text:
Mintimer Şäymiev respublikanıñ sälätle balaları belän oçraştı
Prezident belän oçraşırğa böten respublikadan 65 bala kilgän ide. Alar arasında uquda berençelär, xalıqara häm Rusiä küläm olimpiadalarda, törle sport yarışlarında ciñüçelär, cır häm biü ostaları bar ide. Olılardan isä oçraşuda premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva, Mäğärif häm fän, Mädäniät, Yäşlär eşläre häm sport ministrları, Qazan, Çallı, Yäşel Üzän şähärläre başlıqları qatnaştı. Süzne başlap, Mintimer Şäymiev sälätle balalarnıñ üzlärenä, alarnıñ uqıtuçılarına bik zur räxmätlär äytte, alarğa kiläçäktä dä uñışlar teläde. Sälätle, matur balalar bezneñ respublikada küp, läkin tabiğät birgän sälätne tulısınça açır öçen bik ozaq, küp itep eşlärgä kiräk, dide ul. Prezidenttan soñ süzne balalarnıñ üzlärenä birdelär. Monda kemder söyläde, ä qayberäwlär ostalığın kürsätep cırlap ta birde.
Xäyer, oçraşuğa kilüçelär arasında cırçılar ğına tügel, biüçe yeget Nurbek Batullin da bar ide. Läkin prezident täqdim itsä, Nurbek bu yulı biemiäçägen äytte. Minem biegänne kürergä teläsegez, bezneñ konsertlarğa kilep qarağız, dide ul prezidentqa. Söyembikä warisları xalıqara festivaleneñ I premiäsenä iä bulğan Nurbek Batullin mömkinçelek belän faydalanıp Mintimer Şäymievtan üze uqıy torğan Qazan xoreografiä uçilesçası öçen internat tözülären ütende. Ä yäş pianistlar bäygese ciñüçese Regina Buzolina isä, berär çit ildä uza torğan bäygegä barırğa üzenä matdi yärdäm soradı. Oçraşuda bulğan bar ministrlar, xakimiät başlıqları da bar yomışlarnı da ütärgä wäğdä birdelär.
Prezident belän oçraşuğa Törkiädä häm Braziliädä iñ çibär yäş miss itep saylanğan, respublikanıñ Yäşel Üzän şähäre qızı Daniä Ğöbäydullina da buldı. Ul Qazannıñ meñyıllığına bağışlap yazğan üzeneñ şiğeren uqıdı häm Mintimer Şäymiev qulınnan zur ğına çäçkä bäyläme aldı. Axırda oçraşuda qatnaşuçılar barsı bergä prezident belän fotoğa töştelär.
Gölnaz İlgizär


c: text/html

text:
Qorallı Nalçik höcümenä 1 yıl
2005 yılnıñ 13 üktäberendä Qabarda-Balqar respublikası başqalası Nalçikka qorallı törkem höcüm itte. Üzen separatist Çeçen citäkçelege belän bäyle dip tanıtqan bu törkem şähärdä armiä, politsiä, iminlek xezmätläreneñ 20-läp töp qorılmasın utqa tottı. Höcüm räsmi sannarğa qarağanda 140-lap keşeneñ, şul isäptän 35 iminlek saqçısınıñ häm 90-nan artıq suğışçınıñ üleme belän tämamlandı. Şunnan soñ respublika xakimiätläre cirle möselmannarğa qarşı qatı çaralar kürä başladı. Şuşı waqıyğalardan soñ ber yıl ütte. Küzätüçelär Nalçik höcüme bügenge Qabarda-Balqar respublikasında azaplaw, üterü häm dini ezärlekläwlärgä säbäp buldı di.
Höçüm üñışlı bulıp çıqtı dip äytep bulmıy. Xakimiätlär tarafınnan terrorçılar dip atalğan höçümçelärneñ kübese yäş, täcribäsez, yünläp qoral da tota belmägän keşelär bulıp çıqtı.
Höcüm waqıtında üterlgän digän 92 keşeneñ tuğannarı tieşençä cirläw öçen xakimiätlärdän alarnıñ mäyetlären taläp itä. Qayberäwlär isä höcümnän soñ aña bernindi bäyläneşe bulmağan yäş keşelär yuqqa çıqtı dip belderä.
Nalçikta yäşäwçe Ali Pşigotıjev "Bu yılnıñ 12 ğiwarında minem ulım yuğaldı. Anıñ maşinası urmanda tabıldı. Aña ni bulğanın bez belmibez. Berkem berni kürmägän" di.
Xoquq yaqlawçılar Pşigotıjevnıñ 29 yäşlek ulı Zaur 2005-neñ üktäber waqıyğalarınnan soñ qulğa alınğan, sorawğa tartılğan, azaplawlarğa duçar itelgän küpsanlı keşelärneñ berse bulırğa mömkin di.
Bu höcüm din totuda respublikadağı räsmi İslamnan az ğına bulsa da çitkä taypılğan yözlärçä keşene ezärlekläw öçen säbäb bularaq qullanıla dilär alar.
Pşigotıjevlar oçrağına kilgändä, 30 yıl däwlät radiosında eşlägännän Ali diñgä nıq birelgänlege arqasında eştän quılğanlığın belderä.
Anıñ äytüençä, ulı dä mäçetkä yöri torğan bulğan. Häm şunıñ belän militsiäneñ iğtibarın cälep itkän. Ali elek yuridik fakultetta uqığan, soñraq taksist bulıp eşlägän ulınıñ Nalçik höcümenä ber qatnaşı da bulmağan dip isäpli.
"13-14 üktäber xällärenä kilgändä, militsiä sin ul höcümdä qatnaşqansıñ dip 15 üktäberdä anı qulğa aldı. İrtän eşkä kitkändä anı maşinasınnan tartıp çığarğannar. Ul çınnan da qatnaşmağan ide. Soñraq aña utırıp barğan keşelär dä mondı rasladı, kürşelär dä anı öydä yäki balkonda kürüläre turında äytte. Ul şul könnärneñ härber minutı turında xisap birä ala ide. Ämma anı haman qıynağannan, azaplağannar. 15 üktäberdä bezgä berni äytmiçä anı alıp kittelär. Anıñ qayda buluın bez 3 kön ütkäç kenä beldek" di Pşigotıjev.
Soñraq militsiä Zaurnı öyenä qaytarıp cibärgän. Ämma berniçä atnada soñ ul yuqqa çıqqan.
Qabarda-Balqarda küplär bu ezärlekläwlärdä däwlät yaqlawına irä bulğan räsmi möselman diniä idaräse iyıştırğan di. Alar äytüençä, Räsmi idaräneñ eşne naçar alıp baruı küp kenä möselmannarnı annan çitkä etärgän bu isä andıylarnı dini ekstremizmda ğäyepläwlärgä säbäp bulğan.
Ber yıl elek bulğan Nalçik höcümennän soñ Qabarda Balqarda küplär ezärlekläwlärgä, qulğa alularğa, azaplawlarğa häm başqa xoquq bozularğa zarlana. Ämma bu ğämällärgä riza bulmawçılarnıñ keçkenä genä bulsa da uñışlarğa ireşü oçraqları da bar. Tuğannarınıñ mäyetlären tieşençä cirläw öçen qaytarunı taläp itüçe berniçä ğailäneñ möräcäğäte Strassburgtağı Yewropa Keşe xoquqları mäxkamäsendä qarala.
Naif Aqmal, Praga.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Zakayev Londonda ütkәrgәn pres-konferensiyәdә üzenә qarşı alğa sөrelgәn ğәyeplәvlәrne kire qaqtı.
Çәrşәmbedә, Britan mәxkәmәse Axmed Zakayevnı 9-nçe Ğinvarda yaŋadan mәxkәmә aldına basu şartı belәn irekkә çığardı. Lәkin, ul bilgelәngәn adresta yәşәrgә tieş hәm ildәn kitә almıy. Zakayev mәxkәmә qararınnan soŋ ütkәrgәn press-konferensiәdә Mәskәv tarafınnan üzenә qarşı alğa sөrelgәn barlıq ğәyeplәvlәrne kire qaqtı.
audio
Xakim qararınnan soŋ Zakayev press-konferensiәdә çığış yasadı. Ul Mәskәvneŋ üzenә qarşı alğa sөrgn barlıq ğәyeplәvlәrne nigezsez dip kire qaqtı , Min anda telgә alınğan cinayәtlәrneŋ bersen dә eşlәmәdem dip belderde. Rusisә xөkümәtenneŋ ğәyeplәv aktında, Zakayev 1995-nçe ylda hәm soŋğaraq , ike popnı hәm 300 militsionernı üterüdә ğәyeplәnә. Ul popolarnıŋ berse isә әle dә isәn hәm Mәskәvdә yәşi. Daniә mәxkәmәse Russiә prokuraturasınıŋ Zakayevne ekstradiksiәlәv өçen kürsәtkәn dәlillәre ciәtrlek tügel dip anı Mәskәvgә tapşırun kire qaqqannan soŋ, Britan Mәxkәmәseneŋ başqa qararğa kilüe ikele. Ber nәrsә açıq- Mәskәv bu mәsәlәgә xoquq noqtasınan tügel, ә sәyәsәt noqtasınan çığıp qarıy. Dөnya terrorğa qarşı kөrәştә berlәşep xәrәkәt itә , Zakayev Russiәneŋ qaraşınça terrorçı, dimәk ul Mәskәvgә tapşırılırğa tieş. Kreml şuşı pozitsiәdәn çığıp Daniәgә politik basım yasap qaradı, eçe barıp çıqmadı. Xәzer inde Britaniәgә basıp yasıy. Blair belәn Putin yaxşı tanışlar , şuşı dislıq xisabına Zakayev tapşırılsa zian bulmas bit. Lәkin bu ruslarnıŋ zur xatası, Daniәdә dә, Britaniәdә dө justitsiә Russiәnekennәn ayırıla. Demokratik illәrdә yustitsiә başqarma xakimiәtenneŋ qoralı tügel, ә bәysez. Zakayev press-konferensiәdә Yevropa Berlegen Kosovodağına oxşaş tınıçlıq saqlau kөçlәren buldırıp Çeçnәdә qanqoyunı tuqtatırğa çaqırdı. Ul süz minem turında tügel, ә Çeçen xalqınnıŋ yәşәp qalu xoquqı turında bara dip әytte. Zakayev tağı bolay dide
audio
Kreml üz vәkillәre belәn oçraşqalağan hәm sәylәşülәr alıp barğan Zakayevneŋ üzenә tapşırıluın talәp itüe hәm Masxadov belәn sөylәşülәne kire qağuı belәn problemmağa sәyәsi xәl çarası tabuğa işeklәrne genә yaba. Inde Gudermesta Çeçnә xalıqlarınıŋ qorıltayın ütkәrü, yaki bügen Putin qul quyğan fәrmanğa esasәn, kilәse yılda konstitutsiә buyınça referendum hәm soŋınnan saylaular ütkәrü Çeçnә problemmasın xәl qıluğa kitermiәçәk, bәlkim kiresençә, anda vazğiәtne kiskennәşterәçәk kenә. Konfliktqa qatnaşqan barlıq taraftarlar ber өstәl tirәsenә ciılıp, xalıqara aradaşçılar qatnaşlığında sөylәşkәn hәm kompromisqa barğan xәldә genә Çeçnәdә tınıçlıq urnaştıru turnda өmetlәnep bulır. Lәkin, Kreml bügenge kөndә moŋa riza tügel. Bu inde Çeçnәdә tazartular da, bөreleşlәr dә dәvam itәçәk, xalıqnıŋ cafalanuı tutqalmayaçaq digәn süz.
Fәrit Idelle, Praga


text:
Ğiraqta ğinwar ayına bilgelängän ğomum saylawlar ilküläm bula alırmı?
Ğinwar axırına bilgelängän ğomum saylawlar Ğiraqnıñ bar töbäklärendä dä ütä alırmı, digän soraw könnän-kön nığraq yañğırıy. Xäzer Amerikan räsmiläre qayber iminsez töbäklärdä saylawlar ütmäskä dä mömkin, digän belderülär yasıy. Tik bu oçraqta Washingtonnıñ Ğiraqta üz maqsatına ireşüe turında süz bara alamı?
Bu süzlären amerikan prezidentı George Bush uzğan atna Washingtonda Ğiraqnıñ waqıtlı premier-ministrı Ayad Allawi belän oçraşqaç äytte. Berük waqıtta amerikan räsmiläre saylawlar Ğiraqnıñ bar töbäklärendä dä ütmäskä mömkin digän belderülär yasıy. Yäkşämbedä däwlät sekretare Colin Powell Ğiraqta xällär naçaraya bara, ğisyançılar saylawlarnı buldırmasqa tırışa, qayber töbäklärdä saylawlarnı bügen ük ütkärep bula, ämmä qayberlärendä citärlek kontrol yuq dide:
Audio, Colin Powell: "İlneñ zur öleşendä saylawlarnı xäzer ük ütkärep bula, ul täbäklärdä cirle sayawlar ütä, ğinwar axırına ğomum saylawlarğa da alar äzer bulaçaq. Ä menä Sönni öçpoçmağında iñ zur awırlıqlar, töp iğtibarnı şunda birergä kiräk."
Sönni oçpoçmağı dip, Ğiraqnıñ üzägendä, Bağdad, Ramadi häm Tiqrit şähärläre arasında urnaşqan, nigezdä sönnilär yäşägän töbäkkä äytelä. Amerikan räsmiläreneñ saylawlar ilküläm bulmasqa mömkin digän işaräläre Quşma Ştatlarnıñ üzendä tänqiti sorawlar uyattı.
The Los Angeles Times gäzite üzeneñ düşämbe sanında, ber yaqtan Bush administratsiäse Ğiraqta uñışı turında söyli, ikençe yaqtan, anda tulı demokratiä urnaştıru maqsatınnan çigenä başladı sıman, dip yazıp çıqtı.
The New York Times gäzite soñğı, düşämbe sanında yazuınça, ğiraqlılar bu saylawlarnı qabul itsen öçen, tawış birülär ilneñ mömkin qädär zur öleşendä ütergä tieş. Ägär inde alar sönni üzäkneñ dä zur öleşendä ütä almıy ikän, Ğiraqnı berläşterü genä tügel, ä anda totrıqlılıq urnaştırıp ğäskär çığaru ömetläre dä suına digän süz.
Şuşı wazğiättä amerikan räsmiläre, ilküläm bulmasa da, saylawlar ütkärü bötenläy ütkärmäwgä qarağanda yaxşıraq digän fikerne alğa sörä. Uzğan atankiç saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Senatnıñ qoral komitetında bolay dide:
Audio, Donald Rumsfeld: "İlneñ ¾ yä 4/5 öleşendä saylawlarnı ütkärep bulsın, bäreleş barğan qayber urınnarda bulmasın di. Yarıy, şulay bulır. Dönyada kamil närsä yuq. Dimäk, bik ük kamil bulmağan saylawlar bulır. Bötenläy ütmägän saylawlarğa qarağanda bu yaxşıraq tügel meni?"
Ğiraqtağı saylawlar, alarnıñ ni däräcädä ütüe, noyäbeneñ 2sendä Quşma Ştatlarnıñ üzendä ütäçäk prezident saylawlarında töp mäsälägä äylänergä mömkin. Bushnıñ kompaniäse, öleşçä, Ğiraqta uñay täräqqiät, bu il töbäktäge başqa illär öçen demokratiä ürnäge bulaçaq, digän şiğär astında bara. Anıñ köndäşe John Kerry isä Bushnı Ğiraqtağı awırlıqlarnı kimetep kürsätüdä ğäyepli. Uzğan atna Florida ştatında çığış yasap, Kerry, "Bushnıñ bar dönya belän idarä itergä wäkäläte yuq", dip belderde.
-Ali Gilmi


text:
Ufada Başqortstan tatarlarınıñ milli mädäni möxtariäte räise Zaxir Xakimovnıñ Qızıl Tañ gazetın mäxkämägä birü eşen tikşerü başlandı. Mäxkämäneñ berençe utırışınnan soñ bezneñ Ufadağı xäbärçebez Zaxir Xakimov belän telefonda söyläşkän. Tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ düşämbe tapşıruında!
2002nçe yılda Germaniä kügendä bulğan faciğanıñ qaytawazı äle dä däwam itä. Küpçelege Başqorstan balaları häm alarnıñ ata-analarınıñ tormışın özgän äle oçqıç qazası bu könnärdä yañadan köntärtibenä mende. Hawada çaqta oçqıçnı küzätkä Şveytsariä dispetçerın üterüdä şiklänelgän Vitaliy Kaluev isemle keşe qulğa alınğan.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Qırğızıstan başqalası üzägendä xäzerge xakimiat yaqlılar häm xakimiätkä qarşılar arasında bäreleşlär buldı. Zıyan kürüçelär dä bar. Qırğızıstan iminlek xezmäte räise Murat Sutalínov bu xaqta: “Bäreleşlär başlanğaç bez alarnıñ arasına basarğa mäcbür buldıq. Häm şulay itep xalıqnı quıp taratırğa totındıq. Alar, bu xäl xakimiatlär provokatsiäse, dip belderä. Üzlärenä qaytsınnar da anda uram cıyınnarı oyıştırsınnar. Bişkäkne bolar barsı da tuydırdı inde”,- dide.
Sişämbegä qarşı töndä oppozitsiädäge deputatlar, oyıştıru cıyılışı buldırıp, anda Konstitutsiäneñ yaña ölgesen qabul itte. Dokumentnı parlamenttağı deputatlarnıñ yartısınnan küberäge imzalağan. Ämma xakimiatlär monıñ qanunıy buluın tanımadı.


