text:
Bush belän Kerry arasında ütkärelgän berençe bäxästä, küzätüçelär fikerençä, Kerry ciñde
Comğağa qarşı töndä amerikan prezidentı George Bush belän anıñ urınına däğwa itüçe senator John Kerry arasında qaralğan 3 bäxäsneñ berençese ütte. Saylawlarğa ber ay qala ütkärelgän fiker beleşügä kürä Bush Kerrydan beraz aldaraq bara. Şuşı bäxäslär amerikan saylawçısına täesir itü öçen soñğı mömkinlek bulıp tora. Miami universitetında ütkän tamaşanı distälägän million amerikan küzätte. Kön tärtibendä tışqı säyäsät ide. 90 minut däwam itkän süz köräşterüneñ säğättän artığı Ğiraq tiräsendä bardı. Köndäşlär Rusiädäge soñğı xällärgä dä üz fikeren belderde.
Audio (John Kerry): "Üzeneñ ber çığışında Bush: bez monı centekläp tikşeräçäkbez, suğışnı qotılğısız itmiäçäkbez, berektäşlär belän bergäläp, zur saqlıq belän eş itäçäkbez, digän ide. Ul bolarnıñ bersen dä eşlämäde, di Kerry."
Kerry süzlärençä, Bush Ğiraq suğışın başlağanda Amerikanıñ küptänge tarafdarları fikeren iskä almadı, xäzer dä yökne büleşergä telämi. Näticädä, Ğiratqa ülüçe xärbilärneñ 90 %tı amerikannar, çığımnarnıñ da 90%tın amerikannar kütärä. Bush, Kerrynıñ Ğiraq suğışına qaraşın butalçıq dip atadı, häm ul prezident bulsa, mondıy qaraşları belän Ğiraqtağı Amerikan xärbiläreneñ ruxın töşeräçäk, başqa illärne üz yağına cälep itä almayaçaq, dide:
Audio (George Bush): "Kerry Ğiraqta uñışqa ireşüneñ nigeze başqa illärne cälep itü, di. Soñ ul alarğa närsä dip äytergä teli, bez Ğiraqta çigenäbez, äydägez bezgä quşılığız, dipme? Yä isä, bu kiräksez waqıtta, kiräksez urında kiräksez suğış buldı, äydägez bezgä quşılığız, dipme?"
Bäxäs axırında ikesenä dä Rusiä turında soraw birelde. Bu mäsälädä dä fiker ayırması bulu açıqlandı. Qayçandır Bush Putinnıñ küzlärenä qarap anıñ ışanıçlı buluın añladım digän ide. Putinnıñ Rusiädä demokratiäne qısuın iskä alıp, moderator Bushtan, sez bu keşegä yalğış bäyä birgänegezne tanıysızmı dip soradı. Bush Putinnı dustım, terrorğa qarşı köräştä köçle partner dip atadı. Axrı ul xakimiät büleneşen önäp betermi, monısı qızğanıç, ämmä eçkersez mönäsäbätlärgä qarşılıqlar qoma çawlamıy dide ul. Kerry bu sorawğa qırısraq cawap birde, Putinnıñ ildäge soñğı üzgäreşlärne terorğa qarşı köräş belän añlatuın kire qaqtı:
Audio (John Kerry): "Rusiädäge soñğı xällär ükeneçle, minemçä bu terrorğa cawap qına tügel, di Kerry. Putin xäzer ildäge bar televideniene kontrol itä. Anıñ säyäsi köndäşläre törmägä utırtıldı. Bu il belän bezgä yaxşı mönäsäbät kiräk, ämmä bez härwaqıt demokratiä öçen bulırğa tieş."
Quşma Ştatlarnıñ aldınğı telekompaniäläre tamaşa betü belän ütkärgän soraşularda, cawap birgännärneñ kübese, Kerry beraz ğına yaxşıraq ide, digän bäyä birgän. The Los Angeles Times gäzite, comğa sanında, Kerry Bushnıñ tışqı säyäsätenä köçle ğäyepläwlär belderde, dip yazıp çıqtı. The New York Times yazuınça, Kerry Bush administratsiäse ğämällärenä moña qädär bulğan iñ köçle häm mäğnäle tänqit belderde. Ä menä USA Today gäzite, könäşlärneñ härberse üz qaraşın yaqladı, berençe bil alışu tigez xisap belän tämamlandı, digän näticä yasadı.
Bäxäslärneñ ikençese 8 Üktäberdä Saint Louis şähärendä, soñğı, öçençese – 13 Üktäberdä Arizona ştatında ütäçäk. Prezident saylawları 2 Noyäberdä uzaçaq.
-Ali Gilmi


c: text/html

text:
Ufada Başqortstan tatar yazuçıları qorıltayı ütäçäk
Başqortstanda küp mixnätlär aşa oyıştırılğan häm räsmi terkälgän Tatar yazuçıları berlege kiläçäktä eşläp kitä alırmı, aña tatarça icat itüçelärne cälep itep bulırmı? Şuşı sorawlar belän bez berniçä keşegä möräcägät ittek. Beräwlär Tatar yazuçıları berlegeneñ kiläçägenä ömet beldersä, ikençeläre aña ikelänebräk qaradı. Qorıltaynı oyıştıru qomitetı räise Alik Loqmanov isä Başqortstan tatar milli oyışmalarınıñ bu Berlekneñ kiläçägenä ömet bağlawın äytä. Başqortstannıñ xalıq şağire, milläte tatar bulğan kürenekle ädip Marat Kärimov ta bu qorıltayğa bäyle qayber uyların äytte. Anıñ fikerençä, Başqortstan Tatar Yazuçıları berlegen oyıştıru tabiği xäl, çönki respublikta tatarça icat itüçelär bik küp. Ämma Tatar Yazuçıları berlegenä respublika büdjetınnan yärdäm kürsätelmäsä, anıñ nıqlap eşläp kitüenä ömet totıp bulmıy. «Cämägät başlanğıçında ğına bu Berlekneñ eşen cimeşle itep bulmıy, – di Marat ağa Kärimov. – Ä bügenge köndä, respublik citäkçelege dä, Başqortstan Yazuçılar berlege dä Tatar yazuçıları berlegenä tiskäre mönäsäbättä bulğanda, aña finanslar bülenüe bik ikele. Annan bu berlekkä respubliktağı inde şaqtıy tanılğan tatar ädiplären cälep itü dä üze ber problem. Çönki alar Tatar yazuçıları berlege eşçänlegendä qatnaşudan uttan qurıqqan kebek qurqa. Çönki anda küçü belän tatar yazuçıların şunda uq ezärlekläw başlanaçaq, alarnıñ kitapların da näşer itmäyäçäklär». Marat Kärimov äytüençä, Başqortstan Tatar yazuçıları berlegenä räsmi xaqimiätlär tarafınnan uñay mönäsäbät bulu belän anda älegä Başqortstan Yazuçıları berlegenä yörüçe distälärçä tatar ädipläre dä räxätlänep küçär ide. Başqortstandağı tanılğan tatar şağire Färit Ğabderäximneñ dä Başqortstan Tatar yazuçıları berlege eşçänlegenä qarata üz mönäsäbäte bar. «Min şuşı berlekne oyıştıru öçen häm anı räsmi terkätü öçen un yıl çaması ğömeremne, köçemne birdem, törleçä qısularğa duçar buldım. Şuña kürä dä Başqortstan Tatar yazuçıları berlegeneñ kiläçägenä min berniçek tä bitaraf bula almıym. Siksänne qualasam da, min anıñ nıqlap ayaqqa basıp kitüe öçen quldan kilgänneñ barsın da eşläyäçäkmen». Färit äfände süzlärençä, Başqortstan tatar yazuçıları berlege başqort yazuçıları berlege kebek ük tulı xoquqlı yäşärgä häm barlıq östenleklärdän faydalanırğa xaqlı. Xökümät finanslawın taläp itärgä häm şuña ireşergä kiräk, di tatar şağire. Şulay itep, bu şimbädä Başqortstan Tatar yazuçıları berlegeneñ kiläçäk yazmışı xaqında eşlekle söyläşü bulır dip kötelä. Älege qorıltayda Ufadan häm respublik rayonnarınnan citmeştän artıq qäläm ähele qatnaşaçaq.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İran: tışqı säyäsättä zur üzgäreş bulmayaçaq
Bügen İran tışqı eşlär ministırlığı yaña ğına saylanğan qatı qul säyäsäte tarafdarı prezident Mäxmüd Axmädinejat waqıtında ilneñ tışqı säyäsätendä möhim üzgäreşlär bulmayaçaq dip belderde. Ministırlıq süzçese Xamid Reza Asäfi İrannıñ atom programması turında Yevropa Berlege belän söyläşülär däwam itäçäk dip äytte
Asäfi süzlärençä(audio)
Atom turındağı söyläşülär säyäsätebezneñ ber öleşe bulıp tora häm bez moña konsensus nigezendä qarar biräbez..Prezidentnıñ üzgärüe belän, moñın üzgärmiäçäge bilgele.Bez äle dä Yevropa Berlegeneñ planın iğlan itüen kötäbez. Bez kileşügä söyläşülär aşa ireşergä telibez.Xoquqlarbız säyläşülär aşa garantiälänergä tieş.Paris kileşüenä esasän İranneñ tınıç atom texnologiäsenä iä bulu xoququ tanılırğa tieş.
Süzçe könbatış illären Axmädinejatqa ışanırğa häm programmasın iğlan itkänçe sabırlı bulırğa çaqırdı. Asäfi Axmädinejatqa ışanu ışanmaw yevropalılarnıñ eşe, ämma alfiker belän xäräkät itelmäskä tieş.Alar yaña citäkçegä kündermälären cibärep täbriklärgä tieş .İran xalqı küpläp saylawlarğa qatnaşıp añı irekle räweştä sayladı.Bu demokratiä prinsıbı. Xalıqnıñ saylawınıa xörmät itelergä tieş dip äytte süzçe Asäfi.Saylawlardan elek Axmädinejad Tehranğa doşmaça mäqsatları bulmağan här il belän dialog urnaştıraçağın äytkän ide Ämma ul AQŞ belän mönäsäbätlär İran xalqınıñ problemaların çişmiäçäk digän ide. Şimbä könne Axmädinejatnıñ saylanuı bilgele bulğannan birle, İrannıñ tışqı säyäsäte kiskennäşäçäk häm könbatış illäre belän kierenkelek artaçaq digän spekulativ fikerlär belderelä. İzrael premyereneñ urınbasarı Shimon Peres Axmädinejatnıñ saylanuı xalıqara cämäğätçelek öçen möhim problemalar tudırçaq dide. Ämma Tehranda analitik Mäxmud Alinejad bu fiker belän kileşmi, Axmädinejadnıñ saylanuı doşmança xalıqara mönäsäbätlärgä işarä tügel di
Alinejad(audio)
Yarlılarnıñ mönfäğätlären yaqlağan iqtisadi refomalar anıñ köntärtibendä tora.Ul cämğiättä baylıq häm säyäsi köç ber niçä keşeneñ qulında cıyılğan dip äytkän ide.
İrannıñ üzendä Axmädinejatnıñ saylanuına qarata reaksiä törle : anıñ eleke xärbi buluı häm Tehran xakimiäteneñ citäkçese bularaq eşlägän qapmaqarşılıqlı eşläre küplärdä ,ul cineslärne nıq ayırır häm prezident Xatami waqıtında ireşelgän sotsial reformalarnı yuqqa çığarır digän qurqu uyattı.Tehrannıñ tönyağında yäşäwçe isemeneñ belenüen telämägän beräw radiobızğa bolay dip äytte
İseme belenmägän keşe(audio)
Min ilemneñ kiläçäge turında ällä ni optimistik fikerdä tügel. Wazğiät naçarlançaq dip uylıym 8 yılda nindider reformalar buldı . äle alarnı iran keläme kebek törep cıştırıp quyaçaqbız,8yıl elek bulğan xälgä yäki 1979-nçe yılğa islam inqilabı bulğan könnärgä qaytaçaqbız.
Mäxmüd Axnmädinejat bügen ütkärgän berençe press konferensiädä , İslam respublikasınıñ AQŞ belän çirek ğasır äwäl özelgän mönäsäbätlären torğızu zarurlığı yuq dip belderde färidä xämit


text:
Bıyıl uttan 200dän artıq keşe ülgän
Soñğı aralarda böten Rusiä buylap xastaxanälär yandı. Mäskäwdä narkologiä dispanserı yanğanda 46 keşe dönya quyğan. Alarnıñ kübese xastaxanädä yatqan xatın-qızlar. Yanğınnar Qazannı da çitlätep ütmäde. Çärşämbedä Qazan Kirmäne yanında urnaşqan yaman şeş awırıruları xastaxanäsendä ut çıqtı. Şöker, Qazandağı yanğında qorbannar yuq.
Yanğında xastaxanäneñ administrativ binası zıyan kürgän. Ut töşke aş waqıtında çıqqan. Berniçä minut eçendä administiv bina tulısınça ut belän qaplanğan. Ul waqıtta anda 10 keşe bulğan. Alar hämmäse dä xastaxanä xezmätkärläre. Qotqaruçılar kilgänçe ük mediklarnı uttan çığara başlağannar. Ni xikmät, älege taciğa aldınnan ber ay elek xastaxanädä yanğınnan çığu buyınça uqular uzğan bulğan. Häm uqular waqıtında xastaxanä xezmätkärläre yanğınnan üzläre genä qotıla almağan. Ä çärşämbe könne binada inde çınlap ta ut çıqqanda, alar xastaxanädäge barlıq keşelärne dä qotqaruçılar kilgänçe ük irekkä çığarğan.
Älege yanğında qorbannar yuq. Çönki xastaxanäneñ töp binası, awırular yatqan bülege, çittäräk urnaşqan. Aña bernindi dä zıyan kilmägän. Qotqaruçılar ut belän köräşkän arada xastaxanä ğädättägeçä eşläwen däwam itkän. Öç säğättän soñ xastaxanäneñ administrativ binası utan azat itelgän. Binada yanğın mäydanı 160 kvadrat metrnı täşkil itkän. Monnan tış tübäse dä şaqtıy yanğan. Xastaxanäneñ baş tabibı Marat Sadıykov belderüençä, yanğınnıñ säbäbe - elektr liniäseneñ tözek bulmawı. Älege xastaxanäneñ binası bik iske bulğan.
Yıl inde tämamlandı diärlek. Onkologiä dispanserı yanğın çıqqan binalar isemlegen tağın ozınayttı. Ä barlığı bıyıl Tatarstanda 3 meñnän artıq yanğın bulğan. 200 dän artıq keşe, şular arasında 9 bala utta wafat bulğan, dip xäbär itä ğädättän tış xällär ministrlığı. Küp oçraqta yanğın çığu säbäbe - alkogol'' eçemleklär qullanu.
Albina Zäynulla


text: Britaniäneñ finans ministrlığı Ğiraq suğışına bülengän aqçalarnı ike tapqır arttırıp finanslawnı 4 milliard 700 million dollarğa citkerde. Ministr Gordon Brown bu aqçalarnı Saqlanu ministrlığı Ğiraq suğışına kiräk çaqta qullanaçaq, dip belderde. Britaniäneñ finans ministrı Ğiraq suğışına çığımnarnı inde ikençe tapqır üzgärtte. Yıllıq byudjet 9nçı april könne äzer bulaçaq. Quşma Ştatları citäkçelegeneñ Ğiraq suğışına Britaniä 45 meñ ğaskär, 120 tank häm 100dän artıq xärbi oçıqlar cibärde. Amerikan citäkçese George Bush düşämbe könne Kongresstan 75 milliard dollar sorağan ide, anıñ 63 milliardı saqlanu ministrlığına qaralğan.


