text:
Tatar büleklärenä uqırğa kilüçelär kimi
Tögäl ber atnadan Rusiädä, şul isäptän Başqortstanda da yaña uqu yılı başlana. Bıyıl ul üzeneñ qayber yañalıqları belän kilä. Elegräk tä xäbär itelüençä, Başqortstan Mäğärif ministrlığı bu uqu yılınnan barlıq mäktäplärdä dä hämmä millät balalarına başqort telen öyrätä başlaw turında färman qabul itte. Bu eş mäcbüri häm anı 1 nçe sıynıftan alıp 11 nçe sıynıfqaça balalar atnasına ike säğät öyränergä tieş bulaçaq. Başqortstan citäkçelege fatıyxası belän eşlänüçe älege başlanğıçqa, äle uqu yılı başlanmastan uq, respublika cämäğätçelege üzeneñ rizasızlığın belderä başladı. Qayber milli oyışmalar, şul isäptän, tatar, çuaş, mari, urıs milli oyışmaları wäkilläre bu mäsälägä qağılışlı berlektäge cıyınnarın da ütkärde, piketlar da oyıştırdı, törle däräcä citäkçelärgä möräcäğätlär dä yulladı.
Başqortstannıñ berläşkän oppozitsiäsenä kerüçe oyışmalar häm partiälär wäkilläre şuşı uqu yılı başlanğan könne, 1 sentäberdä tağın da ber piket oyıştıru öçen, Ufa şähäre xakimiäte isemenä ğariza yazğan. Oppozitsiä köçläre kileşterü şurası räise, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte citäkçese Ramil Bignov äytüençä, bu piket respublika citäkçelärenä tağın ber kisätü bularaq oyıştırıla. “Başqort telen barlıq millät balalarına da köçläp uqıtu zur xata, - di Ramil Bignov. – Bu başlanğıç respublikada töp millät sanalğan başqort xalqına xörmätne arttıru urınına, kiresençä, aña näfrätne genä köçäytäçäk”.
Başqortstan tatar milli xäräkäte citäkçeläreneñ berse, professor Mäcit Xucin äytüençä, başqort telen uqıtuğa qarşılıq belderüçe piket, härwaqıttağıça, Ufa şähäre meriäse binası aldında uzaçaq.
Bıyılğı uqu yılı Ufadağı yuğarı yortlarındağı tatar tele bülekläre öçen niçek başlana, anda küpme yeget belän qız qabul itelgän. Ber urınğa niçä keşe däğwa itkän? Şuşı sorawlarğa cawap alu öçen, bez Başqortstan däwlät universitetına häm Başqortstan däwlät pedagogiä universitetına möräcäğät itep beleşergä buldıq. Äle uqıtuçılar cäyge yallardan eşkä çıqmasa da, qayber mäğlümatlar ala aldıq. Başqortstan däwlät universitetınıñ tatar tele bülegenä bıyıl ber urınğa nibarı 1,5 keşe turı kilgän. Ğädättägeçä, tatar tele häm ädäbiäte bülegenä Dürtöyle, Çaqmağış, Yañawıl, Boray, İleş, Kuşnarenko kebek saf tatar rayonnarınnan kilüçelär küpçelekne täşkil itkän. Uqırğa kerüçelärneñ zur küpçelege qızlar.
Başqortstan däwlät pedagogiä universitetında tatar bülegenä bötenläy dä konkurs bulmağan diärlek. Çönki anda bıyıl 25 keşe alırğa tieş bulsalar, nibarı 28 yäş- cilkençäk kenä imtixan totqan. Şulay itep, Başqortstandağı tatar tele büleklärenä uqırğa kilüçelär sanı yıldan-yıl kimi. Ä bit qayber yıllarnı bu büleklärdä ber urınğa dürtär-bişär keşe dä turı kilgäne bar ide, dilär möğallimnär. Ayıruça çittän torıp uqu büleklärenä uqırğa kerüçelär az ikän. Xätta ul büleklärneñ aldağı ber-ike yılda yabıluı da ixtimal.
Başqortstan däwlät universitetı professorı, filologiä fännäre doktorı Sufiän Povarisovnı da tatar büleklärenä uqırğa kerüçelär sanı kimü xäwefländerä. Möğallimlek eşenä, tatar yäşlärenä belem birügä üzeneñ ille yılğa yaqın ğömeren bağışlağan, siksänneñ östenä çıqqan aqsaqal süzlärençä, Başqortstan yuğarı uqu yortlarına uqırğa kerergä teläwçelär sanı kimüneñ säbäpläre berniçä törle. “İñ berençedän – Başqortstanda tatar mäktäpläre sanı kimi, - di Sufiän ağa. – Ä inde tatar mäktäpläre kimi ikän, dimäk tatar tele uqıtuçılarına da kiläçäktä ixtıäc bulmayaçaq. Monıñ perspektivası yuq, dip, älbättä inde, yäşlär tatar tele büleklärenä kilergä aşqınıp tormıy. Kemneñ inde universitet beterep, eşsez yörise kilsen”. Ufadağı vuzlarda tatar büleklärenä az kilüçelärneñ ikençe säbäbe – respublikanıñ qayber şähärlärendäge vuzlarda da tatar bülege filialları açılu, - di Sufiän Povarisov. – Monısı naçar tügel, bilgele”.
Povarisov – İñ berençe säbäp, älbättä, tatar mäktäpläreneñ kimüe. Annan soñ xäzer tatar bülekläreneñ artuı da ber säbäp. Çönki tatar bülege elek bezdä genä ide. Ä BDPU rektorı Xämitov zamanında öç bülek açıldı. Başqa şähärlärdäge filiallar da eşli başladı.
Professor Sufiän Povarisov äytüençä, soñğı yıllarda tatar tele büleklärenä kilüçelärneñ sizelerlek kimüenä tağın da ber säbäp bar. Ul da bulsa – töbäklärgä çığıp hönäri yünäleş birü, yäşlärne tatar büleklärendä uqırğa çaqıru, añlatu eşläre alıp barunıñ beterelüe. “Elek bu professional' orientatsiä eşläre öçen uqıtuçılarğa yul aqçaları da, başqa çığımnar da tülänä ide”, - di Sufiän äfände.
Povarisov – Elek proforientatsiä digän eşlär alıp barıla ide. Ä xäzer bu eş 'ötenläy dä alıp barılmıy. Monı aqça yuqlıq belän bäyläp añlatalar. Bu eşlär öçen elek aqça tülänä ide, komandirovqa, yullıq aqçalar. Äle rektor üze miña yullap birgäç kenä aqça büldelär miña.Sez Başqortstan däwlät universitetı professorı, andağı tatar tele bülege möğallime Sufiän Povarisovnı tıñladığız. Äye, Başqortstandağı yuğarı uqu yortlarında eşläp kilüçe tatar büleklärendä uqırğa teläüçelär sanı kimü küplärne borçıy. Ämma bu xälne üzgärtü öçen älegä berni dä eşlänmi dip äytergä tulı nigezlek bar. İke yıl elek Ufadağı pedagogiä uçilişçesında tatar tele bülege yabılğan ide inde. Universitetlardağı tatar büleklären dä şul uq yazmış kötüe bik tä ixtimal, dip belderä uqıtuçılar üzläre dä.


c: text/html

text: Süriäne häm Yaqın Könsığıştağı başqa ildärze töbäk nizağına yälep itergä tırışıuza Süriä İzraildı gäyepläy. Äl-Xäyät gäräp ğäzetähına birgän äñgämähendä Süriä prezidentı Bäşär-äl Ässäd şunday gäyepläwzär menän sığış yahanı. Yäkşämbe Damasktan yıraq tügel İzrail osqostarınıñ fälestin terrorsıları bazahın utqa totouına Süriä başlığınıñ räsmi reaqsiähı şunday. Höjüm Xayfalağı 19 keşe häläk bulğan teraqttan huñ yahalğaynı. Amerika prezidentı Djordj Buş İzraildı kösörgäneşlekte arttırmasqa saqırğan, şul uq waqıtta ul İzraildıñ üz-üzen haqlawğa xoquğın bildälägän.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Valeriy Tişkov tatarlarnı bülüne däwam itä
Rusiä Fännär akademiäseneñ etnologiä, antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişqovnıñ «Vremya novostey» gäcitendä 30 aprildä basılıp çıqqan «Pyataya grafa perepisi» digän mäqäläse Tatarstanda ğäcäplänü häm qänäğätsezlek uyattı. Bu mäqälädä bıyıl ütkärelä torğan xalıq sanın alu waqıtında millätlärneñ ğomümi sanın arttırıp, elek başqa millätlär eçendä sanalğan xalıqlarnı terkäü turında äytelä. Valeriy Tişkov bu ğämälneñ ideologı buluın yäşermi. Ul seber häm ästerxan tatarların tatar xalqınıñ eçke terkeme bularaq sanaunı, ä keräşennärne ayırım millät bularaq isäpläüne üze citäklägän institut belgeçläre täqdime ikänlegen äytä. Valeriy Tişkov Tatarstan wäkilläreneñ häm tatarlarnıñ tatar xalqın bülügä qarşı toruın açıqtan-açıq millätçelek dip sanıy, şulay uq ul Tatarstanda keräşen awıllarında çirkäülär tügel, ä möselman mäçetläre tözelä, dip belderä. Valeriy Tişkov mäqäläse turında tarix fännäre doktorı, etnograf Damir İsxakov Azatlıq radiosı öçen menä närsälär äytte:
Bu mäqälä xäzerge waqıtta Rusiä xaqimiätläreneñ xalıq sanın alu turındağı fikerlären çağıldıra. Anda, mäsälän, seber häm ästerxan tatarların tatar xalqınıñ ber öleşe itep sanarğa täqdim itelsä, keräşenärne yañadan ayırım xalıq itep sanarğa kiräk, digän fiker äytelä. Gärçä bez Mäskäüdä Tişkov institutında ber ay elek kenä bulğan fänni cıyılışta tatar xalqınnnan ayırılırğa telägän keräşennärne ayırım xalıq itep, ä telämägännärne – keräşen tatarları dip yazırğa kiräk, digän näticä yasağan bulsaq ta.


text:
AQŞ xökümäte medianıñ xuçalığı mäsäläsenä qarağan qäğidälärne üzgärtte. Şuşı üzgäreşlärgä esasän media şirkätläre ber ük şähärdä häm televideniä häm gazeta xucaları bula alaçaqlar. Ber ük vaqıtta häm televideniä häm radio xucası bulu mäsäläsendä dä çiklävlär yomışartılğan. Üzgäreşne yaqlauçılar aldınğı texnologiä säbäple, ul çiklävlärneñ näticälelegen bareber yuqqa çıqtı inde digän fiker beldergändä, tänqitçelär media şirkätläre xäzer cämağätçelek fikerenä täsir häm anı kontrol itü mömkinlegenä iä bulaçaqlar dip borçılalar.
AQŞta ber ük şähärdä häm televideniä häm gazetağa xuca bulu yıllardan birle tıyılğan ide. Şulay uq ber ük şirkätneñ ber ük şähärdä küpme televideniä häm radioğa xuca bula aluı da çiklängän ide. 60 yıllar elek kertelgän şuşı çiklävlärneñ maqsäte şirkätlärgä informatsiä ölkäsendä monopolgä yuq quymau häm konkurensiä buldıru ide. AQŞnıñ Federal Kommunikatsiä Komissiäse xäzer bu çiklävlärne yä beterde yäisä çikläde. Bu qarar komissiädäge biş ağzanıñ öçeseneñ tauışı belän qabul itelde. Şuşı öç ağza respublikannar, qarşı tauış birüçe ike ağza demokratlar partiäsennän. Şuşı ügäreşlärgä kürä, Amerikanıñ ere şähärlärendä ber şirkät häm televidneiä häm gazetalarğa xuca bulaalaçaq. Urta zurlıqtağı şähärlärdä prinsipta şuluq närsägä rüxsät itelsä dä, qayber çiklävlär üz köçendä qala. Ä inde öç yäisä kimeräk televideniä şirkäte bulğan şähärlärdä çiklävlär üz köçendä qala. Annan başqa ber ük vaqıtta televideniä häm radioğa xuca bulu qäğidäläre dä yomışartıldı. Şuşı üzgäreşlärne yaqlauçılar, şul sanda Buş administratsiäse häm küpkenä media şirkätläre, zamança texnologiä säbäple bu çiklär bareber iskergän ide digän fikerdälär. Alarnıñ fikerençä, çıbıp, cir iärçene häm internet säbäple istiğmalçılar bareber yözärlägän televideniä kanalın qarıy alalar, şul säbäple çiklävlär mäğnäsez. Bu qararnı tänqitlävçelär, şul sanda grajdannıq xoquqın yaqlauçılar häm uqımışlı qatlam , bu qarar informatsiä çaralarınıñ konsolodatsiäsenä kiteräçäk häm üzgä-başqa fikerlärne işetterüne qıyınlaştıraçaq dip borçıla. Alar şulay uq çiklävlärne beterü programmalardağı törlelekne beteräçäk digän fikerdälär. AQŞta 200 meñ ağzası bulğan xökümätneñ küzätü agentı Common Cause yäğni Urtaq maqsäneñ prezidentı Şellin Pingrin xanımnıñ süzlärençä, 96-nçe yılda radio xuçalığına qarağan qäğidälär dä yomışartılğan häm monıñ näticäsendä cirle programmalar da häm törlelek tä kimegän bulğan.
Audio
"Uzğanğa küz salsañ , cirle programmalarnñ da häm yaxşı infromatsiä alu mömkinlegeneñ dä kimegänen küräseñ . Bez qäğidälärne üzgärtügä qarşıbız häm cämğiätneñ törle qatlamnarınıñ bezgä quşıluın küräbez."
Üz nävbätendä Federal Kommunikatsiä Komissiäse prezidentı Michael Powell üzgäreşlärne yaqladı häm elekke çikävlärne qanuni yaqtan ğämälgä quyu bareber mömkin tügel ide dip belderde. Qäğidälärne üzgärtü yaqın kiläşäktä zur üzgäreşlärgä kiterer dip kötelmi. Xätta küpkenä parlamentarlar da monıñ belän qänäğät tügel dip belderelä. Annan başqa cirle külämdä xucalarnı almaştırunı mäxkämä aşa tuqtatu tırışlığınıñ buluı da ixtimal.
Färit İdelle, Praga.


text:
Rim - İtaliädä ğomum saylawlar bara.
Italiä -- Elekke premyer Silvio Berlusconi (Uñda) İlneñ zur säyäsätçese, bay säwdägäre, Milan futbol komandası citäkçese
İtaliäneñ elekke premyerlarınnañ Silvio Berlusconi citäkçelegendäge uñçı partiäneñ qazanuı mutlaq dip kötelgän saylawda, tawış birü irtägä dä däwam itäçäk. Yewropanıñ iñ ölkän säyäsätçelärennäñ isäplängän 71 yäşlek millioner bay säwdägär Berlusconi, 14 yıl xaqimiättä qalğannan soñ tağın 3çe tapqır xaqimiätkä kilergä omtıla. Berlusconineñ berdän-ber köndäşe, demokrat partiäseneñ citäkçese Walter Veltroni. Läkin saylaw aldı fiker beleşülärgä qarağanda Berlusconineñ köndäşe Veltronine kübräk tawış belän ciñäçägen kürsätkän ide.
Läkin ike namzät arasında qarar qılalmağan saylawçılar sanı (alar saylawçılarnıñ 15 %tın täşkil itä) saylaw näticäsenä täser itäçäge farazlana. Här ike namzätneñ xalıqqa wağdäläre arasında ällä ni ayırma kürelmi. İki namzättä däwlät çığımnarın kimetep salımnarnı töşerergä wäğdä itä.
Saylawlar Romano Prodi citäkçelegendäge koalisiä xaqimiäteneñ dekabr ayında taraluınnañ soñ ğadäti saylaw tarixınnañ 3 yıl irtäräk uzdırıla.
Şulay itep yaña saylanğan xökümät İtaliä tarixında ikençe böten dönya suğışınnañ soñ 62. xökümät bulaçaq.


