text:
AQŞ-tıñ eki sarbazı Auğanstanda qaza taptı. Bwl turalı Aljazeera basılımı habarladı. Reseylik mnews.world portalı sarbazdar qasaqana öltirilui mümkin..
Älemdik mwnay bağası özgerdi, – dep habarlaydı Reuters agenttigi. London men N'yu-Yorktiñ şikizat birjalarında osı aptadağı sauda-sattıq qorıtındısı b..
Şımkent Ortalıq meşiti Aqmeşit jamağatı qaza bolğan üş azamattıñ biri 1964 jılı tuğan Panabek Esmağambetovke janaza namazın oqıdı. Qaralı jiında qala ..
"Tars-twrs" ete tüsken dauıstan qariya "selt" etip oyandı. Mızğıp ketken eken. "Äy, bwl ne!" dep ayqay saldı da, qarañğıda eşteñe köre almay, otırıp q..
Arıs qalasındağı jağdayğa baylanıstı Şımkent qalası äkimdiginiñ baspasöz brifingi ötti. Baspasöz jiının Şımkent qalasınıñ äkimi Ğabidolla Äbdirahımov ..


c: text/html

text:
Jıl basınan beri respublikanıñ jer-jerinen 48 jüyrik aqın aytısqa tüsken «ASSYL DOMBYRA» aqındar aytısınıñ superfinalı Almatıdağı «Alatau» dästürli öner teatrında märesine jetti. Finalğa ötken 18 aqın arasında top jarıp Qazıret Berdihan «Asıl dombıra iegeri» atandı.
Jıl boyı 7 tur ötkizgen aytıstıñ finaldıq bäsekesi «Alatau» teatrında eki kün boyı ötti. Superfinal alamanına Rinat Zayıtov, Mwhtar Niyazov, Aspanbek Şwğataev, Meyirbek Swltanhan, Şalqarbay İzbasarov, Qanat Mırzahan, Qaziret Berdihan, Rüstem Qayırtaev, Erlan Amanqoja, Şwğayıp Sezimhan, Jansaya Musina, Rauan Qaydarov, Nwrzat Qaru, Serik Quanğan, Aybek Jeñisqazin jäne Nwrmahan Jaqıpbekov qatarlı aytıskerler tüsti.
Eki künge sozılğan alaman bäygege tigilgen asıl dombıranı Qaziret Berdihan ieledi. Ol superfinaldıñ birinşi aynalımında Rauan Qaydarovtan basıp ozıp, şirek-firnalda Şwğayıp Sezimhannıñ artta qaldırdı, dodanıñ jartılay finalında Rinat Zayıtovtı jeñip, finalda Mwhtar Niyazovtan wpayın arttırdı. Nätijesinde «Asıl dombıranıñ iegeri» atandı.
Jüldegerler:
1 orın – Qaziret BERDİHAN (Almatı);
2 orın – Mwhtar Niyazov (Qızılorda);
3 orın – Serik Quanğan (Öskemen);
3 orın – Meyirbek Swltanhan (Qızılorda);
Intalandıru sıylığı: Şwğayıp Sezimhan, Aybek Jeñisqazin, Nwrlan Esenqwlov.
«ASSYLTAS» arnayı stipendiyası Rinat Zayıtovqa bwyırdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Küzläw oyışması operaśiyälärendä 6 terrorçı täêsirsez xälgä kiterelde
Oyışma “PKK/KCK” ğa operaśiyälär oyıştırdı
Türkiye milli küzläw oyışması Ğıyraqnıñ tön’yağında “PKK/KCK” separatist terror oyışmasına 2 operaśiya oyıştırdı.
Bu xaqta qurqınıçsızlıq çığanaqları xäbär itte.
Operaśiyälärdä Garada 4, Metinada 2 bulu belän barlığı 6 terrorçı täêsirsez xälgä kiterelde.
Bäyläneşle xäbärlär
“Yuğarı sulış yulları infekśiyälärenä monnan arı cirle komplekt belän diagnoz quyılaçaq”
Bu xaqta Türkiyä sälamätlek saqlaw ministrı Fäxrettin Koca belderde
Çavuşoğlu Finlyandiya häm Şveśiya wazıyfadaşları belän küreşte
Türkiyä Tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu NATOğa äğ’zalek möräcäğäten yasağan Finlyandiya häm Şveśiyanıñ tışqı êşlär ministrları belän öç yaqlı cıyılışta oçraştı
Ärdoğan: “Turizmda öyränçek däwere bette, bez xäzer ostalıq çorında”
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Türkiyäne yañadan şäkellängän global’, säyäsi häm iq’tisadi miğmarineñ üzägenä urnaştırunı maqsat itülären äytte


text:
Rusiye ordusı işğal etken Herson vilâyetiniñ qısmı kiriş ve çıqışqa qapatıldı, dep bildire Ukrayına Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı.
Ukrayına arbiyleri areket sıñırlavınıñ sebeplerini bildirmey.
Bir qaç kün evelsi Ukrayına Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı Zaporijjâ ve Herson vilâyetlerinde Ukrayına vatandaşlığından vazgeçken ve Rusiye pasportlarını alğan er adamlarğa işğalci akimiyet seferberlik celpnamelerini berip başladı.
Herson ve Zaporijjâ vilâyetleriniñ bir qısmı alâ daa Rusiye ordusı tarafından kontrol etile. Soñki bir qaç kün devamında işğalci küçler Ukrayına toprağında Rusiyege qoşuluv sahte referendumlarını keçire. Kyiv bu rey berüvniñ fiiliy aqibetleri olmaycaq, dep qayd ete. Ğarbiy liderler Kremlniñ referendum keçirmek niyetlerini takbih etip, neticelerini tanımaycaq, dep tenbiledi.
Sentâbrniñ 21-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin memlekette qısmiy seferberlik ilân etip, buyruq imzaladı. Rusiye akimiyeti 300 insannı seferber etmege niyetlene, dep bildirdi, amma kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, bu raqam million insandan çoq ola bile.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
İşğal etilgen Aqmescitte, Merkeziy çarşı rayonında, iyül 17 künü patlav aletini qıdıra ediler. Bunı öz başına ilân etilgen «Krıminform» saytı bildire.
Neşirniñ malümatına köre, territoriyanı politsiya qavrap aldı, faqat tapılğan şey patlav aleti degil eken.
Bomba yerine politsiya hadimleri qarpızlar ile torbanı taptılar.Faqat politsiya hadimleri alâ daa andalar, – dep bildire neşir.
Uquq qorçalayıcılar merkeziy çarşı rayonında patlav aletni Aqmescit sakininiñ bildirüvi boyunca qıdırğanını qayd ettiler.


text:
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından Aqmescit rayonında alıp qaçılğan Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Asan Egiz Sabla (Partizanskoye) qasabası civarındaki ormanda kötek izleri ile tapıldı.
Advokat Ayder Azamatovnıñ Qırım.Aqiqat muhbirine bildirgenine köre, al-azırda Egiz Aqmescitniñ şeer hastahanesinde buluna.
İmayeci: «Asan saat 15:00 raddelerinde Colman (Pionerskoye) köyünde alıp qaçıldı: GİBDD (Yol areketiniñ telükesizligi devlet inspektsiyası) maşinası onı yol kenarına sıqıştırıp toqtattı. Asan, toqtatılğanınıñ sebebini bilmek içün avtomobilden çıqtı. Bu arada mikroavtobustan GİBDD uniformasında, lâkin şevronlarsız ve maskalı adamlar çıqtı. Olar Asannı öz maşinalarına itep kirsettiler. Anda onı yerge yatqızdı, qoluna buğavlar taqtı, başına torba kiydi ve köteklep başladılar», – dep ikâye etti.
Azamatovnıñ malümatına köre, Rusiye telükesizlik hadimleri onı «bir-bir buçuq saat şeerde kezdirip, köteklediler».
«Ondan soñ onı şeerniñ tışına çıqardılar. Asan maşinanıñ tübüne ışqalanğan otnıñ sesini eşitip, ormanğa alıp ketilgenini añladı. Sabla qasabası civarında (Aqmescitten Bağçasarayğa alıp barğan trassada). Onı avtomobilden çıqardı ve yüzüqoyun yerge qoydılar. Asanğa 200-ge qadar sayıp, ondan soñ kete bilecegini buyurdılar. Ondan torbanı ve buğavlarını çıqardı ve özü kibi alıp qaçılğan avtomobilniñ qayda olğanını bildirdler. Asan, başını kötermeyip, otta 200-ge qadar sayıp yattı. O, köy soqağından trassağace çıqtı, avtomobil toqtattı ve Mamaq (Strogonovka) köyüne qadar keldi ve andan ağası Abduramanğa telefon açtı. Aqrabaları onı işte anda taptı», – dedi advokat.
Mayıs 23-te Aqmescit rayonındaki Colman (Pionerskoye) köyü yanında belli olmağan şahıslar Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatı Asan Egiz yaqaladılar. Rusiye FSBsiniñ Qırımdaki idaresinde Egizni yaqalağanlarını inkâr ettiler.
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından açıq menbalarda bu hususta izaatlar berilmedi.
İlhaqtan soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Ufada härbi komissar härbi bilet satıp algan hokkeyçılar eşe nigezendä totkarlangan
Prufı.ru yazuınça, Ordconikidze häm Kalinin rayonnarı härbi komissarı Konstantin Voropayıv rişvät aluda şiklänelä, ul Ufa hokkeyçılarına härbi bilet alırga yärdäm itkän çılbırnıñ ber öleşe bulıp tora, di basma.
Prufı.ru yazuınça, Voropayıv rişvät algan dip şiklänälär, ul Ufa hokkeyçılarına härbi bilet alırga yärdäm itkän çılbırnıñ ber öleşe bulıp torgan, di basma.
UFA1.RU basmasına isä komissariatta totkarlau turında berni belmäülären, Voropayıvnıñ yalda buluın äytkännär. Basmaga Başkortstan respublikasınıñ härbi komissariatında da añlatma birmägännär.


text:
Keriç parom keçitiniñ işi ava şaraitlerinden sebep toqtala bile. Bu aqta bazarertesi künü, yavanr 11-de, «Deñiz müdirligi»niñ matbuat hızmeti bildire.
«Yanvar 12 künü ava şaraitleriniñ bozulması beklenile. Keçitniñ işi toqtala bile», – denile beyanatta.
Qırım gidrometmerkezi bildirgeni kibi, bazaertesi künü yanvar 11-de Keriç boğazında cenübiy ve cenübiy-ğarbiy yelniñ quveteleşmesi mümkün.
Tahmincilerniñ malümatına köre, boğazda dalğalarnıñ yüksekligi 13-15 detsimetrni teşkil ete.
Keriç boğazından parom keçiti Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar diyarı ile bağlağan yekâne naqliyat arteriyasıdır.


text:
AQŞ –Qıtay sauda soğısı Bıltır jazdan bastap AQŞ pen Qıtay arasındağı sauda soğısı aqparat qwraldarınıñ qızğın taqırıbı boldı. Älem ekonomikasına keri..
Bir biliktegi qos vedomstvonıñ ekiwştı wstanımımen eki ottıñ arasında qalğan Bağdat Mänizorov şın mäninde ayıptı ma, älde naqaq qwrban ba? «Mänizoro..
Tayauda mälim bolğan Qazaqstan azamattarınıñ zeynetaqı qorında qanşa qarajat jinalğanı jäne Wlttıq banktiñ ol aqşanı qayda jwmsağanı turalı resmi aqpa..
Bügin Tayuan (Tayvan') prezidenti Cay Iıñvın hanım Tayuandağı AQŞ qauımdastığınıñ prezidenti Riçard Buşpen kezdesken. Kezdesude belgili bolğanınday, s..
Twitter 22 qaraşadan bastap älem boyınşa barlıq sayasi jarnamalarğa tıyım salmaq, — dep habarlaydı «The Washington Post» basılımı. Atalğan äleumettik ..


text:
Ukraina aliy oquv yurtlarına bu sene Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ 761 sakini kirdi, haber ete Ukraian Tasil ve ilim nazirligi.
«Tasil meseleleri boyunca yekâne devlet elektron bazasınıñ malümatına köre, 2015 senesi avgust 18-ne, aliy oquv yurtlarına küçük mütehassıs, mütehassıs, bakalavr ve magistr seviyelerine Qırımnıñ 761 sakini qabul etildi», – haber etile avgust 19-da.
Şu cümleden, küçük mütehassıs, bakalavr seviyesine ğıyabiy ve kündüz bölüklerine Qırımnıñ 207 sakini, mütehassıs ve magistr – 554 sakini qabul etildi.
Evel tasil ve ilim naziri Sergiy Kvit Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım ve Donbass mezunları Ukraina aliy oquv yurtlarına kire bilecegini aytqan edi, amma er kes kerekli vesiqalarnı azırlamağa yetiştirmedi.


text:
Salı künü, oktâbr 18-de, Rusiye kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «fevral 26 işiniñ» iştirakçisi Ali Asanovğa çıqarğan qararını deñişmesiz qaldırdı.
Böylece, Ali Asanov 2017 senesi yanvar 7-ne qadar SİZOda yatacaqtır, dep bildirdi advokat Edem Semedlâyev Facebookta.
«Qırım Cumhuriyetiniñ Yuqarı mahkemesi Aqmescit şeeriniñ Merkeziy rayon mahkemesiniñ mahkemecisi yaqarğan ükümni deñiştirmedi. Asanov Ali 07.01.2017 qadar SİZOda yatacaqtır», – dep yazdı Semedlâyev.
Advokatnıñ aytqanına köre, mahkemeci imayeniñ «mahküm etilgen Asanov Ali qafeste degil de, advokat yanında olsun» muracaatını red etti.
«Faqat prokuror Dilâra Serverovna Ali Asanovnıñ statusını bile soramayıp, Aliniñ qafesten çıqmasına qarşı çıqtı ve onı SİZOda tutsınlar istedi. Lâkin güzel daqqalar da oldı. Ali büyük qızı Gülnaranı öpip laf etip oldı», – dep qoştı Semedlâyev.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada 2014 senesi fevral 26-da Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etken qırımtatar faalleri mahkeme etilmege başladı. O vaqıt olarğa qarşı Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ reberiyeti altında «Rus birligi» firqasınıñ faalleri çıqqan edi.
İyül 20-de qapalı oturışta mahkeme «fevral 26 işini» ekige böldi: Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz işi ve esnasnıñ diger şahısları – Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ işi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bunı Ukraina mudafaa Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Donbass» gemisi «Gennadiy Savelyev» deñiz buksiri yardımınen keldi.
«Keçüv furtunalı avada oldı. Gece saat 3-te buksir yipi uzüldi. Buksir erkânı tez-tez areket etmege başladı, ve yarım saatten gemi yolunı devam etti. Odessa durağına belgilengen vaqıtta keldik», – dep ayttı 2 rutbe kapitanı Dmitriy Gluhov.
Onıñ aytqanına köre, geminiñ elektrik mehanik qısmı ve radiolokatsion stantsiyası çalışa. Lâkin bağ vastaları ve qurtarıcı aletlerniñ vaziyeti harabe alda.
«Donbass» gemisini yalıdan «Slavutıç» gemicileri çekti. «Slavutıç» idare gemisi alâ daa Aqyarda Rusiye arbiyleriniñ nezareti altında qala.
«Donbass» idare gemisi Ukraina arbiy-deñiz quvetlerine keri qaytarılğan ve Odessağa avuştırılğan «Prilum» raketa kateri, «Fastov» tankeri ve «Balta» gemisinden soñ dörtünci oldı.
Bundan evel ukrain arbiy gemicileri Qırım limanlarından «Sudak» tankeri ve «Şostka» gemisini çıqardılar.
Aprel 18-de Qırımdan Ukraina arbiy-deñiz quvetleriniñ «Kirovograd» gemisini çıqaracaqlar.