text:
Tönyaq Gaza Sızığında barğan qorallı bäreleşlärdä tağı 6 fälästinle üterelde.Töbäktäge in köçle höcümen alıp barğan İzrael , fälästin suğışçılarınıñ İzrael şähärlärenä raketa höcümlären tuqtatu öçen bu operatsiä zarur dip belderde. İzrael bu höcümnärendä suğışçılarnı ğına tügel ä sivillärne dä üterä. AQŞ, Yevropa Berlege häm başqa illärgä quşılıp İzraelne totnaqlıq kürsätergä çaqırdı.
(audio)
İşetkänegez bu doğa Hamas suğışçılarınıñ video tasmasınnan.Videoda kürengän berbersen qoçaqlap doğa qılğan 4hamas suğışçısı bügen irtänge säğätlärdä gäwdälärenä şartlağıçlar urnaştırıp Gaza çigen ütte . Könyaq İzraeldä Kibutzqa höcüm oyıştıru mäqsatı belän yulğa çıqqan şuşı intihar terrorçıların İzrael soldatları üterde. Bügen irtän İzrael hava köçläre tönyaq Gazada Jabalia moxacirlar lagerına höcüm oyıştırıp ike fälästin suğışçısın üterde 4sen yaraladı. Çärşämbedä hamas raketaları Gaza yaqınında ike yähud balasın ütergännnän soñ İzrael tank häm BTRları çikne ütte. Şulay itep İzrael bu täbäktä in qanlı höcümnärennän bersen başlatıp cibärgän buldı . Häläk buluçılar sanı 47 citte.Ülüçülärneñ buluçılarnıñ kübeseneñ balalar buluı xalıqara borçıluğa säbäp buldı. Yevropa Berlege İzrael höcümnären ''çamadan tış, ''ayausız'' dip bäyäläde. AQŞ däwlät departamentı totnaqlıq kürsätergä çaqırdı. Fälästin premyere Axmed Qurei süzlärençä(audio)
İzraelneñ bu cinayäte tınıçlıq prosesına ireşü öçen xalıqara totrıqlılıq urnaştıru tırışlıqların tuqtata, alar böten dönya , mätbuğat aldında bu yämsez cinayätne eşli , keşelärne üterä, yortlarnı cimerä. Qızğanıç ki dönya endäşmi tora.
Raketa höcümnäre, İzrael premyre A.Sharonnıñ ber yaqlı bularaq kiläse yılda Gazadan çigenü planına tänqitlärne arttırdı.Sharon Gazadağı 8meñ yähüdne evakuatsiälärgä, utarlarnı sütep taşlarğa teli.Ämma Sharonı tänqitläwçe ütä uñnnar , plan fälästin radikallären qıyulandırdı, alar İzrael şähärlärenä raketalar atıp İzraelne Gazadan qudıq digän täsir qaldırırğa teli dip äytä. Comğa könne İzrael opozitsiä citäkçese Shimon Peres NY-ta bolay dide(audio)
Sonğı könnärdäge waqıyğälärgä qaramastan İzrael ber yaqlı çigenü planına turılıqlı qala , ul bilgelängän köndä çığıp kitäçäk Ber närsä dä üzgärmi . Min äle bügen genä premyer A.Sharon belän söyläştem häm ul miña şulay dip äytte.
Hamas bügen irtän İzrael territoriäsenä raketa höcümnäre däwam itäçäk dip belderde. Sonğı xabärlärgä qarağanda Fälästin xökümäte cıyılış ütkärep fälästin territoriälärendä ğädättän tış xäl kertte. Kabinet belderüendä Xalıqara Cämäğätçelek yardämgä çaqırıla häm Gaza xalqı öçen humanitar yardäm sorala. Axmet Qurei Törkiä häm Rusiägä yasayaçaq säfärennän wazkiçte
färidä xämit


text:
Qazan uramnarına tatar isemnäre bireläme?
Mäğlüm ki, xalıq sanın alu aldınnan şähärlärdä uram isemnäre, yort nomerları yañartıla. Küptän tügel dönya kürgän “Qazan şähäre uramnarınıñ isemnäre” digän beleşmä başqalabızda 1808 uram bar, dip xäbär itä. Comğa könne näşer itelgän “Watanım Tatarstan” gazetasında yazuçı Rafael' Mostafin şuşı problemanı kiñräk yaqtırta. Şunısı qızıq, bügen Qazanda 226 uram ğına tatar isemnären yörtä. Gärçä başqalada yäşäüçelärneñ yartısı tatar dip isäplänsä dä.
Rafael' äfände süzlärenä qarağanda, Qazanda Tatarstan gimnınıñ avtorı, kompozitor Röstäm Yäxin isemen yörtkän uram yuq. Ul ğına da tügel, başqala uramnarına isem birgändä nişläpter ataqlı tatar sänğätkärlären, yazuçıların iskä almıylar. Qazanda Mänsur Mozafarov, Näcip Cihanov, Ğayaz İsxaqi, Näqi İsänbät häm başqa milli yoldızlarıbıznıñ isemen yörtkän uramnar tugel, tıqrıqlar da yuq.


text:
Saylaw komíssísı inde prezident bulırğa teläwçe Grozní keşese Xalit Tahírovtan berençe ğärizanı da qabul itte.Ğärizasında öç yuğarı belemle Tahírov, bügenge köndä yeşsez buluın yazğan.“ Çeçen milläten qotqaru qömitetı “dip atalğan ictimağí oyışma, Groznída Rusiäneñ maxsus xezmäte kiñ külämle çistartular alıp bara dip xäbär itä. 30 ğa yaqın cirle keşe totqarlanğan, soñraq alarnıñ ikese qínalıp, kire qaytarılğan.
Çeçnyäda Groznídan yıraq tügel Tolstoy Yurt Çervlenaya yulında şartlatqıçnı zararsızlandıru waqıtında ike rusiä xärbie hälaq bulğan.


text: 27 sanlı saylaw okrugı jurnalistlar telendä “27 xärbi saylaw okrugı” diep yörtelde. Çönki bu okrugtan utızdan artıq nämzät terkälergä teläk belderdelär, şularnıñ yartısı 14 terkälügä ireşte. Terkälüçelär arasında Rusiä däwlät Dumasınıñ ğämäldäge 3 deputatı- İvan Graçev, Aleksandr Saliy, Sergey Şaşurin; Tatarstan Däwlät Şurası deputatı Aleksandr Ştanin. Nämzätlärneñ başqaları da qalışırlıq tügel- tanılğan eşmäkärlär- Aleksandr Sapogovskiy, Ayrat Xayrullin. Şuña kürä saylaw aldı kompaniäse suğış qırındağı wäzğıätne xäterlätte. Saylawlarğa un kön çaması qala ğına SPS firqäse quşuınça Aleksandr Ştanin nämzätlär isemlegennän töşte. Saylawlarğa 5 kön qala Tatarstan Yuğarı mäxkämäse Sergey Şaşurinnı saylawçılarnı satıp alu faktları öçen nämzätlektän çığarıluı turında qarar çığardı. Älege qararğa apellyatsiä şimbä könne genä Mäskäwdä Rusiä Yuğarı mäxkämäsendä qaraldı häm Şaşurinnıñ nämzätlär isemlegennän çığarıluı saylawlar başlanırğa sanawlı säğätlär qalğanda ğına raslandı. Tatarstannıñ 27 saylaw okrugında saylaw aldı wäzğıäte menä şundıy ide. 7 dekaber 27 İdel buyı saylaw okrugınıñ üzäge İdel buyı rayonınıñ 10 mikrorayonı. Xalıq telendä bu urın şähärneñ yoqı rayonı rayonı dip yörtelä. Monda 200 meñnän artıq keşe yäşi. Öylärenä yal itärgä yoqı tuydırırğa qaytqan xalıq bigräktä yal könnärendä irtä quzğalmıy. Köndezge unberlär tiräsendä dä 10 mikrorayonnıñ “İctimaği üzäk“ dip yörtelgän cirendä xalıq äz ide. XәTTa saylaw könnärendä aqırta torğan popmuzıqa da aqırmıy. 349 saylaw uçastogına keräbez. Yort häm fatir sannarı kürsätelgän öställär yanına kiläbez. A. İşetüegezçä xalıq az bulsa da añlaşmawçılıqlar küp. Bez şunda uq, qayda saylarğa tieşle ikännären belmiçä aptırap yörgän saylawçılarğa tap buldıq. Byulletennär alıp xäläl cefetem belän bergä yäşeren tawış birü öçen köylängän çıbıldıq eçenä kerep kitäbez. Biregä ike keşe bergä kerergä yaramıy- bu saylaw tärtiben bozu. Läkin bezgä beräwdä kilep iskärtü yasamadı. Jurnalist yöklämälären ütäw nisbätennän küzätüçelär östäle yanına kiläm. Şulay itep barı tik İvan Graçev küzätüçeläre genä urnalarğa byulleten' saluçılarnı isäpkä alıp utıralar. Alar isäbençä 349 uçastokta köndezge unikençe yartığa 683 keşe tawış birgän. Axırda saylap çığıp baruçı ber olı keşe belän äñgämä täqdim itäm. Räsmi mäğlümlät çaraları 27 İdel buyı saylaw okrugında 7 dekaber köndezge säğät 11 barlıq saylawçılarnıñ 6 protsentı çaması tawış birde dip xäbär ittelär.


text:
Mäcbüri küçep qaytuçılar probleması haman da kön üzägendä
Şuşı könnärdä Qazannıñ Duslıq yortında İdel buyı federal' okrugınıñ strategiä tikşerü üzäge ekspertı Ol'ğa Vıxovanes Tatarstandağı migrantlar belän oçraştı. Mäskäw ekspertı mäcbüri räweştä küçep kilgän migrantlarnıñ 15 yıl eçendä Tatarstanda niçek urnaşıp qaluın, yort, eş urınınıñ barlığı belän qızıqsındı. Berençe tikşerülär kürsätkänçä, migrantlarnıñ kübese inde urnaşqan. Kemnärder mäcbüri küçüçelär räweşendä yort, eş belän tä'min itelgän, beräwlär yortlarnı satıp alğan. Häm alar Rusiäneñ tulı xoquqlı grajdannarı sanala. Ol'ğa Vıxovanes äytüençä, Tatarstanda bügenge köngä qädär watandaşlıq almawçı mäcbüri migrantlar sanı meñnärçä häm yözlärçä tügel, ä alar distälägän genä qalğan.
Bilgele bulğança, Rusiädä 2002 yıldan soñ watandaşlıq alu qanunına küçep kilüçelär öçen qatıraq şartlar kertelde. Mäskäw ekspertı belän bulıp uzğan oçraşuda 2002 yıldan soñ watandaşlıq alu buyınça möräcäğät itüçelärneñ ğailälär quşıluı, balalar statusı kebek mäsäläläre dä qaraldı.
Tatarstandağı migrant xezmäte wäkile äytüençä, respublikada mäcbüri migrantlar statusın birü öç yıl elek tuqtatılğan. Bügen respublikağa nigezdä tel, iqtisadi säbäplär nigezendä küçenep qaytalar. Andıy keşelär Tatarstanda bixisap küp. Häm alarnıñ watandaşlıq alu, ä dimäk eş, toraq mäs’äläläre bik tä qatlawlı xäl itelä.
Al'bina Zäynulla


text:
Gruziä häm Ukrainanıñ köntbatış yaqlı partiäläre bügen Yevro-atlantik integratsiäsen däwam itü turındağı kileşügä qul quydı. Mixail Saakaşvili häm Viktor Yushchenko soñınnan berlektä uzdırğan matbuğat oçraşuında – kileşü Gruziäneñ Milli Xäräkäte häm Bezneñ Ukraina isemle firqalär isemennän tözelde, dip belderde. Üzeneñ Kievqa 2 könlek säfäre barışında Saakaşvili şulay uq Ukraina oppoitisäse yulbaşçıları Yulia Timoşenko häm Olexander Moroz belän oçraşırğa tieş. Saakaşvili, Ukraina prezidentı Leonid Kuçma belän oçraşırğa plannar yuq, ämma Gruziä Ukraina citäkçelege belän härçaq yaxşı mönäsäbättä bulaçaq, dide.
Belgeçlär 4 ğınwar könne Gruziädä uzaçaq prezident saylawlarında Saakaşvili'nıñ ciñüen farazlıy. Yushchenko isä 2004nçı yılnıñ axırında Ukrainada uzaçaq prezident saylawlarında qatnaşıp yaxşı näticälärgä ireşer dip farazlana.


text:
Törkiä Qıprısqa yul açmasa, Brussel söyläşülärne tuñdıru belän yanıy
Yewropa Berlege tışqı eşlär ministrları düşämbedä Brusseldä Törkiä mäsäläsen tikşerä. Qıprısnıñ grek öleşenä hawa häm su yulların açırğa telämägän Törkiägä, Berlek äğzalıq söyläşülären tuqtatu belän yanıy.
Uzğan atnada Törkiä utrawnıñ grek öleşe belän transport bäyläneşen öleşçä açırğa äzerlegen ıçqındırdı. Ämmä Brussel bu "öleşçä" belän genä qänäğät tügel. Kilgän xäbärlärgä qarağanda, äğzalıq söyläşülärendä 35 matdäneñ kimendä 8e tuñdırılırğa mömkin.
Berlekneñ üzendä Törkiä mäsäläsendä citdi fiker qarşılıqları bar. Britaniä, İtaliä, Polşa kebek illär Törkiäneñ kerüe Berlekneñ däräcäsen arttıraçaq digän qaraşta bulsa, Fransiä, Germaniä, Austriä kebekläre, üz illärendäge xalıq fikerenä tayanıp, bu mäsälägä saqlıq belän qarıy.
Brussel oçraşuına kilgän Luxemburg tışqı eşlär ministrı Jean Asselborn urtaq fiker tabu kiräklegenä ayruça basım yasadı. "Minemçä, kön tärtibendä Törkiä genä tügel, ä Yewropa Belegenä ışanıç mäsäläse. Bez Berlekneñ ayırım illär cıyıntığı ğına tügel ikänen kürsätergä tieş" di Luxemburg ministrı.
1961 yılda imzalanğan Ankara Berketmäse nigezendä Törkiä üzeneñ hawa alannarı häm portların Yewropa Berlegeneñ bar äğzalarına, şul isäptän, xalıqara tanılğan Qıprısnıñ grek öleşenä dä açırğa tieş. Ämmä Ankara, bülengän utrawnıñ törek öleşenä säwdä blokadası zıyan kiteräçäk, dip bu adımğa barırğa telämi.
Uzğan atnda Törkiä ber hawa alanın häm ber portın açu täqdimen äytkän ide. Berlek çığanaqları äytüençä, älegä alarda bu xaqta yazma dokument yuq.
Yewropa komissiäseneñ 8 matdäne tuñdırıp toru täqdimen Qıprıstan qala, Fransiä häm Austriä xuplıy. Germaniä, Törkiäneñ Berlekkä kerü ixtimalına bik şat bulmasa da, düşämbedä bu ilneñ Tışqı eşlär ministrı Frank-Walter Steinmeier "niçä yıl tözegänne berniçä köndä cimerergä yaramıy" digän süzlär äytte. Küräseñ Berlin, kiläse yartı yılda Berlekneñ räise bularaq, urtaçıl qaraşnı ala.
Törkiäneñ tarafdarları bulğan Britaniä, İtaliä, Polşa, İspaniä, Şvetsiä, Estoniä, tuñdırğan oçraqta 8 tügel, ä şul mäsälägä gäqarağan 3 matdäne genä tuñdırırğa kiñäş itä: transport, säwdä häm tamojnä matdälären.
Ägär tışqı eşlär ministrları urtaq fikergä kilä almasa, bu mäsälä Berlek sammitına qalaçaq digän süz. Anısı 14-15 Dikäber könnärendä şul uq Brusseldä ütäçäk.
Ali Ğilmi


text:
Duma saylawları näticäsen Rusiäneñ üzendä genä tügel, ildän çittä dä centekläp tikşerälär, xörmätle tıñlawçılar. Yaña Däwlät Duması, anda Putin partiäseneñ küpçelekne yawlawı Rusiädäge täräqqiatneñ qaysı yünäleştä kitüwenä nindi tä''sir yasar? Britaniäneñ "Daily Telegraph" basması sişämbedä "Putinnıñ uñışı Rusiägä bik qibatqa töşäçäk" digän mäqälä bastırdı.
Rusiädäge parlament saylawları näticäse konservatizm öçen tawış birü bulıp tora dip başlıy üz mäqäläsen "Daily Telegraph". Sovetlar Berlegen cimerüne kiçerep, boyırıq iqtisadın därräw xosusilaştırunı oyıştırğan Boris Yeltsin çorınnan soñ Vladimir Putinneñ köçle, berdäm häm totrıqlı il täqdim itüwe şulay itep üz faydasın kiterä. Şuşı konservatizm eçke häm tışqı säyäsättä niçek çağılaçaq soñ digän soraw quya üzeneñ sişämbe mäqäläsendä "Daily Telegraph" häm mondıyraq cawap qaytara. İlneñ üzendä bu prezidentnıñ üzäkläşterelgän, xakimiatneñ başqa bäysez üzäkläre buluğa çıdıy almağan däwlät qoru niäten tağın da köçäytäçäk. Putin äfände citäklägän ildä Könbatıştağı George Soros kebek şäxeslär, ğomumän Könbatış añlawındağı sivil cämğiat öçen urın yuq. Prezident Rusiäneñ böyek mämläkätkä taba yulı idarä itärlek demokratiä aşa ütä dip uylıy. Bu, saylawlarda ciñü öçen däwlät mömkinleklären qullanunı, östenlek birelgän ayırım nämzätlärne däwlät tarafınnan bilängän mäğlümat çaralarında yaqlawnı añlata. Yevropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması şuşı täcribäne, yäkşämbe tawış birü näticälären tamırdan boza ala torğan dip bäyäläde. Könbatışta Putinneñ iqtisadi reformalarğa häm Rusiäne xalıqara bazarlarğa bäyläw telägenä tuğrı buluwı uñay qabul iteläçäk, läkin üz qüwäten çit illär belän säwdä häm investitsiälär xisabına ğına arttıru andıy ilneñ bögelüçän partner buluwın añlatmıy. Bu inde Ğiraqqa kerü mäs''äläsendä kürende, ä xäzer isä, Eduard Şevardnadzene prezident urınınnan töşergännän soñ Gruziädä dä sizelä. Mäskäwneñ böyek mämläkät omtılışları Kavkaz häm Üzäk Aziädäge elekke sovet respublikalarında yaxşı çağıla. Putinneñ kiläse yılda yañadan saylanu ixtimalın arttırğan faktor bularaq yäkşämbe könge tawış birü Rusiä säyäsäteneñ elekkeçä däwam itäçägen kürsätä. Läkin andıy "däwam itü", kontrol''ne ıçqındırudan qurqıp, säyäsi liberalizmnı kire bora häm iqtisadi üseş mömkinleklären çikli. Saylawçılar, hiçyuğı alarnıñ tawış birüdä qatnaşqan öleşe, bu yulı bik saq eş itep konservatizmnı yaqladı. Läkin anıñ şul konservatizmı ilneñ eçendä dä, tışında da bik qibatqa töşäçäk dip tämamlıy Rusiä saylawları näticäsenä bağışlanğan mäqäläsen Britaniäneñ "Daily Telegraph" basması.
Kärim Kamal, Praga


