text:
Tatarstan matbuğatı yubileylarnı yaqtırta
Bu aralarda Tatarstanda yubileylar bik küp bilgeläp ütelde. Älege istälekle datalar respublika matbuğatında da çağılış tapmıy qalmadı, älbättä. İğtibar üzägendä berençe çiratta Musa Cälilneñ 100 yıllıq yubileyı buldı. Şuşı datağa bağışlanğan yazmalar böten diärlek gäcit-jurnallarda da dönya kürde. Tatarstan jurnalı, mäsälän, üzeneñ fevral’ sanında Rafail Mostafinnıñ Moabit däftärenä bağışlanğan yazmasın urnaştırdı. Şunda uq Vil İbrahimov şağirneñ tuğan yağı – Orenbur ölkäseneñ Mostafa awılı, Musanıñ bala çağı turında yaza. Maxsus Tatarstan jurnalı öçen Cälilneñ qızı – Çulpan Cälilovanıñ ätise xaqındağı istälekläre dä urın alğan. Şuşı mäqälädä şağirneñ qızına häm xatınına yazğan xatları da bastırılğan. Jurnalda şağirneñ ulı – Al’bert Cälilovnıñ istälekläre dä urın alğan. Rämis Äymät yazmasınnan uquçılar Cälilneñ tağın ber ğailäse – xatını Rawza Xismätullina häm ulı Al’bert turında belä ala.
Mäğrifät gäciteneñ 18 fevral’ sanı isä tulısınça diärlek Musa Cälilgä bağışlanğan. Monda yubiley uñayınnan basma ütkärgän bäygeneñ näticäläre häm cawapları urın alğan. Şağirneñ icatı xaqında professor Xatıyp Miñneğulov yazması da urın alğan gäcittä. Ğalim Cälilneñ iñ bilgele äsärläre turında yaza, alarğa üzeneñ añlatmaların birä. Şulay uq Mäğrifät üzeneñ uquçıların İdel-Ural legionı belän tanıştıra. Bu xaqta İdel-Ural legionı kitabı avtorı İskändär Ğiläcev söyli.
Şunısın da äytergä kiräk, Musa Cälil yubileyı uñayınnan matbuğatta İdel-Ural legionı, şağir belän bergä äsirlektä bulğannar xaqında da mäğlümät alırğa mömkin ide. Ä menä Şähri Qazan gäcitendä bu könnärdä İdrisilar ğailäsenä bağışlanğan qızıqlı ber mäqälä dönya kürde. Rafail Mostafin üzeneñ yazmasında Germaniädä yäşägän millättäşebez Ğalimcan İdrisi häm anıñ ğailäse turında yaza. Avtor fikerençä, İdrisilar yazmışı Musa Cälil tormışına qağılışı bulğan öçen genä tügel, ä millätebez tarixında bilgele ez qaldıruçılar bularaq ta iğtibarğa häm ixtiramğa layıq. Çınlap ta, Ğalimcan İdrisi Germaniädä yäşägän möselmannarına, berläşterä, alarğa matdi yärdäm oyıştıra, din däresläre birä. Älege qızıqlı şäxeslär turında tulıraq itep sez Şähri qazan gäcitennän uqıp belä alasız.
Musa Cälilneñ yubileyınnan tış, başqa istälekle datalar da iğtibarsız qalmadı. Şuşı atnada dönya kürgän Mädäni comğa uquçılarğa kompozitor Aleksandr Klyuçarev turında yazma täqdim itä. Tatar muzıkasın üsterügä zur öleş kertkän älege kompozitornıñ tuuına bıyıl 100 yıl tula. Ul bezneñçä moñlana ide digän yazmasında avtor Nuriä Juraeva Klyuçarevnıñ tatar xor kul’turasın üsterüe, Tatar däwlät cır häm biü ansamblen tanıtudağı xezmätläre xaqında yaza.tatrstannıñ xalıq artıstı Ramil Kuramşin isä Yuqsınu rubrikasında cırçı Wafirä Ğizzätullinanı iskä ala. Bıyıl cırçığa 60 yäş tulğan bulır ide. Ramil Kuramşin monda Wafirä xanımnıñ icatı turında istälekläre belän urtaqlaşa, üzläreneñ bergä konsert quyıp yörüläre, cırçınıñ milli xäräkätkä quşılıp kitüe xaqında yaza. Şulay uq Mädäni comğada tatar jurnalistikasın üsterügä zur öleş kertkän şäxes – Florid Äğzämov xaqında da yazma urnaştırılğan.
Gölnaz İlgizär


c: text/html

text:
Bötentatar ictimaği üzägeneñ Yunıs Kamaletdinov citäklägän ber qanatı 18 mayda Qırım tatarlarınıñ üz ilendä yäşäw xoquqların yaqlawların xuplap, piketqa çıqtı.
Qırım tatarları tatarlar arasında iñ axırda däwlätlären yuğaltqannar. Qazan xanlığın 16 ğasırda uq rus ile basıp alsa, Qırım tatarların 18 ğasırda ğına. Läkin, 1921 yılnı Qırım tatarlarına Sovetlar soyuzı Qırım avtonom respublikasın tözergä röxsät birä . Häm Qırım tatarları şul waqıttan başlap 1944 yılnıñ 18 mayına qädär Qırım utrawın çäçäk häm cimeş baqçalarına äyländerep yäşädelär. Läkin 1944 yılnıñ 18 mayında Sovetlar imperiäse Qırım tatarlarına qarata genotsid yasadı. Ber atna eçendä yartı million xalıqnı Urta Aziä çüllärenä häm Seber yaqlarına deportatsiä yasadı. Bu deportatsiä waqıtında, qırım tatarlarınıñ yartısı häläk buldı. Qırım -tatar respublikası Qırım ölkäse dip üzgärtelde.
Ä 1967 yılda Qırım tatarlarına Sovetlar Soyuzınıñ teläsä qaysı cirendä yäşärgä röxsät itelde. Läkin bu yalğan wäğdä bulıp çıqtı. Xalıq üz ilenä, ata-baba tufrağına barıber qayta almadı. Ä bu waqıtqa alar 200 meñ keşe genä qalğan ide.
Qırım tatarları, törle ısuldağı köräş belän, ä bu köräştä, qarşılıq yözennän üz-üzlären yandıruçılar da buldı, Qırımğa Gorbaçev üzgärtep qorularınnan soñ ğına qayta başladılar. Läkin, tuğan cirlärendä, tuğan yortlarında bu waqıtta inde başqa millätlär kerep oyalağan ide. Şuña kürä, alar yalan qırlarda, üz cirlärendä yortlar tözer öçen inde ikençe köräş başladılar. Bu köräş bügendä däwam itä. Äle 100 meñlägän tatar çit tufraqta ğömer kiçerä. Ä Qırım tatarları, 18 maynı, üz cirlärennän quılu könen matäm köne itep bilgeläp ütälär. Qazan tatarları da bu waqiğağa teläktäşlek belderä. Şul uñaydan Tatar ictimaği üzägeneñ aktivistları Yunıs Kamaletdinov citäkçelegendä piket uzdırdı. Qırım tatarlarınıñ xoquqların yaqlağan taläplär belän çıqtı. Bu xaqta tulıraq itep Yunıs Kamaletdinov söyli:
Bügenge köndä alarnıñ xoquqların yuqqa çığaru yağınnan diskriminatsiä bara. Alarğa tarixi illärendä üzläre cirendä üzläre xuca bulırğa irek yuq. Alarğa qarşı waxabit häm başqa yalğan gäyeplär quyıp alarğa qarşı qazaqlarnı kertep genotsid yasamaqçı bulalar.
Şuña kürä Qırım häm Tatarstandağı tatar milli xäräkätläre Ukrainanıñ demokratik köçlärenä ışanıp häm üzläreneñ köçlärenä tayanıp berläşep, möstäqillekkä ireşälär. BTİÜ härwaqıt bezgä yaqın Qırım tatarların tuğannarça kürep, alar yanında bulaçaq. Bez sezneñ belän tuğannarıbız ”, -dide Yunıs Kamaletdinov.
Mälikä Basıyr

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mortaza Räximov 71 yäşen bildäläne
Bıl yulı Räsäy prezidentı Vladimir Putindıñ qotlawı la, başqa yıldaržan ayırmalı, bik huñlap kilde. Räsäy prezidentınıñ Mortaza Ğöbäyžulla ulına şıltıratıp qotlawı xaqındağı mäğlümät mäğlümät lentalarında kisläy, 21 säğättär tirähendä genä barlıqqa kilde. Vladimir Putin Başqortostan yetäkseheneñ artabanğı eşmäkärlege töbäktäge küp millätle xalıq ösön yünälteler tigän ışanıs beldergän. Däülät Dumahı räyese Boris Grızlov üž qotlawında Mortaza Räximovqa sotsial taşlamalar reformahın höžömtäle ğämälgä aşırıuğa žur iğtibar birgäne ösön räxmät hüžžäre äytergä lä onotmağan.
Mortaza Räximovtıñ yabay xalıqtan qotlawžar alıuı turahında xäbär itelmäy. Şulay ža Komsomolskaya Pravda gazetahınıñ Başqortostandağı quşımtahı 20 graduslıq hıuıqta Respublika yortonnan alıs tügel irle-qatınlı Färräxovtaržıñ şar öröp torğanın häm unı Mortaza Räximvqa büläk itergä niätläüen asıqlağan. Respublika yetäksehenä 71 yäş tulıu uñayınan ular 71 şar öröp Mortaza Räximovtıñ üženä tapşırırğa uylağan. Älbittä, Färräxovtaržı prezidentqa ütkärmägändär. Ularžıñ büläge watandaştar möräjäğättäre menän eşläü bülege aşa barıber Mortaza Räximov qulına barıp elägä. 71 şar prezident isemenän balalar baqsahına büläk itelä.


text:
Yekaterinburda islam olimpiadası uzdı
Qazıylat idäräse räise Danis xäzrät Däwlätov olimpiadada qatnaşuçı balalar arasında çın küñeldän islam dine belän qızıqsınuçılar da barlığın iskärtep, küplärneñ äle bu çarağa bäyge bularaq qına qızığıp kilülären dä äytep ütte. Ämma islam dine belän bolay yaqınnan uq tanışa başlaw ezsez ütmäs digän ışanıç ta belderde. Härxäldä, Ural töbägendä berençe tapqır uzdırıluına qaramastan, älege çara yäşlärne din-äxlaq yulında tärbiäläw eşendä üzen bik ähämiätle, kiräkle itep tanıttı.
Sverdlov ölkäseneñ millätara kitapxanäsendä “Ber şähär tarixı” dip atalğan kürgäzmä açıldı. Başlıça Mäskäw, Ufa, Yoşqar-Ola, Sankt-Peterburg kebek başqalalarğa bağışlanğan bulsa da, kürgäzmädä iñ zur, üzäk urın Qazanğa birelgän. Bu xäl alda torğan Qazannıñ meñyıllığın bilgeläp ütü waqiğası belän genä añlatılmıy. Kitapxanä citäkçese urınbasarı Viktoriä xanım Arsent'yeva Qazannı Yevropa belän Aziä arasındağı iñ güzäl küper, könçığış belän könbatış sivilizatsiäläreneñ totaşqan üzäge dip atadı. “Rusiä tarixı belän Qazan tarixı ayırılğısız. Böten yullar da Qazanğa iltä, tarix Qazannan başlana”, - dide ul. Kürgäzmädä Rusiä tarixı, Qazan tarixına qağılışlı äsbaplar küp. Biredä borınğı Bolğar, Qazan xanlığı turında tarixi materiallar, Qazannıñ bügenge köne, mädäni tormışı, Qazannan çıqqan böyek şäxeslär turında küp äyberlär urnaştırılğan. Millätara kitapxanäneñ üzäk zalında urnaşqan bu kürgäzmäne biregä kilüçelär bik qızıqsınıp qarıylar.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text: İslamabad. Ul arada İslamabadtan ikençe ber qızıq xäbär kilde - andağı Rusiä ilçelege, Pakstan prezidentı Pärwäz Möşärräfkä höcüm oyıştıruı öçen ülem cäzasına xökem itelgän, häm urıs passportı bulğan dip farazlanğan keşe belän oçraşırğa teli. Äxläs Äxmät digän şul keşe 2003-nçe yılnıñ awgustında ülemgä xökem itelgän 5 adämneñ berse. Alar barısı da prezident Möşärräfne üterergä tırışuda ğäyeplängän ide. Ul höcüm näticäsendä Pakstan citäkçesenä zian kilmäde, ämma 16 keşe hälak buldı. Rusiä ilçelegendäge berençe sekretar Oleg Curayev, mäğlümat çaraları Äxläs Äxmätneñ Rusiä passportı buluı xaqında yazıp çıqqannan soñ, ilçelek anıñ belän elemtägä kerergä teläde dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Rusiä xakimiate şul keşeneñ çınnan da urıs watandaşı buluın tikşerergä teli. Mäğlümat çaralarında elegräk Äxmätneñ änise Rusiädän häm ul Volgograd şähärendä yäşi dip yazılğan ide. Pakstan tışqı eşlär ministrlığı wäkile Rusiä ilçelegennän çınnan da şundıy üteneç alınuın rasladı häm xakimiat Äxmätneñ watandaşlığın tikşerä dip belderde.


text:
Ğiraq suğışın aqlaw maqsatında şikle mäğlümat qullanu - Waşington torğan sayın köçleräk tänqitkä duçar
Elekke Ğiraq citäkçese Saddamnıñ bar dönyağa nindi zur qurqınıç tudıruwın taswirlağanda şikle mäğlümat qullanu tiräsendäge ğawğa däwam itä. Quşma Ştatlarnıñ räsmi wäkilläre bu ölkädä üz ğämällären törleçä aqlarğa tırışa. Kongress isä prezident Bush idaräsenä basımın arttırıp, anıñ suğış aldınnan Ğiraq xärbi mömkinleklären arttırıp kürsätüwen añlatunı teli.
Audio, Donald Rumsfeld
"Berektäşlär Ğiraqqa bez anda küpläp yuq itü qoralların eşläp çığarunı raslağan yaña dälillär tapqanğa kürä tügel, ä 11-nçe sintäbr waqiğälärennän soñ alğan täcribä sürätendä bezdä yaña ömet çatqıları barlıqqa kilü säbäple kerde" dip belderä xäzer amerikan saqlanu ministrı Rumsfeld. Şuşı süzlären ul, senatnıñ qorallı köçlär komitetı qarşında yasağan çığışında äytte, aña qädär isä, atna başındaraq Aq Yort, prezident Bushnıñ ğinwar ayında yasağan yıllıq yullamasında, Ğiraqnıñ atom qoralına iä bulırğa tırışuwı turında yalğan mäğlümatqa tayanıp belderüwen tanığan ide. Xäzer amerikan räsmiläre, Saddam Afrikadağı Niger däwlätennän uran alırğa mataşa digän xäbärneñ döreslekkä turı kilmäwe prezident inde Kongress qarşında çığış yasağannan soñ ğına mäğlüm buldı dip belderä. Ämma oppozitsiädäge demokratlarnı mondıy añlatu bik qänäğätländermäde, alar xäzer bu xaqta, yäğni Aq Yortnıñ Ğiraq suğışın äzerlägändä yalğan mäğlümatqa nigezlänep eş itüwe turında Kongressta açıq tıñlawlar ütkärüne taläp itä. Ul arada çärşämbedä, elek däwlät departamentında, anıñ küzläw wä tikşerenü bülegendä eşlägän Greg Thielman da, şuşı yaña ğawğağa üz öleşen kertergä buldı, ul, "Bush idaräse amerikan xalqına, Ğiraqtan yanağan qurqınıç xaqında tögäl mäğlümat birmäde" dip isäpli.
Audio, Greg Thielman
"Bu xakimiattä küzläw eşlärenä mönäsäbät ğadi ışanuğa nigezlängän, anda küzläw mäğlümatların qullanu östän asqa taba bara - yäğni "bez cawaplarnı beläbez, bezgä şul cawaplarnı raslağan tieşle küzläw mäğlümatın biregez". Däwlät departamentındağı eşennän uzğan sintäbrdä kitkän Thielman şulay dip uylıy. Amerikan citäkçelege torğan sayın köçleräk tänqitkä duçar bula bara häm üzen törle yaqtan kilgän şul tänqittän yaqlarğa tırışa. Senatta uzğan tıñlawlar barışında saqlanu ministrı Rumsfeld, suğış aldınnan qulğa töşerelgän mäğlümat berqayçanda 100% ışanıçlı bula almıy, Ğiraq oçrağında isä kiresençä, anıñ küpçelege xaq ide dip belderde. Senat tıñlawlarında şulay uq Ğiraqtağı xäzerge wäzğiat, anda başqa illärneñ xärbilären urnaştıru mömkinlekläre dä qaraldı. Suğış başında Waşington häm London ilne azat itü häm torğızu eşlären üz qullarında ğına totu yağında bulsa, xäzer, anda Könbatış köçlärenä yasalğan höcümnärneñ artuwı sürätendä, Ğiraqnı totrıqlandıru eşenä başqalarnı da cälep itü yulların tikşerä kebek. Kongresstağı demokratlar, Ğiraq xalqı ildäge çit köçlärne amerikan yäisä britan itep tügel, ä çın mäğnäsendä xalıqara itep kürergä tieş, barı tik şunnan soñ ğına alarğa höcümnär yasaw kimi ala dip isäpli. Demokrat senator Carl Levin, bu uñaydan Waşington häm London yardäm itü turında Berläşkän Millätlär wä NATO belän kileşergä tieş dip belderä.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Çista bädräf häm tigez yullar bulsa turistar Tatarstanğa kilergä riza
Qazanda turistik şähärlärne reklamalawğa bağışlanğan konferensiä ütte. Anda qatnaşuçılar, berençe çiratta, Qazanda çittän kilüçelärgä kürsäterlek äyber bar, digän fiker belän kileşte. Ämma Tatarstannı häm anıñ başqalasın turistik «Mäkkä»gä äyländerer öçen, bixisap qatlawlı problemalarnı xäl itärgä kiräk. Konferensiä reklamağa bağışlanğan bulsa da, tturistik şirkät citäkçeläre tigez, şoma yullar bulmaw, restoran, qunaqxanä, kibet, yal itü häm küñel açu urınnarında yuğarı däräcädäge xezmät kürsätelmäw turında äytep kitte. Aña da qaramastan, yal oyıştıru belän şöğellänä torğan şirkätlär, turistlarnı qabul itä alğan. «İdel buyı» säyäxätläre şirkäte başlığı Smolin Vyaçelsav äfände süzlärençä, karaplarnıñ yarğa kilü urınnarı gel yabıq bula. Yılğa portı citäklege belän bu mäs’älädä urtaq tel taba almıybız, dide ul. 15 meñ turist qabul itep tä, qarap xucalarına porttağı oyışmağanlıq, başqalarnıñ mänfäğätlären qayırtmaw kebek qayınlıqlarğa oçrarğa turı kilä. Konferensiädä çığış qatnaşqan «Vera-tur» şirkäte wäkile, çit il qunaqların Qazanda qabul itü täcribäse belän büleşte. Mäsälän ütkän yılnı alar, şähärdä tieşle şartlar bulmıy torıp ta, İspaniä häm Qıtaydan turistlar törkemnären qabul itkän. Tatarstannıñ tarixi mirası belän cälep itü eçendä, Tarix institutı ğalimnäre dä yärdäm itärgä riza, ämma alarğa möräcäğät itüçelär az, dip söyläde ğalim Ayrat Ğabdullin. Konferensiädä turizm öçen cawaplı däwlät oyışmaları wäkilläre dä qatnaştı. Alar, bu ölkädä üseşkä ireşer öçen küpme eş başqaruları turında söyläde. Ämma, däwlät programmaları, kürgäzmälär turında küpçelek turistik şirkätlär belmi bulıp çıqtı. Yullarnı tözekländerü, zamança transportnı buldıru kebek mäsälälärne, eşmäkärlär şähär başlığı aldında quymaqçı ide. Ämma Kamil İsxaqov alar belän oçraşuğa kilmäde.
Konferensiädä, turistik urınnarnı reklamalaw belän şöğellänä torğan çit il belgeçläre dä qatnaşıp, täcribä belän urtaqlaştı. Mäsälän, Eston xalqınıñ milli bizäkläre ilneñ berdäm turistik bilgeläre bulıp xezmät itä. New York citäkçelege, bu şähärgä kilergä çaqırıp tora torğan häm anda yäşäwçelärne dä üz şähären yaratırğa öyrätä torğan sotsial reklama yasata ikän. Tatarstanda da küpmeder däräcädä andıy eş bara, ämma turistik bazarda eşläwçe şirkätlär, qunaqxanälär, restoran xucaları, tärcemäçe häm başqa xezmät kürsätüçelär, Tatarstannı tanıtu eşen aktivrak alıp barırğa kiräk, dip sanıy.Bikä Timerova.


