text:
2016 senesi fevral ayında Qırımda qomşu Rusiyede yasaqlanğan «Hib ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqası olğanında qabaatlap, Büyük Yaltanıñ dört sakini tevqif etilgen edi. Muslim Aliyev ve Enver Bekirov qurucı, Vadim Siruk çiçek satıcısı, Emir-Usein Kuku ise, uquqimaye faaliyetinen oğraşaraq, İnsan aqları kontakt gruppasınıñ azası ola edi. Daa eki musulman olaraq - Arsen Cepparov ve Refat Alimov eki aydan soñ tutulıp alınğan edi.
«Yaltalı altı kişiniñ» işi ne alda? Siyasiy mabüslerniñ aqrabaları ilhaq etilgen Qırımda nasıl etip yaşay? Ukraina ükümeti yarımadadaki Kreml esirleriniñ azat etilmesine nasıl yardım ete bile?
Bu ve diger suallerge Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde qırımlı siyasiy mabüs Muslim Aliyevniñ ömür arqadaşı Naciye Aliyeva ve Amnesty International Ukraine halqara uquqimaye teşkilâtınıñ sözcüsi Mariya Guryeva cevap bereler.
– Naciye, qocañıznıñ taqip etilüvi neden başlandı?
Etrafta balalar tura, Alim ise, silâlı ve maskalı dört hadim tarafından bastılğan ve qolları qayırılğan alda yerde yata ediNaciye Aliyeva
Aliyeva: Bu vaqia 2016 senesi fevralniñ 11-nde başlandı. Musafirler saba saat 6:30-da sürip kirdiler. Saba namazın qılmağa azırlana edi. Aslında, qapu ya camlarnı sındırmaq vastasınen zorlanmalarına acet yoq edi, çünki qapumız açıq edi. Alim soba temizlep, külni tışarı çıqarğanda, qapunı qapatmağa unutqan. Onıñ ögünde turğanlarını körgen soñ, o em şaşa, em añlap olamay. Men özüm o anni körmegen edim, çünki abdest ala edim. Yalıñız ayaq patırdısı eşitip, ne olğanını añlamadım. Men, sobadan küsev tüşekendir de, o onı söndürmege areket etedir dep bellegen edim. Amma artından erkek seslerini eşittim. Ancaq eñ deşetlisi şu ki, men vannahaneden çıqqada, etrafta balalar tura, Alim ise, silâ ve maskalı dört hadim tarafından bastılğan ve qolları qayırılğan alda yerde yata edi. Olar qıçıra ediler. Soñra o, balalarnı qorquzmamalarını, o qarşılıq köstermegeni içün normal qonuşıp almalarını rica etti. İşte, sabamız bu şekilde başlandı.
– Rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri «Hizb ut-Tahrir» aqqında soradılarmı?
Bu qabaatlavlarnıñ epsi - yalan, lâkin sen iç bir şey isbat etip olamaysıñNaciye Aliyeva
Aliyeva: O teşkilât aqqında kimse bir şey aytmay edi. Olar bizim evde silâ, narkotik, cephane qıdırğanları aqqında ayttılar. Alim: lütfen, qıdırıñız, epbir bir şey tapamazsıñız, dep ayttı. Tapacaq olsañız bile, özleriñiz ketirdiñiz, demek, dedi. Bizler – dindar musulmanlarmız ve öyle şeylernen işimiz yoq. Olar tintmege başladılar. Bilesiñizmi, eşitmek başqa, amma öz közüñnen körmek daa da farqlı eken. Deşet bir şey. Dersiñ asla qurtulmağa çaresi olmaycaq bir çamur yapışqan kibi is etesiñ. Eñ deşetlisi ise, şu ki – bu qabaatlavlarnıñ epsi yalan olğanını bile turıp, sen iç bir şey isbat etip olamaysıñ. Aqayım davalaşqan insanlardan degildir, faqat begenmegen bir şeyi olsa, doğrudan betiñe aytır.
– «Yaltalı altı kişiniñ» işindeki eñ zayıf noqta nedir, Mariya?
Guryeva: İlk-evelâ onıñ mevcut olması. Altı kişi «Hizb ut-Tahrir» iştirakçisi olaraq qabaatlana, ancaq taqiqat bu hususnen baqlı qanaatlendirici isbatlar taqdim etalmay. Çeşit, bazen de, ihtimal bir menfaat peşinde olğan gizli şaatlarnıñ, biri-birine zıt kelgen şaatlıqları bar. «Hizb ut-Tahrir»niñ başındakilernen alâqası olğanını isbatlaycaq ne silâ, ne plan, ne vesiqa bar. Ondan da ğayrı, mahkeme Qırımda degil de, Rostov na-Donu şeeriniñ arbiy mahkemesinde ötkerile. Bu da qanunğa zıt mesele, çünki Rusiye ükümeti, işğalci ükümet olğanı içün, insanlarnı yarımadanıñ tışına alıp ketmege aqqı yoq edi.
– Qocañıznen körüşip olasızmı, Naciye? Mahkemege nasıl bir qıymet kese bilesiñiz?
Bes-belli ki, bu – bir şou, bir nevi rejissör fikri, er biriniñ öz rolü olğan aktörlar barNaciye Aliyeva
Aliyeva: Rostovda mahkemeler açıq keçe, bu meselede problema yoq. Lâkin olar Qırımda keçken soylârından pek farq ete dep olamayım: bu vastasız qabaatlavlar, taqiqatçı ve şaatlar ağzından çıqqan turuşı yalanlar. İlk-başta bizler şaatlıqlarnı taqip etip başlağan edik, ancaq soñradan vazgeçtik, çünki biri-birine zıt şeyler pek çoq. Şaat başından bir türlü, ondan soñ, başqa türlü şey ayta, şaşmalay. Biz ruhtan tüşmedik, bizni bu mahkemeler atta şeñlendire. Yigitlerge tayin etilecek müddetlerden ğayrı, er şey şeñlendire. Bunıñ bir şou olğanı bes-belli, bir nevi rejissör fikri, er biriniñ öz rolü olğan aktörlar, becerilmek kerek olğan vazifeler bar. Şaatlarnıñ şaatlıq protokollarında ep aynı ibareler qullanıla, demek ki, FSB hadimleri tarafından tizilgeni bes-belli. Yalıñız soyadları deñişe, atta bir kere erkek kişi qadı olıp çıqtı – cümle soñunda cınsiyetine köre sözlerniñ soñunu deñiştirmege unutqanlar. Böyle bir absurd bir işi, işte.
– Mesele asla «Hizb ut-Tahrir»nen bağlı degil, doğrumı, Mariya?
Bu – rusiyeli ükümetke qarşı yapılabilecek narazılıq ve tenqitni bastırıp taşlamaq maqsadınen yapılğan planlı bir siyasetMariya Guryeva
Guryeva: Bu – rusiyeli ükümetke qarşı vatandaş cemiyeti tarafından yapılabileceknarazılıq ve tenqitni baştırıp taşlamaq maqsadınen yapılğan planlı bir siyaset.Şimdi insanlarnı susturmaq içün, qırımtatarlar ve razı olmağanlarğa qarşı pek çoq dava açıldı. Şunıñ içün, ilk-başta faal vatandaş noqta-i nazarına saip olğan insanlarğa darbe endirile. Olarnınñ epsi faal sayılmay, öz cemaatında arasında lider degil ediler. Faqat olar öz noqta-i nazarını ifade etmekten, Qırımnıñ al-azırdaki ükümetini tenqit etmekten çekinmey ediler, işte artıq bunıñ içün cezalanğan olıp çıqalar.
– Ukraina buña ne yapıp olur, Mariya?
Guryeva: Afsus ki, Rusiye yaqın kelecekte aqlını başına toplap taqip etmekni keser dep beklemeymiz. Bizler yapıp olacaq şeyimiz – Qırımda olıp keçken şeyler aqqındaki malimatnı Ukraina vatandaşlarına, başqa devletlerniñ ükümetlerine yetkizerek, halqara maydanlarda bu mevzunı hatırlasınlar ve Rusiye er daim Qırım meselesi ale daa qapalmağanını is etip turmalı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı dep tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara aq-uquq işğal etilgen territoriyalarda işğalci devlet qanunınıñ kirsetilüvini yasaqlay.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


c: text/html

text:
Aqmescit – Qırım akimiyeti yarımadanı, bütün dünyada olğan kumar oyunları merkezlerinen bir sırada olacaq mekânğa çevirmege isteyler. Amma, Qırımda yatırım qaynaqlarınıñ qıtlığı, em de Rusiyeniñ özünde bu kibi leyhalarnıñ menfiy neticeler ile yekünlegeni, akimiyet hayallarınıñ kerçekleşüvine mania ola bile.
Keçenleri Rusiye prezidenti Vladimir Pütin işğal etilgen Qırımda kumar oyunı mekânını meydanğa ketirilüvi aqqında Devlet Dumasına qanun leyhasını yolladı. Leyha teşebbüsçileri olğan Qırım memurları bu haberni büyük quvançnen qabul ettiler, em de yerli sakinlerge olacaq qazançlar aqqında beyan etip başladılar.
Böyleliknen, Qırım baş naziriniñ birinci muavini Rustam Temirgaliyevniñ sözlerine binaen, «yañı» Qırım, bütün dünyada belli olğan çinli Makao, amerikanlı Las-Vegas ve Avropanıñ Monakosınen raqiplik yapacaq.
«Bizim vaziyefemiz yıl boyu çalışacaq kumar oyunları esasında turistik klasterni meydanğa ketirmektir. Qırımnıñ yalı boyunda mahsus kumar şeerni meydanğa ketirmeknen bağlı leyhamız bar, em de bir qaç meydançıqnı da qurmaq mümkün. Yalı boyunda tahminen 100 ga topraq ayırmağa niyetimiz bar», — dep, qayd etti Temirgaliyev.
Tumirgaliyevniñ sözlerine binaen, qoşma variant olaraq, eyi çalışmağan ve eskirgen bir-eki raatlıq evini birleştirmege de mümkün. Memurlar mayısnıñ soñunda tekliflerini tekmil bildireceklerini ayttılar.
Leyhanı ömürge keçirmek içün kerek olğan sermiyalarğa kelgende, Temirgaliyevniñ bildirgenine köre, endi 1,5 mlrd. dollar toplanıldı.
Bundan da ğayrı, adları bildirilmegen «ileri ketken dünya kumar şirketleri», Qırımdaki «Vegasnı» desteklemege vade etkenler.
Kim kâr qazanacaq?
Rusiyeniñ birinci şahısları, qırımlı teşebbüsçilerniñ ğayelerine qol tutılar, çünki leyha vastasınen, yañı qoşulğan territoriya devlet bücetine o qadar bağlı olmaması mümkün. Kreml daimiy sürette para sarf etilgen Qırımğa daa çoq milliardlar sarf etmege kerek olacaqtır, bu sebepten para qazanacaq er türlü yerli leyhağa «ğurlı yollar» tilenile.
İşte, Devlet Dumasınıñ iqtisadiy siyaseti boyunca nazir Mihail Yemelyanovnıñ fikirince, Qırımda kumar oyunları meydanınıñ teşkil etilüvi regionnıñ inkişafına bir siltem olur. O, RİA Novosti agentligine: «u büyük bergi, Qırım içün stimul demektir. Bu doğru qarar, biz oña qol tutarmız» – dep, bildirdi.
Rusiyeniñ regional inkişafı nazirliginde leyha ileri keteceginde eminler. Memurlar, birinciden, Qırımğa yaqın ve kazino olğan – Aqrusiye, Ermenistan, Gürcistan memleketlerini rusiyeli ve çetel oyuncıları çoq begenmeyler, demek raqiplik ta o qadar büyük olmaz, deyler. Ekinciden, coğrafiya cietinden yerleşüvi sebebinden, eñ meşur kumar mekânları Turkiye ve İsrailden oyuncılarnı celp eter.
Qırımlı teşebbüsçileri ise, özleri içün qanuniy, ve qanuniy olmağan yañı qazanç yollarını bulmaq isteyler – leyha içün topraqlarnı ayıracaqlar, kumar biznesini idare etip, litsenziya ve bir sıra izin berecekler.
Proessional oyuncılarnıñ fikiri nasıl
Bunen beraber, kumar biznesi ve turistik saasınıñ mütehassısları Qırımda oyun meydançıqlarını açıluvınen bağlı fikirlerine qoşulmaylar. Mütehaasıslar daa çoq teñqid ile yanaşıp, kendi noqtai-nazarlarını bildireler.
İlk evelâ, Qırım akimiyetiniñ bildirgen 1,5 mlrd. dollarlıq yatırım miqdarı şübeler doğura. Mütehassıslarnıñ aytqanına köre, bu raqam bir qaç kerege ziyade olmaq kerek. O qadar para ne Qırımda, ne de Rusiyede tapılacığında ekspertler emin degiller. İşğal etilgen Qırımda Ğarpnıñ sanktsiyaları sebebinden faaliyet sıñırlı olğanı içün, çetel şirketlerniñ merağına ümüt etmek manasızdır.
Rusiyede kumar biznesiniñ inkişafı boyunca assotsiatsiyanıñ icra müdirniñ sabıq muavini, mustaqil ekspert Samoil Benderniñ RBK agentligine bildirgenine köre, «Qırımda kumar oyunı meydançığını teoretik şekilde teşkil etmek mümkün, amma, eki müim şey bar – yatırım ve ziyaret». Aytqanına köre, muvafaqiyetli kumar oyunı biznesi yalıñız bir qaç dane kazino, ya da oyun avtomatları ile toul salonlar degil, para masraf etilecek eyi çalışqan musafirhaneler, hızmetçiler yaşaycaq odalar, kinoteatr, qavehane, tükânlar olmalı. «Bunıñ episini qurmaq içün, 7-10 milliard dollar lâzim. Rusiyede bu qadar para yatırım etecek iş adamlar yoq». – dedi ekspert.
Turistik saası ne qazana bilecek?
Turistik şirketler «Qırımdaki Las-Vegas» Qırımğa qoşma olaraq turistlerni celp eteceginde şübeleneler. Em de kazino oyuncısı, turistik şirketler içün kelişikli müştire degil.
«Delfin» rusiyeli turistik şirketiniñ müdiri Sergey Romaşkinniñ fikirince, «Azov-Siti» niñ tecribesini köz ögüne alsaq, kazinonıñ müşterileri esasen kazino masalarınen meraqlanıp, yemekni de unutalar. Yani, Qırımda başqa tür turistlerni bekleydirler». Onıñ qayd etkenine köre, yerli akimiyet başından imkânı olğan musafirhanelerde leyhanı sınap baqmaq kerek edi.
«Meraqlısı şu ki, birinciden, oyun mekânı Soçide olmaq kerek edi, amma, soñra Soçide aileviy raatlıq olğanı içün bu ğayeden vazgeçtiler», – dedi «Solveks-Trevel» şirketiniñ müdiri Sergey Strebkov. – Amma, Qırımda da vaziyet aynı. Onıñ sözlerine binaen, aileviy raatlıq içün belgilengen Qırımnıñ yalı boyunda oyun meydanlarını – aqılsızlıqtır. «Qırımnıñ kontinental qısımında, bu cümleden, Aqmescit şeer etrafında, demek bunu iş leyhası kibi baqmalımız», – Strebkov qayd etti («Trudprom»dan alınğan cümle).
Rusiye turoperatorlar qayd etkenine köre, Rusiyenin ozunde oyun mekanları açildıqtan son, bugüne kadar öyleda turustler tarafında meraq dogurmadı.
Yutturılğan ğaye
Hatırlatayıq, Rusiyede kumar işini alıp barmaq içun tek dört oyun mekânında mümkün, bu Primorskoye bölgesinde «Primorye», Kaliningrad vilâyetinde «Yantarnaya», Altay bölgesinde «Sibirskaya moneta» ve Qırımnen qomşu olğan «Azov-Siti» raqib mekânı Krasnodar bölgesinde yerleşe. Aslında tek soñkisi çalışmaqta, anda üç çalışqan kazino mevcut. Dörtünci kazino ise «Sibirskaya moneta» degen yerde tek 2014 senesi iyül-avgust ayları açılması planlaştırıla.
Uzaq şarqtaki «Primorye» oyun zonası ale daa yatırımcılarnı qıdıra, Kaliningradtaki «Yantarnaya» içün investrler öyle de tapılmadı.
«Dört oyun zonasından tek biri – «Azov-Siti» çalışa, anda da olğanı olacağı üç kazino bar. Bu leyha endi yedi yıldan berli çalışa ve ale daa kâr ketirmey», – dep qayd etti kumar oyunları biznes assotsiatsiyasınıñ prezident muavini Vladimir İlyüşin.
Qanun boyunca çalışqan kumar oyunlarından kelgen kâr ile Rusiye maqtanıp olamay. Oyun mekânlarınıñ ilk 4 yılı (2007-2010 s.) faaliyetine yekün çekken Rusiye Federatsiyasınıñ Esap Palatası böyle neticege keldi, ğaye kâr yerine tek zarar ketire eken. Rusiyede oyun zonalarnıñ qurulması ve inkişafına devlet bücetinden 1,4 mlrd ruble sarf etildi (Krasnodar vilâyeti ve Rostov bölüginiñ 97% masraflarını teşkil ete), kârı ise, 98,7 mln ruble, yani 14 kerege az!
Esap palatasında bildirgenleri kibi, Rusiye territoriyasında oyun zonalarnıñ meydanğa ketirilüvi beklenilgen netice ketirmedi: şu yerlerde yatırımcılarnı celp ete bilecek ve qaznanı bergi ile tolduracaq tam bir eglence merkezler yoq derecede.
Qırımdaki oyun merkezleri istisna olacaqlarına ümüt yoq. «Azov-Siti» çalışqan Krasnodar ülkesinen qıyaslasaq, iqtisadiyat cietinden zayıf olğan, bizneske nisbeten hususiy (doğrusı, qabarcı) yanaşması ile Qırım artta qalmaqta. Em de, ciddiy yatırımcılar içün, Qırım eñ yaqın yılları – qapalı zonadır, dünya cemaatçılığı tarafından tanılmağan, yarı uquqiy bir yer. Böyle şaraitlerde, Qırımnı «dünyaca meşur» kumar oyunı merkezine çevirmek ğayesi, meraqlanğan ve iştirakçilerniñ tarafından para qırsızlanuvı çevirilmesi mümkün.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yanvarniñ 25, cumaaqşamı künü saba saatlarında Kreml nezaretindeki Qırım küç idaresiniñ hadimleri yarımadanıñ Canköy sakini Enver Kroş ve Seitler rayonı Seitler Vaqıf köyüniñ sakini Ebazer İslâmovnıñ evlerinde tintüv yaptılar.
«Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtınıñ malümatına köre, eki adamnı da yerli rusiyeli politsiya bölüklerine alıp ketkenler.
Faal Server Mustafayev Qırım.Aqiqatqa ikâye etip bergenine köre, qırımlılarnıñ evindeki tintüvler ictimaiy ağlarda derc etilgen malümatlarnen alâqalı eken.
Angi bir ictimaiy ağlar ve derc etilgen malümatlar aqqında söz yürsetilgeni belli degilServer Mustafayev
«Operativ tedbirler keçirilgen maalde şahıslarnıñ evlerinde bulunğan aqrabaları aytqanına köre, küç idaresiniñ hadimleri bu adamlar ictimaiy ağlarda derc etilgen malümatlar esasındaki qararğa binaen areket etkenleri aqqında aytqan ekenler. Angi bir ictimaiy ağlar ve derc etilgen malümat aqqında söz yürsetilgeni belli degil», – dep ikâye etti Mustafayev.
Uquqimayecisi Lütfiye Zudiyeva haber etkenine köre, Enver Kroşnı rayon politsiya idaresinden Kreml nezaretindeki yerli mahkemege alıp ketkenler. Onıñ telefon, planşet ve noutbukını çekip alğanlar.
«Rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri «Krepost» operatsiyasını ilân etkenler: üç saat devamında soy-sopları bile, aqrabalarnıñ arizasını qayd ettirmek içün kantselâriyağa (politsiya rayon bölüginde –QA) kirip olmağanlar. Al-azırda onı beyaz «Gazel» içine mindirip, mahkemege alıp ketemiz degenler», – dep ikâye ete o.
Onıñ sözlerine köre, Kroşnı alıp ketkenlerinden soñ, rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri operatsiyasını yekünlep çekilgenler.
Enver Kroş Rusiye kodeksiniñ 20.3 maddesi 1-nci qısmı (ekstrimistik teşkilâtlarnıñ atributları ya da simvolikasını propaganda etüv ya da açıq şekilde numayiş etüv) boyunca memuriy uquq bozuvında qabaatlana. Mahkeme onı 10 künge tevqif etti.
Yanvarniñ 25-nde tutulıp alınğan ekinci Qırım musulmanını da aynı madde boyunca qabaatlana. Polis rayon bölüginden rayon mahkemesine ketirilgen soñ, onıñ işi baqılğan maalde bina ögüne «acele yardım» çağırıla. Daa soñra imayeniñ ricasınen mahkeme işke miyniñ magnit-rezonans tomografiysınıñ (MRT) neticelerini ilâve ete.
Qırımlı advokat Emil Kurbedinovnıñ bergen malümatına köre, Enver Kroş 2015 senesi dekabr ayında rusiyeli küç idaresiniñ hadimlerinen körüşip, çekiştirüvlerge tabi tutulğan birisidir.
FSB hadimleri Enverni işbirlik yapmağa zorlağanlar. Enver olarnen işbirligi yapmaycağını añlağan soñ, onı çekiştirilmesine emir bergenlerEmil Kurbedinov
«Onı yalan yolunen politsiya bölügine kirsetkenler. Anda artıq FSB hadimleri bekley eken ve onı işbirlik yapmağa zorlağanlar. Enver olarnen işbirligi yapmaycağını añlağan soñ, yerli politsiya hadimlerine onı qıynamasını emir etkenler. Olar Enverniñ başına çuval keysetip, onı bir yerlerge alıp kirerek, qıynağanlar! Uzun vaqıt ve avesliknen qıynağanlar. Enver sağ qalıp, olıp keçkenler ikâye etken, şu cumleden KHV da. O, soñki künlergece barışıqsever küreşini devam etip, Qırımnıñ siyasiy ve ictimaiy ayatında faal iştirak etmekte! O, bir kişilik piketke de çıqqan edi!» – dep yaza Emil Kurbedinov öz Facebook saifesinde.
İmayeci qayd etkenine köre, Kroş çekiştirüvler aqqında halq ögünde ikâye etken soñ, qabaatlılarnı cezalamaq içün «rusiyeli küç idarelerinden iç birisi parmağını bile qıbırdatmağan edi».
«Ancaq söz internetteki ictimaiy ağlarda kimsege zarar ketirmeycek bir paylâşuv aqqında ketkende, küç idaresiniñ hadimleri internet qoruyıcısı ve ulu monitorlar sıfatında aman yetişip keleler!» – dep qayd ete Kurbedinıov.
Rusiyeli küç idareleriniñ saytlarında tintüvnen alâqalı malümat yoq.
Qırım işğalinden soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
2018 senesiniñ baardeki askerlikke çağırıluv kampaniyası esnasında qomşu Rusiye arbiy quvetleri saflarına ilhaq etilgen Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonından 110 kişi çağırıldı. Olarnıñ 30%-ni teşkil etken uruşmacılar arbiy hizmetini yarımadanıñ tışında keçecekler. Bunı Qırım.Aqiqat muhbirine Qarasuvbazardaki Rusiye arbiy komissariatında bildirdiler.
2017 senesiniñ küzdeki askerlikke çağırıluvı esnasında da Qarasuvbazar rayonından Rusiyeniñ elit Arbiy desant, İçki işler nazirligi ordusı ve Milliy gvardiyada hizmet etmek içün 110 genç askerlikke çağırıldı.
İlhaq etilgen Qırımdaki Rusiyeniñ arbiy komissariatları, qomşu Rusiyeniñ arbiy oquv yurtlarına kirmek daveti ile teşviqat kampaniyasını keçireler.
Ukraina Rusiyeden, ilhaq etilgen Qırım sakinleriniñ arbiy quvetlerine askerlikke alınmasını toqtatmaqnı talap ete. Bunı BMT Telükesizlik Şurasındaki gençlik, barışıq ve telükesizlik meseleleri boyunca açıq munaqaşalar esnasında Ukraina TİNi başlığınıñ muavini Serhiy Kıslıtsâ bildirdi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko munasip qanunnı imzaladı.