text:
Açıq mikrofon: Putinnıñ ğäräp illärenä säfärenä sezneñ mönäsäbätegez nindi?
Rusiä Prezidentı Vladimir Putin bu könnärdä eş säfäre belän ğäräp illärendä yöri. Rusiädän barğan delegatsiädä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievta bar . Er-Riäd ilendä Soğud Garäbstanı patşası Abdalla Rusiäneñ häm Tatarstannıñ prezidentlarına bik abruylı büläklär tapşırdı. Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa ul patşalıqnıñ çın duslarına ğına tapşırıla torğan Abdel'' Aziz Ordenı, ä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä islam mädäniätenä kertkän öleşe öçen Feysal korole isemendäge Xalıqara premiäsen tapşırdı.
Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ ğäräp ilärenä eş säfäre belän
yörüenä sezneñ mönäsäbätegez nindi?-digän sorawğa cawaplar menä mondıyraq buldı:
-Bik waqıtlı häm kötelgän vizit. Kul''tura häm ekonomika yaqlarınnan bezneñ illärgä tığız elemtälär buldıruğa yärdäm itär , dip uylıym.
Yaxşı yörsen äydä. Awıl keşese min. Niçek kiräk şulay eşläsen.
Uñay qaraş. Aralaşıp yäşärgä kiräk.
Äybät yörsennär. Tınıçlıq bulsın, suğış bulmasın inde.
Minemçä, ul döres yöri, ğäräp illäre belän bezgä elemtä totarğa kiräk. Mintimer Şäymiev tä anıñ belän yöri bit. Moñarçı bezneñ ğäräp illäre belän tığız elemtä bulğanı yuq ide bit äle. Xäzerge waqıtta bu bik kiräkle elemtä. Bälki aldağı tormışıbızda berär faydası bulır.
Bezneñ mönäsäbät niçek bulsa da , tıñlamıylar, añlamıylar bezgä yaxşılıq eşlämilär.
Bik yaxşı mönäsäbättä. Eşläre uñ bulsın, xalıq öçen tırışa, härwaqıtta da.
Küptän kiräk ide. İke yaqqa da fayda kiterä torğan dogovorlar tözesennär. Alarda da neft'' bar, bezdä dä, alarda da gaz bar, bezdä dä. Putin - bik yaxşı säyäsätçe.
Min monıñ turında bernärsä dä äytä almıym.
Uñay qarıym. Xäzer möselman dönyasına bik küp illär yöz belän qarıylar bit.
Yörsen, qarasın. Möselmannarnıñ da niçek yäşägänen kürsen. Ul belergä tieş. Rusiä -ul xristiannar ile genä tügel. Monda möselmannar da yäşi . Yaqınça, monda yäşägän xalıqnıñ yartısı xristian dinendä bulsa, yartısı - möselman dinendä.
Mälikä Basıyr


text:
Ğiraq räsmiläre bügen BMO inspektorları küzätüwe astında tağın 3 Äl-Samud raketasın yuq itte. Şulay itep, yuq itelgän raketalar sanı 19-ğa citte. Ğiraqnıñ barlığı 100-gä yaqın şundıy raketası bar dip sanala. Monnan tış, Ğiraq keşeläre Bagdadtan 100 çaqırım yıraqlıqtağı ber urında qazınu eşläre alıp bara. Ğiraq räsmiläre äytüençä, bu urında 1991 yılda 157 bomba yuq itelgän bulağn. Qoral tikşerüçelär moña däillär taläp itä. BMO süzçese Hiro Ueki äytüençä, kiçä ike Ğiraq ğalime inspektorlarnıñ sorawlarına cawap birgän. Bu söyläşüdä Ğiraq räsmiläre qatnaşmağan.
Ul arada Ğiraq prezidentı Saddam Xösäin, Ğiraq xalqına möräcägät itep, alarnı “käferlärgä” qarşı köräşergä çaqırdı, häm bu izge suğışta ciñü wäğdä itte.


text:
Xäbärlärgä qarağanda, İran wäkilläre Tährannıñ atom programması turında söyläşülär öçen 20-nçe fevral'dä Mäskäwgä kiläçäk.
Söyläşülär Rusiäneñ İran atom reaktorları öçen urannı Rusiädä bayıtu täqdime turında baraçaq. Bu İran atom qoralı yasarğa mömkin digän xalıqara borçılularnı tınıçlandırırğa mömkin çişeleş dip qarala.
Strassburgta Yewropa Berlege deputatları aldında çığış yasap Berlekneñ Yustitsiä komissionerı Franco Frattini Tährannı Rusiäneñ täqdimen qabul itärgä çaqırdı.
Ägär İran uran bayıtu eşçänlegen tuqtatıp Rusiäneñ täqdimen qabul itsä, mäs'äläne BMO İminlek Şurasında qaraw zarurlığı betärgä mömkin dide Frattini.
Kiçä İran uran bayıtu eşen yañartuın iğlan itte.
BMOnıñ xalıqara atom energiä idaräse elegräk İrannıñ atom programması mäs'äläsen BMO İminlek Şurasına tapşırğan ide. İdarä İran turında kiläse ayda yaña xisabın iğlan itkännän soñ İminlek Şurası İranğa qarşı çaralar kürü mäs'äläsen qarar dip kötelä.
Biredä Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov tağın ber märtäbä Mäskäwneñ BMOda İranğa qarşı çikläwlär kertü mömkinlegen xuplamawın belderep, bu bernigä dä kitermäs dip isäpläwen äytte.


text:
Törkmänbaşı üzbäklärne torğan cirlärennän qua
Törkmänstan prezidentı Saparmorat Niazov Törkmänstannıñ könyaq-könçığışnda, Üzbäkstan çigendä yäşägän üzbäklärne ilneñ başqa yağına küçerergä färman çığardı. Törkmänbaşı bu keşelärne «xäräm-zatlar» dip atadı häm alarnı milläte törkmän bulğan keşelär belän alıştırırğa cıyına.
Kemnär soñ ul, «xäräm-zatlar»? Äle genä Törkmänstanda, tuğannarı yanında bulıp qaytqan, xäzer Üzbäkstanda yäşäwçe ber üzbäk xatını Azatlıq radiosınıñ Üzbäk redaksiäsenä menä närsälär söyläde. Tuğannarınıñ iminlege öçen borçılğan bu xanım üz isemen äytüdän baş tarttı.
Audio
Törkmän räsmiläre «xäräm» dip atağan keşelär ul Törkmänstanda yäşäwçe üzbäklär. Ägär sin Üzbäkstan watandaşı, yä pasportıña üzbäk dip yazılğan ikän, alar sine tuğannarıñnan ayırırğa tırışa.
Törkmänstanda tuğannarı bulğan ikençe ber üzbäk xatını (ul da uzğan yıl Törkmänstanda bulıp qaytqan) milläte belän üzbäk bulğan cirle citäkçelärne alıştıru kompaniäse turında söyli.
Audio
Küptän tügel anda bulğanda bez şundıy xällär turında işettek. Cirle üzbäk citäkşeläre pasportlarında törkmän dip yazılğan keşelär belän alıştırıla.
Nizaovqa qarşı xöcüm oyıştıruda başta Törkmänstandağı eşquarlar häm zamanında yuğarı urın alıp torğan, ä soñnan opozitsiägä basıp, çit illärgä kitkän elekke xökümät wäkilläre ğäyeplängän ide.
Ämmä soñraq, bu xöcümne tikşerü eşläre kötelmägän yaqqa borıldı. Äytergä kiräk, Aşxabat belän Taşkent mönäsäbätläre elektän dä şäptän tügel ide. Dikäberneñ 16sında Törkmänstannıñ iminlek xezmätläre Aşxabadtağı Üzbäkstan ilçelegenä kilep Üzbäkstan ilşese Äbderäşit Qadırovqa ğäyepläwlär belderde: yänäse ul Nizaovqa xöcüm äzerlägän keşelärgä yäşerenergä yärdäm itkän, ä xöcümneñ üzen Üzbäkstannıñ iminlek xezmätläre äzerlägän. Niazov süzlärençä, töp oyıştıruçılarnıñ berse, Törkmänstannıñ elekke Tışqı eşlär ministrı Boris Şixmoradov, xöcüm könennän alıp dikäberneñ 7senä qädär Üzbäkstan ilçelegendä qaçıp yatqan.
Uzbäkstannıñ Tışqı eşlär ministrlığı protest belderügä qaramastan, Üzbäkstan ilşese Qadırov Törkmänstanda persona non grata dip iğlan itelde, dikäberneñ 21endä aña ildän kitergä quşıldı. İke kürşe respublika çik buylarına östämä xärbilär kiterde.
Uzğan atna xökümät utırışında Niazov «xäräm-zatar» turındağı qararnı isenä töşerep, anı ğämälgä quyarğa boyırdı. Anıñ süzlärençä, bu yaman keşelärneñ yaña urında yaxşı ğämällär qılıp, ğönaxlarınnan arınu mömkinlege bulaçaq.
Yaña urın digäne, ilneñ tönyaq könbatışında, Qazaxstan çigendä, siräk keşe yäşägän, awıl şähärlär bulmağan çül dalaları.
Törkmänstanda tuğannarı qalğan tağın ber üzbäk xatını äytüençä, bu cirlärne xättä törkmännär üzläre dä yaraqsız dip sanıy.
Audio
Törkmännär öçen bu et olaqqan cirlär. Alar bezgä şunda kitergä quşa.
Şulay itep, Törkmänbaşı Üzbäkstan çigendä yäşägän üzbäklärne ilneñ ikençe başına küçerep, alarnı tuğannarınnan ayırırğa teli. Tik bu ğämälneñ näticäse nindi bulır? 1990nçı yılda Qırğızıstannıñ Oş töbägendä bulğan xällärne iskä alıyq. Ul çaqta qırğızlar belän cir öçen suğışıp yatqan üzbäklärgä yärdäm itü öçen, ber törkem üzbäklär Qırğızıstan çigen ütep kergän ide. Öç kön barğan bäreleşlär waqıtında 200dän artıq keşe xäläk buldı. Çualışlar sovet ğäskärläre kergäç kenä tuqtaldı. Küräseñ, Nizaov şuşı xällärne iskä alıptır inde, uzğan atnada ber kisätü yasadı. Tökmänstan çiklären qanunsız ütep kergän öçen ul 5tän alıp 10 yılğa qädär törmä cazası qaralğanın äytte.
Törkmänstanda üzbäklärne kimsetü oçraqları elek tä bar ide. Rusiäneñ keşe xoquqların yaqlawçı Memorial oyışması berniçä yıl tuplağan mäglümätlär arasında, üzbäk balaların, milli törkmän kieme kimägän oçraqta mäktäpkä kertmäw kebek xällär terkälgän.
Şuña oşağan tağın ber xäl uzğan atnada buldı. Törkmänstan möftie, milläte belän üzbäk blğan Nasrulla ibn İbadulla urınınnan alındı. Anıñ urınına milläte belän törkmän bulğan 35 yäşlek Qaqageldı Vepaev quyıldı.
Niazov qararı nigezendä küpme keşeneñ torğan cirennän küçerelgäne bilgesez. Yortların qaldırıp kitkän oçraqta kompensatsiä bireläme, birelsä küpme, yaña urında alarnı närsä kötä - bu sorawlarğa, şulay uq, cawap yuq.
Uramda XXI ğasır, Stalin zammannarı küptän uzğan sıman, tik menä anıñ eşen layıqlı däwam itüçelär, äle dä bar…
Ali Gilmi, Praga


text:
Bäyrüttä bombalı maşina şartlap Süriägä qarşı Livan deputatı häm media magnat Gibran Tueni hälak buldı.
Bomba Tueni utırğan häm anı ozata baruçı maşinalar uzıp barğanda şartlağan.
Politsiä äytüençä tağın 3 keşe hälak bulğan, unaw yaralanğan.
Elekke premyer ministrı Räfiq Xäririneñ ulına yaqın bulğan grek pravoslav xristian Tueni Livannıñ Än-Naşar gazetı näşire ide.
Ul şulay uq Xäriri üterelgännän soñ Süriä köçläreneñ Livannan çigenüenä kitergän xalıq kütäreleşen citäkläwçelärneñ berse buldı.
Tueninı üterü öçen cawaplılıqnıñ Livannıñ berdämlege häm ireklege öçen köräşüçelär dip atalğan törkem üz östenä aldı.
Parlamentnıñ Süriägä qarşı äğzaları Tueninı üterüne Dimäşq oyıştırğan dide. Süriä bu höcümne räsmi räweştä ğäyepläp çıqtı.


text:
Tatar telendä ber genä FM radio qaldı
Bu arada 4 radio tıñlawçısı borçıla. “Azatlıq” yaña ğasır kanalınnan öleşçä alındı. Şul räweşle “Yaña ğasır” auditoriäsenä zıyan kilde, alar borçıla berençe çiratta. İkençedän, “Törkiä awazı” tatar tapşıruları ike tapqır waqıtın kimette. Şulay uq, berençe tatar telle fm radio bulğan “Quray” da eşläwdän tuqtap qaldı. Häm menä 2 mart könne irtänge 6 dan Qazanda “Yaña ğasır” radiosınıñ tapşırğıçı saftan çıqtı. Anıñ urnına bügenge köndä rezerv tapşırğıçı eşläp tora. Qızğanıçqa qarşı, ul zäğif bulu säbäple anı işetü bik awır. Döres, Tatarstan rayonnarında häm sputnik tälinkä aşa tıñlap bula. Şulay uq 4-5 yıl elek “Dulqın” radiosı yabılğan ide. Häm “Tatarstan” däwlät radiosınıñ da formanı çeltär aşa tapşırıla torğan tapşırularınıñ tatar telle öleşe şaqtıy qısqartılğan ide. Menä şulay itep, radioefir üzeneñ krizislı periodına kilep citkän çatqıları kürengän kebek.
Bilgele bulğança 1 mart könne “Azatlıq” radiosı üzeneñ töp tıñlawçısın, döresräge anıñ iñ sallı häm märxämätle öleşen yuğaltu qurqınçı aldında qaldı dip sanıym. “Yaña ğasır” radiosında “Azatlıq” radiosı turıdan–turı söylämi başladı. Döresräge, köngä berniçä märtäbä, senzuradan uzğan öleşläre çığarılıp kerteläçäk. Bu nisbättän tatar–başqort telle “Azatlıq” radiosında yartı yıldan artıq räsmi räweştä boss bulıp eşläwçe citäkçese Kärim Qamal açıq xat tarattı. Bilgele bulğança, radioğa dinamika, real'–pop elementlar da östälgän ide. Anıñ formatı üzgärep, xalıqqa añlayışraq itep yasalğan ide.
Soñğı sotsiologik tikşerenülär dä “Azatlıq”nıñ Qazanda tıñlaw däräcäsen yuğarı buluın kürsätte. “Bez translyatsiä yärdämendä asılda tatar wä başqort xalqınıñ demokratik wä milli üzañın üsterü, ireklek xisen arttıru eşenä zur öleş kerttek häm bu eş Tatarstannan ber tien dä aqça almıy başqaraldı”, – dip iskärtä Kärim Qamal. Häm şiklänmiçä äytep bula: şul demokratiä wä milli xistän Qazanda wä Mäskäwdä bardır möğayınder.”
“Bez translyatsiä yärdämendä asılda tatar wä başqort xalqınıñ demokratik wä milli üzañın üsterü, ireklek xisen arttıru eşenä zur öleş kerttek häm bu eş Tatarstannan ber tien dä aqça almıy başqaraldı”, – dip iskärtä Kärim Qamal. Häm şiklänmiçä äytep bula: şul demokratiä wä milli xistän Qazanda wä Mäskäwdä bardır möğayınder.”Bälki yaptırtırğa telgän keşelär dä bulğandır, ämma “Azatlıq” radiosınıñ küpmeder däräcädä dulqınnardan dairäse kimep toruı tıñlawçılarnı şaqtıy borçuğa saldı. Älegä çolannardan iske tranzistorlarnı tartıp çığarıp, “Azatlıq” tapşıruların “salqın suğış” çorındağı kebek qısqa dulqınnarda tıñlaw mömkinlege qala. Küplär çınlap ta salqın suğışnıñ qaytuın iskärtä. Tik ul zamannıñ tranzistorları ğına çığarıp atılğan.
Şulay itep, 5 mart könne ber genä tatarça söyläwçe fm dulqın qaldı. Ul “Bars-Media” şirkäteneñ “Tatar radiosı”. “Quray” radiosınıñ citäkçese Radik Zlatov iskärtüençä, “Quray” radiosı yañadan efirğa çığaçaq. Älegä anıñ antennaları alıştırıla. “Yaña ğasır” da şuşı könnärdä üzeneñ tapşırğıçın yaxşırtır dip ömetlänäse qala.
Amil' Nur


text:
Qazaxstan başqalası Astanäd Bäysez Däwlätlär Berdämlege citäkçeläre oçraşuı Rusiäneñ terrorğa qarşı köräşen bertawıştan xuplaw belän tämamlandı.
Oçraşuda qatnaşqan prezidentlar Rusiäneñ terrorğa qarşı çaralarına tulısınça teläktäşlek belderüçe dokument imzaladı.
Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev BDB İminlek Şurası tözü mäs'äläsen qarıy dide.
Qırğızstan prezidentı Askar Akayev Mäskäwneñ dönyanıñ teläsä qaysı urınında terrorçılarğa höcüm itü turındağı yanawlarına xuplaw belderde. Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimov DBDdağı qayber däwlätlärneñ suğışçan törkemnärgä qarşı citärlek däräcädä qatı çaralar kürmäwen tänqitläde.
BDB illäre citäkçeläre moñarçı BDBnıñ räise bulğan Ukraina prezidentı Leonid Kuçma urınına räis itep Rusiä prezidentı Vladimir Putinnı sayladı.