text:
NATO general sekratare Jaap de Hoop Scheffer, Azerbaycanğa yasağan säfäre waqıtında bügen, Azerbaycannı Ärmänstan belän mönäsäbätlärdä yaña çor başlarğa çaqırdı. Azerbaycan belän Ärmanstan arasında suğış Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ 1990nçı yıllar başında buldı. Ul çaqta nizaq uçağı – ärmännärneñ azerbaycan cirendäge Tawlı Qarabax töbäge ide.
Atışlarnı tuqtatu turında kileşü 1994nçe yılda imzalandı, ämma tınıçlıq turında kileşü äle qabul itelmägän, häm şuña ike kürşe formal räweştä suğış xälätendä qala. De Hoop Scheffer süzlärenä qarağanda, NATO Tawlı Qarabax nizağın çişügä ber niçek tä qatnaşa almıy: "NATO qatnaşa almıy häm qatnaşmayaçaq. NATO berektäşläre älbättä Azerbaycannıñ territorial bötenlegen xörmät itä. Ämma nizaqnı çişü belän Minski törkeme, alarnıñ räistäşläre häm Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması şöğellänä, NATO monda turıdan turı bernindi dä rol uynamıy" dide saqlanu berlegeneñ general sekretare. Baqığa Jaap de Hoop Scheffer Gruziädän kilde, üz säfären ul Ärmänstanğa däwam itäçäk.


text:
Yalğan terrorsı qalalarźı şartlatırğa äźerlängän
Tuymazıla ber keşegä qarata yalğan terrorsılıqta şiklänep enäyät eşe quźğatılğan.
Tikşereü barışında anıqlanıuınsa, 29 yäşlek ir iśerek kileş duśınıñ yortondağı telefondan yanğın büleksähenä şıltıratıp Öfö, Oktyabr, Bäläbäy, Tuymazı qalalarında terror ğämäldäre qılıuğa äźerlek barıuın xäbär itkän. Şunıhı qıźıq- ul ber tapqır ğına tügel, ä yañı ısınbarlıqtar öśtäy- öśtäy ös märtäbä şıltıratqtan. Žuñınan yalğan terrorsı bınday şıltıratıu säbäptären añlata almağan, iśerek bulıuı säbäple ber nämä lä añlamay eşläüen äytkän.


text:
Kökşetawdağı «Qoğamdıq kelisim» saray`ında el Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalğan «Meniñ elim – Mäñgilik El» respwblïkalıq jastar akcïyası ötti, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Şarağa bokstan sport şeberi Zarïna Coloeva, Qazaqstan xalqı Aqmola Assambleyasınıñ müşeleri, qoğam qay`ratkerleri, étnomädenï birlestikter men zïyalı qawım ökilderi, jastar uy`ımdarınıñ jetekşileri men stwdentter qatıstı.
Saltanattı kezdeswde J.Mwsïn atındağı qazaq pedagogïkalıq kolledjiniñ 1-kwrs stwdenti Egor Tïxonov söz söy`lep, Aqmola oblısı jastarınıñ atınan Memleket basşısı, Qazaqstan xalqı Assambleyasınıñ törağası Nursultan Nazarbaevqa arnalğan ündewdi oqıp berdi.
Akcïya barısında «Mäñgilik el jastarınıñ jetistikteri – Qazaqstan Respwlïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına» kitabı saltanattı türde Astana jastarına tapsırıldı. Kitapta Täwelsizdik jıldarı jastardıñ qol jetkizgen jetistikteri, öñirlerde olarğa jasalğan qamqorlıqtar, sonımen qatar, «Mäñgilik El» Patrïottıq ïdeyasınıñ biriktirwşi rölin jäne öñirlerdegi jastardıñ el Prezïdenti – Ult köşbasşısına qoldawın körsetetin ündewleri jazılğan.
«Ündewde respwblïka jastarı Elbası basşılığımen qol jetkizilgen jetistikter, onıñ şeşwşi faktorı – bey`bitşilik pen kelisim bolğanın jazıp, Prezïdenttiñ bastamaların qaşan da qoldawğa day`ın ekendikterin bildiredi. Kitap eldiñ är öñirinde boldı. Täwelsizdik merekesi qarsañında elordamız Astana qalasında saltanattı türde Memleket basşısına tapsırılatın boladı», – dedi éstafetanı qabıldağan Astanadağı «Axıska» türik mädenï ortalığınıñ törağası Äsker Pïrïev.
Merekelik şara «Kökşetaw» mädenïet saray`ınıñ jas talanttarınıñ koncertik bağdarlamasına ulastı.
Aqmaral AY`ĞARA


text:
Rubl ildän cittä irekle almaştırıla torğan aqça bulaçaq
Tizdän Rusiä aqçası rubl patşa zamanınnan soñ berençe märtäbä ildän çittä dä almaştırıla torğan aqçağa äwereläçäk. 1-nçe yüldän başlap rubl xalıqara bazarlarda da irekle satıla ala torğan aqça berämlege bulaçaq. Pänceşämbe könne Rusiä xökümäte utırışında monıñ öçen härtörle şartlar tudırırğa yardäm itü çaraları turında süz bardı.
Waşingtondağı Xalıqara İqtisad İnstitutı citäkçelärennän berse Anders Aslund ruble inde xäzer ük küpmeder däräcädä küçerelä torğan aqça. Ämma yülneñ berennän ğämälgä kerüçe üzgäşeş monı tağın da arttıraçq di.
"Rubl kisäktän genä AQŞ dolları yäki başqa xalıqara aqça berämlekläre kebek bulmıyaçaq. Bu köyläwçe başqa aqça çikläwlären dä beterügä bäyle mäsälä" dide Aslund.
Mäsälän Rusiä xökümäteneñ çittän kübräk xosusıy aqçalarnı cälep itü maqsatındağı tırışlığı belän çit il investorları rubl belän eş itüçe bank xisapları aça alaçaq. Monıñ näticäsendä, UBS investitsiä bankı farazlawınça, Rusiäneñ xosusıy tarmağına 30 milliard dollar kiläçäk. Häm bank isäpläwençä bu soñğı 100 yılda berençe täesirle kapital ağımı bulaçaq.
Harvard Universitetınıñ Davis üzäge mödire yardämçese Marshall Goldman bu çaralar inde şaqtıy soñarğan di.
"Bu barı ütkänneñ mirası. Alar üzläreneñ bay il buluın tanu turında kileşä genä almadı" di Goldman.
Anıñ isäpläwençä xäzer Rusiä üz tarixında berqayçan da bulmağan däräcädä köçle.
"Alar dönyada çit il aqçası tuplanmaların häm altın tuplanmaların iñ küp totuçı öçençe il bulaçaq. Bu bik zur üzgäreş. Bu berençe çiratta neft bäyäläreneñ miçkäsenä 70 dollarğa qädär kütärelüe häm alarnıñ iñ küp neft çığaruçı häm satuçı ikençe il buluı belän bäyle" di Goldman.
Rusiä iqtisadınıñ köçle buluı häm dollarnıñ köçsezlänüe säbäple qayber Rusiälelär tuplağan aqçaların dollardan rublgä küçerde. Uzğan ber yılda dollar 5 protsentqa arzanaydı.
Kommersant gazetı yazuınça, qayber analitlar Rusiädä dollarlardan arınu bara. Ämma ışanıçlı mäğlümätlär bulmaw säbäple Rusiäneñ dollarğa bäylelege ni qädär kimüen ülçäw bik qıyın.
Küp kenä Däwlät Dumasısı deputatları bäyälärne rubl belän bergä dollar yäki euroda da kürsätü ğädätenä qarşı çığa. Häm 24 mayda Duma bäyälärne çit il aqçasında kürsätüçe käsepçelärdän ştraf tülätü turında qanun ölgesen xupladı. Bu qanun ministrlarğa da sannarnı rubl urınına dollarğa bäyläp äytüne tıyaçaq.
Rublne köçäytü maqsatında Üzäk Bank rublneñ yaña räsmi tamğasın ezli. Yäğni Rublneñ dollar yäki yewronıqı kebek üz tamğası bulaçaq.
Bu ayda VTsİOM fiker beleşü üzäge ütkärgän tikşerenüdä qatnaşuçılar täqdim itelgän tamğalarnıñ berse, öske öleşendä 2 arqılı yäğni gorizontal sızıqlı latinça R xärefe yaxşıraq dip tapqan.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatarstan prezidentı isemenä Peterburdan räxmät xatı kilep ireşte. Tanılğan ğalim Lev Ğumilevnıñ xatını Nataliä Mintimer Şäymievkä ireneñ istälegen mäñgeläşterügä kertkän öleşe öçen räxmäten belderä. Berniçä yıl elek Sankt–Peterburgta bulğan çaqta Tatarstan prezidentı Ğumilevnıñ qäberenä barğan, anıñ isemen mäñgeläşterü telägen beldergän. Ğalimneñ 85 yıllığına qäber östenä yadkär taqtası quyılğan, soñraq qäber taşları da yañartılğan.
«Törki xalıqlar tarixındağı aq tamğalarnı beterergä zur öleş kertkän ğalimneñ istälegen qäderläp saqlap torğanığız öçen sezgä, Mintimer Şäripoviç, olı räxmätemne belderäm» – dip yaza xat avtorı.
Damir Ğısmetdin, Qazan


text: Tbilisi. Gruziä başqalasında prezident Mixail Saakaşvili belän oçraşqannan soñ Dönya Şaxmat federatsiäse başlığı Kirsan İlyumjinov, Batumidä xatın-qızlarnıñ dönya yarışların ütkärü niätennän waz kiçüen xäbär itte. Berük waqıtta Qalmıkiä prezidentı da bulıp torğan İlyumjinov şul yarışlarnıñ xäzer qalmıq başqalası Elistağa küçerelüen äytte. Alar maynıñ 21-ennän yünneñ 8-enä qädär uzaçaq. Başta Kirsan İlyumjinov Acarstan citäkçese Aslan Abaşidze belän şaxmat yarışların acar başqalası Batumidä ütkärü xaqında kileşkän ide. Läkin Acarstannı kire Tbilisi xakimiatenä buysındıru tırışlıqları belän yörgän Gruziä citäkçeläre moña qarşı çıqtı häm yarışta qatnaşuçılarnıñ iminlegen tä'min itä almawı xaqında belderde.


text:
AQŞ: Aq Yortta tikşerü alıp barıla
2005 yıl prezident G.Bush öçen bik uñay, uñışlı yıl buldı dip äytep bulmıy. Ğıraq suğışı, xökümät çığımnarı, yuğarı neft bäyäsenä qarşılıq kürsätü arta bara. Şuşı borçılularğa Aq Yortta barğan tikşerülär östälä. Töp mäsälä bulıp CİA yäşren agentınıñ kemlegen açıqlau tora. Faş itü üç alu bulıp kürenä: çönki agent S.Xösäin küpläp üterü qoralları eşläp çığaru öçen tırıştı dip däğwä itkän G.Bushqa açıqça qarşılıq kürsätkän şäxeskä kiäwgä çıqqan. Tikşerü bälkim dä Bushnıñ töp säyäsi kiñäşçesen hädäf itep ala.
Karl Roveneñ prezidentnıñ köntärtibendä torğan qayber mäsälälärgä iqtibar itmäwe Aqyort östendä torğan bolıtnı quyırttı
Ägär dä Aqyort CİAdän sarqıp çıqqannı yäşerergä tırıştı dip qarar birelsä bolıtlar tağı da qarayır, quyırır. Rove başta CİA agentı Valerie Plamen isemen açıqlağan jurnalist belän söyläşkän buluın kire qaqtı. Soñraq isä prezident kiñäşçese añı onıtqan buluın äytte.Bashamğa kürä bu yäşerü yäki yustitsiäneñ eşen totqarlau dip bäyälänä ala. Ul yäşerü,säyäsi şpionlıq öçen qaraqlıq tügel yäğni 3 distä yıl elek prezident Nixonnıñ çigenüenä säbäp bulğan Watergate skandalı tügel di. Basham Aqyortnıñ ölkän yardämçeläre ütkännän sabaq alırğa onıta, alar närsä genä eşlämäsennär üz köntärtipläre şul qädär möhim ki anı legal tügel dip täfsilläw mömkin tügeldigän qaraşta. Nindi genä partiä bulmasın tarixtan sabaq almıy dip söyli Basham Amerikanıñ säyäsi säxnäsen tikşerep qarap barğan Brooking İnstitutında eşläwçe Norman Ornstein andıy uylar tik yuğarı xökümät posların biläp toruçılarğa ğına mäxsus tügel , zur şirkätlärdäge räsmilär dä qanunnar üz şirkätläre öçen eşlängän dip uylıylar di.Ornstein :
Öleşçä monda tikşerüneñ berençe öleşen genä işetäsen, beräw dä monıñ bik tizlektä üsep yaman şeş kebek cäyeläçägen uylamıy.Sineñ berençe sizemläwen -säyäsi qıyınlıq telämisen. Ğädättä keşelär ozın möddätle näticälärne uylamıy awırtunı ğına tizlektä tuqtatırğa tırışa.
Basham da Ornstein dä tikşerü Bush öçen in zur problema tügel di, xätta anda cinayät aktivlığı bulsa da, çönki sonğı çiktä Bush qatnaşı bar dip ğäyeplänmi.Ämma tikşerü prezidentnıñ tormışın qıyınlaştıru öçen citärlek problema bulıp tora Ornstein:
älbättä bu prezident Bush öçen in zur problema tügfel. Ägär dä xalıqnıñ 38% ğına sine raslasa,üz konservativlarınıñ yaqlawı kimese , Yuğarı Mäxkämägä namzäten üz partiän eçendä bäxäskä säbäp bulsa , gallon benzin 3 dollarğa citsä, Ğıraqta äle dä baş awırtırğıç eşlär bulsa , älbättä bu in zur problema tügel.Şulay da zur problema bigräk tä ul şul säbäple in möhim yardämçesen yuğaltsa.
Här ike analitik dä mäsälä tizräk xäl qılınsa , Bush öçen yaxşıraq bulır di. Zur Jurinıñ möddäte 28.üktäberdä tula. Mäxsus prokuror P.Fitzgerald şunduq tikşerü näticälären iğlan itär dip kötelä. färidä xämit


text:
Türkü Sevdası - Abuzer Ağa
Sanatçı : Türkü Sevdası
Türkü : Abuzer Ağa
Etiketler : Türkü Sevdası - Abuzer Ağa türkü indir, Türkü Sevdası - Abuzer Ağa türkü dinle, Türkü Sevdası türküleri, Abuzer Ağa mp3 indir, Türkü Sevdası türküleri Abuzer Ağa türküsü, Abuzer Ağa sözleri, Türkü Sevdası mp3 dinle, Türkü Sevdası download, Abuzer Ağa bedava mp3, Türkü Sevdası türkü sözleri, Türkü Sevdası türkü dinle, Türkü Sevdası son albüm indir
Türkü Sevdası Türküleri
Türkü Sevdası - Zannetmeki Unutamam
Türkü Sevdası - Sallana Sallana
Türkü Sevdası - Bahçenize Bir Taş Attım


text:
Tatarstan belän Rusiä arasındağı kileşü Putinğa täqdim itelergä äzer
Tatarstan belän Rusiä arasındağı wäkälätlärne büleşü turındağı kileşü may axırında Vladimir Putinğa imzalawğa bireläçäk ikän. Bu xaqta Kommersant gäcite xäbär itä. Uzğan yılnıñ uktäber ayında uq Tatarstan parlamentı tarafınnan raslanıp Mäskäwgä cibärelgän bu dokument tiräsendä süzlär küp buldı. Federal’ üzäk anı imzalarğa aşıqmaw da kileşü tiräsendä törle imeş-mimeşlärgä nigez birde. Läkin may axırında wazğiät açıqlanır, kileşü premyer-ministr Mixail Fradkov, annarı prezident Vladimir Putin tarafınnan imzalanır dip ömetlänä Tatarstan yağı. Xäyer, federal’ üzäk tarafınnan mondıy quanıçlı ömetlärne aqlaw niätläre xaqında äle berni dä äytmilär. Älegä dokument Rusiä xökümätendä. Anda ul kileşterü, Rusiä qanunnarına turı kilü-kilmäw yağınnan tikşerelä. Şuşı xaqta näticälären Rusiäneñ töbäkara üseş ministrlığında da äzerlilär. Şular barısı da äzer bulıp, kileşü nihayät prezident tarafınnan imzalanğaç, ul Rusiä Däwlät Dumasına federal’ qanun bularaq täqdim iteläçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
Amerika öçen köräş: McCain alğa, ä Giuiliani uyınnan çığa
Quşma Ştatlarnıñ çirattağı prezidentı bulu öçen köräş könnän-kön kiskenläşä bara - älegä ul ike möhim partiäneñ eçendä genä qala, anda noyäbrdä bulaçaq saylawğa partiä isemennän qaysı nämzätneñ çığuı xäl itelä. Här nämzät ştattan-ştatqa yörep prezident urınına näq menä anıñ ğına layıq buluın isbatlarğa tırışa. Çärşämbedä şundıy berençel saylaw xalıq küpläp yäşägän häm axırğı näticälärgä zur yoğıntı yasıy alırlıq Florida ştatında uzdı.
Çirattağı berençel saylaw - yäğni partiä eçendäge nämzätlär arasınnan layıqlısın bilgeläw - çärşämbedä Florida ştatında uzdı. Demokratlar oçrağında andağı näticälär ällä ni ähämiätle tügel, çönki alarnıñ Floridada qazanğan yaqlawı eçke qarşılıqlar säbäple partiäneñ cäy azağında bulaçaq qorıltayında isäpkä alınmayaçaq.
Ä menä respublikannar öçen Florida bik möhim ber urın ide häm annan töp qaharman bulıp nämzätlär arasındağı aqsaqal - 71 yäşlek John McCain çıqtı. Qayberäwlär anı näq menä olı yäştä buluı öçen tänqitläwgä qaramastan, ul monı kiresençä üzeneñ ber östenlegenä äyländerä aldı. McCain üzen bar nämzätlär arasınnan da Kongressta iñ ozaq eşläp zur täcribä tuplağan, östäwenä äle Vietnam suğışında qatnaşıp Amerika öçen çın mäğnäsendä qan tüqqän layıqlı keşe itep kürsätte.
Yäş mäs'äläse anıñ öçen çınnan da şaqtıy çetrekle ber närsä - ägär dä prezident itep saylana qalsa, McCain bu urınğa kilgän iñ qart keşe bulaçaq.
Ämma ul üze moña ise kitmi, yarışnı şaqtıy aqrın ğına başlasa da, bügenge köndä ul respublikan saylawında 3 ştatta ciñde häm kiläçäkkä dä ömet belän qarıy:
Tağın ber atnadan, fivralnıñ 5-endä "Super Tuesday", yäğni "Olı sişämbe" saylawı uzaçaq. Anıñ olılığı şunda - demokrat wä respublikan partiäläre eçendä tawış birü beryulı 21 ştatta bulaçaq.
Häm anda inde McCainnı ikençe ber respublikan nämzät Robert Giuliani tarafdarları da yaqlar dip kötelä. New Yorknıñ elekke xakime başta bik köçle ber däğwaçı bulır dip sanalsa da, Floridada ul barı tik öçençe genä kilde.
Xäzer inde ul yarıştan çığa häm üzen yaqlawçılarnı tawışların McCaingä birügä öndi ala. 2001-nçe yılğı terror höcümnärennän soñ üzen bik osta oyıştıruçı bularaq kürsätkän Giuiliani McCainneñ dustı sanala.
Yarıştan çığuçı ber ul ğına bulmasqa mömkin, bu xaqta xäzer demokratlar arasınnan John Edwards ta uylana. Ul yaqtağı nämzätlär arasınnan alda senatorlar Hillary Clinton häm Barak Obama bara.


