text:
Qazaqlar
Qazaq xalqı (etnosı) - XV-XVI a'sirlerde ha'zirgi jasap atırg'an ken'isliktegi dalan'lıq ha'm qumlıqta qa'liplesken. Bul xalıq uzaq waqıttın' o'tiwi menen o'z-ara jerleslik, xojalıq ha'm ma'deniy birligi bar ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wimler birikpesinen qa'liplesken. Olardın' a'yyemgi zamanlardan berli tiykarg'ı xojalıg'ı mal sharwashılıq, al ja'rdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, an'shılıq, balıqshılıq penen shug'ıllang'an. Ja'miyetlik du'zimi urıw ha'm qa'wimlerge birikken, neke ekzogamiya (o'z urıwınan neke qadag'an) ta'rtibinde bolg'an.
Ha'zirgi xalqının' sanı 25 mln. Olar ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wimler birikpelerine bo'lingen. Olardın' ha'r biri derlik o'z shejirelerin du'zgen. Qazaq xalqı ko'p urıw ha'm urıw birikpelerine bo'liwine qaramastan, olarda o'z-ara bir etnos ekenligi haqqında birlik sezimi qa'liplesken. Qazaq xalqının' urıw ha'm qa'wim birikpelerinin' atamaları (etnonimleri) olar haqqında jazba etnografiyalıq ha'm arxeologiyalıq, antropologiyalıq derekler Qazaqstan jerinde tas da'wirden berli u'zliksiz adam jasap kiyatırg'anlıg'ın ko'rsetedi. Ol a'yyemgi qa'wimlerdin' Neolit ha'm kola da'wirlerinde Sibir, Oraylıq Aziya, Ural menen ha'r tu'rli baylanısta bolg'an.
Kola da'wirindegi jergilikli qa'wimler, olarg'a kelip qosılg'an ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wim birikpeleri qazaq xalqının' ata-babaların ha'm qazaq xalqın qurag'an. Erte da'wirlerge tiyisli jazba dereklerde b.e.sh. VII-IV a'sirlerde ha'zirgi Qazaqstan jerinde ha'r tu'rli bir neshe qa'wimler jasag'anlıg'ı ko'rinedi.
Olardın' biri, Sak qa'wimlerinin' birikpeleri bolg'an. Olar Tu'slik-Shıg'ısta Tyan-Shang'a shekem, saklardan Tu'slik-Batısta massagetler jasag'an. Onın' quramında Amudaryanın' to'mengi alabında jasawshı Xorezmlilerden basqa, Amudaryanın' ortang'ı jag'alarında jasag'an derbikler ha'm Kawan daryasının' boyındag'ı daxlar (toxarlar) ha'm basqa Sak qa'wimleri kirgen. Solardın' biri Sak - apasiaklar, augasiler. Bular Amudarya ha'm Sırdaryanın' to'mengi alabında jasag'an. Bizin' eramızdın' birinshi a'sirinde massagetler saklar menen birikti. Sırdaryanın' ortang'ı jag'alarında, onnan shıg'ısqa qaray aslar jasag'an. Bulardı Qıtaydın' eski da'wirlerdegi avtorlardı usunlar dep ko'rsetedi. A'yyemgi Tu'slik Qazaqstannın' batıs ta'repindegi qa'wimler Kangoy ma'mleketine qarag'an. Al Batıs Qazaqstan dalan'lıqlarında b.e.sh. birinshi mın'ınshı jıldın' ortalarında Savromatlar (sarmatlar), al bizin' eramızdın' baslarında alanlar (Qıtay jılnamalarında olar Yantsay) jasag'an. Qazaqstan dalan'lıg'ındag'ı a'yyemgi qa'wimler ko'shpeli ha'm yarım ko'shpeli turmıs keshirgen. Sonın' menen birge, olardın' ko'pshiligi, apasiaklar, augasiler, daxlar darya jag'alarında jasag'an, sharwashılıq penen birge a'piwayı diyxanshılıq ha'm balıqshılıq xojalıqları menen de shug'ıllang'an. Turaqlı turmıs keshirip, qalalarda jasag'an. Ol haqqında olardan qalg'an arxeologiyalıq estelikler saqlang'an. Chu ha'm Talas boylarında jasag'an Usunlarda diyxanshılıq penen shug'ıllang'an. Usı a'yyemgi qa'wimler keleshekte ko'plegen Orta Aziya xalıqlarının' da ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Jergilikli qa'wimler menen birge qazaq xalqının' qa'liplesiwine gunnılar ha'm basqa kelgen qa'wimler de qatnastı. VI-VIII a'sirlerde tu'rk kaganatıda Qazaqstannın' tu'slik-shıg'ıs ha'm tu'slik Qazaqstan jerlerine shekem tu'rkler keldi, qazaq xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnastı. Bul da'wirlerde ha'zirgi Qazaqstan jerinde shıg'ıstan kelgen u'lken tu'rk qa'wim birikpeleri tyurgeshler, ta'liler, karluklar, chigilar h.t.b. jasadı. Jerleslik ha'm xojalıq birlikleri jergilikli qa'wimler menen sırttan kelgen qa'wimler arasında tu'rklesiw, etnikalıq baylanıslardı basladı. Tu'rk kaganatı qulap, tyurgeshler u'stemligi VIII a'sirdin' qırqınshı jıllarınan baslandı. Tyurgeshler u'stemligi qulap, olardın' ornına karluklar biyligi (766-940 jj.) ornadı. Bul da'wirlerde jergilikli xalıqlarda o'tırıqshılıq ha'm diyxanshılıq rawajlandı, qalalar ko'beyip, sawda o'sti. IX-X a'sirlerde Oraylıq Qazaqstan ha'm Sırdaryanın' to'mengi jag'alarında tu'rki tilles oguzler biyligi ornadı. Olardın' orayı Yangikent qalası (Jan'a kent - jan'a o'tırıqshılıq qonısı qalası). Onın' ha'kimi Yaga lawazımında boldı. Oguzlerdin' batısında pechenegler jasap, olar tu'rkmen ha'm qaraqalpaqlardın' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Sonday-aq, oguzler belgili da'rejede qazaq xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine de ta'sir jasadı. Qazaqstannın' arqa ha'm arqa-shıg'ısında ko'shpeli sharwa kimak ha'm qıpshaqlar jasadı. Olar XI a'sirde Qazaqstannın' ko'plegen jerlerinde Tu'slik Rossiya jerlerinde jasadı. Olardın' siyasiy biyligi XII a'sirde ku'sheydi. Qıpshaqlar ko'birek qazaq xalqının' qa'liplesiwine, sonday-aq, olar o'zbek, qaraqalpaq, bashkir, qırg'ız ha'm basqa da ko'plegen tu'rki tilles xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnastı. Qıpshaqlardın' ayrım toparları o'tırıqshılıqqa o'tti. X a'sirde Jetisuw ha'm Qashgariyada karaxanidler biyligi ornadı. Son' bular Orta Aziyadag'ı eki darya aralıg'ındag'ı Samanidler u'stemligin qulatıp, jergilikli xalıqlarg'a o'z u'stemligin ornattı. Bul da'wir Orta Aziya xalıqlarının' etnikalıq tariyxında belgili basqısh boldı. Til, ma'deniy, ekonomikalıq, etnikalıq baylanıslar Jetisuw, Shıg'ıs Turkistan ha'm Orta Aziyadag'ı eki darya aralıg'ındag'ı xalıqlar arasında ku'sheydi. XII a'sirde bul jerlerge Shıg'ıstan ata tegi mong'ollar bolg'an Kidanlar, bolmasa qara Qıtaylılar kelip Karaxanidler u'stemligin Jetisuwda, Tu'slik Qazaqstanda qulattı. Bularda qazaq xalqının' ha'm basqada Orta Aziya xalıqlarının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Olar tu'rklesip, qazaq xalqının' ata-babalarının' XI-XII a'sirlerde qa'liplesiwinde a'hmiyetli bolg'an. Qazaq xalqının' qa'liplesiwine XIII a'sir basındag'ı mong'ol shabıwları irkinish jasadı. Sebebi qazaqlardın' ko'ship qon'ıwshılıg'ınan olardın' qonıslıqları buzıldı, xojalıqlarının' ekonomikası to'menlep ha'r qanday ja'miyetlik birikpeler baslandı. Mong'ollar 1218-jılı Qazaqstang'a topılıs jasadı. Egislik jerleri, suwg'arıw tarmaqları buzıldı. Jetisuw, Otrar ha'm tag'ı basqa qalaları qıyradı, xalqı qırıldı. Ko'plegen xalqı ha'r jaqqa posıp ketti.
Shın'g'ısxan 1227-jılı o'lgennen keyin Qazaqstannın' barlıq jeri Altın Ordag'a qosıldı. Biraq qazaqlardı jawlap alıwshılar qazaqlardın' ma'deniyatına, a'sirese tiline aytarlıqtay o'zgeris kirgize almadı. XIV a'sirde qıpshaqlardın' qazaqlar menen ma'deniyatı, tili jag'ınan jaqınlasıwı, aralasıwı ju'da' ku'sheydi. Shın'g'ısxan miyrasxorlarının' o'z-ara u'stemlik ushın talas-tartısları, Timurdın' Altın Ordanı qulatıwı na'tiyjesinde onın' quramındag'ı xalıqlar bir-neshe xalıqqa bo'lindi. Nogay xanlıg'ı XIV a'sir aqırı XV a'sir basında Volga, Kama, Ural daryalarının' aralıg'ında sho'lkemlesti. O'zbek xanlıg'ı Aral ten'izi ha'm Sırdaryanın' to'mengi jag'alarınan arqag'a qaray Ural, Tobal, arqa-shıg'ıstag'ı İrtıshqa shekemgi aralıqta ornalastı. O'zbek ha'm Nogay xanlıg'ının' etnikalıq quramı uqsas boldı. Olardın' xalıqları ko'shpeli tu'rk qa'wimlerinen, qıpshaq, karluk, qan'lı, argın h.t.b. edi. Sonday-aq mang'ıt, ming, merkit h.t.b. mong'ol qa'wimleri boldı. Nogay ha'm o'zbek xanlıg'ına qosılmag'an jergilikli urıw ha'm qa'wim birikpelerinen dulat, usun qa'wimlerinin' ko'pshilik bo'lekleri boldı.
Abulxair xan 1468-jılı o'lgennen keyin onın' Qazaqstanda biriktirgen u'lken ko'shpeliler birikpesi tarqaldı. Qazaqlarda bir neshe iri feodallıq biylikler, bo'liniwshilikler payda boldı. Olar bir qazaq xanlıg'ına birikti. Ol xanlıq o'zinin' etnikalıq territoriyasına, o'z-ara tu'sinikli tiline uqsas xojalıq tu'rine, ma'deniyatına, turmısına iye xalıqqa basshılıq etti. Xalqının' tilinde dialektler boldı. Sebebi o'z tilindegi ko'p qa'wim birikpeleri bir tilge birikpesten, o'zlerinin' ayırım atamaların saqlag'an. Bul xanlıqtın' xalqı da'slepki da'wirlerde birese o'zbek dep, geyde qazaqlar depte, bolmasa o'zbek-qazaqlar dep ataldı. XVI a'sirdin' 30-jıllarınan baslap bul xalıqlar qazaqlar dep ataldı.
Qazaqstan jerindegi XV-XVI a'sir basındag'ı iri siyasiy waqıyalar qazaq xalqının' qa'liplesiwinin' barısın tamamladı. XVI a'sirlerde de qazaq xalqının' quramına iri ha'm mayda urıw ja'ne qa'wimlerdin' qosılıwı boldı. Mısalı, XVI a'sir ortalarında qazaq xalqının' quramına Nogay ulısının' shıg'ıstag'ı urıw ha'm qa'wim birikpeleri qosıldı. Sonday-aq, Sibirdegi Kuchum xanlıg'ı qulag'annan son' ol xanlıqtın' ko'plegen urıw ha'm qa'wimleri qazaq xanlıg'ına qosıldı. Jetisuw jag'alarındag'ı mong'ol xanlıg'ınanda ko'plegen urıw ha'm qa'wimler qazaqlarg'a qosıldı. Biraq qazaq xanlıg'ında urıw ha'm qa'wimlerge bo'liniwshilik bul da'wirde de ku'shli boldı. XVI a'sirde qazaqlardın' 3 iri qa'wimler birikpelerge ju'zge bo'liniwshiligi birigip boldı: Ullı Ju'z, Orta Ju'z, Kishi Ju'z. Ju'z ataması - bo'legi, ta'repi, jag'alıg'ı degen ma'nide qollanılg'an. Qazaqstanda a'yyemgi da'wirlerden berli bir-birinen qashıqlıqtag'ı 3 xojalıq wa'layatlıg'ı o'mir su'rdi: Jetisuw, Oraylıq Qazaqstan ha'm Batıs Qazaqstan. Olardın' ha'r birinin' qıslaw, jazlawları bolıp, olarda belgili urıw, qa'wim sharwaları ko'ship, qon'ıp jasag'an. Bul jerlerde qazaq xalqı qa'lipleskenshe, olardın' a'yyemgi ata-babaları bolg'an qa'wimler jasag'an ha'r bir urıw, urıwlar birikpeleri o'zlerinin' shejirelerin du'zgen. Ol shejirelerde qazaq xalqının' urıw ha'm qa'wimlerinin' kelip shıg'ıwının' ko'rsetiliwi menen birge, onda qon'sılas xalıqlar menen qazaq xalqının' etnikalıq, jerleslik, xojalıq birliklerin ko'rsetetug'ın derekler bar. Ma'selen, qazaq shejiresinde: "Tu'gel so'zdin' tubi bir, Tu'p atası Mayqı biy" delinedi.
Bunday ma'nidegi ga'pler qaraqalpaq, bashkir shejirelerinde de gezlesedi. Ha'zirgi 10 mln xalqı bar qazaq xalqı, basqa xalıqlarday-aq uzaq waqıttın' o'tiwi menen, o'z-ara jerleslik, xojalıq ha'm ma'deniy birligi bar ha'r tu'rli etnikalıq toparlardan qa'liplesken. Tiykarg'ı xojalıg'ı mal-sharwashılıq, ja'rdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, an'shılıq, balıqshılıq bolg'an. XVIII a'sirde qazaqlar Rossiya quramına o'te baslag'an, bul da'wirde de olardın' ja'miyetlik du'ziminde urıw, qa'wimge bo'liniwshilik dawam etti. Biraq qazaq xalqının' ko'plegen urıw, qa'wim birikpelerine bo'liniwine qaramastan olardın' arasında barlıg'ı bir xalıq (etnos) ekenligi haqqındag'ı tu'sinik, maqtanısh ku'shli boldı. Qazaq xalqı XX a'sir basına shekem 3 iri qa'wimler birikpeleri ju'zge bo'linedi: Ullı Ju'z, Orta Ju'z, Kishi Ju'z. Olardın' ha'r biri tag'ı bir neshe qa'wim urıw birikpelerine bo'lingen. Olardın' o'z-ara etnikalıq birlik jerlesligi haqqında shejireleri, tamg'aları, uranları bolg'an. Ullı Ju'z Jetisuw, İl, Talas daryalarının' jag'alarında Sırdaryanın' Orta ha'm Joqarg'ı jag'alarında jasag'an. Bular 1848-jılı Rossiya quramına o'tti. Bul jerlerde b.e.sh. birinshi mın'ınshı jıllardın' basında jergilikli a'yyemgi qa'wimler tiykarında qazaqtın' Ullı Ju'zinin' negizleri qa'liplesken. Ullı Ju'z Jalair, oshaktı, dulat, alban, qan'lı h.t.b. urıwlarg'a bo'lingen. Sonday-aq, Ullı Ju'zler menen birge, o'z aldına jasag'an katagan, bestamg'alı degen urıwlar jasag'an. Jalair, katagan, qan'lı h.t.b. urıwlar qaraqalpaqlarda, Nuratada jasawshı tu'rkmenler, bashkir, qırg'ızlarda bar. Jalair urıwının' adamları XIV-XV a'sirlerde Timur ha'm Timuridler qarawında bolg'an. Orta Ju'z qıpshaq, argın, nayman, kerey, qon'ırat h.t.b. etnikalıq bo'leklerge bo'lingen. Qıpshaq, nayman, qon'ırat, jalair, qan'lı urıwları qazaqlarg'a XIV-XV a'sirlerde Altın Orda da'wirlerinde qosılg'an. Bular Oraylıq Qazaqstanda, Sırdarya jag'alarında Qarataw ha'm Moyın qumda h.t.b. jerlerde jasag'an. Qazaqlardın' Orta Ju'zindegi qon'ırat, nayman, qıpshaq urıw birikpeleri qırg'ızlarda, o'zbeklerde, qaraqalpaqlarda, bashkirlerde, altaylılarda bar. Kishi Ju'z Batıs Qazaqstanda ornalasqan. Onın' quramında iri 3 urıw birikpeleri Jeti urıw (tabın, tama, kerderi, kereyit, jag'albaylı, telew h.t.b.), A'lim ulı (sho'mekey, kete, to'rtqara, qarasaqal h.t.b.) ha'm Bay ulı (aday, tana, baybaqtı, berish, sherkesh, nayman h.t.b.). Kishi Ju'z quramındag'ı kerderi, kereytler, telew (teli), nayman urıwları elede qaraqalpaqlar arasında o'mir su'rmekte. Kerderlerdin' qa'wim birikpeleri ha'm olardın' qonıslıqları a'yyemgi da'wirlerde Kidaritler dep atalıp, olardın' ko'pshiligi Amudaryanın' shep alabında jasag'an, son'lıqtan olardın' jasag'an jerlerindegi kanal, qala kerder kanalı (Quwanısh jarma), kerder qalası (Chimbay, Xawan qalaları) dep atalg'an. Bulardın' ha'kimlik, ekonomikalıq, ma'deniy orayları, oqıw orınları bolg'an. Kerderler ha'r tu'rli qa'wimler birikpesi degen menen o'z-ara tu'sinikli tili bolg'an, o'nermentshiligi rawajlang'an. Jerleslik, xojalıq, ma'deniy til birligi jag'ınan ha'r tu'rli qa'wimler birikpesinen etnogenez etnoslardın' qa'liplesiwi tariyxta belgili derekler tiykarı bolıp turg'an. Jawgershilik, suw apatshılıg'ı h.t.b. sebepler menen urıw bolmasa qa'wim birikpeleri bo'linip, o'zleri jasap atırg'an jerden ekinshi bir qa'wimler birikpesine barıp aralasadı. Uzaq da'wir o'zlerinin' til, ma'deniyat, xojalıq o'zgesheligin saqlaydı. Bir ha'kimlikte, jerleslikte qa'wimlerge on'ısıp ketedi. Tek g'ana etnonimin saqlap qaladı. Ol etnonim bo'leklerinin' basqa urıw, qa'wim birikpelerine aralasıp, olarda o'z etnonimin belgili da'wirlerge shekem saqlaydı. Usılayınsha bir urıw qa'wimler birikpelerinen qa'liplesken etnoslarda uqsas etnonimler payda boladı. Mısalı, Qon'ırat, qıpshaq, nayman, teli, jalay etnonimleri bashkir, qazaq, qırg'ız, o'zbek, qaraqalpaq, tu'rkmen etnonimlerinde gezlesedi. Sebebi bul etnoslardın' barlıg'ıda o'z-ara jerles, xojalıq ha'm ma'deniy baylanıstag'ı a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi iran ha'm tu'rk ja'ne basqa tillerdegi etnonimlerden qa'liplesken. Dunyada bir urıw bolmasa bir qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıq joq. Barlıq xalıqlar ha'r tu'rli qa'wim ha'm urıw birikpelerinen qa'liplesken.