text:
AQŞlarında 2nçe noyäberdä prezident saylawları ütä.Prezidet G.Bush belän köndäşe senator J. Kerry comğa könne Qazan waqıtı belän irtänge 5tä saylau-aldı debatlarınıñ berençesenä qatnaşalar.3 söyläşüneñ berençeseneñ köntärtibendä tışqı mäsälälär tora.Küzätüçelär ike namzät arasındağı yarış başqabaş bara digän qaraşta.Millionnarça amerikanlınıñ televidiniädä qarap baraçaq bu bäxäs bälkim dä 2nçe noyäberdä kemneñ ciñep çığaçağın bilgeliäçäk
1960-nçe yılnıñ 26nçı sintäberendä senator John F. Kennedy belän ul çaqta vitse prezident bulğan Richard Nixon televidiniä kameraları aldında können mäsäläläre turında bäxäsläşte.Şulay itep amerikannar ike zur partiäneñ prezident kandidatlarınıñ berberse belän säyäsi mäsälälär turında söyläşülären berençe märtäbä kürgän buldı. Ul çaqta salqın suğış çorı ide häm AQŞ kommunizmğa qarşılıq kürsätkändä nindi däräcädä agressiv bulırğa tieş digän mäsälä könqadağında tora ide.Kennedy üzeneñ çığışında (audio)
belengän in qatı höcüm waqıtında da tınıçlıqnı saqlap qalıp bulaçaqmı digän sorau tora äle. Minemçä mömkin häm minemçä sonğı analiz bezneñ närsä eşliäçägebezdän bäyle bulaçaq . Min Amerika yañadan xäräkät itä başlarğa tieş dip uylıym dip äytte.
Nixon xalıqara mäsälälärdä AQŞ roleneñ ähämiäte turında Kennedy fikerlären urtaqlaşuın äytte(audio)
Senator Kennedy äytkännäre belän küplär kileşä Bez Quşma Ştatlarında eçke mäsälälärne söyläşkändä monıñ xalıqara pozitsiäbezgä bik zur täsire buluın onıtmasqa tieşbez.
Bu debat häm televidiniädä häm dä radioda tapşırıldı.Televidiniä tapşıruı saylawçılarğa elek kürelmägän täsir yasıy. Bu yılğı 3 debatnıñ bersen alıp baraçaq CBS jurnalistı Bob Schieffer süzlärençä(audio) 1960-nçı yılda Kennedy Nixon bäxäsen radioda tıñlauçılar fiker beleşüdä, debatta Nixon ciñep çıqtı digän . Söyläşüne televidiniädän qarawçılar Kennedy ciñde digän fiker äytkän, Kennedy çınlap ta salqın qanlı osta matur söyläwçe keşe ide.Kino aktorı bularaq R.Reagan närsä äytü genä tügel ä anı niçek äytäsen äytkändege küreneşen nindi monı bik yaxşı añlap aldı.
Küplär Kennedynıñ Nixonnı bik az ayırma belän ciñep çığuına TV debatı säbäp buldı dip qarıy.Küpkenä analitiklar başqa debatlar da şulayuq täsirle buldi dip äytä.1976nçe yılda J.Carter belän prezident G. Ford arasındağı debatlarda Fordnıñ könçığış Yevropada bigräk tä Polşa sovetlarnıñ täsir zonasında tügel dip äytüe zur xata bulğan ide. 1980-nçe yılda küplärneñ Holiwood aktorı, qart keşe dip qarağan R.Reagan televidiniä säyläşüendä köndäşe prezident Carternı inflatsiä, eşsezlekne kontrol itä almıysın dip ğäyepläp çıqqan ide.Kennedy belän Nixonnıñ berençe TV debatınnnan soñ 44 yıl ütte , küp närsä üzgärde.Namzätlär inde elekege kebek 8är minut başta çığış ta yasamıylar, ber törkem jurnalistlarnıñ sorawlarına köndäşneñ birgän cawaplarına komentar da birmilär. Bügen qağıydälär bik qırıs , cawaplar qısqa , här debat nıq kontrol itelä , körsineñ biyeklegennän , bülmädäge hava temperaturasına qädär här närsä bilgelängän. Waşingtonda Amerikan Universitetında AQŞ säyäsi tarixı profesorı Alan Lichtman älege debatlar artğı belän tärtipkä salınğan, namzätlär berbersenä sorau da birä almıylar dip tänqitli. Ul ayruça(audio)
Debatlar xalıq uylağança ällä ni täsirle tügel.Saylawçılar bu yäki tege yaqqa küpläp küçmi Debatlardan elek häm soñraq ütkärelgän fiker beleşülärdä ällä ni zur üzgäreşlär kürenmi .Ägär dä qayberäwlär äytkäneçä yarış başqabaş barsa misal öçen2000nçe yıldağı kebek qayber ştatlarda berniçä tawış ayırması ğına bulsa , debatlar berniçä (qarar birmägän)tawış birüçene tege yäki bu yaqqa küçerä ala.
George Waşington Universitetı tarix profesorı Leo Ribuffo da söyläşüneñ bik qırıs itep aldan bilgengän buluı belän kileşä .Ämma Ribuffo televidiniädä işetep qalğan 30sikundlıq fikergä qarağanda bu debatlarda kübräk mäğlümät işetäsen,namzätlärneñ qul qısışuı milli berdämlekkä öleş kertä , böten il barğan kampaniägä iqtibar itä dip söyli.Comğa könne AQŞ mätbuğatı Bush-Kerry debatları turında komentarlar belän tulğan bulaçaq. Ämma saylawçılar xäterendä debatlar nigezendä yatqan mäsälä tügel ä yış qına analizlarnıñ urtaq näticäse qalaçaq. Bush-belän Kerryneñ bügenge televidiniä säyläşüe Florida ştatında Miami universitetında ütä.
färidä xämit


text:
Tatar tele möxiten suqırlar yäşätä?
90% mäğlümatnı keşe küzlär aşa qabul itä. Küzlärneñ niqädär qimmätle buluın yaqtı dönyanı kürü bäxetennän mäxrüm qalğan keşe üze genä añlıydır. Andıylar niçek yäşärgä tieş? Näq şuşı keşelär öçen Qazanda maxsus kitapxanä eşläp kilä. Anıñ maqsatı - suqır keşegä mäğlümat birü. Häm bu unikal' kitapxanä inde 70 yıl däwamında kürmäwçelärgä häm naçar kürüçelärgä tuğrı xezmäten kürsätä.
70 yıl elek kitapxanäneñ 19 uquçısı bulsa, bügen alarnıñ sanı 4 meñgä yaqın. Rus häm tatar tellärendä yazılğan 300 meñläp kitap bar anda. Ul kitaplarnıñ da törlese bar - ere xäreflär belän yazılğan kitaplar, suqır keşe barmaqlar yärdämendä uqığan maxsus şriftlı däresleklär häm “söyläşüçe” kitaplar da bar - alarnıñ tekstların keşe disk häm kassetalar aşa tıñlıy. Alay ğına tügel, xäzer suqır keşe kitapnı komp'yuter aşa da uqı häm tıñlıy ala. Komp'yuter aşa alarğa rus, ingliz, fransuz, ispan, alman telendä uqu mömkinlege bar. Ä tatar telendäge programma äzerlänä genä. Kitapxanä mäktäp, yuğarı uqu yortlarında uquçılarnı da maxsus däresleklär belän tä'min itä. Häm alar uñışlı ğına itep VUZlarda belem ala häm eşkä dä urnaşa. Aralarında komp'yuter belgeçläre dä az tügel.
Kitapxanä respublikanıñ mädäniät ministrlığı tarafınnan finanslanıp kilä. Häm kitapxanä citäkçese äytüençä, ministrlıq alar öçen aqçanı cällämi. Şulay da kitapxanäneñ dä problemaları yuq tügel. Alar küptän tügel çıqqan federal' qarar belän bäyle. Tatarstannıñ suqırlar kitapxanäse citäkçese Nail Säfärgaliev söyli:
122 qarar buyınça bez uquçılarıbızğa maxsus magnitofonnar, kitap tekstı yazılğan başqa caylanmalarnı birä almıybız. Alar öçen aqça federal' byudjettan birelergä tieş. Ämma yuq. Häm bu mäs'älä soñğı ber-ike yılda bik qatlawlı tora. Kemneñ mömkinlege bar, alar bu “söyläşüçe” kitaplarnı üzläre satıp ala. Ä kemneke yuq - alar uqı almıy inde. Andıylar bezdä ike meñ. Şulay itep dürt meñ genä tügel, altı meñgä dä citkerä alır idek uquçılarıbıznı, ägär mömkinlek bulsa. Kiläse yılğa federal' byudjettan aqçalar kiler dip ömetlänäse qala.Tatarstanıñ suqırlar kitapxanäse respublika xalqın ğına tügel, ä Rusiä häm SNG töbäklären dä tatar kitapları belän tä'min itkän berdänber kitapxanä. Tatar kitabı bu kitapxanädä tuzan astında batıp yatmıy, alarnı uqırğa teläwçelär küp. Nail Säfärgaliev däwam itä:
Ufada, Sarıtawda, başqa töbäklärgä çıqqanım bar, bezneñ tatar kitabın anda böten ğailä belän tıñlıylar. Bu kitaplarnıñ tekstın bit saf tatarça itep artistlar üze uqı. Törle mäktäplär dä sorap ala anı bezdän. Balalar tuğan telne yaxşıraq üzläştersen öçen. Bu kitaplarnıñ qimmäte zur.Tatarstannıñ suqırlar kitapxanäse citäkçese Nail Säfärğaliewne işettegez. Nail äfände üze dä, kitapxanädä eşläwçe qayber xezmätkärlärneñ dä küzläre kürmi. Ämma bu alarğa başqa keşene mäğlümatlı itärgä, tormışlarına yäm östärgä qomaçawlamıy. Kiresençä, suqır keşene tağın da yaxşıraq añlarğa ğına yärdäm itäder. Küñel küze kürsä, tormıştağı bik küp xällärne xätta suqır kileş tä belep bula, dilär alar.
Al'bina Zäynulla


text:
Dinnär tarixın uqıta alırlıq belgeçlär äzer
Kiläçäktä Tatarstanda häm Rusiä töbäklärendä däwlät ürnägendäge diplomğa iä bulğan dinnär belgeçläre, dinnär tarixı, teologiä buyınça ekspertlar eşliäçäk. Comğa könne Rusiä İslam universitetında Teologiä häm İslam fännäre fakul'tetları studentlarınıñ çığarılış kiçäse buldı. Alar mäktäplärdä, urta hönäri belem birü häm yuğarı uqu yortlarında eşläw xoquqına iä. Läkin bügenge köndä belem birü oyışmalarına alarnıñ kiräge bar mikän, busı soraw bulıp qala. Universitetnı tämamlap çıqqan 25 şäkert tä şunı añlap bulsa kiräk, üzläreneñ kiläçägen hiç kenä dä mäktäplärdä belem birü belän küzallamıy. Rusiädä bulğan İslam yuğarı uqu yortları arasında Teologiä fakul'tetın tämamlap çığuçılar Qazanda äle berençe. Şuñadır monda Başqortstannan da, Çeçnyadan da, Qazaqstannan da studentlar uqıdı. Alar 4 yıl buyı belem aldı. Teologiä fakul'tetında törle dinnär belgeçläre äzerlänä. İslam, xristian häm başqa din nigezläre buyınça belem birä alaçaq alar bu şäkertlär. Studentlarnıñ çığarılış kiçäsendä Tatarstan möselmannarı Diniä näzaräte citäkçese Ğosman xäzrät İsxaqi da, Rusiä islam universitetı rektorı Rafiq Möxämmätşin häm başqa qunaqlar da studentlarğa uñışlar teläde. Bilgele bulğança, küptän tügel Dinnär tarixı däreslege äzerlängän ide. Anı uqıtırğa belgeçlär yuq dip belderelde. Älege şäkertlär bu eşkä yaraqsız bulıp çığa mikän bilgesez. “Azatlıq” radiosı xäbärçese studentlardan kiläçäktä närsä belän şöğellänäçäge turında qızıqsındı:
Min Törkiägä ike yılğa uqırğa baram, anda belem arttırıp qaytırğa isäplim. Bälki qalıp ta bulır äle, çönki anda tatarlar da yäşi. Min anda 10 köngä barğan idem alar belän dä tanıştım.
Min Sarıtawnıñ Cämiğ mäçetendä uqıtam inde.
Min möselmannar öçen beleşmä telefon xezmätendä eşlärgä uylıy.
Älegä qayda eşläyäçägemne tögäl äytä almıym, tizdän KDU nıñ tarix fakul'tetın da tämamlıy.
Min sport belän dä şöğellänäm. Möğayın şul yuldan kitärmen.
Studentlarnıñ bişese uquların Törkiäneñ Ankara şähärendä universitetnıñ teologiä bülegendä däwam itärgä farazlıy. Alarnı ike yıl buyı Ankara ğalime İdris bäy Şöngül uqıtqan. Comğa könne şäkertlärne ul häm Baxrain patşalığı ğalime Omar Abdelaziz da qotladılar.
Landış Xararsova


text: Başqortstanda kiñküläm mäğlümat çaralarına bäyle çirattağı cäncal quyırıp kilä. Respublika xakimitları Ufa tamaşaçıları öçen eşläwçe «TV – stolitsa» isemle telewidenie qanalın yabıp quydı. Ufa citäkçeläre bu xälne texnik säbäplär belän dip añlatmaqçı bula. İmeş, bu qanal urnaşqan bina östennän elektr çıbıqları döres suzılmağan. Ämma telewidenie citäkçelege üzlärenä qarşı qılınğan bu ğämälne säyäsi säbäplärdän dip añlata. Şunısın da iskä töşerik, bu telewidenie qanalın, daimi räweştä bäysez fikerlär yañğıratqanı öçen, Başqortstan prezidentın saylawlar çorında ber ayğa yaqın yabıp quyğannar ide inde. Saylawlar ütkäç, kiñ küñellelek kürsätep, aña tağın eşlärgä röxsät birdelär, ämma ozaqqa bulıp çıqmadı bu. Wäzğiät qaysı yünäleştä däwam itär, kiläçäktä dä xäl – waqiğalar üseşen küzätä barırbız.


text:
Boris Berezovskiy Qazanda çığış yasadı
Bu konferensiäneñ iñ qızğan waqıtında diwarda Boris Berezovskiynıñ räseme kürende. Turıdan-turı elemtä waqıtında Londonnan tup-turı Qazanğa İnternet aşa möräcäğät itkän Berezovskiy fikerdäşlärneñ sorawlarına cawap birde. Ğiraqtağı suğışnı ul yaqlamıy, Amerikanı kisken ğäyepli. Xäzer anıñ abruyı distälärçä yıllarğa asqa tägäräde, dip belderde ul.
Şul uq minutlarda Qazan üzägendä miting ütkärelgän ide. Anda tatar ictimaği oyışmaları, kommunistlar häm Ğiraqtan kilep Qazanda yäşäwçelär qatnaştı. Barısı da Amerikanı kisken tänqitläde, möselmannarnı qızğandı. Şunlıqtan, Berezovskiynıñ pozitsiäse berkemne dä ğäcäpländermäde.
“Azatlıq” radiosınıñ xäbärçese Berezovskiyğa “Xäzer federal' üzäk Rusiäneñ milli säyäsätenä üzgäreşlär kertü öçen täqdimnär cıya, bu Vladimir Putinnıñ Qazanğa kilep kitkännän soñ quşqan kürsätmäse belän eşlänä. Sez bu xaqta beläsezme, üzegez bu konsepsiäne niçek üzgärter idegez?” dip soradı. Cawap kisken buldı. Ul Rusiä citäkçelege imitatsiä häm blef belän şöğellänä, dide. Yäğni, Berezovskiy Putinnıñ milli säyäsätne yaxşı yaqqa üzgärtüenä ışanmıy.
Mäskäwdä ütkän qorıltay Rusiädä berpartiälelek kire qayta digän şöphäne köçäytsä, Qazanda ütkän konferensiä küpfikerlelek qalırğa mömkinlegen kürsätä. Döres, mäğlümat çaraları “Berdäm Rusiä” turında tırışa-tırışa bulsa da, üzläreneñ sülpän xuplawların belderde. Ä “Säfär” otelendä bulğan London belän elemtä xaqında bik cäyelep söylämäde. Bu inde Berezovskiynıñ çınnan da Däwlät Duması saylawında üz firqäse belän qatnaşıp, mandat öçen köräşergä cıyınuın kürsätä. Qüätlänep kilgän Ayu firqäse Londondağı usal telle tänqitçegä Rusiä elektoratın qotırtırğa yul quymas kebek.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Tatarstan prezidentı tatar milli oyışmalarınıñ citäkçeläre belän oçraştı
Tatarstan prezidentı tatar milli oyışmalarınıñ citäkçeläre belän oçraştı
Bu ğädäti, eşlekle oçraşu buldı. Anıñ töp maqsatı — 3 Bötendönya tatar kongressın oyıştırunı tikşerü. Kongressnı äzerläüdä ictimaği oyışmalar da qatnaşırğa tieş, digän fiker yañğıradı. Äye, bu döres fiker. Bez bergä eş itärgä tieş. Häm bu eş bara da. Mäsälän, Räşid Yağfarov Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı äğzası. Ul bezneñ eşçänlektä qatnaşa, bez bergäläşep törle çaralar ütkäräbez. Şulay uq oçraşuda qatnaşqan milli oyışma wäkilläre dä çığış yasadılar. Prezident tarafınnan, sezneñ 3 ictimaği oyışmağız nik bergläşep eş itmi, digän sorau yañğıradı. Bu fiker belän min dä kileşäm. Alar berläşep häm ber oyışmanıñ törle tarmaqları bularaq eş itärgä tieş.
Milli tormışqa qağılışlı tağın ber xäbär. Respublikada soñğı waqıtta Başqortostan tatarları qorıltayına Tatarstannan kemnär bara soñ, digän sorau yörde. Berniçä familiädän torğan isemlek äledän-äle üzgärep tordı. Nixayät, bu xaqta tögäl mäğlümätlär dönya kürde. Başqortostanğa Qazannan Däwlät Şurası räise urınbasarı, III Bötendönya tatar kongressın oyıştıru komiteti räise urınbasarı Robert Miñnullin, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise urınbasarı Rimzil Wäliev, ber törkem jurnalistlar häm Tatarstan, Başqortostan arasında fänni, mädäni bäyläneşlär belän şöğıllänüçe belgeçlär bara. Alar 2 avgust, comğa könne yulğa çığalar.


