text:
Key`de taqırıp tappay` bastı qatırıp, ah urıp jatatın kez de boladı. Al mına taqırıp özine şaqırıp turğan soñ elpildep erdim de kettim. Qolımda «ay`nalası jup-jumır tegis kelgen, tilge jeñil, jürekke jılı tïetin» öleñdermen örnektelgen «Bir tamşı...» jır jïnağı. Bul meniñ zamandastarımnıñ işindegi jawhar jırınıñ ïirimi özine qaray` birden ïirip äketetin, öleñdegi örnegi özine ğana tän şeberlikpen salınğan, qasïetti qara öleñdi öz qadirinen bïik qoy`ıp, qasterley` biletin, bar bolmısı «qazaqtıñ däl özindey` qarapay`ım» ğana aqın Almat Ïsädil dosımnıñ qalamınan twındağan öleñder edi.
OY` TÜBİNDE
JATQAN SÖZ
Külli maqtawlar men madaqtawlar älemderdiñ Jaratwşısı bolğan bir ğana Allağa tän ekenin şarïğattan estip, bilsem de – örnekti öleñge öz oy`ımdı bildirip, zamanı ortaq, bağıtı bir dosıma izgi sözimdi arnap, qwanışımen böliskim keldi. Key`ipkerime qazaqı tämsilmen ay`tqanda «köpşik qoy`ıp», köñilin köterw osımen tamam. Meniñ ay`tpağım öleñ häm öleñdegi ömir jay`lı...
Şağın kitaptağı jumır şwmaqtardı oqıdım, sanama toqıdım, köñilge tüy`dim. Är oqırman ärtürli qabılday`tının eskersek, bir öleñniñ özinen-aq birneşe pikir örbitwge boladı.
Älqïssa, äñgimemdi key`ipkerim jay`lı maqalamnıñ börki, jır jïnağınıñ betin aşıp, körki bolıp turğan «QALAMNIÑ MİNEZİ – ĞALAMNIÑ MİNEZİ» taqırıbındağı alğı söz ornına berilgen aqın-jürek tolğağan oy`-qazınanıñ bir üziginen bastay`ın. «Allanıñ qudiretimen öz oy`ın tilmen jetkizwge şeksiz mümkindik alğan Adamzat balası qolına qalam ustağan künnen bastap, özgerw men tülewdiñ, örkendew men jañarwdıñ, öristew men damwdıñ tağı bir satısına joğarılap, sanalı ğumırın säwlelendire tüsti. Sondıqtan, o basta Qalamdı Quday` tek Jaqsılıq pen İzgiliktiñ jarşısı etip jaratqanına eş kümänim joq».
Aqïqatında qalamnıñ ğana emes, osınaw ğalamnıñ işinde külli jaratılıstan därejesi joğarı, aqıl ïesi bolğan adamnıñ da äw bastağı maqsat-mindeti bir-birimen tek jaqsı qarım-qatınasta bolıp, izgilikpen iz qaldırw emes pe edi? Desek te, Almat aqın ay`tqanday` «Qudireti älsiz sözdiñ ömiri qısqa» ekenin bile tura, qwattı qalamnıñ küşin şwaqtı ğalamnan köleñke izdewge, anığın ay`tqanda pendeliktiñ batpağına matırıp, adamdardıñ appaq qarday` köñiline kir jağatın quralğa ay`naldırıp alğandar da barşılıq mına qoğamda. Aqın jürek jïnaqtıñ betin aşqan äwelgi sözinde osı jağına tereñ män berip: «Aldımda – aq qağaz, qolımda – Qalam. Jarqın dünïelerdi ğana xatqa tüsirwge nïettenip otırmın. Sïya-sawıt bolsa, zapıranğa tolıp tur...
Ömir – alasapıran, Zaman – qubılmalı, adam da, adamnıñ ğumır keşw keñistigi de sät, sağat say`ın özgerwde», – dep oy`-tolqınısın ortağa saladı. Aldaw, arbaw, satw, utw sïyaqtı alağay`-bulağay` zamannan aqın pey`il tañğı şıqtay` möldirlik pen appaq qarday` tazalıq izdey`di. Qoğamnıñ betalısı aqın oy`lağanday` bolmağan soñ, amalsız qolına qalam alıp tolğanadı. Jır jïnağın bastap turğan «Munar» attı segiz jol öleñ bügingi künniñ betalısın aldıñızğa jay`ıp saladı:
Ağadan körmey` irilik,
Kişiden körmey` inilik.
Aspalı köpir şetinde,
Turğanday` bolam ilinip.
Sonday` bir surqay` sätterde,
Äkemnen qalğan jılılıq,
Şeşemnen qalğan jılılıq –
Lebiñe jürem jılınıp.
Aldına barsañ aqjay`law pey`il ağanıñ ayalı alaqanı tastay` qattı qatay`ıp alğan qoğamda ininiñ nïeti özinen özi-aq innen tar bolıp, eki arada ekiuday` küy` keşetinimiz tağı bar. Esil jalğannan erte ketken Esenqul şay`ırdıñ: «Ağa dep barsañ ağağa – ağanıñ köñili kökte jür. Bawır dep barsañ bawırğa – bawırı onıñ kök temir», – degen jan tolqınısımen Almattıñ jürek tebirenisiniñ ündesip jatwınıñ özi aqınğa ğana tän erekşelik bolsa kerek. Esağañ: «Ay`nalay`ın ağay`ın, sendermen jerdi bir basqam. Süy`gizgen, süy`gen, muñdasqan. Ömiri öleñ, jır-dastan, mende de arman joq şığar», – dep ay`nalasındağı öleñin uğıp, janın tüsingen jandarmen jabırqağan köñilin jubatsa, Almat aqın asqar taw äke men ayawlı anadan qalğan jılılıqpen tula boy`ın jılıtıp, mıñ qubılğan surqay` qoğamnıñ şuğılalı, şwaqtı jağına añsarı awadı da turadı. Äke men ana mey`iriminen qwat alıp, köñil kökjïegin keñitip köşege şıqqan Almattı tas qala, tas qabırğa, tas köşedegi qım-qwıt tirliktiñ ïirimi özine tartıp äketedi. Jaña ğana boy`ına şwaq sepken tätti qïyaldı qoğamnıñ qoyu tumanı tumşalap, pendelik ïektegen ömir öziniñ degenine köndirgisi keledi. Oğan aqın jürek kelise qoy`sın ba?
Ulğay`ğan soñ zamannıñ zar-nalası,
Qunsızdanıp baradı Ar bağası.
Awılğa bezip ketkim kep turadı,
Qajıtqanda qalanıñ qarbalası, – dep öleñniñ pırağına minip, aspantawlar ayasındağı alaqanday` awılınıñ qoy`nawına enip ketkisi keledi. Biraq awıl da bayağıday` emes-aw. Taw jaqtan da bir salqındıq bay`qaladı. Küy`beñ tirliktiñ ïlewine tüsip ketken awıldağı awladan baqıttı balalığıñnıñ elesi ğana qol bulğay`dı. Bügingi balanıñ boy`ınan keşegi küniñdi köre almay`, quzğa qarap ulığan böridey` qulazıp qay`tasıñ. Ras, barğan sätiñde quşaq jaya qarsı alğanımen seniñ qasıñda emen-jarqın äñgime ay`tıp kün uzaqqa otıra almay`dı. Şarwa qalıp baradı. Awa ray`ınıñ qolay`lı sätin pay`dalanıp, şöbin şiritpey` jïnap, urı-qarı, ït-qusqa tïgizbey` malın tügendew kerek. Almat äkelgen alma men tätti-pättiden däm tatqan soñ, bay`lanıs jaqsı ustay`tın burış-burıştı qwalağan awıl balaları uyalı telefonnıñ şırmawınan şığa almay` jatadı. Onı körip, janıñ tağı awıradı. Em izdep barğan awılıñnan keñ tınıs alwğa dem jetpey`, bir kezderi asıq atıp, läñgi tewip, azan-qazan bolıp jatatın awladan qızıq ketkenin körip köñiliñe köleñke tüsip, qoyu muñ tağı da bawrap aladı. Awılğa barsa osınday` köriniske şınımen tap bolatın aqın jürek eriksiz qalanıñ tirligine qay`tadan boy`usınıp, balkonnan asqaq Alatawğa köz saladı. Öndiris orındarı men san mıñdağan köliktiñ tütini tumşalap alğan Almatısına qulazï bir qarap, közin aşıtqan temekiniñ kök tütinin ışqına bir ürlep, işke enip, qolına qalam alıp awıldağı ağağa öleñmen xat jolday`dı:
Aman ba awıldağı ağay`ındar,
Aman ba atqaminer bağalı uldar.
Aman ba, atalarım, äjelerim,
Betterin äjim basqan,
samay`ın – qar?!
Aman ba bala-şağa – way`ımı joq,
Aman ba äkim-qara – ay`ıbı köp.
Qazaqtıñ tiley`tini – jan sawlığı,
Bolmasa, qw dünïeniñ qay`ırı joq.
Bul xat awılğa – barar-barmas. Bul xatqa awıldan jawap keler-kelmes. Biraq aqın sanağa tüsken san türli oy`dı aq paraqqa örgizw arqılı bir jeñildep qaladı. Al tötesinen tartatın bolsaq, jolıqqanda «Mal-janıñ aman ba?», – dep söz bastay`tın awıldağı ağay`ınğa öz tirligi unay`dı. Özinşe bir älem. Qısqa künde qırıq qubılğan qalanıñ qım-qwıt tirşiliginen küy`beñ tirliktiñ ïlewinde jürse de ağağa awılı qımbat. Awıldağı ağası aqın inisi ay`tqanday` «qw dünïeniñ qay`ırı joq» ekenin tüsinse de, örisine örgizgen tört tüligi men sonıñ qıstağı jemşöbin qamdawdıñ özine waqıt tappay` qarbalas tirlikke süñgip ketken. Almatıdağı Almatına awıldıñ dämi dep ara-tura sälem-sawqatın joldap qoyatını bolmasa, sol qalağa arnay`ı özi barıp, w-şwına bas ay`naldırğısı joq. Tawınıñ tunıq awası men möldir swı janğa qwat, dertke dawa. Osını tüsingen şay`ır ağa bey`nesin öleñinde ädemi örnektep, awıl adamınıñ bolmısın jasay`dı:
Qala dese at-tonın ala qaşar,
Awıl jaqtan kelmey` jür xabar-oşar.
Dalada erkin ösken esil ağam,
Sizdiñşe awıl – jaqsı, qala – naşar.
Aqın jır arnağan ağa bey`nesiniñ ar jağında bükil awılğa tän qazirgi qazaq qoğamınıñ bey`nesi tur. Däl osınday` jüzin kün küy`dirip, jel qağıp, qaratorılanıp ketken ağa meniñ de awılımda bar. Şäpkisin qïsay`ta kïip, bir közin sığıray`ta alıp künge bir qarap qoy`ıp, erteñgi künniñ awa ray`ın iştey` boljap, soğan say` qam-qareketine kirisedi. Al keşkisin...
SERÏALDAR
SERGELDEÑİ
Keşkisin qalıñ eldiñ sanasın torlağan serïaldar serwenge şığadı. «Otaw-TV» arqılı birneşe arnanı tamaşalaw taw qoy`nawındağı jurttıñ da ädetine ay`nalğan. Tipti, burındarı eki-üş arna ğana körsetip turğan kezdiñ özinde «Qarapay`ım Marïya», «Jabay`ı Roza», «Bay`lar da jılay`dı» degen serïaldar şınımen awıl turğındarın jılatqan. Bir emes, eki jılağan kezderi de bar. Birinşisi ne ädet-ğurpı, salt-dästüri ne tälim-tärbïesi ne ulttıq sïpatı üş qay`nasa sorpası qosılmay`tın şeteldik serïaldağı key`ipkerdiñ tağdırı közinen sorasın ağızsa, ekinşisi, birew kïnoğa şırmalıp jatqanda, «qulannıñ qaswına mıltıqtıñ baswın» döp keltirip, qoradağı sïırın, qoy`-eşkisin qoldı qılıp, talay`dıñ köz jasın köldetkenin san ret estidik. Sol serïaldar saltanat qurğan şaqta ğoy` körşi awıldağı bir apamızdıñ: «Özimniñ qay`ğım azday` «Jabay`ı Rozanıñ» qay`ğısı qandı işip qoy`dı», – dep key`igeni. Serïaldardı tizbelegendegi ay`tpağım, aqın jürek ultqa töngen qawip pen urpaqqa tïetin zïyandı osı öleñi arqılı-aq ädemi äzilmen swrettey`di.
Keşqurım mezgil. Sïırın sawıp,
Bolğan soñ, köne kïimin qağıp.
Üy`ge endi äjey`, mal qora jaqqa,
Burılıp, közdiñ qïığın salıp.
Şalı otır törde – tür-tüsi semgen,
Jüretin ılğï qırqısıp elmen.
Kelini bolsa – jubata almay`,
Kenje balasın uy`qısı kelgen.
Şüy`iltip qalıñ qabağın ana,
Küñk etti oğan – «Balanı qara!»
Teledïdardı qosıñdar käne,
Bastalıp ketti «Jabay`ı Roza!».
Köz aldıñızğa osıdan biraz jıl burınğı oqïğalar sap tüzep şığa kelgen şığar. Astarında ğajap oy` jatqan pälsapası tereñ şwmaqqa ay`nalmasa da, qarapay`ım ğana örilgen öleñnen ömirdiñ özin körwge boladı. Serïal sergeldeñge salğan sana şarşap, köz uy`qığa ketedi. Tipti, key`bir kisilerdiñ kïnodağı bey`baqtı tüsinde körip, tünimen döñbekşip şıqqanın da estigenbiz. Al tañ atqanda ne boldı?! Ne bolğanın Almat aqınnıñ özi ay`tsın:
Körinip künniñ sulbası jaña,
Şal erte turdı – tulğası dara.
...Qorada turğan qara sïırdıñ,
Qalıptı ala buy`dası ğana.
Urlanğan maldı qoy`şı, öristegisimen ornı toladı. Al wlanğan sananı qay`tpekpiz?! Aqın jüregi osı bir qawiptiñ aldın osıdan birneşe jıl burın-aq eskertip qoy`ğan. Tıñdar qulaq bolsa qane? Joğarıda ay`tqan «Otaw-Tv» jaqsı boldı. Ündiniñ, türiktiñ, käristiñ, fïlïppïnniñ, tağısın tağı serïaldar şerwi jañbırdan key`ingi sañırawqulaqtay` qaptadı. «Awzı küy`gen ürlep işedini» bilgen jurt serïalğa qoranıñ awzın qulıptap, awlağa alabay`ın bos jiberip, alañsız kirisetindi şığarğan. Bir qawiptiñ aldın alğanımen, zırlawıq künmen jarısqan serïaldardıñ sananı şırmap alğan şırmawıqtıñ özine ay`nalıp ketkeni qaşan?! Almattıñ «Jabay`ı Rozasın» oqığannan key`in ündi «Kelinniñ» qanşasınşı serïyası jürip jatqanın sanalı türde izdedim. Quday` saqtasın eki mıñnıñ üstine şığıp ketipti. «Kelinniñ» kesiri twralı ay`tılmay` da, jazılmay` da jatqan joq. «Taskereñ qoğam» dep özim ömir sürip otırğan zamandı tildewden awlaqpın. Sol qoğamdı jasap otırğan adam rwxı azğanınıñ jemisi. «Ulttıq» häm otandıq arnalardıñ tizginin ustap otırğan qandastarımnıñ ultın süy`e almawı men süy`e almağanına uyalmawınıñ nätïjesi. Öleñnen tüy`genim... Qoğamnıñ dertin jazw üşin közge jas üy`irip, köñil tolqıtatın şwmaq bolwı mindetti emes eken. Äzilge qurılğan qarapay`ım ğana şwmaqtardan sanağa tüsken zildey` salmaqtı sezindim.
SALQIN QOĞAM
Dalanıñ salqın awası boy`ıñdı şïratıp, janıñdı jigerlendirse, adamnıñ salqın pey`ili quddı muz qarığanday` deneñdi titirkendirip jiberedi. Jaña däwir pendeleriniñ qas-qabağınan sonday` bir jat, salqın minez bay`qalıp turatınday`. Ay`talıq:
Ay`dap saldım jılqımdı tepseñ jerge,
Sendey` adam tabılmas eksem jerge.
Namazdıger, namazşam arasında,
Asıqqannan tïmey`di ökşem jerge.
A-a-a-a-ay`, jeñeşe-ay`,
Mineziñ seniñ özgeşe-ay`, – dep keletin xalıq änindegi äzil- qaljıñnan qay`nı men jeñge arasındağı qay`mağı buzılmağan qazaqı pey`ildi körwge boladı. Ağay`ınnıñ uy`tqısı bolıp otırğan jeñgege qay` qay`nı erkelemesin, än arnamasın. Al Almattıñ öleñindegi key`ipker jeñge bey`nesinen bügingi qoğamdağı ağay`ın arasındağı bereke-birlik pen tatwlıqqa sızat tüskenin bay`qawğa boladı. Aqın jırındağı jeñgeni bey`neli türde alsaq, biz ömir sürip otırğan däwirdiñ kelbeti bay`qaladı.
Salqın üy`. Salqın sälem. Salqın jeñgem –
Saqïna, sırğaları altın zerden.
Qabağı qız küninen aşılmay`dı-aw,
Qaşan da däl osınday` qalpın körgem.
Ras, ağağa ay`tqanın istetip, surağanın aldırıp, ağay`ınğa kelgende kirpidey` jïırılıp, janıña türpidey` tïetin jeñgeniñ barı da aqïqat. Jündewge jaqsı jwas tüy`edey` momaqan küy`ge tüsken ağa tañdap alğan jarına sözi ötpey`, bawırınıñ qabağındağı kirbiñdi, anığın ay`tqanda ağasınıñ qabağına qarap, şarasızdıqtan otırğan ininiñ köñilin burğan bolıp, aşınğannan şıqqan aşşı dawısın zamanğa ğana kötere aladı:
Küy`indi ağam:
Bul netken salqın qoğam,
Ay`nalañnıñ barlığı arsız, nadan.
Qarızdardıñ üstine qarız jamap,
Qıspağına aldı ğoy` narqıñ jaman...
Şarasız ağanıñ awzına söz salw arqılı aqın osı künniñ körinisin bey`neley`di. Sodan ba, men bul öleñdi otbası, oşaq qasınan sırtqa şığarıp, ağay`ınnıñ arasınan alısqa äketip, tügeldey` bolmasa da, osı qoğamnıñ key`bir köleñkeli tustarın körip otırğanday`mın. Salqındıq tek jeñge qabağında ğana emestigin aqın osı öleñinde bılay`şa kesteley`di:
...Dalada küz. Awada salqın sız bar,
Eske tüsti balalıq, jarqın jıldar.
Men de oy`landım:Quday`-aw, nendey` zawal,
Adamnıñ nïeti men narqın buzğan?
Sawattı sawalğa salmaqtı jawaptı Almattıñ öz öleñinen taptım. Jalpı adamdıq ardıñ saqtalıp, adaldıq saltanat qurwı üşin ïmandılıqtıñ ïirimine boy`lamasa, mına jalğan köp pende oy`lağanday` «oralıñnıñ barında oy`na da, külden» turmay`dı-aw. Oy`nap jürip ot basıp, ibilispen dostasıp, izgilikten qoştasıp jatqandar qanşama? Qoğamnıñ osı bir osıl tusın döp basqan aqın:
Ïmamğa uy`ıp, däretpen
Quran ustap, jürmegen soñ –
Sananı tuman ıstap.
«Künde jïın, künde toy`» bolıp ketti,
Meşitke baratın jol tım alıstap, – dep aqïqattı añsap, pendewï tirlikten şarşap, tığırıqtan şığar jol izdegende jürektiñ qalawı qay`da aparatının sezine jırlay`dı. Aqïqatı da osı ğoy`. Besikten bastalğan joldıñ meşitten kün say`ın bes märte «Allahw Akpar – Alla Ulı» dep estip jatqan Ulı Jaratwşınıñ aldına aparatını beseneden belgili. Sol jerde mañday`ımızğa berilgen ğumırdıñ qalay` ötkeni jay`lı esep beremiz. Mına jalğanda Quday`ın umıtqan pende bäribir eşqanday` därmensiz quldıq därejege tüsip, sol jerdegi ädilet tarazısı aldında jawapqa tartıladı. Almattıñ aqın jüregi de öleñ bolıp soğıp, osını bildirip tur ğoy`. Pendelik tirlikten şarşağan şay`ır jan men tänniñ tazaratın jerdiñ qay`da ekenin de jaqsı biledi. Biraq näpsi qalawı qazir ol mañnan alıstatqısı kelip jürgenin de jasırmay`dı:
Jaman qara nïetti arqandasam dep edim,
Tıy`ıp näpsi qalawın talqandasam
dep edim.
Qasïetin Allanıñ tereñ uğıp bilmep em,
Tazartatın kez jetti jan men tändi kirlegen.
Aqïqattı añsağan jürek qalawı osı endi. Muqağalï ağası da jalğannıñ bayansız ekenin bilip:
Ya, Jaratwşı Allam!
Qolday` gör, süy`ey` gör meni, süy`ey` gör!
Qoldarı da, qorğanı da joq jan em,
Jasağan ïem! Qulap baram, süy`ey` ber!
Pendelerge tabına-tabına bolğan em, – dep aqïqat sözin jetkizgen edi. Danışpan Abay`dıñ: «Til jürektiñ ay`tqanına könse jalğan şıqpay`dı», – degenine süy`ensek, Muqañnıñ da, Almattıñ da arbawı köp jalğan dünïeniñ taban tirep, tïyanaq tabar tusı Xaqtıñ aldı ekenin tolığımen sezinip turğanın bay`qay`mız.
Almat dos, «qamal buzar», «qılıştay` ötkir», «qırma saqal» dey`tin qırıqtıñ bosağasına kelip, esigin qağıp tursıñ. Irımğa süy`ensek, qırıqta da bir sır bar. Jaña twğan säbïdi qırqınan şığarw, ömirden ötken jannıñ qırqın berw, Quranda ay`tılıp, émbrologïya ğılımı däleldegendey` şarana qursaqta tamşı swdan qırıq künde uy`ığan qanğa, kelesi qırıq künde etke, keleside süy`ekke ay`nalwı eşqanday` säy`kestik emes. Bir sır bar dünïe. Al rwxanïyatımızdan alsaq, xakim Abay`dıñ özi qansonarda bürkitşi bolıp, añğa şığıp, «maxabbat qızıq mol jıldarın» artqa qaldırıp, «Aqıldı adamğa ïman parız, ïmandı adamğa ğïbadat parız», dep ïmandılıqtıñ awılına atbasın burdı. Muqağalï aqın da «Qubılağa bet burıp, qol qwsırıp, säjdege bas qoyatın qay`da künim», dep osı qırıq jasında armandadı. Al tım tereñdey`tin bolsaq, adamzattıñ asılı, eki dünïeniñ sardarı, ğalamnıñ raxım nurı bolğan Muxammedke (s.ğ.s) pay`ğambarlıq osı qırıq jasında keldi.
Söz tüy`inin ay`tar bolsam, ğumırlı bol aqın dosım! Muxammedke (s.ğ.s) lay`ıqtı ümmet atanıp, Abay`dıñ amanatın orındap, Muqağalïdıñ armanına sen qol jetkiz. Ay`tarı mol aqınsıñ ğoy`, sarqılma dosım!
Negizi Almat Ïsädil poézïya älemine ädemi minez, äserli öleñimen kelgen aqın. Onıñ twğan jer men ösken öñir, näzik maxabbat pen möldir muñ, sulw tabïğat pen qorşağan orta jay`lı qwattı da şwaqtı jırları az emes. Bul maqalada bügingi qoğamnıñ bey`nesin körsete bilgen birer şwmağı töñireginde ğana söz qozğadıq. Key`inge de söz qalsın!
Jumatay` Ämireev


