text:
Bu sene «Eurovision» yarışında Ukrainağa ğalebe ketirgen yırcı Jamala «Eurovision-2017» konkursına milliy saylav jürisi terkibine kirdi. Bu aqta milliy saylav yolbaşçısı Natalya Françuk ilân etti, dep bildire İA UNN, Birinci milliy telekanalınıñ malümatına esaslnıp.
«Ekinci jüri azası Jamala olğanına pek memnünmiz. Er alda, diger namzet olmaz edi. Birinciden, hususan Jamala Ukrainağa «Eurovision-2016» yarışında ğalebe ketirdi, ekinciden, konkursta iştirak etüv tecribesinen paylaşa bile ve iştirakçini, onıñ muvafaqiyetini tekrarlasın dep, azırlap olur», – dedi Françuk.
Jamalanıñ milliy saylav jürisinde olması yırcılarnı yarışta iştirak etmege teşviq etecek. Bu aqta Ukraina Milliy telekompaniyası baş müdiri Zurab Alasaniya ayttı.
«Jamala «Eurovision-2017» konkursına milliy saylav jürisi terkibine kirmege razı olsı. Öyle körüne ki, mantıqlı bir adım, öylemi? Böyle degil. Ukrain qırımtatar yırcını milliy saylav jürisine davet etüv mantıqlıdır, bunı ekinci sefer UA Birinci ve STB telekanalları beraperlikte keçire. «Eurovision-2016» yarışında ğalebe qazanğan soñ dünya yıldızı olğan Jamalanıñ razılığı ise, onıñ aynı Ja, açıq ve samimiy göñülli qız qalğanını tasdıqlay. Eminim ki, jüri terkibinde aqiqiy ğalipniñ bulunması, yahşı muzıka taqımlarını ve istidatlı yırcılarnı yarışta iştirak etmege teşviq etecek ve konkurs iştirakçilerini bütün imkânlarnı qullanmaq içün ilham berecek», – dedi Alasaniya.
«Eurovision-2017» yarışına milliy saylav sentâbr 1-de başlandı. Konkurs jürisiniñ birinci azası muzıka prodüseri ve bestekâr Konstantin Meladze oldı.


c: text/html

text:
Qırım Devlet Şurası reisi Vladimir Konstantinov Ukrainanıñ şimdiki akimiyetine qol tutqan siyasetçilerge Qırımğa kirişni yasaq etmege teklif etti.
Bunı o Qırım parlamamentiniñ toplaşuvında fevral 27 künü bildirdi.
«Bizge sanktsiyalarnı ilân eteler, cedveller keñleşe, natsist rejimi ve cenübiy-şarqta ağa-qardaş cenkine qol tutıp, özüni lekelegen ve Qırım ile Rusiyede bulunuvı istenmez olğan insanlarnıñ cedvelini qanuniy seviyede belgilemek kerek», – dedi o.
Evel Devlet şurası deputatları non-grata şahıslarnıñ cedvelini tizgen ediler, mında 334 insan kirdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aluşta yanında kater, qail olunğan mıntaqa sıñırlarından çıqqan yaldavcığa uruldı. Rusiye İİN-niñ Qırim idaresi bildirgenine köre, adise neticesinde aqaynıñ baldırı kesildi.
"Yalıdan 120 metr mesafede 27 yaşındaki Aluşta sakini aydağan yüksek süratlı eki motorlı "Redlan" kateri, yaldağan aqayğa uruldı. Yaralanğan adamnısuvdan çıqardılar ve eñ yaqın hastahenege alıp kettiler. Ekimler, sol ayağınıñ baldırınıñ travmatik amputatsiyası oldı, dep bildirdi", - dep yaza müessise beyanatından "Krıminform".
Yalınıñ bu qısmında qail olunğan yaldav mıntaqası - yalıdan 35 metr mesafe, dep qayd etile.
"Yaldav içün yasaqlanğan mıntaqağa ketip, aqay gemi yoluna tüşti ve yüksek tezlikte ketken katerniñ aydavcısına körünmey edi. Bundan ğayrı, qazağa oğrağan aqay, böyle allarda talap etilgeni kibi özüni belgilemedi, yanında parlaq buyok yoq edi", - dep qoştılar matbuat hızmetinde.
Umumen, Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ malümatına köre, yılnın başından berli 25 suv qazası oldı, 14 adam elâk oldı.


text:
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi emin ki, Rusiye dünya toplulığınıñ diqqatı işğal etilgen Qırımda olmasın ve işğalniñ soñu kelmesin dep, Donbas problemlerini qullanmağa tırışa.
Bu aqta Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri naziriniñ muavini İgor Yaremenko ayttı.
Onıñ qayd etkenine köre, al-azırda işğal etilgen Donbasnıñ reintegratsiya meselesi tek Qırımnen beraber baqıla.
«Ebet, ileride qolay olmağan bir yol bekley. Çünki Donbasnıñ telükesiz reintegratsiyası büyük ğayret ve resurs talap ete. Rusiye Federatsiyası, Ukrainağa ait yarımadanıñ işğalini qanunlaştırmaq içün Qırım meselesinde diqqat olmasın dep, bunı öz menfaatları içün qullanmağa tırışacaq», – dep bildire Yaremenkonıñ aytqanlarını Ukraina nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Ukraina akimiyeti AB ve Ğarp memleketlerini Yarımadanı işğalden qurtaruv Qırım platformasına faal sürette iştirak etmege davet ete. Tış işler naziri Dmıtro Kulebanıñ bildirgenine köre, Qırımnı işğalden qurtaruv sammitini Kyivde 2021 senesi mayıs ayında keçirmege planlaştıralar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Moskva Ekinci dünya cenki ve 9 mayısnı tapınuvını öz propagandası oğrunda halqnı idare etmek içün qullana. Zemaneviy Rusiyeniñ ğururlanacaq iç bir şeyi olmağan soñ, o keçmişten bir manaçıq qıdırmağa mecbur qala. Bu fikirni Qırım.Aqiqatı Radiosınıñ sabalıq efirinde ukrain tarihçısı Vasiliy Pavlov beyan etti.
«Bu kerçekten de Rusiye Federatsiyasınıñ tarih saasındaki devlet siyasetidir. Rusiye tarihınen Sovetler Birligi tarihında zemaneviy Rusiyeniñ tarihiy siaysetinde, zemaneviy Rusiye siyasetiniñ halqara meydanında mifologemağa çevirilgen muayyen bir anları bardır. 9 mayıs ta işte böyle bir sakral künlerden biridir. Bu anlarnıñ epsini sovet, Rusiye insanlarınıñ özlerine has bir ğururı bar dep kösterecek olalar. Al-azırda ğururlanacaq bir an olmağanı içün, işte olar tüşüngeni kibi er kesni birleştirecek bir efsane yani «Büyük ğalebe» efsanesi saylâna», – dep eminliknen ayta Pavlov.
Rusiyede mayısnıñ 9 Qızıl ordunen sovet halqınıñ natsist Almaniya üzerinden qazanğan ğalebesi sebebinden ğalebe Künü bayramı olaraq qayd etile.
Mayısnıñ 8-de Ukraina hatıra ve uzlaşuv Künü, mayısnıñ 9-da ise, 1939-1945 yıllarda Ekinci dünya cenkine bağışlanğan natsizm üzerinden qazanılğan ğalebe Künü olaraq qayd ete. İşbu hatıra kününi 2015 senesi aprelniñ 9-da Ukraina Yuqarı Şurası kommunizmden qurtulma siyasetini uyğulamaq (dekommunizatsiya) maqsadınen saylâğan edi.


text:
ANKARA MAMAK CENGİZHAN KORNİŞ MONTAJI
Mamak Cengizhan Korniş tamiri, Mamak Cengizhan korniş uygulaması,Mamak Cengizhan korniş fiyatı,Mamak Cengizhan korniş ustası,Mamak Cengizhan korniş takma,Mamak Cengizhan korniş fiyatı,Mamak Cengizhan 2'li korniş,Mamak Cengizhan 3'lü korniş,Mamak Cengizhan 4'lü korniş,Mamak Cengizhan korniş fiyatı,Mamak Cengizhan korniş metre fiyatı,Mamak Cengizhan stor montajı,Mamak Cengizhan korniş çeşitleri,Mamak Cengizhan kornişci,Mamak Cengizhan kornişçi, Mamak Cengizhan korniş takma metre fiyatı,Mamak Cengizhan korniş fiyatları,Mamak Cengizhan korniş ustası,Mamak Cengizhan stor montajı


text:
Qırımda Herson vilâyetinde elektrik tiremeleriniñ bozuluvı sebebinden azırlanılğan elektrik energiyasınıñ qazaiy söndürüvi cedveli qullanılmadı.
Bunı «RİA Krım» agentligine Qırımınıñ rusiyeli ükümetiniñ yaqarlıq ve energetika naziriniñ muavini Yevgeniy Demin bildirdi.
«Söndürüv cedveli işletilmedi, energiya şimdilik yeterlidir, amma vaziyetni adetiy dep adlandırmaq, elbette ki, mümkün degil», – dey o.
Noyabr 20 künü Herson vilâyetiniñ uquq qoruyıcıları eki köyde elektrik tiremeleriniñ bouzuluvı aqqında bildirgen ediler. Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 194 maddesi boyunca («Elektroenergetika obyektlerniñ aselet bozulması») cinaiy işlerniñ açılması aqqında mesele baqıla.
«Ukrenergo» şirketi Herson vilâyetinde Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa elektrik ceryanı keçken tiremelerniñ bozuluvı ciddiy olğanı aqqında bildire. «Ukrenergo»da yarımadanıñ elektrik ağından tam söndürilmesini tahmin eteler.
Qırım qamaçavı boyunca aktsiya idarecisi Lenur İslâmov Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavınıñ iştirakçileri Herson vilâyetinde kene bozulğan elektrik tiremeleriniñ tamirini blok etecek olalar.
Herson vilâyetinde oktâbr 20 künü «Melitopol-Canköy» yolağınıñ tiremelerini bozdılar. Biriniñ tübüne mina qoyulğan edi. Militsiyanıñ bildirgenine köre, 3 mina ve 2 trotil qılıçı tapıldı. «Elektroenergetika obyektlerniñ aselet bozulması» maddesi boyunca cinaiy ketişat başlanıldı. Oktâbr 6-na keçer gecesi belgisiz şahıslar Canköy-Melitopol yolağınıñ eletktrotiremesini bozdılar.


text:
Aqyarda Fiolent burnunda martnıñ 9-ında bir aqay uçürımdan yıqılıp elâk oldı, haber ete Rusiye FVN-niñ Aqyyar idaresiniñ matbuat hızmeti.
Müessise qayd etkeni kibi, qaza "Mayak" turağı yanında oldı.
"Qaza yerine kelgende, eki aqay 16 metr yüksekliginden yıqılğanı belli oldı. Qurtarıcılar olarnıñ yıqılğan yerine cayav tüşti. Adamlarğa barıp yetkende, birisi ölü, ekincisi ise yaralı olğanını kördiler. Onı yuqarığa köterip, acele yardım hadimleriniñ eline berdiler", - denile hızmetniñ beyanatında.
Qurtarıcılarnıñ malümatına köre, yaralanğan aqay hastahanege qoyuldı. Elâk olğan adamnıñ şahsiyetini şimdi bilmege tırışalar.
Martnıñ 4-ünde aqşam Simeiz qasabasında Rusiyeden kelgen turist Cıva qayasından deñizge yıqıldı.


text:
Aqmescitte Taras Şevçenko abidesi yanında politsiya maşinası tura. Bunıñ ile Qırım paytahtınıñ sakinleri Sevastopolskaya soqağı boyunca yerleşken «Kobzar»niñ abidesine güledestelerni ketireler. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Aqmescitte «politsiya» hadimleri Şevçenko doğğan kününe bağışlanğan mitingniñ teşkilâtçısı Leonid Kuzmin ve daa eki iştirakçini yaqaladılar. Politsiya hadimleriniñ sözlerine köre, sebep – mitingde ukrain timsalleriniñ olması.
Başta aqmescitliler Şevçenko 201 yıllığına aktsiyanı Şevçenko abidesi yanında keçirecek ediler. Amma Aqmescit memuriyeti buña izin bermedi.


text:
Künde Rusiye Federatsiyasınıñ 12 598 pasportı berile, dep bildire Qırım «baş naziriniñ birinci muavini» Pavel Şeremet.
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Şeremet bugünge Qırımda tahminen million Rusiye pasportı berilgeni aqqında haber ette.
«Qırım ükümeti Qırım Cumhuriyeti boyunca Federal migratsion hızmetine zaruriy yardımını köstermege azır. Qırımlılar Rusiye Federatsiyasınıñ pasportını eñ yaqın kelecekte almalı», – dey Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov.
Evel o, Qırımda 300 Rusiye pasportlarınıñ berüv noqtası teşkil etilgeni ve anda 1200 hadim çalışqanı aqqında bildire edi.


text:
Qurman rayonınıñ prokuraturası topraq suvarıluvı içün Salğır özeni suvlarınıñ qanunsız qullanuvını qayd etti. Bunı Novosti Krıma bildire.
Beyanatta bildirilgeni kibi, suvnı qullanğan fermacılarnıñ mütenasip vesiqaları yoq eken.
Rayon prokurorı beş qullanıcığa nisbeten memuriy bozuluv aqta cinaiy işlerni açtı.
Malüm ki, prokuror teşkerüvi neticesinde Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ ekologiya ve tabiat resursları nazirligi yuridik şahısnı memuriy mesüliyetke celp etip, 50 biñ ruble miqdarında para cezasını belgiledi, şahsiy iş adamına – 10 biñ ruble.
Bildirilgeni kibi, Qırım bereketi bu sene suv qıtlığından ğayıp ola bile.


text:
Kyivniñ apellâtsion mahkemesi Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasınıñ muracaatını qabul etip, yarımadanıñ eki sabıq deputat Vitaliy Nahlupin ve Svetlana Savçenkonıñ cinaiy işleri baqılacaq yerlerni belgiledi.
«Mahkeme qararına binaen, sabıq deputat Nahlupinniñ işini Kyivniñ Svâtoşin rayon mahkemesi, sabıq deputat Savçenkonıñ işini ise Kyivniñ Peçersk rayon mahkemesi baqacaqtır», – dep aytıla Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasınıñ matbuat hızmeti paylaşqan haberde.
Bundan evel Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımnıñ eki sabıq deputatı Remzi İlyasov ve Vladimir Klıçnikovnıñ işleri baqılacaq yerler aqqında bildirgen edi. İlyasovğa qarşı dava Solomen rayon mahkemesinde, Vladimir Klıçnikovnıñ ini ise Dnepr rayon mahkemesinde baqılacaqtır
Cinaiy işlerniñ taqiqatı devamında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası «2014 senesi mart ayında Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ bu deputatları Qırım işğaline yardım etkenini ve qoltutqanını isbatlağan» deliller taptı.
2016 senesi dekabr ayınıñ soñunda Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası mahkemeden aldın taqiqatnı yekünlep, Qırımnıñ sabıq deputatlarına qarşı çıqarılğan qabaat qararlarını mahkemege yolladı. Sergey Tsekov, Svetlana Savçenko, Konstantin Baharev, Edip Gafarov, Anatoliy Zaiçenko, Remzi İlyasov, Grigoriy İoffe, Vladimir Klıçnikov, Vitaliy Nahlupin, Yefim Fiks, Sergey Şuvaynikov Ukraina Ceza kodeksiniñ 111-inci maddesiniñ 1-inci qısmındaki (devlet hainligi) cinayet işlemesi ile qabaatlana.


