text:
Sverdlov ölkäsendä Tatar häm Başqort telläre uqıtuçılarınıñ yarışması ütte
Konkurs şartlarınıñ iñ qatlawlısı bulıp üz-üzeñä analiz yasaw, xezmäteñne, üz potensialıñnı bäyäli belü tordı. Küplär öçen bu ber yaqtan yaña, awır mäs''älä bulıp toyılsa, ikençe yaqtan, eçke rezervlarnı mobilizatsiälärgä öyränü öçen bik yaxşı alım buldı.Ä inde bäygeneñ näticälärenä kilsäk, barlıq kürsätkeçlär buyınça da iñ yaxşı näticälär kürsätüçe Bitken awılı başlanğıç mäktäbe uqıtuçısı Svetlana Axunova buldı. 28 yäşlek Svetlana xanım tuğanda uq pedagog bulıp tuğan diärlek. Qazan däwlät pedagogiä institutınıñ tatar tele häm ädäbiät bülegen tämamlap qaytuı anıñ tumıştan kilgän säläten tağın da üsterergä, kamilläşterergä yärdäm itkän.
Şulay itep, tatar tele uqıtuçıları arasınnan berençe urınnı Svetlana xanım Axunova aldı. Aña “Master-klass”, yäğni “İñ osta uqıtuçı” digän isem birelde. Şulay uq Raxmanqul awılınnan Zöhrä Adıyıwa, Äceğoldan Älfiä Xäsänova, Şäkürdän Asia Gil''manova, Ärtä Şiğerennän Ğäzizä Barxaevalar da bik zur kürsätkeçlär kürsättelär. Üzeneñ yağımlılığı, här balanı ayırıp, iseme belän endäşep balalarnıñ küñelen yawlap ala belüe öçen Aqbaş awılınnan Miläwşä Gabdraxmanovağa “İñ kürkäm uqıtuçı” iseme birelde. Ä Tübän Äridän Gölçäçäk Nusratova “İñ yäş uqıtuçı” isemen aldı.Gölçäçäk äle çınlap ta bik yäş, täcribäse dä bik az. Şulay bulsa da anıñ qıyulığı, bäygedä axırğa qädär qala aluı maqtawğa layıq. Gölçäçäk üze biredä qatnaşuına bik quanuın, bik küp yaña närsälärgä öyränüen belderde.
Konkursta qatnaşuçı ber genä uqıtuçı da iğtibarsız qalmadı, härbersenä dä qimmätle büläklär birelde. Konkursnıñ general'' sponsorı itep Yekaterinburg şähärendä eşläp, tatar millätenä igelekle yärdäm kürsätüe belän dan totqan Milli Media-Xolding iğlan itelde. Xoldingda nigez saluçı Rinat Sadriev, Rinat Askarov, Al''bert Abzalov barlıq matdi çığımnarnı häm büläklärne üz cilkälärenä kütärdelär.Tatar tele uqıtuçıları üzlärenä mondıy iğtibarnı berençe kürülären äytep, bik tä''sirländelär. Alarnıñ awır xezmäten bolay bäyäläw alarda yaratqan eşlären tağın da yaratıp başqarırğa omtılış tudırdı.
Konkursnı oyıştıruçılar şulay uq Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetına häm Tatarstannıñ daimi wäkillegenä bik räxmätle. Alarnıñ yärdäme, qayğırtuçanlığı härdaim sizelep tordı.Başqort tele uqıtuçıları konkursı Yuğarı Pışma şähärendä uzdırıldı. Başqortstannıñ Sverdlov ölkäsendäge daimi wäkile Näfisä xanım Tyumenseva söyläwençä, bu konkurs ta bik yuğarı däräcädä ütkän.
Şulay itep, Sverdlov ölkäse mäğärif üsterü institutı metodistı Zäytünä xanım Şäymöxämmätova başlanğıçı belän başlanğan bu igelekle eş milli mäğärif tormışında iskitärlek zur waqiğa buldı.Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


c: text/html

text:
Tatarstan tatarları III Bötendönya Tatar Kongressına äzerme?
4 iyündä Bötendönya Tatar Kongressı cirle bülekläre citäkçeläre kiñäşmäsen ütkärde. Dönyağa sibelgän tatarlarnı berläşterüçe oyışma häm tatarlarnıñ märkäze, Qazan III Kongressqa äzerme soñ? Başqarma komitet räise İndus Tahirov söyli:“Üzeñneke üzäktä, dilär. Tatarstan - böten tatarlarnıñ urtaq yortı. Tatarstan bulmasa, tatar milläten taptap, izep kitärlär ide. Bez, Qazan tatarları monda çın milli tormışnı tözi aldıq.”
İndus äfände äytkänçä, III Kongressnıñ finans mäs’äläläre, delegatlarnı qarşılaw, urnaştıru problemaları xäl itelgän. Räis çığışınnan soñ başqarma komitet xezmätkäre İlham Fattaxov cirle büleklärneñ xäle turında söyläde. Ul yaxşı häm sülpän eşläwçe cirle büleklärne bilgeläp, qayber rayon oyışmaların eş plannarın cibärmäğän öçen tänqitläp aldı. Şulay itep, «kontora pişet» , eşlär cay ğına bara sıman, läkin cirle bülek wäkilläre çığışları, barısınıñ da alay al da göl tügellegen kürsätte. İñ töp problema milli añ tärbiäläw. Tatarça urta belem izge teläk kenä bulıp qala. Milli, mäğarif, latinğa küçüdäge eşlärne çığış yasawçılarnıñ berse bilgeläğändäy, näq Lenin babay äytkänçä, «şag vpered, 2 şaga nazad», yäğni ber adım alğa, ike adım artqa dip taswirlarğa bula. Ägär dä tatar balaları sanı 10-nan kim bulsa, tatar sıynıfın açu röxsät itelmi. Küpçelek mäktäplärdä tatarça uqıtu berniçä säğätlek tatar tele häm ädäbiyäte däreslärenä genä qaytıp qala. Şunnan soñ, tatarça yuğarı belem alu probleması kilep tua. Şulay itep, tatar tele “kuxnya” tele, öydä, uramda söyläşä torğan tel bulıp qala.
Tatarnıñ eçtän tarqalu protsessı da bara. Tatarlığıbıznı saqlawçı awıllarda da eçüçelek, azğınlıq basa bara. Tatar ğailäläre yözen, äxläğen cuya bara.
Ä märkäzebezneñ, Qazannıñ xälenä kilgändä... Äye, älbättä, Qazan bik üzgärde, maturaydı. Läkin, ägär dä I Bötendönya tatar Kongressında qatnaşqan delegatlarga tağın III konressqa kilü nasıyp bulsa, alar äle dä, elek kürgän kimçeleklären kürerlär. Uram isemnären tatarça, xätta, üzäk uramnarnı latin imlasında yazıp çıqtılar, ämma, törle berençe çiratta kiräkle oyışmalarğa, äytik, elemtä büleklärenä, poçtalarğa, xoquq saqlaw oyışmalarına kersäñ, tatarça añlatmalar, belderülär eşläw tärtibe turında iğlannar kürä almassıñ. Äye, millät, mädäniät üseşeneñ konsepsiäse, xoquqi nigezlämäse bar. Däwlät telläre turındağı qanunğa 10 yıl. Latin imlasındağı yazunı qaytara başlağanğa da şul çama. Läkin çinovniklarğa, türälärgä milli üseş şul mäçetlär sanı, mäçet manaraları üseşenä genä qaytıp qala.
Alay da, uñışlı eşlär dä bar. Tatar kongressınıñ Älmättäge bülege mödire Zöfär Däwlätov anıñ tuğan töbägendä yäşäwçe tatarlarnıñ da mädäni tormışınıñ canlanuı turında söyläp birde. Ul Älmät administratsiäsendä eşli, üze injiner, küptän tügel anıñ «Tormış diğän yazmış» kitabı dönya kürde. Anda avtornıñ millät turındağı şiğerläre häm xikiyäläre tuplanğan.
Ni qızganıç, Älmättä dä, qayber başqa şähär häm rayonnarda da Tatar kongressı bülekçälären tözügä iğtibar citmi. Şuña kürä Tatarstan tatarlarnınıñ mänfäğäteneñ yaqlaw, cämäğätçelekne milli problemalarnı xäl itügä tuplaw haman kiçekterelä bara. Pänceşämbe könne ütkän seminar-kiñäşmädä bu yaña häm möhim eşneñ uñay häm tiskäre yaqları küzgä taşlandı. Tatar Kongressına Tatarstan tatarları da yaxşı äzerlänergä tieşlege härkemgä añlaşıldı.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qaray dini
Qaray dini ya da karaimizm - Qaraylarnıñ dinidir.
Qaray dini adı ile tarihqa kirgen inanç - VIII asır felsefeci Anan ben David nazariyesiniñ esasında inkişaf etken. Bu inançnıñ temelinde Tevratnıñ eñ esas printsipleri, yani Tañrı ve yaqınlarğa sevgi, yatadır. Qaraylar on din buyruğına riayet eteler. Eskiden bu inançnıñ tarafdarlarına - Muqaddes Kitaplarıñ Oğulları denile edi. Anan ben David nazariyesiniñ esas printsipi - Muqaddes kitaplarnıñ er kes özü ögrenmeli, başqalarnıñ fikrine dayanmamalı. İbadetler em ana tilinde, em de Tevratnıñ (yani qadimiy yeudiy) tilinde keçer edi. İlâhnıñ adı olaraq eski türk tilinden alınğan Teñri adı qullanmaqta. İbadetler dualar ve Davud mezmurlarından (psalmlarından) ibarettir. Bundan ğayrı muhtaclarga yardım etmek, cümertlik köstermek - Teñrige ibadet yerine keçer edi. Hahamlarnıñ episi bu printsipke riayet ete ediler. Barlıqlı qaraylar da olardan artta qalmayıp, fuqarelerge yardım etmege tırışa ediler. Diniy bayramlardan çoq yayğın "Hıdci tambılarnıñ" (Paskaliya bayramı) ve "Hıdci aftalarnıñ" (Pâtidesâtnitsa) bayramları edi. Cumaertesi künü muqaddes kün sayıla, orazalar tutula, orazalar qurban bayramınen bite. On buyruq ve Tevratnen beraber, qaraylar eski inançlarına da riayet eteler. Qaraylar ala da muqaddes emenlerge, eyi ve yaman ruhlarğa, eyilik tañrısı - Uluğ Ata ve yamanlıq tañrısı - Qarğal Atağa inananalar. Qarğal Atanıñ adınen analar yaramaz balalarını qorquta ediler. Carşenbe künü - eski inançlarğa köre "qan kün" yani qurban künü sayıla. Bazı ayvanlar (meselâ, horaz ve qaşqır) da muqaddes sayıla edi.
Bizim künümizge qadar Muqaddes Emenlerge tapınma merasimi de yetti. Keçken asırnıñ soñlarında, qurğaqlıq vaqtında qaraylar Çufut Qale Kenassalarından Balta Tiymez mezarlığına kelip, yağmur dualarını oqup, emenlerge tapına ediler. Olar emenlerniñ yardımına inanıp, tereknlerni pıçmaga yasaqlağan ediler. İnançqa köre, muqaddes emenler yanında yapılğan dualarnı Teñri qabul ete eken. Seraya Şapşalnıñ qayd etkenine köre, resmiy dinniñ bu eski inançlarını yasaqlamağa küçü yetmedi.


text:
Vladimir Putinne prezident itep saylaw ilneñ kiläçäge öçen qurqular uyata
Rusiä prezidentı Vladimir Putin, aldan kötelgänçä, tağın 4 yıl xakimiattä qalu xoquqın qazandı, yäkşämbe könne uzğan saylawlarda ul birelgän tawışlarnıñ 71 protsenttan artığın yawladı. Tulısınça diärlek prezidentqa tuğrı bulğan parlament, prezidentqa yaqın keşelärdän genä torğan xökümät häm däwlät tarafınnan kontrol'' itelgän mäğlümat çaraları belän Rusiäne aldağı 4 yılda närsä kötä?
Audio, Vladimir Putin
Küp partiäle sistemanı nığıtu, ildä sivil cämğiat qoru, matbuğat ireklegen tä''min itü - Putinneñ şuşı wäğdäläre Rusiädäge qayber keşelärdä bälkem çınnan da ömet uyatadır, läkin anıñ xakimiattäge soñğı yılların küzätep barğannarnı alar aldıy almıy. Qayçandır Duma deputatı bulğan Vladimir Lısenko Rusiä qayber elekke sovet respublikaları saylağan yuldan bara dip isäpli.
Audio, Vladimir Lısenko
Şulay itep, Vladimir Lısenko, Rusiä tizdän Törkmänstan xälendä qala ala dip isäpli. Mäskäwdäge Carnegie İnstitutında eşlägän Nikolay Petrov ta, Putinneñ berençe prezidentlığı häm anıñ yañadan saylanuı, Rusiädä nıq üzäkläşterelgän, avtoritar xakimiat urnaştıru öçen nigez qora dip uylıy. Häm bu, cämğiat öçen genä tügel, xakimiatneñ üze öçen dä problema bula ala di Petrov.
Audio, Nikolay Petrov
Vladimir Putinneñ xakimiatne fäqät üzenä genä tuplawı, anıñ näticäle buluı öçen töp şartnı - xakimiat balansın yuqqa çığara - Nikolay Petrovnıñ qurquı şunnan ğibarät. Ansız ildä yaman qararlarğa kirtä quyu, ğomumän, ildäge wäzğiatne döres itep kürü mömkinlege yuğala häm bürokratiä bar närsäne dä üze telägänçä sürätli başlıy. Här prezident ta, bigräk tä ul qıyu iqtisadi reformalar yasawnı wäğdä itkändä, üz qararlarınıñ döreslegen belü öçen çittän kilgän tänqitkä moxtac, Putin Rusiäsendä näq menä şuşı ölkädä problemalar inde kürenä başladı.
Kärim Kamal, Praga


text:
AQŞ häm Ğiraq xökümäte köçläre Fällücädäge ğisyançılarğa qarşı xärbi operatsiäne däwam itep öydän-öygä alğa bara. Ul arada başqa şähärlärdä dä bäreleşlär başlanuı turında xäbär itelä.
AQŞ xärbiläre äytüençä, AQŞ häm Ğiraq köçläre Fällücäneñ küpçelek öleşen yawlap alğan.
Öydän-öygä yörep tikşerüçe xärbilär qoral tuplanmaları tapqan, ğisyançılar qulındağı berniçä keşene azat itkän.
Ämma Qızıl Yarımay wäkile Firdüs äl-Ubadi Fällücädäge bäreleşne zur faciğä dip atadı häm şähärdäge tınıç xalıqnıñ sälamätlege, isänlege öçen AQŞ köçläre belän Ğiraq xökümäte cawaplı dide.
AQŞ köçläre uzğan töndä Mosul şähärenä hawa höcüme yasadı. Bu hawa höcümnäre politsiä stansiälärenä ut açqan, häm bu atnada politsiä belän uram bäreleşlärendä qatnaşqan ğisyançılarğa yünältelde.
AQŞ xärbiläre äytüençä, Mosuldağı atışlarda ber amerikan soldatı hälak bulğan.
Kirkük şähärendä politsiäneñ 3 tikşerü qapqasına höcüm bulğan.
Ğiraq politsiäse häm xökümät köçläre Baquba şähärendä 1 ğisyançını üterde, öçesen qulğa aldı dip xäbär itelä.


text: Tönyaq Koreälä parlament xökümätteñ keüätle atom arsenalı buldırıu buyınsa tırışlıqtı hözömtäleräk iteü xaqındağı qararın xuplanı. Pxenyändıñ inde ber-nisä tapqır beldereüensä, bıl Quşma Ştattar yağınan yanaw säbäple eşlänä. Tönyaq Koreä yetäksehe Kim Çen İr ber tawıştan ildäge möhim wazifağa – milli haqlanıu komitetı räyese itep haylanğan. Ul komitetqa 10 yıl yetäkselek itä inde. Kisä Amerika Quşma Ştattarı sirattağı tapqır Koreä xalıq demokratik respublikhınıñ atom proğrammahı tiräläy qonflikttı tınıs yul menän köyläwgä ireşeü niäte xaqında belderze.


