text:
Roskomnadzor, «Qırım» gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovğa qarşı neşirniñ sanlarından birinde Milliy Meclis aqqında bu ekstremistik teşkilât olğanını qayd etmeyim yazğanı içün mahkemede dava açtı. Evel Roskomnadzordan muarririyetke tenbi vesiqalar endi kelgen edi.
2016 senesi Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, soñra da Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımtatarlarnıñ temsiliy organı olğan Meclisni yasaqlamağa qarar aldı. Onı Rusiye topraq bütünligine qast etüv ve insanlarnı qorquzuv manaçığınen ekstremist teşkilâtı dep tanığanlar. Meclis faaliyetini yasaqlav teşebbüsi işğal etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı ve Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı olğan Natalya Poklonskayağa aittir. 2017 senesi BM halqara mahkemesinde Ukraina Rusiyeni Ukrainadaki terrorizm tedbirlerine para bergeni ve qol tutqanı, em de Ukrainağa qarşı istilâ yapıp, ırqiy ayırımda iştirak etkeni sebebinden mesüliyetke çektirmek içün oña qarşı dava açtırdı.Ukraina, BM Halqara mahkemesine muracaat etip, vaziyetniñ acele olğanına emiyet berip, vaqtınca tedbir almağa rica etti. 2017 senesi aprelniñ 19-nda mahkeme Ukraina talaplarınen bağlı Rusiyege qarşı muvaqqat tedbirlerini kirsetmege qarar aldı.Vesiqada Rusiyeden Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı ile qırımtatar halqınıñ menfaatlarını temsil etmesi mevzusında aq-uquqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa ve işğal etilgen yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil berilmesini temin etmekni talap etti. «Qırım» gazeti sürgünden soñ Qırımda qırımtatar tilinde basılğan ilk neşirdir. Birinci sanı 1989 senesi çıqtı. Mustaqil gazet ne içün taqip etilgeni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında muzakere etildi.
«Qırım» gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovnıñ Qırım.Aqiqatqa aytıp bergenine köre, Meclis neşir tarafından mühbir materialında añılğan degil.
– Roskomnadzornıñ protokolında yazılğanı kibi, söz maqale aqqında degil,BMT Baş kâtibiniñ 2020 senesi sentâbr ayınada yayınlanğan maruzası aqqında kete. Bizce bu müim vesiqanı oktâbrniñ 14-nde kesmeden, qısqartmadan, tefsiler ve añlatmalar olmadan yayınladıq. Maqle – jurnalistlerniñ qıymetlendire bilecek biriniñ tüşünceleri, amma mında soñ bir yılda Qırım adiseleri ile bağlı faktlar taqdim etildi – 60 madde bar edi. Bunı mahkemede dedim ve mahkemeci Roskomnadzorğa vaziyetni vaziyetni añlattımmı, yoqmı soradı. Deyim, elbette, amma olar protokolında maqaleni maruzağa epsi bir deñiştirmedi. Rusiye qanunlarını bozmadımız, dep israr etemiz. Söz sırası, mahkemege Roskomnadzor vekili kelmedi ve mahkemeci bunı oturışnı üç aftadan soñ keçirmek içün bir sebep kibi saydı.
Bekir Mamutovnıñ bildirgenine köre, BMT bu kibi maruzaları «Qırım» gazeti evel de derc etken edi.
– Rusiyeniñ Kütleviy haber vastaları aqqında qanunlarında açıq şekilde yazılğan: söz başqa materiallarnıñ ğayrıdan basılması aqqında ketse, muarririyet andaki er angi bir ifade içün mesülietli degil. Eñ meraqlısı şu ki, Antoniu Gütteriş bu maruzada Meclis yasaq altında olğanı aqqında eki kere ayta, yani anda asılında Roskomnadzornıñ talap etkeni bar. 2014 senesinece gazetimiz Ukraina devlet büceti tarafından desteklene edi, amma aynı zamanda muarririyetniñ siyasetini iç bir vaqıt kirişme edi. Prezident Viktor Yanukoviç vaqtında bunı yapmağa tırışacaqlar, dep tüşündim, amma onıñ da vaqtında böyle bir şeyler olmadı, biz ise akimiyetni tenqit etip maqaleler yaza edik. 2014 senesinden başlap maliyeviy yardım yoq, gazetimiz aftada eki kere yerine bir kere çıqa, muarririyet siyaseti ise deñişmedi.
Bekir Mamutovnıñ sözlerine köre, o mahkemede gazetniñ mevamını endi bildirgen. Şimdi davanıñ ekinci tarafınıñ cevabını bekleyler. Roskomnadzor davanı yutsa, neşirni dört biñden beş biñge qadar para czasına maküm ete bileler.
«SOVA» taliliy merkezniñ eksperti Mariya Muradova, Rusiye akimiyeti söz serbestligini aqsımlamaq içün yasaq etilgen teşkilâtlar markirovkası aqqında talaplarnı qullanır, dep saya.
– Bizim merkezimiz bu maddeni söz serbestliginiñ artqaç sıñırlavı kibi saya. Haber vastalarnı insan ğarezlik mefküresi içün cezalamaq kerek. Bundan ğayrı, materialnıñ mundericesinden angi bir teşkilât aqqında söz ketkeni añlaşıla. Haber vastalarını cinayet faaliyeti olmağanı içün bile mesüliyetke çekilmesi aqqında allar olğanını bilemiz. Misal olaraq, 2017 senesi qırımtatar faali Rustem Minanov haber vastanıñ mürriri olaraq degil, bir insan kibi saifesinde paylaşqan haber içün para cezasına mahküm etilgen edi. O zaman da şu metinde Meclis aqqında söz kete edi.
Mariya Muradova, 13.15 maddesi tam haber vastaları ve blogerler ile bağlı, Minanovnıñ saifesi ise böyle bir şey degil edi, dep qayd ete.
– Bundan ğayrı, Meclis mahkeme tarafından ekstremiktik teşkilâtlar kibi sayılğan cedvelge 2017 senesi kirsetildi, Minanovnıñ yazısı ise 2016 senesi yayınlanğan edi. Bizce onı bundan sebep mesüliyetke celp etmek mümkün degil edi. «SOVA» merkezi fikrince, Meclisniñ yasaq etilmesiniñ esası yoq edi ve bu siyasiy sebeplerden yapılğan. «Qırım» gazeti ile bağlı vaziyette mahkeme cinayet faaliyeti bar dep, qarar ala bile, amma bu saçma-sapanlıqtır, çünki BMT Baş kâtibiniñ maruzasında söz angi bir teşkilât aqqında ketken bes-bellidr. Ne deyim, böyle bir şey içün para cezasına mahküm etmek bu hucur bir şeydir. Ne yazık ki, amma böyle allarda mahkeme Roskomnadzor tarafdarı ola. Bu bir qarardır ve o da siyasiy bir tazyıqtır.
Qırımtatar Milliy Meclis azası Gayana Yüksel, Rusiye akimiyeti işğal etilgen Qırımda başqa fikirde olğan kütleviy haber vastalarını yoq etmege istey, dep emin.
– Roskomnadzornıñ bu iddiaları meni iç şaşartmadı. İşğalniñ yedi yılı içinde Qırımda 500-den ziyade jurnalistniñ aqqı bozulması qayd etildi. Ebet, olarnıñ çoqusı 2014-2015 senesi edi, şimdi ise yarımadada aman-aman mustaqil haber vastaları qalmadı, amma buña da baqmadan taqip etüvler toqtamay. Daima anda qalğan ve faaliyetini devam etken jurnalistlerge qarşı yañı cinayet davaları açılması rejiminde yaşaymız. Yazıq ki, amma Bekir Mamutov da basqılar altında tüşti: bu qorqutmaq ve sıñır içine kirsetmek içün daa bir ıntıluv. Onı Qırım müendislik ve pedagogika universitetinden işten istifağa ketmege mecbur ettiler, şimdi ise añlağanıma köre, yıllar devamında başında olğan gazetini de tutıp almaq isteyler.
Gayana Yüksel, 2014 senesinde yarımadada haber vastalarınıñ miqadrı pek eksildi, dep şikâyet ete. «Qırım» gazetinde ğayrı qırımtatar matbuatı arasında tek Rusiye akimiyetiniñ idaresi astında olğan «Millet» telekanalı, «Vatan Sedası» radiosı ve «Meraba» gazeti çalıa eken.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Ekspertlerniñ aytılmalarında Rusiye işğal etken Qırımda RF-nıñ ameldeki qanunlarğa köre maddeler ve ıstılaatlar añıp keçile
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


c: text/html

text:
Qızıl Haç Halqara komiteti Mariupol şeerindeki «Azovstal» zavodını terk etken yüzlernen arbiyni qayd etip başladı, dep bildirdi.
«Soñki 2 künde Mariupoldeki «Azovstal» zavodını terk etken yüzlernen arbiyni qayd ettik. Cenk esirleriniñ qayd etilüvi işimizniñ müim parçası ola. Olarğa insaniy ve lâyıq bir şekilde yanaşılması pek müim», – dep haber ete Qızıl Haç Halqara komiteti mayısnıñ 19-nda Twitterde.
Qızıl Haç Halqara komitetiniñ beyanatında aytılğanına köre, qayd etüv esnasınıñ devamı ad, doğğan künü ve yaqın soylar aqqında şahsiy malümatnı aluv demektir.
«Bu Qızıl Haç Halqara komitetine esir alınğanlarnı taqip etmege ve olarğa qorantalarınen bağlanmağa yardım etmege imkân bere», – dep aytıla.
Jeneva şartnamelerine köre, Qızıl Haç Halqara komitetiniñ cenk esirlerini «şaatsız» soraştırmaq aqqı bar ve olarnen körüşüvler «qanunsız sıñırlanmamalı».
Ukraina Mudafaa naziriniñ muavini Ğanna Malâr mayısnıñ 17-nde gece Ukraina arbiyleri «Azovstal» zavodından tahliye etip başlağanını tasdıqladı.
Rusiye Mudafaa nazirliginiñ bildirgenine köre, 959 Ukraina arbiyi Mariupoldeki «Azovstal» zavodından çıqarıldı, 80-si – yaralanğanlar. Ukraina arbiyleri Rusiye işğal etken yerge çıqarıldı.
Mariupolden çıqarılğan Ukraina arbiyleriniñ taqdiri belli degil. Ukraina Mudafaa nazirligi «Azovstaldeki» arbiylerni deñişüv vastasınen evge qaytarmağa planlaştıra, dep bildirdi.
Lâkin Devlet Dumasında «Azov» askerlerini Ukrainağa bermemege çağıralar, mayısnıñ 18-nde deputatlar «natsist cinayetçileriniñ deñişüvini» yasaqlağan qarar leyhasını baqacaq. Mayısnıñ 17-nde belli olğanına köre, Rusiye Baş prokuraturası Yuqarı mahkemege muracaat etip, «Azov» Ukraina polkunı terror teşkilâtı olaraq tanımağa ve memlekette faaliyetini yasaqlamağa çağırdı.
Rusiye Tahqiqat komiteti «DNRden» çıqqan Ukraina arbiylerini sorğuğa çekmek planları aqqında haber etti.
«Azov» polku ve diger Ukraina bölükleriniñ askerleri liman şeeri olğan Mariupolni imaye etti. Şeer mart başından berli qamaçavda edi, askerler «Azovstal» maden kombinatında blok etildi. «Azov» birleşmesi 2014 senesi göñülli batalyonı olaraq quruldı. Temelinde sağcı faaller bar edi. Lâkin «Azovnıñ» bir çoq askeri neonatsist olmağanını, polknıñ özü ise Ukraina Silâlı quvetleriniñ esas qısmı oldı, dep qayd ete.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net . Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukrayina prezidenti Volodmır Zelenskıy, Rusiye ile viza rejiminiñ tayin etilmesi "yahşı fikir" ve ömürge keçirmek kerek olğanını saya.
"Menimce, Rusiye ile viza rejimini tayin etmek yahşı fikirdir. Ve bını ukrayinler içün müsbet neticege ketirmek içün yetrli qadar imkânlarım bar olğanını sayam", - dedi Zelenskıy.
Mayısnıñ 25-nde Zelenskıy Ukrayinağa kelgen Rusiye vatandaşları içün viza rejiminiñ tayin etilmesiniñ kerekligi ile bağlı petitsiyağa qoltuttı. O, Ukrayina baş naziri Denis Şmıgalge "bu meseleniñ üzerinde çalışmağa" buyurdı.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrayinalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Martnıñ 12-si sabası itibarınen Ukrainada 38 237 adam koronavirusqa qarşı aşılanda, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Ukrainada martnıñ 11-nde bir künde 8859 adam COVID-19ğa qarşı aşılandı, aşılama kampaniyasınıñ başlanğanından berli ise 38 237 adam. Bir künde eñ çoq aşılama (950) Kyiv vilâyetinde yapıldı», – dep haber ettiler idarede.
Sağlıq saqlav nazirliginiñ malümatına köre, aşılama kampaniyasınıñ başlanğanından berli eñ çoq aşı Donetsk vilâtetinde (4114) ve eñ az Çernigiv vilâyetinde (626) yapılğan.
Fevralnıñ 24-nde Ukrainada tam şekilde koronavirus uqunçına qarşı aşılama kampaniyası başlandı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.