c: text/html

text:
Prezidentlar kilä-kitä, äytkän süzläre nindi?
Bügen Mäskäw kirmänendä uzğan qupşı tantanada ilneñ yaña prezidentı itep Dmitri Medvedev iğlan itelde. Medvedev Rusiäneñ yaña tarixında öçençe prezident bulıp tora. Azatlıq radiosı anıñ ant kiterü çığışın elekke prezidentlar - Boris Yeltsin häm Vladimir Putinneke belän çağıştırıp qaradı.
"İñ ähämiätle maqsatım itep min sivil häm iqtisadı irekleklärne üsterüne, azat häm üz uñışları wä ilneñ mullığı öçen cawaplı bulğan watandaşlarnıñ tağın da kamilläşüenä yaña, kiñräk mömkinleklär buldırunı küräm", dide Medvedev Mäskäw kirmänendä uzğan tantanada.
Şunnan soñ ul elekke prezident Vladimir Putin belän Kirmän mäydanında fäxri qarawılnı sälämläde, häm soñraq cämäğäte ozatuında çirkäwgä kerep, patriarx Aleksidän dä fatixa aldı.
1991-nçe yılda Rusiädä berençe prezident itep Boris Yeltsin saylanğannan birle ildä inde bişençe şundıy ant kiterü tantanası ütte.
Yeltsin ikençe prezidentlığına kereşkändä Sovetlar berlege inde tarixta qalu säbäple, tantana da, anda kiterelgän ant ta üzgärde. Prezident üz wazifaların ütägändä keşe wä sivil xoquqlarnı häm irekleklärne xörmät itärgä, häm üz xalqına tuğrı xezmät itärgä wäğdä birde.
Boris Yeltsinneñ ike bağışlawı da asılda tıynaq qına ütte diärgä bula. Ä menä anıñ warisı - üzeneñ pravoslav Rusiä böyeklegenä ışanuın yäşermägän Vladimir Putin bu çarağa elekke patşalarnı täxetkä utırtu çalımnarın qaytara başladı.
Qızıl keläm buylap Mäskäw kirmäneneñ iñ qupşı zalları aşa ütkän Putin üz çığışında irekle cämğiät qoru, tarixnıñ yaqtı da, şomlı da säxifäläre, häm şulay uq xalıqqa xezmät itü turında söyläde.
2004-nçı yılda uzğan tantanada inde Putin demokratiä digän süzlär belän bik mawıqmadı. Berençe yulı ul tarixnıñ şomlı mizgellären telgä alsa, ikençe inauguratsiädä inde şanlı, danlıqlı säxifälär, meñyıllıq Rusiäneñ böyeklege turında ğına söyläde.
Boris Yeltsinnän ayırmalı bularaq Vladimir Putin yalğa kitärgä uylamıy, kiresençä, ul üzeneñ xakimiättä qaluı, häm köçle bulıp qaluı öçen barın da eşläde.
Yaña prezident Medvedev anı inde ilneñ premyer-ministrı urınına täqdim dä itte, Däwlät Duması Putinne bu urınğa maynıñ 8-endä ük bilgelärgä cıyına.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Xalıqara xäbär agentlıqları Üzbäkstan räsmiläreneñ bügen Üzbäkstan eçke eşlär ministrlığı maxsus köçläre Taşkent yanında qorallı törkemgä höcüm itep kimendä 16 suğışçını üterde digän belderüen tapşırdı.
Atışlarda maxsus köçlärneñ 3 xezmätkäre dä hälak bulğan.
Kiçä Üzbäkstanda bulğan şartlawlarda 19 keşeneñ hälak buluı turında äytelde. Xäbärlärgä qarağanda, kiçäge 2 bombanı intixarçı xatın qızlar şartlatqan, öçençe şartlaw yäşeren bombalar yasaw urınında oçraqlı räweştä bulğan.
Militsiä belän suğışçan köçlär arasındağı bärelşlär yäkşämbe kiçendä Boxarada başlanıp kitte häm kiçä Taşkentqa da küçte. Bu höcümnär öçen cawaplılıqnı älegä ber törkem dä üz östenä almadı.


text:
Başqortstan belän Tatarstan Rusiä prezidentı saylawlarında iñ aktiv qatnaşqan ike respublika, dip Rusiäneñ mäğlümat çaraları tawış birü könendä ük iğlan itte. Başqortstannıñ qayber rayonnarında saylawlarda qatnaşu sovet çorındağı 99.9%tan äz genä kim bulğan. Xalıqnıñ bu yulı uzğan yılğı Duma saylawlarınnan da äwzemräk buluın – üz yazmışın üze xäl itäse kilü belän dä añlatalar, ämma töbäklärdäge bezneñ xäbärçelär mäğlümatlärenä qarağanda – tawış birüçelärne şulay da kübräk administrativ basım, xalıqnı arzan tawarlar, yäşlärne tönge klublarğa buşlay biletlar belän qızıqsındırıp saylawğa cälep itkännär.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Britaniädä "yaña 11 sintäber" - bik zur terror ğämäle oyıştıru niäte faş itelgän
Atnakiç könne Britan politsiäse Britaniä belän Quşma Ştatlar arasındağı oçqıçlarda şartlawlar äzerlängäne turında xäbär itte. Politsiä äytüençä terrorçılar şartlatqıçnı oçqıçqa qul bagajı belän alıp kerergä niätlägän. 21 keşe qulğa alınğan. London hawa alanı waqıtlıça yabılğan. Başqa il kompaniäläre dä iminlek çaraların köçyätte.
"Politsiä Mİ5 xezmäte belän berlektä uzğan töndä terrorğa qarşı bik zur operatsiä başqardı. Berniçä oçqıçnı hawada şartlatu niäten kisätte. Ğämälgä aşqan bulsa, yuğaltular moñarçı kürelmägän däräcädä bulır ide" di eçke eşlär ministrı.
John Reid ildäge terror qurqınıçı däräcäsen iñ yuğarı "qızıl" däräcägä kütärde. Britaniäneñ Mİ5 İminlek xezmäte säxifäsendä yazılğança, bu "terror höcüme yaqın arada kötelä" digänne añlata.
Politsiä London tiräsendä 21 keşene qulğa alğan. Eçke eşlär ministrı John Reid fikerençä, töp şiklänüçelär alar arasında bulırğa tieş.
Scotland Yard mäglümätenä qarağanda, terrorçılar şartlatqıçnı oçqıçqa qul bagajı belän alıp kerergä cıyınğan. Tikşergändä sizelmäsen öçen sıyıqça şartlatqıç saylanğan. Bu sıyıqça matdälärdän oçqıçnıñ üzendä şartlatqıç yasalası bulğan.
Britaniä hawa alannarında yaña tärtip kertelde. Transport ministrı Douglas Alexander süzlärençä, xäzer oçqıçqa qul bagajı alıp kerü tıyılğan bulaçaq:
"Qul bagajları xäzer centekläp tikşereläçäk, şuña kürä anda berniçä iñ kiräk äyber genä bulırğa tieş. Çığarma fäqät yäş balalı keşelärgä häm daru yörtüçelärgä. Amerikağa oçqan oçqıçlarda östämä çaralar küerlä" di transport ministrı.
İminlek çaraları Quşma Ştatlarda da köçäytelä. İlneñ eçke iminlek idaräse başlığı Michael Chertoff:
"Terrorçılarnıñ sıyıqça şartlatqıç qullanuın iskä alıp, bez oçqıçqa sıqıyqça alıp kerüne waqıtlıça tıydıq. Bagajda nindi dä bulsa sıyıqça, gellär bulmasqa tieş" Quşma Ştatlar eçke iminlek idaräse başlığı.
Bu terror ğämällären kem oyıştırırğa cıyınğanı älegä bilgesez. Quşma Ştatlar baş prokurorı Alberto Gonsales monıñ artında Äl-Qaidä tora ala dide:
"Bez älegä bu bäyläneşlärne tikşeräbez. Ämmä monıñ işe ğämällär Äl-Qaidä taktikasına oçağan" di Quşma Ştatlar baş prokurorı.
Londonnıñ Heatrow hawa alanı waqıtlıça yabıldı. Britaniä, Quşma Ştatlar ğına tügel, başqa il kompaniäläre dä köçäytelgän iminlek çaraları kürä.
ali ğilmi


text:
İordan patşası Abdulla: "Ğiraq – saylawlar öçen qurqınıç urın"
Sişämbedä amerikan oçqıçları Bagdadnıñ şiği Sadr bistäsendä häm Fallucada gisyançılar nığıtması dip sanalğan urınnarnı utqa tottı. Berniçä çit il totığı, şul isäptän Britan injenerı, ğisyançılar qulında qala birä. İordan patşası Abdulla, Ğiraq, saylawar ütkärü öçen şaqtıy qurqınıç urın, dip belderde.
"Oçqıçlar, ğädättägeçä, ber säbäpsez bombaladı. Bernindi qarşılıq yuq ide. Amerikannar, bezgä Mähdi armiäse xöcüm itte, diergä yarata. Läkin kiçä berni bulmadı. Bu cimerelgän yortlarnıñ, xatın-qız, balalarnıñ ni ğäyebe bar?"
Ğiraqnıñ başqa urınnarınnan kilgän xäbärlärgä qarağanda, könyaqtağı Basrada ğisyançılar ike Britan xärbien ütergän. Tönyaqtağı Kirkukta amerikannar ğisançı törkem başlığı dip şiklänelgän keşene qulğa alğan. Sönnilärneñ Falluca qalasında amerikannar, Äbü Musa Äl-Zärqawi keşeläre tuqtalğan dip şiklänelgän yortnı utqa totqan. Niçä keşeneñ hälaq bulğanı äytelmi. Äl-Qaidä belän bäyle Zarqawi törkeme Ğiraqta berniçä xöcüm, çit il keşeläreneñ, şul isäptän, soñğı waqıtta ike amerikannıñ başın kisü öçen cawaplılıqnı üz östenä aldı. Bu ike amerikan belän ber könne urlanğan Britan injenerı Ken Bigley äle dä şuşı törkem qulında dip sanala. Britaniäneñ Möselmannar Şurası Bigley''nı qotqaru maqsatı belän Bagdadqa törkemen cibärde. Şuranıñ äzğzası İnayat Bunglawala Azatlıqqa bolarnı äytte:
"Äbü Musa Äl-Zarqawinıñ Ken Bigley''nı totoçı Täwhid wäl Cihad törkeme üzen möselman dip tanıta. Alar üz ğämälen İslamğa tayanıp aqlıy. Ämmä bez İslam iseme belän totıqlarnı üterü, ğönahsız qan tügüne kisken räweştä kire qağabız. İslam andıy üterülärne aqlıy dip äytü – anı mäsxäräläw bulıp tora."
İke ay elek totıq itep alınğan İran diplomatı düşämbedä irekkä çığarıldı. Uzğan atna totıq itep alınğan 6 Misırlınıñ da bügen berse irekkä çığarıldı. Monı Reuters agentlığına Misırnıñ Ğiraqtağı ilçese Faruq Mabruq rasladı:
"Bu törkemneñ säyäsi tügel, açqa mänfäğäte bulğan axrı. Totıqlarnı azat itü öçen här çarağa barırğa kiräk, çönki bu alar, alarnıñ ğailäläre öçen ber ğazap. Alar bit monda Ğiraqnı tözekländerergä, xalıqqa yärdäm itergä dip kilgän."
Ul arada sişämbedä İordan patşası Abdulla, totıq itep alınğan ike İtalian watandaşı isän dip uylarğa nigez bar digän süzlär äytte. Ğisyançılar qulında tağın 2 fransuz jurnalsitı qala. Berük waqıtta Abdulla, Ğiraq, ğinwar ayına bilgelängän saylawlarğa baru öçen äle qurqnıç urın bulıp qala dide. Ägär ul moña barsa, Abdulla, ğisyannıñ tağı da köçäyüen farazlıy.
-Ali Gilmi


text: Avstraliänıñ uñ radikäl partiähı yetäksehe Polin Hadson mutlaşıu ösön 3 yılğa irkenän mäxrüm itelä. Hadsondıñ mutlaşıu yulı menän haylaw fondınan 320 meñ dollar alıuın häm 1997 yılda Cleavland ştatında ber millät tigän partiähın terkäwen mäxkämä isbatlanğan tip tanını. Unıñ urınbasarı la 3 yılın törmälä ütkäräsäk. Balıq kibete xucabikähe Hadson Avstraliäğa immigranttar kilep tuldı, Avstraliä aborigendarı samanan tış küp posobie ala tigän beldereüzär yahap 90-sı yıldarza säyäsi bildälelek alğaynı. Huñğı yıldarza unıñ populyarlığı kämene, Hadson parlamentta la urının yuğalttı.