text:
İran parlamentınıñ reformaçıl äğzaları 5 kön elek başlanğan protest çarasın däwam itep parlamenttan çıqmıy utıra häm anda üz taläpläre ütälgänçegä qädär utıraçaqların belderä.
Alar qädimçe Saqçılar Şurasınıñ 3 meñnän artıq namzätne, şul isäptän xäzerge parlamenttağı küp kenä deputatlarnı kiläse ayda ütäçäk parlament saylawlarınnan çitläşterüçe qararın ğämäldän çığarunı taläp itä.
Alarnıñ belderüendä bu protest çarası saylawlarnı irekle, ğädel häm xoquqıy itep ütkärü maqsatınnan uzdırıla dielä.
Kiçä İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Ayatulla Ali Xamenei beräwneñ dä xoquqın bozmaw maqsatında Saqçılar Şurası qararın yañadan küzdän kiçerergä çaqırdı.
İldäge töp reformaçıl partiä başlığı häm İran Prezidentınıñ bertuğanı Möxämmät Riza Xatami protest belderüçe deputatlar Saqçılar Şurasınıñ saylawlardan citläşterelgän namzätlär mäs'äläsen yañadan küzdän kiçerüen kötäçäk dide.


text:
Fäyzi Xucin: «Demokratiä ul, berençe çiratta, ürnäk tärtip buldırunı, humanlıqnı küzdä tota. Ä Rusiädä demokratiä bayrağı astında urlaşu, aldaşu, ütereşü, faxişälek kebek küreneşlär kiñ cäyelde. Urlanğan malnı tigez büleşä almıyça, köpä-köndez mañğayğa teräp atalar. Üzlärendä märxämätsezlek tärbiäläw arqasında qayber ullar häm qızlar ğäziz ata-anaların qartlar yortı yanında taşlap kitälär. Ğöref-ğädätlärebezne saqlamaw şundıy äxlaqsızlıqqa kiterä». [Watanım Tatarstan]
Uzğan atnada säyäsi temağa qaralğan tağın ber yazma iğtibarğa layıq. «BocToчHый эkпpecc» gazetası İğor Nikitinnıñ «ШaлocTи» ypaлa PaxиMoBa» digän mäqäläse ul. Aftor Başqortostandağı säyäsi xällärgä analiz yasap, Başqortostan Prezidentı Mortaza Raximovnıñ ulı — Ural Raximovnıñ artıq qıyu eşçänlegenä häm üzen «prins» kebek xis itüenä iğtibarnı yunältä. Näticä yasap aftor bolay dip yaza:
«Başqortostanda sotsial''-iqtisadıy kierenkelek könläp tügel säğätläp arta. Urta häm ere eşquarlar Ural Raximovnıñ basımçılığınnan ardılar. Küpçelekne täşkil itkän rus xalqı xan tärtibennän ruxi ardı. San yağınnan ikençe urında torğan tatar xalqı ıñğıraşa: alarnı ğömumän respublikadan qualar. Tatarlar belän başqortlar arasındağı mönäsäbät qanlı konfliktqa da kiterergä mömkin. Anıñ bulmıy toruı Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev häm möfti Tälğät Tacetdinnärneñ aqıllı säyäsäte arqasında ğına».
Başqortostanda yäşäwçe millättäşlärebezgä qağılışlı tağın ber yazma dönya kürde uzğan atnada. Ul «Mädäni comğa» gazetında urın alğan häm «Qanatlarıbıznı sındırmıyq» digän baş isemdä täqdim itelgän. Yazmanıñ aftorı 2002 yılğa Başqortostan tatar milli xäräkäte oyışmaları eşçänlegenä yomğaq yasıy häm kiläçäkkä burıçlar bilgeli. Başqortostan tatarları öçen yılnıñ ayıruça qatlawlı buluın bilgeläp, iñ möhim waqiğa itep xalıq sanın alu bilgelänä. Bu turıda aftor bolay di:
«İñ zur ciñelüebez şuşı kampaniädä buldı. Moñarçı Başqortostanda xalıq sanı buyınça urıslardan qala ikençe urında bula kilgän häm barlıq xalıqnıñ 29 protsentın täşkil itkän tatarlar xäzer öçençe urınğa töşte, ä başqortlar yasalma räweştä ikençe urınğa mende. Älbättä, äle xalıq isäben alunıñ räsmi mäğlümatları bäyän itelmäde. Ämma respublikanıñ yuğarı xakimiätläre belän yaqın mönäsäbätlärdä toruçı başqort millätçeläre bügennän ük inde ul mäğlümatlarnı bik yaxşı belä. Alarnıñ şatlığı çiksez, çönki teläklärenä ireşte alar».
Yazmada şulay uq Başqortostan tatarlarınıñ qorıltayın ütkärüne xökümät üz östenä alıp ta, anı ütkärmäwe, tatarlarnıñ üz ana tellärennän çitläşterelüe häm tatar mäktäpläreneñ başqortça uqıtuğa küçerelüläre, millättäşlärebezneñ tatar telendä televidenie häm radio aşa tapşırular qarap tıñlawdan mäxrüm buluları turında bäyän itelgän.
28 ğinwar könne «Intertat.ru» respublika elektron gazetası Fähim Ğözäyerov häm Landış Xarrasovalarnıñ «Başqortqa - bar, tatarğa – yuq» digän yazmaları da şuşı uq temağa bağışlanğan ide. Yazma Ufada Bötendönya başqortları qorıltaynıñ Başqarma komitetı häm Başqortostan Respublikasınıñ Ministrlar Kabinetı oyıştırğan «Watandaş» dip atalğan jurnalnıñ çirattağı sanı çığu uñayınnan täqdim itelgän. Jurnal Buranbay Küsänbayıvnıñ “Millätara mönäsäbätlärne garmoniäläşterüdä däwlät häm cirle xakimiätlärneñ ähämiäte” dip atalğan mäqälä belän açılğan. Yazmağa iğtibar itsäñ, ğädättägeçä, Başqortostanda bar da al da göl ikän. Respublikada 33 jurnal çığa, şularnıñ 23 - urıs telendä, 9 - başqortça, beräw - tatarça. Tatar basması cide tapqırğa kimräk. Başqortostanda här tatarğa yılına 0,1 danä, ä här başqortqa 5,7 danä jurnal turı kilä. «Sentäberdän Başqortstanda sputnik televideniese eşli başladı. Böten respublikada Başqortstan televideniese täwlekkä 12 säğät eşli» – dip yaza Buränbäy Küsänbayıv. Ämma monıñ xaqiqät''ne açmawın iskärtälär aftorlar «Intertat.ru» gazetası säxifäsendä häm uzğan yılnıñ dekaber, bu yılnıñ ğinwar programmaları buyınça yasağan maxsus tikşerüläre näticäsendä raslıylar. Başqort sputnik televideniese atnasına 84 säğätlek tapşıru alıp bara. Şunıñ 14 säğäte - urısça, 69 säğät 30 minutı - başqortça. Häm barı 30 minutlıq «Räyxan» tapşıruı tatarça. Tatar telebezdäge tapşırular başqortçadan 125 tapqırğa kim. Qısqası, yuq däräcäsendä.
Jurnaldağı yazmanıñ avtorı Başqortostan mäğärif ölkäsendäge xällärne bolayraq taswirlıy: «Respublika İdel buyı federal'' okrugında mäktäplär, gimnaziälär sanı buyınça iñ aldınğı urında tora. Mäktäplärdä 15 telneñ uqıtıluı da milli mäğärifneñ üseşen kürsätä». Çınlıqta isä Başqortostanda bügenge köndä gimnaziälär sanı tübändägeçä : başqort gimnaziäse - 40, urıs gimnaziäse - 1, tatar gimnaziäse - 2 (Ufada, Bäläbäydä). Teatrlarğa kilgändä, «Başqortstanda 7 başqort, 4 rus, 2 tatar drama teatrı, başqort, rus, tatar, çuaş, marinıqı 30 filarmoniä kollektivı bar», - dip yaza Küsänbayıv jurnalda. «İntertat.ru» aftorları isä Başqortostandağı tatar teatrlarınıñ yazmışların bolayraq surätlilär:
«Yarıy äle, 90-nçı yıllar başında Tatar ictimaği üzäge şul çaqtağı liderı Kärim Yauşev tırışlığı belän tatar drama teatrı açtıruğa ireşte. Ämma ul teatr Ufadan çittä bulsın dip, Tuymazığa nigezlädelär. Ämma tatar cämäğätçelege Ufada tatar teatrı kiräk dip şaw-şu quptaruın däwam itte. Ul waqıttağı premyer-ministr, soñınnan eşennän alınğan millättäşebez Marat Mirgacämov Ufa tatar drama teatrına nigez saldırdı, aqça birde. Ul kitkäç, 10 yıl inde tatar teatrı binası tözelä. Niçä yıl tatar teatrı öydäş yäki uram teatrı bulıp yörde. 30 filarmoniä kollektivları arasında saf tatar programmalı ber törkem bar».
«Intertat.ru» respublika elektron gazetası aşa şulay uq Tömän, Samar, Perm, Sember, Irımbur häm Tübän Novgorod tatarları tormışı häm anda tatarlar öçen näşer itelep kilä torğan köndälek matbuğat belän dä tanışıp bula.
Oyasında ni kürsä, oçqanda şul bulır, digän bik ğibrätle äytem bar. Demokratik däwlät tözibez dip, Rusiädä tärbiä eşe nıq yomşardı. Tärtipsezlek, eçkeçelek, cinayätçelek köçäyde. Älege yämsez küreneşlärgä, üzebezneñ, milli ğöref-ğadätlärebez qarşı torırğa tieş. «Watanım Tatarstan» gazetasında basılıp çıqqan «Märxämätsezlek qayan kilä?» digän yazmasında Minzälädä yäşäwçe aftor Fäyzi Xucin şundıy fikergä kilä:
«Demokratiä ul, berençe çiratta, ürnäk tärtip buldırunı, humanlıqnı küzdä tota. Ä Rusiädä demokratiä bayrağı astında urlaşu, aldaşu, ütereşü, faxişälek kebek küreneşlär kiñ cäyelde. Urlanğan malnı tigez büleşä almıyça, köpä-köndez mañğayğa teräp atalar. Üzlärendä märxämätsezlek tärbiäläw arqasında qayber ullar häm qızlar ğäziz ata-anaların qartlar yortı yanında taşlap kitälär. Ğöref-ğädätlärebezne saqlamaw şundıy äxlaqsızlıqqa kiterä».
Elek tatarlar öçen äxlaqsızlıq çit-yat närsä bulğan. Araqı eçü dä zur gönahqa sanalğan. Ä xäzer isä zäñgär ekrannardan da araqı eçü küreneşläre açıqtan-açıq propagandalana. Ğöref-ğadätlärebezne bozuda avtor üzebezneñ «Tatarstan — Yaña ğasır» kanalın da ğayepli. «Yıl çibären kürsätäbez dip, tatar qızların şärä kileş säxnägä çığaru hiç tä kileşä torğan närsä tügel», - dip yaza aftor.
Äyye, telekanallar küñel açu xarakterındağı tapşırularğa iğtibarların ayıruça arttırdılar. Ğadi televizor qarawçılarğa nindi tapşırular kirägen öyränep, alarnıñ teläk häm mänfäğätlären qayğırtıp eşläw yuq. Çınında isä, xalıq fänni-populyar häm belem birä torğan tapşırularğa moxtac ikän. Monı «Poccийckaя Фeдepaция ceroдHя» jurnalında täqdim itelgän «PocбизHeckoHcaлTиHr» mäğlümat agentlığı tarafınnan ütkärelgän sotsiologik tikşerenülär näticäse açıq dälilli. Mäğlümatlarğa qarağanda, soraşuda qatnaşqan respondentlarnıñ 46% - fänni populyar, 23% — belem birä torğan, 15%— bügenge köndä Rossiä telekanallarında balalar öçen tapşırular citmi dip beldergän. Şul uq waqıtta, küñel açu tapşıruları 5% qına täşkil itä. Bu sannarğa respublika kanalları citäkçeläre dä iğtibar itep, millätneñ iñ kürkäm ğöref-ğädätlären alğa sörergä tieşlär.
Küñel açu xarakterındağı tapşırularnıñ televizor ekrannarında artuı «ДoжиBeM дo пoHeдeлbHиka» gazetası belderüençä, xalıqnıñ 90-nçı yıllarda östenlek totqan mäğlümati-analitik tapşırulardan arğanlığı belän bäyle ikän. Ämma bu waqıtlı küreneş. Xalıqnıñ säyäsätkä häm säyäsi jurnalistikağa bulğan iğtibarı üzgä däräcädä yañadan qaytaçağına ömet bar. Sotsiologik tikşerenülär dä şunı dälilli.
Uzğan atnada «Miras» häm «Qazan utları» jurnallarınıñ ağımdağı yılnıñ berençe sannarı dönya kürde. «Qazan utları» jurnalı Qör’änneñ tatar telenä tärcemäsen näşer itüne däwam itä. Şulay uq jurnalda şiğri, çäçmä häm drama äsärlär, İl''dar Yuzievqa 70 yäş uñayınnan «Moñ eçendä asıltaş» digän yazma täqdim itelgän. «Ütken mäs''älä» rubrikasında Flüs Latifinıñ «Totalitarizm şäwläse» isemendäge yazması urın alğan. «Miras» jurnalında isä başlıça tarixi yazmalarğa häm ädäbi mirasıbızğa östenlek birelgän.
Rawil Saqmarov. Qazan


