text:
ABD Devlet kâtibi Mike Pompeo Rusiyeni Qırım işğalinen razı olmağan mahküm etilgen rejissör Oleg Sentsov, faal Volodımır Baluh ve daa tahminen 70 insannı azat etmege çağırdı. Bu aqta fevralniñ 27-nde Devlet departamentiniñ saytında derc etilgen ABD devlet kâtibiniñ beyanatında aytıla.
«Birleşken Devletler Qırımda Rusiye işğalci rejimi tarafından quvetleştirilgen repressiyalardan sebep qasevetlene. Soñki beş yıl devamında Rusiye işğalci akimiyeti Qırım üzerinde kontroline qarşı muhalifetni yoq etmek içün kampaniyadaki bir sıra cinayetlerde iştirak etken edi. Bu kampaniya çerçivesinde Rusiye işğalge qarşı barışıq tirenüv köstergen şahıslarnı tutqan, bazı vaqıtları ise bu insanlarnı işğal etilgen Qırımdan Rusiyege avuştırğan edi», – dep aytıla beyanatta.
Birleşken Devletler Rusiyeni «bütün ukrainlerni, şu cümleden işğalge razı olmağan apiske alınğan qırımtatar halqınıñ vekillerini azat etmege» çağırdı.
«Mında Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Ruslan Zeytullayev ve daa 70 insan aqqında laf kete. Bizler Rusiyeni bütün cinayetlerni, Qırım işğalini toqtatmağa ve halqara uquqqa köre vazifelerni, hususan işğal qanunını yerine ketirmege çağıramız», – dep aytıla Pompeonıñ beyanatında.
Pompeo bildirdi ki, Birleşken Devletler Qırım Ukraina toprağı ola ve Ukraina kontroline qaytarılmalı dep tasdıqlay.
Ukrainada salı künü, fevralniñ 26-nda, «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» qayd etildi. 2014 senesi şu künü Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi olıp keçken edi. Miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, hususan «Rus birligi» firqası çıqtı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


c: text/html

text:
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Server Mustafayev ve Edem Smailovnıñ tevqif etilmesine qarşı berilgen itiraz arizalarını yanvarniñ 22-nde baqacaq.
Bu aqta Mustafayevniñ advokatı Sergey Legostov Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Oturışuv Smailovnıñ advokatı Konstantin Rustemovnıñ arizası esasında başqa künge avuştırıldı. Al-azırda o, Moskvada buluna, anda Qara deñizde Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrainalı askerlerden birini qorçalağan edi.
Legostovnıñ qayd etkenine köre, mahkeme Aqmescitniñ Kiyev rayon makhemesi üç ay evelsi – 2018 senesi oktâbrniñ 5-nde – çıqarğan qararnen bağlı itiraz arizasını baqmalı.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
Dekabr ayında Aqmescitniñ Rusiye mahkemesi Mustafayev ve Smailovnıñ apis müddetini eki ayğa uzattı. Olar 2019 senesi fevralniñ 9-na qadar SİZOda qalacaqlar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukrainada oktâbrniñ 29-nda 2619 yañı COVID-19 hastası (işğal etilgen Lugansk ve Donetsk vilâyetleriniñ ayrı rayonları, Qırım ve Aqyar sayılmay – QA) qayd etildi.
Keçken künü 5305 insan hastahanege alındı, 9449 kişi yahşı oldı, 541 insan vefat etti, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Pandemiya vaqtında Ukrainada 2,9 mln COVID-19 hastası qayd etildi, 67393 insan vefat etti.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye nezaretindeki Aqmescit şeer şura mebusleri, şeer memuriyeti başınıñ muavini vazifesine Yakub Zeytullayevni tayinlevini uyğulaştırdı. Bu qarar nevbetten tış olğan sessiyada alındı.
“Devlet organları sistemasında 12 yıldan çoq çalıştım. Soñki üç yıl Qırım Mesken Kommunal Hocalığı naziriniñ muavini vazifesini becere edim. Şeer amanlığı oğrunda mebuslarnen semereli işbirlik körecegimizge ümüt etem”, - yaza Zeytullayevniñ sözlerinden Aqmescit memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
Dekabr 14-ünde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ şeer şurası yañı şeer yolbaşçısı olaraq Natalya Malenkonı sayladı. İgor Lukaşev işten ayırılğan soñ o, Aqmescit memuriyeti yolbaşçısınıñ birinci muavini vazifelerini eda etken edi.
Natalya Malenkonıñ namzetine şeer şurasınıñ sessiyasında olğan 31 deputattan 30-ı rey berdi.
Aqmescit memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesine konkurs dekabr 14-ünde keçti. İştirak etmek içün doquz adam vesiqalarını tapşırdılar. Natalya Malenkonıñ raqibi vaqtınca çalışmağan Oleg Simonov edi.


text:
Ukraina Nazieler Şurası, kendisine Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ devlet organları tarafından tesis etilgen memuriy müessiselerni yoq etmek aqqını bergen qanun leyhasını destekledi.
Bu aqta qarar fevral 1, çarşenbe künü Ukraina Nazirler Şurasınıñ toplaşuvında qabul etildi, dep haber ete «İnterfaks-Ukraina».
Mezkün qanun leyhası «ukrain akimiyetine, Qırım memuriyeti tarafından teşkil etilgen organlarınıñ kereksizligi sebebinden olarnıñ faaliyetini toqtatmaq aqqı berilgeni» aqqında bildirile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Reaktornıñ içi: Qırımdaki Şçölkini AES-nıñ körünişleri (suret toplamı)
Sekseninci yıllarda Şçölkino atom elektrik stantsiyasınıñ reaktorı binasına millionlarnen sover rublesi masraf etildi. Açılışına qadar az vaqıt qalğan edi, amma 1986 yılda aprelniñ 26-sında olğan Çornobıl felâketi Qırım AES-nıñ açılışını başta uzattı, soñra ise asıl toqtattı. Şimdi reaktor - qocaman çoq qatlı, qaranlıq odalı, tar ayatlı baqımsız qaldırılğan bir binadır. Onıñ körünişini Qırım.Aqiqat suret toplamında seyir etmek mümkün.


text:
Rusiyeniñ ilk tahqiqat organları Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine nisbeten tahqiqat tedbirlerini yekünledi. Bu aqta dava mabüslerinden biri Eskender Abdulganiyevniñ advokat Lilâ Gemeci Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Qırımdaki Rusiye FSB idaresiniñ tahqiqatçısı tahqiqat tedbirleri yekünlengenini bildirdi. Eñ yaqın vaqıtta dava mabüslerine qarşı cinaiy dava malümatı ögrenilecek. Umumen 6 cılt. Bundan soñ olarnı Rostov-na-Donuğa yollaycaqlar, Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde davanıñ temeli baqılacaq», – dep ayttı Gemeci.
«Asılında terror ücümi olmağanda ve oña azırlıq olmağanda terror taqımında iştirak etüv farqlı fikir ya da baqış içün taqip ola», – dep qoştı o.
Lilâ Gemeci müvekkiliniñ evinde keçirilgen tintüv aqqında tafsilâtlıca tarif etti.
«Eskender Abdulganiyev tutulğan künü evinde tintüv keçirildi, tehnika tutıp alındı, bu afta tahqiqatçı tehnikanıñ bir qısmını, cep telefonı, bilgisayar ve cep defterini qaytardı. Planşet delil olaraq qaldırıldı. Tahqiqatçınıñ planşette ne tapqanını dava malümatlarını ögrengende bilecekmiz. Eskenderniñ edebiyatı da alındı, amma onıñ aytqanına köre, yasaqlanğan bir edebiyatı yoq edi», – dep qayd etti advokat.
Sentâbrniñ 9-nda işğal etilgen Qırımdaki mahkeme Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini daa eki ayğa, 2019 senesi noyabrniñ 13-ne qadar, apiste qaldırdı.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emiruseinov alındı. Fevralniñ 15-nde Kreml kontrolindeki Kiyey rayon mahkemesi olarnı tevqif etti.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
1655 senesi başında Qırım hanı IV Muhammed Girey Venağa Avstriya padişahı III Ferdinandğa başında Maydan Gazibek olğan elçihaneni yolladı. Dostluq ve Qırım hanı IV Muhammed Gireyniñ tahtqa kelmesi aqqında haberden ğayrı, Qırım elçisi padişağa hannıñ muayyen tekliflerini bildirdi – Reç Pospolitağa Moskoviya ile cenkinde qol tutmaq ve yardımğa, eñ azından, dört alman polkunı yollamaq.
XVI asırnıñ başında aynı şu siyasetçi Osmanlı Devletinde müim rol oynadı ve onıñ dünya tarihındaki muvafaqiyetli taqdirini belgiledi. Amma bunı, teessüf ki, zemaneviy tarihçılar deyerlik hatırlamaylar.
Qırımtatarlar ve olarnıñ devletçiligi, Şarqiy Avropanıñ eñ nufuzlı devletlerinden biri – Qırım hanlığı tarihınıñ acınıqlı saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ yañı leyhası – Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» serlevalı video bloklarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda «Larişes» müzeyi saytından ve Qasevet mecmuasından alınğan resimler, Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerge ait ve muarririyetniñ fikir-tüşünceleri ile aynı olmaması mümkün


text:
Aqmescitteki Fevralskaya soqağında pilotsız uçquç tüşken, dep bildireler. Şaatlarnıñ aytqanına köre, içinden Ukraina bayrağı renklerinde risaleler töküldi.
Haber etile ki, risalelerde ukraince yazılar bar edi. Pilotsız uçquç şeer merkezine uçtı, amma tereklerniñ pıtaqlarında qalıp tüşti.
Jurnalist Anton Naumlükniñ bildirgenine köre, Rusiye politsiyasınıñ hadimleri vaqia yerini sarıp aldı, mında kinologik hızmet çalıştı.
Qırım kütleviy haber vastaları içtimaiy ağlarda şaatlarnıñ foto ve videolarını derc ete.
Qırımdaki Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ resmiy malümatı daa yoq.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
2018 senesi mayısnıñ 18-nde Aqmescitniñ Svoboda mikrorayonında Rusiye politsiyasınıñ hadimleri Ukraina bayrağı renklerinde pilotsız uçquçnı taptı. Oña yañğıratqıç bağlanğan, andan ise Ukraina gimni yañğırağan edi.


text:
Qırımtatar halqı Meclisi milletniñ aqları, umumen insan degerlikleri bozulğanı sebebinden narazılıqnı bildire
Bu aqta Mejlis prezidiumnıñ arizasında söz yürütile, onı temsiliy organnıñ saytında yerleştirdiler.
Vesiqada aytılğanı kibi, qırımtatarlar liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa Qırımğa kelmege yasaq etilüvi – başqacasına tüşüngenlerniñ cezalanuvı kibi añlamaq mümkün.
«İnsannıñ eñ tabiy aqlarınıñ, halqara qanunlarınıñ bozuluvı, bütün milletniñ menligine toqunuvı, milliy lider Mustafa Cemilevniñ, şimdi ise, Meclis reisi Refat Çubarovnıñ taqip etilüvi, çeşit uydurmalarğa esaslanıp yapıla ve fikirleri akimiyetten farq etkenlerniñ cezalanmasını köstere», – dep qayd etile arizada.
Meclis Prezidiumı qırımtatarlarnı Mecliske sarılıp, halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlarğa muracaat etmege ve «kendi Vatanında bulunğan qırımtatarlarğa nisbeten merhametsiz ve aşalayıcı areketlerniñ keñişlevine yol bermemege» çağırdı.
«Meclis Prezidiumı bütün qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarınıñ ve Qırımda yaşağan er türlü millet ve din vekillerini qorçalaycağını bildire», - dep qayd etile arizada.
Öz başına tayin etilgen akimiyet yarımadağa Meclis reisi Refat Çubarovnı yibermedi. O, Herson vilâyeti Geniçeskte iyül 4-5 künleri arasında ötkerilgen Meclis toplaşuvından qayta edi. Çubarovğa 5 yıl içinde yarımadağa kelmege yasaq etildi.
Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov mühbirlerge aytqanı kibi, Meclis reisi Refat Çubarov «Qırımda milletlerara zıddiyetke ketirgen areketleri» sebeinden yiberilmedi.
Eki ay evelsi tamam bu kibi yasaqqa milliy lider Mustafa Cemilev oğratılğan edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov “Qırımnıñ vatandaşlıq blokadası” aktsiyasınıñ üç yıllığı munasebetinen, aktsiyanıñ maqsadı esasen “Rusiye andan ketmegence Qırımnen bağlı masraflarğa qatlanmaq kerek” olğanını köstermekten ibaret olğanı aqqında ayttı.
Bu aqta Çubarov özüniñ Facebook saifesinde derc etken videomuracaatında söz yürsete.
“Rusiye anda elektrik ve mallar naqliyesi içün kerçekten de ziyade meblağ masraf etip başladı. “Qırımnıñ vatandaşlıq blokadası” öz vazifesini becerdi ve dünya Qırımdaki vaziyetke, qırımtatarlar halqınıñ alına, Qırımnıñ azat etilüvinen alâqalı meselelergebir daa aylânıp baqtı. Artıq üç yıl keçti, azat etüv meselesi alâ daa çezilmey qalmaqta. 2015 senesi sentâbrniñ 20-nde blokadanı başlatqanlar, bizlerge qoşulacaq on biñlernen diger insanlarnen beraber epimiz birleşip Qırımğa kirecek künümiz kelecegine inanam”- dedi o.
2015 senesi sentâbrniñ 20-nde Qırımğa erzaq ve mallar taşığan yük maşnalarınıñ blokadası başlatılğan edi. Bunıñ teşebbüsçisi qırımtatarlarnıñ liderleri oldı. Teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, bu – planlaştırılğan areketlerniñ ilk basamağı edi. 2015 senesi noyabr atında bunıñ ekinci basamağı – energetik basamaq başlatıldı. Teşkilâtçılarnıñ sözlerine binaen, 2016 senesi yanvar ayınıñ ortasında Qırım blokadasınen bağlı aktsiyanıñ formatı deñişti.
Baqıñız: Kyivde Qırım «vatandaşlık blokadası»nıñ neticeleri közden keçirildi
Halqara cemaatçılıq Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız dep tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Torğay
Torğay - “Passeridae” ailesinden, insanlarğa yaqın yerde yaşağan, köçüci olmağan, quş türlerine berilgen ad.
11-12 sm boyunda, 50 qadar türü bardır. Umumiyetnen qaverenki, qara ve boz renklidir. İnsanlarğa yaqın yaşağan torğaynıñ, arqası ve qanatları qaverenki, qarın beti bozdır. Erkeklerniñ boynunıñ astında qara bir leke bardır. Irğaçılar daa sönük renklidir.
Meyva ve böceklernen beslenir. Köçüci degildir. Tereklerge, quvuqlarğa, dam astlarına tüzgün olmağan yuvalar yasar. Boş qarılğaç yuvalarınada kirer. Bütün dünyağa tarqalğandır.
Tış Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Old World sparrow videos on the Internet Bird Collection


