text:
Başqortstanda yäkşämbe könne ütäçäk saylawlarğa yäşlärne cälep itü öçen saylaw bülletene belän bergä alarğa kino, konsert, yäki tönge klubqa çaqıru qäğäzläre taratılaçaq. Bu biletlar saylaw könne genä ğämäldä bulaçaq. Başqortstan prezidentın saylaw çorında oppozitsion namzätlärgä yardäm itüçelär üz teläkläre belän eştän kitä yä alarnıñ eş urını beterelä. 9-nçı martta Şaran rayonı gazetınıñ baş möxärrir urınbasarı Fail Äxmätşin da möxärrir urınbasarı wazıyfası beterelü säbäple eşsez qaldı. Ul Başqortstan prezidentı saylawlarında Rälif Safinğa yardäm itkän ide.
Mönir Wafin, Ufa.


c: text/html

text:
Törkiä şirqäte Başqortostanda şeşä yeteşterä
Aźnalıqtı asıuźa Respublika prezidentı la, premier-ministr la qatnaşmanı. Mortaza Räximov eş säfärendä, Rafael Baydäwlätov ihä törlö tantanalarźa qatnaşmay, respublikala eşqıuarlıq üseşe ösön şarttar tıuźırılıuın anıq misalda kürhätte - Törkiäneñ Şeşädjäm kampaniahınıñ bıyala iretew sexın asıuźa qatnaştı. Şirqät Yevropanıñ rekonstruksia häm üseş bankınan kredit alıp Başqortostanda şeşä yeteşterergä qarar itkän. Törkiä belgestäre äytewensä, donyala bıyala şeşälärgä ixtıyaj źur. Şuğa la şirqät kilemle eşlär tip küźallana.
Bıyıl Başqortostandıñ urta häm ere şirqättäre 47 milliard hum kilem alğan. Kilem alıu buyınsa respublika 14-se urından 8-se urınğa kütärelgän.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Iraqnıñ in zur şığı törkemeneñ citäkçese Ayatolla Möxämmäd baqir al-Hakim 23 yıl İranda eksildä yäşägännän soñ bugen irtän ilendä yaqlauçıları tarafınnan şatlıq belän qarşı alındı. Ğıraq İslam İnqilap Şurasınıñ citäkçese al hakim Ğıraq islam däwläte bulırğa tieş dip äytsä dä ul ekstremizmnı xökem itä. Şığılarnıñ üzäge Basra şährendä 10meñ çaması taraftarı aldında yasağan çığışında ayatolla , Ğıraqta çit keşelärneñ xakimiätkä kiteräçäk här törle xökümätne kire qaqqan. Ul AQŞne telgä almağan. Al hakim törkeme Ğıraqnıñ şäriğät qanunnarı belän idarä itelüen teli. AQŞ xakimiätläre İran stilında şığı teokratiäsenä qarşı buluların äytep quydı inde


text:
Başqortstan neft' tarmağı yubileyı
Başqortstan neft' sänäğäte tarmağı üzeneñ 75 yıllıq yubileyın bilgeli. Şuşı uñaydan comğa könne Ufada bäyräm çaraları başlanıp kitte. Töp tantana- başqalanıñ Neft'çelär mädäniät sarayında ütte. Anda respublika citäkçeläre dä qatnaştı. Şulay uq äle genä Ufada tämamlanıp toruçı “Neft'.Ğaz.Texnologiälär” Kongressı häm anıñ qısalarında oyıştırılğan xalıqara kürgäzmä qunaqları da çaqırıldı anda.
Bäyräm kiçäsendä Başqortstannıñ neft' sänäğäte tarmağı üseşe xaqında baytaq mäğlümatlar birelde. Başqortstan Premyer-ministrı Rafael' Baydäülätov süzlärençä, neft' çığaru küläme buyınça, Başqortstan Rusiädä altınçı urında kilä. Äle yılına 12 million tonnağa qädär neft' çığarıla. Neft' eşkärtü tarmağı da moña qädär gel aldınğılardan buldı. Soñğı yıllarda Başqortstannıñ üzendä neft' az külämdä çığarıla, nigezdä, Seber taraflarında eşläwçe yaqtaşlar taba ul neft'ne. Şuña da respublika Xökümäte başlığı Rafael' Baydäülätov Seber neft’en çığaruçı başqortstanlılarğa räxmäten citkerde häm neft' baylığı citärlek äle dip ışandırdı.
Başqortstan Premyer-ministrı Rafael' Baydäülätov süzlärençä, neft' baylığı citärlek. Şulay da belgeçlär fikerençä, bu alay uq tügel. Xätta äle çığarıluçı neft' küläme dä aldağı yıllarda tağın da kimi töşäçäk, dip belderä alar. Şunısı da bar – xäzer Başqortstan neft' tarmağı “Gazprom” qaramağına küçep betep bara. Ä anıñ citäkçeläreneñ kiläçäktä nindi yünäleştä eş alıp baraçağın farazlawı awır.


text:
Rusiä: Internetta xuca barmı?
Rusiädäge nazilärneñ taciq häm dağıstan keşesen üterüne kürsätkän şomlı video yazmanıñ bu atnada internetqa çığuı – internetnıñ extremistik mäğlümat taratudağı role turındağı sorawlarnı yañadan köntärtibenä quydı. Bu xäl – Rusiäneñ extremismğa qarşı qanun äzerläwe çorına turı kilde. Mäğlümat irege sağında toruçılar – qanun internetqa da çikläwlär kerter dip borçıla.
"Keşelär salqın tiderä dip kondisioner yäki tuñdırmanı tıymıylar bit. Räsmilär internetta räxätlänep çikläwlär kerter ide, ämma alar bit säyäsi oppozisiäne çikliäçäk. Başqa Rusiä firqase yäki nasional bolşevik partiäse säxifäläre belän problemalar yış bula, ä menä nazi yäki faşist ideaların tıyar öçen ber ni dä eşlänmi."
Soñğı yıllarda Rusiädä rasaçıl üterülär artıp kitte..Keşe xoquqların yaqlawçılar – andıy üterülärneñ kübese – xuliganlıq dip bäylänä häm tieşle cäza birelmi dip borçıla. Panfilov fikerençä, monıñ säbäbe – nasional idealarnıñ räsmi dairälärdä dä taralğan buluı:
"Rusiä naziläreneñ Üzäk Aziä häm Kavkazdan kilüçelärne qıynawın töşergän video yazmalar internetta yış kürenä. Mine iñ borçığanı şul – alarnıñ internetqa çığuı tügel, ä alarnıñ anda ozaq elenep toruına räsmilärneñ sülpän reaksiäse... Başqa belgeçlär kebek ük min, qayber räsmilär nazilar ğamällären yaqlıy, dip sanıym."
İnternetnı çikläw kiräklege turında süz berençe tapqır 2006nçe yılnıñ ğinwarında, Aleksander Koptsev isemle yäş keşeneñ Mäskäwdä kiçke ğibädät waqıtında sinagogağa bärep kerep anda 8 keşene pıçaq belän qadap cärähätlägännän soñ başlandı. 13 yıl törmägä xökem itelgän Koptsev, ul üterügä ilhamnı nazilärneñ internet säxifälärennän alğanın beldergän ide. Şunnan soñ internetnı çikläw kiräklege turında räsmi belderülär dönya kürä başladı.
Eçke eşlär ministrı Räşid Nurğaliev, dönyanı internetta terror häm cinäyätçelekkä qarşı köräştä köçlärne berläşterergä çaqırdı. Däwlät Dumasındağı watandaşlar häm cinäyät qanunı komitetı räise Pavel Kraşeninnikov extremism qanunın qırıslatırğa häm internetta millät häm din-ara näfrät taratuçılarnı cäzağa tartırğa çaqırdı.
Berniçä könnän yaña qanun ğamälgä keräçäk. Yül ayında aña prezident Putin qul quydı. Şunnan birle aña tağın üzgäreşlär kertelde, qanunnıñ yaña öleşendä – "extremism" mäğnäse kiñäytelgän häm tärtip saqlawçılarğa – yaña qanunnı ütämägän mäğlümat çaraların yabarğa xoquq birelgän.
Qanun "extremistik" ğamällär turında cämäğätçelektä fiker alışunı, "extremistik" dip atalğan mäğlümat taratunı tıya.
Mäğlümat iregen yaqlawçılar yaña qanunnıñ iñ berençe maqsatı – täñqitçän qaraş beldergän jurnalistlarnı tıyu, dip sanıy. New Yorkta urnaşqan jurnalistlarnı yaqlaw komitetı, qanunnıñ eçtälege artıq ğömüm häm törleçä añlatıla ala, dip belderde. Rusiä jurnalistlar berlege general sekretare İgor Yakovenko:
"Extremism - stalin çorındağı "xalıq doşmanı" ğäyepläwenä tiñ. Räsmilärne täñqitläw, sosial qanäğätsezlek belderü – bolar barısı da extremism. Häm bu jurnalistlarğa ğına qağılmıy, Küptän tügel üz mänfäğätlären yaqlarğa çıqqan AvtoVaz eşçeläreneñ ğamälläre – extremism küreneşe dip bäyälände."
Ämma xällär alay uq naçar bulmas, dip däwam itte ul:
"Min qotqığa birelmäs idem. İnternetta süz iregenä qarşı çaralarnıñ bik yaxşı misalı bar – ul Qıtay. Rusiädän ayırmalı bularaq Qıtay üzennän irekle il yasamıy, zur sigezlekkä kerergä cıyınmıy. Rusiä isä irekle il bulıp qılana. Şuña kürä minemçä Rusiädä Qıtayda kebek internetta fiker belderüne çikläw mömkin bulmas."
İnternet qanunnarı belgeçe İlya Rasolov, Rusiä räsmiläreneñ internetnı çiklärgä xoquqı yuq, dide:
"Xökümät häm qanun saqlawçılarnıñ internetta mäğlümatne çikläw xoquqı yuq. Bigräk tä süz ber genä il, Rusiä turında barğanda. Bu – xalıqara mäsälä. "
Ul arada Rusiädä internetta üz fikerlären belderüçelärne näfrät taratuda ğayepläwlär bula tora . Soñğısı – Sıktıvkar şähärendä blog dip atalğan üzeneñ şäxsi forumında ber keşe – milisiä xezmätkärläre – xuligannar häm alarğa ut törtergä kiräk, dip yazğan ide. Bu sişämbe könne ul süzlärne yazğan keşe mäxkämä aldına bastı. Aña 4 meñ dollardan alıp 2 yılğa qadär törmä cäzası yanıy.


text:
Rusiä, Belarus häm Yewropa Berlege räsmiläre Yewropa illärendäge energiä qullanuçılarnı Mäskäw belän Minski arasındağı energiä bäxäse energiä täeminätenä qurqınıç tudırmıy dip ışandırırğa tırışa.
Bäxäsneñ däwamı bularaq bu atnada Belarus üze aşa Yewropağa qudırılğan neft öçen tranzit tüläwläre alaçağın belderde. Uzğan yıl axırında Rusiä Belarusqa satıluçı nefttän tamojnya tüläwläre ala başlağan häm bu yıldan Belarusqa tabiği gaz bäyäsen 2 märtäbä arttırğan ide.
Yewropa Berlege süzçese Rusiä-Belarus energiä bäxäse Yewropada energiä täeminätenä qurqınıç tudırmıy dip isäpläwen belderde.


text:
Tatarstannıñ dönyadağı rolen Gülneñ kilüe genä kütärerme?
Gülneñ Tatarstanğa bulğan säfäre Tatarstan citäkçelegeneñ Mäskäwgä üzeneñ ähämiäten kürsätü häm pozitsiäsen saqlaw öçen möhim buldı.
Törek-rus eşe şurası räise Cäm Qozlu, Şeşä-Pıyala qorılmasınıñ 190, xärbi texnologiä belän şöğellängän “Global Teknik”nıñ 60 häm ağaç produktları belän qızıqsınğan “Kastamonu Entegre”neñ 100 million dollar külämendäge eş öçen kileşügä qul quyuların, äytte.
Prezident Gül kire qaytqaç eşquarlar häm jurnalistlar belän oçraştı. “Min yulğa çıqmas borın İstanbul texnik universitetı xat cibärde. Universitet berençe törek boralağın buldıru östendä eşli häm bu eş öçen 30 million dollar sarıf itelgän. Proyektqa tağın 20 million dollar salaçaqbız. Alar Tatarstan belän xezmättäşlek yulların ezlilär ide. Menä Qazanda şularnı söyläştek. Tatarstan awır sänäğät, oçqıç häm boralaq eşläp çığaruda aldınğı”, dip belderde.
Şuşı säfär waqıtında “Global Teknik”nıñ 16 yanğın sünderü boralağı satıp alu mäs’äläsendä dä kileşü tözelgän. Ayıruça “Tefken-Summa-Teknokon” Tatarstanda tözeläçäk 7 milliard yevrolıq nefteximiä belän neft' eşkärtü proyektlarına da qatnaşu öçen söyläşülär alıp barğan.
“Bolar möhim ber üzgäreşkä işarä itä. Rusiä belän elektän bu turıda qayber añlaşılmawçanlıqlar çığa ide. Ä bu yulı Rusiä üze Tatarstanğa säfär yasaw täqdimen kertte. Bu anıñ Törkiägä ışanuın kürsätä”, dip bäyäli “Zaman” gazetası jurnalistı Yusuf Ziä Cömert.
“Windows on Eurasia”, yäğni Yevraziäğa täräzä isemle internet säxifäsen äzerlägän Paul Ğoble: “Törek prezidentınıñ säfäre Tatarstannıñ xalıqara ber uyınçıq rolen ütäwne añlata”, digän üz mäqäläsendä. Ul Gülneñ prezident Şäymiev belän oçraşqannan soñ jurnalistlarğa birgän äñgämäsenä iğtibar itkän.
“Gül törek eşquarlarınıñ Tatarstandağı partnerları belän tığızraq xezmättäşlek itärlär digän ömeten belderde häm bu säfär respublikalarıbız arasındağı mönäsäbätlärdä yaña säxifä açaçaq”, di ul. Paul Ğoble süzlärenä qarağanda, bu provinsiägä yäki avtonom respublikağa yasağan säfär tügel ide, ä däwlätara oçraşularda qullanılğan süzlär äytelde.
“Gül öçen bu säfär Törkiäneñ möselman Törek respublikası bulu telägen köçäytte. Şäymiev öçen isä monnan da artığraq ide. Ber yaqtan, bu säfär Tatarstan citäkçesenä Mäskäwgä üzeneñ ähämiäten kürsätü häm pozitsiäsen saqlaw öçen möhim buldı. İkençe yaqtan, ul Tatarstan Rusiä qısalarında tügel, ä xalıqara säxnädä dä zur rol' uynayaçağına ışanıçı buluın kürsätte. Bu rol' Putin çorında qısılğan ide, Medvedev çorında isä üzgärer kebek kürenä.
Ber çit il citäkçeseneñ Qazanğa yasağan säfäre federatsiä kileşüenä Çeçnyadan qala qul quymağan respublikanıñ, şul isäptän anıñ xalqınıñ, Rusiä çiklärennän tış ta rol' uynarğa tieşleklären isenä töşeräçäk”, dielgän Paul Ğoble yazmasında.