text:
Keçken afta Qırımda yol qazalarında 4 adam elâk oldı; 18 adamnı, olardan 4-ü - bala, qurtarıp oldılar. Qırım qurtarıcıları belgilengen müddette umumen 18 kere yol qazalarında yardım etmek içün celp etildi, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
"Bundan ğayrı, esabat müddeti devamında 169 yanğın söndürildi. Dağ-ormanda 5 qıdıruv-qurtaruv operatsiyası keçirildi", - dep bildirde Qırım FVN-niñ başı Sergey Şahov.
Suvdan 11 qaza oldı, olarda 9 adam qurtarıldı, 3-ü elâk oldı, dep qoştı Şahov.
Qırım qurtarıcılarınıñ bildirgenine köre, Qırımda ciddiy yol qazalarınıñ sayısı arttı. Qırımda 2019 senesiniñ birinci üç ayında keçken yılğa baqqanda bir buçuq qat ziyade aydavcı mesüliyetke çekildi.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Merkeziy rayon mahkemesi muhakeme etilgenlerden birisiniñ hastalığı sebebinden «Fevral 26 işi» boyunca oturışuvnı başqa künge avuştırdı. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Akem Sergey Demenok tedaviylev muessiseniñ cevabını oqudı. Oña köre, ambulatoriya tedaviylevi 14 künni teşkil etecek.
Nevbetteki oturışuv aprel 12-ge planlaştırıldı.
Martnıñ soñunda Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi «Fevral 26 işi» figurantları Ali Asanov ve Mustafa Degermencini mayıs 7-ge qadar ev apisinde qaldırdı.
2015 senesinde, Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında 2014 senesi fevral 26-da Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün bir grup qırımtatar faaliyetçilerine qarşı mahkeme başlandı. Olar kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlanalar.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige böldi: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
2017 senesi oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umeriv ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Bunı öz başına ilân etilgen Qırım Nazirler Şurasınıñ matbuat hızmeti öz Facebook saifesinde bildire.
«Eñ evelâ vesiqalarnı altı büyük şeer, şu cümleden Aqmescit, Yalta, Keriç, Kezlev, Saq, territorial organlarında qabul etecekler. Soñra organlarnı şekillendirüv esnasına köre rayonlarğa da çıqa bilemiz», – dep bildirdi Gordetskiy.
Onıñ aytqanına köre, al-azırda Qırımda kadastr müendislerini qayd etecek komissiyasını meydanğa ketirüv meselesi baqıla. Olar çalışıp olamaylar, çünki bundan evel Ukraina vesiqaları boyunca hızmet ete ediler.
Şimdi Rusiye Federatsiyası Kadastr palatasınıñ hadimleri vesiqalarnı qabul etecekler.
Qırımlılar topraq damartılarını satın almaq aqqını qazanacaqlar, em de topraq damartını resmiyleştirüv adiseleri birer-birer baqılacaq.
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyeti referendumdan soñ topraq berilmesini toqtatıp, narazılıq meydanlarınıñ artmasına yol bermeycegini bildirdi.


text:
Aqmescit –2014 senesi fevralniñ soñunda daa Qırımnıñ Yuqarı Şurası olaraq, «yeşil adamçıqlarnıñ» silâsı altında toplaşuvlarnı keçirip, deputatalar, Ükrinada endi yasaq etilgen ve dağıtılğan «Rus birligi» teşkilâtınıñ reisi Sergey Aksönovnı Qırım nazirler şurası reisi vazifesine tayin etti. Şu künden soñ 100 kün keçti. Amma, Qırımda bu tarihni añmaylar – iç bir izaat berilmedi, iç bir türlü qayd etilmedi. Yalıñız İTAR-TASS bu vaqianı «qayd etip», şu künniñ «sebepçi»si ile intervyü yazdı.
«Sebepçi»niñ esas fikiri: «Bu (Qırımnıñ işğali - müell.) elbette, belli bir qıyınlıqlar doğura, faqat, biz cedvelni ozıp ketemiz…» «Baş nazir» qayd etti: «Bazı yerlerde bizim areketlerimiz qırımlılar içün oñaytsızlıqlar ketire…» - soñra, «qolaysızlıqlarnı» birer-birer aytıp başlay. Bu cedvel soñsuz kibi körüne, amma, baş nazir yüz bergen meselelerni nasıl etip çezecegini, yahşılıq ne zaman kelecegini bildirip olamağanına baqmadan, ümütnen kelecekkke baqa.
Qırım ne sebepten suküt içinde bulunğanı belli - birinciden, maqtanmağa şey yoq, nevbetler, fiyatlarnıñ vira ösüvi, para qıtlığı sebebinden açuvlanğan qırımlılarnı siñirletmemege daa eyi.
Evelden, Sergey Aksönov Qırım siyasetinde o qadar namlı insan degil edi. O, Sovet Moldovanıñ Beltsı şeerinde doğdı. 1993 senesi Aqmescitteki yuqarı arbiy-siyasiy qurucılıq oquv yurtunı bitirdi, ve birden iş-adamı oldı – «Ellada» kooperativniñ müdir muavini, «Asteriks» şirketinde çalıştı, «Eskada» işhanesinde faaliyet kösterdi. 2008 senesinden başlap, Qırımdaki rus cemiyetiniñ azası, soñra «Rus birligi» firqasına qoşuldı. 2010 senesi Qırım Yuqarı Şurasınıñ deputatı oldı.
Gece rusiyeli mahsus hızmetleri tarafından işğal etilgen parlament binasında toplaşuv qapalı şekilde ötkerildi ve bir çoq malümatlarğa köre, onda episi deputatlar iştirak etmedi. Aksönovnıñ birinci teşebbüslerden biri – Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımğa askerlerni celp etmek ricası oldı. Aksönov 2014 senesi mart 16 künü neticeleri sahte olğan «referendumnıñ» keçirilüvini tehnikiy cietinden idare etti.
Biraz soñra, Aksönov diger öz başına tayin etilgen Qırım «reberleri» ile Moskvada Qırım ve Aqyarnıñ «Rusiye Federatsiyası erkânına subyekt olaraq qoşuluvı aqqında» añlaşmanı imzaladı. Daa soñra, Putin Aksönovnı «Qırım yolbaşçısı vazifesini eda etken» olaraq tayin etti. Ne ukrain akimiyeti, ne halqara teşkilâtları bunı qabul etmediler, Qırım nazirler şurası, işğal etilgen ukrain cumhuriyetinde qanunsız çalışqan ükümet olaraq sayıla.
Bu vaqıt içinde «cedvelni ozıp» ketkenler tek eki meseleni çezip oldılar – ukrain grivnasınıñ qullanuvını işten çıqarıp, ve böyleliknen, Qırımda daa çoq meselelerge sebepçi olıp, ukrain ve qırımtatar mekteplerine qarşı basqını quvetleştirdiler. «Qırım anayasasında» üç devlet tili qayd etilgenine baqmadan, tek rus tiliniñ inkişafına emiyet berilip, diger tillerniñ qullanuvı sıñırlana.
Aksönov tarafından teşviq etilgen «büyük deñişmeler» Qırım ayatını daa ziyade beterleştirdi: 2014 seneniñ raatlıq mevsimi bozuldı, qırım dünya kruiz turizmi cedvelinden alıp taşlandı, merkeziy rusiyeli kanallar, yalılarnıñ tolu olğanını köstermek içün haberlerde 2011 seneniñ yazılarını köstereler.
«Aksönovnıñ Nazirler şurası» Şimaliy-Qırım kanalından suvnıñ berilüvi meselesini al etip olamadı, suvsızlıq sebebinden, Qırım çoqtan östürgen ekinlerden vazgeçmege mecbur oldı.
Qırım elektrika ile halqara ticariy fiyatlarğa köre temin etile, yarımadada naqliye kerginligi duyula, aşayıt mahsulatlar tolusınen ketirilmey, ticaret ve hızmet saaları qalabalıq içinde faaliyet köstere, yarımada rusiyeli ordularnen tolu, uçaqlar uçmağanı içün Qırım başqa alemden çette qaldı.
Qanunsız çalışqan «imayecilerniñ» areketleri sebebinden Qırım dünyada eñ havflı yer olaraq tanıldı. Faqat «göñülliler» Donbasstaki cenkke qoşulmağa devam eteler. Bazı malümatlarğa köre, qırımlı «askerler» onlarnen elâk olıp, iç bir kimsege duydırılmay Qırımda defn etildi.
Yarımadada insan aqları bozulıp, işsizlik seviyesi öse, matbuat vastalarınıñ işine keder etile. Qırımlılarnıñ hafvsızlığını temin etecek kibi olğan Rusiyeniñ mahsus hızmetleri kütleviy tedbirlerni idare eteler, hususan, Aqmescitte, bayram künleri soqaqlar maden qorularnen qapatıla ve tek tintüvden keçken soñ, tantanağa qoşulmağa mümkün oldı.
Qırım bütünley Rusiyeniñ «boynuna asıldı». Faqat moskvada Qırım inkişafı leyhası işlep çıqarılğanına baqmadan, ükümet onı maliye etmege red etti, böyleliknen, paranı Rusiye regionları berecekleri qarar alındı. Qırım, Rusiyeniñ çeşit vilâyetleri ile yardım aqında añlaşmalar tize, olar ise, öz nevbetinde sermilarnı qıdırmağa mecburlar. Bundan sebep, Rusiye, bir qaç federal leyhasına paranıñ ayırıluvını toqtattı, regionlarnıñ ükümetleri da bu kibi leyhalarnı toqtatıp, paranı Qırımğa yollaylar.
Qırımda hususiy iqtisadiy mekânnı teşkil etmek vadeleri boşuna olğanı körünip tura, diger yañı ve zemaneviy leyhalar da avada qaldı. Qırım, Rusiyeniñ qoşma arbiy bazasına çevirilip otura, mında qara deñiz flotu ile birlikte, aviatsiya, fişenk, desant ve diger arbiy qısımlar bulunmaqta, arbiy-istisal işhaneleri öz işlerini ğayrıdan başladılar.
«Qırım baş naziriniñ birinci muavini» Rustam Temirgaliyev «Trans-M-Radio»sınıñ efirinde qayd etkeni kibi, ileride de «fiyatlarnıñ biraz ösecegi közde tutlğanını» bildirdi, amma, kerçekten de, fiyatlar endi bir qaç kerege östi ve akimiyet bunı şimdilik toqtatıp olamadı.
Qırım mütehassısları aytqanları kibi, bundan evel Qırım ükümetiniñ iç biri «Aksönovnıñ ükümeti» kibi yarımadada o qadar mesele çıqarıp olamağan edi.
Oles Çeremşina, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov dey ki, Qırımda telekanal hadimleriniñ evlerinde, yarımadada ve Moskvada yaşağan tuvğanlarınıñ evlerinde noyabr 2 künü keçirilgen saba tintüvleri – «oña ve ticaretine planlaştırığan ücümdir». İslâmovnıñ fikrine köre, işbu areketler – onıñ Kremlge qarşı mevamınıñ neticesi ve onıñ tarafından teşkil etilgen Qırım qamaçavına cevaptır.
Bu aqta o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Büyük miqyaslı ücüm azırlanılğanı aqqında malümatımız bar edi ve onı er ceetten başladılar. Şimdi bütün şirketlerni elge keçirmege tırışacaqlar. Moskva ve Qırımdaki bankımnıñ lizentsiyasını qaytardılar. Evel planlaştırılğan sistema boyunca areket etecekler. Men ile bağlı er şeyge basqı etecekler. Soñra meni halqara terrorist olaraq tanıtacaqlar», – dey o.
İslâmovnıñ fikrine köre, bu «Qırım boyunca Putinniñ oyun qaidelerini qabul etmegeni sebebinden intiqamdır».
«Teşkil etilgen vatandaşlıq qamaçavı, ondan soñ Qırım buña dayana ve Rusiye istisalcısı öz kârını arttırır degen laflarnı alayıq, Rusiyeniñ buña cevabını köresiñiz endi. Vatandaşlıq qamaçavı çalışa, demek», – dey İslâmov.
Evel noyabr 2 künü Qırımda ATR telekanalınıñ hadimleri, İslâmovnıñ ana-babasınıñ evinde ve Moskvadaki oğlu yaşağan evinde keçirilgen tintüvler aqqında bildirilgen edi. Birazdan tintüvler İslâmovnıñ bütün şirketlerinde FSB tarafından oña nisbeten açılğan cinaiy işniñ çerçivesinde keçirilgeni aqqında malümat peyda oldı.
Media-holdingge kirgen ATR, Lâle telekanalları, «Lider FM» radiosı kibi, «Meydan» radiostantsiyası da 2015 senesi aprel 1-de işğal etilgen Qırımda yayınlavını toqtattı. İyün 17-den ATR ve Lâle Kiyevden işlemege başladı, «Meydan» radiosını internetten diñlemege mümkün oldı.
Şimdi İslâmov qıtaiy Ukrainada yaşay ve sentâbr 20 künü başlanğan Qırım qamaçavınıñ teşebbüsçilerinden biri ola.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay


text:
İnsulinğa rezistentlık bulğanda nişlärgä?
Sälamät bulıyq 4/2022
Sälamät bulıyq 4/2022
İnsulinğa rezistentlık – ul organizm êşläp çığarğan insülin gormonı miqdarına cawap qaytara almıy digän süz. İnsulinnı pankreatit êşläp çığara, insülin isä küzänäklärneñ şikärne señderüenä häm qullanuına röxsät bira. İnsülinğa rezistentlık bulğan keşelärdä küzänäklär insulinnı yaxşılap qullana almıy.
Küp keşe qan birgängä qadär monı añlıy almıy. Härkemdä qaywaqıt qan şikäre küläme yuğarı bula. Qanda şikâr kütärelgän waqıtta keşe susıy, keçe yomışın yış üti, kübräk alcıy, küzlär naçarraq kürä.
İnsülinğa rezistentlıknı tormış räweşen üzgärtep häm darular yärdämendä ciñep bula. Yabığu, künegü yasaw, sälamät tuqlanu kebek adımnar yärdäm itä.
Tuqlanu räweşen üzgärtü – iñ möhim faktör. İnsulinğa rezistentlık problemasın pankreatitka täêsir itüçe azıq-töleklärdän yıraq toru çişä ala. Bu rizıqlar arasında bal, qaynatma, piŝŝa, gamburger, döğe, makaron bar.
Uglevodlar häm şikâr miqdarın kimetü dä bulışa bu mäs’älädä.
Waqıtında aşağız
İrtänge, töşke yäisä kiçke aşnı aşamağaç keşe yabığa dip uylıy ala. Lakin bu barı tik insülin häm qandağı şikâr miqdarın ğına uynata. Bu da insulinğa rezistentlık ixtimalın ğına arttıra.
Künegülär
Tikşerenülär här kön 35-45 minutlıq künegülärneñ faydalı buluın kürsätä. Cäyäw yörüneñ faydası da 48 sägät’kä bara di belgeçlär. İnsulinğa rezistentlık problemasına qarşı 2 köngä ber tapqır yörü dä citä.
Aêrobika da bulışa insulin problemalarında.
Yoqını tuydıru
Yoqı citmäw sälamätlekkä zıyanlı häm insulinğa rezistentlıknı arttıra ala.
Stress belän köräş
Stresslı şartlarda yäşäw dä insulin problemalarına iltä. Bu oçraqta meditaŝiya, künegü häm yoqı bulışa.
Tämäke
Tämäke tartasız ikän taşlarğa kiräk.
Yabığu
Cıyılğan maylardan da kotılu zarur. Ayıruça êçlärdäge maylar insulin problemasında bik möhim.
Êri torğan cepsellär
Êri torğan cepsellär sälamätlekkä bik faydalı häm artqan insulin problemasında bulışa. Ayıruça êçäklärdäge faydalı bakteriyalarnı tuyındıra.
Könenä 50 gramnan artıq cepsel belän tuqlanu qandağı şikâr külämen tigezli. Êri torğan cepselgä bay produktlar arasında quzaqlılar, solı, citen orlığı, bryussel’ käbestäse, mindal’, qara fasol’, brokkoli häm äflisun bar.
Maylı balıq
Ütkärelgän tikşerenülärgä kürä söläyman balığı, sardina, skumbriya, sel’d häm anşus kebek maylı balıqlarda yuğarı sıyfatlı aqsım bar. Bu aqsım insulinğa rezistentlık häm insulin därälären azaytırğa yärdäm itä. Bu balıqlar şul uq waqıtta Omega-3 mayları çığanağı bulıp tora.
Törle töstäge yäşelçä häm ciläk-cimeşlär insulinğa sizgerlekne arttırırğa bulışuçı üsemlek quşılmalarına bay. Läkin qayberlärendä küp şikâr bulğanlıqtan ber’yulı küp ciläk-cimeş aşarğa quşılmıy.
Döres miqdarda aqsım belän tuqlanu artıq awırlıq häm insulin däräcäsen kontrol’ itü öçen faydalı.
Aç toru
Aç toru insulin däräcälären azaytırğa yärdäm itä. Läkin aç toru härkem öçen faydalı tügel.
Avtor – Mäxmät Uçar
Bäyläneşle xäbärlär
Törek ğalime Êrkan Karagözneñ "Tatar balalar uyınnarı" isemle kitabına qısqaça küzätü
Nogayşa 13/2022: ZARRELERDİÑ AYTQANI (3)
Bu yuma em “ZARRELERDİÑ AYTQANI (III)” baresinde habarlasamız... (Bu hafta da “zerrelerin dile getirdikleri” konular hakkında sohbet edeceğiz)


