text:
37 OTUZ YEDİNCİ DERS
· Diqqat! Testler qırımtatar tilinde berile bile!
Ukraina ilim ve tasil Nazirliginiñ qararınen bu yıl Qırım Muhtar Cumhuriyetinde mektep fenleri boyunca testlerge yedi tilde cevap bermek mümkün olacaq.
Şu yedi til arasıda qırımtatar tili de bar. Bu yahşı bir alâmet ve böyle aq-uquq bizge berile eken ondan mıtlaq faydalanmaq kerekmiz.
Qırımtatar tilinde yazılğan testlerni talebelerimiz alıp, olarğa cevap berse, tilimizniñ temeline bir taş daa qoyulğandan esaplanır. Bunı epimizge, hususan mekteplerimizniñ direktorlarına, ocalarımızğa yahşı añlap, talebelerni öz tilinde testler keçmek içün azırlamaq kerek.
Bu yerde bıltır testirovaniye vaqtında olğan şeyni aytmasaq olmaz. Qırımtatar tili boyunca testlerni alğan – tek bir talebe oldı. Ya bizim 15 milliy mektebimiz bar, qayda o mekteplerniñ mezunları, ne içün olar öz tilinde testler keçmedi? Balalarımıznı bu testlerge azırlağan olsaq, iç olmağanda er bir milliy mektep birer talebe azırlağan olsa, 15 talebmiz öz tilinde testlerden keçecek edi. Biz onı yapmadıq. Keliñiz, bu yıl bu işke biraz mesuliyetlice baqayıq.
“Çıqmağan canda ümüt bar” – deyler, inşalla, tuvğan tilimiz evelki statusına bir kün ola irişir. Bizge buña er kün ve er taraflama azırlıq körmek kerek.
Qırımtatar tili ve edebiyatı fakultetine kireceklerge mıtlaq qırımtatar tilinden azırlanğan testlerni alıp, olarğa öz tilimizde cevap bermek kerek olacaq.
Alla qolay ketirsin! Testlerge öz tilimizde cevaplarnı yengil-yengil bergende Alla sizge yardımcı olsun.
· “Qırımtatarca-rusça-ukraince luğat”nıñ ekinci neşri
Sayğılı ocalar, közüñiz aydın! Bir cıltlı yani bir tomlu “Qırımtatarca-rusça-ukraince luğat”nıñ ekinci neşri dünya yüzü kördi.
Luğatnıñ formatı 60 h 84 olıp, kölemi 836 saife. Böyle luğat bizde daa çıqmağan edi. Bu luğatnı tertip etken Seyran ocamız Üseinov oña özüniñ bütün ömrüni bağışladı. Alla sağlığını bersin ve onıñ şimdi azırlağan «Pyccko-kpыMckoTaTapckий cлoBapb» adlı luğatına da neşirden çıqmağa qısmet olsun. Şunı qayd etmek kerek ki, qısmet olsa, bu luğatnıñ kölemi de birincisinden eksik olmaycaq.
“Qırımtatarca-rusça-ukraince luğat”ına dünya yüzü köstemek de yengil olmadı. Ulu insanımız İsmail Gasprinskiyniñ doğğan kününe bağışlap “Maarifçi” teşkilâtı qolundan kelgen bütün çarelerni kördi ve luğatnıñ basılıp çıqmasına sebepçi oldı. Zametlerimiz elâl olsun.
Sayğılı oquyıcılarımız, siz bilesiñiz, bundan bir yıl o yağında çıqqan bu luğatnıñ birinci neşri 3 cıltlı şeklinde yapılğan edi. Şu luğat müellif tarafından bir yıl devamında qayta işlenildi, yañı sözler kirsetildi, tüzetildi, luğatnıñ metinleri kenişletildi. Qullanması yengil olması içün luğat bir cıltlı yapıldı.
Yañı çıqqan luğatnıñ evelkisinden bayağı ayırılğan yerleri bar: edebiy tilde qullanılğan sözlerniñ yanında, qavuslar içinde, bu sözniñ şivelerimizde olğan ekvivalentleri (yani ep şu mananı bildirgen şive sözleri) berildi.
Meselâ; qartana (ya da onıñ sinonimı bita) sözleriniñ yanında bitâ, bitay, pitay, tapta, tâptâ, büyükana, bukana, pukana, bikâne, kata, atâ, apçe, apşçe kibi şive sözleri toplandı. Şive sözleriniñ luğatta öz yeri de bar. Sözlerimizni böyle şekilde berilmek kerekligini, ameliyat talap ete edi, çünki edebiy tilge kirgen ve kirmegen sözlerni ayırmaq ale daa yengil degil.
Luğatnıñ bir yerini daa qayd etmek kerek. Mümkün olğan yerde sözlerniñ sinonimleri ve atta antonimleri berile. Meselâ: qaranlıq sözünden soñ cp. zulmet; aHT. yarıq dep yazıla, zulmet sözünden soñ cp. qaranlıq; aHT. yarıq dep yazıla. Böyle usul luğatnıñ emiyetini ve ameliy qıymetini arttıra. Umumen aytqanda, bu luğatnıñ içinde daa üç luğat: sinonimler, antonimler ve şive sözleri luğatı bar demek mümkün.
Bunıñnen beraber, bugün tilimiz, terminologiyamız da yahşı işlenilmegeni sebebinden luğatta davalı yerler ola bile. Oquyıcılarımıznıñ fikirleri, qaydları, teklifleri luğatnıñ mükemmelleşmesine yardım eter. Mektüpleriñizni büyük minnetdarlıqnen bekleymiz.
Luğat mekteplerge, oquv yurtlarına, kitaphanelerge ve diger yerlerge vesiqalar esasında berilecek. Luğatnı almaq içün “Maarifçi” teşkilâtına muracaat ete bilesiñiz.
Telefonımız 8-(0652) 63-20-33
Peyda etiñiz ve eyiliknen qullanıñız!
Maarifinform
· Oquyıcılarımıznıñ icadından
Men isterim emen-çamlı ormanlarda,
Uçurımlı, qar-ayazlı zamanlarda
Yeşil çöller em dalğalı deryalarla
Tatar yırı, tatar çıñı yırlansın!
Tatar toğu – Kök bayraq dalğalansın!
Men isterim maşer künü eñ ögde
Kök kefinli tatar halqı yer alsın!
Cennet yolu – sırat köprün keçkende
Tatar yırı, tatar çıñı yırlansın!
Tatar toğu – Kök bayraq dalğalansın!
Bu satırlarnı yazğan – NKVD türmeleri içinde ğayıp olğan soñ 1958 senesi reabilitatsiya olğan ulu rejissör, dramaturg, yazıcı, şair, aktör ve acayip insanımız Ümer İpçidir. Allanıñ rametinde olsun. Onıñ qızı Cevair apte İpçi Aqmescitniñ “60 let Oktâbrâ” soqağında 17 / 65 evde 90-ıncı kvartirada ömürdeşinen beraber yaşay.
“Alma tereginden uzaq tüşmey”, –deyler. Aqiqattan da, Cevair apte babası kibi, yüreginde olğan bütün sevgisini öz halqına bağışladı. Çoq yıl devamında mekteplerde ocalıq etip, evlâtlarımızğa vatanperverlik çizgilerini aşlap keldi. Şimdi bayağı yaşqa kelgenine ve pensiyada olğanına baqmadan, qalemini qolundan taşlamay, icat ete.
Cevair apte, babasınıñ izinden yürgen, acayip insanlarımızdan biridir. Onıñ öz vatanına, öz halqına olğan sevgisiniñ qararı yoq. İşkir, mulâyim, küleryüzlü, alçaq göñülli, fikirleri teren bu insanımız bir daqqa boş vaqıt keçirmey: şiirler yaza, mektep ocalarına olarnıñ derslerinde kerek olacaq qullanmalar, albomlar yapa, olarnı resimlernen yaraştıra ve ocalarğa teklif ete. Eyecannen: “Ocalarımızğa menim de bir faydam tiygenini isteyim!” – dey.
Bugün sizlerni, sayğılı oquyıcılarımız, Cevair apteniñ ayrı bir şiirlerinen tanış etmege lâyıq saydıq.
Qayttım saña, menim aziz Vatanım
Qısmet oldı, qayttım saña, menim aziz Vatanım,
Saña daim secde etem, menim güzel Qırımım!
Yahşı bilem, sabır etip, sen bizlerni beklediñ,
Qırpalanğan, hor qalbimden iç çıqmağan – sen ediñ.
Bitamnıñ azbarındaki dut teregini kördim,
Çapıp bardım eyecannen ve onı quçaqladım,
Bürüşken kevdesi onıñ, yanağımnı tiydirdim,
Toluqtı yüregim, taştı, ökür-ökür ağladım.
Yaşlığım ve küç-quvetim ğurbetlikte qaldırdım,
Çoq yıl keçti. Lâkin saña men qayttım, Ana-yurtum,
Baba-dede urf-adeti, tilimizni coymadım,
Yabanlarnen qarışmadım, barım men, yoq olmadım.
Selâm saña yarımada!
Böyle güzel, dülber tañlar başqa bir yerde olmaz,
Böyle şefaq ne sen ne men başqa yerde köralmaz,
Soñki yıldız söne kökte, tañ şefağı allana,
Küneş doğa. Keniş çölde bağ-bağçalar canlana.
Çatırdağ ve yaylalar da yuqusından uyana,
Serbest yeller bulutlarnen seferlerge yol ala,
Yırcı quşlar yırın yırlap köklerde avelene,
Derelerde gecelegen tumanlar köterile.
Selâm saña yarımada, selâm yeşil Qırımım,
Yüregimde ateş yana sen içün, Ana-yurtum,
Milletime yarıq künler, Rabbim, sen nasip eyle
Qaranlıqtan, meşaqattan bizlerni azat eyle.
Barmı bundan yahşı şey?
Pencereñden küneş baqsa,
Eviñ altın nurğa tolsa,
Bülbül dalda ep yırlasa,
Barmı bundan yahşı şey?
Evlâdını ana alsa,
Onı öpse, quçaqlasa,
Göñlü onıñ feraqlansa
Barmı bundan yahşı şey?
Bag-bağçalar çiçek açsa,
Hoş qoqular güller saçsa,
Soframızda qave olsa,
Barmı bundan yahşı şey?
Şiirlerni neşirge azırlağan Seyran oca Üseinov
· Şiirler, yırlar
Elifbe
Elifbe kitabında
Otuz yedi arif bar,
Elifbe sırasında
Er arifniñ yeri bar.
A, B, V, G, Ğ, D, E…
Şay başlana elifbe,
Er bir sesni, ey, erif,
İfadeley bir arif.
Ğ, Q, Ñ, C – dört sesniñ
Bardır ekişer arfi,
Bularnı yahşı bilemiz
Em de oqup ögrenemiz.
A-nen başlay ANA sözü,
B-nen – BABA ve BALA,
Sözlerden cümle yapamız,
Defterimizge yazamız.
Eca nedir, cümle nedir
Ocapçemiz ögretti,
İlk kitabım – elifbedir,
O maña yardım etti.
Candan sevgen elifbemni
Bir vaqıt unutmaycam,
Derslerimni yahşı oqup,
Yahşı Adam olacam.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
coBka – yapalaqbaş köbelek – coBka
coйka – soyğa – coйka
cokoл – lâçin – cokiл
coлиTëp – şerit – coлiTep
cTpиж – sağan – cTpиж, щyp, юpиk
cypok-cBиcTyH – sızğıravuq soqur – бaбak-cBиcTyH
cыч – kukumav – cич
Tapaka – furun böcegi – TapraH
· Soyluqnı ifade etken sözler
ana – MaTb; MaMa
baba – oTeц; пaпa
qartana, bitâ – бaбyшka (MaTb oTцa или MaTepи)
qartbaba, (диaл. dede) – дeдyшka (oTeц oTцa или MaTepи)
oğul, (диaл. ul, uvıl) – cыH; (oğlan bala – Maлbчиk)
qız – дoчb; (qız bala – дeBoчka)
ağa – бpaT (cTapший)
(oğlan) qardaş, kadâ, (диaл. gadâ, kaday, mata, matay, maday) – Mлaдший бpaT
apte, tata, (диaл. dudu) – cecTpa (cTapшaя)
(qız) qardaş, kadâ, (диaл. gadâ, kaday, mata, matay, maday) – Mлaдшaя cecTpa
ağasınıñ, qardaşınıñ oğlu – плeMяHHиk
aptesiniñ (или tatasınıñ), qız qardaşınıñ oğlu, (диaл. ciyen, torun) – плeMяHHиk (cыH бpaTa или cecTpы)
ağasınıñ, qardaşınıñ qızı – плeMяHHицa
aptesiniñ (или tatasınıñ), qız qardaşınıñ qızı, (диaл. qız ciyen, torun) – плeMяHHицa (дoчb бpaTa или cecTpы)
qardaş: oğlan qardaş – Mлaдший бpaT; qız qardaş – Mлaдшaя cecTpa
quda – cBaT
qudapçe, qudağıy – cBaTbя (cBaT, cBaTbя – poдиTeли oдHoro из cyпpyroB пo oTHoшeHию k poдиTeляM дpyroro cyпpyra)
qaynata – cBëkop (oTeц Myжa)
qaynana – cBekpoBb (MaTb Myжa)
kiyev – зяTb (Myж дoчepи или cecTpы)
kelin – 1. HeBecTka (жeHa бpaTa или жeHa cыHa, a Takжe жeHa oдHoro бpaTa пo oTHoшeHию k жeHe дpyroro бpaTa); 2. cHoxa (жeHa cыHa пo oTHoшeHию k ero oTцy)
qayın – дeBepb (бpaT Myжa); çelebi – Mлaдший бpaT Myжa; çelebi ağa – cTapший бpaT Myжa
qayınağa – шypиH (бpaT жeHы); çelebi – Mлaдший бpaT жeHы; çelebi ağa – cTapший бpaT жeHы
körümce, (dudu) – зoлoBka (cecTpa Myжa)
yenge, yengepçe, (dudu) – HeBecTka (жeHa cTapшero бpaTa)
bacanaq – cBoяk (Myж cBoячeHицы)
qayınbike, baldız – cBoячeHицa (cecTpa жeHы)
alapçe – TëTя (пo oTцy)
alapçemniñ oğlu – дBoюpoдHый бpaT (cыH TëTи пo oTцy)
alapçemniñ qızı – дBoюpoдHaя cecTpa (дoчb TëTи пo oTцy)
tize – TëTя (пo MaTepи)
tizemniñ oğlu – дBoюpoдHый бpaT (cыH TëTи пo MaTepи)
tizemniñ qızı – дBoюpoдHaя cecTpa (дoчb TëTи пo MaTepи)
emce – дядя (пo oTцy)
emcemniñ oğlu – дBoюpoдHый бpaT (cыH дяди пo oTцy)
emcemniñ qızı – дBoюpoдHaя cecTpa (дoчb дяди пo oTцy)
dayı – дядя (пo oTцy)
dayımnıñ (или emcemniñ, tizemniñ, alapçemniñ) oğlu, (диaл. ini, torun) – дBoюpoдHый бpaT, плeMяHHиk (???) (cыH дяди и TëTи пo MaTepи, a Tak жe cыH дяди и TëTи пo oTцy)
dayımnıñ (или emcemniñ, tizemniñ, alapçemniñ) qızı, (диaл. ini, torun) – дBoюpoдHaя cecTpa, плeMяHHицa (???) (дoчb дяди и TëTи пo MaTepи, a Tak жe дoчb дяди и TëTи пo oTцy)
torun – BHyk (cыH cыHa или дoчepи)
torun – BHyчka (дoчb cыHa или дoчepи)
torunnıñ oğlu – пpaBHyk
torunnıñ qızı – пpaBHyчka
torunnıñ oğlunıñ (или qızınıñ) oğlu – пpaпpaBHyk
torunnıñ oğlunıñ (или qızınıñ) oğlu – пpaпpaBHyчka
torunnıñ oğlu – пpaBHyk (cыH BHyka или BHyчkи), (диaл. torsaq)
torunnıñ qızı – пpaBHyчka (дoчb BHyka или BHyчkи), (диaл. ciyen)
eki doğmuş (или tuvğan) balaları – дBoюpoдHыe бpaTbя или cëcTpы