text: Oyışmanıñ matbuğat wäkile Freimut Duve süzlärençä, Äzerbaycan räsmiläre, bäysez gäzitlärne yalğan ğäyepläwlär nigezendä mäxkämägä tartıp, alarnı yabu xälenä kiterä. Duve äytüençä, bäysez “Yeni Musavat” gäzitenä barlığı 13 şikäyät birelgän, gäzitkä, cämğısı, 100 meñ dollar külämendä ştraf salınğan. “Yeni Musavat” möxärrire Rauf Arifoglı räsmilärneñ bu ğämälen gäzitne yabu niäte dip bäyäläde häm uzğan ayda protest yözennän, açlıq iğlan itte. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışmasınıñ äğzası sanalğan Äzerbaycanda, räsmilärneñ, mäglümät çaralarına qarata şunıdy mönäsäbät totuwına, Freimut Duve borçılu belderde.


text:
AQŞ xärbiläre häm Äfğän räsmiläre äytüençä, bügen ul köçlär xärbi oçqıçlar yardämendä Äfğänstannıñ könyaq-könbatışında kimendä 60 taliban partizanın ütergän. Bu soñğı aylardağı iñ qatı bäreleşlär. Ul bäreleşlärdä Äfğän iminlek köçläreneñ 6 äğzası häm 5 amerikan soldatı da hälak bulğan dielä.
Xärbilär şulay uq Äfğän köçläre 30 Taliban suğışçısın qulğa aldı di.
Bu bäreleşlär partizannar yäşerengän urınnarnı yuq itü maqsatındağı Catania dip atalğan xärbi operatsiäneñ ber öleşe dielä. Bäreleşlär başqala Qabuldan 400-läp çaqrım könyaq-könbatıştağı rayon üzäge Mian Nişinda bara. Bu şähär uzğan atnada partizannar qulına küçte häm sişämbe könne xökümät köçläre tarafınnan yawlap alındı. Äfğän generalı Sälim Xan bügen üterelgän Taliban suğışçıları Mian Nişinnan bärep çığarılğan törkemnän ide dide.


text:
Xalıqtıñ yäşäü kimälen kütäreü programı äzerlänä
2010-sı yılğa tiklem iśäplängän doqument kilähe yıldıñ mayında raślauğa tapşırılasaq. Proğramma sotsial yünäleşte, täü siratta xalıqtıñ aqsalata kilemen arttırıuźı, demoğrafik xälde yaqşırtıuźı, yaqşı eş şarttarın buldırıuźı häm sotsial yarźamğa moxtajdarğa däülät yarźamın kösäyteüźe küź uñında tota. Xalıqtıñ yäşäü kimäle buyınsa Başqortostan 2005-se yılda Mäskäüźän qala ikense urınğa sıqqan. Bıl kürhätkes dürt töp töşönsä, kilem, torlaq töźölöşö, demoğrafiya häm eşheźlek kimälenän sığıp bildälängän. Şul uq waqıtta yän başına iśäplängän aqsalata kilem häm urtasa xeźmät xaqı il kürhätkesenän qalışa. Bını belgestär qayhı ber predpriyatielarźa Xeźmät Kodeksınıñ teyeşle ütälmäüe, eş xaqın qonverttarźa tüläü, eşselärźe sotsial yaqlauğa sığımdarźıñ qıśqartılıuı menän bäyläy.
Federal statistika xeźmäteneñ Başqortostan buyınsa töbäk orğanı ütkärgän tikşereüźärgä yaraşlı, sotsial ölkägä sığımdar 2005-se yılda 2000-se yıl menän sağıştırğanda 29 protsenttan 19–ğa kämegän. Eşlekheźlek kimäleneñ kämey barıuına qaramaśtan, xeźmät baźarında la äle kire küreneş küźätelä. Bıl, başlısa, xeźmät baźarında täqdim menän iğtıyaj arahında ayırmanıñ źur bulıuı, uqıu yorttarınıñ belgestär äźerlägändä baźar talaptarın küź uñında totmauı menän añlatıla. Layıqlı xeźmät xaqın täqdim itkän yañı eş urındarı la älegä aź oyoştorola.
Töbäktärźä bäläkäy eşqıuarlıqtıñ tigeź üśeşmäüe, urındağı byudjettarźıñ üź kilem ölöşönöñ täminäte törlö bulıuı qala häm rayondar xalqı arahında yäşäü kimäleneñ dä ayırmalığına kilterä. Başqortostandıñ 2010-sı yılğa tiklem xalıqtıñ yäşäü kimälen kütäreü proğrammahı täü siratta oşo mäsälälärźe boyomğa aşırıuğa yünälteläsäk tä inde.
Rämzit Äbüläyev, Öfö


text: Jeneva. "Freedom House" oyışmasınıñ dönyadağı iñ qırıs xakimiatlär isemlegen bäyän itüe uñayınnan anıñ matbuğat wäkile Michael Goldfarb "Azatlıq" radiosına, şundağı 6 il bügenge köndä Berläşkän Millätlärneñ keşe xoquqları komissiäsendä äğza bulıp tora dip belderde. Ul bu uñaydan Qıtıynı, Kubanı, Eritreäne, Söğüd Ğäräbstanın, Sudannı häm Zimbabvene atadı. Goldfarb süzlärençä, alar BMO komissiäseneñ asıl maqsatın qaqşatu eşen alıp bara. "Keşe xoquqların çın mäğnäsendä yawızlarça bozğan illär üzlären Berläşkän Millätlärneñ keşe xoquqların saqlawnı küzätep baruçı berdänber xäyätenä saylatıp quyğan. Häm alar xäzer bergäläşep üzlären xökem itkän qararlar qabul itügä qarşı eş alıp bara" di "Freedom House" oyışması wäkile Michael Goldfarb. Oyışma bäyän isemlektä, dönyanıñ iñ zalim illäre arasında Belarus'ne, Törkmänstannı, Üzbäkstannı häm Rusiä öleşe dip bilgelängän Çeçnäne dä kürep bula.


text:
Barda rayonı wäkilläre Ufağa kilde
Perm kraenıñ Barda rayonında yäşäwçe tatarlar belän başqortlar wäkillärennän torğan zur ğına törkem Ufağa kilde. Bu törkemgä uqıtuçılar häm tuğan yaqnı öyränüçelär kergän. İke könlek säfär barışında Perm kraenda yäşäwçe millättäşlär baytaq qına oçraşularda bula, ğalimnär häm milli oyışmalar wäkilläre belän söyläşülär ütkärä.
Barda rayonınnan kilgän tatar häm başqort uqıtuçıları häm tuğan yaqnı öyränüçelär comğa könne Rusiä Fännär akademiäse Ufa ğilmi üzägeneñ Tarix, tel häm ädäbiät institutında buldı häm andağı seminar eşendä qatnaştı. Älege kiñäşmädä qunaqlarğa Ufa ğalimnäre ğaynä ıruı tarixı häm bügengese xaqında leksiälär söyläde. Annan soñ alarnı institutnıñ fondları häm laboratoriäläre belän tanıştırdılar. Leksiälär barışında, aldan uq kötelgänçä, Barda rayonınnan kilgän qunaqlarğa alarnıñ başqort ikänleklären isbat itü öçen törle dälillär kiterelde. Ğaynä ıruı ul çın başqort xalqınıñ ıruı, digän raslawlar iñ yış yañğırağan fikerlär buldı biredä.
Bıyıl cäy köne, iyün ayında Başqortstan Tarix, tel häm ädäbiät institutı ğalimnäre – etnograflar, antropologlar, fol'klorçıylar häm tel belgeçläre Barda rayonına ekspeditsiägä barıp, anda küpqırlı tikşerenülär ütkärep yörgän ide. Ğalimnär seminarda şul säfärneñ näticäläre belän tanıştırdı häm Bardada başqort dip isäplängän 25 meñ yarım xalıqnıñ çın başqort buluı xaqında kisterep äytte.
Älege seminarda qaynä başqortları digän termin astında yañğırağan küpçelek fiker baytaq yıllar inde Tatarstan ğalimnäre belän Başqortstandağı başqort ğalimnäre arasında şaqtıy qızu bäxäskä nigez birä. Mäğlüm ki, Barda rayonındağı barlıq xalıqnıñ 85 protsentın alıp torğan millättäşlärneñ zur küpçelege tatar telendä söyläşä. Söyläm tele tatar bulsa da, alar bilgele säbäplär buyınça, başqort dip yazılğan. Xäyer, moña aptırıysı da tügel, Başqortstandağı saf tatar rayonnarı bulğan Dürtöyle, İleş, Çaqmağış kebek rayonnarda da 2002 yılda, yäğni soñğı xalıq isäben alu waqıtında, küpçelek tatarlar “başqort” dip yazdırıldı. Başqortstannıñ Perm kraena yaqın bulğan Täteşle, Baltaç, Asqın rayonnarı da saf tatar rayonnarı isäplänä. Alarda yäşäwçelärne dä başqort ğalimnäre qaynä başqortları dip yörtä.
Äle Ufağa Barda rayonınnan kilgän millättäş uqıtuçılar häm tuğan yaqnı öyränüçelär bu säfärdän başqort telenä häm başqort xalqı tarixına zur xörmät belän qaytıp kitär kebek. Härxäldä, Başqortstan Tarix, tel häm ädäbiät institutı ğalimnäreneñ monıñ öçen bar tırışlığın salaçağı şik uyatmıy.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Noman Çelebicihan
Noman Çelebicihan (arap urufatında: نومان چلبى جهان) (1885 - 1918) - şeit ketken Qırımtatar milliy qaramanıdır. Qırım musulmanlarınıñ müftisi, siyasetçi, şair, I Qırımtatar Milliy Qurultayı prezidiumınıñ azası, Qırım Halq Cumhuriyetiniñ ükümet reisi.
Noman Çelebicihan 1885 senesi Or uyezdiniñ Büyük Sunaq köyünde doğdı (bu köy sürgünlikten soñ ğayıp oldı, viranesi Canköy rayonında buluna). Yerli mektepte, soñra Kezlev medresesinde tasil aldı. 1908-1916 seneleri İstanbul ve Sankt-Peterburg universitetlerinde oqudı. Uquq ve tibbiyet fenlerini mükemmel ögrendi. 1908 senesi Cafer Seydamet ve başqa qırımtatar yaşlarınen türk inqilâbında iştirak etti. Aynı zamanda "Qırım Talebe Cemiyeti"ni teşkil etti. Qırımtatar halqınıñ çar ükümetiniñ zulumından qurtulması içün çalıştı.
1917 senesi mart ayında Qırım müftisi ve soñra Qırım Musulman İcra Komitetiniñ reisi olaraq saylandı. Ükümet başında eken, qırımtatar milletiniñ vaziyetini büs-bütün deñiştirmek ve milliy medeniyetni östürmek içün büyük ğayret ve sebat kösterdi.
Noman Çelebicihan bolşevik terrorına feda oldı. 1918 senesi yanvar 26 künü onı apis ettiler, ve fevral 23 künü Aqyarda deñizciler onı makemesiz öldürip, cesedini çeriktip Qara deñizge attılar.
Yaratıcılıq[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Noman Çelebicihan öz şiirlerini yaşlıq çağında yazmağa başladı. Büyük istidat ile yazılğan lirikası felsefiy mizacı ile ayırılıp tura. Bir sıra eserinde teren vatanperverlik duyğuları açıq körüne. “Ant Etkenmen!” şiiriniñ metni şimdi qırımtatar halqınıñ gimnidir.
“Çoban qızı” (1912), “Bastırıq” (1913), “Tatarlar Yurtu” (1914), “Yolcu Ğarip” (1916), “Sarı Lâle” (1917) kibi şiirlerinde ince lirikanen yüksek milliy pafos ve azadelik nağmeleri terennüm etile.
Noman Çelebicihannıñ 1913 senesi yazğan “Qarılğaçlar Duası” ikâyesi aqqında Cafer Seydamet böyle dedi: “Bu ikâye Qırım türkleri edebiyatınıñ ölmez bir parçası olaraq daima quvetini muafaza etecektir!”


text:
«Tormış firqäse» tarafdarları säyäsi ezärlekläw xaqında belderä - tärtip saqlawçı oyışmalar cinayät qılu turında söyli...
6nçe avgust könne eçke eşlär ministrlığınıñ tikşerülär idäräse wäkilläre «Tormış partiäseneñ» Tatarstandağı bülege citäkçese Färit Xucixanovnıñ öyendä häm ul citäklägän maşina kibetendä tentü ütkärde. «Tormış Partiäse» tarafdarları bu tentüne säyäsi basım yasaw ısulı itep bäyäläde. Räfqät Altınbayev RTR kanalınıñ yañalıqlar xezmäte belän elemtägä çığıp, Qazandağı xällärgä üz añlatmasın birde. Läkin RTR kanalı xezmätkärläre hönär qağidälären bozmıyça, qarşı yaqnıñ fikeren dä beleşte häm Tatarstan eçke eşlär ministrlığınıñ mäğlümatın da yañğırattı. Respublika tärtip saqlawçıları, comğa 8nçe avgustta, cirle mäğlümat çaralarına da añlatmalar birde.Şulay itep, Färit Xucixanov öyendä häm eş urınında bulğan tentülär prokuror röxsäte belän häm konkret cinayät eşe qısalarında ütkärelde. Älege cinayät eşe «Nijnekamskşina» şirkätennän 20 million sumnıñ urlanu säbäple açıla. Baş tikşerülär idäräseneñ ölkän tikşerüçese Sergey Cihanşin süzlärençä, bu eş nigezendä, ber keşe qulğa alına. Ul üz cawaplarında Färit Xucixanovnıñ, urlaşu eşendä qatnaşuın kürsätkän bulğan.
Älege waqıtta tikşerüçelär Xucixanovnıñ bu eştä uynağan rolen açıqlaw belän mäşğül. İqtisad ölkäsendä qılınğan cinayätlärne tikşerüçe idärä başlığı Valeriy Kosenkov süzlärençä, alar öçen bu ğädäti eş. Läkin, gäyeplänüçelär aña säyäsi tösmer birergä tırışa. Bu xaqtağı xäbärlärne «Azatlıq» radiosında Eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat üzäge citkerde.Bikä Timerova