text:
Moskovada mahkeme, Qırım yalısı yanında zapt etilgen daa dört ukrain arbiyi - Yüriy Budzilo, Bogdan Nebılitsa, Sergey Çuliba ve Yüriy Bezyazıçnıynıñ tevfiq müddetini uzattı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgenine köre, qararnı mahkemeci Albina Galimova çıqardı.
Daa evel Moskovanıñ Lefortovo rayon mahkemesi aprel 24-ünece 12 Ukraina arbiyini tevfiq astında qaldırdı.
Keçirilgen oturış devamında imaye, tahqiqat muracaatını red etmek rica ete edi. Arbiylerniñ tevfiq cezası başqasına deñiştirilse edi, Ukraina elçiligi arbiylerge yaşav yerine bermege azır edi.
Daa evel Qırım yalısı yanında FSB zapt etken 24 ukrain arbiyi, cenk esirleri olğanını tahqiqatqa beyan etti.
Noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Matbuat ve içtimaiy ağlarnı şaşırtqan ukrain yırcı Oleğ Vinnıknıñ intevyüsi yavaş-yavaş haberler TOPundan coyula. Ne-ne, amma soñki vaqıtları Ukrainada haber yetmemezlikki yoq.
Hatırlatayım, Oleğ Vinnık, nasıldır rusiye teşkilâtı teşkil etken #Vsemmir (Er keske barışıq) fleşmobında iştirak etken yekâne ukrain icracısı oldı. Bu fleşmobda evelleri Qırım işğaline faal qol tutqan bir qaç Rusiye icracısı iştirak etti.
Çıqqan davadan soñ Vinnık, ukrain telekanallarına intervyü berip: "Men bir şey bölmeycegim ve Qırım kimniñki olğanını aytmaycağım. Maña öyle körüne ki, bugün bunıñ aqqında aytmaq kerekmey", dep ayttı. Ve, niayet, mühlisleriniñ aqıl-mantığı olğan qısmını, "Qırım içün iç bir asker ölmedi", dep suvuttı.
Vınnık sadece turmuş laflarında aytılğan şeylerni mediada seslendirdi
Men, yalannı aqiqatqa çevirgen (belki bilmemezlikten, amma, menimce, lâqaylıqtan) populâr yırcığa taş atmaq içün nevbetke turmaycağım. Mediada çıqqan qavğa-dava onıñ imicine ve yıldız karyerasına tesir etir, dep ümütlenem.
Men, kerçekmi-uydurılğanmı umumiy amneziya vaqtında susqunlıqnıñ qorqunçlı zararı aqqında aytmağa isteyim. Şimdi adamlar, üç yıl evel namuslı cemaat arasında seslenilmegen seylerni aytıp başladı.
Vınnık sadece turmuş laflarında aytılğan şeylerni mediada seslendirdi. Amma öyle oldı ki, yırcınıñ populârlığı sebebinden, onı, lâqayt olmağan, Donbass cenki neden başlağanını hatırlağan adamlar eşitti. Amma Vınnık bunı, deyik, 2014 yılı 10-12 yaşında olğan büyük sınıf talebeleri arasında aytsa edi - ösmürler, belki de, mabutnıñ (kumir) laflarını şübelenmeycek bir aqiqat kibi qabul eter ediler. Sözlerimniñ tasdıqı olaraq - Rusiye tecavuzınıñ ilk qurbanları Zeytsev, Kokurin, Reşat Ametovnıñ adlarını şimdi kim hatırlar? Elâk olğanlar olmasa, demek, qan da tökülmedi, mabut aqlı! Böyle "halq mantığı"nen davalaşmağa qıyın.
Esası ise, "küçlü rusiye yardımı"nen beraber, ukrainlerniñ şuurından kün-künden yañı tarihnıñ eki vaqiasınıñ - Qırım zaptı ve Donbass cenkiniñ başlanması - sebep-netice alâqası yoq etile. Ve cenk - Qırım ilhaqınıñ dos-doğru aqibeti olğanı, ilhaq ise - bu deşetli cenkniñ esas ve, belki de, yekâne sebebi olğanı unuttırıla.
Ukrainlerniñ şuurından kün-künden yañı tarihnıñ eki vaqiasınıñ - Qırım zaptı ve Donbass cenkiniñ başlanması - sebep-netice alâqası yoq etile
Böylece, öz közlerinen kerçekni körgen adamlarnıñ tarafından aydın ve bir manalı olaraq qabul etilgen daa yaqında olıp keçken vaqialar, yaslar içün nasırdır yarı unutılğan tarihiy fakt olıp qala, qaysını, tahtağa çağırsalar, ad-tarihlerni şaşmalap, belki de üçke aytır. Tarih dersinde Avropa begenip qabul etken Avstriya anşlüsi ve onıñ Ekinci Cian cenki sıfatında aqibetleri aqqında kitap bölüginiñ aytıp bermesi kibi. İşte, tafsilâtlarını bilmege tırışmasañ, aytıp bermege qıyın degil. Eñ esası, derste hulâsalar çıqarmağ talebelerniñ mecburiyeti yoq.
Зa KpыM пorиблo yжe 13 000 rpaждaH ykpaиHы. ИMeHHo зa KpыM, чTo BoйHa Ha ДoHбacce Haчaлacb иMeHHo B KpыMy, 26 фeBpaля 2014 roдa
Amma büyük, lâkin lâqayt vatandaşlarımız içün Maydan da, Qırım işğali de, Donbass cenki de, olarnıñ Ukrainağa ve öz qıntavlı yaşayışına munasebetiniñ Gamlet sualleri degil edi. Şimdi ise, er künlük problemalar aqıl-diqqatımıznı qaplağanda, er şeyge yol açqan adiseler, hayalımızdan ğayıp ola, toz-duman olıp qala. Ğaliba, yaqın vaqıtta, namuslı cemiyette "Qırım kimniñ?" sualine, "Bilesizmi, efendim..."nen başlağan qaçamaqlı cevap bermege lâyıq körünecek.
Bu, elbette ki, istiza (ironiya), amma bu istizada ayat kerçeklikleriniñ damı duyula.
Onıñ içün, ukrainlerniñ qanınen qanlanğan sade ve aydın aqiqatlarnı özümiz de aqlımızda tutmalımız, başqalarğa da hatırlatmalımız.
Qırım - bizim!
Ve Qırım içün Ukrainanıñ 13 000-den ziyade adamı endi elâk oldı.
Çünki Donbass cenki Qırımda başlandı, 2014 senesi, fevral 26-sında.
Noqta.
Maksim Kobza, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi mayısnıñ 17-nde «Sürgünlik, kütleviy repressiyalar, suniy açlıq: XX ve XXI asırlarda totalitar rejimlerniñ siyaset aletleri» adlı tögerek masa ötkerilecek, dep ilân etti.
Bu tedbirde spiker olaraq iştirak etecekler:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili Tamila Taşeva,
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov,
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, «Qırımtatar resurs merkeziniñ» idare reisi Eskender Bariyev,
Ukraina pedagogika ilimleri milliy akademiyasınıñ tasil idaresi universitetiniñ rektorı, Ukraina aliy tasil milliy ilimler akademiyasınıñ azası, felsefe doktorı, felsefe ve büyüklerniñ tasili kafedrasınıñ professorı Mıkola Kırıçenko,
Tarihiy ilimler doktorı, dotsent, Ğolodomor Tedqiqatlar institutınıñ müdiri Svetlana Markova,
Ğolodomor-genotsid Milliy müzeyiniñ Ğolodomor tedqiqatları İnstitutınıñ Ğolodomor-genotsid tarihiy tedqiqatları bölüginiñ üyken ilmiy hadimi Andriy İvanets.
Tögerek masa saat 13:00-da «Ukrinformnıñ» YouTube kanalında başlanacaq.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net . Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Uyğur mäşrivi – bädiiy ädäbiyatta
Rähmätҗan YÜSÜPOV
filologiya pänliriniŋ namziti.
I
Uyğurlarniŋ milliy än°äniliriniŋ biri — mäşräp Ottura Aziya uyğur ädäbiyatida, bolupmu štkän äsirniŋ tšrtinçi çarigidin tartip šz ipadisini tepişqa başliğan edi. Bu dävirdä keŋäş sotsialistik tüzümidä qayta-quruş säyasiti başlinip, yazğuçilarniŋ iҗadida biraz ärkinliklär päyda boldi. Şuniŋ nätiҗisidä şundaqla häliqlär šzliriniŋ milliy tarihini tikläş, urpi-adätlirini rivaҗlanduruş imkaniyitigä egä boldi. Mäşräp än°änisi kšpinçä äynä şu mäşräp kšrgän yazğuçilar täripidin häqqaniy täsvirlinişkä başlidi. Bu än°änä däsläp uyğurlar diyarida täräqqiy etip, keyiniräk, yäni bolupmu štkän äsirniŋ başlirida Yättisuda yiltiz tartişqa başliğan edi.
Kšrnäklik yazğuçi Yüsüpbäk Muhlisov štkän äsirniŋ 50-jilliri uyğurlar istiqamät qilidiğan şähär vä yezilarni ziyarät qiliş җäriyanida päqät Kuçar vilayitiniŋ Ala qağa nahiyäsidila bir qişta 370 qetim mäşräp oynalğanliğini tizimğa alğan ekän. Uniŋ eytişiçä, mäşräptä oynilidiğan «Çilim oyuni» Şärqiy Türkstandin başqa heç yärdä uçraşmiğan. Uniŋ qaidisi boyiçä, «qoliğa çilim tutqan (keyin çilim orniğa dap tutuş räsmiyläşkän) bir jigit otturiğa çiqip, haliğan bir ayalni sorunğa täklip qilidu. Ayal çiqişi bilän oŋğa qarap üç, colğa qarap üç qetim tazim qilğandin keyin, qolidiki dapni ayalğa sunidu. Ayal uniŋ girvigini tutuşiğa:
– Beyit oqup beriŋ, andin berimän, – däp dapni bärmäydu. «Ottuz oğul» mäşräp ähli vaqirişip, ayaldin jigit soriğanni sorişidu. Ayal beyit oquğandin keyin, dapni uniŋğa berip, orniğa berip oltiridu. Ändi heliqi ayal šzi haliğan bir jigitni otturiğa täklip qilidu. Juqarqi räsmiyät davam qilidu. Bu oyun şunçilik kšŋüllük vä qiziq boliduki, oquğan beyitlar mümkinqädär yeŋi boluşidin taşqiri, şäkli vä mäzmuni bilän «ottuz oğulni» razi qilalişi şärt. Birigä razi bolmisa ikkinçisini oqutidu. Kšp beyitlar şu sorundila toqulidu» (Y. Muhlisi. Şärqiy Türkstan – mšҗüzä gülstan. – Almuta, 2008, 47-bät).
Ataqliq yazğuçi Zordun Sabir šziniŋ pütkül duniyağa tariğan «Ana yurt» romanida uyğurlarniŋ än°äniviy mäşrivini şu häliqniŋ štmüş tarihi, bay mädäniyiti, esil urpi-adätliri vä paҗiälik täğdiri bilän bağlaşturidu. U uyğur hälqiniŋ štkän äsirniŋ ottuzinçi vä qiriğinçi jilliridiki äŋ muräkkäp dävrigä muraҗiät qilip, mäşräpniŋ pütkül bir mädäniy täşkilatniŋ mäydanğa kelişigä yol açqanliğini kšrsitidu. U mäzkür romanida şu vaqitta uyğurlar diyarida qeliplaşqan iҗtimaiy-säyasiy väziyätniŋ qiyinliğiğa qarimastin, härhil täbäqä vä lavazimlardiki şähslärniŋ mäşräp ohşaş bir pütün häliqniŋ än°äniviy täşkilatiniŋ qaidilirigä birdäk riayä qilip kälgänligini ispatlaydu. Uyğurniŋ mäşriviniŋ adättä ätrapi yepilğan gšzäl vä haşamätlik saraylarda ämäs, bälki türlük quşlar sayrap turğan häm çirayliq güllär eçilip turğan bağlarda štüş än°änä bolup kelivatqanliği äsärdä šziniŋ yarqin ipadisini tapqan. Yazğuçi Ğulҗidiki mäşräpniŋ yeŋiliğini daŋliq sazändä Säydulla Rähmitullaev bilän bağlaşturidu, çünki u däsläpkilärdin bolup uyğur milliy saz äsvapliriğa skripkini elip kirgän şähslärniŋ biridur. Zordun Sabir mäşräpkä Ğulҗa vä uniŋ ätrapidiki ataqliq baylarniŋ, ziyalilarniŋ, sän°ätkarlarniŋ, çaqçaqçilarniŋ jiğilğanliğini kšrsitidu. Şu çağlarda İli vilayiti vä başqimu vilayätlärdä alahidä hšrmätkä sazavär bolğan äŋ çoŋ baylarniŋ biri Änvär äpändimu keçikip qalğanliqtin, mäşräpniŋ qaidisigä beqinğan halda, šyniŋ tšvänki täripidin orun alidu. Äsär muällipi uni tšvändikiçä çüşändüridu: «Bu hil gšzäl ählaqni uyğur millitiniŋ päziliti yaratqan, lekin şu millät hazir har!». Bu yärdä Z.Sabir uyğur ohşaş qedimiy mädäniyätkä egä häliqniŋ moşundaq gšzäl milliy än°äniliri bolup turup paҗiälik täğdirgä giriptar bolğanliğini kšrsitidu. Äsärdä täsvirlängän mäşräptä hekimbäg ğoҗa qazi bäg bolup oltiridu, uniŋ ätrapida Paşşap begi, ğäzniçi bäg vä İliniŋ daŋliq bayliri oltiridu. Mäşräpkä keçikip qalğan Änvär äpändi mäşräp ähligä qolini kšksigä qoyup salam bärgändin keyin, šziniŋ mäşräpkä keçikip qalğanliği üçün härqandaq җazağa täyyar ekänligini bildüridu.
Uyğurlar äslidä sän°ätkar vä çaqçaqçi häliqtur. Moşu än°änini yahşi bilgän mäşräp ähli Änvärniŋ sšzidin keyin šzliriniŋ huş çaqçaqliri bilän mäşräp ähliniŋ käypiyatini kštirivetidu. Bu çaqçaqlarniŋ yänä bir hisliti şuniŋdiki, çaqçaqçilar dayim kişilärniŋ läqämlirini käŋ dairidä qolliniş bilän šzliriniŋ štkür sšzlirigä tehimu küçlük täsir vä boyaq bärgän. Läqämmu uyğur hälqiniŋ äzäldin kelivatqan än°äniliriniŋ biri bolup, läqäm kişiniŋ boy-turqi, müҗäz-hulqi vä başqimu alahidiliklirigä qarap qoyulatti. Läqäm «bäzmä-oltirişlarda vä başqa sorunlarda çaqçaq-külkä üçün ubdan mavzu bolup beridu. Lekin läqäm toğridin-toğra otturiğa qoyulmaydu. Mundaq bolmiğanda, çaqçaq kštirälmäydiğan adäm bolsa kšŋülsizlik yüz beridu. Şuŋlaşqa ägitmä yol bilän şu läqämgä munasivätlik sšzlär qilinidu. Eytayli, «tohu» läqämlik adäm bolğan bolsa, tohuniŋ hususiyitigä dair sšzlär qilinidudä, başqilar sorunda «tohu» läqämlik adäm barliğini bilidu vä hakaza» («Uyğur šrp-adätliri». – Ürümçi, 1996, 122-bät). Şuniŋğa ohşaş çaqçaqmu härqandaq mäşräpniŋ asasiy alahidiligi bolğan. Mäşräp kšrgän jigitlär qandaqla bolmisun, çaqçaqqa çidaş yaki bolmisa çaqçaq qilğuçiğa җavap beriş hislitigä egä boluşi keräk. Şuŋlaşqimu «Ana yurt» romanida mundaq çaqçaqlar kişilärni içidiki ränҗişlärni untup qelişqa, mäşräp ähli bilän billä hoşal boluşqa ündigän. Romanda mäşräp milliy ussullarniŋ «huş kätti» bilän bir-birigä ulişip kätkänligi, ussullarniŋ çaqçaqlar, maqal-tämsillär, muqamlar, şundaqla uyğur hälqiniŋ muŋ-zariğa tolup-taşqan nahşiliri bilänmu bağlişip kätkänligi täsvirlängän.
Uyğur mäşriviniŋ adättä bağlarda štidiğanliği mäşhur qazaq yazğuçisi Säbit Muqanovniŋ «Palvan qädämliri» («Şagi velikana») namliq kitavidimu kšrsitilgän. Uyğur mäşrivi qaidä boyiçä saz-näğmä, nahşa-ussul, muqam, çaqçaq bilänla ämäs, bälki drama vä komediyalärdin üzündilär kšrsitiş bilänmu kšzgä kšrüngän edi. S.Muqanov uyğurlar diyariniŋ kšpligän şähär-yezilirini arilap, uyğurlarniŋ bay sän°iti, urpi-adätliri bilän tonuşidu. U uyğur mäşräpliridä «Tahir vä Zohra», «Ğerip-Sänäm» dastanliriniŋmu oynalğanliğini kšrüp yazğan. Bu äsärlärdä ählaqsizliq, mädäniyätsizlik ohşaş iҗtimaiy nuqsanlar tänqit qilinğan bolup, ulardiki rol’larni talantliq artistlarmu oyniğan edi. S.Muqanov mäşräpni häliq teatri, häliq ussulliri, häliq çalğu äsvaplar ansambli süpitidä tonudi. Yazğuçi mäşräpniŋ alahidiliklirini çüşändürüş җäriyanida uyğurlarniŋ daŋliq mädäniyät yadikarliği «On ikki muqamniŋ» alahidiliklirini, härqandaq mäşräpniŋ muqamsiz štmäydiğanliğini täkitläydu.
Panfilov nahiyäsiniŋ Yarkänt şähiridä istiqamät qilivatqan şair Arupҗan Җumahunov šziniŋ «Mäşräp» namliq şeirini bu än°änigä beğişlap, mäşräpniŋ uzun jillardin beri kelivatqan äҗdatlarniŋ kelişmäslikni, ziddiyätni yoqitidiğan bir mirasi ekänligini kšrsitidu. Şeirda mäşräp toğriliq sšz boluştin ilgiri, uyğurlarniŋ räsim-qaidiliri häqqidä hekayä qilinidu. Andin u mäşräpniŋ qaidä-yosunliri toğriliq ätrapliq çüşänçä beridu. Mäşräp qaidisi boyiçä aşpäz täyyarliğan taammu barliq täläplärgä җavap berälişi lazimdur. Ägär kimdu-birigä tamaq yaqmiğan bolsa, u şu kamçiliqniŋ sävävini kšrsitişi keräk! Bu mäşräpniŋ dava-dästür qismida otturiğa qoyulidu. Şeirda deyilişiçä, bir kişi poluda gürüçniŋ ala bolup qalğanliği toğriliq ärizä qilidu. Şu çağda qazibäg aşpäzni çaqirivelip, uni җavapqa tartidu. Dava-dästürdä şundaqla mäşräpkä keçikip qalğanlarmu җazalinidu. Şundaq keçikkän bir kişi mäşräp ähliniŋ qollişi bilän sazsiz, nahşisiz, çavaksiz ussul oynaş җazasiğa hšküm qilinidu. Mäzkür şeirniŋ ahirida adämlärdä uçraydiğan härhil kamçiliqlar toğrisida eytilidu. «Mäşräp» şeirida Qazaqstan ohşaş gšzäl bir vätänniŋ barliği äskärtilidu. häqiqätänmu qazaqstanliq uyğurlar, bolupmu qerindaş qazaq hälqi mustäqillikkä erişkändin keyin, šziniŋ milliy än°änilirini rivaҗlanduruş, mäşräp ohşaş milliy än°änini bädiiy äsärlärdä oçuq äkis etiş mümkinçiligigä egä boldi. hazir uyğurlar ziç oltiraqlaşqan turuşluq җaylarda štüvatqan nahiyälik, şähärlik vä regionalliq mäşräplär, şu җümlidin yaşlar mäşräpliri şuniŋ yarqin ispatidur. Yarkänt — uyğurlar šzliriniŋ tarihiy vätinidin Yättisuğa kšçüp çiqqan yoldiki birinçi ahaliliq punktlarniŋ biri. Şuniŋ üçünmu uyğur hälqiniŋ bay urpi-adätliri birinçi novättä Yarkänt täväsigä kelip siŋgän edi. Bu milliy än°änilärniŋ moşu җaylarda kšpiräk vä äynän saqlanğanliğini şu yärdin kšrüşkä bolidu. Mäşräp uyğurlar ziç oltiraqlaşqan Qazaqstanniŋ başqimu җayliriğa qariğanda yahşi täräqqiy ätkän. Bu yänä şu çegaridaş Ğulҗa şähiriniŋ täsiri boluşi keräk. Yazğuçi Mäsümҗan Zulpiqarov šziniŋ mäşräp häqqidä tätqiqatida (M.Zulpiqarov. «Uyğur šrp-adätliri», Almuta, 2008) mähsus Yarkänt mäşrivini täpsiliy yorutup beridu.
Äynä şu Yarkänt täväsidä tuğulup, šziniŋ pütkül hayatini uyğurlarniŋ tärihiy vätinidä yüz bärgän iҗtimaiy-säyasiy šzgirişlär qaynimiğa beğişliğan häm şularni bädiiy ädäbiyatta real täsvirläş ohşaş muräkkäp väzipini šz hšddisigä alğan ädip — Qazaqstan häliq yazğuçisi Ziya Sämädidur. Ädipniŋ «Jillar siri» romanida (Z.Sämädiy. «Jillar siri», Almuta, 1989) mäşräpniŋ bir çoŋ mädäniy täşkilatniŋ duniyağa kelişigä säväp bolğanliği häqqidä eytilğan.
Romanda hekayä qilinişiçä, bu mäşräpkä şu çağlarda uyğurlar arisida mäşhur bolğan şähslär jiğilğan bolup, ular mäşräp qaidilirigä dayim ämäl qilğan. Ularniŋ arisida märipätçi vä şair Märüp Säidiy, Türkiyadä oquğan häm 20-jillarniŋ beşida «Dšrnek» märipät mäktivi vä täşkilatiniŋ asasçiliriniŋ biri bolğan Abdurahman äpändi, ğoҗilar ävladi hakimbäk ğoҗiniŋ oğli Qayumbäk, Nurtay bayväççä, märipätçi Teyiphaҗi Sabitov, ataqliq sazändilär Rozi tämbür, hüsäyin tämbür, Säydulla skripkiçi, kšrnäklik şähslär Qasimҗan Qämbiri vä Rehimҗan Sabiri vä başqilar bar. Bu oltirişta mäşräpniŋ tärtip-qaidisigä qattiq ämäl qiliş toğriliq agahlandurulidu. Mäşräp qatnaşçiliri mundaq sšzlärni qilidu: «Ädäp-ählaqliq, qaidä-yosunluq jigitlär mäşräp kšrgän balilar», «Mäşräp äzäldin kšŋül eçişla ämäs, yahşi urpi-adät vä qaidä-tärtipni ügitidiğan tärbiyiçi süpitidä än°änä bolup kälmäktä». Buniŋdin şundaq hulasä çiqirişqa boliduki, uyğurlarniŋ än°äniviy mäşrivi çoŋ bir mädäniy täşkilatlarniŋ mäydanğa kelişigä zämin bolğan.
Mäşräp qaidisi boyiçä oltirişta ruhsätsiz paraŋ qilğanlar җazağa tärtilişi keräk edi. Amma äsärdä Nurtay bayväççä vä uniŋ yeqin adimi Baqäm šzara piçirlişip oltarsimu, ularniŋ müҗäzini yahşi bilgän mäşräp ähli oltirişniŋ käypiyatini buzmasliq üçün ularni tärtipkä çaqirmaydu. Bumu väziyätkä bağliq qollinilidiğan çarä bolup hesaplinidu. Mäzkür mäşräptä än°änä boyiçä çaqçaqlar läqämlärni käŋ paydiliniş bilän rivaҗlinidu.
Mäşräpniŋ ikkinçi qismi mäҗlis teriqisidä štidu, yäni mädäniy-maarip yeŋiliqliri muhakimä qilinip, bu җäriyanda talaş-tartişlar, tänqitlär bolidu. Bu mäşräptä räsmiy İli vilayitiniŋ mädäniy-aqartiş uyuşmisi qurulup, uniŋ rähbärliri vä bšlüm başliqliri bälgülinidu.
II
Uyğurlarniŋ Qazaqstandin sirt başqimu Märkiziy Aziya җumhuriyätliridä yaşap, şäkillängän väziyätniŋ qiyinliğiğa qarimastin, šz än°änilirini saqlap kelivatqanliği yahşi mälum. Mäşräp ohşaş milliy än°änilärni bädiiy ädäbiyatta yorutuş häm šz äsärlirini näşir qiliş, tarqitiş mäsilisi bu җumhuriyätlärdä, älvättä, başqiçä şäkillängän. Yäni Qazaqstandikidäk yahşi şarait u mämlikätlärdä yoq däp eytsaqmu bolidu. Şuniŋ üçünmu šzbäkstanliq uyğur yazğuçiliri šzliriniŋ yazğuçiliq paaliyitini Qazaqstansiz täsävvur qilalmaydu. Mana şularniŋ biri äsärliri asasiy җähättin Qazaqstanda näşir qilinğan häm keyinki jilliri Qazaqstanda istiqamät qilğan kšrnäklik yazğuçi Yähiya Tayirovniŋ «Tar koçidiki ay» kitavidin (Y.Tayirov. «Tar koçidiki ay», Almuta, 1989) orun alğan «Tağdin taş kšçsä» povestidiki vaqiälär uyğurlarniŋ än°äniviy mäşrivi asasida tüzülgän.
Mäşräp äslidä dayim çoŋlardin yaşlarğa štüp kälgän. Äsärdä mana şu çoŋlarniŋ mäşrivigä arilaşqan yaşlar šz aldiğa alahidä mäşräp quruşni mähsät qilidu. Bir top yaşlar yezidiki mštivärlärniŋ biri Muhpulniŋ šy işliriğa yardäm beriş mähsitidä jiğilidu vä uniŋdin mäslihät soraydu. Bovay ularğa «silärniŋ dadiliriŋlarmu mäşräp kšrgän adämlär, ular silärniŋmu bir mäşräp qurup, šm jürüşüŋlarni bäk arzu qilidu» degän gäpni qilidu. Bovay yaşlarğa dästihan yeyip, «moşu dästihan mäşräpniŋ başlinişi bolsun», däp duasini beridu. Bovay bir tal oğli Zamandinni äynä şu mäşräpkä tapşurğanliğiğa intayin hoşal bolidu. Uyğurlarda käŋ tariğan «Balaŋni aldida mäktäpkä, andin mäşräpkä bär» degän maqal mana moşu yärdin kelip çiqqan.
Yazğuçi mäşräp ähli arisidiki šzara paraŋlarniŋ, sšhbätlärniŋ dayim uyğurniŋ huş çaqçaqliri bilän davam qilinğanliğini yoşurmaydu.
Yaşlar ata-boviliridin miras qalğan mäşräpniŋ barliq qaidilirini saqlaşqa tirişip kälgän. Buni biz äsärdin roşän kšrimiz. Mäşräpniŋ saz-näğmä qismida uyğur hälqiniŋ sazliri, muqamliri, şoh ussulliri orunlinip, šrümlär qiziydu. Mäşräpkä keçikip qalğan Abdulla heçkimdin sorimayla sirtta yaşlar arisida җaŋҗal boluvatqanliği toğriliq hävärni yätküzgändä, paşşap gül-tayiğini urup, Abdullini tärtipkä çaqiridu. Bu yärdin şuni kšrüşkä boliduki, mäşräp boluvatqan päyttä, härqandaq pävquladdä ähval yüz bärsimu, mäşräp qaidiliri buzulmasliği keräk.
Uyğur hälqiniŋ milliy oyunliri mäşräpniŋ asasini qurğuçi amillarniŋ biri bolğan. Buni biz povest’ta täsvirlängän «Huş kätti», «Gül çay» oyunliri misalida kšräläymiz. «Huş kätti» oyunida uni başlap bärgüçi sol qoli bilän kšksini tutup, oŋ qoli bilän piyalini šzi talliğan kişigä uzitip, beyit eytidu. Tapşurup alğuçi bolsa, uniŋğa beyit bilän җavap berişi şärt. Bu oyunniŋ ahiri çatma çaqçaqlarğa ulişip ketidu. Şuniŋdin keyin paşşap bägdin dästihanni jiğip, «Gül çay» oyunini başlaşqa ruhsät alidu. Şuniŋ bilän Kšl begi dästihanni jiğidu. Qaidä boyiçä bu oyun mabaynida kim-kimgä «gül çay» tutti, «gül çayni» qobul qilğan kişi uni kimgä uzatti, «gül çay» sunulğanda nahşa eytildimu, beyit oquldimu yaki birär qiziqçiliq kšrsitildimu, «gül çay» iziğa qaytqanda, šz egisini tepip kelivatamdu, hšrmätkä layiq җavap qayturuldimu – moşuniŋ hämmisi däptärgä yezilip, nazarät qilinip turuşi haҗät. Mäzkür qaidilärni buzğuçilar җazalanğan. Mäsilän, ägär kimki piyaliniŋ qiridiki gül bärgini tšksä bir җäriman, «gül çay» egisigä qaytmisa, eytqan nahşa beyitliri täläp däriҗisidä bolmisa ikki җäriman, «gül çayni» egisigä qayturmaq bolğan kişi nahşa, beyit orniğa birär qiziqçiliq kšrsitimän däp mähsitigä yetälmisä, üç җäriman berişi keräk. Bu häqtä äsärdä täpsiliy eytilğan.
Mäşräpniŋ novättiki «dava-dästür» qismida mäşräp qaidisini buzğuçilar җazalinidu. Mäsilän, «huş kättini» šz vaqtida qayturmiğan Gayit «huş kättini» qayturuşniŋ orniğa «Dästihan üstidiki җäŋ» namliq hekayätni sšzläp beriş üçün bägdin ruhsät soriğan. Bäg bu hekayätni qiziqarliq, duduqlimay eytip beriş tälivini qoyidu, undaq bolmiğan täğdirdä bir mäşräp qärizdar bolidiğanliği agahlandurulidu. Lekin Gayit hekayätni mäşräp ähliniŋ kšŋli su içkidäk eytip beridu vä kšpçilikniŋ alqişiğa sazavär bolidu. Novättiki җazalanğuçi – mäşräpkä käç kelip qalğan Arislanğa jigirmä bäş tšgä (qoğun-tavuz), 250 qoy (alma-näşpüt) җäriman tšläş җazasi berilidu. Mabada mallar җüdäŋ bolup qalsa, egisigä qayturup beriş väzipisi kšlbegimgä tapşurulidu. Mäşräpniŋ yänä bir qaidisi mana moşu yärdä ayan bolidu, yäni Arislanniŋ abroy-atiğiniŋ juquriliğini yahşi bilgän mäşräpniŋ bir qatar äzaliri uniŋğa jüklängän mallarniŋ bir qismini šz hšddisigä eliş üçün bägdin ruhsät soriğan. Mäsilän, Ğopur bäş tšgä vä 70 qoyni šzigä alidu. Bäg buniŋğa maqul bolidu.
«Dava-dästür» ayaqlişip, çoŋ istirahättin keyin manta kältürülidu. Tamaqtin keyin mäşräpniŋ qaidisi boyiçä eşip qalğan qoylar (alma-näşpüt) mäşräp ähligä tarqitip berilidu. Buniŋdin keyin qaidä boyiçä tügün kältürülüp, uniŋğa kim egä çiqsa, şu novättiki mäşräpni beriş hoquqiğa egä bolidu.
Bu mäşräp bir pütün yezini šz içigä alğanliqtin, yaşlar şu yeziniŋ hämmä tirikçiligigä arilişip, yahşi, sovapliq işlarni ämälgä aşuridu. Mäşräp ähli şundaqla ählaq qaidililirini buzğanliği üçünmu pütkül mäşräp äzalirini qattiq җazalaş hoquqiğa egidur.
Hulasiläp kälgändä, yazğuçi Y.Tayirovniŋ «Tağdin taş kšçsä» povesti — uyğur mäşrivini täpsiliy vä qiziqarliq täsvirligän birdin-bir bädiiy äsärdur. Buniŋdin äsär muällipiniŋ uyğurlarniŋ milliy urpi-adätlirini yahşi ügängänligini vä šziniŋmu ämäliyatta mäşräp ähliniŋ bir äzasi süpitidä buni yahşi çüşängänligini bilişkä bolidu.
Uyğur milliy mäşriviniŋ Qazaqstanda kšpinçä ärlärniŋ qatnişişi bilän štüvatqanliği, älvättä, talaşsiz. Buniŋğa bu yärdä uyuşturuluvatqan mäşräplär dälil bolalaydu. Ötmüştin mälum boluşiçä, mäşräp är-ayallarniŋ qatnişişi bilänmu štkän. Buni šzbäkstanliq yazğuçi Sultan Җamalniŋ «Täŋşälmigän aläm» namliq romanidin (S.Җamal «Täŋşälmigän aläm», Almuta, 2014) kšrüşkä bolidu. Äsärdä täsvirlängän vaqiälär Qazaqstanniŋ Yarkänt täväsidä yüz beridu. Yazğuçi moşu tävädä tuğulup, šskänliktin bu yärniŋ jutini, häliqniŋ muŋ-zarini yahşi bilidu.
«Täŋşälmigän aläm» äsäridä äkis etilgän mäşräp kšrünüşi mäşräp ähli vä uni başqurğuçi bäg, qazibäg, paşşap vä kšlbeginiŋ toluq qatnişişi bilän täsvirlängän. Bu mäşräpniŋ juqurida kšrsitilgän mäşräplärdin alahidiligi, u är-ayalniŋ iştrak qilişida štidu. Şuniŋ üçün uniŋ äzaliri mäşräpkä «Ottuz oğul, toqquz qiz» däp muraҗiät qilişidu. Yänä bir šzgiçiligi, mäşräptä içimliklärdin haraq, musälläs vä qimiz qoyulsimu, amma mäşräp qatnaşquçiliriniŋ bu җähättä çäktin eşip kätmäsligi qattiq nazarät qilinidu. Mäşräp šziniŋ bäş jilliğini atap štidu. Mäşräp bir yeza dairisidä uyuşturulup, uniŋ äzaliri muällimlärdin, dehanlardin vä başqimu käsip egiliridin tärkip tapidu. Mäşräp begi sahiphanniŋ, yäni Märdanniŋ «sport mahiri», Rizvangülniŋ bolsa, ataqliq kšmüqonaq šstürgüçi dehan ekänligini, bu ailiniŋ abroy-ataqliq ailä ekänligini täkitläydu. Yazğuçi mäşräpkä täyyarlanğan tamaq vä säylärniŋ türlirini täpsiliy eytip ketidu. Mundaq alahidilik, mäsilän, juqurida qaralğan äsärlärdä bayqalmaydu. Romanniŋ yänä bir alahidiligi şuniŋdin ibarätki, mäşräp Taşkänttin kälgän jigit Muratniŋ näzäri astida štidu. U mundaq şäkildiki mäşräpniŋ päqät qedimiy tarihqa vä bay mädäniyätkä egä uyğurlarğila has ekänligini alahidä täkitläydu. Mäşräp uniŋ qaidilirigä qattiq riayä qiliş, läqämlärni, çaqçaqlarni, nahşa-ussul vä sazlarni, muqamlarni, maqal-tämsillärni qolliniş bilän täpsiliy yorutulğan. Äsär muällipi bolupmu är kişilär ussuliniŋ näqädär şoh vä nazuk, näqädär ävrişim vä yeqimliq ekänligini kšrsitidu. Mäşräptä saz näğmä vä ussullar orunlanğandin keyin, qiz-jigitlär vätän, häliq, tuğulğan jut, dostluq, muhäbbät toğrisida şeirlirini beyit misalida arqa-arqidin eytidu. Bu җähättä ular mäşräp mehmini Muratnimu untumay, uniŋğa alahidä hšrmät bildüridu. Mäşräptä «Huş kätti», «Gül çay» oyunlirimu kšrsitilgän. Mäşräp äzaliri şeir vä beyit oquş, lätipä eytiş, nahşa eytiş vä ussul oynaş, ägär ular qolidin kälmisä, hayvanlarni doraş hoquqiğa egä edi. Ayal kişilär hayavanlarni dorimay, kšpinçä başqa hünärlirini namayiş qilalatti. Amma härbir qaidini buzğuçi Paşşap täripidin näzärgä elinip turdi. «Dava-dästür» qismida undaqlar җazalinidu. Mäsilän, «Gül çay» oyunida Tayir pätmustin bir tal almini çüşirip qoyğanliği üçün şeir eytip җazasini štäydu. Şikayät qiliş hoquqiğa, älvättä, mäşräp ähliniŋ barliği egä. Şularniŋ biri Ayşigül orunsiz, kişi ränҗigidäk çaqçaqliri üçün Kärimniŋ üstidin şikayät qilidu. Kärim šz gunasini boyniğa alsimu, u keyinki ikki mäşräp davamida «ağziğa qulup seliş» җazasiğa hšküm qilinidu. Amma yeqinliridin bolğan Sädim Bägdin uni käçürüşni, mundaq işlarniŋ qaytlanmasliğida uniŋ üçün kapalät beridiğanliğini bildüridu. Qazibäg šz raziliğini beridu.
Mäzkür mäşräp ähli päqät oyun-tamaşä bilänla çäklänmäy, başqimu işlarni elip baridu. Mäsilän, yezini avatlaşturuş, mädäniyätni yüksäldürüş, milliy än°änilärni saqlaş, jutdaşlarniŋ halidin hävärdar boluş, zšrür bolsa yardäm kšrsitiş, toy-tškün vä näzir-çiraqlarda baş qoşuş vä başqilar.
Romandiki yänä bir yeŋiliq – muällip mäşräp tarihiğa tohtilip ketidu. U mäşräpniŋ äzäldinla päqät uyğurlarğila has mustäqil sän°ät şäkli bolup kälgänligini täkitläydu.
Yähiya Tayirov vä Sultan Җamalniŋ äsärliridä täsvirlängän mäşräp kšrünüşliri här ikki yazğuçiniŋ talanti vä til bayliğiniŋ juquri däriҗidä bolğanliği bilän başqilardin päriqlinidu. Yazğuçilarniŋ mäşräpkä qatnaşqan äsär qährimanliriniŋ tilini äynän yätküzüşkä, uniŋ näqädär bay vä hilmu-hil ekänligini kšrsitişkä tirişqan.
Til mäşräpniŋ asasiy amilidur, çünki til arqiliqla yazğuçi mäşräpniŋ pütkül sirlirini, mahiyitini yätküzäläydu. Şuniŋ üçün ana tilini bilmäy turup, ana tilniŋ arqisida uyğur hälqiniŋ pütkül mäniviy bayliğini, yäni uniŋ eğiz vä yazma nämunilirini bilmäy turup, bügünki kündä ata-bovilirimiz başlap bärgän mäşräp än°änisini toluq saqlap qeliş äsla mümkin ämäs.
Menbe: Uyghur Awazi, Kazakhstan
http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=43353


