text:
Vitaliy Portnikov: Cemilev efendi, şimdi Siziñ namzetiñizni Ukraina prezidenti vazifesine köstermek teklifi bar, bu ğaye aqqında bilesiñizmi? Buña olğan munasebetiñiz?
– (Tercime). Tünevin «Den» gazetasından Nikolay Semena buña ne dersiñiz, dep soradı. Mahkeme mecbur etse bile, anayasa şikâyetini berecem, dep ayttım.
– Ne içün? Ukrainada eñ müimi – birleştirgen bir adamdır.
– Mence, Ukrainada 70 yaşında bir qarttan ğayrı genç, lâyıq bir namzetler de bar. Memleketke hızmet etmek içün ille prezident olmaq acet yoq. Öyle de hızmet etmek mümkün.
– Şimdi ne olacaq? Ukraina, niayet, qırımtatar halqını memleketniñ tamır halqı olaraq tanıdı, birleşken milletler teşkilâtınıñ buña uyğun olğan esas vesiqalarnı tasdıqlaycaq. Lâkin bu da Rusiye işğal etken vaqıtta oldı. Bu qarar keç qabul etildimi? Bugünki vaziyette qırımtatar halqınıñ taqdirine tesir ete bilemi?
– Pek keç. Bunı daa 23 yıl evelsi yapmaq kerek edi. Qırımtatarlarnıñ temsil organı – Meclisni – tanuv, tamır halqı olaraq tanuv aqqında qanun da bir-birine teñ kele. Biz bunı 23 yıldan berli bekledik. Bir kimse yapmay edi.
Şimdi de, elbette, bu qanunnıñ faydası olacaq. Birinciden, qırımtatar halqınıñ tamır halqı olaraq tanılması bazı imkânlar bere. Şimdi Qırım halqı qararını aldı, dep ayta bereler. «Qırım halqı» añlamı yoq. «Qırımnıñ tamır halqı» bar, em de «köçürilgen adamlar» bar. Tamır halqınıñ miqdarı çoq olsa da, az olsa da, müim degil. Ameliy olaraq müimdir, lâkin aqlar ceetten – yoq. Tamır halqından ğayrı başqa iç bir kimse milliy ve devlet meselelerde qarar alıp olamay.
Qırımtatarlar tamır halqı olaraq tanılğan soñ, Ukraina Birleşken milletler teşkilâtınıñ beyannamesine qoşulmaq kerek, anda yahşı bir madde bar. Misal olaraq, mezkür beyannameniñ 30-ıncı maddesine köre, tamır halqınıñ territoriyasında arbiy bazalar yerleşip olamay, arbiy areketler yapılmay. Bugünki künde bu pek aktualdir.
Anda pek çoq şey bar. Bir sıra aqlar bar, olar, kerçekten de, vaziyetni deñiştire bile. Lâkin şimdi bizler qaide ve añlaşmalarğa emiyet bermegen bir memleketnen iş tutamız. Amma bu büyük bir delil bere.
– Rusiye qırımtatar halqınıñ bu statusını tanımasa, Qırımda tek onıñ qanunları ve kene de onıñ tarafından tasdıqlanılğan halqara vesiqalarnıñ qaideleri çalışa, dep tüşünse, Ukraina parlamenti bir şey yapa bilemi?
– Bu qanun qabul etildi ve er şey çezilecek, dep aytmayım da. Üküm sürgen vaziyetke qıymet kesüvde halqara toplulıq, şu cümleden Birleşken milletler teşkilâtı içün bir delildir.
Olarnıñ keçirilgen «referendumı» külkünçli bir şey, ekseriyet bu qanunsız bir şey olğanını añlay, lâkin mında tanılğan tamır halqı bar olğanıñ isbatı olsa, bu da, şübesiz, daa bir delildir.
– Siz Vladimir Putinnen telefon vastasınen subetleşken soñ Tataristannıñ sabıq prezidenti ve Tataristannıñ diger reberlerinen qonuşasıñızmı? Ya da olarnıñ esas maqsadı bu subetni teşkil etmek edimi?
– Putin maña aytqan edi, kerek olsa, 24 saat devamında Şaymiyevnen bağlanıp, onıñ telefonı vastasınen laf ete bilemiz.
Şaymiyev tünevin ya da o birisi kün Tataristannıñ ükümet saytında bunı aydınlattı. Anda berilgen malümatqa köre, o, qırımtatarlarnıñ problemlerini menden ögrenecek edi. O, Tataristanda, Rusiyede, Tataristannıñ sabıq prezidenti olaraq qırımtatarlarğa yardım etüv yollarını qıdıracaq edi. Men bunı iç beklemedim. O, esasen Ukraina ve Ukraina ve Rusiye arasında yüz bergen vaziyetni eyileştirüv aqqında aytqan edi. Bunıñ kibi suallerniñ maña alâqası olmağanından sebep Putinnen olğan añlaşmalarğa köre, men olarğa telefon vastasınen bağlanmağa imkân berdim.
Aytacağım, men er vaqıt Şaymiyevnen bağlana bilem. O, ikmetli bir siyasetçi, Tataristanda ürmet qazanğan, em de Rusiyede idare etken adamlarğa pek yaqındır.
– Belki, o, sizni doğru añlamağandır? Şaymiyev Tataristannıñ sabıq prezidenti olıp, er bir tatar memurı kibi, Rusiye terkibinde Tataristan aqqında devlet olaraq tüşünedir. Olarnıñ Rusiye ile munasebetleri yoq edi, olar – Tataristan vatanperverleridir. Qırımtatarlar ise Ukraina vatanperverleri ola. Bu çizgi kazan ve qırımtatarlar arasında olğan farqnı köstere.
– Elbette, Rusiye askerleri bizim toprağımızğa kirgen soñ Tataristannıñ tesir ceetten küçlü olğan adamlar Tataristannıñ şimdiki prezidentine eki kere aytacaqlarını aytqanlar. Biz olarnıñ tarafına keçsek, qırımtatarlarğa berilecek yardım, al etilecek meseleler aqqında söz yürsetildi.
Tatar cemaatçılığı – bam-başqa bir şey. Anda Ukrainağa, qırımtatarlarnıñ fikirlerini köz ögüne alıp, qol tutuv mitingler ve vesiqalar oldı.
– Siz Putinnen laf ettiñiz. Elbette, bu yañı şaraitlerde qırımtatarlarnıñ problemlerini çezecek bir de bir yollarnı aydınlatqan dialog yoq. Siz Qırımnı Ukraina terkibinde, qırımtatarlarnı ise Ukraina vatandaşları kibi köresiñiz. Pütinniñ fikirince, Qırım – Rusiyedir, anda yaşağanlar ise Rusiye vatandaşları olmaq kerek.
O, başqalarğa mından ketiñiz, dep ayta, lâkin Sizge bunı aytıp olamay. Doğrumı? Ukraina askerleri ve Qırımdan quvulacaq diger adamlarğa yapqanlarını Sizge yapıp olamay. Menim fikirimce, böyle bir havf peyda olması mümkün.
– Ola bile. Lâkin şimdi 21-inci asır, 1944 senesi eşelonlarğa yüklep, sürgün etmek – şübeli. İşğal etip kelgen akimiyetke qol tutmağanlarnı qırımtatar siyasetçileri, bir qısımnı yoq etmege tırışacaqlar, repressiya ve sıqıştırmalar da olacaqtır. Mence, qırımtatarlar arasında munasebetlerni bozmağa tırışacaqlar, bir qısımnı celp etecekler...
– Qanun boyunca tanılacaq birisinimi?
– Ebet, bir qısımnı tanıp, bular – aqiqiy temsilciler, dep aytmaq mümkün.
Aynı bu iş Yanukoviç tarafından da yapılğan edi, çünki biz onıñnen işbirlik aqqında añlaşıp olamadıq. Bunı o, faal sürette yapqan edi. Ve eñ meraqlısı ne? Olar bunı Rusiye FSB ile beraber yapqan ediler. Böyleliknen faaliyetini isbatladılar... Bunı bizler elde etken vesiqalarğa köre aytamız. Olarğa binaen, Qırımtatar Milliy Meclisi Qırımda Rusiyeniñ strategik maqsatlarını yerine ketirmege keder ete. Bundan ğayrı, Qırım akimiyeti erkânına qırımtatarlar, Qırımtatar Milliy Meclisi, Rusiyege qol tutqan qırımtatarlarnı kirsetmek içün bir sıra tedbirler cedveli bar edi. Asılında, bunı yapmaq – imkânsızdır, lâkin eñ esası – bölünüv, Mecliske qarşı qırımtatarlar birleşmesini, gençler, qadınlar, sport ve diger teşkilâtlarnı meydanğa ketirmektir. Maliye etüv sebebi – Mecliske qarşı çıqqanlarıdır.
Anda eñ meraqlısı neden ibaret? Olar Rusiyege qol tutmasa bile, Mecliske qarşı olsunlar. Olar radikal islâm teşkilâtlarını – "Hizb ut-Tahrir", selefilerni – celp ettiler.
– Özleri ise olarnı yasaq etkenler.
– E, özleri olarnı yasaq etkenler. Lâkin Qırımda bular Mecliske qarşı çıqsa, olarğa qol tutacaqlar. Ve diger bizim hızmetimiz, bizim dep aytam, ukrain demek, daa doğrusı SBU Qırım bölügi Kiyevdeki reberligine yazıp, Meclis – (mında biraz başqa deliller) bugünki akimiyetniñ yekâne muhalifet teşkilâtıdır, dep ayta. Ne yapmaq kerek? Meclisni nasıl etip bölmek? Kimge qol tutmaq? Rusiye FSB ve SBU aman-aman aynı usullardan faydalandılar.
– Men añlap olamayım, qırımtatarlar olmasa, Rusiye ne yapacaq? Qırım Cumhuriyeti muhtariyet olaraq resmiy şekilde Rusiye Federatsiyasınıñ bir qısmı oldı. Lâkin Rusiyede Rusiye muhtariyetleri yoq. Er bir muhtariyet, onıñ böyle bir statusı olsa, milliy alâmet taşımalı. 11% olğan Kareliya Cumhuriyeti bile böyle sayıla.
Ne yapmaq kerek? Qırımtatarlarsız Rusiye tarafından Qırım Cumhuriyeti — muhtariyet olğanını nasıl isbatlamaq mümkün? Bu nege kerek?
– Men aytam da, tekrar sürgün etmeycektirler. Resmiy bir qoşuluv daa olmadı, Qırım Yuqarı Radası Ukraina qanunları boyunca daa bar edi, şimdi o, qanunsız olıp, qırımtatarlar aq-uquqlarınıñ kefaleti aqqında qarar aldı. Akimiyet organlarında qırımtatarlarnı qaldırmamağa areket etken adamlar şimdi qırımtatarlar akimiyette temsil etilmek kerek, eñ azı 20% olmalı, qırımtatar tili resmiy til olmalı, tarihiy toponimika ğayrıdan tiklenilmek kerek, Qırımtatar Milliy Meclisi – Qurultay tanılmalı, dep aytalar. Bunıñ episini bizler 23 yıl devamında talap ettik. Olar bunı yarın yapmağa teklif eteler.
Onıñ içün Pütin maña telefon subeti vaqtında böyle dedi: siz aq-uquqlarıñız içün küreşesiñiz, lâkin bir şey qazanmadıñız.
– Biz ise bunı ediye etemiz!
– E. Olar teklif etkenler. Lâkin bizim mevamımız sert olsa, mence, olar bu qararnı lâğu etmeycekler, amma, elbette, bu strukturalarğa qırımtatarlarnı saylap alacaqlar. Maqsadına irişeceklermi-yoqmı bilmeyim. Qırımtatarlarnı tapıp olamasalar, qazantatarlarnı alıp kelirler. Şimdi baş nazir muavini Rustam Temirgaliyev, aynı vaqıtta o, Rusiye GRU hadimidir, dep aytalar, o – qazantatarıdıv, lâkin er yerde mına Rustam Temirgaliyev – soyadı rus degil, ukrain degil, dep aytalar...
– Er kesniñ fikirince, o, qırımtatarıdır.
– E. Böyle bir şey olması mümkün. Yahşı bir şey degil.
– Meclisni ayttıq. Adiy adamlar bar, olar yaşaylar, aylıq almalılar, işke kirmeliler, nefaqa almalılar, mal-mülk vesiqalarını elde etmek kerekler. Men endi köyde yaşağanlarnı aytmayım, bazılarınıñ, Qırım qanunlarına köre, qanunsız statusları bar. Bu aqqında Temirgaliyev aytıp başladı. Olar deñişken şaraitlerge alışmaq kerekler. Olar ne yapmalılar?
– Bugün bir qaç saat evelsi, saat doquzda, bu mevzunen bağlı körüşüv olıp keçti. Yuliya Timoşenko topladı. Başta Qırımdaki vaziyetni muzakere ettik, soñra ise arbiy mütehassıslarnı davet etip, ilerideki adımlarnı baqtıq.
Men de oña ayttım: vatandaşlıq aqqınen bağlı bir mesele bar. Olarnıñ yañı qaidelerine köre, olar şimdi Ukraina vatandaşı, Ukraina devlet hızmetiniñ memurları olaraq işten boşatılmağa, soñra ise kene de ariza yazıp, Rusiye vatandaşları olaraq aynı işke kirmege teklif eteler. Demek, adam ariza yazmasa, men – Ukraina vatandaşım, dep aytsa, işten çıqa. Onıñ vazifesine başqasını tayin eteler.
Akimiyet organlarında qırımtatarlar pek az. Olar qırımtatalarnı çıqarğanlar. Meclis tarafından teklif etilgenlerni – birinciden. Olarğa ağızını açıp baqqanlarnı qaldıra ediler. Lâkin bu vaziyette bile adamlar talap etilgen arizalarnı yazmaycaqlar, demek ki, yahşı bir temizlev olacaq.
Bizde şimdi dilemma. Böyle etip, eki afta evelsi tasdıqlanğan qararğa binaen, qırımtatarlarnıñ temsilcileri 20% teşkil etmeli. Dilemma neden ibaret? Bizler bu şartlarnı qabul etip, lâyıq bir insanlarnı, halqına hızmet etecek adamlarnı teklif etsek, olar Ukraina vatandaşlığından vazgeçmeli, bu ise qabul etilmey. Bizler yoq desek, olar beceriksiz, iç bir fayda ketirmeycek, özlerine ve işğalci akimiyetke hızmet eteceklerni tayin eterler. Bu vaziyette ne yapmalı? Bizler bu mevzuda Yuliya Timoşenkonen qonuştıq.
Nefaqa meselesi de bar. Bizim iqtisadiy vaziyetimizge köre, nefaqa miqdarı Rusiye nefaqalarından eki qat azca. Rusiye vatandaşları olmasañız, nefaqa almaycaqsıñız, dep aytaqmı? Fuqare adamlarğa bunı aytıp, saña qol tutarlar, dep tüşünmek... Elbette, açtan ölecek, lâkin olarnıñ pasportlarını iç bir vaqıt almaycaq insanlar da bar. Lâkin bir çoq adam...
– Olar yaşamaq kerekler.
– Qırımda aman-aman 600 biñ kişi nefaqacıdır. Olar Qırımnı Ukrainadan ayırsa, işğal vaqtında Ukraina tarafından nefaqacılarğa para bermek kerek olacaqmı? Esap etip baqsaq, anda grivna da yoq. Demek, bir sıra manialar olacaq, bir formula qabul etilmeli.
Şimdi, doğrusını aytqanda, bir vesiqada, adını aytıp olamayım, qayd etile ki, vatandaşlar kelip, özleri Ukraina vatandaşlığından vazgeçmese, lâkin olarğa Rusiye vatandaşlığını berseler, olar Ukraina vatandaşları sayılacaq.
– Kelecekke bir ifadeler.
– E. Bu az-buçuq maqbul oluna.
Devlet memurlarını aytqanda, bu, tabiyi ki, qıyın olacaq.
– Turkiye ne dey? Turkiye vekillerinen körüştiñiz, subet oldı, lâkin, Turkiye-Rusiye munasebetleri meydanında, iç olmadım, qırımtatarlarğa qol tutqan ciddiy bir adımlar olmadı. Doğrusını aytqanda, Tataristan bile bu işke Turkiyeden çoq kirişti.
– Yoq. Ne içün? İnqilâp ğalebe qazanğan soñ, yañı ükümet qurulğan soñ, Turçinov parlament spikeri, em de prezident vazifelerini eda etip başlağan soñ, birinciden mında Turkiye tışqı işler naziri keldi. Körüşüv olıp keçti. O, birden qayd etti, Ukraina bir devlet, başqa devletler tarafından bir de bir sıqıştırmalarnı tanımay, Ukrainanı ise strategik iş ortağı, dep saya. Turkiye er taraflama yardım köstermege azır, dep ayttı. Lâkin ne derecede? Bu endi başqa mesele.
Bundan soñra, elbette, menim daa bir çoq körüşüvlerim oldı. Turkiye bizim içün pek müimdir. Turkiyede yaşağan qırımtatarlarnıñ sayısı Qırımda yaşağan qırımtatarlardan 10 qat ziyadedir. Şimdi anda aman-aman er kün mitingler ötkerile, qırımtatarlar Qırım işğaline qarşı çıqmağa çağıralar. Turkiye bizge qol tutmaq kerek.
Üç kün evelsi Anqarada men Erdoğannen körüştim. Onıñ aytqanına köre, Turkiye er vaqıt qırımtatarlarnıñ tarafında olacaq. Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, menim tesiri altında o, Pütinge telefon açıp, qırımtatarlarnıñ bir şikâyeti olsa, Rusiye arbiy gemileri içün İstanbul boğazı qapatılacaq, dep ayttı. Mence, buña körüşüvimizniñ iç bir alâqası yoq. Olar endi 6 ya da 7 Rusiye gemisini keçirgenler.
Devamı ne olacaq? Men diplomat degilim. Men tek laf ete bilem. Ne derecede qol tuta bilesiñiz? Erdoğan, tışqı işler naziri, NATOda Turkiye vekiliniñ cevapları aynı. Men Brüsselde oldım, NATOda Turkiye vekilinen de ayrı bir körüşüv oldı, olarnıñ cevabı bundan ibaret, bizler – NATO azaları olamız, NATO çerçivesinde bir qarar alınsa, biz de areket etecekmiz, öz başına ise bir şey yapmağa istemeymiz. Onıñ içün NATO qararı, kerçekten de, pek müim. NATO qan tökülgen soñ qarar ala, misal olaraq, Bosna ve Kosovo.
NATO baş idaresinde çıqışta bulunır ekenim, bizler aynecimiz, bizni soymağa başlamazdan evel, NATO kirişmesini isteymiz, dep ayttım. Maña aytalar: şimdi böyle bir variant baqılmay. Elbette, Kosovo ve Arnavutlıqta olğan qan tökülüvi tekrarlanıp başlasa, baqılacaq.
Menim içün dilemma pek müim. Bizler yarım asır devamında Vatan oğrunda küreştik. Er vaqıt ğururlanıp aytak edik: bizler demokratik esaslarına boysundıq, bu müddet devamında ne bizim, ne başqalarnıñ qanı tökülmedi, şimdi ise öyle bir vaziyet üküm süre ki, er şey yahşı olacaq, dep tahmin etmek zordır.
– Siziñ fikiriñizce, Rusiye Qırımda akimiyetke ketirgen adamlarnı nezaret etip olacaqmı? Bu da büyük bir sualdir. Rusiye reberligi vaziyetke bam-başqa qıymet kese bile. Bu adamlar ise: Aksönov, "Russkoye yedinstvo", olarnıñ adamları başqa fikirdeler.
– Mence, yoq. Qırımda yüz bergen adise-vaqialar bunı endi tasdıqlay. Bir qaç kün evelsi qırımtatarınıñ ceseti tapıldı. Onı çekiştirip, vahşiyce öldürdiler, buğavlar tapıldı. Eminim, bu Moskvanıñ avalesi degildir. Olar şimdi bizlernen añlaşmağa tırışalar. Demek, bu şovinistler, aqiqiy aydutlar öz başına areket eteler.
Avtobus, naqliyatta olğan laflar zıddiyet doğurması içün yapıla. Utanmayıp, sizni köçürmek kerek, dep aytalar. Buña da Moskvanıñ alâqası yoq, dep tüşünem. Lâkin olar, Siz doğru ayttıñız, bu çöplükni kötergenler, olar başqaca yapıp olamadılar. "Samooborona" ve "kazaklar" – ahlâq ceetten bir şeyge lâyıq olmağanlardır. Anda em evsizler, em de cinayetçiler bar. Olarğa para bergenler, ve eñ esası, qoluna silâ tuttırğanlar. Bu pek telükelidir. Olar soqaqlardan ketmese, silânı qaldırmasalar, büyük bir zıddiyetler olması mümkün.
İşğalci akimiyet yapqanlarını özü bile nezaret etip olamay, ğaliba.
- Müim bir şey.


