text:
Kateryna Nekrecha
Ukraina yırcısı Camalanen biz Kyivniñ merkezinde körüştik. Sanatçı bütün vaqtını çekimler ile repetitsiyalar arasında keçirse de, Qırım auditoriyasınen alâqalar onıñ içün er vaqıt birinci yerde turalar. Camala evini hatırlağanda közyaşlarını tutamay. O, Qırımğa ne içün barmağanını añlattı ve öz muvafaqiyetiniñ tarihını ikâye etti.
– Yaqınlarıñ saña ne deyler: Camalamı, Susanamı?
– Aqayım, eñ yaqınlarım Susana deyler. Taqımım ve dostlarım qısqadan Ca dep muracaat eteler. Bu adlarğa munasebetim birdir.
– Muvafaqietniñ tarihı aqqında aytqanda, buña nasıl irişilgeni aqqında çoqusı allarda tüşünmeyler. Sende bu nasıl oldı?
Areket daimiy olmaq kerek. Bu kün içün, öz muzıkam, ailem, ülkem içün neler yaptım?
– Bu dünyada er bir kişi kibi men de sevgen işimni yapam. Ve eger insan bir şeynı isteknen, coşqunen, sevginen yapsa, bu işke pek çoq emek sarf etse – ister muzıka, ister ise sanat, jurnalistika ya da siyaset olsun – adamlar bunı mıtlaqa duyarlar. İnsan yapqan işine yarım stavkalıq, yarım ayaqlıq degil de, bütün küçüni berse, onıñ neticesini mıtlaqa körecegine inanam.
Bazan bir türkü çıqarasın, amma o, istegeniñ kibi qabul etilmey. Lâkin umumen keçken yoluña çetten baqsañ, kene de onıñ yuqarığa doğru ketken tüz bir yol olğanını köresiñ. Areket büyük olmasa bile, daimiy olmaq kerek. Bu kün içün, öz muzıkam, ailem, ülkem içün neler yaptım?
Muvafaqiyetime bayağı muqayt baqam. Elbette, oñıñ içün pek çoq emek berildi, lâkin men istegenime daa irişmedim. Mende ilham potentsialı daa bar, dep sayam, daa ziyade yazmaq ve aytmaq istegim bar. Meni eşitirlermi – bu endi başqa meseledir.
– Bu özüñe inanuv, bu hayal nasıl peyda oldı?
– Yırcı olmaq istegim üç yaşımda peyda oldı. Men er vaqıt konsertim olacaq, maña çiçekler berileceq, er kes quvanç taşqınlığı yaşaycaq dep hayal ete edim... Ondan soñ uzun yol başlandı: muzıka mektebi, Aqmescit muzıka oquv yurtu, Milliy konservatoriya... Men muzıka aqqında pek çoq şey bilem ve bilgilerimni başqalarnen paylaşmaq isteyim. Faqat muzıkaşınas olıp da muzıka aqqında aytmaq maña az kibi körüne. Nazariye degil de, ameliyat muim. Bu meselede özüme toqtamağa izin bermeyim.
– Saña fikirleriñnen balalığıña qaytmağa rica etecegim. Ana-babañ öz vatanlarınıñ tışında tanıştılar. Babañ Qırımğa qaytmaq istey edi, amma bunıñ içün oña ermenilerden olğan anañnen ayrılışmaq kerek edi... Bu qolay degildir.
Men öz ülkemni pek sevem, mında olıp keçeyatqanlarğa yüregim yana... Vatan, vatanperverlik – bular qorantada, qanda olacaq şeyler
– Men anamnen babamdan ayrette qalam. Olar kerçekten eñ yahşılar. Olar meni em muzıkacı, em insan olaraq yetiştirdiler. Özlerinde yaşlıq olmadı, toqtamağan küreş içinde ediler. Tek şimdi, özüm birisiniñ qarısı olğan soñ olarnıñ bizler içün öz munasabetlerini feda etkenlerini añladım. Biz Qırımda, vatanda yaşayıq, muim anlarnı balalıqtan başlap siñirip alayıq dep. Tamırlar, vatan, vatanperverlik – bular qorantada, qanda olacaq şeyler. Men öz ülkemni pek sevem, mında olıp keçeyatqanlarğa yüregim yana. Çoq meselelerni añlamayım ve eyiliştirmekniñ yolunı bilmeyim, amma bunıñ içün ölmege azır olğanım... Bütün bularnı maña anamnen babam aşladılar.
– Qırımğa kelgen soñ başqa balalar arasında özüñni pek de raat is etmegeniñni bilem...
– Bu mürekkep bir balalıq edi. Amma men buña pek taqılmaq istemeyim, çünki er bir mektepli içün yañı yerde ağır ola. Lâkin «siz tatarlar, öz Tatarstanıñızğa qaytıñız» sözlerini eşitkende canım er vaqıt ağıra edi. Bu, caillikten. Olarğa qorantalarında Qırım qırımtatar halqınıñ tarihiy vatanı olğanı aytılmay edi.
– Sen bu balalarğa böyle cevap bere ediñmi?
– Bala olğanım içün cevap beralmay edim. Lâkin bugün endi bu ufaq-tefek can ağırtuvlarnıñ ne sebepten olğanını añlayım. Çünki balalarğa bu aşlanmadı. Şimdi maña öyle kele, sanki Ukraina bu meseleni qaçırdı, Qırım biraz öz başına terk etilgen edi. Atta er bir mektepte özlerini Ukraina dep saymay ediler. Bunen oğraşacaq kimse yoq edi.
– Qorantañız büyük ev qura edi, tatañnen sen çalışqan kafeñiz bar edi. Sen nasıl bir bala ediñ?
– Biz pek ağır çalıştıq, bu bir abartma degil. Saba saat 7–8-den başlap gece saat 12-gece. Sabadan bostan yolaqlarını çapalamaq, meyva, sebzeler cıyıp bazarğa alıp ketmek kerek edim. Soñ anama yardım ete, kiracılarımız yaşağan odalarnı cıyıştıra edim. Odalarımız pek sade edi – tumboçka ve yataq. Duşnen kenef tışarda ediler. Bu tam manada studentler variantı edi. Bütün konservatoriya Qırımda bizim evde raatlana edi. Ondan soñ yalığa ketip babamnen tatama yardım etmek kerek edi. Men savut yuva, salatlar kese edim, tatam yemeklerni donata, müşterilerge bere ve paranı ala edi. Dört kişi olıp, deñiz yanındaki sekiz masalı kafede işte böyle etip çalışa edik.
Biz pek ağır çalıştıq – saba saat 7–8-den başlap gece saat 12-gece... Amma babam bizni çalışmağa ögretkeni içün pek quvanam
Men anda oquv ve urbam içün para qazana edim. Güzel kiyinmekni pek aves ete edim. O zaman pek mod sport taqımları, cinsa kurtkaları bar edi... Babam, ev qurğanımız içün bularnı almağa çaremiz olmağanını ayta edi. Ve men bunı 16 yıl devamında eşite edim. Kyivge kelip özüme birden anter, ştan, jeket, kurtka, krossovkalar alacağımı hayal ete edim... Tatamnen kelip bu paralarnı masraf etkenimizni hatırlayım. Elbet, babam bizge aşamaq içün yeterli para bere edi, lâkin ondan ğayrı da bir şey almaq istegenimni esapqa almay edi. Amma bizni çalışmağa ögretkeni içün pek quvanam.
– Ösken yeriñ olğan Maloreçenskoye (Küçük Özen – QA) aqqında ne ayta bilesiñ?
– Onı pek sağındım... Çünki evimni, azbarımnı körmegenime tezden dört yıl olacaq. Babam yalıñız palmalarımıznıñ endi balaban olğanlarını ayta. Balalıqta olar maña er vaqıt ufaq körüne edi, şimdi ise bir üç qatlı bina qadar ösip çıqtılar. Qartbabamnıñ cenazesine bile barıp olamağanıma pek yanam... Camala er vaqıt tek Qırım aqqında ayta, degenlerini eşitkende canım pek ağıra. Amma bu kerçekten de menim yüregim, böyle ağırı olsa? (ağlay – QA).
Evimizde er vaqıt adam çoq ola edi. Soylar ve dostlarımızdan 30-40 kişiniñ olması, adiy bir şey edi. Şimdi evimiz boş tura, tek anamnen babam ve köpeklernen mışıqlar qaldı. Anam yazda telefon aça ve tatamnen ekimiz kelip olamağanımızğa darıla. Tatamda eki ufaq bala bar, o İstanbulda yaşay. Şu şartlı sıñırnı da keçmek – büyük sınavdır. Şimdi endi, istesem, Qırımğa qolay-qolay bararım, dep aytamazsıñ.
– Amma yasaq yoq da?
– Tañrığa şükür, menim içün yasaq yoq. Lâkin işanç da yoq. Onıñ içün Qırımğa barmayım.
– Kyivde de ağır bir yolnı keçtiñ. Amma oquvıñnı qırmızı diplomnen bitirip oldıñ.
İşanç yoq – onıñ içün Qırımğa barmayım
– Men bu beş yıl içinde üç ya da dört vokal ocasını deñiştirdim. Bir yıl koridorda oqudım, desem olur – meni kimse almaq istemey edi. Oquvnı «Traviata» operasındaki Violettanıñ parçasınen bitirdim – bu pek ağır lirik-dramatik parçadır. Tsürih operasına alındım, anda stajirovkağa kettim. Lâkin o o ülke maña pek mürekkep köründi, başqa bir mentallikke alışmağa azır degil edim.
– Yani operanı taşlamağa özüñ qarar berdiñ?
– E. Asılında meni sentâbrde «La Skala» opera studiyasına almağa endi azır ediler. Lâkin ağustosta «Novaya volna» oldı – bu, 2009 senesinde olğan edi. Ve men, bu belki de taqdirniñ emiridir, dep qarar berdim.
– «Novaya volna»da sen baş mükâfatnı aldıñ. Saña ayaq üstünde turıp elçarptılar, er kes ayrette qaldı. Bunı nasıl yapa bildiñ?
– Men yarışlarda iştirak etmekni sevmeyim. Yarışlarda yeñmek kerek.
– Yurmaladaki sanada seni Kseniya Sobçak ve Sergey Lazarev taqdim ettiler. Yıllar keçken soñ olardan birini «Avrovizion»da yeñdiñ, ekincisi Rusiyedeki prezident saylavları yarışında Qırımnıñ Ukrainanki olğanını dey.
– Bunıñ içün aferin oña! Seröja Lazarevnen ise biz eki kere balalarnıñ «Novaya volna»sında beraber jüride oturdıq. «Avrovizion»da men selâmlaşmaq içün onıñ yanına birinci olıp keldim, o biraz şaşmaladı, amma selâmımı aldı. Ve Filipp Kirkorov da aynen. Birer icadiy birlemler olaraq bu adamlarğa munasebetim normaldir. Olarğa pay piçmek istemeyim, maña köre olar yahşı adamlardır.
Oña (Lazarevge – QA) büyük tazyıq yapıla edi. Men olarnıñ oyunlarını tekmil bozdım. Olar (Rusiye – QA) bu nomerge millionlarca milliardlar masraf ettiler. Ve tam bu arada biz ortağa çıqtıq – ayaqqaptan nomerniñ sanalaştırılmasına qadar Ukrainanıñ mahsulı.
– Rusiye prezidenti saylavlarında namzet olmaq istegini bildirgen Sobçak aqqında ne ayta bilesiñ?
– Qartbabam aytqanı kibi, özüñe baq. Olarda (Rusiyede) kim prezident olacağı maña epbir. Esası, menim ülkeme toqunmasınlar, bizge asqı yapmasınlar.
– Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ azat etilmesi içün mahsus operatsiya azırlanğanını bile ediñmi?
– Elbette bilmey edim. Menim içün bu yahşı bir haber oldı. Bizde daa çoq siyasiy mabüs bar. Bu bizge, er bir sözge qarşı başqa bir söz tapılacağına ümüt bere.
– Soñki eki yıl devamında ayatıñda bir çoq şey oldı. Lâkin esası, aqayğa çıqqanıñdır. Seniñ içün ne deñişti?
– Eki kişi beraber olmaq yahşı. Tañri bizni, özümizge dost qıdırmamız içün, boşuna yaratmadı. O er vaqıt maña qoltuta, kerekli sözler tapa.
– Yañı albom ne vaqıt olacaq?
Men samimiy bir muzıka albomını yazmaq isteyim
– Küzde çıqaracaq edim, amma yañıdan diñlep çıqqan soñ uymağanını añladım. İngliz tilindeki albomnı ukrain tilindekinden ayırmağa qarar berdim. Ukrain tilinen çalışmağa pek sevem, o inanılmaz derecede aenklidir. Men teşviq etken muzıkada, yani jaz, fank ananelerine esaslanğan soulda çalışmaq içün daa büyük bir saa bar. Bu sebepten men samimiy bir muzıka albomını yazmaq isteyim. İş yapıla, beklegenlerniñ ümütlerini boşuna çıqarmam. İç şubhesiz, qırımtatar tilinde de albomnı beklemek kerek.
2016 senesinde Camala «Avrovizion» yır yarışında ğalebe qazandı. O, qırımtatar halqınıñ sürgün etilmesi aqqında «1944» yırını icra etip yeñdi. 2017 senesinde yarış Kyivde keçti.


