text:
Rusiye nezaretinde olğan Qırım Yuqarı mahkemesi Ridvan Ümerovnıñ «çaqmamazlıq» davasında istinaf şikâyetini red etti, advokat Marlel Halikovğa atfı etip dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
Sudaqta Kreml kontrolindeki şeer mahkemesiniñ oturışuvı vaqtında Rusiye prokurorı qırımtatar faali Ridvan Umerovnı «çaqmağanı» içün qabaatlı tanıp, 30 biñ ruble miqdarında para cezasını bermege talap etti.
Advokatnıñ malümatına köre, Sudaq şeer mahkemesinde uquq bozuvlar olğanını defalarca diqqat çekken.
«Amma buña baqmadan Qırım Yuqarı mahkemesi başlanğıç mahkemeniñ qararını qaldırmağa qarar aldı ve Ridvan Ümerovğa 30 biñ ruble miqdarında para cezasını quvette qaldırdı. Bu endi böyle dava boyunca istinaf şikâyeti red etilgen üçünci mabüstir», – dep bildirdiler birleşmede.
Rusiye kontrolindeki Sudaq şeer mahkemesi mayısnıñ 28-nde qırımtatar faali Ridvan Umerovğa başqasını çaqmağanı içün 30 biñ ruble para cezasını berdi.
Kreml kontrolindeki Sudaq şeer mahkemesi fevralniñ 15-nde «cinayet aqqında haber etmegeninde» qabaatlanğan (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.6 maddesi) qırımtatar faali ve din adamı Ridvan Umerovnıñ davasını temelden baqıp başladı. FSB tahqiqatçısı Valeriy Şerstükovnıñ bildirgenine köre, 2015 senesi «VKontakte» içtimaiy ağında Umerov Umicon Dadaconovnen yazışqan edi. FSB ise Dadaconov «IŞİD teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etti», dep bildire.
2020 senesi avgustnıñ 31-nde peyda olğan malümatqa köre, Rusiye quvetçileri Sudaq, İçki ve Seyitler rayonlarında qırımtatarlarnıñ evlerini tinte. Faallerniñ malümatına köre, tintüvler Enver Topçi, Ayder Ablâkimov, Ridvan Umerov ve Ayder Kadırovnıñevinde keçirildi. Onıñ ömür arqadaşı evlerinde tintüv olmadı, amma aqayınıñ Ukraina pasportı tutıp alındı, onı ise Aqmescitke sorğuğa alıp ketkenler, dep bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası ve politsiyası qırımtatar faalleriniñ evlerinde keçirilgen qanunsız tintüvlernen bağlı cinaiy tahqiqat başlattı. Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi qırımtatarlarnıñ evlerinde saba keçirilgen tintüvlerni takbih etti.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda keçirilgen yañı tintüv ve insan tutuvlarına qarşı narazılıq bildirdi ve Rusiyeden BM qararlarınıñ yerine ketirmesini ve tutulğan qırımtatarlarnı azat etecegini bekley, dep bildirdi.


c: text/html

text:
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba avgustnıñ 26-nda onlayn birifing vaqtında «Qırım platforması»nıñ ilerideki işiniñ 5 esas yönelişleri aqqında aytıp berdi.
Onıñ sözlerine köre, «Qırım platforması»nıñ ilerideki işi 5 esas yönelişte olacaq:
- tanımama siyaseti;
- sanktsiyalar;
- insan aqları ve halqara gumanitar uquqnı qoruv;
- telükesizlik ve navigatsiya serbestligi;
- işğaliniñ ekologik ve iqtisadiy aqibetlerini yoq etüv.
Nazir, sammitte iştirak etken bütün devletler ve Avropa Birligi tarafından desteklengen «Qırım platforması» Beyannamesine ayrıca diqqat etti. O, vesiqa qoşulmağa istegen er kes içün açıq qalğanını da hatırlattı.
«Bu, 2014 senesinden berli halqara seviyede Qırım ile bağlı qabul etilgen eñ küçlü halqara vesiqasıdır», – dedi o.
Kyivde avgustnıñ 23-nde «Qırım platformasınıñ» birinci sammitinde iştirak etken 43 memleket ve halqara teşkilât Ukraina topraq bütünligini halqara seviyede tanılğan sıñırlarda ğayrıdan tiklemege çağırğan ortaq Beyannameni imzaladı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba sammitte qabul etilecek beyannamağa temsilcileri Kyivge kelmegen devletler qoşula bile, dep bildirgen edi.
Rusiye sammit keçirilüvine qarşı naralızıq bildirgen edi. Moskva tedbirni «şabaş» dep adlandırdı ve iştirakçilerini aqibetler bekley, dep qorquza. Forum başlamazdan evel Rusiye akimiyeti Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba ve Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danilovğa qarşı şahsiy sanktsiyalar kirsetti.
Rusiye kontrolindeki «Qırım platformasını» ve avgustnıñ 23-nde Kyivde olıp keçken sammitini «Ukraina sakinlerine Qırımnı işğalden qurtaruv faaliyetini köstermek» içün «informatsion fon» dep adlandırdı.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Avropa Birliginiñ Ukraina temsilciligi işğal altındaki Qırımda olıp keçken adise-vaqialarnı, hususan qırımtatarlarnıñ vaziyetini közete. Bu aqta AB Ukraina Temsilciliginiñ matbuat attaşesi David Stulik Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında bildirdi.
«Közetemiz… qırımtatarlarnıñ meselesini, olarnıñ Qırımdaki vaziyetini… Qırımda insan, milliy azlıqlar aqlarınıñ bozulğanını qayd etemiz… Qırımda olıl keçkenlerden bizni haberdar tutqan qırımtatar halqınıñ vekillerinen, Meclisnen, onıñ Kyivdeki temsilcilerinen bağ tutamız», – dedi o.
AB Ukraina Temsilciliginiñ matbuat attaşesi qayd etti ki, Qırımdaki vaziyetniñ monitoringi daimiy ola.
Avropa parlamenti oktâbrniñ 25-nde Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege ve Ukrainada OSCE missiyasınıñ saasını kenişletmege çağırğan rezolütsiyanı qabul etti. Avropa Birliginiñ Qırım ve Donbas mahsus temsilcisi vazifesiniñ meydanğa ketirilmesi planlaştırıla.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Milis taqımları şeerniñ merkeziy meydanı, em de oña yaqın yerleşken soqaqlarda toplaşalap. Kirov caddesinde politsiya bölükleriniñ maşinaları, ve BTRler tura.
Bir çoq aqmescitliler bu sebepten qasevetlenip başlaylar, başqaları ise olarğa çeçek bağışlay ve BTRler yanında foto çıqaralar.
Şeer merkezinde toplaşqan politsiya hadimleriniñ kerçek maqsadı belli degil.
Resmiy olmağan malümatqa köre, olarnı qırımtatar halqı sürgünliginiñ 70 yıllığınen bağlı matem tedbirleri mayıs 16-da başlanacaq dep, Aqmescit merkezinde topladılar, dep yaza «Segodnâ» gazetası.


text:
İşğal etilgen Qırım sakinleri şahsiy hastahanelerde tedaviylev bedava olmasını talap ettiler. Bunı Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov Qırım nazirler şurasınıñ toplaşuvında sentâbr 11-de bildirdi, – dep yaza «Kafa» gazetası.
«Añlaşıla ki, er bir hastahanede deñişmeler keçirile, lâkin er şeyni añlatmaq kerek. Adamlar devlet hastahanelerinde olğan bedava hızmetler aqqında bilmek kerekler, çünki bazıları şahsiy hastahanelerge kelip, bedava yardım alacaq olalar, bu, elbet de, imkânsızdır», – dep qayd etti o.
Aksönovnıñ qayd etkenine köre, Qırım içün 1,7 mlrd. ruble yarımada hastahaneleriniñ donatmalarına ayırıldı.
Onıñ bildirgenine köre, körüşüvlerde adamlar ondan ve Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinovdan esasen tibbiyet, donatma ve ilâclar aqqında soraylar.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, Qırımtatar resurs merkeziniñ idare reisi Eskender Bariyev iyülniñ 15-19-nda Jenevada keçirilgen BM tamır halqlarnıñ aqları ekspert mehanizminiñ (THAEM) er yıllıq sessiyasında qırımtatar halqınıñ problemleri aqqında tarif etti. Bariyevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, ziyaretiniñ esas maqsadı ileride Ekspert mehanizminiñ netice maruzasına kirsetilecek ve, belki de, BM insan aqları Şurasınıñ diger vesiqaları temelinde olacaq THAEM vesiqaları üzerinde işte iştiraki edi.
Qırımtatar halqınıñ vekilleri «Sıñır, migratsiya ve başqa yerde yerleşüv idaresindeki tamır halqlarnıñ aqlarına dair tedqiqatnı» toldurmığa teklif ettiler.
«İlâvelerimizde tamır halqlarnı assimilâtsiyağa oğratmaq ve yoq etmek maqsadınen zorbalıqnen yapılğan çıqaruvlarnı qayd ettik, bunıñ örnegi olaraq ise 1944 senesi qırımtatar sürgünligini kösterdik, 200 biñden ziyade insan Orta Asiya, Ural ve Sibirge çıqarılğan edi. Bizler tamır halqlarnıñ temsiliy organlarını yasaqlav aqqında maddeni kirsetmege teklif ettik – hususan, 2016 senesi Meclisniñ Rusiye Yuqarı mahkemesi tarafından yasaqlanması. Bunıñnen beraber, tedqiqatta al-azırda işğal etilgen Qırımda ealini deñiştirüv maqsadınen insanlarnıñ ketirip yerleştirilmesi aqqında aytılmadı», – dedi Bariyev.
Onıñ aytqanına köre, Rusiyeniñ Qırım askeriyleştirilüvi de ayrıca qayd etildi.
Bariyevniñ aytqanına köre, THAEM sessiyası çerçivesinde tamır halqlarnıñ İnsan aqları şurasınıñ toplaşuvlarında iştirak etüv meselesi köterilgen edi.
«Büyük bir beyanat azırlap, netice maruzasına kirsetilecegine ümüt etemiz. Tekliflerimiz İnsan aqları şurasınıñ vesiqalarına kirsetilse, halqara toplulıqnıñ Rusiye siyasetine tesir etüv içün qoşma diplomatik aletleri olacaq», – dep qayd etti Bariyev.
2014 senesi martnıñ 20-nde Yuqarı Rada qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Böylece Ukraina BM tamır halqlarnıñ aqları beyannamesine qoşuldı. Bu qararğa 283 deputat qoltutqan edi. Ukrainanıñ tamır halqı olğan qırımtatarları ve diger milliy azlıqlarnıñ etnik, medeniyet, til ve din hususiyetleriniñ saqlanıp qalması ve inkişafına kefil olacağını vade etti. Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qurultayı halqnıñ temsiliy organları dep tanıldı.
Er yıl avgustnıñ 9-nda dünyanıñ tamır halqlar künü qayd etile. Bu kün 1994 senesi BM Baş Assambleyasınıñ qararı ile tasdıqlanğan edi.


text:
Rusiyeli telükesizlik organlarınıñ hadimleri Yuqarı Şuma (Verhnyaya Kutuzovka) köyünde Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ iştirakçisi Muslim Aliyevniñ evinde tintüv yapa. «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ malümatına köre, onıñ üyken qızı Gülsüm Aliyevağa protokol tizilgen. O, Rusiye CK (milletlerara zıddiyet çıqaruv) 282-nci maddesine köre qabaatlana.
Faaller haber etkenine köre, aile azalarınıñ epsiniñ telefon ve tehnikası musadere etilgen.
Uquqçı Lilâ Gemeci Qırım.Aqiqatqa haber etkenine köre, tintüv qararını Aluşta şeer mahkemesiniñ mahkemecisi bergen.
Mevzunen bağlı olaraq: Qanlı imayeciler: Qırımda mabüslerniñ aqrabaları nasıl etip faal şahıs olıp qala
Rusiye telükesizlik organları vaqianen bağlı izaat bermey.
Daa evel, iyülniñ 19-nda saba, Rusiye telükesizlik organlarınıñ hadimleri Muslim Aliyevniñ evinde «tahqiqat tedbirleri» ötkergeni aqqında haber etilgen edi.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada tutlğan ediler. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlana.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirip başladı.
Qırım ükümeti yarımadada insanlarnıñ fikir serbestliginen bağlı aqları bozulğanını inkâr ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Zelönıy Yar
Zelönıy Yar (ukraince ЗeлeHий Яp, rusça ЗeлëHый Яp) — Qırımnıñ Canköy rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 182 kişi (2001 senesi).
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.