text:
Omskida dinara konferensiä
30 noyäber - 2 dekaber könnärendä Omskida dinnärara konferensiä bulıp uzdı. Mondıy çara ölkädä 1987 yıldan birle häryıl sayın ütkärelep kilä häm bıyılğısı 20-nçe buldı. Konferensiä ölkä filarmoniäseneñ konsertlar zalında plenar utırış belän açılıp kitte, annan soñ seksiälär, tügäräk öställär utırışları belän eşen belän däwam itte. Konferensiä barışında yasalğan çığışlarda asılda dini tärbiä temasına basım yasaldı, ayıruça ğailä tärbiäsenä iğtibar birelde. Plenar utırışta töp dokladnı ölkä gubernatorı Leonid Polejaev yasadı. Üzeneñ çığışında ul ölkädäge dini xalätkä qağılğan qayber sannar kiterde. Gubernator süzlärençä, küptän tügel ölkän sıynıflar uquçıları, texnikumnar häm kolliätlär studentları arasında ütkärelgän soraşular kürsätüençä 45% ğailälärdä din yolaların ütäp yäşilär, yäşlärneñ 90%-ı nindi din totuına qaramastan, teläsä nindi millät keşese belän aralaşıp häm dus yäşärgä mömkin dip sanıylar. Soraşuda qatnaşuçılarnıñ 10%-ı başqa millätlärgä häm dinnärgä qarata tiskäre mönäsäbäten beldergän.
Gubernator yäş buınnı dini ruxta tärbiäläwdä gäiläneñ role zur buluın assızıqladı, Omski xaqimiäte qararı buyınça ölkädä 2007 yılnıñ “Ğailä yılı” dip iğlan itelüe turında da belderde.
Konferensiäneñ utırışlarında başqa çığış yasawçılar da millätara mönäsäbätlärdä bulğan uñay häm tiskäre küreneşlärgä tuqtaldılar. Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı deputatı Rawil Bikbavov, uñay küreneş dip, ölkädä xristiannar belän berrättän başqa dinnär totuçılar öçen dä gıybädätxanälär tözelüen bilgeläde, tizdän İselkül rayonında yaña mäçet açılaçağı turında belderde. Ğomumän, konferensiä barışında çığış yasawçılar barsı da yäş buında tolerantlıq, millätara duslıq tärbiäläwne berençe urınğa quydılar.
Omskinıñ Xäyer-İxsan mäçete möxtäsibe Änwär xaci Cunıysovnıñ çığışı beraz kiskenleräk buldı. Ul tatar möxtäriäteneñ binasız qaluında ölkä citäkçelegen ğäyepläde, häm kiläçäktä bu problemanı uñay xäl itülären soradı.
Plenar utırıştan soñ Tara şähäre mäçete mullası Äxmätratif xäzrätkä min mondıy konferensiälärdä qatnaşunıñ ähämiäte nidän ğibärät digän soraw yulladım. “Kübräk keşene çaqırırğa kiräk möselmannardan, kürsennär, işetsennär – bezneñ dinebez barı tik duslıqqa, tınıçlıqqa öndi. Näticälär ul könendä bulmıy. Bez Tarada küpme añlatu eşläre alıp barabız, menä xäzer, allağa şöker, babaylar, äbilär dä, 45-50 yäşleklär dä, yäşlär dä namazğa basa başladılar, dimäk bezneñ tırışuıbız buşqa kitmi,”-dip cawap birde Tara mäçete mullası Äxmätratif xäzrät.
1 dekaber könne Omskida başqortlarnıñ Rusiä sostavına kerülärenä 450 yıl tuluı ber mädäni çara belän bilgelänep ütte. Anı Omski ölkäse başqortları qorıltayı şähär çitendä urnaşqan xärbi çast'lärneñ bersendä uzdırdı. Älege çarağa şähärdä yäşäwçe tatar yäisä başqort xalıqları wäkilläre çaqırılmadı. Räsmi dairälärdän ictimaği häm dini oyışmalar belän eşläwçe idärä xezmätkärläre buldı. Soldatlar aldında şähärneñ 13-nçe sanlı mäktäbe uquçıları häm Başqortstan qunaqlarınıñ çığışı buldı.
Älege çara xaqında mäğlümatnı başqort oyışması citäkçese Klara Quqarkina kiñ cämäğätçelekkä, şul isäptän mäğlümat çaralarına da citkermäde. Şul säbäple anıñ niçek uzuı turında täfsilleräk söyläw mömkinlege yuq.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Matbuğat küzätüe
Çärşämbe, 10 mart könne dönya kürgän basmalardağı iñ qızıqlı materiallar xaqında söyläwne Watanım Tatarstan gäcitennän başlıybız. Anıñ bu sanınıñ berençe bitendä 9 mart könne Vasil’yevo şifaxanäsendä icat yortı açıluı turında yazma, Qazanda şuşı könnärdä genä tözelä başlağan Metro Cash&Carry kompaniäseneñ säwdä üzäge xaqında şähär xakimiäte başlığı Kamil İsxaqovnıñ kirpeç salıp töşkän räsemle mäqälä urın alğan. Şulay uq anda Nurixan ağa wasıyäte digän isem astında küptän tügel genä wafat bulğan yazuçı Nurixan Fättaxnıñ soñğı, yazılıp ta betmägän mäqäläse basılğan. Yazuçınıñ tormış iptäşe Rufinä xanım tanıştırğan älege yazma Bez yäşibez bäxet ilendä dip atala. Şulay uq Watanım Tatarstannıñ 10 mart sanında bu atnada uzaçaq saylawlarğa bağışlanğan yazmalar da şaqtıy. Mäqälälär nämzätlär turında söyli, alarnıñ qılğan äybät eşläre belän tanıştıra. Gäcittä Tatarstanda keşe xoquqları buyınça wäkilneñ 2003 yıldağı eşçänlege turında dä belep bula. Bu xaqtağı Räşid Wağizovnıñ notığında wäkilneñ eşçänlegeneñ töp yünäleşläre, grajdannarnıñ törle tarmaqtağı xoquq bozularğa qarata şikäyätläre turında täfsilläp yazıla.
Şähri Qazan gäcite isä üzeneñ 10 mart sanında iğtibarnı Qazannıñ yaqınlaşıp kilüçe meñyıllığına yünältä. Monda Rusiäneñ finans ministrı Aleksey Kudrin citäkçelegendä ütkän älege bäyrämgä äzerlek komissiäseneñ utırışı xaqında belep bula. Qazan turında tarixi mäğlümätlär alıp, şähärneñ istälekle urınnarı xaqında uqıp bula. Rafail Mostafin isä uquçılarnı şähärneñ meñyıllığına bağışlanıp bastırılğan Tarixi Qazan dip isemlängän fotoal’bom belän tanıştıra. XIX ğasırdan başlap XX ğasırğa qädär Qazanda turında dönya kürgän meñ yarımnan artıq otkrıtkanıñ küpçelege älege fotoal’bomda urın alğan. Anda alarğa tatar, rus häm ingliz tellärendä añlatmalat da basılğan. Annan tış gäcittä şähärneñ problemalarında qağılışlı yazmalar da urın alğan. Qazannıñ xakimiät başlığı urınbasarı Lenar Wäliev toraq xucalığı eşçänlege turında söyli, jurnalist Xatıyp Gäräy şähärneñ säwdä xezmätkärläre cıyılışı belän tanıştıra. Şulay uq Şähri Qazanda milli sport teması da yaqtırtıla. Bez köräşle xalıq dip isemlängän yaña ğına çıqqan kitap turında anı äzerläwçe jurnalist İldus İldarxanov söyli.
Gölnaz İlgizär


text:
BMOnıñ keşe xoquqları torışın tikşerüçelär törkeme AQŞnı Äfğänstan, Ğiraq häm Guantanamoda amerikan qaramağındağı törmälärgä barıp totqınnarnı kürü turındağı möräcäğätlärenä cawap birmäwdä ğäyepläde.
BMOnıñ keşe xoquqları komissiäsenä xisap äzerläwçe bu törkem bu belderüen bügen Genevada iğlan itte.
Anda Quşma Ştatlar ul ullärdäge amerikan xärbi totqarlaw urınnarındağı azaplawlar, qanunsız totqarlawlar häm başqa xoquq bozu oçraqları turındağı citdi ğäyepläwlärne tikşerü öçen ber yıl elek cibärgän möräcäğätkä cawap birmäde dielä.
BMO xoquq tikşerüçeläre azaplawlar häm başqa xoquq bozular turındağı ğäyepläwlärne tikşerü öçen dönyaküläm BMO mandatına iä.


text:
Kerry: "Höcüm zarar birä"
Amerika Quşma Ştatlarınıñ däwlät särqätibe John Kerry ileneñ Süriyäle ğäskärilärgä qarşı höcümnäreneñ Rusiyä belän sentyabr ayında tözegan ut tuqtatu kileşüenä zarar birüen açıqlağan.
Amerika Quşma Ştatlarınıñ däwlät särqätibe John Kerry ileneñ Süriyäle ğäskärilärgä qarşı höcümnäreneñ Rusiyä belän sentyabr ayında tözegan ut tuqtatu kileşüenä zarar birüen açıqlağan.
AQŞtağı “Peace” institutındağı ber konferenśiyädä çığış yasağan Kerry ilenen Süriyäle ğäskärilärenä höcüm yasaw säbäbe belän Rusiyäneñ Vaşingtonnıñ ut tuqtatu kileşü qısasında basınqı oppoziśionerlarnı terrorçılardan ayıru mäsäläsendä ciddi bulmawına ışanğanın söylägän.
Kerry:
“Ut tuqtatu kileşüe ber mötdät tıñlıq köyläwe küzdä totıla ide. Fäqat kileşüneñ 5nçe könendä Süriyäle 70 ğäskärigä bomba belän höcüm yasadıq häm Ruslar bezneñ ciddi bulmağanıbızğa, Äl Nusra frontına yärdäm itkänebezgä häm oppoziśionerlarnı terrorçılardan ayırırğa telämägänebezgä ışandı. Soñınnan da humanitar yärdäm yök maşınasına höcüm yasaldı häm kileşü yuqqa çıqtı”,dip söyläşte.
AQŞ däwlät başlığı Barack Obamanıñ wazıfa waqıtında Rusiyä belän mönäsäbätlärdä alğarış bilgelängänen yaqlağan Kerry yäşängän kiyerenkelekkä qaramastan Vaşingtonnıñ Mäskäw belän mohim mäsälälärdä kileşü nigezlängänen belderep Süriyädäge ximik qorallarnıñ cibärelüe häm Parij kileşüe kebek mäsälälärdä xezmättäşlek tözelgänen iskä töşergän.
AQŞ citäkçelegendäge xalıqara or yaqınında Süriyä armiyäse urınnarına “kinät” oyışıtırılğan hawa höcümnärendä 62 ğäskäri ülgän ide, iñ az 4100 keşe yaralanğan ide.


text:
Otız künnen asqan soñ resmï türde tirkelwiñiz kerek. Bul tärtip basqa qalada turatın tanıs, jaqının izdep barğandar men qızmet barısımen turğılıqtı jerin awıstırğan azamattarğa tikeley` qatıstı. Terrorïzm twralı zañğa osınday` özgeris engizilipti. Keşe depwtattar osı qujattı tağı talqıladı.
Sonımen, elimizde uyalı telefonı barlarğa ortaq IMEI kod bazası qurılmaq. Jäne endi är azamat burınğıday` 12 emes, dükennen tek 4 qarw satıp alıp, üy`inde saqtay` aladı.
Senattağı qorğanıs pen qawipsizdik komïtetiniñ töray`ımı retinde Darïğa Nazarbaeva küş qurılımdarın tegis jïnap, lañkesterge qarsı küresti küşey`tw jay`ın talqıladı. «Terrorïzm» twralı zañğa jïi özgeris engize bastağan Ulttıq qawipsizdik komïteti bul jolı da usınıspen kelipti. Arnay`ı qızmet endi elimizdegi uyalı telefon pay`dalanwşılarğa ortaq IMEI kod bazasın qurmaq.
«IMEI kodtardıñ ortaq bazası qurılsa, ärbir telefon ïesi twralı jüy`eli türde aqparat alıp otıramız. Bul belgili bir qılmıstıñ, kümändi nasïxattıñ aldın alwğa mümkindik beredi», - dey`di UQK törağasınıñ orınbasarı Marat Qalqabaev.
IMEI kod bazası qawipti küdiktini der kezinde qolğa tüsirwge de kömektesedi eken. Sonday`-aq, jaña zañ küşine ense, lañkester şabwıl jasağan kezde, nısandı qorğay` almağan küzet qızmeti de jawapqa tartıladı. Qarw-jaraq sawdası da qatañ qadağalawğa alınbaq.
«Endi qarwdı day`ın küy`de satwğa bolmay`dı. Ala salıp, atatınday` küy`de bolmaw kerek. Bul birinşi mäsele.Ekinşi mäsele, qarw-jaraq satatın dükender jeke turw kerek. Üşinşiden, adamdardıñ qolındağı qarwdı azay`tw», - dep atap ötti Mäjilis depwtatı Mäwlen Äşimbaev.
Yağnï, burınğıday` bir azamattıñ qolına birden 12 qarw berilmey`di. Är turğınğa 4 añşı mıltığın satıp alıp, üy`de saqtawına ruqsat etilmek.
«Äy`tpese, äkesi men eki ulı jüzdep qarw saqtay`tın bolsa, terrorïsterge äskerï bölimdi basıp alwdıñ keregi joq. Bir üy`di tonasa jetip jatır. Qanşama adamdı qırıp salwına boladı», - dey`di Mäjilis depwtatı Janat Jarasov.
Budan bölek, turğındardıñ twıstarınıñ üy`inde ay`dan artıq qonaq bolwına tıy`ım salınbaq. Otız künnen asqan soñ tirkelwi tïis. Bul jaldamalı päterde turıp jatqandarğa da qatıstı. Yağnï, endi jay`lı jumıs izdegen jurt ülken qalalarda tirkewsiz emin-erkin jüre almay`dı degen söz. Senatorlar osı tärtipke kelgende qarsılıq bildirdi.
«Jastar Astanada turğısı kelse şe? Olarğa barlıq joldı jawıp otırmız».
Mäjilismenderdiñ ay`twınşa, xalıqqa qızmet körsetw ortalıqtarında tirkelw üşin nebarı 15 mïnwt ketedi. Onıñ üstine bul turğındardıñ üy`, mektep, balabaqşağa kezekke turwına kömektesedi eken.
Al, üy`inde tirkewsiz adam turğızğandar iri kölemde ay`ıppul töley`di. Budan bılay` päterin lañkesterge jalğa bergen qojay`ındar da jawapqa tartıladı. Biraq, Parlament terrorïzm twralı zañdı äli tolıq qabıldağan joq. Tömengi palata qujattı eki ay`ğa jwıq talqılap, tek birinşi oqılımda maquldağan. Onı äli Senat qarawı tïis.
KTK


text:
Irlandia: Lisabon kileşüe referendumda
Bügen İrlandiada Lisabon kileşüen referendumga çığardı. Yewropa Berlegendä idarä sistemına üzgäreşlär kertkän lisabon kileşüe İrlandia tarafınnan raslanmıy qalsa, berlek bu mäsäläne niçek xäl itä alır?
Ägär bügenge tawışlar citmi qalsa Yewropa berlegendäge zur illär İrlandianı başqaça könderä alırmı?
Lisabon kileşüe Yewropa Berlege idaräsenä zur sallı üzgäreşlär kertä. Älege kileşüdä berlekneñ qarar, idarä maxanizmnarı, prensipları, mänfäğatläre bilgelängän.
Kileşüeneñ tormışqa aşıu öçen isä berlektäge barlıq illärneñ anı raslawı zarur. 27 Yewropa ile arasında kileşüne referendumğa çığargan berdän ber il isä İrlandia.
İrlandiada referendum aldınnañ kileşügä qarata qaraşlar törle ide. Xättä uzğan atnalarda bulğan fiker beleşülärdä kileşüne xuplamağannar sanı arta başlawı küzätelgän ide. Çönki qatlawnı kileşüneñ här ber maddäseñ xalıqqa añlatıp citkerü eşe bik awır.
“Kileşü belän rizalaşmağannar üzlären añlatu öçen bik aqıllı adımnar yasadı, alar kileşüneñ tiskäre näticälären tänqitläp, xaqimiätkä ğayepläwlär taşladı. Xaqimiät isä, kiresençä kileşüneñ uñay yaqların añlatıp torası urnına ğayepläwlärne kire qağu belän mawığıp kitte”
İrlandia xalqı kileşüne xuplamasa, çara ni bulır?
Ägär dä İrlandia kileşüne qabul itmi ikän, Yewropa belegendäge zur illärnen moña qarata möğamäläse niçek bulır? Mondıy sorawlar tuar aldınnan ber Fransuz ministr: “qaysı il kileşüne qabul itmäsä, berlekne çittä qalu turında uylıy başlasın” dip kisätkän ide.
Şulay da İrlandia kileşüne qabul itmägän oçraqta yomşartılğan alternatif çaralar bulaçağı turında farazlar bar. Alardan berse kileşüne qabul itüne ixtiyari qabul itep, tulı kileşüne raslamağan illär belän bermä-ber kileşü yulına baru. Läkin bu maxanizm niçek ğamälgä aşar anısı älegä añlaşılmıy.


text:
Polşa häm Çexiä premyer-ministrları, üz cirlärendä AQŞnıñ saqlanu sisteması tözergä röxsät birü ixtimalı turında belderde. Çexiä premyerı Mirek Topolanek bügen Warşawda Polşa xökümäte başlığı Jaroslaw Kaczynski belän oçraştı. İke citäkçe, sistema, barlıq NATO äğzalarına saqlanu çarası bulır ide, dide.
Waşington, bu cihaz – Quşma Ştatlarnıñ könçığışın häm Yevropanı Yaqın Könçığıştağı zolım illäre höcümennän saqlar öçen tözeläçäk, dip basım yasıy. Rusiä bu sistemağa qarşı çıqtı, anıñ tözelüe – töbäktä totrıqsızlıqqa kiteräçäk, dip belderde. Ägär dä Yevropa andıy cihaznı tözergä röxsät birsä, Mäskäw, 1987nçe yılğı qısqa häm urta atağa oça torğan raketalarnı çikläw kileşüennän çığuı belän yanadı.


text:
Käküktär…
Äbyälil rayonında un ete yäşlek äsä üź sabıyın urmanda qaldırıp kitkän. Vaqiğa Žamar tip atlğan qasabahında terkälgän.
Bäxetkä kürä, sabıyźı tiź arala tabalar. Urındağı fermalarźıñ berehendä eşlägän ir keşe bala tauışın işetep qala. Äle unı Mağnitoğorskiyźağı ösönsö balalar dauaxanahına oźatqandar. Tabiptar äyteüensä, balanıñ sälämätlegenä zıyan kilmägän.
Käkük äsä lä, unıñ yaqındarı la sabıyźıñ xäle menän qıźıqhınmağan. Başqortostan Prokuraturahınan xäbär iteüźärensä, äsä keşeneñ ğäyebe raślanha, unı biş yılğa törmägä ultırtasaqtar.BayFatqullin,Öfö


text:
Bügin №2 Atıraw qalalıq sotında bïıl köktemde Atırawda «jer mïtïngilerin» ötkizgen Maks Boqaev pen Talğat Ayanovtıñ isi boy`ınşa bastı sot otırısı odan äri jalğastı. Bügingi otırısta oqïğağa qatısı bar kwägerlerdiñ biri – Toqtar Töleşovtıñ qızmetkeri Nurğalï Dosanbaevtan jawap alınw tïis bolatın. Degenmen, M.Boqaev sot procesin üzw üşin awırıp turmın dep şw şığarğandıqtan swdʹya otırıstı tüsten key`inge qaldırw twralı şeşim qabıldadı.
Sot otırısınıñ basında ay`ıptalwşılar M.Boqaev pen T.Ayanovtıñ qorğawşıları is boy`ınşa kwägerler Atıraw qalalıq sotına kelip jawap bersin degen ötiniş jasadı. Biraq, swdʹya G.Däwleşova kwägerlerdiñ däleldi sebepteri bolğandıqtan jäne osığan bay`lanıstı olar resmï ötiniş jazğandıqtan qorğawşılardıñ ötinişin qanağattandırğan joq.
Osıdan key`in qorğawşı tarap proceske tolıqqandı day`ındalw üşin qosımşa waqıt kerek ekendigin ay`tıp qaldı. Bälkim, osı üşin waqıttı sozw, mañızdı kwägerden jawap alw procesin üzw jäne sot otırısın key`inge qaldırw maqsatında bolar, ay`ıptalwşı M.Boqaev bükil zalğa özin naşar sezinetinin ay`tıp, ay`ğay`ğa bastı. Swdʹya ay`ıptalwşınıñ tağı da kamerağa oy`nap, process jürgizwge kedergi keltirip turğanın ay`tıp, kwägerden jawap alğısı kelip edi, ay`ıptalwşı ötimde tas bar, işim awırıp tur dep qoy`madı. Budan key`in swdʹya 10 mïnwtqa üzilis jarïyalap, jedel-järdem qızmeti şaqırıldı. Däriger tekseristen key`in ay`ıptalwşığa ekpe jasap, eki-üş sağat tınıqqannan key`in sot procesine äri qaray` qatısa aladı degen qorıtındığa keldi. Maman sawsaqpen işin basıp qana ay`ıptalwşıdan asqınğan xolecïstït, pankereatït, jüy`ke sïndromı men ötte tastıñ jïnalwı awrwların anıqtadı. Däriger awrwlardıñ twındawına jüy`ke jüy`esiniñ äseri mol dey`di.
Atap ötsek, bügingi sot otırısında «Sıra koroliniñ» ïeliginde bolğan «Darxan Group» JŞS-niñ bas dïrektorınıñ is basqarmasınıñ bastığı qızmetin atqarğan N.Dosanbaevtıñ özi jawap berwi kerek. Ol T.Ayanovqa 100 mıñ AQŞ dolların jetkizw jumısın uy`ımdastırğan bolatın.
Eske sala ketsek, 2016 jıldıñ säwir ay`ında T.Ayanov pen M.Boqaev jer zañnamasına qoğamnıñ qızığwşılığı artqan sätin pay`dalanıp, «jer mäselesi» boy`ınşa qarsılıq akcïyaların uy`ımdastırğan. Sonday`-aq, olardıñ Jer kodeksine engizilgen tüzetwlerdi alıp tastawğa qarsılıq bildirw üşin jurttı 21 mamırda qarsılıq akcïyasına şığwğa şaqırğandığı anıqtaldı. M.Boqaev pen T.Ayanovtıñ QR Qılmıstıq kodeksiniñ üş babı boy`ınşa ay`ıptar tağılwda. Atap ay`tsaq, olar: 174 baptıñ 2 tarmağı, yağnï, älewmettik jäne ulttıq alawızdıq twğızwğa bağıttalğan qasaqana is-äreketter jasaw, azamattardıñ ulttıq namısı men qadir-qasïetine til tïgizw; 274 baptıñ 4 tarmağı, yağnï, qoğamdıq tärtipti buzwğa qawip töndiretin köpe-körinew jalğan aqparat taratw; 400 bap, yağnï, zañsız şerwlerdi uy`ımdastırw, ötkizw jäne oğan qatısw.