text:
Rusiä häm Törkmänstan prezidentları oçraştı. Kön tärtibendä – gaz
Düşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin Mäskäwdä Törkmänstan prezidentı Saparmurat Niazov belän oçraştı. Söyläşülär nigezdä gaz tiräsendä barğan, taraflar bu ölkädä xezmättäşlekne kiñäytergä kileşkän dip xäbär itelä.
"Uzğan yıl axırında bez Törkmänstan belän yağulıq mäsäläsendä kileşü imzaladıq. Min sezneñ xezmättäşlekne kiñäytü täqdimegezne qatğıy räweştä xuplıym, häm citeşterü häm transport itü ölkäsendä," di Rusiä prezidentı.
Capaw itep Törkmänstan prezidentı xezmättäşlek itergä äzerlek berlderde. "Törkmanstan bu ölkädä Rusiä belän xezmättäşlek itäçäk. Zur proyektlarda qatnaşaçaq, häm citeşterü häm transport itü ölkäsendä, Törkmän gazın Könçığışqa häm Yewropağa çığaru – tınıçlıq wä iminlek mänfäğätendä," di Saparmurat Niazov.
Jurnalistlar aldında şulay oxşaş yañğırasalar da, här tarafnıñ älbättä üz mänfäğäte. Törkmänstan üz gazı öçen Gazpromnan kübräk aqça alırğa teli. Rusiä Törkmänstannan kilgän çağıştırmaça arzan gazınıñ külämen arttırırğa tırışa.
Xäzer Gazprom meñ kubometr Törkmän gazı öçen 60$ tüli. Berniçä yıl elek bulğan 32$ belän çağıştırğanda bu älbättä kübräk. Läkin Rusiä üze Könbatışqa gaznı 230$-ğa sata häm şul uq bäyäne uzğan ayda Ukrainadan qısıp mataştı.
Qayber mäglümätlärgä qarağanda Niazov üz gazınıñ bäyäsen 80-85$-ğa kütärergä teli. Häm dä anıñ moña xaqı bar kebek. Mäskäwneñ Kiev belän soñğı gaz suğışı häm dä bu könnärdä Rusiädä torğan salqınnar belgeçlärneñ küptänge farazın iskärtte.
Alfa-Banknıñ neft häm gaz belgeçe Chris Weafer süzlärençä, Rusiä üz yatmaların üsterä almıy şuña kürä Üzäk-Aziä yağulığına moxtac. "Uzğan atnada kinät kenä salqınnar başlanğaç, Rusiäneñ Yewropadağı möştärilärgä östämä yağulıq cibärä almawı açıqlandı. Baqsañ, Rusiäneñ gaz baylığı ul qädäre küp tügel, çönki ul üzeneñ gaz citşeşterüen üsterä almıy. Şuña kürä aldağı 4-5 yılda Yewropa östämä gaz taläp itsä, ul Rusiädän tügel, ä Üzäk Aziädän, Törkmänstan belän Üzbäkstannan kiläçäk," di Chris Weafer.
Mäskäw belän Kiev arasındağı gaz nizağın axır çiktä şul Üzäk Aziä gazı xäl itte. Taraflar anı Rusiä gazına nindi külämdä quşu mäsäläsendä kileşte.
Yewropağa gaz quuçı il bularaq, Ukraina Niazovnıñ Mäskäw säyläşülärendä dä qatnaştı. Yäkşämbedä Niazov Ukrainanıñ yağulıq ministrı häm Naftogaz şirkäte başlığı belän oçraştı. Gaz uyınnarında härkemneñ üz mänfäğäte.
Ali Gilmi


text: Xalıqara futbol federatsiase Dönya futbol berençelegeneñ soñğı uyınında Fransianeñ tanılğan uyınçısı Zinedin Zidane häm İtalia uyınçısı Marco Materazzi arasında çıqqan nizağqa çişeleş taptı. Materazzigä başı belän kiterep bärgän Zidane 6 meñ dollar ştraf tülärgä häm 3 uyında qatnaşmasqa tieş. Zidanenı mısqıl itkän süzlär äytkän Materazzi 4 meñ dollar ştraf tülärgä häm 2 uyınnı qaldırırğa tieş. Uyınçılarnıñ ikese dä Materazzi süzläreneñ mısqıllı buluın tanıdı, ämma anda rasaçıl ğäyepläwlär bulmadı, dip äytte. Zidane barıber zur futboldan kitüen beldergängä kürä, anıñ cäzası Federasia şurasında balalar belän 3 kön buşqa eşläwgä alıştırıldı.


text:
Quşma Ştatlarnıŋ tikşerüçelәre bu karabnı inde berniçә kөn küzәtkәm bulğan. Anda tsement qapçıqları astında 15 raketa, 15 çukmar hәm ximik mәtdә belәn tutırılğan 85 tartma buluwı açıqlana.
Qarap Yemenğa bara torğan bulğan. Amerika dәwlәt sekretareneŋ urınbassarı Riçard Armitedc, bu waqıyğa, tөnyaq Qoryanıŋ kanunsiz koral satuçı bulıin taqı ber qat rasladı, diğәn belderü yasadı. Yemen isә Skad raketaların qaytarunı talәp itte. Bu ilneŋ tışqı eşlәr ministrı Abu Bәker Abdulla Ak Karbi bügen Amerkia ilçesenә, yөqne tartıp aluğa protest belderde. Ul qorallar saqlanu maqsatında satıp alundı dip işandırırğa tırıştı.


text:
Bügen Törkmänstannıñ Rusiägä yañadan gaz cibärä başlawı belän 3 ay däwam itkän bäxäskä noqta quyıldı. Aşğabadta Törkmänstan prezidentı Saparmorat Niyazov Rusiäneñ Gazprom şirkäte başlığı Alaxei Miller belän oçraştı.
Törkmänstan gaz bäyäsen 30%qa arttıruın xäbär itkän ide. Ämma bügen imzalanğan kileşüdä xaqlar 2006nçı yılğa qadär üzgärmi dielgän.
Bäyälärne Törkmänstan Ukrainağa da arttırdı. Ukraina riza buldı. Rusiä isä berniçä ay däwam itkän söyläşülärdän soñ xaqlarnı elekkegeçä qaldıruğa ireşte.


text:
Çallıda Kaşpirovskiy ğälämäte
Moñarçı Çallı xalqınıñ ber öleşe törle firqälär häm millätçelär oyıştırğan çaralarğa quşılıp şähär uramnarına çığalar, üz taläplären dawlap, yullarnı yabuğa qädär barıp citälär ide. Menä berençe tapqır, keşelär, psixoterapevt, ekstrasens Kaşpirovskiynı yaqlap uramğa çıqtı. Çallıdağı berençe seansları 1990 nçı yılda bulğan ide. Bıyılğı seanslar 5 nçe dekaberdä başlanıp, 9 nçı dekaberdä betärgä tieş ide. Läkin ekstrasensnıñ çığışlarına şähär xakimiäte kirtä quydı. Xakimiät röxsät birmäwne bolay añlattı: massaküläm çaralar ütkärgändä şähär başqarma komitetı belän kileşergä kiräk. Şulay bulmağanda, keşelär belän uynarğa röxsät bulmayaçaq. 5-6 dekaber könnärendä buşlay seansqa kerergä telägän meñläp keşe, Kaşpirovskiyğa röxsät birelmäwen, seans bulası KamAZ mädäniät yortınıñ bikle buluın kürgäç, uramğa çığıp, transport yulların yapqan ide. Alar arasında Kaşpirovskiy äfände üze dä buldı, annan soñ ul başqarma komitet citäkçese urınbasarı Wasıyl Şayxraziev belän dä oçraştı. Protest çaralarına qaramastan, xakimiät tarafınnan röxsät bulmadı. 6 nçı dekaber könne dä yözlägän xalıq şähärneñ törle poçmaqlarında protest belderüençä çıqtı. Seanslarınıñ bulmıy qalu säbäbe nidä? KamAZ mädäniät yortı direktorı Natal'ya Mavrenkova äytüençä, älege seanslar xaqında nindider Ruslan Şakirov söyläşü alıp barğan. 25 nçe noyäbergä qädär ul bu eşne oyıştırırğa xoquqı barlığı turında beleşmä kiterergä tieş bula. Beleşmä yuq, dimäk röxsät tä yuq. Şähärneñ cämäğätçelek belän eşläw idäräse başlığı Valentina Nurmöxämmätova belderüençä, seans bulası urında häm uramda üzläreneñ agressiv totuçılar arasında berniçä Perm ölkäse keşese dä bula. Şul isäptän, Kaşpirovskiy seansların oyıştıruçı Ruslan Şakirov. Alarnıñ şäxeslären Çallı militsiäse açıqlağan häm dürt yağığız qibla dip cibärgän. Äye, xäzer xalıqnı massaküläm däwalaw öçen Rusiä sälämätlek ministrlığı röxsäte kiräk ikän. Ä menä seansqa dip kilüçe qayberäwlär fikerençä, SSSR tarqalğanda Kaşpirovskiy, Çumaq kebeklär televizor, radionıñ türendä utırıp, xalıqnı däwaladılar, keşeneñ iğtibarın aldılar. Şulay da, ni öçen Kaşpirovskiy seansına bardığız, digän sorawğa, ölkän yäştäge Nariman abzıy: "40 yıl maşina yörttem, awıruım xättin küp, räsmi meditsinağa ışanmıym, dide.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
14 dekaberneñ “Piramida” mädäni-küñel açu kompleksınıñ disko-klubında töbäk ara “Tatar yegete” bäygese yomğaqlandı. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı, Tatar yäşläre forumı byurosı, “İdel'” yäşlär üzäge, “Osqar-rekords” studiäse oyıştırdı.Kiçke cidençe yartıda tanspolğa xalıq küp ağıldı. Çönki Bötendönya tatar kongressı Qazandağı universitetlarında uquçı tatar studentlarına buşlay çaqırular taratqan. Bolay kerergä teläwçelär aqça tüläp kerdelär. Yartı säğät diskätük bulıp “Tatar yegete” bäygeseneñ yomğaqlaw öleşe başlanğanda “Piramida” disko-klubında alma töşer urın da yuq ide.
“Tatar yegete” “Ayfara” törkemeneñ “Bez tatar yegetläre !”, “Tatarlar kilä!” cırları belän başlanıp kitte. Tamaşanı Aysılu Leron belän, İlfar Kärimov alıp bardı. Alar ikese dä “Yaña ğasır” tele - radiokompaniäseneñ yäş yoldızları. Töbäk ara “Tatar yeget” bäygeseneñ yomğaqlaw öleşenä 7 qatnaşuçı kergän: Rawil' Yunaliev - Volgograd ölkäse, Fänis Sadretdinov - Çuwaşstan respublikası, Qazannan - Ramil Xäyretdinov, Dänis Zakirov, İlmir Ömetbaev - Başqortstan, Nägiulla Xäsänov - Qıtay, Lenar Gäfiätullin - Çallı. Menä şuşı yegetlär ber-berse belän köç sınaştılar. Yegetlärne bäyälärgä härbersenä berär jyuri äğzası quyılğan. Jyurida, kem bu tatarça şou-tamaşa oyıştırırğa üzennän öleş kertkän şularnıñ wäkilläre, citäkçeläre utırdı. “Tatar yegete”ndä qatnaşuçılarnıñ barsı da tatarça äybät belä, läkin Volgogradtan kilgän yeget kenä kübräk rusçalatıp söylände. Qatnaşuçı yegetlär säxnägä çığıp basqan sayın, disko-klubnıñ tanspolında alarnıñ canatarları şaw-şu kilep tordı. İñ köçle tawış Çallılarda buldı buğay. Bäygeneñ niçek başlanıp kitep däwam itü tärtibenä küz salıyk, “Ässälämeğaläyküm!” qatnaşuçılar sälämläwe;
- İsänmesez diep başlıym! Min Danis, Tatarstan danın yaqlıym!
Näq menä şuşı Qazan yegete Danis Zakirov “Tatar yegete” bäygeseneñ töp batırı, qaharmanı buldı. Qalğan altı yeget tä büläksez qalmadı, “Tatar yegete”ndä qatnaşuçılar üzlären Tatarstan prezidentı itep tä xis ittelär.
Şulay uq tatar xalqınıñ milli yolaların, bäyrämnären iskä aldılar, alıp baruçılar birgän sorawlarğa cawap ezlädelär, Mintimer Şäymiev äytkänçä “Bez buldırabız!” digän deviz astında üzläreneñ cır-biyugä ostalıqların kürsätep mataştılar. “Tatar yegete” bäygese barğan waqıtta, disko-klubnıñ säxnäsenä “Osqar-rekords” studiäseneñ cırçıları tanspoldağı yeget-qızlarnı selketep aldılar. “İttifaq” törkemenä tamaşaçılar awız açıp qarap tordı, çönki tegelär üz tawışları belän tatarça repnı şulay itep uqıdılar, “Piramida” der selkende. Çallı yäşläre dä maxsus iyüllär äzerläp kilgännär. Oyıştıruçılar bu bäygeneñ dinamik ruxta, qızu ritmnarda, zamança bulır dip ışandırğannar ide. Tamaşa başlanıp ozaqta ütmäde, urta yäşlärdä buluçı jyuri äğzaları di-djeylarnı, tawış köyläwçelärne dinamikanı kimetergä mäcbür ittelär. Yäşlär zamança köylär, zamança “Tatar yegete” bäygese teli, ä oyıştıruçılar elekke qalıplardan çığa almıy.
Röstäm İsxaqi


