text:
Astanada Qazaqstan hälqi Assambleyasi Räisiniŋ orunbasari – Kativat rähbiri Darhan Mıŋbay Evraziya evrey birläşmilirini qollap-quvätläydiğan milliy koalitsiyaniŋ iҗraiy mudiri Mark Levin bilän uçraşti.
Uçrişiş davamida Qazaqstan bilän evrey birläşmiliri arisidiki җämiyätlik razimänlikni täminläş, millätlärara munasivätlär sahasidiki säyasätni ämälgä aşuruş, җämiyätlik razimänlikni küçäytişkä beğişlanğan çarä-tädbirlärni birlişip ämälgä aşuruş mäsililiri kštirildi.
QHA Räisiniŋ orunbasari mehmanlarğa Assambleyaniŋ qurulumi, uniŋ konstitutsiyalik märtivisi häqqidä eytip bärdi. Darhan Mıŋbayniŋ täkitlişiçä, 2008-jili «Qazaqstan hälqi Assambleyasi toğriliq» qanun qobul qilindi. Şundaqla Assambleyaniŋ ilmiy-ekspertliq keŋişi vä elimizniŋ aliy oquö orunlirida 33 QHA kafedrisi işlävatidu. «hazir 1338 etnomädäniy birläşmä paaliyät jürgüzüvatidu. Ularniŋ 29 җumhuriyätlik däriҗidiki birläşmilär, – dedi D.Mıŋbay. – «Dostluq» šyliri vä milliy teatrlar işlävatidu. Uniŋ üçi akademiyalik teatrlar. Moşuniŋ hämmisi Prezidentimiz N.Nazarbaevniŋ millätlärara vä dinlarara šmlük vä ittipaqliqqa alahidä kšŋül bšlüvatqanliğini kšrsitidu».
M.Levin šzi başquruvatqan qurulumniŋ paaliyiti häqqidä mälumat bärdi. Uniŋ eytişiçä, bu milliy koalitsiya Keŋäş İttipaqi parçilanğandin keyin šz mustäqilligini alğan dšlätlärdä vä Şärqiy Evropa älliridä turidiğan evrey birläşmilirini qollap-quvätläş bilän şuğullinidu. «Qazaqstandiki evrey birläşmiliri Prezident, şundaqla Qazaqstan hälqi Assambleyasi täripidin eniq qollap-quvätläşkä egä boluvatqanliğini kšrüvatimiz», dedi M.Levin.


c: text/html

text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini, yaqalanğan Ahtem Çiygoznıñ Bağçasarayda yerleşken evinde tintüv devam ete. Bunıñ ile onıñ tuvğanlarına ve ev saiplerine tintüv maqsadını kimse añlatmay.
«Evge eki beyaz mikroavtobus keldi, silâlı, maskalı insanlar çıqıp, azbarğa kirdiler. Köpek avuldamağa ve olarnıñ üstüne atılmağa başladı. Köpekni atıp öldürecek ediler, amma men vaqtında çıqıp, köpekni olardan çekip aldım»,– dedi Qırım.Aqiqat mühbirine Çiygoznıñ kiyevi İlyas.
Onıñ sözlerine köre, uquq qoruyıcılar evge kirip, tintüvge olğan orderni oqudı ve Ahtem Çiygoznıñ apayından ğayrı er kesni evden çıqmağa mecbur ettiler.
«Ahtemniñ ömür arqadaşı – Elmira anda bir özü qaldı. Olar özlerini pek qaba alıp baralar. Kendileri ile şaatlarnı da ketirdiler. Neni qıdıralar, aytmaylar, amma, menimce, er şey adet üzre – silâ, afyon, yasaqlanğan edebiyat. Soñra ise, tintüv devamında, istegen şeyni tutıp alacaqlar, ğaliba», – dedi İlyas.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, Çiygoznıñ eviniñ etrafını sarıp alğan silâlı insanlar azbarğa yaqın artıq kimseni qoymay, keleyatqan insanlarnı çette turmağa çağıralar.
Facebook qullanıcıları tintüv keçirilgen yerden video yüklemege başladılar.
Bağçasarayda yerleşken Çiygoznıñ evinde tintüv saba saat 7-de başlandı.
Taqiqat tedbirleri Rusiye Federatsiyası Cinaiy Kodeksiniñ 212-nci madde, 1-nci qısmı («kütleviy numayışnı teşkil etüv») boyunca keçirile.
Ahtem Çiygoznıñ evi yanında onıñ özü yolbaşçılıq etken Bağçasaray regional meclisiniñ vekilleri toplaştı.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ cezasını belgilep, onı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiske almağa qarar aldı
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Berat gecesi duası, Berat kandili duası, Berat kandilinde yapılacak ibadetler, Berat gecesinde ne yapılır, hangi dua okunur
DUA:
Bismillahirrahmanirrahim.
Alahümme in künte ketebte ismi şâkiyyen fi duvanil eşkiyâi femhuhü vektübni fi duvanissüadai ve in künte ketebte ismi saedin fi divanissüeda’ fesbbit hü feinneke külte fi kitabilkerim. Yemhullâhu mâ yeşa ve yüsbitü ve indehu ümmülkitab.
Allahümme yâ zel meni velâ yümennü aleyhi yâ zel celâli vel ikrâm yâ zet tavli vel in’âmi lâ ilâhe illa ente zahrel eâciyne vel câral müsteciyriyne ve emânel hâifiyne allahümme in künte ketebteni indeke fi ünıınil kitabi şekiyyen ev mahrumen ev matruden ev mukat- teren aleyye fil rızkı femhuhu allahümme bifazlike şekaveti ve hırmani ve iktare rızki ve esbitni indeke fi ümmil kitabi sa’iyden merzukan muvaffaken lil- hayrâti fennike külte ve kavlükel hakku fi kitabikel münezzeli alâ lisâni nebiyyikel mürseli yemhullahü mâ yeşâü ve yüsbitü ve indehu ümmül kitabı ilâhi bittecellilil a’zami fi leyletin nısfi min şa’banel müker- remilleti ve yübramü en tekşife anna minel belâ imâ nâ’lemü vcemâ lâ nâ’lemü vemâ ente bihi â’lemü in- neke ente’l eâzzül ekremü ve sallallahü alâ seyyidina muhammedin ve alâ alihi ve sahbihi ve sellim.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin muhalifetçi Aleksey Navalnıynı tenqit etti ve onı dolayısınen qabarcılıqqa qarşı leyhasını siyyasiy menfaatnıñ qazanılması içün qullanğanında qabaatladı.
Aprel 24 künü Sankt-Peterburg şeerinde Putin, qabarcılıqqa qarşı şiarlarnı «özlerini tanıtmaq içün siyasiy küreş aleti» olaraq qullanğan adamlarnı, adlarını aytmayıp, tenqit etti.
Mart 26 künü Rusiyeniñ bir-çoq şeerinde qabarcılıqqa qarşı mitingler ötkerildi, olarda mahalif siyasetçi Aleksey Navalnıy çağıruv yaptı. Bazı şeerlerde akimiyet bu merasimlerge ruhset bermedi. Politsiya biñden ziyade adamnı tuttı, mahkemelerde memuriy maddelerde yüzlernen qarar çıqarıldı. Navalnıy de 15 künge apis etildi.
İyün 12 künü Aleksey Navalnıy yañı umummilliy narazılıqqa çıqmağa çağıra.


text:
Zañsız alkogol önimderin şığaratın 14 cex jumısı toqtatıldı
ASTANA. QazAqparat - Bïıl el awmağında zañsız alkogol önimderin şığarıp kelgen 14 cex jumısı toqtatıldı. Bul twralı bügin QR QM MKK Aldın alw jumısı jäne baqılaw basqarması basşısınıñ orınbasarı mindetin atqarwşı Erden Juman ayttı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
«Zañsız alkogol önimderi aynalımı salasında da biraz qılmıs äşkerelendi. Atap aytqanda, ağımdağı jıldıñ 5 ayında zañsız alkogol önimderin äzirlep kelgen 14 jasırın cextıñ jolı kesildi. Olardan 2 mln 700 mıñnan astam jalğan esepke alw-baqılaw markaları, 6 mïllïonnan astam şölmek esepke alınbağan alkogoldi önim men 30 mıñ tonna lïtr spïrt alındı», - dedi basqarma basşısı orınbasarınıñ mindetin atqarwşı.
Onıñ dereginşe, esepti kezeñde ekonomïkalıq saladağı awır qılmıstardı anıqtaw eki esege artıp, ötelgen zïya kölemi 77 payızğa jetken.
«Anıqtalğan 28,3 mlrd teñge zalaldıñ 12,8 mlrd teñgesi öteldi. Sot sankcïyasımen 9 mlrd teñge somadağı mülikke tıyım salındı», - dedi Erden Juman.
Körneki fotoswret: gazeta.a42.ru


text:
HSN Halqara PEN-klubı Kongressiniñ ortağı oldı
Sentâbrniñ 18-den 27-nece Ukrainada ilk kere PEN-klubnıñ 83-ci Halqara kongressi keçe. Kongresske bütün dünyadan edebiyat erbapları ve intellektuallar keldi. Tedbir, hususan, Ukraina haber siyaseti Nazirliginiñ yardımı ile keçirildi.
Sentâbrniñ 22-de Ukraina haber siyaseti Naziriniñ devlet kâtibi Artem Bidenkonıñ iştiragı ile “Teşviqat vaqtında aqiqatnı qoruv” halq ögündeki muzakere keçirildi. Bundan da ğayrı, tedbirde Cenifer Klement (Meksika, Halqara PEN Prezidenti), Pol Öster (AQŞ), Deyvid Patrikarakos (Büyük Britaniya). Moderator: Mergi Orford (Cenübiy Afrika).
Öz çıqışında Artem Bidenko Ukraina haber siyaseti Nazirligi işiniñ esas yönelişleri aqqında aytıp berdi.
“Söz serbestligi ve jurnalistlerniñ destegi - siz içün eñ büyük degerlikler. Onıñ içün biz işimizde aqiqatnı eñ büyük kontrteşviqat kibi seçip aldıq”, - dep, qayd etti o.
Bidenko yañlış malümatnen qoruvda göñülliler areketlerinen küreşte Nazirlikniñ işbirligini qayd etti. “İnformNapalm”, “StopFeyk”, “StopTeror” kibi areketler. Bundan soñ o, tedbir vaqtında olarğa teşekkürlerini bildirdi.
Bundan da ğayrı, HSN tedbir vaqtında Ukrainada söz serbestligi aqqında deletlarnen qonuşıp, iştirakçiler içün haber materiallarını tarqattı: “Rusiye istilâsınıñ 20 faktı” "DEFENDING THE RIGHTS OF JOURNALISTS IN UKRAINE", Serbestlik yoq eticileri, “Marionetki Kremlâya”. (malümat eki tilde taqdim etilgen: ingliz ve ukrain).
Cedvel


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrainağa qarşı ilân etilmegen cenkte televizor silâ olaraq. Bu informatsion cenk ne vaqıt başlandı? Avangardda kim edi? Angi telekanallarnıñ orduları areket etken edi? Ukraina mudafaası angi qalelerge tayana? Ve qarşılıq ücümine ne vaqıt başlaycaq?
Yarımada işğali vaqtında Rusiye teşviqatınıñ melez cenkiniñ aman-aman esas silâsına çevirilmesi aqqında – «24» haber telekanalında «Qırım.Aqiqat» yayınında.
Studiya musafirleri – «Ukrainskaya pravda» baş muarriri Sevgil Musayeva-Borovik, Qırım siyasetşınası Vladimir Yegorov ve Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ mesleatçısı Sergey Kostinskiy.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Rusiye Sağlıq saqlav nazirligi Qırım sakinleri içün federal oquv yurtlarında devlet büceti parasına tasil aluv kvotalarını belgiledi. Bu aqta Kremlge boysunğan Qırım Sağlıq saqlav nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ bildirgenine köre, umumen olaraq 20 kvota berilecek, olardan 17 dane ordinatura programmasından, 3 tane internatura programmasından olacaq.
Ordinaturanı Kuban devlet tıp universiteti, Rostov devlet tıp universiteti, Pirogov adına Rusiye milliy tedqiqiy tıp universiteti, Vreden adına Emek Qırmızı Sancaq ordeni Rusiye ilmiy-tedqiqiy travmatologiya ve ortopediya institutı ve Serbskiy adına Federal tıbbiy tedqiqiy psihiatriya ve narkologiya merkezinde keçmek mümkün olacaq.
İnternaturanı Kuban devlet tıp universitetinde keçmek mümkün olacaq, dep qayd ettiler Qırım nazirliginde.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Keriç keçiti fevral 18 künü üyle vaqtına işine devam etti. Bunı Yekâne naqliyat müdirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Keriç keçitinde yel küçü 12-17 m/s qadar eksildi. «İonas» ve «Olimpiada» paromları yürmege başladı», – deyler müessisede.
Müdirlikniñ malümatına köre, «Kavkaz» limanında nevbetni 240 yengil ve 81 yük maşinası bekley, «Qırım» limanında – 90 yengil ve 45 yük maşinası tura.
Saba, fevral 18-de, Keriç parom keçitin rayonında yel suratı 14 m/s qadar eksildi ve paromlarnıñ qatnavı yañartıldı. Bundan evel keçit çalışmay edi.
Qırımda fevral 18 künü furtuna havfı ilân etildi.


text:
Venada halqara teşkilâtlar yanındaki Ukrainanıñ daimiy temsilciligi Rusiyeni qanunsız alda qaçırılğan ve yaqalanğan Ukraina vatandaşlarını azat etmege çağıra. Bu aqqında Venada halqara teşkilâtlar yanındaki Ukrainanıñ daimiy temsilcisi İgor Prokopçuknıñ mayıs 7-de OSCE Daimiy şurasınıñ toplaşuvında seslendirgen eyyet beyanatında aytıla, dep yaza Radio Svoboda.
«Bizlerni Rusiyeniñ Minsk añlaşmalarına riayet etmege raatsızlay, şu cümleden esir alınğan ve qanunsız alda yaqalanğan şahıslar, ukrain vatandaşları Nadejda Savçenko, Oleg Sentsov, Aleksandr Kolçenko ve Ukrainadan esir alınğan ve qanunsız alda Rusiyede tutulğan diger ukrainlerni azat etmemesi qasevetlendire», – dep aytıla beyanatta.
Ukrain tarafı Rusiyeni Ukrainanıñ konsullıq vekillerine Rusiyede yaqalanğan ukrainler ile körüşmege izin bermege rica etti.
Mayıs 11-de dünyanıñ bir çoq farqlı memleketinde faaller 329 künden berli Rusiyede apiste bulunğan ukrain uçucısı Nadejda Savçenkonıñ doğğan künü munasebetinen tedbirler keçireler.
Tam bir yıl evelsi ukrain rejissöri Oleg Sentsov Qırımda yaqalanğan edi. Keçken sene mayıs 11-de onı Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda yaqalanıp, teraktlarnıñ azırlanmasında qabaatlandı. Onıñ işdeşleri ve uquq qorçalayıcılar rejissörnii azat etmege çağıralar, olar kinoressamnı siyasiy mabus olaraq tanıylar. Sentsovdan ğayrı daa üç kişi işte qayd etile – Aleksandr Kolçenko, Gennadiy Afanasyev i Aleksey Çirniy.


text:
İşğal etilgen Qırımda 2015 senesi ealiniñ mecburiy tibbiy sigortasına 16,2 milliard dollar ayıracaqlar. Bunı Qırım «akimiyeti»niñ matbuat hızmeti bildirdi.
«2015 senesi mecburiy tibbiy sigorta federal fondından 16,2 mlrd ruble ayırılacaq», – dep ayttı Qırım mecburiy tibbiy sigorta fondınıñ müdir vazifelerini eda etken Natalya Startseva.
Onıñ sözlerine köre, federal fondınıñ büceti aqqında qanun leyhası Rusiye Federatsiyasınıñ Devlet Duması tarafından oktâbr 24 künü birinci oquvda qabul etildi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Yanvarniñ 24-nde Moskva şeer mahkemesi, Rusiyede casusluqta qabaatlanğan ukrainalı jurnalist Roman Suşenkonıñ apiste qaluv müddetiniñ uzatıluvı meselesini baqacaq.
Advokat Mark Feygin yanvarniñ 23-nde Twitterde haber etkenine köre, otırışuv saat 11:30da keçirilecegi qararlaştırıla.
Ondan da ğayrı Feygin, yanvarniñ 23-nde Lefortovo SİZOsında Suşenko omür arqadaşı ve qızınen körüşkeni aqqında bildire.
Yanvarniñ 18-nde Moskva şeer mahkemesi Suşenkonıñ apiste qaluv müddetiniñ uzatıluvınen bağlı şikâyet arizasını red etti. Apiste qaluv müddeti yanvarniñ 30-nda bite.
FSB sentâbrniñ 30-nda Moskvada ukrain jurnalisti, «Ukrinform» agentliginiñ muhbiri Roman Suşenkonı, ukrain istihbaratınıñ hadimi dep, «bir maqsatqa baqtırılğan ve devlet sırı dep sayılğan, silâlı quvetler ve Rusiye milliy gvardiyası aqqında malümat toplağanında» qabaatlayaraq, tutıp alğan edi. Jurnalistke nisbeten «casuslıq» maddesi boyunca cinaiy iş açılğan edi.
Suşenko bütün qabaatlavlarnı inkâr ete. Ukraina tarafı jurnalistke nisbeten çıqarılğan qabaatlarnı esassızdır diyerek, onıñ acele sürette azat etilmesini talap ete.