text:
Ğayıp olğan üç balıqçınıñ cesetleri Yedi Quyu rayonında Mama (Kurortnoye) köyü yanında deñiz sailinde tapıldı. Bunı dekabr 23 künü Qırımda Rusiyeniñ taqiqat komimet idaresiniñ yolbaşçı yardımcısı Yevgeniya Belikova haber etti, dep bildire Krıminform.
«Bu üç balıqçı ğayıp olğan soñ, Taqiqat komiteti tarafından taqiqat işleri alıp barıla edi. Bügün cesetler tapıldı ve, ilk malümatqa köre, bu – ğayıp olğan balıqçılar», – dedi Belikova.
Mama köyü civarında «Çoqraq» istaraat bazasına yaqın yerde üç balıqçı ğayıp olğanı aqqında bildirüv – Qırımnıñ acele hızmetlerine 29 noyabrde aqşam kelgen edi. Sail çizgisi baqılğanda, balıqçılarnıñ deñizge çıqqanları yerlerinden qararnen 500 metr uzaqlıqta, avdarılğan şekilde yalığa urulğan qayıq tapılğan edi. Qurtarıcılarnıñ sözlerine köre, eki kişi Yedi Quyu ve Saq rayonından ğayıp oldı.
Dekabr 9 kününden soñ, ğayıp olğan üç kişiniñ Azaq deñizinde qıdırıluvı passiv olaraq devam etildi.


text:
Qırımda rusiyeli yerli akimiyet ana-babalarnıñ istegine köre mekteplerde talebeler içün tuvğan tilniñ ögretüvini teşkil etmege mecbur. Bunı Aqmescitte matbuat konferentsiya devamında Qırımnıñ tasil, ilim ve gençler naziri Ayder Ablâtipov bildirdi, haber ete Krım Media.
Onıñ sözlerine köre, mekteplerde tuvğan tilni ögrenecek talebelerniñ sayısı emiyetli degildir.
«Bir, eki ya da üç insan olsun, akimiyetniñ belediye organları talebelerge tuvğan tilni ögrenmege imkân bermeli. Bala aqqı – tuvğan tilini ögrenmek», – dey Ablâtipov.
Neşir bildirgeni kibi, Qırımnıñ şimdiki devlet şurası ekinci oquvda «Qırım Cumhuriyetinde tasil aqqında» qanunnı qabul etti. Oña köre, Qırımda tasil Rusiye Federatsiyasınıñ devlet tilinde – rusça alıp barıla. Bunıñ ile qırımlılar mektepten evel, başlanğıç tasilni ukrain, qırımtatar tillerinde ala bile.


text:
Mayısnıñ 11-nde Aqmescit civarındaki Dubki mikrorayonında keçirilgen tintüvden soñ quvetçiler ev saibi Seydamet Gafarovnı Rusiye Tahqiqat komitetine alıp ketti, dep bildirdi «Qırım birdemliginiñ» faali Raul Dittan.
Onıñ aytqanına köre, advokat İslâm Velilâyev de anda kete.
«Bu (tintüv keçirilgen – QA) ev saibi sert bir şekilde tutuldı. Maşina keldi, andan avtomatlı maskalı insanlar çıqtı, maşinağa sert bir şekilde oturtıp alıp ketkenler. Tahqiqat komitetinden olğanlarını aytqanlar. Advokat tutulğan ev saibi (Seydamet Gafarovğa – QA) uquqiy yardım köstermege ketti», – dep tarif etti Raul Dittan.
Onıñ aytqanına köre, mayısnıñ 11-nde Rusiye quvetçileri tintüv keçirgen Ayub Rahimov Seydamet Gafarovnıñ evini kiralağan edi.
«Qomşularnıñ aytqanına köre, tahqiqat tedbirleri saba beş buçuqlarda başladı. Olar ateş ve patlavğa oşağan seslerni eşitti. Tahqiqat tedbirleri keçken evniñ yanına kimse kirsetilmedi, kimse kirsetilmedi – ne cemaat, ne kütleviy haber vastaları, ne advokatlar. Advokat uquqiy yardım köstermege tırıştı, amma onı kirsetmediler. Tahqiqat tedbirleri bitken soñ kirsetkenler. Kirgenimizde qan izleri ve qan kördik. Bütün şeyler bir yerde toplanıp yata edi. Politsiya hadimleriniñ aytqanına köre, bu insan tirendi ve ateş açtı ve, añlaşılğanına köre, onı öldürgenler. Saat ekide mında ritual hızmet arabası kelgen edi. Tahminen 20 daqqadan araba ketti. Mında ne oldı, ateş açtımı, uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri mında o qadar vaqıt ne yaptı – belli degil», – dep qoştı faal.
Seydamet Gafarovnıñ ömür arqadaşı Fatimeniñ aytqanına köre, tintüv tınç keçti, quvetçiler evni baqtı, amma bir şey tapmadı.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Aqmescit civarındaki Dubki mikrorayonında keçirilgen tintüv vaqtında Özbekistan vatandaşı Nabi (Ayub) Rahimov öldürildi.
Refat Çubarov ve Lutfiye Zudiyevanıñ malümatına köre, Rahimovnıñ ömür arqadaşı Sahiba Burhanova ve 15 yaşında oğullarını alâ daa tapıp olamaylar.
«Qomşular ve köydeşler politsiyağa ömür arqadaşı ve 15 yaşında oğulları ğayıp olğanına dair arizalar bere», – dep qayd etti Zudiyeva.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımda keçirilgen tintüv ve tutuvlarnen bağlı cinaiy tahqiqat başlattı.
Mayısnıñ 11-nde saba faaller Qırımda İçki rayonınıñ Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyünde Ayub Rahimovnıñ evinde keçirilgen tintüv aqqında bildirdi.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Aqmescit civarındaki Dubki köyünde daa bir tintüv başlandı. Tahminlerge köre, anda bu saba İçki rayonı Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyündeki evinde tahqiqat tedbirleri keçirilgenAyub Rahimov buluna bile.
İçki rayonındaki Rusiye İç işler nazirligi bölüginiñ migratsiya meseleleri bölügine alıp ketirilgen Sahiba Burhanovanıñ oğlu 15 yaşında Taqyuddin Yanış Taqıldaki evlerinde tedbirler yekünlendi, dep bildirdi.
Qırımlı jurnalist ve faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.


text:
Qırımlı, belli artist ve rejissör Ahtem Seytablayev «Varşava nağmesi – 2» hayriye oyunınıñ baş rollerinden birisini icra ete. Mında toplanğan aqçalar Donbassa ATO zonasında zarar körgenlerge ayırılacaq.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, oyun salı künü Kiyevde numayış etildi. Baş rolni mında SSSR halq artisti, Ukraina Qaramanı Ada Rogovtseva icra ete.
Ahtem Seytablayev leh qızınen körüşken sovet yaşı rolüni oynay. O, oña evlenmege arz ete edi (qıznı Ada Rogovtsevanıñ qızı – Yekaterina Stepankova oynay), faqat SSSRnıñ yabancılarğa evlenmege yasaq etken qanunı sevdalarnıñ taqdirini boza.
Artistler bedava oynadılar, kiriş ise serbest edi.
«Vatandaşlıq teşebbüslerniñ şurası» cemaat teşkilâtınıñ malümatına köre, oyunğa biñden ziyade seyirci keldi. Kiyevde Zabitlerniñ Evi Salonında 900 insan buluna bile, bazıları ayaqta tura edi.
Numayışnıñ neticesinde 52 biñ grivna toplanıldı. Teşkilâtçılar qayd etkeni kibi, ticariy oyunlardan bile o qadar para qalmay.


text:
Qırımda fevral 22 künü «fevral 26 işi» boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı yekünlendi. Advokat Edem Semedlâyevniñ sözlerine köre, bugün yekâne şaatnı sorğulap olamadılar.
Qırım.Aqıqatqa bergen izaatında advokat Edem Semedlâyev: «Yekâne şaatnı sorğulap olamadıq, advokat Omelçenko mazeretinen bir buçuq saatke keç qalğanı sebebinden, o mahkeme toplaşuvınıñ başlanğanını beklep olamadı», – dedi.
Ondan da ğayrı advokat, nevbetteki mahkeme toplaşuvı fevral 27 kününe tainlengenini haber etti.
Semedlâyev: «İş mahsus sozulğanını belleymiz. Meselâ, keçken mahkeme toplaşuvında biz tek bir şaatnı soraştırıp oldıq, bügün ise iç bir şaatnı soraştırmadıq. Öyle devam etse, biz daa bir yıl bu işni baqacamız», – dep izaatladı.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada 2014 senesi fevral 26-da Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları mitinginde iştirak etken qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Olarğa qarşı Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ reberiyeti altında «Rus birligi» firqasınıñ faalleri çıqqan edi.
Rusiye mahkemesiiyül 20-de mahkemeniñ qapalı toplaşuvında «fevral 26 işini» ekige böldi: ayırda – Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ işi, ve ayırda – diger mabuslar AliAsanov be Mustafa Degermenciniñ işini alıp bara.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin fevral 5-te Rusiye Havfsızlığı şurasınıñ azaları ile Ukrainanıñ cenüp-şarqındaki vaziyetini muzakere etti.
Kremlniñ matbuat hızmeti bildire ki, Donbass vaziyeti boyunca toplaşuv Frenkistan prezidenti François Hollande ve Almaniya kantsleri Angela Merkelniñ Moskva ziyaretinen bağlı.
«Vladimir Putin Havfsızlıq şurasınıñ daimiy azaları ile toplaşuv keçirdi. Ukraina cenüp-şarqındaki vaziyeti tafsilâtlıca baqıldı, şu cümleden Frenkistan prezidenti François Hollande ve Almaniya kantsleri Angela Merkelniñ Moskva ziyaretinen bağlı», – aytıla beyanatta.
Toplaşuvda baqılğan meseleler aydınlatılmay.
Malüm ki, fevral 5-te Frenkistan ve Almaniya liderleri Kiyevde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ile körüşmek kerekler. Ertesi künü Vladimir Putin ile körüşüv ötkerilecek.
Ğarp ve Ukraina Rusiyeni Donbasstaki separatistlerge qoltutuvda qabaatlaylar. Soñki vaqıtta Ukraina şarqında vaziyet kerginleşmekte.


text:
Lvivde sentâbr 4-5 künleri «Köçip kelgenlerniñ ve lvivlilerniñ festivali» keçecek, dep bildire «Qırım evi Lvivde» cemaat teşkilâtı.
Festival – medeniy köpürlerni birleştirgen bir tedbir olacaqtır. Köçip kelgenler ve lvivliler içün bir birini daa da güzel tanımaq bir imkândır», – denile beyanatta.
İstegenlerni medeniy tedbirge qoşulmağa ve festivalniñ sergisi ve aş ustahanesinde işitarak etmege çağıralar.
Evel «Qırım evi Lvivde» Qırımtatar medeniy merkezi» teşkilâtınnı tesisçisi Alim Aliyev aytqanı kibi, «Qırım evi Lvivde» tek qırımtatarlar içün degil de, diger medeniyetlerniñ merkezi olacaqtır, mında qırımtatar, ukrain, qırımtatar tilleri boyunca dersler, çeşit medeniy tedbirlerniñ keçirilmesi planlaştırıla.
KrımSOS cemaat teşkilâtınıñ bildirgeni kibi, Rusiye Qırımnı 2014 senesi işğal etkeninden soñ yarımadanı 45-50 biñ insan terk etti. Mecliste köçip kelgenlerniñ yarısı – qırımtatarlar olğanını bildireler.


