text:
Kemal Qoñurat
Qırımtatar Edebiy Tili Elifbeleri Tarihçesi
Türkiy halqlar kendi yazı tilleri içün V. asırda özel runik elifbe oluştırgan, VIII. asırdan soñ ise Uyğur ve Arab elifbelerinden yararlana kelgendirler. Qırım lehçesinde Arab harflerinen yazılgan ilk edebiy eserler XIII asır başlarında peyda oldular. Arab yazısı genelliknen türkiy ve özelliknen Qırımtatar tiliniñ fonetik hususiyetlerini keregince doğru yañsıtabilmez edi. Bu yazı 1884-1913 yıllar arası Ismail Gaspıralı tarafından, 1924 yılda da Sovetler devrinde islâh etilgen, amma bu uyğulamalar beklenilgen neticelerni bermegen ediler
Asrımıznıñ yigriminci yılları başlarında Sovetler Birligi ve Türkiye Cumhüriyeti'nde türkiy tillerni latin elifbesine keçirüv meselesi köterildi. Munaqaşalar 1. Türkiyatçılar qurultayınıñ (Baku, 1926) latin elifbesine keçmek qararı ile soñlandı
Qırım ASSR'de Qırımtatar tiliniñ latin elifbesine keçüvi meselesi 1927. yılnıñ 10-13 sentâbrinde çalışqan 1. Bütünqırım Ilmiy Konferensyasınıñ kün tertibine qoyulğan, 2. Bütünqırım ilmiy-imlâ Konferensyası (agustos 1929) ise latin elifbesini qabul ve tasdiq etken edi. Bu elifbede sozuqlar içün 8 ve tutuqlar içün 24 harf olmaq üzre toptan 32 harf bar edi.
1938 yılı RSFSR Narkompros'ınıñ 22 iyün 1989 fermanı ile Sovetler Birligi'ndeki türkiy tillerniñ hepsi Rus-Kiril elifbesine keçirildi, Qırım'da "Yañi Dünya" gazetesi 1938, 5 ağustos tarihinden Rus- Kiril elifbesi ile çıqmağa başladı
1992 yıl 17-20 iyül araları Qırımtatar Millıy Meclisi teşebbüsi ile Aqmescitte calışqan i.Qyrymtatar tili - latin yazısına keçüv problemlerilı adlı milletlerarası konferensya Qırımtatar yazısını yañıdan latin elibesine keçirmek qararını qabul etti. Konferensya tarafından seçilgen elifbe komisyasınıñ teklifi esasında II. Qurultayda aşağıda ketirilgen elifbe tasdiqlandı. Qırım Özerk Cumhuriyeti Yuqarı Radasınıñ ¹ 1139-1, 9 aprel 1997 tarihli qararı da bu elifbeni tasdiq etti
§1. Qırımtatar elifbesi sozuq davuşlar içün 8 ve tutuq davuşlar içün 23 harf bulundırmaq ile 31 harften oluşır. Harflerniñ bileşimi (terkibi), sırakeliş ve adlanışları aşağıdaqı kibidir
§ 2. Qırımtatarca'nıñ Kiril ve yañı latin elifbeleri harfleri arasında qarşılıqlar şöyledir:
§ 3. Qırımtatar edebiy tiliniñ imlâsı, yani sözlerni doğru yazuvnıñ tertipke ketirilgen qaideleri şu prinsiplerge tayanır:
- fonetik prinsip: sözler nasıl telâffuz etilseler öyle de yazılırlar. Bu prinsipnıñ qullanılışı sayıca pek çoq olğan sözlerniñ soñundaki etimolojik b, g, ğ davuşları yerine (kitab, töşeg, qulağ) sağır çiftleri p, k, q yazıluvında körünir (kitap, töşek, qulaq)
- morfolojık-fonemik prinsip - her bir morfem, aytılışı deñişken hallarda da bir çeşit yazılır: bar ğan- lar (aytılışı barğan-nar), yurt-daş (aytılışı yurt-taş), Murat-ov (aytılışı Murat-of), boğ-ça (aytılışı boh-ça)
- bazı hallarda semantik-etimolojik (siyrek yerine seyrek, silekey yerine sölekey) ve başqa prinsipler qullanılır
§ 4. Qırımtatar tilinde fonemler, başqa tillerde de olğanı kibi sozuqlar ve tutuqlar diye eki büyük gruppağa ayrılırlar. Buña köre de elifbe harflerine sozuq harfler ve tutuq harfler denilir.
§ 5. Qırımtatar tilinde 8 dane qısqa sozuq davuşlar bar olup, meydanğa kelüvlerinde iştirak etici nutuq organlarınıñ ayrı davuş telâffuzı zamanındaki durumlarına köre olar aşagıdaki üç gruppağa ayrılırlar.
1. Aldsıra ve artsıra sozuqlar
a) artsıra (qalın) sozuqlar: a, ı, o, u
b) aldsıra (ince) sozuqlar: e, i, ö, ü
2. Tüz ve yuvarlaq sozuqlar
a) tüz sozuqlar: a, e, ı, i
b) yuvarlaq sozuqlar: o, ö, u, ü
3. Keñiş ve tar sozuqlar
a) keñiş sozuqlar: a, e, o, ö
b) tar sozuqlar: ı, i, u, ü
§ 6. Sozuqlar hava aqımınıñ boğazdan ve ağız boşluğından, çeñeler açıq olğan halda hiç bir engelsiz çıqmasından hasıl olurlar. Ayrı sozuqlarnıñ imlâsı:
1) a - artsıra, qalın, tüz, keñiş sozuqtır, âdeta qısqa telâffuz etilir. Uzuncaraq telâffuzı Arabçadan alınma bazı sözlerde (bâriz, âşıq, âdet kibi) rast kelir ve bu uzunlıq yazıda â şeklinde harf töpesine "tüzeltme işareti" ketirmek ile kösterilir. Tüzeltme işaretiniñ g, k, l tutuqlarından soñ kelgen â töpesine ketirilmesi (gâvur, kâr, lâkin kibi) hem sozuq, hem tutuqnıñ yımşaq telâffuz etilmelerine işarettir. Arabçadan alınma saat, musaade, mudafaa kibi sözlerde tekrarlı telâffuz etilir.
2) e - aldsıra, ince, tüz, keñiş sozuqtır, söznüñ başı, ortası ve soñunda rast kelir. Arabçadan alınma teessüf, teessürat kibi sözlerde tekrarlı telâffuz etilir.
3) ı - artsıra, qalın, tüz, tar sozuqtır , açıq hece oluştırırken (Qı-rım, tı-raş kibi) eşitilmez derecede qısqa telâffuz etilir. Söz kökleri ve yalğamalar terkibinde bulunır.
4) i - aldsıra, ince, tüz, tar sozuqtur, açıq hece oluştırırken (ti-lim, yi-git kibi) eşitilmez derecede qısqa telâffuz etilir. Söz başında kelgende (iş, iri, inad kibi) uzuncaraq telâffuz etilir, amma bu uzunlıq fonemik olmağanı içün yazıda farqlı kösterilmez. Söz kökleri ve yalğamalar terkibinde bulunır.
Arabça nispiy sıfatlarnıñ soñunda kelgen uzun i eski latince ve Kiril elifbelerimiz gelenekleri uyarınca iy şeklinde yazılır (aliy, siyasiy, samimiy, Remziy kibi)
5) o - artsıra, qalın, yuvarlaq, keñiş sozuqtır. Kökel morfemlerniñ ekinci ve üçünci hecelerinde (qoqoroz, lololo kibi) pek seyrek bulunır, yalğama morfemler terkibinde bulunmaz.
6) ö - aldsıra, ince, yuvarlaq, keñiş sozuqtır. Kökel morfemlerniñ birinci hecesınde bulunır, yalğama morfemler terkibinde bulunmaz.
7) u - qalın, artsıra, yuvarlaq, tar sozuqtır. Tüzeltme işaretinen mevlûd, alûde, salût kibi yazılışlarda û özünden öñde kelgen l'nıñ yımsaqlığına işaret eter.
8) ü - aldsıra, ince, yuvarlaq, tar sozuqtır. Ekinci, açıq hecede kelgende i kibi telâffuz etilir, amma dudaq çekimi qaidesi uyarınca ü yazılır. (dünkü, türlü)
§ 7. Qırımtatar yazı tilinde 23 tutuq fonem bardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, ñ, p, q, r, s, ş, t, v, y, z
Tutuqlar ya şuvultı, yaki şuvultı ve ses yardımınen hasıl olurlar ki, bazı hallarda şuvultı sesten, bazan da ses şuvultıdan üstün kelir.
§ 8. Tutuqlar, hasıl oluşlarında şuvultı ve sesniñ iştiraki, nutuq organlarınıñ durumlarına köre çeşit gruppalarğa ayrılırlar. Imlâ baqımından tutuqlarnıñ ses yolundan çıqışlarındaki özelliklerine köre yañravuq ve sağır tutuqlar diye gruppalanmaları önem taşır, şöyle ki: 1. Ses telleriniñ titreşimli durumında hasıl olğan yañravuq tutuqlar: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, ñ, r, v, y, z
2. Ses telleriniñ titreşimsiz durumında hasıl olğan sağır tutuqlar: ç, f, h, k, p, q, s, ş, t
§ 9. Yañravuq ve sağır tutuqlarnıñ 14 danesi öz araları birbirini qarşılayıcı 7 çift oluştırırlar, şöyleki: b~p, c~ç, d~t, g~k, ğ~q, v~f, s~z
Tutuqlarnıñ 9 danesi çiftsizdirler: h, j, l, m, n, ñ, r, ş, y
§ 10. Qırımtatarca sözlerde her bir tutuq, egizleşken olmasa (qattı, accı ; kibi) tek bir harfnen yazılır. Avrupa tillerinden alınma olup, asıl tildeki imlâsını deñiştirmegen know-how, show, Thatcher kibi bazı sözlerde eki (ve üç) harfnıñ bir tutuq davuş kibi; fax, xerox kibi keñiş kütlege tanış sözlerde ise bir tutuq harfniñ eki tutuq davuş kibi oqulması bu qaidege hilâf sayılmaz.
§ 11. h - ğırtlaqsal sağır tutuqtır, Türkiyce olmağan sözler terkibinde rastlanır. Söz başında eyice, söz soñunda (Allah, günah) ve öcek qapayıcı (sah-na, qah-ve) olaraq kelgende hafifçerek eşitilir. Qırımtatarca'da bu davuşnı tüşürip söylemek madayca, yerinde söylemek ise oqumışça, "kitabiy" söyleyişniñ köstergiçi olakelgendir. Ad ve soy adları terkibinde bu harfni yazmamaq mümkün degil (Hüseyinov, Hayder, Abdullah), çünki bu adlar belli-başlı Arab sözlerinden yapılğandırlar, amma laqırdıda tüşürmek (Üseyinov, Ayder, Abdulla) yañlış sayılmaz
§ 12. Grammatik terminolojimiz az işlengen ve yetersiz olğanı içün bir qaç yañı yaki azcaraq tanış olğan terminlerni qullandıq, işte olardan başlıcalarınıñ ifadeleri
öcek Arabça heca ve hece denilgen, halq tilinde de bazan buvun ve öcek denilgen söznüñ edebiy til leksikasına alınmağa layıq biri
ek - köken ve negizlerge birikip yañı söz ve söz biçimleri yapıcı (türetici) affikstir, yalgama sözü ile aynı manadadır
köken - söznüñ, ek ve yalğamaları ayırıp alınğan soñ qalğan ve belli mana taşığan eñ ufaq parçası. Buña bugünki gramer kitaplarımızda tamır denilmektedir ki, ekisi sinonimdirler
negiz tilimizde qullanılakelgen belli-başlı sözdür. Kökenden farqı şundadır ki, negiz terkibinde canlı (iş-çi, köy-deş, bir-lik kibi) yaki ölgen (qız-ıl, güz-el, or-aq, tavş-an kibi) ekler bulunır ve olardan daha da yeñi sözler yapılır
eklenti - ek ve yalğamalarnıñ toplama adı, yanı affiks
eklenme - ek ve yalğama aluv, yani affikslenüv
§ 13. Özel Qırımtatar leksikasına ait söz kökleri, negizler, türeme sözler ve söz şekilleri terkibinde bulunğan sozuq ve tutuqlar birbiriniñ yanında kelişigüzel tarzda degil de genel davuş uyumı (latince sinharmonizm) denilgen fonetik oluntı uyarınca yer alırlar. Sinharmonizm aşağıdaki üç qaideden oluşır.
§ 14. Tañlay çekimi (sozuqlarnıñ qalınlıq ve incelikte uyumı) qaidesi
Bir söznüñ birinci hecesinde qalın sozuqlardan (a, ı, o, u) biri buluna ise, soñraki hece sozuğı da qalın (bal-dız, bo-ya, bo-ya-lı); ince bir sozuq (e, i, ö, ü) bu luna ise soñraki hece sozuğı da ince (e- ñiş-te, tö-ge-rek) olmalıdır. Özel Qırımtatarca sözler arasında bu qaidege uymağan hangi, şişman, qatmer, inanç kibi negiz ve açıqköz, yüzbaşı, köktaş kibi bileşik sözler de bar. Yabancı tillerden alınma birtaqım sözler de (inad, metod, meydan, teatro kibi) tañlay çekimi qaidesine tabiy tüşmezler.
§ 15. Dudaq çekimi (qomşu hecelerdeki sozuqlarnıñ tüzlük ve yuvarlaqlıqta uyumı) qaidesi
Bir söznüñ birinci hecesindeki sozuq tüz (a, ı, e, i) yaki yuvarlaq (o, ö, u, ü) ise, ekinci heceniñ sozuğı da tüz veya yuvarlaq olmalı (qa-rı, de-li, qu-rum, kö-mür, tü-tün kibi). Negiz sözlerge tiyişli olaraq bu qaide deklarativ bir karakter taşır, çünkü oña tabiy tüşmegen sözler pek çoqtur (or-man, qur-ban, kö-pek, kü-mes kibi). Tüzenli bir tarzda dudaq çekimi qaidesi bir öcekli yuvarlaq sozuqlı negizlerniñ (§ 18) eklenti aluvlari esnasında kütülir. Üçünci öcek bu qaidege tabiy tutulmaz.
Bu qaidege tilimizde yer alğan yabancı sözler de uymazlar.
§ 16. Boğaz çekimi - (tutuqlarnıñ öcek çatlarında birbirine yañravuqlıq ~ sağırlıqta uyumı) qaidesi:
- Birinci öcek tutuq ile bitken, yani qapalı öcek olup ta, qapayıcı tutuq yañravuq yaki sağır ise, soñraki öcekni başlayıcı tutuq ta oña uyğun olaraq yañravuq (ac-cı, kev-gir) yaki sağır (qaş-qır, eç-ki) olmalıdır.
Sonor tutuqlar, yani m, n, ñ, l, r hem yañravuq, hem sağır tutuqlarnen yan-yanaşa kelebileler (ol-ta, an-ter, qar-pız kibi)
Boğaz çekimi qaidesi tüzenli bir tarzda yalğama aluv esnasında kütülir (§ 45, 3B)
Arabça - Farsça'dan alınmalarnıñ çoğunlığı bu qaidege tabi tüşürilir: ıs-pat (Arab tilinde isbat), tet-qiq (tedqiq), amma istisnalar da bardır: tas-diq, meş-ğul, tat-biq
Avrupa tillerinden alınmalar bu qaidege tabiy tüşmezler.
§ 17. Qırımtatar tilinde köken morfemler ifade ettikleri manalarına köre üç gruppağa ayrılırlar - isim-kökenler, fiil-kökenler ve yardımcı söz-kökenler. İsim-köken ve fiil-kökenlerniñ söz yapuv ve söz deñiştirüv esnasında aldıqları yalğamalar, bir qaç istisna tışında, başqa başqadır. Yardımcı söz-kökenler normal gramerde (grammatikada) yalğama almazlar.
Kökenlerniñ sayıca eñ çoq faizi (%76) TST (tutuq-sozuq-tutuq) struktürlidir (bal, tez, yıl, tik-, tuz, süt kibi), 4-5 davuştan oluşqan TSTS (yüce, quru-), STST (alma, añla-), TSTST (qabaq, qaşın-), TSTTS (turna, titre-) struktürli oluşmalar ise tarihiy baqımdan negizlerdir
§ 18. Dudaq çekimine tabiy tutulğan bir öcekli yuvarlaq sozuqlı kökenlerniñ tam sıralaması
TS, ST (qalın): bu, şu, o, on, oñ, oq, or, ot, oy, uc, un, us, ut, uz \ ol-, oñ-, op-, or-, oy-, oz-, uç-, um- , uq-, ur-, ut-, uv-, uy-; (ince): öç, ög, öñ, ör, öt, öz, üç, ün, üy \ öv-, öl-, ön-, öp-, ör-, ös-, öt-, ür-, üy-, üz-.
TST (qalın): bol, bom, boq, bor, boy, boz, çoq, çor, çot, fol, fon, fos, foy, kod, loş, mor, mot, not, pot, poz, qoç, qom, qol, qoq, qor, qoş, qoy, qoz, rom, sol, som, soñ, soy, şok, şoh, şor, ton, top, tor, tos, toy, toz, hor, hoş, yol, yoq, yoz, zon, zor, buğ, buñ, but, çul, çum, çur, fut, mum, mut, nur, put, pud, puf, pus, qul, qum, quş, qut, quv, quy, quz, ruh, Rus, suç, suq, zon, suv, tuğ, tul, tum, tun, tuş, tuz, yuq, yut, \ boğ-, boz-, coş-, coy-, çom-, doğ-, qon-, qop-, qoq-, qoş-, qoy-, qoz-, sol-, soq-, sor-, soy-, soz-, tol-, toñ-, tos-, toy-, toz-, yon-, yor-, bul-, bur-, buş-, duy- quç-, qur-, yut-, yuv- (ince): çöl, çöp, çör, göl, gön, köç, kök, köp, kör, köt, köy, köz, lök, möñ, röl, sök, söl, söz, töl, tör, töş, tös, yön, bür, çüy, dün, gül, gür, küç, kül, küf, kün, küp, küs, küt, küz, sür, süs, süt, tük, tül, tüm, tün, tüş, tüy, tüz, yük, yün, yüz \ böl-, bös-, çök-, dög-, dön-, köç-, köm-, kön-, köp-, kör-, sög-, sök-, sön-, tök-, töz-, bük-, bür-, büz-, kül-, küs-, küt-, küy-, sün-, sür-, süs-, süy-, süz-, şüy-, tür-, tüş-, tüt-, tüy-, tüz-, yür-, yüz-
STT: örs, üst, ört \ ört-
TSTT: (qalın): furt, forç, lord, mort, pont, port, qurt, qonç, qunt, qurç, qors, sort, şort, tunç, turp, yurt, yont, hort, zond, borc \ çort-, coyt-, qorq-, yort-
(ince): börk, cönk, dört, gürz, kürk, künk, kürt, Kürd, körk, künd, Türk \ börs-, bört-, bürk-, sürt-, sürç-, tünt-, türt-
Tam mevcudı ketirilgen bu kökenler dört variantlı eklentilerniñ (§ 45) birini almaqları kerekkende yuvarlaq çeşitlerinden qalın \ ince birini alırlar
§ 19. Qırımtatarca sözlerniñ soñunda fonetik prinsip uyarınca b tutuğı yazılmaz. Arabça- Farsça'dan alınmalarnıñ soñunda b tutuği bar ise, telâffuzğa köre o sağır p ile yazılır: kitab > kitap, curab > çorap. Bu soy sözlerge sozuq ile başlanğan eklenti biriktirilgende p aslına qaytıp b olur: kitap > kitabı, çorap > çorabı
Batı tillerinden alınmalarda b yerine p yazılmaz: mikrob (mikrop degil), klub (klup degil)
Bir öcekli (sap, ip, çöp, tüp kibi) sözlerde p tutuğı eklenti alğanda b olmaz: sap > ; sapı, ip > ipi
§ 20. Amma, yazı tili gelenekleri uyarınca bazı Doğu alınmaları soñunda b tutuğı (Arab, tıb, Rab kibi) bulunabile
§ 21. Soñunda q ve k bulunğan eki ve çoq öcekli sözlerge sozuq ile başlanğan eklenti biriktirilgende q > ğ ve k > g dönüşimi olur: qayıq > qayığı, terek > teregi. Bu qaideden istisnalar da bar: tatbiq > tatbiqi
Buña qarşılıq bir öcekli sözlerde q > ğ ve k > g dönüşimi olmaz: qırq > qırqı, yük > yükü
§ 22. Soñunda c bulunğan Arabça-Farsça sözler Türkiye Türkçesinden farqlı olaraq ç ile yazılmazlar: tac (taç degil), turunc (turunç degil)
§ 23. Soñunda d tutuğı bulunğan Arabça-Farsça sözlerde (maqsad, murad, aded kibi) d yerine t yazılır: maqsat, murat, Aqmescit. Bu çeşit sözlernıñ çoqları sozuq ile b aşlanğan eklenti alganlarında yañıdan t>d dönüşimi körülir (maqsadı, muradı...)