text:
Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova Qırımda ibadethanelerge qarşı yapılğan vandallıqnı ve Qırım yarımadasınıñ tamır halqlarına qarşı duşmanlıq kösterüvini tenqit ete. Bunı Facebookta ombudsmenniñ Ofisi bildire.
"Aprelniñ soñunda işğal etilgen Qırımda qırımtatar halqına qarşı vandallıq areketi yapıldı, onıñ neticesinde Qarasuvbazar rayonınıñ Köpürliköyünde (Çeremisovka) cami zarar kördi. Vandallıqnıñ musulmanlar içün muqaddes Ramazan ayı başında yapılğanı hususan raatsızlay", - denile beyanatta.
Qayd etile ki, böyle areketler qırımtatar halqına qarşı nefret ve tecavuznıñ telükeli kösterüvidir ve olar yol berilmez dinler arası çatışmağa sebep ola bile.
"Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova Qırımda ibadethanelerge qarşı yapılğan vandallıqnı ve Qırım yarımadasınıñ tamır halqlarına qarşı duşmanlıq kösterüvini tenqit ete.", - qayd ettiler ombudsmenniñ Ofisinde.
Tünevin Lüdmila Denisovanıñ bildirdi ki, Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ sağlıq vaziyeti fenalaşmağa devam ete.
Bundan evel o Rusiyede ve ilhaq etilgen Qırımda tevqif etilgen ve makemelengen adamlarnıñ anaları ve qadınlarınen onlayn körüşüvni keçirdi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlarnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımda kelecek afta anomal yüksek dereceli sıcaq olması beklenile. Bu tahminlerni «Fobos» Rusiye ava merkeziniñ mütehassısı Yevgeniy Tişkovets «Sputnik v Krımu» radiosınıñ yayınında ayttı.
«Ava esnaslarında büyük deñişim olacaq, yaqın aftada ava vaziyeti yüksek ava basımınen belgilenecek. Küneş olacaq, yağanaqlar az olmaycaq, yengil yel, esasen cenübiy yel olacaq. Ava arareti tez artacaq. Em de er kün», – dep tarif etti mütehassıs.
Sinoptikniñ bildirgenine köre, kelecek afta Qırımda ava arareti iklim normasından aman-aman 10 derece yüksek olacaq.
«Gece ava arareti +14…+19, bazı geceleri +15…+20 derece, kündüz +30…+35 derece olacaq, bu rekordqa yaqın raqamlar, ya da yañı ava maksimumları olacaq. Pek küneşli ve quru ava beklenile», – dedi Tişkovets.
Onıñ aytqanına köre, iyün ve iyül aylarında yağanaqlar normağa uyacaq. Faqat avgust ayında sinoptik yağanaqlar az olacaq, dep tahmin ete.


text:
Babuğan Yaylanıñ dağ aldında, Aluşta civarında, ormanda özgün bir göl bar – suvnıñ tüsü firuzedir. Gölge eñ yaqın mesken yer Degirmenköy, o topraq yolu boyunca eki kilometr uzaqlıqta.
Degirmenköyge Aluşta ya da Partenitten marşrutkanen ya da öz naqliyatnen barıp çıqmaq mümkün. Gölge ise tek cip, mototsikl ya da kvadrotsiklnen barıp çıqmaq mümkün. İç bir sedan ve bir çoq krossover dalğı yolnı keçip olamaz. Yazda mında at üstünde kezintiler ola, amma şimdi daa vaqıt kelmedi. Amma er şeyni yahşı körmek ve is etmek içün cayav kezinti daa yahşı.
Degirmenköyniñ eski Ömür-Çeşmesinden başlanğan Lesnaya soqağı boyunca soñuna qadar ketemiz. Soqaq töpege kete ve topraq yoluna çevirile. Gölge taba yazısınen levha qayda ketmekni köstere. Yol boyu, teren yar üzerinden dağlardan Qırımnıñ Cenübiy yalısına suv ağı kete.Qırımnıñ Cenübiy yalısına suv ağı kete
Artqa aylanğan, Ayuv-Dağnı köre bile. Onıñ yüksekligi 579 metr deñiz üzerinde. XIX asırnıñ başında qırımtatarlar oña Biyuk-Kastel dey ediler. Orta asır italyan haritalarında ise Camello, yani deve, dep yazılğan.
Topraq yolu ep yuqarığa kete ve ormanğa qoşula. Yolnıñ ayırılğan uyelerinden birisinde navigator sağ tarafqa ketmek kerek, dep köstere. Öley ketip, bir qaç yüz metrden soñ suv ağınıñ yipine çıqamız.
Mında navigator solğa ve az körüngen yol boyu töpege ketmek kerek olğanını köstere. Elli metr tik, çam tereklernen tolu cap yezerinde tırmaşıp, daa beş daqqadan soñ bentke çıqamız. Terekler arasında gölniñ firuze tüslü yüzü körüne.
Gölniñ yüksekligi deñiz üzerinde 600-610 metr ve onıñ tolulıq seviyesine bağlı. Zatep bu göl degil, tıynaqtır. Şuralar zamanında mında ocaq edi. İşlep çıqarma yökünlengen soñ, o yerastı çoqraqlar ve baar irmaqlar sayesinde tolıp başladı. Tıynaqtaki suv seviyesini kötermek içün 1975 senesi Tavrida şarap zavodınıñ işçileri cenübiy-şarqiy ve cenübiy-ğarbiy taraflardan ben qurdılar. Tıynaqnıñ adını Yubileynıy qoydılar, çünki onı ğalbeniñ 30 yıllığına qurdılar, amma bu ad uymadı,
Babuğan-Yayla şimal tarafta yükselip tura, tepesinde daa qar yata. Gölden körüngen eñ yüksek dağ – Zeytin-Koş. Onıñ yüksekligi 1537 metr. Qırımdaki eñ yüksek dağlar arasında üçüncisidir.
Perimetri 400 metrden biraz ziyade olğan göl etrafında adamlar keze. Mında baarde ve küzde pek dülber, amma yazda da turistler Yubileynıy tıynağını unutmaylar.
Bazıları keze ve etraftaki tabiattan zevq ala, bazıları göl üzerinde fotoresimler çeke, bazıları kebap qavuralar. Neçler kvadrakopter ile egleneler, balalar suv yanında oynaylar.
Göl yerastı suv ve Urkuti-Çokrak suvu sayesinde tola. Çoqraq suvu mında borudan kele. Çoqraq suvunıñ leşçeti pek yımşaq, tıynaqtaki suv ise biraz tuzlu. Belli olmağan sebeplerden yerli sakinlen onı şifalı saya.
Bentniñ cenübiy-ğarbiy qısmında boru bar. Bugünde, anda suv aqması içün, göldeki suv seviyesi daa eñ azından üç metr köterilmeli. Dağlarda qar pek aza, şunıñ içün bunıñ olması pek şübeli. Havuz etrafındaki mesken yerler içün suv anbarıki kibi yapıldı.
Yerli sakinler gölge daa Milyan-Göl deyler ve ocaq olmazdan evel bu yerde kuçuk havuz bar edi, dep iddia eteler. Tıynaq etrafında çöp olmağanı da pek quvandıra.
Keri başqa yolnen ketemiz. Yenmek, köterilmekten qolaylıca. Aqcigerler temiz çamlıq avanen tola, bulutlar artından korbngen küneş ise etrafnı yarıqlata.
Biraz aşağı yolnı şlagbaum qapata. Firuze tüslü gölge maşnalar ketip olamay, tek cipler keçip ola.
Bazı yerlerde, yolda büyük gölçikler bar – olar dağdan aqqın ırmaqlardan tola.
Kimerde mında aqımlar olğanını yolnıñ diger qısmı, tasdıqlay. Onıñ üstündeki topraqnı suv yuvıp ketti. O qocamn timsahnıñ terisine oşay.
Biz yenmege devam etemiz. Bizge doğru taba turistler kete ve kete. Kimerleri Firuze tüslü gölge, kimerleri Babuğan yaylâ tarafqa.
Degirmenköyde 6-7 mototsiklciden bir gruppanı rastketiremiz. Olar töpege kete. Ekologlar, mototsikller ve kvadrotsikllerniñ şinaları topraq qatını mahv etkenine şikâyet eteler, amma buna baqmadan Qırımda böyle turizm çeşiti de bar. Bizim kuçuk seyaatımız ise soñuna keldi.
Yevgen Juk, Aqyarlı bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Moskovadan Aqmescitke uçqan "Ural ava yolları"nıñ Airbus A321 uçağı, Moskova yanında mecburiy qonğanından soñ hastahanege qoyulğan adamlarnıñ sayısı 55 kişigece arttı. Bunı Radio Svoboda bildire.
Rusiye Sağlıq Nazirliginiñ malümatına köre, yaralanğan adamlarnıñ yaşayışına telüke yoq.
Uçaqta 234 adam bar edi, olardan yedisi ekipaj azaları. Şimdi bilingenine köre, 10 adam yaralandı, olarnıñ arasında üç bala bar.
Qaza sebebini köçüricige oğrağan quş sürüsinden köreler, dep bildireler avia şirketinde. Bundan sebep köçürici yanıp başladı.
Yolcularnı şişirme merdivenden tahliye ettiler.
Uçaq, Jukovskiy ava limanından ilhaq etilgen Qırımğa doğru kete edi. O yerde olğan adamlarnıñ videolarında sağ köçüriciniñ yanğını körüne.
Tahqiqiy komitet cinaiy dava açacağını bildirdi.


text:
ABD OSCE missiyası, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı devam etken istilâsını takbih etip, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ işğal etilgen Qırımdaki topraq buyruğı ve Rusiye tahqiqatçılarınıñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı açqan davadan qasevetlengenini bildirdi.
Bu aqta aprelniñ 2-nde missiya haberinde aytıla.
«Prezident Putinniñ martnıñ 20-nda çıqqan ve Qırımda Rusiye vatandaşları olmağanlarnıñ topraq saibi olmaq aqqını sıñırlağan buyruğını takbih etemiz. Ukraina suverenitetini kene bozmağa tırışalar, Ukraina vatandaşlığını saqlap qalğan Qırım sakinlerine qarşı daa bir ayırım areketi yapıla», – dep aytıla haberde.
Qayd etilgenine köre, ABD, Rusiye FSBsi Çubarovqa qarşı «qalabalıqlarnı teşkil etkeni» içün açqan cinaiy davanı da takbih ete.
Bundan ğayrı, ABD OSCE missiyası, Rusiyede apiste tutulğan qırımtatar siyasiy mabüsleriniñ sağlıq vaziyetinden qasevetlengenini bildire.
«Berilgen malümatqa köre, COVID-19 alâmetleri olğan eñ az eki kişi bar, amma olar kerekli tedaviylev körmey, hususan – «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Server Mustafayev. Rusiyeni işğalge qarşı çıqqanı içün apiske alınğan bütün mabüslerni azat etmesine çağıramız», – dep qayd etildi haberde.
Missiya qayd etkenine köre, Amerika Birleşken Devletleri «Moskvanıñ küçnen ve halqara uquqqa zıt bir şekilde zapt etilgen topraq üzerindeki suverenitet iddialarını» qabul etmey.
«Birleşken Devletler, Rusiye istilâsını toqtatqanına qadar sanktsiyalarğa qol tutacağını kene tasdıqlay», – dep aytıla haberde.
Martnıñ 26-nda ABD Ukraina elçihanesi, Putinniñ Qırımdaki topraq buyruğı sanktsiyalar içün sebeplerni quvetleştire, dep bildirdi. Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi ise Putinniñ Qırımdaki topraq buyruğını «arbiy cinayet» dep adlandırdı. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası buña uquq ceetinden qıymet kese.
Martnıñ 31-nde Rusiye Tahqiqat komiteti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı.
Çubarov, Rusiye akimiyetiniñ oña qarşı açqan yañı cinaiy davasını Meclisniñ Qırım yürüşi planlarına «cevap» dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası, Rusiye tahqiqatçıları Çubarovğa qarşı açqan cinaiy dava sebebinden tahqiqat başlattı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Cevapları Meb Yayınları
Ortaöğretim kurumlarında İngilizce, Almanca ve Fransızca dillerinden bir tanesini yabancı dil dersi olarak işlenmektedir. Biz ise bu yayınımızda “Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Cevapları Meb Yayınları” nı ele alacağız.
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Cevapları Meb Yayınları
Hem yazması hem de konuşması zor olan dillerden bir tanesi olan Almanca dersini birlikte cevaplandırmaya çalışacağız. Çalışma kitabına baktığımızda toplam 74 sayfadan oluştuğunu görmekteyiz. Çalışma kitabı az olarak görünse de içerik anlamında çok yoğun. Ama aynı zamanda Almanca dersini öğretmesi açısından da çok faydalı bir kitap Milli Eğitim Bakanlığımızca hazırlanmış.
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Cevapları Meb Yayınları 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26 ,27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40 ,41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60,61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74 ‘ün cevapları aşağıdadır.
“Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Meb Yayınları Cevapları ” aşağıdaki butonlardan erişebilirsiniz. Cevaplar sayfa numarasına göre hazırlanmış olup cevaplara en hızlı şekilde ulaşmanız amaçlanmıştır.
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 6 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 7 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 8 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 9 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 10 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 11 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 12 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 13 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 14 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 15 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 16 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 17 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 18 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 19 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 20 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 21 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 22 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 23 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 24 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 25 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 26 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 27 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 28 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 29 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 30 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 31 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 32 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 33 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 34 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 35 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 36 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 37 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 38 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 39 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 40 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 41 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 42 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 43 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 44 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 45 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 46 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 47 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 48 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 49 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 50 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 51 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 52 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 53 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 54 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 55 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 56 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 57 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 58 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 59 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 60 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 61 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 62 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 63 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 64 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 65 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 66 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 67 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 68 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 69 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 70 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 71 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 72 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 73 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Sayfa 74 Cevapları Meb Yayınları
Almanca A1.1 Çalışma Kitabı Cevapları Meb Yayınları ile ilgili aşağıda bulunan emojileri kullanarak duygularınızı belirtebilir aynı zamanda sosyal medyada paylaşarak bizlere katkıda bulunabilirsiniz.


