text:
Ufada «Aktyor cırı» bäygese ütte
Bäyge öç turda ütte häm anıñ soñğı – yomğaqlaw öleşenä 18 başqaruçıdan 11 keşe torıp qaldı. Gran – prinı iskitkeç osta çığışları belän jyürinıñ barça äğzaların äsir itkän Lira Lyämkina yawladı. Ul Başqortstan Milli yäşlär teaterınıñ urıs truppasında eşli.
Tatar artistlarınnan Ufa «Nur» tatar däwlät teaterı aqtrisası Lina Dilmöxämätowa häm Tuymazı şähäre tatar däwlät teaterı aqtrisası Swetlana Zaqírowa bäygeneñ maxsusbüläklärenä layıq buldı. Berençe öçlekkä kerä almasalar da, alarnıñ çığışı jyüridä zur qızıqsınu uyattı.
«Aqter cırı» bäygesendä tatar artistları zurraq ta ciñü yawlar ide. Ämma haman da üzebezneñ üşänlek ayaq çaldı moña. Misal öçen, Ufa «Nur» tatar däwlät teaterınıñ talantlı artistqası Gölnaz Möxämmädiewa baştağı ike turda bik uñışlı çığış yasadı. Aña jyüri äğzaları baştan uq yuğarı bäyä birgän ide häm berençe öç ciñüçe arasında anıñ da bulaçağına şiklänmäde. Ämma Gölnaz Möxämmädiewanıñ ostalığına bäyle bulmağan şartlar kilep kirtä qordı bu ciñügä. Baqsañ, bäygeneñ öçençe turı ütäse kiçne Gölnaz Möxämmädiewanıñ «Nur» teaterındağı spektakldä dä role bar ikän. Teater direktorı häm rejisserı talantlı artistqanı «Aqter cırı» bäygeseneñ yomğaqlaw öleşenä cibärergä mömkinlek tapmağan. Döresräge, citäkçelekneñ teläge bulmağandır inde. Çönki, teläkläre bulsa, icadi bäygedä qatnaşuçını başqa aqtrisa belän dä almaştıru mömkin ide bu könne. Gölnaz Möxämmädiewa, teaterdağı rolen uynap betkäç, tiz genä bäyge ütkän binağa kilep citte. Ämma näq 15 minut elek kenä bäyge tämamlanğan ide inde. Bäygeneñ yomğaqlaw öleşenä uñışlı ütep tä, anda qatnaşa almağan yäş artistqa tügelep yıladı bu ükeneçle xälgä. Jyüri wäkilläre dä bik qızğandı talantlı qıznı, ämma berni eşlär xäl yuq, kem äytmeşli, poyızd kitkän ide inde. Şulay itep, üze eşlägän teater citäkçeläreneñ şäxsi käyefenä qarap, bäygedä ışanıçlı räweştä ciñügä baruçı yäş artistqanıñ layıklı qazanışı urlandı.
Fänis Fätxi, Ufa.


c: text/html

text:
Kosovo mäsäläse, Rusiädän başqa da xäl itelä alamı?
AQŞ Prezidentı George Bushnıñ Yevropağa säfäre, bügen Bolğarstanda bulğan soñğı tuqtalıştan soñ, tämamlandı. George Bush 8 konlek säfär barışında 6 däwlättä buldı. Sofiäğä qädär Buş Tiranada bulğan ide, anda ul Kosovo bäysez bulırğa tieş häm bu ozaqlamyı tormışqa aşırılrğa tieş, dip belderde. Ul üzeneñ bu qaraşın bügen, Bolğarstanda da qabatladı. Anıñ bu süzläre artında ni tora?
AQŞ administratsiäse BMO wäkile Martti Ahtisaarinıñ planın yaqlap kilä. Älege plan Belgrad belän Priştina arasındağı söyläşülär näticägä birmägäç, tuğan ide. Ahtisarri planı nigezendä Kosovoga çiklängän möstäqillek birü qaralğan. Läkin plan BMO iminlek şurasında qarşılıqqa oçradı. Rusiä, Serbia qarşı bulğan mälğä qädär, plannı yaqlmayaçağın belderde.
Bu mäsälä AQŞ häm Rusiä arasındağı qarşılıqqa säbäpçe buldı. Kosovo mäsäläse, “tuñdırılğan nizağ”lar dip atalğan häm Mäskäwneñ täestirlege bulğan Dnestr buyı, Könyaq Osetia, Abxazia, Tawlı Karabaxqa barıp totaşa.
Ni säbäple xäzer AQŞ prezidentı Kosovo mäsäläsendä basım yasarğa buldı? Ul küz aldında närsäne tota?
Diplomatlar häm belgeçlär fikerençä, monda berniçä faktor bar. İñ berençe çiratta, AQŞ häm Yevropa häm wäkilläre uylawınça, Rusiä bu mäsälädä qaraşın üzgärtergä ciyınmıy.
Häm bu ütkän atnada Germaniäd bulğan 8-lek sammitında, Nicolas Sarkozy Kosovo mäsäläsendäge soyläşüne tağın 6 ayğa kiçekterü turında täqdim yasağaç, Putinnıñ anı kire qağuı açıq kürsätte.
Washigtonda häm Yevropanıñ küp illärendä dä, Kosovo mäsäläsendä süzu, möstäkilekne inde küptän kötkän töbäktäge wäzğiätne kiskenläşteräçäk, digän fikerdä toralar. Radikal qaraşta toruçılar, cirle xakimiätlärgä basımın arttıra bara. Xalıqara Krisiz törkemeneñ Kosovodağı wäkile Aleksandr Anderson bolay dip äytkän ide.
“Ägär Rusiä plannıñ qaraluın tuqtatsa, keşelär başqa plan turında uylıy başlıy. Aldağı aylarğa qarasaq, xäl tağı da awıraq bula ala, Rusiädäge kiläse yıldağı saylawlar monda östämä faktor bula ala.”
Momkin yullarnıñ berse, AQŞ häm anıñ berektäşläre BMO İminlek Şurasın Kosovo mäsäläsendä tiz arada tawış birergä ondäwe bula ala. Ägär Rusiä planğa veto salsa, ul bäxetsezlek alıp kilä torğan Pandora tartmasın açüçı rolendä bula ala. Priştinada küplär, Bushnıñ belderüen, Kosovo planı BMOda yaqlaw tapmasa, Kosovonıñ bäysezlegen Amerikanıñ üzeneñ genä tanıy aluına işärä itep qabul itte. Ämma Yeyvropa illäre dä bu yuldan barırmı. Belgeç Aleksandr Andersen, BMO rezoilutsiäsennän başqa Yevropa illäreneñ Kosovo planın berdäm yaqlawına şik belderä. Yervopa Berlege illärennän Slovakiä, Qıbrıs, İspaniä Kosovonıñ möstäkillegenä qarşı çığa. Fransiä, Germaniä, Brtianiä häm Skandinav illäre Kosovonıñ möstäkillegen inqar itmi. Yevropa Berlege illärenä bu mäsälädä urtaq qararğa kilü mäsäläsendä awırlıqlar tuarğa mömkin. Törle illärneñ qararları törle bula ala.
Bu iz çiratında butalçılıqlar kiterep çığara. Häm şul ul waqıtta, mondıy qarar Ahtisaari planın yuqqa çığuın da añlata. Çönki anıñ planı nigezendä Kosovo Yevropa Berlege kontrolle asttındağı il bulası ide. Mäskäw häm Washingtonnıñ Kosovo mäsäläsendä üz qaraşın ütkärergä teläwe, kiläçäktä awırlıqlarğa kiterä ala.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Ramallah. İzrail qorallı köçläre bügen irtän Könbatış yardağı Jenin şähärendä, "Xämäs" radikal' törkemeneñ ike suğışçısına ut açıp, alarnıñ bersen üterde, ikençesen totqarladı dip xäbär itelä. İzrail yağı süzlärenä qarağanda, şul ike keşe şähär uramnarınıñ bersendä 30 kilolıq şartlatqıç urnaştırırğa tırışqan bulğan, İzrail ğäskäriläre alarğa kötmägändä höcüm itkän. Ul arada Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare yardämçese Wiliams Burns bügen Ramallahta fälästin premyer-ministrı Mäxmüd Abbas belän oçraştı. Burns Yaqın Könçığışqa, prezident Bushnıñ kiläse atnada İzrail häm fälästin citäkçeläre belän yuğarı däräcäle oçraşuwın äzerläw öçen cibärelgän ide. Amerikan prezidentınıñ İzrail wä fälästin premyer-ministrları belän şuşı oçraşuwı yünneñ 4-endä uzarğa tieş.


text: Serbiäneñ elekke prezidentı Milan Milutinoviç Xalıqara suğış cinäyätläre tribunalı aldına basır öçen bügen Haagağa kilde. Yugoslaviäneñ Justitsiä Ministrlığı belderüendä äytelgänçä, Milutinoviçnıñ üz ixtiarı belän baruwı, başqalar öçen ürnäk bulıp tora. Slobadan Miloşeviçnıñ yaqın tarafdarı bulğan Milutinoviç 1998-99-nçı yıllarda Kosovoda, albannarğa qarata “etnik tazartu” säyäsäte alıp baruda ğäyeplänä. Läkin Milutinoviç, ul waqıtta serb ğäskärläre miña buysınmıy ide, dip,- ğäyepläwlärne kire qağa. Uzğan yıl axırına qädär Milutinoviç Serbiäneñ prezidentı bulıp tordı, şul säbäple räsmi Belgrad anı tapşıru turında säyläşülärne kire qağıp kilde. Yugoslaviä häm Serbiä räsmiläre – 60-yäşlek Milutinoviç, xökem itelgänçe, irektä qalır dip ömetlänä. Azatlıq radiosınıñ “andıy kileşü barmı?” digän sorawına, tribunal süzçese, cawap birüdän totılıp qaldı.


text:
“Palin wazifasıñ başqa maqsatta qullangan”
Alaska ştat başlıgı Sara Palin ber räsmine urınınnan kitärgä mäcbür itüdä gayeplänä. Palinneñ älege keşene şäxsi ber gailäwi problem yözennän qugan digän xäbärlär taraldı. Qanun organnarı da xisapta Palin señlesennän ayrılırga telägän räsmine wazifadan quu öçen idarädä räsmilärgä basım yasawı telgä alına.
4 Noyabrda John Mc Cain belän prezidentlıq yarışına äzerlängän Palin, wazifasın başqa maqsatlarda qullana digän gayepläwne kire qaqtı. Sarah Palin taraftarları bu gayepläwlärneñ anıñ köndäşläre tarafınnan maxsus küpertelüen alga sörä.
Alaska başlıgı Palin, noyabr ayında bulaçaq saylawnı Republikannar ciñgän oçraqta, AQŞnıñ berençe xatın-qız prezident yärdämçese bulaçaq.


text:
“Liberal' Rossiä”nıñ Tatarstan bülekçäse İdel buyı federal' okrugında yäşäwçe xalıqlarnıñ problemaların tikşeräçäk
Soñğı arada firqälär tormışı canlanıp kitte. Comğa kiç Qazannan Mäskäwgä ber törkem “Berdäm Rossiä”lelär üzläreneñ qorıltayına yul tottılar. İnde şik yuq: bu partiä ilneñ iñ yuğarı citäkçelek qanatı astında xäräkät itä. Küptän tügel Mäskäwdä uzğan kiñäşmädä “Berdäm Rossiä” liderlarına Vladimir Putin teläklär belän bergä tänqit süzlären dä yulladı. Äytergä kiräk, bu firqäğä kiläse yarışlarda Vladimir Putin avtoritetı yärdäm itär, ä menä xökümätneñ säyäsäte, kiresençä, yedinoroslarnıñ azğın qulın bäylär. Xäzergä sotsiologik tikşerenülär kommunistlarnıñ alda baruın kürsätä.
29 mart könne “Säfär” kunakxänäsendä ikençe ber firqäneñ, “Liberal' Rossiä”nıñ Tatarstan bülekçäseneñ konferensiäse uzaçaq. Anıñ teması: “İdel buyı federal' okrugında yäşäwçe xalıqlarnıñ problemaları.” Şunısı qızıq, bu çarada “Rossiäneñ milli politikası: bügengese, kiläçäge” digän temağa töp çığış yasawçı itep Boris Berezovskiy bilgelängän. Mäğlüm ki, şuşı könnärdä genä aña qarşı Rusiä prokuraturası tırışlığı belän “ЛoroBaз” buyınça cinayät eşe quzğatılıp, şul säbäptän ul Londondağı xoquq saqlaw oyışmaları tarafınnan Böyek Britaniädän berqaya da kitmäskä tieşlege xaqında kisätelde. Xäyer, Berezovskiy çığışın Londondağı fatirında yasayaçaq, ä konferensiädä qatnaşuçılar “Säfär” kunakxänäsendä urnaştırılğan zur teleekran aşa tıñlayaçaqlar.
Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, konferensiädä latinnı tıyu, federal' üzäkneñ töbäklärneñ kesälären äyländerä torğan salım säyäsäten tänqitläw kebek mäs'älälär kütäreläçäk.
Bu xaqta bez “Liberal' Rossiä”neñ säyäsi şura äğzası, anıñ Tatarstandağı bülekçäseneñ citäkçese Mars Şämsetdinovqa möräcäğät ittek. Häm anardan konferensiädä kütäreläçäk mäs’älälärne açıqlawın ütendek. Audio. M.Şämsetdinov Rusiäneñ milli säyäsäte zäğif, uylanıp beterelmägän, di. Konferensiädä süz tatarlar turında ğına tügel, İdel buyında yäşägän başqa xalıqlar mänfäğäten yaqlaw turında da baraçaq, dip äytä.
Moña östäp, şunı äytep bula: Boris Berezovskiy härdaim vlast'nıñ iñ neçkä cirennän eläkterergä tırışa. Milli säyäsät häm salımnar - bu Rusiäneñ töbäklär belän alıp barğan mönäsäbätlärneñ iñ borçulısı. Häm London qıñğırawı tikmägä genä yañğıramıy. Ul belä: töbäklärne üzäkkä qarşı quysañ – berençe çiratta Vladimir Putinnıñ abruyı töşäçäk.


text:
Amerikan prezidentı yaña büdjet yılında saqlanu wä iminlek öçen çığımnarnı arttırunı täqdim itä
Quşma Ştatlar prezidentı George Bush ilneñ Kongressına 2008-nçe yılnıñ büdjet ölgesen yulladı, Amerikada finans yılı üktäbrneñ 1-endä ük başlana. İğtibarnı bu yulı şul cälep itä - ölgedä küp kenä ölkälärdä çığımnarnı qısqartu qaralsa da, saqlanuğa aqça birüne prezident Bush arttırunı täqdim itä. Bu Ğiraq häm Äfğänstandağı xärbi ğämällär öçen dä çığımnarnı arttırunı küz aldında tota.
Prezident Bush öçen bu tabiği xäl, anıñ süzlärenä qarağanda, berençe urında torğan östenlek - ul ilneñ iminlegen tä''min itü:
"Bezneñ burıç - amerikan xalqın saqlaw. Häm bezneñ burıç şulay uq, ğäskärlärebezgä, alarnıñ eşen yaxşı itep başqaru öçen barın da birü. Häm älbättä, bezneñ däwlät parkları, mäğärif häm sälämätlek saqlaw kebek tä östenleklärebez bar", di prezident Bush, xärbi çığımnarnıñ artuın aqlap.
Bu aqçalarnıñ närsälärgä kitüe qaralğan soñ? Büdjet äle raslanmağan, ämma plannar şundıy - 10 milliard dollarğa yaqını Ğiraq häm Äfğänstannıñ üz qorallı köçlären äzerläwgä kitäçäk, Äfğänstanğa äle moñardan tış ber milliard dollar ildä äfyün citeşterügä qarşı çaralar kürügä bireläçäk, dip planlaştırıla. Kiläse 5 yıl eçendä Quşma Ştatlar üz qorallı köçlären tağın 92 meñ keşegä arttırırğa uylıy häm monıñ öçen 2008-neñ büdjetında 12 milliard dollar qarala. Moñardan tış, älbättä, yaña tör qorallar - xärbi oqıçlar, su astı köymäläre häm korablar citeşterü öçen dä aqça bülep birelä.
Bush täqdim itkän büdjetta xärbi genä tügel, sivil maqsatlarda da çığımnar qarala, älbättä. Bolarnıñ barısı öçen dä Aq Yort Kongresstan 2 trillion 900 milliard dollar sorıy.
Xäzer inde prezidentnıñ şuşı büdjet ölgesen Kongressta bik ozaqqa suzılaçaq tikşerülär, aña törle östämälär kertü kötä. Bıyılğı üzençälek şunda - Kongressta xäzer anıñ ike pulatında da Bushnıñ säyäsi köndäşläre, demokratrlar küpçelektä. Alarnıñ qayberläre inde prezidentnıñ büdjet täqdimnären finans yaqtan qarağanda zur cawapsızlıq dip bäyäläde.
"Prezident täqdimnäre, ägär dä alar xäzerge räweştä qabul itelsä, bezne böyek ber qıyadan burıç upqınına taşlayaçaq", dip isäpli Senatnıñ büdjet komitetın citäkläwçe demokrat Kent Conrad.
Moñardan tış demokratlar Aq Yort ölgesendä mäğärif, transport, sälämätlek saqlaw kebek möhim ölkälärgä iğtibar bik az birelä, dip isäpli.
Quşma Ştatlarnıñ kiläse yıl büdjetında 239 milliard dollarlıq defitsit qaralğan. Yäğni däwlät çığımnarı keremnärgä qarağanda näq menä şul summağa kübräk bulaçaq.
Kärim Kamal


