text:
"Altın mönbär"neñ töp bülägen İran filmı aldı
Piramida küñel açu üzägendä comğa kiçendä ütkän Altın mönbärneñ yabılu tantanasında festival’dä qatnaşuçılar, jyuri äğzäläre, qunaqlar – Mäskäwdän kilgän ällä ni tanılmağan kino artistları buldı. Kiçädä, ğädättägeçä, II xalıqara möselman fil’mnarı festivale ciñüçelären qotlaw da uzdı. Büläklär festival’dä şaqtıy taratıldı. Şularnıñ iñ möhimnäre belän sezne dä tanıştırıp kitik. Alın Mönbärneñ töp bülägen – iñ yaxşı fil’m nominatsiäsendäge priznı İranda töşerelgän Sleza xoloda – Salqın yäşe fil’mı yawladı.
Fil’mnıñ rejisserı Azizulla Xämidnezäde dä büläksez qalmadı. Anı festival’neñ iñ yaxşı rejisserı isemenä layıq, dip sanadılar. Fil’mda töp xatın-qız rolen başqarğan Gölşiftex Faraxani isä iñ yaxşı xatın-qız rolen başqaruçı nominatsiäsendä ciñep çıqtı. İr keşe rolen iñ äybät başqaruçı bularaq jyuri äğzäläre Qazaqstannan Tölegän Quanışevnı Altın mönbär belän büläkläde.
Başqa büläklärgä kilsäk, dokumental’ fil’mnar arasında iñ-iñe dip Äfğanstanda töşerelgän Pamir cirlege fil’mı tabıldı. Animatsion fil’mnar arasında ciñüne Rusiädä yasalğan Äl-Fatixa mul’tfil’mı yawladı.
Altın mönbär festivalendä maxsus prizları da tapşırıldı. Festival’neñ jyurien citäkläwçe Vadim Abdraşitov Kino sänğätenä kertkän zur öleşe öçen büläk aldı, anı Rusiä Möftilär Şurası räise Rawil Ğäynetdin tapşırdı. İslam dönyası telekanalı isä üzeneñ bülägen Söğüd Ğäräbstanınnan kilgän dokumental’ fil’mğa birde. Anıñ rejisserına qazan kremle töşerelgän keläm birdelär. Yabılu tantanasınıñ axırında säxnägä respublikanıñ Mädäniät ministrı Zilä Wälieva mende. Üzeneñ çığışında ul festival’ qunaqlarına ğına tügel, ä tatarstanlılarğa da räxmäten belderde.
Zilä Wälieva Altın mönbärneñ soñğı bülägen - Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievnıñ maxsus prizın tapşırdı. Älege büläkkä Qırğızstan, Fransiä häm Rusiä tarafınnan töşerelgän Ata-babalar sandığı fil’mı layıq dip tabıldı.
Gölnaz İlgizär


c: text/html

text:
2004 yılnıñ dikäberendä, Başqortostannıñ Blagoveşçen şähärendä militsiäneñ maxsus operasiäse waqıtında yözlärçä keşe qaza kürgän waqıyğalar eşe, yaña borılış aldı.
Başqortostannıñ yuğarı mäxkämäse, Blagoveşçen rayon mäxkämäseneñ 2004 yılda militsionerlar belän suğış başlawda ğäyeple dip tabılğan 3 keşe östennän qabul itelgän xökem qararın köçennän çığardı. Militsiä, bu bäreleş, Blagoveşçenda maxsus çistartular ütkärügä säbäpçe buldı dip beldergän ide.
Başqortostannıñ Yuğarı mäxkämäse, 18 aprildä bu xökem qararın köçennän çığarıp, eşne yañadan tikşerter öçen Blagoveşçen rayon mäxkamäsenä yullağan. Bu xaqta “İnterfax” mäğlümät ağentlığına ğäyeplänüçelär advokatı Räis Fäyezxanov xäbär itte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Şulay dip “Bötenrusiä keşe xoquqları öçen” xäräkäteneñ Başqortstan bülekçäse räise İldar İsänğulov belderde. Süz Başqortstan Eçke eşlär ministrlığınıñ pasport-viza xezmäte idarälege başı Färit Abdraxmanov häm anıñ urınbasarı Rafik Qağarmanovlar turında bara. Uzğan xäbärebezdä ireşterüebezçä, alar 700dän artıq äfğanlını qanunsız terkärgä röxsät birgän. Xoquq yaqlawçı İldar İsänğulov alarnıñ terkälü öçen här äfğanlıdan meñ yarım amerikän dolları rişwät aluı yäşerelep qaldırıluın belderde . Ul respubliknıñ Eçke eşlär ministrlığında bu eş buyınça maxsus tikşerü ütkärelmäwen ministr Rafail Diwayıvnıñ üzeneñ dä kriminäl struqturalar belän bäyle buluı belän añlata.
Xoquq yaqlawçı Räis Däwlätxucin Mäskäwneñ Basman mäxkämäsenä möräcägät itte. Ul Başqortstan eçke eşlär ministrı Rafail Diwayıvnı qanun bozuda ğäyepli. Däwlätxucin bu eştä cawap totuçılar itep Rusiä Prezidentın, General prokurorın häm Eçke eşlär ministrın kürsätkän. Ğarizada alarğa berniçä tapqır möräcägät itep tä çaralar kürelmäwe cinayät bulıp toruı äytelgän.


text:
Xalıqara Qızıl Xaç Komitetı üz xezmätkäreneñ küptän tügel Säddam Xösäin yanına barıp anıñ xälen belüe turında äytä.
AQŞ xärbiläre Ğiraqnıñ elekke prezidentın uzğan dikäber ayında totqannan soñ oyışma tabibları Säddam yanında 5 märtäbä buldı.
Qızıl Xaç süzçese Muin Kassais Säddamnıñ sälamätlege turında täfsille mäğlümät birüdän baş tarttı.
Säddam Amerikan törmäsendä yabıp totıla. Ämma anıñ qayda buluı äytelmi. İyül ayında ul üz xakimiäte çorında qılğan cinayätlär turındağı ğäyepläwlärne tikşerüçe mäxkamäneñ berençel tıñlawlarında qatnaştı.


text: Bugen Tönyaq Korea üzeneñ şiklänelgän atom qoralları programması turında İminlek Şurasında söyläşü planıñ kire qaqqan. Şura çärşämbedä krizis turında söyläşmäkçe. Ämma Tönyaq Korea ägär dä İminlek Şurası sanksiälär kertsä , suğışqa başlanğıç bulır ide dip kisätte . Tönyaq Korea xabär agentlığı, tışqı eşlär ministırlığı süzçeseneñ Pxenyang İminlek Şurası tarafınnan qabul itelgän här törle rezolutsiäne kire qağaçaq digän süzlären sitat itep kiterde. Tönyaq Korea AQŞ belän turıdan turı söyläşülär taläp itä. Waşington isä küpyaqlı söyläşülär yağında häm atom qoralların cäyeldermäü kileşüen ütämägän Pxenyangnı xökem itkän rezolutsiä qabul itsen dip İminlek Şurasına basım yasıy. Könyaq Korea bugen BMOsın qatnaştırmıyça gına bälkim dä krizisnı ike Korea arasındağı diplomatik tırışlıqlar belän xäl qılıp bulır dide


text:
Hindistanda ğomumi saylawlarnıñ kötelmägän räweştä tämamlanuı opozitsiädäge Kongress partiäse häm anıñ çığışı belän italıan bulğan citäkçese Sonia Gandhinı premyerlek postına kiterä. Hindistan dönyanıñ in zur demokratik ile atalsa da ul nıq konservativ häm borınğı traditsiälärenä turılıqlı..Bulaçaq premyer Gandhi isemen yöretsä dä ,hintlär çit il keşesen qabul itärme?
İtaliada Turin yaqınında Orbassanoda 57yıl elek elek tuğan Sonia Maino , yäisä älege iseme belän äytkändä Sonia Gandhi Hindistannıñ yaña premyer ministırı bulaçaq. Kiçä ul jurnalistlarğa (audio)
Kiläse berniçä köndä xökümät oyıştıru eşe ähämiät üzägendä toraçaq. Kongress partiäse ilebezdä tizlektä köçle , totrıqlı häm sekülar xökümät oyışu eşe belän citäkçelek itäçäk.dip belderde.
Sonia Gandhinıñ kiçäge çığışı , Hindistanda distä yıl buyına däwam itkän , çığışı belän çit il keşese bulğan beräw Nehru-Gandhi näsleneñ başı bularaq il belän citäkçelek itä alamı digän söyläşülärgä noqta quydı. Bilgele bulğança Sonia 91nçe nçe yılda üterelgän premyr Raciv Gandhynıñ xeläl cifäte. Ul üzenä qarşı buluçılarğa qaramastan Kongres partiäse belän uñışlı saylaw aldı kampniäse alıp barıp ,hindu millätçelären ciñep, xakimiättän çitlätte.Kongress partiäse yaña xökümät belän citäkçelek itäçäk dip kötelsä dä, aña başqa berektäşlär kiräk. Mäsälä şunda alar çit ildä tuğan premyerne qabul itärme. Ägär dä Sonia qaynanası İndiranıñ yulınnan barıp premyer bulsa ,ber İtalian xatını öçen traditsiälärenä nıq bağlı Hindistanda maceralı yul başlanaçaq. 1968-nçe yılda 21 yäşendä Britaniädä universitetta tanışıp Racip Gandhigä kievgä çıqqan Sonia öçen Hindistan bik yıraqta yılanlar, fillär yäşägän il ide. Ul anıñ aşı suın da yaratmağan ide. 1983nöçe yılda gına Hindistan watandaşlığın qabul itkän Sonia Gandhi öçen säyäsät ber qayçan da mäqsat bulmadı..İre Raciv üterelgännän soñ Kongres partiäse, partiäne yañadan oyıştıruğa yardäm öçen Gandhi isemenä moxtaç ide. Sonia aqrınlap ilneñ ğäref ğädätlären telen öyrensä dä , säyäsi köndäşlär öçen ul italian ete bulıp qaldı. Fevraldä ul televidiniägä birgän ängämädä, anıñ çit ildä tuu ber nindi kirtä tügel , min üzemne hintle xis itäm dip äytte. Saylawçılarnıñ zur öleşe dä bu fiker belän kileşkän kebek.Dähli dä yäşäwçe Bharadwaj Reuterga(audio)
Minemçä Sonia yaxşı premyer bulmyaçaq. Ämma bez nişli alabız. Bez telibezme yuqmı ul bulaçaq dip belderde.
Analitiklar qaraşınça ,Kongress partiäseneñ uñışı xalıqnıñ üzgäreşlär teläge bigräk tä öçen qotqaruçı bulıp kürende. Hindistannıñ qayber komentatorları Gandhinıñ ciñep çığuı hint cämğiäteneñ bik dindar häm ğöref ğädätlärenä turılıqlı buluına qaramastan bik açıq , çıdamlı buluın da kürsätä dip belderä.İtaliada Gandhinıñ uñışına qarata reaksiä törle.Şulay da xabär İlneñ in zur basması La Republikanıñ berençe bitendä tügel ide. Ämma qayberäwlär bigräk tä şatlandı. Misal öçen İtalia tışqı eşlär ministırınıñ yardämçese Boniver xanım nixäyät ber italian xatın qızı premyr bula, İtaliada ber qayçan da bulmadı dip şatlığın belderde.S. Gnadhi tuğan Orbassanoda Hindistanda tuğan Avtar Singh Rana şul keçkenä şähärneñ şurasında utıra. Rana radiobızğa Gandhinıñ uñışı anıñ yäşägän ileñ nindi yaxşı qabul itüen kürsätä dide . Rana süzlärençä (audio)
min Sonia belän Dählidäge öyendä oçraştım, ul hintle kebek kiyengän , hintle kebek qılana dip ğorurlanap äytä alam. Bez säyäsättän qala här närsä turında söyläştek, ul hint telen bik yaxşı belä. Orbassona şähre mere üz şähärlärendä tuğan beräwneñ Hindistandağı uñışı belän ğorulanabız dip söyli.
färidä xämit,praga


text:
Tatarstanlılar Germaniä belän tanıştı
Qazanğa kilgän 250gә yaqın Germaniä qunaqları arasında säyäsätçelär, ğalimnär, uqıtuçılar bar ide. Alar törle oçraşular, söyläşülär alıp bardı. Mäs'älän, 8nçe sentäber könne tatarlar häm almannar tel, ädäbiät häm tarix institutında säyäsi temağa fiker alıştı. Törle ölkälärdä alda baruçı Germaniä söt citeşterüdä dä aldınğı urında tora ikän. Şuşı könnärdä ütkän awıl xucalığı buyınça xalıqara konferensiädä almannar tatarstanlılarnı sıyır söten arttırırğa öyrätte. Anıñ öçen almannar sıyırğa vitaminnar ğına aşatıp, anı çit il texnologiäse yärdämendä sawıp, sötne tieşle temperaturağa xätle suıtu häm başqa törle çaralar täqdim itte.
Şuşı uq könnärdä Rossiädä Germaniä yılı qısalarında Piter-Ästerxan säyäxäten uzdıruçı “Georgiy Jukov” isemle teploxod dürt köngä Qazanda da tuqtalış yasadı. Bu säyäxättä qatnaşuçı Tatarstan wäkilläre alman zıyalıları belän tanışıp, törle säyäsi, mädäni çaralarda qatnaştı. Bu könnärdä başqalanıñ milli kitapxanäsendä Rossiä almannarınıñ tarixın häm mädäniäten yaqtırtqan kitap kürgäzmäse dä uzdı.
Germaniädän törle rok, pop konsert törkemnäre, ä iñ möhime tanılğan “Traxteokapella” fol'klor ansamble dä kilde. Ä 11e sentäber könne Sälix Säydäş isemendäge konsert zalında Germaniä orkestrı qatnaşlığında böten dönyağa tanılğan rus opera cırçısı Lyubov' Kazarnovskaya cırladı. Älege könnär qısalarında Qazan kinoteatrlarında almannarnıñ iñ yaxşı fil'mnarın da kürergä mömkin buldı.
Germaniä Tatarstannıñ tışqı säwdäsendä dä iñ zur partnerı. Xäyer, tatarlarnıñ Germaniä belän qızıqsınuı elektän ük kilä. Utırdım at bilenä, kittem German cirenä, dip cırlana xalıq cırında da. Şunlıqtan Rossiädä Germaniä teması bu könnärdä köçle yañğıradı.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Iran bügen Yevropa däwlätläreneñ Amerika Quşma Ştatları basımına bireşep Tährannıñ atom programması turında rezolüsiä qabul itüenä borçıluın belderde. İran ilçese Piruuz Hosseini bügen Xalıqara Atom Agentlığı utırışında çığış yasap "bez Yevropalı kollegalarıbızdan kübräk kötkän ide" dip belderde: "3 Yevropa däwläte (Britaniä, Germaniä häm Fransiä) xällärennän kilgänne eşlärgä tırıştı, dip uylıym. Ämma ikençe yaqtan bez alardan tağın da kübräk kötkän idek. Qızğanıçqa qarşı Amerikannardan bulğan köçle basım İrannıñ agentlıq belän xezmättäşlek itüenä kirtä saldı" dide İran wäkile.
Xäbärlärgä qarağanda Amerika Quşma Ştatları, Kanada häm Awstraliä, şulay uq Britaniä, Fransiä häm Germaniä Tähranğa üzeneñ atom eşçänlege turında xäbär itmägäne öçen täñqit belderergä kileşkän, ämma xäzer ük Berläşkän Millätlärneñ nindi dä bulsa sanksiälären qullanmasqa bulğan.
Xalıqara atom agentlığı şulay uq Liviäneñ atom qoralın cäyeldermäwe turındağı kileşüne bozuı xaqında rezolüsiä qabul itkän. Ämma şul uq waqıtta Tripolinıñ atom programmasınnan waz kiçergä süz birüe xuplanğan.
Liviä wäkilläre bügen Agentlıq belän östämä protokol qabul itte. Anda Liviäneñ ildä tikşerülär uzdırırğa rizalıq birüe turında äytelä.