text:
Qaraqalpaqlar
Hár qanday xalıq tariyxı ózleri jasap atırǵan jeri, sol jerdegi mádeniyat tariyxına baylanıslı izertleniwi kerek. Usı kóz-qarastan qaraqalpaqlardıń ata-babası Túslik Rossiyada jasaǵan, rus xalıqlarındaǵı "ЧëpHыe kлoбykи" ("qara klobuklar") menen baylanıslı degen pikirler durıs emes. Qaraqalpaq etnografiyası, Qaraqalpaqstan arxeologiyalıq estelikleri, folklorı, mifologiyaları hám eski jazba derekler qaraqalpaq xalqınıń ata-babaları áyyemgi jergilikli qáwimler bolıp esaplanadı. Qaraqalpaqlardıń xalıq bolıp qáliplesiwinde Túslik Aralda IX-XI ásirlerde qáliplesken. Sonıń menen birge qaraqalpaqlardıń etnogenezi hám etnikalıq tariyxı júdá uzaq dáwirden baslanadı. Bul xalıq bir neshe urıw hám qáwimlerdiń birikpelerinen qáliplesken. Ol haqqında kóplegen dereklerdi qaraqalpaq urıw atamalarınan da kóriwge boladı. Sońlıqtan hár qanday basqa xalıqlarday-aq qaraqalpaq xalqın bul atamadan, bir urıw bolmasa qáwim birikpesinen kelip shıqqan degen pikirler qáte. Biraq bunnan, qaraqalpaq xalqınıń kelip shıǵıwındaǵı áyyemgi dereklerdi izertlew kerek emes degen pikir kelip shıqpawı kerek. Qaraqalpaq ata-babaları hám ózleri áyyemgi dáwirlerden berli Túslik Aral jaǵlarında jasaydı. Aral jaǵaları kóplegen xalıqlardıń ata-babalarınıń gezlesken, qáliplesken dárbenti. Bul jerde Oraylıq Aziya, Sibir, Evraziya, Kavkaz, Orta Aziya hám Qazaqstan, aldıńǵı Túslik Aziya xalıqlarınıń ata-babaları qáliplesken, áyyemgi urıwlar, qáwimler jasaǵan. Olar bir tilde sóylesip, bir antropologiyalıq túrde bolıp, óz-ara jerleslik, xojalıq, mádeniy birliklerin payda etken. Sońǵı dáwirlerde olar hár-qıylı tariyxıy sebepler menen bólsheklenip Ural tawlarınan İndiyaǵa shekemgi jerlerge kóship barıp, ol jerlerdegi jerglikli qáwimler menen aralasıp, jergilikli xalıqlardıń qáliplesiwine qatnasqan. Demek bul jerlerdegi jasap atırǵan xalıqlardıń hesh birin qanday da bir qáwim birikpesinen emes, al hár túrli qáwimler birikpesinen qáliplesken xalıqlar dep tusiniwi kerek. B.e.sh. VII ásirde dúzilgen zoroastrizm dininiń táliymatı úyretiwshi kitap "Avesto" kitabı Ámiwdárya jaǵalarında qáliplesken. Demek bul jerde İran hám Túrki tilles qáwimler b.e.sh. birinshi mıńınshı jılları jasaǵan. Olar házirgi jergilikli xalıqlardıń ata-babalarınıń qáliplesiwinde qatnasqan. B. e. sh. V ásirlerde jergilikli İran tilindegi Saklar, Massagetler, Xorezmliler menen Baktriyalılar arasında túrkiy tilles qáwimlerde bolǵan. B. e. sh. birinshi mıńınshı jıllardıń aqırlarında bul aralas qáwimlerdiń bir toparı alanlar, aslar, sarmatlar dep atalǵan. Bul birikpedegi xalıqlar Ámiwdáryanıń eki jaǵasında jasaǵan. Arab jazba dereklerinde eftalitler, kidaritler (kerderler) dep ataydı arab ilimpazı Yakut. 1219-jılı kerderler Xorezmde aralasıp jasaydı. Olar túrkler menen shegaralasqan jerde qonıslasqan. Tili xorezmlide emes, túrki tilinde de emes dep kórsetedi. Bunıń sebebi ol dáwirdegi jergilikli xalıqlar etnikalıq hám tili jaǵınan ele tolıq óz-ara aralasıp bir etnoslarǵa birige almaǵan bolıwı múmkin. Sońlıqta olar aralas tilde sóylesken. Kerderli-kidaritler Qaraqalpaqstanda jasaǵan qaraqalpaq, qazaq, ózbekler arasında elede bar.
Sak-massagetler, augasiler alasiaklar menen áyyemgi orta ásirlerdegi túrki tilles urıw hám qáwimlerdiń jámiyetlik dúzimi, xojalıqlardıń túrleri neke hám semya, dástúrleri menen diniy isenimleri haqqında derekler qaraqalpaqlar turmısında elede saqlanǵan. Sako-massagetler, alasiak, alanlar shıǵıstan kelgen gunnılar b.e.sh. II - b. e. IV ásirlerde, soń túrkler menen (VI-VII ásirlerde) aralasıwınan Aral jaǵalarında kerderler, oguzlar, qıpshaqlar birikpesi payda bolǵan. Solardıń xojalıq túrleri sońǵı Aral jaǵalarındaǵı xalıqlarda da dawam etken. Sarmat - alan qáwimine tiyis Samat urıwı qaraqalpaqlardıń múyten urıwlarınıń birikpesinde qarasiak urıwı qaraqalpaqlardıń manǵıt hám ashamaylı urıw birikpelerinde elege shekem ómir súrmekte. Augasiler menen oguz qáwimlerinen qalǵan arxeologiyalıq estelikler házirgi qaraqalpaqlardıń xojalıq túrleri, mádeniyatları menen uqsas dástúrleri, qol ónerindegi uqsaslıqlar ayqın bayqaladı. Olar xojalıqtıń bir-neshe túrleri menen shuǵıllanǵan: mal sharwashılıǵı, balıqshılıq, diyxanshılıq. Qaraqalpaqlar bunday xojalıq túrleri menen elede shuǵıllanadı. Ol haqqında awız eki ádebiyatta: úsh ay shabaǵım, úsh ay qabaǵım, úsh ay sawınım, úsh ay qawınım delinedi. Jıldıń tórt máwsiminde belgili taǵamlar bolǵan.
X ásir oguzler mámleketi Tashkent, Jambıl, Ústirt aralıǵın qamtıǵan. Oguzlerdi yabı basqarǵan, oraylıq qalası Yangitkent, Sırdáryanıń tómengi salasında. Jergilikli qáwimler tiykarında VIII-XI ásirlerde qaraqalpaq xalqı qáliplese baslaǵan. XI ásirlerde bularǵa seljduklar Sırdárya jaǵasınan kelip qosılǵan. Al XI ásirde bulardı qıpshaqlar baǵındıradı, olardıń tili en jaydı.
Maxmud Qashqariy XI ásir oguzler qáwimi túrklerdiń bir bólegi, olar 22 urıwdan ibarat bolıp hár biriniń tańbaları bar, "bassız bórik bolmas, tatsız turik bolmas" dep naqıldı keltirip, oguz qáwimleriniń aralas urıwlar ekenligin kórsetedi. Oguz qáwimleriniń qaraqalpaqlardıń etnikalıq tariyxına qatnasqanınan shejirelerinde de aytıladı.
XI-XIII ásirlerdiń basında Xorezm patshalıq dáwirinde qaraqalpaqlar óz aldına wálayat bolǵan. XIII ásir basında monǵollardıń jawlap alıw dáwirinde óz watanı, Aral teńiziniń túsliginde, óz aldına wálayat bolǵan. XIII-XIV ásirlerdiń aqırlarına shekem Ámiwdáryanıń tiykarǵı tarmaǵı Xojeli-Góne Úrgenish aralıǵı menen Sarıqamıs, Uzboy arqalı Kaspiyge aqqan. Sonıń menen birge Ámiwdáryanıń bir tarmaǵı dáslep Maylıózey, Song, Kerder Aralǵa quyǵan. XVI ásirdiń aqırı, XVII ásirdiń basında Ámiwdárya túslikten arqaǵa óz aǵısın ózgertip házirgi baǵdarına tusedi. Sarıqamıs, Uzboy boylarındaǵı xalıqlar suwsızlıqtan kóship ketedi. Solardıń belgili toparı Ámiwdáryanıń tómengi alabına, Xojeli, Qońırat, Nókis, Kegeyli, Shımbay rayonlarına qonıslasadı. Usı dáwirlerde Sırdárya boylarındaǵı xalıqlar Ámiwdárya boylarına kóship keledi. Bul jaǵday jergilikli xalıqlardıń milliy quramların kóbeytedi.
1627-jılı bul xalıqlar biyǵárez Aral biyligine birigedi. Bul birikpe 1811-jılı Xiywa xanlıǵı tárepinen qulatıladı. Sonnan 1924-jılı ǵana qaraqalpaqlardıń milliy mámleketi qayta tiklenedi. Ámiwdáryanıń eki jaǵalıǵındaǵı Qaraqalpaqstan xalıqları bir mámleketke birigedi.
Qaraqalpaqlardaǵı erlerdiń kiyimleri: postın, bórik, beshpent, shekpen, shapan, hayal qızlardıń kiyimleri‘ sáwkele, kiyimshek, jegde kóylekleri Orta Aziya hám Qazaqstan, Volga, Sibir, Kavkaz xalıqlarında da gezlesedi. Bul kiyimler jergilikli áyyemgi hám orta ásirlerdegi qáwimlerde, urıwlarda da bolǵan. Máselen, sáwkele áyyemgi b.e.sh. V ásirlerde IV ásirlerde saklarda, massagetlerde, al bórik bas kiyim oguzlerde IX-XIII ásirlerde bolǵan.
XIII ásir basında monǵollar topılısında jergilikli xalıqlardı qozǵalısqa, kóship qonıwǵa alıp keldi. Etnikalıq quramına qıpshaq sahralarındaǵı túrki tilles xalıqlardıń kóship keliwine taǵıda bir basqısh payda etti.
XVI ásirdiń basında Sheybani xan, Orta Aziyanı jawlap alıwına baylanıslı Sarıqamıs hám Uzboy boylarındaǵı túrkmen, ózbek, qazaq, qaraqalpaqlardıń kópshiligi házirgi Qaraqalpaqstan jerine kóship kelip qonıslasqan. Sheybani xan dáwirinde Qıpshaq sahrasınan qańlı, manǵıt, qataǵan, kerder h.t.b. urıw hám qáwim birikpeleri kóship keledi. Jergilikli xalıqlardıń etnikalıq quramına ádewir ózgertedi. XVI ásirdiń Ámiwdárya óz baǵdarın Ústirt túsliginen arqaǵa ózgertip, házirgi anǵarı menen Aralǵa quyadı. Sońlıqtan Sarıqamıs, Uzboy boylarındaǵı túrkmen, qaraqalpaq, ózbek, qazaqlardıń kópshiligi házirgi Qaraqalpaqstan jerine kelip qonıslasadı. 1985-jılı Qońırat qalasına jaqın ornalasqan ashamaylı awılınıń turǵını Ábdiraxman ulı Tólegen 92 jasta Arallı ózbek, etnograflarǵa biziń ata-babalarımız bul jerge 10 ata bunnan burın (250 jıl) Ustirt túsligindegi, Úysin, Qońırat, Eliken, Jiydeli Baysın qalasınan kóship kelgen, sebebi ol jerden suwsızlıqtan el kóshipti degen. Qaraqalpaq qaharman dástanı "Alpamısta"ǵı waqıya sol Jiydeli Baysınnan baslanadı. Alpamıs ózbek xalqınıń perzenti bolıp kórinedi. Qońırat qalasınıń túsliginde, Jińishke arnasınıń boyında jasaǵan Qaniyaz ulı Qabıl aǵa, Arallı ózbek 1904-jılı tuwılǵan, óziniń ata-babalarınıń bul jerge Ustirt túsligindegi Balkan tawınan bunnan (1991-jılı) 8 ata burın (200-jılı burın) kóship kelgenin aytadı. Bul eki jası úlkenlerdiń málimlemeleri XVI ásirdiń aqırı, XVII ásirdiń baslarına tuwrı keledi. XIV-XVI ásirlerde túrki hám monǵol tilindegi Qıpshaq sahrasında Orta Aziyada jasaǵan biraz xalıqlar "ózbek" dep atalǵan. Qaraqalpaq, qazaq, arallı ózbekler[1] menen bashkirlerde elege shekem "Túmen ózbek tubi bir, túp atası Mayqı biy" degen násiyat sózleri bar. Túmen ataması orta ásirlerde on mıń degendi ańlatadı. Mayqı biydi ol xalıqlar ózleriniń ata-babaları dep esaplaydı. Mayqı biy XIII ásirde jasaǵan. Túmen ataması XVI ásirdegi hár túrli qáwimler birikpesi 92 ózbek urıw hám qáwimleriniń birikpesine jaqın keledi. Olar Orta Aziya hám Qazaqstannıń kóplegen jerlerinde XII-XVI ásirlerde jasaǵan túrki xalıqları. Bular hár túrli jaǵdaylarǵa baylanıslı kóship, qonıp, aralasıp jasaǵan. Mısalı, 1723-jılı Abulxayırxannıń Sırdárya boyındaǵı xalıqlarǵa topılıp, ol jerdegi xalıqlardıń kópshiligin Orta Aziyaǵa kóship ketiwge májbúrledi, sońlıqtan Sırdáryalı qaraqalpaqlar, Arallı ózbekler XVIII ásirde Araldıń túsligine kóship kelip qonıslasadı. Bul jaǵday jergilikli qaraqalpaq xalqınıń etnikalıq quramın kóbeyitti. Sonıń menen birge qaraqalpaq etnosınıń bólekleniwi, ata-makanınan kóshiwlerine májbúr qılǵan. Góne Úrgenish hákimi Niyaz benen kelispewshilik bolıp Góne Úrgenishte jasap atırǵan qaraqalpaqlar 1670-jılları kóshedi. Olar dáslep Aqmeshit, onnan Turkistan qalasına, onnan Chimkent, Tashkent, Chinaz, Jizzaq keyin Zarafshan jaǵalarına (1770-1840 jj.) kelip qonıslasqan. Olardıń tilinde, dástúrlerinde azıraq ózgerisler bolǵanlıǵı menen sanasında urıw hám óz etnos atamasın saqlap subetnos túrinde jasaǵan. Diyxanshılıq, ónermentshilik penen shuǵıllanǵan.
Qaraqalpaqlardıń etnos bolıp qáliplesken, Góne Úrgenish penen Aral ortalıǵında jasaǵanlıǵı Berdaq shayır óziniń shejiresinde, Ájiniyaz shayır "Ellerim bardı" qosıǵında kórsetedi. Máselen, Berdaq babamız óziniń shejiresinde
Múyten, Qońırat, Qıtay, Qıpshaq
Keneges, Manǵıt, Aqpıshaq
Bári atlı urıw qaraqalpaq
Úrgenishti jaylaǵan eken...
Qaraqalpaq Úrgenishten qashtı
Buxara tárepke astı dep kórsetedi.
Sonday-aq, ol kóshken qaraqalpaqlardıń óz ata-mákanına qaytıp kóship kelgenligin kórsetedi. Bul mısallardan etnos bir tutas jerde jasap, bir tilde sóylep, etnikalıq birlikte bolıwı shárt emesligi kórinedi. Olardıń bir etnonimde, óz-ara birlik haqqında túsinikte belgili bir mádeniyatqa iye bolıp shárt ekenligi kórinedi. Etnogenez hám etnos ózgermeliligi kórinedi. Belgili bir dáwirde etnos hár túrli jaǵdaylarǵa baylanıslı etnos hám subetnosqa bólinedi. Bul etnostan bólingen subetnos burınǵı atamasın saqlamawı, ózgertpewi múmkin. Ol ekinshi bir etnostı qáliplestiriwde múmkin. Bárinende beter hesh bir etnos urıw bolmasa bir qáwimnen emes, bir neshe urıw qáwimler birikpesinen qáliplesetuǵınlıǵı qaraqalpaqlardıń etnikalıq tariyxınan da kórinedi Mısalı, qaraqalpaqlardaǵı urıw hám urıw birikpeleri, Qońırat, Qıpshaq, Qanlı, Balǵalı, Qazayaqlı, Qanjıǵalı, Úysin, Nayman, Qıyat, Múyten, Qataǵan, As etnonimler ózbeklerde, túrkmenlerde, qazaqlar menen qırǵızlarda, bashkirler menen Arqa Kavkazdaǵı noǵaylarda bolǵan. Bular óz átirapındaǵı urıwlar menen birigip belgili bir etnostı quraǵan.


text:
AQŞ prezidenti Donald Trump, Twitterde eñ çoq aytılğan siyasetçi oldı. Bu, içtimaiy ağ müdiriyeti yapqan yıl yekünlerinde bildirile, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Yılnıñ eñ populâr yazısı, yanvarniñ 5-inde yapon milliarderi ve sanat eserleriniñ toplayıcısı Yusaku Mayedzava bir millon dollarnı bağışlaycağı aqqında yazısı oldı. Aqça qazanmaq içün, onıñ saifesine abune olıp, twitni paylaşmaq kerek edi. Jerep taşlavı neticesinde ğalebe qazanğan 100 adamğa 10-ar biñ dollar yollanılacaq edi. Dekabrniñ 10-una qadar o yazını 4,5 milliondan çoq adam paylaştı.
Eñ populâr twitlerniñ arasında, dünuya retwitler rekordını qırmaq içün teklif etilgen tavuq yımırtası resmi oldı.
Bu yıl Twitterde eñ aytılğan filmi - Marvel dünyasınıñ “İntiqamcılar: Soñu” ("The Avengers: The Final" / “Mstitetil: Final”) blockbusteri oldı. Eñ çoq muzakere etilgen aktör - Marvel dünyasında "Örümçek adamnı" oynağan britaniyalı Tom Holland.


