text:
Töbäklärdä tatar tapşıruları yabıla: säbäpläre häm xäl itü çaraları
Yaña yıl Rusiäneñ törle töbäklärendä yäşäwçe tatarlar tormışına ber yañalıq alıp kilde – cirle radio häm televideniä şirkätlärendä qayda 10, qayda 15 yıllap çıqqan qayber programmalar bötenläy yabıldı, qayberläre qısqartıldı. Tatar mäğlümat qırında nilär qaldı soñ? Milli tellärdäge tapşırular ni öçen yabıla häm mäs''äläne xäl itü çaraları barmı? Bügen bu sorawğa cawapnı Azatlıqnıñ törle töbäklärdäge xäbärçeläre ezli.
XG:Milli mäğlumat çaraları Rusiä citäkçelärenä kiräkme? Bu sorawğa açıqtan-açıq — yuq dip äytergä mömkin. 80-nçe yıllar azağında — Rusiäneñ törle töbäklärendä milli tellärdä — bu isäptän tatar telendä dä basmalar, tele häm radiotapşırular barlıqqa kilde. Alar xalıqnıñ uzañın üsterüdä , üz millätenä qarata küp yıllar törle çığanaqlardan xaqiqätkä turı kilmägän mäğlumatlar alıp, bu säbäple tuğan tiskäre fikerlären üzgärtergä yärdäm itte disäk arttıru bulmas. Çönki millättäşlärebez ul çığarılışlardan tatar xalqınıñ tarixına bağışlanğan säxifälär belän tanıştı, küp kenä mäğlumat tupladı. Tapşırular yolalarnı iskä töşerüdä zur rol'' uynadı, millättäşlärebez alarnı köndälek tormışta qullana başladı. İñ möhime,tatarlar tuğan telendä aralaşa başladı. Bolar barısıda, küräseñ, il başında utıruçılarnıñ säyäsäte belän turı kilmäde. Şuña da äkrenläp, tatar telendäge tapşırularğa birelgän efir waqıtı qısqartıla başlandı, gazetalarnı finanslaw çiklände.
2005-nçe yılnıñ berençe gıynvarennän Rusiä kanalında alıp barılğan tapşırular programmasına zur üzgäreşlär kertelde. Tapşıru waqıtları Mäskäwdäge citäkçelär tarafınnan yıl sayın, xättä yılına ikeşär tapqır üzgärtelep torsa da, äle milli programmalar yañğırıy ide. Ä ağımdağı yıldan milli tapşırular Rusiä kanalında bötenläy bulmayaçaq. Ütkän yıl azağında üzeneñ 15 yıllığın bilgeläp ütkän «Oçraşu» radiojurnalı yaña yıldan tapşırular programmasınnan töşep qaldı. Ul ğına da tügel, Udmurtiä respublikasınıñ töp xalqı — udmurt telendä dä xäzer Räsäy kanalında tapşırular bik çiklände — 25 minut irtän häm köndez 10 minutlıq xäbärlär.
Monıñ säbäbe— «Udmurtiä» däwlät teleradiokompaniäse citäkçelärenä Mäskäwdän VGTRK — Bötenrusiä teleradiokompaniäsennän kürsätmälär kilgän: 2005 yılnıñ berençe gıynvarennän cirle teleradiokompaniälärgä efir waqıtı ike tapqır qısqartıla. Elek ul 1380 säğät bulsa, xäzer 620 säğät qaldırıla. Şul uq waqıtta monıñ yartısın ğına Mäskäw finanslayäçäk, qalğan efir waqıtı öçen kompaniä üze aqça tabarğa tieş. Şulay itep, könenä durt säğät yarım tapşırular waqıtı ike säğätkä genä qaldırıldı.
Tağın ber närsägä iğtibar itmiçä bulmıy — milli teldä tapşırular efir waqıtınıñ 20 protsentın ğına täşkil itärgä tieş ikän. Efirdan atnalıq tatar tapşıruı, udmurt telendäge programmalar, balalar öçen rus häm udmurt telendäge çığarılışlar barısı da yuqqa çıqtı. Başta ul tapşırularnı öleşçä ul''tra qısqa dulqınnarğa küçerergä qarar qabul itelsä, xäzer bu kanalnıñ da kiläçäge ikele. 17 ğinwar''dä «Udmurtiä» däwlät teleradiokompaniäseneñ citäkçeläre 44 radio xezmätkäreneñ qulına ştatlar qısqartılu säbäple — ike aydan soñ alarnıñ kiräklege bulmawı turında qağäzlär tottırdı. Bu uñaydan tatar tapşıruların alıp baruçı jurnalist ta ştatta qaldırılmayaçaq. Udmurtiä tatar ictimaği üzäge citäkçeläreneñ bu xaqta kisätelüenä qaramastan, alar älegä qädär bu waqiğağa berniçek tä cawap birmäde. Ä daimi tıñlawçılar redaksiägä şaltıratıp, tapşıru efirdan yuğaldı, qaydan ezlärgä dip sorıy. Ber aktiv tıñlawçı - «Güzäl» tatar xalıq cır häm biyu ansamble citäkçese Nurulla Xucagaliev redaksiägä üze dä kilep citte. (audio)
Ä Udmurt radiosında waqiğalar bik qızıp kitte. Citäkçelär xezmätkärlär qullarına qısqartılu turında käğäzlärne xezmät qanunnarın bozıp tapşıruları açıqlandı. Şuşı uq Mäskäwdän kilgän faksta redaksiä ştatın qısqartu turında täqdimnär yuq, häm ul xat berkem tarafınnan da imzalanmağan.
Respublikanıñ profsoyuz oyışması xatalarnı kürsätep, citäkçelärgä qarşılıq belderep, xat yulladı. Şunnan soñ qısqartıluğa duçar bulğan xezmätkärlär qullarına qısqartılu kiçekterelüe turında ikençe käğäzlär tarattılar. Aldağı atnada waqiğalar niçek däwam itär, bilgele tügel.
İnde tatar tapşırularına kilgändä. Älegä ul''tra qısqa dulqınnarda atna sayın 40 minutlıq ädäbi-muzıkal'' «Yuldaş» tapşıruı efirğa çığaçaq. Ämmä anıñ da küpme ğömere qaluın äytüe qıyın. Milli tellärdä yañğırağan tapşırular il başında toruçılarnıñ tännärendä küptänge çir bulıp tora ide. Nihayät, ütkän yılda törle dairälärdä bulıp uzğan saylawlarda milli qartanı räxätlänep uynatıp, xalıq ışanıçın aldı alar. Xäzer millätlärneñ kiräge qalmadı. İkençe saylawlarğa qädär. Ägärdä alar bula qalsa.
AQ:. Udmurtiä radiosındağı üzgäreşlär belän Xamidä Ğayfullina buldı. Ulyan ölkäsendä tatar radiosı inde küptän yuq, bu mäs''älä başqa kütärelmi dä. Ä menä televideniädäge "Çişmä" tapşıruınıñ yazmışı borçılırğa citdi säbäp bulıp tora. "Çişmä" "qorıdı" 45 minuttan 20gä qaldı. Ulyan ölkäsendäge milli tapşırularınıñ niçek başlanuı häm bügenge xäle turında Ayrat İbrahimnı tıñlıyq. (audio)
AQ:Azatlıq dulqınnarında tatarlarnıñ mäğlümati dönyasındağı üzgäreşlär turında söyläwne däwam itäbez. Omskinıñ İrtış tele-radio şirkätendä berençe tatar tapşıruı 1988nçe yılda çıqtı. "Sälam" programmasınıñ 10 minuttan başlanıp ozınlığı 40 minutqa citkän çaqları buldı. Xäzer "Sälam" tatarlarnı radioalğıçlar yanına barı tik ayına 1 tapqır 15 minutqa cıya. Kiläse atnada Säläm tapşıruı 15 yıllığın bilgeli. Şulay uq fivral ayında monda da üzgäreşlär kötelä. Tulıraq mäğlümat belän Sania Mirxalieva:
SM: Omskidağı tatar mäğlümat çaralarınnan “İrtış” ölkä teleradio şirkäte qarşında eşläwçe “Sälam” proğrammasın äytergä bula. Bu tapşıru 1989-nçı yılda, meñgä yaqın imza quyılğan üteneç xatı belän ölkä citäkçelegenä möräcägät itkännän soñ açılğan ide. Tatar tapşıruı başta “Duslıq küperläre” digän radio-rubrikada, ayğa ber tapqır 10 minut eçendä çıqtı. Berniqädär waqıttan soñ ul , “Sälam” dip isemlänep, ayına ike märtäbä 20 şär minut çığa torğan tapşıruğa äylände. Törle yıllarda tapşırunıñ waqıtı ara barıp, 30, 40, 45 minutqa qädär citte. İldä bazar möğämäläläre urnaşa başlağaç, efir waqıtı qısqara başladı.“Sälam” tapşıruı ayına ber märtäbä 15 minut waqıt eçendä genä yañğırıy torğan tapşıruğa äylände.
Radiotapşırularnıñ eçtälegenä kilgändä, alarda ölkädä yäşäwçe tatar xalqınıñ tormışı yaqtırtıla, tatar telen, mädäniäten, ğoref-gädatlären propagandalawğa urın birelä, başqa töbäklärdä yäşäwçe tatarlar arasındağı bäyläneşlär çağıldırıla, ölkädäge tatar oyışmalarınıñ eşçänlege häm başqa küp törle temnar kütärelä. Älbättä, tapşırularda tatar cırlarına , moñnarına da urın birelä.
Tıñlawçılarnıñ ayıruça yaratıp tıñlağan säxifäläre – tapşırunıñ cirle talantlarğa häm istälekle datalarğa bağışlanğan bülege.
Mäğlüm ki, qayber töbäklärdä 2005-nçe yıl başında milli tapşırularnıñ efir waqıtları qısqartıldı. Omski teleradio şirqätendä yaña yıl başında milli tapşırularğa qağılğan üzgäreşlär bulmadı. Ämma üzgäreşlärneñ buluı bik ixtimal. Çönki minem “ Milli tapşırularnı kiläçäktä nindi üzgäreşlär kötä?” - digän sorawıma, “İrtış” däwlät teleradioşirkäte räyse urınbasarı İrinä Yüdinä, “Älegä bilgele tügel, fivral ayında Mäskäwdän kürsätmä kilergä tieş, milli tapşırularnıñ yazmışı bälki şunnan soñ tögäl açıqlanır”, - dip, bu turıda mäğlumat birüdän baş tarttı. Omskida tağın ber tatar mäğlumat çarası buluı – “Tatar dönyası” gazetasınıñ näşer itelüe turında da äytergä kiräk. Döres, gazeta älegä räsmi terkälmiçä, iğänäçe yärdäme belän, 999 danä bulıp çığarıla. Gazetanıñ baş möxärrire dä, üz xäbärçeläre dä yuq. Şulay da tatar aktivistları köçe belän ul 2004 yıl däwamında daimi çığıp kilde. Şunısı da iğtibarğa layıq – başta 4 basma bitle bulğan ğäzetä, soñğı waqıtta 8 bitle bulıp çığa başladı. Gazetada tatar dönyası yañalıqlarına, ölkädä yäşäwçe tatarlarğa bağışlanğan mäkälälär, tarixi häm mädäni temnarnı, ictimağıy oyışmalar eşçänlegen yaqtırtuçı yazmalar basıla. Gazetada seber tatarları problemnarına, mädäniätenä, yolalarına, fol''klorına bağışlanğan mäkälälär dä dönya kürä. Anda balalar häm dini säxifälärgä zur urın birelä.
Şunı da äytergä kiräk, älegä “Tatar dönyası” gazetasına yazılu oyıştırılmağan. Şulay da aktivistlar tırışlığı belän ul ölkäneñ iñ yıraq rayonnarına da barıp citä. Şunsı da ähämiätle - xalıqqa ul buşlay taratıla. Ğäzetänıñ iğanaçese - “Yenisey” korporatsiäse citäkçese Tamir äfände Alimbayıv, eşläre uñışlı barğan oçraqta, kiläçäktä dä ğäzetänı yärdämsez qaldırmasqa wäğdä birä. Şulay itep, tatar radiotapşıruınıñ kiläçäge Mäskäw qulında bulsa, tatar gazetäsınıñ kiläçäge tatar bayı häm Alla qulında.
AQ: Omskidağı xäbärçebez Sania Mirxalieva tatar mäğlümat çaraları öçen kilep tuğan awır wazğiättän çığu yulın täqdim itte – tatar bayları, iğänäçelär tabu. Bulmaslıq eş tä tügel, xörmätle tıñlawçılar. 2 fivral könne Qırımda Mäydan isemle yaña radio eşli başlayaçaq. FM dulqınnarında tapşırularnıñ yartısı ukrain telendä, 30%tı – qırım tatar telendä häm 20%tı urısça yañğrayaçaq. Dulqınnı qırım tatar eşmäkärläre finanslıy. Yamal-nenets okrugı başqalası Salexard şähärendä inde 13 yıl tatar kanalı eşläp kilä. Anda da bu eşne üz qulına tatar bayları alğan. Anda tapşırularnıñ waqıtın arttıru mömkinlege bar ämma eşlärgä jurnalistlar yuq. Ul arada Tömändä äzerlängän "işettem min bügen ber moñlı köy" tapşıruı yabıldı, "duslarğa suqmaq" programmasınıñ waqıtı qısqartıldı. Nail Alan däwam itä.
NA:Tömän şähärendä yäşäwçe Sacidä apa Qormanowa telefonnan çıltıratıp, tatar telendäge tapşıru bigräk qısqa, “käcä qoyrığı” qädär genä, qalğan ikän dip, borçıluın belderde. Tömän ölkäsendä yäşäwçe tatar-başqort xalqı 2004 nçe yılnıñ cäyennän “Duslarğa suqmaq” radioyazmalarnıñ yartısı kiselep 30 minutqa qaluına künekkännär ide inde. Yaña yıldan soñ ul tağın yartılaş kiselep, 17 minut qına qaldı. Säbäbe: “Mäskäw” VGTRK töbäklärdäge telerädioşirkätläreñ ğomum efir waqıtın qısqarttı. Şunlıqtan efirdağı böten tapşırularnıñ da waqıtları üzgärde, ozınlığı qısqardı. Bu efir säyäsäte dawılı tatar telendäge radiotapşıru östennän dä uzdı.
“Region-Tömän” telerädioşirkäte citäkçelege kiläçäktä, kön taläp itkän iqtisadi bazar mönäsäbätlärenä kürä, tüläwle, üz-üzen aqlıy torğan tapşırularğa kübräk ixtibar bulaçaq dip belderde.
Köz köne ük ölkä möxtäriäte şurası utırışında efir xälläreneñ bolay üzgäräçäge turında söyläşü bulğan ide. Ämma bügenge köngä qädär autonomiä isemennän tatar telendäge tapşırularnı yaqlap ölkä xaqimiätenä dä, telerädioşirkät citäkçelegenä dä ber genä qäğäz dä äzerlänmäde.
Uz waqıtında Tömän radiosında “Duslarğa suqmaq” radio jurnalınnan tış, “İşettem min bügen ber moñlı köy” tapşıruları da efirğa çığıp kilä ide. Xäzer bu yazmalar tarixta- arxivta ğına qaldı.
Mäskäwneñ yaña säyäsi seberkese başta telewideniä uramın yañaça seberep attı. Bu xällär 2004 nçe yılnıñ başında uq buldı. “Rossiä” kanalındağı böten ädäbi, publitsistik tapşırular da efirdan alındı. Şul isäptän 15 yıl efirğa çığıp kilgän “Oçraşular” tele tapşıruı da. Şirkät citäkçelege anı başqalar belän TVS qanalına küçerde. Waqıtı da üzgärde, qoyrığı da kiselde. Ayğa ike tapqır 22 minutlıq qına bulıp qaldı. Ä xalıq “Oçraşular”nıñ här atna sayın 50 minut efirğa çıqqan waqıtların xäzer sağınıp qına iskä ala. Elek Xantı-Mansi, Yamal-Nenes, autonom oqruğlarında, Tömän ölkäseneñ könyäğında yäşäwçelär kürä alğan “Oçraşular” nı TVS qanalına küçkäç Tömän şähäre häm yaqın-tirädäge awıllar ğına qarıy ala başladı.
Qayçandır ölkä külämendä efirğa çıqqan “Oçraşular” tele, “Duslarğa suqmaq” radio tapşırularınnan qala Tobol, Langepas qalalarınıñ xäm Yamal-Nenes autonom oqruğı başqalası Salexardnıñ urındağı üz tapşıruları da bar.
Langepaslılar menä 14 yıl bu “Tuğan tel” ne qarıylar. Anı berençe çığarılışınnan birle Nailä Äxmädiewa alıp bara.
-Başlanğanda 25 minut. -Ä ni öçen 15 minutqa qaldı? -Qısqarttılar böten programmalarnı. Bezneñ efir waqıtıbız qısqardı. İ barlıq proğrammalarnı da şulay 15 minutqa qaldırdılar. -Qayçannan qısqardı ul? -Noyäbrdän başlap qına. “Tuğan tel” tapşıruları şähärebezneñ büdjetına kertelgän häm şulay uq şähärneñ cirle idaräse qaramağında. Älegä qädär tapşıruarnı efirdan bötenläy alıp atmawları, röxsät birep kilüläre öçen Langepasnıñ böten tatar-başqortı räxmätlebez. Bezneñ öçen zur söyeneç.
Xantı-Mansi autonomiäle oqruğınnıñ Surgut, Neftyuganski, Tübänwarta, Megion häm başqa şähärlärendä dä tatar-başqort xalqı Langepastan kim yäşämi. Yaqınça 10-15% täşkil itä. Milli tormışları da üz cayına bara. Küpme tırışıp qarasalar da tatar telendä tele tapşırular aça almıylar. Nailä Äxmädiewa:
-Alar miña şulay uq soraw birälär. “Niçek sin başlap kitä aldıñ? Bez barıp-barıp qarıybız, bezgä här cirdä otkaz birälär, qarşı kilälär”,- dip. Min inde başlap kittem Neftyäniklarda. Bezdä neftyäniklarda qanal açılğan ide başta. Berençe barğaç, mine dä qoçaq cäyep qarşı almadılar. “Bu siña Tatarstan tügel, Tatarstanıña qaytıp kit!”,- didelär qayber keşelär. Min qatıraq tordım axırısı. Ärsezlegem belän bara torğaç ber röxsät birdelär, annarı ikençese kitte. Başlap cibärgändä 20-23 minut ta waqıt birälär tide. Ul waqıtta efir waqıtıbız çiklänmägän ide. Kön dä tapşıru yasasañ da bula ide. Annarı şulay uq xatlar cibärä başladılar. “Ni öçen tatarça ğına tapşıru bara, ni öçen başqa teldä tapşırular barmıy?”,- dip äytep. Telewideniäneñ direktorı üze efir aşa çığıp: “Teläge bulğan keşelär barığız da kilegez, räxim itegez. Bez sezneñ tapşırunı açarğa yärdäm itäbez”,- dide. Läkin berkem dä üze kilmäde. Tapşıru açırğa dip äytep. Bügenge köndä şulay uq jalobalar kilä. “Tuğan tel” tapşıruın alıp atırğa. Başqa millät xalıqları da açası kilä. Ä bügen inde äytälär: “Bez barlıq millät xalqına tapşıru açarğa röxsät birä almıybız. “Tuğan telne” şulay uq alıp ta ata almıybız. Anıñ auditoriäse zur. Anıñ yäşe zur”,- dip. Şulay itep “Tuğan tel” tapşıruın qaldırdılar efirda.
Tobol şähärendä 2004 nçe yılnıñ közendä tatar telendäge tele häm radio tapşırular 2 ay efirğa çıqmıy tordı. Bu xäl tatar xalqın bik borçıdı. Alar radionıñ ayğa ike tapqır çığa torğan “Seber däryäsı” tapşıruın da, öç tapqır bula torğan “Seber ile” tele tapşıruın da ruxıy tormışlarınıñ ayırılğısız ber öleşe itep kürergä künekkän ide. Efirğa çıqmıy torunıñ säbäben jurnalist Rimma Umitbayıwa bolay dip añlattı:
-Modernizatsiä, optimizätsiä digän yünäleşlär bulğan ide. Şunda qısqartular bulğan ide. Bezneñ tapşırularnıñ kiläçäge bilgesez ide. Bulırmı, bulmasmı? Xäzer çiştelär inde. “Ber qayçan da yapmıybız tapşırularnı”,- dip äyttelär. Bezneñ yaña direktor xäzer Fedor Nikolayeviç İvanov.
Tobolda tatar telendäge tapşırular Fedor İvanov räislegendäge TRK “Tobol''skoe vremyä” dä äzerlänsä dä, şähärneñ seber tatar mädäniät üzägeneñ ayırılğısız ber tarmağı. Üzäk räise Säfiulla İlyäsov süzlärençä, tatar telendäge tapşırular äzerlärgä dip şähär qaznası maxsus aqça birmi. Üzäkneñ ğomum byüdjetındağı başqa stätyälardan-matdälärdä alalar, qayber çaralarnı aqça sarıf itmiçä genä üz köçläre belän ütkärälär. Canğa qalğan sumnarnı tapşırular öçen totalar. 2005 nçe yılda tapşırular äzerläw öçen 154 meñ sum aqça kiräk bulaçaq. Soñğı waqıtta Tobolnıñ milli efir ozınlığı qısqardı. Elek tapşırular 30 ar minut bulsa, xäzer radiodan 15, tvdan 10 minutlıq qına bulıp çığa.
Yamal-Nenes autonom okrugında yäşäwçelär här şimbä könne köndezge säğät ikedä radioalğıçların açıp quyıp “Tuğan nurlar” tapşıruın tıñlıylar. Salexard şähärendä äzerlängän “Tuğan nurlar”nıñ çığa başlawına martta 13 yıl tulaçaq. Kötelmägän yañalıq- mondağı tapşırularnıñ ozınlığı kimemägän, ä artqan. Okrug tele-radioşirkäte jurnalistı Xäsänä Axina säbäben bolay dip añlattı.
-Bezneñ üzebezneñ qanal bar “Mayaq-24” da. Bez anı satıp alğan. Xäzerge köndä bezneñ maqsat: Yamal radiosınıñ programmalarınıñ külämen kübäytü. Mart ayınnan bezneñ yañalıqlar da könenä 10 märtäbä çığar dip, xäzer köngä 6 märtäbä çığa. Annan soñ bezneñ perespektivada miña zadaniä birdelär, ike yıl ütep tä bara. Şul tatar telendä teleprogrammalar xäzerläw. Tatar redaqsiäsendä üzebezneñ korrespondent bulmağaç, mömkinlek yuq. Jurnalist bulsa bezgä röxsät itelgän üzebezneñ proğramma belän çığarğa.
Yamal radiosı bügenge köndä komi-zıryan, nenes, selqup, tatar, uqrain, urıs häm xant tellärendä söyli.
Añlawığızça möxtäräm tıñlawçılar, Mäskäwneñ vertikäl säyäsäte töbäklärdä yäşäwçe millätlärneñ efirdağı ruxi - mädäni tormışına ise kitmägänlekne kürsätä. Töbäklärdä isä ruxi-mädäni tormışnıñ ähämiäten añlağan qayber türälär älegä efir waqıtın pıran-zaran kitermägän. Şulay da qullarına qäläm alıp yazuçı, mikrofon, kamera aldına utırıp söyläwçe jurnalistlar Bötenrusiä külämendä milli tapşırularnı yaqlawçı berär dokument äzerlänmäs mikän dip kötä.
AQ:Tömändäge xäbärçebez Nail Alan töbäklärdäge böten tatar jurnalistlarınıñ telägen belderde. Alar cirle tapşırularnı kem dä bulsa yaqlar, hiç yuğı bu wazğiätne iğtibarsız qaldırmas dip kötä.
Orenbur ölkä teleradio şirkätendä dä yaña yıldan üzgäreşlär buldı. Tatar tapşırularınnan "Läysän" isemle 50 minutlıq qotlawlar programması yabıldı. (audio)
Tatarstannan çittä tatarlar iñ küp yäşägän 5 töbäktän xäbärlär işettegez, xörmätle tıñlawçılar. Yabılğan programmalarnıñ elekke tıñlawçıları borçılıp redaksiälärgä şaltrata. Cirle jurnalistlar yaqlaw kötä.
Azatlıq radiosı alğa taba da sezne tatar dönyasında bulıp yatqan xällär belän tanıştırıp toraçaq. Bezdän ayrılmağız!
Alsu Qormaş Xamidä Ğayfullina Ayrat İbrahim Sania Mirxalieva Nail Alan Firüzä Äbsälämova