text:
Washingtonda ütkän tügäräk östäl: "Putin Rusiäse diktatorlıqqa taba ürmäli"
Yevropa Berlege-Rusiä sammitında Yukos mäsäläse ni däräcädä kütäreler, älegä äytüwe qıyın. Ämmä niçek kenä bulmasın, bu mäsälä Rusiä genä tügel, Könbatışnıñ da iğtibar üzägennän töşmi. Sişämbedä Washingtonda Yukos tiräsendäge xällärgä bağışlanğan tügäräk östäl söyläşüwe ütte
Audio (Anders Aslund)
"Minemçä, bu Putinnıñ prezidentlıq çorında iñ tirän krizis. Häm dä bu äle başı ğına, ul tiränäyä baraçaq."
Üktäberneñ 25ndä Seberdä qulğa alınğan Yukosnıñ elekke citäkçese, Rusiäneñ iñ bay keşese sanalğan Mixail Xodorkovski xäzerge waqıtta törmädä utıra. Washingtondağı tügäräk östäl söyläşüwen alıp barğan American Enterprise İnstitutı belgeçe, çiığışı belän Rusiädän bulğan Leon Aron, Yukos başqarğan ğämällärne Rusiäneñ här eşquarı başqardı, Kreml isä ber Xodorkovskiğa bäylänep üzeneñ abruyın yuqqa çığara dip belderde:
Audio (Leon Aron)
"Qanun qağidäse, xakimiät belän watandaşlar araısnda ışanıç, bäysez mäxkämä, cinayät kodeksında uñay matdälär turındağı matur süzlär – bolar barısı da yuqqa çığarıldı."
Rusiä prezidentı Xodorkovskinıñ qulğa alınuwın xoquq saqlaw oyışmalarınıñ ğädäti eşçänlege dip atadı, häm alarnıñ eşenä qatışa almawın äytte. Ämmä Könbatış häm Rusiädäge küzätüçelär fikerençä, näq menä Xodorkovskinıñ saylanıp alınuwı yuqqa tügel. Soñğı waqıtta ul Putin säyäsätenä tänqit belderä, opozitsiädäge partiälärgä yärdäm kürsätä başladı. Küzätüeçlär fikerençä, kiläse ay Duma häm kiläse yıl prezident saylawları aldınnan, Kreml moña küzen yoma almıy. Şwed belgeçe Anders Aslund süzlärençä, uzğan cäygä qädär Putin İminlek xezmätläre häm oligarxlar arasında balans saqlarğa tırıştı, läkin soñğı waqıtta ul kübräk siloviklar yağına awışa. Şulay da Putin säyäsätenä iñ köçle tänqitne Radek Sikorski äytkänder. Polşanıñ elekke saqlanu häm tışqı eşlär ministrı urınbasarı Rusiädäge soñğı fiker beleşülär näticäsen kiterde: xalıqnıñ 73 protsentı Yevropa Berlegenä kerergä teli. Rusiä prezidentı rublne xalıqra valuta itergä, Rusiälelärgä çit illärgä vizasız barıp-yörü mömkinlege birergä teli. Ämmä şul uq waqıtta Sikorski süzlärençä, Rusiädä azçılıqlar, keşe xoquqları bozıla, sovet çorına qaytu ğälämätläre küzätelä, xakimiätkä işelep xärbilär, iminlek xezmätläre kilä. Sikorski süzlärençä, Könbatış, Rusiädä yaña sovet imperiäse tözü niätenä qarşı çığarğa, ä menä Ukraina häm Kavkaz illäre belän bäyläneşlären nığıtırğa tieş:
Audio (Radek Sikorski)
"Yevropa häm Amerikağa Ukraina belän elemtälären nığıtırğa, Ukraina-NATO kileşüwen ğämälgä quyarğa kiräk. Ä Rusiäne Dnestr buyında ğäskär totqanı, törle urında keşe xoquqları bozğanı öçen cawapqa tartırğa kiräk."
Radek Sikorski, Berzovski häm başqalar tarafınnan Kreml isemenä äytelgän ğäyepläwlärdä xaqılq bar dip sanıy. Häm könbatışnı Putin belän eş itkändä saq bulırğa çaqıra. Anıñ fikerençä, xäzer Rusiädä elegräk Belarusta sınalğan alımnar kertelä.
Rusiä isemenä äytelgän şuşı tänqit Federatsiä şurası räise Sergei Mironovnıñ Washington säfäre waqıtına turı kilde. Mirovov däwlät sekretare urınbasarı Richard Armitage belän oçraşıp ike aradğı küp törle mäsälälär tikşerergä cıyına. Däwlät departamentı wäkile äytüençä, bu oçraşuda Yukos mäsäläse dä kütärelergä mömkin. Ämmä, belgeçlär fikerençä, şul da bar, xäzerge waqıtta, terrorğa qarşı suğış barğanda Bush administratsiäse Putinğa ällä ni basım yasıy almıy. Çönki anı bu suğışta tarafdar dip sanıy.
Ali Gilmi, Praga


text: Minski. Belarus oppozitsiäse kiläse yılda ütäçäk prezident saylawlarında Aleksandr Lukaşenkağa qarşı torırlıq üzeneñ berdäm nämzäten bilgeläde. Şul maqsatta Minskidä oppozitsiäneñ 800-läp wäkile qatnaşqan zur cıyında Belarusneñ Demokratik köçläre berdäm nämzät itep 58 yäşlek Aliaksandr Milinkeviçne sayladı. Anı yaqlap 399 wäkil tawış birgän, 391-e ikençe däğwaçı, Berläşkän Watandaşlar partiäse räise Anatol Liabedkanı yaqlağan. Belarusneñ elekke citäkçese Stanislav Şuşkeviç süzlärenä qarağanda, Lukaşenka xakimiate şuşı cıyın eşenä törleçä kirtälär qorırğa tırışqan.


text:
Ğiraq totqınnarı tiräsendäge cäncal Donald Rumsfeldnı eşennän quarmı?
Ğiraq suğışınıñ yöze bularaq bar dönyada Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bushtan tış anıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld tanılğandır möğaen. Ul Ğiraq totqınnarın cäberläw cäncalınıñ da üzägendä tora. Uzğan atnada Rumsfeld biş säğät däwamında Kongress tıñlawlarında andağı ike komitet äğzalarınıñ sorawlarına cawap birep utırdı. Qayber kongressmennar xäzer saqlanu ministrı eşennän kitärgä tieş dip isäpli. Bu Quşma Ştatlar tışqı säyäsäten uñayraq qabul itä başlawğa kitererme?
Audio, Donald Rumsfeld
"Äytep tä torası yuq, ägär dä min üzemneñ tieşle däräcädä eşli almawımnı açıqlasam, şul uq minutta eştän kitäçäkmen. Läkin min monı, qayberäwlärneñ mäs''äläne säyäsätläşterüe säbäple genä eşlämäyäçäkmen" di Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı. Anıñ şuşı belderüenä qädär ber kön elek prezident Bush ta üz ministrına ışanuın äytkän ide.
Audio, George Bush
"Rumsfeld çınnan da yaxşı ministr, ul xalqıbızğa yaxşı xezmät itep kilä, ike suğış waqıtında saqlanu ministrı bulıp tordı. Rumsfeld xökümätemneñ möhim ber öleşe häm ul anda qalaçaq" di prezident Bush Donald Rumsfeldnıñ eşennän kitüen taläp itkän dairälärgä. Vitse-prezident Dick Cheney dä Rumsfeld Quşma Ştatlar tarixındağı iñ şäp saqlanu ministrı dip belderä. Läkin oppozitsiädäge demokratlar bötenläy başqa fikerdä, alar Rumsfeldnıñ eşennän kitüen yäisä prezidentnıñ anı eşennän quuın taläp itä. Kongress äğzası Charles Rangel xätta, ägär dä şulay bulmasa saqlanu ministrın Kongress quıp cibärergä tieş dip isäpli. Ğiraq totqınnarın cäberläw tiräsendäge cäncal başında torğan Seymour Hersh, berençe fotosürätlärne bastırğan "New Yorker" jurnalı xäbärçese, Rumsfeldnıñ häm başqa yuğarı citäkçelärneñ cawaplılığı turında, "bez suğışqa qaraşıbıznı üzgärtergä tieş, bu altı yäisä cide ğäskärineñ nindider yaman eş eşläwe mäs''äläse genä tügel" dip belderä.
Audio, Seymour Hersh
Hersh süzlärenä qarağanda, älegä cäncal başta bäyän itelgän berniçä fotosürätkä genä nigezlängän ide, ämma xäzer, totqınnarnı cäberläw eşeneñ oçraqlı ğına tügel, ä kiñ cäyelgän buluı açıqlana, yaña dälillär çığıp tora. Şuña kürä kiçekmästän, ğadi ğäskärilärneñ genä tügel, generallarnıñ, alar östendä torğan yuğarı xärbi citäkçelekneñ dä cawaplılığı turında söyli başlarğa kiräk" di Seymour Hersh. Washingtondağı Amerikan Universitetı professorı Peter Kuznick isä Ğiraqtağı amerikan ğäskäriläreneñ problemaları Rumsfeldtan ta yuğarıraq dairälärgä çığa dip isäpli. Ğiraq säyäsäten kontrol''dä totmawı häm däwlät departamentı belän saqlanu ministrlığı arasında tieşle koordinatsiä buldırmawı öçen Bushnıñ däwlät iminlege kiñäşçese Condoleezza Rice-nı da ğäyepläp bula. Kuznick fikerençä, Rumsfeldnıñ eşennän kitüe yäisä anı eşennän alu Quşma Ştatlarnıñ tışqı säyäsäten yaxşırtıp kürsätü öçen yardäm itä alsa da, anı inde qotqara almıy. Ğiraq totqınnarın cäberläwne kürstäkän fotosürätlärne bäyän itü ğäräp häm möselman dönyasında, amerikannar Ğiraqqa demokratiä häm ireklekne yaqlaw öçen tügel, ä barı tik üz mänfäğätlären qayğırtıp qına kilde digän fikerne üzgärtmäslek itep nığıttı di professor Peter Kuznick.
Kärim Kamal, Praga


text:
Biredä urnaşqan xalıqara matbuğat institutı 2003nçe yıl – xärbi jurnalistlar öçen iñ qanlı yıllarnıñ berse buldı, dip belderde. Anıñ bügen iğlan itkän Dönyada Matbuğat İrege torışı turındağı xisabında, uzğan yıl Ğiraqta 19 jurnalist hälak buldı, tağın 19 ildä 45 xäbärçeneñ ğömere özelde, dielä. Ğiraqtağı ülemnär – atışlar, intixar höcümnäre, törle çirlär häm qazalar belän bäyle, dielä anda. Häm ägär dä Ğiraqta amerikannar citäkçelegendäge koalitsiä eçendä xärbilär arasında kübräk üzara añlaşu bulsa – hälak bulğan jurnalistlarnıñ sanı mondıy yuğarı bulas ide.
Dönyada Matbuğat İrege turındağı xisapnı äzerläwçelärneñ berse David Dadge: "Dönyadağı xällärne, häm Ğiraqta jurnalistlarnıñ wazğiäten tikşerergä kiräk, dip sanıym. Äytik, Fälestin otelenä bulğan höcüm turında – minemçä, berektäşlekneñ xärbi köçläre bu xaqta xäbärdar bulğan, ämma näq şundağı ğaskärilärgä bu turında ber ni dä xäbär itelmäwe säbäple – anda küp jurnalist hälak buldı. Ğiraqta xärbilärneñ üzara aralaşuın öyränergä kiräk, bigräk tä jurnalistlarğa qağılğan öleşen, häm başqa suğışlarda näq şunı uq qabatlamas öçen sabaq alırğa kiräk" dide xisapnı äzerläwçelärneñ berse David Dadge.
Xisapta şulay uq qıtay, Tönyaq Korea, Rusiä, Belarus häm Ukrainada matbuğat torışı täñqitlänä.
Ayırım ber oyışma, New Yorkta urnaşqan Jurnalistlarnı Yaqlaw komitetı, uzğan yılda "üz wazifaların başqarğanda" 36 jurnalistnıñ hälak buluı turında xäbär itä.


text: BMO general sekretare Kofi Annan, xalıqara cämäğätçelekneñ tsunamida ziyan kürgän töbäklärgä yardäm wağdä itüenä xuplaw belderde, cıyılğan aqçalarnı kiräk maqsatlarğa qullanırğa çaqırdı. Annan'nıñ matbuğat wäkile Fred Eckhard, belderüdä – finans yardämneñ qaya kitkänen küzätü öçen maxsus idarä buldırırğa çaqıru bar, dip xäbär itte. İndoneziä vise-prezidentı Yusuf Kalla, Açeh provinsiäsendä häläkättän soñ yardäm itkän xalıqara xärbi köçlär 3 ay eçendä eşne beterep kitergä tieş, dip belderde. "3 ay – citärlek waqıt, ni qadär tizräk bulsa, şul qadär yaxşıraq," dide Kalla. Cir teträw üzägenä yaqın bulğan häm iñ küp ziyan kürgän Açeh töbägendä Awstraliä, Yaponiä, Malayziä, Singapur häm amerikan ğaskärläre eşli. Parijda Fransiä finans ministrı Herve Gaymard, dönyanıñ kredit birüçe iñ bay illäre – tsunamida ziyan kürgän däwlätlärneñ burıçların tüläwne kiçekterü üteneçen isäpkä alaçaq, dip belderde.


text:
Gruziä belän Russiäneñ xärbi bazalar turında kileşüe, ike yaq ta qabul itkän kompromis
Mäskäw belän Tiflis düşämbedä Rusiäneñ Gruziädäge ike xärbi bazasın 2008nçe yıl azağında yabu turında kileşülären iğlan itte.Hiç bulmağanda teoridä 1999nçe yılnıñ dikäberndä başlanğan bäxäs xäl qılına . Ul waqıtta Yevropada iminlek wä Xezmättäşlek Oyışması Mäskäwdän 4 sovet däwre bazasın buşatunı sorağan ide. 2001nçe yılda 2baza yabıldı .Ämma qalğan 2 se Mäskäw belän Tiflis arasında yaqınça 4yıl kierenkelekkä säbäp bulıp tora .
Putin(audio)
Säyäsi yaqtan qarağanda yaxşımı yamanmı. Min bik yaxşı dip uylamim çönki kürşelärebez xärbilärebezneñ toruın telämi.Häm min moña yaxşı dip qaramim. Bu qarar döresmı , bu turıda kürşelär qarar birä.
Şulay da prezident pragmatik qaraştan çığıp Russiäneñ Gruziädä här törle bäyä tüläp xärbilär totuı ,gruzinnarnıñ suveren xoquqların ğämälgä quyuların qomaçaular bu isä bezneñ säyäsätkä ışanıçsızlıqnı arttırır ide dip äytte. Bu konteksta düşämbedä ireşelgän kileşü kötelmägän eş tügel .Bu ay başlarında Tiflistä prezident G.Bush gruzin berektäşlären Kremlne açulandırmasqa häm çigenü mäsäläsen söyläşülär belän xäl qılırğa çaqırğan ide.Gruziä citäkçese Saakaşvili Mäskäwdäge ciñü bäyrämenä qatnaşmadı.Ul äwälge raund söyläşülärneñ näticäsez tämamlanuın säbäp itep kürsätte, Tiflis ike xärbi baza 2008nçe yılnıñ 1nçe ğıynuarına qädär yabılırğa tieş dip taläp itkän ide.Russiä tışqı eşlär ministrı Sergei lavrov düşämbedä Gruziäle kollegası bazalarnı buşatu turında añlaşqannan soñ,taraflar yaña waqıt grafikası turında kileşte ul Mäskäw taläplärenä kileşle , çığıp kitü 2008nçe yılda tämamlanaçaq deklaratsiädä çigenüneñ barlıq detalläre bilgelängän dip söyläde.Rusiä xärbiläre dä waqıt qıssaları belän qänäğät bulıp kürenä , bu elegeräk saqlanu ministrı S.İvanov quyğan taläplärgä turı kilä.Gruziäle säyäsätçelär dä urtaq deklaratsiäne tarixi dokument , ike aradağı mönäsäbätlärdä borılış bulıp tora dip bäyäläde. Globalizatsiä Tikşerüläre İnstitutında säyäsi belgeç Surikov süzlärençä
Surikov(audio)
Minemçä bu bik näzberek kompromis Russiä öçen dä ciñü şulayuq Gruziä citäkçese Saakaşvili öçen şäxsi ciñü.Ber yaqtan qarağanda Russiä xalıqara yöklämälären ütärgä bu yäki başqa ber kön annan çığıp kitergä tieş.Ämma şulay eşläw öçen Russiä üze öçen qabul itelerlek waqıt grafikası taläp itte.Minemçä yaqınça 4 yıl waqıt citärlek. İkençe yaqtan Gruziä citäkçse Russiä bazaların buşatunı üzeneñ töp mäsäläse xälenä kiterde
Russiä başta Gruziädäge xärbilären çığaru öçen 10yıl waqıt taläp itsä , azaqta ul görcelärneñ taläplären qabul itep 4yılda çığıp kitergä buldı. Surikov fikerençä bu ğädäti küreneş söyläşülärgä başlağanda yuğarı taläplär quyasın ä soñraq urta yulda kileşäsen . Gruziäneñ Russiä xärbiläreneñ çigenüennän soñ ildä başqa çit xärbiläre urnaşmayaçaq dip elegeräk birgän süzle wäğdäläre kiçäge kileşüdä yuq .Mäskäw elegeräk Gruziä parlamentı öçençe il xärbiläreneñ urnaşuın tıyğan qanun qabul itergä tieş dip taläp itkän ide.Tbilisi moñı kire qaqtı.Bu turıda säyäsi belgeç
Anton Surikov(audio)
Min üz waqıtı belän Gruziä NATOğa quşılır anıñ territoriäsendä çit il xärbiläre torır dip ber dä şiklänmi qarim. Wazğiätne küpertmäs idem. Çit il xärbiläre älege waqıtta Baltıq däwlätlärendä tora, ällä ni katastrofa tügel .Gruziädä şuluq xäl bulaçaq. Monıñ tik Russiä watandaşlarına psixologik täsire bulır , alarnıñ zur öleşene bu xäl oşamıyaçaq. färidä xämit


text:
Belgeç fikere: Könbatış üzeneñ qimmätlären onıtmasqa tieş
Mäskäw belän London arasındağı canzal, Rusiä belän Könbatış arasında bulğan zur ayırımlıqlar barlığın da kürsätte. Bu xäl demokratiä, keşe xoquqları häm xoquqi däwlät mäsäläsenä bulğan qaraşlarnıñ törlelegen dä kürsätte. Qayber küzätüçelär, bu ayırımlıqlarnı tabiği xäl dip atasa, başqalar, mäsälän “Financial Times” gäzite öçen yazuçı belgeç Philip Stephens, Rusiä belän mönäsäbätlärne qorğanda Könbatış üz qıymätlären dä nıqlap torıp yaqlarğa tieş, dip belderä.
“Minem uylawımça, Yevropa illäre Rusiä belän eş yörtkändä, ul üzenä üze iñ naçar doşmanına äwerelde. Anda berdämlek häm däwamlı säysät bulmadı. Minem uylawımnça, qayber Yevropa xökümätläre, Prezident Putin çorındağı Rusia açıq xökümät häm demokartiä yulınnan bara digän yalğış qaraşta tora. Häm Rusiä, 90nçı yıllarda Boris Yeltsin kürsätkän yuldan barunı, Könbatışnıñ ber öleşe bulunı haman da teli dip uylıy. Minem uylawımça, bu problemnarnıñ berse" İke yaqlı mönäsäbätlärne qorğanda, gaz yäki neft belän täemin itü kileşülären tözegändä, Yevropa yaxşıraq şartlarğa ireşer dip uylyı. Monı belgeç ikençe zur problema dip sanyı. Yevropa xakimiätläre añlarğa tieş, alar bergäläşep iş itkändä, ğadel şartlarnı ğına qabul itärgä tieş, di belgeç. Philip Stephens fikerençä, ber yaqtan Evropa illäreneñ , energiä mäsäläsendä üzeneñ berdäm säysäte bulırğa tieş, ikençe yaqtan, Kosovo kebek mäsälälärdä dä berdäm säysät buldıru häm Rusiägä illär arasına kerergä yul quymaw da zorur. Anıñ fikerençä, Könbatış üzeneñ qıymmätlären iktisadi mänfäğätlär beräbernä onıtmasqa tieş. Könbatış Rusiägä demokratiäne köçläp tağa almıy, ämma demokartiä, ireklelek, xoquqi däwlätneñ qıymmätlären açıq itep dönyağa tanıtırğa tieş. Şulay itep, Könbatış belgeçe uylawınça, Rusiäneñ Könbatış belän mönäsäbätläre, elegräk bulğan kebek, törle yaqlı, törle däräcädä bula ala.
Bikä Timerova