text:
Sabantuylar ütä
Uzğan yal könnärendä törle töbäklärdä häm Tatarstan şähärlärendä Sabantuyı uzdı. Xäzergä Qazan Sabantuyı ütmäde äle, ul 24 iyündä yañaça itep xalıqara at çabıştıru kompleksında bulaçaq. Qayber dairälär Yaña Savin häm başqa rayonnarda ğädättägeçä Sabantuyı ütkärmäwgä qänäğätsezlek belderä. Ä menä uzğan şimbädäge Yäşel Üzän Sabantuyında FSB, anıñ partnerları Amerikanıñ küzläw idäräse, İzrail', Qıtay häm başqa küp kenä däwlätlärneñ maxsus oyışmaları, küzläwçelär, şpion, terrorist totuçılar qatnaştı. Ğädättägeçä, mondıy hönär wäkilläre üzläreneñ xislären berniçek tä beldermiçä iğtibar belän küzätep qaytıp kittelär. Täcribäle keşelär alarğa Sabantuyı bik oşağan dip sanıy. Här Sabantuynıñ üz xikmäte, beräwlär anda cırlıy, bii, ikençelär yögerä, köräşçelär bäygesen qarap tora. Bilgele köräş ostaları Sabantuyı sayın maşina häm qimmätle büläklär cıyıp yöri.
Rimzil Wäli


text:
"Aziä yulbarısları" yañaça, kürşeläre belän dä berläşü yulların ezli
Düşämbedä Malayziä başqalası Kuala Lumpurda Könyaq-könçığış Aziä illäre berläşmäse - ASEANnıñ yıllıq cıyını başlandı. Öç kön däwam itäçäk söyläşülär çärşämbedä ikençe ber olı oçraşuğa - Könçığış Aziä Summitına quşılıp kitä, anda inde ASEAN illärennän tış tağın 6 mämläkät çitäkçeläre qatnaşaçaq. Könyaq-könçığış Aziädä dä Yewropa häm Tönyaq Amerikadağı kebek, erelänü, berläşü ğälämäte sizelä.
Çärşämbedä açılaçaq Könçığış Aziä Summitında ASEANdağı 10 äğza ildän tış Qıtay, Hindstan, Yaponiä, Könyaq Koreä, Australiä, Yaña Zelandiä häm Rusiä dä qatnaşaçaq. Şul da iğtibarnı cälep itä - älege oçraşuğa Quşma Ştatlar çaqırılmağan. Malayziä başqalasındağı şul olı cıyınnıñ maqsatın ASEAN general sekretare Oñ Keñ Yoñ, ul ASEAN illäreneñ üz kürşeläre belän niçek berläşä aluın tikşeräçäk, dip añlata:
"Aziä xäzer üseş çorı kiçerä. Şul şartlarda Aziä illäre üzara niçek eş itä ala? Niçek itep bez şul eş itüne nıq wä totrıqlı oyıştıra alabız?", di ASEAN general sekretare, Könçığış Aziä Summitı cawap ezliäçäk sorawlar turında.
Qayber belgeçlär, ASEAN illäre Könçığış Aziä Summitın berençe çiratta üz mänfäğätlären qayğırtıp ütkärä, alar Qıtay, Hindstan, Yaponiä kebek ere iqtisadi mämläkätlär belän araların zamana taläplärenä turı kiterep üzgärtergä teli, dip isäpli. Singapordağı Saqlanu wä Strategik tikşerenülär institutınnan Hiro Katsumata:
"Bu Könçığış Aziä Summitınıñ ideäse - hiçyuğı ASEAN öçen, - ASEAN mänfäğätlären çittäge iqtisadi qüwätlär - Qıtay, Hindstan, Yaponiä belän köyläw", dip isäpli Singapordağı belgeç.
Hongkongtağı Säyäsi wä İqtisadi risk dip atalğan şirkät wäkile Robert Broadfoot isä, Könçığış Aziä Summitı kiñräk tırışlıqlarnıñ ber öleşe genä bulıp tora, anıñ näticälären äle berniçä yıl kötärgä kiräk, dip isäpli:
"Sez xäzer kürgän närsä şul ki, ber törkem il üzläreneñ ni däräcädä tığızraq eş itä alu mömkinlegen tikşerä. Minemçä, tağın ber 10 yıldan soñ sez töbäktä yaña berläşmäneñ yaña isemen kürä alaçaqsız, yäisä ASEAN iseme qalsa da, ul xäzergese belän çağıştırğanda bötenläy başqa bulaçaq", di Hongkongtan Robert Broadfoot.
Könçığış Aziä Summitı ideäse berençe märtäbä 1991-nçe yılda, Malayziäneñ ul çaqtağı premyer-ministrı Maxatxir Möxämmät tarafınnan täqdim itelgän ide. Döres, ul ASEANdağı 10 il yanına Qıtay, Yaponiä häm Könyaq Koreäne genä çaqırırğa, yäğni yaña berläşmäneñ baştan uq Könbatışqa, berençe çiratta Quşma Ştatlarğa bötenläy bäyle bulmawın teläde. Ämma Yaponiä, İndoneziä, Singapor bu mäs''älädä beraz başqaçaraq fiker yörtä bulıp çıqtı. Qıtaynıñ artıq kütärelüennän şürläp alar bu oçraşuğa Australiä, Yaña Zelandiä häm Hindstannı da çaqırunı xup kürde. Bu Qıtaynıñ açuın çığardı, çönki ul bu öç ilne Quşma Ştatlarğa bik yaqın toruda ğäyepli.
Kärim Kamal


text:
Falluca höcüme Ğiraq üzägendä tınıçlıq urnaşuğa kitermäs digän borçular bar
Sişämbedä Amerikan häm Ğiraq xärbiläre Falluca şähärenä höcümnären däwam itte. Xärbi ğämällärneñ maqsatı – ğisyançılar qulında bulğan qalanı ğinwar saylawlarına qädär waqıtlı xökümät qaramağına qaytaru, üzäk Ğiraqta tınıçlıq urnaştıru. Tik Falluca höcümnäre bu maqsatqa ireşergä yärdäm iterme, yä isä, kiresençä, qarşılıqnıñ köyçäyüenä kitererme?
Audio (Turi Munthe): "Bu ike yamannıñ bersen saylaw. Çönki, bar närsä cimerelep betkännän soñ tözekländerü eşlären başlasañ da, sin bareber başta cimerüçe bulıp torasıñ. Läkin ikençe yaqtan qarağanda, näticäsez söyläşülärne dä küpme kötep utırırğa bula?"
Berniçä atna barğan söyläşülärdä Ğiraq xökümäte Falluca citäkçelärennän çit il suğışçıların şähärdän quıp çığarırğa taläp itte. Tegeläre – alar inde küptän kitkän, dip täqrarladı. Şunnan soñ xökümät höcümnän başqa çara yuq digän näticägä kilde.
Tik menä belgeçlär fikerençä, Fallucada köç qullanu tiskäre näticägä kiterä ala. Berençedän, ğisyançılar Fallucadan çınlap ta kitkän bulıp, köçlären başqa urında tuplarğa mömkin. Mondıy xälneñ inde bulğanı bar, misal öçen Samarrada. Ğiraq İdarä şurasınıñ elekke äğzası, bäysez körd belgeçe Mäxmüt Othman:
Audio (Mäxmüt Othman): "Sammarra höcümennän soñ, amerikannar anda, şähärne Ğiraq xökümäte kontrol itä, didelär. İke ay da ütmäde, ğisyançılar kire qayttı. Çönki, operatsiä waqıtında alar qaladan çığıp kitä, betkäç kire qayta."
Waqıtlı premier Ayad Allawi Samarra operatsiäsen qalanı ğisyançılardan arındıruda ürnäk dip atağan ide. Uzğan şimbädä bu şähärneñ politsiä büelgenä bulğan intihar höcüm näticäsendä 34 keşe hälaq buldı.
Falluca höcümeneñ tağın ber ixtimal tiskäre yağı - küp sanda tınıç keşelär ülsä, xalıqta xökümätkä qarata tiskäre mönäsäbät köçäyergä mömkin. Äytik, sişämbedä Sönnilärneñ İslam partiäse xökümättän çığuın iğlan itte. Partiä räsmie Möxsän Äbdel Xämit Falluca xöcümnären tınıç xalıqnı ğazaplaw dip atadı.
Londondağı Saqlanu häm İminlek institutı belgeçe Turi Munthe süzlärençä, Falluca häm başqa urınnarda xärbi ğämällär betkän oçraqta da, çın köräş şunnan soñ ğına başlanaçaq, bu köräş – xalıqnı saylawda qatnaşırğa öndäwdän ğibärät bulaçaq. Älegä cirle propaganda näq kiresen eşli:
Audio (Turi Munthe): "Falluca häm Sönnilär Öçpoçmağı digän töbäktä, bu saylawlar sönnilärne xakimiättän çitlätü öçen ütkärelä digän fiker alğa sörelä. Şuña kürä, aldağı köräşneñ ber maqsatı – keşelärne tawış birü urınına kitertü bulsa, ikençese – bu töbäktä ışanıçnı qaytaru."
Şuşı psixologik köräştä waqıtlı xökümätkä qarşı toruçılar arasında: elekke sönni Saddam tarafdarları da, esktremist islamçılar da, çit il suğışçıları da, üzlären "millätçe" dip atağan amerikannarnıñ Ğiraqnı basıp aluına qarşı köräşkän törkemnär dä bar.
-Ali Gilmi


text:
Ukraina parlamentı Yanukoviç xökümätenä ışanmawın belderde, prezident Kuçma isä ikençe turnı ğına qabatlawğa qarşı çığa
Ukrainadağı säyäsi krizisnı çişügä yardäm itü öçen çärşämbedä Kievkä yänä xalıqara aradaşçılar kilde, xörmätle tıñlawçılar. Läkin alar torğan sayın qatlawlana barğan wäzğiat aldında tora - Ukraina parlamentı irtän qızu bäxäslärdän soñ premyer-ministr Viktor Yanukoviç xökümätenä ışanmawın belderde. Läkin soñğı süzne bu mäs''älädä prezident Kuçma äytergä tieş, xökümät üz eşen barı tik prezident qararı belän genä tuqtata ala.
Audio, Volodomir Lıtvin
229 deputatnıñ tawışı belän qabul itelgän şuşı qararnı oppozitsiä alqışlap qarşıladı, läkin monıñ xäzerge säyäsi wäzğiatkä tä''sire zur bulmas kebek, çönki xökümätne eşennän alu xoquqına barı tik prezident qına iä. Ä anıñ şundıy qatlawlı çorda fikerdäşe Viktor Yanukoviçne urınınnan aluı ikele. Älegä Leonid Kuçma Ukraina Yuğarı mäxkämäseneñ ikençe tur tawış birü barışın tikşergän utırışında anıñ näticäläreneñ qanuni bulu-bulmawın açıqlawnı kötä häm berük waqıtta üzeneñ, mäxkämä ikençe tur näticälären ğämäldän çığarsa, yaña saylawlarnı yaqlayaçağına işarä itä. Bu mäs''älädä ul yänä oppozitsiä belän kileşä almıy, çönki Yuçenko yağı näq menä ikençe turnı qabatlawnı alğa sörä.
Audio, Leonid Kuçma
"Yañadan tawış birü, yäğni ikençe turnı ğına qabatlaw fars bulır ide, min monı berqayçan da yaqlamayaçaqmın di Ukrainanıñ xäzerge prezidentı Kuçma. Soñğı xällär sürätendä xäzerge prezidentınıñ wäzğiatne çişü eşen üz qulına alırğa teläwe sizelä. Çärşämbedä üz yal utarında xökümätneñ qayber äğzaları belän ütkärgän kiñäşmädä ul, nizaqnı çişü maqsatında ildäge säyäsi köçlär arasında konstitutsion kileşügä ireşü kiräklege turında belderde. Prezident süzlärençä, ägär dä Yuğarı mäxkämä ikençe tur barışında tupas bozular häm xärämläşü buluın açıqlıy ikän, ildä xakimiat buşlığı xasil bulaçaq, moña yul quymas öçen bar säyäsi köçlär dä urtaq ber qararğa kilergä tieş. Yanukoviç kebek ük ikençe turnı ğına qabatlawğa qarşı çığuın Leonid Kuçma çärşämbe töştän soñ Kievtä xalıqara aradaşçılar belän başlanğan oçraşuda da qabatladı. Bu söyläşülärdä yänä Pol''şa wä Litva prezidentları Aleksandr Kwasniewski häm Valdas Adamkus, Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät wä iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile Javier Solana, Yevropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması başlığı Jan Kubiş, Rusiäneñ Däwlät Duması citäkçese Boris Grızlov, Ukraina parlamentı räise Volodimir Lıtvin qatnaşa. Soñraq alarğa ike köndäş nämzät - Viktor Yuçenko häm Viktor Yanukoviç tä quşılırğa tieş ide, läkin irtän Yanukoviçneñ awırıp kitüe turında xäbär itelde, şuña kürä anıñ söyläşülärgä quşıluı şikle. Ul arada Yanukoviçneñ tuğan yağı häm töp nığıtması Donetskidä cirle xakimiat, ölkäneñ Ukraina eçendä möstäqil ber subyekt buluı mäs''äläsen 9-nçı ğinwarda referendumğa çığaraçağın belderde. Bu qarar ölkä şurası utırışında qabul itelde.
Kärim Kamal


text:
Kiläçäk balet säxnäsendä kürenekle tatar biüçeläre bulırmı?
24 may könne Qazanda mäşhür biüçe Rudol'f Nuriev isemendäge 20 balet festivale tögällände. 10 kön buyı däwam itkän bu biü bäyrämendä Färit Yarullinnıñ “Şüräle”se dä kürsätelde. Älbättä anı klassik sänğät'ne söyüçelär milli ruxtağı äsär bularaq ta qabul itte. Şürälene başqarğan Ruslan Savdenov, min bu obraznı şulqädär yaratam. Urmannıñ şayan balası bit ul, dide. Ruslannı Qazan tamaşaçısı yaxşı belä, balet festival'lärendä dä iseme tanıla başlağan. Xalıqara bäygelär lawreatı ul. Ruslan Jälil teatrında Şurälene ikençe yıl bii. 5 nçe yıl Cälil teatrı säxnäsenä mengänenä 5 nçe yılı kitkän. Almatıda tuğan, anda xoreografiä uçilişçesın betergän. Ber yıl Almatıda biegäç anı Qazanğa çaqırğannar. Tatarstan başqalasındağı sänğät yortın berençe tapqır kürügä ük ul, menä bu minem teatr digän.
Ni öçen näq minem teatr? Min yäşärgä häm üsärgä tieş teatr. Här yıl sayın premyeralar bula. Törle festival'lär uza.
dip kiläçägenä zur ömetlär bağlıy Ruslan Savdenov. Nuriev isemendäge balet festivalenä ğädättägeçä isemnäre bilgele, kürenekle biüçelär dä çaqırıla. Söyembikäne Taras Şevçenko isemendäge Ukraina milli opera biüçese, Ukrainanıñ xalıq artistı Tat'yana Golyakova başqardı. Ul bu partiäne maxsus öyrängän. Söyembikä obrazında ikençe tapqır inde ul.
Tänäfestä qıllı kvartet Kiek qazlar äsären uynıy. Şüräle baletınıñ berençe öleşen qarağan tamaşaçınıñ ber öleşe köy tıñlıy, ber öleşe Nuriev festivalenä bağışlanğan kürgäzmä belän tanışa. Kürenekle balet biüçese Revdar Sadıykov üz waqıtında Şürälene iñ osta başqaruçılarnıñ berse bulğan. Kürgäzmädäge afişa, mäqälä änä şul turıda söyli. Söyembikä obrazı İrina Xäkimova iseme belän tığız bäylängän. Min Kiek qazlar köyen tıñlıy-tıñlıy 20-nçe balet festivale uñayınnan çığarılğan buklet belän tanışam. Töp rol'lärne başqaruçılar arasında tatar isemnäre bötenläy yuq dip äyterlek. Don Kixotta ğına Uram biüçesen Stanislavski häm Nemeroviç- Dançenko isemendäge akademiä muzıkal' teatrı artistı Qädriä Ämirova başqara. Ä bütän tatar familiäläre yuq…
Qazanda 10 kön buyı däwam itkän balet biyuçeläreneñ bäyräme başqalarınnan üzeneñ 20- nce tügäräk sanlı buluı häm monsına berençe tapqır Boris Eyfman citäkçelegendäge Peterbur däwlät akademiä balet teatrı kilüe belän ayırılıp tordı, di Vladimir Yakovlev. Ul Musa Cälil isemendäge Tatar däwlät akademiä opera häm balet teatrınıñ sänğät citäkçese. Peterburlılar ike kön rättän şığrım tulı zalğa ber küreneşle “Rekviem” häm “Minem İerusalıymıym” digän äsärlärne kürsätte. Färit Yarullinnıñ “Şüräle” baletında da ber genä buş urın da yuq ide.
Uzğan yılğı festival'dä “Yosıf Qissası” ide. Bıyıl isä “Şüräle”. Kiläse yılğa isä festival' repertuarı başqaçaraq ta bulırğa mömkin.
di Yakovlev. Bügenge köndä Cälil teatrında “Aqqoş küle”, “Don Kixot”, “Jizel'” häm başqa klassik äsärlär belän bergä, barlığı alar 11, milli ruxtağı “Şüräle” häm “Yosıf Qissasın” da biilär. Milli äsärlärne quyu bik qatlawlı di sänğät citäkçese. Yosıf Qissaın quyarğa äzerläw eşläre genä dä ike yılğa suzıldı. Bu tema bit barlıq konfessiä keşelärenä dä añlaşıla. Yosıftağı ideyä ul möselmannarğa da, katoliklarğa da, xristiannarğa da, törle xalıqlarğa da yaqın di Yakovlev. Anıñ äytüençä, bügenge köndä milli häm başqalarğa da qızıq bulırlıq temalarnı tabu awır ikän.
Bezgä kiterä torğan librettolar alar barsı da Sabantuy, Söyembikägä bara da törtelä, bara da törtelä.
di Yakovlev. Anıñ äytüençä, annan da qala töp geroyğa turı kilerlek başqaruçılar da bulırğa tieş bit äle. Änä Almatı balet mäktäben uzğan Nurlan Kanetovka Yosıf obrazı bik turı kilgän. Yosıfnı biegän öçen aña Rusiä däwlät premiäsen dä birgännär.
İnde tıñlawçılarğa tanış Şürälene biüçe Ruslan Savdenov äytüençä, Almatıda milli ruxtağı äsärlärgä kübebräk iğtibar birelä ikän.
Kübebräk. Alar 3-4. Tağı da küp operalarda Qazaq iyülläre küp. “Abay” digän opera bar. Şul operada Merikäy digän yegetlär biüe bar. Küp. Ä Qazanda isä milli baletlar, iyüllär 1-2 genä sanda. dip cawap birde Ruslan. Anıñ äytençä, äle yaña ğına Almatıda “Mäxäbbät qissası” digän balet quyılğan. Bügenge köndä Cälil teatrında menä bezneñ biüçebez dip äyterlek, tatar milläte ğorurlığı bulırlıq biüçe dä yuq kebek. Min Yakovlevqa Nuriev, Möxämmätov, Xäkimova häm başqalardan soñ tatarlar bu yuğarı sänğät biekleklärenä nigäder kütärelä almıy başladı tügelme, digän sorawımnı birdem.
Balet biüçese börtekläp äzerlänä. Zärkän sänğäte eşe dip tä äytergä bula. Bezdä bit äle biü uçilişçesı da bik yäş. Annan da qala uqırğa bit tabiğät birgän talantı bulğan balalar da kilergä tieş. di Yakovlev. Anıñ äytüençä, Peterbur, Mäskäw, Perm balet mäktäplärendä balet biüe serlären öyränüneñ köçle üzäkläre buldırılğan. Alar böten Rusiädän talantlarnı üzenä cälep itep tora.
Talantlar barlıqqa kiläçäk. Qazanda uçilişçe buldırıldı bit inde. Çiratta tulay toraq buldırırğa kiräk.
di Yakovlev. Bıyıl Qazan xoreografiä uçilişçesın ike tatar yegete betergän. Bulat Gatin Yoşkarlağa kitergä yullama alğan. Qazanda bik tä biisem kilgän ide. Mine almadılar. Täcribä tuplağaç bälki Qazanğa da qaytıp bulır, di ul. İkençe yeget Nurbäk Batullağa bu oçraqta bäxet yılmayğan dip tä äytergä bula. Nurbäk äytüençä, Cälil teatrınıñ sänğät citäkçese anı alırğamı, almasqamı dip bik ozaq uylağan. Nurbäk balet säxnäsendä üz urının tabırmı?
Älbättä, minemçä mömkin. Minem üzemneñ amplua bar. Başqa keşelärgä oşamağan üzemneñ stildäge nomerlar belän yaña zamança baletlardağı üzemä yaraqlı obrazlarda min üzemne üsterä alam. Tabiğätem klassik baletqa bik turı kilmäsä dä akterlıq sälätem bar dip uylıym min. Dan qazanu minem maqsatım tügel älbättä. Äle bit baletmeysterlıq eşe dä bar.
Qazan xoreografiä uçilişçesınıñ berençe kursın beterüçe biüçelär arasında 8 yeget bar. Alarnıñ 4- se Lenar, Almaz, Bulat, Kärim tatar millätennän.
Nail Alan.
Bügen süzebezne möxtäräm tıñlawçılar, balet festivalennän başlağan idek. Qazanda uza torğan Balet festivaleneñ 6- nçısına 1992 yılda Rudol'f Nuriev üze dä kilä. Ul çaqta “oça torğan tatar” dip bäyälängän balet yoldızı Çaykovskinıñ “Şçelkunçik” dirijerı bularaq qatnaşa. 1993 yıldan başlap Tatarstan başqalasındağı bu çara Nuriev isemen yörtä başlıy.