text:
Qırım yırcısı Yuliya Kaçula ve Krapka; KOMA Lviv dueti beraber ukrain tilinde «Tviy Spokiy - Tvoya Svoboda» yañı yırnı taqdim etti. Yırnıñ klipi de bar. Anda Aqmescit ve Lvivden kadrlarnı körmek mümkün.
Video Yuliya Kaçulanıñ Youtube kanalından yayınlanğan.
«Birlik – er taraftan deñiştirmege tırışılğan degerliklerni birlikte qorumaqtır. Yamanlıq daa ziyade olmadı, o, sadece daa ziyade birdem oldı. Biz Krapka; KOMA ile beraber yalıñız bir trek ve video yapmadıq, biz birleştirdik ve birleştirildik. Qalğanını er kes özü bile...», – dep yazdı Kaçula video tübünde.
Krapka; KOMA – Lvivdeki elektron taqım. Leyhanıñ muzıka janrı downtempo, trip-hop, indie electronica ve experimentaldan ibaret, kimerde caz elementleri de bar.
Yuliya Kaçula ve ukrain reperi Mixa ukrain şairi ve yazıcısı Taras Şevçenkonıñ «Gogolge» şiiriniñ sözlerine yır yazıp, video çıqardılar.
Qırım yırcısı Yuliya Kaçula "Tilkı nam" ("Tek bizge") adlı türküniñ Aqmescitte çıqarılğan muzıkalı klipini taqdim etti.
Daa evel Kaçula "Druğovi" ("Dostuma") türküsiniñ Aqmescit soqaqlarında çıqarılğan muzıkalı klipini numayış etti.
Keçken yılnıñ oktâbr ayında çeşit millet vekilleri olğan balalar, "Güzel Qırım" qırımtatar halq yırını ukrain tilinde yırlap, klip çıqardı.
Yuliya Kaçula - Qırımda yaşağan ukrain yırcı, türkü müellifi, jurnalist, terciman, yır ocası. "Ukraince diñle!" leyhasınıñ müellifi.


text:
Apisten azat etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Qırım devlet terrorı altında bulunğanı aqqında ayttı. Bu aqta o oktâbrniñ 31-nde Qırmdaki insan aqlarınen bağlı BMT (OON) Telükesizlik Şurası leyhasınıñ qararınen bağlı brifingte söz yürsetti.
«Biz er şeyni olğanı kibi aytmaq kerekmiz. Qırım devlet terrorı alrında bulunmaqta. Anda «qanun» sözünen bağlı ya da oñ ayaqın iç bir şey yoq. Muim taraflarınmdan biri de – Qırımnı terk etmege mecbur etilmesi», – dedi o.
2017 senesi aprelniñ 19-nda BMT (OON) Halqara mahkemesi işğal altındaki Qırım sakinleriniñ aqlarını imaye etmek maqsadınen, «Ukraina Rusiyege qarşı» davası boyunca muvaqqat qarar qabul etmege razı olğan edi. Mahkeme, ukrainalılarnıñ aqlarına tüzetmesi imkâsız olğan zarar berilgenine dair misaller olğanınen bağlı qarar qabul etken edi.
İşğal altındaki Qırımda BMT (OON) közeticileri insan aqları ve halqara insaniy aqlarnıñ bozulmasınen alâqalı keniş yelpaze misallerini qayd etmekte. Söz yaşama, şahşiy toqunmamazlıq ve azatlıq, ayrıca ictimaiy-iqtisadiy aqlarınıñ bozulması aqqında yürsetilmekte.
İşğal altındaki Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov oktâbrniñ 25-ndeTürkiyege teslim etilgen edi.
Ğayrı resmiy malümatqa köre, Ahtem Çiygoznen İlmi Umerovnıñ teslim etilmesi boyunca Türkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen yapqan soñki körüşüvi esnasında añlaşqanlar.
Rusiye Devlet Duması, prezident Vladimir Putinden qırımtatar milliy areketiniñ liderleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznıñ afu etilmesini, Qırım musulmanlarınıñ müftisi Emirali Ablayev rica etken eken dep ayta.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayonı Mirovoy mahkemesi aprelniñ 20-nde Qırım gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovğa 4 biñ ruble para cezasını berdi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Bekir Mamutov Qırımtatar Milliy Meclisi añılğan BM Baş Kâtibiniñ maruzasını derc etkeni içün Rusiye Memuriy bozuvlar kodeksiniñ 13.15 maddesine istinaden qabaatlana.
«Bugünki mahkeme oturışuvında davanı baqmağa devam ettik. Yerli Roskomnadzor bölüginiñ yolbaşçısı keldi, fikrini ayttı, biz ise delillerimizni ketirdik. Birinciden, bu maqale degil, BM baş kâtibiniñ maruzası olğanını ve metinde Meclis Rusiye akimiyeti tarafından yasaqlandı dep aytılğanını qayd ettik», – dep ayttı Bekir Mamutov Qırım.Aqiqatqa.
O, imayecilerinen beraber mahkeme ükmüni şikâyet etmege niyetlene, dep bildirdi.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi Mamutovnı taqip etken Rusiye akimiyetiniñ Qırımda yapqanlarını takbih etti.
2016 senesi Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, soñra da Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımtatarlarnıñ temsiliy organı olğan Meclisni yasaqlamağa qarar aldı. Onı Rusiye topraq bütünligine qast etüv ve insanlarnı qorquzuv manaçığınen ekstremist teşkilâtı dep tanığanlar. Meclis faaliyetini yasaqlav teşebbüsi işğal etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı ve Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı olğan Natalya Poklonskayağa aittir.
2017 senesi BM halqara mahkemesinde Ukraina Rusiyeni Ukrainadaki terrorizm tedbirlerine para bergeni ve qol tutqanı, em de Ukrainağa qarşı istilâ yapıp, ırqiy ayırımda iştirak etkeni sebebinden mesüliyetke çektirmek içün oña qarşı dava açtırdı.
Ukraina, BM Halqara mahkemesine muracaat etip, vaziyetniñ acele olğanına emiyet berip, vaqtınca tedbir almağa rica etti. 2017 senesi aprelniñ 19-nda mahkeme Ukraina talaplarınen bağlı Rusiyege qarşı muvaqqat tedbirlerini kirsetmege qarar aldı.
Vesiqada Rusiyeden Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı ile qırımtatar halqınıñ menfaatlarını temsil etmesi mevzusında aq-uquqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa ve işğal etilgen yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil berilmesini temin etmekni talap etti.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
A'debiyat
A'debiyat bir tilge, da'wirge yamasa ma'deniyatqa tiyisli jazba shıg'armalardın' toplamı. A'debiyat adamlardın' baxalı ha'm qızıq waqıyaların aytıwda ja'rdem beredi. Ko'plegen adamlardın' pikirinshe, a'debiyat basqa ma'deniyatlardı uyreniwdin' en' jaqsı jollarının' biri.
A'debiyat bir ma'mleket yamasa ma'deniyat jaratqan en' jaqsı jazbalar. Ol so'zlerdin' sanaatı esaplanadı.
A'debiyat degende, ko'rkem a'hmiyetliligi ushın qaralatug'ın qıyalıy yamasa do'retiwshilik shıg'armada na'zerde tutılıwı mu'mkin.


text:
Edil
Edil[1] ya da Volga (bazan İdil, İtil yaki Etil şeklinde de yazıla; rusça Boлra, qazantatarca Идeл) - Avropanıñ eñ uzun özenidir. Uzunlığı taqriben 3692 km olğan Edil, Moskva ile Sankt Peterburg arasındaki Valday yaylalarından doğa. Deñiz seviyesinden 28 m astında olğan Hazar deñizine töküle. Hazar deñizine 50 km qala 200-den ziyade qolğa ayırılıp Edil deltası meydanğa kelir. Bu deltanıñ keñligi 100 km-den ziyadedir.
Edil qışnıñ üç ayında buzlap qala. Bu zaman devamında bazı yerlerde özen üstü qara yolu olaraq faydalanılır.
Bazı tarihçılarğa köre tarihiy Avropa Hun ükümdarı Atillanıñ ismi Edil özeninden kele: Atilla = Edilli.
Tüpyazılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Zemaneviy rusça-qırımtatarca luğat / Tertip eticiler: V. A. Mireyev, A. V. Gorâinov. — Aqmescit - Saq: «Feniks İşhanesi» Hİ, 2013. — 580 s.


text:
Rusiyede koronavirustan ölgen birinci insan qayd etildi. Moskva hastahanesiniñ esli-başlı hasta qadını vefat etti, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«79 yaşında hasta martnıñ 13-nde hastahanege alındı, amma tuvğanlarınıñ israrınen martnıñ 14-nde şahsiy tibbiy teşkilâtqa tedaviylevge keçti. Koronavirus yuqunçı talili müsbet çıqqan soñ №2 infektsion hastahanesine avuştırıldı. Nefesi yetmegeni içün reanimatsiyada intensiv terapiya aldı. İnfektsion hastazanesinde ayrı boksta tutuldı», – dep bildirdi Moskvadaki operativ ştab.
Martnıñ 18-ne qadar Rusiyede koronavirus hastalarınıñ sayısı 147-ge arttı.


text:
Nuzzet Ümerov, Yazıcı
BEYBARS
Eski zamanlarda bazirgân Seit-Melik Eski Qırımda han musafirhane tuta eken. Keçken-ketken kervanlar mında raatlanğan. Aqşamları musafirler toplanıp, biri-birine çeşit ikâyeler aytqanlar. Seit-Melikniñ oğlu Mansur olarnı diñlemege pek seve eken.
Bir kün babasınıñ dostu Kefeden Mansurğa bahşış ketirgen – aqiqiy yay. Babası, oğlum östi dep, onı avğa alğan. Anda Mansur barsnı atqan. Yırtıcınıñ dülber terisini oğlan qartanasına bağışlağan. Qartanası ise onı bu künden başlap Beybarsım, dep sevgen.
O yılı şeerge moğollar ücüm etkenler. Seit-Melikniñ qorantası ölgen. Tek Mansur sağ qalğan. Onı qul (rab) etip bazarda satqanlar. Bir cenevizli (genuez) bazirgân babasını bilgeni içün Mansurnı satın alğan ve evine alıp ketken. Anda onı öz balası kibi baqıp östürgen.
Mansur bazirgânğa yardım ete eken. Bir kün olar gemide Mısırğa (Yegipet) ketkenler. Qaytqanda deñizde furtuna qopqan. Gemini yalığa köterip atqan. Yerli sakinler bazirgânnı öldürgenler, qalğanlarnı qul bazarında satqanlar. Mansurnı bir yunan (grek) bazirgânı alğan ve gemide zıncırğa oturtıp, kürekçi etken. Bir yıldan soñ deñiz aydutları Mansurnı qurtarğanlar.
Daa bir yıl Mansur deñiz aydutlarınen gemide yürgen. Bir kün Bosfor boğazında olarnı arbiy gemi batırğan. Sağ qalğanlarnı kene qul bazarına alıp ketkenler. Bu sefer onı Mısır sultannıñ şahsiy askerleri – mamlüklerniñ başı satın alğan. “Adıñ ne”, – dep sorağanda Mansur: “Beybars”, – degen. Bu adnen o soñ dünyağa belli olğan.
1249 senesi Frenkistan qıralı Lüdovik Mısırğa ücüm etken. O zamanları büyük uruştan evel eñ küçlü askerler özüni sınağanlar. Kimerde bu sınav uruşnı çezgen. Mısır taraftan Beybars çıqqan ve onı yeñgen. Bundan cenk başlanmağan.
Bir yıldan soñ frenkler kene ücüm etkenler. Ordunıñ başı olıp, Beybarsnı qoyğanlar. Beybarsnıñ ordusı yeñgen.
Bir qaç yıldan Mısırğa Kök Orda ücüm etken. Onıñ yolbaşçısı Çınğızhannıñ torunı Hulagu edi. Mısırnıñ sultanı Qotuz Beybarsnı ordunıñ başına qoyğan. Ayn-Caluğa degen yerde moğollarnıñ ordusı bütünley qırıldı. Beybars yeñdi. Mamlükler adaletsiz Qotuzğa qarşı isyan (vosstaniye) köterdi ve onı yıqıp, Beybarsnı sultan qoydılar.
17 yıl Beybars Mısırnıñ sultanı oldı. Lâkin o Qırımdan olğanını unutmadı. O ölgen soñ tahtqa Mansur Kalaun – Beybarsnıñ torunı mindi. O, Eski Qırımğa – Beybarsnıñ vatanına eki gemi kök mermer taşı ve eki biñ dinar yollap, anda Beybarsnıñ hatırasına cami qurdurğan (1288 senesi). Aynı cami Mısırnıñ merkezi Kair şeerinde de bar.


text:
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ reberi Natalya Penkovskayanıñ bildirgenine köre, özüni tecrit etüv rejimini bozğan yarımada sakinlerinden biri Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırından esas Ukrainağa ketmege tırışqan soñ observatorğa yollanıldı.
Bu aqta o, aprelniñ 4-nde Qırımda koronavirus yuqunçına qarşı tedbirler operativ ştabınıñ toplaşuvında ayttı.
«Tünevin devlet sıñırındaki keçiş noqtasında daa bir vatandaşımız özüni tecrit etüv rejimini bozdı, biz deñiştirilgen Memuriy cinayetler kodeksine köre protokol tizdik. O, observatorğa qapatıldı», – dep ayttı Penkovskaya.
Qırımlınıñ adı ve soyadı qayd etilmey, ondan da bir malümat yoq.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırımda koronavirusnen hastalanğan ve özüni tecrit etüv rejimini bozğan yerli sakinge qarşı ilk cinaiy dava açıldı. Qırımlınıñ advokatı qabaatını inkâr ete ve mahkemege muracaat etmege niyetlene.
Rusiye politsiya hadimleri, özüni tecrit etüv rejimini bozıp, öz maşinasınen plâjğa barğan 37 yaşında Kefe sakinini de observatorğa yolladı.
Aprelniñ 4-nde saba işğal etilgen Qırımda çetel memleketlerinden kelgen 3039 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2957-si evde dinamik közetüvde, 67 insan hastahanede qala, 15 insan observatorlarğa tecrit etildi. Rospotrebnadzor malümatına köre, cuma kününe qadar 18 COVID-19 hastası qayd etildi. Aqyarda 5 koronavirus hastası bar.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Moskvadaki «Şeremetyevo» ava limanında «Aeroflot» ava şirketiniñ uçağı qaza sebebinden qonğan yerde eki «qara qutu» tapıldı, dep bildirdi RBK Rusiye agentligi Fevqulâde vaziyetler hızmetindeki menbalarğa esaslanıp.
Qaza yerinde çalışqan tehnik hızmetler daa «eki qutunı» şimdilik tapıp olamadı. Tertibatlar ateşten ve sert qonuvdan pek zarar körgen uçaqnıñ quyruq qısmında qoyulğan edi.
Mayısnıñ 5-nde aqşam «Suhoy Superjet-100» (SSJ-100) uçağı Moskvadan Murmanskqa yol aldı. İçinde 78 insan bar edi. Aman-aman birden qaza sebebinden qonmaq içün izin istedi, bundan soñ bağ üzüldi.
Sert qonğan uçaq uçuv-qonuv yolağına urulıp, şassisi zarar kördi ve yanmağa başladı. Neticede 41 insan elâk oldı.
Rusiyeniñ Murmansk vilâyetinde üç künlik matem ilân etildi.
Qaza sebebi daa belli degil. Rusiyede uçaqqa yaşın çarptı, bunıñ neticesinde ise «avtomatikası bozuldı», dep tahmin eteler.