text:
İldus İldarxanov: «Bez nigä şundıy?» [Şähri Qazan]  Rifat Qayumov: Ni säbäple Äxmät Timer ber tapqır da tuğan yaqlarına qaytmadı? [Zaman]
Şähri Qazan gäziteneñ eşçänlege dä törle yaqtan tikşerelgän, basmanıñ baş möxärrire törle oyışmalarğa barıp gäzit eşçänlege xaqında añlatmalar birgän. Näfrät, tiskärelek, ber-bersen ğäyepläwgä qorılğan törle dokumentlardan özeklärdän älege xäldä qatnaşqan keşelärneñ häm şuşı mäqäläne äzerlägän aftorınıñ da, arğanlığı sizelä. Ämma İldus İldarxanov tınıçlanırğa cıyınmıy. Mäqäläneñ axırında ul Minäxmät Saxapovnı böten küñelsezleklärneñ säbäpçese itep atıy, häm anı Şähri Qazan gäziteneñ eşçänlegenä zıyan kiterergä tırışuda, xätta ki tatar xalqın beterergä telägän köçlärgä xezmät itüdä ğäyepli. Bu mäqälädän soñ, pısqıp yatqan nizağnıñ uçağı yañadan görläp yanıp kitäçäk dip farazlarğa mömkin.
Zaman atnalığı «Mäşhür millättäşebez» digän mäqälä belän Äxmät Timerneñ 90 yıllığın bilgeläp ütä.
«Kürenekle tatar ğalime, Törkiädä yäşäwçe professor Äxmät Timer (Yarullin) Älmät awılında (xäzerge Älmät şähäre) tusa da, anıñ balaçağı Leninogorsk rayonınıñ Tübän Çırşılı awılında, ä yäşüsmer yılları Bögelmädä ütä....» - dip başlap cibärä üz çığışın Rifat Qayumov. Anıñ yazmasınnan Äxmät Timerneñ änise yağınnan ıru tamırı Bikçura isemle xanğa barıp totaşuın, keçkenä Äxmätkä Hadi Atlasineñ däres birüen, ni säbäple Törkiägä qaçıp kitüen belep bula. Timer pärdä cimerelgäç Äxmät Timer ber tapqır da tuğan yaqlarına qaytıp kilmäde. «Nik?» - dip sorıy avtor. Ozaq waqıt bu sorawğa cawap ezläp, ul İskändär Ğiläcevnıñ «İdel-Ural» legionı turındağı kitabına tap bula. «Anda Äxmät Timerneñ 1941-1943 yıllarda Almaniä tışqı eşlär ministrlığınıñ radiopropaganda bülegendä eşläwe häm, şul waqıtta «İdel-Ural» komitetı räise bulıp toruı turında yazıla. Tatarstanğa qayta almawın menä şul säbäplär totqarlıy bulsa kiräk...» - dip yaza Rifat Qayumov Zaman atnalığında.


text:
«Räsäy timer yuldarı» kompaniyahı Başqortostanğa 1 milliard hum aqsa bülä
,,Räsäy timer yuldarı,, kompaniyahı Şişmä häm Öfö stantsiyalarında eştär barışın iğänäläü ösön 1 milliard hum aqsa bülergä niätläy. Aktsionerźar yämğiäteneñ vitse-prezidentı Oleg Toni bıl turala respublika prezidentı menän osraşıuźa belderźe. Feker alışıuźarźa başlısa Öfö timer yul stantsiyahın töźökländereü häm Räsäy timer yuldarı yämğiäte tarafınan eştärźe finanslau mäsälähe qaraldı. Oleg Toni äyteüensä, Öfögä säfäre siktärendä ul Şişmä häm Öfö stantsiyalarında eştär barışı menän tanışqan. Räsäy timer yuldarı yämğiäte vitse-prezidentı äyteüensä, bıl obekttarźa eş yuğarı kimäldä oyoştorolğan. Ul töźöläştärźe finanslau mäsälähe yaqın arala ıñğay xäl iteläsäk tip belderźe.


text:
Studentlar sportı xalıqara federasiaseneñ wäkillege Qazanğa kiter aldınnan, Mäskäwdä Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraştı. Bu oçraşuda Tatarstan premyer ministrı Röstäm Minnexanov ta qatnaştı. Putin studentlar sportı xalıqara federasiase prezidentı George Chillianğa möräcäğät itep: “Min sezne Mäskäwdä sälamläwemä şat, ämma bezneñ oçraşuğa başqa şähär- Qazan säbäp buldı”,- dip belderde. Häm Tatarstan başqalasınıñ 2011 yılda bulaçaq Xalıqara Universiadanı ütkärü öçen layıq ikänlegen äytte. Rusiä prezidentı süzlärençä, Rusiäneñ başqa töbäkläre belän çağıştırğanda Tatarstan başqalası böten ölkälärdä dä uñışlı täräqiättä häm sport ta yuğarı däräcägä quyılğan. Universiadanı üzendä ütkärügä Tatarstannan tış Qıtay häm Polşa däğwalıy.
Uyınnarnıñ qayda ütäse 2007 yılnıñ 16 ğinwarında bilgele bulaçaq.


text:
Yıl axırında ildä barğan tärräqiätlärgä yomğaq yasap säyäsätçelär reitingın tözü ğadäte bar. Rusiäneñ Profil jurnalı mäğlümatlärenä qarağanda bıyıl Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov Putinnan soñ iñ tä’sirle säyäsätçe isemenä layıq bulğan. Uzıp baruçı yıl Başqortstan öçen çınnan da ciñel bulmadı. Başqortstan citäkçelege qabul itkän qararlarğa äle respublikanıñ üzendä dä iälänep betä almıylar. Ural başqort üzäge citäkçese Qadim Aralbay Başqortstanda barğan tärräqiätlärgä qarata üzeneñ kisken fikeren belderde. Yañartılğan konstitutsiägä iä bulıp respublika xalqı ber uq waqıtta möstaqillegen yuğalttı häm prezident idaräsennän qolaq qağa yazdı… Bolar xaqında bügen Ural başqort üzäge citäkçese üze dä söylär.
Rämzit Abulaev, Ufa


text:
Qazaq toy`larınıñ birinde tüsiniksiz jağday` orın aldı. Toy`dıñ qızğan şağında zalğa betperde kïgen birneşe qarwlı sarbaz basıp kirdi, dep xabarlay`dı Baq.kz alau.kz-ke silteme jasap.
Toy` ötip jatqan mey`ramxana zalına arnay`ı äskerï kïim kïip, atomatpen (oy`ınşıq bolwı da mümkin – agent) qarwlanğan arnay`ı jasaq sarbazdarına uqsas bir top jigit basıp kirdi.
Olardıñ biri tilek ay`tw üşin toy`da söz alğan qonaqtardıñ birimen ustasıp qaldı. Soñınan jigitterdiñ biri qolına mïkrofon alıp, keltirilgen jay`sızdıqtar üşin jïılğan qawımnan keşirim suradı. Vïdeo tayawda YouTube älewmettik jelisine jüktelip, äp-sätte tarap ketti.
Bul oqïğanıñ qaşan jäne qay` qalada bolğanı naqtılanbağan. Sonday`-aq, toy`ğa basıp kirgenderdiñ kim ekeni de ay`tılmağan.


text:
Comğa könne Ufada Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege idaräseneñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Anıñ kön tärtibenä Başqortstan tatarları qorıltayına äzerlek barışın tikşerü mäsäläläre kertelgän ide. Elek tä xäbär itelgänçä, bu möhim qorıltay 22 iyündä Ufada ütäçäk häm anda 800 tiräse keşe qatnaşaçaq.
Qorıltayğa äzerlek däräcäse xaqında täfsille çığışnı Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin yasadı. Anıñ süzlärençä, älegä qorıltay ütkärü öçen räsmi xaqimiätlärgä yazılğan xatqa yazma räweştä bernindi dä cawap alınmağan. Şuña kürä dä Mäskäwgä bu turıda kisätü cibärelgän häm Başqortstan prezidentı isemenä tağın da ber xat yazılğan. Mäcit Xucin süzlärençä, räsmi citäkçelek tarafınnan bina birelmäsä dä, tatar qorıltayın ütkärü öçen bina mäsäläse tatar oyışmaları yağınnan asılda xäl itelgän inde. Ämma anıñ urını turında aldan bernindi xäbär dä taratılmayaçaq.
Mäcit Xucin şulay uq Başqortstan tatarları qorıltayı aldınnan berniçä bäysez gäzit, şul isäptän Başqortstan tatarları problemnarın kiñ yaqtırtqan «Xalıq ixtıyarı» gäziteneñ dä ike sanı çığaçağın belderde. Utırışta qatnaşqan qayber milli oyışmalar wäkilläre üzläreneñ dä bu gäzitkä yazmalar äzerläwe xaqında äytte. Misal öçen, Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin üzeneñ Başqortstanda tatar mäğärife problemnarına bağışlanğan yazmalar seriäsen äzerläp basmağa tapşıruı xaqında belderde.
Utırışta qorıltayğa äzerlek mäsäläläre buyınça başqa oyıştıru eşläre xaqında da centekle fiker alışu buldı.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Ekrem Çelebi - Unutma Dost
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Unutma Dost
Etiketler : Ekrem Çelebi - Unutma Dost türkü indir, Ekrem Çelebi - Unutma Dost türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Unutma Dost mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Unutma Dost türküsü, Unutma Dost sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Unutma Dost bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bir Dilim Beyaz Peynir
Ekrem Çelebi - Gelin Hey Ne Olur
Ekrem Çelebi - Yürü Güzel Yürü
Ekrem Çelebi - Dayanılmaz Bir Çile
Ekrem Çelebi - Yiğit Gurbet Elde Sağ Mı Olur
Ekrem Çelebi - Artık Çıkmam Meyhaneden
Ekrem Çelebi - Çek Deveci Develeri
Ekrem Çelebi - Ben Yanarım Gurbet Elde Ölene
Ekrem Çelebi - Kızlar Maraş a Gider
Ekrem Çelebi - Yat Kolumun Üstüne
Ekrem Çelebi - Yaralandım Ey Can
Ekrem Çelebi - Bizim Elin Yayla Zamanı
Ekrem Çelebi - Kız Pınar Başında
Ekrem Çelebi - Kırılsın Kolların
Ekrem Çelebi - Ben Ne Biçim Serseriyim
Ekrem Çelebi - Son Bakışım Oldu


text:
Roman Solnsev wafat buldı
Sişämbegä qarşı töndä 68 yäşendä tanılğan yazuçı, şağir Roman Solnsev wafat buldı. Roman Solnsev iseme belän tanılsa da, tatar xalqı öçen ul Rinat ide. Çönki anıñ tulı iseme - Sufiev Rinat Xaris ulı. Yazuçınıñ tuğan yağı Tatarstannıñ Minzälä rayonı. Ul Qazan universitetınıñ fizik fakul'tetın tämamlasa da, üz yazmışın ädäbiätkä bağışlıy. Rinat Sufiewnıñ yaqın dustı, ataqlı şağir, “Qazan utları” jurnalı baş möxärrire Rawil Fäyzullin yazuçını bolay dip iskä aldı:
Rinat minem yaqın dustım ide. Mondıy xäbärne işetü minem öçen bik awır buldı. Rinat belän bez Qazan universitetında ber waqıtta uqıdıq. Ul näq şul yıllarda ädäbiätkä, şiğriätkä tartıla. Rusça icat itkäç, Konstantin Simonov aña yañğıraşlı - Roman Solnsev isemen alırğa täqdim itä. Häm küräsez Rinatqa bu isem oşap kitä. Ämma isemdä genä tügel bit eş. Rinat canı belän tatar ide. Anıñ äsärlärendä dä üz millätenä xörmäte çağılğan. Bigräk tä soñğı distä yılda ul üz millätenä tağı da yaqınaya.Milli canlı Rinat Sufiev rusça icat itte. Ul ike distä kitap avtorı. Anıñ “Vostorjennıy begles - Şat qaçaq”, “Ta osen - Şul köz, “Dvajdı po odnomu sledu” kebek äsärläre kiñ uquçılarğa mäğlüm. Anıñ äsärlärenä spektakl'lär Mäskäwdä, Sankt-Piterburgta, Krasnoyarskida quyıldı, fil'mnar töşerelde. “Zapomnite menya takoy” fil'mı öçen yazuçı 1993 yılda Strasburg şähärendä gran-priğa layıq buldı.
Rinat Sufiev ozaq yıllar däwamında Krasnoyarskiyda yäşäde. Andağı zur yazuçı Viktor Astaf'yevnıñ yaqın dustı häm fikerdäşe buldı. Qazan belän dä Rinat Sufiev aralarnı özmi. Tatarstan yazuçıları arasında anıñ fikerdäşläre, dusları şaqtıy bulğan. Soñğı könnärgä qädär ul Krasnodarskiyda yazuçılar berlegen citäkli, “Den i noç'” ädäbi jurnalınıñ baş möxärrire bula.
“Den i noç'” ul qalın jurnal, yılğa dürt tapqır çığa. Rinat şuşı basmada Qazan yazuçılarınıñ da äsärlären bastıra, dönyağa kürsätä.Şağir, “Qazan utları” jurnalınıñ baş möxärrire Rawil Fäyzullinnı işettegez. Roman Solnsev - Rinat Sufiewnı Krasnoyarskidağı dusları, fikerdäşläre, uquçıları pänceşämbe könne soñğı yulğa ozataçaq.
Al'bina Zäynulla


text:
AQŞ: tabiğıy qaza mäşäqätläre Bushnıñ tışqı säyäsätenä yoğıntı yasarmı?
Amerikan prezidentı George Bush bu könnärdä Katrina ğarasatı qorbannarına yärdäm oyıştıru belän mäşğül, administratsiä tieşle çaralar kürmäde digän ğäyepläwlär arqasında Bush töşkän abruyın kütärergä tırışa. Şuşı eçke mäşäqätlär Quşma Ştatlarnıñ tışqı säyäsätyenä yoğıntı yasıy alamı? Oppozitsiädäge demokratlar bu wazğiätne üz faydasına bora alamı?
"Ğarasat säbäple äytelgän tänqitkä cawap birep prezident säyäsi kapitalın yuğalta: ber yaqtan anıñ tışqı dönyağa iğtibarı kimi, ikençe yaqtan, ul tışqı säyäsätkä, şul uq Ğiraqqa digän säyäsi kapitalın öyendä sarıf itergä mäcbür."
Basham süzlärençä, Bushnıñ Katrina belän niçek eş itüen küzätkän başqa illär xäzer anıñ bar dönyağa, şul isäptän möselman dönyasına Amerika qimmätlären taratu tırışlığına salqınraq qarayaçaq. Oppozitsiädäge demokratlar da, Bushnıñ tışqı säyäsäten üzgärtä almasa da, kiläse yıl kongress häm 2006 yıl prezident saylawlarında Katrina eblän Ğiraqnı amerikannarnıñ islärenä töşeräçäk:
"Xäzer demokratlarnıñ bar täniqtlärne cıyıp mäğnäle oppozitsiä qoru forsatı bar: bu yegetlär artıq konservativ dip kenä tügel, ä alar buldıqsız dip: alar suğışa da, tabiğıy qaza belän köräşä dä belmi dip."
Ämmä Washingtondağı Amerikan universitetında Amerikan tarixı professorı Allan Lichtman süzlärençä, bu inde qullanılğan ısul häm monıñ ber faydası da bulmayaçaq:
"Buldıqsız digän süzlär amerikannarnı berqayçan da selketmäde. 1988 yılda demokrat Dukakis Bushnıñ ätisenä qarşı bu ısulnı qullanıp qaradı inde. Amerikannar öçen buldıqlı bulu ğına az, alarğa äle tamaşa, idarä, batırlıq kiräk. Demokratlar arasında andıy keşene äle ezlise bar."
Bushnıñ tışqı säyäsäte dä, Lichtman fikerençä, Katrina arqasında ğına üzgärmiäçäk. Bush xalıq tänqite yä xatalar arqasında fikeren üzgärtmi. Ğiraq suğışı moña yaxşı misal. Bu suğışnıñ niçek baruı belän ildä rizasızlıq zur ide, ä ul däwam itä. Şuña kürä Lichtman fikerençä, tänqitlärgä qaramastan, Bushnıñ tışqı säyäsäte elekkeçä däwam itäçäk.
-Ali Gilmi