text:
Bügin Aqtöbede lañkestik oqïğağa qatıstı sot ükimi şıqtı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Sottalwşı Azamat Äbdiraxmanov 20 jılğa, Ay`dos Jubanov 22 jılğa sottaldı. Sottalwşılar J. Qwanışbaev, Ä. Aqpanbetov, B. Qwanışbaev, A. Tañatarov, A. Raxmetov, A. Sadïxov, A. Ïmalïev ömir boy`ı bas bostandığınan ay`ırıldı. Qılmıstı jasırıp qalğan 18 sottalwşı 2 jıldan 5 jılğa bas bostandığınan ay`ırıldı. Qılmıskerlerdi jasırğan Mïrlan Erdawov 4 jılğa sottaldı. Al Üsen Ötepov 4 jılğa bas bostandığın şektew jazasına kesildi. Ömir boy`ı türmege qamalğandar erekşe rejïmdegi kolonïyada jazasın ötey`di. Sonday`-aq, mülki tärkilenedi.
Ay`ta ketey`ik, 28 qaraşa küni sot ükimi şığatındığı buğan dey`in xabarlandı. Memlekettik ay`ıptawşılar lañkestik oqïğağa qatısıp, qolına qarw alğan 9 sottalwşınıñ jetewin ömir boy`ı bas bostandığınan ay`ırwdı surağan bolatın.
«Aqtöbedegi lañkestik oqïğağa bay`lanıstı qılmıstıq is boy`ınşa sottalwşılar soñğı sözin ay`ttı. Birneşe qılmıstıq quqıqbuzwşılıq jasağandarı üşin, onıñ işinde terrorïstik akt jasawğa tikeley` qatısqandarı üşin ay`ıptalğan sottalwşılar soñğı sözinde jasağan qılmıstarı üşin ökinip, sottan ömir boy`ı bas bostandığınan ay`ırw jazasın tağay`ındamawdı suradı. Sottalwşılar Ay`dos Jubanov pen Azamat Äbdiraxmanov sottan jeñil jaza tağay`ındawdı suradı. Bul sottalwşılar – terrorïzm aktisine tikeley` qatısqandar. Al qılmıs twralı xabarlamağandarı jäne qılmıstı jasırıp qalğandarı üşin ay`ıptalğan sottalwşılar sotta ökinip, olardı bas bostandığınan ay`ırmawdı suradı. Bul jerde qılmıstı jasırğan Rwstam Gacaev tağılğan ay`ıptar boy`ınşa onı aqtawdı suradı», – degen bolatın Ïlïada Dosova.
Memlekettik ay`ıptawşılar bile tura aqparat bermegen 18 sottalwşını ay`ıptı dep tanıp, 13-in 6 jılğa, törtewin 4 jılğa, birewin 5 jılğa bas bostandığınan ay`ırwdı suradı. Al qılmıskerlerdi jasırıp, päter jaldap bergen Mïrlan Erdawovtı 4 jılğa bas bostandığınan ay`ırw, Üsen Ötepovke 4 jılğa bas bostandığın şektew jazasın tağay`ındawdı suradı.
Altınay` SAĞINDIQOVA


text:
Bäyälär bäyrämdä dä üsä...
Yaña yılda elektr energiäseneñ här kilovatt säğäte 85 tien quyılğan. Añlaşıladır, energiä qullana torğan başqa ğämällär dä qimmätlänä. Bigräk tä, fatirlarğa kommunal' xezmät kürsätü 20-30 protsentqa qimmätlänäçäk. Rusiädä prezident saylawları aldınnan şundıy küçtänäç berkemne dä ğäcäpländermi. Bigräk tä Tatarstanda. Saylawlar aldınnan bäyäne kisken kütärep quysañ, keşelär tağın da tärtipleräk här berdämräk tawış birä.Yaña yılnıñ berençe könendä Yevropadan Afrika omtılğan avtomobil yarışlarında Firdäwes Käbirov citäkçelegendäge KamAZ ikençe urında bara. Marokko däwläte buylap barğan etapta, berençe urında Gollandiäneñ DAF maşinası. Çexlarnıñ TATRAsı häm Braziliä ekipajı KamAZdan beraz qalışa.


text:
AQŞları BMO İminlek Şurası äğzaları belän Ğıraqta iminlekne nığıtu turındağı rezolutsiä östendä räsmi söyläşülär başlap cibärde. Şura äğzalarınıñ küpçelege Ğıraqta BMOnıñ manadatın küñäytergä teläwlärenä işarä itte. Ämma AQŞ räsmiläre Ğıraqta kontrolne BMOğa tapşırırğa äzer tügel.
BMO İminlek Şurasında älege waqıtta Ğıraq turında qızu söyläşülär bara. Moña Bagdadtağı BMO başkwartirasınıñ bombalanuı säbäp buldı.Şurağa äğza 15 il wäkilläre atnakiçtä Ğıraqta iminlek mäsäläsenä qarağan yaña rezolutsiä proyektı turında söyläşä başladı.Şura sişämbedäge häcümne terror aktı dip xökem itte häm BMOsı Ğıraqta tözekländerü eşlärenä däwam itäçäk dip belderde. Ämma Ğıraq belän idarä itkän koalitsion köçlär AQŞ belän Britaniä häm qalğan äğzalar arasında BMOnıñ role turında zur fiker ayırmalıqları bar.Yaña rezolutsiä proyektında Ğıraqta iminlek urnaştıru vä tözekländerü öçen xalıqara yardämgä ixtiaç bar dip basım yasalsa da, AQŞları Ğıraqta urnaştırılaçaq här törle köçne kontrol itäçäk dip äytelä.Şura äğzalarınıñ küpçelege äytkänemçä BMOnıñ role kiñäytelergä tieş digän pozitsiädä tora. Fransiä ,Hindistan BMOnıñ mandatı kiñäytelmäsä , Ğıraqtağı xalıqara köçlärgä ğäskärilär cibärmiäçäkbez dip belderde.Fransiä ilçeseneñ urınbasarı Michel Duclos süzlärençä, Ğıraqtağı qıyınlıqlarnı bülüşü mäğlümät häm xakimiätne dä büleşü kiräklegen añlata. Ul şulayuq Ğıraqta xärbi okupatsiäne beterü waqıtın da bilgeläp quyarğa kiräk dip äytep, Şuranıñ başqa äğzalarınıñ da teläklären telgä alğan buldı.Germaniä Ğıraqta politik reformalar eşendä yardäm itmäkçe bula. Germaniä ilçeseneñ urınbasarı Wolfgang Trautwein bolay dip äytte(audio) BMOnıñ role nığıtılsa , aña ışanıç artaçaq ul cirle, regional häm xalıqara yaqlau qazanaçaq.
Atnakiçtä däwlät sekretarı C.Powell general sekretar K.Annan belän oçraşıp, BMOnıñ başlıça humanitar yardäm belän şögellängän Ğıraqtağı xezmätkärläreneñ iminlegen tämin itü turında söyläşte.Powell jurnalistlarğa xakimiätne BMOğa tapşıru turında süz bulmadı, koalitsion köçlärdä törle illär soldatları bar, 30il 22meñ xärbi cibärergä wäğdä itte dip söyläde Powell (audio)
Bez äğza illärne kübräk eşläw, yardämgä çaqıru öçen rezolutsiäneñ yazılu räweşenä iqtibar itäbez .Prezident BMOnıñ möhim rol uynarğa tieşlegenä ışana häm ul moñı täqrarlap äytte .BMO möhim rol uynıy. Sergio De mello häm anıñ kollegaları möhim eşlär başqara ide.Bez İminlek Şurasında kollegalar belän rezolutsiäneñ yazılu forması , döres süzlär tabu belän şägellänäbez.
Sergio de Mello Bagdadta BMO başkvartirasınıñ şartlatıluı näticäsendä 23 kollegası belän bergä häläk buldı. Ul Ğıraqnıñ politik reformalarında arta barğan möhim rol uynadı häm xakimiätneñ tizlektä ğıraqlılarğa tapşırıluı öçen koalitsiägä basım yasadı. K.Annan BMO Ğıraqnı säyäsi häm iqtisadi tözekländerüdä aktiv bulıp qalaçaq disä dä, iminlek öçen koalitsiä cawaplı bulaçaq dip belderde K.Annan (audio)totrıqsız, xaos xälendäge Ğıraq töbäk yäki Dönya faydasına turı kilmi, stabillıqnı garantiäläw bezneñ cawaplılıq.
Bagdadta BMO binasın bombalau dönya külämendä nefrät uyatsa da ,elek suğışqa qarşı bulğan Fransiä, Germaniä ,Russiä kebek illär atnakiçtä krizis pozitsiäbezne üzgärtmäde bez Ğıraqnı tözekländerüdä BMO möhim rol uynarğa tieş dip taläp itergä däwam itäbez dip añlarğa birdelär
färidä xämit,praga


text: Tatarstanda saylawlarğa äzerlek däwam itä. 9nçı oktäber könne respublika Üzäk saylaw komissiäseneñ utırışı uzdı. Anda komissiä äğzaları saylaw qanunnarındağı üzgäreşlärne tikşerdelär, saylaw okrugların qaradılar, territorial’ komissiälärgä üzgäreşlär kerttelär. Şulay uq utırışta saylawlarnı äzerläwgä häm ütkärügä kitäçäk aqçalarnı xisapladılar. Şunısın da äytergä kiräk, bıyıl älege çaranı ütkärügä aqça 1999nçı yıldağığa qarağanda kübräk birelgän. Barısı deputatlarnı saylawğa Tatarstanğa 50 million sumnan artıq aqça qaralğan. Respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı da şuşı yünäleştä eşkä kereşte. Ul saylawlar qanunnarın bozu oçraqlarına yulığuçılar öçen maxsus, qaynar liniä açtı. Xäzer qanun bozılğan dip sanawçılar täwlek däwamında 91-23-91 telefonına şaltıratıp, älege oçraqlar xaqında Eçke eşlär ministrlığı xezmätkärlärenä citkerä ala.


text:
Atilla Koç: “Qazan Törkiä üseşenä dä zur öleş kertte”.
Tatarstan, Äzerbäycan, Qazaqstan, Qırğızstan, Saxa(Yaqutiä), Törekmänstan, Törkiä, Başqortstan, Altay, Tuva, Xaqas, Gagauz illärneñ mädäniät ministrları, TÜRKSOY äğzaları qatnaşqan utırış bıyıl Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlap uzdırıla häm ul ike kön däwam itäçäk.
TÜRKSOY sammitı Qazanda ikençe tapqır uza. Anıñ berençese 1998 yılnı oyıştırılğan ide.
Düşämbe könne uzğan tantanalı açılışta TR Premyer-ministrı urınbasarı – Mädäniät ministrı Zilä Wälieva TR Prezidentınıñ qotlawın uqıdı. Şulay uq Rusiäneñ mädäniät häm telekommunikatsiälär ministrı Aleksandr Sokolovnıñ täbrikläwen citkerde.
Qotlawlardan soñ TÜRKSOY waqıtlıça koordinatorı İldus Tarxanov uzğan yılğa xisap yasadı. Şular arasında TÜRKSOY tarafınnan Ğayaz İsxaqinıñ icadi mirası turında tatar häm törek tellärendä kitap bastıru ideyäse xuplanuın äytep uzdı. Rossiä Federatsiäse Mädäniät häm massaküläm kommunikatsiälär ministrlığı belän berlektä üzençälekle proyekt ğämälgä aşırıluı – Tatarstanğa bağışlanğan “Rossiä Federatsiäse xalıqları mirası” jurnalınıñ maxsus sanı dönya kürüen belderde. Ul “Tatarstan xäzinäläre” dip atala häm Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlana. Sentäberdä “Altın Mönbär” isemle xalıqara kinofestivale uzaçağı bilgeläp uzdı. Älege festival'gä 25 törki telle däwlättän kinematografistlar çaqırılğan. Şularnıñ 8 TÜRKSOY äğzaları.
Utırışnıñ ikençe öleşe törle respublikanıñ ministrları häm wäkilläre çığışlarınnan tordı. Äzerbäycan respublikası Mädäniät ministrı, TÜRKSOY nıñ general' direktorı Polad Byulbyul' uğlı sälämläwennän ber özek
Xörmätle tuğannar, duslar darığıznı da älege utırışqa cıyılu belän qaynar qotlıym. Bezne TÜRKSOYğa qabat tuğanlıq, duslıq xisläre cıydı. TÜRKSOY Awraziädä mädäniät küpere rolen uynıy häm säyäsi maqsatlardan çittä tora. Törkiäneñ Mädäniät häm turizm ministrı Atilla Köç Qazannıñ tarixi şähär buluın häm Tatarstannıñ küp kenä yazuçılarnı tärbiäläwen äytte. “Alarnıñ qayberläre Törkiä üseşenä dä zur öleş kertte” – dip bilgeläde Atilla Köç.
Barlıq Xökümät wäkilläre utırışta çığış yasap, törki dönyanıñ baylığı häm küptörlelege, mädäni häm tarixi mirasnı saqlaw häm üsterü, TÜRKSOYnıñ maqsatları turında bäyän ittelär.
Törki dönya baylığınıñ ber misalı bulıp – älege utırıştan soñ açılğan törki illär rässamnarınıñ “Fätxiä – 2004” TÜRKSOY kürgäzmäse tora. Äytergä kiräk, 1998 yıldan birle Törkiäneñ tarixi-mädäni häm turistik üzäklärendä yıl sayın icat laboratoriäläre ütkärelä. Anıñ kolleksiäsendä barlığı 390ra yaqın äsär bar. 1000 yıllıq uñayınnan Qazanda uza torğan kürgäzmädä rässamnar “Ay” teması fälsäfäsen köçäytälär häm anı üz räsemnärendä törleçä faydalanalar. Kürgäzmä belän tanışqaç, anda ber ciñüçe bilgelänäçäk.
Landış Xarrasova


text:
“Şoñqar” yäşlär jurnalı dusların qunaqqa cıydı
Başqortstandağı iñ populyar matbuğat basmalarınıñ berse – yäşlärneñ “Şoñqar” jurnalı comğa kiçen Ufadağı Neft''çelär mädäniät sarayında üz uquçıları belän bik matur kiçä ütkärä. Älege bäyrämgä jurnalnı uquçılar da, respublikadağı tanılğan şäxeslär – ğalimnär, yazuçılar, şağirlär, milli oyışmalar wäkilläre dä qunaqqa çaqırıla. Bäyräm kiçäsen respublikadağı tanılğan sänğät ostaları häm yäş talantlar üz cırları häm iyülläre belän bizi. Bäyräm barışında jurnal xezmätkärläre uquçılar arasında lototron uynata häm jurnalğa kiläse yılğa yazılu da oyıştıra.“Şoñqar” jurnalı soñğı yıllarda bik uqımalı basmağa äwerelde. Başqa milli jurnallar üz uquçıların yuğalta barğan ber çorda, “Şoñqar”nıñ abunäçeläre xäzer 10 meñgä citä. Kiläse yılğa yazılu da yaxşı bara. Yäşlär jurnalın ölkän häm urta yäştäge keşelär dä bik teläp aldıra. Çönki anda canıñ telägän temağa yazmalar tabarğa mömkin. Ayıruça başqort häm tatar xalıqlarınıñ kürenekle şäxesläre, säxnä ostaları xaqındağı yazmalar bik qızıqlı anda. Ğomumän, başqa jurnallar “Şoñqar”dan ürnäk ala.


