text:
BMO İminlek Şurasında AQŞ tınıçlıq saqlaw köçläre häm Xalıqara Cinayätlär Mäxkämäse digän temağa bäxäs bulmayaçaq. Quşma Ştatları küpçelek äğzalar tarafınnan yaqlanmayaçağını añlap, rezolutsiä proyektın kire aldı.Çönki AQŞ öçen älege waqıtta Ğıraq mäsäläsendä berdämlek tämin itü möhimräk. Ämma administratsiä äle dä bu mäxkämäneñ AQŞ xärbilären xökemgä tartırğa xoquqı buluına qarşı çığa häm Waşington tınıçlıq saqlaw missiälärenä ğäskär cibärmäs dip işarä itä. Radiobıznıñ BMOdağı xabärçeseneñ mäğlümäte.
Çärşämbedä AQŞ tınıçlıq saqlaw ğäskäriläreneñ Xalıqara Cinayätlär Mäxkämäsendä xökemgä tartılmawın küzdä totqan rezolutsiäneñ yañartıluı öçen İminlek Şurasında citälek tawış alalmayaçağı bilgele bulğannan soñ, rezolutsiä proyektı köntärtibennän alındı. Ütkändä Waşington ägär dä xärbiläre Xalıqara Cinayätlär Mäxkämäse aldına çığarılsa tınıçlıq missiälärenä veto salu belän yanıy ide. Bu märtäbä ul yaña resolutsiädän wazkiçtä,moña öleşçä AQŞnıñ yaqınça 90 il belän ğäskärilärne yaqlaw turında ayrım kileşülärgä ireşkän buluı tora.AQŞnıñ BMOdağı ilçeseneñ urınbasarı James Cunnigham administratsiäneñ mäxkämägä qarşı buluın äytep, AQŞ räsmilärenä qarata säyäsi motivlı proseslar bulu ixtimalän qabatladı Cunnigham (audio) Dönyanıñ başqa urınnarında tınıçlıq häm iminlek tämin itü öçen AQŞ tınıçlıq saqlau misiälärenä ixtiari räweştä xärbi köçlär cibärä.Bez alarnı prosess waqıtnda citärlek garantiälär birä almağan tribunal aldına çığaru kileşsez dip ışanabız dide.
BMO tınıçlıq saqlaw turındağı rezolutsiäse yañartılı öçen İminlek Şurası aldına kilgäç AQŞ nindi mönäsäbät kürsätäçäk Cunnigham bu xaqta fiker beyan itüdän totılıp qaldı. Kiläse ayda BMOnıñ Kosovodağı missiäse ozaytılırğa tieş. AQŞ andağı missiägä 400dän artıq politsiä cibrägän şulayuq Kosovoda NATO citäklägän tınıçlıq saqlaw köçlärendä amerikan xärbiläre xezmät itä. Däwlät Departamentı süzçese R.Boucher AQŞnıñ ayrım däwlätlär belän ireşkän kileşülär ,alar 98maddä kileşüläre dip yöretelä, Amerikanıñ bilgele qayber missiälärgä qatnaşu faktorı bula ala dide . Amerikanıñ dönyanıñ dürt poçmağında törle missiälärdä meñnnärçä xärbie bar, ayrım illär belän kileşüläre bulsa da ul üze qatnaşmağan xalıqara cinayätlär mäxkämäse nindider säbäptän xärbiläre östennän protses ütkärer dip borçıla.Boucher Ğıraqta totqınnarnı cäberlägän ğäskärilärne AQŞnıñ xökemgä tartuı , bu ilneñ cinayet eşlägän qorallı köçläre östennän xökem protsesı ütkärü sälätenä iä buluın kürsätä dip äytte. Boucher süzlärençä(audio) bez Abu Ghraib törmäsendäge kebek qotoçqıç xäl bulğanda da AQŞnıñ ğädellekne yaqlawın häm qorallı köçlärendäge xalıqara cinayät eşlägän här äğzası öçen xoquqi çaralar küräçägen kürsätte
Ämma AQŞ xakimiätläreneñ totqınnarnı äzerläkläwe İminlek Şurası äğzalarına täsir itkängä oçıy. Qıtay da bu mäxkämägä qatnaşmıy. Ämma Ul ütkändä AQŞ tınıçlıq saqlau ğäskärilärenä çağırma yasağan rezolutsiäne yaqlap tawış birä ide. Qıtay ilçese Wang jurnalistlarğa (audio) Älbättä AQŞnıñ tikşerülär ütkärüen añlıym. Ämma bıyıl törmädäge ezärlekläwlär säbäple xökümätebez AQŞ xärbiläreneñ üzläre telägänçe qılanularına mömkinlek birmäskä digän basım astında tora dip söyläde.
Şuranıñ Germaniä, Fransiä İspanya Rumıniä kebek äğzaları tawış birüdän totılıp qalaçaqlarına işarä itte. Rusiä belän Çile ilçeläre xökümätlärennän kürsätmä kötä. Çile ilçese Munoz süzlärençä(audio) Bu ütkändä dä bäxäsle rezolutsiä ide anıñ yañartıluı da bäxäsle bulır ide. General sekretarnıñ İminlek Şurasınıñ ni öçen anı yaqlap tawış birmäskä tieşlege turındağı deklaratsiäse, şulayuq säyäsi borçılular , monıñ bik cäncallı mäsälä buluın kürsätä.
Kofi Annan ütkän atnada şurağa AQŞ xärbilärenä çığarma yasamasqa , çönki resolutsiäne yañartu BMO , qanun ,qağıydälärneñ abruyın töşeräçäk digän kiñäş birgän ide.
färidä xämit,praga