c: text/html

text:
Qırımda Aqmescit rayonıñda Mamut Sultan köyüniñ yanında Qızıl qobanıñ rayonında iyül 2-de Rusiye yaşlar kününe bağışlanğan «Yaşlar piknigi» olacaq. Bunıñ aqqında Kremlge boysunğan Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Programmada bir qaç interaktiv alan işleycek: sport yarışları, em de «Emekke ve imayege azırım» adlı kompleksniñ (GTO) alanı, balalarnıñ animatsiyası ve qoranta oyunları alanı, master-klasslar ve el işi alanı, oyun uruşma alanı, sana sanatı alanı, dep bildirdi teşkilât.
«Yaşlar piknigi» iştirakçilerini meraqlı kvestler, bütün Rusiye Federatsiyası yerinde keçken yaşlar forumlarınıñ temsiliy ve ayrette qaldırğan interaktiv oyunları bekley», – dep bildirdiler Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmetinde.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda yılnıñ başından berli 1392 yanğın oldı, olardan 861-i - quru ösümlik ve çöplükniñ yanması sebebinden oldı. Bunı Rusiye nezaretindeki Qırım Fevqulâde Vaziyetler Nazirligi bildire.
"Keçken eki kün içinde Qırımda 4 yanğın söndürildi, olardan 2-si mesken sektorda ve daa 2-si - quru otnıñ ve çöplükniñ yanması edi", - denile beyanatta.
Qurtarıcılar yarımada sakin ve musafirlerini "yanğın telükesizligi qaidelerine uymaq kerek olğanını" hatırlata.
Hatırlatayıq, aprelniñ 28-inde Qırımnıñ cenübiy yalısında dağda yanğın oldı, onı sadece ertesi künü söndürip oldılar.
Aqyarnıñ rusiyeli ükümeti mayıs 21-inece dağlarnıñ ziyaretini yasaqladı.
Qırımda yaz yanğın telükesi mevsimininiñ başlanğıçını aprelniñ 1-inde ilân ettiler. Oramn ziyaretiniñ yasağı mayısnıñ 12-sinece uzatıldı.


text:
Jahandıq klimat mäselesin talqılap jatqan COP26 sammitinde 196 memleket pen halıqaralıq wyım kömir paydalanudan bas tartuğa uäde berdi. Olardıñ arasın..
Klimat sammiti ayasında AQŞ prezidenti Jo Bayden birqatar naqtı şaralar qabıldauğa uäde etti. Sonday-aq, klimat mäselesiniñ asa mañızdı ekenin ayta ot..
2030 jılğa deyin orman ağaştarın kesu toqtatıladı. Bwğan COP26 klimat sammitine qatısqan 100-den astam memleket basşıları kelisim berdi. Kelisim qatar..
Keşe, 21 qazan beysenbi küni 40-tan astam memleket Birikken Wlttar Wyımında mälimdeme jasap, Qıtaydıñ Şıñjañdağı az sandı mwsılman wlttarına jasağan q..
Arab äleminde alğaş ret äyel prem'mer-ministr bir kün bwrın jwmısına kiristi. Tunis prezidenti Kais Sayd prem'er-ministr etip 63 jastağı Najele Bodend..


text:
Ukraina içki işler nazirligi iyülniñ 11-de kündüz Slavânsknıñ sabıq şeer yolbaşçısı Nellâ Ştepa yaqalanğanı aqqında malümatnı derc etti.
Şimdi yaqalanğan memurnı Harkov vilâyetiniñ SBU idaresine protsessual tedbirler keçirilmesi içün alıp keteler.
Berilgen malümatqa köre, Nellâ Ştepa Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 110-uncı maddesi 2-nci qısmına ait areketler (Ukraina topraq bütünligi ve mustaqilligine zarar ketirüv) yapılmasında şeklene.
Bundan ğayrı, Nellâ Ştepanıñ Slavânsk ve Slavânsk rayonında silâlı boyevikler ve terroristik gruppalarnıñ faaliyetine qol tutuvı ögrenile.


text:
Ukraina tarafdarı Qırım faali ve blogeri Yelizaveta Bogutskaya Qırımda FSB idaresinden sorğuğa davetni elde etti. Bunı Kiyevde yaşağan Bogutskaya öz Facebook saifesinde bildirdi.
Bogutskaya, FSB cevaplarına esaslanıp, Qırım kirişi yasaq olmağanı ve oña nisbeten cinaiy işlerniñ olmaması aqqında bildire.
«Rusiye FSB idaresinden ufaq arifler ile yazılğan mektüpler menim içün Qırımğa kiriş yasaq olmağanı aqta bildire. Moskvadan kelgen biri FSBde maña qarşı cinaiy iş yoq olğanı aqqındadır. Yaqında Qırım FSB mektübi keldi, sıñırdan qolay keçe bilem eken, Qırımda da maña iç bir telüke yoq, sanki», – dey Bogutskaya.
Bazar künü, mayısnıñ 3-de, Aqmescitte ev adersi boyunca oña FSB mektübi keldi. Blogerni Ekstremizmge qarşılıq merkezine sorğuğa çağıralar: «Tünevin ise meni baş taqiqatçı Ekstremizmge qarşılıq merkezine sorğuğa çağırğanı aqta bildirgen mektüp kelip çıqtı».
Bunıñ ile Bogutskaya, yaqalana bileceginden saqınıp, taqiqatçığa barmaycaq ola. «Tüşündim ki: poçtadan mektüplerni almağa daa da havfsızdır. Aks alda ellerim kelepçelerge alına bile. Belki, daima olğanı kibi, abartam. Amma aç ayvannı açuvlatmağa kerekmey dep tüşünem. Em de olar içün men – çetel vatandaşı olam. Mında, Kiyevde, körüşmege razım».
Hatırlatamız, bıltır sentâbr ayında Yelizaveta Bogutskaya altı saat devam etken sorğu ve tintüvden soñ Qırımnı terk etti.