text:
Argentinada neft zavodı yangan
Yangında 3 eşçeneñ gomere özelde
Argentinanıñ Neuken vilayatendä urnaşkan ber neft eşhanäsendä çıkkan yangında 3 eşçeneñ gomere özelde.
Argentina mediasına çagılgan häbärlärgä kürä ilneñ könbatışında urın aluçı Neuken vilayatendäge Nyu Amerikan Oil şirkätenä bäyle neft eşklärtü zavodında şartlau barlıkka kilgän.
Şartlaudan soñ eşhanädän zur yangınnıñ başlanuın beldergän Telam häbär agentlıgı yakınça 90 yangın sünderüçe belän Gracdan saklanu personalınıñ sägätlär bue däüam itkän eşçänleklärennän soñ yangınnıñ kontrol astına alınuın citkerde.
Älege vakigadan soñ Rio Negro, Neuken häm La Pampa vilayätlärendäge neft häm tabigıy gaz hönärçe berlekläre eşçelär kurkınıçsızlıgınıñ igtibarsız kaluı nigeznamäse belän eşne taşlau çarasın başlattı.


text:
Orhan Cemal – Rusiyeniñ belli arbiy jurnalisti ve İslâm problemleri boyunca mutehassıs. O, Rusiyede canlı televizion ve radio yayınlarında ilhaq etilgen yarımadada qırımtatarlarnıñ aq-uquqları bozulğanı aqqında söz yürsetmege cesaret etken pek az adamlardan biridir. Qırım musulmanlarına qarşı repressiyalar ne vaqıt bitecek, yarımadada Rusiye telükesizlik hadimleri nasıl taktikalarnı qullana ve Qırımda zorbalıqsız qarşılıq kösterüv imkânı barmı – Qrhan Cemal bu hususta Qırım.Aqiqat içün bergen intervyude ikâye etip berdi. O 2017 senesi dekabrniñ 31-nde derc etilgen edi. İyülniñ 31-nde, o bir qaç rusiyeli jurnalistnen beraber Merkeziy Afrika Cumhuriyetinde elâk olğanı aqqında haber alındı. Olar Vagner gruppirovkasınen bağlı jurnalistik tahqiqat keçire. Hatırlaymız...
– Qırımğa soñki sefer ne vaqıt olğan ediñiz?
– Soñki sefer 2015 senesi bardım. Ondan soñ baramadım. Endiden soñ ne vaqıt barmağa çarem olur, bilmeyim.
– Jurnalist olaraq siz «qızğın noqtalar»da ihtisas etesiz. Fikriñizce, Qırım böyle yerlerden birimi?
2014-nci yıl – sıñır çizgisidir… Bu, «er kes yañlış yerge kete» formatından, «er şey ceennemge kete» formatına keçüvdir
– Öyle oldı ki, 2014 senesinde Qırım kerçekten de «qızğın» olğanda, meni anda yollaycaq adam yoq edi. Şimdi men frilanser olıp çalışam, bu tamam o zaman başladı. Asılında, 2014-nci yıl – sıñır çizgisidir… Bu, «er kes yañlış yerge kete» formatından, «er şey ceennemge kete» formatına keçüvdir. Bu ceryandır. Ondan soñki basamaq – Suriyedeki cenk. Şimdi endi Putin, sanayini arbiy rejimge keçirmege azır olmaq kerek, dedi. Edebiyatta, kinoda bir medeniy qalıp bar – 1941-nci yıl. İyun daa başlamadı, daa baar. Bazı adamlar: cenk olacaq, deyler. İşte şimdi hibrid bir cenk degil de, büyük ve bu yerde bir cenk başlaycağı is etile.
– Buña rağmen siz kene de Rusiyeniñ media saasında yarımadadaki vaziyetini izaatlaysız. Demek, bu siziñ içün meraqlı?
– Neçün deseñiz, qırımtatarlar özümiziñki, musulmanlar. Ve ayatlarında pek çoq zorluq kördiler. Ukraina akimiyeti zamanında, Kuçma-Yanukoviçler vaqtında da yaşayışları soñsuz keyf degil edi. Olar, endi çoqtan berli ağır vaziyetke tüşken özümiziñkilerdir. Şimdi ise daa beteri oldı: olarğa kelip, evelki yaşayış tarzıñız şimdi endi cezalanacaq cinayet oldı, özüñiz ise endiden soñ nasıldır etnik, diniy çoqluqqa boysunğan, esir etilgen hizmetkârlar oldıñız, dediler. Şimdi endi siz bizim düdügimizni çalacaqsıñız ve mındaki yaşayışıñız yaramay dep, saqın ağzıñıznı açmañız. Düdügimizni çalmasañız – bu, terrorizm, ağzıñıznı açıp: «daa yavaş çalsam olurmı?» – deseñiz – bu endi ekstremizmdir. Qırımtatarlar bu manada yekâne degiller. Rusiye musulmanlarınıñ çoqusı bunı başından keçirdi. Amma bizler içün bu, vaqıt içinde sozulğan edi. Anda gaykalarnı yavaş-yavaş sıqtıra ediler. Bu, on yıl içinde olıp keçti. Qırımlılarğa ise sanki bir kereden başlarına balta sapı yandırdılar. Bu bir dehşettir.
– Rusiye musulmanlarınıñ bastırıluvında eki usul ayırmaq mümkün: daa yımşaq olğan İdil boyu usulı ve adamlarnıñ alıp qaçuvı, eziyetlevler ve öldürüvlerge esaslanğan Kavkaz usulı. Moskva Qırımda bu usullarnıñ qaysı birini qullana?
Evelden, yasaq etilgen qonuşmalar içün parmaq sallap qorquzar ve şartlı apis müddeti berir ediler, şimdi ise aynı qonuşmalar – artıq terroristik teşkilâtta iştirak etüvdir
Bu pek qaba bir bölünüv. Kavkazda bir deste usullar, yanaşuvlar bar. Bir anda partizan areketiniñ merkezine çevirilgen Dağıstan bar. Belli bir vaqıtta o, Moskva ve Peterburgdan daa demokratik edi. Kabardino-Balkariyada areket teşkil etmek kerek oldı. Karaçayevo-Çerkesiyada asıl da bir şey yoq edi. Er yerde şartlar farqlı edi. Asılında Qırımda Rusiye eki vektornıñ qoşulmasını qullana. Anda başqa bölgelerden komandirovkağa yollanğan telükesizlik hadimleri özlerinen beraber artıq şekillengen usullarnı ketireler. Mahsus hizmetlerde belli bir bürokratik mantıq bar. Evelden, yasaq etilgen qonuşmalar içün parmaq sallap qorquzar ve şartlı apis müddeti berir ediler, şimdi ise aynı qonuşmalar artıq terroristik teşkilâtta iştirak etüv ve eñ az on yıllıq ceza muddetidir.
Esas itibarıle 20-nci asırda Qırımda yerleşken rusça laf etken çoqluq, bu yerniñ saibi, tamır halqı olğanını eşitkende keyfi qaça. Ve tamam bu rus milletçiligi Qırımğa tıştan ketirilgen uquq qullanuv tecribesini daa beter alğa ketire. Çekistlerniñ er bir yip ucuna yapışmaları azlıq etkeni kibi, milletçiler tarafından toqtamayıp: «eki ayağıñıznı bir çızmağa soqarmız, bastırırmız» şeklindeki qorquzuvlar yañğıray. Bu er vaqıt bar edi, lâkin bu eki faktornıñ birleşmesi, yaman bir neticege ketire.
– Siz, «qırımtatarlar özümiziñki» dediñiz. Türkiye içün de olar özlerinki. Eñ azından bir çoq qırımtatar böyle tüşüne. Türkler arasında da böyle tüşüngenler az degil. Lâkin Anqaranıñ, ilhaqnı tanımağanı aqqında beyanatlarından ğayrı, qırımtatar halqına kerçekten qoltutmaq içün atılğan aqiqiy manalı adımlar şimdilik yoqtır. Bu vaziyet deñişebilemi ve bunıñ nasıl şartları bar?
Rusiyenen dostluqnıñ menfaatları Türkiye içün İslâm birdemliginden üstün oldı
– Türklerge qarşı bir oba söz aytmaq mümkün, amma vazgeçecem. Olar em siyasiy, em de iqtisadiy ceetten pek ağır vaziyetke tüşti. O vaziyetten Moskva ile ittifaq etip çıqtılar. Buña devlet rehberleri tarafından yapılğan bir sıra hatalar ketirdi, lâkin bunı iç kimse itiraf etmez. Qabaat gülencilerde, islâmcılarda, kimde olsa-olsun, derler. Diger taraftan bizni yani islâmcılarnı da melekler olaraq köstermek kerekmey. Türkiye bizlerge qarşı çoq vaqıt alicenap muamele kösterip: keliñiz, raatlanıñız, sığınıñız, dey edi. Em de bunı yalıñız Rusiyeden kelgen qaçaqlarğa qarşı degil, bütün musulmanlarğa qarşı yapa edi. Bu çoq yıl devam etti. Yerli siyasetke, cinayetçilerge qarışqan bazı muacirlerniñ qılıqlarına köz yumula edi. Türklerde de munasebet deñişe edi. Qabaat tek bizde edi demek yañlıştır. Erdoğannıñ Putinnen umumiy barışuvı esasında peyda olğan mahsus hizmetlerniñ emekdaşlığı da munasebetni deñiştirdi. Al-azırda – er vaqıt öyle olmaycağına ümüt etem – Rusiyenen dostluqnıñ menfaatları Türkiye içün İslâm birdemliginden üstün oldı.
– Qırımnıñ Ukrainağa qaytarılması, yarımadanıñ şimdiki vaziyetinde nasıldır deñişmeler yalıñız Putinniñ ketmesinden soñ olabilemi? Yoqsa deñişmeler içün bu şart degilmi?
Qırımtatar halqınıñ ayatında nasıldır temelli deñişmeler yalıñız siyasiy felâketler neticesinde ola bilirler
– Qırımtatar halqınıñ ayatında nasıldır temelli deñişmeler yalıñız siyasiy felâketler neticesinde ola bilirler. Putin sağ olacaqmı, yoqmı, emiyeti yoq. Pek çirkin yañğırasa da, ruslarnıñ işi ne derecede fena olsa, olarnıñ işi o derecede eyi olacaqtır. Putin bir faktordır, lâkin onıñ akimiyeti esnasında da böyle bir şey olmaq mümkün. Rusiyeniñ içinde bile Qırımğa munasebet pek tez deñişe. Yavaş-yavaş, Ukraina vaqtında da raatlanmaq içün kelmege kimse keder etmegeniniñ añlayışı kele. Lâkin o vaqıt onı baqmaq içün para ayırmaq kerekmey edi. Ve Qırım sakinleri de biraz kiyikçe olıp çıqtı. Elbette, «Qırım bizimki», elbette, böyle bir avesliknen Rusiyege qoşulğan Qırım sakinlerini sevmek kerek. Lâkin andan kelgenine baqıñız! Misal içün, Poklonskaya. O, «Qırım bizimki» degende er şey yahşı. Lâkin qurban ketken çar, filmlerniñ yasaqlanması kibi qoyu qadimcilik başlanğanda cemiyetniñ belli bir qısmı zorlanıp başlay.
– Rusiye Qırımnı arbiy bazağa çevirdi. Arbiy bazada narazılıqqa meyil etken insanlar raatsızlıq ve açuv doğurlar. Bu munasebet ile qırımtatarlar Rusiye akimiyetinden neler beklemeli?
Qırımtatarlar içün Qırımda iqtisadiy kelecegi yoq. Moskva içün olar – istenilmegen azlıqtır
– Biz yavaş-yavaş arbiy bazağa, Kaspiy deñizi havzasında yerleştirilgen küçlerge hizmet bergen territoriyağa çevirilmekte olğan Dağıstannı köremiz. Anda işançsızlar, dissidentler, «ekstremistik vahhabizm idealogiyası»nıñ tarafdarlarınıñ cedvelleri tizile. Bu adamlarnen çalışuv, olarnı kontrol etüv ve qorqutuv usulları işlep çıqıla. Bu usullar, diger Kavkaz cumhuriyetlerinde qullanğan usullarından farqlıdırlar. Qırım kurort yapılmaq içün degil de, ille arbiy baza yapılmaq içün zapt etildi. Qırımda turizmniñ imkânsız olğanını Moskvada başından añlay ediler. Korporativ turizm formatında az miqdarda para ayırmaq mümkün: biz sizge arbiy hadimlerimizni ya da orman iqtisadiyatı hadimlerimizni yollaymız ve bir avuç para beremiz. Bu, baquvnıñ bir şekli, biznes degil. Qırımtatarlar içün Qırımda iqtisadiy kelecegi yoq. Moskva içün olar – anda yaşağan istenilmegen azlıqtır.
– Rusiye ilhaqı şartlarında Meclisniñ zorbalıqsız qarşılıq kösterüvge işançı bugün netice berebilirmi?
Zorbalıqsız qarşılıq köstermek içün çoqluq kerek. Qırımda o yoq
– Qırımtatarlar 2014 senesinde qarşılıq kösterse, ğalebe qazanamaz ediler. Lâkin Qırım da Moskvaniñ idaresi altına qansız keçmez edi. Yerli ealiniñ işğalcilerge qarşı küreşkeni, olarnı anda papadiyelernen qarşılamağanını kösterir edi. 2014 senesinde qurbanlar boşuna berilmez edi. Duşman istegenini almaz edi. Şimdi Qırım içinde silâlı küreş içün köznen körüngen imkânlar yoq. Zorbalıqsız küreş, gandicilik, arqañda bir qaç million zorbalıqsız qarşılıq köstergenler olıp da, başqa bir yerde, uzaqta bir avuç Britaniya mustemlikecileri olsa yahşı. Bunıñ içün çoqluq kerek. Qırımda o yoq. Açıqtan çıqmaq ve şartlı olaraq: böyle bir fırqa bar, demek içün belli bir annı beklemek kerek.
Orhan Cemal 1966 senesi dünyağa kele. 90-ncı senelerniñ ortasından başlap "Veçernyaya Moskva", "Nezavisimaya gazeta", "Novaya gazeta" gazetalarında ve başqa neşirlerde çalışa. 2008 senesi Rusiye-Gürcistan cenki vaqtında arbiy muarrir olaraq çalışa, ayrıca Afğanistan, İraq, Livan, Libya, Surüye ve Saudi Arabistanında çalışa.