c: text/html

text:
Dekabrniñ 28-nde Qırımdan qomşu Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki SİZO-1-ne avuştırılğan Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Zekirya Muratovğa qarşı qabaatsızlıq prezumptsiyası bozula, dep tüşüne advokat Edem Semedlâyev. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Semedlâyevniñ birleşmege bildirgenine köre, Muratov bir aydan berli Rusiye SİZOsında buluna, bundan evel ise işğal etilgen Qırımdan Aqmescitten zornen çıqarıldı. O, 60 yaşında ve 3-ünci derece saqatıdır.
Advokatnıñ aytqanına köre, qabaatı daa isbatlanmasa da, qırımlığa telükeli cinayetçige kibi yanaşalar.
«Apiske alınğan ilk künlerinden berli olarğa terroristlerge kibi yanaşalar, bugünki körüşüv de istisna degil. Körüşüv odasında onı birden pek tar «qafeske» qapatqanlar. Armaturadan yapılğan, şunıñ içün qafes aytam», – dedi imayeci.
Advokatnıñ tarif etkenine köre, o, itiraz bildirgen soñ, Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ hadimi bunı video çıqaracaq ve mabüsni kartserge qapatacaq, dep qorquzıp başladı. Semedlâyevniñ bildirgenine köre, o, bunı şikâyet etecek ola.
Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ hadimleri Edem Semedlâyevniñ aytqanlarını şimdilik izaatlamadı.
Hatırlatamız, 2020 senesi dekabr ayında Zekirya Muratovnıñ Qırımdan Rusiyege etap etilgeni belli oldı. Rusiye quvetçileri Zekirya Muratovnı iyülniñ 7-nde tuttı. FSB, onı «Hizb ut-Tahrir» bölüginde iştirak etkeninde qabaatlay.
Rusiye quvetçileriniñ areketlerini Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi takbih etti, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyardaki Milliy politsiya Baş idaresi tintüvler aqqında Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına (mesken tiyilmemezligini bozuv) ve Ukraina Ceza kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmına (qanunsız alda azatlıqtan marum etüv) istinaden cinaiy tahqiqat başlattı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırım şeerlerinden birinde balalar qumnen oynap otura ediler. Dört qırımtatar balası ev-qalelerni yasay ediler. Olardan biri, kirez yaprağını üzüp, qalesi üstünde yerleştirip, añlattı: «Bu bayraq». Yanında olğan eki ağa-qardaşnıñ birisi şu yerde soray: «Ukraina bayrağımı?» Ekincisi tasdiqlay: «Ukrainanıñ bayrağı» Dörtüncisi bunı eşitip mırıldap başlay: «Şçe ne vmerla Ukraini...». Üykenler video çıqarıp yetiştirmegenlerine yazıqsındılar. Qırımsiziñkimi? Balalardan soradıñızmı?
Bazardaki laflar. Bugünde bugün şeerimizniñ bazarında eñ çoq begenilmegen şahıslar – şarqtan kelgen qaçaqlardır. Qısqa şort kiygen ihtiyar yaşında erkek, büyük para qazanıp, cenkke barmağa çağıra edi. Satıcı erkekler ve müşteriler kendisini cenkke yollattılar. Tanış satıcı, yüzü yara izlerinen tolu bir bıralqı aqqında, oña atta «ruslarnıñ özü» para bermegenlerini tarif etti. Donetskten kelgen bir erkek bal satmağa istedi (bilgenime köre, Rusiye Qırımğa ukrain balınıñ ketirilüvini yasaqladı, ayneciler ise, ağlanıp, balnıñ içine künaylan yağını da qoşalar). Onı sualnen qarşıladılar: «Ya Qırımğa nege keldi? Birden Rusiyeñe ketmeysiñmi?». İşte, yerliler «özümiz öyle alda qaldıq, daa bular da kelip yetişeler», dep tüşüneler. Yani, «qırımsiziñki» qaçaqlarğa dayanıp olamay.
Künleri babamnıñ Piterden kursdaşı telefon açtı. keçken sene, o evimizge yaqın bir şifahanesine kelgen edi, bizge de kirdi. Mındaki tedaviylenüvni begengen edi, öyle de kelecek edi, şimdi ise, Putinniñ özü er keske tevsiye ete..Yaqında kelecegini bildirdi, amma soñki vaqıtları nasıl vaziyette yaşağanmıznı soramadı. Amma, er şey yahşı olğanı, cemaatqa qarşı çıqmamaq kerekligini ayttı. Amma, qandırıp olamadı (biz «eyi deñişmeler» aqqında Rusiye televideniyesinden degil de, ayatımızdan ögrenemiz de) ve birden şifahanege ketip, evimizge ayaq basmaması rica etildi. Söz kelimi, bu şifahane ve digerlerde çalışqan hadimlerge Rusiyeden kelgen adamlarnen siyaset mevzusında laqırdı etmek ve itiraznı bildirmek yasaq etildi, aksi alda işten çıqarmaları mümkün. (Şimdiki künde yıl boyu çalışqan şifahaneler bile yarısından az tolu). Onıñ içün, Piterden kelgen musafir özüni evde bulunğanı kibi is etecek.
Bu vaqianıñ devamı da hoşnutsız oldı. Mesele şunda ki, babam universitetni bitirgeninden soñ körmegen Valera kursdaşı yarımadağa biz tanımağa dostunen keldi. Valera, oña biz yüz bergen vaqialar ile memnün qalmağanımıznı söylegen soñ, o da telefon açıp, bizni er şey yahşı olğanında qandıracaq oldı. Bayraq kününiñ qayd etilüvini şeerniñ çetine avuştırğanı sebebinden daa beter açuvlanğan babam, şu memleketniñ siyaseti ve halqımızğa nisbeten davranışı aqqında tüşüngeni kibi er şeyni aytıp berdi. Em de, «referendumdan» soñra, qoranta azalarımıznıñ bir qısımı işsiz qalğanını da qayd etti. Cevap olaraq ise, «Bir de bir şeyni begenmeseñiz, köçe bilesiñiz», kibi cümle eşitti.
Bunı asılında nasıl añlamaq mümkün? Başından, biz tanımağan eki insan evimizge musafir olıp keleler (babam gece olarnı 40 km. Mesafede yerleşken aeroportqa qarşılamağa bardı), olarğa musafirhanede yerleşmek içün yollanmalarnı almağa yardım eteler, şimdi ise, daa bir kere kelecek olğanda, bizge Vatanımıznı terk etmekge teklif eteler. Şifahane ve musafirhanelerde de, tamam şu vaziyet. Rusiyeliler özlerini qaba, saipler tarzında alıp baralar, de bunı, de şunı begenmeyler. Atta, endi bir qaç kere kelip, evelleri memnün qalğanlar özlerini arsız alıp baralar.
Qırımtatar Bayraq künü, bilgeniñiz kibi, Aqmescitniñ çetinde OMONnıñ iştiragi ile keçirildi. Qayd etmek kerek ki, bular yerli «Berkut» ve «imayecilerge» köre biraz terbiyeliler. Balalarnen kelgen qadınlarğa uzaqta qalğan çıqış yerine barmasınlar dep, qoranı çeke ediler. Damlar üstünde oturıp, yürekleri sıqılğan mergin nişancılar da, töpeden kontsert baqtılar.
Urbası Ukrain milliy timsalinen yaraştırılğan ağam, bizler içün qoralanğan meydanğa kirmey, qoruyıcılarnen malümat ile paylaştı. Elbette, çoq diñlep oturğanlar az edi, amma bazıları özleri yaqınlaşıp, yanında turdılar. Yerlilerge ağam diqqat çoq ayırmadı («Yeminni bozdıñmı? Sennen oğraşmağa acet yoq»). İşte, OMON vekillerine birinciden sürgünlik aqqında (er kes oğratılğanı aqqında bilmey ediler), soñra cebede 1939 – 1948 senesine qadar bulunğan ve yarımadağa yiberilgen qartbabam aqqında (adaletsiz dep ayttıla), soñra evelden tedbirlerimizni şeerniñ merkezinde ötkergenimizni añlattı («şeerniñ çetindeki bayramnı biz degil, akimiyetiñiz uydurdı»).
Soñra, biraz Maydan mevzusında laqırdı ettiler, «Adamlar ne sebepten Maydanğa çıqtılar»: «Sizde Rusiyede izinsiz miting okerilgende, er şey adamcasına yapıla. 2-3 OMON vekili adamnıñ yanına kele, onı qoltuqlarından alıp, avtozakqa oturta. Ya bular ne yaptılar? Yatqan adamnı tayaqnen sopaladılar. Halq ta soñ açuvını kösterdi» (böyle urmağa olmay dep, razı oldılar). «Asılında, sizni Qırımğa evelden yollağanlarını bilemiz» (tasdiqlamaylar, amma başqa tarafqa nazar taşlap başladılar). Soñunda, ağama, şikâyet ettiler: «Ealiñiz tertipsiz, misal içün aqşamları içmege olmay, deseñ. İçip yürgen edik ve yürecekmiz, deyler». – «Asılında Ukrainada da aqşamları evler yanında içip oturmağa olmay, olar sizni kabul etmeyler, çünki siz yerli degilsiz».
İşte böyle, arbiylernen laf etti, bilgilerini arttırdı. Bir tüşünip alsınlar.
Yalıdaki ikâye. Soylarımız balalarınen deñizge bardılar. Raatlanğanlar arasında Rusiyeden kelgenlerni de rast ketirdiler. Bizimkiler azçıq yaramazlanıp, ukrain tilinde laqırdı etip başladılar. Anası, qomşular eşitsin dep qıçırdı: «Ti küdi pobig, şço j tse koïtsâ!». Musafirler özlerini qolaysız duyıp, başqa yerge avuştılar. «Qırımsiziñki», yalı – bizimkidir!
Tibbiyetten. Qırım hastahanesiniñ ekimlerinden biri, qısqa toplaşuv devamında(noqtalar yerine sögünç sözleri): «Bu…rusiyeliler kelip, bizni çalışmağa ögreteler. Bezdirdiler. Tünevin, şifahaneden saroş rus qadınnı ketirdiler, sigortası bar, emiş….şifahaneniñ öz ekimileri bar! Şarqtan kelgen …qaçaqlar da, vesiqası olmasa, baqmañız!» Soñra, baş ekim muavini sögünmeyip, amma, keskin söyledi: «Sigorta boyunca tek penitsillin ya da noşpa kibi çoq faydalı ve zemaneviy ilâclar bermek mümkün. Hasta diger bir şeyge muhtac olsa, beklep tursın, 8 künden soñ, Rusiyeden ketirirler. Parom qatnaması, daa bir qaç kün beklemeli». Söz kelimi, rusiyeli sigorta tek acele muracaatlar olsa, çalışa, devamlı hastalıqlarnı tedaviylemek içün ve belgilengen ameliyatlarnı keçirmek içün öz cebiñden para bermeli.
İşte bu, bedava tibbiyetniñ diger tarafı: «hayriye fondlarını» yasaq ettiler. Amma, endi bir qaç yıl devamında ekimlerge tek aylıqlar berip, diger masraflarnı şu fondlar vastasınen qapata ediler. Endiden soñ, kendi odalarnı öz parasına tamir etmeknen beraber, ekimler daa kerekli kâğıt, aletlerge de para ayırmalılar.
Rusiye ediye etken añlaşılmağan donatmalarnı, ekimlerniñ aylıqlarını iqtisad etip, satın alınğanını dep aytalar. Onıñ içün de, biraz köterilgen maaşlar masraflarnı qapatmaylar. Bazı tibbiyet hadimleri: «Nasıl yaşaycaqmız», dep şikâyet etip başladılar.
Soyumız aydavcı olıp çalışa. Yolculardan biri, qartana, birinci künleri ğururnen georgiy şeritini köksüne asıp yüre edi. Yaqında şeritni çıqarğan. Aydavcı dayanamay: «Qartana ne oldı ya?», - dep soradı. Köküs keçirip: «Böyle olacağını kim tüşüngen… Nefaqamız yetmey, er şey paalaşa, hususan ilâclar…Yazıq, amma…». Salondaki laqırdılarğa köre, diger yolcular da aynı fikirdeler. Qartanalar Ruusiyede ölmekni endi tüşünmeyler, ğaliba!
Rusiyeden kelgen musafirlerniñ keyfini bozmamaq içün, Qırım şifahanelerniñ birinde baş ekim ukrain tilinde laqırdı etmege yasaq etti. Hadimleri, Kiyevden anasınıñ kelüvi dört köznen bekleyler. O, tek ukrainca laf ete. «Qırımsiziñkimi»? Keliñiz, anadan sorayıq!
Qırımda «üç renkli» bayraqlar modtan çıqqan vaqıtta, tanış qadın, quyumcılıq tükânlarında ukrain bayrağını asacaq olğan aqayını zornen toqtatıp oldı. Olar, ise, «banderovetsler» degiller. «Qırımsiziñki» qırımlılarnıñ vatanperverligini uyata.
Elzara Beşuyli, Qırım sakini
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
İstanbulda Qara deñiz iqtisadiy emekdeşlik teşkilâtınıñ Parlament Assambleyasınıñ (QDİET PA) 49-nci plenar sessiyası devamında Türkiye Büyük Millet Meclisiniñ reberi İsmail Kahraman QDİET PA yolbaşçılığını Ukraina Yuqarı Rada reisi Andriy Parubiyge temsil etti ve Ukrainağa Qara deñiz regionında sulh ve amanlıqnıñ pekinmesini tiledi. Bunen beraber Kahraman, Ukrainanıñ topraq bütünligi ve suverenitetini desteklegenini bildirdi. Bunı ukrain parlamentiniñ matbuat hızmeti iyülniñ 6-nda haber etti.
Bildirüvde: «O (İsmail Kahraman – QA) Ukraina Yuqarı Rada reisine bildirdi ki, Türkiye Qırımnen bağlı mevzularnı halqara seviyede muzakere etecek ve meseleni sustırmağa bermeycek», – dep aytıla.
Andriy Parubiy ise İsmail Kahramanğa, Ukrainanı, onıñ suvereniteti ve topraq bütünligini desteklegeni içün, teşekkür bildirdi ve Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı küçlendirmege çağırdı.
«Qırımnı ve Donbassnıñ bir qısımını işğal etip, Putin bütün halqara uquq nizamını ve Ekinci cian cenkinden soñ tertip etilgen halqara telükesizlik sistemasını bozdı. Putinni ancaq sanktsiyalar toqtata bile. Bu sebepten türkiyeli ortaqlarımıznıñ yardımına işanamız ve ayrıca Rus tecavucısına qarşı halqara basqını küçlendirmege çağıramız», – dedi Parubiy.
Bunen beraber o Turkiye parlamentiniñ yolbaşçısını Ukrainağa resmiy ziyaret ile teşrif buyurmağa davet etti.
Ukraina millet vekili, Ukrainanıñ QDİET PA eyyetiniñ azası Refat Çubarov ise, öz nevbetinde, Assambleya azalarınıñ ekseriyeti Qırımda saylanılğan Qırımlı deputatnı toplaşuvda qabul etmegenine emiyet berdi.
«Kerçekten, subetdeşlerimniñ episi, öz aralarında iç te sözleşmeyip, Rusiye Federatsiyası tarafından «Qırımlı deputatlar» olaraq kösterilgen bazı şahıslarnıñ vekâletini qabul etilmemesinde QDİET PA azaları bir fikirde (Rusiye ve Ermenistanğa qarşı teşkilât azaları olğan 10 devlet) çıqqanlarınıñ büyük emiyetini qayd etti», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
İyülniñ 5-nde, çarşenbe künü, İstanbulda Qara deñiz iqtisadiy emekdeşlik teşkilâtınıñ Parlament Assambleyasınıñ (QDİET PA) 49-nci plenar sessiyası öz işini başladı. Parlament Assambleyası – QDİET sistemasınıñ parlamntlerara işbirlik organıdır.
QDİET PA reisiniñ muavini olaraq Ukraina Yuqarı Rada eyyetiniñ reberi Lüdmila Denisova saylanıldı.
İyülniñ 5-nde İstanbuldaki plenar sessiyanıñ oturışında işğal etilgen Qırımda saylanılğan Rusiye millet vekili Pavel Şperov QDİET PA azasınıñ vekâletini qazanmadı. Ukrain eyyetiniñ muracaatınen, mezkür şahısnı salondan çıqarmaq içün Baş Assambleyanıñ toplaşuvında teneffüs ilân etilgen edi.
Avropa Birligi ve ABD tarafından bundan evel, işğal etilgen Qırımda qomşu Rusiyeniñ parlamentine saylanılğan deputatlarğa qarşı sıñırlamalar qabul etilgen edi. Pavel Şperovtan ğayrı sanktsiyalar cedveline Konstantin Baharev, Andrey Közenko, Svetlana Savçenko, Ruslan Balbek ve Dmitriy Belik kirgen ediler.
Devlet Dumasınıñ yedinci çağıruv saylavları 2016 senesi sentâbrniñ 18-nde Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda ötkerilgen edi ve Ukraina ile bir sıra Ğarp devletleri tarafından tenqid etildi. ABD, Kanada, Frenkistan, İsveçiya, Büyük Britaniya, Almaniya, Çehiya, Türkiye ve bir sıra başqa memleketler qanunsız istilâ etilgen yarımadada ötkrilgen saylavlarnıñ qanuniyetini tanımağa red etti.
Ukraina Yuqarı Radası sentâbrniñ 20-nde işğal etilgen Qırımda ötkerilgen saylavlarnıñ ve bütün Rusiye Devlet Duması erkânınıñ tanılmağanı aqqında qarar qabul etken edi.
İyülniñ 1-nden başlap Ukraina Qara deñiz iqtisadiy emekdeşlik teşkilâtında (QDİET) reberlik yapmaqta. QDİET terkibine Qara deñiz etrafındaki ve Cenübiy Balkanlarnıñ 12 devleti kire. Teşkilât 1992 senesi tesis etilgen edi. Onıñ maqsadı – Qara deñiz havzasınıñ devletlerinde iqtisadiy inkişaf ve ilerilemeni teminlemektir.