text:
Tөrkiädä iğtibar üzägendä Putin säfäre tügel, Awropa Berlegenä kerü mäsäläse
Bu atnada berençe urında Putin säfäre tügel, ä 17 Dikabergä ber atna ğına waqıt qalu säbäple, Awropa Berlegenä (AB) äğzalıq sөyläşülären başlaw teması kөn sayın diärlek kiñ küläm mäğlümät çaralarınıñ tөp temasın täşkil itte. [ Tөrkiädän atnalıq küzätü ]
Premier Erdoğan, 17 Dikabergä ber genä atna qalğanda, өç şart alğa sөrde. Berençedän, AB Tөrkiägä azağı bilgesez sөyläşülär başlaw, yäki mäxsüs status tügel, ä tulı äğzalıq täqdim itärgä tieş. İkençededän, satulaşular başlaw өçen tөgäl tarix birergä tieş. Өçençedän, Tөrkiägä yaña өstämä şartlar quymasqa tieş. Ägär sөyläşülär azağında tulı äğzalıq birlemiäçäk ikän, nigä Tөrkiä AB belän satulaşa başlasın, di Erdoğan.
Soñğı minutta Tөrkiägä dä Kipr däwläten tanığız digän basım kөçäyde. Tөrkiä isä utrawdağı Tөreklärneñ yazmışı garantiä astına alınmıyça, wäğdä birelgän ekonomik yärdämnär kürsätelmiçä Kiprnı tanırğa cıyınmıy. Tabiği, sonğı çiktä tanırğa mäcbur bulaçaq, läkin Ankara AB-ndä Tөrkiägä qarata qayber uñay adımnar atlanmıyça bu mäsälädä aşığu, bolay da qatmarlı mäsäläne tağın da awırlaştıraçaq digän qaraşta.
AB Tөrkiägä tulı äğzalıq turında sөyälläşülä öçen nindi tarix bilgelär soñ? AB bu tarixnı mөmkin qädär alğa yäğni, 2005 yılnıñ urtalarına yaki azaqlarına, xätta 2006 yılğa küçerergä tırışaçaq. Aldağı atnada bu xaqta imeş-mimeşlär küp bulıp dip kötelä. Asılda Tөrkiädä bu mäsälä küpertelep cibärelä. Çөnki sөyläşülär başlansa da, alarnıñ niçä yılğa suzılaçağı bilgesez häm Tөrkiäne aldağı un yılda ABğa alırğa ber il dä aşıqmıy. Xäzer AB 25, ber yıldan soñ 27 ildän toraçaq. Ә un yıldan soñ Awropada, dөnyada nindi täräqqiätlär bulır - kem dä tөgäl faraz itä almıy.
İnde atnanıñ başqa teması, Putinnıñ Ankarağa yasağan säfärenä kilsäk, matbuğatta närsälär bar ide? Tөrkiägä şundıy zur däräcädä Rusiä wäkileneñ kilgäne yuq ide. Şul säbäple dä bu säfär ğädättän tış ähämmiätle dip isäplände. Läkin Tөrek kiñ küläm mäğlümät çaraları Putin säfärenä Bush säfärenä birgän ähämmiätneñ un protsentın da birmäde. Tatarstan belän Inguşetiä Prezidentlarınıñ da anıñ belän kilgän buluwına kem dä diärlek diqqät itmäde. Televiziälär arasında tik TRT-nıñ xalıqara kanalında 9 Dikaberdä Bilken universitetınnan Hasan Ünal, Yeditepeden Nadir Däwlät häm Marmaradan Esra Hatipoğlu yartı säğätlek programada Rusiäne tikşerdelär.
President Sezer Hindistannan kilgän Putin xөrmätenä aş mäclese oyıştırdı. Sezer “Russiä Tөrkiäneñ iñ zur ikençe ekonomik urtağı” dip belderde. Dөres, Tөrkiä ildä qullanılğan tabiği gaznıñ 60 protsentın Rusiädän ala. Tөrek eşquarları Rusiädä tөzü häm azıq-tөlek eşlärendä, Tөrkiägä yıl sayın küp sanda Rusiä turistı kilä. Läkin ike il arasında qayber problemalarnıñ buluwı da mäğlüm. Qayber Tөrek gazetalarına kürä, säfär uñışlı ütsä dä, qayberäwlär kөtelgän näticägä ireşelmäde digän analiz yasadılar. Putin “batırlarça qararlar alaçaqbız” disä dä Çäçänistan, Kөrd partizan oyışması PKK, buğazlar, energiä ütkärgeçläre turında tөgäl näticälärgä ireşep bulmadı. Dөres, qayber kileşülärgä qul quyıldı, läkin alar yaxşı niät kürsätü dokumentları bulıp qalır kebek. Terror mäsäläsendä Rusiä yağı Tөrek yağın Çäçän partizannarına yardäm kürsätüdä ğäyeplägändä, Rusiä dä Kөrd partizan oyışması PKK-nı ber terror oyışması dip tanımawın däwam itte. Buğazlar mäsäläsendä dä Tөrkiäne tınıçlandıraçaq täräqqiät bulmadı. Mäskäw nefte tankerlarınıñ uzış limitı äle tulmadı digän qaraşta toruwın däwam itä. Tөrle urınnarda nefte ütkärgeçläre salıp buğazlarnı nefte tankerları xasıyl itäçäk qurqınıçtan qotqaru mäsäläsendä dä ber nindi dä täräqqiät bulmadı. Ankara Kipr mäsäläsendä Mäskäwneñ yardämen kürmäyäçägen añladı. Rusiä İzrael belän urtaq eşläp çığarğan Erdoğan isemle xärbi boralaqnı Tөrkiägä sata almadı. Tüpraş mäsäläsendä dä Ankara, şirkätneñ payların qabat satuğa çığarırbız, digän wäğdä birü belän genä çiklände. Qısqası, Putinneñ säfäre ike il arasındağı mөnäsäbätlärdä uñayğa taba täräqqiät xasıyl itmäde.
Әxtäm İbrahim, İstanbul


text:
AQŞ däwlät sekretare Ukraina citäkçelege belän oçraştı
"AQŞ säyäsäte, azaplawğa qarşı kileşüne küz aldında tota, şulay itep azaplaw, wäxşilärçä mönäsäbät kürsätü tıyılğan, häm bu şartlar Amerikanıñ üzendä yä çit illärdä bulğan här ber amerikan xärbienä qağıla."
Prezident George Bush xakimiäte, baştaraq, azaplaw amerikan cirendä genä bula almıy, dip añlatqan ide. Keşe xoquqları oyışmaları, dimäk bu tör soraw alunıñ – Quşma Ştatlardan çittä bula aluına borçılu beldergän ide. Kievta Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko belän bergä uzdırğan matbuğat oçraşuında Condoleezza Rice, Amerika Ukrainanı strategik partner bularaq qabul itä, dide, şulay uq ul Rusiädä xökümättän bäysez oyışmalar turında yaña qırıs qanunnıñ äzerlänüenä borçılu belderde, Rusiä, xökümättän bäysez oyışmalarnıñ totrıqlı demokratik cämğiät tözüdäge möhim rolen añlıydır digän ışanuın belderde. Kiçen AQŞ däwlät sekretare Brüsselgä yul tottı.


text:
Yuğarı uqu yortlarına kerü belän bäyle borçılular inde qayberläwlär öçen artta qalğandır Ä menä Udmurtiädä studentlar öçen äle qızu çor däwam itä. Udmurt Däwlät Universitetına kerüçelärneñ küpçelege xoquq fakultetın saylağan , äle uzğan yıl ğına yaña açılğan ğadättäntış xällärne buldırmaw häm tirä yaq möhitne saqlaw kafedrası da yäşlär arasında inde abruy qazanıp ölgergän. Ğadättäntış xällärneñ näticälären beterüdä qatnaşu öçen maxsus yuğarı belem alu qaysı yağı belän cälep itä soñ? Şuşı sorawğa Universitetnıñ qabul itü komissiäse wäkile cawap birä.
Xamidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Yevropa Berlegenä nazmät illär, Şiraknıñ süzlären tänqitläsä dä, Berlekneñ Ğiraq mäsäläsendä qararına xuplaw belderde
Audio: Berlektä äğza bulğan här däwlät Ğiraq mäsäläsendä üz fikeren irekle äytte. Ni öçen äle, namzät-illärneñ xoquqı azraq bulırğa tieş, di Cox.
Britan premier-ministrı Tony Blair da, Ğiraq mäsäläsendä Quşma Ştatlar häm Britaniä yağına basqan Yevropa illären yaqlap, alarnıñ üz qaraşın äytergä xoquqı bar, dip äytte. Rumınia prezidentı İon İliescu, Şiraknıñ süzlären, anıñ şäxsi fikere, dip atadı, häm bu, Ruminia belän Fransiä arasındağı yaxşı mönäsäbätlärgä zıyan itmäs, dip äytte. Amerikanıñ Ğiraq säyäsäten, şulay uq, xuplap çıqqan Polşa Tışqı eşlär miistrı urınbasarı Adam Rotfeld, Şirak, Polşanıñ tışqı säyäsäten dä ixtiram itergä tieş, dide. Ul arada Fransiä Saqlanu ministrı Michel Alliot-Marie bügen Warşawda, Parijnıñ, namzät illärgä qarata tänqit qaraşın däwam itte. Mişel xanım süzlärençä, bu illär, Ğiraq mäsäläsendä Waşington yağına basıp, üzläreneñ Yevropa Berlegenä kerü niäten qurqınıç astına quya.
Kiçä Brusseldä ütkän sammitta, Ğiraqta eşlägän inspektorlarğa kübräk waqıt birergä çaqırğan, belderü qabul itelde. Berük waqıtta belderüdä, bu – Bagdadnıñ, qoralsızlanu öçen, soñğı mömkinlege, digän süzlär bar. Bügen, Berlekkä nazmät bulğan 13 däwlät tä, bu qararğa xuplaw belderde.


text:
Taciqstan mäxkamäse möselman qızın yaqlamadı
Tacikstan Mäxkämäse, 20 yäşendäge qız uquçınıñ, Mäğarif ministırlığınıñ Universitlarda hicap dip tanılğan islamça yawlıq bäyläwne tıyu qararına qarşı yasağan mäxkämä möräcağaten kire qaqtı. Bu, Üzäk Aziäda İslamça kiyenügä qarşı başlatılğan berençe tıyu oçrağı. Bügen qararnı açıqlağan mäxkämä, Däwlätmo İsmailovanıñ möräcägäteneñ qanuni çığanağı bulmawın belderde.
İsmailova üz xaqın alğa sörä alğanı öçen ğorur.
“Min üz ireklegemne genä surim. Min azat bulırğa tilem. Berkem dä miña yawlıq bäyläp yörmä, tegene – monı kimä dip äytergä tiyeş tügel. Min üz qararımnı üzem saylıy alırğa tiyeşmen.” Mäğarif ministrlığı bu yıl başında, mäktäplärdä islamça yawlıq belän bergä qısqa-itäk häm başqa şuña oxşaş aksesuarlar, bizänü äybelären qullanuğa qarşı qatı tıyu qararın qabatladı.
April ayında Universitetlarğa üze uq kilgän Mäğarif ministrı Ğabdelcabbar Raxmanov, uquçı yäş xatın-qızlardañ, uqunı yäki yawlıqnı saylawların soradı.
İsmailova, Däwlät institunda Çit-Tellär bülegen uquğan tağın biş sabaqtaşınıñ däres waqıtında yawlıqların taşlarğa qarar qıluların äytte.
Läkin ul üz şulay tiz arada birelmi. İsmailova mäxkämä aña qarşı qarar çığarsa da ul anı yuğarı mäxmägä häm xättä Xalıqara mäxkämägä qadär çığaçağın belderä.
“Min tuqtamayaçaqmın, Şähär mäxkämäsenä möracäğat itäçäkmen. Häm närsä bulasın küzlärbez. Ägärdä mäxkämä miña qarşı qarar qabul itä ikän annañ yuğarı mäxkämägä möräcäğat itäçäkmen. Min bu qararımnañ kire qaytmayaçaqmın”
Prezident Emomali Raxmon citäklägän xökemät, qaysı ber mäçetlärne yabu häm tawışköçäytkeçtäñ azan uqunı tıyu kebek qatı çararlar kürä.
Mondiy çaralarğa qarşı, küpçelek möselmannar yäşägän Taciskstanda qaytawazlar törleçä. Qaysılar yawlıqnı tiyunı xuplasa, başqaları monı keşelärneñ şäxsi tormışına tıqşınu dip qabul itä.
Mäğarif ministrı Raxmanow, kiçä yasağan belderüendä, moña añlatma birde.
“Mondıy kiyenülär bezgä çittäñ kergän, bu başqa illär propagandası, häm bez moña yul birmiyäçäkbez. Ägär dä bez bäysez ber il ikän, bezneñ, üzebezçä kiyenü modelebez bulırğa tiyeş."
Raxmanov, ministrlıqnıñ kiçekmästän mäktäp-formaları täqdim itäçägen belderde.
Raxmanov ilneñ berdänber İslamçı säyäsi Firqase bulğan İslamçı Yañarış Firqase citäkçelären, Xaqimiätneñ yawlıqnı tiyu xökemenä açıq tänqit beldergännäre öçen açulandı. İslamçı Yañarış Firqase bu tıyu qararıñ keşe xoquqlarıñ häm ireklene qısu dip atap anı hökem itte.
İsmailova, İslamçı Yañarış Firqaseneñ mäxkämä çığımnarın qaqlıyaçağın äytte.
"Mine yaqlawçı advakot bar ide, Läkin, Parlamentnıñ tübän palatı äğzäse Muxiddin Qabiri barlıq çığımnarnı teläp üz östenä alırğa qarar qıldı” Qabiri Radiobızğa, çığımnarnı qaplamawıñ, monıñ urnına firqä advakotınıñ aña buşlaw kiñäş yärdeme berüen belderde.
İsmailova, bu köräşkä üz ixtiyarı belän kerüen belderä.
İsmailova 10 balalı, ğadi eşçe ğailäsendä tuğan. Ğailäse anı üzläre kebek awırlıq kürmäsen, awır tormışta yäşämäsen dip uqırğa cibärgännär.
Ul, äni-ätisenıñ bik dini ğailä bulmawın bulmawın äytep, xättä uqığan 3 yılıñ yuğaltmas öçen anı yawlıqnı taşlarğa ügetläwlären belderä. Alar xätta mäxkämäläşep yörüenä qarşı kilä ikän.
Mäxkämä, Yawlıqnı tıyu bäxäsläre artqan arada üz qararın açıqladı.
Şul ul waqıtta, xökümätneñ qısqa itäk kiyüne dä tıyu qararına xalıqnıñ ällä ni ise kitme, qaysı ber uqıçılar äle qısqa itäk kiyep yörilär, läkin xaqimiät başta xicab mäsäläsen xal itmäyençä bu eşkä bäylänmäs sıman.
Yäş tacik qızınıñ yawlıq bäyläw irege xaqındağı bäxäslär isä äle yaqın arada betergä oxşamağan.


