text:
BM insan aqları monitoring missiyası Rusiyeni Qırımtatar Milliy Meclisi yasağını lâğu etmesine çağırdı. Bu aqta sentâbrniñ 29-nda BM missiyasınıñ Facebook muracaatında aytıla.
«3 yıl evelsi, 2016 senesi sentâbrniñ 29-nda, Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı mahkemesi Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi çıqarğan Meclis yasağı qararını deñiştirmedi. Neticede, Meclis, qırımtatarlarnıñ temsiliy organı, bugünge qadar vazifesini yapıp olamay. BM Halqara mahkemesiniñ qararına baqmadan, vaziyet deñişmey… Rusiye Federatsiyasını BM mahkemesiniñ qararını yerine ketirip, Meclis faaliyetiniñ yasağını lâğu etmege çağıramız», – dep aytıla teşkilâtnıñ beyanatında.
2017 senesi mahkeme Rusiye qırımtatarlarnıñ temsiliy organları, hususan Meclisniñ sıñırlamasından vazgeçmek kerek, dep qarar çıqardı.
Varşavadaki OSCE toplaşuvında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev Rusiyeni BM Halqara mahkemesiniñ Qırımda Meclis faaliyetiniñ yasağını lâğu etmek qararını yerine ketirmege mecbur etecek plannı teklif etti.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov OSCE toplaşuvında Rusiye akimiyetini ve yarımada teşkilâtlarını temsil etecek işğal etilgen Qırımdan iştirakçiler qayd etildi, dep bildirdi.
2014 senesi martnıñ 20-nde Ukraina Yuqarı Radası qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Bu qararğa 283 halq deputat rey berdi. Ukraina qırımtatar halqınen diger milliy azlıqlarnıñ Ukrainanıñ tamır halqı olaraq etnik, medeniyet, til ve din kimliginiñ saqlap qalması ve inkişafını kefil etmekte. Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qurultayı qırımtatarlarnıñ temsiliy organları olaraq tanıldı.
Er yıl avgustnıñ 9-nda dünya tamır halqlar künü qayd etile. Onı BM Baş Assambleyası 1994 senesi tasdıqladı.


c: text/html

text:
Mezkür malümatnı Meclisniñ matbuat – hızmeti bildire.
Brüsselde iş ziyareti çerçivesinde, Mustafa Cemilev parlamentariyler ögünde Avropa Şurasında çıqışta bulundı. Amerikağa ziyareti arfesinde Cemilev, Brüsseldeki «Demokratik islâatlar ve Ukraina misali» forumında iştirak etti. Tedbirde, Qırımda 2014 senesi mart 16 künü ötkerilgen referendumğa dair fikirlerini bildirdi.
Qayd etkenine köre, Kurultay Qırımnıñ keleceginen bağlı müim bir adım yapacaq.
«Bizim referendumımız, rusiyeli kibi sahte olmaycaq. Nyü-Yorkta, Birleşken Milletler Teşkilâtı nıñ Havfsızlıq Şurasında, bu meleseni kötermek niyetindem. Qırımtatarlar Qırımnıñ statusınen bağlı öz referendumımıznı keçirecekmiz», – dedi Cemilev.
Referendumnıñ keçirilüvi aqqında qarar martnıñ 29–nda Bağçasarayda ötkerilecek 2 – nci Qurultaynıñ nevbetten tış sessiyasında alıncaq.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jurnalist, «Tsenzurağa yoq» yarışınıñ iştirakçisi Aksinya Kurina «Tsenzurağa yoq!» Üçünci halqara yarışına qırımtatar matbuat vastalarına destek işlerini yollamağa çağırdı.
«Biz yarış saytında qırımtatar medialarına destek işlerini körmege ister edik. Yarışta qırımtatarca laf etkenlerni, qırımtatar matbuat vastalarına qol tutqan dizaynerlerni yarışta iştirak etmege çağıram. Pek müimdir, qırımtatar tilinde işlerni bekleymiz. Şiir, esse, rolik, radio içün ses yazıluvları. Qoşulıñız!», – dedi jurnalist Qırım.Aqiqatqa.
«Tsenzurağa yoq! Vatandaşlar serbest memleket oğrunda» üçünci halqara yarışı «Tsentr UA» cemaat teşkilâtınıñ faalleri tarafından keçirile. Yarışqa söz serbestligini qoruv, tsenzura ile küreş mevzularına bağışlanğan işler qabul etile. Üçünci Halqara yarışınıñ mahsus mevzusı – «Tsenzurağa yoq! Vatandaşlar serbest memleket oğrunda»: «İnsan aqları er şeyden üstün».
İşlerni yarış saytına yollamaq mümkün: www.stop-censorship.net.
Mart ayınıñ soñuna qadar ATR media-holdingi Rusiye qanunlarına köre kütleviy haber vastası olaraq öyle de qayd olamadı. Şirket Roskomnadzorğa vesiqalarını bir qaç kere bergen edi, lâkin olarnı farqlı sebeplerden keri qaytara ediler. Aprel 1-ge keçer gecesi ATR telekanalı, Lâle bala telekanalı işini toqtatmağa mecbur oldılar. «Meydan» ve «Lider» radioları da diñleyicilerinen sağlıqlaştılar. Reberlik telekanalnı qayd etmege tırışacağını bildirdi.


text:
UNESCO İcra şurasınıñ 200-ci sessiyasınıñ netice oturışında oktâbr 18 künü «Qırım Muhtar Cumheriyetinde (Ukraina) vaziyetniñ közetüvi» qararı alındı. Onda Qırımğa monitoring eyyetiniñ yollanılması aqqında da söz yürsetile. Bunı oktâbr 18 künü UNESCO meseleleri boyunca Ukraina Milliy komissiyasınıñ Kâtibiyetinde bildirdiler.
«Vaqıtınca işğal etilgen yarımadada UNESCO mesuliyetine ait olğan meselelerde keskin problemlerniñ çezilmesi boyunca tevsiyeler azırlamaq maqsadınen Qırımğa nezaret missiyasınıñ yollanılması beklenile», – dep aytıla bildirüvde.
Milliy komissiyanıñ Kâtibiyetinde qayd ettiler ki, qarar alınmazdan ögüne sessiya çerçivesinde 11 oktâbrde Tışqı muameleler ve programma meseleleri boyunca Komissiyanıñ toplaşuvnda UNESCO baş mudiri bu mevzuda maruzasını taqdim etken edi. Maruzada UNESCO Kâtibiyetiniñ tedbirleri ve Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyardaki vaqilar aqqında ukrain tarafı ve halqara teşkilâtlarından berilgen malümatlar yer alğanı qayd etile.
Vesiqada ayrıca «qanunsız Rusiye işğalinden soñ yarımadada UNESCO mesuliyetindeki saada vaziyet ep beterleşkeni» kösterile.
UNESCO baş mudiriniñ vekili yarımadadaki vaziyetni o yerden közetmek imkânlarını ukrain tarafınen işbirlikte incelemege niyetli olğanını ayttı. Monitoring UNESCO mesüliyetligine ait olğan saalarda keçirile bile.
Haber etilgeni kibi, iç bir devlet Rusiye eyyetiniñ teklifine qol tutmadı ve «Qırım Muhtar Cumheriyetinde (Ukraina) vaziyetniñ közetüvi» qararını rey berüvge çıqarmağa istemedi. Böylece ilk sefer İcra şurasında Qırımdaki vaziyetniñ monitoringi baqılğanda qarar fikir birligi ile qabul etildi.
Qarar qabul etilgen soñ ukrain eyyetiniñ azası, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov sözge çıqıp, Qırımda «işğalci rus akimiyeti tarafından UNESCO mesüliyetindeki saada insan aqlarınıñ, ilk evelâ qırım tatarları ve ukrainlilerniñ aqlarınıñ bozulmasına misaller ketirdi».
Çubarov qayd etti , Rusiye tarafından Qırımrtatar Milliy Meclisniñ areketi yasaq etilgeni «işğalcilerniñ böyle siyasetine eñ yaman misal» ola.
Refat Çubarov UNESCO tarafından Qırım MC ve Aqyarda vaziyetniñ nezaret etilmesine dair Baş müdirniñ niyetlerini alğışladı. «Ukraina böyle nezaret muntazam ve keñiş sürette alıp barılacağını bekley. Bu niyetniñ amelge keçirilmesi içün biz Kâtibiyetnen, İçra şurasınıñ azalarınen ve UNESCO azaları olğan devletlernen muzakerelerimizni devam ettirmege ve küçlendirmege azırmız», – dedi Çubarov
Bilfirile ki, AQŞ ve AB eyyetleri UNESCO tarafından doğrudan doğru yarımadada közetüv alıp barmaq niyetine qol tuttılar ve Ukrainanıñ territorial butünlikini desteklediler.
UNESCO Baş müdiri bu meselede nevbetteki maruzasını kelek sessiyada 2017 senesi aprel ayında taqdim etecek. Bunı teikilâtnıñ matbuat-hızmetinde bildirdiler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukrainanıñ qıta qısmında Qırım sakinleriniñ iç pasportları ne içün uzun muddet deñiştirile? Bu ini tezleştirmek mumkünmi? Pasport içine fotosuret yapıştırmaq ne qadar vaqır ala? Şahsiyetniñ tasdıqlanması içün nasıl vesiqalar kerek? Bu suallerge Qırım.Aqiqat Radiosına kelgen musafir ve mutehassıslar cevap bere.
Herson vilâyeti Ukraina Migratsion baş hızmetiniñ ictimaiy bağlar boyunca üyken mutehassısı Viktoriya Magdıç, Qırım sakinleri içün Ukrainanıñ iç pasportında fotosuret deñiştirmek içün yahşısı şahsiyetni tasdıqlaycaq ilâve vesiqalar olsa yahşı ola, meselâ, çetel pasportı.
Bazen bizler insannıñ şahsiyetini tasdıqlap olamaymız, onıñ içün muddet uzatılaViktoriya Magdıç
– Fotosuret yapıştıruv esnası – aslında bedava ve üç iş künü devamında yapıla. Bazen bizler insannıñ şahsiyetini tasdıqlap olamaymız, onıñ içün muddet uzatıla. Şahsiyet tasdıqlanmadan ne fotosuret yapıştırıla, ne de vesiqa berile. Er türlü şeyler olabile: pasport resmiy olmadan, hırsızlanğan olabile. 2018 senesiniñ beş ayı zarfında biz 1259 dane yañı türdeki pasport berdik – kitapçıq şeklindekisini yapmaymız, bular biometrik ID-kartalar sayıla. Aynı muddet içinde 10 biñ Qırım sakini muracaat etti, işğal başlanğandan berli ise bizler yarımadanı sakinlerine 150 biñ kere memuriy hızmet kösterdik. Bunıñ içine pasport deñiştirmek, fotosuret yapıştırmaq ve çetel pasportları kire.
Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar naziriniñ birinci muavini Yusuf Kürkçi, Ukraina qanunnamesinde işğal etilgen topraq sakinleri içün vesiqa berilüvinen bağlı ayrı bir tertip yoqtır dep qayd ete.
– Yekâne devlet demografik sicil çalışıp başladı. İnsan, bergi dairesinden başlap Devlet migratsion hızmetine qadar er türlü organlarğa muracaat eterek ariza yaza. Bu insannıñ şahsiyeti bu sicil vastasınen teşkerile. Eger o anda yoq ise, işbu insannen çalışqan munasip hızmet, onı ayrıca teşkermek kerek. Er bir normativ vesiqada Qırım, Donetsk, Lugansk sakinleriniñ teşekrilüvi aqqında iç bir sözçik yoq, lâkin eki aynı keçmeycek olğan muddet bar. Bu, işğal etilgen topraqlarda malümat bazasına kirmek imkânsız olğanınen bağlı. Nazirlik insanlarğa qolaylıq yaratmaq maqsadınen qısqartuv yollarını araştıra: meselâ, o özüniñ esas vesiqasını teslim eterek, başqa birisinen qaytmağa çaresi olsun dep.
Yusuk Kürkçi Qırım sakininiñ elinde migratsion hızmetke muracaat etkende ne qadar çoq vesiqa buunsa, onıñ şahsiyeti tasdıqlanması ve vesiqanıñ berilüvi o qadar tezleşir dep qayd ete. Eger bir insan ukrain mermuriy hızmeti aldı ise, demek ki, onıñ malümatı yekane sicilge kirsetilgen olmalıdır dep ilâve ete nazir muavini.
– Bizim maqsadımız kiriş-çıqış noqtalarını yañıdan teşkil etmek ve hususan servis zonalarına yaqın yerde tek memuriy hızmet bermekten ğayrı, ufaq musafirhaneler açmaqtan ibaret. Eger protsedura bir-eki kün alacaq olsa, insan bir künden soñ bir daa kelmek içün qaytmağa mecbur qalmaz. Yahşısı bu musafirhanede qalıp, kerek saatini bekleryerek, artıq Qırımğa işini bitirip qaytmaq daa da uyğun olur. Şimdi sezon başındamız, çünki qıta qısmında aliy oquv yurtlarına oqumağa kirmek istegen Qırım abituriyentlerine yardım ve konsultatsiya bermek kerek olacaq. Bu ise, ilk-evelâ ID-kartalarnıñ yapıluvı, çünki Qırım mezunlarınıñ ekseriyetinde Ukraina pasportları yoq.
İnsan aqları boyunca Ukraina Helsinki birligi uquqçısı Anna Rassamahina Qırım sakinleri esasen protsedurağa degil de, icra etkenlerge şikayet etkenlerini iddia ete.
Er şey UBMH hadimleriniñ kompetentliginen bağlı, çünki olar gizlice, işğal etilgen topraqlardan kelgen insan aqımını azlaştırmağa tırışalarAnna Rassamahina
– Eñ çoq muracaatlar Devlet migratsion hizmeti hadimleriniñ yañlış çalışqanı, vatandaşlarğa yañlış malümat bergeni, ve esassız red etkenlerinen bağlı. İnsanlar pasport almağa kele – bu imkânsız, yeterli vesiqalarıñız yoq, Rusiye vatandaşlığı degen şey bar ve saire denilmekte. Diger tehnikiy meseleler pek qolay al etilmekte. Umumen alğanda, qanun normaları yeterli ve olarğa kerek şekilde riayet etiilse, er şey tertipke köre kete. Er şey Ukraina Devlet Mihgratsion hızmeti hadimleriniñ kompetentliginen bağlı, çünki olar gizlice, işğal etilgen topraqlardan kelgen insan aqımını azlaştırmağa tırışalar. Hadimleri oqutılmay, bu topraqlarda yaşağan sakinlerge pasport berilüv iç bir şekilde rağbertlendirilmey. Eger birisine red etilgen ise, o insan aylânıp kete – bunıñ içün kimse mesüliyetli olmay.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Qırımnıñ rusiyeli parlamenti dekabr 18-inde oturışta Vadim Volçenkonıñ nazmetini rusiyeli Qırım kurortlar ve turizm naziri vazifesine qabul etti.
Bunı "Krıminform" haber agentligi bildire.
Vadim Volçenko Qırim Kurortlar nazirligini 2017 senesinden berli baş ete. Nazir olaraq tayin etilmesinden evel Volçenko "Rossiya Segodnâ" haber agentliginiñ Aqmescit bölüginiñ başı edi. 2010 senesi noyabr ayından 2014 senesi fevralniñ 27-sinece o Qırım Muhtar Cumhuriyetinin cumhuriyet komitetiniñ reisi olıp çalışa edi.