text:
Ukrainanıñ cenübiy rayonında insanlarnıñ sağlığı, iqlim deñişmesi ve ekologik şartlarnıñ tendentsıyası
Viktor Karamuşka, Svetlana Boyçenko, Tatyana Kuçma ve Yelena Zabarna.
Herson, Nikolayev, Odessa, Zaporojye vilãyetleri Qara ve Azaq deñiz yalısında, çöl tarafta yerleşip, Ukrainanıñ cenübiy regionını teşkil eteler. Region ealisiniñ sağlıq köstergiçleri ve ekologik ölçüleri tabiat ve antropogen esnaslarnıñ tesirine hassaslar. Ösümliklerniñ vaziyetine qıymet kesken mesafeli yoldaş inceleme malümatlarnıñ talili regionda soñ on yıl içinde qurğaqlarnıñ devamlığı ve sıqlığını köstere. Bu da iqlim deñişmesinen bağlı ola bilir. Soñ 100 yıl içinde lokal metereologik közetmelerniñ talili bazı bioiqlimiy köstergiçleriniñ deñişmesini numayış etti. Ekvivalentli ava derecesi qışta ve yazda köterile ve bahar-küz devamında stabil qalmaqta. Ekologik köstergiçler, iqlim deñişmesi ve Qaradeñiz regionında ealiniñ sağlığı arasında bağlar muzakere etilmekte.


text:
Bazarertesi künü, dekabr 22-den, Qırımda qar ve ruzgârnıñ olacağını tahmin eteler.
Bu aqta Qırımda Gidrometeorologiya Regional merkezi bildire.
Sinoptiklerniñ malümatına köre, bazarertesi künü Qırımda bulutlı ava olacaq.
«Saba, dekabr 22 künü, Qırımda yağmur, qarnıñ yağması beklenile, tuman, buzlavuqnıñ olması mümkün», – denile beyanatta.
Saba, dekabr, 22 künü, yarımadada qar ve yağmurnıñ yağması tahmin etile. Şimaliy-ğarbiy yel suratı 9-14 m/s, bazıda 15-20 m/s yetecek. Ava arareti gece 0° civarında, kündüz 3-5 derece olacaq.
Dekabr 22-23 künleri yarımadada şimaliy-ğarbiy, ğarbiy yelniñ suratı 15-20 m/s, saba ve gece yalı boyunda ve dağlarda – 24 m/s ola bile.


text:
Şair Yevgeniy Yevtuşenko bu dünyanı terk etkeni aqqında haber keldi. Onıñ aqqında çeşit şeyler yazacaqlar. Bugün men yahşı şey yazacam ve, fikirimce, o buna lâyıq.
Eñ ağır künlerde insan ve halq içün destek duyğusı pek müim. Bu kerçekten de qıymetli ve unutılmaz... Aynı öyle künlerde qırımtatarlarnıñ yanında Yevgeniy Yevtuşenko bar edi.
1987 senesi iyül 8 künü qırımtatarlarnıñ Moskvadaki aktsiyalarında qırımtatar vekiller taqımı o zaman daa SSCB yazıcılar birliginiñ idaresiniñ kâtibi, SSCB Devlet mükâfatınıñ laureatı, şair Yevgeniy Yevtuşenkonen körüşken edi.
O qırımtatarlarnı küreşlerinde desteklegenini ayttı ve SSCB Yuqarı Şurasınıñ Prezidiumına muracaat yazdı. Bu muracaatınıñ kopiyasını qırımtatarlarğa berip, Yevtuşenko dedi: «Menim muracaatımı bütün müessiselerine bere bilesiñiz. O qırımtatarlarnıñ milliy meseleni çezmege yardımcı olsa, memnün olurım».
Bir çoq qırımtatarlar cenkte faşistlerge qarşı qaramanca küreşkenleri vaqıtta olarnıñ qabaatsız aileleri vahşıycesine tuvğan evlerinden quvula ediYevgeniy Yevtuşenko
Şair mına böyle yazğan edi: «Bilem ki, şimdi SSCB Yuqarı Şurasınıñ Prezidiumında qırımtatarlarnıñ baba, dede ve atalarnıñ toprağı olğan Qırımda raat yaşamağa ve çalışmağa aqqı berilmesinen bağlı mesele baqılmaqta. Qırımtatarlar adaletsizce kütleviy satqınlıqtda qabaatlanıp pek aqaretlendiler ve öz tuvğan yerlerinden küçnen sürgün etildi. Bir çoq qırımtatarlar cenkte faşistlerge qarşı qaramanca küreşkenleri vaqıtta olarnıñ qabaatsız aileleri vahşıycesine tuvğan evlerinden quvula edi. Bundan soñra qırımtatarlarğa qaytmağa ruhset berilmemesi olarnıñ Esas Qanun aqlarını bozma ve insaniy namusı aşalay. Bazı qırımtatar ailelerine qaytmağa ruhsen berilgen soñ, olarnıñ kene sürgün etilmesi – çorlandırıcı ve yerli akimiyetniñ ayıbı.
Cemiyetimizniñ tolusınen aqlı azalarına nisbeten bu insaniyetsizlik davranışını niayet toqtatmağa kerek ve olarğa qalpleri ıntılğan, qalpleri hatırlağan tarihiy yerde yaşap çalışmalarına yol bermeli. Zanımca, olarnıñ qaytması Qırımnı abadanlaştırır ve Vatanımızda halqlar arasında dostluqnıñ pekitilmesine yardımcı olacaq.
Sayğılarım ile, Yevgeniy Yevtuşenko. 1987 senesi iyül 8».
Aydın hatıra!
Rusiyeli şair Yevgeniy Yevtuşenko 85 yaşında AQŞ-da vefat etti. Yevtuşenkonıñ vasiyetine köre, o Moskva civarındaki Peredelkino köyünde defin etilecek.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün.


text:
Onıñ aytqanına köre, Rusiye Silâlı quvteleri Qırımğa kelmege devam ete.
«Soñki üç afta devamında Kirovskoye aerodromına er gece Rusiye Federatsiyasınıñ Silâlı Qvetleriniñ arbiy naqliy uçaqları eñe. Olar insan ve arbiy tehnikanı alıp ketireler. Şunıñ içün Qırımda arbiy quvetlerniñ miqdarı er kün artta», – dedi Seleznöv.
Prezident memuriyetiniñ başı muaviniñ vazifelerini eda ekten Andriy Sençenkonıñ sözlerine binaen, ukrain gemilerniñ Qırımdan alıp çıquvı boyunca añlaşmalar endi bütünley alındı. İlk olaraq «Ternopol» körveti, «Priluki» raketa kateri ve «Fastov» tankeri çıqarılacaq. Bundan da ğayrı, ukrain uçaqlarnıñ çıquvı aqqında da añlaşma bar.
Ukraina Mudaafa nazirligi bergen malümatına köre, aprel 8-de Ukraina qıtasına Qırımdan 2,2 biñ ukrain arbiy hızmetçisi qorantaları ile keldi.