text:
Qırımtatar halqı lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ ailesinde qız torunı doğdı. Qız mart 13-te saar vaqtında Kyivde dünyağa keldi. Aile mart 15, cumaertesi künü onıñ loqsahaneden tantanalı surette çıqarılmasına azırlana. Bunı Qırım.Aqiqatqa Mustafa Cemilevniñ ömür arqadaşı Safinar ikâye etti.
Safinar: «Adını Meryem qoydıq. O, eñ dülber, eñ aqıllı şehzade. O, Kyivde dünyağa keldi. Babası ise Yakutiyada, sürgünlik yerinde doğdı. Torunımız da Qırımnıñ tışında doğdı. Biz, balalarımıznıñ bahtı içün küreşimizni devam etmege azırmız, ve Qırımnı azat etecekmiz», – dedi.
Mustafa Cemilev milliy lider statusını, qırımtatar halqınıñ aqları oğrunda küreşkeni içün aldı. O, 1966-1983 seneleri arasında sovet ukümeti tarafından taqip etile edi. Mustafa Cemilev altı kere tevqif etildi. Yedi kere mahküm etildi. «Sovet qurumını yamanlağan baqışlarnıñ darqatılması içün» apiste 15 yıl keçirdi. 1975-1976 seneleri arasında Omsk apishanesinde 303 künlük açlıq yaptı. Azatlıqqa 1986 senesinde çıqtı.
1991-2013 seneleri arasında Mustafa Cemilev Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi edi. Ukraina Yuqarı Radasınıñ III-VII çağırışlarında halq deputatı edi. 2014 senesiniñ noyabrinden başlap, VIII çağırışnıñ Ukraina halq deputatı. Ukraina parlamentindeki bütün müddetleri esnasında bir de bir fırqanıñ azası degil edi.
2014 senesi ağustos 20-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ 657/2014 nomeralı fermanı ile Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işleri boyunca vekili vazifesine tayin etildi.
2014 senesiniñ mayısında Mustafa Cemilev Qırımnıñ Rusiye akimiyeti tarafından persona non grata ilân etildi. Onıñ içün Qırımğa kirüv beş yılğa yasaq etildi.