text:
Mintimer Şäymiev – iñ abruylı ölkä citäkçese
Yaña yıl bäyrämnärennän soñ respublikada nihayät äkrenläp eşkä kereşä başladılar. Qazandağı barlıq kibetlär açıq, uramnarda xalıq ta kübräk kürenä başladı. Alay da, xökümät oyışmaları äle berse dä diärlek eşlämi. Xäyer, ozın yallarnıñ da faydası kürenä - Qazan uramnarında bu könnärdä inde ğädäti xälgä äylängän yul bökeläre yuq. Säyäsi, iqtisadi waqiğalar, yañalıqlar da ällä ni yuq bu könnärdä. Küplär yal itä, eşläwçelär dä äle bäyräm ruxı belän yäşi. Küplär isä äle haman uzğan yılğa yomğaq yasaw belän mäşğül. Menä Mäskäwneñ Säyäsi texnologiälär üzäge, mäsälän, 2004 yılnıñ dekaber ayındağı iñ abruylı Rusiä gubernatorlarınıñ isemlegen täqdim itä. Anda berençe urında Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tora, dip xäbär itä Tatar-inform agentlığı. Şäymiev berençelekne älege isemlektä ikençe häm öçençe urında torğan Çukotka gubernatorı Roman Abramoviç häm Kemerovo ölkäse citäkçese Aman Tuleevnı uzıp yawlağan. Säyäsi texnologiälär üzäge isemlekne tözegändä töbäk citäkçeläreneñ Rusiä külämendä abruyın, federal’ üzäk belän mönäsäbätlären, cirle saylawlar näticälären istä totıp eş itkän. Belgeçlär, şulay uq, gubernatorlarnıñ prezident tarafınnan yañadan üz wazifalarına quyılu mömkinlegen dä tikşergän. Bu isemlektä Mintimer Şäymiev ikençe urında tora. Monda anı Aman Tuleev uzıp kitkän.Gölnaz İlgizär


text:
Quşma Ştatlarda ütkän saylawlarda demokratlar firkäse Wäkillär pulatında, 1994 yıldan soñ berençe tapqır, küpçelekkä ireşte. Berençel näticälärgä kürä, demokratlar respublikannardan 20 dän küberäk urınnı alğan. Quşma Ştatlar taríxında berençe tapqır xatın-qız Nansi Pelosi Pulat spikerı bulır dip kötelä. Senatta ciñü öçen demoqratlarğa tağın ike urın kiräk. Älegä alarnıñ yazmışı bilgele tügel.
New York ştatınnan senator-demokrat Hillary Clinton üzen ikençe tapqır Senatqa saylağanğa räxmät belderde. “Minem räxmät äytäsem kilä. Mine saylağanğa, üzgäreşlär öçen tawış birgängä, ştatqa räxmät. Saylawçılarnıñ fatíxası yaña üzgäreşlär waqıtı citkänne belderä. İdeologiädäge fiker qarşılıqları häm bäxäslärdän östen bulıp bez tormış öçen ähämiätle bulğan- new-yorklılar häm böten amerikannar problemaların çişügä qaytaçaqbız”,- dide Clinton.
Demokratlar firkäse wäkilläre ştat gubernatorların saylawlarda da alda bara. Küplär fikerençä, Quşma Ştatlar xakimiateneñ Ğıyraqtağı säyäsäte, Kongressnıñ ike pulatında da ozaq waqıtlar küpçelekne täşkil itkän respublikannarnıñ abruyın töşergän.


text:
Buluı mömkin Ğıraq suğışına qarşılıq kürsätü Quşma Ştatlarınıñ üzendä dä çittä dä arta bara. Prezident G.Bush Saddam Xösäin tudırğan qurqınıçnı xärbi köç belän genä beterep bula digän medie kampaniese başlatıp cibärde. İlbaşı şulayuq Amerikanıñ xalıqara imicin yaxşırtu häm AQŞ säyäsäten açıqlau mäqsatın quyğan Global Kommunikatsie Ofisı buldırdı.
Yevropada prezident G.Bushnı tänqitläüçelär anı yış qına ğädellekkä xezmät itkän yalğız kowboiğa oxşatalar. Prezident sonğı aylarda ägär dä iminlek şurası Saddam Xösäinne xärbi çaralar belän qoralsızlandıru mäsäläsen yaqlamasa, üzebez bu eşne başqaraçaqbız dip yış qına qabatlap kilä.Bushnıñ suğış retorikası könnän kön köçlänä barğanda , eçtä häm dönyada köç qullanuğa qarşı opozitsie arta bara .Sişämbedä Bush kiräk bula qalsa Saddamnı bärep töşerü öçen AQŞ ber üze ixtiarilär koalitsiese belän bu eşne başqaraçaq dip äytte. Ul Ğıraq inspektorlar belän xezmättäşlek itmi , aña qoralsızlanu öçen küp waqıt birelde dip äytep tağı bolay dide :Bu naçaq filmneñ qabatlanuı kebek. Saddam soña qala, yalğanlı, waqıt sorıy,inpektorlar belän qaçış uyını uynıy.Ber närsä qatğıy, ul qoralsızlanmıy.
Bush komentarlarnıñ ber öleşe administratsieneñ bu atnada amerikan häm xalıqara cämäğätçelekkä Ğıraq mäs’äläsen xäl qıluda berdänber çara suğış digän mädie kampaniese bulıp tora.
Bu höcüm, iminlek şurasında veto xoquqına iä Fransieneñ ,Ğıraq suğışın yaqlamayaçağı turında Waşingtonğa belderüennän soñ yasaldı. Diplomatlar iminlek şurasınıñ küpçelek äğzaları Fransieneñ pozitsiesen urtaqlaşa dip äytä. Ütkän atna azağında dönyanıñ törle urınnarında yözmeñnärçä keşeneñ suğışqa qarşı ütkärgän uram cıyınnarı şulayuq AQŞ vä Britaniedäge fiker beleşülär suğışnı yaqlauçılarnıñ kimüen kürsätkännän soñ Bush administratsiese Saddamnı suğış qına tuqtata ala dip basım yasıy başladı. Saqlanu ministırınıñ urınbasarı Paul Wolfowitz atnakiçtä Nyuyorkta Tışqı Mönäsäbätlär Şurası aldında Ğıraqnı qoralsızlandıru mäs’äläsen kütärep çığa. G.Bush kiläse atnada ‘ilneñ wazğiäte’ turındağı yıllıq çığışında şul turıda söyliäçäk dip kötelä.Däwlät sekretarınıñ urınbasarı Richard Armitage Ğıraq eşen tınıç yullar belän xäl qılu mömkinçelekläre betep bara , rejimnıñ iminlek şurasınıñ 1441 nomerlı rezolutsiesenä kileşle xäräkät itäçägen kürsätkän işarälär yuq dip äytep, Waşington pozitsiesen nığıtu öçen 32 bitlek dokument iğlan itte. ‘yalğannar cihazı’ dip atalğan bu xisapta Ğıraqnıñ xisabın birmägän yözlärçä ximik raketa başlığı , biologik qorallar qaya dip sorala.
Aqyort sişämbedä Bushnıñ , AQŞnıñ imicin yaxşırtu vä tışqı säyäsätne açıqlau mäqsatında Global Kommunikatsie Ofisı oyıştıruın belderde. AQŞ retorikasınıñ köçäyüe belän berrättän xärbi äzerleklär dä arta bara. Waşington 27-nçe ğıynuarda inspektorlarnıñ iminlek şurasına üz xisapların täqdim itüläre belän ,Ğıraq BMO yäklämälären ütädeme digän bäyäläü tämamlanaçaq dip basım yasıy.
Şulay da ilneñ üzendä dä çittä dä cämäğätçelekneñ suğışnı yaqlauı kimi bara. AQŞnıñ töp berektäşe Britaniedä küptän tügel genä ütkärelgän fiker beleşü britannarnıñ 77%ın suğışqa qarşı buluın açıp saldı, Sintäberdä 70% ide. AQŞta sişämbedä Gallup Pollnıñ açıp salğan näticälär mondıy: fikre soralğannarnıñ 42% ğına ildäge wazğiät belän qänäğät. Ber yıl elek 70% ide. Ğıraq suğışı häm aqrınayğan iqtisad töp borçılunı täşkil itä.
Demokrat senator Edward Kennedy Bushnı AQŞnıñ berektäşlären sanğa suqmauda ğäyepläde. Ul Waşington Tönyaq korea krizisı häm terrorğa qarşı köräşkä iqtibar birergä tieş dide. Kennedy Bushnıñ yevropadağı tänqitläüçeläre kebek inspektorlarğa eşlären tämamlau öçen waqıt birelergä tieş dip äytep tağı bolay dide: Başqalarınıñ fikren sanğa suqmağan säyäsät ,bezneñ mäqsatlarıbznı ğämälgä quyunı qıyınlaştıra.
Şundıy kisken tänqitlär yasalğanda, Bush yalğızı ğına suğışqa bara alamı ? digän sorauğa Brooking İnstitutı analitığı James Lindsay ägär dä administratsie aylardan birle söyläp kilgännären ğämälgä quymasa, aña ışanıç betäçäk, zäğif bulıp kürenäçäk digän cawap qaytara .
Färidä Xämit, Praga


text:
Qabarda Balqar respublikası başqalasında uzğan atnadağı höcümnän soñ iminlek köçläre yäşerengän bulırğa höcüm itüçelärne ezläwne däwam itä. Cirle televidenielär xalıqnı öylärennän çıqmasqa çaqıra. İminlek köçläre Nalçiknıñ ber öleşen ayırıp alıp anda kiñkülämle operatsiä ütkärde. Militsiä äytüençä, bügen irtän bulğan atışlarda ber suğışçı hälak bulğan, beräw yaralanğan. Rusiä baş prokurorınıñ Könyaq Federal okrug öçen cawaplı urınbasarı Nikolay Şepel' uzğan atnakiç höcümnärendä qatnaşuçılar qorallarnıñ ber öleşen narkotiklarğa qarşı köräş federal' idaräseneñ cirle bülegennän bıltır dikäber ayındağı höcüm waqıtında alğan bulğan dide.
"Tikşerü näticäläre turında äytergä äle bik irtä. Çönki bez ul keşelärneñ Nalçik höcümendä qatnaşuın tieşençä dälillärgä tieş. Şuña kürä älegä bernindi tögäl sannar äytmibez" dide Şepel'
Uzğan atnakiçtä Nalçikka militsiä häm xökümät binalarına, hawa alanına höcüm näticäsendä 130-dan artıq keşe hälak buldı.


text:
Bügen Ğiraqta Azatlıq köne bilgelänä. 3 yıl elek 2003neñ 9nçı aprilendä AQŞ ğäskärläreneñ Bağdadtağı Firdäüs mäydanında Säddäm Xösäin häykälen cimerüe belän ildä anıñ rejimı da cimelde.
Ämma bügengä qädär Ğiraqta bäyräm xise yuq. Xalıq – köç qullanu, elektr energiäse yuqlığınnan, säyäsi buşlıqtan cafa çigä.
AQŞnıñ Ğiraqtağı ilçese Zalmay Xälilzad häm AQŞnıñ Ğiraqtağı ğäskärläre başlığı general Geroge Casey, bügen, alğa kiteş zur, ämma eşlise eş tä küp äle, dip belderde.
İñ zur awırlıqlarnıñ berse – mäsxäblär arasındağı kierenkelek. Bügen Ğiraq xökümäte, Mısır prezidentı Hösni Möbäräkneñ Ğiraqta watandaşlar suğışı başlanğan inde, digän süzlären kisken täñqitläp çıqtı. Premyer-ministr İbrahim al-Cäğfari, Möbäräkneñ bu süzläre törle din totqan Ğiraq xalqın häm xökümäten borçuğa saldı, dip belderde.
Şimbä könne Äl-Arabiä televideniä kanalında Mısır prezidentı, Ğiraqta wazğiät qatlawlı, dip ileñ qayçan da bulsa berdäm däwlät bulaçağına şik beldergän ide.