text:
Tabiği gaz
Tabiği gaz - törle organik gazlar qatnaşması. Metan bu gazlarnıñ töp sostav öleşlärennän sanala. Tabiği gazda, metannan tış, anıñ iñ yaqın ğomoloğlarınnan — etan, propan, butan bar.
Uglevodorodnıñ molekulyar massası niqädär zur bulsa, tabiği gazda anıñ miqdarı şulqädär azraq bula. Tabiği gaznıñ törle yatmaları sostavı buyınça törleçä.Yağulıq bularaq, tabiği gaznıñ sıyıq häm qatı yağulıqlarğa qarağanda zur östenlekläre bar. Anıñ yanu cılılığı şaqtıy zur, yanğanda köle qalmıy, yanu produktları ekologik yaqtan küpkä çistaraq.
Tabiği gaz cılılıq elektrostantsiälärendä, zavodnıñ qazan ustanovkalarında, promışlennost' miçlärendä: domna, marten, pıyala eretü h. b. miçlärdä qullanıla. Domna miçlärendä tabiği gaz yandıru koksnı azraq sarıf itärgä, çuyındağı kükert miqdarın kimetergä häm miçneñ citeşterüçänlegen şaqtıy arttırırğa mömkinlek birä. Könküreştä tabiği gaz faydalanunıñ ğäyät zur ähämiäte härqaysı-bızğa bilgele.
Xäzerge waqıtta gaz (yuğarı basım astında ballonnarğa tutırıp) avtotransportta qullanıla başladı. Ul benzinnı ekonomiälärgä, dvigatelneñ tuzuın kimetergä häm yağulıqnıñ tulısınça yanıp betüe arqasında hawa basseynınıñ çistalığın saqlarğa mömkinlek birä.
Tabiği gaz — ximiä promışlennoste öçen ähämiätle çimal, bu mäs'älädä anıñ role haman artaçaq. Metannan vodorod, atsetilen, qorım tabalar. Etannı degidrirlap etilen tabalar, ä anıñ nigezendä küp törle sintezlar başqarıla. Tabiği gazdağı başqa uglevodorodlar da faydalanıla.


text:
Çeçnyäda Mordoviädän 7 OMONçı üterelgän
Mordoviä eçke eşlär ministrı Nikoly Larkov OMON xezmätkärläreneñ hälaq bulu säbäplären açıqlaw öçen Çeçnyäğa baraçaq. Rusiä ğaskärläreneñ Tönyaq Kavkazdağı idaräse başlığı Evgeni Baryaıv bu xälgä añlatma birep, ike qır komandirı üterelgännän soñ, çeçnyädağı qorallı suğışçılar yaña törkemnär oyıştırıp üzläreneñ höcümnären aktivlaştırdı, dide.
Urus-Martan rayonında isä, qorallı suğışçılar belän bäreleş waqıtında çeçen militsiäseneñ ber xezmätkäre yaralanğan. Navrskiy rayonında timer tışlı xärbi maşína belän KamAZ bäreleşü näticäsendä 11 keşe zıyan kürgän.


text:
Dürtöyledä tatar milli-mädäni möxtäriäte oyıştırıla
Uzğan atnada Dürtöyle rayonında da çirattağı tatar milli – mädäni moxtarítın tözü buyınça eşlär başlanğan ide. Anıñ räise itep rayondağı kiñ bilgele eşquar häm cämäğät eşleklese Rinat Säxibzadin täğäyenlände. Ä bu atnanıñ çärşämbesendä Rinat äfände milli – mädäni moxtarítnıñ täwge utırışın ütkärde. Rayonnıñ tatar milli xäräkätendä aktíf eşlär başqarıp kilüçe 33 keşe qatnaşqan bu cíılışta milli – mädäni moxtarítnıñ räise urınbasarı, rewiziä komíssísı äğzaları häm 11 keşedän torğan idarä şurası saylandı. Xäzer Dürtöyle rayonı Tatar milli – mädäni moxtarítın räsmi terkätü xästärlekläre başlana. Şuşı eş öçen kiräkle doqumentlar belän Ufağa kilgäç, bez milli – mädäni moxtarít räise Rinat Säxibzadin belän oçraştıq häm aña yaña oyışmanıñ üz eşçänlegen närsädän başlarğa cíınuı xaqnıda beleştek. Menä şul äñgämädän ber özek tıñlap alíq.
(yazma)
Sez Başqortstannıñ Dürtöyle rayonında äle genä tözelep kilüçe Tatar milli – mädäni moxtarítı räise Rinat Säxibzadin fikerlären işettegez. Rinat äfände saf tatar rayonı bulğan Dürtöyledä tatarlarnıñ milli– mädäni ixtíacların qänäğätländerü öçen zur eşlär başqarıp bulırına nıqlı ışana. «Bu täñgäldä yaña ğına oyışıp kilüçe Tatar milli – mädäni moxtarítı bigräk tä zur köçkä äwerelergä, başqa cämäğätçelek oyışmaların da üz artınnan iärtergä tieş», – dip isäpli Rinat Säxibzadin. August ayında Tatar milli – mädäni moxtarítları republíknıñ Baltaç häm Boray rayonnarında da tözeläçäk. Alarda äle moña äzerlek eşläre alıp barıla. Ä yıl azağına qädär cämğese yegermedän artıq tatar rayonında milli – mädäni moxtarítlar tözüne tögälläw qaralğan. Başqortstandağı tatar milli xäräkäte wäkilläreneñ zur küpçelege rayonnarda milli – mädäni moxtarítlar tözüne xuplí häm bu eştä yärdäm itä. Ämma millättäşlärebezneñ ber öleşe bu başlanğıçqa ikelänüle qaraş belderä. Alar fikerençä, bügenge köndä republíkta yaña tatar milli oyışmaları buldırğançı, moñarçı oyıştırılğannarın häm räsmi terkälgännären näticäle eşlätü çaraların kürü maqsatqa yaraşlıraq bulır ide. «Elegräk tä başqa töbäklärdä oyıştırılğan Tatar milli – mädäni moxarítları älläni eş qírata almadı, çönki alarğa däwlät yağınnan finans yärdäm bulmağaç, qorı entuzíazm, küñel omtılışı belän genä yıraq kitä almísıñ», – dip belderä andí skeptiklar. Şundí keşelärneñ berse – republíktağı kürenekle tatar ğälime, iqtisad fännäre doktorı, professor Rinat Ğatawllin. Tatar milli – mädäni moxtarítların oyıştıruğa qağılışlı, «Azatlıq» radíosına tübändäge fikerläre belän urtaqlaşa ul.
(Rinat Ğatawllin)
Sez Başqortstan rayonnarında Tatar milli – mädäni moxtarítların tözügä qarata republíktağı kiñ bilgele tatar ğälime, iqtisad fännäre doktorı, professor Rinat Ğatawllinnıñ fikerlären tıñladığız.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
BMOsı Iminlek Şurasınıŋ ağzaları arasında Ğıraqqa qarağan ikençe rezolutsiә tirәsendә bәxәs xәlitkeç çorğa kerde. AQŞ Şurada küpçelekneŋ yaqlauın alır өçen atna azağında diplomatik aktivlığın kөçәytkәndә, Russiәneŋ elekke premierlәrennәn Yevgeniy Primakov Bagdatta bulıp kitte. Russiәneŋ Ğıraqqa qarşı suğışqa qarşı buluınıŋ nigezendә nefte hәm finans mәnfәğәtlәre yata.
AQŞ belәn Britaniә ikençe rezolutisә proyektı turında kileşkәnnәr diәrlek. Prezident Buş anıŋ eçtәlege belәn Ispaniә premiere Aznarnnı atna azağında tanıştırdı digәn xәbәrlәr bar. AQŞ bu rezolutsiәdә Ğıraq rejimınıŋ qatı xөkem itelün teli. Lәkin, Iminlek Şurasında rezolutsiәneŋ qabul itelüe өçen kirәk bulğan küpçelek әlegә yuq. Şulay uq kemneŋ qarşı tauış birәçәge dә bilgesez. Şul sәbәple diplomatik aktivlıq kөçәyde. AQŞ dәvlәt sekretarı Collin Powell Pekindә Qıtay citәkçelәren BMOsı Iminlek Şurasında ikeçe rezolutsiәgә veto salmasınnar dip künderergә tırıştı. Fransiә prezidentı Şiraq belәn Germaniә kanslerı Şrөder Ğıraq mәsәlәsen tikşerü өçen yaŋadan bügen kiçen oçraşalar. Malayziә başqalası Kula Lampurda bloklarğa quşılmağan illәrneŋ summitı başlandı. Anda da Ğıraq krizisı tөp temalarnıŋ berse. Iminlek Şurasında veto xoquqına iә bulmağan ağzalar nigezdә bloklarğa quşılmağan illәr.
Veto xoquqına iә biş ilneŋ ikese AQŞ belәn Britaniә genә rezolutsiәne yaqlıy. Anda ağza bulğan Ispaniyә belәn Bolgaristan ğına AQŞ pozitsiәsen yaqlauların belderdelәr. Ә inde Meksiko, Çile, Kamerun, Angola hәm Gviniә BMOsı qoral inspektorlarına küberәk vaqıt birü tarafında torsalar da, alarnıŋ pozitsiәse nıq tügel. Washington, alarnıŋ yaqlauın alır өçen soŋğı kөnnәrdә yomart tәrәqqiәt hәm xәrbi yardәmnәr tәqdim itә. Veto xoquqına iә Russiә Ğıraqta nefte hәm finans mәnfәğәtlәre buluı sәbәple suğışqa qarşı çığa. Atna azağında Putin Primakovnı Bagdatqa mәxsus vazıyfa belәn cibәrde. Mәğlüm bulğanca, Persiә qultığı suğışı başlanır aldınan, 1991-nçe yılda prezident Gorbacev ta Primakovnı Ğıraqqa cibәrgәn ide. Primakov misisәse turında әlegә mәğlümәt yuq. Ğıraq suğışı Russiәneŋ andağı mәnfәğәtlәrenә zian kiterer ide. Lukoil hәm başqa Russiә şirkәtlәreneŋ Ğıraq belәn 30 miliard dollarlıq kileşülәre bar. Şulay uq BMOsınıŋ neftegә azıq digәn programmasınıŋ zur өleşe Russiәgә turı kilә hәm ul annan tabış kürә. Annan başqa suğıştan soŋ sanksiәlәr yuqqa çığarılğaç, Ğıraq neften irekle rәveştә küplәp sata başlasa, dөnyadağı ber miçkә nefte bәyәseneŋ 20 dolarğa tөşüe mөmkin. Bu inde kilәse yılda Russiәgә neftedәn 20 miliard dollar kimerәk aqça kerәçәgen aŋlata. Prezident saylau yılında bu Putin өçen ber dә uŋay küreneş tügel. Şulay da Mәskәvneŋ Iminlek Şurasında veto saluı ikele. Çөnki, Washingtonnıŋ Iminlek Şurasındağı tauış birüneŋ nәticәsenә qaramıyça bareber Ğıraqqa qarşı suğış başlauı bik ixtimal. Gәrçә, AQŞ belәn mөnәsәbәtlәrneŋ yaxşıruı, Russiәgә ekonomik hәm politik өlkәdә әlegә әllә ni fayda kitermәsә dә, Iminlek Şurasında veto salu ike il arasındağı mөnәsәbәtlәrneŋ naçarlanuına kiterer ide hәm Mәskәv monıŋ belәn tәvәkkәllek itәrgә telәmәs. Şul sәbәple anıŋ tauış birüdәn totlıp qaluı bik ixtimal. Qısqası, xәzer ikençe Ğıraq rezolutsiәse tirәsendә qızu diplomatik aktivlıq bara. Lәkin, Ğıraq suğışı tik BMOsı Iminlek Şurasındağı tauış birüdәn genә bәyle bulmayaçaq.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
AQŞ prezidentınıñ däwlät iminlege kiñäşçese Kondoleezza Rice Waşington fälestin premyer-ministrı Mäxmüt Abbanı nıq yaqlıy häm Erezdağı İzrail'-Gaza çik qapqasında 4 izrail'lene ütergän höcüm Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştırü eşen tuqtatmasqa tieş dip belderde.
Rice İzrail'lelär häm fälestinlelär uzğan atnada ütkän Yaqın Könçığış sammitı nigezendä eşçänlekne däwam itärgä tieş dide.
Uzğan atnada AQŞ Prezidentı George Bush qatnaşındağı oçraşuda, Abbaz izrail'lelärgä qarşı höcümnärne tuqtatırğa, İzrail' premyer-ministrı Ariel Şaron fälestin cirlärendäge yähüd bistälären beterä başlarğa wäğdä birgän ide.
Bügen Erezda bulğan höcüm öçen cawaplılıqnı Fälestin citäkçese Yasir Arafatnıñ Fatah xäräkätenä bäyle Hamas, İslamçı Cihad häm äl-Aqsa şähitläre törkeme üz östenä aldı.
Bügen AQŞ däwlät sekretare Colin Powell Arafatnı tınıçlıq urnaştıru öçen kübräk tırışırğa çaqırdı.


text:
Berlәşkәn Millәtlәr Oyışması belgeçlәreneŋ 5nçe atna dәwam itkәn tikşerülәre, Ğıraqnıŋ küplәp yuq itü qorallarına iә bulmawın kürsәtә, dip belderә Bağdat. Xalıqara tikşerüçelәr belәn xezmәttәşlek өçen cawaplı dәwlәt oyışması citәkçese Xossam Mөxәmmәt Әmin, tikşerelğәn 230 urınnıŋ bersendә dә, küplәp yuq itü qoralları tabılmadı, dip әytte. Kiçә Amerika prezidentı G.Bush, üzeneŋ Texastağı utarında jurnalistlar aldında çığış yasap, Sadaam Xөsәin recımın bәrep tөşüğә küp qalmadı, dip belderde. Ul mәsәlәneŋ tınıç yul belәn xәl itüwenә өmmetlәnüwen әyte, әmma Sadaam Xөsәinneŋ üz telәğe belәn qoralsızlanuına işanıç bik az, dip tә өstәde ul.
Şul arada Berlәşkәn Millәtlәr Oyışması qoral tikşerüçelәre Ğıraqtağı eşlәren dәwam itә. Bügen anda kim diğәndә 4 urın tikşerelde. Mәsәlәn, Ğıraq yağı mәğlümәtlәrenә qarağanda, raketa өçen cihazlar citeşterelә torğan dәwlәt şirkәte qaraldı.Bügen tikşerüçelәrneŋ citәkçese Hans Blix Ğıraqqa ğınvarnıŋ ikençe yartıdsında baraçağın belderde. Belğәneğezçә, ğınvarnıŋ 27ndә ul Berlәşkәn Millәtlәr Oyışmasında tikşerülәrneŋ nәticәlәre xaqına xisap totarğa tieş.