c: text/html

text:
Ğiraqta AQŞ hawa köçläre Fällücä şähären uzğan töndä bombalağannan soñ cir öste köçläre bügen Fällücägä yanında höcüm pozitsiälären nığıta.
Ber meñläp AQŞ xärbie tanklar häm Ğiraq maxsus köçläre yardämendä Fällücägä kerü çığu yullarında tikşerü qapqaları urnaştıra
Fällücädä iordaniäläe Äbü Mussab äz-Zärqäwi taraflı suğışçılar urnaşqan.
Kiçä Bağdadnıñ yaxşı saqlanğan yäşel zonasında kimendä 5 keşene ütergän ike intixarçı höcümnäre öçen cawaplılıqnı äz-Zärqäwi tarafdarları üz öslärenä aldı.
Bügen AQŞ xärbiläre Ğiraq xökümäte belän atışlarnı tuqtatu turında söyläşülärdä Fällücädän kilgän törkemdäge citäkçe Şäyx Xalid Xämüdneñ qulğa alınuı turındağı xäbärlärne kire qaqtı.
Bügen Fällücädäge dini citäkçe Şäyx Mäxmüt Abdel Aziz AQŞnıñ Fällücägä xärbi höcüm başlawına protest çaraları ütkärergä çaqırdı.
Bağdadta politsiä stansiäse yanında ber intixarçı maşinada bomba şartlatıp ber keşene üterde häm kimendä 14 keşene yaraladı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 19 mart könne Tatar-İnform agentlığı Tatarstan diniä nazaräte räise Ğosman xäzrät İsxaqıy Sögüd Ğäräbstanınnan qaytıp citte, dip xäbär itte. Ul anda İslam häm möselmannarğa bağışlanğan Bötendönya simpoziumda qatnaşqan. Älege simpozium Sägüd Ğäräbstanı patşası Fädh Bin Abdul-Aziz xäzrätläreneñ täxetkä utıruına 20 yıl tuluğa bağışlanğan bulğan. Simpozium barışında Ğosman xäzrät İslam dönyası ligası general' särqatibe doktor Abdulla Äl-Törki häm İslam Üseş bankı wäkilläre belän oçraşqan, dip xäbär itä Tatar-İnform agentlığı.


text:
Kaybışev östennän mäxkämä däwam itä
Ufada Başqortstan Yuğarı mäxkämäsendä tanılğan tatar ğalime Osqar Kaybıyşev östennän mäxkämä däwam itä. Çärşämbe könne anıñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Bu utırış tağın ber yañalıq kiterde. Ğayıpläwçe tarafnıñ Osqar Kaybıyşevka qarata däğwäları tıñlanğannan soñ, däwlät ğäyepläwçese tanılğan ğalimgä 6 yıl törmä cäzası birüne, ğomum rejimdağı koloniägä ozatunı sorap möräcäğät itte. Şuña östäp Osqar Kaybıyşev 3 yıl däwamında ğilmi oyışmalarda citäkçelek wazıyfaların üti almayaçaq, digän taläp tä quyıla.
Başqortstan Yuğarı mäxkämäseneñ aldağı utırışı 17 yülgä bilgelände. Anda Osqar Qaybışewnıñ yaqlawçıları çığışları tıñlanaçaq. Anıñ advokatları – öç keşe.


text:
Ğiraqnıñ Kerbala şähärendä ber mäçet yanında amerikan soldatları häm Ğiraq politsiäse köçläre belän Amerikağa qarşı demonstratsiäçelär arasında bäreleş buldı.
Näticädä ber ğiraqlı üterelde, öç ğiraqlı yaralandı.
AQŞ xärbiläre Reuters xäbär agentlığına, yaqındağı binadan ike märtäbä atu bulğannan soñ bez cawap utı açtıq dip beldergän.
Demonstratsiäçelär ber ğiraqlınıñ kiçä AQŞ xärbiläre tarafınnan üterelüenä rizasızlıq belderü öçen cıyılğan bulğan. Bügen bu waqıyğa aldınnan ğına Ğiraqta granata höcüme näticäsendä tağın ber amerikan soldatı hälak bulıp, ber soldat yaralanğan ide.
Uzğan ber täwlek eçendä Ğiraqta barlığı 5 amerikan soldatı üterelde.


text: Ukraina saylaw komossiäse, 7 töbäktä birelgän tawışlar – terkälgän tawışlardan artıp kitkän, dip belderde. Menä ul töbäklär – Dnepropetrovsk, Donetsk, Odessa, Çerkassk, Rovensk, Çernigovsk ölkäläre häm Qırım. Bolarda tawışlar – saylaw billütennärennän kübräk bulğan. Oppozisiä namzäte Vİktor Yuşçenko tarafdarları, üzäk saylaw komissiäse näticälär iğlan itüne kiçekterep tora, çönki Yuşçenko premyer-ministr Viktor Yanukoviçtan alda bara, dip belderde. Tawışlarnıñ 96%tı sanalğan xäldä alarnıñ 40.03%tı Yanukoviçnı, 39,16%tı – Yuşçenkonı saylağan. Komissiä räise urınbasarı Yaroslav Davıdoviç, qalğan tawışlar barıber ber namzätkä dä 50% birmäçäk, şunıñ öçen saylawlarnıñ ikençe turı ütäçäk, dip belderde. İke namzät Yanukoviç häm Yuşçenko 21nçe noyaberdä prezident saylawlarınıñ ikençe turında qatnaşaçaq.