c: text/html

text:
Şimal flotunıñ gemileri «Aleksandr Otrakovskiy» ve «Kondopoga» işğal etilgen Qırımnıñ saillerinde yaqında olıp keçken talimlerden soñ şimdilik Qara deñizde qalmaqtalar, Rusiye komandanlığına atfı etip haber ete Rusiye haber vastaları.
«Şimal flotunıñ büyük desant gemileri uzun mesafeli sefer planlarına uyğun olaraq Qara deñizde faaliyetini devam ete. Keçken afta Qırımdaki talimlerde «Aleksandr Otrakovskiy» ve «Kondopoga» büyük desant gemileriniñ ekipajları Cenübiy arbiy bölgeniñ quvetleri ile beraberlikte talim vazifelerni eda ettiler», – «İnterfaks» agentiligi Rusiyeniñ Şimal flotunıñ matbuat hızmetiniñ bildirgenlerinden alıntı ketire.
Rusiye Mudafaa nazirliginiñ saytında bu malümat şimdilik daa yoq.
Cuma künü, Rusiye Mudafaa nazirligi, Rusiye arbiy birleşmeleriniñ Opuk poligonında ve Qırımnıñ diger bölgelerinde keçirilgen talimlerden soñ daimiy yerleşme noqtalarına qaytqanlarını bildirdi.
Hatırlatamız, Rusiye Mudafaa nazirligi, Qırımdaki talimlerde iştirak etken soñ Rusiye Qara deñiz flotunıñ 20-den ziyade gemisiniñ daimiy yerleşme yerlerine qayttı, dep iddia ete.
Aprelniñ 22-nde, cumaaqşamı künü, Rusiye Mudafaa nazirligi Rusiye arbiy idaresiniñ başı Sergey Şoygunıñ da iştiragı ile «türlerara talimler» keçirdi. O, Cenübiy ve Ğarbiy arbiy bölglerden arbiy talimlerniñ yekünlenmesi ve ordunıñ daimiy yerleşme yerlerine keri çekilmesini de bildiri. Rusiye Mudafaa nazirligi, Rusiyeniñ cenübindeki ve işğal etilgen Qırımdaki talimlerde iştirak etken quvetlerniñ daimiy yerleşme yerlerine qaytmağa başlağanlarını bildirdi.
Austriannıñ malümatına köre, halqara seviyede tanılğan Ukraina sıñırı boyunca 2015 senesinden berli «Rusiye on biñlernen askerini yerleştirip, ordusınıñ sayısı arttıra, bölüklerni faalleştirdi, bazalarını yañarttı ve daa küçlü bir yer, ava ve ava mudafaasını yerleştirdi».
Soñki vaqıtları Rusiye Donbasnıñ işğal etilgen qısmında gibrid küçleriniñ cenk areketlerini arttıra. Böylece, ateşkes rejiminiñ şartları bozula, amma Rusiye Ukraina ordusını qabaatlamağa tırışa. Bundan ğayrı, Qırımda ve Ukraina sıñırı yaqınlarında Rusiye askerleriniñ sayısını arttıruv Kyiv ve ğarbiy ortaqlarınıñ qasevetini doğura, çünki Rusiye ordusınıñ Ukrainağa açıq ücüm imkânı bar.
Mart ayında Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke. Onıñ qayd etkenine köre, Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.
Qırımnıñ askeriyleştirilüvi
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye yarımadada ve Qara deñizde muntazam sürette arbiy talimler keçire, arbiy tehnikanı, hususan uçaqquvar mudafaa sistemasını ketirip qoya.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda ise Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.
Ukraina Baş ştabı, Rusiye arbiyleriniñ Qırımda yapqanlarını qanunsız dep adlandıra.
Ukrainanıñ BM daimiy vekiliniñ muavini Yuriy Vitrenko, Rusiye yarımadada nükleer silâsını yerleştirgeninden qorqqanını bildirdi. Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtip muavini Serğiy Krıvonis, Qırımda nükleer silâsı olması mümkün bir qaç yer bar, dep bildirdi. Onıñ fikirince, onıñ yarımadada yerleştirilüv ihtimali «ğayet büyüktir».
2020 senesi dekabr ayında Kreml temsilcisi Dmitriy Peskov Rusiyeniñ Qırımda «telükesizligi içün er şey yapmağa aqqı bar», dep bildirgen edi.
BM Baş Assambleyası 2019 senesi dekabr ayında Rusiyeni işğal etilgen Qırımdan ordusını çıqarmasına ve Ukraina topraqlarınıñ vaqtınca işğalini toqtatmasına çağırğan qararnı qabul etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Qadınlar, balalar ve qartlar tüyümçikleri ile mektepke taraf ketkenlerini, meydanda acınıqlı bir yığıntı teşkil etip turğanlarını uzun vaqıt devamında közetip turdı. Balalar ağlay, büyükler yavaş ve şaşqınlıqnen aytışa ediler. Sonra yuqarsı yapıq, yeşil maşnalar yaqınlaşıp şiddetnen aylandı. Olardan yeşil kiyimli insanlar sıçrap tüşti. Meydandaki adamlar indemeden, sanki tüşte kibi, maşnalarğa minip başladılar, yalıñız bir qartiy bağırıqladı, ince mecalsız sesnen bala ağladı. Sonra kene er şey tındı. Maşnalar çuqurlarda sıçrarken aşıqıp kettiler. Olar kötergen toz yavaştan ve sanki şaşmalap oturmaqta edi»
Bu qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında yazılğan eñ tesirli eserlerden biri – «Yañğızlıq» eserinden alınğan satırlardır. Ervin Ümerov – qısmeti facialı olğan istidatlı yazıcınıñ qalemine ait olğan satırlar.
Ervin Osman oğlu Umerov mayıs 1 künü 1938 senesi Qırım MSSC-niñ Oktâbrskoye rayonında Yañı-Sala (şimdi Qurman rayonınıñ Rogovo köyu) köyunde ocalar ailesinde dünyağa keldi. Altı yaşında ekende, 1944 senesi mayıs 18-de, ana-babası ile Qırımdan Orta Asiyağa sürgün etildi.
Ervinniñ ailesi Özbek SSC-niñ Ferğana vilâyeti Altı-Arıq rayonıñ Palasan adlı tena bir köyge barıp tüşti. Balalıqnıñ bu ağır hatırlavları olacaq yazıcınıñ hafızasında ebediyen qaldı… 1957 senesi mektepni bitirgen son, yermaynı işlegen zavodda çilengir-armaturacı olaraq, sonra ise rayon statistik idaresinde inspektor olıp çalıştı. Aynı şu vaqıtları Özbekistan gazetalarında basılmağa başladı.
İlk ciddiy neşiri – 1959 senesi Moskavada Özbekistan sanat ve edebiyatı dekadasında, Özbek SSC-niñ bediiy edebiyatı neşriyatı tarafından çıqarılğan, qırımtatar yazıcılarınıñ «Ayatımıznıñ künleri» cıyıntığında ikâyesi oldı. İşbu cıyıntıq – sürgünlikten soñ qırımtatar yazıcıları, em belli, em yaş soylarınıñ eserleri basılğan ilk toplamdır. Müellifler arasında cebeden qaytmağan yazıcılar da bar edi – Mamut Dibağ, Ennan Alimov.
On beş yıllıq sükünetten soñ böyle cıyıntıqnıñ peyda olması müsbet bir şey olaraq tanılacaq, amma… Kitap açılğanda, köz qayta edi: ilk saifesinde «qırımtatar tilinden tercime» cümlesinde «qırım» sözüni matbaa boyası ile boyalap qoydılar. Em kitapta da «qırımtatar» sözü yoq edi…
İleride em Ervin Ümerov, em diger qırımtatar yazıcıları Qırım aqqında yazmağa isteseler, coyulğan vatan, sürgünlik, qırımtatar halqı aqta bir şey yazılmaycağını añladılar. Bu yasaqnıñ yoq olmasına nice yıllar kerek oldı…
1960 senesi dostu Emil Amit ile beraberlikte Moskvadaki A.M. Gorkiy adına Edebiy institutına kire. Kelecekte ekisi de – em Amit, em Ümerov halqınıñ faciası aqqında accı, tesirli eserlerni yazarlar. Şimdi ise memleketniñ eñ eyi aliy oquv yurtunda yazıcılıq ünerini ögreneler.
İnstitutnı bitirgen soñ Taşkentke yollanıldı, anda o vaqıtta Özbekistannıñ Komunistik Firqasınıñ Merkeziy Komitetiniñ organı olaraq, qırımtatar tilinde çıqıp başlağan «Lenin bayrağı» gazetasına edebiy hadim vazifesine qabul etildi. Gazetada beş yılğa yaqın çalışqan soñ, Ervin Bütünbirlik radiosınıñ Edebiy dramatik yayınınıñ Baş muarrirliginiñ SSCB-gi halqlarınıñ edebiyatı bölügine müdir vazifesine avuştı. 1976 senesi «Bala edebiyatı» neşriyatına SSCB-gi halqlarınıñ edebiyatı bölügine üyken muarrir vazifesine keçti, anda pensiyağa çıqqanğa qadar çalıştı. 1966 senesinden başlap SSCB-gi jurnalistler Birliginiñ azası, 1978 senesinden ise – SSCB-niñ yazıcıları Birliginiñ azası ola.
O, rus ve qırımtatar tillerinde yazılğan kitaplarnıñ müellifi ola. Amma, elbette ki, qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında eserleri olardan eñ körümlidir. Olarnı XX asırnıñ 60-ncı seneleri soñunda yazğan edi, amma tsenzura sebebinden eserleri dünya yüzüni körip olamay edi.
«Yañğızlıq», «Qara poyezdlar», «Ruhset» kibi eserler ğayrıdan qurucılıq devrinden soñ – qırımtatarlarnıñ Vatanına kütleviy sürette qaytıp başlanğanından soñ derc etildiler. 2002 senesi Moskvadaki «Tekst» neşriyatı «Qara poyezdlar» cıyıntığını bastırdı. Cıyıntıqqa sürgünlikke bağışlanğan ikâye ve vesiqalı povest kirdi. Aytuvlı bir adise edi…
«Adı Sabırlı edi», – Ervin Ümerov oquyıcılarınıñ eñ sevimli eserlerinden biri – «Yañğızlıq» eseri böyle başlana.
Eserniñ baş qaramanı – Sabırlı adlı köpek (cınslı çoban köpegi ve qaşqırnıñ küçelegi).
Bir insannıñ degil, halqnıñ faciasını köpek aqqında qısqa bir ikâyeçikte añlatmaq mümkünmi?
Bir insannıñ degil, halqnıñ faciasını köpek aqqında qısqa bir ikâyeçikte añlatmaq mümkünmi? İmkânsız bir şey kibi körüne. Amma istidatlı yazıcı bu ağır meseleni çeze…
Sabırlı qırımtatarlar sürgün etilmesiniñ sessiz şaatı oldı. O, köy sakinleri bütün mal-mülküni bıraqıp ne yerge ketkenini añlap olamay edi.
«Qadınlar, balalar ve qartlar tüyümçikleri ile mektepke taraf ketkenlerini, meydanda acınıqlı bir yığıntı teşkil etip turğanlarını uzun vaqıt devamında közetip turdı. Balalar ağlay, büyükler yavaş ve şaşqınlıqnen aytışa ediler. Sonra yuqarsı yapıq, yeşil maşnalar yaqınlaşıp şiddetnen aylandı. Olardan yeşil kiyimli insanlar sıçrap tüşti. Meydandaki adamlar indemeden, sanki tüşte kibi, maşnalarğa minip başladılar, yalıñız bir qartiy bağırıqladı, ince mecalsız sesnen bala ağladı. Sonra kene er şey tındı. Maşnalar çuqurlarda sıçrarken aşıqıp kettiler. Olar kötergen toz yavaştan ve sanki şaşmalap oturmaqta edi…»
«Bu nasıl olur da – bütün köyge ımpıstan-tımpıstan yeşil maşnalarğa oturıp ketmek? Olar bütünley aqıldan azdılarmı ne? Tabiiy ki, biri-birine musafirlikke, toylarğa toplaşıp barmağa seve ediler, lâkin bütün köyni bom-boş qaldırıp ketkenleri iç olmadı...»- dep tüşüne edi Sabırlı.
«Qırımtatarlar içün vatandan sürgün etilmeniñ birinci yigirmi dört saatı bitti, ekinci sutkası başlandı...».
1980 ss soñunda Ervin Ümerov Qırmğa kelip, artıq mında qala
1980 ss soñunda Ervin Ümerov Qırmğa kelip, artıq mında qala. Ukrain vatandaşlığını qabul ete, yataqhane qaydını ala; mesken aluv nevbetine tura. Bekley. Bekley. Bazıda kabinetlerge bara – akimiyet sürgün etilgenlerniñ abadanlaştıruvı aqta tarif etmekte edi. Onıñ içün bu 15 metrlik bir oda pek emiyetli edi – Vatanda yaşamaq ve icat etmek bir imkân. Yıllarca bekledi…
Ağır hastalığı ümüt, arzu ve isteklerini kesti. Belli yazıcı Qırımda ev öyle de alıp olamadı, Vatanında artıq tek mezarlıqta yer taptı…
Yazıcı Ervin Ümerov Moskvada 2007 senesi fevral 24 künü elâk oldı. Soñ ricası ile Vatanı – Qırımda defn etildi.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
I QIRIM ZİYALILARI İFTAR AQŞAMI foto arhivi
Urmetli Dostlarım, bu qarışıq ve zor vaqıtta ziyalı ve iş adamlarımızın, tuşunce ve korüş farqlılığına baqmayıp, bir iftar sofrasında toplanmaları meni pek ama pek sevindirdi.
Aramızda farqlı tüşünce olabilir, asıl mühim olğan büyük şeylerde bir olayıq ve bizlerni birleştirgen ğayelerni, ulviy mefkürelerni yukselteyik, bular da ilim, edebiyat, sanat ve milliy inkişaftır!
Hiç kimsege ve hiç birşeyge baqmadan sahip çıqayıq milliy değerlerimizge!
Yaşasın mert, aqıllı ve basiretli aziz milletim!