text:
Tatar ädäbiäte kemgä kiräk?
”Azatlıq” radiosınıñ Tügäräk östäl söyläşüeneñ bügenge teması bik qızıqlı häm kötelmägän. Tatar ädäbiäte: proza, poeziä, ädäbi tänqit häm tormış. Ğädättä ul belgeçlär, ğalimnär öçen, bälki uqıtuçılar öçen, professorlar öçen ähämiätle bulıp sanalsa da, tormış bar, ädäbiät bar, yazuçılar bar häm xalıq bar, uquçılar. Distä yıllar buyı, bigräk tä Sovet Tatarstanı tözelgännän soñ, häm qädär dä xalıq kitap uqığan, ädäbi äsär belän qızıqsınğan. Tatar tormışınıñ zur ber öleşe bulıp torğan bu xäl. Ä bügen niçek? Yış qına şundıy fikerlärne oçratırğa turı kilä: bügen tatarça kitaplarnı uqımıylar, satıp almıylar, yäki jurnal uqımıylar, başqa äyber belän qızıqsınalar. Ä bit ädäbiät bar, öç yöz keşelek Yazuçılar berlege bar, näşriätlär bar, kibetlärdä ielep-ielep kitaplar tora. Ä yöräk sızlıy. Şuña kürä bügenge Tügäräk östälgä çaqırıldılar: filologiä fännäre doktorı, Ğalimcan İbrahimov isemendäge tel, ädäbiät häm sänğät institutıñ ädäbiät beleme bülege mödire Flyun Musin, Tatarstan kitap näşriäteneñ baş möxärrire, kürenekle şağir Räfis Qorban. Häm şulayda Bu täqdimne Azatlıqnıñ Qazan bülegenä alıp kilgän yäş ädäbiät ğalimäse, tel häm ädäbiät institutınıñ aspirantçası İl'mira Gazizova.
İl'mira Gazizova. Yegermençe ğasırda ğına ädäbiät iñ köçle ideologik qorallardan sanala ide. Ä bügen alay dip äytep bulmıy. Çönki, härkemgä mäğlüm, tirajlar kimi, uquçılar sanı da äzäyä. Sez niçek uylıysız, älege küreneşneñ säbäbe närsädä?
Räfis Qorban. Unbiş – yegerme yıl elek bezneñ kitap näşriätendä iñ zur tiraj şundıy bula ide. Zurlar öçen yegerme meñ häm balalar öçen yöz meñ tirajlı çığa torğan kitaplar. Xäzer bez çığarabız: proza – öç–un meñ tirajı belän, balalar öçen – biş meñ tiraj belän, ä fänni, populyar ädäbiät digän – ber, ike meñ tiraj belän çığarıla. Qıçqırıp torğan säbäbe – uquçılar bulmawı.
Rimzil Wäli. Niçek bulmasın? Küpme gimnaziä, mäktäplär açıldı, institutlarda, xätta awıl xucalığı tözeleş institunda da tatarça uqıtabız.
Räfis Qorban. Bezdä zakon da qabul itelde, läkin ul zakon eşlämi. Qazanda açılğan böten tatar mäktäplärdä uqıtular tatar telendä alıp barıla. Tatar kitabın satıp alu, däreslektä, programmada nindi yazuçınıñ äsäre qaralğan, şunı ezlilär, şunı sorıylar, häm şul kitaplarnı ğına uqilar. Ä yazuçılarıbıznıñ äsärlären belmilär dä xätta.
İl'mira Gazizova. Ä bälki ädäbi äsärlär bügenge kön taläbenä cawap birer qızıqlı häm ütken bulmawdandır? Bügenge tatar ädäbiätendä nindi problemalar aktual'?
Räfis Qorban. Xäzerge äsärlär elekkelärennän ber dä kim tügellär. Ädäbi obrazınnan qarağanda da, problemalarnı kütär yağınnan qarağanda da. Bezneñ bik äybät yazuçılarıbız bar. Bezneñ iñ zur problema – xalıqqa, uquçığa kitapnı citkerü. Bezdä bazar zamanına kilep kergäç, tatar kitabın satu bötenläy faydasızğa äylände. Respublika qullanuçılar (”Resppotrebsoyuz”) sistemasında bezneñ respublikada qırıq cide rayonda qırıq cide kitap kibete bar ide. Raypolar üzläre dä yuqqa çıqtılar, kibetläre dä yuq.
Flyun Musin. Närsä uqıla bügen? Detektiv uqıla, tirajlar arta bara. Ustinova kebeklärneñ kitapları arta bar. Monıñ säbäbe närsädä? Monda uquçını ğaipläw döres tügel. Kitap bulmaw säbäpne quyu dä döres tügel. Uqu kimi, ämma qayberläre uqıla. Traditsiä buyınça kübräk proza uqıla.
Räfis Qorban. Ni öçen uqılmıy digändä, bügenge uquçığa bik zur zıyan kiterä xäzerge massa çaraları: televidenie, muzıka. Bezneñ uquçılarnıñ baytağı – yäşlär. Ölkännär beraz uqı, läkin san yağınnan yäşlär barıber küpçelektä. Tağın ber mäs'älä bar. Monısı – ädäbiät üzen niçek başqara digän äyber. Mäsälän, yegermençe ğasır başında ni öçen tatar ädäbiäte uqıldı? Uquçılar iğtibarınıñ töp säbäbe şul – ul waqıttağı ädäbiät zamannıñ häm millätneñ awıru mäs’äläsen eläkterep aldı.
Rimzil Wäli. Ä Sovet çorındağı tatar ädäbiäte awırlıqlarnı, aktual' mäs’äläne onıttımı?
Räfis Qorban. Tatar sovet ädäbiäteneñ wazıyfası ikençe ide. Elekke ädäbiät aldında milli wazıyfa quyılğan ide. Yäğni Ğayaz İsxaqinıñ lozungı - ”ädäbiät xalıqnıñ xalqınıñ ruxi yul başlığı bulırğa tieş”. Ä Sovet zamanında ädäbiätneñ cämğiättä dä role üzgärde. Köräş, sovetça yäşäw, säyäsi propaganda berençe urında buldı. Xäzer ädäbiät qabattan uqılsın öçen, yazuçılar bezne närsä nığıraq borçıy bügenge tormışta, şunı kiskenräk itep kürsätsä, iğtibarnı cälep itäçäk.
Flyun Musin. Bezneñ şartnamäne qabul itmädelär. Bezneñ yazuçılarıbız bitaraf qaldılar. Soñğı waqıtta yazuçılarnıñ mönäsäbäten beldergän möräcäğätlär çığa. Läkin ber genä yazuçı da monıñ belän tetränüçän şaqqatırğan, xalıqnı borçığan problemanı kütärgän äsär yazmadı. Tuqaylar zamanında andıy äyberlär yazılğan.
İl'mira Gazizova. Tatar milläte, mädäniäte, tatar tele mäs’äläläre xäzerge zaman ädäbiätendä nindi urın alıp tora?
Räfis Qorban. Äsärlär kütärelä, läkin şularnı citdi itep, zur itep kütärü citmi. Ayırım detal'lär belän mawığabız, ä alar artında nindi zur ideyä yata şuña iğtibar itä almıybız. Bezneñ ädäbiät qayçaq yä kükkä kütärelep kitä, yä wağraq detal'lär arasına bata.
Flyun Musin. Soñğı waqıtta yazuçılarıbız milli temalarğa iğtibar itä başladılar. Bigräk tä poemalar janrında Äxmät Räşit, Ğazinur Murat poemaları qızıqlı. Ğazinur Murat poemalar öçen Musa Cälil isemendäge premiäsen aldı. Uqılmıy digän süz döres tügel, uqıla.
Rimzil Wäli. Millät turında yazılğan äsärlär uqıla dip äytü döres bulamı? Perestroyka zamanında bik şäp cır bar ide. ”Uyan, tatar!” cırın radio aşa kön sayın yañğırattıq. Yäşlär dä, ölkännär dä radioların şunıñ öçen qabızıp quyalar ide. Xäzer nigä anı cırlamıylar?
Räfis Qorban. Bu cır maxsus İlham Şakirov üteneçe belän yazılğan ide. Ramazan bäyrämenä İlham Şakirov millätne uyata torğan, öndi torğan cırnı yazıp bir äle miña kilde. Min anı yazıp, ikençe könne ük iltep bardım. Ul anı Ramazan bäyrämendä cırlamadı, oxşatmağan dip uyladım. Ämma soñnan radioda bu cırnı yazdırğannar. Miña Äxmät Ğädel kilep, bik şäp cır yazğansıñ, dip äytte. İlham abıy belän oçraştıq. Min äzer bulmadım, şuña kürä başta cırlamadım, dide. Cır bik oxşadı dide.
İl'mira Gazizova. Tatar uyandımı häm bügenge köndä niçek eş itelä?
Älbättä milli kütäreleş zamanı öçen çıqqan cır kiräk ide. Tatar uyandı, ul yanmasa, bez suverenitet turında, üzebezneñ möstäqillek turında deklaratsiä da qabul itmäs idek. Ul waqıttağı şaw-şulı mäydännär, mitinglar üz eşen eşlädelär.
Flyun Musin. Miña mäğärif eşläre buyınça tatarlar yäşägän töbäklärdä yış bulırğa turı kilde. Anda şul cırnıñ popularlıgın min kürdem. Cır bik taesir itä ide. Küräseñ, çittäge tatarlarda milli xisneñ uyanuı äybäträk bara.
Rimzil Wäli. Bu bit milli üzañ mäs’äläse. Ä xäzer qaya ul?
Flyun Musin. Xäzer andıy cırnıñ kiräge yuq, çönki ul waqıtta tözep qalğan däwlätebezneñ tormışı bügen däwam itä. Bezneñ ädäbiätebez şuña xezmät itärgä tieş.
İl'mira Gazizova. Ä xäzer tatar yazuçıların häm xalıq şağirlären xalıqnıñ niçek belüe, älege äsärlärneñ ni däräcädä uqıluı xaqında yazmalarnı tıñlap ütik.
Tawış. Musa Cälilne genä beläm.
Tawış. Robert Miñnullinnı beläm, Minem küñelemä oxşağan şağirlärdän Robert Miñnullin, Rädif Baytaş, Marsel' Galiev häm başqa bik küp tatar şağirläre. Alarnıñ Qazan xanlığı turında, millät turında şiğerlär oxşıy.
İl'mira Gazizova. Älege süzlärgä qarağanda da, xalıq tatar telendä çıqqan ğazet-jurnallarnı uqımıy diep bula. Barı tatar filologiä studentları häm programmağa kergän äsärlärne mäktäp uquçılar ğına uqu tügelme? Uqılmağan ädäbiät kiläçäktä yuqqa çıqmasmı?
Räfis Qorban. Ütkändä dä uqılmağan äsärlär şaqtıy ide. Bälki bez äylänep kilep, mäğnäsen tiränräk añlap tarixqa kertäbez. Çönki qayber äsärlärne añlap, bäyäläp waqıtta bulmıy. Qayber äsärlär şul kategoriägä kerergä mömkin. Läkin ädäbiät tarixında ber äsär dä yuqqa çıqmıy. Uqılmağan äsärlärneñ dä kiläçäge bar.
Flyun Musin. Min uqılmıy dimäs idem, çönki bezneñ öç meñnän artıq kitapxanä bar. Qızğanıçqa qarşı, alarğa aqça az birelä. Här kitapxanä här çıqqan kitapnı üze buldıra almıy. Kitapxanä – ul bügenge yazuçınıñ äsären saqlawçı häm kiläçäkkä iltüçe oyışma. Min kitap betär, kitap onıtılır digän süzlärgä ışanmıym. Kitaplar meñ yıllar buyı bulğan, bar häm bulaçaq. Milli kitapxanä yegerme yıl iñ uqılışlı kitaplar konkursın ütkärde. Ciñüçelärne bilgeläp, alarğa kitaplar birde. Ul konkurslar kürsätä, kitaplar uqıla, kitapxanälär eşli.
Rimzil Wäli. Ä kem yöri soñ bu kitapxanälärgä? Xäzer bit keşe kibettän satıp alıp, üz öyenä alıp qaytıp kitapnı uqı. Ä balasına uñ meñgä telefon satıp ala keşe, yegerme meñgä komp'yuter ala. Aqça bar keşedä. Monda uquçı ğayıpleme, yazuçı ğayıpleme, näşriät ğayıpleme?
Flyun Musin. Monda ğayıple keşene bilgeläw bälki kiräkmider. Çönki kitap uquçılarnı min kitapxanälärdä dä oçratam. Kitapxanälärdä äytälär – kitap uquçı bar. Min moña ışanam, çönki bügenge köndä kitapnı balalar uqı, mäktäp häm studentlar uqi. Mäktäp programmasına kergän äsärlärne uqilar. Ä kermägän äsärlärne çınlap ta uqımıylar. Şuña kürä yazuçılarğa uquçılar belän yışraq oçraşırğa, üzlären tanatırğa, mäğärif häm fän ministrlığı belän elemtälärne nığıtırğa kiräk.
İl'mira Gazizova. Ä yazuçılarnıñ küpmese mäktäp programmasına kergän?
Räfis Qorban. Yartısı kergänder. Xäzerge waqıtta Yazuçılar berlegenä äğza bulıp kergän öç yöz yegerme yazuçı häm aña xätle yäşägän barlıq yazuçılarnı isäpläsäñ, altı yöz ille – cide yöz yazuçı bar, häm alarnı barısın da däresleklärgä kertü hiç mömkin tügel.
Flyun Musin. Monda tarixi qaraş bar. Yäğni klassikağa küp urın birelä. Şuña kürä bügenge yazuçılarğa urın citmi. Bez bıyıl unberençe sıynıf uquçıları öçen däreslekne çığardıq. Berniçä äsärlärne kistelär, monısın sıydırıp bulmıy diep. Däresleklärdäge yazuçılarnı yañadan qararğa kiräk. Anda Sovet zamanındağı kommunistik ideologik yazuçılar töp urın alıp toralar. Ul miras öçen kiräk ädäbiät, anı böten mäktäp balaları belergä tieş tügel. Ä bügenge uquçı bügenge yazuçını belergä tieş.
Räfis Qorban. Bez ädäbiät däresen obyektiv räweştä birergä tieşbez, Qol Ğalidan başlap, bügenge köngä qädär.
İl'mira Gazizova. Cırçılarnıñ yaña al'bomnarı çığa, yaña kinolar çığa häm xätta säxnä äsärlären quysa da, ezme, küpme däräcädä reklama bula. Bälki bezneñ kitaplarğa reklama citmider? Kitap kibetenä kermiçä, yaña kitap çıqqanın kürmiseñ.
Räfis Qorban. Reklama öçen aqça kiräk bit. Bez kemneñder kitabın kimetep, reklama öçen aqça tülä almıybız. Aqçasız reklama yasap bulmıy. Televidenieğa kilsäñ, aqça sorıylar. Ğacizlärdä retsenziälärebez, mäqälälär çığıp tora. Läkin bezdä xäzer tänqitçelär dä qalmadı.
Flyun Musin. Xäzerge tormışta ädäbiätkä dä reklama kiräk.
Rimzil Wäli. Bügen fän niçek qarıy ädäbiätkä? Fän bit üze ber reklama yäki añlatu.
Bügenge ädäbiät fän belän bäyläneştä bulır öçen aspirantlarğa soñğı waqıtta fänni bäyläneşkä kertä başladıq ayırım dissertatsiä räweşendä, yäğni ul dissertatsiä soñınnan kitap räweşendä dönya kürergä tieş. Andıy kitaplar bik kiräk. Mäktäp däreslekläre ber xäl, anda artıq zur mäğlümat birep bulmıy. Bezdä ğalimnär turında ayırım kitap bulırğa tieş.
İl'mira Gazizova. Ädäbi äsärlär elekke tatar ädäbiäteneñ komp'yuter, texnika zamanında onıtılıp, yuğalıp qalırğa xaqı yuq. Ütkänneñ belmägänen kiläçäge yuq, di xalıq. Ä tarix – ul kitaplarda, ädäbi äsärlärdä. Dimäk kiläçäkkä xaq yul kürsätüçe, tärbiä birüçe, täcribä urtaqlaşaşuçı da – ädäbiät.
Flyun Musin. Äytergä kiräk, tatar ädäbiäte bügen millätne alıp baruçı köçkä äylänergä tieş. Ädäbiät häm tormış digän ğibärä bar bit. Anı törleçä añlaw bar. Ber yaqtan, ädäbiät tormışta çın barnı çağıldırıp barırğa tieş. İkençe yaqtan, ädäbiät tormışnı äyläp barırğa tieş. Min üzem ikençe fiker belän kileşäm.
Rimzil Wäli. Öygä kitap alıp qaytuçılar häm uquçılar kimesä dä, ädäbiätkä häm kitapqa, tatar prozasına häm poeziäsenä äle ömetne özmibez. Tel qalsa, ädäbiät yäşi.


text:
Mäskäwdä “Rusiä xalıqlarınıñ assambleyası” dip atalğan ictimaği oyışmanñ öçençe syezdı bulıp ütte
Mäskäwdä “Rusiä xalıqlarınıñ assambleyası” dip atalğan ictimaği oyışmanñ öçençe syezdı bulıp ütte. Bu oyışma 1996nçı yılda Rusiä federasiäse prezidentı färmanı belän barlıqqa kilgän. Häm Rusiä Federatsiäsendä däwlätneñ milli konsepsiäsen raslawğa nigezlänep, “Xalıqlar duslığı - Rusiänen berdämlege” digän deviz astında oyıştırılğan.
1nçe martta ütkän bu syezdğa rusiäneñ barlıq töbäklärennän dä wäkillär çaqırılğan ide. Mäsälän Başqortostan belän Tatarstannan ğına da yegermegä artıq wäkil qatnaştı. Mandat komissiäse belderüenä qarağanda qup törle çit il ilçeleklärennän dä wäkillär qatnaşqan. Şulay uq küp törle milli mädäni moxtariät wäkilläre, däwlät duması Federatsiäse şurası Häm başqa dairälärdän dä wäkillär küp ide. Şulay uq bu rusiä külämendäge cıyılışqa törle din ähelläre dä çaqırılğan ide.
Dürt yıllıq töp xisabı belän bu “Rusiä xalıqlarınıñ assambleyası” citäkçese Ramazan Abdulatipov çıqtı.
Ul üzeneñ çığışında dürt yılda bulğan qazanışlarnı ataw belän bergä, assambleya tarafınnan xökümätkä täqdim itelgän proyektlarnın qabul itelmäwen, xökümät yağınnan rusiä xalıqları yazmışına iğtibarnıñ az buluın azsızıqlap ütte. Mäsälän, biş yıl inde rusiä xalıqlarınıñ yortı öçen Mäskäw xökümäte cir birergä aşıqmawın belderde. Däwlät duması niçä yıl inde assambleya täqdim itkän xalıqlarnıñ xoquqın yaqlawçı wäkil buldıru qanunın raslamawın äytte, şulay uq mäğärif ministrlığınıñ da assambleya tarafınnan täqdim itelgän küp törle programmalarğa da bitaraf qaraşın bilgeläde Ramazan Abdulatipov. Millätlär ministrlığın yuqqa çığaru da millätlärneñ mänfäğätlären sanğa suqmaw, dide ul. Milli üzençäleklärgä qarap cinäyätçelärne bilgeläw - rasizm, şul xällär Rusiä televidenieseneñ berençe Häm ikençe kanallarında küzätelä dide, Rusiä xalıqları assambleyası citäkçese. Xäzer anıñ çığışınnan özek täqdim itäm. Sez Ramazan Abdulatipovnı tıñladığız. Syezd Rusiä prezidentı , Federal' cıyılış Häm Rusiä xökümäte isemenä möräcäğätlär. Häm rezolyutsiä qabul itte. Rezolyutsiädä ber qızıqlı matdä turında ayırım äytäsem kilä. Syezd, rus xalqınıñ milli mädäniäten üsterü turında maxsus programma qabul itärgä kiräk dip sanıy. Rusiä xalıqları assambleyası ul programmanı Orenbur Häm Saratov ölkäläre belän berlektä eşkärtep, Rusiä Federatsiäse prezidentına häm xökümätkä täqdim itäçäk. Bu programma Häm ğomumän Rusiä xalıqları assambleyasınıñ öçençe syezdı xaqında Tatarstannan kilgän wäkil, fännär doktorı Damir İsxaqovnın üz fikere bar. Anı da tıñlap ütik äle. Sez Damir İsxaqovnı tıñladığız . Mäskäwdä ütkän Rusiä xalıqları assambleyasınıñ öçençe syezdı turındağı yazmanı “Azatlıq” radiosı öçen Näzifä Kärimova äzerläde.