c: text/html

text: Ukrainada säfärdä bulğan Törkiäneñ tışqı eşlär ministrı Abdulla Gül Ukraina xökümäte başlığı Yulia Tımoşenko belän Kievta oçraşqannan soñ bügen Qırımğa kilde. Säfärneñ maqsatı – Qırım belän tanışu. 12 mayda uzğan Qırım yuğarı radasınıñ çirattantış utırışında İstanbulda Qırım wäkilçelegen açu, Krasnodar häm Mäskäwdä eşläp kilgän wäkilçeleklärne yabu turında süz buldı. Rusiä yaqlı deputatlar, Törkiädäge qırım tatarları öçen däwlät xisabına urın totu urınsız, dip bu täqdimgä qarşı çıqqan. Ämma İstanbulda Qırım wäkilçelegen açu, qırım tatarları öçen genä tügel, ä Qırımğa Törkiädän investisiälär cälep itü belän bäyle, dip xäbär itelä. Älegä bu mäsälä açıq qaldı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ğiraq başqalasında intixar höcümnärendä bügen kimendä 15 keşe hälak buldı. Eçke eşlär ministrlığı yanında ber ber artlı bulğan ike şartlawda tağın 20 keşe hälak buldı.
Yordanlı suğışçı Abu Musab al-Zarqawi citäkçelegendäge Ğiraqtağı Al Qaida oyışması şartlawlar öçen cawaplılıqnı üz östenä alu turında internetta belderde. Belderüneñ çın bulu-bulmawı bäysez mäğlümat çaralarında raslanmağan.
İrtän Tikrit şähärendä amerikan xärbi qorılması yanında maşinağa quyılğan bomba şartlağan.
Tönyaqtağı Kirkuk şähärendä ğısyançılar polisiä üzägenä höcüm itkän, kimendä 3 polisiä xezmätkäre hälak bulğan, dip xäbär itelä.


text:
Razil Wäliev: Mäskäw belän añlaşılmawçanlıq latin grafikasınnan qurquğa kilep totaşa
19 april könne, Federal Üzäk häm Tatarstan arasında şartnamä tözü belän şögellänä torğan eşçe törkem oçraşuı buldı. 29 aprel’dä Tatarstan däwlät şurasın utırışında ike yaqlı kileşüneñ yañartılğan proyektı qaralaçaq. Mäğlümat agentlıqları xäbär itkänçä, kileşü östendä eş körçekkä terälgän. Bäxäseneñ nigezendä – tatar tele mäsäläse yata. Federal üzäk närsädän qurqa, Tatarstan yağı çigenäçäkme, yuqmı, kileşüdä nindi yaña matdälär bulaçaq? Bolar xaqında, Tatarstan yağınnan kileşü komissiäsenä kergän, Tatarstan Däwlät Şurasında fän, mäğärif häm milli mäs’älälär komitetı başlığı Razil Wäliev belän söyläştek.
B.T. Añlaşılmawçanlıqnıñ nigezendä närsä yata?
R.W. Añlaşılmawçanlıq, Rusiä xalıqları telläre turındağı federal qanunğa, anıñ kirill xärefläre belän genä yazarğa quşa torğan mätdäsenä kilep totaşa. Bu şartnämädä, Tatarstan tatar teleneñ statusın däwlät tele bularaq, Tatarstan qanunnarı nigezendä bilgeli, dip yazılğan. Federal Üzäk yağı, monda bezneñ yaqtan xäylä qoruıbızda şiklänä. Tatarstan üze tel statusın bilgeläğäç, latin grafikasın torgızu mäsäläsen dä üze xäl itep quyar, dip uylıy. Bez, latin mäs’äläsen kütärmibez, barı telneñ statusı turında ğına söyläşü alıp barabız, «..däwlät tele statusı Tatarstan häm Rusiä konstitutsiälärenä tayanıp bilgeli..» digän cömlä kertik, dibez. Alar, şartnamäneñ bu urınına,«... Rusiä qanunnarına tayanıp bilgeli», digän yazunı kertergä teli. Bu oçraqta, bez yañadan, kirilça ğına yazarğa quşa torğan federal qanunğa kilep teräläbez.
B.T. Federal Üzäk yaqınnan tözelgän komissiä Tatarstanda tatar teleneñ däwlät tele buluına qarşı çıqmıymı?
R.W. Alar, Rusiä konstitutsiäsendäge respublikalar – däwlätlär, digän matdäne yuridik yaqtan tanımıy buldıra almıylar, ämma, çınlıqta, respublikanıñ statusın töşerep, qanunnarnı täñgälläşterep, tanımasqa tırışalar.
B.T. Bu qarşılıqnı kem xäl itä ala xäzer?
R.W. Komissälär birelgän wäqälätlär çigennän çığa almıy, monı yuğarıraq däräcädä genä xäl itep bula, minemçä.
Bikä Timerova.


text:
Fälestin xakimiäte citäkçese Mahmud Abbas bügen, küptän inde Yaqın Könçığış tınıçlıq prosessında aradaşçı bulğan Misır prezidentı Hösni Möbäräk belän oçraştı.
Abbas 3 atna elek uzğan saylawlardan soñ çit ilgä üzeneñ berençe säfärenä çıqtı. Qahirägä kilgänçe fälestinnär başlığı Ammanda Yordaniä patşası Abdulla belän oçraştı.
Ramallada, fälestin xäkümäte wäkile Hassan Abu Libdeh, Abbas häm İzrael premyer-ministrı Ariel Şaronnıñ yuğarı däräcädäge oçraşuı fivralneñ ikençe atnasında ütäçäk, dip xäbär itte. İzrael saqlanu ministrı Şaul Mofaz süzlärenä qarağanda, summitnıñ köntärtibe – xäzer barğan iminlek turındağı söyläşülärneñ näticäsenä bäyle. Saqlanu ministrlığı kiñäşçese Amos Gilad, iminlek räsmiläre yaña fälestin citäkçeläre aldında çigenergä äzer, dip belderde.


text:
Latin grafikasın torğızu turındağı qanunnı qabul itügä 5 yıl tuldı
Soñğı waqıtta, Tatarstan xökümäte Tatarstan deputatların täqdim itkän yaña sotsial qanunnı tikşerü bara. Anda az keremle ğailälärgä däwlättän kürsätelä torğan yärdäm xaqında süz bara. Bu eşne başlap yörüçelär, älege sotsial tüläwlärne inde kiläse yılnıñ byudjetına kertergä teli. Toraq-komunal xucalıq ministrlılığınıñ moña ışanıçı zur. Marat Xösnullin beldergänçä, kiläse yılnıñ töp finans dokumentına az kremle ğailälärgä kommunal xaqlarnı qaplar öçen 1 milliard sum bülep birergä planlaştırılğan. Bu xaqta İntertat.ru xäbär itä. Ä menä Tatarstan tellären üsterü turındağı 10 yıllıq programma andıy aqçalarğa ömet itä almıy. 16 sentäberdä, mäğlümat agentlıqları, programma tormışqa aşırıla başlıy, digän xäbär tarattı. Ämma, Däwlät Şurasınıñ fän, mäğärif häm milli mäs’älälär komitetı başlığı Razil Wäliev äytüençä, tellärne üsterergä, dip bülep birelä torğan yıl sayın 12 million sum, bik äz. Başta programmanı eşläwçelär 10 yılğa 160 million sorasa, soñınnan finans ministrlığı anı 140qa qaldırğan, ä soñğı Däwlät Şurası utırışında ul san 122 millionğa ğına qalğan. Ber yaqtan däwlät programması qabul itelsä, ikençe yaqtan latin grafikası mäs’äläse onıtılıp bara. «Tatar-inform» agentlığı xäbärçese, latin grafikası turındağı qanunnı qabul itügä 5 tula dip iskä töşerde. Ämma bu agentlıqnıñ, xalıqara yazuçılar klubınıñ protest yözennän yasağan möräcäğätennän tış, xäbär itärlek yañalığı yuq. Norvegiädä yazuçılar klublarnıñ 70nçe kongressı bulğan ikän. Anda qatnaşqan yazuçılar, Rusiä Konstitutsiä mäxkämäsenä möräcäğät itep, latinnı tıyuğa qarata protest beldergän. Bu möräcäğätneñ yazmışı niçek bulır, bilgesez. Tatarstan xakimiätläre dä ul mäxkämäğä yazıp qarağan ide, ämma möräcäğätlär älegäçä cawapsız bulıp qala.
Bikä Timerova.