text:
Tөrkiәdәge iqtisadıy hәm säyäsi krizis
22-nçe İyüldәge parlament saylawlarınnan soñ xakimiәttәge AK partiә birelgәn tawışlarnıñ 47 protsentın, 550 urınlı millәt mәclesendә 341 deputatlıq postnı otqan ide. Üzlәre “hәr ike saylawçıdan bere bezgә tawış birde,bu bezneñ sәyәsәtebezne yaqlaw bulıp tora” dip gorurlanıp sөylәdelәr. Premier Recep Tayip Erdogan bez barlıq sәyәsi partiәlәr belәn aralaşıp tatu ğına eşlәrne alıp baraçaqbız dip beldergәn ide.
Çınnan da AK partiә parlament citәkçelege, spikerlek postına ozaq yıllar sәyәsәt sәxnәsendә bulğan, bөgelüçәn, radikal dinçelәrdәn yıraq torğan Kөksal Toptanı şuşı posta kandidat itep bilgelәgәç 550 urınlı parlamentnıñ 410 deputatınıñ yaqlawına ireşkәn ide. Oppozitsion partiәlәrendә AK partiәneñ sәyәsәtendә üzgәreş kürenә digәn өmet tudı.
Berençe kirtә şundıy tınıç qına aşılğaç, ikençe kirtә, yәğni yaña prezidentnı saylawda da AK partiә bөgelüçәnlek kürsәterme digәn өmetlәr tusa da,AK partiәneñ tışqı eşlәr ministere Abdullah Gülne prezidentlıq postına üz kandidatları itep bilgelәwe qabat kierenkelek xasıyl itte. Mәğlüm monnan elek tә Gül kandidat itep kürsәtelgәç, Comhuriәt Xalıq Partiәse, parlamenttan çittәge sul,liberal oppozitsiә hәm monnan da mөhimrәge Tөrek Qorallı Kөçlәre zur qarşılıq kürsәtkәnnәr ide. Bigrәktә General Ştabnıñ elektronik potça aşa kisәtüwe, armiә ütkәndәge kebek sәyәsi tormışqa tıqşınır mı, yәğni xәrbi putç oyıştırırmı digәn şik hәm qurqular tudırğan ide. Gülgә oppozitsiә beldergәn kөçlәr anıŋ radikal islamçı mirastan kilüwe, xatınıñ başı yabıq buluwı sәbәple Tөrkiәneñ prezidentlıq postına kileşmәgәn ber şәxes dip kire qağıp kilәlәr. AK partiәneñ oppozitsiәneñ şuşı qayğıların sanğa suqmawı sәyәsi kierenkelek xasıyl itte. Xәtta AQŞ jurnalı Time “Tөrkiә upqın qırıyında mı?”, Alman gazetası Süddeutsche Zeitung “Gөlneŋ kandidaturası artığı belәn qurqınıçlı”, İngliz gazetası Guardian “Tөrkiәdә tәrtipsezlek” kebek rubriklara belәn bәlki dә Tөrek mәtbuğatınnan da kөçlerәk reaksiә birdelәr. Xәzer küzlәr Tөrek Qorallı Kөçlәrenә tekәlde. Sәyәsi bilgesezlek tabiği bazar ekonomikası xөkem sөrgәn Tөrkiәneñ ekonomikasına da tiskәre yoğıntı yasawı kөtelgәndә, dөnya birjalarındağı krizis ta kilep citte.
Aziә birjaları, New York birjası hәm şulay uq Avropa birjalarında aksiliәlәrneñ bәyәlәreneñ tөşüwe İstanbul birjasına da bik tiskәre yoğıntı yasadı. Soŋğı ike atnada şirkәtlәrneñ birjalardağı aksiәlәre tulayım 18 milliard lira, yaqınça 15 milliard dollarlıq yuğaltuğa duçar buldılar. Birjadağı aksiәlәrneñ bәyәlәre 5 %-tan küberәk tөştelәr. Ber ük waqıtta çit il valyutalarınıñ bәyәlәre dә kütәrelә başlandı. Dollarnıñ bәyәse 1,28-dәn 1,41’gә kütәrelde.Bu tağında dәwam itәçәk buluğa oxşıy. Euroda da şuluq xәl. Tөrek ekonomikasında panika başlaw aldında. Krizisnı çişü yaki tәsirlәren kimetü өçen başta sәyәsi, artınnan ekonomik çaralar kürergә kirәk. Fransiә prezident Sarkozinıñ 7 industial ilne çaralar kürergә çaqıruwı da eşneñ dөnya külәm ciddi tөs aluwına işarә itә. Bu da ekonomikası bolay da bik stabil bulmağan Tөrkiәne awırlıqlarda qaldıraçaq.Monıŋ ekonomik bulğanı qәdәr sәyәsi nәticәlәre dә bulaçaq dip kөtelә.
İstanbul, Әxtәm İbrahim


text: Soçila Räsäy prezidentı Vladimir Putin häm Belorusiä prezidentı Aleksandr Lukaşenkanıñ osraşıuı ütä. Törlö dairälärgä qağılışlı mäsälälärze tikşereüse yaqtar ike ildeñ integratsiälaw kimälen bahalap kiläsäkkä burıstar bildälämäkse. Lukaşenka Räsäy-Belorus mönäsäbättärenä borsolou borsolou belderze. Unıñ hüzzärenä qarağanda, ike prezidenttıñ artında şäptän bulmağan waqiğalar bara. Räsäy prezidentınıñ Boçarov ruçey baş idarahında bıl mäsälälärze Vladimir Putin häm Aleksandr Lukaşenka ikäwzän ikäw genä tikşerä.


text: Beslan faciğäsınnan soñ oyıştırılğan «Beslan tawışı» dip atalğan oyışma, bügen Beslanda eş bülmälärsez qalğan. Bu xäl «Beslan tawışınıñ» kiçäge belderüennän soñ kilep çıqqan.Bu oyışma äğzäläre Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ wäkälätlären ozaytırğa dip, referendum ütkärergä digän täğdimgä qarşı çıqqan. «Beslan tawışı» oyışması citäkçese Ella Kesayıva, “Azatlıq” radíosına birgän äñgämäsendä, oyışmadan çitläşterelgän berniçä keşe, üzbeldekläre belän alarnıñ eş bülmäsen basıp aldı, dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Rusiä xäkimiätläre şuşındıy ğämälläre belän oyışmanı yuq itärgä teli.


text:
Ğiraq parlamentındağı şartlaw - intixarçı niçek itep parlament binasına kerä alğan?
Soñğı mäğlümätlärgä qarağanda, atnakiç Ğiraqnıñ parlament binasında bulğan şartlaw näticäsendä ber keşe hälak bulğan, 22-se törle cäräxätlär alğan. Bu elekke xäbärlärgä qarağanda beraz yaxşırağı, çönki başta şartlawda kübräk keşe, xätta ike deputat ülde, dip xäbär itelgän ide. Şuña da qaramastan, mondıy terror ğämäleneñ Bagdadtağı iñ imin, iñ saqlanğan urın sanalğan Yäşel zonada, xätta parlament binasında buluı bar Ğiraq buylap zur şom tarata.
Şartlawnıñ ikençe, küpkä möhimräk üzençälege şunda ki, ul bar Ğiraqta iñ qatı itep saqlanğan urında - başqala Bagdadnıñ Yäşel zonasında buldı. Anda ilneñ bar citäkçel oyışmaları urnaşqan, häm anı Ğiraq ğäskäriläre belän bergä amerikannar citäkçelegendäge berektäşlek köçläre dä saqlıy. Şuña kürä dä terror ğämäleneñ inde andıy urında oyıştırıluı küplärneñ küñelenä zur şom saldı - intixar höcümçeneñ şaqtıy imin sanalğan zonağa ütep kerüe citdi sorawlar uyata.
Comğa könne Ğiraq parlamentı üzeneñ maxsus utırışında näq menä şul sorawlarğa cawap ezläde. Häm älegä möhim ber näticägä kilde - şartlaw terror qurqınıçınıñ Ğiraqtağı bar xalıqqa da, şul isäptän deputatlarğa da bertigez yanawın kürsätä. Parlament citäkçese Mäxmüt äl-Mäşhädäni:
"Şartlaw deputatlar häm alarnı saylağan xalıq arasındağı tığız bäyläneşne, bezneñ barıbıznıñ da ber arbada ikänlegebezne kürsätte. Ğadi xalıqqa kön sayın bulıp tora torğan höcümnär, bezgä qarşı yasalğanına qarağanda küpkä yamanraq. Soñğı şartlaw deputatlarnıñ täwäkällegen köçsezländermäyäçäk, kiresençä, ul alarnıñ terror yanawına qarşı ixtiarın arttıraçaq", di Ğiraq parlamentı citäkçese kiçäge şartlawnıñ mömkin sözemtäläre turında.
İntixar höcümçeneñ niçek itep Yäşel zonağa ütep kerä aluı inde tikşerelä başladı. Bu berniçä köngä, xätta atnalarğa suzıla ala, ämma xäzerdän ük inde qayber qızıq detal''lär açıqlana. Ğiraq premyer-ministrınıñ däwlät iminlege kiñäşçese Mö''äffaq äl-Rubai süzlärenä qarağanda, parlamentnıñ üz iminlek xezmäte bar, anıñ isä başqa iminlek buınnarı belän araları şäptän bulmağan ikän. "Bez alarğa, yäğni parlamentnıñ iminlek xezmätenä, saqlanu eşlären bezgä birüne täqdim itkän idek, ämma alar monı kire qaqtı", di äl-Rubai.
Östäwenä, deputatlar üzläre dä ayırım tänsaqçıları tota, alar safına ğädättä tuğan-tumaçasın, yaqınnarın cälep itä. Bu yış qına törle deputatlarnıñ şul tänsaqçıları arasında ärepläşülärgä, tartqalaşularğa kiterä. Alar binağa kergändä yış qına üzläreneñ tikşerelüenä qarşı çığa. Häm qayber belgeçlär, intixarçı höcümçe parlament binasına näq menä şulay utep kerä ala digän faraz belderä.
Kärim Kamal


text:
Dnestr buyı referendumına qazanlılar fikere
Şul referendum turında işetmädem. Avtonomiä, minem uylawımça keşelär öçen yaxşıraqtır, dip. Üzläre belerlär, üzläre cawap tatırlar. Pridnestrov'yelıyllarnı Moldaviä belän bulırlar dip, uylıym.
Min bu ölkädä töşenä almıym.
Mindä .
Ul alarnıñ üzläreneñ eşläre.
Mönäsäbät bulsın öçen, alarnıñ tiresendä bulıp qararğa kiräk.
Äytä almıym.
Rusiä ışanıçlı, “starşiy brat”. Ul alarnı bälädä qaldırmas. Moldovada Pridnestrov'yelılarnı äzräk qısrıqlıylar şikelle.
Farazlıy alalmıym. Alarnıñ üzläreneñ dä Rusiäneñ qanat astına keräseläre kilä, axrısı.
Minem öçen Rusiäneñ çikläre kiñräk bulsa, yaxşıraq bulır ide. Bezgä barıp yörergä uñaylıraq bulır ide, viza da alası bulmas ide.
Tik närsä öçen alar arasında konflikt çıqqanın min belmim.
- Minemçä , Rusiä keşe eşenä tığılırğa tieş tügel. 380 keşeneñ fikere genä böten däwlät öçen äytä almıy. Moldova ayırım däwlät bulıp sanala bit inde. Ä Pridnestrov'ye anıñ öleşe . Bezdän menä Çeçnya ayırılırğa telägän ide. Alay bulmıy ul. Gruziä bezdän kitte inde, xäzer ul bezgä dus tügel . Çönki Rusiä anıñ eşenä tığıldı. Abxaziä , Adjariä Kön'yaq Osetiä, Ukraina, Belorusiä kitte. Pribaltlar ğömer buyı Rusiäne yaratmıylar. Xäzer bezneñ çiktä duslar qalmadı.
- Rusiä belän qalaçaq, älbättä. Çönki Moldova belän alar arasında Pridnestrov'yeneñ bäysezlege öçen suğış bardı.
- Min anıñ turında bernärsä dä belmim.
- Rusiä belän qalsalar, äybäträk bulır, dip uylıym.
- Ägärdä inde üzläre genä, ayırım däwlät bulıp qalsalar, tağın da ciñelräk bulır dip uylıym. Çönki üz däwläteñ bulu härwaqıtta äybäträk.
Mälikä Basıyr


text:
Tönyaq Korea atom söyläşüläre näticä birmäde
Pxenyan, ägär xalıqara cämäğätçelek aña kertelgän çikläwlärne almasa, “qarşı toru” säyäsäten däwam itäçäk, dip belderde.
AQŞ-nıñ söyläşülärdä qatnaşuçı wäkile Christopher Hill: “Pxenyanda atom qoralı buluğa yul quymaw turında bez citärlek däräcädä añlarlıq itep äyttek. Ber genä däwlät tä moña rizalıq birmäs. Tönyaq Koreağä mäktäplär, xastaxanälär, yullar, hawa alannarı kiräk. Aña küp äyber: azıq-tölek, elektr kiräk. Anda yäşäwçe keşelärgä atom qoralı kiräk tügel”,- dide.


text:
İzrael Gaza sızığınnan çığıp kitkäç Tärkiä töbäkne tözekländerügä yardäm wağdä itä. Yerusalimda Gül İzrael tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom belän bulğan oçraşuda İzraelgä Süriädän "tınıçlıq täqdime" tapşırdı. Şalom, Süriä başta üzendäge suğışçan fälestin oyışmalarınıñ başfatirların yabırğa tieş dip belderde.
Gaza sızığınnan kitergä telämägän yähüdlärgä qarşı köç qullanu ixtimalı bar, bu xaqta bügen İzrael premyer-ministrı Ariel Şaron belderde. Gazada yäşäwçelär yähüd utarların yuq itügä qarşı çığa, zur külämdä protest çarasın wağdä itä. Gazadan yähüdlärne çığaru iül ayında başlanaçaq. Şaron – moña qarşı kilüçelärgä qarşı basım yasalaçaq, disä dä – xärbi köç qullanu turında ber süz dä äytmäde.


text:
İtimallıqlar teoriyası
İtimallıqlar teoriyası - tosınnanlı qubılıslardag'ı (ha'diyselerdegi) nızamlıqlardı izertlewshi matematikalıq ilim bolıp tabıladı.
Tosınnanlı ha'diyse (waqıya) degende ju'zege asıwı ha'm aspawı mu'mkin bolg'an ha'r qanday waqıyanı tu'sinemiz.
Ha'r qıylı fizikalıq ha'm texnikalıq ma'selelerdi ilimiy jaqtan izertlegende tosınnanlı qubılıslar dep atalıwshı ayrıqsha tu'rdegi qubılıslar menen ushırasıwg'a tuwra keledi.
Tosınnanlı qubılıs-bir sınawdı (ta'jiriybeni, eksperimentti) bir neshe ma'rte ta'kirarlag'anda ha'r ret ha'r qıylı o'tetug'ın qubılıs bolıp tabıladı. Mısallar:
- Bir deneni bir neshe ma'rte analitikalıq ta'rezide o'lshew.
- Samolettın' berilgen biyiklikte ushıwı ha'm t.b.
İtimallıqlar teoriyası basqa matematikalıq ilimler sıyaqlı praktikanın' talabınan kelip shıqqan ha'm rawajlanbaqta.
Massalıq tosınnanlı qubılıslarg'a baylanıslı ma'selelerdi sistemalı tu'rde izertlep baslaw ha'm sa'ykes matematikalıq apparattın' payda bolıwı XVII a'sirge tiyisli. Ataqlı fizik Galiley XVII a'sirdin' basında fizikalıq o'lshewlerdegi qa'teliklerdi tosınnanlı qubılıs dep qarap ha'm olardın' itimallıqların bahalap, onı ilimiy jaqtan izertlewge ha'reket etken.
İtimallıqlar teoriyasının' ha'zirgi so'z mag'anasında payda bolıwı XVII a'sirdin' ortalarına tiyisli bolıp, Paskal, Ferma ha'm Gyuygenslerdin' qumar oyınlar teoriyası tarawındag'ı izertlewlerge baylanıslı.
Son'g'ı jılları texnikalıq mashqalalardı sheshiwge baylanıslı itimallıqlar teoriyasının' taza tarawları pa'n sıpatında o'z aldına payda bolıp atır. Ma'selen "Massalıq xızmet ko'rsetiw teoriyası", "İnformatsiyalar teoriyası", "Tosınnanlı protsessler teoriyası" h.t.b.