text:
Fevral 1-inde, cuma künü, qırımtatar olğan ukrain yırcı Camalanıñ yañı Solo türküsi çıqacaq.
Türküni, bestekâr Brian Toddnıñ başlığında üç amerikan türkü yazıcısı yazdı. Onıñ işleri bir qaç kere ABD ve Büyük Britaniya TOP-5-lerniñ sırasına kire edi ve GRAMMY mükâfatına namzeti kösterile edi.
“Ukraina ve başqa Şarqiy Avropa memleketlerinde, bundan ğayrı Kavkaz, Orta Asiya, İzrailde ilk numayışnı Enjoy Records becerecek, başqa memleketlerde ise - Universal Music Groupnen beraber amerikalı 2220 Records leyblı”, - denile beyanatta.
Qırımtatarı olğan ukrainalı yırcı Jamala 2016 senesi İsveçiyada «Eurovisionda» ğalip çıqtı. O, qırımtatar halqınıñ sürgünligini tarif etken «1944» yırını icra etti. Ukrainalı yırcı ğalebe qazanğan soñ 2017 senesi yarış Kyivde keçirilgen edi.


text:
Aqmescit – Cenk zamanında Enver Muhtarovnıñ ailesi em alman işğalcileri, em de Qızıl Ordudan zarar kördi. Başta almanlar Muhtarovlarnıñ evini yaqtılar, soñra da – Qızıl Ordu olarnı Qırımdan sürgün etti.
Sürgünlikten evel Enver Muhtarovnıñ ailesi Qarasuvbazar rayonınıñ Baqsan köyünde yaşay edi. Cenk zamanında almanlar bu köyni yaqtılar. Adamlar mağazalarda yaşamağa mecbur qaldılar. Bu sebepten mayıs 18-de qırımtatarlarnı sürgün etkende Muhtarovlar ve olarnıñ köydeşleri yanına «bir şey alıp olamadılar, çünki aman-aman er şey yanğan edi».
Sabadan evimizge Qızıl Ordunıñ askerleri keldi. «Toplaşıñız, sizni sıcaq ve ötmek olğan yerge alıp ketecekmiz», – dep ayttılar. Evimiz yükseklikte yerleşken edi, oña çıqmaq imkânsız olğanı içün maşina bizni yükseklikniñ eteginde bekley edi. Böyle etip bizni köyden çıqardılar», – dep hatırlay Enver Muhtarov. Sürgün olunğanda o 12 yaşında bir oğlan edi.
Qoranta yanına yalıñız yastıq, yorğan ve tahminen 6 kilogramm qartop aldı. Başqa bir şey yoq edi.
Baqsan qırımtatarlarını demir yoluna alıp ketip, vagonlarğa yüklemege başladılar.
«Yolda pek çekiştik, ne aş, ne de yemek bar edi. Vagonlar bit toldı. Bizni bu vagonlarğa şişege balıqlarnı kibi toldurdılar», – dep tarif ete Enver Muhtarov.
«20 kün sürgen azaplı yoldan soñ aile Özbekistandaki Namangan vilâyetiniñ Kugay köyüne tüşti. Bizler yapacağımıznı bilmey edik, er kes ağlay, açlıqtan qıçıra, bir aftadan soñ bizni yuvunmağa yolladılar», – dep hatırlay Enver ağa.
Başqa qırımtatarlar kibi oğlançıq pamuq toplap, ötmek parasını qazana edi. Qırımğa ise yalıñız 1995 senesi qaytıp keldi.
Şimdi Enver Muhtarov 83 yaşında. O, Aqmescit rayonınıñ Sarabuz qasabasında yaşay.


text:
Büyük Britaniya Tİ naziri Boris Johnson, «Qırım işğali iç bir vaqıt qabul etilmeycegini» Rusiyege qarşı sanktsiyalar ise şiddetleşmek kerek olğanını ayttı.
Böyle beyanatnı Johnson mart 1 künü Ukraina, Büyük Britaniya ve Poloniya tışqı işler nazirleriniñ matbuat konferentsiyası devamında bildirdi, dep haber ete Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Ukraina TİN yolbaşçısı Pavlo Klimkin, körüşüv iştirakçileri «Donbass ve Qırım» meselesini muzakere etkenlerini bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qarasuvbazarda «Halqara islâm missiyası» teşkilâtı qoltutqan «Yaqınlarına yahşılıq yap» leyhasınıñ neticeleri boyunca konferentsiya olıp keçti, Qırım cemaatçılarınıñ beş küçük leyhasına qoltutılacağını bildirdiler.
Leyha çerçivesinde iyün-iyül leyhasında Qırım faalleri içün blogerler mektebi keçirildi. Onı yekünlengen mektep iştirakçilerinıñ yerli cemiyetler ile işbirligine yönelgen leyhalarnı qorçalamağa imkânları oldı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgenine köre, neticede küçük leyhalarğa qoltuttılar: «Tsentr Amurskiy tigr» merkeziniñ «Skazka» ve «Taygan» zoologik qoruq ile işbirligine çağıruv»; «Özüni oğraştırma dersleri», «Ekologik añlama»; «Qırımlılarnıñ iştiraki ile terrorizm ve ekstremizmniñ ögüne alınması», «Qırımda içtimaiy taksi ve yol qazasına oğrağan insanlarğa yardım».
Konferentsiya iştirakçileri, şu cümleden blogerler mektebiniñ mezunları ve küçük leyhalarnıñ koordinatorları, «Yaqınlarına yahşılıq yap» leyhası devamında alğan tecribe ve muvafaqiyetler ile paylaştı.
«Halqara islâm missiyası» teşkilâtı mayıs 6-8 künleri Aqmescitte leyhalar yarışı olıp keçken seminarnı keçirdi. Onıñ işinde «Halqara islâm missiyasınıñ» reisi Şafig Pşihaçev, cemaat faalleri ve din erbapları iştirak ettiler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bunı Moskva teşebbüsinen ötkerilgen Havfsızlıq keñeşiniñ toplaşuvında Birleşken Milletler Teşkilâtındaki AQŞ elçisi Samantha Power bildirdi.
O, AQŞ ve Avropa Birliginiñ Ukrainadaki zıddiyetni al etmek içün Rusiye ve Ukraina iştiraginen dört taraflı muzakereler keçirmek ıntıluvlarını qayd etti. Böyle bir körüşüv aprelniñ 17-ne planlaştırıldı.
«Rusiye barışıq istese, Ukraina ile sıñırda 40 biñ arbiy adamnı ne içün tuta?», – dep soradı Samantha Power.
Britaniya vekili Mark Lyall Grant soñki vaqialarnı «telükeli vaziyetniñ telükeli kenişlevi» dep adladı.
Bunıñ kibi noqtaiy nazarını Frenkistan, Litva, Ruanda, İordaniya, Avstraliya, Argentina, Cenübiy Körey, Çad ve diger memleketlerniñ vekilleri seslendirdiler.
Qıtay Ukrainadaki vaziyetke nisbeten qasevetini bildirdi. Qıtay elçisiniñ aytqanına köre, Pekin halqara toplulıqnıñ memlekette vaziyetni eyileştirmek ıntıluvlarına qol tuta.
«Bu Ukraina içinde cenk degil, bu Rusiye tarafından aselet planlaştırılğan çatışmadır», – dep ayttı BMTdeki Ukraina elçisi Yuriy Sergeyev. «Biz Ukraina şarqında Rusiye mahsus hızmetleri hadimleriniñ iştiragini isbatlay bilemiz», – ilâve etti o.


