text:
Törkiäneñ könyaq-könçığışında timer yulğa quyılğan bomba yulçılar poyezdınıñ 7 vagonın yuldan çığardı, 6 timer yul saqçısı hälak buldı.
Bingol wilayäteneñ gubernator urınbısarı Fikrät Zaman Anadolu xäbär agentlığına soñraq qorallı keşelär şartlaw urınına kilüçe ikençe poyezdğa höcüm itep anı da yuldan çığardı dide.
Yaralanuçılarnı xärbi boralaqlar belän xastaxanälärgä taşığannar, häm höcüm itüçelärne ezläw eşläre başlanğan.
Cirle räsmilär monı körd ğisyançıları eşlägän dip isäpli. Bäysezlek alırğa teläwçe körd ğisyançıları bu töbäktäge höcümnäre soñğı waqıtta yañadan artıp kitte.


c: text/html

text: Londondağı terror höcümnären oyıştırırğa yärdäm itüdä şiklänelep ezlängän ber keşe Mısır başqalası yanında qulğa alındı. 33 yäşlek Mısır watandaşı Mähdi Äl-naşar Amerika Quşma Ştatlarında ximiä uqığan. Britaniäneñ Leeds şähärendä universitetta ximiä uqıtqan. Polisiä häm britan agentları annan soraw aldı. Mısır xökümäte bu xäbärne rasladı. Än-naşar Britaniädän terror ğämällärenä qadär 2 atna aldan kitkän dip farzalana. Uzğan atnadağı intixar höcümnärendä Londonda 54 keşe häläk buldı. Britaniä polisiäse başlığı İan Blair, Londonda bulğan şartlawlarda "Paqstan eze bar" dip beldergän ide. İntixar höcümen başqarğan 4 keşeneñ 3se – Britaniädä tuğan paqstanlılar ide, 4nçeseneñ tuğan urını Jamaica, dip xäbär itelä. Paqstan Britaniä tikşerüçeläre belän xezmättäşlek itüen belderde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Elekke Rusiä şpionı kiçä kiç ülgän Aleksandr Litvinenko üler aldınnan üz üleme öçen Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ cawaplı buluın äytep qaldırğan.
Litvinenkonıñ bu turıda äytep qaldırğan belderüen bügen Lodnonda anıñ dusları jurnalistlarğa uqıdı.
Britan tabibları kiçä Litvinenkonıñ sidegendä nurlanışlı poloniy 210 matdäse tabıldı dip belderde. Litvinenko anıñ belän 3 atna elek ağulanğan bulğan.
Ülem aldınnan ul mine däşmäslek xälgä kitergän öçen Putin tüliäçäk digän.
Helsinkida Yewropa Berlege citäkçeläre belän oçraşuçı Putin Litvinenkonıñ ülemen säyäsi provokatsiä öçen qullanunı xökem itüen belderde. Putin Litvinenkonıñ ülemen faciğä dip atasa da aña qarata köç qullanılğanlığı äle raslanmadı dide.
"Belüemçä, Britan tabiblarınıñ tikşerü näticäläre köç qullanu bulğanlığın kürsätmi. Şuña kürä mondıy spekulyatsiälärgä nigez yuq" dide Putin.


text:
AQŞ citäkçelegendäge koalitsion köçlär (yasalaçaq xärbi operatsiädän elek) Äfgan-Pakstan çigendäge awıl yortlarna yäbeşterelgän xatlarnı tikşerä. ''Tönge xatlar ''dip yöretelgän bu yazmalarda koalitsion köçlär belän xezmättäşlek itüçelär kisätelä.Radiobız xabärçese Ron Synovitz AQŞ häm Rumıniä xärbilärennän torğan törkem belän Qandahar töbägendä säyäxät itä häm şul xatlarnıñ çığanağın tikşerä.
Xaberçebez Ron Sinovitz bolay dip xabär itä: Rumıniä xärbi maşinaları ozatuında AQŞ xärbi räsmiläre Qandahar täbägeneñ Taxteh –Pol rayonında küptän tügel tönnä yort binalarına yäbeşterelgän taliban xatların tikşerergä kilde.Törkemne Taxteh Polnıñ administratorı Gul Möxämmäd Qarzai qarşı aldı, ul äfgan prezidentı Qarzai qabiläse äğzası.Tönge xatlar turında yäisä tirä yaqtağı awıllarda naçar keşelär kürenäme digän sorauğa Qarzai başta (audio)
Tönge xatlar turında belmim. Şura daimi cıyınnar ütkärä. Citäkçelär Qandahardağı ölkä xökümäte belän elemtädä tora. Alar töbäkneñ iminlek eşlären qarap bara, ägär dä taliban yäki Al qaida suğışçıların oçratsa miña yäki Qandahar gubernatorına xabär itäçäk digän cawap qaytara.
Möxämmäd Qarzai Polkovnik Wes Parker citäkçelegendäge törkemne administratsiä binasına kertep kelemnär cäyelgän idängä utırta... Parker vizit yasağan awıllardağı humanitar wä iminlek şartların bilgeläw öçen sorağan sorawlarnı monda da birde. Misal öçen töbäktäge ğailälär , yortlar sanı, su qoyısı, yardäm oyışması xezmätkäre sonğı märsätäbä qayçan vizit yasadı, mäktäp barmı, niçä keşe uqıy belä, niçä radio alğıçı bar avılda in küp qaysı tapşıru tıñlana kebek sorawlar ide . Tağı şundıy sorawlardan soñ rayon citäkçese tönge xatlardan xabärdar buluın häm ütkän atnada şiklänelgän taliban noqtaları turındağı xaritanı Rumıniä xärbilärenä tapşıruın äytte.Şunnan soñ polkovnik Parker rayon , awıl xalqı Amerika citäkçelegendäge koalitsiä köçlärenä niçek qarıy dip sorağaç, Qarzai bolay dip cawap birde(audio)
ğomumän xalıq sezneñ monda buluğa şatlana.Koalitsion köçlär bulmasa ide, tağı suğış bulır ide, cirle komandirlar berberse belän suğışır ide , Taliban yäki Al Qaidanıñ yaman aksiäläre bulır ide .
Parker koalitsiä köçläreneñ toruına qarşı buluçılar barmı dip sorağaç , Qarzai (audio)
äyye, koalitsion köçlärne yaratmawçı berniçä keşe bar, ämma alar xakimiättä tügel dip äytkän.
Rayon üzägendäge oçraşuğa cirle politsiä citäkçese, küzläw xezmätkäre häm rayonnıñ iminlek xezmätläre başlığı Asdullah ta qatnaşa.
Asdulla Pakstannan Qandahar töbäge aşa amunitsiä häm narkotika yäşren yullar belän Äfganstanğa kerä dip äytep amerikannarğa Pakstan çigen nığıtırğa kiñäş itä .Häm ul yäşren yullarnı da amerikannarğa kürsätergä riza bula. Cıyılış azağında Qarzai,amarikannarğa, awıl xalqınıñ Taliban häm al Qaida turında birgän mäğlümätkä saqlıq belän qararğa kiñäş itä. Ul AQŞ köçläreneñ waqıt yuğaltuı, kiräkmägän urınnarnı tikşerüe öçen mäxsus yalğış informatsiä birelüe ixtimal digän. Rayonnan qaytıp kitkändä polkovnik Parker ängämä humanitar häm tözü eşläre öçen yaña keşelär kiräklegen kürsätä ämma aşığıç ber mäsälä yuq dip beldergän. Taliban häm al Qaida turındağı mäğlümätneñ ışanıçlığı turında isä ul bernindi dä komentar birmäde dip belderä xabärçebez Ron Sinovitz Äfganstannan
färidä xämit, praga


text:
Bügen Ğiraqnıñ tönyağındağı Mosul şähärendä ğisyançılar kimendä 7 keşene üterde. Alar sönni säyäsätçe Fäwwas äl-Cärbanı ütererü öçen höcüm itkän bulırğa oxşağan. Ämma äl-Jarba isän-saw qotılğan.
Bağdadta Ğiraq neft' ministrlığınıñ yuğarı ber citäkçese öyennän eşkä barırğa çıqqaç atıp üterelgän.
Ğiraq politsiäse äytüençä, Baquba şähärendä yulğa quyılğan bomba şartlap 2 politsiä xezmätkären ütergän.
Bügen Ğiraq premyer minsitrı İbrahim äl-Cäğfäri kürşe illärne Ğiraqqa kerergä teläwçe çit il suğışçılarına kirtä quyarğa çaqırdı.


text:
Qıtay yaña qanun belän Taiwannıñ bäysezlek omtılışların köç qullanıp tuqtata ala
Düşämbedä Qıtay parlamentı ayrılıp çığuğa qarşı qanun qabul itte. Bu inde Taiwan Qıtaydan ayrılıp çığarğa tırışsa Peking aña qarşı köç qullanaçaq digän süz. Qıtay premyer ministrı Wen Jiabao qanun Qıtay belän Taiwannıñ tınıç yullar belän berläşü mäqsatın quya dip äytte. Ämma Taiwanda xökümät süzçese suğışqa röxsät itkän qanun qabul itkän Peking cäwaplılıqnı üz östenä alırğa häm bäyäsen tülärgä tieş dip belderde.
Jiabao(audio)
Qanun Taiwan xalqın hädäf itep almıy. Qanun Taiwandağı bäysezlek köçlärenä qarşı. Aña suğış qanunı dip qaralmasqa tieş ,ul ilneñ tınıç räweştä berläşüe öçen äzerlände
Qıtay citäkçeläre bäxäsläşelgän utrawda bäysezlekkä taba artığı belän eşçänlek alıp barıla digän qararğa kilsälär , yaña qanun alarğa Taiwanğa suğış başlatu xoquqın birä. Düşämbedä Xalıq Qorıltayı yäğni parlament küpçelek tawış belän qanunnı raslawdan , ber kön elek prezident Wu Jintao armiägä buluı mömkin suğışlarnı tuqtatu häm suğışlarda ciñü öçen äzerleklären tizlätergä digän kürsätmä birde. Premyer Wen düşämbedä tınıç Taiwan buğazı urtaq mäqsat bulıp tora digän küptän tügel genä AQŞ belän Yaponiäneñ yasağan urtaq deklaratsiälären tänqitläp çıqtı.Wen fikrençä AQŞ belän yaponiä pozitsiäse '' çittän tıqşınu'' bulıp tora . 1949nçe yılda Taiwan Qıtaydan ayrılıp çıqsa da, kommunistik Qıtay äle dä Taiwannı üz territoriäse dip däğwä itä. Peking 23 million xalıq yäşägän utrawnı kiräk bula qalsa köç qullanıp berläşterergä teli, añı yanap kilä. Taiwan häm AQŞ räsmiläre ayrılıp çığuğa qarşı bulğan yaña qanunnı provakativ dip tänqitläde. Alar qanun Taiwan Buğızındağı näzberek status quonı tağı da totrıqsızlandıra ala dip äytte.AQŞ däwlät sekretarı C.Rice yäkşämbedä AQŞ televidiniäsenä birgän ängämäde
Rice(audio)
Qanun kierenkelekne arttıra, kierenkelekne arttıru kiräksez , yaxşı närsä tügel.AQŞları bu bäxästä küptännän birle ışanıçlı tayanıç bulıp tora. Bez ''ber Qıtay ''säyäsäte alıp barabız. Här kem añlıy moñı. Ber yaq ta status quonı üzgärtü öçen tırışmasqa tieş, bu töp mäsälä
Taiwan xökümäte yaña qanun Aziä-Tın Okeanı töbägendä iminlekkä nıq täsir itäçäk dip äytte.Taiwanda Qıtay mäsäläse Şurasınıñ citäkçese Joseph Wu süzlärençä qanun Qıtayğa Taiwannı köç qullanıp üzenä quşu mömkinçelege birä, ul Taiwan xalqınıñ fundamental xoquqların bozu bulıp tora, utrawda tınıçsızlıqqa säbäp . Qanun töbäktä iminlek wä stabillıqqa qurqınıç tudıra dip belderde Wu färidä xämit


text:
Gor’kiy isemendäge zavodta tözelgän häm “Tatarstan“ dip atalğan xärbi köymä Kaspiy diñgezendä yözäçäk.
Gor’kiy isemendäge zavodta tözelgän häm “Tatarstan“ dip atalğan xärbi köymä Kaspiy diñgezendä yözäçäk.
Bu, berençe qaraşqa, ällä ni zur waqiğa tügel kebek. Läkin Kaspiynı bülü, anıñ tiräsendäge däwlätlärneñ tartqalaşuın iskä töşersän, bu diñgezdä zamança qorallanğan korablar tuplaw Rusiä öçen säyäsi häm xärbi mäğnägä iä. Ä Tatarstan öçen, berençe xärbi köymä - ul, nihayät, ülem xälendä yatqan saqlanu sänäğäten torğıza başlaw. Bälkem, oşbu täwge zakazdan soñ başqaları da bulır. Kaspiyğa mondıy korablar tağın da kiräk bulaçaq bit.
Könneñ berençe yartısında uzğan prezident Şäymiev häm admiral Kuroyedov söyläşülärendä bu töp tema bulğandır. Oçraşu waqıtında Kuroyedov Şäymievkä “Rusiä flotına - 300 yıl” digän medal' tapşırdı. Anı büläkläw turındağı Ukazğa Rusiä prezidentı Putin imza quyğan.


text:
Tatar dönyasınıñ qayğılı säxifäläreneñ berse-1957nçe yılnıñ 29nçe sintäbere - Çiläbe ölkäseneñ Mayak atom citeşterü berläşmäsendä şartlaw bulğan kön. İnde belüegezçä ul çaqta radiatsiä bolıtı astında qalğan andağı awıllarnı küçerü turında qarar qabul itelä. 20läp awıl küçerelä dä, läkin ni säbäptänder, barlıq awıllar da küçerelmi, häm anda yäşäp qaluçılarnıñ küpçelege-tatarlar bulıp çığa. Şulay uq bu awıllarda yäşäwçelärneñ soñğı yıllarda üz xoquqları öçen köräşüläre turında da daimi söyläp torabız. Millättäşlärebez üz xällären yaxşırtu öçen törle tırışlıqlar yasap qarıy.
Luiza Zakircan, Çiläbe


text:
Mulla awılı xatını Peterburda tatarça kitap bastırdı
Sankt – Peterburg şähärendä “Zamandaşlar sağışı” isemle cıynaq qına, qatı tışlı, kükräk kesäsenä sıyarlıq şiğır kitabı dönya kürde. Kitapçıq Sankt – Peterburgta basılsa da, avtorı Gölsirä xanım Fäxretdinova ğömerenä Samar ölkäseneñ Mulla awlında yäşäde häm yäşi. Sıyfatlı käğäzdä, hönärmänd rässam Kuguşov kitapnı sänğati bizägän. Kitapqa kereş süzendä avtor mondıy yullar yazğan:
“Min keçkenädän şiğır uqırğa – yatlarğa yarata idem. Şiğır - ul keşeneñ tormış, kön- küreşenä häm xalqımnıñ tarixına da bäyle. Yäş waqıtlarda bezgä awır zamanalar kiçärgä turı kilde. Balalar üsep citkäç, tormış ciñeläygäç, şiğırlär yaza başladım”,- di Gölsirä apa.
Gölsirä apa awılı turında, awıldaşları turında ğorurlanıp yaza. Şatlana belä, läkin dä tımızıq ğına, çänçi barmağına ğına elägerlek çäneçterep tä quya:
Mäçetlärgä cıyınalar
Zamananıñ qartları.
Bäxäsläşä, bäxäsläşä
Onıtalar Allanı.
Şayan taqmaqlarında tuğan yort, kürşe- küläm, awıldaşları belän genä çiklänmiçä, olı tuğannıñ türälärenä dä kizänep ala:
Çeçnyadağı soldatlarnı
Bazğa iltep taşlıylar.
Rossiäneñ türäläre
Cirne satıp aşıylar.
Äti süze kemgä qäderleräkter, qız balağa mı, ällä malay keşegäme? Äti keşene qızlar kübräk yarata sıman, çönki xatın- qız küñele neçkäräk bit häm ulirlär yörägen eretergä köylägän cirdäge färeştä. Sigez distäsen tutırğan Gölsirä apa:
“Äti” süzen äytälmädek inde,
Yatıp qaldı gäwdäñ dalada,”- dip sıqrana.
Ätisez üskän qız balanıñ sıqrawın Gölsirä apa bolay belderä:
Üsep citkäç tä kiräk bit
Ätkäy- änkäy yärdäme.
Qara gürgä keräm inde,
Bulmadı dönya yäme.
Gölsirä apa Fäxretdinovanıñ şiğri cıyıntığı 22 xat itep basılğan.Üzençäleklelär. Härberse ber temanı kütärä. Rus arasında keçkenä genä mäçetle tatar awılı. İseme dä Mulla bit. Gölsirä apa bersennän- berse çibär, buldıqlı öç ir üstergän. Öçese - öç hönär iäläre. Sankt- Peterburgta yäşäp yatuçısı Rumil – Sovet Armiäse polkovnigı. Xäzer eşquarlıqta, cirle tatar möxtäriätendä millätenä xezmät itä. Rumil üz aqçasına äniseneñ şiğırlären kitap itep çığarğan.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Çallı belän Başqortstannıñ Baymaq, Sibay şähärläre arasındağı duslıqqa 12 yıl
1994 yılnıñ may ayında Çallınıñ şähär xakimiäte däräcäsendäge delegatsiä Başqortstannıñ Baymaq, Sibay şähärlärendä buldı. Çallı qunaqların şuşı şähärlär başlıqları qabul itkän ide. Şuşında uq Baymaq-Çallı, Sibay-Çallı şähärläre duslığın räsmiläşterep, bu şähärlär tuğandaş şähärlär dip iğlan itelde. Ozaq ta ütmäde ,Başqortstan yağı da Çallığa kilep qunaq buldı,xezmättäşlek turında süz alıp bardılar,büläklär almaştılar.Ul waqıtta Azatlıq bu xäbärlärne tıñlawçılarına citkergän ide.Yıllar uzdı, tuğandaşlıq turındağı kileşü dä şuşı berär säfär belän tögällände,yäğni,Baymaq -Çallı,Sibay-Çallı kileşüe onıtıldı.Säbäb nidä,tögäl añlatma birüçe yuq.1 duslıq cepläre suzılğanda Çallı şähär xakimiäteneñ milli bülegen Ğalimcan Zakirov citäkli ide. Näq menä anıñ tırışlığı belän Tatarstan häm Başqortstan şähärläre ber-bersenä yaqınaya aldı. Zaripov äfände xäzer şähär şurası deputatı,mäğärif,milli mä’sälälär komissiäse räise.Ul,alda äytep kitkän şähärlär duslığın yañartu,däwam itü yaqlı. Komissiä räise bularaq,yuğarıraq dairälärgä dä möräcäğät itä başlağan.
Ğ.Zaripov fikerençä,şähärlär duslığı yünäleşendä añlaw bar,şuşı eş qabat yañartılırğa tieş, häm işetkänegezçä, zurraq däräcädä.
Çallı, Ğafiulla Ğäziz