Batı alınmalarında da d > t dönüşimi yapılmaz: etüd, metod, katod. § 24. Ekinci öcek sozuğı tar (ı, i, u, ü) olğan bazı Qırımtatarca sözler iyelik yalğaması alğanda urğunıñ üçünci öcekke avuşması sebebinden ekinci sozuq hafifleşip tüşüp qalir: ağız > ağzı (agızı degil), burun > burnu
§ 25. Eki tutuq ile bitken bazı Arabça-Farsça sözler soñki tutuqlar arasına bir tar sozuq (ı, i, u, ü) soqma ile denişik yazılırlar: umr > ömür, vaqt > vaqıt, fikr > fikir, vaqf > vaquf
Böylece deñistirilgen alınmalar iyelik yalğamaları biriktirgende arağa soqulğan (epentetik) sozuq tüşüp qalır: vaqıt > vaqtı (vaqıtı degil), fikir > fikri, vaquf > vaqfı.
§ 26. Soñunda q ve k tutuqları bulunğan sözlerge küçültme eki (çıq-, çik- \ -çuq, -çük) biriktirilgende q ve k tüşerler. tomalaq > tomalaçıq; köbelek > köbeleçık
§ 27. Bileşik isimlerniñ soñki bileşeni (anayurt, aqsoy, gecequş kibi) ve alınma sözlerniñ soñki hece sozuğı (institut , katod) yuvarlaq ise, o dudaq çekimi qaidesine tabiy tüşer: aqsoy-lu, gecequs-u-nı, anayurt-u-mız, institutu, katodu
§ 28. Farsça'dan alınma sözler soñundaki nk birikmesi sozuqnen başlanğan ek lenti arttırğanda nk > ng dönüşimi olmaz: renk > renki, bank > bankı, Firenk > Firenki.
§ 29. Alınma sözler içinde egiz tutuqlar aslında olğanı kibi yazılırlar: evvel, kollektiv, diqqat, attaşe kibi
§ 30. Soñunda egiz tutuqlar bulunğan alınmalarnıñ (metall, hürr, kompromiss, zann) bir tutuğı tüşürilir (metal, hür, kompromis, zan kibi)
§ 31. Batı halqları tillerinden alınma sözler soñunda kelgen v söylevde f kibi eşitilse de aslında olğanı kibi yazılır: aktiv (aktif degil), Radlov, kollektiv
Bu qaideden bazı istisnalar olabile: Kafkaz (Kavkaz degil), Smirnoff (raqı markası)
§ 32. Terkibinde h bulunğan Avrupaiy sözler Rusçasına g ile degil, Avrupaca h ile yazılır ve aytılırlar: hümanizm (gumanizm degil), hipofiz, heliograf, hidroliz
§ 33. Avrupa tillerinden alınmalar terkibinde rast kelgen ao, ea, ee, eo, ei, io, oa, oe, oi, ua, ue, ia kibi sozuqlar aqışımı aslında olğanı kibi alınırlar: aorta, realite, nükleer, video, panteist, koala, poetik, aviapoçta. Bazı hallarda ui > vi, eu > ev, au > av, uo > vo, ie > iye, ai > ay kibi qolaylaştırmalar da olabile. Bular içün tüzgün bir qaide ketirmek küç olğanı sebepli yazılışı "Imlâ Qılavuzı"ndan baqılır: automobil > avtomobil, quote > kvota. Tailand > Tayland
§ 34. Rusça ц ile yazılakelgen sözlerniñ imlâsı içün qapsayıcı qaide ketirilemez. Genelliknen , eger Rusçada ц taşığan söz:
- avrupaiy - latince ise, çoğu hallarda ц > s dönüşimi olur: циpk > sirkus, циHичHый > siniksel, цeллyлoид > selluloid
- Rusça soy adları terkibindeki ц > ts şeklinde yazılır: EлbциH > Yeltsin, ЦиoлkoBckий > Tsiolkovskiy
- başqa hallarda çesitli transliterasyon etilirler: циHk > cinko; цapb > car; цeMeHT > sement, cimento; цeзapb > casar, qayser
§ 35. Rusçada TeT yalğaması taşığan bazı Avrupaiy sözler "Terciman" gelenekleri uyarınca soñki tni bazan coyabileler: yHиBepcиTeT > universite; koMиTeT > komite; aBTopиTeT > avtorite kibi
§ 36. Latince-Fransızca -que yerine Rusça ka yalğaması ketirilip türetilgen, genelliknen fen adları olğan sözlerdeki Rusça a yerine Tatarca e ketirilir: физиka > fizike, MaTeMaTиka > matematike, бoTaHиka > botanike, элekTpoHиka > elektronike, opraHиka > organike kibi
§ 37. Rusçada soñlarında - ия ekleri taşığan latinizm ve gresizmlerniñ imlâsı şöyledir
- бия > - bya: amfibya, ksenofobya, hidrofobya, Bessarabya
- Bия > - vya: Yugoslavya, Olivya, Mordovya, Monrovya
- rия > - ji: filoloji, psikoloji, pedagoji, histoloji, bioloji
- дия > - dya: komedya, tragedya, ensiklopedya, parodya
- зия > - zya: fuzya, Asya, burjuazya, fantazya, Abhazya
- kия > - kiya: avtarkiya, Slovakiya, Cekiya
- лия > - lya: anomalya, fizalya, Avstralya, hemofilya
- Mия > - mi: isemi, paremi, ekonomi, avtonomi, poligami
- Hия > - nya: kompanya, nevrastenya, manya
- пия > - pi: terapi, orfoepi, utopi, rupi
- pия > - rya, - riya: histerya, malarya, laboratorya, akvatorya
- cия > - sya, - syon: komisya, aggresya, versyon, dispersyon
- Tия > - tiya: partiya, hartiya, demokratiya, epizootiya
- фия > - fya: cografya, hidrografya, distrofya, pornografya
- xия > çeşitli: anarşi, ekzarki, oligarşi, Antiohya
- ция > - syon -sya: losyon, transformasyon, informasyon, operasyon, ambisyon, konservasyon, amputasyon, konferensya
§ 38. Latin yazısını qullangan halqlarnıñ özel ad ve soyadları şu halqlarnıñ kendi imlâlarınca yazılır: Bill Clinton, William Shakespeare, Puccini, Rousseau kibi
Gazetler böyle özel imlâda adlarnıñ oqulışını, metinde ilk rast kelgende qavslar içinde bermeliler, şöyle ki: "Jaques Chirac (Jak Şırak) Ukrayna'ga keldi şeklinde.
§ 39. Rusça adlar ve soyadlarınıñ tüm sozuq ve tutuqları Qırımtatarca'da olarnı qarşılayıcı sozuq ve tutuqlar arqalı yazılırlar. Bu esnada şu hususlarğa diqqat etilir:
1) Rusça Ee harfi yo diye oqulğanda öyle de yazılır: BopoбbeB > Vorobyov; HeeлoBa > Neyolova
2) yımşatuv belgisine qulaq asılmaz: Oлbra > Olga, дapbя > Darya, MaлbцeB > Maltsev
3) söz başında ve yımşatuv belgisinden soñ kelgen Ee harfi ye şekilde yazılır: EBreHий > Yevgeniy, EBceeB > Yevseyev
§ 40. Arabça'dan keçme sıfatfiiller ald yalğaması olğan ötreli mimniñ ötresi (u,ü) tañlay çekimine tabiy tutulır, şöyleki: ekinci öcek sozuğı qalın (a, ı, o, u) ise mu-, ince (â, e, i, ö, ü) ise mü-yazılır: mubarek, mucadele, mudafaa, muhasebet, muracaat , mülâyım, mülâhaza, mücize, mühit, müsibet, müteber
Eger ötreli mimden soñ q, ğ, h tutuqlarından biri kele ise, ekinci öcek sozuğı ince olsa bile yalğama ötresi qalınlaşır ve mu- şeklinde yazılır: muqtedir, muğber, muğ fil, muhtelif, muhlis, muhbir.
§ 41. -ckий eklentisi ile bitken Islav-Rus soy adlarınıñ й harfi Avrupaiy imlâlarca tüşürıp yazılır: Hmelnitski, Rokosovski, Levinski kibi.
§ 42. Yalğama morfemler yaki yalğamalar - söz köklerine sağ taraftan ardı-sıra birikip, olarnıñ leksik yaki grammatik manalarını deñiştirici, cümlede ise sözler ve söz birikmeleri aralarındaki ilişkilerni ifade ve idare etici söz parçaçıqlarıdır. Yalğamalar kendi funksyonlarına köre söz yapıcı, şekil oluştırıcı ve söz şekli yapıcı denilgen 3 çeşitke ayrılırlar.
Söz yapıcı yalğamalar (yorğun, tayaq, salıncaq, keskiç) artıq şekillengen sözler terkibinde bulunğanları içün ayrı başlarına imlâ qaidetleri problemi degiller, doğru yazılışları imlâ qılavuzından baqılır.
Şekil yapıcı yalğamalar söznüñ grammatik manasını deñiştirgenleri, laqırdı ve yazuv esnasında qayta ve qayta qullanğanları içün imlâları diqqat talap eter.
Yalğama morfemler üç gruppağa ayrılırlar:affiksoidler, eki variantlı ve dört variantlılar. Variant yapıcı davuşlar sozuqlardır.
§ 43. Bir variantlı yalğamalar (affiksoidler) çeşitli söz bölükleriniñ qısqarmasından varlıqqa kelgen oluşımlardır, şöyleki:
Misaller: Çaparken, yıqıldı. Aldıkeç, cebine soqtu. Oğlu kelmegençün telâşlandı. Men barğancek bekle. Ateşnen oynalmaz. Yaz keleyata. Açtan öleyazdım. Şamatadan yuqlayalmadı
§ 44. Keñiş (-a, -e) sozuqlı yalğamalarnıñ her biri eki variantlıdır
Eki variantlılarnıñ A gruppasına ait yalğamalar tañlay çekimi, yanı sozuqlarnıñ qalınlıq ve incelikte uyumı qaidesine tabiy tüşerler
Şekil oluştırıcılar:
Söz-şekil yapıcılar:
Eki variantlı yalğamalarnıñ B gruppasına ait yalğamalar tañlay (-a, -e) ve boğaz (yani yañravuqlıq ve sağırlıq - d~t, c~ç, ğ~q, g~k )uyumları qaidesine tabiy tüşerler, hepsi de şekil oluştırıcılardır
§ 45. Tar sozuqlı ( ı, i, u, ü) yalğamalarnıñ hepsi dört variantlıdırlar
Dört variantlılarnıñ A gruppasına ait yalğamalar tañlay çekimi (sozuqlarnıñ qalınlıq ~ incelikte uyumları) ve dudaq çekimi (sozuqlarnıñ tüzlük ~ yuvarlaqlıqta uyumları) qaidelerine tabiy tüşerler
Yuvarlaqlıqta uyum tek bir öcekli yuvarlaq sozuqlı negizlerge cariydir (§ 18)
Söz-şekil yapıcılar:
-çıq, -çik \ -çuq, -çük (atçıq, evçik \ otçuq, sözçük)
-lı, -li \ -lu, -lü (atlı, etli \ otlu, sütlü)
-lıq, -lik \ -luq, -lük (barlıq birlik \ çoqluq, gürlük)
-sız, -siz \ -suz, -süz (atsız, etsiz \ oysuz, köysüz)
-sım, -sim \ -sum, -süm (atsım, etsim \ tozsum, sütsüm)
-çı, -çi \ -çu, -çü (aşçı, etçi \ qurtçu, sütçü)
-ıncı, -inci \ uncı, -ünci (altıncı, beşinci \ soñunci, üçünci)
Şekil oluştırıcı yalğamalar:
yaşım, gençım \ horum, Türküm
-sıñ, -siñ \ -suñ, -süñ
-mız, -miz \ -muz, -müz
-sıñız, -siñiz \ -sunız, -süñiz
barırım, kelirim \ olurım, körürim
-ırsıñ, -irsiñ \ -ursıñ, -ürsiñ
-ır, -ir \ -ur, ür
-ırmız, -irmiz \ -urmız, -ürmiz
-ırsıñız, -irsiñiz \ -ursıñız, -ürsiñiz -ırlar, -irler \ -urlar, -ürler
-çı, -çi \ -çu, -çü (barçı, kelçi \ tutçu, yürçü)
-ın, -in \ -un, -ün (yazın, kündüzin \ - , küzün)
-ıncı, -inci \ -uncı, -ünci (altıncı, beşinci \ soñuncı, üçünci)
-ıt, -it \ -ut, -üt (sarqıt-, kirit- \ qorqut-, ürküt-)
-ıq, -ik \ -uq, -ük (qaçıq, kesik \ oyuq, üşük)
-ış, -iş \ -uş, -üş (barış, keliş \ oluş, yürüş) (barış-, keliş- \ oluş-, yürüş-)
-ıp, -ip \ -up, -üp (barıp, kelip \ olup, körüp)
-ılda, -ilde \ -ulda, -ülde (avılda-, çivilde \ duvulda-, gürülde)
-ılı, -ili \ -ulı, -üli (asılı, tikili \ qorulı, örüli)
-sın, -sin \ -sun, -sün (barsın, kelsin \ olsun, körsün)
-ıñız, -iñiz \ -uñız, -üniz (barıñız, keliñiz \ oluñız, körüniz)
Dört variantlı yalğamalarnıñ B gruppasına ait soyları tañlay, dudaq ve boğaz çekimlerine tabiy tüşerler.
Şekil oluştırıcılar:
soradım, istedim \ toydum, kördüm
-dıñ, -diñ \ duñ, -düñ
-dı, -di \ -du, -dü
-dıq, -dik \ -duq, -dük
-dıñız, -diñiz \ -duñız, -düñiz
-dılar, -diler \ -dular, -düler
yattım, keçtim \ soqtum, tüştüm
-tın, -tiñ \ -tuñ, -tüñ
-tı, -ti \ -tu, -tü
-tıq, -tik \ -tuq, -tük
-tıñız, -tiñiz \ -tuñız, -tüñiz
-tılar, -tiler \ -tular, -tüler
-ğı, -gi \ -ğu, -gü (bıltırğı, evvelgi \ soñğu, o küngü)
-qı, -ki \ -qu, -kü (astqı, içki \ - , dünkü)
-ğız, -giz \ -ğuz, -güz (-, kirgiz- \ turğuz-, yürgüz-)
-qız, -kiz \ -quz, -küz (yatqız-, ketkiz \ yutquz-, ötküz-)
Söz yapıcı yalğama:
-cı, -ci \ -cu, -cü (balcı, emci \ mumcu, öñcü)
-çı, -çi \ -çu, -çü (taşçı, etçi \ topçu, yükçü)
§ 46. Tutuq ile bitken bir öcekli (ayt-, sev-, sın-, tiz-, oz-) kibi fiil kökenler şimdiki-kelecek zaman şeklini -ar, -er yalğaması almaq ile yaparlar: ayt+ar, sev+er, sın+ar, tiz+er, oz+ar vb. Bu çeşitten olğan 9 dane fiil -ar, -er yerine -ır, -ir (bar+ır, qal+ır, al+ır, bil+ir, kel+ir, ber+ir) ve -ur, -ür (ol+ur, öl+ür, kör+ür) alırlar
§ 47. Şimdiki devamlı zaman fiili yalğaması olğan -yor çağda ş edebiy tilimizde qullanışlı degil ise de, oña yabancı da degildir. Fiil kökenlerge biriktirilgende bu bir variantl yalğama imlâsı şöyle olur:
a. -u \ -ü ile bitken kökenlerge (oqu-, çürü- kibi) dosdoğru birikir: oqu+yor, çürü+yor
b. -a \ -e ile bitken kökenlerge (başla-, işle- kibi) birikkende a>ı, e>i deñişimi olur: başl-ı-yor, işl- i-yor
c. tutuq ile bitken tüz sozuqlı, bir (bar-, yat-, ber-, yet-kibi) ve eki öcekli kökenler (otur-, yutqun-kibi) birer -ı\-i arttırırlar: bar-ı-yor, yat-ı-yor, ber-i-yor, otur-ı-yor, yutqun-ı-yor
d. Tutuq ile bitken yuvarlaq sozuqlı bir öcekli kökenler (ol-, kör-) birer -u\-ü arttırırlar: ol-u-yor, kör-ü-yor
§ 48. ken/-keç yalğaması bir variantlı olup, fiilniñ kelecek zaman daimiylik şekline (olu r, barır, başlar) dosdoğru biriktirilir: olur+ken, barır+ken, başlar+ken, olurkeç, barırkeç
Buña qarşılıq bu yalğama yer kelişinde turğan isimge ve keçken zaman fiiline biriktirilgende aralarına bir y soqulır: yolda-y-ken, evde-y-ken; -keç yalğaması -ken'niñ bir variantı olup, qullanılışı ve imlâsı tıpqıdır: barır-keç, olur-keç; yolda-y-keç, evde-y-keç
§ 49. -ki bağlayıcısı ayrı yazılır: demek ki, dedi ki, kerek ki kibi. Ancaq bir qaç söznen qaynaşıp qalıplaşqanı içün bitişik yazılır: halbuki, sanki, oysaki, mademki, şöyleki
§ 50. Kiril yazısındaki imlâmızğa köre özlük (sahiplik) ve tüşüm kelişleriniñ ( -nı, -ni ve -nıñ, -niñ), haberlik ve fiil zamanları yalğamalarınıñ (-ım, -im: -sıñ, -siñ -dı, -di) şekillerde tek qalın ve ince variantları bar sayılır. Amma bu yalğamalar tar sozuqlı olğanları içün olarnıñ yuvarlaq sozuqlı çeşitleri de barlığı şuphesizdir, şöyleki: yurt-nu, süt-nüñ, men Türk-üm, sen Rus-suñ, bu iş zor-dur, biz çoq-muz, siz hoş-su-ñız, olacaq ol-du kibi.
§ 51. Söz - tilniñ nesneler ve nesne belgilerine, oluntılarğa, barlıq ilişkilerine ad berici ve her bir til içün özel olğan semantik, fonetik ve grammatik tanıtıcılarını taşığan esas struktürel - semantik birimidir
Morfolojik struktürlerine köre sözler asıl (köken, negiz) yaki bileşik denilgen çeşitlerge ayrılırlar.
Bileşik sözler eki ve ekiden çoq bileşenlerden (komponentlerden) oluşqan, yani köken (negiz)+köken(negiz) struktürli oluşımlardır. Olar
a. çeşit köken yaki negizlerden (taşkömür, qoltava);
b. manaca yaki davuşça yaqın (ana-baba, tos-tomalaq, kitap-mitap, yarım-yamalaq);
c. tiretlengen (iri-iri, kesek-kesek, avuç-avuç) köken yaki negizlerden oluşırlar ve yapılışlarına köre de olarga a) qoşma bileşikler, b) çift bileşıkler ve c) egizleme bileşikler denilir
Leksikografya baqımından bileşik sözlerni söz birikmelerinden ayırd etmek, imlâ baqımından da olarnı bitişik, yarı bitişik yaki ayrı yazmaq problem olup qalmaqtadır
§ 52. Eski latin ve Kiril elifbesi imlâsında adamaqıllı, anayurt, Bağçasaray, çalıquşu, Demizqazıq, qabaqbaş kibi bitişik yazıluvları gelenek (an'ane) olup qalğan, qoşma sözler ve mürekkep sözler denilgen bileşik sözlerniñ imlâları problem doğurmaz. Amma bunlarnıñ yanısıra: ana tili, Qırım Tatarı, küneş tutulması, araba qapı, suv sığırı, çam saqızı, yel degirmeni, yıl başı ~ yılbaş, demir yolu ~ demiryol, kök quşağı, iş kişisi kibi biñlerce bileşimler de bar ki, olarnı bitişik yaki ayrı yazmaq Türkiy tillerniñ hiç birinde hâl olunmağandır. Struktürce isim+isim+iyelik yalğaması elementlerinden oluşıq, ekinci izafe adını taşığan bu birliklerniñ çoqları üç ünci bir isim öñünde belgileyici funksyonunda kelip, üç bileşenli (komponentli) izafeler oluştırabileler, şöyleki: anatili dersligi, Qırımtatar halqı, suvsığır sütü, yılbaş bayramı, kökquşağı renklerı kibi. Belki de üç bileşenli izafe oluştırabilgen isim çiftlerini, birbütün söz kibi sintaktik boysunımğa kirebilgenleri içün bitişik yazmaq kerekir
§ 53. Manaca birbirine sinonim yaki antonim olğan, yahut davuşça uyğun çift bileşikler ayrı yazılırlar: ana baba, alacaq berecek, qolum qomşu, bala çağa, ev barq, soy sop. Böyle çiftlemelerniñ herbir ögesi kendi başına yalğama alırlar anası babasını sağınğan; alaca&# 240;ım da yoq, berecegim de; çiftlemeler üçünci bir isim ile izafe yapqanları zaman yarıbitişik (defis ile) yazılırlar: ana-baba künü, soy-sop arasında dava: qolum-qomşu öşekleri
§ 54. Eki fiil kökünden oluşqan isimler yarıbitişik yazılırlar: halqnı as-kes ettiler; şimdi qadınlarımızda qoç-köç yoq; bir hafta kel-ketten soñ