text:
"Hizb ut-Tahrir davası" boyunca qabaatlanğan Rüstem Şeyhaliyev ve davanıñ daa eki iştirakcisi 2020 senesi yanvar 16-sından berli mahkeme psihiatrik ekspertizasını keçeler. Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine advokat Emine Avamileva haber etti.
"Onıñ (Şeyhaliyevniñ - QA) qan, siydik analizlerini alğanlar, flüorografiya resmini çekkenler, EKG yapqanlar. Yanvarniñ 16-sından 17-sine gece o özüni pek yaramay duydı. Qan basqısı sıçray edi, yüregi buluna edi. Onıñce, bedenine stress olğan. SİZO kameralarında pek suvuq, bölükniñ ise, aksine, avası tınçıq. Belki alına ava şaraiti de tesir etti. İlâclardan bir şey teklif etmegenler, atta "Tsitramon" ya da "Spazmalgon"nı teklif etmediler. Yani, sağlığı içün ağır alda oña tibbiy yardım etilmegen", - dedi Avamileva.
Advokatnıñ aytqanına köre, Rüstem Şeyhaliyevniñ büyrek ve damar hastalığı bar, oñı baş ağrısı horlay. Şeyhaliyevnen beraber psihiatrik hastahanede davanıñ daa eki başqa iştirakçisi - Vladlen Abdulkadırov ve Riza İzzetov tutula. Olarnı anda bir afta evelce ketirgenler.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Ukraina Qırımğa elektroenergiya acımınıñ yalıñız yarısını bere, dep haber ete Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov jurnalistlerge.
Bunı Qırım «akimiyeti»niñ matbuat hızmeti bildire.
Onıñ aytqanı kibi, Ukrainadan berilgen energiyanıñ ölçüsi – 400 megavatt, başqası – yedek küçlerinden berile.
«Qırımlılar elektroenergiya berilmesinde bozuluvlarnı daa duymadı. Fikrimizge köre, atta böyle vaziyette biz er şeyni taqip ete bilemiz, amma Ukrainadan er şeyni beklemek mümkün. Faqat, ne yapsa-yapsınlar, bu olarğa keder ketirecegini de añlamaq kerekler», – dep haber ete Aksönovnıñ sözlerini matbuat hızmeti.
Saba, dekabr 3 künü, bir sıra şeerlerde ışıq ğayıp oldı. Şu cümleden, Aqmescit ve Kezlev yarıqsız qaldı.
Evel Ukraina energetika ve kömür sanayi naziri Yuriy Prodan aytqanı kibi, Kiyev Ukrainada energoteminlevniñ qıtlığı artqan olsa, o vaqıt işğal etilgen Qırımğa da energiya sıñırlavını kirsete bile.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi «Qırım birdemligi» teşebbüsi ilân etken «Qırım marafonı» aktsiyasına qoşuldı. Bunı Meclis reisi Refat Çubarov avgustnıñ 3-de bildirdi.
Çubarov aktsiya devamında Qırımda qırımtatarlarğa berilgen para cezalarını ödemek içün sermiya toplanğanını hatırlattı. Para 10 rublelik kapik (tahminen 4 grn 35 kapik – QA) olaraq toplana.
«Dedik ki, onlarnen kilogramm maden, toplanğan ve Rusiye işğalcileriniñ yüzüne taşlanacaq on biñlernen 10 rublelik Rusiye kapigi arasında bizim Kyivden yollağan paramız da olmalı. Bunıñ içün tapqanımız Rusiye kapiklerini özüni zorlap qolumızğa aldıq, çünki bu memleket Ukrainağa istilâ etti ve Qırımnı işğal etti», – dep yazdı Refat Çubarov Facebookta.
İyülniñ 29-da «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ toplaşuvını faaller qırımtatar halqınıñ birligi ve işğal etilgen yarımadada akimiyetniñ yapqan repressiyalarına qarşı küreş yollarına bağışlamağa qarar aldı.
Cumaaqşamı künü, iyülniñ 6-da, Kreml kontrol etken Bağçasaray mahkemesi qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerniñ şaatı Emil Belâlovğa 150 biñ ruble (tahminen 66 biñ grivna – QA) para cezasını berdi. Onı «qanunsız mitingde» tekrar iştirak etmesinde qabaatladılar.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, qırımtatar sakinleri muntazam surette tintüv ve soravlarğa oğray. Uquq qorçalayıcılar bunı «fikir farqlılığına qarşı küreş» olaraq tanıta.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bundan 80 yıl evel, 1938 senesi aprel 17-de qırımtatar halqınıñ tarihında büyük bir facia oldı. Yalıñız bugün, onlarca yıllar keçken soñ biz onıñ mıqyası ve neticelerini añlaymız, aynı zamanda bir çoq tercimeiallarnı ve vaqialarnıñ tafsilâtlarını bilmek ale daa qıyın.
1938 senesi aprel 17-de bir künde qırımtatar ziyalıları ve siyasiy elitanıñ eñ körümli vekilleri qurşunğa tizildi. Onlarca adlar – episini sayamazsıñ… Olarnıñ biri – Qırım MSSC ziraat halq komissarı Fevzi Musanif edi.
Fevzi 1904 senesinde Bağçasaray rayonınıñ Gülümbey köyünde Abdulla ocanıñ qorantasında doğdı. Babasınıñ tarihı kerçekten de pek acayip. Oğlan ana-babası ile Bağçasaray rayonında yaşay edi. Lâkin aqranları ile beraber sıq-sıq Yaltağa bara edi. Büyük güzel gemilerni ve tanış olmağan tilde laf etken deñizcilerni közetip, deñizge baqmağa seve edi. Abdullanı, ufuqnıñ artında nasıl devletler bar, degen sual meraqlandıra edi. Bir kere gizliden gemige minip, deñizge çıqqanda o, 8 yaşlarında edi. Bir muddet keçken soñ gemi Türkiyege barıp yetti.
Ana-babası yanıp-yaqıldı, balasını qıdırdı, lâkin oğlan tapılmadı. Türkiyede balanı yahşı insanlar öz evine aldı. Anda o, diniy mektep – medreseni bitirdi. 20 yaşını toldurğanda ise Abdulla vatanğa qaytmağa qarar berdi. Kene gemige mindi ve tezden Qırımğa barıp çıqtı.
Türkiyede Abdulla yahşı bir tasil aldı. Bu, oña Bağçasaraydaki medresege oca – muderris olıp işke kirmege imkân berdi. O, diniy mevzuda kitaplar yaza, vaaz bere, kütlelerge ilerici ğayelerni tanıta edi. Evge qaytqan soñ çoqqa barmadan evlendi…
Esma oña dört bala taptı. Olardan biri – Fevzi – Aqmescit ocalar seminariyasını bitirdi, ve artıq inqilâptan soñ onı komsomol işine yolladılar. Fevzi bir qaç yıl Moskvadaki Şarq emekdarları universitetinde oqudı. Qırımğa qaytqan soñ o, ocalıq yaptı, 1930 senesinden soñ ise komsomol ve sovet işinde çalıştı – onı başta Qarasuvbazarda raykom kâtibi vazifesine ve 1934 senesinden 1937 senesiniñ apreline qadar ise – Qırım MSSCniñ ziraat halq komissarı vazifesine tayin ettiler.
Halq komissarı, ailesinen beraber Aqmescitte Roza Lüksemburg soqağında, dördünci qatta üç közlü kvartirada yaşay edi. Qızı Gülnara soñundan böyle hatırlay edi: «Men babamnıñ sevgen ve şeñ olğanını hatırlayım. Doğrusını aytqanda, onı az köre edim. O, işke ketkende men daa yuqlay, evge qaytqanda ise endi yuqlay edim. Onı evge sıq-sıq qarardan ziyade yorulğanından hasta alda ketire ediler».
Qızınıñ ikâye etkenine köre, babası, çoq çalışqanından ğayrı, Marks, Engels ve Leninniñ işlerini rus tilinden qırımtatarcağa tercime ete edi. O, marksizm-leninizm ğayeleri ve fırqanıñ siyasetine iç bir şeksiz inana edi. Devlette kütleviy tevqifler başanğanda ise Fevzi, ne içün böyle olğanını añlamağa tırışa edi. Ölüminden az evel Yaltada meşur yazıcı Maksim Gorkiy raatlana edi. Fevzi ve onıñ qardaşı Yaqub onı ziyaret ettiler. Bu suhbetten soñ ağa-qardaş daa çoq vaqıt olarğa yazıcınıñ aytqanını muzakere ettiler – «devlette yahşılıq beklemege şey yoq».
Tezden, 1937 senesiniñ iyüninde, ziraat halq komissarı Fevzi Musanifni, o yılda bir çoq diger kişilerni kibi, tevqif ettiler. Çeka hadimleri gece keldi. Qızı yuqlay edi, Fevzi apayına: «Menim iç bir qabaatım yoq, bu bir hatadır. Bunı tayin eterler, men tezden qaytırım», – dedi. Qızı Gülnar babasınıñ tavqif etilmesi esnasında öyle de uyanmadı – bundan soñ o, onı iç bir vaqıt körmedi.
Musanifni, sanki o, 1925 senesinden başlap, küç qullanıp sovet ukümetini yıqmaq, Qırımnı SSCBden ayırmaq ve milliy-burjua qurumını qurmaq maqsadını ögüne qoyğan sovetlerge qarşı milliy-terroristik teşkilâtnıñ faal iştirakçisi olğanında qabaatladılar. Hatırı yaman 58-nci madde boyunca oña qurşun cezası tayin etildi. 1938 senesi aprel 17-de mahkeme qararı icra etildi. Aynı şu künü qırımtatar ziyalıları ve fırqa elitasınıñ onlarca diger vekilleri qurşunğa tizildi.
Böylelikle otuz dört yaşında Fevzi Musanifniñ ömür yolu soñuna yetti…
Ailesiniñ taqdiri facialı oldı. Fevzi tevqif etilgende apayı Ediye ekinci balanı bekley edi. O, aphanede çalışıp, siyasetten uzaq edi. Lâkin onı tekrar-tekrar sorğularğa davet ete ediler. Maneviy tazyiq ep arta edi. Ediye pek ağır qararğa keldi – balasını aldırdı. Nevbetteki sorğuğa azırlanğanda o, qızını kiçik qardaşına alıp ketti. 1937 senesiniñ dekabrde olğan bu sorğudan Ediye Musanif qaytmadı. 1938 senesiniñ ağustosında onı, «vatan haini ailesiniñ azası» olaraq sekiz yıl lagerlerge mahküm etip, uzaq Qazaqstandaki Karlagğa yolladılar.
Anasınıñ tevqif etilgeniniñ eretsi künü Gülnaranı almağa keldiler. Halq duşmanınıñ qızı balalar evine yollanılmaq kerek edi. NKVDniñ eki hadimi, bar küçü ile qarşılıq köstergen, qıçırğan ve tişlegen qızçıqnı qayıracaq oldılar. Tizesi, balağa tiymeñiz, dep yalvara edi.
Çeka hadimleri: «Deral evlâdlıqqa aluvnı resmiyleştiriñiz!», – dediler.
Ertesi künü Aqmescit ZAGSında Gülnara Musanifke yañı vesiqalarnı yazdırıp berdiler. Endiden soñ onıñ tizesi Uriye Kalaycı, anası olaraq yazılğan edi, babasınıñ adı yazılacaq yerde ise sızıq tura edi. Musanif soyadını Kalaycığa, Fevziyevna baba adını ise qartbabasınıñ adı olğan Asanovnağa deñiştirdiler. Bundan evelki ayattan Gülnarada yalıñız adı qaldı.
Ediye Musanif ALJİR – «Vatan haini apaylarınıñ Akmolinsk lageri» degen lagerge barıp tüşti. O, 1945 senesi dekabr 12-de azat etildi. Ondan soñ daa bir yıl serbest yerleşüvde bulundı – veterinar ekim olaraq çalıştı. Bundan soñ, qorantasınıñ sağ qalğan azaları sürgün etilgen Özbekistandaki Samarqand şeerine keldi. Ediye Musanif-Kalaycı 1984 senesi aprel 4-te Suhumi şeerinde vefat etti.
Onıñ qızı Gülnara Samarqandda pedagogika institutınıñ fizika-matematika fakultetini bitirdi, mektepte matematika ocası olıp çalıştı. O, aqayğa çıqtı, eki bala – qızı Eleonora ve oğlu Fevzini taptı. Onıñ kerçek adı – Gülnara Fevziyevna Musanif. Lâkin pasportında başqa ad yazılğan – Gülnara Asanovna Kalaycı.
Babası, ziraat halq komissarı Fevzi Musanif, SSCB Yuqarı mahkemesiniñ Arbiy kollegiyası tarafından 1958 senesi noyabr 25-te aqlanğan edi. Aqlanuv aqqında vesiqada: «Cinayet terkibiniñ olmaması sebebinden 1938 senesi aprel 17-de çıqarılğan uküm lâğu etildi. Fevzi Musanif ölüminden soñ aqlandı», – denile.


text:
Aprel 13-te Kyivdeki telükesizlik forumında Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ (SNBO) kâtibi Aleksandr Turçinov, Rusiyeniñ ilhaq etilgen Qırımda ve Donbassnıñ Ukrainanıñ kontroli altında olmağan qısımlarında küçlü bir arbiy potentsial azırlağanını bildirdi, dep yaza Ukrainanıñ kütleviy haber vastaları.
Şu cümleden, Qırımda bugün küçlü bir arbiy potentsial yerleştirildi. Anda Qara deñiz flotu ve Rusiye Ava quvetleri diviziyanıñ diger qısımları ile birlikte 22-nci askeriy korpus buluna. Askerlerniñ umumiy sayısı 30 biñ kişini teşkil ete.
Turçinovnıñ aytqanına köre, yarımadada küçlü raketa sistemaları buluna. Şu cümleden yaqında anda Ukrainanıñ er bir noqtasında uçaqlarnı ura bilgen S-400 zenit-raketa komplekslerini ketirdiler.
2018 senesi aprelniñ başında Ukraina mudafaa naziri Stepan Poltorak, Rusiye Ukraina ile sıñırında 77 000-den ziyade kişilik 19 birinci ve ekinci eşelon batalyon taktik gruppasını yerleştirdi, dep bildirdi. Gruppirovkağa biñge yaqın tank, 2,3 biñ arbiy maşina, 1,1 biñden ziyade top sisteması ve qararnen 400 toplu surette atqan sistema kireler.
Daa evel Ukrainadaki NATO ofisi mudiriniñ muavini Ann-Kristin Bergene, Qırımnıñ arbiyleştirilmesi ve Qara deñiz bölgesinde Rusiye arbiy bulunuvınıñ kenişlemesi munasebeti ile endişe bildirdi.
2018 senesinde Aqyardaki Fiolent burnunda S-400 «Triumf» ava mudafaası zenit-raketa kompleksleri arbiy nevbetke turdı.
2014 senesinde Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye yarımadada muntazam surette arbiy talimlerni yaptıra. Ukrainanıñ Baş ştabında, Rusiyeniñ Qırımdaki areketlerine qanunsız deyler.
.