text:
“Aşlıq koridorınıñ buldırıluı öçen Törkiyä bularaq konstruktiv rol’ne üz östenä alabız”
Törkiyä Tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu Qara diñgezdä aşlıq koridorınıñ buldırıluı öçen Törkiyä bularaq konstruktiv rol’ne üz östenä aluların belderde
Mäwlüt Çavuşoğlu räsmi säfär belän başqala Änkarağa kilgän Angliya tışqı êşlär ministrı Lizz Truss belän küreşep söyläşüennän soñ urtaq matbuğat oçraşuın oyıştırdı.
Çavuşoğlu Ukrainadan açılaçaq aşlıq koridorı belän bäyle bularaq: "Qara diñgezdä aşlıq koridorınıñ buldırıluı öçen Törkiyä bularaq konstruktiv rol’ne üz östenä alabız. Rusiyädän İstanbulda planlaştırılğan cıyılış öçen uñay cawap kötäbez”, - dip äytte.
Ukraina aşlığınıñ yäki teläsä qaysı êşlänmäneñ Rusiyä häm başqa il tarafınnan alınıp legal’ bulmağan räweştä satıluına da qarşı bulularına basım yasawçı Çavuşoğlu: "Törkiyä bularaq bezgä kilüenä dä röxsät itmibez”, - dide.
Çavuşoğlu: "Ägär kileşü bulsa, İstanbulda kontrol’ üzäge häm Ukraina territorial’ sulardan çittä qurqınıçsız töbäk buldırılaçaq”, - dip belderde.
Şveśiya belän Finlyandiyanıñ NATO äğ’zalek möräcäğätenä dä tuqtalıp uzuçı Çavuşoğlu: "Härkemneñ iminlek borçıluların xäl itärgä kiräk, barı tik äğ’zalek möräcäğäten yasawçılarnıñ ğına tügel”, diyıp, Törkiyäneñ iminlek borçılularınıñ iğ’tibarğa alınuınıñ zarurlığın citkerde.
Mäwlüt Çavuşoğlu: "Bu ike il (Şveśiya häm Finlyandiya) berlektäş bulırğa teli ikän, ul çaqta NATO êçendä iminlek borçıluların çişärgä tiyış. Ayıruça (29nçı-30nçı iyün’dä oyıştırılaçaq) NATO sammitında terrorçılıqqa bağışlanğan utırışnıñ oyıştırıluın möhim dip küräbez”, - dide.
Angliya ministrı Truss ta aşlıq probleması kiläse ayğa xätle xäl itelmägän, Ukrainadağı portlardan aşlıq çığarılmağan oçraqta monıñ citdi açlıqqa säbäp bulaçağın äytte.
Truss Şveśiya häm Finlyandiyanıñ NATO äğ’zalege belän bäyle bularaq ta: "NATO belän söyläşülärebez bulaçaq. Finlyandiya häm Şveśiyanıñ NATOğa quşıluı bezneñ öçen köç birer, dip uylıybız”, - dide.
Bäyläneşle xäbärlär
“Pänçä-Kilit” töbägendä 2 şähit
Ğıyraqnıñ tön’yağında “PKK” separatist terror oyışmasına qarşı alıp barılğan “Pänçä-Kilit” operaśiyası töbägendä 2 iminlek saqçısı şähit buldı
Antaliyada turist sanı arttı
Antaliyağa bıyıl hawa yulı belän kilgän çit il turist sanı uzğan yılnıñ şuşı uq çorına qarağanda 176%qa artıp 4 million 284 meñ 513 buldı
Törkiyä-Ärmänstan arasında hawa yökläre säwdäse
Törkiyä belän Ärmänstan turıdan-turı hawa yökläre säwdäseneñ iñ yaqın waqıtta başlatıluı öçen kileşügä ireşte


text:
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi dekabrniñ 26-nda qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ apiske alınmasına qarşı berilgen itiraz arizasını baqmağa planlaştıra. Bu aqta advokat Aleksey Ladin dekabrniñ 21-nde Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«İmayeniñ itiraz arizası dekabrniñ 26-nda saat 10-nda Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinde baqılacağını bugün bildim. Anda sıñırlav tedbiriniñ deñiştirilmesi meselesi köterilecek. Bizler ev apsi ya da pey, ya da çıqmamaq şartı aqqında rica etecekmiz. Sıñırlav tedbiri deñiştirilse, ev apsi olacaqtır», – dedi Ladin.
Advokatnıñ aytqanına köre, al-azırda imaye tarafı Bekirovnıñ SİZOda bulunması imkânsız olğanını isbatlaycaq tibbiy komissiyanı qurmağa rica ete.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, tutılğan qırımtatar faaline acele tibbiy yardım kösterilmesi içün muracaatta bulunğanını bildirgen edi.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi dekabrniñ 13-nde Bekirovnı eki ayğa apiske aldı. O, 2019 senesi fevralniñ 11-ne qadar nezaret altında qalacaq. Ukraina Tış işler nazirligi mahkemeniñ qararına qarşı «sert narazılıq» bildirdi.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.
Herson vilâyetindeki Novoalekseyevka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutuldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler.


text:
«CәләT BиkиMәkTәбe» yky-ykыTy пpoekTы
Bügenge köndä bezneñ härberebez dä internet häm Wikipediya belän kullana. Älege internet-entsiklopediyagä barlık keşe dä üz öleşen kertä ala. Entsiklopediya şaktıy küp tellärdä alıp barıla, şulay uk tatarça da. Bezneñ oeşmabıznıñ töp maksatları tugan tatar telne saklau häm üsterü bulganlıktan, 2016-nçı elda Färhad abıy Fätkullin initsiatiwası belän «Sälät WikiMäktäbe» proektı barlıkka kilä.Proekt üz eşçänlegen 2016-nçı elda başlap cibärä.
«Sälät WikiMäktäbe»neñ töp maksatları:
- Tatar telle yaşlärne Wikimedia proektları birä torgan mömkinleklärne kullanuga öyrätü;
- Wikimedia platformasın Sälätneñ proektlarına kertü;
- XXI gasır tatar telle intelligentsiyasenä nigez salu.
«XXI gasırda barlık möhim bulgan mäglümat törle internet-resurslarda saklana. Asılda, mäglümatnıñ nindider teldä buluı, aeruça Wikimedia proektında bulgan oçrakta – telneñ üseşenä kiterä. Tatar telle balalarnı Wikipediya, Wikixäbärlärgä cälep itär öçen, 2016-nçı eldan başlap törle proekt çaraların oeştıram», assızıklıy proektnıñ elekke citäkçese Timerxan Şäyxetdinow.
Soñınnan programmanı uzgan katnaşuçılar öçen praktika çorı başlana, häm ul kiläse punktlardan gıybarät:
- Dönyanıñ törle poçmaklarında uzuçı wiki-çaralarında buşlay katnaşu mömkinlege;
- «Sälät WikiMäktäbe» kursların ütüne raslauçı 3 telle Wikimedia tanıklıgın alu;
- Ber el däwamında Wikixäbärlär portalına mäkalälär yazıp torgan oçrakta, katnaşuçıga jurnalist tanıklıgı birelü;
- Tatarstannıñ mädäni häm sotsial-iktisadi obektları buença wiki-säfärlär katnaşuçı bulu mömkinlege;
- Xalıkara entsiklopedik mäkalä yazu konkurslarında katnaşıp, ciñü yaulau;
- «Fänsar» FMÜndä proektnıñ küçmä sessiya formatında eşläü.


text:
Aqmescitli teşebbüs gruppası Rusiye prezidenti Vladimir Putinden Aqmescitteki ukrain gimnaziyasını ve yarımadada ukrain mekteplerini ğayrıdan tiklemesini rica ete.
Bu aqta 2020 senesi fevralniñ 20-nde çıqqan Qırımdaki «Kommunistı Rossii» bölüginiñ «İskra pravdı» gazetasında aytıla, onı ukrainalı halqara uquqçı Boris Babin aydınlattı.
Metinde 2014 senesinden soñ Qırımdaki Rusiye akimiyeti ukrain mekteplerini, ukrain gazetasını ve ukrain teatrini qapattı, dep aytıla.
«Qırımda ukrainlerniñ etnotsidi başlandı, olarnıñ qonuşuv, medeniyet, din aqları bozula», – dep aytıla maqalede.
Müellifler, «Qırımda mektep, derslikler ve serbest ders bergen ocalar olmasa, balaları tuvğan ukrain tilinde nasıl laf etecek», dep soray.
2019 senesi Qırım aq qorçalayıcı gruppası, yarımadada bir dane ukrain mektebi qalmadı, dep bildirdi. Ukrain tilinde ders bergen sınıflar Qırımnıñ Rusiye akimiyeti bildirgeninden qat-qat azdır. Qırımtatar tilinde tasil bergen mektepler olaraq tanıtılğan mektepler asılında öyle degil, dersler em qırımtatarca, em rusça keçirile, dep qayd etti Qırım aq qorçalayıcı gruppası.
Qırımnıñ Rusiye Tasil nazirliginiñ malümatına köre, yarımadada qırımtatar tilinde ders bergen 15 mektep ve ukrain tilinde ders bergen bir mektep çalışa, 27 mektepte qırımtatar tilinde ders berilgen 126 sınıf ve ukrain tilinde ders bergen 8 sınıf çalışqan 5 mektep bar.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyevniñ bildirgenine köre, yarımadada qırımtatar tilinde ders bergen 16 mektepten yedisi qaldı. İşğalden soñ yarımadada qabul etilgen yañı «anayasanıñ» 10-uncı maddesi ise qırımtatar, ukrain ve rus tillerine devlet statusını bere.
Ukrainanıñ sabıq Tasil ve İlim naziri Liliya Ğrınevıç, Rusiye işğal etken Qırımda ukrain ve qırımtatarlarnıñ ana tilinde tasil almaq aqqı bozula, dep ayttı.


text:
Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Rustem İsmailovnı Başkortostan cumhuriyetiniñ Salavat şeeriniñ №2 koloniyasına etap ettiler. Bunı "Qırım birdemligi" birleşmesine advokat Edem Semedlâyev haber etti.
"Bugün talap arizama cevap keldi. 2020 senesi aprelniñ 7-sinde İsmailov Rustem Salavat şeeriniñ №2 koloniyasına kecirildi. Bundan evel o Ufa şeeriniñ SİZOsında tutula edi. Soñra tibbiyet müessisesinde edi ve aprelniñ 7-sinde Salavat şeeriniñ koloniyasına keçirildi", - dedi Semedlâyev.
Daa evel bildirile edi ki, birinci Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçilerini Rusiyedeki Başkortostan cumhuriyetiniñ Salavat şeeriniñ koloniyalarına mahkeme ükmüne köre ceza çekmek içün ketirdiler.
Rusiye Yuqarı mahkemesi 2019 senesi dekabrniñ 24-nde istinaf şikâyetini baqıp, «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ (Aqmescitteki birinci gruppa) ükmüni deñiştirdi. Qırımlılarnıñ apis cezaları 6 ayğa eksildi.
Böylece, Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov 11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Gupta imperiyası
Gupta imperiyası (sanskritçe गुप्त, gupta, hindice गुप्त राजवंश, Gupta Rājavaṃśa) — 320 — 550 seneleri İndistanda paytahtı Pataliputrada bulunğan bir devlettir. Onıñ adı, qadimiy İnd sülâlesiniñ başlayıcısı Şri Gupta adından kele.
Büyük ihtimalnen 320 senesi Gupta devletiniñ temelini qoyğan raca I Çandraguptadır. Bu tarihtan başlap, 300 yıldan ziyade sürgen ‘Gupta devriniñ’ orta asır qısmı yer ala. Gupta sülâlesiniñ ükümranlığını aqlı olaraq klassik İnd tarihınıñ altın devri dep qabul eteler.[1]
I Çandragupta, Gang vadiyiniñ orta qısımı olğan Bengalnıñ bir parçası Magadhanıñ esabına sülâleniñ mülkiyetini kenişletken. Eñ qudretli devirinde, II Çandragupta Vikramaditya (380-415) altında, devletniñ topraqları aman-aman bütün Şimaliy İndistan ve Gucaratnı, Arap deñizinden Bengal körfezine qadar qaplap ala edi.
- ↑ ApxiBoBaHa koпiя. 12 люTий 2012 teşkerilgen. 2 cepпeHb 2009 arhivlengen.


text:
Beyazrusiye Merkeziy saylav komissiyası avgustnıñ 10-nda prezident saylavlarınıñ birinci neticelerini ilân etti. Resmiy malümatqa köre, Aleksandr Lukaşenkoğa 4 562 423 saylayıcı rey berdi – 80,23%, Svetlana Tihanovskayağa 574 312 insan rey berdi – 9,90%, beyazrusiyelilerniñ 6,02%-ı er keske qarşı rey berdi, dep haber ete «Nastoyaşçeye Vremâ».
«Malümat daa teşkerilecek, amma çoq deñişecegini tüşünmeyim», – dep bildirdi Beyazrusiye Merkeziy saylav komissiyasınıñ yolbaşçısı Lidiya Yermoşina.
Minskte saylav bölükleri qapatılğan soñ OMON hadimleri akimiyet ilân etken saylav neticelerine qarşı soqaqlarğa çıqqan narazılıq bildirgenlernen çatıştı. Beyazrusiye kütleviy haber vastalarınıñ esaplarına köre, tahminen 20 biñ insan soqaqlarğa çıqtı, arbiy tehnika çıqarıldı. OMON ses ışıq granatalarını ve köz yaşlatıcı gaznı qullandı.
Caddelerden birinde narazılıq bildirgenlerni avtozak urdı. Eki yaralı bar, birisi ağır alda buluna. Şeer icra komiteti nazirliginiñ iç işler baş idaresi avtozak olğan yol qazasını tasdıqlamadı.
Devlet exit pollınıñ neticelerine köre, Lukaşenko reylerniñ 79,9%-ını, Tihanovskaya 6,8%-ını qazandı. Exit pollnıñ ilk neticelerine köre, çetel bölüklerinde Svetlana Tihanovskayağa saylayıcılarnıñ 71%-ı rey berdi.
Soqaq narazılıq aktsiyaları Sankt-Peterburg, Moskva, Kyiv Beyazrusiye elçihaneleri ögünde başlandı, anda istegi olğan çoqusı insanlar rey berip yetiştirmedi.
Az sayıda mustaqil közeticiler (bölüklerge er kes kirsetilmedi) Beyazrusiyede çalışıp, bir çoq bozuv aqqında bildirgen edi: komissiya hadimleri olarnı içeri almadı (bina tışında pencerelerden baqıp közetmege ya da tışarıda çeçeklik yanında turıp közetmege mecbur ediler, şikâyet berilgende militsiyanı çağıralar ve atta insanlarnı tutalar.