§ 55. Sesbeñzetme kökenlerden oluşqan çiftleme ve egizleme bileşikler defis ile yazılırlar: şatır- şutur sağanaq quya; pencere camları dir-dir titrey
§ 56. Çift nispiy sıfatlar defis ile yazılırlar: sosyal-ekonomik durum: ilmiy-teknikiy ilerileme
§ 57. Sıfat ve isim çiftleme ve egizlemeleri defis ile yazılırlar: eski-püskü urba; adım-adım ileri; iri-iri kirazlar; tatlı-tatlı armutlar
§ 58. Bileşenlerinden biri iyelik yaki keliş yalağaması alğan çiftlemeler defis ile yazılırlar: köz-közge laqırdi; boş-boşuna çapqalama; künü-saatinde yetiştirme
§ 59. Bileşik sözler yapıcı morfemlerge dönüşken bir öcekli isimler: baş-, ana-, öñ-, tek-, art- , üst-, iç- bileşenleri ile bitişik yazılırlar: başqomutan, anaya sa, öñsezgi, altyataq, üstsübey, içkiyev, tekboynuz
§ 60. Pekiştirmeli sıfatlar defis ile yazılırlar: qıp-qızıl, yap-yañı, sap-sarı, ap-paq, tos -tomalaq, büs-bütün
§ 61. Arabça-Farsça'dan alınma biröcekli: afv, hiss, zann, redd, zemm+et-, ol-, olun- fiilleri ile yapılğan bileşikler de bitişik yazılırlar: afvetmek, hissetmek, zannetmek, reddetmek, reddolunmaq, zemmetmek
§ 62. Fiil kökeni (al-, kel-, öl-...) + a\e şahıs fiili bitişik yazılır: kelemedim; öleyazdı, qataqaldı; köralmadı=köremedı.
§ 63. Aşağıdaki hallarda söznüñ birinci harfi büyük şeklinde yazılır:
Sintaktik planda:
1. Tekstniñ ilk sözü;
2. Noqta, soru ve ünlem işaretlerinden soñ kelgen yañı cümleniñ birinci sözü;
3. Her misra (şiir satrı) başındaki söz;
4. Özel yaki resmiy mektüpte müracaatniñ ilk sözü: Sevgili anaçığım. Hürmetli kooperativ reisi;
5. Resmiy belgelerde (hüccetlerde) unvanlar, ilmiy dereceler, mensepler: Sayğıli Rektor: Sayğılarımnen Dos. R. Abdullayev;
6. Eki ve ekiden çoq ögeli olğan yol, yön köstergiçlerde ancaq birinci öge: Şeherge çıqış: Süpermarketke çıqış. Eger köstergiçte başta raqam, soñra añlatıcı söz kele ise, o küçük harfnen yazılır: IV qat; 4. qat;
7. Maqale adlarınıñ herbir mana taşıyıcı sözü: iöVatanğâ Avdet Devam Etelm (gazet maqalesi)
Sintaksis ile bağlı olmadan:
1. Soyadları, özel adlar, baba adları: Hüseyin Şamil Toqtarğazi
2. Lağaplar: Taht Alğan Devlet Geray; Patoş Mustafa
3. Milletler, halqlar, obaqlar (qabileler), tiller, dialektler adları: Qazan Tatarları, bir Özbek, Orta Yolaq şivesi; Arab tili
4. Qutsal kitaplarnıñ adları: Quran; Bibliya; Zebur; Tevrat; Avisto
5. Qıtalar, memleketler, ülkeler, devletler adları: Qırım, Özerk Qırım Cumhuriyeti; Ukrayna Cumhuriyeti
6. Insannıñ milliy yaki territorial aideti: Qırımlı; Amerikalı; Ukraynalı; Orta Asyalı; Kafkazlı
7. Ilâhlerniñ adlari: Allah; Tañrı; Zevs; Oziris
8. Gezegenler, yıldızlar, yıldız üyürleri, zodiak yıldız taqımlarınıñ adları: Çolpan, Qoç, Tart anaq, Yer, Ay, Küneş kibi yazılışlar bularnıñ ancaq astronomik obyektler olaraq alındıqlarını kösterir
9. Müessese, işhane, işletme, şirket, firma ve beñzer qurulışlar adları: "Ayuvdağ" Küçük İşletmesi; Qırım Devlet Sanayi-Pedagoji Institutı, Qırımtatar Milliy Meclisi
10. Gazetler, dergiler, kitaplar adları: "Yıldız" dergisi; "Yanı Dünya" gazeti; Qırımtatar Halq Masalları
11. Qaraltı hayvanları ve quşlarınıñ çağırma adları: Dörtköz; Ataman; Kökman
12. Harfiy qısqartmalar: BAŞ (Birleşik Amerika Ştatları); NATO (North Atlantic Treaty Organisation)
3. Unutılmaz tarihiy ay ve hafta künleri: 18 Mayıs, 1944; Qanlı Çarşembi
§ 64. Qırım yurtumız ve dünya coğrafyasına ait adlanmalar adeta çeşit sözlükler soñunda ayrı sıralama tarzınde ketirilirler. Eki ve ekiden çoq ögeden oluşqan coğrafiy adlanmalar imlâsınıñ esas problemleri bileşenleriniñ ayrı yaki bitişik, büyük yaki küçük harfnen yazılması ile bağlıdır. Bu mesele altına şu qaideler ketirilebilir
1. Eki ve ekiden çoq ögeden oluşqan, aytılışta bileşenleri arasında soluq aralığı sezilgen adlanmalar ayrı, ve herbir bileşeni büyük harf ile yazılır: Tatar Osman; Beşaran Otar; Or Qapı
2. Yer ve suv adları oluştırıcı el(i), -şehir, -köy, -yer, -qale, -deñiz, -suv, -göl, -ırmaq, -çay kibi yalğamalarnı kendisine biriktirgen ve aralıqsız aytılğan birlikler bitişik yazılırlar: Seyiteli; Qaşqaçoqraq; Qaradeñiz; Çufutqale; Sarısuv; Qızılırmaq; Arpaçay; Biysuv Köpçe; Köyasan
3. Bir söz kibi, aralıqsız aytılsa bile, bitişik yazılğanda bileşenleri arasındaki çat yeri yañlış keçirilecek birlikler ayrı yazılmalılar: Qalmuq Arı ( "Qalmuqarı" yazılışını Qal Muqarı, Qalmu Qarı şekillerinde de alğılayıp, yer adınıñ Qalmuqlar ile bağlı olğanını añlamamaq mümkün) Çomaq Arı; Deñız Ulav (Donuzlav degil)
4. Eger el, -köy, -yer, -deñiz, -göl, -dağ kibi iicoğrafiy yalğamalarll -eli, -köyü, -yeri, -dağı, deñizi şekillerinde iyelik yalğamaları alğan olsalar, birinci ögeden ayrı ve küçük harfnen yazılırlar: Azaq deñizi; Biy eli; Capar yurtu; Cağa qoşu.
Aşağı, orta, yuqarı, büyük, küçük, uzaq, yaqın, eski, yañı, iç, tış kibi yön köst erici ve belirtme yapıcı bileşenler taşığan, ve soluq aralığı ile aytılğan ekili adlamalar ayrı, herbir bileşeni de büyük harfnen yazılırlar: Büyük As; Eski Yurt; Uzaq Doğu; Yañı Sala; Iç Yaq
6. Latin elifbesi qullanıcı devletlernıñ coğrafiy adlanmaları asıl tillerdeki imlâlarında yazılırlar: Washington; New-York; Kopenhawn. Ama bu hususta çoqça imlânıñ tarihiy prinsipine, alışılğan söyleyişke yaqın imlâğa r"yet etmek kerekir
7. Türkiye Cumhüriyeti coğrafyasına ait adlanmalar Qırımtatarca ile qarışıqlıq çıqarmamaq içün Türk imlâsına uyğun yazılırlar: Kızılırmak, Karasu
Öcek keçirme
§ 65. Satır soñuna sığmağan söznüñ qalğan bölümi soñraki satırğa keçirilir. Buña öcek keçirme denilir. Söznüñ yañı satırğa keçirilecek bölümi öceklerniñ ek yerinden ayrılaraq keçirilirler. Tilimizde herbir söz, içinde qaç sozuq bar ise, o qadar öcekten oluşıq sayılır. Öcek keçirme esnasında yanı satırğa tek bir harf keçirmek olmaz
Noqtalama diye cümle içinde ve cümleler arasında tınış (toqtaluv) işaretlerini yerli yerine qoyup çıqma qaidelerine aytılır
Tınış işaretleri diye yazıda qullanılaraq cümleniñ yapısını, ve sintaktik bölünişini köstergen, urğu, ezgi (intonasyon) kibi harflernen bildirilmegen ses özelliklerini belirtmege yarağan mahsus grafik işaretlerge aytılır. Noqtalama qaideleri Rusçadaki aynı qaidelerge uyğundır
Qırımtatarca'da 11 tınış işareti bardır
§ 66. Noqta (·) şu hallarda qoyulır:
1. Bildirme ve hitap olmağan ettirme cümleler soñunda. Yaz keldi. Barmaq kerekmiz
2. Sıralamalar soñunda
3. Bazı şartlı qısqartmalar soñunda: vbş. (ve başqaları); vb. (ve beñzeri); vsq. (ve soñuna qadar öylece); s. (sahife)
4. Arab raqamları ile sıra sayılardan soñ: 5. qatta yaşayım
5. Künsayısını yazğanda kün ve ay bildirgen raqamlardan soñ: 6.04.1998 y.;
6. Adlama cümleler soñunda: Sabah. Küneş daha doğmağan
7. Soyadı öñünde kelgen özel ve babaadınıñ qışqa yazılışında: O.N. Aqçoqraqlı; B.V. Çobanzade.
§ 67. Soru işareti (?) şu hallarda qoyulır:
1. Soru cümlesiniñ soñunda
2. Birevden alınaraq bir cümleniñ soñunda yaki içinde bildirmeniñ şüphenen qarşılanğanı yaki ayrı sözge inanılmağanını köstermek içün qavs içine alınır: Soñra qavalda (?) "Tım-tım" havasını icra etken. Buña qarşılıq kerçek soru bildirmegen cümlelerden soñra bu işaret qullanılmaz: Kimden çıqtı bu laf, bilmeyim
§ 68. Ünlem işareti (!) şu hallarda qoyulır:
1. Ünlem cümleleriniñ soñunda: Yaşaşın bağımsız Qırım!
2. Sevinç açuv, qorqu añlatqan cümleler soñunda: Yıqıl başımdan!; Vay, anam!
3. Köterinki sesnen aytılğan hitabelerde: Barmı güzellik!
4. Cümle arasında, bir sözge diqqat çekmek, ayrıca yergi ve mısqıl bildirmek içün qavs içine alınaraq: Ayda biñ dollar (!) qazana eken
5. Bir cümle içinde birqaç hitap bar ise, olarnı birbirinden virgülnen ayırıp, ünlem işareti cümle soñunda qoyulır.
6. Resmiy olmağan metinlerde, püblisistik ve polemik karakterdeki yazılarda aşırı heyecan bildirmek içün hem soru, hem ünlem işaretleri yan-yanaşa qoyulabileler.
§ 69. Virgül (,) şu hallarda qoyulır:
1. Mürekkep cümlelerniñ qruppaları arasında
2. Soydaş üyeleri olğan cümlelerde söz qruppaları arasına
3. Cümleniñ eş körevli üyeleri arasına
4. Cümlede urğulanması kerekken sözlerden soñra
5. Cümle içinde ara sözleri ve ara cümlelerni ayırmaq içün
6. Sayılarnıñ yazılışında ondalıq bölümlerini ayırmaq içün
7. Añlamğa küç qazandırmaq içün tekrarlanğan sözler arasına
8. Hitap içün qullanılğan sözlerden soñra: Reşat, sen de kel
9. Resmiy yazı ve mektüplerde hitap ve muracaat sözlerinden soñra
10. Bir durum, tüşünce veya ricanı qabul veya reddetmek içün qullanılğan ebet, yoq, hayır, şüphesiz, besbelli kibi sözlerden soñra
11. Yazışmalarda yer adlarını künsayısı bildirgen raqamlardan ayırmaq içun: Aqmescit, 1 Mayıs, 1999
§ 70. Noqtalı virgül (;) şu hallarda qullanılır:
1. Mürekkep cümlelerde bağlı cümlelerni birbirinden ayırmaq içün: Yağmur toqtamadan yağa; arqamızdaki terekler tınıq-tınıq şuvuldaylar; oñ taraftan eçkilerniñ acınıqlı bağıruvları eşitile. (E. Alimov)
2. Cümle içinde artıq virgüllernen ayrılğan taqımlamalarnı birbirinden ayırmaq içün: Zenginler Mercedes, Volvo, Renault larda; fuqareler avtobus, trolleybuslerde qatnarlar
§ 71. Eki noqta (:) şu hallarda qullanılır
1. Bir cümleden soñra örnek ve añlatmalar berilecek olsa şu cümleniñ soñuna qoyulır: Aylanıp artımızğa baqayıq: balalarnı östürdik, oquttıq, evli-barqlı ettik
2. Köçürme söylev öñüne kelgen müellif sözlerinden soñra qoyulır: Tışarığa bir yigit çiqip: "Aydınız, cemaat, kiriniz" - dep içeri qayttı
§ 72. Çizgi (-) cümlede şöyle yerlerde qullanılır:
1. Araqonuşmalarda aytqı (replikler) başında;
2. Yüklem (haber) baş kelişte turğan bir isım yaki mastarnen ifadelengen olsa özne (müpteda) ve yüklem arasına qoyulır: Tilbir, qulaqeki, söyle bir, diñle eki;
3. Soydaş üyeli cümlelerde genelleyici söz öñünde yaki ondan soñra: Bütün ortalıq - quşlar, hayvanlar, böcekler sıcaqtan qaçıp, yuva ve inlerine çekilip tınıp turalar;
4. Kiriş cümlesini esas cümleden ayırmaq içün;
5. Cümle ortasında soydaş üyeler gruppasını ayırmaq içün;
6. Mürekkep cümlenin birinci qısmındaki yüklem ekinci parallel qısmında tüşüp qalğan olsa: Yer ni küneş yaraştırır, insannı - iş;
7. Köçürme söylevden soñ müellif añlatımı önüne qoyulır "Aydı, kir, bir tosat otur" - dedi Bekir.
§ 73. Çizgiçik (birleştirme çizgisi, defis) (-) şöyle yerlerde qullanılır:
1. Söznüñ satır soñuna sığmay qalğan qısmını aşağıdaki satırğa köçürilgen qısmı ile birieştirmek içün;
2. Tilbilgisine ait metinlerde hecelerni ayırmaq içün;
3. Eski yazı tilinde Farsiy izafeni söz negizinden ayırmaq içün: mekteb-i rüştiye; ifade-i meram.;
4. Ekili soy adlarını birleştirmek içün: compozitor Saint-Saens; Joliot-Curie;
5. Eki ve ekiden çoq millet, til, devlet aralarındaki bağ, ilişki belirtilgende: Karayimce-Rusça-Lehlice Sözluk; Ukrayna-Rusya söyleşmeleri;
6. Eki ve ekiden çoq kişi yaki yer adları arasındaki bağlılıq belirtilgende: Moskva-Pekin demiryolu;
7. Eki ve ekiden çoq sayı arasında süre baqımından bir bağ belirtmek istedigimiz zaman: 1944-1990 ğurbet yılları, 1997-98 oquv yılı
8. Cümlede belirtken yaki tarz halı olup kelgen ekilemeler.
§ 74. Çoqnoqta (...) şöyle yerlerde yazılır:
1. Añlatımnıñ bitmegeni, üzülgenini añlatır
2. Alıntı cümleniñ soñuna qadar alınmağanı, kesilgenini kösterir
3. Normativ olmağan, küfür ve ayıp bir soz yerine: Qarğanıñ bir közü oqta, bir közü b da
4. Müellifnin özel bir kişi adı yaki coğrafiy adlanmanı aytmağa istemegeni taqdırde: 1991 yıl, Qırım, ... köyü
§ 75. Qavslar şöyle hallarda yazılırlar:
1. Kiriş yaki arağa soqma cümlelerni ayırıp köstermek içün;
2. Alıntı alınğan eser yaki muellifniñ adlarını ayırıp köstermek içün;
3. Piyeslerde müellif qaydlarını kişileriniñ qonuşmalarından ayırmaq içün;
4. Başqa bir söznüñ tercimesi yaki söznü ayırıp köstermek içün: Amma o (qız) razı olmağan
§ 76. Tırnaçıqlar (" ") şöyle hallarda qoyulırlar:
1. Köçürme söylev ve alıntı cümlelerni ayırıp köstergende;
2. Bir söznü istihzalı yaki esas añlamından sapmış bir manada qullanğanda;
3. Sanat eserleri, gazetler, dergiler adlarını yazğanda
§ 77. Kesme işareti (apostrof):
1. Özel ve coğrafiy adlar negizini yalğamalardan ayırır: Qırım'da; Osman'dan
2. Harfiy qısqaltlamalarnı yalğamalardan ayırır: Ukrayna NATO'ğa ıntılmaqtadır;
3. Raqam(lar)nı yalğamalardan ayırır: Büyük oğlum 1968'de doğdu;
4. Söznüñ bir yaki birqaç harfinin tüşürilgenini kösterir: Nola (ne ola) qılsa Nevayi eş'arımı tahsin - Biz de silsile-i han-i Qırım Meñli Gerayız
5. Ortaçağ klassik edebiyatta bazı Arabça sözler terkibindeki iehemzeld ve ieaynle harfleri yerine qoyulır: Quran, nimet
6. Ayrı alınğan harfke yalğama taqılğanda ekisini birbirinden ayırır: Adan Zge qadar;
7. O'nu, O'nuñ, O'ña kibi yazılışlar ancaq Allaha, Peyğamberge, Qur'anğa nispeten qullandıqta keçerlidir. Bir insanğa nispeten (sıradan bir insan olsa) qullandıqta böyle yazılış o insan üstünden mısqıl ve mezek bildirir
§ 78. Köçürme söylev
Tekstlerde avtor qonuşıcılarnıñ söylevlerine qarışa yaki qarışmayabile
1. Avtor qarışmağan qonuşmada herbir qonuşıcınıñ söyledikleri normal olaraq yañı satırdan, tire ile:
- Saat qaçta kelirsiñ?
- Ekilerde. Eñ keçi eki buçuqta
yaki tırnaçıqlar ile başlar:
Saat qaçta kelirsiñ ?
Ekilerde. Eñ keçi eki buçuqta
2. Avtor qonuşıcınıñ sözlerini olğanı kibi berip, aynı zamanda kendi sözlerini de qarıştırsa, bu çeşit söylevge köçürme söylev (direct speech) denilir. Köçürme söylev qullanılğan cümleler 4 çeşit olurlar ki, noqtalamalari şöyledir:
1) Köçürme söylev cümle başında:
"Şöyle yalanğa inanılırmı?" - dedi qız
Noqtalaması: açıcı tırnaçıq - köcürme söylev büyük harf ile - (, ? !) işaretlerinden biri - , qapatıcı tırnaçıq tire - avtor sözleri
2) Köçürme söylev cümle soñunda:
Qız açuvlandı: "Şöyle yalanğa inanılırmı?"
Noqtalaması: Avtor sözleri - eki noqta - açıcı tırnaçıq - köcürme söylev büyük harf ile (. ? !) işaretlerinden biri - , qapatıcı tırnaçıq
3) Avtor sözleri ekige bölüngen:
Qız açuvlandı: "Şöyle yalanğa da inanılırmı?" - dedi.
Noqtalaması: Avtor sözleri - eki noqta - açıcı tırnaçıq - köcürme söylev büyük harf ile (, ? !) işaretlerinden biri - qapatıcı tırnaçıq - tire - avtor sözleri - noqta.
4) Köçürme söylev ekige bölüngen:
"Aqıllı adam - dedi qız, - öyle yalanğa inanmaz".
Noqtalaması:açıcı tırnaçıq - köçürme söylevniñ bir kısmı büyük harf ile - virgül - tire - Avtor sözleri - virgül- tire - köçürme söylevniñ qalğan kısmı küçük harf ile - (. ? !) işaretlerinden biri - , qapatıcı tırnaçıq- noqta.
Köçürme söylev içine daha başqa birevniñ köçürme söylevi soqulğan olabile. O zaman köçürme söylev içindeki söylev birli tırnaçıqlar içine alınır:
"O qız maña 'aqıllı adam öyle yalanğa inanmaz' degende utancımdan yerge kireyazdım" - dedi Selim.
Kemal Qoñurat , Günsel, Sayı : 2, 1999
İmlâ Kılavuzu
İlgili Bölümler : Dil
Son güncelleme : 13.05.2008 04:37:22
Okunma: 24838