text:
Human Rights Watch: Üzbäkstan militsiäse tağın ber keşene qıynap ütergän
Comğa könne xalıqara Human Rights Watch oyışması Üzbäkstanda tağın ber keşeneñ militsiä cäberläwennän ülüe turında xäbär itte. Oyışmanıñ räsmi belderüendä äytelgänçä, uzğan yılnıñ mayında Quşma Ştatlar, keşe xoquqları ölkäsendä Üzbäkstanda cizelerlek täräqqiät küzätelä, dip beldergännän birle bu inde bişençe şundıy oçraq bulıp tora.
Militsiä Andreinı keşe üterüdä ğäyepläp 23 april kiçendä totqarlağan. Änise belän señlese militsiä bülegenä kilgäç, xezmätkärneñ berse, alarnı yaqın kitermägez dip qıçqırğan, ikençese - qoral töbäp, yaqın kilsägez atam dip kisätkän. Soñraq militsiä xezmätkäre sezneñ ulığıñ üterüçe, ğäyeben tanıdı, sezne atırğa kiräk, digän.
İkençe köngä Anrdeinıñ änise yanına ber keşe kilep uzğan töndä militsiä bülegendä ulığıznıñ qıynaluın kürdem dip söylägän. Advokatqa Andreinı 4 könnän soñ ğına kürergä röxsät birelgän. Bu oşraşunı militsiä räsmiläre küzätep torğan. Advokat Andreinıñ ğailäsenä anıñ qıynalğan buluın söylägän. Tağın ike könnän anı señlese barıp kürgän. Andrei üz tänendäge cäräxätlärne militsiä qıynadı dip añlatqan. 3 atnadan, 19 may töştän soñ, Andreinıñ tuğannarına anıñ ülüe turında xäbär kilgän. Alar militsiägä şaltıratqan, militsiä xezmätkäre Andreinıñ irtänge bişençe yartıda ülüwen raslağan.
Xäzer militsiä räsmiläre Andrei Şelkavenko üzenä qul salırğa, törmä yatağına asılınırğa niätlägän, ul xastaxanägä alıp barğanda yulda ülde dip belderä. Militsiä räsmiläre tärmädä ülü oçraqların yış qına qul salu dip añlata. Human Rights Watch belgeçläre tändäge cäräxätlär kiresen söyli dip belderä.
Näq ber yıl elek Quşma Ştatlar Üzbäkstanğa finans yärdäm birü mäsäläsen xäl itkändä, keşe xoquqları ölkäsendä bu ildä cizelerlek täräqqiät küzätelä digän näticä yasağan ide. Üzbäk räsmiläre üzläre dä törmälärdä cäberläwlärne beterü ölkäsendä çaralar kürelä dip täqrarlıy. Ämmä Human Rights Watch oyışmasınıñ Yevropa häm Üzäk Aziä bülege citäkçese Rachel Denber süzlärençä, Andrei Şelkavenko belän bulğan xäl näq kiresen söyli. Oyışma mäglümätenä qarağanda soñğı ber yıl eçendä bu inde 5nçe şundıy oçraq bulıp tora. Denber bu xälgä bäysez tikşerü ütkärergä, Andreinıñ ğäwdäsen çit il belgeçlärenä kürsätergä, anıñ üleme öçen ğäyeplelärne cawapqa tartırğa çaqırdı.
Yaqın arada Quşma Ştatlar däwlät departamentı Üzbäkstanda keşe xoquqları torışın qabat tikşerergä cıyına. New Yorkta urnaşqan Human Rights Watch oyışması amerikan xökümäten terrorğa qarşı suğışta tarafdar sanalğan Üzbäk räsmilärenä, keşe xoquqların ihtiram itergä kiräklegen äytep, qatı häm qırıs kisätü yasarğa çaqırdı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Udmurtiä tatar ictimaği üzäge tırışlığı belän respublikada berençelärdän bulıp başlanğıç sıynıflarda tatar tele uqıtuçıları äzerläwne İjaw pedagogika kölliäte başlap cibärde. Soñraq tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçıları belgeçlegenä abiturientlarnı Udmurt däwlät universitetı da qabul itä başladı.
Kölliättä ike yılğa ber tatar gruppası tuplana. Anda da çiratlaştırıla - ber yılnı tatar balalar baqçalarında eşläw öçen tärbiäçelär, ikençe yılda başlanğıç sıynıflarda tatar tele uqıtuçıları äzerlänelä. Planda qaralğança, bıyıl şuşı bülektä tärbiäçälär uqıtıp çığaru küzdä totıla ide. Älege gruppanı tuplaw turında färman iyün ayında ğına bilgele buldı. Kölliätneñ tatar tele uqıtuçısı Wäsilä Xäkimova, Udmurtiä cirlegendä belgeçlärgä moxtaclıq barlığın isäpkä alıp, bıyıl rayonnardan kübräk abiturientlar qabul itärgä kiräklegenä basım yasağan ide. Qızğanıçqa qarşı, kölliätkä tuğızınçı sıynıfnı tämamlap, anda uqırğa omtıluçılar küp tügel ikän. Qabul itü komissiäse sekretare Nadejda Rıylova äytüençä, "10 keşe qabul itärgä äzerlär kölliätkä, ämmä bügengä biredä uqırğa teläk belderep sigez genä ğariza birelgän". Nadejda Rıylova süzlärençä, şähär mäktäplärendä uqığan balalar, tatar telennän imtixannarnı birä almabız dip qurqıp, dokumentların başqa büläklärgä tapşıra. Yuğisä, uquçılarnı qızıqsındıru öçen bıyıldan tärbiäçelärgä östämä belgeçlek tä birü mömkinlege tikşerelgän.
Tatar tele belän berrättän tağın ber tel - çit telne dä öyränü mömkin bulır ide dä, uquçılar, ata - analar arasında añlatu, agitatsiä eşe sülpän alıp barılğanmı, yäisä balalarnıñ tuğızınçı sıynıftan soñ kitäseläre kilmägänme, ällä inde kiläçäktä eş xaqı tübän buluın küzallap, monda uqırğa teläwçelär sanı azmı, äytüe qıyın. Tik şunısı açıq, birelgän mömkinlektän tieşle däräcädä qullana almağannar tatarlar.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Qamışlı tatar teatrına 85 yäş
Bıyıl Samar ölkäsendä köz 100 köngä suzıldı. Dekaberneñ 10- da böten ölkäne ap- aq qar qapladı, yabalaq- yabalaq qar audı. Cir dä, hawa da aqlıqqa törengän könne ölkäneñ Qamışlı awıl görläp tordı. Xalıq üz teatrınıñ 85 yıllığın uzdırdı. Mädäniät Sarayında şuşı yubileyğa bağışlanğan tantana biş säğät däwam itte. Yarata bezneñ tatar ozın, ozaqqa suzılğan tamaşalarnı. Bernindi tänäfessez barğan ädäbi- muzıykal' çaranı tamaşaçı selkenmi qarap utırdı.
Tantananı açıp cibärgändä rayon başlığı Nazım äfände Salaxov bolay dide:
“Bügen awıl öçen genä tügel, ä rayon külämendä zur bäyräm. Rayon sänğät gömbäzendä teatrıbız yözek qaşı bulıp tora. Uzğan ğasırnıñ açlıqqa, yalanğaçlıqqa çumğan 20 nçe yıllarında üzeneñ tormış yulın başlağan üzeşçän drama tügäräge bügengese köngä qädär xalıqqa xezmät kürsätä, säxnä äsärläre aşa bezlärne tärbiäli. İcat därtegez kimemäsen, tamaşaçını yañadan- yaña säxnä äsärläre belän quandırıp torığız.”
Awıl teatrı ğäcäyep oluğ tormış yulı uzğan, üzeneñ ğömerendä sikältäle çorlarnı ciñgän: açlıq, repressiä, Böyek Watan suğışı yılları. Suğış waqıtında spektakl'lär quyıp xalıqta vatanpärvärlıq xislären yañartıp yäşägännär. Tatar dramaturgiäsen küzätep baruçılar tabılğan, şular arasınnan saylap ala belgännär. Artistlar suğış faydasına 28 meñ sum aqça salğannar, awıldan- awılğa yörep xalıq ruxın sınarğa irek birmägännär, iñ möhime- teatr aşa tatar telen saqlap qalğannar. Zal tamaşaçı belän tulı. Säxnägä törkem- törkem säxnä veterannarı kütärelä. Küp yıllar rayon üzägendä xirurg bulıp eşlägän, ber ük waqıtta teatrnıñ artistı da, rejisserı da bulğan Atlas Töxbätov söyli:
“ 85 yıl küptä kebek, az da kebek. 85 yıl eçendä küpme artist uynağan, ä tamaşaçılar meñläp sanala. Teatrıbız çiçämä ğasırlar yäşär äle. Xalıqqa yaxşılıq, yaqtılıq kiterer dip uylıym. Ul xalıqnı biette dä, yılattı da, awır waqıtlarda küñellären dä kütärde. Küp cirlärdä tatar telenä yozaq salğanda, Qamışlı teatrı tatarça söyläde. Zalda utıruçılar yä üzläre uynadılar, yä alarnıñ tuğannarı uynadılar. Yartı Qamışlı artist dip äytergä buladır. Teatrnıñ 100 yıllığın ütkärergä yazsın ide.”
Säxnä veteranı, rejisser Abdulgani Mostafin östäp bolay dide: “Yartı Qamışlı ğına tügel, böten Qamışlı spektakl' uynadı. Çönki zamanında Qamışlıda berniçä drama tügäräge eşläde: Qamışlı mädäniät Sarayında , peduçilişçeda, Molotov klubında.”
Bügenge köndä säxnädä yegermegä yaqın artist uynıy, şularnıñ yartısı- yäşlär häm, äytergä kiräk, bu yäşlär biilär dä, cırlıylar da, söyli dä belälär.
Säxnä türendä sigez rejisser buluı ğına da quanıçlı küreneş: Ramilä Kinge, Aysılu Kamaletdinova, Güzäliä Şakirova, Rim Xabibraxmanov, Gölüsä Muratova, Äğdäs Gıyzzätov, Railä Safina, Zölfiä Galixanovalar.
Alıp baruçılar zur ixtiram belän inde mäñgelekkä küçkän 35 artistnı iskä aldılar, şularnıñ 10- sı suğış qırında başların salğannar. Bügenge köndä awıl mädäniät Sarayı yazuçı Änwär Davıydov isemen yörtä, Änwär ağa da üzeneñ berençe icadi tormışın Kamıyşlı teatrı säxnäsendä başlağan bulğan.
Bügenge artistlarnıñ qaysın ğına alma- oluğ şäxes. 57 yäşlek Zöläyxa Şakirova ğömereneñ 38 yılın teatrğa bağışlıy, ä 38 yäşlek Rail Äxmätcanov säxnägä 16 yäşennän kilep kerä dä töp artistqa äylänä. Rail- teatrnıñ közgese.
“Cen butadı”, “Saf küñelgä tap töşmäs”, “Par qanatlar”, “Berençe teatr”, “Yazuçılar”, “Yefäk bawlı bılbıl qoş”, “Tuylar uzğaç, tunnar tuzğaç”, “Ul qayttı”, “Qartayämeni soñ yöräk”, “Könçe kübäläk”, “Qunaq qızı gel kilmäs”, “Kürşe qızı” spektakl'läre Rail äfände qatnaşında uzğannar.
67 yäşlek Rawil Nizamov, 68 yäşlek Fänüzä apa Säğidullina, 72 yäşlek Ğani Mostafinnar- teatrnıñ altın bağanaları.
Küp yıllar artist, rejisser bulıp eşlägän Äğdäs Gıyzzätov söyli:
“Tatar dönyasında ataqlı G.Qamal teatrı bar, anardan soñ bezneñ teatrğa- 85 yäş! 85 yäşlek teatr- siräk küreneş. Xalıq teatrı isemen alu awır, läkin dä ul isemne saqlaw tağın da qıyınraq. 1989 yılnı bez teatrnı böten Tatarstanğa kürsättek. Bezneñ spektakl'lärgä böten Tatarstan gör itep qul çaptı. Şulay uq teatrıbıznıñ 90 yıllığın da, 100 yıllığın da ütkärik.”
Bügenge köndä Qamışlıda teatrnıñ tuğan señlese bulıp “Qornay” isemle tatar estrada törkeme eşli. Ber awılda ike icat kollektivı qoşnıñ ike qanatıday ber- bersenä yärdäm itep, köç birep, ber- bersen qüätläp millätkä xezmät itälär.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Yekaterinburdan yıraq bulmağan Ufa Şiğere awılında tatar häm başqort telläre yuğarı däräcädä uqıtıla. Başqort tele uqıtuçılarına Başqort qorıltayı yardäm itä. Küptän tügel biredä bulıp kitkän Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma Komitetı wäkillläre häm Tatarstan ğalimnäre , Ufa Şiğere awılında mäktäpneñ bik naçar xäldä buluına iğtibar itkännär. Läkin xalıqta bulğan milli üzañ biredäge matdi problemalarnı xäl itergä dä yardäm itä ikän. Başqa andıy awıllar belän Sverdlau ölkäse bik maqtana almıy. Çitkäräk kitkän sayın mäktäplärneñ xäle tgel, ä ata-analarnıñ tuğan telgä mönäsäbäte üzgärä. Qyaber awıllarda Tatarstan qunaqlarına xalıq belän oçraşıp tatar telen belüneñ ähämiäte turında söylärgä kiräk bulğan.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
Franśuz ğäskäriläreneñ YPGğa belem birüe alğa sörelä
PKK separatist terror oyışması Süriyädäge berämlege PYDnıñ qorallı bülege YPG häm anıñ yünälderüendäge Demokratik Süriyä köçlärenä Franśuz ğäskäriläreneñ belem birüe alğa sörelde
PKK separatist terror oyışması Süriyädäge berämlege PYDnıñ qorallı bülege YPG häm anıñ yünälderüendäge Demokratik Süriyä köçlärenä Franśuz ğäskäriläreneñ belem birüe alğa sörelde.
Ğiraq Ärbil üzäkle “BasNews”nıñ raslawına kürä, 100 franśuz ğäskäri kiñäş birü häm belem birü maqsatı belän YPG rätlärendä Rakka oepraśiyäsenä xäzerlänä.
Franśuz ğäskäriläreneñ koaliśiya köçlärenä bäyle bularaq YPG/DSGgä xärbi kiñaşmä, operaśiyä planı häm hawa oepraśiyälärendä koordinaśiya mäsäläsendä yärdäm itkäne öyränelde.
Franśiya ğäskäriläreneñ zur öleşeneñ Ayn äl Araptağı (Kobani) Amerikan xärbi bazasında urnaşılğanı belderelä.