text:
Böyle sözler ile «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» mühbiri Sergey Mokruşin Qırım.Aqiqat saytına «Qırım imayesi» vekilleri tarafından etilgen yaqalanuvını izaatladı. Onıñ neticesinde o ve onıñ zenaatdaşı Vladlen Melnikov zarar kördiler.
O qayd etti ki, onıñ areketlerinde cinayet alâmetlerini politsiya tapmadı.
«Bizni «halq imayesi» iç bir sebepsiz yaqaladı, kötekledi. Politsiya areketderimizde cinayet alâmetlerini tapmadı, memuriy protokol da tizilmedi. Amma aynı zamanda men samooborona vekilleriniñ ve eki grajdan – Petrov ve Yüryev areketleri boyunca ariza yazdım», – dep bildire Mokruşin.
O, taqiqatçılar ve politsiya vaziyetni ögrenecegine ve Qırım sakinlerine «halq imayesi» vekilleriniñ uquqiy vekâleti boyunca cevapnı berecegine ümüt besley.
«Men şimdi nizamnı nezaret etmegen, nizamnıñ qurulğan uquqiy negizlerini bile bilmegen añlaşılmağan insan taqımlarını körem»,– dedi Mokruşin.
Onıñ sözlerine köre, al-azırda olar bulunğan rayon bölügi insanlar ile toludır. Jurnalist şunı da qayd etti ki, olarnıñ esas qısmı «halq imayesi» tarafından ketirilgendir.
«Bu insanlar nasıldır bir uquqiy bozuluvını etkenini tüşünmeyim. Bu areketler qanunsızlıq ve nizamsızlıqtır», – dedi Mokruşin.
Aqşam iyün 2-de Aqmescitte Qırım «halq imayesi» azaları «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» hadimlerini – muarrir Sergey Mokruşin ve rejissör Vladlen Melnikovnı yaqalağan ediler. Olarnı bir qaç saat devamında «halq imayesi» «ştabında» sorğudan keçire ve sağlığına zarar ketire ediler. Sorğu ve köteklev vaqtında anda Nazirler Şurası yanındaki cemaat şurasınıñ sabıq iştirakçisi Aleksandr Yüryev ve Aqmescit şeer şurasınıñ deputatı Anatoliy Petrov buluna ediler
Bundan soñ matbuat temsilcileri olarnı Merkeziy rayon bölügine alıp kettiler, mında olardan şaatlıqnı yazıp, yolladılar. Aqmescit №6 şeer hastahanesinde Mokruşinniñ qafesine qattı ezik ketirdilgenini qayd ettiler.
«Qırım içki işler nazirligi»nde Qırım Aqiqatqa işbu vaqia boyunca teşkerüvler keçirilgenini ayttılar.