c: text/html

text:
Madagaskar 3 Türkçe Dublaj izle
Etiketler: Madagaskar 3 izle, Madagaskar 3 Full izle, Madagaskar 3 Hd izle, Madagaskar 3 Filmini izle, Madagaskar 3 Tek Parça izle, Madagaskar 3 720p HD izle
Tür: 2012 Filmleri, 3 Boyutlu, Aile, Animasyon, Çizgi Film, Fantastik, Komedi, Macera
Etiketler: Madagaskar 3 720p HD izle, Madagaskar 3 Filmini izle, Madagaskar 3 Full izle, Madagaskar 3 Hd izle, Madagaskar 3 izle, Madagaskar 3 Tek Parça izle, madagaskar 3 full izle, madagaskar 3 türkçe izle, madagaskar 3 indir, madagaskar 2 izle, madagaskar 3 izle, madagaskar 1 izle, madagaskar 3 fragman, madagaskar 3 türkçe dublaj full izle, Madagaskar 3 Türkçe Dublaj izle | Full izle, HD izle, Türkçe Dublaj izle, Online Film izle

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pavlodarlıq mecenattar stwdentterge eki jataqxana salıp berdi
ASTANA. QazAqparat - Pavlodarlıq mecenattar «Rwxanï jañğırw» bağdarlamasın jüzege asırwğa belsendi qatıswdı. Bul twralı bügin Ortalıq kommwnïkacïyalar qızmetinde ötken baspasöz mäslïxatında Pavlodar oblısınıñ äkimi Bolat Baqawov ayttı, dep xabarlaydı QazAqparat.
«Bağdarlamanı jüzege asırwğa oblısta bïznes ökilderi belsendi qatısıp jatır. Osı orayda, mecenattar esebinen Pavlodar qalasında kolledj stwdentterine arnalğan 200 orındıq eki jataqxana, Qaşır awdanı Lvovka awılında 50 orındıq balabaqşa salınğanın atap ötken jön», - dedi oblıs äkimi.
Bolat Baqawovtıñ aytwınşa, bïıldan bastap oblıstıñ barlıq balabaqşalarında memlekettik tilde tärbïe berw procesi qolğa alınğan.
«Qazaq tilin latın älïpbïine awıstırw» arnayı jobası ayasında Bayanawıl awdanınıñ Torayğır awılında «Til kerweni» attı jazğı festïval ötti. Festïvalge oblıstıñ etnomädenï uyımdarı, özge ult ökilderinen quralğan muğalimder men oqwşılar, balabaqşa tärbïeşileri qatıstı. Festïval qazaq tilin oqıtwmen ğana şektelmey, qazaq xalqınıñ salt-dästürlerin de keñinen nasïxattawdı qamtïdı», - dep atap ötti öñir basşısı.
Sonday-aq, ol «Atameken» kişi bağdarlaması ayasında «Ertis dwmanı», «IZDEU-2018» forwmı, respwblïkalıq «Volonterler forwmı» sïyaqtı iri jobalar ötkizilgenin aytıp ötti.


text:
Oğuz Doğan Cengiz - Keten Gömlek Giyer Teninden Nazik
Sanatçı : Oğuz Doğan Cengiz
Türkü : Keten Gömlek Giyer Teninden Nazik
Etiketler : Oğuz Doğan Cengiz - Keten Gömlek Giyer Teninden Nazik türkü indir, Oğuz Doğan Cengiz - Keten Gömlek Giyer Teninden Nazik türkü dinle, Oğuz Doğan Cengiz türküleri, Keten Gömlek Giyer Teninden Nazik mp3 indir, Oğuz Doğan Cengiz türküleri Keten Gömlek Giyer Teninden Nazik türküsü, Keten Gömlek Giyer Teninden Nazik sözleri, Oğuz Doğan Cengiz mp3 dinle, Oğuz Doğan Cengiz download, Keten Gömlek Giyer Teninden Nazik bedava mp3, Oğuz Doğan Cengiz türkü sözleri, Oğuz Doğan Cengiz türkü dinle, Oğuz Doğan Cengiz son albüm indir
Oğuz Doğan Cengiz Türküleri
Oğuz Doğan Cengiz - Her Sabah Her Seher
Oğuz Doğan Cengiz - Türkmen Kızı
oğuz doğan cengiz - akpınar yapısına gün doğmuş kapısına (balıkesir-sındırgı)
oğuz doğan cengiz - kiraz aldım dikmeden (bolu)
oğuz doğan cengiz - tokat yaylasında yaylayamadım (orta anadolu)
Oğuz Doğan Cengiz - Şu Dağlar Tepe Tepe
oğuz doğan cengiz - pazardan aldım halı (aydın-bozdoğan-dereköy)
Oğuz Doğan Cengiz - Ardıç Arasında Biten Budaklar
oğuz doğan cengiz - gafilin gelirse başına bir iş (nevşehir-ürgüp)
Oğuz Doğan Cengiz - Sandık Üstüne Sandık
oğuz doğan cengiz - atlı geliyor atlı (bartın)
Oğuz Doğan Cengiz - Ufak Ufak Karınca
oğuz doğan cengiz - devesi gater gater (burdur-altınyayla-dirmil)
oğuz doğan cengiz - tellidir yavrum aman tellidir (denizli)
Oğuz Doğan Cengiz - İzmir in Kavakları


text:
Yaltada mayıs 14-te Kapinin adına şeer bağçasında, qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanları abidesinden beş metr mesafede, soqaq gimnastikasanıñ küç ve akrobatik meşğuliyetler içün meydançıqnı tantanalı sürette açtılar.
Sport meydançığınıñ açılışında Yalta memuriyetiniñ yolbaşçısı Andrey Rostenko muavinlerinen beraber iştirak etti, – dep haber ete Qırım.Aqiqatnıñ mühbiri.
Andrey Rostenkonıñ aytqanına köre, bu meydançıq şeer memuriyetiniñ sayesinde degil, «içtimaiy ceetten mesüliyetli iş adamlarınıñ» yardımı ile açıldı».
«Men leyha ve qurucılıqta iştirak etmedim, yalıñız nezaret ettim. Men leyhanı baqtım, iş ketişatını közettim, bazı meselelerde yardım ettim. Bugün mında – musafirim. Meydançıqnı yapqanlar onı taqdim etecekler. Bu leyhanı ömürge keçirgenlerge teşekkür bildirmek isteyim: «Naş Dvor» şirketiniñ reberi Aleksey Dmitruşkinge ve «Yedinaya Rossiya» Bütünrusiye siyasiy firqasınıñ yerli bölük reberi Anton Tihomirovğa. Olar şeerimizge bunıñ kibi güzel obyektni ediye etmek imkânını taptılar», – dep ayttı Andrey Rostenko.
Aleksey Dmitruşkinniñ aytqanına köre, olarnıñ planlarında – meydançıqnı kenişletmek, çünki şimdi er keske yer yetmey.