text:
Hırvatistanda dekabrniñ 22-sinde prezident saylavları keçecek, dep bildire Radio Svoboda.
1991 senesi mustaqillik etilgeninden soñ Hırvatistan vatandaşları yedinci kere cumhuriyet prezidentini saylacaq. Devlet başı vazifesine 11 namzet bar. Ülkede ve çetelde 3,85 million saylavcını rey berüv aqqı bar.
Soñki soravlarğa köre, birinci turda iç bir namzet reylerniñ yarısından çoqunı almaz. Bu vaziyette ekinci tur 2020 yılda yanvarniñ 5-inde keçirilecek.
Ğalebesi eñ ihtimallı olğan - memleketniñ şimdiki prezidenti Kolinda Grabar-Kitarović ve sabıq baş nazir Zoran Milanovićtir.
Resmiy ceetten tek eki afta devam etken saylav kampaniyasınıñ esas mevzuları - iqtisadiyat, qabarcılıqnen küreş ve bölgeninñ Avropa Birliginiñ azaları olmağan memleketlerinen munasebetler edi.
Hırvatistan 2009 senesinde NATO azası oldı, 2013 yılda ise Avropa Borligine kirdi.
Hırvatistan - parlament cumhuriyetidir. Devlet başınıñ sıñırlı salâhiyeti bar. Hırvatistan prezidenti vazifesini evelde Franjo Tuđman, Stjepan Mesić ve Ivo Josipović becere edi.


text:
Kyivde dekabrniñ 11-nde «Milliy aq qorçalayıcı konferentsiyasıDegil» çerçivesinde qırımlı aq qorçalayıcılar esas Ukrainadaki işleri aqqında ikâye etti.
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ koordinatorı Olga Skripnikniñ aytqanına köre, Qırımda ukrain kimligine qoltutqan bütün teşebbüsler müim ola.
«Şunıñ içün Ukraina devlet olaraq Qırımda doğğan ve yaşağan vatandaşlarına ukrain vesiqalarını berüv sistemasını yahşı yapmaq kerek. Keçiş noqtaları olar içün baryer degil de, açıq qapu olmalı. Bizler ise qırımlılarnı tek qurban olaraq aytmamalımız, insanlar anda yaşap, ukrainalı olıp qalmağa devam etkenini aytmaq müimdir», – dep qayd etti o, dep bildire Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ Facebook saifesinde.
Skripnikniñ aytqanına köre, Qırım aq qorçalayıcı gruppası aman-aman altı yıl devamında Qırımda insan aqları bozulğanına dair monitoring keçire.
Dekabrniñ 10-nda VI Qurultay delegatları ve qırımtatar milliy areket faalleriniñ beyanatı aydınlatıldı, anda işğal etilgen Qırımda insan aqları ve serbestligi bozulğanı aqqında aytıla.
Ukraina Tış işler nazirligi, işğal etilgen Qırımda ukrain ve qırımtatarlarnıñ aqları «daimiy sürette bozula», dep bildirdi. Müessiseniñ qayd etkenine köre, «al-azırda Qırımda sahte qabaatlavlar boyunca eñ az 35 qırımtatarı tutuldı».
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov ise noyabrniñ 27-nde işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uyduruv ola, dep ayttı.


text:
Rusiye koloniyasında tutulğan qırımlı ukrain faali Volodımır Baluh Ukraina ve Rusiye ombudsmenleri deñişken mabüsler cedvelleri boyunca azat etilecegine ümüt ete.
Bu aqta advokat Olga Dinze Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«O, (Denisovanıñ Moskalkova ile körüşüvini – QA) bile ve deñişüvge pek ümüt ete. Bilgenime köre, Baluh eki yıldan berli deñişüv cedvellerinde bar. Demek ki, tehnik ve siyasiy istek olsa edi, onı çoqtan deñiştirir ediler. Ukraina Yuqarı Radasınıñ saylavlarından evel siyasiy istek olacaqmı – bilmeyim. Deñişüv ya da başqa uquqiy protsedurağa oğraycaqlarnıñ sırasına kirecekmi – onı da bilmeyim. Amma cedvellerde bar», – dedi Dinze.
Ukraina ve Rusiye ombudsmenleri Lüdmila Denisova ve Tatyana Moskalkova iyülniñ 16-nda Moskvada keçirilgen körüşüvde eki memleketniñ SİZO ve apishanelerinde bulunğan ukrainalı ve rusiyelilerniñ cedvellerini deñişti.
Bundan evel ombudsmenler Kyivde körüşti. Rusiye ve Ukrainada tutulğan Ukraina ve Rusiye vatandaşlarınıñ azat etilüv meseleleri baqıldı.
Tatyana Moskalkovanıñ iyülniñ 15-nde bildirgenine köre, Ukrainada apiske alınğan 50 rusiyeliden 27-si azatlıqtan marum etüv yerlerinde qala, olardan 13-ü cezasını çeke, qalğanları – mahkeme qararlarını ya da istinaf neticelerini bekley.
Ukraina Tış işler nazirliginiñ malümatına köre, Rusiye 70-ten ziyade ukrainalını qanunsız alda tuta. Olarnıñ arasına 2018 senesi noyabr ayında Qara deñiz yalısı yaqınlarında Rusiye tarafından zapt etilgen 24 ukrainalı deñizci ve Donbastaki esirler kirmemekte.
Volodımır Baluh – qırımlı çiftçi, ukrainalı cemaat faali, Ukrain milletçileri kongressiniñ azası. Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Rusiye vatandaşlığından vazgeçti. 2013 senesi qışta evinde Ukraina bayrağını astı, daa soñra «Sema Yüzü qaramanları soqağı» levhasını tikledi.
2016 senesiniñ soñunda Volodımır Baluhnı Rusiye FSBsiniñ hadimleri tutıp aldı. Olar Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi onı 5 yılğa azatlıqtan marum etti – eki cinaiy dava boyunca: silâ saqlaması ve «Aqşeyh vaqtınca tutuv izolâtorınıñ yolbaşçısını köteklev» dep adlandırılğan adise.
Baluh qabaatını tanımayıp, açlıqqa başlağan edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
Başqortostan menän Räsäy berźämlegeneñ 450 yıllığın bayram iteüźe oyoştorou qomitetı bayram proğrammahınıñ yañı wariantın iğlan itte. Töp tantanalar duślıq monumentında başlansaq. Räsmi tantanalarźıñ iñ külämlehe-Räsäy Däülät şurahı ultırışı Kongress xolda ütkäreläsäk. Qunaqtarźı Öföläge ber biśtälä Arzan häm uñaylı Milli torlaq proektınıñ ütäleşe menän tanıştırıu źa qarala. Bınıñ ösön äle genä yañı fatirğa küskän yäş ğailä haylanıp alınasaq. Yubiley köndärendä Öfölä 140 obekt ayırım haq aśtına alınasaq. Uramdarźa 3 meñdän aşıu militsiya xeźmätkäre eşläyäsäk. bıl turala başqala eske eştär idaralığı etäksehe urınbaśarı Aloeksandr Ovçinnikov belderźe.
Rämzit Äbüläev, Öfö


text:
Qırım prokuraturası Euromaydan faali Aleksandr Kostenkonıñ cinaiy işi boyunca qabaat qararını tasdıqladı. Onı 2014 senesi fevral ayında Kiyevde yüz bergen adise-vaqialarda Qırımnıñ «Berkut» mahsus bölüginiñ hadimine ketirilgen beden zararında ve qanunsız silâ qullanmasında qabaatlaylar.
Bunı Qırım prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildire.
Hızmetniñ malümatına köre, cinaiy iş Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesine yollandı.
Cinaiy iş qabaatını Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya baqacaq, aytıla beyanatta.
Qıım Euromaydanınıñ faali Aleksandr Kostenko 2015 senesi fevral 8-de Qırımda apiske alınğan edi. Aleksandr Aqmescitniñ SİZOsında buluna. O, onı qıynağanlarını bildirgen edi.
Uquq qorçalayıcılar bildirdiler ki, faalniñ soy-sopları Aleksandrnıñ babası ile bağlanıp olamaylar. O, Kiyevge ketken edi, amma yarımadağa qaytqanda bağ üzüldi.


text:
Ukraina Yuqarı Radası cenk vaziyetiniñ rejimi aqqında Ukraina prezidenti Petro Poroşenko kirsetken qanun leyhasını birinci oquvda qabul etti.
№2541 qanun leyhasına 258 halq deputatı rey berdi, dep haber ete Radio Svoboda.
Qanun leyhası cenk vaziyetiniñ uquq rejimini, onı kirsetüv ve lâğu etüv tertibi, devlet akimiyeti organları ve cenk vaziyetinde arbiy komandanlıq faaliyetiniñ uquq esaslarını belgiley.
Qanun leyhasına binaen, Ukrainada ya da onıñ ayrı yerlerinde cenk vaziyetini kirsetüv tekliflerini RNBO (Milliy havfsızlıq ve mudafaa şurası) Ukraina prezidentine bere.
Ukraina prezidentiniñ cenk vaziyetiniñ kirsetilmesi aqqında buyruğı çıqqan soñ Yuqarı Rada eki kün içinde prezident emiriniñ tasdıqlanması aqqında meseleni baqa.
Mart 3-te Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Yuqarı Radağa cenk vaziyetiniñ uquq rejimi aqqında qanun leyhasını kirsetti.
Mart 12-de Poroşenko fevral 18-de RNBOnıñ «Ukraina milliy havfsızlığınıñ pekitilmesi boyunca qoşma tedbirler aqqında» qararını işke tüşürdi.


text:
«Qırımlılar içün tasil» haber-maarif online-resursına yañı malümatlar qoşuldı.
Leyha reberi, «Ukrain evi» Qırımnıñ iş ve medeniyet işbirligi merkezi» cemaat teşkilâtınıñ reisi Andrey Şçekunnıñ bildirgenine köre, tasil saytında PDF formatında ukrain tili ve edebiyatından Tışqı mustaqil imtianlarınıñ test variantları, em de ukrain edebiyatı boyunca ses kitapları peyda oldı.
Teklif etilgen sayt «Vozrojdeniye» Halqara fondu qoltutqan ukrain tili ve edebiyatını online şekilde ögrenüv leyhasına köre azırlandı.
Leyha maqsadı oca hızmetleri, ukrain tili ve edebiyatı ocaları olmağan insanlar, ukrain tilini ögrenmege tırışqan ve tasil ihtiyaclarını qarşılamağa istegen talebelerge bedava hızmet etmektir, dep hatırlattı Şçekun.
«Almenda» vatandaş maarifi Merkeziniñ tasil meselelerinden ekspert-analitik Oleg Ohredko bildirgenine köre, Qırım mezunları ukrain aliy oquv yurtlarına kire bilmek içün Tışqı mustaqil imtianlarını uzaqtan bere bileler, lâkin Ukraina tasil Nazirligi qarar almaq kerek.
Bu sene Qırım mektepleriniñ 65 mezunı Tışqı mustaqil imtianlarında iştirak etti, keçken sene ukrain testlerini 300 kişi bergen edi.
Ukraina tasil ve ilim nazirliigi 2015 senesi Qırım mezunları içün qayd işlerini iyün 27-ge qadar uzatqan edi.
Ukrain nazirligi bir qaç kere tenbiyeledi – Rusiye attestatını alğan qırımlılar ukrain aliy oquv yurtlarında tasil alamazlar. Bu sene Qırım mektepleriniñ mezunları qıtaiy Ukrainadaki mekteplerden birinde qayd olıp, onı ğıyabiy şekilde bitirmek ve imtianlarnı bermek kerek ediler.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi aprelniñ 29-nda keçirilgen qapalı oturışuvında Bağçasaraydaki üçünci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ sıñırlav tedbirini uzattı. Bu aqta advokat Edem Semedlâyev «Qırım birdemligi» birleşmesine bildirdi.
«Tahqiqatçı, insanlar ağır bir maddege istinaden qabaatlana, tahqiqattan saqlana, şaatlarğa tesir ete ve delillerni yoq ete bile dep, sıñırlav tedbirini üç ayğa uzatmağa rica etti. Faqat faktik bir delil bermedi. Tek tahminlerini ayttı», – dep bildirdi Semedlâyev.
Onıñ aytqanına köre, advokatlar dördünci Jeneva Şartnamesine, BM Baş Assambleyası qararlarına esaslanıp, tahqiqatçınıñ muracaatına qarşı çıqtı. İmaye tarafı mabüslerniñ müsbet hasiyetnamelerini de berdi, amma mahkeme advokatlarnıñ malümatına emiyet bermedi.
Mahkeme tahqiqatçınıñ muracaatını qabul etip, mabüslerniñ sıñırlav tedbirini üç ayğa – 2020 senesi avgustnıñ 9-na qadar – uzatmağa qarar aldı.
Semedlâyevniñ qayd etkenine köre, bu mahkeme oturışuvında bütün mabüsler «sessiz narazılıq kösterdi, çünki bu muracaatnıñ neticesi belli olğanını añlay ediler».
Martnıñ 11-nde saba Rusiye quvetçileri Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında dört qırımtatarını tuttı. FSB, tutulğan şahıslarnı qomşu Rusiyede terror teşkilâtı olaraq tanılğan «Hizb ut-Tahrirde» iştirak etkeninden şübheli dep saya. «Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkezi bu davada qabaatlanğanlarnı siyasiy mabüs olaraq tanıy.
Ukraina Tış işler nazirligi, FSBniñ Qırımda bu yapqanlarına qarşı narazılıq bildirdi. Müessise spikeri Yekaterina Zelenkonıñ qayd etkenine köre, Rusiye «dünya toplulığınıñ qırımtatarlarğa qarşı basqı toqtatmaq çağıruvlarını… bütün halqara, ükümetlerara institutlarnıñ qararlarını körmemezlikke ura». Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası martnıñ 11-nde qırımtatarlarnıñ tutulmasınen bağlı cinaiy dava açtı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Sentâbr 17 künü Krasnoperekopsksta qurulayatqan cuma camisine qubbeni yerleştirdiler.
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresi bildirdi.
«4,5 tonna ağırlığında qubbeni yerleştirmek içün mahsus tehnika kerek oldı. Qubbeni, Çernovtsı şeerinden ketirilgen alem yaraştırdı», – denile beyanatta.
Caminiñ içine 350 insan sığa bile.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, yılnıñ başından cami divarları köterile edi, merdiven ve ekinci qat quruldı.
Camini 2016 senesine qadar açmağa planlaştıralar. Camide İslâm dini, Quran ve diger diniy fenler boyunca dersler keçirilecek.