text:
Qırımnıñ «milletlerara munasebetler devlet komitetiniñ» reberi Zaur Smirnovnıñ jurnalistlerge bergen malümatına köre, «akimiyetniñ» nezareti altında bulunğan «Millet» qırımtatar telekanalı kelecek seneden başlap uydu vastasınen yayın yapacaq. Yayın yarımadadan tış da olacaq.
«Yañı yıldan başlap «Millet» telekanalınıñ uydu yayınına çıqmağa planlaştıramız, türk tilli milletler, qırımtatarlar yaşağan yerlerde yayın olacaq. Ukraina, Merkeziy Asiya ve Türkiyede yayın yapılacaq. Al-azırda anda Qırım aqqında obyektiv malümat olmaq kerek», – dep ayttı Smirnov «Rossiya segodnâ» radiosında.
O, emin ki, «Millet» «Qırımğa qarşı ilân etilgen haber cenklerine yahşı bir cevap olur», kanal yarımadadaki vaziyet aqqında «doğru malümat berecek». Aynı vaqıtta cumhuriyetniñ «akimiyeti» «Vatan sedası» radiosını inkişaf ettirmek niyetinde, retranslâtorlar Qırım ve qırımtatarlar toplu yaşağan Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırı yanında tiklenecek.
Televizion «kötü»
«Millet» telekompaniyasınıñ adı qırımtatar tilinden «natsiya» ya da «halq» olaraq tercime etile. Yañı telekanal ve radio ta iyün ayında meydanğa ketirildi, lâkin ilk yayınlarnı sentâbrde başlamağa planlaştırğan edi. Şimdilik qırımtatar yayınları eski «Qırım» devlet teleradiokompaniyası, şimdi ise «Birinci Qırım telekanalı» adını alğan telekanalda efirge çıqa.
İçtimaiy ağlarnıñ qullanıcıları «kot» sözüniñ qırımtatar tilinde manasına diqqat ayırdılar. O vaqıttan berli «Birinci Qırım telekanalınıñ» qırımtatar muarririyetine «KOT-TV» lağabı yapışıp qaldı
Yañı telekompaniyanıñ işini Qırımnıñ «baş naziri» Sergey Aksenov başlatqan edi. O, aqımdaki seneniñ aprel ayında bunıñnen bağlı buyruqnı imzaladı. «Qırımtatar cemaat televideniyesiniñ» (Krımskotatarskoye obşçestvennoye televideniye – KOT) meydanğa ketirilmesi meraqlı başlandı. İçtimaiy ağlarnıñ qullanıcıları «köt» sözüniñ qırımtatar tilinde manasına diqqat ayırdılar. O vaqıttan berli «Birinci Qırım telekanalınıñ» qırımtatar muarririyetine «KOT-TV» lağabı yapışıp qaldı, böylece teleseyircileriniñ haberlerge olğan kerçek munasebeti aydınlatıldı.
Milliy cemaatçılıq Aksenovnıñ televideniyesine menfiy yanaştı, amma mesele tek adı ile bağlı degil, aynı aprel ayında yarımadada ATR qırımtatar telekanalınıñ işi toqtatıldı. Qırım «akimiyeti» «rus baari» mefküresine uymağan kanalnıñ haber siyasetini begenmey edi.
Aksenovnıñ niyetlerine köre, «Millet» Qırımda ATR yerini almaq kerek edi, çünki «spiker muavini» Remzi İlyasovnıñ yolbaşçılığında «Qırım» satqınlar areketi «keniş cemaatçılıq» sıfatında bunı istegen eken.
«KOT-TV» esasçıları Türkiyede olıp keçken Dünya qırımtatar kongressinden soñ qıbırdamağa başladılar, çünki mezkür tedbirde Rusiye akimiyeti içün bir sıra hoş olmağan laflar oldı. Kongress iştirakçileri hatırlattılar, yarımadada kelecegini belgilemek aqqı yalıñız qırımtatarlarğa ait, Rusiye teşviqatı ise «Qırım halqı» aqqında efsaneler uydura. Kongress devamında yaqın zamanda Qırımnıñ işğalden azat etilmesi ve Rusiye imperiyası ve SSCB yapqan qırımtatar genotsidiniñ tanılması kerek olğanını qayd ettiler.
«Potemkinniñ tatarları»
«Baş nazir muavini» Ruslan Balbek, Zaur Smirnov ve Remzi İlyasov kibi Rusiye qoqlaları Türkiye akimiyetini Kongressni körmemezlikke urmağa çağırdılar, faqat olarnı iç bir kimse eşitmedi. Türkiyede bu satqınlarnı ciddiy qabul etmeyler. Olarnıñ fikirince, uydudan yayın yapacaq «Millet» vaziyetni deñiştirir. Rusiye akimiyeti tintüv, apis cezaları ve qanunsız yaqalavlar amanlıq olaraq qabul etilgen «rus» Qırımında quvana-quvana yaşağan «bahtlı qırımtatarlar» ile televizion levhasına muhtac.
Kreml keçken sene ötkerilgen «referendumnıñ» «qanunğa uyması» aqqında toqtamayıp ayta bile, lâkin qırımtatarlar qoltutmasa, bu laflar boş sayılacaq
Kreml keçken sene ötkerilgen «referendumnıñ» «qanunğa uyması» aqqında toqtamayıp ayta bile, lâkin qırımtatarlar qoltutmasa, bu laflar boş sayılacaq. Çünki halqara strukturalardaki subetlerde tamır halqnıñ fikirlerine er daim emiyet berilecek.
İlyasov, Smirnov ve Balbekler Qırımda semetdeşlerine güzel bir şey aytıp olamaylar, bu sebepten tışqı seyircilerge ümüt besleyler. Yutturuvlar çoq: «öz başına zapt etilgen topraqlarnıñ amnistiyası» saylavaldı yalan oldı, qırımtatar qasabaları yalıñız lafta abadanlaştırıla, Aqmescitniñ «Borçoqraq» qasabasındaki mektepni öyle de qurıp bitirmediler, qırımtatar tilini tasil esnasınıñ çetine alıp taşladılar, qırımtatarlarğa yarımadada olar «artqaç insanlar» olğanını kösterecek olalar. Vaziyet o qadar kergin ki, «rus baarinden» soñ kerek olmağan qırımtatar «vatnikleri» bile Kreml qoqlalarını tenqit eteler.
«Millet» ne yapacaq eken? Rusiyeniñ diger «televizion orduları» yapqanını yapacaq: gece-kündüz yalan aytacaq, yañlış malümat berecek
«Millet» ne yapacaq eken? Rusiyeniñ diger «televizion orduları» yapqanını yapacaq: gece-kündüz yalan aytacaq, yañlış malümat berecek. Bunıñ kibi işniñ taze örnegi «Haberler» yayınında çıqqan levha oldı, alıp barıcı utanmayıp, Qırım müftisi Emirali Ablayev ve Meclis reisi Refat Çubarovnıñ Türkiyede olıp keçken «zıddiyetini» añlattı. Müftiniñ izaatlarını yayında yalıñız alıp barıcı seslendirdi.
«Milletniñ» esasçıları ruslar alışqan teşviqat usullarını qırımtatarlarda da qullanacaq olalar, lâkin neticesi sıfır olacaq. Qırımtatarlarğa «maneviylik», «geyropa», «ukrain faşistleri», «ayaqqa turuv» ve «özek külü» aqqında aytıp, öz tarafına çekmek imkânsız. Bir buçuq yıldan ziyade devam etken işğalde tamır halqı kerçek malümatlarnı internetten ve uydu vastasınen ukrain telekanallarından baqmağa alıştı.
Andrey Zaremba, Qırımnıñ siyasiy közeticisi
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
AQŞ, dünyada koronavirus infektsiyası neticesinde ölgenlerniñ sayısı 20 biñden keçken ilk ülke oldı. The New York Times haber etkeni kibi, aprelniñ 11-inde COVID-19 neticesinde 20229 ölüm qayd etildi.
Keçken bir qaç kün devamında Amerikada bu hastalıqtan 2057 adam öldi. Ölümlerge köre ekinci yerde İtaliya, mında aprelniñ 11-inde 19468 ölüm bar edi.
Amma İtaliyada 100 biñ ealige 32 adam öldi, AQŞ-nda ise 100 biñ ealige 6 adam.
AQŞ-nda eñ çoq ölüm New York şeerinde qayd etildi.
Qırımda aprelniñ 11-inde daa bir koronavirus adisesi qayd etildi. Bu Yaltada yaşağan qırımlıdır. Umumen Qırımda 29 COVID-19 adisesi.
Aqyarda altı adam hastalandı, dört adam yahşı oldı.
Qırımda özüni tecrit etüv rejimini aprelniñ 30-ınace uzattılar, Aqyarda - aprelniñ 19-ınace.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
2019 senesiniñ birinci yarımyılında, devlet mülkiyetinde olğan mülkniñ kirağa berilmesinden ilhaq etilgen Qırımnıñ büdjetine 198,5 million ruble (76 million ğrıvnâ - QA) kelir keldi. Bunı rusiyeli Qırım Mülkiyet Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Onıñ malümatına köre, bu para, plan köstergiçlerinden 22 million rublege aşa.
"Mülk kirağa berilmesinden, 2019 senesiniñ birinci yarımyılında, Qırımnıñ büdjeti 198,5 million ruble ile toldurıldı. Bu aqça, plan köstergiçlerinden 22 million rublege aşa ve aytılğan müddetniñ planından 112,44% çoqça ola", -denile beyanatta.
Baarde Aqyarnıñ rusiyeli akimiyeti, devlet mülkiyetiniñ kiracılarınıñ umumiy borcu 2 milliarddan çoqtır, ve mahkemelerde 552 dava açıldı, dep bildire ediler.
Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ ilhaqından soñ, yarımadada rusiye müessiseleriniñ ihtiyacları ya da "Tavrida" trassası kibi büyük leyhalar içün "milliyleştirüv" manaçığınen kiracılardan sıq-sıq topraq ve mülkni tutıp alıp başladılar.


text:
Tolassız atıs bolıp jatqan Ukrainanıñ Zaporoj'e obılsındağı Atom elektr stanciyasında ört şıqtı. Qazir atıs toqtalılıp, ört öşiruge kirisip jatqanın Energodar qalasınıñ meri Dmitriy Orlov mälimdedi. Zaporoj'edegi AES Europadağı eñ iri stanciya bolıp sanaladı.
Energodar mañında swrapıl atıstıñ bolıp jatqanı turalı qala meri bir kün bwrın da mälimdeme jasap, AES-tiñ qauipsizdigine qatıstı alañdauşılıq bildirgen. Sol küni reseylik tankter qalağa kirip, AES-ti özi baqılauına aluğa küş salğanı aytıladı. Jwma küni AES mañındağı ğimarattar toqtausız atqılaudan örtke oranğanı mälim boldı.
Resey küşteri AES-ke bağıttap oq atqanı turalı mälimetterdi stanciya qızmetkerleri äleumettik jelilerge jazğan, keybiri videolarmen de bölisken. Al, Ukraina SİM basşısı Dmitriy Kuleba «Tvitter» paraqşasına: «Resey armiyası Europadağı eñ iri AES-ke är taraptan oq atıp jatır», – jazdı.
Mälimetterge qarağanda, oq atısu stanciya mañındağı örtti söndiruge ülken kedergi keltirude.


text:
Covid-19 pandemiyası sebebinden çeşit-türlü memleketlerde adamlar özüni izolâtsiya etmeli. "OVD-info" leyhasınıñ jurnalistleri ev tevqifi astında olğan Rusiye mabüslerinde tevsiyelerni topladı. Qırım.Aqiqat ev tevqifine oğrağan qırımlılarnen qonuştı ve dört divarda uzun müddet qalmaqnıñ tecribesini yazıp aldı.
Ali Asanov ("fevral 26 davası"nıñ iştirakçileriniñ birisi) Çöyünçi köyüniñ sakinidir. Rusiye CK-niñ 212 maddesiniñ 2-nci qısmına köre (kütleviy nizamsızlıqlarda iştirak) qabaatlana edi, 2015 senesi aprel 15-inden başlap SİZOda bulundı. Eki yıldan onı daa eki yıllıq ev tevqifine keçirdiler. 2018 senesi iyün 19-ında dört yarım yıllıq şartlı ev tevqifine maküm etildi. O, 2019 senesi fevral 14-üne qadar ev tevqifi astında tutuldı. "Memorial" uquq qoruyıcı merkez tarafından siyasiy mabüs olaraq tanıldı.
"Fevral 26 davası"nıñ iştirakçisi Ali Asanov hatırlay ki: ev tevqifiniñ mecburiy "aksessuarı" bilezliktir: "Federal Cezalarnı İcra etüv komitetiniñ hadimleri kele, telefon apparatına oşağan bazanı qoya. Ayağındaki bilezlik 30 metr mesafede çalışa. Bu mesafeden uzaq ketsen, birden telefon etip, qayda ğayıp olğanıñnı soraylar". Aqay oña aman-aman er kün telefon etkenlerini ayta: "öyle ola edi ki, bir hanede oturasıñ, amma anda signal tutmay. Misal içün, bu eki yıl öz yataq odamda gecelep olamadım - o evniñ eñ uzaq hanesi, signal anda yetmey edi ve üylede yatıp almaq bile bir problema edi, birden telefon ete ediler".
Ali ve qadını Elnara Asanovanıñ bes balası bar. Aqay ayta ki, cinaiy dava içün eki kere qadını ve balalarını loqsahaneden alıp ketirip olamadı. "Balañnı bile alıp ketirmege çaren olmağanına can sıqıla. Qızım bieaz vaqtından evel doğdı da, apayımnı ava acele yardımı ile Aqmescitke alıp kettiler, o anda daa on kün yattı. Pek ağır, ne barıp olasıñ, ne körip. Evde oturıp telefon çalğanını bekleysiñ".
Bilezlik çıqarılğanından eki yıl soñra Ali ilk barğan yerini - Büyük Onlar qasabasını hatırlay. "Birden tana almağa kettim. Menim bostan, tuvarım bar, evde oturğance traktorlarnı tamir ete edim. Baza yetsin dep evimniñ yanına qoya edim. Amma bu SİZOda olmaqtan yahşıca. SİZOdan soñ ev tevqifi yengilleşüv kibi köründi".
Asanov, adamlarnen qonuşuv pek yardım etkenini ayta: "çoq adam keldi, yoqladı, destek oldı. Sabır dey ediler. Aman-aman er kün musafirlerimiz bar edi, mıtlaqa da birinci yıl. Elbette ki, olar seni qasevet etkenini körgende yengilce ola, küçlüce olasıñ".
Ruslan Trubaç - "Veciye Kaşka davası" iştirakçileriniñ birisi. 2017 senesi noyabr 23-ünde Aqmescitte Rusiye quvetcileri bir qaç qırımtatarnı - Kazim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini - tutıp aldı. Olarnı Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etkenlerinde qabaatladılar. Yaqalav vaqtında qırımatatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Soñradan qadın can berdi.
Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl, faallerniñ tutulmasınıñ sebebi olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızlağanını ayta. Ruslan Trubaç Aqmescit SİZosında eki yıl, eki ay ve bir kün tutuldı, soñra cezasını ev tevqifine deniştirdiler. Ev apsinde Trubaç bir yarım yıl edi. 2019 senesi aprel 17-sinde üç yıl şartlı apis ile üç yıl sınav müddetini maküm ettiler.
Ruslan Trubaç hatırlay ki, ev apsinde kecirgen bir yarım yıl oña ağır berildi. "Azbarda yürmege mümkün edi. Amma belli mesafe belgilendi. Yani, azbar qapısına barıp birevni yibermege çarem bar edi. Bütün vaqıt bir şeylerni tamir etip oturdım. Küçük ev işlerini özüm yapa edim, çünki boş oturmaq olmaz da". Bilezlik çıqarılğanından soñ ilk yapqanı - Bağçasarayğa ziyaret oldı. "Tizem ağır hasta, onıñ içün birden oña bardım. Soñra qasabamnı dolanıp, qomşularıma kirip çıqtım".
Şimdi Trubac Qırımda karantin şaraitinde buluna. Mecburiy izolâtsiyada er şey kecip ketecegini unutmamaq kerek, dep ayta. "İlk-evelâ sağlıqqa mıqayt olmaq kerek, qorantanı sevip saymaq, çünki maneviy alıñ bütünley qorantağa bağlıdır. Qadın, balalar, ana-baba, bunı unutmayıp olarnı diñlemek kerek. Öz üzerinde çalışmaq. Bazen aqlına kelgen yaramay fikirlerden vazgeçmek kerek. Er şey yahşı olacağına özüni inandırmaq kerek".
Üçünci qaraman - şimdi ev tevqifinde olğan qırımlı. O Qırım.Aqiqatqa şimdi ev apisi onıñ yaşayışına nasıl tesir etkenini aytıp berdi. Aşağıda onıñ ikâyesini tefsirlersiz derc etemiz.
"Qabaatlavdan evel ayat tarzım faal edi. İşim - adamlarnen, müşterilernen ve teminatçılarnen qonuşmaq edi. Bundan ğayrı arap tili ögretkenim bir qaç bala bar edi. Bundan ğayrı, balalarıma camige sevgini aşılamaq içün künde iç olmadım bir kere olarnen camige namazğa barmağa tırıştım. Balalarım küçük ve pek faaldir. Boş vaqıtlarını kezintilernen toldurmağa tırıştım: qorantamnıdeñizge, attraktsionlarğa, parklarğa, qoruqlarğa, müzeylerge alıp bardım. Maña muracaat etken er keske çarem olğanı qadar yardım etmege tırıştı. Bilezligim evde olmağa imkân bere, amma eñ uzaq odağa yetmey. Anda 5-10 daqqadan çoq bulunıp olamayım. Azbarğa barğanda, anda da signal bütünini qaplamay. Polis hadimi añlatqanı kibi, bilezligim çoq qatlı binalar içün yapılğan. Ebet, faal olmaqqa alışqan adam içün evde oturmaq qıyın. Meneviy de, bedeniy de taraftan. Yaqında, misal içün, yaqın soyum öldi, men ise cenazesine bile barıp olamadım. Şimdi ev-azbarımen oğraşmağa isteyim: küçük bir hocalıqnen oğraşacağım. Eski arzumnı ayatqa keçirecek olam - küçük tandırnı yasayım. Aqşamları kitap oquyım. Balalarnen oğraşam. Yañı alıma alışmaq qıyın. Qabaatım olmağan şeyde qabaatlaylar. Ayağıma taqılğan bilezlik olğan statusımnı hatırlata. Evelleri çeşit-türlü plan tizip, olarnı kerçekleştire edim. Şimdi ise uzaq müddetli planlarnı qurmağa qıyınca oldı".