text:
`Turxan Dilmaç` Näticälär
Xäbärlär [19]
- İstanbulda Rämiyevlär iskä alına
- Törkiyäneñ yaña iyärçennäre
- Miñnexanov Änkarada tatarlar belän oçraştı
- “Sağınırmın sine, Qazan!”
- Tatarstanda 15 iyül’ dastanı çaraları
- Törki dönya xäbärläre 26
- Turxan Dilmaç: "Törek häm tatar tarixı urtaq”
- Tatarstan tarix institutına 20 yıl
- Tatar awılları häm Törkiyä duslıq cämğiyäte
- Törek wä tatar dönyasında 2016 yıl
- “Min Qazanda yäşäwemä şat"
- Dilmaç: “TRT Tatar - tatarlar öçen al’ternativ çığanaq”
- Turxan Dilmaç:“Aqıl häm küñel belän êşlärgä kiräk”
- Törkiyäneñ Qazan baş konsulı “Törkiyä awazı”na cawap birde
- Dilmaç: “Tatarçanıñ bay tel buluın üzem dä kürdem”
- Törkiyäneñ Qazan baş konsullığına 20 yıl
- Tatarstan häm Törkiyädäge urazalar arasında ayırma barmı?
- Tatarstanda Yunısnıñ êzennän Cömhüriyät iftarına
- Qazanda TRT xezmättäşlege söyläşelde