text:
Tanılğan şağir, Däwlät şurası deputatı Razil Wälievnı ä'läp tabu bik ciñel bulmadı. Yaña yıl bäyräme uñayınnan däwlät oyışmaları eşlämi. Xalıq yal itä.Östäwenä, bu könnärdä Razil äfändeneñ tuğan köne dä. Bez şaltıratqanda ul öyendä ğailäse belän yal itä ide. Bäyrämnär könnäre bulğanğa Razil äfände belän äñgämäne ğädäti sorawlardan başladıq
-2006 yılnı kem belän qarşıladığız soñ?
-Ul inde bezneñ ğädätkä kergän, yolağa äwerelde. Här yılnı tuğannarıbız belän bergä cıyılabız. Menä bıyıl da 15 tuğan-qardäş küñelle itep yaña yılnı qarşı aldıq.
-Sezneñ ikelätä dä bäyräm tügelmäle?
-Ber moğciza bulğandır inde ul. Minem tuğan könem äniemneke belän ber könne. Min anı bäyräm itkändä dä äniemneñ tuğan köne dip bäyräm itä idem. Qızğanıç, xäzer änkäy yuq dönyada… Üzemneñ tuğan könne kübräk uylanıp utıram. Şiğerlär yazam. Ämma läkin uylandıra, östäl yanına utırıp, yäki uramda aq qarnı yırıp uylap yöri torğan kön bu minem öçen.
-2005 yıl nindi xatirälär belän istä qaldı?
-2005 yıl minem öçen genä tügel, böten Tatarstan, Qazan xalqı, ğomumän böten tatar milläte öçen Qazannıñ 1000 yıllığı belän tarixqa uyılıp qalğandır dip uylıym. Ä inde min millätneñ ber balası bularaq şuşı bäyrämne üzem öçen iñ zur bäyräm itep qabul ittem. Döres, anı qabul itep betermäçelär dä bar. Mäsälän sezneñ radioda eşläwçe Cämdixanov üzeneñ soñğı çığışında ul bäyrämne ğadiläşterep äytte. Min anıñ belän kileşmäs idem, çönki Qazannıñ 1000 yıllığı ul tatarnı dönyağa kürsätüçe bik tä äybät forsat buldı. Turıdan-turı bu waqiğalarda qatnaştım. Qazannıñ 1000 yıllığı aldınnan Tatarstan respublikası belän Rossiä arasında wäkälätlär büleşü buyınça ozaq söyläşülär buldı. İnde ike aradağı şartnamäçäneñ proyektı äzerlänep däwlät sovetı tarafınnan qabul da itelde. Xäzer ul Rossiä däwlät dumasına, prezidentına cibärelde. Min monı şulay uq zur waqiğa. Bu eşlärdä minem dä öleşem kerde. Ä inde şäxsän üzemä kilgändä, soñğı waqıtlarda kübräk säyäsät belän şöğellänsäm dä, töp eşem yazuçılıq, icat eşe. Ütkän yılda berniçä kitabım dönyağa kilde. Balalar öçen “Mäğärif” näşriätendä “Görläwek” isemle kitabım basıldı. Distä yıllar buyına cırlar yazam, 100 cır kergän cıyentıygıym dönyağa çıqtı. Anı “Tatneft'”neñ “Ruxiät” fondı çığardı. Alarğa min zur räxmätläremne citkeräm.
-Niçek uylıysız, 2006 yıl Tatarstan öçen tatarlar öçen nindiräk yıl bulır ikän?
-Tatarstan qulda kilgän qädär üzeneñ möstäkıyl' säyäsäten alıp barırğa tırışa. Ä inde xalıqnıñ ruxi tormışına kilgändä min anı hiçşiksez yaxşı bulırğa tieş dip uylıym.
30 dekaberdä Tatarstan prezidentı 2006 yılnı ädäbiät-sänğat yılı itep iğlan itü turında Färman çığarğan. Çönki 2006 da Tuqay, Cälil, Natan Raxlin olı yubileyları häm şulay uq G.Qamal isemendäge Tatar däwlät akademiä teatrı oyışuğa 100 yıl tula. Ukazğa kürä Tatarstanda mädäniät häm sänğat yılında bula torğan çaralarnı oyıştıru öçen maxsus komissiä tözeläçäk. Häm sänäğät oyışmaları da çittä qalmasqa tieş bula. Däwlät Şurasınıñ Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäs’älälär komitetı räise deputatı Razil Wäliev älege prezident färmanı turında menä närsälär söyli:
- Cälilneñ 100 yılqı yubiley citep kilä. Anıñ operasın cırlarlıq, “Altın çäçne” cırlarlıq cırçılarıbız yuq. Opera teatrı prodyuserlıq üzägenä qaytıp qala. Ul bezneñ cırçılarıbıznı da tärbiälärgä tieş. Uyladıq-uyladıq ta aldağı utırışlarıbıznıñ bersendä mädäniät-sänğat mä’säläsen alğa quydıq, şul yunäleştäge programmanı qararğa buldıq. Balalar baqçasınnan başlap, mäktäplärdä yuğarı uqu yortlarında yunäleşle eşlär başqarılaçaq. Tel belän milli muzıka ayaqta nıq basıp torsa. minemçä millätneñ totrıqlılığı tağuında nığır ide.
Röstäm İsxaqi


text:
Qazanda XVIII ğasırğa qarağan Qazan İzge ana ikona ölgese tabıldı
Qazanda XVIII ğasırğa qarağan Qazan İzge ana ikona ölgese tabıldı
Qazanda moğciza. Kazanskaya ikona Bojey materi, yağni Qazan İzge ana ikonası 400 yıldan soñ ikençe tapqır küktän iñde.
Mäğlüm ki, tarix buyınça älege ikona Qazanda Qazan xanlığın 1579 yılda Mäskäw däwlätenä quşqannan soñ päyda bula. Ul 1904 yılğa qadär Qazannıñ Uspenie monastırendä saqlana häm yuqqa çığa. Menä şul ikonanıñ Vaticanğa barıp çığuı turında faraz bar. Şuña kürä monnan berniçä yıl elek Qazannıñ 1000 yıllığına äzerlek eşläre başlanğaç, Mintimer Şäymiev xäyer-fatixası belän Qazan şähäre administratsiäse başlığı Kamil İsxakov Rim Papası belän oçraşıp ikonanı Qazanğa qaytaru turında söyläşülär başlağan ide. Läkin Mäskäw moña qarşı töşte. Çönki bu Vatican belän Tatarstan mönäsäbätläre genä tügel, ä Rusiä-Vatican häm axırğı çiktä pravoslavlar belän katoliklar mönäsäbätläre.
Qazan şähäre administratsiäse başlığı urınbasarı Lyudmila Andreeva da älege sensatsiäneñ “ayaqları” qayan üskänenä işarä yasadı. Berençe itep, Vaticandağı ikonanı iskä aldı. Ä inde älege belderüne tıñlağan jurnalistlar bu açışnı oyıştırılğan säyäsi çara dip bäyälädelär. Älege universitet işek aldında arxeologik qazılmalarnı alıp baruçılarnıñ häm ikonanı qulına totıp qarağan keşelärneñ bulmawı bu käyeflärne tağı da qüätläde. Bu -- fänni açışnı säyäsät belän butaw, bu -- afera digän replikalar yañğıradı.


text:
Bügen Başqortstannan kilgän mäğlümatkä qarağanda tizdän Rusiä häm Başqortstan prezidentları Putin häm Räximovnıñ oçraşuı bulır dip kötelä. Saylawaldı wazğiäte dä Başqortstanda bäysez matbuğat çaraların tudıra almıy, dip söylägän idek. Anıñ qarawı räsmi basmalar xalıqnı ağartu eşlären başlap cibärde inde. Yäşlek gazetında saylawaldı kampaniäsendä qullanılğan säyäsi texnologiälär turında maxsus säxifä buldırılğan, monnan tış ayırım üzäk saylawaldı komissiäse xäbärläre belän yaña basma çığa başlağan.
Rämzit Abulyayev, Ufa


text: MALİPPO -- Comğa könne zur neft taşu köymäsennäñ diñgezgä taralğan yözlärçä tonnı neft qaldıqların yarlardañ çistartu eşendä, bügen Könyaq Korealılar bergäläp çistartu eşenä kereşte. Sarı diñgezneñ Könyaq Korea yarlarına yaqın, Hong Kongdan kilgän zur neft taşu köymäseneñ ber köymägä bärelüe näticäsendä, 66 meñ miçkä külämendä neft diñgezgä taralğan ide. Könyaq Koreanıñ diñgez iqtisadına nigezlängän bu yarlarında, balıqçılıq urınnarı belän Könyaq Koreanıñ küçmä qoşlarnıñ tuqtaw urınu - matur küreneşe bulğan Mallipo da zarar kürgän dip belderelä.


text:
Rusiädä 12nçe oktäberdä awıl xucalığı könen bäyräm itälär. Äytergä kiräk, bu Tatarstan öçen dä bik zur bäyräm. Çönki respublikada awıl xucalığı tarmağı ber yaqtan iñ töp tarmaqlarnıñ berse bulıp torsa, ikençe yaqtan bezdä ul Rusiäneñ başqa töbäkläre belän çağıştırğanda şaqtıy alğa kitkän, zur üseş alğan ölkä. Kürşe-tirä respublikalarnıñ utırtılmağan qırların, ülem aldında torğan terlekçelek tarmağın istä totqanda, tatarstanlılarnıñ bu ölkädäge uñışları ayıruça zur kürenä. Xäyer, inde menä niçänçe yıl rättän cıyıla torğan mul uñış, awıl keşeseneñ bernigä dä qaramıyça tırışıp eşläwe çınnan da ixtiramğa häm xörmätkä layıq. Bäyräm aldınnan, bigräk tä. Läkin respublikanıñ awıl xucalığı ministrlığında bezgä bu könnärdä bernindi dä bäyräm çaraları ütmäwe turında xäbär ittelär. Awıl xucalığı xezmätkärläre öçen zur bäyräm çaraları, aldınğılarnı xörmätläw, tantanalı çaralar uzdıru noyäber’ başına küçerelgän. Monıñ säbäplären ministrlıqnıñ xezmätkäre äle Tatarstanda haman da däwam itkän uñışnı cıyu belän añlattı. Awılda xäzergä äle bäyräm itärgä waqıt yuq, alar tırışıp eşläwlären däwam itälär, dide ul. Citmäsä, ministr Marat Äxmätov ta bu könnärdä äle Qazanda tügel, Mäskäwdä ikän. Ul anda uza torğan awıl xucalığı qazanışlarına bağışlanğan kürgäzmädä häm bäyräm çaralarında qatnaşa, Tatarstan awıl xucalığı tarmağın üsterü buyınça täcribä urtaqlaşa. Älbättä, respublikada da älege tarmaqta problemalar häm qıyınlıqlar yuq tügel. Kiresençä, başqa tarmaqlar belän çağıştırğanda alar bälki äle kübräk häm tiränräktäder dä.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatar yäşlär forumı citäkçelege eşne başlıp cibärde
Tatar yäşlär forumı şawlap-gärläp ütep kitkänenä ber 1 ay tuldı. Forumda saylanğan byuro äğzäläre inde ikençe oçraşuların ütkärep, eşli başladı. Byuroğa yıraq çit il wäkilläre dä kergännärgä kürä, älegä oyışmanıñ Qazan bülege genä daimi cıyılıp eş alıp barırğa kileşte.Şulay itep, 23 iyül kiçäsendä Tatar Kongressınıñ utırışlar zalında, olılar tügel, ä yäşlär cıyılıp söyläşte. Räis urınında, forumda saylanğan citäkçe Azat İslaev utırdı. Östäl artında byuro äğzäläre – yäşlär oyışmaları citäkçeläre urnaştı. Utırışnıñ kön tärtibenä 12 mäs’älä täqdim itelgän ide, cıyılış barışında başqa mäs’älälär dä tikşerelde. Berençedän, yäşlär, oyışmaların räsmi töstä terkärgä cıyına, ikençedän, internet sayt yasarğa teli, öçençedän, başqa yäşlär oyışmaları belän xezmättäşlek qorırğa niätlilär. Byuro utırışında şulay uq, Qazan bülege qarşında komissiälärne oyıştıru turında da süz bardı. Milli mäğärif, ruxi miras, eşmäkärlek, xoquq, xalıqara xezmättäşlek, cämäğätçelek belän elemtä häm informatsiä komissiälärenä cawaplı keşelär bilgelände. Qazandağı yäşlär, internet aşa çittäge tatar yäşläre belän elemtädä toralar häm älege utırışta tatforum.at.tt adresında urnaşqan internet forumnı, yäşlärneñ oyışma eşçänlege xaqında fiker alışa torğan räsmi urını dip iğlan itärgä kileştelär. Şunıñ belän bergä, Nicğar yegeteneñ yärdäme belän tatar yäşlär saytın yasaw da küz aldında totıla. Xäl itelergä tieşle tağın ber mäs’älä - tuğan telne saqlaw probleması, dip sanala. Yäşlär anıñ xaqında da uylanalar, läkin bu utırışnı urısça alıp barırğa uylağannar. «Çittäge tatarlar añlasın öçen», dide Azat İslayev. İnternet forumnarğa yazuçı tatar yäşläre üteneçe belän, älege utırışnıñ audio tasması, berär internet saytqa kertelep, teläse kemgä tıñlar öçen täqdim iteläçäk.
Bikä Timerova.


text:
Quşma Ştatlarda 7 keşe qulğa alınıp AQŞqa qarşı höcümnär oyıştıru turında äl-Qaidä belän süz berläşterüdä ğäyeplände.
Bügen iğlan itelgän federal ğäyepläwgä qarağanda, bu 7 keşe Çikagodağı 110 qatlı Sears manarasına häm Mayamidağı xökümät binalarnı höcümnär oyıştıru turında süz berläştergän bulğan.
Alarnıñ barısı da kiçä Mayamida qulğa alınğan.
Ğäyepläwgä qarağanda bu keşelär höcüm oyıştıru öçen äl-Qaidä äğzası belän elemtägä kerep aqça, avtomat qorallar, radio elemtä, maşinalar sorağan bulğan.
AQŞ yustitsiä ministrı Alberto Gonzales alarnıñ bügen mäxkamä qarşına basaçağın belderde.