c: text/html

text:
Aqmescit «prokuraturası» şeerde reklam tablolarınıñ yerleştirilmesinde qanunğa riayet etüvni teşkerdi. Böylece, paytahtta 30 reklam tablosı añlaşmasız ve yerli idare organınıñ iznini almadan tiklenildi. Bunı Qırım «prokuraturasınıñ» matbuat hızmeti bildire.
«Bilbordlar ruhsetsiz yerleştirilgeninden sebep bücetke para kelmey, şeer prokurorı Aqmescit şeer şurasına meseleni çezmek muracaatında bulundı», – dep aytıla beyanatta.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Aqmescit şeer şurası işbu yapılarnı yoq etmege qarar berdi. Prokuratura bildire ki, obyekt saipleri qararğa qulaq asmağanları sebebinden bugün şeer şurası bilbordlarnı yıqmağa başladı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti işğal etilgen Qırımda «terror teşkilâtınıñ tarafdarları» tutuldı, dep bildire.
«Rusiyede terror olaraq tanılğan teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etmege azırlanğan Orta Asiyada doğma eki kişi Qırımda yaqalandı. Radikal islâm ğayelerini kütken şahıslar Suriye Arap Cumhuriyetine üçünci memleketler üzerinden barıp, halqara terror teşkilâtı saflarında silâlı zıddiyette iştirak etmege planlaştırğan edi», – dep aytıla hızmetniñ haberinde.
FSB bergen malümatqa köre, şübheliler Aqmescit – Krasnodar içün taksi sımarladı, Krasnodardan Tifliske avtobus biletlerini ve İstanbulğa uçaq biletlerini aldı.
Müessise malümatına köre, yaqalanğanlarğa qarşı Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı, 30 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (cinayet yapmağa azırlıq körüv – Rusiye qanunlarına köre terror olaraq tanılğan teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv) cinaiy dava açıldı. Olar eki ayğa apiske alındı, dep bildirdi FSB.
Şübhelilerniñ ad ve soyadları qayd etilmey, olarnıñ izaatları yoq.
Martnıñ 20-nde Rusiye FSBsi, işğal etilgen Qırımda «İslâm devleti» (IŞİD) terror teşkilâtınıñ «gizli bölük» faaliyetine soñ berdi, dep bildirdi. Rusiye hızmetiniñ malümatına köre, bu teşkilâtnıñ faaliyeti Komide ve Rostov vilâyetinde de toqtatıldı.


text:
İşğal etilgen Qırımda Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesinde «Çiygoznıñ işi» boyunca toplaşuv devam etti.
Mahkemede «Çiygoznıñ işi» boyunca zararlanğan Vladimir İlyiç Leontyev sorğuğa çekildi, 2014 senesi fevral 26-da keçirilgen mitingde onıñ apayı elâk oldı. Sorğu devamında Leontyev ayttı ki, onıñ vefat etkenini Ahtem Çiygoznıñ areketlerinen bağlı olğanını saymay. Bu aqta adliyeci Nikolay Polozov Twitterde bildirdi.
Adliyeci Polozov bildirdi ki, 2016 senesi sentâbr 20-ge qadar «Çiygoznıñ işi» boyunca 84 zararlanğandan 35 kişi sorğuğa endi çekildi.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Ahtem Çiygoz mahkemede özüni qabaatlı tanımadı.


text:
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba, Ukraina ve Rusiye prezidentleriniñ körüşüvi Donbas ve işğal etilgen Qırım meseleleri muzakere etilgen taqdirde ola bile, dep ayttı.
Bunı ukrain naziri, Ukraina ve Rusiye prezidetleri arasında ola bilecek körüşvniñ azırlanmasını tefsir etip, Radio NV yaynında bildirdi.
«İstegenimizni açıq şekilde seslendirdik, olar da istegenlerini seslendirdi. Bu körüşüv ile bağlı ciddiy bir-birine zıt kelgen yanaşmalar bar, amma olarnen aytışmağa devam etecekmiz ve bu mevamlarnı yaqınlaştırmağa tırışacaqmız çünki Rusiyede er şey Vladimir Putinniñ qararı ile ola ve körüşmek onen kerek. Putinnen Qırım ve Donbas aqqında laf etmemek içün körüşmeycekmiz», – dedi Kuleba.
Mayısnıñ 20-nde Volodımır Zelenskıy, Rusiye ve Ukraina eki prezidetniñ körüşüvini teşkil etmek içün aytışqanını bildirdi.
Aprelniñ 26-nda brifing vaqtında Volodımır Zelenskıy, Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile körüşüvi olacağına oşay, dep bildirgen edi. O, Prezident ofisiniñ reberi Andriy Yermakqa bu hususta aytışmağa buyurğan.
Aprelniñ 20-nde Zelenskıy içtimaiy ağlarda videorolik yayınlap, Rusiye prezidenti Vladimir Putinge cenk ketken Donbasnıñ er angi noqtasında körüşmege teklif etti. Vladimir Putin ise cevap olaraq Ukraina devlet başı ile eki taraflı munasebetlerni muzakere etmege azır olğanını bildirdi.


text:
Moskovanıñ Lefortovo rayonınıñ mahkemesi iyün 10-unda qırımlı Yatskinniñ sıñılav tedbiriniñ uzatılmasını baqacaq. Bunı Twitterde advokat Nikolay Polozov yazdı.
"Bugün tahqiqatçı, yarın Moskovanıñ Lefortovo rayonınıñ mahkemesi Ivan Yatskinniñ sıñılav tedbiriniñ uzatılmasını baqacağını haber etti. Mahkeme oturışı saat 16:30-da başlaycaq", - yazdı Polozov.
Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyüniñ sakini İvan Yatskin 2019 yılda oktâbr 16-sında tutuldı. Bu dekabr ayında belli oldı.
Daa evel o «Lefortovo» Moskva tahqiqat komitetinden Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ve Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovağa mektüp yazıp, onı deñişim cedveline kirsetmege ve qorantasına maddiy yardım köstermege rica etti.
Polozov, Yatskin apiske alınğan soñ Qırımdan Moskvağa çıqarıldı, dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, Rusiye quvetçileri qırımlığa «büyük maneviy basqı» yaptı.
TASS Rusiye haber agentliginiñ bildirgenine köre, qırımlığa qarşı dava tafsilâtları «tahqiqat menfaatları içün» aydınlatılmay.
Qırım.Aqiqatnıñ Ukraina telükesizlik hızmetine yollağan muracaat cevabında İvan Yatskin UTH ile işbirligi yapmadı, dep aytıla.