text:
Putin xökümäte säyäsätenä yäşlär dä qarşı çığa başladı
Vladimir Putin xökümäteneñ iqtisadi wä sotsial'' ölkädäge säyäsätenä ere biznes häm pensiädägelär genä tügel, yäş buın da qänäğätselek kürsätä başladı - sişämbedä meñlärçä yäş rusiäle Mäskäw uramnarına çığıp federal'' xökümättän üz tormış şartların yaxşırtunı häm tüläwsez belem alu mömkinlegen qaldırunı taläp itte. Şundıy cıyınnar Rusiäneñ başqa şähärlärendä dä uzdı, häm yäşlär üz çığışların kiläçäktä dä däwam itäçägen belderä.
Audio
Student stipendiälären häm möğällimnärneñ eş xaqların kütärü, tulay toraqlarda rätle yäşäw şartları buldıru taläbennän tış, qarşılıq cıyınında qatnaşuçılar yäşlärne "aqlarğa", yäğni üzeneñ uquı öçen tüli alğannarğa, häm bu xälennän kilmägän "qaralarğa" bülügä qarşı çığa. Şuşı wäzğiatne beraz tınıçlandıru maqsatında Rusiäneñ mäğärif ministrı Andrey Fursenko, däwlät sälätle häm yarlı ğailälärdän çıqqan yäşlärgä yuğarı belem aluda aqçalata yardäm kürsätäçäk dip belderä. Läkin bu üz kiläçäge öçen borçılğan studentlarnı inde qänäğätländermi, alar Rusiä xökümäteneñ, häm ayırım alğanda ministr Fursenkonıñ eşennän kitüen taläp itä. Rusiäneñ student berlekläre berläşmäse räise Oleg Denisov süzlärenä qarağanda, belem birüneñ ähämiaten añlawda alarnıñ xökümät belän tirän qarşılaqları bar.
Audio, Oleg Denisov
"Xökümät belem birüne xezmät kürsätü dip kürä häm ul xezmät tülänergä tieş dip uylıy, bez isä monı däwlätneñ kiläçägen qayğırtıp kertelgän ömetle investitsiä dip qabul itäbez, ansız däwlätneñ yäşäp qaluı häm tuaçaq törle yanawlarğa cawap birä aluı mömkin tügel" di student citäkçeläreneñ berse Oleg Denisov. Rusiädäge xällärdän qänäğät bulmawın älegä qädär nigezdä pensiädägelär genä belderep kilgän ide, xäzer inde bu yäşlär arasında da kürenä başladı. İnternetta xätta "skaji.net" - yäğni Putin xakimiate säyäsätenä "yuq dip äyt" digän maxsus säxifä dä açıldı. Monıñ başında torğan Aleksandr Korsunov, xakimiat yäşlärne barı tik däwlät mänfäğäten qayğırtu eşendä genä qullanırğa teli dip belderä:
Audio, Aleksandr Korsunov
"Däwlät, bigräk tä prezident idaräse, normal'' yäşlär säyäsäte buldıra almıy, säyäsätkä birelmägän, ä barı tik yäş buınnı üsterü maqsatın quyğan oyışmalar qoru anıñ xälennän kilmi. Yäşlärne bu, älbättä, borçıy häm alar üzlärenä kübräk iğtibar birelüen teli" di İnternetta "skaji.net" säxifäsen buldırğan Aleksandr Korsunov. Anıñ süzlärenä qarağanda, Rusiä yäşläreneñ ber öleşen şundıy säyäsi aktivlıqqa Ukraina häm Qıırğızstandağı yäştäşläreneñ täwäkällege ruxlandırğan.
Kärim Kamal


text:
Uzğan yıl ciñülär yılı buldımı, ällä ciñelülär yılımı?
Bik säyer yıl dip atadı anı “Molodej' Tatarstana” gäzite. Yıl başında uramnarğa pensionerlar çıqsa, yılnıñ axırında inde aqça alıp aldanğan şikär çire belän awıruçılar respublika uramnarına ağıldı. Böyek ideya öçen sälämätleklären yuğaltqan xärbi pensionerlar xätta gospital'dä däwalanudan da mäxrüm qaldı. Tik şulay da keşe yöräge bit ömetlänä, haman da yaxşığa ışana. Mäğärif, sälämätlek, awıl xucalığı, toraq reformaların xalıq xakimiättän iñ zur büläk bularaq qabul itte. Nihayät tabiplar, ğalimnär dä layıqlı xezmät xaqın alır, uqıtuçılarnıñ tormışları berniqädär ciñeläyer häm bulaçaq änilärneñ dä balanı normal' räweştä tabu öçen aqça mäs’äläse xäl iteler digän ömet tudı.
Yıl waqiğası - Qazannıñ zur yubiley turında gäzit bolay yazdı. Meñellıq küpmegä töşte bit! Monı inde xäzer ber kem dä sanap beterä almıy. Şulay da ğorurlanırğa urın bar. Böten il Qazan turında öçençe başqala bularaq söyli başladı. Älegä xalıqnıñ metroğa ekskursiä öçen genä baruı qurqınıç tügel, eşneñ başı bar ikän, axırı da bulır, ägär bulmasa, cawap ta tatırğa turı kiläçäk bit dip yaza şul gäzit.
Molodejka ğädättägeçä, narkomaniä afätenä zur iğtibar birgän. Narkomaniä belän köräşü federal' idäräseneñ Tatarstan bülege belgeçläre respublika tönge klublarında çirattağı reydlar uzdırğan. “Arena” häm “Komunna” klublarına kilüçe 17-23 yäştägelärneñ 60%tı narkotik qullana bulıp çıqtı.
“Tatarstan yäşläre”neñ bäyräm sanında yıl yomğaqları ällä ni kürenmäde. Nigezdä yaña yılnı kem, qayda, niçek ütkärä, nindi büläk ala kebek mäs’älälärgä iğtibar birelä. Şulay da qızıqlı, aktual' yazmalar da oçrıy. Mäsälän, Tatarstan yäşläre jurnalistı Firdüs Gıymaltdinovnıñ cir reformasın tikşerügä bağışlanğan İminlek Şurası utırışı turında yazması. Cir yazmışın xäl itüçelär bik qızu bäxäsläşte häm duslarça taralıştı. Kreml'dä ütäse çirattağı “munçağa” qädär. Gäzittä şulay uq xalıqnıñ xatları - ay-zarları da küp basılğan. Anda poçta xezmätkärläre subsidiäsez qaldırğan äbi-babaylarnıñ küz yäşe dä, xezmät xaqı, yun'le pensiä kürmägän xalıqnıñ zarlanuları da bar.
Belmim, närsä bulıp betär, nilär kürsäter yaña ayaqqa basqan et yılı. Änä bit äle respublikanıñ sotsial' yaqlaw ministrı Klavdiä Novikova da üz qotlawında yaña yıl sotsial' ölkägä yaña sınawlar kiteräçäk di. Deputat İrina Terent'yeva isä 2006 yıl bigräk tä sotsial' ölkädä yaxşı näticälär kürsäter dip sanıy. Milli proyektlar xalıqnıñ tormışın ciñeläyter di ul. Bu proyektlar niqädär ixlas bulır xäzergä berkem dä belmi. Monı tormış üze genä kürsäter.
Al'bina Zäynulla


text:
İrekkä çıqqan matbuğat qaya bara?
Bu atnada matbuğat irege, jurnalistlar, süz irege kebek süzlär yış qabatlandı. Ğomumän may ayında şundıy waqiğalar küp. 3 may matbuğat irege köne, 5 mayda iskeçä matbuğat bäyräme,7 mayda radio köne, 19 -Tatarstan matbuğatı köne. Matbuğatı küp inde anıñ, tele – radio kanallar da citärlek, jurnalistlar da bua buarlıq. Närsä citmi alarğa disägez, üzläre yış xaqı, fatir, maşina turında äytep mataşmıy, barıber birmäslär küräseñ. Qayber xosusi gäzit çığaruçılar üzläreneñ yäşelle – kükle, çile – peşle, ämma şaqtıy qızıqlı basmaların çığarıp ike qatlı fatir, öç qatlı kottedj tözilär, qimmätle maşinada cilderälär. Küpçelek inde eş xaqın ay axırına qädär citkerü öçen köräşä. Ämma äytkänemçä, iñ qızıqlı, zatlı häm tämle närsä matbuğat irege dip sanala. Jurnalistlar bäyrämnärendä gel şul turıda söylilär. Nigä kiräk ul, awıznı biäläy qädär açıp teläsä närsä söyläw irege? Yarıy, awıznı da açtıñ di, tomalamıylar da di. Närsä äytäseñ? Berär xikmätle mäğlümatıñ, rätle süzeñ barmı? Yuq şul barıber şul üzeñne xör itep sizü ixtiacı bar ikän. Ni teliseñ, şunı äytäseñ! Uylap qarağız, minem tel oçına nindi genä axmaq süzlär kilmäs, turısın äytkän tuğanına yaramıy dilär bit tatarda. Şulayda äytü mömkinlege läzzät birä küräseñ. Xäzer inde Stalin, Brejnev zamannarı belän çağıştırırlıq tügel. Äytkän keşe, telägänen äytä. Qaywaqıtta qayberäwlärne poçmaqtan torıp atalar, Ufadağı jurnalist Şmakovnı utırtqan kebek katalaşkağa da tığıp quyalar. Zur keşelär turında ällä nilär söyläp awızıñnı ipläp açmağaç şulay bula inde.
Äydä äle mondağı küñelsez xällärdän aerılıp, Şvetsiäne küz aldına kiterik. “Kazanskie vedomosti” gäzite möxärrire şunda barıp şaqqatqan. Anda dip söyli Venera Yakupova, anda jurnalistlar xökümätneñ, parlamentnıñ xakimiätenä qarşı torıp köçlärne tigezläwçe, protivoves digän wazifanı üti ikän. Yuğisä bit, ere eş quarlar, bay oyışmalar, çinovnik häm säyäsätçelär xalıqnı basıp kitärgä mömkin. Anda, Şvetsiädä teläsä kem matbuğat, radio, televidenie aşa citäkçelärne faş itärgä xoquqlı di. Kiräk bulsa, alarnıñ isemnären dä ike arada qaldırıp östägelärdän yäşerälär imeş. Çinovniklar, säyäsätçelär gäzit häm televizor aşa yämsez itep kürenüdän bik şürli di. Mäğlümat çaraları demokratiäne saqlaw öçen kiräk ikän alarğa, ğomumän bu ildä uramda yörgän xalıq tämam azdırılğan, teläsä nindi keşe xätta jurnalist bulmasa da teläsä nindi oyışmağa kilep monda cibärelgän häm şunnan çıqqan barlıq dokumentnı uqırğa xoquqlı. Gäzitlärneñ xucaları redaksiäneñ eşenä tığılmıy, baş möxärriren bilgeläw häm anı eştän alu ğına xuca qulında, ä başqası jurnalistlar üzläre xäl itä. Şved redaksiäseneñ barlıq çığımnarnıñ 50 protsentı jurnalistlarnıñ eş xaqına totıla di. Monı belgän xezmättäşlärebez önsez qalır inde. Baş möxärrirne quıp çığarıp bula, ämma waqıtında alda azat itkän öçen 18 aylıq xezmät xaqların tülärgä tieş ikän. Tämam qısqannar bu Şvetsiädä gäzit, jurnal xucaların, dilbegä jurnalistlarğa birelgän.
Xäzer, xäyer bezdä dä telägän keşe üzençä qılana. Watanım Tatarstan gäzitendä bilgele cırçı räseme quyılğan zur ğına mäqälä basıldı. Mäqäläneñ baş iseme bolay quyılğan: Alsu kömänleme? Ällä niçek bulıp kitte, böten dönyağa bilgele estrada yoldızınıñ, tatar ğailäsendä tuıp, Angliädä uqığan, evrovideniedä zur büläkkä layıq bulğan çibär qıznıñ tup – turı mäğnäsendä eçke dönyasına xiç keräse kilmi. Aña layıqlı tatar yegete tabılğan bulsa, äybät bulır ide dä bit yuq bit. YÄ aqılı, yä qiäfäte, yä baylığı citmägänder potensial' tatar yegetläreneñ. Bezneñ tatar yegetläre basu, ferma, traktor tiräsendä kübräk butala. Şulay da Alsu kem belän yöreşä, ul qayçan balağa uzğan, anıñ yöklelege niçegräk ütüen hiç beläsem kilmi. Mäqälä avtorı yaña ğına kiäwgä çıqqan tatar qızın räxätlänep sügä, äyterseñ eşne şulay tözätep bula. Ä bit ul barıber Tatarstanda, Bögelmädä tuğan,Tatarstannıñ atqazanğan artistı, bıltır Qazannıñ 1000 yıllığına kilep buldıra alğan qädär tatarça cırladı, xätta ätkäyem isemle cırın respublika Prezidentına bağışladı. Anıñ bit tatar canlı häm onığı öçen ut yotıp torğan äbise bar. Şul äbi qulına Watanım Tatarstan gäzite kilep kersä. Häm ul Alsu kömänleme digän soraw östendä meñnärçä baş watuın belsä nişlär? Möğäen, ul jurnalistlarnı imansız dip sanar. Aña da, barıbızğa da şundıy zur däräcäle gäzitlärdän sotsial' tormış turında citdiräk, tiränräk mäğlümat kiräk. Äytik, xökümät aqçalarnı ğädel büläme, qaya küpme totıla, qaysı oyışma üz wazifasın niçek üti. Menä şul bulır ide süz irege. Ä bolay ginekolog, akuşerlar belergä tieşle mäğlümatnı dönyağa selkü ul inde süz irege digän süz tügel.
Menä şundıy aqıllı fikerne äytep min üzem senzurağa äylänep quydım. Äx, tıymasqa ide ul jurnalistlarnı, närsä yarağanın, ä närsäneñ yaramawın üzläre añlasınnar ide. Añlamağannarına tieşle türälär bik tiz añlata, tota da aqça birmi. Çığar qara gäziteñne, eşlät radioñnı. Süz irege bar, läkin aqça tüläp menä nindi min nindi uñğan, şäfqät'le keşe digän mäqälä yäki tapşıru çığaru irege dä bar. Aqçañ bulmasa bik miherbanlı bulıp ta, berkemgä dä bilgesez yäki yämsez keşe xälendä qalırğa da bula. Şul uq aqçağa aru ğına keşene bik yaman dip xurlatırğa da berkem tıymıy. Bigräk mäşäqätle närsä ikän bu matbuğat häm süz irege. Bügengä qädär açıq qına äytep bulmıy, ällä ul bar, ällä ul yuq. Ällä kiräk, xäçäte dä yuq. Menä şundıy şaqqattırğıç häm beraz mäğnäsez fikerne äyter öçen dä minem xaqım bar. Şulay buğay. Ällä yuqmı mikän?
Rimzil Väli