text:
Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «Qırım» Fondu» Hayriye Teşkilâtınıñ mal-mülki ve bank esaplarınıñ tevqifini öyle de qaldırdı. Bundan ğayrı, prokuraturanıñ qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni fondnıñ tesisçileri erkânından çıqarmaq talabını yerine ketirdi.
Bunı fond yolbaşçısı Riza Şevkiyev Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Hayriye teşkilâtnıñ malümatına köre, Ukraina halq deputatı fond tesisçileri erkânında yoq.
Şevkiyev uquqçılarnen aqıl tanışıp, fondnıñ appelâtsiya berecegini muracaat etecek.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa binaen, sentâbr 16-da, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ binasında 12 saatlıq tintüv keçirildi. Neticede vesiqa, protokol, USB-fleş-taşıyıcıları, kassetler, İslâm edebiyatı ve bilgisayarlarnı alıp kettiler. Meclis vekilleri bunı basqı ve Qırımtatar Milliy Meclisini yoq etmek ıntıluvları olaraq tanıylar.
Bundan soñ sentâbr 17-de Meclis binasında «Qırım» Fondu» Hayriye Teşkilâtınıñ reisi Riza Şevkiyevge mahkeme qararını seslendirdiler. Bundan soñ «Qırım» Fonduna» ait olğan binanı qapatmaq qararları aqqında bildirdiler. Bundan sebep Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri binanı terk etmege mecbur ediler.
Sentâbr 19-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri binanı terk etip, onı müürlemege mecbur oldılar.
Mahkeme nezaretçileri Meclis, «Qırım» Fondu», «Avdet» gazetası, «Yıldız» mecmuası yerleşken Şmidta, 2 adresi boyunca binanı tevqif ettiler. Bundan ğayrı, közeticileriniñ vesiqalarında Meclis ofisleri, em de «Qırım» Fonduna» ait olğan biger obyektler yerleşken Jidkova, 40 adresi boyunca bina da qayd etile.
İşğal etilgen Qırım «akimiyeti» Aqmescitniñ merkeziy rayon mahkemesi yanına avtozaklar ve OMONnı yolladı.


text:
Ukraina mudafaa imkânlarını quvetleştirmek ve Rusiyege qarşı cezalarnıñ quvetleştirilmesi üzerinde çalışmaq kerek, – dep ayttı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev. Bu aqqında malümat Petro Poroşenko Blokunıñ resmiy saytında berilmekte.
«Bizler cezalar meselesine büyük ümüt besleymiz, çünki Rusiyeni istilâiy siyasetten vazgeçmege ve yapılğan istilâiy adımlardan vazgeçmege mecbur etecek şaraitler olmalı – yani halqara yaramaz degil de, yahşı bir devlet olması içün er şey yapılmalı. Bunıñ içün ğayet ciddiy cezalar kerek», – dep ayttı halq deputatı UNN neşirine.
Bundan ğayrı, qırımtatar halqınıñ lideri qayd etti ki, Ukraina Rusiyege qarşılıq köstermek içün kendi mudafaa imkânlarını quvetleştirmek kerek.
«Ukraina mudafaa imkânlarını quvetleştirmek ve iqtisadiyatnı sağlamlaştırmaq kerek», – dedi Cemilev.
Onıñ bildirgenine köre, 2014 senesi fevral ayında Ukrainanıñ mudafaa imkânları şimdi olğanı qadar olsa edi, keçken seneniñ vaqiaları başqaca olması mümkün edi.


text:
Sudaq civarındaki Kapsel körfezinde keçken raatlıq künlerinde yolcular ile maşna captan tüşti.
Rusiye FVN-niñ idaresi bildirgeni kibi, "Gazel" maşnası adamlarnen beraber 15-20 metrge qadar captan aşağı tüsti.
Müessiseniñ malümatına köre, aydavcı ve üç yolcu tibbiy yardımnı red etti. Yol qazasınıñ sebepleri belgilene.
Qırımnıñ Qurman rayonında moped aydavcısı, yolnı keçitten keçken 39 yaşındaki piyadeni urdı ve qaza yerinden qaçtı.
Avgust 6-sında aqşam Nasipköy (Nasıpnoye) yanında eki maşna - Kamaz ve Renault çatıştı. Qazada bir adam elâk oldı, eki adam yaralandı.


text:
Rusiye FSBsiniñ sıñır hızmeti ilhaq etilgen Qırımda diversiya ve yarımadanı ziyaret etken Rusiye gemilerine qarşı provokatsiyalar telükesi qala, dep bildire. Rusiye FSBsi Sıñır hızmetiniñ reberi Vladimir Kulişovnıñ «Rusiye gazetasına» bildirgenine köre, diversiyalar telükesi «Ukraina mahsus hızmetleri ve ekstremistler tarafından» ola bile.
Onıñ qayd etkenine köre, FSB Sıñır hızmeti Qırım ve esas Ukrainanıñ memuriy sıñırındaki «vaziyetni közete». Müessise yolbaşçısı «vaziyet belli bir derecede stabilleşti», dep qayd etti.
Kulişovnıñ bildirgenine köre, «keçken sene noyabr ayında Keriç rayonında olğan provokatsiyağa oşağan soylarınıñ telükesi bar», dep israr ete. O vaqıt FSB silâ qullanıp, ukrain gemileri ve deñizcilerni zapt etken edi.
Ukraina uquq qoruyıcıları Rusiye tarafınıñ bu beyanatlarını izaatlamay.
Halqara deñiz uquqı mahkemesi mayısnıñ 25-nde Gamburgda Rusiye zapt etken ukrainalı deñizcilerniñ davası baqılğan toplaşuvda Rusiyeni arbiy gemilerni acele azat etip, Ukraina kontroline qaytarmasına qarar berdi.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Avropa Birligi Ukraina sabıq prezidenti Viktor Yanukoviç ve daa 15 sabıq memurlarğa qarşı tizilgen sanktsiyalarnıñ vaqıtını uzattı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
«Avropa birliginiñ elçileri Yanukoviç ve 15 insanniñ aktivleri qapalı olmasını devam ettirmek qararına keldiler. Mezkür qarar YES-niñ resmiy jurnalında cumaertesi künü neşir etilecek», - dep yazdı öz Twitter - nde Azatlıq Radiosınıñ mühbiri Rikard Yozvâk.
Yanvar ayında Avropa Birliginiñ diplomatları Qırım işğalinen bağlı olğan, Yanukoviç, onıñ safdaşlarına qarşı sanktsiyalarnıñ uzatılması aqqında debatlar keçirdi. Bu sanktsiyalarnıñ ameli mart 6 künü soñuna kelecek.
Wall Street Journal evelden haber etkeni kibi ukrain prokuraturası pervasız qalğanı içün, Yanukoviç ve onıñ etrafına qarşı olğan sanktsiyalarnı baarde lâğu ete bileler. Bu sanktsiyalar aktivlerniñ buzlatılması ve devletke kiriş yasağını nazarda tutmaqta.
Yanukoviç ve daa 15 memurlarğa qarşı bu kibi sıñırlama devlet maliyeni kendilerine qanunsız şekilde tabi etkenleri ve insan aq- uquqlarını bozmaları içün kirsetilgen. Ukrainanıñ mustaqilligi, territorial birligine qarşı çıqqan areketler sebebinden, Avropa sanktsiya cedveline 149 insan ve 37 şirket kirsetilgen.


text:
Suvdağda «Qırım birdemligi» cemiyet teşebbüsiniñ oturışuvına Rusiye OMONınıñ hadimleri keldi.
Telükesizlik hadimleriniñ aytqanlarına köre, olarğa «bu adres boyunca silâlı toplaşuv keçe», dep telefon ettiler. Aqşamğa qadar 100-ge yaqın OMON hadimi vesiqalarnı teşkere ve ifadeler ala ediler. Aq-uquq qorçalayıcısı Abdureşit Cepparovnıñ fikrine köre, telükesizlik hadimleriniñ maqsadı, tedbirni toqtatmaq ve faaliyetçilerni qorquzmaq edi. Lâkin «Qırım birdemligi» toplaşmağa devam etecek, dep işandıra o.
Navalnıynıñ «öç»ü
Rusiyede muhalefet lideri Aleksey Navalnıynıñ tarafdarları tedbir ötkerdi. Merkeziy saylav komissiyası (TsİK) onı namzet olaraq qayd etmekni red etken soñ siyasetçi adamlarnı prezident saylavını boykot etmege davet etti. Devletniñ bir qaç şeerindeki narazılıq tedbirlerinde telükesizlik hadimleri 250-den ziyade kişini ve şu cümleden Navalnıynıñ özüni yaqaladılar. Aynı zamanda Rusiye İİN iç bir yaqalavlar aqqında haber etmey.
Çubarov qorantası, KHV ve içtimaiy ağlar aqqında
Qırım.Aqiqat Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov ile büyük intervyü azırladı. Birinci sevgi, balalar, eksiklikler ve yararlıqları – bütün bular intervyüniñ birinci qısmında yer alalar. Ondan ğayrı, Çubarov özüniñ Facebooktaki birinci postunı nasıl yazğanını ve onda KHVniñ «qara cedveli» barmı ya da yoqmı, ikâye etti. Daa tafsilâtlı surette mında oquñız.
«Rusiyeniñ bataqqa soñki yükselüvi»
AQŞ Ukrainadaki tecavuz içün Rusyeniñ ayrı şahısları ve şirketlerine qarşı sanktsiyalar cedvelini kenişletti. Şu cümleden sanktsiyalar Aqyar valisi Dmitriy Ovsânnikov ile Qırımğa Siemens turbinalarını ketirgen «Tehnopromeksport» şirketine qarşı tatbiq etildiler. İçtimaiy ağlarda Rusiyege qarşı yañı sıñırlavlar ne derecede tesirli olğanını muzakere eteler.
FSB Qırımda nasıl çalışa
Biz Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından çıqarılağan Bağçasaraydaki eki mahsus operatsiyanıñ eksklüziv videosını elde ettik. O zaman – bu yılnıñ aprel ve oktâbr aylarında – bir sıra Qırım faaliyetçilerini tevqif ettiler. OMON ve FSBniñ Qırımda qullanğan usullarını añlamaq içün jurnalistler ve mutehassıslar er bir kadrnı talil ettiler. Neticelerini «Qırım.Aqiqat» teleleyhasınıñ yañı yayınında baqıñız.
Qısqadan
Ukraina boksçısı Aleksandr Usik Halqara boksçı super seriyasınıñ finalına çıqtı.
Ukraina İİN Qırım ve Aqyar devriye polisiniñ meydanğa ketirilgenini bildire.
Aqyarda orduğa çağırılğan eki yüz genç Rusiyege yemin ettiler.
Çehiyadaki saylavda Rusiyeniñ tarafını tutqan prezident Miloş Zeman tekrar saylandı.
Eñ soñunda daa bir video
Telükesizlik hadimleri tarafından toqtatılğan «Qırım birdemligi»niñ oturışuvından reportajnı baqıñız.