text:
Däneş Axmetulı
Kün säskelikke jetpey` ıstıq beleñ alıp, dünïe öz repetin kilt özgerte bastağanday` edi. Tırıbıq aqtaspa men jatağan qılşa kömkergen tastawıt, taqır öñir küpi kïgendey` qızınıp, ısıp ketti. Älginde ğan tañday`ında möldiregen tañğı şıqtı talmap jutqan balañ kögal sät say`ın solğın tartıp, muñdı pişinge awısıptı. Say` tabanındağı sümbile tartıp, uzañqırap qalğan qoyu qalaqay` men alabota da ünsiz oy`ğa batqanday`. Ükili uştarı arakidik qana bulañıtıp, näzik tolqıp qoyadı. Bozqarağan, tobılğı tübinen jappay` şırıldağan şegirtke üni de bäseñsip, qumığa tüsken. Jartas qoy`nawı, tas arasınan basın qıltïtıp, tamağı bülk-bülk etip, jan-jağın jiti şolğan usaq kesirtkeler de köleñke qwalap, közden tasalanğan.
Bügingi künniñ däl bulay`şa şaqırayuı, basqasın qay`dam, May`qan qartqa asa jay`sız tïgendey` edi. Manadan beri etegin keñge salıp, jadağay`lanıp, jazıq bitken say` boy`ında tırbınıp arıq qazıp jatqan qart qolay`sızdıq tabın sezingen. Osınıñ aldın da ğana erteñgilik salqın sätti pay`dalanıp, qay`ratın qamşılap käp-kädimgidey` tirlik jasağan. Uzındığı birneşe arşın derilik oy`ıqqa topıraq tastap, tegistewge de ay`nalğan.
Endi, mine, qumırsqadan qïyuı ketip, tipti jumısı öner emes. Bir bïe sawımday` istedi me, kim bilsin, arba soqqan attay` boldırıp, entigip, şarşap qaldı. Tegi, jumıstıñ osı bügingi soñğı küni qart bolmısına qatañ baqılaw, ay`rıqşa anıqtama jasağısı kelgen tärizdi. Qart dene öziniñ tozğandığın sezdirip, sır bere bastağan. Süy`ek-süy`egi sırqıradı, beli uy`ıp, segiz közi şanşıdı. Bwın-bwını saldırap, alaqanı tüy`e közdenip, oy`ılıp, aşıp, äy`tewir, maza ketti. Bir şetinen şöl qısıp, jığılğanğa judırıq bolıp, mazasın ala bergen soñ, qalıñ jalbız arasındağı swsın quy`ılğan şanaşqa älsin-älsin qol jügirtip, onı da bitirwge tayap qalğan.
Şal tınwğa az qalğan oppağa tağı biraz topıraq tastadı da, kürekti tiginen şanşï salıp, özi ananday` jerge barıp, betegeli, quy`qalı, är- är jerin aqselew oy`mıştağan kök qırqağa jonın berip, sılq etip, jürelep otıra ketti. Müy`izdenip, qatañsığan qap-qatqıl alaqanın bir-birine şapalaqtap, jeñil kürsinip qoy`dı. Şaldıñ künge küy`ip, äbden qaray`ğan qoñırqay` pişini may`men sılağanday` kömeski jıltıray`dı. Aq bwrıl şaşınıñ arasındağı usaq ter tamşıları kün nurına şağılısıp, jılt-jılt etedi. Boy`şañ kelgen, añsağay` deneli kisiniñ döñgelene bitken sarğılt jüzi mey`linşe qajığan, qïnalğan jannıñ pişinine awısqan.
Sonımen, kök säten jey`desinen ter ïisi añqığan, süy`ek-süy`egi şodıray`ğan, etsiz, arıq, qalbağay` sarı şal biraz otırdı, beli kilkip, aşıp awırğan soñ eki ayağın sozıp jiberip, şalqalap jata ketti.
Biraq osı bey`netimen qosa şal kökireginiñ işki qoy`nawında qolamtağa kömgen seksewildiñ şoğınday` qwanıştıñ ıstıq tabı da uyalap, buğıp jatqan edi. Däl qazirgi sätte surğılt, şegir közderin bir jumıp, bir aşıp jatqan sätte sol ıstıq qolamtanı rïza pey`ildiñ oy`naqı lebi ürlep ötkendey` bolğan.
Kenet şal köñili säwleli sezimge bölenip, jadıray` tüsti. Äjim örnektegen jüdew jüzi osı bir tosın oy`dıñ ıstıq lebine balqığanday` bop, ajarın aşa tüsken. May`qan qart şuğıl sergip, mıs reñdes seldir suy`ıq murtınıñ şalğısı jıbırlap, qwaqı jımïıp, mırs etip, külip qoy`dı.
Esine ötken jay` tüsti. Quday`-aw, deseñşi, äli de körseter qızığı köp eken ğoy`. Däl osınday` sergeldeñge tüsip, jawında qalğan sabınday` satalası şığadı dep kim oy`lağan. Zadı, bul adam balası bir buzılmasın deñiz, bir qïsay`sa, qay`ta oñalwı qïın-aw.
Kün qıza tüsti.
Qart üşin büy`tip ïretilip jata berw mülde pay`dasız edi. Ol ornınan sozalañday` turdı da ananday` jerdegi erttewli atına qaray` ayañdadı.
Oy`ı tezinen üy`ge qay`tw edi.
***
Awılda jeñis merekesi ötisimen jïnalıs boldı. Ärïne, oğan jurt qatarlı May`qan qart ta qatınastı. Munıñ özi qalıñ top, dwdı jaqsı köretin, key`de tipti kösemsip söy`lep ketetin, maqtaw söz, qolpaştaw janına may`day` jağatın qağilez jan edi. Sondıqtan oñ jağınan lıqılıqtap ustawğa üy`rengen at sïyaqtı munı da sırın bilip, sıbızğısın tüy`gender maqtaw men qoşametin aralastıra til qatıp, oñtay`lap, eppen qolğa tüsiretin. Teginde, dilin tüy`ip, tilin tapsa, adam balasınıñ işin aşpay`tını bolmasa kerek.
Mädenïet saray`ı lıq toldı da, awıldıñ jaña basşısı özi alğaş qatısıp otırğan ülken jïındı aşıq dep jarïya etti. Jekeşelendirw twralı el nïetin uğıp, ärkimnen sır tartıp, jalpı pikirlesw, sırlasw retinde ötetin ä degennen qızw qarqın alıp, tezinen bastalıp ta ketip edi. Burın osınday` jïnalısqa kelgen adam amalsızdıq tanıtqanday` bop, äşey`in qara körsetkeni bolmasa jumğan awzın aşpağan küy`i siley`ip üy`ine qay`tatın.
Al bügin jağday` basqa. Sawsağıñ tïdi bitti, söy`lep ketwge äzir turğan şeşen dombıranıñ işegindey` ärkim bir tüy`genin tiliniñ uşına jïıp, janığıp kelgendey` eken. Jurt nazarında ülken serpilis, tıñ silkinis bar. May`qan qart qaşanğı ädetinşe aldıñğı orındıqtardıñ birine barıp otırdı. Keşigip qalıp yakï bögde sebeptermen aldıñğı lekke jetpey` qalsa amal joq, äy`tpese, bul ara özine basıbay`lı sıy`lı orınday` edi.
Jïnalıs tärtibi boy`ınşa prezïdïwm müşelerin say`lap alw kerek boldı da, ärkimniñ atı atala bastadı. Bir kezde jarıqşaq ün «Jantasulı May`qan» degende öz qulağına özi senbey`, abırjıp, qalbalaqtap qaldı. Öñi tañdanıs tabın sezinip, dw etip, qızarıp ketti. Tosırqay`tın da jöni bar. Alqalı toptıñ aldına şıqpağalı qaşan. Qart sol atı atalğan men be, basqa ma degendey` jan-jağına jaltaqtay` köz jügirtken. Joq, jañılmaptı. Däl özi eken. Kew-kelwşiler joramı molığa tüsti.
– Oy`, Maqa, neğıp otırsız.
– Oy`bay`-aw, jaña bastıqtıñ özimen ïıqtasıp otıratın şaq twğanda…
– Onıñ üstine bul özimizdiñ jeke jïınımız ğoy`.
– Küni keşe, Keñes kezinde otırdıq qoy` jının alğan baqsıday` bolıp sümpïip.
– E, ötti ğoy` künder ne kerek.
– Maqañ el adamı ğoy`, bul kisi söy`lemegende kimder söy`ley`di.
– Naq ay`ttıñ Taqa, jañılmay`…
May`qan osınday` sözderdiñ jelep-jebewimen ayağın nıq basıp, prezïdïwm üsteline qaray` bettegen.
May`qannıñ top aldına şığıp otırğanı bir bul emes, talay` şıqqan. Tipti awdan, oblıs alqasında da, eñbek ozatı retinde tanılıp, san märte orın tepken. Biraq sol kezderdiñ aqırın-aqırın jılıstap, alıstap ketkeniñe de biraz waqıt bolıp edi. Odan beri de kök tal talay` bwsanıp, talay` japırağın qaqtı. Äy`tse de, ülken tirlikten qol üzip, zey`netke şıqqannan beti atı arnay`ı atalıp, törge şığıp otırğanı osı.
Adam qartay`ıp, süy`egi tozğan say`ın maqtanşaqtaw bola ma, qalay`. Däl qazirgi sätte şal köñilin dañğaza sezim bïlep, örekpip, qızına tüsken. Alıstağı qalıñ attıñ dübirin sezgen bay`lawdağı jüy`riktey` degbiri ketti. Söy`legisi kelip, delebesi qozdı. Qalay`da mına elge oy` salıp, qozğaw etetindey` birdeme ay`tw kerek.
«Apır-aw, jaña ğana meni birewler el adamı dedi-aw, ä» – dedi iştey` tolqıp. «Sırlı ayaqtıñ sırı ketse de, sını ketpey`di» degen osı. Raxmet, meni elegen elime. Endi sol el köñilinen şığatınday` birdeme ay`tqan jön ğoy`. Mınaw ülken minbede, Qazaqstannıñ kök twınıñ ayasında, onıñ üstine jaña bastıqtıñ qatarına… ïä, ïä, qalay`da bir buy`dalı söz ay`tw kerek. Şirkin-ay`, ülkendi de, kişini de eleñ etkizer söz marjanı tögiler me edi…»
Şal osılay`şa öz-özinen tolğandı. Jaña bastıq jas bolğanımen talay` tığırıqtan ötip, qırnalıp, oqtawday` jumırlanğan nemege uqsay`dı. Äw basta tüsin swıqqa salıp, tomsıray`ıp otırsa da artınan söy`ley` kele jadırap, şeşilip ketti.
Ezwi köpirip, uzaqqa salmadı. Qay`-qay`dağını ay`tıp bilgişsinbedi. Sayasattı ay`tıp, batpaq jolğa awısıp, sarsañğa tüspedi. Onıñ esesine el köñilindegi sözderdi naq-naq ay`tıp, tıñdawşısın birden özine üy`irdi. Äsirese, jekeşelendirw mäselesine köp toqtaldı. Ay`tqanınıñ bäri ras. Bastıqtıñ sözine qarağanda bularda jer de, sw da köp eken. Sol jetkendi jetkizbey` jelkesin qïyatın özderi körinedi. Keşegi şektewli tustıñ tusawın üzip, arqanı keñge salatın, erkin qïmılday`tın kezdiñ jetkeni anıq.
Ras, keşe bar tirlik joğarı jaqtıñ siltewimen bolatın. Jür dese jüretin, toqta dese toqtay`tın. Ek degeniñ egip, etegin qağıp, jay`ına kete beretin. Al bügin bïlik, teñdik atawlınıñ bäri öz qolına tïgen joq pa!
– Sizder dändi-daqıldardıñ bïday`, arpa, sulı, jügeri tärizdi türin egesizder, – dep bastadı sözin naqıştay` söy`lep, – Önimi jaman emes. Al jemis türlerin ösirmey`tinderiñizge tañım bar. Mäselen, – dedi bastıq dawsın kenep, – Qawın öne me – önedi, darbız şe? Ol da önedi. Qızanaqtan tipti köp alwğa, äri satwğa boladı. Bolmasa bay`lıqtıñ barlıq türi qoldarıñızda tur. Tez tetigin tawıp, uqsata bilse bolğanı.
Törağanıñ sañqıldap şığatın aşıq, taza üni ayaqtala bere zal işi qozğalaqtap, dürligip ketti. Birewler «boladı» dep öñeşin sozdı, endi birewler «kim bilsin» eptep dämin tatqanımız bolmas, ay`nalıspağan zatımız» dep äliptiñ artın kütti.
May`qan qart üşin oray`lı sät twğanday` edi. Quday` oñdap ay`tar sözdiñ säti tüsip, tïegimiz ağıtılıp ketkenin qaraşı. Endi kidirwge bolmay`dı. «Temirdi qızğan kezde soq» degen. Maqañ adımday` basıp, minbege köterildi.
– Men basşı sözin tügelimen qostay`mın, – dedi salğan boy`da, – Bul teginde bastıqtıñ emes, tüptep kelgende, bügingi osı zamannıñ sözi ğoy`. Jekeşelendirw – däwir talabı. Nesine tay`saqtay`mız, nege bolsa da täwekelge beldi bekem bwıp, kirisken jön. Endi bizge ayaldar sät joq. Keşegi qızıl üy`diñ tusında da ayanbay` eñbek ettik qoy`. Tapqanıñdı ït, balağıñdı bït jegen ol künder de ötti, biraq turalatıp ketti. Qızıl sayasat ne istemedi, saldı ğoy` soy`qandı. Tunığımdı lay`, adalımızdı aram etti. Ït qutırıp, ïesin qaptı. Mıñ asqanğa bir tosqan. Quday`ğa täwba, endi odan da qutıldıq. Al, bügin bärimizdiñ sol qızıl üy`diñ qasınan bölinip, öz aldına otaw tikken qazaqı qara şañıraqtıñ qamı üşin neden de bolsa tartınbay`, tolassız qïmıl jasağanımız jön. Bastıqsıñ ba, bağıtıñdı tüze, söziñdi jöndep ay`t. Qoy`şısıñ ba, malıñdı baqqanıñdı bil. Muğalimsiñ be, balanı tüzep oqıt. Ärkim, äliñdi, jöniñdi bil. El bolam deseñ esiñdi jï, etegiñdi jap. Bïday` men arpa, – dedi endi qızınıp, qolın sermey` söy`lep, – atamızdan qalğan as. Al kökenisti nege ösirmeske, ösiremiz. O, babın tapqanda qanday`. Osı söz jön bolar, – dep az kidiris jasadı.
Manadan beri siltidey` tınğan zal işi köp ünmen dawrığa tüsti.
– Durıs ay`tadı.
– Maqañdiki jön.
– Maqañ şındasa tasqa tarı egedi.
– May`qan bir qozğalmasın de, qozğaldı bar da, qïyañ qawınğa, dalañ darbızğa toldı dey` ber.
– Nesi bar, – dedi äbden elirip, qızınıp alğan qart kewdeni örge ay`dap. Senderge keregi qawın ğoy`. Endeşe men sonı ösirem. Mına şaş nege ağardı, biz neni körmedik. Keşegi küni arqa etimiz arşa, borbay` etimiz borşa bolıp, eñbek ettik. Kim üşin eñbek ettik?! Tösimizge qadalğan qızıldı-jasıldı jıltırawıq temir bul künderi bawırın jaña kötergen balanıñ aldanışı, oy`ınşığına ay`naldı. Al, bügin şe? Jaña ğana ay`ttım ğoy` tartınatın ne bar. Mümkindiktiñ bärin, janımızdıñ närin jaña ükimetimizdiñ, öz memleketimizdiñ özegine quyay`ıq. Qawın mäselesine kelsek, onı men tap bïıl ösirem.
Zal işi tağı dwılday` tüsti.
– Maqañdiki tabılğan söz.
– Däl ay`ttı sabazıñ.
– Endi qay`tsin, bükil memleket tağdırı, erteñimiz tek qana qazakeñniñ öz qolına köşken soñ käri pışaq uyalğanınan ötedi dep, qay`ığın örge ay`dağanı ğoy`.
– Bärekeldi, bolsañ osınday` bol!
– Bastıq qolın köterip, eldi tınıştırğan sätte, May`qan qart dawsı qay`ta estilgen.
– Joldas bastıq, – dedi endi törağanıñ özine twra bağıttay` söy`lep, – sen, qarağım, mağan bir järdem et. Men ay`tqan jerdi traktormen jırtıp, day`ındap ber. Men qawın ösirem.
Bastıq aqsïıp külgen qalpı äweli töralqı müşelerine, odan soñ May`qan qartqa qarap:
– Bul, – dedi eki alaqanın jay`ıp, şarasızdıq belgisin tanıtqanday`, qısıla söy`lep, – aldağı jıldıñ jumısı. Oğan köp dünïe qajet. Äweli jıldıq josparın jasaw kerek. Odan qarajat bölip degendey`… oy`, äwresi jetedi.
– Mağan sol äwre degeniñ tükke turmay`dı, – dedi äldenege ökpeli sıñay` tanıtqan qart qïtığa söy`lep, – Änşey`in söz retimen ay`tqanım ğoy`… Endi seniñ keregiñ şamalı. Özim-aq tındıram sol isti. Jalğız emespin. Elim bar, jurtım bar, qarap turmas bäri de…
Qart sözi osımen bitti de, qoşametşi top aldında jüzi jay`nap, jay`nañ qaqqan küy`i ornına barıp otırdı.
Jïnalıs kün tärtibi boy`ınşa kelesi mäseleni şeşwge awısıp edi…
***
Mine, xïkaya osılay` bastaldı. Qart sol künnen bastap, örekpigen oy` jetegine ilesti de, iske kiristi. Özge dünïeniñ bärin tärik qılıp, urma tustan kïlikken jaña mexnatqa şuğıl bet burğan. Awdanğa barıp, bwma-bwma qawınnıñ urığın äkeldi. Tup-twra öz aqşasına satıp aldı. Äy`eli Zïbaş a degende küldi. «Jay` qısır äñgime şığar. Jelpinetindey` jas emes qoy`, qoyar» dedi. Tipti bolmağan soñ aqılın ay`ttı. Oy`ı – äy`tewiri sïpay` qamşılay` kelip, juqalap ray`ınan qay`tarw edi. Biraq qırsıq qılğanda şal alğan betinen qay`tar xal tanıtpadı. Qay`ta qas qılğanday` eregisip, jumısqa qumığa, qumbıl kiristi.
Sonımen köñil jıqpas jay`darı äy`el sözi jay`ına qalıp, Maqañ tosın tirlikke qızw aralastı.
Eki künnen soñ qoy` bağatın balasınıñ üy`ine aptasına, ay`ına bir barıp turatın tor şolağına er salıp, äweli awıl mañın şolıp şıqtı. Qawın egwge ıñğay`lı, şuray`t, qara şıbır jer izdedi. «Qawındıqtıñ awılğa jaqın bolğanı da jön. Erteli-keş kelip, ketip turğanğa jaqsı» dep oy` qorıttı da, artınan bul bağıttan tez tay`qıp, ay`nıp şıqtı». Joq, ol oñdı bay`lam emes, – dedi endi özgeşe qorıtıp, – Qawın – közdiñ qurtı. Ol nälet soqqır piskenşe büp-bütin bolıp, möldirep turadı da, qalay` jewge keldi bitti talapay`ğa tüsedi. Surawşı da köbey`edi, kelwşi de jïiley`di. Onıñ üstine tüngi küzet degeni tağı bar. Qurısın, qay` balanı qwalap, kimniñ jağasına jarmasıp jatay`ın. Onan da alıstaw ketkenim läzim».
Osınday` toqtamğa kelgen qart endi at basın alısqa burıp edi. Awıldan uzağan bette Sasıqbulaqqa kelip tireldi. Osı arağa kelgende şal kökireginde qattawlı turğan ötken künder parağı aşılğanday` bolıp, keşegi kelmeske ketken maxabbat, qızığı mol jıldar janarında jarq etip, qay`ta jañğırıqqanday` edi. Talay` da talay` jürip, taban tozdırğan jeri.
Ol kezde bul bulaq swı kädimgidey` awqımdı, mol edi. Eki jağı tar, qasañ, tastawıt say`dı näzik künge bölep, sıñğırlap tolqıp ağatın. Endi onday` emes. Jağalawın qızıl qum basıptı da, jeñdi bilektey` bolıp, jetimsirep til qatadı.
Şal attan tüsti. Asıqpay` qolın jwdı.Jüzin şay`dı.Sw işti. Bulaq swı muzday` eken. Sup-swıq sw tas töbesinen bir-aq şıqtı. Tor şolağın azdap ottatıp alıp, qay`ta erge qondı. Kelesi ïindi ay`nalğanı sol edi, şığıs jaq tustan bïik jartas andağay`lap qoya berdi. Qart at tizginin irkip, jartas nobay`ına köz tikti. Ne ay`tarı bar, soñğı kezde äbden üy` küşik bolıp, tam sağalağan qart awıl sırtın käp-kädimgidey` sağınıp ta qalğanı ras edi. Jartas bawray`ı şup-şubar. May`qan qart jartas betinen qus sañğırığımen jazılğan äldebir sağınış sälemin, qay`ta oralmas maxabbat qupïyasın oqığanday` säl irkilip, bögelip turıp qalıp edi. Sonaw bir jıldarı küzge salım qırmannan qay`tqanda osı arağa bolaşaq jarı Zïbaş ekewi taban tiregen. Ekewi de jap-jas. Üy`lenbegen kezderi. Bular mingen arbağa jolşıbay` jas balalı äy`el otırıp, ekewi eñ soñında oñaşa, oqşaw qalıp edi. Sol şaqta osı jar tas tübinde otırıp, uzaq sırlasqan. Sol şaqta jañağı bulaqtıñ tunığın tamsap jutıp, jağasında iñkär jürektiñ ıstıq lebin basqan…
Bäri de sol şaqtan bastalıp edi. Quday`ğa täwba, äli juptarı jazılğan joq. El qatarlı küneltip, tirlik etip keledi…
May`qan qart eki-üş qır asqanda aldınan awıldastarı da qara körsetti.
Amandıqtan key`ingi äñgime tım qısqa, şolaq edi.
– Ow, qarïya, mal izdep jürsiz be, – dey`di awıldası.
– E, joq, şırağım, – dey`di öz oy`ın aşıq ay`tıp, – jer izdep jürmin.
Anaw tosırqay` qarap, qay`ıra suraq qoy`dı.
– Qarïya, qanday` jer izdep jürsiz?
Şal asıqpay` til qatadı.
– Qawın egetin jer izdep jürmin.
– Onday` jer tabıla qoyar ma eken.
– E, nege tabılmasın, jer köp qoy`.
– Onıñız ras qoy`, alay`da osı mañğa qawın ekti degendi tegi estimeppin.
– Estimeseñ estip qoy`. Men bïıl qawın egemin.
– Piskende şaqırasız ğoy`.
– E, onı kezinde körermiz.
- Bar, jolıñnan qalma.
Awıldası küle bas ïzep, tay`ıp turğan.
Qart köp jerdi şoldı. Alay`da birde-biri köñiline unamağan. Biri qunarsız, biri tım qaşıq, endi birewine sw aparw zadı qïın. Aqırı sabılıp jürip at basın tiregen tusı osı, ortasınan möldirep sw ağatın, eki jaq qaptalı jazıqtaw bitken quy`qalı say` işi edi.
Say`dıñ ar jaq tusı jarlawıt, qulama bolıp kelgenimen, bergi jaq öñiri keñ alañqay`lanıp, jazıla bitken. Jazıq awmaqtıñ kölemi jartı şaqırımday` edi. Odan arı, tömengi tusı sïırquy`ımşaqtalıp, jiñişkerip, joğaladı da, tereñ say`ğa uştasadı.
Ertede osı aranı bäzbirewlerdiñ ïelenip, jer jırtıp, egistik ekkeni anıq. Öy`tkeni, osı qunarlı, aşıq alqaptıñ jelke tusında şağın tumsıqtıñ üstin kertip, noqtalap tüsken köne arıqtıñ sulbası bar. Negizgi qïındıq ta osı tusqa bekingendey` edi. Sol köne sulbanı arşıp, tazalap, qalıpqa keltirse boldı, jalğız qulaq sw jeteginde jelip otırmaq. Äy`tse de osı jazıqtıñ ornına bitken bul murınşaqtağı toğandı arşw, jañartw oñay`ğa tüspey`tin sıñay`lı. Jıldar boy`ı adam qolı tïmey` äbden jondanıp, twsıp ketken şağın ay`nalma qarımdı da, äwletti qoldı qajetsingendey` edi. Tumsıqtıñ däl ortasında sw alıp ketken tereñ oy`ıq bar. May`qan qart özin qïnağan osı tereñ oppamen uzaq alıstı. Aqırı tutas şım men tastı qabattap, belwardan derlik oy`ıqtı toltırıp, tegistep te bitip edi.
Dittegen isi de özi oy`lağanday` bolıp, sätti ayaqtalıp edi.
Say` tabanındağı arnadan burğan sw isker qartqa rïzaşılığın ay`tqanday` bolıp, sılq-sılq külip, sıldıray` ağıp, qawındıq tanabına qaray` şapqıladı. Sodan soñ aqbazdağı kök tütini kökke şubatılğan traktorşılar qosına jöneldi
Arada az kün ötkende äñgelektiñ jas öndiri de qıltïıp şığa bastadı. Qara quy`qalı, surğılt alqap köz aldında pişinin awıstırıp, külgin püliş kïgendey` jasañğıray` tüsken. May`qan qart bolsa özine ğana mälim işki qupïya qwanıştıñ äserinen jelpingendey`, asa rïza xalde edi.
El işi tınış jatsın ba,är qïlı äñgime qılañ berdi.
- May`qan emes, soy`qan eken. Jılıözekti töñkerip tastaptı.
-Oy`, nesin suray`sıñ, jaña bastıqpen awız jalasıptı, teñgege belşesinen batıp, jarqıratıp «Jïgwlï» alatın bolıptı.
-Joq, olay` emes şal qawının ökimetke quyadı eken» dep alwan türli äñgimeni gw-gw etkizdi. Äy`tse de, bul sözge qulaq asqan May`qan qart bolmadı. Jumıs jalğasa tüsken.
Birde tüs äletinde qawındıq alqabına awıldıñ törağası Jaras keldi.
Özi bügin birtürli köñildi, sergek eken. Jeñil maşïnasınşan lıp etip tüsti de, twra qawındıq alqabına bet tüzedi. Anaday` jerde jarbïıp turğan jaman laşıqtı, odan berirek qara kök rewişti qawındıq işinde küy`beñdep jürgen bağban qarttı körip aqquba pişini alawlay` tüsip, qısqa, qoyu qara murtı äntek qozğalaqtap külip qoy`dı. «Bärekeldi, – dedi, işki qwanışın jasıra almay`, – nağız äwlïe qart ekensiz. Ğumırı qawın egip körmegen, tüy`eniñ terisindey` twsırağan jerdi jay`natıp jibergenin qaraşı. Minekey`, jer ïesi, el ïesi derlik ülken adam bolsa, osınday` bolwı kerek».
Jaras jürisin tezdetip, qawındıq alqabın jïektep, şalğa jetwge asıqtı. Jan-jağına jiti köz jiberip zerttegendey`, oy`lı pişinde qadalıp, qarap qoyadı. Burın kenezesi kewip jatqan elsiz öñir osı atıraptıñ bey`işine ay`nalğanday` bop, tolqıp, bayaw terbeledi.
Şal men bastıq eski tanıstarday` quraq uşıp, şurqıray` amandastı. Jaras qarïyanıñ müy`izdengen, ay`ğız-ay`ğız bop jarılğan qatqıl qolın uzaq silikti.
– Jaray`sıñ, kärïya. Endi mine bäri de özgeretin boladı.
– Ne özgerwi tïis, – dedi şal.
– Birinşiden, mına jerdiñ atı özgeredi, – dedi bastıq. – Bul ara endi budan bılay` «May`qannıñ say`ı» yakï «May`qannıñ qawındığı» dep atalatın boladı.
– Äy`, qoy`şı, qarağım,elden uyat bolar.
– Ekinşiden, – dedi bastıq endi salqın, senimdi türde, – bul ara basıbay`lı jäne sizdiñ mäñgilik murañız bop qaladı. Jekeşelendirw talabı sol.
– Raxmet balam, örkeniñ össin.
– Öziñiz de, qarïya, bar bolıñız.
– Jaras, – dedi qarïya jalt etken bir jılı şıray`men. Öñinde azdap abırjw da, tolqw da bar.
– Ïä, söz sizde. Maqa, ay`ta beriñiz, – dedi bastıq pey`ildene qarap.
Şal sezimdi qoñır ünmen söy`ley` jöneldi:
– Osı tanaptağı barlıq qawın, – dedi qolın sermep, – tüp-tiregimen ökimettiki. Satıp aqşa istetesiñder me, joq elge tegin taratıp beresiñder me, erik öziñde qarağım. Bunı men täwelsiz qazaq eline qosqan bir mısqalday` ülesim dep bilem. Ärkimniñ de Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına öz tartwı bar şığar. Munday` alqalı, torqalı toy`dı qurıqol, nesibesiz qarsı ala qoy`mas. Al, meniñ tartwım osı. Key`birewler: «May`qan qawın satıp, teñgege qarıq bolatın boptı» dep, gwlesip jür dey`di. Qurıp ketsin sözderi.
– E, qarïya, el ne demey`di, esek ne jemey`di. Üy`rengen awız süy`reñdewin qoy`sın ba.
– Ä, mine, osıñ jön söz, qarağım. Bul äli ülken jumıstıñ bası, – dedi qarïya ağınan jarılıp, – Qwırdaqtıñ ülkeni keler jılı bolmaq. Alqalı toptıñ aldında meniñ mınaw isimdi ay`t, May`qan jas kezinde talay` bäy`geni alıp edi, qartay`ğanda tağı bir jarq etti de. Mınaw qawındıq alañı ülken mejeniñ betaşarı ğana, tolağay` tabıs key`in ekenin eskert. May`qannıñ qolınan äli talay`- talay` ïgilikter keledi de.Jön be osım?!
– Jön, jön.
Şal öz sözinde turdı. Jarıqtıq jer eñbekqor qoldıñ aqısın jemedi. Öz äleti jetkende alabajaqtanıp, sarğay`ıñqı tartqan tanapta şäwgimdey` sarı ala qawın buta tüsine ıqtağan maldıñ usaq tölindey` bop, topırlap jattı. Kelesi sätte Jılıözekke ösirilgen qawın traktor qorapşasına mingesip, awılğa, tïisti orınğa jöneltildi. Şal qawının külli el maqtadı. «Qawın dep osını ay`t. Munday` tätti qawındı ömiri jep körgenimiz joq!» dep tamsandı. Adam qartay`ğan say`ın neniñ bolsa da bağası artıp, ne zat bolsa da qımbat körinbewşi me edi. Kim bilsin, May`qan qarttıñ şaw tartıp, şal bolğan kezinde ösirgen qawını tätti bolsa, tätti şığar…