text:
Röstäm İsxaqovqa qarata Tatarstanda 5 cinayät eşe açılğan
Rusiäneñ federatsiä Şurasında Qazanda tuıp – üskän, monda uq universitet betergän, partiä taralğan waqıtta KPSSnıñ Tatarstan ölkä komitetında eşlär idäräçese bulğan. Xäzer Qazan militsiäse daimi räweştä anıñ belän oçraşırğa teläp, köne – töne Mäskäwdä yatalar. Ämma Federatsiä Şurasında Kalmıkiyä respublikası wäkile bulıp eşläwçe Röstäm İsxaqov yuğarı palatada mäxkämä häm xoquq mäs’äläläre komitetında utıra. Anı cawapqa tarttıru öçen cay tabılmıy.
Röstäm Eduard ulı İsxaqov Qazanda belüçelär bik küp bulmasalar da , ul qulğa töşergän häm idärä itkän oyışmalar härwaqıt küz aldında.“Silena” aksionerlar cämğiäte, “İldar - tabaq” tämäke fabrikası, “Tatintreyd” finans häm milek kompaniäse häm “Aerostan” aviokampanyase. Soñğısınıñ iseme berniçä yıl elek böten dönyağa yañğırağan ide.
Xäteregezdä bulsa, Avganstanga xärbi cihazlar häm patronnar taşığan waqıtta taliplar qulına eläkkän İl -76 oçqıçınıñ Kandağarda totqınlıqta yatuı. Bu oçqıçnıñ ekipajı Vladimir Şarpatov citäkçelegendä Kandağardan qaçıp, Mäskäwgä, annarı Qazanğa qayttı. Bu batırlıq öçen qıyu yegetlärgä qaharman isemnäre, ordennarı birelde. Ä töp qaharman şuşı transport oçqıçınıñ xucası häm anıñ nindider dairälär öçen xärbi yök tasıp zur aqçalar eşläwe küplär öçen ser bulıp qaldı.
Qazanda Tatarstan häm Tuqay uramnarınıñ kiseşkän çatında öç qatlı tıynaq qına yortnıñ işegenä “Aerostan” şirkäte dip yazılğan ide. Şuşı ofista utıruçı Röstäm İsxaqov nindi aqçağa zur – zur oçqıçlar satıp aluı, xärbi konflikt barğan mäydannar aşa oçıp baru, dini fanatiklar tarafınnan qulğa alınğaç isän qalıp, soñraq imin kileş öygä qaytu tarixları iskitärlek. Şuşı xalıqara däräcädäge qawğa kiterep çığarğan oçışnıñ tamırların ezläp toruçı bulmadı. Xäyer, Röstäm İsxaqovnıñ eşquarlıq yulı ğädäti keşelär qazınıp qına belä torğan närsä tügel. “İzvestie Tatarstana” isemle möstäkıyl' gäzitneñ yaña 2006 yılda çıqqan 1-2 sanında İğor Korol'kovnıñ “Proxindiada Rustema İsxakova” digän mäqäläsendä bu xällärgä açıqlıq kertüçe faktlar kiterelä.
Rusiäneñ yuğarı parlamentında senatov bulıp utıruçı Röstäm İsxaqov monnan 11 yıl elek Qazannıñ üzägendä Mäskäw bazarı yanında toruçı matur binağa küz salğan. Zamança ayaq kiemnären çığaruçı bu yortnı Röstäm İsxaqov citäklägän “Tatintreyd” şirkäte 4,8 million sumğa satıp alğan. Ä binanıñ üz bäyäse 15 million bulğan. Niçek itep sänäğät häm milek belän idärä itü buyınça Respublika komitetı moña röxsät birgän? Röstäm İsxaqov citäklägän “Timerxan” firmasına “İldar - Tabaqqa” 6 million sumlıq sklad tözep birergä tieş bulğan. Ä bu sklad çınlıqta käğäzdä genä qala. Şulay itep, barmaq ta selketmiçä tämäke fabrikası Röstäm İsxaqov qaramağına küçä. “İzvestie Tatarstana” gäzitendä şul uq İsxaqov citäkçelegendäge “MiS Treyd” “Tatoptprodtorg” berläşmäsen binaları, avtomobil'läre belän bergä yotıp cibärep, däwlätne 22 million sumğa çişenderä. 2 yıldan soñ “Tatoptprodtorg” baylıqları “İdeal”, annarı “Snejnıy Bars” kompaniälärenä birelä. Bu şirkätlärneñ barısınıñ da xucası ber ük keşe - Röstäm İsxaqov. 1995 yılda şul uq Röstäm İsxaqov “Selena” şirkäte Qazannıñ “Balalar dönyası” univermagına 6 million investitsiä kertergä wäğdä itä, läkin bu aqça 2 yıldan soñ ğına birelä. Ä “Balalar dönyası” univermagı Röstäm İsxaqovnıñ “Tataintreyd” şirkätenä univermag tübäsendä urnaştırılğan televizion qorılma öçen 4 million aqça küçerä. Bu aqçalar “Selena”ğa kitä. Ä televizion cihazları quyılmıy. “İzvestie Tatarstana” gäzite bu turıda inde yartı yıl eçendä inde ikençe tapqır çığış yasıy, ämma bernindi näticä yuq.
Äytelgän kompaniälärneñ idärä ofisı Mäskäwdä Nikitski tıqrığında urnaşqan. Bu finans piramidasınıñ iñ yuğarı idärä ştabı häm anıñ başlı Röstäm İsxaqov belän xoquq saqlaw orğannarı, tikşerüçelär küpme genä oçraşırğa teläsälär dä, bu alarğa nasıyp bulmıy. Şuşı şikle eşlärne ütkärgän qayber şäxeslär üzläre dä qaçıp yuğalğan. Alarnıñ qayberläre tikşerüçelär binanıñ alğı işegennän kergändä, tegelär artqı qapqadan çığıp tayalar. Militsiä xezmätkärläre härwaqıt ğaciz bulıp yalğız torıp qalalar, çönki alarnıñ senatorğa teşe ütmi.
Xäzer inde Qazanda ğına da senator İsxaqov qatnaşqan ğämällär buyınça 5 cinayät eşe quzğatılğan. Ämma alarnıñ berseneñ dä däwamı, näticäse yuq. Niçek itep menä şundıy yuğarı däräcäne, senator wäkälätlären qulğa töşerep bula dip baş watuçılar bar. Älege gäzit deputatlarnı Federatsiä Şurasına saylap quyu tuqtatılğannan, senator däräcäse 4 meñnän başlap 3 million dollar bäyägä satıla dip iğlan itä. Tatarstan säwdägäre niçek itep Kalmıkiyä Prezidentı belän urtaq tel tapqan dip baş wata jurnalist Korol'kov.
Şunısı qızıq, gäzit mondıy xikmätle sorawlarnı häm şaqqattırğıç faş itülärne bassa da, aña berkem dä qarşı töşmi, mäxkämägä birmi, ä kiresençä mileklären tartıp alınğan aksionerlar senator İsxaqovnı ezläp, aña mäxkämä eşe quzğatırğa yörilär. Ämma xäzergä alarnı tıñlawçı kürenmi. Çönki cawap birergä tieşle keşe Federal' cıyılışnıñ yuğarı palatasında Rusiägä qanunnar yaza.
Röstäm Eduard ulı İsxaqovnıñ zur – zur binalarnı, şirkätlärne qulğa töşergändä, däwlät milke belän kemnär idärä itkän häm aña kemnär fatixa birgän ikänlege turında, xätta sorap toruçı da yuq.
Gölnaz Şäyxetdin


text: Bügen irtә belәn açılırğa tieşle utırış, üterelğәn qıznıŋ tuğannarı hәm advokatı kilmәw sәbәple kөnneŋ ikençe yartısına küçerelde. Qıznıŋ әtise, Azatlıq radiosı xәbәrçesenә birğәn әŋğәmәsendә, bezğә mәxkәmә utırışı turında әytüçe bulmadı, dip belderde. Yuriy Budanovnıŋ psixik sәlәmәtlege turındağı yaŋa tikşerüneŋ nәticәlәre, yabıq utırışta hәm gәyeplәnüçe yugına iglan itelçәk. Bu qararnı xakim Valeriy Krasnov qabul itkәn. Gәyeplәwçe yaq uylawınça, bu mәğlümәt Budanovnıŋ xәlәtenә tәesir itәrğә mөmkin. Moŋa qәdәr ütkәrelğәn tikşerü, Budanov cinәyәt qılğan waqıtta üz üzen beleştermәğәn bulgan, diğәn nәticә kürsәtte. Әmma mәxkәmә qabat tikşerü bilgelәde. Yaŋa nәticәlәrne yabıq utırışta hәm ğәyeplәnüçe yuğında iglan itü qararı belәn belgeçlәr dә, Budanovnı yaqlauçılar da kileşte.


text: Berläşkän millättär Oyoşmahınıñ imenlek şurahı bögön İzraildı Fälestin autonomiähı başlığı Yäsir Arafattı qıuıuzan baş tartırğa saqırğan rezolyutsiä proyıqtın qaray. Dokumenttı Süriä başlanğısı menän gäräp ildäre äzerlägän. Amerikanıñ Berläşkän Millättär Oyoşmahındağı wäkile John Negroponte beldereüensä, Quşma Ştattar rezolyutsiänı yaqlap tawış birergä yıyınmay. Bez rezolyutsiänı yaqlamayasaqbız, sönki unda bezzeñ qaraşqa terorzı, anıqlabıraq äytkändä, terror höjümenä qağılışı bulğan törkömsälärze qatı tänkitläw yuq, tigän John Negroponte.


text:
Ayawsız köräş turında qırıs belderülär sürätendä Rusiä qotırğan rişwätçelek ile bulıp qala
Çärşämbe, dikäberneñ 14-endä Berläşkän Millätlärneñ rişwätçelekkä qarşı qabul itelgän konvensiäse ğämälgä kerä. Anı imzalağan 140-lap il, şul konvensiäne üzlärendä raslap, rişwätçelekne buldırmaw, bulğanın tikşerü häm cäzalaw ölkäsendäge tırışlıqların bergä alıp barunı ışandıra. Şul illär arasında Rusiä dä bar. Berläşkän Millätlärneñ konvensiäse anda tirän tamır cäygän, xakimiat buınnarına ütep kergän rişwätçelekne beterügä yardäm itärme? Belgeçlär moña bik şiklänep qarıy.
Kileşü astında Rusiä imzasın da kürep bula, ämma andağı xällärne belgän keşelär üzäk xökümätneñ rişwätçelekne yuq itü wäğdälärenä şöbhä belän qarıy. Şuşı sotsial'' şeşne bar dönya külämendä tikşerüçe "Transparency İnternational" oyışmasınıñ Rusiä bülekçäsen citäkläwçe Yelena Panfilova, Duma tarafınnan xuplanğan oçraqta da, BMO-nıñ älege yaña konvensiäse ällä ni uñışqa kitermiçäk, dip isäpli:
"Rişwätçelek ul urınına qarap bik üzençälekle. Maqsatlarnı quyıp bula, älbättä, ämma konvensiäne idelallaştırırğa da kiräkmi. Anı Rusiä Däwlät Dumasında xuplağan oçraqta da, ul taläp itkän normalar Rusiäneñ tieşle qanunnarında çağılırğa tieş bulaçaq. Şul möhim, konvensiä nindider saylap alınğan urınnarda ğına tügel, ä härkemgä qarata, ğomumi qullanunı taläp itä. Ägär dä bezdäge xakimiat monı qabul itsä, härnärsä dä eşläp kitä ala. Ämma min bu ölkädä bik ük optimist tügel", di "Transparency İnternational"nıñ Mäskäwdäge wäkile Yelena Panfilova.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin süzlärdä rişwätçelek wä äşnäçelekkä qarşı şaqtıy qırıs belderülär yasıy. Aprilneñ 25-endä yasağan yıllıq yullamasında ul xökümätne häm xoquq saqlaw oyışmaların bu ölkädä citärlek eş alıp barmawı öçen kisken tänqitläp tä çıqqan ide. Ämma belgeçlär, xakimiatneñ şuşı qırıs belderüläre berqayçan da ğämäli çaralar kürügä barıp citmäde, dip zarlana. Rusiäneñ rişwätçelekkä qarşı komitetı başlığı Kiril Kabanov, soñğı berniçä yıl eçendä genä dä däwlät oyışmalarındağı rişwätçelek, kiresençä, bermä-ber arttı ğına, dip belderä:
"Mindä şundıy xis bar - prezident belän däwlätneñ bürokratik maşinası arasında bernindi dä bäyläneş yuq kebek. Prezident törle belderülär yasıy, ä bürokratlar niçek eşlägän, şulay däwam itä, xätta köçäyä bara. Xakimiattä nindi dä bulsa urın alu belän härkem anı mömkin qädär tizräk häm näticäle itep üz faydasına qullana başlıy, yäğni moñardan matdi fayda kürergä teli", dip añlata Rusiädäge rişwätçelekneñ xäzerge xälen Kiril Kabanov.
"Transparency İnternational"nıñ dönyaküläm küzätü xisabında, ul 9-nçı dikäberdä genä bäyän itelde, Rusiädä rişwätçelekneñ çäçäk atuı äytelä. Bar il buylap ütkärelgän fiker beleşü näticäläre, keşelärneñ rişwätçelek iñ yaman däräcädä taralğan dairä itep militsiäne sanawın kürsätä. Annan soñ parlament, säyäsi partiälär, mäxkämälär kilä. Fikere soralğannarnıñ 30-lap protsentı soñğı 12 ay eçendä yä üzeneñ, yä yaqın ber keşeseneñ rişwät birüen tanığan.
Xisap şunı da açıp sala - Rusiädä keşe rişwätne asılda nindider ber östenlek qazanu öçen tügel, ä qanun nigezendä üzenä tieş bulğan, anıñ salımnarına eşlägän xezmätlärne alu öçen birergä mäcbür. "İndem" fondı mäğlümatına qarağanda, Rusiädä rişwät bularaq kitkän aqça küläme 2001-nçe yıldan soñ 13 märtäbä artqan.
Kärim Kamal


text:
Çeçnä räsmie Rusiä köçläreneñ keşelärne urlauda qatnaşqan buluın iqrar itte
Rusiä yaqlağan Çeçnä administratsiäseneñ räsmise 1999-nçe yıldan birle unar meñlägän çeçenneñ ezsez yuğalğanın iqrar itte. Nurdi Nuxaciev keşe xoquqların yaqlau törkemnäreneñ Rusiä xärbilärenä qarşı alğa sörgän küpkenä ğäyeplävläre, şul sanda tınıç xalıqqa höcümnäre döres dip tä äytte. Anıñ süzlärençä, Berençe häm İkençe Çeçnä suğışı näticäsendä zian kürmägän ber genä Çeçen ailäse dä yuq. Bu belderüneñ Mäskäv yaqlı Çeçen xökümäte väkile tarafınan yasaluı anı ähämiäten üsterä.
Audio
"Mondıy çaralar kürelgändä, köç qullanğan taraf cavaplılıq alırğa tieş. Bu çaralar keşe xoquqların, Rusiä federatsiäse konstitutsiäsen häm Rusiäneñ Yevropa Şurasında alğan yöklämälären bozu bulıp tora. Cavaplılar küpkenä närsälärne üz östlärenä alırğa telämilär. Monıñ näticäläre bik citdi."
Memorialnıñ ağzası Oleg Orlov radiobız xäbärçesenä Nuxacievneñ açıqlıq kürsätüen xuplap söyläde.
Audio
"Xakimiätlärneñ küpläp üterü häm keşe xoquqların bozu turında söyli başlaları yaxşı. Alarnıñ mäyetlärne tikşerergä äzerlänüläre dä uñay. Federal kölär urnaşqan urınnarda kümäk qäberleklärneñ buluın iqrar itüläre dä zur ähämiätkä iä."
Läkin, Orlov kümäk qäberleklärneñ buluın räsmi räveştä iqrar itü üterüçelärneñ xökem iteläçägenä kiterer dip ışanmıy.
Audio
"Bu keşelärneñ nindi şartlarda üterelgän buluın açıqlau öçen cinayät eşen quzğatu zarur. Läkin , min tikşerülär kemneñ cavaplı buuın bilgelävgä kiterer dip ışanmıym. Şulay da Çeçnä xakimiätläreneñ bu mäsäläne kütärep çığuları bik möhim."
Mäskäv keşe xoquqları oyışmalarınıñ häm başqalarnıñ Çeçnädä rusiä köçläre belä torıp tınıç xalıqnı ezärlkeläde digän ğäyeplävlärne qätği räveştä kire qağıp kilde. Nuxaciev isä Çeçnä administratsiäseneñ küpkenä ğäyeplävlärneñ döreslegenä ışanuın belderde. Ul , kümäk qäberleklärdä küpme keşeneñ kümelgän buluın äytä almıym, läkin, küpkenä qorbannarnıñ Rusiä federal köçläreneñ uñğa-sulğa qaramıyça bombalaularınıñ häm tazartu operatsiäläreneñ näticäsendä hälak bulğan tınıç xalıqtan bulğanın da yäşerä almıym dip äytte. Keşe xoquqları oyışmaları Mäskäv yaqlı Çeçnä xökümäten telgä alıp kitelgän cinayätlärne eşlävdä yış qına ğäyepli. Nuxaciev monı kire qaqtı. Memorialdan Orlov xäziqät qatmarlıraq digän fikerdä.
Audio
"Çeçnä administartsiäse berdäm tügel. Anda berberennän bäysez törle strukturalar bar. Qadırovçı bereleklär bügenge köndä räsmi räveştä Eçke Eşlär Ministerlegenä buysınğan bulsalar da, alar Çeçnä administratsiäsen ber öleşe dip äytep bulmıy. Federal xakimiätlär Qadırovçılarnı konrol itä almıylar häm alar keşe urlauda aktiv qatnaşalar. Şul säbäple ber yaqtan qarağana, Çeçnä administratsiäseneñ bu eştä qatnaşı yuq , ikençe yaqtan Mäskäv yaqlı çeçennär qatnaşqan dip äytep bula."
Nuxacievneñ süzlärençä, xäzer konflikttan soñ bäysez komissiä tözü bik möhim. Bu eş başlanğan. Çeçnä administratsiäse zian kürgän yäsiä hälak bulğan şäxeslär turında mäğlümät cia başlağan.
Färit İdelle, Praga.


text:
Britaniä premer - ministrı Tony Blair Nurıy Äl-Mäliki citäkçelegendäge Ğiraq xökümätenä teläktäşlek belderde. Blair yäkşämbe könne kötelmägän säfär belän Bağdadqa kilde. Ğiraq premerı belän söyläşüdän soñ bulğan mätbuğat oçraşuında ul: “Töbäktäge illärneñ barsı da Giraqqa, anıñ xalqına häm demokratiägä teläktäşlek beldersen öçen bez abruyıbıznı qullanunı däwam itergä tieş. Giraq premerına, anıñ xökümätenä häm xalıqqa yärdäm itü BMO rezolutsiäse belän raslanğan citdi burıç. Min bu yulda alğa taba barırğa cıyınam häm xalıqara cämäğätçelek tä şulay eşlär dip ışanam”-, dide.
Nurıy Äl-Mäliki üz çiratında cawap itep: “Säyäsi maqsatlarıbızğa ireşüdä uñış kitersen öçen törle yullarnı qarağaç, bez töbäk illäre yärdämeneñ kiräk buluı turındağı näticägä kildek”,-dide.
Bügen Bağdadta politsiä kiemendäge qorallı suğışçılar törkeme Qızıl yarımaynıñ 13 xezmätkären urlağan. Kürüçelär äytüençä, qorallı suğışçılar oyışma binasına bärep kerep, andağı xezmätkärlärne, saqçılarnı häm kilüçelärne alıp çığıp, maşínağa utırtıp qaçıp kitkän.
Qızıl yarımaynıñ Bağdadtağı wäkile Mazen Abdulla urlawçılarnı kiçekmiçä urlanğan keşelärne azat itergä çaqırdı. Qorallı suğışçılarnı häm urlanuçılarnı ezläw däwam itä.