text:
Tatar yazuın latin grafikasına küçerügä qarşı xatnı kem yazğan?
Tatar yazuın latin grafikasına küçerügä qarşı xatnı kem yazğan?
«Bez Qazan Yuğarı uqu yortlarınıñ yäş ğalimnäre häm studentları tatar telen latin grafikasına küçerelüwenä kisken protest belderäbez… Millätçelär törkemeneñ bu ğamälen tuqtatunı sorıybız.»
Älege yazma astında 156 keşeneñ imzası tora. Cibärüçe digän yulda — Qazan Däwlät Universitetı adresı qürsätelgän. Garipov digän familiä, berençelärdän bulıp tora häm şuña küräder dä, bu xatnı anıñ iseme belän yörtä başlağannar. Bez yäş ğalimnär şurasın citäklägän Garipov Nailne ezläp taptıq häm annan añlatmalar birüne soradıq. Bu xat turında Nail äfände xäbärdär ikän. Ul bu xaqta tübändägelärne belderde:
«Min bu xat astında imzamnı quymadım. Min Tarix İnstitutınıñ aspirantlar berläşmäse citäkçese bularaq, yäşlärneñ fikeren beläm, alar belän aralaşam. Bu xatta äytelgän süzlär döreslektän yıraq. Bu, minemçä, nindider keşelär tarafınnan oyıştırılğan provokatsiä.»
Nail efände Garipov bu xattağı imzanı üzeneke dip tanımadı. Yäğni mäğlüm xatqa bu Ğaripownıñ familiädäşe qul quyğan bulırğa mömkin. Qazan Däwlät Universitetında da, başqa uqu yortlarında da şuşı imza quyuçılarnı ezlärgä çıqsaq, mögäyen taba almabız. Çönki anonim xatlarnıñ avtorların açıqlaw, bik awır eş.


text:
Kulikov Qırı turında äkiät
Qayberäwlär, bälki Kulikovo suğışı xaqında nindi añlaşılmawçanlıqlar bulırğa mömkin diär. Mäktäp häm yuğarı uqu yortı däresleklärendä älege suğış turında tögäl, añlayışlı itep yazılğan bit. Çınlıqta isä, Kulikovo suğışınıñ moñarçı açılmağan bik küp serläre bulğan ikän.
Şuşı könnärdä, härkemgä bilgele bulğan Kulikovo suğışınıñ serlären “Nezawisimoyı voennoe obozrenie” gäzite açtı. Mäqäläneñ avtorı tarixçı - publitsist Aleksandr Şiroqorad 625 yıl cawabı bulmağan sorawlarğa cawap birde.
Bügenge köndä ber genä ışanıçlı mäğlümat bar, ul da bulsa, 1380 yılnıñ 8 sentäberendä Mäskäw knyaze Dmitriy Donskoy ciñüe di avtor. Xäzerge zaman tikşerüçese Şawırin bilgeläp ütkänçä, Kulikovo suğışına bağışlanğan kitaplar belän älege suğışnıñ yaw qırın qaplap bulır ide.
Berençe mäs'älä, Rus däwlätenä höcüm itkän Mamay ğäskäreneñ tögäl sanı. Qayberäwlär 36 meñ, beräwlär 100-150 meñ, xätta 300 meñ keşedän torğan ğäskär bulğan di. Ä bit Mamay 1380 yılda Altın Urda feodal' däwlätneñ barı tik yartısın ğına üz qulında totqan. İkençe yartısı isä anıñ köndäşe Tuqtamış xan qulında bulğan. Älege sorawğa äle dä cawap tabılmağan.
İkençe soraw, isä suğışnıñ maqsatı. Mamaynıñ teläge ikençe Batıy bulu, rus knyaz'lären yuqqa çığarıp, alarnı xannar belän alıştıru.
Qayber belgeçlär fikerençä, älege suğış näticäsendä Mamay üz ğäskären bayıtıp, köçäytep üzeneñ köndäşe bulğan Tuqtamış xannı yuqqa çığarırğa telägän. Şulay da Mamaynıñ täcribäle ğaskär başlığı buluı mäğlüm häm anıñ ciñügä ışanıçı bulsa da, uñışqa ışanıp betmägän.
Tağın ber açıq mäs'älä Mäskäw knyazeneñ nindi ğäskär belän suğışuı. Rus belgeçläre äytüençä, Mamay ğäskären tatarlar, ärmännär, çirkäslär häm başqalar täşkil itkän. Tatar tarixçıları raslawınça, Kulikov qırında tatarlarnıñ ata-babaları suğışmağan. Şulay da, professor Miftaxov “Bolğarnıñ yılyazma cıyıtığına” nigezlänep, Qazan ämire Azan Mamayğa 5 meñ keşedän torğan ğäskär birgän dip sanıy. Döres, Miftaxovnıñ tarixi xezmätlären bik küp tatar ğalimnäre bik yuğarı bäyälämi. Şulay da, tarixnı döres kürsätep, aqnı - aq, qaranı - qara dip atarğa telägän keşe tarixçılarnıñ isemnärenä tügel, ä xaqiqät'kä tayana. Ä ul Kulikovo qırında böyek suğışnıñ bulğanın raslarğa da aşıqmıy, dälillär dä qalmağan.
İñ möhime älege yaw qırınıñ tögäl qayda urnaşqanın berkem dä belmi. Tikşerülär Kulikov qırınıñ Tula ölkäsendä urnaşuın kürsätä. Läkin 16 ğasırda Kulikov qırında distälägän suğışlar buluı da mäğlüm. Älege qırda qazu eşlären başqarğanda çuyın yädrälär, qurğaş uqlar häm kremniy mıltıqlar tabılğan. Läkin alarnı näq Kulikov suğışı barğan çorğa 1380 yıldan qalğan dip äytep bulmıy.
Qısqası, Kulikov suğışı tiräsendä açıqlanmağan mäs'älälär şaqtıy küp. Tarixçı häm arxeologlarnı biredä zur eşlär kötä äle. Härxäldä, distä meñnärçä keşe berniçä kön buyı nindi bäyräm ütkärgänen tarixçılar, xäzerge zaman keşeläre dä tögäl itep äytä almıy. Altı ğasır elek bulğan xällär barı tik riwayätlär, fantaziälär nigezendä genä mäktäp däresleklärenä kergän. Aleksandr Şirokoradnıñ “Nezawisimoyı voennoe obozrenie ” gäzitendäge mäqäläsen uqığan keşe Kulikovo qırınıñ äkiät ikänlegen añlıy ala.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Äfğänstanda uzğan şimbädä ütkän prezident saylawlarında tawışlarnı sanaw eşe bügen yañartıldı. Kiçä Ramazan ayınıñ berençe könendä tawışlarnı sanaw tuqtatılıp torğan ide.
Bügen Qabulda häm ilneñ başqa saylaw üzäklärendä yözlärçä keşe yañadan bülletennärne sanaw-ayıru eşenä kereşte.
Razaman ayına qädär sanalğan 60 meñ büllentengä qarağanda, xäzerge prezident Xämit Karzai çiñep çığar dip kötelä. Xäzergä anıñ 72 protsenttan artıq tawış cıyuı turında äytelä.
Elekke mäğärif ministrı Yunus Qanuni 11 protsent tawış cıyıp ikençe urında bulırğa mömkin dielä. Abdul Räşit Dostum 9.1 protsent tawış cıyıp öçençe bulırğa mömkin.
Saylawlarnıñ täğäyen näticäläre üktäber axırında iğlan iteler dip kötelä.


text:
Pänceşämbe könne dä respublik
Pänceşämbe könne dä respublikada başlanğan eşlärgä yomğaq yasaw, başqarılğan eşlärne barlaw ğamälläre däwam itelde. Şularnıñ iñ möhimnären «Azatlıq» radiosı tıñlawçılarına da ireşteräbez. Saesqan tawı yanındağı Kama aşa kiçü yanındağı küper tözeleşendä bik möhim waqiğa buldı. Anda Tatarstannıñ Könçığış rayonnarın üzäk belän totaştıruçı küperneñ soñğı aratası salındı. Xäzer bik teläsäñ, ber yardan ikençe yarğa cäyäwläp tä çığarğa mömkin. Şundıy tarixi mizgel uñaynnan pänceşämbe könne küper yanında miting uzdı. Anda Prezident Mintimer Şäymiew çığış yasadı. Mäğlüm ki, tatarstanlılarnıñ küptänge xıyalı bulğan bu küper Rusiä iqtisadı öçen dä bik faydalı. Rusiäneñ üzäk töbäklären Könçığış töbäklär, Başqortostan, Irınbur yaqları belän totaştıruçı yul küpkä qısqara, yul çığımnarı da kimi, şuña kürä 2002 yılğa bu küper tözeleşenä Rusiä büdjetınnan da yartı milliard sum aqça bülep birelergä tieş. Läkin älege dä bayağı, härwaqıttağıça, iñ zur çığımnar Tatarstan cilkäsenä töşä. Şulay da, tırışlıq buşqa kitmi, digän ışanıç, tağın ike yıldan Kama küperennän berençe avtomobil'lär dä uzırlar, inşallah.


text: Britaniä premiere T.Blair BBCneñ xökümät Ğıraq suğışın aqlau öçen Saddam Xösäinneñ küpläp üterü qoralları qurqınıçın küpertte digän ğäyepläülären kire qaqtı. Blair OBSERVER gazetasına birgän ängämädä xökümät küzläü idaräseneñ Ğıraq arsenalı turındağı mäğlümäten üzgärtte dip äytü kölkele digän .Premier bu minem turılıqlılığıma ciddi höcüm bulıp tora dip BBCnı ğäyepläp, belderüne kire aluların taläp itte. Blair bu turıda Parlamentnıñ tübän palatası ğäyepläülär turındağı üz xisabın iğlan itüdän ber kön elek belderde. BBC üz jurnalisın yaqlarğa däwam itä. Ul may ayında Blair ofisı suğışnı aqlau öçen Ğıraqnıñ ximik häm biologik qorallar turındağı katırğısına üzgäreşlär kertte dip beldergän ide.


text:
İzrael ğaskärläre Al-Aqsa intixarçılarnıñ ber wäkilen atıp üterde
AQŞ, Yevropa Berlege, BMO häm Rusiä wäkillärennän torğan "kvartet" bügen fälestin räsmiläre belän oçraşa. Fälestin premyer-ministrı Ahmed Qurei, söyläşüneñ köntärtibendä – İzraelneñ iminlek diwarı tözü mäs'äläse, diwar bulğanda – tınıçlıqqa ömet yuq" , dip belderde. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ atom agentılığı başlığı Möhammäd Elbaradei bügen İzraelneñ atom energiäse räsmiläre belän oçraştı. Anda süz Yaqın Könçığışta atom qoralnı yuq itü turında barğan.


text:
Ğiraq suğışı öçençe atnasına kerde: koalitsiä köçläre Bagdad astında. Amerikanıñ ber oçqıçıı häm ber boralağı bärep töşerelde
audio:Bez Bagdadqa yaqınayabız, xäncär rejimnıñ yörägenä töbälgän, häm ul kitkänçe anda qalaçaq.
Kolaitsiä köçläre Bagdadqa ike yaqlap yaqınaya: könyaq-könçıştan häm könyaq-könbatıştan. Berayqtan 3nçe cir öste diviziäse kilsä, ikençe yaqtan - desantçılar. Tigris häm Ğifrat yılğaları aşa strategik yaqtan möxim bulğan ike küper alındı. Çärşämbedä Pentagonda ütkän matbuğat oçraşuıda general mayor Stanley McChrystal, Ğiraqnıñ iñ köçle ğäskäre sanalğan Cömhüriät saqçılaırına zur zıyan kilde, 6 diviziäneñ ikese, Bagdad häm Mädinä diviziäläre eştän çığarıldı, dip äytte. McChrystal koalitsiä köçläreneñ Bagdadtan ni barı 50 çaqırım yıraqlıqta toruwın äytte, läkin alda äle qatı bäreleşlär kötä dip östäde:
Audio
Ğiraq räsmiläre koalitsiäneñ uñışları turındağı xäbärlärne kire qaqtı. Mäglmät ministrı Möxömmät Säet Äl-Sahaf monı uydırma dip atadı. Çärşämbedä Saddam Xösäin ike belderü yasadı. Bersendä ul «ciñü bezneñ qulda» dip äytte, ikençesendä Quşma Ştatlarğa satılğan şpionnarnı tabırğa yärdäm itüçelärgä aqçalata büläk wäğdä itte. Ber kön elek Saddamnıñ belderüen televidenie aşa Äl-Sahaf uqıp birgännän soñ, Saddam üze isän mikän digän şiklär tuğan ide. Şul şiklärne taratu maqsatı beländer inde, çärşämbedä Ğiraq televideniese Saddam räislegendä ütkän xökümät utırışınnan sürätlär kürsätte. Saddam anda yılmaıyp utırdı, läkin tawışı birelmäde, tasmanıñ qayçan yazılğanı bilgesez.
Koalitsiä köçläre Bagdadqa yaqınayğan sayın, Ğiraqnıñ alarğa qarşı ximik yä biologik qoral qullanu ixtimalı töp sorawğa äylänä bara. Ğiraq räsmiläre üzlärendä ximik biologik qoral buluın inqär itä. Bu turıda vitse-prezident Taha Yassin Ramadan kiçä tağın ber äytte. Ämmä koalitsiä citäkçeläre moña ışanmıy. Ğiraqta ximik qoral tabılmasa da, amerikan xärbiläre annan saqlanu çaraları, maskalar, kiemnär taptı. Amerikan xärbiläre äytüençä, koalitsiä köçläre Bagdad tiräsendäge «qızıl sızıqnı» uzğannan soñ Ğiraq alarğa qarşı ximik yä biologik qoral qullanırğa mömkin.
Soñğı xäbärlärgä qarağanda, koalitsiäneñ qayber törkemnäre ul sızıqnı inde uzıp, başqaladan ni barı 30 çaqırım yıraqlıqta tora. Bu xärbilär ximik qoraldan saqlanu öçenm maxsus kiem kigän. Vincent Brooks süzlärençä, andıy qoral xärbilärne tuqtata almıy:
Audio: Qaysıdır ber mizgeldä rejim küpläp üterü qoralı qullanırğa mömkin. Andıy qoralı barın beläbez, ul anı üz xalqına qarşı qullandı. Menä şul qızıl sızıqqa citkäç rejim qarar itergä mömkin.
Könyaqtan alıp başqalağa qädär aranı koalitsiä köçläre ike atnada ütte. Bagdadnı alu alay tiz bulmasqa mömkin. Qayber belgeçlär fikerençä, ul 4-tän alıp 8 atnağa qädär suzılır ala. Moñarçı koalitsiä köçläre açıq dala häm keçkenä şähärlärne çağıştırmaça ciñel ütsä, Bagdadta köçle qarşılıqqa duçar bula ala. Uram sığışı şartları, Ğiraq xärbilärenä beraz östenlek birä, alar koalitsiä köçlärenä şaqtıy zur zyıan iterä ala. Ozaqqa suzılğan suğış häm sivil xalıq arasında qorbannar xalıqara cämägätçlek fikerenä täsir itergä mömkin.
Çärşämbedä Bagdadqa bulğan hawa xöcüme waqıtında bombalarnıñ berse bala tudıru yortına töşte. Xastäxanä xezmätkärläre äyütençä, berniçä keşe xäläk bulğan, 25-e yaralanğan.
Pänceşämbe irtäsendä Bagdadta yänä köçle şartlawlar yañğıradı. Amerikan xärbiläre äytüençä, şähärdäge ber qoral saqlanmasına 40-lap “aqıllı” bomba taşlanğan.
Reuters xäbärenä qarağanda uzğan töndä Cömhüriät saqçılaırınıñ ber törkeme koalitsiä köçlären qarşı alu öçen Bagdadtan könyaqqa taba çığıp kitkän. Alarnıñ bu xäräkäten Amerikanıñ küzläw oçqıçı terkägän. Gvardiäçelär utqa totılğan.
Pänceşämbe irtäsendä Kerbala şähäre tiräsendä Amerikanıñ Blackhawk boralağı bärep töşerelüwe turında xäbär itelde. Pentagon äytüençä, boralaq ciñel qoraldan bärep töşerelgän. Andağı 11 keşeneñ 7-se xäläk bulğan, 4-se yaralanğan. Qatardağı idarä üzäge, boralaqta 6 xärbi bulğan dip belderä.
Beraz waqıt uzuğa tağın ber yuğaltu turında xäbär itelde. Şul uq Kerbala tiräsendä Amerikanıñ F-18 Hornet xäcüm oçqıçı raketa belän bärep töşerelgän. Pilotnıñ yazmışı älegä bilgesez.
Ali Gilmi, Praga


text:
Bağdatta köçle şartlau buldı
Annan da qala Ğıyraq başqalasınıñ şiğilar bistäsendä parlament deputatı häm anıñ 7 saqçısı urlanğan digän xäbärlär dä kilä. Deputat sönnilär cämäğätçelegennän bulğan. Bu waqiğa turında täfsille xäbärlär älegä yuq. Ğıyraq parlamentı deputatı, körd Mäxmüt Otman xälgä bolay bäyä birde: “Min bu xäbär döres bulmas dip ışanam. Ägär dä çınlap ta şulay bulsa, iminlek täemin itü öçen şartlar tudırırğa häm dinara nizağnı çişü yulların tabarğa kiräk. Ägär dä xäl parlament deputatın häm anı saqlawçılarnı urlawğa qädär barıp citsä, minem uylawımça bu citdi äyber.