text:
Bu könnärdä Sverdlov ölkäseneñ Severoural'sk şähäre boksit rudaları şaxtalarında ğädättän tış waqiğa bara – Severoural'sk boksit rudası idäräsendä 6 meñläp eşçe eş tuqtattı. 800 şaxter menä ike kön inde cir astınnan çıqmıy utıra. Şaxterlarnıñ taläbe ber – xezmät xaqın kütärü. Alar fikerençä, urtaça 13 meñ sum tiräse külämne täşkil itkän xezmät xaqı, Rusiäneñ başqa töbäklärendä ber meñ dollar alıp eşläwçe şaxterlarnıñ xezmät xaqı belän çağıştırğısız. Soñğı öç yıl eçendä şaxterlar qulğa 5-6 meñ sum aqça alıp eşlilär. Yal könnärendä häm eş waqıtınnan tış eşlärgä küp mäcbür itsälär dä, anıñ öçen bötenläy tülänmi. Bu taläplär ütälmi torıp, şaxterlar cir östenä kütärelüdän baş tartalar.
Qayberäwlär fikerençä, bu zabastovkanıñ bötenrusiä külämendäge zabastovkağa äwerelep kitüe ixtimal. Severoural'sk şaxterları Kemerowo, Worquta, Çiläbe häm Rusiäneñ başqa töbäklärendä eşläwçe şaxterlardan alarnıñ bu ğämälen laklawçı telegrammalar aldılar inde. Boksit rudaları şaxtaları qarağan alyuminiy citeşterü xoldingı citäkçeläre bu arada Severoural'sk şaxterları belän oçraşu öçen kilep citärgä tieşlär.


text:
Xorvatiä 2 aqqoşnı berençel tikşerü näticäläre alarda qoş kizüeneñ keşene ütererä ala torğan töre buluın rasladı dide.
Awıl xucalığı ministrlığı süzçese äytüençä bu 2 aqqoş ilneñ könçığışında tabılğan. Alar tabılğan urınnnan yıraq tügel genä elegräk tağın 6 aqqoşta keşene ütererä ala torğan H5N1 virusı tabılğan ide.
Moñarçı Romaniä, Törkiä häm Rusiädä tabılğan H5N1 virusınıñ xäzer Xorvatiädä dä buluı raslandı.
Bügen Romaniä ilneñ könyaq-könçığışında tağın ber aqqoş belän ber qazda qoş kizüe tabıldı dip belderde. Ämma awıl xucalığı ministrlığı äytüençä, alarda H5N1 virusı bulu mömkinlege äle açıqlanmağan.


text:
Ğiraq başqalasınıñ könbatışında politsiägä eşkä alu urınında ber intixarçı bomba şartlatıp kimendä 12 keşene üterde.
Eçke eşlär ministrlığı süzçese äytüençä ber keşe şartlatqıçlı bilbawı tağıp Yarmuk rayonında politsiägä eşkä alu binası yanına kilgän häm şunda şartlatqan. Anıñ äytüençä, qorbannarnıñ küpçelege eşkä urnaşırğa kilüçelär.
Yarmuk xastaxanäse tabibı Äxmät Qasim ul şartlawda tağın 20-dän artıq keşe yaralanğan dide.
AUDİO: Än-Nisur mäydanında bulğan ul şartlawda yaralanğannar bezgä kiterelde. Bezgä 21 yaralı häm 12 mäyet kiterelde. Qayberäwlär däwalaw öçen başqa xastaxanälärgä cibärelde.


text:
Riyaziyat
Riyaziyat (Matematika) - yapılarnıñ piçimlerini, deñişimni ve uzamnı tedqiq etken ilim dalıdır. Riyaziyatnıñ esap (arifmetika), cebir (algebra) ve endese (geometriya) kibi bir çoq dalı eskidir. Daa umumiy tanımı ile nicelik ve zaman ile bağlı simvollarnı (ya da temsili nesnelerni) tedqiq ete. Formalist noqta-i nazarına köre aksiomatik olaraq tanımlanğan abstrakt yapılarnıñ mantıq ve matematik notatsiya qullanılaraq araştırılmasıdır. Diger noqta-i nazarlar riyaziyat felsefesinde tapılıp ola.
Riyaziyatçılar tarafından tedqiq etilgen bazı yapılar, tabiiy ilimlerden hususan fizikadan menbalanıp ola. Bunıñ ile birlikte riyaziyatçılar, örnekniñ bazı alt saalarnı birleştirici bir umumiyleme ya da ortaq esaplar içün yararlı bir alet olğanları içün tamamen riyaziyatqa ait yapılar da tanımlar ve araştırırlar. Bir çoq riyaziyatçı riyaziyatnı bir ilimden çoq sanat olaraq körip araştırğanlar saalarını tek saf bir estetik itina ile tedqiq eteler. Riyaziyatnı ilimniñ tili olaraq elge alıp, pozitiv ilim saymağan felsefeciler de bardır.


text:
KamAZ zavodlarınıñ citäkçese irektä
KamAZ zavodlarınıñ berendä general' direktor bulğan Xänäfi Garipov östennän mäxkämä eşe başlanuı xaqında Azatlıq radiosına berqädär mäglümätlär birgän ide. Älege eşkä axırğaça açıqlıq kerde, yäğni, Çallı mäxkämäçeläre üz süzlären äyttelär. İsegezgä töşeräm, Xänäfi Garipovqa yalğan dokumentlar belän Rusiäneñ metall satuçı kombinatlarınnan yaraqsız çimal alıp, KamAZğa 200 million sumlıq zıyan kiterüe xaqında ğäyeplänü belderelgän ide. Läkin, tikşerüçelär, ber yıldan artıq barğan tikşerü barışında Garipovnıñ ğäyeben dälilli almadılar, şuña kürä, prokuror, mäxkämä eşe aldınnan 200 million sum aqçanı üzläşterü, tuzdıru turındağı ğäyepläwdän baş tartqan ide. Şulay da, zavodnıñ salımnarın tieşle külämdä tülämägän, citäkçe wazifalarınnan yawızlarça faydalanğan öçen prokuror berençe mäxkämä eşendä Garipovqa 2 yıl koloniä - sörgen birüne taläp itkän ide. Menä küptän tügel soñğı mäxkämä utırışı ütte, ul cämäğätçelek öçen dä, jurnalistlar öçen dä yabıq buldı. Älege utırışta, aldağılarında kebek, general' direktor ber genä ğayıpläw maddäse buyınça da üzeneñ ğäyeplären tanımıy. Şulay da, aña, 1 yıl häm ike ay iregennän mäxrüm itärgä digän qarar çığarıla. Monısı, alda äytep kitelgän salım tülämäw belän bäyle. Xänäfi Garipovnıñ şuşı waqıt tikşerü izolyatorında buluın isäpkä alıp, anı mäxkämä binasınnan uq azat itälär. Xökem itelüçeneñ yaqlawçısı Konstantin Rıybalov ta matbuğat belän aralaşmıy, barı tik, mäxkämä qararın alıp, anı öyrängäç kenä, nindi dä bulsa belderü yasarğa mömkin, di. Şunısı üzençälekle, Xänäfi Garipov metallurgiä zavodınnan, general' direktor wazifasınnan kitü turında ğariza yazmağan. Dimäk, älegä qädär ul general' direktor häm anıñ alğa taba eşläw - eşlämäw mäsäläsen direktorlar şurası xäl itäçäk. Çallıda cämäğätçelekneñ iğtibarın cälep itkän tağın ber mäxkämä eşe başlandı. Monısı, "48 nçe bistä" dip atalğan cinayätçe törkem östennän. Älegä şunı ğına äytep bula, "48 nçe bistä" törkeme zamanında 200 keşegä citä, cinayätçelär bazınnan avtomatlar, pistoletlar, başqa suğış qoralları tabıla. Älegä törkem cazalarına 40 tomlıq cinayät eşe belderelä häm anda cinayätçe berläşmä oyıştıru, banditizm belän şöğellänü turında äytelä. Cinayätçe törkemdä waqıtı belän 200 keşe isäplänsä dä, ğäyepläwlär 15 keşegä belderelä. Tağın 4 keşe xalıqara ezläwdä. "48 nçe bistä" eşenä bıyılnıñ axırında açıqlıq kerep bietergä mömkin, digän farazlar bar.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text: Pavlodar ölkäse gubernatorı Axmetovnıñ kandidaturasın parlament raslağannan soñ, ilneñ prezidentı Nursoltan Nazarbayev bilgelänü turındağı färmanğa qul quydı. Qazaxstannıñ elekke premyer ministrı İmanğäli Tasmağambetov üze teläp äşennän kitte. Qazaxstanda cirne xosusıy milek itep qabul itärgä xoquq birgän cir kodeksın qabul itü säbäple, xökümät belän parlament arasında säyäsi krizis kilep çıqqan ide. Küpçelek partiälär häm ictimağıy oyışmalar, kodeks qabul itelügä qaramastan, bu mäs'älägä qarata referendum ütkärergä kiräk digän fikerdä tora.


text:
Tönyaq Koreanıñ atom programması turındağı söyläşülär zur ixtimal belän tağın berniçä kön däwam itäçäk. Söyläşülär waqıtında Mäskäwgä barıp qaytqan Rusiä aradaşçısı tışqı eşlär ministrı urınbasarı Alexander Alexeyev kire Pekinğa qayttı.
Tönyaq Korea, atom programmasın tuqtatqançı, diplomatik häm iminlek garantiäläre, energiä yärdämen täläp itä. Amerika Quşma Ştatları diplomatı, Däwlät Sekretare urınbasarı Christopher Hill, Tönyaq, yärdäm alğançı başta atom programmasın tuqtatırğa tieş, dip belderä.
"Tönyaq Korea atom programmasın beterä häm bez moña ışanabız kebek wazğiättä qalıp bulmıy. Atom programmasınıñ betüen tögäl belergä häm moña reaksiä kürsätä başlarğa tieşbez," dide amerikan aradaşçısı.


text:
Saylawlarda xakimiät firkäläre wäkilläre ciñde
16 oktäber töne qayber qazanlılar öçen buş ömetlär belän xuşlaşu töne buldı. Berençedän, ciñügä ömetlängän nämzätlärneñ küpçelek öleşe ottırdı, ikençedän, qayber küzätüçelärneñ küñelendä, ğädel saylawlar ütkärü mömkinlegenä şik tudı. Tawış birüdä başqaladağı saylawçılarnıñ öçtän ber öleşe genä qatnaştı. Awıl cirendä isä, saylawçılarnıñ aktivlığı 90% qädär citte. Tatarstan buylap näticälär äle cıyılıp, äzerlänep betmägän, ä Qazan şähär saylaw komissiäse başlığı Valeriy Daşin düşämbe irtäsendä , Qazandağı saylaw näticälären iğlan itte.
16 oktäber tönendä 50 nämzät ciñü bäyräm itsä, 132 nämzät ciñelüne tanırğa mäcbür buldı. Saylawlar kierenke şartlarda ütte. Här saylaw okrugında, kandidatlar arasında, xakimiät firqäsennän çıqqan nämzätlär bulğanğa kürä, «Berdäm Rusiä» firqäse küzätüçeläre eşläde, şuña östäp, nämzätneñ üzeneñ ışanıçlı keşeläre, başqa kandidatlarnıñ küzätüçeläre tawış baru döreslegen qarap utırdı. Alar, kübesençä, ber berse artınnan küzätte, ber bersenä däğwälär belderde. Mäsälän, andıy xällär Qazannıñ Kirov rayonında, Şähär üzägendäge rayonnarda bulğan. 9 däğwä mäkxkämäğä qädär barıp citkän. Qazan şähär saylaw komissiäse başlığı Valeriy Daşin, başta, saylaw waqıtında qanun bozular bik siräk buldı digän ide. Ämma soñınnan, matbuğat oçraşuına kilgän ber xäbärçe faktlar kiterep söyli başlağaç, ul da, şähär üzägendä küpläp byületen taşlağanda ber keşeneñ totılğanın tanıdı. Bu xälne prokuratura tikşerä xäzer dide. Ämma, şul uq waqıtta, qanun bozular bulsa da, alar küp häm citdi tügel, şuña kürä, tawış birü näticäläre kiredän qaralmayaçaq ikän. «Azatlıq» radiosı xäbärçese, saylaw urınnarında irtän dä, kiçen dä buldı. Ämma ber waqıtta da saylaw urınnarında çiratlar küzätelmäde. Keşe az buldı. Tawış birüçelär arasında kübesençä, ölkän yäştäge saylawçılar küzätelde. Räsmi sannarğa qarağanda, Qazan buyınça keşelärneñ aktivlığı 37% bulsa, şul uq Kirov rayonındağı ayırım saylaw urınına räsmi terkälgän keşelärneñ 20-25 % ğına kilüe mäğlüm. İnde näticälärgä kilgändä, şunı äytep bula.
Saylawğa 182 keşe çıqqan bulğan, qayber cirdä ber deputat urını oçen 8 keşe köräşkän,ä qayber saylaw okruglarında 2 genä köndäş bulğan. Nämzätlär isemlegendä, Kommunistlar firkäse, Sotsial-demokratlar, LDPR, «Tormış», «Berdäm Rossiä» firkäläre wäkillären oşratıp bula ide. Ciñüçelär isemlegendä, «Berdäm Rusiä» firkäsen tarafdarların ğına kürep bula, Qazan şähär rayon başlıqları isemnären oçratıp bula, Qazan şähär idäräse başlığı Kamil İsxaqov, Qazan deputatlar şurası räise Lyudmila Andreyıva, sotsial idärä başlığı Tatyana Larionova yañadan saylanğan. «Edelweys-M» şirkäte wäkile Färit Xäyretdinov, «Bäxetle» kibete başlığı Möslimä Latıpova, Qazannıñ 2 ere aviaşirkät general direktorları, ber niçä şifaxanä baş tabibı, yäşlär oyışmalarınnan 1 keşe, xatın-qızlardan, urıslar häm tatarlardan deputlar saylanğan. 1 noyäbergä qädär, yaña ğına mandat alğan deputatlar oyıştıru cıyılışın ütkärep, yaña qanun çığaru cıyılışın formalaştırırğa tieş bula. Tatarstan buylap, saylawlarda küpçelek tawışnı «Berdäm Rusiä» firkäse häm «Tatarstan-Yaña ğasır» xäräkäte wäkilläre cıyığan, bu, xakimiätlär yaqlı ike säysi köç deputatları öçen bergäläp 72% tawış birelgän . Tatarstandağı saylawçılarnıñ barlığı 62,2 % tawış birüdä qatnaşqan.Bikä Timerova


text:
Tatarstan häm İnguşetiä arasında xezmättäşlek turında kileşügä qul quyıldı
7 dekaberdä respublika parlamentında Tatarstan Däwlät Şurası häm İnguşetiä Respublikası Xalıq Cıyını arasında xezmättäşlek turında kileşügä qul quyıldı. Bu Rusiä subyektları parlamentları belän tözelgän kileşülärneñ yegerme cidençese. Älege dokument parlamentara elemtälärne häm xezmättäşlekne üsterügä, qanun çığaru ölkäsendä täcribä urtaqlaşuğa, alğa taba duslıq mönäsäbätlären nığıtuğa yünältelgän.
Tatarstan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin süzlärenä qarağanda, kileşüneñ maqsatı - parlamentlar arasında gorizontal' elemtälär tözü. "Anıñ ähämiäten bäyäläp betererlek tügel. Bu säyäsi häm ictimaği waqiğa. Alğa taba eşlänä torğan qanun proyektları belän almaşu, Tatarstan häm İnguşetiä parlamentları eşçänlegen tiränräk öyränü maqsatınnan, eşçe törkemnäre oyıştıru kötelä”. İnguşetiä Respublikası Xalıq cıyını räise Mäxmüt Sakalov äytüençä, Tatarstannıñ däwlät tözeleşe ölkäsendäge bay täcribäne üzlärendä faydalana ikän. "Bezgä Tatarstan Däwlät Şurasınnan öyränerlek äyberlär küp. Mäxmüt Sakalovnı Tatarstannıñ millätara mönäsäbätlärne köyläw täcribäse qızıqsındıra”.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Tatarstanda Açıq säyäsät mäktäbe açıldı
Bu könnärdä Tatarstanda Aleksey Kara-Murza, Emil' Pain, Aleksandr Sogomonov, Nikolay Medvedev kebek ğalimnär häm säyäsätçelär bulıp kittelär. Bolar barısı da Rusiä federal däwlät bulırğa, milli respublikalar yäşärgä tieş digän fikerlärdä torğan ğalimnär häm säyäsätçelär. Ni eşläp Tatarstan da yörilär soñ äle alar. Eş şunda ki, bu könnärdä Tatarstanda Açıq säyäsät mäktäbe eşli başladı. Älegä qädär Rusiäneñ 26 töbägendä eşläp kilgän Açıq säyäsät mäktäbe Qazanğa da kilep citte. Berençe eş itep ike kön buyına 50ләп yäş tatarstanlılar öçen seminar-sessiä uzdırdı. Qızıqsınuçılar öçen şunısın da äytep ütärgä kiräk, Açıq säyäsät mäktäbe ideyäse mäğlüm eşmäkär Xodorkovskiy tarafınnan kütärelgän bulğan. Häm başlanğıç çorda anıñ finans yärdäme belän başqarılğan da. Xäzerge waqıtta ul Mäskäwdä tikşerü izolyatorında utırsa da, küräseñ başlağan eşen däwam itüçe kadrları qalğan. Kem äytmeşli, keşe üze bulmasa da, eze qala. Bügenge köndä mäktäp “Açıq Rossiä”dip atalğan fond tarafınnan oyıştırıla.
Federalizm häm regional' säyäsät dip atalğan seminar ike kön däwam itte. Bu federalizm turında leksiälär uqu ğına tügel, ike yaqlı master-klasslar formasında da bardı. Yäğni ğalim-politologlar tarafınnan dönyada demokratiä, federalizm nigezläre häm Rusiädäge wäzğyät. Latin yazuın tıyuğa reaksiä. Respublikalar beterelü ixtimalı, Rusiäne federalizmnan çigengän oçraqta närsä kötä, şul mä’sälälär qaraldı. Qatnaşuçılar da, çığış yasawçılar da, Federalizm äle ul demokratiä digän süz tügel, läkin Rusiädä federalizm beterelsä- demokratiä dä betäçäk digän fikerdä toralar.
Seminarda “Federal' häm milli säyäsät buyınça bäxäsle mäsälälär” digän tügäräk östäl qaralğan ide. “Rusiädä federalizm. Alda närsä kötä?” iseme astında sessiä häm başqa çaralar uzdı. “Ğömümtöbäk strategiäse häm töbäk patriotizmı” dip atalğan sessiäne tanılğan fälsäfäçe Aleksey Kara-Murza alıp bardı. Bügenge Rusiä säyäsäten kisken tänqitläp ul, xakimiättä buluçılarnıñ grajdannar turında, liberalizm xaqında ni uylawların citkerde. Häm Rusiä xakimiäteneñ mondıy mantıyğına qarşı, liberal' qimmätlärdä yäşäwçe ildä wäzğıät niçegräk ikänen dä añlatıp birde.
Tatarstannıñ Açıq säyäsät mäktäbe seminarında süz nigezdä federal' mönäsäbätlär häm Rusiäneñ demokratiäneñ torışı turında bardı. Mäskäwdä kilgän qunaqlar, Tatarstan bügenge köndä Rusiädä federalizm saqlanışında äydäp baruçı bulıp tora, bez Tatarstanğa zur iğtibar birep torabız dip belderdelär. Ä Açıq säyäsät mäktäbenä kilgändä, ul 50 uquçını ber yıl däwamında uqıtaçaq. Tağın ber fakt, mäktäptä uquçı ille keşe arasında, “Berdäm Rusiä” partiäseneñ Tatarstan bülekçäse wäkilläre küp buluı iğtibarnı cälep itä. Tatar millätçeläre, Rusiäneñ bügenge şartlarında tatar yañarışa dip yörgännär genä yuq däräcäsendä. Säyäsi belem, küzallaw, qaraş alarğa da kiräkter bit. Ä Açıq säyäsät mäktäbendä “Yaña sivilizatsiä”, “Grajdanlıq cämğiäte” kebek başqa uqular da oyıştıru qaralğan.
Rafis Cämdixan