text:
Qırımda belli advokat, siyasiy mabüslerniñ imayecisi Emil Kurbedinov beş künge tevqif etildi. Onıñ davası yarımadada emsal oldı, çünki mahkeme advokatnı Facebookta paylaşqan yazısı içün Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı timsalleriniñ teşviqatı aqqında memuriy madde boyunca eki kere mesuliyetke çekti.
Emil Kurbedinov – Qırımda belli advokat, 2014 senesinden berli siyasiy cinaiy esnaslarda qırımlılarnı qorçalay ve Rusiye işğalinden soñ yarımadada insanlarnıñ hırsızlanması davaları üzerinde çalışa. Onıñ müşterileri arasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerov, qırımlı jurnalist Mıkola Semena, qırımlı «diversant» Redvan Suleymanov ve digerleri bar. Advokat «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları bar olğanında qabaatlanğan qırımlı musulmanlarnıñ davalarınen de oğraşa. Qırımda zapt etilgen «YAMK-0041» ukrain gemisiniñ balıqçılarını imaye etken edi, noyabr ayından berli ise Bogdan Nebılitsa – noyabrniñ 25-nde Keriç Boğazında FSB tarafından ateş açılıp zapt etilgen «Nikopol» ukrain gemisiniñ komandanınıñ – menfaatlarını temsil etmekte.
Dekabrniñ 6-nda Emil Kurbedinov Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ Ekstremizm ile küreş merkeziniñ («E» merkezi) hadimleri tarafından tutıldı. Onı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesini (natsist işaretleri ya da timsalleri, ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleri, ya da federal qanunlarnen yasaqlanğan işaret ve timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi) bozğanında qabaatladılar. Eki kün devam etken mahkemeden soñ onı beş künge apiske aldılar.
Ekili «cinayet» ve 12 saatlıq tüşünce
Emil Kurbedinovnı tutıp alğanda cep telefonı, eki bilgisayarı ve fleşkası alındı. Onı Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesine alıp kettiler.
Kimse çette qalıp, esnasnı uzaqtan közetip olamadıEdem Semedlâyev
Advokat tutılğanını zenaatdaşlarına haber etip yetiştirdi. Onı altı advokat ve altı imayeci qorçalamağa razı oldı. «İmayeciler çoq keldi, kimse çette qalıp, esnasnı uzaqtan közetip olamadı. Tek Kurbedinov insanlarnı qorçalamay, bazı vaqıtları onı da qorçalamağa kerek ola», – dedi Kurbedinovnıñ advokatlarından biri Edem Semedlâyev.
Emil Kurbedinovğa qarşı memuriy protokol tizilmesiniñ sebebi 2013 senesi Facebookta «Hizb ut-Tahrir Ukraina» saifesinden paylaşqan yazı oldı. Anda bu teşkilâtnıñ tarafdarları Aqmescitte keçirgen miting aqqında haber etilgen ve aktsiyanıñ fotoresimi qoyulğan edi.
Yarımada Rusiye tarafından işğal etilgen soñ «Hizb ut-Tahrir» resimleri yerli akimiyet tarafından qanun bozuvları olaraq tanılmağa başladı. Aynı şu yazı içün keçken sene yanvar ayında Emil Kurbedinov 10 kün apiste yattı. İmayeniñ paylaşuv 2013 senesi, yarımadada Rusiye qanunları daa olmağanda, yapıldı kibi delilleri mahkeme tarafından körmemezlikke urıldı.
Şimdi vaziyet tekrarlandı. Birinci sefer Emil Kurbedinovnıñ saifesinde «Hizb ut-Tahrir» timsallerini Rusiye uquq qoruyıcıları tapqan olsa, bu sefer olar kim olğanı belli olmağan insannıñ şikâyetine esaslandı.
Emil Kurbedinovnıñ mahkemesi eki kün devam etti: dekabrniñ 6-sı ve 7-nde, umumen 12 saat. Mahkeme binası yanında eki yüzge yaqın insan Kurbedinovğa qoltutmağa toplaştı. Olar «Sen – bizim halq qorçalayıcımızsıñ» fotofleşmobını keçirdi.
Jurnalist Anton Naumlük bildirdi ki, bir çoq faal mahkeme binasından quvulıp, salonına alınmadı, «Qırım birdemliginiñ» faali Nuri Abduraşidovğa qarşı ise mahkeme vekilleriniñ talaplarına riayet etmegeni içün protokol tizildi, onı celpname boyunca kelmek şartınen çıqarıp yiberdiler.
Birinci künü qadı Anton Tsıkurenko bir qaç kere mesleatlaşuv odasına çıqqan edi, amma qararnı öyle de çıqaramadı. Mahkeme oturışuvı aqşam keç saatlarına qadar sozuldı ve onı ertesi künü sabasına avuştırmağa mecbur oldılar. Dekabrniñ 7-nde üylege yaqın qadı Kurbedinov tutıp alınğan vaqıttan başlap beş künge tevqif etildi, dep ilân etti. Böylece, o, dekabrniñ 11-ne qadar nezaret altında qalacaq.
«Bir aydan soñ Kurbedinovnı kene mahküm etseler, şaşmam»
Akimiyet meni bütün esnaslardan 15 künge «çıqarmağa» qarar aldıEmil Kürbedinov
Emil Kurbedinov dava baqılğanda onıñ içün daa sert bir ceza belgilenecek, dep tahmin etken edi. O, qabaatlı olğanını tanımay, tutılğanını ise aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge ve Ukraina deñiz askeri Roman Nebılitsağa köstergen yardımına berilgen cevap olaraq tanıy.
«Akimiyet meni bütün esnaslardan 15 künge «çıqarmağa» qarar aldı. Tahmin etem ki, böyle memuriy apis cezası olacaq. Kelecek afta Rostovda davalarnıñ baqılması yekünlene, anda munaqaşada mıtlaqa çıqışta bulunmam kerek. Sebep budır», – dep ayta advokat.
Mahkeme vaqtında imayesi yigirmige yaqın muracaat berdi, olar red etildi. Edem Semedlâyev «bir sıra yañlış» olğanını, şu cümleden «şaatlar iştirak etmesiniñ sahtelevi» aqqında ayttı.
Rusiyeli advokat Aleksey Ladin cinayet işlenmegenine esaslanıp, Kurbedinovğa qarşı davanı toqtatmağa rica etti. Onıñ añlatqanına köre, Emilniñ Rusiye qanunlarını bozmaq niyeti yoq edi, çünki 2013 senesi Qırımda «Hizb ut-Tahrir» timsalleri yasaq altında degil edi. Amma mahkeme bu qararnı red etti. «Bir aydan soñ Kurbedinovnı şimdi qayd etilgen beş yıl evelsi paylaşqanları içün kene mahküm etseler, şaşmam», – dedi Ladin.
Eñ meşur advokatqa, umumen aq qorçalayıcı areketine ve boysunmağan halqımızğa qarşı basqı yapılaLilâ Gemeci
Qırımlı uquqçı Nazim Şeihmambetovnıñ fikirince, Emil Kürbedinovnıñ bu davası «siyasiy ola ve musulmanlarnı ve taqip etilgenlerniñ menfaatlarını qorçalamağa qorqmağan insanlarnı aqaretleycek davalar sırasına kirsetilecek».
Kurbedinovnıñ imayecisi Lilâ Gemeci Qırımda advokatlarğa ve aq qorçalayıcılarğa qarşı basqı yapılğanını bildirdi: «Bes-belli, eñ meşur advokatqa qarşı basqı yapıla. Umumen aq qorçalayıcı areketine ve boysunmağan halqımızğa qarşı basqı yapıla. Bugün mında kelip, Emilge qoltutqan advokatlar, aq qorçalayıcılar ve adiy insanlarnıñ köstergen cesareti çoq şeyni köstermekte».
İcracılar
Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları Emil Kurbedinovdan intiqam ala kibi versiyanıñ delili davada advokatnıñ siyasiy mabüsler davalarında rastkelgen uquq qoruyıcılarnıñ qabaat şaatları olaraq iştirak etmesi ola bile.
Olardan biri Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ hadimi, Ukraina telükesizlik hızmetiniñ sabıq hadimi Andrey Suşko ola. O, qırımtatar faali Renat Paralamovnıñ tutılması ve azaplanması davasında qayd etilgen edi. Kurbedinov onı Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idaresi ögünde videoğa çıqarğan edi, Paralamovnıñ aqrabaları Suşkonı tanığan edi.
Bundan soñ Suşko Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturasınıñ (Ukraina Baş prokuraturasınıñ bölügi) cinaiy dava iştirakçisi oldı ve Paralamovnı hırsızlağanında şeklenip ABD sanktsiyalar cedveline kirsetildi.
Kurbedinovğa qarşı memuriy dava açmaq teşebbüsi Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idare hadimi (Ukraina telükesizlik hızmetiniñ sabıq hadimi) Artur Şambazovğa ait eken. O, Euromaydannıñ qırımlı faali Aleksandr Kostenkonıñ tutılması ve azaplanmasında iştirak etken edi.
Qadı Anton Tsıkurenko da Rusiye mahkemelerine Ukraina mahkemesinden keldi. Rusiyeniñ Qırım işğalinden evel Qırımnıñ Hocalıq, Okrug memuriy mahkemesinde ve Aqyar okrugınıñ temyiz mahkemesinde çalışqan edi. Rusiye uquqında çalışmaq içün Rusiye qadılarınıñ ihtisaslı kollegiyasına bergen vesiqalarında aytıla ki, «qıyın davalarnı baqması mümkün». 2016 senesi Tsıkurenko qırımlı faal Larisa Şaulskayanı keçirilmegen «Obmanutıy Krım» («Aldatılğan Qırım» – QA) mitinginde iştirak etkeni içün mesuliyetke çekti.
Emil Kurbedinovnıñ Facebookta paylaşqanlarını Qırım federal universitetiniñ dotsenti Andrey Nikiforov talil etti. O, Rusiyege qoltutqanınen bellidir. Keçken sene o, Facebookta «ukrainlerni quturğan köpeklerni kibi öldürmege» çağırğan edi. Ukrain medeniyet merkeziniñ faali Leonid Kuzmin Kreml kontrolindeki Qırım prokuraturasından işbu beyanatnıñ Rusiye qanunlarına uyğanını teşkermege rica etken edi. Nikiforov metnini sildi, bir netice olmadı.
Emil Kurbedinovnıñ mahkemesini «Krım 24» devlet telekanalı aydınlatmağa keldi. Eki kün devamında mühbirleri mahkemeden yayınğa çıqıp, davanı añlata edi. Olar er seferinde Kurbedinov «Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» terror teşkilâtınıñ tarafdarlarına bir qaç yıldan berli qoltuta», dep qayd ete ediler.
Telekanal mühbiri Aleksey Şçerbak qırımlı advokatqa ayrı levha bağışladı. Sesnen beraber «Hizb ut-Tahrir» timsalleri kösterile. Qırım telekanalında mahkemede Emil Kürbedinovnıñ apiske alınmasınıñ sebebi olğanlar kösterildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Eski Qırımda tintüvden soñ tevqif etilgen qırımtatar faaliyetçisi Giray Kulametovğa yanvarniñ 19-nda pervasız olmağan adamlar ihtiyacı olğan şeylerni ketireler. Bunı Facebookta «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ iştirakçileri bildire.
Faaliyetçiler: «Qarasuvbazar Muvaqqat izolâtorınıñ hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ ayatında birlik, qol tutuv, sadıq dostnıñ omuzı ne olğanını daa bir kere is etti. Tünevin sözde «ekstremistik materiallar»nıñ derc etilmesi içün 10 künge apis etilgen 27 yaşlı Giray Kulametovnı bugün dostları ve pervasız olmağan adamlar bir top ihtiyacı olğan şeylerniñ paketleri altında «kömdiler», – dep yazalar.
Ondan ğayrı, insanlar içtimaiy ağlarda da qol tutuv bildireler.
Kremlniñ kontroli altında bulunğan İslâm Terek (Kirovskiy) rayon mahkemesi yanvarniñ 18-nde Eski Qırımda evinde tintüv yapılğan soñ yaqalanğan ve Rusiyeniñ memuriy uquq bozuvları aqqında kodeksiniñ 20.3 maddesi (1-nci qısım) boyunca qabaatlanğan qırımtatar faaliyetçisi Giray Kulametovnıñ işini baqıp çıqtı. Mahkeme «2012 senesinde videorolikni derc etken içün» Kulambetovğa 10 kün apis şeklinde cezanı tayin etti.
Yerli sakinler, yaqalanğanğa qol tutmaq içün mahkeme binasınıñ yanına keldi.
Kulametov, 2017 senesi oktâbrniñ 4-nde telükesizlik hadimleri tarafından qırımtatarlarğa, musulmanlarğa qarşı yapılğan repressiyalarğa narazılıq köstermek maqsadınen ötkerilgen bir sıra bir kişilik piketlerde iştirak etti. Daa soñra Rusiye mahkemeleri bu piketlerniñ iştirakçilerine cöremeler tayin etti.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqalı deye şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
Rusiye Mariupolden gumanitar koridor yönelişinde arbiy areketlerge başladı, dep haber ettiler Birleşken Quvetler Ameliyatınıñ ştabında.
"Mariupolniñ ealisini bir yol boyunca tahliye etmek içün şeerniñ imayecileri bir sıra tedbirler kördiler: yollar mayınlardan temizlendi, müendislik çitler alındı. Amma buña baqmadan işğalciler balalarnı, qadınlarnı ve qart adamlarnı şeerden yibermediler. Duşman gumanitar koridor yönelişinde ücüm etti", - dep yazıla bildirmede.
Evel Zaporijjâ VAM, Zaporijjâdan Mariupolge tahliye içün avtobuslar çıqqanını ve gumanitar yük yollanğanı aqqında haber etken ediler.
Keçenlerde Human Rights Watch halqara aq qoruyıcı teşkilâtı Rusiyeniñ ücüminden tuzaqqa tüşken silâsız ealiniñ Mariupolden tahliyesiniñ temin etilmesiniñ kerekligini ilân etti.
Martnıñ 3-nden Mariupolde elektrik energiyası, suv ve qızdıruv yoq, şeerde mobil bağa da aman-aman yoq.
Rusiye ateşke tutmalarnı devam etkeni içün martnıñ 5 ve 6-nda Mariupolden adamlarnıñ tahliyesi olmadı.
Ukrainağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete. Mesken rayonlarğa top, çoqlu ateş sistemaları ve ballistik raketalar vastasınen ateş açıla. Rusiye ordusınıñ zırhlı tehnikası Kyiv ve Rusiye sıñırına yaqın bir qaç vilâyet merkezini sarıp almağa tırışa.
Rusiye Ukrainağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Bergi
Bergiler - yuqarı qanun çıqarıcı akimiyet organı tarafından tayin etilip, qanunlarda tayinlengen ölçü ve müddetlerde hususiy ve uquqiy şahıslar tarafından bücetke tölengen mecburiy ödemeler.
Mıtlaqiy müddetli devlet ödemesi olğan bergini, hususiy ve uquqiy şahıslar devlet ihtiyacına mecburen töleyler; onı, yuqarı qanun çıqarıcı akimiyet organı tarafından tayin etilgen mıtlaqiy şahsiy ödemesi olğannı, uquqiy ve hususiy şahıslardan türlü seviyedeki bücetlerge qanunlarda tayinlengen müddetlerde alalar; bu, devlet akimiyeti teşkilâtları, devlet faaliyetini maliyeviy teminlev maqsadınen alğan mıtlaqiy ödeme.
Bergilerni ücretlerden (gümrük alımlardan) ayırılmalı, olarnı alması bedava degil de, töleyicilerden belli areketlerni yerine ketirüvniñ şartı ola.
Bergiler ödemesi, bergiler qanuniyeti tarafından muntazam etile. Tayin etilgen bergilerniñ toplulığı, olarnı tayin etüv, deñişüv, lâğu etüv, aluv ve nezaret etüvniñ esasları, şekil ve usulları devletniñ bergi sistemasını teşkil ete.