text:
Xalıq xäräkäte nindi bulırğa tieş?Tatar ictimaği üzäk yañaru yulına basa
Tatar ictimaği üzägeneñ sigezençe qorıltayı Qazan milli mädäni üzägendä uzdı. Qorıltay uza torğan binağa teläsä kem kerälmäde, militsiä xezmätkärläre TİÜdä terkäw uzğannarnı ğına uzdırıp tordılar. Oyıştıruçılar monı, TİÜdän ber qanat bulıp ayırılıp çıqqan al’ternativ oyışma wäkilläre zalda gawga çığarmasın dip ä\eşlädek dip añlattılar. Älege al’ternativ törkem 12 martta uq üz qorıltayın ütkärgän ide inde.
Şimbädä uzğan ictimaği üzäk qorıltayı, soñğı yıllarda sürelep barğan, 90 yıllar başındağı romantik ruxlı qorıltaylarnı xäterlätte. Qorıltay başlanır aldınnan da,tänäfes waqıtında da foyeda garmunçılar uynap tordı, kilgän delegatlar biede, cırladı. Töş waqıtında bergäläşep aş aşadılar. 90 yıllar başındağı milli cıyınnarnıñ ber keçkenä variantı ide bu. Älege oxşaşlıq, qorıltaynıñ oyıştırıluında ğına tügel, ä eçtälegendä dä çağıldı. Küp kenä millätçelär, milli-azatlıq köräşe yañadan başlana, yaña nigezgä qorılırğa tieş digän süzlär citkerdelär.
Qorıltay delegatları häm qunaqları arasında tanılğan ğalimnärne, akademiklarnı, yazuçılarnı häm däwlät sovetı deputatların, xakimiät wäkillären kürergä bula ide. Ä delegatlarğa kilgändä, qorıltaynıñ mandat komissiäse mondıy xisap birde
Delegatlar 116 keşe, şunnan, Tatarstannan 53, Qazan şähärennän 51, Rusiädän 12 keşe. Qunaqlar 51 keşe Cıyın üze , ğädättägeçä Qor’än uqudan başlandı. Annarı İctimaği üzäkne 6 yıl buyına citäkläp kilgän räis Räşit Yäğfärov çığışı başlandı. Ul soñğı yıllarda eşlänelgän eşlärgä xisap tottı. Töp mä’sälä item, ictimaği üzäkne tarqaludan saqlap qalu dide ul
Ägär min ictimaği üzäkkä räis bulıp kilmägän bulsam, min tatar xalqınıñ ber öleşendä şuşı qädär pıçraqlıq bar dip başıma da kitermäs idem. Berär närsä kilep çığa, cämäğätçelek, miña ğına timäsennär dip yarıqqa qaça da betäRäşit Yäğfärov üzeneñ notığında, soñğı yıllarda tarqawlıq arqasında xälsezlängän ictimaği üzäkneñ bügenge köndä eşçänlege kiräkme digän soraw quydı. Häm üze ük cawap ta birde.
Bu sorawnı küplär quya bezneñ alda. Xökümät dairälärendä dä, säyäsätçelär dä, xätta minem üzemä dä andıy soraw kilgäne bar. Min tatarnıñ azatlıqqa çığu yulın, xalıqnıñ üz xäräkätennän başqa küz aldına kiterä almıym. Ägär dä, respublika, millätkä möstäqillek alır öçen nindider ğämällär qılsa, ul xalqı xäräkätennän başqa bula almıy. Respublika xakimiäte, mondıy ğämällärne, xalıq tarafınnan basım bulsa ğına eşli ala. Xalıq tınıç ikän, östägelär dä tınıç, alğa kiteş bulmıy. Şunıñ öçen xalıq xäräkäten saqlarğa kiräk. Ägär dä ul, dörläp kitärlek şartlar älegä yuq ikän, uçaq töbendä quz saqlanırğa tieş. Waqıt kilep, ut tergezergä kiräk bulsa, nişlärbez? Kürşelärdän çığıp ala torğan quz tügel ulMonnan tış, räis çığışında bügenge köndä milli xäräkät nindi yünäleştän barırğa tieşlegen dä Räşit Yäğfärov üzençä añlattı. Ul, yäşägän cirlärdä mäxällälär tözergä kiräk dide. Milli rux tärbiälär öçen, bügenge köndä iğtibarnı kübräk rux mä’säläsenä birergä kiräk dide.
Räşit Yäğfärov kütärep çıqqan, milli xäräkätneñ eş yünäleşläre xaqındağı mä’säläne, Qorıltayda çığış yasağan başqa millätçelär dä kütärep aldılar. Tübän Qama ictimaği üzäge räise Xälil Äyüpov bolay dide
Bu milli xäräkätneñ eşen niçek yañartu. Anıñ öç aspektı bar. Anıñ berse säyäsi aspekt. Säyäsi aspektta, bügen bezne, Rusiä xakimiäte, tatar milli xäräkäten çitkä etärep çığardılar. Tik alar etärep çığara dip, bez çittä qala almıybız. Şuña kürä bez, säyäsi köräştä menä şundıy zallardan, deputatlıqtan, başqa törle urınnarda eşläwdän mäxrüm itkännär ikän, bezneñ urınıbız uramda, cämäğätçelektä häm bütän, alar bezne qısıp çığara almıy torğan cirlärdä bula Qorıltayğa äzerlek barışında, ictimaği üzäkkä kem yaña räis bulıp kilüe xaqında süz yış kütärelgän ide. Räşit Yäğfärov, moña qädär dä räislektän kitärgä teläge barlığın belderep kilde, Qorıltaydağı notığında da bu xaqta iskärtte. Ğomumän, milli xäräkätne citäklärlek keşe kiräklege xaqında süz küp buldı. Şunı istä totıp küräseñ, Fändäs Safiullin çığışında älege mä’sälägä qarata bolay dip belderde
Bez xarizmatik şäxes ezläp, anıñ tiräsendä tuplanırğa xıyallanmıyq. İdeyä tiräsendä tuplanıyq. Menä bügen bezneñ öçen ike ideyä, qızğanıçqa qarşı aktual' buldı. Ul aktual' bulırğa tieş tügel ide. Berençese, tatarstanıbıznı respublika bularaq saqlap qalu burıçı. Bügen iñ qaynar mä’säläneñ berse. İkençese, tatar xalqın millät bularaq saqlap qaluMäskäwdän kilgän wäkil, Rusiäneñ Watan xalıq demoktratik partiäse räise Möxämmät Minaçev, çığışın Rusiäneñ milli säyäsätenä bağışladı.
Soñğı waqıtta bilgele buldı, Rusiä säyäsmännäre yaña millät ämälläp utıralar ikän. Baqsañ, Rossiyskaya grajdanskaya politiçesqaya natsiä bar ikän läbasa. Barmı soñ, dönyada andıy millät, Rusiä däwlätenä tuğrılıqlı bulğan grajdannarnıñ säyäsi milläte?
Möxämmät Minaçev, soñğı waqıtta Rusiä citäkçeläre awızınnan yış işetelgän Rusiä grajdannarı milläte digän töşençäne şulay itep nıq tänqitläp çıqtı. Bu çığışta, Tatarstan xakimmiätenä dä çäneçkele süzlär yañğıradı.
Tänäfestän soñ, Qorıltay mimbärennän, qunaq itep çaqırılğan yazuçı Aydar Xälim süz aldı
Tatar milläten, berençe itep aynıtırğa kiräk. Cide million tatar kiräkmi miña, ul bolwast. Miña ber millionı da citär ide dä, ägär ul çın tatar häm möselman bulsa. Şuşı cide million urıslaşqan, üzebezne satqan, üzebezne betergän, bötenläy, bezneñ millätkä ber qatnaşı bulmağan, inde citmeş cide millätkä äwerelgän şuşılar ayırılsa, millätneñ qalğan öleşe bälki, millät öçen utqa kerergä äzer bulır ide. Eh!!! Ber million tatar-möselmanım bulsa!!! Yuq bit ul. Närsä eşlärgä? Menä bez bik aqıllı keşelär, bik matur utırabız, äyeme. Närsä eşli alabız bez?! Bügenge köndä tatar milläten yaqlıy torğan ber genä oyışma yuq Älege häm başqa küp kenä çığışlardan soñ, qorıltay yaña idärä saylarğa kereşte. Anda plenum, prezidium äğzaları saylandı. Qayber wäkillär, TİÜdän ber qanat bulıp ayırılıp çıqqan törkem citäkçese Yunıs Kamaletdinovnı da plenum äğzası itep täqdim ittelär. Qorıltay eşen küzätep barğan Yunıs Kamaletdinov isä, qısqa ğına çığış yasap, üze tanımağan qorıltayda plenum äğzası buluğa qarşı tügellegen belderde. Bu bäxäslär uyattı. Çığış yasawçılar, älege mä’säläne, Yunıs Kamaletdinov bu qorıltaynı tanımıy, ul, üze citäklägän qanattan baş tartsa, şul oçraqta plenum äğzası itep saylarğa mömkin dip xäl ittelär.
Läkin plenum äğzaların saylaw bäxäsle bulsa da, iñ qızığı alda buldı. Älegä qädär citäkçe, räis itep kem saylanası bilgele tügel ide. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, räis urınına, fälsäfäçe polkovnik Raşat Safin namzäte dä qaralğan bulğan. Qorıltaynı alıp barğan Räşit Yäğfärov, yaña räis itep saylarğa jurnalist, tatar kongressı räise kiñäşçese Tälğät Barievnı täqdim itte. Delegatlar öçen dä, qunaqlar öçen dä bu kötelmägän variant buldı. Läkin bäxäs çığarmadı. Qatnaşuçılarnıñ barısı da Tälğät Barievnıñ räis bulıp saylanuın xupladılar. Tälğat äfände öçen räislek wazifası şulay uq kötelmägän bulıp çıqtı
Bu minem öçen, ixlastan äytäm, hiç kötelmägän xäl. Min üzemneñ öyemdä xatınım belän dä komandovat itälmim, yış qına. Buysınmıy. Şuña kürä, min ictimaği üzäkneñ böten eşendä qatnaşıp kildem. Miña ul awır tügel. Läkin, citäkçe eşenä, inde ügetlägäç, çarasızlıqtan ğına, ixlastan äytäm, riza buldım. Mine dä añlağız. Min kürep toram, irtägä ük, küp keşe öçen naçar keşe bulaçaqmın. Ägär inde, bu eşkä alınam ikän, min sezne barığıznı da xezmättäşlekkä çaqıram. Menä tatar xalqı fälän-tögän digän süzlär küp buldı. Äye, naçar sıyfatlarıbız da bar. Şul uq waqıtta, izge saf küñelle keşelärebez dä bar. Şular öçen bulsa da eşlärgä kiräk. Milli xäräkätneñ çınlap ta faciğäse, imansız keşelärdä buldı. Äle dä yörilär bezneñ tirädä. Urıs ilendä başqaça bulmıy da torğandır. Alarnı maxsus cibärälärder bezneñ tirägä. Şuşı awır wäzğıättä ışanıçlı keşelärgä tayanıp xäräkät itärgä niätläp toram. Min tatar ictimaği üzägeneñ kiläçägen köräştä küräm. Tatarnıñ möstäqil däwläte bulırğa tieş. Min fäqät şul fikerdä toram. Däwlätsez insan-bäxetsez insan. Min üzem şäxsi tormışımda, allağa şöker, bik bäxetle keşe. Ğailäm dä äybät, balalarım da. Läkin min bäxetsez xalıq balası. Bez barıbız da bäxetsez xalıq balaları. Çönki xalqıbız qollıqta yäşi. Häm ul barıbıznıñ da canın kimerä. Şuña kürä, tatarnıñ bäysez däwläte bulırğa tieş. Şunıñ aşa ğına tatar bäxetkä ireşer. Şundıy fikerdä min Tatar ictimaği üzäge şulay itep, yaña räis saylap, oyışmanıñ eş yünäleşlären bilgelägän deklaratsiä qabul itep sigezençe qorıltayı üz eşen tämamladı. Qorıltaynıñ eşen küzätep barğan ğalim Damir İsxaqov, Azatlıq xäbärçeseneñ, Qorıltay xaqında nindi näticälärgä kildegez digän sorawına, cawabı qısqa buldı. Yaña räis saylanu- ictimaği üzäkneñ soñğı ömete ide. Monıñ belän dä kilep çıqmasa, oyışma yuqqa çığaçaq dide ul.
Räfis Cämdixan


text:
Xalıqara Atom Energiäse İdaräseneñ İdarä Şurası İrannıñ atom programması turında rezolütsiä äzerli. Ul Comğa könne qabul itelergä tieş.
Elekke qoral tikşerüçe David Albright yasalma iärçennän alınğan yaña sürätlär İrandağı Parçin xärbi kompleksında atom tikşerenüläre ütkärü qorılması bulu mömkinlegen kürsätä dide. Anıñ äytüençä, İdarä Tährannan bu urınnı barıp qaraw röxsäte sorağan, ämma Tähran bu möräcäğätkä cawap birmägän.
Viennadağı İdarä utırışında İran törkemen citäkläwçe Xösäin Musavian Albrightnıñ ğäyepläwen İran turındağı resolütsiägä tä'sir itü maqsatındağı yalğan dip atadı. İran tışqı eşlär ministrlığı süzçese Xämit Riza Asefi da bu nigezsez ğäyepläw dide.


text:
Britaniä bügen Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar başlau urnına anda Berläşkän Millätlär Oyışması ğaskärlären kertüne kire qaqtı. Xalıqara iminlek mäs’älälärenä bağışlanğan konferensiädä Münhenda Britaniä xökümäteneñ säyäsi kiñäşçese Charles Powell, bu täqdimneñ ber faydası da yuq, dip belderde. Anıñ süzlären Geramaniä generalı Klaus Naumann häm NATO xärbi komitetınıñ elekke räise häm Quşma Ştatlarnıñ elekke saqlanu ministrı William Cohen yaqlap çıqtılar. Alar belän bulğan bäxästä konferensiädä qatnaşuçı başqa räsmilär-bu täqdimnär ömetle, suğışnı buldırmas öçen här mömkinlekne qullanırğa kiräk digän fikerdä qaldı.
Germaniä häm Fransiä Berläşkän Millätlär Oyışması qoral tikşerüçelären häm ğaskärlärne Ğiraqta berniçä yılğa qaldırırğa täqdim itä. Bu xaqta bügen alman gazetları yazıp çıqtı. Germaniä saqlanu ministrı Peter Struck, matbuğatta çıqqan böten xäbärlär dä döres tügel, dide.


text:
Qazan kremle qarşında Efir telekompaniäseneñ bäyräme uzdı
Qazannıñ ağımdağı tormışına kilgändä, xucalıq, kommunal' mäsälälär haman iğtibar üzägendä qala. Säyäsät belän xucalıqnı bergä butau küreneşläre dä bar. 25 mayda, Sıra bäyräme kiçekterelgännän soñ, şuşı säüdä reklama aksiäseneñ säyäsi mäğnäse dä kürelde. “Qızıl Şäreq” kompaniäseneñ citäkçese Ayrat Xäyrullin Qazan kremle yanında sıra tuyı ütkärüneñ kiçekterelüenä bik räncegän ikän. Anı däülät televideniäseneñ “İtogi nedeli” tapşıruına çaqırıp, Leonid Tolçinskiy “Qızıl Şäreq”nıñ qazanışların häm produksiäsen tamaşaçılarğa kürsätergä mömkinlek birde. Televizor qarauçılarnıñ soraularına turıdan-turı cawap birgändä maqtau da, xurlau da küzgä taşlandı. Şunda uq, 7 yündä Yärminkä mäydanında ütkän “Efir” telekanalınıñ bäyrämennnän reportaj kürsätelde. Yäşlär eçep tilelänä, Kreml' divarları yanında bädräf citmäü säbäple quaq töplären yüeşlätä, säxnädä “Ay-da pivo, ay-da “Krasnıy Vostok”, digän tawış qabatlana. Baqsañ, “Efir”nıñ bäyräme – şul uq sıra firmasın reklamalauğa qaytıp qalğan ikän. Şul uq Mäskäü estradası yoldızları, şul uq sıra reklaması, şul uq urın. Dimäk, ike atna eçendä beryulı ike sıra bäyräme bulası bulğan. 25 mayda “Qızıl Şäreq”nıqı, 7 yündä – “Efir”nıqı. Säxnädä ber ük waqiğalar, küktä ber ük feyerverk, qolaqlarda ber ük firmanıñ sırasın maqtau. Bolay xalıq sıranıñ araqıdan yomşağraq ikänen belä häm aña qarşı tügel. Ämmä, uzğan yılda Qol Şärif mäçete qarşında säxnä qorıp, şul säxnägä şäp-şärä qızlar bastırıp, alarnıñ art sannarın, kükräklären çağıştıru ayığraq keşelärneñ isendä qalğan ide. Şuña kürä, bu tamaşanıñ urının yäki waqıtın üzgärtüne cämäğätçelek täläp itkän ide. “Qızıl şäreq” xucaları häm şähär türäläre äle dä menä şuşı ğadi genä argumentnı añlamağannar, axırı.


text:
Fälestinnärneñ suğışçan İslam Cihadı törkeme İzrailgä qarşı höcümnärne ber atnağa tuqtatıp toruı turındağı qararın ğämäldän çığardı. Törkemneñ säyäsi kiñäşçese Xader Häbib, Reuters mäğlümat agentlığına, İzrailneñ xärbi çaraları däwam itkändä, töbäktä tınıçlıq bulmayaçaq, dip belderde.
İzrail isä bügen dä tönyaq Gazadağı ike iminlek noqtasına ut açtı, 1 keşe häläk buldı, berniçäse yaralandı. İzrail ğaskärläre xäbär itüençä, höcümnär – fälestin suğışçıları tarafınnan İzrailgä qarşı ut açır öçen qullanılğan Beit Hanun tiräsendä oyıştırıla.