text:
Aqtanışta Tatarstan häm Başqortstan wäkilläre oçraştı
Tatarstan belän Orenbur ölkäse wäkilläre Qazanda azıq-tölek tarmağında ikeyaqlı xezmättäşlek turında söyläşte häm ber-berse belän towar alışu turında kileşü dä tözede. Ä menä Tatarstan belän Başqortstan wäkilläre ber-berse belän oçraşıp, azıq-tölek turında ğına tügel, ä ähämiätleräk närsälär turında kiñäşläşä. İnde xäbär itüebezçä, ike respublika arasındağı mönäsäbätlärne yaxşırtu buyınça ikeyaqlı komissiä eşläp kilä. Küptän tügel genä älege komissiäneñ çirattağı utırışı uzdı. Bez anıñ eşendä qatnaşqan bilgele ğalim häm deputat İndus Tahirov belän söyläşäbez. Ul Azatlıq radiosı tıñlawçılarına duslıq urnaştıru komissiäläreneñ eşçänlege turında menä närsälär söyläde.
Başqortstan belän Tatarstan arasındağı mönäsäbätlärne yaxşırtu komissiäläre ike yaqtan da bişeşär keşe külämendä eşläp kilä. Bez ike aradağı mönäsäbätlärne yaxşırtu öçen närsälär eşlärgä kiräk digän sorawğa cawap ezlibez, çaralar planı tözibez. Xäzerge köndä bu plannar inde äzerlänep bette diärgä dä bula. Bez şulay uq alarnıñ ütäleşen dä tikşerep toraçaqbızBu İndus Tahirov fikerläre ide
Gölnaz İlgizär


text:
Samar tatarları - töbäkneñ totrıqlıq bilgese
Samar tatar milli xäräkätenä uncide yıl. Menä şul yıllarda kemnär genä eşlämägän dä, kemnär genä kilmägän cämğiätkä. Waqıt uza, keşelär almaşına, ä maqsat ber ük qala, cämğiät äğzalarınıñ ruxi qiblaları nıq qala birä. Oluğ qorban ayında “Tuğan tel” isemle Samara ölkä tatar cämğiäte häm Samar şähäreneñ milli- mädäni möxtäriäte üzeneñ berläşterelgän yomğaqlaw utırışın uzdırdılar. Kön tärtibendä zur waqiğa tordı- ul Qorban aşın zurlap uzdıru häm şul uq tabında uzğan yılnı yomğaqlaw häm yaña yılnı nindi eşlär belän bizärgä. Mäcleskä milli ixtiaclarğa iñ zur matdi yärdäm kürsätkän eşquarlarıbız da çaqırılğan ide. Tabında millät, dinebez faydasına yärdäm kürsätkän distälägän eşquarlarıbız maqtap telgä alındılar, alar isemenä räxmätlär yañğıradı. Bügenge köndä törle fikerlär yañğırıy. Kemder mäscedlär sanın ğına ürçetü yağında bulsa, ikençeläre gıybädätxänä tözüne tuqtatıp mäktäplär sala başlarğa öndilär, öçençeläre sänğät'kä basım yasıy. Ä menä Samar şähäreneñ milli- mädäni möxtäriäte räise Äxmädulla uğlı Cämil Wäliullin fikere mondıyraq: ”Keşegä baş kieme dä, ayaq kieme dä, külmäk- çalbar da, öske kiem dä kiräk bulğan kebek, millät mäscedenä dä, mäktäbenä dä, sänğätenä dä moxtac. Balasın çın möselmança tärbiälär öçen atasınıñ mäsced yulında buluı mäcbüri, anasınıñ namazlıq östendä buluı kiräk. Bügen käfer- yähüdi sänğätendä adaşqannarğa tatar moñın işetü zaruri. Başqarılğan eşlärgä tap töşermik. Mäscedlär küp bulalmıy, alar äz buluları bar. Menä Samarnıñ borınğı öleşendä tarixi mäscedebez üzebezgä qaytarıldı. Xäzer anda comğa sayın yaña 60- 80 keşe namazğa kilä. Ägär dä Samarnıñ här rayonında mäsced eşläsä anda da yaña keşelär namazlıqqa basaçaq. Ruslar çat sayın çirkäw sala. Ber genä urısnıñ da nigä tağın çirkäw salasız?- digäne yuq äle. Bıyıl Qorban bäyrämendä tatar bayları aqçasına 33 sarıq suyılıp yarlılarğa tarattıq, cide yözgä yaqın keşegä bäyräm küçtänäçlären öläşep çıqtıq.”
Aldağı yılnı bäyrämnär matur uzdı. Menä tizdän Näwrüz citär. Bıyılğı Näwrüzneñ barlıq çığımnarın üz östenä “Tatarstan” säwdä yortınıñ general' direktorı Fäxretdin Kanyukaev alaçaq, ä Sabantuy çığımnarın ikegä büldelär. Köräşkä büläklärne Xäbil Biktaşev cıyaçaq, ä Sabantuynıñ sänğät bülegendäge çığımnarnı Cämil Wäliullin komandası üz cilkäsenä ala.
Cämğiät utırışında Samar gubernatorınıñ Baş iqtisatçısı häm investitsiä belgeçe Ğabibulla äfände Xasaev ta qatnaştı. Milläte buyınça dağstanlı bulğan Ğabibulla Rabadanoviç tatar milli xäräkäte turında bolay dide: “Bügenge köndä mädäni üzäklär cämäğätçelek fikeren tuplaw urını bulıp qala birälär. Biredä törle milli oyışmalar ber- berse belän tanışalar, yaña elemtälär, yaña mönäsäbätlär urnaşa. Ä näticäse ber- üseş. Bügenge köndä tatar milli xäräkäte, tatar milläte töbäktäge totrıqlıqnıñ bizmäne bulıp qala birä. Min şunı äytäsem kilä, xakimiät tä milli ixtıäclardan çittä tormıy. Menä şulay kiñäşep eşlägän xäldä alda uñış kötär dip uylıym”, - dide gubernatornıñ Baş iqtisatçısı häm investitsiälär belgeçe Ğabibulla äfände Xasaev tatar milli xäräkäte uzdırğan Qorban aşında.
Samar tatar milli xäräkäte uzdırğan Qorban aşı tınıç, eşlekle söyläşü belän uzdı. Milli xäräkät liderlarınıñ küpçelege namazlıq östendä buluı da süz belän ğämälneñ ayırılmağanıñ kürsätä. Qorban aşında Qor’änne Samar şähär milli- mädäni möxtäriäte räise Cämil Wäliullin uqıdı.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Mäskäw şähär mäxkämäse, Mäskäw metrosında 2004 yılda terror gämällären oyıştıuda gäyeplänğän 3 keşene gömer buyınna irektän mäxrüm itärgä digän qarar çığardı. Maksim Ponaryin, Tambiy Xubiev häm Murat Şavaev Poveletskaya häm Avtozavodskaya stansiäläre arasında metro vagonında, häm Rijskaya metrosına kergän cirdä şartawlar oyıştıruda gäyple dip tabıldı.
Mäskäw metrosındağı şartlawlar näticäsendä, 49 keşe ülgän ide, 300dän artığı yaralar alğan ide. Mäxkämä qararında zıyan küreçülär faydasına gäyepçlänüçelärdän 6 million sum tülätü turında da äytelä.


text:
AQŞnıñ Federal Tikşerülär İdäräse täqdim itkän xisapta Guantanomı totqınnarına naçar mögämälä kürsätelgän 20dän artıq oçraqnıñ ixtimallığı turında äytelä. Xisapta, FBİ xezmätkäläre, berniçä totqınnarnıñ idängä çılbır belän bäylänüen, alarnıñ riziqsız häm susız totılğanın kürgän. Başqa şundıy oçraqlar - Qoryänneñ mısqıl itü yäki censi yaqtan ezärlekläwdä qurqıtudan ğiybärät.
Federal tikşerülär idäräseneñ dokumentlarında kürsätelgän xällärneñ kübese turında Amerikanıñ Watandaşlar İreklege Berlege oyışması xäbär itkän ide inde.


text:
Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin, üzeneñ Yaqın Könçığış illärenä säfäre qısalarında ber köngä İranda tuqtaldı. İrannıñ tışqı eşlär ministrı Kamal Kharrazi belän berlektä uzdırğan matbuğat oçraşuında Villepin, İranda “keşe xoquqları mäs’äläsendä alğa kiteş bar” dip belderde. Villepin İrannı atom töş qoralnı cäyeldermäw turındağı kileşügä tağın östämä protokol qabul itergä çaqırdı.
Amerika Quşma Ştatlarnıñ, İran, qoral citeşterü öçen üzendä atom programmasın cäyelderä digän ğayepläwlären Tähran kire qaqtı, maqsat-barı tik xärbi bulmağan maqsatta atom energiäse citeşterü, dip cawap birde İran räsmiläre.
Şulay uq İrannıñ Ğiraq eşlärenä tıqşınuı turındağı ğayepläwlärne dä İran tışqı eşlär ministrı Kamal Kharrazi kire qaqtı. Ğiraqtağı Amerikan ğaskärläre İran çigen ütep kerergä tieş tügel, dide Kharrazi.


text: Fәlәstin üzidәrәlege başlığı Yәsir Arafat, Raştua bәyәrәme bilgelәp ütkәn waqıtqa, Izrailne iminlek rejımın yomşartırğa çaqırdı. Izrail xakimiәtlәre elgrәk, iminlek şartları ütәlğәn oçraqta, xristiannar maxsus avtobuslarğa utırıp, Bәyetlәhemğә kerә alaçaq dip әytkәn ide. Izrail, Arafat hөcümnәr tuqtalsın өçen bik az tırışlıq qürsәtә, dip inde ikençe yıl rәttәn, aŋa Raştua bәyәremenә Bәyetlәhemğә kilerğә rөxsәt itmi. Sөŋınnan, Izrail ğәskәrlәreneŋ Raştua bәyrәmenә komaçaw itmәw maqsatında, Bәyetlәhem şәhәrennәn waqıtlıça çığıp toruwı bilgele buldı. Armiә wәkile belderğәnçә, yaŋa terror ğәmәllәren planlaştıru turında mәğlümәt alınsa, ğәsqәrlәr qabat şәhәrğә kerәçәk. Şul arada, Gaza sızığında, Izrail xәrbilәre inde 50nçe cir astı yulın tabıp, anı yuqqa çığardı. Bu yuldan fәlәstin suğışçıları Misırdan qoral alıp yatqan, dip uylanıla. Qazılğan urın çik yanındağı Rafah şәhәre buyında tabılğan. Xәrbilәr cir astı yulın ğına tügel, aŋa iltüçe oylәrne dә şartlattı.


text:
Zakarjaev: Tatarstan hawa kompaniäse üzebezdä cıyılğan oçqıçlarnı satıp alırğa äzer
Respublika premyer-ministrınıñ berençe urınbasarı, sänäğät häm iqtisat ministrı Boris Pavlov mäğlümätlärenä qarağanda, Tatarstan citäkçelegeneñ älege telägen Rusiä Duması deputatları da xuplıy ikän. Ber törkem deputatlar Rusiä xökümätenä TU-334 oçqıçın küplär yasıy başlaw öçen federal’ qaznadan kiräkle aqçalarnı bülep birü täqdime belän çıqqan. Tatarstanlılarnıñ mänfäğätlären yaqlaw eşenä Rusiä Xisaplaw pulatı räise Sergey Stepaşin da quşıldı. 20 noyäber könne Qazan kremlendä respublikada Xisaplaw pulatı tarafınnan uzdırılğan tikşerülär näticälärenä bağışlanğan cıyılış uzdı. Şunda yasağan çığışında Stepaşin üzebezneñ aviatsiä sänäğäten üsterü kiräklegen äytte. 100 million dollardan artıq aqça sarıf itelep 13 yıl däwamında bu oçqıç östendä alıp barılğan eşneñ xäzergä xätle federal’ xökümät tarafınnan yaqlanılmawı añlaşılmıy,dip belderde ul.
Şulay itep, 100 keşene utırtıp, 8 meñ kmga qädär oça alğan, yasawçılar süzlärenä qarağanda, barlıq zamança taläplärgä turı kilgän TU-334 oçqıçı yazmışına bik küplär bitaraf tügel ikäne añlaşıldı bu aralarda. Bigräk tä, tatarstan xökümäte. Läkin şul uq waqıtta respublikanıñ Tatarstan aviakompaniäse yaqın arada Kanadanıñ Bombardier konsernınıñ 6 oçqıçın satıp alırğa niätlänüen belderde. Bu xaqta Bombardier belen Tatarstan aviaşirkäte arasında inde kileşü dä imzalanğan. Respublika xökümäte üzebezdä oçqıçlar yasar öçen şundıy tırışlıqlar quyğanda nigä respublika aviakompaniäse çit ilnekelären satıp alunı xup kürä? Şuşı soraw belän bez Tatarstannıñ general’ direktorı Möxämmät Zakarjaevqa möräcäğät ittek. Ul bezgä menä närsä dip cawap birde.
Bez üzebeznekelärgä qarağanda çit ildä yasalğan oçqıçlarnı yaxşı dip kürmibez. Eş barı tik şunda, bez alğan klasslı oçqıçlar bezdä citeşterelmi. Şuña kürä bez könbatışta eşlänelgän maşinalarnı alırğa mäcbürbez. Bezgä xäzer oçarğa kiräk Yaqın kiläçäktä TU-334 üzebezdä yasala başlasa, Tatarstan aviakompaniäse alarnı berençe bulıp satıp alaçaq, dide aviakompaniäneñ general’ direktorı Möxämmät Zakarjaev.
Bez kimendä berençe ike oçqıçnı satıp alaçaqbız. Bezneñ planda üzebeznekelärne alu da, çit ilnekelären alu da qaralğan. Bezgä bit 5-6 ğına tügel, kimendä 20 oçqıçnı almaştırırğa kiräk. Aviakompaniäneñ kiläse 10 yılğa üseş planı bar, anda TU-334 klassındağı oçqıçlarnı satıp alu da qaralğan. Läkin monı aqrınlap qına eşlärgä kiräk. Çönki bu bik qatlawlı eş, yıl kadrlarnı yañadan äzerläwne, cirdäge texnik xezmätlärne üzgärtüne taläp itä, bolar barısı da bik qıybatlı eşlär.
Alda äytelgänçä, ul bezdä yasalğan oçqıçlarnı satıp aluğa qarşı tügel. Alarnıñ sıyfatlarına kilgändä isä, yasawçılar süzlärenä qarağanda, TU-334 maşinasınıñ texnik kürsätkeçläre naçar tügel. Eçke bizäleş çit ilnekelärdän naçarraq bula inde ğädättä beznekelärneñ, läkin monısı ällä ni awır eş tügel. Xäzer törle texnologiälär bar, alarnı satıp alasıñ da, üzebeznekelärne dä äybätläp eşliseñ. Anıñ qarawı bezdä yasalğan oçqıçlarnıñ ber bik äybät yağı – anıñ bäyäseneñ kimräk buluı bar, dide bezgä Möxämmät Zakarjaev.
Menä şulay itep, TU-334 respublikada satıp alırğa äzerlär. Xäyer, respublikada ğına da tügel ikän. Tatarstannıñ vitse-premyerı Boris Pavlov süzlärenä qarağanda, yaqınça 20 million dollar toraçaq oçqıçnı inde Rusiäneñ başqa aviaşirkätläre dä alırğa teläk beldergän. Bu Rusiä xökümäten TU-334 yasıy başlarğa aqça bülep birergä etärerme ällä inde Qazan aviaberläşmäsendä cıyılğan oçqıç urınına Rusiä şirkätläre haman da çit il maşinaların satıp alırlarmı – älege soraw haman da cawapsız qala birä.
Gölnaz İlgizär


text: Öfölä yäşäüse ber üsmer ata-äsähenä uramda telefonımdı milisionerźar talap aldı tip belderä. Uramda uldarınıñ telefonın xoquq haqlaw xeźmätkärźäre talap alıuın işetkän atay keşe milisiağa yalıu yäźa. Aźna buyı tikşergändän huñ, üsmer dörösön höyläp birä. Baqtihäñ unıñ telefonın ber kem dä talap almağan, ä üźe 500 hum burısın qaplaw ösön dusına birgän ikän. Üsmerźeñ ata-äsähenä ştraf halınasaq. Ä ul üźe ni ösön telefonın milisionerźar talap aldı tip aldawın añlata almay. Xoquq haqlaw xeźmätkärźäre äyteüyınsä, respublikalağı barlıq urlıqtarźıñ 1/3 ölöşö tigändäy telefon säldereügä yäki talawğa bäyle.