text:
Nigeriyädä däwlät başlığı häm parlament saylawı uza
İldä tuplam 73 million terkälgän saylawçı bar
Nigeriyädä däwlät başlığı häm parlament saylawı uza.
İldä tuplam 73 million terkälgän saylawçı bar.
Däwlät başlığı saylawında 73 namzät, parlament saylawında 91 säyäsi partiyädän 23 meñ 316 namzät köç sınaşa.
Parlamentqa 360 xalıq ışanıçlısı saylanaçaq.
Xalıq 36 vilayät’tä 119 meñ 973 saylaw bülekçäsendä tawış birä.
Saylaw näticäläre 2 könnän soñ bilgele bulaçaq.
Däwlät başlığı saylawında xäzerge ilbaşı Möxämmäd Buhari belän töp oppoziśiya partiyäse namzäte Atiku Abubakar alğı planğa çığa.


text:
`İke däwlät` Näticälär
Xäbärlär [1581]
- Äliyıv: “Azat itelgän töbäklärdä xalıqara transport bäyläneşe êşçänlege alıp barıla”
- AQŞ: “İke il arasındağı konstruktiv mönäsäbätlärneñ däwam itüen telibez”
- İlbaşı ike yaqlı oçraşular ütkärä
- Madrid dürt yaqlı sammitınıñ urtaq beldergese
- İran tışqı êşlär ministrı Törkiyägä säfär yasıy
- Çavuşoğlu - Blinken söyäşüe
- Oktay - Truss oçraşuı
- Ärdoğan İzrail däwlät başlığı belän söyläşte
- Akar - Burçuladze oçraşuı
- Lapid Awrupa Berlege komissiyäse başlığın qabul itte
- Rusiyä çigenä timer çıbıq qararı
- Zelenskiy Franśiyä ilbaşın tänqıyt'läde
- Blinken Katar tışqı êşlär ministrın qabul itte
- Zelenskiy Zaporoj'yeğa säfär yasadı
- Zelenskiy: "Rusiyä 200 meñnän artıq ukrainalı balanı urladı"
- İzraildä däwlät oyışmalarında Fälästin bayrağı tıyıla
- Törkiyä-İspaniya ike yaqlı säyäsi kiñäşmälär
- Braziliyädäge tabiğıy afätlärdä ülüçelär sanı 91gä citte
- Paqıstan prem’yer-ministrı Törkiyägä säfär yasıy
- Akar Berläşkän Ğaräp Ämirlekläre däwlät başlığı belän oçraştı
- Ärdoğan - Putin oçraşuı
- Amerikanıñ ike yöze
- Putin Törkiyägä säfär yasıy
- Kärimovnıñ mäyete başqala Taşkenttän tuğan şähärenä Sämärkantğa kiterelde.
- İrannıñ êlekke däwlät başlığı wafat bulğan
- Törkiyä ilbaşı Madagaskarda
- Gambiyada däwlät başlığı Barrow ilenä kire qaytqan
- Ärdoğannıñ G-20 Sammitı Ğailäse fotoräsemgä töşüe
- İrekle Süriyä Armiyase ike awılnı alğan
- Fälästinle student Blinken belän qul qısışmadı
- V’etnam bertuğannarınnan rekord
- İke Koreya başlıqları oçraştı
- Azärbaycan sänğätçese: “15 iyül’ töne”
- Tillerson Törkiyädä
- Demokratiya sağında soñğı kön
- Çuqraq-telsezlärdän “FETÖ” reakśiyası
- Fälästin AQŞ belän mönäsäbätlären özde
- Putinnıñ räsmi avtomobile qazağa oçrağan
- “G7”neñ däwlät êşlekleläre N’yu-Y orkta cıyıldı
- G-20 Sammitı başlandı


text:
Qırım ve esas Ukraina memuriy sıñırından keçkende ğayıp olğan qırımtatar faali Raim Ayvazov tuvğanlarınen bağlandı. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ malümatına köre, faal Aqmescitteki Rusiye FSBSiniñ idaresinde buluna.
Raim Ayvazov 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmına (terrorist tanılğan teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv) istinaden qabaatlanğanını ve «Aqmescitteki ekinci Hizb ut-Tahrir davasınıñ» erkânına qoşulğanını qız qardaşına telefonda haber etti.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat alıp, Ayvazovnıñ advokatınen bağlanmağa tırışa.
Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ izaatları daa yoq.
Bavurçı (Kamenka) qasabasınıñ sakini, qırımtatar faali Raim Ayvazov gece esas Ukrainanıñ memuriy sıñırından keçkende ğayıp oldı. Soñki sefer gece saat 3-te apayınen bağğa çıqqan edi.
Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ sıñır idaresi Raim Ayvazov aqqında bir de bir malümat bermedi. Qorantası politsiya ve prokuraturağa insan hırsızlanğanına dair ariza berdi.
«Qırım birdemliginiñ» malümatına köre, Raim Ayvazov Qırımda apiske alınğan qırımtatar faallerine Rostov-na-Donuğa aş ve urba yollamaqnen oğraşa edi.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi.
Martnıñ 29-nda Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımdaki tintüvlerden soñ qıdırılğan qırımtatar faali Edem Yayaçikovnı tutıp aldı.
Aqmescitniñ Bavurçı qasabasında keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Aqmescit mahkemesi Ziyadinovğa «politsiyağa qarşı çıqqanı içün» 500 ruble para cezasını berdi. Mamutov ise 5 künge apiske alındı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban Umerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
Martnıñ 29-nda Qırımnıñ Rusiye ombudsmeni Lüdmila Lubina Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Qırımda tevqif etilgen 23 qırımtatar faalini Rusiyege alıp ketkenler.


text:
Narazılıq aktsiyasınıñ iştirakçileri qollarına Ukraina bayraqları, sızılğan trezubets ile sarı toplar ve rus yazılarını aldılar: «Putin – menim balalığımnı bozdıñ», «Putin – balalığımızdan marum qaldırma», «Men – rusım ve menim Vatanım – Ukraina», «Rus alemi – cenktir».
«Men Lvovda doğdım, mında mektepke qatnadım, anam Rusiyeden. Bizler etnik ruslarnı temsil etemiz ve bu konsullıq bizni qorumaq kerek. Bizler olarğa aydut ve banderovcı olmağanlarımıznı aytamız. Rusiye – istilâcı, menim memleketime kelip, Ukraina vatandaşlarınıñ qanını tökecek ola. Rusiye televideniyesi bizni mında, Lvovda ruslarnı, çöküçlernen öldüreler, dep bildire, bizler ise yarın Ukrainanı ve balalarımıznı imaye etmege ve qoluna silâ alıp, Rusiye arbiylerine qarşı çıqmağa azır olğanımıznı aytamız», – dep qayd etti Sergey Köstenko.
Aktsiya iştirakçileri Qırımdan dostları bergen Rusiye bayrağını qırmızı boyanen kirlettiler. Ve Lvovtaki Rusiye baş konsullığı binasınıñ araba qapusı altına taşlağan oyuncaqlarnı boyaladılar. Konsullıq hadimlerinnden iç bir kimse Lvov rusiyelileri ögüne çıqmadı.


text:
Qırım tadebeleri bazarertesi künü, iyül 7-de, №8 Aqyar mektebinde rus tili boyunca Yekâne devlet imtianını tapşıralar: ariza bergen 289 insandan imtianğa 100-den az talebe keldi, dep bildirdiler Aqyar tasil idaresinde, bunı Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyetiniñ ruporı Krıminform saytı haber ete.
Buña oşağan adise iyün 25 künü rus tili boyunca deñeme testinde de oldı: ariza bergen 250 insandan 57 keldi.
Bunı Qırım telebeleri içün bu sene Rusiye aliy oquv yurtlarına kirmek içün Yekâne devlet imtianını tapşırmağa şart olmağanı ile bağlaylar, dep bildire tasil idaresiniñ başı muavini Natalya Juravlöva.
Abituriyentler subetten keçip, testlerni ya da aliy oquv yurtında belgilengen eki fen boyunca imtianlarnı tapşırıp, universitetke kire bilecekler.
İşğal etilgen Qırımdan VNOnı tapşırmaq istegen abituriyentlerni qıtaiy Ukrainağa davet eteler. Qırımlalar VNOnı Herson vilâyetinde tapşıra bile. Ukraina tasil nazirliginiñ malümatına köre, bu sene VNOğa Qırımdan yalıñız 600 talebe yazıldı. Umumen ise Qırımda 17 biñ 290 abituriyent bar.


text:
Avropa Birliginiñ Şurası işğal etilgen Qırımda insan aqları ile bağlı kerginlikni sert bir şekilde takbih etti. Bu arada qırımtatar halqınıñ al-vaziyeti qayd etildi.
Bu aqqında oktâbr 20-de Lüksemburgda toplaşuvı keçirilgen Avropa Birliginiñ çetel işleri boyunca hulâsalarda aytıla.
Mında berilgen malümatqa köre, Avropa Birligi sentâbr 14-te Rusiye qanunları boyunca Qırımda keçirilgen yerli saylavlarnı qabul etmey.
Uquq qorçalayıcı teşkilâtlar Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarğa qarşı yapılğan basqı aqqında er daim aytalar.
Sentâbr 16-da, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ binasında 12 saatlıq tintüv keçirildi. Neticede vesiqa, protokol, USB-fleş-taşıyıcıları, kassetler, İslâm edebiyatı ve bilgisayarlarnı alıp kettiler. Meclis vekilleri bunı basqı ve Qırımtatar Milliy Meclisini yoq etmek ıntıluvları olaraq tanıylar.
Bundan soñ sentâbr 17-de Meclis binasında «Qırım» Fondu» Hayriye Teşkilâtınıñ reisi Riza Şevkiyevge mahkeme qararını seslendirdiler. Bundan soñ «Qırım» Fonduna» ait olğan binanı qapatmaq qararları aqqında bildirdiler. Bundan sebep Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri binanı terk etmege mecbur ediler.
Sentâbr 19-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri binanı terk etip, onı müürlemege mecbur oldılar.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Ukrainada insan aq-uquqlarına riayet etüv aqqında soñki maruzasında Qırımdaki vaziyet, şu cümleden qırımtatar halqı vekillerine nisbeten basqı qayd etile.
BMT İnsan aqları boyunca idare Qırım akimiyeti ve Rusiye akimiyetine qırımtatarlarğa qarşı basqı, qorquzuv areketlerini toqtatmağa ve yarımadanıñ er bir sakinine esas aqlarını kefil etmege çağıra.


text:
İşğal etilgen Qırımda işğalci akimiyet aqlanğan halqlarnıñ adabanlaştıruvı leyhası boyunca 80 qırım qorantasına daire anahtarlarını taqdim etti. Bunı salı künü, dekabr 30-da, Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti öz Facebook saifesinde bildirdi.
Daire anahtarlarını baş nazir muavini Ruslan Balbek «Rusiye Federatsiyası prezidentiniñ «Ermeni, bulğar, yunan, qırımtatar ve alman halqlarınıñ aqlavı ve inkişafınıñ devlet tarafından yardımı boyunca qararlar» Fermanınıñ amelge keçirilüvi çerçivesinde» taqdim etti», – denile beyanatta.
«İşbu fermannıñ amelge keçirilmesi çerçivesinde – 2020 senesine qadar, aqlanğan halqlarnıñ abadanlaştıruvı leyhası çerçivesinde, Qırım Ukrainanıñ uquqiy alanında olğan 23 yıl devamında berilgen meskenniñ sayısı 3,5 qat artacaqtır. Bugün «nice seneler devamında soñsuz nevbetlerde turğan» 80 ailege, niayet, çoq beklenilgen meskenler berilecek ve olar Yañı yılnı şahsiy evlerinde, rusiyeli Qırımda qayd etecektir», – dedi Ruslan Balbek.
Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti bergen malümatqa köre, dekabr 29 künü Ruslan Balbek Canköy rayonı Timofeyevka köyünde 10 qırımtatar ailesine daire orderlerini bergen eken.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin içün yaqında olacaq saylâvlarda Qırım nasıl rey berecegi pek muim, çünki bu oña ne derece qol tutulğanınıñ köstergiçi olacaqtır. Bunı Rusiyeli «Eho Moskvı» radiostantsiyasınıñ baş muarriri Aleksey Venediktov «Golos Ameriki»ge bergen intervyusında beyan etti.
Onıñ sözlerine köre, bundan evel keçken Rusiye prezidentiniñ saylâvları Qırımnıñ ilhaqından evel yani 2012 senesi, «Vladimir Putinniñ avdeti» şiarı altında keçken edi.
«Vladimir Vladimiroviç reyler içün küreşmey: o, oña qol tutulacağını pek yahşı bile. O, başqa bir şey içün küreşe. Başqa şeyde qanuniyleştirilmesi içün küreşe. Menim fikrime köre, «Qırım meselesi» onıñ halq sevgisi ğırdabına kömülmesine alıp keldi. Saylâvlar qaysı künge tayin etildi? Doğru – martnıñ 18-ne, Qırımnıñ qoşulğan kününe. İşte o Qırımnı qaytarır da, ondan soñ büyük bayram olur. Onıñ içün, «faizler» aqqında aytacaq olsaq, men bilgenime köre, Qırım nasıl rey berecegi pek muim. Onıñ añlayışına köre, bu ekinci bir referendum olacaq», – dep qayd etti Aleksey Venediktov.
O, Vladimir Putinniñ Rusiye prezidenti vazifesinde bulunğan nevbetteki müddeti içindeki siyaseti evelkisine köre «daa da sert ve reaktsion» olacaq dep ilâve etti. Jurnalistniñ sözlerine köre, Rusiye prezidenti 2024 senesinden soñra da devlet idaresinde qalacaq, faqat bunıñ içün Rusiye Anayasası deñiştirlmesi zarur.
Rusiye prezidenti saylâvları 2018 senesi martnıñ 18-ne yani- Qırım ilhaq etilgen künge tayin etildi. Saylâvlar kününi deñiştirgen mütenasip qanunnı Rusiye Devlet duması ve Federatsiya Şurası maqul dep körgen soñ, onı Rusiye prezidenti Vladimir Putin imzaladı.
Putinden ğayrı saylâvlarda televizyon alıp barıcısı Kseniya Sobçak, işadamları aq-uquqları boyunca vekâletli temsilci Boris Titov, LDPR lideri Vladimir Jirinovskiy, «Yabloko» esasçısı Grigoriy Yavlinskiy, işadamı Sergey Polonskiy,KPRF adından «Lenin adına sovhoz» müdiri Pavel Grudinin iştirak etmek niyetindeler.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Yaña taş ğasır
Yaña taş ğasır (yäki neolit) - bezneñ erağa qädär IV häm III meñyıllıqlarnı eçenä alğan çor.
Neolit çorında taş qoral yasaw eşe kamilläşkän - keşelär balta, pıçaq häm başqa qorallarnıñ yözen şomartu, ütkenläw ısulların uylap tapqannar. Qorallarnı şundıy nıq häm ütken itep eşlägännär ki, pıçaqlar belän xätta qırınırlıq bulğan. Taş baltalarnı häm çükeçlärne elekkeçä tayaqqa bäyläp berketü belän genä qänäğätlänmiçä, alarnı tişep ağaç sapqa utırtqannar.
Neolitnı başqaça neolit revolütsiäse dip tä atıylar. Barınnan da elek ul xucalıq itüdä äzerne üzläşterü alımınnan (awçılıq, balıqçılıq belän şöğellänüdän) citeşterü alımına, ikençe törle äytkändä, cir eşkärtügä häm xaywan asrawğa küçüne añlata. Şul räweşçä, keşelek tarixında berençe tapqır bularaq utraq yäşäw räweşe tua: igen üsterü häm terlek asraw barlıqqa kilä, awçılıq kamilläşä, balıq totu ciñeläyä. Keşelär köymä yasarğa öyränälär. Tuquçılıq häm balçıq sawıt yasaw uylap tabıla.
Çülmäk yasaw, äytik, igen üsterü yäki terlek asraw şöğele belän çağıştırğanda älläni zur qazanış ta tügel sıman. Läkin ul berençe qaraşqa ğına şulay. Töptänräk fiker yörtep qarasañ, bötenläy başqa näticä çığa. İñ elek, älege balçıq çülmäk, qul belän genä äwälängän buluına qaramastan - borınğı qäbilälär tormışında häm könküreşendä utqa quyıp bula torğan berençe sawıt ul.
Neolit çorında cämğiät tormışında, ruxi mädäniättä zur üzgäreşlär tuğan. Irular qäbilälär bulıp berläşkännär, etnik törkemnär oyışa başlağan . Näq şuşı çorda xäzerge hind-yevropa häm fin-uğır xalıqlarınıñ borınğı babaları formalaşqan, ayırım arxeologik kul'turalar tuğan.