text:
Ukrainada qayd etilgen Donetsk, Lugansk vilâyetlerinden ve Qırım MC-nden kelgen iç icretçilerniñ (memleket içinde yerinden köçkenler) sayısı ep artmaqta. Bunı İçtimaiy siyaset Nazirliginiñ saytındaki malümat köstere.
Ealiniñ içtimaiy qoruvı terkibiy bölükleriniñ malümatına esaslanaraq, müessise, işğal altındaki Donetsk, Lugansk vilâyetleri ve Qırım MC topraqlarından 1 516 237 köçip kelgenler esapqa alınğanını haber ete.
2017 senesi oktâbrniñ 23-üne İçtimaiy siyaset Nazirligi, Ukrainada 1 604 059 iç icretçileri qayd etilgenini haber etken edi. Bir aydan soñ ise – 1 494 806, amma raqamlardaki farqnıñ sebebini iç añlatmadılar. Ondan soñra, Nazirlikniñ malümatına köre, iç icretçilerniñ sayısı er ay çoqlaşa.
Halqara cemaatçılıq Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız dep tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Yuqarı Rada reisi Oleksandr Turçinov bildirdi ki, eñ yaqın zamanda Ukraina parlamenti Avropa Birligi ile assotsiatsiya Añlaşmasını tasdıqlaycaq.
Bunı o bugün BNS Baltiya haber agentligine bergen intervyüsında bildirdi, dep haber ete parlamentniñ matbuat hızmeti.
«Ukrain halqı qarar aldı – Avropa ve Avropa atlantik integratsiyası, ve Rusiye tarafından iç bir istilâ bizni toqtatamaz», – dep qayd etti Turçinov.
İyünniñ 27-de Ukraina ve Avropa Birligi serbest ticaret zonanı meydanğa ketirmege imkân berecek Assotsiatsiya añlaşmasınıñ iqtisadiy qısmını imzaladılar.
Añlaşmanıñ siyasiy qısmı martnıñ 21-de imzalanğan edi.


text:
Yermay fiyatınıñ tüşmesi ve Rusiye federal bücetiniñ qısqartuvı 2020 senesine qadar Qırım federal okrugınıñ içtimaiy-iqtisadiy programmasına kirsetilgen Qırım leyhalarına tesir etmez, dep tüşüne Qırım «başı» Sergey Aksönov.
Bunı o brifing devamında jurnalistlerge bildirdi.
«Federal yekâne programmasına tesir etmez. Prezident Qırım – muqaddes olğanını bildirdi. Qırımğa böyle miqdarda para iç bir vaqıt kelmey edi, bundan sebep, Qırım içün federal yekâne programmasınıñ qaıqartuvı olmaz», – dedi Aksönov.
Brent yermaynıñ fiyatı yanvar 21 künü bir barrel içün 49 dollardan aşağı tüşti. 2014 senesiniñ neticelerine köre, yermay fiyatı eki qat ücüzlaştı.


text:
Gitlerge qarşı koalitsiyanıñ üç devlet yolbaşçısı konferentsiyasınıñ 70 yıllığı qayd etilgen Yaltada fevral 5-te «Üç büyük adamnıñ» – Stalin, Churchill, Rooseveltniñ abidesini açtılar. Yüksekligi dört metrni teşkil etken on tonnalıq tunç abide eykeltraş Zurab Tsereteliniñ işidir. Artıq onıñ eseri Livadiya sarayınıñ kirişini yaraştıracaq.
On yıl evelsi Zurab Tsereteli Qırımğa «Üç büyük adamnıñ» eykelini ediye etecek edi, lâkin Yalta konferentsiyasınıñ 60 yıllığında buña razı olmadılar. Adamlar açuvlandı, çünki Stalin «qırımtatarlar, ukrainler ve diger halqlar içün millionlarnen adamnı yoq etken cinaiy rejimniñ timsali» ola. Lâkin bu Rusiyeniñ Qırım işğalinden evel edi ve diger devlet qarar alğan edi. Soñra eykeltraş eserini Volgogradda ve Moskvadaki Poklonnaya dağında qoyacaq edi. Olmadı. O vaqıt bam-başqa zamanlar edi.
Ve şimdi halqlarnıñ daiysi ile eykel Tsereteliniñ ustahanesinde turmay. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl buña açuvlandı:
70 yıl keçse de, qırımtatarlar, birinci baqıştan, çoqtan olğan, sürgünlikni ağır hatırlaylar
– Şahsen men ve Qırımtatar Milliy Meclisi Qırım cemaatı tarafından farqlı tarzda qabul etilgen tarihiy şahıslar ile abidelerni qoymaq doğru olmağanını aytqan edik. Şu cümleden, Stalinniñ qırımtatar halqı ve sabıq Sovetler Birliginiñ küçük halqlarınıñ taqdirinde rolü er keske belli, ve menfiy duyğular doğura. 70 yıl keçse de, qırımtatarlar, birinci baqıştan, çoqtan olğan, sürgünlikni ağır hatırlaylar, qayd etmeli ki, Sovetler Birligi bu facianı cinayet olaraq tanığan edi. Stalinniñ eykelini, bu tarihiy şahısnıñ bir de bir eserlerni tiklemek – qırımtatarlarnıñ çoqusı tarafından aqaretlev olaraq qabul etile.
Men tarihnı bilgen, balalarğa tarih derslerini bergen bir adam olaraq Yalta konferentsiyasınıñ Ekinci cian cenkinde rolüni, Gitlerge qarşı koalitsiyanıñ üç devlet lideriniñ cenkten soñ barışıq olması içün tizilgen añlaşmalarnı saqın eksiltmege istemeyim. Bizler bu vaqianıñ müsbet ve menfiy taraflarını yahşı bilemiz. Lâkin Yalta konferentsiyasını, onıñ müimligini diger usullar ile qayd etmek mümkün, birisini aqaretlegen abidege acet yoq, menim noqtaiy-nazarıma köre, onıñ iç bir bediiy qıymeti de yoq. Bu uzun zamandır qyulacaq olğan sovet kerçekçilikniñ eykelidir.
Bizler Rusiyeniñ Ulu Vatan Cenki vaqialarına çoq diqqat ayırğanını bilgenimiz bu vaziyette ayrı bir iz qaldıra. Lâkin Ekinci cian cenkiniñ vaqiaları, cenkniñ Qırımdaki vaqiaları milletlerara alanda da ciddiy munaqaşa sebebi olğanını unutmamaq kerek. Şu cümleden, tamır qırımtatar ealisi ve Qırımnıñ diger sakinleri arasında munaqaşalar ola. Onıñ içün bu vaqialar ve tarihiy şahıslar ile bağlı er angi abide, tedbirge muqaytlıqnen yanaşmaq kerek.
Qırımtatarlardan iç birisi Yalta konferentsiyasına bağışlanğan halqara konferentsiyalarnıñ ötkerilmesi meselesinde dava çıqarmaycaq. Em de müzey bar – esasen bu vaqiağa bağışlanğan Livadiya sarayı. 20-nci asırnıñ tarihında olıp keçken bu müim vaqia aqqında bir sıra resim, fotoresim ve diger şeyler bar. Lâkin bazılarınıñ bu vaqianı abide tiklenmesi ile qayd etmek istegini bizler qabul etip olamaymız.
– Qırımtatar Milliy Meclisi ya da onıñ ayrı temsilcileri eykel tiklenmesine cevap bereceklermi?
– Bizler er daim barışıq, uquq qorçalayıcı usullar ile areket etmege tırışa edik. Bizler iç bir vaqıt abidelerge qarşı cenkni ilân etmegen edik. Ukrain Maydanı vaqtında keçken sene, keçken seneniñ fevral 23-te, bizler Lenin eykeli olğan Aqmescitniñ merkeziy meydanında miting toplağan edik, bu vaqıt Ukrainada, bilgeniñiz kibi, «Leninni tüşürgen ediler». O vaqıt bile bizler kendi meselelerimizni diger usullar ile al etmek kerekligini añladıq. Bir-birini añlamaq kerek. Ve bizler Leninniñ eykeli vandalizmni añdırğan bir usul ile yıqılmamaq kerekligini ayttıq, akimiyetke bu abideniñ yeri müzeyde ya da sovet tarihınıñ diger mahsus parkında olğanını añlatmaq kerekligini qayd etken edik, merkeziy meydannı ise çoqtan başqa bir şey, misal olaraq, güzel bir çeşme yaraştırmalı.
Bizler bir vaqıtları Moskvanı yaqqan Devlet Geray hannıñ eykelini tiklemege talap etmeyik de
Mında, maalesef, başqaca yanaşalar. Qırımda eykel tiklenmesiniñ teşebbüsçileri bunı o qadar istediler ki, böyle bir şey başqasını aqaretleycegini tüşünmediler. Menim bir çoq işdeşim bunı aselet yapqanlarını tüşüne. Men buña inanmağa istemesem de, bu fikirden, yazıq ki, vazgeçip olamayım. Tahmin etem ki, yaqın vaqıtta Ekinci Yekaterinanıñ Qırım, Taman ve diger topraqlarnıñ Rusiyege qoşulması aqqında emrini qayd etecekler. Kene de bunıñ kibi areketler olması mümkün.
Bu buyruq neticesinde devletçiligini coyğan qırımtatarlarnıñ buña munasebeti bam-başqa olğanını kene de qulaq asmaycaqlar. Bizni başqalarnı añlamağa, tolerant olmağa çağıralar, men başqalarnı da buña çağırmaq ister edim. Farqlı duyğular doğurğan tarihiy şahıslar bar. Bizler bir vaqıtları Moskvanı yaqqan Devlet Geray hannıñ eykelini tiklemege talap etmeyik de, çünki qarşı çıqqanlar olur edi. Bizim añması kerek olğan bir çoq diger insanımız bar, olarnıñ eykelleri o qadar farqlı fikirler doğurmaz edi, – dep ayttı Nariman Celâl.
Maqaleniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında


text:
Noyabr 8, salı künü Yaltada taacip etecek qadar sıcaq ava oldı. Bunı Qırım.Aqiqatqa yerli sakinler haber etti.
«Yalı kenarında insanlar tişörtlar ile kezine ediler. Tışta pek issi edi, klumbalarda alâ daa güller aça», – dedi Yaltalı qadın.
Şeerde noyabr 8 künü sıcaq ölçerleri kündüz +20 derece kösterdiler.
Yarımadanıñ Ava Merkezi öz sitesinde bildire ki, bütün afta devamında Qırımda cenübiy tsiklonlar üküm sürecektir, bu sebepten anormal isinüv qayd etile.
Közetüv alıp barılğan zaman devamında 8 noyabr künü Aqmescitte eñ sıcaq ava 2000 senesi qayd etilgen edi (+24,6 °C), eñ suvuq ava ise (-6,5 °C) böyle künde – 1920 senesi olğan edi.