text:
Perm Sabantuyı
Tönyaq rayonnarnıñ Solikamsk, Gubaxa, Berezniki, Dobryanka, Kizel şähärläre möxtäriätläre kerä.Bıltır Perm ölkäse Sabantuyına Qazannan Zilä Wälieva citäkçelegendäge delegatsiä barğan ide. Bıyıl bu Sabantuyğa Çallı şähäre Xakimiäte başlığı Xämädiev Raşit äfände häm ğädättän tış xällär ministrlığı urınbasarı Zahit Ziganşin äfändelär baralar. Bügenge şuşı Perm ölkäsendäge uzası Sabantuy turında, kiläçäk eşlär, problemalar turında “Azatlıq” radiosına Federal' milli-mädäni möxtäriätneñ cawaplı särkätibe Färit Urazaev söyläde.
Perm ölkäse milli-mädäni möxtäriätneñ yaña räise itep saylanğan, awıl xucalığı ministrlığı urınbasarı Gozairov Xälil äfände belän bağlanışlarnı tiränäytep, Perm ölkäse MMMneñ Sovetı belän oçraşıp, kiläçäkkä eşlär planlaştırıp qaytunı küz aldında totabız, dide.Äye, Perm ölkäsendä çınlap ta tatar problemaları çişelep tora. Barda rayonı millättäşlärebezneñ Qazandağı “Yaqtaşlar” klubı eşe turında bez sezgä söylägän idek inde. Tinçurin isemendäge teatrnıñ tanılğan rejisserı Räşit Zahidullin da çığışı belän Perm ölkäsennän ikänen millättäşlärebez belä. Perm ölkäsendä tatar telendäge “Xalıq çişmäse” gäzite yañadan çığa başlağan. Tatarstan radiosın tıñlawçılarğa mömkinçeleklär tudırıla. Ämma, Färit Urazaev äytüençä, ekonomik bağlanışlarnı tieşle däräcägä citkererlek itep eşlise bar äle. Häm Federal' Sabantuyların Perm ölkäsendä dä uzdırırğa uylağan plannar tormışqa aşır, dip isäpli ul.
Şunı da äytep ütäse kilä: şuşı uq könnärdä, yäğni 28 iyündä Mäskäw ölkäseneñ dä Sabantuyı Puşkin şähärendä uzaçaq. Anıñ oyıştıruçısı İlşat Säfärğaliev citäkçelegendäge MMM. Mäskäw şähäreneñ Sabantuyı 5 iyüldä Bitsevo parkında uzaçaq.Mälikä Basır. Qazan


text:
Britaniäneñ Virgin Atlantic hawa şirkäte ğälämgä berençe tüläwle oçışlar planın iğlan itte
AUDİO: Şimbä irtänge säğätlärdä Virgin tüläwle oçışlar xezmätendä qullanılaçaq berençe xosusıy ğäläm korabı tözü öçen SpaceShipOne texnologiäsenä litsenziä alu turında kileşü imzaladı.
SpaceShipOne texnoliäge xucası Mojave Aerospace Ventures belän Virgin arasında imzalanğan bu kileşüneñ qimmäte 25 million dollar dip xäbär itelä. Branson äytüençä, ğälämgä säyäxät qıluçılar 207 meñ dollar tüliäçäk. Şul aqçadan alarğa başta 3 köen buyı oçış künegüläre oyıştırılaçaq. Branson aldağı yıllarda cirgä cittän qaraw xıyalları tormışqa aşqan meñnärçä astronavt bulır dip ömetlänä.


text:
Osman Öztunç - Yastadır
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Yastadır
Etiketler : Osman Öztunç - Yastadır türkü indir, Osman Öztunç - Yastadır türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Yastadır mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Yastadır türküsü, Yastadır sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Yastadır bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Üzerine Alınanın
Osman Öztunç - Senin İki Yüzün Var
Osman Öztunç - Üç Ayak Bir Şafak
Osman Öztunç - Dağlara Çıkmanın Tam Zamanı
Osman Öztunç - Listelerde Kulis Var
Osman Öztunç - Psikopat Geceler


text:
Mäskäw ölkäse milli mädäni möxtäriäte üzeneñ 5 yıllığına bağışlanğan çara ütkärde. Soñğı yıllarda tatar cämäğätçelege arasında Mäskäw ölkäse milli mädäniä autonomiäseneñ äberuyı şaqtí üste. Älbättä bolar barısı da alarnıñ eşçänlege belän bäyle. Bäyrämgä wäkillär häm qunaqlar Mäskäw ölkäseneñ 20 şähärennän genä kilep qalmağan, xattä Qostroma, Vladimir, şähärlärennän dä häm Tatarstannan da bar ide. Oçraşu mädäni üzäkneñ zur zalında bäyrämçä , läkin isertkeç eçemleklärsez genä üzerlängän 200 keşene sídırğan tabın artında uzdı. Bäyräm qunaqlarsız bulmağan kebek, büläklärsez dä bulmadı älbättä. Tatarstannıñ Rusiä Federasísındağı wäkälätle wäkile Nazif Mirixänov ta yübilyärlarnı Tatarstan citäkçelege isemennän qotlap büläklär häm maqtaw gramotaları tapşırdı. Ä inde Tatarstan qunağı Federal möxtäriät räise Rimzil Waliev Mäskäw ölkäseneñ ike awtiwistı Xämdiä Ramayıwa häm Rämilä Kamaıwağa Bötendönya tatar kongressı Renat Zaqírov isemennän ixtiramnämälär tapşırdı, Mäxtäriätneñ üzenä tizdän Qazanda ğostrolläre başlanaçaq cırçı Cämiläneñ cırları yazılğan qasseta büläk itte. Qotlawlar küp buldı ul könne. Qunaqlar öçen iñ qızıqlısı mäskäw ölkäsendä möxtäriät tözelgännän soñ tuğan 4-5 yäşlek tatar balalarınıñ çığışı bulğandır. Alar öçen şiğırlärne Rawil Raxmani yazğan. Balalarnıñ “milli bäxet telibez!” digän süzläre barısınıñ küñelenä xuş kilde. Milli bäxet teläw bu yaña teläk dide Nazif Mirixänov Mäskäw ölkäseneñ.Milli mädäni möxtäriäte soñğı yıllarda zur ğına çaralar ütkärde. “Berlek” dip atalğan eşquarlar oyışmasın tözüdä möxtäriät citäkçese Färit Moxtasarovnıñ da öleşe zur. Bäyräm waqıtında bez anıñ belän şul turıda da söyläşlşçr buldı.
Näzifä Kärimowa, Mäskäw.


text: Berniçä atna elek Amerikadan Qazanğa qunaqqa qaytqan Mäsgüdä Şämsetdinova Tatarstandağı mädäni tormışqa qatnaşıp yörgän ide. Sişämbe kiçendä ataqlı kompozitor Qazannan Mäskäwgä yulğa çıqtı. Annarı ul Amerikanıñ Seatl şähäre, üzeneñ ğailäse yanına oça. Qazanğa qaytqaç, Mäsgüdä Şämsetdinova tatar yäşlär teatrında quyılıp yatqan “Saq-Soq” äsärenä muzıka yazu belän şöğellände, tuğan yağına häm Tatarstan rayonnarına bardı. Mäsgüdä Şämsetdinova qızıqlı häm talantlı äsärlär yazğan, milli muzıkanıñ häm klassik sänğät''neñ mäğnäsen añlawçı, bilgele kompozitor. Ul Mäwlid bäyräme turında dissertatsiä yazıp, bu xezmätne filosofiä belgeçlege buyınça Sankt-Peterburgta yaqlağan ide. Mondıy ğilemle häm talantlı şäxeslärne törle illärdä räxätlänep qabul itälär. Amerika Mäsgüdä xanımğa häm anıñ ğailäsenä şul ildä yäşärgä röxsät birgän häm bu ğailä Seatl qalasında yaxşı ğına urnaşıp, ğömer itä başlağan.


text:
Räximov: neftte küpläp sitkä hatıu – yenäyät
Bashnews säxifähe xäbär itewensä, Sistema hatıp alğas ta başqort nefteximiahı aksiaları xaqı artqan. Başqortostan neft kompleksına qağılışlı respublika premer ministrı Rafael Baydäwlätov respublikalağı neft eşkärtewse bernisä şirqätteñ milken Öfö qala qaramağına tapşırıu turahındağı kürhätmä sığarğan. Şulay itep, şirqättär qaramağındağı 70 million humlıq 10 obyıqt qala milkenä tapşırıla. Başnyuya säxifähe sosial' obyıqttarźı başqa milekkä küserewźän sığıp şunday 3 nätijä yahağan- Şirqät profilheź aktivtarźı tota almay, yäğni aqsa yetmäy, źur külämdä kredittar alıu maqsatında investisialar yälep itewźe arttırırğa yäki şirqättärźe hatıuğa äźerläw bara. Törlö varianttarźı qarağas, säxifälä şirqätte hatıuğa äźerläw bara tigän hığımta yahalğan. Neft kompleksı respublika qaźnahın tulılandırıusı tarmaqtarźıñ berehe. Ul möstäqillek yıldarında iqtisadi üźallılıqtı la tämin itte. Xäźer Başqortostan barlıq halımdarźıñ 70-tän aşıu prosentın federal üźäkkä yebärep tora. Respublika parlamentı deputattarı bınday xäl menän riza tügel häm 1994-se yılda qul quyılğan kileşewźe yañırtırğa täqdim itä. Şişämbe Parlament prezidiumı ultırışı ütte. Unda Däwlät Yıyılışı-Qoroltay ultırışı ütäsäk kön bildälände. Parlament räyese äytewensä, Räsäy menän Başqortostan arahında kileşew mönäsäbättären yañırtıu turahında Vladimir Putinğa möräjäğät parlament ultırışında qaralmayasaq.


text:
Havana -- Quşma Ştalarnıñ Kubada demokratik üzgäreşlär başqarırğa çaqıruın Kuba räsmiläre kire qaqtı. Comğa könne däwlät sekretare Condoleezza Rice Kuba xalqına möräcäğät itep, Fidel Castro'nıñ awıruı säbäple tuğan bilgesezlek çorında demokratiä xaqına eşlärgä çaqırdı. Ämmä Kubanıñ Mädäniät ministrı Abel Prieto bu möräcäğätneñ Kubalılar öçen mäğnäse yuq, dip anı kire qaqtı.
Kuba räsmiläre äytüenä qarağanda, eçäklärenä operatsiä kiçergän Fidel Castro'nıñ xäle yaxşığa bara, tizdän ul eşkä çığaçaq. Älegä il belän anıñ enese Räwil Castro idarä itä.