text:
Yekaterinburg tatarları öçen yal kiçäläre oyıştırıla başladı
Yaña 2006Hчы yıl Yekaterinburg şähäre tatarları öçen küñelle yal kiçäläre belän başlanıp kitte. “Miras” isemle tatar-başqort ölkä mädäni üzäge oyıştırğan bu kiçälärgä tatarlar, bigräk tä yäşlär teläp yörilär.
Tatar yal kiçälären atna sayın uzdırıp torırğa şähärneñ El'maş mädäniät sarayı citäkçeläre belän kileşü tözelgän. “Miras” oyışmasınıñ sänğät citäkçese, kompozitor İlgiz Safiullin söyläwençä, bu kiçälär 2006Hчы yılda här comğa sayın kiç oyıştırılaçaq. Bu çaralarnı kübräk tatar yäşläre öçen uzdırabız, di ul. İlgiz Safiullin fikerençä, näq menä şundıy kiçälär yäşlärgä ber-bersen tabarğa, tanışırğa, qawışırğa, tatar ğailäläre tözergä yärdäm itä.
Cır-biyu, törle uyınnar belän yal kiçäläre bik küñelle uza. Biredä Yekaterinburg şähärendä yäşäp icat itüçe tatar cırçıları bik teläp qatnaşa. Alar arasında Tatarstannıñ atqazanğan artistı Xäydär Gıyyl'fanov, töbäk ara tatar cırı konkursları lawreatı İl'dam Şäripov kebek tanılğan cırçılar belän berrättän, tormışqa yaña ayaq basıp kilgän yäşlär dä bar. Şularnıñ berse – “Yäşlek” ansambleneñ yäş solistı Yelena Märdämşina. Yelenağa 17 yäş, ul bıyıl urta mäktäpne tämamlağaç, Qazanğa barırğa, mädäniät häm sänğät universitetına uqırğa kerep, tatar teatrında eşlärgä xıyallana. Matur itep cırlıy, tatarça söyläşä. Bez rus şähärendä üstek, üzebezne tatar itep toyu öçen bezgä mondıy kiçälär bik kiräk, di ul.
Mondıy kiçälärgä yäşlär genä tügel, ölkännär dä bik yaratıp kilä. “Yäşlek” ansamble veteranı Zölfiä Möbäräkşina fikerençä, tatarlar üzara şulay yışraq oçraşıp, aralaşıp yäşäsen öçen bik kiräkle, äybät eş başlağannar “Miras” oyışması citäkçeläre.
Bu könnärdä Sverdlovski ölkäseneñ Krasnoufim şähärendä töbäk ara xokkey turnirı bulıp uzdı. Turnirnı Sverdlovski ölkäse Zakonnar cıyılışı wäkillär palatası deputatı Al'bert Abzalov citäklägän “Keçe Watanım” isemle xäyriä fondı oyıştırdı.
Krasnoufim şähärendä zamança cihazlandırılğan çañğı sportı bazası, xokkey mäydanı bar. Biredä rayon häm ölkä külämendä bik zur sport yarışları oyıştırıla.
Bu yulı xokkey turnirı “Keçe Watanım” xäyriä fondı prizlarına 1997Hчe yılda tuğan balalar öçen oyıştırıldı. Turnirda Sverdlovski ölkäseneñ Krasnoufim, Asbest, Novoural'ski, Tübän Tağil şähärlärennän häm Novosibirski qalasınnan kilgän yäş yegetlär qatnaştı. Ciñüne Krasnoufim xokkeyçıları yaulap aldı.
Krasnoufim xokkeyçıları Sverdlovski ölkäsendä elek-elektän köçle komanda bulıp sanala. Rayonnıñ Bäyäk Tüz digän tatar awılında siksänençe yıllar axırında mäktäpneñ fizkul'tura uqıtuçısı Räfil Zıyätdinov eşsezlektän şuqlanıp, tärtip bozıp yörgän yäşüsmerlärne tuplap, bik köçle xokkey komandası oyıştıruğa ireşkän ide. Räfil äfände ul çaqta yäşlärneñ energiäsen xokkey uynarğa ğına tügel, ölkännärgä bulışırğa, xätta Bäyäk Tüzdä ör-yaña mäçet tözep quyuğa da yünältä aldı. Xokkeynı bügen ul buınnıñ balaları uynıy.
Bu yulı uzdırılğan yarışlarğa bäyräm tösmere birep, turnirğa qunaq bulıp kilgän, qayçandır Yuğarı Ligada uynağan legendar “Avtomobilist” komandası veterannarı häm Krasnoufim rayonı komandası veterannarı iptäşlärçä matç uynadılar. Älege sport bäyrämennän bar da qänäğät qaldı.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg


text:
Bu büläk aña Mäskäw Kremlendä tapşırılaçaq. Qayber belgeçlär Başqortsanda ütäçäk parlament häm prezident saylawlarında etnik faktor zur rol’ uynıyaçaq dip isäpli. Russiä Fännär Akademiäse Ufa fänni üzägeneñ antropologiä häm etnografiä bülege belgeçe İldar Ğaptrafikov respublikada başqortlar san yağınnan az bulsa da, parlamentta tağın küpçelekkä iä bulaçaq dide. Pensiälärne arttıru turındağı süzlär küp bulsa da, küplär oçen bu artu hiç tä sizelerlek bulmadı, qayberäwlärneñ pensiäläre 2 protsentqa ğına arttı. Başqortstan ğalimnäre bawırnı däwalawnıñ yaña ısulın taptı. Alar bu ısul belän bawırda yäş küzänäklär üsterä. Ufada başqort qäharmanına yaña häykäl quyılaçaq.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Şihabetdin Märcani
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Şihabetdin Märcani (1818-1889), iláhiät ğälime, tarixçı. Qazan öyäzeneñ Taşkiçü awılında, Boxara, Sämärqänd şähärläre mädräsälärendä belem ala. 1850. yıldan Qazannıñ Berençe Camiğ mäçete imamı, 1867.dä Qazan möxtäsibe itep bilgelänä. Ber ük waqıtta 1876-1884. yıllarda Qazanda Tatar uqıtuçılar mäktäbendä din-iman däräsläre alıp bara. Möselman ğälimnärennän berençe bularaq, Qazan Universitetı qarşındağı Arxeologiä, Tarix häm Etnografiä Cämğiäte äğzası itep saylana, anıñ eşendä aktiv qatnaşa. Ğilmi xezmätlärendä dini islaxçılıq häm mäğrifätçelek ideyaların yaqtırta. Märcani xezmätläre Tatarlarda yaña metodologiägä tayanğan tarix fäne nigez sala häm Möselman Şäreq illärendä mäğlüm fänni mäktäplär tradisiäsen däwam itterä.
30 tomnan artıq fundamental xezmätlär avtorı. Şihabetdin Märcani Yaña Tatar bistäse ziratında kümelä. Şihabetdin Märcani qabere


text:
Açıq mikrofon:“Qazanda transport çeltären yañaça üzgärtü proyektına niçek qarıysız?
- Marşrut avtobusları belän yörgän kebek, yaña avtobuslar belän eş urınına barıp citep bulmayaçaq, çönki avtobuslarnıñ küläme zuraya, ä marşrutlarnıñ sanı azayaçaq. Şunlıqtan keşegä äzräk qıyınlıq tuaçaq.
- Transport sistemasın üzgärtü bälki kiräkter dä, läkin täqdim itelgän birelgän yaña proyektnıñ böten yaqları belän kileşep betmim, şiklänäm. Minemçä, tönlä konkret minutı- minutı belän dejurnıy avtobuslar bulırğa tieş.Tramvay marşrutları turı kilep betmi. Ämma läkin tramvaylar kiräk. Trolleybuslar da kiräk. Bik äybät bulır ide su tramvayları, ömetlänäm.
- Tramvaylar trolleybuslar bötenläy betereler dip uylıym , çönki küp keşe avtobusta , marşrutkalarda , “gazel'”lärdä yörilär.
- Döresen genä äytkändä, bez bik qänäğät tügel transport yöreşe belän. Tramvaylar ğäyre äkren yörilär, ä avtobuslar bik keçkenälär. Qıtayda avtobuslar kübräk Bez üzebez qıtaydan, Şañşah şähärennän.
- Min bu proyekt belän tanış tügel.
- Min cäyäw genä yörim. Min monda ğına uqim.
-Tramvayda yörmim. Çönki, Derbışqağa tramvay yörmi.
- Avtobuslarnı 9.00 dan soñ alarnı kürep bulmıy. Tönge 12.00 gä qädär yörsä, yaxşı bulır ide.
-Mäskäwdä, S- Peterburgta tramvaylar, trolleybuslar äybäträk yörilär.
-Küberäk kertergä kiräk tramvaylarnı. Häm yaña yullarnı açırğa kiräk.
-Bügenge köndä transportta kolyaska belän yörüme ? Yuq, yuq.
-3 “gazel'” urınına ber avtobus yörsä, äybäträk bulır ide, minemçä.
- Töngä qalsañ, 11.00 dän soñ avtobus yörmi. Taksi belän qaytırğa mäsälän, “Mäskäw bazarı“ tuqtalışınnan üzäkkä qädär 50 sum tüliseñ , soñğaraq qalsañ, tağın kübräk tülärgä kiräk.
-Üzgärtsmäskä kiräk, niçek bar, şulay qalsın.
-Tramvay bik ozaq yöri , avtobus belän yörim.
-İrtä belän bulsa avtobuslarnı ataka belän alalar, ölkän keşelär kerä almıy bötenläy. Yuğarı kul'turalı illärdä tramvay trolleybuslar inde yuq. Bezdä älegä kiräk äle. Äybät bulır ide tiz yöri torğan elektrlı cirdän yöri torğan transport bulsa. Ul bötenläy başqaça bulır ide.
Mälikä Basıyr