text:
«Eminim, sağlıq saqlav nazirliginde qalğan yahşı kollektivde işimiz faal, oñaytlı olur. Yañı terkipte, yañı şekilde er şeyni yapa bilermiz. İttafaqdaşıñız olam, qorçalavnı sizge kefil etem»,– dedi Aksönov Baharevge.
Keriç şeer şurasınıñ deputatı olğandan soñ Aleksandr Baharev sağlıq saqlav, analıq ve balalıq, içtimaiy qoruv sualleri boyunca daimiy komissiyada yolbaşçılıq ete edi. Evel Keriçniñ «Acele tibbiy yardım stantsiyası» ile idare ete edi.
İyün 9 künü Aksönov cumhuriyetniñ «saqlıq saqlav naziri» Pötr Mihalçevskiy, onıñ «birinci muavini» Tair Musayevke ve «muavini» Yuliy Çalovoyğa işten öz istekleri ile çığmağa teklif etti.
İyün 10 künü Mihalçevskiy öz istegi boyunca istifa aqqında arizanı yazdı.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, bugün Aksönov öz muavinlerniñ sayısını 8 insanğa artırdı.
Böyleliknen, endiden Qırım «baş naziri»nde birinci muavini ve 7 adiy muavin bar.


text:
Mayıs 16-sında Tel Avivde “Eurovision-2019” halqara yır konkursınıñ ekinci yarıfinalı ötkerilecek, anda finalğa keçecek ekinci onluq belgilenecek, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Yarışnı canlı yayınlacaq “Suspilne” telekanalı bildirgeni kibi, final içün 18 iştirakçi küreşecek. Seyircilerniñ reyleri ve milliy jüri baaları neticesinde 10 yırcını saylaycaqlar.
Mayıs 16-sında Tel Avivde Ermenistan, İrlandiya, Moldova, İsveçre, Latviya, Romaniya, Daniya, İsveçiya, Avstriya, Hırvatistan, Malta, Litvaniya, Norvegiya, Felemenk, Rusiye, Albaniya, Şimaliy Makedoniya, Azerbaycan vekilleri çıqış yapacaq.
Birinci yarıfinal mayıs 14-ünde keçti. Onıñ neticesinde finalğa Avstraliya, İslandiya, Yunanistan, Belarus, Sırbistan, Qıbrız, Estoniya, Çehiya, San-Marino ve Sloveniyadan icracılar keçti.
Konkurs finalı mayısnıñ 18-inde olacaq. Seyirciler ve ihtisaslı jüri 41 iştirak etken memleketten ğalipni saylacaq.
Finalğa avtomatik şekilde saip olaraq İsrail ve “Büyük Beşniñ” - Büyük Britaniya, İtaliya, İspaniya, Frenkistan ve Almaniya - vekilleri keçti.


text:
Aqmescitte sentâbrniñ 29-nda «Ana-babalarnıñ teşebbüsi» adlı Qırım cemaat birleşmesiniñ tesis konferentsiyası olıp keçti. Bunı Qırım insan aqları bağ gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov Qırım.Aqiqatqa haber etti.
«Sentâbrniñ 29-nda «Ana-babalarnıñ teşebbüsi» cemaat birleşmesiniñ tesis konferentsiyası keçirildi. Bu birleşme tasil meselelerinen oğraşacaq. Qırımnıñ bütün rayonlarında çalışmağa planlaştırıla. Bu müim bir iş, ilk evelâ qırımtatar balalarınıñ ana tilinde tasil ala bilmesi içün yapılacaqtır», – dep tarif etti Cepparov.
Aq qorçalayıcı qayd etti ki, birleşmeniñ iş yönelişlerinden biri mekteplerde qırımtatar tilinde ders alacaq sınıflarnıñ açılmasına yardım etmek olacaq.
Tedbirde Ukrain medeniyet merkeziniñ temsilcileri de bar edi. Olar Qırım mekteplerinde ukraince tasil alma vaziyeti içün qasevetleneler.
İlhaq etilgen Qırımnıñ tasil müessiselerinde qırımtatar ve ukrain tilinde ders berüv ve ögrenüv ana-babalarnıñ arizaları esasında kerçekleştirile.
Ukrain medeniyet merkeziniñ faali Leonid Kuzminniñ malümatına köre, yarımadada işğalden evel olğan 7 ukrain mektebinden bir danesi bile qalmadı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev, qırımtatar tilinde tasil bergen 16 mektepten yarımadada tek 7-si qalğanını bildirgen edi.
Aynı vaqıtta, yarımada işğalinden soñ qabul etilgen «Qırım Cumhuriyeti anayasasınıñ» 10-uncı maddesi qırımtatar, ukrain ve rus tillerine devlet tili statusını bere.
Ukraina tasil ve ilim naziri Liliya Grınevıç, Rusiye ilhaq etken Qırımda ukrainler ve qırımtatarlarnıñ ana tilinde tasil alma aqqı bozulğanını qayd etken edi.


text:
«Ukraina havfsızlıq hızmeti «Slavânskoye bratstvo Ukrainı» qayd etilmegen teşkilâtınıñ 5 aktivistini yaqaladı. Olar regionda vaziyetni kerginleştirmek maqsadı ile ordularnıñ keçüvine hızmet etken Volçya özeninden keçken köpürni patlatmağa planlaştıra edi»,– denile beyanatta.
Bundan da ğayrı, Ukraina havfsızılq hızmetiniñ bergen malümatına köre, Donetsk vilâyeti tarafından blokpostlarda turğan arbiy adamlarnı zeerlep, silâlı boyevikler içün «ayat»nıñ açılması azırlana edi.
Tintüvler vaqıtta yaqalanğanlardan patlav aletleri tutıp alınğan edi. Silâ, separatist edebiyatı, «Donetsk halq cumhuriyetiniñ» timsalleri, kompyuter tehnikası ve qanunsız faaliyetiniñ isbaatı olğan malümatlar tapıldı, dep bildire Ukraina havfsızılq hızmeti.
Bundan da ğayrı cuma künü Dnepropetrovsk vilâyeti Ukraina havfsızılq hızmetiniñ idaresinde Ukraina havfsızılq hızmetiniñ taqiqatçıları Aqrusiye vatandaşına nisbeten cinaiy işni mahkemege bergenleri bildirile. Soñkisi Ukrainağa qanunsız yolları ile yasaq olunğan casus aletlerni kirsetip, özüni jurnalist olaraq tanıttıra edi.
Taqiqat neticesinde qaabtlayıcı akt Dnepropetrovsknıñ Babuşkinskiy rayon mahkemesine yollanılğandır.


text:
Bunı Putin Normandiyada ittifaqdaşlar orduları qonmasınıñ 70 yıllığınen bağlı tedbirler arfesinde Frenkistan kütleviy haber vastalarına bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Rusiye prezidenti Amerika memuriyetini ekiyüzlülik ve Rusiyeni onıñ Ukrainada yapqanları içün Rusiyeni ayırmaq «tecavuziy» ıntıluvlarında qabaatladı.
Pütinniñ aytqanına köre, Ukraina şarqında «rus orduları ve arbiy talimatçıları yoq».
Em Putin, em de Obama Frenkistandaki tedbirlerde iştirak etecekler, lâkin olarnıñ közme-köz körüşüvi planlaştırılmay.
Hatırlatamız, prezident Barack Obama AQŞ Rusiyeniñ Qırım işğali ve Ukraina mustaqilliginiñ bozuluvını tanımağanlarını bildirdi.
Obamanıñ aytqanına köre, AQŞ «Rusiyeniñ provokatsiyaları daa beter izolâtsiya olmasınıñ sebebi olacaq ve bu memleket içün büyük zarar ketirecek», – dep qayd etti o.
Obama Varşavada Poloniya parlamentiniñ serbest saylavlarınıñ 25 yıllığına bağışlanğan tedbirlerde çıqışta bulunıp, Poloniya, Estoniya, Latviya, Litva, Romaniya iç bir vaqıt bir özleri qalmaycağını qayd ettiler.
Obama 25 yıl evelsi Poloniyada olğanlarnı Ukrainanıñ bugünki vaziyeti ile qıyasladı.
O, Qoşma Ştatlarınıñ Şarqiy ve Merkeziy Avropada Poloniya ve NATO boyunca ittifaqdaşlarınıñ havfsızlıq teminlevine qol tutqanını tasdıqladı.
Bugün Barack Obama Ukraina prezidenti saylavlarında ğalip çıqqan Petro Poroşenko ile Varşavada körüşti.


text:
Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova bildirgenine köre, Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüsleri Cemil Gafarov ve Enver Ömerov SİZOda antisanitar şaraitlerde tutula. Birincisi Aqmescitte, ekincisi qomşu Rusiyeniñ Rostov vilâyetinde buluna. Onıñ aytqanına köre, tahqiqat izolâtorında qırımlılarğa tibbiy yardım etilmey.
«Tuvğanlarınıñ aytqanına köre, II derece saqatı Cemil Gafarov hronik hastalıqları birden ağırlaştı, dep şikâyet ete. Ayaqlarda tutuluvlar, yürek ağrısı ve qan basımı raatsızlay. Enver Ömerovnı raat yürmege bermegen adale-iskelet ağrıları raatsızlay», – dep yazdı Denisova Facebookta.
Ukraina ombudsmeniniñ qayd etkenine köre, qırımlılar rıqma-rıq tolu kameralarda tutula. Onıñ aytqanına köre, Cemil Gafarov daa 10 insan yatqan kamerağa yerleştirildi, lâkin anda tek altı töşek bar.
«Kameralarda antisanitariya – furun böcekleri ve qandalaylar çoq. Apishane memuriyeti sanitar tedbirler almağanı içün tuvğanları dihlofos ve bu «ayvanlarnen» küreşmek içün diger vastalarnı yollamağa mecbur. Amma olar pek çoq, vatandaşlarımız bu problemni özleri çezip olamay artıq», – dep bildirdi ombudsmen.
Onıñ aytqanına köre, BM İqtisadiy ve içtimaiy şurası tasdıqlağan mabüsler ile munasebet qaideleriniñ 9,10, 22-nci maddesi ve Avropa insan aqlarını ve esas serbestliklerini qoruv konventsiyasınıñ 3-ünci maddesi bozula.
Denisova, Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, qırımlılarğa kerekli tibbiy yardım kösterilüvine yardım etmesini ve tutuv şaraitlerini teşkermesini istedi.
Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti ve Rusiye ombudsmeniniñ vekilleri Denisovanıñ malümatını izaatlamadı.
Cemil Gafarov – Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerinden biridir. 2019 senesi mart ayında tutuldı. Enver Ömerov – Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi, 2019 senesi iyün ayında tutuldı. Rusiye FSBsi olarnı «Hizb ut-Tahrir» bölüginde iştirak etkenlerinde qabaatlay.
Qırımlılar bütün qabaatlavlarnı inkâr ete, Ukraina Tış işler nazirligi ve halqara teşkilâtlar Rusiyeni yarımada sakinleriniñ taqibini toqtatmasına çoq çağırğan edi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko beş yıl devamında yapqanları içün oñateşekkür bildirmege kelgen tarafdarlarınen subetleşmege çıqtı. Bu aqta Azatlıq Radiosı yaza.
O, destekleri içün teşekkürler bildirip, siyasette qalacağını, maqsadı – parlament saylavlarında ğalebe qazanmaq ve «Bankovağa qaytmaq» ola, dep hatırlattı.
Aytqan soñki ibaresine cevap olaraq insanlar «Bir yıldan soñ» dep qıçırmağa başladı. Prezident ise buña cevap berdi: «Bir yıldan soñ deseñiz – bir yıldan soñ olsun».
Aprelniñ 21-nde Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turı keçirildi.
Prezident saylavları protokollarınıñ 99,74%-ı teşkerilgen soñ Volodımır Zelenskıysaylayıcılarnıñ 13 501 313 reyini (73,22%) qazana, şimdiki prezident Petro Poroşenko– 4 511 038 (24,46%).


text:
Rusiyede «Memorial» uquq qoruyıcı merkezi apiste yatqan Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermencini siyasiy mabüs olaraq tanıdı.
Bu aqta merkezniñ saytında fevral 15 künü aytıla.
«Yevromaydan»ğa qol tutqan Qırımtatar Meclisiniñ temsilcileri taqipke oğralğanını nazarğa alsaq, siyasiy ceet açıq-aydın ola», – denile beyanatta.
Uquq qoruyıcılar deyler ki, 1949 senesi avgust 12 künü alınğan Jeneva beyannamesiniñ 70-nci maddesine köre, «işğal etici devlet işğalden evel ya da onıñ muvaqqat toqtatılması vaqtında yapılğan areketler, fikirler içün şahıslarnı taqip ya da takbih etip olamay».
«Memorial» uquq qoruyıcı merkezi «fevral 26 işi» boyunca yaqalanğanlarnı azat etmege ve Qırım parlamenti yanında kütleviy tertipsizlikler aqta işni qapatmağa talap ete.
Merkezniñ malümatına köre, Ahtem Çiygoznı 8-15 yılğa azatlıqtan marum ete bileler, Ali Asanov, Mustafa Degermenci, ve şimdi apiste yatmağan – Eskender Kantemirov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusovğa – 8 yıllıq apis cezasını bere bileler. Evel qabaatını tanığan Talât Yunusov ve Eskender Nebiyev 2,5 yılılq şartlı apis cezasını alğanlar.
Rusiye taqiqatçısınıñ malümatına köre, Meclis reisiniñ birinci muavini Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası yanında kütleviy çatışmalarnı teşkil etti, Mustafa Degermenci, Ali Asanov, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Yemirvaliyev ise olarğa qoşulğan ediler. O künü Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında birden eki miting olıp keçken edi. Bir taraftan Ukraina topraq bütünligine qoltutqanlar bar edi. Ekinci taraftan – Qırımnıñ şimdiki «yolbaşçısı» Sergey Aksenov idare etken «Rus birligi» firqasınıñ faalleri. Yüz bergen çatışmada eki insan can berdi, taqiqat malümatına köre, 79 kişi zarar kördi. Mahküm etilgenler qabaatlarını tanımayıp, cinaiy iş siyasiy sebeplerden açılğanını bildireler.
Qırım Yuqarı Mahkemesi «fevral 26 işi» iştirakçilerini Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoznı mart 8-ne qadar apiste qaldırdı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Aqmescitte Ev ayvanları besleme qaidelerini tasdıqladılar. Bu vesiqa, Kreml nezareti altındaki Aqmescit şeer şurasınıñ oturuşında qabul etildi.
Qaidelerde, ev ayvanlarını beslenme, kezindirme, qayd etme, taşınmasına ve evsiz ayvanlarnı yaqalama talapları belgilengen.
Hususan, köpeklerniñ, saat 23:00-ten saat 7:00-gece ses çıqarması yasaqlandı, bundan ğayrı bala bağça, mektep, hastahane, stadion, bala ve sport meydançıları, çoq adam toplaşqan yerler ve mezarlıqlarda yürmesi yasaq etildi.
“Bu normativ aktınıñ qabul etilmesi, ev ayvanları beslemesiniñ sanitar-gigiyenik, veterinar-sanitar qaide ve normalarına riayet etüvni temin etmege imkân bere. Bundan ğayrı, adamlarnıñ ve uquqiy şahıslarnıñ sağlıq ve mülküne zarar ketirmekten qorçalamaq, hastalıqlarnıñ peyda oluv ve tarqalmasını kestirmek şartları yaratılacaq”, - dep aytıldı memuriyette.
Evel haber etildi ki, Aqyarda (Sevastopol) quş, domuz, mışıq, köpeklerniñ bedava vaktsinatsiyası devam etmekte. Şeerniñ resmiy saytında vaktsiyantsiya cedveli yerleştirilgen.