text:
Bügin Astanadağı Täwelsizdik saray`ında Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ qatıswımen Respwblïkalıq jastarı forwmı bastaldı. Forwm jumısın aşqan memleket basşısı elimizdiñ san qïındıqtardan moy`ımız ötip, osınday` deñgey`ge jetkenine täwbä dew kerektigin ay`ttı, dey`di BAQ.kz tilşisi.
"Bügingi forwmğa elimizdiñ är tükpirinen neşe türli mamandıqtıñ jastarı jïnaldı. Bärimizdiñ qwanışımız şeksiz. Jas urpaqtıñ qwatı - bul Täwelsiz Qazaqstannıñ qwatı, bolaşağı dep sanay`mın. Tuñğış Prezïdent küni - qazaq qazaq bolğalı, biz el bolğalı öz betimizben tuñğış memleket basşımızdı xalıq bolıp derbes say`lap alğan künimiz. Sonday`-aq bïıl Täwelsizdigimizdiñ 25 jıldığın toy`lağalı otır. Täwelsizdigimizdiñ 25 jıldığı, ata-babamızdıñ şeksiz armanı orındalğanı. Elimiz qïınşılıqtıñ bärin köterdi. Osı zamanğa aman-esen jetti. Qazaqstandı dünïejüziniñ kartasına nıq qoy`ğanımız, därejesin kötergenimiz. Burın Keñes odağınıñ bir bölşegi edik. Sol bölşekten el jasaw, jurt jasaw, onıñ barlıq kerekti rämizderin bekitw, dünïejüzine paş etw oñay` bolğan joq. Aştıqtıñ da, jalañaştıqtıñ da, jumıssızdıqtıñ da bärinen öttik. Bügin äl-awqatı orta deñgey`den joğarı memleketterdiñ işine kirdik. Oğan täwbä dewimiz kerek", - dedi Memleket basşısı.
Ay`ta ketey`ik, Forwmğa elimizdiñ bilim berw, densawlıq saqtaw, käsipkerlik, mädenïet, sport salalarınıñ 1000-nan astas belsendi jastarı qatıswda


text:
Şähri Qazan Bäläbäy tatar gimnaziäsenä bağışlanğan poema täqdim itä
Ğädättägeçä, Mädäni comğa gäcite soñğı sanında üzeneñ uquçıların atnalıq respublika xäbärläre belän tanıştıra, Tatarstan Däwlät Şurasındağı soñğı yañalıqlar turında Äğzam Fäyzraxmanovnıñ yazmasın bastıra. Tanılğan, bilgele icatçılar turında da yazmalar şaqtıy. Säxnä bieklegendä qalu rubrikasında Ramil Kuramşin Tatarstannıñ xalıq artistı Şamil Äxmätcanov turında yaza. Arçalardan iñgän ber moñ dip isemlängän mäqälädän tatar däwlät cır häm biü ansamblendä äydäp baruçı cırçı-solist bulıp 35 yıl eşläwçe artist xaqında belep bula. Yuqsınu säxifäsendä Ayaz Ğiläcev xaqında yazma urnaştırılğan. Yä, ber doğa, Ayaz abıy digän mäqäläneñ avtorı – Äzhär Şakirov. Bilgele artist Ayaz Ğiläcevneñ awır yazmışı turında söyli, anıñ xaqında üzeneñ istälekläre belän urtaqlaşa häm yazuçınıñ ber xatı belän dä tanıştıra. İsegezgä töşeräm, bu xaqta Mädäni comğa gäcitendä dönya kürgän Yä, ber doğa, Ayaz abıy digän mäqälädä uqıp bula.
Törle yubiley, istälekle datalar da iskä alınğan Mädäni comğanıñ bu atnada dönya kürgän sanında. Mäsälän, Ğabdulla Tuqaynıñ tuuına 120 yıl tulu uñayınnan Räbit Batullanıñ Qıldan neçkä, qılıçtan ütken digän qissasınnan özeklär urnaştırılğan. Älege qissada avtor Tuqaynıñ soñğı könnären niçek küzallawı turında yaza. Musa Cälilneñ yubileyı da iğtibarsız qalmağan. Bu yulı basmada Cälil häm bezneñ zaman digän mäqälä belän ğalim Flün Musın çığış yasağan. Şulay uq Mädäni comğa üzeneñ uquçılarına şiğri äsärlär dä täqdim itä. Bu yulı gäcittä Klara Bulatovanıñ äsärläre urın alğan.
Bu atnada dönya kürgän tağın ber basmada şaqtıy qızıqlı poema dönya kürgän. Süz Şähri Qazan gäciteneñ 15 mart sanı turında bara. Anda Xäläf Gardanovnıñ Bäläbäy poeması dönya kürgän. Poema Başqortstannıñ Bäläbäy şähärendä eşläp kilüçe tatar gimnaziäseneñ 10 yıllıq yubileyına bağışlanğan. Äsär berniçä bülektän tora. Anıñ berençe öleşendä avtor Bäläbäy şähärenä mädxiä uqıy. İkençesendä isä, älege yaqnıñ tabiğäte turında yaza, uquçılarnı bu töbäktä tuıp-üskän bilgele keşelär belän tanıştıra. Säyäsät tä onıtılmağan. Poemanıñ Sabantuy dip atalğan bülegendä süz Iq buylarında 10 yıl elek ütkän Iq buyı – Berlin diwarı digän aksiäse xaqında bara. Annarı avtor Bäläbäyneñ tatar gimnaziäse xaqında yaza. Gimnaziäneñ citäkçese – Nurmöxämmät Xösäyenov turında da yaza Xäläf Gardanov üzeneñ Bäläbäy poemasında. Bäläbäygä bağışlanğan şiğri äsären Xäläf Gardanov Bäläbäy yäşläre cırı belän tämamlıy. Başqortstannıñ Bäläbäy şähärendä eşläp kilüçe tatar gimnaziäseneñ 10 yıllıq yubileyına bağışlanğan äsär Şähri Qazan gäciteneñ 15 martta dönya kürgän sanında basılğan.
Gölnaz İlgizär


text:
Dönya gazetaçıları cıyını däwam itä: Kajsa Tornrothqa sorawlar
Mäskäwdä Dönya gazetaları assosiasiäse cıyını däwam itä. Düşämbe könne cıyınnı açqanda oyışma başlığı Gavin O''Reilly, prezident Vladimir Putinğa möräcäğät itep Rusiä mäğlümat çaralarınıñ xälen naçar dip sürätläde. Elekke sovet illärendä matbuğat häm mäğlümat çaralarınıñ torışı niçek bäyälänä? Bu sorawğa Dönya gazetları assosiasiäseneñ matbuğat irege direktorı Kajsa Tornroth cawap birä.
Borçu tudırğan il älbättä – Belarus. Bigräk tä mart ayında uzğan prezident saylawlarınnan soñ bäysez matbuğat yabılğaç. Xäzer menä iñ zur yañalıq – ber basmanı Minskidan qualar çönki anıñ möxarrire protest çaraları waqıtında qulğa alınğan. Belarusta şulay uq xalıqara jurnalistlar ezärleklänä. Çernobılneñ 20 yıllığına kilgän Polşa jurnalistların çik buyınnan kire qaytarıp cibärgännär ide. Şulay uq Törkmänstan öçen borçılabız, anda irekle matbuğat bötenläy yuq. Üzbäkstanda da Ändicandağı xällärdän soñ wazğiät naçarlandı.
Dönya gazetaları assosiasiäse Qıtay, Eritrea häm Belarusta mäğlümat çaraların çikläwgä qarşı çıqtı. Şul çaralar turında tulıraq itep söyli alasızmı?
Törle illärdän bulğan möxarrirlär häm gazetaçılardan torğan bezneñ idarä rezolüsiä qabul itte. Ul rezolüsiädä Belarusta bäysez matbuğatnı awızlıqlaw, wazğiätneñ ber dä yaxşığa üzgärmäwe, prezident Lukaşenkanıñ üzenä qarşı täñqit belderä alğan här törle mäğlümat çarasın çikläwenä borçılu beldergän idek.
Soñğı berniçä yılda Görcistan, Ukraina häm Qırğızstanda xalıq baş kütärep xakimiätkä könbatış-yaqlı citäkçelärne kiterde. Matbuğat irege mäsäläsendä bu illärdä nindi dä üzgäreşlär barmı?
Qırğızstanda ömet bar ide, ämma bezneñ soñğı küzätülärgä qarağanda, bäysez matbuğat öçen Qırğızstanda äle ber ni dä üzgärmägän. Ukrainada qayberäwlär, wazğiät üzgärmäde, di. Ämma minemçä anda bolay da mäğlümat çaraları yaxşı eşli ide. Şuña kürä Ukrainada zur üzgäreşlär buldı dip äytä almıybız, çänki anda problema yuq ide. Görcistanda alğa kiteş bar, bäysez basmalar eşli häm alar süz irege xoquqınnan faydalana. Ğömümän alğanda, uñay adımnar yasalğan, ämma qızğanıçqa qarşı elekke sovet illärendä bu adımnarnı ayırım basmalar ğına yasıy, ayırım mäğlümat çaraları ğına, anda eşläwçelärneñ tırışlığı belän irekle bula.
İnternet däwlät kontrole häm çikläwlärgä bik buysınmağan berdän ber mäğlümat çarası bulıp qala. Sezneñçä, bu töbäktä irekle häm bäysez jurnalizm üseşendä internetnıñ role bula alamı?
Bäysez matbuğat häm süz irege öçen internetnıñ role zur bula ala. Ämma yañadan elekke sovet däwtlärendä qaytsaq – anda xalıqnıñ zur öleşeneñ internetnı qullanu mömkinlege yuq. Bulsa da – alar üzlärenä qızıq mäğlümatne qaydan tabırğa belmi. İnternetnıñ potensialı zur, ämma ul töp rolne uynamıy.
Alsu Qormaş


text:
Bagdadtağı maxsus cıyın ilneñ waqıtlı mäclesen qora
Ğiraqta inde öçençe kön kiläçäktä Bagdadtağı xökümätkä kiñäşlär birep torırğa tieş bulaçaq "xalıq şurası"n qoru maqsatında ğomummilli cıyın bara. Anda barlığı 1300-läp keşe qatnaşa. Läkin alar üzläre Ğiraqtağı cämğiatne ni däräcädä wäkillek itä soñ?
Audio
"Bez biredä bar Ğiraq xalqın wäkillek itäbez, cıyında anıñ bar qatlamnarınnan da wäkillär bar. Bezgä maxsus mäxkämälär kiräkmi, nigä alar bezgä? Bezneñ cinayät kodeksı bar, şul citä" di Bagdadta barğan cıyındağı ber wäkil. Ğiraqta maxsus mäxkämälär buldıru mäs''äläse kön tärtibendä bötenläy yuq, läkin şuña da qaramastan, cıyılğan wäkillär üzläre kiräk dip tapqan problemalar xaqında söyläp qalırğa tırışa. Töp maqsat bulıp, kiläçäktä Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäte eşen qarap baraçaq şulay uq waqıtlı Milli Şuranı tözü tora. Ul 100 keşedän toraçaq, cıyında şularnıñ 81-e saylanırğa tieş. Qalğan 19 urınnı amerikannar bilgelägän, xakimiat xäzerge xökümätkä küçkänçe il belän citäkçelek itkän Waqıtlı İdarä Şurası äğzaları alaçaq. Kiläçäktä Milli Şurağa waqıtlı xökümät qararların da kire qağa alu xoquqı da bireläçäk, ämma aña monıñ öçen öçtän-ikele küpçelek kiräk bulaçaq. Andıy kiñ wäkalät birelgän Şuranı saylawçı şuşı cıyınnıñ üze Ğiraq cämğiaten ni däräcädä wäkillek itä soñ? Cıyın aldınnan da, anıñ barışında da bu xaqta bäxäslär şaqtıy buldı. Yäkşämbe könge açılış tantanasında yasağan çığışında ilneñ waqıtlı prezidentı Ğäzi-äl-Yawar, cıyılğan wäkillärneñ xalıq tarafınnan turıdan-turı saylanmawın tänqitläw belän kileşsä dä, xakimiatneñ tulı wäkilek mäs''äläsendä Ğiraqtağı wäzğiat sürätendä xälennän kilgäneneñ barın da eşläwen äytte.
Audio, Ğäzi-äl-Yawar
Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı şulay uq, tänqitläwçelär üzläre dä bernindi alternativa täqdim itmäde şul dip belderde. Başta şuşı olı cıyınğa wäkillär, Ğiraqnıñ törle ölkälärennän, wilayätlärennän saylanır dip farazlanğan ide. Läkin bu yul ildäge törle säyäsi köçlärneñ qatı qarşılığına duçar buldı, häm wäkillär axırğı çiktä, säyäsi wä dini törkemnär, qabilälär, oyışmalardan saylandı. Bu isä törle bäysez şäxeslärdä qänäğätsezlek xise uyattı, alar xäzer, bar närsäne zur firkalär genä xäl itä dip zarlana. Waqıtlı Milli Şuranı tözüdä dä näq şul uq prinsip qullanılaçaq - saylanaçaq 81 äğzanıñ 10-ı Ğiraq qabilälärennän, tağın 10-ı törle ictimaği oyışmalardan, 21-e wilayätlärdän, yänä 21-e säyäsi firkalärdän häm 11-e dini azçılıqlardan bulaçaq. 8 urın Ğiraqnıñ kürenekle ähellärenä qaldırıla. Xäzerge cıyınnıñ ni däräcädä Ğiraq cämğiaten wäkillek itü mäs''äläsenä açıqlıq şulay itep, Milli Şuradağı bar 100 äğzanıñ da iseme bilgele bulğannan soñ ğına kertelä ala dip isäpli küzätüçelär.
Kärim Kamal


text:
Putinneñ Budapeşt häm Praga säfärläre tatulaşunı maqsat itep quya
Rusiä prezidentı Putin Macarstan häm Çexiägä berençe vizitların yasıy. Mäskävneñ Budapeşt häm Praga belän mönäsäbätläre Polşa yäisä Baltyqbuyı illäreneke belän çağıştırğanda cılıraq. Putin şuşı vizitları vaqıtında Ğinvar ayında Ukraina belän bulğan bäxäs säbäple tuğan şikne taratırğa, Rusiä energiä täminatında ışanıçlı partner dip kürästergä tırışa.
"Bügenge zamança Rusiä Sovetlar Berlege tügel. Bez barıbız da ul vaqıttağı vaqiğälär öçen moral cavaplılığıbıznı toyabız."
Putinneñ fikerençä, ütkännän birle kilgän kierenkelekne yomışartu öçen iñ yaxşı yul yaña partnerlıq , bigeräk tä energetika ölkäsendä partnerlıq buldıru bulıp tora. Putin Rusiä ğinvar ayında bäyä säbäple kilep çıqqan bäxäs säbäple Ukrainağa gaz tapşırun tuqtatqan bulsa da, ileneñ totrıqlı täminatçı buluın künderergä tırıştı. Gaz ixtiacınıñ 80 protsentın Rusiädän alan Macarstan monıñ täsiren sizgän illärneñ berse buldı. Putin Rusiäneñ Yevropanıñ töp energetika täminatçısı bulıp qalaçağın häm Vengriädä täminat uzäkläre buldıru mömkinlegen tikşerüen belderde. Macarstan premiere Ferens Gurçani bu plan häm başqa çaralar Vengriäne Yevropanıñ gaz täminatı üzäge xälenä kiterä ala dip belderde.
"Bez Qara Dingez töbennän Törkiädän yaña gazütkärgeçe tözü turında kileştek . Bu proyektnı Könyaq Yevropağa cäyelderü mömkinlegen tikşeräbez. Bez Vengriä Yevropağa gaz täminatınıñ ışanıçlılığında möhim rol uynayaçaq dip ışanabız"
Putin 1-nçe Martta Pragağa kilde . Ul anda da Rusiägä qarata bulğan şikne taratu häm ışanıç buldıru öçen tırışa. 1968-nçe yılda SSSR citäkçelegendäge Varşau Paktı illäre köçläre Cexoslovakiägä kerep Praga yazı dip atalğan reforma xäräkäten yuqqa çığarğan idelär. Läkin, soñğı yıllarda konservativ prezident Klaus Rusiä belän küper salırğa tırışa. İke ilneñ prezidentları üzara sävdä, energetika häm atom energiäse ölkäsendä kileşü mömkinleklären tikşerälär. Çeçnädäge xällär, Ukraina häm Belorusta bulaçaq saylaular kebek bäxäsle mäsälälär kütärelmäs kebek. Şulay da aftorlarnıñ berse Çexiäneñ elekke prezidentı Vatslav Havel bulğan xat Çex gazetası Mlada fronta Dnestä basılıp çıqtı. Anda dönya Rusiäneñ Çeçnädäge säyäsätenä küz yommasqa tieş dielgän. Pragadağı Xalıqara Mönäsäbätlär Buyınça İnstitut direktorınıñ urınbasarı Kratoxvilneñ süzlärençä, ğadi Cexlär arasında Mäskävgä şik belän qarau köçle bulsa da üzara räsmi mönäsäbätlär çağıştırmaça yaxşı.
"Könçığış Üzäk Yevropa ike törkemgä bülengän. Tönyaq öleşen Polşa häm Baltıyqbuyı illäre täşkil itä. Könyaq qanatta Çexiä, Slovakiä häm Vengriä tora häm alar Putinneñ eçke häm tışqı säyäsätenä azıraq tänqitle mönäsäbät kürsätälär."
Putinneñ Polşağa vizit yasamauı da monı işarä itä. Üz nävbätendä Polşa prezidentı Kajınski 28-nçe fevraldä Ukrainada buldı häm prezident Viktor Yuşenkonıñ Könbatış yaqlı säyäsäten yaqlauın, Ukrainanıñ NATO häm Yevropa Berlegenä kerü ambitsiäseneñ şäxsi süzçese rolen uynayaçağın belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
AQŞ Saqlanu ministrı Giraqta
Giraq belän Amerika arasında imzalangan häm kiläse ay gamälgä keräçäk iminlek kileşüe buyınça, Ğiraqtagı 149 meñ AQŞ xärbiye yün ayına qadär Giraq şähär häm rayonnarınnan çigenergä tiyeş. Häm 2011 yıl axırına qadär ildän çigenü eşe tämamlangan bulaçaq.
Bügen Bahräyn säfäre waqıtında Gates, AQŞqa doşman illärne “20 ğinwarda xaqimiät başına kiläçäk Obamanı, Yaqın könçığış säyäsäte buyınça sınarga tırışu zur xata bulır” dip kisätte.
İminlek konferensiäsendä çığışı waqıtında Gates, neftkä bay yaqın kön çığış töbäge, härdaim Amerikanın iğtibar üzägendä bulaçaq dip belderde.
Obama Aq Yortta wazifaga başlaganda üz urınında qalaçaq Gates, Garäp sönni illären tagın ber qat Giraqni tulı säyäsät belän yaqlarga çaqırdı.