text:
Täwelsizdiktiñ tal besigi
...Şınında da, 1991 jıl käri tarïxtıñ qursawlı döñgelegin keri ay`naldırğanday` boldı. «Eşqaşan qulamay`dı» dep däriptelip kelgen kompartïya da, köp eldiñ köñilin awlap kelgen kommwnïzmniñ tätti elesi de osı jılı sır berdi. Täwelsizdiktiñ tolğağı tar şeñberde şïrığıp jatqan talay` eldiñ tınışın ketirip, mazasın aldı. Biz de üzeñgige ayaq artqanday` edik. Sananı kernegen surapıl quştarlıq pen alapat arman alğı künge asıqtırdı. Qanatın qomdağan qıranday` tomağamızdı sıpırwğa äzir otırdıq. Sol kezdegi alañ köñildi Almatı san ğasırdı bastan keşip, aqılman abızdıq kezeñderdi sätti ötkerip, qazınalı qarïyaday` oy`ğa şomıp otırğan dana qalağa uqsay`tın. «Almalı» däwirin artqa tastap, Jibek jolınıñ boy`ındağı ulı qïırlarğa sozılğan uzaq köşterge teñin artıp, Qıtay` men Ündistanğa asqan kire joldar men küre dañğıldardıñ şwlı şejiresin key`ingi ğasırlarğa jalğadı; Orınbordan ozğan, Aqmeşitten asqan astanalıq éstafetanı asqarlı Alatawdıñ bawray`ına qonaqtatqan qala - bul. Än men jırğa arqaw bolğan äz Almatınıñ mañday`ına ğasırlap kütken qwanış - Täwelsizdikti jarïyalaw baqıtı buy`ırdı. Ïä, Almatı - täwelsizdiktiñ tal besigi. Jeltoqsanda bulqınğan jas qay`rattıñ namısın janığan jer de osı şahar. Bul qalada keñestik kezeñniñ qatpar-qatpar tarïxı tüzildi. Bul qalada azattıqqa umtılğan arıstardıñ aqırğı joldarı ayaqtaldı. Bul qalada dala psïxologïyasınıñ qalalıq bolmısqa ay`nalwınıñ uzaq ürdisi jürdi. Sawatsızdıqpen küresken jıldardıñ sızbaları da osı jerde dünïege keldi. Ğılım-bilim, ädebïet pen öner, rwxanïyat pen mädenïet alma ağaştarımen astasa bür jardı. Al, eñ bastısı, Almatı ulttıq sananı qalıptastırwdıñ rwxanï ortalığı, ulağattı ustaxanası boldı. Qazaq xalqınıñ öneri men mädenïetiniñ dästürli dala fïlosofïyasınıñ şınay`ı körinisi bolıp qana qoy`may`, ulttıñ damw üderisindegi ülgi men mektepke ay`naldı. Osınıñ bärine kwä - arw Almatı...
Sayasat saltanatı
...Biz - xalıqtıq sayasattıñ märtebeli mektebinen şıqqan elmiz. Osı elde twıp-ösken urpaqpız. Babanıñ dañqın buldap, bura tartqan jerimiz joq. Ulı dalanıñ ulağatın ulttıq tarïxımız dep bağalay` otırıp, jaña tarïxtıñ tarawların jazıp jatırmız. Bul oray`dağı berik ustanım - ulttıq ıntımaqtı tw etw. Sayasatker bolw äw bastağı armanım emes edi. Tipti, bala kezimde munıñ nendey` närse ekenin de oy`lap körmeppin. Tek, äy`tewir äkem men anamnıñ kündelikti qarapay`ım ömiri men awıldastarımnıñ qoñır turmıs-tirşiligi meni osı jolğa - bey`mälim saparğa bastap alıp kelipti. Awıl aqsaqaldarınıñ ärbiri sıralğı sayasatker, sırbaz mämileger ekenin jıldar ötkende, talay` elder men memleketterdiñ törinde elim twralı tolğanğanda tereñ sezine tüskendey` boldım. Solaqay` sayasattıñ tusında mansap minberine kezdey`soq köterilgen kesirler men zordan zobalañ körgen xalqımızdı kemsitkender bizdi küni keşe ğana pay`da bolğan buratana xalıq, buralqı el sanadı. Biz joqtan bar bolğan xalıq emespiz. Qazaq xandığı - budan bes jarım ğasır burın şañıraq köterse de, Ewrazïyanıñ ulı dalasında ornağan arğı däwirdegi saq, ğun, üy`sin memleketteriniñ, bergi zamandağı Ulı türik qağandığı, Deşti Qıpşaq pen Altın Orda memleketteriniñ zañdı murageri. Bular - bizdiñ ulı tarïxımızdıñ köne silemderi. Ejelgi izdiñ sürlewleri bizdi jaña zamannıñ minberinen söz ay`twğa jetkizdi. Demek, sayasattıñ eñ bastı ustanımı - birlik. Birligi jetken el ozadı, birligi ketken el tozadı de- gen sözdiñ de sorabın döp basıp ay`tqan xalqımız. Birlik - bizdiñ barlıq jeñisterimizdiñ qay`nar közi, tınıştığımız ben bey`bit ömirimizdiñ qorğanı. Birlik bar jerde - tirlik bar. Osını ärday`ım jadımızda ustawımız kerek. Ata tarïxımızdıñ tujırımdarın este ustap, şejire bolıp ay`tılar ulttıq ulağattı, tarïxï aqïqattı jas urpaqtıñ jadına mıqtap siñirwimiz qajet. Jas urpaq jüregine sonda jol tabamız, sonda ğana bolaşağına bağdar bere alamız...
Twğan tildiñ tuğırı
...Bir qızıq paradoks: biz öz memleketimizde Konstïtwcïyada jazılğan zañdıq küşi bar baptı basşılıqqa almay`, qızdırmanıñ qızıl tiline erip, şapqılay` beremiz. İs basında, äsirese xalıqtıñ köz aldındağı jawap- tı qızmette otırğan qazaqtardıñ özderi memlekettik tildi mensinbey`, özge tilde söy`lewge qumar bolsa, oğan xalıq ta, til de kinäli emes. Kinäli ulttıq namıstıñ azdığı, ersi äreketke eliktegiştik, ult dästürine enjarlıq. Osı jağday`dı saralay` kele, on bes jılda ayu da memlekettik tildi üy`renip alatın waqıt boldı dep ay`tqanım bar. Bul sözdi qazaq tildi basılımdar qanattı sözdiñ qatarına qosıp, biraz uşqındattı. Biraq bul qanattı sözden göri til tağdırına alañdawdıñ, namıstı qay`rawdıñ bir jolı edi. Bul ıñğay`dağı tığırıqtağı tirliktiñ ïini tüzeler degen ümit sözi bolatın. Ärïne, budan jïırma bes jıl burınğı jağday`men salıstırğanda, bul bağıtta köp närse alğa jıljıdı. Utqanımız da, uqqanımız da barşılıq. Ökinişke qaray`, umıtqanımız da jetip jatır. Utılmay`tın jerde utılıp, tutılmay`tın jerde tutılıp jatatınımız da joq emes...
Din men dästür
...Qazir ïslamdağı ekiniñ biri bilmey` ay`tıp jürgen mäsele: jïhad twralı mäsele. Jïhad – ïslam dininde ay`tılatın uğım ekeni ras. Biraq munıñ ayasın tek qana lañkestikpen şektey`tin bolsaq, qattı qatelesemiz. Onıñ qazaqşa uğımı belgili bir nätïjege, maqsatqa jetw üşin küş-qay`rat jumsaw, ınta-jiger tanıtw, maqsat üşin küresw degen mağınanı bildiredi. Bul sözdi qazir qarw alıp soğısw, özin qurbandıqqa şalw mağınasında qoldanıp jür. Quranda «jïhad» sözi 35 jerde kezdesedi. Sonıñ törtewinde ğana «soğıs» uğımında qoldanılğan. Köp adam özin musılman sanağanmen, Qurannıñ jalpı män-mazmunımen de tolıqtay` tanıs emes.
Sondıqtan şolaq tüsinik şala uğımdı twğızadı. Terrorïzm – älemdik dert. Bul zawalğa qarsı adamzat balası, barlıq memleketter maqsattı türde küş biriktirip, qarsı turmasa, jağday` jıl ötken say`ın, tipti ay` ötken say`ın wşığıp, dünïe ört quşağına ay`- nala beredi. Qay`ğınıñ bultın jamılıp, qaraqan basıñnıñ qamımen bürkenip ğumır keşetin bey`tarap sayasat endi orındı amal, oray`lı is-äreket bola almay`dı. Älemdik tajalğa bara-bar qarsılıq, din tilimen ay`tqanda, zulımdıqqa qarsı zay`ırlı jïhad qajet...
Qïırdan kelse qandastar
...Älemniñ är qïırında ömir sürip jatqan bawırlarımızdı atajurtqa oraltw bağıtında köpten oy`ımda jürgen armanımdı orındağan sätimdi meniñ öz ömirimdegi eñ baqıttı kezeñim dep eseptey`min. Bul bir jürekjardı qwanış, sezimge tolı saltanat, azamattıq parızdıñ salmağın sezinwdiñ şınay`ı körinisi boldı. Osınday` erekşe sätter oñaşa qalğan kezde key`de öleñ bolıp oralıp, qolıña qalam alğızadı. Tıñday` bilw zamanıñnıñ tınısın, Törge ozdırw qazağımdı – Ulı sın. Moy`ındatsañ muratıñdı jahanğa, Sonda ğana… Pende emes, Ulısıñ! Sonda ğana Ulıqtay`dı ulısıñ! Elimizde dünïe jüzi qazaqtarınıñ bes qurıltay`ı ötti.
Olardıñ key`ingileri jaña elorda törinde – Astanada ötti. Osı kezeñniñ özi jaña elordağa qonıs awdarw tusındağı tarïxï oqïğalarğa kwä bolw, közay`ım bolw turğısında el tarïxındağı elewli künder, erekşe sätter boldı. Dünïe jüzi qazaqtarınıñ basın qosw nawqandıq is-şara emes, memlekettik sayasattıñ merey`li de märtebeli körinisi bolıp, xalıqaralıq qawımdastıqtan, älemdik örkenïetten öz bağaların aldı. Älemde öz qandastarın atajurtqa jïnap, memlekettik turğıdan arnay`ı bağdarlamalar qabıldağan, kelgenderdiñ jaña ortada jatsınbay`, birden siñip, jay`lı ğumır keşip ketwine barlıq jağday`ların jasap jatqan dünïe jüzindegi üş eldiñ biri – Qazaqstan...
Önerdiñ örisi keñ ...
Keñestik qïrandı qurılımnan mura bolıp tek qana ketewi ketken ékonomïka, kenewi kepken turmıstıq problemalar ğana qalğan joq. Sağı sınğan sana, jünjigen rwx qaldı. Bir kezde mädenïet mäy`egi atanğan ülkendi-kişili qurılımdar men ujımdar rwxanï küy`zelisti bastan keşip, sananı turmıs bïlegen kezeñde, mädenïet oşaqtarı men öner ordalarınıñ birazı jabılıp ta qaldı. Qısqa jip kürmewge kelmey` jatsa da, ulttıq önerge, xalıqtıq rwxanïyatqa qol sozdıq. Öner – ulttıñ rwxanï kelbeti. Memlekettiñ märtebesi men merey`iniñ şınay`ı körinisi. Önerli xalıqtıñ örkeni de bayandı.
«El işi – öner kenişi» degen söz bertinde pay`da bolğanmen, onıñ arğı bolmısı tarïxï bastawlardan til tartıp, xalqımızdıñ qazınasın, mäweli mädenïetimizdiñ qay`narın qapısız tanıtadı. Äwesqoy`lıq pen käsibï önerdiñ arajigin bay`qap qarasaq, ol xalqımızdıñ san ğasırlıq süzgisinen ötken bay`lığın biriktirip, onı jaña zamanğa say` jañğırtwdıñ tıñ nätïjesin añğartadı...
Otbası – otan tiregi
...Jaman xalıq joq, jaman ädet bar. Jaman ädet juqpalı. Ol jürekke tüsetin jegi qurt. Oñı men solın tanıp ülgermegen, ersi närselerge eliktewge bey`im turatın añğal jastardı adaswdan saqtandırwdıñ şaraların memleket birjaqtı şeşe almay`dı. Bul – jurt bolıp jumılıp, xalıq bolıp qoldap, birlese jumıs jasawdıñ nätïjesinde jüzege asatın mäsele. Tärbïe – tal besikten bastalıp, adamnıñ ömir boy`ı üy`renetin, tälimimen siñiretin adamï qasïetteriniñ xalıqtıq mektebi. Qazaq «Uyada ne körseñ, uşqanda sonı ilersiñ» dey`di. Bul – Ulı Dalanıñ ulağattı pedagogïkası men dana babalarımızdıñ urpaq tärbïesine mey`linşe män bergeniniñ ay`nası...
Jañğırıp keler jas tolqın
...Täwelsizdik alğan tusta, äsirese, 1993-1994 jıldarı eldegi qarajat tapşılığına bay`lanıstı asa kürdeli kezeñdi bastan keşw ge twra keldi. Narıq qatınasınıñ qïındığı onıñ zañdılıqtarına äli bey`imdele qoy`mağan xalıqqa awır tïdi. Ol kezde köptegen ata- analar üşin balasın şet elde oqıtw iske aspay`tın arman bolıp körinetin. Qarjı tapşılığı jomart eldiñ de qolın bay`ladı. Degenmen, täwelsiz memleketimizge ozıq oy`lı, bilikti mamandar qajet ekenin eskere kele, sol tusta biz täwekel dep, jastarımızdı alıs şet elderge oqıtwğa bel bay`ladıq. Ol üşin arnay`ı xalıqaralıq bağdarlama qabıldaw qajet boldı. «Biter istiñ basına jaqsı keler qasına» degen ädemi söz bar ğoy`. Janımdağı serikterim ay`tqanımdı uğınıp, tapsırmam boy`ınşa jaña, tarïxï bağdarlamanıñ erejesi men qağïdattarın tüzip şıqtı. Osılay`şa, 1993 jıldıñ küzinde, naqtıraq ay`tqanda, 5 qaraşa küni arnay`ı Jarlıqqa qol qoy`ıp, «Bolaşaq» bağdarlamasınıñ tusawın kestik. Söy`tip, jastarımızdı şet elderdiñ aldıñğı qatarlı joğarı oqw orındarında oqıtw mäselesin tübegey`li şeşetin xalıqaralıq is-şara ömirge keldi... Eñsesi bïik elorda ...XX ğasırdıñ ayaqtalar tusında tarïxımızda alğaş ret eldiñ ulttıq mäñgilik müddelerin basşılıqqa ala otırıp, täwelsiz Qazaqstannıñ astanası qay` jerde ornalasatını twralı şeşim qabıldawımızdıñ asa zor sayasï jäne öte mañızdı älewmettik mäni boldı.
Qorıta ay`tqanda, jaña Astana ömirge keldi. Tarïx tabaldırığınan attadı, qaz turdı, qadam bastı, jïırma birinşi ğasırmen amandastı. Onıñ uzaq damw jolında äli de san taraw belester bar. «Mäñgilik El» attı jalpıulttıq bağdarlamanı jüzege asırw jolında jumıla eñbek etip jatqan täwelsiz Qazaqstannıñ bügini qanday` nurlı bolsa, erteñi odan da saltanattı bolatınına kümän joq. Älemdegi eki jüzge jwıq memleketter arasındağı alar or- nımız, şığar törimiz waqıt ötken say`ın bïiktep keledi. Juldızımız joğarılay` tüswde. Bul juldız – baqıt juldızı. Xalıqtıñ mañday`ındağı juldız. Sondıqtan, ol jarqırap jana beredi. Xalqımızdıñ mañday`ındağı juldızdıñ nurına bölengen jas urpaq – jaña tolqın bizdiñ bul isterimizge alğısın ay`tatın boladı...
Qarïyalarımız – qazınamız ...
Ulı Dalamızdıñ ulıq tarï- xında janıñ jadıray`tın jaqsı qasïetter uşan-teñiz. Sonıñ biri – dala demokratïyası. Onıñ bastı uranı – ädildik, birlik jäne ulttıq tutastıq. Ataqtı bïlerdiñ, ay`bındı aqındardıñ aksïomağa ay`nalğan aforïzmderine oy` jiberip qarasañ, olardağı xalıqtıq qasïet, ulttıq ulağat ay`qın körinedi. Sonday` kezde aqılman abızdıñ oy` tereñdigine tänti bolıp, dala fïlosofïyasınıñ ulı sarının sezinesiñ. Özegi – aqıl, önegesi – naqıl jurtıñnıñ asıl sözderi urpaqtar sanasına jetip jatsa, budan artıq qazına bola ma? Ortaq abıroy` – Otan qwatı. Älemdik örkenïetten öz ornın tapqan qazaq eliniñ birligi men tutastığı keler urpaqqa mäñgilik mindet, xalıqtıq qasïet bolıp qala beredi. Bul joldağı aqsaqaldarımız ben key`wanalarımızdıñ qosar ülesi el damwına erekşe serpin beredi dep senemiz. Qarïyalarımız – qazınamız bar, demek tuğırımız bïik, twımız joğarı bolatınına kümän joq. Tulpar minip, tw ustağan qazaqqa Allanıñ aq nurı jawa bersin!...
Muratı birdiñ – qwatı bir
. Bul kitap ne üşin jazıldı?
Onıñ mañızdı sebepteri bar. Täwelsizdiktiñ jïırma bes jıldıq kezeñin memleket damwınıñ ïgilikti nätïjelerimen qarsı aldıq. Älemdik örkenïetten egemen el qatarında öz ornımızdı taptıq. Özgelermen boy`ımız da, oy`ımız da teñesti. Xalıqaralıq qoğamdastıqtıñ beldi äri belsendi müşesi retinde märtebeli minberlerden söz ustap, közqarasımızdı keñinen tanıtwğa qol jetkizdik. Munıñ bäri tarïx üşin qas-qağım sät sanalatın şïrek ğasırda jüzege asırıldı. Qarwdıñ küşimen emes, aqıl- parasattıñ, sarabdal sayasattıñ qwatımen älem nazarın özimizge burdıq. Täwelsiz memleket atanıp, şekaramızdı şegendedik. Töl teñgemizdi törge şığarıp, awmaqtıq tutastığımızdı törtkül dünïege moy`ındattıq. Memlekettik rämizderimizdi jumır jerdiñ qay` tükpirinde de asqaqtatıp kelemiz. Waqıt bizben sanastı. Zaman bizge moy`nın burdı. El esey`di, elmen birge men de ülken ömir mektebinen öttim. Qanday` qïın kezeñde de xalqımızdıñ birlik pen ıntımaqtı birinşi orınğa qoy`ğan ulttıq dästürin nıq ustay` otırıp, köp ulttı Qazaqstan xalqınıñ awızbirşiligi men özara tüsinistigin, sıy`lastığı men tözimdiligin memleket damwınıñ temirqazığı etip qalıptastırdıq. Jappay` qırıp- joyatın yadrolıq alapat qarwdan öz erkimizben bas tarta otırıp, xalıqaralıq qoğamdastıqtan, irgeli memleketterden bey`bitşiligimizge kepildik aldıq. Bul qadam da ıntımaqşıl xalqımızdıñ tarapınan öz kezinde qoldaw taptı. Munda da muratımız bir, maqsatımız ortaq boldı. Munıñ bäri elimizdiñ bügini men erteñin tereñnen oy`lap, durıs şeşim qabıldaw nätïjesinde jüzege astı. Bügingi tañda 5 ïnstïtwttıq reformanı jüzege asırw jolında 100 naqtı qadam – Ult josparın orındawğa kirisip kettik. Biz üşin bul da sındarlı kezeñniñ tağı bir sınağı bolmaq.
Mine, osı tusta söz ben istiñ birligi qaşanda el damwınıñ naqtı körsetkişine ay`naladı. Biz egemen el bolw jönindegi ata-babalarımızdıñ asıl armanın jüzege asırdıq. Elimizdiñ özi tañdağan dara jolı bar, ol – bey`bitşilikti süy`etin, qawipsizdikti qorğay`tın Qazaqstan Jolı. Täwelsizdiktiñ jïırma besinşi jılın jaña qazaqstandıq armandı jüzege asırwdıñ ay`qın jetistikterimen qarsı alıp otırmız. El ékonomïkasınıñ serpini men älewmettik äleweti älemdik dağdarıstıñ sın-tegewrinderine berik şıdas berip keledi.
Eñ bastısı, xalqımızdıñ köñilinde rwxanï-psïxologïyalıq dağdarıs joq. «Qazaqstan-2050» Strategïyasın jüzege asırwdıñ jalpıulttıq bağdarlaması jaña qwatpen jüzege aswda. Jumıla kötergen jük jeñil. Ata-babamız qanımen, janımen qorğağan ulı dalada Mäñgilik El qalıptastırwdıñ barlıq şarttarı men mümkindikteri jasaldı. Memlekettik ustanım tuğırın bekitti. Meniñ tildik qorımda eñ jïi qoldanılatın üş uğım bar. Ol – Tınıştıq. Tatwlıq. Birlik. Äri olay` bolwınıñ da sırı bar. Olardı mağan dey`in de mıñdağan adam ay`tqan. Bäri de tarïx tağılımınan twıp, ejelgi babalarımızdan ekşelip jetken sara sözder. «Altaw ala bolsa – awızdağı ketedi, törtew tügel bolsa – töbedegi keledi», «Bölingendi böri jey`di», «Sawsaq birikpey`, ïne ilikpey`di», «Tınısı birdiñ – ırısı bir» dey`tin atalı, batalı sözdi de ay`tıp ketken solar. Biz ulı babalarımızdan qalğan asıl sözge de, jön-josıqqa da, dästürge de ärqaşan adal bolwımız kerek. Biz Ulı Dala eliniñ keşegisin büginge, büginin erteñge jalğay`mız. Onıñ ulı tarïxın jaña däwirde jarqıratıp jañadan jazamız. Jaña ğasır – üşinşi mıñjıldıqqa Qazaqstannıñ qoltañbasın basamız. Muratımız – Mäñgilik El! Täwelsiz memleketimiz Ewrazïyanıñ osınaw alıp keñistiginde mäñgilik ömir süretin boladı. Märtebesi bïiktep, öse bersin, örkendey` bersin Ulı Dala eli – Mäñgilik El – Täwelsiz Qazaqstan!.
("Egemen Qazaqstan" gazetinen ıqşamdalıp alındı).