text:
Moskvanıñ Basman mahkemesi yanvar 22 künü qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilevniñ oña Rusiyege kirişini beş yılğa yasaq etken Rusiye Federal migratsion hızmetine davasını baqmağa başladı. Cemilevniñ adliyecileri mahkeme ketişatında onıñ bulunmasını ve kiriş yasaqlığınıñ lâğu etilmesini talap etecektir. Mustafa Cemilev 20 yıl devamında reislik yapqan Qırımtatar Milliy Meclisinde Federal Migratsion hızmetiniñ yasağını «Rusiye akimiyeti tarafından qırımtatarlarğa etilgen bir toqat» olaraq tanıylar ve Cemilevniñ vaziyeti boyunca qarar yuridik degil de, siyasiy alanda baqılmaq kerekligini tüşüneler.
Qırımtatar halqınıñ yetekçilerinden biri Mustafa Cemilevge Rusiye territoriyasına kirişi yasaq olğanı aqqında keçken sene baarde belli oldı. 2014 senesi aprel 22 künü Cemilev, Qırımnıñ Ukraina ile memuriy sıñırını keçkende, oña «Rusiye Federatsiyasına kiriş yasağı aqqında senet» oqulğanı aqqında bildirdi. Vesiqada ne müür, ne imza bar edi, amma Rusiyege çetel vatandaşı içün 5 yılğa – 2019 senesi aprel 19-na qadar kiriş yasaqlığı aqqında aytıla edi. Federal migratsion hızmeti bu ziddiyekte alâqası olmağanını bildirdi, amma bundan soñ – mayıs başında – Cemilevni eki kere Qırımğa kirsetmediler.
Qırımtatar halqınıñ yetkçisi Kiyevden Moskvağa kelip, Qırımğa Moskva-Aqmescit seferi ile kelmege areket etkende, şu vaqıtta oña kirişte birinci kere red ettiler. Moskvada pasport nezareti vaqtında Cemilevge kirişi yasaq etilgeni aqqında bildirdiler. O, Kiyevge qayttı ve bir künden soñ Qırımğa maşina vastası ile kirmege areket etti: amma onı biñlernen semetdeşi beklegen Ermeni Bazarnıñ sıñır noqtasında qırımtatar halqınıñ yetekçisine kene de kiriş red etildi. Mustafa Cemilev vaziyetni daa da kergin etmemek qarar alıp, Kiyevge yol alğanda, onı qarşılağan insanlar da keri qayttılar.
Oktâbrniñ soñunda belli olğanı kibi, Mustafa Cemilevniñ menfaatını Rusiyede qoruğan advokat Mark Feygin Federal Migratsion hızmetine davası ile Basman mahkemesine muracaat etti. Talap – qırımtatar halqınıñ yetekçisine Rusiyege kirişini yasaq etken senetni lâğu etmek. Radio Svobodağa Mark Feygin añlatqanı kibi, Mustafa Cemilev FMHden kiriş yasağı aqqında resmiy bildirüvni alâ daa elde etmedi eken. Advokatnıñ aytqanı kibi, FMH malümatına köre, Cemilevge Rusiye territoriyasına kirişi milliy havfsızlıq yüzünden yasaq etilgen eken («Çetel vatandaşlarınıñ ve vatandaşlığı olmağan şahıslarnıñ Rusiye Federatsiyasına kirişi ve Rusiye Federatsiyasından çıqışı aqqında» Qanunınıñ 37-nci maddesi, birinci qısmı). Aprel ayında Qırım cumhuriyetiniñ başı Sergey Aksönov Cemilevniñ kiriş yasağını böyle izaatlay edi: «İşbu şahısqa ğarp memleketlerniñ mahsus hızmetleri tarafından vaziyetni kerginleştirmek vazife berilgeni şübesizdir. Tınçlığımıznı bozmağa fırsat bermemiz. Bizge yaman niyetleri ile kelgenlerni mında kirsetmemiz».
Yanvar 22-ne belgilengen FMH-ne açılğan dava boyunca birinci mahkeme toplaşuvında advokat Mark Feygin Cemilevge kiriş yasağı aqqında resmiy vesiqanıñ berilmesini talap etecek. Bunıñ ile imayesi mahkeme ketişatında Mustafa Cemilevniñ şahsiy bulunuvını isteycek:
– Biz milliy havfsızlıq manasını aydınlatqan şartlarnıñ izaatını ve kiriş yasağınıñ sebeplerini ögrenmege areket etecekmiz, – dey advokat Mark Fegin. – Bu qararnıñ qabul etilmesine sebep olğan Federal Havfsızlıq Hızmetiniñ mahsus vesiqası olmalı. İşbu allarnı nazarğa alıp, mahkeme toplaşuvında Mustafa Cemilevniñ şahsiy iştiragini talap etecegim. Tabiiy ki, Cemilevniñ toplaşuvda bulunuvını mahkeme al ete bile. Onıñ menafaatı aqqında söz kete ve men kiriş yasağı içün delil ola bilecek bütün malümatnı bilmeyim, belki. Cemilevniñ şahsiy bulunuvı ğayet emiyetlidir – öz aqlarınıñ yalıñız temsilcisinden degil de, öz başına qorçalavıdır.
Advokat Mark Feygin Mustafa Cemilevniñ vaziyetinde yasaqnıñ yalıñız siyasiy negizi aqqında degil de, yuridik kolliziya aqqında söz ketkenini tüşüne:
Uquqiy ceetten adiy bir al degildir: bir devlet edi, başqası oldı.
– Mustafa Cemilevniñ Vladimir Putin ile subeti bellidir. Oña Qırımnıñ Rusiye Federatsiyasına qoşuluvına itiraz bildirmeyip, Qırımda yaşamağa teklif etilgen edi, o, tabiiy ki, bunıñ ile razı omladı. Menimce, bu sebepten onı Vatanına kirsetmeyler. Mustafa Cemilev belli insan, Parlament deputatıdır. Onıñ öz toprağında yaşamağa aqqı olğan vatandaş adı-sanından şübelenmege acet yoq. Zanımca, dava siyasiy ceetten degil de, uquq qaidelerine bağlı olacaqtır. Siyasiy mesele bir daa peyda ola bilir. Vesiqalar olmağanı sebebinden biz onıñ Rusiye Federatsiyasına, demek Qırımğa – evine de kiriş yasaqlığınıñ sebebi yalıñız siyasiy olğanı aqqında aytıp olamamız. Uquqiy noqtaiy nazardan adiy bir al degildir: bir devlet edi, başqası oldı. İnsan buña isse qoşmadı, anda yalıñız yaşay edi. Bu al mezkür şahısnı öz evinde yaşamağa aqqından marum qaldırmaq içün sebep ola bilirmi? İnsan aqları ve Rusiye Anayasasına köre, bu er şey pek şübelidir. Mesele şunda ki, mında müddet bozulğan edi: keçici müddet devamında Qırım sakinlerine Rusiye vatandaşlığınıñ qabul etilmesi boyunca qarar almağa vaqıt berilgen edi. Ve bu vaqıtqa qadar işbu şahıslarğa nisbeten iç bir senet çıqarılmaz edi. Cemilev, belki de, Rusiye vatandaşlığını qabul etmez edi, amma siz ne içündir öz qanunlarıñıznı bozasıñız?
Mark Feyginniñ aytqanı kibi, Mustafa Cemilev kiriş yasaqlığı aqqında qararğa İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesinde de itiraz bildirecek ola – eger de Rusiye mahkemeleriniñ qararlarından oña fayda olmasa.
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl Mustafa Cemilevniñ vaziyeti mahkeme qararlarına bağlı olmağanından emindir. Cemilevge Qırımğa kirişi yasaq etilmesiniñ siyasiy negizi bardır:
– Qırımtatar halqı içün Mustafa Cemilev aqiqiy bir yetekçi ola. Yalıñız öz halqında degil de, bütün dünyada belli olğan bir insandır. O, böyle munasebetke, şüretke kerçekten de lâyıqtır. Mustafa Cemilevge kirişi onıñ ayırı areketleri ya da sözleri ile bağlı olmağanından şübemiz yoqtır. İtibarlı insan, Sovet birligi kibi devlette dissident olğan, halqınıñ aqları oğrunda ve sovet totalitar ya da avtoritar rejimine qarşı küreşken insan nasıldır bir devlet tarafından böyle munasebetke lâyıq degildir. Bugün qırımtatarlar içün Mustafa Cemilevniñ kiriş yasağı eñ ağır meselelerden biridir. Çünki bugün onıñ yaşdaşı olğan semetdeşleri, em de gençler içün qırımtatarlarnıñ avdeti oğrunda küreşi pek emiyetlidir, Mustafa Cemilev ise bu küreşniñ mücessemi ola. Öz yaşayışını bu kurşke feda etken, neticede yıllar devamında sovet lagerlerinde bulunğan insanğa Vatanına kirişini yasaq etmek – Rusiye akimiyeti tarafından qırımtatarlarğa nisbeten etilgen ciddiy bir toqattır. Şunıñ içün buña Rusiye Federatsiyasınıñ diqqatı hususiy olmalıdır ve doğru netice ve qararlar alınmaq kerektir. Mahkemede çeşit delil ketirile bile, amma bu meseleniñ yuridik, cinaiy ya da başqa bir negizi yoqtır. Mında yalıñız siyasiy bir mana bardır. Cevabı da siyasiy olmalıdır.
– Siz Rusiye akimiyeti tarafından qırımtatarlarğa nisbeten munasebetiniñ deñişkenini köresiñizmi? Yoqsa basqı artmaqta?
İnsanğa Vatanına kirişini yasaq etmek – Rusiye akimiyeti tarafından qırımtatarlarğa nisbeten etilgen ciddiy bir toqattır
– Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Türkiye prezidenti Recep Erdoğan ile körüşüvinden soñ, bundan evel ise Türkiye prezidenti ile Meclis eyyeti körüşip, qırımtatarlarnıñ aqları ile bağlı vaziyetni muzakere etti, vaziyet kerçekten de biraz deñişti. Açıq basqı toqtatıldı, em de «Mayıs 3 künü işi» boyunca bir qaç yaqalanğan insan bile azat etildi, Rusiye ve Qırım akimiyeti hatalarını añladı, farqlı noqtaiy nazarlarnı qabul etmege azır, degen bir teessurat peyda oldı. Amma şu künleri qırımtatarlarğa nisbeten repressiyalarnıñ ğayrıdan tiklenüvini tasdiqlağan bir sıra vaqia yüz berdi. Kene de «Mayıs 3 künü işi» boyunca keçken semetdeşimiz ğayet qaba sürette yaqalandı. Ukrainadan Qırımğa kirgende, sıñırda, iç bir sebepsiz, zenaatdaşım, Qırımtatar Milliy Meclis azasını yarımadağa kirsetmey ediler. Bir şey añlatmayıp, şeylerini, maşinasını teşkerdiler. Fikrimizge köre, bu ruhiy basqı, belki de, qorquzdıruv ile bağlı bir aldır, – dep tüşüne Nariman Celâl.
Human rights watch uquq qoruyıcı teşkilâtı noyabr arizasında Qırımnıñ Rusiyege qoşuluvından soñ basqı qurbanları olğan qırımtatarlarnıñ vaziyeti boyunca öz qasevetini bildirgen edi. «Mayıs 3 künü işi» açıldı, onıñ çerçivesinde mayıs 3-de Mustafa Cemilevni Ermeni Bazarda qarşılağan qırımtatarlar taqipke oğradı. Qırımtatar Milliy Meclisini «ekstremist faaliyeti» aqqında tenbiyelediler, mahkeme talabı ile Meclis Aqmescitte olğan binasını terk etmege mecbur oldı. Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, Qırım Rusiye territoriyası olaraq sayılğan 10 ay devamında Qırımnı 10 biñ qırımtatarı terk etti.
Maqaleniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında


text:
Qırımda Rusiye yol areketi telükesizligi inspektsiyasınıñ (GİBDD) hadimleri Rusiye aydavcı şeadetnamesini bergende «ukrain» şeadetnamelerini alalar. Bunı Aqmescit cemaat faali Aleksey Yefremov Vkontakte içtimaiy ağında bildire.
«Arqadaşlar, ukrain şeadetnamelerini bermeñiz, onı qaldırmaq aqqını talap etiñiz (sizge kerek olsa, elbette), çünki GAİ hadimleri olarnı keserler, ve siz olarnı bir daa köremeyceksiñiz», – dep yazdı Yefremov.
Onıñ aytqanına köre, GİBDD vekilleri Rusiye Federatsiyası ükümetiniñ 2014 senesi oktâbr 24-te çıqqan «Naqliyat vastasını qullanmaq izni aqqında» qararına esaslanıp, ukrain şeadetnamelerini qaytarmaylar.
Yefremovnıñ bildirgenine köre, 43-ünci noqtada aytıla ki, Rusiye aydavcı şeadetnamesi berilgen soñ çetel aydavcı şeadetnamesi qaytarıla.
Faal Rusiye İçki işler nazirliginiñ devlet avtoispektsiyasınıñ saytında GİBDD hadimleriniñ areketlerinden şikâyet etti.
Al-azırda Qırım aydavcıları naqliyatnı ğayrıdan qayd eteler ve Rusiye aydavcı şeadetnamelerini alalar. Rusiye Federatsiyası İçki işler nazirliginiñ devlet inspektsiyası 2015 senesi yanvarniñ soñunda bergen malümatına köre, 205 biñ aydavcı şeadetnamesi berildi ve 177 biñ naqliyat vastası ğayrıdan qayd etildi.


text:
Qazaqstandıq käsipqoy boksşı, orta salmaqta WBA (Super), IBO, WBC jäne IBF tujırımdarı boyınşa älem çempïonı Gennadïy Golovkïn kelesi jekpe-jegin küzde ötkizwi mümkin. Al qarsılası kim bolmaq?
Sport janküyerleri üşin Genanıñ qaşan şarşı alañğa şığatını mañızdı emes, kimmen judırıqtasatını mañızdıraq. Qazaqstandıq boksşımen qolğap tüyistirwge ekiniñ biriniñ jüregi dawalay bermeydi. "Mıqtımın degen" Martïrosyan eki rawndqa ğana şıdadı. Jekpe-jekti qanşa waqıt kütken körermen şarşı alañdağı şayqastan läzzät alıp ülgermedi de...
Ïä, 5 mamırda Golovkïn men Alvares judırıqtaswı tïis edi. Meksïkalıq dopïng sınamadan öte alğan joq. Nätïjesinde otandasımızğa Vanespen judırıqtaswğa twra keldi. Al 6 ay bokstan şettetilgen Sawl Alvarestiñ jaza merzimi tamız ayınıñ orta tusında ayaqtaladı. Qos boksşı qayta judırıqtasadı dep döp basıp aytw qïın. Gena qayta judırıqtaswğa qarsı emes. Degenmen Alvares - Golovkïn jekpe-jegi tağı ötpewi mümkin degen qawesetter şığıp otır.
Amerïkalıq belgili boks şolwşılarınıñ biri Den Rafael ESPN saytında jarïyalağan maqalasında qazaqstandıq boksşı meksïkalıq Sawl "Kanelo" Alvarespen kelisimge kele almağan jağdayğa jaqsı qarsılas bolatın boksşılar tizimin jasadı. Osığan bir üñilip körsek.
1. Djermall Çarlo
Sport şolwşısı Gennadïy Golovkïnmen judırıqtaswı mümkin boksşılardıñ aldıñğı qatarına amerïkalıq Djermall Çarlonı qoyğan. Ol orta salmaqta WBC tujırımı boyınşa "waqıtşa" çempïondıq ataqqa ïe. Qazaqstandıq boksşınıñ mindetti qarsılastarınıñ biri.
Djermall Çarlo käsipqoy boksta 27 jekpe-jek ötkizip, barlığında jeñiske jetken. 21 kezdeswinde qarsılasın nokawtpen utqan.
2. Bïllï Djo Sonders
Gennadïy Golovkïnge absolyutti çempïon atanwğa jetispey turğanı - WBO belbewi. Al bul ataq Bïllï Djo Sonders enşisinde. 23 mawsım küni Ulıbrïtanïyada otandası Martïn Myurreymen judırıqtasadı. Öz atağın qorğaytın boladı. Al Martïn 2015 jılı Genamen kezdesip, 11 rawndqa deyin judırıqtasqan boksşılardıñ biri.
Bïllï Djo Sonders käsipqoy boksta 26 jekpe-jek ötkizgen. Barlığında qarsılasınan basım bolğan. 12 kezdeswinde qarsılasın nokawtpen utqan.
3. Sergey Derevyançenko
Qazaqstandıq boksşınıñ IBF tujırımı boyınşa mindetti qarsılası - wkraïnalıq Sergey Derevyançenko. Käsipqoy boksta 12 kezdesw ötkizip, barlığında jeñip keledi. 10 jekpe-jeginde qarsılasın nokawtpen utqan. 2016 jılı awstralïyalıq Sem Solïmandı utqannan keyin IBF çempïondıq atağına ümitkerlerdiñ biri sanalıp keledi.
4. Denïel Djeykobs
Amerïkalıq boksşı 2017 jıldıñ nawrızında Gennadïy Golovkïnmen judırıqtasıp, töreşiler şeşimimen utılğan bolatın. Odan bergi aralıqta 2 kezdesw ötkizip, jeñiske jetti. Eki apta burın polyak Macey Swleckïydi jeñdi.
5. Rïota Mwrata
Gennadïy Golovkïndi jekpe-jekke şaqırıp jürgen boksşılardıñ biri – Rïota Mwrata. Orta salmaqta WBA uyımınıñ turaqtı çempïondıq atağına ïe. Käsipqoy boksta 15 kezdesw ötkizip, bir ret qana jeñilgen.
6. Demetrïws Andrade
Birinşi orta salmaqta judırıqtasatın amerïkalıq boksşı käsipqoy boksta jeñilip körmegen. 25 jekpe-jeginiñ barlığında utqan. 16 kezdeswinde qarsılasın nokawtqa tüsirgen.
Den Rafael osı boksşılardıñ biri Genanıñ kelesi qarsılası atanwı mümkin dep boljawda. Al Ringside Boxtalk basılımı qazaqstandıq Gennadïy Golovkïnge aldağı jekpe-jekterde qarsılas atanwı mümkin boksşılar qatarına Xïlberto Ramïresti de qosqan. Meksïkalıq boksşı ekinşi orta salmaqta judırıqtasadı. 37 jekpe-jek ötkizip, barlığında jeñiske jetken. WBO çempïondıq atağına ïe.
Derekközi: massaget.kz
Kommentarïï


text:
Qırımtatar halqı Qurultayınıñ nevbetteki toplaşuvı İstanbulda keçirilmesi mümkün.
Bu aqqında qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Kiyevdeki matbuat konferentsiyasında bildirji.
Onıñ aytqanına köre, Qurultay keçirilmesiniñ eki yeri baqıldı – Herson ve Kiyev. Lâkin, Cemilevniñ aytqanına köre, Qurultay iştirakçilerini Qırımğa keri kirsetmey bileler.
Onıñ içün daa bir variant olaraq Qurultaynıñ Türkiyede keçirilmesi muzakere etile. Lâkin bundan soñ da onıñ bazı iştirakçilerini Qırımğa kirsetmemeleri mumkün.
Bu mesele Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan ile muzakere etilecek.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa köre, qırımtatar halqı liderleriniñ Qırımğa kiriş yasaq etilgen soñ ve temsil organları yerleşken bina tevqif etilgen soñ, Meclis reberligi «akimiyet» istegeni kibi deñişme bile, dep aytıp başladılar. Yañı reis vazifesini «Devlet şurasınıñ» «spiker muavini» Remzi İlyasov ala bile, dep bildireler. Meclis bu adımlarnıñ teşebbüsçileri maqsadına irişip olurlar, dep şübeleneler. Ekspertler iye taraflarnıñ imkânlarına farqlı qıymet keseler.


text:
Avgust 24-de Donetsk civarında yaqalanğan «Krımskiy telegraf» jurnalistleri Yevgeniya Korolöva ve Maksim Vasilenko Qırımğa qaytalar, – dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Neşirniñ baş muarriri bildirdi ki, al-azırda jurnalistler Zaporojye yanında bulunalar, tren biletlerini satın alacaq olalar.
Salı künü Yevgeniya Korolöva tatasınen bağlanıp, aqşam onı azat eteceklerini bildirdi.
Avgustnıñ 24-de «Krımskiy telegraf» gazetasınıñ mühbiri neşirniñ eki hadimi – mühbir Yevgeniya Korolöva ve fotoressam Maksim Vasilenkonıñ Donetsk civarındaki arbiy areketler yerinde ğayıp oluvı aqqında bildirdi.
Gazeta saytındaki malümatqa köre, jurnalistlerni «Pravıy sektor» ukrain birleşmesiniñ vekilleri yaqaladılar. Lâkin «Pravıy sektor» matbuat kâtibi Ukraina şarqında teşkilât tarafından nezaret etilgen kiriş noqtalarında bir de bir yaqalanğan jurnalist, şu cümleden Qırımdan olmağanını bildirdi.