text:
Mühbir Lilâ Bucurova oña mayıs 30-da Rusiyege boysunğan Aqmescit prokuraturası temsilcileri bergen ekstremistik faaliyetiniñ mümkün olmaması aqqında tenbi vesiqasını Facebook saifesinde paylaştı.
Bucurovanıñ añlatqanına köre, nezaret müessisesiniñ hadimleri ziyaretiniñ sebebi onıñ içtimaiy ağlarda paylaşqan balalar aqqındaki beyanatı oldı.
«Balalarğa yardım etmege çağıruv – bu ekstremizm sayıla, eken. Bugün Aqmescit prokuraturasınıñ hadimleri maña nevbetteki «Ekstremistik faaliyetine qarşılıq boyunca qanunlarnıñ ve kütleviy haber vastaları qanunlarınıñ bozulması mümkün olmağanı aqqında tenbi vesiqasını» berdi. Bu «cinayetler» Facebook saifesinde yerleştirilgen beyanatlarımda, bundan da ğayrı Crimeantatars.club saytındaki «Endi bu bizim balalarımızdır» blogında tapıldı», – dep izaat berdi Lilâ Bucurova.
Bundan evel Bucurovağa mütenasip vesiqa berilgeni aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirgen edi.
Bir qaç kün evel Bucurova yarımada apishanelerinde bulunğan 18 Qırım musulmanınıñ balaları yardım ve destekke muhtac olğanı aqqında Facebook saifesinde yazdı. O, apiste bulunğanlarnıñ evlerinde çağına yetmegen kiçik balaları qalğanını qayd etti.
Bucurova, bu balalarğa daimiy şekilde yardım etmek içün teşebbüs gruppasını teşkil etmek, ya da «Mabüslerniñ balalarına yardım fondu aqqında tüşünmek mantıqlı olğanını» qayd etti ve istegenlerni balalarğa yardım etmek içün birleşmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ekonomikalıq hám sociallıq geografiya kafedrası universitette eń dáslep shólkemlestirilgen kafedralardan biriniń tiykarında dúzilgen kafedra bolıp, QMU quramında eń dáslep bul atamadaǵı kafedra 1992-jılı geografiya kafedrasınıń fizikalıq geografiya hám ekonomikalıq geografiya kafedraları bolıp ekige bólindi. Ekonomikalıq geografiya kafedrasına 1992-1997 jıllar aralıǵında dotsent E.Umarov basshılıq etti. 1997-jılı fizikalıq hám ekonomikalıq geografiya kafedraları geografiya kafedrası bolıp qayta biriktirilip, kafedraǵa 1997-2009 jılları dotsent P.R.Reymov, 2009-2015 jılları dotsent G.A.Xodjaeva, 2015-2019 jıllar aralıǵında dotsent N.J.Embergenovlar basshılıq etti. 2019-jılı biriktirilgen kafedranıń atı Geografiya hám gidrometeorologiya dep ataldı hám kafedra baslıǵı lawazımına dotsent K.J.Allanazarov tayınlandı. 2020-jıldıń 2-oktyabr sánesinen baslap bul kafedra qaytadan eki kafedraǵa yaǵnıy «Tábiyiy geografiya hám gidrometeorologiya» hám «Ekonomikalıq hám sociallıq geografiya» kafedraları bolıp ajıratıldı. Házirgi kúnde «Ekonomikalıq hám sociallıq geografiya» kafedrasına dotsent G.A.Xodjaeva basshılıq etip kelmekte.
2021-2022 oqıw jılında ekonomikalıq hám sociallıq geografiya kafedrasında 8 shtat bolıp, onda 9 professor-oqıtıwshı: sonnan 1 ilim doktorı, 2 ilim kandidatı, 2 úlken oqıtıwshı, 3 assistent hám 1 stajër oqıtıwshı jumıs islemekte hám 3 doktorant ilimiy-izertlew jumısların alıp barmaqta. Kafedra professor-oqıtıwshıları oqıw, oqıw-metodikalıq, ilim-izertlew hám tálim-tárbiyalıq jumıslarǵa belsene qatnasıp kelmekte. Jas kafedra bolıwına qaramastan kafedra professor-oqıtıwshıları tárepinen sońǵı 3 jıl dawamında kafedra 1 monografiya, 5 oqıwlıq hám oqıw qollanbalar baspadan shıǵardı hám 20 dan aslam maqalalar ilimiy jurnallarda: sonnan 6 maqala shet el ilimiy jurnallarında xám 3 maqala xalıqaralıq bazalardaǵı (scopus, web-of-science, googleschoolar) jurnallarda, 50 den aslam maqala hám tezisler xalıqaralıq hám respublika masshtabındaǵı konferentsiya materialları toplamlarında baspadan shıqtı.
Kafedra Respublikanıń bir qansha tayanısh joqarı oqıw orınları menen ilimiy hám ilimiy-pedagogikalıq kadrlar tayarlaw boyınsha shártnamalar dúzgen. Tiykarınan, O’zbekstan Milliy universiteti, Samarqand mámleketlik universiteti, Úrgench mámleketlik universiteti, O’zbekistan Respublikası İlimler Akademiyasınıń Seysmologiya institutı, O’zbekstan Resupublikası irrigatsiya hám suw resursları institutınıń Qaraqalpaqstan bólimleri menen ornatılǵan baylanıslar úlken nátiyjeler bermekte.
Házirgi kúnde kafedrada geografiya ilimileriniń doktorı, kafedra professorı İ.Turdımambetovtıń basshılıǵında FZ-201908019 – “Qoraqalpoǵiston Respublikasini tibbiy-geografik vaziyatini yaxshilashda nozogeografik xaritalarni ishlab chiqish va ulardan foydalanish” degen tema boyınsha mámleketlik byudjetten qarjılandırılǵan fundamental temada ilim-izertlew jumısı alıp barılmaqta. Bul tema 3 jılǵa mólsherlengen bolıp, jámi 690 mln swm qarjı ajıratılǵan. Bul ilim-izertlew jumısları nátiyjesinde Qaraqalpaqstan Respublikasınıń meditsinalıq-geografiyalıq jaǵdayın jaqsılaw boyınsha usınıslar beriledi hám nozogeografiyalıq kartaları islep shıǵıladı. Kafedrada alıp barılıp atırǵan mámleketlik fundamental hám ámeliy temalarda studentler, magistrantlar hám doktorantlar qatnasıp, olar ózleriniń ilim-izertlew jumısların alıp barmaqta.
Kafedra janında 11.00.02-Ekonomikalıq hám sociallıq geografiya qánigeligi boyınsha tayanısh doktorantura shólkemlestirilgen bolıp házirgi kúnde 3 doktorant: M.Otewliev, K.Utarbaeva hám YU.Urazimbetovalar ilim-izertlew jumısları menen shuǵıllanıp atır.
Ekonomikalıq hám sociallıq geografiya kafedrasınıń ilimiy dárejege iye professor-oqıtıwshıları


text:
Qırımda mart 18 künü «Qırım baariniñ» yıllığı munasebeti ile arbiy tehnika sergisi keçirilecek. Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, teşkilâtçısı qırım DOSAAF oldı.
Arbiy tehnikadan ğayrı, qurtarıcı, ava tehnikası taqdim etilecek, – deyler teşkilâtçılar.
Tedbir Aqmescitniñ uçaq klubınıñ aerodromında keçirilecek.
Aqmescitte mart 16-da Qırım parlamenti ögünde Qırımda olıp keçken sahte referendumnıñ yıllığı munasebetinen büyük Rusiye bayrağı açıldı.
«Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasınıñ» yıllığına bağışlanğan tedbirlerden sebep Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov mart 16-de iş kününi qısqarttı.
Vesiqağa binaen, devlet akimiyeti ve teşkilâtlarında iş künü bir saatke qısqartılacaq.
Mart 18 künü yarımadada tatil olaraq ilân etilgen edi. Bayram tedbirleriniñ çoqusı Qırımnıñ paytahtı Aqmescitte keçirilecek. Aqmescitniñ Lenin meydanında tantanalı toplaşuv ve bayram kontserti ötkerilecektir


text:
TRT Tatarça - cämäğät diplomatiyası çarası
Törkiyä häm Awraziya 07
“TRT”neñ xalıqara tapşırular departamentınıñ törle törki tellärdä (azärbaycança, qazaqça, qırğızça, törekmänçä, üzbäkçä, tatarça, uyğırça) alıp barıluçı radio häm internet yazmaları – möhim cämäğät diplomatiyası çarası bulıp tora.”
Törkistanda Törkiyä häm AQŞ cämäğät diplomatiyası
Cämäğät diplomatiyası bigräk tä ikemeñençe yıllar belän bergä xalıqara mönäsäbätlärneñ möhim añ-fikerläre arasına kerde häm möhim tışqı säyäsät çarasına äylände. Bügenge yazmabızda Törkiyä belän Amerika Quşma Ştatlarınıñ Törkistandağı cämäğät diplomatiyası êşçänlegen çağıştırıp uzarbız.
Atatörek universitetınıñ xalıqara mönäsäbätlär bülege tikşerenüçese Cämil Doğaç İpäkneñ “Törkistanda Törkiyä häm Amerika Quşma Ştatlarınıñ cämäğät diplomatiyası êşçänlegeneñ analogiyası” isemle añlatmasın täqdim itäbez.
“Amerika Quşma Ştatlarınıñ töbäktäge östenlekle maqsatı – Rusiyäneñ mädäni yoğıntısınıñ kimetelep beterelüe häm töbäk illäreneñ bäysezlekläreneñ küätländerelüe. Yaqınça bularaq Amerika Quşma Ştatlarınıñ Qırğızstanda 143, Tacikstanda 81, Qazaqstanda 76, Törekmänstanda 29 häm Üzbäkstanda 21 ictimaği oyışması bar. Bu ictimaği oyışmalarnıñ kübese “Keşe xoquqların küzätü” oyışması (Human Rights Watch), “Soros” waqıfı (Soros Foundation), “Jurnalistlarnı saqlaw komitetı” (The Committee to Protect Journalists) kebek xalıqara oyışmalarnıñ bäyläneşle törkemnäre. Rusiyäneñ töbäktä yoğıntısın qabat arttıruı häm “tösle inqilaplar” täcribäsennän soñ töbäk êlitalarınıñ ictimaği oyışmalarğa qarata tağın da salmaq xäräkät itüe näticäsendä bu oyışmalar täêsiren öleşçä yuğalttı.
Törkiyäneñ töbäkkä qarata ğomum säyäsäte – töbäk illäreneñ bäysez, säyäsi häm iqtisadi totrıqlılıqqa iyä, üz aralarında häm kürşeläre belän xezmättäşlek êçendä, xalıqara cämäğätçelek belän häm demokratik qimmätlärne üzläştergän däwlätlär bularaq barlıqların däwam itterüen yaqlıy. Törkiyä şuşı säyäsäte belän töbäk illäreneñ möhim urtağına, partnyorına äylände. Törkiyäneñ töbäkkä qağılışlı cämäğät diplomatiyası êşçänlege mädäniyät, mäğarif, media häm qalqınu, üseş yärdämnäre ölkäsendä başqarıla. Bu cähättän yasalğan berençe adımnardan berse – törki mädäniyät häm sänğäteneñ, teleneñ, tarixi mirasınıñ saqlanuı, bu qimmätlärneñ dönyağa tanıtıluı häm yäş’ buınnarğa citkerelüe maqsatı qısalarında 1993nçe yılda “TÜRKSOY” Xalıqara törki mädäniyät oyışmasınıñ tözelüe buldı. Törkiyä, Azärbaycan, Qazaqstan, Qırğızstan, Üzbäkstan häm Törekmänstan belän bergä Tön'yaq Kipr Törek Cömhüriyäte, Rusiyä Federaśiyasına bäyle 6 üzidaräle cömhüriyät häm Moldovağa bäyle Gagauz üzidaräle cömhüriyäte dä küzätüçe il sıyfatı belän “TÜRKSOY”ğa äğza.
Amerika Quşma Ştatlarınıñ töbäktä liberal’ iqtisadnı cäyelderü häm şäxsi käsepçelekne qamilläşterüne, üsterüne maqsat itep quyğan “Urta Aziya - Amerikan êşmäkärlek” fondı (Central Asia American Enterprise Fund - CAAEF) isemle “Bank of America” yaqlawçı oyışma. Xäzerge waqıtta “Amerika-Urta Aziyä mäğarif” oyışması (U.S.–Central Asia Education Foundation) iseme belän êşçänlegen alıp baruçı oyışma töbäktä êşxanä kül’turasınıñ cäyelüe, käsepçelekneñ qamilläşep, üseş alıp, açıq bazar iqtisadınıñ urnaşuı öçen tırışlıq sarıf itä.
Töbäk belän mönäsäbätlärendä mäğarif êşçänlegenä xosusıy ähämiyät birüçe Törkiyä 1992nçe yılda başlatılğan “Zur uquçı yäşlär proyektı” belän törki cömhüriyätlärdän yözlärçä studentnı qunaq itte. Bügenge köndä “Törkiyä stipendiyaları” iseme astında tağın da kiñräk stipendiya programmasın Çit illärdäge töreklär häm tuğandaş cämğiyätlär ministrlığı alıp bara. Bu programma üz êçenä alğan “Törki telle illär stipendiya programması” qısalarında här yıl unnarça yaña student Törkiyädäge yuğarı uqu yortlarına qabul itelä. Ayıruça törekçäneñ taraluı ölkäsendä başqarğan xezmäte belän Törkiyäneñ möhim cämäğät diplomatiyası çaralarınnan bersenä äylängän Yunıs Ämrä institutı Astana häm Baqıdağı üzäkläre aşa töbäktä êşçänlek alıp bara. Törkiyä Milli mäğarif ministrlığına bäyle bularaq Qırğızstan belän Törekmänstanda dürteşär, Qazaqstan belän Üzbäkstanda isä bereşär mäğarif oyışması bar.
Qırğızstan-Törkiyä Manas universitetı 1997nçe-1998nçe uqu yılınnan birle Bişkäktä êşçänlegen alıp bara. 2014nçe-2015nçe uqu yılı mäğlümatlärenä kürä, közge semestrda 9 fakultetta, 4 yuğarı mäktäptä, 1 hönäri yuğarı mäktäbendä 4 meñ 891 ike yıllıq häm yuğarı belem aluçı uquçı yäşlär, 2 institutta isä 243 magistraturada uquçılar häm doktarantlar belemnären arttıra.
Törki dönyanıñ berençe urtaq däwlät yuğarı uqu yortı bulğan Äxmät Yäsävi universitetı uqu-uqıtu häm tikşerenü êşçänlegen Qazaqstanda urnaşqan şähärçeklärendä alıp bara. 880 akademik personalına iyä universitetta iqtisad, tarix häm mağärif, tyurkologiya häm çit tellär filologiyası, xoquq, tıyb-mediśina, fän, sport, sänğät, informatika häm möxändislek-injenerlıq fakul’tetları bar.
“Amerikan Urta Aziyä” universitetı (American University of Central Asia, AUCA) – Amerika Quşma Ştatlarınıñ töbäktäge iñ möhim yuğarı uqu yortlarınnan berse. Töbäktä kiläçäkneñ liderların üsterüne maqsat itep quyğan şuşı uqu yortı här yıl yaqınça 500 tiräsendä berençe sıynıfqa uquçı yäşlärne qabul itä häm yaqınça 15 ildän studentqa belem birä. Amerika çığanaqlı başqa ber mäğarif oyışması – 1997nçe yılda Almatıda tözelgän Qazaq-Amerikan universitetı (KAU).
Törkiyäneñ TİKA törki xezmättäşlek häm qalqınu-üseş agentlığınıñ Qazaqstanda, Qırğızstanda, Üzbäkstanda, Törekmänstanda alıp barğan kiñ qırlı mäğarif êşçänlege, sälamätlek saqlaw, turizm, urman xucalığı, igençelek häm terlekçelek proyektları bar.
“Salqın suğış” çorında Amerika Quşma Ştatlarınıñ iñ möhim propaganda qorallarınnan berse bularaq tözelgän “Xör Awrupa”“Azatlıq” radiosı (Radio Free Europe/Radio Liberty, RFE/RL) - böten post-sovet geografiyasında bulğanı kebek Urta Aziyada da tığız räweştä êşçänlek alıp bara.
2009nçı yılnıñ 21nçe mart könennän birle tapşıruların alıp baruçı häm törki dönyanıñ urtaq tawışı bulunı maqsat itkän “TRT Awaz” telekanalı – Törkiyäneñ töbäkkä qağılışlı iñ möhim kapital salularınnan berse. Kanalda qazaqça, qırğızça, üzbäkçä häm törekmänçä belän ber rättän azärbaycan häm bosniya tellärendä dä tapşırular alıp barıla. Ayıruça “TRT”neñ xalıqara tapşırular departamentınıñ törle törki tellärdä (azärbaycança, qazaqça, qırğızça, törekmänçä, üzbäkçä, tatarça, uyğırça) alıp barıluçı radio häm internet yazmaları – şulay uq bu ölkädä möhim cämäğät diplomatiyası çarası bulıp tora.
Näticä bularaq Amerika Quşma Ştatları häm Törkiyä Cömhüriyäte täcribälären analizlağan çaqta Amerika Quşma Ştatlarınıñ däwlät aqılı tarafınnan yünältelgän ictimaği oyışmalar belän töbäktä cämäğät diplomatiyası êşçänlegen alıp baruın küräbez.
Qıtay häm Rusiyä kebek aktyorlarnıñ isä turıdan-turı däwlät qorılmaları belän töbäktä êşçänlek kürsätüen beläbez. Törkiyä isä şuşı täcribälär arasında üzenä xas, original’, uñışlı model’ buldırırğa tırışa.”