text:
Sabıq siyasiy mabüs, ukrain rejissör Oleğ Sentsov yılda birer film çıqarmaga niyetlene. Bunı o, Nastoyaşçeye vremâ intervyüsinde aytıp berdi.
"Üç stsenariyni türmede yazğan edim, bitirilgenler, eki stsenariyni türmeden evel bitirgen edim. Böylece, umumen beş bitirilgen, işke azır stsenariyim bar. Artıq olarnıñ ekisinen iş başlandı, bir danesiniñ cekimleri 2020 yılda yapılacaq, er şey yahşı olsa, ekincisini 2021 yılda yapacaqmız, er sey yahşı olsa. İleride de - yılda birer film, er şey yahşı olsa. Amma bu işni endi başladım", - dedi Sentsov.
O, "tek bediiy oyun filmlerinen çalışqanını" qoştı.
"Birincisi "Kerkedan" ("Nosorog") adlı cinayet dramması olacaq. Bu, biz bir yıl azırlanğan, amma çekişlerni başlap yetiştirmegenimiz ve, ondan sebep, başından yapıp başlamaq mecbur olğanımız iştir. İşimniñ soñuna çıqmağance, planlarımnı aydınlatmağa alışmadım. Bitirsem - buyurıñız, baqıñız. Şimdilik ise yoq: bu mevzunı tek çalışqan adamlarımnen, gruppamnen, yaqınlarımnen muzakere etem", - bölüşti Sentsov.


text:
Poзa KopбaH: Иke racыpra cыйMaraH зыялы KaюM Hacыйpи - Roza Qorban: İke ğasırğa sıymağan zıyalı Qayum Nasıyri
Tөpekләp hәM TaTapлap: ypTak kыйMMәTләp 25/20 / Töreklär häm tatarlar: urtaq qimmätlär 25/20
Tөpkиядә TaTap шәxecләpeH TaHыTyчы MилләTTәшeбeз филoлor, язyчы, TәpҗeMәчe Poзa KopбaHHың TaTap xaлkыHың бөek MәrbpифәTчece, TaHылraH Teл raлиMe, Tapиxчы, TәpҗeMәчe, язyчы, фoлbkлopчы KaюM Hacыйpиra бarышлaHraH xeзMәTe TypыHдa kыckaчa kүзәTү
Törkiyädä tatar şäxeslären tanıtuçı millättäşebez filolog, yazuçı, tärcemäçe Roza Qorbannıñ tatar xalqınıñ böyek mäğ’rifätçese, tanılğan tel ğalime, tarixçı, tärcemäçe, yazuçı, fol’klorçı Qayum Nasıyriğa bağışlanğan xezmäte turında qısqaça küzätü
Xalıqqa fidaqar’lärçä xezmät itkän, millät män’fäğaten üzeneñ yäşäw qıyblası dip sanağan tatar ğalimnäre häm ädipläre turında süz barsa, hiçşiksez tatar dönyasınıñ tañ yoldızı, tanılğan mäğ’rifätçe, tel ğalime, tarixçı, tärcemäçe, yazuçı, fol’klorçı Ğabdelqayum Ğabdennasıyr ulı Nasıyrov turında süz alıp barırğa kiräkter dip uylıym. Qayum Nasıyri 1825nçe yılda Qazan artındağı Zöyä öyäze Yuğarı Şırdan awılında tuıp üsä, bügenge köndä Yäşel Üzän rayonına kerä bu awıl. Ata-babaları uqımışlı näseldän bulalar. Ğaräp telen yaxşı belgänlär. Ul üze dä bu turıda istäleklär yaza. Anıñ buyınça xätta qul’yazma kitaplar da êşlägänlege mäğ’lüm. Qayum Nasıyri başta awılda uqıy, annarı Qazan mädräsäsen tämamlıy. İrekle tıñlawçı bularaq, Qazan universitetında belem ala. Belemle, küpqırlı, kürenekle ğalim Qayum Nasıyri tel, ädäbiyat, tabiğat’, geografiya, arifmetika, fiziologiya, geometria, botanika, tarix häm başqa fännär buyınça küp däresleklär avtorı da.
Qayum Nasıyri turında süz alıp barğan waqıtta, anıñ tatar mäğ’rifätçelek xäräkäteneñ başında torğan şäxeslärneñ berse ikänlegen assızıqlap ütärgä kiräkter. Anıñ êşçänlegenä berençelärdän bulıp Camal Wälidi, Fatix Ämirxan, Ğalimcan İbrahimov kebek şäxeslär möräcäğat’ itä. Fatix Ämirxan, Nasıyri êşçänlegenä bäyä birep, anıñ Yaña zaman ädäbiyatın başlap cibärüçelärneñ berse buluın bilgeli. Nasıyri üzeneñ êşçänlegen xalıqqa citkerü, nindider tanılu alu, anıñ äceren kürü belän qızıqsınmağan. Üz ğomerendä 40tan artıq xezmät yazğan, alar tel belemenä, xalıq awız icatına, ädäbiyatqa, tärcemä itügä häm başqa yünäleşkä bağışlanğan.
Tatar ädäbiyatı öçen ähämiyätle yünäleş bulıp Qayum Nasıyrinıñ ädäbi-tärcemäi êşçänlege tora. Ul şärıqtan kergän, nigezdä törek telendäge äsärlärne tatar telenä icadi tärcemä itkän. Nasıyri ğaräp avtorlarınnan törek ädäbiyatına kergän äsärlärne, syujetların saqlağan xäldä, yaña cirlektä, yaña ideya-êstetik qaraşlar belän bayıtıp, uquçığa citkerä. Misal öçen, anıñ “Äbüğalisina”sın belmägän keşe yuqtır. Ä ul törek telennän icadi tärcemä itelgän äsär.
Qayum Nasıyrinıñ iseme küplärgä tanış, bilgele. Anıñ uramı bar, tuğan yağında da anı zurlıylar, konferenŝiyälär uzdıralar. Törkiyäneñ ÄnKara şähärendä dä 2015nçe yılnıñ may ayında tatar mäğ’rifätçese Qayum Nasıyriğa bağışlanğan simpoziyum bulıp ütä. Qayum Nasıyri iseme ädäbiyatta ädäbi obraz bularaq urın alğan.
Qayum Nasıyrinıñ yaqtaşı, xäzerge waqıtta Törkiyäneñ Änkara qalasında yäşäwçe millättäşebez filolog, yazuçı, tärcemäçe Roza Qorbannıñ böyek tatar şäxese Qayum Nasıyriğa bağışlanğan xezmäte “Törki dönya tarixı häm mädäniyäte” jurnalınıñ “İdel-Ural zıyalıları” isemle säxifäsendä dönya kürä. Älege mäqalädä avtor böyek mäğ’rifätçe Qayum Nasıyrinıñ törki dönyağa yaxşı tanıluı turında basım yasıy. ”Qayum Nasıyri üze isän çağında uq anıñ öyendä çit il ğalimnäre qunaq bulğanı mäğ’lüm. Zamanında Qazanda Törkiyäneñ “İq’dam” gazetı xucası Äxmät Cäwdät Nasıyri belän dä oçraşqan Qayum Nasıyri”. Töreklär Qayum Nasıyrinı üzläreneñ tanılğan yazuçıları Äxmäd Midxätkä oxşatuları xaqqında da bilgeläp ütelä Roza Qorbannıñ xezmätendä. ”Äxmäd Midxät tä saf törek tele öçen can atqan şäxes bulsa, Nasıyri da tatar ädäbi telen üsterü, ädäbiyatnı xalıqqa yaqınaytu ölkäsendä zur êşlär başqarğan şäxes”, - dip yaza Roza xanım.
Roza Qorban törek telendäğe xezmäten “İke ğasırğa sıymağan zıyalı Qayum Nasıyri” dip atıy. Biredä kiñ qırlı tatar ğalimeneñ tormışı häm icatı täq’dim itelä. Yazmada Nasıyri äsärläre, icatı häm êşçänlegeneñ bügenge köndäge ähämiyäte birelä. Tuğan yağı Açasır, Qazandağı muzeyları, Qayum Nasıyri premiyäseneñ asılı turında da yazılğan älege xezmättä.
Xalqıbıznıñ uyanuına, telebezneñ ädäbi yasalışına bik köçle räweştä täêsir itkän böyek şäxesneñ, üzennän soñ bik küp icadi miras qaldırğan pedagog, êtnograf, tarixçı, mäğ’rifätçe, ğalim Qayum Nasıyrinıñ xalqına xezmät itüe, anıñ tel häm mädäniyätne propagandalawı, şulay uq Qayum Nasıyrinıñ böten tormışı häm fänni icatı mädäniara dialog, tarixı bergä yäşälgän millätlärne mädäniyätlären bayıtuğa kertkän öleş ürnäge bulıp tora.
Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı
Çığanaqlar:
1) idel-tat.ru>news>novosti-tt>trkiy…
Qıyamova M.,”Törkiyädä millättäşebez tatar şäxeslären tanıta”. “İdel” jurnalı. 01.04.2020
2) https://tt.m.wikipedia.org>wiki>K...
Qayum Nasıyri-WİKİPEDİA.
3) addht.ru>enkarede-tatar-megrifetc…
“Änqarada tatar mäğ’rifätçese Qayum Nasıyriğa bağışlanğan simpoziyum ütte”. -İA Tatar-inform-. 19.05.2015
4) https://intertat.tatar>news>story...
Möbäräkşina Z.,”Bolğar” häm”tatar” atamalarına açıqlıq kertüçe Qayum Nasıyrine ni öçen tatar bayları yaratmağan? İNTERTAT. 26.10.2019


text:
İstanbulda Ukrainanıñ sabıq konsulı Bogdan Yaremenko dey ki, Türkiye tarafından qırımtatarlarnıñ daimiy destegi içün Türkiye ükümetiniñ ayrı siyaseti olmalı. Diplomatnıñ fikrine köre, yaqın vaqıtta bir şey deñişecegine ümüt beselmek kerekmey.
Bu aqta Yaremenko Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«O (böyle siyaset – QA) yoqtır. Vaziyetke sesleneler, ükümetniñ fikrine köre, daa da emiyetli meseleler ile oğarşalar. Yıl evelsi Rusiye ile ticaret emiyetlice edi, endi – Suriyede Rusiyege qarşılıq. Qırımtatarlarnıñ probleması, ükümran firqanıñ noqtaiy nazarı boyunca, – ekinci derecelidir»,– dey Yaremenko.
Aytqanı kibi, ileride de Türkiye öz yardımını köstermeycek, seslendirecektir. Yaremenkonıñ degeni kibi, qırımtatarlarnıñ yetekçileri bunı bile.
Türkiye baş naziri Ahmet Davutoğlu noyabr 1-de keçirilgen parlament saylavlarını ükümran Adalet ve inkişaf firqası içün «ğalebe künü» oalaraq adladı. Türkiye prezidenti Recep Erdoğan dünyanı saylavlarnıñ neticelerini ürmet etmege çağırdı.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi 2015 senesi avgust 1-2 künleri Ankarada keçirilecek II Bütündünya qırımtatar kongressinde qırımtatar halqı temsilcileriniñ iştirak etüvine suniy yaratılğan manialarğa öz qarşılığını bildire.
Bu aqta nazirlik saytında aşkâr etilgen bildirüvde aytıla.
«Rusiye akimiyeti aqsızlıq ve ayırımlar müitini yaratıp, QMC yaşağan kongress vekillerine siyasiy basqı ete ve olarnıñ işbu tedbirde iştirak etüvine imkân bermemek içün, olarğa yarımadadan çıqmaga keder etecek ola», – denile beyanatta.
Nazirlikte «insan aqları, halqara qaidelerniñ bozuluvına ve insaniyetlik degerleriniñ ihmalına» diqqat eteler.
Ukraina Tış işler nazirligi şunı qayd ete ki, kongresste Qırımdan qırımtatar faalleriniñ iştirak etmemesi «Rusiye tarafından qanunsız areketlerniñ etilgenini ve razı olmağanlarğa qarşı terror qullanuvını kene bir kere tasdiqlar».
«Rusiye akimiyetiniñ qırımtatar areketi faalleriniñ söz ve areket etüv serbestligini sıñırlamaq ıntıluvlarını takbih etemiz. İşğal etilgen Qırım yarımadasında insan aqlarına riayet etilmesini, şu cümleden, II Bütündünya qırımtatar kongressinde iştirak etecek Qırım temsilcileri ögündeki manialarnı yoq etmege talap etemiz», – denile beyanatta.
Evel bildirilgeni kibi, Ankarada (Türkiye) II Bütündünya qırımtatar kongressinde iştirakçiler Qırım işğali şaraitlerinde yapılacaq areketlerni muzakere etecekler.
İyül 28 künü Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ idaresi Ankarada Bütündünya qırımtatar kongressiniñ keçirilmesi vaqtında Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyevge Qırımdan çıqmağa yasaq etti.


text:
Ukraina halq deputatı Oleg Lâşko Yuqarı Radada qanun leyhasını qayd etti, onda Vladimir Putinniñ istilâsını açıqtan – açıq desteklegen 518 rusiyeli medeniyet erbabına Ukrainanı ziyaret etmege yasaq etile.
Bunı o Facebook-ta yazdı.
«Ukrainağa qarşı alıp barılğan istilâ ve Qırımnıñ işğalini desteklegen 518 medeniyet erbabı Rusiye vatandaşına Ukrainanı ziyaret etmekni yasaqlamağa talap etem. Bu aqta qanun leyhası Yuqarı Radada qayd etildi», – dep yazdı halq vekili.
Mart 16 künü 2014 senesi Qırım ve Aqyarda «referendum» keçirildi, onıñ neticelerine köre, Rusiye Qırımnı kendi terkibine qoştı. Ukraina, Avropa birligi, AQŞ bu rey berüvni tanımayıp, Rusiye Qırımnı işğal etti, dep sayalar.


text:
Avgust 2-de, salı künü Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Qavqaz okrug arbiy mahkemesinde «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında qabaatlanğan Qırım musulmanları işi boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı keçirildi. Amma mahkeme ekspertniñ video bağını diñlep olamadı.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa qabaatlanğanlardan biriniñ adliyecisi Zair Semedlâyev bildirdi.
«Ekspertnen video konferentsiyası keçirilmek kerek edi, amma bağ bozuldı, dediler ki, bütün devlette video konferentsiyası çalışmadı, bunıñ içün adliyeciler olarnıñ ekspertizalarından bazı şeylerni oqudı ve bunen mahkeme toplaşuvı yekünlendi», – dep ayttı adliyeci.
Onıñ malümatına binaen, işniñ baqılması avgust 3-te saat 11.00-de devam etecek.
Rusiyeli Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Qavqaz okrug arbiy mahkemesi dört Qırım musulmanını – Ruslan Zeytullayev, Rustem Vaitov, Nuri Primov ve Ferat Sayfullayevni – mahküm ete, olar 2015 senesi qışta Aqyarda yaqalandı ve «Hizb ut-Tahrir» islâm teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlandı. Mayıs ayında olarnıñ apiste bulunma müddeti oktâbr ayına qadar uzattırıldı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda sanki diversiya azırlavı boyunca daa eki kişi yaqalandı. Bu aqta «İnterfax» agentligi, rusiyeli uquq qoruyıcı organlarındaki menbağa esaslanıp, bildire. Qayd etilgenine köre, bu, yaqında Rusiye vatandaşlığını alğan yarımada sakinleri ola.
Qırım sakinleriniñ yaqalanması aqqında Rusiye tarafınıñ resmiy izaatı yoq.
Böyle etip, yaqalanğan «ukrain diversantlarınıñ» sayısı doquzğa qadar ziyadeleşti, olardan eki kişi (Yevgeniy Panov ve Andrey Zahtey) yaqalandı. Yaqın künde olarğa maddeler, bu cümleden terakt azırlavı ve terroristik faaliyetinde iştirak etüvnen bağlı maddeler boyunca qabaatlavlar taqdim etile bile.
«İnterfax» agentliginiñ malümatına binaen, daa tahminen on adam bu iş boyunca şaatlar olaraq keçe. Amma olarnıñ bazılarınıñ statusı şeklenilgen olğanlarğa keçe bile.
Avgust 10-da FSB bildirdi ki, avgust 7-ge keçer gecesi «ukrain diversantları» taqımı yaqalandı, olar sanki Qırımda terakt azırlay ekenler. Ukraina ükümeti qabaatlavnı red ete ve yüz bergen vaqianı rusiyeli mahsus hızmetlerniñ «provokatsiyası» dep adlandıra.