text:
Martnıñ 22-nde Bağçasaray rayonı Zalanköy (Holmovka) köyüniñ sakini, qırımtatar faali Narima Memedeminovnıñ evine, rusiyeli küç idaresinin hadimleri ve uquqqoruyıcılar keldi. Bu aqta martnıñ 22-nde «Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtınıñ Facebook saifesinde haber etilmekte.
Faalniñ bergen malümatina köre, Memedeminov yaşağan evniñ etrafı qamaşavğa alınğan, avtozaklar kelgen, küç idaresiniñ çeşit strukturaları mevcut, Nariman Memedeminovnıñ evinden ğayrı, bütün soqaq sarılıp alınğan.
««Qırım birdemligi» Nariman Memedeminovnıñ evinde yapılğan tintüvni Qırımdaki cemaat faalleri ve umumen vatandaş jurnalistikasına endirilgen darbe dep köre», – denilmekte haberde.
Teşkilât 2016 senesi fevralnn 11-nde onıñ evinde artıq tintüv yapılğanı ve 2017 senesi iyülniñ 13-nde Bağçasaray rayon mahkemesi qırımtatar faali Nariman Memedeminovke qarşı memuriy iş açqanı aqqında hatırlattı. Adliyeci Lilâ Gemeci bergen malümatqa binaen, faalni 2017 senesi aprelniñ 13-nde Seydamet Mustafayevniñ evinde tüntüv yapılğan maalde, onıñ evi ögünde sanki dersiñ, qanunsız miting keçirdi dep qabaatlan edi.Tintüv maalinde semetdeşine qol tutmaq maqsadınen pek çoq qırımtatar kelgeninde, olarnıñ arasında Nariman da bulunıp, vaziyeti aydınlatmaq içün video çeke. Ondan da ğayrı, o uquqoruyıcı organlar yapqan provokatsiyalarğa qarşı semetdeşlerini tutmağa areket ete, dep bildire faaller. Ancaq buña baqmadan, o qabaatlı dep tanılaraq, 10000 rublelik cöremenen cezalanğan edi.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Goloşekindi qwlaq-şekeden wrğan Jalau Mıñbaywlı turalı bilesiz be?
Memleket qayratkeri Jalau Mıñbaywlınıñ tuğanına 125 jıl 2016 jıldıñ qısında birinşi ret Mañğıstau jerinde boldım. Jalau Mıñbay eskertkişine tağzım etip, osı kisiniñ atındağı mektep oquşılarımen jüzdestim. Biıl küz memleket qayratkeriniñ tuğanına 125 jıl toladı, sonı qalay layıqtı etip ötkizudi jergilikti bilikti azamattar oylastıra bastaptı. Mağan qolqa saldı. Kaspige betimdi juıp twrıp, Jalau ömir sürgen uaqıtqa iştey biraz oy jügirttim. Bol'şevikterge tek partbilet şeñberinde qaramay Abay aytqan «Istıq qayrat, nwrlı aqıl, jılı jürek» twrğısınan da qarau kerek-au degen wstanım bezbenine salıp bayqadım. Iä, el azamattarı arasında erteden tülep, 1916 jılğı wlt azattıq köterilisi kezinde bas kötergen, 1917 jılğı Qazan töñkerisinen keyin Täuelsizdik degen wranğa aynalğan Alaş ideyası el biligin bol'şevikter zañsız


text:
Qaraşa 30, 2015 | avtor shalqar
Qazaq radïosı stwdïyasına xalıqtıñ süýikti änşisi Qaýrat Nurtas keldi , – dep xabarlaýdı «Qazaqstan» RTRK» AQ baspasöz-qızmeti Qazaq radïosında tikeleý
Qaraşa 30, 2015 | avtor shalqar
26 qaraşada, «Hilton garden Inn Astana» qonaq üýinde QR Prezïdenti Äkimşiliginiñ ökilderi, QR Parlamentiniñ depwtattarı, qoğam qaýratkerleri, memlekettik organdardıñ
Qaraşa 26, 2015 | avtor shalqar
Almatı qalası Almalı awdanı äkimi apparatınıñ mäjilis zalında Almalı awdanı äkiminiñ apparatı, QR Memlekettik qızmet isteri jäne sıbaýlas jemqorlıqqa qarsı
Qaraşa 25, 2015 | avtor shalqar
Memleket basşısı Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Respwblïkasınıñ keýbir zañnamalıq aktilerine xalıqtıñ köşi-qonı jäne jumıspen qamtılwı mäseleleri boýınşa özgerister men tolıqtırwlar engizw
Qaraşa 25, 2015 | avtor shalqar
Almatıda Iqılas atındağı xalıq mwzıka aspaptarı mwzeýinde «Altın qalam-2015» ulttıq ädebï baýqawınıñ jeñimpazdarın marapattaw räsimi ötti. Atalmış baýqaw bïıl
Qaraşa 25, 2015 | avtor shalqar
2015 jıldıñ mamır aýınan bastap Xalıqqa qızmet körsetw ortalıqtarınıñ ïnspektorları salıq qızmetterin memlekettik kirister organdarınıñ ğïmarattarında körsete bastadı Bul QR
Qaraşa 24, 2015 | avtor shalqar
«Bolaşaq» xalıqaralıq stïpendïyasınıñ stïpendïanttarı retinde oqwğa ketkender üşin kepil xatın berw» memlekettik qızmetin Xalıqqa qızmet körsetw ortalıqtarı arqılı alwğa boladı.
Qaraşa 24, 2015 | avtor shalqar
Almatı qalasınıñ turğındarı JJE buzğandığı üşin aýıppul nemese salıq tölewdi élektrondı ükimettiñ tölem şlyuzi arqılı iske asırwdı jïiletip keledi. XQKO
Qaraşa 23, 2015 | avtor shalqar
1. Jalpı erejeler 1. «Jıljımaýtın mülikke quqıq belgileýtin qujattıñ telnusqasın berw» memlekettik körsetiletin qızmet (budan äri – memlekettik körsetiletin qızmet).
Qaraşa 20, 2015 | avtor shalqar
25 qırküýekten bastap Almatı qalasınıñ turğındarı üşin qızmet alw burınğısınan da jeñil, äri tez boldı. Xalıqqa qızmet körsetw ortalıqtarında élektrondıq


text:
İşğal etilgen Qırımdaki uquq qoruyıcılar Radio Svoboda jurnalisti Nikolay Semenağa qarşı birleşip, onı susturmağa tırışalar. Bunı qabaatlanğannıñ advokatı Aleksandr Popkov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Nikolayğa qarşı birleşip kelgen gruppa – taqiqatçı ve faller – onı jurnalist, farqlı fikirde olğan insannı olaraq susturmağa tırışa», – dep ayttı Popkov.
Semenanıñ özü qayd etkenine köre, taqiqatnıñ qabaatlav meyili iş başlağanından berli is etile.
«Taqiqat keçirilgen vaqıttan berli qabaatlav meyili is etile edi, işke qabaatnı isbatlağan fakt ve vesiqalar ilâve etile edi. Taqiqat advokatlarnıñ muracaatlarına qulaq asmadı, olar ise bu işte cinayet olmağanını qayd etmege rica etken ediler», – dep qayd etti jurnalist.
Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy mahkemesinde aprel 18-de Qırım jurnalisti Nikolay Semenağa qarşı cinaiy iş boyunca daa bir mahkeme oturışı olıp keçti. Rusiye akimiyeti onı Rusiye topraq bütünligini bozmaq çağıruv yapqanında qabaatlay.
Sorğuğa bir şaat keldi – Yuliya Kojemâkina. O, Nikolay Semenanıñ maqalesi basılğan internet saifesi baqılğanınıñ şaatı olğan edi. Şaat advokatlarnıñ suallerine cevap berip olamadı.
Dekabr 7-de taqiqatçı jurnalist Nikolay Semenağa Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmındaki «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozacaq areketlerge açıq çağıruv yapması» ile qabaatlanğanını aydınlattı. Taqiqatçı tizgen cinaiy iş 6 cılttan ibaret.
FSB sorğusında Nikolay Semena yazğan işlerinde «fikirini bildirme» aqqını qullandı, dep bildirdi.
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Nikolay Semenanı «namuslı bir jurnalist» olaraq adlandırıp, onıñ kibi insanlar «işğal etilgen Qırımda basqıncı rejimge razı olmağanını» qayd etti.
Ukraina milliy jurnalistler ittifağınıñ reisi Sergey Tomilenko Semenanıñ mahkeme esnasını «adaletsiz bir mahkeme» dep adlandırıp, onı medeniy bir areket şeklinde kösterece olalar, dep ayttı.
Nikolay Semenanıñ advokatları, Halqara ve Avropa jurnalistleri Federatsiyası, em de OSCE ifade serbestligi meseleleri Temsilcisiniñ ofisi, FSBge muracaat etip, onı Qırımdan tedaviylenmesi içün yibermege çağırdı, lâkin müsbet cevap şimdige qadar daa berilmedi.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları, şu cümleden Nikolay Semenanıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, oña qarşı yapılğa basqını toqtatmağa çağırdı.


text:
Qırımtatar resurs merkezi idaresiniñ yolbaşçısı, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev, onıñ ilhaq etilgen Qırımda yaşağan aqrabalarına Rusiyeniñ Qırımdaki FSB idaresinden celpname kelgeni aqqında haber ete. Bu aqta o dekabrniñ 21-nde Facebookta yazmaqta.
«İlhaq etilgen Qırımda menim yaqın soylârıma (16 yıldan berli saqat olıp üç insult, motor afaziyası keçirgen 84 yaşındaki babam, 79 yaşındaki anam, qaynanam, qaynatam, eki qız qardaşım ve ömür arqadaşıma) sorğu keçirilmesi içün FSB taqiqatçısından celpname kelgen», – denilmekte haberde.
Bariyev onıñ soylârı onıñ faaliyeti ve vatandaşlıq noqta-i nazarına«iç bir alâqası olmağanı içün» olarğa «toqunmamalarına» çağırdı. Aynı zamanda o Kyivde olğanı aqqında beyan ete.
Rusiye küç idaresi hadimleriniñ bu hususta bir izaatı yoq.
Qırımtatar resurs merkezi – bir cemaatçılıq platfortması olaraq, maqsadı Qırımda aq-uquq bozulğanı aqqında malümat toplamaq ve nezaret etmek, uquqimaye faaliyeti, normalar işleep çıqaruv ve talilden ibarettir. O bir cemaat teşkilâtı olaraq Kyivde 2015 senesi noyabr ayında qayd etilgen edi.
Rusiye işğalinden soñ, Qırımda mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Rusiye işğali Qırımnı nice sene, atta asırlarğa keri qaytardı. Mında serbest matbuat endi yoq, serbest toplaşmaq ve akimiyetni tenqit etmege mümkün degil. Bu er şey ekstremizm sayıla ve qattı sürette cezalana. Eger faaliyetçi ve jurnalist olmasañız bile – Qırımda sizge bu bir şeyni kefil etmez.
Rusiye işğali ile yarımadada tahminen yigirmi insan yoq oldı. Belli olğanlardan tek yigirmi insan. Ğayıp oluvlarnıñ yañı dalğası Qırımda küzde başlandı. Olardan çoqusı – qırımtatarlardır.
Bu aqta 24 haber telekanalında Qırım.Aqiqat programmasınıñ yañı leyhasında söz yürsetilecek.
Studiya musafiri Anastasiya Martınovskaya – insan aqları boyunca ukrainalı Helseng birliginiñ strategik işler merkeziniñ adliyecisi.
Leyha efirge cumaertesi künü oktâbr 11-de saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) ve bazar künü oktâbr 12-de saat 11:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 12:30) çıqa.
Azatlıq Radiosınıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırımdaki vaziyetni ögrenmege istegenler içün azırlanılğandır.


text:
İşğal etilgen Qırımdan Lvov şeerine köçip kelgen insanlar İbadet evini açacaq olalar.
Bu aqqında «Lvivska hvılâ» bildire.
«Şimdi qırımlılar Meçnikov ve Pod dubom soqaqlarındaki ibadet evlerini ziyaret eteler. Lâkin anda vaazlar arapça ve rusça berile, işğal etilgen Qırımdan köçip kelgenler ise kendi qırımtatar tilinde vaaz eşitmege isteyler», – dep bildire neşir.
«Qırımlılar Lvovtaki diniy küçüni añlaylar, ve qırımtatarlarda nasıl olğanını bileler. Lâkin İbadet evi merkezde degil de, etraflarda olmalı, çünki qırımlılarğa bu oñaytlı olmaycaq. Al-azırda bu mesele şeer şurası ile muzakere etile», – dep ayttı «Krım-SOS» teşkilâtından Alim Aliyev.
Bunıñnen beraber, neşirniñ malümatına köre, Lvov merkezinde qırımtatar medeniy merkezini açacaqlar.
«Al-azırda qırımlılar merkez içün bina ve sermiya qıdıralar. İşbu merkezde qırımtatar tili, medeniyeti ve dininen tanış etecekler. Galiçinadaki Qırım evini Lvov sakinleri içün de açıq etecek olalar. Bunıñ kibi Qırım evi Kiyevde açıldı», – aytıla beyanatta.
«Lvivska hvılâ» neşiriniñ qayd etkenine köre, şeer akimiyeti Lvovnıñ şeer mezarlıqlarından birinde qırımtatarlar içün yer ayırdı.


text:
Qırım cenk yollarınen azat etilmemeli, – dep ayttı qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev mayıs 14-te «Qırım işğali – işğal yıllığı» mevzulı muzakerede. Tedbir Taras Şevçenko adına Kiyev milliy universitetinde keçirildi, – dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Özek obyektleriniñ tamiri, kerekli malzemeler zavodlarınıñ tamiri aqqında malümat mevcut. Bunıñ içün bu bütün dünya içün bir faciağa çevirile bile. Bundan ğayrı, Ukraina tarafından ücüm başlasa, Ukraina tarafına qoltuta ya da qoltutmağanlarına baqmayıp, ilk zarar körgen qırımtatarlar olacaq», – dep qayd etti Mustafa Cemilev.
Onıñ aytqanına köre, yarımadada yaşağan qırımtatarlar zorluqlar çeke. Mustafa Cemilev Qırımnıñ şimdiki vaziyetini keçken asırnıñ 50-nci yılları ile qıyasladı.
«O vaqıt farqlı fikirler içün apiske alğan ediler. Amma standart bir qabaat bar edi. Şimdi ise adamlar ğayıp ola», – dep añlattı Cemilev.
Tedbirde «Krım SOS» leyhasınıñ koordinatorı Tamila Taşeva, Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorı Sinaver Kadırov, Türkiye Cumhuriyeti, Yaponiya, AQŞ, Frenkistan ve Avstriya vekilleri iştirak ettiler.


text:
Harvard universitetı
Harvard universitetı - AQŞnıñ Kembric şähärendä (Massaçusetts ştatı) urnaşqan xosusıy universitet, Ürmäle göl ligası äğzası. 1636 yılda eşen başlap cibärgän, häm AQŞnıñ iñ qart universitetı bularaq sanala. Yäş din ähele Harvard iseme universitetqa 1639 yılnıñ 13 martında birelä.
Harvard kitapxanäsendä 15 millionnan artıq kitap saqlana. Zurlığı buyınça ul dönyanıñ Böyekbritaniä (British Library), Kongress (Library of Congress) häm Fransiä Milli kitapxanälärennän (Bibliothèque Nationale) genä qalışa.
Harvard kitapxanäsendä tatar telendä yazılğan kitaplar da şaqtıy zur urın alıp tora. Monıñ belän berrättän tatar xalqınıñ tarixına bağışlanğan kitaplar da bar.
Harvard dönya universitetları arasında iñ zur "endowment" waqfına (fondına) iä. 2006 yılda anıñ küläme 29.2 milliard dollar täşkil itte.
Harvardta 2400 yaqın professor-uqıtuçı xezmät quya, 6,700 bakalavr häm 12,400 magistr belem ala. Universitetnıñ räsmi töse – qızğılt şämäxä.