text:
Prezidentnıñ matbuğat xezmäte qayber oyışmalarnı cırçı Mostafinnıñ ülemennän säyäsi fayda ezläwdä ğäyepli
Şuşı Belderü qabul itelgännän soñ, ikençe könne Başqortstan prezidentınıñ matbuğat xezmäte başlığı Rostislaw Morzağulov republík xakímítları qaraşın cämäğätçelekkä citkerü öçen cawap Belderüe yasadı.
Rostislaw Morzağulov fikerençä, republíkta säyäsi säbäplär arqasında keşe üz ixtíarı belän bu tormışnı taşlap kitä torğan wäzğiät yuq. Anıñ süzlärençä, prezident Mortaza Räximov bu yıl başında uq uzğan yılğı saylawlarğa bäyle berkemne dä ezärleklärgä yaramí dip üz mönäsäbäten anıq beldergän. Şulay da Morzağulov äfände birgän atama buyınça quştırnaqlar «qayber sälamät bulmağan köçlär» üz – üzen ütergän keşene milli batır dip iğlan itä. Matbuğat sekretare Wener Mostafin faciğäsendä qayber ictimağí xäräkätlär liderları «säyäsi şarlar» cíarğa mataşa, dip ğäyep ata.
Şuşı Belderüenä qayber açıqlıqlar kertüen sorap, «Azatlıq» radíosı xäbärçese Rostislaw Morzağulovqa möräcäğät itte. –
Min üzemneñ kiçä äytkän süzläremnän baş tartmím, – di prezident matbuğat xezmäte başlığı.
(Morzağulov)
Sez Başqortstan prezidentınıñ matbuğat xezmäte başlığı Rostislaw Morzağulov fikerlären tıñladığız.
Tatar cırçısı Wener Mostafinnıñ faciğäle ülemenä bäyle Belderügä Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise Ramil Bignov ta qul quyğan. Bez aña da möräcäğät itep, Rostislaw Morzağulovnıñ Belderüenä häm ğäyepläwlärenä qarata fikeren soradıq. Ramil äfände äytüençä, Wener Mostafinnıñ faciğäle üleme uñayınnan Başqortstannıñ räsmi citäkçeläreneñ berse genä dä qayğı urtaqlaşu beldermäde. Şuña da alarnıñ üz östennän ğäyepne töşerü öçen, başqalarnı qaraltaçağın aldan uq farazlarğa bula ide. – İctimağí xäräkätlärne älege faciğädän säyäsi oçqolar cíarğa mataşuda ğäyepläw üze ük bernindi äxlaq qısalarına símí, – di Ramil Bignov. – Wener Mostafinnıñ üleme bar xalıqnı tetränderde häm republík xakímítları ütkärgän xata säyäsätkä tağın ber qat iğtibar yünältergä etärgeç kenä birde.
(Bignov)
Sez Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise Ramil Bignovnıñ Başqortstan prezidentı matbuğat sekretare Rostislaw Morzağulov Belderüenä qarata fikeren tıñladığız.
Äye, tanılğan tatar cırçısı Wener Mostafinnıñ faciğäle üleme tiräsendäge bäxäslär tiz genä tınmas äle. Älbättä, bügenge köndä bu ülemdä Başqortstan däwlät filarmonísı citäkçelege dä, Mädäniät ministerlığı da üz ğayıben tanırğa telämi, härberse cawaplılıqtan kitärgä tırışa. Ämma tikşerü eşläre äle dä däwam itä. Bu eşkä bäysez xoquqçılar da quşılaçaq ikän digän xäbärlär bar.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Törkmänstan gaznı xalıqtan kisep çitkä sata
Törkmänstan xaqimiäte inde yıllar buyına üzendä bulğan mul gaz baylığı belän maqtanıp kilä. İlneñ prezidentı Qorbanguli Berdimöxämmädov xätta gaz satunı ilneñ tışıqı säyäsätenä tiñ kürä.
Xaqimiät il xalqına buşlay gaz berü belän ğorurlansa, ildä yäşägän 5 million watandaşnıñ kübese diyärlek gazdan tulısınça faydalanu mömkinçelegennän mäxrum. Mul tabiğiy gaz baylığı belän mäşhür il Törkmänstan bu niğmättän bayıp qalu mömkinçelegen arttıra. Xäzer xaqimiät könçığıştağı gaznı könbatışqa quu öçen yaña gaz ütkärgeçläre tözü eşenä kereşte. Läkin çit illärgä gaz tä'min itü öçen kürelgän bu tırışlıqnıñ xalıqqa faydası ni däräcä bulır anısı başqa mäsälä.
Törkmänstan xäzerge waqıtta, gaz satu öçen 2 zur ütkärgeçkä iä.
1. Sovet waqıtında tözelgän, Rusiä gaz ütkärgeçe.
2. Monnañ distä yıl elek genä tözelgän İran ütkärgeçe
Törkmänstanıñ, Rusiäneñ Gazprom şirkäte belän, 50 milliard kübikmetrğa qadär gaz satu kileşüe bar. Noyabr ayında, bäyälärneñ 2008 yılnıñ urtasına qadär, här meñ kübikmetrğa 130 dollar tülärgä kileşelgän ide. Yılnıñ ikençe yartısında isä bu bäyä 130 dollardañ 150gä arttırılaçaq. Kileşü isä 30 yılğa qaralğan. Törkmänstan monnañ qala uzğan yıl kaspi diñgezeneñ tönyaq yarı buyınça, yewropa bazarına çığu öçen Qazaqstan häm Rusiä belän yaña ütkärkeç töze proyektına qul quydı. 2010 yılda tämamlanır dip kötelgän gaz ütkärgeçe, yılına kimendä 20 milliard kübikmetr gaznı ütkärü mömkinçelegenä iä bulaçaq. Häm 2009 yılda tämamlanaçaq başqa ber proyekt Qıtay belän imzalangan ide.
Bu yaña kileşü häm bäyälär, Törkmänstannıñ küzen açqan bulsa kiräk, elekke bäyälär belän säwdä itkän İranğa, Törkmänstan xaqimiäte gaz satunı tuqtattı. Törkmänstan, İranğa yılına 8 milliard kübikmetr gaz tämin itüne wağdä itkän ide. Läkin Törkmäsntan - İrannıñ meñ kübikmetrğa 75 dollar tüläwe belän känağät bulmawı turında ğaybätlär bar. Törkmänstan yağı monı, gaz ütkärgeçlären yañartu belän añlatsa küplär moña ışanmıy. Bu bäyälär mäsäläsenä bäyli di belgeçlär.
Törkmänstan yağı bäyälärne kütärü yulın saylayaçağı açıq. Ä Tähran yağı bäyälärne belgelägändä urtaq fikergä kilener dip ışana. Ni disän dä, bu ütkärgeçne tözü İran tarafınnıñ cilkäsenä qalğan ide.
Yaña bäyälär häm proyektlär belän mäşğül xaqimiät, şul uq waqıtta üz xalqın onıtmawın da iskä töşerep kilä. Törkmänstan , 1991 yılda bäysezlegen iğlan itkännäñ soñ xaqimiät, su elektrik, gaznı xalıqqa buşlay taratırğa wağdä birde. Niyazovnıñ bu säyäsäten, Bärdimöxämmäd tä däwam itterüen belderä. Läkin xalıqtan sorasañ, awıllarda buşlay gaz qullanı bäxete inde küptännäñ betkän. Aşğabat şähäre tiräsendäge awıllarda xalıq belän söyläşkän xäbärçebez xalıqnıñ şikäyäten bolay citkerde.
“Misal öçen, gaz şirkätennäñ kilgän keşelär aqça taläp itüne bolay añlata. İmeş här ber keşegä ber sarıf itü miqtarı birelä, läkin xalıq bu külämdän kübräk gaznı qullana ikän. Häm gaz şirkäte xezmätkärläre yıllıq birelgän külämne saqlap qalır öçen, qayçağında anı qısu yulına kitä ikän. Xezmätkärlär awıldağı xalıqqa barıp, ägär aqça tüläsägez bez sezneñ gaznı kismäbez dip, xalıqnı şulay aldap, aqça cıyalar”
di xäbärçebez Soltan Açılova. Häm ul östäp: Törkmänstan xaqimiäte üz xoquqların yaxşı belmägän watandaşlardañ bolay aqça cıya. Läkin cıyılğan aqça barıber il qaznasına barmidır dip uylıym” di.


text:
Mäskäw sinagogında 8 keşene yaralağan Koptsev eşe mäxkamägä tapşırıldı
"Ğäyeplänüçeneñ öyendä tabılğan ekstremistik basmalar, anıñ internetta millätara näfrät çığaru maqsatındağı yazmalar ezläwe häm başqa dälillär bezgä Koptsevnıñ cinayäte dini häm milli näfrätkä nigezlängän dip isäplärgä härtörle nigez birä" dide Zuyev. Prokuror äytüençä, ägär ğäyebe raslansa Koptsevqa ğömerlek törmä cäzası yanıy. Prokurorlar Koptsevnıñ berär ekstremistik törkemgä bäyläneşe buluın kütsätüçe dälillär tabılmadı di.


text:
Berläşkän Millätlär Oıyşması räsmiläre äytüençä, oyışmanıñ Kandahar şähärendäge idaräse yanında maşinağa quyılğan bomba şartlawdan kimendä ber keşe yaralanğan.
Şartlaw Kandaharnıñ Şähri Naw rayonında bulğan.
BMOnıñ könyaq Äfğänstanda humanitar eşlär öçen cawaplı wäkile Siddiq-ulla äytüençä, maşinanı BMO idaräse qarşına quyıp qaldırğan bulğannar. Älegä bu şartlaw öçen cawaplılıqnı üz östenä aluçı yuq.
Şartlaw waqıtında maşina yanınnan mototsiklda uzıp baruçı yaralanğan dip xäbär itelä.
AQŞ räsmiläre kiçä ilneñ könyağındağı tawlarda AQŞ häm Äfğän xärbiläre doşman köçlär belän bäreleşep alarnıñ ber suğışçısın üterde dip belderä.
Bügen Äfğänstan tışqı eşlär ministrı Abdulla Äl-Qaidä häm Taliban suğışçıların totu öçen Paqstan nığraq yardäm kürsätergä tieş dide.


text:
Başqortostanda uraq eştäre dawam itä. Bıl osorźa tärtip haqlawsılarźıñ da mäşäqäte arta - ular igen urlawsılarźı eźärlekläy. Ämmä yıl buyı aqsahıź eşlägän kräźtiän törlö ısuldar tabırğa tırışa. Mäźälän, İleş rayonında aźna un köndä ös keşegä qarata yenäyät eşe quźğatılğan. Qanun boźowsılarźıñ barıhı la igen urlawźa ğäyeplänä. Ber yeget mäźälän 2 meñ kilogrammğa yaqın arpa menän totola. Ul igende igen taşıusı maşína woditelenän hatıp alıuın äytä. Stärletamaqta ber qombaynsı yartı, ikensehe 1 tonna boyźay urlay.
İgen urlawğa qarşı rayondarźa maxsus törkömdär oyoştorolğan. Milisia orğandarına yarźamğa irekle drujínasılar źa kilä. Milisia polqovniğı Färit Latıpov äytewensä, yul xäräkäte xäwefheźlege inspektorźarı automağistraldärźäge igen teyälgän barlıq yök maşínaların da tikşerä.


text:
Tatarstannıñ iärçen kanalı çittäge millättäşlärgä yöz tota
Yaña yıl kiçendä, Qazandağı, Tatarstandağı millättäşlärgä, Televizor yärdämendä niçek küñel açarğa, nindi tamaşalar qararğa mömkin ide. «Yaña ğasır» sputnik kanalı üzeneñ yaña yıl programması turında aldan uq, gäzitlärgä xäbärlär taratıp, iğlannar bastırdı. Mäsälän, Tatarstannıñ sputnik kanalı üzeneñ tamaşaçıların «Yaña yıl säfäre» digän tapşırunı qararğa çaqırıp qaldı. Anı Xäniä Färxi häm Röstäm Zakirov alıp baraçaq häm anda böten dönyadan kilgän millättäşlär qatnaşaçaq, dip iğlan itelde. Ä yaña yıl başlanğaç, Tatarstannıñ üz kanalı, bersennän berse qızıq tapşırular kürsätergä wäğdä itkän ide. 31nçe dekaber kiçendä, «Yaña yıl säfäre» programması efirğa çıqtı. Anda Rusiä, Çit illärdän kilgän millättäşlärebez qatnaştı. Bıyıl kanal çittäge millättäşlärgä televizor qarawçılarına yöz totarğa bulğan. Tapşıru, «Piramida» üzägendä töşerelgän ide. Törle töbäklärdän kilgän millättäşläräbez ayırm-ayırım öställär artında utırdı. Alıp baruçılar, öställär yanına kilep, qunaqlarnı söyläşterde, tamaşaçılarnı alar belän tanıştırdı. Üzenä kürä tatar kongressı buldı bu. Bu tapşıruda mäsälän, Mäskäwdän Roza Xabibbulina, Hel’sinkidan Cämilä, üzen Mäskäw häm inde Berlin yegete itep tanıştıruçı Aydar Ğäynullin cırların başqardı, tamaşa kürsätte. Yıraqtağı millättäşlärdän, Berlindağı tatar cämğiäte, videotasmağa yazıp cibärgän sälämnären citkerde. Pragadağı tatar mäxälläse dä, Tatarstanlılarnı yaña yıl kilü belän qotladı. Tapşıruda canlı söyläşü dä, cır, yumor da buldı. Ämma, şul uq waqıtta, federal kanallarda, Rusiäneñ iñ popülär artisları, cırçıları qatnaşlığında, kölkele, cırlı-biüle tamaşaları bardı. Ber kanalda Alla Pugaçeva, ikençendä - Maksim Galkin kebek Rusiädä ütä dä populär şäxeslär qatnaşlığındağı tapşırular bardı. Tatarça tamaşa andıy uq, Rusiä küläm tanılğan pop-cırıçılar häm başqa populär şäxeslär belän maqtana almasa da, anıñ da üz tamaşaçıları bulğan. Mäsälän Qazanda yäşäwçe Fäüziä apa fikerençä, yaña yıl programmasında aña cırlar citmäde, tapşırunıñ citdiräk buluın, bilgeläp ütte ul. Ul, gomumän, tatar tamaşaçılarına tatarça tapşırular citmi, dide. «Tatarstan» kanalı da, üzenä birelgän, ber niçä efir säğätendä, yaña yıl qotlawların kürsätep aldı. Bu «Tatarstan»ğa birelgän efir säğäte 10ğa tämamlanğanğa kürä. Prezident Mintimer Şäymievnñ urısça-tatarça çığışı da 10 tulğanda kürsätelde. «Yaña ğasır» kanalı üzeneñ tamaşaçılarına ul waqıtta yaña yıl programmasın täqdim itkän ide. Federal kanallarda isä, ul waqıtta yılnıñ iñ populär cır konsertları bardı. Uqlar 12gä citkändä, Mäskäw kanallarındağı tamaşalar, tağı da köçäyıp kitte. Mintimer Şäymiev «Yaña ğasır» kanalında 12 tularaq söyläde. Annan soñ, Rusiä Prezidentı Rusiälelärne bäyräm belän qotladı. 10 könlek yal könnärendä, Tatarstannıñ sputnik kanalı, 1000 yıllıq waqıtında çığış yasağan «Scorpions» törkemeneñ konsertın, xokkey häm Basketbol uyınnarın qaraw belän küñel açarğa täqdim itä.


text:
İranda IX xalıqara Qorän kürgäzmäsendä Tatarstan wäkilläre dä qatnaşa
«Tatar-inform» agentlığınıñ pänceşämbe xäbärläre mädäni yañalıqlarğa bay. Anda İranda IX xalıqara Qorän kürgäzmäsendä Tatarstan wäkilläre dä qatnaşuı turında äytelä. Ğalimcan İbrahimov isemendäge tel, ädäbiät häm sänğat institutı ğalime Näcip Näqaş şamaillären kürsätkän. Rusiä pavil'onında izge Qoränneñ tatar, rus häm qazax tellärenä tärcemäläre kürsätelgän. Şular arasında yazuçı Rabit Batullanıñ törekçädän tärcemä itelgän izge Qoränneñ tatarça täfsire kürgäzmädä ayıruça qızıqsınu uyattı, dip xäbär itä «Tatar-İnform» agentlığı.


text:
2001/2002 uqu yılı tämamlandı: imtixan ütkärüdä yañalıqlar
Ministrlar Kabinetında atnalıq sişämbe brifinğı 2001/2002 uqu yılı yomğaqlarına bağışlandı. Süz kübräk mäktäplärdä, gimnaziälärdä imtixan ütkärüdä yañalıqlar turında bardı. Mäğlüm ki, bıyıl yazma eşlär temaları televidenie häm radio aşa lototronda uynatıla. Düşämbe könne irtän Tatarstan televideniesendä maxsus komissiä qarşında 35 san yazılğan şarlar lototronda äyländerep, 13 sanın tartıp çığardılar. Anda rus tele häm ädäbiätennän soçinenie yazu öçen 8 tema kürsätelgän ide. Qazanda, başqalada bu yañalıqnı uñay qabul itsälär (här mäktäptä televizorlar bar, telefon elemtäse, FM-radioları eşläp tora) rayon, awıl cirendä bu yañalıqnı awır qabul ittelär. Yä televizorı yuq, yä ul watıq, şuña kürä awıl mäktäplärendä küzätep toru öçen maxsus uqıtuçılar bilgelände, problemalar kilep çıqtı. Awıl uqıtuçıları bu yañalıqnıñ närsäse belän uñay, yaxşı ikänen añlıy almıy intektelär. Xäyer, bıyılğı çığarılış sıynıf uquçıların inde başqa yañalıqlar belän intektermäslär. Bıyıl tizdän böten Rusiä buyınça kerteläçäk berdäm däwlät imtixanı digän yañalıqnı üzläşterü buyınça Tatarstanda eksperiment ütkärelmi. Qayber töbäklärdä, kürşe Çuwaşstanda, Ästerxan ölkäsendä bıyıl şundıy eksperimentlar ütkärelä ikän.