text:
Kelecek afta İstanbulda Ukrayina, Rusiye, Türkiye ve BMT temsilcileri arasında aytışmalar ola bilir. Bu aytışmalarda Ukrayinadan zahire ihracı meselesi muzakere etilecek. Bunı Milliyet gazeti Türkiye prezidentine yaqın menbalarğa aftı etip bildire.
Aytışma gruppasınıñ terkibi şimdilik belli degil. Gezetniñ yazğanına köre, körüşüvde Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ve BMT Baş kâtibi Antoniu Güterriş iştirak ete bilir.
Kremlniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov Ukrayinadan zahire ihracı ile bağlı Türkiye ile temaslarnıñ olğanını tasdıqladı.
Al-azırda Ukrayinanıñ deñiz limanları blok etilgen. Türkiye limanlarnıñ bloktan çıqarılması içün Ukrayinağa yardım etmege azır olğanını bildirgen edi. Amma Ukrayina akimiyeti limanlarğa keçit yerleri minasızlaştırılsa6 Rusiyeniñ Odesağa ücüm içün deñiz koridorlardan faydalanacağından saqına.
Ukrayina dünyanıñ dörtünci eñ büyük zahire ihracatçısıdır. 2021 senesi o tahminen 45 million tonna aşlıq ekinlerini ihrac etti.
Ukrayina akimiyeti Rusiyeni işğal etilgen topraqlarda ukrayin zahiresini qanunsız elge keçirgeninde qabaatlay. Rusiye akimiyeti ukrayin zahiresini Rusiye ve işğal etilgen Qırımğa çıqarğanını taslıqlay.
Mayısnıñ 24-nde Ukrayin TİN yolbaşçısı Dmıtro Kuleba dünyanı Rusiyeden qırsızlanğan ukrayin zahiresini satın almamağa ve Rusiye cinayetçilerine ortaq olmamağa çağırğan edi.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Strazburgta, Avropa Şurası Parlament Assambleyasınıñ toplaşuvı çerçivesinde ötkerilgen yan-tedbir devamında istilâ etilgen Qırımda söz serbestliginiñ yoq etilüvi aqqında tarif etti.
«İlk kününden başlap bütün serbest matbuat yoq etilmekte. Rusiye, kütleviy haber vastalarınıñ cümlesini öz nezaretine aldı. Öz serbestligini qorçalamağa tırışqanlar ise – ya qapatıldı, ya da Qırımnı terk etti», – dedi Cemilev.
Merasimde iştirak etken Qırımtatar Milliy Meclisi azası, «Hayat» radiosınıñ muarriri Gayana Yüksel, yarımadada Kremge tabi olğan akimiyet tarafından Qırımdaki jurnalislerge qarşı yapılğan basqı aqqında tarif etti.
«Akimiyet, o yerde (Qırımda – QA) serbest KHV yoq etilsin dep, elinden kelgenini yaptı. Qırımlı jurnalistlerge qarşı repressiyalar başlatıldı... Soñra haber vastaları qapatılıp başlandı... Nevbetteki basamaq – serbest ve mustaqil müellifler olaraq sadece olıp keçken adiselerni qayd etmege tırışqanlarnıñ ezilmesi», – dedi Yüksel.
O, dünya cemaatına muracaat etip, insan aqlarınıñ ve KHV serbestliginiñ bozuvlarını taqip etmek içün nezaret eyyetini Qırımğa yollamağa rica etti.
Qırımlı jurnalist Anna Andriyevska, Qırımda rus mahkemesinde «fikiri sebebinen mahküm etilgen» başqa qırımlı jurnalist Nikolay Semena aqqında tarif etti.
«Qırımnıñ aitligini muzakere etmek – bügün Rusiye qanunlarında cinayet olaraq tanıla... Bügün bu sebepten Qırımda bir sıra jurnalistler ve cemaat erbapları taqip etilmekte, olardan biri – Nikolay Semena. O öz fikiri içün mahküm etilgen», – dedi Anna Andriyevska.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket faalleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina nevbetten tış parlament saylavlarına azırlana. Çeşit firqalarnıñ cedvellerinde onğa yaqın qırımlı siyasetçi, memur ve cemaatçı namzetini kösterdi. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri de iştirak etecegini bildirdi, lâkin farqlı siyasiy küçlerge qoşuldı. Qırım.Aqiqat keleyatqan Yuqarı Rada saylavlarında deputat mandatı içün küreşecek olğan qırımlılarnen subetleşmege devam ete.
Saylavaldı kampaniyada qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz Petro Poroşenkonıñ «Avropa birdemligi» firqasınıñ cedveline kirsetildi. Meclis reisi Refat Çubarov İgor Smeşkonıñ «Küç ve namus» firqa cedvelinde üçünci yerde buluna. Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Yuqarı Radağa «Ğroysmannıñ ukrain strategiyası» firqası cedvelinde kete. Svâtoslav Vakarçuknıñ «Ses» firqa cedvelinde ASTEM şirketiniñ icra müdiri, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Rustem Umerov ve «KrımSOS» teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva Radağa keteler.
«VostokSOS» hayriye fondunıñ koordinatorı ve icra müdiri, qırımlı Aleksandra Dvoretskaya «Ses» firqasınıñ cedvelinde 31-inci yerde buluna. Qırımlı bloger ve dizayner Liza Bogutskaya Volodımır Zelenskıynıñ «Halq hızmetçisi» firqasınıñ cedvelinde 100-ünci yer aldı.
Ukraina Yuqarı Radasına qırımlı, Ukrainanıñ sabıq halq deputatı, iş adamı Andrey Sençenko da kete. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, belli bir müddet qırımtatar kütleviy haber vastalarında reberlik yapqan Gayana Yüksel de halq deputatı olmaq içün namzetini köstermege niyetlene.
Qırımtatar Milliy Meclisi vekilleriniñ saylavlarğa farqlı firqa cedvellerinde ketkeniniñ sebebi ne? Farqlı siyasiy küçlerniñ cedvellerinde olıp, Qırım meselelerinde işbirligi yapmağa çare barmı? Qırımnı işğalden qurtarmaq ve qırımtatar milliy-territorial muhtariyetini qurmaq içün ne kerek? Qırım.Aqiqat Radiosınıñ kündüz yayınında alıp barıcı Katerina Nekreçaya bu suallerniñ cevaplarını qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevnen beraber qıdıra.
– Siz ve Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz Petro Poroşenkonıñ «Avropa birdemligi» firqasınıñ cedveline kirdiñiz, Meclis reisi Refat Çubarov ise İgor Smeşkonıñ «Küç ve namus» firqasınıñ cedveline kirdi. Qırımtatarlar parlamentke Volodımır Ğroysmannıñ «Ukrain strategiyası» ve Svâtoslav Vakarçuknıñ «Ses» firqalarında kete. Prezident saylavlarında Meclis resmiy şekilde Petro Poroşenkoğa qoltutqan edi. Mında aenksizlik yoqmı?
Parlamentte Qırımnıñ tamır halqınıñ vekilleri çoqça olmasını isteymizMustafa Cemilev
– İşğalden evel vaziyet bam-başqa edi. Parlament saylavlarına belli bir siyasiy küçnen beraber kete edik, saylayıcılarımız bar edi (2014 senesine qadar Mustafa Cemilev Ukraina parlamentine «Narodnıy Ruh» firqasından, üç kere «Narodnıy Ruh» qoşulğan «Naşa Ukraina» firqasından, bir kere «Batkivşçına» firqasından saylanğan edi – QA). Olar cedvelleriniñ keçecek qısmına temsilcilerimizni alğan edi. Şimdi vaziyet deñişti, saylayıcılarımız yoq – olar işğal altındaki Qırımda qaldı. Saylavlarğa ancaq bir qaç yüz insan çıqa bile. Şunıñ içün mında kimnen ketkenimiz bizler içün müim degil… Asılında, müim. Elbette, vaziyet ne olsa olsun, Rusiye tarafdarı olğan siyasiy küçlernen beraber ketmeycekmiz. Kim qayda namzet kösterilecegini belgilegende nasıl bir siyasiy küç olğanına, arqalarında kimler bar ve Ukrainanı nasıl körgenlerine baqamız. Bu sefer, elbette, parlamentte Qırımnıñ tamır halqınıñ vekilleri çoqça olmasını isteymiz. Qırım mevzusı er vaqıt aydınlatılmalı, bunı ise eñ yahşı şekilde halqımıznıñ temsilcileri yapacaq.
– Yani bu firqalarnıñ vekilleri sizge muracaat etti ya da siz muracaatta bulunğan ediler?
– Biz «Narodnıy Ruh» ve «Yeşiller firqasına» da namzet kösterdik, bu Gayana Yüksel – amma olarnıñ keçüv ihtimali az. Bu firqalar istegini bildirgen edi. Elbette, Refat Çubarov «Petro Poroşenko Blokundan» ketmege istemedi, çünki er daim beraber ediler. Em de prezident saylavlarındaki beyanatımız yalıñız Meclisniñ fikri degil, er daim bağda olğan Qırımdaki semetdeşlerimizniñ fikri ola. Bunıñ sebebi Petro Poroşenkonıñ BM Baş assambleyası, PACEde Qırım mevzusında ve işğalden qurtaruv aqqında faal aytqanı oldı. O, milliy-territorial muhtariyetni (qırımtatar – QA) yañıdan quruvnen bağlı Anayasa deñişmelerini kirsetecek işçi gruppanı da qurğan edi. Aytacağım, qırımtatarlarnıñ Poroşenkoğa qoltutması içün bütün sebepler bar edi. Çubarovğa da cedveldeki yer teklif etildi, amma büyük telüke bar ve Smeşkonıñ cedveli boyunca keçmesiniñ daa büyük ihtimali bar, dep tüşünemiz. Amma yañılmamız da mümkün. Şimdilik, reytinglerge köre, «Küç ve namus» 5 fayızlı sıñırnı keçmey. Keçer, dep ümüt etecekmiz.
– Meclisniñ Petro Poroşenkoğa canı ağırmaymı?
Farqlı siyasiy küçlerde bizimkilerniñ olması yahşı. Qırım ve tamır halqınen bağlı vesiqalar qabul etilgende bu fraktsiyalarnıñ destegini semereli bir şekilde temin ete bilelerMustafa Cemilev
– Petro Poroşenkodan cedvelini qırımtatarlarnen tolduracağını beklep olamaymız, bu añlaşıla… Amma menim yerime Refat Çubarovnı alıñız, degen edim. Menim yaşımda ne kerek, dinozavrnıñ deputat olması ayıp endi. 20 yıldan berli oturdım. Amma şöyle dedi: yoq, sizni cedvelimde körmege isteyim. Bir taraftan, farqlı siyasiy küçlerde bizimkilerniñ olması yahşı. Qırım ve tamır halqınen bağlı vesiqalar qabul etilgende bu fraktsiyalarnıñ destegini semereli bir şekilde temin ete bileler.
Moskvadan radio diñleyicisi Aleksandrnıñ suali bar: «Vladimir Putinniñ qudası Viktor Medvedçuk ğalebe qazanacağından qorqmaysıñızmı? Bu firqa 10%-ğa yaqın qazansa, ne yapacaqsıñız?».
– Bu prezident saylavlarından soñ bu küçler faal sürette qaytmağa başladı, bizim buña qarşılıq kösterecek mehanizmlerimiz, mence, şimdilik yoq. Amma devletimiz içün telükeli olacağını tüşünmeyim, saylavlarda eñ çoq 10-11% qazanırlar, fraktsiya olacaqlar. Amma ukrain halqı bayağı kâmil, em de ilân etken Avropa integratsiyası yolumızğa tesir etip olamazlar.
– «Halq hızmetçisinde» qırımtatarlar ne içün yoq?
Qırımnı işğalden qurtaruv mevzusı daimiy olsun dep, Avropa atlantik kursına yardım etmege tırışacaqmızMustafa Cemilev
– Bu sual «Halq hızmetçisine» berilmeli. Bu firqağa nisbeten bir de bir allergiyamız yoq. Konstruktiv muhalifetke keçecegimizni ilân etken edik. Amma Volodımır Zelenskıy eski akimiyetten kimsenen işi olmaycaq, degen edi, biz ise eski akimiyet sayılamız. Faqat konstruktiv muhalifet aqqında aytıp, yañı prezidentniñ muvafaqiyetsizligine quvanmaycaqmız, dedik. Qırımnı işğalden qurtaruv mevzusı daimiy olsun dep, Avropa atlantik kursına yardım etmege tırışacaqmız. Buña riayet etseler, biz muhalifet degil, ittifaqdaş olacaqmız. Amma Zelenskıynıñ etrafında bir qaç farqlı gruppalar bar. Bazıları qırımtatarlarsız olmaz, digerleri raqip olğanımıznı, umumiy bir şeyimiz olmağanını aytalar. Yaqın vaqıtta körüşüvimiz olacaq ve er şeyni al etecekmiz, dep tüşünem.
– Yuqarı Radadaki koordinatsiya aqqında aytqan ediñiz. Parlamentke keçe bilecek qırımtatar gençleriniñ fikri Meclis fikrinden farqlı olacağından qorqmaysıñızmı?
– Bir insan Meclis qararlarına riayet etecek, dep kefil etip olamaymız, Meclis azası olsa bile. Tarihımızda böyle şeyler olğan edi. Amma Meclis azalarını aytmayıq, Meclis tevsiye etken insanlarnı aytamız.
– Şimdiki akimiyet, prezident, yañı ükümet ve Yuqarı Radağa qırımtatar muhtariyeti ve halqnıñ nege ihtiyacı bar olğanını añlatmaq içün ne kerek?
Ukrain toplulığınıñ yarısından ziyadesi Qırımda milliy-territorial muhtariyet olacağına azırMustafa Cemilev
– Umumen ukrain cemiyeti bu problemanı añlamay. Bazıları başqaları da muhtariyet ister, dep aytalar: macar, romenler. Ukraina dağılır deyler. Olmaycaq şey. Laf yañı bir şeyni quruv aqqında degil, 1944 senesi cinaiy şekilde bozulğannıñ ğayrıdan quruluvı aqqında kete. Çoq insan böyle bir muhtariyet endi olğanını añlamay. Söz sırası, Volodımır Zelenskıy prezident saylavlarınıñ eki turı arasındaki açıq munaqaşada bu sualge cevap bermedi. İşğal bitken soñ qırımtatar halqınıñ güllenmesi içün bütün şaraitler olmalı, dep ayttı. Bu problemanı añlamaylar, dep tüşündim. Kelecek körüşüvde bu mevzuda laf etecekmiz, deyim. Bazı firqalarnıñ – «Radikal firqa», «Batkivşçına» firqalarınıñ – fikri deñişkenini körem, içtimaiy tedqiqatlar da ukrain toplulığınıñ yarısından ziyadesi Qırımda milliy-territorial muhtariyet olacağına azır olğanını köstere. Ümüt bergen bir işaret. Kütleviy haber vastalarınıñ rolü büyük, böyle adımnıñ maqsatqa ve qanunğa uyğun olması añlatılmalı.
– Ne aytacaq olasıñız?
– Dünyada halqnıñ kelecegini belgilev ve devletniñ topraq bütünligi aqqı bar. Unitar Ukraina devleti çerçivesinde milliy-territorial muhtariyet olaraq devletçilik şeklini quruv formulası teklif etile. Bu bir de bir qaidege zıt kelmey.
– Bu muhtariyetni qurmaq içün Qırımnı başta işğalden qurtarmaq kerek. Bunı nasıl köresiñiz?
Ukrainada Rusiye tarafdarı olğan bir akimiyet olsa, sanktsiyalar lâğu etilse, Rusiyeniñ Qırımnı özüne qaldırmağa imkânı olacaqMustafa Cemilev
– Bu global mesele, tek Qırımnen bağlı degil. Amma bir qaç vaziyette yarımadanı işğalden qurtara bilemiz. Birinciden, er angi yañı istilâğa qarşı çıqa bilecek devletniñ arbiy quveti arttırılmalı. Ekinciden, Ukrainadaki istiqrar pek müim, çünki er angi stabilsizleşüv duşmanımızğa fayda ketirecek. Ukrainada Rusiye tarafdarı olğan bir akimiyet olsa, sanktsiyalar lâğu etilse, Rusiyeniñ Qırımnı özüne qaldırmağa imkânı olacaq. Elbette, bunı memleketniñ Avropa atlantik integratsiyası yolu ve istilâcığa qarşı sanktsiyalarnıñ quvetleşüvinen bağlaymız. Şunıñ içün şimdi Rusiyeni kene PACEge almaq keri adım dep sayamız. Zelenskıy Berlin ve Parijde bunı açıq bir şekilde izaatladı, amma Angela Merkel ve Emmanuel Makronnıñ fikri deñişmedi, ne yazıq ki. Büyük bir facia körmeyim, lâkin qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarnıñ quvetleştirilüvi buña Ğarpta nasıl cevap berilecegine bağlı.
– Yuqarı Radada ve halqara alanda umumen qırımlılarnı temsil eteceksiñiz, dep ayta bilesiñizmi?
Qırımtatarlar işğal etilgen Qırımda kelecekleri olmağanını yahşı añlayMustafa Cemilev
– Bütün qırımlılarnı temsil etem dep aytıp olamayım, çünki Qırımda Rusiyege baqqan insanlar er vaqıt bar… Qırımtatarlar işğal etilgen Qırımda ve Rusiye terkibinde kelecekleri olmağanını yahşı añlay… Öz keleceklerini olar işğalden qurtaruvnen bağlay. Qırım ealisiniñ Rusiyege qoltutqan qısmını aytsaq, olarnı da añlayım. Qırımda rus tilli ealiniñ 90%-dan ziyadesi – sürgünlikten soñ Rusiyeniñ farqlı vilâyetlerinden köçken insanlar ve, elbette, belli bir bağları bar. Amma esas farqımız şudır: Rusiye sevgiñiz belli, lâkin cemidanlarını alıp keldiñiz. Bunı begenseñiz, vatanıñızğa ketmege kimse keder etmey. Amma anda, vatanıñızğa, vatanımıznen beraber ketmege razı degilmiz.
– Qırımlılarğa ne aytmağa ister ediñiz?
– Qırımda işğalde, Rusiye Federatsiyasında kelecekleri yoq, dep daa bir kere tekrarlamaq isteyim. Çünki dünya toplulığı işğalni iç bir vaqıt tanımaycaq, ve yarımada er vaqıt çürügen bir region olacaq. Anda işğal bitmese, insan aqlarını qorumağa imkânsız olacaq. Şu sebepten Qırımnı tez vaqıtta işğalciniñ çızmasından qurtarmaq içün areket etmek kerekmiz. Başqa çaremiz yoq.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Katerina Nekreçaya, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ prodüseri, alıp barıcı ve mahsus leyhalarnıñ müellifi


text:
Rusiye matbuatı, "Lefortovo" SİZOsında peyda olğan COVID-19 adiseleri aqqında haber ete.
"Novaya gazeta"nıñ malümatına köre, bir qaç meşur davanıñ iştirakçileriniñ teşkerüvi koronavirusnı tasdıqladı.
Advokat Nikolay Polozov "Lefortovo"da tutulğan qırımlı İvan Yatskinniñ alı aqqında qasevet etkenini bildirdi.
"Künde yarım sağan başı sıfatında epidemiyağa qarşı tedbirler yardım etmedi. Ukrain siyasiy mebüs İvan Yatskinniñ alını pek qasevet etem", - yazdı Polozov Facebookta.
"Matrosskaya tişina" SİZOsında eki tasdıqlanğan COVID-19 adisesi aqqında bildirile. "Lefortovo" aqqında ise malümat yoq.
Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyüniñ sakini İvan Yatskin 2019 yılda oktâbr 16-sında tutuldı. Bu dekabr ayında belli oldı.


text:
Temeli Büyük Britaniyada olğan «Süriyede insan aqlatı boyunca observatoriya» nezaret teşkilâtınıñ bildirgenine köre, himik ücüm neticesinde ölgenlerniñ sayısı 72 qadar yetti. Aprel 5 künü yayınlanğan haberinde öldürilgenlerniñ yarısı – qadın ve balalar olğanı beyan etile.
Akimiyetke qarşı olğanlarnıñ nezaretindeki İdlib rayonındaki Han-Şeyhun şeerinde birinci çıqqan haberlerde 58 ölü aqqında bildirile edi. Aprel 4 künü yüz bergen adiseden soñ, ekimler siñir-danma ğazı – zarin qullanıldı dep tahmin eteler.
BMT Telükesizlik Şurası aprel 5 kününe bu ücümni maküm etken rezolütsiyanıñ baqılması içün toplaşuv tainledi. Rezolütsiya muellifleri Ğarb memleketlerniñ diplomatları ola.
Qoşma Ştatları ve diger devletler, prezident Başar Asadnıñ akimiyetini insanlarnıñ öldürilmesine bağlı olğanlarında qabaatlaylar. Telükesizlik Şurasında qararlarnı lâğu etmege aqqı olğan Rusye öz ittifaqdaşını aqlamağa çalıştı.
Rusiye Mudafaa nazirligi beyan etti ki, avanıñ bulaşması – akimyetke qarşı çıqqanlarnıñ nezaretindeki himik silâ anbarına Süriye akimiyet küçleri tarafından yapılğan ava darbe neticesinde oldı.


text:
İyül 10 künü Ukrainada İtaliya elçisi Fabritsio Romano iqametgâhında qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarovnıñ Ukrainada akkreditatsiyadan keçken diplomatlarnen iş körüşüvi keçti. Körüşüv iştirakçilerini qırımtatar halqınıñ ve Qırımda insan aqlarınıñ vaziyeti ile tanış ettiler.
Bu aqta Çubarov Facebookta yaza.
Onıñ malümatına köre, körüşüv çerçivesinde taraflar qırımtatar halqı aqlarınıñ temin etüvinde işbirlik noqtalarını muzakere etti.
«Bunıñ ile qırımtatar tarafınıñ mevamı böyle edi: Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsı ve Qırım işğalinden sebep peyda olğan buhrannıñ çezilmesi içün keçirilgen halqara körüşüv, muzakere ve añlaşmalarda Qırımnı işğalden azat etmek ve yarımada üzerinde Ukraina mustaqilligini ğayrıdan tiklemek kibi talaplar qayd etilmeli. Qırımtatar Milliy Meclisi Qırımnıñ kelecek taqdiri aqqında bütün muzakerelerniñ iştirakçisi olmalı», – dep yaza Çubarov.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukraina Anayasasınıñ detsentralizatsiya (ademi merkeziyet) maddesini taqdim etip, qırımtatarlar içün «milliy-medeniy muhtariyet» aqqında ayttı. Anayasa komissiyasınıñ azası ve Ukraina parlamentiniñ «Petro Poroşenko Blokundan» deputatı olğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov buña sert cevap berdi. Meclis reisiniñ fikirince, yarımadanıñ tamır halqı tarihiy vatanında taqdirini belgilemek aqqını qazanmalı. Bu olmasa, Meclis reisi yaqın künlerde parlamentniñ sessiya zalına kirecek Anayasa deñişmeleri aqqında qanunğa rey bermeycegini bildirdi.