text:
Kšp qirliq vä bir sirliq ädip/ (Kšrnäklik alim Munir Erzin — 90 yaşta)/Uyğurşunaslar arisida Munir İbragim oğli Erzinniŋ orni alahidä. U uyğur keŋäş mätbuati tarihiğa munasivätlik uyğurşunasliqniŋ çoŋ bir sahasidiki «däsläpki qaliğaç». «Uyğur sovet mätbuatiniŋ tarihi» däp atalğan uniŋ däsläpki kitavi 1980-jili näşirdin çiqqan. Mäzkür kitap asasida alim 1983-jili Qazaq SSR Pänlär akademiyasi Çoqan Valihanov namidiki tarih, arheologiya vä etnografiya institutida namzatliq dissertatsiyasini himayä qildi. Ändi 1988-jili bolsa, toluqturulğan mäzkür kitap «Stanovlenie i razvitie uygurskoy sovetskoy peçati» nami bilän Qazaq SSR pänlär akademiyasi Uyğurşunasliq instituti paaliyitini başliğan däsläpki jillarda yoruq kšrdi.
Bu kitap ilmiy җamaätçilikniŋ diqqitini җälip qildi. Çünki kitapta Yättisuda vä keyiniräk Keŋäş İttipaqida, şundaqla uyğurlarniŋ tarihiy Vätinidä uyğur mätbuatiniŋ şäkilliniş җäriyani kšrsitildi. M.Erzinniŋ yänä bir çoŋ ämgigi, u yazma mänbälärni tählil qiliş asasida Şärqiy Türkstandiki mätbääçilik sän°itiniŋ miŋjilliq tarihqa egä ekänligini dälillidi. Moşu kämgiçä uyğurlarniŋ HH äsirdiki tarihiğa beğişlanğan härqandaq kitap Munir Erzinniŋ tätqiqatlirini mänbä süpitidä kšrsätmäy yezilmaydu.
M.Erzinniŋ uyğur mätbuatiniŋ tarihiğa qiziqişi täsadipi ämäs. Çünki u šzi tuğulup šskän Şärqiy Türkstanda mätbuat sahasida helä jil işligändin keyin ilim-pängä käldi.
Munir Erzin 1927-jili 27-oktyabr'dä Altay vilayitiniŋ Burçum şähiridä tuğulğan. Moşu yärdä qazaq tilida mäktäpni tamamlap, Ürümçidiki pedagogika institutida hitay tili fakul'tetida bilim alidu. Şu päytlär, yäni 1940-jillar, tarihiy vaqiälärgä tolup-taşqan dävir edi. Şärqiy Türkstanniŋ üç vilayitidä – İli, Tarbağatay vä Altayda milliy-azatliq härikiti başlinip, Ğulҗa şähirini märkäz qilğan Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti täşkil qilinidu. Ädip institutni tamamliğan päyttä Şinҗaŋda koalitsiyalik hakimiyät işini başlaydu. Uniŋ tärkivigä üç vilayätniŋ väkillirimu kirgüzülgän edi. 1947-jili M.Erzin šziniŋ paaliyitini Ähmätҗan Qasimiy rähbärligidiki üç vilayät inqilavi täripidin çiqirilğan «Şinҗaŋ gezitidä» başlaydu.
Uyğur tili şu päytlärdä Şinҗaŋdiki musulman häliqliri arisida millätlärara munasivät tili süpitidä käŋ qollinilatti. Til üginişkä qabiliyiti bar yaş jurnalistqa uyğur tilida çiqivatqan gezitta işläş qiyin bolmidi. «Şinҗaŋ gezitidiki» iş-paaliyitigä munasivätlik M.Erzin şu dävirdiki säyasiy ärbaplar bilän nurğun arilişidu. Şularniŋ arisida gezitniŋ ideologiyalik yšnilişigä җavap beridiğan İli hakimiyitiniŋ väkili Tursun İsrayilovmu bolğan. Munir Erzin şundaqla uyğur geziti redaktsiyagä işqa täklip qilğan Uyğur Sayraminimu illiq sezimlär ilkidä äsläydu.
Koalitsiyalik hškümät tarqitilğandin keyin M.Erzin Ğulҗa şähirigä qaytip kelidu. Bu yärdä u «İnqilaviy Şärqiy Türkstan» gezitida işläşkä başlaydu. Kommunistlar kälgändin keyin (1950-j.) gezitniŋ nami «İli geziti» däp šzgärtilidu. Moşu gezitta M.Erzin Keŋäş İttipaqiğa kšçüp çiqqiçä, yäni 1955-jilğiçä işläydu. Täkitläş lazimki, Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti dävridiki M.Erzinniŋ jurnalistik paaliyitini yaponiyalik Naoko Midzutani tätqiq qildi häm Yaponiya gezitlirida bu häqqidä maqalilarni elan qildi.
Alim Almutida, «Kommunizm tuği» gezitida šziniŋ jurnalistik paaliyitini davamlaşturdi. 1967-jili u Qazaq SSR Pänlär akademiyasi Uyğurşunasliq sektoriğa işqa yštkilidu. Bu yärdä u hitay tilini bilidiğan birdin-bir mutähässis edi. Moşu yärdä işläp jürüp, Qazaq dšlät universitetiniŋ tarih fakul'tetini sirttin oqup tamamlaydu. Äynä şuniŋdin keyin M.Erzinniŋ iş-paaliyiti däsläp Tillar instituti yenidiki Uyğurşunasliq bšlümidä, keyiniräk Uyğurşunasliq institutida (1986 – 1996) davamlaşti. Moşu jillar җäriyanida u tarih bšlümidiki barliq ilmiy layihilärgä qatnaşti. Äynä şu layihilärniŋ biri —«Uyğurlarniŋ qisqa tarihi» kollektivliq monografiyasidiki uyğurlarniŋ moŋğollar dävridiki tarihiğa beğişlanğan bšlümi M.Erzinniŋ qälimigä mänsüp.
Alim şundaqla šziniŋ milliti, yäni tatar hälqiniŋ vä duniyadiki barliq tatar җamaätçiliginiŋ tarihiğa nahayiti qiziqidu. Şähsän uniŋ täğdirimu Şärqiy Türkstandiki tatarlarniŋ tarihini äkis ättüridu. Mälumki, HİH äsirniŋ ahiri HH äsirniŋ başlirida Şärqiy Türkstanda tatar җamaätçiligi şäkillängän. Biraq 1950-jilliri nurğunliğan tatarlar çät ällärgä, birinçi novättä, Keŋäş İttipaqiğa kšçüp kätkän. Şärqiy Türkstandiki tatarlarniŋ tarihini M.Erzin šziniŋ ailisiniŋ misalida «Tropoyu predkov» (2005-j.) degän kitavida kšrsitidu.
İlgiri tarih pänidä «qedimiy tatarlar moŋğol tilliq häliq bolğan» degän pikir qeliplaşqan. Bu pikir rus vä keŋäş ilim-pänidimu «Tatar-moŋğol täҗavuzi» däp kšrsitilgän. Sävävi, qedimiy tatarlarniŋ moŋğollardin kelip çiqişi keŋäş dävriniŋ ideologiyalik kšzqarişiğa muvapiq kelätti. Çünki tarihçilar Povolj'ya tatarlirini yärlik (avtohtonluq) däp kšrsitätti. Näq şu päyttä «Bolğar näzäriyäsi» däp atalmiş ideya ammibapliqqa aylanğan edi. Moşu ideyagä muvapiq, «hazirqi tatarlar Volgida šz dšlitini qurğan türkiytilliq bolğarlarniŋ äҗdatliri» däp kšrsitilätti. Demäk, hazirqi tatarlarniŋ Märkiziy Aziyadä yaşiğan qedimiy tatarlarğa heçqandaq munasiviti yoq däp etirap qilinatti. M.Erzin tatarlarniŋ tarihini tätqiq qilişta härtäräplimä yandişişniŋ muhimliğini dälillidi. U Märkiziy Aziyadiki türkiytilliq tatarlar hazirqi tatarlarniŋ kelip çiqişi vä etnikiliq tarihida muhim rol' oyniğanliğini kšrsätti. Märkiziy Aziyadiki tatarlarniŋ tarihi boyiçä hitay mänbäliriniŋ mälumatlirini topliğan alim 2012-jili «Gasırlar sere. Taynı vekov» namliq monografiyasini näşirdin çiqardi. Bu kitapniŋ alahidiligi, u yärdä kštirilgän mäsililärniŋ härhilliği, yäni qedimiy tatarlarniŋ vä Turpan dšlitidiki ottura äsirlärdiki uyğur mätbääçiligi tarihi vä Qazaqstandiki tatar diasporisiniŋ mäsililiri kšrsitilgän. Uniŋ novättiki, 2015-jili yoruq kšrgän «İz glubinı Evrazii» namliq kitavida Yaponiyadiki vä Manҗuriyadiki tatarlarniŋ tarihi tätqiq qilinğan. Qoşumçä qilsaq, qedimiy uyğur tiliniŋ mutähässisi Yüsüp Has haҗipniŋ «Qutadğu bilik» kitaviniŋ üç variantini Türkiyadä näşir qildurğan türkşunas alim Raşid Arat Manҗuriyadä tuğulğan. Bu kitapta qedimiy uyğurlarniŋ tarihimu eytilidu. Biz juqurida täkitligän Munir Erzinniŋ ikki kitavida uyğurşunasliq mavzusimu alahidä orunni egiläydu. Moşu yärdä jurnalist Yadikar Sabitovniŋ Munir Erzinni «tatar vä uyğur hälqi arisidiki kšrük» däp atiğanliğini täkitligän orunluq.
Päqät šziniŋ millitini sšygän adämla başqa millätkä hšrmät bilän qaraydu, yahşi kšridu. M.Erzin ahirqi jillarda šziniŋ tarihiy vätini – Tatarstan bilän yahşi munasivätlärni ornatti häm bu mämlikättimu abroyi juquri. U Tatarstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi, jurnalistlar arisida štidiğan «Hrustal'noe pero» konkursiniŋ «Tuğan el» nominatsiyasi boyiçä laureat ataldi. 2005-jili Qazan şähiriniŋ miŋ jilliğini nişanlaş täntänisigä täklip qilindi. M.Erzin 2012- vä 2017-jilliri štkän tatarlarniŋ duniyaviy kongressiniŋ pähriy qatnaşquçisi. U şundaqla Qazaqstandiki tatar җamaätçiliginiŋ җämiyätlik işliriğimu paal qatnişivatidu. Alim Almuta şähärlik tatar milliy mädäniyät märkizi başqarmisiniŋ äzasi.
Bu künlärdä 90 yaşqa kirivatqan Munir İbrahim oğli Qazaqstanda, Tatarstanda vä uyğurlarniŋ tarihiy Vätinidä tonulğan alim vä jurnalist. Uniŋ qälimigä on monografiya, uyğur vä tatar hälqiniŋ mädäniyiti häm tarihiğa beğişlanğan nurğunliğan maqalilar mänsüp. Älvättä, bu utuqlarğa alim šziniŋ ailisi, šmürlük җüpti Gülbanu hädä, qizliri Gülmira vä Zulfiyaniŋ qollap-quvätlişi tüpäyli yätti. hazir bolsa, Zarif, Daniyar vä Häyrinisa isimliq nävriliriniŋ qiziğini kšrüp yaşimaqta.
Ablähät KAMALOV, tarih pänliriniŋ doktori, professor.


text:
"Forbes Kazakhstan" basılımı Qazaqstandağı eñ bay 50 käsipkerdiñ tizimin jarïyaladı.
Reytïng avtorlarınıñ aytwınşa, qazaqstandıq käsipkerlerdiñ baylığı soñğı bes jılda alğaş ret qısqarğan. Bul körsetkiş bıltır 25,519 mïllïard dollar bolsa, bïıl 21,652 mïllïard dollarğa deyin tüsti.
Tizimde Bolat Ötemuratov burınğıday köş bastap tur. Onıñ baylığı 2,4 mïllïard dollarğa bağalandı. Ekinşi orındı Tïmwr Qulıbaev jäne Dïnara Qulıbaeva aldı. Olardıñ ärqaysısınıñ baylığı 2,1 mïllïard dollarğa bağalandı. Eñ bay qazaqstandıqtardıñ tiziminde törtinşi orında 1,8 mïllïard dollar baylıqpen Älidjan Ïbragïmov tur. Ayta keteyik, Keñes Raqışev 718 mïllïon dollar baylıqpen jetinşi orındı aldı.
Derekközi: tengrinews.kz
Kommentarïï


text:
Rusiye tarih cemiyeti Qırım tarihı boyunca yañı ilmiy işni yazmağa başladı. Bu leyha üzerinde işke Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğınıñ hadimleri de celp etilecek. Bunı qoruq müdiri Elmira Ablâlimova 2014 senesi dekabr 5-te Bağçasaraydaki matbuat konferentsiyasında bildirdi.
«Rusiye tarih cemiyetiniñ toplaşuvı olıp keçti, men de davet etilgen edim. Men dedim ki, bu iş yañı sualler doğurmamaq kerek, ve bar olğan suallerni yoq etmek kerek. Çünki qırımtatarlar Vozgrin yazğan kitapqa esaslanalar. Qırımnıñ diger ealisi başqa tarihqa esaslana. Eq müimi şu ki, yañı iş farqlı millet ve dir vekilleri yaşağan regionda bizim farqlarımıznı degil de, aynı taraflarımıznı tapmaq kerek», – dep qayd etti Ablâlimova.
Müdirniñ aytqanına köre, ilmiy iş üzerinde qoruq hadimleri de çalışacaq. Lâkin olarnıñ mevzuları daa belli degil.
«Belki de, Qırım hanlığı zamanı, belki de, Gasprinskiy zamanı olacaq», – dedi Ablâlimova.
Onıñ malümatına köre, Qırımnıñ yañı tarihı Rusiye ilmiy-gumanitar fonduna berilgen devlet grantı sermiyasına üç sene devamında azırlanacaq.
Bu sene noyabr ayınıñ soñunda Qırım akimiyeti Rusiye arbiy-tarihiy cemiyeti neşir etken «Qırım tarihı» kitabını taqdim etti. Yarımada akimiyeti onı «ilk ve kerçek» dep adladı.
«Böyle bir kitap olmaq kerek. Bir çoq qırımlı da qoşulğan Rusiye alimleriniñ bu işi Qırım tarihımıznıñ kerçek saifelerini aydınlatmaq kerek», – dep ayttı Qırımnıñ baş naziri Sergey Aksönov.
«Qırım tarihı» kitabında soñki seneniñ yarımadada olıp keçken adise-vaqiaları da mevcut. Kitapnıñ bab adları içindeki malümat kerçek olğanında şübelenmege mecbur ete. Meselâ, «Kiyevniñ baş ağrısı. Qırım Ukraina terkibinde (1991–2014)» ya da «Qırım üzerinde kene de Georgiy renkleri. Qırımnıñ Rusiyege qoşulması».


text:
Halqara teşkilâtlarnıñ temsilcileri Rusiye Federatsiyasınıñ akimiyetine muracaat emtegence, siyasiy mabüsler serbest bıraqılmaz. Bu fikirni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde «Ukrainskaya pravda» neşiriniñ baş muarriri Sevgil Musayeva-Borovik bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Qırımnıñ iqtisadiy, erzaq ve energetik qamaçavından siyasiy mabüslerni azat etmezler.
«Halqara şerik, nasıldır bir teşkilâtlar tarafından bu aqta rica olmasa, Rusiye cemaat tesiri, qamaçav tesiri altında alıp er kesni azat etecegini tüşünmeyim», – dey Musayeva-Borovik.
Amma vatandaşlıq aktsiyası bu meselege halqara nezaretçi ve teşkilâtlarnıñ diqqatını celp eter, dep tüşüne Musayeva-Borovik.
«Bu areketlerge halqara teşkilâtlar, halqara yetekçilerniñ cevabı olur dep ümüt etem, şu cümleden Qırımda elektrik energiyasınıñ söndürilmesine de. Adetiy bir şey degildir. Bir afta evelsi Brükselde edik, bunı anda da muzakere eteler… Diplomatlar bu vaziyet aqqında bile, soraylar ve bunıñ ne sebepten olğanını añlaylar», – dey jurnalist.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımda cuma künü Rusiyeden daa 300 generatornıñ kelmesini bekleyler. Bu afta andan endi o qadar generator ketirilgen edi.
Rusiye akimiyeti qırımlı Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenkonı Rusiyede yasaqlanğan «Pravıy setkor»nıñ teşkil etüvinde, «Qırım Rusiye cemiyeti» ve Aqmescitte «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ ofislerini ateşke berüvde ve Lenin abidesiniñ patlavını azırlavında qabaatlay. Sentsov ve Kolçenko 20 ve 10 yıllıq apis cezasına maküm etilgen, ekisi de qaabatlarnı red ete. Bu iş boyunca Rusiye mahsus hızmetleri tarafından Gennadiy Afanasyev ve Aleksey Çirniy de Rusiyede yaqalanğan.
Bunıñ ile Nadejda Savçenko, Nikolay Karpük, Stanislav Klih, Sergey Litvinov, Valentin Vıgivskiy ve Yuriy Soloşenko siyasiy mabüsler olaraq tanıla.
Qırımda «fevral 26 işi» boyunca Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, dört çağına yetmegen balanıñ babası Ali Asanov ve Mustafa Degermenci yaqalanğanlar.


text:
Energoresurslarnı iqtisat emtek maqsadı ile «Gorsvet» Aqmescitniñ tış ağlarınıñ söndürüv cedveline keçe.
Bunı Qırım «ükümeti»niñ saytında bildireler.
Tış ağlarnı yerli vaqıt boyunca 23:00-5:30 saatler arasında söndürecekler.
2014 senesi mart ayında Rusiye tarafından Qırım işğal etilgeninden soñ yarımadanıñ elektrotemini, hususan küz-qış mevsimleri, beterleşti. Dekabr ayında, Qırım bir qaç kere bütünley yarıqsız qalğan edi.
2014 senesiniñ soñunda Ukraina energetika ve kömür sanayi naziri Volodımır Demçişin 2015 senesi yanvar ayından Ukraina vaqtınca işğal etilgen Qırımğa elektroenergiyanı 98,8 kapik fiyatı ile berecegini bildirgen edi.