text:
Tömän ölkäse Sabantuyı Tömännän 77 çaqrım yıraqlıqtağı Säyel awılında ütte
Köpä-köndez, säğät 12 dä feerverk attırğannı küräsegez kilsä, Tömän ölkäse Sabantuyına kilergä kiräk ide. Bäyrämgä cıyılğannar başta utatar tawışı çığa başlağaç, ällä mıltıqtan atışalar inde dip qurqıp ta qaldı.
Ölkä Sabantuyı Yalutr rayonınıñ Säyel awılında ütte. Anda baru öçen başta Yalutr şähäre qırıyına citü öçen 70 çaqırım ara ütärgä, annan soñ İsät traktı buylap tağın 7 çaqrım barırğa kiräk ide. Küplärneñ awızınnan: “Nigä ölkä külämendäge bu bäyrämne Tömän tiräsendäge berär alanlıqta ütkärmädelär ikän? Sabantuynı kübräk keşe kürä alır ide. Annan soñ monda urın da bik tar bit”,- quyuçılar da buldı. “Canı telägän, yılan ite aşağan”, di borınğılar. Maşinası bulğannar häm bäyräm kürergä bik telägännär öçen ,älbättä, bu 77 çaqırım ara “gür ğazabı bulmadı”. Änä Yärkäwlär öçen sarıq bärännärenä qadär alıp kilü dä ällä ni zur problema tudırmağan.
-Bäyräm belän sezne qızlar! -Räxmät! Sezne dä! -Menä sarıqlar da alıp kilgänsez ikän. Qayan aldığız alarnı? -Yarımısın Yärkäwdän alıp kildek, yarımısın monda cıydıq. Tuğannarıbıznı taptıq monda. -Ä käcälärne? -Monnan. -Añlawımça bigräk tä sarıq üsterergä yaratalar Yärkäw rayonında? -Bik yaratalar. Yon noskilar kiälär, yon biäläylär kiälär. Bik yaratalar.
-Räxmät! Sezne dä!
-Menä sarıqlar da alıp kilgänsez ikän. Qayan aldığız alarnı?
-Yarımısın Yärkäwdän alıp kildek, yarımısın monda cıydıq. Tuğannarıbıznı taptıq monda.
-Ä käcälärne?
-Monnan.
-Añlawımça bigräk tä sarıq üsterergä yaratalar Yärkäw rayonında?
-Bik yaratalar. Yon noskilar kiälär, yon biäläylär kiälär. Bik yaratalar.
Yärkäw rayonı wäkile Gölfiä Şaqir qızı äytüençä, terleklär bügenge köndä awılda yäşäwçelärneñ töp teräge bit. Yärkäwlär üz yaqlarınıñ tormış-könküreşlären çağıldırğan çatır qorğan idelär. Tömän yaqlarındağı ğädätkä kürä, mondıy çatırlar yıl da qorıla. Häm tatar xalqı küpläp yäşägän här rayonnıñ milli mädäni möxtäriäteneñ wazifası ul. İñ berençe bulıp bu çatırlarnı türälär qarap çığa. Milli rizıqlardan awız itälär. Barsı da bıyıl gubernator Sobyänin üze kiler dip kötkän ide, ämma ul da, anıñ yärdämçeläre dä kürenmäde. Ä Tömän ölkäseneñ milli eşlär komitetı başlığı Mal'çewski xalıqnı bäyräm belän qotlap, xalıqnı menä şuşı çatırlarğa iğtibar itärgä çaqırdı.
-Vot v etix şatrax, qotorıyı raskinuli predstaviteli raznıx munitsipal'nıx obrazovaniy, wı smojete poznakomit'sya s bıtom tatar, wı mojete poznakomit'sya s drevnimi narodnımi remeslami, vı poznakomites' s zameçatel'noy tatarskoy kuxney.
Annan soñ Tatarstan törkeme başlığı, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı häm Federal' avtonomiä wäkile Färit Urazaev qotlaw süze belän çıqtı.
-Xörmätle millättäşlär, qäderle duslar, qanqärdäşlär! Röxsät itegez sezgä, Qazan qalasınnan, meñ yıllıq İdel yarı buyınnan, barçağızğa da zur qaynar sälamnär citkerergä häm sezne şuşı matur tatar awılında ölkä Sabantuyı uzu belän täbrik itergä!
Säyel awılı Tatarstanlılarnıñ da küñelenä xuş kilgän. Urman quyınında, matur kül buyına urnaşqan ul. Sabantuy säxnäsendä çığışlarınıñ çiratı citkänne kötkän arada “Qazan yegetläre” küldä su qoyınıp ta çığarğa ölgerdelär.
-Bu 2005 nçe yılda “Qazan yegetläre”neñ niçänçe Sabantuyı bula inde? -Sanap çığarsaq, 11-12 nçe der ime? -10 nar tiräse bulır, yalğışmasaq. Bıyıl cir şarı buylap kiñräk yörergä turı kilde. -Totalar da cibärälär... -Totalar da sebergä, cılı yaqqa... Qaytıp kergän yuq. Şuña kürä, sanarğa waqıt yuq. -Yegetlär äytegez äle, Sabantuyda cırlaw yaxşıraqmı, ällä naçarraqmı? -Sol'nıy konsertta xalıq cıyasıñ, ä monda xalıq cıyılğan. Sabantuyğa kilgän, konsert qararğa kilgän. -Konsertlarda, banketlarda, tuylarda cırlağanda keşeneñ bäyrämenä kiläbez. Alarnı şatlandırabız dip. Ä menä, tatar Sabantuyı bulğaç üzebezgä dä bäyräm, üzebez dä bäyräm itäbez.
-Sanap çığarsaq, 11-12 nçe der ime?
-10 nar tiräse bulır, yalğışmasaq. Bıyıl cir şarı buylap kiñräk yörergä turı kilde.
-Totalar da cibärälär...
-Totalar da sebergä, cılı yaqqa... Qaytıp kergän yuq. Şuña kürä, sanarğa waqıt yuq.
-Yegetlär äytegez äle, Sabantuyda cırlaw yaxşıraqmı, ällä naçarraqmı?
-Sol'nıy konsertta xalıq cıyasıñ, ä monda xalıq cıyılğan. Sabantuyğa kilgän, konsert qararğa kilgän.
-Konsertlarda, banketlarda, tuylarda cırlağanda keşeneñ bäyrämenä kiläbez. Alarnı şatlandırabız dip. Ä menä, tatar Sabantuyı bulğaç üzebezgä dä bäyräm, üzebez dä bäyräm itäbez.
Säyel awılınnan qaytqaç, “Qazan yegetläre”neñ aldağı säfäre Sverdlau ölkäse yaqlarına bulaçaq. “Säyel awılı bik säyel urında!”- dip äytälär seber tatarları. Säyel süze küñelgä xuş kilä torğan digän mäğnädä dä yöri. Awılnıñ kül buyına urnaşqanın Sabantuy mäydanına atlağan yulnıñ yaq-yağına tezelgän säwdä rätläre aşa ütkändä dä toyarğa mömkin ide.
-Qızlar! Balığığız qıybatmı? -45 sum. -Berse äyeme? -Yuq! Kilogrammı. -Taban balıqların qayçan qızdırdığız soñ? -Kiçä kiçen. -Bu üzegezneñ Säyel awılı balıqlarıdır? -Äye, Säyelneke. -Kül yıraqmı soñ awıldan? -100 metr Säyeldän. -Balıq küpme soñ? -Küp. Qarp bar ide. Xäzer bette inde ul. Pelyat' bar ide. Toje bette. Tol'ko qaras. -Awıl xalqı taban balıqnı yaratamı soñ? -Bigräk tä yaratabız.
-45 sum.
-Berse äyeme?
-Yuq! Kilogrammı.
-Taban balıqların qayçan qızdırdığız soñ?
-Kiçä kiçen.
-Bu üzegezneñ Säyel awılı balıqlarıdır?
-Äye, Säyelneke.
-Kül yıraqmı soñ awıldan?
-100 metr Säyeldän.
-Balıq küpme soñ?
-Küp. Qarp bar ide. Xäzer bette inde ul. Pelyat' bar ide. Toje bette. Tol'ko qaras.
-Awıl xalqı taban balıqnı yaratamı soñ?
-Bigräk tä yaratabız.
Berse-berse kilo tarta torğan qızdırılğan taban balıqları belän säwdä itüçe Gölnäzirä Säfärova süzlärençä, yäşlär awılda tormış qorıp qalırğa tırışa. Yaña yortlar salına. Sabantuy qapqası töbendä ük, yaxşı narat ağaçınnan salınıp betep kilä torğan yort moña misal ide. Awıl xalqı xäzer plastik täräzä dä quya ikän.
-Bezneñ awılda po blagoustroystvu konkurs obyavlyat' itkän idek. Böten keşe zaborların sırlap, öylären rätläp, öy qabatların çistartıp, menä bu bäyrämgä şundıy rezul'tatalar belän kildelär. -Qayber keşeneñ buyaw alırğa xälennän kilmi, taqtası yuq digän şikelle. Alarğa yärdäm itä aldığızmı? -İtä aldıq. Ul eş bezneñ betmägän äle. 9 may bäyrämenä, ciñüneñ 60 yıllığına bez süz birgän idek veteranı truda i veteranı voynılarnıñ qapqaların besplatno sırlap biräbez dip. Bu eş başlanğan, äle betmägän. Bu Sabantuydan soñ prodoljat' budem,-
-Qayber keşeneñ buyaw alırğa xälennän kilmi, taqtası yuq digän şikelle. Alarğa yärdäm itä aldığızmı?
-İtä aldıq. Ul eş bezneñ betmägän äle. 9 may bäyrämenä, ciñüneñ 60 yıllığına bez süz birgän idek veteranı truda i veteranı voynılarnıñ qapqaların besplatno sırlap biräbez dip. Bu eş başlanğan, äle betmägän. Bu Sabantuydan soñ prodoljat' budem,-
dide İsät awılı xakimiäte başlığı Nail Yäxin. İsät awılındağı Sabantuynı küpçelege kürşe tirä awıllarda yäşäwçelär kürä aldı. Ara yaqın bit nik kilmäskä. Tik menä ölkä Sabantuyın şundıy yıraqqa alıp kitep ütkärüneñ säbäbeneñ närsädä ikänlegen ber kem dä añlıy almadı. “Awıl däräcäsendäge ütte bu Sabantuy”,- diüçelär dä buldı. Uzğan yıl oyıştıruçılarnıñ ölkä Sabantuyın qomlı ippodromda ütkärep awızları peşkän ide inde. Tatar xalqı äle dä monnan 10 yıllar çaması elek bula torğan Gilewa ağaçlığındağı Sabantuynı sağınıp kiskä ala. Üze Tömängä terälep tora, üze tabiğät qoçağında, üzeneñ alanı zur bit, di.
Nail Alan. Tömän.


text:
AQŞ Däwlät sekretare Condoleeza Rice Ğiraqnıñ tönyäğında körd başlıqları belän oçraşıp ildä neft tabudan kergän aqçanı bülgändä ğädellekkä çaqırdı. Ğiraqnıñ kördlär yäşägän öleşe neftkä bigräk tä bay. Condoleeza Rice premer-ministr Nurıy Äl-Mäliki belän oçraşıp, mäsxäbara nizağ turında söyläşte. Rice belän oçraşqannan soñ Äl-Mäliki, Ğiraqnıñ säyäsi firkäläre qoralların quyıp, säyäsättän kitergä tieş, dip belderde.
Uzğan täwlektä genä dä Ğiraqta höcümnär häm terror ğämälläre waqıtında 20 dän artıq keşe üterelgän.


text:
Tağın 7 il räsmi räweştä NATOğa kerde. Rusiä moña qarşı
NATO 7 yaña ilne xärbi berektäşlekkä räsmi räveştä qabul itte. Şulay itep NATO xäzer Russiä belän çiktäş xärbi berektäşlekkä äylände. Düşämbedä Aq Yortta ütkärelgän tantanada prezident Buş yaña ağza illärne qotladı. Şuşı tantanada Estoniä, Latviä, Litva, Bolğarstan, Rumıyniä, Slovakiä häm Sloveniäneñ premierläre qatnaştı. Alar elegeräk oyışmağa kerü turındağı dokumentlarnı AQŞnıñ dävlät sekretareı Colin Powellğa tapşırdılar.
Audio
"Şuşı 7 ilneñ xalıqları ber imperianıñ äsire idelär. Alar tirannıñ äce tämen tatıdılar. Bäysezlek öçen köräştelär. Qıulıq häm nıqlıp kürsätep azat buldılar häm xäzer bezneñ belän bergä şuşı olu berektäşlektä tiñ xoquqlı partner bulıp toralar."
7 yana ilneñ räsmi räveştä berektäşlekkä kerüe belän NATOda ağza illärneñ sanı 26-ğa citte. Çomğa könne şuşı illär NATOnıñ başkavrtirı urnaşqan Brusseldä rösmi räveştä berençe ciılışta qatnaşaçaqlar. Kileşügä esasän, şuşı illärneñ berse höcämgä duçar bulğan xäldä, qalğan illär aña xärbi yaqtan yardäm itärgä tieşlär. Albaniä, Xorvatiä häm Makedoniä dä yaqın kiläçäktä NATOda ağza bulırğa telilär. Prezident Buş NATOnıñ işekläre Yevropa tınıçlıqta häm ireklektä berläşkänçegä qädäre açıq bulaçaq dip belderde. Ul şulay uq xärbi berektäşlek aldında zurıraq missiä tora, ul da bulsa xalıqara terrorğa qarşı köräşü dip tä belderde.
Audio
"Bügenge köndä berektäşlegebezneñ yaña döşmanı bar. Ul Nyu York häm Madrittä ğäyepsez keşelärgä ülem kiterde. Terroristlar berektäşlek yaqlağan närsälärgä qarşı. Alar ireklegebezgä qurqınıç tudıra. Alar berdämlegebezdän qurqa. Bezne bülgälärgä teli. Alar moña ireşä almayaçaqlar . Bez bülenmäyäçäkbez."
NATO general sekretarı Yaap de Hoop Sxefer kiñäytügä qarşı çıqqan Russiäneñ borçıluı öçen säbäp yuq, Russiä NATOnı kiñäytüneñ üzenä qaşı yünälderelmägän buluın añlıy . NATOnıñ Russiä belän mönäsäbätläre nıq dip belderde. Läkin, Russiäneñ tışqı eşlär ministerlegeneñ süzçese Aleksander Yakovenko, xökümätneñ bigeräktä Estoniä, Latviä häm Litvanıñ NATOda ağza buluına äle dä qarşı buluın qabatladı.
Audio
Elegeräk isä Federatsiä Şurası räise Sergey Mironov Mäskävneñ NATOnı cäyelderügä qarşı buluın belderde. Anıñ süzlärençä, Russiä qorallı köçläre suğışqa äzer xäldä häm alar cäyelderü näticäsendä çik buyında xasıyl bulğan täräqqiätkä yaraqlaşaçaq .
Färit İdelle, Praga.


text: AQŞ Berläşkän millätlär oyışmasınıñ iminlek şurasın İran atom programması mäsäläsen mömkin bulğança tiz arada qararğa çaqıra. Venada ütkän xalıqara atom energiäse ağentlığı utırışında çığış yasağan Amerika wäkile Gregory Shulte iran dönya cämäğätçelelegen maxsus räweştä yalğıştıra dip belderde. Xalıqara atom energiäse ağentlığı başlığı Moxämmät Äl Baradey Venadağı kiñäşmädä İrannıñ atom programması xaqındağı xisabın iğlan itte. Xisapta, İran, xalıqara cämäğätçelelek taläplären bozıp, urannı bayıtu eşen başladı dielgän. Şul uq waqıtta xisapta, İran yäşerten genä atom qoralın yasarğa omtıla digän gäyepläwlär yuq. İran üz yağınnan AQŞnı, Xalıqara atom energiäse agentlığına, üz fikeren tağırğa tırışuda gäyepläde. İran wäkile Cäwäd Walidi “Bez qarşılıqnı buldırmasqa tırışabız, ikençe yaqtan, AQŞnıñ bezgä zıyan häm awırlıq kiterergä köçe citärlek. Läkin alar da awırlıq toyarğa mömkin. Ägär dä AQŞ bu yulnı saylasa, şulay bulsın da”, dide.


text: Ramalla. Äle genä fälästin premyer-ministrı itep bilgelängän Äxmät Qıray şuşı eşendä barı tik 3 atnağa ğına, yäğni ğädättän tış xökümät başlığı bulıp qına qalaçağın xäbär itte. Bügen Ramallada fälästin räsmi wäkilläre belän oçraşqanda ul, tağın öç atnadan soñ yaña xökümät tözeläçäk häm anı yaña premyer-ministr citäkläyäçäk dip belderde. Qıray bu urınğa ber atna elek kenä bilgelängän ide, läkin anıñ xökümät qoru häm anda kemnärne bilgeläw ölkäsendä fälästin räise Yäsir Arafat belän tirän qarşılıqlar buluwı açıqlandı. Ütkän atnada ul yaña xökümätneñ plannarın bäyän itergä tieş bulsa da, premyer monı kiçekterergä buldı. Xäzer ul barı tik 3 atnağa bilgelängän ğädättän tış xökümätne genä citäkläyäçägen belderä.


text:
2006 yılğa Törkiä yaña lira belän kerde
2006ı yılnıñ berençe atnası uzdı da. Törkiä 2005 yılnı ekonomik uñışlar belän tämamladı, eksportta rekordqa ireşte. Şulay uq inflatsiä dä soñğı 37 yılda iñ tübän däräcägä töşte.
Törkiä 2005 yılda 73 milliard 400 million dollarlıq tawar eksport itkän. Däwlät Ministrı Kürşad Tüzmen eksportta soñğı öç yılda yözdä-yöz artu kürenä dip belderde. Şulay itep, Törkiäneñ eksport ölkäsendä dönyada 22-nçe urınnı biläwe turında äytte. Tabiği, bolar Törek xökümäten gorurlandırğan, şatlandırğan sannar, ämma tege yaqtan, eksport üskän däräcädä xätta artığraq räweştä importnıñ üsüwe citdi problemağa äwerelä başladı. Ministr Tüzmenneñ farazına kürä import ta 115 milliard dollar bulğan. Dimäk import belän eksport arasında 41 milliard 600 million dollarlıq defizit bar. Moña äle 200 milliard dollardan artıq burıçlarnı östäsäk, iqtisad ölkäsendäge uñışqa tap ta töşkän bula. 10 protsent tiräsendäge eşsezlek tä başnı awırttıra. Ämma Tayyip Erdoğan citäkçelegendäge AK partiä xökümäteneñ soñgı öç yılda ekonomika ölkäsendä üzennän elekke xökümätlärdän uñışlıraq buluwı ber fakt. Läkin bu uñışnıñ cimeşläreneñ älegä kiñ küläm xalıq massalarına taralğanı yuq. Şul säbäple dä uramdağı keşe eşsezlek, qimmätçelek häm ekonomik iminsezlek turında zarlanuwın tuqtatmadı. Şiksez, 2006 yılda xökümät tağı da zurıraq uñışlarğa qul quyarğa teliäçäk. Bu ber ük waqıtta xalıqara xällärdän/täräqqiätlärdän dä bäyle bulaçaq.
Atna başında Rusiä belän Ukraina arasında tabiği gaz buyınça çıqqan nizağ Törkiäne dä bik qatı borçıdı. Mäğlüm, Ukraina Rusiä telägän bäyäne tüläwdän baş tartqaç, Gazprom Ukrainağa gaz tapşırunı tuqtattı. Ukraina aşa gaz alğan Macarstan, Avstriä kebek Avropa illärendä gaz miqdarı häm basımı kimegäç zur reaksiä tudı. Kief belän Mäskäv kileşkäç, krizis çişelde.
Törkiä gazınıñ 65%-ın Rusiädän ala. Şunıñ 1/3 öleşe Ukraina aşa, qalğanı Zängär Ağım ütkregeçe aşa Qara dinezne trubalar belän aşıp kilä. Ukraina-Rusiä gaz krizisı Törkiädä dä zur ızğışlar çığardı. “Menä energiä buyınça 65% ber ilgä bäyle bulsañ här daim qurqınıç astında qalasıñ, Ukraina bezgä sabaq” digän süzlär äytelde. Ukrainanıñ 1000 kubik metr gaz öçen 230$ tülärgä riza buluwı häm Gazprom räise urınbasarı Aleksandr Medvedevneñ “Törkiä bıyıl da 260$ tüläyäçäk” digän süzläre Törkiädä reaksiälär tudırdı. Tabigi, gaz bäyäseneñ artuwı qış aylarında watandaşlarnıñ kesälären buşaltaçaq.
Xökümät maddi yaqtan qänäğätländerä almasa da däwlät çinovniklarına ber kön östämä yal birep, küñel alırğa tırıştı. Şulay itep, Qorban Bäyräme yalı 9 köngä çıqtı. Barçağıznıñ bäyräme qotlı bulsın.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Tatarstan ğalimnäre xalıq sanın alu ğamäle uñayınnan Rusiä Prezidentı Vladimir Putinğa möräcäğät itä
Tatarstan ğalimnäre xalıq sanın alu ğamäle uñayınnan Rusiä Prezidentı Vladimir Putinğa möräcäğät itä
11 dekaberdä Tatarstan respublikası Fännär akademiäseneñ Tel, ädäbiät häm sänğat institutı ğalimnäre şuşı uñaydan Rusiä Federatsiäse Prezidentı Vladimir Putinğa möräcäğät belän çıqtı. Bu citdi dokumentta Duma qabul itkän qararlarğa analiz birelä. «Şuşı zakonnı tormışqa aşıru öçen Rusiä Fännär akdemiäseneñ Etnologiä häm Antropologiä institutı tarafınnan «2002 yılda Bötenrusiä xalıq sanın isäpkä alu materialların eşkärtü öçen millätlär isemlege häm «Millätlär häm tellärneñ sistematik süzlege eşlängän». Ämma bu dokumentlarnıñ ikese dä citdi räweştä eşläp citkerüne sorıy», dip äytelä älege möräcäğättä. Ğalimnär fikerençä, tatarlarnıñ ayırım törkemnäre ğomümän üz xalqı eçennän çığarıp taşlanğan häm möstäqil xalıq dip iğlan itelgän… «Berdäm tatar milläten ber törkem ayırım, yänäse, mästäqil xalıq häm millätlärgä tarqatu qayber ğalim häm türälär tarafınnan köçläp tağıla. Alar ğasırlar däwamında oyışıp formalaşqan häm xäzerge waqıtta urtaq tatar telenä iä, berdäm millät bulğan tatar xalqınıñ tuplanış häm şäkelläneş tarixı qanunnarın kire qağa. Älege dokumentlardağı taläplärne tormışqa aşıru tatar xalqı yazmışın da faciğale näticälärgä kiterüe ixtimal. Çönki ul, waq qawemi törkemnärgä bülenep, berdäm millät bularaq yäşäwdän tuqtayaçaq», dip yaza ğalimnär.
Rusiäneñ yuğarı dairälärendä aqıl iäläreneñ täqdimenä qolaq salırlarmı-yuqmı, monısın äytüe qıyın. Ä ber närsä açıq. Millät yazmışı turında süz barğanda, östän yañğır yawarmı-yuqmı, dip qul quşırıp, kötep utıru zur xata bulır ide. Çönki xalıqnıñ kiläçäge ul ğalimnärne genä tügel, injenerlarnı, tabiblarnı, uquçılarnı, uqıtuçılarnı häm başqa qatlam keşelärne berdi borçırğa tieş.
Damir Ğismetdin