text:
Qazanğa Çexiä prezidentı Vaclav Klaus kilä
26 aprel’ könne Çexiä prezidentı Vaclav Klausnıñ Rusiägä räsmi säfär başlanıp kitte. Pänceşämbedä ul citäklägän wäkilçelek Mäskäwgä kilde. Äytergä kiräk, Klausnıñ prezident wazifasında bu äle berençe märtäbä Rusiägä kilüe. Ul üze belän ilneñ finans, sänäğät häm säwdä ministrların, şaqtıy ğına zur eşmäkärlär törkemen dä alıp kilde. Älege säfär Rusiä belän Çexiä arasındağı xezmättäşlekne üsterügä zur etärgeç bulır, dip kötelä. Çexiä prezidentı Mäskäw belän genä çiklänergä cıyınmıy. 29 aprel’ könne ul Tatarstanğa da kiläçäk. Bu berençe genä andıy zur däräcädäge qunaqnıñ Qazanğa kilüe tügel. İsegezgä töşeräbez, mart azağında Rusiägä räsmi säfäre qısalarında Qıtay başlığı Xu Tsintau da tatarstanğa kilep, respublika, anıñ başqalası belän tanışıp yörde. Aña Qazan däwlät universitetın kürsättelär, studentlar belän küreşterdelär. Däräcäle qunaqnı Tatarstan prezidentı üze ozatıp yörde. Monnan tış, Xu Tsintaunı xalıqara at sportı kompleksına alıp bardılar. Maxsus oyıştırılğan kürgäzmädä ul Tatarstannıñ iqtisadi mömkinlekläre, respublika citeşterüçeläreneñ tawarları belän tanıştı. Qıtay wäkilçelegen qarşı alıp, respublikanıñ iqtisadi mömkinçeleklären täqdim itü öçen Tatarstannıñ iñ ere sänäğät şirkätläre cälep itelde. Tatarstan citäkçelege Qıtay wäkilçelegen bik cılı qarşı aldı häm älege il belän xezmättäşlekne üsterü öçen bik küp eşläde. Xäzer menä Çexiä prezidentı da Rusiä töbäkläre arasınnan yaqınnanraq tanışu öçen näq menä Tatarstannı saylağan. Şulay itep, respublika citäkçelegeneñ xalıqara däräcädä elemtälärne üsterü, iqtisadi mömkinleklärne tanıtu tırışlıqları näticälär kiterä başladı.
Respublikada isä törle kompaniälärneñ genä tügel, ä xätta däwlätlärneñ dä Tatarstan belän qızıqsınuın şaqtıy tabiği, dip bäyälilär. Bezneñ cömhüriätebez böten çit illär belän xezmättäşlege bik açıq. Bez böten yaña kompaniälär, texnologiälär belän dä qızıqsınabız. Başqa Rusiä regionnarı belän çağıştırğanda Tatarstan böten mäs'älär buyınça iñ berençe urında bara, di bu xaqta respublika premyer-ministrınıñ iqtisadi eşlär yärdämçese İskändär Möflixanov.
Çexiä prezidentınıñ Tatarstanda nilär eşläwenä kilsäk, bu xaqta mäğlümät ällä ni yuq. Şunısı bilgele, Vaclav Klaus berençe çiratta respublika täqdim itä ala torğan iqtisadıy, sänäğät mömkinlekläre belän tanışaçaq. Qazan kirmänendä anı Mintimer Şäymiev itep, ike aradağı xezmättäşlek turında eşlekle söyläşü bulaçaq. Şulay uq Klaus häm anıñ belän kilüçelär Qazanda uzaçaq biznes-forumda da qatnaşır dip kötelä. Läkin forumnı oyıştıruçı respublikanıñ säwdä häm tışqı xezmättäşlek ministrlığında bezgä närsä dä bulsa äytüdän baş tarttılar. Şuña da bu xaqta mäğlümätne bez Tatarstannıñ Çexiädäge wäkile Zöfär Abdulğälievtan soraştıq.
Prezident Qazanda uzaçaq zur Çexiä-Tatarstan forumında qatnaşaçaq. Anıñ belän bergä 70tän artıq eşmäkär dä kiläçäk. Forumda nigezdä ike proyektnı tikşerü bulaçaq. Alarnıñ berse – Minnebaydağı gaz eşkärtü zavodında elektr stansiäsen tözü, ikençese isä – Qazanda aşığıç yärdäm xezmätenä bäyleSez Tatarstannıñ Çexiädäge wäkile Zöfär Abdulğälievnı işettegez. Ul Çexiä prezidentı Vaclav Klausnıñ Qazanda uzaçaq forumda qatnaşuı xaqında söyläde.
Gölnaz İlgizär


text:
Elegräk tä xäbär itüebezçä, Ufada Ğäliäsğar Kamal isemendäge Tatar däwlät aqädemiä drama teatrınıñ ğastrol'läre bara. Başqortstannıñ Rus däwlät aqädemiä drama teatrı binasında ütüçe tamaşalarğa här könne xalıq küp yöri, zallar şığrım tulı bula. Läkin ni ükeneç, Qazan artistları alıp kilgän matur bäyräm tämamlanuğa taba bara. Kamallılar Ufadağı ğastrol'lären 28 fevräl könne «Qazan sölgese» tamaşası belän tämamlıy. Teatrnıñ baş administratorı İnsaf Xämitov äytüençä, älege säxnädä çığış yasaw kamallılarğa bik tä oşağan. Aldağı kilülärendä dä artistlar şuşında çığış yasarğa teläwlären äytkän. Bu möğayın da şulay bulır da, çönki Başqortstannıñ Rus aqädemiä drama teatrı baş rejisserı Mixäil Rabinowiç ta moña biş qullap riza ikän. «Almaş ğastrol'lär oyıştıru ike yaq öçen dä otışlı buluı bügennän ük kürenep tora, – dip äytä ul. – Kamal teatrın Ufada, ä bezneñ teatrnı Qazanda yaxşı qabul ittelär», – di Rabinowiç äfände.
Kamallılar Ufada ğına çığış yasap qalmıy, ä qayber rayonnarğa barıp ta teatr sänğäten söyüçelärne quandırdı. Uzğan könnärdä teatrnıñ ayırım törkemnäre Çişmä häm Büzdäk rayonnarında da üz spektäkllären täqdim itte. Bu töbäklärdä teatrnıñ «Kiçer mine, änkäy» trağiqomediäsen qaradılar.
Kamallılar Ufadağı ğastrol'läre barışında spektäkllär quyıp qına qalmıy, ä törle radio häm telewidenie qanallarına bixisäp äñgämälär dä birde, tatar häm başqort cämägätçelege, şulay uq «Nur» tatar däwlät teatrı artistları belän qızıqlı oçraşular da oyıştırdı. Mäğlüm buluınça, Qazanda «Nur» teatrına qaytaçaq unğa yaqın yäş artist talip uqıy. Alarnıñ berniçäse Ufadağı ğastrol'lärdä berençe çınığunı aldı da inde.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Rusiänen Abxaziada tınıçlıq saqlaw köçen nığıtu qararına tänqit
Yewropa Berlege tışqı eşlär häm iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile, Javier Solana, kiçä Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov belän oçraşuınnan soñ yasağan belderüendä, bu adım Mäskäw belän Tiflis arasındağı kiyerenkelekne bastıruğa ber nindi faydası bulmayaçaq dip äytte:
“Ägär dä töbäktäge kiyerenkelekne kimetergä cıyınabız ikän, ul çağında Rusiäneñ çiklängän külämdä bulsa da, Abxaziädäge tınıçlıq saqlaw köçlären arttıruı ber dä aqıllı adım bulmayaçaq, min monı Rusiä tışqı eşlär ministrına dustanä äyttem”
Lavrov tınıçlıq saqlaw köçläre 3.000 xärbi xezmätkär belän çiklängän külämdä genä arttırılaçağın belderde.
Uzğan atna Gruziä, pilotsız ber oçqıçın bärep töşerüdä Rusiäne ğayeplägännän soñ, ike il arasındağı kiyerenkelek tağın artqan ide. Gruziä şulay uq Rusiäne abxaz ğisyançıların yaqlawda da ğayeple.


text:
MATLAB
Matlab - texnikalıq esaplawlar ushın joqarı o'nimdarlı til bolıp, ol matematikalıq esaplawlar ju'rgiziw, sheshimlerdi bir qansha qolaylı tu'rde sa'wlelendiriw ha'm programmalastırıw imkaniyatların o'z ishine aladı. Sonday-aq
- matematikalıq esaplawlar;
- algoritmler jaratıw;
- modellestiriw;
- real ko'rinislerge alıp keliw yamasa mag'lıwmatlardı analizlew;
- grafikalıq interfeyslerdi o'z ishine alg'an programmalar islew.
Matlab - bul mag'lıwmatlardın' tiykarg'ı tili massivler bolg'an interaktiv sistema. Bul texnikalıq esaplawlarg'a baylanıslı bolg'an ha'r qanday ma'selelerdi sheshiwge imkaniyat jaratadı. A'sirese vektorlar ha'm matritsalar u'stinde a'meller orınlag'anda programmalastırıw tili Fortran yaki C ge salıstırg'anda bir neshshe ese tez orınlaydı.
Matlab so'zi matritsalıq laborotoriya (inglis tiline: matrix laboratory) ma'nisin beredi. Matlab arnawlı tu'rde matritsalıq esaplawlar ushın zamanago'y programmalastırıw mu'mkinshilikleri LINPACK ha'm EISPACK qa jen'il kiriw imkanin jaratıw ushın jazılg'an.
Matlab jıllar dawamında ha'r qanday paydalanıwshılar ta'repinen jetilistirilip barılg'an. Joqarı oqıw orınlarında matematikler ma'seleler sheshiwde, mashina qurılıslarında ha'm ilimiy jumıslar alıp barıw ushın standart instrument wazıypasın atqaradı. O'ndiriste bul mag'lıwmatlardı qayta islew ha'm analizlewda joqarı o'nimdarlı izertlewler ushın arnalg'an til. Matlab ta "toolboxes" dep atalıwshı programmalardın' arnawlı gruppası tiykarg'ı orın tutadı. Olar ko'plegen paydalanıwshılar ushın arnawlı metodlardı izertlew ha'm qollanıwda a'hmiyetli. Yag'nıy:
- ma'selelerdin' ayrıqsha klassları sheshiwge mu'mkinshilik beretug'ın Matlab tın' (M-fayl) funktsiyalar jıynag'ı.
- kontrollaw sisteması, neyron tarmag'ı, anıq emes logikalıq modellestiriw h.t.b boyınsha signallardı qayta islewde qollanıladı.


text:
Mәskәwdә Assadulayev yortýna þәhәr milli mәdәni avtonimiәse, milli mәðrifәtçelek üzәge dip yazýlðan taqta elende. Mәskәwneŋ þuþý tarixi binasýn qaytaru өçen alýp barýlðan kөrәþtә, bu taqta әlü dә, zur alða kiteþ bulýp isәplәnә. Әlege çara gomümәn, Rusiә Prezidentýnýŋ III Bөtendөnya tatar kongressýnnan sөŋ imzalaðan yoqlәmәlәre arqasýnda ðýna mөmkin bulðan, dip iglәn itelde. Anda Mәskәw tatarlarýnýŋ milli üzәgen açu dip әytelgәn hәm cawaplý itep mәdәniәt ministrý Mixail Þvýdkoy bilgelәnðәn. Tantanada milli avtonimiә citәkçelege, tatarstannýŋ wәkәlәtle wәkillege xezmәtkәrlәre, tatar zýyalýlarý qatnaþtý.
Nәzifә Kәrimova, Mәskәw.


text:
Biredä şartlaw näticäsendä 7 keşe, şul isäptän İnguşetiä eçke eşlär minsitrı urınbasarı Cäbräil Kostoyev hälak buldı.
Kostoyev maşinada eşkä barğanda anıñ yanında bombalı başqa ber maşina şartlağan. Kostoev belän bergä anıñ 2 tän saqçısı da, häm yaqında bulğan 4 sivil keşe dä ülgän.
Baştaraq Kostoyevnı itnixarçı şartlatqan bulırğa mömkin dielgän ide. Soñraq räsmilär bomba çittän torıp şartlatılğan bulırğa oxşıy dide.
Avgust ayında Kostoyev Nazran militsiäse başlığı bulğanda bilgesez keşelär anıñ maşinası uzıp barğanda mina şartlatıp anı yaralağan ide.


text:
Tatasrtanğa Rusiäneñ premier-ministrı kilä
Bu könnärdä Tatarstan prezidentı Leninogorski şähärendä häm Çirmeşän rayonındağı wäzğıät belän tanıştı. Xezmät iäläre, xalıq belän oçraşqanda törle mäsälälär kütärelde. Lenigorskida Mintimer Şäymiev, mäsälän, respublikada çığarılğan neftneñ kükertle buluı arqasında qara altınnı qudıruçılar belän qığırşılıqlar tuuın iskä aldı. Prezident fikerençä, bu qıyınlıq xäl iteler. Çönki kiläse atnada respublikağa Rusiäneñ premier-ministrı Mixail Kasyanov kiläçäk. Vizit barışında ul Mintimer Şäymiev, Röstäm Miñnexanov belän oçraşaçaq, KamAZda bulaçaq.
Qayber xäterläre yaxşı keşelär bu uñaydan Rusiäneñ Qazanğa kilep kitkän elekke premier-ministrların iskä töşerä. Nindider añlaşılmağan qağidä bularaq, alar Tatarstannan äylänep qaytqaç ta urınnarın qolaq qağalar ide. «Bu yulı da şulay kilep çıqmasa yarar ide», - di alar, yänäse, beznekelärneñ tırışlığı buşqa kitär, mäsälälär dä çişelmäs.