text: Amerikanıñ könyaq ştatlarında kiçä uzğan Rita ğarasatınnan soñ uramnarnı çistartu häm tärtipkä salu eşläre başlandı. Rita dawılınnan kilgän ziyan uzğan aydağı Katrina belän çağıştırırlıq tügel. Ber keşe häläk bulğan dip xäbär itelä. Katrina ğarasatı meñgä yaqın keşeneñ ğömeren özde. Katrina näticälärenä tiz arada reaksiä kürsätmäwdä ğäyeplängän AQŞ prezidentı George Bush, bu yulı dawıl ütäçäk töbäkkä üze kilep qotqaruçılar belän oçraştı. Meksika qultığı yarlarında urnaşqan küp sanlı neft sänäğäte qorılmalarına da zur ziyan bulmağan.


text:
Ğafuriźa pravoslavtar bayramı
Başqortostanda xristian bayramın kiñ bildäläyźär. Baqtihäñ bıyıl Ğafuri rayonındağı Tabın alihähe ikonahı päyźä bulıuğa 410 yıl tulğan ikän. Bında Räsäy töbäktärenän, Boyondoroqhoź däülättär berläşmähe ildärenän 30 meñ samahı keşe yıyılğan. Sittän kilgändärźe qabul iteü häm urınlaştırıu urındağı xaqimiät, Krasnousol şifaxanahı iñenä töşkän. Ularğa 30 meñ keşene hıyźırıu ösön palatqalar qalasığı qororğa, bäźäräf, başqa uñaylıqtar buldırırğa tura kilgän. Respubliqanı töyäk itkän xristiandarźı prezident Mortaza Räximov ta täbrikläne. Unda bildäläneüensä, bıl bayramdıñ 450 yıllıq yubileyğa tura kileüe ayırıusa ähämiätle. 450 yıl yıl buyınsa prawoslawtar menän bergä yäşäybeź. Başqortostandağı dini tatıulıqta prawoslawtarźıñ ölöşö źur tip beldergän prezident. Urıś dinen totousılar İşembayźan Krasnousolğa tiklem täre poxodı la oyoştora. Başqortostan mosolmandarı diniä nazaratı Tabın alihähe bayramına barıuźan baş tartqan. Möftöy Nurmöxämät xäźrät täbrik xatı ğına ebäräbeź, xristian bayramına üźebeź yörömäybeź tine. Başqortostan prawoslawtarınıñ ber qunaqsıllıq kürhätmäüe aptırata. Ular Aleksiy ikensene saqırmağan. Ä ul ,,Räsäy töbäktärendä qoramdarźı töźökländereü,, proğrammahı Başqortostanda yuğarı kimälgä quyılğan tip daimi belderä tora. Ber yulı qunaq bulıp qaytır ine baş poptarı la.


text:
İrannıñ atom programması tiräsendä tuğan wäzğiat uñayınnan moña üz mönäsäbäten Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush ta belderergä buldı. Çärşämbedä ul, Waşington İrannıñ atom qoralına iä bulu omtılışlarına bitaraf qalmayaçaq, moña yul quymayaçaq dip belderde.
Amerikan prezidentı berençe märtäbä açıqtan-açıq, Quşma Ştatlar İranda atom qoralın buldıru tırışlıqlarına yul quymayaçaq dip belderde. Amerikan yağı inde yıllar däwamında İran häm Tönyaq Koreädäge atom programmaların tikşerep torıp, alarnıñ üz reaktorlarında qorallarda qullanırlıq plutoni citeşterü ixtimalına borçıluwın belderep kilgän ide. Monıñ öçen nigezle dälillär dä buldı. Misal öçen, Üzäk Küzläw idaräse CİA mäğlümatına qarağanda, Tönyaq Koreä ike atom bombasın yasaw öçen citärlek plutonine üzendä äle 10 yıl elek ük citeştergän bulğan. Uzğan üktäbrdä Pxenyan çınnan da andıy programması buluwın tanıdı, häm xätta atom qoralı öçen tağın da möhimräk bayıtılğan uran citeşterüwen xäbär itte. Amerikan küzläw oyışmaları näq şundıy uq tırışlıqlarnıñ İranda da küzätelüwen belderä, alar birgän mäğlümatqa tayanıp, Xalıqara atom energiäse belgeçläre Tährannıñ yaqınça şundıy programması buluwın açıqladı. Soñğı aylar täräqqiate şunı kürsätä - yuğarıda telgä alınğan ike ildä dä atom belän mawığular bermä-ber tizlätelde. Prezident Bushnıñ İrannıñ omtılışları turındağı belderüwe, anıñ senatorlar belän oçraşuwı waqıtında yasaldı. Tährannıñ üz atom qoralına iä bulu tırışlıqlarına niçek qarşı töşä aluwı turında sorağaç prezident, "xalıqara cämäğätçelek berläşep İranğa şunı citkerergä tieş, bez anıñ atom qoralın buldıruwına yul quymayaçaqbız, ägär dä İran andıy qoralğa iä bula ikän, bu qurqınıç tudıraçaq" digän süzlär äytte. Läkin ul andıy programmanı tuqtatu strategiäse turında berni dä söyläp tormadı. Waşington İran omtılışlarına qarşı töşü yulında ni däräcädä yıraq kitärgä cıyına, bu uñaydan xärbi çaralar kürü planlaştırılamı, Bush moña açıqlıq kertmäde. Basım yasaw maqsatında kommunistik Tönyaq Koreäne dönyadan ayıru ällä ni zur awırlıq tudırmasa, İran belän bu ciñel genä bulmayaçaq. Tährannıñ küp kenä illär, berençe çiratta Yewropa däwlätläre häm Rusiä belän nıq säwdä mönäsäbätläre bar, qayber illär annan kilgän neftkä bäyle, şuña kürä İranğa säyäsi wä xärbi basımnı arttıru ciñel bulmayaçaq. Östäwenä, belgeçlär fikerençä, İran üzeneñ atom programmasın, anda xakimiattä kem genä utırsa da däwam itäçäk, çönki ul anı üz xälen nığıtunıñ möhim ber çarası itep kürä. Bigräk tä Ğiraqqa Quşma Ştatlar kilep urnaşqaç. Äle ike atna elek kenä amerikan prezidentı Rusiädä çaqta, İrandağı atom programması uñayınnan "borçıluwın" ğına beldergän ide, ul waqıtta Bush barı tik, atom qorallarınıñ radikal'' ruxanilär qulına töşä aluwı xaqında kisätte. Anıñ xäzerge belderüwe isä şaqtıy qırıs buldı, şulay itep ul, İran öçen üzenä kürä ber çik sızıp quydı, häm şul çikne ütü citdi näticälärgä kiterä ala digän kisätü yasadı. Uzğan ayda amerikan prezidentı Tönyaq Koreägä dä yaqınça näq şundıy uq kisätü yasağan ide. Ul, Waşington, älbättä, diplomatik çişeleş tabu yulların ezliäçäk, läkin diplomatiä uñmasa xärbi çaralar kürü ixtimalı da bar digän ide. İran mäs''äläsendä ul älegä xärbi ixtimal turında berni dä äytmäde, ämma şul mäğlüm, Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrlığında moña öndäwçelär bar, andıy käyeflär bigräk tä amerikannar Ğiraqqa kerep urnaşqaç nığraq taraldı.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Colorado ştatı gubernatorı Bill Owens: “Tatarstandağı xällärne küzätep baram.”
Räsmi mäğlümätlärgä qarağanda, Amerika Tatarstannıñ iqtisadıy partnerlarınıñ berse bulıp tora, 2001 yılda ike yaqlı tawar äyläneşe $60 million täşkil itkän. Läkin bu da äle, ütkän yıl belän çağıştırğanda, 11,6% azraq. Tatarstannan Amerikağa sintetik kawçuk, qara metal, ximiä tarmağı citeştergän äyberlär kitä. Amerika bezgä mexanik häm elektrik, ülçäw cihazları, ciñel maşinalar kertä. Tatarstanda Amerika kapitalı qatnaşqan 30 şirkät eşläp kilä. 1994 yıldan başlap Quşma Ştatlarda Tatarstannıñ daimi wäkilçelege eşli.
Qazanğa kilgänçe, Tatarstan turında närsä belä idegez, digän sorawğa, ul: «min Rusiädäge xällärne küzätep baram. 1991-1994 yıllarda bulğan waqiğalar çorında tuğan qıyınlıqlarnı Tatarstan respublikası tınıç yul belän xäl itä aldı», dide. Däwlät şurası räise Färit Möxämmätşin qunaqnı qabul itkändä, anıñ Ştatınıñ qanun çığaru cıyılışı turında bik küp sorawlar birde. Bill Owens, bezdä ike palatalı parlament, läkin miña, üzemä ber palatalası kübräk oşıy, çönki anıñ belän idärä itärgä ciñelräk, dide. Şunısı qızıqlı, Colorado gubernatorı, üzäk belän töbäk arasında tua torğan qarşılıqlarnı ğädäti küreneş dip atadı.


text:
Amerikada prezident saylawınıñ "zur künegü"e ütä
Bügen Quşma Ştatlarda Super Tuesday, xörmätle tıñlawçılar. Yäğni Olı Sişämbe. Barlığı 24 ştatta beryulı här ike töp partiäneñ dä prezidentlıqqa töp nämzätläre bilgelänä. Şuşı möhim çara näticäsendä qaysı ştatta kemneñ yaqlanuı açıqlanaçaq häm soñraq şul ştat wäkilläre demokratlarnıñ häm respublikannarnıñ ayırım ütäçäk partiä cıyınnarında üz tawışların şul nämzätlärgä biräçäk.
Yarışqa çıqqannar arasında ike partiädän dä ikeşär ömetle nämzät qatnaşa - respublikannardan Arizona senatorı, Vietnam suğışı veteranı John McCain, häm üzen kübräk uñışlı eşmäkär itep kürsätkän Mitt Romney, ä demokratlar yağınnan New York senatorı, elekke berençe xanım Hillary Clinton häm İllinoisdan şulay uq senator Barack Obama.
Respublikannar öçen bügenge sişämbe xälitkeç bula ala: ul partiä qağidälärendä şul qaralğan - ştat wäkilläre partiä qorıltayındağı üz tawışların barı tik ciñüçegä genä birä. Mäsälän, ägär dä berençelekne ştatta McCain ala ikän, şul ştattan qatnaşqan qorıltay wäkilläre anı ğına yaqlayaçaq. Yäğni bu "ciñüçe barın da ala" digän prinsipqa nigezlängän.
Demokratlarda isä bu qatlawlıraq xäl itelä. Anda ştat wäkilläre partiä qorıltayına här nämzätneñ küpme däräcädä yaqlanuına bäräbär cibärelä. Äytik, Clinton da, Obama da yaqınça bertigez yaqlaw qazansa, partiä qorıltayına baraçaq wäkillärneñ ber yartısı Clintonnı, qalğan yartısı Obamanı yaqlayaçaq.
Prezident bulırğa elegräk tä tırışıp qarağan McCainnı, misal öçen, media da, anıñ üz respublikannarı da inde sızıp taşlağan ide diärgä bula. Ä bügen ul bar nämzätlär arasınnan iñ ömetlese.
Demokratlarda da yartı yıl elek kenä töp däğwaçı dip Hillary Clinton sanalsa, bügen ul yäş häm xarizmatik Barack Obama belän ayawsız köräş alıp bara. Häm alarnıñ xäzer ikeseneñ şansları ber çama.
Elekke prezident Bill Clintonnıñ cämäğäte Hillary amerikan säyäsätendä yaña keşe tügel, ul eşlärne cayğa sala belä torğan täcribäle şäxes sanala. Ämma anıñ näq menä Bill Clinton belän şulay bäyle buluı şaqtıy ğına keşedä şik tä uyata - prezident yarışında ul ciñä qalsa, Quşma Ştatlar 20 yıl buyı barı tik ike ğailä - Bushlar häm Clintonnar tarafınnan ğına citäklänäçäk bulıp çığa.
Obamağa kilgändä, qayber tänqiti taraflar anıñ Quşma Ştatlar prezidentına kiräk tieşle täcribäse bulmawına basım yasıy, ämma anı yaqlawçılar isä moña, ul üzeneñ namuslı häm ğadel buluın kürsätte, di häm Obamanı John Kennedygä tiñli.
Üz köräşen Obama ciñäçägenä inanu belän, başqalarnı da şuña ışandıra häm künderä aluın kürsätep alıp bara. Häm ul zamança alımnarnı, bigräk tä İnternet mömkinleklären bik osta faydalana. Mäğlüm YouTube säxifäsenä elengän ber klipta, misal öçen, anıñ Tatarstan prezidentı Şäymiev qabatlarğa yaratqan "Bez buldırabız!" şiğaren qullanuı da kürenä - berniçä cırçı belän Obama "Yes, we can!" - "Äye, bez buldırabız!" digän süzlärne qabatlıy.
24 ştattağı Olı Sişämbe saylawınıñ näticäläre çärşämbe irtän kötelä.


text:
Oppoiztsion namzätlär xärämläşü turındağı ğäyepläwlärneñ xalıqara däräcädä tikşerelüen kötä.
Äfğän häm BMO wäkillärennän torğan Urtaq Saylaw Xäyäte şikayätlärne tikşerü turında eşen citäkliäçäk 3 keşelek şuranıñ 2-sen bilgeläde.
Kiçä prezident Xämit Karzainıñ töp köndäşe Yunus Qanuni tikşerülärdän soñ uzğan şimbä üktän prezident saylawları näticälären tanıyaçağın belderde. Tağın berniçä namzät şundıy uq belderü belän çıqtı.
Äfğänstannıñ yıraq töbäklärennän tawış birü näticälären tuplaw häm isäpläw eşläre däwam itä.
İlneñ tönyağındağı awıllardan tawış birü näticälären alıp qaytuçı BMO boralağı bügen qar belän qaplanğan qırğa cimerelep töşte. Yaralanuçılar yuq, tawış birü näticälären dä yuğalmağan dip xäbär itelä.


text:
Böek İdel yulı säyäxäte tämamlandı
Böek İdel yulı säyäxäte tämamlandı
Konferensiäneñ eşen Stokholm şähäre başlığı lord Karl Sidergsheld açıp cibärgän. Şuşı ciyenda şulay uq, “Böek İdel buyında vikinglarnıñ ähämiäte” kebek temalar tikşerelgän. Konferensiä tämämlanğanda “etno-mädäni üzençäleklär iqtisadıy xezmättäşlekkä kirtä bula almıy”, dip belderelğän. Konferensiädä qatnaşuçılar, Rusiäneñ tolerantlıq häm ekstremizmğa qarşı federal programmasına teläktäşlek kürsätkän. Düşämbe könne, şähärneñ istälekle urınnarın qarağannan soñ, Tatarstan wäkilläre Lubov Orlova karabına utırıp, sişämbe irtän, Qazanğa, qaytır yulğa çığaçaq.
Şuşı fänni säyäxättä qatnaşqan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin inde Qazanğa qaytıp citte häm «Tatar-inform» xäbärçesenä täesirlären söylärgä ölgerde. «Böek İdel yulınan ütü, Rusiäneñ Bötendönya säwdä oyışmasına kerüe aldınnan bik möhim gämäl bulıp tora. Şuşı säyäxät, Rusiäneñ şuşı dönya illäre belän integratsiesen arttıru yünäleşendä atlanğan berençe adım», digän bäya birde Färit Möxämmätşin. “Şäxsän üzem öçen, yul buylap tatarlar belän oçraşıp toru möhim buldı”, dip iskärkän Färit äfände.
Intertat.ru agentlığınıñ baş möxärrire şuşı säyäxättä qatnaşıp, älege ciyen, oçraşular turında mäğlümätlärne iñ berençelärdän bulıp xäbär itep tordı. Mäsälän, Stokholmğa qädär säyäxättä qatnaşuçılar Latviädä, Riğa şähärendä bulğan häm andağı millättäşlärebez belän oçraşqan. Şvetsiädäge tatarlar belän küreşü bulğanmı, yuqmı, bu xaqta mäğlümätebez yuq.