text:
Ukraina boyunca OBSE Parlament assambleyasınıñ halqara taqımı iyülde toplana bilecek.
Bunı Rusiye Delvet dumasınıñ SNG işleri boyunca komitetiniñ temsilcisi Leonid Slutskiy bildirdi. O, şimdi OBSE Parlament assambleyasınıñ yaz sessiyası olıp keçken Bakuda buluna, dep bildire Azailıq Radiosı.
Slutskiy qayd etti ki, sessiyada bu kibi halqara taqımnıñ teşkil etilmesi aqqında Rusiye Devlet dumasınıñ spikeri Sergey Narışkinniñ teklifine qol tuttılar.
OBSE öz nezaretçilerini Ukrainağa Donbass buhranınıñ başlanmasından berli yollay. Bir ay devamında OBSE sekiz insandan ibaret olğan nezaretçileriniñ taqımı ile bağlanıp olamay edi. Keçken afta boyevikler olarnı azat etti.


text:
Yaponiyada tatar tele, Urmayda törki xalıqlar
"Qazan qaytawazı" tapşıruı. 01.02.2017
Qazandağı xäbärçebez Raynur Şakir äzerlägän tapşıruda soñğı ike atnada Tatarstanda bulıp uzğan çaralarğa küzätü täqdim itelep, tatar häm törki dönyanı yaqınnan qızıqsındırğan ähämiyätle waqiğalar iskä töşerelep uzıla.
“Qazan qaytawazı” tapşıruınıñ tawış cıyılması biredä.
Bäyläneşle xäbärlär
Törek ğalime Êrkan Karagözneñ "Tatar balalar uyınnarı" isemle kitabına qısqaça küzätü
Nogayşa 13/2022: ZARRELERDİÑ AYTQANI (3)
Bu yuma em “ZARRELERDİÑ AYTQANI (III)” baresinde habarlasamız... (Bu hafta da “zerrelerin dile getirdikleri” konular hakkında sohbet edeceğiz)


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ fikirince, Çehiya prezidenti Miloş Zeman yaqında Çehiyada resmiy tedbirni ziyaret etken Rusiye kontrolindeki «Qırım birligi» qırımtatar teşkilâtı ne olğanını bilmey. Cemilev emin ki, bunıñ kibi ziyaretlerni Rusiye FSBsi Qırım ilhaqını qanuniyleştirmek içün teşkil ete.
Bu aqta Cemilev oktâbrniñ 31-nde Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Zeman, olğan teşkilâtlarnı bile, dep tüşünmeyim. Añlaşıla ki, malümatnı Rusiye FSBsi bere. Olar bu insanlarnı çeşit memleketlerde qabul ettire, Qırım işğalini qanuniyleştirmege isteyler», – dedi Cemilev.
Onıñ aytqanına köre, Çehiya prezidenti Rusiyege qoltutqanını ilk sefer köstermey, Çehiyanıñ umumiy baqışları ise farqlıdır.
«Bu siyasetçi Rusiyege qoltuta. Çehiyada Rusiye tarafdarı siyasetçiler bar olğanını bilm. Olar 68-inci yılda, Çehoslovakiya işğal altında olğanda da bar edi. Bu azlıq ürmet qazanğan avropalı memleketniñ prestijine zarar ketirgenine yazıqsınam. Umumen alğanda, Çehiya: ükümeti, halqara teşkilâtlardaki vekilleri Qırım işğaline qarşı çıqa, istilâcı memleketke qarşı sanktsiyalarğa qoltuta. Prezident ise, «beyaz qarğa» kibi, Putin begengen beyanat ya da areketlerni yapa. Pek yazıq», – dep qoştı qırımtatarlarnıñ lideri.
Rusiye FSBsiniñ bunıñnen bağlı izaatları yoq.
Daa evel kütleviy haber vastalarında Çehiya prezidenti Miloş Zeman Kreml kontrolindeki «Qırım birligi» qırımtatar teşkilâtınıñ vekillerini Praga kermenine tantanalı merasimge davet etti, dep haber etilgen edi.
Ukrainanıñ Çeh Cumhuriyeti elçihanesi bu ziyaret sebebinden narazılıq bildirdi.
«Qırım birliginiñ» Facebook saifesinde Pragadaki tedbirni teşkilâtnıñ hayriye leyhalarınıñ reberi Tamila Bezaziyeva ziyaret etti, dep aytıla.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ arbiy komissarlıqları «soñki ziyaretçige qadar» çalışa. Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbiri bildire ki, soñki bir qaç kün devamında Aqmescit arbiy komissarlıqları yanında yüzlernen erkek nevbette tura.
Malüm ki, dekabr 20-ne qadar arbiy cedvelge adını yazdırmağan qırımlılarnı para cezası bekley, dep bildirgen ediler.
«Bu afta arbiy komissarlıqlar raatlanmayıp çalıştı. Soñki ziyaretçige qadar qabul eteler. Çarşenbe künü, dekabr 17-de, Aqmescit arbiy komissarlıqlarından birinde tahminen 130 insan toplaştı, kündüz nevbet daa da büyük edi. Er kesni cedvelge almağanına qadar bu şekilde çalışacaqmız», – dep ayttı adı gizli qalacaq şartınen arbiy komissarlıq hadimi Qırım.Aqiqat mühbirine.
Onıñ bildirgenine köre, şimdilik Qırımda arbiy cedvelge aluv müddetiniñ arttırılması aqqında qanun yoq, lâkin onı mart ayına qadar devam ettirecekler degen laflar bar.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Rostov-na-Donu Kirov rayon mahkemesiniñ qadısı Elmira Fadeyeva Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Akim Bekirov, Seytvali Seytabdiyev, Osman Arifmemetov ve Servet Gaziyevniñ SİZOda qaluv müddetini üç ayğa uzattı. Olar avgustnıñ 15-ne qadar Rostov-na-Donu tahqiqat izolâtorında qalacaqlar, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Qabaat tarafınıñ bildirgenine köre, olar azatlıqta olsa, ceza ağırlığından qorqıp, ilk tahqiqat ve mahkemeden saqlana, şaatlarnı qorquza, delillerni yoq ete bile. Tahqiqatnıñ «yeterli ve isbatlanğan şübheleri» bar eken.
İmaye, qabaat tarafınıñ muracaatını red etmege rica etti, çünki dava mabüsleri Ukraina vatandaşları ve siyasiy mabüs ola. Qırımda qayd olğan yerleri boyunca ev apsine alınmaları istenildi.
Oturışuv qapalı şekilde keçirildi, salonğa ne soy-soplar, ne diñleyciler kirsetildi. Tahminen 50 insan bugün bu mahkemede davaları baqılacaq sekiz mabüske qoltutmaq içün Qırımdan keldi.
«Balalarımızğa qoltutmaq içün mahkemege keldik. Amma soñki daqqada oturışuv qapalı olğanını aytqanlar. O qadar vaqıt coyıp, uzaqtan keldik, ögümizde ise qapularnı qapatqanlar», – dep tarif etti Akimniñ anası Lilâ Bekirova.
Rostov vilâyetiniñ Şahtı şeer mahkemesinde davanıñ daa dört mabüsi İzzet Abdullayev, Tofik Abdulgaziyev, Yaşar Muyedinov ve Alim Karimovnıñ tevqif müddeti uzatıldı.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov dey ki, Qırımnıñ vatandaşlıq qamaçavı boyunca aktsiya «Qırım meselesini» al etmege yardım eter.
«Qamaçav mevzunıñ aktualleştirilüvine imkân yarata ve bütün taraflarğa çıqışlarnı qıdırmağa yardım ete», – dedi o ATR telekanalınıñ canlı efirinde, cumaertesi, oktâbr 24 künü, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Çubarovnıñ sözlerine köre, qamaçav mevzusını halqara seviyede muzakere ete, neticede Qırımda halqara eyyet temsilcileriniñ bulunması mümkün. «Söz Qırımda halqara eyyet temsilcileriniñ bulunması aqqında kete», – dey Meclis reisi ve Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı ve ayırımlarnıñ devam etkenini bildire.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Azatlıq Radiosınıñ ukrain hızmeti bildirgenine köre, insanlar saylav ketişatınıñ bozuluvında akimiyetini qabaatlap, soqaqlarğa çıqtılar.
Narazılıq salı künü Recep Tayip Erdogannıñ adalet ve inkişaf Firqasınıñ ğalebesi ilân etilgen soñ Yuqarı şurasınıñ yanında yüz berdi.
Opozitsiya bazı neticelerge itirazını bildirmege planlaştıra.
Soñki neticeler daa belli olmasa bile, türk matbuat vastalarında olğan malümatqa köre, adalet ve inkişaf Firqası insanlarınıñ 44% reylerini qazana bile.
Böyleliknen, akimiyet firqası, soñki ayları Erdogannıñ etrafından yüz bergen qabarcılıq şamatasına baqmadan, opozitsiyanı ozıp keçti.


text:
Onıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı özüni lâyıq bir şekilde alıp barmasa da, gaz şirketleri arasında añlaşmanı imzalamaq imkânı da bar.
«Ümüt etemiz ki, bizim Rusiye qomşularımızda doğru bir fikir peyda olur da, «Naftogaz» ve «Gazprom» arasında añlaşma imzalanacaq», - dep ayttı ükümet toplaşuvınıñ başında baş nazir.
Bunıñnen beraber, o, bugünde-bugün Rusiye ile eki taraflı muzakereler keçirmek imkânsız olğanını ayttı.
«Olarnen masa başına otursañ – ille aldatırlar, soñra ise emin ve aqıllı yüzüni kösterip, böyle olğanını aytacaqlar», -- dep qoştı baş nazir.
«Naftogaz» Avropa Birliginiñ iştiragi ile keçirilgen Rusiyenen gaz muzakereler neticesiz oldı.
Rusiyeniñ «Gazprom» şirketi «Naftogaz Ukrainı» şirketine iyün ayı içün 1,66 milliard dollar miqdarında ilk esapnı taqdim etti. Rusiye şirketiniñ malümatına köre, Ukrainanıñ borcu tahminen 3,5 mlrd. dollarnı teşkil ete.
Arseniy Yatsenük dedi ki, «Gazprom» ile biñ kubometr gaz içün 268,5 dollar miqdarında gaz fiyatı belgilense, Ukraina Rusiye gazı içün esaplarnı on kün içinde ödeycek.
Şimdi Rusiye Ukraina içün gaz fiyatını 500 dollar olaraq belgiledi. Frenkistan gaz içün 550 dollar töley.
«Naftogaz» malümatına köre, Ukraina, Rusiye ve Avropa iştiraki ile üç taraflı gaz muzakereleri bu aftanıñ soñuna qadar keçirilecek.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Strasbourgda Aqmescit şeer şurasınıñ yolbaşçısı Viktor Ageyevni kördiler, dep bildire.
Bunı Çubarov Facebookta yazdı.
«Haberi olmağanlar içün: Ageyev Qırım memurlarından birinciler safında işğal ve işğalcilerge qoltutttı, «referendumnı» azırlamağa yardım etti. Em ukrain hızmeti, em de alman tarafına şahsiy cezalarnıñ semereligi ile bağlı bir sıra sualim bar... Baqacaqmız...», – dep yaza Çubarov.
Ukraina sıñır hızmeti ve Aqmescit şeer şurası bu malümatnı ne tesdıqladılar, ne de red ettiler.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden evel Aqmescit yolbaşçısı olğan Viktor Ageyev 2014 senesi sentâbr ayında yarımadada Rusiye qanunları boyunca keçirilgen saylavlardan soñ Aqmescit şeer şurasınıñ reisi olaraq saylandı.
2014 senesi mart ayında Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ Avropa Birligi, Amerika Qoşma Ştatları ve bir sıra diger memleket cezalarnı kirsetti – Rusiyege qarşı siyasiy ve iqtisadiy cezalar, yarımada işğaline alâqası olğan bir sıra Rusiye, Ukraina, Qırım siyasetçisi ve memurını cezaladılar. Bundan soñra Ğarp Ukraina şarqındaki vaziyet kerginleşkeninden sebep cezalarnı quvetleştirgen edi.