text:
ÖZÜNLÜ GRANİT MERMER İMALATI
Bursa Bursada Bursadaki Nilüfer Küçük Sanayi Mermer Granit İmalatçıları, İmalatı, Bursa Nilüferde Mermer İmalatçıları, Bursa Nilüfer Granit Mermer İmalatçıları, İmalatı, Bursa Nilüfer Mermer Granit İmalatçıları İmalatı Bursa, Bursa Nilüfer Mutfak Tezgahı Mermer İmalatçıları, İmalatı, Bursa Nilüfer Mermer Basamak İmalatçıları, İmalatı,bursa bursada bursadaki mezar mermer imalatı yapanlar, bursa mezar mermer ustaları, bursa mezar mermeri imalatçıları,
Bursa Nilüfer Mezar Mermer İmalatçıları, İmalatı, Bursa Nilüfer Denizlik Mermer İmalatçıları, İmalatı, Bursa Nilüfer Balkon Mermer İmalatçıları, İmalatı, Bursa Nilüfer Apartman Mermeri İmalatçıları, İmalatı, Bursa Nilüfer Banyo Tezgahı Mermer İmalatçıları, İmalatı, Bursa Nilüferde Memerciler,
- Görüntülenme sayısı: 784


text:
Bäläbäy qalahında xoquq haqlaw orğandarı narkotik taratıu menän şöğölläneüse ir keşene qulğa alğandar. Ul üsmerźärgä narkotik hatıuźa ğäyeplänä. İr keşegä psixotrop matdälär alıuğa başlısa 14-16 yäşlek üsmerźär kilgän. Qulğa alğanda unda 110 gramm ğäşiş häm 1600 gramm maríxuana tabıla. Tikşereü barışında narkotiktarźı ul qala sitendäge baqsahında äźyırläüyı asıqlana, ir keşe bında psixotrop üländär źä üstergän.
Dürtöylö qalahında la narkotik taratıuźa ğäyeplänep qasıp yörögän ir totolğan. Ul yete ay buyına Nefteyüğänsk qalahında yäşägän. Haqlıq saraların onotop tıuğan yağına qaytıu menän narkopolísí qulına eläkkän. Ägär źä ul üź waqıtında qasmağan bulha, şartlı räweştä xököm iteler ine. Xäźer bıl keşegä mäxkämä qatıraq yaza sığarasaq.


text:
İqtisadıy Xezmättäşlek häm Tärräqiät Oyışması bügen dönya iqtisadınıñ xäle turındağı xisabında xäzerge şok 1970-nçe 80-nçe yıllarda neft bäyäse artqan çorlardağıdan ayırıla dide.
Oyışmanıñ baş iqtisadçısı Jean-Philippe Cotis jurnalistlarğa bäyälär totrıqlıraq räweştä üsä bara häm bu dönya iqtisadına tağın da zurraq däräcädä bilgesezlek kiterä dide.
Cotis äytüençä, bu bilgesezlek dönya külämendä käsepçelekkä investitsiälärne häm satıp alunı kimeter kebek.
Köçle sänäğätkä iä illär may ayında yaña iqtisadıy farazların iğlan itkännän soñ ber miçkä neft bäyäse 20 dollarğa arttı.


text:
Ğiraqtağı Falluca şähäre yanında amerikan boralağı bärep töşerelde: 15 xärbi hälak buldı
Amerika Quşma Ştatları saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, boralaqqa närsä atılğan buluın Pentagon tikşerä, dip belderde: "Boralaqlarnıñ bersenä cir-hawa raketalarınıñ atıluı ixtimal, läkin cirgä töşkän boralaqqa şul raketa eläkkänme – monısın belmim. Läkin, mondıy cir-hawa raketalarnıñ dönyada kiñ taralğan buluın, alar belän boralaq häm oçqıçnı bärep töşerep bulğannı barıbız da beläbez, " dide Rumsfeld.
Radiobıznıñ Bağdadtağı xäbärçebese Valentinas Mite''dan alğan mäğlümatkä qarağanda, Fallucadağı höcüm – ilneñ başqalasında elekke Saddam tarafdarları planlaştırılğan qarşılıq çaraları sürätendä oyıştırılğan. Şulay uq ike köne elek Waşington, Ğiraqta amerikan xärbilärenä qarşı höcümnär buluı ixtimalı turında kisätkän ide.
Analitiklar fikerençä Ğiraqta amerikannarğa qarşı toru könnän kön köçäyä, çaralarnı oyıştıru ostalığı arta..... Amerikan xärbiläreneñ matbuğat wäkile bügen iertän Bağdadta şartlağan bombadan ber ğaskärineñ hälak bulğanın xäbär itte. Quşma Ştatlar prezidentı George Bush''nıñ 6 ay elek Ğiraqta suğış tämamlandı, dip iğlan itüennän birle , bügenge höcümnärdän soñ Ğiraqta hälak bulğan amerikan xärbiläreneñ sanı 138gä citte.


text:
Programmabıznıñ xatın-qızlarğa ayrılğan bu öleşendä bez sezgä 10yıldan artıq xalıqara säxnädä iqtibar cälep itkän xatın qızlarğa qağılışlı säyäsi,sotsial mäsälälär,xaq xoquqlar ğomumän cinestäşlär belän bäyläneşle waqıyğälär turında söyläp kiläbez.21-nçe ğasırda xatın qız ireşkän zur uñışlarğa qaraamstan , ni qızğanıç ki ul äle dä qayber illärdä ber xoquqı da bulmağan qaranğı ğasırlardağı kebek alına,satıla fäxişälekkä mäcbür itelä yä dä öylärendä qıynala ezärleklänä.BMOsı xatın qıznıñ öydä köç qullanuğa duçar bulmawı öçen yıllardan birle tırışlıq alıp bara. .Färidä Xämit xatın qıznıñ öydä ezärleklänü mäsäläse Russiä töbäklärendä niçäk mikän digän sorau belän xabärçelärebezgä möräcäğät itä. Bugün ul Başqortstandağı xällär turında Rämzit Abulayev belän ängämäläşä.
(ängämä)
färidä xämit,praga


text:
Blair Gazzä sızığında
Blair süzçese Matthew Doyle, İzrail höcümnärennän soñ Gazzä sızıgın yañadan tözekländerü öçen söyläşülärne başlatu maqsatında Blairnen töbäkne ziärät itüen äytte. Süzçe şulay uq bügen Blairnen, Gazzädäge xalıq wäkilläre belän bergä oçraşaçagın belderde.
Blair Gazzä säfärennän soñ “Gazzäne yañadan tözekländerü öçen Fälästen iqtisadına yärdäm” konferensiäsenä qatnaşır öçen Şarm äş-Şäyxkä baraçaq.
Blair, 2007 yılda BMO, AQŞ, Yewropa häm Rusiä qatnaşındagı Yaqın könçığış dörtlegenä baş wäkil bularaq bilgelängän ide.


text:
Üzbäkstan tışqı eşlär ministrı Elyor Ganiev Üzbäkstan çit illärgä uzğan ayda Ändicanda bulğan qanlı waqıyğalar uñayınnan ütkärelüçe xökümät tikşerüen küzätep barunı röxsät itäçäk dide.
Bügen Üzbäkstan başqalasında Ganiev Taşkenttağı ilçeleklärneñ wäkilläre bäreleşlär turındağı xökümät tikşerüen küzätep barırğa kerteläçäk dip äytte.
Ämma Üzbäk xökümäte bäysez xalıqara tikşerü ütkärüne röxsät itmi.
Üzbäk tışqı eşlär ministrlığınıñ bügenge belderüendä NATO Parlament cıyınınıñ mondıy tikşerü ütkärü taläbe nigezsez dielä.
Xökümät üze ütkärgän tikşerüdäge berençel mäğlümätlär 13-nçe mayda Ändicanda bulğan xällärneñ planlaştırılğan terror agressiäse näticäse buluın kürsätte dip belderä.
Ministrlıq bu çualışlarnı çittän idarä itelüçe radikal, extremist häm dini köçlär Üzbäk xakimiäten bärep töşerü maqsatı belän oyıştırğan di.


text:
Ekrem Çelebi - Anadolum
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Anadolum
Etiketler : Ekrem Çelebi - Anadolum türkü indir, Ekrem Çelebi - Anadolum türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Anadolum mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Anadolum türküsü, Anadolum sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Anadolum bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Sorun Şu Feleği
Ekrem Çelebi - Gülüşün Gülden Güzel
Ekrem Çelebi - Bu Dağın Karı Erimez
Ekrem Çelebi - Ağlamayı Seviyorum
Ekrem Çelebi - Oyna Gül Yüzlüm
Ekrem Çelebi - Değirmene Taş Koydum
Ekrem Çelebi - Ezanlar Bizim İçin Okunuyor
Ekrem Çelebi - Hani Nerede Babam
Ekrem Çelebi - Niçin Ağlamayayım


text: Uzğan atna Madridta 200 keşeneñ ğömeren özgän xöcümnärgä bäyle räweştä İspan politsiäse tağın 4 keşene totqarlağan. Şularnıñ bersen Morocco politsiäse uzğan yıl Casablankada şartlaw oyıştıruda ğäyepli, dielä. Anda 33 keşe ülgän ide. Germaniäneñ DPA agentlığı, qulğa alınğannar barısı da tönyaq Afrikadan dip belderä. Reuters mäglümätenä qarağanda, kimendä ikese Moroccodan. Bu xäbärlär älegä bäysez çığanaqlardan raslanmağan. Elegräk İspan politsiäse Mardid şartlawlarına bäyle räweştä 5 keşene qulğa alğan ide. Alarnıñ da 3-se Moroccodan ide. Bu keşelär İspan mäxkämäse aldına basırğa tora.


text:
Nursoltan Nazarbaev Qazan belän tanışa
Tatarstanda yünneñ soñğı köneneñ töp räsmi xäbäre bulıp Qazanğa Qazaqstannıñ prezidentı Nursoltan Nazarbaevnıñ vizitı buldı. Sişämbe kiçen kilep citkän Nazarbaevnı Qazan hawa alanında Mintimer Şäymiev qarşı aldı. İke prezidentnıñ şaqtıy cılı oçraşuınnan soñ, alarğa çäk-çäk häm çäçkälär birelde. Çärşämbe könne Mintimer Şäymiev belän Nursoltan Nazarbaev Qazanda ütä torğan fänni konferensiädä qatnaştılar. Ğalim Lev Gumilev mirasına bağışlanğan konferensiädän soñ, şul uq çärşämbe könne Qazan kremlendä ike prezidentnıñ oçraşuı ütte.
Anardan soñ Şäymiev belän Nazarbaev jurnalistlar belän oçraştı, üzläreneñ söyläşüläreneñ temaları, anıñ näticäläre belän tanıştırdı. Süz, nigezdä, Qazaqstan belän Tatarstan arasındağı xezmättäşlekne üsterü turında barğan. Şuşı söyläşülärne ğämälgä küçerü öçen Nursoltan Nazarbaevnı könneñ ikençe yartısında Qazannıñ aviatsiä berläşmäsenä alıp barıp, älege şirkätneñ produktsiäse belän tanıştırdılar. Şunda uq, Gorbunov isemen yörtkän bu şirkät çığaruçı oçqıçlarnı eştä dä täqdim itkännär. Eşlekle vizitnıñ kön tärtibe şaqtıy tığız bulsa da, anda Qazan belän tanışu, başqalanıñ meñyıllığına äzerlek xaqında beleşügä dä urın bar. Nursoltan Nazarbaevqa Qazannıñ yaña tözeleşlären dä kürsätäçäklär.
Qazaqstan prezidentı belän kilgän başqa qunaqlarnıñ eş programması da bik tığız. Mäsälän, respublikanıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov Qazaqstannıñ säwdä ministrı belän söyläşte, Tatarstan parlamentı wäkilläre üzläreneñ kollegaları belän oçraştı.Gölnaz İlgizär


text:
Ciñüçelärne Ciñennän Tartırğamı?
Bu atna gel suğış xikmäte belän tulğan ide. Qara äle, oçqıçlar Rusiäneñ çit ildän dä yıraqtağı cirenä, Kaliningradqa kitep barğan, berse Litvağa mätälep töşkän. Bula 'it inde andıy xällär. Bälä-qaza ağaç başınnan tügel, adäm başınnan yöri. Litvalıylar da ul qädär yawız tügel ide kebek. Ämma, şuşı keçkenä genä waqiğa dönya küläm cäncalğa äylände. Kem xaq, kem xaqsız ikänlege turında süz quyırtmıybız. Şunısı kürenep tora, 140 million keşele häm 9 meñ çaqrımğa suzılğan Rusiä belän üzen tigez xälgä quyıp keçkenä, xalqı häm mäydanı buyınça Tatarstanğa tiñdäş Litva şul avariä tiräsendä elekke ölkän abzıysı belän yaqalaşa. Şaqqatırğıç xäl! Qoral, soldat keçe belän bu mäs’äläne bik tiz çişep bulır ide kebek tä, räsmi protokol buyınça et belän mäçe dä, fil belän köçek tä ber ük däräcädä bula ikän.
Ä bit Rusiä Litvanı tügel, zamanında germannarnıñ üzen dä, şvedlarnı da pır tuzdırğanı bar. 45 yıldağı ciñü bulmasa Kaliningrad digän şähär ğömerdä mäğlüm bulmas ide. Kenigsberg digän isemdä qalır ide ul. Nişläp şul ciñülärne, qoral häm iqtisat qüätlären ülçämgä salmıylar ikän. Menä şundıy zamanalar kilde – ciñüçelärne dä, köçlelärne dä sanğa suqmıylar.
Ällä, min äytäm, Berläşkän millätlär oyışması digän bik abruylı däwlätlär kolxozınıñ zıyanı şunnan kiläme? Olını olı itü yuq bit. Ä xaqlı belän xaqsız arasında bäxäs mäñge betäse tügel.
Ämma şulay da, bu atnada gel ciñülär ruxı belän yäşädek. Ber törkem Qazan yäşläre, Wityäz klubına yörüçelär, elekke zaman Rusiä ğäskäriläre bulıp kienep suğış uynıy belüçelär Borodino qırınnan yörep qayttı. Anda yıl sayın Napoleon belän suğış mizgellären iskä alıp, xärbi uyın uynıylar Döres, bu yulı qazan wityäzçelärenä fransuz ğäskäriläre bulıp kienergä turı kilgän. Çönki, gel rus xärbiläre kiemendägelär suğışqanda, kemder bit ciñelergä, çigenergä dä tieş. Häm bu ciñelgän doşman köçle bulıp kürenergä tieş. Menä şuña kürä, Qazan patriotlarına jyuri genä bulsa da, bayraqların alıştırırğa turı kilgän.
Yarıy, Borodino suğışı bulğan närsä. Napoleon Parijğa qädär çigengän, xurlıqqa qalğan. Bu tarixi faktnı inqar itep bulmıy. Ä menä Kulikovo qırı turında bäxäs bu atnada distälägän gäcitlärdä, İnternet säxifälärendä bardı. Ber yaqtan, Kulikovo qırında 625 yıllıq yubiley ütä, anda distälärçä meñ keşe cıyındı. Bu xärbi ciñü bulsa da, yubileynıñ iñ zur xucası bularaq berär general yäki marşal, däwlät eşleklese tügel, ä çirkäw başlığı bardı. Dimäk, 6 ğasır elek bulğan suğış dini ber küreneş mikän inde?
Annan soñ, tatarlar tügel, ärus häm başqa millät tarixçıları pır tuzalar – Kulikovoda Altın Urdanı, anıñ citäkçese Tuqtamış xannı ciñmägännär, şul Altın Urda qırıyındağı başkisär Mamay belän suğışqannar. Urıs kenäzläre üzläre Urda eçendä häm Urda yağında bulğannar, Tuqtamış xan häm urıs patşaları könbatıştan kilgän katoliklarğa bergäläp qarşı torğannar, dip añlatıp qarıylar. Yuq, barıber nindider äkiät belän ğorurlanıp, ciñü bäyräm itälär. Ä bit Kulikovo suğışınnan soñ tağı 100 yıl buyı Mäskäw bik räxätlänep Urda däwläte eçendä yäşägän häm Altın Urda taralğannan soñ ğına üz könen üze kürä başlağan. İi-ix, tarix fänenä xörmät bulmaw, faktlarnı raslamaw beraz küñelne tırnıy, älbättä. Ä bolay, Kulikovo suğışın iskä( alğan öçen tatarlar hiç räncemi. Ä xaqiqät – ränci.
Qazanda tağın ber zur bäyrämne Bogoyavlenie çirkäwenä yörüçelär ütkärde bu atnada. Rus däwlätenä 1143 yıl tulğan ikän. Ryurikoviçlar xakimiätkä kilgäç, rus däwlät tamır cibärgän. Nu, cibärsä, ul bit inde Qazannıñ Bauman uramı tiräsendäge çirkäwdä bulğan eş tügel. Ul waqıtta monda bötenläy başqa xalıqlar yäşägänder. Nişläp ul Rusiäneñ borınğı cirlärendä tügel, ä näq şuşı cirdä genä iskä alalar däwlät tuu tarixın. Şul uq ğalimnär Mäskäw kenäzlegennän Rusiä däwlätenä äylänü barı tik Qazannı alğaç qına mömkin bula, dip yaza. Dimäk, rusiä däwläten İvan Groznıy Qazannı alıp ayaqqa bastırğan. Bulır da, çönki näq şul faciğäle waqiğadan soñ ğına İvan Groznıy bit sar' Moskovskiy, Qazanski, Astraxanskiy dip yörtelä başlağan. Qayçan tözelgän soñ ul Rusiä däwläte? Aleksey ikençe bıyıl Kulikovo qırına barıp, tağın şundıy belderü yasadı. Rus däwläte, di ul, şuşı Kulikovo suğışınnan başlandı! Niçä tapqır başlanğan soñ ul däwlät?
Bu baş butawlar turında söyläp tä tormas idek. Eçne poşırğanı şul, qayçandır, kemder suğışqan dip bäyräm itkändä, ber yaqtan rus suğışçılarınıñ timer külmäklären kiderep, ikençe yaqtan Urda, tatar, mongol suğışçıları kiemendägelär belän qılıç küsäklär kütärep suğıştıralar. Häm törle xalıq wäkilläreneñ şulay orışqanın televizordan kürsätälär. Bolar ni äytmäkçe? Qazannıñ yubileyın ütkärgändä berdä alay qılanmadılar – cırladılar da biedelär, tözelgän yortlar, küperlär, häykällär qaradılar. Xäzer äle şürläp toram, 4 noyäberdä dä Rusiä köne, zur bäyräm, monısı polyaklarnı ciñgän xörmätkä bilgelänä. Töreklärne Qırımnan quunı da bäyräm itälär disäm, anısı Ukraina cire ikän xäzer. Finnarnı da ciñdek, şvedlarnı da, almannarnı da, barısın da. Ämma bu suğış ciñüläre ber dä küñelne kütärmi. Ällä nigä şulay. Çto-to ne to monda.
Rimzil Wäli