text:
Aqmescit «şeer şurasınıñ» deputatları bugünki nevbetten tış toplaşuvında «belediye nizamnamesi» adlı vesiqanı qabul ettiler. Bunı Krım Media bildire.
Vesiqağa 32 deputattan 29 kişi rey berdi, eki kişi qarşı çıqtı.
«Şeer şurasınıñ reisi» Viktor Ageyev işbu veisqa belediye akimiyeti içün ğayet emin olğanını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, Rusiyeniñ bir çoq şeer akimiyeti, prokuratura ve Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri boyunca Rusiye adalet «nazirliginiñ» baş idaresi vesiqanı azırlamağa yardımcı oldılar. «Nizamname – şeerniñ anayasasıdır, oña köre yaşaycaq, çalışacaq ve aqmescitlilerge yapılğan işimiz boyunca esabat berecekmiz. Şimdilik vesiqanıñ bazı eksiklikleri ola bile de, amma ileride onı deñiştire bilemiz», – dedi Ageyev.
Aqmescit şeer şurasınıñ KPRF «deputatı» Stepan Kiskin mekzür vesiqanı tenqitke oğrattı.
Nizamnameni azırlağan işçi gruppasınıñ reberi Aleksandr Maltsev ise vesiqa boyunca bütün teklifler baqılğanını qayd etti. Bugün vesiqanı Adalet nazirliginiñ «Qırım idaresine» teşkerüvge yollaycaqlar.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Apiske alınğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ayder Saledinov Rostov-na-Donu SİZOsınıñ kartserine qapatıldı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Saledinovnıñ apayı Guzalnıñ malümatına esaslanıp bildire.
2019 senesi aprelniñ 3-nde Ayder ömür arqadaşınen qısqa körüşip, belinde ve areket etkende ağrı olğanını, buğumnıñ yeri deñişkenini bildirdi. Saledinov SİZOnıñ tibbiy hadimlerine tibbiy yardım içün muracaat etti, amma tibbiy yardım yerine kartserge qapatıldı. Advokat Lilâ Gemeci Saledinovnıñ apayına aqayı bir kişilik kamerağa avuştırılğanını bildi.
Berilgen malümatqa köre, Saledinov üç kün devamında kartserde qaldı, bundan soñ onı mahsus blokqa qaytardılar. Apiske alınğannıñ ömür arqadaşı bildirgenine köre, o, SİZO ekimi ve hadimlerini şikâyet etti.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasınıñ evleri tintildi. Tintüvler neticesinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzeir Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov tevqif etilgen edi.
Keçken sene dekabrniñ 6-nda belli oldı ki, «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» Aqmescit taqımınıñ mabüsleri Teymur ve Üzeir Abdullayevler, Ayder Saledinov, Rustem İsmailov ve Emil Cemadenovnı Rostov-na-Donu Rusiye şeeriniñ SİZOsına etap ettiler.
Bu sene fevralniñ 19-nda Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesinde Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» gizli şaatı sorğuğa çekildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
Bu sene mart ayında Ayder Saledinov Rostov-na-Donu SİZOsınıñ mahsus blokuna qapatıldı.


text:
Bazarertesi künü, dekabr 22-de, Qırımnıñ Radiotelevizion merkezi «Çernomorskaya teleradiokompaniyasına» apis etilgen donatmalarnı qaytardı, dep haber ete Tsentr jurnalistskih rassledovaniy.
Neşirniñ malümatına köre, donatmalarnıñ qaytarıluvı aqqında qarar Mahkeme hadimleriniñ Federal hızmeti tarafından çıqarıldı.
TRK «Çernomorskaya» donatmaları ile Tsentr jurnalistskih rassledovaniy ve İnformatsion matbuat-merkeziniñ mülki de qaytarıldı.
Avgust bir künü Mahkeme hadimleriniñ Federal hızmeti vekilleri TRK «Çernomorskaya»nıñ mülkini apis etip, onıñ işini toqtattılar.
Mülkniñ apis etilüvi ÇTRKnıñ RTPTs nisbeten 4 mln ruble miqdarında borcu olğanı sebebinden mahkemeniñ qararı ile keçirildi. Faqat, belli olğanı kibi, o vaqıt borc aqqında Qırım RTPTsnıñ davası mahkemede iç te baqılmağan edi. Avgust 6 künü TRK «Çernomorskaya» davada qayd etilgen paranı töledi.
Avgust 11 künü Qırım Hocalıq mahkemesi RTPTs davasını lâğu etip, telekompaniya mülkinden apis qararını alğan edi. Noyabr 12 künü Aqyar apellâtsion mahkemesi RTPTs şikâyetini red etip, Hocalıq mahkemesiniñ qararını doğru olaraq tanıdı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko «Terroristler tarafından Mariupol şeeriniñ mesken yerlerine ateş açılğanı neticesinde vefat etken yerli sakinlerniñ hatırasına» yanvar 25 kününi – Matem künü olaraq ilân etti. Devlet başı işbu fermannı bugün gece imzaladı, dep haber ete onıñ resmiy saytı.
«Elâk olğanlarnıñ hatırası saat 12:00 sükünet daqqası ile añılacaq. Ukraina territoriyasında yerleşken ev, devlet akimiyet organlarınıñ, yerli akimiyet organlarınıñ, şirket, müessise ve teşkilâtlarnıñ binalarında Ukraina devlet bayrağı tüşürilecek», – denile beyanatta.
Mariupolniñ şimaliy mesken maallerine ateş açılğanı neticesinde yanvar 24 künü 30 insan elâk oldı, 100-ge yaqın adam yaralandı. OSCE mahsus nezaret eyyeti qayd etkeni kibi, ateş «DHC» nezareti altında olğan taraflardan açılğan edi.


text:
Qırımda sentâbr 9 künü Aqmescit merkeziniñ Qırımtatar sanaat müzeyinde çalğı aletleriniñ «Yanğırasın muzıka» serlevalı sergisi açıldı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, aletler arasında – Mamut Refatovnıñ sazları, usta Martaza Velicanovnıñ tuvğan Tuvaq şerifine adlandırğan «qavut» aleti, İdris Veliyevniñ davulı ve «Stradivari» Lüman Seitcelilovnıñ kemaneleri bar edi.
Rustem Skibin, Raim Karimov, Resul Halilov, Nariman İdrisov, Rasim Yunusov kibi zemaneviy ustalarnıñ işleri uruv aletleri şekinde taqdim etilgen: «dare», «davul», «dumbelek», qaval.
Yaş usta Dilâra Abdureşitova dünya halqlarınıñ aletlerini taqdim etti. Eski fotoresimler ve qırımtatar ressamlarınıñ resimleri seyircilerni halqnıñ muzıkal asabalığınıñ tarihı ile tanıştırdı.
Sergi açılışında Özbekistannıñ ve Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ nam qazanğan artisti Lüman Seitcelilovnıñ kemanesinde ustanıñ sevimli eserlerinden olğan «Navrez»ni icra etti.


text:
Qırım jurnalisti Roman Spiridonovnı FSBde bir qaç saatlıq sorğudan soñ yiberdiler. Qırım.Aqiqatqa Spiridonov aytqanı kibi, subet üç saat devam etti, esasen Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ teşebbüsçisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov aqqında soraştırdılar.
Rusiye uquq qoruyıcıları ile subeti aqqında tafsilâtlarnı jurnalist bildirmedi.
Dekabr 10 künü Qırım jurnalisti Roman Spiridonovnıñ Aqmescitteki evinde ve ana babasınıñ evinde tintüvler Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ teşebbüsçisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovnıñ cinaiy işi çerçivesinde keçirilgen, dep bildirgen edi Qırım advokatı Cemil Temişev. Spiridonovnı tintüvden soñ FSB sorğuğa çağırdı.
Qırım uquq qoruyıcı organları tintüvni izaatlamaylar.
Dekabr 9-da FSB hadimleri tarafından nevbetteki tintüv Elzara İslâmovanıñ evinde keçirildi. Qırım qamaçavı idarecisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovğa nisbeten açılğan cinaiy işniñ çerçivesinde keçirilgen ekinci tintüvdir.
Qırımda noyabr 2 künü ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq hadimleriniñ – Elzara İslâmova, Lilâ Bucurovanıñ evlerinde ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babasınıñ ve Moskvadaki onıñ şahsiy evinde tintüvlerni keçirdiler. Bu sene mayıs ayında ATR sabıq baş müdiri Elzara İslâmova Lilâ Bucurova ile birlikte «QARA DEÑİZ PRODUCTION» mustaqil production studiyasını teşkil ettiler.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı boyunca eki cinaiy işni açtı.


text:
Saudi Arabistanda devletniñ bir qaç yerinde, hususan islâmnıñ ekinci muqaddes yeri olğan Medina şeerinde patlavlar yüz bergeni aqqında malümat bildirile.
Elde etilgen malümatqa binaen, bütün bu patlavlar özüni öldürgen insanlar tarafından yapıldı.
Hususan, Medinada patlav islâmnıñ ekinci muqaddes yeri olğan Peyğamber camisi (al-Mascid an-Nabawi) yanında yüz berdi. Evel kiçik camini ev yanında Muhammed Peyğamberi (s.a.v.) özü qurdı, bundan soñ yaqında yerleşken onıñ apayınıñ evinde vefat etti. Şimdiki vaqıtta cami binası dünyada eñ büyük camilerden biri sayıla, bu yerde peyğamber vefat etken yeri ve onıñ qabiri yerleşe. Mescit bütün dünyadan kelgen musulmanlar içün acılıq yeri sayıla.
Patlav qaravullar közetme noqtası yanında yañğıradı, o vaqıt qaravullar muqaddes Ramazannıñ yekünlenmesi munasebetinen orazanı bitire edi. Malümatqa köre, ücümciden ğayrı, daa eki qaravul hadimi elâk oldı.
Bundan evel eki patlav devletniñ şarqında yerleşken Katif şeerinde yüz berdi, daa bir patlav ekinci eñ büyük Cidda şeerinde, Amerika Qoşma Ştatları konsullığı yanında yañğıradı. Bildirilgen malümatqa köre, o yerde, ücümcilerden ğayrı, kimse elâk olmadı, bir qaç insan yaralandı.
Bu ücümler içün mesuliyetni boynuna kimse almadı.


text:
Mayısnıñ 17-nde ya da 18-nde qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına Ukraina Nazirler şurasınıñ binasını Ukraina ve qırımtatar halqınıñ milliy timsallerinen yarıqlatacaqlar. Bu aqta vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri baş nazir muavini Oleksiy Reznıkov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Meclis vekillerinen beraber leyha azırlaymız, ve şimdi ilk sefer tafsilâtlarını aydınlatam: mayısnıñ 17-nde ya da 18-nde aqşam ükümet binasında Ukraina ve qırımtatar halqınıñ milliy timsalleri şeklinde yarıq olacaq. Epiñizni davet etem – bu pek doğru olacaq», – dep bildirdi Reznıkov.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi aktsiyada iştirak etip, qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añmağa çağıra.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana – «Bir acı. Bir tarih». O, qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan bir sıra aq qorçalayıcı ve media leyhasından ibarettir.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi fevral 17-de yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabusları bergen şikâyet arizalarını baqmağa planlaştıra. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Fevral 17-de Müslim Aliyev, Emir-Üsein Kuku ve Vadim Siruknıñ apis müddetleriniñ uzatılmasından şikâyetleri baqılacaqtır.
«Qırım birdemligi» gruppası Facebookta qayd ete ki, fevral 17-de Emil Kürbedinovnıñ da «yaltalı dört» mabuslarınıñ apiste qalmasınıñ uzatılmasından bergen şikâyet arizası baqılacaq.
Fevral 3-de Qırımdaki mahkeme yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» dört mabusına apis müddetini uzattı.
«Hizb ut-Tahrir» davasınıñ Yaltalı iştirakçileri bir yıldan ziyade apiste yata. Birinci dört kişi 2016 senesi fevral 11-de yaqalanğan edi. Olarnıñ arasında İnsan aqları bağ gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku da bar. Ondan ğayrı qurucılıqnen oğraşqan Aluşta sakini Müslim Aliyev ve Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov, ve Yaltalı çeçek satıcısı Vadim Siruk da yaqalanğan edi.
Uquq qorçalayıcılar apiske alınğan Yalta sakinlerini siyasiy mabus olaraq tanıy.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiyeniñ Ukrainada tecavuzı ayıruv ve bir-birine qarşı qoyuv printsipleri üzerinde quruldı, ve şimdi bu telüke eksilmedi.
Bunı Azatlıq Radiosı içün bergen intervyüde 2018 senesi Şevçenko mukâfatınıñ laureatı, Harvard universiteti yanındaki Ukraina ilmiy institutınıñ mudiri Serhiy Plohiy söyledi.
Alim: «Rusiye tecavuzınıñ temelinde, bizni ukrainler ve ruslar, rus tilinde laf etkenler ve ukrain tilinde laf etkenler, yeudiyler ve tatarlarğa ayırmaq maqsadı tura. Bugün telüke eksilmedi, lâkin o, daa az derecede aktual olaraq tasavur etile. Ve Meydan vaqtında peyda olğan alyans şimdi pek ciddiy sınavdan keçe», – dedi.
Plohiyniñ aytqanına köre, Ukraina cemiyeti etnik, diniy, medeniy ve lisaniy sıñırlarını keçip, mobilizatsiya etkeni içün bugün Ukraina dünyada bar. Onıñ zan etkenine köre, devletniñ saqlanıp qalması, «er kün dialog ve kompromisslerniñ qıdırıluvı» ile alâqalıdır.
Harvard universiteti yanındaki Ukraina ilmiy institutınıñ mudiri Sergey Plohiy «Vrata Yevropı» («Avropanıñ yol qapıları») kitabı içün publitsistika saasında 2018 senesi Şevçenko mukâfatını aldı. O, Ukraina ve şu cümleden qazaqlar tarihı boyunca bir çoq tetqiqatnıñ ve ondan ğayrı ingliz tilinde laf etken oquyıcılarğa Ukrainanıñ keçmişi ve bugüni aqqında ikâye etken ilmiy populâr neşirlerniñ muellifidir.