text:
Bugün ilk sefer yayınımıznıñ start jingleni deñiştirmek istedim, ğaliba. Andan siyaset, iqtisadiyat, ekspertlerni çıqarıp, güzel bir şey, can, muzıka, sanat aqqında bir şey qoşmağa istedim. Bu studiyada bugünki yaşayışımıznı belgilegen şeyler aqqında sıq-sıq aytamız, amma yaşağanımız, nefes alğanımız, sevgenimiz şeylerge ğayet büyük tesir etken şeylerni pek az aytamız. Studiyamızda acayip bir musafirni selâmlayım. Yırcı, bestekâr – Jamala.
– Hayırlı aqşamlar.
Musafirimiz aqqında: Acayip ses ve inanılmaz energetika saibi olğan qırımlı yırcı jazz, solo, Rhythm & Blues icra ete ve klassik muzıkanen oğraşmağa devam ete. Jamala 15 yaşından berli sanada. 2009 senesi «Novaya volna» («Yañı dalğa») yarışında küçüni sınap baqmağa qarar aldı. Yarışçılar pek küçlü edi. Neticede Jamala İndoneziya yırcısı Sandi Sandoro ile birinci yerni paylaşqan edi. Yırcını «Novaya volna» yarışınıñ eñ muvafaqiyetli iştirakçilerinden biri dep adlaylar. Bugün muzıkal tenqitçiler Jamalanı eñ parlaq ukrain yıldızlarından biri sayalar. Keçken sene Jamalanıñ eñ büyük klub kontserti olıp keçken edi, yırcı Qırım ve Donbasstan köçip kelgenlerni bedava davet etti. «Artıñnı unutma» – Jamalanıñ yañı kontsert programması, yırcınıñ bu adnı taşığan yırı da bar.
– Mında musafirni taqdim etmege acet de yoq... Siyaset aqqında bir söz yoq – bugünki yayınnıñ şiarıdır, çünki Jamala ile laf etemiz. Levhada bir şey qarıştırmadıqmı?
– Biraz yañıldıñız. Köçip kelgenlerni «Atlasqa» degil (anda yer az, bir buçuq biñ kişi sığa bile), «Stereo Plazağa» davet etken edim, anda altı biñ insan sığa. Aman-aman bir yıl evelsi, dekabr ayında, olğan edi, qırımlılarnı, Donetsk ve Lugansktan köçip kelgenlerni o kontsertke davet etken edim, adamlar nasıl yaşacağını bilmey ediler, ne eglenmege, ne de bir de bir tedbirge barmağa imkânları bar edi. Olarnı davet etmege imkânım bar edi – davet ettim.
– Tercimeiyalnı diñlegende beş-yedi yıl evelsi olıp keçken vaqialar, sanlar ne qadar hucur kelgenini añladım, bazıda bunıñ bam-başqa yerde olğanını tüşünesiñ. Soñki bir buçuq yıl devamında ayatıñızda nasıl deñişmeler oldı?
– Muzıkadan nefes alam, icadiy ayatım pek toyğun. «Qırımlılarnıñ bilmek aqqı bar» şiarıñıznı begendim, meselâ, oktâbr 12-de Jamalanıñ «Podıh» («Nefes») albomı çıqtı. Qırımlılarnıñ bunı bilmesi pek müim. Al-azırda malümat olarğa pek keç kele ya da istegenimizden farqlı bir şekilde yete. Bugün musafiriñiz olğanıma, muzıkam ve bir yıl devamında olğan deñişmeler aqqında aytmaq imkânım olğanına quvanam. Yañı muzıka, yañı duyğu, yañı qasevet, can ağrısı, yalñızlıq – yañı albomda er şey bar. Ve, elbet de, menim eski işlerime oşamay, amma onıñ içinde olğan sıcaq ve sevgi Ukraina ile paylaşmaq içün yeterlidir.
– Birinci albomıñız alâ maşinamda, muzıka ile fleşim tura, bir şey yapmağa istemegende onı qoyam...
– Ğam-qasevetmi?
– Ğam-qasevet. Anda yanğırağan yırlarnıñ muzıkal ibarelerni canlandırıp olamayım, amma maşinam ve bütün yolcularım... külümsireyler. Adamlarnıñ tebessümleri parlay! Yañı albom nasıl olacaq? Ne aqqında?
Nefes – nefes almaq – nefes çıqarmaqtır. Nefes – ruhtır. Bu çoq manalı bir söz, bir taraftan, ümüt bere – nefes almaq, amma, diger taraftar da, nefes çıqarmaq da bar, meni bu sene ve ayatımda raatsızlağan şeyler oldı
– Bam-başqa şeyler aqqında. Birinci albom çıqqanına dört yıl ya da daa ziyade oldı. Ve, ebet, men deñişken edim, şahsiy ayatımda olğan vaqialardan, memlekette olğanlardan ilham aldım, çünki çette qalamayım. Siziñnen beraber aynı nefes alam. Keder de bar, ebet, bu sebepten minor nağmeler de çoq oldı. Yañı albom – qıdıruv aqqında. Ne içün tur «Artıñnı unutma» adınımı aldı? Albom adı ne içün «Nefesmi» oldı? Nefes – nefes almaq – nefes çıqarmaqtır. Nefes – ruhtır. Bu çoq manalı söz, bir taraftan, ümüt bere – nefes almaq, amma, diger taraftan da, nefes çıqarmaq da bar, meni bu sene ve ayatımda raatsızlağan şeyler oldı. Bir qaç kere canım ağırğan edi, amma men adamlarğa inanmağa devam etem, ayat qıdıruvını devam etip, bu yoldan vazgeçmeyim. «Artıñnı unutmayım». «Ev» – ümüt etem ki, er keste olğan miydir. Özüni tanıp, ev yolunı tapmaq üzeri tolu bir aenklik manasında aytam. Er bir insan içün eñ büyük vazifedir. Men ketem. Qayda kelecegimni daa bilmeyim. Amma şübesiz – kelecem.
– Bilesiñizmi, soñki bir buçuq yıl bir çoq insan içün pembe közlük ikâyesi oldı. Bir çoq kişi ondan qurtuldı. Bazıları yalıñız memleket, insanlar aqqında degil, özleri aqqında çoq şey añladılar. Sizni soñki bir buçuq yıl devamında neden közüñiz qayttı ve açqan eñ büyük şey aqqında sorasa ediler?
– Eki yıl devamında adamlar ciddiy şekilde kete. Bir çoq insan ketti, sanki...
– Domino kibi.
Dostluq aqqında bir yırım bar, eñ yaqın insanlarıñ böyle olmağanını köstere
– Domino kibi! Men şaştım. Dostluq aqqında bir yırım bar, eñ yaqın insanlarıñ böyle olmağanını köstere. İnsannı tüşünesiñ, beraber olğanını... aynı qum qavuzında... bir tepsinden aşağanıñıznı tüşünesiñ... – amma ne ola – wow! – haberim de yoq edi. Qurt adam ola. Böyle şeyler olğan edi, eñ büyük ağrı budır. Men açıq bir insanım ve müsbet bir kişim – ve, elbet de, sen inansañ-inansañ-inansañ, soñra da başqa bir şey olsa, canıñ ağıra. Qıyın.
– E. Bu hayallardan qurtuluv ikâyesidir.
– Amma, buña baqmadan, men edalım, özüni ara-sıra betime uram, adamlar bundan daa zor vaqıtlarda yaşaylar, saña birisi hainlik yapsa, bu da eñ büyük felâket degil, dep aytam. Sattımı – yahşı, afu et ve yoluna devam et.
– Jamalanen ondan ğayrı başqa birisi ya da başqa bir şey aqqında laf etmek mantıqsızdır. Menim teren işançım. Minornı ayttıq, soñki bir buçuq-eki yıl içinde ne açtıñız?
– Aytıp olamayım bile.
– Sizge «müsbet» tesir etken ne oldı? Siz bir şeyni beklemediñiz, amma tam böyle oldı. Aqşam minor degil, major keyf ile yuqlap qalmaq içün ne kerek?
– Adiy kibi körünir, belki, amma bugünde-bugün Ukrainada muzıka saasında bir çoq güzel şey olğanına quvanam. Bu yaz devamında bir sıra festival oldı. Misal olaraq, Lvivdeki «Alfa Jazzğa» meşur adamlar keldi – Wayne Shorter, Herbie Hancock. Belki de, muzıkanı sevgenler içün müim bir şey, amma, dostlar, emin oluñız, böyle adamlar mında kelip, memleketimizniñ statusını öyle bir kötereler... Olarnıñ kontsertlerine barıp, «canlı» diñlemege imkânımız bar...
– Jamala ne diñley?
– O! Soraysıñız! Bir yayın az olur. Men muzıkanı pek sevem, yañı muzıkanı diñlemege sevem, şimdi Jamie Woonnıñ yañı albomını, Finkniñ «Hard Believer» soñki albomını diñleyim, onıñ «Stereo Centrumdaki» kontsertine de barğan edim. Acayip bir şey edi. Men başımnı sallap tura edim: wow dep! Fink kibi bir adam bizge keldi, ve zalnı topladı. Bir çoq çetel zenaatdaşlarım qorqa. Facebookta Gregory Porter (dünyanıñ eñ güzel jazz seslerinden biridir, mence), Kim Hyun-a, Britaniyanıñ elektron dueti ile laf etem – olarnıñ qorquları bar, ebet: ne bar sizde, fenamı? Men olarğa añlatmağa tırışam: yoq-yoq, siz kelip baqıñız. Soñki müim vaqialardan – Cannesğa bardım, Aq deñizniñ yalısında Meykomb-2015 kontserti ile çıqışta bulundım. Ayrette qaldım. Çetel adamlarınen körüştim, bizde er şey olğanını añlatmağa tırıştım.
– Adamlar özünden büyük olğanını tasvirlegen bir ikâyedir. Bundan ğayrı, özüne ait olmağan insanlar da bar, bu adamlar sıma olalar. Jamala – ukrain ve qırımtatar zemaneviy muzıkasınıñ elçisidir.
– Sağ oluñız.
– Bazı vaqıtları bu ağır bir status kibi kele maña, onı taşımaq qolay bir vazife degil. Yañılammı? Tüzetiñiz.
Çoqusı «qırımtatar yırcısı» dep ayta, men ise bunı aytmaq isteyim: dostlar, doğru aytayıq – men ukrain yırcısı olam, bunı er yerde ğurur ile bildirem. Qırımtatar halqınıñ ukrain yırcısı olam
– Yoq, qolay bir şey degil. Çoqusı «qırımtatar yırcısı» dep ayta, men ise bunı aytmaq isteyim: dostlar, doğru aytayıq – men ukrain yırcısı olam, bunı er yerde ğurur ile bildirem. Qırımtatar halqınıñ ukrain yırcısı olam – menim içün müim bir şey. Ebet, qırımtatarım, halqımnıñ qızım ve bunı ğururnen aytam. Amma bunıñ bir olması menim içün pek müim, albomıma ukrain, ingliz, rus yırları arasına qırımtatar yırını qoşsam – tesaduf bir şey degil. Ebet, er kes qırımtatar muzıkasınıñ ayrı albomını bekley, amma eminim, bu tek qırımtatarlar içün yapılacaq, rafqa qoyulacaq, er kes «maşaAllah» der – bu qadar. Men ise muzıkam vastasınen, Büyük Britaniya, Almaniyada olsa (Berlinden sımarış keldi, Britaniyada yazılmaq maqsadım bar), onı satırlar arasında da eiştmege isteyim, «Şlâh dodomu» yırında olğanı kibi – «Artıñnı unutma» – keri qaytmağa unutma, aqız. Adamlar qayd etseler kerek (olar qırımtatarlar kim olğanını soraylar) ve soñra: sizni selâmlayım.
–– Jamalanı küçük yapmağa, onı yerli seviyege ketirmege istegen adamlar bardır. Amma o , Qırım ve Ukraina arasındaki bir köpür ola, Ukraina ve Qırımnı añlamaq, diñlemek, eşitmek istegenler içün bir köpürdir. Böyle bir sualim bar: bugün cemaat siyasetke daldı. Jamala ve siyaset – birleşe bilecek şeylermi?
– Yoq, bunı iç tüşünmeyim. Men icdatnen oğraşmağa tırışam, çünki bir şeyni tolusınen yapmaq isteyim – yahşı siyasetçi ve yahşı yırcı olamazsıñ. Başqa icadiy bir zenaat ola bile. Maña «Povodır» filminde oynamağa teklif etkende bu imkândan faydalandım, bam-başqa sıfat, er şey bir-birine yaqın dep tüşünmeñiz. Yoq-yoq, bam-başqa zenaat, men onı tez-tez menimsemege mecbur edim, çünki Oles Saninniñ «Povodır» dramatik filminde Olga Levitskaya rolüni oynaycaq edim. Bu qomşulıqnı begenem: kino, icadiy janrlar – begenem. Siyaset menim ikâyem degil.
– Ne ise, siyasetni aytmayıq, mında tartışmaq da kerekmey...
– Menim fikirimce, bir yır, müim bir mündericesi olsa, samimiy olsa, (şimdi yañıla bilem) qanun leyhaları, konferentsiya, forumlardan daa müim. Bunı «Okean Elzı» stadionlarında köremiz. Bu taqımğa siyasetçilerden çoq inanalar. Adamlar kontsert biletini alıp rey berdiler.
Özüni ahlâq adamı olaraq is etem, dep aytmaq – büyük bir mesüliyet
– Bugünde-bugün memlekette ahlâq adamları az. İnsanlarnıñ fikirlerine emiyet bereler. Özüni a) ahlâq adamı sayasıñızmı? b) siziñ ahlâq adamıñız kim ola?
– Özüni ahlâq adamı olaraq is etem, dep aytmaq – büyük bir mesüliyet.
– Bu sualni bermeyik aysa.
– Men ahlâq adamlarımnı ayta bilem. Mustafa Cemilev, Refat Çubarov, anam, babam – olar menim içün ahlâq adamlarıdır. Yaqın insanlarımnıñ çevresi pek dar. Menimnen iş yapqan insanlar, – küçük bir taqım – olar da menim ahlâq adamlarım ola. Olarnıñ sözüni diñleyim. İnanıñız, siyasetçi olmağa ögrenecek istegim ve vaqıtım yoq. Köremiz, büyük seviyege yetken insanlar yoq ola, amma siyasetçiler olaraq yoq ola, çünki laf etmege bile bilmeyler.
– Belki de, bu eñ uzun ikâye, çünki er kes işini baqmaq kerek.
– Doğru.
– Bizde parlamentni moda klubı sayalar, anda kelip, yahşı fotoresim yapalar. Asılında can sıqıcı bir institut, anda, sanada olmaq ve icatnen oğraşmaq kibi, qanun icadınen oğraşmaq kerek...
– Acayip bir management: bugün albomım çıqtı, yarın bunı ayttıñız, o birisi kün kontsertim bar, men sizni davet etem. Bu ne? Bu izçenliktir. Kim teşkil ete onı? Taqım. Doğrusını aytqanda, menim içün parlament – acayip bir management, o, suallerimiz olmasın dep, bunı nasıl teşkil etecegimizni añlatmaq kerek. Menim icadiy baqışım böyle – men böyle körem. Men olarnıñ anda ne yapqanını añlamayım, olar añlatmaylar. Bu sebepten men meraqlanmayım.
– Qırım siziñ içün ne?
– Vatan.
– Neni eñ çoq sağınasıñız?
– Qartbabamnı sağınam, onı bir buçuq yıldan berli körmeyim, o, 80 yaşında, hasta. Deñiz yolunı sağındım, evimden yedi daqqalıq mesafede. Ana-babamnı sağınmayım, olar sıq-sıq keleler. Keçken afta kontsertimde babamnen körüştik, bir qaç saat laf ettik (kün bile olmadı), baht budır. Anam da sıq-sıq kele, dekabr 5-te kontsertke kelecek. Qırım avasını sağınam. Aşlarnı sağınmayım, mında evde kibi aşaycaq bir sıra yer açıldı.
– Mence, sözlernen degil, işlernen cevap bermek kerek olğan sual berdim. Eñ esası şu ki, bu işni oktâbr 12-de Jamala yaptı – onıñ yañı «Podıh» albomı çıqtı.
Pavel Kazarin, Qırım.Aqiqatnıñ közeticisi


text:
Qırımda dekabr 29-30 künleri avanıñ bozuluvını tahmin eteler. Kidrometeorologiya boyunca Qırım idaresiniñ malümatına köre, bu künleri Qırımda ava suvuq, qarnıñ yağması, boran ve buzlavuqnıñ olması beklenile.
Rusiye Fevqulâde işler nazirliginiñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, Qırımda şimaliy-şarqiy yelniñ saniyede 17-22 metre civarında olması beklenile. Küçlü yel Keriç parom keçitiniñ işine keder ete bile.
«Keriç parom keçitinden keçmege planlaştırsañız, ava şaraitlerine diqqat etiñiz. Küçlü ruzgâr sebebinden keçitniñ toqtatılması mümkün.Tahminler yaramay olsa, ziyaretiñizni avanıñ eyileşüvine qadar keçirmemek imkâniyetini baqıñız», – denile beyanatta.
Suvuq ava 2016 senesi yanvar 3-4 kününe qadar üküm sürecek.


text:
Sentâbr 22-sinde saba Aqyarda Mersedes avtomobili yol qazasına tüşti. Qazanı körgen adamlar içtimaiy ağlarda bildirgeni kibi, bir yaralanğan adamnı acele yardım maşnası alıp ketti, daa ekisi özleri ketti.
Tefsirlerde vaqianıñ tafsilâtı peyda oldı. Maşnada olğan eki qıznıñ kemikleri qırılğan, aydavcınıñ tek bir-eki yerde teni tırnalğan, maşnadan uçıp çıqqan yigitni ise acele yarım alıp ketken.
"Bugün saat 5:30-da, bütün olğan manialardan keçip, Mersedes azbarımızğa uçıp keldi. Esini coyğan bir adamnı acele yardım alıp ketti, daa ekisi özü ketti. Dörtüncisi politsiyanen añlaşmaq içün qaldı. Maşna darma-dağın oldı", - dep yazalar VKontakte içtimaiy ağında "Avtopartnör Krım" topluluğında.
Başqa adamlar ise, maşna yerge qonğanı yahşı oldı, dep yaza, çünki başqa türlü binanıñ divarına urulacaq edi ve aqibetleri yaramayca olacaq edi.
Qırım fevqulâde müessiselerniñ saytlarında Aqyar yol qazası aqqında hber yoq.
Qırım FVN-ne köre, yılnıñ başından yarımadada 575 yol qazası oldı, olarda 849 adam qurtarıldı.