text:
İran üzeneñ atom programması tiräsendäge kierenkelekne çişü öçen söyläşülärne däwam itü strategiäsen saylıy. Yuğarı milli iminlek şurasınıñ matbuğat wäkile Ali Ağa Möhammädi, İSNA mäğlümat agentlığına, başqa yul yuq, dip belderde.
İran üzeneñ tınıç maqsatlarda atom eşçänlegenä xoquqı buluına basım yasıy, Yevropa Berlege häm AQŞ, İran atom energiäsen qoral öçen texnologiädä qullana, dip belderä. AQŞnıñ Däwlät Departamentında Yevropa häm Yevraziä öçen cawaplı yuğarı räsmi wäkile Kurt Volker, EU3 bularaq bilgele bulğan Germaniä, Fransiä, Britaniä häm Amerika Quşma Ştatları İran mäsäläsendä berdäm fikerdä bulırğa tieş, dip belderde.


text: Yevropanıñ Üseş häm Tärräqiät Bankı üzeneñ yıllıq utırışın Üzbäkstan başqalasında uzdırdı. Cıyında Üzäk Aziä däwlätlärenä, üzlärendä investitsiä öçen caylı şartlar tudıra almıyça iqtisadi üseşne totqarlawğa täñqit yañğradı. Eşquarlıqqa qomaçawlağan küreneşlär itep Bank xezmätkärläre-däwlätneñ här eşkä tıqşınuın, säwdädä ber genä tarafqa östenlek birü, qanunnarnıñ ütälmäwe häm rişwätçelekne, atadı. Üzbäkstannıñ keşe xoquqları oyışmaları Yevropanıñ Üseş häm Tärräqiät Bankın, respublikada keşe xoquqları mäs’äläsen çişügä taba adım yasamawda ğayepläde. Üzbäkstanda tıyılğan Bäysez Keşe Xoquqları Oyışmasınıñ vice-prezidentı Kudrat Baladjanov süzlärenä qarağanda Bank utırışı axırında, Üzbäk räsmilärennän respublikada keşe xoquqları torışın yaxşırtırğa digän wağdä dä alınmağan.


text:
Rusiä belän Belarus arasında "gaz suğışı"
Çärşämbedä Rusiä Belarusqa gaz cibärüen tuqtatqannan soñ ike il arasındağı mönäsäbätlär qızğan noqtasına citte. Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenka Rusiäneñ bu ğämälen "terrorçılıq" dip atadı häm Mäskäwdän ilçesen çaqırtıp aldı. Atnakiç könne taraflar waqıtlı kileşügä ireşte, ämmä sorawlar qala birä.
Audio (Aleksandr Lukaşenka)
Lukaşenka Mäskäwdäge ilçsen çaqırtıp aldı. Alay da, axır çitkä Mäskäwneñ şartlarına buysınırğa buldı. Atnakiç könne xökümätneñ ğädättän-tış utırışında, Lukaşenka, bezne ciñeldelär dip äytsälär-äytsennär, Putin quyğan şartlarda kileşü tözergä kiräk, Putin ul aqçanı teli ikän, äydägez, cıyıp birik, dide:
Audio (Aleksandr Lukaşenka)
Lukaşenka süzlärençä, Belarus meñ kubetrğa 50 dollar tülärgä äzer, ämmä ul çaqta, tranzit öçen Rusiädän kübräk aqça sorayaçaq. Rusiäneñ Yevropa illärenä satqan gazı Belarus häm Ukraina aşa bara. Yevropa illäre gaznıñ här meñ kubometrın 100-120 dollarğa satıp ala. Lukaşenka süzlärençä, Rusiä Belarusqa tranzit öçen meñ kubometrğa yartı dollar tüli, ä Ukrainağa – ike tapqır kübräk. Bez dä şundıy uq tranzit aqçası taläp itäçäkbez, dide Belarus prezidentı.
Şuşı wazğiät turında yañalıqlar suğış qırınnan kilgän xäbärlärne xäterlätte. Atnakiç töşkä taba nixayät ber uñay xäbär kilde. TransNafta Beltransgaz belän ay axırına qädär waqıtlı kileşü tözegän. TransNafta başlığı Vladimir Kondraçuk, kileşüneñ eçtälegen bolay añlattı:
Audio (Vladimir Kondraçuk)
"Fevral ayına bäyälär iskeçä qala, meñ kubometrğa 47 dollar. Östämä şartlar kertelmäde. Bu gaz fevralgä çitä. Mart häm aldağı aylar turında kiläse atnada qabat oçraşabız."
Şulay itep, ğaz suğışında, waqıtlıça solıx, tın alu. Älbättä, eş monıñ belän genä betmäyäçäk. İke ilneñ Berläşkän däwläte digän närsägä dä beraz çigenep torırğa turı kiläçäk. Belarus prezidentınıñ räsmi belderüendä äytelgänçä, Rusiä belän mönäsäbätlär bu gaz belän ozaqqa ağilandı:
Audio (Aleksandr Lukaşenka)
Ali Gilmi, Praga


text:
Ğiraqta bügen qapqanğa quyılğan şarlatqıçnı qoralsızlandırğanda polisiägä höcüm bulıp 12 keşe hälak bulğan, kimendä 3 keşe yaralanğan. Polisiä wäkile Sarhat Qadir, bu waqiğa Kirkuk şähärennän tönyaqkönbatışqa taba 15 çaqrımda bulğan, dip xäbär itte.
Bağdadta amerikan xärbi maşinaları barğanda ike şartlaw bulğan. Şaxidlärneñ berse, Ahmed Abdul Zahra:
"Bez benzin stansiäsendä tora idek, yannan amerikan maşinaları uzıp barğanda qatı şartlaw buldı. Yağulıq salğan maşinadan töten çığa başladı, yörtüçese yögerep çıqtı. Başqa maşina tuqtap anı üzenä aldı, benzin stansiäse yanında tege maşian yanıp qaldı, bez dä üzebeznekelärne şunda qaldırıp çitkä yögerdek," dip säyläde şaxitlärneñ berse.
Bügen Bağdadqa AQŞ däwlät sekretare urınbasarı Robert Zoelick kilä. Anıñ Ğiraq prezident wazifaların başqaruçı Cäläl Talabani häm premyer-ministr İbrahim Caafari belän oçraşuı kötelä. Fallucada Zoelick Amerikan ğaskärläre belän oçraştı.


text:
Psixologlar yaña berläşmägä ömet tota
Psixologlarğa ğailädä tuğan problemalardan - cäberläwlärdän zarlanıp möräcäğät itüçelär şaqtıy artqan. Bu xaqta syezdda äytelde. Läkin äle xalıq turıdan-turı yärdäm sorarğa oyalamı, ällä öyränmägänme möräcäğät itüçelär süzne bötenläy başqa mäs'älädän başlıy ikän. Qayberläre başta xastaxanädägä möräcäğät itä.
Tormıştağı totrıqsızlıqtan faydalanıp soñğı waqıtta keşeneñ küñelenä ütep kerüçe yalğan psixologlar barlıqqa kilüe mäğlüm. Alar xätta xalıq törkemnäre oyıştırıp eşli başlağannar. Sektalar şularnıñ ber töre. Artıq ışanuçan, başı problemalar belän tulğan xalıq älege törkemnärgä tiz kerep kitä. Psixologlar assotsiatsiäsen oyıştıru syezdına kilgän Tatarstan Däwlät Şurası, Xökümät wäkilläre, ğalimnär, belgeçlär barısı da psixologiä ölkäsendä däwlät tarafınnan tikşerüe bulırğa tieşlegenä basım yasadılar. Kiläçäktä assotsiatsiäneñ berlege bu yunäleştä eş alıp baraçaq. Tatarstan Xökümäte qarşında Koordinatsion Şura buldırunı isäptä tota.
Syezdğa kilüçelär psixologiä ölkäsendä eşläwçelärgä litsenziä birü Rusiä külämendä oyıştırılırğa tieşlegenä basım yasıy. Sişämbe könne alar Rusiä Xökümätenä möräcäğät qabul ittelär.
Qorıltayda kadrlar mä’säläsenä ayırım tuqtaldılar. Yılına Tatarstan yuğarı uqu yortlarınnan 3 meñ keşe psixolog belgeçlegen alıp çığa. Berniçä yıl elek kebek älege professiädä qıtlıq yuq, kiresençä eş tabu mä’säläse kilep tua. Awıllarda psixologlarğa ixtıyac yuq. Xalıq problemasın kürşegä kerep söyli.
Bügenge köndä xezmät bazasın buldıru kiräklege assızıqlandı qorıltayda. Här sotsial' yaqlaw oyışmasında ber bulsa da psixolog bar. 300 däwlät oyışmasında bügenge köndä 3 meñnän artıq psixolog xezmät itä. Monnan tış 224 ictimaği oyışmalar häm fondlarda psixologlar bar.
Yuğarı uqu yortalırnda psixologiä ölkäsendä uqıtu standartın üzgärtü kiräklege dä assızıqlana. Xäzergä barı meditsina uqu yortların tämamlawçı psixologları ğına uñay eşli dip bäyälänä.
Landış Xarrasova.


text:
Quşma Ştatlarnıñ küzläw xezmätläre, äl-Qai''dä terror törkeme bar dönya buylap yaña höcümnär oyıştıra ala dip kisätä. Belgeçlär fikerençä, soñğı 19 ay barışında anıñ terror eşçänlegenä qarşı törle çaralar kürelsä dä, törkemneñ citäkçelege üzeneñ äle haman da yaña höcümnär yasawğa sälätle ikänlegen kürsätergä tırışa.
Comğağa qarşı töndä Britaniä xökümäte, Keniägä häm Keniädän bar britan oçışların tuqtatıp torırğa buldı. Räsmi London monı, äl-Qai''dä törkemeneñ şul ildä yänä yaña terror ğämälläre oyıştırıp yatuwı turında mäğlümat alu belän añlattı. Keniä başqalası Nayrobigä köndä oçqan British Airways hawa şirkäte oçqıçı comğağa qarşı töndä inde hawağa kütärelmäde. Britaniänıñ tışqı eşlär ministrlığı berük waqıtta, yaña terror ğämälläre ixtimalı artu säbäple Keniägä möhim bulmağan säyäxätlär yasawdan totılıp torırğa da çaqırdı. Çärşämbedä näq şundıy ük kisätü belän Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı çıqqan ide. Keniädän tış anda Malayziä, Filipina häm İndoneziä dä telgä alındı. Waşington häm Londondağı küzläw xezmätläre äl-Qai''däneñ amerikan wä britan mänfäğätlärenä zian kiterü maqsatında yaña höcümnär oyıştıruwı bik mömkin dip isäpli. "Washington Post" basması Quşma Ştatlardağı ber terrorizm belgeçe fikerenä tayanıp, andıy äzerlek eşläre inde aylar däwamında alıp barıla, alar, yäğni terrorçılar höcümnärneñ barısın da beryulı yasap, dönyanı yänä ayaqqa bastırmaqçı bula dip yaza. Bu uñaydan, qurqınıç zur bulğan töbäklär arasında berençe çiratta Keniä häm Könçığış Afrika illäre atala. 1998-nçe yılda näq menä şul töbäktä, Keniä häm Tanzaniä başqalalarında amerikan ilçelekläre şartlatılğan ide. Terror höcümnären beryulı yasap äl-Qai''dä citäkçeläre üzläreneñ äle haman da zur eşlärgä sälätle buluwın kürsätergä teli digän fiker belderä belgeçlär. Düşämbe könne Söğüd Ğäräbstanında bulğan şartlawlar şunı raslıy. Terrorçılarnıñ anda, tıştağı saqnı ütep beryulı öç urınğa höcüm itüwe, 11-nçe sintäbr waqiğälären xäterlätä, ul çaqta da äl-Qai''dä oçqıçlarnı yaqınça berük waqıtta berniçä urınğa yünältkän ide. Söğüd räsmiläre fikerençä, Riyadtağı höcümnär öçen elek bik tanılmağan Xälid Cihani isemle adäm cawaplı bulğan, amerikan küzläw xezmätläre aña elek ğadi ber suğışçı itep kenä qarağan. Bu da äl-Qai''dä eçendä, anıñ citäkçelegendä üzgäreşlär bara aluwına işarä itä. Uzğan atnada üzen şul törkemneñ wäkile itep tanıtqan Sabit bin Qais Londonda çığa torğan ber ğäräp basmasına, äl-Qai''dä çeltäre üz eşçänlegen yañadan oyıştırıp, 11-nçe sintäbr külämenä tiñ yaña höcümnär yasawğa äzerlänä dip beldergän ide. Anıñ süzlärenä qarağanda, şuşı törkem amerikannar häm alarnıñ berektäşläre belän alıp barğan köräştä küpkä alda bara, amerikan iminlek xezmätläre äl-Qai''dä citäkçelegendäge üzgäreşlär xaqında bötenläy berni belmi. Quşma Ştatlar wäkilläre isä, Söğüd Ğäräbstanında bulğan höcümnärgä qaramastan, äl-Qai''däneñ yañadan baş kütärüwenä bik ışanmıy. Ämma berük waqıtta alar, soñğı 2 yıl eçendä xälsezländerelgän şuşı törkemneñ ara-tirä terror ğämälläre oyıştıra aluwın tulısınça kire qaqmıy. Federal'' tikşerenülär idaräse FBİ-nıñ terrorğa qarşı köräşe öçen cawaplı citäkçese Dale Watson, äl-Qai''däneñ Quşma Ştatlarğa qarşı beryulı yaña höcümnär yasaw köçe inde yuq, läkin bu hiçkenä dä, alar qayda da bulsa keşelärgä ut aça almıy digänne añlatmıy, tik monı başqalar da, äytik neonatsilar da eşli ala dip isäpli. Yäğni äl-Qai''dä qurqınıçın ul başqa terror törkemnärennän yanağan qurqınıçqa tiñli. Tik başqa amerikan wäkilläre, bigräk tä bäysez belgeçlär, moña beraz başqaça qarıy. Äfğanstannan quwıp çığarılsa da äl-Qai''dä bügenge köndä üz suğışçıların İndoneziä, Pakstan, Malayziä, Yämändä, xätta Çeçnädä dä äzerli digän xäbärlär kilep tora. Anıñ Äfğanstandağı mäktäpläre aşa ütkän keşelärneñ dä küpçelege xäzer qayda buluwı bilgele tügel. Ä amerikan mänfäğätlärenä qarşı höcüm oyıştıru öçen alarnıñ härbersenä isä barı tik şartlatqıç tutırılğan ber maşina ğına da citä.
Kärim Kamal, Praga


text:
TatAES tözeleşen däwam itärgä telilär
TatAES tözeleşen däwam itärgä telilär
Comğa irtäsendä «Svoboda» Radiosı Çiläbe ölkäsendäge «Maяk» zavodında qaza turında bik borçulı tapşıru oyıştırğan ide. Distälärçä yıl elek bulğan şartlawdan soñ şul tirädä urnaşqan tatar awılları qotoçqıç xäldä qalğan. Alarnı küçerügä aqça birelmägän, keşelär radiatsiä awırularınnan integälär, imgäk balalar tua. Xäyerçelek arqasında biçaralar xätta Çiläbegä bara almıylar, mäxkämä masrafların tülärgä bötenläy mömkinlekläre yuq. Qısqası, däwlät bu keşelärne äçe yazmış qulına taşlağan.
Ni qızğanıç, bezneñ cämäğätçelek tä, ä inde räsmi dairälär turında äytäse dä yuq, älege faciğağa tieşle iğtibar kürsätmi. Ä bit yış qına millätneñ yazmışı turında laf orabız, ä ul konkret ğämällärdän torğanın onıtabız.
Rusiädäge atom stansiälären ni däräcädä ışanıçlı ikäne yaxşı mäğlüm. Äle tözelgännäreneñ räxäten kürüçelär yuq, ä inde yaña stansiälar, yäğni minalar, şartlatqıçlar salırğa niätlänälär. Ägär dä atom stansiäläre keşelärgä xäwefsez urınnarda tözelsä häm kiläçäktä alarnıñ sälämätlegenä zarar kitermäw garantiälänsä, bu ber xäl, ä inde başqa oçraqlarda cämäğätçelek çañ suğarğa tiyış. Çönki tüşäk östendä radiatsiädän ülep yatqan keşelärgä latin alfavitı da, tatar tele dä, xalıq sanın alu da qısır qayğı bulıp kürenä.
Damir Ğismetdin


text: Waşington-Ğıraqtağı AQŞ xärbiläreneñ başlığı totqınnar cancalı säbäple sorau aluda barlıq cäberläw taktikaların tıydı.Ozaq waqıt çügäläp toru, yoqıdan mäxrüm itü, başqa qapçıq kiderü häm etlär belän qurqutu kebek taktikalar tıyıla. Mätbuğat xabärlärenä qarağanda, saqlanu ölkäsendäge räsmilär general Ricardo Sanchez äytep kitkän taktiklarnı kire qaqsa da ul totqınnarnı 30könnän artıq izolatsiädä qaldırunı sorayaçaq dip belderä. AQŞ kiçä Abu Ghraib törmäsendä totılğan 300çaması totqınnı irekkä çığardı.