text:
Rozalina Şahiewa Samarda qunaqta
- Rozalina xanım, muzeyeğız turında täfsilläbräk süz äytegez äle?
- Bügen millät balasın törle yünäleştäge sänğät çaraları tärbiäli. Muzey xezmätläre - zur canr. Bezneñ muzey bik kürenekle çorda, eqonomıyk awır waqıtlarda dönyağa tudı. Ber formatsiäneñ ikençe formatsiä belän alışuı çorında tudı. Menä şul çorda bez memorial binasın alıp qala aldıq, tergäklänep aldıq. Berençe märtäbä xalqıbıznıñ üz köçe, üz namusı, zäwığı belän tudırğan äsärlärne quyu – bik zur eş, igelekle eş. Bu milli- mädäni muzey. Qazanıbıznıñ 1000 yıllığına bağışlanğan yaña ekspozitsiä tuıp çıqtı. Bügenge köndä bezneñ 26000 eksponatlarıbız bar. Qazanda mädäniätebez äxramı tudıra aldıq.
- Rozalina xanım, rus tarixçıları şähärlärgä xristian modelen tağarğa mataşıp üzläreneñ ük tarixların qısqartalar sıman. Ni öçen nindider prawoslaw din äheleneñ “izge suı” sibüennän, yä bulmasa täre quyuınnan ğına tarix başlana dip sanarğa soñ?
- Sez minem uylarımnı äyttegez. Çıñğız xan- berençe globalıyst. Ul bit bu cirlärne uzğan! Çıñğız xan töbäklärgä yaña tizlek, yaña temp, yaña dinamik birgän häm bu cirlärne ul üzenä alğan. Rus tarixçıları tarixi globällekne kürmämeşkä salışıp üzläreneñ keçkenä tarixların tudırıp utıralar.
- Tatar- başqort mönäsäbätlären niçek bäyälisez?
- Ufa- tatar mädäniäteneñ ber üzäge. Äye, globäl tarixqa yöz tota belmäw çağıla. Strategiä bulmaw. Öfä dä bit Bolğar däwläteneñ ber qırı bulğan. Sänğät öçen urtaq igen qırı bulğan cirlär. Samar da şul bolğar cirläreneñ ber cimeşe. Tarixnı üzgärtergä, bozıp mataşırğa berkemneñ dä xaqı yuq.
- Sezneñ bu kürgäzmä belän kilüegez Qazannıñ 1000 yıllığın däwam itü. Başqa millät keşelärenä tatarlar turında mäğlumat alu mömkinlege.
- Bügenge sänägät, iqtisad, bazar, aqça stixiäse sänğätne qısalar. Bezneñ millät yuğalıp qalırğa tieş tügel. Bez Qazanıbıznı saqlasaq, mädäniätebezne saqlap qalaçaqbız. Strategiäne cepkä tözep Xoday Täğälä üze birä. Äle qayçan ğına “azatlıq”, “azatlıq” dip şawlaşqan çornı Qazanıbıznıñ 1000 yıllığı almaştırdı. Qazannıñ 1000 yıllığı da suınıp betmäde, Tatarstan İlbaşı sänğät häm ädäbiät yılın iğlan itte. Bez üzebezneñ yazmışıbıznı üzebez icat itärgä tieşbez…Belsägez ide diasporanıñ rolen, möhimlegen belsägez! Çönki Sezdän kilä qompromissızlıq. Sezdän kilä energetiqä.
- Muzeydağı külmäklärgä qarap tuymaslıq. Maturlıq moğcizası bit. Bezneñ tatar xatın- qızlarınıñ borınğı külmäklärenä qarap millätebezneñ nindi tirän Rozalina Şahiewa Samarda qunaqta.
Samarnıñ Alabıyn isemendäge töbäkne öyränü muzeyenda Qazannıñ 1000 yıllığı muzeye üzeneñ kürgäzmäsen oyıştırdı. Kürgäzmä sentäbrneñ 29- da başlandı häm oqtyäbr axırına qädär baraçaq. Qazannıñ 1000 yıllığı muzeye direktorınıñ fän buyınça urınbasarı Ğomär qızı Rozalina Şahiewa belän äñgämä totam:
- Rozalina xanım, muzeyeğız turında täfsilläbräk süz äytegez äle?
- Bügen millät balasın törle yünäleştäge sänğät çaraları tärbiäli. Muzey xezmätläre - zur canr. Bezneñ muzey bik kürenekle çorda, eqonomıyk awır waqıtlarda dönyağa tudı. Ber formatsiäneñ ikençe formatsiä belän alışuı çorında tudı. Menä şul çorda bez memorial binasın alıp qala aldıq, tergäklänep aldıq. Berençe märtäbä xalqıbıznıñ üz köçe, üz namusı, zäwığı belän tudırğan äsärlärne quyu – bik zur eş, igelekle eş. Bu milli- mädäni muzey. Qazanıbıznıñ 1000 yıllığına bağışlanğan yaña ekspozitsiä tuıp çıqtı. Bügenge köndä bezneñ 26000 eksponatlarıbız bar. Qazanda mädäniätebez äxramı tudıra aldıq.
- Rozalina xanım, rus tarixçıları şähärlärgä xristian modelen tağarğa mataşıp üzläreneñ ük tarixların qısqartalar sıman. Ni öçen nindider prawoslaw din äheleneñ “izge suı” sibüennän, yä bulmasa täre quyuınnan ğına tarix başlana dip sanarğa soñ?
- Sez minem uylarımnı äyttegez. Çıñğız xan- berençe globalıyst. Ul bit bu cirlärne uzğan! Çıñğız xan töbäklärgä yaña tizlek, yaña temp, yaña dinamik birgän häm bu cirlärne ul üzenä alğan. Rus tarixçıları tarixi globällekne kürmämeşkä salışıp üzläreneñ keçkenä tarixların tudırıp utıralar.
- Tatar- başqort mönäsäbätlären niçek bäyälisez?
- Ufa- tatar mädäniäteneñ ber üzäge. Äye, globäl tarixqa yöz tota belmäw çağıla. Strategiä bulmaw. Öfä dä bit Bolğar däwläteneñ ber qırı bulğan. Sänğät öçen urtaq igen qırı bulğan cirlär. Samar da şul bolğar cirläreneñ ber cimeşe. Tarixnı üzgärtergä, bozıp mataşırğa berkemneñ dä xaqı yuq.
- Sezneñ bu kürgäzmä belän kilüegez Qazannıñ 1000 yıllığın däwam itü. Başqa millät keşelärenä tatarlar turında mäğlumat alu mömkinlege.
- Bügenge sänägät, iqtisad, bazar, aqça stixiäse sänğätne qısalar. Bezneñ millät yuğalıp qalırğa tieş tügel. Bez Qazanıbıznı saqlasaq, mädäniätebezne saqlap qalaçaqbız. Strategiäne cepkä tözep Xoday Täğälä üze birä. Äle qayçan ğına “azatlıq”, “azatlıq” dip şawlaşqan çornı Qazanıbıznıñ 1000 yıllığı almaştırdı. Qazannıñ 1000 yıllığı da suınıp betmäde, Tatarstan İlbaşı sänğät häm ädäbiät yılın iğlan itte. Bez üzebezneñ yazmışıbıznı üzebez icat itärgä tieşbez…Belsägez ide diasporanıñ rolen, möhimlegen belsägez! Çönki Sezdän kilä qompromissızlıq. Sezdän kilä energetiqä.
- Muzeydağı külmäklärgä qarap tuymaslıq. Maturlıq moğcizası bit. Bezneñ tatar xatın- qızlarınıñ borınğı külmäklärenä qarap millätebezneñ nindi tirän mädäniätqa iä buluın çamalıybız. Azanda milli kiemnär bäyrämen uzdıru mömkinme?
- Bu proyıqtığıznı küpmegä satasız?
- Buşlay büläk itäm.
- Bezneñ milli- mädäni üzäkkä bara torğan proyıqt. Bu turıda uylaşırbız. Rossiädä här xalıq üz mentalitetın saqlap qalırğa tieş. Anglomaniä, texnoqratizm, rubanıyzm- barlıq millätlärne yotarğa toralar. Moña bez qarşılıq kürsätergä tieşbez. Rusiädä milli kiem qarnawalı Qazannan başlanırğa xaqlı.
Şamil Bahawtdin, Samar


text:
Paqstan tışqı eşlär ministrlığı Hinstan belän Paqstan räsmiläre ike könlek söyläşülärne tınıçlıq söyläşüläreneñ nigeze turında añlaşuğa ireşte dip belderde.
Belderüdä ike ilneñ tışqı eşlär ministrlarınıñ irtägä İslamabadta oçraşıp Paqstan başqalasında söyläşülär ütkärgän bu törkembnärneñ kiñäşlären tıñlıyaçaqları turında äytelä.
İke kön däwam itkän söyläşülär turında täfsille mäğlümät älegä yuq. Anda töp tema ike il arasında küptänge nizağnıñ säbäbe - Kaşmir töbäge mäs'äläse bulır dip kötelgän ide.


text:
Rusiä häm Qıtay prezidentları Tönyaq Koreanı atom töş qoraldan waz kiçergä çaqırdı
Oçraşunıñ köntärtibendä-Qıtaynıñ Daqing şähärenä suzılaçaq neft torbaları turındağı proektnı tikşerü, monnan tış töbäkara häm xalıqara mäs'älälär. Rusiä häm Qıtay prezidentları, Tönyaq Koreanı atom töş qoralnı cäyeldermäskä çaqırdı häm Pxenyan belän Waşington arasındağı nizaqnıñ tınıç çişelüen teläde. Bu xaqta ike citäkçe bügen berlektä berlderü qabul itte.
Hu, martta Qıtay prezidentı bulğannan birle berençe tapqır bu wazifada Rusiägä kilde. Peterburnıñ 300 yıllığına bağışlanğan tantanalarda qatnaşqannan soñ Qıtay prezidentı säfären Qazaxstan häm Mongoliägä däwam itäçäk.


text:
BBC xäbärçese Andrew Gilligan Britaniä xökümäte wäkile David Kellynıñ ülemen tikşerüçe mäxkamä qarşında çığış yasadı.
Gilligan Britaniä xökümäte Ğiraqnıñ qorallar programmasınnan yanağan qurqınıçnı sürätlägändä arttırıp cibärgän digän tapşıruların yaqlap çıqtı.
Uzğan ayda cämäğätçelekkä Gilligan tapşırularınıñ çığanağı Kelly dip kürsätelgännän soñ Kellynıñ qan tamırları kiselgän mäyete tabıldı.
Gilligan üz çığışında Kelly mina xökümät xisabınıñ iğlan itelügä ber atna qala üzgärtelüe, aña Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralları qullanu mömkinlege turında ışanıçlı bulmağan mäğlümätlär kertelüe turında äytte dide.
Gilligan äytüençä, Kelly Permyer-ministr Tony Blairnıñ elemtä bülege mödire Alastair Campbellnı küzläw xisabına ışanıçsız mäğlümätlär kertüdä ğäyeplägän.
Blair xökümäte Ğiraq suğışın yaqlawğa ireşü öçen küzläw xisabında arttırular qullanılğan digän ğäyepläwne kisken kire qaqtı.


text:
Udmurtiä tatar yäşläreneñ Qazanda «Yağımlı yaz 2004» tatar studentları festivalendä qatnaşuı uñışlı buldı
Aprel' azağında Qazanda «Yağımlı yaz 2004» tatar studentları festivalendä Udmurtiädän dä ber törkem yäşlär qatnaştı. Alarnı anda «İman» tatar yäşläre berlege räise Zöhrä Kasimova tuplap alıp bardı. Finans çığımnarnı respublikanıñ yäşlär eşe buyınça däwlät komitetı häm milli säyäsät ministrlığı üz cilkäsenä aldı. «Güzäl» tatar xalıq cır häm biü kollektivına yörüçe yäşlärneñ çığışı, Zöhrä Kasimova süzlärençä, iñ uñışlı buldı. Avtomexanika köllätendä uquçı cırçı yeget — İlnaz Fazlıyev ta ike turnı ütep, büläkkä iä bulğan. Süz ostaları bäygesendä qatnaşqan universitetnıñ tarix fakul'tetı studentkası, bik küp şiğerlär avtorı, Landış Ğäynetdinova da jyuri äğzaları tarafınnan yaqlaw tapqan. Zöhrä Kasimova Qazanğa säyäxätlärenä näticä yasap, bolay dide.
—audio—
Tatar sıynıfında uquçılar Qırlayda häm Qazanda ekskursiädä bulıp qayttı.
Şul uq könnärdä Tuqaynıñ tuğan töbägendä, Qazanda tatar sıynıflarında uquçı balalar bulıp qayttı. Tatar gimnaziäse uquçıları Alsu Yuziqayıva, İlfat Xäbirov, Azat Wäliev üzläre öçen bik küp mäğlümatlar tupladıq, tağın da anda barası kilä, Qazan turında tağın da kübräk beläse kilä dip urtaqlaştılar, säyäxättän qaytqaç.
—audio—
İjawda Zakir Şağban «cırlı dönya» dip atalğan tamaşa oyıştırdı.
Udmurtiä wäkilläre genä Tatarstanğa bulmıy, qazanlılar da çittä yäşäwçe millättäşläre belän oçraşıp tora. Ütkän yal könnärendä İjawda Qazannan bör törkem artistlar gastrol'dä bulıp kittelär. Ul «Cırlı dönya» dip isemlängän festival' ide. Anıñ avtorı tanılğan cırçı Zakir Şağban. Bu xaqta ul üze mondıy fikerlären citkerde.
—audio—
Zakir Şağban şuşındıy festival'lärne oyıştırunıñ uñay yaqlarına tuqtalıp, bolay dide.
—audio—
Därestän dä, İjawda bulıp uzğan tamaşada yäş kenä cırçı — olı säxnägä berençe adımnarın yasawçı Alsu Zäynetdinova, inde yäşlär arasında populyar Läysän Ğimayıva, xalıq yaratıp ölgergän El'wira Xäyrullina, Liliä Sibgatova kebek cırçılar häm kompozitor, cırçı Rästäm Särvarov ta bar ide. İrlandiä iyüllären başqaruçılar, älbättä tanılğan mäzäkçe Räşit Şamqay da xalıq küñelenä xuş kilde. Ä inde şuşındıy konsert—tamaşalarnıñ kiläçäge bulırmı, yuqmı digän sorawğa Zakir Şağban bolay cawap birde.
—audio—
Xämidä Ğäyfullina, «Azatlıq» radiosı , Udmurtiä


text:
cишәMбe, 24 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 12:20
İslam konferensiäse oyışması utırışına Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ kitüe xaqında xäbär itmägän mäğlümat çarası qalmadı buğay. Räsmi çığışlarda äytelgänçä, anıñ belän bergä möselmannar yäşägän berniçä respublika citäkçese dä bardı. Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov, Qabar-Balqar respublikası citäkçese Valeriy Kokov, Çäçän prezidentı Äxmät Qadirovnıñ baruı xaqında äytelde, ämma Tatarstan wäkile Färit Möxämmätşinıñ da anda buluı turında xäbär itüçe bulmadı. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev yalda bulu säbäple, respublika isemennän Malayziägä Däwlät Şurası räise kitte. Pänceşämbe könne «Azatlıq» radiosına birgän eksklyuziv intervyusında Färit Möxämmätşin konferensiädä alğan tä’sirlär belän büleşte. Anıñ äytüençä, anda alarnı yaxşı qarşı alğannar. Konferensiädä yasalğan çığışlar da aña uñay tä’sir itkän. Färit Möxämmätşin, äytüençä, Tatarstan respublikası wäkile bularaq aña çit il jurnalistları aldında küp tapqır çığış yasarğa turı kilgän. Ul bu konferensiädä qatnaşunı däräcäle häm faydalı dip sanıy.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Tatar jurnalistları kiñäşä
Pänceşämbedä Qazanda Rusiä Federatsiäseneñ töbäklärendä yäşäwçe tatarlar öçen bastırıp çığarıla torğan kiñküläm matbuğat çaraları baş redaktorlarınıñ berençe seminarı uzdı. Anıñ eşendä Rusiäneñ 15 töbägennäñ 23 keşe qatnaştı. Seminarnı Ministrlar Kabinetınıñ ictimaği oyışmalar häm kiñküläm matbuğat çaraları belän eşläw bülege oyıştırğan ide. Tatar-inform xäbärlärenä qarağanda, seminar mäğlümät çaraları aşa Rusiä töbäklärendä yäşäwçe tatarlarnı berläşterüdä berençe adım bulıp tora häm anı avgust ayında uzaçaq Bötendönya Tatar Kongressı aldınnan ütkärü bik tä urınlı. Şuña da älege çarağa BTKnıñ citäkçelege ciılıp kilgän ide. Soñğı arada ilneñ törle töbäklärendä sibelep yäşägän millättäşlärebezgä Tatarstan yağınnan iğtibar bermä-ber arttı. Häm bu kürkäm borılış näticädä real' uñışlarğa da kiterergä mömkin. Älegä respublikadan çittä yäşägän millättäşlärebezneñ xälläre şaqtıy borçulı. Millätneñ umırtqa söyage bulğan tatar tele möşkel xäldä. Bu xaqta seminarğa kilgän qayber jurnalistlar borçılıp söylädelär.