text:
Amerikan xärbi köçläre cirle xalıqnı bäreleşlär barğan Nacaf şähärennän kitergä çaqıra
Ukraina prezidentlığına oppozisiä namzäte Viktor Yuschenko – ilbaşı bulıp saylansa – Ğiraqtan Ukraina ğaskärlären çığarırğa wağdä itä. Polşa ğaskärläre citäkçelegendä Ğiraqta 1 meñ 600 ukrain xärbie xezmät itä. Ğiraqta totıq itep alınğan 2 yordanlı, Livannnan 2 maşina yörtüçese, häm ber yordanlı eşquar kiçä azat itelgän. Yordaniä watandaşlarınıñ azat itelüen Yordaniäneñ tışqı eşlär ministrlığı häm totıqlarnıñ tuğannarı da rasladı. Şulay uq totıq itep alınğan tağın ber yordanlı eşquar öçen keşe urlawçılar 250 meñ dollar aqça sorıy. Jamal Sadeq as-Salaymeh kiçä üzeneñ Bağdadtağı öyennän urlanğan bulğan. As-Salaymeh, Bağdadtağı Yaponiä şirkäte öçen eşlägän.


text: August ayında öç firqa: Rusiäneñ Tormış firqäse, Watan häm Pensionerlar firqäläre koalitsiä bulıp berläşäçäkläre turında beldergän idelär. Başqortstanda bu öç firqa tiz genä berläşä almasqa oxşağan. Eş şunda, berläşkän xäräkätkä Tormış firqäse başı Vyaçeslav Kvyat tik üzeneñ genä räislekkä layıq buluın beldergän. Bu uñaydan aña qarşı qalğan ike firqa bülekçäläre başları möräcägät qabul ittelär. Ul här öç firqa äğzalarına da cibärelgän. Anda Kvyat berläşkän xäräkätne citäklärgä tieş tügellege, anıñ firqa tözeleşe eşlären belmäwe, respubliktağı xällärdän yıraq buluı, Mäskäwdä yäşäwe äytelgän. Kvyat isä bu möräcägät uñayınnan barı tik üzeneñ genä layıq ikänlegen tağı ber qat iskä töşerep, däwlät Duması häm respublika parlamentlarında eşçänlek buyınça täcribäse barlığın belderde häm köndäşläreneñ mondıy täcribägä iä bulmawların assızıqladı.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 27.II.2008
►Tatarlar Kosovoğa üzlärençä qarıy ►Tarixçılar Bolaq artı respublikasınıñ 90 ellığın bilgeli
►Tatarlar Kosovoğa üzlärençä qarıy
Kosovonıñ bäysezlek iğlan itüe arqasında quzğalğan bäxäslär soñğı waqıtta qızğannan qıza bara.
Bäxäslär qıza barğan kebek, yaña däwlätne tanuçılar sanı da arta ğına bara. Kosovonıñ üzendä isä, BMO missiäsen beterep, Yevropa Berlege wäkillege açu çaraları kürelä. Äytülärenä qarağanda, bu adım älege töbäktä Serbiäneñ säyasi basımın kimetü öçen yasala.
Tatarstan prezidentınıñ säyasi mäsälälär kiñäşçese Rafael Xaqimov: “Bu mäsälädä AKŞ belän Rusiya arasında zur säyasi nizaq kilep çığar dip uylamıym. Kosovo barıber bäysez däwlät bulaçaq, Rusiyaneñ dä anı tanıyaçağına şiklänmim.”
Säyasät fännäre doktorı Räfıyk Möxämmätşin: “cir şarında yaña däwlät barlıqqa kilü näticäläre Kosovoğa ğına qağılmayaçaq. Bu xäl böten dönyadağı säyasi wäzğıyatne üzgärtäçäk. Kosovo tiräsendäge nizaq ozaq däwam itärgä oxşağan. Rusiya yaña däwlätne tiz genä tanır dip uylamıym.”
Tatarstan xalıqları assambliası räise urınbasarı Säğıyt Caqsıbaev: “Kosovo problemasın Karabağ tiräsendäge nizaq belän çağıştırır idem. Andıy bäxäslär berqayçan da xäl itelmi. Häm Rusiä Kosovonı tanımayaçaq. Säbäben äytergä telämim.”
Milli xäräkät väkile Ramil äfände: “Kosovo bäysezlegenä bik küp tatarlar, Rusianeñ räsmi säyasi pozisiasennän ayırmalı bularaq, uñay qarıy. Rusiäneñ dä tanu-tanımawı isä ilneñ qaysı yuldan kitüenä bäyle. Telime-telämime, tanırğa turı kiläçäk. AQŞ ta SSSRnı 1933 yılğa qadär tanımağan ide. Ä berniçä eldan soñ alar faşistlarğa qarşı ber yaqta suğıştılar.”
----------------------------------------------------------------------------------------------
►Tarixçılar Bolaq artı respublikasınıñ 90 ellığın bilgeli
Tatar tarixı, Tatarstannıñ barlıqqa kilüe, İdel-Ural töşençäse belän qızıqsınuçılar öçen fevral ayınıñ soñğı könnäre ayıruça möhim. Çönki näk menä 27,28,29 fevral könnärendä İdel – Ural däwläte tözelä aluğa 90 el tula.
İdel – Ural däwläten buldıru öçen köräş berniçä yıl däwam itä. Ämma bu mäsälägä soñğı noqta 1918 yılnıñ fevral axırı mart başında quyıla. Tarixta yazılğannardan çığıp 1918 yılnıñ 8 ğıynvarında Qazanda, xäzerge ratuşa binasında möselman xärbiläreneñ 2 qorıltayı uzğan. Anı İlyas Alkin alıp bara. Bu cıyılışta şähär citäkçeläre, törle firqa ägzaları, şul isäptän bolşeviklar da, möselman komitetı wäkilläre qatnaşa. Biredä barğan söyläşülärne Qazan däwlät universitetınıñ tarix fakultetı dekanı, professor Rämzi Wäliev bolay taswirladı:
“Älbättä çığışlarnıñ eçtälege törle, ämma ğomum fiker barlıq qatnaşuçı ber fikergä kilep, cıyılışnı täbrik itä. Ämma bäla şunda ki, bu bolşeviklarğa xas äyber, ber närsäne söyläp, ikençene eşläw. Zur qorıltay bulğançı bolşeviklar tarafınnan yaşerten kiñäşmä ütkärelä. Monda Yaqop Şäynexman, Mirsäet Soltanğaliev, Säyid Galiyev, Şahit Äxmädiev h.b. Näk menä biredä İdel – Uralnı buldırırğamı, yuqmı digän sorau qaralğan. Şäynexman qarşı bulmıy, Säyed Galiev ta “tözesennär, alar barıber eş kürsätä almayaçaqlar” di. Ämma Mirsäyet Soltanğaliev milli mäclesne oyıştıruçılarnı qulğa alırğa kiräk di. İnde zur qorıltay tämamlanğaç, İlyas Alkin, Asmad Aqumbeqov, Cihangir Alkinnar qulğa alına. Şulay itep Qazanda 28 fevral tönendä, 1 martqa şundıy xäwefle xällär bula. Ni öçen 1 mart, çönki milli mäclesneñ İdel – Ural däwläten tözü qararı näk menä bu köngä bilgelängän bula.
İdel - Ural däwläteneñ xaritäse mondıy waqıyğalardan soñ xalıq sovet xaqimiätennän qulğa alınğannarnı irekkä çığarıluların taläp itä. İdel – Ural däwläten tözü niätennän baş tartu xisabına totqarlanğannar cibärelä. Ämma alğa taba alar kileşüne bozıp üz mäcleslären Bolaq artında däwam itälär. Bu küreneşne tarixçılar Bolaq artı respublikasın tözü omtılışı dip qabul itälär. Ämma bu respublikanıñ oyışu, oyışmau mäsäläse tarixçılarğa äle dä bötenläy açılıp betmägän. Bu turıda Rämzi Wäliev bolay dide:
Bu cıyılış şunda däwam itä. Anda İdel – Ural däwläten iğlan itü öçen möselman xalıq komissariatı tözelä. Ul 15 keşedän tora. Anıñ räise itep İsmäğıyl Atnağulov saylana. Anda Fäxelrazıy Bäşirov, Söläyman Laptiyskiy, Pol Tarjitskiy, Fatıx Möxämmädyarov h.b. Üzäk bu xäräkätne beterü yulına basa. Näticädä Mäskäwdän 300 matros kilep, 2 möselman qorıltayı wäkillären qulğa alalar. Elek ädäbiatta yazalar ide alarnı “zabulaçniklar”, “şuristlar”, “millätçelär oyası”, “şöpşä oyası” dip, ämma bu fiker belän kileşä almıym. Alar ikençe möselman qorıltae wäkilläre, alar demokratik yul belän saylanıp quyılğan deputatlar. Alar Rusiagä qarşı millätçelär tügel, ä Rusia eçendä eş itkännär dip yazıla alarnıñ iglannarında. Bu yıllarda çıqqan “Raboçaya gazeta”: “Tatarlar Bolaq artına çığıp, üz-üzlären saqladılar ğına, alar berkem öçen qurqınıçlıq tudırmadı, barı tik üz qorıltayların ğına ütkärdelär” di. Bolşeviklarğa qarata isä biredä bolay dielä: “Bolşeviklar tağın üz-üzlären tiskäre yaqtan kürsättelär, tağın qorallar, tağın qan qıyu, kiler ber zaman xalıq añlap alarnıñ bu eşlären ciränep iskä alırlar” di.
Şulay itep uzğan ğasır başında ber törkem millätpärwär tatar däwläten buldıru omtılışına üz ğomerlären birgännär. Şuşı könnärdä bu waqıyğalarğa näk 90 el tula. Älege tema “Azatlıq”nıñ kiläse tapşırularında da çağılaçaq.


text: İran räsmiläre Xalıqara Atom Energiä İdaräse inspektorlarına şuşı ay axırına ilgä kilep tikşerülär ütkärergä röxsät birgän. Bu turıda bügen Washingtonda İdaräneñ başlığı Möxämmät Äl-Baradei xäbär itte. Uzğan atnada İdarä, İrannı, atom programmasın yäşergäne öçen tänqitlägän qarar qabul itte. Moña protest belderep räsmi Tähran, inspektorlarnıñ säfären kiçekterde. Äl-Baradei bu adımğa ükeneç belderde, ämmä tikşerü öçen äle waqıt bar dide. Quşma Ştatlar İrannı yäşeren räweştä atom qoralın citeşterüdä ğäyepli. Töhran üze bu ğäyepläwne kire qağa.


text:
Germaniä, Qıtay, Paqstan inde Bağdadtağı ilçeleklären yaptı. Russiä dä üz watandaşlarına Ğiraqtan kitärgä kiñäş itte.
BMO äytüençä, Ğiraq-Küwäyt çigendäge BMO küzätüçeläre Ğiraqta AQŞ höcümnäre kötelü säbäple xärbi bulmağan zonağa çığarılğan.
Xalıqara Atom Energetikası Agentlığı başlığı Möxämmät äl-Baraday AQŞ bezgä barlıq qoral tikşerüçelärebezne Ğiraqtan çığarırğa kiñäş itte dide.
Äl-Baraday äytüençä, ul qarar qabul itär aldınnan BMO räsmiläre belän kiñäşülär ütkärä.
Quşma Ştatlar üzeneñ Küwäyt, İzrail häm Süriädäge qayber diplomatlarına ul illärdän kitärgä quştı. Britaniä dä şundıy uq çaralar kürä.
Ğiraqnıñ tönyağında yäşäwçe kördlärneñ suğıştan qurqıp iminräk urınnarğa kitüe turında xäbär itelä.