text:
Ukrainanıñ baş nazir muavini, vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya naziri Oleksiy Reznikov işğal etilgen Qırım ve Aqyarnı ve Donbasnıñ işğal altındaki topraqlarını Ukraina kontroline qaytarmaq niyetinde olğanını bildirdi.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Yarımada ve Aqyar şeei, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ bazı rayonları işğal etildi. Menim içün bir prioritet ya da farq yoq. Bu topraqlar işğal altında olğanı içün belli bir ağrım bar. Maqsadım – bu insanlarnı ve bu topraqlarnı Ukrainağa ve Ukraina ükümetiniñ kontroline qaytarmaqtır», – dedi Reznikov.
Baş nazir muavini bildirgenine köre, Ukraina akimiyeti Qırımnı işğalden qurtaruv muzakereleri içün halqara meydançıq qurulmasını istey, amma ne vaqıt ve angi formatta olacağıın tahmin etip olamay.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ reisi Dmıtro Razumkov Rusiye işğal etken Qırımnı Ukraina kontroline qaytaruv meselesini «zor ve tez olmaycaq bir esnas» dep adlandırdı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukrainada laboratoriyada tasdıqlanğan COVID-19 hastalarınıñ sayısı (işğal etilgen Qırım ve Aqyar, işğal etilgen Donbas topraqları sayılmay) aprelniñ 13-ne qadar 3102-ge arttı, 201-i bala ve 530-ı tibbiyet hadimi ola, dep ayttı saba brifinginde sağlıq naziri Maksım Stepanov, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Sağlıq naziriniñ aytqanına köre, bir künde 325 yañı hasta qayd etildi.
«325 insannıñ diagnoza laboratoriyada tasdıqlandı, olardan 12-si bala ola. 85 tibbiyet hadimi de bar. 77 insan hastahanege alındı, bir bala ve yedi tibbiyet hadimi. Üç insan aqcigerlerni suniy avalandıruv cihazına bağlandı. Sekiz kişi tüzeldi, bir bala, dört tibbiyet hadimi. Vefat etken 10 kişi aqqında haber etile», – dedi Stepanov.
Onıñ bildirgenine köre, ölgenlerniñ ekseriyeti – esli-başlı ya da hastalıqları olğan insanlardır.
Stepanovnıñ qayd etkenine köre, Ukrainada test yapuv tertibi deñişken soñ laborator tedqiqleriniñ sayısı artıp, künde 2,5-3 biñ ola.
Ukraina Sağlıq nazirliginiñ yañı malümatına köre, memlekette vefat etkenlerniñ sayısı 93-ke arttı, 97 insan tüzeldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Voronej vilâyeti işğal etilgen Qırımnıñ Canköy rayonınıñ inkişafı ve ğayrıdan tiklenmesine kendi bücetinden 1 mlrd. 143 mln. ruble maddiy yardım olaraq ayıracaq, dep haber ete Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümetine yaqın olğan «Krıminform» saytı.
Bu aqqında malümatnı Canköy rayon memuriyetiniñ iqtisadiyat inkişafı, ticaret ve infrastruktura idaresiniñ yolbaşçısı Stanislav Jakov aydınlattı.
Memurnıñ aytqanına köre, sermiyanıñ eñ büyük qısmı JKH inkişafına ayıracaq – 22 mln. rub., sağlıq saqlav – 16,5 mln., agrar sanayı kompleksi – 17,2 mln. ve Canköy rayonınıñ tasil saası – 14 mln. ruble, dep haber ete neşir.
2014 senesi martnıñ 16-da Qırımda ve Aqyar şeerinde yarımada statusı aqqında sahte referendum olıp keçti. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qabul etti. Ukraina, Avropa Birligi, AQŞ rey berüvni tanımayıp, Qırım Rusiye tarafından işğal etildi degen fikirdeler.


text:
Ukrainada iyün 9 künü Kiyev vilâyeti Vasilkovsiy rayonındaki yermay bazasında ateşni söndürgende ğayıp olğan üç yanğıncınıñ cesedi tapıldı. Umumen dört insan elâk oldı, 12 – yaralandı, haber ete Ukraina İçki işler Nazirligi.
Facebookta Ukraina İçki işler Nazirliginiñ başı Arsen Avakov bildirgeni kibi, telâş ve ealini tahliye etmek içün sebep yoq. Yanğınnı söndürmek içün biñ militsiya hadimi ve Milliy gvardiyanıñ 500 askeri celp etildi.
«Yanğıncılar saat evelsi BRSM bazasınıñ bir qısmını ateşten temizledi. Tekrar patlav havfı aşğariydir. Arbiy qısım anbarları tarafında ateşniñ yetmesi toqtatılğan», – denile beyanatta.
Yermay bazasınla yanğın iyün 8 künü aqşam başlandı. 900 kubometrlik rezervuar tutaştı. Şimdi daa üç rezervuar yanmaqta.


text:
Kanada daa 15 rusiyeli insannı sanktsiyalar cedveline qoştı, olar arasında Qırımdan Devlet Dumasına keçken deputatlar da bar. Bunı 28 noyabr künü Kanada Tışqı işler nazirliginiñ matbuat-hızmeti bildirdi.
Müessisede qayd ettiler ki, sanktsiyalar «Rusiyege yapılması kerek olğan basqını devam ettirmek içün kerekliler ve olar Rusiye Federatsiyası Ukrainağa nisbetten bütün halqara mecburiyetlerini eda etemeycegine qadar qalacaqlar».
«Bu sanktsiyalar, Rusiye Devlet Dumasına saylavlar Qırımda yaşağan insanlar arasında keçirilgenine cevap olaraq qabul etildi. Kanada, işğal etilgen Qırım yarımadasında keçirilgen bu saylavlarnın qanuniyetini ya da neticelerini qabul etmey, çünki o iç bir vaqıt Ukrainağa ait olğan Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ ve Aqyarnıñ Rusiye tarafından zapt etilmesini qabul etmeycek», – dep qoştılar Kanadanıñ nazirliginde.
Noyabrde qırımlı deputatlarğa qarşı sanktsiyalar AQŞ, Avropa Birligi ve İsveçrede qabul etilgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ihlâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Saat 19:30 (yerli vaqıt boyunca) Qırım.Aqiqat saytı Azatlıq Radiosınen beraber bayram tedbirleri keçirilgen yerlerni canlı yayında kösterecekler.
Bayram tedbirleri «Lokomotiv» stadionı yanında keçirilecek.
Qayd etmeli ki, ilk sefer işğal etilgen Qırımda Rusiye Künü resmiy devlet bayramı olaraq qayd etile.
Rusiye kününe bağışlanğan bayram tedbirleri programmasında birinci ve eñ müim tedbir olaraq «Bütünqırım Sabantuyı — 2014» milliy bayramı qayd etildi. Bayram tedbiri saat 10-ğa (yerli vaqıt boyunca) Aqmescitteki Salğır özeninde planlaştırılğan.
Bu tedbir içün mesülietli Qırımda Tatarstan cumhuriyetiniñ daimiy vekili İlmir Temirgaliyev – «Qırım baş naziriniñ birinci sabıq muavini» Rustam Temirgaliyevniñ babası ola.
Sabantuy – tatarlarnıñ mayısnıñ soñu ve iyün başı arasında qayd etilgen milliy bayramıdır.
İşğal etilgen Keriçte Rusiye Künü munasebetinen sızılğan samovar, balalayka ve evçik numayış etildi. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, istegenler foto çıqardılar.
Merkeziy meydanda hatıralıq noqtası çalıştı. Mında Rusiye timsallerinen meşrebe, mıqnatis, em de turistler sevgen «Qırım» yazısınen silecek satıldı.
Bunıñnen beraber, Keriçte Rusiye Kününe bağışlanğan ayaqmaşina yürüşi ötkerildi.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, tedbirde bala ve büyükler iştirak etti. Ayaqmaşina yürüşi üç yıldan berli ötkerile. Bundan evel onı «Sağlam omür içün» dep adlandıra ediler. Bu sefer ise Rusiye Kününe bağışlamağa qarar alındı.
Rusiye Künü ve Aqyarnıñ temeli qoyulğan Kününe bağışlanğan tantanalı merasimler munasebetinen Devlet avtoinspektsiyası şeer merkezinde naqliyat areketini sıñırlay.
Cumaaqşamı künü, iyün 12-de, işğal etilgen Aqyarğa Moskva şeer yolbaşçısı Sergey Sobânin kelmek kerek.


text:
«Fevral 26 işi» boyunca mahkemede soraştırılğan şaatlarnıñ bergen ifadeleri çoq yerde biri o birine ters kele. Bunı fevral 15 künü Qırım.Aqıqatqa bergen izaatında advokat Edem Semedlâyev bildirdi.
Advokat: «Bugün eki şaatnı soraştırdılar: Rusiye militsiyasınıñ hadimi ve kazaklar otamanı. Bundan evel taqiqatqa bergen ifadeleri şimdi seslendirgen malümatlarına ters kelgenini kördik», – dep bildirdi.
Semedlâyevniñ bergen malümatına köre, «Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimi, 2014 senesi Ukraina militsiyanıñ hadimi olıp becergen vazifesi aqqında yalan ayttı. Ondan da ğayrı, 2014 senesi fevral 26 künü oña mahsus aletlee berilgen edimi, degen sualge onıñ cevapları qarıştı».
«Soraştırılğan kazak otamanı 2014 senesi fevral 23 künü «opolçeniyeniñ» 9-cı rotasına qoşuldı. Lâkin mahkemede o, iç bir «opolçeniyege» kirmegenini ayttı. Miting vaqıtında qırımtatarlarda o taş ya da tayaq kördimi degen sualge, o bunı körmegenini ayttı, çünki mitingte 10 daqqa qadar olğan eken. Sorğunıñ protokolında ise şaat qırımtatarlarğa taş, tayaq ve gaz balonları ketirip berilgenini şahsen körgeni aqqında qayd etile», – dep ayttı Semedlâyev.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada 2014 senesi fevral 26-da Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları mitinginde iştirak etken qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Olarğa qarşı Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ reberiyeti altında «Rus birligi» firqasınıñ faalleri çıqqan edi.
Rusiye mahkemesiiyül 20-de mahkemeniñ qapalı toplaşuvında «fevral 26 işini» ekige böldi: ayırda – Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ işi, ve ayırda – diger mabuslar AliAsanov be Mustafa Degermenciniñ işini alıp bara.


text:
Bunı Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti bildire.
«Uquq qoruyıcı strukturalar Rusiye Federatsiyası ve Qırım Cumhuriyetiniñ qanunlarına riayet ete. Qırımtatarlarnıñ sıñırdan keçüvi ise – cinayettir, onıñ teşkilâtçıları cevap berecek. Bu provokatsiya vaziyetni kerginleştirmek içün yapıldı», – dep bildire Aksönov.
Onıñ aytqanına köre, uquq qoruyıcı organlar buña «sert qıymet kesecekler».
Bugün aman-aman 5 biñ qırımtatarı halqnıñ lideri Mustafa Cemilevni qarşılamağa ketti. Onı Rusiye akimiyeti Qırımğa kirsetmege yasaq etti.
Olarnıñ maşinalar kolonnasını Ermeni Bazarda «Turetskiy val» kiriş noqtasında OMON hadimleri ve zırhlı tehnika blok etti.
Faaller kolonnası Cemilevni körmek içün OMON hadimlerinden keçti.
Olar Cemilevnen körüştiler, lâkin o, Qırımğa öyle de kirip olamadı ve Kiyevge keri qaytmağa mecbur oldı.


text:
Qırımda «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanğan Nuri Primov Rusiyedeki Mariy El cumhuriyetiniñ apishanesine ketirildi. Bunı Facebook saifesinde «Rosuznik» leyhasınıñ idarecisi Yana Gonçarova habet etti.
Faaliyetçi: «Nuri Primov, «Hizb ut-Tahrir» işi boyunca qabaatlanğan Qırımlı musulmanlardan biri, cezasını almaq içün apishanege ketirildi. O Mariy El cumhuriyetinde, Yoşkar-Ola şeerinden 50 kilometr uzaqlıqta. Şimdi Nuri karantinde», – dep yazdı.
Rostov-na-Donu şeerindeki Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi sentâbr 7-de iyün 1-den başlap «Hizb ut-Tahrir» ile alâqalarınen qabaatlanğan Qırım musulmanlarınıñ işi boyunca ükmüni çıqardı.
Mahkeme qararına binaen, Aqyar sakini Ruslan Zeytullayev «Hizb ut-Tahrir» bölügini teşkil etti dep yedi yılğa, Ferat Sayfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primov ise beş yılğa qadar apiske alındı.
Ukraina Tışqı işler nazirligi, rus akimiyetiniñ keçirgen «nevbetteki mahkeme saçmalığını» tenqid etti ve Rusiyeden bu qararnıñ lâğu etilmesini talap etti.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/13 aprel
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 13 aprel biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1922 — Änwär Nağayev, teatr rässamı.
Wafatlar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1971 — Yuhan Smuul, sovet eston yazuçısı.