text:
''Oka'' eşlänä, satuda yuq...
Keçkenä Oka avtomobil' läreneñ yazmışı bilgesezlek astında qalğaç,Rusiä buyınça ber törkem xalıq prezident V.Putinğa möräcäğät yulladı.Anda ''Oka'' maşinalarınıñ küpçelek xalıq öçen berdänber avtomobil' buluı,anı eşläp çığarunı tuqtatu döres yul bulmawı kürsätelä.Şuşı uñaydan ''AзaTлыk''Ta da fikerlär äytelde.Çallı maşinalarınıñ kiläçäge nindi?Kisterep kenä äytü mömkin tügel.Ni öçen digändä, keçe litrajlı avtomobillär zavodınıñ direktorı A.Korneyçuk jurnalistlar belän oçraşu waqıtında väzğıäytkä açıqlıq kertä almadı,yäki kertergä telämäde.Uzğan yıl ''Severstal'Avto'' aksionerlıq cämğiäte ''Oka'' zavodın satıp alğan ide. ''Severstal'Avto'' kompaniäseneñ üzäge Vologda ölkäseneñ Çerepovetsk şähärendä. Menä ber yıl waqıt uzdı,üzgäreşlär nindi?Bu xaqta uzğan comğada aksionerlar cıyılışında söyläşü buldı. Zavodta Koreyanıñ "Rekston" maşinaların cıya başlasalar da şirkät iseme elekkeçä qaldı.Cıyılışqa jurnalistlar kertelmäde.Şunısı bilgele Koreya avtomobillären citeşterüne oyıştıruğa ''CeBepcTaлb Avto '' 70 mln. Dollar aqça totaçaq.Çallıdağı "OKA" zavodınıñ başqaruçı direktorı A.Korneyçuk üz urınında qala.Yaña direktorlar şurasında Çallıdan,Tatarstannan ber keşe dä yuq.Elek zavodnıñ bülmä işeklärendä tatarça yazular da kürenä ide,xäzer tatar möhite küzgä çalınmıy. A.Korneyçuk ütkärgän matbuğat konferensiäsendä jurnalistlarnı Oka yazmışı qızıqsındırdı.Korneyçuk äfände süzlärençä ul Okağa tiskäre qaraşta tora.Keşelär qurqınıçsız ,çit illärdä eşlängän maşinalarda yörergä tieşlär.Rusiälelär amerikannar kebek keşelär häm yaxşı avtomobillärdä cilderergä xoquqlı,dip iskärtte,sannar kiterde.Uzğan yıl Rusiädä 22 milliard dollarlıq maşina satılıp, 46%ı çit ildän kertelgän. Korneyçuk äfände jurnalistlarnı bügen dä Oka avtomobillären citeşteräbez,- dip ışandırdı.Çınbarlıqta Çallıda Serpuxovo şähärendä eşlängän Okalar ğına satıla.A.Korneyçuk :''бeзHeң Okalarnıñ qayda satıluı iqtisadıy ser-dide.Yaña çığarılğan Rekstonnarnıñ qay taraflarda satıluı da yäşeren mäğlümlät ikän.Barı tik bıyıl Çallıda 600 koreya avtomobile eşlänüe bäyän itelde .Ber yıl elek zavodta 2700 keşe eşläsä,xäzer 1000 kim. Korneyçuk äfände äytüençä 1 genä keşe dä eştän qısqartılmağan, eşçelär üzläre kitkännär...Kiläçäktä ingliz telen belüçelärne genä eşkä alaçaqbız,awızı qolağına citkänçe yılmayuda belä ikän ,ul keşe eşkä qabul itelgän,-dide direktor A.Korneyçuk.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Matbuğatqa küzätü
Şimbä könne dönya kürgän tatarça gäcitlär dä atna axırında çıqqan matbuğatnıñ temasın däwam itä. Alarnıñ barısında da 8 mart – Xalıqara xatın-qızlar bäyräme uñayınnan yazmalar, täbrikläwlär, matur teläklär, urın alğan. Watanım Tatarstannıñ 7 mart sanında Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievneñ 8 mart uñayınnan xatın-qızlarğa möräcäğäte basılğan. Şulay uq gäcitneñ bu sanında respublika xakimiätendäge xatın-qızlar turında da yazma bar. Annan kürengänçä, mäsälän Tatarstannıñ Däwlät Şuarsında xatın-qız deputatlarnıñ sanı nibarı 12 ikän. Bu barlıq deputatlarn sanınnan nibarı 5 protsent tiräse genä. Watanım Tatarstan şularnıñ berse – Valentina Lipijina belän tanıştırıp, deputat xanım belän äñgämä dä täqdim itä. Annan tış monda bäyräm turında, anıñ tarixı xaqına irlärneñ fikerläre dä urın alğan. Şähri Qazannıñ da şaqtıy ğına öleşe güzäl zatlarğa bağışlanğan. Gäcitneñ şimbä sanınnan mäktäp uquçıları arasında uzdırılğan Tatar qızı-2004 bäygese häm anıñ ciñüçese Gölnara Ğälieva turında belep bula. Killäçäk yazda häm cäydä modadan artta qalmas öçen närsä kiärgä kiräklegen uqırğa da mömkin monda. Şulay uq Şähri Qazan üzeneñ uquçıların Tahir+Zöhrä klubınıñ citäkçese Aysılu Yäsävieva belän dä tanıştıra. Aysıly üzeneñ tanıştıru klubın tatar yäşläre öçen oyıştırğan. Tahir+Zöhräneñ niäte – törle illärdä, şähärlärdä sibelep yäşäwçe tatar yäşlären duslaştıru, alarğa üz millätlärennän bulğan kiäw, käläş tabıp birü, di Aysılu. Şunısın da äytergä kiräk, sezdä älege klubqa möräcäğät itärgä teläk tudı ikän, monıñ öçen Qazanğa kilep yörergä dä kiräkmi. Bu oçraqta sezgä bu klubnıñ İnternet säxifäse yärdämgä kiläçäk.
Mäğrifätneñ 7 mart sanı xatın-qız şağirälärneñ icatı belän tanıştıra. Sez monda Zemfira Nasıybullina, Marina Tsvetaeva, Näcibä Safinanıñ şiğerlären uqıy alasız. Annan tış bäyrämçä tema bulmasa da, xatın-qızlarğa qağılğan ber mäs’älä – fäxişälek problemasına tuqtala. Räşit Fätxraxmanovnıñ Gölbanu häm meñlägän Nataşalar digän yazmasında alar arasındağı ayırmalar häm urtaqlıq turında süz bara. Ä menä Veçernyaya Kazan gäcite Tatarstannıñ Eçke eşlär ministrı ğailäse belän tanıştıra, ministr-generalnıñ xatını, 3 bala änise Luiza xanım belän äñgämä täqdim itä.
Tatarstan yäşlärendä isä şulay uq bäyrämçä temalardan tış, tağın ber qızıqlı yazma urın alğan. Turı äytkän – tuğanına yaramağan digän mäqälädä Novaya İzvestiädä dönya kürgän V yazıkoznanii davno poznavşiy tolk dip isemlängän yazma xaqında süz bara. İnde xäbär itkänebezçä, bu mäqälädä Mintimer Şäymievne Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusın birüne taläp itüçe millättäşlärebezne yaqlağan öçen ğäyeplilär. Nişläp äle berdäm Rusiä sostavındağı respublikalardağı wazğiät häm millättäşlärneñ xäle turında açıqtan-açıq äytergä yaramasın? Mintimer Şäymievneñ Berdäm Rusiä firkäsendä räistäş buluı anıñ Rusiäneñ här töbägendäge xällärgä obyektiv bäyä birergä xoquqın ğına tügel, cawaplılığın da arttıra tügelmeni, digän sorawlar quyıla yazmada.
Gölnaz İlgizär


text:
Qazanda Xäter köne ütte
Qazan Yawız İvan ğäskäre tarafınnan monnan 452 yıl elek, iske stil' belän 2 oktäberdä, yaña stil' belän 12 sendä alına. Bu waqiğağa qarağan Xäter köne 15 yıl rättän ütkärelsä dä, anıñ senariäse ällä ni üzgärgäne yuq. Yıldağıça irtänge yaqta Qazannıñ İrek mäydanında cıyılu, doğa belän başlap, säyäsi notıqlar belän säğättän artıq miting ütkärü häm Qazannıñ üzäk uramnarı buylap Kreml'gä baru, anda öylä namazı uqu. Bıyılda şulay buldı. İrek mäydanında oyıştıruçılar arasında qawğa çığar digän faraz bar ide. Çönki ikegä bülengän Tatar ictimaği üzäge, Xäter könen ütkärü buyınça da ike oyıştıru komitetı tözegännär ide. Xäter könen alar bergä ütkärdelär. Anı Tatar ictimaği üzägeneñ ber qanatın citäklägän Zäki Zäynullin alıp bardı.
Menä cıynaldıq. Bezneñ Tatarstan östendä qara bolıtlar quyıra başladı. İsegezdäder, 90 yıllardan birle Mäskäwgä 50 protsent nalog tülädek. Çıñgızxan belän Batu xan 10 protsent alğannar. Bez illene tülädek. İnde quandıq şuñarğa. 50 protsent qına tülibez, ayaqqa basabız dip. Ayaqqa basa ğına başladıq, Qazannı tözekländerdek, yullar sala, mäçetlär tözi genä başladıq, xätta Qolşärif mäçete dä tözedek. Çaq qına küzebez açıla başlağan ide. Yeltsin kitte, kegebeşniknı kiterep utırttılar bezgä. Xäzer bezdän 72 protsent byudjetnı tartıp alalar. Säbäbe, bezgä bütän regiondağı xalıqlarnı aşatırğa kiräk dilär. Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan nişläp aşatırğa tieş alarnı? Eşlämägän aşamıy dilär. Eşläsennär, aşasınnar! Guberniälär oyıştırıp, respublikalarnı beterergä cıyınalar. Mäydandağı xoquq saqlaw orğannarı wäkilläre mäğlümatlarına qarağanda, xäter cıyınına 200 läp keşe kilgän ide. Başqa çığanaqlar buyınça bu san berniçä tapqır zurraq. Milli oyışmalardan isä İctimaği üzäkneñ ike qanatınnan tış, Milli Mäcles aktivistları da bar ide. Alar yaña ğına tabadan töşkän “Milli Mäcles” dip atalğan yaña gäzit tarattılar. Kürşe Mari El', Çuaşstannan da wäkillär buldı häm çığış yasadılar. Ğädättägeçä qaynar säyäsi çığışlar belän. Älbättä çığış yasawçılar, Rusiäneñ bügenge säyäsätenä qarşı fikerlär belderdelär. Tatarstannıñ xalıq artistı Äzhär Şakirov mäsälän menä niçek çığış yasadı.
2004 nçe yılnı, şuşında üzebezneñ nindi xäldä ikänebezne küräbez. Ä bit, urıs däwläte tatar yuqqa çıqsın dip törle yullar ezläp tabarğa tırışa. Äytik, sez Rossiä prezidentınıñ, Rossiä ul federativ däwlät, anda törle millätlär yäşi, alar däwlätne kütärälär, böyeklekkä alıp baralar digän süzlären işetkänegez barmı?! Ğömerendä äytmi. Ul, ägär gubernatorlarnı bilgelämäsäk, bezne terroristlar xarap itäçäk di. İlgä suğış iğlan itä. Bu närsä digän süz? Putin üzeneñ xalqına ışanmıy. Min şunı äytäm, Putinnıñ bu süzlärenä urıs xalqı ğına tügel, böten dönya xalqı da ışanmıy. Böten dönya Putinğa äytä, ägär demokratiä beterelä ikän, urıs däwläte yuqqa çığaçaq, urıs xalqı da betäçäk dip. Ägär dä Rossiä demokratik yul belän xalıqlarğa, millätlärgä irek birmäsä - ul betäçäk Bilgele bulğança Xäter könen törle matbuğat çaraları törleçä yaqtırtalar. Zäki Zäynullin cıyılğan xalıqnı şul uñaydan saq bulırğa da çaqırdı.
Monda “Efir”dan televizionşçiklar yörilär. Ber ük saq bula küregez. İnterv'yu ala başlasalar, başta uylağız, tatar min dip. Yuqnı söylämägez. Ğafu itegez, alar töskä-bitkä bik matur kürenmägännärne töşerälär dä, şunı kürsätälär Oyıştıruçılar ike tatar ictimaği üzäge bit äle. Zäki Zäynullin ber qanat liderı. Ul saqlıqqa çaqırıp, suz birep tordı. Şul isäptän, tağın ber qanatnıñ waqıtlıça citäkçese Räüf İbrahimovqa da süz birde. Oyışmada eçke yarış bulsa da, öydägene tışqa çığarmaw maqsatı beländer inde, Räüf äfändegä süz birgändä, tatar ictimaği üzägeneñ räis urınbasarı dip tanıştırdı. Üz çığışında isä Räüf äfände millät kiläçägen küzallap, balalar tabarğa kiräk dip äytte.
Bez häm xatınnarıbız da bik matur kienä. Ämma matur kienep kenä, matur kiengän xatınnar millätne saqlap qala alalar mikän? Tacıqstannan, Üzbäkstannan kilgän xanımnar bik matur kürenmilär. Läkin qullarında ikeşär-öçär bala. Qulların suzıp aqça soranıp yörilär. Ämma min alarğa soqlanıp qarıym. Menä şuşı awır xäldä dä alar küp itep bala üsterälär, balaların üzläre qarıylarBıyılğı Xäter köneneñ tağın ber yañalığı – gel Mäskäw, Rusiä säyäsäten sügü genä tügel, Tatarstanda da Şahğäli obrazı tabılu. Mondıy obraz bıyıl Qazan şähäre merı Kamil İsxaqov eläkte. Mäydanda plakatlarğa yazılğan öndämälärdä dä “Qazannıñ meñyıllığın Kamil İsxaqovtan başqa”, yäki “Vil Mirzayanovnı Qazanğa, Kamil İsxaqovnı Vatikanğa” digän şiğärlär bar ide. Oyıştıruçılar anı Qazanğa İzge Märyäm ana ikonasın qaytarırğa tırışıp yörüen tänqitlilär:
Mäskäw Kremlendä utırğan Putinnıñ yalçıları, biş tienlek politikannarı bezgä qarşı bügen suğış açtılar. Tatarstan digänne beterer öçen guberniälär yasarğa tırışalar. Yalçıların Tatarstan xalqı belän idärä itterergä cıyınalar. Äytik, Rim Papasınıñ fatixasın alıp yörgän İsxaqov. Ul bezneñ, babalarıbıznıñ ruxın sındırırğa tırışa. Bezdän kölde bu keşe. İsxaqovqa Qazan uramında yörergä oyat bulırğa tieş. Nindider anda İkonalar taşıp yöri. İkençe ber yalçısı, Mäskäwgä qaçqan, Çallıdan kitkän Altıynbayıv. Bolar tağı kilep tatar xalqı belän idärä itmäkçe bulalar Mondıy süzlär mäydanda ğına tügel, demonstratsiä belän Kreml'gä barğanda, meriä binası qarşında da yañğıratıldı.
Bıyılğı Xäter köneneñ töp yañalıqları menä şulardan ğibärät buldı. Ul Söyembikä manarası yanında öylä namazın uqu häm Yärminkä mäydanında açlıqta yatuçı Näfis Kaşapov yanına barıp anı kürü, bulaçaq häykäl urınında doğa qılu belän tämamlandı.
Räfis Cämdixan


text:
Mäskäw -- Yukos şirkäte häm Menatep bankınıñ elekke citäkçese, xäzer törmädä utıruçı Platon Lebedev, anıñ eşen tikşerüçelärne kire qağuın belderde. Baş prokuror isemenä yazğan xatında ul prokuratura tikşerüçeläre Salawat Kärimov belän Yuri Birükovnı anıñ östennän yala yağuda ğäyepli häm alarnıñ üzlären cawapqa tartırğa çaqıra.
Lebedev Yukosnıñ bala-şirkätlärennän neft urlawda ğäyeplängän ide. Yukosnıñ elekke başlığı, şulay uq törmädä utıruçı Mixail Xodorkovki, üzeneñ tikşerüçelären dikäber ayında kire qaqqan ide.