text:
Yevropa Berlege Russiä belän mönäsäbätlären küzdän kiçeräçäk dip kötelä.
Yevropa Berlegendä Russiä belän mönäsäbätlärne küzdän kiçerergä kiräk digän fikerne yaqlauçılar arta. Berlekneñ çirattağı prezidentı İrlandiäneñ tışqı eşlär ministere Brain Cowen mönäsäbätlärdäge kierenkelek öçen nigezdä Mäskävne ğäyepläde. Läkin, Yevropa Parlamentınıñ raport proyektında ağza illärneñ dä ğäyebe bar, Yevropa Berlege berdäm pozitsiädä torırğa häm bigeräk tä Çeçenädä keşe xoquqları mäsäläsenä basım yasarğa tieş dielgän. Radiobıznıñ Brusseldäge xäbärçeseneñ bu xaqtağı mäğlümätläre.
Audio
"Soñğı vaqiğälär säbäple, Berlekneñ miniterlär sovetı häm Yevropa Komissiäse Rusisä belän mönäsäbätlärne küzdän kiçerergä tieş. Bez kiläşäktäge satulaşu strategiäsen bilgelärgä tieşbez. "
Raport proyektında Yevropa Berlegeneñ maqsätläre bolar bulırğa tieş dip añlatılğan. Berençedän, Yevropa Berlege mohitnıñ pıçranuı, illegal immigratsiä, cinayätçelek kebek mäsälälärdä Russiäneñ xezmättäşlegen buldırırğa tieş. İkençedän, keşe xoquqarı, demokratiä häm qanun xakimiäten bigeräk tä Çeçnädä nığıtu östendä eşlärgä tieş. Yevropa berlege zamança Yevropa standartlarına ber dä turı kilmägän Çeçenädäge vazğiät turında bertauıştan söylärgä tieş. Öçence urında sävdä häm ekonomik xezmättäşlek tora. Anda Yevropa Berlege Russiä nefte häm gazınnan bäylelege mäsäläsen küpertä häm Russiäneñ Yevropa berlege bazarına mohtac buluınıñ ähmiäten kimetä dielgän. Raportta Russiäneñ Partnerlıq häm Xezmättäşlek kileşüen Yevropa Berlegeneñ Könçığış Yevropadağı yaña ağzalarına şartsız cäyelderüne kire qağuı tänqitlängän. Şartlar arasında Estoniä häm Latviädän rus telle azçılıqqa taşlamalar yasau taläbe dä bar. Cowen Rusisäneñ alşartlar quyuın kire qaqtı häm Mäskävneñ berbere belän bäylänee bulmağan mäsälälärne yasalma räveştä berläşterergä tırışuın tänqitläde.
Audio
"Yevropa Komissiäse häm Yevropa Şurası , Russiä ber nindi dä logika bulmasa da, törle politik temalarnı üzara bäylärgä tırışa dip uylıy. Bezneñ Russiä belän energetika mäsäläsendä söyläşülärebez bar. Bu ayırım ber tema. Anı inde Rusisäneñ başqa ölkädäge mänfäğätläre belän bäyläp bulmıy."
Russiä Yevropa Berlegeneñ kiñäytelüe säbäple üzenä sävdä ölkäsendä kiläçäk zian öçen kompensatsiä taläp itä häm şulay uq äytkänemçä, Partnerlıq häm Xezmättäşlek kileşüen Könçığış Yevropa illärenä şartsız cäyelderüne kire qağa. Yevropa Berlege bolar häm Rusisä belän mönäsäbätlärdä üz aldında torğan başqa problemmalarnı niçek xäl itärä kiräklegen älegä belmi.
Färit İdelle, Praga.


text:
Fransiädäge prezident saylawlarınıñ ikençe turına Sarkozy häm Royal çığa
Fransiäneñ yaña prezidentı bulu öçen köräşne urta-uñçı Nicolas Sarkozy häm sotsialist Segolene Royal däwam itäçäk, xörmätle tıñlawçılar. Saylawlarnıñ ikençe turı anda maynıñ 6-sında uzaçaq. Xälitkeç rolne aldağı tawış birüdä, yarışta öçençe kilgän Francois Bayrounıñ tarafdarları uynar dip kötelä, xäzer köräş şular yaqlawın qazanu öçen alıp barıla.
Yäkşämbe tawış birü monı yaxşı kürsätte - Sarkozy tawışlarnıñ 31, ä Royal yaqınça 26 protsentın qazandı. Berençe turda uq ciñep çığu öçen saylawçılarnıñ 50 protsenttan da artığı yaqlawı kiräk, bu oçraqta ber genä nämzät tä moña ireşä almadı, şuña da xäzer ilne ikençe tur saylawlar kötä häm fransuzlar anda ğädättägeçä uñ yä sul däğwaçı arasınnan saylarğa tieş bulaçaq.
İke nämzät tä östämä tawışlar öçen köräşne yäkşämbe kiçen ük başlap cibärde. Nicolas Sarkozy:
"Prezident saylawlarınıñ berençe turı demokratiäbez öçen zur ciñü bulıp tora. Tawış birügä şulay küpläp kilep fransuz xalqı anıñ öçen başqa beräwneñ xäl itüen telämäwen kürsätte. Häm berençe turda alğa mine çığarıp, ä madam Royalne ikençe urında qaldırıp xalıq Fransiä kiläçägen ike törle itep kürü bäxäsendä axırğaça barırğa teläwen kürsätte", di Sarkozy üz östenlegenä işarä itep.
Nicolas Sarkozy üz saylawaldı köräşen irekle bazar prinsipların yaqlap, şäxsi wä şirkät salımnarın töşerüne wäğdä itep, yaña eş urınnarı buldıru öçen kirtälärne beterü kiräklegen alğa sörep alıp bardı.
Ä menä anıñ köndäşe Royal, üzeneñ berençe xatın-qız prezident bulu kampaniäsen kiresençä, Fransiäneñ nıq tamır cäygän sotsial'' sistemasın saqlawnı, däwlätneñ iqtisad eşlärendä aktiv qatnaşuın yaqlap alıp bara. Häm ul üzeneñ sotsialistlar ğına tügel, ä bar sul xäräkätlärneñ wäkile buluına işarä itä:
"Bügen min ğadi suğışçan sotsialist qına tügel, ä bar sulçı wä ekologik xäräkätne dä bergä tuplarğa, xätta annan da yırağraq kitärgä tieş", di Segolene Royal üzen yaqlaw qırınıñ şaqtıy kiñ bula aluı xaqında.
Sarkozyne dä, Royalne dä Fransiäneñ yaña buın säyäsätçeläre dip atarğa mömkin, alar ikese dä ikençe dönya suğışınnan soñ tuğan.
Kärim Kamal


text:
İzrail' häm Fälestin räsmiläre premyer ministr Şaron belän Fälestin citäkçese Abbas arasında oçraşu ütkärü turında söyläşte
AUDİO: Oçraşu konstruktiv, eşçän ruxta ütte. Küp kenä säyäsi häm iminlek mäs'äläläre qaraldı. Şul isäptän üzara köç qullanunı tuqtatu turında ber ük waqıtta urtaq deklaratsiä qabul itü mömkinlege turında da süz buldı.
Bügenge oçraşu Abbasnıñ ğinwar urtasındağı inawguratsiäsennän soñ ike yaq räsmiläreneñ berençe oçraşuı buldı. Erekat Şaron belän Abbas oçraşuınıñ waqıtı äle bilgelänmäde dide. Şaron-Abbas oçraşuı soñğı 4 yılda iñ yuğarı citäkçelär arasındağı berençe oçraşu bulaçaq. Şaron Fälestinneñ elekke prezidentı Yassir Arafat belän härtörke kontakttan baş tartıp kilde.
Bügen Fälestin premyer ministrı Äxmät Quray biredä jurnalistlar aldında çığış yasap İzrail'ne tänqitläde.
AUDİO: Bezneñ töp taläplärebezneñ berse – İzrail' üzeneñ barlıq agressiälären, qulğa aluların, üterülären häm bärep kerülären tuqtatsın. Kiçä alar Könbatış Yarda 45 keşene qulğa aldı. Bu ni digän süz. Bu könnärdä älege ğämällär närsä añlata. Bez tırışabız ä İzrail' bärep kerä, üterä häm qulğa ala. Bügen irtän genä alar Däyrel Balada fälestin qızın üterde.


text:
Sember ölkäseneñ “Tuğan tel” oyışması suğış veteranı qaharman oçuçı märxüm Ğalimcan Ğilmetdinovnı ölkäneñ “Altın kitabı”na kertü başlanğıçı belän çıqtı
17 yäşlek Ğalimcan Ğilmetdinov, üzenä 1 yäş östäp, 1941-yılnıñ 23-iyünendä frontqa kitä. Oçuçılar kursın tämamlap, üzen çın as itep kürsätä. 1652 säğät suğış kügendä oça, 556 xärbi oçış yasıy, aviatsiä polkınıñ iñ uñğan oçuçısı sıyfatında 3 orden, 10лaп medal'gä layıq bula. 1944-45nçe yıllardağı batırlıqları öçen polk komandirı anı tağın ike Qızıl bayraq ordenı häm İkençe däräcä Dan ordenı belän büläkläwne xästärli. Läkin “bilgesez säbäplär” arqasında bu büläklär tapşırılmıy. Säbäbe soñnan ğına açıqlana: Qırım tatarların ezärlekläw turındağı däwlätneñ serle qararı (1944-yıl, 8-avgust) arqasında bulıp çığa bu xäl. Dimäk, süz ğomumän tatarlar turında barğan dip añlarğa kiräk.
Ğalimcan Gıl'metdinov härwaqıtta üz ideallarına tuğrılıqlı bulıp qaldı. Ofitser bularaq, suğıştan soñ da armiä saflarında xezmättä qaldırıla. Läkin 1953-yılda Vasiliy Stalinnı Xärbi hawa köçlär komanduyuşçie wazifasınnan buşatqaç, ul, raport yazıp, üz irke belän armiädän kitä. Çiläbe ölkäse Qunaşaq rayonında uqıtuçı, rayon gäzite redaktorı, KPSS raykomı sekretları bulıp eşli. “Mayak” institutınıñ şartlawı näticälären yuq itüdä tazalığın qaqşata. Yuğarı uqu yortlarında uqıta – yäş buınnı kommunistik ruxta, üze inanuınça, çın keşe itep tärbiälärgä böten köçen quya.
1991-yılnıñ avgust waqiğalarınnan soñ üz irke belän eşennän kitä. SSSR tarqaluın, KPSSnı beterügä qarşı protest yözennän eşen taşlağanın ul menä niçek añlata: “Min sotsializm tözedem, anı suğışta yaqladım, suğıştan soñ ayaqqa bastırdım. Yaña xakimiätkä xezmät itüne wöcdanım quşmıy, bu - suğış qırlarında yatıp qalğan iptäşläremä xıyänät bulır ide.”
Ul'yan pedagogiä universitetı uqıtuçıları “Ğalimcan Ğilmanoviç bik tä matur kitte”, dip äytkännär, di. Läkin anıñ ürnägendä ğämäl qılırğa qıyulıqları citmägän.
Ğalimcan ağa Ğilmetdinovnıñ qaraşların - anıñ kommunistik ideologiäsen “Tuğan tel” oyışması idäräseneñ küpçelek äğzaları qabul itä almıylar ide. Läkin tatar xalqınıñ milli-mädäni xoquqların qaytaru xästärläre berläşterde alarnı. Ğalimcan ağa, idärä äğzası bularaq, “Tuğan tel”neñ täpiläp kitkän çağında bik faydalı eşlär başqardı. Qayber “qaynar başlarnı” tınıçlandırıp, “Ul'yanovskaya pravda” gäzitendä tatar ixtıäcların yaqtırtuğa yul açıp, mäsälän. Annan soñ şundıy(!) keşeneñ milli xäräkättä qatnaşuı – üze genä dä bik möhim ide. “Slujivıylar”nıñ “Tuğan tel”gä şiklänep qarağan çaqlarında – bigräk tä. “Tuğan tel” aktivistları öçen, Ğalimcan ağa üz äsaslarına tuğrı, ädäple, namuslı çın keşe – ürnäk bulıp qaldı.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Açıq mikrofon: 23 fevral'' – kemnärneñ bäyräme?
-Bu bäyräm, iñ berençe çiratta, suğışta qatnaşuçılar, armiädä xezmät itüçelär häm xezmät itärgä cıyınuçılar öçen. Ä armiägä dä barmağan ir-zatların 23 fevral' belän täbrikläw döres tügel minemçä. Bu bäyrämneñ tarixı Sovetlar berlegendä Qızıl Armiä barlıqqa kilüe belän bäyle. Şunlıqtan armiädän qaçuçılar öçen tügel bu bäyräm.
-23 fevral'dä qızlar yegetlärne qotlıy, 8 martta – kiresençä. Ğomumän, ir zatlarınıñ bäyrämenä äyländerep beterdelär ul könne. Bäyrämneñ tarixın, mäğnäsen yuqqa çığardılar.
-1918 yılda Berençe Dönya suğışında Qızıl Armiäneñ polyaklarnı ciñüdän soñ barlıqqa kilde bu bäyräm. Min uylıym bu ir-atlar bäyräme genä tügel, ä xatın-qızlarnıqı da.
-Faşistlarnı ciñgän keşelär bäyräm itärgä tieş anı. Bäyrämneñ tarixın här keşe beläder. Bez anı berqayçan da onıta almabız, ul bezneñ yöräklärdä saqlana. Bügen här keşe taza, aqıllı bulsın, tınıçlıqta yäşärgä yazsın.
Al'bina Zäynulla


text:
Ğiraqtağı amerikan xakimiate totqındağı qayber keşelärne azat itä başladı
Pänceşämbe könne Ğiraqtağı amerikan xakimiate suğış başlanğannan soñ qulğa alınğan qayber ğiraqlılarnı azat itä başladı. Bu xaqta ilneñ waqıtlı xakime Paul Bremer üze xäbär itte. Ğiraqtağı tatulaşu eşlärenä yardäm itüne maqsat itep quyğan şuşı ğämäl alay da bar totqınnarğa da qaramıy.
Audio, Paul Bremer
"Üz ildäşläre belän tatulaşırğa telägän ğiraqlılarğa ber etärgeç birü öçen bez bügen yözlägän totqarlanğan ğiraqlığa öyenä, ğailäsenä qaytu mömkinlegen birü xaqında iğlan itäbez" dip belderde Paul Bremer, Ğiraqtağı amerikan xakimiate başlığı. Ul şunda uq berençe yöz totqınnıñ inde pänceşämbe könne ük azat iteläçägen dä xäbär itte. Bügenge köndä törle cinayätlär qıluda, amerikannarğa qarşılıq kürsätüdä, höcümnär oyıştıruda ğäyeplänep Ğiraq törmälärendä 10 meñläp keşe totıla dip farazlana. Aldağı berniçä kön eçendä xakimiat şularnıñ yaqınça 500-en azat itärgä cıyına. Bremer süzlärenä qarağanda, totqınnar ike şart ütälgän oçraqta ğına cibärelä ala. Alar köç qullanunı xökem itärgä, häm alarnı üz cawaplılığına berär kürenekle ruxani yäisä qabilä başlığı alırğa tieş. Moñardan tış Bremer, keşeçelekkä qarşı cinayät qılğannarnıñ, keşelärne cäfalawda ğäyeplängännärneñ, qullarında qan bulğannarnıñ irekkä çığu ömete yuq dip tä östäde. Ğadi ğiraqlılarnıñ moña mönäsäbäte qarşılıqlı diärgä bula. Radiobız xäbärçese soraştırğan 30 yäşlärdäge Difaf Abed xanım, atası Xikmät Abedneñ häm ike abıysınıñ törmädä yatuın äytte. Anıñ ätise Saddam çorında diplomat bulğan, Livanda häm İranda eşlägän, citäkçel Baath partiäsenä dä kergän. Uzğan yaz ayında amerikannar Xikmätne qulğa alğannan soñ, añardan bernindi dä xäbär yuq dip söyli anıñ qızı. Ğiraq diplomatı häm xakimiattäge partiäneñ äğzası bulu cinayät sanala almıy digän fiker belderä Difaf Abed.
Audio, Difaf Abed
"Min mondağı ğadi keşelärneñ berse, häm min amerikannarğa bik açulı, çönki alar berğäyepsez keşelärne qulğa ala. Min ike abıyım häm ätiemneñ ğäyepsez ikänen beläm. Bu minem nıq açuımnı çığara häm min monı berkönne amerikan xärbienä dä äyttem, alarnıñ bar närsäne dä kiresençä eşläwe säbäple alarğa näfrätemne belderdem" di Bagdadta yäşäwçe Difaf Abed. Alay da ul amerikan xakimiateneñ totqınnarnı äz-äzläp bulsa da azat itä başlawına ömet belän qarıy. Londondağı iqtisad mäktäbendä Ğiraqnı häm başqa küçeş çorı illären öyrängän Yahyä Säet, irekkä çığarılğannarnıñ sanı bik az dip isäpli häm tatulaşu eşen nığıtu öçen qıyuraq çaralarğa baru kiräk dip belderä.
Audio, Yahyä Saet
"Bu citärlek tügel.. Tatulaşuğa yünälderelgän tağın da köçleräk çara kiräk" di Yahyä Saet, häm şundıy ğämäl bulıp, üzara atışlarnı tuqtatu, xärbi çaralarnı beterep toru häm şunıñ aşa keşelärgä üz qoralların tapşıru öçen ber täräzä açu tora ala digän fiker belderä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Udmurtiä şähärläre, awıllarında soñğı ike yılda ğına berniçä mäçet tözelep, möselmannarnı qabul itä başladı. Bu yunäleştä eşne «İxlas» xäyriä fondı citäkçese Kayumov Näğim Bayan ulı küz uñında tota. Näğim Bayan ulı Kayumov äytüençä, ğibädät yortların tözergä möselmannar üzläre yärdäm itä. Şul uq waqıtta törle oyışma—predpriätielär citäkçeläre dä, bigräk tä tatarlar, şuşındıy tözeleşlärgä üzläreneñ öleşen kertergä tırışa. İjaw şähäre üzägendä ütkän yılda nigez salınğan yaña mäçetneñ tözeleşen däwam itü öçen äle şuşı könnärdä genä törle predpriätie başlıqların cıyıp, bu xaqta tağın kinäşläşep aldılar. Citäkçelär mäçet tözeleşenä yärdämnären ışandırdı. Kem aqçalata, kem tözeleşkä kiräkle materiallar belän.
Äye, bu mäçetlär tözeleşe turında süz alıp barıla ğına äle, ä menä Udmurtiäneñ Votkinsk qalasındağı mäçet ähelläre ğibädät binası tözelüeneñ 210 yıllığın bilgeläp ütärgä cıyınalar. Bu uñaydan Votkinsk şähäre mäçete imam xatıybı Möxämmätnur Aşrapov, mäçet işekläre härwaqıt açıq, di. Şähärneñ citäkçeläre belän dä bik tığız elemtädä toralar, äle şuşı könnärdä genä iğtibarğa layıqlı ber waqiğa bulğan, ul citäkçelärneñ dingä uñay qaraşın bilgeli. Mäxämmätnur Aşrapov äytüençä, mäçet cäy könendä dä eşen tuqtatmağan, anda uqular däwam itelä, şulay uq möselmannar öçen xäläl rizıq satu eşe dä alıp barıla. Ä xäzer mäçettä qaynar könnär — 11 iyüldä mäçetneñ 210 yıllığın bilgeläp ütärgä äzerlek alıp baralar.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text: Dönya Säwdä Oyışmasınıñ cıyınına qarşı çığuçılarnı utırış barğan urınğa yaqın kitermäs öçen bügen polisiä yäşländerü gazı häm su siptergeçlär qullandı. Qarşı torunıñ başında Könyaq Korea fermerları ide, alar qullarına bambuk botaqları totıp polisiägä yomırqa ata ata uramnarda yörde. Dönya Säwdä Oyışması utırışında qatnaşuçılar global säwdä turındağı kileşü mäsäläsendä eşne bügen dä däwam itte. 149 il kergän älege oyışmanıñ kileşü ölgesennän, taraflarnıñ, subsidiälärne beterü köne turında äle dä kileşmägännäre kürenä.