text:
Şatlıq, açu ,skandallar bäyrämnär belän Olimpia Uyınnarı tämamlandı. Başqa ölkälärdä bulğan kebek xatın qızlar bu sport yarışlarına da qatnaşu öçen bik ozaq waqıt köräşte. Borınğı Gretsiädä xatın qızğa Olimpia uyınnarın xätta qarau da tıyıla ide.Bügen bez 2004 nçe yılğı uyınnarda xatın qızlar ayrım alğanda konservativ möselman illäre jurnalistları sport yarışların üz televidiniä qarauçılarına niçek kürsätte digän mäsälägä tuqtalmaqçıbız.
Xatın qız borınğı Gretsiädä bulğan kebek Olimpia uyınnarında inde telenmägän keşelär tügel. 2004 nçe yılda borınğı Grek tänreläreneñ bigräk tä açuı çıqqandır . Alarnıñ izge urınnarına xatın qızlar ğına basıp kermäde ä citmäsä eşne oyıştıru belän dä alar citäkläde. 28nçe Olimpia Uyınnarı açılğanda böten dönya 2 grek xatın-qızın alqışladı. Berse 3meñ yıllıq Afinanı Olimpia uyınnarı öçen tözekländergän, böten şähärne buyap çığıp , fantastik sport infrastrukturası buldırğan , şähärneñ berençe xatın qız mere Dora Bakayannis . İkençese Olimpia Uyınnarın Oyıştıru komitetı prezidentı Gianna Angelopulos ide.Başqa professional dönyada bulğan kebek sport ölkäse dä xatın qızğa citäkçel rollär birergä aşıqmıy.Mart ayında Marokkoda Marakeşte Xalıqara Olimpia Komitetınıñ konferensiäsendä , Marokko Olimpia, milli häm xalıqara sport ölkälärendä xatın qızlar in kimendä 20%nı täşkil itergä tieş dip tawış birde. Älege waqıtta 8% qına. Xalıqara Olimpia Komitetınıñ 112 äğzasınıñ 12se genä xatın qız.Komitet vitse prezidentı xatın qız . Germaniä Yözü Assosiatsiäseneñ prezidentı Christa Thielneñ medallär bulmasa xatın qız sport säyäsätendä qıyulandırılmıy dip äytüe ällä ni yalğış tügel . Atlet, sportçılarğa kilgändä xällär üzgärde. Cäyge Olimpia Uyınnarına 1988nçe yılda Seulda qatnaşqan sportçılarnıñ 25%xatın qız bulsa bıyıl Afinada sportçılarnıñ 40% xatın qız ide. Xatın qızlar 1900 dä genä Olimpia uyınnarına qatnaştırıldı anda alarğa golf, tennis uynarğa röxsät itelde. 1908nçe yılda Annette Keller isemle amerikan yözüçeseneñ yözü kieme botların qaplamağan öçen törmägä yabıldı. Keller ul çaqta dönyada böten keşegä yözer öçen citärlek su bar dip äytkän ide. 1928nçe yılda Olimpia komitetı prezidentı Olimpiağa xatın qızlar qatnaştırılmasqa tieş dip belderde. Çönki 800 meter yögergän sportçı xuşı kitep yığılğan ide. 1960-nçe yılğa qädär xatın qızğa bu xalıqara sport yarışında 200meterdan artıq yögerü tıyılğan ide. Xatın qızlar öçen maraton 1984nçe yılğa qädär yıraqtağı töş ide.Futbol da ir atqa ğına mäxsus uyın dip qaraldı. Ämma sonğı distä yılda futbul xatın qızlar arasında şul qädär popular sportqa äylände ki ul 1996nçe yılda Olimpia programmasına kertelde . 2004nçe yılda xatın qızlar köräş mendärenä dä çıqtı.. Başta äytelgäneçä xatın qızlar başqa eşlärdä bulğan kebek Olimpia uyınnnarında bügenge xoquqlarğa ireşü öçen bik ozın yul ütte. Keşe gewdäse ul ğadi närsä tügel . Keşe gäwdäse ber yk waqıtta böten ber kulturanı da mäydanğa quya.Şunlıqtan Olimpia uyınnarı keşe gäwdäseneñ genä yarışı tügel ä ber yk waqıtta kulturalarnıñ da yarışı. Kiyem probleması Olimpia uyınnarındağı bik küp problemalarnıñ berse genä. Ğäräb kiñ küläm mätbuğat çaraları moña niçek qarıy.Misal öçen şärä diärlek bik az kiyemle xatın qız sportçılarnıñ qom voleybolın irlär bik yaratıp qarıy.Germaniä televidiäseneñ ğäräb illäre Olimpia Uyınnarı turında niçek xäbär itä digän mäxsus tapşıruında Al İraqıya televidiäseneñ xabärçese Şehab xanım Şurag närsä kürsätelä anı Bagdadta irlär qarar birä dip äytte. Bez qayber yarışlarnı kürsätmibez, bez möselman ile andıy närsälärne qararğa telämibez dip söyläde alman televidiniäsenä Şurog xanım. Monda inde kükräkçä häm bik keçnä ştannar kigän xatın qızlarnıñ qom voleybolı turında süz baruı añlaşıldı.Älbättä xatın qıznıñ yögerü, yözü qom voleybolı kebek yarışlarnı Suğut Ğäräbstäne dä kürsätmi.Ämma Misırnıñ Nil Sport isemle kanalı barlıq yarışlarnı kürsätä. Bik çibär, simpatik Noha Gafarnıñ komentarların tönyaq Afrikadan Farsı Qultığı illärenä qädär tıñlıylar. Misır Olimpia törkemeneñ treinere Safiya Sarwat 19yıldan birle xatınnar da irlär dä yözü yarışlarına qatnaşa , başnı yaulıq belän qaplau ğına yaxşıraq möslimälär buldırmıy dip ul tupturı äytte alman televidiesenä. Noha Gafar barlıq ğäräb xatın qız sportçıları belän ängämä qora , iärçen televidiäse bernindi kirtälär tanımıy . Şunlıqtan Sport Nilne qarauçılar küp. 100meter yögerü yarışlarına qatnaşqan bahrainlı Rakia al Basranı kürdegezme,belmim .Ozın çalbar ozın cinle külmäk, başı nıq itep yaulıq belän qaplanğan bu sportçı üzen az kiyemle yarışçılar arasında niçek xis itkänder, bu sorauğa ul cawap birüdän baştartqan.3märtäbä Olimpia uyınnarına yözüçe bularaq qatnaşqan Rania Elwani inde yözü kiyeme belän cämäğätçelek aldında üzen kürsätmäskä qarar birep başı yaulıqlı Olimpia komitetında utıra . Rania Elwani qaraşınça bu kultura probleması ğına tügel . Farsı Qultığı töbägendä xatın qızlarnıñ 20% ğına sport belän şägellänä.Alar qatı eşkä iläşmägän , äytep kitkän 20% arasınnnan Olimpiağa qatnaşaçaq däräcädä talantlı sportçılarnı saylau qıyın.Äyye şul saylanğan sportçılar yıllarça in yaxşı şartlarda in yaxşı treinerler belän, xätta çit illärgä alıp barılıp, künegülärdän ütkärelä. Ämma 2004nçe yılğı Olimpia Uyınnarına 100 meter yögerergä kilgän 3 xatın qız sportçı bötenläy başqa şartlardan kilde. Alardan berse äfgan qızı Robina Muqimyar , anıñ turında bez elegeräk söylägän idek İkençese Ğıraqlı Yassim , Äfganstan , Ğıraq kebek bıyıl berençe märtäbä Olimpia Uyınnarına Kiribati dä qatnaştı. Könyaq tın Okeanınıdağı 33 utraudan torğan ildä 85 meñ keşe yäşi İl bik bay bulmasqa tieş Yarışlarğa qatnaşqan 90 sportçığa Kiribatinıñ 10 sport başmağı birerlek kenä xäle bulğan. Şulay itep 20yäşlek 100meter yögerüçese Mwem weata ğämerendä berençe märtäbä yögürü başmaqların Afinada kide. Tanılğan sport şirkäte NİKE aña ber par başmaq büläk itte.Palme talları, botaqlarınnan yasalğan alaçıqta elektr, susız, televidiniäsez üskän bu sportçı berençe märtäbä kondisienerlı bülmädä , yataq matrasta yoqladı dip xabär itä KNT basması.
färidä xämit,praga


text:
Ğiraqnıñ Hamaria şähärendä 1 amerikan soldatı hälak buldı, 2 soldat yaralandı
AQŞ ğäskärläre Bağdadtan tönyaqtaraq Xalis şähärendä xärbi operatsiäne däwam itä. Biredä cinayätçel törkem äğzası buluda şiklänelüçe 20-läp keşe qulğa alınğan.
Bügen Pol'şa saqlanu ministrı uzğan ike köndä Pol'şa xärbilärenä 2 märtäbä höcüm buldı dip belderde. Ämma yaralanuçılar yuq dielä. Kut şähärendä Ukraina xärbilärenä dä ut açqannar, alar arasında da yaralanuçılar bulmağan. Bügen biredä Urkaina ğäskärläre xalıqara koalitsiäneñ ber öleşe bularaq üz eşçänleklären başlap qına cibärgän ide.
Berläşkän Millätlär Oyışması Sergio Vieira de Mello pänçeşämbe könne Jenevada cirlänäçäk dip belderde. BMOnıñ Ğiraqtağı yuğarı wäkile Vieirade Mello uzğan atnada BMOnıñ Bağdadtağı idaräsenä terror höcüme näticäsendä hälak buldı. Anda bomba şartlawdan kimendä 23 keşe ülde.


text:
Qırğızstan parlamentı bärep töşerelgän prezident Äskär Aqayevnıñ wazıyfasınnan kitü turında möräcäğäten qabul itü yäki itmäw turında tawış birüne düşämbegä qädär kiçerde.
Parlament äğzaları başta waqıtlı prezident Kurmanbek Bakievnıñ elekke qanun nigezendä Aqayevqa birelgän qayber östenleklärne häm garantiälärne ğämäldän çığaru turındağı tawış birü näticälären ğämälgä kertüen teläwläre turında belderde. Qırğızstanda xalıq kütäreleşe näticäsendä 24-nçe martta Rusiägä qaçqan Aqayev düşämbe könne wazıyfasınnan kitärgä äzer buluın iğlan itte. Ämma anıñ wazıyfasınnan kitü möräcäğäte räsmi räweştä ğämälgä kersen öçen anı parlamentnıñ raslawı zarur. Bügenge tawış birü näticäsendäge üzgäreşlär nigezendä Aqayeflar ğailäse cinayät ğäyepläwlärennän imin bula almıy.
Ämma anıñ ellege başqa qağılğısızlıq xoquqları ğämäldä qala.
Yaña qanun Aqayevqa parlament saylawlarında namzät bularaq qantaşunı tıya.


text:
Dönya buylap yaña duslar häm aqça ezlägän Belarus İran prezidentın qabul itä
İke könlek säfär belän düşämbedä Belaruskä İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad kilde. Ser tügel, demokratik tärtipne bozıp idarä itüdä ğäyeplängän prezident Lukaşenkanıñ xalıqara mäydanda dusları küp qalmadı. Östäwenä, anıñ töp yaqlawçısı Rusiä dä soñğı aralarda aña arzan gaz häm neft satudan baş tartıp, ikeyaqlı mönäsäbätlärne bazarğa nigezlärgä tırışa. Häm Belarus citäkçelege xäzer duslarnı da, yağulıq çığanaqların da başqa cirlärdän ezlärgä mäcbür.
Ä menä alarnıñ şäxes bularaq tügel, ä citäklägän illäre däräcäsendäge xezmättäşlekkä kilgändä, Belarusneñ İran belän nindi üzara faydalı iqtisadi bäyläneşläre bula ala, älegä hiç açıq itep äytü mömkin tügel. İñ möhime, alarnıñ urtaq çikläre yuq.
Belarus säyäsi belgeçe İhar Lyalkou fikerençä, Lukaşenka yağulıqqa bay İran belän berär törle produksiä kileşüen imzalarğa tırışıp qarayaçaq:
"Minemçä, aqçağa zur ixtiacı bulğan Belarus İrannı näq menä şul aqçanıñ ber çığanağı itep kürä. Belarusneñ İranda neft çığaru plannarına kilgändä, miña alar şaqtıy exotik toyıla", di Belarus belgeçe Lyalkou.
Lukaşenkanıñ autokratik xakimiäte elekke yıllarda gaz häm neftne arzanğa ğına Mäskäwdän satıp alıp yäşäde, ildäge iqtisadnıñ totrıqlılığı da şuña nigezlände. İkençe yaqtan, bu Belarusneñ dönyadan ayırımlanuına kiterde.
İnde äytelgänçä, şuşı yıl başında Mäskäw Minskigä yağulıq satu şartların üzgärtte, häm xäzer Belarus citäkçelege duslarnı Rusiä yaqlarında ğına tügel, başqa cirlärdän dä ezlärgä mäcbür.
Ämma ikençe ber analitik Alyaksandr Klaskouski, Äxmädinecad yä Chavez kebek citäkçelär Lukaşenkağa ömetle kileşülär täqdim itä almıy, di:
"Minskidä urtaq xezmättäşlekkä citdi ömet bar, hiçyuğı neft ölkäsendä. Belarus yağulıq tä''minatı ölkäsendä alternativ yullar ezli. Ämma biredä zur problemalar bar. Qupşı belderülärenä qaramastan, İran da, Venezuela da ikeyaqlı mönäsäbätlären bik pragmatik nigezgä qora. Şuña kürä zur alğakiteşlärne kötep bulmıy", di Alyaksandr Klaskouski.
Yağulıqqa ixtiacı artqan Belarusne xäzer atom energiäsen qullanu mömkinlekläre dä qızıqsındıra, häm Lukaşenka bu xaqta, üz atom programmasın alğa sörgän İran prezidentı belän dä söyläşer digän farazlar bar.
Kärim Kamal


text:
Putin ğäräp illärenä säfärgä äzerlänä
Tarixtan kürengänçä, Sovetlar berlege belän Ğäräp illäre arasındağı mönäsäbät törle yunäleştä barğan. 1924 yılda İbn-Sawd Ğäräp yarımutrawında keçkenä xanlıqlar belän suğış alıp barıp, alarnı berläşterä. Bu eştä Sawd Garäbstanında Sovetlar berlege berençe ilçese bulğan Kärim Xäkimov töp rol''ne başqarğan. Anıñ tırışlığı belän bu yıllarda Ğäräp illäre belän Sovetlar berlege arasındağı säwdä mönäsäbätläre buyınça berençe däwlät kileşüe tözelgän. Sovetlar soyuzı il başına Stalin kilgäç, Kärim Xäkimov başqa küp kenä däwlät eşlekleläre sıman üterelä. Bu waqiğadan soñ Ğäräp illäre belän Sovetlar berlege arasındağı dustanä mönäsäbät 50 yılğa özelä.
Ul waqıtta il başçısı, aqıllıraq bulıp, kileşüne özmägän bulsa, bälki bügen, Rusiä ğäräp neft’e xisabına bayıp bik nıq alğa kitkän bulır ide, belgeçlär.
Ser tügel, bügen, küplär ğäräp illäreneñ här yaqtan da otışlı, uñaylı, bay il bulğanın añlıy. Şuña da alar belän dus bulırğa tırışa.
11-13 fevral'' könnärendä Rusiä prezidentı Vladimir Putin Yaqın könbatış illärenä säyäxät qılırğa cıyına. Ul Sawd Garäbstan, Qatar, İordaniä illärendä bulaçaq. Matbuğat bitlärendä, bu oçraşuğa, Vladimir Putinnı, Sawd Garäbstannıñ bügenge padşası Abdulla Ben Abdel'' Aziz Äl'' Sawd 2003 yılnda çaqırğan bulğan. 4eл uzğannan soñ, Rusiä başlığı, bu täqdimne qabul itärgä uylağan. Ni äytsäñ dä bay duslar yulda aunap yatmıy, xäzer.
Rusiä başlığınıñ bu öç däwlätkä berençe genä baruı. Moñarçı ul İzrail'', Pälistin häm Misırda ğına bulğan. Sawd Garäbstan padşası Abdulla Ben Abdel'' Aziz Äl'' Sawd isä Rusiä başlığı belän 2003 yılda oçraşqan. Şuşı könnärdä Er-Riäd şähärendä uzğan brifingta Sawd Garäbstannıñ tışqı eşlär ministrı Sawd äl'' Feysal, 2003 yıldan alıp Ğäräp illäre belän Rusiä arasındağı mönäsäbätlär nıq üste dip belderde. Fevral'' ayında bulaçaq oçraşudan da ike il başlığı barı tik uñay näticälär genä kötä.
Rusiä prezidentı delegatsiäsendäge xatın qızlarğa Sawd Garäbstanında xidca, yäğni möselman xatın qız kiemen kigertmäkçe bulalar. İnde bügen ğäräplär, kreml''gä şaltıratıp, xatın-qız jurnalistlarnıñ yaqınça tän ülçämnären soraştıralar. Äle qayçan ğına, Rusiä pasportına möselman xatın qızlarğa yaulıq kiergä yaramıy ide, xäzer inde xidcab kiergä dä riza, duslar ğına qanägät bulsın. Monnan tış xatın qızlarğa tırnaq buyamasqa, uramda öç xatın qızdan kimräk yörmäskä, möselman kiemen salmasqa digän kiñäş birgännär.
Ğädel Galämetdinov


text:
Uzğan yal könnärendä Tatarstan başqalasınnan yıraq bulmağan Qızıl Bayraq awılında berençe professional tatar kompozitorı Sälix Säydäşevnı iskä aldılar. Säydäş turında mäğlümat tuplaw maqsatı belän bu könnärdä Mäskäwdä Kiev tatar xatın-qızları oyışması citäkçese Rimma Ğizzatullina bulıp kitte. Köz köne ütkäreläçäk Säydäşne iskä alu kiçäsenä Rimma xanım cäydän ük äzerlänä başlağan... Zaporoje häm Kiev tatarlarınıñ tormışı, Ukraina başqalasındağı "İzgelek" isemle xatın-qızlar oyışmasınıñ eşçänlege turında ul bezneñ Mäskäwdäge xäbärçebezgä söyläp birgän...
Näzifä Kärimova, İjaw


text: Anda xäzerge citäkçe Robert Koçarian häm berençe turda ikençe urınnı alğan Stepan Demirçian qatnaşa. Demirçian bügenge tawış birüne ğädel dä, irekle dä tügel, dip bäyäläde. Yerevanda üzeneñ tawışın birgännän soñ ul, bu yulı da zur xärämäläşülär bulaçaq, dip äytte. Anıñ saylawñ-aldı kampaniäsen alıp baruçı Grigori Arutunian, jurnalistlarğa, Koçarian faydasına aldan tutırılıp quyılğan bulletennär kürsätte. Berençe turda Koçarian 50 protsenttan az ğına azraq tawış cıydı. Demirpiannıñ 30 protsent çaması ide. Xalıqara küzätüçelär, tawış birü waqıtında tärtip bozular buluın äytte. Opozitsiä bu näticälärgä ptotest belderep demonstratsiälär ütkärde.