text:
Torontoda (Kanada) fevralniñ 23-nde qırımtatar ve ukrain cemiyetleriniñ vekilleri Rusiye elçihanesi ögünde miting yapıp, Qırım işğalini toqtatmağa talap ettiler.
Teşkilâtçılarnıñ içtimaiy ağlarda derc etilgen malümatına köre, insanlar «Vladimir Putinge (Rusiye prezidenti – QA) ve Rusiye ükümetine Qırımnıñ qanunsız işğalini toqtatmasını, şarqiy Ukrainağa istilâsını bitirmesini ve Rusiyede qanunsız tutulğan siyasiy mabüslerni azat etmesini aytmaq içün» elçihane ögüne kelgenler.
Elçihane yanında toplaşqanlarnıñ yazuvlı şiarları, Ukraina ve qırımtatar bayraqları bar edi.
İstanbulnıñ Beyazit meydanında fevralniñ 23-nde Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı narazılıq aktsiyası keçirildi. Kyivde bu künleri Qırım işğaliniñ altıncı yılına bağışlanğan tedbirler ötkerile.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Sentâbr 26-da, bazarertesi künü Kiyevde Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ (TMU) tantanalı açılış merasiminiñ keçirilmesi planlaştırıla, oquv yurtu işğal etilgen Qırımdan Ukraina qıtaiy qısmına keçti.
Tünevin universitet açıluvı aqqında «Euromaydan-Krım» cemaat teşkilâtınıñ yolbaşçısı Sergey Mokrenük Facebook saifesinde bildirgen edi.
Haber etilgenine köre, yañı teşkil etilgen TMU tantanalı açılışı saat 11.00-de Ukraina Tasil ve ilim nazirligi binasınıñ üçünci qatındaki toplaşuv salonında başlanacaq.
Ukraina Tasil ve ilim nazirligi, sentâbr 23-te TMU-ğa destek aktsiyası keçirilgen soñ, Vernadskiy adına TMU-nıñ ştat cedvelini tasdıqladı.
Bunen beraber, sentâbr 23-te Ukraina Adliye nazirligi Belediye idare etüv akademiyasınıñ mülk komleksiniñ Vernadskiy adına TMU-ne teslim etilmesi aqqında emir leyhasını tasdıqladı, bu yerde talebeler oquycaq ve yaşaycaq. Sentâbr 28-de, çarşenbe künü leyha Ukraina baş naziri Vladimir Groysman tarafından imzalanmaq kerek.
Tavriya milliy universitetinde derslerni sentâbr 27-de başlanmağa planlaştıralar.
Vernadskiy adına Tavriya milliy universiteti 2016 senesinden başlap, Ukraina qıtaiy qısmında çalışa.


text:
Êsselär êlektrsız qaldırdı
Buênos-Ayresta 100 meñnärçä öy häm êş urını utsız qaldı
Argentina başqalası Buênos-Ayresta 40 santigrat däräcädän uzğan cılılıqlar êlektrnıñ özelüenä kiterep çığarğan.
Başqalada 100 meñnärçä öy häm êş urını utsız qaldı.
Buênos-Ayresta atna başınnan bügengä qadär artqan cılılıqlar öylären häm êş urınnarın salqınaytırğa teläwçelärneñ ênergiya qullanışın arttırdı.
Başqalanıñ tön’ağında kiçä kim digändä 150 meñ öy häm êş urını utsız qaldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Putin: “Äfğanstanda wazğıyätne cayğa salırğa tırışabız”
Rusiyä İlbaşı Vladimir Putin Äfğanstanda böten êtnik törkemnärneñ il citäkçelegendä wäkillek itelüeneñ zarurlığın belderde


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko BM Baş assambleyasınıñ 73-ünci sessiyasında çıqışta bulunıp, Rusiye BM Halqara mahkemesiniñ işğal etilgen Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağını lâğu etmek qararını körmemezlikke urğanını bildirdi.
«2017 senesiniñ başında BM Halqara mahkemesi Rusiyeni işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ temsil organı olğan Meclis faaliyetini yasaq etmek qararını lâğu etmege çağırğan edi. Lâkin Rusiye halqara şartlarğa uymayıp ve Mahkemege sayğısızlıq kösterip, mezkür qararnı körmemezlikke ura», – dedi Poroşenko.
O, «qanunsız Qırım işğaliniñ birinci kününden başlap qırımtatarlar ve etnik ukrainler repressiya ve ayırımğa oğrap, öldürile, azaplarğa çektirile, taqip etile ve uydurılğan qabaatlavlar boyunca apiske alına», dep qoştı.
«Qırımdaki işğalci Rusiye rejiminiñ esir ve qurbanları cedveli aman-aman er kün arta», – dedi Poroşenko.
Onıñ aytqanına köre, ilhaq etilgen yarımadada qırımtatarı ya da ukrain olmaq «cinayet» sayıla.
2016 senesi Rusiye nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, soñra da Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımtatarlarnıñ temsil organı olğan Milliy Meclisni yasaq etmege qarar berdi. Qırımtatar Milliy Meclisi Rusiyeniñ topraq bütünligini bozmağa tırışqanında ve insanlarnı qorquzğanında qabaatlanıp, ekstremist teşkilât olaraq tanıldı. Amma 2017 senesi aprel ayında BM Halqara mahkemesi Ukraina açtırğan dava çerçivesinde Rusiyeni Meclis yasağını lâğu etmesine çağırdı.
Bu sene aprelniñ 24-nde belli olğanı kibi, Kyiv BM Halqara mahkemesine muracaat etip, Rusiyeniñ 2017 senesi qabul etilgen Rusiyege qarşı vaqtınca tedbir alınmasına dair buyruqqa köre Qırımtatar Milliy Meclisini yasaq etüv qararını lâğu etmek mecbur olğanını tasdıqlamağa rica etken edi.


text:
Daily Archives: 18:49
A.Abdulkamal: «Sabır –imannıñ jartısı»
Sabır - tosınnan qanday da bir qiın jağdayğa tap bolğanda, basqa tüsken auırtpalıqqa tötep beru üşin beldi bekem buu. Sabır saqtau – tağdırğa rizaşılıq pen şükirşiliktiñ belgisi.Allah Tağala mwsılmandardıñ, şınayı … Tolığıraq
Elbası turalı tolğau
Elbası turalı tolğau . Allah tögip meyirin Qazağıma jwp-juas , Elbasınıñ köregen sayasatı mızğımas – Mine osı sebepten dep oylaymın elimde , Tınış-beybit tirşilik ötip jatır , ol-ras . Däl… Tolığıraq


text:
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov deñiz suvınıñ tatlılaştıruvını yarımadada suv resurslarınıñ qıtlığı meselesini al etecek «yekâne» yol dep saya. Onıñ aytqanına köre, yerastı suvlarını kötermek içün yañı quyularnıñ qazılması «belli aqibetlerge» ketirecek. Bu aqta o, oktâbrniñ 12-nde suv teminlevinen bağlı toplaşuvda ayttı.
«Yerastı suvlarınıñ bu miqdarda qullanıluvınıñ aqibetleri bar. Bizim fikirimizce, şimdiki yekâne yol – deñiz suvını tatlılaştırmaqtır… Memleketimizde ilk sefer böyle bir leyha kerçekleştirilecek. Yerastında suvımız çoq degen laflar – zenaatdaşlar, er şeyniñ erte ya da keç soñu bar. Kün kelir bu suvnıñ yerini deñiz suvı alacaq ve olacaq aqibetlerden köy hocalığımız qalmaz, bir şeyimiz qalmaz», – dedi Aksenov.
Daa evel Aksenov Qırımda suv teminlevi içün oktâbrniñ 12-nde yañı quyularnı qazıp başlaycaqlar, dep bildirdi.
Yarımada akimiyetiniñ malümatına köre, Qırımda Aqmescit ve bir sıra mesken yerini suvnen temin etmek içün ilk tatlılaştıruv tertibatını eki – eki buçuq yıldan soñ işlete bileler.
Sentâbrniñ 7-nden itibaren Aqmescitte, Bağçasaray ve Aqmescit rayonlarında qurğaqlıq ve suv anbarlarında suv azlaşqanı sebebinden suv berüv sıñırlarınıñ üçünci, eñ sert etapı başlatıldı.
Qırımnıñ Rusiye ükümeti bildirgenine köre, yarımadanıñ suv teminatı ile «eñ yaramay stsenariyge» azırlanalar. Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, Rusiye Qırımnıñ suv teminatı vaziyeti fevqulâde olğanını tanıy. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
İşğal etilgen Qırımda yaqalanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznı Aqmescitteki Turetskaya sokağındaki Merkeziy rayon mahkemesine ketirdiler.
Mında ceza belgilenecek, – dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Mahkeme binası yanında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri ve ATR telekanalınıñ mühbirleri buluna.
Malüm ki, işğal etilgen Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoz yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
«Qırım Cumhuriyeti boyunca Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat idaresiniñ taqiqat organları kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüv cinaiy işiniñ taqiqatı çerçivesinde Qırımtatar Milliy Meclisi cemaat teşkilâtınıñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoz yaqaladı», – dedi Markin.
Neşirniñ malümatına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Bundan evel ATR qırımtatar telekanalınıñ muarririyetinde tintüv olıp keçti. «Politsiyanıñ» malümatına köre, bu adım 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında ötkerilgen miting ile bağlı.


text:
Ukraina Rusiyeniñ işğal altındaki Qırımda ve Aqyarda ealini cedvelge alğanını takbih ete. Bu aqta oktâbrniñ 15-nde derc etilgen Ukraina Tış işler nazirliginiñ beyanatında aytıla.
«Rusiyeniñ bu areketleri Ukraina devlet suvereniteti ve topraq bütünligine qarşı yapıla ve vaqtınca işğal etilgen Qırımnı ilhaq etüv ıntıluvını qanunlaştırmaq, anda Rusiye qanunlarını qullandırmaq ıntıluvınıñ devamı ola. Vaqtınca işğal etilgen topraqta ealini cedvelge aluv devletimizge qarşı yapılğan duşman areketi ola ve biz cevap berme aqqımıznı saqlaymız», – dep aytıla beyanatta.
Müessise, BM Baş Assambleyasınıñ 68/262 qararınıñ maddelerine köre, 2014 senesi keçirilgen ve Ukraina ve çoqusı memleket tarafından tanılmağan «referendumnıñ» «uquqiy küçü yoq ve Qırım yarımadasınıñ statusını deñiştirmek, hususan işğal etilgen Qırımda ealini cedvelge aluv neticelerini aydınlatmaq içün bir temel olamaz», dep qayd etti.
Ukraina Tış işler nazirligi qayd etkenine köre, Qırımdaki vaziyetke qıymet kesmek içün «belli mandatı olğan tek halqara teşkilâtlarnıñ ve ükümetke bağlı olmağan aq qorçalayıcı teşkilâtlarnıñ Ukraina qanunlarına ve halqara normalarğa köre keçirgen tarafsız monitoringi» temel ola bile.
«Halqara toplulıqnı Rusiyeniñ vaqtınca işğal etilgen Ukraina toprağınıñ ealisini cedvelge aluvını takbih etmesine, onı tanımamasına ve neticelerini qullanmamasına çağıramız», – dep qayd etile beyanatta.
Rusiye tarafı Ukraina Tış işler nazirliginiñ beyanatına daa cevap bermedi.
Rusiyede oktâbrniñ 15-nden noyabrniñ 14-ne qadar eali cedvelge alınacaq. Sakinler aqqında malümat Qırımda da toplanacaq. Yarımada sakinlerini rusiyeliler 2014 senesi de cedvelge alğan edi, o vaqıt Qırımda milliy terkipniñ deñişmeleri qayd etildi.
Rusiyeniñ 2014 senesi Qırımda keçirgen cedvelge aluv malümatına köre, cedvelge alınğan Qırım ealisi 1,89 million kişi, Aqyar ealisi ise 393 biñ insan oldı.
Ukraina akimiyeti bu raqamlarğa esaslanıp, Rusiyeni vaqtınca işğal etken yarımadağa vatandaşlarını ketire, dep qabaatlay. 2001 senesi Ukraina ealini cedvelge alğanda yarımadada ukrain ve qırımtatarlarnıñ sayısı bayağı çoq edi.