text:
Mäğärif ministrlığında mäktäplärne kompyuterlaştıru mäsäläsenä bağışlanğan konferensiä ütte
Soñğı waqıtta mäğärif ministrlığınıñ respublika mäktäplären kompyuterlar belän täemin itüdäge tırışlıqları, mäktäplärne İnternet çeltärenä totaştırırğa niätlänüläre turında şaqtıy küp söylände. Ministrlıq Tatarstan xaqimiäte belän berlektä bu ölkädä çınnan da bik zur eş alıp bara. İnde xäbär itkänebezçä, mäktäplärdä yaña kompyuterlar quyıla, modemnar alına, maxsus belemle uqıtuçılar äzerlänä. Ämmä bu kompyuterlarnıñ eşläwe, bigräk tä alarnıñ tatar telendä qullanıluı zur qıyınlıqlar belän bara. Täcribäle informatika uqıtuçıları, programmistlar häm tatar telen kompyuterlaştıru buyınça metodikalar citeşmi. Bu mäsäläne xäl itmägän oçraqta, assimilyatsiäneñ häm tatar teleneñ ğämäldän çığuınıñ yaña häm soñğı çorı başlanırğa mömkin. Çärşämbe, 13 mart könne, mäğärif ministrlığında mäktäplärne kompyuterlaştıru mäsäläsenä bağışlanğan konferensiä açıldı. Anda mäktäplärdä belem birüdä kompyuter texnologiäsen qullanu mäsäläläre tikşerelde. Bu çarada «Azatlıq» radiosı xäbärçeläre dä qatnaştı. Şuşı konferensiäneñ eşçänlege, anda kütärelgän temalar xaqında kiläse tapşırularıbızda sezgä dä citkererbez.


text:
Rusiädä xatın-qızğa qarata köç qullanu: Amur-Komsomolski
Programmabıznıñ xatın qızlarğa ayrılığan bu öleşendä bez sezgä xalıqara säxnädä iqtibar cälep itkän xatın qızlarğa qağılışlı säyäsi, sotsial mäsälälär, xaq ,xoquqlar ğomumän cinestäşlär belän bäyläneşle waqıyğälär turında söyläp kiläbez. 21nçe ğasırda xatın qız ireşkän zur uñışlarğa qaramstan , ni qızğanıç ki ul äle dä qayber illärdä ber xoquqı da bulmağan qaranğı ğasırlardağı kebek alına, satıla faxişälekkä mäcbür itelä ,yä dä öylärendä qıynala ezärleklänä . Rusiädä xalıqnıñ äle dä 43% irneñ xatınıñ qıynawına şäxsi eş dip qarıy.İn yamanı Russiädä öydäge köç qullanunı cinayät dip sanağan qanun yuq.FX xatın qıznıñ öydä ezärleklänü mäsäläse bez tatarlar arasında niçek mikän digän soraw xabärçelärebezgä möräcäğät ittte. Bugen Russiäneñ yıraq könçığışınnan İra Tajieva äzerlägän yazma (audio)


text:
Udmurtiädä tatar yäşläre berlege yañadan eşen başladı
Udmurtiädä tatar yäşläre berläşep eşli başlawına ağımdağı yılnıñ közendä 10 yıl tula. Bu däwerdä Berlekneñ bik aktiv eşlägän yılları da buldı, inde yäşlek uçağı sünep kitkän mizgellärne kiçerde. Ütkän yılda, mäsälän, qorıltayda «İman» berlegeneñ yaña räise saylanğan ide. Şurağa da bik küp yaña äğzalar kertelsä dä, ğomumän, qorıltaydan soñ alarnıñ eşläre turında mäğlümatnı işetergä turı kilmäde. Oyışma inde yuqqa çığu çigenä kilep citkäç, anı saqlap qalu niäte belän universitetnıñ tatar tele bülege studentkası Zöhrä Kasimova häm tağın berniçä qız yäşlär arasında eşne başlap cibärde. Alar uq 27 martta «İman» tatar yäşlärneñ qorıltayın da äzerläp uzdırdı. Cıyılğan xalıq aldında yasağan çığışında Zöhrä Kasimova bu berniçä ayda ğına başqarılğan eşläre turında xisap tottı. Anıñ çığışınıñ ber öleşen sezneñ iğtibarığızğa da täqdim itäbez.
—audio—
Qızlar seminarda da bulıp, anda yäşlär arasında eşne oyıştıru alımnarın üzläştergän, «tügäräk östäl» söyläşüe uzdırğan, başqa millät oyışmaları belän dä berniçä çarada qatnaşqan. Qazanda da bulıp qaytqannar. Qorıltaydağı çığışlardan, qabul itelgän qararlarğa qarağanda oyışmağa yuğarı uqu yortlarında uquçı tatar yäşlären cälep ity öçen küp kenä eşlär başqarırğa niätläre. İjawdağı oyışmağa Mojğa, Alnaş, Glazov, Yukamen, Balezino, Kiäsovo, Kizner rayonnarınnan da yäşlärne tuplarğa telilär. Qorıltayda älege rayonnardan qatnaşqan yegetlär, qızlar üzläreneñ töbäkläre belän tanıştırıp, kem yärdäm soradı, kem inde ütkärgän çaraları xaqında citkerde. Mojgalıylar yäş yegetlär öçen milli köräş seksiäsen oyıştıru belän mäşgul', Kiznerda cırçılar küp, ansambl' buldırırğa niätlilär, Alnaştan kilüçelär yäşlär oyışmasına äle genä kilep quşılğannar, üzläre dä mädäniät yortında eşlilär, şuña bu ölkädä kübräk çaralar planlaştıralar. Qorıltayğa kilgän ölkännär - Udmurtiä tatar ictimaği üzäge wäkilläre dä, respublikanıñ yäşlär eşe buyınça däwlät komitetı da yäşlärneñ här başlanğıçın xupladı häm yärdäm itärgä dä ışandırdı. Yäşlärneñ qorıltaydan soñ tuğan fikerläre belän tanışıyq äle.
—audio—
Şulay itep pısqıp torğan uçaq dörläp yanıp kitte. Anı sündermäs öçen yegetlärneñ—qızlarnıñ därte citärme, monı waqıt kürsäter.
Xämidä Ğayfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
9nçe ğıynuarda fälästinnär wafat bulğan Yasir Arafatnıñ urınına yaña citäkçe saylayaçaq. Saylawlarğa İzrael-Fälästin tınıçlıq protsesın canlandıru öçen töp mömkinçelek dip qarala.Ämma saylaw köne yaqınayğan sayın köç qullanu da arta bara.Fälästinnärneñ İzraelgä yasağan höcümgä cawap itep İzrael Gazağa basıp kerde. Saylaw aldı kampaniäse kisken retorikağa äylänä bara.
Y.Arafatnıñ urınına yaña prezident saylaw İzrael-fälästin solıx protsesın canlandıru öçen mömkinçelek dip qarala. Yäkşämbe saylawlarında Mäxmud Abbas ciñep çğar dip kötelä. Abbasqa urtaçıl säyäsätçe dip qarala häm Waşington da anı yaqlıy. Ütkän ayda ul 4yıldan birle däwam itkän intifada –İzraelgä qarşı başkütärü xata,ul tuqtatılırğa tieş dip äytkän ide. Sonğı könnärdä Gazada qorallı bäreleşlärneñ qabınuı belän Abbas ta qatı qul säyäsäte taraftarına äylänep kitte. Sişämbedä fälästinnär, yaqındağı yähüd utarlarına raketa höcüme yasağannan soñ İzrael Gazada 7 fälästinlene üterde. Şunnan soñ Abbas (audio) Bez sionist doşman tarafınnan Beit lahiyada üterelgän şäxitlärebezneñ ruxı öçen doğa qılabız
Sionist doşman'' yaqın könçığışta yıllarça awızğa alınmağan süz ide.Moña İzrael tışqı eşlär ministırı Silvan Shalom (audio)
Abbasnıñ äytkän süzlären bez bik ozaq waqıt işetmägän idek . Bez saylaw aldı kampaniäse waqıtında da andıy belderülär yasalmasqa tieş dip qarıybız digän cawap qaytardı.
Süzlär citmägän kebek Könbatış Yarda suğışçan fälästin törkemnäre Abbasnı cilkälärenä utırtıp yörette. Älbättä Bu C.Powelneñ tänqitına säbäp buldı. M.Abbas radikal törkemnärne yähud utarlarına ut açmasqa çaqırdı çönki bu İzraelneñ üç aluına ğına säbäp bula dip äytkäç Xamas kebek törkemnär , Abbasqa äytkän süzlären öçen ğafu üten, bezneñ ireklek raketaları ikençe yaqqa oçarğa däwam itäçäk dip belderde . Abbas ğafu ütenmäde ämma min suğışçan törkemnörgä qarşı qoral qullanmayaçaqmım dip äytep alarnı qänäğätländerde . Boları citmägän kebek ul min fälästin moxacirlarınıñ öygä qaytuın yaqlıym dip belderde. Mondıy fikerlär İzrael belän solıx söyläşüläre başlaw öçen ber dä kileşle tügel. Londonda urnaşqan Patşalıq İnstitutında analitik Turi Munthe Abbas turında (audio)
Minemçä bez moña saylaw eşe dip qararğa tieş. Abbas yıllardan birle üzen urta yulda toruçı keşe dip kürsätä. Ul mömkin bulğan qädäre küp tawış qına cıyarğa tırışa.
Saylanğan oçraqta Abbas popular retorikanı säyäsätkä äyländerergä tieş bulaçaq
İzraelgä kilgändä ul Arafattan sonğı Fälästin citäkçelege tınıçlıqqa taba progress teli ikän , suğışçan törkemnären bastırırğa tieş digän pozitsiädä tora. Sharon (audio)
Bez Fälästin xakimiätendä yaña citäkçelek terrorğa qarşı köräşer häm reformalar alıp barır dip ömedlänäbez digän ide.
Sharon Gazadan çigenü İzraelne iminräk xälgä kiteräçäk häm bälkim dä AQŞ tarafınnan da yaqlanğan ''yul xaritasına '' alıp baraçaq digän ide. Mäğlüm ki yul xaritası Fälästin häm İzrael ike däwlätne küzdä tota. Abbasmı ,başqasımı kem genä yäkşämbe saylawlarında ciñep çıqmasın fälästin suğışçan törkemnären kontrol itü öçen İzraeldän taşlamalar yasattırırğa tieş. Buş qul süzlär belän genä ğıysyançı törkemnär aldına kilgän fälästin prezidentı bernärsägä dä ireşä almayaaçq. İzrael öçen dä şuluq xäl. Haaretz gazetası ölkän xabärçese Lili Galili (audio)
Okupatsiä astındağı territoriädän çigenüne yaqlawçılar ,monıñ İzrael cämğiäte öçen qıymätkä töşüen ,fälästinnärneñ İzrael watandaşların könyaqta äle dä bombalaun kürsä bu eş uñışlı bulmayaçaq.
Galili Gazadan ber yaqlı çigenü xärbi yaqtan qarağanda keçkenä adım ämma İzrael cämğiäte öçen bik zur üzgäreş di . Çigenügä qarşı bulğan izraellelär watandaşlar suğışı belän kisätä. Çigenüneñ faydası İzraeldä iminlekneñ artuında kürenergä tieş. AQŞ Fälästin citäkçelege köç qullanunı tuqtatu häm reformalar yulına bassa aña 200million dollar yardäm biräçäk dip belderde
färidä xämit


text:
Su östöndäge şarlar häm tönge balqış
Stadionda ütkän tantanada prezident, respublika citäkçelege, qunaqlar bar ide. Stadionnıñ bizäleşe, cır-iyüllär, törle tamaşalar ğädättägedän dä matur buldı. Bıyılğı bäyräm yubiley tantanasınıñ uynap qaraw bulıp çıqtı. Tantana Rusiä häm respublika älämnären çığaru, respublikada yäşäwçe millätlärneñ duslığın yaqtırtuçı balalar iyülläre belän başlanıp kitte. Aldan iğlan itelgän bulsa da, biredä prezident Mintimer Şäymiev çığış yasamadı.
Konsertta qatnaşuçılar arasında Asaf Wäliev, Venera Ğänieva, İdris Ğaziev kebek populyar cırçıları, Başqortstan qunağı Näzifä Qadırova dä bar ide. Yäşlär käyefen kübräk Mälikä, rus cırçısı Radion Yefremov kütärde. Şulay uq şähär xärbi uçilişçesı, törle professional biü ansambl’läre, cır-biyu tügäräklärenä yörüçe balalar stadion tamaşasında qatnaşıp, ostalıqların kürsätte.
Sportqa urın küp birelgän ide. Tatar-başqort köräşe, çabış, ger kütärü kebek yarışlarda şähärneñ häm qayber rayonnarnıñ sport ostaları köç sınaştı. Ciñüçelärgä şähärneñ xakimiät başlığı Qamıl İsxaqov büläk tapşırdı. Qazannıñ Sovet, Yaña Savin rayonnarı sportçılarınıñ arqan tartışu, yögerü yarışları, alarnı zurlaw ozaqqaraq suzıldı.
Stadionğa cıyıluçılar başta küp kenä kürensä dä, tantana axırında inde urınnarnıñ şaqtıyı buşap qaldı. Qayberäwlär fikerençä, monda bäyräm iske formada oyıştırılğan ide. Küpçelek yäşlär Yärminkä mäydanında ütkän rus rok cırların tıñlap, şunda taptandı.
Bäyrämneñ iñ dulqınlı mizgelläre kiçke säğät unda başlanıp, 45minut däwamında balqığan salyut belän bäyle. Şulay uq aña irtännän Qazan hawası buylap säfärdä yörüçe qaynar lavalı aerostatlarnıñ tönge balqışı da quşıldı.
Bäyräm urınnarında araqı, şaşlık satılmadı, şuña kürä küpçelek ayıq ide. Şulay da yäşlärneñ zamança estradası tiräsendä qızmaça yeget-qızlar az tügel ide.
Tağın ber üzençälek. 30nçı avgustta avtomobil' uzışında prezident kubogın premyer ministr Röstäm Miñnexanov ayuladı. Ämma zurlaw basqıçına - p'yedistalğa Miñnexanov tügel, ä anıñ avtomexanigı bastı. Ä çempion häm xökümät başlığı Röstäm.Minnexanov üz eşläre belän qayadır cildertkän ide.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
24 dikäber - Başqortstan Konstitutsiäse köne
İke yıl elek Konstítusínıñ üzgäreşlär kertelgän yaña ölegese qabul itelgännän soñ, küpmeder waqıt Başqortstannıñ yuğarı türäläre Mäskäw taraflarına republíknıñ xoquqların qısqan öçen, üpkä – räncü beldergäläde. Ämma tizdän andí zarlanular da tuqtaldı. Qayber bäysez säyäsätçelär fikerençä, närsä bulsa şuña qänäğät bulu bäyäsenä, bıltır Başqortstanda prezident saylawlarında Mortaza Räximov yañadan da ilbaşı bulıp qalu xoquğın aldı. Rusiä prezidentınıñ açıqtan – açıq yaqlawı näticäsendä, yañadan üz wazífasında qalğan Räximov äfände xäzer inde ike yıl elek yañadan üzgärtep qabul itelgän Başqortstan Konstítusísın bik tä maqtí. Anı ul Konstítusí köne uñayınnan republík xalqına qotlawında ixlas belderä. Menä anıñ qotlawınnan ber özek. Sitata:«Tön zaqon nigezendä uzğan yıllarda federal qanunnar belän kileşengän häm Başqortstannıñ üseşen, republíknıñ üzençälegen isäpkä alıp, ictimağí tormışnı köyläwne täemin itüçe häm anıñ küpmillätle xalqı mänfäğätlärendä eşläwçe zaqonnar sisteması buldırıldı». Sitata tämam.
Mäğlüm buluınça, här ilneñ Töp qanunı üzendä yäşäwçe watandaşlarınıñ härtörle xoquqların yaqlawnı häm anıñ mänfäğätlären mömkin qädär tulıraq qänäğätländerüne maqsat itep quya. Başqortstanda älegä Konstítusínıñ küp polojenielären çın – çınlap tormışqa aşıru öçen bik küp eşlär başqarası bar. Başqortstan – küpmillätle töbäk. Şuña da iñ täw çiratta, millätenä qaramíça, här xalıqnıñ milli – mädäni mänfäğätlären isäpkä alıp eş itü xäyerle. Bügenge köndä Başqortstan tatarları, ä alar bar xalıqnıñ öçtän beren alıp tora, näq menä üzläreneñ milli – mädäni ixtíaclarınıñ isäpkä alınmawına bäyle republík xakímítlarına zur däğwalar belderä. Dimäk, bu xäl Konstítusída yazılğan matur süzlärneñ älegä qäğäzdä genä qaluına citdi işarä.


text:
Germaniä NATOnıñ Ğiraqta tınıçlıq saqlawına qarşı tügel, ämma üz ğäskärlären anda cibärügä qarşı
AUDİO: Min Ğiraqta NATOnıñ turıdan-turı qatnaşlığı turında qararnı bik saqlıq belän tikşerergä kiräk dip isäplim. Bez Germaniä xärbilären Ğiraqqa cibärmäsäk tä, Germaniä xökümäte konsensusqa qomaçawlamıyaçaq. Uñışsızlıq qurqınıçın, häm NATO öçen bik citdi häm cimergeç näticälär mömkinlegen isäpkä alırğa kiräk. Miña namusım zur skeptisizm belän qarawımnı yäşermäskä quşa.
Yaqın Könıçışta tınıçlıq urnaştıru mäs'äläsenä kilgändä, Fischer Quşma Ştatlarnı, Kanadanı häm Europanı bergä eşlärgä çaqırdı. Bu töbäk öçen iñ möhim burıçlarnıñ berse iqtisadıy tärräqiätkä ireşü dide Fischer.