text: Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimovnıñ tuğanı, bäysez jurnalist, keşe xoquqların yaqlawçı Camşid Kärimov bilgesez keşelär tarafınnan qıynalğan. Üzbäkstannıñ Keşe xoquqları Cämğiäte belderüendä äytelgänçä, ike keşe anı Cizzaq qalasında qıynağan. Xäzer ul awır xäldä xastaxanädä yata. Üzbäkstannıñ Keşe xoquqları Cämğiäte äzğası, Londondağı Suğış häm Tınıçlıq Xäbärläre İnstitutı xezmätkäre Camşid Kärimov prezident-abıysınıñ keşe xoquqları ölkäsndä säyäsätenä tänqit belderä ide. Küptän tügel genä ul Cizzaq qalasında cirle citäkçelärne tänqitlägän mäqälälär bastırğan ide. Cizzaq militsiäse bu waqanı tikşerüen belderde.


text:
Kolwmbïyanıñ soltüstik-batısında jolawşılar uşağı apatqa uşıradı. Äwe kemesiniñ bortında 72 jolawşı jäne 9 ékïpaj müşesi bolğan, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Bolïvïyadan Kolwmbïyağa bet alğan lay`nerdiñ bortında Brazïlïyanıñ «Şapekoénse» klwbınıñ fwtbolşıları bolğan. Atalğan qurama Oñtüstik Amerïka Kwbogınıñ fïnalına bara jatqan eken.
BAQ aqparatınşa, jolawşılar uşağı La-Wnʹon qalasınıñ Antïokïya provïncïyasında qulağan. Jergilikti bïlik awa ray`ınıñ qolay`sızdığı qutqarw qızmetterine qïındıq twdırıp otırğanın xabarladı.


text: Törkmän televideniese tışqı eşlär ministrı Räşit Meredovnıñ kiläse ayda ütäçäk prezident saylawların xalıqara küzätüçelärgä dä qaraw mömkinlege bireläçäk digän süzlären tapşırdı. Tökmänstan 11-nçe fevraldä dikäber ayında wafat itkän Saparmurat Niyazov urınına yaña prezident saylıy. Moñarçı Törkmänstandağı saylawlarda çit il küzätüläre röxsät itelgän yuq ide. Şimbä könne Meredov xökümät utırışında Rusiä, Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması häm başqa qayber oyışmalardan küzätüçelär çaqıru turında kileşende dip belderde.


text:
Urta Äläzän tarixı kitapta
Penza ölkäsendäge Urta Äläzän awılın Rusiädäge iñ zur tatar awılı dip bez işetep beläbez. Xäzer inde bu awıl turında uqıp ta tanışırğa bula. Urta Äläzän awılınnan irle xatınlı Renat Mardanov häm Nailä Kitayıwa awıllarına bağışlanğan külämle genä kitapların bıyıl Tatarstannıñ kitap näşriätendä basıp çığarğannar. Kitapnıñ berençe bitendä Äläzän awılı apasınıñ balalarına äytep qaldırğan süze yazılğan.”Balam, ğömereñ buyı sädaqa ğına birep tor” , digän ul apa. Dimäk, sädaqa birerlek mul tormışta yäşägez, digänne añlatqan. Çınlap ta bu awıl xalqı mul tormışlı, üz xalqınıñ ğöref ğädätläre buyınça yäşi torğan xalıq. Tarixqa qarağanda bu awıl 1681 nçe yılda salına başlağan. Bügenge köndä anda 10 millionğa yaqın xalıq yäşi. Häm alar barısı da tatarlar. Tatar morzaları tarafınnan nigez salınğan awıl, isertkeç eçemleklekne ğomumän qullanmıy torğan awıl bularaq ta bilgele. Soñğı yegerme yılda awıl tağın yañarıp, maturlanıp kitkän. Tözek kirpeç yortlar, qaraltı qura, mal tuarğa bay bulğan bu awıl turında berwaqıt xatta üzäk matbuğatta da yaman süzlär işetelgän ide. İmeş waxabitlar oyası, imeş möselman dinen qatı totalar. Yuq yuğarı kütärelmi digändäy, ul süzlär tınıp qaldı. Çönki Rusiäneñ ber genä awılına da tiñ bulmağan kör tormışlı tatar awılına bäyläner närsä başqaça tabılmadı, allağa şöker diärgä bula. Şuşı könnärdä “Urta Äläzän, tarix bitläre” dip atalğan kitap avtorı Renat Mardanov Mäskäwdä dä bulıp kitte. Ul kitapnı xäzer mäskäxüneñ cämiğ mäçete yanındağı kitap kioskasınnan alırğa bula. Häm Renat Mardanov. 9 noyäberdä Qazanda, Bötendönya tatar kongressında bu kitapnı täqdim itü dä bulaçaq, dip belderde.


text:
İdel buylap teploxodta qırği utrawdağı Sabantuyğa säyäxät
“Cäy könnärendä tatar xalqı İdel buylap teploxodta yal itärgä yarata . Ä yılğa buylap yal säyäxäte küñelleräk tä faydalıraq ta bulsın öçen säyäxät - konsert oyıştıruçılar bu uñaydan faydalanıp, tamaşaçını comğa- şimbä könnärendä teploxodlar yallap xätta keşe yäşämägän utrawğa da alıp çığalar ikän. Andıylardan berse “Aqsu” cır studiäse bulsa, ä menä bu atnada Yaña ğasır” teleradio kompaniäse “Cide yoldız” proyektı belän berlektä “promaks” oyıştırdı. Yäş cırçılar da, milli estrada belän yal itärgä yaratuçılar da, andıy reklamalarğa bik moxtac. Xәзep ceзrә “Moskva-68” teploxodında häm utrawda uzğan säyäxätle konsert turında söylärbez.
Yaña ğasır” teleradio kompaniäse teploxodtağı säyäxät-konsertın “Sabantuy” dip atağan. Tatar xalqı üzeneñ milli bäyrämen- Sabantuynı “Berqayçan da keşe yäşämägän utrawda” ütkärgäne bulmağandır äle , möğayın. Cide iläktän ilänep “Cide yoldız” proyektına ütkän cırçılar belän uzğan bu konsert –säyäxättä tamaşaçılar da cırçılarnı quzğalmıyça ğına utırıp tıñlap qına tügel, ä üzläre dä cırlarğa quşılıp küñel açtılar. Menä şul bula inde ul “promaks” digän närsä. Dimäk, monda tamaşaçılar cırçılarnı yaqınnan kürep, alar belän aralaşıp yal itü qaralğan ide .
Konsert , teploxod quzğalıp kitü belän ük başlanıp kitte. Anı “Yaña ğasır” teleradiokompaniäseneñ “Cide yoldız” proyektın alıp baruçı İlnur Fäyzraxmanov başlap cibärde häm alıp bardı. Asqı qatta utırğan tamaşaçılar ğarmunçığa quşılıp cırlasalar, öske qatta “Cide yoldız” cırçıları tamaşaçılar belän diskätүk biyue oyıştırdılar.
Konsertta yäş yoldızlar -Aywaz Väliäxmätov, Nurzadä, Marsel' Vägıyzov, Läysän Xafizullina, Ğayfulla Avzalov, Liliä Sibgatova häm dä bar tamaşaçığa da bilgele cırçı Liliä Xämitova qatnaştı. “Yädkär” studiäse prodyuserı Räis Şakirov belän “Aqsu” cır studiäseneñ citäkçese Röstäm Särvärov ta bar ide .
Ä teploxod utrawğa kilep tuqtağaç, “Yaña ğasır”nıñ “Tamçı”häm “Yäşlär tuqtalışı” programmaları wäkilläre balalar öçen Sabantuy yarışları oyıştırdı. Alar qapçıq ta kiep yögerdelär, şiğer dä söylädelär, cırlar da cırladılar. Ä ciñüçelärgä “Mäğärif” kitap näşriäte tatar telendä basılğan kitaplarnı büläkkä äzerlägän ide. Şulay itep “Cide yoldız” konsert programması utrawda da, zurlar öçen dä qatıqtan aqça ezläw kebek uyınnar , cırlar belän ürelep bardı. Tamaşaçılar arasında uzdırılğan cır bäygesendä qatnaşuçılarğa büläklär , ä ciñüçelärgä 23 iyüldä oyıştırılaçaq konsert- säyäxätkä bilet büläk itelde.
Yäşlär öçen törle uyınnar, tatarça, rusça häm çit tellärdä dä yañğırağan cırlardan diskätük oyıştırıldı. İdel buylap teploxodta mondıy konsert la rkiläse atnalarda da oyıştırıla. Şular xaqında konsertnıñ prodyuserı Älfiä Xäbibullina söyli:
“Mondıy İdel buylap teploxodta oyıştırılğan programmalar iyülneñ 29 häm 30 da oyıştırıla. Häm “Qazannıñ meñyıllığına bağışlanğan programmalar 17 , 18, 19 avgustta da oyıştırılaçaq. Bilet xaqları 200 sumnan başlap 300 sumğa qädär, -dide ul.
Bu Sabantuyda cıyılğan tatarlar arasında Amerikanıñ Orizona ştatınnan Roza xanım, Hollandiädän irle –xatınlı häm balaları belän İldar belän Liliä, alarnıñ , çığışı belän Orenburg yağınnan bulğan, ä Sabantuyğa Taşkenttan qaytqan äniläre Gölcihan apa da, Yekaterinburgtan, Perm'nän, Ufadan qaytqan qunaqlar häm Qazannan kilgän bik küp tamaşaçılar bar ide.
Tabiğät'neñ matur ber poçmağında “Yaña ğasır” teleradio kompaniäse oyıştırğan säyäxät-konsertta qatnaşırğa, tuğannar belän oçraşırğa häm yalların matur häm faydalı itep ütkäräse kilgännärgä teploxodta säyäxät bik küñelle buldı. Şulay itep “Yaña ğasır” tatarça da zamança yäşärgä, tatarlarğa üzlären zamança toyarğa yärdäm itä.
, Mälikä Basıyr.


text:
Başqortostan mosolmandarı İzrail-Livan nizağın höyläşewsär menän sisergä saqıra
Nurmöxämät xäźrät şulay uq Başqortostan premer ministrı Rafael Baydäwlätovtıñ Ğäliä mäźräsäheneñ 100 yıllığın bildäläw turahındağı qararına la añlatma birźe. Mäźräsä yubileyına arnap Öfölä "Xalıqqa belem birewźä revolusiağa tiklemge uqıu yorttarı role" tigän konferensia ütkäreläsäk. Milli muzeyźa Ğäliä mäźräsähe turahındağı dokumenttar tuplanmahınan ekspozisia äźerlänäsäk. Bıl mäźräsälä zamanında Mäjit Ğafurí, Şäyexzada Babiç, Xäsän Tufan uqığan.


text:
Mosulda 20dän artıq keşe hälaq bulğan
Şulay uq tönyaqta urnaşqan Baquba şähärendä bügen cirle xökümät wäkile Talib İbrahim üterelgän. Atom ğalime bulğan İbrahimğa bilgesez keşelär Universitetqa eşkä barğanda atqannar.
Waqıtlı Eçke eşlär ministrı Falah Äl-Näqib süzlärençä, Ğiraqnıñ üz iminlek köçläre buldırılğannan soñ barlığı meñgä yaqın politsiä xezmätkäre üterelgän.
Könbatıştağı Hit şähärendä amerikan oçqıçları höcüme näticäsendä 4 keşe hälaq bulğan dip xäbär itelä. Xärbilär älegä bu xäbärne raslamadı.


text: Ğayraq başqalası Bağdadta şığıylar mäçete yanında şartlawdan 40 keşe hälaq bulğan. Xäkimiätlär şulay uq 130 yaralanuçı turında da xäbär itä. Mäğlümätlär törleçä, qayberäwlär mäçetkä raqeta attılar dip belderä, ikençeläre minalağan maşína şartlawın äytä.Elegräk Ğıyraqnıñ eçke eşlär ministrı, Bağdad xalqın, äzerlänüçe teraqtlar turında mäğlümätlär buluın häm bazar, mäçetlär, tiräsenä barmasqa öndägän ide. Ministrlıq ğesyänçılarnıñ minalanğan maşínalar qullanıp, teraqtlar ütkärergä cıyınuları xaqındağı mäğlümätkä iä bulğan.


text:
Cirle xalıq belän vietnamlılar arasında bäreleş
Ufa yanındağı populyar bulğan häm atna azağında yözlärçä keşe yal itüçe aqwaparkta uzğan şimbädä biredä ike törkem arasında, küp keşe qatnaşlığında suğışu, dömbäsläşü buluı xaqında küp kenä kiñküläm mäğlümat çaraları xäbär itte. Ul könne biredä yänäşä genä käyef-safa qorğan w''yetnamlılar belän urındağı xalıq wäkilläre arasında bäxäs häm tartqalaş çığa. İke yaq ta xämer belän qızulanğan bula. Şulay itep qatı bäxäs soñraq mönäsäbätlärne yodrıq häm ayaqlar belän açıqlawğa qädär barıp citä. Berniçä keşe qatı cäräxätlär ala. Tiz arada kilep citkän militsiä xezmätkärläre qısılmasa, näticälärneñ tağın da ayanıçlıraq bulaçağı kön kebek açıq bula. Militsiä xezmätkärläre raslawınça, älege bäreleşneñ kilep çığuında w''yetnamlılar ğäiple ikän. Ämma bu suğış millätara näfrät nigezendä tügel, ä barı tik ğap-ğädi xuliğanlıq arqasında ğına kilep çıqqan, dip belderä BR Eçke eşlär ministrlığı wäkilläre. W''yetnamlılarnıñ Başqortstanda yäşäw häm eşläw xoquğına iä buluları da mäğlüm. Alar Ufadağı ber bazarda qanunlı nigezdä eşli. Ä menä suğışuları, hiçşiksez, qanunsızlıq dip bäyälänä. W''yetnam xalqı wäkilläreneñ aqwaparktağı ğämällärendä cinayätçelek küreneşläre isbatlansa, alarnıñ qayberläre Başqortstannan quılırğa da mömkin, dip belderä xoquq saqlaw oyışmaları citäkçeläre. Älege cäncaldan soñ küp kenä başqortstanlılar soñğı waqıtta Ufada eşläwçe w''yetnamlılarnıñ üzlären «kirägennän artıq» irken totularına rizasızlıq belderä başladı. Ämma tolerantlıq urındağı xalıqqa da, çit illärdän kilüçelärgä dä qomaçawlıq itmäs ide. Ni genä disäñ dä, Başqortstanda w''yetnamlılar sanı yıldan-yıl arta bara häm üzara añlaşıp yäşäwdän başqa çara qalmıy.


text:
Tatarstanlılar çüllärne yawlıy
Bäyräm könnärendä respublikanıñ barlıq diärlek sport komandaları yal it utırmadı, ä törle sport yarışlarında qatnaştı. Qazannıñ Aq bars xokkey komandası Rusiä çempionatında çığışın däwam itä. Yäkşämbe kiçendä anıñ 2007 yılda berençe öy uyını ütte. Aq bars bu yulı Yaroslavl’nıñ Lokomotiv komandası belän uynadı. Bozdağı köräş qazanlılarnıñ ciñüe belän tämamlandı. Uyın 4:1 xisabı belän tämamlandı. Älegä 18 ğinwarğa qädär Aq bars Rusiä çempionatında yalda. Läkin bu qazanlılar älegä yal itä digän süz tügel. Alar Yevropa çempionı kubogı öçen köräşäçäk. Ä menä Qazannıñ Uniks basketbol komandası isä üzläreneñ canatarların quandıra almadı. Yaña yılnıñ berençe uyınında alar Mäskäwneñ Dinamo komandasına ottırdı. Äytergä kiräk, bu bıyılğı sezonda Uniksnıñ berençe ciñelüe.
Xalıqara yarışlarda da tatarstanlılar sınatmıy. Çallınıñ KamAZ-master komandası Dakar-2007 avtoçabışında çığışın däwam itä. Bilgele bulğança, älege yarış 6 ğinwar könne başlanıp kitte. Bıyıl älege ralli Portugaliäneñ başqalası Lissabon şähärendä start aldı. Dakar çabışları avtouzışlar arasında iñ awırlardan, läkin iñ abruylı da bulıp sanala. Ul 15 öleştän tora häm Portugaliä, İspaniä, Marokko, Mavritaniä, Mali, Senegal illäre aşa ütä. Anıñ ozınlığı – 8 meñ kmğa yaqın. Yulnıñ küp öleşe – çüllärdän ütä. Yarış 21 ğinwarda tämamlanırğa tieş. Bıyıl Dakarda iñ küp qatnaşuçılar sanı terkälgän. Oyıştıruçılar süzlärenä qarağanda, anda 240 mototsiklçı, 180 ciñel häm 85 yök maşinasında ekipajları qatnaşa.
Başqa yıllardan ayırmalı bularaq Rusiädän bıyıl çabışnıñ 3 klassında da törkemnär bar. Läkin zur ömetlärne älbättä KamAZ maşinalarına bağlıylar. Äytergä kiräk, Tatarstan komandası Dakarda inde küptännän qatnaşa. Häm şaqtıy uñışlı ğına. Çallınıñ KamAZ-master komandası ekipajları bu çabışlarda inde 7 märtäbä ciñüçe buldı. Uzğan yılnı ğına mäsälän, Vladimir Çagin ekipajı berençe, ä Firdäwes Käbirov citäkçelegendäge komanda öçençe urınnı yawladı. Bıyıl da tatarstanlılar sınatmas kebek. Härxäldä, komandanıñ mäğlümät üzäge süzlärenä qarağanda, bıyıl maşinalar tağı kamilläşterelgän. Şunısın da äytep kitärgä kiräk, KamAZ-master komandası avtomobil’ yarışları buyınça Rusiädä iñ tanılğan häm abruylı törkem. Ul KamAZ şirkäte xezmätkärlärennän tora. Şuña da, alar üzläre yasağan, uzışlarda qatnaşuğa yaraqlaştırılğan maşinalarda çığış yasıylar.
7 ğinwarda Dakar-2007nıñ inde ikençe etabı tämamlandı. Anıñ belän uzışlarnıñ Yevropa öleşe bette. Xäzer yarışlar Afrika çüllärendä däwam itäçäk. Qatnaşuçılar yulnıñ 545 km artta qaldırdı. Dakarnıñ berençe näticäläre dä mäğlüm. Vladimir Çagin citäkçelegendäge KamAZ ekipajı älege ikençe urında bara. Älegä berençelektä barğan de Roy komandasınnan alar nibarı 46 sekundqa qalışa. Qalğan Tatarstan komandaları da ällä ni qalışmıy. Berençe urında toruçılar belän Sergey Reşetnikov ekipajı arasında 13 yarım sekund, ä İlgizär Märdiev alıp barğan KamAZ maşinası arasında 42 minut ara bar. Äytergä kiräk, başqa klasslarda çığış yasawçılarnıñ näticäläre ällä ni ömetländererlek tügel. Mototsikllarda uzışuçılar arasında Rusiä wäkile 219 urında, ä ciñel maşinalarda yarışuçılarnıñ iñ uñışlısı 22 urında bara. Düşämbedä yarışlarnıñ öçençe etabı başlanıp kitte. Anıñ ozınlığı – 648 km.
Gölnaz İlgizär