text:
«Çiygoz davasınıñ» nevbetteki mahkeme oturışında qabaat tarafı olmayğan qurulışlar imzalağan vesiqalarnı berdi. Bunı dekabr 12-de advokat Nikolay Polozov Qırım.Aqiqatqa tarif etken.
Advokatnıñ bildirgenine köre, prokuror zarar körgen Arbatlı ve qabaat şaatı Şlâginni tapmaq imkânsız olğanına dair vesiqalarnı bermege tırıştı. Prokuror Federal migratsion hızmetiniñ müüri olğan vesiqalarnı berdi.
«Men FMH yarım yıldan berli yoq, Rusiye prezidentiniñ buyruğı esasında dağıtılğanını ayttım. Bu vesiqalar kerçek degildir. Prokuror bu muracaatından vazgeçmege mecbur oldı», – dep añlattı Nikolay Polozov.
Dekabr 12-de Polozov Çiygoznıñ apis cezasını uzatmaq qararından şikâyet etecegini aydınlattı.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
"Vakcinaciya – çiptendiru", "Koronavirus ötirik", "Vakcina jalğan", "Vakcina adam öltiredi"... Mine osı sekildi türli qauesetterden bir elderde ükimetter koronavirusqa qarsı alğaşqı vakcinanı qabıldattıra almay jatır. Al, Izrail'de üşinşi ekpe 12 jastan joğarı azamattarğa egile bastadı.
Koronavirustıñ mutaciyalanğan jaña ştamdarına qarsı twra alatın bwl ekpenıñ şartı ekinşi vakcinanı alğanına keminde 5 ay ötken boluı kerek. Elde vakcinanıñ ekinşi kompenentin alğan 5 mln 468 mıñ adam bar. Tipti, qazirdiñ özinde 2 millionğa juıq evrey azamatı vakcinanıñ üşinşi dozasın alıp ülgirgen.
3 mln 300 mıñnan asa halqı bar Izrail' älemde koronavirusqa qarsı ekpeni eñ tez äri keñ qoldanğan el sanaladı. Pandemiyadan elde millionnan astam adam auırıp onıñ 6 mıñ 958-i köz jwmğan bolatın.
Üşinşi ekpeniñ sınaq merziminde eldiñ densaulıq saqtau tarauları 30 jastan joğarı azamattarğa üşinşi ekpeni mindetti emes dep tapqan bolatın. Alayda, ğılımi täjiribelerden ötkennen keyin 24 tamız küni jaña şeşim şığarıp 30 jastan joğarılarğa da eguge bolatının mälimdegen. Qısqa uaqıttan 1 mln 962 mıñ Izrail' azamatı virusqa qarsı üşinşi ekpeni qabıldap ülgerdi.


text:
Rusiye Taqiqat komiteti Qırım bergi hızmetiniñ başı Nikolay Koçanov şirketlerniñ birinde olğan cinayetlerniñ saqlanılması içün vekâletli şahısqa qapar bermege çalışqanını bildire.
Şu cümleden, Qırımnıñ rusiyeli taqiqat komitetiniñ beyanatında aytılğanı kibi, Koçanov 2015 senesi iyün 20-da Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri boyunca Rusiye Federal Havfsızılq Hızmeti İdaresiniñ hadimine 300 biñ ruble berdi.
Evel Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri boyunca Rusiye Federal Havfsızılq Hızmeti İdaresi Koçanovnıñ yaqalanılğanı aqta bildirgen edi.


text:
Rusiye nezaretinde olğan “Zapovednıy Krım” müessisesi, Yaltadaki dağ-orman qoruğında tereklerniñ kesilvine dair içtimaiy ağlardaki beyanatlarğa cevap berdi. İdarede inandıralar ki, tereklerni qoruq tışında keseler.
“Fotoda tasvir etilgen kesüv “Çernomorneftegaz” gaz borusınıñ töşelmesinen bağlı, ğayet qorulğan “Yalta dağ-orman” tabiat territoriyası tışında, yani qoruqnıñ tışında”, – yazıla malümatta.
Daa, “Yalta-Foros-Aqyar” gaz borusınıñ quruluvı yüz biñlerce Qırım sakininiñ çoq yıllıq meselesini çezecek, dep qayd etile.
Gaz borusı bütün Ay-Petri yaylâsından Beş-Teknege qadar keçe ve gaz ayırıcı stantsıyası qırulıcaq yerden Veselovsk ayırılğan yerge tüşe.
Bu gaz borusınıñ quruluvı aqqında “Çernomornaftogaz”nıñ taze malümatı yoq.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Bağçasaray rayonınıñ Bazarçıq (Poçtovoye) köyünde iyül 25-inde demiryol üzerindeki köpürde üç yengil maşna çatıştı. Yaralanğanlarnıñ arasında balalar bar.
Bu aqta Rusiye nezaretinkdeki Qırım Fevqulâde Vaziyetler Nazirligi bildire.
Müessisege köre, maşnalardan birisinde 66 yaşındaki aqay qısılğan qaldı.
"Bundan ğayrı, yol qazasında 2007 ve 2008 seneleri doğma eki qızçıq yaralandı. Olarnı acele yardım hadimleri alıp ketti", - dep bildirdi müessise başı Sergey Şahov.
İyül 24-ünde Aqyarda yol qazası oldı, oña eki bala oğrağan edi. Bundan ğayrı, bu afta Alupkada maşna çatışmasında bala yaralandı.
Qırımlı qurtarıcılarnıñ bildirgenine köre, Qırımda ciddiy yol qazalarınıñ sayısı arttı. Qırımda 2019 senesiniñ birinci üç ayında keçken yılğa baqqanda bir buçuq qat ziyade aydavcı mesüliyetke çekildi.


text:
Dünyada COVID-19 koronavirus yuqunçınen hastalanğanlarnıñ sayısı millionnı aştı. Qırğınlıq başlağanından berli ölgenlerniñ sayısı 50 biñ insannı aştı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Eñ çoq yañı virus hastası Amerika Birleşken Devletlerinde qayd etildi – 235 biñden çoq insan. Aman-aman 500 hasta vefat etti. Yuqunç tarqaluvına köre ekinci yerde İtaliya buluna – anda 115 biñden çoq hasta bar. Qırğınlıq başlağanından berli aman-aman 14 biñ insan vefat etti. Dünyada eñ büyük ölüm sayısı anda oldı. Soñki bir kün içinde İtaliyada 760 yañı ölüm qayd etildi. Üçünci yerde İspaniyada – 110 biñden çoq hasta ve 10 biñden çoq ölü, olardan 700-den çoq – yañı adiselerdir.
Almaniya hastalarnıñ sayısına köre Qıtaydan ögde oldı, bıltır dekabr ayında virus andan tarqalıp başladı. Al-azırda Almaniyada 84 biñden çoq hasta ve biñden çoq ölü bar. Qıtayda 81 biñden çoq COVID-19 hastası ve üç biñden çoq vefat qayd etildi. Pekin soñki aftaları hastalanğanlarnıñ sayısı eksilgenini bildire. Memlekette karantin tedbirleri yavaş-yavaş yımşatıla.
Soñki malümatqa köre, Rusiye işğal etken Qırımda 16 koronavirus hastası qayd etildi. 14-ü ketirildi, 4 kişi – yerli. Aqyarda 5 koronavirus hastası bar.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina Nazirler kabineti Ukraina ükümetiniñ toplaşuvında dekabr 16 künü qabul etilgen Qırım ile ticaretniñ sıñırlavı aqqında qararnı resmiy şekilde aşkâr etti.
«Ukraina ükümetiniñ qarırna binayen bütün gümrük rejimleri boyunca vaqtınca işğal etilgen territoriyadan Ukrainanıñ diger territoriyasına ve/ya da Ukrainanıñ diger territoriyasından Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasına iş, mal ve hızmetlerniñ berilmesi yasaq etile. İstisnalar cedveline vatandaşlarnıñ şahsiy şeyleri, içtimaiy emiyeti olğan aşayt malları ve gumanitar yardım kire, umumiy fiyatı 10000 grivnadan, yükü – 50 kg ziyade olmamalı», – denile qararda.
Ukraina Nazirler Kabinetiniñ mütenasip qararı, Qırımnıñ iqtisadiy zonası aqqında qanunına köre, qabul etilgeninden soñ 30 kün devamında işlep başlar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiyeli kosmonavt Oleg Novitskiy, Halqara kosmos stantsiyasında Qırımnıñ fotoresimini çekti. Bu resimni Novitskiy Instagram saifesinde paylaştı.
«HKS kenarından Qırım böyle körüne», – dep yazdı kosmonavt.
Bundan evel Novitskiy, Keriç boğazında qurulğan köpürniñ fotoresimini yerleştirgen edi. O resimde kosmostan çekilgen edi.
Noyabr 19 künü Rus kâinat gemisi Halqara kosmos stantsiyasına kelip daa üç kosmonavt ve astronavtnı ketirgen edi.
Amerikalı Peggy Whitson, Avropa kâinat agentliginden Frenkistanlı Thomas Pesquet, ve Rusiyeli Oleg Novitskiy – stantsiyada olğan Rusiyeli Andrey Borisenko, Sergey Rijikov ve Amerikalı Shane Kimbrough taqımına qoşuldılar.
Keriç boğazında köpür qurucılığı aqqında Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım işğalinden soñ birden ilân etti. Köpürni 2018 senesine qadar qurmağa, 2019 senesi yazda ise çalıştırmağa vade ettiler.
İyül başında «Krımskiy most» haber merkezi Keriç boğazındaki Rusiyeden Qırımğa köpür qurucılığınıñ fiyatı 227,92 mlrd ruble teşkil etkenini bildirgen edi.
Bundan evel Rusiye ükümeti Keriç boğazındaki köpürniñ demir yol qısmınıñ vaqtınca açılmasını bir yılğa qaldırdı – 2018 senesi dekabr ayından 2019 senesi dekabr ayına.
Ukraina tarafı 2014 senesi Qırım işğalinden soñ Rusiye ile köpür qurucılığı añlaşmasından ayırıldı.


text:
Rusiye Federatsiyası Minsk añlaşmalarına riayet etip, Donetsk ve Lugansk vilâyetleri, Qırımdan da öz ordularını çıqarmaq kerektir, dedi «Ukraina» telekanalına Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük.
«Rusiye istilâcı memleket, topraqlarnı zapt etken devlet olmasını bitirmek kerek, dünya ögünde barışıq ve stabillik içün öz mesülietini añlamaq kerek ve Donetsk, Lugansk vilâyetleri ve Qırımdan yoq olmalı. Bizim toprağımızdır bu», ‒ dedi o.
Yatsenük qayd etkeni kibi, Ukraina öz topraqları üzerinde nezaretini pekitmek ve olarnı adetiy yaşayışqa qaytarmaq kerektir. Amma bunıñ barışıq çezilmesi yalıñız Rusiyeniñ Minsk añlaşmalarınıñ riayet etilmesine bağlı.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Mayısnıñ 18-nde Kyivde Mustaqillik meydanında qırımtatar halqı genotsidi qurbanlarınıñ hatırasına sükünet daqqası oldı ve dua oquldı.
«Resmiy bir qısım, programma ve sözler yoq – Moskva öldürgenlerniñ, yoq etilgen taqdirlerniñ hatırasına sükünet daqqası ve dua», – dep yazdı aktsiyanıñ teşebbüsçilerinden biri İsmail Ramazanov Facebook saifesinde.
Genotsid qurbanlarınıñ hatırasını añmaq içün Ukraina musulmanları Dininy idaresiniñ müftisi Said İsmagilov, ukrain yırcısı Jamala, sabıq siyasiy mabüs Volodımır Baluh ve qırımtatrlar keldi.
Mayısnıñ 18-nde, sovetler qırımtatarlarnı Qırımdan sürgün etip başlağanına 77 yıl tola. Ukraina ve dünyada qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları añıla.Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy mayısnıñ 18-nde qırımtatar halqı genotsidiniñ yılında Ukraina yarımadanı kontrol altına qaytarmaq içün ğayret köstere, dep qayd etti.


text:
NATO Rusiye Tış işler naziriniñ muavini Aleksandr Gruşkonıñ işbirligini tamamen toqtatuv aqqında beyanatını red ete. Bu aqta NATO matbuat kâtibi Oana Lungescunıñ beyanatında aytıla, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«NATOnıñ fikri deñişmedi. Şimaliy Atlantik alyans Rusiyege nisbeten eki vektorlı yanaşuvğa riayet ete: ciddiy dialognıñ saqlap qaluvında küçlü tutuv ve mudafaa», – dep qayd etti Lungescu.
Onıñ hatırlatqanına köre, 2014 senesi mart ayında Alyans Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı yapqan istilâsı sebebinden Moskva ile ameliy işbirligini toqtattı, faqat «siyasiy ve arbiy dialog içün kanallarnı saqlap qaldı».
Rusiye Tış işler naziriniñ muavini Aleksandr Gruşko Rusiye ve NATO arasındaki arbiy ve vatandaş meseleleri işbirligi «tamamen toqtatıldı», dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, Şimaliy Atlantik alyans qabaatlı ola, çünki Moskva ile munasebetlerinde «müsbet kün tertibinden vazgeçti».
NATO ittifaqı 2014 senesi Qırım işğalinden soñ Rusiye ile bağlarını toqtatıp, Ukraina şarqında arbiy areketler başlattı.


text:
Ruisye quvetçileri, Qırım ve Herson vilâyeti arasındaki memuriy sıñırda kene uquq qoruyıcı Abdureşit Cepparovnı tuta, dep bildire Milliy Meclis reisiniñ müavini, Ukraina halq mebusı Ahtem Çiygöz.
"Onı endi bir saattan berli tutalar. Vaziyetni közetemiz...", - yazdı Çiygöz Facebookte.
Rusiye müessiseleriniñ bunıñ aqqında resmiy malümatı yoq. Başqa tafsilât da yoq. Qırım.Aqiqat tutuluvnı sebeplerini bilmege tırışa.
Bundan evel, oktâbr 7-sinde Rusiye sıñırcıları, Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki «Armânsk» keçiş noqtasında onı bir saattan çoq tuta edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov mayıs 17-18-inde, qırımtatar halqınıñ sürgünligine bağışlanğan matem merasimleriniñ azırlanuvını ilân etti.
"Bugün çeşit-türlü memleketlerdeki qırımtatar diasporalarınıñ vekillerinen qırımtatar halqınıñ sürgünligine bağışlanğan mayıs 17-18-inde matem merasimleriniñ tafsilâtlarını muzakere ettik. Planlaştırılğan tedbirler aqqında malümat eki künden derc etilecek", - yazdı Çubarov Facebookta.
Daa evel Qırımtatar Milliy Meclisi, Kyiv şeer yolbaşçısı Vitaliy Klıçkoğa mayıs 18 Qırımtatar genotsidiniñ qurbanlarını añma kününen bağlı muracaat yazdı.
Hatırlatamız, 2019 senesi mayısnıñ 18-nde qırımtatar genotsidi qurbanlarınıñ hatırasına umumukrain sükünet daqqası keçirildi. Matem tedbirleri tek Ukrainada degil, bir çoq dünya memleketinde de keçirildi.
Rusiye işğal etken Qırımda 2019 senesi resmiy olmağan matem tedbirleriniñ keçirilüvi yasaqlandı, keçirmek ıntıluvlarına ise keder etildi.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aluşta "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisiniñ qadını Elvira Kantemirovanıñ adına, "mahkemeciniñ ya ya icra memurınıñ mahkemelerniñ faaliyetiniñ tayin etilgen qaydlarğa uymaması sebebinden", memuriy protokolnı tizdi.
Bunı advokat Ayder Azamatov "Qırım birdemligi" birleşmesine bildirdi.
Qayd etilgeni kibi, icra memurı Kantemirovağa tibbiy maskası doğru kiyilmegeni sebebinden tenbiyeledi. Advokatnıñ aytqanına köre, qadın birden oña muracaat etilgenini añlamadı, amma soñra keç oldı, çünki onıñ adına memuriy protokolnı tizip başladılar.
"Onıñ maskası bar, sadece betinden tayıp ketti. Bunıñ sebebinden onıñ adına memuriy protokolnı tizdiler. Anda pek çoq adam bar edim, onıñ içün, oña muracaat etkenlerini birden añlamadı. İcra memurı birden o maskasız dep ayttı. Amma o özü bu qararnı aldı. İcra memurlarınıñ özleri de er vaqıt maska taqmay ve mahkeme qararlarını boza", - dedi Azamatov ve Elvina Kantemirovağa 500 rublelik cöreme berile bilecegini bildirdi.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aluşta "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçilerine qırımtatarca laf etmege razı olmadı.
Daa evel iyülde Aluşta "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca oturışta advokat Ayder Azamatov, müşterisiniñ qırımtatar tilinde tefsirleri sebebinden mahkemeci Roman Saprunovnen davalaştı.
O vaqıt mahkemeci, tercimannıñ yoq olmağanı içün mesuliyetli olmağanını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, bu "yuqarıdaki mahkemeniñ qararı".
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımnıñ Seyitler (Nijnegorskiy) rayonında 56 terekni qanunsız pıçtılar, dep bildire Kreml nezaretindeki Qırım prokuraturasınıñ matbuat hızmeti.
"Seyitlev - Qarasuvbaza maşna yolu boyu qanunsız terek pıçılması qayd etildi. Umumen, izin vesiqaları olmazdan, 56 terek yoq etildi, böylece, 200 biñ rublelik ziyan ketirildi", - denile beyanatta.
Prokuror teşkerüviniñ malümatını cinaiy dava açmaq içün tahqiqat komitetine yolladılar. Bu adisege köre, Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 260 maddesine (tereklerniñ qanunsız pıçuvı) binaen dava açılmaq kerek, dep qoştılar müessisede.