text:
Nurlan Adskïy laqap atımen tirkelgen Yvision.kz tuğırnamasınıñ paydalanwşısı är oblıs turğındarına qatıstı qazaqstandıqtar arasında qalıptasqan stereotïpterdi körsetetin külkili jazba jarïyalağan.
Avtor bul jazbasımen eşkimge til tïgizwdi közdemeytinin eskertti.
Sonımen, är türli oblıstardağı qazaqstandıqtarğa tän erekşelikterge toqtalıp ötsek.
Soltüstik aymaq turğındarı — kökşetawlıqtar men petropavldıqtar şımkenttikterdi osılayşa elestetedi.
Al şımkenttikter qostanaylıqtar, kökşetawlıqtar men petropavldıqtardı osınday dep sanaydı.
Almatılıqtar semeylikter men pavlodarlıqtardı osılay elestetedi.
Al atırawlıqtar almatılıqtar men astanalıqtardıñ oyınşa osınday bolıp keledi.
Şımkent, Semey, Atıraw turğındarı almatılıqtardı osınday dep sanaydı.
Al mınalar almatılıqtar men semeylikterdiñ közqarası boyınşa — şımkenttikter:
Almatılıqtar men astanalıqtardıñ oyınşa, Taraz — osınday qatal qala.
Astanalıqtar Mayqudıq jaqtağı qarağandılıqtardı osılay elestetedi:
Al bul astanalıqtar men almatılıqtardıñ oyınşa — aqtawlıq:
Astanalıqtardıñ közqarası boyınşa, almatılıqtar osınday…
…Al almatılıqtar bolsa, astanalıqtardı osılayşa elestetedi:
Derekközi: nur.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Üş balanıñ anası, tanımal änşi Valerïya köptegen jıldar boyı küyewi prodyuser Aleksandr Şwlgïnniñ zorlığına şıdap kelgen.
“Eger ursa, ol seni süygeni” degenge süyensek, ol meni süygen bolwı kerek. Biraq, bul sonday bir jabayı, döreki sezim qaldıradı. Onımen fïzïkalıq turğıda qarsılasw eş payda bermeytin. Tek onıñ basına awır temir tastap jiberip ğana jeñwge bolatın şığar. Biraq, men barınşa künäli oyğa berilsem de, öz-özimdi ustadım”, – deydi Valerïya.
Alayda, otbasılıq qïındıqtar änşini sağın sındırmağan. Ajırasqannan keyin ol balaların ösirip, şığarmaşılıq tınıspen ömir süre bastadı.
“Mende eşqanday awırsınw, wayımdaw bolğan joq. Men ötkendi tek qorqınış tüs nemese qorqınıştı kïno retinde ğana eske alamın”, – deydi ol.
Ol qazir baqıttı ömir sürip jatır. Qasındağı küyewin qorğanınday sezinedi. Änşi tipti Prïgojïnmen aradağı qarım-qatınası olardı nekege deyin aparadı dep oylamaptı.
“Ol men özinen ketip qalmaw üşin mümkin bolğannıñ bärin jasadı. Munıñ aldında men eşqanday romantïkalıq qarım-qatınastı josparlamağan bolatınmın. Biraq, onıñ mağan degen sezimi men süyispenşiligi erekşe boldı. Osılayşa bizdiñ sezimimiz ömirdiñ mülde basqa arnasına tüsirdi”, – dep sırımen bölisti Valerïya.
Derekközi: Stan.kz
Tegï: Mwzıka,
Kommentarïï


text:
Şilde 24, 2015 | avtor shalqar
Zagrwzka
Şilde 24, 2015 | avtor shalqar
Xalıqqa qızmet körse¬tw ortalıqtarı da mümkindigi şektewli jandarğa qızmet körsetwdiñ keşendi şa¬raların jüzege asırılğan. Xalıqqa qızmet körsetw ortalığında jarımjan jandarğa
Şilde 22, 2015 | avtor shalqar
Mümkindigi şektewli adamdardıñ qoğamnan tıs qalmawına memleket tarapınan jiti köñil böline bastadı. Elbası da «Qazaqstan jolı-2050: Bir maqsat, bir müdde,
Şilde 22, 2015 | avtor shalqar
«Damw » Qorınıñ Almatıdağı KQKO-da XQKO keñesşileriniñ qızmetterin paýdalanwğa boladı Almatı qalasındağı Käsipkerlerge qızmet körsetw ortalığında Xalıqqa qızmet körsetw ortalığınıñ
Şilde 17, 2015 | avtor shalqar
Jumıssızdar qalaý jumısqa ornalaswğa boladı? Tabılğan jumısqa mamandığı, käsibi säýkes kelmese, qaýtadan qalaý dayarlıqtan ötwge boladı? Jastar praktïkası degen
Şilde 17, 2015 | avtor shalqar
Qazirgi tañda Ükimet öz qızmetterin usınıp otır. Biz onı Élektrondıq sandıq qoltañba (ÉSQ) arqasında alamız. Bizde, yağnï xalıqqa qızmet körsetw
Şilde 17, 2015 | avtor shalqar
Qazirgi tañda «Nur Otan» partïyası barlıq sınaqtarğa der kezinde nazar awdarıp, öz Bağdarlamaların jetildirip keledi. Partïyanıñ janınan qurılğan qoğamdıq qabıldaw
Şilde 15, 2015 | avtor shalqar
Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ Älewmettik mañızdı jobalardı iske asırw boýınşa memlekettik tapsırısı ayasında Xalıqaralıq «Janaşır» qoğamdıq qorı «Oralmandardıñ
Şilde 13, 2015 | avtor shalqar
2015 jılğı 17 şildede «Xalıqtı älewmettik qorğaw boýınşa memlekettik bağdarlamalar: xalıqtı älewmettik, ékonomïkalıq jäne quqıqtıq qamtamasız etw şaraları twralı aqparattandırw»
Şilde 13, 2015 | avtor shalqar
«Bala qwansa, peýiştiñ esgi aşıladı» deýdi. Balalarğa bir sättik bolsa da qwanış sıýlaw maqsatında xalıqaralıq «Janaşır» qorı Almatı qalasındağı №2


text:
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif etilgen Teymur Abdullayevniñ ömür arqadaşı ve anası yanvarniñ 19-nda aqayı ve oğlu ile körüşip olamadılar. Olarnı tahqiqat izolâtorınıñ hadimleri yibermedi. Bunı «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ Facebooktaki saifesinde tevqif etilgenniñ zevcesi Alime bildirdi.
Tevqif etilgenniñ apayı: «Tayin etilgen vaqıtta biz binağa kirdik. Kirgende bizden cep telefonlarımıznı söndürmekni rica ettiler. Biz söndürdik. Anam Teymurnı körgende, bizni Teymurdan ayırğan qalın camnı tekmil unutıp, onı quçaqlamaq içün oña qarşı çaptı. Bu duvarğa uruldı ve ağladı. Men dayanamadım ve bunı hatıra olaraq şahsen özüm içün çekmek ve aynı zamanda qocama balalarımıznıñ fotosuretlerini ve videolarını köstermek içün planşetimi çıqardım. Tahqiqat izolâtorınıñ hadimi, bunı körip, qıçırıp başladı ve meni çetke çağırdı», – dep yazdı.
Bundan soñ uquqqoruyıcı qadınnı odadan çıqardı ve körüşüvniñ olmaycağını bildirdi.
Alime: «Tahqiqat izolâtorınıñ hadimi, bundan soñ körüşmeme izin bermesin dep, maña qarşı tergevcige şikâyet yazacağını aytıp başladı. Bu ekinci körüşüvimiz olacaq edi. Birincisi 2017 senesiniñ ağustosında oldı. Teymur buña darıldı ve pek ziyade asabiylendi. O, bu körüşüvni çoq bekledi», – dep bildirdi.
Daa evel Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesi, Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları Emil Cemadinov, Ayder Saledinov, Rustem İsmailov ve Teymur Abdullayev muvaqqat izolâtorda 2018 senesi fevralniñ 11-ne qadar qalacaqlar, dep qarar berdi.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasında tintüvler yapıldı. Neticede, Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov tevqif etildi.
Fevralniñ soñunda Rustem İsmailov ve Ayder Saledinov psihiatrik ekspertizağa yollanğanları belli oldı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ taqip etilüvi din alâmetine köre yapıla, dep tüşüneler. Advokat Emil Kurbedinov, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca esas olaraq qırımtatarlar taqip etilip, olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruplarğa ait Qırım sakinleriniñ de taqip etilgenini qayd ete.
Halqara siyasiy İslâm teşkilâtı «Hizb ut-Tahrir»niñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, qırımtatarlarnı ilhaq etilgen Qırımda mayıs 18-de, Qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlama kününde umum Ukraina sükünet daqqasına qoşulmağa davet etti. Bunı Çubarov mayıs 5 künü aqşam özüniñ Facebooktaki videoblogında söyledi.
Çubarov: «(Mayıs 18 – QA) saat 12-de Ukrainanıñ bütün qıtadaki qısmında sükünet daqqası keçecek. Bu, közge çarpsın, er bir Rusiye işğalcisi ve olarğa qatılğanlar, qırımtatarlarnıñ mutlaq ekseriyeti Rusiye işğaline boysunmağanını körsünler, dep, bir şeyler tüşünip tapmağa tırışıñız», – dedi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ başlığı, Ukrainanıñ türlü şeerlerinde Qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlama kününe bağışlanğan bir sıra tedbirler keçecek, dep qayd etti.
«Mayıs 18-de prezident, parlament ve Nazirler kabineti ile birlikte bir sıra tedbirler keçirmek isteymiz. Bu yıl o tedbirlerniñ ötkerilmesi formatını deñişterecekmiz. Bu, o künü qırımtatar halqınen beraber olmaq istegenlerge qoşulmağa imkân berecek», – dedi o.
Çubarovnıñ bildirgenine köre, ayrıca, qırımtatar halqınıñ sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlama matem tedbirleri Herson vilâyeti, Geniçesk rayonı, Novoalekseyevka, Odesa, Lviv ve tedbirler ukrain ve yeudi cemaatlarınıñ iştiraki ile Holokost muzeyinde ötkerilecek Dneprde keçecekler.
Qırımdan qırımtatar halqınıñ sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlama künü er yıl mayıs 18-de qayd etile. Bu künde qırımtatarlar tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.


text:
«Suxbat bermegenime biraz waqıt bolıptı. Bügin sizderdiñ bağdarlamalarıñızğa säti tüsip, kelip otırmın. Öte qwanıştımın. Mağan köbine köñil-küyiñiz qalay, januyañız bar ma degen suraqtardı jïi qoyadı. Ol meniñ jeke ömirime qatıstı bolğasın, jawap berwden bas tartwğa mäjbürmin. Körermender meniñ önerimdi, şığarmaşılığımdı bağalasa deymin», - dep bastadı äñgimesin stwdïya qonağı.
Sıylıqtı ïelengen kezdegi äserimen bölisken Qayrat: «Ärkimniñ öz armanı bar. Öz eliñde munday sıylıq alw meniñ ğana emes, är änşiniñ armanı, dep oylaymın. Bul jüldege aldımen Allanıñ qalawımen, sosın xalıqtıñ qoldawımen ïe boldım. Öte qwanıştımın. Osı dodada qarsılas bolğan är änşi mıqtı talant. Olarğa aldağı jobalarda toptı jarıp şığwlarına tilektespin»,- deydi Qayrat.
«MWZ TV» sıylığı eki eldiñ mädenïetin biriktirip, änşilerin bir-birimen tanıstırdı, jaqındastırdı, bir saxnada än salwğa mümkindik berdi. Sıylıqtıñ däl bizdiñ elde ötwi - ülken jetistik», - dep ağınan jarıldı Q.Nurtas.
Aldağı josparlarımen bölisken änşi: «Aldağı waqıtta tıñdarmanğa usınar 3-4 änim dayın tur. Jaqın arada usınatın bolamın. Änder maxabbat jayında. Waqıtı kelgende xalıq bağasın bere jatar»,- dedi.
Kezdesw soñında «Tañşolpan» bağdarlamasınıñ jürgizwşisi Ïrïna Ten Qayrat Nurtasqa Bekbolat Tilewxannıñ «Qayrat mıñdağan tıñdarmannıñ jürek qılın şerte biledi» degen jazwı bar arnayı sıylığın tabıs etti.
Derekközi: http://today.kz/
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
2018 jılı älemde ğılım-tehnikanıñ eleuli tabıstarı kütilude. Ğarıştı zertteu salasınan tartıp, zımıran qozğaltqış motorları bar kölikter de jarıqqa şığuı mümkin dep topşılanğan. BBC men The Times körsetken biılğı jılı ğılımda qol jetkizetin adamzat tabıstarın qarap köriñiz.
2018 jılı eñ ülken ğılımi jetistikter ğarış zertteu salasınan kütilude. AQŞ prezidenti Donal'd Tramp 40 jıldan astam toqtap twrğan ğarışqa wşqıştar jiberu jobasın qayta qolğa alıp, bwl turalı bwyrıqqa qol qoydı.
Osı jılı bir emes birneşe memleket ğarışqa kemelerin attandıradı. Bwl ğarıştıñ da halıqaralıq keñistikke aynalğanın tüsindiredi. Solardıñ alğaşqıları bolıp Ündistannıñ «Chandraan-2» dep atalatın älem kemesi wşpaq. Bwl el 2008 jılı Ayğa jibergen tabıstı zertteu jwmıstarın jalğastırmaq. «Chandraan-2» Ay betine qonıp, Jerdiñ alıp serigine zertteu jürgizbek. Atalğan ğarış kemesi naurız ayında Andhra-Pradeştegi ğarış aylağınan Ayğa bet alıp wşıp, öziniñ qızmetin bastaydı.
Jıldıñ eñ eleuli oqiğalarınıñ biri mamır ayında bolmaq, NASA zerttep jasağan «InSight» attı keme Marsqa bet aladı. Bwl adamzat parasatınıñ eñ soñğı jetistigimen jabdıqtalğan keme, Marsqa jetken soñ planetanıñ betin qazıp, onıñ tarihı turalı zertteytin boladı. Sonımen birge ol «qızıl şardağı» silkinistiñ dıbıs tolqındarın jazıp alıp, sol arqılı iski qwrılımınan habar bere aladı.
Mausım ayında Japoniya Ğarış agenttiginiñ «Hayabusa-2» kemesi Ryugu asteroidına wşıp jetedi. «Hayabusa-2»-ge jüktelgen mindet – asteroidtıñ tas qiırşıqtarın Jerge jetkizu. Jerge jetkizilgen tastar arqılı zertteuşiler bwl «qıdırmaşınıñ» qwrılımın zerttep anıqtaydı. Esteriñizde bolsa, 2017 jılı «Hayabusa» kemesi Itokava attı asteroidke jetip älemdi dür silkindirgen edi. Bwl keme türli qiınşılıqtarğa qaramastan Jerge asteroidtıñ tas kesekterin alıp oraldı. Osıdan keyin zertteuşiler men injenerler «Hayabusa-2» kemesin tipti de kemeldi etip jabdıqtap, onıñ köbirek tas ülgilerin äkeluine qabiletti etti. Onıñ jäne Ryuguge jaqındağanda alıstan basqaratın qwrılğılardı onıñ betine jetkizuge de ikemi bar.
Sonımen birge Japoniya men Europa ğarış agenttikteri birlese otırıp Künge eñ jaqın Merkuriydi zertteudi qolğa almaq. Bwl jwldızğa «BepiColombo» attı zertteuşi kemeni jwmsaydı. Ol Merkuriy turalı adamzattıñ tanımın keñeytpek. Degenmen, onıñ aldında NASA-nıñ «Messenger» attı kemesi jetken. «BepiColombo»-tiñ tağı bir mindeti bir tasımaldauşı zımıran arqılı eki älem kemesin keñistikke alıp şığadı. Eki keme planetanıñ tartılıs küşin zerttemek. Sol arqılı ğalımdar Merkuriyde ne üşin temirdiñ köp ekenin jäne sırtqı qabatındağı jwqa tastardıñ neden payda bolğanına zertteu jasamaq.
Al, 2018 jıldıñ ğana emes adamzat tarihınıñ da eñ eleuli oqiğalarınıñ biri «Falcon Heavy» zımıranınıñ keñistikke köterilui bolıp otır. Bwl quattı zımırandı tanımal Ilon Masktıñ SpaceX kompaniyası jasağan. Ötken jılı jeltoqsan ayında, «Falcon Heavy»-dıñ Floridadağı Jon Kennedi atındağı ğarış ortalığında qwrastırılıp jatqanı mälim bolğan edi. «Falcon Heavy» älemdegi eñ quattı zımıran, ol 9 qosımşa jäne bir ortalıq motormen jabdıqtalğan. Salmağı 57 tonna, biiktigi 70 metr. Atalmış zımıran qazirgi uaqıttağı kommerciyalıq ğarış jarısında lider bolıp twr. Bir emes birneşe ğarış kemelerin Jer orbitasınan wzatıp saluğa qabiletti. Jeke kompaniyalardıñ ğarışkerlerdi ğarışqa wşıruı kelesi jıldıñ enşisinde dep boljaydı köpşilik.
Biıl tağı SpaceX jäne Boeing kompaniyaları jaña wşıru jüyelerin sınaqtan ötkizip, mälimetter jinau üşin wşqışsız ğarış kemelerin de wşırıp köredi. Keyin, wşqıştardı alıp wşatın kemelerdi de wşırmaq. Degenmen bwl josparlardıñ keyinge qaluı da mümkin. Sınaqtar sätti ötse, AQŞ Ğarış agenttigi eki kompaniyağa da rwqsat bermek.
Jeke kompaniyalardıñ zımıran jüyelerimen birge, NASA da öziniñ jaña zımırandarın keñistikke şığaradı. Köp küttirgen äri qımbat «Orion» kemesi ğarış turistterin Jer orbitasınıñ tömengi qabatına aparıp kelmek. Degenmen, bwl keme 2019 jılı sınaqtan ötkizilip, sätti bolıp jatsa 2021 jılı ğarışqa baratın alğaşqı turisterdi alıp wşadı.
Wlıbritaniyanıñ «Bloodhound» attı super köiligi biıl qwrlıqtağı eñ joğarı qarqındı körsetip, älemdik rekord jañartpaq. Bwl kölikke «Eurofighter Typhoon» wşağınıñ qozğaltqışı ornatılğan. Osığan deyin birneşe ret sınaqtı keşiktirgen. Ötken jılı jay rejimdegi sınaqta sağatına 320 şaqırım jıldamdıqtı körsetti, biıl eñ joğarı jıldamdıqqa jetkizbek. Bwl ret «Bloodhound» sağatına 800 şaqırımdıq jıldamdıqtan asadı dep kütilude. Alayda, älemde qwrlıqtağı eñ jıldam rekordı 1228 şaqırım. Soğan qarağanda, «Bloodhound» biıl rekord jañarta almaydı, tek sınaqtağı täjiribelerdi jinaqtay kele 2019 nemese 2020 jıldarı jaña rekord tirkeui mümkin. «Bloodhound»-tıñ tolıq quatı jıldamdıqtı sağatına 1610 şaqırımğa şığara aladı.