text:
Rostov-na-Donu şeerindeki (Rusiye) SİZOda tutulğan aqyarlı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Zeytullayev bloger ve jurnalistlerni oña qarşı keçirilgen mahkeme esnasına diqqat ayırmağa çağırdı. Bu muracaatını advokatı Edem Semedlâyev Facebookta derc etti.
«Rica etem! Apellâtsiyama kelip, bütün esnasnı tarafsız aydınlatıñız, cinaiy iş ve bütün esnasnıñ manasız olğanına mümkün olğanı qadar diqqat celp etiñiz», – dep yazdı Zeytullayev.
Şikâyet arizası iyülniñ 27-de Moskva şeerindeki Yuqarı mahkemede baqılacaq, dep bildirdi advokat.
Rostov-na-Donu şeerindeki Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi 2016 senesi sentâbrniñ 7-de Zeytullayevni «terrorist cemiyette iştirak etkeninde» qabaatlı olaraq tanıp, oña 7 yıl apis cezasını berdi. Rusiye prokuraturası Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ bu qararına itiraz bildirdi ve dava tekrar baqılması içün kene Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesine qaytarıldı. Taqiqat organları Zeytullayevnıñ terrorist cemiyet iştirakçisi degil de, teşkilâtçı olaraq tanılmasını istey. Rusiye Ceza Kodeksiniñ bu maddesi eñ azından 15 yıl ve atta ömür boyu apis cezasına ketirmek mümkün.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye kontrolindeki Sudaq şeer mahkemesi oktâbrniñ 29-nda silânı qanunsız alıp saqlağanında qabaatlanğan Sudaq regional meclisiniñ reisi İlver Ametovnıñ davası boyunca oturışuvnı «tehnik sebeplerden» başqa künge qaldırdı.
Ametovnıñ advokatı Aleksey Rostovtsevniñ malümatına köre, «bu oturışuvda baqılacaq delil eşyalar ketirilmedi».
«Mahkeme, Sudaq politsiya bölüginiñ soraştıruv organına qarşı şahsiy qarar çıqardı. Mahkeme, noyabrniñ 24-nde olacaq nevbetteki oturışuvğa deliller ketirilecek, dep qarar çıqardı», – dep ayttı Ametovnıñ advokatı «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faallerine.
Oktâbr ayında Ametovnıñ dava oturışuvında ekspert-ballist sorğuğa çekilgen edi.
2019 senesi sentâbrniñ 27-nde Sudaqta Rusiye quvetçileri İlver Ametovnıñ evini tintti. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aza şeadetnamesi, müzey eşyaları, bazı vesiqalar «ekspertizağa» alındı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası İlver Ametovğa ait binalarda keçirilgen «qanunsız tintüvler» sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Advokat Nazim Şeyhmambetovnıñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri tintüvlerni Rusiye Ceza kodeksiniñ 280, 282 ve 238 maddelerine istinaden cinayetlerden şübhe bar olğanı içün «tahqiqattan evel teşkerüvi çerçivesinde» keçirdi.
Bu sene mayıs ayında berilgen malümatqa köre, Kreml kontrolindeki Sudaqnıñ Mirovoy mahkemesi İlver Ametovğa 150 biñ ruble para cezasını bermege qarar aldı. Para cezası onıñ iş adamı olaraq köstergen faaliyetinen bağlıdır.
2014 senesiniñ Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ mustaqil jurnalist, vatandaş faali, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «fevral 26 işi» figurantlarına ükümniñ ilân etilmesini tekrar başqa vaqıtqa keçirdi.
Qırım.Aqiqat muhbiriniñ mahkeme zalından bildirgenine köre, nevbetteki oturışuv iyün 18-de saat 14:00-te olacaq.
Muhakeme etilgenlerniñ advokatı Ayder Azamatov, akemniñ qararına «añlaşılmağan» dedi. Diger advokat, Edem Semedlâyev, nevbetteki oturışuv vaqtında mahkeme yanına «daa çoq kişi kelmek kerek», dedi.
Qabaatlav tarafı Ali Asanov ve Mustafa Degermenci içün 3 yıl ve 6 ay sınav muddeti ile şartlı olaraq 5 yılğa azatlıqtan marum etilüv ve işniñ diger figurantları içün aynı sınav muddeti ile şartlı olaraq 3 yıl ve 6 ayğa azatlıqtan marum etilüv cezalarını istey edi.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutqanlar ve qarşı çıqqanlarnıñ keniş mıqyaslı bir miting keçti. Birinciler sırasında qırımtatarlar ve Ukraina tarafını tutqan faaliyetçiler bulunda edi. Olarğa qarşı Rusiyeniñ tarafını tutqan faaliyetçiler çıqtı. Olar, şimdi Rusiyege tabi Qırım ükümetiniñ başında turğan Sergey Aksönov başlığındaki «Rus birligi» liderleri tarafından teşkil etilgen ediler.
2015 senesiniñ yanvarinde Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım idaresi fevral 26 mitingi esnasındaki kütleviy qarışıqlıqlar boyunca cinaiy iş açtı.
Yaqalanğanlar arasında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutqanlar: Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz ve ondan ğayrı faaliyetçiler Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyev buluna ediler.
Daa soñra mahkeme, baş şübheli – o vaqıt Qırımda faktik olaraq Meclis lideri rolüni eda etken Ahtem Çiygoznı ayrı bir protsesske ayırıp, «fevral 26 işi»ni eki işke böldi.
Advokat Cemil Temişevniñ teşebbüsi ile faaliyetçi Talât Yunusov ve ATR telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev, bergen ifadeleriniñ «fevral 26 işi»niñ diger figurantlarına qarşı delil olaraq qullanılmaması şartınen tahqiqat ile añlaşma yapıp, özlerine qarşı qabaatlarnı tanıdılar. 2015 senesinde Talât Yunusovğa şartlı olaraq 3,5 yıl ve Eskender Nebiyevge aynı bunıñ kibi, şartlı olaraq, 2 yıl ceza müddeti berildi.
2017 senesi sentâbr 11-de Rusiye mahkemesi Çiygoznı, yarımadanıñ Rusiye tarafından ilhaqı ile bağlı narazılıqlarnı közde tutqan «kütleviy qarışıqlıqlar»nıñ teşkil etilmesinde qabaatlav boyunca sert rejimli koloniyada sekiz yıl apis cezasına mahküm etti.
2017 senesi oktâbr 25-te Rusiye ükümeti, Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoznı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra o, Kyivge keldi.


text:
Baburiyler
Baburiyler, öz adı Gurkaniyler (farsça گورکانیان Gūrkāniyān), ğarp istoriografiyasında Ulu Moğollar (inglizce Mughal emperors, rusça Beлиkиe Moroлы) — padişa Babur tarafından qurulğan Baburiyler İmperiyasını idare etken ükümran sülâlesi. Sülâle ve imperiyanıñ temelcisi Babur türk edi, ve türk tilinde laf etken ve yazğan edi, Baburiy padişaları türk tamırlı olıp çağatay ve fars tillerini qullanğanlar. Devleti bugünki İndistan, Bangladeş, Pakistan ve Şarqiy Afğanistannıñ topraqlarını qaplap alğan edi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko lüstratsiya aqqında qanunnı imzalamağa niyetinde. Bunı devlet yolbaşçısı «İslâatlar strategiyası-2020» taqdim merasiminde bildirdi.
«Eminim, yañı adamlar yañı prezident ile yañı Yuqarı Rada üzerinden yañı Ukrainanı qurmaq kerekler. Eminim, işbu qanun bütünley temizlevni yekünleycek ve akimiyetni ğayrıdan tikleycek», – dep qayd etti prezident.
Prezident akimiyetniñ yañatuvına «küçlü cemaat ihtiyacı» bar olğanını qayd etti.
Petro Poroşenko sualge cevap berip, lüstratsiya aqqında Qanunnıñ tam variantını daa körmegenini ayttı. Devlet yolbaşçısı cemaat vekillerini işbu qanunnı ögrenmege ve 10 kün içinde prezidentniñ areketlerinen alâqalı fikirlerini seslendirmege çağırdı.


text:
Aqyarda yanvarniñ 6-nda saba 90 yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Bu pandemiya vaqtında şeerde bir künde qayd etilgen eñ büyük hasta sayısıdır.
«Tüzelgen 85 kişi yiberildi. 67 yaştan 89 yaşqa qadar beş insan vefat etti. Umumen Aqyarda 7284 kişi yañı koronavirus yuqunçından vefat etti. 6720 insan tüzeldi, 258 kişi vefat etti», – dep aytıla haberde.
Akimiyetniñ malümatına köre, COVID-19 diagnozı tasdıqlanğan 172 kişi hastahanede buluna. 212 insan yengil hastalar bölüginde qala, 596 kişi közetile.
Bir kün ögüne Aqyarda bir künde qayd etilgen 88 hasta aqqında haber etildi.
Qırımda bir künde 225 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen pandemiya vaqtında 26702 COVID-19 hastası qayd etildi, tüzelgen 21009 kişi çıqarıldı, 556 insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 12-nde Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsini koloniyada qalmasına üküm etti. Mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
Mahküm etilgen qırımlılarğa qoltutmaq içün oturışuvğa yüzden çoq kişi keldi, mahkemede Amnesty International halqara ükümetten tış teşkilâtınıñ vekili ve Ukrainanıñ Rostov-na-Donu Baş konsulı Taras Malışevskiy bar ediler.
Rostov-na-Donu şeeriniñ Cenübiy okrug arbiy mahkemesinde noyabrniñ 8-nde mabüsler soñki sözüni ayttı.
Rusiye prokurorları Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsi içün umumen 98,8 yıl apis cezası berilmesini istenen edi: Muslim Aliyev 20 yılğa, İnver Bekirov 20,6 yılğa, Emir-Usein Kuku 15 yılğa, Vadim Siruk 15 yılğa, Arsen Cepparov 13,6 yılğa, Refat Alimov 14,6 yılğa apiske alınması mümkün edi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeden Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini azat etmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Aluştanıñ Rusiye prokuraturası «Aluşta» din cemiyetiniñ imamı Yusuf Aşirovğa qarşı köstergen «qanunsız missionerlik faaliyeti» içün memuriy dava açtı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtı Facebookta bildire.
«Onı telefonnen prokuraturağa davet etip, bu davetniñ sebebini aytmadılar. Yusuf Aşirov kelgen soñ oña qarşı memuriy dava açılğanını ögrendi», – dep tarif etti advokat Lilâ Gemeci.
Onıñ aytqanına köre, qarar Yusufqa berildi, imayeci hızmetlerinden faydanlamaq aqqı ise bozuldı.
«Aşirov Yusuf onıñ areketlerini añlata bilecek dinşınasnı mütehassıs olaraq celp etmege talap etti. Prokuratura memuriy cinayetni 2019 senesi iyülniñ 25-nden saya, o künü Qırım cumhuriyetiniñ Yuqarı mahkemesi din cemiyetine qarşı memuriy dava açtı», – dep qayd etti Gemeci.
Onıñ bildirgenine köre, Aşirov resmiy şekilde qayd olğan cemiyet imamı ola, ve müminlerge vaaz etti, bu ise «qanunsız missionerlik faaliyeti» sayılmay, çünki böyle faaliyet diger din insanları ya da bu dinni kütmegenler arasında öz dinini yaymaqnen bağlı olmalı.
2019 senesi iyünniñ 10-nda keçirilgen tintüvlerden soñ «Aluşta» din cemiyetiniñ reisi Lenur Halilov ve teftiş komissiyasınıñ azası Ruslan Mesutov apiske alındı.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ya da iştirak etüv) keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» din teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Ukraina uquq qoruyıcı organları Rusiye quvetçileriniñ Qırımda keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda insanlarnıñ apiske alınuvına narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı siyasiy, iqtisadiy ve sanktsion basaqını quvetleştirmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqmescit – Men Aqmescitte doğıp, östim. Mında oqudım. Bu şeer dünya eñ sevimli mekânm dep, aytıp olamam. Amma, bu menim şeerim. Bu şeer ile bir çoq eyi ve menfiy şey bağlı. Musafirler kelgende, bazıda bu yerniñ qaysı yerini kösrmege bilmegen şeerim. Püsür içine batqan ve çuqurlar tolu yolları, yanmağan fenerleri, çöp qopqaları olmağanı içün söggen şeerim. Vokzal ve ava limanında şeerniñ er köşesine alıp ketmge azır olğan taksiciler ile qarşılağan şeerim. Bu MENİM şeerim edi, mında men er vaqıt özümni evde kibi duya edim. Keçenlerde ise, o maña yat oldı. İç bir şey deñişmegen kibi körüne: tamam şu şeer, tamam şu insanlar. Amma, er şey deñişti.
Başından er şey qorqunçlı bir tüş kibi köründi – silâlı admlar şeerniñ merkeziy meydanında bulunalar, özlerini ğurur ile «imayeciler» olaraq adlağan, amma temizlik ne olğanını bilmegen saroş qazaqlar ve olarnıñ tarafdarları…Vokzalda yolcularnı qarşılap, olarnıñ çantalarında qarıştırğanları…
Tüş ep bitmey edi. Evlerniñ üstlerinde, yañı devletke sadıq olğanlarnıñ timsali – bayraqlar peyda oldı. Bazıları, digerlerden daa ziyade sadıqlığını numayış etip, eekişer bayraq asıp başladılar – bunıñ episi yürekni bulandıra edi. Endi ise diqqat ayırmaysıñ.
Bayraq asmaq «hastalığı» maşina ve qadın çantalarına yuqtı. Er şey ukrain maydanlarında yapılğanı kibi yapıla, amma, anda er şey milliy olsa, mında ise, işğalcilerniñ timsalleri tiklene. Lâkin, bu menim fikirim, ealiniñ ekseriyeti içün bular «azat eticiler»dir. Kimni neden qurtarğanlarını, faqat bir kimse añlatıp olamay.
Mayıs 9 künü arfesinde, şimdilik da tınç şeer üzerinde vira uçaqlar uça edi. Bilgenler tınçlandıra ediler: Aqyarğa keteler, numayışqa azırlana ekenler. Amma, adden tış, yat duyğular qaplap aldı. 40 yaşına keldim, amma bu kibi şeyni is etmegen edim. Endiden ise, is etem.
Qırımtatarlar sürgünliginiñ 70 yıllığı künü, oqulğan dualarnı başları töpesinde uçqan arbiy vertolötlarnıñ sesleri bastıra edi. Şeerniñ merkezini politsiya ve OMON toldurdı.
Bu MENİM şeerim degil. Men de, eyecan ve artqaç quvanç ile tolu qartanalar ve ecdatlarnıñ cenkâverliginen ğururlanıp, şeritlerge sarmalanğanlarnıñ bayramında özümni yabancı duyam. Olarğa, BTR, arbiy maşina, silâlı adamlar, milliy ukrain kiyimlerni kiygen balalardan da qıymetlidirler. Endi mında kelgen sayın, yazıq ki, bu menim içün YAT bir şeyer olğanını añlayım.
Olga Vinokur, Aqmescitli
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
BM İnsan Aqları Missiyasısıñ başı Fiona Frazer Ukraina Haber siyaseti nazirligi ile işbirlikte Qırımdaki kütleviy haber vastalarını nezaret ete bilecegine ümüt etkenini ayttı. Bunı o profil naziri ile ötkerilgen körüşüvinde bildirdi.
Bundan ğayrı o Rusiye tarafından «Ukrinform» agentliginiñ jurnalisti Roman Suşenkonıñ aqları bozulğanını da muzakere etti.
Ukraina Haber siyaseti naziri Yüriy Stets dedi ki, endiden soñ Rusiye sıñırlarını keçken er bir Ukrain vanandaşı ve diger ülke vekilleri telüke alındalar.
Öz tarafından Fiona Frazer hatırlattı ki, BM taqımı Donbas kontakt çizgisiniñ eki tarafından da vatandaşlarnıñ aqları bozulmasın dep nezaret ete. Onıñ sözlerine köre, bu Ukraina nezaretinde olmağan şarqiy topraqlardan malümat almağa imkân bere.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Amerika Qoşma Ştatları, prezidentiñ kim olacağına baqmadan,Ukraina içün işançlı ortaq qalacaq. Bunı, Radio Svoboda muhbiriniñ aytqanına köre, noyabr 9 künü saba Ukrainadaki AQŞ elçisi Marie Yovanovitch beyan etti.
«Bu yerde oqadar çoq olğan Ukrain dostlarıma muracaat eter ekenim, bir şeyde emin olğanımnı aytmağa isteyim: keçici müddet vaqıtında da, yañı idare qurulğan vaqıtta da, yolbaşçımız kim olğanına baqmadan, AQŞ Ukraina içün küçlü ortaq olacaq», – dedi Yovanovitch Kyivte, AQŞ elçiliginde haber vastalarınıñ vekillerinen subetleşken vaqıtta.
Diplomat emin ki, Ukrainada yapqan tecavuzları sebebinden Rusiyege qarşı qullanılğan yatırımlar devam ettirilecekler.
AQŞ prezident saylavları yekünlendi. Soñki olaraq saylav bölgeleri eñ şimaliy Alaska ştatında qapatıldı. Kyiv saatine köre, Bu saat 8:00 oldı.
İlk saylav necileriniñ esabına köre, AQŞ prezident namzetleri arasında cumhuriyetçi Donald Trump ğalebege yaqınlaştı. Kyivte saat 8:40 olğanda kerekli olğan 270 reyden onıñ 264 reyi bar edi.