text:
İyün 3-üniñ sabasınace ilhaq etilgen Qırımda ağır alda olğan COVID-19 hastalarınıñ sayısı beşke keldi.
Bunı Rusiye kontrolindeki Qırım sağlıq naziriniñ muavini Anton Lâskovskiy Aqmescitteki matbuat konferentsiyasında ayttı.
"Tedaviylevde bulunğan 131 adamdan beşi ağır alda. Olardan üçü 7-nci Aqmescit şeer klinika hastahanesiniñ reanimatsiyasında ve ekisi Kezlev şeer hastahanesinde yata", - haber etti o.
Tünevin Qırımda yedi yañı koronavirus hastası qayd etildi. Böylece, bugünge qadar Qırımda 399 koronavirus hastası qayd etildi. 29-ı çetelden keldi, 74-ü Rusiyeden kelgen ve olarnen alâqada olğan şahıslarda qayd etildi. Bütün müddet devamında 259 adam yahşı oldı, 11 COVID-19 ile hasta patsiyet vefat etti, olarnıñ üçü - koronavirusnıñ özü sebebinden.
Aqyarda COVID-19 adiseleri 168-gece arttı. 136 adam yahşı oldı, 3 adam vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Advokat Lilâ Gemeci, müvekkili – cemaat jurnalisti, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Suleymanovğa oğlu Musanıñ cenazesine yiberilmegenini şikâyet etecek, dep bildirdi.
Bu aqta o, «Ev» («Dom») ukrain telekanalınıñ yayınında ayttı.
«Er keske belli olğanı kibi, müvekkilim Ruslan Suleymanovğa qarşı bozuvlar oldı, prezident Zelenskıy Putinnen laf etti. Onı elâk olğan oğlunen vedalaşmağa yibermediler, böyle adden aşır bir bozuv. İmaye bunı şikâyet etmege niyetlene, elâk olğan oğlunen vedalaşmağa bermediler, insansiyetliksiz yanaştılar», – dedi Gemeci.
Aqmescit SİZOsınıñ memuriyeti rey cevabınıñ sebebini açıq şekilde izaatlamağan edi.
Üç yaşında Musa Suleymanov iyülniñ 24-nde aqşam ğayıp oldı. Qırımnıñ bütün köşelerinden onı qıdırmaq içün bir qaç biñ insan keldi. İyülniñ 26-nda Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler idaresi bildirdi ki, balanıñ cesedi çuqurda tapıldı. Onı iyülniñ 27-nde defin etkenler.
Bundan evel Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi oğlançıqnıñ coyuluvınen bağlı cinaiy dava açtı, Qırımnıñ Rusiye prokuraturası ise Rusiye Ceza kodeksiniñ 105-inci maddesiniñ 2-nci qısmındaki «v» noqtasına istinaden – küçük balanıñ öldürilüvi – cinaiy dava açtı.
Ruslan Suleymanov 2019 senesi mart ayında tutulıp, o vaqıttan berli SİZOda buluna. FSB onı Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Fevral 25-ten itibaren Aqmescitte qanunsız alda qoyulğan reklamanı ve küçük mimarcılıq inşalarını yıqmağa başlaycaqlar.
Bunı şeer akimiyetiniñ yolbaşçısı Gennadiy Baharev operativ-hocalıq toplaşuvında bildirdi, dep haber ete Krım.Media agentligi.
Baharevniñ aytqanına köre, 307 reklama inşası ve 40 küçük tükân yıqılacaq.
«Şimdiki vazife – reklamanı qoymaq degil, onı alıp taşlamaq. Soñra ise onı doğru yerlerge qoymaq, anda-mında olmasın», – dep ayttı Baharev şeer memuriyetiniñ reklama idaresiniñ yolbaşçısı Alim Calilovğa.
Bilbordlar yol areketiniñ havfsızlıq talaplarına riayet etmeyip qoyulğan olsa, ve alıp taşlanmasa, inşalarnıñ saiplerini 300 biñ rublelik para cezası bekley, dep bildirdiler memuriyette.


text:
Qırımnıñ Curçı (Pervomayskiy) ve Aqşeyh (Razdolnenskiy) rayonları mayısnıñ 6-nda saba «tehnologik hatadan» sebep elektriksiz qaldı. Bu aqta «Krımenergo» müessisesi haber ete.
Berilgen malümatqa köre, mayısnıñ 6-nda saat 06:47-de «PS 330 kV Ostrovskayada tehnologik bozuv oldı».
«İmaye işi neticesinde Qırım cumhuriyetiniñ Curçı ve Aqşeyh rayonlarında qullanıcılarnıñ elektrik teminlevi umumen 9 MVt (tahminen 41 biñ insan) qısqa vaqıtqa qısmen toqtatılğan edi», – dep aytıla haberde.
Bu malümatqa köre, saat 07:22-nde bütün qullanıcılarnıñ elektrik teminlevi ğayrıdan tiklendi. Tehnologik hata sebebi ögrenilmekte.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ üçünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrden başlap Herson vilâyetinde energetik tiremelerniñ bozulğanından soñ, Ukrainadan Qırımğa elektroenergiya berilmey. Şimdilik Qırım öz generatorları, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.
Martnıñ 18-nde işğal etilgen Qırımda eki yañı elektrik stantsiyası çalıştırıldı.


text:
Aqmescitte Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ medeniyet naziriniñ muavini İsmet Zaatov «1941-1944 seneleri işğalci matbuat vastalarında ve arhiv malümatlarında qırımtatar sana sanaatı» kitabını taqdim ettiler.
Bunı cumaaqşamı künü, oktâbr 8-de, nazirlikniñ matbuat hızmeti bildirdi.
İsmet Zaatov – felsefe ilimler doktorı, 1998-2000 seneleri İsmail Gasprinskiy adına Cumhuriyet qırımtatar kitaphanesiniñ qırımtatar sanaatı müzeyiniñ reberi, 2000-2002 ss – Cumhuriyet qırımtatar müzeyiniñ müdiri, 2002 senesinden 2011 senesi oktâbr ayına qadar – QMC medeniyet naziriniñ muavini.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası bu tarihnı yarımada işğaliniñ başlanuvı olaraq ilân etti.


text:
Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ Rusiyege boysunğan Qırım baş idaresi 7 kişi zararlanğan yol qazası aqqında bildire.
Müessise matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, İslâm-Terek rayonında yüz bergen qaza aqqında malümat bazarertesi künü üyleden soñ peyda oldı. Qaza «Canköy – Kefe» yolunda «İslâm-Terek – Cuma Eli» yolunen çatışmada yüz berdi. Müessisede bildirilgenine köre, bu yerde «Lada Largus» ve «Toyota RAV 4» avtomobilleri çatıştı.
Vaqia sebepleri, zararlanğan kişilerniñ alı ve diger tafsilâtlı malümat bildirilmey.


text:
Bunı «Şuster Live» programma efirinde prezidentke namzetini köstergen Petro Poroşenko bildirdi, dep haber ete «Pressa Ukrainı».
«Avropalı adliyecilerniñ yardımı ile Gaagadaki Halqara cinaiy mahkemesine dava azırlana… Amerikalı şerikler bugün ukrainlilerge Rusiyeni Qırım işğali sebebinden mesülietke çağırmaq içün ciddiy davanı azırlamağa yardım ete».
Bundan da ğayrı, onıñ aytqanı kibi, Ukraina Stokgolm arbitraj mahkemesine de muracaat etmege planlaştıra.
Poroşenko şunı da qayd etti ki, «bu istilâcı kim olğanını qayd etmek içün degil de, Rusiyege çoq milliard mesülietni yüklemek içün bi yoldır. Eger de o halqara toplulığınıñ subyekti olıp qalmağa istese, mahkeme qararlarına boysunmaq ve cinaiy areketlerini etken insanlarnı cezalamaq kerektir», – dedi Petr Poroşenko.


text:
İlmi Umerovnıñ ATR telekanalınıñ efirinde qırımtatar tilinde yapqan nutuğı tercime etilgende metinniñ özü Rusiye FSB hadimleri tarafından teşkerile edi, nutuqnıñ ekspertizası ise Umerovnıñ kerçekten aytqan sözerinden degil de, tercimannıñ tabirleri esasında yapılğan. Albu ki terciman Saledinov, Umerovnıñ aytmağan sözlerini qoştı: ilâveler, şeer adları ve atta soyadlarını.
Bunı iyülniñ 12-nde Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesinde «Umerov davasınıñ» nevbetteki toplaşuvından soñ Umerovnıñ imayecilerinden biri, rusiyeli publitsist ve uquq qorçalayıcı Aleksandr Podrbinek bildirdi.
«Mahkemeden haric terciman, beş kere FSB-ge barğanına şikâyet ete edi. Ve FSB onıñ tercimesini tüzetip, tarir ete edi. Tasavur etesiñizmi, bizim ürmetli İlmi Umerovnıñ qaç tüzeticisi bar», – dedi Podrabinek.
Umerovnıñ daa bir advokatı Mark Feygin dedi ki, imaye tarafı lingvistik ekspertizanıñ tekrar – doğrudan-doğru qırımtatar tilinde yapılmasını talap etecek.
«Tercime bir-qaç şekilde tabir etilmek mümkün olsa, ekspertiza, mahkeme qararınen, yañıdan, birden qırımtatar tilinde keçirilmeli. Taqiqat tarafından qoyulğan sualler esasında, qırımtatar tilinde şu çağıruvlarnıñ olıp olmamasına dair lisaniy ekspertiza yapılsın. Ve eksperiza qırımtatar tilinde yapılmaq kerek. Soñra ise, elbet, o mahkeme esnasınıñ tiline de tercime etilmek mümkün», – dedi Feygin.
İyülniñ 12-nde Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesinde «Umerov davasınıñ» esnasında nevbetteki mahkeme oturışında İlmi Umerovnıñ ATR telekanalında 2016 senesi martnıñ 19-nda yapqan çıqışınıñ video-yazısı seyir etildi. «Umerov davasınıñ» nevbetteki toplaşuvı iyünniñ 19-na saat 14:30 tayin etilgen.
İyünniñ 7-nde işğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ esasını baqıp başladı.Er afta çarşenbe künleri mahkeme oturışları olacağı haber etile.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne, ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
Ukraina halq deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ statusınen bağlı Ukraina Anayasasınıñ deñişmeleri bu sene sentâbr ayında azır olacaq, dep bildirdi. Bunı o, «5 kanal» efirinde ayttı.
«Qırım statusını deñiştirecekmiz. Bu anayasa esnasıdır. İşçi gruppanıñ bazı azaları tatilge ketken olsa da, bizler, qırımtatarlar içün, esas olğan bölükniñ metnini sentâbr ayında prezidentke bermek içün işimizge devam etemiz. Ukraina Anayasasınıñ 10-uncı bölügi, «Qırım Muhtar Cumhuriyeti» adını taşımaqta», – dep qayd etti Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, deñişmeler qabul etilse, bu «Qırımnıñ Ukraina sıñırlarına qaytarılması içün eñ semereli anahtar olacaqtır».
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reberleri Qırım Muhtar Cumhuriyeti Qırımtatar Muhtar Cumhuriyetine çevirilsin dep, Ukraina anayasasına deñişmeler kirsetmege talap ete.
Ukraina Anayasa komissiyası mayısnıñ 11-de Ukraina anayasasınıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti bölügine kirsetilecek tüzetme ve ilâvelerni azırlaycaq işçi gruppanı qurmağa qarar aldı. İşçi gruppanıñ birinci toplaşuvı mayısnıñ 24-de olıp keçti.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añma tedbirleri vaqtında çıqışta bulunıp, Qırımda tiklenecek qırımtatar milliy muhtariyeti diger milletlerniñ aq-uquqlarına emiyet berecek, dep bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Sadıh Acı-Selimov… Ressam ile körüşüv bir quvançtır… Er zaman ressamnıñ gizli bir şey bilgeni, sen farq etmegen maiyetni körgeni tüşünile… Ressamnen, em de bütün halqnıñ devir taqdirinen olğan bir ressamnen, qarşılaşmaq – bu büyük bir muvafaqiyet ve adisedir!
Nasıl dünya alğısı olsa, öyle de resim olur. Ebet, resimler! Bütün divarda, em er köşesinde süjetnen ve umum mevzunen ve ep epik, ğayet emiyetli, neticede ise o qadar yaqın ve dünyaviy… Sadıh Acı-Selimov – halqınıñ taqdirine saip bir ressamdır. Añlatqanına köre, balalıqta, aman sürgünden soñra, Asiyanıñ sıcaq qumlarında resim yapmağa başladı ve evniñ divarında ilk olaraq deñiz ve vapur canlanğanı iç de şaşırtıcı degil.
Tüşlerinde ve ayınıqta kelgen Qırım… Bugün Sadıh bey tekrar vatanında ve 87 yaşlarında resim yapa da yapa. Uzaq künlerniñ obrazlarınıñ ve onnen beraber Üskütniñ er sakininiñ tarihınıñ resimini yapa… Ve birinci kere körgenine baqmadan, yaqın bir insannı tapmaq ne büyük muvafaqiyet ve sevinçtir!
Üsküt menim içün yañıdan yaşadı… Üsküt, Aluşta. Gençlik renklerinen ayat küzü… Sizniñ de toqunmañıznı isteyim, ve, dostlar, sizge 87 yaşındaki ressamnıñ çoq-çoq planı olğanını aytmağa isteyim – bu katalog bastırmaq, cenkten soñraki resimlerni restavratsiya etmek, resimlerni körsinler arzusı, balalarnı ögretmek arzusıdır.
P.S. Ve meraqnen tetqiq etkenim, köy meydanındaki abide, Sadıh Acı-Selimov tarafından, 80 yaştan soñra yapılğan bir abidedir!
Fatma KAŞKA, 2017 s.