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan fevralniñ başında Ukrainağa kelecek, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre, o, Qara deñiz regionında kerginlik artuvını toqtatmaq içün Ukraina ve Rusiye prezidentlerini tez vaqıtta toplamağa ümüt ete. Türkiye Rusiye-Ukraina zıddiyetinde kimge qoltuta? Türkiyeniñ Qara deñiz regionındaki menfaatları ne? Bu aqta Qırım.Aqiqatnıñ maqalesinde oquñız.
Ukrainanı ziyaret etecem. Regionda barışıq tiklenir, dep ümüt etemizRecep Tayyip Erdoğan
«Kelecek aynıñ (fevralniñ – QA) başında Ukrainanı ziyaret etecem. Regionda barışıq tiklenir, dep ümüt etemiz», – dep ayttı Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan.
Yaqında Arnavutlıq ziyareti vaqtında o, jurnalistlerge Rusiye prezidenti Vladimir Putinge «Türkiye Qırım işğaline qarşı çıqa», dep daima hatırlatqanını ayttı.
Türkiye prezidenti Moskvanı Ukrainağa yañı ücümden saqındıra ve bunı «kerçekçi bir variant» olaraq körmey, dep bildirdi.
Türkiye prezidentiniñ spikeri İbrahim Kalın Recep Tayyip Erdoğan Ukraina ve Rusiye prezidentlerinen laf etip, Volodımır Zelenskıy ve Vladimir Putinni Türkiyege körüşüvge davet etti, dep bildirdi.
Türkiye, Rusiye ve Ukraina arasında kerginlikni azlaştırmaq içün rol almağa azırİbrahim Kalın
Kalınnıñ malümatına köre, Erdoğan «yaqın aftalarda» Ukrainanı ziyaret etmege azırlana.
Erdoğannıñ vekili Türkiye, «aqibetleri büyük ve qaytarılmaz olacaq arbiy areketlerge yol bermemek» içün Rusiye ve Ukraina arasında kerginlikni azlaştırmaq içün rol almağa azır, dep ayttı.
«Türkiye Rusiye ve Ukraina arasında kerginlikni azlaştırmaq içün… er angi rolge açıq qala… Bunı em Rusiye ve Ukrainanıñ dost memleketi, em NATO ortağı olaraq yapamız», – dedi Kalın.
Türkiye lideri yanvarniñ 21-nde o, «regionda barışıq olsun dep, er şeyge azır», dep qayd etti. O, «Ukraina etrafında artqan kerginlikni yımşatmaq içün» Moskvada Vladimir Putinnen körüşmege azır, dep bildirdi.
Rusiye prezidentiniñ spikeri Dmitriy Peskov, Türkiye ortaqları «Kyivni Minsk añlaşmalarını yerine ketirmege isteklendirse», «tek alğışlamağa mümkün olur», dep bildirdi.
Laf Rusiye stsenariyleri aqqında kete – Ukraina kontrol etmegen Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde dos-doğru saylavlar, bir çoq Ukraina eksperti, faali, göñüllisi ve akimiyet vekili buña qarşı çıqa.
Recep Tayyip Erdoğannıñ Ukraina ve Rusiye prezidentleri arasında muzakerelerni keçirüv teklifi «tüşünildi», amma «Rusiye aqlı olğanından emin olmağanı içün sağır bir yerde buluna», dep ayttı Ukraina prezidenti ofisiniñ mesleatçısı Mihail Podolâk.
Ukraina Yaqın şarq tedqiqatlar merkeziniñ reberi İgor Semivolos Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Türkiye prezidentiniñ teşebbüsi Ukraina ve Rusiye yolbaşçılarını körüştireceginden şübhelendi. O, Türkiye Rusiye ve Ukraina ve Ğarp memleketleri arasında zıddiyette küç balansını deñiştirmege tırışa, dep tahmin ete.
Erdoğan Rusiye qadar israrlı olacağına oşay. Vaziyet ve balans deñişe bile, demekİgor Semivolos
– Strategik oyunnı köremiz. O, qarşı taraf seni körip, saña emiyet bersin dep, küç balansınıñ deñişmesinden ibarettir. Şimdi Rusiyeniñ Türkiyeniñ fikrini itibar etmegenini köremiz. Şunıñ içün Türkiye Rusiye onı körmemezlikke uramaycaq qadar körülgen ve is etilecek olmalı. Erdoğan mında imkânlar penceresini kördi ve anda kirmege tırışacaq. Erdoğan Rusiye qadar israrlı olacağına oşay. Vaziyet ve balans deñişe bile, demek. Çoq şey Erdoğan, NATO ve ABD qararlarına bağlı olacaq. Bu eki taraflı degil, çoq taraflı bir oyun.
Qırımtatar resurs merkeziniñ yolbaşçısı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyevniñ fikirince, Rusiyeniñ Türkiye teklifine cevabı onıñ Ğarp ile munasebetlerine bağlı olacaq.
Türkiye prezidentiniñ teklifleri ilk evelâ Ukraina içün pek müimdir. O, Türkiye tarafınıñ arqasını alaEskender Bariyev
– Qara ve Aq deñizlerinde Türkiyeniñ regional menfaatlarına baqılsa, onıñ fikri müim ve kerek. Diger mesele – Rusiye buña (Türkiye prezidentiniñ teklifinen Ukraina prezidentinen muzakerelerge – QA) razı olacaqmı. Bu Rusiye, ABD ve Ğarp memleketleri arasında esnaslar nasıl olacağına bağlıdır. Rusiye bu teklifke ancaq bir vaziyette razı ola bile: Ğarp memleketleri ile munasebetlerde çaresiz alğa oğrasa. Rusiye ABD ile global seviyede dos-doğru munasebetler başlatmaq içün areket ete. Şunıñ içün bugün Türkiye prezidentiniñ teklifleri ilk evelâ Ukraina içün pek müimdir. O, Türkiye tarafınıñ arqasını ala.
Eskender Bariyevniñ aytqanına köre, Rusiye ve Ukraina prezidentleriniñ muzakereleri teşebbüsinden ğayrı, Türkiye vekilleri Qırım ve qomşu Rusiyede tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerni azat ettirmek içün «ciddiy iş alıp bara».
Türkiye siyasetşınası Toğrul İsmail, Türkiye «er angi muzakere cenkten daa yahşıdır» printsipine esaslanıp, Ukraina ve Rusiye arasında muzakere keçirmege teklif ete, dep ayta. O, Türkiye Qara deñizde çatışuv olmasını istemey, çünki «er angi buhran onıñ iqtisadiy zararına sebep olacaq», dep bildirdi.
Toğrul İsmail Rusiye akimiyetiniñ Recep Tayyip Erdoğannıñ teklifine bergen cevabını «müsbet» dep adlandıra ve ileride «çeşit variantlarğa işanmağa mümkün olacaq», dep tahmin ete.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Aleksandr Yankovskiy, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ müellifi ve muarriri


text:
Qırımdan genç pianinocı Hrıstına Mihayliçenko halqara muvafaqiyetlerinden degil de, Ukrainada nam qazanğanından ğurur is ete.
Bu aqta anası Natalya Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde bildirdi.
«Ukrainanıñ eñ belli sanalarında, orkestrler ile çalğan edi. Bu eñ büyük variyettir», – dedi Natalya Mihayliçenko.
Yaş çalğıcı aytqanı kibi, şimdi Avstriya çıqışları içün programma azırlay.
«Avstriyada büyük programmam olacaq, bir 40 daqqa», – dey o.
Hrıstına degenine köre, Schubert, Rahmaninov, Chopin, Haydnve ukrain bestekârları Skorik ve Lısenkonıñ eserleri yanğıracaq.
Anasınıñ sözlerine köre, Hrıstınağa ukrain muzıkasını oynamağa daa da qolay, «çünki onı is ete».
Mihayliçenko ailesi Qırımdan qıtaiy Ukrainağa 2014 senesi mart ayında köçti, amma özlerini köçip kelgenlerniñ sırasına kirsetmeyler. Natalya aytqanı kibi, o ve ailesi er zaman özlerini Ukraina vatandaşları olaraq tanıy edi.
2015 senesiniñ başında işğal etilgen Qırımnıñ yaş çalğıcısı Hrıstına Mihayliçenko Felemenkte genç pianinocılar yarışında ğalebe qazandı.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Advokat İslâm Velilâyevniñ bildirgenine köre, onı Qurman rayonındaki Büyük Onlar qasabasında iyülniñ 7-nde saba tintüv keçirilgen faal Emil Ziyadinovnıñ evine kirsetmediler. Bu aqta o, «Qırım birdemligine» bildirdi.
«Tintüv saba 4-te başlandı, dep ayta şaatlar. FSB hadimleri Ziyadinov, qorantası, dört çağına yetmegen bala, esli-başlı ana-babası bulunğan evge sürip kirdi. Müvekkilime yiberip, tintüv vaqtında bulunmama izin bermek talaplarıma FSB hadimleri kartımnı alıp, bekleñiz dediler. İmaye aqqı bozuldı, meni tintüvge kirsetmediler», – dep tarif etti o.
İyülniñ 7-nde saba Qırımnıñ bir qaç yerinde Rusiye quvetçileri tintüv keçirip başladı. Tintüv sebepleri belli degil, Qırımnıñ Rusiye quvet müessiseleri vaziyetni izaatlamay. Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
2014 senesiniñ Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ mustaqil jurnalist, vatandaş faali, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
«Asker» vatandaş birleşmesi «bu qararlarnı alğan bazı arbiyler aşıqmağanından sebep» alâ daa Ukraina arbiy-deñiz quvetleriniñ bölügi olmadı. Bunı Qırımnıñ vatandaş qamaçavı aktsiyasınıñ koordinatorı Lenur İslâmov «Glavkom» neşirine tarif etti.
«Bunıñ kibi qararlarnı qabul etken bazı arbiylerniñ areketsizliginen bağlıdır. Olar bugün de qırımtatarlar aqqında menfiy efsanelerge inanalar», – dep ayttı İslâmov.
Aprel başında İslâmov «Asker» ileride de Qırım ile memuriy sıñırda nevbetçilik yapmalı, dep bildirgen edi.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, «Asker» qırımtatar birleşmesi Ukraina arbiy-deñiz quvetleriniñ deñiz piyade askerleri erkânında bölük olacaq. Böyle bir añlaşma Ukraina mudafaa naziri Stepan Poltorak ile tizilgen edi.
«Mudafaa naziri Poltorak ile añlaşmamız bar, bu deñiz piyade askerleri erkânında bir bölük olacaqtır. Başqa bir şey istegen edik, amma şimdilik bu da yeter. Askerlerniñ sayısını aytmaq zor, 250 insan yazılğan edi. Bu batalyon qanunlaştırılğan soñ çoq insan yazılacaqtır. Ve tek qırımtatarlar degil», – dep ayttı Cemilev.
2017 senesi fevral ayında «Asker» birleşmesiniñ vekilleri ve politsiya arasında zıddiyet yüz bergen edi. Arbiy urbada silâlı insanlar Herson vilâyetindeki Çonğar köyü yanında yerleşken Noman Çelebicihan qırımtatar batalyonınıñ bazasını zapt etti.
Belli bir müddet keçken soñ arbiyler ve politsiya «Asker» birleşmesi ve Noman Çelebicihan qırımtatar batalyonınıñ mevamını terk ettiler.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ talebeleri yañı oquv yılında Rusiyeden dersliklerni alacaq, kitaplarda yarımada tarihı, bu cümleden, Qırım işğaliniñ rusiyeli variantı tafsilâtlıca añlatıla.
Rusiyeli «Prosveşeniye» neşriyatınıñ malümatına köre, mektep talebeleri ve tarih ocaları 7000-den ziyade Rusiye tarıhı boyunca yañı derslik ve qullanmalarnı alacaq.
«Tafsilâtlıca Qırım tarihı añlatıla, bu cümleden böyle mevzular aydınlatıla: Şimaliy Qara deñiz yalısı (Priçernomorye); Qırım ve Ruste hristianlıqnıñ başlanması; Qırım hanlığı ve onıñ hususiyetleri ve inkişaf devirleri; Qırımnıñ Rusiye imperiyasına qoşulması; Qırım cenki ve Aqyar mudafaası; Ulu Vatan cenki seneleri Aqyar qaramanlı mudafaası ve Qırımnıñ faşist işğalinden azat etilmesi; 2014 s. Qırımnıñ Rusiye ile yañıdan birleşüvi ve digerleri», – dep ayttı «Prosveşeniye» neşriyatınıñ içtimaiy maarif merkeziniñ müdiri Aleksandr Danilov.
Neşriyatta qayd etkenlerine köre, yaqın vaqıtta yarımadada Qırım pedagogları içün seminarlar teşkil etilecek. Bildirilgenine köre, tarih ocaları içün seminarlar 2016 senesi avgust-dekabr aylarında keçirilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Rusiye «marionetka»sı olğan Aksönov-Goblin Qırım iç bir vaqıt Ukrainalı olmaycağını ayttı. Bandit belli aqiqatnı unutqandır – siyasette iç bir vaqıt «iç bir vaqıt» deme. Qırımnı Ukrainağa qaytarmaq içün elimden kelgen er şeyni yaparım. Goblin kibi şahıslar ise Qırım çamında başı aşağı olıp asılacaq», – dep yazdı Lâşko öz Facebook saifesinde.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, cumaertesi, iyün 7 künü, inauguratsiyası vaqtında Ukraina prezidenti Petro Poroşenko «Qırım Ukrainalıdır, öyle edi ve olacaqtır» dep aytqan edi. Onıñ sözlerine köre, Qırımnıñ Ukrainağa ait olğanı boyunca iç bir razılaşma olamaz.
Aynı şu künü Aksönov ve Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov Qırım iç bir vaqıt Ukrainağa qaytmaycağını ilân ettiler.