text:
Britaniädä urınınnan kitkän ministırnıñ,Ğıraq suğışınnan elek BMO general sekretarınıñ ofisi, telefonnarı tıñlandı dip belderüe, Dönya oyışmasında qönöğätsezlek uyandırdı.. Britanie premiere T.Blair ğäyepläwneñ döres-bulıp bulmawı turında söyläwne kire qaqtı.BMO süzçese Oyışmanıñ qağılmaslığın alğa sörep, xabär raslansa şau-şuğa säbäp bulaçaq dide.
Britaniä xökümäteneñ eleke ministırı Clare Shortnıñ BBCgä birgän ängämädä Britan küzläw idaräse K:Annan ofisın , telefonnarın tıñladı, min Annanıñ xosusi söyläşüläreneñ transkriptın kürdem dip äytüe älbättä tınıçsızlıqqa säbäp buldı. BMO süzçese Echkard (audio)
bu bik qurqınıçlı eş, döres ikän, tuqtatığız dip äytäbez! dide
Britaniä premiyäre T.Blair Short äytkännäre turında fiker beyan itüdän totılıp qalıp, eleke ministırnı cawapsızılqta ğäyepläp çıqtı.Häm Britan küzläw idaräse agentlarınıñ xalıqara häm eçke qanunnarğa kileşle eş itüen belderde.
T.Blair(audio)
Min iminlek xezmätläreneñ operatsiäläre xaqında ber nindi komentar birmiyäçäkmem. Äytkänemçä, bu bilgele ğäyepläwlärneñ döreslegenä işarä dip qabul itelmäskä tieş, minemçä bu ğäyepläwlär bik cawapsız dip söyläde T.Blair.
Britaniäneñ BMOdağı wäkile Emyr Jones Parry atnakiçtä Londonnan şaltıratıp Blair ismennän K.Annan belän söyläşte. Süzçe Eckard detallär turında ber närsä dä äytmiçä genä (audio)
Bu kiñ cäyelgänme yuqmı, belmibez.Bu üzençälekle insident bulğanmı yuqmı,bemibez.Ämma dä läkin bez general sekretarnıñ telefon söyläşüläreneñ yäşrenlegen saqlap qalu öçen barlıq çaralarnı küräçäkbez.
Echkard saqlıq çaraları şul sanda telefon ,fax maşinaların iminräk xälgä kiterü, general sekretar ofisında elektronik tıñlaw cihazları urnaştırılmadı mikän dip qaraudip äytte . Ämma ul BMO şpionnarnı xökemgä tartu eşe belän şägellänmi , xalıqara zakon andıy aktivlıqqa röxsät itmi, ireşelgän 3 kileşü bigräk tä 1946nçe yılğı konvensiä BMOnıñ qağılmaslığın garatiäli dip belderde. Dönya Oyışması atnakiçtä BMO häm anıñ diplomatların imunitet häm privilegiälären garantiälägän 3 xalıqara konvensiädän özeklär basıp çığardı. 1946nçe yılğı konvensiä BMOnıñ başkavartirası urnaşqan Quşma Ştatları öy xucası bularaq xalıqara zakonğa esasän anıñ qağılmaslığın saqlarğa tieş dip äytelgän.
Eleke ministırnıñ ğäyepläwennän ber kön elek Britan xakimiätläre küzläw idaräse xezmätkäre östennän alıp barğan xökem protesesın tuqtattı. Küzläw idaräsä xezmätkäre AQŞnıñ Ğıraq suğışnnan elek İminlek Şurası äğzalarınıñ telefon häm elektron poçtaların küzätü mäsäläsendä Britaniädän yardäm soradı digän yäşren dokumentnı faş itüen tanığan . Şul waqıtta BMOda Meksika ilçese bulıp torğan Adolfo Zinser minem İminlek Şurasına närsä tapşıraçağımnı AQŞları haman aldan belep tordı dip äytte. Dikäberdä Meksika AQŞ häm Britaniägä cibärgän xatlarında BMO delagatsiälären küzläw turındağı ğäyepläwlärne açıqlarğa sorağan ide.. AQŞ räsmiläre bu sorawğa cawap birüne kire qaqqan.Sonğı täräqiätkä qarata Rusiä wäkile Sergei lavraw döres bulsa, ğäyepläwlär Britan küzläw xezmätläreneñ hiç bulmağanda texnik yaqtan bik professional buluın kürsätte dide. Lavrov Rusiä küzläw idaräseneñ qatnaşlığın kire qağıp bolay dide(audio)Rusiä küzläw xezmätläre general sekretarınıñ ofisında şımçılıq eşe belän şägellängän digän şik tä taba almazsız dio uylıym.Ämma älbättä bu eşlär äytkänemçä BMOtarafınnnan tikşerelergä tieş.
İspanyanıñ BMOdağı ilçese Arias jurnalistlarğa monda her kem berbersen küzätä dip äyttä
fridä xämit,praga


text:
Tatar däwlät humanitar-pedagogiä universitetınıñ Ximayäçelär şurasına çittäge millättäşlärebez dä keräçäk
6-7 sentäberdä Tatarstan Däwlät Şurasında bulıp uzğan komitet utırışında yaña universitetnıñ konsepsiäsen äzerlärgä quşılğan ide. Ul tiz arada eşläp tapşırıldı. Häm bügen anıñ buyınça fiker alışu buldı. Anda deputatlar, konsepsiäne tözüçelär häm universitetnıñ citäkçelege qatnaştı. Berençe bulıp rektor Cämil Nigmätov qatnaşuçılarğa konsepsiä eçtälegen bäyän itte. Fiker alışuda töp soraw bulıp bu universitet kemne äzerlärgä tieş digän soraw quyıldı. Cämil Nigmätov uqu yortı aldında uqıtuçılar ğına tügel, ä tatar, rus häm ingliz telen belgän Tatarstan elitasın äzerläw burıçı tora dip belderde.Bu xaqta komitet räise Razil Väliev
Tellärne öyrätep kenä milli universitet oyıştırıp bulmıy, milli ruxlı, tarixnı belgän yäşlärne tärbiälärgä kiräk.Konsepsiä nigezendä yuğarı uqu yortı qarşında Ximayäçelär Şurası da oyışaçaq dip wäğdä birde Cämil Nigmätov. Anda Däwlät Şurası deputatları belän berrättän Rusiä häm çit illärdäge tatar oyışmaları citäkçeläre dä kerä alaçaq ikän. Çit töbäktäge tatar oyışmaları citäkçeläreneñ älege şurada buluı bu uqu yortına çittäge kübräk yäşlär kiterügä yärdäm itäçäk dip farazlana.
Şulay uq universitetı citäkçelege tulay toraq häm çittän kilgän qunaqlar öçen Studentlar yortı töziyçäge xaqında da äytte. Älegä “Tatenergo”nıñ elekke binası häm yaña tözelgän Tatarstan uramındağı bina Tatar däwläp gumanitar-pedagogiqa universitetı qaramağına birelmägän ikän.
Mäskäwdä konsepsiäne qarağanda universitet isemendäge Tatar däwlät digän urınına Rusiä Mäğärif ministrlığı Tatarstan dip üzgärtergä täqdim itkänen äytte, Cämil Nigmätov. Ämma respublika citäkçelege monıñ belän kileşmägän. Bilgele bulğança, başqort, çuaş däwlät universitetları bar, ä Tatarstanda barı Qazan dip başlanğan yuğarı uqu yortları ğına barlığı mäğlüm.
Şulay uq utırışta kadrlar mäs’äläsenä dä tuqtalıp uzdılar. Studentlarğa belem birergä berniçä tel belgän kadrlar kiräk. Ä alar citmi. Kiläçäktä çit illärdä yäşäp yatuçı ataqlı ğalimnärne çaqıru da küzdä totıluın da äytte Cämil Nigmätov. Anıñ öçen barı şartlar tudırırğa kiräk.. Universitetta isä “Tatar xalqı mädäniäte häm teleneñ tarixı” digän maxsus kafedra da oyışqan.
Landış Xarrasova.


text:
Britaniäneñ Strategik Tikşerenülär öçen Xalıqara İnstitut iğlan itkän xisabqa qarağanda, AQŞ citäkçelegendäge Ğıraq okupatsiäse çınbarlıqta Al-Qaida terror çeltären zäğiflätügä tügel ä nığıtuğa kitergän.. Ğıraq konfliktı terror oyışmasına yaña äğzalar tabuın qulaylaştırğan. Törkem sonğı çiktä küpläp üterü qoralları qullanunı üz mäqsatı itep quya.AQŞ iminlek oyışmaları kiçä terrorçılar bu cäydä Amerikada zur höcümgä äzerlänä digän kisätü yasadı.
Strategik tikşerenü 2003-2004 dip atalğan xisapta Al-Qaida üzen tulısınça ayaqqa bastırdı xäzer AQŞ häm anıñ Yevropadağı berektäşlärenä höcümgä äzerlänä dip äytelgän. Ul yaña, täsirle operatsiä metodları belän sonğı çiktä küpläp üterü qoralların qullanu mäqsatına ireşmäkçe dip yazılğan Strategik Tikşerenülär öçen Xalıqara İnstitutnıñ xisabında . Belgeçlär belderüenä kürä Al Qaida zur plannarın äzerläp betergänçe ul AQŞ, Yevropa häm İzraeldä yomşaq hädäflärgä höcüm oyıştırıp, Ğıraqtağı ğıysyanğa yardäm itäçäk .Dokumentqa qarağanda terror çeltärendä älegä waqıtta 18meñ potensial terrorçı bar. Bu Al Qaidanıñ citäkçese Osama bin ladennıñ karizmatik cälep itü köçe näticäse bulıp tora. Oyışmanıñ 30citäkçeseneñ yartısınıñ qulğa alınuı yäki üterelüenä qaramastan anıñ dönyağa taralğan urta däräcädäge menecmentı –idaräse isänhäm eşlären alıp bara. İnstitut xisabında äytelgäneçä , AQŞ citäklägän Ğıraq okupatsiäse wazğiätne qatmarlandırğan. İntervensiä AQŞnıñ yaqın könçığıştağı strategik häm politik mänfäğätlären arttıru ideası belän yasaldı bu isä al Qaidanıñ möselman dönyasın AQŞ täsirennän tazartuğa tämam qarşı bulıp tora. Strategik Tikşerenü xisabınıñ möxarrire Jonathan Stevenson (audio) suğış ğäräb dönyasında häm älbättä möselman dönyasında AQŞnıñ xärbi itek ezlären arttırdı häm hiç şiksez bu Quşma Ştatlarınıñ säyäsi täsiren dä arttıru mäqsatın quya ... dide.
Dokumentta Ğıraq intervensiäse qısqa möddättä terroristlar häm al Qaidağa quşulu öçen etärgeç bulaçaq dielgän . Tikşerenüdä dönyada 18meñ potensial terrorist bar dip äytelgän, Stevenson bu sannıñ qayan kilep çıqqanıñ bolay dip añlata. (audio) bu san AQŞ küzläw oyışmasınıñ 1996 belän 2001 nçe yllar arasında Äfganstanda 20meñ çit il jihadçısı al-Qaida häm Taliban lagerlarında künegülärdän ütte digän saqlıqlı farazlarına tayandı. Bu san 11nçe sintäberdän birle küp kenä çığanaqlarda telgä alındı.
Belgeç äytüenä kürä 11nçe sintäberdän soñ başlıça Äfganstanda 2meñ Äl Qaida äğzası üterelde yäki qulğa alındı, qalğan san 18meñ . Bolarnıñ keçkenä öleşe genä xätär terrorçılar , qalğannarı texnik, logistik yäki finans yardäme birüçelär, aktiv tügel ämma operatsiä öçen , kiräk bula qalsa alar aktivlaşaçaq.Al Qaidanıñ küpläp üterü qoralların qullanunı mäqsat itep quyuı älbättä bik tınıçsızlandıra. Xärbi näşriät törkeme Jane -da qoral belgeçe John Eldridge törkem andıy qorallarnı tabu şansına iä , taba almasa da bu turıda söyläw dä köçle qoral dip äytep (audio) Küpläp üterü qoralları turında söyläw dä mäqsatqa ireşü bula, çönki keşelär qurqa, kiläçäkkä ışanıçı qalmıy. Näticädä al Qaida ber närsä dä eşlämi mäqsatına ireşä dip söyli belgeç Eldridge .
Ul törle ximik , ağulı maddälärne tabıp bula häm alarnı pıçraq bombalarda qullanu mömkin disä dä , belgeç küpertelgän qurqu, panikağa qarşı saqlıq kürsätergä çaqıra.AQştağı antrax –tülämä höcüme ber niçä keşeneñ genä ülemenä säbäp bulsa da xalıqnıñ psixologiäsenä täsire zur buldı. Älege waqıtta al Qaida nişliäçäk dip äytü qıyın , anıñ strukturası tarqau.Şulay da Dublindağı terror eksperte Shaun Boyne (audio) alar Madrid höcüme kürsätkäneçä koordinatsiälägän höcümnär oyıştıra ala , 11nçe sintäber häm elegeräk Afrikada ilçeleklärgä bulğan höcümnär dip söyli.
Belgeç qaraşınça qayber höcümnär , anıñ artında bin Laden tora dip işarä itsä dä , başqaları turında fiker beyan itü qıyın
färidä xämit,praga


text:
Urta Äläzän tatarlarına yala yağu kemgä faydalı?
“İzvestiä” gazetasında çıqqan mäqälä Soğud Ğäräbstanında uqıp qaytqan yäşlärne wahhabçılar dip ğayıpläwdän başlana. Monnan tış ul Soğud Gäräbstanıynnan aqçalar ağılıp toruın, şulay uq awılda 800 qoral terkälgänen, äle terkälmägäne bixisap buluı yazıla. Şulay uq yäşlärneñ qoral belän kürşe rus awıllarına barıp anda xuliganlıq qıluları, torba ütkärgeçtän neft' produktların urlawın, törle şikle äyberlär belän satu itüen, Çeçnyadağı kebek kürşe cirleklärdän terlek urlaw belän şöğellänüen yaza. “İzvestiä“ xäbärçese wahhabçılar turında Penza ölkäse möftie Abbas xäzrät Bibarsov äytä di. Xätta ul üzeneñ ulın – Mökatdäs Bibarsovnı wahhabçı dip äytte dielä mäqälädä. Urta Äläzängä barğaç ta jurnalistlar berençe bulıp Abbas xäzrät Bibarsov belän küreşep söyläştelär.
Jurnalist min ulım belän siräk küreşäm, ul anda min monda eşlim digänne uze telägänçä äti belän ul arasında añlaşılmawçanlıq bar, çönki ulın wahhabçı dip atıy dip yazğan. Alar tatarlar arasın bozasılar kilä şul räweşle.Çaqırılğan bulsalar da Tatarstan jurnalistları belän oçraşuğa Penza ölkäse xakimiätennän berkemdä kilmägän ide. Monı añlap ta bula, çönki Penza xaqimiäte tatarlarğa inde berniçä yıl çoqır qazıp kilä. Ülep barğan mesken xälendäge rus awıllarınıñ kütärelä almawına tatarlar ni ğayıple soñ. Qazan yulınnan kilgändä, Arxangel'skoe, Çaadaevka awılları yanınnan uzdıq. Yortlar cimerelep barğan, tülärgä aqçaları bulmaw säbäple şäm häm kerosinka utı yaqtısında utıruçı awıllar da bar. Bolar yanında Urta Äläzän awılı, andağı 2-3 qatlı yortlar, 7 mäçet, 52 kibet, 2 mäktäp şähär bulıp kürenä. Baqsañ ölkä xakimiäte rus awıllarında telefonnı 4 meñgä kertsälär, Urta Äläzändä ul 12 meñgä töşä ikän, gaz belän dä şundıy uq xäl. Monı xakimiät “Sez baylar” dip añlata ikän. Dindar mişär millättäşlärebez awılğa isertkeç eçemleklär kertmäskä tırışa. Tuylarnıñ 70 protsentı araqısız uza. Moña ölkä xakimiäte byudjetqa aqça kermi dip qänäğätsezlek belderä ikän. Din alğan kitkän bulğanlıqtan biredä cinayätçelek tä az.
Urta Äläzändäge millättäşlärebezneñ kübese yök taşu belän şöğellänä. Törle yıraq cirlärgä çığıp kitep eşlilär. Ber awılda ğına da 1 meñ 200 KamAZ maşinası bar.
Bu xaqta “Äläzän” agrofirması citäkçese Kyazım Deberdeev
Bezneñ xalıq yök taşıy, börtekle kul'turalar sata, terlekçelek üseş alğan. Annan här eşmäkärneñ sexı bar. Anda 100-150 keşe xezmät itä.
Yäşlärneñ kübese Mäskäwdä, Sarıtawda, Qazanda yuğarı belem alğaç kire awılğa äylänep qayta ikän. Ämma soñğı waqıtta ölkä xakimiäte tarafınnan alarğa qarata da ğayıpläwlär küp bula başlağan. Bu xaqta İslam mädräsäse citäkçese Xäydär Kurmaşev
Urmannarğa çığabız aşarğa, yal itärgä. Şunı bezgä ekstremistik lager'lar oyıştırasız dip yala yağalar.Äytergä kiräk, 2002 yılnı oyışqan mädräsädä 9 noyäber könne tentü bulğan. Şunnan birle anda uqu tuqtatılğan häm ul yabılu aldında. Mäktäplärdä dä tatar tele 2 säğät kenä uqıtıla. Bu xaqta “Äläzän” agrofirması citäkçese Kyazım Deberdeev
Bez yıl sayın tatar tele öçen köräşep kiläbez. Çönki tarifikatsiä waqıtında tatar tele 10-15 protsentqa kimetelä. “İzvestiä” gazetasında tatarlarğa qarşı yazma çıqqaç Qazannan tış Mäskäw, Sarıtaw, Sankt-Peterburgtan da millättäşlärebez kilgän Urta Äläzängä. Penza ölkäse televideniesendä gubernator urınbasarı Valeri Gorbunov “Urta Äläzänlelär yärdämgä böten tatarlarnı çaqırıp kitergän”, - dip beldergän.Landış Xarrasova