text:
Ïlan Şor Orgeev qalasında ötken saylawda 60 payız dawıs jïnap jeñiske jetti. Ol: «Qala xalqı öz tañdawların jasadı. Mağan senim artıp, dawıs bergen saylawşılarıma alğıs bildiremin», – dep öziniñ facebook älewmettik jelisindegi jeke paraqşasına jazdı. Ayta keteyik, keşe Moldovada jergilikti bïlik üşin sayasï nawqan ötken bolatın. Ortalıq saylaw komïssïyasınıñ taratqan mälimetine süyensek, saylawğa eldiñ 48,9 payızı, yağnï, 1 384 641 saylawşı qatısqan. Al awdan, qala meri üşin talasqa 898 ümitker tirkelgen.
Derekközi: egemen.kz
Kommentarïï


text:
Afrinda uramğa Ärdoğan iseme birelde
Afrin töbägendä qayber prospektlarğa “Räcäp Tayyip Ärdoğan” häm “Zäytün botağı” şikelle isemnär birelde
Süriyädä Törkiyä qorallı köçläre häm Bäysez Süriyä armiyäse tarafınnan terrorçılardan çistartılğan Afrin töbägendä qayber prospektlarğa “Räcäp Tayyip Ärdoğan” häm “Zäytün botağı” şikelle isemnär birelde.
Afrin cirle parlamentı, şulay itep, töbäk märkäzendäğe qayber uramnarnıñ atamaların üzgärtte. Timerçe Kava prospektı - “Zäytün botağı”na äwerelde, Näwrüz bul’varına - Ğosmanlı çorındağı Misır häm Süriyä soltanı bulğan Sälaxetdin Äyyüp iseme birelde, Xökümät binası prospektın isä “Räcäp Tayyip Ärdoğan” prospektı dip üzgärttelär.
Afrinda iminlekne nığıtu çaraları äle dä däwam itä. Belgeçlär basular häm yul qırıylarına terrorçılar tarafınnan quyılğan şartlatuçılarnı detektorlar belän tabıp yuqqa çığara. Törkiyä qorallı köçläre töbäktä yul yasaw, çüp-çardan çistartu, tirä-yaq möxitne tözekländerü êşlärennän tış gadi xalıqqa sälamätlek saqlaw xezmäten dä kürsätä.


text:
İşğal etilgen Qırım akimiyeti, rusiyelilerge ait olmağan şeylerni qabul etmegenini, qırımtatarlarğa nisbeten munasebetinde kösterdi.
Bunı Fokus neşirine qırımtatar milliy Meclis reisi Refat Çubarov bildirdi.
Meclis başınıñ fikrine köre, halqara uquqlarına ve atta Rusiye qanunlarına binayen, Qırımda insanlarnıñ sayısı bütünley körmemezlikke urula.
«Bu akimiyet içün «üç til» degeni yalıñız rus tiliniñ qullanuvını belgiley. Em de devlet idare organlarında qırımtatarlarnıñ temsilligi yalan olğanını da bilemiz»,– dedi Çubarov.
Onıñ sözlerine köre, Moskvanıñ qırımtatarlarğa olğan «kefaletler»inden Meclis böyle bir neticeni çıqardı, yani «Devlet şurası»nıñ 75 deputatından 15 insan çoqmandatlı qırımtatar bölüginde saylanılmaq kerek edi.
«1994 senesi ukrain mustaqilligi şaraitlerinde bir kere endi böyle bir şeyge rastkelgen edik. Amma soñra Yuqarı Şura bunı lâğu etti. İşğalci akimiyet de bu qaideni qabul etmedi. Şunıñ içün biz olarnı teşkerip baqtıq ve şovinizm ile hasta olğanlarını añladıq, rusiyelilerge ait olmağan er şeyni nefret eteler», – dedi Çubarov.
O şunı da qayd etti ki,qırımtatarlarğa şimdi yarımadanıñ yerli akimiyeti ep basımnı köstermekte. Qırımdaki vaziyetni Çubarov 1937 senesi olğan ayırımlar ile qıyasladı.
«Bugün Qırım 1937 senesi olğan ayırımlarğa qayttı. Er keske bir kün kele bileler. Eger de insan özüni iç bir ceetten köstermese bile, onıñ adını birev ayta bile», – dedi o.
BMTnıñ Ukrainada insan aqları aqqında soñki arizasında Qırımda vaziyet ep kerginleşkeni, hususan qırımtatarlarğa qarşi basqı yapılğanı bildirile.