text:
Uzğan proğrammabızda prezident Mortaza Räximov citäkçelegendä Başqortstannıñ zur ğına wäkillegeneñ 15 üktäberdä Qazaqstanğa eş säfäre belän baraçağı turında xäbär itkän idek. Wäkillek, aldan bilgelängänçä, irtän irtük oçqıç belän Astanağa kitte. Başqortstan prezidentı matbuğat üzägennän xäbär itülärençä, Başqortstan wäkillegeneñ eş säfäre aldan äzerlängän proğrammağa yaraşlı uñışlı ütkän. İñ töp çaralarnıñ berse Astanada Başqortstannıñ daimi wäkilçelegen açu häm Üzara xezmättäşlek turında imzalanğan kileşülär belän almaşu bulğan.
Başqortstannıñ yuğarı citäkçelege dä qatnaşqan wäkillek Astanada bulğanda, Ufağa da qunaqlar kilep töşte. Mäğlüm buluınça, bar Rusiädäge kebek ük, bu könnärdä Başqortstanda da Awıl xucalığı eşçännäre bäyräme bilgelänä. Şuşı bäyräm çaralarında qatnaşu öçen, 15 üktäber irtäsendä Ufağa Mäskäwdän Rusiä Awıl xucalığı federal ağentlığı citäkçese Anatolıy Mixalev belän şuşı ağentlıqnıñ İqtisad häm federäl maqsatlı proğrammalar idaräse başlığı Aleksandr Rassqazov kilde. Qunaqlarnı Ufa hawa alanında bik zurlap, respublika premer – ministrı Rafael Baydäwlätov belän Başqortstan awıl xucalığı ministrı Griğoriy Ğorobes häm başqa räsmi şäxeslär qarşı aldı.
Mäskäwdän kilgän qunaqlar Başqortstanğa säfärläre barışında respublikanıñ qayber rayonnarında bulaçaq häm andağı aldınğı eş täcribäse belän tanışaçaq. Şulay uq alar Ufada awıl xucalığı eşçännäre köne uñayınnan tantanalı cıyılışta qatnaşa.
Soñğı yıllarda Başqortstannıñ awıl xucalığı tarmağı şaqtıy awır çorın kiçerä. Elek uñışlı ğına eşläp kilgän kümäk xucalıqlarnıñ küpçelege taralu aldında. Här rayonda xäzer unbiş – yegerme xucalıqtan otışlı eşläwçe nibarı ikeşär – öçär genä xucalıq isäplänä. Qalğannarı üzlärendä bil bögüçe krästiängä yünläp aqça da tüli almıy, üz xucalıqların üsterü öçen qäpitäl da sala almıy. Äle küp xucalıqlar ike distä yıl elek alınğan häm bügenge köndä taralıp barğan iske texnikta eşli. Alar ike –öç yıldan tämam taralıp töşäçäk, dip belderä bäysez iqtisadçılar. Şuña da qaramastan, Başqortstan citäkçelege respublikta awıl xucalığı torıqlı üseş yulında dip xalıqnı da, üzlären dä aldıy. Läkin bezneñ xalıqta «çiren yäşergän – ülgän» digän äytem bar. Menä şul xäl kilep tuuın küplär uylap ta birmi.


text:
Rusiä xökümätendä Tatarlar turında söyläşü bulaçaq
Qazanğa kilep, tübätäy kigännän soñ Putin Monomax büregen dä kiep, Rusiä prezidentı ğına tügel, Qazan patşası ikänlegen dä kürsätä ala. Soñğı qanunnar buyınça Tatarstan Rusiä sostavında digängä işarä kürenep tora. Äytergä kiräk, tatarlar Putinğa üpkälämi, aña zur qızıqsınu häm ömet belän qarıy. Bigräk tä 30 avgustta tatar cämäğätçelege belän oçraşıp, millät häm Rusiä yazmışı turında açıqtan-açıq söyläşkännän soñ. Döres, Putinnıñ tatarlar belän oçraşuınnan könläşüçelär, anda äytelgän ğädäti teläklär häm tänqit süzläre öçen üpkäläp, tawış kütärüçelär dä buldı. Ämma Rusiä turında söylägändä, millätlär tigezlege, demokratiä turında onıtsañ, älege il bötenläy cähännämgä äylänergä mömkin.
Moña bäyle ber xäbär. 8 oktäberdä, sişämbe könne, Mäskäwdä Rusiä xökümäte yortında ber şaqtıy ähämiätle cıyın bulaçaq. Rusiä ministrı Vladimir Zorin milli-mädäni möxtariätlärneñ xökümät qarşındağı konsultativ sovetınıñ 11. utırışın ütkärä. Kön tärtibendä dürt mäsäläneñ ikesen genä äytäm. Berençe. Vladimir Putinnıñ III Bötendönya kongressı delegatları belän oçraşuı turında mäğlümät. İkençe. Rusiä xökümäte räise Kasyanov häm federal' milli-mädäni möxtariätlär räisläre belän oçraşuına äzerlek mäsäläläre.


text: Küptän tügel genä Taywän prezidentı bulıp ikençe möddätkä saylanğan Çän Şuybyän inaugurasídan soñ, Qıtay Taywän belän mönäsäbätlärne totrıqlandıru mömkinleklären küzallamí, dip beldergän ide. Anıñ bu süzlärenä Qıtay xäkimiätläre barı tik ber atnadan soñ ğına cawap birde. Qıtay wäkile Çang: prezidentnıñ çığışında utrawnıñ mästäqellegenä işarä bar. Prezident anıñ möstäqil buluın teli dä. Pekin belän Taywän arasındağı kierenkelek tämamlanmağan. Aziä Tın oqean töbägendä tınıçlıqqa qurqınıç yaní dip belderde Qıtay wäkile Çang.


text:
Ğiraqnıñ tönyağındağı bu şähärdä bügen ğısyançılar amerikan xärbiläreneñ konvoyına höcüm itte. Maşinağa quyılğan bomba şartlap 3 ğiraqlı hälak bulğan dip xäbär itelä. 4 amerikan xärbie yaralanğan. Mosul xastaxanäse tabibı Riyad Möhammäd süzlärenä qarağanda şähärdän çittä başları kiselgän 3 mäyet tabılğan. Alarnıñ 2se – ğiraqlılar, berseneñ kem bulğanı äle açıqlanmağan.
Bağdadtan könyaqqa taba urnaşqan Yusufiä şähärendä Ğiraq milli ğaskärläre tikşerülärgä çıqqaç maşina şartlağan. Anda kimendä ber keşe hälak bulğan, tağın 9zı yaralanğan. Bağdadtan tönyaqqa taba yul buyına quyılğan bomba şartlawı näticäsendä ber amerikan xärbie hälak bulğan.
Kötelmägändä bügen Kirkuk şähärendä Britaniäneñ tışqı eşlär ministrı Jack Straw bulıp kitte. Anda ul Kördistan patriotlar berlege firqase yulbaşçısı Jalal Talabani belän oçraşqan dip xäbär itelä.