text:
Artist Ramil Töxwätullin xökümätkä kilde
Bu könnärdä respublika xökümätendä ber qızıqlı kadr üzgäreşe buldı. Tatarstan Ministrlar kabinetınıñ mädäniät häm tellärne üsterü bülege citäkçese bilgelände. İsegezgä töşeräbez, älege bülekneñ elekkege başlığı Kim Miñnullin Ğalimcan İbrahimov isemendäge Tel, ädäbiät häm sänğät institutı citäkçese bulıp kitte. 17 marttan başlap isä, älege bülekne Kamal teatrınıñ artistı Ramil Töxwätullin citäkliäçäk. Anı inde respublikanıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanovqa da täqdim ittelär. Äytergä kiräk, Töxwätullin säxnädä uynawdan tış, Tatarstan-Sinema dip atalğan kino sänğäten üsterü waqıfı prezidentı, Ramay studiäse general’ prodyuserı da. Ul Upqın, Zöläyxa fil’mnarın, Ana bäyräme animatsion fil’m töşerüçe dä. Xäzer isä Ramil Töxwätullin respublika xökümätendä mädäni häm däwlät telläre mäs’älälären xäl itäçäk. Şuşı yünäleştä sez närsä eşlärgä uylıysız, digän sorawğa Azatlıq radiosına ul menä närsä dip cawap birde.
Bu täqdim miña oçraqlı ğına yasalmağandır dip uylıym, dimäk alar minem kreativ qaraşıma, yañalıqqa moxtac. Plannarğa kilgändä, alar minem plannar bik küp anısı. Läkin äle barısın da aldan äytep quyıp bulmıy. Min bit 17 marttan ğına eşli başladım. Älegä min wazğiätne öyränäm, eşlär belän tanışam. Läkin ğomumän alğanda, üz wazifalarımda min sänğät ölkäsen üsterügä töp iğtibarnı yünältermen, dip uylıym. Çönki andağı xällärne min bik äybät beläm. Tel mäs’älälärenä dä iğtibarnı arttırırğa kiräk Alda torğan zur eşlärgä äzer bulsa da, Ramil äfände teatr häm kino belän dä sawbullaşırğa cıyınmıy.
Min kinonı da, teatrnı da taşlarğa cıyınmıym, ul eşlär inde cayğa salınğan. Säxnädä uynıy torğan bar rol’lärdä dä mine kürergä mömkin bulaçaq. Minem töp eşem Ministrlar Kabinetında bulsa, can azığım, ruxi azığım teatrda bulaçaqSez Kamal teatrınıñ bilgele artistı, ä xäzer inde Tatarstan Ministrlar kabinetınıñ mädäniät häm tellärne üsterü bülege citäkçese dä Ramil Töxwätulinnı işettegez.
Gölnaz İlgizär


text:
Ğiraq suğışı başlanğanğa näq ber atna tuldı
Kiçä köndez bağdad üzägendä tınıç xalıq cıyılğan urında şartlawdan 15-läp keşe hälak bulğan, 30-labı yaralanğan ide. Bağdad monıñ öçen koalitsiä köçlären ğäyepläde. Ämma AQŞ xärbi citäkçelege, bu hälakätkä yalğış töşkän AQŞ raketası säbäp bulırğa mömkinlegen tanısa da, cawaplılıqnı tulısınça üz östenä aludan baş tartıp, anda Ğiraqnıñ hawa höcümennän saqlanu raketası töşep şartlağan bulırğa da mömkin dide.
Könyaqtan Ğiraq üzägenä taba xäräkät itüçe koalitsiä köçlärenä qatı qarşılıq kürsätü däwam itä. AQŞ prezidentı George Bush tiz ciñüne kötärgä kiräkmi dip belderde. Ul aldan äzelängän çığışın soñğı mizgeldä üzgärtep xärbi kampaniä planlaştırılğannan aldaraq bara digän süzlärne töşerep qaldırdı. Qayber xärbi küzätüçelär bu kampaniädä AQŞ häm Britan xärbiläre qurqınıç astına quyıla dip tänqitläde.
Reuter agentlığı Quşma Ştatlar yaqın könnärdä Ğiraqqa tağın 30 meñläp xärbi cibärergä cıyına dip belderde. Cäşrämbedä Quşma Ştatlar Ğiraqnıñ tönyağına Kördlär kontrolendäge öleşenä İtaliädäge xärbi bazasınnan kiterelgän ber meñläp sanda hawa desantı töşerde. AQŞ xärbiläre äytüençä, älegä alarğa bernindi qarşılıq kürsätelmägän. Xärbilär Reuter agentlığına bu tönyaq frontnı açu bulaşaq dip beldergän. Ämma desantnıñ qaysı urınğa töşerelüe tögäl äytelmi. Tizdän anda tanklar häm xärbi maşinalar kitereläçäk. Oçqıçlar isä tönyaqtağı Ğiraq pozitsiälären bombalawnı däwam itep, tönyaq frontnı açuğa äzerli.
Britan xärbiläre äytüençä, könyaqta, Ğiraqnıñ ikençe zur şähäre Basra yanında AQŞ citäkçelegendäge köçlär Ğiraq tankları häm xärbi maşinaları belän bäreleşkän. Koalitsiäneñ hawa höcümnäre biredä Ğiraqnıñ berniçä xärbi texnikasın cimergän.
Ğiraqnıñ iñ yaxşı köçläre sanalğan Resbublika Saqşıları ğäskäreläreneñ ber öleşe Bağdadtan könyaqqa, Nacaf şähäre yanındağı AQŞ köşlärenä taba bara. Älege xärbi qärwannıñ zurlığı turında qarşılıqlı mäğlümätlär kilä. Qayber çığanaqlar qärwannıñ küpsanlı buluı turında beldersä, Quşma Ştatlarnıñ Berläşterelgän Xärbi Ştab başlığı Richard Myers AQŞ köçläre Bağdadtan könyaqqa quzğalğan azsanlı köçlär belän bäreleşergä äzerlänä dip çığış yasadı. AQŞ xärbiläre bez ul qärwannı tabu belän, köndezme, tönläme buluına qaramastan aña höcüm itäçäkbez dip belderde. Ğiraq xärbi citäkçelege Respublika Saqçıları berençe märtäbä Amerikannar belän “doşman yörägendä qurqu häm panika tudırğan” bäreleş oyıştırdı dide. Ämma bu süzlärneñ qaysı bäreleş turında äytelüe açıqlanmadı.
Reuter agentlığı belderüençä, ber amerikan ofitserı Nacaf şähäre yanında Ğifrat yılğası aşa küper öçen bäreleşlärdä Ğiraq armiäse AQŞ tankların häm xärbi maşinaların cimerde dip äytkän. Anıñ äytüençä, Amerikan xärbiläre tanklardan häm maşinalardan çığıp ölgergän bulırğa mömkin. Ämma älegä alarnıñ yazmışı tögäl mäğlüm tügel.
AQŞnıñ Öçençe cir öste diviziäse başlığı General Mayor Buford Blount AFPğa ğiraqlılar AQŞ köçlärenä qatı häm daimi höcümnär oyıştıra dide. Nacafnı çolğap alu häm qom burannarı tönyaqqa taba xäräkätne kiçekterde. Blount, näticädä bez plannan 2 köngä qalışabız dide.
AQŞ salqanu ministrlığınıñ ber wäkile, üz isemen atamaw şartı belän, xärbi citäkçelek töp iğtibarnı Bağdadtan citkä yünältergä cıyınmıy dip belderde. Anıñ äytüençä, koalitsiä köçläre älegä Ğiraqnıñ könyağındağı şähärlärdä uram suğışları belän waqıt ütkärergä cıyınmıy, töp maqsatqa, başqalanı aluğa omtılunı däwam itäçäk.
Çärşämbe könne BMO iminlek Şurası Ğiraq turında açıq utırış ütkärde. Anda Ğiraq ilçese Möxämmät Adduri İminlek Şurasın AQŞ häm Britaniäne Ğiraqqa qarşı “açıqtan-açıq agressiä”dä ğäyepläp rezolütsiä qabul itärgä çaqırdı. Ad Duri AQŞ belän Britaniäne meñnärçä ğiraqlılarğa, şul isäptän balalarğa, xatın qızlarğa häm qartlarğa zıyan kiterüdä ğäyepläde. BMOdağı Ğäräp Ligası ilçese Yahya Mahmassani İminlek Şurasın suğışnı tuqtatırğa häm Ğiraqtan ğäskärlärne çığarırğa öndäde. Ul älege suğış barlıq xalıqara iminlek sistemasın cimerä dide. İminlek şurası utırışı bügen dä däwam itäçäk.
AQŞ däwlät sekretare Colin Pawell Kongressnıñ wäkillär palatasındağı çığışında, suğıştan soñ Ğiraqta xakimiät urnaştıruda BMO da rol’ uynıyaçaq dip beldersä dä, AQŞ suğıştan soñ Ğiraqta kontrol’ne yuğaltırğa, annan çigenergä cıyınmıy, kontrol’neñ töp öleşe koalitsiä qulında qalaçaq dide. Anıñ äytüençä, soñraq ğiraqlılar tarafınnan tözeläçäk küçeş çorı xakimiäte urnaştırılaçaq häm BMOnıñ maxsus koordinatorı çaqırılaçaq.
Kiçä Britaniä premyer-ministrı Tony Blair Quşma Ştatlarğa kilep prezident Bush belän oçraştı. Blairnıñ süzçese äytüençä, premyer-ministr Äl-Cäzirä televidenieseneñ suğış qırında hälak bulğan Britan soldatların kürsätüenä qatı rizasızlıq beldergän. Buş belän Blairnıñ berençe oçraşuında Säddam Xösäin xakimiätennän soñğı Ğiraq yazmışı, Ğäräp illäre belän könbatış dönya mönäsäbätläre, yaqın könçığıştağı wäzğiät turıdna süz bulğan.
Naif Aqmal, Praga


text:
Sişämbe könne Tatarstannan Xacğa kitüçelärneñ ikençe öleşe yulğa çıqtı. 111 xacı irtän oçqıç belän Mäkkägä yünälde. Çärşämbe könne qayber mäğlümat çaralarında Soğüd Ğäräbstanında üzläreneñ avtobuslarında yul faciğäsenä oçrağan Xacğa yul totuçılar turında xäbär taratıldı. Şuşı häläkätkä oçrawçılar arasında tatarstanlılar da yuqmı ikänen beler öçen, bez «İdel-Xac» programması citäkçese Färidä Ğataullinağa möräcäğät ittek. Anıñ süzlärenä qarağanda, Tatarstannan kitkän bar säfärçelär dä isän-saw. Qazannan avtobusta baruçılar da, oçqıç belän kitüçelär dä isän-imin genä Soğüd Ğäräbstanğa barıp citkännär.
Xacğa kitüçelär arasında Tatarstan Diniä näzaräte räise Ğosman xäzrät İsxaqi da bar. Ul Soğüd Ğäräbstanına çärşämbe könne yul aldı. Ğosman xäzrät Mäkkägä Bötendönya islam ligası citäkçese Abdulla Ät-Törkineñ şäxsi çaqıruı buyınça bara. İzge säfärgä kitü uñayınnan, Ğosman İsxaqi aldan uq Tatarstan möselmannarın Qorban Ğäyete belän qotlağan.


text:
Äfğän saylaw räsmiläre uzğan yäşkämbedä ütkän parlament saylawlarınnan soñ tawışlarnı sanaw 4 wilayättä, şul isäptän Qabul wilayätendä kimendä 1 köngä kiçegä dip belderä. BMO-Äfğän urtaq saylaw şurası räsmiläre Azatlıq xäbärçesenä bu kiçekterü saylaw bülletennären sanaw üzäklärenä taşu qıyınlıqları belän bäyle dide. Urtaq Saylaw Şurası süzçese Säyet Xämit Qabulda tawışlarnı sanaw üzägendä bezneñ xäbärçebezgä "Qabul wilayätendä tawışlarnı sanaw irtägä başlanırğa tieş. Anıñ başqa wilayätlärdä qayçan başlanaçağın tögäl genä belmim. Ul bügen başlanırğa tieş ide. Ämma tawış birü urınnarınnan bülletennärne taşu problemaları säbäple kiçekterelde. Bügen tämamlıy almaw säbäple alarnı taşu äle däwam itä. Häm İnşalla irtägä sanaw başlanır" dide.
Äfğän parlamentınıñ 249 äğzasın häm 34 cirle şuranı saylaw näticäläre tağın 2 atnadan ğına iğlan itelä başlar dip kötelä.