text:
Şuşı ay başında Mäskäwdä, federal'' üzäk belän Çeçnä arasında wäkälätlärne büleşü turında kileşü äzerläw öçen tözelgän maxsus eşçe törkemneñ utırışı ütte. Soñğı ike-öç yılda xakimiat bağanasın nığıtu belän şöğellängän Mäskäw şulay itep yañadan kileşülär täcribäsen qullanuğa qayta. Rusiä başqalasında çığa torğan "Moscow Times" basması atnakiç bu xaqta ber mäqälä bastırdı.
Çeçnä belän tözeläçäk kileşüne äzerläw törkemen prezident idaräse başlığı Alexander Voloşin üze citäkli, xörmätle tıñlawçılar, bu fakt Kreml''neñ xäzer çınnan da, kileşülär täcribäsenä kire qaytırğa teläwen yaxşı kürsätä. Çeçnä belän şundıy berne äzerläw, Kreml''neñ kiläse martta uzaçaq prezident saylawlarına qädär anda nihayät tınıçlıq urnaştıru säyäsätenä bik turı kilä dip yaza, "İkeyaqlı kileşülär qayta" digän mäqäläsendä "Moscow Times" basması. Ämma bu berük waqıtta, Mäskäwneñ üzäkläşterü häm berdämläşterü omtılışına da qarşı kilä, näq menä şunıñ näticäsendä federal'' üzäk belän töbäklär arasında ireşelgän kileşülär soñğı yıllarda ğämäldän çığarılğan ide dip däwam itä "Moscow Times". 2001-nçe yılnıñ azağınnan birle federal'' xakimiat basımı belän 1994-98-nçe yıllarda imzalanğan 42 kileşüneñ zur küpçelege yuq itelde, bügenge köndä ğämäldä barı tik 8 kileşü genä qala. Çeçnä belän dä şundıy ayırım ber kileşü qoru ideäse äle mart ayında uq prezident Putin awızınnan çıqqan ide, bu şunda uq, Kreml'' tarafınnan inde tämam yuq itelgän dip sanalğan kileşülär täcribäsenä ikençe sulış birde. Yazdan birle inde Mäskäw häm Qazan Kreml''läre arasında da, Tatarstan belän yaña kileşü tözü turında söyläşülär bara. May ayında Başqortstannıñ da yaña ğına saylanğan parlamentı 1994-nçe yılğı ikeyaqlı kileşügä can örü öçen maxsus komissiä tözergä buldı. Ufa bigräk tä elekke tösle, cirle xäkimnärne wä xoquq saqlaw oyışmaları citäkçelären üze bilgelärgä telär ide. Bolar barısı da Kreml''neñ şul "caysız" töbäklär belän eş itüwendäge qaraşlarınıñ tirän üzgärüwenä işarä itä. Soraw bulıp barı tik, bu strategik borılışmı, ällä inde alda torğan parlament häm prezident saylawları aldınnan yasalğan taktik ğämäl genäme. Tawış birüdä Kreml'' ğädättägeçä köçle töbäk citäkçeläreneñ yaqlawına moxtac bulaçaq. Üzençälekle töbäklär belän kileşülär tözü ideäse 1992-nçe yılnıñ yazında, Tatarstan häm Çeçnä Federativ kileşüne imzalawdan baş tartqannan soñ tuğan ide. Tatarstan 1994-tä ayırım şartnamä qorğannan soñ Kreml'' belän säyäsi satulaşuwında üzen şaqtıy nığıttı. Çeçnä belän isä, suğış başlanu säbäple andıy kileşü imzalanmadı. Şunnan soñ ikeyaqlı kileşülär Mäskäwneñ törle töbäk citäkçeläre belän satulaşuwında möhim ber qoralğa äylände. Şul kileşülärne tözü öçen buldırılğan maxsus komissiä 2001-nçe yılda ğına taratıldı. Şuşı yılnıñ mart ayında Çeçnädä Konstitutsiä referendumı uzar aldınnan Rusiä prezidentı Vladimir Putin Çeçnägä Rusiä qısalarında kiñ moxtariat birü xaqında äytkän ide. Referendum ütkännän soñ ikeyaqlı kileşüne äzerläw komissiäse qorıldı häm ul üz täqdimnären üktäbrgä, yäğni çäçän prezidentı saylawlarına qädär bäyän itärgä tieş bulaçaq. Federal'' üzäk çınnan da çäçännärgä qayber taşlamalar yasarğa äzer tora sıman, tik anıñ ber şartı bar - ikeyaqlı kileşü Rusiä parlamentı tarafınnan raslanırğa tieş, ansız ul ğämäldän çığaçaq. Niçek kenä bulmasın, şuşı täräqqiat, üzäkläşterü häm berdämläşterü şawqımına birelgän Kreml''neñ Çeçnä häm başqa qayber şundıy töbäklär oçrağında niçek tä bulsa kileşü yulların äzlärgä mäcbür buluwın kürsätä dip yaza "Moscow Times" basması üzeneñ pänceşämbe sanında.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Bakiyev yaqlı aktiv yäşlär närsä söyli?
Görcstan häm Ukrainada törle töstäge inqılaplarda yäşlär möhim rol uynadılar. Qırğızıstandağı Mart vaqiğälärennän elek Kel-kel häm Birgä isemle yäşlär oyışmaları oyıştırılğan ide. Qırğızıstan xalqınıñ 56 protsentın yäşlär täşkil itä. Azatlıq xäbärçese 10-nçe iyüldäge prezident saylaularınnan alda Bişkäktä xäzerge vaqıtlı citäkçe Kurmanbek Bakiyevne yaqlauçı qayber yäş citäkçelär belän söyläşte.
Audio
"Ul bezgä küptännän tanış. Kurmanbek Saliyevic Bakiyev oppozitsiäne berläşterä alğan berdön ber şäxes buldı häm ul çitlätelgän Akayev rejimına qarşı köräşte . Oppozitsiä törkemnäre küp bulsa da, ul alarnı berläşterde, alar häm xalıq belän citäkçelek itte. Şul säbäple anı yaqlıybız."
29 yäşlek İvanov Bakiyev yaqlı yäşlär üzägen oyıştıruınıñ maqsäten bolay dip añlattı.
Audio
"Bez prezident saylauları kebek möhim politik häm tarixi vaqiğä aldında torabız. Bu märtäbä bezneñ saylaularğa mönäsäbätebez başqaça bulırğa tieş. Şul säbäple bez dä Ukraina häm Görcstandağı xalıq başkütärüennän ürnäk alıp ğädättäntış närsä oyıştırırğa buldıq. Ul inqılaplarn artında jäşlär tordı. Alar Kıiv maydanında utırıp , üz xoquqları , üz pozitsiäse häm üz prezidentı öçen köräştelär. Bez dä şul säbäple bu maydanda üz bazabıznı buldırdıq."
Bälkim İvanov Kıivneñ Maydanı belän Bişkäkneñ Gorkı maydanı arasında oxşaşlıq turında xıyllanadır. Läkin, prezident saylaularına öç kön qalğanda küzgä çağılırlıq oxşaşlıq yuq. Ul keçeräk tä häm buşıraq ta. İvanov yäşlärne cälep itü öçen kino kürsätelä, konsertlar oyıştırıla dip belderde. Ul Bakievneñ baştağı programmasında yäşlärgä ayırım törkem bularaq ähämiät birelmägän ide. Bez yäşlär öçen mäxsus programma äzerledek häm ul xäzer Bakiyev programmasınıñ ber öleşe dip belderde.
Audio
Läkin, yäş saylauçılarnı cälep itü öçen yäşlär programması ğına citmäs. Bakiyev yaqlı yäşlärneñ çatıdrına kilüçelär bik az häm Gorki maydanı da älegä nigezdä buş.
Färit İdelle, Praga.


text:
Älbättä, qayber bürokratik kirtälärne tizräk aşu öçen möhimder, läkin Yekaterinburdağı Milli Media Holding oyıması üz eşçänlege belen kiresen dä isbatlıy aldı. Mäğlüm bulğança, 2002nçe yılğa qadär terkälgän milli ictimaği oyışmalar yañadan däwlät organnarında terkälergä tieş ide. Alarnıñ qayberläre, yıraq şähär awıllarda urnaşqannarı, bu xäbärne waqıtında ala da almağan. Zamanında Sverdlau ölkäse tatar-başqortları öçen televidenie häm radio tapşırular äzerli başlağan Milli Media Holding, xäzerge waqıtta ölkädäge sälätle tatar yäşläreneñ audio häm vidio tasmaların çığarırğa äzerlänä.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
Tönyaq Koreanıñ atom qoralları tiräsendäge ığı-zığı kiskennäşä bara
Şimbädä Tönyaq Korea mätbuğatı xalıqnı berdämlekkä citäkçe Kim Yong 2nçe yanında cıyılırğa çaqırdı.Mätbuğattağı komantar, AQŞları Pxenyangnıñ atom programması turında ikele söyläşüne kire qaqqannan soñ basılıp çıqtı.Tönyaq Korea atnakiçtä berençe märtäbä atom qoralına iä buluın häm altılı söyläşülärdän çigenüen iğlan itte.
Scott McClellan (audio)
Altı il qatnaşlığındağı söyläşülär mäsäläne tınıç diplomatik yul belän xäl qılu çarası bulıp tora.Bez altılı söyläşülärdä Waşington belän turıdan turı elemtägä kerü mömkinçelege buluın Tönyaq Koreağa bik açıq itep belderdek.
Krizis,AQŞnıñ 2002nçe yılda Pxenyang qorallar öçen uran bayıtuın belderde dip iğlan itüe belän başlanıp kitte.Ütkändä Tönyaq Koreanıñ atom qoralllarına iä buluına işarä itkäne bar. Ämma atnakiçtäge belderü anıñ inde andıy qoral eşläp çığarğanın añlata. AQŞları, Rusiä, Könyaq Korea,Yaponiä Qıtay häm Pxenyang qatnaşqan altılı söyläşülär 2003nçe yılnıñ augustında başlansa da, protses körçekkä terälgän. Tönyaqnıñ sonğı belderüennän soñ Qıtay tışqı eşlär ministırlığı televidiniädä mondıy belderü yasadı
Xabär uquçı(audio)
Qıtay tışqı eşlär ministırlığı süzçese Kong Chuan jurnalistnıñ sorawına bolay dip cawap birde:xökümät altılı söyläşülär däwam itär dip ömed itä.Xökümät Tönyaq Koreanıñ belderüennän anıñ altılı söyläşülärgä qatnaşmayaçağın häm atom qoralları eşläp çığarğanın añladı. Bez täräqiätne küzätep barabız.Qıtay T.Korea atom qoralına iä bulmasqa tieş dip däğwä itä häm anda tınıçlıq wä totrıqlılıq urnaşuın teli. Üzäk xökümät altılı söyläşülär däwam itär dip ömed itä.
Belgeçlär, Pxenyangnıñ atom qoralı barmı bilgele tügel bälkim dä ul iqtibar cälep itergä genä tırışa dip äytä. Krizista aradaşçılıq itergä tırışqan Avstralia premiäre John Howard ta öleşçä safsata, buş süz , atom säläten küpertä dip qarasa da, bu bik qıyın problema anıñ belän bik saqlıqlı eş itergä kiräk dip äytä premyer Howard.Cäncal kiskennäşä barğanda Könyaq Korea mätbuğatında da kisken mäqalälär kürenä. Joong Ang köndälege xökümätne Pxenyagga qarşı nıq torırğa çaqırıp, här törle atom problemaları bezneñ iminlekne kisätä dip yazıp çıqtı färidä xämit


text:
Ğiraqtağı ğisyanıçlar höcümnären bügen dä däwam itte. Tönyaqtağı Mosul qalasında maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä ber xatın-qız häm 4 Ğiraq xärbie häläk buldı. Bağdata ber politsiä xezmätkäre üterelgän. Kiçä Ğiraqnıñ könyaq-köpnbatışında yulğa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä 4 amerikan xärbie häläk bulğan.
Comğa könne bulğan başqa höcümnärdä barlığı 50dän artıq keşe häläk bulğan, 100dän artığı yaralanğan.
Bügen İstanbulda ütkän oçraşuda, Ğiraqnıñ kürşe illäre - İordaniä, Süriä, Küwäit, İran, Törkiä häm Söğüd Ğäräpstanı tışqı eşlär ministrları – Ğiraqnıñ çiklären nığıtırğa çaqırdı.


text:
2005 yılda Başqortstanda iñ istä qalğan xällär
Bıyıl Başqortstan öçen küp kenä asıl zatların yuğaltu yılı da buldı. İñ kürenekle şäxeslärdän Başqortstannıñ xalıq şağire Mostay Kärimneñ wafat buluı şul yuğaltular isäbennän. Tanılğan ädip sentäber azağında, 86 yäşlek tuğan könenä ber ay qalğaç märxüm buldı. Anıñ belän xuşlaşırğa meñnärçä keşe kilgän ide. Ufanıñ üzäk uramnarı ul könne xalıqnı köçkä-köçkä sıydırdı.
Qayber ataqlı şäxeslär üzläreneñ kürkäm yubileyların bilgeläde ütep baruçı yılda. Misal öçen, tatar xalqınıñ sanduğaçı, mäşhür cırçı Färidä Kudaşewa 15 dikaberdä üzeneñ 85 yäşen tutırdı. Anıñ şuşı kürkäm yubileyına bağışlanğan mädäni çaralar tuaçaq yılnıñ fevral' urtasına täğäyenlängän.
Bıyıl Başqortstanda tatar häm başqort xalıqlarınıñ ataqlı şäxesläre – xalıq şağire Mäcit Ğafuri häm kürenekle säyäsätçe, ğalim Äxmätzäki Wälidi yılı bularaq ta istä qaldı. Mäcit Ğafurinıñ tuuına 125 yıl, ä Zäki Wälidineñ tuuına 115 yıl tulu uñayınnan respublikada bixisap mädäni çaralar, fänni-ğamäli konferensiälär oyıştırıldı. Alarda çit töbäklärdän kilgän qunaqlar da qatnaştı.
Fänis Fätxi, Ufa.


text: Düşänbe. Rusiä prezidentı Vladimir Putin öç könlek säfär belän bügen Taciqstanğa kilde, ul biredä Üzäk Aziä illäreneñ däwlät başlıqları belän dä oşraşaçaq. Taciq prezidentı Emomali Raxmonov häm qırğız prezidentı Äskär Aqaev belän Putin Rusiäneñ şuşı ike ildäge xärbi nığıtmaları mäs’äläsen tikşeräçäk, moñardan tış Raxmonovnıñ Rusiä citäkçese belän ike il arasındağı xärbi wä iqtisadi xezmättäşlekne arttıru yulların da qarayaçağı kötelä. Düşämbedä isä Vladimir Putin, Bäysez däwlätlär berdämlegeneñ Kümäk iminlek Şurasına kergän Ärmänstan, Belarus, Qazağstan, Qırğızstan häm Taciqstan prezidentları belän urtaq oçraşuda qatnaşaçaq.


text: Tailand premiere Thaksin Şinawatra süzlärençä , politsiä cirle terror çeltäreneñ böten citäkçelären qulğa alğan. Thaksin bu turıda atnalıq radio çığışında belderde, Ul tikşerüçelär Hambalinı qanunsız aqça küçergändä qulğa aldı dip äytte. Premier çığışı belän indoneziäle bulğan Hambalinıñ däres iseme Riduan İsamuddin, ul düşämbedä qulğa alınğanda terror höcüme öçen äzerlek alıp bara ide dip söyläde. Thaksin terror höcümeneñ detalläre turında mäğlümät birmäde, tik Hambali yäşren urında häm berektäş illär tikşerüçeläre sorau ala dide. Hambali äl Qaida belän bäyläneşe bulğan Jemaah islamiyanıñ citäkçelärennän berse . Oyışma İndoneziädä aktivlıq alıp bara.


text: Rusiä premier-ministrı Mixail Kasyanov süzlärençä, Rusiä belän Belarusnıñ urtaq aqçasın buldıru häm Belarusnı gaz belän tä'min itü turında söyläşülär bik awır bara. Anıñ süzlärençä, kiläse yılnıñ 1 ğinwarınnan başlap Rusiä rublen ike ilneñ urtaq açası itü mäsäläsendä, taraflar äle dä urtaq fikergä kilä almağan. Belgeçlär fikerençä, monıñ öçen waqıt kiläse ayda çığa. Bügen Kasyanov, Belarus premier-ministrı Sergei Sidorsky belän oçraştı. Anıñ süzlärençä, Rusiäneñ Gazprom häm Belarusnıñ Beltransgaz kompaniäläre arasında urtaq şirkät tözü turındağı söyläşülär dä älegä näticägä kitermägän.


text:
Xorvatiä Yewropa Berlegenä quşılu söyläşüläre başlanunı xupladı
Premyer ministr İvo Sanader qıyın reformalar kiräk bulaçaq dide. Näticädä çığımnarı kübräk bulğan däwlät şirkätlärenä, şulay uq sälamätlek saqlaw häm awıl xucalığı tarmaqlarına subsidiälär kimeterelergä mömkin. Ul şulay uq Zagrebnıñ suğış cinayätlärendä şiklänelüçe elekke General Ante Gotovinanı qulğa alu yöklämäse turında da belderde. Yewropa Berlege Xrovatiä belän söyläşülärne barı tik BMOnıñ suğış cinayätläre tikşerüçe baş wäkile Carla Del Pontedan Zagreb Gotovinanı totu öçen buldıra alğannıñ barısın da eşli digän belderü alğannan soñ ğına rizalaştı.