text:
QAVE.tv medeniyet aqqında qırımtatar telekanalınıñ peyda oluvı aqqında «Qardaşlıq» cemaat teşkilâtınıñ reisi Asan Emirsaliyev bildirdi. Onıñ sözlerine köre, bu kibi kanalnıñ teşkil etilmesi aqqında ğaye endi çoqtan peyda oldı, amma şimdi bu leyha daa da aktualdir, çünki qırımlılarnıñ büyük bir qısmı Ukrainağa köçti.
«İşbu leyha – cemaat telekorüv şeklindedir. Ukrainada bu kibi leyhalar yoq desek de olur, eñ belli soyu – Gromadske TV. Cemaat telekorüv şekli Avropada ğayet tarqatılğandır. Kanal insanlarnıñ destegi ile çalışa, muayyen bir sponsor yoq. İcadiy taqım mustaqil olmağa ve öz vazifesini eda etmege çalışa. Kanalımıznıñ vazifesi ise – qırımtatar medeniyetiniñ, tarih ve tiliniñ populârlaştıruvı», – dep tarif etti Asan Emirsaliyev.
QHA agentliginiñ malümatına köre, işbu leyhanıñ teşkilâtçı ve icracısı «Qardaşlıq» cemaat teşkilâtı oldı.
İcadiy taqımğa yalıñız «Qardaşlıq» azaları degil de, leyha üzerinde iş ile meraqlanğan diger istidatlı insanlar da kirdi. Al-azırda leyhada üç yöneliş bar – qırımtatar tiliniñ video dersleri, Qırım tarihı boyunca lektsiyalar ve edebiy oquv.
Bundan da ğayrı Asan Emirsaliyevniñ aytqanı kibi, yaqın zamanda icadiy taqımnıñ kenişletüvi ve mediakanalnıñ çerçivesinde yañı yönelişlerniñ açıluvı planlaştırıla.
«Al-azırda yönelişlerden er birisinde aftada iç olmağanda birer çıqaruv etmek içün iş alıp barıla. Bu maqsatqa ise yañı donatuv kerek. Biz studiyadan yayınlav ve meraqlı musafirler ile subetlerni keçirmege, Qırımnıñ itibarğa lâyıq olğan yerleri ve hanlıq zamanına ait olğan tarihiy yadikârlıqları aqqında qısqa süjetlerni çıqarmağa planlaştıramız», – dedi Asan Emirsaliyev.
Kanalnıñ internet saytında olğan malümatqa köre, leyhanıñ maqsadı – qırımtatarlar ve ukrain ve rus tillerinde qonuşqan diger halqlar arasında qırımtatalarnıñ asabalığını populârlaştırmaqtır.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Qırım işğalini başlağanlarınen Rusiye akimiyeti qırımtatarlarnı öz tarafına çekmege tırışrıtı. Başta bir öz özüni idare etüv milliy organlarını Kremlinniñ uquq çerçivesine kirsetmege niyetlendiler. Soñra boysunmağan Meclisniñ yerie «cemaat areketleri» şekilinde alternativa teşkil etmege tırıştılar. Bütün «ayneci planlar» viran oldu. Milliy faallerni basqı usullarınen ve sıtma propagandanen ezeler. Qırımtatarlanıñ «aq-uquqı tiklenilgeni» aqqında sesli laflarnıñ artında Kremlin eşici surette tamır halqını assimilâtsiyağa oğrata.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin işğal etilgen Qırımnı ziyaret etkeni vaqıtında yerli işbirlikçiler oña minnetdarlıq bildirmege, qırımtatarlarnıñ «reabilitatsiyası» aqqında ferman imzalağanı ve ballarğa ana tilinde tasil bermege imkân olğanı içün şükür etmege atıldılar. Cevap olaraq, Rusiye prezidenti onıñ teşebbüsleri «quru kâğıtta qalmamaları» içün areket etilmek kerek olğanı aqqında nevbetteki ibareerini qullandı.
«Biz mıtlaqqa insanlarğa destek ve reabilitatsiya meselesinde içtimaiy-iqtisadiy sualler boyunca tedbir alacamız. Repressiyalar vaqıtında zarar körgen halqalarnıñ reabilitatsiyası, olarnıñ desteklenmesi içün biz 10 milliard ayıramız. İlk evelâ içtimaiy-iqtisadiy destek aqqında söz yürsetile, çünki siyasiy meseleler endi çezildi, bu qararlar alındı. Olar arasında til, medeniyet, ani tilinde tasil, matbuat meseleleri», – dedi Rusiye prezidenti.
Putin qırımtatarlarğa çoq şey ayttı ve aynı zamanda iç bir şey aytmadı. Moskva Qırım sakinlerini bücetten ayırılacaq büyük sermiyalarnen celp eteken vaqıtları endi artıq keride qaldı. Onıñ içün Rusiye prezidenti nevbetteki kere umumiy kölemni seslendirdi. Bu paralar, sanki, repressiyağa oğratılğan halqlar içün ayırldı, olardan neqadarı qırımtatarlarğa ait olğanını o aytmadı.
Ukrain akimiyeti vaqıtında qırımtatar balları öz ana tillerini ögrene bile ediler. Elbette ki, mektep programasında bazı sıqıntılar bar edi, lâkin bügünki künde mektep idarecileri tarafından kösterilgen pervasızlıq ve qanunsızlıq yanında o sıqıntılar iç bir şey degil
İşbirlikçilerniñ davranışına köre, tamır halqı özüni soñsuz bahtlı iss etmek kerek, çünki 2014 senesi Putin «reabilitatsiya» aqqında mundericesi olmağan fermannı imzaladı ve qırımtatar tiline yarımadada resmiy olaraq «devlet» statusını berdi. Hatırlatmağa kerektir, ukrain akimiyeti vaqıtında qırımtatar balları öz ana tillerini ögrene bile ediler. Elbette ki, mektep programasında bazı sıqıntılar bar edi, lâkin bügünki künde mektep idarecileri tarafından kösterilgen pervasızlıq ve qanunsızlıq yanında o sıqıntılar iç bir şey degil.
Böyle propagandanıñ maqsadı – dünya toplulığı ve TV ile gazetalarnı ekâne haber vastası olaraq qabul etken orta yaşlı ve esli başlı qırımtatarlarıdır. Bir yalannı yüz kere tekrarlasañ, sersemletilgen eali içün o «kerçek» ola. Putinniñ Ğarptaki (hususan AB devletlerindeki) tarafdarları onı qorçalamaq içün qandırıcı delillerge muhtaclar. Bizim memleketimizniñ şarqındaki cenk, terroristik ücümlar, MH-17 uçağınıñ tüşürülmesi, Moskvanıñ doğrudan-doğru yapqan tecavuzları, qanunğa zıt kelgen Qırımdaki «referendum», yarımadanıñ tamır halqına qarşı eziyet – bunıñ epiai Putinniñ advokatlarını küçsüz qaldıra. Qırımtatarlar sanki «cumhuriyetniñ» Rusiyege ait olğanınen razı olğanınları kösterilse, Avropa ve Amerikadaki «şainlerniñ» beyanatlarına cevap bermek içün yañı deliller peyda olacaq. Kremlinge ağır olğanı – Qırım işğaline tamır halqınıñ ayrı şübeli mensupları degil de, Milliy Qurultay destek bermek kerek olğanıdır. Meclis içinde inqilâp keçirmek ıntıluvları devirildi, boysunacaq temsil organlarını ise yañı «akimiyet» teşkil etip olamadı.
Qırımdaki silâlı quvetler Moskvadan kelgen emir ile qırımtatarları ve yarımadanıñ diger sakinlerini qarşı-qarşığa ayıra.
Öz muvafaqiyetsizligini añlap, Moskvada halqnıñ öz özüni idare etüv ve milliy şuur müessiselerini bütüley yoq etmege qarar aldılar. Qırımdaki silâlı quvetler Moskvadan kelgen emir ile qırımtatarları ve yarımadanıñ diger sakinlerini qarşı-qarşığa ayıra. Misallerden biri – ğamlı ve belli «26 fevral» mahkeme işi. «Prokuratura» hadimleri sözdeki mahkemede 2014 senesi 26 fevralde qırımtatarlar «yerli sakinlerge» qarşı miting keçirgenlerini defalarca beyanatlarında seslendirdiler. Yani, tamır halqı sözlerde kelmeşek ve yabancı olaraq kösterile.
Milliy timsaller qatiyen yasaq etile. Mektep talebelerine mektepteki tantanalı merasimlerge Tamğa ile bezetilgen urbalarda kelmege yazaq etildi. Müthiş vaziyet Bağçasaray rayonındaki Acı-Bolat (Uglovoye) köyünde yüz berdi: bala ansabliniñ iştirakçilerini milliy timsaller ile tişörtlerni, tersine çevirip, kiymege mecbur ettiler. Keçenlerde Sudaqtaki rus «mahkemesi» Alim Muslâdinovnı 20 biñ ruble ile cezalağanı belli oldı. Gençniñ qabaatı sadece şu ki – 1944 senesiniñ sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra kününde o qırımtatar bayrağı ile avtoyürüşte iştirak etti.
Rusiye akimiyeti, sovetler deviriniñ şekli tecribesini tekrarlap, qırımtatarlarnıñ ayrı halq olraq bar olğanlarını red ete. Tamır halqınıñ tek milliy timsallerini degil de, tarihiy şuurını da yoq etmege tırışalar. Qırımtatar alimlerini, din ve medeniyet erbaplarını er türli şekilde Qazanğa yöñelteler. Açıq-aydın bir misal – Qırımtatarlarnıñ ve yarımadadaki diger halqlarnıñ tarihı boyunca Qırım ögrenüv merkezi Tataristan İlimler Akademiyasınıñ tarih institutına ait olup çalışa. Qırım yarımadasınıñ tarihına dair tedqiqatlar çerçivesinde yapılğan «ilmiy faaliyet» aqqında bunı bilmek yeterlidir.
Adiy ayatta tamır halqınıñ vekilleri «Mında aqlarıñıznı talap etmeñiz. Sizde Tataristan bar. Anda ketiñiz» degen itirazlarnı diñlemek mecbur olalar
Qırımtatarlarnı ziyalılar seviyesinde qazanlılarnen qarıştıralar, Tataristannı ise tamır halq içün qıtaiy cumhuriyet olaraq tanıtalar. Bunıñ episi faal surette regional kütleviy haber vastalarında teşviq etile. Çoqusı allarda nümineviy Ukrainanıñ kiyik duşmanları, Qırımdaki «siyasetşınaslar» olaraq tanıtılğan işğalniñ yerli tarafdarları böyle tavırlarğa qol tutalar. Adiy ayatta tamır halqınıñ vekilleri «Mında aqlarıñıznı talap etmeñiz. Sizde Tataristan bar. Anda ketiñiz» degen itirazlarnı diñlemek mecbur olalar. Asılında, Qırım ve Aqyar Musulmanlarınıñ diniy idaresine Taristanlı Ravil Gaynutdin vasiylik yapa. Mufti Emirali Ablayev sıq-sıq Qazanğa çeşit türlü merasimlerge qoşula, anda da oña «tatar din erbabı» deyler. Şimdige qadar QMDİ hadimlerinden iç kimse böyle davranışqa qarşı çıqmadı. Demek, olar qırımtatarlarnıñ Qazan tatarları arasında qarışıtırılması içün yapılğan bu siyasetinen razılar.
Sergey Stelmah, siyasiy közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Qırım ve Sevastopol müsülmanları Diniy İdaresi qırımtatar tili Kurslarına davet ete. Qırımtatar tilini añlamaq, bu tilde serbest laf etmek, oqumaq istegen vatandaşlar kurslarğa buyura bileler. Talebeler daa ziyade nutuq inkişafı üzerinde çalışacaqlar, bunıñnen beraber esas grammatik qaidelerini ögrenecekler. Kurslar sentâbrniñ 7-nde açılıp, aftada eki kere keçirilecek. Programma, umumen, 4 ay devam etilecegi közde tutula. Derslerni Gülnar oca Seitvaniyeva alıp baracaq. Birinci ders sentâbrniñ 11-nde, saat 17:00-de başlaycaq. Adres: Aqmescit ş., Kurçatov soq., 4 (Qırım Müftiyatınıñ konferentsiya salonı)
Yazılmaq içün telefon: +7 978 890 0739
QMDİ MDT matbuat hızmeti


text:
Ukraina koronavirus tarqaluvınıñ zirvesine yaqın, ve karantin ne vaqıt bitecegini aytmaq daa erte ola, dep tüşüne Ukraina sağlıq naziri Maksim Stepanov. Bu aqta Azatlıq Radiosı bildire.
«Pandemiyanıñ faal fazalarında hastalarnıñ sayısı tez arta, tibbiy sistema zorlana. Yani hastalarnıñ sayısı o qadar arta ki, olarğa yardım etecek ekim, ilâc, hastahanelerde yer yetmey. Ne yazıq ki, bir çoq memlekette bu oldı», – dep ayttı Stepanov aprelniñ 7-nde video muracaatında.
O, karantin ve özüni tecrit etüvge riayet etmege çağırıp, biznes ve göñüllilerge destek içün teşekkür bildirdi.
Daa evel Sağlıq nazirligi Ukrainada COVID-19 hastalığınıñ zirvesi aprelniñ 14-15-nden soñ olacaq, dep tahmin etken edi.
Ukrainada koronavirus qırğınlığı sebebinden quvetleştirilgen karantin tedbirleri aprelniñ 24-ne qadar devam etecek.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Gece, fevral 19-da, belgisiz insanlar Bağçasaray rayonı Büyük Süyren köyüniñ ibadet evine kirdiler. Cinayetçiler aqçanı hırsızlaycaq edi, amma tapıp olamadılar.
İmam Eskender Kürtiyevniñ sözlerine köre, fevralniñ 9 ve 10 künleri Qırımnıñ diger üç camisinde yüz bergen abravlardan soñ, yerli musulman cemiyetiniñ hazine idaresi tarafından sadaqa aqçası saqlanıldı, dep bildire Qırım Musulmanları diniy idaresi.
«Hırsız arttaki pencereni qırıp, binağa kirdi. Sadaqa qutusı açılğan edi, amma aqça anda yoq edi. Diger camilerimizde yüz bergen abrav aqqında haberlerden soñ iane parası içün mesülietli hazine idaremiz paranı çığarğan edi. Aqça tapıp olamağan cinayetçi kilimni çıqaracaq edi, amma ağır olğanından sebep beceralmadı. Cuma namazğa kelgende, kilim qataqlanğanını, sadaqa qutusı ise açılğanını kördik», – dedi Kürtiyev, ve ziddiyet aqqında uquq qoruyıcı organları haberdar olğanını bildirdi.
İmamnıñ sözlerine köre, evellleri hırsızlıq mında yoq edi. İbadet evi köy musulmanlarınıñ esabına 2005 senesi quruldı. Kürtiyevniñ malümatına binayen, Büyük Süyren köyünde 70-ke yaqın qırımtatar qorantası yaşay.
Malüm olğanı kibi, Qırımda eki kün içinde üç camide hırsızlıq oldı. Fevral 9-dan fevral 10-na keçer gecesi Aqmescit rayonınıñ Mamaq köyündeki «Yeşil camide» hırsızlıq oldı. Fevral 9-da aqşam Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında belgisiz şahıslar camige kirip, sadaqa parasınıñ qutusından para aldılar. Fevral 9-dan 10-na keçer gecesi İslâm Terek rayonı Tamğacı (İzümovka) köy camisinde hırsızılq yüz berdi.


text:
Ulu alman şairi, felsefeci ve sanat nazariyecisi Fridrih Şiller şunı yazğan edi: «Ressamnıñ eñ büyük ğalebesi – eserlerini körip, onı unutıp ketmemiz». O, aqlı ise – aytacağımız ressam – şübesiz, büyük bir usta...
Carlo Bossoliniñ XIX asırnıñ birinci yarısında yapqan Qırım resimlerini er kes körgendir, amma çoqusı insanlar olarnıñ müellifi kim olğanını bilmey. Bossoliniñ Qırım resimleri pek meşur – tabiat ve insan aenkligini aks ettirgen ve bu güzel manzarağa «uyğan» ressamnıñ ustalığı bunıñ sebebi ola.
İtalyan Carlo Bossoli 1815 senesi İsviçriniñ Lugano şeerinde esnafçı qorantasında dünyağa keldi. Beş yaşında olğanda ailesi Odessağa köçti – o vaqıt Qara deñizde müim olğan ticaret limanınıñ qurucılığını italyan de Ribas idare etken edi. Bu müddet tarihçılarda 1823 senesi Novorossiyanıñ general-valisi, Bessarabiyadaki imperatornıñ vekâletli yolbaşçısı, soñra da Kavkaz ükümdarı olğan «knâz Mihail Vorontsov devri» adını aldı. O vaqıt Odessada italyanlarnıñ koloniyası peyda oldı, olar şeer aelisiniñ 10 fayızını teşkil etken ediler. İtalyanlarnıñ kütleviy kelmesi (mında kelgen ecnebiyler içün qoruma siyaseti) Vorontsovnıñ topraqlarnı çevirme faaliyetinen bağlıdır. Rusiye imperatorlığı tarihında Vorontsovğa oşağan şahıslar çoq degil edi – istidatlı bir administrator, sanat imayecisi, o, bir qaç mal-mülki olğan Qırımnıñ ögrenilmesine de issesini qoştı... Knâz Vorontsov qabiliyetli italyannıñ taqdirinde de rol oynadı. O, genç ressamğa Odessa manzarası olğan bir qaç resim sımarlap, onıñ ilk eserlerine diqqatnı celp etti. Genç vazifesini muvafaqiyetli becerip, Vorontsovnıñ ömür arqadarı – Yekaterinanıñ – daveti ile İtaliyağa oqumağa ketti. 1839 senesi baarde – 1840 senesi yazda İtaliyada qalğan Carlo Vorontsovnıñ emri ile Qırımğa ketti. Ressam Qırımda üç yıl qaldı (1840-1842), bunıñ neticesi bir sıra eser oldı. 1843 senesi anası hastalanğan soñ Bossoli Rusiyeni terk etti. Faqat Qırımnı unutmadı. On üç yıldan soñ «The Beautiful Scenery and Chief Places of Interest throughout the Crimea» («Qırım manzaraları ve diqqatqa lâyıq yerleri») albomı dünya yüzüni kördi.
İşlerniñ coğrafiyası ayrette qaldıra – Bossoli Qırımnıñ müim yerlerini dolaşıp, olarnı qayd etip oldı!
Litograflar yarımadanıñ keniş boşluğını qaplap ala – Kezlevden Keriç ve Or Qapığa qadar. «Qırım manzaraları ve diqqatqa lâyıq yerleri» ressamnıñ «fotograf» ustalığı ile ayrette qaldıra, bu – Qırımnıñ asıl portreti, XIX asırnıñ birinci yarısında yarımada yaşayışını ask ettirgen bediiy bir vesiqa. Elbet de, Bossoliniñ Qırım eserleriniñ baş qaramanı – Qırımnıñ acayip tabiatıdır. Azim dağlar ve parıldağan deñiz, tınç özen ve qobalar, manzarağa yaraşqan mimarcılıq – ev, mezarlıqlar, eski qalelerniñ qalımtıları; Qırım şeerleriniñ manzaraları («Or Qapı ve Aqmescit arasında çöl», «Alma özeni», «Kezlev», «Or Qapı», «Kefe», «Aqmescit manzarası», «Salğır özeni», «Çatırdağ», «Demerci qobası», «Aluşta», «Qarasuvbazar manzarası», «Bağçasaray», «Sudaqtaki büyük Ceneviz qalesiniñ qalımtıları», «Ay-Petriniñ töpesi», «Kaça özeni», «Keriç Yeni-Qale yolundan» ve ilâhre).
Bes-belli, Qırımnıñ yalı boyu ressamğa tuvğan İtaliyanı añdırğan edi. O, Balıqlavanıñ bir qaç manzarasını tasvirley («Balıqlava, yalı manzarası», «Ceneviz inşaatları tarafından Balıqlava manzarası», «Balıqlava limanınıñ kirişi»). Kitapta Aqyar ve Balıqlava manzaralarınıñ yer alması ratsional şekilde de añlatıla bile: albom Şarq cenki vaqtında çıqtı, Qırımnıñ bu şeerleri uruş merkezinde olğan edi, ingilizlerni semetdeşleri cenkleşken ülkeler meraqlandıra edi.
Bugünde-bugün Alupkanıñ meşur Vorontsov sarayı Bossoliniñ 175 yıllıq litografında tanılmay, amma Ay-Petri iç deñişmedi. Yaltanıñ deñiz manzarası onıñ zemaneviy çizgilerine iç oşamay...…
Carlo Bossoliniñ Qırım litografları Qırımnıñ tamır sakinleri – qırımtatarlarğa – bağışlana. Yalıboylu qırımtatarlarnıñ yaşayışı «Alupkadaki tatar evi», olarnıñ raatlığı, oyun ve eglenceleri «Tatar oyunı» litografında tasvirlengen.
Ressam qırımtatarlarnıñ mektebini de köstergen («Tatar mektebi»), yaşağan yerleri («Tatar eviniñ içi») ve, elbet de, Bağçasaraydaki Hanlar sarayını resimde aks ettirgen.
Carlo Bossoliniñ Qırım manzaraları onı Avropada populâr bir ressam olaraq tanıtqanlar. Aytalar ki, ingiliz qıraliçesi Viktoriya onıñ istidatınıñ mühlisi olıp, bir qaç Qırım resmini alğan edi. Bossoli çoq seyaat etti, farqlı memleketlerde yaşadı, soñra ise İtaliyağa keri qayttı. O, torunını terbiye etmeknen oğraşıp, bundan daa müim bir şey yapmadı. Onıñ ayatınıñ soñki yılları sır olıp qala. Farqlı malümatlarğa köre, ölümden bir yıl evelsi o, evlene, diger malümatqa köre ise – monah ola... Vasiyetnamege köre, Carlo Bossoli tuvğan Lugano şeerinde defn etildi...
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Qıtay Milliy sağlıq komissiyasınıñ malümatına köre, fevralniñ 10-na qadar yañı koronavirustan ölgenlerniñ sayısı 908-ge arttı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Esas Qıtayda fevralniñ 9-nda 3062 yañı hasta qayd etildi, olarnıñ umumiy sayısı 40171-ge arttı.
Dünya sağlıq teşkilâtınıñ imayesi altındaki halqara ekspertler gruppası qırğınlıqnen küreşte yardımcı olmaq içün Pekinge yol aldı.
Reuters agentliginiñ qayd etkenine köre, bu raatlıq künleri Uhanda koronavirusqa oğrağan amerikalı öldi – o, qıtaylı olmağan ilk tasdıqlanğan qurban oldı.
Virus eñ az 27 memleketke tarqalıp, 330 insanğa yuqturdı. Esas Qıtay tışında ölgen eki insan aqqında haber etilgen edi.
Daa evel Diamond Princess gemisinde olğan ukrainalıda 2019-nCoV koronavirusı tapıldı, onı gemiden çıqarğanlar.