text:
Stepan Bandera
Stepan Andrey ulı Bandera (ukrainça CTeпaH AHдpiйoBич БaHдepa, 1909-1959) - Ukraina säyäsi eşleklese, ukrain millätçelegeneñ nigezläwçese häm ideologı, faşist Almaniä belän xezmättäşlek itüçe, suğış cinäyätçese, anıñ citäkçelegendä 5 million Könbatış Ukrainada torğan watandaşlar üterelgän[1] Könbatış Ukrainada (Galitsiä) ukrain milli xäräkäteneñ citäkçeläreneñ berse, Ukrainanın bäysezlege öçen sovet häm bäysez Ukrain däwlätenen bar başqa doşmannarına qarşı köräşkän Ukrain millätçeläre oyışmasınıñ (OpraHiзaцiя ykpaïHcbkиx HaцioHaлicTiB (OyH)) başlığı. Ukrainnarnı vengrlaştıru, poläkläşterü häm ruslaştıruğa, şulay uq kommunist ideologiäsenä qarşı köräşkän, küp qarşılıq tudırğan şäxes.
ЭчTәлek
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İrtänge tormış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Avstro-Vengriä imperiäsenä kergän Galitsiä häm Lodomeriä patşalığın Kaluş rayonındağı Uxrınıv Strın (Uxrynyv Stryn ) isemle awılda (bügenge könge Ukraina) tua. Ätise Andriy Bandera, cirle ukrain grek-katolik çirkäwenen ber ruxanie, änise Miroslava şul uq awılındağı başqa ruxaninen qızı. Qayber çığanaqlar anın yähüd näselennän buluın alğa sörä.
Stepan balaçağın Uxrıniv Starıi awılında ätiläre-babaları yortında ütkärä.
1922 yılnın yazında änise tamaq tuberkulözınnan ülä.
Belem alu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bandera Strıi awılında mäktäbendä uqıy,[2], Sokil sport cämğiätendä qatnaşa.
1923 yılda, 14 yäştä Bandera Ukrain skautlarının "Plast" oyışmasına, sonraq Çornomortsi törkemenä kerä.
1927 yılda mäktäpne betergäç Çexoslovakiäneñ Podebradı şähärendäge Ukrain iqtisad häm texnologiä kölliätenä kerä, tik Poläk xökümäte ana ildän çığu öçen kiräkle käğäzlärne birmi.[3]
1928 yılda Ukrain milläte şäxeslärenä açıq bulğan çikle uqu programmalar isemlegennän saylap, Bandera Lviv politexnik institutınıñ agronomiä programmasın buyınça uqırğa kerä.[4][2]
Säyäsi karyera[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mäktäp häm yuğarı uqu yortında törle millätçe törkemnärdä aktiv qatnaşa, bu oyışmalarının ın aktiv eşçänlek alıp baruçısı - Andriy Melnik citäklägän OUN bulğan.[2] Ukraina qorallı oyışmasınıñ äğzası (1927 yıldan), Ukraina millätçelär oyışmasınıñ äğzası (1929 yıldan), terror aktların oyıştıruçı.
Mittlätçelek eşenä bireşkänlege arqasında Stepan Bandera bu oyışmaları eçendäge ierarxiäsendä tiz üsä: 1931 yılda OUN baş propagandaçısı däräcäsenä menä, 1932-33 yıllarında Galitsiädäge OUN bilegenen başlıq yärdämçese, 1933 yılda OUN başlığı[4]
Bandera öçen milli berlek häm berdämlek bik ähämmiätle bulu säbäple, Könbatış Ukrainada törle sıynıf watandaşları arasında yaqlaw alu buyınça eş alıp bara, 1930nçı yıllar başında Könbatış häm Könçığış Ukrainada millätçe törkemnäre belän elemtägä kerep, alarnı üsterü eşçänlegenä birelä.[2]
Polşa xökümätlärenen ukrainnarnı poläklaştıruğa, iqtisadi yaqtan poläk monopolialarğa qarşı köräşe däwamında terroristlıq aktların qullanuları öçen 1934 yılda qulğa alına - Polşa eçke eşlär ministrı Bronisław Pieracki'nı üterergä torışlığı häm tulayım OUN eşçänlegenä qarata mäxkämä protseslarında terrorizmda ğäyeplänä, ülem cäzasın ala, tik amnistiä arqasında tormış buyı zindan sroğına üzgärtelä.[4]
1936-1939 yılda Polşa törmälärendä utıra
1940 yılda, OUN ikegä bülenä: en:OUN-M (melnykçılar/integratsionistlar) häm en:OUN-B (banderaçılar/inqiylabçılar).
Stepan Bandera 1941 yılnın 30 iyün Lviv şähärendä yasalğan Bäysez Ukrain däwlätenen iğlan itelüe öçen cawaplı.
OUN sovet ğäskärlärenen Ukrainadan çigenüdän qullanırğa isäplägän ide. Qayber wäkilläre Sovet Berlege qarşı köräştä Natsist Almaniädä berektäşen tapqannar dip sanağannar ide. Tik Bäysezlek proklamatsiäse yasalğannan son berniçä kön ütkäç natsistlar Lvivka kergäç, yaña iğlan itelgän xökümäte liderları qulğa alına häm Almaniädäge kontsentratsion lagergä cibärelä.
Proklamatsiädän çigenergä telämägän Bandera 1941 yılnın 6 iyüldä qulğa alına häm 1944 yılnın sentäber ayına qädär Zaksenhauzen kontslagerendä utıra.[5]
Bandera kontslagerdä bulğanda OUN-B yazmışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bäysezlek proklamatsiäsennän soñ ike yıl eçendä OUN-B'nıñ 80% citäkçelege natsistlar tarafınnan irektän mäxrüm bula yäki üterelä.[6][7][8]
1942 yılda Almaniä maxsus xezmätläre Ukrain millätçelärenen yähüdlärgä tigez qarawların açıqlıy: üz eşlärenä faydalı bulğanda üterälär yäki yärdäm itälär. Banderanıñ xäräkätendä berniçä yähüd qatnaşa,[9], Banderanıñ yaqın xezmättäşlärenen xatınnarı arasında yähüdlär dä oçrıy.
"...Bandera xäräkäte yalğan pasportlarnı üz wäkillärenä genä tügel, yähüdilärgä dä oyıştırğanı açıq bilgelände."
Berlindağı iminlek politsiäse başlığı 1942 yılnıñ 30 Martında yazuı[10]
Bandera almannar belän konflikta bulğanda, bäysez ukrain ğäskäre küp yähüdlärne natsistlardan qaçırğan.[11]
Cawaplılıq kübesençä OUN-Bandera oyışmasında bulğan 1943 yılğı yaz häm cäyge poläklarğa qarşı Volınia kampaniäse däwamında 70 000 qädär (kübesençä xatın qızlar häm balalar, qoralsız irlär) üterelgän dip isäplänelä. [12]
İrekkä çıqqaç[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1947 yılda OUN Provod citäkçese.
- 1959 yılda KGB agentı Bogdan Staşinskiy tarafınnan üterelä.
Eşçänlegenä törle qaraşlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sovetlar Berlegendä «banderaçı» töşençäse aqrınlap urtaqlıq isemenä äwerelgän häm barlıq ukrain millatçelargä qarata qullanılğan.
Antifaşist qaraşı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Faşist Almaniä belän xezmättäşlek itüe, terrorizm ğämällären qullanğanı häm SSRBğa qarşı çığuı arqasında suğış cinäyätçese iseme tağıla, anıñ citäkçelegendä 5 million Könbatış Ukrainada torğan watandaşlar üterelgän[13].
Cinäyätlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Rusiädä, Polşada, İsraildä suğış cinäyätçese bulıp sanala. İseme belän bäylänelgän cinäyätlär arasında:[14]
- 100 000 kievle Babiy Yarda üterelgän
- Beloruslar dürttän bere üterelgän häm Belorus Xatın' awılı yandırıp beterelgän
- ber million artıq yähüd üterelgän
- ber million artıq ukrain üterelgän
- 500 meñ artıq qızıl ğäskäri üterelgän
- 200 meñ artıq poläk üterelgän
Könbatış Ukrainada qaraş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Anıñ eşçänlege dan-şöhrät cırlawdan kisken tänqitlänügä qädär ayırıla.[15]
Bandera, OUN häm Natsist Almaniäse arasındağı mönäsäbätlär David Marples kebek tarixçılar tarafınnan "ikele", taktik häm opportunistik dip bäyälänä: här yaq ikençesen üz maqsatlarında qullanırğa torışa tik uñışsız.[16]
Qayber Ukraina säyäsät eşlekleläre buyınça Sovet Berlege Banderanı häm İkençe bötendönya suğışı zamanında aktiv bulğan bar başqa ukrain millätçeläreneñ isemnären pıçratırğa tırışa.[17][18][19][20]
Könbatış Ukrainada, ukrain millätçelär arasında milli qaharman bulıp sanala - anarğa häykällär açıla. Ukrain millätçelär arasında Bandera - fiker iäse häm pot bulıp sanala.
2010 yılnın 22 ğinwarında üz wazifasınnan kitep baruçı Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko Banderağa Ukraina qaharmanı titulın bırä[21] xalıqara ğawğa kütärä - Awrupa Parlamentı, Rus, Poläk häm Yähüdi oyışmalar qarşı çığa,[22][23][24][25], Rusiä yaqlı xökümät häm mäxkämä tarafınnan 2010 aprel' ayında qanunsız dip bilgelänä häm räsmi kileş yuqqa çığarıla.[26]
2013-2014 yılda Kievta bulğan nizağlar waqıtında Yevromäydan tarafdarları Bandera süräten "İnqıylab ştabı"na berketälär.
Çit illärdäge qaraş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
AQŞ Times gäzite avtorı Sam MakIntayr, Stepan Banderanıñ xäzerge säyäsi waqiğalarda isemen qullanu turında yazıp, aña tübändäge sıyfatlama birä:
Bandera Ukraina bäysezlege öçen barğan qansız häm öleşçä terroristik eşçänlekkä qatnaşqan, ul, hiçşiksez, natsistlar Almaniäsen sovet xäkimlegenä qarşı faydalı soyuzdaş itep qaradı... Banderanıñ ayırım tarafdarları entuziazm tulı kollaboratsionistlar bula, qaysıberläre yähüdi häm poläklarnı yuq itüdä qatnaşqannar. Ukrainada etnik suyışlarnıñ töp massası barğanda, Bandera äle törmädä bula, bu, älbättä, [irektä bulsa] alarnı tuqtatır ide digänne añlatmıy. Natsistlar belän mönäsäbätlär ambivalent häm opportunistik bulalar.[27]
Ukrainadağı konfliktta qatnaşuçı ike yaq ta tarixi qorbannarnı tanıtunı sorıy. Rusiädä – faşizm belän köräştä qıyılğan häm sındırılğan cannar öçen, Ukraina millätçeläre arasında – sovet xäkimlegen alıp taşlaw öçen alıp barılğan ozaq häm qanlı köräş öçen. Tarixqa bulğan ike bügenge qaraşlarnıñ üzara qarşılığında Stepan Bandera iseme yäşenuzdırğıç bulıp xezmät itä.[28]
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ EBpoпeйckиe иcTopиkи o kpoBaBыx пpecTyплeHияx БaHдepы
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Murdered by Moscow. - [4] Stepan Bandera, His Life and Struggle (by Danylo Chaykovsky). Exlibris.org.ua. 17 MapT 2010 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Ukrainian College of Technology and Economics in Podebrady
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Bandera, Stepan. Encyclopediaofukraine.com. 17 MapT 2010 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Biography of Bandera
- ↑ Timothy Snyder. The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943. Past & Present, No. 179 (May, 2003), pp. 207
- ↑ БAHДEPA CTeпaH AHдpiйoBич at Institute of History - National Academy of Sciences of Ukraine
- ↑ WEST GERMANY: The Partisan Monday, Nov. 02, 1959
- ↑ Philip Friedman. Ukrainian-Jewish Relations During the Nazi Occupation. In Roads to Extinction: Essays on the Holocaust. (1980) New York: Conference of Jewish Social Studies. pg. 204
- ↑ By Herbert Romerstein. Divide and Conquer: the KGB Disinformation Campaign Against Ukrainians and Jews. Ukrainian Quarterly, Fall 2004. By Herbert Romerstein. Iwp.edu. 17 MapT 2010 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Friedman, P.. «Ukrainian-Jewish Relations During the Nazi Occupation, YIVO Annual of Jewish Social Science v. 12, pp. 259–96, 1958–59».
- ↑ To Resolve the Ukrainian Question Once and For All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943-1947, Timothy Snyder, Working Paper, Yale University, 2001
- ↑ EBpoпeйckиe иcTopиkи o kpoBaBыx пpecTyплeHияx БaHдepы
- ↑ EBpoпeйckиe иcTopиkи o kpoBaBыx пpecTyплeHияx БaHдepы
- ↑ ДoBkoлa цiєï koHTpaBepciйHoï пocTaTi й дoHиHi ToчaTbcя rocTpi cyпepeчkи, щo cyпpoBoджyюTbcя poзMaïTTяM oцiHok: Biд piзko HeraTиBHиx дo cyцiлbHo aпoлoreTичHиx. D.Vyedeneyev O.Lysenko OUN and foreign intelligence services 1920s-1950s Ukrainian Historical Magazine 3, 2009 p.132– Institute of History National Academy of Sciences of Ukraine http://www.history.org.ua/JournALL/journal/2009/3/11.pdf
- ↑ David Marples. (2007). Heroes and villains: creating national history in contemporary Ukraine . Central European University Press, pp. 150 and 161
- ↑ Stepan Bandera: Hero or Nazi sympathizer?, Kyiv Post (October 2, 2008)
- ↑ Myths from U.S.S.R. still have strong pull today, Kyiv Post (February 25, 2009)
- ↑ US intelligence perceptions of Soviet power, 1921-1946 by Léonard Leshuk, Routledge, 2002, ISBN 0714653063/ISBN 978-0714653068 (page 229)
- ↑ Heroes and villains: creating national history in contemporary Ukraine by David R. Marples, Central European University Press, 2007, ISBN 9637326987/ISBN 978-9637326981 (page 234)
- ↑ Kaлып:Uk yKAЗ ПPEЗИДEHTA yKPAИHЫ № 46/2010: O пpиcBoeHии C.БaHдepe зBaHия Гepoй ykpaиHы. President of Ukraine. Retrieved January 22, 2010.
- ↑ Russia condemns Yushchenko for declaring Bandera a Hero of Ukraine. Voice of Russia (January 26, 2010). 3 Maй 2012 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ [1], Simon Wiesenthal Center (January 28, 2010)
- ↑ [2] Student Union of French Jews, (February 1, 2010)
- ↑ Narvselius, Eleonora (2012). «The ‘Bandera Debate’: The Contentious Legacy of World War II and Liberalization of Collective Memory in Western Ukraine». Canadian Slavonic Papers 54 (3–4): 469–490. ISSN 0008-5006.
- ↑ PiшeHHяM cyдy пpeзидeHTcbkий ykaз «Пpo пpиcBoєHHя C.БaHдepi зBaHHя Гepoй ykpaïHи» ckacoBaHo, President.gov.ua. Retrieved January 16, 2011.
- ↑ Ambivalent – bu oçraqta ike yaqlı: opportunistik (uñaylı, tabışlı) – bu oçraqta üz faydasın quğan digänne añlata.
- ↑ The Times: ПoHяB БaHдepy, Bы пoйMeTe ykpaиHy


text: Respublikala avarialar hanı kämemäy. 3 ay esendä 900-zän aşıu yul-transport fajiğähyı terkälgän, ularza 1 meñ 200 samahı keşe qaza kürgän. Statistikanan küreneüyınsä, bıltırğı oşo osor menän sağıştırğanda avarialar hanı yartılaş tierlek artqan. Avarialar hanın azmı- küpme kämeteü maqsatında, Respublikala Autobus operasiahı la uzğarıldı. Operasia barışında däülät autoinspektorzarı autobustarzıñ texnik toroşon, passajirzar taşıu qağizälären teüäl ütäüyın tikşergän. Yıl başınan alıp autobustar woditeldäre ğäyebe menän 42 avaria terkälgän. Şul uq waqıtta yäyäülelär ğäyebe menän dä yul-transport fajiğäläre terkälä tora. Här 4-se avaria yäyäülelär ğäyebenän bula ikän.


text:
Bügen İrail radiosı, bu mäs'äläne qarağan kiñäşmädä berniçä ministr qatnaştı dip xäbär itä. Soñğı qarar kabinetnıñ ğömüm kiñäşmäsendä qabul iteläçäk. Şulay itep, İzrail yaqın arada xalıqara solıx planı qısalarında azat itärgä cıyınğan 450 fälästinle totqın arasında, äytep ütelgän oyışma äğzäläre bulmayaçaq.
Fälästin yağı bu san kötelgängä qarağanda azraq dip belderä.
Bügen Fälästin aftonomiäse premyer ministrı Mäxmüt Abbas AQŞ prezidentı George Bush belän "solıx yulı" dip atalğan plan turında söyläşer öçen Waşingtonğa kilde. Abbas tınıçlıq urnaştıru programması qısalarında Waşingtonnı İzrailgä basım yasarğa çaqırır dip kötelä.
Ägär dä Abbas İzrail törmälärendäge "Hamas" häm "İslamçı Cixad" törkeme suğışçıların azat itügä ireşä almasa, üzeneñ urının yuğaltaçaq. Şulay dip beldergän Fälästinneñ mäğlümät ministrı Nabil Amr totqınnarnı azat itüne fälästin xalqı häm aftonomiäneñ parlamentı kötä dip belderde.


text:
Xezmät xaqı burıçları artamı, kimime?
Bilgele bulğança, Tatarstan Respublikasında äle haman da xezmät xaqı buyınça burıç saqlanıp kilä. Bu komissiä eşe näticäse itep qabul itelergä tieşter, möğayın. "Däwlät statistika komitetı mäğlümatlarına qarağanda, 1 mayğa Tatarstan Respublikası buyınça 1316 predpriätieneñ xezmät xaqı buyınça 817 million sumlıq burıçı bar. İñ zur burıç awıl xucalığı predpriätieläre östendä. Alarnıñ burıçı 402 million sum (ğomumi burıçnıñ 49 protsentı) belän isäplänä. Sänäğät predpriätieläre isä 235 million sumğa (29 protsent) burıçlı bulıp qala. Tözeleş obyektlarınıñ burıçı - 88 million sum (11 protsent). Ämma şatlandırırlıq sannar da bar ikän. 4 mayğa burıç 146,2 million sumğa kimegän.


text: Tähran -Xäzergäçä belderelgän tawış birü näticälärenä qarağanda, İrandağı parlament saylawında Äxmädinicatqa yaqın bulğan qadimçe tarafdarlar mäclestäge küpçelek urınnı ala. 290 urınlı mäclestä prezident yaqlı qadimçelär 67 urın, qadimçelär eçendäge tänqitçe törkem isä 46 urın aldı. Reformaçılar 30 urın alsa älegä bäysez bulğan namzätlär isä 42 urın aldı. Eçke eşlär ministrı, tawış birüneñ 60 % buluın belderde. Reformaçı häm bäysez küzätüeçelär, reformaçılarnıñ küpçelegenen saylaw isemlegennäñ töşerelep qaldırıluı säbäble, saylawnıñ ğadel bulmawın belderä. Saylawda şulay uq tärtip bozu oçraqları buluı da xäbär itelä.


text:
Tatarstan Yuğarı Mäxkämäse Däwlät Şurası eşen ikençe tapqır qaradı
Ğarizada Respublika parlamentınıñ Rusiä häm Tatarstan Yuğarı mäxqämäläre, şulay uq Rusiä Federatsiäse Konstitutsiä mäxkämäse qararların ütäwdän baş tartuı turında äytelä. Alar respublika Konstitutsiäseneñ iske häm yaña redaksiälärenä qağıla. Tatarstan Respublikası Konstitutsiäseneñ 1992 yılğı redaksiäsendäge berniçä maddä, federal' qanunnarğa qarşı kilä dip tabılğan. Bolar – xärbi xezmät, respublikanıñ arbitraj sudı, prokuratura orğannarı eşçänlege häm Tatarstan prezidentınıñ ike däwlät telen dä belü mäcbürilege turındağı matdälär. Alar yaña redaksiädä dä saqlanğan. Monnan tış, respublikanıñ töp qanunınıñ yaña redaksiäsendä Tatarstannıñ üz wäkälätläre qısalarında suverenitetqa iä ikänlege yazılğan. Rusiä Federatsiäse Konstitutsiä sudı qararı buyınça Rusiädä anıñ küpmillätle xalqınnan başqa beräw dä suverenitetqa iä bula almıy.
Berençe tapqır Rusiä general’ prokuraturası ğarizası buyınça eş Tatarstan Yuğarı mäxkämäse tarafınnan 10 sentäberdä karalgan ide. Ul waqıtta mäxkämä Tatarstan Respublikası Yuğarı Sovetı mäxkämäläreneñ qararların ütäwdän baş tartmawın bilgeläp ütte. Çönki parlament respublika Konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertte.
Aleksandr Zvyaginsev kassatsion protestın Rusiäneñ Yuğarı Mäxkämäsenä birde, ul eş 2002 yılnıñ 15 noyäberendä qaraldı. Mäxkämä Tatarstan Yuğarı mäxkämäse qararın yuqqa çığaruı häm eşne yañadan qaraw öçen cibärde.


text:
Rusiädä keşe xoquqların yaqlaw ölkäsendä tanılğan belgeçlär, prezident Vladimir Putinnı çeçen suğışçıları yulbaşçısı Aslan Masxadovnıñ söyläşülär başlaw täqdimen qabul itergä çaqırdı.
Masxadov bu ayda köç qullanunı tuqtatırğa quşıuın häm söyläşülär başlarğa teläge turında beldergän ide. Masxadovnı xalıqara terrorçılar isemlegenä kertkän Kreml, bu täqdimgä ber nindi dä cawap qaytarmadı.
17 xoquq yaqlawçı tarafınnan imzalanğan açıq xatta, Masxadov, açıq räweştä radikal suğışçılar başlığı Şamil Basayevnı täñqitläwe belän, üzeneñ urta posiziä aluın dälilläde, dielä. Xatta şulay uq , Masxadov belän söyläşülär başlaw – Çeçnyanıñ "radikal islam belän könbatış sivilizasiäse arasındağı qarşı toru frontına" äylänüen buldırmas öçen berdän ber yul bula ala, dielgän.