text:
Rusiye ofisiniñ OMON hadimleri Keriç boğazında talimler keçire. Bunıñ aqqında Rusiye gvardiyasınıñ matbuat hızmeti haber ete.
"Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde Rusiye gvardiyasınıñ baş ofisiniñ OMON hadimleri Rusiye Naqliyat nazirliginiñ egidası altında idarelerara talimler çerçivesinde vazifelerni yerine ketire", - dep yazıla bildirmede.
Bu malümatqa köre, OMON mahsus bölüginiñ müendislik tehnikiy gruppası talimler vaqtında naqliyatnı, şu cümleden Keriç köprübne demiryol keçitlerini köpekler tarafından baqtıra.
Rusiye gvardiyasınıñ malümatına köre, talimler noyabrniñ 12-nece devam etecek.
Qırımnıñ askeriyleştirilüvi
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye yarımadada ve Qara deñizde muntazam sürette arbiy talimler keçire, arbiy tehnikanı, hususan uçaqquvar mudafaa sistemasını ketirip qoya.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda ise Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.
Ukraina Baş ştabı, Rusiye arbiyleriniñ Qırımda yapqanlarını qanunsız dep adlandıra.
Ukrainanıñ BM daimiy vekiliniñ muavini Yuriy Vitrenko, Rusiye yarımadada nükleer silâsını yerleştirgeninden qorqqanını bildirdi. Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtip muavini Serğiy Krıvonis, Qırımda nükleer silâsı olması mümkün bir qaç yer bar, dep bildirdi. Onıñ fikirince, onıñ yarımadada yerleştirilüv ihtimali «ğayet büyüktir».
2020 senesi dekabr ayında Kreml temsilcisi Dmitriy Peskov Rusiyeniñ Qırımda «telükesizligi içün er şey yapmağa aqqı bar», dep bildirgen edi.
BM Baş Assambleyası 2019 senesi dekabr ayında Rusiyeni işğal etilgen Qırımdan ordusını çıqarmasına ve Ukraina topraqlarınıñ vaqtınca işğalini toqtatmasına çağırğan qararnı qabul etti.


text:
"Qırım birdemligi" birleşmesi yarımadada keçirilgen tintüvlerden soñ tutulıp alınğan qırımtatar faalcilerniñ cedvelini derc etti.
Faalcilerniñ malümatına köre, rusiye quverçileri FSB idaresine 20 adamnı alıp ketti: Rustem Seythalilov, Tofik Abdulgaziyev, Cemil Gafarov, Seyran Murtaza, Alim Kerimov, Farid Bazarov, Riza İzzetov, Şaban Umerov, Bilâl Adilov, Mecit Abdurahmanov, Akim Kerimov, Rustem Şeyhaliyev, Seytveli Seytabdiyev, Yaşar Müedinov ve Akim Bekirov, İzet Abdullayev, Asan Yanikov, Enver Ametov, Ruslan Süleymanov, Erfan Osman, Server Gaziyev tutulıp alındı. Olarnı Aqmescitteki Rusiye FSBsiniñ idaresine alıp ketkenler.
Martnıñ 27-nde saba FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılğan eñ az 25 insannıñ evinde tintüv keçire. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ haber etkenine köre, tahqiqat tedbirleri qırımtatarlar yaşağan evlerde keçirile.
Bavurçıda keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Bunıñ sebebi Rusiye uquq qoruyıcıları ve Bavurçı qasabasınıñ sakinleri arasında çıqqan qavğa oldı.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ haber etkenine köre, Aqmescitniñ Bavurçı qasabasındaki Memet Appazov soqağında semetdeşlerine qoltutmağa kelgen 5 kişi tutuldı. Olarnıñ soyadları qayd etilmey.
Martnıñ 27-sinde Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov, FSB keçirgen kütleviy tintüvlerge “bütünley qoltutqanını” bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Braziliya Resey äskeriniñ Venesueladan ketuin talap etti. Braziliya Sırtqı ister ministri Ernest Araujo: «Eger reseylik äskerdiñ maqsatı Nikolas Madur..
Wlıbritaniya parlamenti Tereza Meydiñ Bryussel'men kelisilgen Brexit josparın üşinşi ret keri qaytardı. Nandelsblat basılımınıñ habarlauınşa, Euroodaq..
Jaqında Özbekstan prezidenti Şavkat Mirzieev artıq salmaqtağı policiya qızmetkerlerin sınğa alıp: «Altı ay işinde arıqtañdar, bolmasa qızmetten ketiñd..
Europa Parlamenti Venesueladan ädil, aşıq äri senimdi saylau ötkizudi talap etti. Bwl ortaq mälimdemeni Franciyanıñ Strasburg qalasında ötken Europa P..
Resey prem'er-ministri Dmitriy Medvedev: AQŞ sankciya saluın eşqaşan toqtatpaydı. Naurız ayınıñ 29-ı küni Dmitriy Medvedev VKontakte äleumettik jelis..


text:
Qırımnıñ kurort ve turizm «nazirligi» yarımada boyunca eñ eyi turistik marşrutqa yarışnı ilân etti. Yarış maqsadı – Qırımğa küz-qış ve baar mevsimlerinde turistlerni celp etecek marşrutlarnı belgilemektir.
Bu aqta qırım «akimiyet»niñ matbuat hızmeti bildire.
Beyaanatta aytılğanı kibi, yarış bir qaç namzetlikte keçecek. Olarnıñ arasında: Ulu Vatan cenki 70 yıllığına bağışlanğan arbiy-vatanperver marşrutı (1 künden), eñ eyi qış marşrutı, eñ eyi baar ve küz marşrutları (2 künden).
İşğal etilgen Qırımğa turistlerni ücüz fiyatlar ile celp etecek olalar. Noyabr ayında Qırımnıñ kurort «naziriniñ» birinci muavini İgor Kotlâr aytqanı kibi, Qırımda sanatoriy-kurort saasınıñ obyekti künde 1428 ruble fiyatı boyunca çalışacaq.


text:
Sankt-Peterburgda yanvarniñ 13-ünde tarihçı, professor, qırımtatar halqınıñ tarihiniñ tetqiq eserleriniñ müellifi, Qırımtatar halqı Qurultayınıñ II çağırışınıñ (1991-1996) delegatı Valeriy Vozgrinnen vedalaştılar.
O bu yıl yanvarniñ 9-ında gece vefat etti.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov haber etkeni kibi, vedalaşuvğa Peterburgğa qırımtatar milliy areketiniñ faalleri - Nariman Celâl, Bekir Mamutov, Lemmar Yunusov ve Ali Özenbaş barğanlarını qayd etti.
Valeriy Vozgrin - tarih ilimleriniñ doktorı, Sankt-Peterburg devlet universitetiniñ Yañı zaman tarihı kafedrasınıñ professorı, "Menşikov institutı" tetqiqat merkeziniñ müdiri, Qıral dan İlimler Akademiyasının azası, 187 ilmiy eserniñ müellifidir.


text:
Moskva vilâyetindeki Vlasiha Arbiy istinaf mahkemesi mayısnıñ 14-nde qırımlı bloger, cemaat jurnalisti Nariman Memedeminovnı terror faaliyetine açıq çağırğanında qabaatlağan ükümni deñiştirmedi.
Bu aqta advokat Edem Semedlâyev Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Mahkeme oturışuvında Memedeminov zenaatdaşlarını Qırımdaki taqiplerni aydınlatmasına çağırdı.
«Sayğılı jurnalist toplulığı, tecribeli jurnalist, bloger, cemaat jurnalistleri. Maña qarşı sahte cinaiy dava, aslında ise tam bir taqip devam etkende yapqan er şeyimiz içün sizge büyük minnetdarlığımnı bildirmege isteyim. Bilmeyim, amma eminim, bu yönelişte çalışmağa devam etesiñiz ve Qırımda olıp keçkenlerni, anda Rusiye qanunı kelgen soñ mustaqil jurnalistlerniñ vaziyeti ne olğanını aydınlatasıñız. Yapqan işiñiz pek doğru. Şunıñ içün daa bir kere tekrarlayım, sağ oluñız. Sizden ileride de Qırımda diniy, milliy ve zenaat sebeplerinden olğan taqiplerge diqqat ayırmañıznı rica etem. Tezden siznen parmaqlıqtan degil, şahsen körüşmege ümüt etem», – dep ayttı Nariman Memedeminov.
Mahkeme mesleat odasına keçken soñ, bloger qararnen bağlı hayalları yoq dedi: «Mahkeme qararınen bağlı bir hayal qurmayım. Er bir qarar insanlarğa degil, Allahqa aittir, dep çoq aytqan edim. Aynı vaqıtta bu insanlar (qadılar – QA) tarafından bir adalet olacağına ümüt etem ve neticede uyğun bir qarar bekleyim».
2019 senesi oktâbr ayında mahkeme Memedeminovnı eki buçuq yıl yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti.
Bir sıra Ukraina aq qorçalayıcı ve media teşkilâtı halqara teşkilâtlarnı ve Avropa Birligi memleketleri, ABD, Kanada, Yaponiya ükümetlerinden Rusiyeden Memedeminovnı azat etmesini talap etmesine çağırdı.
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, vatandaş jurnalisti. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Rusiye kontroli altındaki Ermeni Bazar şeer mahkemesi dekabrniñ 4-nde olıp keçken oturışuvda Qırımda ğıyabiy şekilde mahküm etilgen qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca eki qabaatlav şaatını sorğuğa çekti, dep bildire Qırım.Aqiqat.
Eki şaat Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında Rusiye keçiş noqtasında hızmet etken edi. Qabaatlav tarafınıñ ricasınen soyadı Knâzev olğan şaatnıñ sorğusından soñ mahkeme tahqiqat vaqtında bergen şaatlığını seslendirdi, ekisi arasında farqlar bar edi.
Neticede şaat mahkemede bergen malümatı doğru olğanını aytıp, «2014 senesi mayısnıñ 3-nde Mustafa Cemilevni körmedi», dep bildirdi.
Cemilevniñ advokatı Nikolay Polozov bildirgenine köre, qabaatlav şaatınıñ malümatı farqlı olğanı içün prokuror eski şaatlığını seslendirmege rica etti.
«Şaatlıq seslendirildi, bundan soñ şaatqa bir sıra ilâve sual berildi, o, cevap berip, mahkemede aytqanları doğru dedi», – dep ayttı advokat Nikolay Polozov.
Advokatnıñ aytqanına köre, bugün sorğuğa çekilgen Lışçik soyadlı ekinci şaat 2014 senesi mayısta memuriy sıñırda Mustafa Cemilevni kördi, dep ayttı.
«Şaat Lışçikniñ mahkemede bergen malümatına köre, 2014 senesi mayısta o, Ermeni Bazar şeeri yanındaki keçiş noqtasında hızmet etti ve mayısnıñ 3-nde saba olarğa Mustafa Cemilev keçiş noqtasına kele bile degen malümat berildi. O künü Mustafa Cemilevniñ insanlarnen laf etkenini kördi. Faqat Mustafa Cemilevniñ vesiqaları teşkerildimi ya da yoq, şaat aytıp olamadı», – dep qoştı Polozov.
Bu dava boyunca nevbetteki oturışuv dekabrniñ 24-ü belgilendi.
Bir kün ögüne Cemilevniñ davası boyunca mahkeme oldı, eki qabaatlav şaatı videokonferentsiya bağı vastasınen sorğuğa çekildi.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde Mustafa Cemilevniñ qabaatlavını Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine istinaden aydınlattı: «Rusiyege kirişi yasaqlanğan çetel vatandaşınıñ bir gruppa insanlarnen evelden añlaşıp, Rusiye devlet sıñırını keçüv (Rusiye CK 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı); nariye silâsını diqqatsız saqlav, onıñ başqa insan tarafından qullanılması ve ağır aqibetlerge yol açması (Rusiye CK 224-ünci maddesi); silânı qanunsız alıp saqlav (Rusiye CK 222-nci maddesiniñ 1-inci qısmı)».
Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ Ukraina davası qullanıla.
Mustafa Cemilev, işğal etilgen Qırımda oña qarşı açılğan cinaiy davalarda «Rusiye tarafınıñ qabaatlavları saçma olğanını» Avropa insan aqları mahkemesinde isbatlamağa niyetlene, dep bildirdi.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/05-17
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Anri Barbüs (17.05.1873, Tokio, / Yapunstan imperiäse - 30.08.1935, Mäskäw, RSFSR, / SSRB) — frantsuz yazuçısı, jurnalist häm xalıqara kommunistik xäräkätneñ säyäsi eşleklese.
Berençe Bötendönya suğışında xalıqnıñ revolütsion ışanularına, ömetlärenä nigezlängän 1916 yılğı «Ut» (Le Feu) romanı belän dönyaküläm tanıla.
1923 yıldan Frantsiä kommunistik firqäseneñ äğzası. SSRB Fännär Akademiäseneñ maqtawlı äğzası (1933).
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi fevralniñ 15-nde Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında tintüvlerden soñ tutulğan Eskender Abdulğaniyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emirüseinovnıñ sıñırlav tedbirini belgileycek. Bu aqta advokat Lilâ Gemeci Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Standart madde – 205.5 – terrorist teşkilâtlarında iştirak etüv. Eki tutulğan kişini kördim. Dayanalar, tendüristler. Müvekkilim Abdulğaniyev anasına Rabbi eñ yahşı qullarını sınap baqa, dep yazdı, ondan ğururlanmağa rica etti ve terrorist areketlerinde iştirak etmegenini ayttı. Şimdi o, şübheli olaraq sorğuğa çekildi ve cinaiy iş açılğanına dair qarar aldı. Onı ekinci qısımğa istinaden (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.2 maddesi – QA) qabaatlaylar. Yarın er kesniñ sıñırlav tedbiri belgilenecek», – dedi Gemeci.
Onıñ aytqanına köre, müvekkili Eskender Abdulğaniyevniñ evinde tintüv keçirilgende bozuvlar oldı.
«Evinde keçirilgen tintüv vaqtında bir sıra bozuv oldı. Tintüvniñ bütün protokolları oña berilmedi. Bütün ihtarlarımıznı tutuv protokolına yazdıq. Tintüv vaqtında olğan şaatlar er vaqıt çıqa edi. Cep telefonına video çıqarıldı. Video çıqarğan şahısnıñ kim olğanı belli degil. Uquq qoruyıcılar çardaqqa özleri çıqtı. Cep telefonları, planşetler ve namaz qıluv kitabı çekip alındı», – dep qoştı o.
Daa evel Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları qırımtatarlarnıñ evlerini tinte, dep haber etilgen edi. «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ malümatına köre, Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulğaniyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emirüseinov alıp ketirildi.
Rusiye FSBsi, Qırımda «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ bölügini qurğanından ve anda iştirak etkeninden şübheli sayılğan üç insannıñ evinde tintüv keçirdi, dep bildire.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye ordusı tarafından işğal etilgen Herson vilâtiyetindeki işğalci küçler esas Ukrainağa çıqmağa yasaq etti. Bu aqta «RİA Novosti» Rusiye neşiri Rusiye arbiyleri tayin etken region yolbaşçısınıñ muavini Kirill Stremousovnıñ malümatına esaslanıp bildire.
Stremousovnıñ aytqanına köre, Mıkolayıv ve Dnipropetrovsk vilâyetlerine çıqışlarnı yasaqlamaq qararı «toqtamağan ateş telükesinen» bağlı.
Regiondan işğal etilgen Qırımga ya da Rusiye ordusı kontrol etken Zaporijjâ vilâyetine ketmek mümkün.
Rusiye ordusı fevralniñ 24-nde Ukrainağa ücüm etken soñ Herson ve Zaporijjâ vilâyetleri qısmen Rusiye ordusınıñ kontroli altında qaldı. Herson vilâyetiniñ büyük qısmı ve Zaporijjâ vilâyetiniñ aman-aman yarısı aqqında aytıla. Zaporijjâ şeeri Ukraina tarafından kontrol etile.
Ukrainağa qarşı istilâ başlağan soñ Vladimir Putin ve Rusiye vekilleri onıñ maqsadı Ukraina topraqlarınıñ işğali degil, dep aytqan edi. Faqat Rusiye ordusı zapt etken Ukraina cenübiniñ rayonlarında Rusiye kontrolindeki memuriyetler quruldı, olarnıñ reberleri Herson ve Zaporijjâ vilâyetleri Rusiye terkibine alınmalı, dep aytıp başladı.
Mayısnıñ 25-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrainanıñ Zaporijjâ ve Herson vilâyetleriniñ sakinlerine qolaylaştırılğan protsedurağa köre Rusiye vatandaşlığını berüv buyruğını imzaladı. Bu vesiqa uquqiy malümat resmiy portalında derc etildi. Ferman imzalanğan künü işke tüşürile.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Matbuat-Konferentsıya: ‘Eki bayraq - bir ülke’
Salı künü, 21 iyünde saat 11-de ‘Ukrinform’ informatsıon agentliginde QRM, Ukraina vicdan serbestligi ve etnosiyaset meseleleri boyunca Devlet hızmeti ve qırımtatar Milliy Meclisi #LIBERATECRIMEA areketiniñ informatsıon kampaniyası çerçivesinde ‘Eki bayraq- bir ülke’ adlı konferentsıyanı keçirecek.
Qırımtatar bayraq kününe bağışlanan bu tedbirge jurnalistler, cemaat erbapları ve bütün istegenlerni qoşulmağa davet etemiz.
Spikerler:
Eskender Bariyev - Qırımtatar resurs merkeziniñ reisi, qırımtatar Meclisi çetel işler ve huquq meseleleri boyunca idaresiniñ başı;
Yelena Bogdan- Etnosiyaset ve vicdan serbestligi boyunca Ukraina devlet hızmetiniñ başı;
Refat Çubarov- qırımtatar milliy Meclis reisi;
Ahtem Seytablayev- kinorejissör;
Andrey Yermolenko- ressam-karikaturcı;
Tatyana Podvornãk- QRM kommunikatsıya meneceri.
Bugünde bugün qırımtatar bayrağı tek qırımtatarlar içün degil de, bütün Ukraina içün Qırım oğrunda küreş timsali olıp qaldı.
Tedbir çerçivesinde qırımtatar bayrağınıñ tarihı, onıñ rus-ukrain cenki şaraitlerinde ukrain cemaatınıñ birleşmesinde vazifesi haqqında bilgi berilip, QRM tarafından hazırlanğan vizual-informatsıon malümatlar taqdim etilecek ve Milliy Meclis ve diger cemaat teşkilãtları tarafından bütün dünya boyunca mezkür tarih ile bağlı keçirilecek tedbirler haqqında haberdar etilecek.
Tedbirni QRM facebook sahifesinde seyir etmege mümkün olacaq.
Temsilcilerniñ akreditastıyası: ctrc@ctrcenter.org
Hatırlatamız ki, evelden QRM işğal etilgen Qırımdaki vaziyet haqqında Ukraina ealini haberdar etmek maqsadınen #LIBERATECRIMEA areketiniñ yañı informatsıon programmasını başlatqan edi.
Mezkür kapmaniyanen https://www.ctrcenter.org/liberatecrimea/ sahifesinde ve içtimaiy ağlarımızda (Facebook: https://www.facebook.com/liberatecrimea , Telegram: https://t.me/LIBERATECRIMEA) tafsilãtlıca tanış olmaq mümkün.