text:
Tatar teleneñ orfografiäse
Orfografiä — döres yazu qağidäläre digän süz. Ul bilgele ber alfavitqa nigezlänä. Bu orfografiä Tatarstan Respublikası Prezidentı tarafınnan 1999 yılnıñ 15 sentäberendä qul quyılğan Zakonda qabul itelgän alfavitqa nigezlänep tözelde. Yaña alfavit 34 xäreftän tora, anda suzıq awazlarnı belderüçe — 9, tartıqlarnı belderüçe — 25 xäref kürsätelgän.
Apostrof, siräk qullanılğanlıqtan, alfavitta ayırım urın almağan, ul, hämzäne (tä'min) belderüçe häm neçkälek bilgese bularaq, barı orfografiädä genä isäpkä alına. Bu zakondağı alfavit, nigezdä, 1927—1939 yıllarda qullanılğan “Yañalif” alfavitın yañadan torğızuğa qaytıp qala. Läkin biredä “Yañalif”ne tulısınça şul kileş kire qaytaru yuq, häm ul bula da almıy, çönki anıñ qullanılmawına 60 yıl ütte, tormış üzgärde: yazuları latin grafikasına nigezlängän Könbatış tellären öyränü massaküläm küreneşkä äylände, xalıqara urtaq kompyuterlar belän eş itü, xätta dönyaküläm informatsiä sistemasına — internetqa çığu ğädätkä kerde, törki xalıqlarnıñ üzara aralaşa, ber-bersen ruxi bayıta alu mömkinlekläre açıldı. Menä şul şartlarda “Yañalif” üzgärtelmiçä torğızılğan bulsa, tatar balası, tatar häm çit il latinitsaları arasındağı ayırmalarnı kübräk kürep, qıyın xäldä yışraq qalır ide, tatar keşese, kompyuter qullanğanda, bigräk tä anıñ yärdämendä internetqa çığıp eşlägändä, qıyınlıqlarnı kübräk kürer ide, törki tuğannarınıñ yazuların uqırğa turı kilsä dä, törle çitenleklärgä duçar bulır ide. Şuşı äytelgännärne istä totıp, TR Däwlät Sovetı Zakonğa “Yañalif”ne beraz üzgärtep tözelgän yaña alfavitnı täqdim itte, häm ul, bilgele, kimçelekläre bulsa da, xäzerge zaman taläplärenä nığraq cawap birä.
Tatar orfografiäsen tözü prinsiplarıYзrәpTү
Härber telneñ orfografiäse törle prinsiplarğa nigezlänep tözelä. Tatar orfografiäse tübändäge prinsiplarğa nigezlängän.
Fonetik prinsipYзrәpTү
Fonetik prinsip — işetelgänçä yazu digän süz. Tatarnıñ töp süzläre häm tatarça äyteleşkä buysınğan yäki turı kilgän alınmalar işetelgänçä, yäğni fonetik prinsipqa nigezlänep yazılalar: äni, ulım, öydägelär, kürşe awıllarda, büränä, säläm, kitap, namaz, magazin h.b. Grafik prinsip — alınma süzlärne birüçe teldägegä oxşatıp yazu digän süz. Tatarça äyteleşkä buysınıp citmägän alınma süzlär, grafik prinsipqa nigezlänep, birgän teldäge yazılışqa oxşatıp yazılalar: tarixi (tarixıy tügel), Talip (Talıyp tügel); morfologiä (marfologiä tügel), motor (mator tügel), traktor (traktır tügel) h.b. İskärmä. Tarixi, Talip kebek süzlärdä i yazu (ıy yazmaw) misalında bez ekonomiä prinsibın da küzätäbez [Ekonomiä prinsibınıñ 3-nçe punktın qarağız].
Morfologik prinsipYзrәpTү
Morfologik prinsip — söylämdä üzgäreşkä oçrağan morfemanı yazuda üzgäreşsez qaldıru: [umber, umbiş] digändä un morfeması [b] awazı tä'sirendä üzgärä, läkin ul üzgäreş yazuda kürsätelmi, un morfeması saqlana: un ber, un biş, yaz — yazsa (yassa tügel), süzçän (süsçän tügel), rusça (ruçça tügel), irtänge (irtäñge tügel), isänme (isämme tügel) h.b.
Ekonomiä prinsibıYзrәpTү
Ekonomiä prinsibı — yazu protsessında waqıtqa häm urınğa ekonomiä yasaw öçen, süzlärne qısqartıp yazu digän süz. Bu prinsip şaqtıy küp küzätelä. 1. Teldä yış qullanıla häm küplärgä tanış quşma atamalar andağı süzlärneñ baş xäreflären genä yazu yulı belän qısqartılalar: Berläşkän millätlär oyışması — BMO; Tatarstan Respublikası Ministrlar Kabinetı — TR MK; Tatarstan Fännär akademiäse — TFA; Tel, ädäbiyat häm sänğät institutı — TÄhSİ. Yış oçrıy torğan ike süz qısqartılğanda, ul süzlärneñ berençe (yul) xärefläre genä noqta quyılıp yazıla: häm başqalar — h.b.; häm başqa şundıylar — h.b.ş. Küplärgä tanış bulmağan atamalarnı qısqartıp yazarğa kiräk bulğanda, ayırım tekstlarda ul atama başta tulısınça yazıla, şunda uq cäyälär eçendä anıñ qısqartılması birelä, ul tekstta annan soñ barı qısqartılma süz genä yazıla, mäsälän, Min bu mäqälämdä Tatarstan Respublikasınıñ Ekologiä institutı (TR Eİ) turında söylärgä cıyınam,— dip kürsätkännän soñ, avtor bu süzlär tezmäsen yañadan tulısınça yazmıy, anı barı TR Eİ dip kenä qısqartıp birä. 2. Quşma atamalardağı yä ber süzneñ, yä barlıq süzlärneñ dä yä ike xärefe, yä ber icege yazıla: KamAZ, AlAZ, YuXİDİ, KamGes, univermag h.b. Quşma süzneñ soñğısı tulı kileş, baştağıları qısqartılıp yazılırğa da mömkin: dramtügäräk, Tatpotrebsoyuz, Kazjilstroy h.b. 3. Ekonomiä prinsibı yarımäyteleşle awazlarnı yazuda kürsätmäwdä dä çağıla, mäsälän, su süzendä ike awaz arasında ı işetelgän kebek bula, läkin ul yazuda kürsätelmi (sıu dip yazılmıy); uqı, tuqı süzlärenä [u] awazı quşılğaç, [u] aldınnan [ı] işetelgän kebek bula, läkin ul yazuda kürsätelmi, uqıu dip yazılmıy, uqu dip yazıla; baru, kilü kebek fiğellärdä, tartım quşımçası aldınnan [w] işetelğän kebek bula [baruwı, kilüwe], läkin ul yazuda çağılmıy, baruı, kilüe räweşendä genä yazıla; iä, iäk, orfografiä kebek süzlärdä, [i] häm [ä] awazları arasında [y] işetelgän kebek bulsa da, anı, ekonomiä prinsibınnan çığıp, yazuda kürsätmilär. (Tağın 31-nçe §nıñ 2-nçe iskärmäsen häm 33-nçe §nıñ 2-nçe iskärmäsen qarağiz).
Tarixi prinsipYзrәpTү
Tarixi prinsip — başqaçaraq işetelsä dä, süzlärne elekke çordağıça yazu digän süz. Bu prinsip iske yazulı tellärdä (mäs., ingliz telendä) yış küzätelä, tatar telendä yuq däräcäsendä az. [o], [ö] awazları berençe icektä genä tügel, ikençe, öçençelärendä äytelsä dä, alarnı barı berençe icektä genä yazarğa digän qağidä elektän “Yañalif” orfografiäsennän küçerelde, dimäk, anıñ yazılışı, bilgele däräcädä, tarixi prinsipqa nigezlängän. Döres yazu qağidäläre
Suzıq awaz xärefläreneñ yazılışıYзrәpTү
- § 1. A xärefe [a] awazı äytelgän här urında yazıla: ağaç, qara, kamzul, garmun h.b.
Tatar häm rus tellärendäge [a] awazları berqädär ayırılalar. Tatar telendäge [a] awazı, basımsız icektä irenläşep, [o] awazı tösmere belän äytelä [baola, baolaolar], läkin bu yazuda çağılış tapmıy: bala, balalar, 5 ballı sistema. A rus alınmalarında qayber pozitsiälärdä [a] awazı işetelsä dä, grafik prinsiptan çığıp, o xärefe yazıla: agronom, orfografiä, kolonna h.b.
- § 2. Ä xärefe [ä] awazı äytelgän urınnarda yazıla: äni, ğädät, qänäğät, yäş, säyäxät h.b.
- § 3. O xärefe ike awazğa bilge bulıp yöri:
a) qısqa äyteleşle [o] awazın beldergän o xärefe süzneñ barı berençe icegendä genä yazıla, başqa iceklärdä [o] awazı tösmere bulsa da, tarixi prinsiptan çığıp, ı xärefe yazıla: bolıtınıñ, tottırdığız, totıp, botı, qotıp, soñğı h.b.;
ä) rus alınmalarında ozın äyteleşle [o] awazın belderä, häm, grafik prinsiptan çığıp, rus telendä o xärefe yazılğan urınnarnıñ härqaysında yazıla: foto, morfologiä, motor, traktor, psixologiä h.b.
- § 4. Ö xärefe, [ö] awazın belderep, barı berençe icektä yazıla, başqa iceklärdä [ö] awazı tösmere bulsa da, tarixi prinsiptan çığıp, e xärefe yazıla: böterelep, kötterde, bötenese, kötep, söte, döres, töten, böten, törle, söñge h.b.
İskärmä. Berençe icegendä [o] yäki [ö] awazı bulğan süz quşma süz eçendä kilgändä, o yäki ö xärefe quşma süzneñ ikençe yäki öçençe iceklärendä dä yazıla ala: ösqorma, aqqoş, ozınborın, Gölyözem, Miñlegöl.
- § 5. U xärefe [u] awazı äytelgän här urında yazıla: ut, qul, sarut, kul'tura, uqu, totu h.b.
- § 6. Ü xärefe [ü] awazı äytelgän här urında yazıla: bül, irtük, kätük, bällür, kürü, törü h.b.
İskärmä. U häm Ü xärefläre, isem fiğel quşımçası bularaq, [a], [ä] awazlarınnan başqa awazlarğa betkän fiğel nigezlärenä yalğanalar: yazu, uqu, totu, tıyu, tiü, üsü, kürü h.b.; [a] yäki [ä] awazına betkän fiğel nigezlärenä [w] awazı yalğana, häm ul yazuda da şulay kürsätelä: barlaw, çarlaw, söyläw, köyläw h.b. (31 §nı qarağız).
- § 7. I xärefe e-ı bulıp parlaşıp kilä torğan qısqa äyteleşle [ı] awazın belderä häm açıq işetelä torğan, ansız mäğnä bozıla torğan urınnarda yazıla: Iq, ılıs, ındır, qıtıqlıy h.b.
[I] awazı, qısqa bulğanlıqtan, qayber oçraqlarda açıq işetelmi yäisä ul töşep qala, andıy urınnarda ı xärefe yazılmıy:
a) azaqlarında [ı] awazı bulmağan tamırlarğa -raq quşımçası yalğanğanda, arada [ı] awazı işetelsä dä, ı xärefe östäp yazılmıy: qızıq-qızığraq [qızığıraq], waq-wağraq [wağıraq] h.b.;
ä) tübändäge ımlıqlarda, [ı] awazı işetelsä dä, ı xärefe yazılmıy: Mm! Tss! Qxx! Prx!;
b) il isemnären belderü öçen yalğana torğan -stan kisäge aldında [ı] awazı işetelsä dä, ı xärefe östäp yazılmıy: Tatarstan, Hindstan, Qazaqstan h.b.;
c) tamırlarında [ı] awazı bulıp ta, quşımçalar yalğanğanda, icek çikläre üzgärgän häm ädäbi äyteleştä tulı reduksiä küzätelgän tübändäge süzlärdä bu awaznı belderüçe xäref yazılmıy: tartım quşımçası yalğanıp kilgän ğäräp-farsı alınmalarında: xalıq-xalqı, xalqım; sıynıf-sıynfı yasağıç quşımçalar yalğanıp kilgän qayber süzlärdä: utır-utraq, utraw; qayber fiğellärneñ yaña törläre yasalğanda: qurıq-qurqa, qurqu; yolıq-yolqa, yolqu (läkin mäğnägä zıyan kilgändä, ul yazıla: qızıq-qızığa, aşıq-aşığa h.b.).
I xärefeneñ yazılmıy qalu oçraqları şiğri äsärlärdäğe rifma-ritm saqlaw belän dä bäylängän: awıl-awlı, küñel-küñle kebek qısqartular da bula ala.
- § 8. E xärefe ike awazğa bilge bulıp yöri:
a) rus telennän häm rus tele aşa kergän alınmalarda süzneñ teläsä qaysı urınında ozın äyteleşle [e] awazın belderä: elektr, telefon, bilet h.b.;
ä) töp süzlärneñ teläsä qaysı urınında qısqa äyteleşle [e] awazın belderä häm açıq işetelä torğan, ansız mäğnä bozıla torğan urınnarda yazıla: eşçe, elek, et h.b.
[E] awazı, qısqa bulğanlıqtan, qayber oçraqlarda açıq işetelmi yäisä ul töşep qala, andıy urınnarda e xärefe yazılmıy:
a) azaqlarında [e] awazı bulmağan tamırlarğa -räk quşımçası yalğanğanda, arada [e] awazı işetelsä dä, e xärefe östäp yazılmıy: tiz-tizräk, bik-bigräk, belep-belebräk h.b.;
ä) tamırlarında [e] awazı bulıp ta, quşımçalar yalğanğanda icek çikläre üzgärgän häm ädäbi äyteleştä tulı reduksiägä yulıqqan tübändäge süzlärdäge bu awaznı belderüçe xäref yazılmıy: yasağıç quşımçalar yalğanıp kilgän qayber süzlärdä: yäşer-yäşren, töyen-töynä, ğilem-ğilmi, räsem-räsmi, şiğer-şiğri, sixer-sixri; qayber fiğellärneñ yaña törläre yasalğanda: selek-selki, berek-berket.
- § 9. İ xärefe [i] awazı äytelgän här urında yazıla: inä, äni, kitap, tipik, bismilla h.b.
İskärmä. Ğäräp-farsı alınmalarında i häm ıy xärefläre yazılışın 39-nçı §-tan qarağız.
Tartıq awaz xärefläreneñ yazılışıYзrәpTү
- § 10. B xärefe [b] awazı işetelgän här urında yazıla: babay, bäbi, bint, Boris h.b.
Qayber alınmalarda süz azağında [p] awazı işetelsä dä, grafik prinsiptan çığıp, b xärefe yazıla: korab, käbab, tabib, klub, krab, kub, ştab h.b.
- § 11. C xärefe [c] awazı işetelgän här urında yazıla: cir, cır, cämäğät, täcribä, ğäciz, Cämil h.b.
- § 12. Ç xärefe [ç] awazı işetelgän här urında yazıla: çaba, çıq, çeben, çuq, çüp, açqıç, oça, kiç, çex, çin, çekist, maçta h.b.
- § 13. D xärefe [d] awazı işetelgän här urında yazıla: dawıl, däw, döres, äydäw, dekan, djungli, dzyu-do h.b.
Qayber alınmalarda, süz axırında [t] awazı işetelsä dä, grafik prinsiptan çığıp, d xärefe yazıla: sud, paroxod, reyd, marmelad, hind h.b.
- § 14. F xärefe [f] awazı işetelgän här urında yazıla: fal, fiker, Safa, saf, fond, tif h.b.