text:
Räximov wäqälätläre 10 üktäber ozaytılaçaq
Şunnan soñ Konstantin Tolkaçev, Mortaza Räximovnıñ wäqälätlären ozaytu mäsäläsen tikşerü öçen, Başqortstan Däwlät Cıyılışınıñ çirattan tış utırışın cıyarğa täqdim itte. Mäğlüm buluınça, çirattağı utırış äle 26 üktäberdä genä ütärgä tieş ide. Ämma Mäskäw Kremlennän cılı xäbär alınğaç, Başqortstan deputatları bu eşne ozaqqa suzmasqa buldı häm 10 üktäber könne ük parlament utırışın cıyarğa häm anda kön tärtibenä berdänber mäsäläne quyarğa - Vladimir Putinnıñ möräcäğäten tikşerep, Mortaza Räximovnı yañadan prezident itep raslaw mäsäläsen qararğa buldı. Bu täqdimne deputatlar bertawıştan xupladı. İnde bilgele buluınça, 10 üktäber könne Başqortstan deputatları häm respublika rayonnarı, şähärläre xakimiätläre başlıqları Ufağa bolay da cıyılırğa tieş ide. Näq şul köngä Başqortstannıñ töp bäyräme – Respublika könenä bağışlanğan tantanalı utırış bilgelängän ide. Anısı töştän soñ säğät öçtä başlana. Ä Mortaza Räximovnıñ wäqälätlären ozaytu mäsäläsen irtänge yaqta uq xäl itep quyaçaqlar.
Räximov äfändeneñ prezidentlıq möddäteneñ yañadan da ozaytılaçağına respublikada berkem dä şiklänmi inde. Älbättä inde, deputatlar, bu mäsäläne uñay xäl itep quyaçaq. Bu xaqta parlament räise Konstatin Tolkaçev ta, prezidium utırışınnan soñ, jurnalistlar belän äñgämädä ışanıçlı äytte. “Barlıq xalıqnıñ ixtıärın belderep, deputatlar Mortaza Räximovnı tağın biş yılğa prezident itep raslayaçaq”, - dide ul.
Başqortstan Däwlät Cıyılışı räise Konstantin Tolkaçev äytüençä, Vladimir Putin, prezidentlıq wäqälätlären ozaytu öçen, moñarçı da Mortaza Räximovqa berniçä tapqır möräcäğät itkän bulğan ikän, ämma törle säbäplär belän Başqortstan prezidentı monı suza kilgän. “Xäzer inde bu mäs''älä ölgerep citte, - di Tolkaçev äfände. – Häm Mortaza Räximovnıñ wäqälätlären tağın da biş yılğa ozaytu turında Rusiä prezidentınıñ fatıyxası ul aña qarata bulğan zur xörmät häm Başqortstannıñ uñışların tanu çağılışı”.
Şuşı uq fikerne Başqortstannıñ räsmi mäğlümat çaraları da kiñ tarata başladı. Mortaza Räximovnıñ Başqortstan belän 16 yıl buyı citäkçelek itüe däwerendä iñbaşınıñ üzeneñ dä kürenekle säyäsätçegä äylänüen häm Başqortstannı da çäçäk atuçı töbäkkä äyländerüe xaqında söyli räsmi matbuğat. Ämma bu fiker belän hämmä keşe dä kileşep betmi. Respublikanıñ Berläşkän oppozitsiäsenä kerüçe oyışmalar häm partiälär citäkçeläre Vladimir Putinnıñ Mortaza Räximovqa tağın da ışanıç kürsätüenä nıq ğäcäplänüen belderä. Ruslarnıñ “Rus''” ictimaği oyışması räise, bıyıl cäy Ufada oyıştırılğan “Watandaşlar forumı” dip atalğan berläşmäneñ citäkçese Anatoliy Dubovskiy, çuaşlarnıñ “Atalanu” digän milli oyışması räise Grigoriy Stepanov häm başqalar fikerençä, Başqortstanda Mortaza Räximov citäkçelegendä avtoritar xakimiät buldırıluın, anıñ başqortlarğa ğına östenlek birelüçe etnokratik töbäkkä äylänüen kürmäw häm keşe xoquqlarınıñ tupas bozıluın isäpkä almaw, Mäskäw Kremleneñ säyäsätenä ışanıçnı tağın da kimetä. Başqortstandağı citeşsezleklärne kürmämeşkä salışu, alarğa suqır qalunıñ bik cille säbäbe buluın da äytä bäysez säyäsätçelär. Başqortstannıñ yağulıq-energetiqa tarmağın älegä federal'' üzäkkä alıp beterü tämämlanmaw belän añlata alar.
Başqortstannıñ Berläşkän oppozitsiäse kileşterü şurası räise, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte citäkçese Ramil Bignov äytüençä, Vladimir Putinnıñ Mortaza Räximovqa bäyle qararı aña zur xörmätne añlatmıy, ä Başqortstannıñ neft tarmağın tartıp alu bärabärenä Mortaza Räximovnıñ känäfien älegä saqlap qalunı ğına añlata.
Başqortstanda bu fikerlärne urtaqlaşuçılar xakimiätlärne önämäwçe oppozitsiä oyışmaları wäkilläre häm bäysez säyäsätçelär arasında ğına tügel, ä ğadi xalıq arasında da baytaqtır. Çönki räsmi xakimiätlär häm alarnıñ arbasındağı mäğlümat çaraları Başqortstan Rusiäneñ bar töbäklärenä dä ürnäk, dip laf orsa da, respublikanı bizämäwçe ğämällär dä buldı häm alar bulıp tora. Keşe xoquqlarınıñ bozıluın häm süz irege bulmawın Blagoveşçen şähärendä yözlärçä keşeneñ militsiä tarafınnan tuqmaluı, bäysez matbuğat basmaları bulmawı, irekle uylawçı jurnalistlarnıñ ezärleklänüe dälilläp tora. Milli säyäsättä dä uylap citkerelmägän adımnar yasaluı küz aldında. Respublikada köçläp başqort tele kertelüe, yuğarı wazifalarğa küpçelektä başqortlarnıñ ürlätelüe kebek küreneşlär dä xalıqnı nıq borçıy. Bu problemalarnı respublikadağı oppozitsiä köçläre törle mitinglarda häm piketlarda kütärgäne buldı. Ämma äle üz däğwaların tä''sirle itep citkerä aluçı oppozitsiä yuqlığı xäzer tämam açıqlandı inde. Mäskäwdän Mortaza Räximovqa qarata kürsätelgän ışanıç kürsätte monı. Mortaza Räximovnı tağın da prezident itep qaldırunıñ başqa ber säbäbe itep kiläse yılda häm 2008 yılda ütäçäk federal'' saylawlarğa da bäyläwçelär bar. “Başqortstan saylawçıların Mäskäwgä niçek kiräk – şulay saylatıp bula, -dip belderä Ufadağı kiñ bilgele iqtisat häm säyäsät belgeçe Rinat Ğatawllin. – Bu eştä Mortaza Räximov ışanıçlı keşe”.
Şulay itep respublika parlamentı 10 üktäber könne Mortaza Räximovnı tağın biş yılğa prezident itep qaldıru öçen fatıyxasın biräçäk häm bu inde bernindi ikelänü dä uyatmıy. Dimäk, Räximov äfände, sälämätlege yaxşı bulsa häm siksän yäşkä citä alsa, Başqortstan belän 2011 yılğa qädär citäkçelek itäçäk. Xäyer, monıñ alay buluına şiklänüçelär dä bar. Kiläse yılda, 450 yıllıq yubileynı bäyräm itkännän soñ, Mortaza Räximov üz teläge belän yalğa kitäçäk häm üz urınına qayçandır Yel''sin äfände Putinnı täqdim itkän kebek ük, üz keşesen qaldıraçaq, dip farazlawçılar da bar. Ämma monısın inde waqıt üze genä kürsätä ala.


text:
Bügen Taşkentta narkotiklarnı yandıru çarasında çığış yasap üzbäk räsmie Üzbäkstanda röxsätsez narkotik taşu arta bara dide.
Soñğı yıllarda Üzbäkstan häm Üzäk Aziädäge başqa elekke Sovetlar Berlege respublikaları Äfğänstanda yasalğan narkotiklarnı röxsätsez räweştä Rusiägä häm Ewropağa taşu yulına äwerelde.
Taşkentta bügen konfiskatsiälängän 566 kilogram narkotik utqa taşlandı. Anıñ yartısınnan artığı heroin ide.
Äfğänstanda zur miqdärdä heroin citeşterü däwam itä. 2002-nçe yılda Äfğänstanda 3 meñ 400 tonna äfyün citeşterelgän bulsa, bıltır 3 meñ 600 tonna citeşterelgän. Äfyünnän herion yasala.
Äfğänstanda dönyasa iñ küp äfyün citeşterüçe il. Anda citeşterlgän narkotiklarnıñ öçtän bere elekke Sovet respublikaları aşa ütä.


text:
7 aprel - Bötendönya Sälämätlek köne
Forumnıñ töp oyıştıruçısı, ataqlı kardioxirurg Leo Bokeriä forumnıñ prinsipların bolay dip bilgeläde:Forumnıñ töp prinsipları - xalıqnı ruxi häm fizik yaqtan sälämätländerü eşen yuğarı däräcädä alıp baru. Älege forumnı bik ähämiätle çara dip sanıym. Anda xalıqnı sälämätländerü öçen alıp barılğan eşçänlek häm yaña plannar xaqında da fiker alışabız. Bıyılğı forum, älbättä, ilküläm proyektlarğa bağışlanaçaq. Rusiädäge demografik wäzğıätne yaxşırtu öçen dä bu proyektlar ber adım buldı, dip belderde Leo Bokeriä.
Teleküper räweşendä uzğan matbuğat oçraşuında Tatarstan dürtençe bulıp çığış yasadı. Respublikanıñ sälämätlek saqlaw ministrınıñ urınbasarı Rufina Golubewa söyläde:
Tatarstan säyäsäte ğailägä yärdäm itügä häm xalıqnı sälämätländerüdä bulğan problemalarnı xäl itügä yunälderelgän. İlküläm proektlar respublikada tulı külämdä tormışqa aşırılıp kilä. Respublika tarafınnan da tatarstanlılarğa yuğarı däräcädä meditsina yärdämen kürsätügä 2,5mlrd sum aqça bülende.İlküläm proyektlarnı Tatarstan xalqı üze sizdeme soñ? Bez berniçä qazanlınıñ fikeren täqdim itäbez:
-Min bol'nitslarğa bik barmıym. Çönki alardan fayda yuq. Anda gel ber daru birälär inde. Min insul't kiçergän keşe. Xälem şaqtıy awır. Ä minem äle yäşisem kilä. Daruın da üzem alırğa äzer. Yun'läp äytsennär, yazsınnar ide. -Xastaxanälär käğäz belän tulğan bit xäzer. Qaya baram disäñ dä, su buyı xätle çiratlar. Alla saqlasın, ayağın-qulıñ sınsa da, üzeñnän bint, gips sorıylar. Bu meditsina yärdämeneñ yaxşıruımı inde? Yaxşırmadı häm yaxşırmayaçaq ta dip uylıym.
gel ber daru birälär inde. Min insul't kiçergän keşe. Xälem şaqtıy awır. Ä minem äle yäşisem kilä. Daruın da üzem alırğa äzer. Yun'läp äytsennär, yazsınnar ide.
-Xastaxanälär käğäz belän tulğan bit xäzer. Qaya baram disäñ dä, su buyı xätle çiratlar. Alla saqlasın, ayağın-qulıñ sınsa da, üzeñnän bint, gips sorıylar. Bu meditsina yärdämeneñ yaxşıruımı inde? Yaxşırmadı häm yaxşırmayaçaq ta dip uylıym.Keşelär inde meditsina yärdäme yaxşıruğa ömeten yuğalta barğanda, ilküläm proyektlar tulı köçkä tormışqa aşırıla dip äytep bulmıy.
Al'bina Zäynulla


text: Ber törkem qıtay eqoloğları, Qıtayda ximiä zawodında qaza bulğannan soñ, Amur yılğasına küpme zarar kilgänen açıqlarğa dip, Xabarovskiyğa kilgän. Bu turında “Azatlıq” radiosı xäbärçese xäbär itä. Alar boz, su häm su töbe qatlamın tikşeräçäklär. Rusiä belgeçläre, ximik matdälär bozda qatıp, qarlar eri başlağaç, Amurnı yañadan ağulıy başlaçaq dip borçıla. Qıtaynıñ ximiä zawodındağı qaza, uzğan yılnıñ noyabr ayında kilep çıqtı,- ağulı matdälär Sunğäri yılğası buylap ağıp, Amur aşa ütep, diñgezgä aqtı.


text:
Tatarstanda Rusiä yäşläre köne bilgeläp ütelde...
Respublikada terkälgän 27 meñ eşsezneñ 30% - yäşlär. Yuğarı belem alğan yegetlär-qızlar da yış qına eşkä urnaşa almıy. Yuğarı uqu yortlarına kerü, şulay uq, qıyınlaşa bara. Student bulğan oçraqta da yäşäw räxätme? Xäzerge yäşlärneñ äti-äniläre genä, bişlelärgä genä uqıp, zur stipendiä aluları turında sağınıp söyli ala. Bügen studentlar ayına 200 sum alıp yäşi. Anı, bik tırışqanda, 2 tapqır aşarğa citkezep bula.Stipendiäneñ kütärelüe turında xäbär çıqqaç, studentlar bik söyengän ide. Läkin alarnıñ söyeneçläre ozaqqa barmadı. Yuğarı belem birü qanuına kertelgän üzgäreşlär näticäsendä, 2003 yılnıñ sentäberennän stipendiä 200 sumnan 400-gä qädär artaçaq. Bu aqçağa da yäşäp bulmıy. Qayber yuğarı uqu yortlarında, bik sälätle studentlarğa, däwlätneñ, ayırım säyäsätçelärneñ häm oligarxlarnıñ isemle stipendiäläre birelä. Anıñ öçen yegetlär-qızlar qatlawlı sınawlar ütep, üze kebek sälätle yäşlär belän yarışta ciñep çığarğa tieş bula. Köräşep alğan stipendiä dä 1000 -1500 sumnan artmıy. Şulay itep, yäşlärgä uqudan soñ eşkä yögerergä, yäki äti-äni yärdämenä ömet itärgä turı kilä.
Elekke zamanda komsomol, pionerlar oyışması bar ide, xäzer yäşlärne berläşterüçe köç yuq, dilär. Läkin, räsmi terkälgän isemleklärgä qarasaq, anda distälägän yäşlär oyışmasın küräçäkbez. Alar arasında tulay toraqlarda tärtip saqlawçılar da, äylänä tirä möhitne qayğırtuçılar da, xoquq yaqlawçılar da, möselman dinen totuçılar da bar. Soñğı waqıtlarda säyäsi qaraşlı yäşlär oyışmaları barlıqqa kilä başladı. Milli xäräkättä dä, kommunistlarda da, uñnarda da, xakimiät partiälärendä dä üz yäşlär oyışmaları bar. Saylawlar yılında, bik citez häm ayıq fiker yörtüçe bu sotsial qatlam wäkillärenä dä iğtibar zur. Mäktäp tämamlawçılarnıñ bäyrämnären dä bıyıl ayıruça zurlap ütkärdelär, säyäsätçelär dä stipendiälär tarattılar. Mäsälän Duma deputatı Oleg Morozov, küptän tügel Qazan universitetında säyäsät fänen öyränüçe ber niçä taläpkä şundıy büläk yasadı.27 yündä isä «Tatarstan yaña ğasır» xäräkäte citäkçese häm Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin yäşlär oyışmaları wäkilläre belän oçraştı. Älege oçraşuda, parlamentta yäşlärdän torğan ictimaği palata oyıştıru mäs’äläse tikşerelde. Bu xaqta söyläşülär inde küptän barsa da, alarnıñ tormışqa aşqanı yuq ide. İnde xäzer yaqındağı plenar utırışta, Däwlät şurasınıñ daimi komissiäse qarşında şundıy ictimaği palatanı buldıru mäs’äläse qaralaçaq. Anda kergän keşelär, Däwlät Şurasında qaralğan qanunnarğa yäşlär közlegennän qarap bäyä birä alaçaq. Parlament tormışın öyränä toru da alarğa zıyan itmäs, dip sanıy oyıştıruçılar.
Xakimiätlär dä bäyrämnän çittä qalmıy. Qazansu yarında irtädän kiçkä qädär, bäyräm çaraları ütkärelde. Anda sport yarışları disezme, su häm ğadi mototsikllarda yarışu disezme, hawa şarına utırıp yörü, cilkänle köymälär yarışın qaraw, bäyräm konsertın tıñlaw da qaralağan. Bu kön belän sport häm yäşlär eşläre ministrı Marat Bariev da qotladı.Ul anda yäşlärne sport belän şöğellänergä, sälämät yäşäw räweşen modağa kertergä öndi.Bikä Timerova, Qazan.


text:
Cılılıqqa tüläw artu qazanlılarnı borçuğa saldı
Yulıñnan qara mäçe yögerep uzsa, eşlären kiregä bulır dilär bit. Tatarstan citäkçelege dä şuşı könnärdä haman qara mäçegä oçrıy axırı. Ber yaqtan Rusiä citäkçelege käyefne töşerä, ikençe yaqtan Qazan xalqı, törle sorawlar belän canğa tınıçlıq birmi. Yaña yıldan soñ, toraq komunal xezmäte ölkäsendä cılılıq öçen tüläwlärneñ bermä-ber artuı, xalıqnı borçığan töp mäsälägä äylände. Matbuğat bitlärendä dä, bu turıda nıq quyırtıldı. Äle dä gäcit jurnal, radio televidenie redaksiälärenä qänäğätsezlek xisen beldergän xatlar yawıp tora. Şundıy xatlarnıñ berse Azatlıq radiosına da kilde.
Älege xat Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä yullanğan. “Toraq komunal xezmäte departamentına, Ministrlar kabinetına, Däwlät şurasına xat belän möräcäğät ittek, mäsälä çişelmi, Sez quşılmıyça bu problema xäl itelmiäçäk”, xatnıñ berençe cömläse änä şundıy.
İsegezgä töşeräbez, xalıqnıñ qänäğätsezlek şawqımı, ğinwar ayında cılılıqqa tüläw kinät artuı säbäple barlıqqa kilde. Şunısı qızıq, kemder 1 kilo kaloriyğa cılılıqqa 649 sum tüläsä, ikençe keşe nibarı 245 sum ğına tüli ala. Xikmät biredä cılıtqıçlarğa bäyle. Tatenergo cılıtqıçlarına totaşqannar az tüli. Ä Kazenergo cılıtqıçlarına totaşqan yortlarda, öyeñne cılı itäseñ kilsä, öçlätä artıq tülärgä kiräk. Qazanda barlıq yortlarnıñ 26 protsentı, tögälräk 750 yort Kazenergoğa totaştırılğan. Başqarma komitetı 2007 yılğa tariflar 12 % arttıruğa uyladı, arttırdı da, tik kemgäder bu artu 12 % tügel, ä 50 % bastı.
Älege mäs'älä buyınça Şähär Toraq komunal xezmäte komitetı räise Andrey Yegorov jurnalistlarğa bolay dip belderde. “Kazenergoğa totaştırılğan yortlarda kübesençä ölkännär, pensionerlar yäşi. Alarğa borçılası yuq, däwlät yärdäm itä. Tüläwlärenñ artuı belän alarğa subsidiä tüliäçäklär. Bu yortlarda yäşäwçe byudcetniklarğa awırğa turı kiläçäk. Çönki alarğa däwlät tarafınnan yärdäm bulmayaçaq.”
Şähär Toraq qomunal xezmäte komitetı räise Andrey Yegorov bolay disä dä xalıq bu süzlärgä bik ük ışanıp betmi, däwlät barlıq keşelärgä l'gotalar, subsidiälär birelä almıy dip yazalar.
Xatnıñ ber qırıyında quldan yazılğan sannarğa iğtibar itik. Anda bolay dielgän: “Min 2500 pensiä alam, ğinwar ayına 4100 fatir öçen tüläw kilde. Ägär dä min berüzem genä yäşäsäm bu aqçalarnı tüli almas idem. Ul oçraqta miña nişlärgä”. Bu xattan özek ide.
Prezidentqa möräcäğättä isä, xat yazuçılar menä nindi mäsälälärgä tayana. Xattan berniçä özek täqdim itäbez.
“Däwlät 1992 yılda bezneñ aqçalarnı alıp beterep, xäzer keçkenä pensiä tüli. Aşamlıqlarğa bäyä könnän kön arta. Xastaxanälärä däwalanasıñ kilsä şulay uq aqçasız bulmıy. Ay sayın toraq xucalıq xezmätlärgä tüläwne arttıralar, ä alar täqdim ikän eşlär moña qarap yaxşırmıy. İnde menä cılılıq belän dä ni qılanalar.”
Xatnıñ axırında ölkännär Prezidentqa açıqtan açıq möräcäğät itkän. “Niö öçen Tatarstanda xalıq aqçası yaña ippodrom, avtodrom, çit ildän qimmätle xokkey uylawçıların çaqıruna häm başqa närsälärgä totıla. Ä cılılıq öçen tüläwlär kebek ğadi genä mäs'älä çişeleş taba almıy. Sez här çığışığızda ölkännärne, eşçe xalıqnı xörmätlisez. Bügen dä Sez bezneñ süzlärne iğtibarsız qaldırmıyça, cılılıqqa tüläwlär ölkäsendä tuğan älege mäsäläne xalıq faydasına xäl itärgä yärdäm kürsätersez dip ışanabız.” Prezidentqa xat änä şulay tämamlana.
Matbuğatta älege mäsälägä qağılışlı yazmalar däwam itä, ämma citäkçelek aşıqmıy. äkren genä problemanı çişä. Et tä örüdän ara dilär bit, bälki xalıq ta tınıçlanır. Ämma bügen keşelek bu turıda ontırğa telämi, häm cılılıqqa bäyälär qayçan töşär digän sorawğa cawap kötä.
Ğadel Galämetdinov