text:
«Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabuslarını Rusiyede akimiyetni zornen zapt etüv ile qabaatlay bileler, dep bildire Qırım advokatı Emil Kürbedinov Facebookta yanvar 12-de.
«Rusiyede akimiyetni zornen zapt etüv (Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 278-inci maddesi) – yarından başlap Hizb ut-Tahrirde iştirak etmesi ile qabaatlanğan qırımtatar musulmanlarını bu madde boyunca mahküm ete bileler. 205.5 maddesine «ilâve» olaraq Ceza kodeksiniñ 278-inci maddesi qoşula bile, 12 yıldan 20 yılğa qadar azatlıqtan marum etilmeleri mümkün», – dep yazdı Kürbedinov.
Advokatnıñ aytqanına köre, bu neticelerni işğal etilgen Qırımnıñ mahkeme organlarınıñ qararlarını talil etip çıqardı.
«Rusiye Yuqarı Mahkemesi tarafından Ruslan Zeytullayevniñ «pek yımşaq ükmüniñ» lâğu etilmesi, mecburiy ceza psihiatriyasınıñ qullanılması ve Qırımnıñ tamır halqı, qırımtatarlarğa, Qırım musulmanlarına terrorist demeknen beraber Rusiyede akimiyetni zapt etecek telükeli cinayetçiler aytılması – Rusiye mahsus hızmetleriniñ deli añlayışında ve siyasiy yaşayışında bir zıncırnıñ alqalarıdır», – dep qayd etti advokat.
Qırım işğalinden soñ Rusiye mahsus hızmetleri yarımada zaptına qarşı çıqqan qırımtatarlar ve Ukrainağa qoltutqan faallerni taqip etmege başladı. Onlarnen insan, hususan Bağçasaray, Aqyar, Yalta ve Aqmescitten qırımtatarlar apiske alındı. 19 kişi Hizb ut-Tahrir islâm teşkilâtınd iştirak etmesi ile qabaatlanıp apiske alındı. Bundan ğayrı, Qırımda insanlar ğayıp olmağa devam ete. Bazıları ölü tapılğan, qalğanları aqqında bir haber yoq.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
«Er kes aynı» ve «iç bir şey deñişmey» – bu diagnoz degil de, günah çıqartmaqnıñ yolu. İnsanlar bizge yalıñız nasıl olğanları aqqında ikâye eteler.
İçinde edebsizlik seviyesi artqan anda cemiyetniñ ayaqta qalabilme qabiliyeti ep eksilip bara. O arada o dağılıp başlay ve tıştaki qozğayıcılarğa diqqat ayırmay qoya. Er türlü miqyastaki sarsıntılar onıñ qalbinde ne ğam-qasevet, ne birlik, ne de birdemlik kibi kütleviy duyğularnı uyandırmay. Cemiyet aralarında iç bir türlü bağ olmağan ayrı insanlardan tertiplenerek atomlaşa. İşte tamam bu maalde bu cemiyetni istegen şekliñe soqmaq mumkün.
İçinde edebsizlik seviyesi artqan anda cemiyetniñ ayaqta qalabilme qabiliyeti ep eksilip bara. İşte tamam bu maalde bu cemiyetni istegen şekliñe soqmaq mumkün
«Er kes aynı» – işte bu añlaşmamazlıqtaki birlik formulasıdır. Böyle degenlerniñ episi, sadece areketsizligini aqlaycaq bir vasıta qıdırmaqta. O, komforttan ayrılmağa ve iç bir şey deñiştirmege ismeyip, tenbellik ve prinsipsizlikniñ advokatlığını yapa. İdealsız insanlar onıñ yardımınen bulunğan soylârına yardım etmekni red eteler.
«İç bir şey deñişmey» degen mevzunen bağlı mulâazalar – günah çıqartmaqnıñ yolu. Tsinizm –işte birdeger kontsepsiyasıdır, onıñ ğayesi insandaki yüksek motivlerni inkâr etmekten ibaret. O insannıñ içinde eyilik bar olğanına inanmamaq üzerine qurulğan ve yalıñız ondaki yaramaylıqlarnı esapqa ala. Ve er bir vaziyette öz içki dünyasınıñ etrafındaki kerçek ayatqa yapılğan proyektsiyasıdır.
Degerlerge inanmamaqnıñ kinayesi şudır ki, zemaneviy Rusiyeniñ esas mündericesi bundan ibarettir. Yalan ve dolan dünya quruluşınıñ alfa ve omegası olğanını tekrarlamağa usanmağannıñ mündericesidir. Rusiye o manada iç bir qayde bozmay ve qırmızı sızıqtan kesip keçmey, yalıñız er kes yapqan şeyni yapa. Onıñ içün Qırım ya da razı olmağanlarğa qarşı küreş ve Donbass hususındaki yalacılıqnen bağlı er angi bir yüzlevni o, «sen özüñ delisiñ» formulasınen savuştırıp yibere.
Degerlerge inanmamaq – zemaneviy Rusiyeniñ esas mündericesidir. Onıñ içün Qırım ya da razı olmağanlarğa qarşı küreş ve Donbass hususındaki yalancılıqnen bağlı er angi bir yüzlevni o, «sen özüñ delisiñ» formulasınen savuştırıp yibere
«Hainlikniñ» optikası şudır ki, onıñ bozulması bir qalıp, norma dep ilân etile. Eyilikniñ eñ yüksek derecesi – köz qaytması sayıla. Birisi eñip çıqmaq aqqında aytqan maaldeki yüksek noqtalardan tiklengen bir çeşit yalan köz qıpma şekli. Ve buña beñzer er bir kibirli üküm göñilli teslimni añdıra.
Çünki insan zayıftır ve başqalarına özüne köre qıymet keser.Öz baqış ve qatiy işançını o, başqalarına qıymet kesecek bir norma ve ölçü olaraq qabul ete. İşte bu sebepten onıñ içün dünya, o özü yañı bir şeyler yapmağa başlağan vaqıtta «deñişip başlay». Alışqanlıqları tışına alıp ketken bir şeyler yapmağa başlağandan soñ. Onıñ temel aqqındaki tüşüncesini deñiştirmege başlağan soñ.
Etrafındaki dünyanı tarif etüv – şahsiy duyğularnıñ küzgüsidir. İnsan aqiqatnı tasvirlev şekli – bu onıñ içki dünyasınıñ aksidir. Murekkep insannıñ dünyası murekkep, qolay insannıñ dünyası- qolay, mülâyim insannıñki – cevapkâr, sarannıñ dünyası ise – qara niyetli.
Bu sebepten, «iç bir şey deñişmey» denilgenini eşitseñiz– demek, ögüñizde iç bir zaman deñişmegen insan tura. Özüni umumiyleştirmesin bare.
Pavel Kazarin, Qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqatnıñ közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Yedi Quyu rayonında Ekinci cian cenkinden qalğan 129 ava bombası tapıldı, bildire Qırımdaki Rusiye FVN-niñ matbuat hızmeti.
Haber etile ki, ava bombalarınıñ umumiy çekisi 22 tonna edi. Olarnı mahsus maşnalarnen Bagerov poligonına alıp çıqtılar ve yoq ettiler.
Daa evel Keriçte Mayak qasabası yanında deñizde eki metr terenlikte Ekinci cian cenkinden qalğan doquz ava bombası tapıldı.
Daa evel Qırımnıñ Yedi Quyu (Leninskiy) rayonında Ekinci Cian cenkinden qalğan 9 avia bombasını areketsiz alğa ketirdiler.
İyül 7-sinde 20 kilogrammlıq bombanı Körpe (Kalinovka) köyünde açıq meydançıqta taptılar.
Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi, Qırımnıñ Yedi Quyu (Leninskiy) rayonında iyülniñ 7-sinde Ekinci Cian cenkinden qalğan avia bombasını areketsiz alğa ketirdiler, dep bildire müessiseniñ matbuat hızmeti.
Qırım ve Aqyarda Ekinci Cian Cenkinden soñ topraqta qalğan mermiler ara-sıra tapıla. Yarımadada minasızlaştıruv taqımları çalışa.