text: Gruziäneñ üzbilgelängän Acarstan töbäge tiräsendä wazğiät qıza bara. Acar citäkçese Aslan Abaşidze töbäktä ğädättän-tış xäl iğlan itep, komendant säğäte kertte. Kiçä töbäkkä kertelmägän Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili bügen xökümätneñ ğädättän-tış utırışın ütkärde. Acarstan citäkçelärenä üzäk xökümätkä buysınır öçen ul bügen kiçkä qädär waqıt birde. Saakaşvili, xärbi köçlärne äzerlek xälenä kiterep, Acarstan çigenä ğäskär tupladı. Räsmi Mäskäwne bu qarşılıqqa tıqşınmasqa çaqırdı. Acarstan başqalası Batumida Rusiäneñ xärbi nığıtması bar. Rusiä räsmiläre Tbilisinı köç qullanmasqa çaqıra.


text:
Qazannı yaqlap şähit kitkännärne iskä alu – Xäter köne ütte
Bu çaranı küpçelek xalıq ğädätlängän 15 oktäberdä bulmawı – ğäcäp tügel. Bügenge matämne oyıştıruçı Rail İmamov Qazannın basıp alınu köne näq menä 12 oktäberdä buluın fänni yaqtan raslap qına qalmıyça, şul könne tarixi faciğäne iskä alırğa da täqdim itä.Monı raslap, telägän keşegä olpat ğalimnär tarafınnan imzalanğan beleşmä käğäzläre dä kürsätä.
Häm ul başqa milli oyışmalardan ayırmalı bularaq, Xäter könen 12Hчe oktäberdä inde berniçä yıl oyıştırıp kilä. Läkin aña qaramastan, 12 oktäberdä, köndezge säğät 12 dä Söyembikä manarası yanında xalıq artqanı yuq. Niçek kenä bulmasın, xäterne barlaw, tarixi faktlarğa tayanıp, ata-babalarnı xäyer-doğa belän iskä alu – härkemneñ üz eşe. Sişämbe könne ütkän xäter çarasında da , küñel çaqıruı buyınça cıyılğan millättäşlärebez yegermegä yaqın ide.
12 nçe oktäber Xäter könendä säyäsi lozunglar da yañğıramadı, Yawız İvan räsemnäre dä yandırılmadı. Ä şähitlär ruxına doğa qılındı, qısqaça tarix yañartıldı.
12 nçe oktäberdä Söyembikä manarası yanına xäter yañartırğa kilgän millättäşlärebez bu kön turında nilär uylıylar soñ. “Şähri Qazan” gäzite jurnalistı Xämzä Bädretdinov fikere:
Babalarıbız başların salğannar inde. Üzebezneñ däwlätebezne, möstäqillegebezne yaqlap şähit kitkännär. Menä bez alarnı iskä aldıq inde. Bu bezneñ xäterne uyata
Elek Tatar ictimaği üzägeneñ ber qanatın citäklägän , bügen Milli Mäcles ideologlarınıñ berse bulğan İldus Ämirxan Söyembikä manarası yanına basıp, monnan 452 yıl elek , näq 12 oktäberdä bulğan waqiğalarnı iskä aldı.
Äle yaqtı bula. Axşam aldınnan Yädegär xannı äsir itälär. Menä şundıy riwayät bar. Axşamğa qädär Qazan äsir itelgän bula bezneñ. Xannı yäşerälär. Urıslar kilep kerälär, xannı uratıp alğan bulalar. Annan soñ ğına xannı qulğa alalar. Bu da riwayätlär genä. Tögäl yazma bit inde yuq. Annan soñ xannı alıp kitälär. Qolşärif xanğa qädär ük yığıla. Bu öylä waqıtında bula. Qazannı bik irtä bit şartlatalr. Qayadır irtänge dürtlärdä. Tuğızlarda Qazanğa kergän bulalar. Qolşärif inde, üzeneñ mädräsäsen tübäsendä suğışa. Riwayätlär bar, anı üzeneñ şäkerte arqasına pıçaq qadıy. Şuşı könne däwlätneñ xanı häläk bula, säyete üterelä. Dimäk däwlät häläk bula digän fiker yasap bula Älbättä, Xäter köne uñayınnan, tirängä töşep, tatar yazmışın uylaw, kiläçägen açıqlarğa tırışıp gäp qorular da ğädäti xäl. Fän Wälişin şundıy fälsäfä qoruçılarnıñ berse. Ul, tatar häm urıs ber-bersenä şul tikle bäylängän ki, alar ayırım-ayırım yäşi almıylar dip uylıy.
Bu tarixi waqiğa. Yawız Ivanğa niçek kenä qarasalar da, anıñ çorında Rossiä sivilizatsiäse barlıqqa kilde.Rossiä sivilizatsiäse tatarlardan başqa küz aldına da kiterü mömkin tügel. Urıslarnıñ tatarlarnı bäyäläp betermäwläre başqa mäs’älä
Bügenge xäter çarasına meñlägän keşe cıyılmasa da, qaynar notıqlar belän, säyäsi taläplär quyılmasa da, anda Qazana alınğanda şähit kitkännärgä doğa qılınıp, millät yazmışı öçen borçılıp uylanular bulmadı tügel. Bälkem doğa häm uylanular Xäter köneneñ nigezedäder. Ul iñ täwdä här tatar küñelendä bulırğa, här tatar küñelendä şähitlärgä doğa yañğırarğa tieşter.
Räfis Cämdixan