text:
Qırımda talebeler içün Rusiye Devlet şurası binasına ekskursiyalarnıñ keçirilmesini yañarttılar.
Qırım parlamentiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, yanvar 28-de Qurman rayonı mektebiniñ 9-10 sınıflarınıñ talebeleri Devlet şurasına ekskursiyağa keldi.
«Qırım parlamenti ziyareti vaqtında balalar onıñ divarlarında qabul etilgen tarihiy qararlar aqqında bildi, şu cümleden «Qırım baari» aqqında. Talebelerniñ yüreklerinde cumhuriyetniñ Rusiye Federatsiyası terkibine kirmesiniñ tarihiy basamaqları aqqında videofilm, qırımlılarnıñ «blackout» ve fevqulâde vaziyet rejimi şaraitlerinde yaşayışı aqqında foto sergisi yer taptı», – denile beyanatta.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Qırım parlamenti apparatınıñ hadimleri Devlet şurası vekâletleri aqqında tarif ettiler, sessiya salonını kösterdiler, prezidium zalını ve matbuat merkezini.
Talebeler içün ekskursiyalarnı Qırım parlamentinde Qırımdan da evel keçire ediler, amma mündericesi başqa edi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Ukraina tış işleri naziri Pavlo Klimkin Nyü-Yorkta «nükleer silâğa saip olğan devlet tarafından Ukraina territoriyasını işğal etmege devam etüv, amelde nükleer silânıñ yerleştirilmesi bölgesiniñ coğrafiya ceetinden kenişletilmesine ketirdi», dep söyledi.
Ukraina tış işleri muessiseniñ matbuat hizmeti, bunı Ukraina Tış işleri nazirliginiñ (TİN) rehberi dekabrniñ 15-nde Nyü-Yorkta BMT Telükesizlik şurasınıñ meclisinde Şimaliy Koreya nükleer programı boyunca çıqış yapqanda söyledi, dep bildire.
Klimkin, Qırımnıñ qanunsız ilhaqı ve Donbassta devam etken Rusiyeniñ tecavuzı neticesinde Aqyardaki ilmiy-teşkerüv nükleer reaktorı, eki nükleer anbar ve 1200-den ziyade radionüklid menbaları Ukraina tarafından munasip şekilde kontrol etilmeyler, dedi.
O, Ukrainanıñ 1968 senesi iyul 1 tarihlı Nükleer silânıñ darqatılmaması aqqında añlaşmağa qoşulğanı munasebeti ile telükesilik garantiyaları boyunca Budapeşt memorandumınıñ imzalanmasından 23 yıl keçkenini hatırlattı.
Ukraina TİNniñ yolbaşçısı, Ukrainanıñ göñülli olaraq nükleer arsenalından vazgeçkenine qarşı nükleer silâğa saip devletler Ukrainanıñ mustaqilligi ve mevcut olğan sıñırlarını ürmet eteceklerini vade etti, lâkin bu vade «Rusiye tarafından haince bozuldı», dep qayd etti.
Ukraina TİNniñ rehberi: «Dünyanıñ qanunsızlıq vaziyetine taymasını istemesek, biz halqara qanunlarına ürmet kösterilmesini temin etmek içün birlikte olmaq kerekmiz. Biz onıñ bozulmasına qarşı mesüliyetni temin etmek içün birlikte olmaq kerekmiz», – dep ilâve etti.
Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bağçasaray rayon mahkemesi oktâbr 14 künü Qırımtatar Milliy Meclis azası Emine Avamilevağa para cezasını tainledi.
Evelleri Avamileva Rusiye Memuriy qanun bozuvlar Kodeksiniñ 20.28 maddesi «Areketiniñ toqtatılması aqqında qarar alınğan cemaat ya da diniy teşkilâtınıñ işini teşkil etüvi» boyunca qabaatlanğan edi.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Facebookta haber etti.
«Mahkemeci Atamanük muşavere odasında çoq tüşündi, lâkin neticede Emine Avamilevanı memuriy qanun bozuvında qaabatlı olraq tanıdı ve 750 ruble miqdarında para cezası aqqında qarar aldı», – dep yazdı Celâl.
Bundan ögüne Qırımtatar Milliy Meclis azası Emine Avamileva rusiye quvetleri tarafından sentâbr 30, cuma kününe Ekstremizmge qarşı küreş merkezine çağırılğan edi.
Sentâbr 28 künü Qırımtatar Milliy Meclisi reis muavini İlmi Umerovğa rusiyeli mahkeme 750 ruble para cezasını belgiledi.
Sentâbr 27-de Qırımtatar Milliy Meclisi azası Ali Hamzinge, «Rusiyede yasaq olğan cemaat birleşmesiniñ toplaşuvında iştirak etkeni içün», rusiyeli Qırım mahkemesi1000 ruble para cezasını belgiledi.
Rusiyege bağlı olğan Qırım Yuqarı Mahkemesi aprel 26 künü Meclisniñ areketini toqtatmaq qararını alğan edi. Dünya toplulığı rus akimiyetiniñ böyle faaliyetine qatiyen qarşı çıqtı. Meclisniñ imayesi Rusiye Yuqarı Mahkemesine şikâyet arizasını yollağan edi.
Sentâbr 29-da Rusiye Yuqarı Mahkemesi şikâyet arizasına cevap olaraq, Qırımtatar Milliy Meclis areketiniñ yasaqlanmasını tasdiqladı.
Ukrainı Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy çareler ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarnen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı ve esirlerni azat etmege çağırdı.


text:
Çarşenbe künü, iyün 10-da, Vinnitsada «Epimiz – qırımtatarmız» flash mobı olıp keçti. Onıñ teşebbüsçisi Qırımtatar yaşlar merkeziniñ Kiyev bölügi oldı. Yerli sakinler qırımtatar bayrağı ile şeerniñ merkezinde yurdiler, dep bildire ilikenews portalı.
Neşirniñ malümatına köre, tedbir Vinnitsanıñ Studentler parlamenti tarafından teşkil etildi ve vilâyet devlet memuriyetiniñ qoranta, gençlik ve sport işleri idaresiniñ yardımı ile keçirildi.
«Lâqayt qalmağan insanlarnıñ sayesinde keçirilgen flash mob qırımtatar halqına qoltutqanımıznı ifadeley. Bu Qırımtatar bayraq kününe bağışlanğan Bütünukrain aktsiyasıdır. Bizler vaqtınca işğal etilgen Qırımda yaşağan insanlarğa olarnı aqılımızda tutqanımıznı köstermek isteymiz», – dep ayttı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisiniñ faaliyetini teminlev bölüginiñ müdiri Arsen Jumadilov.
Kiyevde iyün 3-te flash mob başladı. Onıñ maqsadı – qırımtatar bayrağını Ukraina şeerlerinden alıp ketip, qırımlılarğa birdemlik timsali olaraq bermektir.
Yarımadada Bayraq kününi iyün 26-da qayd etmege planlaştıralar. Aqmescit şeeriniñ memuriyeti teşkilâtçılarğa Qırımtatar bayraq kününi qayd etilgen yerde keçirmege izin bermedi. Faal qırımtatar gençlerinden ibaret olğan teşkiliy komitet Aqmescit memuriyetine tekrar ariza berip, iyün 27-de Borçoqraq mikrorayonında Qırımtatar bayraq kününi keçirmek ruhsetini almaq istey.
Qırımtatar bayrağı kök tamğalı bayraqtır. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi tesis etilgen edi.


text:
Oktâbr 20, cumaaqşamı künü Bağçasarayda qırımtatarlarnıñ evlerinde Rusiye silâlı quvetler tarafından tintüvler keçirildi. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ MSK reisi Zair Smedlâyev Facebookta bildirdi.
«Bağçasarayda, Han-Çair qasabasında A.Krımskiy, 38 adresi boyunca Enver ve Asan Serverovnıñ evinde tintüv keçirile, qomşu soqaqta Abduveliyev Enverniñ evinde de tintüv ötkerile», – haber etti Smedlâyev.
Qırım.Aqiqatqa izaat berip, Smedlâyev dedi ki, qırımtatarldan birinde tintüvniñ keçirilmesine – onıñ Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov ile resimge çıqqanı ve resimniñ internette yerleştirilmesi oldı.
«Şimdi tintüv yekünlendi, kompyuterni alıp kettiler. Olardan birinde Lenur İslâmov ile birlikte çekilgen resim internetke tüşken eken! Yani, bu (tintüv – QA) anti-terror tedbirleriniñ çerçivesinde keçirildi», – dedi Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil mühbirlerde, qırımtatar faallerinde ve Meclis azalarında kütleviy tintüvler sıq-sıq keçirilip başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullansın istedi.


text:
Aqmescit – Cumhuriyetniñ «akimiyeti» qırımtatarlar içün müim olğan munasebetler ile Aqmescitniñ merkezinde toplaşmağa yasaq ete. Qırım paytahtınıñ yolbaşçılığı Mecliske qırımtatar bayrağı künü tantanalı tedbirlerni keçirmege ruhset bermedi. Qırımtatarlarnıñ temsiliy organı bu qarar boyunca mahkemege şikâyet etmege isteyler, em de kütleviy-medeniy tedbirlerni merkezde keçireceklerine ep bir işanalar.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı – sarı-mavılı tüsteki ketendir, onıñ töpede sol köşesinde tamğası bar (Qıırımda üküm etken Geraylar sülâlesiniñ timsali). Mavı tüs – türkiy halqlarğa has olıp, serbestlik ve kökni numayış ete. Birinci kere, bu bayraqnıñ şekili Qurultay tarafından 1917 senesi, Rusiyede fevral inqilâbından soñ, qabul etilgen edi. 1991 senesi iyün 30 künü ğayrıdan toplanğan Qurultay kene de bayraqnı tasdiqladı. 2010 senesi iyün 26 kününden başlap, qırımtatarlar bayraq kününi qayd eteler.
Evelden bayraq künü munasebetinen ötkerilgen tedbirlerni Aqmescitniñ merkezi: Lenin meydanı ya da Trenöv bağçasında teşkil ete ediler. Bu sene olarnı keçirmege yasaqladılar. Tedbir teşkilâtçılarından biri, Meclis kâtibiyetiniñ reberi Dilâver Akiyev bildirgeni kibi, iyün 11 künü qırımtatarlarnıñ temsiliy organı tarafından Aqmescitniñ şeer şurasına bildirüv yollanıldı. Bildirmede, bayramnı Trenöv bağçasında keçirmek niyetleri beyan etildi. Amma, iyün 17-nde şeer yolbaşçıları mezkür bağçada bayramnı keçirmege ruhset bermediler.
«Akimiyet öz qararını böyle añlattı, Trenöv bağçasında bir çoq attraktsion, çeşit yarış ve sergiler ötkerile, onda yüzlernen balalar raatlana, onıñ içün bayraq kününiñ keçirilüvi tertip – nizamnı bozıp, diger vatandaşlarnıñ aqların boza bile», - dep bildirdi Dilâver Akiyev.
Trenöv bağçası yerine akimiyet Gurzuf soqağındaki «Salğır» bağçasını teklif ettiler. Amma, Dilâver Akiyevniñ bildirgenine köre, bu bağça kelişmey, çünki anda yürgen naqliye vastalarnıñ sayısı sıñırlıdır. «Kütleviy tedbirler aqqında qanun maddelerinde qayd etilgeni kibi, akimiyet bu soy tedbirler içün yerni saylasa, naqliye vastaları ile temin etmeli», - dep qayd etti Meclis Kâtibiyetiniñ reberi.
Eki yüzlülük
Şeer şurasınıñ qararı Meclisni qozğattı. Meclis azalarnıñ fikirince, akimiyet qırımtatarlarğa nisbeten aynecelik yapa. «Keçenlerde, Lenin meydanında Aqmescitniñ künü qayd etildi (iyün 6 künü – müel.), Trenöv bağçasında ise, Rusiye künü ötkerildi (iyün 12 künü – müel.). Çeşit yarışlar, sergi, tedbirler teşkil etildi. Endi ise, biz yarışlarnı keçirmege isteymiz, amma bizge ruhset bermeyler, biz milliy-ameliy sanatnıñ nümünelerini numayış etmege niyetlendik, bunı red eteler. Biz, qırımtatarlarğa nisbeten aynecilik yapalar», - şikâyet etti Dilâver Akiyev.
Meclis Kâtibiyetiniñ reberi bildirgenine köre, Meclis, bayraq kününi Lenin meydanında keçirmek içün bildirmeni azırladı. Teşkilâtçılar, bu sefer şeer yolbaşçıları yoq demezler, dep işanalar. Meriyanıñ birinci qararına ise, Meclis mahkemede şikâyet etmege istey.
«Toplaşuv, miting, numayış ve ya piket aqqında qanunda, şu cümleden bizim kütleviy tedbirimiz de, ne zaman yasaq etilmege mümkün olğanı bildirile. İşte, tedbir keçecek yer havflı istisal işhaneleri, demir yol, yer mayı ya da gaz borularına yaqın olsa ruhset berilmey. Em de, prezident, mahkeme, apishanelerniñ yanında olsa, yasaqlana. Başqa bir şey deñilmey. Trenöv bağçası da bunıñnen bağlı degil», – qayd etti Akiyev.
Şeer yolbaşçılarnıñ Meclisniñ mahkemege muracaa etmege niyetine dair munasebeti daa belli degil.
Hatırlatamız, mayıs 18 künü arfesinde cumhuriyet «akimiyeti» qırımtatarlarğa Lenin meydanında sürgünlikniñ 70 yıllığına bağışlanğan matem mitingini ötkermege yasaq etti. Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönovnıñ «emiri» ile iyunniñ 6-na qadar yarımadada kütleviy tedbirler keçirilmemek kerek edi. Neticede, qırımtatarlar Aqmescitniñ çet yeri – Akmeçet qasabasında toplaşmağa mecbur oldılar.


text:
Musa Aqyeget
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Musa Aqyeget (-zadä) (Törekçä: Musa Akyiğit/Akyiğitzade/Akyiğitoğlu) (1865-1923) - kürenekle ğälim, iqtisatçı, yazuçı, Ğosmanlı byurokratı, tatar menlası.
Tormış yulıYзrәpTү
Musa Aqyegetzadä 1864 yılnıñ 3 dekäberendä / Rusiä İmperiäseneñ Penza gubernası Çanbar öyäzenä kergän Qaybıl awılında dönyağa kilgän. Anıñ babası Altınbay Aqyegetzadä Aleksandr I zamanında 25 yıl patşa ğäskärendä xezmät itep, ireşkän uñışları öçen törle medällär belän büläklängän bulğan. Atası Möxämmätcan isä, 4 klasslı urıs mäktäben tämamlağannan soñ, xökümät eşendä törle räsmi wazıyfalar başqara.
Musa başlanğıç belemne babasınıñ awılı Maçalı mädräsäsendä ala. Biredä ul din ğilemennän tış, tatarça uqu-yazunı da öyränä. Çanbarğa kire qaytqannan soñ, andağı 4 klasslı urıs mäktäben tämamlıy. Atasınıñ qararı buyınça, 1878 yılda Musanı Penzağa urıs gimnaziäsenä uqırğa iltälär. Bu uqu yortın 1884 yılda yaxşı däräcä belän tämamlağan yäş yeget, Mäskäw universitetına uqırğa kerergä teläk belderep, ğäriza yaza, tik ğärizası qabul itelmi. Musanı Qazanda da uñışsızlıq kötä, anı biredäge universitetqa da almıylar.
1884-1888 yıllarda Musa Aqyegetzadä Qazan, Penza şähärlärendä häm Qırımda yäşi, berara İsmäğil Gaspıralınıñ “Tärceman” gazetasında da eşläp ala. Belem alunı İstanbulda däwam itterergä digän qararğa kilüenä dä Gaspralınıñ tä'sire bulğandır, möğäyen. Berençe äsäre bulğan “Xisametdin menla” povesten ul 1886 yılda yaza (Äsärneñ çın iseme “Xisametdin menla” bulsa da, Törkiädä ul “Xisametdin mulla” bulıp taralğan). Aqyegetzadäneñ bu äsäre tatar dönyasında Gaspralınıñ törkiçelek ideyälären taratu yulında berençe xikäyä buluı belän dä ähämiätle. Tatar ädäbiätınıñ formalaşuında ul yul kürsätüçe rolen başqarğan. Bu xikäyädän soñ, Zahir Bigiev, Rizaeddin Fäxreddin, Fatix Kärimi h.b. kebek tatar zıyalıları da xikäyä yaza başlıylar. Xikäyäneñ ikençe basması 1925 yılda “Tatar ädäbiätı kitapxanäseneñ” altınçı xikäyäse bularaq basıla. Xikäyä şulay uq İstanbulda da 1901 (Hicri: 1317) yılda “Zaman” kitapxanäse tarafınnan törekçä näşer itelgän. Tatarstanda ğämäldä yörgän xäreflär belän “Tatar mäğrifätçelek ädäbiätı” (Qazan, 1979, 45-86 b.) kitabında xikäyä tulısınça basılğan, qayber xezmätlärdä isä qısqaça eçtälege genä birelgän.
ÄsärläreYзrәpTү
Fänni äsärläreYзrәpTү
- İktisat yahut ilmi servet, 1896 (İqtisat yäki maya beleme).
- Avrupa medeniyetinin esasına bir nazar, 1897 (Awrupa mädäniäteneñ niğezenä ber qaraş).
Ädäbi äsärläreYзrәpTү
- Xisamettin menla, 1886.
ÇığanaqlarYзrәpTү
- G. Hadiullina, “ЭkoHoMичeckиe идeи B Hacлeдии Mycы AkъereTзaдe (1864-1923)”, ПpoблeMы coBpeMeHHoй эkoHoMиkи, N 1(5), 2003.
- İsmail Türkoğlu, “Musa Akyigitzade Türkiye’de”, Gasırlar Awazı, san: 1-2, Qazan 1998, bit: 137-142.
- Nadir Däwlät, “Rusiä törkiläreneñ milli köräş tarixı”, - Ankara, 1985, - B.11, 151.