text:
Azatlıq Radiosınıñ malümatına köre, yerli faaller sayesinde dört avtobus ve bir yük KamAZı Odessağa yol aldı.
Ukraina askerleriniñ sağlıqlaşuv merasimi olmadı. Lâkin er kesniñ keyfi yerinde edi, qadınlar ise tuvğan Qırımnı qaldırıp ketmege istemeyip, ağladılar.
Ukraina yalı mudafaasınıñ 36-ncı brigada mayorı İgor Pidoprigoranıñ aytqanına köre, Qırımnı terk etken ukrain arbiy adamlarınıñ sayısı tahminen 150 kişini teşkil etti. Qalğanları arbiy bölükte qalıp, Rusiye arbiy adamlarınen beraber hızmet etecekler.
Ukraina flotu yalı ordularınıñ 36-ncı brigadası Ukraina Silâlı quvetleri terkibinde qala.


text:
Uquq qorçalayıcılar, Ukraina uquq qoruyıcı organlarından, «Qırımda söz serbestligini boğğanlarnıñ» cedvelinde añılğan şahıslarğa qarşı cinaiy işler açılmasını bekley. Bunı jurnlistlerge Ukraina Haber siyaseti naziriniñ Qırım suallerinde mesleatçısı Yüliya Kazdobina bildirdi.
«Biz uquq qorçalayıcı strukturalarınen ende toplaşuv teşkil etken edik. Şimdi uquq qorçalayıcılar QMC Prakuraturasınen de çalışalar, malümat bereler, ifadelerini qaldıralar. Cinaiy işler açılacaq ve bunıñ episi taqiq etilecek. Ve jurnalistlerniñ aqlarını bozğanında qabaatlı olğanlar cezasını çekecek», – dedi Kazdobina.
O qayd etti ki, cedveldeki Rusiye vatandaşları da qarşı Ukraina tedbir ala bilecek.
«Rusiye vatandaşları içün – bu, eger de olarnıñ Ukrainada bir mülkü olsa, ya da olarnı cezalandırmağa bir çare olsa, Ukrainada yapılacaq sanktsiyalar», – qoştı Kazdobina.
Ukrainalı uquq qorçalayıcılar işğal etilgen Qırımda «söz serbestligini boğğanlarnıñ» adlarını aşkâr etti. Bu sırada Rusiyeli ve Qırımlı memurlar, silâlı hızmetler, uquq qoruyıcı ve mahkeme organlarınıñ vekilleri, Qırımdaki «samooborona» azaları, matbuat mekrezleriniñ reberleri. Episi olıp – 60 ziyade adam.
Rusiye nezaretine keçkeninen FSB yarımadada jurnalist, cemaat erbabı ve faallerde muntazam surette tintüv ve sorğular keçire. Uquq qorçalayıcılar bunı «fikir farqlığına qarşı küreş» olaraq tanıylar.


text:
Neşet Çelebi - Bitti Mapus
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Bitti Mapus
Etiketler : Neşet Çelebi - Bitti Mapus türkü indir, Neşet Çelebi - Bitti Mapus türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Bitti Mapus mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Bitti Mapus türküsü, Bitti Mapus sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Bitti Mapus bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Elifim
Neşet Çelebi - Verdiler Oy Oy
Neşet Çelebi - Karga Olan Gül Kıymeti Bilmez
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Kara Değil Mi
Neşet Çelebi - Neler Ettin
Neşet Çelebi - Bitti Mapus
Neşet Çelebi - Cerrahpaşa
Neşet Çelebi - Akşam Oldu Kırat
Neşet Çelebi - Kader
Neşet Çelebi - Pencereden Bakan
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Yeşil İpek Bükeyim
Neşet Çelebi - Kaşlarını Eğdirirsin
Neşet Çelebi - Zalim Poyraz


text:
ALO USTA 0532 781 7954
Almanya’da aldığımız ustalık eğitimi ile Ankara Şaşmaz sanayide 20 yılı aşkın süredir oto tamir bakım ve servis işimizi Aydın’a taşıdık. İster telefonla isterseniz işyerimizde sizlere hizmet vermekten onur duyacağımızı bilmenizi isteriz. A dan Z ye tüm markalar yine Aracınızın Kaportasından boyasına, Motorundan Lastiğine tüm ustalarımızla hizmetinizdeyiz.
06 HGS OTOMOBİL HASTANESİ
Aydın Araba Tamircisi, Aydın Citroen Ustası,
Aydın Motor Ustası
, Aydın Oto Tamircisi, Aydın Pejo Ustası, Aydın Peugeot Ustası, Aydın Rektefeci, Aydın Tamirci, Bozdoğan Araba Tamircisi, Bozdoğan Citroen Ustası, Bozdoğan Motor Ustası, Bozdoğan Oto Tamircisi, Bozdoğan Pejo Ustası, Bozdoğan Peugeot Ustası, Bozdoğan Rektefeci, Bozdoğan
Tamirci
, Buharkent Araba Tamircisi, Buharkent Citroen Ustası, Buharkent Motor Ustası, Buharkent Oto Tamircisi, Buharkent Pejo Ustası, Buharkent Peugeot Ustası, Buharkent Rektefeci, Buharkent Tamirci, Çine Araba Tamircisi, Çine
Citroen Ustası
, Çine Motor Ustası, Çine Oto Tamircisi, Çine Pejo Ustası, Çine Peugeot Ustası, Çine Rektefeci, Çine Tamirci, Didim
Araba Tamircisi
, Didim Citroen Ustası, Didim Motor Ustası, Didim Oto Tamircisi, Didim Pejo Ustası, Didim Peugeot Ustası, Didim Rektefeci, Didim Tamirci, Efeler Araba Tamircisi, Efeler Citroen Ustası, Efeler Motor Ustası, Efeler Oto Tamircisi, Efeler Pejo Ustası,
Efeler Peugeot Ustası,
Efeler Rektefeci, Efeler Tamirci, Germencik Araba Tamircisi, Germencik Citroen Ustası, Germencik Motor Ustası, Germencik Oto Tamircisi, Germencik Pejo Ustası, Germencik Peugeot Ustası, Germencik Rektefeci, Germencik Tamirci, İncirliova Araba Tamircisi, İncirliova Citroen Ustası, İncirliova Motor Ustası, İncirliova Oto Tamircisi, İncirliova Pejo Ustası, İncirliova Peugeot Ustası, İncirliova Rektefeci, İncirliova Tamirci, Karacasu Araba Tamircisi, Karacasu Citroen Ustası, Karacasu Motor Ustası, Karacasu Oto Tamircisi, Karacasu Pejo Ustası, Karacasu Peugeot Ustası, Karacasu Rektefeci, Karacasu Tamirci, Karpuzlu Araba Tamircisi, Karpuzlu Citroen Ustası, Karpuzlu Motor Ustası, Karpuzlu Oto Tamircisi, Karpuzlu Pejo Ustası, Karpuzlu Peugeot Ustası, Karpuzlu Rektefeci, Karpuzlu Tamirci, Koçarlı Araba Tamircisi, Koçarlı Citroen Ustası, Koçarlı Motor Ustası, Koçarlı Oto Tamircisi, Koçarlı Pejo Ustası, Koçarlı Peugeot Ustası, Koçarlı Rektefeci, Koçarlı Tamirci, Köşk Araba Tamircisi, Köşk Citroen Ustası, Köşk Motor Ustası, Köşk Oto Tamircisi, Köşk Pejo Ustası, Köşk Peugeot Ustası, Köşk Rektefeci, Köşk Tamirci, Kuşadası Araba Tamircisi, Kuşadası Citroen Ustası, Kuşadası Motor Ustası, Kuşadası Oto Tamircisi, Kuşadası Pejo Ustası, Kuşadası Peugeot Ustası, Kuşadası Rektefeci, Kuşadası Tamirci, Kuyucak Araba Tamircisi, Kuyucak Citroen Ustası, Kuyucak Motor Ustası, Kuyucak Oto Tamircisi, Kuyucak Pejo Ustası, Kuyucak Peugeot Ustası, Kuyucak Rektefeci, Kuyucak Tamirci, Nazilli Araba Tamircisi, Nazilli Citroen Ustası,
Nazilli Motor Ustası
, Nazilli Oto Tamircisi, Nazilli Pejo Ustası, Nazilli Peugeot Ustası, Nazilli Rektefeci, Nazilli Tamirci, Söke Araba Tamircisi, Söke Citroen Ustası, Söke Motor Ustası, Söke Oto Tamircisi, Söke Pejo Ustası, Söke Peugeot Ustası, Söke Rektefeci, Söke Tamirci,
Sultanhisar Araba Tamircisi
, Sultanhisar Citroen Ustası, Sultanhisar Motor Ustası, Sultanhisar Oto Tamircisi, Sultanhisar Pejo Ustası, Sultanhisar Peugeot Ustası, Sultanhisar Rektefeci, Sultanhisar Tamirci,
Yenipazar Araba Tamircisi
, Yenipazar Citroen Ustası, Yenipazar Motor Ustası, Yenipazar Oto Tamircisi, Yenipazar Pejo Ustası, Yenipazar Peugeot Ustası, Yenipazar Rektefeci, Yenipazar Tamirci


text:
Hıdırlez – bereketlik bayramı bu sene 35-40 insannı topladı. Bu aqta Qırım ükümetiniñ saytında aytıla.
«Şimdilik Hıdırlez bayramına kelgen insanlarnıñ sayısı ayrette qaldıra. Al-azırda 35-40 biñ insan. Em de olar ep kelmekteler», – dey Qırım baş nazir muavini Ruslan Balbek.
Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, bayram «Şaherezada» medeniy-eglenceli merkeziniñ meydanında keçirile (Bağçasaray rayonı, Aqmescit – Bağçasaray yolunıñ 25-nci kilometrinde).
Bu sene Hıdırlezge ilk sefer Qırımnıñ ve Rusiye Federatsiyasınıñ terkibine kirgen qardaş cumhuriyetleriniñ bütün millet vekilleri qoşuldı, denile benatta.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Bağçasaray regional meclisiniñ toplaşuvında aprel 18-de Qırımnıñ şimdiki akimiyeti qırımtatarlarnıñ milliy bayramı Hıdırlez ile bağlı tedbirlerde iştirak etmemek qararı qabul etildi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov aprel 26-da aydınlatılğan muracaatında Qırım akimiyeti Hıdırlez bayramını qırımtatar halqını bölmek içün qullana, – dep aytqan edi.
Keriçte bayram munasebeti ile tantanalı tedbirlerniñ keçirilmesini lâğu ettiler.
Türkiyede qırımtatar diaspora vekilleri bu sene Hıdırlez ve Tepreç adetiy baar bayramlarını qayd etmemek qarar aldılar.
Keçken sene qırımtatarlar halqınıñ baar bayramı – Hıdırlezniñ keçirilmesi lâğu etildi.


text:
Kiyevde Ukraina tarihınıñ milliy müzeyinde qırımtatar bayrağına ve Qırım hanlarınıñ sülâle tamğasına bağışlanğan sergi açıldı. Sergi ziyaretçileri «taraq tamğa» timsaliniñ halef qulanuvını taqdim etken eksponatlar ile tanış ola bileler», – haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Qırımtatar bayrağı» foto sergisinde Qırım, Lviv, Kiyev, Amerika ve diger memleket fotograflar iştirak etti. Er bir fotoresimde bayraq tasvirlengen – Ukrainada ve onıñ tışında.
Bunıñ ile müzeyde qırımtatarlarnıñ sürgünligine bağışlanğan sergi çalışmaqta.
Qırım meseleleri boyunca Ukraina Devlet hızmetiniñ reisi Aslan Ömer Qırımlı Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, qataiy Ukrainada böyle tedbirlerniñ keçirilmesi ümüt bere ve işğal etilgen topraqta qalğan vatandaşlarğa destek köstere.
«Bu adise bizler içün pek müim, çünki qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan doğuvı, cemiyetniñ qırımtatar halqınıñ timsalleri, tarihı ve faciaları ile tanışuvı pek müimdir. Añlav içün pek emiyetlidir», – dedi o.
Belli qırımtatar ustası ve El-Cheber ustahanesiniñ tesisçisi Rustem Skibin Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, bayraq aqqında foto sergisini teşkil etmek ğayesi çoqtan peyda olğan edi, şimdi ise buña eñ kelişken zamandır.
Rustem Skibin dey ki, ileride «Qırımtatar bayrağı» sergisi Ukraina prezidentiniñ memuriyetinde taqdim etilecektir.
Evel bildirilgeni kibi, iyün 3 künü Kiyevde flash mob başlandı, maqsadı – qırımtatar bayrağını Ukraina şeerlerinden keçirip, birdemlik timsali olaraq qırımlılarğa teslim etmek.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı – üstünde altın tamğa tasvir etilgen kök tüslü ketendir. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi teşkil etildi.