text:
Respubliqanıñ xoquq haqlau orğandarı belem bireü uçrejdenieların haqlauźı kösäytergä saqıra
Eske eştär ministrlığınıñ yämäğät imenlege militsiyahı etöksehe urınbaśarı Rişat Yosopov äyteüensä, qayhı ber mäktäptär äle haman wedomstvonan tış haq xeźmättäre menän kileşeüźär töźömägän. Rişat Yosopov beldereüensä, bıl täü siratta mäktäptärźä tärtip boźouźar artıu menän añlatıla. Bıl xälde yäştär säyäsäte buyınsa däülät qomitetı räyese lä tanırğa mäjbür.
AUDİO
Yıl başınan belem usaqtarında 635 enäyät osrağı terkälgän. Ularźıñ 323-e Öfölä. Eske eştär ministrlığı xeźmätkärźäre balalar baqsaları, mäktäptär, yuğarı uqıu yorttarın haylanma tikşergän. Ularźa terror ğämälenän haqlau eşe teyeşle kimäldä oyoştorolmağan, yäğni barlıq talaptar teyeşle kimäldä ütälmäy. Rişat Yosopov hüźźärenä qarağanda, qayhı ber belem bireü yorttarına sit keşelär irken ütä ala. Mäktäptär haqlanmay. Kiläsäktä barlıq mäktäptärźä küźäteü qameraları urınlaştırıu qarala. Bıl turala Öfö qalahı mäğarif idaralığı etäksehe Azamat Säyfullin belderźe. Respubliqa premer ministrı urınbaśarı Fidus Yamaletdinov här mäktäp menän ayırım höyläşergä käñäş itte. Başqortostan menän Räsäy berźämlegen bildälär aldınan qayhı ber törkömdär xälde qatmarlaştırırğa tırışasaq. Beźgä täü siratta balalarźı haqlauźı kösäytergä käräk tine Fidus Yamaletdinov. Yubiley aldınan Başqortostanda watandaştarźı haqlau aylığı başlandı. Unıñ barışında respubliqa uqıu yorttarında asıq därestär,bäygelär ütkäreü qarala. Bınan tış törlö ğäźättän tış xäldär eźemtälären bötöröüźä qatnaşqan weterandar, watandaştarźı haqlausılar menän osraşıuźar oyoştorolasaq. Şirqättär häm oyoşmalar bıl osorźa qollektiv häm şäxsi haqlanıu saraların fayźalanıu qağiźälären teüäl ütäü buyınsa hınau totasaq. Ğäźättän tış xäldär ministrlığınıñ Başqortostandağı idaralığı belgese Räfisä Şäyxislamowa äyteüensä, xalıq arahında yanğın xäüefheźlege häm ğäźättän tış xäldärźä eş iteü qağiźäläre buyınsa külämle añlatıu uźğarıu źa qarala.
AUDİO
Ğäźättän tış xäldär idaralığı belgestäre watandaştarźı haqlau aylığınıñ tap yubiley aldınan üteüen möhim tip iśäpläy. İdaralıq etäksehe Marat Mähäźiew yubiley köndärendä barıhı la tınıs bulasaq tip respubliqa prezidentına wäğäźä birźe.


text:
Vil Mirzayanov “BызoB” digän kitabın täqdim itü öçen Qazanğa kilä
Sişämbe könne kiç Qazanğa Amerikada yäşäwçe millättäşebez Wil Mirzayanov kilä. Monnan distä yıl çaması elek Rusiädä ximik qorallanuğa qarşı çıqqan Vil Mirzayanov Amerikağa kitärgä mäcbür buldı häm şunnan birle aña Tatarstanğa qaytu äle bıyılnıñ cäyendä genä nasıp bulğan ide. Cäy köne BTİÜdä anıñ tatar zıyalıları belän oçraşuı turında “Azatlıq” radiosı da söyläde. Bu yulı Vil Mirzayanov ozaq näşer itelmi torğan “BызoB” digän avtobiografik äsären tatar cämäğätçelegenä täqdim itü öçen qayta. Başta 24 oktäberdä Qazan milli-mädäni üzägendä älege kitabı turında avtor üze söyliäçäk, ä comğa könne Vil Mirzayanov Kamal teatrında zıyalılar belän oçraşıp fiker alışaçaq. BTİÜ bu könnärdä qarşılaw, oyıştıru mäşäqätläre belän mäşgül.


text:
Tabiblarıbız tatarça öyränä...
Bu ike aylıq kurslarnı yözdän artıq keşe tämamladı. Alar imtixannı da naçar birmädelär. Min alar öçen bik şat, çönki bezneñ eştä tatar telen belü bik kiräk. Älbättä, şuşındıy qısqa waqıt eçendä ber süz tatarça belmägän keşelärne tatar telendä kamil söyläşergä öyrätep bulmıy. Läkin uquçılarnıñ üzläreneñ teläkläre häm uqıtuçılarnıñ äybät eşläw näticäsendä kursnı tämamlawçılar inde tatar telendä aralaşa ala. Şuña kürä, näticälär äybät dip äytep bula.Qazanda Tatarstannıñ Ministrlar Kabinetınıñ respublika xalıqlarınıñ tellären üsterü bülege tarafınnan oyıştırılğan tatar telen öyränü kursları şaqtıy uñışlı ğına eşläp kilä. Respublika Ministrlar Kabinetınıñ Tatarstan xalıqları tellären üsterü bülege xezmätkärläre süzlärenä qarağanda, mondıy uqular kiläçäktä dä däwam itäçäk.
Azatlıq radiosı, Gölnaz İlgizär, Qazan