text:
Gaza sızığında bulğan bäreleşlär näticäsendä kimendä 5 Fälestinle häm ber İsrael xärbie xäläk bulğan. Uzğan töndä distälägän İsrael tankı Misır çigendä urnaşqan Rafah qaçaqlar lagerına kergännän soñ, anda bäreleşlär başlanğan. Näticädä 5 Fälestinle ülgän, 45-e yaralanğan. İsrael yağında ber xärbi xäläk bulğan, 3-e yaralanğan. İsrael armiäse belderüenä qarağanda, Rafahta Misırdan qoral taşu öçen qullanılğan 30 metrlı 2 tunnel tabılğan. Monnan tış Hamas törkeme citäkçese Mäxmüt Äbü-Şmallanıñ yortı cimerelgän. Bügen Nablusta İsrael xärbiläre 16 yäşlek Fälestin yegeten atıp ütergän. Bu yeget İsrael maşinasına benzin tutırılğan şeşä taşlağan bulğan.
Şuşı waqiğalar Amerikanıñ Yaqın könçığışta yaña söyläşülär başlaw niätenä külägä töşerä. Uzğan töndä Fälestinneñ yaña bilgelängän premier-ministrı Mäxmüt Abbas Fälestin citäkçese Yasir Arafat belän qarşılıqqa kerep, xökümät utırışın taşlap çığıp kitte, häm dä wazifasınnan kitü belän yanadı. Fälestinneñ iminlek köçläre äle dä Arafatqa buysına.


text:
Pänçeşämbedä Tatarstan Däwlät Şurasınıñ 13-nçe plenar sessiäse däwam itte
28 noyäbr könne Qazanda Däwlät Şurasınıñ 13-nçe plenar sessiäse eşen däwam itte. İnde xäbär itkänebezçä, töp mäs’älä — 2003 yılğa Tatarstan respublikası büdjetı turında qanun proyektı. Ul berençe uqılışta täqdim itelä. Şulay itep, ağımdağı atnanıñ cämäğätçelekne iñ qızıqsındırğan waqiğa kul'minatsion noqtasına citte. Äle federal' üzäkneñ soñğı waqıtta belderelgän başlanğıçları, Tatarstanğa qağılışlı qabul itkän qayber qanunnarı Däwlät Şurasınıñ bu plenar sessiäsen tağın da qızdırıp cibärde. 2003 yıl büdjetı kierenke. Anda 10 protsentlap büdjet qıtlığı qaralğan. Şuña kürä, plenar utırış barğan Däwlät Şurası binasınıñ zur zalında küptän kürelmägän anşlag ide. Anıñ eşendä prezidentnı, xökümät, şähär citäkçelären, ğalimnärne, zıyalılarnı, cämäğät eşleklelären kürergä bula ide. Utırışqa kilüçelärne Däwlät Şurası binası qarşında «Sozidanie» xäräkäte oyıştırğan piket qarşıladı. Alar fän häm mädäniätneñ wafatın, qäberen taswirlağan şiğarlär, räsemnär kütärep toralar ide. Monısı şul büdjetnıñ tağın ber probleması - fängä, mäğärifkä, mädäniätkä çığımnarnı kimetügä mönäsäbät ide.


text:
AQŞ ballistik raketalardan saqlanu sistemasın buldıraçaq
Prezident G.Bush ,Quşma Ştatların ballistik raketa höcümnärennän saqlau öçen xärbilärenä 2 yıl eçendä çiklängän sistema buldırırğa quştı. Bush qaraşınça,proyekt saqlanu öçen zarur adım bulıp tora.Saqlanu ministırı D.Rumsfeld programma aqrınlap täräqqi itäçäk dip äytte .Russie moña reaksie kürsätep , AQŞnıñ 2004nçe yılda çiklängän sistema buldıru qararına qızğanıç belderde.
Tönyaq Koreağa küptännän birle potensial qurqınıç dip qaralsa da, aqyort saqlanu qalqanı turındağı qarar ,Pxenyang belän kierenkelängän mönäsäbätlärgä bäylänmäskä tieş dip belderde. Ämma süzçe Ari Fleischer prezident ütkän yılda anti-ballistik raketalar kileşüennän çigenep, sistemanı täräqi itterergä quşqanda Tönyaq Koeranı küz aldında tottı dip faş itte.
AQŞ administratsiese Britaniedän Fylingdales häm Daniadan Grönland- Thuledağı irtä kisätüçe radar sistemaların köçländerü-nığıtunı sorağan . Alar yaña yıldan soñ cavap qaytaraçaqların beldergännär. Ämma Britanie saqlanu ministırı Hoon şunduq bu raketalardan saqlanu sistemasınıñ Yevropağa cäyelderüen añlata digän. Dania premiere Rasmussen sistema totrıqsız illärneñ höcümenä qarşı garantie bulaçaq dip äytkän. Tik yarım aftonom Grönland xökümäte, Thule-ne raketalardan saqlanu sistemasına kertü , utraunı höcümda hädäf xälenä kiteräçäk dip qurqa.Utraunıñ bäysezlek yaqlı yaña xökümäte 1951nçe yılda AQŞ belän Dania arasında ireşelgän häm Quşma Ştatlarına Thulede xoquq tanığan kileşüneñ yañadan tikşerelüen taläp itä.
Waşingtonnıñ 1972 nçe yılğı ABM kileşüennän çigenüe häm Mäskäüneñ telämiçä genä amerikan programmasına riza buluı , saqlanu sisteması aşqınulı qorallanu yarışına säbäp bulaçaq digän qurqınıçnı kimette.
Ämma çınbarlıq şul ki älegä pentagon Amerika şähärlären saqlayaçaq ışanıçlı raketalardan saqlanu texnologiesenä iä tügel. Ütkärelgän 8 sınaunıñ öçe uñışsız buldı. Ütkän atnada ğına Californiadan atılğan raketanı ….. elektärep aluçı raketa bärep töşerä almağan ide. Regannıñ strategik saqlanu inisiativası ällä ni yaqlau tapmadı, çönki oçqan raketanı hawada elekterep alıp ,yuq itü texnologiese citärlek teräqqi itmägän. Ämma saqlanu ministırı D.Rumsfeld sişämbedä pentagondağı brifingta , min cir, dingez yäki havada närsäder urnaştıru häm moñı qullanu, sınau häm monnan närsäder öyränü ideasın yaratam, küp kenä närsä azaqqa qädär täräqi itep citmi yuqqa da çığa ala dip söyläde. Rumsfeld süzlärençä:
(audio)Raketalardan saqlanu sisteması turında uylağanda , anıñ täräqi itäçäk programma buluın küzdä totırğa kiräk. Ul waqıt ütü belän alğa taba baraçaq. Russie tışqı eşlär ministırlığı çärşämbedä yasağan belderüdä AQŞnıñ 2004nçe yılda çiklängän saqlanu qalqanı urnaştıru qararına qızğanıç belderä. Buş administratsiese kongresstan proyektnı finansiäläü öçen başta ber milliard 500meñ dollar soramaqçı. Plannı tänqitläüçelär Bushnıñ bu proyektın ğämälgä quyu mömkinme häm höcüm qurqınıçı çınlap ta çığımnarnı aqlayaçaq qädär zurmı dip sorıy
Färidä Xämit, Praga


text:
Ul waqıtta Gölnaz bıl bäygegä yeñel yılpe sara bularaq qarağan. Ämmä xäźer yıldar ütew menän unıñ qaraşı üźgärgän. Respublikala xäźer hılıuqayźar bäygeläre ütkärew matur yolağa äylängän. Tatar qıźźarı nawrız güzälen haylaha, başqorttar üź hılıuqayın bildäläy. Äle lä bäygegä haydap alıu yänäş bara. Bıyıl Narız güzälenä haylap alıu turında şunday waqiğä bulğan-Yäştär säyäsäte buyınsa däwlät komitetınan ber xanım haylap alıu turına kilgän ber qıźźıñ yubqahın kütärergä häm ayaqtarın kürhätergä quşqan. Tege qıź barıhı la şulay bulırğa teyeşter tip çinovnikqa ayaqtarın kürhätkän. Nawrız güzäle nisek haylap alına huñ, qıźźar aldınada nindäy talaptar quyıla? Bıl turala beźgä Nawrız güzäle bäygeheneñ jüri ağzahı Ränis Altınbayıv höyläne.
Ränis Altınbayıv äytewensä, Başqortostanda hılıuqay bulıu bik otoşlo. Hılıuqay isemen alıusı hılıuqay studiahında şöğöllänä ala. Tap oşo studia hılıuqayźar ösön kiñ mömkinlektär asa ikän. Bıltır studiala şöğöllänewselär Räsäyźeñ qayhı ber töbäktärenä barıp gran–pri alıp qaytqan. Qayhı berźär ösön töźlö jurnal bittärendä sığıu źa źur waqiğäğä äylänä ti Ränis Altınbayıv.
Nawrız güzäle menän hılıuqay bäygeläre arahında öllöni ayırma yuq tiźär bäygelärźe oyoştorowsılar. Färiźä Quçayıwa äytewensä, başqort qıźźarı arahında la maturlıq bäygehendä qatnaşırğa teläwselär arta bara. Yeñewse başqort qıźına la kiläsäktä kiñ mömkinlektär asıla.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
«Tatarstan konstitutsiäseneñ yaña redaktsiäse dekaberneñ soñgı könnärendä qaralaçaq… üzäk üzenä buysınğan xakimiät buldıru öçen bügenge citäkçelärne Mäskäw tatarlarına alıştıraçaq?… »
«Tatarstan konstitutsiäseneñ yaña redaktsiäse dekaberneñ soñgı könnärendä qaralaçaq… üzäk üzenä buysınğan xakimiät buldıru öçen bügenge citäkçelärne Mäskäw tatarlarına alıştıraçaq?… »
Tatarstan qanunnıñ yaña tekstı cämägatçelekkä bilgele bulmasa da, Rusiya konstitutsiyase köne turında fikerlär matbugatta basıldı. «Vremya i Dengi» gazetasında «Konstitutsiya -- dogma?» yagni «Töp qanun -- üzgärmi torgan qağidäme?» digän soraw kuyılıp bilegele keşelärneñ fikerläre dönya kürde. «Eşmäkärlekne üsterü» xäräkäteneñ ägzäse «Konstitutsiya üzgärtügä moxtac tügel» di. Xoquq belgeçe, galim «Rusiägä töp qanunın barıber üzgärtergä turı kiläçäk, ämma bu eştä aşıgırga kiräkmi» dip sanıy. «İktisad belgeçe, universitet uqıtuçısı «Böten il buylap ber törle qanunnar bulırga tieş, respubliqa,ölkä xoquqları rusiya qanunnarında qaralsın», digän fikerdä tora. Ber yazuçı - «miña barıber» di, ber kompozitor - «bernärsä dä dogma bulmasqa tieş» digän süzlär äytä älege mäqalädä. Bu «Vremya i dengi» gazetasında basılgan soraştırudan başqa, bu atna matbugatında Konstitutsiägä qagılışlı mäqalälär bulmadı. Barı tik Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşinnıñ 12 dekaber bäyräm qotlawı gına ber-ike räsmi gazetada basıldı.
Bälkem bu xaqta tirän fikerlär, uylanular gazetalarda dönya kürer ide dä, ämma bu atnada mäglümat çaraları wäkilläre gazetalarnı atnanıñ başında häm axırında gına äzerläp birde. Ämma şuşı ike köndä çıqqan matbugatta da igtibarga laeklı mäqalälär buldı.
Aldagı atna matbugat küzätüendä Däwlät Şurasınıñ tatar xalqına möräjägate belän tanıştırgan idek. Bu atnada «Vatanım Tatarstan» gazetasında basılgan mäqalä dä şuşı temaga, yagni xalıq sanın alu turındagı qanunga bagışlangan ide. Anda Näbirä Ğimätdinowa «matur yalgannarga ışanmıyk» digän mäqaläsendä tatarnı berniçä törkemgä bülgäläü gamälenä qarata şuşındıy süzlär äytä. «Änä anı, berböten xälendä qabıp yöta almagaç, waq törkemnärgä bülgälärgä cıenalar. Ägär älege büleneş monnan 20-25 el elek uylap tabılsa, min Aqsubay rayonınnda tuıp-üskän mişär qızı, bu xäbärgä söener genä idem.» Näbirä Ğimätdinowa bu mäqaläsendä, zamanında İwanovo bistäsendä yaşägändä tatarlıgı öçen, ä soñınnan Tatarstanga qaytqaç mişär kävemennän bulganga kürä cäber-zolım kürgänen sürätläp birä. Ämma awtor üze öçen büleneş iuqlıgın iskärtep ütä. «Seber tatarımı, keräşenme, mişärme -- bez ber agaç botaqları, bilebezgä balta tisä, barıbız da korıybız. Bez -- tatar, köeneçlär, şatlıqlar, kiçergän facigälär urtaq.Ägär bez törle kotqılarga birelep bülenep betsäk, telebezne dä, sängatebezne dä, milli matbugatıbıznı da, axır çiktä, xalıq bularaq üzebez dä iuqqa çıgaraçaqbız». Yazuçı Näbirä Ğimätdinowa «Vatanım Tatarstan» gazetasında menä şundıy fikerlär äytä.
«Zvezda Povoljya» gazetasında dönya kürgän «U tatar net buduçego» -- «Tatarnıñ kiläçäge iuq» digän mäqalä dä igtibarnı cälep itä. Anıñ awtorı İldar Sibgatullin anda şundıy fikerlär äytä. «Yazuçı Möxämmät Mägdiev üzeneñ «xatlar utırıp yazdım» digän mäqaläsendä «qızganıçqa, bezneñ xalqıbız -- bik nadan» dip yazgan ide. Qayber tatarlar «respubliqa güberniägä äylänsä ni bula di? Bez närsädän qurqabız?» dip sorıylar. Alar meskennär, gubernä urısnıqı bula dip uylamıy inde. Yagni tatar telle radio-tele tapşırular qısqarıtılırga häm bötenläy iuqqa çıgarga mömkin. Urıs imperiyase tarixı millätlärgä mönäsäbätne kürsätte inde.» Avtor, şulay uq, tatarlarnı nadanlıqta gına tügel, bitaraflıqta, sülpänlektä gäepli. İldar Sibgatulin yazuınça, tatarlar «alarnı Şäymiev belän Möxämmätşin yaqlar» dip kötep tora.
«Tatarnıñ kiläçäge yuq» digän mäqälädän tagın ber özek. «Yıl sayın üktäber urtasında Qazanda Xäter köne ütkärelä. Bu çaraga İrek mäydanına kilgän keşelärneñ sanı berniçä meñnän artmıy. Ä menä Baltik buyı illärendäge şuşındıy cıyınnarda qatnaşuçılarnıñ sanı 100 meñnän kim bulmıy.» Avtor bu mäqälägä «tatarnıñ kiläçäge yuq» digän isemne ni säbäple saylaganın da añlatıp kitä. İldar Sibgatulin millätneñ kiläçägen däwlätçelege belän bäyli, tatarnıñ däwläte bulmasa, anıñ kiläçäge dä bulmıy, dip yaza ul. Bu mäqalä «Zvezda Povoljya» gazetasında basılıp çıqtı.
«Vostoçnıy ekspress» gazetasında basılıp çıqqan mäqalä şuşı temanıñ däwamı bulıp ta, anıñ belän bäxäskä kerüçe dip tä atala ala. Bu gazetanıñ «Tatarskiy vek» digän kuşımtasında tarixçı Damir İsxaqovnıñ mäqaläse basılıp çıqqan. Anda awtor «bezneñ xalıq naiv bulıp çıqtı» dip äytä. Damir İsxaqov bu könnärdä 50 yıllıq yubileyın bilgeläp ütä. Gazetada basılgan äñgämädä anıñ şäxese açıla, galimneñ törle mäsälgä qaraşın belep bula. «Minem fikeremçä tatarnıñ iñ çäçäk atqan çorı -- 19-axırı 20 gasır başı. Bu çorda millätneñ intellektual däräcäse yugarı bulgan. Ul çor galimnäre baş watqan problemalar bügen dä aqtulallegen yugaltmadı» Damir İsxaqov bu äñgämädä şulay uq qul yazmalarnıñ öyränelmäve, yäşlärneñ fängä kilmäve, Tatar ictimagıy üzägeneñ säyäsättä zur rol uynamawı turında qaraşların belderä. Tatarstannan çittä yäşäwçe millättäşlärebezneñ xäle häm xalıq sanın alu turında anıñ fikere ayıruça ähämiyatkä iä. «Minem fikeremçä, Rusiädä här ministrlıqta tatar diasporası mäsälälärene belän şögellänä torgan bülek bulırga tieş. Ä xalıq sanın alganda tatarnı bülgäläw — ul añlı räweştä eşlänä torgan diversiä. Läkin alarnıñ bu eşläre barıp çıqmayaçaq. Minem xıyalım… Ägär dä urıslar tatarnıñ rolen añlamasa, Rusiä däwläteneñ buluı şik astına quyıla. Tatarlarnıñ üz sivilizatsiäse (mädäniäte) bar. Alar bireşmäyäçäk, qarşı toraçaq. Ägärdä xalıqlarga, bigräktä tatarlarga üsergä mömkinlek bulmayaçaq, sivilizatsiäle däwlät bulmayaçaq» dip äytä Damir İsxaqov «Vostoçnıy Ekspress» gazetasında.
Küzätüne Azatlıq radiosı öçen Qazannan Bikä Timerowa äzerläde