text: Rusiäneñ konstitusiä mäxmäse Tatarstannıñ tatar telen latin älifbasına qaytaru turındağı möräcäğäten kire qaqtı. Älege möräcäğätne Tatarstannıñ yuğarı mäxkämäse yasağan ide. 2002nçe yılda Rusiädä qabul itelgän qanunda, Rusiä xalıqlarınıñ räsmi telläre barı tik kiril älifbası nigezendä bulırğa tieş, dielä. Tatarstan däwlät şurasınıñ fän, mädäniät häm mäğärif komissiäse räise Razil Wäliev, radiobıznıñ Qazan studiäsenä telefon aşa, älege qarar belän qanäğät bulmağanın belderde. Latinğa qarşı çığuçılar, bu üzgäreş cämğiätne tarqataçaq, telne uqıtuda häm kitaplar bastıruda qıyınlıqlar tudıraçaq, dip sanıy. Yaqlawçılar isä – latin älifbasın tatar telendäge awazlarğa kübräk turı kilä, dip belderä.


text:
Xäbärheź yuğalğan yauğir qäbere tabıldı
Leningrad ölkähendä Böyök Vatan huğışında häläk bulğan haldat qäbere tabılğan. Başqortostanda tıuıp üśkän yauğir Äxtäm Ğäzizovtıñ Saqmağoş rayonı İśke Balaq auılınan ikänlege lä bildäle. 1911 – se yılda tıuğan Äxtäm Ğäzizov ,,xäbärheź yuğalıusılar,, isemlegendä bulğan. Azatlıq xäbärsehenä äle märxümdeñ ös ber tuğan heñlehe iśän ikänlege bildäle buldı. Ularźıñ berehe - Ömmögölsöm Saźretdinowa Şişmä rayonı Uraźbaxtı auılında yäşäy. Ağahı huğışqa kitkändä uğa 9 yäş bula, 1944-se yılda Äxtäm Ğäzizovtıñ xäbärheź yuğalıuı turahında qara qağıź kilä.
Bay Fatqullin,Öfö


text:
Matbuğat küzätüe
Mädäni comğanıñ Min äyttem rubrikasında Nurğäli Bulatov ekologiä problemaları, tabiğätne, tirä-yünne saqlawnıñ kiräkle xaqında yaza. Nigä soñ bez tabiğätkä haman zıyan kiterergä tırışabız, aña tiskäre qaraş qayçan betär digän cawapsız sorawlar birä ul. Şul uq gäcittä Tatarstannıñ xalıq şağire Fänis Yarullin saylawlar temasına üz-üze belän bäxäs täqdim itä. Üzeneñ Parlament nindi bulırğa tieş digän sorawına ul üze ük, Eşlekle, qıyu häm yaña fikerdän qurıqmıy torğan dip cawap birä Fänis Yarullin. Annan tış älege atnalıq gäcit 14 martta uzaçaq saylawlarda qatnaşuçı nämzätlär häm säyäsi firkälär turında mäğlümätlär dä citkerä. Mädäni comğanıñ İ tuğan tel quşımtası uquçılarnı tärcemäçe häm jurnalist Ğäräf Şäräfetdinovnıñ älifba kitabı turında uylanuları, mäktäplärdä tatar tele däreslären kimetä xaqında fikerlär, Şärif Kamalnıñ tuuına 120 yıl tulu uñayınnan anıñ xaqında klassiklarnıñ istälekläre belän tanıştıra. Şulay uq anda Yunıs Safiullinnıñ şuşı könnärdä üzeneñ yubileyın bilgeläp ütüçe Alsu Ğäynullina turında asıltaş dip isemlängän yazması urın alğan.
Şähri Qazannıñ 27 fevral sanında Rafis Ğizzätullin diktor Nailä Noğmanova belän tanıştıra, anıñ televideniegä alıp kilgän yullar turında söyli. Lyutsiä Xäbibullina isä kompozitor Röstäm Yaxinnıñ fatirı tiräsendä barğan ızğışlar xaqında yazıp, kompozitornıñ ruxın räncetmäs öçen xoquq saqlaw oyışmalarına möräcäğät itärgä çaqıra. Şulay uq gäcitneñ comğa sanında respublika Däwlät Şurasınıñ ikençe çaqırılış deputatlarınıñ soñğı sessiäse xaqında da yazma urnaştırılğan. Xäyer, bu xaqta barlıq comğa dönya kürgän gäcitlär dä yazmıy qalmadı. Watanım Tatarstan da älege çaqırılış Däwlät Şurasınıñ eşçänlege, anıñ eşeneñ näticäläre xaqında külämle yazmalar bastırdı.
Küzätüneñ axırında – soñğı arada çıqqan matbuğatta bik yış oçrıy torğan tağın ber tema xaqında äytäse kilä. Ul da bulsa – tatar cırı, tatar estradası. Tatarstan yäşläreneñ 26 fevral sanında da bu xaqta İskändär Siracineñ şaqtıy külämle Çıraylarığız çıdarmı dip isemlängän yazması urın alğan. Anda xätta tatar cırınıñ sıyfatın kütärü öçen elekkege kebek icadi şuralarnı yañadan torğızırğa kiräk, digän fiker dä yañğırıy.
Gölnaz İlgizär


text:
Tarix institutı direktorı Rafail Xäkimov şuşı könnärdä dönya küräçäk başqa kitaplar turında söyläde
Tarix institutı direktorı Rafail Xäkimov şuşı könnärdä dönya küräçäk başqa kitaplar turında söyläde
«Tatarı» digän kitapnıñ prezentatsiäse milli oçpoçmak-pärämäçlär, çäy belän sıylanu belän tämamlandı. «ЗBeздa ПoBoлжbя» gazetasınıñ pänceşämbe sanına qarağanda, eş monıñ belän ğına tämämlanmağan. Törkiäneñ Qazandağı general' konsulı Äxmät Riza Demirer älege kitapnıñ töp avtorlarınıñ berse Damir İsxaqovnıñ 50 yıllığı uñayınnan şul uq kiçne konsullıqta qabul itü mäclese oyıştırğan. Anda Damir İsxaqov, Rafail Xäkimov häm Rafail Möxämmätdinov xäläl cefetläre belän çaqırılğan bulğan.


text:
Aleksey Kolesnik: « Tabiğätne saqlaw ölkäsendä dä Üzäk belän töbäk arasında wäqälätlärne ayıru möhim».
Assambleyada yözdän artıq jurnalist qatnaşqanğa kürä, bu çaranıñ soñğı matbuğat oçraşuında da sorawlar küp buldı. Birelgän sorawlar isä Tatarstannıñ üz problemaları häm alarnı xäl itü ısulları xaqında ide. Mäsälän anda, Tatarstanda çüpne utilgä äyländerü niçek bara, şähärlärneñ çistalığın saqlaw, Tübän Kama su saqlağıçınıñ bieklegen kütärü, Atom elektr stansiäseneñ tözeleşen yañartu xaqında sorawlar häm cawaplar buldı. Tatarstan isemennän respublikanıñ ekologiä ministrı, tabiğätne saqlaw mäs’älälären qayğırtuçı xökümät apparatı citäkçese häm iqtisat ministrı urınbasarı jurnalistlar aldında çığış yasadı.
Anda şulay uq, Rusiäneñ tabiğät baylıqları ministrlığınıñ Tatarstan bülege citäkçese Aleksey Kolesnik ta qatnaştı häm matbuğat wäkilläre sorawlarına Tatarstan ministrı Boris Petrov belän yarışa-yarışa cawaplar birep utırdı.
Ğomum alğanda, Tatarstan wäkilläre çittän kilgän jurnalistlarğa respublikanıñ aldınğı täcribäse turında söyläde. Tatarstanda tabiğätne saqlaw mäs’äläläre alğı planğa quyıla, dielde anda. Ekologiäneñ torışın bağuçı iminlek şurasına respublikanıñ iñ yuğarı citäkçelär kerä. Ekologiä mäs’älälären çişü öçen respublika qaznasınnan şaqtıy aqça birelä. Şunıñ belän bergä sänäğät şirkätläre dä üz aqçasına çistartqıçlar, gaz, suğa fil’tr quya, qaldıqlarnı eşkärtü yağın qayğırta.
Läkin, Tatarstan xökümäte apparatı citäkçese İldar Fattaxov süzlärençä, här citäkçe dä bu mäs’älägä cawaplı qaramıy. Bu sıyfat bulsa, ütkän yılda waba çire dä kilep çıqmas ide. Şuşı şaw-şulı xällärdän soñ, ber niçä yuğarı däräcäle citäkçegä caza birelde. İldar Fattaxovnıñ äytüenä qarağanda, ekologiä mäsällärenä küz yomıp torğan başqa citäkçelärgä qarata da respublika xakimiätläre, qatğıy çaralar kürergä uylıy.
Qazannıñ ni säbäple çista bulmawına da, matbuğat oçraşuında cawap birelde. Säbäp, şähär xakimiätläreneñ uramnarda çüpne taşlamasqa, tabiğätne saqlarğa kiräk, dip xalıqqa möräcäğät itmäwendä ikän. Ekologiä torışına bağışlanğan matbuğat oçraşuında beraz säyäsät tä buldı. «KoMcoMoлbckaя ПpaBдa» gäziteneñ xäbärçese, ber uq qırda eşläwçe Rusiä belän Tatarstan ministrlıqlarınıñ mönäsäbätläre häm tabiğätne saqlaw kompleksında Bötenrusiä buylap alıp barıla torğan tikşerü xaqında qızıqsındı. Moña Rusiä ministrlığınıñ Tatarstan bülege citäkçese Aleksey Kolesnik bolay cawap birde:«ministrlıqlarnı tügel, ä şuşı tabiğät baylıqlarınnan faydalanuçılarnı tikşerü bara, tabiğätne saqlaw ölkäsendä dä Üzäk belän töbäk arasında wäqälätlärne ayıru möhim».
Aleksey Kolesnik şulay uq, Rusiä ministrlığınıñ da jurnalistlar bäygesen oyıştıruın xäbär itte. Anıñ näticäle sentäber ayında bilgele bulaçaq. Ä Tatarstan ekologiä ministrlığı häm Rusiä jurnalistları assambleyası oyıştırğan ber niçä jurnalistlar bäygelärendä ciñüçelär inde bilgelände. «Rusiä ekologiäse 2002», «Keşe häm tabiğät», «Ekologiä häm sänäğät» dip isemlängän bäygelärdä ciñüçelärne, 2nçe avgust könne «Piramida» küñel açü üzägendä qotladılar. Anda Apas rayon gäzite, Älmät neft çığaruçılarınıñ matbağası wäkilläre, Tatarstan tele-radio jurnalistları belän bergä, tabiğätne saqlawğa kertkän öleşe öçen ekologiä ministrı häm ere sänäğät şirkätläre citäkçeläre dä büläklände.
Bikä Timerova.


text:
Qazan buylap reklam-mäğlümati säfär başlandı
Pänceşämbedä Qazan şähäre Başqarma komitetı säyäxät oyışmaları belän berlektä Qazan buylap reklam-mäğlümati säfären başlandı. Älege tanıştırunıñ maqsatı - Qazan şähären ere turizm üzäge bularaq tanıtu, şähärneñ mädäni-tarixın propagandalau, Qazanğa säyäxätçelärne cälep itü. Çarada qatnaşuçılar Qazannıñ arxitektura obyektları, muzeylar, xezmät kürsätü şirkätläre, mädäni-küñel açu kompleksları, sport qorılmaları belän tanışır dip kötelä. Älege çara 15 aprilgä qädär däwam itäçäk. Gölnaz Şäyxetdin


text:
İjawda «Yaqtaşlar» cämğiäteneñ çirattağı oçraşuı bulıp uzdı
AudioBalalarda telgä mäxäbbät, xalqına qarata ğorurlıq tärbiäläw, mädäniäte belän tanıştıru, ğöref-ğädätlären qaytaru turında da uylanalar. Plannarında tağın ber qızıqlı punkt barlığı ütkän yäkşämbedä bulıp uzğan yaqtaşlar kiçäsendä açıqlandı. Fäyrüzä Bağawievadan qızıqsınam
AudioFäyrüzä Bağawievanıñ xisap çığışınnan soñ säxnä türenä mengän här keşe — bu respublika prezidentı apparatı citäkçese Aleksandr Goryainov, milli säyäsät ministrı urınbasarı Natal'ya Smirnova, Tatar ictimaği uzäge räise Fnün Mirzayanov häm başqalar «Berdäm Russiä» partiäsen, älege partiä safındağı Däwlät Dumasına kandidat bularaq täqdim itelgän Bogomol'nıynı maqtawğa bağışladı çığışın. Şulay itep «Bir qulıñnı, dustım» dip isemlängän yaqtaşlar kiçäse «Berdäm Russiä» partiäseneñ saylaw aldı kampaniäsenä äwerelde. Şulay bulmıy soñ, çönki bu kiçäne oyıştıru öçen çığımnarnı da alarnıñ üz cilkäsenä alğanı açıqlandı. Saylawlar bulmasa, şuşındıy oçraşular bulır ideme soñ digän soraw da tua. Bälki bulır da ide, çönki kiçädä säxnädän yaqtaşlarğa yärdäm itüçe berniçä sponsornıñ iseme ataldı, alarğa xättä milli säyäsät ministıyrlığınıñ räxmät xatları da tapşırıldı. İke rayonnıñ xezmättäşlegendäge «Yaqtaşlar» cämğiäteneñ rolen bilgeläp, Ägerce rayonı başlığı Färit Gabbasov bolay dide
AudioLenin rayonı administratsiäse citäkçese Andrey Piänzin da Ägercädän Färit Gabbasov bu oyışma xaqında mondıy fikerdä
AudioÄye, duslıq cepläre nıqlı, mädäni bağlanışlar da özelmi. Xäzerge oçraşuğa da Ägerce rayonı uzeşçännäre bik matur konsert programması äzerläp kilgän, alarnıñ da, Çallı şähärendä yäşäp icat itüçe, uqıtuçı, kompozitor, cırçı Rinat Ğobäydullin törkeme çığışı da xalıq küñelendä cılı xislär qaldırdı.
Ä saylawlarğa kilgändä, bu zalda «Berdäm Rusiä» partiäsen yaqlawçılar ğına tügel, başqaçaraq fiker yörtüçelär bar ide. Berençedän, «Rusiäneñ xaq patriotları» partiäse: «Bez millätlär xoquqların yaqlarbız» isemle mäqäläneñ küçermäsen tarattılar, ikençedän Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ xörmätle prezidentı Mäsğut Ğaratuyev mikrofon aşa üzeneñ bu partiä turında uyların belderde.Audio
Sez Mäsğut Ğaratuyevnı tıñladığız. Ä atna başında transport tuqtalışlarında irtän eşkä aşığuçılarğa Dumağa ikençe ber kandidat Zabil'skiy — ul inde Udmurtiä Däwlät Sovetına saylandı, Bogomol'nıynı xurlap çığarğan listovkalar tarattı.Kem kemne ciñär, cidençe dekaber kürsäter.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä.