text:
«Ural-dağı» yırnıñ müellifi Ali Aliyev kederli türküni tuvğan toprağından quvulıp, sürgünlikte bulunğan vaqıtta yazdı. Tamam şu yır içün daa bir qaç yılğa Sibiriyanıñ uzaq köylerinden birine sürgün etildi.
«Dayanılmaycaq şaraitlerde, yat yerde, keder ve facia, ağır iş, ümütsizliknen tolu yaşayış, tuvğan topraqtın ayırıluv…Zorbalıq ve adaletsizlikke qarşı narazılıq, bunıñ episi türküde yer aldı», – dep ayta o.
1944 senesi Ali qartbaba 10 yaşında, anası ve tatasınen Suvdağ civarında yaşay edi. Babası, köyniñ erkekleri kibi cebede edi. Mayıs 18-niñ sabasını şimdi de pek yahşı hatırlay – olarnıñ qapusını qaqıp, uyattılar, askerler tışarığa çıqmağa talap ettiler. Yanlarına alğan şeylerden «biraz un, baqla, anası da Qurannı yüzbezge sarıp aldı», dep hatırlay qart. Tahminen bir kilometr cayav ketip, mektep meydanına çıqtılar, anda qırımtatar köydeşlerini topladılar. Anda, mayısnıñ sıcaq küneşi tübünde qartlarnı, qadın ve balalarnı aqşamğa qadar tuttılar. Atta, kenefke yibermediler, aş-suv bermediler.
Qardaşımnıñ şu künleri derecesi bar edi. Asker, o yaramay olğanını körip, anasına yaqınlaştı ve oña ne oldı dep soradı. Anam, hasta olğanını ayttı. Oña ap ketirmege istedi, amma zabit ruhset bermedi, ne zaman «geberecegi» farqı yoq olğanını ayttı: şu an ya da bir saatten soñ», – közyaşlarını zornen tutıp, dey Ali qartbaba.
Yolculıq uzun ve dayanılmaycaq kibi körüne edi. Evelden mal taşığan vagonlar qırımtatarlar içün bir qaç ayğa ev oldılar. «Vagonımızğa yüklü qadınnı 6-7 yaşlarında qızçığınen oturttılar. O doğurıp başladı. Doğdı, balası da yahşı edi. Bir köyde toqtadıq, askerler kelip, onı çıqardılar. Üstü başı sılaq, balası da sılaq, ağlay», – dep hatırlay qart.
Ğarip qadınnıñ taqdiri ale daa belgisiz. «Ale daa bilmeyim onıñnen ne oldı. Çıqarıp, bir yerde taşlağandırlar. O qadar aşalama, deşet. Bunı yapmaq mümkünmi?!» – özüni tutalmay dey qartbaba.
Qırım.Aqiqatnıñ subetdeşi emin, qırımtatarlarnıñ sürgünligi – stalin rejiminiñ insaniyetlikke qarşı yapqan cinayetidir. «Köyümizde 300 qoranta bar edi. Köyümizde öyle bir şey olsa edi, nemseler emiş…Nemseler yoq edi! Közüme baqıp tüküre bilesiñiz. Amma, bu 100% yalan. Halqımız nemselernen iş tutmadı, halqımız satqın degil edi. Mahkemesiz, taqiqatsız qabaatladılar!»
Ali qartbaba 84 yaşında. Cenkten soñraki açlıq, vatan içün küreşni başından keçirip, 20 yıl evelsi o vatanğa avdet etti, soñra, tuvğan toprağında büyük qıyınlıqlarnen yerleşti. Amma, erkek ale daa, bir avuç tuvğan topraqnı körgen anasınıñ közyaşlarını unutıp olamay. Qadınğa, vatanğa avdet etmege qısmet olmadı, o yat ilde keçindi.
«Men oña bir torba topraq ketirgende o dua etip, ağlap başladı. Men oña baqtım da, bu közyaşlar ne içün aqa, dep tüşündim. Babam cebede küreşe edi, anam onı bekley edi. Men bunı iç bir zaman ne Sovet Birligine, ne de Rusiyege afu etmem. Başğışlamam! İç bir zaman!».
Tuvğan Qırım toprağındaki vaqialarnı Ali Aliyev işğal kibi adlay. «Bugün biz endi Rusiyedemiz, nege quvanayım? Aytalar ki, Putin reabilitatsiya yapqan eken, bu aqlanuv qayda? Ne içün halqımnı ale daa aşalaylar? Allah bunı yapqanlarnı cezalasın!Halqımız medeniyetli, terbiyeli. Er vaqıt sabır etmege tırışamız, amma onıñ soñu da bar. Halqımnıñ közüne baqıp, tükürmege mümkünmi? Ne qadar daa mümkün?».


text:
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ Azaq-Qara deñiz regional idaresi vaqtınca işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda qanunsız faaliyet ile küreş tedbirlerini azırladı. Kiriş noqtalarında qabarcılıq ile küreş yollarından biri – qabar almağan sıñır hızmetiniñ hadimlerine mukâfat bermektir.
Bunı Herson vilâyetiniñ devlet memuriyetiniñ saytında bildireler.
Berilgen malümatqa köre, iyün 18-20 künleri «sıñırnı» keçkende 15 kişi 200 grivnadan 1200 grivnağa qadar qabar bermege tırıştı. Cemaat faalleri kiriş noqtalarındaki qabarcılıq aqqında sıq-sıq bildireler.
«UDSH Azaq-Qara deñiz regional idaresiniñ yolbaşçısı, polkovnik Sergey Budilo bildirdi ki, qabar almağan er bir sıñırcı endiden soñ para mukâfatını alacaq (eñ küçük mukâfat 300 grivnanı teşkil etecek, onıñ miqdarı teklif etilgen qabar miqdarına bağlı olacaq», – dep aytıla haberde.
Herson vilâyetiniñ devlet memuriyetiniñ saytında aytıla ki, Berdânsk ve Herson sıñır bölüklerinde 2015 senesi devamında 23 cinaiy ve 99 memuriy cinayet qayd etildi. Qabarcılıq ile küreş tedbirleri devamında sıñır hızmetiniñ eki yolbaşçısı vazifesinden endirildi, olardan biri – «Çonğar» kiriş noqtasınıñ yolbaşçısı ve üç zabit.
2014 senesi mart ayında Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında formal, asılında ise – tam bir sıñır peyda oldı.
Qırım vaqtınca işğal etilgen topraq olaraq ilân etildi. Bugünge qadar qıtaiy Ukrainanıñ Qırım ile «sıñırında» üç kiriş sıñır noqtası mevcut: «Perekop», «Armânsk» ve «Canköy», soñki ekisini Rusiyede halqara dep adlaylar.
2015 senesi iyün ayından itibaren Qırım ile memuriy sıñırnı keçüv qaideleri deñişti.


text:
Qırımda keçken künü, iyünniñ 23-nde, 221 yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep bildirdi Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«116 hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi, 100 kişi daa evel qayd etilgen hastalarnen alâqada oldı, 5 hasta çetelden keldi», – dep yazdı Aksenov Facebook saifesinde.
Onıñ malümatına köre, bir künde tüzelgenlerniñ sayısı 190 oldı, bütün müddet devamında 42 633 kişi yahşı oldı.
Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri Aleksandr Ostapenko Qırımda ağır koronavirus ve pnevmoniya hastalarınıñ sayısı artmağa devam ete, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre, Qırımda COVID-19 ile küreşmek içün daa 500 yer açılacaq.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçı muavini Dmitriy Krutikov Qırımda yañı koronavirus hastalarınıñ sayısı keçken afta 40% arttı, dep bildirgen edi.
Bundan evel Aksenov yañı koronavirus sıñırlavlarını kirsetip, eski tedbirlerni 2021 senesi sentâbrniñ 1-ne qadar uzattı.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırım müsülmanları Diniy İdaresinde rayon imamlarınıñ iştiraginen toplaşuv keçirildi. Diniy erbaplar öz qasaba ve şeerlerinde qarşılaşqan meseleler, eali arasında ötkerilgen maarif işleri aqqında tarif ettiler ve kelecek ayğa planlar belgilediler. Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev imamlarğa yerli akimiyet organları ile işbirlik qurmağa tevsiye etti. Qayd etkeni kibi, bütün meselelerni Müftiyat ve yerli akimiyet ile çezmek kerek. Qırım Müftisi muavini Ayder İsmailov Aqmescitte Qalğa-Sultan sarayı yerleşken tarihiy mekândaki vaziyetni aydınlattı. Şu yerde Müftiyat ve şahsen Müfti efendiniñ küçü ve desteginen qanunsız qurucılıq toqtatıldı. QMDİ din cemiyetleri ile iş alıp barğan bölükniñ reberi Raim Gafarov yarımada müsülmanları arasında çeşit aqıntılarnıñ darqalması, menfiy tesiri aqqında lektsiya oqudı. Soñra, Müftiyatnıñ sertifikatsiya ve standartizatsiya bölüginiñ hadimi Ridvan Maksudov “elâl” işhaneniñ tesis etilüvi boyunca malümat berdi. İmamlar daa çoq problemler aqqında, hususan topraq ve milletlerara munasebetleri meseleleri aqqında ikâye ettiler. Toplaşuvnıñ soñunda, iştirakçilerge yerli eali arasında darqatmaq içün “Hidayet” gazetası berildi.
QMDİ MDT matbuat hızmeti


text:
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi sentâbr 1-de, cumaaqşamı künü «fevral 26 işi» boyunca qabaatlanğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı mahkeme toplaşuvı zalına kirsetmege musaade etüv aqqında imayeciniñ şefaat arizasını kene de red etti. Bu aqta Çiygoznıñ adliyecisi Nikolay Polozov Twitterde bildirdi.
«Mahkemeciler Çiygoznıñ mahkeme zalına kirsetilmesi aqqında şefaat arizasını kene de red etti», – dep yazdı Çiygoznıñ imayecisi.
Avgust 18-de keçirilgen toplaşuvda da mahkemeciler Çiygoznıñ mahkeme zalına kirsetilmesi aqqında şefaat arizasını red etken edi.
İşğal etilgen Qırımnıñ Rusiyege boysunğan Yuqarı mahkemesi sentâbr 1-de «fevral 26 işi» çerçivesinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygozğa qarşı işni baqmağa devam ete.
Umumen olaraq, qabaatlav boyunca şaatlarnıñ sayısı tahminen 80 kişini teşkil ete.
Bundan evel qabul etilgen sentâbr ayında keçirilecek nevbetteki toplaşuvlarnıñ cedveline binaen, merasimler aftada üç kere keçirilecek.
Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radası binası yanında Ukraina topraq bütünligine destek olaraq keçirilgen mitingde iştirak etkeni içün 2015 senesi yanvar ayında yaqalandı. İşğal etilgen Qırımnıñ rusiyeli ükümeti onı kütleviy nizamsızlıq yapqanında qabaatlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina halq deputatı, «Batkivşina» muallefet firqasınıñ lideri Yuliya Timoşenko kelecek saylâvlarda devletniñ prezidentligine namzet olacağını ilân etti. Bu aqta Azatlıq Radiosı bildirmekte.
Cumaertesine keçer gecesi «NewsOne» telekanalınıñ efirinde Timoşenko «devletni ayaqqa kötermeknen» «şahsen özü oğraşmaq kerek olğanı» aqqında ayttı, çünki o keçmişte qol tutqan, hususan – sabıq prezident Viktor Yuşenko ve baş nazir Arseniy Yatsenük kibi siyasetçiler – onıñ işançını aqlamağan ekenler.
Timoşenko 2010 senesi Viktor Yanukoviçke, 2014 senesi ise – devletniñ al-azırdaki yolbaşçısı Petro Poroşenkoğa yenilerek, prezident saylâvlarında artıq eki sefer iştirak etken edi. Şimdiki künde Timoşenko muallefette bulunaraq, prezident ve ükümetni sert bir şekilde tenqit etmekte.O, hususan, Miheil Saakaşviliniñ keçken ayda muvafaqiyetnen bitken ukrain sıñırını keçme teşebbüsine qol tutqan edi.
Ukraina prezidentiniñ saylâvları 2019 senesiniñ baarinde keçmek kerek.


text:
Hersonda qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgünliginiñ 71 yıllığı munasebeti ile hatıra skveriniñ temelini qoymağa ve 71 terekni oturtmağa planlaştıralar. Aktsiyanıñ teşkilâtçısı «Küreş» Qırımtatar medeniyet sport merkezi» hayriye teşkilâtı ola.
Teşkilâtçılarnıñ Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, tedbirniñ maqsadı – SSCB totalitar rejimi yapqan cinayetler, şu cümleden qırımtatar sürgünligi neticesinde elâk olğanlarnı añmaq ve kelecek nesillerge bu facianı unuttırmamaqtır.
Skverniñ temeli mayıs 17-de saat 10-da «Yubileynıy» kinoteatriniñ yanında qoyulacaq, er kes davetli.
Mayıs 18-de qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatıra künü oldı. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi.
Yıl-yıldan Qırımda bu künge bağışlanğan kütleviy tedbirler, şu cümleden Qırım paytahtınıñ merkezinde matem mitingi keçirile edi. Lâkin Rusiye yarımadanı işğal etken soñ bunıñ kibi aktsiyalarnıñ keçirilmesini yasaq ettiler. Bu sene Qırımtatar Milliy Meclisi yerli akimiyetten miting keçirilmesine izin alamadı.