text:
"Qırımda, atta mında, apishanede de Ukrayinada yüz bergen vaqialarnı büyük ümüt ile közeteler", - dep yazdı qırımtatar faali ve siyasetçi, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl (Rusiye mahkemesi onı 17 yıl sert apis cezasına mahküm etti). Celâl, "Ukrayina Silâlı Quvetleriniñ inanılmaz ğayreti bugün Ukrayinanıñ bütün topraqlarını Ukrayinanıñ nezaretine qaytara bilecegini" saya. Qırımnıñ reintegratsiyası ve qırımlılarnıñ qaytması ile bağlı suallerge cevap bergen Nariman Celâl qayd etti ki, "bunı daa tünevin başlamaq kerek edi, pek az yapılğan". Qırım satutsı ile bağlı sual muzakere etile, amma mantıqlı olaraq tamamlanmağan. Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıyge ne dey ve Türkiye prezidentiniñ siyasiy mabüslerniñ azat etilmesine yardım ete bilecegine inanamı?
Nariman Celâlnıñ yazılı cevap bergen suallerni Qırım.Aqiqat advokatnen berip yiberdi. Nariman Celâl ile eksklüziv intervyüni derc etemiz.
– Rusiye mahkemesiniñ sizge çıqarğan üküm aqqında ne ayta bilesiñiz?
Bu üküm Rusiyede siyasiy rejimniñ neden ibaret olğanınıñ misalidir
– Açıqtan-açıq kösterilgen yalanğa munasebet nasıl olda bilir ki? Bu üküm Rusiyede siyasiy rejimniñ neden ibaret olğanınıñ misalidir. Uquqçılıq elifbesinen tanış olğan er bir insan onı oquğan soñ mahkemeniñ qanuniylikke ve adaletke irişmege tırışqanını asla körmez. Onıñ yerine qanunsız şekilde riayetkâr olmağanlarnı taqip etken akimiyetke hızmet etkenini körer. Başqa türlü olacağını beklemedik bile.
– Siz qırımtatar milliy areketiniñ faali, Qurultay delegatı ve Milliy Meclis reisiniñ muavinisiz. Mahkemedeki soñki sözüñizde "jurnalist frilanser" olğanıñıznı ve özüñizge vazife bergeniñizni hatırlattıñız. Qırımda siz ile laf etmege imkânımız olsa edi, Qırım.Aqiqat jurnalistlerine ne der ediñiz?
Bütün yollarnen rusiye propagandasınıñ divarlarını yıqmaq
– Birincide, ümüt etem ki, tezden siz ile Qırımda qonuşmağa imkân olur. Ekincide, men zenaatdaşlarıma bu yıllar devamında yapqan müim ve kerekli işi içün minnetdarlıq bildirir edim. Ve üçüncide, sizden daa çoq yapmañıznı ister edim: bütün yollarnen rusiye propagandasınıñ divarlarını yıqmaq ve mümkün qadar obyektiv malümatnı Qırım sakinlerine, Qırım aqqında ise bütün dünyağa bildirmek. Bu ğayet müimdir.
– Bu vaqıt içinde SİZO-da körgeniñiz diger siyasiy mabüsler aqqında aytıp berseñiz. İrına Danılovıç er saba yırlağanı aqqında yazğan ediñiz... SİZO-da başqaları eşitilemi, birilerini körip olasıñızmı? Olar nasıldır? Olarnı eşitkeniñiz, körgeniñiz sizge yardım etemi?
– SİZO-da vastasız ya da uzaqtan bir çoq siyasiy mabüsnen tanışmağa qısmet oldı. Bu em mennen bir kamerada oturğan İyegovı şaatı Sergey Lülin, em Vladislav Yesipenko, Raif Fevzi, Ansar Osmanov, Marlen Mustafayev ve "terrorcılıqnen" qabaatlanğan diler mabüsler; Maksim Lisük ve Bekir Murtazayev, olarğa da İrına Danılovıçqa kibi FSB agentleri patlayıcı maddeler taşlağan; "yaqıcılar": Bogdan Ziza, İgor ve Aziz (soyadalarını hatırlamadım); ve Herson vilâyetinden "göñülliler" Arsen İbraimov, Nasrulla Seydaliyev, Aleksey Kisilev ve digerleri.
Epimizniñ davaları bir-birine beñzey, yalıñız bazı tafsilât ile farqlanalar. Aynı yalan. Farq yalıñız şunda ki, çoqusı böyle bir vaziyette olacağını tüşünmedi ve tek bazıları menim kibi böyle telükeni tahmin ettiler. Tanışmağa, bir-birimizge yardım etmege tırışamız. Misal olaraq İra yırlay, ne aqqında ve ne içün yırlağanını añlağan onıñ destegini is ete.
Elbette, bu belâda bir özüñ olmağanını añlav em saña quvet bere ve em de digerlerini desteklemege yardım ete.
– SİZO-daki şarait nasıl? Tazyıq olamı, iskence yapılamı? SİZO hadimleri siz ile nasıl munasebetteler?
Tanğanım bir mabüs endi qaç yıldır kamerada biz özü tutula. İskence olmasa bu nedir?
– Maişiy şaraitke kelgende, olar pek yahşı degil, amma yüzlece mabüs de bu şaraitte sağ qala. Aileniñ destegi yardım ete. Men doğrudan sıqıştırılmadım, amma apishanede bulunma, mabüsniñ elinde olması kerek bir çoq şeylerniñ olmaması ciddiy ruhiy kerginlik ve sabr talap ete. Men iskencelerge oğratılmadım, amma menim dostum Asan tahminen eki ay yaramay şaraitte "karantinde" tibbiy yardımsız tutuldı. İskence olmayıp bu nedir?
Tanığanım bir mabüs endi qaç yıldır kamerada biz özü tutula. İskence olmasa bu nedir? Hadimlerniñ munasebti bir qarar. Eñ başından tetik olsalar da, vaqıt kettikçe aqıllı ve adekvat bir insan olğanımnı añladılar.
– Ömür arqadaşıñız Leviza siziñ cemaat imeciñizdir. Ne qadar sıq körüşmek imkânıñız bar, balalarıñıznen körüşip olasıñızmı?
– Cemaat imayecim olaraq apayım meni qabul künleri ziyaret ete bile. Amma bu fırsat bizde tek fevralniñ 18-nde peyda oldı, yani tevqif etilgenimden yarım yıl soñra. Bundan evel tek eki kere korüştik, o zaman da aramızda cam bar edi. Balalarğa SİZO-ğa kelmek yasaq, em kerek degil de.
Balalarğa SİZO-ğa kelmek yasaq, kerek degil de
Amma odalarnıñ yetişmemezligi içün advokat ya da imayeci SİZO-ğa kirmey bile. Geceden nevbetke turmaq ve kiçik qızını kimge qaldıracağını tüşünmek kerek ola. Leviza aftada eñ az eki kere kelmege tırışa. Mahkeme esnası devam etkende az olsa da anda laf etip ola edik. Kerçekten cemaat imayeci olaraq o büyük ve müim iş yaptı.
– Siz aileñizge, USQ arbiylerine şiirler, mektüpler yazasıñız. Siziñ yoluñız küreştir yazasıñız. Ne sizge quvet bere?
Askerlerimizniñ iradesi ve muvafaqiyetleri maña quvet bere
– Çoq şey maña quvet bere. Dostlarım, semetdeşlerim, vatandaşlarım ve dünyadaki yahşı insanlar tarafından tasdıqlanğan aqlılığıma inanğanım. Ailemniñ ve aqiqiy dostlarımnıñ destegi. Halqımnıñ destegi. Memleketimniñ destegi. Askerlerimizniñ iradesi ve muvafaqiyetleri maña quvet bere. Memleketimniñ ögüne çıqqan şu adaletsizlik ve oña qarşı küreşmek istek de maña quvet bere. Ve elbette bütün bular Allahtan sınav olğanına inanuv.
– Bir çoq siyasetçi ve ekspert Qırımnıñ ğayrıdan kün tertibine qaytqanını dey. Qırım aqqında haber almaq imkânıñız barmı?
Atta propagandanı seyir etmek içün kameramda televizor olmasına izin bermediler
– Yazıq ki, amma yüz bergen adiseler ile bağlı aktual malümat elde etmekniñ mümkünsizligi menim içün eñ ciddiy sınavlardan birine çevirildi. Atta propagandanı seyir etmek içün kameramda televizor olmasına izin bermediler. Advokatlar ve imayeci sıq olmasa da maña malümat bermege tırıştılar. Körüşkenimizde diger mabüsler Asan ve Azizden soray edim.
Al-azırda bizde mahsus blokta bir adet bar: televizorı olğan mabüslerden biri haberlerni seyir ete ve aqşam olarnı bizge aytıp bere. Biz olarnı muzakere etemiz. Elbette bu rusiye haberleri. Yañı bir şey ögrengen er birimiz qalğanları ile paylaşa.
–Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy bu yıl "Qırım platforması" sammitini mektübiñizdeki sözlerden alıntı ketirip açqanını bilesiñizmi?
– Ebet, bilem ve men artıq Volodımır Oleksandrovıçqa siyasiy mabüslerniñ taqdirine ve hususan menim taqdirime köstergen diqqatı içün teşekkür ettim. Filmçikni seyir ettim. Böyle diqqat köstergen er bir adamğa minnetdarlıq bildirmege isteyim. Olarnıñ arasında çoq dostum, zenaatdaşım bar. Maña tanış olmağan bir çoq adam da bar. Olarğa teşekkür etmege aşıqam, şu cümleden umumiy degerliklermizni ve maqsatlarımıznı qorçalamağa devam etip. Eminim ki, bizni yeñiş bekley.
– Belki prezident ve ukrayinlerge bir şey aytmağa ister ediñiz?
– Men (Ukrayina prezidenti ve ukrayinlerni – QA) ep böyle şekilde, daa ve daa yahşı devam etmege çağıram. Bugün ukrayinler cesaret köstereler. Epimiz, em keçmişte, em bugünde biñlerce can, biñlerce taqdir ile ödengen azatlığımıznıñ, mustaqilligimizniñ fiyatını tolu derecede añlap başlaymız.
Biz sotsialist lagerlerindeki eñ yaqın avropalı qomşularımız: Poloniya, Baltıq memleketleri, Çehiya ve digerleri keçken asırnıñ 80-nci yıllarınıñ soñlarında yapqanları kibi, devletimizge duşman olğan elementelrni yoq etmelimiz".
Birleşmege devam etmelimiz. Ve prezidenti böyle milliy birleştirmeniñ temelini keñleştirmege çağıram. Qırımda, atta mında apishanede Ukrayinada yüz bergen vaziyetlerni közetip, ümüt etelerç
– Ukrayina Silâlı Quvetleriniñ baş komandanı Valeriy Zalujnıy Qırımnıñ işğalden azat etilmesi ameliyatı 2023 senesi başlay bilir, amma buña ortaq memleketlerden qoşma silâ kerek dep yazdı. Sizce, Qırımnı arbiy yolnen azat etmek mümkünmi?
Başqa böyle bir fırsat olmay bilir
– Mümkün ve yazıq ki, amma başqa bir çare qalmasa kerek de. ya da bu türlü variantlarnıñ kombinatsiyası olacaq. USQ inanılmaz işler yapqanını, çoq ğayret etkenini añlayım. Amma tam bu "mücize" bugünde bütün topraqlarnıñ Ukrayina terkibine qaytmasını temin ete bile, Zaman meselesi pek müimdir. Er bir yıl Ukrayinağa yalıñız topraqlarnıñ degil de, em de insanlarnıñ, vatandaşlarnıñ "işğalden azat etilmesi" meselesini qoşa. Bugünde Ukrayina muazzam dünya toplulığınıñ destegini qazandı ve bunı da qullanmaq kerek. Memleket içindeki maneviy köterilüvni de qullanmaq kerek. Başqa böyle bir fırsat olmay bilir.
– Qırımnıñ qaytarılması içün siyasiy-diplomatik yol qaldımı? Qırımnıñ işğalden azat etilmesi yalıñız bütün dünya içün siyasiy ve uquqiy vazife degil - Qırım sakinleriniñ şuurı nasıl etip qaytarılacaq, adamlar nasıl etip reintegratsiya etilecek?
Qırımda Kıyivniñ açıq signalları eşilmelidir, istiqballer añlayışlı olmalıdır
– Elbette. Ve kerçekten ümüt etem ki, bu belli bir derecede işleycek. Ukrayina Silâlı Quvetleriniñ muvafaqiyetleri Qırımda arbiy obyektlerde yahşı arbiy ameliyatlar ve dünyanıñ buña dair noqta-i nazarı Qırımnıñ işğalden azat etilmesiniñ siyasiy diplomatik yolunı çoq ihtimal ve optimal yapa.
Qırım ealisiniñ reintegratsiyasına kelgende, daa tünevin başlamaq kerek edi. Ve başqa areketler yapılsa bile, daa ziyade yapmaq mümkün edi dep sayam. Qırımda Kıyivniñ açıq signalları eşitilmelidir, istiqballer añlayışlı olmalıdır. Çünki Kreml alâ daa "natsist rejim" ile qorqutmaq devam ete.
Qanuniy qararlar olmalıdır. Şimdiki qanunlar bazası işğalge yardım etkenler içün mesüliyetni köz ögünde tutmay, biz ise Kremlden farqlı olaraq qanunğa esaslanıp areket etmelimiz. Akis alda, olardan farqımız ne?
Qırımnıñ qaytarılması içün kadrlar azırlanamı?
Qırımnıñ qaytarılması içün kadrlar azırlanamı? Ya da kene Kıyiv, Lviv, Dniprodan adamlar yollanılacaqmı? Serbest topraqta Qırım sakinleri tolu, hususan Qırım işğalden azat etilgen soñ areket ete bilecek studentler ve olarnıñ qabul olunma ihtimalı yüksektir.
İşğal yıllarında peyda olğan, deñişken ya da saibini deñiştirgen mülkiyet meselesi muzakere etilemi? Ve bir çoq praktik ve psihologik mesele muzakere etilemi? Qırımnıñ kelecek statusı aqqında şimdilik diplomatik olaraq susacağım. Muzakere etilmege başlanğan, amma öz mantıqlı neticesini tapmağan sual.
– Mustafa Cemilev dedi ki, Recep Tayyip Erdoğan ile siziñ azat etilmeñizniñ mümkünligini muzakere etmege planlaştıra. Buña munasebetiñiz nedir, fırsatlarğa nasıl qıymet kesesiñiz?
– Qanunsız sürette 17 yıl apis cezasına mahküm etilgen adam azat etile bilecegi, ailesi, dostları ile beraber ola bilecegi aqqında ne tüşüne bile? Böyle laflar olğanını bilem. Türkiye prezidenti siyasiy mabüslerniñ azat etilmesine yardım etmege azır olğanını bilem. Ve bir zaman bunı artıq yapqan edi. Amma Kremlniñ ne olğanını epimiz yahşı bilemiz, fırsatlar aqqında bir şey atmaq qıyın.
Yalıñız şunı aytmaq isteyim ki, itibarımızdan tüşürmeycek mevcut olğan er angi fırsattan fadalanmalımız.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Aqmescitte edebiy qırımtatar tiliniñ yekâne qaidelerini işlep çıqarmaq kerekligini muzakere ettiler, dep bildire Rusiyege boysunğan Qırım ükümetiniñ Tasil nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Elde etilgen malümatqa köre, Qırım müendis ve pedagogika universitetiniñ esasında Tasil nazirligi «Qırımtatar tili: elifbe, urufat, imlâ» mevzulı «tögerek masa» keçirdi. Merasimde tecribeli ocalar, umumtasil müessiseleriniñ yolbaşçıları, aliy oquv yurtlarınıñ ocaları, tilşınaslar, mühbirler ve qırımtatar tilinde neşirlerniñ muarrirleri, yazıcılar, icadiy ziyalılar temsilcileri iştirak etti.
«İştirakçiler edebiy qırımtatar tiliniñ yekâne qaidelerini işlep çıqarmasınen bağlı meselelerni muzakere etti. Olar, imlâ tek sözlerniñ doğru, er kes içün yekâne, yazılmasına degil de, adamlarğa bir birini doğru añlamağa yardım etkeni aqqında bir fikirge keldi. İmlâ ve punktuatsiyanen belgilengen yekâne qaidelerniñ qullanılması yazma ve ağzaviy qonuşmanı qolaylaştıracaq, talebelerge imlâ ve punktuatsiyanı ögrenmege yardım etecek», – dep aytıla beyanatta.
Qırım Tasil nazirliginiñ matbuat hızmetinde bildirdiler ki, «qırımtatar imlâsı büyük reformalarğa muhtac degil, amma onıñ, ögrenciler qolay ögrensin dep, zıt, eki manalı, eskirgen añlamalardan temizlenmesi kerek».
Qırımtatar tili UNESCO tarafından ğayıp olayatqan ve qorçalavnı talap etken til olaraq tanıldı. Qırım işğal etilgen soñ ukrain ve qırımtatar tilleri inkişaf etmegeninden ğayrı, olarnıñ mekteplerde ögrenilmesi de azlaştırıla. Bu aqta Meclis temsilcileri bir qaç sefer bildire edi.
Kiyevde teşebbüs gruppası Ukraina Nazirler kabineti içün latin urufatında qırımtatar elifbesiniñ tasdıqlanması boyunca qanun leyhasını azırlağanını bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Lavrovnıñ aytqanına köre, o, Jenevadaki muzakerelerniñ yañı basamağına azır, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Aynı vaqıtta, nazir dialog separatistlersiz olmaz, dep qayd etti.
Rusiye tış işler naziriniñ fikirince, aprel 17-de imzalanğan añlaşmalarnı bozmağa areket eteler.
Bundan ğayrı, Lavrovnıñ aytqanına köre, Ukraina akimiyeti şarqtaki regionlarda kerginlikni yoq etmek içün ordunı çekmeli.
Rusiye tış işler Nazirliginiñ yolbaşçısı dey ki, Ukrainada «vatandaşlarğa qarşı» ordu qullansa, prezident saylavlarınıñ keçirilmesi «şaşıracaq bir şey» olacaqtır.
Lavrovnıñ bu fikirleri Venada Avropa Şurası komitetiniñ toplaşuvından soñ seslendirildi. Muşavereniñ esas mevzusı Ukrainadaki buhran oldı.


text:
İran, qara qutularnı Kyivge bermege şimdilik planlaştırmay. IRNA İran devlet haber agentliginiñ bildirgenine köre, bu aqta İran vatandaş aviatsiyası teşkilâtınıñ qaza tahqiqatları bölüginiñ yolbaşçısı Hasan Rezayfer yanvarniñ 19-nda bildirdi.
«Ukraina «Boeinginiñ» uçaq özüyazarı İrannıñ elinde qala, olarnı yollamağa niyetimiz yoq», – dep bildire Rezayferniñ aytqanlarını kütleviy haber vastaları.
Reuters agentligi, İran mütehassısları qara qutularnıñ malümatını özleri çezmege tırışa, dep bildire.
«Biz (qara qutularnı – QA) Ukrainağa ya da Frenkistanğa yollamaq variantlarını baqamız, faqat şimdilik olarnı diger memleketke yollamaq qararı qabul etilmedi», – dep bildire memurnıñ aytqanlarını agentlik.
İran akimiyeti, yanvarniñ 8-nde Tehran yaqınlarında tüşürilgen «Ukraina halqara ava yolları» uçağınıñ qara qutularını Ukrainağa bermege azırlana, dep bildirgen edi.
Yanvarniñ 19-nda «Borıspil» halqara ava limanında İranda tüşken Ukraina halqara ava yolları uçağınıñ qazası neticesinde elâk olğanlarnen vedalaşuv merasimi olıp keçti. Qaza neticesinde elâk olğan 11 ukrainalınıñ cesedleri Ukrainağa saba alıp ketirildi.
Ukraina Tış işler nazirligi, İranda Ukraina uçağınıñ tüşürilüvi neticesinde elâk olğan ukrainalılar cesetleriniñ identifikatsiyası yekünlendi, dep bildirgen edi.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).


text:
ATR telekanalında Qırım hadimleriniñ faaliyeti qanuniy olğanını bildireler, şunıñ içün olarnı yarımdada keçirilgen tedbirlerge akkreditatsiyasız qaldırmağa kimseniñ aqqı yoq.
Böyleliknen telekanalda yarımadada akimiyet tarafdarı olğan Krıminform agentliginiñ mında keçirilgen matbuat konferentsiyalarına ATR hadimleri, telekanal yayınlavınıñ Kiyevden sputnik ağı vastasınen yañartılğanından sebep, akkreditatsiyasız qaldırılacağı aqta bildirüvini seslendiler.
Krıminformda ise Rusiye Tış işler nazirliginiñ ecnebiy matbuat vastalarına olğan akkreditatsiya talabına esaslanalar, ATR telekanalını da şu sırağa kirsettiler. Agentlikte deyler ki, Rusiye tış siyasiy müessisesiniñ izni olmadan, ATR ve OOO «Kvinmedia» hadimlerine akkreditatsiyanı keçirmeycekler.
Telekanalda şunı qayd eteler ki, Roskomnadzor litsenziyanı bermegeninden soñ, «TK «Atlant-SV» tesisçisi olğan ATR jurnalistleri «faaliyetine devam etmek içün «Kvinmedia» tesisçisi olğan ATR telekanalına keçtiler». Soñkisinde Roskomnadzor tarafından Kütleviy matbuat vastasınıñ qayd etilmesi aqqında Şeadetnamesi bar». Bu aqta malümat Roskomnadzor saytında aşkâr etilgen.
«Şunı qayd etmek kerek ki, ATR telekanalı («Kvinmedia») matbuat vastası olaraq qayd etilse de, Roskomnadzordan yayınlavğa musaadeni almadı, bu ise jurnalistlerge malümatnı diger qanuniy yollarnen toplamaq ve tarqatmağa keder etmey», – deyler ATRde.
Mında kene şunı qayd ettiler ki, telekanalnıñ Qırımdaki taqımı ATRniñ Kiyevden yayınlavına bağlı degil.
«Bu sebepten biz «Krıminform» haber agentliginiñ yolbaşçılığına ve diger devlet ve belediye akimiyet organlarına muracaat etip, ATR telekanalınıñ hadimlerine işlemege keder etmemek çağıramız», – denile telekanalnıñ beyanatında
ATR yolbaşçılığı Kiyevde iyün 18 künü keçken matbuat konferentsiyaında qıtaiy Ukrainadan yayınlavnıñ pekitilecegi aqqında bildirdi. Bunıñ ile telekanal saibi Lenur İslâmov Qırımda qalğan hadimler bu ketişatta iştirak etmegenini qayd etti. ATR yayınlavınıñ yañartuvı aqqında iyün 17 künü belli oldı, çarşenbe künü aqşam telekanal efirini Bağçasaray Han sarayında gimnniñ icrasından başladı. «Lâle» bala telekanalı da işke devam etti.
Aprel 1-den dünyada yekâne ATR qırımtatar telekanalı, Rusiye litsenziyasını elde etalmayıp, yarımadada yayınlavını toqtattı.
ATR haber muarririyeti telekanal saytında aşkâr etilecek haber süjetlerini ve mahsus levhalarnı çıqarmağa devam ete.
Birazdan telekanalda şunı bildirdiler ki, ATR haber muarririyeti telekanal saytında aşkâr etilecek haber süjetlerini ve mahsus levhalarnı çıqarmağa devam ete eken.
ATR yayınlavınıñ toqtatılması ile cumhuriyet akimiyeti qırımtatar cemaat telekanalını teşkil etmek teşebbüsini bildirdi. Onıñ fikrine köre, bu kanal qırımtatarlarnıñ doğru malümatnı elde etmek aqqını teminler.