text:
Qırğızstannıñ könçığışındağı Narın ölkäsendä uram cıyınında qatnaşuçılar, bügen xakimiät binasına basıp kerergä omtılış yasadı. Respublikada uzğan parlament saylawları näticälärenä qarşılıq çaraları inde berniçä kön däwam itä. Piketçılar Qırğızstan belän Qıtay arasındağı olı yulnı yaptı.
Könyaqtağı Jalal-Abad häm Oş ölkälärendä uram cıyınnarında qatnaşuçılar andağı xakimiät binaların üz kontrolenä aldı. Oş şähärendäge piketçılarğa bügen Kara-Kulja şähärennän 300gä yaqın keşe quşıldı. Eçke eşlär ministrlığı köçläre älege törkemneñ şähärgä kerüen tıyarğa tırışqan digän xäbärlär bar.


text:
Xalıqara xoquq yaqlaw köne bilgelände
Keşe xoquqların yaqlaw könendä “Yäşäwgä xoquq” digän älege aksiä tämamlandı häm xalıqtan alınğan mäğlümatlarğa nigezlänep, xoquq belgeçläre tikşerülär uzdıraçaq. Ägär dä inde çınlap ta keşe xoquqları bozılu oçrasa, xoquq belgeçläre ictimaği tikşerülär ütkäräçäk.
Ä düşämbe könne Qazannıñ xoquq yaqlaw üzägendä Rusiäneñ soldat anaları Berlegeneñ särkätibe Valentina Mel''nikova belän matbuğat oçraşuı ütte. Qazan häm Rusiäneñ başqa töbäk jurnalistları belän Mel''nikova telefon aşa aralaştı. Kiñäşmädä Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge belgeçe, advokat Rämil Äxmätgaliev ta çığış yasadı. Oçraşuda süz Rusiäneñ armiäseneñ bügenge xäle, soldatnıñ xoquqları turında bardı. Valentina Mel''nikova - Rusiä armiäsendä soldat xoquqlarınıñ bik nıq qısıluın bilgeläp ütte. Xätta törmädä utıruçınıñ da xoquqları kübräk dide ul.
Matbuğat oçraşuında şuşı armiäneñ qorbanı Radik Xäbirov turında da süz bardı. İnde xäbär itkänebezçä, ekspertlar Qazan yegete Xäbirovnıñ yuğarı psixik eşçänlege mömkin tügel digän näticä çığardı. Radik xäzer şulay yatıp qına tora alaçaq. Häm başqalar yärdämennän başqa yäşi almıy. Tikşerülär isä monıñ belän tämamlanmıy. Tabiplar yegetneñ armiägä qädär psixik awırular bulu bulmawın, üz üzenä qul saluınıñ säbäplären açıqlarğa tırışa. İnde xäbär itüebezçä, armiägä qädär ük Radik ruxi yaqtan sälämät bulmağan dip şiklänälär. Ekspertiza isä Radiknıñ armiägä qädär sälämät buluın kürsätte. Şulay da ekspertizanıñ näticäläre belän Radiknıñ advokatı Rämil Äxmätgaliev qänäğät tügel. Ul “azatlıq” radiosına bolay dip belderde:
Bez bäysez tikşerülär uzdırırğa cıyınabız, çönki ekspertizanıñ näticäläre döres tügel. Anda Xäbirov üz üzenä qul salğaç mediklar tieşle yärdäm kürsätkän digän näticälär çığarılğan. Ä bit näq mediklarnıñ tieşle yärdämne kürsätmäwe Radik xäleneñ şulay qatlawlanuğa kiterergä mömkin ide.Al''bina Zäynulla


text:
Bagdadnı yawlap alunıñ ike yıllığın Ğiraq başqalasında çit köçlärgä qarşı cıyın belän bilgeläp üttelär
Şimbä könne amerikan köçläreneñ Bagdadnı yawlap aluına ike yıl tuldı häm bu anda Ğiraq şığıylarınıñ ildä çit il ğäskärläre toruına qarşı häm Saddamnı mömkin qädär xökemgä tartunı taläp itkän zur uram cıyını belän bilgelände.
Audio
Şuşı cıyın zur mäğnägä iä urında, Bagdadnıñ Firdüs mäydanında uzdı. Ul ike yıl elek bar dönyağa, şähärne äle genä basıp alğan amerikan köçläreneñ andağı Saddam häykälen cimerüe belän tanılğan ide. Şul çaqta Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Bagdadnı Saddam köçlärennän azat itüne bar Ğiraqnıñ Saddamnan qotıluına tiñlägän ide:
Audio, Donald Rumsfeld
"Saddam Xösäyen xäzer Hitler, Stalin, Lenin, Ceausescu kebek eşläre kilep çıqmağan qanlı diktaorlar rätendä üzenä tieşle urının alaçaq, ä Ğiraq xalqı ireklek yulınnan baraçaq" digän ide ike yıl elek amerikan saqlanu ministrı Bagdadnı yawlap alu uñayınnan. Läkin şuşı ireklek belän ilgä şaqtıy totrıqsızlıq ta kilde, xalıqta Ğiraqnı tözekländerüneñ bik aqrın baruına qänäğätsezlek köçle. Bügenge cıyında qatnaşuçılarnıñ berse, "suğış inde ike yıl elek ük bette, şunnan soñ bezdä ni üzgärde soñ? Berni dä üzgärmäde, elektr yuq, xezmätlär yuq, berni yuq. İlebez barı tik terror oyasına ğına äylände" dip belderde. Ğisyançılar üz höcümnären här könne yasap tora, iminlek mäs''äläse Ğiraqta zur ber problema bulıp qala. Şimbä könne genä Bagdadnıñ könyağında 15 Ğiraq ğäskärieneñ mäyete tabıluı xaqında xäbär itelde, alar barısı da ğisyançılar tarafınnan üterelgän dip farazlana. Qayber küzätüçelär fikerençä, ğinwarda uzğan saylawlardan soñ ildäge wäzğiat alay da totrıqlana töşkän, çualışlar kimü yağına taba bara. Ğiraqtağı amerikan köçläre iminlek öçen cawaplılıqnı äkrenläp Ğiraq yağına tapşırıp kilä, şulay da älegä ildän çit il ğäskärlären qayçan çığaru waqıtı bilgelänmägän. Washington, amerikannar Ğiraqtan, andağı xakimiat iminlekne üze tä''min itä alırlıq xäldä bulğaç kitäçäk dip belderä. Bagdadtağı bügenge cıyında qatnaşuçılar monıñ belän kileşmi, anda "Basqaq köçlär ildän kitärgä tieş!" digän şiğarlär kürep bula ide. Alarnı şulay uq elekke diktator Saddamnı häm anıñ tirälegen xökem itüneñ haman da başlanmawı borçıy. Ğinwar saylawlarınnan soñ häm bu atnada Ğiraqta yaña prezident wä xökümät başlığı bilgelängännän soñ şimbä könne Bagdadta uzğan cıyın iñ zurısı buldı. Şığıy ruxanie äs-Sadrnıñ köçläre ber yıl elek amerikan ğäskärlärenä qarşı qorallı ğisyan oyıştırğan ide.
Kärim Kamal


text:
Başqortstanda üz rayonında kümäk xucalıqlarnı taratu säyäsäten alıp barğan Kügärçen rayonı xakimiäte başlığı urnınnan kitep bu wazifağa yaña keşe kilde. Respublika citäkçelege kolxozlarnı saqlap qaluı belän ğorurlana. İnde xäbär itkänebezçä bu könnärdä Başqortstanda säfärdä Rusiäneñ Agrar partiäse citäkçese Mixail Lapşin yöri. Lapşin Ufağa Duma saylawlarına äzerlek uñayınnan kilüen yäşermäde. Prezident Mortaza Räximov belän agrar partiäse başlığı arasında äle ber genä mäs'älädä fiker ayırmalığı bulğanı açıqlandı.
Ul da bulsa awıl xucalığı öçen nindi kombainnar kiräklege mäs'äläse. Monnan tış, Başqortstan parlamentı başlığı Konstantin Tolkaçev Rusiä Konstitutsiä mäxkämäsenıñ yaña qararına üz añlatmaların birde. Bolar xaqında Azatlıq radiosında tıñlağız
Rämzit Abulyaev, Ufa


text:
Qazanğa Rusiäneñ mädäniät ministrı Mixail Şvıdkoy…
Yäkşämbe kiçendä Qazanğa Rusiäneñ mädäniät ministrı Mixail Şvıdkoy kilde. Tönge Mäskäw reysın xökümät citäkçese Röstäm Miñnexanov häm anıñ yärdämçeläre qarşıladı. Rusiä ministrı Qazannıñ meñyıllığına äzerlek belän qızıqsına. Mintimer Şäymiev belän oçraşu waqıtında da süz şul turıda bardı. Mixail Şvıdkoy muzeylarda, teatrlarda, konservatoriädä, mädäniät universitetında häm “Piramida” dip atalğan yaña mädäniät üzägendä buldı. Tatarstannıñ ruxi, mädäni tormışı belän qızıqsınu naçar närsä tügel. Bigräk tä, mädäniätkä bäyle nujalar belän. Yuğıysä, soñğı waqıtta Tatarstan häm tatarlar Rusiä mäğlümät çaralarında Çeçnyadan qala iñ yaman doşman bularaq kürsätelä. Xättä Qazannıñ üzendäge oppozitsion gäcitlär häm mäğlümät agentlıqları da tatarnı xurlaw belän mawığa. Bu inde Tatarstanğa säyäsi häm mäğlümät höcüme cäyelderü turında zakaz buluın kürsätä. Bu zakaz kem tarafınnan birelgän? Vladimir Putinnıñ Qazanğa yış kilüe, Qazannıñ meñyıllığına äzerlänü komissiäsen citäkläwe qayberäwlärneñ eçen poşıra.