text:
Ukraina paytaqtı Kiyev şeerinde «Fevral 26. Rus işğaline Qırım qarşılığınıñ 1096 künü» şıarınen bilbordlar peyda oldı. Bunı fevral 24 künü Facebookta Haber siyaseti nazirniñ birinci muavini Emine Ceppar yazdı.
Ceppar qayd etkeni kibi, bilbordlar «Qırım – Ukrainadır» kampaniyası çerçevesinde qoyıldı. Bundan ğayrı bilbordlar kim tarafında qoyılğanı aqqında malümat berilmedi.
Ukraina Yuqarı Radasında fevral 23 künü «Rusiye işğaline qarşı çıquv künüve» bağışlanğan «Qırım künleri» keçti. Tedbir çerçivesinde 2014 senesi fevral 26 künü Qırımda yüz bergen adiseler aqqında Halqara ekspertler taqımınıñ maruzası taqdim etildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ğayıp olğan çağına yetmegen ağa-qardaş Suleyman ve Roman Kemaller işğal etilgen Qırımda qıdırıla. Ekisi de 2020 senesi aprelniñ 6-nda Aqmescit rayonınıñ Davıdovka köyünde evden çıqıp qaytmadı.
Bu aqta Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Kemal Suleymannıñ belgileri: 16-17 yaşlarında, boyu 165 sm, qoyu renkli saçlı, açıq tüs közlü, yay qaşlı, arıq. Kemal Romannıñ belgileri: 14-16 yaşlarında, arıq, boyu 155 sm, qoyu renkli közlü, qoyu renkli saçlı, tüz qaşlı», – dep aytıla haberde.
Berilgen malümatqa köre, Suleymannıñ üstünde qoyu mavı cins, qaverenki ayaqqap ve qara başlıqlı urba, yanında yeşil ve qaverenki tüsleri olğan boz çantası bar.
Aynı vaqıtta, politsiya matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Roman açıq yeşil cins, qoyu mavı ve qaverenki çizgili ayaqqap, qırmızı başlıqlı urba, portaqal kurtkağa kiyingen, yanında yeşil ve qaverenki çizgili çantası bar.
Daa evel Kefede öz doğğan kününde qadın ğayıp oldı, dep haber etildi.
Qırımdaki Rusiye politsiyası 2017 senesi oktâbrniñ 10-nda Yaltadaki «Mishor» şifahanesinden çıqqan ve qaytmağan Rusiye vatandaşı İrina Bıstrovanı da qıdıruvğa ilân etti.


text:
İyün 8-de OSCE Parlament assambleyasında Ukraina eyeti AQŞ eyetiniñ azaları ile körüşüv keçirdi. Onda ilhaq etilgen Qırımnıñ meseleleri müzakere etildi. Bunı Ukraina halq deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov özüniñ Facebookında bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, körüşüv OSCE komitetleriniñ oturışuvları arasındaki teneffüste keçirildi.
Refat Çubarov: «Qırım ve siyasiy mabüsler meseleleri esas edi. Qısqadan ve tafsilâtsız olsa, noqtai-nazarımız şu: Qırımnıñ uzun sürgen işğali Rusiyeniñ Qırımdan qırımtatar halqını ve etnik ukrainlerni tamamile sıqıştırıp çıqaruv ve aynı zamanda ruslarnı ketirip yerleştirüv boyunca maqsatlarına hizmet ete. Putin halqara uquq normalarına qatiyen riayet etmese, onıñnen er angi dialog – oña bundan soñki cinayetleriniñ işlemesine özgün bir indulgentsiya berilmesidir», – dep bildirdi.
İlhaqtan soñ Qırımdaki faktik Rusiye ukümeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler keçire.


text:
«Rusiye Ukrainanıñ NATOğa kirmesinden pek qorqa. Amma bunıñnen beraber Rusiye Federatsiyası öz areketlerinen, er vaqıt Qırımda bulunğan ordularınen Ukrainanı israrlıqnen NATOğa itey. Eger o öz areketlerini şu yöñelişte devam etecek olsa, öyle olacağını tahmin ete bilem», – dedi Turçinov «Şuster live» efirinde.
O şunı da qayd etti ki, Rusiye istilâsı sebebinden Ukrainanıñ NATOğa kirüviniñ tarafdarları daa da çoqlaşa eken.
«Rusiye öz istilâsını toqtatmasa, demek o aqiqaten Ukrainanı bu yöñelişke doğrulta», – dedi Turçinov.


text:
Tünevin Meganom burnunda yaramağan aqayğa yardım etildi, bildire Rusiye FVN-niñ Qırım hızmeti.
Qayd etilgeni kibi, aqaynıñ suvu olmağanı, o qıbırdanıp olamağanı ve qurtarıcılarnıñ yardımına muhtac olğanı aqqında haber etildi.
Çağırış yerine kelgende, qurtarıcılar qıdıruv ve qurtaruv işlerini başladı, neticede qaza oğrağan adamnı taptılar. Oña ilk tibbiy yardım etildi.
Qurtarıcılar mahsus sediyeni qullanıp, aqaynı tahliye etti ve onı acele yardım hadimleriniñ eline berdi.
İyünde Qaçı Kalyon qaya şeeriniñ yanında Bağçasaray şeeriniñ Pıçqı (Baştanovka) köyünde bir adam qayadan tüşti. Qurtarıcılar yaralanğan adamnı evakuatsiya yaptı ve hastahanege alıp ketmek içün acele yardım hadimlerine berdi.


text:
Aqmescitte narat satışı tahminen dekabrniñ 16-sında başlanacaq. Bu yıl arçanısatqan 28 noqta olacaq, dep bildirdi Rusiye nezaretindeki Aqmescit memuriyetiniñ baş müavini Sergey Bajan.
"Şimdilik şeer memuriyeti, arça satışına ruhset bergen 19 añlaşmanı tizdi, daa 11 noqta boyunca afta devamında konkurs keçirilercek", - dedi o.
Şeer memuriyetiniñ malümatına köre, Yañı Yıl naratını bu yerlerde satın almaq mükün:
Geroyev Stalingrada soq. (№33 evniñ yañında),
Raketnaya soq., 17;
Marşala Jukova soq., 15
Pobedı caddesi ("Borodina" turağı artında);
Pobedı caddesi, 61;
Pobedı caddesi, 56;
Lermontova soq. (№16 evniñ yanında);
Kiyevskaya soq. (№77 evniñ ve yerastı keçitiniñ arasında);
Kirova caddesi, 51;
Kiyevskaya soq., 24
Bespalova soq. (№49b evniñ yanında);
Gurzufskaya soq., 3/1;
Krılova / Turetskaya soq., 32;
Sevastopolskaya soq., 47;
Sevastopolskaya soq., 70a/2;
Sevastopolskaya soq., 22 / Samokişa soq.