text:
Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Yeqinda bir tonuşumizniŋ qirqi näziridä tšrt-bäş kişi din toğriliq paraŋ qilip qaldi. Arisidiki biri «elimizdiki din sahasi toğra yolğa selinğan, turaqliq moҗut, җämiyitimizdä hatirҗämlik hayat hšküm sürmäktä», dedi. Uniŋ bu pikrigä hämmä birdäk qoşulmidi. Nemişkä? Bügün biz äynä şu bäs-munazirigä bağliq şähsiy kšzqaraşlirimiz bilän ortaqlişişni muvapiq kšrduq. Bäs-munazirä iştrakçilirini şärtlik türdä ikki topqa bšlüşkä bolidu. Birinçi toptikilärni tiŋşisiŋiz: «Elimizdiki diniy etiqat ärkinligi çäklängän, diniy birläşmilärni royhätkä eliş tärtivi muräkkäp, mäzkür sahani rätläydiğan qanunniŋ tälivi qattiq», deyişidu. Ändi ikkinçi toptikilärniŋ gepigä qulaq salsiŋiz: «Qanunlirimiz diniy birläşmilärgä kšpiräk ärkinlik berivätkän, royhätkä eliş tärtivi yenik, elimiz diniy täşkilatlar üçün işigi oçuq šygä ohşaydu», däydu.
Din sahasidiki ähval juquridiki «tänqitçilär» eytqandäk, muräkkäpmu? Älvättä, yaq! Ämäliyatta qollinilivatqan qanun – elimizniŋ din sahasidiki mäsililärni rätläşkä imkaniyät yaritip berivatqan muhim hšҗҗät. Qanunda elimizdiki asasiy ikki dinniŋ – islam bilän pravoslaviyalik hristianliqniŋ җämiyät hayatidiki orni bilän roli dšlät täripidin etirap qilinidiğanliği vä dšlätniŋ barliq diniy birläşmilärgä hšrmät bilän qaraydiğanliği eniq häm ätrapliq yezilğan.
Qanunda diniy birläşmilär yärlik, regionalliq vä җumhuriyätlik bolup bšlünüp, şuniŋğa muvapiq ularniŋ äzaliriniŋ saniğa munasivätlik yeŋi täläp-väzipilär qoyulğan. Bu – nahayiti durus vä täräqqiy ätkän dšlätlärniŋ täҗribisidä käŋ qollinilidiğan täläp. Ändi diniy etiqat ärkinligigä kälsäk, Konstitutsiyadä kšrünüş tapqan qaidilärgä muvapiq, elimizniŋ grajdanliriğa işänçä-etiqat mäsilisidä käŋ ärkinlik berilgän. Dinğa işinämsän – äynä meçit, äynä çirko, äynä sinagoga… Uniŋdin oşuq nemä keräk? Dšlätniŋ etiqat mäsilisidä grajdanlar bilän diniy birläşmilärgä qoyidiğan tälivimu addiy: elimizniŋ din sahasidiki qanunlirini buzmay, birävniŋ diniy işänçä-etiqatini horlimay, diniy šçmänlikni päyda qilmay din yolida maŋivärgin.
Zayirliq dšlät bolup sanilidiğan Qazaqstanda barliq dinlar baravär, grajdanlarniŋ dinğa işiniş-işänmäslik mäsilisidimu ärkinliklär berilgän. Şuŋlaşqa birinçi toptiki «tänqitçilärgä» eytarimiz şuki, Qazaqstanniŋ din sahasidiki qanunliri barliq häliqara täläplärgä muvapiq kelidu, elimizdä dinğa etiqat qiliş ärkinligi dšlät täripidin kapalätländürülgän vä qanun bilän himayä qilinidu. Ägär ähval bäzilär eytqandäk tšzümsiz bolsa, bügünki kündä elimizdä 3600din oşuq diniy birläşmä royhätkä elinip, şunçilik meçit, çirkolar paaliyät elip barmiğan bolar edi.
Moşu yärdä räqämlärgä kšz jügärtip štüşni toğra kšrüvatimiz: ägär 1990-jillarniŋ beşida elimizdiki meçitlarniŋ sani yüzgä yätmigän bolsa, ularniŋ hazirqi sani 2600din aşidu. Moşundaq juquri kšrsätküç elimizdiki pravoslav hristianliriniŋ diniy birläşmiliri bilän çirkoliriğimu täälluq. Ändi elimizgä mustäqilliktin keyin Ğäriptin kälgän protestantliq diniy täşkilatlarniŋ sani bügünki kündä 600din aşidu. Uşbu mälumatlar dšlätniŋ din sahasidiki säyasitini muhakimä qilğuçilarniŋ pikirliriniŋ orunsiz ekänligini kšrsätsä keräk.
Dšlätni «nahayiti yumşaq säyasät jürgüzüvatidu», däp «tänqitligüçilärgimu» eytarimiz bar. Bilsäk häm çüşänsäk, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ BMTniŋ äzasi süpitidä diniy etiqat ärkinligini saqlaş boyiçä šz zimmisigä alğan väzipiliri vä şuniŋdin päyda bolidiğan җavapkärligi bar. Älvättä, qanun qetip qalğan hšҗҗät ämäs, u täräqqiyatqa ägişip šzgirip turidu. Täkitläş keräkki, «Diniy hizmät vä diniy birläşmilär mäsililiri boyiçä Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ ayrim qanuniy aktliriğa šzgirişlär bilän toluqturuşlar kirgüzüş toğriliq» Qanun layihisi täyyarlandi. U birnäççä qetim muhakimidin štti. Qalğini vaqitniŋ änçisidä. Mäzkür qanun layihisidä ämäliyatta qollinivatqan qanunda rätlänmigän kšpligän mäsililär šz ipadisini tapti.
Pursiti kälgänliktin, bügün hämmimizni ändişigä selivatqan vä biz dahil bolğan bäs-munaziridä sšz bolğan neka mäsilisigimu tohtilip štmäkçimiz. Rast, bu toğra çüşändürüş işlirini elip beriş arqiliq häl bolidiğan mäsilä. Şundimu, äŋ eçinarliği, başqa diniy eqimlarniŋ qatarida jürgän bäzi kişilär yaş qizlar bilän nekasini qiydurup, kšp vaqit štmäyla talaq qilip, ketip qalidekän. Bu ändi – häqiqiy hamaqätlik. hämmimizniŋ hädä-siŋillirimiz, tärbiyilävatqan qizlirimiz bar. Birävniŋ kšzqariçiğudäk asravatqan qizini hor qilğan şundaq vapasiz-vijdansizlar ätiki kündä šzliriniŋmu huddi şundaq ähvalğa duçar bolmaydiğanliğiğa kapalätlik qilalamdu? Undaqlar tehi šzlirini «din yolida jürimiz», däp hesaplaydekän. Kšpni kšrgän ata-bovilirimiz mundaqlarğa qarita «Dindin sadiğa kät!» däp eytidiğan. Biraq moşu mäsilini yaş qizlarğa çüşändürüp, ähbaratni yätküzüşimiz keräk. Qizlar monu addiy häqiqätni yadida saqlişi lazim – ägär u bügün җavapkärlikni his qilmay, jigit bilän diniy nekasini qiyğizip, ätä taliğini aŋlap, barmiğini çişläp qalsa, qolidiki balilirini qandaq asraydu, kim ularğa yardämlişidu? Ägär ular qanuniy türdä nekadin štkän bolsa, aliment tšläştin baş tartmas edi. Ändi diniy neka arqiliq qoşulup, aҗrişivatqanlardin nemä soraysän? Älvättä, mundaq mäsililär hämmimizgä eğir tegidu, biraq häqiqät. Şuŋlaşqa, birinçidin, ata-ana qiziniŋ tärbiyisigä kšŋül bšlüp, җiddiy nazarätkä alğini ävzäl.
Eytmaqçi, yeŋi Qanun layihisidä kamalätkä tolmiğan šsmürlärniŋ diniy çarä-tädbirlärgä, märasimlarğa qatnişişini rätliginini durus qädäm desäk bolidu. Bu täläp diniy birläşmilärgimu, ata-anilarğimu birdäk җavapkärlik jükläydu. Ändi buniŋdin keyin šsmürlär meçitqa, çirkoğa yaki härqandaq başqimu diniy benalarğa qädäm täşrip qilidiğan bolsa, uniŋ ata-anisiniŋ ruhsiti boluşi keräk. Mabada, diniy birläşmä räisi ata-aniliriniŋ ruhsitisiz šsmürlärni diniy çarä-tädbirlärgä qatnaştursa, ular qanunğa muvapiq җavapkärlikkä tartilidiğan bolidu. Toğra täläp. Şundimu, uşbu mäsilidä bir muhim soal bizni tolğanduridu. Ägär šsmürniŋ ata-anisi mälum säväplär tüpäyli aҗrişip ketip, ular ayrim turidiğan bolsiçu? Därväqä, hayatta moşundaq eğir ähvalğa duçar bolğan adämlärniŋ härhil diniy eqimlarniŋ qatariğa kirip, şularniŋ häqiqiy dävätçilirigä aylinip, uniŋ bilän çäklänmäy, ailä tavabiatlirinimu bu yolğa җälip qilivatqan ähvallar pat-pat uçrişidu. Bizniŋ pikrimizçä, balilarniŋ diniy räsim-yosunlarğa berişi üçün hätta ayrim hayat käçürüvatqan ata-anisiniŋmu ruhsiti boluşi keräk. Qanun layihisidä çät ällärdä diniy bilim eliş mäsilisini rätläşmu kšzdä tutulğan. Elimizdimu bu җähättin oqutidiğan därgahlar yetärlik. Qazaqstanda diniy bilim elip, tarihimiz bilän mädäniyitimizni qälblirigä siŋdürgän grajdanlar uniŋdin keyin bilimlirini çät ällärdä mukämmälläştürgüsi kälsä, märhämät, ularğa heçkim qarşiliq kšrsätmäydu, däp oylaymiz.
Pikrimizni җämläp eytarimiz, millät keläçigi hesaplanğan pärzäntlirimizni milliy än°änilär asasida tärbiyiläp, äl qatariğa qoşuş – šzimizniŋ qolida. Şuŋlaşqimu iğvagärlikkä berilmäy, eniğiraği, diniy etiqat ärkinligigä kälsä-kälmäs çepilmay, milliylikni tärğip qilsaq, utulmaymiz. Bilsäk, din iğvagärlikniŋ nişani ämäs. Millätni millät qilidiğan – uniŋ tarihi, ädäbiyati, tili, dini, mädäniyiti vä başqimu şuniŋğa ohşaş milliy qädriyätliri. Şuŋlaşqa keläçigini oylaydiğan millät šziniŋ mäniviy yüksilişini dayim diqqät-näzäridä tutqini ävzäl.
Din — – iğvagärlikniŋ nişani ämäs
Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Yeqinda bir tonuşumizniŋ qirqi näziridä tšrt-bäş kişi din toğriliq paraŋ qilip qaldi. Arisidiki biri «elimizdiki din sahasi toğra yolğa selinğan, turaqliq moҗut, җämiyitimizdä hatirҗämlik hayat hšküm sürmäktä», dedi. Uniŋ bu pikrigä hämmä birdäk qoşulmidi. Nemişkä? Bügün biz äynä şu bäs-munazirigä bağliq şähsiy kšzqaraşlirimiz bilän ortaqlişişni muvapiq kšrduq. Bäs-munazirä iştrakçilirini şärtlik türdä ikki topqa bšlüşkä bolidu. Birinçi toptikilärni tiŋşisiŋiz: «Elimizdiki diniy etiqat ärkinligi çäklängän, diniy birläşmilärni royhätkä eliş tärtivi muräkkäp, mäzkür sahani rätläydiğan qanunniŋ tälivi qattiq», deyişidu. Ändi ikkinçi toptikilärniŋ gepigä qulaq salsiŋiz: «Qanunlirimiz diniy birläşmilärgä kšpiräk ärkinlik berivätkän, royhätkä eliş tärtivi yenik, elimiz diniy täşkilatlar üçün işigi oçuq šygä ohşaydu», däydu.


text:
“Astananıñ” ïtalyandıq veloşabandozı Fabïo Arw alğaşqı bolıp märege jetti. Ekinşi bolıp Cannondale-Garmin klwbınan kanadalıq Rayder Xeşedal märe sızığın kesti. Etixx – Quick-Step komandasınan kolwmbïyalıq Rïgoberto Wran köşbasşılar üştigin tuyıqtadı, dep xabarladı Sports.kz.
“Astananıñ” qalğan şabandozdarı mına tärtippen märege jetti: Tanel Kangert – törtinşi, Mïkel Landa – jetinşi, Paolo Tïralongo – 26-şı, Lwïs Leon Sançes – 31-şi, Dïego Rosa – 35-şi, Darïo Kataldo – 54-şi, Andrey Zeyc – 84-şi, Davïd Malakarne – 104-şi.
Astana qalasınıñ äkimi Ädilbek Jaqsıbekov Fabïo Arw jeñiske jetken ïtalyandıq “Djïro d’Ïtalïya” Grand-twrınıñ 20-şı kezeñine bardı, dep xabarlaydı Vesti.kz.
Astana äkimi jarıstıñ barısın komandanıñ bas menedjeri Aleksandr Vïnokwrov jäne Qazaqstannıñ velosport federacïyasınıñ prezïdenti Darxan Qaletaevpen birge tamaşaladı.
“Osınday kezeñge birinşi ret kelip otırmın. Bizdiñ “Astana” komandası öte tanımal. Qazir ğana ülken sporttıq gazettiñ bas redaktorımen kezdestim, uyımdastırwşılardıñ bağaları boyınşa, “Astana” – eñ jaqsı uyımdasqan äri mıqtı komandalardıñ biri. Bul, ärïne, Qazaqstan üşin, birinşi kezekte Astana qalası üşin maqtanış”, – dedi öz sözinde Astana qalasınıñ äkimi.
Tegï: Sport jañalıqtarı,
Kommentarïï


text:
Mod
0 Mesajına 0 Teşekkür edildi.
başarılı 1 konu
Pvpserverlar.gen.tr ile Metin2 Server Ekle indir, Pvpserverlar.gen.tr ile Metin2 Server Ekle Videosu, Pvpserverlar.gen.tr ile Metin2 Server Ekle online izle, Pvpserverlar.gen.tr ile Metin2 Server Ekle Bedava indir, Pvpserverlar.gen.tr ile Metin2 Server Ekle Yükle, Pvpserverlar.gen.tr ile Metin2 Server Ekle Hakkında, Pvpserverlar.gen.tr ile Metin2 Server Ekle nedir, Pvpserverlar.gen.tr ile Metin2 Server Ekle Free indir, Pvpserverlar.gen.tr ile Metin2 Server Ekle oyunu, Pvpserverlar.gen.tr ile Metin2 Server Ekle download
Son Mesaj: nullsix
Son Mesaj: Error32
Son Mesaj: nullsix
Son Mesaj: nullsix
Son Mesaj: SivasLi
Bu Konuyu Arkadaşına Gönder
Konuya Abone Ol


text:
Litvaniya Tış işler naziri Linas Linkâviçüsniñ fikirince, dünya toplulığı Rusiyeniñ Qırım işğaline kerek olğanı qadar emiyet bermey. Bunı o Dünya qırımtatar kongressi İdare şurasınıñ Vilniustaki toplaşuvı munasebetinen keçirilgen Litvaniya parlamentiniñ toplaşuvında ayttı, dep haber ete Cemilevniñ matbuat hızmeti bazarertesi künü, aprel 11-de, Facebookta.
«Halqara alanda bu meselege qoltutqanımız halqara qıymetlerge qoltutqanımıznı ifadeley. Biz bu meselelerni yardım etmek ve özüni begendirmek içün kötermedik. Kerçekten qasevetlendirgen bir mevzu. Taqdiriñiz – dünyanıñ bu problemlerge munasebetini aks ettire. Şimdilik neticeleri pek lâyıq olmasa da, işimizge devam etecekmiz», – dep ayttı Litvaniya Tış işler naziri.
«Ukrainada olğan soñki vaqialarnıñ aqibetini köremiz. Bir qaç yıl evelsi bombalar vastasınen ücüm etilgen olsa, şimdi adamlarnıñ yüreklerine oq kirsetken teşviqat qullanıla. Şimdige qadar öyle devam ete», – dep ayttı Linas Linkâviçüs. Onıñ qayd etkenine köre, «telükeler siziñ içün de, bizim içün de bar».
Vilniusta aprel 11-13 künleri Dünya qırımtatar kongressi İdare şurasınıñ toplaşuvı keçirilmekte. Tedbir «İşğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı» halqara konferentsiyasından başlandı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Konsul (latinça consul) -
Konsul xezmäte - bergäläp xezmät, şul uq waqıtta ike konsul bulğan.
Konsullar ber yıl däwamına saylanğan.
İke konsul bergälege Tarkviniy Ğorur patşasın sörgännän soñ buldırılğan.
Başta konsullar patritsiylardan saylana, tik plebeylär belän patritsiylar köräşe näticäsendä 367 b.e.q. konsullar berse plebeylärdän saylana.
Konsullar yuğarı watandaşlıq, xärbi xäkimiätenä iä bulğannar, legionnarnı cıyıp citäklägän, senatnı, komitsiälärne çaqırğannar, diktatornı raslağannar.
Ğädättän tış wäzğiättä senat konsullarğa çiksez wazifalarnı birgän.
367 b.e.q. yıldan
Konsul bulışçısı - kvestor.
İmperiä waqıtında konsullar çın xäkimiätne yuğalta, xezmät - xörmätle däräcägä äwerelä, konsullar saylanmıy, ä bilgelänä başlıy.


text:
Ukrainanıñ Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksandr Turçinov, Kyivniñ başta Donbassnıñ işğal etilgen qısmını ve ondan soñ Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımnı öz kontroli altında qaytaracağından emin. Bunı Turçinov «Gordon» neşiri içün bergen intervyüde dedi.
«Zemaneviy dünya şaraitinde er kes öz küçüne işanmaq kerek. Zayıflarnıñ esamesini oqumaylar, olarğa aqıl ögrete, olarnı aşalay ve qullanalar! Yalıñız küçlü Ukraina özüni ürmet etmege ve öz miliy menfaatlarını esapqa almağa mecbur ete bile! Biz böyle Ukrainanı qurmaq kerekmiz… İşğal etilgen territoriyalarnı qaytaruv – devletimiz içün eñ esas vazifedir. Eminim ki, başta bütün Donbass, ve ondan soñ Qırım qaytarılacaqlar», – dedi Turçinov.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Donbasstaki silâlı çatışma, 2014 senesinde Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ başlap, ale daa devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı şekilde qol tutqanında qabaatlaylar. Kreml bu qabaatlavlarnı inkâr ete, ve Donbassta yalıñız Rusiyeden kelgen «göñülliler» bulunmaq mumkünler, dey. BMTniñ malümatına köre, çatışma esnasında 10 biñden ziyade kişi elâk oldı.