text:
Äfğanstannıñ tönyağında tacıq komandirı Atta Möxämmät häm üzbäk generalı Räşit Dustum köçläre arasında menä inde ikençe kön bäreleşlär bara. Bu komandirlarnıñ ikese dä prezident Karzaiğa tuğrı sanala. Kilgän xäbärlärgä qarağanda bäreleşlär näticäsendä inde 70tän artıq keşe xäläk bulğan
Bäreleşlär çärşämbe könne Äfğanstannıñ tönyağında urnaşqan Mazar-i-Şäriftän 50 çaqırım çaması yıraqlıqta, Fäyzabad töbägendä qabınıp kitte. Kilgän xäbärlärgä qarağanda, ike yaq ta tanklar, awır artilleriä qullana. Ülüçelär sanı distälär belän isäplänä. Bäreleşlärneñ bu yulı nidän qabınıp kitüwe älegä bilgesez. Ämmä şul mäglüm, Äfğanstannıñ tönyağında urnaşqan tacıqlar belän üzbäklär ğömer baqıy üz-ara köndäşlek itte. Döres, ike yıl elek Talibannı bärep töşerü operatsiäse waqıtında tacıqlarnıñ Camiat partiäse dä, üzbäklärneñ Yunbuş firqäse dä Tönyaq Alyans saflarında taliplarğa qarşı suğıştı. Camiat başında tacıq komandirı Atta Möxämmät tora. Yunbuşnı tanılğan üzbäk generalı Räşit Dustum citäkli. Taliban bärep töşerelgännän soñ alar ikese dä Äfğanstannıñ yaña citäkçese Xomdi Karzaiğa tuğrılığın belderde, ikese dä xökümätkä alındı. Ämmä moña qarap qına doşmanlıqların onıtmadı. Soñğı ike yılda alar arasında bäreleşlär daimi bulıp tordı. Tik eş bu qädäre tanklar qullanuğa barıp citmägän ide äle.Karzai xökümäte Berläşkän Millätlär Oyışması belän berlektä bu törkemnärne berniçä tapqır qoralsızlandırıp qararğa tırıştı. Tik bu tırışlıqlar berse dä näticä birmäde. Çirattağı şundıy aksiä şuşı aynıñ 25ndä başlanırğa tieş ide. Çärşämbe könne Kabulda Äfğanstannıñ saqlanu ministrlığı, Berläşkän Millätlär häm Yaponiä qatnaşında bu xaqta maxsus kileşü tözelde. Älege planda barlığı 100 meñläp suğışçını qoralsızlandru qaralğan ide. Şul uq könne başlanıp kitkän bäreleşlär plannıñ ütäleşen älbättä soraw astına quya. Häm dä bu plannı ğına tügel, ä ğömümän, Äfğanstanda tiz arada tınıçlıq urnaştıru mäsäläsen. İlneñ könyağında bäreleşlär baruwın älle küpmeder añlap bula. Taliban xökümäte bärep täşerelsä dä, anıñ qaldıqları könyaqta äle dä xäräkät itä, häm amerikan xärbiläre äytüenä qarağanda, soñğı waqıtta yaña köçlär tuplıy başlağan. Ä menä taliplardan küptän arındırılğan tönyaqta yaña bäreleşlär qabınu – Karzai xökümäte öçen yaña baş bäläse bulıp tora. Başqala Kabulda, xalıqara köçlär yärdäme belän wazğiätne kontrol itü ber närsä. Ä menä bar il buylap, distä yıllar buyına qabilä-ara bäreleşlärdän çıqmağan xalıqlarnı tatulaştıru – ozaq waqıt taläp iter sıman.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tatarlar - balet yoldızları
Omski Däwlät Muzıkal' teatrı balet sänğäten söyüçelärgä çın mäğnäsendä büläk yasadı–şuşı könnärdä genä Omskida tanılğan balet artistları qatnaşında festival' uzdı. “Balet yoldızları” digän isem astında barğan bu festival' tizdän Mäskäwdä ütkäreläçäk 10-nçı xalıqara balet konkursı aldınnan oyıştırıldı. Atna buyına säxnädä Omski teatrı artistları belän bergä dön'yaküläm tanılğan biüçelär çığış yasadı. Alar arasında Tatarstannıñ xalıq artistları, küp kenä konkurslar lawreatları, törle däräcäle isemnär iäläre Liliä Musovarova häm Aydar Äxmätov buldılar. Festival' barışında ütkän gala – konsertta da, Jizel', Sçelkunçik baletlarında da iñ köçle alqışlarnı älege biüçelär yawladılar.
Äytergä kiräk, zalda bu biüçelärneñ ostalıqlarına soqlanmağan ber genä tamaşaçı da qalmağandır. Belgeçlär fikerençä, Aydar Äxmätov belän Liliä Musovarovanıñ bergä yasağan här çığışı - yuğarı biü sänğäte ölgese. Liliä tamaşaçını härwaqıt üzenä ber törle yomşaq plastikası belän äsir itsä, Aydar artistlığı, yuğarı texnikası belän soqlandıra. Şunsı ayanıç, bu artistlar belän oçraşıp söyläşü mömkinlege bulmadı. Saqlanu maqsatınnan axrı, alar belän sanawlı jurnalistlar ğına sirat küperen kiçep kenä oçraşu bäxetenä ireştelär.
Östäp şunı da äytergä kiräk, dönya külämendä tanılğan bulmasalar da, Omski muzıkal' teatrında tatar millätennän bulğan artistlar yuq tügel. Zöhrä Äxmätşina, Zöhrä Astankova, Yelena Şixova kebek biüçelär, soñğı yıllarda ğına Saratov häm Çiläbe şähärlärendä yuğarı sänğät uqu yortların tämamlap kilgän cırçılar Gölnara Nizamova, Elwira Gıyzzatova, teatrnıñ äydäp baruçı artistları bulıp toralar. Rus mädäniätenä xezmät itsälär dä, alar tatar sänğätennän dä bötenläy çittä qalmıylar. Elwira Gıyzzätova mäsälän, yış qına ölkä milli-mädäni moxtariäte oyıştırğan mädäni çaralarda çığışlar yasıy, törle cır konkurslarında qatnaşa. Ğomumän, Omski tatarlarınıñ ictimaği tormışı belän qızıqsınıp yäşi.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Ufada tatar oyışmaları wäkilläre kiñäş qordı
Ufada comğa könne Başqortstan tatar milli oyışmaları wäkilläreneñ kiñäşmäse bulıp ütte. Anda ike töp mäs'älä qaraldı. Berse dekaber başında Qazanda ütäçäk tatar cämäğätçelek oyışmaları cıyınına baru mäsäläse bulsa, ikençese, kiläse atna azağında “Watandaşlar forumı” dip atalğan oyışmanıñ çirattağı cıyının ütkärügä bäyle mäs'älä. Qazanda tatar oyışmalarınıñ 9 dekaberdä ütäçäk kümäk cıyınına Başqortstannan da tuğız tatar oyışmasınıñ citäkçese çaqıru alğan. Xäzer alar, Qazandağı oçraşuda çığış yasaw öçen, Başqortstan tatarları problemaları xaqında dokladlar äzerli.
Mäğlüm buluınça, Başqortstan tatar milli oyışmalarınıñ qayberläre respublikadağı Berläşkän oppozitsiä kileşterü şurasına häm “Watandaşlar forumı” dip atalğan oyışmağa kerä. “Watandaşlar forumı” oyışması bıyıl cäy Ufada oyıştırılğan ide. Başqortstanda xakimiätlärgä oppozitsiädä toruçı partiälär häm cämäğätçelek oyışmaları belän bergä aña berniçä tatar oyışması äğzaları da kerde.
25 noyäberdä ütäçäk Watandaşlar forumı cıyınında Başqortstandağı mäğärif ölkäsendäge xällär xaqında citdi söyläşü ütkärergä buldılar. Bu cıyın 15 noyäbergä ük bilgelängän ide, ämma, bina ala almaw säbäple, anı kiçekterergä buldılar. Comğa ütkän oçraşudağı söyläşü xaqında Başqortstan tatar milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin bolay söyläde:“Bez berençe mäs'älä itep Qazandağı kiñäşmägä baru turında söylättek. Kem nindi dokladlar belän çığış yasıy şul xaqta fiker alıştıq. Annan soñ ikençe mäs'älä – kiläse atnada ütäçäk “Watandaşlar forumı” cıyınına äzerlek buldı. Bez aña äle bina alu öçen öç kön çababız inde. Ber klu'nı 15 noyäbergä ük söyläşkän idek. Bezne aldadılar. Xäzer menä tağın öç urın belän söyläştek”.
Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin äytüençä, ägär kiläse atna azağında da Watandaşlar forumın ütkärergä respublika xakimiätläre urın birmäsä, uram cıyının ütkäräçäklär. “Miting ütkärü öçen dä möräcäğät itep xat yazılğan. Bez xäzer teläsä nindi wäzğıätkä aldan äzerlänäbez”, - di ul.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
İl küläm uzdırılğan bu çarada däwlät xezmäte, eşquarlar, bank xezmätkärläre, uqıtuçılar häm hawa alannarı xezmätkärläre qatnaştı. Başqalada 10 meñgä yaqın keşe Amerikan ilçelege qarşında uzıp Quşma Ştatlarğa qarşı şiğarlär yañğrattı. Tönyaq Gretsiäneñ Thessaloniki şähärendä amerikan ilçelege qarşına15 meñgä yaqın keşe cıyılğan. Barlıq uram cıyınnarı tınıç uzdı, dip xäbär itelä.
Şulay uq distälägän meñ keşe bügen İndonesiä, Malaysia, Philippines häm Tailand şähärläre uramnarına çıqqan.
Belarus başqalası Minskida isä başqa törle uram cıyını uzdı. Yäşlärneñ “zubr” oyışması Amerikan ilçelege qarşında cıyılıp Quşma Ştatlar citäkçelegendäge köçlärneñ Säddäm Hösäin rejımın bärep töşerü öçen suğış alıp baruına xuplaw belderde. Politsiä uram cıyının tuqtatıp 16 keşene qulğa alğan.


text:
Ufada Tuqay bäyräme uzdı
29 nçı may Ufada Tuqay bäyräme uzdı. Ul Başqort däwlät pedagogiä universitetı qarşındağı mäydanda başlandı häm artaban uqu yortınıñ aktlar zalında däwam itte.
Çarada respublikanıñ yuğarı häm pedagogiä kölliätläre studentları, başqala mäktäpläre uquçıları qatnaştı. Tuqay bäyräme Başqort däwlät filarmoniäse häm älege ük uqu yortında ber uzğan ide inde. İkençegä uzuın räsmi bulmağan çığanaqlar älege uqu yortınıñ rektorı belän bäyläp añlata. İmeş, rektor Rail Äsädullinnı xakimiät Başqortstan tatarları kongressı başqarma komitetı räise itärgä äzerli. Bu çara rektorğa“ milli eş kürsätü” öçen kiräk.


text:
Dönyanıñ iñ pıçraq şähärläre iğlan itelde
New Yorkta urnaşqan, tirä-möxit sälämätlege oyışması, Blacksmith İnstitutı beldereünä kürä dönyanıñ iñ pıçraq 10 ile arasında, 4 urnı Rusiä belän bergä elekke 2 sovet illäre biley. Şul isemlektäge cirlärdäñ berse, 275 meñläp xalıq yäşägän, Azärbaycannıñ Sumgayit şähäre. Bu şähär zur külämdä awır metal häm ximik atıqları belän pıçranğan.
“İrtän gaz ise belän toram, başnı häm eçne awırttıra, anıñ sasısı nervığa tiä”
“Ağulı bulsa da nişiseñ,, elekke könnärgä qaytabız inde, tağın ağulı hawalar başana. Kiçke säğat 6lar gaz-ise tarala başliy, Alğa baru öçen keräk, tözärbez bez moña “ Dönyanıñ iñ pıçraq şähärlärennäñ berse bulğan Sumgayit, Kaspi yarında urnaşqan, başqala Baqığa 30 çaqrım yıraqlıqta. SSSRda, yaman şeş häm bala-üleme sanı iñ yuğarı bulğan bu şähär, Sovetlär waqıtında ximik maddälär citeşterelä torğan töp qoralmalarğa iä bulğan. Zur zavot morcalarınnañ şähärgä taralğan sorı tomannar hawanı ağulıy.
Xäzerge waqıtta eşlägän zur berläşmälärneñ kübese yabılğan bulsa da, şähärdä yäşäğän 275 meñ keşe, xaman metal, may kebek ximik fabrika qaldıqlarınıñ ziyanınnañ qurqa.
Azärbaycan Xökümäte, Sumgayittäge xällär küpkä yaxşırdı dip ışandıra.
Ekologiä häm Tabiğiy çığanaqlar Ministrlığı yuğarı räsmiye, Mamed Mamedov äfände, däwlät eşläreneñ bu şähärdä, ximik matdälär citeştergän waqıttañ yaxşıraq buluı xaqında söyläde:
“Sumgayit 1990nçı yıllardağı Sumgayit tügel inde. Zavotlar elekke köçenä qarağanda alarnıñ sanı 10-15 protsentkä qaldırıldı dimäk xazer äzräk sanda eşliy. Elekke waqıtta eşlägän zavotlar havanı häm sunı meñ märtäbä kübräk pıçrata ide. Ä xäzer inde bu xaqta süz yuq, elekke waqıtlardağı belän xäzerge wazğiyätlär küpkä üzgärde.”
Ministr, şähärne çistartu eşläreneñ däwam itüe xaqında söyli. 1990nçı yıllarda, Sumgayit ximik sänäğäte här yıl 600 million kübik-metrlıq sunı pıçrata torğan bulğan. Ä bügen isä, bu küläm yaqınça 80-100 million künik-metr ikän.
Soñğı yıllarda, xökümät Dönya banqı yärdeme belän, cirle alaminium zavotı tiräsendä 40 meñ ton ximik qaldıqnı çistartqan. Şulayda bu çistartılğan sannıñ 4 märtäbä artıq küläme äle tirä möxitkä ziyan birä.
Bu ğadi tomanğına tügel, kansergä kitergän cirdäge metallar belän pıçraq su Sumgayit yazmışın qurqınıç astına sala.
Ä Sumgayit xalqınıñ qayğısı isä, Azerbaycandağı neft satışınıñ artuı – elek ximik qoralmaların arttıraçağı qayğısı. Yäğni xällär bolay bula qalsa, şähär qabat iske naçar könnärgä qaytaçaq.
"Sovetlär Bergeneñ cimerelüennäñ soñ, Sumgayit çistara başlağan ide. Läkin soñgı waqıtta ximik zavotlar yañadañ eşli başlağaç hawa naçaraya başladı. Monda hawağa ximik gaz taratqan zur kiñlektä morca äzerlilär. Şuña kürä, Sumgayitneñ hawası könnäñ kön üzgärä, naçaraya." Ekologiä häm Tabiğiy çığanaqlar Ministrı Guseyngulu Bagirov,
“Min bu qoralmalarını yaba almam, Minem mondıy röxsätem yuq. Bu eştä iñ yaxşı ğamäl mäxkämägä möräcäğät itü bulır ide, ya bezneñ isemlektäñ yäisä azatlıq radiosı isemlegennäñ, monnañ qala ber ni eşli almabız. Häm şuña da, keşelärgä yalğış mäğlümät birmäskä tiyeşbez.”
Xäzer inde, Sumgayit xalqı bu şartlarda yäşärgä öyränergä tiyeş. Alar küpkenä matur diñgez yarlarınıñ pıçranuına zarlansa da, hiç yuğı sunıñ pıçranmawı ömet itep qalalar.
Blacksmith xisabına kürä, pıçranğan töp 10 şähärneñ 4se elekke sovet illärendä. Qalğan şähärlär, Ukrainneñ Çernobil, häm Rusiäneñ, Dzerjinsk belän Norilsk şähärläre.


text: Brussel – Yewropa Berlege yuğarı säyäsätçeseneñ İran atom kileşüe başlığı belän tizdän söläşergä teläktäşlek belderüe turında xäbär itelä. Yewropa Berlege tışqı eşlär häm iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile, Javier Solana İrannın könbatış illäre belän bulğan atom nizağın çişü maqsatında taqdimnärgä qarşı cibärelgän yazma cäwap turında söyläşergä teläwe turında belderde. Älege taqdimdä dönya köçläre İran uran bayıtuı eşçänlegen tuqtatqan oçraqta anın belän iqtisadi ölkädä xezmättäşlek başlaw teläktäşlege belderelgän ide. İran tışqı eşlär ministrı Monuçehr Mottaqi taqdimnärgä qarşı yazma cäwabın Comğa könne Solanağa cibärgän ide. Läkin cäwapnıñ eçtälege turında räsmi ber añlatma äle bulmadı.


text:
Foto: facebook.com/ivantulinov
Astanada Yandeks.Taksï onlay`n-servïsi jumısın bastadı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Jaña servïstiñ kömegimen kölikti dïspetçerge qoñıraw şalmay`-aq şaqıra alasız. Tapsırıstı taxi.yandex.kz say`tında nemese mobïlʹdi qosımşa arqılı berwge boladı.
Servïs tapsırıstı klïentke jaqın mañdağı jürgizwşilerge jiberedi, sondıqtan kölikti äri ketse 5-10 mïnwt qana kütesiz. Klïent taksïdiñ qay` jerde kele jatqanın qalanıñ kartasınan baqılay` aladı. Jürgizwşi kelgen kezde servïs klïentke sms jiberedi.
«Astanalıqtarğa qızmet körsetetin jaña taksïdiñ bağası barşağa qoljetimdi. 12 mïnwttıq jol jürseñiz tipten az aqşa töley`siz. Eñ tömengi bağa – 100 teñge. Bul somağa eki şaqırım jol kirgen. A äri qaray` bir şaqırım üşin 50 teñge jäne oğan qosımşa är mïnwt üşin 10 teñgeden. Mäselen, «Xan Şatır» SOO-dan «Bäy`terek» monwmentine dey`ingi joldıñ aqısı şamamen 180 teñge. Qolma-qol aqşamen nemese bank kartasımen esep ay`ırıswğa boladı», - dep jazadı tengrinews.kz kompanïyanıñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
Elordada atalğan servïske 300 avtokölik qosılğan. Jaña servïs Astana äkimdiginiñ qoldawımen iske qosıldı.
Ay`ta ketsek, Astana Yandeks.Taksï servïsi öz jumısın bastağan Qazaqstannıñ ekinşi qalası. Bïıl 28 şilde küni atalğan servïs Almatıda iske qosılğan edi. Almatı men Astanadan bölek, Yandeks.Taksï Resey`, Belarwsʹ, Armenïya, Grwzïya men Wkraïnanıñ 43 qalasında jumıs istey`di.
Yandeks.Taksï mobïlʹdi qosımşasın App Store nemese Google Play-dan jüktewge boladı.