text:
20 Temmuz 2011 Çarşamba
Germaniya kütüphanelerinde Qırım ile bağlı bazı malümatlar
Temmuz 20, 2011 Kerimov İsmail, Muzey No comments
I
(Halle kütüphanesi)
Soñ 10-15 yıl içinde halqara ilim ve medeniet fondlarınıñ hafif bir maddiy yardımı neticesinde bazı ziyalılarımız, ve şu cumlede alimlerimiz, çetellerge çıqıp halqara forum ve ilmiy konferentsiyalarda iştirak etip, çare bulundığı zaman, o erdeki arhiv ve kütüphanelerde çoq qısqa muddet çalışıp qaytmaqtalar. İşbu çalışma imkânietleri sistematikve devamlı olmasa da (çünki bularnıñ iç birisi Ukraina devleti ve kendimiz ile bağlı degildir), bazı başlanğıç neticeler bermekteler.
Bugünde «Qırımtatar tili ve edebiyatı» mutehassıslığını qazanmaq esnasında mezkür neticelerniñ, yani toplanğan materiallarnıñ, ayrıca emieti ve qıymeti bardır.
Bundan bir qaç sene evel Isveç (Şvetsiya) devlet arhivinde Qırım hanlığı ile bağlı materiallar aqqında haber bergen edik [1].
Bu maqalemizde Germaniyanıñ bazı kütüphanelerinde rastladığımız Qırım ile alyaqadar olğan bazı malümatlarnı açıqlaycaqmız. Galle kütüphanesinde 2006 senesi yanvar 16 ve 17-de çalışmağa çare bulunğan edi. Birincide, kütüphaneniñ kerekli kataloglarını baqıp çıqtıq. Kataloglarda em eski, em de soñ vaqıtları çıqqan kitaplarnıñ sırası bulunmaqtadır.
Amma bu parçamızda soñ devirde çıqqan ve belli olğan kitaplarnıñ cedvelini kosbtermeyip, çoqusı eskide neşir etilgen ve az belli olğan yahut milliy ilmiy edebiyatımızda iç de kosbterilmegen kitap ve maqalelerniñ cedvelini berip, olarğa alyaqalı izaat ve qoşmalarnı bermege areket ettik.
1. Chez les Tatars de Crimee: souvenirs d’une mission / Baron Joseph de Baye
Auteur(s): Baye, J. (Joseph) (1853 – 1931; baron de)
Date(s): 1906
Editeur(s):
: Nilsson Paris
Description: 47 p.: ill., portr.; in-80
[Qırımtatarları arasında: bir kezinti aqqında hatıra / Baron Jozef de Bay
Muellifi: Bay, J. (Jozef) (1853 - 1931; baron de
Neşir tarihi: 1906
Naşri: Parij: Nilson
Içinde: 47 resim, fotolar bulunmaqta].
Baron de Bay 1905 senesi Qırımda seyahatta bulunğan vaqıtte, I. Gasprinskiy o
aqqında cemaatqa haber berip, «Terciman»nıñ rusça qısmında boyle yazğan edi: «Po Krımu teperb ekskursiruet izvestnıy frantsuzskiy pisatel i etnograf baron de Bay. On uje posetil Bahçisaray i dumaet pobıvat v Evpatorii, Yalte, Feodosii i drugih mestah Krıma, i jelaet izuçit bıt i polojenie krımskih tatar. Baron de Bay uje horoşo znakom s azerbaycanskimi tatarami, o koih pisal i çital lektsii v Parije, poseщal takje i Volgu i berega Irtışa, interesuyas bıtom musulman. Baron oçen raspolojen k tataram i osobenno interesuetsya ih legendami, poeziey i osobennostyami bıta. Davaya zametku, mı prosim naşih çitateley, esli pridetsya im vstretitb uçenogo frantsuzskogo gostya, davat emu svedeniya, kotorıe ego interesuyut» [2].
Ekinci yılı baron de Bay Parij universitetleriniñ birisinde Qırım ve qırımlarle bağlı lektsiyalar keçire. Bu aqqında I. Gasprinskiy boyle haber bere:
«Parijden aldığımız bir mektüpte işbu mart 3-te Parijin ilmu-r-ruh mekteb-i aliesiniñ buük dershanesinde buük bir meclis-i ilmie vuqu olduğı haber verilmiştir. Keçen sene Qırımı ziyaret itmiş malüm fransız seyyahı baron de Bay cenapları bu meclisi davet iderek, Qırım musulmanları haqqında qızıqlı malümatlar vermiş. Baron de Bay basiretli, mulyahazalı bir adamdır. Bunuñ ile beraber musulmanları sever, dost kibi nazar ider. Qırımda aldığı resim ve şekilleri dahi fener-i mahsus ile hazır olanlara kosbtermiştir. Fransız alimleri ve alimeleri Qırım ve Qırım musulmanları haqqında işittikleri haberlerden ziyade memnun olaraq seyyaha büyük bir teşekkürler bildirmiştirler. Her ne vaqıt Rusiee kelirse, her tarafta musulmanların maqbul musafiri olacağına şubhe ëqtur» [3].
Bundan soñra, «Terciman» nomerleriniñ birisinde Qırım ile bağlı kitap cedvelini bergende, I. Gasprinskiy baron de Baynıñ Parijde çıqqan kitabını da mezkür cedvelge kirsete [4].
2. Gesänge russisher Kriegsgefangener / aufgenommen u. hrsg. von Robert Lach Bd. 2, Abt. 1: Turktatarische Völker: krimtatarische Gesänge / Transkr. und Übers. Von Herbert Jansky.- Wien [u.a.]: Hölder- Pichler-Tempsky, 1930.- 187 S.
(Mitteilung der Phonogrammarchivs-Kommission; 61).- (Sitzungsberichte / Österreichishe Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische Klasse; Bd. 211, Abh. 3)
[Rus cenk ğalipleriniñ türküleri / Robert Lah tarafından yazılıp alındı ve taqdim etildi. Tom 2, qısım 1: türk-tatar halqları: qırımtatar türküleri / Transkriptsiya ve tercimesi Gerbert Yanskiy (Vena) ve dig.: Hëlder-Pihler-Tempskiy, 1930.- 187 s. Fonogrammalar arhivi komissiyasınıñ haberleri; 61.- Avstriya Ilimler Akademiyasınıñ toplaşuvındaki çıqışlardan, tarih-felsefe bolügi; Tom 211, bolüm 3].
1930-ncı seneleri professor Gerbert Yanskiy Vena universitetinde Qırım edebiyatı ile bağlı lektsiyalar oquğanı ve «Emel» dergisi ile alyaqadar olğanı aqqında o vaqıt çoq meraqlı haber basılğan edi. Bu erde haberniñ tolu şeklini misal olaraq beremiz. (Arab urufatından transliteratsiyasını yapıp añlaşılmağan sëzlerniñ izaatlarını qavuslar içine aldıq – I.K.): «Viyane (Vena) darulfununınıñ edebiyat fakultesiniñ türk dilleri şubesinde professorlıq yapan ve bu sahada buük şuhret qazanan pek muhterem professor, doktor Herbert Yanskiy talebesine Qırım-türk edebiyatı haqqında ders vermekte ve umumrusie mahkümi (olan) türklerin edebiy ve milliy neşriyatıle çoq yaqından alyaqadar olmaqtadır. Bundan bir qaç vaqıt evvel talebesinden iki genç-i müteberandan «Qırım şiirleri» [5] ile «Sağış»ı [6] istemiş ve kendilerine heman konderilmişti. Bu kere samimiy türk muhibi (sevdası) professor YAnskiy cenablarından kelen pek qıymetli ve iltifatlı (goñül alıcı) bir mektübini aynen basıürız:
Viyane, 30 qanun-ı evvel (yanvar).
Kostence «Emel» mecmuası idare-i muhteremesi. Efendim! Bir qaç aydan beri qıymetli mecmuañızı bana kondermek lütfunda bulundığıñızdan dolayı, size eñ samimiy teşekkürlerimni arz iderim. Benim kibi sadıq bir türk muhibi (sevdası) ve hat-ı hayatınıñ… muhim bir qısmını türklük haqqında ilmiy tedqiqatlara hasr itmiş bulunan ve bu itibarle butün türk alemindeki edebiy, içtimaiy ve siyasiy cerbyanları buük bir alyaqa ve diqqat ile taqip itmekte olan kimseler içün Qırım türkleri ve edebiyatı haqqında tafsilyatlı malümat veren ekyane organ olan mecmuañızı minnetdarlıqnen oqumaq imkânı bulmanıñ ne qadar qıymetli olduğını ayrıca sëylemege lüzüm ëqtur, zan iderim. Mecmuañızın mundericesinden istifade iderek, Viyane universitetindeki dersler muddetinde Qırım türklerinden ve onların tarih ve edebiyatından uzun-uzadie bahs ittim ve talebeme muasır (zemaneviy) ve eski Qırım şairleriniñ eñ guzel şiirlerinden bir çoqlarını oquttım. Bu suretle Qırım edebiyatını tedqiq idup sevmege sevq idilen talebeden bizzat sizlere muracaat iderek, kendisi ve arqadaşları içün «Qırım şiirleri» nam guzel kitabıñızın konderilmesini rica itmişti. Çalışqan gençin iltimasını isaf eyledigiñiz (erine ketirdigiñiz) içün size ayrıca teşekkür iderim. Milliy yoluñızda siziñle teşrik-i-mesayi (işbirligi) itmegi kendime şeref sayarım. Yılbaşı munasebetile sizleri ve butün Qırımlıları hararetle tebrik eyler, muvaffaqietler temini ile selyam ve üksek sayğılarımın qabulını rica eylerim, efendim.
Doktor Herbert Yanskiy» [7].
3. Hammer-Purgstal, Josef von:
Geschichte der Chane der Krim unter osmanischer Herrschaft: Aus türkischen Quellen zusammengetragen mit der Zugabe eines Gasels Sihahingerais als Anhang zur Geschichte des Osmanischen Reichs / Hammer-Purgstall.- Wien, 1856.- 258 S.
8. (mit 1 photogr. Tafel)
[Hammer-Purgştal, Ëzef fon:
Osmanlı nezaretinde bulunğan Qırım hanlarınıñ tarihı: Türkiy menbalardan terkip etildi. Şahin Giraynıñ bir ğazeli qoşulması ile.
Osmanlı tarihınıñ bir dalı sıfatında / Hammer-Purgştal.- Vena, 1856.- 258 s. 8. Içinde bir foto bulunmaqta].
4. Muralt, Edward von:
Merk würdigkeiten aus der karaitischen literatur / von Edward von Muralt (Aus der Kaiserl. Öffentl. Bibliothek).-St. Petersburg: Kaiserl. Akad. d. Wiss., 1858.- 9 S.
[Muralt, Edvard fon:
Qaray edebiyatından acayibat / Edvard Muralttan (Imperatorlıq içtimaiy kütüphanesinden).- Sankt Peterburg: Imperatorlıq Ilimler Akademiyası, 1858.- 9 s.]
5. Grzegorzewskiy, Johann von:
Ein türk-tatarischer Dialekt in Galizien: Vokalharmonie in den entlehnten Wörtern der karaitischen Sprache in Halicz / von Johann v. Halicz.- Wien: Gerold, 1903.- 80 S.
(Sitzungsberichte / Kaiserliche Akademie der Wissenschaften in Wien: Philosophisch-historische Classe; Bd. 146, Abh. 1)
[ Gjegorjevskiy, Ëhan fon:
Galitsiyadaki bir türk-tatar şivesi: Galitsiyada qaraim tilinden alınma sëzlerniñ vokal singarmonizmi / fon Ëhan. Galitsiya.- Vena: Gerold, 1903.- 80 s. Vena Qıral Ilimler Akademiyasınıñ toplaşuvındaki çıqışlardan. Tarih-felsefe bolügi; tom 146, bolüm 1].
6. Festschrift Georg Jacob zum siebzigsten Geburtstag 26. Mai 1932 gewidmet von Freunden und Schülern / hrsg. von Theodor Menzel.- Leipzig: Harrassowitz, 1932.- VIII, 381 S.: III. Rupka I.J. Briefwechsel der Hohen Pforte mit den Krimchanen im 2 Bande von Feriduns ‚“Munšeat“.- “Festschrift Georg Jakob“, S. 241 – 269.
[Georg YAkobnıñ 70-yıllıq übileyine bağışlana. Dostları ve talebelerinden. Naşiri: Teodor Menzel.- Leyptsig: Harrassovits, 1932.- VIII, 381 S.: III. Rıbka I.YA. Osmanlı Taht-ı-aliesiniñ Qırım hanları ile yazışmaları, Feridunnıñ «Munşeat» cıyıntığınıñ 2-ci tomunda.- Georg YAkobnıñ übileyi, S. 241 - 269].
7. Matuz, Josef.
Krimtatarische Urkunden im Reichsarchiv zu Kopenhagen: mit historisch-diplomatischen und sprachlichen Untersuchungen / Josef Matuz.- Freiburg im Breisgau: K. Schwarz, 1976.- 348, XXX S.: facsims.;
21 cm (Islamkundliche Untersuchungen; Bd. 37)
Bibliography: p. 315 – 324.
[Matuz, Ëzef.
Kopengagen Qıral arhivinde qırımtatar vesiqaları: tarih-diplomatik ve til araştırmaları / Ëzef Matuz.- Freyburg Breysgauda: K. Şvarts, 1976.- 348, XXX S.: faksimile; 21 sm. (Islyamşınaslıq araştırmaları; tom 37)
Bibliografiya: S. 315 - 324].
Qullanılğan edebiyat
1. Kerimov I.A. Isveç (Şvetsiya) arhivlerinde Qırım ile bağlı bazı vesiqalar // Yıldız.- 2004.- № 1.- S. 106 – 113; 2005.- № 2.- S. 140 – 149.
2. Gasprinskiy I. Baron de-Bay. Frantsuzskiy pisatel, etnograf v Krımu // Terciman.- 1905.- 30 avgusta.
3. Gasprinskiy I. Parijde Qırım musulmanları // Terciman.- 1906.- mart 17.
4. Baron de-Bay. Qırım tatarları yanında. Parij.- 1906. (Fransız tilinde).
5. Qırım şiirleri. Edebiy cıyıntıq. (Cafer Seydametniñ kiriş sëzü ve A. Giraybaynıñ qırımtatar edebiyatınıñ tarihına bağışlanğan parçası ile).- Kosbtence.- 1935.- 96 s.
6. Niyaziy M. «Sağış» («Asretlik»). Şiirler toplamı.- Pazarçıq.-1931.
7. Prof. Yanskiyniñ qıymetli mektübi // Emel.- 1937.- № 2.- S. 17-18.
II
(Berlin devlet kütüphanesi)
Berlin devlet kütüphanesinde (Staatsbibliothek zu Berlin), umumen alğanda, bir qaç afta çalışmağa fursat bulğan edim. Zemaneviy alında işbu kütüphane eki muhteşem binadan ibarettir. Birisi Berlinniñ ğarp qısmında (eski FRG qısmında), digeri de şarqta (eski GDR qısmında, Gumbolt universitetiniñ yanında) bulunmaqtalar. Er ekisi de soñ derece buük, zengin ve muhteşemdirler. Uç qatlı ğarp binasınıñ zalları boüna qararnen 180-200 ve enine 80-100 metrdir. Içinde aşhaneler, sıcaq-suvuq suvlu, şingen sabunlı, elbezli bedava tualetler, çalışmaq içün bedava kompbüterler, elektron kataloglardan bedava çıqartmalar («raspeçatkalar») ve biñ-bir türlü diger levazımat teminlengen. Entsiklopediyalar, luğatlar, katalog ve bibliografiya kitapları, çeşit haberlikler (spravoçnikler) zallarnıñ ortasında açıqta serbest (sımarışsız qullanmaq içün) turmaqtalar. Ërultmağan mahsus yarıyımşaq kurbsüler, çalışmaq içün uyğun masalar, uzerlerinde individual lampalar bulunmaqta. Oqumaq içün evge alınğan edebiyat mahsus operatorlar tarafından kompbüterlerde qayd etile. Alınğan edebiyatnı qaytarmaq içün mıtlaq saibiniñ kelmesi şart degil. Kim olsa-olsun, sizin adıñızdan edebiyatnı qaytarıp talon ala bile.
Kütüphanede millionlarnen kitap, şu cumlede biñlernen inkunabulalar (çoq eski neşirler), ve biñlernen gazet ve jurnallardan ğayrı, muzıka eserleri, tasviriy sanat eserleri, haritalar, elyazmalar, mikrofilmler, fotolar ve diger medeniy eşbya bulunmaqtadır.
Kiriş qısmında er bir oquyıcınıñ eline kütüphaneniñ rekvizitleri qayd etilgen birer saydamlı (prozraçnıy) paket berile. Yanıñızda olğan eşbyalarnı, er taraftan korünsin dee, şu paketler içine qoymalısıñız. Şahsiy paket ve çantalarle kütüphanege kirmek yasaqtır. Daa bir meraqlı şey. Kütüphaneniñ içindeki emeklerniñ fiyatı tışarıdakisinden bir qaç kere ucuzdır. YAni oquğan insan içün devletniñ destekleri açıq korünmektedir.
Şarqşınaslıq bolüminiñ sımarış kartları ingliz ve arab tilindeler. Ebet, birinci nevbette kataloglarnıñ «Türkologiya» qısmı ile tanışmağa başladım.
1. «Türkçe yazma divanlar katalogu». (4- cıltlı). Birinci cılt: XII – XVI asırlarğa ait. Istanbul: Milliy egitim basımevi.- 1947.- 219 + XIV. Kimlerden başlay: Ahmed Yeseviy, Yunus Emre, Ahmediy, Nesiliy, Şeyhiy, Eşref oğlu, Adniy, Kemal Ummiy, Sarıca Kemal, Nevaiy, Lütfiy, Huseyin Bayqara, Necatiy, Fuzuliy… Epsi olıp 101 divan şairleri hususında haberler berilip, icatlarından misaller ketirile.
Katalognıñ II cıltını bulamadım…
Katalognıñ III cıltı. Aynı serlevada. (Istanbul.- 1965.- S. 553 - 713). Korüngeni kibi, saifeleri er tomda devam ettirile. Bu tom 203 nomerli şahstan, Maneviyden, başlay. 209 nomer altında Aşıq Umer buluna (S. 570). O, aqqında boyle haber berile:
Halq arasında Aşıq Umer ismi ile tanınmış ve yayılmış bulunan bu saz şairi haqqında kyafi derecede malümat ëqtur. Ailesi bilinmedigi kibi, doğduğı er ve sene de ihtilyaflıdır. «Osmanlı muellifleri»nde Konyalı olduğı yazılıërsa da, kendisi:
Sıfat-ı aslimiz beyan idelim
Bizim meskenimiz Serhad ilidir.
Zat-ı cemilemiz iyan idelim
Vatan-ı aslimiz Aydın ilidir –
diër. Belki aslında Aydınlı olup, Konya taraflarında erleşen bir ailenin çocuğıdır. Meskenini Serhad ili olduğını sëylemesi de ordu ile hudut boylarında ve muharebelerde bulundığındandır. Çünki kendisi sipahi şairlerinden idi. Harp esnasında sëzüyle, sazıyle ordu efradını coşturırdı. Nitekim, «Aç gëzün Nemçe qıralı Ğazı Sultandır varan» ğazeli bir sefer esnasında sëyledigi sëzlerdendir. Aşıq Umer die tanınmıştır. Gerçi:
Mahlyasım Adliydir, Umerdir adım
Dillerde sëylenir nazm-ı icadım
Halim inşa idup sunmaq muradım
Ne üzden arz idem hünkyara bilmem
manzumesinden añlaşılacağa uzere Adliy mahlyasını almış ise de, manzumelerinde daha ziyade adını qullanmış ve bundan dolayı da mahlyasıyle tanınmamıştır».
«Katalognıñ» bu cıltı 261 nomeri altında er alğan Sezayinen bite.
YAzıq ki, kütüphanede IV-nci cılttan yalıñız qısqa ottisk bulunmaqta (S. 1067 - 1079). Işbu ottisk 480-nci nomerli şairden başlamaqta. (Bu cılttaki materiallar XIX asırğa aittir).
2. Istanbul universitesi yayımları bibliografiyası: 1933 – 1945. (Tertip eticiler: Adnan Otüken, Türker Acaroğlu).- Ankara: Milliy egitim basımevi.- 1947.- 446 s.
Saife 30. Abdullahoğlu Hasan. Birinci Meñli Giray han yarlığı // Türkiyat mecmuası.- 1934.
3. Istanbul universitesi yayımları bibliografiyası: 1933 – 1963. (Tertip etici: Leman Baqla).- Istanbul: Edebiyat fakultesi basımevi.-1966.- 328 s.
Saife 9. Ali. «Üsuf ile Zuleyha». YAyımlayan: prof. Ismail Hikmet Ertaylan.- Istanbul: Edebiyat fakultesi basımevi.- 1960.- 19 + 217 s.
4. Yahya Bey. «Üsuf ve Zeliha». Tenqidli basım. Hazırlayan: doktor Mehmed Çauşoğlu.- Istanbul: Edebiyat fakultesi basımevi.- 1979.- XV + 192 s.
5. Yılmaz, Muammer. Bora Ğazı Giray Hanın şiirleri // Milliy kültür.- 1983.- № 8 (41).- S. 47 – 49.
6. Fişer, Alan. Qırım tatarları. Türkçee çeviren: Eşref Bengi Ozbbilen // Emel.- 1983.- № 34 (134).- S. 15 – 21.
7. Qırımal, Edige. Qırım türkleriniñ milliy mucadelesi. Türkçee çeviren: Eşref Bengi Ozbilen // Emel.- 1983.- № 34 (134).- S. 22 – 27.
* * * * * * *
2006 senesi yanvarb 20-nde (Staatsbibliothek zu Berlin)de çalışqan vaqıtte, qoluma soñ derece qıymetli bir katalog kitabı tüşti. Bu kitap almanca, fransızca, inglizce ve italyanca olaraq 1938 senesi Sofiyada basılğan. Adı boyle keçmekte:
8. Dr. Nicolas V. Michoff. Bibliographie des articles de periodiques allemands, anglais, français et italiens sur
la Turquie et imprimerie de la cour.- 1938.- 688 s. la Bulgarie. Sofia
[Doktor Nikolas V. Mihov. Osmanlılarnıñ elinde bulunğan Bolgariya aqqında kundelik matbuatta alman, ingiltere, fransız ve romca (italyanca) basılğan maqalelerniñ bibliografiyası. Sofiya: Adlie neşir organı.- 1938.- 688 s.].
Işbu katalogda 1715 senesinden başlap 1891 senesine qadar çeşit avropa tillerinde neşir etilgen tarihiy (şu cumlede Qırım ile bağlı) kitap ve maqalelerniñ cedveli berile. Kitapnıñ mundericesini ve kendi çalışma usullarını añlataraq, muellifi kiriş sëzünde boyle yaza:
Yaz ayları, ilmiy stajirovkalar keçkenim zamanlarda, Ğarbiy Avropadaki mahsus kataloglarnı ogrenmege çalışqan edim. Aslında, fursat bulduğım arada, bu ile er vaqıt oğraşam. Ebet, bir çoq kundelik matbuat, şu cumlede çeşit dergiler, senelikler, informatsion bülletenler, haberlikler (spravoçnikler), esabatlar, kitaplar ve ilyahri saifelep, menim «Türk ve bolgar halqları aqqında bibliografiya» mevzudaki tedqiqatım içün elzem, qıymetli ve emietli materiallarnı araştırdım…
Işte, şu añılğan katalog kitabından bir qaç misaller ketiremiz:
9. Ferrand. Voyage de Krimee en Cirkassie par le pays des Tartares Nogais, fait l’an 1702. Par le sieur Ferrand Medecin François. = nouv. mem. Levant. 1. 1715. p.102 – 135.
[Ferrand. Qırım ve tatar-noğay vilyaeti Çerkes iline seyahat. 1702 senesiniñ bir aziz sabası. Doktor Ferrand. Şarqtan yañı haber tezkeresi. 1. 1715.- S. 102 - 135].
10. Stephan. Lettre du Pere Stephan, missionnaire de
la Compagnie de jesus en Crimee de Tartarie. Au Pere fleurieu de la meme Compagnie. = nouv. mem. Levant. 7. 1729. p. 181 – 209.
[Stefan. Qırımda ve Tatar ilinde Isus adına missionerlik cemietiniñ hamd pederi Stefandan mektüp. Cemietniñ hamd pederi. Şarqtan yañı haber tezkeresi. 7. 1729.- S. 181 - 209].
11. Zwaniec, Town of, plundered and burnet by the Turks. Motions of the Turks and Tartars. = Annual red. for 1768. p. 20 – 26.
[Zvaniç. Şeerniñ türkler tarafından virane etilmesi ve yaqılması. Türk ve tatarlarnıñ keçiş areketleri.- Senelik dergi. 1768.- S. 20 – 26.]
12. State of the hostile armies on the borders of
. Irruptions of the Tartars-Russians pass the Niester; first battle, and siege of Choczim. General Romanzow is repulsed at Oczacow. Poland between the Battle Calmuck and Cuban Tartars. Grand Signior declares war against the king of … Turks and Tatars attack the Poland ns in their camp; but are repulsed. General Prosorowski defeated. Russia llitzin raises the siege of Choczim, and repasses the Niester.= Annual. red. for 1769. p. 13 – 22. Prince Ga
[Lehistannıñ sıñırlarında duşman devletleriniñ orduları. Tatar ve rus ordularınıñ Dnestrni keçmek meramları. Birinci uruş ve Çigirimniñ quşatılması. General Rumyantsev Oçakovğa keri çekile. Kuban ve qalmıq tatarları arasında uruş. Velikiy knyazb Lehistanğa qarşı cenk ilyan ete… Türk ve tatarlar ruslarnı kendi ordugyahlarında saldırımğa oğratalar, amma qarşılıq neticesinde keri çekileler. General Prozorovskiy mağlübietke oğray. Knyazb Golitsın Çigirimdeki quşatmanı yarıp Dnestrni keçe. Senelik dergi.- 1769.- S. 13 – 22].
13. War on the
Danube. State of e armies during the winter. Account of the countries that were the seat of the war. th Battle at the riwer larga, in which the Kan of the Tatars is defeated. Grand Vizir crosses the Danube. Great battle fought between the Pruth and the Cahul, in which General Romanzow gained a compleat victory. The Turks pursued to the Danube, and obliged to cross that river with great loss.= Annual. red. for 1770. p. 11 – 19.
[Dunayda cenk. Ordunıñ qışnı keçirmesi. Cenkte iştirak etken devletler. Tatar hanı mağlübietke oğrağan Larga ozenindeki savaş. Velikiy knyazb Dunaynı keçe. Prut ve Kagula ozenleri arasında buük savaş. General Rumyantsevniñ zaferi. Türk ordusınıñ ğayıplarğa oğraması ve Dunaydan çekilmesi. Senelik dergi.- 1770.- S. 11 - 19].
[M. Obreskov ve Reis Efendi Buük elçiler sıfatında tayin etildiler. Rusie ve Qırımtatarları arasında añlaşma. Türkie. Musson oğlu baş vezirni tayin etti. Senelik dergi.- 1772.- S. 13 - 22].
15. Differences between
and the Porte. Rival Chans. Petty war in the Russia Crimea… war between Turks and Persians.= Annual. red. for 1777. p. 177 – 188.
[Rusie ve Osmanlı devletleri arasında ayrımtılar. Raqipler. Qırımdaki savaşlar… Türkie ve Acem devleti arasında cenkler. Senelik dergi.- 1777.- S. 177 - 188].
P.S. Ingliz, fransız ve italyan tillerindeki metinlerni rusçağa çevirgen kafedramıznıñ urbmetli ocası Ahtem Celilovğa teşekkürlerimni bildirem. Muellif.