text:
Qıtay filosofiyası
A'yyemgi Qıtay filosofiyası - erteden qa'liplesedi. Onda birinshi qosıqlardın' kitabı A'yyemgi xalıq poeziyasının' toplamı bolıp sanaladı. (b.e.sh. XI-VI a'sirler). Tariyx kitabı (b.e.sh. mın'ınshı jıldın' basında) ra'smiy hu'jjetlerdin' tariyxıy waqıyalardın' jazba su'wretlemelerinin' jıynag'ı bolıp tabıladı. Ta'rtib kitabı (b.e.sh. IV-I a'sirler) siyasiy ha'm diniy ta'rtiplestiriwler, ba'ha'r ha'm gu'z kitabı (b.e.sh. VI-IV a'sirler) etikalıq ha'm formal ma'selelerdi sheshiw.
Filosofiyanın' rawajlanıwının' en' a'hmiyetlisi bolıp jan'alıqlardı jasaw kitabı (b.e.sh. XII-VI a'sir) bolıp esaplanadı. Bunda du'nya ha'm Adam haqqındag'ı Qıtay filosofiyasında birinshi tu'sinikler o'z ko'rinisin tabadı. Bul kitaptın' u'sh a'hmiyetli bo'leklerinen birewi İnv ha'm Yan elementleri haqqındag'ı miflerdi beredi.
Yan qanday bolmasın aktivligi menen ha'mme na'rselerge kirip otırıwshılıg'ı menen belgilenedi, al İnv ku'tip turıwshılıq penen ajıraladı.
Qıtayda filosofiya "urısıwshı ma'mleketler" dep atalatug'ın da'wirde en' joqarg'ı gu'lleniwge eristi. Bul da'wirde Qıtay filosofiyasının' "altın a'siri" dep ataydı.
Bul da'wirde tiykarg'ı filosofiyalıq altı bag'dar:
- İn - Yan
- Konfutsilik
- Daosizm
- İmen mektebi
- Moizm
- Legizm
Konfutsiydin' (b.e.sh 551-479 jj) pikiri boyınsha "İnsan o'zi ushın emes, ja'miyet ushın insan" bolıp tabıladı. Konfutsiylik etika adamdı onın' sotsiallıq funktsiyası menen baylanısta tu'sinedi, al ta'biyat bul adamdı usı funktsiyanı tiyislik da'rejede orınlawg'a a'keliwi dep biledi.
Daosizmnin' dıqqat orayında ta'biyat, kosmos ha'm Adam turadı, biraq olar ratsionallıq jol menen emes, al logikalıq izbe-izlik formalardı konstruktsiya etiw menen emes, al tirishiliktin' ta'biyatına tikkeley eniwdin' ja'rdemi menen erise aladı.
İmen mektebi haqıyqatlıqtın' tilde aytılıwı. Ol zatlardın' qatnasın ha'm usı qatnasıqların ha'm son'ınan pikir juwırtıwlar menen izertleydi.
Monistlik mektep, onın' do'retiwshisi Mo tszi (b.e.sh 479-431 jj). Bunda bas dıqqat sotsiallıq etika problemalarına awdarıladı. Mektepte qara miynet onın' tın'lawshılardın' jasawının' deregi anıqlanadı.
Montrlerdin' ta'liymatı Konfutsiy ta'liymatına qarama-qarsı turadı.
En' son'ında "legizm" urısıwshı ma'mleketlerdin' da'wirindegi sotsiallıq siyasiy o'zgerisler ma'selelerine dıqqat ayrıqsha awdarg'an ta'liymat sıpatında qa'liplesti. Onın' wa'killeri sotsiallıq teoriya menen ma'mleketlik basqarıwdın' problemaları menen shug'ıllandı.


text:
Ural federal'' okrugı wäkillege Tatarstan belän xezmättäşlek itügä yöz tota
Küptän tügel Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbov Rusiä Prezidentınıñ Ural federal' okrugı wäqälätle wäkile urınbasarı Viktor Basargin belän oçraştı. Oçraşu daimi wäkillek binasında bardı. Viktor Basargin biredä berençe tapqır bulğanlıqtan, ul Tatarstannıñ Ural töbägendäge territoriäse häm wäkillek başqarğan eşlär belän bik qızıqsınıp tanıştı. Oçraşu waqıtında Tatarstan respublikasınıñ Ural töbäge ölkäläre belän eşlekle elemtälären üsterü turında bik citdi söyläşü alıp barıldı. Viktor Basargin soñğı yıllarda Tatarstan respublikası belän Çiläbe häm Sverdlov ölkäläre arasındağı tığız xezmättäşlekneñ üsüenä ayıruça basım yasap ütte, bu eştä Daimi wäkillekneñ zur öleş kertüen assızıqlap, Tatarstannıñ bu täcribäsen Ural töbägeneñ başqa ölkälärendä dä qullanırğa kiräklegen belderde.
Ural töbägeneñ Çiläbe häm Sverdlov ölkäläre belän Tatarstan Respublikası arasında inde berniçä yıllar buyı üseş alğan üzara faydalı xezmättäşlek här laknıñ da iqtisadi, säyäsi, gumanitar mänfäğätlärenä genä turı kilep qalmıy, ä bälki bu ölkälärdä yäşäwçe tatar xalqınıñ milli üseşenä dä bik uñay yoğıntı yasıy. Bu täcribäne federal' okrugnıñ başqa ölkälärenä taratu, älbättä, bik kiräkle eş.
Daimi wäkillekneñ bu yünäleştä eş alıp baru buyınça plannarı zur. Rawil' Bikbov fikerençä, federal' okrug wäqälätle wäkillege belän tığız elemtädä eşläw üzara xezmättäşlektä Tatarstan mänfäğätlären, ğomumän, tatar xalqınıñ mänfäğätlären yaqlawda östämä administrativ resurslar tartırğa yärdäm itäçäk.
Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbownıñ Rusiä prezidentınıñ wäqälätle wäkile urınbasarı Viktor Basargin belän eşlekle oçraşuı Tatarstan belän Ural federal' okruğı ölkäläre arasında üzara faydalı xezmättäşlekne nığıtuda zur adım alğa bulır dip ışanası kilä.
Fäwiä Safiullina.
Yekaterinburg.


text:
Liban suğışı İzrail cämğiaten bülgäläde, qayberäwlär yuğarı citäkçelekneñ urınınnan kitüen teli
Yaqın Könçığıştağı xällärne sürätlägändä bez älegä qädär nigezdä nizağnıñ xalıqara qaytawazına, Liban yağındağı waqiğälärgä tuqtala idek, xörmätle tıñlawçılar. Bügen isä bez andağı ikençe tarafqa - İzrailgä küz salırbız. Xizbulla belän xärbi nizağ andağı cämğiattä, ilneñ säyäsi häm xärbi citäkçelegeneñ buldıqlığı turında qaynar bäxäs çığuğa kiterde. Rezervtağı ber törkem xärbi xäzer xätta premyer-ministr, saqlanu ministrı, başqa xärbi citäkçeneñ urınınnan kitüen taläp itä.
Bügenge İzraildä qayberäwlär xäzer näq şunı uq premyer Ehud Olmerttan da taläp itä, ämma ber anıñ belän genä çiklänmi:
"Bez premyer-ministr häm saqlanu ministrınıñ, şulay uq İzrail qorallı köçläre başlığınıñ wazifalarınnan kitüenä ömetlänäbez", di Ezer Vigore.
Vigore bu atnada Yirusalimdä premyer-ministr idaräse aldına qarşılıq çarasına çıqqan 100-läp rezervistnıñ berse. Andağılar İzrail citäkçelegeneñ suğışnı niçek alıp baruın kisken tänqitli, häm däwlät monı centekläp tikşerergä tieş, digän taläp quya. Xizbulla İzrailneñ ike ğäskärien urlağannan soñ Libanğa qarşı höcümnär yasaw qararın ildä şik astına aluçılar yuq diärlek. Ä menä ul suğış niçek alıp barıldı, yuğarı citäkçelek üz sälätlären niçek kürsätte - bu xaqta İzraildä qızu bäxäslär bara.
Ğäskäri rezervtağılar, ayırım alğanda, üzläreneñ suğışqa naçar cihazlandırılıp kerüenä, tä''minatnıñ xörti buluına, azıq-tölek, su citmäwenä zarlana. Ämma cämğiattäge qarşılıqlar monıñ belän genä çiklänmi - İzraildä başqa törle, qapma-qarşı yaqtağı taläplär dä işetelä. Soñğı könnärdä qayber ministrlar ilneñ qan doşmanı Süriä belän söyläşülär başlarğa öndäp çıqtı. Premyer-ministr Olmert andıy ixtimalnı şunda uq kire qaqtı. Ämma niçek kenä bulmasın, bar bu täräqqiät İzraildä soñğı suğış uñayınnan şaqtıy qarşılıqlı fikerlär tuuın kürsätä.
"Haarets" basması xäbärçese Lily Galili, Xizbullağa qarşı suğışnı İzrail üzenä yanağan iñ zur qurqınıçtan qotılu çarası dip başlağan ide, läkin ul İzrailgä barı tik yuğaltular ğına alıp kilde sıman, digän fikerdä:
"Xalıq monıñ bäyäsen tüläde, fizik yaqtan da, xislär yağınnan, aqçalata da tüläde, ämma bernindi näticägä dä ireşmäde. Berni dä üzgärmäde, keşelär haman da üzlärenä yanağan qurqınıç belän, alar öçen tınıçlıq yuq. Xizbulla urlağan xärbilärne de azat itmädelär, bernindi kileşü dä yuq. İlneñ tönyağın, Libannı cimerüdän tış bez närsägä ireştek? Bernigä dä ireşä almadıq", di Galili.
Premyer Olmert älegä yuğarı citäkçelekneñ suğış waqıtındağı ğämällären tikşerü taläplären kire qağıp kilä. Düşämbedä İzrailneñ tönyağına yasağan säfäre waqıtında ul bolay digän ide:
"Şul süzlärne tıñlap bez xäzer närsä eşlärgä cıyınabız, xökümät wä ğäskär citäkçelären ber safqa tözep alarnı yañaqlarğamı, eşne tämam tuqtatıp, alarnı härkönne tikşerülärgä yörtergäme? Ägär dä bezdän şunı teläsälär, bez ul zarlanularnı qabul itä alabız", dip belderä İzrail premyer-ministrı Ehud Olmert.
Kärim Kamal


text:
Tın okeandağı utraw däwlät Fidji xärbiläre ildäge xäkimiätne üz qullarına aldı. Xärbilär rişwätçelektä gäyeplängän premer Laysenia Karasenı eş urnınnan quıp çığarğan. Ğäskärlär ildäge politsiäne qoralsızlandırğan häm töp yullarnı üz küzätüe astına alğan. Australia premer- ministrı John Howard: “İrtän Fidji premerı miña telefonnan şıltıratıp Avstraliä fetnägä qarşı köç qullansa ide dip ütende. Min aña monıñ mömkin tügel ikänlegen añlattım. Mondıy eşlärdä qatnaşu Avstraliä öçen faydağa tügel. Fidji başqalası uramnarında Fidji häm Avstraliä ğäskäriläreneñ ber- bersenä atışuı minem öçen ber dä qızıq xäl tügel”,- dide.
Bu- Fidjida soñğı 20 yıl eçendä 4-nçe fetnä.


text:
Kurgan ölkäsendä Ana tele bäyräme
Kurgan ölkäseneñ Safakül rayon üzägendä yäşäwçe böten keşe dä tatarça söyläşä, dip quanuın belderde Tatarstan mädäniät ministrlığınıñ tatar däwlät fol'klorı üzäge mödire Fänzilä Cäühärova. Kurgan ölkäsendä ğomer itüçe millättäşlär yaña ğına tatar tele bäyräme ütkärde. Qazan däwlät universitetı professorı, filologiä fännäre doktorı Färit Yosıpovnıñ äle küptän tügel genä basılıp çıqqan “Safakül tatarları-tarix, tel, xalıq awız icatı” digän kitabın Kurgan yaqlarında täqdim itü bu bäyrämdäge töp çaralarnıñ berse buldı. Kürenekle ğalim bu Tuğan tel bäyrämendä üze dä qatnaştı. Anıñ belän bergä Qazannan universitet dotsentı Oleg Xisamov häm fol'klor üzäge mödire Fänzilä Cäühärova da Kurgan yaqlarına yul alğan ide. Fänzilä Xäkimovna äytüençä, bu kitap Färit Yosıpovnıñ 40 yıldan artıqqa suzılğan ezlänüläre häm tikşerenüläre näticäsendä dönya kürgän.
Kurgan ölkäsendä ütkän tatar tele bäyrämenä kürşe tirädäge Sverdlovski häm Tömän ölkäsendä yäşäwçe millättäşlär dä qatnaşqan. Bu çarağa Kurgan ölkäse xakimiäte dä zur iğtibar birgän. Fänzilä Cäühärova äytüençä, Tuğan tel çarasında qatnaşuçılarnı Kurgan ölkä duması räise Marat İslamov ta qabul itkän. Alar bu oçraşuda Ural artında yäşäwçe tatarlarnıñ tormışı, alarnıñ xäzerge köndä ölkäneñ iqtisadi, sotsial'-mädäni tarmaqlarında totqan urını turında ğına söyläşep qalmağan. Duma başlığı üzeneñ xıyalı belän dä urtaqlaşqan. Ul näselle atlaw ürçetep Ural artın dönyağa tanıtu belän xıyallana ikän.
Kurgan ölkäsendäge Tuğan tel bäyräme waqıtında Ural artında yäşäwçelär Färit Yosıypovnıñ “Safakül tatarları-tarix, tel, xalıq awız icatı” digän kitabına zur baya birelgän. Safaqül tatarların başqa xalıqlarğa tanıtuda armıy-talmıy 40 yıldan artıq alıp barğan xezmätläre öçen Safaqül rayon üzägendäge ber uramğa Färit Yosıpov isemen birü täqdime belän dä çıqqannar. Kurganda häm Safaqüldä yäşäwçe millättäşlärneñ telen, tarixın, ruxi mirasın barlawğa bağışlanğan Tuğan tel bäyräme fevral' ayı buyına ölkäneñ här mäktäbendä, här mädäniät sarayında däwam itäçäk.
Nail-Alan.