text:
Qadimiy türk tili
Qadimiy türk tili — yaki Köktürk tili qadimiy türklerniñ tili.
Bilge Qağan yazuvından bir bölümniñ Qırımtatarca tercimesi ;
Türk oğuz biyleri sözümni yahşı eşitiñiz üstte kök basmasa astta cer deñiz teşilmese seniñ eliñni destüriñni kim boza ?
Ey Türk milleti qaltırap özüñe qayt . seni kötergen Bilge Qağanğa erkin eliñe qarşı yañılış qıldıñ yaman vaziyetke tüşürdiñ. Milletniñ adı yoq bolmasın dep Türk milleti içün kece yuqlamadım kündüz oturmadım qardaşım Kültegin ve eki şadnen ölüp bitkence tırışdım halqımnı kötermek içün iş yasadım ...
Eki söz arasında ayırğıç bolaraq eki noqta (:) qullanılğan
tañrı : yarlıqağanı: içün : özümde : bahtım : bar : dep : qağanlıqqa : oturdım : yalanğaç : bolğan : halqnı : kiygizdim : açlarnı : toyğızdım
üstte : kök : astta : qara : topraq : yaratılğanda : ekisi arasında : ademoğlı : yaratılğan : ademoğlı : üstünde : atam : bumın qağan : istemi qağan : oturğan


text:
Bazar künü, mart 15-te, Lviv cemaat teşebbüsleri ve Qırım faalleri yarımada işğaliniñ yıllığına bağışlanğan «Qırım – Ukrainadır» aktsiyasını keçirecekler. Bu aqqında Lviv yolbaşçılığınıñ matbuat hızmeti bergen beyanatında aytıla.
Aktsiya Kiyev saatine köre saat 14:00 başlanacaq. Onı Qırım ve Lvivde köçip kelgenlerniñ meselesinen oğraşqan Qırım ve cemaat teşkilâtları teşkil ete. Bundan ğayrı, şeerde daa bir sıra tedbir keçirilecek. Böylece, Lviv sakinleri ve şeer musafirlerini Rınok meydanı, 13 adresi boyunca keçirilecek «Qırımnıñ bir parçası yüregimde» hayriye aktsiyasına davet eteler.
Tedbir saat 13:00 «Bir deñizde balıqlarmız» («Vse mı rıbı v odnom more») fleşmobı ile başlanacaq. Aktsiyada Qırım, Lviv ve Almaniya ressamlarınıñ Qırımda çıqarğan fotoresimlerinen tanış olmağa imkân olacaq.
Lviv sakinleriniñ qırımlılarğa video muracaatları, em de Qırım studenti ve genç Lviv ressamlarınıñ leyhaları taqdim etilecek. Programmada deñiz aqqıda şiirler oqunacaq.
Aktsiyanıñ soñunda Lviv sakinleri ve qırımlılar kâğıt gemilerni yapacaqlar.
Qıtaiy Ukrainada fevral 23-ten başlap mart 17-ge qadar «Qırım – Ukrainadır» informatsion kampaniyası keçirilmete. Oña cemaat munaqaşaları, soqaq aktsiyaları ve Qırım işğaliniñ yıllığına bağışlanğan media tedbirler kirmekte.
Kampaniya teşebbüsçileriniñ aytqanına köre, olarnıñ maqsadı – Ukraina akimiyeti ve cemaatına Qırım yarımadasında olğan facia aqqında hatırlatıp, 2014 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım yarımadasınıñ qaytarılması işinde birleşmege çağırmaqtır.


text:
Advokat Nikolay Polozov Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovnıñ imayecisi olamay, çünki onıñ davasında şaat sayıla. Faqat ileride Kreml kontrol etken Qırım mahkemesiniñ onı şaat statusına avuştırmaq qararından Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet etecek ola. Bunı o salı künü, mart 21-de, Qırım.Aqiqat mühbirine aydınlattı.
«Şimdi Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi itiraz qararınıñ kopiyasını berecegini bekleyim. O vaqıt Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmege mümkün olur. Men taqiqatçınıñ areketlerinden de şikâyet ettim, amma bu ariza daa baqılmadı. Böylece, şimdilik şaat olıp qalacam. Amma bunı nafile yapalar. Men er şeyni añlatırım: qaçırılğanımnı, yapılğan basqını», – dedi Polozov.
Onıñ bildirgenine köre, «Ümerov davasınıñ» taqiqatı yekünlendi ve eñ yaqın vaqıtta qabaat qararı prokuraturağa berilmeli. «Bir qaç künde belli olur», – dedi advokat.
Polozovnıñ tahmin etkenine köre, mahkeme İlmi Ümerovnı apiske almaycaq: «Er şey köz ögüne alınsa, şartlı apis cezası ya da para cezası olacaqtır. Şartlı olsa – olarğa daa qolay, er ay kelip qayd olmalı ve kontrol altında qalacaq».
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi fevral 14 künü advokat Nikolay Polozovnıñ Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesiniñ mahkemecisi Viktor Mojelânskiyniñ Rusiye FSB taqiqatçısı İgor Skripkağa onı «Umerovnıñ davasında» şaat olaraq sorğuğa çekmege ruhseti sebebinden bergen şikâyet arizasını red etti.
Birinci instantsiya mahkemesiniñ qararı deñştirilmedi. Böylece, Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi yanvar 25-de Polozovnıñ FSB hadimleri tarafından yaqalanmasını qanunğa uyğun dep tanıdı.
Polozovnıñ «Umerov davasından» ayırılması mahkeme toplaşuvlarınıñ ketişatına tesir etmesi mümkün. Böyle bir fikirni qırımtatar milliy areket iştirakçisi İlmi Umerov seslendirdi.


text:
İşğal etilgen Qırım üzerindeki Rusiyeniñ «haber qubbesini» yarımadanıñ sakinleri ukrain televizion kanallarına yol açqan sputnik vastasınen teşip keçebileler. Bu aqta Qırım.Aqiqat.Radiosı efirinde Ukraina Haber siyaseti naziri vazifesini vaqtınca eda etken Emine Ceppar ikâye etti.
«İşğalci akimiyetnen Kremlniñ istegi belli – olar Qırımnı dünyadan maksimum uzaqlaştırıp, andaki insanlarnıñ bütünley miyi yuvulğan, propaganda altında qalğan ve qarşılıq köstermeycek insanlardan teşkil etilgen bir basıq zonağa çevirmege isteyler. Yekâne olğan bir şey de- sputniktir ve bizim esabımızğa köre, Qırımdaki Ukraina vatandaşlarınıñ 70% çanaq antenna vastasınen ukrain SMİlerini seyir etme imkânına saipler. Men elde etken malümatqa köre, bir çoq insan ukraina televizion kanallarını seyir ete eken», – dep qayd etti Ceppar.
2014 senesi Qırım zapt etilgen vaqıtta yarımadanıñ media alanından ukrain televizion kanallarınıñ ekseriyeti yoq etilerek, yerine Rusiye kanalları kösterilip başladı. Belli bir vaqıt keçken soñ, yarımadadan esas Ukrainağa «Çernomorskiy» ve qırımtatar ATR telekanalları köçip keldiler. Ancaq Qırım sakinleri çanaq antenna vastasınen bazı bir ukrain televizion kanallarınen seyir etip, bazı radiostantsiyalarnı diñleme imkânına saipler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Europalıq Odaq Resey azamattarına viza aludı qımbattatıp, qiındatudı wsınıp otır. Bwl turalı BBC agenttigi jazdı. EO-ğa kirgisi keletin reseylikter wz..
Resey Europağa gaz jöneltip jatqan magistraldıq qwbırğa jöndeu jwmıstarın jürgizudi sıltauratıp toqtatıp tastadı. Bwl jöninde batıstıq BAQ jazıp jatır..
Pragada ötip jatqan jiında euroodaq elderi ukrain äskerin dayındıqtan ötkizu boyınşa arnayı missiya qwru jöninde kelisti. Bwl jöninde Euroodaqtıñ sır..
Bağdat qalasında şiitter lideri Muktada as-Sadr jaqtastarı men qwqıq qorğau organdarı arasındağı qaqtığısta jiırmadan astam adam qaza boldı, dep haba..
Aq üydiñ AQŞ wlttıq qauipsizdigi jönindegi keñesşisi Jon Kirbidıñ habarlauınşa Resey apta soñına deyin Ukrainanıñ okkupaciyalanğan aymaqtarında refer..


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ait olğan memleketniñ bayrağını asqanı içün apiske alınğan Ukraina vatanperverleri, tamır halqnıñ aqlarını qorçalağanı içün taqip etilgen qırımtatar faallerine Ukraina deñizcileri de qoşuldı. Olarnı Rusiye qanunları, Rusiye ile Ukrainanıñ añlaşmaları ve halqara deñiz uquqında olmağan devlet sıñırlarını bozğanında qabaatlaylar.
Bu insanlar – adiy mahkümler degil. Olar qanunğa uyğun olğanını ancaq Qırım apishanelerinde insanlarnı toplap isbatlamağa tırışqan işğalci rejimniñ reineleri ola. Başqaca olması mümkün degil – işğalci kim olğanını yahşı bile, tanılmağan ilhaqtan soñ kün-künden onıñ açuvı arta, mında – qarada ve deñizde – saip olğanını köstermek arzusı arta. Manasız küçni köstermekten ve basqı quvetleştirmekten başqa çaresi yoq, bunı daa nasıl isbatlay bile?
Qırım Perekopta nezaretçi ve qaravul köpekler yerine Qara deñiz flotunıñ gemileri ile büyük bir apishanege çevirildi
Amma, biraz tüşünsek, tek mahkümlermi reine ola? Qırım ealisi – siyasiy baqışlarına baqmadan – işğalcilerniñ reinesi degilmi? Tünevin içtimaiy ağlarda yazılğanlarğa, bugün qırımlılarnıñ Ukraina pasportlarına diqqat eteler, yarın ise arbiy bazağa ilâve olaraq alğan ve alâ daa işanmağan ve iç bir vaqıt işanmaycaq, çünki uzun vaqıt Putinnen degil, serbest memlekette yaşağan «ekinci sınıf vatandaşları» açuvınıñ ögüni almaq içün nege «diqqat etecekler»?
İlhaqnıñ eñ faal iştirakçileri – reine degilmi? İzolâtor ve apishanelerde habarcılıqta qabaatlanğan Qırım memurları azmı? Olar hainlik qalğan ömürlerinde günâhlarını afu ettirecek, dep tüşündiler, amma yabancınıñ habarcılığında olar tahqiqatçıdan ğayrı, kimsege kerekmey eken. Qırımnıñ şimdiki sevimlileri de öyle: bugün – ekranda, yarın – Sibir koloniyasında, çünki adiy bir qaravul saibinden Qırımnı istemesi mümkün.
Qırım Perekopta nezaretçi ve qaravul köpekler yerine Qara deñiz flotunıñ gemileri ile büyük bir apishanege çevirildi. Reineler yarımadası oldı.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Vitaliy Portnikov, Kyiv jurnalisti, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
Törkiyädä monnan arı bina êçendä bitlek kiyü mäcbüri tügel
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Törkiyädä yaña tör koronavirus (Kovid-19) kizüe çaraları qısalarında yaqınça 3 yıl ğamäldä bulğan bina êçendäge urınnarda bitlek qullanu mäcbüriyäteneñ tulısınça beterelüen äytte
İlbaşı Ärdoğan başqala Änkarada İlbaşı qolliyätendä oçraşqan Sälamätlek saqlaw ministrlığı qarşındağı Belem şurası äğ’zaläre belän bergä belderü yasadı.
Ärdoğan:
"Belengäne kebek, dönyabıznıñ soñğı 2 yılı şuşı kizüneñ külägäse astında uzdı. Däw däwlätlärneñ hawa mäydannarında çik buyı qapqalarında bitlek alu yarışına kerülären kürdek. Törkiyä bu sınawlardan uñışlı çığa alğan äz sandağı illärdän berse buldı.
Watandaşlarıbıznı virusqa qarşı saqlaw öçen dönyada qamilläşterelgän här ısulnı iñ tiz räweştä ilebezgä qazandırıp köräşne alğı planğa çığardıq. Ğalimnärebezneñ keşelärebezneñ ğayrätläre belän cirle sulış cihazınnan diagnostika apparatına qadär, daru häm vakśina êşläp çığaruğa qadär küp sanda uñışnı tormışqa aşırdıq. Bez üz vakśinasın êşläp çığara alğan 9 ildän berse. Dön’ya külämendä 160 ilgä häm 12 xalıqara oyışmağa mediśina yärdämen kürsättek”, - dip äytte.
İlbaşı: "Koronavirus çaraları qısalarında yaqınça 3 yıl buyı ğamäldä bulğan bina êçendäge urınnarda bitlek kiyü mäcbüriyäte tulısınça beterelde. Barı tik cämäğat’ transportında häm sälamätlek saqlaw oyışmalarında ğına bitlek kiyü awıru oçrağı sanı ber meñnän äzräk bulğançığa çaqlı däwam itäçäk”, - dip belderde.
Bäyläneşle xäbärlär
Qara diñgezdä tabiğıy gaz êşçänlege däwam itä
Türkiyä ênergetika häm tabiğıy çığanaqlar ministrı Fatih Dönmäz Qara diñgez gaz mäydanında kabel’lärne diñgez töbenä salıp quyaçaq köymäneñ Bosfor buğazına kilüen belderde
Ärdoğan: “Bez döres yuldan baruıbıznı isbatladıq”
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan: "Kizü belän (“Kovid-19” belän) başlap (Rusiyä-Ukraina) suğışı belän kiñäygän global’ iq’tisadi krizis qarşısında bez kürsätkän çıdamlılıq belän döres yuldan baruıbıznı isbatladıq”, - dip äytte


text:
Fyodor Dostoevskiy
Fyodor Mixaylovich Dostoyevskiy (orıssha: Фëдop MиxáйлoBич ДocToéBckий; 11 noyabr, 1821 – 9 fevral, 1881) ullı orıs jazıwshısı bolg'an. Onın' en' ataqlı romanları bular: Jınayat ha'm jaza, İdiot ha'm Ag'alı-inili Karamazovlar. Dostoyevskiy o'z shıg'armalarında 19-a'sirdegi Rossiya ja'miyetinde ushırag'an siyasiy, sotsial, ruwxıy mashqalalardı adam psixologiyası ta'repinen sa'wlelendirgen. Sonday-aq kritikler Dostoyevskiydi du'nya a'debiyatındag'ı en' ullı ha'm ko'rnekli psixologı dep ta'n alg'an.


text:
İlhaq etilgen Qırımda «ükümet ve eali arasındaki bağnı teminleycek» Rusiye nezareti altındaki qırımtatar halqı keñeşi meydanğa ketirildi. Bu aqta «RİA KRIM» neşirine bergen izaatında Qırım musulmanarı müftisiniñ muavini Ayder İsmailov haber etti.
«Qırımtatarlar ve ükümet arasındaki munasebetlerni daa yüksek seviyege kötermek maqsadınen qırımtatar halqınıñ mesleat keñeşi meydanğa ketirildi», – dep bildire KHV İsmailovnıñ sözlerini.
Onıñ aytqanına köre, keñeşke çeşit saalarda çalışqan 15 mütehassıs kirgen. Kreml nezaretindeki Qırım müftisi Emirali Ablayev oña yolbaşçılıq yapacaq.
2014 senesi Rusiye yarımadanı ilhaq etken soñ, Qırım musulmanları diniy idaresi öz areketlerini Qırımtatar Milliy Meclisinen koordinatsiya yapmaqnı toqtataraq, Rusiye qanunlarına binaen Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi (QAMDİ) olaraq qayd olundı.
2016 senesi noyabr ayında Qırımdan köçken musulmanlar Qurultay keçirerek, Ukraina qıta qısmındaki Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ Diniy idaresini teşkil etmege qarar bergen edi. Müfti olaraq Ayder Rustemov saylânğan edi.
2017 senesi oktâbr ayında Ukraina medeniyet nazirliginiñ milletler ve dinler departamenti Rustemov yolbaşçılığındaki Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ Diniy idaresini qayd etti.