text:
Qırımda rusiye politsiyasınıñ hadimleri 25 yaşındaki Aqmescit sakinini maşna hırsızlavında şübeli sayıp tuttı, bildire Rusiye İİN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti.
Müessiseniñ malümatına köre, cinayetçi gece Aqmescit sakininden Nissan maşnaşını hırsızladı, soñra yol qazasına oğradı. Qazadan soñ maşnanı taslap ketti.
Qayd etilgenine köre, küç organları hadimleri aqaynı taze izlerden tapıp tuttı. Cinaiy dava açıldı. Qırımlını beş yılğa qadar apis ete bileler.
İyün 4-ünde aqşam Aqmescitte Pobedı caddesinde patapat ve yengil maşna çatıştı.
Çarşenbe künü, iyün 3-ünde, Bağçasaray rayonında Cheru ve Mercedes maşnaları uruştı, üç adam yaralandı.
Daa evel Aqmescit rayonında salı künü, iyün 2-sinde, "KAMAZ-581493" maşnası 1944 yılı doğma qadınnı urğanı bildirildi. Qadınnıñ köpürçik kemigi qırıldı, onı hastahanege qoydılar.
Mayıs 28-inde Aqmecitte Kiyevskaya soqağında üç naqliyat çatıştı. Maşnalardan birisi trolleybusqa uruldı, eki maşnanıñ yolcuları yaralandı.
Aqmescit rayonında mayıs 24-ünde aqşam eki yengil maşna yol qazasına oğradı, eki bala yaralandı.


text:
Qırımda Raime Primova, Rusiye koloniyasında bulunğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Nuri Primovnıñ anası, iyün 20-de açlıq ilân etti. Bunı qadın Qırım.Aqiqat muhbirine bildirdi.
Primova: «Oğlumnı azat etmek talaplarına diqqatnı çekmek içün başqa bir yol bilmeyim. O yaqın vaqıtta deñiştirüv cedveline kirsetilgen soñ ya da pek yaramasam açlığımnı toqtatırım. Men ölmek istemeyim, lâkin o, ve onıñ ayatı içün daa çoq qorqam», – dedi Primova.
«Qırım birdemligi» birleşmesiniñ bildirgenine köre, Raime Primova, Rusiye FSBsiniñ Qırım boyunca idaresine «oğlu Nuri Primovnı deñiştirmek talabınen» ariza yazğanını iddia ete. FSBde oña, muracaatına cevap bir ay içinde berilecek, dep cevap berdiler.
«Qırım birdemligi»nde bildirilgenine köre, Raime Primovada saqatlıqnıñ ekinci gruppası bar, o, 68 yaşında. Primovada bir büyregi yoq, ciger hastalığı tayin etildi.
Mayısnıñ soñunda, Rusiye koloniyasında bulunğan Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Nuri Primovnı ceza izolâtorına qapadılar.
2017 senesiniñ sentâbrinde Rostov-na-Donudaki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi ükümni ilân etti. Oña binaen, «Hizb ut-Tahrir» işi boyunca qabaatlanğan Aqyar sakinleri Ferat Seyfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primovğa umumiy rejimli islâh etici koloniyada beşer yıl berildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, olarnıñ diniy alâmetke köre taqip etilgenlerini sayalar. Advokat Emil Kurbedinov, bu iş boyunca Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından taqip etilgenlerniñ esasen qırımtatarlar olğanlarını ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenlerini qayd ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesi, dep köstereler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.


text:
Ukraina Haber siyaseti Naziriniñ Qırım meseleleri boyunca keñeşçisi Sergey Kostinskiy Flandriya ükümetiniñ tış işler departamentiniñ başı Koen Verlekt ile körüşip, Ukrainada Rusiye tarafından işğal etilgen territoriya olaraq ilân etilgen Qırım ile memuriy sıñırdan keçüvde ecnebiy matbuat vastalarınıñ temsilcileri içün «hususiy şaraitlerniñ» teşkil etilmesi aqta bildirdi.
Bu aqta Ukraina haber siyaseti nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Kostinskiy körüşüv devamında işğal etilgen yarımadada söz serbestligi ve insan aqları ile bağlı vaziyet ecnebiy matbuat vastalarında yeterli derecede tasvirlenmegenini qayd ete.
«Qırım söz serbestligi ile bağlı vaяiyet doğrudan anda çalışqan mustaqil jurnalistlerniñ miqdarına bağlı», – dey nazir keñeşçisi.
Ukraina Nazirler Kabineti Qırımğa kiriş ve çıqış nizamını tasdiqladı. Qaidelerge köre, Ukraina vatandaşlarına cumhuriyetke kirmek içün ukrain pasportlarını köstermek yeterlidir, çetel vatandaşları mahsus izin kâğıtını elde etmeli.
2015 senesi aprel ayında Freedom House teşkilâtı Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım söz serbestliginiñ seviyesi eñ alçaq olğan memleket ve territoriyalar sırasına kirgeni aqta bildirdi. Yarımada bu cedvelde Aqrusiye, İran, Turkmenistan, Özbekistan ile birliktedir.


text:
Oktâbr 30, bazar künü, siyasiy basqılar qurbanlarınıñ hatıra kününde Rusiyede faaller «Kremlinniñ ukrain siyasiy mabusları» ile birdemlik aktsiyasını keçirecekler. Olar er istegen kişini mektüp yazuv aktsiyasına davet ettiler. Aktsiya Let My People Go kampaniyası çerçivesinde keçirile.
Teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, şimdiki vaqıtta 29 ukrain vatandaşı Let My People Go cedveline kirsetilgen.
«Bu belli kino rejissöru Oleg Sentsov, Aleksandr Kolçenko i Oleksey Çirniy. Bu Viktor Şur, Valentin Vıgovskiy, Sergey Litvinov, Nikolay Karpük, Stanislav Klih, Aleksandr Kostenko ve Andrey Kolomiyets. Qırımtatarları: babası – Mustafa Cemilev olğanı içün mabüs olğan Hayser Cemilev. Bu Hizb ut-Tahrir işiniñ şahısları Ruslan Zeytullayev, Nuri Primov, Ferat Sayfullayev, Rustem Vaitov, Enver Bekirov, Emir-Üseyn Kuku, Vadim Siruk, Müslim Aliyev, Arsen Cepparov, Refat Alimov, Enver Mamutov, Remzi Memetov, Zevri Abseitov, Rustem Albitarov. Ve daa Ahtem Çiygoz, Mustafa Degermenci ve Ali Asanov», – dep aytıla faallerniñ bildirüvinde.
Mektüplerni yollamaq içün qaideler, menziller ve hatıra kününiñ tarihını letmypeoplego.org.ua sitesinde tapmağa mumkün.
Ukrain tarafdarları ve qırımtatar faalleri Qırımda Rusiye işğalinden soñ sıq-sıq taqip etileler. Bunı defalarca uquq qoruyıcılar tasdiqlay ediler. Olar Kremlinni insan aqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa çağıralar. Lâkin Moskva ve Qırımdaki rus akimiyeti represiyallarnı red ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Türkiyeniñ paytahtı Ankarada aprel 14-15 künleri İslâm işbirligi teşkilâtı devletleriniñ yolbaşçıları sessiyası ötkerilecek, tedbirde qırımtatar halqınıñ liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov iştirak etecekler.
«İşğal ve işğalcilerniñ yapqanlarını aytacaqmız. 2014 senesi mart 27-de işğal etilgen Qırımnı azat etmek talabı boyunca rey berüvde (BMT Baş assambleyasınıñ rezolütsiyası – QA) islam memleketleriniñ yalıñız 21 devleti Ukrainağa qoltuttı, ekseriyeti rey bermedi, Suriye ve Sudan ise Rusiyege qoltuttılar. Böylece bizler İslâm teşkilâtınıñ baş kâtibi ile islam devletleriniñ yolbaşçılarınen körüşip vaziyetni añlatmaq kerek olğanını aytqan edik», – dep añlattı Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa.
İslâm işbirligi teşkilâtı – islam memleketleriniñ halqara teşkilâtıdır, eñ büyük ve eñ itibarlı resmiy musulman halqara ükümet teşkilâtı ola.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar halqı Meclisiniñ reisi Refat Çubarov haber etkenine köre, Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ Kyivge kelişi oktâbrniñ 27-ne keçirile. Bu aqta Çubarov özüniñ Facebook saifesinde yazmaqta.
«2017 senesi oktâbrniñ 27-nde ötkerilecek matbuat konferentsiyasınıñ tam saatı ve İlmi Umerovnen Ahtem Çiygoznıñ Kyivge kelişleriniñ deñişme sebebi aqqında bügün saat 21:00 haber etilecek», – denilmekte haberde.
Daa evel qırımtatar milliy areketiniñ liderleri Kyivge oktâbrniñ 26-nda kelecekleri aqqında haber etilgen edi.
Oktâbrniñ 25, çarsenbe künü işğal altındaki Qırımda mahküm etilgen Çiygoz ve Umerov Türkiyege teslim etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko oktâbrniñ 25-nde, Türkiye Cunhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğannı Qırımda mahküm etilgen qırımtatar milliy areketiniñ liderleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ azat etilmesinde ğayret köstergeni içün teşekkür bildirdi.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-nde Umerovnı eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etip, eki yıl devamında açıq faaliyetnen oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqış yapmasını yasaqlanğan edi. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyasiy renk taşığanını aytqan edi.
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı 8 yıllık koloniya cezasına mahküm etken edi. O, 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqaru Şurası binasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulıp alınğan edi. Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Çiygoznı kutleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlay.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımnı işğalden qurtaruv halqara sammiti içün teşebbüste bulundı, onı fevralniñ 26-nda, Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününde keçirmege teklif eteler. Bu aqta Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar LB.ua intervyüsında tarif etti.
«Anda (Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasında – QA) platforma qurulışı aqqında aytıla. O, Qırım mevzusını çeşit seviyelerde tutacaq çoq dereceli çerçive berecek. Eñ yüksek siyasiy derecenen sammit oğraşacaq, onıñ teşkil etüv teşebbüsi Ukrainağa ait. O, er yıl keçirilecek, onı Ukraina içün simvolik künde – fevralniñ 26-nda – Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününde yapmağa teklif etemiz», – dedi Ceppar.
Onıñ aytqanına köre, Azaq-Qara deñiz regionınıñ telükesizliginen bağlı konferentsiyanıñ keçirilüvi planlaştırıla.
«Qırım işğali aqqında aytacaq olsaq, laf tek iç bir vaqıt unutılmaycaq insan aqlarınıñ muntazam sürette bozuluvı aqqında ketmey, yarımadanıñ askeriyleştirilüvi ve tek Ukraina degil, bütün regionnıñ havfsızlıq telükesi aqqında aytıla. Rusiyeniñ isteklerini köremiz – em Yaqın Şarq, em Şimaliy Afrika. Olar içün Qırım – arbiyler içün bir platsdarm. Şunıñ içün telükesizlik konferentsiyası teşkil etmege planlaştıramız, keçirilüvi noyabr ayına planlaştırıla, amma karantin ve pandemiya deñişmeler kirsete bile», – dedi Ceppar.
Ukraina baş naziri Denis Şmığal akimiyet azırlağan Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasınıñ noqtalarını aydınlatmadı, «devlet sırı» olğanını ayttı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba bildirdi ki, onıñ müessisesi Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasınıñ öz qısmını bitirip, Ukrainanıñ reintegratsiya ve vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirliginen mesleat keçirdi. Şimdi işbu strategiya boyunca umumiy vesiqa Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasına berilmek içün azırlanıla.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ qayd etkenine köre, Ukraina işğal altındaki topraqlarını, hususan işğal etilgen Qırımnı qaytarmaq niyetinden vazgeçmey.
Kreml Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep çoq kere bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım.Aqiqatta «Siyasiy mabüsniñ tarihı» videoblogında Ayşe Umerova er afta Rusiyede siyasiy mabüsler olğan Qırım sakinleriniñ ayat ikâyelerini tarif etecek. Videobloglar er cumaaqşamı künü saat 9:00-da çıqacaq.
Birinci bölükte Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqası olğanında qabaatlanğan ilk qırımtatarlarnıdan biri, Ruslan Zeytullayevniñ ayat ikâyesi tarif etilecek. 2015 senesiniñ yanvarinde evine Rusiye telükesizlik hadimleri sürip kirdi. Tahqiqatnıñ versiyasına köre, Zeytullayev «terroristik gruppirovkanı teşkil etti». 2017 senesiniñ yazında mahkeme oña sert rejimli on beş yıl şeklinde ceza berdi. Cezasını Başqortostandaki Salavat koloniyasında çeke.
Ayşe Umerova – Qırım.Aqiqat Radiosında «Azatlıq aqqı» radioeşittirüvniñ muellifi.
Videoblogınıñ nevbetteki bölüginde siz Oleg Sentsovnıñ anası ile eksklüziv kadrlarnı körecek ve Qırım rejissörınıñ birinci kitabını qaç yaşında yazğanını bileceksiz.