text:
Arif Nazım - Dalgalan Karadeniz
Sanatçı : Arif Nazım
Türkü : Dalgalan Karadeniz
Etiketler : Arif Nazım - Dalgalan Karadeniz türkü indir, Arif Nazım - Dalgalan Karadeniz türkü dinle, Arif Nazım türküleri, Dalgalan Karadeniz mp3 indir, Arif Nazım türküleri Dalgalan Karadeniz türküsü, Dalgalan Karadeniz sözleri, Arif Nazım mp3 dinle, Arif Nazım download, Dalgalan Karadeniz bedava mp3, Arif Nazım türkü sözleri, Arif Nazım türkü dinle, Arif Nazım son albüm indir
Arif Nazım Türküleri
Arif Nazım - Bana Birşeyler Anlat
Arif Nazım - Türkülerim Şiirlerim
Arif Nazım - Mutluluğa Boşverdim
Arif Nazım - İstanbul da Bir Akşam
Arif Nazım - Vatan Yazın Sazıma
Arif Nazım - Çırpınırdı Karadeniz
Arif Nazım - İnsanlar Yaşasın Diye


text:
Qazan yözen üzgärtäçäkme?
Respublikada turizm tarmağın üsterü, üzebezgä qunaqlarnı kübräk cälep itä maqsatınnan eş alıp barıla. Läkin kübräk yaña proyektlar, ideyalar räweşendä genä älegä. Alarnı tormışqa aşıru turında mäğlümat bik yuq anısı. Şuña da qaramastan, yaña täqdimnär kimemi. Menä pänceşämbe könne dä Tatarstannıñ fännär akademiäse binasında Tarixi bul’var - “Arais” proyektın täqdim itü çarası uzdı. Älege proyekt nigezendä Qazannıñ üzäk uramnarınıñ yöze bötenläy üzgärergä tieş ikän.
Monnan berniçä yıl elek Qazannıñ 1000 yıllağanı äzerlek häm Qol Şärif mäçeten torğızu eşläre ber törkem tarix, arxitektor belgeçlären Qazan üzägendäge uramnarnı üzgärtep qoru ideyä tudırğan. Şul maqsattan çığıp, “Tarixi bul'war “Arais” dip atalğan yaña zamança proyekt eşlängän. Şunı äytergä kiräk, bu proyekt östendä Tözeleş-arxitekura universitetı belgeçläre, Tatarstan fännär akademiäse, Rusiä İslam universitetı häm başqa fänni häm muzey xezmätkärläre äzerlägän. Proyekt nigezendä dürt yıl eçendä Qazan Awraziäneñ mädäni üzägenä äwerelergä tieş. Proyektnıñ üzençälekläre turında Azatlıq radiosına tulıraq itep Rusiä İslam universitetı rektorı, üze dä dä proyekt avtorlarınıñ berse bulğan Rafik Möxämmätşin söyläde.
“Proyekt şaqtıy zur häm anıñ üzençälekläre bar. Xäzer Qazannı tatar şähäre dip äytep bulmıy, ul rus şähäre, monda tatar elementları ğına saqlanıp qalğan. Läkin bez haman da Qazannı 1000 yıllıq şähär Yevraziä üzäge dip yörtäbez, ämma Yevraziä üzäge bularaq bez anıñ bernindi dä üzençäleklären kürmibez. Häm bu proekt Qazannı yañadan sütep qoru tügel, älbättä, bu mömkin dä tügel. Ä zur bulmağan arxitektur fragmentlar belän bizeläçäk. Üzäktäge ber bocrağa Yevraziä tösmere östämäkçe idek.”İşetüegezçä, “Tarixi bul'war “Arais” proyektı tormışqa aşsa, Qazannıñ üzäk uramnarında küp kenä üzgäreşlär kötelä. Bu mädäni –tarixi kompleks başqalanıñ üzägendä urnaşqan 7.2 kilometr ozınlığında keşe yöri torğan tügäräk cirlek qiäfätendä bulır dip kötelä. Bul'war yulı Qazan milli mädäni üzäge binası urnaşqan cirdän başlanıp, Kirmängä taba Qazansu yılğasınıñ yarbuyı buyınça däwam itep, Lenin häm Kirov dambaların üz eçenä alıp, Bolaq buylap Qamal teatrı häm Puşkin uramına qädär suzıla häm milli-mädäni üzäk yanında tämamlana. Bu zona, härberse bilgele mäğnägä iä bulğan arxitektur-tarixi öleşlärgä bülengän. Proyekt buyınça Qazan milli-mädäni üzäge qarşındağı kiñlek Kongresslar mäydanı dip atalaçaq. Monda Awraziä şähärläreneñ arxitekturası tarixına nigezlängän 10 maket urnaştırılaçaq. Şunda uq qıpçaq xalıq häm qäwemnärneñ qorallanu tarixın surätläwçe ekspozitsya urnaşqan törkilärneñ batırlar zalı bulaçaq. Şulay uq proektta qaralğança, Fuqs baqçası yanınnan Qazansuğa töşkän urında säxnäse su östendä bulğan 7 meñ keşelek amfiteatr tözeläçäk. Şulay itep bu cirdä Soçi häm Yurmallardağı säxnälärdän qalımıy torğan, zur çaralarğa ilneñ törle poçmaqlarınnan qunaqlar cıya alırlıq konsert säxnäse barlıqqa kiläçäk. Qazansu yarbuy buylap Kirmängä taba borınğı ğäräp elementları belän bizälgän şärıq stilendäge keçe arxitektur formalar belän bizäläçäk. Proyektqa yaraşlı bularaq, yä borınğı iseme bulğan Säyet yulı qaytası, yä Kirmän küpere dip yaña isem quşası Lenin dambasına qädär maturlanğan Prezident häm Farsı yarbuyları suzılaçaq. Kirov küpere Admiralteyskiy isemen alaçaq, ä yılğanıñ sul yarı yağınnan kereşne Yekaterina 2 nçe häykäle bizäyäçäk. Ä menä Kirov küpere yanındağı quaqlıqlar basqan cirlekne xalıq duslığı yarbuyı dip atalaçaqlar häm Tatarstan milli-mädäni oyışmalarğa bireläçäk.
Älege proyekt tormışqa aşsa, Tatarstan häm anıñ başqalası milli mädäni üzençälekle tös alır häm turistlar öçen qızıqlı bulır dip kötelä.
Gölnaz Şäyxetdin


text: 11 mart yazuçı-dramaturg Äxmät Fäyzineñ tuuına 100 yıl tuldı. Äxmät Fäyzi tarixqa “Tuqay” romanı avtorı häm yazuçılar arasında berençe Tuqay büläge iäse bularaq, şulay uq berençe tatar operaları häm baletlarınıñ librettoları avtorı bularaq kerep qalğan. Şunısın da äytergä kiräk, şul Äxmät Fäyzi, Näcip Cihanov zamanınnan birle tatar operası, tatar baletı bik siräk küreneşkä äwerelde. Tatar opera häm balet teatrı tatarnıqı, yuqmı digän bäxäslär soñğı waqıtta bik aktual'. Häm menä bu ölkädä küptän kötelgän ber qazanış. Musa Cälil isemendäge teatrda “Qıssa Yosıf” baletın quyuçı törkeme 2002 yılda ädäbiät häm sänğät ölkäsendä Rusiäneñ däwlät premiäsenä täqdim itelgän. Älege baletnıñ librettosın zamandaşıbız Renat Xaris yazdı.


text:
"Sigezlek" illäreneñ Eviandağı oçraşuwı inde tämamlandı häm xäzer anda qabul itelgän belderülärne tikşerü bara. Dönyanıñ aldınğı 7 ile häm alarğa quşılğan Rusiäneñ citäkçeläre şuşı yıllıq oçraşu barışında küp törle mäs''älälärne qarap ütte häm fiker alışular azağında berniçä urtaq belderü belän çıqtı.
Ğädättä iqtisadi problemalarnı qaraw öçen cıyılğan "sigezlek"neñ bıyılğı oçraşuwında töp iğtibar, dönya säwdäse xälen tikşerüdän tış küpläp yuq itü qoralların cäyeldermäw mäs''äläsenä birelde diärgä bula. Häm bu söyläşülär azağında qabul itelgän urtaq belderülärdä dä yaxşı çağıla. "Bez küpläp yuq itü qoralları häm alarnı qullanu çaralarınıñ barıbızğa da arta barğan qurqınıç tudıruwın añlıybız, xalıqara terrorçılıq belän bergä bu dönya iminlegenä zur yanaw bulıp tora" dielä "sigezlek"neñ urtaq belderüwendä. Bu uñaydan anda Tönyaq Koreä häm İrannıñ atom programmaları telgä alına. Dönyadağı iñ qüwätle illärneñ citäkçeläre Pxenyandağı kommunistik xakimiatne, üzendäge atom qoralları programmasın açıqtan-açıq, raslarlıq häm kire borılmaslıq itep yuq itärgä çaqıra, bu tulısınça tınıç ber çişeleş tabuğa möhim adım bulır ide dip belderä. "Sigezlek" citäkçeläre şulay uq İran atom programması tudırğan qurqularnı da inkär itmiäçägen äytä häm räsmi Tährannan, qorallarnı cäyeldermäw kileşüwendäge şartlardan taypılmawnı, bu mäs''älädä Xalıqara Atom Energiäse idaräse belän tığız xezmättäşlek alıp barunı taläp itä. Şunda uq "sigezlek"neñ, İran programmasın şul xalıqara idarä tarafınnan tulısınça tikşerüwen yaqlawı da bäyän itelä. Bu taläplärneñ berençe çiratta Waşington tarafınnan kertelüwe şik uyatmıy, çönki näq menä şuşı ike ilne, Saddam çorındağı Ğiraq belän bergä Quşma Ştatlar prezidentı "zolım küçäre", yäğni bar dönya iminlegenä yanağan däwlätlär dip atağan ide. Qurqınıçlar rätendä, älbättä, xalıqara terror da qala. Urtaq belderüdä bu uñaydan, soñğı yıl eçendä İndoneziä, Keniä, Marokko, Pakstan, Söğüd Ğäräbstanında bulğan terror ğämälläre telgä alına, isemlektä şulay uq Rusiäne dä kürep bula. Şuşı ölkädäge köräştä säyäsi eşçänlekne caylaw maqsatında "Sigezlek" citäkçeläre "Terrorğa qarşı çaralar kürü törkeme" oyıştıru xaqında belderä. İnde äytelgänçä, aldınğı industriäle 7 il citäkçeseneñ yıllıq oçraşuları ğädättä iqtisadi mäs''älälärne, dönya säwdäse xälen tikşerü öçen cıyıla ide. Şuşı törkemgä Rusiä quşılu belän anda qaralğan mäs''älälär kübräk ğomumsäyäsi bula başlasa da, iqtisadi öleş anda haman da kön tärtibeneñ möhim urının alıp tora. Bıyılğı oçraşuda yaqlar Dönya Säwdä Oyışması qağidälären tağın da nığıtu yünäleşendä eşläwne, üzara säwdäne tağın da açığraq, kirtälärsez itüne alğa sörü xaqında kileşte, urtaq belderüdä dä şul xaqta äytelä. "Sigezlek" citäkçeläre Dönya Säwdä Oyışmasın nığıtıp, şunıñ aşa mal citeşterü säläte haman da tübän qalğan "öçençe dönya" illärenä yardäm kürsätü kiräklegen dä tanıy, şul illär bu oyışma qısalarında barğan söyläşülärdä tulısınça qatnaşırğa tieş, bu ölkädä alarğa yardäm itü kiräk dip belderä. Fäqirlek kiñ cäyelgän däwlätlärgä bulışu mäs''äläsenä Eviandağı oçraşuda ayıruça zur iğtibar birelde, anıñ berençe könendä xätta "öçençe dönya" illäreneñ qayber citäkçeläre dä qatnaştı. Fäqirlekkä qarşı dönya külämendä köräş başlawğa "sigezlek" illären, globalläşügä qarşı çıqqan köçlärneñ oçraşu barğan urın tirälärendä yıl sayın üz qarşılıq çaraların ütkärüwe dä etärä.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Başqortstanda Aksakov bäyräme başlandı
Bäyrämneñ täwge köne Ufanıñ Şaqşa bistäsendä başlandı. Näq menä şundağı Qasím awılında Sergey Aqsaqovnıñ babasınıñ yort – cirläre bulğan. Töştän soñ bäyrämdä qatnaşuçılar häm çit töbäklärdän kilgän qunaqlar Aqsaqov mäktäp – gimnazísına kilde häm anda açıq däreslärdäge mädäni çaralarda buldı. Annan soñ Aqsaqov bäyrämendä qatnaşuçılarnı Sergey Aqsaqovnıñ yort – muzeyı xezmätkärläre qarşı aldı. Artaban Puşkin alleyäsendäge Aqsaqov häykälenä çäçkälär salu tantanası ütte. Şunnan soñ iñ zur çara Başqortstan däwlät opera häm balet teaterında oyıştırıldı. Tantanalı kiçägä republíknıñ citäkçe dairäläre dä kilgän ide.
Aqsaqov bäyräme şimbä könne Bäläbäy rayonında däwam itä. Anda qunaqlar Aqsaqov şifaxanäsendä häm Nadejdino awılındağı tarixi – mädäni üzäktä folklor bäyrämendä qatnaşaçaq. Ä yäkşämbe könne bäyrämneñ däwamı Ufa yanındağı Zubowo awılında ütä. Anda Sergey Aqsaqovnıñ babasınıñ bilämälärendä folklor törkemnäre konsertı oyıştırıla.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
AQŞ Däwlät Sekretare ike kön Mäskäwdä
Mäskäwgä AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice kilde. Anı prezident Vladimir Putin, tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov häm başqa räsmilär belän oçraşular kötä. Rice''nıñ bu säfäre – Mäskäw belän Waşingtonnıñ torğan sayın ber bersen kübräk täñqitläwe sürätendä äzerlände. Rusiä prezidentı AQŞnıñ säyäsäte dönyağa qurqınıç tudıra, dip belderde. Waşington isä, Mäskäw ildä keşe xoquqları torışına küz yoma, di.
Waşington belän Mäskäw arasında iñ zur fiker ayırmalıqları ike mäsälädä küzätelä. Berse – AQŞnıñ Könçığış Yevropada raketa qalqanu tözü plannarı, ikençese – Kosovonıñ kiläçäk statusı. Prezident Putin ike mäsälädä dä AQŞ qaraşına qarşı bulğanın belderde. Üzeneñ Münxenda yasağan yalqınlı çığışında, Rusiä prezidentı, AQŞnıñ tışqı säyäsäte – dönyadağı tınıçlıq öçen qurqınıç tudıra, dip belderde. Aprildä Rusiä, Yevropadağı raketa qalqanın tözügä cawap itep – Yevropadağı ğadäti qoral kileşüennän çığuın iğlan itte.
Yal könnäre BMOdağı Rusiä ilçese, Rusiäneñ İminlek Şurasında Kosovo turındağı qararğa veto salu ixtimalı zur, dip belderde. Waşington da Mäskäwgä üz täñqiten belderä. AQŞ Rusiäne Kremlne xakimiätne üz qulında tuplawda, keşe xoquqları bozıluğa küz yomuda, üz säyäsätlären könbatışqa taba yünältkän kürşeläre Gruziä häm Ukrainağa qarata qırıs mönäsäbättä toruda ğäyepli.
Waşington belän mönäsäbätne "tuñdırıbraq" toruda Mäskäwgä faydağa, dip sanıy Mäskäw Carnegie Üzäge belgeçe Maşa Lipman:
"Minemçä bez çığışı kürenmägän ber bocrağa kilep eläktek. Ber yämsez belderügä cawap itep ikençese kilep tora. Bu şulay däwam itä häm ber yaqnıñ da mönäsäbätlärne caylarğa teläge dä äzerlege dä yuq. Säbäplärneñ berse – ike ildä dä saylawaldı eşçänlege bara. Rusiädä saylawlar yaqınlaşqan sayın Könbatışqa qarşı qaraşlar kübräk qızdırıla."
Rusiädä parlament saylawları bıyıl dikaberdä, prezident saylawları kiläse yıl yaz köne ütäçäk. AQŞta prezident saylawları 2008 yılnıñ közenä bilgelängän.
Alsu Qormaş


text:
Dönya qüwätläre Libannıñ könyağına xalıqara köçlär cibärüne mäğkül kürä
İzrail belän Liban arasındağı xärbi qarşılıqnı xäl itü öçen dönyanıñ qayber citäkçeläre Libannıñ İzrail belän çigendäge könyağına xalıqara ğäskärlär kertüne täqdim itä. Berläşkän Millätlär häm Yewropa Berlege Bäyrutqa üz wäkilleklären cibärde, şuşı aşığıç mäs''älä "Sigezlek"neñ Piterburdağı utırışında da qaraldı.
Moñardan tış Yaqın Könçığıştağı kierenkelekne çişü yulların industrial'' "Sigezlek"neñ Piterbur oçraşuı da tikşerde, anda qabul itelgän maxsus belderüdä İzrailgä, ğadi xalıq arasında yuğaltular buldırmaw maqsatında xärbi köç qullanudan totılıp toru öndämäse yasala.
Ayırım isemnär atalmasa da, "Sigezlek" belderüendä, krizis artında töbäktäge radikal'' köçlär tora, digän süzlär bar. Belgeçlär monı Liban şığıylarınıñ Xizbullasına işarä dip bäyäli. Näq menä şul xäräkät uzğan atnada İzrailneñ sigez ğäskärien üterep, ikesen urlağaç, İzrail Xizbulla bernindi kirtälärsez eş itkän Libanğa hawa höcümnäre yasıy başlağan ide.
Xizbullanıñ anda üz qorallı militsiäse bar, häm İzrail yağı fikerençä, nizaq üzägendä näq menä şul tora da. Xizbullağa üz qorallı köçlären totu BMOnıñ İminlek Şurası qabul itkän 1559-nçı maxsus qararı belän tıyılğan ide. İzrail xökümäte, xalıqara cämäğätçelekneñ moña ireşü öçen täwäkällege citmägäç, Xizbullanıñ qüwäten yuq itü eşen bez üzebez başqarırğa mäcbür, dip belderä.
İzrail xärbi köçkä ışansa, dönya, mondıy nizaqqa diplomatik yullar aşa ğına çişeleş tabıp bula, dip isäpli. Piterburdağı oçraşuda Rusiä prezidentı Vladimir Putin, misal öçen, İminlek Şurasınıñ elekke qararların ütäw belän bergä, Libannıñ könyağına xalıqara köçlär cibärü ixtimalın da tikşerergä kiräk, dip belderde:
"Bez İminlek Şurasın Liban turındağı elekke qararlarnı ğämälgä quyuğa ğına tügel, anda xalıqara köçlär urnaştıru mäs''äläsen qarawğa da öndärgä telär idek", di Rusiä prezidentı Vladimir Putin.
Näq şundıy uq täqdim belän britan premyerı Tony Blair häm Berläşkän Millätlärneñ general'' sekretare Kofi Annan da çığa. Alar bu xaqta Piterburda uzğan oçraşuda kileşte. Tony Blair:
"Minemçä, doşmanlıqnı beterü öçen berdänber çara bulıp şul töbäkkä xalıqara köçlärne urnaştıru tora, näq şul İzrail duçar bulğan raketa höcümnären tuqtatıp, İzrailneñ Xizbullağa qarşı suğış alıp baru kiräklegen dä beterä", di britan premyer-ministrı Tony Blair.
Qayber belgeçlär alay da, Liban könyağına xalıqara köçlär urnaştıru öçen älegä waqıt citmäde, Bäyrutta barğan törle söyläşülär, İzrail armiäsenä Xizbullağa qarşı höcümnärne däwam itü öçen waqıt birügä oşap tora, dip isäpli.
Xäzer inde Yaqın Könçığışqa amerikan däwlät sekretare Condoleezza Ricenıñ baru ixtimalı da tikşerelä.
Kärim Kamal


text:
Alarnıñ berse Bağdadta yulğa quyılğan bomba şartlawdan hälak bulğan. Bu şartlaw näticäsendä tağın ber soldat yaralanğan.
Bağdadtan tönyaqtaraq urnaşqan Baquba şähärendäge şartlaw näticäsendä ber soldat hälak bulıp, 4-äw yaralanğan.
AQŞ xärbiläre ike kön elek Bağdadtan könyaqta yäşeren höcüm näticäsendä 1 sivil amerikan üterelde, 3-äw yaralandı dip belderä. Bu keşelär Ğiraqta eşläwçe dini oyışma äğzaları bulğan.
Ğiraq politsiäse xäbär itüençä, bügen Bağdadtnıñ şiği rayonında başlanğış mäktäptä şarlaw näticäsendä ber qız ülgän, 2-äw yaralanğan. Şartlaw säbäbe äle bilgele tügel.