text:
Yanvarniñ 25-nde Bağçasaray rayonınıñ Mamaşay (Orlinoye) köyünde siyasiy mabüsler ve repressiyağa oğratılğan qırımtatar faalleri ve musulmanlarına bağışlanğan dua keçirildi. Dua «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca ilk figurantlarnıñ tevqif etilgenine bir yıl tolğanı munasebetinen ötkerildi. Bu aqta Azatlıq Radiosınıñ rus hızmetiniñ muhbiri haber etmekte.
Ruslan Zeytullayev, Nuri Primov, Rustem Vaitov ve Ferat Sayfullayev tevqif etilgenine bir yıl toluvı munasebetinen Mamaşay köyündeki duağa Qırımnıñ Saq, Aqmescit rayonları, Bağçasaray ve diger şeerlerinden qırımtatarlar keldi.
«Bugün, adet-üzre, keçken senelerde yapılğanı kibi, bizler dua keçirdik ve Allahtan Rusiye apishanelerinde bir qaç yıldan berli çekişken balalarımıznıñ azar etilmesini tiledik. Ayrıca Yüce Allahtan olar içün sağlıq-selâmetlik ve halqımıznı repressiyalardan qorçalamasını tiledik», – dep ikâye etti «Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtınıñ koordinatorı Dilâver Memetov.
O ayrıca, Qırım musulmanlarınıñ cemaatları ve faaller qol tutqanı sebebinden mahküm etilgenlerniñ aqrabaları yardımsız qalmağanını qayd etti.
Dua, özü qurıp bitiralmağan, lâkin qırımtatar faalleri küçünen bititrilgenZeytullayevniñ evinde keçti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca Qırımda 2014 senesinden berli 29 kişi tevqif etildi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
1944 senesi mayıs 18-20 künlerinde NKVD-NKGBniñ mahsus operatsiyası esnasında bütün qırımtatarlar Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa sürgün etildi (resmiy malümatqa köre, 194 111 kişi sürgün etildi). Qurultaynıñ mahsus komissiyası «Unutma» umum halq kampaniyasını keçirdi. Onıñ esnasında sürgünlikniñ şaatlarına ait 950 hatırlav toplandı. Qırım.Aqiqat bu arhivlerde yer alğan şaatlıqlarnı derc ete.
Men, Linâre Dermenci, qırımtatarım, 1930 senesi fevral 6-da Aqmecsit şeerinde doğdım.
Sürgün etilgenimizde ailede anam, Selme Muratova (1912 senesi doğumlı), ve men, onıñ qızı, Linâre Dermenci bar edik. Babam cebege ketken edi. Sürgün etilgenimizniñ arfesinde yaşağan yerimiz, Turetskaya soqağı, 21-nci ev, 2-nci qattaki kvartira edi. Şimdi anda Aqmescit şeeriniñ Merkeziy rayon mahkemesi buluna.
Sürgün etilgende mektepte oqumay edim, çalışqan mektepler yoq edi. Cenkten evel beş sınıf bitirdim. Anam, Selme Muratova, Aqmescit şeeriniñ baş poçtamtına işke kirmege yetişken edi.
Şimdi anda, evge ve qaraltığa aqqı ile iç bir alâqaları olmağan kelmeşek kişiler yaşay
Aqmescitte mal-mülkümizden, bütünley donatılğan üç közlü kvartira ve babamnıñ büyük kitaphanesi bar edi. Çünki menim babam, Abdulla Dermenci, cenkten evel belli qırımtatar yazıcısı, tenqitçi jurnalist edi. Babam Yalta rayonındaki Kikeneiz (şimdi Opolznevoye) köyünde doğdı. Ev ve qaraltı – 15 sotka topraq, onıñ babası ve anası, İbraim Dermenci ve 1944 senesi mayıs 18-de başqalar kibi öz evinden sürgün etilgen Fadme Dermencige ait edi. Sürgün etilüv olmasa, Kikeneiz köyündeki (Pograniçnaya soqağı, 14 adresi boyunca yerleşken) ana-babasınıñ evi ve 15 sotka toprağı olğan qaraltısı, o yerde doğğan ve ösken babam, ordudan demobilizatsiya etilgen cenk saqatı Abdulla Dermencige ait olacaq edi. Şimdi anda, evge ve qaraltığa aqqı ile iç bir alâqaları olmağan kelmeşek kişiler yaşay. Qırımtatarlarğa qarşı milliy alâmet boyunca yapılğan genotsid neticesinde açıq-aydın adaletsizlik yapıldı.
Babam, Abdulla Dermenci, 1941 senesinde Qızıl orduğa mobilizatsiya boyunca alınğan edi. Emcem, Umer Dermenci, 1944 senesinde Emek ordusında edi. Emcem Eyup Dermenci 1944 senesinde Emek ordusında elâk oldı. O, bala yazıcısı edi.
Arbiyler bizni qapını açmağa mecbur etti, olar bizge arbiy emirge binaen 15 daqqa içinde kvartiradan deral çıqacağımıznı ilân ettiler
O gecege qadar biz azırlanğan sürgün etilüv aqqında bir şey eşitmedik… 1944 senesi mayıs 18, gece saat 2-de arbiyler bizni qapını açmağa mecbur etti. Bizler yuqu sersemliginden daa özümizge kelmegende, olar bizge arbiy emirge binaen 15 daqqa içinde kvartiradan deral çıqacağımıznı ilân ettiler. Qabaatlavnı oqumadılar. Ne yerge ve ne sebepten sürgün etilgenimizni ilân etmediler. Askerler bizni silâ ile kvartiradan çıqışqa taba itey ediler.
Biz kiyindik ve, yanımızğa içinde 5 kilo qara un olğan torba, meşrebe ve tava alıp, çıqtıq. Üstümizge palto ve ayaqqap kiydik. Tışarıda yağmur bar edi. Yanımızda, qollarında silâ olğan üç asker bar edi. Konvoynıñ refaqatı ile bizni açıq yük maşinasına oturrılar. Anda endi bizim yurtdaşlarımız bar edi.
Turetskaya, 21 soqağındaki evimizde biz yekâne qırımtatar qorantası edik.
Bizni Sarabuz (Ostrâkovo) stantsiyasına ketirdi ve üst rafları olğan yük vagonlarına oturttılar. Vagonda biz elli kişiden ziyade edik. Er kes eşyasız, bir parça azıq ile quvulğan edi. Sarabuzda vagon içinde oturdıq, konvoy askerleri bizni tışarığa yibermey ediler. Bizge bir de-bir aqqımız olğanı aqqında bir şey bildirmediler. Bizge qarşı kösterilgen munasebetleri pek sert edi. Ufaq balalar ağlay, qartlar iñley edi. Men de ağlay edim. Bizim vagonımızda öldürilgenler olmadı, lâkin munasebet pek sert edi.
Ava yetmey edi. Bir qaç künden soñ vagonımızdan ölgenlerni – bir qartana ile bir oğlançıqnı çıqardılar
Vagonımız, yük vagonı, mal ve yükler taşılğan vagon edi. Vagonnıñ yuqarısında bulunğan ufaq pencereçik üstünden tikenli tel oralap çekilgen edi. Ava yetmey edi. Bir qaç künden soñ vagonımızdan ölgenlerni – bir qartana ile bir oğlançıqnı çıqardılar. Ölülerni demiryol kenarında taşlamaq içün tren ufaq stantsiyalarda toqtay edi. Defin etmege bermey ediler. İçmek içün bergen suvları yetmey edi. O, er vaqıt yetmey edi. Konvoy askerleri insanlarğa, malğa kibi baqa edi. Biz yolda epimiz bitledik. İnsanlar Allahqa qurtulış içün dua ete, ağlay ve sızlay ediler. Vagonımızdaki bir qart, yolda ketken trende insanlar acetlerini körsin dep, vagonnıñ köşesinde pıçaqnen delik açtı ve o yerni, çul tuttırıp ayırdı. Aş bermey ediler. Açlıqnı evden alğan azıqlarımıznen def ete edik. Çiy boğday danelerini çaynay edik. Toqtavlarda taşlar üstünde tiken ve çalı-çırpıdan ateş yaqıp, tavalarda şingen etip suvnen qarıştırılğan undan çırlamalar pişire ve terk etilgen evlerden alınğan boğdaylarnı pişire edik. Soñ apansızdan «Vagonlarğa!» emiri yanğıray edi ve insanlar, qollarını yaqıp, içinde pişip yetişmegen boğday ile tavalar ve qazanlarnı qap-qaç ete ve yolnı devam etmek içün vagonlarğa çapa ediler. Sıqlıqtan vagon içi sasıy edi. İnsanlar, vagonda peyda olğan bitlerni cıyıp, öldüre ediler. Çöllerge yaqınlaşqan soñ bizge taş kibi quru, er tarafı beyaz tuz ile qaplı ekişer balıq berip başladılar. Biz olarnı kemirgen soñ daa ziyade suvsay edik, içecek suv ise yoq edi. Hastalar ve ölülerge munasebet merametsiz edi. Yolda sıcaq aş berilmedi, insanlar, sağ qalmaq içün özleri çare qıdıra edi.
Vagonda ve bütün eşelonda ölüm adiseleri pek çoq oldı. Ölülerniñ cesetlerini konvoy askerleri ala ve yol kenarında taşlay ediler
Hastalar içün emşeriler ve ilâclar yoq edi. Yolda iç bir yardım kösterilmedi. Vagonda ve bütün eşelonda ölüm adiseleri pek çoq oldı. Ölülerniñ cesetlerini konvoy askerleri ala ve yol kenarında taşlay ediler. Biz ise yolumızğa devam ete edik.
23-nci künü bizler – sağ qalğanlarnı vagonlardan çıqardı ve yük maşinalarına yüklediler. Bizni Bekabad stantsiyasından çöl içindeki uzaq bir yerge alıp kettiler. Anda ne terekler, ne evler bar edi. Bizni teren qazılğan erastı evler – zemlânkalarğa topraq yataqlarğa yerleştirdiler. Bu yerde qaraqurt degen örümçek ve yılanlar bar edi. İnsanlar, ölümge ketirilgenlerini añladı. Biz anamnen, başqa çare körmeyip, ayatımıznı qurtarmaq içün bu yerden qaçmağa qarar berdik. Yolda alsız qalğan qadınlar, qartlar ve balalarnı Farhad GESniñ (suv elektik stantsiyasınıñ) qurucılığına ketirdiler. İnsanlarğa böyle etip ilân ettiler. Anda iç bir yerli sakinni biz körmedik.
Qaçqanlar qurtuldı, qalğanlar ise o yerde elâk oldı, ve o cölde yalıñız o biçarelerniñ kemikleri qaldı
Biz anamnen o aqşam yavaşçıqtan, gizlenip, yaqın yerde turğan yük maşinası üstüne çıqtıq ve anda yatqan brezent tübüne saqlandıq. Tezden yük maşinası yolğa çıqtı ve biz, nefesimini tıyıp, bu qorqunçlı yerden qaçqanımıznı añladıq. Qaranlıq edi, ve bizim stantsiyağa kelgenimizni kimse körmedi. Biz anda açıq yük vagonına kirdik ve onıñ köşesine kirip, pısıp oturdıq. Tezden poyezd yol aldı ve biz bilinmegen yerge doğru kettik. Qaçqanlar qurtuldı, qalğanlar ise o yerde elâk oldı, ve o cölde yalıñız o biçarelerniñ kemikleri qaldı.
Demiryolda poyezdler ile anda-mında yürgenimizde vagonlar arasında, buferler üsünde bile yürmege mecbur ola edik. Biz Taşkent vilâyetiniñ Kaunçi (şimdi Yangiyül) stantsiyasına keldik. Büyük, uzun barakta, anbarda, anda yerleştirilgen halqımız arasında babamnıñ anası, Fadme qartanamnı ve onıñ torunı Uriyeni taptıq. Bu quvanç edi. Uriye 16 yaşında edi. O, endi tola zavodında çalışa, özü ve qartası içün 500 gram ötmek ala edi. Olar bizlernen paylaşmağa mecbur oldı.
Etraftaki adamlar da, dualarımnı eşitip, ağlay ediler, Allah da eşitti: ekinci künü, sabağa yaqın, domobilizatsiya etilgen, topal babam keldi ve bizni qurtardı
Ertesi künü anam, cedvelge kirsetsinler dep, komendaturağa bardı. Amma oña: «Qaydan qaçqan olsañ, anda qayt», dep, cedvelge almadılar. Anam, qaçmadım, eşelondan qaldım, dedi. Lâkin oña inanmadılar, iş ve ötmek bermediler. Biz açlıq çeke, umütten kesildik. Men, közlerim yaşlar tolu, 14 yaşımda bütün gece, babam kelsin, bizni tapsın ve ölümden qurtarsın, dep, Allahğa dua ettim. Ayaqlarım şişti, yürip olamadım. Etraftaki adamlar da, dualarımnı eşitip, ağlay ediler, Allah da eşitti: ekinci künü, sabağa yaqın, domobilizatsiya etilgen, topal babam keldi ve bizni qurtardı. Bizni komendantnıñ cedveline kirsettiler. İş berdiler.
Babam bütün aqrabalarnı bir yerde, Taşkent vilâyeti Yangiyül rayonı 10-ncı nomeralı bağça sovhozınıñ 5-nci bölüginde topladı. Bizni camsız ve qapısız olğan yıqıq bir barakta yerleştirdiler. Biz, ve şu cümleden demobilizatsiya etilgen babam, spetspereselenetsler – mahsus köçürilgen şahıslar oldıq. Bütün bizim ealimiz, oturğan yerimizden ayırılmaycağınızğa dair imza atmaq içün mahsus komendaturağa qatnay edik.
Baraknı özümiz divarlar ile bölmelerge böldik. Qapı taptıq, sobalar yasadıq, pencerelerge eski fanera parçalarını qaqtıq. Bizge ayırılğan mesken meydanlığı 16 kvadrat metr edi. Anda biz, 6 kişi, aşay ve yuqlay edik. Yaqarlıq bermey ediler. Biz, babamnen beraber, öz küçümiznen eski kütüklerni yerden çıqarıp, yara ve yaqa edik. Tarlalarda pamuq saplarını cıyıp, yaqa edik. Açlıq ve suvuq içinde yaşay edik. İçilecek suv yoq edi. Çeşmeler yoq. Suvnı, suvarma arıqlardan alıp, içe edik. Onı yahşı etip qaynata, tındırıp balçıqtan, topraqtan temizley edik.
İnsanlar içek hastalıqlarından öle ediler. Ve ayrıca çirkiy çaqqanından – insan üç künde yüksek sıcaqtan yoq olıp kete edi
İlâclarnı birinci künden başlap bermey ediler. Sıtma keniş yayılğan soñ aplar şeklinde sarı akrihin berip başladılar, lâkin o, artıq pek az kişige yardım ete edi. İnsanlar içek hastalıqlarından öle ediler. Ve ayrıca çirkiy çaqqanından – insan üç künde yüksek sıcaqtan yoq olıp kete edi. Çalışqan ve onıñ tarafından baqılğan kişilerge berilgen ötmek kartoçkalarından ğayrı iç bir azıq berilmey edi. Elbette ki, ötmek zar-zoruna aşalacaq derecede edi.
Kelgenimizde iç bir qaraltılıq topraq berilmedi. Bir yıl keçken soñ babam adına, 7 yıl içinde qaytarmaq şartı ile 5000 ruble borc ayırıldı. Babam pek dürüst adam olğanı çün bu yalancı devletke bütün paranı aylığından alıp qaytardı.
Bir qaç yıl içinde 10-ncı nomeralı bağça sovhozınıñ bağçaları ve bağlarında bir zerelik aylıq içün künde 8-9 saat çalıştıq. Bu iç bir mehanizatsiyasız, pek ağır iş edi. 14-15 yaşlı ösmürler künde 4-5 saat çalışa edi.
İşniñ bozulması içün cezalavlarnı hatırlamayım. Habercilerni işke celp etüv adiseleri aqqında haberim yoq. Men 14 yaşında edim, ve bu hususta bir şey bilmeyim. Soy-aqrabalarğa ve oquvğa barmaq maqsadınen rayondan çıqmaq yasaq edi. 1944-48 senelerinde,16 yaşından başlap, öz başına çıqıp ketüv ya da qaçuv içün 20 yıl kürek cezası şeklinde cinaiy mesuliyet ile cezalanmaq telükesi bar edi. Bu, komendat rejimini daa sert alğa ketirdi.
Ailemizde er kes sıtma ve içek hastalıqlarına oğradı. Akrihininden ğayrı bir şey berilmedi. 80 yaşında olğan Fadme qartana, çoqqa barmayıp, içek hastalığı ve alsızlanğanından keçindi. Ondan ğayrı, anam tarafından olğan Fadme qartanam da alsızlanğanından 64 yaşında keçindi. Anamnıñ büyük tatasınıñ aqayı, Ceppar eniştem 50 yaşında öldı. Qartanamnıñ torunı 17 yaşlı Uriye tatam, yerli banditler tarafından zorlanıp, öldürildi.
Cesetlerni arabalarğa yüklep, qasabanıñ tışında umumiy çuqurlarda defin ete ediler. İnsanlar açlıqtan ve hastalıqlardan öle edi
İnsanlar tropik sıtmasından üç kün içinde öle edi. Elbet, bu epidemiya edi. Cesetlerni arabalarğa yüklep, qasabanıñ tışında umumiy çuqurlarda defin ete ediler. İnsanlar açlıqtan ve hastalıqlardan öle edi.
Rayondan oqumaq içün bile çıqmaq ysaq olğanı içün tehnikumlar ya da aliy oquv yurtlarında oqumağa çare yoq edi. Orta mektepniñ on sınıfını rus tilinde bitirdim. Ondan soñ yasaqlar sebebinden oqumağa çarem yoq edi.
1956 senesine qadar qırımtatar tili, medeniyeti ve sanatınıñ inkişafı içün imkânlar yoq edi. Ananeler, diniy bayramlar ve merasimlerniñ açıqtan yapılması yasaq etile edi. Bizde, vatanğa, Qırımğa qaytuv meselelerini açıqtan, serbest şekilde muzakere etmek, bütün halqnıñ aqlarını bozğan uquqiy aktlarınıñ lâğu etilmesini, qırımtatarlarnıñ devletçiligi olğan Qırım MSSCniñ tiklenilmesini talap etip, mektüpler yazmaq ve yollamaq içün aqqımız yoq edi.
SSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ 1956 senesi aprel 28 tarihlı Fermanı çıqqan soñ iç bir ciddiy deñişme olmadı. Oña köre, qırımtatarlar ve diger sürgün etilgen halqlardan mahsus yerleştirüv (spetsposeleniye) sıñırlamaları alıp taşlandı, lâkin sürgün etilgende musadere etilgen mal-mülkleriniñ qaytarılmasına ve, ondan ğayrı, bu insanlarnıñ sürgün etilip çıqarılğan yerlerine qaytmalarına aqlar berilmegen edi.
Men pek istesem de, sıñırlamalar sebebinden aliy oquv yurtunda oqumağa çarem olmadı. Kâtibe-maşinist, Yangiyül statistika idaresinde üyken statist, qurucılıq teşkilâtında teftişçi olıp çalıştım. Ondan soñ Taşkentteki Ğafur Ğulâm adına neşriyatınıñ qırımtatar muarririyetinde korrektor olıp çalıştım. Şimdi pensiyadam.
Ecdatlarımnıñ vatanına 1988 senesi mayısta qayttım, Aqmescitte yaşayım.
(2009 senesi dekabr 11-de yazılğan hatırlav)
Neşirge Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ genotsidini ögrenüv ve onuñ neticelerine qarşı çareler körüv boyunca mahsus komissiya reisiniñ muavini Elvedin Çubarov azırladı