text:
1995nçe yılnıñ 11 iülendä Srebrenitsa’da bulğan küpläp üterüdän isän qalğanar –qorbannarnıñ qaldıqların cirlärgä qayttı. Könçığış Bosniädäge Potocarı awılında mätäm çarasına 8 meñgä yaqın keşe cıyıldı. Mätäm köne buluı säbäple Banja Luka’da Bosniä Serb xökümäte häm parlamentı binalarında bayraqlar töşerelgän ide. Läkin Bosniä Serb prezidentı Dragan Caviç başfatirı östendäge bayraq ğadättäge xälendä elenep tora ide. Srebrenitsada 8 yıl elek bulğan waxşileklär tiräsendä qarşılıqlar qala kilä.
Bosniä –Serb cämäğätçelege yäşägän töbäkkä häm Möselman-Xorvat federatsiäsenä bülengän. Serblarnıñ Republika Srpska yağında –Srebrenitsada 7 meñnän artıq möselmannıñ üterelüen äle dä kire qağalar. 600 keşeneñ mäyetläreneñ qaldıqları tabılğan, alar bügen Potoçarı awılı ziratında kümelde. Mätäm çarasına Bosniä räsmiläre, 20gä yaqın däwlätneñ ilçeläre kilde.


text:
Bäyrämdä öydän çıqmıy da qatnaşıp bulaçaq
Respublikada urıp-cıyu eşläre däwam itä. Awıl xucalığı ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, Tatarstanda bügenge köngä 75 protsenttan artıq cirdän uñış inde cıyıp urılğan. Barlığı älege mäydannan 3 millionnan artıq tonna boday alınğan. Uñış urtaça gektardan 27 sentnernı täşkil itä. Respublikanıñ Tatneft’ berläşmäse dä plannı arttırıp eşli. Bıyıl anda neft’ne uzğan yıl belän çağıştırğanda 0,3 protsentqa kübräk tabılğan. Dimäk, şirkätneñ keremnäre, ul tülägän salımnıñ küläme dä arta. 2004 yılda Tatneft’ 50 milliard sum salım tülär, dip kötelä. Läkin Tatarstan byudjetına älege aqçanıñ nibarı 19 protsentı ğına qalaçaq. 50 milliardnıñ 81 protsent isä Mäskäwgä, federal’ qaznağa kitäçäk.
Qazanğa sişämbe könne Belarus’ respublikası wäkilläre kilde. Monda alar Tatarstannıñ sänäğät şirkätläre citäkçeläre belän oçraşular ütkärälär, söyläşülär alıp baralar. İkeyaqlı xezmättäşlekne arttıru niätennän sentäber urtalarında Qazanğa Belarus’ respublikasınıñ premyer-ministrı Sergey Sidorskiy da kilergä tieş. Ä 27 avgusttan Tatarstanda Germaniä respublikası könnäre uzaçaq.
Qazanda 30 avgustqa – respublika häm şähär könenä äzerlek eşläre tämamlanıp kilä. İnde bu könnärendäge çaralar isemlege dä dönya kürde. Şulay itep, bäyrämdä qatnaşırğa teläwçelär qayda qayçan barasın bilgeläp quya ala. 30 avgustta Qazanda uza torğan çaralarda qatnaşa almağan keşelär dä bäyrämne kürä almıybız, dip aptıramasın. Çönki 30ında ütkärelä torğan tamaşalarnı turıdan-turı internet aşa qarap barırğa mömkin bulaçaq. Tatmedia agentlığı xäbär itüençä, bu könne alarnıñ säxifälärendä irtänge säğät 10nan kiçke 11nçe yartığa qädär bar telägän keşe bäyräm çaraların küzätä alaçaq. İnternet-translyatsiä Kamal teatrı yanındağı mäydançıqtan, Bolaq häm Bauman uramnarınnan, Üzäk stadiondağı tamaşadan oyıştırılaçaq. Tatarstan-Yaña ğasır teleradiokompaniäse dä bäyräm itä bu könnärdä.
26 avgust älege telekompaniäneñ berençe märtäbä efirğa çıqqanına 2 yıl tula. Ä telekompaniäneñ Novosti programması baş möxärrire Rezeda Makueva şuşı könnärdä genä Tatarstan Däwlät Şurasınıñ matbuğat üzäge citäkçese itep bilgelände.Gölnaz İlgizär


text:
Sönnät – zıyanlı ğamälme, ällä faydalı yolamı?
Tabip möselman häm yähüd millät wäkilläre öçen meñnärçä yıllar buyına dini ğöref bulğan sönnätkä utırtunı mäşäqätle häm bik kiräkle ğämäl tügel dip sanıy. Häm bu ğämälne başqarır öçen keşelärneñ meditsinağa siräk möräcäğät itüenä tiskäre mönäsäbäten belderä. Sönnätkä utırtır aldınnan kiräkle analizlar yasawdan, narkoznı qullanudan baş tartıp, mäçetkä möräcäğät itkän ata-analar soñınnan xäle naçarlanğan balanı barıber xastaxanägä kiterä, dip äytä tabip. Bigräk tä ber yäşkä qädär sönnätkä utırtılğan malaylarnıñ çirläp kitü oçraqları yışraq küzätelä. Ä qayber balalarğa sönnät bötenläy yaramağan ğämäl di ul. Läkin qayçaq bu mäs'älädä dini fanatizm salqın aqıldan da östen bula, dip sanıy tabip. Mondıy xällär kilep çıqmasın öçen sönnätkä utırtunı xastaxanädän çittä başqaruçılar belän söyläşülär, añlatular räweşendä eşlär alıp barıla di tabip. Mäs'älän, tabiplar berniçä yıl elek qazan mäçetlären yörep çıqqan häm möselmannarğa sönnätkä kiterelgän balalarnı balalar xirurglarına cibärergä kiräklegen añlatqan. Häm näticälär bar, qatlawlı xällär sanı beraz kimegän.
Sönnät ğämäleneñ gigiena yağınnan faydalı dip sanalğan fikerne dä tabip kire qağa. Küzätülär näticäsendä älege ölkädäge törle awırularğa sönnät kiçkän 54% bala, ä inde kiçmägännärneñ 5 kenä protsentı duçar bula ikän. Qazanda yäşäwçe küp kenä möselmannar rus telendä basıluçı şähär gazetası qaraşı belän rizalaşmıy.
Ni öçen soñ möselman xalqı mondıy ğämäldän baş tartmıy? Kiresençä, ul aña ğasırlar däwamında tuğrı bulıp qala. Bu mäsäläne öyräner öçen möftiätkä säfär qıldım. Närsä soñ ul sönnät, qaydan kilgän ul häm ni öçen uzdırıla, anıñ belän kemnär şöğellänergä tieş kebek sorawlarğa Rusiä islam universitetı möğallime Marsel' xäzrät cawap birde. Möxämmät päygambärdän kilgän sönnät digän ütälergä tieşle ğämäl belän tabip qına tügel, ä tabiplıq belän beryulı dinne dä yaxşı üzläştergän keşe sögellänergä tieş, dip äytte ul.
Älege temanı öyrängändä nindi genä çeterekle närsälär turında işetergä turı kilde. Keşe aldında söyläşergä uñaysız bulsa da, alarnı urap ütep bulmıy. Çönki monda süz keşeneñ täne, sälämätlege turında ğına tügel. Dönyada ber milliard çaması möselman yäşi, alar meñ yıldan artıq sönnät ğörefen üti. Ber şähär gäcitendä başqa din wäkileneñ möselman ğörefenä bäyä birüe yämsez xäl dip sanawçılar da oçradı. Şunı da işettem. Meditsinskaya gazetada fännär kandidatı sönnätneñ faydası, xatın-qızlarda rak çire buldırmaw çarası buluı turında fänni mäqälä bastırğan. Çınnan da, susız dalalarda, suğış qırlarında gigiena şartların ütämägän sönnätsez ir-atlar törle awırularğa duçar bula ikän. Ämma berkem dä sönnät ğörefen qabul itmäwçelärgä üz ixtıärın bäyläp taqmıy. Andıy üget-näsixät işetmädem. Häm soñğısı. Könçığış illärendä iñ zur ğailä bäyräme – sönnät tuyı ikän. Televidenie aşa Liä Zahidullinanıñ reportajın äle dä xäterlilär. Matur kienderelgän 7 yäşlek malaylar sönnätkä utırtılğan kön böten ğailäneñ, mäxälläneñ bäyrämenä äylänä. Bu milli mädäniätneñ, äxlaqnıñ ber öleşe, ruxi traditsiä. Anı öyrätüçe, añlatuçı siräk oçrıy. Bügenge tapşıruğa säbäp bulğan mäqäläne sönnät tuyı ütkärüçe ata-analar uqısa, qotoçqıç tawış çığar ide.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Abu Dabi televideniäse Ğiraqtağı britan totığı Kenneth Bigley'nıñ başı kiselgän dip xäbär itte, bu xäbärne ışanıçlı çığanaqlardan alğanın belderde, ämma bu xaqta tulıraq mäğlümat birmäde. Britaniäneñ Sky News kanalı da, premyer-ministr Tony Blair'nıñ matbuğat xezmätennän alğan mäğlümatkä nigezlänep – Bigley'nı ütergännär dip xäbär itte. Bu xäbärne älegä Ğiraq yä Britaniäneñ räsmi çığanaqları raslamadı.
İke amerikan belän bergä Bigley 16nçı sintäber könne Bağdadta üz öylärennän urlanğan ide. Totıq aluçılar – Jordanlı suğışçı Abu Musab al-Zarqawi citäkçelegendä eşçänlek alıp bara dip farazlana. İke amerikan totıq itep alınğaç berniçä kön soñıraq üterelde.
Germaniä xökümäteneñ Berlindağı matbuğat wäkile, Ğiraqnıñ yuğarı xärbi ofiserları Münxen yanındağı Ober-ammergau'da NATO mäktäbendä öyränülärgä qatnaşaçaq, dip xäbär itte. Berençe xärbilärne kiläse yıl başında qabul itü küzdä totıla. Germaniä üze Ğiraqta NATO kurslarında qatnaşudan baş tartqan ide, ämma Ğiraqqa yaqın illärdä xärbi künegülär uzdıraçağın belderde. 1953nçe yıldan birle NATO mäktäbe – iminlek saqlaw, nizaqlarnı çişü häm küp millätle xärbi çaralar uzdıru, barlığı 80 kurs täqdim itä. Här kurstta 20gä yaqın ildän kilgän 180 ofiser qatnaşa. Bu mäktäptä Rusiä, Ukraina häm Üzäk Aziä xärbiläre dä uqıp kitte.


text:
Törkiädä xäl itkeç parlament saylawları uzdı
Bügen Törkiädä uzğan parlament saylawları näticäläre ilneñ kiläçäktäge säyäsi häm sosial yünäleşen bilgeliäçäk, dip farazlana. Käsepçelek yaqlı islamçı Ğadellek häm Tärräqiät firqase tawışlarnıñ küpçelegen alır dip kötelde. Oppozisiädäge millätçe dönyawi partiälärneñ dä saylawçılarğa täsire zur buldı.
Küplär tawış birer öçen cäyge yalların kiçekterde yäisä yaldan aldanraq qayttı. Saylawlarğa barır aldınnan Änkaradağı keşelär menä nilär söyläde. 23 yäşlek Arzu isemle yäş xanım:
"Min üz tawışımnı eşläwçe keşelär, däwlät xezmätkärläre häm pensionerlarnı qayğırtqan, mäğärif häm sälämätlek saqlaw sistemnarın yaxşırtunı möhim dip tapqan häm Mostafa Kemal Atatörk ideaların yaqlağan firqalär öçen birergä cıyınam."
"Min terrorğa qarşı köräşüçelär öçen biräçäkmen," dide 40 yäşlek Reza Karaman.
Bu saylawlarnı premyer-ministr Recep Tayyip Erdoğan aldanraq bilgeläde. İldä AK partiä bilgelägän prezidentlıqqa namzät tiräsendä säyäsi nizaq çıqqan ide.
İldä zur köçkä iä xärbi köçläre häm dini bulmağan firqalär prezident urınına, xatını möselmança yawlıq bäyläp yörgän tışqı eşlär ministrı Abdulla Gülne täqdim itügä qarşı çıqqan ide. Alar Törkiäneñ dönyawi däwlät qorılışına qurqınıç yanıy, dip belderde. AK pariä üz çiratında Törkiädän İran yasarğa telämäwe belän cawap birgän ide.
Şimbä 21 yül könne Milliyet basmasına birgän äñgämäsendä, Gül, xärbilärneñ ul belderüe çınbarlıqta AK partiä faydasına buldı, dide. Çönki xalıq xärbilärneñ säyäsätkä qatnaşuı belän qanäğät bulmıyça AK partiäne tağın da kübräk yaqlıy başladı.
Bügenge saylawlar Törkiäneñ säyäsi kiläçäge öçen möhim adım dip bäyälänä. Aldan ütkärelgän fiker beleşülär 550 keşelek parlamentta küpçelek urınnarnı AK partiä namzätläre alaçağın kürsätte.
Şimbä könne xalıqqa möräcäğät itep, Erdoğan, AK partiä öçen tawış birerülären sorap, ildä iqtisadi üseş, yäşäw şartların yaxşırtu häm inflyasiäne kimetüne wağdä itte:
"Soñğı säğatlär qaldı, inşalla 30 säğattän AK partiä Törkiäne tağın da kübräk yaqtırtır. "
AK partiädän tış tağın ike firqa genä – urta-sul Cömhüriät Xalıq Partiäse häm ütä-uñ Millätçe Xäräkät Partiäse parlamenttağı 10%lıq kirtäne aşır dip farazlana. Şulay uq köräştä kördlär wäkilläre kebek bäysez namzätlär dä qatnaşa. Yaña saylanaçaq parlament aldında şunda uq çişeleş kötkän möhim mäsälälär toraçaq – prezidentnı saylaw häm körd ğısyançıları probleması. Saylaw urınnarı Qazan waqıtı belän säğat 5tä yabıldı. Tawış birü näticäläre turında Azatlıq dulqınnarında düşämbe 23 yül könne tıñlağız.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Qıtay belän mönäsäbätlär tarixi yuğarılıqqa kütärelde dide.
Putin monı Soçida Qıtay saqlanu ministrı Tsao Gañçuan belän oçraşu waqıtında äytte.
Putin Rusiä-Qıtay xärbi xezmättäşlege ike il arasında yuğarı däräcä ışanıç buluın kürsätä dip belderde.
Tsao Pekiñ tışqı säyäsättä Mäskäw belän mönäsäbätlärdä tärräqiätne däwam itügä bäxässez östenlek birelergä tieş dip uylıy dide.
Sişämbe könne Tsao Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanov belän oçraştı. İvanov ike il xärbi xezmättäşlekne, şul isäptän urtaq xärbi künegülärne arttırırğa cıyına dip belderde.
Uzğan ayda ike il Yıraq Könçığışta berençe märtäbä urtaq xäbri künegülär ütkärde.