text:
1990 nçι yιllardan alιp, qaybír xaber çιğanaqlarιnda, İslam doynasι bílen Könbatιş donyasι arasιnda alğa taba qapma-qarşι berílíş kötölüwí farazlana idí. Könbatιş bílen İslam medeniyetlerí arasnda barlιqqa kilgen çatnau nigízínde terror töşönçesí mecbüri rewíşte tírkelgenlígí küríníp tora.
Üzgerüler kiçírgen Donya Tertibí
20 nçí ğasιrnιñ soñ dewírínde Sovetlar Bírlígí taraluwι yeneşesínde, alğa taba donyanιñ seyasi kileçegí ni rewíşlí başqarιlaçağι xaqιnda sorau barlιqqa kile. Bu meselede küp törlö farazlar eytílíp kittí. Barlιqqa kilgen neticedegí urtaq meüzuğ - bötön matdeçí felsefelerínde küríngen “çatnaular” nigízín teşkil itüçí töşönçelerní xalιqara mönesebetlerge mecbüri tírkeü idí. Çιnlιqta ise urnaşqan seyasi kilíşüler ngízín, medeniyetler tιnιçlιğι öçön yanaulι bulğan oroşu hem çatnau caylanmalarι teşkil ite idí.
Berílíşü hem xalιqara monesebetlerníñ çatnawιn huş kürüçí seyasi wekilleríníñ fikílerleríne küre, İslam hem Xristian donyalarι arasιnda qatğιy rewíşte ubqιn barlιqqa kilírge tiyíş. Bu yalğιş töşönçege küre, bírínçí hem ikínçí Bötön Donya Suğιşιlarι hem soñonnan yeşengen Suwιq Suğιş dewírín almaştιrιp kilgen bügíngí könde, zarurιy rewíşte Könçιğιş bílen Könbatιş arasιnda ílíkkígí zamannarda yeşengen qarşιlιqlar yañadan urnaşιrğa tiyíşlí.
Könbatιş hem İslam donyalarι arasιndağι çatnaularnιñ sιnaularι.
AQŞ lι seyaset tarmaqlarι ğalimí Samuel Phillips Huntingtonnιñ tanιqlι “Medeniyetler Berílíşí” farazιnιñ asιl meüzuğι da şul idí. Huntington fikíríne küre, donya üzerínde daimi rewíşte medeniyetler berílíşí yeşene kile hem bular neticesínde medeniyetler üzínçelíklí tertipke iye bulιp alğa taba üsíş küreler.
“1980 nçí yιllardan alιp qotop bír donya urtağa çιğu bílen, indí ideologiyalar berílíşí tarix yazmalarιnda qalğan hem bötön berílíşler nigízínde medeni çatnaular tírkeülí” - digen fikírge iye buluçι Huntington “İslam hem Xristian donyalarι arasιndağι zarurιy rewíşte bulιrğa tiyíşlí suğιş” farazlawι ap-açιq añlaşιlmaqtadιr.
Anιñ töşönüwíne küre Bosna-Gertsegovina ölkelerínde bulğan waqιyğalar hem İraq bílen Könbatιş arasιnda yeşengen Qultιq Krizisι - bular barιsι da xalιqara medeniyetlerí arasιnda barlιqqa kileçek suğιşlarnιñ bírínçí xaberçísí idíler. (www.islamterorulanetler.com)
Çιnlιqta ise, eytíp kitken farazlaular barιsι da xιyalιy töşönçelerdn tιş bír nerse tügíl. Xaqiqιy İslam medeniyetí hem Könbatιş medeniyetí arasιnda hiç te çatnau buluwι mömkin tügíl, çönki Könbatιş medeniyetín te’min itüçí Yehudi-Xristian inanuwι bír de İslam edebíne qarata qarşιlιqlι tügíl, kirísínçe kilíşken xeldeler. Añlaşmauçanlιq sebebínnen barlιqqa kilgen etnik hem medeni qarşιlιqlar ise, urta yul totuçı seyasi adιmnar aşa “medeniyetler kilíşüwí” bílen dönya üzerínde de bilgílí uñaylιqlar xel itüge mömkinçílíkler xasil iteçek.
Bexesleşü taraftalarι bulğan seyasetçíler fayda kitírmes.
Her ölke öçön üzíne küre ğadeti baylιqlarι bardιr. Bu sebeplí tarix buyιnça iller arasιnda milli üzínçelíklerí ayιrιmlιlιğι küzetíle kile. Qaybír waqιtlarda mondιy ayιrιmçιlιq sebeplí ikí deület arasιnda suğιşlar başlanuwι da yeşene kildí. Kileçekke taba da şunιñ işí berílíşler urtağa çιqmasιn öçön, iller arasιnda möğamele qoruçι seyaset şexíslríníñ bik aqιllι kíşílerden tírkelüwí kireklí. Yalğan meüzuğlarnι citíştírüçí, nefret xislerín cemğιyetke nigízlendírüçí şexísler seyasi xeraketke te’sir itü mömkinçílígíne iye bulsalar, bular alğa taba xalιqara mönesebetlerníñ zararιna ğιna buluwι bik te ixtimal.
Samuel Phillips Huntingtonnιñ “Medeniyetler Berílíşí” hiç te aqιl, medeni beha ye ise başqa törlö delilge nigízlengen meüzuğ (teoriya) tgíl. Tarix buyιnça törlö iller arasιnda seüde hem urtaq medeni maqsatlar urnaşιp “medeni almaşu” küzetíle kildí. Her qabile, her qawím, her bír milletke, üzíne küre bilgílí sιyfatlarğa iye bulğan medeniyet xas. Törlö cemğιyet wekillerí yaña bír medeniyet bílen qarşιlaşkannan soñ, üzlerí öçön kireklí, küñílleríne huş hem medeniyetlerí öçön yaña, zamança ítergíç bulğan tarafιn ürnek itíp alιrlar.
“Medeniyetler Berílíşí” felsefesíne küre, 20 nçí ğasιrda xeraket itüçí yünneríníñ bírsí kommunizm ağιmι idí. Monιñ işí nefret añlayιşιna iye bulğan tertip neticesínde, küp kíne xalιqlar qan yιlğasιnda xelaq itíle. Bügíngí könde, donya üzerínde yeşep kilgen küp kíne milletler arasnda kilíşü caylaştιru öçön, nefret orloqlarιn tügíl, xozur şartlar hem añlayιşlιq edebín citíştírüçí adιmnar üteü bik ehemiyetlí. 500 yιllιq xakim itken Ğosmanlι idaresíníñ nigízínde bulğan Törki-İslam exlaqι “Medeniyetler Berílíşí” urιnιna kirsíníde “Medeniyetler Xozurlιğιn” urnaştιruğa ürnek bulιp tora.
Üzíníñ “Medeniyetler Berílíşí” kitabιnda Samuel Huntington bu köreşníñ Urta Könçιğιş hem Auraziyada kilíp çιğaçağιn faraz qιla. Fikíríne küre, Aurupada ideologik bülínü temamlanğannan soñ, íllíkkí zamanada sιman Xristian hem Mösölman donyalarι arasιnda alğa taba berílíşler küzetíleçek.
Ğosmanlι tertibí.
Citdi rewíşte ütken tarixnι küzallasaq, 20 nçí ğasιr başιna qader Ğosmanlι idaresí astιnda yeşep kilgen Urta Könçιğιş hem Auraziya ölkeleríníñ şaqqatιrğιç xozurlιq şartlarιnda tormoşlarιn dewam itkennerín kürírbíz. Hungtintonnιñ bu zamanalar xaqιnda berílíşler dewírí bularaq tanιtqan tözemníñ, kirísínçe ιşanιçlιq hem etnik yağιnnan iñ añlayιşlι ölkeler bulğnlιğι hem Ğosmanlι idaresí zamanιnda da uñay şartlarğa nigízlengení urtağa çιğa.
İñ möhimí, barιtik eytíp kitken ölkelerde gíne tügíl, şul uq waqιtta Kavkaz hem Balkan kíbík cirlíklerde de Ğosmanlι idaresí şartlarιnda bik tιnιç hem xozurlι heyat yeşene kile. Bu deület üzíníñ kiñlígí bílen(24 000 000 çm² ) 24 million çaqrιm çiklígín (kvadrat) teşkil ite. 600 yιl dewírínde idare itken zamanιnιñ 400 yι buyιna iñ kiñ çiklerge iye bulğan Ğosmanlι, 600 yιlnιñ 200 yιlι dewírínde de bik küp tufrağιn yuğaltmağan Ğosmanlι, bu rewíşlí 20 nçí ğasιr başιna qader “Cihan deületí ” bularaq donya külemínde tanιlιp kildí. Samuel Huntingtonnιñ üz tanuwι buyιnça da, medeniyetler berílíşí barιtik Ğosmanlι deületíne oxşağan tertipníñ urnaşuwι bílen gíne xel itíleçegín açιqlιy:
“İslam medeniyetí, gasιrnιñ başιna qader, aldιnğι derecege iye bulğan deületk idí. Bu derecege iye bulğan il Ğosmanlιnιñ neq üzí idí ”. (S. Huntington, 1997 de Türkiye'de, Sermaye Piyasası Kurulu'nda verdiği konferanstan)
Elbette ki bu qader böyök deületníñ bik ozon ğömírlí buluwιn barι tik ğasker quwetíne sιltau dörös bulmas. Ğosmanlι ilín “cihan deületí” derecesíne küterüçí hem layιqlι qιluçι nigíz bulιp, anιñ miras behasín xormet itüwí hem medeniyet iríklílígí tora; Ğosmanlιğa xas bulğan milli tertibí, başqa din hem medeniyet wekilleríne xozur şartlar buldιru hem üzleríníñ dinneríne we ğöríf ğadetleríne küre yeşeüleríne uñay şartlar buldιrudan ğιybaret idí. Şulay uq Qör’ende “Kitab exlí” bularak tanιtιlğan Xristian hem Yehüdiler, Ğosmanlι tufraqlarιnda üzlerí öçön ιşanιçlιq hem xozurlι bulğan şartlarda yeşedíler.
Elí gíne ürnek bularaq eytíp kitkeníbízge kuşιlιp, Ğosmanlι deületínde yeşengen xozurlιq xaqιnda “The Guardian” isímlí İngliz gazetasι bír meqalesínde şulay açιqlιy :
“Bu ğasιrnιñ (20 nçí ğasιrnιñ) başιnda temamlanuğa iríşken (Ğosmanlι) imperiyesí yuqqa çιğu bílen, çikğínde urnaşqan ölkeler (Balkan, Könçιğιş Anatoliye, Könçιğιş Aqdiñgíz) yalğιz başlarιna qaldιlar. İmperye cimírílüwíníñ uñaysιz neticelerí bigrek te, bügíngí könde tağιn da açιq küzetíle”.
Ğosmanlι deületí üzíníñ nigízínde mösölman ilí buluwιna qaramastan, başqa din wekilleríne basιm yasap islamğa köçleü xeraketleríne bír de iye bulmağan. Kirísínçe islam exlaqιna xas bulğan edebke küre, başqa din wekilleríne, alar razιy bulιrlιq şekílde añlayιşlι medeniyetke nigízlengen tertip oyğolağan (urnaştιrğan) idí.
Eytíp kitken ürneklerge iye buluğa tiñ Törki - İslam exlaqι Urta Könçιğιş ölkelerínde uñay şartlar buldιruda zur külemlí xízmet başqaraçaq. Ğosmanlι zamanasιnda yeşengen uñay şartlar hem ictimağιy ğadíllík, elíge tözemsíz şartlarda üz heyatιn dewam itken faciğalι ölkelerde yañadan urnaşιp, bu cirlík xalιqlarιn xozurğa iríştíreçek.
Törkiyeníñ üzküríşí.
Bügíngí könde, donyabιzda küzetílíp kilgen şartlarnιñ üzgerüçenlígí yeneşesínde, bötön Urta Könçιğιş tarafιnda, Balkannarda, Kavkazda hem Urta Aziyada tιnιçlιq buldιru yünínden üz mömkinçílíklerí yağιnnan Törkiye aldιnğι bularaq tírkeülenüge iye bulιp tora. Üz kiñlígí bílen Andriatiktan Çinnιñ böyök diwarιna qader dönyanιñ iñ ehemiyetlí çikleríníñ mirasçιsι bulğan Törkiler, abruylι derecege iye bulğan medeniyetler urnaştιrularι bílen tarix xafzalarιnda (xronologiyelerínde) tírkelgen idí. 21 nçí ğasιrda şulay uq , Törki milletler böyök medeniyet mirasçιlarι bularaq , aldιnğι milletler arasιnnan iñ yuğarι deecege iye bulgan tertipní urnaştιraçaqlar.


text:
Ukraina tış işler nazirligi cumaaqşamı künü qabul etilgen Avropa parlamentiniñ rezolütsiyasını Rusiyeniñ Qırım işğalinden itibaren eñ küçlü olaraq tanıy. Bunı Ukraina tış işler nazirliginiñ hususiy vazifelerden elçisi Dmitriy Kuleba «Ukraina» telekanalında ayttı.
«Rezolütsiya yalıñız Rusiyeni ğayet sert şekilde takbih etmey. Eminim, Qırım işğali ve Donbass adiselerinden itibaren Avropa parlamentiniñ eñ küçlü rezolütsiyası budır», – dedi o.
Elçiniñ qayd etkenine köre, rezolütsiya öz başına ilân etilgen «Lugansk halq cumhuriyeti» ve «Donetsk halq cumhuriyetini» terroristik teşkilâtlar olaraq tanımasa da, terroristik areketlerni takbih ete. Diplomatnıñ fikirince, böyle etip Ukraina ve Avropa Birliginiñ bu meselede fikirleri aynı.
Malüm ki, yanvar 15-te Avropa parlamenti Rusiyeniñ Ukraina istilâsı devam etse, Rusiyege qarşı özek ve maliye saalarda cezalar quvetleştirilmeli, dep qayd etti. Rezolütsiya leyhası cumaaqşamı künü Avropa parlamentiniñ toplaşuvında qabul etildi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Ekrem Çelebi - Haydi Güzelim
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Haydi Güzelim
Etiketler : Ekrem Çelebi - Haydi Güzelim türkü indir, Ekrem Çelebi - Haydi Güzelim türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Haydi Güzelim mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Haydi Güzelim türküsü, Haydi Güzelim sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Haydi Güzelim bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Gele Gele Geldim
Ekrem Çelebi - Sorun Şu Feleği
Ekrem Çelebi - Nenni Bebek
Ekrem Çelebi - Engin Ol Gönül
Ekrem Çelebi - Yardan Ayrı Düşeli
Ekrem Çelebi - Gülüşün Gülden Güzel
Ekrem Çelebi - Kızlar Maraş a Gider
Ekrem Çelebi - Karanfil Oylum Oylum
Ekrem Çelebi - Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim
Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen
Ekrem Çelebi - Bir Nazar Eyledim
Ekrem Çelebi - Allı Sunam
Ekrem Çelebi - Çekirge
Ekrem Çelebi - Seher Yeli
Ekrem Çelebi - Gitme Bülbül Gitme


text:
Bunı bugün Ukraina Yuqarı Radasında baş nazir Arseniy Yatsenük bildirdi.
«Bizden mülkimizni hırsızladıar – bu bizim Qırım, bizim Yalta, bizim deñizimiz, bizim toprağımız, Vladimir Vladimiroviç!», – dep ayttı ükümet yolbaşçısı.
Onıñ bildirgenine köre, Ukraina halqara toplulıqnen beraber «Qırımnı siyasiy ve diplomatik manada adım-adım qaytaracaq».
Jenevada Ukrainadaki buhranğa bağışlanğan dört taraflı körüşüvniñ iştirakçileri vaziyetni eyileştirüv aqqında añlaştılar. Rusiye tış işler naziri dedi ki, taraflar Ukrainada olğan qanunsız silâlı birleşmelerni dağıtmağa, em de zapt etilgen memuriy binalarnı boşatmağa añlaştılar.


text:
«Qırım Cumhuriyetinde yerli idare organlarnıñ struktura ve adlanuvı boyunca» mütenasip qanunnı bugünki «Cumhuriyet Devlet şurası»nıñ toplaşuvında qabul ettiler, dep bildire matbuat hımzeti.
Endiden şeer başını şeer şurasınıñ deputatları, köy başını – köy şurasınıñ deputatları saylaycaqlar.
«Bunıñ ile deputatlar mütenasip tertibat ve qapalı cedveller boyunca saylanılacaq»,– dep ayttılar «Devlet şurasınıñ» matbuat hızmetinde.
«Devlet şurasınıñ» öz başına tayinlengen spikeri Vladimir Konstantinovnıñ sözlerine köre, qabul etilgen qarar tayin etilgen şeer ve qasaba başlarınıñ «mesülietiniñ arttıracaqtır».


text:
İyül 23 künü Geniçesk rayonında keçirlgen Mudafaa şurasınıñ toplaşuvında Herson vilâyet memuriyetiniñ başı Andrey Putilov işğal etilgen Qırımğa malnıñ ketirilmesi qapatıla bilecegei aqqında bildirdi.
Bu aqta Herson vilâyet memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Elastığa fırsat yaratqan insanlar – Ukraina mudafaanı bozğan memleket duşmanlarıdır», – dey Putilov ve «sıñırda» tertip-nizamnı pekitmege onıñ vazifesi olğanını qayd etti».
Vilâyet başı Qırım ile «sıñırdan» mal ketirilmesiniñ tap qapatılacağını tüşüne ve yalıñız ferma mallarını ketirmege izin berecek ola, denile beyanatta.
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etkeninden soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy, aqiqatta ise – kerçek sıñır peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen territoriya olaraq sayıla.