text:
Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi mayıs 25-ke keçer gecesi Bağçasarayda ğayıp olğan Ervin İbragimovnı qıdırmağa devam ete. Bu aqta iyün 6-da, bazarertesi künü müessiseniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«2016 senesi mayıs 24-te belgisiz şahıslar Bağçasaray şeerinde «Ford Focus» markalı, E868CX region 01 devlet qayd etilüv işaretinen şahsiy avtomobilnen ketken İbragimovnı toqtattı, bundan soñ zorbalıqnen onı avtomobilge oturttı ve beli olmağan tarafqa alıp kettiler», dep hatırlattılar müessisede.
Bu vaqia boyunca Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 126-ci maddesi 2-ci qısmındaki a maddesi (insannı hırsızlav) boyunca cinaiy iş taqiq etile, dep qayd ettiler Taqiqat komitetinde.
Taqiqat organları İbragimovnıñ hırsızlanuvı aqqında er angi malümatnı elde etken sakinlerge, bundan da ğayrı, videokameralar onıñ avtomobilini ya da onıñ hırsızlanmasını videoğa yazğan maşna aydavcılarına bu aqta haber etmege muracaat etti.
Mayıs 25-te, saba Bağçasarayda devlet şurasınıñ sabıq deputatı, Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ İcra komitetiniñ azası Ervin İbragimov bu gece ğayıp olğanı aqqında belli oldı. Onıñ maşnası yol ortasında qaldırılğan tapıldı. Mayıs 24-te tahminen saat 23:00-te Ervin babasına telefon etip, ondan maşna vesiqaları aqqında soradı. Bundan soñ Ervinnen bağ bozuldı.
Ğayıp olğan Ervin İbragimov mayıs 25-te Meclis azalarınen Sudaqqa barmağa niyetlene edi, o yerde qırımtatar faalleri mahküm etilecegi planlaştırılğan.
Mayıs 27-de Bağçasarayda Rusiye İçki işler nazirliginiñ şeer idaresi binası yanında ğayıp olğan vatandaşnı tapmaq içün qıdıruv işlerini başlamasını talap etken onlarca qırımtatarlar toplaştı.
Mayıs 24-te Bağçasarayda hırsızlanğan Ervin İbragimovnıñ soy-sopları onıñ qaytarılması içün 1 million ruble bereceklerini ilân etti.
Qırım işğal etilgen soñ yarımada territoriyasında adamlar, hususan qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Bunen beraber, Rusiyege boysunğan Qırım taqiqat komitetinde «yarımadada qırımtatarlar kütleviy şekilde ğayıp olmağanını» bildireler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi, koronavirus tarqaluvı sebebinden Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında kirsetilgen sıñırlavlardan soñ Rusiye işğal etken Qırımğa kirip olamağan vatandaşlarğa yardım etecegini vade ete.
«Vatandaşlar temsilcilikke muracaat etip, memuriy sıñırdaki keçiş noqtasından vaqtınca işğal etilgen Qırımğa kirip olamağanını şikâyet ete. Vaziyetni taqir etip, yardım etmege tırışacaqmız», – dep aytıla temsilcilikniñ Facebook haberinde.
Ukraina baş nazir muavini Aleksey Reznikov, Kyiv kontrolindeki topraqlarda qaydı olmağan işğal etilgen Qırım ve Donetsk ve Lugansk vilâyetleri rayonlarınıñ sakinlerini esas Ukrainağa kirsetmemek qararı doğru olğanını saya. O, vatandaş içün istisna yapıp, keçire bileler, dep qayd etti. Ukraina aq qorçalayıcıları, qırımlılarnı ve Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen rayonlarınıñ sakinlerini kirsetmemek qararını takbih etti.
Ukraina Nazirler şurasınıñ martnıñ 17-nde bildirgenine köre, Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki kontrol noqtalarından keçiş aprelniñ 3-ne qadar sıñırlandı. Ukraina Devlet sıñır hızmeti, esas Ukrainada qaydı olmağan vatandaşlar kirsetilmeycek, dep añlattı.
Rusiye FSBsi martnıñ 18-nde saat 00-dan başlap esas Ukrainadan Qırımğa «çetel vatandaşlarını» kirsetmeycek.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Qırımda COVID-19 şübhesi sebebinden tibbiy közetüv alttında bulunğan insanlarnıñ sayısı eksilmey. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye ükümeti baş nazir muavini Yelena Romanovskaya mayısnıñ 22-nde koronavirus yuqunçına qarşı küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«2017 insan közetüv altında buluna, olarnıñ sayısı eksilmey. 1042 kişi evde, 294 insan hastahanede ve 681 kişi observatorlarda qala», – dep bildirdi Romanovskaya.
Onıñ qayd etkenine köre, dört hasta ağır alda buluna.
Qırımda mayısnıñ 22-nde 10 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti malümatına köre, bugünge qadar 324 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 25-i çetelden keldi, 32-si Rusiyeden keldi. 130 kişi tüzeldi, 9 koronavirus hastası vefat etti. Aqyarda 148 yañı koronavirus hastası qayd etildi, eki kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye TİN-niñ resmiy temsilcisi Mariya Zaharova Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ nevbetteki "Qırım platforması"nı Yaltada keçirmege teklifine cevap berip, "tedbirlerni memleketindeke şeerlerinde" keçirmege teklif etti.
Bunıñ aqqında Mariya Zaharova avgustnıñ 24-nde öz Facebook saifesinde yazdı.
«Prezidentke qrdaşcasına bir tevsiye: Yalta konferentsiyası ve Qırım platforması kibi çetel mesken yerleleriniñ şerefine tedbirler keçirmek ile masqara olmañız. Daa ne? Kyivde Aqyar observatoriyası insan aqları oturışı, Aluşta tamır halqları simpoziumı, Köktebel cıyını yoqsa Bağçasaray çeşme kongressimi? Bunıñ yerine Ukraina şeerlerinde, misal olaraq Odesa ya da Harkivde tedbirler keçiriñiz», – dep yazdı Zaharova.
Ukraina prezidentiniñ Ofisinde Rusiye TİN-niñ bu bildirmesine şimdilik cevap bermediler.
Kyivde avgustnıñ 23-nde «Qırım platformasınıñ» birinci sammitinde iştirak etken 43 memleket ve halqara teşkilât Ukraina topraq bütünligini halqara seviyede tanılğan sıñırlarda ğayrıdan tiklemege çağırğan ortaq Beyannameni imzaladı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba sammitte qabul etilecek beyannamağa temsilcileri Kyivge kelmegen devletler qoşula bile, dep bildirgen edi.
Rusiye sammit keçirilüvine qarşı naralızıq bildirgen edi. Moskva tedbirni «şabaş» dep adlandırdı ve iştirakçilerini aqibetler bekley, dep qorquza. Forum başlamazdan evel Rusiye akimiyeti Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba ve Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danilovğa qarşı şahsiy sanktsiyalar kirsetti.
Rusiye kontrolindeki «Qırım platformasını» ve avgustnıñ 23-nde Kyivde olıp keçken sammitini «Ukraina sakinlerine Qırımnı işğalden qurtaruv faaliyetini köstermek» içün «informatsion fon» dep adlandırdı.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Üzbäkstanda ilbaşı saylawı niçek uzdı?
Awraziya qaytawazı 11
Bügenge yazmabızda Üzbäkstanda ütkän ilbaşı saylawı xaqında süz alıp barabız.
Ağımdağı yılnıň 24 nçe oktyabrendä Üzbäkstanda ilbaşı saylawı uzdı. 29 nçı oktyabr’dä Üzbäkstan Cömhüriyäte üzäk saylaw komissiyäse başlığı Zäyniddin Nizamxokayev saylawnıň räsmi näticälären iğ’lan itte. Üzbäkstan Liberal’ Demokrat partiyäse namzäte Şäwkät Mirziyayev 80,12% tawış cıyıp ikençe tapqır ilbaşı bulıp saylandı. İl külämendä 16 million 212 meň 343 saylawçı tawış birde, bu terkälgän saylawçılarnıň 80,4%ın täşkil itä. Şäwkät Mirziyayev öçen 12 million 988 meň 964 saylawçı tawış birde. Ul 2016 nçı yılğı ilbaşı saylawında 88,61% tawış cıyıp ciňügä ireşkän ide. Üzbäkstan xalqınıň Şäwkät Miriziyayevqa qarata ışanıçı yuğarı dip äytä alabız.
Üzbäkstandağı ilbaşı saylawında 5 namzät köç sınaştı. Üzbäkstan Xalıq demokratiya partiyäse namzäte Maksuda Varisova 6,63% tawış cıyıp ikençe buldı. Qalğan kandidatlardan Milli qalqınu Üzbäkstan demokrat partiyäse liderı Alişer Kadırov 5,48%, Äylänä - tirä moxit partiyäse liderı Narzulla Oblomurodov 4,14%, Ğadälät sośial’ demokrat partiyäse liderı Bahrom Abduhalimov 3,39% tawış cıyuğa ireşte. Mäğ’lümatlardan kürengänçä, Mirziyayevtan başqa namzätlär partiya liderları bulğan säyäsätçelärdän torğan.
İlbaşı saylawın 600 dän artıq çit il häm 64 meň 450 cirle küzätüçe qaradı. Çit illärdän kilgän küzätüçelär saylawnıň açıq, ğadel uzuın assızıqladılar. 223 e çit il, 1 meň 439 ı cirle bulu belän bergä 1 meň 662 media äğ’zası Üzbäkstandağı ilbaşı saylawın küzätep bardılar.
Şäwkät Mirziyayev 25 nçe oktyabr’dä yasağan çığışında “Bügenge Üzbäkstan kiçäge Üzbäkstan tügel. Xalqıbız da 5 yıl êlekkege xalıq tügel. İň zur qazanışlarıbıznıň berse – bez irekle räweştä, üz köçebez belän irtägegä bitaraf bulmawıbıznı dönya cämäğät’çelegenä tağın ber tapqır isbatladıq. Monnan soň kire qaytu yuq, Üzbäkstan barı tik alğa baraçaq” dide.
Üzbäkstanda ilbaşı saylawı barışı uňışlı ütte dip äytä alabız. Çit il küzätüçeläreneň xisapları häm media äğ’zalarınıň xäbärläre monı bik açıq çağıldıra.
Soňğı saylaw arqasında Üzbästanda ğomumän alğanda partiyälärneň aktivlaşuı, aktiv saylaw kampaniyäse alıp baruları iğ’tibarsız qalmadı. Bu täräqqiyät’lär ilneň säyäsi atmosferasına häm säyäsi partiyälär arasında köndäşlek barlıqqa kilügä uňay öleş kertäçäk.
İlbaşı saylawı ilneň saylaw sistemasına qayber yaňalıqlar kertüdä möhim rol’ uynadı. Êlek tawış birü öçen pasport belän kilergä kiräk bulğan bulsa, soňğı saylawda maşina yörtü tanıqlığı belän tawış birü dä mömkin ide. Üzäk saylawçılar isemlege tözep, yäşäw urınına qaramıyça , watandaşlarğa qayda bulsalar şunda tawış birü mömkinlege tudırıldı. Saylaw bülekçälärendäge xezmätkärlärgä tüläw dä başqarıldı. Êlekke ilbaşı İslam Kärimov waqıtında mondıy ğadät bulmağan.
Üzbäkstan ilbaşı Şäwkät Mirziyayev yaňa wazıyfasında reformaların däwam itäçäk. Çönki Üzbäkstan xalqı saylawda bu reformalarnı yaqlawın häm xuplawın kürsätte.
Avtor – Abdrasul İsakov