text:
Ukraina baş prokuraturası 2013 senesi noyabr 30-na keçer gecesi Kiyevdeki Mustaqillik Meydanında adamlarnıñ dağıtılmasına alâqası olğan insanlarnıñ adlarını ögrendi.
Bunı Ukraina baş prokurorı Vitaliy Yarema bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bugün cinayetniñ teşkilâtçıları ve ömürge keçirgenler belli.
«Berkut» bölüklerinde reber vazifelerini alğan dört komandan aqqında laf kete, olarnıñ bundan haberi bar. Bu qanunsız areketlerniñ teşkilâtçıları sabıq içki işler naziri Vitaliy Zaharçenko, onıñ muavinleri, em de paytahta militsiyasınıñ reberleri ediler. Bu şahıslarğa nisbeten taqiqat tedbirleri keçirilmekte», – dep bildirdi prokuratura.
Baş prokuratura narazılıq aktsiyalarınıñ dağıtılması boyunca cinayet shemasını aydınlatqan edi. Onıñ merkezinde – sabıq prezident Viktor Yanukoviç.


text:
Fevral 10-da Qırım Nazirler şurası 2015 senesi içün ealige vatanperverlik terbiyesini berüv kontseptsiyasını tasdıqladı. Böyle bir vesiqa Qırım ükümetiniñ saytında derc etildi.
Ükümetniñ matbuat hızmeti bildire ki, Qırım Cumhuriyeti Nazirler şurasınıñ reis muavini Larisa Opanasükniñ aytqanına köre, işbu kontseptsiyanı amelge keçirmek içün belli tedbirler planı ve ondan mesüliyetli adamlar belgilendi.
Tedbirler planında qaide uquq bazası, Vatanperverlik terbiyesiniñ merkezi ve mütehassıslar azırlanması mevcut.
«Qırım Cumhuriyetinde balalar ve gençlerniñ vatanperverlik ve maneviy ahlâq terbiyesiniñ cemaat devlet sistemasınıñ müim bir qısmı, vatanperverlik terbiyesi sistemasınıñ teşkiliy ameliy temini olaraq Vatandaşlarnıñ vatanperverlik terbiyesi merkeziniñ meydanğa ketirilmesidir», – aytıla vesiqada.


text:
Qırımdaki Rusiye İç işler nazirligi yarımadanıñ şeer ve qasabalarında beraber patrul yapmaq ve «narkotiklerge qarşı tedbirler, gençler ile terbiye işini keçirmek içün» qazaqlarnı celp etecek. Bu aqta noyabrniñ 25-nde Qırımdaki Rusiye politsiyasınıñ matbuat hızmeti bildire.
«Al-azırda Qırım Cumhuriyetindeki İç işler nazirligi mesüliyetli olğan halq askerleriniñ regional cedveline tahminen 40 qazaq cemiyeti kirmekte. Qazaqlar politsiya hadimlerine cinayetlerniñ ögüni almağa ciddiy şekilde yardım ete, cemaat nizamını qoruy, ğayıp olğanlarnı qıdıra, em de uquqiy bilgi bere ve cemaat yerlerindeki qaidelerni añlata. Qazaq cemiyetleriniñ azaları çoqusı allarda tahqiqat tedbirlerinde iştirak etip şaatlıq ete», – dep aytıla haberde.
Daa evel aq qorçalayıcılar, qırımlı qazaqlar balalar arasında Rusiye ordusında askerlik propagandasında iştirak ete, dep bildirgen edi. Bu areketler halqara gumanitar uquqınıñ normalarını bozmaqta.
Yazda Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti şeer soqaqlarında qazaq patrulleriniñ sayısını arttırmağa avale etti.


text:
Sentâbrniñ 14-de Qırımda Rusiyeniñ ukrain Qırım yarımadası işğalinden soñ akimiyet organlarınıñ birinci saylavları olacaq. Bir çoq qırımlılar bu saylavlardan soñ yañı sımalarnı ve yañı akimiyetni körmege ümüt eteler.
Yañı deputatlar qaydan kelecek, Qırımnı kimler idare etecek, ve yañı adlarnen kelgen eski sımalar ve biznes-shemalar aqqında «24» haber telekanalında Qırım.Aqiqat teleleyhasınıñ yañı yayınında tanş ola bilesiñiz.
Studiyada alıp barıcı Aleksandr Yankovskiy ile beraber Qırım siyasetçileri Vladimir Yegorov ve Sergey Kostinskiy olacaqlar.
Yayın cumaertesi künü saat 18.30 (Aqmescit vaqtına köre saat 19.30) ve bazar künü saat 11.30 (Aqmescit vaqtına köre saat 12.30) efirge çıqa.
Hatırlatamız, Azatlıq Radiosınıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırımda olayatqanlarnı bilmege istegenler içün.


text:
Korezide yerli spa-otelnıñ yalısı qoralanğan em de adamlardan para alına. Bunı Qırım informatsıon agentligi bildire.
Agentlikniñ malümatına köre, plâjğa kirmek içün biñ ruble tolu fiyatı ve 500 ruble balalar içün alına.
Yalı qoralanğanınıñ sebebi, onı şıfalı plaj yapmaq isteklerinen añlatalar. Lâkin aynı zamanda, ne kibi tedaviylev areketlerini yapacaqlarını aytıp olamadılar.
Mayısnıñ 21-de Koreizde plâjğa serbest keçmek içün qora bozuldı. O zaman o qora qanunsız qoyulğan eken. Bu kibi qoralar yañıdan peyda olmamasını yalıboyu patruli nezaret etmek kerek.


text:
Noyabr 16, çarşembeden cumaaqşamına keçer gecesinde Qırımdaki Qarasuv bölgesiniñ Qışlav (Kurskoye) köyünde belli olmağan şahıslar faaliyetçi Cafer Ametovnıñ evini qurşunğa tuttılar. Bunı öz Facebook’ında qırımtatar faaliyetçisi Zair Smedlâyev bildire.
Onıñ aytqanına köre, atış neticesinde zararlanğanlar yoq.
Qırım.Aqiqat adiseniñ tafsilâtlarını öglene.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ FSB yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar faaliyetçileri, muhalif ve Ukrainanıñ tarafını tutqan cemaatçılar ve diniy azlıqlarnıñ vekillerini muntazam surette yaqalay, soraştıra ve evlerinde tintüvler yapa. Uquqqoruyıcılar Rusiye telükesizlik küçleriniñ bu areketlerine, siyasiy maqsatlı areketler deyler.
Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-sinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko münasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
Qırımtatarlar aqqında laf ketse, Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ areketlerinde mantıqnı añlamaq zordır. Adiy qırımtatarnıñ Rusiye akimiyetiniñ maqsadını añlamaq istegi qara odada qara mışıqnı qıdıruvğa beñzey, asılında ise mışıq da yoq.
Bir yıl içinde yarımadada siyasiy ceetten azır olğan etnik gruppa – qırımtatarlar ile oyunlarnıñ yerine siyasiy basqı, bu gruppanıñ reberligine nisbeten sert repressiyalar ve qalğanlarnı qorqutuv keldi. Bütün küç qullanıla: apis cezası, para cezası, tintüv, sürgünlik, adamlarnı qaçıruv ve öldürüvler. «Rusiyeni sevmemizni isteseler, bunı ne içün yapalar»? – qırımtatarlarnıñ bir-birine sıq-sıq bergen sualidir. Cevap qısmen keçmişte.
Keçmiş mektüpleri
Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasınıñ yıllığı arfesinde bu esnasnıñ iştirakçileri ileride «Qırım baari» adını alacaq vaqialar nasıl ve kimlerniñ yardımı ile başlanğanını biri-biri artından tarif etmege başladılar. Qırım baş naziriniñ sabıq muavini ve keçken seneniñ baş spikeri olğan Rustam Temirgaliyevniñ ikâyesi pek meraqlı oldı.
Qırımnıñ sabıq siyasetçisi ve altın mühlisi ükümet binalarınıñ Rusiye arbiyleri tarafından zapt etilmesi arfesindeki vaziyetni «Vedomosti» neşirine tafsilâtlıca tarif ete. Onıñ aytqanlarından añlaşıla ki, o vaqıt akimiyette olğan Regionlar firqası ya da yarımadanıñ Rusiyege qoltutqan teşkilâtlarından iç birisi (Ukraina mustaqilligi devamında Moskvadan bol-bol maliye etilgen teşkilâtlar) ne akimiyetke kelmege, ne de Qırımdaki vaqialardan mesüliyetini boyunına degil, eali arasında tarafdarlarnı bile tapıp olamağan ediler. Temirgaliyev hatırlay ki, 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken mitingde qırımtatarlarğa qarşılıq köstermek içün toplanğan adamlarğa o ve Sergey Aksenov öz cebinden para berdiler, ve bu raqam onıñ içün bile – baş nazir muavini ve iş adamınıñ oğlu – büyük oldı.
Rustam İlmiroviç qırımtatarlar fevral ayında Qırımda artıq başqa oyun olğanını añlap, muqayt olğan yekâne küç olğanını bir qaç kere tekrarlay. Kiyevden yardım körmegen Regionlar firqası küçüni coya bile edi, Rusiyege qoltutqan teşkilâtlar küçsiz olıp, eali tarafından tanılmağan edi, ve temsil organı Meclis yolbaşçılığında qırımtatarlar Qırımdaki eñ küçlü siyasiy oyuncılar edi.
İş bazarlığı ciddiy edi: qırımtatarlarğa akimiyette 20%-lı kvotanı, parlament yerlerini ve Meclis reisi içün spiker vazifesini bergen ediler. Bu oyundaki stavkalarnıñ artqanını Temirgaliyevniñ ikâyesinden daa bir parça tasdıqlay: «Olar (Meclis – muar.) sessiya arfesinde 10 000 adamnı toplağan soñ Abdullayev (Aziz Abdullayev – Anatoliy Mogilevniñ ükümetinde baş nazir muavini – muar.) kelip, talaplarını arttırdı: «Balalar, yañı ükümette 50%-lı kvota». Men bunıñ imkânsız olğanını ayttım, o ise pencerege baqmağa teklif etip, şunı dedi: «Bizler şimdi kelip, sizni mından atarıq».
Zorlap sevdirmek
Qırımtatarlarnıñ siyasiy şahıslığı, olarnıñ yarımadadaki siyasiy esnaslarğa tesir etmek istekleri, Rusiye elitası liderleriniñ mustaqilligi ve bir çoq tarafdar olması bugünki künge qadar Rusiye akimiyetiniñ qorqusı olalar. Qırımtatarlarnıñ qoltutuvını qazanmaq içün bir yıl evelsi 2014 senesi mart 11-ge ait olğan Qırım Yuqarı Radasınıñ qararı kibi adımlar atılmağa başladı: ükümet ve parlamentte yerler vade etildi; Qırım Anayasasında qırımtatar tili devlet tili olaraq belgilendi; musulmanlarnıñ diniy bayramları tatil oldı. Qazan ve Kavkaz temsilcileri Qırımğa yol aldılar. Lâkin mayısta, bir qaç biñ qırımtatarı akimiyet izni olmadan Ermeni Bazarda liderleri Mustafa Cemilevni qarşılamağa ketken soñ, Rusiye akimiyeti bir hulâsa çıqardı – «qırımtatarlarnı boysundırmaq missiyası» neticesiz oldı. Bundan soñra qırımtatarlarğa qarşı Rusiye ceza apparatı çalışmağa başladı. Rusiyede ya mukâfat bere bileler, ya da sert bir şekilde cezalarlar. Başqa çare yoq.
Başta er şey añlaşılğan edi. Meclisni yolbaşçılarsız qaldırmaq, maddiy yardımdan marum qaldırmaq, faallerni qorqutmaq, ve aynı vaqıtta aynı vazifeleri olacaq strukturanı qurmaqtır. Amma Kreml mesleatçıları yigirmi yıl devamında Kiyevge yazıp, qırımtatarlarnı «ukrain devletçiliginiñ duşmanları ve separatistler» olaraq tanıtqan adamlarğa esaslanalar, ğaliba.
Meclis – qırımtatar milliy areketiniñ tekâmul basamağıdır, areket sovet rejiminde şekillendi, onıñ iştirakçilerini taqip etken ediler. Şaraitler yahşı olsa edi, Qurultay-Meclis strukturası yarımadada ukrain akimiyeti idaresine kirsetile bilir edi. Faqat sistema Qırımda Kiyevniñ raqibi edi. Meclisni cemaat teşkilâtı olaraq körip, bir başını «qoparıp», başqasını «qoymaq» da – daa bir hata edi.
Rusiye akimiyeti Meclisni tez-tez boysundırmağa istey, çünki Donbassta vaziyet biraz tınçlaşqan soñ dünya alanında Qırım meselesine diqqat ayırılacaq. «İskanderler» ile quçaqlaşıp, ğarp cezalarına külmek, özek silâsınen qorqutmaq ve halqara qaideler Rusiyege ait olmağanını köstermek mümkün. Lâkin Rusiye elitasınıñ çalışa-çalışa qazanğan parası ğarp banklarında olğanına qadar, zenginlerniñ balaları «solğan Ğarp» ve lâin «Amerikada» yaşağanı ve oquğanına qadar, em de qartlıqnı Smolensk güberniyasınıñ bostan yolağında keçirmesini tüşünmegenine qadar bunıñ episi boş laf olğanı añlaşıla. Öyle bir zamanlar kelir ki, Rusiye ve onıñ reberligi halqara qaidelerge uyıp, yaramay areketler içün ceza almağa mecbur olacaq. Bu yaqın bir-eki yıl içinde ola bile.
Bu vaqıtqa qadar Qırımda tamır halq olaraq kelecegini belgilemek aqqı olğan yekâne halq qırımtatarlarnıñ (Qırımda «tamır» halq olğan yunan, ermeni ya da bulğarlar aqqında ne qadar çoq aytılsa da) «boysunacaqları» olmaq kerek.
Qırımtatarlar Rusiyeni ne sebepten pahıllaylar?
Meraqlı bir şey – Rusiye qırımtatarlarnıñ qoltutuvına muhtac. Lâkin cellât rolünden vazgeçecekler yoq. Akimiyet qırımtatarlarnıñ «sevgisini» qazanmaq istey, amma onıñ içün bu sözniñ ayrı bir manası bar. Olar içün akimiyet ile dialog degen bir şey yoq, yalıñız qoltutuv delilleri olmaq kerek. Bunıñ kibi fokuslar federatsiyanıñ er bir milliy-territorial qurulışında da bir qaç kere yapılğan edi. Qoltutuv yerine ne kördiler? Bir-eki örnekni baqayıq.
Halqara cemaat erbabı, Türk liderleri şurasınıñ azası, Qaraçay-Çerkesniñ «Qaraçay» cemaat fondunıñ reisi Hasan Halkeçev «POLİTKA09» portalına dedi ki, 1957 senesi on dört yıllıq sürgünlikten qaytqan qaraçay halqınıñ milliy cumhuriyet statusında devletçiligi olsa da, Qaraçay-Çerkes Cumhuriyetiniñ eñ büyük etnosı olğanına baqmadan, qırımtatarlarğa köre inkişaf ceetinden keri qaldı.
«Qırımtatar halqı 1989-90-ıncı seneleri 45 yıllıq sürgünlikten qısmen qayttı. Ukraina terkibinde kendi cumhuriyeti olmadı, bu memleketniñ «ealisi» olaraq sayılğan edi. Qırımtatarlarnıñ: 1. Ana tilinde ve rusça çıqqan altı gazetası; 2. Yedi halqara formattaki mecmuası; 3. Eki kitap neşriyatı; 4. Ana tilinde çıqqan bala mecmuası; 5. Milliy kütüphanesi; 6. Milliy teatri; 7. Gece-kündüz ana tilinde yayınlağan radiosı; 8. Gece-kündz çalışqan telekanalı; 9. Ana tilinde çalışqan bala telekanalı; 10. Devlet telekanalında qırımtatar muarririyeti; 11. Yahşı donatılğan on dört qırımtatar mektebi; 12. Qırım müendislik pedagogika ünivesitetinde qırımtatar tili, edebiyatı, türk tili kafedraları; 13. Bala bağçalarındaki qırımtatar gruppaları bar.
Qaraçay halqınıñ aftada eki kere çıqqan «Qaraçay» gazetası bar. Onıñ baş muarriri milletlerara qavğa açqan, tecribe ve ahlâq hususiyetleri sual doğurğan bir adamdır.
Qaraçaylar – sayısı 200 biñ adamdan ziyade olıp, mecmuası olmağan Rusiyeniñ yekâne halqıdır. Qırımtatarlarğa baqqanda qaraçay halqınıñ televideniyede ve radioda biraz daqqaları bar, qırımtatarlarda olğanı kibi teatr binası yoq. Qaraçay ve noğaylar içün – til ve edebiyat kafedrası bar».
Yaqında Qazanda Tataristan Cumhuriyetiniñ zemaneviy etnik til tedqiqleriniñ neticeler cıyıntığı taqdim etildi. Tedqiqçilerden biri Qazan ve Qırımdaki televideniye seviyelerini qıyasladı. «Körgenimiz kibi, qırımtatarlarnıñ bile prodüserlerniñ parasına çalışqan televideniyesi bar. Bu «ATR» telekanalıdır, olar «TNV»-den (Tataristan Cumhuriyetiniñ baş kanalı – muar.) daa yahşı çalışalar. Mence, «TNV»-niñ yahşı muarrirleri, yahşı jurnalistleri bar, lâkin «TNV»-niñ problemi şunda ki, olar klassik televideniye seviyesine bile yetmeyler, misal olaraq, «Rossiya» kanalı kibi. Lâkin tez çalışqan, ğayet keyfiyetli malümat azırlapan «Dojd» ve Qırımdaki «ATR» telekanalı kibi klassik olmağan televideniye seviyesine de yetmeyler. Buña zemaneviy televideniye» aytmaq mümkün.
Ne yapmaq mümkün?
Qırımtatarlar özüni büyük coğrafik siyasetiniñ esirleri olaraq is eteler – soñki yüz yıl içinde olarnıñ Qırımda yaşamaları ve inkişafı ekinci sefer yoq olmaq havfı altında qala. Madem ki, qırımtatarlarnıñ bu meseleni al etmek içün ne küçü, ne de resursları bar.
Yarımada Rusiye Federatsiyasınıñ büyük arbiy bazasına çevirilgenine qadar akimiyetke qoltutmağan ealini Qırımdan çıqartmaq içün basqı devam etecegini tahmin etmek mantıqlı olur edi.
Bu vaziyette Meclis liderleri Qırım akimiyetine kirgen ve Meclis yolbaşçılığında yer alacaq olğan adamlarnı uzaqlaştırmaq içün deñişmeler yapmaq kerek.
Ukraina ile beraber halqara seviyede Rusiyeden qırımtatarlarnıñ havfsızlığını ve saqlamasını kefil etecek iş, Qırımda bu kefaletlerge riayet etilmesini nezaret etecek halqara teşkilâtlarnıñ temsilcilikleriniñ yerleştirilmesi yapılmaq kerek.
Faqat bugün Qırımda yaşağan qırımtatardan bunıñ yaqın vaqıtta yapılmasına inanasıñızmı-yoqmı dep sorasañız, o, cevap berip olamazdır.
Alsu Çauş, Qırım jurnalisti
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerniñ tüşüncelerini aks ettirip, muarririyetniñ fikirleri ile aynı olmaması mümkün