text: Amsterdam. Xalıqara atom energiäse idaräse başlığı Möxämmäd äl-Baradei bügen, Liviä üz atom qoralın buldıruğa yaqın tormağan kebek kürenä dip belderde. "Reuters" agentlığına ul Amsterdamda, "alar qoral citeşterügä yaqın tormağan, läkin bez alay da anda barıp wäzğiatne üz küzlärebez belän kürergä häm alar belän fiker alışırğa tieşbez" digän süzlär äytte. Bügen äl-Baradei Liviä başqalası Tripoligä kilä, anda ul ilneñ citäkçeläre belän, Liviäneñ bu aydağı, bez küpläp yuq itü qoralları programmasınnan waz kiçäbez digän wäğdäsen tikşerü xaqında söyläşäçäk. Bu uñaydan anda da, Ğiraqtağı tösle, xalıqara inspeksiälär ütkärü küz aldında totıla.


text:
Sıra bäyräme bulmadı
Sıra bäyräme bulmadı
Ni ğacäp, bu yulı alay bulmadı. Pänceşämbe kiç Qazan şähär xaqimiäte başlığı Kamil İsxakov “aq flag kütärde”. «25 mayda Sıra bäyräme bulmayaçaq», dide ul TV aşa qısqa ğına çığış yasap. Ekrannarda üzäk stadion qarşında uramdağı xäräkätne yabar öçen eşçelärneñ timer qorılmalarnı montajlawı kürenep tordı. Dimäk, bäyräm bula, läkin qayçan ikäne äle bilgesez. Älbättä, mondıy köräştä cämäğätçelekneñ ciñep çığuı ber yaqtan söyenderä, ä ikençe yaqtan uylandıra. Yarıy äle bu yulı mäğärif ministrlığı, xökümät citäkçeläre cämäğätçelekneñ tawışın işette häm ğadellekne yaqlap çıqtı. Ä bit başqaça bulsa, bez tormışqa yaña ğına ayaq basqan yäş buınnı sıra diñgezenä çumdırır idek. Ä annan yözep çığuları ay-hay çiten bit.
Damir Ğismetdin


text:
Beslandağı terrorçılar arasında tatar keşese bulmağan
20 dekaberdä Rusiädä bilgeläp ütelä torğan Federal’ İminlek xezmäte köne bıyıl ayıruça da iğtibar üzägendä buldı. Tatarstanda da älege könne bäyräm ittelär. Respublikanıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov İminlek xezmäte wäkillären räsmi räweştä qotladı, alarğa uñışlar teläde. Düşämbe kiçendä isä Kärim Tinçurin isemendäge teatr binasında Federal’ İminlek xezmäteneñ Tatarstandağı xezmätkärläre tantanalı kiçägä cıyıldı. Äytergä kiräk, maxsus xezmätlär, iminlek saqlaw oyışmaları berwaqıtta da tatar xalqı tormışınnan çittä bulmadı. Tatar-başqortlarnıñ da Rusiä küzläw xezmätlärenä kertkän öleşe şaqtıy. Rixard Zorge belän çağıştırıla torğan, ikençe dönya suğışı yıllarında Yaponiä belän Amerika arasında kisken bäreleş - Perl-Xarbor faciğäsenä kiterep çığarğan tatar keşese - xäzerge Çiläbe ölkäseneñ Troitsk şähärendä tuğan İsxaq Axmerovnı ğına iskä alıyq. Qıtayda häm Yaponiädä tatar möhacirläre belän aralaşıp, sovetlarğa eşläwe açıqlanğan Şamil' Xämzin, anıñ xatını İrina Alimovalar da xäzer küplärgä bilgele. NKVD, GPU, KGB sistemasında eşlägän, repressiä eşlärendä qatnaşqan häm şul uq repressiädän qorban bulğan keşelär arasında da tatarlar az tügel.
Xäzerge çorda federal' iminlek xezmäte yaña, köçle däwlät qoru eşendä qatnaşa. Çağıştırmaça yäşli layıqlı yalğa çıqqan iminlek xezmäte ofitserları Vladimir Putin yäki bilgele iqtisat generalları kebek karyera yasamasa da, sivil' tormış qağidälärenä yaraqlaşırğa tırışalar.
Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosı isä 20 dekaber - Federal' İminlek xezmäteneñ hönäri bäyräme könne İminlek xezmäteneñ Tatarstan buyınça idäräsenä möräcäğät itte. Xäyer, bezneñ möräcäğät alarnı bäyrämnäre belän qotlaw niätennän genä eşlänmäde. Kommersant Vlast' jurnalınıñ 20 dekaberdä çıqqan 50 sanında Räsül Soltanovnıñ xatı basılğan. Ul anda Beslandağı terrorçılar arasında Aqtanıştan çıqqan tatar keşese bar ide, dip yazğan. Bez Räsül Soltanov isemennän yazılğan bu xattağı älege faktnı raslawnı yäki inqär itüne sorap, FSBnıñ Tatarstan idäräsenä möräcäğät itkäç, cawap bik tiz kilde. Alar süzlärenä qarağanda, bu fakt Rusiä prokuraturası belderülärennän soñ uq tikşerelgän. Beslan terrorçılar arasında Aqtanıştan da, başqa urınnardan da çıqqan tatar keşese bulmağan. Şulay itep, ışanıçlı çığanaqlar raslawınça, Beslandağı tatar terrorçısı digän süzlär döreslekkä turı kilmi.
Gölnaz İlgizär


text:
Çittän kilgän tatar yäşläre Qazannı yawlıy alırmı?
Düşämbe kiçen "Qazan" milli mädäni üzägendä bez “Qazan ayularğa kildek!" dip isemlängän yäşlär oçraşuı uzdı. Älege cıyın Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı, "Üzebez" yaña buın xäräkäte häm Bötendönya tatar yäşläre forumı byurosı berlektä uzdırıldı. Bügenge köndä Bötendönya tatar kongressı yullaması belän, Tatarstan uqu yortlarında törle töbäklärdän kilgän 300 gä yaqın tatar studentı belem ala. Alar arasında Rusiä töbäklärennän tış, BDB illärennän dä, Qıtaydan da kilep uquçılar bar. Menä älege tatar yäşlären bergä cıyu maqsatınnan oyıştırıldı da bu oçraşu. Monda Qıtay, Latviä, Mari ile, İvanova, Ul'yan häm Başqortstannan kilep belep aluçı tatar yäşläre genä tügel, ä şulay uq tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov, yazuçı Rabit Batulla, jurnalist İskändär Siraci, cämäğät eşlekleläre dä qatnaştı. Bu çara ike säğät däwam itte. Törle citäkçelärneñ çığışları cır, iyüllär belän ürelep bardı. Qayber yäşlär üzläre kebek ük millättäşläre belän tanışıp, alarnı närsälär borçıluı xaqında beläse kilsä dä, bu mömkin bulmadı. Çönki birelgän waqıt uzıp, qunaqlarnı çäy mäclese häm soñınnan diskätük kötä ide.
Älege oçraşudan soñ Azatlıq radiosı yäşlärneñ tä'sirlären soraştı. Äytik, Çallıdan kilep Qazan däwlät universitetınıñ berençe kursında belem aluçı Elvira Şäkürova oçraşunı bıyıl cäy uzğan ikençe bötendönya tatar yäşläre forumı belän çağıştırdı.
“Uzğan cäydä forum 5 kön däwam itte häm ul tantanalı räweştä uzğan ide. Küp kenä töbäklär 600 läp delegat kilgän ide. Anda uquçı yäşlär genä tügel, ä olıraq yäştäge keşelär dä, törle oyışma citäkçeläre dä bar ide. Älege çaradan min bik tä'sirlänep qayttım. Uzğan oçraşu da naçar uzdı dip äytä almıym. Bu bit inde konferensiä räweşendä ütmäde, ä yäşlärne cıyıp konsert, küñel açu çarası kebek uzdı. Monda Qazanğa çit töbäklärdän uqırğa kilgän studentlar ğına cıyını bulğaç, älbättä monda keşe dä azraq ide. Uzğan oçraşuda forumda bulğan qızlarnı häm yegetlärne kürergä turı kilde. Alarnıñ kübese uqırğa kergän. Şundıy oçraşular kübräk bulsın ide. Çönki mondıy cıyınnar tatar yäşlären berläşterüçe çara bulıp tora. ”
Ä menä Başqortstan yegete, Qazan konservatoriäse studentı Alik Mäxmutov isä, oçraşuda kütärelgän küp kenä mäs'älär xaqında yäşlär añlamadılar da dip belderde.
“Cıyılışta törle mäs'älär kütärelde. Äytik, tatar domenı xaqında. Yäşlärgä oşadı disäm, oşadı. Çönki alar berençe tapqır kilgännär şundıy cıyılışlarğa. Läkin alar älege cıyılışnıñ töp mäsäläsen añlamadılar häm küp kenä problemalar açılmıy qaldı dip uylıym. ”
Şunı äytergä kiräk, älege cıyın çit töbäklärdän kilgän tatar yäşläre öçen oyıştırılsa da, cıyılğannar arasında bik küp Tatarstan yäşläre dä bar ide. Oyıştıruçılar monı çittän kilgän tatar studentları Tatarstan yäşläre belän bergä ber Qazanda qaynawı bik faydalı dip sanıy. Häm kiläçäktä yäşlär üzläre üz tormışların häm yalların oyıştırırğa öyränerlär dip ömetlänälär.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Udmurtiä respublikasınıñ Kambarka rayonına ikençe watan suğışı yıllarında ximik qoral kiterelä. Ul xäzer tirä—yaq moxitkä qurqınıç tudıruçı zur ber çığanaq bulıp tora. Respublika häm federal' üzäk citäkçelärenä ul qoralnı yuq itü mäs’äläse tınğılıq birmi. Belgeçlär fikerençä, lyuizit tutırılğan sawıtlar yıldan yıl qurqınıç tudıra — alar tişelep, ağunıñ tirä yaqqa ağıp çığuı ixtimal. Bu töbäk arqılı Qama yılğası ütä, häm cir astı suları da bik östä buluı bilgele. Şuña da ağunıñ cirgä ağıp çığuı, zur su belän bu regionnı zararlawğa kiterüe dä mömkin. Ağunı yuq itü buyınça törle variantlar täqdim itelde. Kambarkada saqlanğan mätdälarnı Saratov ölkäsendäge Ğornıy poselığındağı zavodqa alıp kitep, anda yuq itü mömkinlege dä tikşerelde, ämmä bu qurqınıçlı dip tabıldı. Federal' üzäk häm ekologlar Kambarka poselığında zavod tözep, ağunı şuşında yuq itüne iñ uñay dip taptı. Federal' programma nigezendä Kambarkada ximik qoralnı yuq itü buyınça zavod tözeläçäk. Monıñ öçen federal' strukturalardan inde berniqädär külämdä finans ta kilä başladı. Ul xalıqnıñ sotsial' könküreşenä üzgäreşlär dä kertte. Yaz aylarında — tögälräk martta, Kambarkağa torbalar buyınça tabiğät ğazı kilde. Rayonnıñ başqa awıllarına da ğaz kertü planı bar. Xalıqnıñ üzeneñ bu eşlärne başqaru öçen finans mömkinlege çikle — bu töbäktä eşsezlek xökem sörä — bu xaqta «Azatlıq» radiosı tıñlawçılarına yaz aylarında söylägän idek. Bu atnada Kambarkada ximik qoralnı yuq itü zavodı tözelä başlandı. Anıñ nigezenä kapsulanı respublika citäkçeläre — Prezident Aleksandr Volkov, Almaniä, Mäskäwdän belgeçlär bergä kümdelär. Almaniä älege tözeleşkä xäzer 60 million yevro bülep birgän, summa küpkä artıq bulaçaq dip ışandırdı Germaniäneñ Mäskäwdäge ilçeseneñ urınbasarı Andres fon Mittenxaym. 300 million yevro bireläçäk, dide ul. Salım tuläwçe nemes xalqı aqçanıñ bu tözeleşkä cibärelüenä qarşı kilmäyäçäk, Rossiädä finanslarnıñ tieşle çaralarğa qullanmağan oçraqları bulu säbäple, nemetslar tözeleşkä şuşı külämdä kiräkle cihazlar cibärergä wäğdä itä.
Federal' promıyşlennost' agentlığı citäkçeseneñ yärdämçese Viktor Xolstov Kambarkada saqlanğan altı meñ yarım tonna lyuizit öç yıldan artıq vakıytta yuq itelergä tieş häm respublikağa çit illärdän başqa ağulı matdälär kiterelmäyäçäk dip assızıqladı. Tözeleş 2005-nçe yılda tögällänep tapşırılırğa tieş, monıñ öçen barlığı 2 mlr. 400 meñ rubl' aqça planlaştıyrıylgan.
Xämidä Ğayfullina, İjaw


text:
Hoşgeldiniz!
Yükleyen: hasanhuseyin77
Yüklenme Tarihi: 11 Ekim 2010 - 21:08
türkçe cevşen cevşen türkçe cevşenül kebir türkçe türkçe cevşenül kebir cevşen türkçe m4 türkçe ceşenm4 ısmail ozdemir cevşen türkçe seslendirme ismail özdemir cevşentürkçe türkçecevşen cevşenülkebir türkçe türkçe cevşenülkebir ismailozdemir cevsenturkce türkçecevşen cevşentürkçe türkçecevşen seslendirme cevsen tukce turkce cevsen cevsenturkce cevsenturkce sesli. cevşen görüntülü türkçe cevşen cevşen video türkçe görüntülü cevşen video
Etiketler: türkçe cevşen duası, cevşenin tükçe okunuşu, cevşen videosu tükçe, cevşen duası