text:
Qırım kiriş noqtalarında maşina tıqanıqlıqlarınıñ meselesini eki yıl devamında çezerler.
Bunı RİA Novosti agentligine Rusiye devlet sıñırınıñ abadanlaştıruvı boyunca federal agentliginiñ başı Konstantin Busıgin bildirdi.
Qırım kiriş ve çıqışında maşinalarnıñ üyürını kiriş noqtalarınıñ zaruriy maliyeviy teminatı olmağanı ile añlata.
«Qırım boyunca federal yekâne programması çerçivesinde işbu kiriş noqtalarınıñ abadanlaştıruvı daimiy sürette keçirile – qurucılığını 2017 senesi bitirecek olamız, qayd etilgen 2018 senesinden bir yıl evel», – dey Busıgin.
O şunı bildirdi ki, şimdi nezaret organlarınıñ talabı ile Ruiye sıñırı naqliyat turağı, kiriş ve çıqış yolaqlarınıñ miqdarını arttıra.
2014 senesi Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında resmiy şekilde – memuriy, amelde ise – aqiqiy bir sınır peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen territoriya olaraq adlana.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ kurort ve turizm sabıq naziri Aleksandr Liyevniñ fikirince, 2014 senesinden soñ qırımlılar Ukraina mustaqillik Kününiñ tam manasını ilk sefer añladılar.
Bunı o Qırım.Aqiqatnıñ mahsus leyhası - «Qıtadan hayırlavlar» - çerçivesinde qayd etilgen video muracaatında ayttı.
«Belki de, ilk sefer bizler bu bayram ne olğanını tolusınen ve yürekten añladıq. Eminim, Qırım toprağımız Ukrainağa keri qaytarılğan soñ bu bayram eñ yüksek seviyede, bizler, qırımlılar, bilgeni kibi qayd etilecek. Eminim, bizim içün, qırımlılar içün, Putinniñ soñki hızmetçisi toprağımıznı terk etecek künü eñ müim bayram olacaq», – dedi Liyev.
O, yarımada sakinlerine Qırımnıñ Ukrainağa keri qaytarılmasınıñ künü tezce kelmesini tiledi.
Ukrain bayramı munasebetinen Qırım.Aqiqat mahsus leyhağa başlay – «Qıtadan hayırlavlar». Kün devamında Qırım.Aqiqat siyasetçi, memur, siyasetşınas ve jurnalistlerniñ yarımadada yaşağan qırımlılar içün qayd etken video muracaatlarını aydınlatacaq. Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ muracaatı endi aydınlatıldı. O, qırımlılarnı Taras Şevçenkonıñ eserinden sözler ile hayırlap, Rusiyeniñ qorquları aqqında tarif etti. Ukrainanıñ Avropa insan aqları mahkemesi işlerinden ükümet vekâletlisi, qırımlı Boris Babin yarımada sakinlerine Qırımnıñ azat etilmesini tiledi.


text:
Latviya rusiyeli jurnalistlerni sürgün eterek, özüniñ halqara mecburiyetlerini boza, dep beyan etti yanvarniñ 4-nde Rusiye tış işleri nazirliginiñ resmiy temsilcisi Mariya Zaharova.
«Resmiy Riga BMT (OON), OSCE ve Avropa Şurasınıñ esas aktlarını sayğısızlıq köstererek, söz serbestligini temin etüv saasında özüniñ halqara uquqiy mecburiyetlerini doğrudan ve qaba bir şekilde bozmaqta», – dey Zaharova.
O, Rusiye halqara institutlardan «uyğun cevap» talap etecegini ayttı.
«Demokratik cemiyette aqılğa sığmağan, devletke bağlı olmayıp söz serbestliginde ihtisaslaşqan teşkilâtlarnıñ Latviyanıñ areketlerine uyğun qıymet kesmesine çağıramız», – dep beyan ete Zaharova.
Yanvarniñ 4-nde VGTRK mediaholdinginiñ rusiyeli jurnalisti Olga Kurlayeva, Latviya devleti oña ülkeni terk etmesi içün 24 saat mühlet bergeni aqqında haber etti. Kurlayeva Latviyanıñ milliy havfsızlığına telüke teşkil etüvde qabaatlana.
Ondan evel Latviyadan, yanvarniñ 1-nde Rigağa kelgen onıñ qocası, rusiyeli «TV Sentr» telekanalınıñ jurnalisti Anatoliy Kurlayev sürgün etilgen edi. Latviya iç işleri naziri Rihard Kozlovskis yerli LNT telekanalına aytqan kibi, bu jurnalistniñ bu devletke kirmesi yasaq etilgen. O, sebepleri aqqında aytmaqnı red etken.
Onıñ sözlerine köre, Latviya, keçken yıldan berli, hususan «devletke dostane munasebet köstermegeninden dolayı» 100 ziyade vatandaşnıñ kirişini yasaqlağan.


text:
Ukraina musulmanları diniy idaresi (UMMA) müftisi Said İsmagilov işğal etilgen Qırım ve Donbassta yaşağan dindaşlarını hayırlap, «işğalniñ acele bitmesini» tiledi.
«Muqaddes Qurban bayram künü Ukraina musulmanları adından işğal etilgen Qırım ve Donbassta yaşağan ukrain musulmanlarını hayırlayım. Olarğa sulh ve Yüce Rabbimizniñ minnetini tileyim. Allah dua, oraza, qardaşlarımıznıñ çalğan qurbanlarını qabul etsin. Ümüt etemiz ki, yaqın vaqıtta Ukraina regionlarınıñ işğali soñuna yeter ve biz kene de yaqında olacaq bayramlarnı Qırım ve Donbass musulmanları ile beraber qarşılaycaqmız», – dedi Said İsmagilov Qırım.Aqiqatqa.
Qırımtatarlarnıñ yetekçileri – Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov bu sene, bıltır olğanı kibi, yarımada işğalinden ve Rusiye akimiyetiniñ Qırımğa kirmek yasağından sebep, Qurban bayramnı Kiyevde qayd ettiler.
Qurban bayram – acılıqnıñ soñunda, Oraza bayramdan 70 künden soñ qayd etilgen musulman bayramıdır.


text:
Yaltadaki bala bağçaları iyülniñ 5-nece qapalı olacaq, dep bildirdi Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksönov.
«Şimdiki vaqıtta bala bağçalarında olğan suvnf içmek mümkün degil. Çalışqan ana-babalarğa balalarını bala bağçalarında qaldırmaq kerek olğanını añlayım, amma daa erte olarnı açmaq. Keledejk bazarertesinece sabr etmege çağıram», – dedi Aksönov.
Evel Yalta başı Yanina Pavlenko, Yaltadaki bala bağçaları iyülniñ başında çalışıp başlaycaqlar dep bildirgen edi.
Hatırlatamız, Yaltada suv basuvı sebebinden bütün bala bağçalar qapatıldı.
Aksönov Qırımda sel neticesinde zarar körgenlerniñ arizaları iyülniñ 1-ne qadar qabul etile, dep bildirdi.
Akimiyet Qırımnıñ yedek fondundan 161 mln 160 biñ ruble yarımadadaki fevqulâde vaziyet aqibetlerini yoq etmek içün sarf etmege qarar berdi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımğa afat aqibetlerini yoq etmek içün «acele ve büyük» yardım köstermege emir etti.


text:
Bügin, 1 qazan Iran qarulı küşteri Äzirbayjanmen şekaralas aymaqta äskeri oqu-jattığuın bastaydı. Bwl turalı bir kün bwrın Irannıñ IRNA aqparattıq agenttigi habarladı.
Äskeri jattığu turalı Irannıñ qwrlıq küşteri komandiri, general Kiomers Haydari aqparat qwraldarına resmi mälimdeme jasağan. Onıñ aytuınşa jattığuğa jüzdegen äskeri tehnikamen qatar mıñdağan sarbazdar qatıstırıladı. Irannıñ memlekettik arnaları eldiñ soltüstik-batıs aymağında ötetin äskeri jattığuğa dayındalıp jatqan qarulı küşterdiñ suretteri men beyne jazbaların da qosa tarattı.
Haydari jasağan mälimdemede belgili bolğanday, kezekti jattığu «Heyber jeñimpazdarı» dep atalğan, jattığuda sauıttı äskeri kölikter men artilleriya küşteri jäne wşqışsız wşu qwrılğıları men özge de elektrondı äskeri tehnikalar sınaladı.
Bwdan bwrın Äzirbayjan qarulı küşteri Iran şekarasına jaqın aumaqta äskeri jattığu ötkizgen bolatın. Bwl Iran tarabınan narazılıqqa wşırağan. IIR qwrlıq küşteriniñ kezekti jattığuı Äzirbayjanğa jauap retinde ötkizilip jatır.