text:
Abajdan qalğan aqyl-muras: 2
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Adattağydaj ele internet düjnösündö sajaqatta cürüp, qazaq elinin uluu uulu Abaj Qunanbaevdin “Qara sözdörünö” coluqtum. Qazaq-qyrğyz bir tuuğan dep beker ajtylbajt da, oquj baştasam, Abaj atabyz qazaqtardy ajtpaj ele qyrğyzdar cönündö ajtyp catqandaj, bolğondo da bir qylym murda caşap ötkön ata-babalarybyzdy emes, azyrqy zamanda ajlanamda körüp-bilip ele cürgön zamandaştarym cönündö ajtyp catqansyjt. Bolğonu ilgeri tört tülük mal cyjnaşsa, ağa azyr ölüü düjnö cyjnoo (qymbat baaluu maşine, qabat-qabat üj, c.b.u.s.) qoşulğandaj.
Negizgisi caşooğo bolğon köz qaraştary, biri-birine qylğan mamileleri oşol ele bojunça. Oşol ele biri-birin körö albağan içi tardyq, qolunda qyzmaty barlarğa qoşomat qyluu, oşol ele bijlik talaş. Uluu adamdyn uluu sözdörü qylymdar boju ölböjt tura. Emese, özüñüzdör oqup körüñüzdör, balkim men cañylyşyp catqandyrmyn, mümkün sizder da özüñüzdörgö, caqyn taanyş-bilişteriñizderdi tabasyzdar. Çyçalabaj, Abaj atabyz özü ajtqandaj keregi bar bolso oqup sabaq alyp, keregi coq bolso taştap salyñyz.
Avtor: Olcobaj Şakir
11. ON BIRINÇI SÖZ
Uşul el emne qylyp ooqat qylyp, emne menen tiriçilik ötközüşöt? Eki nerse menen. Alğaçqysy – uuruluq. Uuru uuruluq menen mal tabam dep cüröt. Mal eesi uurdatqan malyn taap, any ajyby menen tölötüp bajysam dejt. Uluqtar öndürüp berem dep dooçudan alyp, qutqaram dep uurudan alat. Qarapajym adam uuruğa ajğaq bolup bijliktegilerden syjlyq alyp, oşol ele uçurda uurudan arzan mal satyp alyp pajda tapsam dejt. Ekinçisi – buzuqu, aldamçylar, biröönün ojuna kelbegen baleeni ojlop taap, myndaj qylsañ bek bolosuñ, tigintseñ kep bolosuñ, andaj qylsañ köp alasyñ, mintseñ kek alasyñ, myqty atanasyñ dep azğyryp, ooqattaryn aldap aldap cürüşöt.
Eki adamdy uruşturup, birine boluşumuş bolup ooqat tabyşat. Uluqtary “bali-bali” aqyl emes beken dep, biröösün maqtap andan cep, biröösün aldap myndan cejt. Buqaralary, mende mynça tajaq bar, seni qoldop, senin tajağyñdy çabaly dep qajsy köp tölögön partijağa Qudajdan qorqpoj, ujalbaj özün, ajalyn, baldaryn satyp cürüşöt. Uşul uuru menen buzuqular coğolso, qalqqa qandaj ceñil bolor ele. Baj baryna yraazy bolup, kedej coğuna çydap qaniet qylyp caşaşsa, çarbalaryn da oñoşmoq. Emi eldin baary uşul eki buzuq işke aralaşyp cürsö, munu kim oñdojt? Anttyn, şerttin, adaldyqtyn, ujattyn birotolo ketkeni uşulbu? Uurunu da tyjsa bolor, biroq uşu buzuqunun tiline kirgen bajlardy kim tyja alat?
12. ON EKINÇI SÖZ
Kimdir-biröö caqşydyr, camandyr şariat colun oqutup cürsö, any tyjuuğa oozubuz barbas, ajtor caqşylyqqa qylğan niettin camandyğy coq qo demekpiz. Mejli, andaj adamdar caqşylap oquta alyşpasa da oquta berişsin. Biroq, eki şart bar, oşonu bilüülörü kerek. Birinçisi – öz işenimi bekem boluş kerek, ekinçisi – boldu cetet debej, bilimin östürüp turuusu zaryl. Kimdir-biröö baştaj elek catyp, oquusun ulantpaj taştasa, any Qudaj urdu de, al oqutup dele cyrğatpajt. Egerde kimde-kim cada qalsa namazdy qandaj nerseler turğuzup, qandaj nerseler buzaryn tyñdap bilbese, başyna çalma salyp, orozo qarmap, namaz oqup, qalp ele aalym kebetelenip cürgönünön emne majnap? Işenim bekem boluş üçün ağa büt yqlasyñ menen berilip, cürögüñdü taza qarmap, anyn col-cobolorun taq atqaryp, bilimdi qajtalap, cañylap turuu abzel.
13. ON ÜÇÜNÇÜ SÖZ
Yjman degen – Uluu daracaluu, qubattuu Alla Taalanyn şeriksiz, calğyz, ekendigine, anyn bar ekenine Pajğambarybyz alejhisalam arqyluu cibergen carlyğyna eç şek sanabaj işenip, ağa mojun sunup ynanuu. Emi bul işenimge ee boluunun eki colu bar. Birinçisi, qandaj nersege yjman keltirse da, anyn aqtyğyna, tuuralyğyn aqyl qalçap qyntyqsyz dalil keltire alsa munu “jakini yjman” dejbiz. Ekinçisi – kitepten oqup ce moldolordon uğup yjman keltirip, oşol yjman keltirgen nersesine uşunçalyq berilüü kerek. Biröö öltüröm dep qorqutsa da, qorqup köñülü ajnybaj bekem boluşu kerek eken. Bul yjmandy “taqlidi” dejbiz. Emi myndaj yjmandy saqtooğo qorqpos cürök, ajnybas köñül, bekem erk kerek. Jakini yjmany bar dejin deseñ bilimi coq, taqlidi yjmany bar dejin deseñ turuqtuuluğu coq, aldağanğa, azğyryqqa tez kirip, öz pajdasyna qarata aqty qara, qarany aq, qalpty çyn, çyndy qalp dep canyn cegen kişini emne dejbiz?
Oşondoj adamdardan Qudaj taalam özü saqtasyn. Ar kimibiz bilip alğanybyz oñ, coğorudağy eki yjmandan başqa yjman coq. Yjmansyz pendeler Qudaj taalanyn keñçiligine işenip keçirim alam deşpesin, alar Qudajdyn keçirimine, Pajğambarybyzdyn şapağatyna tatyqtuu emes. “Qylyç turğanda şert coq”, Allah keçirbej turğan künöö coq” degen calğan maqaldy tuura körgön adamdar cüzü qurusun.
14. ON TÖRTÜNÇÜ SÖZ
Tirüü adamdyn cürögünön da ajaluu ceri bolobu? Bizdin qazaqtyn cüröktüü kişi degeni – baatyr degeni. Andan başqa cüröktün qasietin dele bilişpejt. Qajrymduuluq, boorukerlik, ar türlüü işterde adam balasyn bir boorundaj körüp, özünö qaalağan caqşylyqtardy alarğa da qaaloo bul da cüröktün işi, aşyqtyq da cüröktün işi. Til cüröktün ajtqanyn uqsa, calğan ajtpajt. Amaldyn, quuluqtun tilin alsa, cürök ümütsüz qalat. Bizdin qazaqtyn “cüröktüüsü” maqtooğo arzybajt.
Ajtqanğa könböj teciktenip, ubadağa turbaj, camançylyqtardan bojun ala qaçqandy bilbej, köçtün artynan itçe eerçip kete berbej, köpçülüktün atynyn başyn öz ubağynda burup aluuğa carap, qançalyq qyjyn bolbosun öz kemçiligin körö bilip, mojnuna alğanğa küçü cetse – bul erdik, – qazaqtyn ajtqan baatyry cönököj cüröktüü emes, qaryşqyr cüröktüü degen söz. Qazaq dele adam balasy da, köbü aqyly azdyğynan oñ coldu tappajt, aqylduunun sözün uğa bilgenge cürögündö ciger, qajrat, turuqtuuluqtun cetişsizdiginen adaşat. Bilbegenimden qyldym degenderge işenbejm. Bilimdüü bilse da, arsyz qajratsyzdyğynan, calqooluğunan alğan biliminin üzürün körböjt. Camançylyqqa başy malynğandan kijin, bojun cyjyp, andan çyğyp keterlik qajrat qazaqta az. Oşol el oozuna ilinip myqty cigit, byşyq cigit dep cürgön kişilerdin baary – baleege, camançylyqqa biri-birin “ajda baatyrlap”ajdaqtap turuşat da, aldy-artyn ojlonboj azğyrğan sözdördü ajtyşat. Egerde, Qudaj astynda, özünün ar-namysynyn aldynda caman işterden aryla albağan, dajyma camançylyqqa, maqtanyçqa malynyp, öz bojun özü teskej albaj qalğan neme, degi adamby özü?
15. ON BEŞINÇI SÖZ
Aqylduu kişi menen aqylsyz kişinin, menimçe, bir belgilüü ajyrmasy bar. Ezelteden, pende bolup caralğandan kijin, adam bul dünüjödö bir qyzyq körböj cürö albajt, oşol qyzyqtuu nerseni izdegen keziñ, ömürüñdün eñ bir qyzyqtuu ubağy qatary esiñde qalat. Oşondo estüü adam, orunduu işke qyzyğyp, ağa qumarlanyp izdejt eken dağy, künügö — ajtsa qulağy, ojloso köñülü süjünöt eken. Al adam ötüp ketken ömürünö ökünböjt, bul birinçisi. Esi coq kişi orunun tappaj, emne bolso da bir maanisiz, bolboğon nerselerge qyzyğyp, oşoğo qumarlanyp, ömürünün qymbat kezin it qorduq menen ötközüp alat dağy, andan kijin, kündö öküngönünön pajda coq. Ekinçisi, caş kezde bul caştyqtan kijin dağy bir caştyq taap ala turğansyp, cazdyğy tozbostoj, muunu boşobostoj cürüp, caştyğy uzağanda – mojunu qatyp, muunu boşop, eç nersege carabaj olturup beret eken. Üçünçüsü – ar nersege qyzyğuu. Al özü adamda qumardy pajda qyla turğan nerse.
Qumar degeniñ özünçö bir dart bolup, qumarlanğan nersege cetkende ce ceter-cetmeksen bolğon uçurda, özgöçö bir köñül kötörülüp, mastyq abalğa keltiret eken. Ar bir mastyq aqylyñdan adaştyryp, ajlanadağylarğa “tigini, munu” qara degizip, syntaqtyrat eken. Oşondoj kezderde estüü kişiler qorqpoj-ürkpöj, aqylynan ajnybaj, syryn aldyrbaj zympyjyşat eken. Esi coq eser kişi eer toqumu qyjşajyp, tebeteji cerge tüşüp, etegi attyn kötünö çejin cabylyp, eki közü çaqçañdap, cindi kişiçe ary-beri sabalajt eken, oşonu kördüm. Egerde estüü kişilerdin qatarynda bolğuñ kelse, künügö bir colu, bolboso cumasyna bir, eñ bolbodu degende ajyna bir colu özüñdön özüñ esep al! Oşol esepke alğandan berki ömürüñdü qandaj ötközdüñ eken, bilimgebi, aqyretkebi, ce dünüjögöbü caramduu, künügö özüñ ökünböstöj işterdi casaj aldyñby? Ce emne qylyp ötközkönüñdü özüñ da bilbej qaldyñby?
16. ON ALTYNÇY SÖZ
Qazaq qulçuluğum Qudajğa cağaby dep ojlobojt. Tek ğana el qylğandy qylyp, cyğylyp tursa bolğonu. Soodager qaryzyn doolap kelgende: “Bolğonu uşul, alsañ al – albasañ cerdi çuqup tabajynby?” dep qajra doomat qylat emespi. Qudaj taalağa da dal oşol soodagerge qylğan mamileni qylğylary bar. Tilin catyqtyryp, dilin tazalap, üjrönüp ubara boluşpajt. “Bilgenim uşul, emi qartajğanda qajdan üjrönmök elem”, “Oqubajsyñ deşpese boldu, a tiliñdin kelbegeni eç nerse emes” deşet. Emne, anyn tili başqa eldikinen bölökçö caralyptyrby?
17. ON CETINÇI SÖZ
Erk, aqyl, cürök üçöö öz önörlörün ajtyşyp, talaşa ketip, bilimge kelişet.
Erk ajtyptyr: Ej, bilim, özüñ bilesiñ, dünüjödö eç nerse mensiz önükpöjt; adegende özüñdü bilüü üçün erinbej, calqybaj üjrönüü kerek, al menin işim. Qudajğa caqqydaj ibadat qylyp, erinbej, calqpaj orduna qojuu da – menin işim. Dünüjögö kerektüü önör, maldy, abijir, mansapty emgeksiz taba albajsyñ. Orunsuz, bolboğon nersege üjrönböj, can-düjnöñdü taza saqtaj turğan, künqorluqtan, ceñil ojluuluqtan, napsi-şajtandyn azğyryğynan saqtağan, adaşqan colğo tüşkön adamdy oñ colğo burğan men emesminbi? Uşul eköö menden qantip talaşa alat? – deptir.
Aqyl ajtyptyr: Dünüjögöbü, aqyret işindebi pajdasy barby, ce zalaly barby acyratyp bile turğan – menmin, senin sözüñdü uğa turğan da men, mensiz pajda da taba albajt, zyjandan da qaça albajt eken, ilim-bilimdi uğup üjrönö albajt eken, uşul eköönün menden talaşa turğan aqysy barby? Mensiz bular emne qyla alyşat? – deptir.
Anan cürök ajtyptyr: Men – adamdyn denesinin padyşasymyn, qan menden tarajt, can mende mekendejt, mensiz tiriçilik coq. Cyluu töşöktö, cyluu üjdö qursağy toq catqan kişige töşöksüz kedejdin, toñup catqan kijimi coq beçaranyn tamaq-aşynyn köjgöjü qandaj bolup catty eken dep ojlontup, canyn açytyp, ujqusun açqan, töşögünö tynç catqyrbaj oonalaqtatqan – menmin. Uluusuna urmat, kiçüüsünö yzat qyldyrğan da menmin, biroq meni taza saqtaj alyşpaj, aqyrynda qor boluşat. Men taza bolsom adamdarğa baaryna birdej mamile qylmaqmyn: caqşylyqqa elcirep erij turğan – men, camançylyqqa cijirkenip, tujlap ketken da – men, adilet, ynsap, ujat, yraqym, mejmandostuq degenderdin baary menden çyğat, mensiz uşulardyn körgön künü qandaj bolot? Uşul eköö menden talaşyp emne qylat? – deptir.
Oşondo bilim bul üçöönün sözün uğup turup myndaj deptir:
— Erk, senin ajtqandaryñdyn baary tuura, andan başqa da önörlörüñ bary da çyn, sensiz bolbosu da çyn, biroq qaruuña caraşa qataaldyğyñ da köp, pajdañ da mol, zyjanyñ da mol, keede caqşylyqty bekem qoldop, keede camançylyqty da oşondoj ele küç menen ele süröp ketesiñ, oşonuñ caman, – deptir.
– Ej, aqyl! Senin ajtqandaryñdyn da baary tuura. Sensiz eç nerse tabylbasy da tuura, Caratqan teñirdi sen taanytasyñ, eki düjnönün cajyn da sen bilesiñ. Biroq oşonu menen qalbajsyñ, amal da, ajla da – baary senden çyğat. Caqşysyn da, camanyn da süjgön sen; eköönün teñ izdegenin taap beresiñ, oşonuñ caman, – deptir.
Üçööñdün başyñardy qoşuu –menin işim. Biroq, bijlik qylğan, başqarğan cürök bolso caqşy. Aqyl, senin köp qyrluusuñ, cürök senin köp qyryñdyn baaryn qoldobojt. Caqşylyqqa baştasañ can-dili menen könöt. Könmök tügül qubanat. Camançylyqqa ündösöñ eribejt. Erimek turğaj cindenip, quup çyğat.
Erk, senin qaruuñ mol, küçüñ köp, seni da boş qojo berbejt. Orunduu işiñdi qubattajt, orunsuz işke barsañ qoluñdu bajlajt. Uşul üçööñ başyñdy qoş, baaryn cürök bilet dep ajtqandyn aty bilim eken.
Uşul üçööñ bir kişide menin ajtqanymdaj çoğuu bolsoñor, tamanynyn topurağy közgö sürtsö dary bolçu qasiettüü adam oşol. Üçööñ birige albasañar men cüröktü caqtajm. Adamgerçilikti saqta. Qudaj taala bizdi oşoğo qarap baalajt dep kitepterde cazylğan. – deptir bilim.
18. ON SEGIZINÇI SÖZ
Adam balasy, cyrtyqsyz, kirdetpej, sypajy kijinip, al kijimin bulğap, botala-şatala qylbaj, taza kijingeni – durus iş. Öz döölötünön aşyra kijinip, kijimine aşkere köñül burup, ötö ele casana berüü – kerbezdin işi. Kerbez kişinin eki türdüü qylyğy bolot: Biri – beti-başyn , saqal-murutun, denesin, cürüş-turuşun, qaş-qabağyn oñdop tüzöp, çyqanağyn bir kötörüp bir tüşürüp, qolun taraqtatyp ubara bolo beret. Biri –atyn, kijimin “mal tabarym” dep oşolordun arqasy menen sypajy, cuğumduu cigit körüngöngö, özdörünön uluulardyn urmatyna ee bolup, özü teñdüülördün içterin küjgüzüp, özünön kiçüülörgö: “Attiñ dünüjö-aj, uşulardyn atyndaj at minip, kijimindej kijim kijgen adamdyn armany coq qo?” degizgenge araket qylyşat.
Munun baary – masqaraçylyq, aqmaqtyq. Myndaj qylyqtardy adam cazabasyn, egerde bir ele colu cazasa, anda anyn adam bolmoğu qyjyn. Kerbez degeniñ kekirejgen adamğa teñ, kekirejgen nemeden alys cür dejt elem. Negizi, adam balasy, adam balasynan aqyl, bilim, ar münözü menen ajyrmalanat. Andan başqa nemeler menen ajyrmalanam degendin özü – aqmaqtyq.
19. ON TOĞUZUNÇU SÖZ
Adam ata-eneden tuulğanda ele estüü bolup tuulbajt: uğup, körüp, qarmalap, tatyp, esine kirip, dünüjödögü caqşy-camandy taanyjt dağy, oşolordon bilgeni, körgönü köp adam bilimdüü bolot. Estüülördün sözün eşite cürgön adam özü da estüü. Ar bir estüü kişi ceke özü estüü bolo albajt. Oşol estüülördön eşitken caqşy nerselerin esine saqtap, caman degenderinen saqtansa, oşondo al işke carajt, oşonu adam dejt. Myndaj sözdördü uqqanda qajsalaqtap, tynç oltura albasa ce olturğan cerinde ürgülöp köñülün qojboso, tüşünbögön cerin qyzyğyp qajra surabasa, ce al sözdün çyndyğyna közü cetip tursa da, çyğyp alyp öz bilgenin cazasa, anda al sözdördü uqqanda emne da, uqpağanda ne? Uşundaj kep tüşünböstörgö süjlöp ubara bolğonço, çoçqo baqsañ eesin taanyjt dep bir aqylman ajtqan eken, bul emi uşul syjaqtuu söz da.
20. CYJYRMANÇY SÖZ
Tağdyrdyn cardyğyn bilesizder – al özgörülböjt. Pendede bir iş bar zerigüü degen. Al – tağdyrğa adam menen birge caralğan, any adam özü izdep tapqan emes. Ağa adam bir kirip alsa, çyqmağy qyjyn. Qajrattanyp, silkip taştap ketseñ dağy, qajra-qajra kele berip aqyry ceñip çyğat. Aqyly toluq, ojçul adam balasy bajqap körsö, uşul adam balasynyn tacabaj turğan nersesi bar beken? Tamaqtan da, ojundan da, külküdön da, maqtanğandan da, kerbezdikten da, tojdon da, topton da, qatyndan da köñülü qalyp tacajt. Antkeni, baarynyn ajybyn köröt, turuqsuz ekenin bilet, köñülü suujt. Dünüjö bir qalypta turbajt, adam qubaty, caşoosu bir qalypta bolbojt.
Ar bir maquluqqa Qudaj Taala bir qalypta turuunu bergen emes. Anan köñül qajdan bir qalypta tura alat? Biroq, uşul zerigüü degen ar nersege köp qyzyqqan, köptü körgön, daamyn, baasyn – baarynyn turuqsuzduğuna közü cetken – ojçul adamda coluğat. Bul calğan ömürdün turuqsuzduğuna, dünüjönün ar bir qyzyğynyn qysqalyğyna közü cetkender tiriçilikten da tacap, zerige baştajt. Myndaj qarasañ eç nerse menen işi coq, aqmaqtyq, qajğysyzdyq da özünçö bir yraqat eken dep ojlop qojdum.
21. CYJYRMA BIRINÇI SÖZ
Azdyr-köptür adam balasynyn maqtanyçtan tyşqary boluşu – qyjyn iş. Oşol maqtanyç degen nersenin eki türün bajqadym: biröönün atyn menmensinüüçülük dep atajm, ekinçisin maqtançaaq dejmin. Menmensingen adam – özün başqalardan coğoru sezet. Al naadan emestigin, tarbija körbögön ceñil-celpi adam emestigin, adepsiz, arsyz, ajtqan ubadasyna turbağan aldamçy, qalpyçy degen caman münözdörü coq, – oşondoj caman adattardan saqtanyp, andaj caman nerselerdi bojuna tutqan adamdardan özün bijik sezgen adam. Bul münöz – aqylduulardyn, aruu taza adamdardyn münözü. Alar caqşy deşpese mejli, camandardyn qataryna qoşposo boldu dep ojloşot.
Ekinçisi, maqtançaaq degen biröö: any maqtap ele turuşsa. Baj deşse, baatyr deşse, aqylduu-amalköj deşse, byşyq deşse dep ojlojt, adamdar ar dajym ele al qaalağan, al uqqusu kelgen sözdördü ajta berbesin unutup qojot. Myndaj maqtançaaqtadyn üç türlüüsü bolot: biröö cat adamdarğa maqtana turğan maqtanyç izdejt. Al – naadan, oşentse da anda adamdyq sapat bar. Ekinçisi, öz elinin içinde maqtansam dejt. Anyn naadandyğy toluq, adamdyq qasieti toluq emes. Üçünçüsü, öz üjündögülör menen öz ajylyndağylar ele uğuşpasa, özgö adamdar tyñşap da qojuşpajt. Naadandyn naadany oşol, al özü adam dele emes. Catqa maqtalsam degeni, elim maqtasa degeni. Elim maqtasa, ağajynym maqtasa dejt. Al emi ağajyndyn maqtoosuna özümdü-özüm asmandatyp maqtap catyp cetip alam dep ojlojt.
22. CYJYRMA EKINÇI SÖZ
Dal uşu kündö qazaqtyn içinde, kimdi caqşy körüp, kimdi qadyrlajyn dep ojlodum. Bajdy qadyrlajyn desem baj coq; baj bolso da öz malyn özü bile albaj, öz başyna özü ee emes. Kee bir baj özü biröö menen eregişip alyp, andan saq bolom dep malyn cüz kişige qattyryp bağyp, alarğa köz qarandy bolup alyşqan. Ojlojt: tigilerge aqmaqtyğynan baqtyryp catam dep. Coq, özü qadyryn tüşürüp catat. Anyn qylğany qajrymduuluqqa da, myrzalyqqa da catpajt, öz eli, öz ceri menen qarmaşyp, tatyqsyzdarğa qojnun açyp, malyn çaçyp cüröt.
Kee bir eldegi quttuu-süttüü bajlar yqtaşyp caj caşaj alyşpağan soñ, mitajm-quular köböjüp, qorqutup-ürkütüp, ortodon cem taap cep cürüşöt. Myrzalardy qadyrlajyn desem, uşu kündö anyq myrza elde coq, mal bergiç myrza itten köp. Biröö pajda körsöm dep myrza bolup cüröt. Kee birinin köçügünö bir tutam kijizdi tuzğa malyp tyqqan soñ esi çyğyp, myrza bolup, kim erksiz, alsyz bolso oşoğo taltajyp emizip cüröt. Boluş menen bijdi urmattajyn desem, Qudaj özü bergen boluştuq menen bijlik elde coq. Satyp alğan, calynyp, baş urup alğan boluştuq menen bijliktin eç bir qasieti bolbojt.
Myqtyny syjlajyn deseñ, camançylyq casağanğa baary myqty, caqşylyq casağanğa myqty kişi elde coq. Estüü kişi taap syjlajyn deseñ, adilet, ujattuu, nysaptuu kişi elde coq. Quuluq-şumduq, aramdyq, amalğa eldin baary estüü. Qaryp-qasar beçarany urmattajyn deseñ, catqan töögö mine albağany, al momunduqqa catpajt. Eger mine ala turğanğa aly bolso, al dele eptep birdemeni ilip alğandyn da ebin tapmaq.
Emi quu menen şumdan başqa kim qaldy? Alardyn da baarynyn tübünö cetmejinçe tynçyp qalar türlörü coq. Emi kimdi süjöbüz da, kimdin tilegin tilejbiz? Özü sasyp, qurttap çaçylğan boluş bijler tura tursun. Albette, ajla coq, momunduğunan “Yrys baqqan, doo baqpas” degen maqal menen bolomun dep, malynyn carymyn taratyp bergeni menen cağa albaj, carymyn uuru, zalim, quulardan qorğop tynç bağa albaj, cem bolup cürgön momun bajlardy ajabasañ, oşonun tilegin tilebeseñ bolbostur. Andan başqany taba albadym.
23. CYJYRMA ÜÇÜNÇÜ SÖZ
Bizdin qazaqty oñdurbaj cürgön bir qubanuu, bir cubatuu bar. Anyn qubanyçy: eldegi bir camandy taap ce bir adamdyn camandyğy çyqsa qubanat. Al ajtat: “Qudaj balançadan saqtasyn! Al da adammyn dep cüröt qo bajquş, anyn canynda biz aqyl-estüü kişinin biribiz, ağa qarağanda men taza kişi emesminbi?” – dep. Ağa Alla Taala ajtyptyrby, balançadan myqty bolsoñ boldu dep? Ce aqylmandar ubada beriptirbi, ajtor özüñdön naadançylyğy aşqan adamdy tapsañ, sen camandardyn qataryna qoşulbajsyñ dep? Camanğa teñeşip caqşy bolosuñbu? Caryşqa cüz at qoşulup, men bajge aldym deseñ caraşar, aldyda qança at bar ele dep surar, artta qança at qaldy dep surağandyn qaceti barby? Men beş attan, on attan aldyğa çyqtym degeniñdin emnesi qubanyç?
Emi cubatuusu: calğyz biz belek, eldin baary ele bizge oqşop cürböjbü, köpçülük menen körgön uluu toj, köpçülük menen bolsoq, baary bolot degen sözdör menen cubatyşat. Ağa Qudaj Taala ajtyptyrby, köpçülüktön qalba dep, köpçülükkö bijligim cürböjt deptirbi? Ilim köpçülükkö keliptirbi? Ce kee biröölörünün ele tişi ötöbü? Köpçülüktü qordoso bolbojbu? Bir üj-bülö bardyğy birdej oorusa ceñil tiebi? Coq, carymy oorup, carymy soo qalsa ceñilbi? Cer taanybağan köpçülük adaşyp cürsö, cer yñğajyn caqşy bilgen bir kişinin keregi coqpu? Colooçulardyn baarynyn aty aryqtap baspaj qalğany caqşyby? Coq, carymy aryqtap baspaj qalsa, carymy tyñ bolğonu caqşyby? Cut kelse eldin baaryn tügöl cutqany caqşyby? Ce bolboso carym-cartysy aman-esen qalğany caqşyby? Uşu meesi coq köp aqmaqtyn cürgönünö, bir aqmaqty qubandyra turğan emnesi bar? Tuqumubuz menen oozubuz sasyq degen küjöö, qalyñynan qutulupturbu? Köñülün oşol söz yraazy qyluuğa cetişiptirbi? Sen da köpçülüktön qalba, sen da oozuñdu sasytyp cürö ber deptirbi?!
24. CYJYRMA TÖRTÜNÇÜ SÖZ
Uşu kündö cer cüzündö eki miñ milliondon köp adam bar, eki million qazaq bar. Bizdin qazaqtyn dostuğu, duşmandyğy, maqtanğany, myqtylyğy, mal tabuusu, önör izdöösü, curt taanuusu eç bir başqa elge oqşobojt. Biri-biribizdi añdyp, uurdap kirpik qaqtyrbaj turabyz. Dünüjödö qalqynyn sany üç milliondon aşqan qalaalar bar, dünüjönün baş-ajağyn üç ajlanyp körgön kişi tolup catat. Uşintip, cer cüzündögü curttun qoru bolup, biri-biribizdi añdyp cürüp ötöbüzbü? Coq, qazaq içinde da uuruluq, aldamçylyq, uşaq, qastyq qalyp, önördü, maldy taza, adal coldor menen izdep, östürö turğan kün bolor beken? Aj, bolbojt qo! Cüzü qarağa eki cüz kişi suğun artyp cüröt qo, biri-birin qurutpaj, qurubaj tynçtyq taba alaby?
Bul cerde Abaj bolcol menen ajtyp catat. Abajdyn tuşunda 1897-cyly cürgüzülgön el sanağy bojunça Rossijanyn çeginde turğan qazaqtardyn calpy sany 4 million 84 miñ adam bolğon. (Я.E.Boлoдapckий HaceлeHиe Poccии зa 400 лeT. 17-20 Haчaлo BB. M.1973, c.111).
25. CYJYRMA BEŞINÇI SÖZ
Baldardy oqutqan caqşy, biroq adegende türk tilindegi sabaqtardy oqutsa cetiştüü bolmoq. Al üçün bizdin cer – Dar al-Harb, mynda köp mal tabuu kerek, anan soñ arab, parsy tilderin bilüü kerek. Qardy aç kişinin köñülünö aqyl, bojunda ar, ilimge qumarlanyp qyzyğuu qajdan bolsun? Tojo içejin dese maldyn azdyğy, ağajyndyn iç ara arazdaşqandary ar türlüü baleege, uuruluq, zorduq, quuluq-şumduq syjaqtuulardyn çyğyşyna sebep bolo turğan nerseler. Mal tapsa qursaq tojot. Andan kijin ğana bilim, önör kerek eken. Oşonu üjrönöjün ce balama üjrötöjün dep ojuna caqşy nerse tüşöt. Orusça oqutuu kerek – can-düjnönün bajlyğy da, mal da, önör da, bilim da, – baary orusta.
Başqa eldin kemçiliginen arylyp, pajdasyna ortoq boluuğa tilin, oquusun, bilimin bilüü kerek. Antkeni, alar dünüjönün tilderin bilişkendikten uşul abalğa cetişken. Sen anyn tilin üjrönüp alsañ közüñ açylat. Ar bir eldin tilin, önörün bilip alsañ, alarğa köz qarandy bolup, qadyryñdy tüşürböj teñ ata mamile casajsyñ. Til bilgeniñ – din üçün da caqşy. Corğolop qulça ijilip köñülün alsam degen naadan ata-enesin, ağajyn-tuuğanyn, qarmanğan dinin, adamgerçiligin conunan cyluu sylap qojğon adamğa satyp ciberet. Törönün külküsü üçün kötün açsa da maqul.
Orustun bilimi, önörü – büt dünüjönün ilim-biliminin qazynasynyn açqyçy, any bilgen adamğa dünüjö arzanğa tüşöt. Uşul kündö orus ilimin balasyna üjrötkön candar, oşonun arqasy menen qazaqty dağy kemsintip, aldyğa suurulup çyqsam deşet. Coq, andaj caman niet carabajt. Maldy qandaj adal emgek qylğanda tapsa bolot, oşonu üjrötöjün, meni körüp dağy üjrönöm degender köböjsö, uluqsunğan orustardyn curtqa birdej myjzamy bolboso, myjzamsyz qorduğuna könböjt elek. Qazaqtyn çegin saqtajyn dep, biz da el bolup, curt bilgendi bilip, curt qataryna qoşuluunun qamyn cejlik dep niet qojup üjrönüü kerek. Azyr da orustan oquğan baldardan caqşy kişi çyğa albaj turat. Sebebi: ata-enesi, ağajyn-tuuğany bir cağynan buzup catyşat.
Oşentse da uşu oquğan baldar – oqubağan qazaq baldarynan künçölük öjdö. Emnesi bolso da söz uğuşsa boldu. Caqşy atanyn baldary köp oquşqan coq, qajta kedejdin baldaryn qarmap berişti. Alar myndan artyq emne qylyşsyn? Cana da kee bir qazaqtar ağajin menen arazdaşqanda: “Senin uşul zorduğuña köngüçö, balamdy soldatqa berip, çaçymdy qojo berip, murut qojup ketpesembi!”deşer ele. Uşundaj caman sözdü, Qudajdan qorqpoj, pendeden ujalbaj ajtqan qazaqtardyn baldary oqusa dele qajsy caqşy bala bolsun? Oşondo al başqa qazaq baldarynan artyq üjröngönü emne, aşyqça emne kep üjrönüptür? Kirdi-çyqty, ildi qajtty, birdeme bilip alajyn degen ojloru da coq. Atasy eldin aqçasy menen arañ oqutat, öz malyn qantip çyğarsyn?
Tuurasyn ajtqanda, balaña qatyn alyp berbe, ençi bölbö, bolğon mülküñdü cumşasañ da orustun bilimin üjröt! Myna men ajtqan col – mal ajar col emes. Qudajdan qorq, pendeden ujal, balañ bala bolsun deseñ – oqut, malyñdy ajaba! Antpeseñ, bir it qazaq bolup alğan soñ, seni cyrğataby, ce özü cyrğajby, ce eldi cyrğataby?
26. CYJYRMA ALTYNÇY SÖZ
Bizdin qazaqtyn qoşqon aty aldyğa çyğyp kelse, küröşkö tüşkön balasy cyqsa, salğan quşu alsa, tajğany başqalardyn itinen aşyp baryp tiştese, mañdajy carylğança qubanyşat. Bilbejm, myndan artyq qubanyçy bar boldu beken? Aj, coq çyğar! Emi uşul bir canybardan bir canybardyn artyqçylyğyna, bir bötön adamdyn bir başqa adamdy cyqqanyna qubanyp, maaşyrlana turğan emne bar? Al aşqan, alğan, cyqqan ce özü, ce balasy da emes. Munun baary – qazaqtyn qazaqtan başqa coosu coqtuğunan. Bittej nerseni bir çoñ iş qylğan kişidej qylyp qubanğan bolup, başqalardy basyntyp, yzalandyrsam degeni. Biroq biröönü yza qyluu – şariatta aram, çarbasyna zalal, aqylyna ters taasir tijgizet. Biröönü yza qylğandyn emnesin döölöt körüp, qubanat boldu eken? Ce biröönün yza boluşu oşonçoluq ele kerek boldu beken?
Külük at – keede bul elde, keede tigil elde bolo berçü nerse, qyraan quş da, külük it da – keede anyn qoluna, keede munun qoluna tüşö beret. Küçtüü cigit da bir elden ele çyqmaq bele. Keede tigil elden, keede bul elden çyğa berbejbi. Munun baaryn adam öz qolu menen casağan coq. Bir colu aşyp kelgen, dajyma ele aşa berbejt, bir cyqqan adam dajyma ele cyğa berbejt. Oşonu bilip turup, cerge kirip ketçüdöj, ce bir aram işi bilinip qalğan nemedej bolup, emnege ujalyp, emnege qorunat boldu eken? Emi, uşundan ele ojlop qojuñuz: naadan el qubanbas nersege qubanat. Qubanyp alğanda emneni ajtyp, emne qojğonun bilbejt, mas bolğon adamdaj aqyl-esin coğotup qojuşat, ujalçu nerseden ujalbaj, ujalbas nerseden ujalyşat. Munun baary – naadandyqtyn, aqmaqçylyqtyn belgileri.
Bulardy ajtsañ qaj birleri “bul ajtqanyñ yras” dep uğup catqansyjt. Ağa işenbej ele qoj, erteñ al da aligilerdin biri bolup ketet. Köñülü, közü cetip tursa da ajban syjaqtuu adatynan çyğa albaj qalat, any eç kim toqtotup, ağa eç kim aqyl ajta albajt. Emne camançylyq bolso da adat bolup qalğan nerseden qazaq ajabaj qorqqondo ce ölüp qalğanda qutulbasa, qutula albajt. Aqylyna kelip, bul qylyğym caman eken, andan arylyp adam bolojun degen kişini degele tappajsyñ.
27. CYJYRMA CETINÇI SÖZ (SOQRATTYN SÖZÜ)
Bir künü Soqrattyn Aristodem degen oqumuştuu şakirtine Qudaj Taalağa baş ijip, ağa qulçuluq qyluu tuuraluu ajtqan sözü. Aristodem Qudajğa işençü emes, ağa qyzmat qylğandarğa külör ele.
– Ej, Aristodem, senin bilişiñçe, qylğan önörünö adam tañ qaluuğa tatyqtuu bir adam barby? — dejt. Al ajtat:
–Tolup catat, ustatym.
–Birinin atyn ataçy, – dejt ustaty.
– Ğomerge myqty yr saptary üçün, Sofoqlge tragedijasynda myqty kejipkerledi tüzö bilgendigi üçün, Zevqsiske sürötçülügü üçün tañyrqap, suqtanamyn dep, oşolorğo oqşoğon köp önörgö ee bolğon adamdardyn ysymyn atady.
– Andaj bolso, kim artyqça tañ qaluuğa tatyqtuu, cansyz, aqylsyz, süröt tartqan sürötçübü, ce bolboso can eesi, aqyldyn eesi adamdy caratqan Caratqanby?— dedi.
– Albette, Caratqandyn quduretine tañ berebiz, biroq al bajqabaj ele casap qojboj, ojlonulup casalğan iş bolso ğana,— dejt şakirti.
– Pajdaluu nerse dünüjödö köp, birinin pajdasy körünüp, bilinip turat. Kee birinin pajdasy anyq bilinbejt. Ajtçy, senin ojuñça qajsynysy aqylmandyq menen ojlonulup caratylğan?
– Arijne, pajdaluu nerseler dep ojlojmun.
– Caqşy, andaj bolso Caratqan adamğa, ağa kerektüü beş sezüü orğanyn tartuulaptyr. Birinçisi, körsün dep köz beriptir, egerde köz coq bolso, dünüjödögü keremet nerselerdi körkün qajdan bilet elek. Al köz özü ötö nazik bolğonduqtan, keregine caraşa açyp, cumup tursun dep qabaqty beriptir. Celden, ypyr-sypyrdan saqtaş üçün kirpikti caratyptyr. Qulaq bolboso, qañğyr-küñgürdü, cağymduu ündördü, küü menen yrdy, – birin da uğuu yraqatynan acyramaqpyz. Murun cyt bilbese, dünüjödögü caqşy cytqa aşyq, caman cyttan alys bolmoq emespiz. Tañdaj, til daam bilbese, dünüjödö emne tattuu, emne qatuu bile albajt elek. Bulardyn bardyğy bizge pajdaluu emespi?
Közdü, murundu oozğo caqyn caratyptyr, içip-cegen aşybyzdyn tazalyğyn körüp, cytyn bilip cesin dep. Bizge keregi bar bolso da, cijirkene turğan teşikterdi başybyzdan oolaq qojuptur. Uşul beş sypat, beş sezim müçölörü bizdin ojlonulup caratylğanybyzdyn dalili emespi?
Oşondo Aristodem Caratqandyn quduretine, aqylmandyğyna bekem işenip, adamdy çoñ süjüü menen caratqanyn mojnuna aldy.
– Andaj bolso qandaj dejsiñ, bardyq maquluqtardy baldaryna elciretip, üstünö üjrültüp qojğonu, cana da bardyq maquluqtardyn ölümdü cek körüp, uzaq caşoonu tilep, tuqumdarynyn ösüp-önügüşünö qam körüşköndörü, – bulardyn baary caşoonun ulanyp turuşu üçün emespi. Adamdy caratqanda köñüldörünö uşundaj zor yntaa berip, alğa umtultup qojğonu, Caratqandyn bizdi caqşy körgöndügünön ulam ekendigin bildirbejbi? – dep suroo uzatty şakirti.
– Ej, Aristodem! Qandajça sen bir özüñdön, ce adamzattan başqada aqyl-es coq dep ojlojsuñ? Adamdyn denesi, özüñ caşap cürgön cerdin bir uuç qumuna oqşoşpojbu? Deneñdegi nym, cerdegi suulardyn bir tamçysy emespi? Aqyl-eske qajdan ee bolduñ? Arijne, qajdan kelse da can degen nerse keldi da, andan kijin aqylğa ee bolduñ. Bul aalamdy kördüñ, ölçöösünö aqylyñ cetpejt, keremet körkömünö, ağa ylajyqtuu myjzamy menen caratylyp, anyn eç birinin buzulbastyğyn kördüñ. Bulardyn bardyğyna tañyrqajsyñ, aqylyñ cetpejt, uşunun baary tuş keldi, iretsiz caralğanby, ce bulardyn eesi ölçöösüz aqyl menen caratqanby? Eger aqyl menen bolboso da, myndaj, esebine, ölçöösünö oj cetpej turğan dünüjö, ar türlüü kerekçilikke caraj turğandaj caratylyp, biri-birine sebep menen bajlanyştyrylyp, pendenin aqyly cetpej turğan myqty keremet myjzamğa baş ijdirilip caratylğan, – dedi.
Anda tigil ajtty:
– Bul ajtqandaryñ baary tuura, Caratqan artyq aqyl eesi ekendiginde, anyn uluqtuğunda eç şek coq. Biroq, uşundaj uluq Qudajdyn menin qulçuluğuma qandaj muqtacdyğy bar?
– Ej, Aristodem! Sen cañylasyñ. Muqtac bolboğon kündö da, biröö senin qamyñdy körüp catsa, senin ağa qaryzdar ekeniñdi sözsüz tüşündürüş kerekpi?
Aristodem myndaj dep coop berdi:


text:
Türkiy tiller
Türkiy tiller – Şarqiy Avropadan Sibir ve Çinniñ ğarbına qadar uzanğan bir meydanda ana tili olaraq 180 million kişi tarafından, ekinci til olaraq laf etkenler da sayılsa 200 million kişi tarafından laf etilgen bir-birlerinen yaqın aqraba olğan ve 40 ayrı yazı tiline bölüngen bir til gruppasıdır. Türkiy tiller Altay til ailesine aittir. Eñ çoq laf etilgen türkiy til, türk tilidir.
Türkiy tillerniñ müim bir hususiyeti laf etkenleriniñ uzun müddet köçebe olaraq yaşayışlığı ve bundan sebep bu tillerniñ devamlı olaraq bir-birlerinden söz keçirmek imkânı olğanıdır. Türkiy tillerniñ çoq sayıda aynı manada qullanılğan ortaq sözlerge saip olmalarınıñ yañı sıra cümle yapıları da ep aynı qalır.
SınıflaştırmaDeñiştir
İhtarlarDeñiştir
- ↑ Tarihiy ceetten qırımtatar ve urum tilleri qıpçaq tilinden asıl olğan edi, lâkin soñra oğuz tilleriniñ küçlü tesiri altında qaldı.
- ↑ Tura, Baraba, Tomsk, Tümen, İşim, Ertiş, Tobol, Tara ve başqa Sibir tatarlarınıñ şiveleri qısmen başqa asıllıdır (Johanson 1998) [1]
- ↑ Altay türk asıllı, lâkin şimdi qazahçağa daa yaqın oldı (Johanson 1998) [2]
- ↑ Ayni tili - uyğur grammatikası ve fars sözleri olğan qarışıq bir til. Kriptolekt (gizli til) kibi tek aqaylar tarafından laf etile.
- ↑ Deviating. Probably of South Siberian origin (Johanson 1998) [3]
- ↑ Halac tilinde laf etkenler oğuz tillerinde laf etkenlerniñ arasında yaşay, lâkin halac tiliniñ oğuzca olmağan bir qaç müim hususiyeti bar.