text:
«Ğaliä» mädräsäse 100 yıllıq yubileyın bilgeli
Ufadağı danlıqlı “Ğaliä” mädräsäse üzeneñ tügäräk yubileyın bilgeli. 1906 yılda eşli başlağan bu uqu yortına 7 üktäber könne 100 yıl tuldı. Şuşı uñaydan Başqortstan Respublikası Xökümäte maxsus qarar da qabul itte häm bäyräm çaraların zurlap ütkärü xaqında Mädäniät häm milli säyääst ministrlığına, törle muzeylarğa, arxivlarğa kürsätmä birde. “Ğaliä” mädräsäseneñ 100 yıllığına bağışlanğan iñ zur yubiley kiçäse, küp töbäklärdän, şul isäptän Tatarstannan da küp qunaqlar qatnaşlığında, 31 üktäber könne Ufada Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrı binasında ütäçäk. Monnan tış fänni-ğamäli konferensiä da bula, “Ğaliä” mädräsäse tarixına häm eşçänlegenä bağışlanğan törle kürgäzmälär dä oyıştırılaçaq.
Küplärgä mäğlüm ki, Ufadağı «Ğaliä» mädräsäse binası, tatar bayları häm zıyalıları yärdämendä, Ufa üzägendä 1906 yılda tözelä häm eşli başlıy. Başqortstannıñ Çişmä rayonındağı Keläş isemle tatar awılında tuıp üskän Zıya Qamali nigez sala bu mädräsägä häm üze ük aña unöç yıl däwamında citäkçelek itä. Üze dä küpqırlı talant iäse häm zur ğalim bulğan Zıya Qamali “Ğaliä” mädräsäseneñ dä iñ yuğarı däräcäle uqu yortı buluına ireşä. Ul çaqtağı universitet rolen üti “Ğaliä”. Dini sabaqlar belän bergä tirän dönyawi belem dä birüçe bu danlıqlı uqu yortında bixisap tatar häm başqortlar ğına tügel, ä başqa törki xalıqlar wäkilläre dä töple belem alıp çığa häm kürenekle şäxeslärgä äwerelä.
“Ğaliä” mädräsäse üzeneñ iñ ayaqqa basıp kitkän çağında, 1919 yılda Sovet xakimiätläre tarafınnan yabıla. Ä anıñ eşçänlegen iñ yuğarı basqıçlarğa kütärä alğan Zıya Qamali, şäxes şöhräte qorbanı bula – 1936 yılda qulğa alınıp, Samara törmäsendä wafat bula ul.
Sovetlar berlege yıllarında “Ğaliä” mädräsäse binasında törle oyışmalar eşläde. Soñğı yıllarda biredä ğärip balalar öçen internat-mäktäp tä buldı. Ä inde tuqsanınçı yıllar başında bay tarixlı mädräsä kire din ähellärenä qaytarıp birelde. Başta biredä ike yıllıq mädräsä eşläde. Annan, ğilemle uqıtuçılar kollektivı tuplanğaç, islam institutı itep üzgärtelde ul. Ä berniçä yıl elek Rusiä İslam universitetı däräcäsen dä aldı.
Älege uqu yortı elekke “Ğaliä” mädräsäse traditsiälären däwam itäme, kemnär belem ala biredä, ğomumän, ni belän yäşi şuşı uqu yortı? Bu sorawlarğa cawap alu öçen, İslam universitetı rektorı Rinat xäzrät Raevqa möräcäğät ittek bez.
“Bezneñ Rusiä İslam universitetı tarixı 1989 yılğa barıp totaşa. Ul çaqta bez ike yıllıq mädräsä bularaq eşlädek, - di Rinat xäzrät. Annan soñ 1996 yıldan İslam institutı buldıq. Ä 2003 yıldan bez Rusiä İslam universitetı däräcäsen aldıq. “Ğaliä” mädräsäse binasın möselmannarğa qaytaru xaqında 2001 yılda BR Xökümäte qararı dönya kürgän ide. Şunnan soñ biredä küp tözekländerü eşlären alıp bardıq. Bezdä bügenge köndä 700дәH artıq şäkert belem ala. Şularnıñ 600e çittän torıp uqi. Dini sabaqlar belän bergä bez dönyawi belemnär dä biräbez. Bu cähättän bez “Ğaliä” mädräsäse traditsiälären däwam itäbez”Bügen 100 yıllıq yubileyın bilgeläwçe ataqlı “Ğaliä” mädräsäse binasında urıslaşqan häm, distä yıllar mäcbüri tänäfestän soñ, anıñ eşçänlegen däwam itterüçe şuşı yuğarı dini uqu yortı soñğı yıllarda möselmannarğa qaytarıp birelgäç, küp üzgäreşlär buldı biredä. Xäzerge millätpärvär eşquarlar tırışlığı belän matur itep tözekländerelgän binada xäzer şäkertlärgä uqu häm yäşäw öçen hämmä şartlar buldırılğan.
Xäzerge köndä, “Ğaliä” mädräsäseneñ 100 yıllığı uñayınnan, Başqortstannıñ yuğarı häm urta uqu yortlarında, mäktäplärdä, gimnaziälärdä «Ğaliä» mädräsäse tarixına qağılışlı kürgäzmä poçmaqlar äzerlänä, açıq däreslär oyıştırıla. «Ğaliä» mädräsäse binasında urnaşqan Rusiä İslam universitetı möğallimnäre häm şäkertläre üzläre dä bu bäyrämgä küp kenä çaralar äzerli. Ä töp tantana, aldaraq äytelüençä, 31 üktäber könne Ufada Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrında ütäçäk.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Slovakiä xökümäte bügen Slovakiäneñ NATOğa qabul itü kileşüen rasladı. Kiçä tışqı eşlär ministrı Eduard Kukan bu kileşügä Brusseldä qul quydı, dokumentnıñ kiläse ayda äle Slovakiä parlamentında xuplanuı şart. Premyer-ministr Mukulaş Dzurinda, Slovaklar häm NATOnıñ qaraşları urtaq, dip belderde. NATO äğzase bulu belän-berniçä buın slovaklarnıñ xiyalı tormışqa aşaçaq, dide Dzurinda.
Latvia, Litva, Estonia, Slovakiä, Sloveniä, Bolğarstan häm Rumıniä NATOğa çaqıru uzğan yılnıñ Noyabr ayında Pragada uzğan summitta çaqıru aldı. Bu illär kiläse yılda NATO äğzaläre bulırlar dip kötelä.


text:
Tiźźän Räsäy prezidentınıñ İde buyı federal oqrugındağı tulı xoquqlı wäkileneñ Başqortostanğa habantuy bayramına kilewe kötölä. Başqortostandıñ elekke prokurorı Aleksandr Konovalovtıñ Räsäy baş prokurorı itep täğäyenlänewe ixtimal. Bıl turala üźäk matbuğatta yetdi feker alışıuźar bara. Ämmä Aleksandr Konovalov üźe bıl turala aldan höylämäwźe xup kürä. Bıl mäğlümät räsmi tügel, şuğa la min uğa añlatma birmäyem, ğömümän kommentariy häm imeş-mimeştär janrında sığış yaharğa tırışmayım tigän Aleksandr Konovalov. Aleksandr Konovalov berni tiklem waqıt Başqortostandıñ prokurorı bulıp eşläp aldı. Ul tiź arala respublika yetäkselege menän urtaq tel taptı, Blağöweşçen waqiğälärına teyeşle baha birä aldı.
Tiźźän Aleksandr Konovalovtıñ Räsäy prezidentınıñ İdel buyı federal oqrugındağı tulı xoquqlı wäkile sifatında Başqortostanğa habantuy bayramına kilewe kötölä. Ul Respublika prezidentı xäkimiäte yetäksehe Radiy Xäbirovtıñ tıuğan rayonı İşembayğa habantuy bayramına qunaq bularaq saqırılğan. Unan alda Räsäy prezidentı wäkileneneñ Mortaza Räximov menän osraşıuı kötölä. Tağı la nindäyeräk höyläşewźär bulasağı turahında prezidenttıñ matbuğat xeźmäte älegä xäbär itmägän.


text:
Fälestinneñ Xämas häm Fatah xäräkätläre urtaq xökümät turında kileşte
Ike kөndäş fälestin tөrkeme Xämas belän Fatah Sөğüd Ğärabstanında 2 kөn däwam itkän sөyläşülärdän soñ urtaq xөkümät tөzergä kileşte. Alar arasında xakimiät өçen kөräş dikäberdän birle ber yөzläp keşeneñ ğөmeren өzgän ide. Kileşüne ike yaqnıñ da tarafdarları xuplap qarşıladı.
Mäkkä 2 kөn däwam itkän sөyläşülär näticäsendä ireşelgän bu kileşü Xämas wäkile premyer ministr Ismail Xäniägä üz wazıyfasında qalu mөmkinlege birä. Eçke häm tışqı eşlär ministrları itep bäysez keşelär quyılırğa tieş. Premyer ministr urınbasarın prezident Mäxmüt Ğabbasnıñ Fatah xäräkäte bilgeläp quyaçaq.
Kileşüne pänceşämbe kiçendä Sөğüd patşası Ğabdulla aldında xakimiättäge Islamçı Xämas xäräkäteneñ Fälestinnän çittä yäşäwçe citäkçese Xälät Meşaal belän prezident Ğabbas imzaladı.
Imzalawdan soñ Ğabbas kileşüne yaña çor bağı dip bäyäläde.
Häm bez Alladan bu kileşüne uñışlı itüen sorıybız. Häm Alla telägänçä Ismail Xäniä tuğan belän berençe oçraşuda bez üzebez häm xalqıbız küptännän kiçerep kilgän bu ğazapnı beterä alırday yaña xөkümät belän yaña çor başlıybız. Bez şundıy xөkümät telägän idek dide Ğabbas.
Mäşaal üz çiratında ike yaqnıñ äğzaların ike fälestin tөrkeme arasında watandaşlar suğışın buldırmawçı zur uñış dip qaralğan kileşüne bozmasqa çaqırdı.
Mäkkä Kileşüennän soñ Ğabbas Xäniädän yaña xөkümät tөzüne soradı.
Kileşüdä şulay uq Izrail belän elekke tınıçlıq kileşüläre xөrmät itelergä tieş dielä. Xämas Izrail däwläten tanudan baş tartu säbäple Kөnbatış däwlätläre Xämas citäkçelegendäge xөkümätkä çikläwlär kertkän ide.
Bu kileşü Xämasnıñ kөç qullanudan baş tartuın taläp itüçe Kөnbatışnı qänäğätländererlek däräcädäme yuqmı ikäne äle bilgesez.
Älegä xalıqara cämäğätçelek tıynaq qına mөnäsäbät kürsätä.
Rusiä tışqı eşlär ministrlığı kileşügä xuplaw belderde, BMO general sekretare Ban Gimun bu alğa taba bik mөhim adım dide.
Yewropa Berlege isä dokumentnı yaxşılabraq өyränäçägen, Quşma Ştatlar üz bäyäsen birgänçegä qädär anıñ turında täfsilleräk mäğlümät kөtüen belderde.
Naif Aqmal.


text:
Mintimer Şäymiev maratoriy iğlan itte
Mintimer Şäymiev maratoriy iğlan itte
Byudjet aqçaların tieşle qullanmaw, awıl xucalıqlarınıñ kreditalarnı däwlätkä qaytaru, neft torbalarınnan yağulıq, tösle metallarnı urlaw oçraqlarına bağışlanğan kiñäşmä ütkärelde. Anda Mintimer Şäymiev däwlät eşendä eşläwçe citäkçelärgä, däwlät aqçasına maşina aluğa maratoriy, yäğni tıyu kertte.
Prezident şulay uq, ber cinäyätçelär törkeme turında da, can açısı belän söyläde. Alar Prezidentnıñ malaye Ayrat Mintimer ulı Şäymewnıñ isemen atap, törle citäkçelärne aldap, alardan aqça alğan. Bu cinäyätçelär törkemeneñ qayber äğzäläre genä qulğa alınğan. Xäzer tikşerü eşläre bara.


text:
Brusseldä Yewropa Berlege häm Kavkaz illäre- Äzerbäycan, Ärmänstan, Gruziä arasında xezmättäşlek kileşüe imzalandı. Yewropa Berlege, bu öç ildä kiñ küläm üzgäreşlärne däwam itü şartı belän, alarğa östämä yärdäm birä häm iqtisadıy xezmättäşlekne kiñäytä. Yewropa komissiäse äğzası Benita Ferrero-Waldner bu kileşüneñ Abxaziä, Könyaq Osetiä häm Tawlı Qarabax nizağların cayğa salırğa ömet uyatuın belderde.
Bu oçraşu qısalarında Ärmänstan häm Äzerbäycan tışqı eşlär ministrları Qarabax probleması turında da söyläşte.


text: Bu turıda Başqortstan tatar ictimaği üzägeneñ Dürtöyle bülekçäse başı Vener Fattäxov ireşterde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Dürtöyle rayonınıñ ber törkem cämägätçelege Dürtöyleneñ xaqimiät citäkçese Rawil Däwlätov östennän respublika başlıqlarına berniçä tapqır möräcägät itep tä cawap alalmağaç, Rusiä Prezidentına xat yullağan bulğan. Ul xat çarasın kürü öçen dip kire Dürtöylegä qaytarılğan. Rayon xaqimiäte başlığı Rawil Däwlätov ul xatnı imzalawçılarnı üzeneñ abruyın töşerüdä ğäyepläp mäxkämägä tarttıra başlağan.


text:
Ğäräp Ligası räise Mäxmüt Hammud, Ğäräp illären, Ğiraq suğışına qarşı, berdäm pozitsiä alırğa çaqırdı. Livannıñ Tışqı eşlär ministrı Hammud, bu belderüen bügen Qahirädä, Ğäräp Ligası illäre Tışqı eşlär ministrlarınıñ ğädättän-tış oçraşuında yasadı. Ministrlar, Liganıñ kiläse atnada ütäçäk sammitına äzerlänä. Ğäräp illäre, bälki, üzläre genä Quşma Ştatlarnı tuqtata almas, läkin berdäm bulırğa tieş, dide Hammud.
Farsı Qultığında urnaşqan qayber ğäräp illäre, Ğiraq suğışına äzerlängän Amerikan xärbilärenä, üz cirendä urnaşırğa röxsät birde.


text:
AQŞ xärbiläreneñ bügenge belderüenä qarağanda, alarnıñ öçese Bağdadtan könyaqta yulğa quyılğan bomba şartlawdan hälak bulğan.
Berse Bağdadtan könyaqtağı häm tağın berse Fällücädäge atış waqıtında ülgän.
Xärbiläre alarnıñ barısı da çärşäme könne ülde di.
Bügen Bağdadnıñ Sadr şähäre rayonında AQŞ köçläre belän cirle şığıy suğışçıları arasında bäreleşlär buluı turında xäbär itelä. Ber sivil ülde dielä.
Ğiraq başqalasınnan könyaqta urnaşqan bu şähärdä Ğiraq politsiäseneñ berniçä mäyet tabuı turında xäbärlär bar. Xäbärlärgä qarağanda ütereler aldınnan alarnıñ qul-ayaqları, küzläre bäylängän bulğan.


text:
Kandaharda şartlaw näticäsendä 2 xärbi yaralanğan
Ul arada Berläşkän Millätlär fikerençä, Äfğanstanda Jün ayına bilgelängän saylawlar waqıtında ütmäskä mömkin, çönki aña qädär saylawçılarnı terkäp-beterep bulmayaçaq.
Xalıqara xoquq yaqlawçı Human Rights Watch oyışması, Äfğanstannıñ yaña qabul itelgän konstitutsiäsendä keşe xoquqları citärlek yaqlaw tapmağan, dip tänqit beldergän ide. Bügen Äfğanstannıñ Finans ministrı Äşräf Ğani, prezidentnıñ zur wäkälätläre parlament tarafınnan çiklänäçäk, dip yaña Konstitutsiäne yaqlap çıqtı.


text:
Dönyada yartı millionnan artıq xatın-qız törmädä utıra
Totqınnarnıñ kübese AQŞta, Qıtay, Rusiä häm Tailandta. Bu tör mäğlümatlärne Londondağı törmälärne öyränü üzäge äle berençe tapqır bäyän itte.
"Bu illärdä bolay da totqınnar sanı yuğarı. Qıtayda xalıq sanı da küp – törmälärdä dä keşe bik küp. Qalğan illär dä – AQŞ, Rusiä häm Qıtay isemlektä näq şul uq säbäplärdän berençe urınnarnı alıp toradır."
AQŞta törmädä 183 meñ, Qıtayda 71, Rusiädä 55 häm Tailandta 28 meñnän artıq xatın-qız utıra. Tikşerelgän qalğan 183 ildä xatın-qız totqınnar sanı 15 meñnän artmıy. Barlığı 187 il tikşerelgän.
Şelupanov süzlärenä qarağanda, Bäysez Däwlätlär Berdämlegendä dä sannar yuğarı:
"Rusiädä totqınnarnıñ 6.5%tı xatın-qızlar – bu küp. İñ yuğarı san Belarusta, anda 7.5%. Qayber illärdä bik tübän, misal öçen Azärbaycanda – 1dän artıq. Ukrainada şaqtıy yuğarı, 6%tan artıq."
Rusiädä törmädä utırğan xatın-qızlarnıñ sanı yuğarı buluı – tikşerüçelärne aptıraşta qaldırğan. Rusiädä cäza qanunnarında, xatın-qız cinäyät qılsa da anı törmägä utırtmaw öçen şartlar qaralğan, di Şelupanov:
"Rusiädä xatın-qız totqınnar sanı urtaçadan yuğarı. Ber ük waqıtta soñğı yıllarda cinäyät qanunnarına üzgäreşlär kertelde. Xatın-qıznı törmägä utırtmaw şartları bar. Misal öçen ägär dä xatınnıñ 14 yäştän dä keçeräk balası bulsa häm cinäyät bik citdi bulmasa, aña cäza alunı kiçekterä alalar."
Balasına 14 yäş tulğanda , ägär dä xatın-qız qabat cinäyät yulına basmasa – ğayepläwne ğadättä bötenläy ğamäldän çığaralar. Şuşı şartlarda da bik küp xatın-qıznıñ törmägä elägüe – borçılu tudıra, dip tikşerüçelär.
Tatarstanda xatın-qızlar törmäse yuq. Ämma Qazanda – xökem qararın kötkän arada utıra torğan urınnar bar. Yaña Ğasır radiosı xäbärçese Nailä Nizami Azatlıq öçen maxsus ber äñgämä äzerlägän ide. Cäzalarnı ütäwçe federal xezmätneñ Tatarstan idaräse citäkçese Däwfid Xämmädişin:
"Soñğı ike yılda xatın-qızlar arasında cinäyät qıluçılar sanı azaydı. 2004nçe yılda 2155 xatın-qız cawapqa tartıldı. Ul böten totqınnarnıñ 6% täşkil itä. Cinäyätlärgä kilgändä, zur cinäyät qılğan xatın-qızlar iregennän mäxrüm itelä. Narkotiklar belän bäylängän cinäyätlär öçen xökemgä tartılğan xatın-qızlar sanı bik küp. 16 yäştän alıp 30 yäşkä qadär. 70nçe yıllarda Panovkada (Tatarstanda) xatın-qızlar törmäse bulğan. Annan soñ kiräklege betkäç ul törmäne taratqannar. Bügenge köndä Çuwaşiädä 3 xatın-qız törmäse bar. Tatarstanda xökemgä tartılğan xatın-qızlar Çuwaşiägä cibärelä. "
Dönyada törmälärne öyränüçe xalıqara üzäk 200 ildä barlıq totqınnar turında mäğlümat cıyğan, xatın-qızlar turında ğına tügel. Üzäk citäkçese Rob Allen, törmädä utıruçılar sanı yuğarı bulğan illärdä – totqınnar arasında xatın-qızlar da kübräk, di. Törmädä xatın-qızlar artqan sayın – cämğiätkä ziyan da arta bara, di Allen:
"Alar törmädä utırğanda, balaların tärbiälärgä kiräk. Qaywaqıt totqınnarnıñ balaların tuğannarı alsa, başqa oçraqlarda monı däwlät qayğırtırğa tieş. Bik küp ildä mondıy balalarnıñ kiläçäge bik äybät tügel."
Bu xisapnı äzerläwçelär, xökümätlär, xatın-qızlarnı törmägä utırtu urınına – däwalaw yäki başqa tör terapiä kebek çaralar turında uylanır, dip ömetlänä.
Alsu Qormaş


text:
Başqortstan däwlät universitetında rişwätçelär totıldı
Başqortstan yuğarı uqu yortlarında kerü imtixannarı iñ qızu çorına citä. Bu könnärdä Ufadağı yuğarı uqu yortlarında da üz bäxeten sınawçılar bixisap. Qayber belgeçleklärgä ber urınğa 10-15 är abiturient turı kilä. Haman da yurist, ekonomist, menedjment hönärläre buyınça belem alırğa tezläwçelärneñ küp buluı mäğlüm.
Yuğarı uqu yortlarına kerü imtixannarı däwamında yıl sayın rişwät aluçılar sanı da arta. Abiturientlarnıñ ata-anaları aqçasına tiz genä bayırğa omtıluçılarnıñ çirattağı ber törkemen Başqortstannıñ iñ däräcäle uqu yortı sanalğan Başqortstan däwlät universitetında faş ittelär. Anda xoquq fakul'tetına kerergä telägän abiturientnıñ ata-anasınnan 200 meñ sum külämendä rişwät aluda ğäyeplänep, biş keşe qulğa alındı. Alar arasında qabul itü komissiäse äğzası da, möğallimnär dä, aradaşçı xatın-qız da bar. Xoquq saqlaw oyışmaları wäkilläre fikerençä, bu älege törkem äğzalarınıñ berençe rişwät alu oçrağı ğına bulmağan. Xäzer rişwätçelär östennän mäxkämä eşe açılğan.
Başqortstan yuğarı uqu yortlarında aqçağa uqırğa kertü oçraqları bik küp. Ämma belgeçlär fikerençä, küpçelek rişwätçelär bik osta eş itä häm xoquq saqlawçılar yätmäsenä eläkmi qala.