text:
Ukrain ve qırımtatar sınıflarını açmaq meselesi er yerde çezilmedi, çünki ana-babalar bunıñnen bağlı arizalarnı bermediler.
Bunı Qırım tasil, ilim ve gençlik «naziri» Natalya Gonçarova ayttı, – dep haber ete Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümet «ruporı» «Krıminform» saytı.
«Ana-babalarnıñ belli bir til oquş tili olmaq kerek degen arizaları olmaq kerek. Bu başıdır – balanıñ şahsiy işi bundan başlana. Angi bir sınıfqa barmasa da: 1-inci, 10-uncı ya da 5-incimi», – dep qayd etti Gonçarova.
Qırım «Devlet şurası» «Tasil aqqında» ve «Qırım Cumhuriyetinde tiller işletilmesi aqqında» eki qanun leyhasını birinci oquvda baqmaq kerek. Olarğa köre, Qırımnıñ eki devlet tili – ukrain ve qırımtatar – mecburiy ya da fakultativ olaraq ögrenilecek belgilenmeli.


text:
Türkiye qırımtatar teşkilâtları Qırımnıñ Rusiye tarafından zaptını «ekinci işğal» olaraq adladılar. Bu aqta 42 teşkilâtnıñ mütenasip beyanatında aytıla.
Bunı Türkiye tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırım qırımtatarlarnıñ tarihiy ve yekâne Vatanıdır. Rusiye Federatsiyası tarafından Qırımnıñ ekinci işğali qanunsızdır ve iç bir vaqıt tanılmaz bir şeydir. Rusiye Federatsiyası işbu qanunsızlıqnı toqtatmaq kerektir», – dep aytıla beyanatta.
Vesiqada qayd etilgeni kibi, mezkür teşkilâtlar qırımtatarlarnıñ aqlarını ve Ukraina topraq bütünligini qorçalamağa azırlar.
Bundan evel Türkiye tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu Rusiye Türkiyege qırımtatarlar ile bağlı vadelerni yerine ketirmegenini ayttı. Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Türkiye ziyareti vaqtında, Çavuşoğlunıñ aytqanına köre, Qırım meselesi muzakere etilgen edi. Rusiyege qırımtatarlarğa yapılğan basqı ile bağlı bütün qorqular yetkizildi.
Çavuşoğlunıñ aytqanına köre, Vladimir Putin Qırımğa resmiy Türkiye eyyetini kirsetmege razı oldı. İşbu eyyet qırımtatar halqınıñ vaziyetini ögrenecek. Türkiye eyyeti eñ yaqın vaqıtta Qırımğa yol alacaq, dep ayttı Çavuşoğlu.
Bu seneniñ başından Qırımda endi bir qaç qırımtatar faalini yaqalağan ediler, şu cümleden Meclis azaları da. Sinaver Kadırovnı yarımadadan mahkeme qararı ile sürgün ettiler. Bundan evel Qırımğa Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa kiriş yasaq etilgen edi.


text:
Hersonda iyün 26 künü Qırımtatar Bayrağı Kününe bağışlanğan miting keçecek. Tedbir teşkilâtçısı – «Küreş» qırımtatar medeniy-sport merkezi. Qırım.Aqiqatqa bildirilgeni kibi, miting devamında «qıtada mahsus şu tedbir içün tikilgen muazzam qırımtatar bayrağını» açacaqlar.
Bunıñ ile cemaat teşkilâtlarınıñ temsilcileri ve faallerniñ çıqışları planlaştırılğan. «Küreş»te Ukraina bayraqları ile şeerniñ vatanperverlik küçlerini de qoşulmağa çağıralar.
Teşkilâtçılar deyler ki, tedbirniñ maqsadı – «halq birliginiñ timsali ve Rusiye işğalcilerine Qırım er vaqıt Ukraina olğanı ve olacağı aqta hatırlatacaq» Qırımtatar Bayrağı Kününiñ qayd etilmesidir.
Bunıñ ile medeniy-sport merkeziniñ temsilcileri vatandaşlarnı şu künü milliy bayraqlarnı kötermege çağırdılar.
Evel bildirilgeni kibi, iyün 3 künü Kiyevde fleş mob başlandı, maqsadı – qırımtatar bayrağını Ukraina şeerlerinden keçirip, destek timsali olaraq onı qırımlılarğa bermek.
Kiyevde Qırımtatar milliy bayraq Kününi marş, avto yürüşi, sergi ile qayd etecekler.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı – üstünde altın tamğa tasvir etilgen kök tüslü ketendir. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi teşkil etildi.
Ukrainada iyün 26 Qırımtatar bayrağı kününe bağışlanğan «Eki bayraq – bir memleket» kampaniyası «Qırım – Ukrainadır» kampaniyasınıñ devamıdır.


text:
2014 senesi oktâbrniñ 1-den başlap Ukraina ükümeti «Memleket içinde köçip kelgen insanlarğa er ay kira ve mesken-kommunal hızmetler masraflarınıñ qarşılanması içün yardım kösterme aqqında» 505 nomeralı qararnı qabul etti, 2017 senesi iyün ayınıñ soñunda maddiy yardım miqdarı 8 mlrd 290 mln 971 biñ 900 grivna teşkil etti. Bunı Ukraina içtimaiy siyaset nazirligi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Yardım arizaları berilgenine köre vilâyet devlet memuriyetleriniñ ealini içtimaiy qoruv meseleleri bölükleri yüz fayız maliye etildi. 2014 senesi – 358 mln 365 biñ grivna, 2015 senesi – 3 mlrd 318 mln 724 biñ, 2016 senesi – 3 mlrd 164 mln 199 biñ, 2017 senesi iyün ayı – 1 mlrd 449 mln 682 biñ grivna», – dep qayd etti Ukraina içtimaiy siyaset nazirliginiñ fevqulâde vaziyetler neticesinde zarar körgenlerni içtimaiy qoruvnı teşkil etüv bölügi.
Rusiyeniñ Qırım işğali neticesinde bir çoq insan esas Ukrainağa köçmege başladı. 2017 senesi mart ayına qadar Ukrainada Donbasstan köçip kelgen 1 mln 623 biñ 726 kişi ya da 1 mln 308 biñ 16 qoranta qayd etildi, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyardan ise 22 biñ 853 biñ insan köçti.


text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçisi, Ukraina halq vekili Mustafa Cemilev emin, Avropa Birligi Qırım meselesinde Rusiyege yol bermez.
Bunı o, mühbirler taqiqatı Merkezine telemarafon devamında bildirdi.
«Men Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Torbyorn Yagland ile körüştim. Biz bir saat devamında işğal etilgen Qırımdaki vaziyetni muzakere ettik», – qayd etti Mustafa Cemilev.
Onıñ bildirgenine köre, Avropa parlamentiniñ deputatları olğan imkânlarını qullanıp, yarımadanıñ statusını qaytarmağa tırışacaqlar.
«Olar, bugünki künümizde bir de bir devletniñ digerini zapt etmesini bir sesnen takbih eteler, - dedi Mustafa ağa. – Kremlde er şey unutılacağına işanıp, Avropa da buña yol berecegini belleseler, yañlışalar», – qayd etti o.
Halq vekiliniñ fikirince, yarımada Ukrainağa qaytarılmağanca, Qırım sakinleriniñ eñ adiy ihtiyacları yerine ketirilmeycek.
«Ufaq-tüfek meseleler halqara teşkilâtlar ve insan aqları boyunca Avropa mahkemesinde çezilip, uzaqqa sürecek, onıñ içün yekâne çezüv yolu – Qırımnı Ukrainağa qaytarmalılar», – dep ayttı Mustafa Cemilev.
Em de bunıñ içün Rusiye öz istegini kösterip, hata yapqanını aytıp, Ukrainağa ketirgen zarar içün tazminat ödemeli.
«Diger yol ise, bu elbette Rusiyeni istilâcı siyasetten vazgeçmege mecbur etecek, oña qarşı qullanılğan yasaq tedbirler olması mümkün. Kreml yolbaşçıları hatırlamalılar, sovetler birligi Afğanistanğa ordularnı yollağan soñ qullanılğan yasaq tedbirleri bu devletni yoq etti. Biz Rusiye Federatsiyasınıñ dağılmasını istemez edik, biz bu devletniñ demokratik olması ve Ukraina ile eyi qomşulıq munasebetlerni devam ettirmesini arz etemiz», – dep qayd etti Cemilev.
Bundan da ğayrı, qırımtatarlarnıñ yetekçisi, Ukraina şarqındaki areketlerniñ toqtatılması Avropa ile Rusiyeniñ razılaşmasına ketirmez, dep belley.
«Bu mesele meni pek raatsızlay edi. Obama ile laqırdı etkende ve Avropalı qurumlarda muzakereler alıp barğanda, maña Qırım meselesi iç bir vaqıt unutılmaycağını ayttılar. Ve bu mesele Abhaziya ya da Dağlı Qarabah ile iç te teñeştirilmez, çünki Qırım başqasınıñ toprağı olıp ta, arsız şekilde işğal etildi. Onıñ içün bu noqtada razılaşma olmaz», – dedi Mustafa Cemilev.
İleride, Mustafa Cemilev Qırım boyunca muzakereler devam ettirilecegini tüşüne.
«Qırım meselesi kün tertibinde daimiy sürette turacaq, amma, Kreml yolbaşçılarnıñ istegi ve aqılları yetecekmi ya yoq, vatandaşlarnıñ menfaatlarını qoruycaqlarmı ya yoq belli degil. Şovinistik isteklerini degil de, Rusiyeniñ menfaatlarını köz ögüne alsalar, işğal etilgen topraqlarnı azat eterler. İşte, bataqlıq olacaqtır», – dedi Cemilev.
Onıñ sözlerine binaen, aksi alda, Qırımnıñ kelecegi yoqtır, çünki tış dünya ile olğan bütün bağlar üzülecek.


text:
22 mausım, seysenbi küni Soltüstik Koreya lideriniñ qarındası AQŞ lauazımdılarınıñ kelissözderdi qayta bastau turalı wsınısın keleke etip mälimdeme jasadı. Kim Joñ Unnıñ qarındası äri eldegi bilik partiyası OK hatşısınıñ orınbasarı Kim Io Jin bwnday mälimdemesin eldegi eñ iri resmi aqparat arnası arqılı jasağan.
Ötken aptanıñ soñında Jo Baydenniñ wlttıq qauipsizdik jönindegi keñesşisi Jeyk Sallivan AQŞ-Soltüstik Koreya qarım-qatınası turalı mälimdeme jasap, kelissözderdi qayta bastau turalı wsınıstı alğa tartqan edi. Kim Io Joñ (Kim Yo-Jong) kezekti mälimdemesi Jeyk Sallivanğa bergen jauap qatarında bağalandı.
Sallivannıñ mälimdemesinen bwrın Soltüstik Koreyanıñ eñ joğarı basşısı Kim Joñ Un Jwmısşı partiyası Ortalıq komitetiniñ jinalısında AQŞ-qa qaratqan poziciyada «kelissözge de, qarsılasuğa da dayın bolu» kerek degen mağınada mälimdeme jasağan bolatın. Aq üydiñ wlttıq qauipsizdik jönindegi keñesşisi Sallivan amerikalıq telearnalardıñ Kim Joñ Unnıñ mälimdemesin «qızıqtı signal» dep bağalağan edi.
Al, Kim Io Joñ AQŞ lauazımdıların «bos qiıl», «qwr arman» qualap otır dep keketken. Ol söz arasında: «Soltüstik Koreyada “arman ärine jaqsı, biraq ol eşteñege jaramaydı” degen söz bar. Amerika Qwrama Ştattarı söylesuler arqılı masturbaciya jasap armandarın jüzege asırğan boladı», – deytin pikirin jetkizgen.
Kim Io Joñnıñ kezekti mälimdemesi AQŞ-tıñ Soltüstik Koreya isteri boyınşa jaña tağayındalğan arnayı ökili Sun Kimniñ Oñtüstik Koreya men Japoniyağa saparı qarsañında jasalıp otır. Sun Kim osı aptada Oñtüstik Koreya prezidenti Mün Jaynmen kezdesip, Soltüstik Koreyanıñ mäselesi turalı talqılaydı dep kütilude. Ol saparınan bwrın Pioñyañğa qarata «kez-kelgen uaqıtta, kez-kelgen jerde eşqanday alğışartsız kezdesu nemese söylesuge dayın ekenin», aldağı uaqıtta Soltüstik Koreya tarabınan «osınday wsınıs jasaladı dep ümittenetinin» aytqan bolatın.
Kim Io Joñnıñ kezekti mälimdemesi AQŞ-Soltüstik Koreya qatınasında äli de kürdeli tüsinispestiktiñ jatqanın körsetti. Soltüstik Koreyanı bilep otırğan äulettiñ ökili, äri biliktegi mañızdı adamdardıñ biri bolğan Kim Io Joñ eldiñ sırtqı sayasatın belgileuşı ekeni de ayrıqşa nazar audartadı.


text:
Qırım Müftiyligi bu afta yarımada toprğanda musulmanlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve yerli prokuraturanıñ bu insanlarnıñ yasaqlanğan teşkilâtlarğa alâqası bar olğanı aqqında bildirüvleri sebebinden QAMDİ Qırım musulmanlarınıñ menfaatı ve qanuniy aqarını qorçalamağa azır olğanını bildire.
Bu aqta Qırımve Aqyar musulmanlarınıñ diniy idaresiniñ saytında aytıla.
«Er angi tarafnıñ areketlerinde qanuniylik olmalı. Dindaşlarımıznı aqıl-ferasetke ve qanuniyetniñ riayet etilmesine çağıramız.Uquq qoruyıcı organlarnıñ areketlerinde bozuluvlar qayd etilse, Qırım Müftiyligi, zarar körgenlerniñ muracaatları boyunca, Qırım musulmanlarınıñ qanuniy aq ve menfaatınıñ qoruvında yardım etmege azır», – denile beyanatta.
Qırım Müftiyligde ukrain siyasetçilerini «Qırım musulmanlarınnı milliy ve diniy duyğuları ile oynamamaq» çağıralar.
«Musulmanlarnıñ din saasında aqlarınıñ qoruvı QMDİ vazifesi ola ve işbu aqlar bozulğan olsa, Qırım Müftiyligi olarnı qorçalay edi ve qorçalayacaq», – aytıla beyanatta.
Fevral 11 ve 12 künleri Qırımda qırımtatar faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirildi. Uquq qoruyıcınıñ yaqalanuvı aqqında haber etken ediler. Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnı prokuraturağa çağırdılar. Uquq qoruyıcılar işbu vaqialarnı izaatlamay.
Qırımnıñ Rusiye FSB idaresi tarafından «Hizb ut-Tahrir» terroristik teşkilâtında faaliyet» cinaiy işiniñ çerçivesinde dört insan yaqalanğan. Bunı akimiyet tarafdarı olğan «Krıminform» haber agentligine Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi.
Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ reisi Said İsmagilov dey ki, fevral 11 künü qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler Qırım musulmanlarını «terrorist» olaraq köstermek içün yapılğan. Bunı o, tintüvlerge oğrağan 12 insannıñ adını berip, Facebookta yazdı.
Aqmescit şeeri Kiyev rayon mahkemesinde fevral 11 künü yaqalanğan qırımlılarnıñ – Emir Üsein Kuku, Enver Bekirov, Müslim Aliyev ve Vadim Siruk – işi boyunca mahkeme toplaşuvı keçti. Olarnı Rusiye Federatsiyasınıñ CK 250 maddesi 2 qısmı boyunca qabaatlaylar («Terroristik teşkilâtnıñ teşkil etilmesi ve bu kibi teşkilâtta iştirak»). Mahkeme 2016 senesi aprel 8-ne qadar apis cezasını belgiledi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.