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aluşta "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçilerine qırımtatarca laf etmege razı olmadı. Bunı "Qırım birdemligi" birleşmesi bildire.
Mahkemeci Roman Saprunov tercimannıñ istenilmesine "ziyankârlıq" ve "esnasnı uzatmaq ıntıluvı" dedi. Ve o maznunlarğa oturış rus tilinde keçirilecegini ve başqa tilden laf etüv "nizam bozuvı" kibi qabul etilecegini añlattı.
Bundan gayrı mahkeme oturışında mahkeme imayeniñ şikâyetini red etip, Eldar Kantemirov, Ruslan Mesutov, Ruslan Nagayev ve Lenur Halilovnıñ tevqif astında qaldırdı. Amma olar ne vaqıtqace apiste olacaqları aytılmadı.
Nevbetteki oturış avgust 31-ine tayinlendi.
Daa evel iyülde Aluşta "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca oturışta advokat Ayder Azamatov, müşterisiniñ qırımtatar tilinde tefsirleri sebebinden mahkemeci Roman Saprunovnen davalaştı.
O vaqıt mahkemeci, tercimannıñ yoq olmağanı içün mesuliyetli olmağanını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, bu "yuqarıdaki mahkemeniñ qararı".
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Cemaat sabırı soñsuz degil. Hususan, akimiyet tarafından insanlarnıñ ömürleri içün telüke olsa, dep tüşüne Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.
İnsanlarnıñ ğayıp olması ve ölümi qırımtatarlarnıñ narazılıq aktsiyalarını doğura bilemi sualine o aynı böyle cevap berdi.
Onıñ fikirince, Qırım işğaliniñ birinci künlerinden başlap qırımtatar halqına qarşı repressiyalar ep arta. Aynı vaqıtta, esir aluv usulları, «buña tecribeli insanlarnıñ alâqası bar olğanını köstere».
Meclis zanınca, böyle etip yerli akimiyet Moskvağa hızmet ete ve yarımada nezaret altında olğanını kösterecek ola.
Bundan evel, sentâbr 27-de Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su köyünde belgisiz şahıslar eki genç İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnı esir aldılar. Olarnı alâ daa tapmadılar.
Edem Asanov sentâbr 29-da ğayıp oldı. Bu künü kündüz onı Kezlev avtostantsiyasında körgen ediler.
Oğlannıñ qız qardaşı dey ki, Edem siyasetke kirişmedi, içtimaiy ağlarda bir de bir sert izaatlar qaldırmadı.
Oktâbr 6-da Edem Asanovnı Kezlevdeki baqımsız bir şifahanede ölü taptılar.


text:
Qırımnıñ Seyitler (Nijnegorskiy) rayonında 56 terekni qanunsız pıçtılar, dep bildire Kreml nezaretindeki Qırım prokuraturasınıñ matbuat hızmeti.
"Seyitlev - Qarasuvbaza maşna yolu boyu qanunsız terek pıçılması qayd etildi. Umumen, izin vesiqaları olmazdan, 56 terek yoq etildi, böylece, 200 biñ rublelik ziyan ketirildi", - denile beyanatta.
Prokuror teşkerüviniñ malümatını cinaiy dava açmaq içün tahqiqat komitetine yolladılar. Bu adisege köre, Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 260 maddesine (tereklerniñ qanunsız pıçuvı) binaen dava açılmaq kerek, dep qoştılar müessisede.


text:
Qırımnıñ Rusiye ükümeti reisi Yuriy Ğotsanük yarımadanıñ esas Ukrainadan Şimaliy-Qırım kanalı üzerinden Dnipro suvınıñ berilmesine ihtiyacı yoq, dep bildire.
Bu şekilde o, Qırımğa suv berilmeycegini aytqan Ukraina baş naziri Denıs Şmığalniñ aytqanlarına cevap berdi.
«Bugün iç suv resurslarımıznen çare tapamız. Qırımlılar, turistler ve cumhuriyet musafirleri içme suvınen temin etildi, hususan hocalıq-turmuş ihtiyacları içün de», – dep ayttı Ğotsanük TASS Rusiye agentligine.
Qırımda suv qıtlığı sebebinden Aqmescit sakinlerini suvnen temin etken suv borusına suv artezian quyularından alınıp başlandı.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ qurğaq oldı. Mayısta Qırım suv anbarları 7,1 mln metr kubqa daa az toldı, dep bildirdi Qırımnıñ suv hocalığı komiteti.
Ukraina suv problemleri ve melioratsiya institutınıñ müdir muavini Mıhaylo Yatsükniñ fikirince, Qırım suv anbarlarınıñ yedekleri o qadar az ki, yazda yarımadada fevqulâde vaziyet ilân etilecek.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi, Rusiye işğal etken Qırım ve Aqyarğa Şimaliy-Qırım kanalından suv berilüvi tek yarımada işğalden qurtarılğan soñ ola bile, dep hatırlattı.
İyünniñ 11-nde Ukraina baş naziri Denıs Şmığal Kyivdeki matbuat konferentsiyasında Qırımğa Dnipro suvınıñ berilüv meselesi Ukraina kün tertibinde yoq, dep ayttı.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Dünya qadınlar kününden Serbest Avropa Radiosı/Azatlıq Radiosı (RFE/RL) Azatlıq Radiosı ve onıñ Qırım.Aqiqat leyhası ile işbiriligi tutqan fotomuhbir Alina Smutkoğa jurnalistikağa qoşqan issesi içün teşekkürler bildirdi.
Smutko Serbest Avropa Radiosı/Azatlıq Radiosınıñ 12 qadın hadimi arasında qayd etildi.
«Olarnıñ işi cemiyetlerde büyük tesir qaldırdı ve bir çoq mukâfat aldı. Olar eñ qıyın şaraitlerde çalışıp, cesaret, añlav, azırcevaplıq ve yüksek zenaat standartlarını kösterdi», – dep aytıla korporatsiya beyanatında.
Daa evel Alina Smutkonıñ fotoresimi Serbest Avropa Radiosı/Azatlıq Radiosı Culture & Traditions umumkorporativ foto yarışınıñ üç ğalip işinden biri oldı.
Fevralniñ 18-nde Qırım.Aqiqat ile işbirligi yapqan fotograf Alina Smutkonıñ Rusiye işğal etken Qırımğa kirişi 2028 senesine qadar yasaq etildi.
Smutkonıñ fikirince, Qırımğa kiriş yasağınıñ sebebi onıñ zenaat faaliyeti oldı.


text:
Rusiye nezareti altındaki Qarasuvbazar rayonınıñ prokuraturası, “Taygan” Qırım safari parkında “Arslanlar ile kezinti”ni yasaqladı. Bu aqta parknıñ resmiy saytında yazılğan.
“Qarasuvbazar rayonınıñ prokurorı bizni “Arslanlar ile kezunti”den marum etti! Er vaqıt kibi, Oleg Alekseyeviçniñ (Oleg Zubkov - QA) mında olmağanını qullanıp, mahkeme qararı arslanlarnen kezintini yasaqladı”, - denile beyanatta.
“Taygan”, makeme qararını temyiz eteceklerini bildirdi.
“Biz küreşsiz teslim olmacaqmız. Ögde - apellâtsiya ve red etüvler. Bu hızmet içün küreş küçlü olacaq”, - dep yazılğan bildirmede.
2018 senesi iyülde “Taygan” parkında arslan turist Olga Solominanı tişlegen. Qadınıñ aytqanına köre, “Taygan” müdiri Oleg Zubkov o yerde edi, amma arslannı birden tınçlatıp olamadı.
Zubkov ise, Solomina sarğoş olıp, arslanğa qaşanğanğan ve bunıñ içün ayvan onı tişlegen, dep ayta.


text:
Haqıyqıy İsa shirkewi
"Haqıyqıy İsa shirkewi" bul 1917-jılı Qıtaydın' Beidjing qalasında tiykar salıng'an g'arezsiz shirkew. Bu'gingi ku'nde 45 ma'mlekette ha'm altı materikte shama menen 1.5 million ag'zag'a iye. Shirkew 20-a'sirdin' erte basında payda bolg'an ma'sixshiliktin' protestantlıq tarawına tiyisli. Olar İsanın' ekinshi keliwinen aldın barlıq milletlerge onın' o'miri haqqında jetkizip beriwdi maqset etip qoyg'an. Shirkewdin' baslı on oqıwı ha'm isenimi to'mendegiler:
- A'wliye ruwx
- Baptizm
- Ayaq juwıw
- Awliye isenim
- Dem alıs ku'ni(qala ku'ni)
- İsa Ma'sıx
- Injil
- Qutqarıw
- Shirkew
- Song'ı soraw


text:
Aqmecsitte benzin fiyatları paalılaşqanı qayd etildi, dep bildire Qırım.Aqiqat muhbiri.
Böylece, «Atan» benzin stantsiyasında aydavcılar arasına populâr olğan AI-95 markalı benzin 41,59 rubleden satıla. Bundan evel bu fiyat 40,99 ruble edi.
Aynı şekilde diger markalı benzin çeşitleri de paalılaştı.
Qırımdaki yermay satıcıları, yaqarlıqnıñ paalılaşmasını yermay fiyatlarınıñ paalılaşmasınen bağlaylar.
Qırımda benzin faiyatları, qıtaiy Ukrainada ve qomşu Rusiyeniñ regionlarındaki fiyatlarğa nisbetten eñ paalı ola.


text:
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Teymur ve Uzeir Abdullayevlerniñ anası Dilâra Abdullayeva iyülniñ 28-nde Kyivde Ukraina prezidentiniñ ofisi ögünde bir kişilik narazılıq aktsiyasını ötkere, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Rusiye balalarıma büyük apis cezalarını berdi, oğullarımdan biri bir buçuq yıldan berli SİZOda yata. Beş yıldan berli oğullarım azat etilsin dep tırışam ve prezidentke muracaat etmeşe isteyim, Ukraina vatandaşları olğan oğullarımnı azat etmek içün neler yapılğanın bilmege isteyim», – dep izaatladı narazılığını Dilâra Abdullayeva.
Şimdilik Prezident ofisinden qadınnıñ yanına kimse çıqmadı.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ ükmüni 2019 senesi iyün ayında çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi bu davanıñ bütün mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.