text:
19 sentâbr künü saba. Aqmescitniñ (Simferopol) Samokişa soqağında bir terek yol ortasına tüştü.
Körgen adamlarınıñ sözlerine binayen, bu adise saba saat 7 yüz berdi. Terekniñ kevdesi qaldırım ve yol üstüne yıqıldı.
Kimse zararlanmadı. Tahmin etilgenine köre, terekni yoldan alıp taşlamağance balaban araba tıqanıqları peyda olması mümkün.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ fikirince, Qırımnen bağlı qanunlarnıñ qabul etilüvi Rusiyege Ukrainanıñ işğal etilgen yarımadanı qaytarmaq niyetinde olğanını kösterecek yahşı bir işaret olacaq. Bu aqta o, Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Yaqın vaqıtta «Ukraina Anayasasınıñ Qırım deñişmelerine ilâve qoşulması», «Qırımtatar halqınıñ statusı» qanunınıñ leyhası ve «Ukrainada tamır halqlar» qanunınıñ leyhası qabul etilse, em ukrain cemiyeti, em halqara ortaqlarımız, em istilâcı devlet – Rusiyege – Qırımnı qaytaracağımıznı ve Qırımnıñ keleceginden mesüliyetli olğanımıznı añlağanımıznı kösterip, bütün dünyağa mustaqil Ukraina devleti terkibinde Qırımnıñ inkişaf formatını taqdim etecekmiz», – dedi Çubarov.
Qırımtatar Milliy Meclisi IX çağırılış Yuqarı Rada deputatlarını Ukraina Anayasasınıñ X «Qırım Muhtar Cumhuriyeti» maddesine deñişmeler kirsetmesine çağırdı.
Keçken sene mayıs ayında Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko, Ukraina Yuqarı Radası mustaqil Ukraina terkibinde qırımtatar muhtariyetine dair deñişmelerni Ukraina Anayasasına kirsetmeli, dep bildirgen edi.
2014 senesi martnıñ 20-nde Ukraina Yuqarı Radası qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Bu qararğa 283 halq deputat rey berdi. Ukraina qırımtatar halqınen diger milliy azlıqlarnıñ Ukrainanıñ tamır halqı olaraq etnik, medeniyet, til ve din kimliginiñ saqlap qalması ve inkişafını kefil olmaqta.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ekinci cian cenki zamanlarınıñ uçucısı Amet-Han Sultan adına Qırım müzeyiniñ hadimleri adı, soyadı ve baba adı qarıştırıldı, dep bildire. Bu aqta Amet-Han Sultan doğğanınıñ 100 yılına bağışlanğan ilmiy-ameliy konferentsiyada müzey müdiresi Tefide Mühterem ayttı.
«Doğuv şeadetnamesinde Amet Amet-han olaraq yazıldı. Amet-han – soyadı, adı – Amet. Amma o vaqıt Qırımda sovet akimiyeti şekillengen edi. Bütün memurlar şarqiy soyadlarnıñ hususiyetlerini bilmey edi, ve yañlışlıqnen soyadını Sultan, adını Amet-Han dep yazğanlar. Soñra Amet-Han Sultan oldı. Aslında Sultan babasınıñ adıdır», – dep bildire müzey müdiresiniñ aytqanlarını TASS.
Onıñ aytqanına köre, yañı doğğanlarnı qayd etüv malümatları Qırımnıñ Devlet arhivi tarafından berildi. Mühterem, Amet-Han Sultan oktâbrniñ 20-nde doğdı, dep ayta. Onıñ bildirgenine köre, Amet-Han Sultan bu künni doğğan künü dep saydı. Uçucınıñ babası Qırımğa Dağıstandan keldi, dep ayta. Alupkada yerleşti, evlendi. Qalay ustahanesi bar edi, baqır ustazı eli, yip canbazlar sülâlesinden edi.
Aynı vaqıtta qırımtatar tarihçısı Gülnara Bekirova Amet-Han Sultan oktâbrniñ 25-nde doğdı, dep bildire.
Qırımtatar halqınıñ erbabı, Sovetler Birliginiñ eki defa qaramanı, uçucı Amet-Han Sultan 1920 senesi oktâbrniñ 25-nde Alupkada doğdı. Babası – lakets (doğma Dağıstandaki Tsovkra-1 avulından), anası – qırımtatarı. Em dağıstanlılar, em qırımtatarlar Amet-Han Sultannı milliy qaramanları dep sayalar. Amet-Han Sultan 603 cenk uçuşını kerçekleştirip, natsist Almaniyanıñ ava quvetlerine ait 30 uçaqnı şahsen ve 19 danesini taqım erkânında urıp tüşürdi. Uçucı 100 çeşit uçquçnıñ qullanuvını ögrendi, onıñ ücümleri 4237 saatnı teşkil etti. Amet-Han Sultan Tu-16 adlı uçqan laboratoriyada sınav uçuşını kerçekleştirgende elâk oldı. Moskvadaki Novodeviçye mezarlığında defin etildi. 2015 senesi mayısnıñ 14-nde Ukraina Yuqarı Radası «Aqmescit» ava limanına Amet-Han Sultan adını berdi. Onıñ adını Mahaçkala (Dağıstan, Rusiye) ava limanı da taşımaqta.


text:
Qıtayda yanvar 31-iniñ sabasınace yañı koronavirusnıñ neticesi olğan pnevmoniyadan 213 adam öldi. Bunı China Global Television Network televizion kanalı bildire. Olarnıñ malümatına köre 171 adam yahşı oldı, bildire Azatlıq Radiosı.
Yerli matbuat Qıtayda 9 biñden ziyade adamnıñ yoqulanması aqqında haber ete. Daa tahminen 32 biñ adamda hastalıq bar olğanında şübelene.
Yanvarniñ 30-ında Bütündünya sağlıq teşkilâtı Qıtay koronavirusını global bir fevqulâde vaziyet dep ilân etti.
Bütündünya sağlıq teşkilâtınıñ müdiri Tedros Adhanom Ghebreyesusnıñ aytqanına köre, Qıtaynıñ tışında 18 memlekette 98 koronavirus hastalığı adisesi qayd etildi. Qıtay tışında ölüm adiseleri aqqında haber yoq.
Yaqında qayd etilgen virus büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.
Daa evel Moğolistan ve Qırğızistan Qıtay sıñırını qapattı, dep bildirdi. Özbekistan, Qazahistan ve Turkmenistan sıñırdaki kontrolni quvetleştirdi. Rusiye işğal etken Qırım ve Aqyarda koronavirus telükesi tarqalğanı içün tevsiyeler çıqarıldı.


text:
“Ağulı bolıt Busk rayonında 11 meñ keşe yäşägän 16 awılnı qapladı. Kiçä tönne xökümät komitetı 793 keşene awıldañ çığarırğa qarar qıldı. Alarnıñ 472se inde üz yulı belän qurqınıç yanağan möxittöñ kitkän.”
Qotqaruçı häm cirle xalıqtañ, 20 keşe, sıyıq sarı fosfornıñ qabınıp yanuınnañ çıqqan ağulı bolıtta sulış ala almiy azaplandı.
Sarı fosfor yanuçan maddä, hawa belän quşılğan da uq yana başliy, sarımsaq isenä oşağan is tarata.
Qaza urnınnañ 20 çaqrım yıraqtağı Brody rayonında yäşäwçe Yulia Meşanka, Kiçä xalıq qotqığa birelde dip äytte:
"Bezdä citärlek mäğlümat bulmadı. Närsägä ışanırğa da belmädek. Bezgä öyne taşlamasqa, balalarnı uramğa çığarmasqa, biklänergä quştılar. Yüeş sölge häm cäymälär belän täräzne qaplap alarnı yañaları belän alıştırıp tordıq."
Yulia, xalıqnıñ qurqınıç turında kübräk belergä häm nişlärgä kiräklege turında radiolardan tıñlawların äytte.
Qaza möxite Busk töbägendä çirkäw atayı Petro radiobızğa bulay dide,
"Bez, balalarnı ağudan ziyan kürmägän urınnarğa urnaştırırğa yärdem itäbez, quldañ kilgänçä tırışabız. Olılarğa tugannarı-iptäşläre yanına çığıp kitärgä kiñäş itelgän bulsa da xalıq äyberlären şunda taşlap kitä almiy, urlanır dip qurqa."
Älege gaznıñ eçendä ağu kölämineñ küp buluı, sulış alğanda bawırğa ziyan kiterä. Ukraina premyer ministr urınbasarı Oleksandr Kuzmuk, bu qazanı 1986nçı yılda bulğan Çernobil faciğasenä oşata:
“İlebez bälägä oçradı, Çernobil facigasennäñ soñ xäzer inde Ukraina xalıqına zur qurqınıç tudırğan bu xäl belän qabat köräşergä tiyeş bulaçaqbız.”
Kuzmuk, 58 timer-yul miçkäseneñ yuldañ çığıuna ni säbäbçe bulğanıñ tikşerä başlağannarın belderde.
“Baş prokuror cinäyät eşen başladı. Eçke-eşlär ministrlığı häm iminlek xezmätkärlärenä bu xaqta wazifalar tapşırıldı. Bez monıñ nigä bulğanıñ öyränäçäkbez.”
Fosfor maddäläre tufraq-aşlamasında qullanıla. Häm fosfor şul uq waqıtta teş-pastası, yuğıç äyberlär belän bergä şartlatqıç häm ut-eşe feyer-werklärdä qullanıla.


text:
Ütkän atna azağında parlamentta universitetlarğa xatın-qız uquçılarnıñ başyawlığı belän kerüen tıyğan ike konstitutsiä maddäsenä üzgäreş yasağan tözätmä 411 tawış belän ütte. 550 urınlı parlamentta xakimiättäge AK partiäneñ bu inısiativasın 70 ağzası bulğan Millätçe Xäräkät Partiäse yaqlağan öçen şundıy zur uŋışqa ireşte. Läkin älegä bu mäs`älä tulısınça çişelmägän buluğa oxşıy. Çönki xatın-qız uquçılarğa universitetlarga başyaulığu belän kerü iregen biräçäk bu qanun üzgäreşläre başta Prezident Gül tarafınnan rastlanırğa tiyeş. Bu mäs’älädä ber problema bulmas kebek. Çönki elekke tışqı eşlär ministeren prezidentlıq postına kitergän AK partiäneñ üze. Bu mäs’älädä çişelmägän tağı da möhimräk ber ike problema bar. Berençese Yuğarı Uqu Oyışması üz täğlimäteneñ 17-nçe maddäsen üzgärtergä tiyeş. Bu maddä başyaulığın tıya ide. AK partiäneñ inısiativasın yaqlap tawış birgän MXP liderı Däwlät Bahçäli dä bu maddä tizlek belän üzgärtelsen, bez başyaulığın ğına yaqladıq, ä universitetlarda başqa törle päräncä, çadra kebek närsälärgä hәm bu ireklekneñ, däwlät dairälärenä kerüenä qarşıbız dip belderde. İkençe kirtä isä bälkim dä oppozitsiädäge Cömhuriät Xalıq Partiäseneñ Konstitutsiä mäxkämäsenä möräcäğät itep üzgärtelgän ike qanunnı köçtän çığarırğa tırışuı. Partiä prezidentnıñ adımın kötä. Premier Erdoğan şuşı insiativası belän üzenä tawış birgän saylawlaçılarnı qänäğätländerdem dip uyladı, läkin başyawlığı däwlät dairälärendä eşlägännärgä dä irekle bulsın digän basım bar. Yäğni Erdogan saylawçıların tulısınça qänäğätländermäde. İnde niçä könnärdän birle kiñ küläm mäğlümät äsbablarında bu tema turında xäbärlär häm analizlar çığa. Xalıqnıñ ber öleşeneñ AK partiäneñ bu adımnarı Törkiäne laisizmdan yıraqlaştıra, şäriatqä, yäğni din däwlätenä iltä digän borçılu häm qurquları mätbuğat bitlärendä surätlänä.
Premier Erdoğan da Prezident Putin kebek kisätüne yarata. Liderlar usal bulırğa tiyeş digän qäğidä bulmasa da, ğomumän liderlarnıñ äytkän süzläreneñ hämmä keşene dä qänäğländermäwe ber fakt. Döres Premier Erdoğannıñ çığışların xuplağan matbuğat organnarı da bar. Şulay da tәnqitlәuçelәr küpçelektә. Erdoğan 13-nçe fevraldä AK partiä cirle idaräläre citäkçeläre aldında yasağan çığışında qabat jurnalistlarğa, mätbuğatqa qatı süzlär belän höcüm itte. Ul:
“bezne çarşawğa kertäçäksez dilär, ä sez cämğiätneñ äxlaq qäğidälärenä qapma qarşı şärä xatın-qızlarnıñ fotoların basıp çığarasız, nindi tıqşını buldı?” dip äytte.
Ul süzlären däwam itep “ bezgä ışanğan törkem bar. Alar yıllar buyınça däşmiçä tordılar. Alar bezne bu säyäsät säxnäsenä cibärdelär. Alarnıñ taläplären köntärtibenä kiterü dä bezneñ vazıyfabız” dip mäqsatlarınıñ dine qäğidälärne urnaştıru buluına qıya räweştä işarä itte. Ul tağı “miña açulı dilär. Açu ber möräcäğät äslubı,” digännän soñ, Ğäysä peygambärne iskä töşerep, “Bezdä ber yanagıbızga suqsalar ikençesenä dä suqsınnar dip boru ğädäte yuq” dip äytep, köçle pozitsiädä buluına işarä itte.
Anıñ şuşı çığışınnan soñ Törek gazetalarınınıñ berençe bitlärendä zur xäreflär belän “Erdoğan nigä açulı? Açuı tüşämgä citә, talaşnı yarattı, Premier här forsat tuğanda mätbuğatqa höcüm itä” kebek xäbärlär çıqtı. Bu turıda Ruşen Çakır “Erdoğan başyawlığı mäsäläsendä körçekkä terälde. Şul xätle köçle reaksiä kötmi ide. Xätta üz tarafdarların da tulısınça qänäğätländerä almadı” digän analiz yasadı.
Şiksez bu mäs’älä äle ber ike atnağa suzılır. Bu ideologik mäs’älädän möhimräk isä Törkiädä ekonomikanıñ naçarğa taban baruı, PKK belän betmägän köräş, şuña bäyle körd mäsäläse tora.