text:
Qırım. Üçünci feza
Цeй MaTepiaл Takoж дocTyпHий ykpaïHcbkoю
«KpиM. TpeTiй BиMip» — «Qırım. Üçünci feza» adlı leyha Ukrainanıñ qıtası ve yarımada arasındaki ep közden ğayıp olayatqan, ep üzüleyatqan bağlarnıñ pek tutulması ihtiyacından peyda oldı. Bu maqsatqa yetmek içün, koordinatalar sistemasınıñ diger bir cınısını faydalanmağa, işbirlikniñ yañı bir saasını meydanğa ketirmege kerek oldı. Ekseriy alda, leyha iştirakçileri başqa-başqa yerlerde bulunğan ediler, olar Aqmescitte, Kiyiv, Minsk, İvano-Frankivsk şeerlerinde bulunaraq, biri birileriniñ suallerine cevap bere, videolar çıqarıp yollamaqta, nağmeler, dalğalar ve kögetler şuvultısınıñ yazılarınen paylaşmaqta ediler. Leyhanıñ üslübiyeti ve üküm sürgen müitine köre, olar episi pek farqlılar, amma böyle tuvğan amma şimdilik öyle uzaq ve yetilmez Qırım boyunca beyan etilgen, özünde em an’aneler, em zemaneni; em bediy, em vesiqalı olğan; em adağa ait, em qıtağa has; em kerçek, em hayaliy şeylerni bir cümlege ketirgen ğayeler ifadelevi olarnı birleştirdi.
2021′ sentâbr-noyabr aylarnıñ devamında audio-video eserler taqdimi, strit-art obyektler asıl etilüvi, muzakereler ve hepenningler dört yerde — «Qalançaq» Kiriş-çıqış teşkerüv noqtasında ve Herson, Kiyiv, İvano-Frankivsk şeerlerinde yüz berdiler. Er bir yerde bu tedbirler hususiy tarzda keçti, yerli köntekstinen uyğunlaştı, yerli müitinen birleşmekte edi. Böyle etip, leyha Qırımnı özüne sığdırğan yañı bir fezasınıñ bediy, felsefiy, umumiy ve, aynı zamanda, ğayet özgün çizgilerini belgiledi. Şu sebepten de, leyhada eñ çoq faydalanğan — iç kimse ada degildir manasındaki — #HixTo_He_ocTpiB heştegi olğandır, bu sözler inglitereli metafizik şairi Con Donnıñ şiirinden alınğan:
No man is an island entire of itself; every man
is a piece of the continent, a part of the main.
«AreHцiя ApTПoлe» adlı teşkilât içün Qırım — yañı bir mevzu degil. Soñki on yıl devamında bu mevzu teşkilâtnıñ bir sıra proyektlerinde aydınlatılğan edi. 2011 senesiniñ küzünde Bağçasarayda «CxiдHi BopoTa: ApTПoлe-KpиM» (Biyuk Qapu: Qırım ArtTarlası) adlı mültidistsiplinar festivali keçirildi. Bu tedbirniñ teşkilâtçılar komandası onı ileriletmek niyetinde olğan edi. Amma 2014 senesi, küzde, tedbirni «ApTПoлe-ПpoKpиM» (Art tarlası.Qırım aqqında) adınen Odessada keçirmege mecbur oldılar. Yarımadanıñ Rusiye tarafından işğali ögümizde bir sıra sualler qoydı, olarğa cevaplar alâ daa tapılmay. Ve bu cevaplar bugüngece qıdırılmaqta.
«Qırım. Üçünci feza» daima yañı fikirler ve işdeşlik areketlerini doğurğan, aqiqaten açıq bir leyha oldı. Leyha öz işini başlanğanda, tek bizler — Rustem Skibin, SK.EIN ve men onıñ iştirakçileri oldıq. Epimiz «ApTПoлe-KpиM» leyhasında iştirak etken edik. Bizler çeşit media vastalarınen çalışamız. Leyhada davuş, video, keramika, soqaqlarnıñ üstleri ve soqaqlarda bulunğan obyektler mevcut. Bular episi — bir tarihnı tarif etilmesiniñ farqlı vastaları ola. Er bir lokatsiya emiyetli edi, amma leyhamıznıñ İvano-Frankivskte taqdim olunmasından evel men daa ziyade eyecanlanğan edim. 2015-2016 seneler devamında menden, Qırımda çalışmağa qorqmadıñızmı, dep bir qaç kere sorağandırlar. Ebet, ya. Amma daa da ziyade, Ğarbiy Ukrainada yaşağanlarğa Qırımdaki vaziyetni añlatmağa küçüm yetmegeni qasevetlendire edi, qaç kereler «olar özleri bunı istediler» degenlerini eşittim, bu sözlerinen «qıtadakiler» özleriniñ bu işke kirişmegenlerini esaslay ediler. Şimdiki tecribem büs-bütün başqa. Bizlerde Ukrainanıñ çeşit qısımları arasında ğayet emiyetli medeniy bağlar qurmaq içün iqtidarımız yetti, dep tüşünem.
Olâ Mihaylük, mültidistsiplinar ressam, Kiyiv
Soñki kere Qırımda bizler 2014 senesiniñ başında bulunğan edik. Biz blok ettirilgen arbiy bir qısımınıñ ukrainalı razvedkacılarına kontsert kösterdik. Küneşte közlerini yumıp yatqan pardoş, ortalıqta çeçek açqan terekler, ve, aynı zamanda, kelecegimiz boyunca telüke ve şübege zulumlıqnıñ ağır duyğusı qarışıp ketkeni aqılımda qaldı. Bular episi tabiat, silâh em nefret, bir yerge kelip, bir an içinde öz Cennet bağçasından marum qalğan insanğa nisbeten büyük bir kontrast olunmasınıñ tarifidir. Menim içün «Qırım. Üçünci feza», belki, biraz uydurma olğan, üstten baqılğan kibi körüngen, media vastalarınen qurulğan Qırımıma yetmek ıntıluvından başlandı. Bu nasıldır iptidaiy abstrakt islergece daldırğan bir vastadır: dersiñ, seni özüniñ içinde çayıp qoyğan, saña bundan evel kimse yürmegen soqaçıqnı köstergen, belli bir yer ile qonuşma bağını tizgen sevgige toqunuv kibi bir şeydir. Ğaliba, şu abstraktsiyağa daluv bizlerge çeşit spekulâtsiyalardan çetleşmek ve, aqıqıy Qırımnen bağımıznı üzmeyip, özümizniñ hayaliy yarımadamıznı asıl etmege imkân berdi.
SK.EIN, Sergiy Kravçenko, saund-artist, Minsk
Men Qırım vastasınen özüm özümni añlı sürette belgileyim. Qırımtatarlarnıñ maqsadı daima Vatanğa avdet olmaq edi, bizler endi böyle maqsatnen yaşağan üçünci nesilmiz. Biz Qırım serbest, bahtlı ve er kim içün açıq olsun dep, çoq şey yapmaqtamız. ArtPole festivali daima ilham bağışlay, coştura edi, men onıñ ta Bağçasarayda keçirilgenini hatırlayım. Bizler o vaqıt çalğıcılarnen dostlaşqan edik, olarnı musafir ettik. O vaqıt bizler olarğa yarımadamızda yüzyıllar devamında şekillengen an’anelerimizni ve halq sanatını köstermege azır edik. Şimdi de ArtPole leyhası qanaat bermekte. Bir qaç aydır bizler «Qırım. Üçünci feza» leyhasınıñ çerçivesinde icat ettik, onıñ bu seferki soñki keçirilgen yeri İvano-Frankivsk şeeri olğan edi. Şahsen menim içün bizim faaliyetimizge çoq halq qoltutqanı büyük bir keşfiyet oldı. Atta ömürinde Qırımğa barmağan adamlar yarımadanı sağınğanlarını bildirgeni maña çoq tesir etti. Olar açıq göñülli, icatsever ve qalplerimizge yaqın bir insanlardır. Em de pervasız degiller. Aydın bir ümütlernen kelip, öz işimni başladım. Ve işimniñ neticesinden pek memnünim
Rustem Skibin, ressam, çölmekçi, Aqmescit-Kiyiv
:::cTeжka:::
:::cTeжka::: («yolçıq, soqaçıq») 2014 senesinde «ArtPole-ProKrım» festivalinde peyda oldı.
Bu ğaye Aqmescit-İvano-Frankivsk yolculığı devamında ressamlar arasındaki subetniñ aqibetinde tesaddufen doğdı. Rustem Skibin ile Yarema Stetsik renkler ve örnekler aqqında laqırdı etken ediler. İşte, o vaqıt vaziyet tap o qadar ümütsiz olmağanı añlaşıldı. Fikirimizni beyan etmek içün, belki, söz yetmegen edi, amma bizler örneklerniñ timsaller tili vastasınen işbirlik yolunı tapa bilecegimizni ve biri-birimizni añlaycağımıznı duydıq. Bizler Qırımnı hatırlatqan, daa doğrusı, Qırım aqqında hatırlatqan, onı añdırğan, em de etraftaki müitnen uyğun olğan yerlerni qıdırmaq qararına keldik. Bu işaretler sistemasınıñ temeline Rustem Skibin işletken, Qırımğa ait örnekler qoyuldı. Al-azırda :::stejka::: Berdânsk, Kiyiv, Vinnitsa kibi şeerlerinde bar, küz devamında ise bu yolçıqnı Qırımğa taba — Hersondan ve Qalançaqtan keçirip — daa da uzattıq.
Olâ Mihaylük:
Bu :::stejka::: larnıñ peyda oluvı devam ete, bu sene küzde — «Qalançaq» Kiriş-çıqış teşkerüv noqtasında ve Hersonda böyle «yolçıqlar» asıl oldı. Olar Qırımğa alıp barğan yol aqqında hatırlatalar.
Hersondaki demiryol köpürinde Öleksandr Marçenko özü işletken grafik obyektlerni Rustem Skibinniñ örneklerinen birleştirdi. Deñizniñ şuvultısını diñlemek ve Qırım narlarını hatırlatmaq maqsadınen boyle birdemlik meydanğa ketirildi, divardaki nar resimi — «ArtPole-Krım» festivaliniñ temsilinen aynıdır. Oleksandr Qırımda doğdı, lâkin Qırımnıñ qanunsız anneksiyasından soñra, Vinnitsada yaşamaqta, anda o :::stejka::: nıñ üzerinde çalışqan zamanda leyhamızğa qoşuldı.
Yarımadağa eñ yaqın mesafede — «Qalançaq» KÇT noqtasında — Rustem Skibinniñ «quru isar» özgün tehnikasında yapılğan doquz dane kafel pilâkesi üzerinde daa bir :::stejka::: asıl olundı. Kafel pilâkeleri sıñırğace alıp barğan qaldırımnıñ töşemesi içine pekitilgen edi.
“HixTo He ocTpiB”. Kimse ada degildir
Olâ Mihaylük, SK.EIN
«HixTo He ocTpiB» adlı audio- video eser — pek arz etilgen, tuvğan, amma şu qadar da yetmek içün imkân olmağan bir noqtağace yetiştirgen, sözsiz bir seyahattır. Elinden kelgen usullarnen faydalanıp, bu yerlerniñ hayaliy misalini asıl etip, bu yerni özüne qaytarmaq ıntıluvdır. Qıta ve yarımada arasında ösken kögetlerniñ şuvultısından, Qırımnıñ ruzgârından ve Kiyivde yazılıp alınğan milliy muzıkanıñ akssadasından hayaliy Qırım toplandı. Bular episi bir tüşni añdıra. Lâkin Qırım da bugün, dersiñ, bir tüş, bir ruya kibidir.
Qırımğa barmağa imkânımız olmağanı sebebinden, bizler, çaremizge köre, oña yaqınlaşmaq qararına keldik. Davuşlar, renkler, sıñırdaki fakturalarını audio ve video şekilinde toplap, öz işimizni başladıq.
Olâ Mihaylük, 2021’iyün
Şimdi Belarus’ de biraz adanı añdırğanı sebebinden, men yazda ötkerilgen, Qırım yarımadasını ve Ukrainanıñ qıta qısımını ayırğan çeger yanındaki ekspeditsiyada iştirak etip olamadım. Men, Olâ Mihaylük toplağan materiallarnı diñlep, olardan audiokollajlar yapam. Bu, öyle bir, ardı-sıralıq strategiyası, biz bu usulnen, tam ile bir kereden añlaşıp, muzıka, körgezmeler ve manalar içün umumiylikni taptıq. Er vaqıttaki kibi, sıñırlarğace yettik. Şimdi ilki eskizler azır ve, bazı vaqıtları, atta bu qapalı sıñırlardan, köklerden, memeleketlerden tış çıqmaq içün iqtidarımız yetecek kibi duyula.
SK.EIN, 2021’ avgust
İşimizge Mustafa Kizildeli (İstanbul, bağlama), Suren Voskanân (Mariupol, düdük, klarnet) ve Andriy Levçenko (Kiyiv, dare) qoşuldılar. Bizler bu çalğıcılarnıñ Qırım mevzusı boyunca improvizatsiyalarınıñ parçalarını eserimizde faydalandıq. Audio ve video materiallarnıñ çoqusı Qırımdan 30 km mesafede olğan Horlı yarımadasında yazılğan ediler.
Men, video çıqarıp montaj yapqanda, şu kögetler ve deñiznen, yapa-yanğız tarzda o qadar vaqıt keçirdim ki, atta taqdim tedbirinde, musafirlernen birlikte bu çekimlerniñ baqqanda, ayrıca, hususiy, yañı bir islerge nail oldım. Saña bazı vaqıtları cansıqıcı, bazı vaqıtları telükeli ve kergin kelgen emegiñni adamlar qabul etkenini añlaysıñ. Soñra ise qolay-qolay nefes almağa, em de laf etmege, külmege istegiñ kele. Em er şey bir kereden, er kesnen beraberlikte. Menim içün bu isler eserniñ öz kemalatına kelgenini añlatalar. Bu eser, zaten tek Qırım aqqında degil de, o, bizler ve Qırım arasındaki mevcut bağlar aqqında tarif ete. Bu isler hayal ya da hatırağa beñzey edi. Ve atta Qırımda iç bir vaqıt olmağan insanlar Qırımnı duyğu tarzında hatırlap oldılar.
Olâ Mihaylük, 2021’noyabr
Bir yerde ve bir zamanda rastkelişken, çeşit keyfte olğan, özüne has quruştırmalarınen ve ümütlernen kelgen insanlar, er kes, bir kereden, tesaddufen, diqqatlarını özüne celp ettirgen bir obyektke közlerini tike, diñleneler. Bizde şu özüñe celp ettirici şey — öz terkibine hatırlavlarnı, ve, elbette, felsefe ve siyasetten başlap, ğayet şahsiy meselelergece barğan, türlü suallerni sığdırğan, meditativ-abstrakt bir meydanlıq oldı. Eser ilki sefer cemaatqa kösterilgende, bir kereden belli bir utançaqlıq yoq oldı ve qoyulğan suallerge tek bir manalı cevap berilemecegi añlaşıldı. Qaranlıq içinde, büyük olmağan odada bulunğanlar hususiy müitke dalıp, hayaliy tarzda el yetmegen ve sırlar sıñırına, Qırımnıñ sıñırınace, barıp yettiler, öz ruhiyetiniñ bir terenligine dalıp kettiler. Ya da, belki, faqat çöl otlarına kirip kettiler.
SK.EIN, 2021’noyabr
Haytarma. Avdet
Rustem Skibin
Keriş ve tol’den ibaret binaçıq avdetniñ temsilidir. Aynı, çabik-çabik qurulğan muvaqqat evçikler sürgünlikten Vatanına qaytqan çoq qırımtatarlarnıñ birinci mekânları oldı.
Pencereden binanıñ içinde olğan varlıq körüne — bular turmuş, an’aneler, özgün medeniyettir. Kub şekilinde olğan muvaqqat evçik damsız tura, o, zuur olmasınıñ devamı, daa soñu yüz bermegeniniñ temsili, evniñ damı ise, öz yerini almağa azır olıp, binanıñ yanında turmaqta. Daud yıldızı şekilini alğan dam maqsatqa irişmekni, yarıq, bilgi, tecribeni temsil ete. Evgece — em demir yolnı, em merdivenni, em ayatnıñ özüni añdırğan yolçıq alıp barmaqta. Evniñ artında aydın renklerde tasvir etilgen kelecekniñ temsili tura. Bu em qıtada bulunğan, em yarımadada yaşağanlarğa bir hitaptır.
Patternler
Olâ Mihaylük, Rustem Skibin
Pattern — örnek, nümüne, tasvir, bütüniniñ ufaq qısmı. Patternler tekrarlanalar. Birleri bir ritmde ve bir qurulışqa ait olıp, digerleri — qarışıq ve deñişik olıp tekrarlana bileler. Pattern bütün bir nesneni tassavur etmege yardım ete ve, aynı zamanda, ayrı unsurlarnı da teren ögrenmek içün imkân yarata. Baqıp çıqmaq, resimini devam ettirmek, bağlar ve qanuniyetler araştırıp tapmağa vasta ola. Tabiatta patternler spiraller, meandrlar, dalğa, köpük, çatlaqlardan ibaret ola, bundan da ğayrı, fırlatma ve aksi yansılardan peyda olğan simmetriya vastasınen asıl olunğan patternler de mevcuttır.
Men Qırımda soñki kere, 2016 senesinde, bulunğan vaqıtta, özümnen beraber küzgüni alıp, obyektivni oña doğurlatıp, öyle foto çıqara edim, çünki o zaman, soqaqta fotoapparatnı çıqarıp, foto çekmege, pek havflı edi. Böyle usulnen foto çıqarmaqta men bir meraqlı şey kördim, er bir foto içün dünyada tek bir qaç daqqa yüz berecek yañı installâtsiya qurmağa kerek ola. Men kerçekniñ ayrı parçalarını çekip alıp, yalıñız o yerde diqqatımnı toqtatmağa, nazar noqtamnı deñiştirip, şu daire içine tüşken er şeyni ayrıca baqıp ögrenmekni begene edim
Olâ Mihaylük
Çatlaq — müitniñ bütünligini yarıp bozğan şeydir. Bir malzemede çatlaqlarnıñ peydalanması şu varlıqnıñ inceden bozulmasınıñ belgisidir. Çatlaq daa ziyade keñ olması içün, atomlarnıñ arasındaki bağlar, daa büyük tazıyıq yüz bergeni sebebinden, ep üzüle bile. Kün-künden bizler, informatsion ceryanı yüküniñ ağırlığı tesirinden, yarımada ve qıta arasındaki bağ üzüleyatqanınıñ şaatları olamız.
Çölmekçi ressamınıñ işdeşi daima ateştir, ve, bazı vaqıtları, ateşni idare etmege çare yoq. Yalıñız ateş becergen işniñ neticelerini körebilesiñ. Bu neticeler ise — çatlaqlardır. Şu zaman — endiden eşya öz turmuş vazifesini beceramacağınıñ, amma kene de dülberligini saqlap qalğanını belgilegen bir daqqadır. Özüñe bam-başqa bir munasebet talap etken eşyanıñ mevcutlığı yüz bergen yañı bir feza asıl ola.
Rustem Skibin
Yañı birikmeler, olarnı qayd etilüvi, tabiat ve tarz-allarnıñ deñişmesi aqqında tüşünceler fikirdeşlikniñ esasını meydanğa ketireler. Sebebi — renkler, çızıqlar, çatlaqlar, beraberlikte refleksiyalarğa berilüv kibi şeyler ola. Belli bir nuqsanlıqnı saqlamaq degil de, qabul etmek, atta nasıldır usulnen onı aydınlatmaq, tamam ile şu “nuqsanlıq”nıñ özü eşyanıñ misalsiz bir şeyge çevirgenini isbat etmesine yol bere. Cemaatta olğanı kibi, aynı. Bu soy tecribe iç istenilmegen ve ğaribane bir vaziyet olsa bile, böyle hususiy alnı başından keçirgen insanlar özara belli bir yollarnen añlaşa bileler.
Qırım. Közge doğru baqmaq
Olâ Mihaylük
2014 senesiniñ baarinde nevbetteki «ArtPole.Krım» adlı festivaline azırlanuv başlanmaq kerek edi. Amma, sahte referendumnıñ ögünde tesaddufen yüz bergen aqiqat o qadar şiddetli ve aqılğa sığmağan derecede zulumlı oldı ki, biraz vaqıt keçkeninen şu adiseler kerçek olğanına inanılmaycağı añlaşılıp başladı. Şu sebepten er şeyni vesiqa tarzında saqlamaq eñ kelişken, belki de, o zaman eñ kerek bir iş olğanı belli oldı.
Men çeşit milletler vekilleri, çeşit dinge ait insanlar, çeşit zenaat saiplerinen korüşken edim, biz laqırdı ete edik ve olar bu subetlerni yazdırmağa qail ola edi. Şu intervyülarnı bergen insanlar — tecavuz ne derecede qaba ve şeksiz olğanınıñ eñ qıymetli delilidir. Olarnıñ is-duyğuları, intonatsiyaları, sımaları… Böyleliknen, tesaddufiy alda, çoq medeniyet vekillerinden ibaret narazılarnıñ umumiy portreti şekillenip başlandı, çünki, farqlı sebeplerden, episi olar referendumnı red etmekte ediler.
Olâ Mihaylük
Bundan soñra yedi yıl keçti, 2021 senesi, küzde, subetlerimizni, intervyülarını devam ettirmege qarar alındı. Amma bu sefer böyle umumiy süret öz şekilini alamadı. Kimdir 2014 senesiniñ fikirinde qaldı, kimdir öz evelki tüşüncelerini kesen-kes red etti, kimdir cevaptan qaçınmaqta edi. Közlerine doğru baqmağa tek Qırımnı terk etkenler qayletti. Qalğanlar ise, beyan ettirgen fikirlerine baqmadan, yalıñız şahsiy mesaclarda subetleşmege razı edi ve şu subetlerini tek adlarını bildirmey derc etmege qail oldılar.
«Qırım. Uçünci feza» leyhası AQŞ halqara inkişafı agentsiyasınıñ (USAID) qoltutuvı ile ArtPole tarafından ayatqa keçirildi. Malümat paylaşuvı ceetten leyhağa proto produkciia agentsiyası qoltutuv köstere.