- § 15. G xärefe [g] awazı işetelgän här urında, qalın suzıqlar yanında da, neçkä suzıqlar yanında da yazıla: göl, gäräbä, ägär, garmun, garaj, vagon h.b.
Qayber alınmalarda süz axırında [k] awazı işetelsä dä, grafik prinsiptan çığıp, g xärefe yazıla: Varyag, pirog h.b.
- § 16. Ğ xärefe [ğ] awazı işetelgän här urında, qalın suzıqlar yanında da, neçkä suzıqlar yanında da yazıla: ğasır, sağız, ğädät, ğömer, Säğit, mäşğül, Ğömär h.b.
Qayber alınmalarda süz azağında häm sañğıraw tartıqlar aldında [q] awazı işetelsä dä, tarixi prinsiptan çığıp, ğ xärefe yazıla: sämruğ, cämiğ, Mäğsüm h.b.
- § 17. H xärefe [h] awazı işetelgän här urında yazıla: hawa, şähär, şöhrät, cihan, Hadi h.b.
İskärmä. Söylämdä [h] häm [x] awazların butaw bik yış oçrıy torğan orfoepik xata bulğanğa, bu xäl qaywaqıt yazuda da çağılış taba. Şuña kürä bu xäreflärneñ yazılışına ayıruça iğtibarlı bulırğa kiräk.
- § 18. J xärefe [j] awazı işetelgän här urında yazıla: ajdaha, jiräbä, jurnal, jeton, jälläw, jandarm h.b.
Qayber alınmalarda süz axırında [ş] awazı işetelsä dä, grafik prinsiptan çığıp, j xärefe yazıla: garaj, ekipaj h.b.
- § 19. K xärefe [k] awazı işetelgän här urında, qalın suzıqlar yanında da, neçkä suzıqlar yanında da yazıla: keşe, kil, kamzul, Kama, Kamal, kino, kosmos, apteka, brak h.b.
[K] awazına tämamlanğan süzlärgä suzıq awazdan yäki [r] awazınnan başlanğan quşımça yalğanğanda, [k] awazı yañğırawlaşıp, [g] awazı belän çiratlaşa, bu yazuda da çağılış taba: çik-ä > çigä, köräk-e > köräge, siräk-räk > sirägräk h.b.
- § 20. Q xärefe [q] awazı işetelgän här urında, qalın suzıqlar yanında da, neçkä suzıqlar yanında da yazıla: Qor'än, qat, qol, uqu, çaq-çaq, qödrät, qüät h.b.
[Q] awazına tämamlanğan süzlärgä suzıq awazdan yäki [r] awazınnan başlanğan quşımça yalğanğanda, [q] awazı yañğırawlaşıp, [ğ] awazı belän çiratlaşa, bu isä yazuda da çağılış taba: aq-a > ağa, taraq-ı > tarağı, waq-raq > wağraq h.b.
- § 21. L xärefe [l] awazı işetelgän här urında yazıla: lapas, ala, läkin, göllär, Alla, ladya h.b.
- § 22. M xärefe [m] awazı işetelgän här urında yazıla: malay, tama, tämle, küm, mart, mina, tema h.b.
- § 23. N xärefe [n] awazı işetelgän här urında yazıla: naz, ana, tön, Nailä, nalog, tank, ton, Nikolay h.b.
- § 24. Ñ xärefe [ñ] awazın belderä, icek axırında häm süz eçendäge icek başında yazıla, süz başında yazılmıy: çañ, çıñlıy, zäñgär, aña, sıña h.b.
- § 25. P xärefe [p] awazı işetelgän här urında yazıla: par, tup, apa, papaxa, trap h.b.
[P] awazına tämamlanğan süzlärgä suzıq awazdan yäki [r] awazınnan başlanğan quşımça yalğanğanda, [p] awazı yañğırawlaşıp, [b] awazı belän çiratlaşa, bu yazuda da çağılış taba: tap-a > taba, kitap-ı > kitabı, küp-räk > kübräk h.b.
- § 26. R xärefe [r] awazı işetelgän här urında yazıla: räxät, ara, tar, rama, direktor h.b.
- § 27. S xärefe [s] awazı işetelgän här urında yazıla: su, asa, Saniä, signal, sezon h.b.
- § 28. Ş xärefe [ş] awazı işetelgän här urında yazıla: şar, şikär, aşa, köräş, tuş, şaxmat, şpion, Şärif h.b.
- § 29. T xärefe [t] awazı işetelgän här urında yazıla: tar, tik, ata, qat-qat, ton h.b.
- § 30. V xärefe barı tik rus telennän häm rus tele aşa kergän qayber alınmalarda ğına yazıla häm tatar telendäge iren-iren tartığı [w] dan üzgä bulğan iren-teş tartığı [v] awazın belderä: vagon, vint, kvadrat, Vasiliy h.b.
Rus alınmalarında, familiälärdä süz axırında häm sañğıraw tartıqlar aldında kilgän [v] awazı sañğırawlaşıp, [f] awazına yaqın äytelsä dä, yazuda v xärefe saqlana: ustav, aktiv, sostav, avtor, avtomobil, avtobus, Ğälimov, Älmievkä, İvanovta h.b.
- § 31. W xärefe [w] tartığın belderä, teläsä nindi pozitsiädä yazıla: waq, taw, awıl, däwlät, Wäli, däwa, dawıl h.b.
- W xärefe, [a] yäki [ä] awazına betkän fiğel nigezenä yalğanıp, isem fiğel quşımçası bulıp kilä, häm bu yazuda kürsätelä: cırlaw, aşaw, bäyläw, şäyläw h.b.
İskärmä. Süz axırındağı [u] häm [ü] awazınıñ çista suzıq tügel, ä [w] belän kilğän diftong kebek äytelüe ([buw], [suw], [başkaruw], [üsüw], [kötterüw] yazuda çağılış tapmıy.
- § 32. X xärefe [x] awazı işetelgän här urında, qalın suzıqlar yanında da, neçkä suzıqlar yanında da yazıla: xat, xäbär, xıyänät, säxär, Xälil, xlor, xor h.b.
- § 33. Y xärefe [y] awazı işetelgän här urında yazıla: yal, yul, yoqı, yükä, ay, öy, uy, Yalta h.b.
- 1-nçe iskärmä. Y xärefeneñ yazılışın tatarça yäki rusça kirillitsadağı ю, я, ë, e, ы xärefläre äyteleşe belän çağıştırıp tikşerep bula:
- 1. Kirillitsada ю xärefe belän belderelgän oçraqlar tübändägeçä yazılalar:
a) qalın iceklärneñ başında yu xäreflär tezmäse, neçkä iceklärneñ başında yü xäreflär tezmäse belän: yul, yuqa, qayulı, yükä, yünsez h.b. ;
- läkin ю xärefe и xärefennän soñ kilsä, [i] awazı [y] ne almaştıra, şuña kürä bu oçraqta kirillitsadağı ю xärefe latinitsadağı ü xärefe belän genä birelä: kiü, tiü, biü, diü h.b.
ä) rus alınmalarında icek urtasındağı ю xärefe neçkä tartıqtan soñ kilgän [u] awazın beldergängä, latinda yu xärefe yazıla: menyu, byuro h.b.
- 2. Kirillitsada я xärefe belän belderelgän oçraqlar tübändägeçä yazılalar:
a) qalın iceklärneñ başında ya xäreflär tezmäse, neçkä iceklärneñ başında yä xäreflär tezmäse belän: yal, yaqa, cäyä, säyäxät;
- läkin я xärefe и xärefennän soñ kilsä, [i] awazı [y] ne almaştıra, şuña kürä bu oçraqta kirillitsadağı я xärefe ə xärefe belän genä birelä: ия—iä, ияk—iäk, бия—biä, чия—çiä, Əлфия—Älfiä, opфorpaфия—orfografiä, cTaHция-stansiä h.b.
ä) rus alınmalarında icek urtasındağı я xärefe neçkä tartıqtan soñ kilgän [a] awazın beldergängä, latinda ya xäreflär tezmäse yazıla: Tanya, Valya, tyagaç h.b.
- 3. Rus alınmalarında kirillitsada ë xärefe belän yazıla torğan süzlär, grafik prinsiptan çığıp, tübändägeçä birelälär: şofyor, pulemyot, samolyot h.b.
- 4. Kirillitsadağı e xärefe latinitsada yı yäki ye räweşendä birelä: ereT — yeget, eл — yıl, бyeHчa-buyınça,
- läkin e xärefe и dän soñ kilsä, [i] awazı [y] ne almaştıra, şuña kürä bu oçraqta kirillitsadağı e xärefe latinitsadağı e belän genä birelä: Tиeш-tieş, kиeH-kien, ƏлMиeB—Älmiev, ГыйлbMиeB—Ğilmiev, HypиeB—Nuriev h.b.
- 5. Rustan häm rus tele aşa [ы] awazı belän kergän alınmalarda ы xärefe urınına latinitsada ıy yazıla: cыp — sıyr, Bышka — vıyşka, пocылka — posıylka, Myзыka — muzıyka h.b.
- 2-nçe iskärmä. Süz axırındağı [i] awazınıñ çista suzıq tügel, ä diftong bulıp äytelüe ([tiy], [eşliy]) yazuda çağılış tapmıy: eşli, ki, ti h.b. Barı rus alınmalarında oçrıy torğan [iy] quşılmaları ğına, grafik prinsiptan çığıp, yazuda kürsätelä: kriteriy, geniy, alyuminiy h.b.
- § 34. Z xärefe [z] awazı işetelgän här urında yazıla: zur, taza, tözü, zilzilä, Zöhrä, zavod, fizika h.b.
- § 35. “'” (apostrof) tamğası tübändäge oçraqlarda yazıla:
a) “hämzä” tartığın belderü öçen: ma'may, mäs'ül, mäs'älä, tä'min, tä'sir, Qor'än h.b.;
ä) rus alınmalarında qalın suzıqlardan soñ kilüçe neçkä tartıqlarnı (kübräk [l'] awazın) belderü öçen: rol', kul'tura, tal'yan, asfal't, Pol'şa, Xar'kov, kon'yak, sekretar' h.b.
- § 36. Rus alınmalarında kirillitsada щ xärefe belän yazıla torğan tartıq awaznı belderü öçen şç xäreflär tezmäse yazıla: şçotka, borşç, Şçerba h.b.
- § 37. Rus alınmalarında kirillitsada ц xärefe belän yazıla torğan tartıq awaznı belderü öçen süz başında, süz axırında häm tartıq awazlardan soñ s xärefe, suzıq awazlar arasında, saf [ts] awazları äytelgängä, ts xäreflär tezmäse yazıla: stansiä, sink, kvars, sirk, pitsa, kirillitsa, pozitsiä, revolyutsiä h.b.
Ayırım süzlärneñ yazılışıYзrәpTү
- § 38. Tatar ädäbi teleneñ töp süzlärendä härwaqıt diärlek singarmonizm saqlana, bu yazuda da çağılış taba, berençe icek qalın suzıqlı bulsa, başqalarında da qalın suzıqlarnı belderä torğan xäreflär, berençe icek neçkä suzıqlı bulsa, başqalarında da neçkä suzıqlarnı belderä torğan xäreflär yazıla: başqaruçılarında, imännärebezdä h.b.
Tübändäge oçraqlar iskärmä bulıp toralar:
a) quşma süzlär: bilbaw, öçayaq, härwaqıt, berqayçan h.b.;
ä) siña, miña almaşlıqları
b) -su quşımçası belän yasalğan qayber süzlär: zäñgärsu, kölsu, yäşkeltsu h.b.
SingarmonizmYзrәpTү
- § 39. Ğäräp-farsı alınmaları singarmonizmğa buysınu-buysınmaw yağınnan ike törkemgä bülenälär:
- a) äyteleşläre dä, yazılışları da singarmonizmğa buysınğan süzlär: cämäğät, cänübi, citdi, cismi, dini, fänni, ğäräbi, ğilmi, ğäskäri, ğädäti, körsi, qädimi, mädäni, milli, mäcbüri, mäcüsi, möfti, mäğnäwi, nisbi, räsmi, säyäsi, şiğer, şiğri, tärbiäwi, täräqqi, tänqidi, xäyäti h.b.;
- ä) singarmonizmğa buysındırılmıyça qabul itelgän häm yazıla torğan süzlär: adämi, äxlaqi, daimi, imtixan, islam, ilahi, ictihat, kitap, qağidä, miladi, matdi, Nizametdin, ruxiät, samimi, Sämiğulla, şağir, şimali, surät, tabiği, tarix, tarixi, tämam, xanä (aşxanä), xatirä, xisap, waqiğa, ictimaği, iqtisadi, ilahi, ixtiari, miladi, razi, ruxi, samimi, sıynfi, şimali, tabiği, tarixi, şäytani, mäğlümat, Xalidä, Salix, Talip, Nuriä h.b.;
- b) kirillitsada singarmonizmğa buysındırılmıyça yazılğan süzlärneñ qayberlären xäzerge latinitsada singarmonizmğa buysındırıp yazu täqdim itelä: cämäğät, qiämät, matbuğat, şiğer, ädäbiät, näşriät, mädäniät, säläm, sälämät, häläk, idärä, yäki, Näğimä, Fäğilä, Basıyr, Nasıyr, Sadıyq h.b.;
- c) ike qalın icekle yäki soñğı ike icege qalın bulğan süzlärdä i quşımçası singarmonizmğa buysınıp qalınaya, yağni ıy yazıla: narasıy, xıyalıy, xoquqıy, xosusıy, xaqıyqıy, ruxanıy, zarurıy, zobanıy, qanunıy, mantıyqıy h.b.
- ç) sıyfat quşımçası i ber genä qalın icektän soñ saqlana, ıy ğa üzgärtelmi: dahi, matdi, ğadi, icadi, miladi, şimali, fani, farsi, ruxi, äxlaqi, cismani, iqtisadi, ictimaği, islami, dönyawi, roMyMи — ğömumi h.b.;
- d) ğäräp-farsıdan kergän isemnärdä dä singarmonizm saqlanğan, saqlanmağan häm ike variantta yazu oçraqlari bula:
1. singarmonizm saqlana: Basıyr, Sadıyq, Nasıyr, Baqıy h.b.
2. singarmonizm saqlanmıy: Xalit, Xalidä, Salix, Talip, Nuriä h.b.
3. ike variantta yazu: Nuri—Nurıy, Näsix—Nasıyx, Nazir—Näzir, Hadi—Hadıy, Waqif—Waqıyf, Fatıyx—Fatix—Fätix, Nasıyri—Nasıyrıy h.b.
Ay isemnäreYзrәpTү
- § 40. Tatarça ay isemnäre dä alınmalardan tora, häm alar tübändägeçä yazılalar: ğinwar(da), fevral'(dä), mart(ta), aprel(dä), may(da), iyün(dä), iyül(dä), avgust(ta), sentäber(dä), oktäber (dä), noyäber(dä), dekäber(dä).
- § 41. Tatar ädäbi telenä bik küptännän, äyteleşläre nıq üzgärtelep kergän alınmalar şul üzgärgän formalarında yazılalar: çäynek, eskäter, eşläpä, garmun, karawat, samawır h.b.
Tatar familiäläreYзrәpTү
Tatar familiäläreneñ nigeze [a], [ä] awazlarına tämamlansa, nigezdäge bu awazlar töşep qala, häm -in, -ina quşımçaları yalğana; nigez [i], [y], [c], [ş] awazlarına tämamlansa, yäki soñğı icegendä neçkä suzıq bulsa, -ev, -eva; [i] awazına tämamlansa -ev, -eva, qalğan oçraqlarda -ov, -ova quşımçaları yalğana: Safa — Safin, Safina, Xämzä — Xämzin, Xämzina, Ğalimulla — Ğalimullin, Ğalimullina, Wäli — Wäliev, Wälieva, Gäräy — Gäräyev, Gäräyeva, Minhac — Minhacev, Minhaceva, Yuldaş — Yuldaşev, Yuldaşeva, Bulat — Bulatov, Bulatova, Talip — Talipov, Talipova h.b.
İskärmäYзrәpTү
"ә ө ŋ" küp şriftlarda, gadjetta yuqlıq arqasınnan İnternetta "ä ö ñ" qullanıla.
SıltamalarYзrәpTү
"TATAR TELENEN̨ ORFOGRAFİӘSE", Qazan, Mәğәrif nәşriәte, 2000 yıl