text:
Ükümet komiteti qırımtatar tili elifbesiniñ latin urufatı esasında tasdıqlanmasına qoltuttı, dep bildire leyhanı azırlağan Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqları meseleleri nazirligi.
«Ükümet eñ yaqın vaqıtta soñki qararını alacaq. Amma bugün qırımtatar tiliniñ saqlanması ve inkişaf etmesi içün müim bir adım attıq. Bıltır başlağan işniñ bir qısmı», – dep bildire baş nazir muavini Oleksiy Reznikovnıñ aytqanlarını müessiseniñ matbuat hızmeti.
Nazirlikniñ malümatına köre, teklif etilgen elifbe 31 ariften ibaret. Leyha 1991-1993 seneleri Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ qararına esaslana.
«Qırımtatar tiliniñ latin urufatına keçmesine Qırımtatar Milliy Meclisi, qırımtatar tilşınaslarınıñ ekseriyeti, oca ve naşirler qoltuta», – dep aytıla müessise haberinde.
Leyha Ukraina institutlarınıñ mütehassıslarınen uyğunlaştırıldı.
Ukraina Nazirler şurası aprelniñ 7-nde qırımtatar tiliniñ inkişaf kontseptsiyasını tasdıqladı.
Bu mesele kün tertibinde birincilerden biri edi.
Daa 2015 senesi qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev Ukraina Medeniyet nazirliginden qırımtatar tiliniñ latin urufatını qullanmasını rica etken edi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, 2014 senesi mart ayında Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada qırımtatar tiliniñ kirill urufatından latin urufatına keçüv meselesi baqılmay qaldı.


text:
Ukraina Milliy politsiyasınıñ reisi İğor Klımenko, Donbastaki cenk iştirakçisi, faal ve cemaat erbabı Amina Okuyevanıñ öldürilüv davasınen bağlı bazı tafsilâtlar aqqında tarif etti. Onıñ aytqanına köre, laf diger cinayetlerden şübheli sayılğan bir gruppa insanlar aqqında kete.
«Gruppa erkânına yedi insan kirgen edi, bir qısmı 2019 senesi sentâbr ayında eki öldürüvden şübheli sayılıp yaqalandı. Bugün ise Amina Okuyevanıñ öldürilüvini ve aqayı Adamğa suiqastnı teşkil etken kişi yaqalandı. Er adam da cinayet gruppasınıñ azası ola», – dep bildire Klımenkonıñ aytqanlarını müessiseniñ matbuat hızmeti.
Ukraina İç işler naziri Arsen Avakovnıñ bildirgenine köre, bir qaç öldürüvden şübheli sayılğan «nişancılar gruppası» yaqalandı. Yaqalanğanlar Donbastaki cenk iştirakçisi, qadın faal ve cemaat erbabı Amina Okuyevanı öldürgeninden de şübheli sayıla. Okuyeva 2017 senesi oktâbrniñ 30-nda Kyiv vilâyetinde aqayı Adam Osmayevnen beraber ketken maşinağa açılğan ateş vaqtında elâk oldı.
Adam Osmayev, Ukraina İç işler naziriniñ haberini Facebook saifesinde izaatladı.
«Aminanı öldürgenlerni tapmaq içün çalışqanlarğa teşekkür bildirem ve bütün qabaatlılar tapılıp cezalanacaq, dep ümüt etem. Amina, Ukrainanı qoruğanda özüni acımadı, cebede eñ telükeli yerlerge bardı, qatilleri cezalanmalı», – dep yazdı Osmayev.
Amina Okuyeva Kyivde Euromaydanda iştirak etti. Ekim olaraq yaralanğanlarğa yardım etken edi. Daa soñra aqayınen beraber Donbasta cenkleşti. 2015 senesi fevral ayında, İsa Munayev elâk olğan soñ, Osmayev Cohar Dudayev batalyonınıñ yañı komandanı oldı. Amina Okuyeva batalyonnıñ matbuat kâtibi edi.


text:
Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir işiniñ» iştirakçisi Ernes Ametov eki aydan berli Aqmescit SİZOsınıñ mahsus blokunda sanitariyasız şaraitlerde tutula.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, bunı advokatı Ayder Azamatov sentâbrniñ 29-nda «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ toplaşuvında aydınlattı.
«Menim fikirimce, o, (Ernes Ametov – QA) mahsus blokqa qanunsız ve sebepsiz avuştırıldı. Advokat olaraq SİZOğa muracaat etip, anda tutulmasınıñ sebebini añlatmağa talap ettim. Cevapları daa yoq», – dedi Azamatov.
Advokatnıñ malümatına köre, Ametov umumiy kameradan 3 metre kârelik odağa avuştırıldı, anda ışıq yoq sayıla bile, tek töşek, kenef ve aşayt malları içün dolap mevcut.
Azamatov, Ametov «antisanitariya ve bir insan içün kelişmegen şaraitlerde» tutulğanını qayd ete.
«Ernes qandalay ve furun böcekleri olğanını ayttı, şaraitler pek yaramay olğanını şikâyet etti. Pek azdı ve melül körüne», – dedi o.
Azamatovnıñ qayd etkenine köre, Bağçasaray gruppasına qarşı açılğan cinaiy iş ilk taqiqatta buluna, faqat soñki 3 aydan berli mabüslernen taqiqat tedbirleri keçirilmey.
«Ametovnıñ tevqif müddetini uzatmaq qararına (avgustnıñ 7-nde çıqarılğan – QA) qarşı bergen şikâyetim alâ daa baqılmadı. Artıq mahkemeler SİZOda tutuv müddeti yekünlengende şikâyet arizalarını baqmağa başlay», – dep qoştı advokat.
Bundan evel advokat ve mabüs uquq qoruyıcılar Ametovğa basqı yapıp, onı işbirligi yapmağa mecbur etmege tırışqanlarını tahmin etken edi.
Rusiye nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi avgustnıñ 10-nda Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üç mabüsi Ernes Ametov, Marlen Asanov ve Memet Belâlovnıñ tevqif müddetini uzatmaq qararına qarşı bergen şikâyet arizasını qanaatlendirmegen edi.
2017 senesiniñ oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakinini tutıp alğan edi. Bular – Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zakiryayev ve Ernes Ametov. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta. Amma bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullar qullanğanını inkâr ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Dekabr 26-sında saba Aqmescitke Moskovadan passajir poyezdi keldi. Bunı yerli matbuat haber ete.
Rusiye poyezdi Moskovanıñ Qazan vokzalından dekabr 24-ünde çıqtı. Adamlar yolda 33 saat keçirdi.
Bundan evel Qırım vaqtınen qararnen saat 2:00 Sankt-Peterburgdan ilhaq etilgen Aqyarğa ketken "Tavriya" poyezdi Keriç köprüni ötti. Dekabr 25-inde saba saat 9:25 Aqyarnıñ demiryol vokzalına "Tavriya" rusiye passajir poyezdi kelip çıqtı.
Dekabrniñ 23-ünde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç boğazından keçken köpründe poyetlerniñ yürmesini başladı.
«Grand Servis Ekspress» naqliyat şirketi noyabrniñ 8-nde saba Keriç köprüden ketecek Qırımnıñ yolcu trenlerine bilet satıp başladı.