text:
«Sanat tedaviylemey, amma diagnoz qoya», dey ukrain ressamı Vlodko Kaufman. «Yol» keñiş mıqyaslı medeniy ve sanat leyhası çerçivesinde Ukraina ile Qırım arasındaki alâqalar, ukrainlerniñ qırımtatarlarnı añlayışı ve umumiy tarihiy taqdiri ile bağlı qıyın sualler köterile. Qırımnı daa yaqın ve añlayışlı yapmaq içün ilim ve sanat adamları birleşti. Leyha yedi büyük teşebbüsten ibaret. Olarnıñ arasında "Qırım evi" ve Gonçar adına müzeyinde eki sergi leyhası, 200-ge yaqın el işi sanat eserlerinden ibaret yañı devlet kollektsiyası, tarihiy Çumak yolu boyunca yañı turistik yol.
Leyha Ukraina Medeniyet fondu, Ukraina institutı ve Qırım eviniñ destegi ile “El-Cheber" CT tarafından ömürge keçirile. Leyhanıñ ortaqları: Ukraina Milliy hatıra institutı, İvan Gonçar müzeyi, Eleos-Ukraine, Svitarta, Qırımnıñ qavimşınaslıq ve siyasiy araştırmalar merkezi. Leyhada belli medeniyet ve sanat erbapları iştirak ete, olarnıñ arısında rejissör Ahtem Seitablayev, Ukraina Helsinki grupassınıñ tesisçilerinden biri, UKU prorektorı Miroslav Marinoviç, Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar, sanat erbapları Rustem Skibin, Petro Gonçar ve digerleri.
Qırım ve qırımtatarlarnıñ tarihı ve medeniyeti Ukraina tarihında angi yerni ala? Ukraina qıtasınıñ sakinleri yarımada, sakinleri ve onıñ ukrain alanındaki yeri aqqına ne bileler? Qırımtatar medeniyeti ve tarihı ile tanışlıq ukrain cemiyetine nasıl tesir ete?
Bu ve diger aktual mevzular Qırım.Aqiqat Radiosınıñ studiyasında "Qırım meselesi" yaynında alıpbarıcı Aleksandr Yankovskiy ve onıñ subetdeşleri ukrain sanatşınas, "Yol" leyhasınıñ koordinatorı Svetlana Lâhovets, qırımlı tarihçı, leyhanıñ mesleatçısı Gülnara Abdullayeva, ukrain ressamı, performer Vlodko Kaufman muzarke etti.
"Yol" leyhasını taqdim etip, qırımtatar çölmekçi Rustem Skibin özüni tanıma basamağını nasıl keçkenini hatırlay.
Ve bu formula böyledir: medeniyet, tış dünyağa munasebet, iç dünyağa munasebet, din ve bedenRustem Skibin
«Menim içün 90-ıncı senelerde Qırımğa qaytmaq, añlamaq ve özüme men kimim, neçün qırımtatarım kibi sualler berip başlağanım zaman böyle bir deñişüv noqtası oldı. Ve o zaman men artıq Qırımda, bir qasabada, qırımtatarlar, adetler arasında olğanda, halqnı tertip etken muayyen bir formula olğanı qararına keldim. Ve bu formula böyledir: medeniyet, tış dünyağa munasebet, iç dünyağa munasebet, din ve beden. Toprağımızda olğanımız içün bu bir arağa kelip başladı, halqımız ğayrıdan ösip ve şekillenip başladı. Bu leyha bütün bularnı mütehassıslar, medeniyet erbapları, tarihçılar, qavmiyatçılar, çalğıcılarnı ihtisasiy seviyede birleştirip adetlerimizni yüksek seviyede köstermek içün bir imkândır», – dey Skibin.
Bir çoq ukrainler yalıñız bugün qırımtatarlar ve olarnıñ medeniyeti ile tanışıp başlay. Sanatşınas, "Yol" leyhasınıñ koordinatorı Svetlana Lâhovets Qırımnıñ tamır halqı ile ilk körüşüvini hatırlay.
–Gençligimde Qırımğa barğanım zaman qırımtatarlar aqqında ilk eşitkenim şey ruslarnıñ sözleri edi: "bizden topraq almaq içün mında keldiler". Bu içimde dissanansqa sebep oldı ve soñra qırımtatarlarnıñ kim olğanını tüşündim.
İlk eşitkenim şey ruslarnıñ sözleri edi: "bizden topraq almaq içün mında keldiler"Svetlana Lâhovets
Leyhanı başlamazdan evel meseleni araştırdıq ve belli oldı ki, Ukrainada Menlik inqilâbından soñ qırımtatarlar aqqında daa çoq insan bildi, qırımtatar medeniyeti ile tanışmaq istek ve talap bar. Al-azırda halq aqqında bilgiler sahtiydir, Qırım ise yaz tatili içün bir yer kibi qabul etile. Şunıñ içün böyle leyhalar pek müim. Öz tarihını bilmeme, başlarda boş yer bere, misal olaraq, sovet mifleri ile toldurıla bile. Qırımtatarlar kim olğanı ve ukrainlerge ne qadar yaqın olğanları aqqında malümat bermek peşin fikirlerni toqtatacaq.
Yedi teşebbüsimiz bar ve er biriniñ öz leyhaları - medeniy mahsulları bar. Misal olaraq, "Çumak yolu". Biz Kyivde Kalançakqa kettik, ukrain ve qırımtatar medeniyetlerini birleştirgen leyhalarnı kösterdik, Çumak yoluna bağışlanğan hatıra leyhalar qoydıq. Qıırmtatar tilinden türküler, nağmeler yazamız. Pirogovo halq mimarlığı ve yaşayışı milily müzeyinde evel iç bir vaqıt olmağan qırımtatar mülküniñ inşasını başladıq.
Qırımtatar tirihçısı Gülnara Bekirova, qırımtatarlarnıñ tarihında bir çoq boş yer qala, lâkin böyle leyhalarnıñ yardımı ile olarnı da qapatmaq mümkündir, dep qayd ete.
– Arhiv vesiqaları, asıl menbalar elde etile ve tarihiy kanva qurula. Sovet Birligi devri o qadar zeerli edi ki, qırımtatarlar aqqında malümat o qadar menfiylik ile tolu edi ki, bugün qırımtatarlar aqqında mifler ve stereotipoler bar. Qırımtatarlar, Qırım olarnıñ doğğan yeri, qavmiy toprağı olganı ve ukrainler ile munasebetleri aqqında aytıp bermege vaqıt keldi. Leyhamıznıñ maqsatlarından biri, halqlarımıznıñ birlikte ve dostane munasebette olğan zaman ne qadar küçlü olğanlarını köstermektir.
Misal olaraq, Qırım evinde bir sergi teşkil etilecek. Bu ziyaretçiniñ Qırım Hanlığı devrine qadar ketmege, bu devlet qurulışından özüni is etmege fırsat berecek. Bu, Sovet kitaplarında tarif etilgen bir qorquç yeri olmağanı belli olacaq. İnsan Qırım hanlığınıñ medeniyeti, maneviy yaşayışını körip olacaq. İslam aqqında bilip olacaqlar, tasil nasıl olğanı körecekler. Hristianlar ve yeudiyler Qırım Hanlığında nasıl yaşağanını ve siyaset ne qadar tollerant olğanını körip olacaqlar.
Çoqusılar içün Qırım bu deñiz, dağlar, amma kerçekten bu leyhamızda yer alacaq çöl de, dey ukrain ressamı ve performer Vlodko Kaufman.
Biz, qıymetni ğayıp etkende añlaymızVlodko Kaufman
– Sanat vastasınen bu qadar ağır bir meseleni keçirgen pek büyük ve türlü bir leyha üzerinde çalışamız ve bu insanlarğa pek tesir ete. Biz, qıymetni ğayıp etkende añlaymız. Devlet Qırım meselesine az diqqat ayıra, buñı añlamaq ve onıñ üzerinde çalışmaq kerek. Menim fikrimce, sanat vastasınen açıq şekilde muzakere etilmesi qıyn olğan meselelerni sanat vastasınen al etmek mümkün. Menim sergim meraqlı olması içün elimden kelgenini yapam, amma sanat tedaviylemey, yalıñız diagnoz qoya.
(Metinni İnna Anitova azırladı )
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Devlette cenk ketse bile, Ukraina Qırımnı unutmamaq kerek, deyler mütehassıslar. Olarnı fikirince, qırımtatar ealisiniñ qorçalanuvı, olarnıñ Ukraina tamır halqı olaraq ilân etilüvi işğalnen küreşmek içün yardım ete bile.
Ukrainanıñ yañı Anayasasında yarımada qırımtatarlarnıñ milliy territorial muhtariyeti olaraq qayd etilmek kerek. Bu fikirni Qırım mütehassıslar merkezi idaresiniñ reisi Andrey Klimenko bildirdi. Onıñ fikirince, bunıñ episi Ukrainanıñ yarımada içün küreşte yardım ete bile.
Bundan da ğayrı, Ukraina prezidenti Pötr Poroşenko, Ukraina territoriyasında Qırım Nazirler Şurası çalışqanı aqqında mahsus avaleni çıqarmaq kerek. Böyleliknen, qırımtatarlarnıñ aqlarını yüksek uquqiy seviyede qorlamaq mümkün olacaqtır. Klimenko aytqanı kibi, bu organ işğal etilgen Qırımğa qomşu olğan Herson vilâyetinde faaliyet köstermesi kerek.
«Bu nazirler Şurası, em qırımlılarnıñ, em de andan köçkenlerniñ işlerinen meşğul olmalı», ̶ dep qayd etti o.
Qırım meselesi Ukraina içün eñ müim meseleler sırasında olmalı – Çubarov
Qırımtatar halqı lideri Mustafa Cemilevniñ fikirince, qırımtatar halqı aqlarınıñ qorçalanuvı Ukrainağa Qırımnı qaytarmağa yardım eter. Hususan, eñ yaqın vaqıtta qırımtatar halqı tamır halq olaraq ilân etilmeli. 2007 senesi, BMT Baş assambleyası tamır halqlar aqqında deklaratsiyasını qabul etkende, Ukraina oña qol tutmadı.Cemilev qayd etkeni kibi: bu vesiqa vaqtında qbul etilgen olsa edi, işğal vaqtında halq qorçalanğan kibi olur edi. «Tamır halqnıñ razılığı olmadan, onıñ territoriyasında cenkler alıp barılmay ve arbiy qısımlar yerleştirilmey», – dep, Mustafa Cemilev Deklaratsiyanıñ maddelerinden birini bildire.
Meclis reisi Refat Çubarovnıñ fikirince, Qırım meselesi Ukraina içün eñ müim meseleler sırasında olmalı. Onıñ sözlerine köre, yarımadanıñ qaytarıluvı Donbasstaki tınçlıqnıñ pekinleştirilüvinen birlikte olmalı.
«Kimdir belki de, başından antiterroristik operatsiyasını bitirip, soñra Qırımnı tüşünirmiz, dep belleydir, amma, bugünde bugün bu kibi teklifler bizge kelişmey. Em birinci, em ekinci, em üçüncisi bir sırada olmalı», – qayd etti Çubarov.
Mütehassıslarnıñ fikirince, qırımtatar halqı aqlarınıñ qorçalanuvı, Rusiye ile küreşte belli bir küç berir.