text:
Sverdlov ölkäseneñ tönyağına taba kitkändä, mähabät tawlar, ılıslı urmannar arasında quätle zavod-fabrikaları belän kön kürüçe erele-waqlı şähärlär küp urnaşqan. Şundıy şähärlärneñ berse –Yuğarı Türädä küptän tügel Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege tatar mädäniäte könnären uzdırdı.
Yuğarı Türä şähäreneñ tormış-könküreşen elek-elektän ük bik quätle xärbi zavod eşçänlege tä'min itkän. Şuşı zavod suğışqa qädärle dä, suğıştan soñ da bu yaqlarğa Tatarstannan da, Başqortstannan da bik küp bulıp tatarlar küçenep kilügä säbäpçe bulğan, küräseñ. Şähärneñ xakimiät başlığı Aleksandr Seleznev äytüençä, biredä yäşäwçe xalıqnıñ yartısı diärlek tatarlarnı häm başqortlarnı täşkil itä.
Tatarlar şulay küp bulıp yäşägän bu şähärdä milli tormış 90Hчы yıllar başında uyana başlağan. Cirle xakimiät wäkilläre biredä tatar xalqınıñ milli ixtıäclarına härwaqıt uñay qarağan. Ä xalıqnıñ üzeneñ xakimiät däräcäsendä çişärlek andıy ixtıäcları bar mikän soñ?
Aleksandr äfände Seleznev fikerençä, olı yäştäge äbi-babaylar yäşägän ğailälärdä milli mädäniät ta, ğöref-ğadätlär dä, tel dä äybät saqlana. Ämma tatar milläte yäşärä barğan sayın, tuğan telgä, ğöref-ğadätlärgä mönäsäbät başqaçaraq yaqqa üzgärä. Rus moxitında ğömerlären uzdırğan tatarlar balalarında citärlek däräcädä tuğan telgä mäxäbbät uyata almağannar, küräseñ. 90Hчы yıllar axırında Yuğarı Türädä xakimiät yärdäme belän oyıştırılğan tatar tele kertelä torğan klassqa xäzer balalar yörmilär diärlek.
Däwlät orğannarı bezgä yärdäm itmi dip çañ qağarğa yaratsaq ta, küp oçraqta milli üseşebezneñ üzebezdän torğanlığın onıtıp cibäräbez kebek. Yuğarı Türä şähärendä din yağınnan da eşlär şulayraq torğan. 90Hчы yıllar başında, ber törkem tatar eşquarları şähärdä mäçet tözü mä’säläsen kütärä başlağannar. Bu mäs'älä buyınça cıyılışqa cıyılğan qartlar üzläre ük, comğa namazlarına küp bulsa 8-10, ğayät bäyrämnärenä 30-40 keşe cıyıluın isäpkä alıp, zur mäçet tözü öçen artıq çığımnar totmıyça, mäxällä öçen xakimiättän bäläkäy genä fatir alıp birülären sorağannar. Toraq-kommunal' çığımnarın kütärü mä’säläse alğa kilep basqaç, doğa qılu yortı öçen sotsial' obyektlarnıñ bersennän bülmä genä bülep birü qararı qabul itelgän.
Xäzerge waqıtta yäşlärneñ sport mäktäbe yortında qartlar öçen andıy bülmä bar. Olı yäştäge babaylarnıñ yäşlärne dingä tartunı uylap betermiçä, üzläre öçen genä çişkän eşe inde bu. Şuña kürä xälleräk tatar yäşläre mäçet tözü eşen däwam itärgä uylıylar. Dini häm milli eşlärgä can kertü öçen, küptän tügel tatar mädäni oyışmasınıñ citäkçesen dä almaştırğannar.
Yaña räis – Şamil Ğarifullin Yuğarı Türädä abruylı keşe. Ul, şähär Duması räise bularaq ta, törle oyıştıru eşläre buyınça zur täcribägä iä. Ul eşli başlaw belän ük, Yuğarı Türädäge milli tormış, çınlap ta, canlanıp kitkän.
Şamil Ğarifullin citäkçelegendä Yuğarı Türädä yäşäwçe tatar balaları küptän tügel Qazan şähärendä qunaqta bulıp qayttılar. Tarixi Watannı üz küzläre belän kürep, törle cirlärdä ekskursiälärdä bulıp zur tä'sirler alıp qaytqannar balalar. Şähär kitapxanäsendä Qazannan alıp qaytqan kitaplardan maxsus bülek tä buldırılğan. Kitapxanäçe Läylä xanım Äxmädieva balalarnıñ tatar ädäbiäte belän qızıqsına başlawlarına söyenep tuya almıy:
Yäşlärne millätkä, dingä tartu eşe Yuğarı Türädä bu arada tağın da köçäyer, ciñeläyer digän ömet bar. Şähärdä tatar mädäniät könnären ütkärgän waqıtta biredä TNV sputnik televideniese tapşıruların totarğa yärdäm itüçe antennanı täqdir itü kiçäse dä bulıp uzdı. Älege antenna biredä äle beräw genä, kitapxanä binasına urnaştırılğan. Ämma Şamil äfände Ğarifullin ber antenna belän genä çiklänep qalırğa uylamıy. Şähär xakimiäte belän berlektä ölkä Dumasına xat yazıp, ölkä televideniese kanalın üsterü programması buyınça Yuğarı Türä şähärendä retranslyator quyu mäsäläse inde çişelgän.
Dimäk, TNV kanalı ozaqlamıy Yuğarı Türädä yäşäwçe tatarlar yäşägän här yortqa barıp keräçäk. Bu xäbärne tatar mädäniäte könnären ütkärgän waqıtta Yuğarı Türä xalqı bik söyenep qabul itte.
Mädäniät yortına cıyılğan keşelär bik qızıqsınıp Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege alıp kilgän matur kürgäzmäne qaradılar, annan soñ Yekaterinburgtan kilgän “Kügärçen” balalar ürnäk ansamble çığışı buldı. Yuğarı Türä xalqı bu bäyrämnän bik qänäğät qaldı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur.


text:
Gruziädä "bärxät inqilabı" - oppozitsiä parlament binasın yawlap aldı
Gruziädä "bärxät inqilabı" bara - oppozitsiä tarafdarları berniçä säğät elek Tbilisidäge parlament binasına bärep kerep, anı tulısınça yawlap aldı.
Audio
Buşap qalğan mönbärgä oppozitsiäneñ töp citäkçese Mixail Saakaşvili kütärelde, qawşap qalğan deputatlarğa häm zalğa ütep kergän tarafdarlarına ul, "Gruziädä bärxät inqilabı bara" dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, oppozitsiä köç qullanunı kire qağa. Çınnan da, Tbilisidäge wäzğiat älegä tınıç bulıp qala birä. Xäbärlärgä qarağanda, başqalada häm xätta anıñ üzägendä dä bertuqtamıy transport eşli, ğädättän tış wäzğiat bilgeläre sizelmi. Mixail Saakaşvili çığışınnan soñ prezident Şevardnadzene yaqlağan partiälärneñ deputatları parlament binasın taşlap kitte häm anda xäzer tulısınça oppozitsiä tarafdarları xökem itä. Läkin näq şunı uq bar il, andağı xakimiatneñ kem qulında buluwı xaqında äytep bulmıy, Ğomumän, täräqqiatneñ nindi yünäleştä kitüwe hiç bilgele tügel. Eduard Şevardnadze prezidentlıqtan waz kiçmiäçägen belderä, parlamenttan kitkändä ul, "min monı üzemneñ mötdätem tulğaç qına eşliäçäkmen" dip äytte. Anıñ wäkile parlamenttağı xällärne inde "qorallı fetnä" dip bäyäläde. Yaqınça ber säğät elek yañadan telekameralar qarşına çıqqan Şevardnadzeneñ ildä "ğädättän tış xäl" iğlan itüwe mäğlüm buldı. İminlek köçläre häm ğäskärneñ qaysı yaqnı aluwı bilgele tügel. Tağın ber çetrekle mäs''älä - Acarstan mäs''äläse. Gruziädä şaqtıy kiñ möstäqillekkä iä bulğan şuşı respublikanıñ citäkçese Aslan Abaşidze prezidentnıñ oppozitsiä belän qarşılığında Şevardnadze yağın alğan ide. Ägär dä Tbilisidä xakimiatkä oppozitsiä kilsä, Acarstan belän mönäsäbätlär nindi bulır, ul ikençe Abxaziä bulmasmı digän soraw tua. Mäğlüm ki, formal'' töstä Gruziäneñ öleşe sanalğan şul ikençe respublika, Abxaziä, inde 1991-nçe yıldan birle asılda Gruziädän ayırılıp yäşi. Ul arada oppozitsiä ilneñ yaña prezidentı itep, parlamentnıñ elekke citäkçese Nino Burcanadzene iğlan itüwen belderde.
Kärim Kamal


text:
Tömändä uqıtuçılar köne ütte
5 nçe oktäber- Bötendönya uqıtuçılar köne Rusiädäge 1 million yarım keşeneñ xönäri bäyräme. Şuşı bäyräm uñayınnan Tömän ölkäseneñ könyağındağı tatar mäktäplärennän iñ abruylı uqıtuçılar Tömän şähärenä cıyıldı. “Otel'-Tyumen» qunaqxanäseneñ “Yıl fasılları” restoranına 9 rayonnan barlığı 90 möğallim häm möğallimä kilde. Alar arasında mäktäp mödirläre, zavuçlar, tatar tele uqıtuçıları, balaları sportnı üz itkän klass citäkçeläre häm soñğı 3 yıl eçendä uquçıları iñ küp yuğarı uqu yortlarına kergän törle fän uqıtuçıları da bar ide. Rayonnarnıñ mäğärif idäräläre bu çarağa cibärgändä ber kemne dä näwmiz itmäskä tırıştı. Layıqlılardan layıqlılarnı ğına saylap aldı.
Yärkäw, Tobol, Wağay rayonnarındağı tatar awıllarınıñ küpçelege yulsızlıqtan integä bit. “Otel'-Tyumen» qunaqxanäsenä tantana başlanırğa säğät yarım qala iñ berençe bulıp Yärkäw rayonı Säyet mäktäbe uqıtuçıları kilep kerde. “Poyezd belän kildek. Ä poyezdğa 40 çaqrımlap yulsız cirne vezdexut belän üttek. Böten awıl belän ozatıp qaldılar. Äle moña qädär bolay bezne zurlap, uqıtuçılar könendä ber qayçan da Tömängä restoranğa buşqa cıyğannarı yuq ide”,- dip äyttelär. Xäl-ähwäl beleşü dä tatar tele uqıtu problemalarınnan başlanıp kitte.
Säyet mäktäbeneñ zavuçı, tatar tele häm rus tele uqıtuçısı Zarya Xalilova äytüençä, 5 könlekkä küçep tatar teleneñ säğätlär sanı kimü çitenlek tudırsa, şimbä-yakşämbe könnärendä uquçılar räxätlänep mük ciläge, seberçä çiä cıyarğa yöri.
-Tatar telläre, ädäbiätläre ber säğät kenä. Bezneñ öçen bik az bu. Seber tatarları bulsa da bezneñ balalarnıñ tele ädäbi telgä yaqın. Seber süzlären işetep bulmıy. -Sere närsädä? -Yaratıp uqığanğadır. Bezneñ uquçılar 9 - 10 nı beterälär, 11 ne ike yıl rus mäktäbendä beterälär. Annarı RTOğa kerälär. Bezneñ awıldan bik küp beterdelär. -Programmanı üzegez üzgärtäsezme? -Üzebez üzgärtäbez. Berençe çirekkä genä tözedek. İkençe çirekkä yaña tözi başladıq. Niçek bülergä, bersen dä qaldırası kilmi. Belmim nişlärbez. -Niçä bala sezneñ mäktäptä? -Barlığı 40 bala. -Şimbä könnäre buş bulğaç, bala-çağa çiä cıyarğa yörime soñ? -Yörilär balalar. -Çiä uñdımı soñ?
-Sere närsädä?
-Yaratıp uqığanğadır. Bezneñ uquçılar 9 - 10 nı beterälär, 11 ne ike yıl rus mäktäbendä beterälär. Annarı RTOğa kerälär. Bezneñ awıldan bik küp beterdelär.
-Programmanı üzegez üzgärtäsezme?
-Üzebez üzgärtäbez. Berençe çirekkä genä tözedek. İkençe çirekkä yaña tözi başladıq. Niçek bülergä, bersen dä qaldırası kilmi. Belmim nişlärbez.
-Niçä bala sezneñ mäktäptä?
-Barlığı 40 bala.
-Şimbä könnäre buş bulğaç, bala-çağa çiä cıyarğa yörime soñ?
-Yörilär balalar.
-Çiä uñdımı soñ?-Beraz bar. Çiläkläp cıyalar. Bulğan urında 2-3 çiläkläp cıyalar. Satalar. Şulay itep yäşi xalıq. Balalarnı uqıtırğa kiräk.
Tömängä uqıtuçılar bäyrämenä kilgän Zarya Xälilova Yärkäw rayonı Säyet awılında yäşäwçe 10 eşle keşeneñ, monda xakimiättän xezmät xaqı alıp eşläwçelär barı tik uqıtuçılar ğına, berse.
Bäyräm imtixan räweşendä ütte. Uqıtuçılar aldında Rusiäneñ atqazanğan möğallimäse, Tobol rayonı Maslaw mäktäbe uqıtuçısı Räşidä apa Baqiewa, uquçılarnı niçek yal itterüe turında; belem kütärü institutı- TOGİRRO dotsentı Saniä Nasibullina seber tatar telendäge tartıqlar häm suzıqlar xaqında; Tobol pedagogiä institutınıñ tatar tele häm ädäbiäte kafedrası mödire Flera Säyfullina tatar mäktäbe häm yuğarı uqu yortı mönäsäbätläreneñ kiläçäge, “Tuğan yaq ädäbiäte” avtorı, veteran uqıtuçı Lutsiä Xäbibullina Tömän yağı şiğriäte turında imtixan tottı.
Tömän ölkäseneñ fän häm mäğärif departamentı başlığı urınbasarı Yuri Serditovnıñ bäyräm könendä tatar mäktäpläre uqıtuçıları aldında ikençe imtixanı ide. Bu çarağa ul berençe imtixannı gubernator yärdämçese yanınnan birep kenä kilde.
Uqıtuçılar könenä här rayon da milli rizıqlar da äzerläp kilgän ide. Xämersez mäclestä tatarça cırlap, biep, Tömän şähäre artistlarınıñ çığışların tıñlap küñel açtılar. Tänäfestä dus-iş, bergä uqığan, bergä törle seminarlarda oçraşqannar küreşü şatlığınnan soñ uq törkem-törkem bulıp üzlärendäge xällärne urtağa saldılar.
-Räşidä Baqiewa, Maslaw urta mäktäbennän, Tobol rayonı. -Nurcixan apa Nazıyrova, Sannikova mäktäbe Tobol rayonı. Tatar tele-ädäbiätın uqıtqan idem. İnde qısqarttılar. -Kinderle urta mäktäbe. Zagidullina Fäniä. Tatar telen uqıtam. Däreslär inde äzäyde. Monsı bik ayanıçlı xäl bezdä xäzer -Uqıtuçı situatsiädän çığa belä. Närsä belän anı üzegez tulılandırıp cibäräsez. Berär törle cayların tabasızmı?
-Nurcixan apa Nazıyrova, Sannikova mäktäbe Tobol rayonı. Tatar tele-ädäbiätın uqıtqan idem. İnde qısqarttılar.
-Kinderle urta mäktäbe. Zagidullina Fäniä. Tatar telen uqıtam. Däreslär inde äzäyde. Monsı bik ayanıçlı xäl bezdä xäzer
-Uqıtuçı situatsiädän çığa belä. Närsä belän anı üzegez tulılandırıp cibäräsez. Berär törle cayların tabasızmı?-Cayların tabası da bik awır äle bezdä. Mäktäptä xäzer ruslar bezneñ bik küp. Şunsı bik awır. Ä şulay da klasstan eşlärdä caylaştırırğa tırışabız.
-Üzebezneñ millätebezneñ kürenekle şäxesläre belän tanıştırabız. Qazanıbıznıñ 1000 yıllıqları, gazetabıznıñ 15 yıllıqların söyläw alarda qızıqsınu uyata. Qızıqsındıru uyatu öçen Qazanğa alıp barabız, şähärgä muzeylarğa alıp kiläbez. Qazanda bulıp qaytqan balalar, bez tatar telen öyränäbez, dip toralar.-Ruslaşkan balalar bit bezdä. Min alarnıñ tellären açu öçen kübräk tügäräk eşläre alıp barırğa tırıştım. Şul tügäräk eşlärendä törle uyınnar, xalıq uyınnarı, cırlar, kiçälär, bäyrämnär, ölkännär belän oçraşu, alardan täcribä tuplaw. Menä şundıy eşlär alıp bara idem, balalarğa bik oşıy ide. Şunlıqtan alar tatar telenä inde räxätlänep öyränälär ide. Äti-änilär dä yözläre belän borılğan ide. Yäş bulsalar da. Xäzer inde alar da äytälär: “Niçek ul şulay buldı. Bez balalarnı uqıtırğa telibez, betäme”,- dip äyttelär.
Bälki qayberäwlär öçen bu soñğı oçraşu bulır. Säğätlär sanı kimü, 5 könlek uquğa küçü pensiä yäşenä citkännär öçen bigräk tä miherbansız. Bu tantanada qatnaşqan här kem dä oyıştıruçılarğa, bu çaranı ütkärüne tulısınça üz östenä alğan “Patriotı-Rossii” partiäseneñ Tömän bülegen oyıştıruçılarnıñ berse Rinat Nasriovqa çın küñeldän räxmät äytep taralıştı.
Nail Alan. Tömän.