text:
Bu afata Rusiyeniñ nezaretine keçken Aqmescit rayon mahkemesinde İlmi Umerovnıñ davasında üküm ilân etildi. Qırımtatar milliy areketiniñ yetekçilerinden biri olğan Umerovnıñ evi 2016 senesi mayıs ayında tintilgen edi. Aynı künde ondan ğayrı Bağçasarayda daa bir-qaç yerde tintüvler yapılğan edi. Neticede dört yerli sakin apiske alındı, olar FSB tarafından Rusiyede yasaqlanan «Hizb ut-Tahrir» musulman firqasınıñ faaliyetinde iştirak etkeninde qabaatlana. Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerov ise Aqmescitke sorğuğa alıp ketildi ve o yerde separatizmde qabaatlandı. Sanki o halq ögünde Rusiyeniñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvlarını seslendirgen edi (RF Cinaiy Kodeksiniñ 280.1 maddesine köre bu «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq içün areketke keçmek çağıruvları» olaraq qayd etilgen).
«2016 senesi mart ayında vatandaş Umerov, Ukrainada bulunıp, ATR ukrain telekanalınıñ efirinde canlı yayında çıqış yapıp, RF topraq bütünligini bozmaq çağıruvlarını halq ögünde seslendirdi. Soñra Umerovnıñ çıqışı İnternet ağında yayınlanğan edi», – dep izaatlı Umerovqa qarşı açılğan davanı Qırımnıñ o vaqıttaki prokurorı Natalya Poklonskaya.
Mahkemeci şartlı müddet yerine kerçek ceza tainledi – yaşav tarzı koloniyasında eki yıl devamında qalmaq
Bir yıl soñra iyün ayında Aqmescit rayon mahkemesinde mahkeme davası başlatılğan edi. Umerov beş yılğa qadar azatlıqtan marum etilmek mümkün edi. Mahkeme esnasınıñ soñunda prokuror Denis Semençuk mahkümni şartlı olaraq üç buçuq yılğa azatlıqtan marum etmege ve oña üç yılğa cemaat faaliyetini yasaqlamağa rica etti.
Lâkin, Rodio Svoboda muhbiri mahkeme salonından haber etti ki, mahkemeci şartlı müddet yerine kerçek ceza tainledi – yaşav tarzı koloniyasında eki yıl devamında qalmaq.
– Özümi ancaq Ukraina vatandaşı olaraq tamıyım, – dedi İlmi Umerov mahkeme tartışması devamında. – 2014 senesi deyilgen referendumğa qarşı çıqqan edim, sözde birleşüvge ve bundan soñ üz bergen er şeyge qarşı çıqtım. İşğalge işğal deyim, ükümetkr keçken akimiyet ise – işğalcidir. SSCB dağılğan soñ qabul etilgen sıñırlar, 1991 senesiniñ sıñırları qaytarılmaq kerek olğanını tüşünem. Bu sıñırlar dünyada tanılqan ve Ukraina ile Rusiye arasındaki vesiqalarda tasdiqlanğan.
«Ayırımcılıq» qabaatınen cinaiy davanıñ başlatılmasından berli Meclis reisiniñ muavini bu noqta-i nazarnı qorçalay edi, ve Rusiye ile Ukraina arasında qabul etilip 2014 senesinden soñ öyle de deñişmegen «Sıñırlar aqqında» añlaşmağa atıf ete edi, yarımadanıñ Rus stasuını qabul etmegen halqara teşkilâtlarnıñ beyanatlarını hatırlata edi. Taqiqat işleri ve mahkeme toplaşuvları alıp barılğan vaqıtta bu kibi beyanatlarnıñ sayısı bayağı arttı. Meselâ, BMT Baş Assambleyasınıñ 68/262 «Ukrainanıñ topraq bütünligine dair» rezolütsiyası ve Qırımdaki qırımtatarlar ve ukrainliler «imayesiz» qalğanlarına dair aprel ayında Gaagada BMT halqara mahkemesi tarafından qabul etilgen qararlar. Umerovnıñ advokatları beyanat ve rezolütsiyalarnıñ metinlerini dava malümatlarına ilâve etmege tırışa edi, faqat mahkeme bunı red etip, olar Meclis reisi muavinine qarşı seslendirilgen qabaatnen bağlı olmağanlarını ayta edi.
Umerov bu sözlerni böyle şekilde atymağan, «sıñırsız sayıda adamlar» ise mezkür yayınnı YouTube sitesinde seyir etken 711 kişi oldı
Umerovqa atılğan qabaat, resmiy olaraq, onıñ 2016 senesi martnıñ 19-nda ATR qırımtatar telekanalına bergen intervyüsından soñ seslendirilgen edi. Telekanal o zaman ende Kyivde yerleşken edi, çünki Roskomnadzor bu telekanalğa Rusiyede yayın yapmağa izin bermegen edi. Qabaatnamege binaen, efirde Umerov «Rusiye Federatsiyasına qarşı duşmanlıq iss etip, Qırım Cumhuriyetiniñ yañı qısım olaraq qoşulğanına qarşı çıqıp..., alem-aşkâre sıñırsız sayıda adamlarnıñ añ ve iradesine tesir etmek ve olarnı ekstremistik araketlerge keçmege aveslendirmek maqsadınen... Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq içün, tam olaraq Qırım Cumhuriyetini Ukraina yurisdiktsiyasına qaytarmaq içün areket yapmağa çağırğan».
Rusiye silâlı hızmetleriniñ esas itirazı Umerov Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ küçlenmesini istep, böyle aytqanınen bağlı edi: «Rusiyeni Qırımdan, Donbasstan ve Lugansktan ketmege mecbur etmege kerek». Amma mahkeme esnası devamında Umerov bu sözlerni böyle şekilde atymağanı malüm oldı, «sıñırsız sayıda adamlar» ise mezkür yayınnı YouTube sitesinde seyir etkenler oldı, qabaat bildirilgende olarnıñ sayısı 711 edi. Yazı 40 daqqa devam ete, Umerov qırımtatar tilinde qonuşqan. Nutuğınıñ tercimesi 10 saifede yerleşti.
FSB hadimleri onı hastahaneden alıp, delihanege ketirdi, ve İlmi Umerov anda aman-aman bir ay devamında qapalı edi
Taqiqat devamında Umerov mahkemede cinaiy davağa qarşı itiraz bildire edi, amma neticesi olmadı. 2016 senesi mayısta o yerden ayırılmaycağına dair yazılı ahd vesiqasını imzalağan edi. FSB öz mutehassısına, Olga İvanovağa lisaniy ekspertizanı keçirmege rica eti. O, Umerovnıñ nutuğunda separatizm çağıruvları mevcutmı, degen sualge cevap bermeli edi. Ekspert musbet cevap berdi. Daa bir ekspert Umerovnıñ pasportını ve ATR efirinde sözge çıqqan «açıq renkte kölmek, boyunbağ ve kostüm kiygen, qısqa saçlı sarışın ekrekni» teñleştirip, bu «aynı adam» olğanını tasdiqladı. Niayet, taqiqatçı mahkemeden psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesini rica etti, mahkeme razılıq berdi, amma Umerov göñülli olaraq ekspertizadan keçmege razı olmadı. Avgustnıñ 11-nde, mahkeme toplaşuvı devamında, taqiqatçınıñ muracaatı baqılğanda, Umerov yaramadı, oña acele yardım çağırttırıldı, ve Meclis reisiniñ muavini hastahanege yatqızıldı. Bir afta soñra FSB hadimleri onı hastahaneden alıp, delihanege ketirdi, ve İlmi Umerov anda aman-aman bir ay devamında qapalı edi.
Kilnikağa ketirilgeninen, birinci künde Umerovnıñ telefonı tutıp alınıldı, yemek ketirmek ve tuvğanlarınen körüşmege yasaq etildi. O yerde odalarnıñ qapıları yoq edi, onıñ etrafında daima ruhiy hastalar buluna edi. Yaznıñ sıcağında olar azbarda yuqlay edi, töşekler azbarda sıra-sıra qoyulğan edi. Umerov öz odasında şahsiy şeylerini saqlap olamay edi. Hastalarğa davranılğanı kibi, oña da öyle davranıla edi. Hastahanedeki aşnı o aşamay edi, çünki ekimler oña psihotropik ilâclar qarıştırmaq mümkün olğanından saqına edi.
Ekspertiza yerine onnen daima ekimler qonuşa edi.
Bir-qaç kün soñra Umerov yaramadı, atta esini coyğan
– Siz sadece hata yapqanıñıznı qabul etmek kereksiñiz, ve sizni raat bıraqırlar, – dedi ekim böyle bir subet devamında. Bir-qaç kün soñra Umerov yaramadı, atta esini coyğan. Bu malümat kütleviy haber vastalarında akis olunğan soñ, taqiqatçı İgor Skripka tuvğanlarnı işandırdı ki, artıq onıñ içün daa yahşı şarait teşkil olunacaq. Umerovqa ayrı kenefniñ anahtarı berildi, künde eki kere telefon qullanmağa izin berildi, soy-sopnıñ ketirgen aşlarını aşamağa ruhset etildi.
Umerov 21 kün devamında delihanede qalğan edi. Bu vaqıt devamında uquq qorçalayıcılar ve ğarbiy siyasetçiler Rusiye mahsus hızmetleriniñ iş usulları sırasına kene ceza psihiatriyası qaytarılğanı aqqında beyan ettiler. Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunı CNN-ge bergen intervyüsında ayttı. RF prezidenti yanındaki İnsan aqları Şurasınıñ azası Maksim Şevçenko Umerovnıñ taqip etilmesini – cezalandırıcı tibbiyetniñ qaytuvı olaraq tanıttı. «Mında, kerçekten, taqiqatnıñ menfaatı içün cezalandırıcı psihiatrik tibbiyetke keçken olsalar, bu deşetli belgidir. Bunıñ episi Qırım akimiyetiniñ ya da silâlı hızmetlerniñ ruhsetinen yapılğan olsa, adiyce, bu cinayettir», – degen edi Şevçenko. O Vladimir Putinni bu vaziyetten haberdar etecek edi, amma bunı yaptımı, yoqmı, malüm degil. «Memorial» Umerovqa qarşı açılğan dava siyasiy sebeplerden başlatılğanını beyan etti, silâlı hızmetlerniñ areketini ise qanunsız olaraq tanıdı. AB ve Devlet Departamentiniñ temsilcileri cezalandırıcı tibbiyetniñ qaytuvından raatsız olğanlarını beyat etken edi. «Ekpertizanıñ keçirilesini men, meni qorqutmaq, ruhtan tüşürmek ve aşalamaq maqsadınen yapılğan «bir büyük eskence» olaraq qabul ettim», – dedi Umerov mahkemede.
Taqiqatçınıñ advokattan soramağa istegen yekâne suali «Umerov Meclis azasımı» degen sual olğan
Meclis reisiniñ muavini sağlam aqıllı olğanı tasdiqlandı, aman-aman bir yıl soñra mahkeme esnası başlatıldı. Umerovnıñ menfaatını mahkemede yerli advokatlar Emil Kurbedinov (o bu sene Front Line Defenders mukâfatına nail oldı) ve Edem Semedlâyev, ve Moskvadan kelgen Mark Feygin temsil ete edi. Nikolay Polozov daa bir advokat olaraq qoşulmaq kerek edi. O vaqıt o Meclis reisiniñ daa bir muavini, separatistlerge qarşı çıqıp tınç mitingte iştirk etkeni içün kütleviy nizamsızlıqnıñ teşkil etüvinde qabaatlanğan Ahtem Çiygoznıñ davasında endi imayeci edi. Faqat Umerovnıñ esnasından Polozovnı kerçekten «urıp çıqardılar», ve mahkemede o ende şaat olaraq iştirak etmege mecbur oldı. 2017 senesi qışta Qırım Yuqarı mahkemesiniñ mahkemecisi Yüriy Latınin, Umerovnıñ davasında Polozovnı şaat etip soraştırmaq içün taqiqatçı Skripkağa izin berdi. Polozov bunı advokat sırına tecavuz olaraq tanıdı, taqiqatçınıñ advokattan soramağa istegen yekâne suali «Umerov Meclis azasımı» degen sual olğan. Umerovnıñ imayecileri taqımına soñki olaraq dissident ve neşirci Aleksandr Podrabinek qoşuldı. O Sovetler vaqıtında qullanılğan cezalandırıcı psihiatriyanıñ tedqiqatında mutehassıs olğan edi. Prokuror Oleg Sarginov oña qarşı çıqqan edi.
Natalya Poklonskaya tarafından qabaatlanıp, Qırımtatar Milliy Meclisi «Rusiyege qarşı» areket yapqanı aytıldı ve niayetinde Qırım Yuqarı mahkemesiniñ qararınen yasaqlanğan. 2016 senesi sentâbr ayında Rusiyeniñ Aliy Mahkemesi bu yasaqnı tasdiqladı, teşkilât azaları ekstremizmge qarşı qabul etilgen qanunlarnıñ ükümlerine oğradı. Yarım yıl soñra BMT Halqara mahkemesi Moskvadan Mecslini ğayrıdan tiklemege talap etti, amma Rusiye öz tarafından bu qararnı eda etmege aşıqmay, albu ki qırımtatar failleri bu munasebetnen Qırım Yuqarı mahkemesine muracaat etip, yasaqnı ğayrıdan muzakere etmege çağırdı.
Çağıruvlarnıñ mevcut olğanı «metinniñ umumiy aqımndan» añlaşıla
Qabaatlayıcı tarafnıñ teşebbüsinen mahkemege sorğu içün ketirilgen esas şaat – FSB eksperti Olga İvanova oldı, o Umerov davası içün ekspert hulâsasını azırlağan edi. Separatizmde qabaatlanğan qırımlı jurnalist Nikolay Semenanıñ davasında da ekspertizanı o keçirgen edi. Advokatlar ekspertniñ hulâsasında 72 sarfiy hata tapqan, taqrizci ise İvanovanı beceriksiz olaraq tanığan. Er alda, Umerovnıñ nutuğındaki separatizmge dair İvanovanıñ fikiri qabaatnıñ temeline qoyuldı. İvanova mahkemede: «Çağıruvlarnıñ mevcut olğanı «metinniñ umumiy aqımndan» añlaşıla», – dep beyan etti.
İvanova Umerovnıñ qırımtatar tilinde yapqan nutuğınıñ rus tiline tercimesini talil etti, ve bunı transkript olaraq adlandırdı. Terciman Hubedin Saledinov sorğudan keçken soñ, tercimesi serbest şekilde yapılğanı ve transkriptke beñzemegeni añlaşıldı. Umerov davasınıñ iştirakçileri arasında qırımtatar tilini bilngen ancaq FSB hafsızlıq hadimi Vladimir Şevçenko olmaq mümkün edi, o 2014 senesine qadar SBU-da çalışıp, qırımtatarlarnen bağlı meselelerni idare ete edi. Sorğu protokolında o «ameliy malümat alğanını» ayta, mahkemede ise kütleviy haber vastalarını özü nezaret etip, Umerovnıñ çıqışını tapqanını beyan etti. Qabaatlanğannıñ özü bunı çaquv olaraq tanıdı.
Terciman Saledinov eki kün devamında sorğuda oldı: Umerovnıñ nutuğu mahkeme salonında ekranda numayış etilip, er cümlede toqtatıla edi, terciman onı rusçağa tercime ete edi. Qırımtatar tilinde metinni yazılı şekilde atta kimse azırlamağan, Saledinov FSB içün de er şeyni diñlep tercime etken eken. Terciman adaşa edi, sözlerni unuta edi, salondan oña aqıl ögretile edi, politsiya hadimleri ise sessizlik talap ete edi. Umerovnıñ davalı cümlesini Saledinov böyle tercime etti: «Rusiye Qırımdan ve Donbasstan çıqsın dep, kerek olarnıñ tesiri olmalı».
Mahkemeci Andrey Kulişov, tercimannıñ bitmegen hatalarınen qozğalanıp, soradı: «Bu tercime sözü-sözüne yapılğanmı, siz eminsiñizmi? O mantıqqa köre keçmegenini köresiñiz de». «Mına bu «kerek» (nado) sözüni men aytmağan edim», – dedi Umerov ve Saledinovten qırımtatar tilinde «kerek» sözü nasıl telâfuz etilgenini soradı. Terciman bir türlü oldı, salondan hatırlattılar: «kerek». Saledinov, Umerovnıñ sözlerinde bu kelime keçmegenini itiraf etti. Sorğunıñ soñunda ise böyle izaat berdi: «Taqiqatçılardan biri ya Muzıka, ya da Skripka, üç-dört kere meni çağırttırıp ğayırdan imzalağanımı rica etken edi. O metinni deñiştirmek mümkün edi. Uyğunsızlıqlar tapılsa, bu onıñ qabaatıdır». Prokuror çıdamadı ve taqiqatçını mahkemede soraştırmaq içün izin soradı.
İgor Skripka mahkemede asabiy davrana edi, çoqusı suallerni cevaplağanda, o sanki unuttı, amma teşkerip baqa bilecegini ayta edi. Bir-qaç şaat FSB-ge ancaq bir kere kelip ketkenini aytqan, dava malümatlarında ise olarğa ait bir-qaç sorğu saqlanılğan, ve sorğunıñ metinleri episinde aynı çıqqan. Bunı izaatlap, Skripka: «Bu olarnıñ aytqan sözleri, menim buña ne alıp beregim bar, men sadece olarnıñ aytqanını yazıp aldım», – degen. O tercimannı iftirada qabaatladı ve beyan etti ki, tercimannıñ ağzaviy şekilde yapqan tercimesini artından şahsen özü yazıp alğan eken. Saledinov ekinci kere çağırıldı. O, qorqudan adaşa-adaşa añlattı ki, o iç bir şeyde emin degil. Tercimannıñ sorğusından soñ Umerov böyle dedi: «Bizler daa çalışıp başlamadıq, dava ise dağılıp kete».
İmaye tarafından sekiz adam sözge çıqqan edi, episi – Umerovnıñ sözlerini añlağan qırımtatarları. «O zan etti ki,... sanktsiyalar qullanılsa, Rusiye özü qarar alıp Qırım ve Donbassnı terk ete bilir. O Ukrainanıñ ve Rusiyeniñ sıñırlarını dünyada tanılğan şekilde ğayırdan tiklemekniñ tarafdarı olaraq qonuşa edi», – dep qayd etti Nariman Celâl, şaatlardan biri. «Bütün şaatlar – qırımtatarcasını ana tili olaraq bile. Bütün şaatlar Umerovnıñ iştiraginen çıqqan yayınnı seyir etken edi, amma iç biri RF topraq bütünligini bozmaq içün areketke keçmek çağıruvlarını eşitmedi», – dedi munaqaşalar devamında advokat Semedlâyev.
– Qadimiy Yunan filosofı Aristotel aytqanı kibi, «söz – insannıñ eñ küçlü silâsıdır». Mütefekkir ve şair Omer Hayyam ise... – dep, munaqaşarda öz sözüni prokurop başlatqan edi. Soñunda ise Umerovnı şartlı olaraq üç buçuq yılğa azatlıqtan marum etmege ve üç yılğa cemaat faaliyetini oña yasaqlamağ rica etti.
Umerov kene de, özü qabaatsız olğanını beyan etti. «Menim noqta-i nazarım, menim fikirim sebebinden, Rusiye Federatsiyası Qırımda iqtidarlı olğanını qabul etmegenim sebebinden bu dava maña qarşı uydurılğanını beyan etem», – dedi o. Ve añlattı ki, FSB mutehassısı tarafından çağıruv olaraq qabul etilgen «kerek» sözüni o ATR telekanalındaki yayında qullanmağan edi, ve terciman bunı mahkemede itiraf etken edi. Soñunda Umerov, muayyen bir qarar çıqarıp, malümatlarnı qalp etkenleri sebebinden Skripka ve İvanovağa qarşı cinaiy dava açmağa talap etti.
Mahkeme munaqaşaları devamında Aleksandr Podrabinek Rusiyeniñ Konstitutsiya Mahkemesine muracaat etip, söz serbestligini teminlegen Esas Qanunnıñ 29-ci maddesi ile separatizmge dair Cinaiy Kodeksiniñ 280.1 maddesi nasıl şekilde nisbetleşmek kerek olğanlarını Moskvada añlatsınlar dep, bir iza soramağa teklif etti. Mahkeme buña razı olmadı.
– Añlağanım qadar, mahkeme içün Rusiyeniñ Konstitutsiyasına degil de, Cinaiy Kodeksine esaslanmağa daa qolay, – dedi imayeci tartışma devamında. – Sahte delillerni uydurğan ve qanunsız ükümler çıqarğanlar cinaiy mesüliyetke celp etilmek kerek olğanları da mıtlaq muzakere etilmeli. Çünki adaletke qarşı yapılğan cinayetler cezasız qalmamalı.
Ukrain tarafı, Kyivde yerleşken Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası adından Umerovnıñ davasına seslendi ve prokurorlardan birini tömetli olaraq ilân etti, ve mahkemeci de şeklenecegine dair söz berdi. Ukrain QMC prokuraturasınıñ temsilcisi Aleksandr Darakçi daa avgust ayında beyan etken edi: «Bu davada iştirak etken prokurorğa nisbeten tömet vesiqasınıñ leyhası azırlanıldı. Bunen beraber, bu dava bütünley uydurılğanına dair deliller toplanıla. Yaqın zamanda tek qabaat tarafını tutqan prokuror degil de, mahkemeciler de şeklengenini ayta bilecemiz». Prokuror devlet hainliginde şeklene edi, amma onıñ adı bildirilmegen edi. Bese belli, bu yerde prokuror Oleg Sarginov aqqında söz kete, davanıñ başında devlet qabaatını o temsil ete edi. Onıñ faaliyeti ukrain zenaatdaşları tarafından «zararlı» olaraq tanıldı, hususan «Umerovqa qarşı cinaiy davada malümatnıñ qalp etkeni» sebebinden.
– Rusiye ögünde bir de bir qabaatım yoq! O, menim ögümde qabaatlıdır! O, Ukrainağa istilâ etti, Vatanım Qırımnı işğal etti! – dep beyan etti İlmi Umerov soñki sözünde. – Ukrainanı satqanlar bugün Qırımda hain çıqmağanlarnı mahküm ete! Hainler vatanperverlerni mahküm ete! Ükümge baqmadan, küreş devam ete. Qırımtatar halqı bu yerde bütün medeniy dünyanıñ havfsızlığını qorumaqta. Eger de Rusiyeniñ Ukrainağa ve Qırımğa yapqan tecavuzları cezalanmasa, bu bir timsal olacaq ve bunıñ aqibetinde bütün dünya nizamı bozulır.
Öz nutuğını İlmi Umerov böyle yekünledi: «Gaagada körüşirmiz!»
Maqaleniñ asıl nushasu Radio Svoboda saytında derc etilgen