text:
BMT-de Ukrainanıñ daimiy vekilligi mayıs 30-ında ilhaq etilgen Qırımda qırımtatar faalleri Lütfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevanıñ tutılıp alınmasını tenqit ete ve olarnı acele azat etmege talap ete.
Bu hususta Ukrainanıñ BMT-de vekilliginiñ Twitter saifesinde bildirile.
“Bugün (mayıs 30 - QA) rusiye işğalci akimiyet Qırımda Lütfiye Zudiyevanı, qırımtatar cemaat imayecisini tutıp aldı. Bu - insan aqları hususında yarımadanıñ gettoğa çevirilmesine qarşı çıqqanlarnı sustırmaq içün nevbetteki ayıp arekettir”, - denile beyanatta.
Ukrain diplomatlar “Lütfiye ve qalğan tutılıp alınğan faallerni acele azat etmege talap ete”.
Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı.
Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı. İşbu madde boyunca memuriy apis cezası berile.
Saat 18:00 itibaren Mümine Saliyeva Aqmescitteki Rusiye Ekstremizm ile küreş merkezinden yiberildi. Faalniñ aytqanına köre, oña qarşı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı – memuriy dava açıldı.
Al-azırda Qırım ve qomşu Rusiyeniñ müessiseleri bir de bir izaat bermediler


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi müminlerni Qurban bayramı namazına maska taqıp ve öz namazlıqlarını alıp kelmege çağırdı, dep haber ete Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
«Pandemiya sebebinden Qırım müftiligi bütün müminlerni diqqatlı olıp, bayram namazına maska taqaraq, öz namazlıqlarını alıp kelmege ve içtimaiy mesafeni qorumağa çağıra. Namaz bitken soñ biri-birini Qurban bayramınen tebriklemek içün quçaqlaşmaqtan ve qol tutuşmaqtan vazgeçmege çağıra», – dep aytıla haberde.
Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi Qurban bayram namazı iyülniñ 20-nde saba 06:00-da olacaq, dep bildirdi.
Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi Qırımda koronavirus vaziyeti fenalaşqanından Qurban bayramı munasebetinen keçirilecek kütleviy tedbirlerni sıñırlamağa qarar berdi.
Hatırlatamız, Qırımnıñ 10 regionında yarımadada COVID-19 vaziyeti fenalaşqanı sebebinden alış-veriş merkezlerindeki aş qatlarınıñ işi yasaqlandı. Bundan ğayrı, qayd etilgen regionlarda attraktsion parkları, eglence merkezleri ve akvapark işi yasaq etildi.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Qırımnıñ daa altı regionında koronavirus sıñırlavlarını sertleştirdi.
Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri Aleksandr Ostapenko koronavirus yuqunçı ile küreş ştabınıñ toplaşuvında Qırımda COVID-19 diagnozınen hastahanege alınğan hastalarnıñ sayısı 70% arttı, dep bildirdi.
Hatırlatamız, keçken künü Qırımda bir künde qayd etilgen COVID-19 hastalarınıñ yañı rekordı oldı – 375 hasta qayd etildi.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Bıltır koronavirus pandemiyası sebebinden Qırımda camiler qapalı edi.
Qurban bayramı – musulmanlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri olıp, Mekkege acılıqnıñ soñuna kelgenini temsil ete. Oraza Bayramından 70 kün keçken soñ qayd etile.
Qurban Bayramı büyük meydanlarda cemaat ile qılınğan bayram namazından başlana ve ondan soñ qurban çalına. Bu ananeniñ tamırları Allahnıñ İbraim peyğamberge oğlu İsmailni qurban ketirmege bermeyip, qoynı kesmege buyurıp toqtatqanından kele.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye kontrolindeki Sudaq şeer mahkemesi Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ hadimi Ayder Ablâkimovnı «başqasını çaqmağanı» içün 30 biñ ruble para cezasına üküm etti.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi advokat Safiye Şabanovanıñ malümatına esaslanıp haber ete.
Rusiye FSBsiniñ versiyasına köre, Ayder Ablâkimov oña Yaqın Şarqta cenk areketlerinde iştirak etmege teklif etken Umicon Dadaconovnen yazışqanını bildirmedi.
Advokat Safiye Şabanovanıñ aytqanına köre, mahkeme davada olğan bir sıra zıddiyetni körmemezlikke urdı, hususan saifeniñ tahmin etilgen isyancığa ait olğanı isbatlanmadı, qabaatlav ekspertleri ise Dadaconovnıñ Ablâkimovnâ Iraqqa çağırmağanını ögrendi. Bundan ğayrı, qabaatlavnıñ esas delili Ablâkimovnıñ kelip qabaatlı olğanını aytması oldı, onı ise mahkemede qullanmağa mümkün degil edi, çünki müvekkili vesiqanı basqı altında imzaladı. Qabaatlanğan kişi qabaatını tanımadı.
«Bugün Rusiye Federatsiyasınıñ mahkeme sisteması bitkenini daa bir kere kördik ve bu mahkeme sistemasınıñ yañartıluvı aqqında qanun seviyesinde tüşünmeli. Çünki bugün bir-birine zıt kelgen deliller, bir-birine uymağan faktlar olğanda mahkeme üküm temeli olaraq prokurornıñ qabaatlayıcı qararını qabul etti ve öz ükmünde qabaatlayıcı qararnı bütünley kopiyaladı. Bir yıl devamında esnas taqlitini yapıp, tek ilk tahqiqat organları degil, mahkemeniñ de bir sıra bozuvları olğanda federal bücetten o qadar paranı ne kerek edi masraf etmege añlaşılmay», – dedi Şabanova.
Rusiye kontrolindeki Sudaq şeer mahkemesi mayısnıñ 28-nde qırımtatar faali Ridvan Umerovğa başqasını çaqmağanı içün 30 biñ ruble para cezasını berdi.
Buña oşağan qabaatlav boyunca Ayder Kadırov 30 biñ ruble para cezasını aldı.
2020 senesi avgustnıñ 31-nde peyda olğan malümatqa köre, Rusiye quvetçileri Sudaq, İçki ve Seyitler rayonlarında qırımtatarlarnıñ evlerini tinte. Faallerniñ malümatına köre, tintüvler Enver Topçi, Ayder Ablâkimov, Ridvan Umerov ve Ayder Kadırovnıñevinde keçirildi. Onıñ ömür arqadaşı evlerinde tintüv olmadı, amma aqayınıñ Ukraina pasportı tutıp alındı, onı ise Aqmescitke sorğuğa alıp ketkenler, dep bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası ve politsiyası qırımtatar faalleriniñ evlerinde keçirilgen qanunsız tintüvlernen bağlı cinaiy tahqiqat başlattı. Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi qırımtatarlarnıñ evlerinde saba keçirilgen tintüvlerni takbih etti.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda keçirilgen yañı tintüv ve insan tutuvlarına qarşı narazılıq bildirdi ve Rusiyeden BM qararlarınıñ yerine ketirmesini ve tutulğan qırımtatarlarnı azat etecegini bekley, dep bildirdi.


text:
QMC Prokuraturası, devlet hainligi yapqanı içün sabıq Qırım Yuqarı Radasınıñ deputatına qarşı qabaatlav aktını mahkemege yolladı.
Cinaiy işniñ tahqiqatı esnasında 2014 senesiniñ martında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ mezkür deputatınıñ, Qırımnıñ işğaline yardım etkeni ve qoltutqanına dair red etilmez delliler elde etildi. Bu cümleden onıñ bivasta iştiraki ile bir sıra qararlar qabul etilip, neticede qanunsız «Qırım Cumhuriyeti» devlet teşekküli meydanğa ketirildi», – denile prokuraturaıñ bildirüvinde.
Bildirüvge köre, qabaatlanğan şahıs 12 yıldan 15 yılğa qadar azatlıqtan marum etilüv şeklinde cezalana bile.
Bugünge qadar tahqiqatçı ve prokurorlar tarafından Qırım parlamentiniñ sabıq deputatlarına qarşı 59 qabaatlav aktı ve Aqyar Devlet şurasınıñ sabıq deputatlarına qarşı 7 qabaatlav aktı mahkemege yollanıldı.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-sinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko munasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.


text:
Ukrainada (işğal etilgen Qırım ve Aqyar, Donbas rayonları sayılmay) keçken künü, oktâbrniñ 21-nde, 7053 yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Bu aqta Milliy mudafaa ve telükesizlik şurasınıñ Koronavirus epidemiyasınıñ tarqaluv monitoringi sistemasınıñ malümatında aytıla, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Keçken künü 116 insan vefat etti, 2679 kişi tüzeldi.
Eñ çoq hasta Kyivde (631), Harkiv (627) ve Odesa (600) vilâyetlerinde qayd etildi.
Epidemiya vaqtında Ukrainada 322879 koronavirus hastası qayd etildi. 6043 kişi vefat etti, 134 898 kişi tüzeldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Orman qaravulları, Sudaq yanındaki El Buzlu (Perevalovka) köyünde emen ve kökağaç tereklerini pıçqan aqaynı tuttılar. Bunı Qırım ekologiya nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
"Cenüp-şarqiy orman müdirliginiñ hadimleri El Buzlu köyüniñ sakinini tuttı, o emen ve kökağaç tereklerini pıçıp, maşnasına yükley edi", - denile beyanatta.
Müessisege köre, ormancılar polis hadimlerini çağırttı, olar ise tereklerniñ qanunsız pıçılması sebebinden memuriy ve cinaiy protokol tizdi.
Daa evel Aqyarnıñ Leninskiy rayon prokuraturası, Qızıl Kitapta olğan üç çam tereginiñ qanunsız pıçılması aqqında haber etti.