text:
Tatarstanda 2005 yıl Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlana
Dönya buylap 2005 yıl könçığış traditsiäsenä nigezlänep ätäç yılı bula, dip bäyräm itsälär. Tatarstanda xällär bötenläy başqaça. Tatarstan Prezidentı färmanı belän kiläse yıl Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlana. Färman gäzitlärdä basılıp çıqtı, dimäk ğämälgä dä kerde. Räsmi käğäzdä äytelgänçä, färman, Rusiä häm Tatarstan däwlätçelegeneñ barlıqqa kilüendä Qazannıñ tarixi ähämiäten bilgeläw, tarixi häykällärne saqlaw, oyışma häm şirkätlärne yubileynı bäyräm itügä cälep itü yözennän çığarıldı, dielä. Anıñ nigezendä, Tatarstan xökümätenä, şähär idäräsenä, rayon idärälärenä Qazannıñ sotsial-iqtisadi üseşe öçen eş alıp barırğa quşıla. İctimaği oyışmalarğa, cirle üz idärälärgä, icat berleklärenä, Qazannıñ yubiley yılın bilgeläp ütüdä qatnaşırğa täqdim itelä. «Tatmedia» agentlığına, mäğlümat çaralarına Tatarstannıñ küp millätle xalqı tudırğan ruxi, mädäni qimmätlärne cämäğätçelekkä tanıtu eşen aktivlaştırırğa, borınğı mirasqa saqçıl qaraşnı forumlaştırırğa, başqalanıñ tarixi ütkänenä ixtiram belän qaraw toyğısın nığıtu maqsatı quyıla.İnde bu Prezident färmanı niçek ütäläçäk, digän soraw belän törle oyışmalarğa şaltırata başladıq. Qazan şähär idäräsendä Qazannıñ 1000 yıllığına äzerlänü belän şöğellänüçe maxsus bülek bar. Anıñ xezmätkärläre äytkänçä, bu färman belän alar tanış, ämma añlatmalar birä almıylar. Alayda oyışma, şirkätlärne yubileynı uzdıruğa cälep itü belän İqtisat Ministrlığı, Qazan şähäreneñ iqtisat komitetı şöğellänäçäk, dip äyttelär. Zur şirkätlärne cälep itü eşe belän Saban tuyları, Respublika könen uzdırğanda şöğellänälär ide inde, bu yulı cälep itü niçek barır bilgele tügel.
Prezident färmanınıñ 2nçe matdäsendä Qazannıñ sotsial-iqitisadıy üseşe turında süz bara. Belgänegezçä, Tatarstannıñ sotsial-qtisadıy üseşe turındağı komplekslı federal programma bar, Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan çaralar isemlege anda töp urınnı alıp tora. Älege programmanı ütäw belän küp sanlı ministrlıq häm başqa törle oyışmalar şöğellänä.Ğomum alğanda respublika buylap här oyışma Qazannıñ 1000llığına bağışlanğan çaralarnı eş plannarına kertkän. Yul tözüçelär xäräkätne cayğa salu belän şöğellänä, militsiä, iminlek mäs’älälären qayğırta, tözüçelär zamança binalar qora, iskelären yañarta, mäğlümat çaraları Qazannıñ 1000 yıllığına äzerlek barışı turında daimi yazıp tora. Şuña kürä, Tatarstan Prezidentınıñ bu ukazı däwlät oyışmalarınıñ, ictimaği berläşmälärneñ eşenä ällä ni zur üzgäreşlär alıp kilmäyäçäk. Ämma ber yañalıq bar. Qazannıñ 1000 yıllığı avgust axırında ğına tügel, 2005 yıl äylänäsendä bilgeläp üteläçäk.
Bikä Timerova


text:
Penzada Sabantuyı
27 iyündä Penza şähäreneñ Belinskiy isemendäge parkında Penza ölkäseneñ tuğızınçı Saban tuyı ütte. Moña qädär Penza ölkäseneñ törle tatar awıllarında da Saban tuyları buldı. Penza tatarlarınıñ soñğı Sabantuyı 4 iyüldä Urta Äläzän awılında bulır dip kötelä.
Penza şähärendä Saban tuyın uzdırırğa ikençe yıl inde rättän Tatarstannıñ Apas rayonı delegatsiäse yärdäm itä. Tatarstan delegatsiäse Penza Saban tuyına berençe qat 2002 yılda kilgän ide. Tatarstannan çittä yäşägän tatarlarğa Saban tuyları oyıştıruda yärdäm itü Tatarstannıñ däwlät politikasına äwerelde inde. Bu tatar xalqına bik faydalı eş.
Penza ölkäse gubernatorı Vasiliy Boçkarev parkta cıyılğan tatar xalqın Saban tuyı bäyräme belän qotladı. Saban tuyına kilgän tatarlar häm başqa xalıq wäkilläre köne buyı küñel açtı, aşadılar-eçtelär, törle konkurslarda qatnaştılar. Telägän keşelär üzlären tatar köräşendä sınadılar. Bilgele inde, köräş härwaqıt Saban tuyınıñ töp waqiğası bula. Uzğan yıl da, bıyıl da Penza ölkäse Saban tuyınıñ batırı isemen Ruslan Salyamov yaulap aldı. Ruslanğa 29 yäş, ul grek-rim köräşe belän şöğellänä, Penza ölkäseneñ Neverkin rayonı Karnavar awılınnan. Bu Karnavar awılına üz waqıtında çuaşlar nigez salğan dip isäplänä, çönki çuwaş telennän tärcemädä “Xarenvar” iseme “kipkän çoqır” digän töşençäne añlata. 1745 yılda bu awılda inde Alatır, Qasıym häm Temnikov öyäzlärennän kilgän 38 yomışlı tatar isäplängän.
Saban tuyı çınnan da tatar xalqınıñ urtaq bäyrämenä äwerelä bara. Qazan tiräsendä yäşäwçe tatarlar Saban tuyın elektän-elek, bälki meñ-meñ yarım yıldan artıq bäyräm itä kilsälär, Penza yaqlarında yäşäwçe tatarlar elek bu bäyrämne belmägännär häm soñğı yıllarda ğına üzlärenä traditsiä itep kertä başladılar. Tatar-mişär awıllarınıñ kübesendä älegä qädär ber Saban tuyı da ütkärelgäne yuq, ämma kiläçäktä här awılnıñ Saban tuyı bulaçaq dip ışanası kilä.Azatlıq radiosı öçen Penzadan İrek Bikkinin.


text:
Aldağı könnärdä Tömän şähärendä Ural töbäge respublikaları häm ölkäläre konsert oyışmalarınıñ yıl sayın oyıştırıluçı zur cıyını ütä. Şuña äzerlek mäsälälären tikşerü öçen, Başqortstan däwlät filarmoniäsendä bügen utırış bulıp ütte.
Söyläşüdä uzğan atna azağında filarmoniädä kürenekle tatar cırçısı Räşit Wahapov isemendäge tatar cır festiwale konsertı yomğaqları buyınça da fiker alıştılar. Tatar häm başqort xalıqlarınıñ tanılğan sänğät ostaları qatnaşlığında uzğan ul konsertqa Qazannan da utızğa yaqın keşedän torğan wäkillek kilgän ide. Festiwäl konsertı bik zur uñış belän ütte. Bu xaqta bügen filarmoniädäge kiñäşmädä dä äyttelär.
Festiwäldä Başqortstan yağınnan mäşhür cırçıbız Färidä Qudaşewanıñ häm Başqortstannıñ xalıq şağire Mostay Kärimneñ, şulay uq ike millätneñ başqa asıl zatlarınıñ qatnaşuı bu mädäni çaranıñ däräcäsen bermä-ber kütärde. Soñğı un-unbiş yılda ike tuğandaş xalıqnıñ oluğ talant iäläre berlektä ütkärgän şundıy zur bäyräm berençe tapqır oyıştırıldı. İke respublika arasında soñğı yıllarda mädäni bağlanışlarnıñ kimüe, xätta, küpmeder däräcädä ber-bereñnän çitläşü küzätelgändä, şundıy berlektäge cır-moñ bäyrämeneñ Ufada da ütüe istälekle waqıyğa, älbättä. Räşit Wahapovnı tatarlar da, başqortlar da berdäy yarattı häm xörmät itte. Andıy talantlarnı härçaq istä totarğa häm yäş buınnı da alarnıñ icatı belän tınıştırıp torırğa kiräk. Bu xaqta Başqortstanda yäşäwçe tanılğan tatar cırçısı İdris Ğäziev üz fikerläre belän urtaqlaşa. (audio)
Älege üzençälekle cır-moñ bäyräme bıltır aprel ayında uq Qazanda başlanıp, annan soñ Tübän Novğorod, Yekaterinburg, Sankt-Peterburg, Semipalatinski şähärlärendä häm Finländiä başqalasında däwam itkän ide. Festiwälne yomğaqlaw konsertı 18 apreldä Qazanda ütäçäk. Anda Başqortstannan da kürenekle sänğät ostaları bara. «Tatarstan» jurnalınıñ baş möxärrire Rifat Fättaxov häm Bötenönyä Tatar kongressı Başqarma qomitetı başlanğıçı belän oyıştırılğan älege bäyräm kiläçäktä dä däwam itär, digän ışanıç belderä Başqortstannıñ sänğät ostaları häm icadi zıyalıları.
Fänis Fätxi, Ufa


text: Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, bügen Mäskäwdä Rusiä Federatsiäseneñ Yuğarı sudında Tatarstan parlamentınıñ mäxkämä qararların ütämäwe turında general' prokuror urınbasarı Aleksandr Zvyaginsevneñ protestı qarala. Mäskäw sudında parlamentnıñ yözen aqlarğa zakon çığaru, zakonlılıq, reglament häm deputat etikası daimi komissiäse räise Midxät Qormanov kitte. Baş yurist kitär aldınnan jurnalistlarğa optimistik süzlär äytkän. Anıñ fikerençä, Konstitutsion sud qararı buyınça prokuratura protest belderä almıy. Bu Konstitutsion sudnıñ wäkälätendä genä. Tağın şunısı da bar. Respublika parlamentı moña xätle sud qararların ütäwdän baş tartqanı yuq. Yänä ber argument: Tatarstan Yuğarı mäxkämäseneñ fikere, parlament yuristları belän berdäy ikän. Bu yazmanı efirğa äzerlägändä bez Däwlät Sovetına şaltıratıp näticälär belän qızıqsındıq. Ämma älegä Mäskäwdän xäbärlär kilep ireşmägän ide.


text:
Bush-Putin oçraşuında fiker ayırmalıqları beterelmäde
Soçida ütkän oçraşuda AQŞ häm Rusiä prezidentları George Bush belän Vladimir Putin Könçığış Yewropadağı raketa qalqanı proektına bäyle qarşılıqlarnı beterä almasa da, kompromiss ezliäçäkläre turında belderü imzaladı.
"Älbättä, bez bu oçraşunı barlıq ütken mäsälälär turında açıqtan-açıq, protokollarsız ğına söyläşü öçen faydalandıq. Berençe çiratta ozın möddätle strategik totrıqlılıqqa häm xalıqara iminlekkä bäyle mäsälälär. Yäşermim, iñ qıyın mäsälälärneñ berse Yewropada raketadan saqlanu mäsäläse buldı. Xikmät süz saylaw, diplomatík cömlälär tabuda tügel, ä bu problemanıñ üzendä. Añlayışlı itep äytäm, Amerikanıñ bu planına qarata bezneñ prinsipial mönäsäbätebez üzgärmäde," - dide Putin.
Şul uq waqıtta Rusiä prezidentı ike tarafnıñ bu turıda axır çiktä kileşügä ireşä aluına saq qına otpimizm belän qarawın äytte häm AQŞnıñ ışanıç buldıru täqdimnäre tormışqa aşırılsa, möhim häm faydalı bula ala dide.
"Häm bez bügen tağın ber märtäbä amerikan partnerlarıbıznıñ bezneñ borçılularıbıznı añlawın ğına tügel, ä çın küñeldän alarnı beterergä tırışuların da kürdek. Bu berençedän. Ä ikençedän, axır çiktä kileşäçägebezgä min saq optimizm belän qarıym. Min kileşügä ireşü mömkin dip isäplim," – dide Putin.
Ul şulay uq atom qoralların konroldä totu turındağı START kileşüenä almaş kileşü äzerläw mäsäläsendä dä fiker ayırmalıqları qala dide.
Şul uq waqıtta anıñ äytüenä, prezidentlar kiläçäktä AQŞ-Rusiä mönäsäbätlärendä yulkürsätkeç bulaçaq strategik qısalar turında kileşkän.
Bu oçraşu aldınnan Buxarestta ütkän NATO sammitında NATO illäre citäkçeläre Ukraina belän Gruziäne axır çiktä NATOğa äğza itep alu mäsäläsen açıq qaldırğan ide.
Putin tağın ber märtäbä Rusiäneñ bu plannarğa qarşı buluın äytte.
"NATOnı ğadi, texnik kiñäytü säyäsi ğämäl dip isäplim. Ul Rusiäne kimendä doşman bip isäpläwçe iske mantıyqqa nigezlänä," - dide Putin.
Rusiä bu ike ilne NATOğa alunı turıdan-turı üzenä yanawçı qurqınıç dip isäpli.
AQŞ prezidentı Bush isä Mäskäwne raketa qalqanı sistemasınıñ Rusiägä qarşı yünältelmäwenä ışandıru eşen däwam itärgä kiräk, Salqın Suğış inde tämamlandı dide.
"Bez üzara mönäsäbätlärdä Salqın Suğıştan qotılu öçen küp waqıt sarıf ittek. Ul inde bette, tämamlandı. Häm bu mönäsäbätlärdä töp soraw "Bez Salqın Suğışnı artta qaldıru öçen bergäläp eşli alabızmı" digän soraw," – dide Bush.
Bush ışanıç buldıru çaraları Rusiäneñ borçıluların beteräçäk dide.
AQŞ prezidentı äytüençä, ike citäkçe şulay uq üzara dialognı köçäytü turında da kileşkän.
"Bügen bez Quşma Ştatlar belän Rusiäneñ bulırğa mömkin raketa qurqınıçlarına cawap birü öçen Rusiä, AQŞ häm Yewropa bertigez däräcädä qatnaşqan sistema buldırırğa teläwe turında kileştek. Bu quätle häm möhim strategik qaraş," - dide Bush.
Oçraşunıñ iqtisadıy yağına kilgändä, Bush Rusiäneñ Dönya Säwdä Oyışmasına häm İqtisadıy Xezmättäşlek wä Tärräqıyät oyışmasına quşılu telägen xuplawın äytte, Rusiä belän säwdäne andağı keşe xoquqları torışına bäyläwçe salqın suğış çorınnan qalğan qanunnı beterü yaqlı buluın belderde.
Rusiäneñ kiläçäk prezidentı Dmitriy Medvedev belän Bush ayırım oçraştı. Oçraşudan soñ ul Medvedevtan berençe täesirläreneñ uñay buluın äytte.
Medvedev AQŞ-Rusiä mönäsäbätlären üsterüne däwam itärgä teläwen belderde.
"Uzğan 8 yılda sez häm prezident Putin Rusiä-AQŞ mönäsäbätlären üsterü öçen küp eşlär başqardığız. Rusiä-Amerika mönäsäbätläre ul dönyadağı iminlek öçen töp faktor. Wazıyfağa kereşkännän soñ min üzara mönäsäbätlärneñ tağın da üsüen, tuqtalışlarsız, sezneñ belän näticäle eşlärgä telär idem," - dide Medvedev.
Putin üzeneñ premer-ministr wazıyfasına küçüennän soñ tışqı säyäsätne prezident wasıyfasın alğan Medvedev bilgeliaçägen äytte.


text:
Yäşlär komsomol sıman berdäm häm köçle oyışmanıñ barlıqqa kilüen teli.
«Aq bars» üzägenä cıyılğan yäşlär arasında ministrlıq üz qanatı astında bulğan wäkilläre kürende. «Ez tabarlar», «Sälät» oyışmaları, «Forpost» saqçılar törkeme, Şayannar häm tapqırlar klubı häm başqa studentlar berlekläre wäkilläre buldı anda. «Berdäm Rusiä»gä teläktäşlek kürsätkän «Tatarstan - yaña ğasır» xäräkäteneñ yäşlär qanatı äğzäläre dä konferensiädä qunaq bularaq qatnaştı.Rusiä häm Tatarstan gimnnarı belän tınıç qına başlanıp kitkän bu çaranıñ axırı kötmägänräk bulır dip, uylawçılar siräk bulğandır. Läkin bu xaqta soñraq. Başta yäşlärneñ üzläre turında.
Konferensiädä çığış yasağannarnıñ kübese berdäm häm zur yäşlär oyışmasınıñ kiräklege xaqında äytte. Elekke zamandağı kebek zavodlarda yäşlär öçen kvotalar, transportta yörü öçen taşlamalar soradı. Firqäneñ Tatarstan bülege citäkçese Färit Möxämmätşin da, çığış yasap, yäşlärne berläşterü kiräklege turında äytte. Täcribäle säyäsätçe Färit äfände üzeneñ süzläre belän yoqımsırap utırğan yäşlärne canlandıra häm üzen yarattıra aldı. Ul yäşlär parlamentı kiräk, diep mart ayında saylanaçaq Däwlät Şurasınıñ berençe qararı şul xaqta bulır, dip wäğdä itte.Ä bu häm yäşlärgä wäğdä itelgän başqa eşlär tormışqa aşsın öçen, firqäneñ küpçelek tawış belen saylawlarda ciñüe kiräk, dielde. Saylaw aldı eşlären nıqlabraq alıp baru öçen küräseñ, firqäneñ yäşlär qanatı citäkçesen dä alıştırdılar. Anıñ belän citäkçelek itkän, televidenie jurnalistı Dmirtiy Vtorov wazifasınnan çigende, häm anıñ urınına yäşlär eşläre ministrı urınbasarı Andrey Kondratyev saylandı.
Bıkä Tımerova


text:
Astanada Elbasınıñ qatıswımen ötip jatqan Respwblïkalıq jastarı forwmında Nursultan Nazarbaev jastar men äjelerge qatıstı qaljıñ ay`ttı, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
«Senderdiñ aralarıñda qazirdiñ özinde aqılı men bilimi Otanımızğa zor pay`da äkelip jatqan balalar az emes. Mağan «qazirgi jastar burınğıday` emes» degen kezde: «äjeler de burınğıday` emes qoy`, şulıq toqımay`dı, bäliş pisirmey`di», dep ay`tamın. Alay`da, ïnternetti jaqsı biledi. Ärïne, bul qaljıñ. Biraq, is jüzinde solay` bolıp otır», - dedi Nazarbaev.
Prezïdent bügingi jastar qazirgi zamanğa, zamanawï ömirge say` keletindigin atap ötti.
«Waqıt öte jıldam ötedi. Biz öte jıldam özgeremiz. Esime ulı Rïm ïmperatorı Avrelïyanıñ mına bir sözi tüsip otır. Ol: «10 mıñ jıl ömiriñ barday` ömir sürme. Ömir qısqa, tiri keziñde, mümkinşiligiñ barda jaqsı bolwğa tırıs», dey`di. Jaqsı söz», - dey`di Nursultan Äbişulı.
Ay`ta ketey`ik, Forwmğa elimizdiñ bilim berw, densawlıq saqtaw, käsipkerlik, mädenïet, sport salalarınıñ 1000-nan astas belsendi jastarı qatıswda. Elbası jastardı bügingi merekemen quttıqtadı.