text:
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması belän Rusiä arasındağı kierenkelek – Mäskäw aqça birmäw belän kisätä
Russiä Könbatışnıñ säyäsmännäre belän keşe xoquqların yaqlauçılarınıñ elekke sovet respublikalarındağı rolen inde küptännän birle tänqitläp kilä. Russiäneñ yaqın çit illär dip xisaplağan cömhüriätlärdä soñğı vaqıtlarda bulğan inqilaplardan soñ, Mäskävneñ Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması belän bäxäse kiskennäşte. Ul oyışma töp missiäse bulğan keşe xoquqların häm demokratiäne yaqlauın yomışartsın dip anıñ budjetına öleş kertüen tuqtatıp toru belän kisätä. Läkin, 55 il ağza bulğan oyışma üzeneñ töp prinsipları turında satalaşırğa ciınmıy.
Audio
"Yevropada İminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ 2005-nçe yıl öçen budjetı turında kileşüe yuq. Bu yılnıñ berençe çirege azağına yaqınlaşa häm şul säbäple bilgele kierenkelek bar . Budjet mäsäläsen xäl qılu öçen pärdä artında diskussiälär bara ."
Ul Mäskäv oyışma azıraq demokratiägä, ä küberäk iminlek mäsäläsenä iğtibar itmägän xäldä, 2005-nçe yıl öçen budjetqa üz öleşen kertmäv belän kisätä dip iqrar itte. Anıñ süzlärençä, oyışma Russiäneñ borçıluın küz aldında tota, bu eş östendä mäxsus törkem eşli häm ul reformalar täqdimen iyün ayında Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ çirattağı räise Sloveniä tışqı eşlär ministere Dimitriy Rupelgä tapşıraçaq. Läkin, Jinksnıñ süzlärençä, oyışmanıñ resursları kiläçäktä Yevropadan Üzäk Aziägä yünältelgän xäldä dä häm Russiä kisätsä dä, missiä mäsäläsendä kompromissqa barılmayaçaq.
Audio
"Rupel keşe xoquqları turında satulaşu bulmayaçaq dip äytte. Ul moña şik qaldırmadı. Bu ölkädä nigez standartlar bar häm dönyada iminlek mäsäläsen yaxşırtu öçen bulsa da, alarnı yomışartıp bulmıy. İkençe süzlär belän äytkändä oyışmada töp rolne keşe xoquqları uynayaçaq."
Russiä uzğan yılda oyışmanıñ budjetına 8 büten unnan 9 milion euro kertkän ide. AQŞ 22 milion, Germaniä 19 yarım milion, Fransiä häm İtaliä 18 milion eurodan küberäk öleş kertkännär ide. Yevropada İminlek häm Xezmätätşlek Oyışmasınıñ uzğan yıldağı budjetı yaqınca 181 milion dolar ide. Dimäk Rusisä anıñ nibarı yaqınça 5 protsentın ğına qapladı. Jinks qıyınlıqlar bulsa da, budjet krizisı tumas dip belderde. Uzğan yılnıñ iyül ayında Russiä häm 7 elekke sovet respublikası Ärmänstan, Belorus, Qazaxstan , Moldova, Tacikstan, Ukraina häm Üzbäkstan Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasın milli suverenlıqlarnı xörmät itmävdä häm eçke eşlärgä tıqşığuda ğäyeplägän belderü belän çıqtılar. Moña qaramasyan, şunnan soñ Ukraina häm Qırğızıstanda bulğan saylaular oyışma tarafınan demokratik häm ğadel tügel dip tänqitländelär. Saylaulardan soñ bu ike ildä dä inqilaplar buldı. Russiä yaqlı belderügä qul quyğan Moldova da xäzer Könbatışqa yünälä. Kiläse yılda Qazaxstanda häm Belorusta da saylaular bulaçaq. Londondağı Ekonomist İntelegance Unitnıñ analizçısı Dafne Ter-Sakarianıñ fikerençä,
Audio
"Kierenkelek tik Yevropada İmilek häm Xezmättäşlek Oyıması belän genä tügel. Russiä üzeneñ traditsion täsir zonasına Könbatışnıñ tıqşınuına borçıla. Ul mömkin bulğan xäldä, monı tuqtatırğa tırışa. Aqçanı totıp toru moña ireşergä tırışunıñ ber yulı."
Russiä oyışma üzeneñ eşçänlegen keşe xoquqları häm demokratiädän , iminlek häm ekonomik xezmättäşlekkä yünältsen dip taläp itä. Läkin, räsmi belderülärgä qaraşanda, basımğa qaramastan, keşe xoquqların häm demokratiäne yaqlau oyışmanıñ küntärtibennän töşmiäçäk.
Färit İdelle, Praga.


text:
Gruziädä ike mäğlüm sportçınıñ qulğa alınuına protest belderüçe yözlärçä keşe belän politsiä arasındağı bäreleşlärdän soñ Gruziä xakimiätläre tönlä 25-läp keşene totqarlawın belderde. Totqarlanuçılar arasında 5 oppozitsiä äğzası da bar. Alar Tiflis üzägendä röxsätsez miting oyıştıruda ğäyeplänä. Soñraq şähärdä tınıçlıq urnaştı dielä.
Oppozitsiä äğzaları aldaraq oyıştırılırğa tieşle demonstratsiäne ütkärügä röxsät birelmäwenä açu belderü öçen bu protest çarasına quşıldıq dip belderä.
Bäreleşlärdän soñ qayber oppozitsiä äğzaları eçke eşlär ministrın wazıyfasınnan alırğa çaqırdı. Ämma parlamentnıñ räis urınbasarı Mixail Maçavariani politsiäne yaqlap bezneñ politsiä qanun qısalarında eş itte. Häm härkem şunı belergä tieş, mäxkamälärgä höcüm itkän häm töp yullarnı yapqan beräw dä cäzadan qotıla almıyaçaq dide. Demonstratsiälär Grüziä Köräş Federatsiäse başlığı Aleksey Davitaşvili belän jüdo çempionı Georgy Revazişvilinıñ şantajda ğäyeplänep qulğa alınuınnan soñ başlandı.


text:
İbne Fazlan
Äxmät ibne âl-Ğabbas inbe Raşid ibne Xammad ibne Fazlan (ibne Fađlan) (Ğäräpçä:Aḥmad ibn Faḍlān أحمد ابن فضلان)
(10. yöz) Ğäräp säyäxätçese. Bağdad xälifäse âl-Moqtädir sarayında xezmät itkän. 921-922. yıllarda Bağdad xälifäse âl-Moqtädir ilçelege särkätibe (Bolğarğa âl-Moqtädir ilçelege). Säyäxätnamäsendä Urta Asía, İdel belän Ural töbägendä yäşäwçe Bolğar, Xäzär, Başqort, Törekmän, Rus (Viking), Komi häm başqa xalıqlarnıñ tormışı häm ğöref-ğädätläre xaqında qimmätle mäğlümatlar tuplanğan. R. Fäxretdin ibne Fazlannıñ yazmaların 20. yöz başında Tatar telenä tärçemä itä (1993. yılda näşär itelä). Säyäxätnamäneñ tulıraq nösxäsen Äxmätzäki Wälidi 1923. yılda İrandağı Mäşhäd şähäre kitapxanäsendä taba.
Äxmät ibne Fazlan süräte The 13th Warrior Hollywood filmendä gäwdäländergän. Aktórı – Antonio Banderas.


text:
Rusiä belän Ukraina gaz ölkäsendä xezmättäşlekkä äzerlänä: Yevropağa yañadan cılısız utıru yanıymı?
Ukraina häm Rusiä Kaspi gazın häm neften tabunı berlektä başqaru plannarı turında söyläşülär alıp bara. Ukrainanıñ bu eştä tulı xoquqlı partner buluı şikle, di belgeçlär. Häm Rusiäneñ dä Ukrainanı üz neft häm gaz yatmalarına kertep anıñ urınına närsä sorayaçağı mäğlüm tügel. 22 dikaber könne Kievta Rusiä prezidentı Vladimir Putin bulıp kitte. Anıñ belän oçraşqannan soñ Ukraina premyer-ministrı Viktor Yanukoviç, ike ilneñ Rusiä häm Kaspi neft-gazın bergä tabu plannarı bar dip iğlan itte.
Ukrainanıñ üzendä dä say qına gaz yatmaları bar, ämma alar eşkä yaraqlı tügel. Ukraina gaznı Törkmänstannan, gaz häm neftne Rusiädän ala. Ukrainanıñ gaz yatmaları könbatış şirkätläre iğtibarın cälep itte.
22 dikaber könne Yanukoviç RosUkrEnergo şirkäte xucaları belän dä oçraştı. Şvesiädä urnaşqan bu şirkät Ukrainanı Törkmänstan gazı belän tämin itüdä aradaşçı wazifasın başqara. Ukraina mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, Yanukoviç bu şirkätkä dä, Rusiä häm Kaspi töbägendä gaz tabu eşendä yardäm sorap möräcäğät itkän. RosUkrEnergo turında – bälki uzğan yılğı Rusiä belän Ukraina arasındağı yağulıq nizağınnan tıñlawçılarıbız da xäterlider, bu şirkätneñ 50%tı – Gazpromnıqı, qalğan yartısınnan 45%tı – Firtash isemle Ukrain eşquarınıqı, 5%tı – eşmäkär İvan Fursynnıqı.
Yevropağa yañadan cılısız utıru yanıymı?
Kiçä Rusiä belän Belarus arasında gaz bäyäse mäsäläsendä taraflar kileşügä ireşä almadı. Rusiä könbatış Yevropanı xislärne arttırmasqa, problemanı küpertmäskä çaqırdı. Belarus arqılı Rusiä gazı Polşa häm Germaniägä kitä, anda qıtlıq bulmas, dip xäbär itelde. Sişämbe könne Mäskäwdä Gazprom başlığı Alexei Miller häm Belarus premyerınıñ berençe urınbasarı Vladimir Semaşko oçraştı. Gazprom meñ kubometr gaz öçen Belarustan başta 200 dollar, annarı 110 dollar sorağan ide, annarı bäyä 80gä qaldı, kileşügä barıber ireşelmäde. Bügenge köndä Belarus gaz öçen 47 dollar tüli.
Rusiäneñ Gazprom monopoliäse – elekke Sovetlar Berlege illäre öçen gaz bäyälären şulay tübän totıp, ul illärdä şirkätlärdä üz öleşenä iä bulırğa teli, Ukraina belän Rusiä arasında xezmättäşlek turında süz barğanda, birdä Rusiäneñ üz mänfäğätläre bar.
Ukraina Gazprom belän duslaşıp, Rusiä häm Kaspida tabılğan gaznıñ küpmeder öleşen üzenä alıp barırğa ömetlänsä, Rusiä – Ukrainanıñ gaz yatmalarına ömet itä. Ukrainada gaz tabu, andağı yağulıq bazarına kerü – menä Rusiäneñ maqsatı şul.
Rusiä gaz öçen törle illärdän törle bäyä sorıy, moñarçı gaznı 110 dollarğa alğan Gruziä inde kiläse atnadan anıñ öçen 235 dollar tüli başlayaçaq.
Rusiädän iñ küp gaz alğan il – Ukraina, 2007dä Rusiä alarğa gaznı 130 dollardan sata başlıy. Bıyıl bu bäyä – 95 ide. Belarus belän kileşü äle äzerlänä genä. Azärbaycan belän dä kileşü äle tözelmägän, kiläse yılda Rusiä anda kimeräk gaz cibärä başlayaçaq, bäyäse 110 dollardan 235 dollarğa arttı. İñ tübän xaqlarnıñ berse – Moldova öçen, kiläse yılda Rusiä meñ kubometr gaz öçen Moldovadan 170 dolar alaçaq, bıyıl bäyä 160 ide. Yevropada Rusiä gazın Germaniä, İtaliä, Törkiä häm Fransiä ala, Yevropa illärenä kitkän gaznıñ urtaça bäyäse 264 dollar çaması buluı mäğlüm.
Alsu Qormaş


text:
Ufada üterüçelär törkeme açıqlandı
Rusiäneñ General'' prokuraturası 1994 yılda üterelgän “Yaña Ufa neft'' eşkärtü zavodı”nıñ General'' direktorı Salawat Gaynanov häm 2001 yılda üterelgän “Başnefteximtorg” şirkäteneñ baş buxgalterı Valeri Spiranskiylar eşen tikşerä. Aña qarağanda, killerlar törkeme açıqlanğan. Här ike üterü dä ber törkem östendä, şuña östäp, 2003 yılda Prezident ulı Ural Räximovnıñ saq xezmäte maşinasın şartlatuçılarnıñ da alar buluı ixtimal ikän. Älege törkemdä 7 keşe. Älegä alarnıñ kemlege häm zakazçı, yäğni yallap ütertüçeneñ kemlege xäbär itelmi.


text:
Bügen Brüssel'dä 80-nän artıq ilneñ tışqı eşlär ministrları häm başqa räsmilär Dönyanıñ Ğiraqqa teläktäşlegen kürsätü konferensiäsenä cıyıldı.
Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät başlığı Javier Solana bu cıyın Ğiraq turında ozaq waqıt bulmıy torğan xalıqara konsensusnıñ xäzer inde buluın kürsätä dide.
Bu cıyında BMO general' sekretare Kofi Annan, AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice, Ğiraqqa kürşe illärneñ, Sigezlek, NATO häm Ğäräp ligasınıñ wäkilläre dä qatnaşa.
Ğiraq premyer ministrı İbrahim Cäğfäri citäkçelegendäge 30 keşelek Ğiraq törkemenä kergän tışqı eşlär ministrı Xöşyär Zebari bu söyläşülär ilneñ yaña konstitutsiäsen häm bıyıl ütäçäk yaña saylawlarnı äzerläwçe Ğiraq xökümätenä yardäm itär dip ömetlänüen äytte.