text: Krasnoyarskiyza fizik Valentin Danilov eşe buyınsa mäxkämä bögön protsesqa ant birep qarar sığarıusılar jürien yälep itergä qarar itte. Galimdıñ advokatı xäbär iteüensä, yañı tıñlawzar könö älegä bildäle tügel. Krasnoyarskiy prokuraturahı Danilov 1999-sı yılda Qıtayzıñ eksport häm import menän şögöllängän qompaniähına däwlät sere bulğan yäşeren mäglümättär birgän tip raslay. Bıyıl mäxkämä Danilovqa qarşı gäyepläwzär qanundı bozop tözölgän tip ğälim eşen mäxkämägä qaytarzı. Küpselek ğälimdar Danilovtı gäyeple tügel tip isäpläy.


text:
Tәhran BMOnıñ çiklәwlәrne tuqtatıp toru tәqdimen qarıy
Iran Berlәşkәn Millәtlәr Oyışmasınıñ әgәr dә Tәhran atom eşçәnlegen küpmeder waqıtqa tuqtatıp torsa şul waqıtqa İranğa qarşı BMO çiklәwlәren dә tuqtatıp toru turındağı tәqdimen qarıy. Şundıy tәqdim belәn BMOnıñ Xalıqara Atom Energiә İdarәse başlığı Mөxәmmәt әl-Baraday çıqqan ide. Әl-Baraday dialog buldıru өçen çiklәwlәrgә tәnәfes kirәk dide.
Xalıqara Atom Energiә İdarәse başlığı Mөxәmmәt әl-Baradaynıñ әgәr Tәhran uran bayıtunı tuqtatıp torsa BMOnıñ İranğa qarşı çiklәwlәren dә tuqtatıp toru turındağı tәqdimenә Tәhrannıñ cawabı çamalı ğına buldı.
Atom sөylәşülәrendәge İran tөrkeme başlığı Ali Laricani yәkşәmbe kөnne Tәhran bu tәqdimne өyrәnәçәk dip kenә cawap birde.
"Bu tәqdimneñ İran atom mәsәlәsen çişә alaçaqmı-yuqmı ikәnen açıqlaw өçen İranğa beraz waqıt kirәk" dide Laricani.
Laricani Tәhranda matbuğat oçraşuında monı әytkәndә anıñ yanında Rusiә İminlek Şurası rәise İgor İvanov ta bar ide.
İvanov mondıy tәnәfes İrannıñ atom programması mәsәlәsen sөylәşülәr aşa çişügә kiterә alır ide dip İranlılarnı әl-Baraday tәqdimenә yaxşılap qararğa çaqırdı.
Londondağı Xalıqara Strategik Tikşerenülәr üzәgeneñ İran belgeçe Mark Fitzpatrick el-Baradaynıñ bu tәqdime tuqtalıp qalğan eşne quzğatu maqsatındağı küptәnge diplomatik ısul di.
"Tataflar sөylәşülәrdә kөrçekkә terәlgәn oçraqta mondıy ikeyaqlı tәnәfes yasaw tәqdime yış qullanıla torğan diplomatik ısul. Şulay itep taraflar ber-bersennәn ni dә bulsa eşlәwne sorıylar. Әgәr dә alar monı ikese dә ber ük waqıtta eşlәsә, bu yış qına yөzlәren salqap qalıp kөrçektәn çığuğa kiterә" di Fitzpatrik.
İvanov üz çığışında İrannıñ atom programması mәsәlәsen xәrbi yul belәn çişü mөmkin tügel dip tә belderde. Әl-Baraday da, Pakstan premyer ministrı Şәwkәt Ğaziz dә İrannıñ atom qorılmalarına xәrbi hөcüm tulayım bu tөbәk өçen hәlakәtne añlataçaq dide.
Mәğlüm bulğança Quşma Ştatlar İrannıñ atom programması aşa atom qoralı yasawına yul quymıyaçağın belderep Farsı qultığında awır xәrbi diñgez kөçlәren arttıra bara. Tәhran isә üzeneñ atom programmasınıñ barı tik tınıç maqsatlarda ğına eşlәwe turında tәqrarlıy.
Әl-Baraday tәqdimenә qaytqanda, moñarçı İran kompromis tәqdimnәrenә waqıt suzu өçen baştaraq qızıqsınu kürsәtә hәm berniçә aydan ul tәqdimnәrne kire qağa ide.
Әmma analitik Fitzpatrick fikerençә dikәber ayında İranğa qarşı BMO çiklәwlәre kertelgәnnәn soñ Tәhranda prezident Mәxmüt Әxmәdinicat xakimiәteneñ xataları turında bәxәslәr bara.
"İqtisadıy sәyәsәtneñ uñışsızlığı, şunıñ өstenә BMO İminlek Şurasında İranğa qarşı çiklәwlәrneñ 15-kә 0 tawış belәn xuplanuı Tәhranda küplәrneñ küzen açtı" di Fitzpatrick.
Bu İrannıñ sәyәsәten üzgәrterme-yuqmı, әle açıq tügel.
Fitzpatrick BMO çiklәwlәre bik qatı bulmasa da axır çiktә tәesir itәrgә tieş di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Almatıda alïment borışkerleri qamawğa alınıp jatır. Qalalıq prokwratwra jawapsız äkelerdi izdestirip, sot şeşimin pısqırmağandarğa qarsı arnay`ı şara uy`ımdastırdı, dep xabarlay`dı almaty.tv.
Nätïjesinde bir apta işinde jïırmadan astam adam äkimşilik jawapkerşilikke tartıldı. 32 adam jalpı soması 8 mïllïon teñgeden astam qarızın ötep ülgergen. Prokwratwra qızmetkerleri borışkerlerdi jumısqa ornalastırw mäselesin de qolğa aldı. Komïssïya quramında jumıspen qamtw ortalığınıñ mamandarı da qızmet atqaradı.
Ay`ta ketey`ik, jıl basınan beri jüzge jwıq borışker äkimşilik jawapkerşilikke tartılğan.
«Aldımızdağı apta işinde prokwratwra küşterimen 20-dan astam borışker qamawğa alındı. Qatañ şara qoldanılıp jatır. Sonımen qatar, tüsindirw jumıstarınıñ nätïjesinde 3 mïllïon teñgeden astam alïment öndirilgen. Jalpı, biz kämelet jasqa tolmağandardıñ jäne analardıñ konstïtwcïyalıq quqıqtarın qorğap jatırmız»,- dedi Almatı qalası Medew awdandıq prokwratwrasınıñ bölim basşısı İzbasar Masaqbaev.


text:
Yuğarı uqu yortlarında ğibädät urınnarı bulırmı?
Studentlarnıñ möräcäğätlären kire qağunı Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrlığı, qanunda bu qaralmağan dip añlatma birgän. Yuğarı uqu yortlarırnda ğibädät qılu, yäğni namaz uqu bülmäläre turında qanunda yazılmağannı studentlar üzläre dä yaxşı belä, läkin bez bit barı yärdäm itüne genä soradıq, ä taläp itmädek. Bälki añlarlar dip uyladıq di alar “Student” Qazan mäğlümat portalına. Şul uq waqıtta Rusiä qanunında ğibädät bülmälären açarğa yaramıy dip tä yazılmağan dip belderä şäkertlär.
Äytergä kiräk, Qazan finans-iqtisad institutında, Qazan däwlät universitetında studentlar, ayıruça möselmannar namaz uqu bülmälären buldırğannar da ide. Ämma räsmi bulmağaç, moña çik quyıldı.
Tatarstan möftie Ğosman xäzrät İsxaqi, arxiepiskop Anastasiy, Tatarstan ravvinı İtsxak Ğorelik 10 yuğarı uqu yortı rektorına xat yullağannar ide. Räsmi bulmağan mäğlümatlarğa qarağanda, qayber rektorlar moña teläktäşlek beldersä, ikençeläre ayaq teräp qarşı ikän. Mäğärif häm fän ministrlığı da möräcäğätne kire qaqsa da, Tatarstannıñ “Möslimä” xatın-qızlar berlege räise Nailä Cihanşinağa küp äyber rektorlardan tora dip beldergännär ministrlıqta. “Azatlıq” radiosına Nailä Cihanşina
Rektorlar bu bülmälärne möselmannar öçen genä kiräkter dip uylıy. Xristiannar, yähüdlär belän dä söyläştek, alar da borçıla yäşlär öçen. Xristiannar belän söyläşkändä alar ikona – täre quyıp bulmağaç bu bülmä kiräkmäster dä didelär. Läkin Anastasiy belän söyläşkäç añlattıq atributqa bulmasa da yarıy dip. Ul bülmälärdä dini atributqa bulmas. Kemneñ nindi waqıtta ğibädäte, şul waqıtqa raspisanie da tözep quyarbız.
Nailä Cihanşina äytüençä, ul Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov belän üze oçraşqan. Ministrnıñ fikere turında Nailä Cihanşina
Räis äfände bu fikerne kiräk dip tanıdı. Häm hiçşiksez tormışqa aşır dip belderde. Çönki yäşlär gıydadätxänälärgä uqu häm eşläw säbäple härdaim kilä almıy.
Şul uq waqıtta studentlar rektorlar Mäğärif häm fän ministrlıysınnan qurqalar dip belderälär Bu xaqta “Soznanie” oyışması citäkçese, Finans-iqtisad institutı studentı İldar Yäxin bolay dide
Bilgele, bez mäğärif ministrlığı cawabı belän qänäğät tügel. Añlaşu kötkän idek. Xätta qaywaqıt rektorlar da bezne añladı. Läkin xäzer şundıy wäzğıät häm rektorlar qurqalar. Bez inde mäğärif ministrlığı tarafınnan yaqlaw kötkän idek. Häm rektorlar bezgä teläktäşlek itär dip uyladıq.
Yuğarı uqu yortlarında ğibädät bülmälären buldıru öçen ayıruça Qazan däwlät universitetınıñ yuridik fakul'tetı häm Qazan finans ik-tisad institutları studentları tırışlıq kürsätte. Federal' häm Tatarstan yuğarı uqu yortlarında belem aluçı 2 meñ yarım şäkerttän imza cıyıldı. Alarnıñ kübese dinnän yıraq torsalar, bu mäs’äläneñ möhimlegen añlap duslarına teläktäşlek kürsätte. Studentlarnıñ uqudan ayırılıp ğibädät qılu öçen mäçet yäki çirkäwgä yögerü uqunıñ sıyfatında da çağıla, uqıtuçılarda da qänäğätsezlek tudıra.Landış Xarrasova


text:
Könyaq Korea, Tönyaq, kiläse ayda atom programması turındağı söyläşülärenä kire qaytırğa teläk belderde, dip xäbär itte. Bügen irtän Könyaq Koreanıñ Berläşü ministrı Çung Dong-young Pxenyanda Tönyaqnıñ ilbaşı Kim Çen-İr belän oçraştı.
Tönyaq Korea, ägär dä Waşington Pxenyannı "partner" bularaq qabul itsä, söyläşülärne yañartarğa äzer bulğanın beldergän.
Amerikanıñ üzenä bulğan säyäsätenä qarşılıq yözennän Tönyaq Korea 6 yaqlı söyläşülärgä 1 yılğa yaqın qatnaşmadı. Tönyaqnıñ atom programması tiräsendäge qarşılıqnı çişü söyläşülärendä şulay uq Qıtay, Yaponiä, Rusiä, Amerika Quşma Ştatları häm Könyaq Korea qatnaşa.


text:
Mosuldağı terror kön tärtibenä amerikan xärbiläreneñ iminlege mäs''äläsen kütärde
AQŞ räsmiläre Mosuldağı amerikan xärbi bazasındağı şartlau ber intexarçınıñ eşe bulırğa tieş dip belderdelär. Bu Ğıraqtağı amerikan qorılmalarındağı iminlek çaralarınıñ citärlek bulmauın tänqitlävgä säbäp buldı. Saqlanu miistere Donald Rumsfeld amerikan xärbiläreneñ iminlegenä zur ähämiät birelä dip monı kire qaqtı. Qayber küzätüçelär Pentagon AQŞ xärbilären tämin itü häm iminlek mäsäläsendä üz vazıyfasın üti dip beldergändä, başqalar AQŞqa üzeneñ Ğıraqtağı strategiäsen yañadan tikşerergä kiräk digän fikerdälär.
Audio
"Min häm başqalar suğışuçı ir-at belän xatın-qızlarnıñ iminlegen tämin itü öçen häm quldan kilgänne eşlämibez dip uylauçılarnıñ buluı mine xäsrätländerä."
AQŞ xärbiläre başta Mosuldağı höcüm raketa belän buldı dip uylağannar ide. Läkin, Ştap başlığı general Richard Myers Çärşämbedä höcüm ber intexarçınıñ eşe bula ala dip belderde. AQŞ xärbi planlauçıları , amerikan xärbiläreneñ iminlegen tämin itärlek xäldäme? Ällä Mosuldağı höcüm strategiäne üzgärtergä kiräklegen işarä itäme? Elek Pentagonda eşlägän häm xäzer Strategik häm Xalıqara Tikşerülär Üzäge ğalime Antony Kordesmannıñ fikerençä, Mosul höcüme AQŞnıñ Ğıraqtağı strategiäsen üzgärtüenä kitermiäçäk.
Audio
"Monı kontekstran çığıp tikşerergä kiräk. Ğıraqta ayına 1600 belän 2 500 arasında insident bula. Qayber oçraqlarda höcümçelär uñışlıqqa ireşä. Berniçä kön elegeräk Nacaf häm Karbaladağı höcümdä 68 ğıraqlı hälak buldı 175-e yaralandı. Bu anda çın suğışnıñ baruın kürsätä. Ber insidentnı strategiäne üzgärtü öçen saylap alu qurqınıçlı reaksiä bulır ide."
Ä inde dönyada konfliktlarnı buldırmau öçen eşlägän Xalıqara Krizis Grupası Sişämbe könne iğlan itkän raportında Washingtonnı üzeneñ Ğıraqtağı strategiäsen üzgärtergä çaqırdı. Oyışmanıñ vise-prezidentı Mark Şnayder Washington fetnäneñ ike töp elementı çit il radikalları belän AQŞnıñ anda toruı belän qänäğätsez bulğan millätçe Sönnilär arasında upqın buldıru strategiäsen alıp barırğa tieş digän fikerdä. Anıñ süzlärençä, urta yulda torğan sönnilärne politik protsesqa cälep itü moña yardäm itä ala.
Audio
"İñ kimendä alarnı bülgälärgä kiräk. Yaña politik kiläçäk telägän sönnilärne ayırıp alu startegiäsen alıp barırğa kiräk. Andıy sönnilär AQŞnıñ östenlek itüe kürenmägän yaña politik kiläçäktä küberäk qatnaşa alırğa tieşlär."
AQŞ 30-nçe ğinvarda parlamentqa bulaçaq saylaularğa zur ömet bağlıy. Bu ildä vazğiätne normallaştıruğa öleş kerter dip ömetlänä. Läkin, cualışlarnıñ, bäreleşlärneñ dävam itüe saylaularnıñ planlanğança häm zur külämle köç qullanular bulmıyça ütkärelä alu mömkinlegenä şik tudıra.
Färit İdelle, Praga.