text:
Aqmescit – Qırımda Tavriya müftiyatı adlı yañı diniy teşkilât peyda oldı. Onıñ reisi olaraq Qırım musulmanları diniy idaresiniñ muhalifi sayılğan Qırım musulmanları diniy merkezi vekili tayin etildi. Bu saadaki mütehassıslarnıñ fikirince. Tavriya müftiyatı qırımlı musulmanlar arasında itibar qazanmaz.
Tavriya müftiyanıñ peyda oluvı aqqında, avgustnıñ 22-nde din mütehassısı, Bütündünya ruslar halq birligi uquq qorçalayıcı merkeziniñ reisi Roman Silantyev ilân etti. Silantyev, İTAR-TASS agentligine: «Aqmescitte Qırımnıñ çeşit rayonlarından kelgen 100 musulman vekiliniñ iştiragi ile keçirilgen toplaşuvda Tavriya müftiyatınıñ canlanuvı ilân etildi», – dep añlattı. Onıñ sözlerine köre, evelden «Qırım musulmanları diniy merkezi» kibi bilingen bu teşkilât «Qırımnıñ müim musulman küçlerinden biri oldı – oña işanalar, çünki anda siyasiy teşviqalar alıp barmayıp, an-aneviy islamnı teşviq eteler».
Yañı teşkilâtnıñ müftisi Ruslan Saitvaliyev oldı, reis vazifesine Enver Ahtemov tayinlendi. Silantyevniñ malümatına binaen, Tavriya müftiyatı 50-ge yaqın diniy birleşmeni birleştire, ve «200 cemaat birligi terkibine kirgen Qırım musulmanları idaresinden soñ, sayı cietinden ekinci islam teşkilâtı sayıla».
Silantyev qayd etkeni kibi, Tavriya müftiyatınıñ «eyi kelecegi bar, çünki oña diger regionlardan musulmanlar qol tutalar, hususan, Rusiyeniñ yuqarı müftisi, musulmanlarnıñ Merkeziy din idaresiniñ reisi Talgat Tacuddin».
Qırım.Aqiqat telefon vastasınen Ruslan Saitvaliyevnen bağlandı. Ötkerilgen toplaşuv aqqında tavsilâtlı malümat almağa istedik, amma, Sitvaliyev meşğul olğanını aytıp, soñra telefon etmege işandırdı. Amma, öyle de telefon açmadı.
Qayd etmek kerek ki, Qırım musulmanları diniy merkeziniñ (onıñ esasında Tavriya müftiyatı peyda oldı) saytında, avgustnıñ 22 künü toplaşuv aqqında bir de bir malümat derc etilmedi.
Qırım musulmanları diniy idaresinde yarımadada yañı diniy teşkilâtnıñ peyda oluvını izaat etmege aşıqmaylar. Müftiy muavini Ayder İsmailov, Qırım. Aqiqatqa aytqanı kibi, Tavriya müftiyatı resmiy şekilde teşkil etilmedi. Aynı zamanda, onıñ teessisçileri Qırım musulmanlarnı bölmege isteyler, dey.
«Qırımtatar halqı ve umumen Qırım musulmanları Vatanğa qaytqan soñ, bir sıra qıyınlıqlarnen rast keldiler ve bu kibi vaziyetlernen çoq qarşılaştılar. Onıñ içün bir de bir usullar ya da Qırım musulmanlarnı bölmek ıntıluvları - bizim içün yañılıq degil. Bizni – qırımtatar halqnı, Qırım musulmanlarnı - bunıñ episi tek birleştirir, biz er şeyni başımızdan keçirirmiz», – dep qayd etti İsmailov.
Aytqanına köre, Müftiyat çalışqanı kibi çalışa. «Menimce, Qırım musulmanlarnıñ başlarını aylandırmaq ıntıluvılar eyilikke ketirmez. Halqımız – ikmetli, tüşüngen ve Vatanı sevgen halqtır», – dep ayttı Müftiy muavini.
Yañıdan adlanğan teşkilât iç bir şey elde etmez
Qırımnıñ islamşınaslıq ilmiy merkeziniñ reberi Ayder Bulatov, Qırım.Aqiqatqa Tavriya müftiyatınıñ teessis etilüvini izaat eterek, Qırım musulmanları diniy merkezi 2010 senesi, Qırım Müftiyatı ve Ukraina musulmanlar idaresiniñ davası neticesinde teşkil etilgenini qayd etti. Belli ki, Kiyevli şeyh, tamırları Lübnandan (Livan) olğan Ahmed Tamim, abeşistanlı (efiopiya)Abdullah al-Harari al-Habaşi alimniñ ilminiñ tarafdarıdır. Tamim, Qırım musulmanları diniy merkezini desteklegen edi, dey ekspert.
«Yañıdan adlanğanlar – böyle etip, yañı şaraitlerge tüşken Qırımda özlerini köstermege isteyler. Yañı adı bir de bir şeyni deñiştirecegine çoq işanmayım. Bu teşkilâtnı az adam destekley, ve o, Qırım musulmanları diniy dairesinen bir çoq keskin añlaşılmamazlıqları bar edi. Yañı tayinlenüv tarafdarlarını çoqlaştırmaz», – dedi Bulatov.
Bulatov aytqanı kibi, Tavriya müftiyatınıñ peyda olmasına qol tutqan ve «Rusiye regionları tarafından farqlı qabul etilgen» musulmanlarnıñ Merkeziy diniy idaresiniñ reisi, Talgat Tacuddin, aprelde Qırımğa kelgende muhalif teşkilâtlarnen bağ qurmağa istegen edi, çünki Qırım Müftiyatında onı «istegeni kibi qabul etmediler». «Onıñ içün o, (Tacuddin. – Müel. qaydları.), belki de, Qırım Müftiyatına qarşı olğan musulmanlarnıñ diniy merkezine qol tutmağa qarar aldı,– dep añlatı Bulatov. – Men bellesem, bu yañı Müftiyat, Rusiyeden Silantyev kibi adamlarnı celp etecektir».
Matbuat vastaları malümatına köre, Silantyev Rusiyede yaşağan 700 biñ «vahhabitni» öldirip, böyle etip «teraktlarnıñ ögüni almaq» teklifinen çıqqan soñ, belli oldı.
Bazı közeticelerniñ bildirgenine köre, daa bir müftiynıñ peyda olmasınen Qırım «akimiyeti» meraqlandırdı. Bunı, yañı müftiy Ruslan Saitvaliyev, Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov paytahtnıñ qavehanelerniñ birinde teşkil etken iftarda hızmet etkeni isbatlay.


text:
Qırımlı genç rejisserniñ «Sensiz» qısqa filmi 66-ncı Berlin halqara kinofestivaliniñ gençler programmasında taqdim etildi. Nariman Aliyevniñ üçünci olğan işi, rejisserniñ aytqanına köre, onıñ Qırım filmografiyasında soñki ola bile.
– Berlinde seyircilerniñ teessuratları nasıl oldı?
– Seyirciler filmni sıcaq qarşıladılar, bir çoqunı süjet meraqlandırdı. Onı blokta birinci sırada kösterdiler, yarış işleri baqılğan soñ menim filmim çette qalır, dep qorqqan edim. Amma muzakere vaqtında seyirciler pek meraqlandılar. Süjet ve film muzıkasını («Turnalar» halq yırı) sorağan ediler. Seyircilerden biri qayd etti ki, filmniñ adı «Sensiz» – türk sözüdir. Qırımtatar tili olğanını añlatıp, halqım ve ananeleri aqqında aytmaq menim içün müim olğanını bildirdim, qırımtatar kinosı yoq, amma olması içün elimden kelgenini yapmağa tırışqanımnı qayd ettim. Siyaset aqqında soramadılar, filmnen meraqlanğanlar. Memnünim.
– Şimdilik filmni körmege imkânımız yoq, ne aqqında aytıñız?
– «Sensiz» filmi keçken sene yazla Qırımda çıqarılğan edi. Bir ğayem bar edi, amma belli bir sebeplerden onı kerçekleştiremedim. Bu film doğmuş ağam Erfan Selimovğa bağışlana, o, 2010 senesi yol qazasında vefat etti. Men onıñ adını hatırlamağa istedim, amma ölüm, ğayıp aqqında aytmağa istemedim. Seyircini ağlatmaq niyetim yoq edi. Menim ikâyem degil, bu metaforadır, bugün bar olğanını ve tünevin olğanlarını unutmamaq kerek olğanını añlata.
Filmniñ YouTube kanalındaki tizeri Ave Production Channel
Qorantamnen çalışam, eki oyuncım bar edi – eki doğmuş qardaşlarım Fevzi ve Remzi Bilâlovlar. Soy-soplarım maña bütün işlerimde yardım ete, bu bir qoranta işi ve bunı is etmek mümkün.
– Filmleriñiznen bağlı işke ne içün aileñizni celp etesiñiz?
Er bir insan oyuncı ve rejisser ola bile, eñ esası – tırışmaqNariman Aliyev
– Zemaneviy oyuncılarımızğa, şu cümleden genç olğanlarğa işanmayım, çünki oyun fakultetleriniñ studentlerine oyuncılarğa kibi yanaşsa edim, olar ağlap, meydandan keter ediler. Soy-soplarımnı aldım, çünki aytqanlarımnı yapmağa azırlar, olarnen raatım. Olar tırışalar, eñ müimi bu, tırışmasañ, qabiliyetli bir oyuncı olsañ da, bir şey yapıp olamazsıñ. Er bir insan oyuncı ve rejisser ola bile, eñ esası – tırışmaq. Menim soy-soplarım tırışa, ve men olarnıñ işinden memnünim.
– Aqraba olğanıñız levhada sezilemi?
– Bunı seyirci aytmaq kerek – oyuncılarğa inandımı-yoqmı. Alğan neticemden memnünim. Nevbetteki işimde bu neticeden memnün qalacağımnı aytıp olamayım, çünki inkişaf olmalı. Amma başlanğıçım içün bu yeterli, bunı köstermege utanmayım ve özüni farqlı taraflardan köstermege azır olğan soy-soplarımnen ğururlanam.
– Ne içün Qırım?
– Çünki bu ev, bu vatan, mında sual olmamaq kerekm. Adamlar Ukraina ya da Qırımnı saylamayıp, körmegen, is etmege yerlerni kösterseler, men bunı añlamayım. Meni raatsızlağan, paylaşa bilgenim şeylerni aytmağa tırışam. Yolnıñ başında bu müimdir.
– Bu iş Qırımda olur edimi?
Meni raatsızlağan, paylaşa bilgenim şeylerni aytmağa tırışamNariman Aliyev
– Yoq, olmaz eki. Qırımnı, qırımtatarlarnı köstermege tırışmayım, menim ikâyem ve yerim bar, manzaralar olarğa hızmet etmeli. Seyirci Qırım olğanını bilmese de, bu müitni is etmek kerek.
– Berlin kinofestivalinde nasıl iştirak ettiñiz?
– Eñ meraqsız cevap, belki: qayd oldım, maña da cevap keldi. Birinciden, yahşı bir film kerek. Formanı toldurıp yollaysıñ – cevap kele. Quvançlı bir şey, festivalniñ yarışında Ukrainadan tek bir eser bar, o da seniñ.
İçimde bir qorqu bar edi, işni başqa sebepten aldılar, dep tüşündim. Menden «Qırım, qırımtatarlar içün alğanlar, belki?» sorağan ediler. Amma filmde bir qaydı yoq, İran, Azerbaycan, Türkiye ya da Zakarpatye ola bile, meselâ. Mence, Berlinde Nariman ve Vasiliy adları arasında büyük farq yoq.
– Cemaat faalleri Avropa derecesine çıqmaq içün bir maqsat köreler – Qırım meselesini dünya seviyesine kötermek. Siziñ böyle bir missiyañız barmı?
İnanam ki, işim samimiyetten qabul etildi, memleketteki adise-vaqialardan sebep degilNariman Aliyev
– Bar, ebet, amma kinoda degil. Qırımtatarı olğanımdan vazgeçmeyim, bugün olğan problemlerni red etmeyim. Men bunı kinoda aytmayım, çünki oyun ve provokatsiyalar seviyesine tüşmek mümkün. İnanam ki, işim samimiyetten qabul etildi, memleketteki adise-vaqialardan sebep degil. Meni rejisser olaraq körsinler, qıymet kessinler isteyim, bir erbap, siyasiy baqışlarım içün degil.
Qırımtatarı olğanından meşur olğan qırımtatarını kösteriñiz. Bir çoq adamğa filmni köstereyim de, olar içinden bu qırımtatarlar olğanını añlasın, amma er yerde «maña yardım etiñiz, men qırımtatarım» aytmağa istemeyim. Bilgenini amelde köstermek kerek. Qırım aqqında güzel şeyler aytmaq isteyim.
Kiyevde Nariman Aliyevniñ «Sensiz» filmi 2016 senesi mart 1-de taqdim etilecektir.


text:
ASEAN illäre “Kovid-19” vakśina sertifikatların tanu mäs’äläsen söyläşte
Kön’yaq-könçığış Aziya millätläre berlege (ASEAN) illäre yaňa tör koronavirus (Kovid-19) vakśina sertifikatlarınıň ike yaqlı bularaq tanıluı mäs’äläsendä kileşte
ASEAN illäreneň sälamätlek saqlaw ministrları yäkşämbe könne İndoneziyanıň Bali şähärendä 15nçe ASEAN Sälamätlek saqlaw ministrları cıyılışı qısalarında oçraştı.
Malayziya Sälamätlek saqlaw ministrı urınbasarı Aaron Ago Dagang ASEAN sälamätlek saqlaw ministrlarınıň problemasız häm ışanıçlı çik ar’yağı säyäxäteneň täêmin itelüe maqsatınnan çığıp “Kovid-19” vakśina sertifikatlarınıň ike yaqlı bularaq tanıluı mäs’äläsendä kileşüneň täêmin itelüen citkerde.
Telgä alınğan şuşı adımnıň ASEAN Universal’ tikşerü mexanizmı yäki Bötendönya sälamätlek saqlaw oyışmasınıň texnik üzençäleklärenä nigezlänep qamilläşterelgän başqa mexanizmnar qullanılıp yasalaçağın belderüçe Dagang: "Çiklärneň problemasız räweştä yaňadan açıluı häm ASEAN illäreneň “Kovid-19” kizüennän qotılu barışın tağın da tizlätü möhim”, - dip äytte.
Singapur sälamätlek saqlaw ministrlığınnan yasalğan belderüdä “Omikron” tübän variantlarınnan buluı bilgelängän 3 yaňa oçraqnıň bilgelänelüe äytelde.
Belderüdä xastalardan ikeseneň “Omikron BA.4” variantın häm qalğannarınıň BA.5 variantın yoqtırtuı citkerelde.
Ministrlıq räsmiläre 3 xastanıň “BA.4” häm “BA.5” variantın yoqtıruın rasladı.
Awrupa xastalıqnı totqarlaw häm kontrol’ üzäge yaqın waqıtta şuşı variantlarnı "borçılu tudıruçı törlär" bularaq klassifikaśiyälägän häm Bötendönya sälamätlek saqlaw oyışması aprel’ ayında “BA.4” häm “BA.5” variantların küzätü isemlegenä östägän ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Rusiyädän 25 AQŞ watandaşına sankśiya
Alar arasında AQŞ ilbaşı Djo Baydennıñ xäläl cefete häm qızı da bar
Melillada migrant kiçüendä rekordlı ülem
İspaniyanıñ Melilla şähärendä migrant kiçüe rekordlı ülemgä kiterde