text:
Amnesty Internationalnıñ 149 ildä keşe xoquqlarınıñ torışı turındağı xisabı
Ämnisti İnternational keşe xoquqların xörmät itügä qarağan dönya külämendä ütkärgän tikşerüeneñ näticälären bügen iğlan itte. Anda keşe xoquqları prinsiplarına, terrorrğa qarşı global suğış köç qulanuğa qarşılıq kürsätügä qarağanda küberäk zian kiterde dielgän. AQŞ ayruça tänqitlängän. Ğıraqnıñ Abu Xraib törmäsendä , Guantanamoda häm Afğanistannıñ Bagram törmäsendä totqınnarnı ezärlkeläv turındağı raportlarnı tieşençä tikşermäve belän Washington qanun xakimiätenä bornın tıqtı dielgän. Raportta şulay uq İran, Russiä, Üzäk Aziä häm Kafkazda da keşe xoquqlarınıñ bozıluı tänqitlängän.
Audio
"İñ zurısı, qızı, ätisen xäterli äldä. Ul uramda keşelärgä qarıy häm etiemne kürdem dip uylıy. Ä xäzer 4 yöşendä bulğanına ber yäş kenä ide . Ul ber närsä dä xäterlämi. Qız bik neçkä küñelle Ul ätisen yädli."
Camil Al Qaeda yäisä Taliban belän bäyläneşe buluda ğäyeplänep, mäxkämäsez Guantanamoda totılğan 500-dän artıq totqınnıñ berse. Ämnisti İnternationalnıñ general sekreatrı İrene Xan, 2004-nçe yılda xökümätlär keşe xoquqları ölkäsendä birgän väğdälärne ütämäv belän genä çiklänmädeler , ä Guantanamo Bayde, Ğıraqta, Afğanistanda , Çeçnädä häm Sudannıñ Darfur regionında väğdälärenä xıyanät tä ittelär dip belderde.
Audio
"Darfurdağı vazğiätne alıyıq. Keşe xoquqlarınıñ bozıluı turında raportlar bulsa da, BMOnıñ İminlek Şurası çaralar kürä almadı. Qıtay xökümäte mänfäğätläre bulğannıqtan ber närsä eşlämäde. Russiä xökümäte Sudan belän qoral sävdäse säbäple çaralar kürmäde. AQŞ Darfur vaqiğälären genosid dip atasa da, tuqtatırlıq näticäle çara kürmäde. Xökümätlärneñ Ğıraq yäisä Afğanistanda iminlek väğdäsen alıyıq, monı ğämälgä quya almadılar."
Xannıñ süzlärençä, Washington anıñ urnına sorauğa tartu texnikasın aqlau öçen Jeneva konvensiäseneñ şartların yomışarttı, dönyadağı super dävlät keşe xoquqları standartın urnaştıru rolen uynıy almadı. Ämnisti Guantanamonıñ totıqlar totılğan öleşen zamanıbıznı Gulagı dip atadı. Ämnisti süzçese Brenden Paddy bu xaqta bolay dide
Audio
"Bez Guantanama zamanıbıznıñ Gulagı dip atasaq ta, Guantanamo yaki AQŞ idaräsendä bulğan başqa totıq urınnarın Sovet Gulagları belän çağıştırırğa telämibez. Bez bu äytemne Guantanamoda bulıp yatqannarğa, anda keşelärneñ xalıqara qanunnarnı bozıp möddätsez totılularına häm başbaştaqlıq praktikasına borçıluıbıznı kürsätü öçen qullanabız."
Ämnisti İnternationalnıñ raportında Rusiä xökümäteneñ Çeçnädä vazğiät normallaşa digän raslauları kire qağılğan, İminlek Köçläre keşe xoquqların bozğan oçraqlarda da cazağa tartıludan imun digän yomğaq yasalğan. Rusisä soldatlarınıñ xatın-qızlarnı köçläve, çäberläve xaqında misalar kiterelgän. Ämnisti süzçese Paddy bolay di
Audio
"Qorallı Çeçen separatisltları da keşe xoquqların tupas bozalar. Mäsälän Beslannı ber närsä belän dä aqlap bulmıy. Läkin, Çeçnäneñ üzendä dä Mäskäv tarafınnan yaqlanğan Çeçnä xökümäteneñ qoralı törkemnäre häm Rusiä köçläre tınıç Çeçnä keşelärenä köçläv, üterö , qulğa alu kebek qotoçqıç cinayätlär eşlilär."
Ämnisti raportına qarağanda, İnguşetiädä dä keşe xoquqları ölkäsendä vazğiät naçarlana bara häm Russiäneñ küpkenä regionarında etnik häm milli azçılıqlar rasistik höcüm qorbannarı bulalar. Üzäk Aziädä Qırğızıstan belän Qazaxstan qaçıp çıqqan uygurlarnı ülem cazası bulğan Qıtayğa kire tapşıru praktikası säbäple tänqitlängän. Üzbäkstan yözärlägän möselmannı ğäyeplären ispat itmiçä, qulğa aluda, ğadel bulmağan xökem protseslarında xökem itüdä, sorau alu vaqıtında eskänçä metodların qulanuda ğäyeplängän. Törkmänstanda keşe xoquqların bozu bik cäyelgän , dini açzılıqlar häm sivil cämğiät aktivistları ezärlkelänä, törmälärgä yabıla. Tajikstanda militsiäneñ naçar mäğämäläse häm cäberläve turında äytelgän. Paddy keşe xoquqarı ölkäsendä qayber uñay täräqqiät Ukraina häm Yaqın Könçığışta buldı dip tä belderde häm BMOnda keşe xoquqların ğämälgä quyu mexanizmı mäsäläsendä reformağa taba adımnarnıñ atlanuın xupladı.
Färit İdelle, Praga.


text:
Keräşennär Raştua bäyrämen Tixvin çirkäwendä uzdırdı
7 ğinwar könne prawaslaw dinen totuçılar Raştua bäyräme bilgeläp uzdılar. Bäyräm aldınnan respublika prezidentı Mintimer Şäymiev böten pravaslau dinen totuçılarnı Raştua belän qotladı. Qotlawda ul respublikada Xristiannarğa häm başqa dinnärne totuçılarğa xas äxlaqi qimmätlär kiläçäktä dä küp millätle Tatarstan cirendä tınıçlıqnıñ häm iminlekneñ nıqlı nigeze buluına ışanuın äytte. Älege bäyräm härkemgä tınıçlıq, iminlek, sälämätlek, iminlek teläde. Qazanda da prawaslaw dinen totuçılar älege bäyräm tönen çirkäwlärdä uzdırdılar. Şunı da äytergä kiräk, raştua tatarlarğa da yat tügel bäyräm tügel. Çönki prawaslaw dinen totuçı millättäşlärebez – keräşen tatarları öçen bik zur bäyräm. Şunlıqtan Qazannıñ keräşennär yöri torğan Tixvin çirkäwendä dä 7 ğinwar'ga qarşı töndä bäyräm xezmäte uzdı.
Dönyanıñ barlıq prawaslawları şimbä tönennän yäkşämbegä Raştua bäyrämen uzdırdı. 7 ğinwar prawaslawlarda İisus Xristos tuğan kön dip isäplänä. Möselmannarda anı Ğaisä päygambär dip yörtälär.
Raştua bäyräme Tatarstannıñ barlıq çirkäwlärendä dä uzdı. Şul isäptän Qazanda da . Şundıy prawaslaw ğibädätxanäläreneñ berse - Tixvin çirkäwe. Anda keräşen tatarları cıyıla. Başqa çirkäwlärdän ayırmalı bularaq biredä keläwlär, yäğni ğibädät qılu tatar telendä uza.
Raştua prawaslawlar öçen iñ zur dini bäyräm. Prawaslaw tatarları da nıqlap äzerlänä aña. Tixvin çirkäwendä eşläwçe Kätärinä tütäy söyli.
Altı atna buyı uraza totıldı inde. Annan 6 ğinwar bezneñ Soçel'nik – aç uraza, kiçkä qädär aşalmıy. Annan soñ ul keläwlärne başqarğaç, tönge 12 qädär tabın äzerlisen, aşamlıqlar alasıñ. Tönge 12дә Raştua keläwläre başlana, Xoday Xristosnıñ tuuın danlaw inde ul.Bıyıl uzğan Raştua bäyrämendä keşe bik küp cıyılğan. İrtän dä, kiç tä, tönlä dä kilgännär ikän çirkäwgä. Bıyılğı Raştua bäyräme turında çirkäwneñ käznäçäye Pawıl söyli.
Bıyılğı Raştua, minemçä, bik äybät uzdı. Xalıq ta küp buldı. Başqa yıllar belän çağıştırğanda, yäşlär dä kübräk ide. Keläwlär tatar telendä uzdırılsa da, Tixvin çirkäwenä başqa millät xalqı da kilä ikän. Çuaşlar, urıslar, mäsälän. Ä menä keräşennärgä törle çirkäwlärgä yörü tıyılğan, uynaş itü dip sanala ikän. Kätärinä tütäy söyli.
Min üzem dürt yıl buyı Saritsinodağı çirkäwdä psalomşçitsa buldım. Bezneñ keräşen çirkäwe tözelgäç, anda ayaq ta basqanım bulmadı, barmıy da. Üzemneñ çirkäwne min alıştırmıym. Ber çirkäwdän ikençesenä yörü uynaşçı itü dip sanala. Menä närsäse bar anıñ. Ä bolay yä ber cirgä, yä ikençe cirgä yörsäñ, ber äylänçek sarıq inde. Elegräk keräşen tatarları keläwlärne Qazandağı mäğlüm Petropavıyl soborınıñ idän astı kebek ber cirendä uzdırğannar. Annarı, küpkenä möräcäğätlärdän soñ ğına keräşennärgä älege Tixvin çirkäwen birgännär. Kätärinä tütäy äle dä yılap söyli bu turıda.
Bezne Petropavıyl soborında da yörttelär, Paqrawda da. Annan urıslar äytkännär, bolarnı bezneñ belän yörtmägez. Bez bu pıçraqlar belän çirkäwdä bergä yörmibez, digännär. Şunnan bezgä bu çirkäwne birdelär. Bez babay belän kilep qaradıq: işekläre yuq, täräzäläre watılğan, cimerek xäldä. Qayber cirlärendä bädräf tä yasağannar, min anda töşep buyalıp ta bettem. Menä şundıy ikän keräşennärneñ Tixvin çirkäwe tarixı. Awır bulsa da torğızdıq, xäzer yıldan-yıl keläwlär maturraq, yaxşıraq uza, di çirkäw ähelläre. Şunısın da äytergä kiräk, Qazanda yäşäwçe prawaslaw dinendäge tatar zıyalıları da bu çirkäwgä yöri. Aralarında xalıq artistları da, kürenekle ğalimnär dä, yazuçılar da bar. Alar bit, şuşında üz ana tellärendä – tatar telendä ğibädät qıla.
Güzäl Zıyätdinova


text:
Sişämbe könne Rusiä finans ministrınıñ urınbasarı Sergey Şatalov, xökümät YUKOSnıñ burıçların tüläw tärtiben üzgärtä ala dip belderde. Anıñ şuşı süzlärennän soñ, YUKOSnıñ soñğı aralarda haman töşä barğan aksiälärenä bäyä kütärelä başladı. Läkin ikençe yaqtan YUKOS citäkçeläreneñ berse "Financial Times" basmasında, YUKOSnıñ xälen yaxşırtu turında xökümät belän barğan söyläşülärne özüdä prezident Putinne ğäyepläp çıqtı.
Başta finans ministrı urınbasarı Sergey Şatalov belderüe turinda, xörmätle tıñlawçılar. Ul sişämbedä, xökümätneñ YUKOSqa bulışa alu ixtimalına işarä itsä dä, monıñ älegä teoretik yaqtan ğına mömkin buluın äytte. "Wäzğiat ber dä ğädäti tügel, şuña kürä dä andıy yardäm ixtimalın bötenläy kire qağıp bulmıy" dide Rusiäneñ finans ministrı urınbasarı. Anıñ süzlärenä qarağanda, monıñ öçen xökümätneñ maxsus qararı qabul itelergä tieş, YUKOS burıçların tüläw tärtiben üzgärtü asılda iqtisadi ğına ber ğämäl bulsa da, monı barı tik säyäsi qarar nigezendä eşläp bulaçaq. Yäğni, moña iñ yuğarı däräcäle fatixa kiräk digän süz. Andıy fatixalarnı Rusiädä xäzer barı tik ber genä keşe birä. Näq menä anı, YUKOSnıñ töp citäkçelärennän berse Bruce Misamore, şirkätneñ xökümät belän alıp barğan söyläşülären özüdä ğäyepläde. "Financial Times" basmasına ul, wäzğiat şul xätle bilgesez, häm bar ildä monıñ öçen cawaplılıq barı tik ber genä keşegä - Putin äfändegä yöklänä ala, YUKOS problemasın ul başladı häm barı ul ğına anı xäl dä itä ala dip belderde. Misamore süzlärenä qarağanda, şirkät üz xälen yaxşırtu, eşne bölgenlekkä citkermäw maqsatında Rusiä xökümäte belän söyläşülär başlap cibärgän bulğan. Başta äybät kenä barğan şuşı aralaşu uzğan atna başında kinät tuqtap qalğan. Häm Bruce Misamore, xökümät käyefeneñ şulay üzgärüe, YUKOSnı bölgenlekkä citkerü qurqınıçın tudırdı dip belderä. Qayçandır Rusiäneñ iñ keremle, iñ qulay eşläwçe şirkäte sanalğan YUKOSnı xakimiat salımnar tüläwdän qaçuda ğäyepli. Ber 2000-nçe yıl öçen genä ul xäzer däwlätkä 99 milliard sum tieş dip belderelä. Ul arada salım politsiäse YUKOSnıñ 2001-nçe yıl tülämi qalğan salımnarı külämen dä yaqınça şul uq summağa, 98 milliard sumğa çığardı. Düşämbe könne un xalıqara bank kergän finans törkem YUKOSnıñ 1 milliard dollarlıq kreditın kire tüli almawın xäbär itte. Asılda bu, şul banklar tieşle taläp kütärep çıqqan oçraqta, YUKOSnıñ inde bügennän ük bölgenlekkä töşüen añlata ala, läkin Societe Generale citäkçelegendäge şuşı banklar törkeme älegä monıñ belän aşıqmayaçağın äytä. YUKOSnıñ matbuğat wäkile Aleksandr Şadrin düşämbedä, eşlär bolay däwam itsä şirkät bölgenlekkä töşüen inde ber aydan soñ uq xäbär itäçäk dip belderde. Şuşı süzlären ul finans ministrı urınbasarı Şatalov belderüenä qädär äytkän ide. YUKOSqa bölgenlek alay tiz yanamağan oçraqta da, salımnarnı tülämäwe säbäple mölkäten tartıp alu şirkätneñ neft çığaru mömkinleklären şaqtıy çikläde. YUKOS könenä ber milliard 700 million miçkä neft çığara, bu bar dönyada kön sayın tabılğan neftneñ 2 protsentın täşkil itä. Däwlät dawlağan salım burıçların tüläw öçen YUKOS xäzer üze belän bäylängän şirkätlärneñ mölkäten sata başladı, läkin xakimiat 2000-nçe häm 2001-nçe yıllar belän genä çiklänmäskä cıyına kebek, sişämbedä "Exo Moskvı" radiosı, baş prokuror Vladimir Ustinovnıñ, YUKOSqa 2002 häm 2003-nçe yıllar öçen dä salım däğwaları belderelä ala dip äytüen xäbär itte. YUKOSnı ezärlekläw başında toruçılarnıñ berse bulğan Ustinov, bu eşneñ başı bar, läkin azağı älegä kürenmi dip beldergän.
Kärim Kamal


text:
"Qıynalğan şähär" waqiğaların tikşerü näticäläre iğlan itelde
3nçe martta Mäskäwneñ bäysez matbuğat üzäge ,“Qinalğan şähär” waqiğaların tikşerü näticäläre” digän temağa xoquq yaqlawçılar häm jurnalistlar qatnaşında matbuğat oçraşuı ütkärde. Bu oçraşuda bäysez tikşerü komissiäse Başqortstannıñ Blagoveşçenski şähärendä bulıp uzğan militsiä başbaştaqlığı näticäsendä kilep çıqqan waqiğalarnıñ soñğı näticäläre belän tanıştırdı. Bu oçraşuda Mäskäwneñ xoquq yaqlawçı Xelsinki törkeme räise Lyudmila Alekseyeva, “Keşe xoquqları öçen” dip atalğan ğomum rusiä ictimaği xäräkäte başqarma direktorı Lev Ponamarev şuşı uq oyışmanıñ Başqortstan bülege citäkçese İldar İsanğulov, “Novaya gazeta” dip atalğan gazeta jurnalistı, xoquq yaqlawçı, Marat Xayrullin, şulay uq Rusiä prezidentı qarşında “Keşe xoquqları” komissiäse wäkile Vladimir Lukin citäkçelegendäge komissiädän Vyaçeslav Seleverstov qatnaştı.
Matbuğat oçraşuında jurnalistlarğa Blagoveşenski şähärendä bulğan waqiğalar xaqında täfsille mäğlümat tuplanğan yazma taratıldı. Bu yazmada Blagoveşçenskida militsiä qulınnan qaza kürgännärneñ ğarizaları da, Başqortstan eçke eşlär ministrı Rafayıl Divayevnıñ Blagoveşenski şähärendä bulaçaq militsiä çistarularına etärgeç birgän färmanı da, şul uq waqıtta bu waqiğalarğa xoquq yaqlawçılar bäyä birgän mäqälälär dä kertelgän. Xelsinki törkeme oyışması citäkçese Lyudmila Alekseyeva, bez, mondıy çistartular Başqortstanda ğına tügel, Rusiäneñ başqa şähärlärendä dä bulıp tora dip farazlıybız. Şunıñ öçen Rusiäneñ 89 töbägenä dä andıy xällär sezdä bulmadımı digän soraw belän üzebezneñ tikşerülärne ütkärä başladıq dide. Başqortstandağı xällär turında 9nçı martta Däwlät Dumasında da söyläşülär ütäçäk ikän. Xoquq yaqlawçılar. Anda Rusiäneñ eçke eşlär ministrı Raşit Nurgaliev ta çaqırılğan bulırğa tieş dip sanıy. Xäzer inde Blagoveşçenski şähärendä alıp barılğan tikşerülär näticäsendä räsmi räweştä 123 keşe militsiä tarafınnan qaza kürgän dip bilgelängän. Häm Rusiä prokuraturası tarafınnan yünältelgän tikşerü törkeme dä 7 keşedän 15kä qädär arttırılğan. Läkin xoquq yaqlawçı İldar İsanğulov, Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığınıñ bu cähättän totqan pozitsiäse añlaşılmıy, alar militsiäneñ yözen saqlap qalırğa tırışa dip sanıy.
Blagoveşçenski şähärendäge waqiğalarnı tikşerü komissiäse äğzäse jurnalist Marat Xayrullin qaza kürgännärgä tikşerü qararın qullarına tapşıru bik aqrın bara, bez ber atna buyı açlıq iğlan itep utırğanda ul qararlarnı birä başlağannar ide, bez açlıqnı tuqtatqaç, alar da tikşerü näticälären kürsätkän, militsiädän qaza kürgän dip yazılğan qararlarnı birü tuqtattılar dip belderde. Marat Xayrullin xakimiätneñ yuğarı basqıçındağılar Blagoveşenski waqiğasın üz faydalarında qullanırğa tırışalar dip sanıy. Häm ul, 15nçe martta böten Rusiä buylap politsiä başbaştaqlığına qarşı köräş digän isem astında mitinglar ütkärergä planlaştırabız dip belderde. Ä menä Rusiä Federatsiäseneñ keşe xoquqları buyınça wäkil Vladimir Lukin oyışmasınıñ bülek mödire, Vyaçeslav Seleverstov keşe xoquqın bozuğa militsiä tarafınnan qinalu ğına tügel, qanunsız räweştä fotoräsemgä töşerü, barmaq äzlären alu da kerä dip belderde.
Matbuğat oçraşuı waqıtında, xoquq yaqlawçılar, militsiä başbaştaqlığına qarata töp cawapçı Rusiä prezidentı. Ul Konstitutsiä garantı ğına tügel, 1998nçe yıldağı färman nigezendä, Eçke eşlär ministrlığı başqarğan eşlär öçen dä cawaplı dip belderdelär.
Näzifä Kärimova Azatlıq radiosı, Mäskäw.