text:
Pakstannıñ atom bombası atası qayber illärgä serlär satıp yatqanın tanıdı, prezident Möşärräf anı yarlıqadı
Bügenge küzätülärne bez Pakstannıñ atom programması tiräsendä qupqan cäncaldan başlıybız, xörmätle tıñlawçılar. Anıñ üzägendä torğan Abdul Qadıyrxan, Pakstan atom bombasınıñ atası, şul qoralnı eşläw waqıtında qayber serlärne çit illärgä satuın tanıp cämäğät aldında täwbä itte.
Audio, Abdul Qadıyrxan
"Tikşerenü, xäbär itelgän eşçänlekneñ çınnan da buluın häm monıñ minem kürsätmälär nigezendä alıp barıluın açıqladı. Miña monıñ dälilläre kiterelde häm min ixtiari räweştä alarnıñ nigezdä döres buluın tanıdım" dip belderde televideniä aşa yasağan çığışında Pakstannıñ atom bombası atası. Xäzer ul üzeneñ şundıy ğämällär qıluına nıq ükenüen äytä häm kiläçäktä andıy eşçänlek qabatlanırğa tieş tügel dip belderä.
Audio, Abdul Qadıyrxan
"Möxtäräm qärdäşlärem, min andıy eşçänlekneñ kiläçäktä berqayçan da bulmayaçağına ışandırırğa telim, häm bar Pakstan xalqına, ilebezneñ iñ möqätdäs mänfäğätläre xaqına, şuşı ifrat ta çetrekle iminlek mäs''äläse tiräsendä imeş-mimeşlär çığarmıy ğına anı säyäsätläştermäw üteneçe belän möräcäğät itäm" di Pakstan ğalime Abdul Qadıyrxan. Ser tügel, Qadıyrxannıñ İran häm Tönyaq Koreä kebek illärgä atom serlären satıp yatuın açıqlaw prezident Pärwäz Möşärräf xökümätenä zur tap töşerde. Pakstannı üzeneñ Könyaq Aziädäge strategik berektäşe sanağan Quşma Ştatlar, İran häm Tönyaq Koreäne, üzenä dä, bar dönya iminlegenä dä yanağan "zolım küçäre"nä kertä. Pakstan atom programması tiräsendäge cäncal uñayınnan däwlät departamentı wäkile Richard Boucher bolay dip belderde:
Audio, Richard Boucher
"Bez Pakstan xökümäte tarafınnan kürelgän tikşerü çaraları çınnan da, prezident Möşärräf häm Pakstan xakimiateneñ üz yöklämälären citdi aluın, alarnıñ üz texnologiälären küpläp yuq itü qoralların eşlärgä mataşqan başqa däwlätlärdä qullanıluına yul quymasqa tırışuın kürsätä dip uylıybız" di Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı wäkile Boucher. Läkin qayber belgeçlär, Abdul Qadıyrxannıñ atom serlären üz beldege belän genä taratıp yatuına ışanmıy, mondıy ğämäl däwlät citäkçelegenä qorallı köçlärdän kilgän prezidenttan başqa eşlänä almıy, çönki Pakstannıñ atom bombasın citeşterü eşe ilneñ yuğarı xärbi citäkçelege kontrole astında bardı dip belderä. Üzeneñ televideniä aşa yasağan täwbä çığışı aldınnan Qadıyrxan Ravalpindidä prezident Möşärräf belän oçraştı. Pänceşämbe könne Pakstan xökümäte prezidentqa, ilneñ atom bombasın yasağan Abdul Qadıyrxannı, anıñ xalıq aldında täwbä itüen isäpkä alıp, yarlıqaw üteneçe belän möräcäğät itte. Töştän soñ Möşärräf anı çınnan da yarlıqaw xaqında färman çığardı.
Kärim Kamal, Praga


text:
Başqortstanda «Berdämlek» xalıqara bäyräme ütäçäk
Başqortstanda bıyıl da «Berdämlek» xalıq icatı xalıqara bäyräme bik qolaçlı ütäçäk. Şul xaqta comğa könne Başqortstan mädäniät häm milli säyäsät ministrlığında uzğan oyıştıru komitetı utırışında äytelde. Soñğı yıllarda daimi oyıştırıluçı bu matur festival' bıyıl 6-13 iyün könnärendä ütäçäk. Respublikanıñ törle şähärlärendä häm rayonnarında bu festival' qısalarında bixisap mädäni çaralar oyıştırılaçaq.
«Berdämlek-2007» xalıqara bäyrämenä bıyıl, Başqortstan talant iälärennän tış, Törkiä, Qazaqstan, Tatarstan, Altay Respublikalarınnan, Udmurtiä, Irınbur, Saratov ölkälärennän yözlärçä ayırım başqaruçılar häm kiñ bilgele sänğät kollektivları kilä.
«Berdämlek» bäyräme barışında fin-uğır xalıqlarınıñ töbäqära festivale dä bula. Şulay uq «Duslıq göllämäse» digän bäyräm çaralarında här millät talantları üz ostalıqların kürsätäçäk.
Xalıq icatı kollektivlarınıñ zur bäyräme Ufada ğala-konsert belän tämamlana. Här yıldağıça, «Berdämlek» bäyrämendä respublikadağı danlıqlı tatar sänğät kollektivları da, ayırım tatar başqaruçıları häm muzıkantları da aktiv qatnaşaçaq.


text:
…Qorıltayda çığış yasap Rusiä Möftilär Şurası räise Rawil xäzrät Ğaynetdin Rusiä Prezidentınıñ İslamğa, möselmannarğa qarata mönäsäbäten citkerde…
…Qorıltayda çığış yasap Rusiä Möftilär Şurası räise Rawil xäzrät Ğaynetdin Rusiä Prezidentınıñ İslamğa, möselmannarğa qarata mönäsäbäten citkerde…
Rusiä Möftilär Şurası räise Rawil xäzrät Gaynetdin 24 ğınwarda Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän bergä-ber oçraşıp, söyläşüe turında äytte. Bu söyläşüdä Vladimir Putin İslam, möselman dönyası belän qızıqsınuın beldergän. Tatarstan Diniä nazaräteneñ ikençe qorıltayına uñışlı eşlär telägän, qorıltayğa çaqırunı räxmät äytep, qabul itkän.
Şulay itep, Tatarstan möselmannarınıñ ikençe qorıltayı Rusiä häm Tatarstan citäkçelege xäyer-fatixasın aldı. Ä inde İslamğa qarata Rusiä citäkçelegeneñ mönäsäbäte turında söylägändä, Rawil xäzrät 11 sentäber waqiğalarınnan soñ dönya üzgärde disälär dä, bu döres tügel. Säyäsätçelär üzgärde, säyäsät üzgärde, dide. Qorıltay tänäfesendä ul üzeneñ şuşı fikeren jurnalistlarğa täfsilläp añlattı.
İslamğa qarata bernindi dä xöcüm, Krestovıy poxod turında süz barmıy. Sivilizatsiälär bäreleşüwe turında süz bulırğa mömkin tügel. Çönki Rusiädä yäşäwçe distälärçä million möselmannarnıñ häm xristiannarnıñ doşmanlaşuwı däwlätneñ tarqaluına kiterergä mömkin.


text:
Balalar baqsaları Milli proektı...
Öfölä yıl hayın 2 meñ 500 balağa baqsala urın arttırıu qaralğan. Balalar baqsaları binaların kire üź täğäyenläneşenä qaytarıu buyınsa maxsus proğramma qabul itelgän. Oşo proğramma buyınsa 2011-se yılğa tiklem 1890 balağa iśäplängän 14 baqsa qaytanan eş başlayasaq. Bınan tış aldağı 4 yıl esendä Öfölä 20 baqsa töźöü yäki töźökländereü qaralğan. Artaban ihä yıl hayın kämendä ber-ike baqsa halıu, ös-dürten töźökländereü niätläşterelä. Yañı balalar baqsaların Zaton, İnors, Hupaylı biśtälärendä halınasaq. Şulay itep Öfölä üźeneñ Milli proektı barlıqqa kilde axırı. Başqalala äle 10 meñdän aşıu sabıyğa baqsa urındarı eteşmäy.


text:
Tatarstan Eçke eşlär ministrlığı kollegiäseneñ çirattağı utırışında 2001 yıldağı eşçänlekkä näticä yasaldı
Uzğan yılda 954 oyışqan cinäyätçel törkem açıqlanğan. İqtisadi xarakterdağı 139 cinäyät eşe açılğan. Ministrlıqnıñ eşçänlege respubliqa televideniäsendä yaqtırtıla. Citeşsezleklär turında söylägändä, militsiä xezmätkärläreneñ sanı azraq buluğa häm alarnıñ xezmät xaqınıñ tübänlegenä iğtibar itelä. Militsiä qulğa alğan häm mäxqämä xökem itkän zatlar arasında zur ğına türälär dä oçırıy. Äle genä, Çallı administratsiä başlığı urınbasarı Yevgeniy Anikin 4 yılğa irektän mäxrüm itelde. Bu çinovnik qayber eşquar firmalardan rişwat alğan waqıtta totılğan ikän.


text:
Törkiäneñ 11-nçe prezidentı häm kiläçäk
28-nçe Augusta Törkiä Böyek Millät Mäclesendä öçençe turda tışqı eşllär ministere Abdullah Gül 550 deputatnıñ 339-nıñ tawışın alıp Törkiäneñ 11-nçe prezidentı bularaq saylandı. Gül şuşı postqa AK parti tarafınnan kandidat itep kürsätelgännän 216 kön uzğaçmoradına ireşte. Bu arada körçekkä terälgän prezidentılıq saylawları säbäple waqıtınnan elek parlament saylawları da ütkärelgän ide. Parlamentağı iñ zur oppozitsion partiä Comhuriät Xalıq Partiäse 99 deputatı belän protest bularaq saylawlarğa qatnaşmadı. Törek Qoralı Köçläre (TQK) komandirları, general ştab başlığı, yuğarı uqu oyışması räiseneñ dä protest bularaq ğädättägeçä tıñlawçılar balkonında urın almawları diqqätne cälep itte.
Dimäk TQK belän AK partiä arasında kierenkelekneñ sülpänäygäne yuq. 30-nçı Augusta qotlanaçaq Ciñü Bäyräme uñayı belän TQK-neñ belderüwendä dä “Törkiä Respublikasınıñ demokratik tärtiben bozğan , modern ısullarnı yuqqa çığaru mäqsatı belän astırtın plannar däwam itä” digän kisätü yasalğan, bu da prezidentlıq saylawlarına qia ber mesaj dip bäyälängän ide. Gül prezident sıyfatı belän qatnaşqan 29-nçı Augustağı Xärbi meditsina akademiäseneñ diplom yollasında isä Generalştab başlığı Yaşar Büyükanıtnıñ Gülgä sälam birmäve, qayber komandirlarnıñ da şulay eşläwe, xätta diplom birelgändä yasalğan çığışlarda “xörmätle prezidentıbız” urnına tik “xörmätle prezident” qına dip äytelüwe ike aradağı kierenkelekneñ däwam itüwenä işarä itä. Çit il mätbuğatında şuşı kierenkelekkä işarä itkän xäbär yaki mäqalälär dä çıqtı. Misal öçen Washington Post “Armiä yä putç yasayaçaq, yä isä säyäsi islamğa iläşäçäk”, Financial Times gazetasınıñ isä “Armiägä baş kütärü” digän mäqaläläre bolarğa ürnäk bulıp tora.
Inde Abdullah Gül prezident itep saylanıp ant itkännän soñ yasağan çığışında Törek konstitutsiäseneñ barlıq prinsipların, Törkiä cömhuriäteneñ demokratik, laik, yäğni dönyävi häm sotsial xoquq däwläte bulu prinsipların här forsatta köçäytergä tırışaçaqmın” dip belderde. Ul TqK turında isä “Bäysezlegebezneñ simvolı, modern häm täsirle TqK-neñ döşmannarnı kisätü köçen yuğarı däräcädä totu, millätebezneñ tormışta qaluwınıñ tiyeşlelege bulıp tora” dide. Ul şulay itep armiägä yaxşı niät kürsätergä teläde bulsa kiräk. Teror häm seperatizmğa qarşı da köräşeläçägen äytte. Mäğlüm konstitutsiä buyınça başkomandir postın da bilägän Günle, bu süzläre genä, TQK-neñ anı çınnan da başkomandir itep tanularına iltäçäk me, kiläçäktä kürerbez.
5 yıl buyı tışqı eşlär ministere bularaq küp täcribä cıyğan Abdullah Gülneñ prezidentlığı waqıtında da aktif rol alırğa tırışaçağı añlaşıla. Ul çığışında “Avropa Berlegenä tulı ağzalıq öçen säyäsi häm ekonomik reformlarnı däwam itterü şart. Avropada säyäsi atmosfera här waqıt üzgärä ala” dip AK partiäneñ AB turındağı, üze dä şunıñ arxitektlarınnan bulğan, AB säyäsäten däwam iteräçägen belderde. Tışqı politika ölkäsendä Gülneñ äytkän iñ qızıqlı süze isä bälkidä Törkilär turında äykännäre buldı. Ul: “ Törki däwlätlär häm cämğiätlär belän mönäsäbätlärebezne tarixi ber cawaplılıq bularaq küräm häm monı xosusi ber sizgerlek belän alıp baraçaqmın” dide. Mäğlüm monnan elekke prezident Sezer tışqı illärgä bik barmıy häm bu mäsälägä salqın qarıy torğan keşe ide.
Gülneñ şuşı süzläre asılda bik tä säyäsätne bilgeli alaçağın kürsätmi. Çönki Törkiädä prezidentlıq sisteması yuq. Ilneñ säyäsi, ekonomik häm başqa mäsäläläre turında xökümät häm anıñ citäkçese premier qarar birä. Tik Premier Erdoğan belän yaña 11-nçe prezident Gülneñ ber ük partiädän buluları häm niçä yıllardan birle xezmättäşlek itüläre qayber mäsälälärdä ber berlären ciñelräk künderä alu mömkinlege tudıra.
Әxtäm İbrahim, İstanbul


text:
“Tatarstan çittä yäşäwçe tatarlağa yärdäm itä” digän östämä uzmadı
Şulay itep, sişämbe könne sessiäneñ däwamında tatarça çığışlar ike tapqır kimede. Xäzer deputat Razil Wälievneñ genä tatarça replikaları işetelä. Mäğlüm ki, ul citäklägän komissiäneñ “Tatarstan Respublikasınnan çittä yäşäwçe tatarlağa milli mädäniätlären, tellären üsterüdä, üzençäleklären saqlawda yärdäm itä” digän östämäse uzmadı. Bu täqdimgä älege dä bayağı “Ravnoprawie i zakonnost'” xäräkäte wäkile Aleksandr Ştanin qarşı çıqtı. Ul xalıq aqçasın cälli ikän.


text: Atom energiähı buyınsa xalıqara ağentlıq başlığı Möxämät Äl Baradei zur bulmağan keüätlektäge atom bombıları eşläy başlawzarı xaqında iglan itkän Quşma Ştattarzı tänkitläp sıqtı. Äl Baradei fekerensä, Amerikanıñ bıl azımı atom qoralhızlandırıu eşenä zıyan kilterä häm atom qoralı yarzamında xalıqara statusın kütärergä telägän ildär ösön nasar ölgö bulıp tora. Elegeräk Quşma Ştattar xakimiäte 5 kilotonğa tiklem keüättäge atom bombıları buldırıuza qızıqhınıu belderep hüz ularzı eşläw turahında barmay tip bildälägäyne.


text:
«Janna» sauda üyinde ört bolıp, 70 adam qauipsiz jerge şığarıldı, — dep habarlaydı Tengrinews.kz tilşisi Almatı TJD resmi ökili Sanduğaş Baymwhambetovağa silteme jasap. Ört turalı aqparat bügin sağat 16:40-ta belgili boldı.
TJD pul'tine Almalı audanı, Abay dañğılında ornalasqan «Janna» sauda üyine qarastı jeke twrğan ğimaratınıñ jertölesi tütindep jatqanı turalı habarlama kelip tüsken. «Şaqırtu tüsken orınğa alğaşqı bölimşe 16:52-de jetti. Ört söndiruşiler tınıs alu müşelerin qorğauğa arnalğan apparat qoldana otırıp, ğimaratta adam barın tekserip şıqtı. 70 qauipsiz jerge şığarldı. Sonımen qatar, ört oşağın anıqtau jwmısı jürgizildi», — deydi baspasöz qızmetiniñ ökilderi.
17:05-te ört auızdıqtalıp, 17:14-te tolıqtay öşirildi. «Ört aumağı üş şarşı metr boldı jäne keñse tehnikası twtanğan. Zardap şekkender joq. Ört söndiruge 45 adam, 4 negizgi jäne 13 arnayı tehnika tartıldı», — dep naqtıladı baspasöz qızmetiniñ ökilderi.


text:
Atlı Kazaklarnıñ Rusiädäge role
Kazak citäkçeläre bu atnada prezident Putin belän oçraşıp atlı Kazak büleklären yañadan torğızu mäsäläsen tikşerdelär. Putin uzğan ayda Dumağa , Kazaklarğa ğäskär, militsioner häm çik saqçısı bulularına röxsär itkän qanunproyektın täqdim itkän ide. Qayber belgeçlär, Kazaklarnıñ patşa çorında Rusiäneñ Könyağında milli azçılıqlarnı basıp totu öçen qullanılğan buluların istä totıp, moña borçılalar. Kazak büleklären buldıru bu regionda bolay da kierenke bulğan vazğiätne tağı da kiskennäşteräçäk digän fiker dä bar.
Audio
"Mänfäğätlärne köç qullanu aşa ğına tügel, ä milli demokratiä aşa da yaqlap bula. Taularda yäşävçe xalıqlar belän bergä yäşägän bezneñ babalarıbız dürt ğasırdan artıq andıy diplomatiäne uñışlı alıp bardılar."
Putin qanunproyektın täqdim itsä dä, ul bäysez häm köçle Kazak bülekläreneñ buluın telämi. Alar xökümät komandasında bulaçaqlar dip beldere.
Audio
"Älbättä, Kazaklarnıñ terror häm cinayätkä qarşı köreşe näticäle bula ala. Läkin, bu xökümät organnarınıñ vazıyfası. Tübäneräk däräcädäge organnar tübäneräk vazıyfa ütärgä tieşlär."
Kazak xärbi büleklären buldıru ideası , belgeçlär häm keşe xoquqları törkemnäre arasında törle fiker xasıyl itte. Monı tänqitlävçelär, Kazaklar, Könyaq Rusiädäge milli azçılıqlarnı yäisä illegal imigrantlarnı ezärlekläv yaki quıp çığaru öçen köç qullanudan totlıq tormıylar dip belderälär. Mäskävdäge İnformatsiäne Saqlau Üzäge direktorı İvan Safrançuk Kazaklar Russiäneñ Könyağında, şul sanda Çeçnädä etnikara mönäsäbätlärne kiskennäşterälär digän fiker belderde.
Audio
"Kazaklar Könyaq Rusiädä üzlären aldınğı saftağı çik saqçıları dip kürälär. Bu nindider ber däräcädä döres tä. Läkin, ikençe yaqtan, Kazaklarnıñ köçle milätçe qaraşları bar häm alarnıñ başqa etnik törkemnärgä mönäsäbäte tiskäre. Bu regionda millätçelek propogandası Rusiägä zur zian kiteräçäk."
Kazaklarnıñ üzlären iskä almağanda, alarnıñ imperianıñ saqçıları digän elekke danın torğızu mömkinlegenä ışanuçılar az. Memorial keşe xoquqları Oyşmasınıñ Kafkaz belgeçe Aleksander Osipov xäzerge Kazalar belän ütkändägelär arasında ayırma zur digän fikerdä.
Audio
"Bügenge Kazaklar ütkändägelärneñ kölkele parodiäse genä. Kazak oyışmalarına kem kerä? Elekke yäisä äle dä xezmät itkän militsinerlar, elekke armiä ofitserları , kolxozçılar, qısqası, küp araqı eçärgä yaratqan yuğaltuçılar. Ğomumän alğanda millätçelär, borınğı qaraştağılar."
Färit İdelle. Praga.