text:
Qazanda Tuqay köne…
Qazanda Tuqay köne…
Böek şağirebez Gabdulla Tuqaynıñ 26 aprildä tuğan köne. Ğadät buyınça, Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrı qarşında zıyalılarıbız, milli cämäğätçelek cıyıldı. Tatarstan yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin bäyrämne açıp cibärde. Tuqayğa bağışlanğan bäyräm ul tatar xalqın bergä cıyıp qına qalmıy, ul bezne berläşterä. Mäydan östendä bıyılğı laureatlar Şamil Monasıpovnıñ qıllı kvartetı başqaruında moñlı “Täftilläw” yañğırıy başladı. Här tatar keşese kinät moñsulanıp tınıp qaldı. Ğasırlar aşa yäşäp kilgän moñ yöräklärne bäyläde. Änä şuldır inde ul bezne ber-berebezgä yaqın itkän, berläştergän, yaqtılıqqa öndägän milli xis.


text:
Yal könnärendä Qazan susız qalaçaq
Soñğı könnärdä qazanlılar öçen iñ qäderle närsä – su. Yuq, kibetlärdä satıla torğan tügel, ä krannardan ağa torğanı. Eş şunda ki, Qazan şähär xakimiäte qararı belän başqalabızda comğa kiçtän başlap ike köngä su yabıla. Şähärneñ berdän-ber vodozaborı (sualğıçı) inde 30 yıl remontlanmagan häm anı tuqtatmıyça remont eşlären başqarıp bulmıy. Mäğlümat çaraları bu xaqta bik küp yazalar häm söylilär. Çay östenä tuqmaq digändäy, essedän intekkän şähär xalqı östenä tağın ber cafa töşte. Küplär eş betügä şähärdän daçalarına, yılğa-kül buylarına kitärgä cıyınalar. Qayberäwlär sunı zapasqa äzerlilär. Şähär buyınça maxsus maşinalar su taşıyaçaq, dilär. Buşap qalğan fatirlar öy qaraqların cälep itärgä mömkin. Yakşämbe kiç şähär xakimiäte yortlarğa su birergä wäğdä itä. Älserägän qazanlılar xet bu yulı vlaç bezne töp başına utırtmasa yarar ide dip ömetlänälär.


text:
1 martta Başqortstan Yuğarı mäxqämäse “Cirle üzidärä öçen” respublika fondınıñ başqarma direktorı, “Za mestnoye samoupravlenie” gäziteneñ möxärrire Robert Zağreyevnıñ BR Üzäk saylaw qomissiäseneñ 4 fevräldäge 27 martta referendum ütkärü turındağı qararın qanunsız dip tanunı sorağan ğärizäsın känägätländermäw turında qarar çığardı.
Mäğlüm buluınça, 2006 yılnıñ 1 ğinwarennän başlap “Cirle üzidäräne oyıştırunıñ ğomum prinsipları turında” digän federäl qanun köçenä kerä. Bu çor eçendä RF töbäkläre munitsipäl berämleklär başlıqların saylaw räweşen, cirle deputatlarnıñ sanın bilgelärgä tieş. Şulay uq, ağımdağı yılnıñ 1 noyabrenä xätle munitsipäl berämleklärneñ wäkillekle häm başqarma orğannarına saylawlar ütkärelergä tieş.
İskä alğan federäl qanunğa yaraşlı räweştä, munitsipäl berämleklär başlıqları ike törle yul belän saylana ala.
Berençe yul – urındağı xalıq saylıy.
İkençe yul – cirle deputatlar qorpusı üz aralarınnan ber deputatnı saylap quya.
Añlaşıla ki, respublika türäläre xalıq saylawın tügel,ä üzläre tözegän isemlek aşa saylanğan urındağı deputatlar qulı belän üzläre törtep kürsätkän keşene saylatunı xup kürälär.
Başqortstannıñ tatar milli oyışmaları häm citäkçelegendä Robert Zağreyev ta bulğan “Cirle üzidärä öçen” fondı munitsipäl berämleklär başlıqların xalıq saylawına ireşü öçen referendum ütkärergä imzalar cıyıp BR Üzäk saylaw qomissiäsenä tapşırdı. Ämma, Üzäk saylaw qomissiäse imzalar cıyu döres oyıştırılmağan dip, ul referendumnı ütkärü turında qarar çığarudan baş tarttı. Ä respublik citäkçelege, üz çiratında, berkemgä mäğlüm bulmağan initsiativ törkemnär qulı belän üz referendumnarı öçen imza cıyğan bulıp çıqtı häm 4 fevräldä BR Üzäk saylaw qomissiäse ul referendumnı 27 martta ütkärü turında qarar da çığarğan. Türälär referendumı sorawı bolay yañğırıy (bernindi tögälsezlektä dä ğäiplämäsennär öçen ul soraw originälında birelä:
“CorлacHы ли Bы c TeM, чToбы B cooTBeTcTBии c TpeбoBaHияMи ФeдepaлbHoro зakoHa «Oб oбщиx пpиHципax opraHизaции MecTHoro caMoyпpaBлeHия B Poccийckoй Фeдepaции»,
иHицииpoBaHHoro ПpeзидeHToM Poccийckoй Фeдepaции B.B.ПyTиHыM, былa ycTaHoBлeHa cлeдyющaя cTpykTypa opraHoB MecTHoro caMoyпpaBлeHия MyHиципaлbHoro oбpaзoBaHия ropoд yфa:
пpeдcTaBиTeлbHый opraH MyHиципaлbHoro oбpaзoBaHия (CoBeT), пpeдceдaTeлeM koToporo яBляeTcя избиpaeMый из ero cocTaBa rлaBa MyHиципaлbHoro oбpaзoBaHия (ПpeдceдaTeлb CoBeTa);
MecTHaя aдMиHиcTpaция MyHиципaлbHoro oбpaзoBaHия (AдMиHиcTpaция) Bo rлaBe c rлaBoй MecTHoй aдMиHиcTpaции (ГлaBa AдMиHиcTpaции)"
3 martta Robert Zağreyev fizik şäxes sıyfatında BR Üzäk saylaw qomissiäseneñ bu qararın köçennän çığarunı sorap BR yuğarı mäxqämäsenä möräcägät itte. Zağreyev üzeneñ ğärizäsında referendumğa çığarılğan sorawğa “äye” yäisä “yuq” dip kenä cawap birep bulmağanlığın, Üzäk saylaw qomissiäseneñ referendum ütkärü turındağı qararınıñ räsmi basmalarda xalıqqa citkerelmäwen, munitsipäl berämlek başlığın saylaw protsedurası añlaşılmawın, RF Prezidentı V.Putinnıñ iseme anıñ rizalığınnan başqa sorawğa kertelüen sanap kitä. Mondıy şartlarda bu referendumnı ütkärü minem xoquqlarımnı sanğa suqmaw, alarnı bozu bulıp tora dip belderä.
Bu ğärizänı mäxqämägä tapşırğannan soñ, 5 martta “bilgesez keşelär” Zağreyevnı yortı yanında totıp alıp añardan ğärizäsın kire alunı taläp itälär. Zağreyev taläpne kire qaqqaç, nıq itep tuqmıylar häm kiläçäktä dä çara küreläçägen äytep yanap kitälär. 9 – 10 martta BR Yuğarı mäxqämäse Zağreyevnıñ ğärizäsı buyınça eşne qaradı häm 11 martta anı qänägätländermäw turında qararın iğlan itte.
Älbättä, RF Prezidentı üze töbäk başlıqların bilgeläp quyu yulına basqan waqıtta BR femidäsınıñ mondıy qarar çığaruı bik säyer toyılmıy. Ni disäñ dä demoqratiä Rusiädä xuca da, xätta, qunaq ta tügel, ä barı tik çaqırılmağan qunaq qına.
Kärim Yauşev, Ufa


text: Süz Dürtöyle pensionerlarınıñ rayon başı Rawil Däwlätov belän mäxkämäläşüe turında bara. Eş şunda, ber törkem pensionerlar rayon başın qanun bozuda ğäyepläp, Rusiä Prezidentı xaqimiätenä yazğan bulğannar. Däwlätov alarnı üzeneñ abouyın töşerüdä ğäyepläp mäxkämägä birgän ide. Dürtöyle mäxkämäse pensionerlarğa ber meñnän alıp ille meñ sumğa qädär aqça tülätü turında qarar çığardı. İñ zurın — 50 000 sumnı Vener Fättaxov tülärgä tieş ide. Pensionerlar ğärizäsına yaraşlı bu mäsälä respubliknıñ yuğarı mäxkämäsendä qaralıp köçennän çığarıldı.


text:
Omskida milli bäyrämnärne, şul isäptän tatar Sabantuyın da, “Duslıq yortı” ütkärä
Uzğan şimbä-yakşämbe könnärendä Omski ölkäseneñ tönyağındağı, üzäktän 600 çaqrım yıraqlıqta bulğan Ust'-İşim rayonında “Tatar cırı” konkursı, ölkäneñ tatar awıllarında eşläwçe üzeşçän sänğät kollektivları citäkçeläre öçen “Tatar xalıq icatı, yolalar häm zamana” dip isemlängän metodik seminar häm xalqıbıznıñ milli bäyräme – Sabantuy bulıp uzdı. Bu çaralar ölkä mädäniät ministrlığınıñ yıllıq planına kertelgän häm alarnı ütkärü öçen byudjettan aqça da birelgän ide. Äytergä kiräk, Omskida ölkä planında bulğan milli çaralarnı mädäniät ministrlığı qarşında ictimaği häm milli oyışmalar belän eşläwçe “Duslıq yortı” aşa finanslaw häm anda eşläwçelär köçe belän ütkärü ğädätkä kertelgän. Ölkä tatar milli mädäni moxtariäte citäkçelegeneñ, ayıruça moxtariät räise Xäkim Sadıykovnıñ, milli çaralarnı finanslawnıñ şulay quyıluı belän kileşmäwe häm “Duslıq yortı” belän berlektä eşlämäwe turında “Azatlıq” tıñlawçılarına citkergänebez bar inde. “Et örä, büre yöri” digändäy, “Duslıq yortı” tatar moxtariäteneñ häm şundıy uq rizasızlıq beldergän başqa qayber oyışma citäkçeläreneñ fikerlärenä iğtibar birmiçä, üzeneñ planında qaralğan çaralarnı waqıtında ütkärep kilä. Häm äytergä kiräk, bu eştä inde şaqtıy şomarğan da. Nindi genä xalıqnıñ çarasın oyıştırmasın, anı cirenä citkerep ütkärä. Döres, anda inde milli kaloritqa artıq iğtibar birelmi, millilek yuğalğan oçraqlar küp bula Menä xäzer dä Ust'-İşim rayon üzägendä “Duslıq yortı” tırışlığı belän ütkärelgän “Tatar cırı” konkursı, oyıştıru eşläre yağınnan tel tidermäslek bulsa da, millilek yağınnan qatnaşuçılarda zur rizasızlıq tudırdı. Töp säbäbe – konkursnıñ ber genä teldä - rus telendä genä alıp barıluı. “Duslıq yortı” citäkçese Natal'ya Stepanova bu xälne üzençä añlattı. “Tatar telendä alıp barırğa tieşle keşe yañğırlar yawu häm yullar bozıq bulu säbäple kilep citä almadı”,- dide. Kollektivlar citäkçeläre Stepanovanıñ bu añlatuı belän kileşmäslär dä, süzne artıq zurğa cibärmädelär. Çönki Tevrizdän Ust'-İşimgä qädär bulğan aranı pıçraq yırıp kilep alcığan qatnaşuçılarğa irtägesen Sabantuyda çığış yasarğa äzerlänergä dä, yal itärgä dä kiräk ide.
Ust'-İşimgä iltüçe yul turında ayırım söylärgä kiräk. Asfal't tügel taş ta cäyelmägän bu yuldan, yañğır yawsa, vezdexod da ütä almas. Seber tabiğäte dä qunaqlarğa üzeneñ qırıslığın da kürsätergä teläde axrı - saban-tuy aldınnan ber-niçä kön rättän yañğırlar yawdı. Yulnıñ nindi xäldä buluın küz aldına kiterergä mömkin. 90 çaqrım aranı qayber kollektivlar 5 säğät, qayberläre 10 säğät waqıt eçendä ütte. Yulda tön ütkärgän kollektivlar da buldı. Ämma milli bäyrämebez Sabantuyda qatnaşırğa teläweçlär öçen pıçraq yul kirtä bula almadı. Yulğa çıqqan ber genä kollektiv ta kire qaytıp kitmäde.
Rayon xakimiäte başlığı Sergey Sergeev kollektivlar citäkçelärenä “Ust'-İşimgä ike yıldan soñ kilegez. Yullarıbız yaxşıraq bulaçaq, rayon planında 2007 yılda taş cäyü qaralğan”- dide.
Tatar cırı konkursına kilgändä, anda ölkä üzäge Omskidan, Tevriz, Tara, Kolosvqa, Ust'-İşim rayonnarı awıllarınnan cämğısı 151 keşe - 5 ansambl' häm 19 yalğız başqaruçı qatnaştı. Berençe urınnı ansambl'lärdän Ust'-İşimneñ “Çişmä” kollektivı, yalğız başqaruçılardan “Umırzaya” ansamble citäkçese Ğafiä Aleewa yawladı.
Älege çaralarda çit töbäklärdän dä qunaqlar buldı. “Duslıq yortı” citäkçelege çaqıruı buyınça metodik seminar eşendä qatnaşırğa Tatarstannan İlgiz Kadıyrov, Novosibirski ölkäsennän tatar üzäge direktorı Rauza Tixomirova häm Qazaxstannan Semey şähäre tatar sänğäte mäktäbe direktorı Gabdulxak äfände Axunjanov kilgän idelär. Qunaqlarnıñ kübräk kötelüe turında da äytergä kiräk. Bötendönya tatar kongressı cibärergä niätlägän Apas rayonı delegatsiäse, qarşı aluçı xucalarnıñ qayber problemaları çişelmäw säbäple, kilä almadı.
Novosibirski qunağı - Rauza xanım Tixomirova Omskiğa “Duslıq yortında” eşläwçe rus millätennän bulğan keşelärneñ tatar Sabantuyın niçek ütkärülären kürü öçen kildem”. Çaralarnı küzätkännän soñ Rauza xanım “Duslıq yortı”nıñ oyıştıru säläten yuğarı bäyäläde. “Tatar moxtariätenä alardan faydalanırğa öyränergä kiräk” didelär Rauza xanım da, Gabdulxak äfände dä.
Qazan qunağı İlgiz Kadıyrov ta Sabantuy oyıştıruda tatar oyışmalarınıñ role zur bulırğa tieş dide.
Gabdulxak äfände Axunjanovnıñ Ust'-İşimlelärgä yasağan ber büläge turında da äytergä kiräk. Sabantuy barışında ul cirle şağir Näcip abıy Kurmanov süzlärenä bäyräm başlanır aldınnan ğına icat itkän cırın büläk itte.
Saniä Mirxaleewa. Omski.


text: Donetskiğa kilgän Ukraina prezidentı Viktor Yuçenkonı bügen uramnarğa çıqqan 3 meñgä yaqın keşe qarşı aldı. Mäğlüm bulğança bu yaqlar prezident saylawlarında küpläp Yuçenkonıñ köndäşe, Yanukoviçnı yaqlağan ide. Bügen alar uramğa qullarına "urınıñnan kit", " bez amerika-yaqlı rejimğa qarşı" digän şiğärlär totıp çıqqan ide. Yuçenko cirle citäkçelärgä märäcäğät itte: "Min Donetskiğa 3, 4, 5, 10 tapqır kilermen. Min ber kem belän dä uyınnar uynamıym. Min ğafu itermen, ämma min keşelärdän qanunnarnı ütäwlären taläp itäçäkmen, monı älegä qadär añlamağan keçkenä ber törkem keşelärdän dä," dide Yuçenko. Viktor Yuçenkonıñ saylawaldı kampaniäse könbatış yaqlı ide, anıñ nigezendä Ukraina xalqınıñ yäşäw däräcäsen kütärü häm Yevropa Berlege wä NATO äğzalığına ireşü yata. Kübräk Rusiä yaqlı häm rus telle könçığış Ukraina yaña prezidentnıñ bu niätlären yaqlamadı.


text: Ufa. Başqortstan prezidentı saylawlarınıñ ikençe öleşendä Mortaza Räximovqa qarşı torğan töp nämzät Sergey Veremeyenko köräşen tuqtatıp, saylawlarda fäqät formal' töstä genä qatnaşaçağın, saylawçılarnı aldarğa telämäwen belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, xäzerge waqıtta anıñ kiläçäk eşe turında kiñäşläşülär alıp barıla häm ul eş Başqortstan belän bäyle tügel. "Saylawçılarımnan yäşeräsem kilmi, xäzerge waqıtta minem eşem turında äwzem kiñäşläşülär bara häm şuña kürä min, saylawçılarnı aldamıy üz kampaniämne tuqtatırğa buldım" di xäzerge prezident Mortaza Räximovnıñ töp köndäşe Sergey Veremeyenko. Şuşı belderüwen ul cirle televideniä aşa yasadı. Başqortstannan çittä üzenä nindi eş täqdim itelüwe xaqında ul berni dä äytmäde. Ul arada saylawlarnıñ berençe öleşendä öçençe kilgän Ralif Safin dä bügen üzeneñ yaqın könnärdä Federatsiä Şurasında wäkillek itkän töbägenä - Altayğa kitäçägen belderde.