text:
Samardağı`“Yaqtılıq”ta biyü belän mawığalar
Mäktäplärdä uqu yılı tämamlandı. Menä şul ber yıl eçendä törle- törle mädäni çaralar uzdırıla. Bolarnı sanap beterü dä mömkin tügel. Şulay da iğtibar belän küzätsäñ, standart çaralar qısalarğa kermägännäre dä bar ikän. Samarnıñ üzendä tatar balalarınnan ğına tuplanğan “Yaqtılıq” isemle mäktäp eşläp kilä. Mäktäp direktorı- Xaridä Daşkina.
Xaridä xanım, 226 uquçısı bulğan “Yaqtılıq”ta uzıp bara torğan uqu yılında qaysı çaranı balalar öçen “der selketüçe” çara dip sanar idegez?
Şundıy çara dip min mäktäptä bal iyüllär kollektivı tuplawnı sanıym. Maynıñ 18- dä biüçelär konkursı uzdırdıq. Bäygene öç törkemgä bülep oyıştırdıq. Başlanğıç sıynıflar, urta häm ölkän sıynıflar. Balalar ğına tügel, ata- analar da bik qänäğät qaldılar. Xäzer biü törkeme biü zalına sıymıy başladılar.
Bal'nıy tanes zäwıqlı kiem taläp itä. Bu çığımnarnı üz öslärenä ata- analar aldılarmı?
Qızğanıç ki, älegä üzebezneñ kostümnarıbız yuq. Biü tügäräge citäkçese Svetlana xanım Nazarova Litvinov mädäniät Sarayı kostyumnarın birep tora. Şulay da barlıq balalar da ayaq kiemnären üz aqçalarına aldılar. Yaña yünäleş balalarğa da, ata- analarğa da bik oxşıy.
Barlığı niçä bala qatnaştı inde biü tügärägendä?
Bügenge köndä qırıqtan artıq bala qatnaştı. Bu inde mäktäptä här bişençe bala bii digän süz.
Üzenä kürä “Yaqtılıq”qa reklama inde. Balalar därräw qubıp yörilär disez bit.
Äye, Dilärä Xäsänova belän Rinat Xösnetdinovnıñ iyülläre soqlanırlıq. Öslärenä qarap tuymaslıq. Ğömerlärendä berençe märtäbä bii başlağan balalar soqlanırlıq xäräkät yasıylar. Menä Nail Cabbarov berençe urınnı aldı. Balalar qanatlandılar, çäçäk tacıday açıla başladılar. Alarnıñ yöreşläre üzgärde. Bökräyep utırğan malaylar tanımaslıqqa äyländelär. Balalarnıñ başları kütärelde, yöreşläre başqa xäzer. Zıyalı täkäbberlek elementları kerde üzlärenä. Bii başlağaç Nail Mostafinnıñ uquı yaxşırdı, cawap birüläre maturaydı. Mäktäptä bal'nıy tanes tügärägennän tış tatar biü tügäräge dä eşli. İkesenä dä balalar teläp yörilär. Şähär küläm festival'lärdä qatnaşalar. Diplomant isemen aldılar. Samar şähär administratsiäse 10 biüçe balağa İdel buylap säyäxätkä yullama büläk ittelär. Balalar teploxodta ber atna yal itäçäklär.
Ä menä festival'lärdän tış, şähär küläm zur bäyrämnärgä çaqırmıylarmı balalarnı?
Çaqıralar. Ciñü könenä bağışlanğan zur tamaşada qatnaştılar.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
27 mayda Tatarstan avtonomiäle respublikanı oyıştıruğa 84 yıl tuldı
Näq 84 yıl elek, 27 may könendä Tatarstan Sovet Sotsialistik Avtonomiäläre respublika oyışqan bulğan. 1920 yılda kommunistlar firqäseneñ Üzäk komitetı avtonomiä respublikasın tözü turında dekret qabul itä. Şuşı dokumentqa nigezlänep Tatarstan 1992yılğa qädär yäşägän bulğan. 2004 yılnıñ 27 mayında Üzäk arxiv idäräsendä şuşı waqiğağa bağışlanğan kürgäzmä eşli başladı. Üzäk arxiv idäräse cibärgän xäbärdä äytelgänçä, 20nçe yılda şuşı dekretnıñ qabul itelü belän, Tatarstannıñ däwlätçelek tarixı başlanıp kitä. Ämma, tarixi kitaplarğa iğtibar itsäk, 1917-20 yıllarda xällärneñ bötenläy başqaça däwam itärgä mömkin ikänen küräbez. Mäsälän Bulat Soltanbäkov möxärrirlegendäge «Tatarstan tarixı» kitabında bolay dip yazılğan:«Bolşeviklar xakimiäte urnaşqaç, 1917 yılda millätlärneñ xoquqları turındağı deklaratsiä qabul itelä. Anda «Rusiädä yäşäwçe xalıqlar üz bilgelänü, xätta möstäqil däwlät tözü xoquqına iä» dielgän bulğan. Tatar millätçeläreneñ ber öleşe, kommunistlar yağına bassa, ikençelär bolşeviklarğa qarşı oyışmalarda tora. 1917 yılnıñ közendä Sadri Maqsudi citäkçelegendä «Milli mäcles» eşen başlap cibärä. Näq şuşı cıyında RSFSR eçendä İdel-Ural ştatların oyıştıru turında qarar qabul itelä. Proyekt avtorı tatar ğalime Ğalimcan Şäräf, İdel-Ural Ştatlarına Qazan häm Ufa gubernasın, Orenbur, Perm, Samara häm Sember gubernalarınıñ ber öleşen kertergä täqdim itkän. Bu däwlät parlament belän idärä itelergä tieş bulğan, respublikağa kergän här millät, din wäkillärenä tulı xoquq wäğdä itelgän. Ğalimcan Şäräf, İlyas Alkin, Färit Säyfi-Qazanlı häm başqalar İdel-Ural ştatlarınıñ konstitutsiäsen, waqıtlı xökümäten häm däwlätneñ çiklären bilgelärgä tieş bula. «Milli mäcles» 1918 yılnıñ 1 martında İdel-Ural ştatların tözü turında iğlan itärgä cıyınğan bulğan. Bolşeviklar xakimiäte mondıy plan belän kileş almıy, häm maxsus oyıştırılğan inqıylab ştabı İlyas häm Cangir Alkinnarnı, Tokumbätovnı, Mozaffarovnı qulğa ala, tatarlar oyıştırğan uram cıyının quıp tara, möselmannar qorıltayına ul’timatum quyıla. İdel-Ural ştatın iğlan itmägän oçraqta, totqınnarnı irekkä çığarırğa wäğdä itelä. «Milli mäcles» ştatlar turındağı plannarnı kiçekterergä bula. Wazğiät kierenke bulsa da, ike yaq ta, ğäskärlärne xäräkätkä kiterergä qıymıy. Soñınnan barlıqqa kilgän Tatar-Başqort avtonomiäse respublikasın tözü turında proyekt küplärne Sovet ile xakimiätläre belän kileşterä alsa da, ul tormışqa aşmıy qala. Ozaq-ozın söyläşülär çorınnan soñ, Qazan kommunistları täqdime belän, Tatar avtonomiäle respublikasın tözü turında deklaratsiä qabul itelä. Monda da Ğalimcan Şäräf – proyekt avtorı bula. 1920 yılnıñ 27 mayında dekretqa Xalıq komissarları Şurası räise isemennän Vladimir Lenin qul quya».
Xäzerge Tatarstannıñ Üzäk arxiv idäräsendä açılğan kürgäzmädä, şuşı dekretnıñ töp nösxäse kürsätelä dä. Anda şulay uq, Qazan guberna komitetınıñ Said-Ğäliev citäkçelegendäge inqıylap komitetına wazifalarnı tapşırğan waqıtlarda töşerelgän räsem dä täqdim itelä. Şulay uq, Çuaşiäneñ Şığırdan awılı krestyannarınıñ, alarnı da Tatar avtonomiäle respublikasına kertü turında üteneç xatı da saqlana. Şundıy uq xatnı, Noqrat gubernasına kergän mari awılı xalqı da yazğan bulğan. Şuşı häm başqa dokumentlar belän kürgäzmädä, Üzäk arxiv idäräse binasına tanışıp bula.Bikä Timerova.


text:
Tatar ictimaği üzäge tatar rayonnarın ayırunı kütärä
Älege mäs'älä oyışmanıñ 14 mart ütkän kiñäytelgän idärä utırışında qaraldı. Anda 1922 yıldağı Keçe Başqortstan häm Başqortstannıñ yazmışların referendumda qaraw uyın tormışqa aşıru tikşerelde. Xalıqnı moña äzerläw, milli üzañnı üsterü öçen maxsus broşyuralar çığarırğa digän qararğa kilende. Ul broşyuralarda Keçe Başqortstan häm Başqortstannıñ tözelü tarixı, 1989 häm soñğı xalıq isäben alu mäğlümatları, Başqortstan tatarlarınıñ milli-mädäni ixtıyacları diskriminatsiälängän faktlar häm dokumentlar keräçäk.


text:
BSO cıyını: global irekle säwdä kileşüenä ireşü
Dönya Säwdä Oyışmasına(WTO) äğza 149il ministırlarınıñ bügen Hong Kongta 18.dikäbergä qädär däwam itäçäk cıyınnarı başlandı. Söyläşülär global säwdä kirtälären cimerü öçen kileşülärgä ireşü mäqsatın quya.
awıl xucalığı, industriä towarları, xezmätlär, säwdä qağıydäläre häm täräqiät mäsäläläre kebek ölkälärdä - global säwdä sistemasında kübräk tigezlek buldıru iqtisadi üseşne arttıru totrıqlılıq häm faqirlekne beterü öçen xäzer tarixi mömkinçelekkä iäbez.Säwdä qağıydälären 21.ğasır çınbarlığına kileşterü şansına iäbez bez uñışqa ireşmäsäk,bolarnıñ hämmäse yuğalaçaq, häveflär hämmäbez öçen dä zur
Bügen Dönya Säwdä Oyışmasına äğza 149 il ministırlarınıñ oçraşuı başlandı,ämma alar säwdä kirtälären kimetü öçen kompromislar yasarğa telär yäki yasıy alır digän şiklär zur. Doha söyläşülärennän birle awıl xucalığı zur problema bulıp tora.Täräqi itüçe illär AQŞ, Yevropa Berlege häm awıl xucalığında tarif häm subsidiälärne citärlek kimetüne kire qaqqan başqa bay illärne ğäyeplilär. Täräqi itüçe illär bezneñ awıl xucalığı, subsidiälängän citeşterü yäki saqlawçı tariflar belän blokadalanğan könbatış bazarında yarışa almıy dip äytä.G-20 dip yöretelgän Braziliä citäklägän ,20 täräqi itüçe il bügen yasağan belderüendä ägär dä global kileşügä waqıtında ireşergä telibez ikän,bay illär aprel ayına qädär awıl xucalığı tarifların kimetkän ölgelären birergä tieş dip äytelä belderüdä. Törkem Hong Kongta cıyılğan WTO ministırlarına awıl xucalığı export subsidiälären şunduq tuñdıru turında kileşergä häm alarnı tämam yuq itü waqıtın bilgelärgä çaqıra.Ämma AQŞ fermerlar törkeme ägär dä Yevropa häm Braziliä pozitsiäsen üzgärtep, ciddi söyläşä başlasa ğına awıl xucalığı bazarın açuğa taba progress bula ala dip äytte Yevropada Britaniä İndustriäse Konfederatsiäse direktorı Digby Jones Yevropa Berlege ile Fransiä awıl xucalığı subsidiälären häm yaqlawçı tariflarnı kübräk kimetergä tieş dide.Yevropa bizenes törkeme UNİCEnıñ direktorı da Berlek ğomumän tariflarnı kimetergä tieş digän fiker belän kileşä. Ämma Berlekeneñ säwdä komissarı Peter Mandelson täräqi itüçe illär industriä tovarları häm xezmätlärgä quyğan üzläreneñ säwdä barieraların kimetmi torıp Yevropa Berlege awıl xucalığı tarifların urtaça alğanda 46% kimetü täqdimen üzgärtmiäçäk dide. Qıtay tışqı eşlär ministırlığı süzçese Qin Gang täräqi itüçe illärgä östenlek birelergä tieş, Qıtay bu turıda kileşügä ireşelüen yaqlıy digän . Ämma cıyın barğan üzäk tiräsendä Dönya Säwdä Oyışmasınıñ cıyınına protest belderelä. Protest belderüçelärneñ berse Walden Bello
10yıl buyına Dönya Säwdä Oyışması täräqi itüçe dönyanıñ zur öleşendä yarlılıq , tigezsezlek, ekonomik torğınlıqtan başqa ber närsä dä kitermäde.Bu täräqiät öçen eşläwçe oyışma tügel. Ul zur şirkätlär arası säwdäne alarnıñ tabışın yaqlıy tirä yüngä zarar kiterä , ul keşelärgä qarşı oyışma dip äytte protest belderüçe W.Bello
Oyışmanıñ direktorı Lamy Hong Kongqa kilgän wäkilçeleklärne bäxäsläşep utırmasqa ciddi söyläşülär alıp barıp, global säwdä bariäraların cimereregä çaqırdı.
Distälärçä protest belderüçe bügen P.Lamy cıyınnnı açqan çığışın yasağanda binağa bärep kerep ,globalizatsiägä qarşı şiğarlar qıçqırdı. Bu waqıyğä cıyın üzägendä şauşulı atmosfera xasıyl itte häm şuşı xäl yabıq işeklär artında atna buyı däwam itär dip kötelä färidä xämit


text:
Olkän keşelär transportta yörü mäsäläseneñ çişeleşe belän qänäğät
19 ğinwar könne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievnıñ taşlamalar tiräsendäge wazğiätkä añlatmalar kertep, respublikada şuşı mäs’äläne xäl itü öçen kürelgän çaralar turında söyläwe, bar mäğlümät çaraları aşa da taratıldı. Bilgele bulğança, xäzer barlıq elek transportta buşlay yörgän keşelärgä 20 ğinwardan 1 fevral’gä qädär tülämi genä yörergä mömkin. 1 fevral’dän başlap isä, alar öçen taşlamalı, maxsus yörü biletı täqdim iteläçäk. Ä tüläwlärne aqçalata alırğamı yäki maxsus yörü biletın qullanırğamı - monı här keşe üze xäl itäçäk. Älege xäbärgä respublika xalqı uñay mönäsäbät kürsätte. Küplär monı Qorban ğäyetenä yasalğan bik şäp büläk bularaq ta qabul itte. Pänceşämbe könne Qazannıñ şähär transportında mäçetkä, tuğan-tumaçalarğa baruçı olı keşelär dä şaqtıy kürende. Bez soraşqan olı yäştäge qazanlılar da respublika citäkçelegeneñ bu qararın xuplawın belderdelär.
Şulay itep, taşlamalar belän qullanuçılarnıñ transportta yörü mäs’äläse çişelde diärgä dä bula. Läkin pensionerlar äle darular belän tä’min itü, toraq-kommunal’ xezmäte öçen tüläwlärdä bilgelängän taşlamalarnı kire qaytaru probleması xaqında da uylana. Läkin bu mäs’älälär qayçan häm niçek çişeler – älegä bilgele tügel.
26 ğinwar könne Tatarstannıñ Däwlät Şurası deputatları da üzläreneñ çirattağı utırışlarında taşlamalarnı aqçalata tüläwlärgä alıştıru mäs’äläsen tikşeräçäk. Anda çärşämbe könne Mintimer Şäymiev iğlan itkän üzgäreşlär uñayınnan taşlamalarnı tüläwlärgä alıştıru turındağı qanunğa üzgäreşlär kertü turında süz baraçaq, dip xäbär itte Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstan Uraza ğäyetenä äzerlänä
Uraza totunıñ soñğı köne bıyıl yäkşämbegä, yäğni 22 oktäbergä turı kilä. Ber ay buyına mäçetlärdä täräwix namazları uqıldı, iftar mäclesläre uzdı. Bıyılğı Ramazanğa näticä yasap TR möselmannarı Diniä näzaräte räise urınbasarı Wäliulla xäzrät Yaqub
Bıyıl Ramazan bik bäräkätle uzdı. Berençe tapqır uraza totuçılar da arttı. Mäçetlärdä dä 13 meñ 500 keşegä isäplängän keşegä awız açtırdıq.
Wäliulla xäzrät belderüençä, bıyılğı Ramazan tağın şunıñ belän üzençälekle buldı, Tatarstan prezidentı citäkçelegendä respublikada xäyriä belän şöğellänüçe maxsus Şura oyıştırıldı. Ğomumän, bıyıl Ramazan ayı qısalarında xäyriä aksiäläre küp uzdı. Alarnıñ küpçelege moxtaclarğa - qartlarğa yärdäm itü nisbätennän oyıştırıldı. Şulay uq Ramazanda fitr sädaqasın da berençe çiratta yalğızlarğa, moxtaclarğa tapşırılırğa tieş. Bu xaqta Wäliulla xäzrät Yaqub
Fitr sädaqasınıñ iñ az küläme 20 sum. Anı ğayıtkä qädär tapşıru zarur. Çönki moxtaclar bu bäyrämne şatlanıp qarşı alırğa tieşlär. Ä zäkätne isä üzendä 40 meñ sum aqçası bulğan keşe birergä tieş. Ul bulğan malnıñ 2,5 protsentı.
Wäliulla xäzrät belderüençä, zäkyätne yıl däwamında birergä mömkin. Ämma Ramazan ayında birü küpkä sawaplıraq sanala. Fitr sädaqasın isä mäçetlärgä dä tapşıru mömkin. Bıyıl da Ğayıt bäyräme isä turı efirda Yaña Ğasır televideniesendä kürsäteläçäk. Dimäk anı çittäge millättäşlärebez dä kürä alaçaq. Ul 6.50 dä başlanaçaq. Uraza ğayıte turında möfti Wäliulla xäzrät Yaqub
Respublikanıñ meñnän artıq mäçetlärendä Uraza ğayıte uzaçaq. Töp çara isä “Qol-Şärif” mäçetendä ütkäreläçäk häm anı TR möselmannarı Diniä Näzäräte räise Ğosman xäzrät İsxaqi citäkliäçäk.
Wälilulla xäzrät Yaqub belderüençä, Uraza ğayıte äzerlänü sorıy torğan ğämäl. Ğayıtkä qädär paqlanu zarur. Şulay uq bu könne taba ise çığaru kiräk.
Landış Xarrasova


text:
Ğiraq premier-ministrı urınbasarı Tariq Aziz bügen İtaliäneñ Assisi şähärendä, xristiannar öçen izge urın sanalğan İzge Fransic qäberenä kilep kilep, tınıçlıq xaqına doğa qıldı. Dine belän xristian bulğan Aziz, Ğiraq xalqınıñ tınıçlıq teläwen äytte, häm dönya citäkçelären, suğış häm agressia niätlärenä qarşı torırğa çaqırdı. Kiçä Tariq Aziz Vaticanda bulıp, katolik çirkäw citäkçese, John Paul ikençe belän oçraşqan ide.
Ul arada, Papanıñ maxsus wäkile kardinal Roger Etçegaray, bügen Bagdadta Ğiraq prezidentı Saddam Xösäin belän oçraştı. Kardinal äytüençä, alar, suğışnı buldırmas öçen, çaralar kürü turında söyläşkän.