text:
Tatarstan Peterburğa 300 yükä ağaçın büläk itte
Peterburnıñ bäyräm çaralarına parlament räise, xökümät wäkile, şähär başlığı häm rayonı citäkçelärennän torğan wäkilçelek bardı. Tatarstan qunaqları Peterbur xakimiätlärenä 300 yükä ağaçın häm milli yadqärlär büläk itkän. Üsentelär Peterburnıñ parklarında, uramnarında tamır cäyäçäk ikän. Berniçä ağaçnı respublika häm Qazan başlıqları, Peterbur gubernatorı häm Tatarstannıñ daimi wäkile – barısı bergä üz qulları belän utırtqan. Tatarstannıñ räsmi wäkilläre şulay uq, bäyräm çaralarınıñ açılışında qatnaştı, Qazan teploxodında buldı, Äbi -patşa sarayın, gäräbä-yantar taştan yasalğan bülmäne dä qaradı. Qazan qunaqlarınıñ Peterburdağı tatarlar belän oçraşuı turındağı tulıraq mäğlümatnı bezneñ Peterburdağı xäbärçelärebez aldağı tapşırularda citkerer.


text:
Hindistannıñ Kongress partiäse bügen parlamentta Sonia Gandhinı üzeneñ citäkçese itep saylap aña ilneñ premyerlek postın garantiälä
gän buldı
8yıl opozitsiädä torğan Kongress partiäse atnakiçtä iğlan itelgän saylaw näticälärenä kürä: parlamentnıñ tübän palatasındağı 545 urınnın 217 alğan. Hindu millätçelärenneän torğan premyer Atal Behari Vajpayee koalitsiäse 186 , qalğan urınnar törle sulcı häm cirle partiälärgä turı kilä.Vajpayee ciñelüne tanıp çigende atnakiçtä. Çığışı belän italian bulğan Sonia Gandhi bügen parlamenttağı çığışında Hindistannı yaqtı kiläçäkkä alıp baru öçen nıq eşliäçägen belderep,parlamenttağı yaqlawçılarına ul salqın qanlı bulırğa häm saylawdan elek birgän wäğdälärne ütärgä çaqırıp (audio)
Bügen bäyräm itik ämma ciñü belän isirmiyk. Bu ciñüne enelärebezneñ , apalarıbıznıñ tormışın yaxşırtu öçen mömkinçelek dip sälämlik.. Bu mandatnıñ artında torgan uy xislärne anlıyq. Hindistan xalqı bezneñ tügel ä alarnıñ fiker teläklären wäkilçelek itü öçen bezne saylağannı iqrar itik.
Sonia Gandhi 1968 nçe yılda İndira Gandhinıñ ulı Raciv Gandhigä kievgä çığıp Hindistanda yäşäsä dä , Ul ire Raciv Gandhi tamil separatistları tarafınnan 91nçe yılda üterelgännän soñ ğına säyäsät belän mäşğül bula, Kongress partiäse belän citäkli başlıy. Bu atnadağı saylaw näticäläre Nehru -Gandhi dinastiäseneñ xakimiätkä qaytuın kürsätä. Sonia Gandhi bügen (audio) hämmäbezne sotsial ahänk tınıçlıqta berläştergän nıq häm totrıqlı xökümät oyıştıru yöklämä bulırğa tieş . yäşlärne , xatın qızlarnı cämğiätneñ in zäğif sektorların berläşterep, alarnı mul tormış belän tämin itäçäk xökümät oyışıtıru yöklämäse tora. dip äytte. .
Kongress Partiäse general sekretarı Kamal Nath süzlärençä(audio) här närsä bilgelängän. bez räsmi eşlärne genä töğällibez, xökümät bik tizlektä oyışaçaq dip ışanam.dide
Hindistan kommunistlar partiäse, Gandhinıñ premyerlegen yaqlayaçağın belderde. Anıñ citäkçese Bardhan, Gandhinıñ ber milliard keşe belän idarä iterlek säyäsi täcribäse yuq dip äytüçelärgä Raciv Gandhi Vajpaye dä xakimiätkä kilgändä täcribäle säyäsätçe tügel ide digän cawap qaytara
färidä xämit,praga


text:
Qayum Nasıyri istälegenä muzey açıldı…
Qayum Nasıyri istälegenä muzey açıldı…
Ber keçkenä genä bülmädä xökümät keşeläre, deputatlar, ğalimnär cıyılıp, Qayum Nasıyri turında qızıqlı fikerlär äyttelär, muzeynı torğızuğa yärdäm itüçe Mädäniät ministrlığına, Vaxitov rayonı xakimiätenä räxmätlär uqıdılar.
Bu çarada dulqınlı çığış yasağan Universitet professorı R.Ğanieva Qayum Nasıyrinı tatar tarixında ikençe renessansnı başlap cibärüçe, Yevrropa belän Aziä, yäğni Yevrazia problemaların berençelärdän bulıp yaqtırtuçı dip atadı.
Muzey açu tantanası tämämlanğaç min Qayum Nasiriynıñ yaqtaşı Keçe Şırdandağı mäktäpneñ tatar tele häm ädäbiät uqıtuçısı Gölsinä Ğayfullina belän qısqa ängämä uzdırdım. Gölsinä xanım muzey açılu bezneñ öçen zur ğorurlıq, dip söyläde.


text:
İran belän Ğiraq iminlek mäsälälärendä kileşte
İran bu könnärdä 80nçe yıllar suğışınnan birle bulmağan Ğiraqnıñ yuğarı citäkçelegen qunaq itä. Ğiraq xökümätendä şiğilär küpçelekne alğannan birle İran-Ğiraq mönäsäbätläre cayğa salına kebek kürenä.
Londondağı İqtisad Mäktäbe xezmätkäre Yahia Said, premyer-ministr Cağfari häm Ğiraq wäkilläreneñ İranğa säfäreneñ ähämiäten menä niçek bäyäläde.
"Bu säfär iñ berençe çiratta simvolik ähämiätkä iä, İran belän suğışqa noqta quyu sıman. Häm bu – şiğilär idärä itkän Ğiraqnıñ berençe säfäre. Şulay itep itep ike il distä yıldan soñ yañadan urtaq maqsatlar taptı häm mönäsäbätlärneñ yaña çorına kerä," dide London mäktäbe belgeçe.
1980nçe yıldan 1988nçegä qädär däwam itkän suğışta barlığı millionğa yaqın keşe häläk buldı, Ğiraq ximik qoral qullandı. Al-Cağfari belän bergä İranğa distägä yaqın ministr kilde, söyläşülär iminlek mäsäläsennän başlap, iqtisad, şul sanda elektr energiäse häm su täminarı turında baraçaq. İrannıñ küzläw ministrı Ali Yunessi, ike il arasında "säyäsi, iqtisadi häm iminlek ölkälärendä xezmättäşlek turında" kileşülär tözeläçäk, dip beldergän ide. Şulay uq imzalanaçaq başqa kileşülär arasında, Ğiraqnıñ İranğa Basra häm Abadan arqılı ütä torğan torba aşa çistartılmağan neft tapşıruı häm monıñ öçen İrannıñ Kaspi diñgezendäge portları aşa Üzäk Aziädän çistartılğan neft aluı turında.
İminlek mäsälälärenä kilgändä, İrannıñ Xalıq Möcahetdin oyışmasınıñ Ğiraqta qaluı borçılu uyata. İran küzläw ministrı Yunessi, AP mäğlümat agentlığına, oyışma äğzaläreneñ Ğiraqta qaluı ike ilneñ dä mänfäğätlärenä qarşı kilä, dip beldergän ide. Belgeçlär fikerençä, Xalıq Möcahetdin oyışması – qatlawlı mäsälä häm bu säfärdä genä xäl itelä almıy.
Qayber mäğlümatlärgä qarağanda, AQŞ Ğiraqnıñ İran belän yaña elemtälär buldıru tırışlığı belän bik ük qänäğät tügel. Elegeräk Quşma Ştatlar, İrannı, Ğiraq eşlärenä tıqşınmasqa çaqırğan ide. Ämma London institutı belgeçe Said fikerençä, bu säfär amerikannarnıñ açuın çığarmas.
"AQŞnıñ açuı çıqmas dip uylıym, Bu xökümät bäysezlegen kürsätergä häm tışqı säyäsättä yaña adımnar yasarğa tırışa"
Şulay uq Said, ike ilneñ xezmättäşlege İran-Ğiraq çik buyında çit il suğışçılarınıñ yörüen tuqtataçaq, dip östäde. Ğiraq premyer-ministrı häm İran prezidentı oçraşuınnan soñ, ike ilneñ iminlek mäsäläsendä xezmättäşlek itergä kileşkäne xäbär itte.
Alsu Qormaş


text:
Millätçelär böyek ciñüne iskä ala
Xalıq üzeneñ tarixın belergä tieş. Çallı TİÜ ütkän matbuğat konferensiäsendä R. Kaşapov şulay diep belderde. Konferensiä, Qazan xanlığı ğäskärlären Mäskäwdän kilgän urıs ğäskärlären ciñüneñ 500 yıllığına bağışlanğan ide. Äye, tatar-bolğar tarixında 1506 yılnıñ 22 iyün könendä mondıy ciñü dä bulğan. BTİÜ räise urınbasarı, "Bolğar" klubı citäkçese, tarix belän tiränten qızıqsınuçı Ğ.Cäläletdinov çığışınnan şul añlaşıldı, Mäskäw ğäskärlärenä qarşı saqlanuçı tanılğan bolğar şağire Möxämmäd'yarnıñ ätise Möxämmät - Ämin xan oyıştıra. 1506 yılnıñ iyünendä Mäskäwlär 100 meñlek yaw cibärsä, Qazanlılar 50 meñlek kenä ğäskär tuplıy alalar. Şul isäptän, bu suğışta Bolğar ileneñ Çallı yaqlarınnan da 8 meñ keşe qatnaşa. Qazan yağı suğışçılar sanı buyınça ike tapqır azraq bulsa da, yaxşı uylanılğan saqlanu çaraları häm kinättän öç yaqtan höcüm itü näticäsendä zur ciñügä ireşälär.
Äye, suğış bulğan, anısında bolğarlar ciñgän. Läkin, barıber bit 1552 yılda urıs ğäskärläre Qazannı tar-mar itälär. Şuña kürä, monnan 500 yıl elek bulğan ciñüneñ ähämiäte qalamı soñ ? Ğabdraxman äfände bu sorawğa da üzençä açıqlıq kertte.
- Ähämiäte şunda, Qazan xanlığı şuşı ciñüdän soñ tağın yartı ğasır ğömer kiçerä. Ciñelüdän sabaq alğan urıslar Qazanğa 200 meñlek ğäskär belän kilä.
Ğ. Cäläletdinov äytüençä, 1506 yılnıñ 22 iyünendä bulğan suğış xaqında "Cäğfär Tarixı" kitabında, Mixail Xudyakov ,urıs tarixçısı Solov'yev yazmalarında da äytelä.
Söyläşüdä, "Yuldaş" klubı räise Zinnur Ähliullin , Tatar uqıtuçıları assotsiäse citäkçese F.Räximov, rässam F.Ğirfanov ta üz fikerlären äyttelär. Ğomumän ayağında, Kulikovo suğışındağı ciñüne urıslar zurdan kütärgän ber waqıtta, tatar-bolğarlar da üzläreneñ tarixi ciñülären belergä tieşlär, anı bilgeläp ütärgä xaqlılar digän fikerlär äytelde.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Mintimer Şäymiev Rusiä säyäsätçeläre reytingında 30-nçı urında
Säyäsi xäbärlärdän Yıl keşesen, Yıl säyäsätçesen bilgeläw temasına strana.ru säxifäsendäge ber mäğlümät qızıqlı. Biredä Rusiäneñ äydäp baruçı säyäsätçeläreneñ reytinğı kiterelgän. Bu reyting cämägätçelek fikeren öyränüçe 50 ekspert tarafınnan tözelgän. Yıllıq näticä yasalğanda, 2001 yılnıñ här ay näticälären isäpkä alıp, 10 ballı şkala nigezendä reyting bilgelängän. 100 keşelek isemlektä berençe urında Rusiä Prezidentı Vladimir Putin, 30-nçı urında Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev. Tıñlawçılarıbızğa yaqın bulğan şäxeslärdän 79-nçı urında Başqortostan Prezidentı Mortaza Räximov, 84-nçe urında Rusiäneñ däwlät milege ministrı Färit Ğäzizullin. Älegä Tatarstandağı säyäsi küzätüçelärneñ bu reytingqa reaksiäläre, kommentariyları kürenmi häm işetelmi.


text:
Kavkaz artında urıslar azçılıq bulıp yäşärgä öyränä
Kavkaz artında zamanında östen millät sanalğan urıslar, xäzer, distälägän başqa xalıqlar arasında, ber däräcädä ğömer kiçerä. Sovet Berlege taralğannan soñ, Äzerbaycan, Ärmänstan häm Görciädä urıslar sanı öç tapqır kimede. Yäşäp qalğannarı yaña şartlarda azçılıq bulıp yäşärgä öyränä...
Audio (Alla Bezhentseva)
Soñğı 12 yıl eçendä Ärmänstannan urıs xalqınıñ 75 protsentı kitkän. Säbäpläreneñ berse – şul uq iqtisad, ämmä, ul ğına tügel. Britaniä belgeçe Anna Matveeva:
Audio: "Görciä belän Äzerbaycanda küp törle azçılıqlar yäşi. Anda qatnaş niqaxlar, millätlär arasında çıdamlıq zurraq. Ärmänstanda isä töp millätneñ östenlege küpkä zurraq. "
Yerevanda urnaşqan urıslarnı yaqlaw oyışması räise Yuri Yakovenko süzlärençä, urıslarnı kitergä mäcbür itkän tağın ber säbäp – däwlät tele belän bäyle:
Audio (Yuri Yakovenko)
Görciädä, ike telle mäktäplärdän tış, 60-lap çista urıs mäktäbe bar. Urıslar balaların şunda birergä tırışa, näticädä, alar görci telen belmi üsä, häm cämğiätkä kerep kitä almıy.
Audio (Alla Bezhentseva)
Bu yaqtan qarağanda, Ärmänstan urıslarınıñ xäle yaxıraq dip sanala, çönki alarnıñ kübese ärmän telen öyränä. Läkin, älege dä bayağı iqtisadi wazğiät, barıber, çitkä qararğa mäcbür itä, bigräk tä yäşlärne.
Audio (Yuri Yakovenko)
Şulay itep, urıslarnıñ Kavkazdan kitüwe däwam itä. Belgeçlär fikerençä, bu protsess Rusiädäge xällärgä dä bäyle. Ägär anıñ iqtisadı üsä, sotsial şartlar yaxşıra ikän, ul çaqta, Kavkazdağı uırslarğa Rusiägä qaytu öçen säbäplär tağı da arta digän süz.
Ali Gilmi, Praga


text:
Bügen Londonda Rusiä Federal' iminlek xezmäteneñ elekke xezmätkäre Aleksandr Litvinenko cirlände. Ul 44 yäşendä 23 nöyäber könne ülgän ide. Cenazada qatnaşqan ätise Valter Litvinenko ulınıñ din tuğannarına räxmäten belderde. Litvinenko möselmança cirlände.
Rusiä baş prokuraturası Litvinenkonıñ üleme uñayınnan “üterü” digän cinäyät eşe başlap cibärde. Prokuraturadan Litvinenko radíonurlanışlı nuqlid belän ağulanğan, dip belderdelär. Litvinenkonıñ ülü säbäplären tikşergän Britan belgeçläre, anıñ poloníy 210 belän ağulanuın açıqladı.
Londonda Litvinenqo belän oçraşqan eşquar Dmitri Kovtunda da nurlanış tabılğan. Şul uñaydan prokuratura “üterü niäte tırışlığı” digän cinäyät eşe başlap cibärgän.