text:
Ukraina Rusiye ile büyük bir cenk zıddiyetine azır olmaq kerek. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi, – dep haber ete «Ukrinform».
«Men daa beterine azırlanmağa çağırğanlardan biri olam – Rusiye ile cenkke azır olmaq kerek», – dep ayttı Çubarov aprel 1-de «5 kanal» efirinde.
Onıñ aytqanına köre, yarımada devletniñ terkibine bütünley qaytarılğan soñ Ukraina içün cenk bitken dep sayılacaq.
«Ukrainanıñ ayrı topraqları duşmanda qala bile degen fikirler Ukraina içün telükeli ola. Bizler Ukrainanı tüşünsek, qomşular tarafından ürmet etilgen ve özüni ürmet etken memlekette yaşamaq istesek, Qırımnı qaytarmaq kerekmiz. Qırım Ukraina devletine qaytarılsa, cenk bitecek», – dep qayd etti Çubarov.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Bugün ilk sefer yayınımıznıñ start jingleni deñiştirmek istedim, ğaliba. Andan siyaset, iqtisadiyat, ekspertlerni çıqarıp, güzel bir şey, can, muzıka, sanat aqqında bir şey qoşmağa istedim. Bu studiyada bugünki yaşayışımıznı belgilegen şeyler aqqında sıq-sıq aytamız, amma yaşağanımız, nefes alğanımız, sevgenimiz şeylerge ğayet büyük tesir etken şeylerni pek az aytamız. Studiyamızda acayip bir musafirni selâmlayım. Yırcı, bestekâr – Jamala.
– Hayırlı aqşamlar.
Musafirimiz aqqında: Acayip ses ve inanılmaz energetika saibi olğan qırımlı yırcı jazz, solo, Rhythm & Blues icra ete ve klassik muzıkanen oğraşmağa devam ete. Jamala 15 yaşından berli sanada. 2009 senesi «Novaya volna» («Yañı dalğa») yarışında küçüni sınap baqmağa qarar aldı. Yarışçılar pek küçlü edi. Neticede Jamala İndoneziya yırcısı Sandi Sandoro ile birinci yerni paylaşqan edi. Yırcını «Novaya volna» yarışınıñ eñ muvafaqiyetli iştirakçilerinden biri dep adlaylar. Bugün muzıkal tenqitçiler Jamalanı eñ parlaq ukrain yıldızlarından biri sayalar. Keçken sene Jamalanıñ eñ büyük klub kontserti olıp keçken edi, yırcı Qırım ve Donbasstan köçip kelgenlerni bedava davet etti. «Artıñnı unutma» – Jamalanıñ yañı kontsert programması, yırcınıñ bu adnı taşığan yırı da bar.
– Mında musafirni taqdim etmege acet de yoq... Siyaset aqqında bir söz yoq – bugünki yayınnıñ şiarıdır, çünki Jamala ile laf etemiz. Levhada bir şey qarıştırmadıqmı?
– Biraz yañıldıñız. Köçip kelgenlerni «Atlasqa» degil (anda yer az, bir buçuq biñ kişi sığa bile), «Stereo Plazağa» davet etken edim, anda altı biñ insan sığa. Aman-aman bir yıl evelsi, dekabr ayında, olğan edi, qırımlılarnı, Donetsk ve Lugansktan köçip kelgenlerni o kontsertke davet etken edim, adamlar nasıl yaşacağını bilmey ediler, ne eglenmege, ne de bir de bir tedbirge barmağa imkânları bar edi. Olarnı davet etmege imkânım bar edi – davet ettim.
– Tercimeiyalnı diñlegende beş-yedi yıl evelsi olıp keçken vaqialar, sanlar ne qadar hucur kelgenini añladım, bazıda bunıñ bam-başqa yerde olğanını tüşünesiñ. Soñki bir buçuq yıl devamında ayatıñızda nasıl deñişmeler oldı?
– Muzıkadan nefes alam, icadiy ayatım pek toyğun. «Qırımlılarnıñ bilmek aqqı bar» şiarıñıznı begendim, meselâ, oktâbr 12-de Jamalanıñ «Podıh» («Nefes») albomı çıqtı. Qırımlılarnıñ bunı bilmesi pek müim. Al-azırda malümat olarğa pek keç kele ya da istegenimizden farqlı bir şekilde yete. Bugün musafiriñiz olğanıma, muzıkam ve bir yıl devamında olğan deñişmeler aqqında aytmaq imkânım olğanına quvanam. Yañı muzıka, yañı duyğu, yañı qasevet, can ağrısı, yalñızlıq – yañı albomda er şey bar. Ve, elbet de, menim eski işlerime oşamay, amma onıñ içinde olğan sıcaq ve sevgi Ukraina ile paylaşmaq içün yeterlidir.
– Birinci albomıñız alâ maşinamda, muzıka ile fleşim tura, bir şey yapmağa istemegende onı qoyam...
– Ğam-qasevetmi?
– Ğam-qasevet. Anda yanğırağan yırlarnıñ muzıkal ibarelerni canlandırıp olamayım, amma maşinam ve bütün yolcularım... külümsireyler. Adamlarnıñ tebessümleri parlay! Yañı albom nasıl olacaq? Ne aqqında?
Nefes – nefes almaq – nefes çıqarmaqtır. Nefes – ruhtır. Bu çoq manalı bir söz, bir taraftan, ümüt bere – nefes almaq, amma, diger taraftar da, nefes çıqarmaq da bar, meni bu sene ve ayatımda raatsızlağan şeyler oldı
– Bam-başqa şeyler aqqında. Birinci albom çıqqanına dört yıl ya da daa ziyade oldı. Ve, ebet, men deñişken edim, şahsiy ayatımda olğan vaqialardan, memlekette olğanlardan ilham aldım, çünki çette qalamayım. Siziñnen beraber aynı nefes alam. Keder de bar, ebet, bu sebepten minor nağmeler de çoq oldı. Yañı albom – qıdıruv aqqında. Ne içün tur «Artıñnı unutma» adınımı aldı? Albom adı ne içün «Nefesmi» oldı? Nefes – nefes almaq – nefes çıqarmaqtır. Nefes – ruhtır. Bu çoq manalı söz, bir taraftan, ümüt bere – nefes almaq, amma, diger taraftan da, nefes çıqarmaq da bar, meni bu sene ve ayatımda raatsızlağan şeyler oldı. Bir qaç kere canım ağırğan edi, amma men adamlarğa inanmağa devam etem, ayat qıdıruvını devam etip, bu yoldan vazgeçmeyim. «Artıñnı unutmayım». «Ev» – ümüt etem ki, er keste olğan miydir. Özüni tanıp, ev yolunı tapmaq üzeri tolu bir aenklik manasında aytam. Er bir insan içün eñ büyük vazifedir. Men ketem. Qayda kelecegimni daa bilmeyim. Amma şübesiz – kelecem.
– Bilesiñizmi, soñki bir buçuq yıl bir çoq insan içün pembe közlük ikâyesi oldı. Bir çoq kişi ondan qurtuldı. Bazıları yalıñız memleket, insanlar aqqında degil, özleri aqqında çoq şey añladılar. Sizni soñki bir buçuq yıl devamında neden közüñiz qayttı ve açqan eñ büyük şey aqqında sorasa ediler?
– Eki yıl devamında adamlar ciddiy şekilde kete. Bir çoq insan ketti, sanki...
– Domino kibi.
Dostluq aqqında bir yırım bar, eñ yaqın insanlarıñ böyle olmağanını köstere
– Domino kibi! Men şaştım. Dostluq aqqında bir yırım bar, eñ yaqın insanlarıñ böyle olmağanını köstere. İnsannı tüşünesiñ, beraber olğanını... aynı qum qavuzında... bir tepsinden aşağanıñıznı tüşünesiñ... – amma ne ola – wow! – haberim de yoq edi. Qurt adam ola. Böyle şeyler olğan edi, eñ büyük ağrı budır. Men açıq bir insanım ve müsbet bir kişim – ve, elbet de, sen inansañ-inansañ-inansañ, soñra da başqa bir şey olsa, canıñ ağıra. Qıyın.
– E. Bu hayallardan qurtuluv ikâyesidir.
– Amma, buña baqmadan, men edalım, özüni ara-sıra betime uram, adamlar bundan daa zor vaqıtlarda yaşaylar, saña birisi hainlik yapsa, bu da eñ büyük felâket degil, dep aytam. Sattımı – yahşı, afu et ve yoluna devam et.
– Jamalanen ondan ğayrı başqa birisi ya da başqa bir şey aqqında laf etmek mantıqsızdır. Menim teren işançım. Minornı ayttıq, soñki bir buçuq-eki yıl içinde ne açtıñız?
– Aytıp olamayım bile.
– Sizge «müsbet» tesir etken ne oldı? Siz bir şeyni beklemediñiz, amma tam böyle oldı. Aqşam minor degil, major keyf ile yuqlap qalmaq içün ne kerek?
– Adiy kibi körünir, belki, amma bugünde-bugün Ukrainada muzıka saasında bir çoq güzel şey olğanına quvanam. Bu yaz devamında bir sıra festival oldı. Misal olaraq, Lvivdeki «Alfa Jazzğa» meşur adamlar keldi – Wayne Shorter, Herbie Hancock. Belki de, muzıkanı sevgenler içün müim bir şey, amma, dostlar, emin oluñız, böyle adamlar mında kelip, memleketimizniñ statusını öyle bir kötereler... Olarnıñ kontsertlerine barıp, «canlı» diñlemege imkânımız bar...
– Jamala ne diñley?
– O! Soraysıñız! Bir yayın az olur. Men muzıkanı pek sevem, yañı muzıkanı diñlemege sevem, şimdi Jamie Woonnıñ yañı albomını, Finkniñ «Hard Believer» soñki albomını diñleyim, onıñ «Stereo Centrumdaki» kontsertine de barğan edim. Acayip bir şey edi. Men başımnı sallap tura edim: wow dep! Fink kibi bir adam bizge keldi, ve zalnı topladı. Bir çoq çetel zenaatdaşlarım qorqa. Facebookta Gregory Porter (dünyanıñ eñ güzel jazz seslerinden biridir, mence), Kim Hyun-a, Britaniyanıñ elektron dueti ile laf etem – olarnıñ qorquları bar, ebet: ne bar sizde, fenamı? Men olarğa añlatmağa tırışam: yoq-yoq, siz kelip baqıñız. Soñki müim vaqialardan – Cannesğa bardım, Aq deñizniñ yalısında Meykomb-2015 kontserti ile çıqışta bulundım. Ayrette qaldım. Çetel adamlarınen körüştim, bizde er şey olğanını añlatmağa tırıştım.
– Adamlar özünden büyük olğanını tasvirlegen bir ikâyedir. Bundan ğayrı, özüne ait olmağan insanlar da bar, bu adamlar sıma olalar. Jamala – ukrain ve qırımtatar zemaneviy muzıkasınıñ elçisidir.
– Sağ oluñız.
– Bazı vaqıtları bu ağır bir status kibi kele maña, onı taşımaq qolay bir vazife degil. Yañılammı? Tüzetiñiz.
Çoqusı «qırımtatar yırcısı» dep ayta, men ise bunı aytmaq isteyim: dostlar, doğru aytayıq – men ukrain yırcısı olam, bunı er yerde ğurur ile bildirem. Qırımtatar halqınıñ ukrain yırcısı olam
– Yoq, qolay bir şey degil. Çoqusı «qırımtatar yırcısı» dep ayta, men ise bunı aytmaq isteyim: dostlar, doğru aytayıq – men ukrain yırcısı olam, bunı er yerde ğurur ile bildirem. Qırımtatar halqınıñ ukrain yırcısı olam – menim içün müim bir şey. Ebet, qırımtatarım, halqımnıñ qızım ve bunı ğururnen aytam. Amma bunıñ bir olması menim içün pek müim, albomıma ukrain, ingliz, rus yırları arasına qırımtatar yırını qoşsam – tesaduf bir şey degil. Ebet, er kes qırımtatar muzıkasınıñ ayrı albomını bekley, amma eminim, bu tek qırımtatarlar içün yapılacaq, rafqa qoyulacaq, er kes «maşaAllah» der – bu qadar. Men ise muzıkam vastasınen, Büyük Britaniya, Almaniyada olsa (Berlinden sımarış keldi, Britaniyada yazılmaq maqsadım bar), onı satırlar arasında da eiştmege isteyim, «Şlâh dodomu» yırında olğanı kibi – «Artıñnı unutma» – keri qaytmağa unutma, aqız. Adamlar qayd etseler kerek (olar qırımtatarlar kim olğanını soraylar) ve soñra: sizni selâmlayım.
–– Jamalanı küçük yapmağa, onı yerli seviyege ketirmege istegen adamlar bardır. Amma o , Qırım ve Ukraina arasındaki bir köpür ola, Ukraina ve Qırımnı añlamaq, diñlemek, eşitmek istegenler içün bir köpürdir. Böyle bir sualim bar: bugün cemaat siyasetke daldı. Jamala ve siyaset – birleşe bilecek şeylermi?
– Yoq, bunı iç tüşünmeyim. Men icdatnen oğraşmağa tırışam, çünki bir şeyni tolusınen yapmaq isteyim – yahşı siyasetçi ve yahşı yırcı olamazsıñ. Başqa icadiy bir zenaat ola bile. Maña «Povodır» filminde oynamağa teklif etkende bu imkândan faydalandım, bam-başqa sıfat, er şey bir-birine yaqın dep tüşünmeñiz. Yoq-yoq, bam-başqa zenaat, men onı tez-tez menimsemege mecbur edim, çünki Oles Saninniñ «Povodır» dramatik filminde Olga Levitskaya rolüni oynaycaq edim. Bu qomşulıqnı begenem: kino, icadiy janrlar – begenem. Siyaset menim ikâyem degil.
– Ne ise, siyasetni aytmayıq, mında tartışmaq da kerekmey...
– Menim fikirimce, bir yır, müim bir mündericesi olsa, samimiy olsa, (şimdi yañıla bilem) qanun leyhaları, konferentsiya, forumlardan daa müim. Bunı «Okean Elzı» stadionlarında köremiz. Bu taqımğa siyasetçilerden çoq inanalar. Adamlar kontsert biletini alıp rey berdiler.
Özüni ahlâq adamı olaraq is etem, dep aytmaq – büyük bir mesüliyet
– Bugünde-bugün memlekette ahlâq adamları az. İnsanlarnıñ fikirlerine emiyet bereler. Özüni a) ahlâq adamı sayasıñızmı? b) siziñ ahlâq adamıñız kim ola?
– Özüni ahlâq adamı olaraq is etem, dep aytmaq – büyük bir mesüliyet.
– Bu sualni bermeyik aysa.
– Men ahlâq adamlarımnı ayta bilem. Mustafa Cemilev, Refat Çubarov, anam, babam – olar menim içün ahlâq adamlarıdır. Yaqın insanlarımnıñ çevresi pek dar. Menimnen iş yapqan insanlar, – küçük bir taqım – olar da menim ahlâq adamlarım ola. Olarnıñ sözüni diñleyim. İnanıñız, siyasetçi olmağa ögrenecek istegim ve vaqıtım yoq. Köremiz, büyük seviyege yetken insanlar yoq ola, amma siyasetçiler olaraq yoq ola, çünki laf etmege bile bilmeyler.
– Belki de, bu eñ uzun ikâye, çünki er kes işini baqmaq kerek.
– Doğru.
– Bizde parlamentni moda klubı sayalar, anda kelip, yahşı fotoresim yapalar. Asılında can sıqıcı bir institut, anda, sanada olmaq ve icatnen oğraşmaq kibi, qanun icadınen oğraşmaq kerek...
– Acayip bir management: bugün albomım çıqtı, yarın bunı ayttıñız, o birisi kün kontsertim bar, men sizni davet etem. Bu ne? Bu izçenliktir. Kim teşkil ete onı? Taqım. Doğrusını aytqanda, menim içün parlament – acayip bir management, o, suallerimiz olmasın dep, bunı nasıl teşkil etecegimizni añlatmaq kerek. Menim icadiy baqışım böyle – men böyle körem. Men olarnıñ anda ne yapqanını añlamayım, olar añlatmaylar. Bu sebepten men meraqlanmayım.
– Qırım siziñ içün ne?
– Vatan.
– Neni eñ çoq sağınasıñız?
– Qartbabamnı sağınam, onı bir buçuq yıldan berli körmeyim, o, 80 yaşında, hasta. Deñiz yolunı sağındım, evimden yedi daqqalıq mesafede. Ana-babamnı sağınmayım, olar sıq-sıq keleler. Keçken afta kontsertimde babamnen körüştik, bir qaç saat laf ettik (kün bile olmadı), baht budır. Anam da sıq-sıq kele, dekabr 5-te kontsertke kelecek. Qırım avasını sağınam. Aşlarnı sağınmayım, mında evde kibi aşaycaq bir sıra yer açıldı.
– Mence, sözlernen degil, işlernen cevap bermek kerek olğan sual berdim. Eñ esası şu ki, bu işni oktâbr 12-de Jamala yaptı – onıñ yañı «Podıh» albomı çıqtı.
Pavel Kazarin, Qırım.Aqiqatnıñ közeticisi