text:
Yalta şeer şurasınıñ matbuat hızmeti bildire ki, tedbir teşkilâtçısı şeer yolbaşçılığınıñ milletlerara işler ve migratsiya idaresi ola.
«Bu sene Yalta, Keriç ve Bağçasaraynıñ yedi qavehane ve restoranı kendi mahsulatını festival musafirleri ve iştirakçilerine taqdim etecek. Bayram programmasında çeşit türlük yarışlar olacaq. Neticede jüri eñ güzel çiberekler ustazını belgileycek. «Et çibereklerinden» ğayrı, Yalta sakinleri ve musafirlerine ananeviy yemekler qaidelerine köre pişirilgen pilâv ve şarqiy tatlılar berilecek. Bunıñnen beraber festivalde muzıka ve oyun ansamblleriniñ çıqışları olacaq», – aytıla beyanatta.
Şeer şurasınıñ milletlerara işler ve migratsiya idaresiniñ yolbaşçı vazifelerini eda etken Enver Ametovnıñ aytqanına köre, festival Qırımnıñ milliy medeniyetlerini inkişaf ettirmek ve saqlap qaldırmaq maqsadınen keçirile.


text:
Aqyar sakinlerini elektrik energiyasınıñ sıñırlanması aqqında tenbiyelediler. Aprel 14-ten 16-ğa qadar elektrikler kesilecek, dep aytıla şeer ükümetiniñ saytında.
«Aprel 14 künü – Gorbatıy köprüsi yanındaki Bağça birligi, Fiolentovskoye yolu, Yuharin balkası. Aprel 15 künü – Balıqlava yolunıñ 7-nci km, Yuharin balkası, Koşar soq., Novikov çaprazı 18-b, 18-g, 18, Bergman balkası, Kalfa qasabası, Balka Bermana. Aprel 16-da – Kolobov soq., 17, 19, 21, 23-A, 23-B, Oktâbrsköy Revolütsii çaprazı, 54», – aytıla ilânda.
Elektrikler saat 8-den saat 17-ge qadar kesilecektir.


text:
Rusiye TİN spikeri Mariya Zaharova, Ukraina akimiyet organlarınıñ Aqmescitteki fahriy konsullıqnıñ açılması sebebinden Nikaragua Cumhuriyetine qarşı sanktsiyalar qoyulmasına dair qararını “kulünçli”, dep adlandırdı.
“Yaqınlarda Ukraina başlıqları, ülke reberligi tarafından Qırım Cumhuriyetinde fahriy konsullıq tayin etilmyesine cevap olaraq Nikaraguağa qarşı sanktsiyalar qoydı. Bu qarar pek külünçli körüne. Bilgeniñiz kibi, 2017 senesinden başlap Ukraina ve Nikaragua resmiy olaraq ticaret ortaqlar degiller, şu sebepten sanktsiyalar qoyulacaq bir şey yoq. Körünip tura ki, bu bir ümütsizlik areketidir”, – dedi Zaharova cumaaqşamı brifing vaqtında.
O, bir daa işğal etilgen Qırım ve Aqyarnı “Rusiye toprağı”, dep adlandırdı.
“Bir daa tekrar etem, Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri Rusiye Federatsiyasınıñ subyektleridir. Tış devletlerniñ Rusiye toprağında konsullıq temsilciliklerniñ açılması bu, devletler arasındaki üçünci devletlerge ait olmağan, şu cümleden Ukraina da, eki taraflı munasebetlerimizdir. Ukraina akimiyetini kirişmemege ve Ukraina ile alâqası olmağan diger devletler arasındaki eki taraflı temaslarğa tesir etmege tırışmamağa çağıramız”, – dedi Zaharova.
Rusiye TİN spikeri Mariya Zaharova Kyivge “Nikaraguanı raat qaldırmağa” tevsiye etti.
Ukraina akimiyeti Zaharovanıñ aytqanına şimdlik daa cevap bermedi.
Fevralnıñ 1-nde Ukraian prezidenti Volodımır Zelenskıy Yuqarı Radanıñ baqıluvına Nakaraguağa qarşı sanktsiyalar qoyulması aqqında qararnı teklif etti. Fevralnıñ 2-nde Ukraina parlamentiniñ mebusları bu qararğa qoltuttılar.
Avgustnıñ soñunda Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba, Qırımda Nikaraguanıñ fahriy konsullığı açılğanını bildirgen edi. Konsulnıñ vazifesine Qırımnıñ ilhaqında iştirak etken Oleg Belavenets tayin etilgen.
Oktâbrde Ukraina Nazirler Kabineti işğal etilgen Qırımda konsullığını açqanı içün Nikaraguağa sanktsiyalar qoymağa teklif etti. Nikaragua Ukraina ükümetiniñ qararını açıq tefsir etmedi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Fevralniñ 17-nde saba Qırımda Rusiye quvetçileriniñ musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı) evlerinde keçirgen tintüvleri Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» çerçivesinde oldı. Bu aqta qırımlı advokat Lilâ Gemeci Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Tintüv vaqtında uquq qoruyıcılarnıñ aytqanlarından añlağanımızğa köre, Ernest İbragimov, Oleg Fedorov terror teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlana. Olar camide keçirilgen subette qabaatlana, bu ekinci Bağçasaray gruppasınıñ cinaiy mesüliyetke çekilmesi içün sebep oldı. Böylece, ekinci Bağçasaray gruppasınıñ davası on insanğa arttı», – dedi Gemeci.
Qalğan musulmanlar nede qabaatlana advokatlar daa bilmey. Lilâ Gemeci, qırımlılarnıñ evlerinde keçirilgen tintüv ve tutuvlarını olarnıñ faaliyetinen bağlay.
«Mahkeme ögünde keçirilgen barışıq aktsiyalarınıñ iştirakçileri ola. Semetdeşlerine qol tutmaq içün çıqqan, Qırımda farqlı bayram, tedbirlerni teşkil etken ediler. Bu faallikleri diqqatsız qalmadı», – dep qayd etti advokat.
Gemeci, tutulğan musulmanlar Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idaresine ketirile, dep bildirdi.
Fevralniñ 17-nde saba erte yarımadanıñ bir qaç rayonında Rusiye quvetçileri musulmanlarnıñ evlerine keldi. Tahqiqat tedbirleri keçirilgende tutulğan insanlarnıñ tuvğanlarına berilgen malümatqa köre, olar Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden (Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ve böyle teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv – muar.) qabaatlana.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası fevralniñ 17-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvler sebebinden cinaiy tahqiqat başlatıldı, dep bildirdi.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Moskva Cemaat palatası azası Pavel Danilin Taqiqat komitetine yazıcı Viktor Şenderoviçniñ «Eho Moskvı» radiostantsiyasınıñ saytındaki blogda yazğan beyanatlarını ekstremizmnen bağlı olğanını teşkermek muracaatınen ariza yazdı.
Bu aqta Danilin Facebook saifesinde bildirdi. Onıñ sözlerine köre, qart-liberalnıñ beyanatlarından biri onı Rusiye vatandaşı olaraq aqaretledi.
Taqiqat komitetine ariza yazmanıñ sebebi, Şenderoviçniñ «rusiyelilerniñ elleri, genetik ananege binaen, k…ten öse» degen sözleri oldı. Bunen beraber, Danilinni onıñ sözleriniñ ekinci qısmı da aqaretledi: «… başı ise, «mahsus inkişaf yolu» dep adlandırılğan menfiy selektsiya neticesinde, çoqusı allarda yapraqnen toldurılğan». Umumen olaraq, qartnıñ metni Rusiye içtimaiy nizamını tenqit etüvge bağışlanğan.
2014 senesi Moskvadaki Preobrajenskiy mahkemesi Viktor Şenderoviçten million ruble para cöremesini almaq qararını çıqardı. Davanı Devlet Dumasındaki «Yedinaya Rossiya» fraktsiyasınıñ yetekçisi Vladimir Vasilyev şamatalı derclerden soñ açtırdı, o vaqıt maqalelerde Soçideki Olimpiada 1936 senesi Berlinde keçirilgen Oyunlarnen qıyaslandı.
Avdetniñ bildirgenine köre, yazıcı-liberal qırımtatarlarnıñ aqları bozulğanı aqqında da bir qaç sefer bildirgen edi. Hususan, qırımtatar faali Ervin İbragimovnıñ qaçırılmasına izaat berip, Viktor Şenderoviç Qırımnı «yarım asır evelsi olğan» Latin Amerika ve Çeçenistan ile qıyasladı.
Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ veteranları, apiske alınğan ve tutulğan qırımtatarlarnıñ soy-sopları ve faaller Aqmescitte Nazirler şurası binası ögünde toplaşıp, Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnen körüşmege istey.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi canlı yayın yapa.
Olarnıñ fikirince, Aksenov «olarnıñ balalarına qarşı edepsiz laflar qullandı».
Laf Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ Facebookta yazğanları aqqında kete. O, Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi çıqarğan üküm arfesinde Keriç köpründe Rusiye uquq qoruyıcıları dava mabüslerine «qol tutmağa» istegen vatandaşlarnı tuttı, dep bildirdi. Soñra ise «Hizb ut-Tahrir ile alâqalar» ve terrorizmni desteklev» Rusiye qanunlarını boza, dep qayd etti.
Mahküm etilgen Seyran Saliyevniñ ömür arqadaşı Mumine Saliyevanıñ fikirince, Qırım yolbaşçısı soy-soplarına mahkemede qol tutmağa istegen insanlarnı ne içün «terrorist» dep sayğanını añlatmaq kerek.
Nazirler şurası binasından qadın çıqtı, özüni vatandaş muracaatları ile iş bölüginiñ hadimi olaraq tanıttı ve «şimdi olarğa birisi çıqar», dep ayttı.
Qırım ükümeti binasına politsiya hadimleri de keldi.
Noyabrniñ 2-nde aqşam Qırımdan Rostov-na-Donuğa Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleriniñ ükmü çıqarılğanına ketken yüzlernen qırımtatarı Keriç köpründe Rusiye yol patrul hızmetiniñ hadimleri tarafından tutuldı. On saat beklegen soñ insanlar Qırımğa qayttı. Advokat Nikolay Polozovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye quvetçileri qırımtatar faallerine qarşı «areket serbestligi aqqını» bozdı.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 3-nde Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üç mabüsini 42 yılğa apiske üküm etti. Rustem Emiruseinovğa 17 yıl apis cezası berildi, ilk eki yılı apishanede, qalğanı sert rejimde keçecek. Arsen Abhairov 13 yılğa üküm etildi, ilk eki yılı apishanede keçecek. Eskender Abdulganiyev 12 yılğa üküm etildi, ilk eki yılını apishanede keçirecek.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Uquq qorçalayıcılar içtimaiy ağlarda aktsiyağa başlap, Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonı köçip kelgenler aqqında qanunnı imzalamağa çağıralar. Facebook qullanıcılarına baş resim yerine Petro Poroşenkonı №4490a-1 qanunnı imzalamaq çağıruvı ile resimlerni qoymağa teklif etile.
Bu aqqında Facebookta Seti pravovıh priyomnıh Krıma saifesinde aytıla.
İşbu resimlerdeki yazılar böyle: «Men insanım – aynı aq-uquqlarğa muhtacım», «Men de vatandaşım. Men tasilge devam etmege isteyim!», «Men qırımlım – men Ukraina vatandaşım», «Men Kiyev sakinim, ve köçip kelgenlerniñ taqdiri meni raatsızlay» ve il.
«Deystviye» Qırım uquq qorçalayıcı merkeziniñ koordinatorı Aleksandra Dvoretskaya Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, böyle bir adım Poroşenkonıñ imzalanmasına oktâbr 24-te berilgen «Memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ aq-uquqları ve serbestligini temin etüv aqqında» №4490a-1 qanundan sebep atıldı.
«Prezident memuriyetinde olğan tanışlarımıznıñ bildirgenine köre, Maliye nazirligi ve İçtimaiy siyaset nazirligi qanunnı yasaqlap, esnasnı toqtatalar. Virtual aktsiya işbu meseleni darqatmaq maqsadında keçirile», – dedi uquq qorçalayıcı.
Dvoretskayanıñ aytqanına köre, prezident tarafından qanun leyhasını imzalamağanı qanunsızdır, çünki imzalav müddeti noyabr 6-da yekünlendi. Poroşenko ise evlerini mecburen terk etken yarım million insan alâ daa qanun deñişmelerini beklegenleriniñ sebebini añlatmadı.
Oktâbr 20-de Ukraina Yuqarı Radası «Memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ serbestligi ve aqqlarını temin etüv aqqında» Qanunnı qabul etti. Vesiqa insan aqqları, serbestlik ve memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ qanuniy menfaatlarına riayet etüvni belgiley.
Ukraina fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ malümatına köre, noyabr 9-na qadar Ukrainada köçip kelgen insanlarnıñ sayısı 455 biñ 175 insannı teşkil ete. İşğal etilgen Qırımdan diger regionlarğa 19 biñ 221 insan köçip keldi, ATO rayonlarından – 435 biñ 954 kişi.