text:
Tu'rkmenler
Turkmenler.Turkiy xalqlar topaeina kiredi.Turkmenstan,o'zbykatsan,Qaraqalpaqdtan,Qazaqstan,Iran,Irak,Suriya,Pakistan,Awg'anstan,Turkiyada tarqalg'an.Burinnan ko'shpeli sharwashiliq penen shug'illanip kelgen.En' iri ruwlardan biri Yawmit sanaladi.Turkmenler ju'zimshilik penen de shug'illang'an.Buni Yorti gulok erteginen de bilsek boladi.
Tu'rkmen xalqının' kelip shıg'ıwı (etnogenezi)[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Tu'rkmen so'zinin' ma'nisi ele anıqlanbag'an. Bul etnonim birinshi ret X a'sir aqırındag'ı arab jazba dereklerinde gezlesedi. Biraq Turkmenistan tariyxshısı A.Djikiev tu'rkmen ataması V-VI a'sirlerden baslap bar deydi. Bul atamada tu'rk qa'wimlerinin' Oguz ha'm Karluklari h.t.b. atalg'an. Olar Orta Aziyadag'ı o'tırıqshı İran tilindegi qa'wimler arasında jasag'an, diyxanshılıq penen shug'ıllang'an. Tu'rkmen ataması XI-XII a'sirlerde Orta Aziyanın' batıs bo'limindegi qa'liplesken xalıq dep ataladı. Tu'rkmen dep Kishi Aziyag'a, Azerbayjan ha'm Arqa İrakke XI a'sirde ko'ship barg'an, oguz sharwalarıda atalg'an. Jaqıng'a shekem tu'rkmenler (oguzler) Orta Aziyag'a XI a'sirdegi Seldjuklerdin' topılısı menen keldi degen pikirler boldı. Biraq tu'rkmen xalqın tolıg'ı menen oguzler dep esaplawg'a, olardın' Aral jag'alarınan seldjukler ha'reketi menen kelgen dep esaplawg'a bolmaydı. Sebebi tu'rkmen xalqının' ata-babaları jergilikli Aral-Kaspiy aralıg'ındag'ı qa'wimler daxlar, massagetler bolıp esaplanadı. Sonday-aq, olardın' ata-babalarının' qa'liplesiwine jergilikli otrıqshı diyxanshılıq penen shug'ıllang'an Tu'slik Turkmenistandag'ı ha'm Xorasan ja'ne Parfiyadag'ı jasag'an qa'wimler qatnasqan. Bularg'a V a'sirdegi eftalitler, VI-VIII a'sirlerdegi tu'rkmenler, mong'ollar tilindegiler Aral jag'alarınan kelip aralasqan. Biraq Kaspiy jag'alalarında ko'shpelilerge Kopet-Dag alabındag'ı otırıqshılarg'a ko'shpeli tu'rki tilles xalıqlardın' ta'siri az boldı. XIV a'sirde de Kaspiy jag'alarında İran tilindegi sharwalardın' bolg'anı ma'lim. Degen menen tu'rkmen xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwinde tu'rki qa'wimleri a'hmiyetli orın tutqan. Oguzler IX a'sirlerde Turkmenistang'a kelgende bul jerde tu'rkler bar edi. Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine XI a'sirde seldjuklerdin' shıg'ıstan, batısqa jıljıwı a'dewir ta'sir jasadı. Aral jag'alarındag'ı oguzler, seldjukler qısqısınan turkmenistandag'ı ko'birek jılıstı ha'm jergilikli qa'wimler menen aralastı. A.Djikiev tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwi usı jerlerde X-XI a'sirlerde qa'liplesti dep pikir ju'rgizedi. Biraq A.Djikievtin' ilimiy basshı, t.i.d. G.P.Vasileva ko'plegen etnografiyalıq ha'm jazba derekler tiykarında tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwi XV-XVI a'sirlerde boldı dep ko'rsetedi. Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine qıpshaq qa'wimlerinin' qatnasqanın' da'liyileydi. G.P.Vasilevanın' pikiri isenimlirek, sebebi XV-XVI a'sirlerde Turkmenistandag'ı ko'shpeliler o'tırıqshılıqqa o'tip, jergilikli xalıqlar menen birikti. Al Turkmenistannın' arqasındag'ı dalan'lıq penen sahralardag'ı burıng'ı oguz qa'wimlerinin' ayrım bo'limleri ha'm basqada sharwa qa'wimler (alan, qıpshaqlar h.t.b.) ja'nede ayrım xorezmlilerden taza qa'wimler birikpeleri olardın' atamaları payda boldı. XV-XVI a'sirlerde Orta Aziyadag'ı tu'rkmenler Kaspiy ten'izinin' shıg'ısın, Sarı qamıs ko'linin' jag'alarında, Qaraqumda qonıslasqan. Sonday-aq, arqa batıs Xorezm oazisi, Tu'rkmenistannın' tu'slik oazisin jayladı. Bul jerler de ele İran tilindegi xalıqlar bar edi. Bul da'wirde Mang'ıshlaq ha'm U'stu'rtti Salar, Choudır h.t.b. oguz qa'wimleri jasadı. Bulardın' aralarında da tu'rki tilles qa'wimler menen birge İran, Mong'ol tilindegi qa'wimler bar edi. U'lken Balkanda jasag'an tu'rkmen qa'wimlerinin' biri Salar urıw birikpesi jasag'an. Bul birikpege jaqın Ersarı birikpesi ornalasıp, ol teke, iomud bolıp ekige bo'lingen. Salar ha'm Erasarı eki u'lken urıwlar birikpesi o'z ara jerleslik ha'm etnikalıq jaqınlıqta bolg'an.
XV-XVI a'sirde Mang'ıshlaq ha'm Ustyurttin' arqa bo'liminde jasag'an Choudırlar, olarg'a etnikalıq jag'ınan jaqın abdal ha'm arabashılar jasag'an. Bular birigip Xasan a'li dep ataldı. Basqa Tu'rkmenlerdin' barlıg'ı Soyun xanlıqlar dep atalg'an. Demek tu'rkmenler jasag'an jerinde o'z-ara etnikalıq jaqınlıg'ı jag'ınan 4 subetnosqa bo'lingen. Salar, Ersarı, Xasan ali, Soyunxanlı. Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine a'yyemgi ju'rgilikli qa'wimlerden baslap XVIII a'sir ha'm XIX a'sirdin' basına shekemgi da'wirde ha'r tu'rli urıw, qa'wimler qatnasqan.
Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwinde belgili basqıshları bar. Abdal, Yazır, Alan ha'm tag'ı basqa urıw ha'm qa'wim atamaları oguzler kelmesten burıng'ı jergilikli urıw ha'm qa'wim atamaları. Olar eftelit, as, alan h.t.b. jergilikli İran tilindegi qa'wim urıw atamaları bolıp esaplanadı. Tu'rki tilindegi oguzlerdin' 24 qa'wim atamalarınan tu'rkmenlerde 8 qa'wim ataması, 10 urıw ataması saqlang'an.
Geypara tu'rkmen etnonimleri, "keneges","chagatay", "qıpshaq" h.t.b. tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine qon'sılas xalıqlardan orta a'sirlerde ha'r tu'rli sebepler menen kelip aralasqanlıg'ın ko'rsetedi.
Etnonim "tat" tu'rkmenler etnonimlerine oguzlerden son'g'ı da'wirde aralasqan. "Tatlar" a'yyemgi jergilikli İran tilindegi otırıqshılar diyxanshılıq penen shug'ıllang'an. Olar o'zbek, azerbaydjan etnonimlerinin' arasında elede o'mir su'rmegenshe tu'rkmenlerdin' a'yyemgi İran tilindegi qa'wimler menen etnikalıq ma'deniy baylanısta bolg'anlıg'ın tu'rkmenlerdin' da'stu'rlerinde ko'rsetedi. Ma'selen: "Nawrız bayramı" jergilikli a'yyemgi İran tilindegi qa'wimler payda bolg'an. Bul bayram tu'rkmenlerdin' de milliy bayramı bolıp o'mir su'rmekte.
Tu'rkmenlerdin' a'yyemgi orta a'sirlerdegi 3 qa'wim birikpesinen qa'lipleskenligin, olardın' a'tirapındag'ı xalıqlar menen ma'deniy ha'm etnikalıq baylanısta qa'lipleskenligin olardın' xojalıqlarında ko'rsetedi. Tu'rkmenler erte zamanlardan berli diyxanshılıq, mal-sharwashılıq ja'nede basqa xojalıq tu'rleri menen shug'ıllang'an. Orta Aziya ha'm Qazaqstanda IX a'sir aqırı XX a'sir baslarında 3 xojalıq ma'deniy tu'rde bo'linedi. Birinshi, oaziste otırıqlılar qoldan suwg'arıw arqalı diyxanshılıq penen shug'ıllanıwshılar, Ekinshi, yarım o'tırıqshılar olar diyxanshılıq ha'm mal-sharwashılıq penen shug'ıllang'an. U'shinshi, ko'shpeli sharwalar olardı da belgili bo'legi qudıq, bulaq, ko'k suwları menen azıraq diyxanshılıq islegen. Tu'rkmenlerde bul 3 xojalıq tu'rinde bolıp ko'binese yarım otırıqshılıq turmıs keshirgen. Mal sharwashılıg'ında qoy-janlıq, tu'ye, azıraq jılqı ha'm qara mallar saqlang'an.
O'nermentshilik ha'lsiz rawajlang'an. O'nermentshilik penen xojalıqtı asıraw da'rejesine jetpegen. O'nermenshi, diyxanshılıq, mal sharwashılıg'ı menen de shug'ıllang'an. Temirshilik, zergerlik, gu'lalshılıq, gilem ha'm kiyizlerdi satıw ushın da tayarlag'an. Bunday xojalıq qonıslas xalıqlar menen uqsas, o'zgesheliklerge iye. Materiallıq miyrasları tu'rkmen xalqının' ata-babaları, xalıq bolıp qa'liplesiwi ha'zirgi territoriyasında qa'lipleskenligin ko'rsetedi. Sonın' menen birge qon'sı xalıqlar menen etnikalıq ha'm ma'deniy baylanısta bolg'anlıg'ın ko'rsetedi.
O'zbeklerdin' etnikalıq quramına XIX a'sirlerde oguz, tu'rkmen, bayat, aq-qoylı, a'rsarı, yabı h.t.b. etnonimler bolg'an. Olar orta a'sirlerdegi oguz ha'm tu'rkmenlerdin' toparınan shıqqan. Oguz tu'rkmenler menen o'zbek xalqının' qa'liplesiwinde g'ana emes, oguzler ta'siri o'zbeklerdin' ana tilinin' qa'liplesiwinede ta'sir etti. Sebebi, oguzler basqada orta a'sirdegi tu'rki tilles qa'wimler sıyaqlı, qıpshaq, qan'lı h.t.b. Orta Aziya ha'm Qazaqstan xalıqlarının' ertedegi ata-babaları bolıp esaplanadı. Ma'selen, qırg'ız xalqının' da'stanı "Manasta" qırg'ız xalqının' da'slepki ata-babalarının' birin Uguzxan dep ataydı. Sonday-aq, tu'rkmen, qırg'ızlarda uqsas etnonim atamalar da ushırasadı. Tu'rkmenler menen qaraqalpaqlar arasında a'yyem zamannan berli etnikalıq xojalıq ma'deniy baylanıslar bolg'an. Qazaq ha'm qaraqalpaqlardag'ı iri etnonimler balg'alı, qanjıg'alı, qostamg'alı, qazayaqlı, qon'ırat, qıpshaq, qıyat, naymanlar tu'rkmen arasında da bar. Burıng'ı bunday bir etnonim ha'r qanday sebepler menen bo'lsheklenip Orta a'sirlerde tu'rkmen, qazaq, o'zbek, qaraqalpaq h.t.b. xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnasqan. Tu'rkmen ha'm qaraqalpaqlardın' turaq jayları, kiyimleri uqsas bolg'an, merekeleri birge o'tken. Baqsı-jırawlar namaları uqsas, tu'sinikli bolg'an.


text:
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksönov, Qırım Ukraina akimiyetiniñ iştiragi olmadan “turğun suv teminatını” alır, dep bildirdi.
Bundan ğayrı o, Ukraina akimiyetiniñ Rusiye Qırımnı işğal etmezden evel yarımadağa Dnipro suvunıñ aqqan Şimal Qırım kanalındaki bentni pekitme planlarına cevap berdi.
“Defalarca aytqanımnı daa bir kere tekrarlayım: Qırımnıñ turğun suv teminatı Ukraina akimiyetiniñ iştiragi olmadan temin etilecek. Suv blokadası yarımadanıñ bütün ealisine qarşı devlet terrorcılıq aktıdır. Ve bu terror eyleminiñ teşkil etilüvinen ve amelge keçirilüvinen qabaatlı olğan er kes cezalanmaq kerek”, – dedi Aksönov.
Fevralnıñ 17-nde Qırım MC Ukraina prezidentiniñ daimiy temsilcisi Anton Körineviç Tavriysk şeerindeki Şimal Qırım kanalınıñ İdaresini ziyaret etti ve onıñ rebri Sergey Şevçenko ile körüşti. Körüşüv çerçivesinde yarımadağa suvnı yibermegen bentniñ pekitilüviniñ kerekligini muzakere ettiler.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Qırımda tevqif etilgen «Veciye Kaşka işi» figurantı Kâzim Ametov bir qaç kün qanunsız olaraq apiste buluna. Bunı yanvarniñ 17-sinde Qırım.Aqiqat içün bergen izaatta advokat Emil Kurbedinov söyledi.
Kubedinov: «Bir qaç kün evel mahkeme oturışuvı oldı. Oña «Veciye Kaşka işi» boyunca dörtünü (Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermenci – QA) de ketirdiler. Akem (tevqif muddetiniñ uzatılması aqqında – QA) qarar çıqardı, amma anda imayem altında bulunğan Ametov Kâzim aqqında söz yürütilmey. Anda şahsiy malümatları farqlı olğan başqa bir kişi aqqında aytıla. Yanvarniñ 15-nde sıñırlav tedbiriniñ muddeti soñuna yetti. Bundan soñ tahqiqat izolâtorınıñ müdiri insannı azat etmege mecburdır», – dep añlattı.
Advokatnıñ aytqanına köre, o, Kremlniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki tahqiqat izolâtorı, Cezalarnı icra etüv federal hizmeti ve Qırım prokuraturasına imayesi altında bulunğan şahısnı deral azat etmek talabınen arizalar yolladı.
Yanvar 12 cuma künü Kremlniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi «Veciye Kaşka işi» figurantlarınıñ tevqif muddetini eki ayğa uzattı.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini yaqaladılar. Olar Türkiye vatandaşından «aqsız yerde hususan büyük miqdarda para talap etüv»de qabaatlanalar. Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından yaqalanuvları esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Noyabrniñ 24-nde Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi yaqalanğan qırımtatar faaliyetçilerini 2018 senesi yanvarniñ 15-ne qadar apis etti.