text:
Tol'yatti şähärendä sotsial' proyektlar yärminkäse uzdı
Tol'yatti şähärendä sotsial' proyektlar yärminkäse uzdı
“Tol'yattida ütkän älege çarada Rusiäneñ küp kenä töbäklärennän wäkillär qatnaştı. Şulay uq anda federal' ministr Vladimir Zorin da bar ide. Räsmi çaralar ütkännän soñ Zorin äfände tatarlar oyışması wäkilläre belän oçraştı. Soñğı mäğlümätlärgä qarağanda, Tol'yattida 60 meñläp tatar yäşi ikän. Ä Samar ölkäsendä millättäşlärebez 300 meñ tiräse. Vladimir Zorin Samar ölkäsendäge tatarlarnıñ rolen ğayät zur, dip bilgeläde. Ğömümän, bu forum bik uñışlı ütte. Kiläçäktä mondıy forumnar başqa töbäklärdä dä uzarğa tieş digän qararğa kildelär anda.”
Vladimir Zorin Tol'yattida çağında Rusiädä xalıq sanın alu waqıtında tatarlarnıñ ikençe urınğa çığuı turında äytkän. Älbättä, bu ğayre räsmi mäğlümät. Rusiädä ikençe urındağı tatar xalqı Başqortostanda kinät kenä kimep kitkän bulsa, monı niçek añlatırlar ikän.


text:
Forum Kurucusu
Mesajlar: 1,768
Konular: 129
Katılma Tarihi: Dec 2011
Rep Puanı: 23
448 Mesajına, 1193 Teşekkür edildi.
Kişisel Bilgileri:
Son Mesaj: demirr
Son Mesaj: djsroe
Son Mesaj: Acaram
Son Mesaj: BLaDe
Son Mesaj: LaWSuiT
Son Mesaj: Kıroğlumarket
Son Mesaj: escalepion
Son Mesaj: yilmaz70
Son Mesaj: fotoğrafçı
Son Mesaj: Kıroğlumarket
OpenCart 2.0 Tema Türkçeleştirme indir, OpenCart 2.0 Tema Türkçeleştirme Videosu, OpenCart 2.0 Tema Türkçeleştirme online izle, OpenCart 2.0 Tema Türkçeleştirme Bedava indir, OpenCart 2.0 Tema Türkçeleştirme Yükle, OpenCart 2.0 Tema Türkçeleştirme Hakkında, OpenCart 2.0 Tema Türkçeleştirme nedir, OpenCart 2.0 Tema Türkçeleştirme Free indir, OpenCart 2.0 Tema Türkçeleştirme oyunu, OpenCart 2.0 Tema Türkçeleştirme download


text:
İran: Rafsanjaninıñ yaña wazifasına ömetlär bağlıylar
Bu atnada İranda, elekke prezident, tanılğan säyäsätçe Ali Akbar Haşemi Rafsanjani Ğlämälär Mäclese räise itep saylandı. Mäcles tarixında bu anıñ ikençe genä räise, häm küplär – Rafsanjani, prezident Mähmüd Äxmädinejad häm ütä konservativ Bağuçılar Şurası qarşında üz pozisiäsen nığıta dip isäpli. Şulay uq, Rafsanjani bu wazifağa kilep, İrannıñ Könbatış belän mönäsäbätlärenä yoğıntı yasıy ala dip farazlana.
Jurnalist Cäğfär Golabi, Haşemi-Rafsanjaninıñ ozın ğömerle bögelüçän säyäsätçe bulğanı turında yaza. Reformaçılarnı ul Rafsanjanidan sabırlıqqa öyränergä çaqıra. Rafsanjani, aşığıp qabul itelgän qararlar häm yasalğan belderülärdän bigräk, tınıç sabır söyläşülärne xup kürä, di jurnalist. 2 yıl elek prezident saylawlarında Äxmädinejadqa ottırğannan soñ Rafsanjani näq şundıy tınıç xolqı , ölkän ruxanilär belän qarşılıqqa kermäwe arqasında – xäzer yuğarı wazifağa kilde häm üzeneñ säyäsi köçen arttırdı. Azatlıqnıñ säyäsi küzätüçese Wahid Sepehri yazuınça, Rafsanjanidan da ällä ni zur üzgäreşlär kötäse yuq, ämma hiç yuğı ul ezlekle säyäsät alıp bara häm anıñ belän kiläçäkkä plannar qorıp bula, di radiobıznıñ säyäsi küzätüçese.


text:
Ence Minhaceva: “Sotsial xezmätkärlär öylärgä dä yöri, köndälek büleklärdä dä qabul itä”
Räsmi räweştä, sotsial' xezmätkärlär köne 2000 yıldan bilgeläp uzıla.
Respublikada bügenge köndä 550 sotsial' uçrejdenie moxtaclarğa köndälek, xoquqi, iqtisadıy, psixologik yärdäm kürsätep kilä. Respublika rayonnarında da, şähärlärdä dä soñğı yıllarda sotsial' üzäklär, priyutlar artı. Ayıruça Kuqmara, Baltaç rayonnarında sotsial' xezmät kürsätü eşe yuğarı däräcädä oyıştırılğan. Bu xaqta Tatarstan Sotsial' yaqlaw ministrı yärdämçese Ence Minhaceva belderde
Barlığı 13 meñ sotsial' xezmätkär eşli. Bez 1 million 400 meñ tatarstanlılarğa xezmät kürsätäbez. Bezneñ xezmätkärlär öylärgä dä bara, köndälek büleklärdä dä qabul itä. Tübän xezmät xaqına bulsa da bezneñ xezmätkärlär zur eşlär başqara.Xäzerge köndä respublika rayonnarında xätta däwlättän tış sotsial' üzäklär dä buldırıla başladı. 2010 yılğa qädär maxsus sotsial'-iqtisadıy programma eşlängän. Älege programma nigezendä däwlättän tış sotsial' xezmät kürsätü üzäklären oyıştıru qaralğan. Monda iğänäçelär zur yärdäm kürsäter dip kötelä, şulay uq priyutlarda yäşäwçe qartlarnıñ pensiä aqçasınıñ da berniçä protsentı priyutlarğa qalaçaq. Mondıy misal inde Balıq Bistäsendä bar. Bu xaqta Balıq Bistäse rayonınıñ sotsial' yaqlaw bülege äydäp baruçı belgeçe Rezidä Cälälova
Bezneñ däwlättän tış uçrejdenie bar. Anda sponsorlar yärdäm itep kilä. Sotsial' xezmätkär buluı qatlawlı, ämma izge eş. Böten respublikadağı moxtaclarğa da älegä iğtibar citep betmi. Bu berençe çiratta sotsial' xezmätkärlärgä qıtlıq belän añlatıla. Sotsial' xezmätkärlärneñ citmäwe, berençe çiratta älege hönär iäläreneñ xezmät xaqınıñ tübän buluı belän añlatıladır. Sotsial' yaqlaw ministrı yärdämçese Ence Minhaceva xäzerge waqıtta awılda toruçı sotsial' xezmätkärlärgä beraz bulsa da yärdäm itü maqsatınnan, toraq öçen kommunal' xezmätlärgä tüläwdä 50 protsent taşlamalar buldırdıq, dide. Monnan tış başqa yärdäm sotsial' xezmätkärlärgä qaralmağan. Şuña älege eştä barı izge küñelle keşelär genä eşli ala.Landış Xarrasova


text:
İldar Möxämmätcanov: Tatarstanda qanunsız köç qullanu oçraqlarına qarşı daimi köräşälär
Tatarstanda militsiä xezmätkärläreneñ köç qullanu oçraqların beterü eşenä nıqlap totındılar. Respublikanıñ prokurorı Kafil Ämirov qanunsız köç qullanğan militsiä xezmätkärlärenä qarata tikşerü alıp barırğa kiräklege turında qarar äzerläde. Anda mondıy qanunsız ğämällär xoquq saqlaw organnarına ğına tügel, ä başqa xökümät institutlarına da ışanıçnı yuğaltuğa säbäp bulıp tora, dip yazıla Regnum mäğlümät agentlığı qaratqan xäbärdä. Älege xäbärgä qarağanda, Tatarstan prokurorı Kafil Ämirovnıñ bu qararı Qazan şähäreneñ Xoquq saqlaw üzäge möräcäğätennän soñ äzerlänä başlıy. Möräcäğätne xoquq yaqlawçılar respublikadağı qanunsız köç qullanu, xoquq saqlaw oyışmalarında cäzalaw oçraqların terkäp, öyränep, tikşergännän soñ yasağannar. Anda älege oçraqlar buyınça tikşerülär centekläp ütkärelmäwe, bar şahitlar da soraştırılmawı, tikşerüne nigezdä cinayät eşen alıp barğan tikşerüçe ütkärüe turında äytelä.
Ä prokuratura wäkilläre süzlärenä qarağanda, älege oyışma Rusiä general’ prokurorınıñ xoquq yaqlawçılar belän bergäläp eşlärgä kiräklege turındağı qararına qädär ük xezmättäşlek itkän. Tatarstan prokurorınıñ ölkän yärdämçese İldar Möxämmätcanov süzlärenä qarağanda, Qazan xoquq yaqlawçıları taratqan xäbär beraz döreslekkä turı kilmi ikän. Kafil Ämirov berär ay çaması elek militsiä xezmätkärläre tarafınnan qanunsız köç qullanğan oçraqların tikşerü tärtibe turında qarar çığarğan. Xäyer, respublikada militsiä xezmätkärläre tarafınnan qanunsız köç qullanu oçraqları belän Kafil Ämirovnıñ qararına qädär dä köräşkännär, çönki qanun bozu oçraqları elek tä küzätelgän, ä alarnı buldırmaw – Rusiä qanunnarında uq bilgelängän. Bu xaqta İldar Möxämmätcanov menä närsälär äytte.
Bu ğädäti, plan buyınça bara torğan eş, monda bernindi dä ğädättäntış xäl yuq. Militsiä tarafınnan qılınğan qanunsız ğämällär haman da respublika prokuraturasınıñ iğtibar üzägendä tordı häm tora da. Qarar nigezendä, här qanunsız qullanğan köç yäki cäzalaw oçraqların tikşerüne şähär häm rayon prokurorları üzläre kontrol’ itep torırğa tieş. Şulay uq älege qararda tikşerü eşlären centekläp alıp baru xaqında assızıqlana. Bu eştä Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge dä bezgä bik zur yärdäm kürsätä, bez alarğa bik räxmätle. Alar terkägän bar qanun bozu oçraqları bezneñ prokuratura tarafınnan öyränelä häm tikşereläXäyer, militsiä xezmätkärläre tarafınnan zıyan kürgän tatarstanlılar inde tögäl häm ğädel tikşerügä genä tügel, ä qanun nigezendä zıyan kürgän öçen matdi kompensatsiä aluğa da ireşä başladı. 12 aprel’ könne Qazannıñ İdelbuyı rayonı mäxkämäse, mäsälän, Sergey Yonovnıñ eşen qaradı. 2003 yılnıñ közendä eşennän qaytıp barğanda anı totqarlıylar häm militsiä bülegenä kiterälär. Yonov süzlärenä qarağanda, monda anı qatı qıynıylar. Şunnan soñ aña ozaq qına xastaxanälärdä yatarğa, qatlawlı operatsiä kiçerergä turı kilä. Däwalanıp çıqqaç, ul militsiä xezmätkäreneñ qanunsız ğämällärenä zarlanıp, cinayät eşe quzğatunı taläp itsä dä, anıñ bu ğözeren qänäğätländermilär. Cinayät eşe barı tik xoquq yaqlawçılar bulışlığı yärdämendä genä quzğatıla. Ozaq qına barğan tikşerüdän soñ, Sergey Yonovnı qıynağan militsiä xezmätkäreneñ ğäyebe isbatlana, anı cazağa tartalar. Läkin Yonov monıñ belän genä çiklänmi. Ul üzenä zıyan kitergän öçen 200 meñ sum aqça tüläwne taläp itep tağın mäxkämägä bara. Bu sişämbedä uzğan mäxkämä utırışında Sergey Yonovqa matdi kompensatsiä tülänergä tieş, digän qarar qabul itelä. Xäzer Tatarstannıñ Finanslar ministrlığı aña 55 meñ sum tülärgä tieş. Şulay itep, respublikada xoquq saqlaw oyışmalarınıñ qanunsız köç qullanu oçraqlarınnan zıyan kürüçelär ğädel tikşerügä genä tügel, ä aqçalata kompensatsiägä dä ömetlänä ala. Belgeçlär fikerençä, başqa töbäklärdän ayırmalı bularaq, respublikada zıyan kürüçelärgä şaqtıy zur summa tülänä.
Gölnaz İlgizär


text:
Çexlar: nigä tatarlar bezgä neft' birmäde?
Çexiäneñ "Respekt" jurnalı düşämbedä şundıy süzlär belän ber mäqälä bastırdı. Ul "Neft' belän üç alu" dip atala.
"Respekt" jurnalı çirattağı sanında moña kiñräk tuqtala. Mäqälädä süz ğomumän, Çexiäneñ Rusiädän kilgän nef' häm gazğa bäylelegen kimetü turında bara.
"Tatarlar Praganı qurqıta..."
Soñğı yıllarda Nova Paka (ilneñ tönyaq-könçığışındağı keçkenä ber şähär) maşina yarışlarındağı meñlärçä tamaşaçı Yewropa masterı Radik Şäymievneñ ostalığın kurep, üz maşinalarındağı benzin baklarınıñ niçek häm küpmegä tutıru mäs'äläseneñ näq menä şuşı keşe qararına bäyle buluın küz aldına da kitermägänder.
Yarışlar yulında maşina belän Tatarstannıñ küptänge prezidentı Miñtimer Şäymiev ulı yörde ul çaqta. Şuşı keşe xosusi eşmäkär bularaq, ämma ätiseneñ qödräte belän andağı iqtisadnı tulısınça diärlek qulında tota, şul isäptän, Tatneft' şirkäteneñ şaqtıy ğına öleşen dä. Xalıqara kileşülär nigezendä isä näq menä Tatneft' Çexiägä neft' satuçı bulıp tora.
Çexlarnıñ yaña zaman "tatar tarixı"
Tatneft şirkäte Çexiäneñ energetik bäysezlegen qayğırtqan keşelärgä küptännän mäğlüm ber oyışma. Çexiägä neft'ne inde küptännän birep kilä. Şirkät bäyäseneñ soñğı 7 yıl eçendä genä dä 5 meñ protsentqa, yäğni 50 märtäbä artuı da bilgele. Tatneft' xätta Çexiäneñ neft' eşkärtüçe Unipetrol şirkäten dä üz qulına töşerergä tırışıp qarağan ide.
Çexiäneñ maxsus xezmätlärendä eşläwçelär üzläreneñ Şäymiev häm anıñ ulları arqasında tınıñ qına qul quşırıp utırmayaçaqların da yaxşı belä.
Çexiä energetikası kemgä şulay bäyle soñ? Räsmi töstä Şäymiev Tatarstan belän 1991 yıldan idarä itä, äma ul aña qädär dä cirle kommunistlarnıñ kürenekle citäkçese ide.
Şäymiev Putin kilü belän başlanğan xakimiät karuselen dä qarşı tora aldı. Üz wäkalätläreneñ küpmeder öleşennän qolak qaqsa da, üz tä'siren yuğaltmadı.
Tatneft' - Mäskäwneñ geopolitik qulı
Mäskäw kirmäne Tatneft'ne soñraq - häm bu Çexiä öçen möhim mäğlümat - energetik taran bularaq Törkiädä qullandı. Şirkät andağı neft' eşkärtüçe Tupraşnıñ küpçelek öleşen satıp aldı, Mäskäw şulay itep NATOnıñ Yaqın Könçığıştağı möhim nığıtmasına xälitkeç tä'sir itü xälenä ireşte. Änkaradağı säwdä mäxkämäse bu alış-bireşne köçtän çığarsa da, Tupraştağı wäzğiät äle dä çişelmägän.
Çexiäneñ yäşeren xezmätlärendäge çığanaqlar, "qaysı yaqtan ğına qarama, neft' ağızunı tuqtatıp toru artında urıslarnıñ täkäbberlege yata, ämma monı räsmi belderülärdä hiç añlatıp bulmıy", dip belderä. Anda, neft' kranın yabu artında Çexiädä amerikannarnıñ radar qorılmasın tözü qararı yatuına berkem dä şiklänmi.
Yäşeren xezmät wäkilläre fikerençä, çex säyäsätçeläre energetika ölkäsendä ilgä yanaw mömkinlege qaluın, Şäymievlärgä häm Putingä bu ölkädä ışanrğa yaramawın tanırğa tieş.
Mondıy wäzğiät kiläçäktä qabatlana ala, busı tağın da möhimräk. Häm bu Rusiäneñ Çexiäne haman da üz tä'sire zonasında dip kürüenä genä bäyle tügel.
Rusiä biznesı Çexiädä inde küpmeder eş alıp bara. Ä (neft' tösle) strategik çimal citkerüne kontrol itü şul biznes mänfäğätlären yaqlaw öçen ideal qoral bulıp tora. Yäşeren xezmät wäkilläre bik cäyelep kitmi genä şuña işarä itä - Çexiädäge strategik proyektlar tiräsendä, misal öçen, Praga hawa alanın xosusilaştıru oçrağında, härzaman Rusiä yäşeren xezmätlärenä bäyle bulğan şirkätlärneñ nıq qızıqsınuın kürep bula.
"Respekt", 28 yül 2008