text:
Germaniäneñ könyağında Baden-Württemberg ştatı uqutuçılarına däwlät mäktäplärendä möselmança yawlıq bäyläwne tıydı. Fransiädä sintäberdän başlap studentlar mäktäptä yawlıqsız bulaçaq. AQŞta kiresençä xakimiätlär arağa kerep, möselman qızına mäktäptä hicab qullanu röxsäte birde. Başyawlığı möselman azcılıqlar yäşäwçe küp kenä illärdä qızu tema bulıp torsa da, xakimiätlär kürsätkän mönäsäbät törle .
Möselmannar yäşägän könbatış illärendä yawlıqqa qarata räsmi mönäsäbät bik törle . Misal öçen Britaniädä london metropolitan politsiädä eşlärgä teläwçe möselman xatın qızı politsiä mundire kiyep yawlıq bäyli ala. Britaniä spektrumnıñ ber oçında torsa ikençe başında yawlıq häm barlıq dini simvollärne tıyğan Fransiä tora. Bilgele bulğança sintäberdän başlap Fransiä däwlät mäktäplärendä yawlıq şulayuq barlıq xriastain, yähüd dini bilgelären tıyğan qanun köçkä kerä. Qanunnıñ parlamenttan ütüe belän qarşı demonstratsiälär başlanıp kitte. Ämma bu zakonnı yaqlawçılar da bik küp. Misal öçen Aljirda tuğan jurnalist Raşidä Zuche bolay di(audio) min başyawlığın tıyğan qanunnın ğämälgä quyuluı bik möhim dip qarim İslamistlarnıñ aksiälärenä qarşı kilü öçen bu zarur. Din belän eş alıp barıp bulmıy, ilneñ qanunın din bilgelärgä tieş tügel. Fransiädä çirkäw belän däwlät arasındağı köräşneñ bik ozaq däwam itüe säbäple fransuzlarnıñ zur küpçelege milli berdämlekne häm tınıçlıqnı garantiläw öçen in yaxşı yul sekularizm digän qaraşqa kilgän, başqa illär konstitutsiäse dä din belän däwlätne ayıra. Ämma ber qayda da Fransiädäge kebek kisken tügel.Şunlıqtan Germaniäneñ Baden Württenberg ştatında hicabqa qarşı qabul itelgän qanun bötenläy başqa. Ul däwlät mäktäplärendä uqutuçılarnıñ möselmança yawlıq bäyläwen tıya. Ämma bu zakon studentlarğa qaramıy häm başqa dini tamğalarnı tıymıy.Barı tik yawlıqnı ğına tıya. Bu turıda Erlangen universitetında islam häm xoquq belgeçe Matthias Rohe bolay dip äytte(audio)
Qayber keşelär başyawlığı bilgele islam säyäsäteneñ bilgese bulaçaq , ul din quşqan närsädän kübräk bulaçaq dip qurqa. Şunlıqtan qayber ştatlar Germaniädä bu tör tamğanı tıyarğa cıyına ,bez qayberäwlär başyawlığına şiklänep qarasa da , studentlar Germaniä xökümäte yäki administratsiäseneñ öleşe tügel , alarnıñ dini ireklektän faydalanu xoququ bar dip äytäbez. Bez däwlät xezmätkärläre belän başqaların ayırabız dip äytte Erlangen Universitetı belgeçe Bez Baden Württenbergta yäşäwçe millättäşebez İldar Axmetşingä şaltıratıp xalıqnıñ reaksiäse turında soradıq (İldar- audio )
Quşma Ştatlarında yawlıq probleması üzençälekle. Oklahomada ber mäktäptä yäş qızğa küptän tügel genä hicab belän sınıfqa kerü tıyılğan . Mäktäp här törle başyawlığın tıya. Ämma ütkän atnada AQŞ yustitsiä ministırlığı mäsälägä tıqşınıp şäkert uqu belän din arasında saylaw yasamasqa tieş dip belderep, yawlıq bäyläw röxsäte birgän . Waşingtonda Strategik Tikşerülär Üzägendä İslam Programamsı citäkese Hunter(audio) AQŞ konstitutsiäse dingä qarşı tügel ämma ul fransiädäge kebek üze çıdamsız din, dogmağa äylängän sekularizmğa da qarşı. Bu ber närsä. AQŞta din häm säyäsät ayrı bulsa da, dinneñ cämäğätçelektä urını bar. Bez Alla qulı astındağı ber il xalqı bülenmäs dip äytäbez. Dinne qayber tınıç yullar şulsanda kiyem belän kürsätü qanunğa qarşı yäki säyäsi mäğnäse bar dip qaramıybız.
Amerika_İslam mönäsäbätläre şurası AQŞta islam,möselmannarnı uñay tanıtu eşe belän şägellänä. Oyışma AQŞnıñ başyawlığın yaqlawı başqa illärgä dini ireklek turında kündermä buldı dip belderde.
färidä xämit,praga


text:
Ğiraq suğışı: soñğı waqiğalar
Ğiraqnıñ tönyağındağı AQŞ köçläre şulay uq neft’ qoyıların häm Kirkuk şähäre hawa alanın saqlawğa kereşte. Tönyaqtağı neft’ çığaru üzäge bulğan Kirkuk AQŞ köçläre yardämendä kiçä körlär qulına küçkän ide. Kördlärneñ bu şähärlärne kontrol’gä aluı kürşe Törkiädä kördlär Ğiraqnıñ tönyağında üzläreneñ bäysez däwläten oyıştırırğa mömkim digäm borçılu uyata. Şulay da kördlär bu ike şähärne AQŞ köçläre kontrol’gä alğaç annan kitäçäklären belderde. Xäzer bu şähärlärdä dä Ğiraq başqalasındağı kebek talaw küreneşläre kiñ cäyelde. Kördestan Patriotik Berlege wäkile Bahram Salix bügen berlek citäkçese Cäläl Talabaninıñ färmanı belän tanıştırdı:
AUDİO: Talabani körd köçlärenä şähärdä qanun häm tärtip saqlarğa citärlek amerikan xärbiläre urnaşu belän ük annan kitärgä quştı.
Brooks äytüençä, xäzer koalitsiä köçläre bar iğtibarnı Bağdadtan 175 çaqrımlap tönyaqta urnaşqan, Säddamnıñ tuğan şähäre Tikritqa yünältä. Tikrit xäzer Ğiraq xakimiäteneñ soñğı nığıtması bulıp qaldı diärgä mömkin.
Bügen Xalıqara Qızıl Xaç Kommitetı Bağdadta talawlar, elektr utı häm su bulmaw säbäple sälamätlek saqlaw sisteması tulısınça diärlek cimerelde dip belderde. Komitet wäkile Pascal Jansen äytüençä Başqaladağı 32 xastaxanäneñ 3-sennän qala başqaları bötenläy eşlämi. Komitetnıñ başqa ber wäkile Bağdadtağı wäzğiätne “xaotik häm katastrofik” dip bäyäläde. Reuter Bağdadta anarxiä xökem sörä, qorallı keşelär binalarnı maşinalarnı talıy dip xäbär itä. Ämma Aq Yort süzçese Ari Fleischer Ğiraqta kiñküläm humanitar krizis yuq dip belderde. Anıñ äytüençä, Ğiraqqa azıq-tölek häm kiräk yaraqlar cibärelä. Fleischer Ğiraqta azıq-tölek, su häm darular ayırım ber urınnarda ğına citeşmi ämma bu mäs’älälärne çişü belän inde şöğellänälär di. Aq yort süzçese qayber şähärlärdäge kiñlüläm talawlarğa qarşı da çaralar küreläçäk dide.
Bügen Peterburda Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder häm Fransiä prezidentı Jackues Chirac belän oçraşuda Russiä prezidentı Vladimir Putin Mäskäw belän Berlin Ğiraqnı suğıştan soñ tözekländerü eşeneñ BMO qanatı astında baruın teli dip belderde. Putin Fransiä belän Germaniä BMOnıñ östenlegenä nigezlänüçe xalıqara xoquq sistemasınıñ totrıqlılığın saqlap qalu öçen barısın da eşlärgä tieş dide. Putin, Säddam xakimiäteneñ cimerelüen xuplasa da, anı köç belän bärep töşerü döres bulmadı dip äytte. Quşma Ştatlar isä suğıştan soñ Ğiraqnı tözekländerü eşen üze citäklärgä teläwen belderä.
Naif Aqmal, Praga.


text: Xäzerge waqıtta bäygeneñ saylaw aldı turları bara. Çittäge millättäşlär belän eşläwçe «İdel» üzäge xäbär itkänçä, oyıştıru komitetına 150 ğariza qabul itelgän. Anda Samar, Sarıtaw, Udmurtiä şähärlärennän, Başqortstannan sälätle yäşlär qatnaşırğa teläk belderde. Yarışlar 3 tördä bulaçaq: vokal, xoreografiä häm original äsär. Bäygegä täqdim itelgän äsärlär, berençe çiratta milli ğöref-gädätlärne çağıldırılırğa tieş bula. Ä vokal bäygesendä ozın milli köylär dä başqarılaçaq. Yağımlı yaznıñ gala-konsertı 24 aprildä bulaçaq.


text:
Tarixi mirasnı saqlawğa turizmnann kergän aqça ğına citäme?
Turizm yunäleşe üsä barğan illär xäzar arta. Bilgele kemder diñgez yarların üz itsä, qayberlär tarixi häykällär belän tanışırğa bara çit cirlärgä. Läkin turistlarğa kürsäterlek tarixı mirasnı äle saqlaw da kiräk. Bu atnada Qazanda bara torğan Bötendönya mirası şähäre oyışmaları kongressında şul xaqta qayğırttılar - çärşämbe könne şaqtıy üzençälekle çara uzdı. Şähär başlıqları turizmnan kergän aqça tarixi mirasnı saqlawğa yärdäm itä alamı digän mäs'älä xaqında fiker alıştılar.
Bu açıq utırışnı Bötendönya turizm oyışmasınıñ turizmnı üsterü departamentı citäkçese Euxeno Yunis alıp bardı. Şähär başlıqları aldında Tarixi mirasnı saqlawğa turizm ğına citäme digän soraw quyıldı. Häm monıñ nigezendä Miras şähärlärenä kergän 5 qalanıñ merı üzlärendäge täcribä turında söylädelär. Ayırım alğanda, İspaniäneñ Aranxues şähäre başlığı Dionisio Bayesteros, Vengriäneñ Budapeşt şähäre merı Kabor Demski, V'yetnamnıñ X'yu şähäre Şura citäkçese Nguen Kim Dong, Ekvadornıñ Kuyınko şähäre citäkçese Marselo Kabrera Palasios häm Qazan şähäre Başqarma komitetı citäkçese Marat Zahidullov bu mäs'älädä fikerläre belän urtaqlaştılar. Bötendönya mirası şähäre oyışmaları citäkçese Marselo Palasios:
Miña qalsa bügenge köndä mädäni miraslarnı saqlawğa turizm üseşe genä citäme digän sorawğa ber törle genä cawap yuqQuyınqo şähäre citäkçese Marselo Palasios fiker alışqanda merı kübräk aqça mäsäläsenä häm turistlarnı qabul itü yunäleşenä basım yasarğa soradı.
Şähär citäkçeläreneñ barısı da turizmnan kergän aqçalarnıñ bik az buluın häm hiç kenä tarixi mirasnı saqlawğa bernindi öleş kertä almıy dip belderdelär. Qazan Başqarma komitetı citäkçese Marat Zahidullovtan tış, küpçelek merlar üz märkäzlärendä turizmnı üsterü xaqında älläni zur xıyallarğa birelmädelär. Marat Zahidullov uzğan yıl Qazan 600 meñ turistnı qabul itte. Ämma bu az, anı 2 tapqırğa arttırırğa kiräk dip belderde. Şul uq waqıtta soñğı yıllarda Qazan belän tanışırğa kilüçelär 2 tapqırğa artqan, ayıruça 1000 yıllıq yubileydan soñ küzätelä ikän bu.
İspaniädän Dionisio Bayesteros bez turistlar yärdämendä aqça eşli almıybız. Barı yul salımı, kafe-restoran häm istälekle äyberlär satudan ğına aqça kerä. Ä tarixi mirasnı saqlaw belän munitsipalitetlar
şöğellänergä tieş dip belderde İspaniä wäkile. Qazan Başqarma komitetı citäkçese Marat Zahidullov:
Federal' qanun ozaq waqıt tarixi binalarnı xosusıylaştıruğa çikläwlär quydı. Xäzer nihayät boz quzğaldı kebek. Çönki barı şäxsi keşelärgä birep kenä ul binalarnı saqlap bula, mäsälän Qazandağı barlıq tarixi häykällärne tözekländerü öçen munitsipalitet aqçası citmäyäçäk.
Budapeşt şähäre başlığı Kabor Demski xäzer yaña tör turistlar barlıqqa kilde dip assızıqladı. Sovet zamanındağı turistlar barı qarap qına yörilär häm bernärsä dä satıp almıylar ide, xäzer alay tügel üzgärdelär dip söyläde. Kabor Demski:
Yılına Budapeştqa 2 million yarım turist kilä häm alarnı urtaça 6 kön uzdıra. Ul berençe çiratta turistlarnı cälep itü öçen maxsus urınnar kiräklegen äytte. Budapeştta bu törek munçaları häm tönge muzeylar ikän. 16 ğasırdan birle saqlanğan munçalar inde Törkiäneñ üzendä dä yuq. Şul uq waqıtta Budapeşt şähäre başlığı turizm üsä başlaw şähärdäge tınıçlıqnı beterä dip bilgeläp uzdı, soñğı waqıtta törle waq-töyaq suğışular arttı şähärdä dip belderde. Qazanda Budapeştqa qarağanda turistlar 2 tapqır azraq kilä älegä. Kiläçäktä isä Qazanda dini turizmnı üsterü küzdä totıla. Mäçetlär, çirkäwlärne kürsätü öçen küp qunaqlarnı cälep itü qarala.
Landış Xarrasova


text:
Bügen Ğiraq başqalasında qom buranı tınğannan soñ ilneñ törle töbäklärennän konstitutsiä referendumı bülletennären sanaw öçen Bağdadqa hawa transportı belän taşu yañartıldı.
Ğiraq saylaw komissiäse şimbä könne ütkän referendum näticälären iğlan itü tağın berniçä köngä kiçekterelä, bu qayber wilayätlärdä qatnaşuçılar sanınıñ ğädättän tış zur buluı säbäple tikşerü eşläre belän bäyle dide.
Bügen komissiä başlığı Ğadel äl-Lami komissiä referendumnıñ texnik yaqtan uñışlı ütüen genä teli, äyye yäki yuq digän qarar bezneñ öçen barıber dide.
AQŞ xärbiläre äytüençä, düşämbe könne ilneñ könbatışımdağı Anbar wilayätendä atışlarda 2 amerikan soldatı häm 4 ğisyançı hälak bulğan.