text:
Rusiyeniñ Qırımdaki politsiya yolbaşçısı vazifesine qomşu Rusiyeniñ Vologda vilâyetiniñ politsiyasından – polkovnik Pavel Karanda tain etildi. Matbuat-hızmetiniñ malümatana köre, bu aqta fermannı Vladimir Putin 31 oktâbrde imzaladı.
«Politsiya polkovnigi Karanda Pavel Leonidoviçni Qırım İçki işler naziriniñ muavini – politsiya yolbaşçısı vazifesine (tainlemek – QA)», – dep aytıla bildirüvde.
Pavel Kandra Rusiyeniñ Omsk şeerinde doğdı. 2009 senesine qadar Murmanskta ve Murmansk vilâyetinde cinaiy taqiqatta farqlı vazifelerde çalıştı, 2013 senesinden berli Vologda vilâyetinde Rusiye İçki işler nazirliginiñ idaresinde yolbaşçı muavini olıp çalıştı.
Soñki bir-qaç ay devamında Qırımğa Rusiyeniñ çeşit regionlarından ketirilgen bir-qaç memur ve devlet hadimi tain etildi.
Merkeziy teşkerüv idaresiniñ yolbaşçısı vazifesine Moskvadan memur aındı, Aqyarda ise Mal ve topraq muamelelerini Udmurtiyalı sabıq nazir idare etecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
İsmail Qırımlı
Qırımda yeşil adamçıqlarnıñ peyda olğanı aqqında Lenin meydanı yanında yaşağan tanışımnıñ saba saat dört buçuqta kelgen SMS beyanatıdan ögrendim. Atış eşitilgeni ve arbiy kiyingen insanlarnıñ Nazirler Şurasına kirgeni aqqında yazdı. Bu er şeyni penceresinden kördi.
Oqup, birden haberlerni açtım, QMC Yuqarı Şurası ve Nazirler Şurası üzerinde Rusiye bayraqlarınıñ asılğanını ögrendim. Arqadaşım ile şeerge çıqıp, aqiqaten, bayraqlarnıñ asılı olğanını, şeerni nezaret etecek Qırım «imayesini», rayonnı sarıp alğan militsiyanı kördik. Maña çeşit neşirlerden telefon etip, Qırımda olayatqan adiseler aqqında haber ala ediler. Aqiqaten, o vaqıttaki vaqialar qorqunçlı edi…
O zaman Rusiye bayrağınıñ binalarda asılacaq müddeti muzakere etile edi – afta ya bir ay. «Halq imayesi» bunı yapıp olamaycağı belli, olarnı andan yerli akimiyet küçleri quvar edi. Arbiylerniñ olğanını birazdan añladıq. Şu vaziyette binağa kimse ücüm etmeycegini añladıq.
Aqlımda, bir qaç künden soñ Kiyev patriarhatı Ukrain ortodoks kilsesinde toplandıq, faallerimiz kele bilecek bir noqtamız oldı. Mında toplanıp, ilk kere Taras Şevçenko abidesine numayışqa çıqqan edik. İleride bu yerde diger aktsiyalarğa da toplana ediler. Lenin meydanında «halq imayesi» bulunğanından sebep, onıñ aktualligi coyuldı. Numayışlarımız Taras Grigoryeviç abidesine avuştı.
İşbu vaqia tesadüfiy edimi? Amma Qırımnıñ işğal etilecegi, ayıruvı aqqında söz endi bayağı vaqıt devamında yürütile edi. Fevral 23 künü olğan mitingde de bu duyula edi. Aksönovnıñ «imayesi» Vatan qoruyıcısı Kününi qayd etkende, bu, aslında, başlanuvı edi, çünki ilk sefer olarnı böyle miqdarda toplap, ilerideki vaqialarğa azırlay ediler. Birazdan biz er şeyni añladıq. «Rusiye birligi» saytında insanlarnıñ toplavı ilân etile, rekruting keçirile edi. Bu sebepten militsiyağa telefon etemiz, militsiyada bizni er şey yahşı olğanında qandıralar. Aktsiyalar vastası ile Kiyev akimiyetiniñ diqqatını Qırımğa celp etmege tırışa edik. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurasına narazılıq numayışlarına çıqa edik. Mında Rusiye tarafdarları bizge ücüm etip, mitingni keçirmege imkân qaldırmağan ediler.
Duşman kendi planı boyunca areket ete, onıñ soñ maqsadını tam olaraq añlamay edik, Ukrainadan ayırılıp, Rusiye terkibine kirmege istegenini añlay edik, amma nasıl olacaq, müddet ve usullar – bizler içün añlaşılmağan bir şey edi
E, tesadufen olğanını ayta bilem. Amma o vaqıt Qırımğa zaruriy diqqat ayırılsa, bu aqibetlerniñ ögüni almaq mümkün olur edi. 27-den soñ Kiyev akimiyeti Qırım sualini endi al etip olamaz edi. Duşman kendi planı boyunca areket ete, onıñ soñ maqsadını tam olaraq añlamaymız, Ukrainadan ayırılıp, Rusiye terkibine kirmege istegenini añlay edik, amma nasıl olacaq, müddet ve usullar – bizler içün añlaşılmağan bir şey edi. Teessüf ki, biz o qadar küçlü degil edik ve o vaqıt muayyen bir qarar çıqarıp olamağan halqara toplulığına işana edik. O vaqıt nasıldır bir çıqışnı körmege zor edi.
Bu vaqialardan evel Qırım Yevromaydan faali edim, yeşil adamçıqlarnıñ peyda oluvından soñ Ukraina topraq bütünligini qourmaq içün areket etmege qarar aldıq. Şu cümleden «Qırım qadınları barışıq içün» areketi teşkil etile, qadınlar zapt etilgen arbiy qısımlarğa kelip, askerlerge çeşit usullar ile qol tutmağa çalışa edi.
Aqmescitte Pavlenko soqağındaki Arbiy-deñiz küçleriniñ ştabı hususiy bir yer edi. Mitinglerniñ birinde qadınlarımızğa Qırım «imayesi» ücüm ete. Yaqında turğan militsiyanıñ buña reaktsiyası olmadı, sanki olar insanlarnı degil de, «halq imayesi»niñ qadınlarğa etken ücümini qorçalay edi. Barışıq oğrunda turğan qadınlarğa erkekler ücüm ete… Bu kibi adise yüz bergenine pek yazıq, böyle mesülietli vaqıtta militsiya öz halqını satqanına yazıqlar olsun.
İşğal vaqtında özümni nasıl is ete edim? Intcıtuv, iqtidarsız olğanımıznı duya edim. Militsiya bile başqace laf etmege başlay. Aynı şu insanlar farqlı vaziyette öz insaniyetligini coyğan edi. Maydannıñ ilk künlerinden olarnen bütün aktsiyalarnı uyğunlaştıra edik, er şey problemsiz keçe edi. İşğalden soñ olarnen bir şeyni muzakere etmek imkânsız oldı.
Varenikler narazılıq olaraq
Başta referendumnı mayıs 25 künü keçirecek ediler, soñra müddet ep qısqartıla edi. Doğrusı, mayıs 25 tarihı Kiyev akimiyetiniñ diqqatını bozmaq içün aytılğan edi, sanki vaqıt daa çoq olğanını köstermek içün. Aqiqaten ise referendumnı kimse böyle uzaq müddetke qaldırmaycaq edi.
Er bir numayıştan soñ insanlar ğayıp olmağa başladı. Soñki aktsiyamıznı mart 15 künü keçirdik. Referendumğa barmayıp, vareniklerni pişirecegimizni ilân ettik. Tınç narazılığımız edi. Bizim içün bazar künü bir bayram degil de, adiy bir kün olğanını köstermege tırıştıq. Yerli akimiyet bu künni tantanalı sürette keçirecek edi, baqıñız, niayet ki, Rusiyege qayttıq dep. Biz ise bu adiy kün olğanını köstermege tırıştıq, aş pişirip, musafirlerni sıylamağa teklif etken edik.
Kiyev ve halqara toplulığına da bir çağıruv edi, Qırımda referendumğa qoşulmağan insanlar bar, bu referendumnı «halq iradesi» olaraq tanımağan insanlar bar olğanını köstermege areket ettik.
Referendumnı körmemezlikke urğanlar, evde oturıp, vareniklerni pişirgen insalar bar olğanını kösterdik. Varenikli bir fleşmob oldı. Varenikler – narazılığımız edi.
Qırımdan mart 18 künü kettim, Rusiye Federatsiyasınıñ eki yañı subyektiniñ peyda oluvı aqqında emirniñ imzalanuv künü. Ketkende, bir afta, eñ çoq eki aftağa ketkenimni tüşüne edim. Şeylerimni bile yanıma almadım. Amma çıqmağa mecbur edim, çünki ücüm, taqipler başlandı, insanlar ğayıp ola edi. Vaziyet al etilir, qaytırmız dep tüşüngen edik. Afsus ki, o vaqıttan bir sene keçti.
Al-azırda Qırımnıñ Ukraina terkibine qaytuvı meselesine tesir etecek adım körmeyim. Cezalar bar, amma olar cenk sebebinden peyda oldı.
Qırım oğrunda daa küreşmek lâzim…
İsmail Qırımlı, qırımlı
«İşğal delilleri» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerniñ fikir-tüşüncelerini aydınlatıp, muarririyetniñ fikirleri ile aynı olmay bile
Körgen ve bilgen şeyleriñizni bizlernen paylaşıñız, emailge yazıñız: krym_redaktor@rferl.org