text: Fransiä xökümäte Yasir Arafatnıñ medetsina xisabı iğlan itelmiäçäk, dip belderde. Tışqı eşlär ministrı Michel Barnier, Yevropa-1 radiosına äñgämäsendä elekke fälestin citäkçese turındağı tabiplar mäğlümate barı tik Arafatnıñ ğailäsenä tapşırılaçaq, alar inde telägänen eşliäçäk, dip östäde. Yasir Arafat uzğan atnanıñ pänceşämbesendä Fransiäneñ xärbi xastaxanäsendä wafat buldı. Älegä qadär anıñ närsä belän awırğanı häm närsädän ülgäne turında mäğlümat yuq. Fälestin premyer-ministrı Ahmed Qurei, fälestin xakimiäte, xastaxanägä, medetsina xisabın birüne sorap möräcäğät yullağan ide, dip belderde: "Bu – prezident Arafat, teläsä kem tügel, şunıñ öçen bez anıñ ülemeneñ säbäben belergä tieş" dide Qurei. Arafatnıñ soñğı könnäre tiräsendäge bilgesezlek ğaräp dönyasında borçılu häm ğaybät taratqan ide. Kiçä Waşingtonda İzrael tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom, İzrael, fälestinnärgä ğadel häm irekle saylawlar uzdırırğa qulınnan kilgän qadär yardäm itäçäk, dip belderde. 9 noyaber könne fälestinnär avtonomiä citäkçesen saylayaçaq. Silvan Şalom isä Waşingtonda wazifasınnan kitüçe Däwlät Sekretare Colin Powell belän oçraştı.


text:
“Azatlıq”nıñ çirattağı açıq mikrofonı Qazan xalqına “Tatarstan sportına närsä citmi?” – digän soraw birde. Student yeget: “Qışqı çañğı yarışları kebek küp keşe qatnaşa torğan çaralar kübräk bulsın ide. Sportqa mäxäbbätne yäştän tärbiälärgä kiräk!”- dip açıq mikrofonnı açıp cibärde. Urta yäşlärdäge apalar:“Xokkeyğa, futbolğa aqçanı qızğanmıylar, ä menä balalarğa iğtibarnı birmilär. Balalarnı sport tügäräklärenä yörter öçen genä dä küpme aqça kiräk, şularnı buşqa oyıştırıp bulmıy mikänni soñ?”- diep rizasızlıqların belderdelär. İr-atlar sportçılarnı million bäyägä çittän satıp alunı qabul itä almıylar. Alar fikerençä, bezneñ Tatarstannıñ üzendä dä menä digän itep uynawçılar bar ikän. Üzebezdäge yäşlärne üsterergä ide digän teläktä alar. Tatarstan xokkeyçıları arasında negr, başqa millät wäkilläreneñ buluları da ir-yegetlärne borçıy. Urta yäşlärdäge abıy şul negrlarnı million sumğa satıp alğançı mondağı xalıqqa aqça birsälär küpkä äybät bulır ide di. Şul uq abzıy sport yunäleşendä küpme aqçalarnı äräm itkännären kürä torıp niçek itep min tınıç küñel belän xokkey qarıy alam dip tä östäde. Ä ber xanımğa kiresençä xokkey bik oşıy, min “Aq bars” xokkey komandası öçen yanıp yöri ikän.
Röstäm İsxaqi


text:
İspaniäneñ Seville şähärendä NATO häm Rusiä saqlanu ministrlarınıñ cıyını tämamlandı. Rusiä ministrı Sergei İvanov, tağın ber tapqır, Rusiä AQŞnıñ Üzäk Yevropada raketalardan saqlanu sistemın tözüenä borçıla, dip belderde. NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer, oçraşu turında menä närsä äytte: "Belüegezçä, Sergei İvanov qatnaşında NATO-Rusiä Şurası utırışı buldı. Süz Äfğanstan turında bardı, süz Kosovo turında bardı. Rusiä häm partnerlar belän eşlekle söyläşü buldı."
İvanov, Rusiä Äfğanstanda Talibannı cimerergä yardäm itäçäk, dide häm Mäskäwneñ, Äfğanstannıñ Sovet çorınnan birle Rusiägä bulğan 10 milliard dollar burıçın sızıp taşlayaçağı turındağı mäğlümatne rasladı.


text:
Tatarstanda tağı ber hawa şirkäte xezmät kürsätä başladı
Tatarstanğa qunaqqa kilüçelär soñğı yıllarda bermä-ber arttı. Respublika xalqı üze dä çitkä yörergä yarata başladı. Alarnıñ kübese, bigräk tä çit ildän kilüçelär häm şunda yalğa, räsmi säfärgä kitüçelär, yulnı oçqıçlarda ütüne xup kürä. Şuña, törle hawa yulları, yaña reyslar açıla xäzer Qazan hawa alanınnan. Alarnı xezmätländerüçe hawa şirkätlärneñ sanı da arta bara Tatarstanda. Şuşı könnärdä genä tağı ber aviakompaniä – KD avia kilde Qazanğa.
Ul inde üzeneñ berençe passajirların da yörtä başladı. Alar älegä küp tügel, nibarı 20 genä keşe ikän. Läkin aviakompaniä wäkilläre üzläreneñ Tatarstanda uñışlı eşläwenä şiklänmi. Kiläçäktä alar respublikada çit ilgä kitü öçen hawa yulları belän qullanuçılarnıñ 80 protsentın üzläreneñ reyslarına cälep itäçäk, dip ışana. Bu hawa şirkäte şaqtıy üzençälekle xezmät täqdim itä. Alar yärdämendä, Qazan hawa alanınnan Kaliningradqa oçıp, annan inde törle oçqıçlarğa küçep utırıp Evropa şähärlärenä barıp citep bula. Oçışlar Boing maşinalarında başqarıla. Älegä qazannan atnasına 4 reys buldırılğan. Kiläçäktä alarnıñ sanı 7gä citkereler, dip kötelä. Üzlärenä keşelärne KD-avia şirkäte biletlar bäyäseneñ arzanlığı belän cälep itmäkçe bula. Kaliningrad aviakompaniäse belän yaqınnanraq tanışıp kitsäk, ul 2002 yılda eşli başlağan. Älege hawa şirkäte Rusiä, Evropa, Afrika häm Yaqın Könçığışqa daimi häm çarter reyslar yasıy. Anda 20 Boing oçqıçı xezmät kürsätä.
İnde äytep kitkänebezçä, KD-avia yärdämendä Qazannan törle illärgä oçarğa mömkin. Şirkät hub&spoke sisteması buyınça eşlärgä niätli. Bu sistema nigezendä Rusiäneñ 10 şähäre 15 Evropa başqalası belän bäylänäçäk. Oçqıçlarğa küçenep utıru KD-avia nigezlängän Kaliningradnıñ Xrabrovo hawa alanında bulaçaq. Älbättä, bu eşlär bik küp aqça sarıf itüne taläp itä. İnde xäzer genä dä bez älege proyektnı tormışqa aşıru öçen 2,5 milliard sum aqça tottıq, di şirkät başlığı kiñäşçese İrina Korneva. Läkin çığımlı bulsa da bez bu eşkä totınırğa buldıq, çönki şundıy kiläçäkkä yünältelgän proyektlar nigezendä genä bez başqa töbäk aviaşirkätläre rätennän çığıp, üzebezne tanıta alaçaqbız, di Korneva.
Ä Tatarstanda inde eşläwçe hawa şirkätlärenä kilgändä, alar üzläreneñ yaña köndäşläre, alarnıñ proyektları xaqında nindi fikerdä tora soñ? Ğädättä tatarstanlılar çit illärgä oçqanda, Mäskäw aşa yul totunı qulay kürälär. Mäskäwgä Qazannan 3 aviakompaniä – S7, UTair häm Tatarstan aviaşirkäte yärdämendä oçıp bula. Şunısı da äytergä kiräk, Tatarstan – respublika hawa kompaniäse. Qalğan ikese – başqa töbäktän kilüçelär. Alarnıñ Qazannan oça başlawların iskä alsaq, oçqıçlarnı totqarlaw, reyslarnı waqıtında cibärmäw, Qazan aeroportı tarafınnan törle totqarlıqlar buldıru kebek ğämällärne dä iskä alıp bula. Monı belgeçlär Tatarstan tarafınnan üzeneñ aviaşirkäten yaqlaw dip bäyälägän ide. Läkin bolar barısı da inde tarixta qaldı. Xäzer S7 da, UTair da Mäskäwgä reysların problemasız başqara, 3 aviakompaniä öçen dä bügenge köndä oçuçılar tabıla.
Ä menä xalıqara reyslarnı qazannan turı barı tik Lufthansa aviakompaniäse ğına başqara. Aqçalıraq, mömkinlekläre buluçılar çit illärgä Qazannan Frankfurtqa oçıp, annarı inde üzlärenä kiräk cirgä kitüne qulayraq kürälär. Şuña da, KD-avianıñ reysları berençe qaraşqa näq menä alarğa köndäş bulır kebek. Lufthansanıñ Tatarstandağı bülekçäse citäkçese bu xaqta Azatlıqqa nindi dä bulsa añlatma birmäsä dä, bülekçäneñ wäkilläre räsmi bulmağan söyläşüdä älege köndäşlektän qurıqmawların belderde. Bez üzebezneñ passajirlarıbıznı yuğaltmayaçaqbız, digän fikerdä toralar Lufthansada. Tatarstan aviakompaniäse wäkilläre isä, KD-avianıñ eş yünäleşen kiläçäkkä bik ütemle, kiräkle dip sanıy. Köndäşlektän dä ällä ni qurıqmıylar respublikada, çönki transport häm yul xucalığı ministrlığı wäkilläre süzlärenä qarağanda, bezdä oçqıçlarda yörüçelärneñ sanı yılğa 15-20 protsentqa üsä bara. Alay da, Tatarstan aviakompaniäseneñ general’ direktorı Möxämmät Zakarcaev fikerençä, Tatarstanğa yaña aviakompaniä kilüe bügenge köndä eş itüçe hawa şirkätläreneñ Mäskäw reyslarında xalıqnıñ sanın kimetäçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
Respublika Xökümäteneñ otstavkağa kiteüe bildäheź waqıtqa kisekterelä
Qayhı ber kiñ mäğlümät saraları bögön Däülät Yıyılışı-Qoroltay ultırışında Xökümätteñ otstavkağa kiteüe ixtimal tip xäbär itkäyne. Deputattar 10 säğätkä tiklem huźılışıp ultırışqa kilde, qabalanıusılar źa yuq ine, etdilek tä hiźelmäne. Žuñınan ultırışta la oşo käyef xököm hörźö. Parlament räyese Konstantin Tolkaçev höyläy başlağas, bögön ber nindäy źä sensatsiya kötörgä yaramay ikänlege tulıhınsa bildäle ine. Däülät Yıyılışı-Qoroltay haylauźarğa qağılışlı 2 qanun proektın qabul itte. Ularźıñ berensehe ,,Referendum,, ikensehe-Žaylauźar turahındağı kodeksqa üźgäreştär häm öśtämälär indereü turahındağı zakon proektı. İkense qanun turahında. Üźäk haylau komissiyahı räyese Barıy Kinyäğolov äyteüensä, bığa tiklemge haylauźar haylausı menän haylanıusı arahında ber nindäy bäyläneş bulmauın kürhätkän. Yäğni, firqä isemlege buyınsa haylanıu yauaplılıqtı kämetä. Başqortostan deputattarı Barıy Kinyäğolov täqdimen xuplanı. Tik qayhı berźärźeñ genä horauźarı bulıp sıqtı. Deputat Şabaevtı äytäyek, qanunda haylausılar añlap tauış birä tigän hüźźär hağaytqan. Barıy Kinyäğolov äyteüensä, Räsäyźeñ ber-nisä töbägendä haylausılar anıq kandidaturalar ösön tauış birä. Şuğa kürä bıl töbäktärźä qanun sığarıusılar menän haylausı arahında bäyläneş tä nıq.


text: Bügen Paqstanda cirle waqıt belän irtänge 8.52dä näq ber yıl elek köçle cir teträwdä häläk bulğannarnıñ ruxına doğa qılındı. İlneñ tönyağında häm Kaşmir töbägendä, Rixter ülçäwe belän 7.6 bal köçendä bulğan cir teträwdä 73 meñnän artıq keşe häläk bulğan ide. 3 yarım million keşe yortsız, 11 meñnän artıq bala yätim qaldı. İsän qaluçılar yardämneñ kilep citmäwe häm tözeleş tarmağında rişwätçelekkä zarlana. Yözlägän meñ keşe bıyılğı qışnı da çatırlarda ütkäräçäk. Yözlägän keşe başqala İslamabadta rişwätçelekkä qarşı uram cıyını uzdırdı. Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf xälne tikşerergä wäğdä itte.


text: BMO qoral tikşerüçeläre citäkçese Hans Blix bügen BMO İminlek Şurasına xisabında tikşerüçelär Ğiraqta 11 atna eşläp bernindi küpläp üterü qoralları da tapmadı dip belderde. Şul uq waqıtta Blix Ğiraq äle dä qoral tikşerüçelär belän tulısınça xezmättäşlek itmi dide. Anıñ äytüençä, tikşerüçelärgä küp kenä tıyılğan qorallar häm matdälär turında xisap birelmägän. Blix İminlek Şurasındağı çığışında tikşerüçelär öçen iñ zur problema - Ğiraqnıñ, qaya kitüe bilgesez bulğan, tülämä bakteriäläre häm Vi-X nerv gazı turında sorawlarğa cawap birerlek dälilläre bulmaw dide.


text:
Mäskäw ölkäseneñ Sofrino ber dip atalğan yabıq xärbi şähär üzeneñ 16 yıllığın bilgelägän bäyrämgä Mäskäw ölkäse milli mädäni möxtäriäte wäkillären dä çaqırğan. Berençedän biredä tatar balaları da xezmät itä ikän, ikençedän, bu xärbi bülek üzendä xezmät itüçelärneñ millätenä qarap, bäyrämnärgä milli wäkilleklärdän dä keşelär çaqırtunı ğädätkä kertkän. Min şul xärbi bülektä 26 tatar başqort yegetläre belän oçraşıp, alarğa yaña yıl büläkläre tapşırğan, pärämäçlär peşerep alıp barğan Puşkino şähärennän Xämdiä Ramaeva belän oçraşıp söyläştem. Bez rizıqlar ğına tügel artistlar da alıp bardıq dide Xämdiä xanım. Ul xärbi bülekneñ komandirı bezne çaqırğanda möselman din ähelen alıp kilüne dä ütengän ide. Çın mullanı taba almasam da, qäberleklär östendä eşläwçe üzebezneñ dinne yaxşı belgän Ğayar abıy bezneñ belän bardı. Soldatlarğa islam din turında mäglümätlär birde dide Xämdiä xanım. Oçraşuda söyläşülär bik qızıqlı bulğan. Mäsälän Xämdiä xanım, rus armiäse rus soldatları dip söylägän generallarğa, nigä urıs qına dip äytäsez. Sezneñ yanda başqa millät babalı da bar bit dip, generallarnı uyğa qaldırğan. Tağı ber qızıqlı närsä. Bu xärbi bülektän Çeçnyağa baruçı tatar başqort soldatlarına Qor’än kitabın xristian din ähele Feofan tarata ikän. Bu xaqta Xämdiä Ramaeva belän bulğan äñgämädän işetersez.
Näzifä Kärimova”Azatlıq “ radiosı, Mäskäw


text: Jeneva -- Berläşkän Millätlärneñ Qaçaqlar İdaräse Qırğızstannıñ Oş qalasında totqarlanğan 15 Üzbäk qaçağı irekkä çığarılır digän ömet belderde. İdarä süzçese Jennifer Pagonis süzlärençä, Qırğız räsmiläre alarnı Üzbäkstanğa tapşırmasqa wäğdä itkän. May ayında Ändicanda bulğan çualışlar waqıtında töbäktän qaçıp kitkän bu 15 keşeneñ 11-e, Finlandiä, Niderland häm Şvetsiägä kitergä rizalıq birgän. Pagonis süzlärençä, elegräk Üzbäkstanğa tapşırılğan 4 qaçaqnıñ yazmışı turında alarda ber mäglümät tä yuq. Üzbäk räsmiläre alarnı, üz ixtiarı belän qaytqan cinäyätçelär dip atıy.