text:
2005 yılda Sverdllovski ölkäse tatarları
Yaña tatar deputatları komandası milli eşlärgä äle quşıla ğına başladı. Sverdlovski ölkäse tarixında berençe tapqır ölkä xökümäte qatnaşında uzdırılıp, “Ölkä Sabantuyı” statusın alğan zur bäyrämne oyıştırğanda aqçalata da, oyıştıru yağınnan da zur yärdämne alar kürsätte. Bügenge köndä şähär duması deputatları, ölkä möselmannarınıñ Qazıylat idäräse citäkçelege belän bergä, Yekaterinburg şähäre üzägendä möselmannarnıñ dini-mädäni uçağı bulıp torırlıq bina tözü öçen cir alu probleması östendä eşlilär.
Bu yılnı Sverdlovski ölkäsendä yaña mäçetlär sanı tağın da kübäyde. Äräkäy, Şäkür kebek tatar awıllarında bik matur iman yortları açıldı. Yäşlärne dingä tartu buyınça bik küp eşlär alıp barıldı. Ölkä tarixında berençe tapqır undürt yäşkä qädär bulğan balalar arasında islam olimpiadası uzdırıldı. Qazıylat idäräse tarafınnan öç turda uzdırılğan bu olimpiada iskitkeç näticälär birep, balalarnıñ islam dine asılı qağidälärennän niqädär xäbärdar ikänlegen kürsätte.
2005 yılda tatarlarnıñ mädäni tormışı härwaqıttağıça görläp bardı. Mädäniät ministrlığı tarafınnan uzdırılğan çirattağı tatar icatı festivalendä yaña yäş talantlar açıldı. Yäş buınnıñ milli mädäniätqa tartıluınıñ tağın ber misalı bulıp, “Kügärçen” ürnäk balalar ansamble, “Kübälägem” fol'klor balalar ansamble, “Çulpan” balalar biyu ansamble ireşkän uñışlar tordı. Yekaterinburg säxnälärendä ay sayın Qazannan sänğät ostaları kilep çığış yasadılar. Ämma mädäni çaralar arasında iñ ayırılıp torğanı – Räşit Wahapov isemendäge tatar cırı festivaleneñ Yekaterinburg şähärendä oyıştırılğan zur konsertı buldı. Tatarstannıñ atqazanğan artistı Xäydär Gıyl'fanov äytüençä, älege konsert bezne illençe yıllar estetikasına alıp qayttı, tatar cırınıñ binihayä moñğa iä bulğan asılın iskä töşerde, mäşhür cırçınıñ yaqtı istälegen tağın da yañarttı.
2005 yıl cir yözendä yäşägän här tatar küñelenä Qazannıñ meñyıllığı waqiğası belän kerep qaldı, disäk tä, yalğış bulmastır. Tatar milli tormışında ğına tügel, ölkä külämendä uzdırılğan küp çaralar Qazannıñ meñyıllığına bağışlandı. Sverdlovski ölkäsendä mäktäp balaları arasında “Meñyıllıqqa-meñ räsem” digän bäyge iğlan itelde, ike töbäk arasındağı tarixi bäyläneşlärne yaqtırtqan bik bay mäğnäle kürgäzmälär eşläde, Yekaterinburg muzeyları, kitapxanälär yıl buyı Qazannıñ meñyıllığına bağışlanğan çaralar uzdırdılar. Bu waqiğalarnı oyıştıruda turıdan-turı qatnaşqan Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege binasında ölkäneñ törle poçmaqlarınnan zur delegatsiälär qabul itelde. Daimi wäkil urınbasarı Xäydär Gıyl'fanov äytüençä, Sverdlovski ölkäsendä yäşäwçe küpçelek öçen Qazannıñ meñyıllığı urında ütkärelgän waqiğalar belän istä qaldı, tatarlarnıñ, Tatarstannıñ, Qazannıñ däräcäsen kütärep, ğomumxalıq bäyrämenä äwerelde. Qazan häm Tatarstan belän Sverdlovski ölkäse arasındağı bäyläneş tağın da nığıdı. Bu xäl “Yaña Ğasır” sputnik televideniese tapşırularınıñ Sverdlovski ölkäse şähär häm awıllarına tağın da nığraq ütep kerüe belän dä bäyle. Uzğan yıl tatar eşmäkärläre yärdämendä 44 awıl häm bistälärdä tatarlar kümäkläp qarıy torğan urınnarda sputnik tälinkä komplektları urnaştırılğan ide. Bu yıl ölkäneñ un ere şähärendä kabel' çeltäre aşa tatar televideniese tapşıruların här yortqa citkerügä ireşelde. Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile urınbasarı Xäydär Gıyl'fanov fikerençä, ölkä tatarları öçen bu iñ kiräkle, iñ ähämiätle çara bulıp tora.
2005 yılda bulıp uzğan näticälärgä yomğaq yasağanda, Sverdlovski ölkäse xökümäte tarafınnan uzdırılğan millätara problemalarğa qağılışlı çaralarğa da tuqtalıp ütäse kilä. Bu yıl xökümät tarafınnan finanslana torğan millätara televizion programma dönya kürde. Sverdlovski ölkäse cirendä tolerantlıq kul'turasın üsterü buyınça Rusiä-Almaniä urtaq proyektı start aldı. Bu proyekt qısalarında mäktäp uqıtuçıları häm jurnalistlar arasında bäyge iğlan itelde. Proyektnı tormışqa aşıruda ike yaqnıñ da xökümät orğannarı wäkilläre belän berlektä Sverdlovski ölkäsendä eşläp kilüçe törle milli oyışmalar aktiv qatnaşa. Xökümät orğannarınıñ milli oyışmalar belän bergäläşep eşli başlawın, milli problemalarğa qolaq sala başlawın bik uñay borılış dip äytergä bulır ide. 2005Hчe yıl Sverdlovski ölkäsendä änä şundıy uñay borılışlarğa bik bay buldı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Cinayätçelektä Sember dä qalışmıy
Çeçen qızı El'za Qunğayıvanı ütergäne öçen 10 yılğa xökem itelgän polkovnik Budanov üzeneñ dustı general Şamanov tırışlığı belän Dimitrovgradtağı törmägä kiterelgän ide. Şamanov gubernator bulıp torğanda anıñ östenä cil-yañğır timäde, çönki ul ristannar arasında patriotik tärbiä eşläre belän mäşgul' ide. Äle dä anıñ yäşäü şartları zarlanırlıq tügel, di. Şulay da, cirle mäğlümat çaraları xäbär itüençä, waqıtınnan elek azat itülären sorap, ölkä sudına ğariza yazğan. Çönki birelgän waqıtnıñ öçtän ike öleşen tutırğaç, ğädättä, andıy ğözer qänäğätländerä, di. Elegräk, 2004-yılda 2 märtäbä şundıy ğariza yazıp ta, kire alğan ide. Anıñ azat itelüe Çeçenstanda kierenkelek tudıruı ixtimalın isäpkä alıp, xakimiät aña kiñäş itkänder, digän faraz da yörede ul waqıtta.
Budanovnıñ soñğı ğarizasın yazuı waqıtı da ğibrätle: aña xökem çığarğan sud'ya Vladimir Buqreevnı qulğa alğannar – moşenniklıkta häm rişwättä ğäyeplilär ikän. Bukreev xezmät itkändä timägännär, ä otstavkağa çıqqaç, anıñ da çiratı citkän. Bukreevtan Budanovnı aqlawın kötkännär, häm Budanovnı 10 yılğa xökem itüen ğafu itmägännär, dip yaza “Simbirskiy kur'yer” gäzite. Xäzer Bukreev SİZOda, tikşerü astında, di.
Xäyer, monısı ğäcäp tä tügel: kemneñ tübäse yuğarı – şul xaqlı, digän ğibärä xalıq mäqälenä äylängän şartlarda yäşibez bit. Läkin “tübälär” şulqädär ürçede ki, qayberäwläre işelä dä başladı. Näticädä astaraq torğan mini türälärgä dä xäwefle xällär kilä.
Sember ölkäseneñ sotsial' iminlek Fondı räise Gennadi Yevgrafov, “ölkä xalqın sotsial' yaqlaw mäşäqätläre” belänme inde, Parijlarda yörgän. Läkin Parijdan qaytıp töşüe belän, Mäskäwdä ük anı qulğa alğannar. Prokuraturanıñ Aruça möhim eşlär bülege häm Eçke eşlär idäräseneñ Oyışqan cinayätçelekkä qarşı köräş idäräse anı rişwättä häm räsmi eşen şäxsi eşquarlıq belän butawında ğäyeplilär. Sotsial' programma buyınça veterannar yal itä torğan kurortlar belän “ğäcäyep” kileşülär tözegän ikän. Gäzitlär äytüençä, “myağqo govorya, strannıye”: nindider konsul'tatsiälär öçen 2 million rubl' aqça alğan.
“Balıq başınnan çeri başlıy”, digän mäqälne ğadi xalıq ta añlıy häm tormışqa aşıra kebek. Şul uq “Simbirskiy kur'yer” ber yazmasın “Devki vışli na razboy” dip atağan. 20 yäşlär tiräsendäge 3 xatın-qız “Peliqan” isemle kibetne talağannar. Militsiä mäğlümätläre buyınça, 17 yäşlek Anna digäne tönnären daimi talaw belän şöğellängän. Bu qızıy köräş alımnarın yaxşı üzläştergän ikän – ir-atnı talawdan läzzät taba bulğan. Ä ikençe 17 yäşlek qızıy üzennän ölkänräk Yuliä belän ir-atqa timägännär, ölkänräk xatın-qızlar alar öçen qulay kürengän.
Awıllarda andıy razbuylar mömkin tügel – ber-bersen härkem belä. İkençe yul tapqannar. Terenğa-Tiränkül rayonınıñ Soldatsqaya Taşla awılında gazoregulyator punktı cihazların urlağannar. 280 fatir, balalar baqçası, yöräk ayıruları xastaxanäse, mäktäp qazsız häm cılısız qala, ike toraq yortta yanğın çığa. Şundıy uq cinayät İnza şähärendä bula. Anda 65 meñ rubl'lek ğaz cihazları urlanğan. Şöker, dilär, bu yulı şähärneñ kön'yak öleşendä urnaşqan 3100 fatir häm şirqat'lärdä ğaz özelep ölgermägän, ğädättän tış xällär bulmağan.
Ölkä yullarında isä traktorlar häm maşinalar dulıylar: yä elektr bağanasın audarıp, yä gazütkärgeç torbalarğa höcüm yasap. Bu turıda süz çıqqan kiñäşmädä ölkä başlığı gacäplänüen belderde: “Ällä bezdä yullar tarmı yäki bağanalar döres quyılmağanmı?” Energetika ministrı Sergey Nikitin, ğäyep iserek yörtüçelärdä dip, açıqlıq kertte. Eçke eşlär idäräse wäkile dä çittä qalmadı: “Här bağana yanına berär militsioner quyıp bulmıy bit inde”. Morozov isä kisken sarkazm belän: “Monısı kiräkmi dä, araqığa baru yulın arqılı kisüçe bağanalarnı berdän-ber kirtä dip sanawçı isereklärgä qarşı köräş kiräk”, - dide.
Kiräk tä bit… Tik monıñ öçen qanunnarnı ixtiram itä belä torğan il kiräk, “welikilıqtan” baş mie qatmağan xalıq kiräk.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Samar yäşläre yäş tatar eşquarları belän Yaña yıl mäclese uzdırdılar
Bäyrämnär härwaqıt diärlek mädäni çaralarnı kütärep cibärälär, bigräktä Yaña yıl belän bäylängännäre. Çırşılarnıñ nindie genä uzdırılmıy?! Nänilär öçen, mäktäp uquçıları öçen, studentlar öçen, törle millät wäkilläre öçen. Menä Duslıq yortında uzğan mäcleslärneñ berse – yäşlärebezneñ yäş tatar eşquarları belän oçraşuı buldı. Bu mäcles hiç kenä dä şaw küñel açuğa qorılmağan ide. Yäşlärneñ Yaña yıl kiçäse milli xäräkättäge törle buınnarnı, törle sotsial' qatlam şäxeslären millät mänfäğäten qayğırtudağı mäşäqätlärne urtaq cilkägä salu ber bulsa, yäşlärebezneñ intellektual' köçlären tatar malquarları üz tarmaqlarında qullana ala alalarmı?- digän soraw da quyılğan ide.
Oçraşuğa kilgän utızğa yaqın yeget häm qız nindi genä hönär iäläre tügel! Muzıka uqıtuçısı, möğallimä, tözüçe, informatika uqıtuçısı, säwdä xezmätkäre, energetik, ğäskär xezmäten ütäp qaytuçılar, maşinist, traktorçı, fizika- matematika fännäre kandidatı, mexmat tämamlap programmalar belgeçe bulıp eşläwçe, bulaçaq tabiplar… Hönärläre törle bulsa da kiçägä kilüçelär arasında tögäl fännär belän şöğellänüçelär kübräk. Menä şul törle hönär iälären berläştergän närsä - ul tatar sänğäte, tatar ruxı, tatar bulıp qalu teläge.
Pedagogiä universitetınıñ öçençe kursında uquçı Gölfiä tutaşnıñ ostalığı könnän- kön üsä. Monı min anıñ äle näni balalar belän şöğellänüe belän dä bäylängän dip uylıym. Balalarnı öyrätä - öyrätä Gölfiä üze dä sizmästän cır, süz sänğätendä kamilläşä bara. Yäşlärneñ cır belän yänäşä biergä ostalıqları da kürenep tora. Aerokosmik universitet studentı Tälğät oyıştıruçı bieklegendä genä qalmıyça şäxsi sıyfatların çarlıy- çarlıy cırçı ostalığın üzläşterde, inde tel baylığın da buldıra başlağan.
Färid Şäfiğullin küz östendä qaş bulıp üsä. Küz genä timäsen dä, yoldızlıq çire elägä genä kürmäsen. Köye dä bar, cırlıy da belä, säxnädä üzen tota da belä. Äti- änisenä räxmät. Färidne milli tösmerlär östäp kienderä dä belälär. Çın milli sänğät'neñ komponentı bulğan närsä- ul kiem dä äle.
Öç distä yeget- qıznı berläştergän närsä tatar ruxı bulsa, alarnı daimi sänğät bocrasında totuçı keşe- ul Albina Mäxmütova. Xoday Täğälä büläk itkän ostalıq, sabırlıq östenä ğailädä uñğanlıq sıyfatı östälgän bulğanğa , Albina tınıç liderğa äylände. Aña qarap millätebezneñ yegerme berençe ğasırda yäşägän tatar tutaşın yasar idem min, äsärdä rässam bulsam.
Milli xäräkättä yä ire, yä xatını ğına qatnaşa. Küp oçraqta millätpärvarlıknı añlamağan xatınnar belän iza çigälär irlär. Samar tatar milli xäräkätendä parlı, irle- xatınlı tatar öçen can birüçelär barmaq belän sanap çığarlıq. Roza häm İrek Kärimovlar, Daniä häm Äxmät Nafiginnar, Albina häm Färhäd Mäxmütovlar – bu bezneñ bäxetebez. Duslıq yortında tatar yäşlären Färhäd üz tiräsenä cıya aldı.
Äye, yäşlärebezneñ tatar cırların cırlawları- matur küreneş, watıp- sındırıp bulsa da tatarça söyläşüläre ömet tudıra. Üz- ara duslaşa belüläre millätneñ izge sıyfatın surätli. Ä iñ möhime- yäşlär biredä üz tiñnären tabalar, tatar ğailäsen qoralar, tatarnı däwamlı itälär.
Duslıq yortında uzğan yäşlär kiçäsendä yäş eşquarlarıbıznıñ da qunaq buluları tuğanlıq ceplären nığıttı, mönäsäbätlär urnaştı.
Mäclesne tügäräkläp Samar şähäreneñ tatar milli- mädäni möxtäriäte citäkçese Cämil Väliullin bolay dide:
“ Bügen yäşlär belän oçraşuda şuña inandım, bezgä xristian dine dä kerä almas, telebezne dä beterä almaslar. Yäşlärebez bezneñ fundamentıbız, altınnarıbız. İnşalla, şulay bergä cıyılıp berläşsäk, bezgä räxätlänep torırğa ğına qala. Min äle genä “Yalqınlı yäşlek” ansambleneñ konsertın qaradım. Üzebezneñ İlhamnar, Älfiälär, Salawatlar, Aydarlar, Xäniälär üsä. Cırçılarıbıznıñ ostalıqları könnän- kön kamilläşä. Bolar barçası da küñellärebezne kütärerlek xällär. İlgiz Kälüç talantlarnı üsterep tora, aña oluğ räxmätebez. Bez olığayıp barabız, bezne almaştırırlıq yäşlär üsep kilüenä quanabız.”
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Mintimer Şäymiev Vladimir Putin belän oçraştı
12mayda Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievnıñ Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşuı bulaçaq, dip inde küptännän iğlan itelgän ide. Çeçnädäge waqiğalar häm federal xökümätneñ citäkçesen bilgeläw, bu planğa tä’sir itmägän. 12 mayda Vladimir Putin Mintimer Şäymievnı qabul itkän. Mäğlümat çaraları xäbär itkänçä, oçraşuda süz Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itügä äzerlek çaraları, Tatarstandağı tözeleş eşläre häm tuzğan toraq programması näticäse xaqında barğan.Bikä Timerova