text: Tokyo. Bügen ikençe dönya suğışı memorialında uzğan iskä alu tantanasında qatnaşıp yapon premyer-ministrı Yuniçiro Koizumi, Yaponiä kiläçäktä berqayçan da suğış başlamayaçaq dip belderde. Şuşı süzlären ul İwo Jima utrawında äytte, anda 60 yıl elek amerikan häm yapon ğäskärläre arasında zur bäreleşlär bulğan ide. Älege memorialnı yapon premyer-ministrı tarixta berençe märtäbä ziarat qıldı. Yaponiä xökümäte citäkçeläre moña qädär suğışlarda hälak bulğan yapon qorbannarı ruxın ğına iskä alu yolalarına yöri ide. Bu kürşe Qıtay häm Könyaq Koreädä härdaim xökem itelep kilde.


text: Ayğa ber jurnalistlar belän bulğan oçraşuında Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, bügen, dönya terrorçılarğa qarşı berläşergä tieş, ber adım da bireşmäskä kiräk, dip belderde. Londondağı terror ğämälläre Ğiraq suğışı näticäse bula alamı digän sorawğa, Blair, intixar höcümnärenä aqlaw ber qayda da yuq, dide: "Terrorçılar nindi genä säbäp tapsa da, bez alarğa yul quymasqa tieş. Ni monda, ni Ğiraqta, ni Äfğanstanda, ni İzrael belän Fälestindä, bezneñ berektäş illärdä, ni Amerikada – alarğa bireşergä tieş tügelbez," dide Blair. Bügen Britaniä xökümäte başlığı terrorğa qarşı yaña qanun ölgeläre turında söyläşer öçen oppozisiä yulbaşçıları belän oçraştı. Uzğan atnada bulmıy qalğan şartlawlar belän bäyle 5 keşe qulğa alınğan. Polisiä tağın 4 keşene ezli. Uzğan comğa könne britan polisiäseneñ Braziliä watandaşın yalğış atıp üterüen bügen İran täñqitläp çıqtı. İran wäkile Jamal Karimi Rad, Britaniä polisiäse üzendä ber ğäyepsez keşelärne atıp ütergändä Londonnıñ Tähranda keşe xoquqları torışın täñqitlärgä xoquqı yuq, dide. Şulay uq anıñ süzlärençä, Britaniäneñ Äfğanstan häm Ğiraqta da xoquq bozu oçraqları bar.


text:
Gruziädä ber-ike minut elek urnalar yabıldı
Gruziä Üzäk Saylaw Komitetı belderüenä kürä töşkä qädär saylawçılarnıñ 20%tawış birgän Kiçkä qädär küpmese tawış birügä kilgänder,älegä bilgesez.Bu saylawlar noyäber saylawların qabatlaw bulıp tora. Ul çaqta eleke prezident Şewernadze xärämläşüdä ğäyeplände.Bilgele bulğança Şevernadze çitlätelep, yaña prezident itep Mixel Saakaşvili saylandı . Ul bügen tawış birgändä saylawlar Yevropa standartlarına kileşle bulır digän ömed belderde.Saakaşvili üzäk xökümät belän aftonom töbäk Acaristan arasındağı kierenkelekkä qağılıp(audio)
Anda saylaw könendä köç qullanu bulmas dip ömed itäbez. Saylaw kampaniäse waqıtnda başqa töbäklärdä köç qullanu bulmadı. Acariädä saylawaldı kampaneiäsendäge köç qullanu saylaw könendä qabatlanmas dip ömed itäm dide .
Berençe näticälär irtägä irtän bilgele bulaçaq.


text:
Tarixi Qazan nigä cimerelä?
UNESCO täqdime belän här yılnı Häykällär häm tarixi urınnarnıñ xalıqara köne bilgeläp ütelä. Tatarstan da ike meñ yarımğa yaqın tarixi urınnar, arxitektura häm şähär qorılmaları, häykällär däwlät tarafınnan saqlana. Alarnıñ küpçelege Respublikanıñ tarixi şähärlärendä urnaşqannar. Ä ul tarixi şähärlär 13 sanala. Şular arasınnan, UNESCO isemlegenä kertelgän, bötendönya mirası sanalğan Qazan şähär kirmäne, şul uq isemlekkä kertelü aldında torğan Şähri Bolğar qorılmaları iñ dan qazanğannarıdır möğayın. Läkin, tarixi tamırları distälägän ğasırlar däwamında ülçänmäsä dä, meñ yıllıq Qazannıñ küp kenä 100-200 yıllıq tarixi binaları da tarixi häykäl bulıp toralar. Läkin, zıyalılar çañ qağa- tarixi qorılmalar yuq itelä bara. Alar, tarixi binalar isemlegenä kertelgän bulsalar da, cir belän tigezlänälär, urınnarında yaña qorılmalar ay eçendä qalqıp çığa. Döres, Tatarstan mädäniät ministrlığı bu eş belän köräş alıp bara. Ministrlıqnıñ tarixi häm mädäni häykällärne saqlaw buyınça däwlät kontrole idäräse başlığı İgor Nesterenko söyli
Xäzerge waqıtta, Tatarstan häykälläre turında cıyentıq basılıp çıqtı. Bıyıl şundıy uq tuplanma Qazan buyınça da çığarğa tieş. Tarixi häykällärne saqlap qalu öçen arxeologik-saqlaw eşlärenä zur iğtibar birelä. Başqa tözekländerü eşläre dä bara Şul uq waqıtta, äytep ütelgänçä, tarixi binalar isemlegendä bula torıp ta, sütelü, cimerü aldında torğan binalar da şaqtıy. Şundıy binalarnıñ berse turında, jurnalist Ğamil Ğibadullin söyli
Min yäşi torğan yort Qazannıñ Telman uramında urnaşqan. 1393 nomer belän saqlanuçı tarixi häm mädäni häykällär isemlegenä kertelgän. Ul Somoylova isemle säwdägär xatın tarafınnan 1879 yılnı tözelgän bina. Monnan tış, anda, inqilabqa qädär, 1905 yılda sotsial-demokratik eşçelär partiäseneñ tipografiäse dä urnaşqan bulğan. Şuña kürä, TASSR qanunnarı buyınça 1959 yıldan birle tarixi häykällär isemlegendä tora. Monnan tış, Rusiäneñ federal' qanunnarı belän dä 2002 yıldan birle saqlana. Mine, 1996 yıldan birle, bu yort iske, süteläçäk yortlar isemlegenä kertelgän dip, aldalap kildelär. Mine aldadı rayon xakimiäte häm şähär xakimiäte. Tikşerä torğaç, sütelä torğan yortlar isemlegenä bu yort kertelmägän bulıp çıqtı. Anı, ike yıl elek kenä, aldap, isemlekkä kertkännär. Läkin bu xaqta, şähär başlığınıñ qararı çıqmağan. Yäğni, başlıq tiräsendägelär şulay eşlägännär
Ul Somoylova isemle säwdägär xatın tarafınnan 1879 yılnı tözelgän bina. Monnan tış, anda, inqilabqa qädär, 1905 yılda sotsial-demokratik eşçelär partiäseneñ tipografiäse dä urnaşqan bulğan. Şuña kürä, TASSR qanunnarı buyınça 1959 yıldan birle tarixi häykällär isemlegendä tora. Monnan tış, Rusiäneñ federal' qanunnarı belän dä 2002 yıldan birle saqlana. Mine, 1996 yıldan birle, bu yort iske, süteläçäk yortlar isemlegenä kertelgän dip, aldalap kildelär. Mine aldadı rayon xakimiäte häm şähär xakimiäte. Tikşerä torğaç, sütelä torğan yortlar isemlegenä bu yort kertelmägän bulıp çıqtı. Anı, ike yıl elek kenä, aldap, isemlekkä kertkännär. Läkin bu xaqta, şähär başlığınıñ qararı çıqmağan. Yäğni, başlıq tiräsendägelär şulay eşlägännärÄye, mondıy binalar bar, di Mädäniät ministrlığınıñ tarixi häm mädäni häykällärne saqlaw buyınça däwlät kontrole idäräse başlığı İgor Nesterenko
Mondıy ğämällär, çınlıqta, Qazan xakimiäteneñ 2002-2003 yılda çığarğan qararları nigezendä buldıTatarstan Respublikası prokurorı Käfil Ämirov isä tarixi häykällärneñ cimerelä baruınıñ säbäben, Azatlıq radiosına birgän intervyusında bolay añlattı Butıylar. Menä bügen nindi dä bulsa bina saqlana, irtägä, ägär kemgä dä bulsa ägär şuşı urın oşıy ikän, anı şul tege saqlana torğan spisoktan sızıp atalar da, ul urını buşqa birälär. Ul döres tügel. Ägär dä ul kergän ikän, isemlekkä, saqlana ikän, ul waqıtta cide märtäbä uylarğa kiräk, ber märtäbä genä sütärgä kiräk. Menä ikençe yağı da bar. Alarnı bik ğäyepläp tä bulmıy. Çönki, menä andıy oçraqlarnı kürälär ikän, berketmä tözilär häm cibärälär tieşle oyışmalarğa häm cawaplılıqqa tartırğa. Läkin küp kenä oçraqlarda cawapsız qalalar ğäyeple keşelär. Şunıñ öçen, sütelä bara äle torğızırğa mömkin bulğan yortları da. İñ berençe alarnıñ täräzälären alalar, idännären sütälär, annarı anda törle keşelär kerälär, yandıralar, ut, yanğın bula. Yanğın bötenesen bozdı dilär dä, sütep atalar. Läkin, ul urında nindi yort bulğan ikän, anı şundıy uq sıyfatta, fasadların şundıy uq itep torğızırğa kiräk. Şul waqıtta ğına bez, Qazannıñ maturlığın, babaylardan qalğan maturlıqnı saqlap qala alabız
Butıylar. Menä bügen nindi dä bulsa bina saqlana, irtägä, ägär kemgä dä bulsa ägär şuşı urın oşıy ikän, anı şul tege saqlana torğan spisoktan sızıp atalar da, ul urını buşqa birälär. Ul döres tügel. Ägär dä ul kergän ikän, isemlekkä, saqlana ikän, ul waqıtta cide märtäbä uylarğa kiräk, ber märtäbä genä sütärgä kiräk. Menä ikençe yağı da bar. Alarnı bik ğäyepläp tä bulmıy. Çönki, menä andıy oçraqlarnı kürälär ikän, berketmä tözilär häm cibärälär tieşle oyışmalarğa häm cawaplılıqqa tartırğa. Läkin küp kenä oçraqlarda cawapsız qalalar ğäyeple keşelär. Şunıñ öçen, sütelä bara äle torğızırğa mömkin bulğan yortları da. İñ berençe alarnıñ täräzälären alalar, idännären sütälär, annarı anda törle keşelär kerälär, yandıralar, ut, yanğın bula. Yanğın bötenesen bozdı dilär dä, sütep atalar. Läkin, ul urında nindi yort bulğan ikän, anı şundıy uq sıyfatta, fasadların şundıy uq itep torğızırğa kiräk. Şul waqıtta ğına bez, Qazannıñ maturlığın, babaylardan qalğan maturlıqnı saqlap qala alabızRC. Menä bu yandırılğan yortlar, yuq itelgän binalar buyınça prokuratura nindi dä bulsa eş quzğatqanı barmı.K.Ä. Bez andıy oçraqlarnı tikşeräbez, eşlär quzğatılğanı bar. Läkin, bomjlarnı cawapqa tartabız, yanğın çığarğan öçen. Läkin anı cawapqa tartıp ni fayda şähär öçen. Yort yuq inde, ul yanğan, tuzğan. Menä bez şul xälgä citkermäs öçen tizräk eşlärgä tieşTatarstan prokurorı Käfil Ämirov Qazandağı tarixi häykällärneñ yuqqa çığuı, saqlanmawında, Mädäniät ministrlığınıñ tarixi häm mädäni häykällärne saqlaw buyınça xoquqları tar dip añlata häm bu eştä şähär arxitektorlarınıñ da ğayıbe bar dip sanıy
Äytälär bit, altın kürgäç, färeştä dä aza. Färeştä genä tügel, arxitektorlar, bigräk tä aza inde, aqça kürgäç. Bez – tikşerü orğannarı, arxitektura buyınça cawaplı keşelärne şaqtıy inde cawapqa da tarttıq. Menä aqça alalar, urınnarnı satalar, cirne satalar. Zakonnı bozalar. Anı ber qarağanda, bozalar ikän, cirne satalar ikän, yarar diärgä bula. Läkin bit şähär bozıla, menä iñ berençe närsädä xikmät
Tatarstan baş prokurorı Käfil Ämirov buldı.
Şul uq waqıtta, tatar zıyalıların küptän borçıp kilgän tağın ber mä’sälä. İske tatar bistäsendäge Bolğar nomerları bıyıl rätkä kitereläçäk. Älege qunaqxanädä inqilabqa qädär Ğabdulla Tuqay, Fatix Ämirxan kebek olı zatlar yäşägän. Bina distä yıllar buyına qarawçısız yatqan ide. Bu könnärdä Tatarstan xökümäte binanı yañabaştan torğızu turında qarar äzerli.
Räfis Cämdixan


text:
“Umırzaya” Qazanğa alıp barğan tamaşasın Omskida kürsätte
Omskida Böyek Watan suğışında ciñüneñ 61 yıllığı bıyıl da küp törle çaralar belän bilgelänä. Mäktäplärdä, yuğarı häm başqa uqu yortlarında suğış veterannarı belän oçraşular ütä, memorial' komplekslar, suğış batırları häykälläre yannarında mitinglar ütkärelä, çäçäk quyular oyıştırıla. Bu könnärdä barğan sport yarışları, avtouzışlar, törle köç sınaşular – barsı da ciñü könenä bağışlana. Ölkäneñ awıl – rayonnarında, şähärlärendä veterannar öçen kiçälär oyıştırıla, maxsus äzerlängän konsert programmaları kürsätelä. Omskinıñ “Umırzaya” tatar-başqort xalıq ansamble dä şimbä könne quyğan konsertın ciñü bäyrämenä bağışladı. Anda suğış häm tıl veterannarı qäderle qunaq itep çaqırılğan ide. Konsert başlanır aldınnan säxnägä Seber yağı möftiäte Zölkärnäy xäzrät Şakircanov kütärelde. Ul veterannarnı häm zalda utıruçılarnı ciñü bäyräme belän täbrikläde, suğışta wafat buluçılar ruxına doğa qıldı.
Ölkä tatar milli mädäni möxtariäte räise Xäkim Sadıykov ta xalıqnı ciñü bäyräme belän täbrikläde. Bäyräm uñayınnan ul “Umırzaya” ansamble citäkçesenä, xoreografına häm bayançılarına möxtariätneñ ölkä zakon çığaru cıyılışı deputatı Rawil Bikbavov tarafınnan imzalanğan räxmät xatların tapşırdı.
Kiçäne alıp baruçılar zalda utırğan veterannarnıñ isemnären äytep çıqtılar. “Şunsı qızğanıç, yıl sayın isemlek qısqara. Ölkän yäştäge veterannarıbıznıñ qayberläreneñ dönyadan kitüe, ikençeläreneñ sälämätlekläre qaqşaw bulu säbäple bäyräm çaralarında kürä almıybız. Tağın ozaq yıllar bezne söyenderep yäşägez äle, xörmätle veterannar! ” - didelär alar. Annan soñ tamaşaçılarğa “Umırzaya” ansambleneñ Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı çaqıruı buyınça Qazanğa barıp, uñışlı çığış yasap qaytuı turında belderelde. Kongressnıñ ansambl' qarşında eşläwçe “Ömet” törkeme balalarına yaña säxnä kiemnäre büläk itüe turında xäbär itelde. Bu xäbärlärne tamaşaçılar köçle alqışlar belän qarşıladılar, Tatarstan citäkçelegenä, Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetına “Umırzaya” kollektivına şundıy zur iğtibar kürsätkäne öçen räxmätle buluların belderdelär.
Kiçäneñ konsert öleşenä kilgändä, Omski tamaşaçılarına kollektiv Qazanğa alıp barğan programmasın kürsätte. Elek xäbär itkänebezçä, bu programma asılda Seber yaqlarında populyar bulğan cırlardan tözelgän ide. Qazanlılar kebek, omskilılır da kollektivnıñ bu yaña programmasın cılı qarşıladılar, här çığışnı qaynar alqışlarğa kümdelär. Konsert tämamlanğannan soñ kiçä foyeda cır-iyüllär belän däwam itte.
“Umırzaya” kollektivınıñ Ciñü bäyräme uñayınnan şähärdä oyıştırılğan qayber başqa çaralarda çığış yasawı turında da äytergä kiräk. Ölkä zakon çığaru cıyılışı qarşısındağı mäydanda, ölkä filarmoniäseneñ zur konsertlar zalında, muzıkal' teatrda ütkärelgän konsertlarda kollektivnıñ biüçeläre häm cırçıları qatnaştı. Bäyräm uñayınnan milli oyışmalar belän eşläwçe “Duslıq yortı” da konsert-kiçä oyıştırdı. Döres, çarağa törle millät veterannarı çaqırılğan bulsalar da, çığış yasarğa milli kollektivlar cälep itelmägän idelär. Konsert programması asılda rus kollektivları çığışlarınnan tordı.
Saniä Mirxaleewa, Omski