text: Başqalanıñ şığı bistäse Sadrda 2 amerikan soldatı yul çitendä bomba şartlauı näticäsendä yaralandı. AQŞ xärbiläre belderüenä kürä Musulda ike, Fallucada ber ğäskäri yaralanğan. AQŞ köçläre Fallucada başkütärüçelärne ezläp oyıştırğan hava höcümendä , ber tabip äytüenä kürä qorbannar arasında xatın qız häm bala çağa da bar . Samarada bügen çağıştırmaça tınıçlıq xökem sörä.Samara operatsiäsendä Ğıraq räsmiläre häm amerikannar belderüenä kürä 100başkütärüçe üterelgän 37 qulğa alınğan.Bügen Suleymaniä şährendä 100meñ körd xökümät binası aldında demonstratsiä ütkärep neftkä bay Kirkuk şähreneñ körd aftonomiäsenä kertelüen taläp itkän


text:
Tatarstannıñ däwlät telläre turında qanun qabul itügä 10 yıl tulğan könnärdä Texnologiä universitetınıñ däwlät tellärendä uqıtu üzäge yabıldı
Uzğan ber xäbäremdä berençe Bötendönya kongressı uzuğa 10 yıl tuluğa qarata bernindi dä reaksiä bulmawı turında äytep kitkän idem. Nindider maxsus çaralar ütkärelmäsä dä, berniqadär reaksiä buldı. Basma mäğlümat çaraları bu datağa kommentariların birde. Xäyer, 5 yıllıq, 10 yıllıq datalar, yubileylarğa çaralar ütkärügä qarağanda, şuşı yıllarda başqarılğan eşlärne barlaw, näticä yasaw xäyerleräkter. Şuşı könnärdä däwlät telläre turında qanun qabul itügä dä 10 yıl tuldı. Läkin qılğan ğamällär genä berdä yubiley ütkärelrek tügel. Däwlät, xökümät citäkçeläre räsmi çığışların, “xörmätle qunaqlar” yä bulmasa, “xörmätle deputatlar” dip başlıylar da urısçağa küçälär. Mäğlüm ki, küptän tügel uzğan başqortlarnıñ İkençe Bötendönya qorıltayında tatarça çığış yasawçı beräw genä buldı. Xäzer monıñ turında İdel-Ural töbäge şaw kilä. Menä şundıy data, menä şundıy däwlät tele xäzergä tatar tele.
Şuşı könnärdä Qazannıñ Texnologiä universitetında ike teldä uqıtu üzäge yabılu turında iğlan itelgän. Mäskäwdän kilgän komissiä mondıy üzäkne finanslaw qanuni tügel dip tapqan. Tatarstan xökümäteneñ däwlät telläre buyınça maxsus komissiäse bar. Anıñ berniqadär matdi yärdäm itü mömkinlege dä bar. Läkin komissiä qulındağı aqçalarnı barı tik kitaplar, däresleklär näşer itügä genä totarğa yarıy ikän. Keşelär totu, xezmät xaqı tüläw mömkinlege yuq.


text:
Ğiraq suğışı başlanuğa 3 atna tuldı
Ämma Bağdadnıñ qayber öleşlärendä äle dä Säddamğa tuğrılıqlı köçlär qala birä. Şulay da koalitsiä köçläre xäzer töp iğtibarnı başqaladan 160 çaqrımlap tönyaqta urnaşqan Säddamnıñ tuğan şähäre Tikritqa yünältä. Bağdadta soñğı könnärdäge xärbi çaralar çağıştırmaça ciñel ütsä dä, AQŞ citäkçeläre Tikrit öçen bäreleşlär ciñel bulmasqa, Säddam xakimiäte Tikritnı üzeneñ soñğı nığıtması bularaq saqlarğa mömkin dip isäpli. Kiçä Qatarda Ğiraq suğışın citäkçelek itüçe AQŞ Üzäk xärbi idaräsendä dä şundıy belderü yasaldı. Saqlanu ministrı Donald Rumsfeld ta, Berläşterelgän Xärbi Ştab başlığı General Richard Myers ta şundıy belderü belän çıqtı. AQŞ vitse prezidentı Dick Cheney da bolay dip belderde:
AUDİO: Alda äle qatı bäreleşlär bulırğa mömkin. Ğiraq xakimiäte köçläre ilneñ tönyağındağı Mosul, Kirkuk, Tikrit şähärlären äle dä kontrol’dä tota. Şulay da bu suğışnıñ axırı anıñ tarixtağı iñ üzençälekle xärbi kampaniä buluın añlataçaq.
Körd suğışçıları koalitsiäneñ hawa häm cir öste köçläre yardämendä Mosul häm Kirkuk taba xäräkät itä. Bu şähärlärne yawlaw qayçan başlanaçağı äle mäğlüm tügel. Ämma Kördlär inde Kirkik yanına kilep citte. Kiçä Mosul yanındağı strategik ähämiätkä iä bulğan Maqlub tawı da yawlap alındı. Kördlär Maqlubnı yawlap alu Ğiraq köçläre öçen bik zur yuğaltunı añlata dip belderde.
Kiçä dönya televidenieläre Säddam sınınıñ aydarıp töşerelüen kürsätkännän soñ New Yorkta BMO-dağı Ğiraq ilçese Möxämmät Äd-Duri jurnalistlarğa: “Uyın tämam. İnde tınıçlıq urnaşır dip ömetlänäm”, - dide. Säddamnıñ qaydalığı turındağı sorawğa äd-Duri, minem Säddam belän bäyläneşem yuq dip cawap birde. Äd-Duri Ğiraq belän elemtäse yuqlığın belderdergännän soñ işekne yabıp öyenä kerep kitte. AQŞ saqlanu ministrı Rumsfeld ta Säddamnıñ häm anıñ ike ulınıñ qayda buluı mäğlüm tügel dide. Alarnıñ isänme-yuqmı ikänlege dä bilgesez. Ministr äytüençä küzläw mäğlümätläre Süriäneñ Säddam yaqlı qayber räsmilärne üzenä sıyındıruı turında söyli. Ämma älegä Ğiraqnıñ yuğarı citäkçeläre Süriägä qaçqan dip isäplänelmi.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Prezident buluğa taba barğan Viktor Yuçenko Ukraina tormışında yaña säxifä wäğdä itä
Könyaq-könçığış häm könyaq Aziädäge tabiğät qazası, yäkşämbe kön bulğan ikençe ber möhim waqiğäne - Ukrainadağı prezident saylawlarınıñ ikençe turın qabatlawnı beraz artqa çigersä dä, düşämbedä ul yänä diqqät üzägenä mende. Tawışlarnı sanaw başlanu belän oppozitsiä nämzäte Viktor Yuçenkonıñ alda baruı kürende. Ul üzeneñ ciñüen iğlan itep, Ukraina 14 yıl buyı bäysez bulsa da, xäzer genä çın mäğnäsendä irekle ilgä äylände dip belderde.
Audio
Häm Üzäk saylaw komissiäse bäyän itep torğan berençel näticälär dä, bu yulı köçle xalıqara küzätü häm şaqtıy qırıslatılğan qanunnar nigezendä uzğan tawış birüdä näq menä Viktor Yuçenkonıñ ciñep çığuın kürsätä. Ul üzen inde ciñüçe bularaq xis itä häm düşämbegä qarşı töndä ük Bäysezlek mäydanında cıyılğan xalıq qarşında çığış yasap oppozitsiä citäkçese, Ukraina xalqı üzeneñ köçle buluın rasladı, ul Könçığış Yevropadağı bälkem dä iñ oyatsız bulğan xakimiatkä qarşı baş kütärde dip belderde:
Audio, Viktor Yuçenko
"Bu bar Ukraina xalqı, Ukraina milläte öçen ciñü bulıp tora. Bez moña berniçä ğasır däwamında kildek, soñğı 14 yıl eçendä bez bäysez idek, xäzer isä bez irekle buldıq" di Ukrainanıñ yaña prezidentı bulırğa cıyınğan Yuçenko. Anıñ süzlärenä qarağanda, xäzerge prezident Leonid Kuçma, anıñ idaräse citäkçese Medvedçuk häm Viktor Yanukoviçneñ rişwätçelektä, keşe xoquqların bozuda, saylawlarda xärämläşüdä ğäyeplängän xakimiate inde tarixta qaldı.
Audio, Viktor Yanukoviç
"Ukrainada yaña säyäsi çor başlanıp kilä" di Viktor Yuçenko, häm bu xaqta millionlağan ukrain xiallanğan ide dip belderä. Ul üzeneñ Ukrainanı Yevropa Berlege häm NATO belän xezmättäşlek itügä borırğa cıyınuın yäşermi. Mäskäw belän mönäsäbätlärgä dä zur ähämiat birüen äytsä dä, Yuçenko, Ukrainağa nindider ber keçe qärdäşkä qarağan kebek qaraw çorı ütte dip belderä. Anıñ Rusiä citäkçelege tarafınnan açıqtan-açıq yaqlanğan köndäşe Viktor Yanukoviç üz kampaniäsen näq menä Mäskäw belän yaqınayunı yaqlawğa qorğan ide. Ciñelgänen tanırğa mäcbür qalaçağın añlağan Yanukoviç xäzer üzeneñ Yuçenkoğa qarşı qırıs oppozitsiäsägä küçäçägen belderä.
Audio, Viktor Yanukoviç
"Bügen min äxlaqnı tanımağan häm qanunnarnı ütämägän keşelär belän söyläşülär alıp barudan baş tarttım, ägär dä ciñeläm ikän, qatı oppozitsiägä küçäçäkmen, häm alar monıñ nindi oppozitsiä bulaçağın äle küräçäk" dip kisätä Viktor Yanukoviç. Anı bu yulı da urıslar küp yäşägän könyaq-könçığış ölkälärdä yaqlap tawış birdelär.
Kärim Kamal


text:
İzrael xärbiläre bügen 7 fälestinlene atıp üterde. Alarnıñ 3se Gazadağı Kfar Darom isemle yähüd awılına ütep kerep fermada eşläwçe ber Tai keşesen ütergän, andağı İzrael xärbilärenä ut açqan bulğan. İzrael çığanaqları alarnıñ berse – Hamas äğzase ide dip xäbär itte.
İzrael premyer-ministrı Ariel Şaronnıñ yaqın kiñäşçese Dov Weisglass, bügen Haaretz gazetında basılğan äñgämädä – İzraelneñ Gazadan çığıp kitüe – Fälestin däwläten tözü plannarın bilgesez waqıtqa kiçekterep torunı añlata, dip belderde. İzraelneñ bu pozisiäsen AQŞ prezidentı George Bush ta, Kongressnıñ ike palatası da xuplıy, di Weissglass. Ämma bu belderü Amerikanıñ Yaqın Könçığıştağı ozın möddätle plannarına qarşı kilä. Şaron, İzrael "yul kartası" iseme belän bilgele tınıçlıq planına tuğrı qala, dip belderde.
Kiçä BMO İminlek Şurasında ğaräp illäre täqdime belän tawışqa quyılğan rezolüsiä ölgesenä Amerika Quşma Ştatları veto saldı. Anda İzraelne Gazadağı xärbi çaraların tuqtatırğa çaqıru bar ide. Amerikanıñ BMOdağı wäkile John Danforth, üzeneñ qararın bolay añlattı: "Qarşıda torğan rezolüsiä – terrorçılarnı xuplap qına qalmıy. Ul İzraelneñ reaksiäsen dä tuqtata almayaçaq. Bu tör rezolüsiä – terrorçılarğa tağın da kübräk köç birä, alarnı tağın başqa ğamälläregä etärä häm terrorçılarnıñ tınıçlıq protsessına kirtä salu kebek maqsatına ireşüenä kiterä",
11 il rezolüsiä ölgesen xupladı, Britaniä, Germaniä häm Rumıniä tawış birüdän totılıp qaldı.


text:
2016 jılı Qarağandı oblısında «Jumıspen qamtwdıñ 2020 jol kartası» bağdarlamasınıñ jumıspen qamtwdı, ïnfraqurılımdı jäne turmıstıq-kommwnaldıq şarwaşılıqtı damıtw arqılı qarastıratın birinşi bağıtın iske asırwğa respwblïkalıq byudjetten 7 mlrd. teñge bölindi, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
Bul qarjınıñ 1,9 mlrd. teñgesi QR Ükimetiniñ arnay`ı qorınan bölingen. Osı qarajat esebinen 481 jobanı jöndew josparlanğan edi. Onıñ 465-i ïnfraqurılımdıq nısandar bolsa, 16-sı därigerlik ambwlatorïyanıñ qurılısı.
"Jöndeletin ğïmarattardıñ 159 – bilim berw, 103 – mädenïet, 22 – densawlıq saqtaw, 56 – transporttıq ïnfraqurılım, 8 – älewmettik qorğaw, 9 – sport, 108 – kommwnaldıq-ïnjenerlik ïnfraqurılım nısanı jäne 16 – därigerlik ambwlatorïyanıñ qurılısı" - dey`di DSÄDM resmï aqparat közi.
Ïnfraqurılımdıq jobalardıñ iske asırılwı 4948 jumıs ornın qurwğa mümkindik beredi, onıñ işinde 2520 adam jumıspen qamtw ortalıqtarı arqılı ornalastırıladı.
Bügingi küni 164 jobanıñ iske asırılwı bastaldı, onıñ şeñberinde 2309 adam jumısqa turdı, onıñ işinde 2309 adam – «JQJK 2020» bağdarlamasına qatıswşılar.
2015 jılı «JQJK 2020» bağdarlamasınıñ birinşi bağıtın iske asırwğa 13,7 mlrd. teñge bölingenin, jalpı respwblïka boy`ınşa 588 ïnfraqurılımdıq jobalar jüzege asırılıp, 8,6 mıñ adam jumısqa ornalastırılğanın esteriñizge salamız. 2016 jılı «JQJK 2020» bağdarlamasınıñ birinşi bağıtın iske asırwğa 80,1 mlrd. teñge bölindi. Bul qarajat jobalardıñ sanı eskerile otırıp, jergilikti atqarwşı organdardıñ tapsırıstarı negizinde öñirler arasında bölinedi.


text:
Qazanda töbäkara milli säyäsätne tikşerälär
5 dekaber könne isä Qazan–Ermitaj üzägendä töbäkära milli säyäsätkä bağışlanğan kiñäşmä açıldı. Älege cıyılışnı Qazandağı federalizm institutı oyıştırdı. Süz inde distä yıllar buyı söylänelep kilgän, läkin çişeleşe, mäsäläne xäl itü yulı kürenmägän milli säyäsät turında bardı.
Älege xalıqara fänni-ğamäli kiñäşmä eşendä Mäskäw, Germaniä, Moldaviä, Amerika quşma ştatlarınnan fänni cämäğätçelek wäkilläre, federalizm, töbäk, xalıqara häm dinara mönäsäbätlär belgeçläre qatnaştı. İke kön däwamında ğalimnär milli mäsälälär turında fiker alışırğa cıyına. Äytik, sişämbe könne töbäklärneñ konstitutsion-xoquqi däräcäsen, cirle milli säyäsätneñ ideologiäsendä, anı tormışqa aşırır öçen aqça qapçığın qaysı yaqtan çişep bulğanın tikşerdelär.
Ä menä altınçı dikabr' könne belgeçlär töbäklärdäge milli säyäsätneñ nigezlärenä töşenmäkçe. Ayırım alğanda, azçılıqnı täşkil itkän millätlärneñ tellären, milli üzañnarın saqlaw mäsälälärenä. Kiñäşmä barışında belgeçlär Rusiädä milli säyäsät, cirle häm milli-mädäni avtonomiäse mäsäläre, Rusiä milli säyäsäteneñ konstitutsion nigezläre, Rusiä eçendäge respublikalarnıñ däwlät teleneñ konstitutsion –xoquqi statusı digän temalar belän çığış yasadılar.
Kiñäşmä eşçänlegendä qatnaşqan Qazan federalizm institutınıñ fänni programmalar citäkçese Rafael' Xakimov älege xalıqara kiñäşmäneñ fänni häm säyäsi praktik nigezen bolay dip añlattı:
“Anıñ bit fänni yağın praktik yaqtan ayırıp bulmıy, bezgä bit fänni konferensiälär federalizmnı saqlap qalu öçen disäñ dä bula bügenge köndä. Ämma xäzer andıy qurqınıç yuq. Ägär dä 5 yıl elek ul çınnan da qurqınıç ide. Xäzer ul yaqtan az ğına ciñelräk. Küzgä çalınmasa da, alğa baru bar. Üzegez beläsez Şäymiev Tatarstannıñ möstäqillegen yaqlap çığa. Severentlıyknı saqlasaq, bez federatsiäne häm millätlärne saqlıybız. Federalizm bulğaç, milli aspekt anda bar, läkin alar berniçä. Äytik, Amerika häm Şvetsariäneñ teoriäseneñ üz qaraşları. Rusiädä inde anıñ nigezendä milätlär yata. Şuña ul federalizm - ul millätne üsterü häm saqlaw. Ul yaqtan bütänçä bulmıy bit, Rusiä qanunnarı millätne yaqlamıy, Rusiä külämendä millätlärne yaqlaw awır. Ä respublika bulsa, ul turıdan-turı yaqlıy. ”
Älege Qazan – Ermitaj üzägendä açılğan töbäqara milli säyäsätkä bağışlanğan kiñäşmä çärşämbe, 6 dekaber dä däwam itäçäk.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Foto: ҚP ПpeMbep-MиHиcTpiHiң бacпacөз қызMeTiHeH
QR Premʹer-mïnïstriniñ birinşi orınbasarı Asqar Mamïn Mäskewde RF Ükimeti törağasınıñ orınbasarı Dmïtrïy` Rogozïnmen kezdesw ötkizdi, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Taraptar qos memleket arasındağı ğarış jäne äskerï-texnïka salalarındağı ıntımaqtastıqtıñ damw keleşegi men qazirgi jay`-küy`in talqıladı.
Buğan qosa, «Bay`qoñır» keşenindegi ıntımaqtastıqqa qatıstı qol qoyuğa äzirlenip jatqan qujattar boy`ınşa naqtı mäseleler qaraldı: «Bay`qoñır» keşenindegi ıntımaqtastıqtı odan äri tereñdetw tujırımdamasın äzirlew, Bay`qoñır qalasınıñ märtebesi twralı memleketaralıq kelisimge özgerister engizw jäne t.b.
Kelissözder qorıtındısı boy`ınşa taraptar eki el arasında ekijaqtı ıntımaqtastıqtı nığay`twğa nïetti ekenderin bildirdi.