text:
Cumaertesi, avgust 8 künü, Kruşinânı Poloniya köyünde Sabantuy tatar festivali keçti. Medeniyetiniñ hususiyetleri ile paylaşmaq içün tedbirni qırımtatarlarnıñ eyyeti ziyaret etti.
«Poloniya qırımtatarları tarafından sanalaştırılğan arbiy yürüş, taqımlarnıñ çıqışları ve oq atuvı boyunca yarışlar ile keçirilgen doquzıncı festivaldir. 11 insan bardıq: oyuncı, yırcılar, nağışçılar… Anda Poloniya, Aqrusiye, Litvaniyadan yüzlerce insan kele», – dedi Qırım.Aqiqatqa qırımtatar eyyetiniñ temsilcisi Erfan Kudusov.
Onıñ sözlerine köre, bu festival diger memleket vatandaşlarına qırımtatarlarnıñ medeniyeti aqqında çoqça bilmege imkân berdi.
«Biz qave ile bağlı adetlerimizni, Rustem Skibin keramika boyunca master-klass kösterdi. Tarihçı Ülviye Ablayeva toy adetlerimiz ile tanış etti. Bütün farqımıznı numayış ettik», – dey Kudusov.
Evel Gdansk şeerinde Qırımtatar medeniyet ve sanaatı festivali keçti.


text:
41 QIRQ BİRİNCİ DERS
· Luğatlar – tilimizniñ temelidir
Belli olğanı kibi, binanı tutqan – onıñ temeli olsa, tilniñ temeli ise – luğattır. Tilde qullanılğan sözler, ibareler, şive sözleri, terminler, frazeologizmler, atalar sözleri ve aytımlar luğatlarda toplana. Luğat – bu, til zenginliginiñ toplanğan yeridir, qazinesidir.
Adam evsiz yaşap olamağanı kibi, til de luğatsız yaşap olamay. Bilmegen sözümizni ya da tanış olmağan bir sözni biz luğatta qıdıramız, anda tapamız. Luğat – adamnıñ eñ yaqın ocasıdır.
Mekteplerde ve aliy oquv müessiselerinde tasil alğan adamlar luğatqa muhtac, çünki olar er kün luğatnı qoluna alıp, içinden kerekli sözlerni, ibarelerni qıdıra.
Oquyıcılarnıñ til zenginligini arttırmaq içün birinci yardımcı da – luğattır. Meselâ, talebelerniñ luğatnı qullanmağan künü olmay, çünki mektepte, til dersleriniñ er birinde talebe 5-10 yañı söznen tanış olmaq kerek.
Bediiy edebiyatnı oquğanda da, kimer sözler, söz birikmeleri ve ibarelerge rastkeline, olarnıñ ne mana taşığanını, ebet, luğatta qıdırmaq kerek ola.
Umumen aytacaq olsaq, luğat – bizim daimiy sadıq yoldaşımız, çoq bilgen ocamız, ikmeti ögreticimizdir.
Luğat tertip etmek adden-aşır küç iştir. “Luğat yapmaq – yinenen quyu qazmaq”, – degenleri pek doğru laf.
Bir balaban luğat yapmaq içün bir adamnıñ ömüri bile yetmey. Bu işte çoq adamnıñ, yani mahsus tizilgen kollektivlerniñ emegi kerek. Böyle struktura bizde bugün yoq. Lâkin luğatsız oturmağa olmay. Bunı añlap, ayrı insanlarımız (olarnıñ içinde men de barım), öz şahsiy vaqtı esabına, qorantasını baqmaq içün, kündüz işlep, aqça qazansa, geceleri közüniñ nurunı tökip, luğat tertip ete.
Luğat tertip eticiler qolundan kelgeni qadar luğat içine tilimizniñ bütün baylığını kirsetmege tırışa.
Bu işni yapmaq içün tertip eticilerniñ özüne çoq bilmek kerek: em grammatikanı, em leksikanı, em folklornı, em tarihnı ve ilâhre. Luğatqa yañlış yazmağa olmay.
Luğat tertip etme işiniñ daa bir küçlükleri bar. Sürgünlik devrinde qırımtatar edebiy tilinde pek çoq al olmağan meseleler toplandı. Olar al olunsa, luğat tertip etmesi bayağı yengil olacaq. Al olacaq meselelerniñ bir qaçını ketirmek isteyim. Meselâ:
1. Qırımtatar terminologiyasınıñ işlenmesi, normalizatsiyası ve ünifikatsiyası meselesi;
2. Kimer sözler çeşit yerde çeşit türlü yazıla, olarnı bir şekilde yazmaq kerekligi meselesi;
3. Şivelerniñ tilimizdeki rolü ve olarnıñ luğatta yeri meselesi;
4. Eski ya da eskirgen sözlerniñ rolü ve olarnıñ luğatta yeri meselesi;
5. Alınma ve immanent (yani tilimizge ait) sözleriniñ ratsional tarzda luğatqa kirsetmek meselesi ve il.
Bu meseleler sade ve yengil-yengil çezilgen meseleler degil. Olarnı çezmek içün bu işke ilim adamlarıñ, tilcilerniñ potentsialını celp etmek kerek.
Bu yönelişte ilmiy işlernen Qırım müendis-pedagogika yanındaki Qırımtatar tili ve edebiyatınıñ ilmiy-tedqiqat merkezi oğraşıp başladı, lâkin bu teşkilât daa yaş, tecribesi yeterli degil ve andaki ilmiy hadimlerniñ sayısı pek az. Bu merkez – kerekli sayıda ilmiy hadimleri olğan İlmiy tedqiqat institutı olmaq kerek. İleride o institut olur degen ümüt etemiz. Lâkin memleketimizde bugün olıp keçken protsessler işançımıznı aqlaycağına şeklenemiz. Bu institutnı açtırmaq içün devlet ögünde bizim faal areketimiz kerek, talabımız kerek.
Tilimizde çezilmegen meseleler çoq olğanı sebebinden luğatlarımıznıñ seviyesini kerekli derecege yetkizmek içün olarnı qaç kere daa qayta-qayta işlemek kerek olacaq.
Luğatlarnıñ çeşiti:
Eki tilli luğatlar – (qırımtatarca-rusça ya da rusça- qırımtatarca luğat; qırımtatarca-ukraince ya da ukraince-qırımtatarca luğat ve il.);
İzalı luğat (yazıq ki, böyle luğat bizde daa yoq);
İmlâ luğatı (bu luğatlarda sözlerniñ yazılışı kösterile);
Orfoepik luğat (bu luğatta sözlerniñ aytılışı kösterile, çünki sözniñ yazılışı ve aytılışı arasında çoq yerde farq ola; böyle luğatımız da daa yoq);
Eki tilli frazeologizmler luğatı (bu luğat da bizde yoq);
Frazeologizmlerniñ izalı luğatı (bu luğat da bizde yoq);
Şiveler luğatı (meselâ, çöl, orta yolaq ya da yalı boyu şivesiniñ luğatı; (bu luğatlar da bizde yoq));
Sinonimler luğatı;
Antonimler luğatı ve ilâhre.
Şükür Allağa, bugün qolumızda bir qaç tertip eticiniñ yapqan luğatları bar.
* * *
Luğatnı tertip etken soñ onıñ daa bir müim işi bar: onı kerekli nushada bastırıp çıqarmaq kerek. Poligrafiya işleri ücüz degil, oña para kerek. Basmahaneciler: “500 nushadan eksik çıqarmağa elverişli degil, iç olmağanda 300 nusha olmaq kerek”, – deyler. Bastırmaq içün para kerek. Bugünki madiy vaziyetimiz epimizge belli, er adamda para tapıla qoymay.
Kene yahşı Reskomnatsımız bar da, kitaplarımızğa para ayırıp tura. Lâkin Reskomnatsnıñ aqçası episi kereklerimizge yetişmey. Ondan sebep müelliflerge bir yol qala: küçü yetse, kitabını öz parasına çıqara.
Ay-ay, bir fondumız olsa edi, anda toplanğan paranı böyle kerekli neşirlerge masraf etse edik, işimiz çanalamaz edi. Bugün ise öyle fondumız yoq. Türkiyede ve başqa memleketlerde parası olğan vatandaşlarımız bar. Kimerleriniñ zavod ve fabrikaları bar, keliri millionlarnen esaplana. Ne olur edi olar bizge yardım etse, musulmanlıq borcunı ödese. Yardımğa muhtac milletimiz ise bu yahşılıqnı unutmaz edi, minnetdar olur edi.
* * *
Yaşayış toqtamağanı kibi, bizge de, sayğılı vatandaşlar, toqtamağa olmay, qolumızdan kelgenini yapmaq kerekmiz. Ulu mütefikkirimiz İsmail Gasprinskiy aytqanı kibi: “Halqıña yardım etmege isteseñ, qoluñdan kelgenini yap”. Men qoşıp: “Qoluñdan kelgenini yap, tek qol qaçlap oturma!” – der edim.
Rabbimiz: “Dalap et, qulum, qısmetiñni bereyim!” – degen. Epimiz dalap etsek, istegimizge irişirmiz, er şeyimiz olur.
· Yıllar devamında azırlanğan luğat çıqtı
Keçenleri Seyran ocanıñ yıllar devamında tertip etip kelgen üç cıltlı (tomlu) “Rusça-qırımtatarca luğat”ı 500 nusha tirajınen basılıp çıqtı. Luğatqa mümkün olğanı qadar çoq söz, söz birikmesi, durğun birikme, frazeologizmni kirsetmek – müellifniñ esas maqsadı edi ve şu maqsadına o, belli bir derecede irişti demege mümkün.
Luğatnıñ umumiy kölemi 1334 saife, üçinde 80000-den ziyade söz ve söz birikmesi yer tapqan.
Sözlerniñ qarşısında berilgen luğat maqalelerinde müellif şu söznen yapılğan söz birikmeleri, cümleler ketire. Olarnıñ çoqusı bugünki til ameliyatında sıq-sıq qullanıla.
Ayrı sözlerniñ qarşısında edebiy tilde qullanılğan sözlerniñ yanında şivede qullanılğan ve eskirgen variantı berile. Meselâ:
coлb tuz, (диaл. tız), (ycT. mil)…
Kimer yerde ayrı yazıcı ve şairlerimizniñ öz eserinde qullanğan sözü de berile. Meselâ, Yunus Qandımnıñ (Ю.K.) qullanğan sözü:
coбpaHиe (cxoд) toplaşuv, (диaл. toplantı), (içtimaiyye – Ю.K.)…
Bazı luğat maqaleleriniñ soñunda,   işaretinden soñ frazeologizmler ve atalar sözleri berile. Meselâ:
cocHa …..   зaблyдиTbcя B Tpëx cocHax tüz yerde yolunı şaşırmaq….
Tilimizni ögrenmege istegenlerge bu luğatnıñ faydası olur degen ümüttemiz.
Onıñnen beraber, müellif oquyıcılarnıñ qaydlarını, tekliflerini, ve atta sağlam tenqitlerini de luğatta berilgen adreske yiberilgenini rica ete ve sabırsızlıqnen bekley.
Luğat satlıqqa çıqarıldı. Onı Kevser apteden ve İsmail Gasprinskiy adında kitaphaneden satın almaq mümkün.
· Şiirler, yırlar
Oquv yılı bitti – ögde yaz tatili.
Aydıñız, balalar,
deñizge barayıq,
Dalğalar içinde
bir yaldap toyayıq.
İstegen qızınsın,
istegen oynasın,
İstegen qumlarğa
kömülsin ve yatsın.
Yuriñiz, balalar,
deñizge barayıq,
Dalğalar içinde
bir yaldap toyayıq.
Yolda saqt oluñız!
Yolnı keçmek kerek olsa,
Keçitlerden keçiñiz,
Svetoforda yeşil yansa,
Soñ areket etiñiz.
Qırmızı yansa – toqtañız!
Aşıqmañız, pek havflı,
Unutmañız, biz yoldamız,
Sabır etkenler aqlı.
Sarı yansa, biraz turıp,
Yeşilni beklemeli,
Yeşilde de diqqat etip,
Yolnı devam etmeli.
Yolğa çıqqan er bir bala
Bularnı bilmek kerek,
Maşinalar yürgen yoldan
Saqt olıp keçmek kerek!
Sağ oluñız siz, ocam!
Oqup bilgi almaqnı,
İşni yahşı yapmaqnı,
Aqiqatlı olmaqnı
Ögrendim sizden, ocam.
Merametli olmaqnı,
Büyüklerni saymaqnı
Em de hatır tapmaqnı
Ögrendim sizden, ocam.
Dostluqnı, mabetlikni,
Yahşı adet kütmekni,
İnsanlarnı sevmekni
Ögrendim sizden, ocam.
Sağ oluñız siz, ocam!
Bar oluñız siz, ocam,
Sizge olğan sevgimni
Yüregimde saqlaycam!
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Doğru yazayıq ve laf eteyik
Aqlıñızda qalsın
1. Sözlerniñ soñundaki sağır tutuqlardan (p, t, k, q, ç ve il.) soñ
kelgen affiksler (i, ı, u, ü ve il.) sozuğınen başlasa, şu tutuqlar yanğıravuqlaşa.
Meselâ: kitap – kitabı, mektep – mektebi, maqsat – maqsadı,
ötmek – ötmegi, qatıq – qatığı, ilâç – ilâcı,
borç – borcu ve il.
2. Diger sözlerniñ soñundaki sağır tutuqlardan (p, t, k, q, ç ve il.) soñ
kelgen affiksler (i, ı, u, ü ve il.) sozuğınen başlasa da, olar yanğıravuqlaşmay.
Meselâ: dut – dutu, ot – otu, tat – tatı, set – seti, qat – qatı, tot – totu,
put – putu, zamet – zameti, ziyafet – ziyafeti, ziyaret – ziyareti,
zulmet – zulmeti, ibret – ibreti, ikmet – ikmeti, saç – saçı,
haç – haçı, kiramet – kirameti, Amet – Ameti, İsmet – İsmeti ve il.
Bu sözlerni aqılda tutmaq kerek, kerek olğanda luğatta tapıp baqmaq kerek.
· Atalar sözleri
Borç almaq qolay, qaytarmaq küç – BзяTb B дoлr лerko, BepHyTb TpyдHo
Şain (qarğa) uçuşından belli – BидHo cokoлa (BopoHy) пo пoлëTy
Köy köpeksiz olmaz – B ceMbe He бeз ypoдa
Adamnıñ yüregini bilip olamazsıñ – B cepдцe He Bлeзeшb
Yigitler işte bilinir – B Tpyдe poждaюTcя repoи
Yüz yıl yaşa, yüz yıl oqu – Bek жиBи, Bek yчиcb
İt itni aşamaz – Boлk Boлka He cъecT
· Frazeologizmler
Çelteknen suv taşımaq – B peшeTe Boдy HocиTb
Boğurdaqtan borç içinde – Becb B дoлry пo caMoe ropлo; B дoлrax kak B шeлkax
(Birini) közlerinen aşaycaq – Tak и Bпилcя B koro-To (rлaзaMи)
(Birini) eşek kibi işletmek – BoзиTb Boдy Ha koM-To
(Bir işniñ) tar yeri – yзkoe MecTo B чëM-To
Bir ağızdan – B oдиH roлoc
Onıñ işi bitken – Ero пeceHka cпeTa
Qaşqır kibi baqmaq – BoлkoM cMoTpeTb
· Ösümliklerniñ adları
пepcиk – şeftali – пepcиk
пeTpyшka – mağdanoz – пeTpyшka
пeTyHия – petunya – пeTyHiя
пиoH – şaqayıq, patlaq çanaq, ayuv gülü, drandafla – пiBoHiя
пиxTa – aqçam – cMepeka, ялиця
плaTaH – çınar – плaTaH
плayH – qurt ayağı – плayH, п’ядич
пoraHka – ağuv mantar – пoraHka


text:
Aqmescitte sentâbr 21 künü «Fes» yañı art merkezi açılacaq, mında Qırım esnafçı, usta ve ressamlarınıñ eserlerini satın almağa, ananeviy qırımtatar nağışını ögrenmege ve milliy adetlernen tanış olmağa mümkün olur.
Qırım.Aqiqatqa art merkezniñ müdiri Liana Kalafatova aytqanı kibi, qırımtatar milliy kiymi, nağış, ilvanlar, milliy timsaller ile kermamika pek mottır.
«Bugün bütün dünyada qavmiy şeyler pek mot olğanı sır degildir. Qırımtatar halq ustalarınıñ mahsulatı – istisna degil», – dey o.
Onıñ sözlerine binayen, bu kibi diger tükânlarğa köre, art merkezde aqiqaten yekâne şeyler satılacaqtır.
«Müşteri öz sevimli insanı, dostu ya da qıymetli musafirine bahşış almaq içün kelse, emin olsun – hususiy ediye, Qırımnıñ ince qoqusına, özgün medeniyetine tolu bir bahşış olur», – dey Kalafatova.
«Fes» art merkezinde ustalarnıñ dersleri keçirilecek, qırımtatar nağışı ve adetlerine ögretecekler.