text:
Semberneñ “Tuğan tel” oyışması “HoBaя raзeTa”ğa protest xatı cibärde
Mäğnäse – basmanıñ Tatarstan buyınça üz xäbärçese Boris Bronşteyn yazmalarına rizasızlıq belderü. Xatnıñ qısqaça eçtälege belän tanıştırıp ütäbez.
Sovet çorında berdän-ber can rizığı bulıp xezmät itkän ”ЛиTepaTypHaя raзeTa” urının bügen “HoBaя raзeTa” bili. Elekke “LG”ğa almaşqa kilgändäy. Anıñ elekke ataqlı jurnalistlarınıñ “HoBaя”da eşläwe dä varislıq çatqısıdar: Yuri Şçekoçixin, Yuliä Latınina, Lidiä Grafova, Vyaçeslav İzmaylov, Yuri Rost… Şunlıqtan tatar zıyalıları da “Novaya gazeta”nı üz ittelär. Läkin soñğı arada bu gäzitneñ “tatarofobiä” belän awıra başlawın “Tuğan tel” oyışması awır qabul itä. Xäyer, gäzitneñ ük tügel, nigezdä, anıñ Qazandağı üz xäbärçese Boris Bronşteynnıñ tırışlıqların. Mäsälän, bıyılğı 11 häm 14-sannarında üze yäşägän töbäkne kimsetüdän täm taba ul. Ä monıñ belän rizalaşu qıyın. İmeş, Qazannıñ 1000 yıllığına Mäskäwne sawu oşap kitkän, şunlıqtan Alabuğanıñ da 1000 yıllığın uylap çığarğannar. Alay kitsäñ, Lomonosovnı birgän Xolmogor yaqlarında da 1000 yıllıqlar uzdıru kompaniäsen başlarğa bula.
Bulmıy şul. Bulmıy, çönki İdelbuyı - Bura kul'turası çorlarınnan uq xalıq küp yäşägän töbäk. Ä Xolmogor yaqlarındağı qarurmannar urtasında Lomonosovnıñ babaları barı tik 17-ğasırda ğına päyda bulalar. Romanovlar dinastiäseneñ elekke din urınına grek dinen köçläp tağuınnan qaçıp kitkän staroverlar bit alar.
Döres, Bronşteyn äfände süzlärendä berqädär xaqlıq ta bar: TÖGÄL 1000 yıl dip bulmıy. Bälki 2000дep, 999 yıl ğına buluı da ixtimal. Läkin anı tarixi döreslek mäsäläse tügel – yubiley uñayınnan Mäskäw investitsiäse ixtimalı poşamanğa salğan. Häm ul ğömer baqıyınnan birle donor-sawım sıyır bulıp xezmät itkän Tatarstanğa bireläçäk investitsiälärneñ şul uq Mäskäw faydasına bulaçağın iskä almıy. Mondıy väsväsälär, şulay uq anıñ astan çoqıp, östän çemetkäläp yazuı – üzen yäşätkän, üzen aşatqan töbäkne kürä almawı dip kenä qabul itelä ala.
Kürenekle şäxes Mintimer Şäymievneñ yubileyı aldınnan anıñ turında naçar süz äytü yaramağanın ul üze dä añlıy kebek. Şulay da yazmanıñ iseme ük iğtibar obyektın önämäwe turında qıçqırıp tora: “Tarixnıñ zapas tägärmäçe”, imeş. Üze turında başqa naçar süz äytmägän kebek. Yazmanıñ maqsatı – yubilärnı maqtawçılar östennän kisken kölü genä. Avtor äytergä telägän süzneñ töp mäğnäse zur xäreflär belän anons sıyfatında da kiterelä: “Mintimer Şäymievkä respublikada yäşäwçe qalğan 3 779 299 keşe dä zur yärdäm itä, läkin alarnıñ surätläre gäzitlärdä baytaq azraq kürenä.” Monısı närsä inde? Başqa bäyläner närsä tapmağandır inde, diäse genä qala. Ä çemetep almıyça uzıp kitü ay-hay qıyındır…
Boris Bronşteynnı Federatsiä Şurasınıñ Rusiä-Tatarstan Kileşüen kire qağuı ayıruça ilhamlandırğan, buğay: Kileşügä obrazlı çağıştıru da tapqan ul – “Tawıq belän yomırqa kileşüe”. Häm anıñ bötenläy mäğnäsezlegen isbatlıy, xätta milli xäräkätneñ dä bu Kileşügä qarata bitaraflığına şatlana. Bronşteyn äfände, belemle keşe bularaq, bitaraflıqnıñ säbäplären dä añlarğa tieş ide, yuğisä… 1994-yılğı kileşü üze ük yomırqa qabığı ğına ide iç. Eçe tügep taptalğan qabıq.
Tatarstan xalqınıñ soñğı Kileşügä bitaraflığınnan kölgänçe, Mäskäwneñ şul buş kileşüdän dä qaltırap töşkänennän kölü urınlıraq bulır ide dä bit, maqsat başqadır şul. Obyektiv bulsa, Tatarstan Däwşurasınıñ aylar buyı, Mäskäw quşuı buyınça üz konstitutsiäsen ÜZİDARÄGÄ qağılışlı barlıq matdälärennän tazartıp utıruı – şul uq xalıq küz aldında barğanın belergä tieş ide bu äfände. Tik bu oçraqta Mäskäwgä tel tiderü bulıp çığar ide. Moña batırlıq citmime, ällä boğawlanğan Tatarstannı tağın da tübänsetep alu – can räxäteme?
Xäyer, üz maqsatın avtor üze genä beläder. Ä “HoBaя”ğa qaytsaq, geniy isemenä layıq bulğan Sof'ya Ğobäydullina awızınnan yala yağu da anı bizämi. Anıñ urınına “HoBaя raзeTa” Mäskäwneñ milli säyäsäte asılına iğtibar itsen ide, häm anıñ millätlärne beterü säyäsäten Kanada, Finlyandiä, AQŞ, Şvetsariä, kebek illärdä milli tel-kul'turanı saqlaw çaraları belän tanıştırsın ide, dielä xatta.
“Tuğan tel” idaräseneñ bu utırışında şulay uq tatar matbuğatına yazılunıñ arzanraq mömkinlege turında da süz buldı. Semberdä Qazannıñ “Kommersant – kur'yer” isemle firması filialı açıldı. Gäzit-jurnallarğa arzanraq bäyägä yazılu mömkinlege birä ul. Utırış “Ömet” gäzitenä häm 100 meñnän artıq tirajlı “Moзaиka” isemle reklama gäziten çığaruçı firma citäkçese Rasix Gataullinğa bu turıda mäğlümat birüne sorap möräcäğät itärgä buldı. Tatar matbuğatın uquçı küp dip maqtanıp bulmıy – yäş buınnıñ küpçelegen televizor yottı. Ämma aqça yuqlıq arqasında yazılmawçılar da bar. Bu yañalıq şundıylarğa berqädär ciñellek kiterä ala. Mäsälän, “Tatarstan” jurnalına bu kompaniädä yazılsañ, 40 sumğa arzanraq turı kilä. İsxaq Xälimev tä, Rasix Ğataullin da bu öndäwne bastırırğa wäğdä birdelär.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Törkiädä etnik bäxäslär
Bu atnada Törek Tarix Oyışması räise Prof. Yosıf Xalaçoglunıñ ber cıyılışta “Kördlärneñ iñ kimendä 30 protsentı Törekmän, ä Körd Aleviler arasında da baytaq ärmän bar. Alar 1915-nçe yılğı deportatsiä waqıtında Alevi Kördlärgä sıyınıp dinnären üzgärtkännär. Mindä şundıylarnıñ isemlege bulğan tarixi dokumentlar bar” dip beldergäç, süzneñ tulı mäğnäse belän keçkenä qiyamät quptı. Matbuğat bitlärendä, televiziä ekrannarında anı yaqlawçılar, anı bitärläwçelär, bitaraf analiz yasawçılarnıñ äytkännäre yañğıradı.
Bilgele Törek Konstitutsiäsenä kürä, “Törkiä Comhuriätenä watandaş bulğannarnıñ hämmäse Törk” dip atala. Yäğni Rossiädäge kebek, gärçä anda da şuñardan qotılırğa tırışalar, keşeneñ etnik tamırı yazılmıy. Şulay da soñğı waqıtlarda Kördlär, Albannar, Qafqaz Xalıqları, Boşnaklar kebek törle etnik törkemnärneñ buluı qabul itelde. Möselman bulmağan ärmän, grek, yähüd kebek etnik törkemnär isä bik az. Tege yaqtan niçä un yıllardan birle Әrmänistandağı bulsın, AQŞ, Fransiä kebek illärdä diasporada yäşäwçe ärmännär bulsın Törkiäne berençe dönya suğışı çorında Ğosmanlı İmperiäsendä yäşäwçe ärmännärgä genosida yasawda ğäyepläp kilälär. Inde bu atnada AQŞ-tağı jähüd oyışması “Yala yağuğa qarşı köräş Ligasınıñ”, bugengä xätle bu mäsälädä Törkiäneñ tezisın yaqlap kilsä, “xäzer 1915 belän 1918-nçe yıllarda ärmänärgä qarata genosida oyıştırıldı digän qaraşqa ireştek” dip iğlan itüe belän Xalaçoglu kütärgän däğvalarnıñ ber-bere artlı kilüe dä Törkiädä borçıluı tudırdı.
Parlamentqa yaña saylanğan Kördlärneñ Demokrat Cämğiät Partiäse, Alevi oyışmaları Xalaçoğluna zur reaksiä kürsättelär, anıñ östennän xökem qararı çığaru öçen mäxkämägä möräcäğät itäçäklären belderdelär häm anı uranınnan alırğa çaqırdılar. Kördlärneñ Evrensel gazetasına intervyu birgän Ankara universitetı Prof. Tayfun Atay “Törkiäneñ räsmi tariçılığı başında utırğan ber şäxesneñ şundıy belderü yasauwı çınnan da qurqınıçlı” dide. Әrmän gazetası “Agos”nıñ redaktorı Ethem Mahçupyan “Däwlätneñ qulastında şundıy isemleklär buluın beläbez. Läkin räsmi ber oyışma citäkçeseneñ mondıy däğva kütärüe problemalar xasıl itä” dip belderde. “Vatan” gazetasınıñ jurnalistı Reha Muhtar “bu şäxesneñ süzlärennän rasizm isläre çığa” dip yazdı. Radikal gazetasına bu turıda intervyü birgän Prof. Nadir Däwlät isä “ber keşe üzen niçek xis itsä, ul şul etnik törkemnän, yoq sin ul tügel dip äytü etnik tınıçsızlıq xasıl itä ala” dip belderde. “Takvim”, “Türkiye”, “Yeniçağ” kebek ütä Törek millätçese gazetalar isä “Xalacogluna xaqsız xöcem yasala, anı mäxkämäsez nisez xökem itärgä tırışalar” digän reaksi kürsättelär. Qısqası Törkiädä etnik bäxäsläşülär qabat kön tärtibenä mende.


text:
Tatarstanda kinorejisserlar narkotiklarğa qarşı köräşä
Mädäniät ministrlıygında uzğan tügäräk östäl Stalker kinofestivale qısalarında ütkärelde. Şunlıqtan süz başlağançı oyıştıruçı yaq, yäğni Qazannıñ keşe xoquqların yaqlaw xezmäte citäkçese Şoloxov İğor häm Rusiä kinorejisserları gildie citäkçese İgor' Stepanov utırışqa cıyılğannarğa berniçä fil'mnan özek täqdim ittelär.
Älege tawışlar Mäskäw vokzalında yörüçe bala-çağadan yazdırılıp alınğan. Oyıştıruçılar äytüençä bu özekne kürsätep alar alğa taba söyläşüne şul yassılıqta däwam ittermäkçe bulalar. Şuña da äñgämä başlanğançı uq alar, kilgän keşelärgä ğädättägeçä ozın-ozın dokladlar yasamasqa kiñäş ittelär.
Älege äñgämädä töp rol’lärdä Tatarstannıñ narkotiklar äyläneşen tikşerü idäräse wäkile Mansurov Stanislav, Tatarstan ministrlar kabinetında narkotiklarğa qarşı eş alıp baruçı bülek citäkçese Roza Sadıykova, “Narkotiksız şähär”, “Vera” oyışması wäkilläre, Qazan däwlät meditsina universitetı ğalimnäre, häm başqalar qatnaştı.
Baştan uq oyıştıruçılar qarşı yaqqa tögäl sorawlar yudırdı. Beraz waqıt tınıç qına söylägännän soñ, cawap totuçılar sorawlarnı üzlärenä höcüm bularaq qabul itep bik xafalana başladı. Oyıştıruçılar küpme genä dä tögäl faktlar tartıp çığarırğa tırışsalar da, cawapqa haman ğomumi süz işetergä turı kilde.
Tügäräk östäldä qatnaşuçılar san östenä san, ardırğıç bertösle söylämne tıñlap tämam yoqlap kitergä äzer ide. “Preodolenie” reabilitatsion üzäk xezmätkäre, üze dä moña qädär narkotik qullanıp qarağan Gerasimov Aleksandr, tügäräk östälne beraz oçlatıp, beraz ğına xalıqqa yaqın, tormışçan xällärgä tuqtaldı.
Yäşlärgä yuq disäñ alar anı barıdır eşläp qarayaçaqlar. Xäzer bezneñ üzäkkä 15 yäştän alıp yäşsmerlär kilä. Narkotik belän qullanu qayan kilä. Bügen ğailädä cılılıq yuq, balağa iğtibar citmi. Ata – analar barı ber maqsat belän yäşi, qayan aqça tabırğa, aşatırğa, kienderergä, uqırğa kertergä, balanıñ ruxi tärbiäse onıtıla, ul qaya barırğa belmi. Tozlı qıyar berqayçan da yaña üskän qıyar bula almıy disälär dä, Narkomannarnı däwalap bula. Bügen bezneñ üzäktä 40 keşe däwalana, täcribä kürsätkänçä, bezdä buluçılarnıñ 30 protsentı başqa narkotiklar qullanmıy.Berär säğät waqıt uzğannan soñ, tügäräk östäldä qatnaşuçılarnıñ qayberläre şulqädär ardı ki, xätta mondıy fikerlär işetergä turı kilde.
Tatarstan ministrlar kabinetında narkotiklarğa qarşı eş alıp baruçı bülek citäkçese Roza Sadıykova söyli.
Bez monda inde ber säğät sezneñ yuq-bar sorawlarığızğa xisap totabız. Ä respublikada narkotiklarğa qarşı köräş ölkäsendä ni eşlänä, beläsezme, yuq, ä bit küp äyber eşlängän. Häm bu mäğlümat härkemgä açıq. Sezgä üz sorawlarığızda bilgele ber yassılıq saylarğa ide. Alaysa bu utırışnıñ mäğnäse kürenmi.Narkotiklarğa qarşı köräşüçe räsmi oyışma wäkilläreneñ tügäräk östäldän qalğan tä'sirläre şundıy ide. Ä narkomaniägä qarşı eşlängän häm biredä täqdim itelgän fil'mnar alar tarafınnan ütä dä tiskäre qabul itelde.
Ğädel Galämetdinov.


text:
Qırğızstan xakimiate oppozitsiä çığışlarına qarşı qırısraq qaraş ala
Çärşämbedä Qırğızstan militsiäse Bişkäktä oppozitsiäneñ qarşılıq cıyının quıp tarattı häm berniçä distä keşene qulğa aldı, prezident Äskär Aqayev ilneñ eçke eşlär ministrın häm prokurorın eşennän aldı, ä premyer-ministr Nikolay Tanayev oppozitsiä wäkilläre belän oçraşu öçen ilneñ üzäk xökümätkä buysınuınnan çıqqan könyağına, Oş şähärenä barırğa äzer toruın belderde.
Audio, Alişer Mamasaliev
"KelKel törkeme "Bez xaqiqatne belergä telibez!" digän isem astında ütkän bu cıyınnı oyıştıruçılarnıñ berse ide, anıñ barışında eçke eşlär ministrlığınıñ Bişkäk bülekçäse xezmätkärläre tupas räweştä köç qullanıp bezne avtobusqa utırttı häm Pervomay rayonı idaräsenä alıp kitte. Berkem berni añlatmadı, bezne nindi säbäplär arqasında totqarlawnı äytmäde" di oppozitsiädäge yäşlär xäräkäte citäkçese Alişer Mamasaliev. Anıñ süzlärenä qarağanda, cıyında xalıq xakimiattän, Cälälabad häm Oş şähärlärendäge xällär turında xaq mäğlümat taläp itkän bulğan. "Däwlät televideniäse häm xökümät qulındağı mäğlümat çaraları xäbärlärne beryaqlı ğına birä häm açıqtan-açıq yalğan söyli" di "KelKel" citäkçese.
Audio, Alişer Mamasaliev
Ul arada Qırğızstan premyer-ministrı Nikolay Tanayev oppozitsiä citäkçeläre belän oçraşu öçen Oş şähärenä barırğa riza buluın belderde, mäğlüm ki, Qırğızstannıñ könyağındağı şul qalada, kürşedäge Cälälabad, Qadamcay häm tönyaqtağı Talas wä Qoçqordağı tösle xakimiat binaları oppozitsiä köçläre tarafınnan yawlap alınğan ide. Ämma prezidentnıñ matbuğat wäkile Abdil Säğizbayev alay da, premyer-ministr könyaqta andıy bina yawlawçı "cinayätçel törkemnär" belän oçraşmayaçaq dip belderde. Premyer Tanayev Oşqa atnakiç kitä ala, ä çärşämbedä andağı oppozitsiä citäkçeläre belän Qırğızstannıñ saqlanu ministrı häm parlament citäkçese oçraştı digän xäbärlär alındı. Äskär Aqayev isä çärşämbedä, ildä xakimiatkä qarşı cıyınnar ütkärügä tieşle kirtälär quya almağannarı öçen Qırğızstannıñ eçke eşlär ministrın häm baş prokurornı eşennän aldı. Yaña ministr itep Bişkäk militsiäse başlığı Kiñäşbäk Düşäbayev bilgelände, belgeçlär anıñ şaqtıy qırıs citäkçe buluına işarä itä. Bişkäktän "Res Publica" basmasın näşer itüçe Zamirä Sidiqova:
Audio, Zamirä Sidiqova
Şuşı süzlärne raslap yaña eçke eşlär ministrı Düşebayev, ildä tärtip urnaştıru eşendä xökümät köç qullana ala dip kisätte.
Audio, Kiñäşbäk Düşäbayev
Anıñ süzlärençä, könyaqta xakimiat binaların yawlap aluçılar ber tügel, inde berniçä qanunnı bozuçı bulıp tora.
Kärim Kamal


text: Tähran. Nobel tınıçlıq büläge iäse iranlı Şirin İbadineñ Keşe xoquqların yaqlawçılar üzäge bıyıl İranda küpsanlı keşe xoquqların bozu oçraqların faş itkän xisabın bäyän itte. Anda bigräk tä törle aktivistlarnı häm xäbärçelärne qulğa alular, alarğa ozın mötdätle törmä cäzaları çığaru telgä alına. Ebadi üzäge İrandağı islam xakimiaten şulay uq, İnternettağı säyäsi wä xatın-qız xoquqların yaqlağan säxifälärne tıyuda ğäyepli. İranda keşe xoquqların bozunı ay başında Yewropa Berlege dä kisken tänqitläp çıqqan ide.


text: Soñğı arada respublikada törle möräcäğätlär qabul itü, açıq xatlar cibärü ğädäti eşkä äwerelde. Rusiädä tellär turındağı qanunğa latinğa qarşı kertelgän östämälär uñayennan qabul itelgän qayber möräcäğätlär belän bez sezne inde tanıştırğan idek. Çärşämbe könne Bötentatar ictimağıy üzägennän bezgä tağın ber möräcäğät kilep ireşte. Ul Tatar ictimağıy üzäge prezidiumı häm Tatarstannıñ Xalıq frontı tarafınnan qabul itelgän. Älege möräcäğät prezident Mintimer Şäymiev, Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin, premyer-ministr Röstäm Miñnexanov häm Qazan şähäre başlığı Kamil İsxakovqa yullanğan. Anda süz Xäter köne turında bara. Älege öndämäneñ avtorları 15 oktäber — Xäter könen Tatarstanda yal köne itüne täläp itälär. Älege täqdim bıyıl ütkän Xäter köne waqıtında meñlägän qatnaşuçılar tarafınnan qabul itelde, dip äytelä anda. Şulay uq cämäğätçelek isemennän Tatarstan Xalıq frontı häm Tatar ictimağıy üzäge wäkilläre Qazannı yaulap alğanda şähit kitkän babalarıbızğa häykäl quyıp, muzey açunı da täläp itälär.