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/19 sentäber
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 19 sentäber biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Xalıqara piratlar köne (en)
Sent-Kits häm Nevista Milli bäyräm (en)
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1551 — Genrix III, Frantsiä patşası.
- 1923 — Midxät Salixov, tatar Sovetlar Berlege qaharmanı, Qızıl Armiäseneñ artilleriä ofitserı.
- 1957 — Rinat Ğayzatullin, Tatarstan Däwlät şurası deputatı, awıl xucalığı belgeçe.


text:
Eski Qırım sakini Zarema Kulametovağa tayin etilgen 1000 ruble para cezası oktâbrniñ 26-nda ödendi. Bunı «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Facebook saifesinde bildire.
«Bir biñlik para cezasını ödemege keldik, qabaatımnı bilmeyim, amma Facebooktaki şahsiy saifemde islâm timsallerini paylaşqan ekenim. Qabaatımnı tanımadım, amma mında (mahkeme qararında – QA) tanıdım, dep yazılğan», – dep ayttı Kulametova.
Zarema Kulametovanıñ para cezası 10 rublelik kapiklernen ödendi. Video «Qırım birdemliginiñ» saifesinde paylaşıldı.
Kreml kontrol etken İslâm-Terek rayon mahkemesi Zekkiy Kulametovnıñ ömür arqadaşı Zarema ve qızları Rianağa 1000 ruble (tahminen 410 grivnâ) para cezasını tayin etken edi. Olarnı içtimaiy ağlarda yasaqlanğan timsallerni tarqatmalarında qabaatladılar.
Sentâbrniñ 4-nde saba Eski Qırımda Kulametovlar qorantasınıñ evinde tintüv ötkerildi. Aileniñ üç azası politsiya bölügine alıp ketirildi.
Rusiye uquq qoruyıcıları bunı açıq bir sürette izaatlamadı.
2018 senesi fevral ayında Zarema Kulametova politsiya bölügine çağırılğan edi. Onı politsiya hadimini «aqaretlemesinde» qabaatlağan ediler.
Qabaatlayıcı tarafnıñ malümatına köre, Kulametova oğlu Geray Kulametov tutulğanda politsiya hadimini aqaretlep, ayatını telükege oğratqan edi. Taqiqat, Rusiyeniñ İslâm-Terek rayonı politsiya bölüginiñ yolbaşçı muavini Andrey Rogojin aqaretke oğradı, dep israr etken edi.
2018 senesi aprel ayında İslâm-Terek rayon mahkemesi onı Rusiye ceza kodeksiniñ 319-ıncı maddesine köre qabaatlı tanıp, qadınnı 250 saat şartlı işlerge ve politsiya hadimine 20 biñ ruble (8,2 biñ grivnâ) miqdarında tazminat ödemesine mecbur etti.
Zarema Kulametova qabaatını tanımadı, imayesi mahkeme qararını şikâyet etse de, neticesi olmadı.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ andaki akimiyet mustaqil jurnalist, cemaat faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Milliy Meclis azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqaları bar olğanında şeklengen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde sıq-sıq tintüv keçire.


text:
Kyivde dekabr 20, cuma künü «Dünya örnekleri» («Uzorı mira») leyhası çerçivesinde «İvan Gonçarnıñ Müzeyi» Halq medeniyetiniñ milliy merkezinde qırımtatar el sanatınıñ kollektsiyası taqdim etildi.
Çölmekçi, «El-Çeber» icat ustahanesiniñ reberi Rustem Skibin, sergini izaatlap dey ki: «Bizge ecdadımızdan qalğan mirasnı inkişaf ettiremiz. Bu eşyalar, men bellesem, halnıñ öz kimliginiñ işaretleri, halqnı tertip etken elementlerden biri».
Qırımtatar Milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ sözlerine köre, bu kibi sergiler milliy özgünlikni saqlamaq içün müimler.
«Ustalarnıñ ve bu saada mutehassıslarnıñ azırlanuvı, diger medeniyet vekilleriniñ qırımtatar medeniyetinen tanış olması – bu medeniy diplomatiyadır», – dep tüşüne Bariyev.
Kyivde yanvar 18 künü «Dünya örnekleri» leyhası taqdim etildi, onıñ maqsadı – qırımtatarlarnı birleştirmek, cemiyetke qoşmaq ve etnik kimligini saqlamaqtır. Leyha çerçivesinde qırımtatar el sanatlar kolektsiyası azırlanıldı.


text:
Cemilevni insan aqları oğrunda alıp barğan küreşi içün qayd ettiler, dep bildire Radio Svoboda.
«Cemilevniñ daa sovet vaqtından aqiqiy yararlıqları bar, o, Ukraina birligini imaye ete. O, öz halqı ile musulman adetlerine riayet etken cemaat arasında demokratiyaniñ olması mümkün olğanını tasdiqladı», – dep añlattı işbu qararnı Sikorskiy.
Qırımtatarlarnıñ yetekçisini taqdirlemege qarar alğan jüri azaları arasında Lehistan sabıq prezidenti Leh Valensa, AB çetel işler boyunca yuqarı temsilcisi Catherine Ashton, Birma muhalifet lideri Aung San Suu Kyi bar edi.
«Birdemlik mukâfatı» 250 biñ avro miqdarında mukâfatnı belgiley ve ilk sefer berilecektir. Onı Lehistan memleketni demokratik deñişmeler yoluna ketirgen «tögerek masa»nıñ 25 yıllığına tayinlediler.
Mustafa Cemilev mezkür mukâfatnı iyün 3 künü Lehistan prezidenti Bronislav Komorovskiy berecek. Tedbirde AQŞ prezidenti Barak Obama da bulunacaq.
«Birdemlik mukâfatı»nıñ reglamentine köre, onıñ laureatı Lehistan 700 biñ avro berecek «Lehistan yardımı» programmasınıñ leyhasını belgileycek.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini, «Avropa birdemligi» fraktsiyasınıñ Ukraina halq deputatı Ahtem Çiygoz, parlamentte Qırım ve Aqyarnı suvnen temin etüvnen bağlı beyanatnı baqmaq teşebbüsini bu meselede «devletniñ fikrini bildirmek» istegi olaraq añlattı.
Bu aqta o, martnıñ 13-nde Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«De «Halq hızmetçileriniñ» bazı vekilleri, de akimiyet vekilleri tarafından seslendirilgen bu oyun, provokatsiyalardan soñ biz böyle bir qarar içün teşebbüs köstermege ve devletniñ fikrini parlament üzerinden bildirmege qarar aldıq. Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararı beyanname olamaz. Bundan soñ Ukrainanıñ ayrı qanunları çalışacaq», – dedi Çiygoz.
Ukraina Yuqarı Radasına işğal etilgen Qırım ve Aqyarnı esas Ukrainadan suvnen temin etüv laflarınen bağlı beyanat aqqında qarar leyhası kirsetildi. Vesiqa martnıñ 12-nde Ukraina parlamentiniñ saytında qayd etildi.
Parlament saifesinde derc etilgen malümatqa köre, işbu beyanat baqıluvınıñ teşebbüsçileri «Avropa birdemligi», «Ses» ve «Halq hızmetçisi» ukrain firqalarınıñ 28 deputatı ola.
Martnıñ 12-nde Rusiye kontrolindeki Qırım ükümetiniñ reisi Yuriy Gotsanük suv hatlarınıñ eskirüvi sebebinden yarımadada içme suvınıñ 50 fayızı coyula, dep bildirdi.
Martnıñ 5-nde Ukraina baş naziri Denis Şmıgal «Akimiyet aqqı» («Pravo na vladu») yayını vaqtında onıñ Nazirler şurası «Qırımdaki ukrainalılar içün suvnı qapatmaycaq» ve suv berilmese, «gumanitar felâket ola bile», dep ayttı.
Daa soñra Facebookta yazğanına köre, Ukraina akimiyeti yarımada işğalden qurtarılğanına qadar Qırımğa suv berip olamay, çünki «insanlarğa ve arbiy bazalarğa (Rusiyege ait – QA) ketecek suvnı bölmege çare yoq».
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ fikirince, Ukraina Qırımğa suv berüv meselesini «şantaj silâsı» olaraq köre.
Martnıñ 6-nda Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Kyiv, işğal etilgen Qırımğa Dnipro suvını berüv imkânlarını baqmay, dep ayttı.
Ukraina akimiyeti, işğal altındaki Qırımnıñ suv teminlevi yalıñız yarımada işğalden qurtarılğan soñ ğayrıdan tiklenecek, dep çoq bildirgen edi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
İşğal etilgen Qırım akimiyeti bildirdi ki, 2014 senesi sentâbr 28-de Aqmescit civarındaki Kezlev ve Nikolayevka yollarını birleştirgen yol qısmında yüz bergen omrav yerinde tamir işleri başlandı.
Lâkin yanvar 27-de Qırım.Aqiqat mühbirleri anda barıp, bekçiden ğayrıdan başqa bir şey körmediler. Mahsus tehnika ve donatmalar bile yoq, yalıñız ışıq generatorı bar edi.
Quruyıcılar gruppasınıñ reberi kelip, «tamir işleri keçirilgenini» bildirdi, lâkin izaatlardan vazgeçti.
Qırımnıñ naqliyat «naziri» Anatoliy Tsurkin «Rossiya segodnâ» radiosınıñ yayınında dedi ki, omrağan yol yerinde tamir işleri Taqiqat komitetiniñ izni ile keçirile.
Onıñ aytqanına köre, geodeziya ve geologiya tedqiqleri keçirildi.
«Rossiyskaya gazeta» yaza ki, omrav yeri yanında qurucılar şeerçigi tiklenildi.
Tsurkin bildirdi ki, Aqmescitniñ aylanma yolu yazğa qadar tamir etilecek. Onıñ qayd etkenine köre, işbu obyektniñ baş şirketi «Yujdorstroy» faciadan soñ işlerde iştirak etmeycek. Yolnı ise «Krımavtodor» şirketi ğayrıdan tikleycek.
Cinaiy işniñ taqiqatı bitken soñ qazadan olğan maddiy zarar şirketten alınacaq.
Hatırlatamız, 2014 senesi sentâbr 28-de yerli saatke köre saat 3.30 aylanma yolunıñ bir qısmı omradı. Yolda çuqur peyda oldı. Bir maşina çuqurğa tüşti. Yol qazası neticesinde altı insan, şu cümleden eki bala elâk oldı. Daa eki bala ağır yaralandı. Facia sebebinden cinaiy iş açıldı.


text:
Şeer quruvı ve topraq resursları bölüginiñ yolbaşçısı Elza Makarova ve memuriyet yolbaşçısı muavini Aleksandr Trânov Kremlge boysunğan Bağçasaray memuriyeti yolbaşçısı vazifesine namzet oldı. Konkurs komissiyası tarafından qabul etilgen bu qarar «Krım 24» yayınında seslendirildi, dep bildire «Krıminform» saytı.
Bildirilgenine köre,daa bir namzet, Bağçasaray şeer şurası yolbaşçısınıñ muavini Andrey Pozdnâkov konkurs komissiyasınıñ saylavından keçmedi.
Bundan evel deputatlar sessiyada Bağçasaray memuriyeti yolbaşçısı İgor BEletskiyniñ öz isteginen istifağa çıqqanı aqqında ve Bağçasaray memuriyeti yolbaşçısı vazifesine konkurs ilân etüv aqqında arizanı baqtı.
BEletskiyniñ istifağa çıqqanı aqqında Kreml tarafından tayinlengen Qırım ükümeti yolbaşçısı Sergey Aksönov bildirgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası «Çernomorneftegaz» şirketinde qanuniyet talaplarınıñ amelge keçirilmesi boyunca teşkerüvlerniñ olması aqta bildire.
Matbuat hızmeti haber etkeni kibi, vekâletli şahıslarnıñ tarafından 2014-2015 seneleri bilgisayar ve avtomobil tehnikasınıñ satın aluvı vaqtında suistimal qayd etildi.
«Olğan malümatqa köre, «Çernomorneftegaz» tarafından qabul etilgen añlaşmalar neticesinde 20 mln ruble miqdarında ziyan ketirildi», – denile beyanatta.
Qırım prokuraturınnı başı Natalya Poklonskaya taqiqat organlarına teşkerüv malümatlarını yollamağa avale çıqardı.
«Çernomorneftegaz» yolbaşçılığından, başı olğan Sergey Beymden prokuratura teşkerüvleri aqqında izaatları şimdilik yoqtır.


text:
Moskva şeeri Tverskoy rayon mahkemesi qırımtatar Milliy Meclisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov adından Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ memuriyetine berilgen memuriy davasını qabul etmegen. Dava imayeci tarafınıñ istegine binayen Rusiye prezidentiniñ, olarnıñ af etilüvinen bağlı fermanen alâqalı edi, dep iza etti Qırım.Aqiqatqa rusiyeli advokat Nikolay Polozov.
«Qadınıñ, Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti, mahkeme tarafından taqip etilüvden muaf degeni, bizim işnen alâqalı degil. Dava prezidentnen ve onıñ qabul etken normativ aktlarnen bağlı degil, dava prezidentniñ memuriyetinen alâqalı. Bu dava vesiqalarını teslim etkende, bizler mahkemeniñ prezident memuriyetine qarşı areket etip olamaycağını bile edik, çünki bunı yalıñız yüksek seviyedeki medeniyetli devletlerde yapmaq mümkün, Rusiye ise – imkânsız. Bu davanı açqanda, onı temyiz etmek zarur olacağını da añlay edik. Maqsat – Rusiye mahkemesiniñ bütün basamaqlarından keçip, Avropa insan aqları mahkemesine barıp yetmekten ibaret»,– dedi advokat.
O, Rusiye Anayasasınıñ 24 maddesine binaen, devlet ve yerli idariy organlar, anda çalışqan memurlar er keske onıñ aq ve uquqlarına tiyişli olğan vesiqa ve materiallarnen tanışmağa imkân bermek mecburiyetinde olğanlarını da ilâve etti. Buña baqmadan Kreml, Umerov ve Çiygoz azat etilmesine esas bergen vesiqalarnı köstermekni red etti.
Mütenasip davalar 2017 senesi dekabr ayınıñ soñunda teslim etilgen edi.
2017 senesi sentâbr ayında Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Ahtem Çiygoznı 8 yıllık koloniya cezasına mahküm etken edi. O, 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqaru Şurası binasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulıp alındı. Çiygoz kütleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlanğan edi.
Ondan soñ mahkeme İlmi Umerovnı Qırımda eki yıl köy tarzındaki koloniyada qaluv cezasına mahküm etken edi. Umerov açıq menbalarda yapılğan separatizmge çağıruv yapmaqta qabaatlandı.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Umerov ve Çiygoznı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra azat etilgen qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ yolbaşçıları Kyivge keldiler.