text:
Mahkemeniñ Nariman Memedeminovğa dair qararı Qırımda vatandaş faaliyetçileri ve jurtalistlerine, olarğa qarşı tazyiqnıñ toqtatılmaycağını köstere. Bu fikirni advokat Edem Semedlâyev, imayesi altında olğanğa tevqifniñ uzatılması neticesinde boyunca Qırım.Aqiqat içün bergen izaatlarında ifade etti.
Advokat: «İmaye ve Nariman özü mahkemeniñ oña tevqifniñ uzatılmasına dair bugünki qararına Qırımda vatandaş jurnalistikasına tazyiq etüv, dep qıymet kese. Narimannıñ musulman, qırımtatar ve bunıña ilâve olaraq bir de jurnalist olğanı, tahqiqatnı böyle qararlarnı qabul etmege ve insannı terrorizmniñ propagandası kibi ağır maddeler boyunca qabaatlamağa aveslendire. Ondan ğayrı, bu, diger qırımtatar jurnalistlerine şimdiki vaziyette böyle bir havflı işnen oğraşmamaları içün bir işarettir. Lâkin Narimannıñ mahkemede ifadelegen noqtaiy-nazarı, repressiyalarnıñ artması ile Qırımda faaliyetçilik ve vatandaş jurnalistikası kibi adiseniñ inkişaf etecegini açıqtan köstere», – dep saya.
Daa evel Rusiyeniñ kontroli altında olğan Aqmescitniñ Kyivskiy rayon mahkemesi qırımtatar faaliyetçisi, vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminovğa tevqifni dört ayğa uzattı. Memedeminov tahqiqat izolâtorında ağustos 15-ke qadar qalacaq.
Mart 22-de Rusiye telükesizlik ve uquqqoruyıcı organlarnıñ hadimleri Bağçasaray rayonında Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Bundan soñ faaliyetçi Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine sorğuğa alıp ketildi. Mart 23-te mahkeme Memedeminovnı mayıs 16-ğa qadar tevqif etti .
Mart 23-te QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun buzuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina jurnalistleriniñ milliy birligi (UJMB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve kenişletmek aqqınıñ bozuluvı» dedi.
Ukraina TİNi vatandaş faaliyetçisiniñ yaqalanmasını taqbih etip, ilhaq etilgen Qırımdaki Rusiye ukümetinden Nariman Memedeminovnıñ azat etilemsini talap ete.