text: Totıq itep alınğan izrail xärbie izraillelärgä bilgele bulmağan urında yäşerep totıla. Bu xaqta “Fälästin xalıq qarşılığı komitetı” wäkile äytte. İzrail premer- ministrı Exüt Olmert ekstremistlarnıñ soldatnı yabıludağı fälästinlelärgä alıştırırğa digän täqdimen kire qaqtı. “Bu söyläşülär öçen dä, alış bireş öçen dä, tege yäki bu kileşü öçen dä tema tügel. Bu- elementar xalıqara prinsiplarnı ütäw mäsäläse. Xalıqara cämäğätçelekneñ ber öleşe bulırğa telägännär bu prinsiplarğa küz yommasqa tieş. Törmädägelärne çığaru mäsäläsen İzrail xökemäte qaramayaçaq”,- dide premer minstr Olmert. Ğaza sızığı çigendä İzrailneñ xärbi köçläre tuplanğan. Premer xärbi operasiagä äzer bulırğa färman birde. Yal könne fälästin köräşçeläre İzrailneñ tikşerü qapqasına höcüm itte. İke xärbi üterelde, öçençese äsirlekkä alındı.


text:
Britaniә premier ministere Tony Blair, Russiәneŋ Ğıraq konfliktına qarata pozitsiәsen yomışartu mөmkin bulır digәn өmet belәn Mәskәvdә bulıp kitte. Lәkin, Russiә prezidentı Putinnәn açıq hәm qәtği cavap aldı. Putin ğadi itep әytkәndә," bez sezneŋ belәn tügel hәm sezgә ışanmıybız" digәn fiker belderde.
Britaniә premiere Blairneŋ Ğıraq suğışı sәbәple xasıyl bulğan diplomatik yaralarnı dәvalau maqsәte belәn Mәskәvgә yasağan vizitı nәticәsez tәmamlandı. Ul ğına da tügel, Russiә prezidentı Putin BMOsı sanksiәlәren küçtәn çığarunı kire qağqannan hәm Ğıraqta massa külәm yuq itü qorallarınıŋ bulmauı da ixtimal dip beldergәnnәn soŋ, buş qul belәn qaytıp kitte dip әytergә bula. Putin monıŋ belәn genә çiklәnmәde, ul BMOsı qoral inspektorları Ğıraqqa qaytırğa tieş dip talәp itte hәm Blairnıŋ yaŋa strategik partnerlıq turndağı qaraşın, AQŞnıŋ xalıqara mәnәsәbәtlәrdә өstenlek itüe qabul itelmәslek dip kire qaqtı. Bu fiker ayırmalıqları sөylәşülәrdәn soŋ ütkәrelgәn press-konferensiәdә açıqlandı. Premier Blair AQŞ belәn Britaniә, BMOnıŋ Ğıraqta mөhim rol uynarğa tieşlegen qabul itә, lәkin, tulı kontrolne birergә ciınmıylar dip belderde. Ul Iminlek Şurası ağzaları Ğıraqta bezneŋ soldatlarıbıznıŋ suğışqanın hәm ülgәnen hәm Ğıraq өstennәn kontrolneŋ BMOna tapışırılmayaçağın qabul itәrgә tieşlәr dide. Britan premiere xalıqara cәmağәtçelek Ğıraq suğışı sәbәple xasıyl bulğan ayırmalıqlarnı beterә almağan xәldә bu zur qurqınıç tudıraçaq dip tә kisәtte. Lәkin, Putin üzeneŋ pozitsiәsen yomışartmadı. Ul Ğıraqqa sansksiәlәr, anda massa külәm yuq itü qoralları bar digәn sәbәp belәn quyıldı. Şul sәbәple sanksiәlәr, Iminlek Şurası andıy qorallar yuq digәn nәticәgә kilgәn xәldә genә kөçtәn çığarıla ala. Monıŋ өçen isә BMOSı inspektorlarınıŋ urında tikşerülәr ütkәrülәre zarur dip belderde. Putin quyğan soraular da Blairgә ber dә oşamağandır, çөnki ul Britaniә hәm AQŞqa ışanıç mәsәlәsenә qarıy.
Audio
Putinneŋ bu sorauları diplomatik teldә bez sezgә ışanmıybız digәn mәğnәgә qaytıp qala. Putin ikençe mәrtәbә Blairne cәmağәtçelek aldında qıyın xәldә qaldırdı. Uzğan yılnıŋ Üktәber ayında Putinneŋ Mәskәv yaqınındağı daçasında bulğan oçraşu vaqıtında da Putin, Britan xөkümәteneŋ Ğıraqnıŋ massa külәm yuq itü qoralları turındağı raportın propoganda dip bәyәlәgәn ide. Blair-Putin oçraşuınıŋ nәticәsez tәmamlanuı, küzәtәçelәrneŋ ni өçen bu oçraşu kirәk buldı soŋ digәn sorau quyularına sәbәp buldı. Oçraşu taraflarnıŋ pozitsiәsen yaqınlaştıruğa kitermәde, Kiresençә, pozitsiәlәr arasındağı ayırmanıŋ zur buluın ğına kürsәtte.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
2016 jıldıñ 17 men 26 qazanı aralığında elimizdiñ barlıq ay`maqtarında işimdikten bas tartw Ulttıq küniniñ ayasında «Alkogolʹdi işimdikterden bas tart!» degen uranmen onkündik ötedi, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
"Şaranı ötkizwdegi maqsat – xalıqtıñ alkogolʹdi işimdikterdiñ ağzağa tïgizetin jağımsız äseri twralı xabardarlığın arttırw, balalardıñ, jasöspirimder men jastardıñ öz densawlığına degen jawapkerşiligin qalıptastırw, salawattı ömir saltın nasïxattaw" - dey`di uy`ımdastırwşılar.
Onkündik barısında medïcïnalıq uy`ımdarda mamandar keñesiniñ aşıq esik künderi ötedi: döñgelek üstelder; psïxolog, narkolog, älewmettik mamandardıñ qatıswımen oqw orındarında alkogolʹdi işimdikterden bas tartw ädetin qalıptastırw jäne t.b. şaraları ötedi.
"Alkogolʹdi işimdikti şamadan tıs qoldanw ölimniñ köbeyuine, densawlıqtıñ jäne turğındardıñ eñbekke qabilettiliginiñ naşarlawına bastı sebep bolıp otır. Ol psïxïkalıq jäne minez-qulıqtıq awıtqwlarğa, onıñ işinde işimdikke täweldilikke, bawır cïrrozı, qaterli isiktiñ key`bir türlerine, jürek-qan tamırlarınıñ awrwları jäne tağı basqa awır juqpalı awrwlarğa äkep soğadı" - dey`di DSÄDM mamandarı.
Dünïejüzilik densawlıq saqtaw uy`ımınıñ mälimetterine säy`kes, älemde işimdikti şamadan tıs qoldanwdıñ nätïjesinde jıl say`ın 3,3 mln. adam qay`tıs boladı.
Bïılğı jılı 14 oblıs pen Astana jäne Almatı qalalarında DDSU ädisi boy`ınşa eresek turğındar men jasöspirimder arasında qawiptiñ minez-qulıqtıq faktorlarınıñ taralwın anıqtaw boy`ınşa VI Ulttıq älewmettik zerttew ayaqtaldı. Zerttew şaraları ömir sürw ädetterin bağalawdıñ burınğı saraptamalarımen salıstırğanda, işimdikterdi qoldanw körsetkişiniñ tömendewi anıqtaldı: 1998 jılğı 55%-dan 2015 jılğı 24,2%-ğa dey`in, işimdikti şamadan tıs qoldanw 2012 jılğı 5%-dan 2015 jılğı 4,1%-ğa dey`in.
Esteriñizge sala ketey`ik, Qazaqstanda alkogolʹdi işimdikten bas tartw Ulttıq küni 2007 jıldan beri atalıp keledi.


text:
Räsäy Qazannan ğibrät ala
Sişämbe könne Mäskäwdä ütkän Däwlät Sovetı utırışında qatnaşıp, M.Şäymiev toraq tözeleşe, ipoteka şul turıda söyläde. Xäzer tuzğan toraq programması böten Rusiägä kiräk ikän. Şunısı qızıq, näq şul uq könne Qazanğa beryulı ike ministr kilde – baş militsioner Räşit Nurğaliev häm iqtisat ministrı German Greff. Alar cinayätkä qarşı köräş buyınça berdäm mäğlümat sistemasın eşlätü belän şöğellänä. Bik zamança häm kiräkle bu eş turında tağın da mäğlümat tuplarbız äle. Ä menä näq şuşı räsmilär vizitı aldınnan ğına Qazanda bik yaman cinayät eşlängän. Şimbä tönendä Çistopol' uramında 28 yäşlek Mäskäw rayonı keşese räximsez räweştä üterelgän. Ämma eçke eşlär ministrlığınıñ saytında bu xäbär turında läm- mim mäğlümat yuq.
Rimzil Wäli


text:
Tatarda şayannar häm tapqırlar barmı?
24 fevral’dän Çallıda tatar kompozitorlarınıñ çişmälär dip isemlängän töbäk cır festivale uzdı. Ä menä respublikanıñ Bua şähärendä 26 fevral’dä böten Tatarstannan tapqırlar häm şayannar cıyıldı. Monda alar Quqmara, Saba, Çüpräle, Balıq Bistäse, Aqtanış, Leninogorsk, Mendeleev häm, älbättä inde, bualılar üzläre 2004 yılnıñ sezon açılu festivalendä qatnaştı. Şunısın da äytergä kiräk, respublikada KVN uyını şaqtıy kiñ taralğan, Qazannıñ 4 tatar törkeme xätta Rusiäneñ Yuğarı liga uyınnarında da berençelekne alğanı buldı, Läkin bolar barısı da rus telle KVNda ğına. Ä menä saf tatar telendä üzläreneñ tapqırlığın häm şayanlığın kürsätüçe komandalar bulsa da, respublika külämendä bu uyınnar bik kiñ taralmağan ide. Xäzer Tatarstannıñ Mädäniät ministrlığı yäşlär öçen bu uyın tören torğızuğa nıqlap totındı. Xäyer, 2003 yılda çempion isemen yawlağan bualılar tatar KVNın inde 1994 yıldan birle ütkärep kilälär. Läkin Bua xakimiäteneñ mädäniät bülege citäkçese Mödärris Ğäyfullin älege uyınnıñ tarixı 94 yıldan ğına başlanmıy, dip sanıy.
Min tatar KVNınıñ tarixı 10 yıl ğına dimäs idem, bez anı inde mäktäptä uq uynıy idek. Bez barı tik xäzerge kebek barıbız bergä cıyılıp, ber-berebez belän genä yarışa almıy idek. Xäzer inde menä Mädäniät ministrlığı yärdämendä bezneñ dä tatar KVNınıñ üz ligası oyıştırıldı. Bez moña bik şatbız.
Bu qızıqlı festival turında kiläçäktä bez sezgä äle täfsilleräk itep söylärbez.
Gölnaz İlgizär


text:
Dede Qorqud Kitabi - Dede Qorqud qimdir
Kitabi - Dede Qorqud
[URL=http://imageshack.us]
Kitabi-Dede Qorqud Azerbaycan xalq edebiyyatının en qedim yazılı ebidesidir (11-12-ci esrler). Elm alemine 19-cu esrden melum olan "Kitabi-Dede Qorqud"un helelik iki elyazma nüsxesi (Drezden ve Vaikan) tapılmışdır. Drezden nüsxesi üzerinde sonradan "Kitabi-Dede Qorqud ela lisani taifeyi-oğuzan" ("Oğuz tayfaları dilinde Dedem Qorqud kitabı") yazılmışdır. Bu nüsxe bir müqeddime, 12 boydan, Vatikan nüsxesi ise eyni müqeddime ve 6 boydan ibaretdir. Görünür ki, her 2 nüsxe daha qedim namelum bir nüsxeden köçürülmüşdür. Azerbaycan EA Elyazmalar İnstitutunda "Dede Qorqud"un dünyada üçüncü elyazma nüsxesi hazırlanmışdır.
Abide haqqında ilk defe alman alimi F.Dits melumat vermiş ve "Tepegöz" boyunu alman diline tercümesi ile derc etdirmişdir (1815). T.Nöldeke eseri Drezden nüsxesi esasında çapa hazırlamaq istemişdir. V.V.Bartold 1894-1904-cü illerde eserin 4 boyunu rus diline çevirerek çap etdirmişdir. O, 1922-ci ilde dastanın tam tercümesini başa çatdırmışdır; hemin tercüme 1950-ci ilde Bakıda (H.Araslı ve M.Tehmasibin redaktesi ile), 1962-ci ilde ise Moskvada neşr olunmuşdur.
1952-ci ilde E.Rossi Vatikan kitabxanasında eserin yeni bir nüsxesini tapıb italyanca tercümesi ile birlikde neşr etdirmişdir.
"Kitabi-Dede Qorqud" Türkiyede ilk defe 1916-cı ilde Kilisli Müellim Rifet, Azerbaycanda ise 1939-cu ilde akademik H.Araslı terefinden neşr olunmuşdur. Sonralar eser ingilis, alman ve fars dillerine tercüme edilmiş, İngilterede, İsveçrede, ABŞ-da ve İranda çapdan çıxmışdır. 1951-ci ilde "Kitabi-Dede Qorqud" Azerbaycanda ve Türkmenistanda "xalq düşmeni" elan edilerek oxunması yasaqlanmış, Azerbaycanda 1957-ci, Türkmenistanda 1980-ci ilde beraet qazanmışdır.
"Kitabi-Dede Qorqud" dastanları 11-12-ci esrlerde ve daha evveller (islamın yayılmasından qabaq) Azerbaycanda baş vermiş hadiselerle sesleşir. Dastandakı hadiselerin ekseriyyeti Demirqapı Derbend, Berde, Gence, Dereşam, Elince, Qaradağ, Göyçe gölü, Qaraçuq dağı ve s. yerlerde cereyan edir.
"Kitabi-Dede Qorqud"u yazıya köçüren şexs Dede Qorqudu bu dastanların yaradıcısı, hem de iştirakçısı kimi teqdim edir. Bayat elinden çıxmış bu bilicini oğuzun müşkül meselelerini hell ederek gelecekden bele xeber verdiyini gösterir.
"Kitabi-Dede Qorqud" boylarında Dede Qorqud şücaet gösteren igidlere ad qoyur, çetin zamanlarda xalqın kömeyine gelir, müdrik meslehetleri ile onlara yol gösterir. Dede Qorqud adı, eyni zamanda, qopuzla elaqedardır.
Dastanlarda oğuzun yaşlı (Qazan xan, Dirse xan, Qazılıq Qoca, Bekil, Baybecan, Aruz, Qaragüne) ve genc (Beyrek, Uruz, Basat, Yeynek, Segrek, Qarabudaq, Emran) nesle mensub qehremanlarından söhbet açılır. Qehremanlıq ruhu abidenin esas qayesini teşkil edir.
"Kitabi-Dede Qorqud" yarandığı dövrün adet-eneneleri, köçeri heyat terzi ve s. haqqında tarixi-etnoqrofik melumatla zengindir.
"Kitabi-Dede Qorqud" qadına yüksek münasibeti ile seçilir. Eposun qehremanlıq ruhu qadın obrazlarının davranışlarında da aydın görünür.
Dastanda ana obrazı xüsusile diqqeti celb edir. O, veten remzi kimi ümumileşdirilir, ana haqqı Tanrı haqqı kimi qiymetlendirilir.
Azerbaycan xalq bedii tefekkürünün abidesi olan "Kitabi-Dede Qorqud" dastanlarının poetik dili bedii tesvir vasiteleri ile zengindir. Onlarda xalq dilinin inceliklerinden, atalar sözü, mesel ve idiomatik ifadelerinden bol-bol, meharetle istifade olunmuşdur. "Kitabi-Dede Qorqud" Azerbaycan türkcesinin tarixini öyrenmek baxımından zengin menbedir.