text:
Tatarstan
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Tatarstan — Könçığış Awrupada urnaşqan, Räsäy Federatsiäse belän berläşkän häm Räsäy Federatsiäse subyektı bulğan demokratik xoquqıy däwlät (cömhüriät) [1]. Tatarstan Konstitutsiäse, Räsäy Federatsiäse häm Tatarstan arasındağı maxsus şärtnämä nigezendä Räsäy Federatsiäse belän berläşkän cömhüriät [2].
Könbatışta – Çuaşstan, Tönyaq-Könbatışta – Çirmeş İle, Tönyaqta – Kirov ölkäse, Tönyaq-Könçığışta Udmurtiä, Könçığışta Başqortstan, Könyaq-Könçığışta Irımbur ölkäse, Könyaqta Samar häm Sember ölkäläre belän çiktäş.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan tarixı
1550 yılda Rus patşası Yawız İvan Qazan Xanlığın basa, 1552 yılda Qazanğa kerep, tatar cirlärne Rusiä patşalığına quşa. Tatarlar fälän ğasır urıslarğa qarşı çığışlarnı yasap toralar.
1917 yılda tatar, başqort, çuaş, udmurt, çirmeş häm muqşı/erzä xalıqları berläşep, möstäqil İdel-Ural Ştatın tözilär, Sadri Maqsudi prezident bulıp saylana, däwlät qanunnarın çığara torğan «Milli Mäcles» saylana.
1918 yılda bolşeviklar İdel-Ural Ştatını xakimiäten bärep töşerälär, anıñ urınına ayırım milli “respublikalarnı” tözilär.
1920 yılda tatarlarğa bülep birelgän cir “TASSR” itep atala başlıy.
1990 yılnıñ 30 avgustında Tatarstan üz möstäqillegen iğlan itä, RSFSR Tatarstannıñ möstäqillegen tanımıy.
1991 yılnıñ iyün ayında Tatarstannıñ berençe prezident wazifasına Mintimer Şäymiev saylana.
Rusiä idäräse astına kerü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1992 yılnıñ 21 mart köne Tatarstan xakimiäte möstäqillek xaqında xalıq fikeren beleşü öçen Tatarstan suverenlığı turında referendum oyıştıra, häm Tatarstan xalqınıñ 61%ı üz tawışları belän möstäqillekne tanıy. Rusiä Federatsiäse Tatarstanğa üz ğäskärlärne kertergä ämer birä häm berazdan soñ annan baş tarta. Monıñ töp säbäplärneñ berse ul xalıqara küzätüçelär bularaq qatnaşqan Amerika senatorları belän kongressmennarınıñ qatğıy fikere bula. Şulay itep tatarlar, 500 yıl buyı Urıs däwläte tarafınnan alıp barılğan genotsidqa qaramastan üzen bäysez millät bularaq dönyanıñ ayırılğısız öleşe buluın isbatladı.
1994 yılnıñ 15 fevralendä Tatarstan häm Rusiä Federatsiäse räisläre Mintimer Şäymiev häm Boris Yeltsin illärneñ däwlät xakimiäte institutları arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär almaşu turında şartnamä tözilär.
1995 yılda Tatarstan iqtisadı üsä başladı häm Tatarstanda yäşäw sıyfatı Rusiä Federatsiäsendäge keşe yäşäwe belän çağıştırğanda küpkä yuğarıraq buluın kürsätä.
1996 häm 2001 yıllarda Şäymiev Räis wazifasına qabat saylana.
2000 yılda Rusiä konstitutsion mäxkämäse taläbe buyınça Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı Tatarstan konstitutsiäsen Rusiä Federatsiäse konstitutsiäsenä yaraqlaştıra, anda möstäqillek ruxı bötenläy yuğala.
2002 yılda Şäymiev Tatarlarnıñ möstäqillek häm azatlıq xıyalın satıp, 1994 yılğı Tatarstan-Rusiä Federatsiäse şartnamäsen bötenläy üzgärtep beterä.
2004 yılda Şäymiev saylawlarsız Tatarstan Respublikası prezidentı urınına qabat utırtıla.
Säyäsät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan säyäsäte
Cömhüriät başlığı “prezident” itep atala. Prezident wazifasına berençe märtäbä Mintimer Şäymiev saylana.
2015 yılnıñ 13 sentäberendä bötenxalıq turı saylawında Röstäm Miñnexanov prezident itep saylana. 2010 yılda ul xalıq turı salawında tügel, ä Däwlät Şurasında prezident itep saylana ide.
Däwlätne “ministrlär bülmäse” başqara. Qanunnarnı çığara torğan “Däwlät Şurası” isemle närsä 100 keşedän tora, alarnıñ yartısı Räsäy Federatsiäse firqäläre äğzaları.
Qanunnarnıñ döreslegen “Konstitutsion Mäxkämä” tikşerep tora.
Milli xäräkätlärne Şäymi babay beterä, üze isä urıs patşasınıñ “Yedinaya Rossia” (Berdäm Räsäy) firqäsenä berençe äğzalar arasına kerä. Tatarstanda bütän başqa bernindi säyäsät yuq, säyäsi xäräkätlär yuq.
Büleneş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarstan 1927 yılnıñ 27 fevralendä 45 cirle idarägä bülenä. Soñraq idarä sanı 70kä citä, häm 1963 yılda 17 genä qala.
Bügenge Tatarstan 43 rayonğa bülenä: Ägerce, Alabuğa, Alekseyevsk, Älki, Älmät, Apas, Aqsubay, Aqtanış, Arça, Ätnä, Baltaç, Balıq Bistäse, Bawlı, Biektaw, Bögelmä, Bua, Çirmeşän, Çistay, Çüpräle, Kama Tamağı, Layış, Leninogorsk, Mamadış, Mendeleyev, Minzälä, Möslim, Norlat, Piträç, Kukmara, Qaybıç, Saba, Sarman, Spas, Täteş, Teläçe, Tuqay, Tübän Kama, Yaña Çişmä, Yäşel Üzän, Yuğarı Oslan, Yutazı, Zäy.
Tatarstanda:
- cömhüriät qaramağındağı 14 şähär (Alabuğa, Älmät, Aznaqay, Bawlı, Bögelmä, Bua, Çallı, Çistay, Leninogorsk, Norlat, Qazan, Tübän Kama, Yäşel Üzän, Zäy);
- cirle idarä qaramağındağı 6 şähär;
- 21 şähärdäy bistä (Möslim, Därwişlär, ...);
- 3106 awıl
bar.
Cöğräfiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan cäğräfiäse
thumb|right|Tatarstan xaritası
Tatarstan cömhüriäte Könçığış Awrupa tigezlegeneñ Könçığışında, İdelneñ urta wä Çulman yılğasınıñ tübän ağımında, urman häm urman-dalalı cirlärdä urnaşqan. İdel häm Çulman yılğaları üzännäre Tatarstan cirlären öç töbäkkä bülä:
- Çulman aldı (Çulmannan Tönyaqta wä İdeldän Tönyaq-Känçığışqaraq);
- Çulman aryağı (Çulmannan Könyaqtaraq);
- İdel aldı (İdeldän Könbatıştaraq).
Bu cirlär urtaça 170 m bieklektäge qalqulıqlı tigezlektän ğibarät. Çulman aldı sözäk-qalqulıqlı tigezlek, Tänyaq-Könbatışta Noqratnıñ Könyaq itäge cäyelgän. Çulman aryağı – qalqulıqlı tigezlek, Könyaq-Könçığışta Bögelmä-Bäläbäy qalqulığınıñ küpçelek öleşe, Könbatışında İdel aryağı tübänlegeneŋ Tönyaq öleşe urnaşqan. İdel aldı isä İdel buyı qalqulığınıñ Tönyaq-Könçığış öleşendä.
- Monı da qara: Tatarstan tabiğäte, Tatarstan klimatı
İqtisad[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarstan bügen iqtisadi häm fänni-texnik potentsialı zur bulğan sänäğät-awıl cömhüriät: cirmay, ximiä, naft ximiäse, elekter energetikası, maşinalar tözü, ciñel sänäğät wä azıq-tölek sänäğäte, zamança awıl xucalığı alğa kitkän sanala. Tatarstan 6 iqtisadi töbäkkä bülenä:
- İdel aldı;
- Qazan;
- Çulman aldı;
- Tönyaq-Könçığış Çulman buyı;
- Könbatış Çulman aryağı;
- Könyaq-Könçığış Çulman aryağı.
Tatarstan iqtisadında – 1698,4 meñ keşe eşli (2001), şunıñ isäbendä
- sänäğättä – 435,9 meñ,
- awıl xucalığında – 242,1 meñ
- tözeleştä – 139,1 meñ
- transport wä elemtä tarmaqlarında 109,2 meñ.
Monı da qara:
Xalıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Cömhüriätneñ töp xalqı – Tatarlar, 52%tan artıq. Urıslarnıñ ğomumi sanı 38% çaması. Şulay uq Çuaş, Muqşı, Çirmeş, Udmurt, Başqort w.b. xalıqlar yäşi.
Ber km²'ğa 56 keşe turı kilä (2002). Şul uq yılda meñ keşegä 9,4 bala tuğan, 13,2 keşe ülgän.
Cömhüriätä urtaça ğömer ozınlığı – 67,5 yıl yəşi (2000), ş.i.:
- irlär – 61,1;
- xatın-qızlar 74,5.
Eş yäşendägelär sanı 2 122 600 keşe, yäğni ğömumi sanınnan 56,3%ı. Eşläwçelärneñ (2000):
- 14,1% – yuğarı
- 26% – hönäri urta
- 47,1% – urta
- 11,6% töp belemle.
Xalıqnıñ 73,8%ı şähärdä yäşi.
Monı da qara:
Mädäniät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan mädäniäte
Monı da qara:
- Tatarstanda dini tormış
- Tatarstan mäğärife
- Tatarstan fännäre
- Tatarstan näşriätläre
- Tatarstan matbuğatı
- Tatarstan miğmarlığı
- Tatar ädäbiäte
Monı da uqı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Tatar xalqı
- İdel-Ural Ştatı
- Tatar teleneñ süzlege(үлe cылTaMa)
- Tatar älifbäse(үлe cылTaMa)
- Süzlär yazılu(үлe cылTaMa)
- Tatar telendä cırlar (үлe cылTaMa)
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- DMoz.org: Tatarstanğa bağışlanğan säxifälär 2005 eлHың 2 rыйHBap kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Tatarstannıñ räsmi säxifäse 2003 eлHың 13 okTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- ↑ http://constitution.garant.ru/region/cons_tatar/chapter/1/#block_100000 TaTapcTaH koHcTиTyцияce, Mәk. 1
- ↑ http://constitution.garant.ru/region/cons_tatar/chapter/1/#block_100000 TaTapcTaH koHcTиTyцияce


text:
Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi mart 20, bazarertesi künü Qırımlı jurnalist, Radio Svobodanıñ muellifi Nikolay Semenağa qarşı açılğan davanıñ asılını baqacaq.
Ögündeki toplaşuv fevralniñ soñunda keçirilgen edi. O zaman imaye tarafı lingvistik ekspertizağa qarşı itiraz bildirgen edi.
2016 senesi baarde Qırımda Qırım.Aqiqat ile işbirliginde şeklengen jurnalistlerniñ evlerinde tintüvler olıp keçti. Nikolay Semenağa qarşı Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları şeklenmesi ile cinaiy iş açıldı. Rusiye taqiqatı oña yarımadanı terk etmege yasaq etti.
Dekabr 7-de taqiqatçı jurnalist Nikolay Semenağa Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmındaki «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozacaq areketlerge açıq çağıruv yapması» ile qabaatlanğanını aydınlattı. Taqiqatçı tizgen cinaiy iş 6 cılttan ibaret, advokatlar malümatlarnı ögrenmege başlay.
FSB sorğusında Nikolay Semena yazğan işlerinde «fikirini bildirme» aqqını qullandı, dep bildirdi.
Nikolay Semenanıñ advokatları, Halqara ve Avropa jurnalistleri Federatsiyası, em de OSCE ifade serbestligi meseleleri Temsilcisiniñ ofisi, FSBge muracaat etip, onı Qırımdan tedaviylenmesi içün yibermege çağırdı, lâkin müsbet cevap şimdige qadar daa berilmedi.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları, şu cümleden Nikolay Semenanıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, oña qarşı yapılğa basqını toqtatmağa çağırdı.


text:
Qırım ve Aqyarda köçmesizlikni (nedvijimost) satın aluv ve kiralama talabı eksilmedi, dep ayta “Aqyar köçmesizligi” adlı riyeltor Birleşmesiniñ prezidenti Grigoriy Apresov, “Avito” Rusiye analitik şirketiniñ malümatını tefsir eterek.
“Olar (“Avito Köçmesizlik” – Q.A.), ilânlarda berilgenine esaslanıp, talil ete. Amma ilânlarda bazarlıq adisesi esapqa alına. Onıñ içün fiyatlar başından pek yüksek. Amma köremiz ki, tek kerçek fiyatları berilgen obyektler satıla. Yani, biz teklif fiyatını degil, satuv fiyatını bilemiz. Köçmesizlikke kelgende, fiyatlar, ilândakine köre, tahminen 10%-ğa tüşe, topraq ise daa çoq ucuzlana”, - dep saya ekspert.
Daa evel RBK (PБK) Rusiye haber agentligi “Avito Köçmesizlik” rusiyeli internet portalınıñ bergen malümatına esaslanaraq, 2018-inci yılınıñ ilk yarısında kvartira satılması, 2017-nci yılnıñ ilk yarısına köre, 27%-ğa eksilgenini haber etti.