text:
Nikolay İlminskiy
Nikolay İvanoviç İlminskiy (rusça Hиkoлaй ИBaHoBич ИлbMиHckий; 1822-1891) - türkşınas ve missioner.
Qazan ruhaniy akademiyasında oqudı ve muallimlik etti. 1861-de mında Türk-tatar bölüginiñ professorı, 1871-de Sankt Peterburg ilmiy akademiyasınıñ mühbir azası oldı. Tatarca ve arapça bile edi.
İlminskiy, Rusiyeniñ, Rus olmağan halqlarğa tatbiq etken zornen hristianlaştırma yerine, yañı usullar içün oğraş berdi. Rusiye İmperiyasındaki türkiy halqlarınıñ yazıları içün kiril elifbesini uydurmaq ve musulman balaları içün rus tilini ve hristian dinini ögretken ocalar seminariyalarını açmaq işlerini başlatqan birevlerden edi.
İsmail Gasprinskiyniñ "tilde birlik" çalışmalarına qarşı keldi. Türkiy tiller aqqında teren tedqiqatlar yaptı. Er şiveni ayrı bir til yapmaq içün oğraş berdi. Episine kiril elifbesinen ayrı-ayrı yazı tili, imlâ, edebiy til yaratmağa çalıştı. Er bir türkiy bölge içün özüniñ şive hususiyetlerine köre kiril ariflerinen kitaplar neşir etilmesine iştirak etti. Bunıñnen, türkiy halqlar arasındaki birlik çalışmalarına mani olacağını, er bir halqnıñ bir digeri ile ancaq rus tilinde munasebet qura bilecegini tüşündi. Bu tüşüncesinde de fazlasınen muaffaq oldı.
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Пpoфeccop H.И.EropoB. BыcTyплeHиe Ha чyBaшckoM языke (Kpyrлый cToл, пocBящeHHый k 195-лeTию co дHя poждeHия H.И. ИлbMиHckoro, 120-лeTию H.H. Пoппe и 145-лeTию K.П. ПpokoпbeBa). ЧӑBaшлa.
- Cepreй ЩepбakoB: MиccиoHepcko-пpocBeTиTeлbckaя cиcTeMa H.И. ИлbMиHckoro и чyBaши: дBe cTopoHы oдHoй Meдaли
- Agabazar: CyMбyp BMecTo rapMoHии


text:
Qırımtatar Milliy Meclis azası İlmi Ümerov Minskte fevral 12 künü qabul etilgen yañı vesiqalarda Qırım meselesiniñ yoq olğanını qayd etti.
«Ya Qırım??? Ukraina topraq bütünligi aqqında aytılğanda, onı da nazarda tutmaq kerek, ğaliba…», – dep yaza o öz Facebook saifesinde.
Ukraina prezidenti memuriyetiniñ baş muavini Valeriy Çalıy bildirgenine köre, Minsk muzakerleriniñ neticesinde eki vesiqa qabul etildi: «Minsk añlaşmalarınıñ amelge keçirilmesi boyunca tedbirler kompleksi» ve Mezkür qararlarnıñ Ukraina, Frenksitan, Rusiye prezidentleri ve Almaniya kantsleri tarafından alğınşlanılğan destek beyannamesi.
İşbu vesiqalarnıñ esas noqtaları: cumaertesinden bazar kününe keçer gecesi ateş toqtatuvı, ağır silâlanuvnıñ qaytarılması, OSCE nezareti, qanunsız sürette tutulğan mabüslerniñ azat etilmesi, Rusiye ile sıñırda ukrain nezaretiniñ tiklev cedveli.
Ukraina prezidenti Minsk körüşüvi kergin olğanını bildirdi. Onıñ aytqanı kibi, ukrain tarafına şartlar qoyulğan edi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeden «Qırım işğalini, repressiya ve Qırım yarımadasınıñ ukrain vatandaşları ve Ukraina tarafdarlarına qarşı tariklerni toqtatmağa» talap ete. Bu aqta Ukraina nazirliginiñ beyanatında aytıla.
«Eki yıl evelsi Rusiye Federatsiyası, Ukrainağa qarşı silâlı istilâsına başlap, cenkten soñ tarihnı ğayrıdan yazmağa başladı, halqara uquq qaidelerini bozdı. Rusiye medeniy dünya qısmından devlet –firqağa çevirildi. Yeşil kiyingen Rusiye abiyelri melez cenkiniñ timsalleri oldı, olarnıñ ukrain Qırımında bulunması Kreml tarafından halqara uquq ve insan aqlarınıñ körmemezlikke urulmasına yol açtı», – denile beyanatta.
Ukraina Tış işler nazirliginde deyler ki, «Rusiye işğali altında Qırım «renksiz bir zona» oldı.
«İşğalci akimiyeti vatandaşlarnıñ esas aq ve serbestligini boza, dissidentlerge qarşı gizli cenkni alıp bara, ukrainlerniñ ve Qırım tamır halqı olğan qırımtatarlarnıñ til, diniy, medeniy hususiyetlerini yoq ete. Rusiye akimiyetiniñ areketleri işğalcilerniñ qanunsız areket tarzını tasvir ete», – deyler nazirlikte.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text: Abu Havsa Umar ibn al-Hattab (Allah ondan razı olsun) bildirgenine köre: “Men, Allahnıñ Peyğamberi (sallaLLahu aleyhi ve sellim), aytqanını eşitken edim: “Bütün areketler yalıñız niyetlerge köre (qabul etilir) ve er bir insan tek niyetine köre alır. Buña köre de, Allah ve onıñ elçisi içün köçüv (hicret) etken kişi, Allah ve onıñ elçisi içün köçüv (hicret) etkeni sayılır, dünya malları ya da bir qadınnen evlenmek içün köçüv (hicret) etken kişi, o zaman onıñ köçüvi (hicreti) ne niyetinen yapılsa öyle qabul etilecektir”.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faali, Qurultay Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyevniñ fikirince, Qırımnıñ şimdiki akimiyeti halqtan, eñ çoq ise qırımtatarlardan qorqa.
O, Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ qırımtatar halqı sürgünliginiñ yıllığına bağışlanğan matem tedbirlerini yañı formatta keçirmek qararını izaatladı.
«Halq içün canını feda etmege söz berip akimiyetke ketkenler al-azırda halq ölsin dep, er şeyni yapalar», – dep yazdı o Facebookta.
«Qırımtatar faallerini apiske almağa devam eteler. Adamlarnı qaçırğan ve öldürgenler cezalanmadı. Şimdiki akimiyet halqtan, eñ çoq ise qırımtatarlardan qorqa, bu sebepten de bizge kütleviy tedbirlerni keçirmege izin bermeyler. Matem tedbirlerini yañı formatta keçirmek cevabı Aksenovnıñ laflarında bar (Qırım yolbaşçısı – muar.), o, olarnı qırımtatar halqı keçirgende büyük qorqu aqqında tarif ete. Hatıra tedbirlerimiz vaqtında iştirakçilerinden iç biri bir de bir millet temsilcisine qarşı basqı yapmasa da, bu qorqu bugün Qırımnı idare etkenlerge keçti», – dedi Smedlâyev.
Onıñ fikirince, «yañı formatnıñ» sebebi akimiyet vekilleriniñ matem mitingine bir çoq qırımtatarını çıqaracağından emin olmağanınen bağlı.
Qırımda Rusiye akimiyeti mayıs 18 künü Sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasına bir sıra tedbirni keçirecek ola.
Qırımnıñ Rusiye Devlet şurasınıñ reis muavini Remzi İlyasov dedi ki, bu sene mayıs 18 künü «Hatıra ve qaar-qasevet kününiñ asıl formatını alacaq».
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov qayd etti ki, «tedbirler yüksek seviyede keçirilsin dep», bunıñnen bağlı buyruqnı imzalaycaq.


text:
Bunı o Frenkistanda olıp keçken resmiy tedbirlerden soñ jurnalistlerge bildirdi, dep haber ete Ukrinform.
«Demek, barışıq al etüv muzakereleri başlana, ekincisi – bizler Rusiye tarafınıñ Ukraina saylavlarını tanuv aqqında beyanatnı eşittik ve üçüncisi – nevbetteki adımlar Rusiye tarafı ile keçirilecek ilk muzakerelerniñ neticelerinden soñ tahmin etilecek», – dedi Poroşenko.
O, körüşüvniñ ilk neticelerini çıqarıp, vaziyetni barışıq yollar vastasınen al etüvni muzakere etmek içün Ukrainağa Rusiyeniñ vekâletli temsilcisi kelecegini ayttı.
Qalğanını, Frenkistan prezidenti François Hollande ve Almaniyanıñ federal kantsleri Angela Merkel iştirak etken körüşüvde baqılğan meselelerni, onıñ iştirakçileri aydınlatmamağa qarar aldılar.
Poroşenkonıñ aytqanına köre, Ukraina qoyulğan maqsatlarğa israrlıqnen irişecek.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrainanıñ yañı saylanğan prezidenti Petro Poroşenkonıñ memleket şarqında qan tökülmesini acele sürette toqtatmaq kerek fikirine qol tutqanını bildirdi.
Putin dedi ki, Poroşenko ile qısqa subet devamında iqtisadiy meseleler de baqıldı.


text:
Qırım «parlamenti» sentâbr 3-te, nevbetten tış sessiyasında, bala aqqları boyunca Vekâletlini tayinledi. Bu vazifeni «Qırım Devlet şurasınıñ» qaçaqlar işleri boyunca komissiya reberi İrina Klüyeva eda etecek.
Bu aqqında Qırım «parlamentiniñ» matbuat hızmeti bildire.
«İşbu qarar bala aqqlarınıñ devlet imayesini kefil etmek, Qırım Cumhuriyetiniñ devlet akimiyet organları, yerli idare organları, yuridik ve fizik şahıslar tarafından riayet etüv ve ürmet etüvge qol tutmaq maqsadında qabul etildi», – aytıla beyanatta.
Mezkür qararınen Klüyeva qaçaqlar işleri boyunca komissiya reisi vazifesinden boşatıldı.


text:
Ukrainada «Qırım malümat maarif merkeziniñ» işini canlandırdılar. Qırım işğalinden evel Aqmescitte yerleşken «Bütünukrain malümat maarif merkezi» faaliyetiniñ ğayrıdan tiklenmesi aqqında buyruqnı Devlet televideniye ve radio komitetiniñ (Goskomteleradio) reisi Oleg Nalivayko imzaladı.
Komitetniñ matbuat hızmeti bildirdi ki, buyruqlardan biri merkezniñ Kiyevge köçmesini tasdıqlay. Teşkilât Bogdan Hmelnitskiy soqağında yerleşken Goskomteleradioğa boysunğan Ukrteleradiopressintitutında yerleşecektir.
Merkezniñ yañı nizamnamesi tasdıqlandı ve merkezniñ adı «Qırım malümat maarif merkezi» oldı.
«Ğayrıdan tiklengen merkezniñ esas vazifesi Ukraina vatandaşları, şu cümleden vaqtınca işğal etilgen topraqlarda yaşağan tamır halqlar ve milliy azlıqlarnıñ temsilcileri ile malümat ve medeniyet bağlarınıñ qurulması ve teminlevidir», – dep ayttı Goskomteleradio reisiniñ birinci muavini Bogdan Çervak.
Onıñ bildirgenine köre, merkez işğal etilgen yerlerden Ukrainanıñ diger regionlarına köçip kelgen adamlarnıñ aq-uquqları ve serbestliginiñ temin etilmesine yardım etecektir.
«Qırım malümat maarif merkezi» halqara, devlet ve cemaat teşkilâtları ile işbirlik tutıp, Ukrainanıñ işğal etilgen topraqlarnıñ azat etilmesine yardım etecektir.
Merkez faaliyetiniñ yönelişleri arasında – ukraince, qırımtatarca ve diger tillerde neşirlerni azırlaycaq malümat ve neşriyat bazasını tiklev; Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen yerlerinde Ukraina vatandaşlarınıñ aq-uquqlarınıñ bozulmasını qayd etüv.
Goskomteleradio qayd ete ki, işğal etilgen Qırımdan köçip kelgen cemaat erbapları merkezniñ faaliyetini ğayrıdan tiklemege yardım eteler. Cemaat erbabı, «Euromaydan – Krım» areketiniñ koordinatorı olğan Andrey Şçekun devlet teşkilâtını yañı yerde ğayrıdan qayd ete.
«Bütünukrain malümat maarif merkezi» 1996 senesi Aqmescitte Goskomteleradioğa boysunğan ve kâr qazandırmağan teşkilât olaraq meydanğa ketirilgen edi. Qayd etile ki, bu merkez Qırımda siyrek rastkelgen ukrain tili ve medeniyetiniñ yeri edi.


text:
Salı künü, noyabr 3-de, Qırımda «Sanaat gecesi»niñ keçirilmesi planlaştırıla, Qırımnıñ şimdiki medeniyet nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, şu künü sergi, oyun, flash-moblar, yır ve oyun dersleri keçecek.
«2015 senesi aktsiya «Sanaat birleştire» şiarı altında keçe. Aktsiya seyirci ve sanaat arasında mesafeni qısqartmaq maqsadı ile keçecek», – denile beyanatta.
Qırım işğalinden soñ Rusiye Qırım territoriyasında olğan bütün medeniy ve tarihiy obyektlerni öz nezaretine keçirdi. Ukraina andaki itibarğa lâyıq olğan yerlerniñ ukrain halqına ait olğanında israr ete ve olarnı UNESKO qoruvı altına keçirmege rica ete.


text:
Qırım Ukrain medeniyet merkezinde salı künü qayd etilgen Ukraina Anayasası künü ile hayırlaylar. Merkezniñ esasçılarından biri olğan Leonid Kuzmin mütenasip hayırlavnı içtimaiy ağlarda paylaştı.
«İyün 28 – Ukraina Anayasası künü – er ukrain içün müim bir kündir. Anayasamız, vatandaşlarnıñ aqları ve serbestligini, mustaqilligini qorçalağan esas kefalettir, onıñ Esas qanun dep adlandırılması tesadüfiy degil. Endi 20 yıl devamında bu vesiqa devletimizniñ, onıñ siyasiy nizamı ve vatandaşlar cemiyetiniñ pişkinligini tasdıqlay», – dep yazdı Kuzmin Facebook saifesinde.
«Biz tek beraberlikte küçlü, hayırlı demokratik devletni qurmaq mümkün olğanını daima hatırlamaq kerekmiz. Anayasa künü ile hayırlayım! Sizge sağlıq, amanlıq, tınçlıq ve sevgi tileyim! Yaşasın Ukraina!» – dedi Kuzmin.
2015 senesi mayıs ayında Aqmescitte faaller Ukrain medeniyet merkeziniñ teşkil etilmesini taqdim etti, o, yarımadada ukrain tili ve medeniyetini tikleycektir.
İyün 28-de, salı künü Ukrainada Esas qanun künü qayd etile. Ukraina Yuqarı Radası bu munasebet ile salı künü tantanalı toplaşuv keçirecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Türk imamları Ramazan ayındaki oraza maalinde esas Ukrainadaki qırımtatar cemaatlarını ziyaret etmek niyetindeler. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Ukraina musulmanları Birliginiñ yolbaşçısı, aynı zamanda esas Ukrainada ğayrıdan teşkil etilgen Qırım muftiyatı ülemalar (alimler) şurasını da yolbaşçılıq etken Suleyman (Elimdar) Hayrullayev ikâye etti.
«Bu Herson vilâyetinen, belki Lviv vilâyeti olur. Bu hususta Türkiyeni ziyaret etkende añlaşqan edik», - dey Hayrullayev.
Türk imamlarınıñ Ukrainağa kelecegi aqqında Qırım muftiyatı temsilcilerinen Türkiye diyanet işlerinen añlaşılğan edi, dep ilâve etti o.
2017 senesi (hicriy 1438 senesi) Ramazan ayı Mayısnıñ 26-da başlap iyünniñ 26-da bitecek.
2016 senesi noyabr ayında esas Ukrainadaki qırımtatar cemaatlarınıñ temsilcileri şimdilki zamanda Ukraina medeniyet nazirliginde qayd etilmekte olğan musulman diniy idaresi teşkil etken edi. Qırım musulmanları diniy idaresine Ayder Rustamov yolbaşçılıq yapmaqta.