text:
Aqmescitte Rusiye kontrolindeki Qırım garnizon arbiy mahkemesiniñ binası ögünde Rusiye politsiyasınıñ hadimleri «Qırım birdemliginiñ» bir qaç faalini tuttı, olarnıñ arasında – birleşmeniñ mühbirleri Vilen Temeryanov, Ablâmit Ziyadinov bar, olar Grani.ru neşiriniñ jurnalistleri ola, em de Erfan Bekirov.
«Qırım birdemligi» bildirgenine köre, Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qol tutmağa kelgen insanlar endi dağılıp başlağanda faaller tutuldı.
«İnsanlarnıñ kütleviy toplaşuvı teşkil etildi. Onıñ (Vilen Temeryanovnıñ – QA) alâqası bar dep bilemiz. Deliller mahkemede berilecek. Memuriy bozuv kodeksine esaslanıp (tutamız – QA)», – dedi politsiya hadimi, özüni politsiya yolbaşçısınıñ cemaat nizamını qoruv muavini, politsiya mayorı Aleksey Stetsenko olaraq tanıttı.
«Politsiya öz işini yapa. Siziñ areketleriñiz politsiya hadimleriniñ faaliyetine keder etüv olaraq tanıldı. Teşkerip yiberecekmiz», – dedi diger politsiya hadimi Erfan Bekirovnı tutıp.
Faallerniñ malümatına köre, tutulğanlar Aqmescitteki Rusiye İç işler nazirligi idaresiniñ №3 «Merkeziy» politsiya bölügine alıp ketirildi.
Aqmescitte noyabrniñ 3-nde 200-ge yaqın qırımtatarı Rusiye kontrolindeki Qırım garnizon arbiy mahkemesiniñ binası ögüne kelip, bugün Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi tarafından umumen 42 yılğa üküm etilgen Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qol tuttı.
Rustem Emiruseinovğa 17 yıl apis cezası berildi, ilk eki yılı apishanede, qalğanı sert rejimde keçecek. Arsen Abhairov 13 yılğa üküm etildi, ilk eki yılı apishanede keçecek. Eskender Abdulganiyev 12 yılğa üküm etildi, ilk eki yılını apishanede keçirecek.
Bundan ğayrı, mahkeme nezaret altında qaluv müddetini apis cezasına saymağa qarar berdi.
Noyabrniñ 2-nde aqşam Qırımdan Rostov-na-Donuğa Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleriniñ ükmü çıqarılğanına ketken yüzlernen qırımtatarı Keriç köpründe Rusiye yol patrul hızmetiniñ hadimleri tarafından tutuldı. On saat beklegen soñ insanlar Qırımğa qayttı. Advokat Nikolay Polozovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye quvetçileri qırımtatar faallerine qarşı «areket serbestligi aqqını» bozdı.
Rusiye uquq qoruyıcı organları vaziyetni resmiy şekilde izaatlamadı.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emiruseinov alındı.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Refat Çubarov oktâbr 28 künü öz Facebook saifesinde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ qararını aşkâr etti. Qararda Meclis başınıñ ğıyabiy apis etilmesi aqqında söz kete.
«Aqmescit şeeriniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ 2015 senesi oktâbr altısında qabul etken qararına binayen, men «RF CK 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca qabaatlanğan şahıs olaraq, 2 aylıq apis cezasına oğrayım». Buña sebep Qırım ve Aqyar boyunca Rusiyeniñ FSB idaresiniñ taqiqat bölüginiñ mahkemesine muracaat oldı», – yazdı Çubarov.
Qırımda mahkeme ve uquq qoruyıcı organları Çubarovnıñ ğıyabiy apisi aqqında bildirmeyler.
Evel Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya bildirgeni kibi, Qırımda rusiyeli FSB idaresiniñ taqiqat komiteti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy işni açqan eken. Onıñ sözlerine köre, cinaiy işni devletniñ topraq bütünliginiñ bozuluvına çağıruvlar iyun açtılar.
Evel Çubarovğa Rusiye territoriyasına ve onıñ tarafından işğal etilgen Qırımğa kirişni 5 yılğa yasaq ettiler.


text:
YouTube, Mixcloud, Anchor Spotify, Google Podcasts -da Valeriy Vozgrinniñ dört tomlıq «Dünyalar. Halqlar. Qırımtatar tarihı» neşiriniñ ukrain tilinde ses kitabı yayınlandı.
«Müelliften», «Kiriş sözü», ve «I-nci bölük» qısımlarnı artıq diñlemek mümkün. Biraz soñra ses kitabınıñ diger bölükleri de peyda olıp başlaycaq, olarnıñ arasında «Qırımnıñ devletçilik yaşayışı» (Qırım Hanlığı), «XVII asırda Qırım ve ZaporijjâM, «İlhaq», «SürgünlikM.
Leyhanıñ brend sesi Ukrainada nam qazanğan artist, ukrain teatr, kino ve dublâj aktörı Andriy Saminin oldı. Leyhağa Emine Ceppar, Ahtem Seitablayev, İvan Len, Sevgil Musayeva, Eskender Bariyev, Elmaz Asan, Nulsum Halilova, Ayder Mujdabayev, Elvina Zeynedinova, Bogdan Benük qoşuldılar.
«Velıka İdeya» saytında tarihçı Valeriy Vozgrinniñ dört tomlıq «Dünyalar. Halqlar. Qırımtatar tarihı» neşiriniñ ses kitabını azırlamaq içün para toplandı.
Qayd etilgenine köre, leyhağa 213 insan qol tuttı. Umumen 148 250 ğrıvnâ toplandı. Kitapnı 2021 senesiniñ başında diñlemege mümkün olacaq.
Tarihçı Vozgrin kitap üzerinde 25 yıl devamında çalıştı.
Kitapta müellifniñ tedqiqat malümatları (tarih, turmuş, qadimiy zamanlarnıñ qırımtatar ananeleri), arhiv vesiqaları ve keçmişniñ çetel tarihçı seyaatçılarınıñ qısqa yazma tasvirleri bar.
Valeriy Vozgrin – tarihiy ilimler doktorı, Sankt-Peterburg devlet universiteti Yañı ve eñ yañı zaman tarihı bölüginiñ professorı, «Menşikovskiy institut» ilmiy-tedqiqiy merkeziniñ müdiri, Qıral dan ilimler akademiyasınıñ azası, yañı diplomatiya, Rusiye, Avropa, Skandinav memleketleri, Grenlandiya tarihınen bağlı 187 ilmiy maqaleniñ müellifidir. Onıñ ilmiy işleri Ukraina, Danimarka, Norvegiya, Almaniya, Estoniya, Finlândiya, Türkiye, İtaliya, Rusiyede derc etildi. Vozgrin 2020 senesi yanvarniñ 10-na keçer gecesi Sankt-Peterburgda vefat etti.


text:
Prezidentniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi, Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Paris faciasına Moskvanıñ alâqası bar olğanını red etmey. Bunı o cuma künü, yanvar 9-da, depo.ua izaatlarında bildirdiyu
«Şimdilik Parij adiselerine kimniñ alâqası bar aytıp olamayıq. Men İstanbulda bulunam ve bu mevzuda subetleşem. İGİL iştiragi red etilmey, lâkin yol köstergen el Rusiyeden ola bile», – dep qayd etti o.
«İGİL – mustaqil bir küç degil. Bu facia islâmğa qarşı qullanıla bile, ve, doğrusını aytqanda, bunıñ içün yapılğandır. Anda rus qolu ola bilecegi aqqında tam bir malümat yoq. Bir çoq mütehassısnıñ fikirince, Moskva Frenkistannıñ diqqatını Rusiyeniñ Ukraina istilâsına qarşı areketlerinden islâmğa qarşı yoluna, belki de, Avropa birliginiñ dağıtılmasına aylandırmaq içün bunı da yapa bile», – dep qayd etti Mustafa Cemilev.
Malüm ki, çarşenbe künü, yanvar 7-de, Charlie Hebdo muarririyetine yapılğan ücüm neticesinde 12 insan öldürildi, 11 kişi yaralandı. Politsiya malümatına köre, şaatlar bildire ki, ücüm etkenler «Allahu akbar» ve «bizler peyğamberimiz içün intiqam alamız», dep qıçıra ediler.
«İslâm devleti» ve diger cihad birleşmeleriniñ tarafdarları saytılarında bildireler ki, ücüm içün mesülietni alalar.
Frenkistannıñ musulman toplulıq liderleri ise ücümni takbih ettiler.
«Charlie Hebdo» satirik mecmuası 2006 senesinde populâr oldı. O vaqıt mecmua Muhammed peyğamberine karikaturalarnı bastırğan edi. Musulman dünyası narazılıq bildirmege başladı.


text:
Advokat mayısnıñ 21-nde Rusiye nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi «devlet hainliginen» qabaatlanğan Qırım sakini İvan Yatskinge çıqarğan ükümni temyiz etecek.
Bunı Qırım.Aqiqatqa advokat Yatskinniñ advokatı Nikolay Polozov aytıp berdi.
Soçi şeerindeki umumiy yurisdiktsiya Üçünci istinaf mahkemesinde bu ükümni temyiz etecekmiz», – dedi advokat.
Polozovnıñ aytqanına köre, şu 11 yıl apis cezasına 2019 senesinden berli tevqif altında bulunması da kire. Bu üküm boyunca Yatskinge 9,5 yıldan az müddet qaldı.
Mahkeme oturışında Yatskinniñ ömür arqadaşı Gülnara Kadırova da bulunğan. Üküm çıqarılğan soñ, İvan Yatskin anası Taisiyanen laf etip olğan.
Mayısnıñ 21-nde Rusiye nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi «devlet hainliginen» qabaatlanğan Qırım sakini İvan Yatskinge üküm çıqardı. Alla Hineviçniñ reisliginde qadılar kollegiyası İvan Yatskinni bir yıl sıñırlav ile 11 yıl sert apis cezasına mahküm etti.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova İvan Yatskinniñ ukmüni takbih etti.
Yatskin «devlet hainliginen» qabaatlandı (Rusiye ceza qanunnamesiniñ 275 maddesi – QA). Bu dava boyunca bütün mahkeme oturışları qapalı keçirildi, mahkeme, dava materiallarında devlet sırı olğanına atfı ete edi.
Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyüniñ sakini İvan Yatskin 2019 yılda oktâbr 16-sında tutuldı. Bu dekabr ayında belli oldı.
Rusiye tahqiqatı, Yatskin Qırımda olıp, UMT ile işbirlik yaptı ve «Rusiyeniñ devlet sırı» olğan malümatnı olarğa bildirdi, dep ayta.
Qırım.Aqiqatnıñ Ukraina telükesizlik hızmetine yollağan muracaat cevabında İvan Yatskin UTH ile işbirligi yapmadı, dep aytıla.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi İvan Yatskinni siyasiy mabüs dep tanıdı.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/04-17
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Äkram Väliev (17.04.1924, Bögelmä kantonı'nıñ Aznaqay voloste İlbäk awılı - 10.08.1975, Aznaqay rayonı'nıñ İlbäk awılı, TASSR, RSFSR, / SSRB) — Sovetlar Berlege qaharmanı.
SBKF äğzäse, Qızıl Ğäskäre'neñ uqçılar bülekçäse citäkçese. Qaharman yıldızı belän / Latviä SSR'nıñ Madona şähären azat itkändä kürsätkän batırlığı arqasında büläklänä.
Böyek Watan suğışına qadär Burät ASSR'ında ğömer itä – Bagdarin posölığında qaharmanğa keçe häykäl bar.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Martnıñ 5-nde Ukrainala 9144 yañı COVID-19 vaqiası qayd etildi (bu ORDLO, Qırım ve Aqyarsız – QA).
Keçken künü 3309 adam hastahanege yatqızıldı, 3351 tedaviylendi ve 156 öldi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Keçken künü eñ çoq hasta Kyivde (682), Jitomir (749), Vinnitsa (714), İvano-Frankivsk (676) ve Zakarpattâ (665) vilâyetlerinde qayd etildi.
Episi olıp, pandemiya başlağandan berli Ukrainada 1,39 million kişi hastalandı ve 26919 öldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Kreml nezareti altındaki Qırım ükümeti yarımadanıñ energiyasını bloklağanı sebebinden Ukrainağa qarşı dava azırlay. Bu aqta RİA Novostige Qırımnıñ rusiyeli ükümetine bağlı halqara aq-uquq meseleleri boyunca ekspert merkeziniñ reberi Aleksandr Molohov ikâye etip berdi.
«Biz bayağı bir dava azırlaymız, çünki blackout neticesinde bayağı bir insan zarar kördi. Bizim salmaqlı müsterilerimiz arasında elektrik kesilgeni sebebinden mahsulatı bozulğan Aluşta süt zavodı da bar. Biz miqyaslı uquqiy ücüm azırlaymız», – dedi Molohov.
Haber derc etilgen vaqıtqace Qırım ükümetiniñ saytında dava berilecegine dair iç bir malümat yoq.
2015 senesi dekabr ayından itibaren Herson vilâyetinde elektrik direkleri zarar körgeninden dolayı Qırımğa Ukrainanıñ qıta qısmından elektrik berülüvi kesilgen edi. Şimdi Qırım elektrikni özü çıqarğan, qomşu Rusiyeden ketirilgen generatorlar ve Rusiyeniñ Kuban bölgesinden çektirilgen elektrik köpür vastasınen teminley.