text:
İyül 26-da, salı künü Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy-Qavqaz okrug arbiy mahkemesi Maksim Filatovğa qarşı açılğan cinaiy işni baqıp başlaycaq, onı «Azov» ukrain batalyonınıñ askeri dep adlandıralar. Bu aqta mahkemeniñ matbuat hızmeti bildire.
«Filatov Maksim Aleksandroviçke qarşı cinaiy iş boyunca toplaşuv iyül 26-da, saat 11-de başlanacaq», – dep aytıla beyanatta.
Taqiqatnıñ fikrince, Filatov, milletlerara munasebetlerni kerginleştirmek maqsadınen, 2014 senesi aprel ayında Aqmescitteki «Çuqurça» camisiniñ binasını yaqtı, aynı bu sene avgust ayında ise, «cumhuriyet prokuraturası binası yanında terroristik eylemni etmege tırıştı».
Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya Filatovğa qarşı qabaatlavnı Rostov mahkemesine 2016 senesi iyün başında yolladı.
«Azov» Vatandaş korpusında işğal etilgen Qırımda yaqalanğan ve Rostov-na-Donu mahküm etilecek Maksim Filatov olarnıñ batalyonınıñ askeri olğanını tasdıqlamadılar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv "Qırım platforması" sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
“Beyanname açıq olacaq, bütün istegen memleketler oña qoşula bilecek. Beyannamede, Rusiye Federatsiyası halqara uquqnı bozğan tecvuzcı memleket olğanı, Qırım ilhaqını tanımama siyaseti ve RF qarşı tazyıq yer alacaq. Bu vesiqada Qırımnıñ arbiyleştirilüvi, insan aqlarınıñ bozuluvı, qırımtatarlarnıñ taqip etilüviniñ aqibetleri de qayd etilecek. Amma beyanname balaban olmaycaq – bu siyasiy bir vesiqa. Esas maqsad Qırımnıñ işğalden azat etilüvi qala, amma buña ketken yolda taktik adımlar azırlamalımız”, – dedi Ceppar.
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba 2021 yılda nazirliginiñ esas prioriterlerini ilân etti, olarnıñ arasında Qırımnı işğalden azat etüv halqara platformasınıñ faaliyetke keçirilüvi de bar.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeniñ Ukrainanıñ yarımadanı işğalden azat etüv strategiyası – “Qırım platforması”na munasebetinen memnün olğanını ayttı.
Rusiyeniñ nezaretinde olğan Qırımnıñ başı Sergey Aksönov, Ukrainanıñ yarımadanıñ işğalden azat etilmesi strategiyası “Qırım platforması”nı tefsir etti. O, yañı halqara platformasınıñ meydanğa ketirilmesi “Qırımnı qaytarmağa” yardım etmeycegine emindir.
Ukraina akimiyeti AB ve Ğarp memleketlerini yarımadanı qurtaruv boyunca «Qırım platformasına» qoşulmalarına faal sürette davet ete. Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Qırımnı işğalden qurtaruv sammitini Kyivde 2021 senesi mayısta keçirmege planlaştıralar, dep bildirgen edi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Aqyarda iyül 27-sinde saba daa bir yañı COVID-19 hastası qayd etildi, bildire Rusiye şeer akimiyeti.
"Patsiyent - Aqyardan bir pensiyalı qadın, yuqunç menbası epidemiologiya araştıruv vaqtında belgilenecek", - denile Aqyarnıñ rusiyeli akimiyetiniñ beyanatında.
Qayd etile ki, yılnıñ başından berli Aqyarda yañı koronavirus infektsiyasınen 336 adam hastalandı. Şimdi hastahanelerde 64 adam bar. 255 adam yahşı oldı, 6 adam vefat etti.
"Şimdilik infektsiya hastahanesinde 156 adam, 9-ıncı şeer hastahanesinde - 159 baqıla. Yaşağan yerlerinde 587 adam nezaret etile", - qoştılar müessisede.
Зa MиHyBшиe cyTkи B KpыMy зaperиcTpиpoBaHo 12 cлyчaeB kopoHaBиpycHoй иHфekции. Bcero B KpыMy, пo дaHHыM MecTHыx BлacTeй, зaperиcTpиpoBaHo 1116 cлyчaeB HoBoй kopoHaBиpycHoй иHфekции. 71 из Hиx зaBoзHoй из-зa rpaHицы, 107 cлyчaeB – из coceдHeй Poccии и BыяBлeHы пo koHTakTy c HиMи, BыздopoBeBшиx зa Becb пepиoд – 827 чeлoBek, yMepли 14 пaциeHToB oT kopoHaBиpyca.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Mayısnıñ 5-de Qırımtatar halqı Meclisiniñ Kyivdeki ofisinde Ukraina MİD temsilcileri ve Yuqarı Rada insan aqları boyunca Vekâletli Kâtibiyeti toplaşuv keçirerek, BMT Halqara Mahkemesiniñ Qırımnen bağlı qararı çerçivesindeki areketlerniñ koordinatsiyası yapıldı. Bunı Meclis yolbaşçısı Refat Çubarov öz Facebook saifesinde bildirmekte.
«Ukrainanıñ Qırım ve Donbass boyunca Rusiyege qarşı açqan davası çerivesinde Qırımtatar halqınıñ Meclisi yalıñız 2017 senesi arpelniñ 19-dan soñ BMT Halqara Mahkemesiniñ Rusiyege nisbeten qabul etken ara qararınen bağlı tedbirlerni taqip etmeknen sıñırlanmayıp, Rusiyeni tez vaqıtta BMT HM qırımtatar Meclisi faaliyetiniñ yasaqlanması ve yolbaşçılarınıñ Qırımğa kirmsinen bağlı yasağını lâğu etmesi aqqındaki qararını (emirini) tez vaqıtta yerine ketirmesine mecbur etmege areket etmekte», - dep qayd ete Çubarov.
Onııñ aytqanına köre, toplaşuvda Tışqı işler nazirligi vaqtınca işğal etilgen territoriyalar bölüginiñ yolbaşçısı Oksana Zolotoröva, Tışqı işler naziriniñ mesleatçısı Taras Kaçka ve UQŞ insan aqları boyunca Vekâletli Kâtibiyet yolbaşçısı Bogdan Kriklivenko iştirak etkenler.
Aprelniñ 19-da BMT Halqara Mahkemesi işğal etilgen Qırım sakinleriniñ aqlarını qorçalamaq maqsadınen «Ukraina Rusiyege qarşı» adlı davası çerçivesinde muvaqqat tedbirler kirsetken edi. Mahkeme ukrainlernen qırımtatarlarnıñ aqları bozulmamasını, Meclisniñ faaliyet tekrar başlatılması ve yarımadada ukrain tilinde tasil berüvge ruhset berilmesinen bağlı qarar qabul etken edi. Böyleliknen halqara mahkeme Rusiyeni ırq ayırımınıñ er türlü şekillerini lâğu etmesinen bağlı şartnameni eda etmesine mecbur etmekte.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye uquq qoruyıcıları işğal etilgen Qırımda anonim arizalar esasında sıq-sıq tintüv keçirip başladı. Bu aqta «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsi Bekir Degermenciniñ ömür arqadaşı Aliye Degermenci Qırım.Aqiqat mühbirine tarif etti.
«Qırımda anonim çaquvlar sebebinden tintüvler aqqında sıq-sıq eşitmege mümkün. Uquq qoruyıcılar Aqmescitten kelip, yerli politsiya hadimlerini tintüv keçirilmesine celp ete. İnsanlar bunı aydınlatmay, cemaat da diqqat etmey. Noyabrden dekabr ayına qadar bunıñ kibi yedi tintüv aqqında bilem», – dedi Aliye Degermenci.
Aliye Degermenci tintüv keçirilmesinen bağlı tafsilâtlarnı paylaşmadı.
Bundan evel Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsi Bekir Degermenciniñ apiste qaluv müddetini uzatmasına qarşı itiraz arizasını red etip, onı apiste qaldırdı.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı.
Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
İşbu dava iştirakçileriniñ sağlıq problemleri bar. Degermenci – astma hastasıdır, Çapuh SİZOda mikroinsult keçirdi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Aprelniñ 15-nde prokurorlar Rusiye istilâsı neticesinde ölgen daa eki balanı qayd etti, dep bildire Ukraina Baş prokurorınıñ ofisi aprelniñ 16-nda.
«2022 senesi fevralniñ 24-nden başlap 560 bala Ukrainada Rusiye Federatsiyasınıñ büyük silâlı ücümi neticesinde zarar kördi. Prokurorlarnıñ resmiy malümatına köre, 200 bala vefat etti ve 360-tan çoq yaralandı. Bu raqamlar tam degil, çünki faal cenk areketleri, vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve azat etilgen topraqlarda iş devam ete», – dep bildire müessise.
Prokurorlarnıñ malümatına köre, eñ çoq zarar körgenler:
- Donetsk vilâyeti – 117
- Kyiv vilâyeti – 105
- Harkiv vilâyeti – 88
- Çerniğiv vilâyeti – 54
- Mıkolayıv vilâyeti – 40
- Herson vilâyeti – 41
- Lugansk vilâyeti – 36
- Zaporijjâ vilâyeti – 23
- Kyivde – 16
- Sumıda – 16
- Jitomir – 15
«Aprelniñ 15-nde Rusiye arbiyleri Harkiv rayonlarından birine ateş açtı. Atış neticesinde 5 bala zarar kördi, ekisi öldi, olarnıñ arasında 7 aylıq bala bar. Aprelniñ 14-nde Herson vilâyetindeki Novovorontsovka şeer çeşitli qasabasınınıñ civarında kassetalı snarâdnıñ detonatsiyası neticesinde 15 yaşında oğlan yaralandı», – dep aytıla haberde.
Baş prokurornıñ ofisi malümatına köre, Rusiye ordusınıñ bombardımanı ve ateşi 1018 oquv yurtuna zarar ketirdi, 95-i tamamen viran etildi.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ärdoğan: “Türkiyä dialognıñ häm diplomatiyanıñ köçenä ışana”
Türkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan: "Rusiyä häm Ukraina arasında tınıçlıq urnaştıruğa qağılışlı tırışularıbız däwam itä”, - dide
İlbaşı Ärdoğan Amerika Quşma Ştatları säfäreneñ axırında N’yu-Yorktağı Törek yortında jurnalistlar belän äñgämä qorıp cibärde.
Rusiyä Däwlät başlığı Vladimir Putinnıñ öleşçä mobilizaśiya iğ’lan itüe häm Ukraina-Rusiyä suğışında kilep citelgän soñğı wazğıyätneñ xäterlätelüennän soñ "Taraflarğa nindi däräcäle çişeleş täêmin itelä alına? Putinnıñ bu yaña açıqlawları sezne ğacäpländerdeme? Soñğı täräqqıyätlär belän bäyle bäyäläwegez nindi?" - digän soraw uñayınnan Ärdoğan bu suğışnıñ här ike il xalqına, töbäkkä, dönyağa tülättergän bäyälärneñ bilgele buluın äytte.
Berkemneñ dä bu bäyäne tağın da arttıru añlayışında bulmawı zarurlığına basım yasawçı Ärdoğan: "Fäqät bez yasağan adımnar belän ber noqtada şat. Mäsälän, totıqlar belän almaşu mäs’äläsendä bügen adımnar yasaldı. Putin häm Zelenskiy belän bez alıp barğan diplomatiya xäräkäte näticäsendä Rusiyä häm Ukraina arasında 200 suğış äsire belän almaşu buldı. Türkiyäneñ aradaşçılığında başqarılğan şuşı äsir almaşuı suğışnı beterü yulında möhim adım. Rusiyä häm Ukraina arasında tınıçlıq urnaştıru tırışularıbız däwam itä. Äsirlärne almaşuğa mömkinlek birgännäre öçen Putin häm Zelenskiygä räxmätläremne belderäm”, - dip äytte.
Ärdoğan, xalıqara xoquq qısalarında prinśipial’ häm vöcdanlı poziśiyädä toruların iskärtep uzıp: "Türkiyä dialognıñ häm diplomatiyanıñ köçenä baştan birle ışandı häm monı isbatlarğa da tırıştı. Türkiyä dialognıñ häm diplomatiyanıñ köçenä ışanuınıñ näticäsen dä xäzer şuşı totıq almaşuda aldı. Bu bezne ayıruça bik bik şatlandırdı”, - dide.
Bäyläneşle xäbärlär
“İzgelek poyızdı” quzğaldı
Türkiyädän yulğa çıqqan 12nçe "İzgelek poyızdı" paqıstanlılarğa yärdäm iltä


text:
Bunı Donetsk vilâyetiniñ «Donbass» territorial mudafaa batalyonınıñ komandanı Semön Semençenko Facebook saifesinde bildirdi.
«Bölükleri şarqqa ketken Donbass batalyonınıñ bulunuv yerinde «Qırım» mahsus batalyonı şekillendirilecek», – dep yazdı Semençenko.
Onıñ aytqanına köre, «Donbass» batalyonınıñ 2 biñden ziyade askeri muracaat etken soñ, Milliy gvardiya mezkür qararnı qabul etti.
«Qırım» batalyonını bir ay içinde meydanğa ketirmege planlaştıralar.
Ukrainada eki ay içinde İçki işler nazirliginiñ 30 mahsus bölügi şekillendirildi.


text:
Hayser Cemilevni, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ oğlunı, Rusiyedeki apishaneden Ukrainağa ketirdiler. Bunı noyabr 26 künü öz Facebook saifesinde rusiyeli advokat Nikolay Polozov bildirdi.
«Biz Haysernen Ukrain sıñırını keçtik. Telükesizlik mefkuresinen, Rusiyede yolda olğanımızda men bağğa çıqmay edim. Acele izaat alıp olamağanlardan afu sorayım. Eñ esası – Kremlniñ dörtünçi esiri sağ-selâmet evine ketirildi», – dep yazdı advokat.
Bundan ögüne qırımtatarlarnıñ lideri, Ukraina halq vekili Mustafa Cemilev, Hayserni Rusiyeden Kyivke ketirgenlerinen, onı birden tedaviylenmege yollaycağını aytqan edi.
Rusiyeli advokat Nikolay Polozov öz Twitter saifesinde 25 noyabrde, onıñ müşterisi Hayser Cemilev, qırımtatar milliy lideriniñ oğlu azat etilgenini haber etti.
24 noyabrde Astrahan mahkemesi Hayser Cemilevniñ artından memuriy nezaret alıp barılacağı aqqında qararnı lâğu etkenini haber etken edi. Bu oña Rusiyeden tış çıqmağa imkân berecek.
Cumaertesi künü, 26 noyabrde, Hayser Cemilevge belgilengen ceza müddeti soñuna yetecek. Lâkin, Rusiye qanunlarına köre, onı, müddetniñ biteceginden ögüne soñki iş kününde, yani cuma künü, 25 noyabrde, yibermek kerekler.
2013 senesi o, aileniñ dostu olğan Fevzi Edemovnı muqaytsızlıq ile babasınıñ tüfeginden öldürgeninde qabaatlandı.
Qırım işğal etilgen soñ Rusiye taqiqat organları onıñ işini ğayırdan baqmağa qarar aldılar. Hayserni Aqmescit apishanesinden Krasnodar bölgesine alıp ketti.
Rusiye Federatsiyasınıñ Yüksek mahkemesi, Hayser Cemilevge Krasnodar mahkemesi tarafından tainlengen 5 yıllıq apis müddetini bir-buçuq yılğa qısqarttı. Bunen beraber Kyivniñ Dnepr mahkemesi 2015 senesi aprel ayında oña ceza müddeti olaraq 3 yıl 8 ay apis cezasını belgilegen edi.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ veteranları, faaller ve apiske alınğan ve tutulğan qırımtatarlarnıñ soy-sopları olğan yüzge yaqın qırımlı Kreml kontrolindeki Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi ögünde toplaşıp, Qırımnıñ Rusiye müftisi Emirali Ablayevniñ qırımtatarlarnıñ Keriç köpründe tutulmasınen ve Moskva kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ aytqanlarınen bağlı fikrini bilmege istedi.
«Bundan soñ (Qırımnıñ Rusiye ükümeti ögündeki toplaşuvdan soñ – QA) cemaat müftinen körüşmege istedi. Noyabrniñ 2-nden 3-ne keçer gecesi Keriç köpründe neler olğanını bilemi dep soramağa istedik. Müfti yoq edi, cuma namazından soñ muavini Raim ocanen körüştik. Bizge müftilik Rostov-na-Donuğa ketkende tutulğan yüzlernen qırımtatarınıñ Qırımdan çıqarılmağanını bilmey, dep aytıldı», – dep ayttı Bağçasaray sakini Enver Seytmemetov «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesine.
Qayd etilgenine köre, qırımlı musulmanlarnıñ menfaatlarını temsil etmek içün boynuna mesüliyet alğan organ asılında «vazifelerini yapmay», dep tüşüne qırımtatarlar.
«Balalarımızğa qarşı quvetçilerniñ zulumına cinaiy indememeleri aqqında yüzlerine aytmağa keldik. Balalarımıznıñ zorbalıq ve terrorizmnen iç bir alâqası olmağanını bilmeyler sanki! Amma bir şey yoq kibi yapalar. Aynı vaqıtta bütün dünya içün dekoratsiya rolü olacaq Cuma Cami qurula. Musulmanlar yapmağan cinayetleri içün 15 yıldan 20 yılğa qadar apiske alınğanda olar musulmanlarnı çaqmağa ve qabaatlav şaatları olmaqtan igrenmeyler», – dedi adı aytılmağan qırımtatar faali.
Bundan evel Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Aqmescitte Nazirler şurası binası ögünde toplaşqan ve terrorizmde qabaatlağan lafları içün afu soramasını talap etken qırımtatar milliy areketiniñ veteranları, apiske alınğan ve mahküm etilgen qırımtatarlarnıñ soy-sopları yanına çıqmadı.
Laf Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ Facebookta yazğanları aqqında kete. O, Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi çıqarğan üküm arfesinde Keriç köpründe Rusiye uquq qoruyıcıları dava mabüslerine «qol tutmağa» istegen vatandaşlarnı tuttı, dep bildirdi. Soñra ise «Hizb ut-Tahrir ile alâqalar» ve terrorizmni desteklev» Rusiye qanunlarını boza, dep qayd etti.
Mahküm etilgen Seyran Saliyevniñ ömür arqadaşı Mumine Saliyevanıñ fikirince, Qırım yolbaşçısı soy-soplarına mahkemede qol tutmağa istegen insanlarnı ne içün «terrorist» dep sayğanını añlatmaq kerek.
Noyabrniñ 2-nde aqşam Qırımdan Rostov-na-Donuğa Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleriniñ ükmü çıqarılğanına ketken yüzlernen qırımtatarı Keriç köpründe Rusiye yol patrul hızmetiniñ hadimleri tarafından tutuldı. On saat beklegen soñ insanlar Qırımğa qayttı. Advokat Nikolay Polozovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye quvetçileri qırımtatar faallerine qarşı «areket serbestligi aqqını» bozdı.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 3-nde Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üç mabüsini 42 yılğa apiske üküm etti. Rustem Emiruseinovğa 17 yıl apis cezası berildi, ilk eki yılı apishanede, qalğanı sert rejimde keçecek. Arsen Abhairov 13 yılğa üküm etildi, ilk eki yılı apishanede keçecek. Eskender Abdulganiyev 12 yılğa üküm etildi, ilk eki yılını apishanede keçirecek.
Bu sene yazda qırımtatar milliy areketiniñ veteranları Qırım Nazirler şurasına kelip, Aksenovdan afu soramasını talap etti. Olar Qırım yolbaşçısı qırımtatar halqını terrorizmde qabaatladı, dep ayttı. Laf Aksenovnıñ Facebookta yazğanları aqqında kete. O, yañı «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca musulmanlarnıñ tutulğanını izaatlağan edi. FSB areketlerini ise «terrorizm ve ekstremizm ile küreş» dep adlandırdı. Sergey Aksenov qırımtatarlarnen öyle de körüşmedi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.