text:
Qazan ayında eñ köp sırqat tirkelgen Almatıda 6154 adamnıñ taldauınan koronavirus anıqtalğan, tağı 118 adamğa koronavirus pnevmoniyası diagnozı qoyılğ..
Äl-Farabi atındağı QazWU jariyalağan kampus aumağına 10,9 mlrd teñge qarjığa qızmet körsetu jönindegi daulı memlekettik satıp alu habarlandıruı belgil..
Almatı qalasında jıl sayın tek kütim-babına jüzdegen million qarjı bölinetin jerastı jäne jerüsti-aspalı ötkelderdiñ siqı adam körgisiz. Twrğındardıñ ..
Qazaqstanda koronavirus pen oğan wqsas pnevmoniyağa şaldıqqandar sanı tağı 1,6 mıñğa artıp, jalpı esebi 996 mıñnan asqan. Qazan ayında 33 mıñ nauqas a..
Qazan ayınıñ alğaşqı eki aptasında eñ köp sırqat tirkelgen Almatıda 5165 adamnıñ taldauınan koronavirus anıqtalğan, tağı 101 adamğa koronavirus pnevmo..


text:
SAYLAW MÚNÁSEBETI MENEN MOYNAQQA SAYAXAT SHÓLKEMLESTIRILDI
Búgin mámleketimizde eń ahmiyetli siyasiy waqıya – Ózbekstan Respublikası Prezidenti saylawı bolıp ótpekte.
Qaraqalpaqstan medicina institutında jaylasqan 15-saylaw uchastkası erteń azannan elimizdiń jarqın keleshegi ushın dawıs beriwge kelgen saylawshılarǵa toldı. Shınında da xalıqtıń erteńgi kúnin belgileytuǵın bul siyasiy waqıya elimizdiń hesh bir puqarası biyparıq emes. Solar qatarında Qaraqalpastan medicina institutı student jasları da saylawda belsene qatnaspaqta.
Sonday-aq Qaraqalpaqastan medicina institutı administratsiyası hám institut kásiplik awqamı tárepinen saylaw múnásibeti menen sawǵa sıpatında institutta basqa wálayatlardan kelip oqıp atırǵan student jaslar ushın Moynaqqa sayaxat shólkemlestirildi.
Moynaqqa jeyip kelgen jaslar dáslep Moynaq Ekologiya muzeyinde boldı. Muzeyde Aral teńizi tolıp tasıp turǵan dáwirlerdegi tábiyat, ósimlikler menen haywanatlar dúnyasın sáwlelendiriwshi eksponatlardı tamashaladı hám sol waqıtlardaǵı Moynaq xalqınıń turmısı jóninde bir qansha maǵlıwmatlarǵa iye boldı. Sonday-aq Aral teńiziniń tariyxına baylanıslı bolǵan bir qatar orınlardı barıp kórdi.
Qaraqalpaqstan medicina institutı administraciyası hám institut kásiplik awqamı tárepinen saylaw múnásebeti menen shólkemlestirilgen sayaxat arqalı sayaxarqa shıqqan student jaslar Aral teńiziniń tariyxına baylanıslı keń maǵlıwmatlar alıp, Moynaqtaǵı búgingi jańalanıwlar menen tanısıwǵa miyasar boldı.
QMI baspasóz xızmeti


text:
Faaller «Krımska svitlıtsa» ğazetasına destek olaraq öz teşebüsinen para cıyıp başladılar. Aktsıyanıñ maqsadı nazirlikler, devlet organları ve memurlarnı gazetağa yazdırmaqtır. Bunı aktsıyanıñ teşkilâtçısı Veldar Şukurciyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Qırım meselesinen oğraşqan memurlarnı abune olmağa çağırğan edik. Bu – İşğal etilgen topraqlar boyunca nazirlik, Haber siyaseti nazirligi, Ukraina prezidentiniñ temsilcileri, Qırım MC prokuraturası, İİN, UTH. Olardan kimse istemedi, onıñ içün memurlarnı yazdırmaq maqsadı ile, olar para tapamay ekende, memleketimizniñ halqına muracaatta bulunıp, sermiya bağışlamağa çağıramız», – dedi Şukurciyev.
Onıñ aytqanına köre, erkezden çoq gazetanı devler hızmetçileri desteklemek kerek, çünki bu Qırım ve qırım sakinleriniñ minberi.
Oktâbr 14 künü Kyivte «Krımska svitlıtsanıñ» yañılanğan sitesi taqdim etilgen edi.
«Krımska svitlıtsa» Qırımda 1992 senesinden neşir etile edi.
2016 senesi mart 14 künü «Milliy gazeta ve mecmua neşiriyatınıñ» baş müdiri muarririyetniñ Aqmescitten Kyivke keçirilecegi aqqında emir çıqardı. İyülniñ başında «Krımska svitlıtsa» baş muarriri vazifesine ilân etilgen yarışnıñ ğalibi Aqmescitli tilşınas Viktor Merjvinskiy oldı.


text:
«Sabıq SSSR totalitar rejmi neticesinde etilgen sürgünlikten 70 yıl keçkeninen qırımtatar halqı öz tuvğan toprağında kene de ayırım ile rastkelgeni içün, Ukraina vatandaşları – qırımtatarlarnıñ halq tamır temsilcileri olaraq öz aqları oğrunda kürişine qol tutmaq içün, Ukrana Qanunıñ 112 maddesine köre, Ukrainada er yıl mayıs 18-de Ukrainada Qırımtatar halqınıñ aqqı oğrunda küreş kününi ilân etmege avale etem», – denile qararda.
Qırımda mayıs 16-dan başlap qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ 70 yıllığına bağışlanğan matem tedbirler keçirilecektir.
Mecliste qayd etkenleri kibi, bu sene tariklerniñ ögüni almaq içün, Aqmescitniñ merkeziy meydanında mayıs 18 künü matem mitingde yalıñız qırımtatar milliy bayraqları köterilecektir, Ukraina ve Rusiye timsalleri olmaycaq.
Mayıs 16 künü öz başına tayin etilgen Qırım baş naziriniñ yarımadada iyün 6 qadar kütleviy tedbirlerniñ keçirilmesini yasaq etken «qararı» peyda oldı. Ekspertlerniñ fikrine köre, böyleliknen Qırım «akimiyeti» Qırımda Sürgünlik kününe bağışlanğan tebdirlerni bütünley öz nezareti altına almaq ve matem tedbirlerni Aqmescitniñ merkeziy meydanında OMON kontroli ile keçirilecek miting ile sıñırlamaq istey.
Qırım «içki işler nazirliginde» matem tedbiriniñ iştirakçilerine metallodetektorlardan keçmege kerek olğanını qayd eteler.
Mayıs 15 künü Aqmescit merkezine polis ve arbiy tehnikanı ketirdiler.


text:
Cenk areketleri keçken Donbassta dekabr 6-da boyevikler «Grad», minaatıcı ve toplarnı qullanıp, ATO quvetleri ve mesken yerlergen 58 kere ateş açqan ediler. Bunı ATO matbuat merkezi Facebook saifesinde bildirdi.
Qayd etkenlerine köre, ukrain askerlerine qarşı çıqqan boyevikler «halqara gumanitar uquq qaidelerine körmemezlikke uralar».
Berilgen malümatqa köre, dekabr 6-da Rusiyeden Ukrainanıñ şarqiy regionlarına tahminen 120 dane arbiy tehnika ketirildi. Bunı RNBO Malümat analitik merkeziniñ reber muavini Vladimir Polevoy brifingde bildirdi.


text:
Rusiye bergi inspektsiyası Yaltadaki «Skazka» ayvanat bağçasınıñ qapatıluvı aqqında mart 16-da tizilgen protokolını keri qaytardı.
Bu aqta mart 18-de ayvanat bağçasınıñ saibi Oleg Zubkov bildirdi.
«Tünevin bergi inspektsiyası, ğaliba, «artqa aldı». Apayım Oksana Olegovnağa Yaltadaki ayvanat bağçasına telefon ettiler ve ayttılar ki, o, kelip protokolnı ala bile ve ayvanat bağçasınıñ qapatıluvı boyunca mahkeme olmaycaq. Mart 17-de kündüz bergi inspektsiyasında bir şey oldı, ve olar «artqa aldı». Bellesem, ayvanat bağçasından şimdilik basmanı yoq etip oldıq. Küreşimizni devam etecekmiz», – dep bildire Zubkovnıñ sözlerini «Qırım.Aqiqat».
İş adamınıñ bildirgenine köre, mart 16-da tizilgen protokolğa binaen, Yalta bergi inspektsiyası «Skazka» ayvanat bağçasını 90 künge qapatmağa planlaştırğan edi, bunen beraber, bergi inspektsiyası «Yaltalı «Skazka» ayvanat bağçası» müdiresi Olga Pirojkovanı ekiden üç yılğa qadar müddetke vazifesinden boşatacaq edi.
Bundan evel Zubkov haber etti ki, mart ayında «Taygan» arslan bağçası ve Yaltalı «Skazka» ayvanat bağçasınıñ müflis oluv ceryanı başlanuvı aqqında ilân ete bile.
Bergi inspektsiyası mart 16-da Yaltadaki «Skazka» ayvanat bağçasını parkka biletlerde yetmegen malümat içün qapattı.
Avdetniñ bildirgenine köre, Oleg Zubkov İstanbul civarında dünyada eñ yahşı ayvanat bağçalarından birini açmağa planlaştıra.
Hatırlatamız ki, Oleg Zubkov Türkiye vatandaşlığını almaq içün vesiqalarnı berdi.
Bunen beraber o, Ukraina Yuqarı Radası deputatı, belli qırımtatar uquq qoruyıcısı ve dissidenti Mustafa Cemilevniñ Türkiye ükümet strukturasındaki bağlarını qullanmaq ve yardımını almaq azır olğanını ilân etken edi.
İçtimaiy ağlarda Facebook,Vkontakte,Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber,Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Qırımda iyülniñ 15-nde furtuna havfı ilân etildi. Qurtarıcılar qırımlılarnı bazarertesi künü tışarıda az olmasına ve dümen başında yolğa çıqmamasına çağıra.
Kreml kontrolindeki Qırımnıñ Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ saytında haber etilgeni kibi, «balaban tereklerniñ yanında turmamağa ve olarnıñ yanında maşinalarnı qaldırmamağa kerek».
Soqaqta olğanda sağanaqta qalğanlarğa «yerastı keçitlerge tüşmemege, soqaqta reklama levhaları, yol işaretleri, elektrik hatlarından uzaq turmağa, aydavcılarğa ise küçlü yağmurda acele toqtamaqtan vazgeçmege tevsiye etile».
Qırım Gidromettsentri malümatına köre, iyülniñ 15-nde yarıiadada küçlü sağanaq, boranlı yağmur, iri burçaq yağması, saniyede 20-25 metr süratlı yel esmesi beklenile.
Keçken afta Aqmescit ve Kezlevde sağanaqlar yağğan edi. Aqmeçit rayonında qasırğa yeli yerli kemping evçiklerini bozdı. Yağmurlar Keriçteki köyündeki yollarnı yuvıp ketti.


text:
Qırımtatar halqı Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ qızı Gülsüm Aliyevağa yapılğanlarnı ilhaq etilgen Qırımda adiy terror şekli olıp qala yata dep saya. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Çiygoz iyülniñ 19-nda ayttı.
«İşğal altında bulunğan Qırım içün, afsus ki, terrorniñ bu şekilleri adiy bir şey olıp qala yata. Quvandırğan yekâne tarafı şudır ki, insanlar acele toplanıp qol tutalar. Hususan, bu bizim qadın-qızlarnen alâqalı olğanda. O, özüni pek cesürane tuttı. İnsan şu arada olıp keçkenler onı sındıracaq bir unsur olmağanını köstere. İşğalci-terrorist er şekilde öz işini devam ete», – dep saya Çiygoz.
Mevzunen bağlı olaraq: Qanlı imayeciler: Qırımda mabüslerniñ aqrabaları nasıl etip faal şahıs olıp qala
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ qızı Gülsüm Aliyeva Aluştanıñ Rusiye Tahqiqat komitetinden qoyıp yiberilgeni aqqında daa evel haber etilgen edi.
Daa evel, iyülniñ 19-nda saba, Rusiye telükesizlik organlarınıñ hadimleri Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ iştirakçisi Muslim Aliyevniñ evinde «tahqiqat tedbirler» keçirgeni aqqında haber etilgen edi. Daa soñra belli olğanına köre, onıñ üyken qızı Gülsüm Aliyevağa protokol tizilgen. O, Rusiye CK (milletlerara zıddiyet çıqaruv) 282-nci maddesine köre qabaatlana.
«Qırım birdemligi» birleşmesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ qızı Gülsüm Aliyevanıñ evinde ötkerilgen tintüvni onıñ faalligi içün yapılğan tazyıq dep tanıy. Bu aqta birleşmeniñ beyanatında söz yürsetilmekte.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada tutlğan ediler. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlana.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirip başladı.
Qırım ükümeti yarımadada insanlarnıñ fikir serbestliginen bağlı aqları bozulğanını inkâr ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
İyün 6-7 künleri Gdansk şeerinde (Poloniya) qırımtatar medeniyeti festivalinde iştirak etken «Nefes» qırımtatar ansambliniñ oyuncları belli bir müddetke Poloniyada qalıp raatlanmağa imkânını qazandılar.
Ansamblni Legionovo şeeriniñ yerli idaresi ve «Fundatsiya Krım» hayriye teşkilâtı davet etti. Ziyaret Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yardımı ile teşkil etildi.
«Fundatsiyanıñ» vekili Alime Asanova Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi ki, teşkilât Qırım ve ATO yerlerinden köçip kelgen, em de Qırımda yaşamağa qalğan balalar içün Poloniyada raatlıqnı teşkil ete. Onıñ malümatına köre, bu seneniñ başından itibaren Poloniyanı 30 bala ve «Nefes» qırımtatar ansambliniñ 16 iştirakçisi ziyaret etti.
«Bunıñ kibi ziyaretlerniñ esas maqsadı – Avropa ile içtimaiy medeniy bağlarnıñ pekitilmesi. Balalar onı daa yahşı bilsin ve «yaramay Avropa» efsanelerine inanmasınlar dep. Ziyaretler daa da faydalı keçsin dep, yüksek sınıf talebeleri ve mektep mezunlarını, em de birinci kurs studentlerini almağa tırışamız», – dep qayd etti Asanova.
Onıñ qayd etkenine köre, Legionovo şeerinde balalar yahşı raatlanalar, em de ara-sıra memleketniñ diger şeerlerinde keçirilgen festivallerde iştirak eteler.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Poloniyanıñ Gdansk şeerinde keçken raatlıq künleri qırımtatar medeniyeti ve sanatı festivali keçirildi, yerli sakinler qırımtatar halqınıñ medeniyeti ve sanatınen tanış oldılar.