text:
Yaltanıñ yanındaki Mağaraç qasabasında iyün 21-inde aqşam bir aqay battı. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi haber etti.
Müessiseniñ malümatına köre, qaza "Sankt-Peterburg" plâjında oldı.
"Qurtarıcı hızmetke, aqay yuvanmağa ketip, qaytmağanı aqqında bildirme keldi. Qıdıruv ve qurtaruv işlerniñ neticesinde dalıcılar aqaynıñ cesedini deñiz tübünde taptı. Qalğan areketleri İİN-niñ hadimleri yaptı", - denile beyanatta.
Başqa tafsilât haber etilmedi.
Saq yanındaki Novofödorovka qasabasında iyün 17-sinde kündüz deñizde bir aqay battı. Onıñ çarşaf ile qapalı cesedi bir saattan ziyade yalıda yattı.


text:
Birleşken Devletler özüniñ sanktsiyalar siyasetini Rusiye ilhaq etken Qırımnı keri qaytarmağance ve Minsk añlaşmalarındaki mecburiyetlerini yerine ketirmegence devam ettirecek. Bu aqta ABD Devlet departamenti haber etti.
«Bizim sanktsiyalarımız Rusiye Minsk añlaşmalarındaki mecburiyetlerini yerine ketirmegence devam etecek. Bizm Qırımnen alâqalı ayrı sanktsiyalarımız Rusiye yarımadanı Ukrainağa keri qaytarmağance devam etecek», – dep qayd etile Devlet departamentinde.
Bu arada amerikan tış siyaset muessisesi Rusiyeni Ukrainağa qarşı tecavuzını bitirmege çağırdı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.
Donbasstaki silâlı çatışma 2014 senesinden itibaren Rusiye Qırım ilhaq etkeninden berli devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı yardım köstergeninde qabaatlay. Kreml bu qabaatlavlarnı inkâr ete ve Donbassta olsa bile, rusiyeli «göñülliler» bardır, dey. BMTniñ malümatına köre, çatışma esnasında 10 300-den ziyade kişi elâk oldı.
Ekinci Minsk añlaşmaları 2015 senesi fevralniñ 12-nde imzalanğan edi. 2014 senesi sentâbr ayında, tabir caiz ise «Minsk-1» denilgen añlaşma imzalanğan edi ve vesiqa çatışma tarafdarlarını, añlaşmanıñ şartlarını yerine ketirmege mecbur etmek kerek edi. Tahminlerge köre, diger barışıq añlaşmaları 2015 senesiniñ soñuna qadar vaziyetni bütünley çezer dep tüşünilgen edi, ancaq 13 maddeniñ iç birisi yetine ketirilmedi, ateşkes ve silâlarnı telükesiz mesafege çekülüvi qısmen yapıldı, dep qayd ete çatışma tarafdarları ve mustaqil közeticiler.
Rusiye Minsk añlaşmalarınıñ yerine ketirilmesiniñ yalıñız bir «kefili» olğanını beyan ete.


text:
Bu malümatnı «Melitopol» sıñır bölüginiñ komandanı muavini Sergiy Gulçak tasdiqladı, dep bildire Ukrinform.
«Aqmescitten Donetskke yol alğan poyezdniñ başlığında ilâclar ile 8 qutu tapqanlar. Olarda bint, ağrını yoq etken ilâclar, şu cümleden afyon da bar edi. Laf qısqası, birinci yardımnı köstermek içün er şey bar», – dedi Sergey Gulçak.
Onıñ sözlerine köre, «işbu yük sıñır bekçilerinde ve uquq qorçalayıcılarında şübe doğurdı. Onıñ nasibi açıq-aydındır», – dedi o.
Şunıñ içün, aytqanı kibi, ilâclarnı tutıp almaq, poyezd başını ise Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ vekillerine teslim etmek qarar alındı.


text:
Novoalekseyevkada (Herson vilâyeti) musulman-qırımtatar cemaatı yerli cami toprağında medrese qurmaq niyetinde. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa cami imamı Usein Tohlu aytıp berdi.
Onıñ sözlerne köre bu - 600 m2 eki qatlı bina olacaq eken. İlk esaplarğa köre qurucılıq masrafı 300 biñ dollarnı teşkil etecek.
«Şimdilik sponsorlarımız yoq, onıñ içün öz küçümiznen başlaycaqmız, şimdi proyekt azırlıqları yapıla», – dedi Tohlu.
Onıñ tahminlerine köre, medrese içün qurulacaq binanıñ ekinci qatı yeterli olacaq. «Böyle olğan taqdirde birinci qatını kirağa berecekmiz», - dedi imam.
Novoalekseyevka diniy cemiyeti, 2016 senesi Kyivde tizilip, 2017 senesi oktâbr ayında devlet tarafından qayd etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti (Kyiv) Musulmanlar diniy İdaresine bağlı. Novoalekseyevkada bütün fenler qırımtatar tilinde alıp barılğan yekâne umumtasil mektebi çalışmaqta. Herson vilâyetiniñ cenübinde toplu olaraq yaşağan qırımtatarlarınıñ deerlik cemiyetleriniñ ekseriyeti, Ukraina Musulmanlar diniy İdaresine bağlıdır.