text:
Prezident xökümätte otstavkağa yebärźe
Xäźer respublikala könüźäkkä ikense mäsälä sıqtı. Mortaza Räximov qasan xökümätte otstavqağa ebärä, premer Rafael Baydäülätov üź urınında qalasaqmı. İnauğuratsiya sarahında prezident xökümättä ällä ni üźgäreştär bulmayasaq tip beldergäyne. Qanunğa yaraşlı xökümät prezident wäkälättäre tamamlanğas otstavqağa ebärelä, yañı prezident yañı xökümät oyoştora. Başqortostandıñ iśke yañı prezidentı Mortaza Räximov ta xökümätte otstavqağa ebäreü xaqında ukazdı imzalanı, oşo uq ukazda ul xökümätkä, yañıhı oyoştorolğanğa tiklem wazifahın başqarıuźı yökmätte.
Qayhı ber mäğlümättär buyınsa yañı ministrźar kabinetında mäğarif ministrı Zöhrä Räxmätullinağa urın tabılmauı ixtimal. Unıñ urınına yäki Öfö qalahı xakimiäte başlığı urınbaśarı, baytaq qına Öfönöñ mäğarif idaralığı etäksehe bulıp eşlägän Sıntimer Bayazitov, yäki mäğarif ministrı urınbaśarı Artur Surindıñ täğäyenläneüe ixtimal. Bıl fekerźe oşo dairälä eşläüselär äytä, ämmä älegä ber nindäy źä räsmi beldereüźär yuq.


text:
Ufada tatar cırı bäygese başlandı
Comğa könne Ufada tatar cırı başqaruçılarnıñ “Tuğan tel-2007” dip atalğan VII respublika sänğät yarışması başlanıp kitte. Anda 16 yäştän 35 yäşkä qädärge yäş talantlar qatnaşa. Başta bu bäygegä sälätle yäşlärne saylap alu Başqortstan rayonnarında häm şähärlärendä ütkän ide. Ufadağı yomğaqlaw öleşenä 70 tän artıq başqaruçı kilde. Bäygedä köçlären sınarğa teläwçelärneñ zur küpçelege Başqorstannıñ üzennän. Şulay uq Tatarstannan häm Ul''yanovsk şähärennän berniçä keşeneñ ğarizası alınğan.
“Tuğan tel” tatar cırı bäygesendä qatnaşuçılar, här yıldağıça, dürt cır başqarırğa tieş. İkeşär tatar xalıq cırı häm ikeşär estrada äsäre bulırğa tieş digän şart quyılğan. Üzeşçän cırçılarnıñ başqaru ostalığına bäyäne kürenekle tatar cırçısı Näzifä Kadıyrova citäkçelegendäge jyuri birä. Jyuri eçendä tağın tanılğan tatar cırçıları Fädis Ganiev, İdris Kälimullin, kompozitor Alik Lokmanov häm Ufa sänğät akademiäsennän sänğät belgeçläre, möğallimnär dä bar.
Tatar cırı respublika bäygeseneñ Gala-konsertı 25 mart könne bula. Şunda ciñüçelärne büläkläw dä qaralğan. Älege sänğät yarışmasınıñ rejisserı - tanılğan kompozitor, Bötendönya Tatar kongressınıñ Başqortstandağı daimi wäkile Alik Lokmanov. Anıñ süzlärençä, “Tuğan tel” bäygeseneñ Başqortstandağı yäş tatar cırçıların üsterüdä role bik zur.
“Ufada başlanğan “Tuğan tel-2007” tatar cırı başqaruçılar respublika bäygeseneñ soñğı köne tağın da küñelleräk häm tantanalıraq bulaçaq, - di Alik Lokmanov. – Anda ciñüçelärne büläkläw tantanası da, küñelle gala-konsert ta kötelä”.
Şuşı bäyge Alik äfändeneñ tormışındağı istälekle waqiğa belän dä turı kilde. 24 mart könne aña 60 yäş tula. Şulay itep kürkäm yubileen da yäş talantlarnı açıqlaw kebek mäşäqätle eş östendä ütkärä ul.


text:
Äl-cäzirä televideniese Usama bin Laden tawışı yazdırılğan dip isäplänüçe audioyazma tapşırdı. Anda Äl-Qaidäneñ Quşma Ştatlarğa höcümnärgä äzerlänüe turında äytelä, şulay uq Ğiraq belän Äfğänstannı tözekländerü öçen höcümnärne tuqtatu täqdim itelä.
Tasmadağı tawış Quşma Ştatlardağı iminlek çaraların arttırular 2001-neñ 11-nçe sintäberennän soñ anda höcümnär bulmawğa säbäp tügel di.
Säbäp äzerleklär taläp itüeçe operatsiälärdä di tasmadağı tawış.
Yazmada şulay uq Bez sezgä tulı häm ozın möddätle solıx täqdim itügä qarşı tügel dielä.
Mondıy çişeleşneñ ber oyatı da yuq, çönki ul milliardlarça dollarnı suğış käsepçelärenä tuzdırunı tuqtataçaq dielä.
Ğäräp televidenie kanalı tapşırğan bu audioyazmada solıx öçen nindi şartlar quyıluı äytelmi.


text:
Astana sotı «Azbwka jïlʹya» qurılıs kompanïyası üleskerleriniñ aqşasın jımqırw isi boy`ınşa 10 adamdı 8 jılğa dey`ingi ärtürli merzimge bas bostandıqtarınan ay`ırdı, dep xabarlay`dı QazAqparat.
" Astana qalası Almatı awdandıq №2 sotınıñ 2016 jılğı 28 qaraşadağı ükimimen «Jeti-Jol», «Garant», «Komsomolʹskïy`», «Sadovıe kvartalı», «Ékspo Sïtï», «Expo Town», «Ay`sanam De Luxe», «Komfort De Luxe», «Dïnastïya» turğın üy` keşenderi üleskerleriniñ aqşalay` qarajatın jımqırğandar qılmıs jasawda ay`ıptı dep tanıldı jäne türli jazalaw şaralarına kesildi», - delingen qalalıq sottıñ say`tında. Eske sala ketsek, atalğan is boy`ınşa 10 adam sottalwda. 2011-2015 jıldar aralığında Nursey`itova A.O. birneşe sıbay`lasımen - Ospanova S.X., Omarov M.A., Omarov E.K., Omarov M.K., Mïroşnïçenko V.P., Moldaxmetov J.M., Noswlenko O.V., Jumaxanov Ï.K., Jäkişev R.T. jäne özge de tulğalarmen aldın ala kelisw arqılı asa iri kölemde özgelerdiñ mülkin urlağan. Sottalwşılar zardap şegwşi-ïnvestorlardan Astana qalasınıñ awmağında salınıp jatqan turğın üy` keşenderindegi baspanalardı satwdan tüsken aqşa qarajatın alıp, onı maqsatsız türde, özge turğın üy` keşenderiniñ qurılısın ayaqtawğa jumsağan. Sonday`-aq awılşarwaşılıq käsiporındarın qarjılandırğan, onıñ işinde «Azbwka jïlʹya» kompanïyalar tobına kiretin sawda käsiporındarı da bar. Sot ükimimen Mïroşnïçenko V.P., Omarov M.A., Ospanova S.X., Omarov M.K., Nursey`itova A.O., Jumaxanov Ï.K., Omarov E.K., Moldaxmetov J.M., Noswlenko O.V., Jäkişev R.T. QR QK 189-babı, 4-böligi (Senip tapsırılğan mülikti asa iri kölemde ïemdenw nemese talan-tarajğa salw) boy`ınşa ay`ıptı dep tanıldı. Jäkişev R.T. men Moldaxmetov J.M. jazasın jalpı rejimdegi tüzew kolonïyasında ötewmen 8 jılğa bas bostandığınan ay`ırıldı. Jumaxanov Ï.K. jäne Nursey`itova A.O. jalpı rejimdegi tüzew kolonïyasına 7 jılğa qamaldı. Mïroşnïçenko V.P. 6 jıl berildi, biraq onıñ kişkentay` säbïi barı eskerilip, ükimdi orındaw bes jılğa key`inge qaldırıldı. Ükim zañdı küşine engenşe Mïroşnïçenko V.P.-ğa kepil türindegi bultartpaw şarası özgerissiz qaldı. Ospanova S.X., Noswlenko O.V., Omarov M.A. jalpı rejim kolonïyasına 5 jılğa toğıtıldı. Omarov E.K. jazasın jalpı rejimdegi tüzew kolonïyasında ötewmen 3 jılğa kesildi. Sottalğan Jäkişev R.T., Moldaxmetov J.M., Jumaxanov Ï.K., Nursey`itova A.O., Mïroşnïçenko V.P., Ospanova S.X., Noswlenko O.V., Omarov M.A., Omarov E.K. qılmıstıq nemese özge de jolmen alınğan mülikteri tärkilendi. Sonday`-aq, olar 5 jılğa belgili bir lawazımdardı nemese äkimşilik-ökim berw mindeti bar materïaldıq jawapkerşilikpen bay`lanıstı qızmetpen ay`nalısw quqığınan ay`ırıldı. Omarov M.K. şarttı türde 6 jıl berildi jäne ol 5 jılğa belgili bir lawazımdardı nemese äkimşilik-ökim berw mindeti bar materïaldıq jawapkerşilikpen bay`lanıstı qızmetpen ay`nalısw quqığınan ay`ırıldı. Segiz sottalwşınıñ bultartpaw şarası kepil berwden qamawğa alwğa awıstırıldı jäne olar sot otırısı zalında tutqındaldı. «Ay`sanam Otaw Astana», JSK «Ay`sanam DeLuxe-Wspex», JSK «Garant Wspex», JSK «Komsomolʹskïy` Wspex», JSK «Dïnastïya-Orda», JSK «Komfort Wspex», JSK «Sadovıe kvartalı Wspex», JSK «Jeti Jol Wspex», JSK «Wspex-sïtï» turğın üy` keşenderi boy`ınşa zardap şegwşiler men zardap şegwşiler ökilderiniñ materïaldıq şığındı öndirip alw twralı azamattıq talap-arızdarı qanağattandırıldı. Zardap şegwşilerdiñ azamattıq talap-arızı boy`ınşa sot ükimin orındaw maqsatında sottalwşılar men «Azbwka Jïlʹya» kompanïyalar tobınıñ barlıq mülkine salınğan tıy`ımdar alındı. Sot şeşimimen sottalwşılar men «Azbwka Jïlʹya» kompanïyalar tobınıñ mülki zardap şegwşilerge keltirilgen zaqımdı ötewge jäne «Komsomolʹskïy`», «Jeti jol», «Garant», «Ay`sanam DeLuxe», «Komfort», «Dïnastïya», «Sadovıe kvartalı», «Expo City», «Expo Town» turğın üy` keşenderiniñ qurılısın ayaqtawğa jumsaladı.
Negizgi fïgwrant Erqanat Tay`janovqa qatıstı bölek qılmıstıq is qozğaldı.


text:
İtar-tass xäbär agentlıgı mäğlümatlarına qarağanda, Qazanda Mi-2 boralagı qazaga oçragan. Ülüçelär bulmagan hawa häläkätendä, 3 keşe ciñel yaralangan. Tatarstan Gadättän tış xällär ministrlıgı boralaqnıñ tıbbi yärdäm taşuın belderä. Üzäk xastäxanäsennän hawalangannan boralaq ber niçä minut soñ cirgä töşä. Qazada boralaq eçendäge 2 plot belän 1 tabip ciñel yaralangan. Tıbbi tikşerülärdän soñ yaralılar öylärenä qaytarılgan.
Tatarstan Gadättän tış xällär ministrı Rafis Xabibullin qazaga närsänen säbäb buluı turında tikşerü eşlärenen däwam itüen belderä.


text:
Qazannıñ tatar öleşe ber Kirmändä genä çağılış tabarğa tieş tügel
Älegä qädär, Qazan Kirmänendä Qol Şärif mäçete tözep, aña qayçandır urıs yawlap alğançı bulğan tatar ruxın señderep, beraz tatarlıq kerttelär. Läkin, meñ yıllıq Qazannıñ bulğan barlıq tarixi istälekle urınnarı da bügenge köndä küp digändä 300 yıllıq qına. Häm turistlarğa kürsätergä cıyınğannarı nigezdä urıs tarixına qarıy. Menä şundıyraq fikerlär yañğıradı pänceşämbedä uzğan , Qazannıñ möselman izge urınnarı: tarixı häm öyränü problemnarı dip atalğan tügäräk östäldä. Tarix institutı belän berlektä Diniä näzaräte oyıştırğan bu çarada nigezdä ğalimnär qatnaştı. Süz tulayım Qazan turında barsa da, ğalimnär Qazannıñ urta qaban yanındağı , xalıq telendä Ärxäräy baqçası dip atalğan urınğa iğtibarnı kübräk yünälttelär. Eş şunda ki, elek Qazan xannarı yäşägän, yal itkän, qayber oçraqlarda cirlängän urında 17 ğasırda Qazan ärxäräyeneñ yal itü urını tözelä. Läkin, tatar-möselmannar bu urınnı barıber izge dip sanıylar. Bügenge köndä dä, arxeologik qazınular bik az başqarılğan buluına karamastna, bu cirdä, çirkäw nigezlärendä Qazan xanlığı çorına qarağan qäber taşları, qäberleklär tabıla.
Bügenge köndä Ärxäräy baqçasın urıs prawaslaw çirkäwe üzenä qaytarunı sorıy. Älegä qädär anda Niva dip atalğan fänni tikşerenü institutı urnaşqan. Ğalimnär, prawaslaw çirkäwenä qaytaruğa qarşı. Qayçandır, däwlät prawaslaw dinenä östenlek birgän häm tatarnıñ izge urınnarına çirkäwlär tözetkän ikän, bu bügen dä qabatlanırğa tieş tügel dilär ğalimnär. Ärxäräy baqçasın muzey tıyulıq itärgä kiräk häm anda ike mädäniät tä çağılırğa tieş dilär tarixçılar.
Tügäräk östäldä, monnan tış, Qazandağı tağın ber tarixi urın turında süz quzğatıldı. Ul Yılantaw. Urısçası ЗилaHToBo ropa. Qazannıñ Kirov rayonında urnaşqan. Monda şulay uq elek monastır salınğan bulğan. Bügenge köndä ul monaşkalarğa qaytarılğan. Arxeolog, Qazannıñ meñ yıllığın raslarğa şaqtıy zur köç salğan Ayrat Sıytdikov häm meñ yıllıqnı raslağan, tarix fännäre doktorı Fayaz Xucin , Yılantawdağı xäzerge tözekländerü eşlären wäxşilek dip sanıylar. Çönki, tözekländerü barışında böten tarixi qatlam cimerelde, arxeologlar bu cirdä tieşle qazınular alıp barmağan ide dilär. Şulay itep, tufraq qatlamnarı astında qalğan Yılantawnıñ tatar mädäniäte öleşe yuqqa çıqtı diärgä bula dilär. Şundıy uq wäzğıätne, tarixçılar, Qazannıñ xäzer tämäke fabrikası urnaşqan, danlıqlı Qazan ikonası quyılırğa tieşle monastır tiräsendä dä buluı ixtimal dilär. Bu cirdä dä Qazan xanlığı çorında tatar şähärçege urnaşqan bulğan.
Monnan tış, Qazannıñ başqa urınnarındağı xanlıq çorındağı tatar ziratları, mäçetläre urınnarına bötenläy iğtibar yuq dip baralar. Ul cirlärdä kübesençä çirkäwlär utıra xäzer.
Meñ yıllıq Qazannıñ tatar öleşe ber Kirmändä genä çağılış tabarğa tieş tügel dip sanıylar tügäräk östäldä qatnaşqan distälägän ğalim. Şuña kürä, mä’säläne tiz arada ike din wäkillären dä üpkälätmäslek itep, däwlät oyışmaları belän berlektä xäl itärgä kiräk digän näticä yasadılar. Şul maqsattan tügäräk östälneñ qararın äzerlärgä kileşelde.
Räfis Cämdixan