text:
Rusiyeniñ «Sevtelekom» ve «Sevmobayl» telefon bağ operatorı mayısnıñ 28-nde Qırım.Aqiqat saytını kene blok etip başladı.
Bu aqia Qırım.Aqiqat mühbiri yerli sakinlerniñ aytqanlarına esaslanıp bildire.
«Opera» brauzerinde «Sevtelekom» operatorı üzerinden saytqa kirmege tırışqanda şöyle yazıla: «Saytqa kirip olamaymız. Bağ üzüldi».
Saytnı VPN servisi vastasınen baqmaq mümkün.
«Sevmobayl» cep telefonı bağı operatorı üzerinden «Opera» brauzerinde Qırım.Aqiqat saytına kirmege tırışqanda servernen bağ quruluvı imkânsız ola, dep haber etile.
Bundan ğayrı, Aqyarda IOS sisteması altındaki Qırım.Aqiqat cep telefonı ilâvesi çalışmay.
Qırım.Aqiqat saytını Psiphone ilâvesinde baqmaq mümkün.
Qırım.Aqiqat saytnıñ blok etilüvinen bağlı izaatlarnı «Sevtelekom» ve «Sevmobaylde» almağa tırışa.
«Sevtelekom» ve «Sevmobayl» Qırım.Aqiqat saytını bundan evel de blok etken ediler.
Daa evel haber etilgeni kibi, Qırımdaki on provayder 12 ukrain haber saytını ve 2 içtimaiy ağnı bütünley blok etti. Bundan ğayrı, 28 sayt qısmen bloktan çıqarıldı. Bu aqta Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ 2019 senesi fevral-mart aylarında keçirgen monitoring neticelerinde aytıla.


text:
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından Qırımda ekstremist gruppasınıñ azırlanmasında qabaatlanğan Ukraina Yuqarı Radası deputatı Mustafa Cemilevniñ yardımcısı Erol Veliyev yarımadada soñki kere 2017 senesiniñ küzünde edi. Bunı mayıs 21-de Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Kyivde bergen matbuat konferentsiyasında ayttı, dep bildire Qırım.Aqiqat muhbiri.
Çubarov: «Men bugün Veliyevnen laf ettim. O, Qırımda soñki kere 2017 senesiniñ sentâbrinde olğanını ayttı. Steşenko, FSBniñ kamerası qarşısında bunıñ 2018 senesiniñ yanvarinde olğanını ayta. Bundan soñ o, Qırımda olmağanını dedi. Er şey birden darma-dağın ola», – dedi.
Daa evel Rusiye FSBsi, sanki Qırımda, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevnıñ yardımcısı Erol Veliyev tarafından «Refat Çubarovnıñ emiri boyunca ve SBUnıñ qol tutuvı ile» meydanğa ketirilgen ekstremist gruppasınıñ areketini toqtattı, dep beyan etti.
Rusiyeniñ mahsus hizmeti tarafından iddia etilgenine köre, «Harkivde teşkil etilgen gruppağa Veliyevden ğayrı sabıq boksçu sprotçular Steşenko ve Tretyakov kirdiler».
FSBde, «ekstrimist toplulığınıñ azaları 2018 senesiniñ yanvarinde, tutaştırıcı qarışma ile toldurılğan şişelerni qullanıp, Qırım muftisi Emirali Ablayevniñ evini tutaştırdılar», deyler.
FSB, Steşenkonıñ 2018 senesiniñ aprelinde «Qırımğa kirgende» yaqalanğanını ve «anda Veliyev tarafından provokatsiyalarnı azırlamaq ve amelge keçirmek içün yollanılğanını» beyan ete. Rusiye Veliyev ve Tretyakovğa qarşı qabaatlavnı ğiyabiy şekilde çıqardı, olar «federal qıdırıluv cedveline kirsetildi».
Aprel 12-de «Qırım SOS» cemiyet teşebbüsiniñ faaliyetçileri, Harkiv sakini, ukrain Aleksandr Steşenkonıñ anasına atıfta bulunaraq, Rusiye telükesizlik hadimleriniñ onı «Çongar» keçirüv noqtasında Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımğa kirgende yaqalağanlarını bildirdiler. Rusiye polisiniñ hadimleri tarafından berilgen raportlarğa binaen, aprel 12-de Steşenkonı «qanuniy talapqa boysunmağanı içün yaqaladılar» (Rusiye Memuriy cinayetler kodeksi, madde 19.3). Aynı şu künü Aqmescitteki Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi Steşenkonı 12 künge tevqif etti.
Qırım muftisi Emirali Ablayev daa evler Qırımtatar Milliy Meclisiniñ erkânına kire edi. 2015 senesinde o, temsiliy organnıñ erkânından çıqarıldı.
2015 senesiniñ soñunda Ankarada Meclisniñ reisi Refat Çubarovnıñ Qırım musulmanlarınıñ muftisi Emirali Ablayev ile körüşüvi oldı. O vaqıt Çubarov, Ablayev ile konstruktiv dialog aqqında söyledi. Ablayev özü, «qırımtatar halqınıñ Qırımdaki vaziyeti boyunca muayen teklifler olmadı», dep bildirdi. Rusiye tarafı, Çubarov ve onıñ yardımcılarınıñ mufti başlığındaki eyetke ucüm etkenlerini beyan etti.
2016 senesi aprel 26-da Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ qararı ile Qırımtatar Milliy Meclisi Rusiye ve ilhaq etilgen Qırım territoriyasında yasaq etildi. Meclisniñ qorçalayıcıları Rusiye Yuqarı mahkemesine apellâtsiya yolladı, lâkin 2016 senesi sentâbr 29-da o, red etildi.
2017 senesi aprel 19-da Halqara mahkeme, Ukrainanıñ Rusiyege qarşı davası boyunca ara qararı çıqardı. Gaagadaki mahkeme Rusiyeni, qırımtatarlar ve etnik ukrainlerge qarşı aqlarınıñ sıñırlanmasını toqtatmaq ve ilhaq etilgen Qırımda Meclisni ve ukrain tilinde oqutuvnı ğayrıdan tiklemek mecbur etti.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ FSB yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar faaliyetçileri, muhalefet ve Ukrainanıñ tarafdarı olğan cemiyet erbapları ve diniy azlıqlarnıñ vekillerine qarşı muntazam surette yaqalavlar, tintüvler ve sorğular teşkil ete. Aq-uquq qorçalayıcıları Rusiye telükesizlik hadimleriniñ bu areketlerine, siyasiy motiv ile yapılğan areketler, deyler.


text:
Rusiye Devlet Dumasınıñ "Qırım ve Aqyarğa ketirilgen zararna qıymet kesken" iş gruppası, şimdiki malümatqa köre, "Ukrainadan tiygen zarar" 2 milliard dollardır, dep bildirdi. Bu aqta iş gruppasınıñ başı, Rusiye Devlet Dumasınıñ vitse-spikeri İvan Melnikov bildirdi.
"Bu tek üç komitetniñ ve tek bir qaç yönelişniñ misalleri. Amma biz köremiz, ormannıñ kesilmesi, mesken-kommunal hocalığınıñ sisteması ve içtimaiy müessiselerniñ vaziyeti 2 milliard dollarnıteşkil ete", - dep yaza Melnikovnıñ sözlerinden "İnterfaks".
Onıñ aytanına köre, bu raqamlarnı, ilhaq etilgen Qırımnıñ akimiyet organlarınen işbirlik yapıp belgilediler.
Daa evel Qırımnıñ Rusiye parlamenti 1991 senesinden 2013 senesine qadar «Ukrainadan kelgen zarar» miqdarı 2,5 trln ruble teşkil etti, dep bildire edi.
Martnıñ 15-nde Devlet Dumasınıñ Şurası ve Qırımnıñ Rusiye parlamenti ve Aqyar ükümetiniñ toplaşuvında Volodin Rusiye Ukrainadan Qırım onıñ terkibinde bulunğan 25 yıl içün ivaz tölemesini talap etmeli, dep bildirdi.
Martnıñ 20-nde Rusiye Devlet dumasınıñ reisi Vâçeslav Volodin Rusiye parlamentiniñ alt palatasında «Ukrainanıñ areketlerinden Qırım yarımadasınıñ iqtisadiyatına ketirilgen zararğa» qıymet kesecek mahsus işçi gruppa qurulğanını bildirgen edi.
Bu sene aprel ayında Kreml kontrolindeki Qırım parlamentinde «Ukrainadan kelgen zarar» talili boyunca işçi gruppanıñ birinci toplaşuvı keçirildi.
Ukraina Tış İşler Naziri Pavlo Klımkın Facebookta,Ukraina yarımadağa ketirgen “zararı”nı talil etecek mahsus iş gruppasınıñ tizilüvi aqqında Rusiye Devlet Dumasınıñ qararını, “yañı ğayeler olmağanıñ neticesi”, dep ayttı ve qayd etti ki, Rusiyeniñ bir qaç asırlıq Ukraina işğali içün tazminat, yani zararlarnıñ ödevini talap etmege kimseniñ aqlına ne içündir kelmegen.


text:
Tutulğan qırımtatar faali Ansar Osmanovnıñ ömür arqadaşı Meryem, saba keçirilgen tintüv vaqtında Rusiye quvetçileri kitaplar qoyıp ketkenini bildire. Bunı Meryem "Qırım birdemligine" aytıp berdi.
Onıñ aytqanına köre, tintüvni 15 ile 20 arasında kişi keçirgen.
"Bizni aşhanege kirsettiler, tintüvni ise bala odasından keçirip başladılar. Qızım, minder tübüne eki kitap qoyğanlarını kördi", - dedi Meryem.
Rusiye quvetçileri nasıldır kitaplarnı qıdarğanlar ve Ansar Osmanovnıñ Ukraina vatandaşı pasportını tutıp alğanlar.
Rusiye quvetçileriniñ Meryem Osmanovanıñ aytqanlarına izaatları şimdilik yoq.
Hatırlatamız ki, işğal etilgen Qırımda fevralniñ 9-nda saba Rusiye quvetçileri Ansar Osmanov, Ernest Seytosmanov, Marlen Mustafayev ve Amethan Abdulvapovnıñ evlerinde tintüv keçirdi.
Fevrlniñ 9-nda saba Rusiye quvetçileri tarafından yaqalanğan qırımtatarlarnıñ aqrabaları, tintüvler saba saat 4-te başlanğanını, aynı zamanda telefon alâqası ve advokatlarnen bağlanmağa çaresi olmağanını bildirdiler.