text:
Bunı arbiy-siyasiy tedqiqler Merkezi ve «İnformatsion qarşılıq» gruppasınıñ reberi Dmıtro Tımçuk Facebook saifesinde bildirdi.
«İşbu vatandaşlar – bu sene mart ayında yarımada işğali vaqtında devlet obyektlerini zapt etüvde iştirak etken Qırım «samooboronasınıñ» azaları. Al-azırda azırlanılğan boyeviklerden Donetsk ve Lugansk vilâyetlerine yollanılacaq diversion gruppalar şekillendirile», – dep yazdı o.
Ukraina Lugansk ve Donetsk vilâyetlerinde devamlı sürette terrorizmge qarşı tedbirlerni alıp bara. Ukraina sağlıq saqlav naziri Oleg Musiy malümatına köre, bu müddet içinde Ukraina şarqında 210 insan elâk oldı.
Hatırlatamız, «Qara deñiz yüzü» kazaklar atamanı Anatoliy Mareta Aqyar «halq imayesine» muracaatta bulunıp, Donbassqa barmağa çağırdı.


text:
Işğal etilgen Qırımda 2020 senesiniñ 9 ayı devamında yüz bergen insan aqları bozuluvlarınıñ talili
Qırımtatar Maaliy Merkezi işğal etilgen Qırımda 2020 senesiniñ 9 ayı devamında yüz bergen insan aqları bozuluvlarnıñ talilini taqdim ete. Nezaret etüvniñ neticelerine binaen, esap etilgen devirde yarımadada 40 tintüv, 68 yaqalav, 70 sorqu, sorav ve ''sübet'' keçirildi, 195 insan tevqif etildi: 48 yañı tevqif ve çıqarılğan ükümler, 147 - qırımlı siyasiy mabuslarğa tevqif etüv müddetleriniñ uzatılmasıdır. Bundan ğayrı, adaletli mahkeme aqqınıñ bozuluvı ile 332 adise, fizikiy ve ruhiy sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine irişe bilüv aqqınıñ bozuluvı ile bağlı 112 adise ve siyasiy mabuslanıñ Qırımdan avuştırıluvı ile bağlı 33 adise qayd etildi. Bundan ğayrı, QMM esabatında muntazam şekilde yüz bergen vandalizm adiseleri, diniy aqlarnıñ bozuluvı, yarımadadaki ekosistemanıñ bozuluvı, tevqifhane ile apishanelerdeki qabul etilemeycek şaraitler, siyasiy mabus aqlarınıñ bozuluvı ve işğal etilgen Qırımda qanunsız alda keçirilgen arbiy talimatlar aqqında haber etile.
"Menim babam – qaraman" risalesi
Bu risale – işğal etilgen Qırımda ğayıp olğan ya da siyasiy sebeplerden apiste tutılğan insanlarnıñ balaları "Menim babam – qaraman" yarışı içün yazğan inşalarnıñ cıyıntığı. Bala yarışı Qırımtatar Maaliy Merkezi ve Qırımtatar Milliy Meclisi teşebbüsinen ötkerildi.
"Qırım işğal etilgenden berli ğayıp ya da elâk olğan insanlar" risalesi (yañartılğan, ingliz tilinde)
Qırımtatar Maaliy Merkezi yañartılğan, ingliz tilindeki "Qırım işğal etilgeninden berli ğayıp ya da elâk olğan insanlar" risalesini taqdim etti.
İşğal etilgen Qırımda 2017 senesinde insan aqları bozuvlarınıñ talili (ingliz tilindeki risale)
Risalede işğal etilgen Qırımda 2017 senesinde qayd etilgen insan aqları bozuvlarınıñ deñişip turuvı ve talili taqdim etile.
"Qırımtatarlar – Qırımnıñ tamır halqı" sergisi
Qırımtatar Maaliy Merkezi, Estoniyadaki insan aqları institutı ve Ukraina İnformatsion siyaseti nazirliginen beraberlikte qırımtatar halqınıñ tarihi mevzusındaki sergini azırladı. Sergi Estoniya Tış işler nazirliginiñ yardımınen ötkerildi.
"Qırım işğal etilgenden berli ğayıp ya da elâk olğan insanlar" risalesi (qısqadan)
Qırımtatar Maaliy Merkezi "Qırım işğal etilgenden berli ğayıp ya da elâk olğan insanlar" risalesiniñ qısqa şeklini azırladı.
"Qırım işğal etilgenden berli ğayıp ya da elâk olğan insanlar" risalesi
Qırımtatar Maaliy Merkezi Avropa demokratiya fondunıñ yardımı ile "Qırım işğal etilgenden berli ğayıp ya da elâk olğan insanlar" risalesini işlep çıqardı. Er insannıñ doğğan künü, yaşağan yeri, faaliyeti, ğayıp oluv ya da ölüm künü ve allarına dair malümat berile.
"Qırımnıñ siyasiy mabüsleri" risalesi (2017-4) (ingliz tilinde)
2017 senesi yanvar ayında Qırımtatar Maaliy Merkezi Avropa demokratiya fondunıñ yardımınen azırlanğan Qırımnıñ siyasiy mabüsleri aqqında yañartılğan, ingliz tilindeki risaleni taqdim etti.
"Qırımnıñ siyasiy mabüsleri" risalesi (2016-3) (qısqadan)
2016 senesiniñ yazında Rusiye işğalcileri "Ukraina fitnecileri davasınıñ" birinci iştirakçilerini yaqaladı.Qırımtatar Maaliy Merkezi öz malümat toplamınını yañartıp, Qırımnıñ siyasiy mabüsleri aqqında üçünci risaleniñ qısqa şeklini taqdim etti.
"Qırımnıñ siyasiy mabüsleri" risalesi (2016-3)
2016 senesiniñ yazında Rusiye işğalcileri "Ukraina fitnecileri davasınıñ" birinci iştirakçilerini yaqaladı. Qırımtatar Maaliy Merkezi öz malümat toplamınını yañartıp, Qırımnıñ siyasiy mabüsleri aqqında risaleniñ üçünci şeklini taqdim etti.
"Qırımnıñ siyasiy mabüsleri" risalesi (2016-2)
2016 senesiniñ aprel ve mayıs aylarında işğalciler qırımtatarlarnı kütleviy şekilde yaqalağan soñ Qırımtatar Maaliy Merkezi "Hizb ut-Tahrir davasınıñ" yañı iştirakçileri aqqında malümatnı qoşıp "Qırımnıñ siyasiy mabüsleri" risalesini yañarttı.
"Qırımnıñ siyasiy mabüsleri" (2016-1)
2016 senesi aprel ayında Qırımtatar Maaliy Merkezi Avropa demokratiya fondunıñ yardımınen Qırımnıñ siyasiy mabüsleri aqqında birinci risaleni azırladı. Risalede "26 fevral davası", "Qırım davası", "Hizb ut-Tahrir davası" ve ayrı davalar aqqında malümat berile.


text:
`Üzbäkstan başqalası Taşkent` Näticälär
Xäbärlär [558]
- Qazanlılar Kovid çaralarına niçek qarıy?
- Ärdoğan Üzbäkstan liderın qotladı
- Taliban idaräsen Äfğanstan temalı cıyılışqa çaqırmadılar
- Üzbäkstanda ilbaşın saylıylar
- Tatarstanda kürmäwçelärgä yärdäm qağıydäläre
- Törekmänstan ilbaşınıñ Üzbäkstanğa säfäre
- Törkiyädän Üzbäkstanğa mediśina yärdäme
- Törkiyä cibärgän vakśina häm daru Üzbäkstanğa barıp citte
- “Biredä tatar xalıq şağıyre Fänis Yarullin yäşäde”
- Törkiyä Äfğanstannıñ qayğısın urtaqlaştı
- Törkiyä Tatarstanğa tatarlarğa qağılışlı arxiv materialların tapşırdı
- Tatarlarnıñ borınğıdan kilgän kün êşkärtü yolası
- "Äfğanstan mäs’äläsendä Üzbäkstan belän êşläyäçäkbez"
- Parij östennän bawğa basıp uzdı
- Başqala Qazanda Tatarstan xalıqları duslığı festivale
- Üzbäkstandağı äfğannar başqa ilgä cibärelde
- Bäysezlekläreneñ 30 yıllığında Qırğızstan häm Üzbäkstan
- Tanılğan tatar ğalime ätiseneñ niçek itep xäbärsez yuğaluın añlata
- Çavuşoğlunıñ telefon diplomatiyası
- Êlvan - İşmetov oçraşuı
- Kärimovnıñ mäyete başqala Taşkenttän tuğan şähärenä Sämärkantğa kiterelde.
- Ärdoğan Üzbäkstanda
- Taliban İlbaşı sarayın qulğa töşerde
- Xacğa baruçı törkem yulğa quzğaldı
- Qazanda "Bizyak.Arabesk" kürgäzmäse açıldı
- "Tämle Qazan" festivale
- Qazanda “Peçän bazarı” festivale / KaзaHдa “ПeчәH бaзapы” яшbләp фecTиBaлe
- Tatarstan başqalası Qazanda Sabantuylar
- Törek ğaskäriläre bäbine yuattı
- Qazan Kirmänendä 3D şowı
- KaзaHдa XәTep kөHe - Qazanda Xäter köne
- Rafis Ataqaz Qazanda törek tuñdırmasın täq’dim itä
- Raynur Xäsänov: “Açıq universitet” proyektı
- Qazanda “Çäçäk festivale”
- Qazanda Sadri Maqsudi häykäle açıldı
- Qazannan Yaña yıl küreneşläre
- Şağıyr’neñ soñğı mäxäbbäte
- Binali Yıldırım Tatarstanda
- Rizaêtdin Fäxretdin: “Mäşhür xanımnar”
- ЧyaшcTaH MөфTиe Әлбиp KpraHoB / Çuaşstan möftiye Älbir Krganov
- Ärdoğan Üzbäkstanda
- Üzbäkstanda iftar tabınnarı
- Töreklär, tatarlar häm ruslarda çäy kul'turası
- Üzbäkstan İlbaşı Şävkät Mirziyoyev Qazaqstanda
- Qazanda qış
- Qazanda törek tatlı rizıqları
- Tatarstanda qış
- NATO kritik sammitı
- Törkiyä konsullığında Qazan balaları
- Qazanda Balalar bäyräme qotlandı
- Tatarstan başqalası Qazanda 23nçe aprel’ bäyräme
- Qazanda Sadri Maqsudi häykäle açıldı
- Premyer-ministr Binali Yıldırım Qol Şärif mäçetendä


text:
Devletke hiyanet etkeninde qabaatlanğan sabıq Ukraina prezidenti Viktor Yanukoviçniñ mahkemesi keçken Kyivdeki Obolonskıy rayon mahkemesinde şimdiki Ukraina prezidenti Petro Poroşenko 2014 senesiniñ fevralinde Qırımğa barğanı aqqında ikâye etti.
O, fevral 27-de, Ukraina prezidenti vazifesini eda etken Oleksandr Turçinovnıñ kabinetine kelgenini, ve o, Poroşenkoğa, Qırım Yuqarı Radası deputatlarınen şahsen muzakereler etip, «viran etici ceryannı» toqtatmaq içün uçaqnen Qırımğa barmaqnı teklif etkenini bildirdi.
Poroşenko, sorğu esnasında: «Aqmescitke kelgenimde o, endi qamaçavğa alınğan edi. Er yerde arbiy uniformalı adamlar buluna edi. Bir qaç adam meni toqtatacaq oldı, qavğa başlandı, men qamaçav safını yarıp keçtim… O zaman men, beyanat etip, Qırım Ukrainanıñkidir, ve biz provakatsiyalarğa yol bermemek içün er şeyni yapmaq kerekmiz, dedim. Biz, bütün meselelerni çezmek içün QMC Yuqarı Radasınıñ deputatlarınen birlikte iş grubunı meydanğa ketirmege azır edik. Biz spiker Vladimir Konstantinovnen körüşüv aqqında añlaştıq», – dedi.
Ukraina prezidenti, Qırım MC Yuqarı Radasına kirecek olğanda yolunda «yeşil adamçıqlar» turğanını añlattı.
Poroşenko: «İnsanlarnıñ bir qısmı provakatorlar edi. Olar meni qorquzacaq oldılar», – dedi.
Fevralniñ 18-nde Poroşenko, sabıq prezident Yanukoviçniñ devletke hiyanetlikte qabaatlavlarına dair cinaiy işniñ baqılması boyunca mahkeme oturışuvında iştirak etecegini bildirdi.
2014 senesiniñ fevralinde Poroşenko, Ukraina halq deputatı sıfatında, Qırım parlamentiniñ deputatlarınen muzakereler yapmaq içün uçaqnen Qırımğa keldi. Aqmescit ava limanınıñ çıqışında silâlı «özüni mudafaanıñ uruşmacıları» Poroşenkonıñ yardımcılarını toqtatacaq oldılar, lâkin bu teşebbüs netice bermedi. Daa soñra kelecekteki Ukraina prezidenti QMC Yuqarı Radasına yol aldı. Anda, basamaqlarda, qalabalıq oña ıslıq çaldı. Muzakereler ise iç bir netice bermedi.
Obolonskıy rayon mahkemesi 2017 senesi iyünniñ soñunda Ukrainanıñ sabıq prezidenti Viktor Yanukoviçniñ devletke hiyanetlik etkeninde qabaatlavları boyunca işni ğiyabiy şekilde baqıp başladı. Meydandaki vaqialar ayrı bir iş boyunca baqılalar.
Meydanda adamlar atıp öldürilgen soñ Rusiyege qaçqan Ukrainanıñ sabıq prezidenti Viktor Yanukoviç bütün qabaatlavlarnı red ete.


text:
Yözem êksportı artqan
Anı iñ küp satıp alğan il - Rusiya
Ägäy êksportçılar assośiyäśiyäse beldergänçä, Törkiyä bıyıl ğıynwardan alıp 14 nçe sentyabr'gä çaqlı ’däwerdä 49 ilgä 72 meñ tonna yözem sattı häm annan 77 million tabış aldı.
Bu isä uzğan yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda qıymmät yağınnan 22%qa, miq’dar yağınnan 32 %qa kübräk.
Soltani töşsez yözemgä zur östenlek birelde.
Älege yözem êksportında 38% külämendä artış küzätelde.
Ägäy êksportçılar assośiyäśiyäse başlığı Xäyrettin Uçak iñ küp yözem satıp alğan ilneñ Rusiya buluın belderde.
Bäyläneşle xäbärlär
"Törkiyäneñ dönya êksportındağı öleşe cömhüriyät tarixında täwge tapqır 1%tan artıp kitte"
Yämändä finans operaśiyäläre tuqtatıldı
Yämän xökümäte cirle aqça berämlegeneñ valyuta aldında kisken töşüe arqasında ildä finans operaśiyälären tuqtatu qararın qabul itte
Mebel' êksportında rekord
Ul bıyılnıň ğıynwar - sentyabr’ däwerendä täwge tapqır 3 milliard dollarnı uzıp kitte