text:
Başqortstan xakimiätläre 16 martta Däwlät Cıyılışına saylaularnıñ tınıç uzuı öçen böten köçen sala. Saylaularğa äzerlek barışında da tawış-ğauğalarnıñ älegä qadär çıqmawı –qanun bozu oçraqları bulsa da, alar mäğlümat çaraları iğtibarınnan çittä qalğannı añlata bulsa kiräk. Xäzerdän ük saylaularda kemnärneñ uñışqa ireşäçägen farazlauçılar bar. Ber yaqtan deputatlıqqa uzır öçen prezident Mortaza Räximovnıñ xäyer fatixasın alu kiräk dip sanalsa, ikençe yaqtan xalıqnı borçığan mäs’älälär turında kübräk söylärgä kiräk bulıp çığa. Ä xalıqnı nilär borçıy bügen Başqortstanda…tormış däräcäseneñ töşüe häm tärtipsezlek. Bäyälärne küp arttırmasqa häm tärtip urnaştırırğa süz birgän namzätlär bügenge köndä iñ küp yaqlau qazanırlar dip kötelä.
Rämzit Abulyaev, Ufa


text:
Yalta
Yalta (ukraince ЯлTa, rusça ЯлTa) — Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda bir kurort şeeridir.
Yalta şeerinen "Büyük Yalta" arasında farq bar. Qırım Cumhuriyetiniñ Yalta regionı Büyük Yalta denile — bu Yalta şeer şurasına boysunğan bir yer. Bu yer cenübiy Qırımnıñ ğarbındaki Forostan şarqındaki Gurzufqace bulunğan de bu yerge Yalta ve bir çoq qasaba mensüp.
Şeerniñ adı yunan yalos sözünden asıl oldı, tercimesi — «yalı».
Münderice
İklim[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Yaltanıñ iklimi — Aq deñiz tipindedir. İyülniñ orta arareti +24°C, yanvarniñ orta arareti +4°C, ayazlı qışlarda suvuq arktik tsiklon ya da Sibir antitsiklonı kelgende araret minus derecege alçaqlaşuvınıñ ihtimalı bar. 2006 senesiniñ yanvari Yalta içün anomal suvuq edi, ayrı künlerde köz etüv bütün tarihınıñ vaqtı içün eñ alçaq araret belgilendi — gecede minus 16°C-ge yaqın ve kündüz minus 11°C. Qar örtüsi yılda tek bir qaç kün tutula. Adetince Yaltada dekabr bayağı issi, ayrı küneşli künlerde araret +17..18°C-ge yete bilir. Yanvarde ava keskin tarzda suvuqlaşa: kündüz araret +5..7°C-ge alçaqlaşa, faqat adetince eñ suvuq ay — fevraldir, amma +10°C-ge ve ondan da ziyade ava yımşamaları sıq ola. Qırım çölüne baqqanda Yaltağa baar keç kele, çünki deñiz avanı suvuta, şunıñ içün fevralden berli aprel ortasınace avanıñ arareti — +10°C-ge yaqın. Yaz mayıstan berli sentâbrge qadar devam ete. Adetince sentâbrde ve oktâbr başında eñ yahşı ava, bu mevsim qadife mevsim denile. Noyabrde furtunalar başlanalar, lâkin ale daa suv avadan issice (farqı 10 derecege qadar yetip ola).
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Yaltanı qararnen I asırda yunanlar qurğan ediler. Efsanege köre furtuna devamında yolunı şaşırğan yunanlar yalını qıdırıp çoq vaqıt dolaştılar ve niayet yalını (yalos) yetip körgende yalığa çıqıp o yerde qurğan şeeriniñ adını Yalos qoymağa qararına keldiler. Orta asırlar devamında şeer Bizans İmperiyası, Feodoro knyazligi ve ceneviz müstemlekeleri (Gotiya Kapitanlığı) terkiplerinde bulunır edi. Şu devirde o Yalita ya da Calita adlı olaraq malüm edi. Yalta Aluşta ve Gurzuftan farqlı olaraq iç bir vaqıt qale yahut müim arbiy tayama noqta olmadı. 1475 senesinden 1774 senesinece Qırımnıñ yalı boyu Osmanlı Devletiniñ parçası ekende Yalta Mangup qadılığı terkibinde bulunmaqta edi.
1778 senesi Rusiye ükümetiniñ emirine binaen Qırırmnıñ hristian ealisi Azaq deñizi yalısına sürgün etilgen edi ve Qırım Rus İmperiyasınıñ terkibine kirsetilgeninen qırımtatarlar kütleviy icretten soñ Yalta deyerli adamsız oldı da XVIII asırnıñ soñunda kiçik balıqçı köyü olmaqta edi.
1837 senesi taşlı qumlu yol Yaltanı Aluşta ve Aqmescitnen bağladı, 1848 senesi ise Aqyarğace yol quruldı. 1838 senesi Qırımnıñ yalı boyunı Tavriya guberniyasınıñ ayrı uyezdi etip ayırmağa qarar çıqarıldı ve ükümet uyezd merkezi olaraq Yaltanı sayladı. Şunıñ içün 1838 senesi Yalta uyezdi teşkil etildi de Yalta şeer statusını aldı. XIX asırdan berli şeer populâr kurort olğanınen tez irileşe. XX asır başında Yalta ve Yalta regionında Rusiye asılzadeleri ve çarlarınıñ yazlıq evleri ve sarayları bulundı.
1920 senesi Vatandaş cenki vaqtında “qızıllar” Vrangel ordusını tar-mar etip Qırımnı işğal etkenden soñ Yaltada bolşevikler esirlikke teslim olğan aq zabitler, askerler ve qaçmağa yetiştiramağan akisinqilâpçilerni kütleviy tarzda ölüm cezasına oğrattılar. Bazı menbalarnıñ malümatına köre Yaltanen onıñ etrafında 1920 senesi zarfında bir qaç on biñlik kişi öldürildi.
1930 senesi Yalta Qırım MŞSCniñ rayonınıñ merkezi oldı. Ulu Vatan cenki vaqtında alman işğali ve Stalin emrinen yapılğan qırımtatarlar sürgünliginiñ şeerge zararı tiydi. 1945 senesi fevral 4 kününden başlap 11 kününe qadar Yaltada Yalta konferentsiyası ötkerildi.
Cenkten soñ şeer kurort olaraq inkişaf olmaqta edi. 1960 senesinden berli bir qaç yıl devamında Yalta terkibine yaqında bulunğan Ay Vasıl, Autka ve Dereköy qasabaları qoşuldılar. Aynı zamanda Yaltadan Aluşta, Aqmescit ve Aqyarğa yolnı çoq qısqartqan Yalı boyu şossesi quruldı ve Aqmescitnen trolleybus qatnav yolu açılğan edi.
Halq sayısınıñ dinamikası[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- 1805 — 300 kişi
- 1926 — 28 811 kişi
- 1939 — 22 993 kişi
- 1989 — 89 000 kişi
- 2001 — 80 552 kişi
Cedvelde Yalta şeeri ealisiniñ sayısı onıñnen birleşken qasabalar (Massandra, Livadiya ve başqaları) ealisiniñ sayısı esapqa almayıp yazılğan. Büyük Yaltanıñ ealisi — 125 biñden biraz ziyade.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Yaltanıñ eñ meraqlı yerleri bulardır:
- 2003-2004 yıllarda tamirlengen Yaltanıñ yalı kenarı;
- Buhara Emiriniñ sarayı (şimdiki sanatoriyniñ korpusı) (Kommunarlar soqağı);
- "Masal" (“Ckaзka”) ayvanat bağçası (Kirov soqağı);
- "Masallar alanı" (“ПoляHa ckaзok”) bağça-müzeyi (Kirov soqağı);
- Çehovnıñ ev-müzeyi (Kirov soqağı, 112);
- kompozitor Spendiarov yaşağan kariatidalı evi;
- grafinya Vadarskayanıñ yazlıq evi ve başqaları.
Bundan da ğayrı şimdi meskün evler ya sanatoriy korpuslarına çevirilgen bir çoq eski yazlıq ev ve usadba bar.
Yaltada acayip Massandra bağçası buluna (“Yalta” musafirhanesi yanında).
Naqliye[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1961 senesinden berli Avropa ve MDİ (Mustaqil Devletler İttifağı) içün unikal vızlı şeerlerara Aqmescit—Aluşta—Yalta trolleybus yolu amelde.
Şeer naqliyadı — şeer içindeki trolleybus marşrutları, avtobuslar, marşrut taksiler, taksiler.
Galereya[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
-
A WARM NOVEMBER EVENING IN YALTA (by Eugene Badusev).png
-
YALTA. WALKING DOWN MORSKAYA STREET (by Eugene Badusev).png
-
Yalta Yahts (by Eugene Badusev).png
-
YALTA INCOGNITA (by Eugene Badusev).png
-
YALTA. KIROV ST. DRUNKEN HOUSES (by Eugene Badusev).png
Bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Yalta Portal (Rusça)
- Yalta! Virtual şeer (Rusça)
- "Yalta - Malümat Merkezi" (Rusça)
- Yaltadaki musafirhaneler katalogı (Rusça)
Atıflar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text: Könçığıç häm Üzäk Yevropada qarnıñ küpläp yawuı , Germaniädä ike keşeneñ ülemenä kiterde, oçqıçlarnıñ yöreşen tuqtatıp tordı, yullar tığılıp, küp keşene, tönne maşina bökelärendä ütkärergä mäcbür itte. Meñlägän keşe hawa allannarında tönne ütkärde, aeroportlar yabılıp tordı. Atna axırına qädär, Üzäk häm Könçığış Yevropa illären 10 sm bieklegendä qar qaplawı farazlana. Avstriä, Cexiä, Fransiä häm Könyaq Germanidä yullarda bökelär xasil buldı. Avstiädä 12 meñläp oygä elektr utı kilmi tordı. Fransiädä 80 meñläp oylärdä ut bulmadı.


text:
[ xalıq awazı ] Mikolaev tatarları oçraştı
Ukrainanıñ Mikolaev şähärendä tatarlarınıñ çirattağı oçraşuları matur yazğı bäyräm – 8 martqa bağışlandı. Ul äzräk kiçekterelep, 11 martta ütte, säbäbe bik ğadi – uqıtuçılar yortınıñ zalın telägän waqıtta alırğa abruyıbız citmi şul.
Oçraşu Tatar mädäniäte oyışması räise Änäs abıy Säxäbievneñ täbrik suzläre häm cämğiät tormışınnan xäbärlär belän başlanıp kitte. Urınlı bulır äytep kitergä - Änäs abıy xalıq artistı, cırçı Rafael Säxäbievneñ ber tuğan abıysı.
Bäyräm kiçäse bulsa da, oçraşuda säyäsi-ictimaği mäsälälär dä kütärelde. 8 mart bäyrämeneñ tarixına tuqtalğaç, üz çığışımda Tatarstandağı säyäsi wäzğiätkä qısqa ğına küzätü yasadım.
Nişliseñ bit, soñğı waqıtta ber yulı öç tiskäre waqiğa turı kilde. Berençese – Tatarstan belän Rusiä arasında tözelgän Şartnamäneñ ayanıç yazmışı.
İkençese, älbättä, Azatlıq awazınıñ Yaña Ğasırdan kitüe. Mikolaev tatarları da Azatlıqnıñ küp sanlı tıñlauçıları täläbenä quşıla. Läkin optimizmğa urın yuq şikelle. Saylawlar yılında mäğlümät çaraların awızlıqlaw tırışlığı köçäyä genä barır sıman.
Ber uñaydan Azatlıqnı tıñlau täcribäm belän dä urtaqlaştım. Äytergä kiräk, Mikolaevta xäzer Azatlıq qısqa dulqınnarda şaqtıy äybät işetelä, bigräk tä irtänge tapşırular.
Öçençe tiskäre äyber – Tatarstan xökümäteneñ yäş yegetlärebezne qurqınıç xärbi büleklärdän saqlap qalu niätenä Federal üzäkneñ şaqtıy tupas häm adekvat bulmağan reaksiäse. Härkemgä añlaşıla inde, Rawil Moratov adımnarı Räsäy xärbi köçlären eksterritorial printsipta tuplaunı cimerüdän yıraq tora.
Konsertnı, ğädättägeçä, oyışmabıznıñ särqätibe Mägäfirä apa Yaqupova alıp bardı. Kontsertqa näni artislarıbız da Mägäfirä apa cıtäkçelegendä bik tırışıp äzerlängän ide. Milli külmäk häm matur qalfaq kigän 3-çe klassta uquçı Veronika Basarab «Äpipäne» cırlap ta biep tä kürsätkäç käeflär gel kütärelep kitte.
Kiläse yılda mäktäpkä kerergä cıyınğan Nailä Saxabieva başqaruında Tuqaynıñ «Tuğan tel» şiğere cıyılışıbızğa milli rux östäp cibärde.
Tatar dönyasında ütkän yıl Ğabdulla Tuqay yılı, ä 2007 yıl -Ğalimcan İbrahimov yılı dip iğlan itelüen istä totıp, kiläse oçraşuıbıznı Ğabdulla Tuqay häm Ğalimcan İbrahimovqa bağışlarğa buldıq.
Azatlıq öçen Mikolaevtan Şamil İxsanov.
Räsemdä: Veronika Basarab (sulda) häm Nailä Saxabieva.
[ xalıq awazı ] säxifäsenä bu yazmanı Azatlıqnıñ küptänge dustı Şamil äfände İxsanov äzerläp cibärde. Ägär sezneñ dä üz töbägegezdä bulğan xäl-waqiğalar turında bezgä xäbär itäsegez kilsä, räxim itegez, bezneñ adres: azatliq(at)rferl.org


text:
Yevgeniy Primakov Qazanğa kilä
Yevgeniy Primakov Qazanğa kilä
Menä şulay säyäsi waqiğalär quyırğannan quyıra bara. Ä inde sivil xalıq ğadi awıl xalqı nişli ikän dip sorasağız, moña Tatarstan yäşläre gazetasınıñ pänceşämbe sanında çıqqan “Şawlamağız, awılda uraza” digän mäqälädän ber özek kiterü urınlı bulır ide: “Awıl xalqı urazada. Mäskäw waqiğaläre, bäyälär kütäreleü, dönya, balalar mäşäqäte, 40-nçı qısır xäsrätkä ük äylänmäsälär dä niçekter artqaraq çigenep, onıtılıp toralar. İñ möhime, niçek tä säxärgä toru, köndezen telne ğaybät, kefer süz söyläwdän tıyıp toru, matur uyda, teläktä yörü, yalğış awızğa rizıq qapmaw, ä kiçen waqıtı citkäç – şartın kiterep iftar qılu, awız açu”, dip başlana älege sawaplı mäqälä.


text:
Ural Räximov üz qaramağındağı milekne däwlätkä qaytarırmı?
Ä bıyıl fevräl ayında Mortaza Räximov belän anıñ ulı Ural arasında qarşılıq buluı açıqlandı. Menä şunnan soñ prezident üze dä ulı qulındağı şirkätlärne kire däwlät qaramağına qaytarırğa qarar itüe xaqında belderde. Ämma monı Arbitraj mäxkämädän başqa xäl itep bulmıy ide. Şuña kürä kiçä bu eşne mäxkämä utırışında qarıy başladılar häm berençe tikşerügä «Başneft» şirkäte eşçänlegen quydılar. Xoquq belgeçläre dä, Ural Räximovnı yaqlağan adwoqatlar da utırışta üz dälillären kiterergä tırıştı. Kiläse utırış şimbä köngä bilgelände. Anda «Başkirenerğo» şirkäte eşçänlegenä dä bäyä bireläçäk. Qayber xoquq belgeçläre farazlawınça, älege mäxkämä mirowoy kileşü belän tämamlanıp, Ural Räximov qaramağındağı şirkätlär aqsiäläreneñ däwlätkä qaytarıluı da bik mömkin. Yağni bu mäsälädä älläni tartqalaş bulmawı da ixtimal.
Arbitraj mäxkämäse utırışları başlanğan könne tağın ber yañalıq mäğlüm buldı. «Başneft» şirkäteneñ bıyıl ğinwar ayında ğına wazıyfasınnan alınğan elekke generäl direktorı İldar İsxaqov atankiç könne Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltay deputatı mandatın waqıtınnan alda tapşıruı xaqında ğärizä yazğan. Moña qädär dä Ural Räximovnıñ tarafdarları bulğan häm fevräl ayında parlamentta bola kütärergä mataşqan tağın öç deputat, şulay uq üz teläkläre belän, deputat mandatınnan baş tartqan ide.