text:
Qaramergen
Жaлпы MәлiMeT
Bul ertek alğaş ret 1901 jılı N.N.Pantwsovtıŋ «Materıyalı k izwtseniyu kazah-kirgizskogo naretsiya » degen jynağında (Qazan, vip. III, s.35-40) qazaq jәne orıs tilinde transkrypsyasımen jaryalanğan. Ertek tömendegi jynaqtan alındı. «Babalar sözi»: jüz tomdıq. Astana, 2011. T.74. Qurastırğan: Qasqabasov S., Toyşanulı A, Nәbyolla N.
MәTiH
Burınğı önken zamanda qazaq jurtınıŋ bir Qaramergen degen kicisi bolıptı. Öziniŋ dәwleti joq, jәne perzenti joq eken. Mergendikpen buğı anıp muyızın, qulan atıp sauırsın, әrtürli aŋ atıp, terisin satıp, jan saqtaydı eken. Jaz ketse- qıs kelip, qıs ketse-jaz kelip, joldassız jalğız juredi eken.
Bir künderde bayağı mergen mıltığın alıp: « qısı-jazı el barmaytuğın, adam turmaytuğın bir alıs jerge barayın! », – dep jürip ketipti. neşe kun jol jurıp, bir ulken tawğa kelipti: qarasa, tawda adam jürgen jol joq. bir saymenen atın jayaw jetelep, köp maşaqat tartıp, tawdıŋ üstine şığıptı. jan-jağına qarasa, aŋ kyik esepsiz köp eken. Mergen qwanıp, bir bastawdıŋ basına kelip, tastan üy jasaptı, töbesin jolım üydey qılıptı. birtalay wıq ağaşpenen, üydiŋ töbesin aŋnıŋ terisimen jawıptı.
jeti-segiz künde boldırğan arıq atı semirip, qur at bolıptı. Qaramegen twğalı munday şöptiŋ neşe türli bolıp birge öskenin körgen joq eken. jәne neşe türli ağaştar, neşe türli qızıl-jasıl qyalar bitken, bulbul qustarı sayrağan, yisi jupar qalapır sasıp turğan bir jaqsı jazyra eken. Mergen köp aŋ atıp, müyiz, terilerin sımbaldap qatırıp jattı. bir küni mergen baqırın asıp, et pısırıp, tünde otır edi, bir nәrseniŋ jürgen dıbısı estildi. Mergen: « Bul nemeneniŋ dıbısı, bul jerde adam joq edi? », – dep, qayran bolıp tursa, bir kök köylekti qatın kirip kelipti, eşbir jawap qılmay, bir tizelep otırıptı. Qarasa tüsi sarı, közi ala, jәne eki közin mengennen ayırmaydı. Mergen oyladı: « Bul nemene tağı bolıp ösken adam ba, jas küninde dalada qalıp, ya bir zyandas nәrse me? » –dep әrtürli oyğa ketip, qawıptenip otırdı. Bir waqıtta sorpası swalıp, baqırı şurqıldadı. Mergen baqırın tüsirip alıp, etin jedi, eki közin mergen de ayırmadı, ol qatın da ayırmadı.
«Endi munıŋ ne ekenin bileyin » dep ulken selebe pışağınıŋ uşına bir domalaq et şanşıp alıp, «Mә!», dep qattı aqırdı, ündemey jeŋiniŋ işinen qolın şığarıp kelip, etti alıp, qatın jep qoydı. Odan soŋ jәne bir ülkenirek etti şanşıp «Mә!», – dep tağı aqırdı, tağı da ündemey bayağıday alıp, jutıp qoydı. Mergen bildi, «bir zyanbas neme!» dep, qawıptenip, közin ayırmay otırdı, etin jep bolğannan soŋ, qolına selebe pışağın alıp, qattı aqırdı: «Şıq, jatamın!» – dep. Onda qatın közin tigip turıp: «әbyw, әbyw», – dep maldas qurıp otırıp aldı. Odan soŋ Mengen mıltığın alıp jәne aqırdı, «Şıq, jatamın!» – dep. Qatın «әbyw, әbyw», – dep türegeldi de artımenen şığıp jüre berdi. Mergen sığalap qarap tursa, qatın ayaŋdap bir beldi asıp ketti. Mergen tura salıp, üydi jağıp jiberip, «qaşayın !» dep oyladı da: «Qoy, munımen jarımas, qaşıp barıp uyqım kelgende jatarmın, izimnen kelip öltirip keter ! ne de bolsa bir ayla qılıp, aŋdıp jatıp, mıltıqpenen atayın», – dedi de jolım üyiniŋ wıq ağaşın jyıp, kisiut uqsatıp, ustine kimın jawıp, er toqımın tösep, jatqızdı, basına börigin kigizip, özi barıp, mıltığı tyetuğın bit şuŋqırda jasırınıp jattı. Bir kezde kün bulttanıp, qar jawdı da jerdiŋ jüzin ağartıp, kün aşılıp ketti. Bir waqıtta atı arqanda turıp, bir nәrseden ürkkendey bolıp dübirledi. Mergen oyladı: «endi, kele jatır ğoy, qaytemin?» dep qarasa, qatın ayaŋdap kele jatır. «ne de bolsa, bir atıp öleyin!», dep mergen buğıp jattı. Qatın keldi de kisige uqsap jatqan jolım üydiŋ töbesin «әbyw, әbyw» dep bas saldı, qur ağaş saldır-saldır etti. Qatın türegelip jan-jağına qarap turdı. Munıŋ jalmawız ekenin bilip, Allağa syınıp, mıltıqpenen mergen atıp edi, qatın «әbyw» dep, oq tygen jerin qolımen bir qoydı da qarap turdı. Mıltıqtıŋ dawısı qaydan şıqqanın bilmey qaldı. jan-jağına qarap turdı da qatın izimen qayta jöneldi. Mergen mıltığın oqtap alıp, jәne bir atıp qalıp edi, qatın bayağısınday «әbyw, әbyw» dep oq tigen jerin qolımenen bir qoyıp aldı da, sekirip-sekirip, jan-jağına qarap jıldam basıp jüre berdi. Qatın belden asıp kenken soŋ mergen jügirip kelip, atın erttep mineyin dep, er toqımına kelse, bayağı kicige uqsatıp jatqızğan jolım üydiŋ ağaşı pışaqpen keskendey bolıp, bölek-bölek bolıp qalıptı, üstine jayğan kyimi tilinip, şurq-şurq tesilip qalıptı. Munı körip, mergen janınan ümit üzip, qorqıp turdı. jәne oyladı: «anıqtap qarayınşı, әgar mıltıqtıŋ oğı ötken bolsa, qan aqqan şığar, әgar qan aqpasa, Qudadıŋ mağan jibergen bir qazası ğoy», – dep, atqan jerin qarasa, bir-birlep qan tamıp qalıptı, ekinşi atqan jerim kelip qarasa, qan tamşılap ağıp qalğan eken. Mergenniŋ köŋili az qwanğanday bolıp, taŋ atqan soŋ izimenen biraz jerge barıp edi, aldında bir üŋgir tas körindi. qatınnıŋ izi sol üŋgirge kiripti. Mengen mıltığın qolına alıp, dıbıstap әri-beri jürdi, qatınnıŋ dıbısı şıqpadı. Megen kelip qarasa üŋgirden ayağı şığıp, qatın ölip qalıptı. Attan tüsip. ayağınan tartıp aldı. Qarasa, dambalı joq, adamnan eşbir böten jeri körinbeydi «bul qalay? Qolın köreyinşi!» dep qarasa, eki qolınıŋ alaqanı pışaqtıŋ jüzindey kök temir eken, sawsaqtarınıŋ üşi nayzaday ötkir, tasqa kirip ketedi. Mergen bir qolın kesip aldı. Oylanadı: « Munıŋ erkegi, bar şığari bir jaqtan kelip qalar! », dep atına minip jürip ketedi. Burınğr atqan aŋınıŋ terisin, müyizin bir jerge jyip qoydı da, munan basqa bir tawğa keldi: qarasa, buğı-maral köp eken. Bir buğını atayın dep, jasırınıp kelip, mıltığın sığalasa, sol atqalı turğan bupınıŋ bergi jağında bir qamşıday aq nәrse qıymıldaydı. «ne de bolsa atayın», dep mıltığımen atıp edi, joq bolıp qaldı. kelip qarasa, bir jılan, bası kök temir eken, moyınınan üzip tüsken eken. basın kisesine salıp, mergen jәne jürip ketti.
«Bul tawda tapı da oq jılan bar şığar, özge bir tawğa bayayın!», dep kele jatsa, sanı jıbırlaptı, birazdan soŋ sanı awırıptı. «Ne boldı?» dep qarasa, kisesi tesilip qalıptı, tonı-şapanı, köylek-dambalı tesilip qalıptı. keşke taman jәne bir tawğa kelip qondı. erteŋ erte qarasa bir özenge el qonıp, byesin baylap jatır, üylerı appaq, künge şağılısadı. Mergen munı körip, qayran qalıp turdı. « bul qalay? bul jerde el joq edi, qaydan kelip qaldı? Jaw ma, El me? adam ba, peri me? endi ne de bolsa barayın, meni bular da körgen şığar», – dep atına minip kekdi.
Jılqışıları qulın qwıp jür. qurıqtarı altın-kümis, eşbirewi mergenge közin salmadı. Bir bwırel saqaldı adam bye baylağan jeliniŋ basında tur. Mergen soğan keidi. Qarasa, jeli arqılı jibergen. Mergen kelip sәlem berdi, awız qymıldağanday bolıp sәlem aldı, dünyeniŋ jüzin qap-qaraŋğı tuman basıp ketti, eşnәrse körinbedi. mergen ymanın aytıp, janınan ümit üzip turdı. bir mezgilde atın birew jetelegendey bolıp, şılbırın tarttı, atı jürdi. bir jerge kelip qoltığınan tarttı «tüs!» degendey bolıp, mergen tüsti. Etiginen tarttı «jür» degendey bolıp, mergen jürdi. Bir jerde esik mısaldı aşıldı bir nәrse, mergenniŋ moynındağı mıltığı alındı. Mergen kirip kelse, bir ülken üy, altın, kümispen baqandar bar, atlas, jibek kilemder töselgen, qamqap, maŋlıq körpeler qatarlanıp turıptı. Jüktiŋ üstinen toğız qabat torğın körpe özi kelip tördiŋ aldına salınıp jatır, işbir janı bar nәrse körinbeydi. Mergen kelip esik aldına otırayın dep edi, bir nәrse kelip köterip tastadı, otırğızbay, etinen tartqanday bolıp, tördiŋ aldına şığardı. Mergenniŋ esi ketip otırdı. Bir mezgilde samawır özi kelip, dastarqan özi jayıldı, neşe türli jemister satılıp, şay quyıldı eki şınığa. bir şınını mergen işti, bir şını özi quyılıp, işilip oturdı. Munan soŋ bir kümis şaramenen qımız keldi, ojawı altın. özi sapırılıp, altın ayaqqa quyılıp turdı. Mergen işti, bir mezgilde mergen: «Toydım!», – dedi, qımız köterilip ketti de, bir tabaq qazı-qarta keldi. Mergen oyladı: «menı semirtio soyğalı otırğan bir nәrse ğoı »,- dep toyğanınşa jedi jәne artınan palaw keldi, ne türli jemisi bar, neşe alwan yisi bar.
Mergen jәne jedi de «Endi, toydım, eş nәrse jemeymin! Sizder neğılğan jansızdar? Munşa meni qurmettediŋizder, twğalı körmegen sıyımdı kördim, jemegen tamağımdı jedim. Mergen jәne jedi de «endi, toydım, eş nәrse jemeymin! Sizder neğiılğan jansızdar? Munşa meni qurmettediŋizder, twğalı körmegen syımdı kördim, jemegen tamagımdı jedim. endi meni öltirseŋder de közime körinseŋder eken », – dedi. eş nәrse körinbeydi. dastarqan jynalıp ketti, bir kümis qumpan keldi, bir şılapşın keldi aldına, qolına sw quyıldı. Mergen qolın jwdı. Bir aq torğınnan qılğan neşe türli altın ğermenen zyanattanğan sülgi oramal kelip, aldına salbırap turdı. Mergen qolın sürtip bolıp ayttı: «men müsәpir, şarşap turğan adam edim, atımnıŋ artına bir kyiz bolsa, barıp jatsam eken. Alla razı bolsın! munşa körmegen jaqsılıqtı kördim», – dedi. Eşbir jawap bolmadı. Mergen neqıların bilmey otırdı. «Tüzge otırayın» dep dalağa şıqtı. Qarasa, atı arqandalıp tur, ertoqımı jyılıp, üstine mıltığı süyenip tur, özge eş nәrse közge körinbeydi. Megen oyladı: « Ne ölemin, bolmasa körmegen bir jaqsılıqtı kördim», – dep, üyge qaytıp kirdi. Mergen kirgen-şıqqan mezgilde esik özi aşılıp, jabılıp turdı. Mergen kelip, qolın jwayın dep edi, bayağı kümis qumpan kelip özi quyılıp, sülgi oramal berildi. Mergen qolın jwıp bolıp otırdı. jәne ayttı: «uyqım keldi, jatamın» dep eşbir jawap bolmadı. Jüktiŋ üstinde bir altındı şımıldıq barıp, oŋ bosağasına qurıldı eki kümis baqanmenen, jәne jüktiŋ üstinen bir mamıq tösek, jәne toğız qabat körpe barıp, şımıldıqtıŋ işine töselip salındı. Bir waqıtta esik aşılıp, bir qız üyge kirip keldi, qarasa, sulıwlığı tolğan ayday, üstindegi kyimi qızıl altınğa qarıq bolğan, cәwkesi qaraŋğı üydi jarıq qıldı. Mergen qorqıp, ornınan turayın dep edi, qız kelip: «turma, öz nәciliŋdi öziŋ qor tutpa!»,- dep turğızbay, qolın ustap, köristi, mergenge süyenip otırdı. Mergen ayttı: «әy, taqsır, aynalayın! mağan jaqın otırma, yisim jaman, kirlep jurgem, bytim juğar», dedi. Qız aytadı: «Qoy, öziŋdi öziŋ qor tutpa», dedi. Megen ayttı: «Ruhsat bolsa, bir kyiz bergizseŋiz, atımnıŋ artına jatayın, şarşap jürgen ğarıp edim»,-dedi. qız ayttı: «Qup boladı, tösek sakındı, jatıŋız»,- dedi. Mergen turegelip edi, qız da türegelip, mergenniŋ kyiminin şeşe bastadı. Megen ayttı: «Qoy, qarağım, keleke qılma, tösekke barıp jatayın»,- dep mergenniŋ jaman kyimin zorlap şeşip, şımıldıqtıŋ işine kirgizip, köylek, dambalın tastatıp, tırjalaŋaş qılıp, körpe jamılıp jattı.
Megen köp oyğa ketip, ümdemey jattı. Qız ayttı: «endı sen qorqpa, men sağan qatın bolamın, öz qatınıŋızday körip jatıŋız », –dedi. Mergenniŋ köŋili qwaıp, qızdı quşaqtap jattı. «Endi, qarağım jayıŋdı aytşı, ne sebepten osınday artıq jamalıŋ, asıl kyimiŋizben men ğarıptı layıq?» – dedi. Qız ayttı: « biz köşpeli peri bolamız, elimizdiŋ ğadeti adamzat turmaytın jerde turamız. Әgәr qapıda adamzat körse, soğan qız beredi. Ol qızdıng әkesi perige patşa boladı. on segiz miŋ ğalamda adamzattan qasyetti nәrse joq. Bilmeymisiŋ, Qudaydıng dosı payğambar bәri adamzattan emes pe?! endi kün şıqqanşa uyqtamay jat. Erteŋ bizdiŋ el bәri kelip körisedi. Munan artıq sy körmessiŋ. Әgәr uyqtap ketseŋ, menen ayırılasıŋ, beker qalasıŋ. Eşbir qawıp qılmay jatıŋız»,— dedi. Mergen köŋili ösip, qızdı quşaqtap, muradın asıl qılıp jattı. bir mezgilde mergen tüzge şıqtı. Qız türegelip bir işikti mergenge jawıp, esik aşıp, şığardı. Qarasa, atınan basqa eş nәrse körinbeydi. Tuman basqanday bolıptı. mergen qaytıp kelip, tösekke kirip jattı. Qızbenen külip, oynap, jәne tuzge otırğakı şıqtı. qarasa, tuman aşılıp, özen tolğan aq awıl, köp mal bәri körinip turdi. Taŋ ağarıp kele jatır eken. Mergen qwanıp, üyge kirdi. Endi üyqtamay-aq taŋ atar dep qızben quşaqtasıp jatıp aldı. Qız ayttı: «Uyqtamay-aq jatıngız, taŋğa az qalıptı ğoy»,—dedi. «oybay qatağım, qayday uyqtayın» dep mergen qattı-qattı quşaqtap jatıp, sorı qaynap közi ilinip ketti. Bir mezgilde şoşıp oyanıp qarasa, kün şığıwğa az aq qalıptı. qoynında qız da joq, bayağı üy de joq. Mergen oybaylap, jılap: «Bul nemene, tüsim be?»,- dep jan-jağına qarasa, atı qrqandawlı, janında mıltığı süyewli qalıptı. Jambasınıŋ astında neşe qabat asıl körpe qalıptı, aylandıra kesip alıp ketipti. Mergen jaılıp-jılap jattı, aytadı: «Oybayi qarapım, qayda kettiŋ, men uyqtağanım joq»,- dedi. Qanşa zarlıq qıldı, eş nәrse bolmadı. Mergen aytadı: « basında körgenimde öltiredi dep qorqıp edim, aqırında tağı da qayğısımen ölem-!»,— dep neşe kündey jatıp, eş payda bomağan soŋ üyine qayttı.
Üyine kelip atqan aŋnıŋ terisin, müyizin satıp burınğıdan on ese payda kördi. Bayağı jambasınıŋ astında qalğan körpeniŋ qyqımın satıp edi, alpıs baytaldıŋ pulı boldı. Mergennıŋ malı köbeye bastadı. Qudanıŋ qudıretimen burın bala tappağan qatını jükti boldı. Bir küni mergen oyladı: «bıltır osı waqıtta Quday jarılqap edi, byıl da jarılqamas peken?»,— dep, bıltırğı qızben qosılğan ornına barıp, birneşe kün jattı. eşnәrse bolmadı. Bir küni mergen oybaylap jılap aytadı: «Yә, Qudayım, bul qızdı körsetip, meni otqa jandırğanşa, basında jan qılıp jaratpasaŋ edi! Qızbenen taŋ atqanşa birneşe awız ğana söylestim, әrbir sözi ötken burınğı ömirimnen artıq edi »,— dep puşayman boldı.
«ırısı joqtıŋ etegine byday salsa, eti turıp bydayın tögedi degen osı eken!»- dep jılap otır edi, «Qaramergen!» dep birew dawıstadı. qay jağımnan qığadı dep, alaŋdap turıp edi, aspannan dawıstadı. «Әy sorlı, endi jılama, közine aq tussın! bir sağat uyqı qurlı körmey menen ayırıldıŋ, öz jbalıŋ öziŋe endi. mıŋ jıl jasasaŋ da, menen sağan payda joq, әwre bolma, bıltırğı amanatıŋ mendegi, jaqsı qılıp asıra, qor bolmasın», dep ğayıp boldı. Mergen qarasa, bir aldındı besil tüsti, işinde bir ul bala bar. Mergen munı körip, jәne tağı oybaylap şaqırdı: «Bir söylesip ketseŋşi, aynalayın qarağım»,— dep. eşbir jawap bolmadı. Mergen neşe küö jılap-jılap, üyine balasın alıp qayttı. Üyine kelip ülken toy qıldı.
Aqırında, bir Qudaydıng qudireti, bul mergen hannan bay bolıp hәm han bolıp dünyeden qayttı. Mergenniŋ öz qatınınan bir ul twdı. Әkesiniŋ ornına han boldı. Periden twğan bala jas küninde köz tyip dünyeden qayttı.
Пikip қaлдыpy


text:
İşğal etilgen Aqmescitniñ merkezindeki Samokişa, Sevastopolskaya soqaqlarında ve Kirov cadesinde bayram yürüşleri sebebinden naqliyat areketi sıñırlanacaqtır. Bu aqqında Kreml kontrol etken Aqmescit memuriyetiniñ saytında aytıla.
«Areket noyabr 7-de saat 11:40'tan Samokişa ve Sevastopolskaya soqaqlarınıñ çarpazından Kirov caddesine qadar, ve caddede de – Samokişa ve Sevastopolskaya soqaqlarınıñ çarpazından başlap toqtatılacaqtır», – dep aytıla haberde.
Areket yürüş keçirilgen soñ devam etecektir.
Bazarertesi künü, noyabr 7-de, Rusiyede 1917 senesi Oktâbr İnqilâbı künü qayd etile. 2005 senesi bu kün memleketniñ müim künleri sırasına kirsetildi.


text:
Keriçniñ Rusiye memuriyetiniñ başı Sergey Borozdin saba iyünniñ 17-nde, bol yağanaqlar sebebinden şeerniñ merkeziy soqaqaları suv astında qalğanlarını haber etti.
«Yaramay ava sebebinden merkeziy soqaqlarnıñ Yeremenko, Furmanova, Büdennogo ve ŞGS çaprazı, Karla Marksa, Komarova, suv astında qalması içün öz maşnanen çıqmamağa tevsiye etem. Soqaq ve çprazlar keçilmez», – dep qayd etti o.
Onıñ malümatına köre, şiddetli yağanaqlar neticesinde Melek-Çesme özeni taşqan, tahminen 12 eki ev ve 1-nci hastahane suv astında qalğan.
«Şeer memuriyetiniñ Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ yardımınen adamlarnı qurtarmağa tırışamız, ağır tehnika, cemaat naqliyatı celp etilgen», – dep haber etti Borozdin.
Qırım FVN malümatına köre, keçende İçki rayonınıñ Ferngeym köyünde, İslâm-Terek rayonında Örehovka qasabasında ve Kirovskoye köyünde evler ve azbarlarnı suv basqan.
Berilgen malümatqa köre, gece Qırımnıñ Yedi Quyu qasabasındaki köyni suv basqan, onlarnen adam tahliye etilgen.