text:
“KAMAZ” maşinasına 30 yıl tuldı
16 fevral'dä Çallıda «KAMAZ» maşinası çığa başlawğa 30 yıl tuldı. 1976 yılnıñ 16 fevralennän bügenge köngä qädär «KAMAZ» ilgä 1 million 760 meñ yök maşinası birgän. Şunı äytergä kiräk, 1988 yılda 127 meñgä yaqın «KAMAZ» maşinası citeşterelgän. Bu uñaydan Çallıda bik küp yubiley çaralar uzdı. Äytik, pänceşämbedä avtomobil' zavodınıñ töp cıyu konveyerında tantanalı miting uzğan. Şulay uq, «KAMAZ»nıñ elekkege tramvay idäräse zamança tözeleşle häm dizaynlı yaña vagon çığardı – monıñ belän şähärneñ tramvay parkın yañartırğa isäpli. Yubiley aldınnan şähär mäktäplärendä «KAMAZ» turında iñ yaxşı inşağa konkurs uzdırıldı.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Tatar telen uqıtırğa däresleklär citärlekme?
Uzğan yılda tege yäki bu awıl häm şähärdä yäşäwçe millättäşlärebezneñ sanı alınğannan soñ şunda yäşäwçe balalarnı nindi teldä uqıtırğa digän soraw kilep basa. Bötenrossiä can isäbe yomğaqları xäzergä basılıp sıqmasa da qayber töbäklärdäge mäğärif oyışmaları eşenä üzgäreşlär kerä.Mäsälän, Başqortstanda tatar awıllarında tuğan tel urınına başqa tel kertep uqıtu oçraqları da bar.Ä tatar telendä uqıtuda qıyınlıqlar arasında iñ yamanı –däresleklär citeşmäw.Tatarstanda yäşägän tatarlar, ğomum tatar xalqınıñ dürttän ber öleşen genä täşkil itsä , ä qalğan dürttän öç öleşe nindi mäktäplärdä, nindi däresleklär buyınça uqıy soñ digän soraw tua?
Qazannan yıraqlaşqan sayın tatar kitapları sirägräk oçrıy başlıy. Tatar telendä uqu-uqıtu äsbapların, metodik qullanmalarnı tabu bik qıyın. Häm alar nigezdä Tatarstanda çığarıla.Respublikada tatar kitapların, ayırım alğanda däresleklären bastıru niçek tora ikän?
Qazanda däresleklär çığaru belän mäğärif näşriäte şöğellänä. Bügen bez tağın ber yaña näşriät cimeşlärenä küz salırbız. Ul “Xäter” dip atala.“Xäter”näşriätında 2002-2003nçe yıllarda basılğan tatar kitapları, däresleklär belän näşriätneñ möxärrire Rezeda Wafina tanıştırdı. “Mäktäp kitapxänäse seriäse”neñ inde 15 tomı çıqqan.
2003eл tämamlanğançı tağın 16дaH 26Hчы tomğa qadär çığaçaq. Ä basmağa äzerlänep tapşırılğannarı:Kärim Tinçurin-saylanma äsärlär, ike tomlıq –XX ğasır axırı prozası. Bu tomnarda –Aydar Xälim, Fäwziä Bäyrämova,Cäwdät Därzäman,Äxsän Bayan äsärläre birelä.Annan- Drama äsärläre bulaçaq.Balalar ädäbiatınıñ berençe kitabı-Şiğırlär, pyesalar, 2nçe kitabı - Çäçmä äsärlär, xikäyälär, äkiätlär.
Şulay uq Gölsinä Gäräyevanıñ “Sömbeläne kem belä?”dip atalğan TR mäğärif ministrlığı tarafınnan raslanğan mäktäpkäçä yäştäge Balalar baqçaları tärbiäçeläre häm muzıka citäkçeläre öçen metodik yärdämlek çıqqan. Bu yärdämlek ike bülektän tora.Bu yärdämlektä tatar xalqınıñ yola bäyrämnäre, balalar baqçasında traditsiägä kergän bäyrämnär turında kiñ mäğlümat birelä.Şulay uq balalarnı bu bäyrämnär, yıl fasılları häm alarğa xas üzençälekle yolalar belän tanıştıru buyınça däres eşkärtmäläre dä tuplanğan.“Xäter” näşriatında şulay uq Abdulla Äsädullinnıñ “Tatar söyläme”neñ 11nçe sıynıf balaları öçen bulğan öçençe kitabı basılıp çığa. Bu seriäneñ 9-10nçı sıynıflar öçen ike kitabı çıqqan ide inde. Bik yaxşı metodik qullanma.
Bu öçençe kitap - rus telendä söyläşüçe balalar belän eşläwçe uqıtuçılar öçen törle künegülär, biremnär tuplağan metodik yärdämlek bulaçağı turında belderde “Xäter” näşriatı citäkçese Rezida Wafina.Şuşı uq “Xäter” näşriatında çıqqan “Tatarstan tarixı” kitabına terkälep tarixta berençe tapqır tarixi atlas çığarılğan ide. Anı uqıtuçılarnıñ belemen kütärü institutınıñ professorı Bulat Soltanbäkov citäkçelegendäge kollektiv äzerlägän. Tarixi atlas - ul tarixnı çağıldırğan sürätlär häm aña añlatular. Tatarstannıñ borınğı zamannardan alıp bezneñ könnärgä qädär bulğan qatlawlı tarixnıñ töp mäs’äläläre yaqtırtıla. Äsbapnıñ metodik eşläneşendä uqu-uqıtunıñ aktiv formaların qullanu küzdä totılğan, illyustratsiälär, qartalar kertelgän. Ul härber kitapqa terkätelgän. Tatar telendä andıy atlaslar yuq ide äle. 24000 danä tiraj belän çıqqan bu atlas, tarixnı uqıtır öçen ber caylı ğına qullanma buldı, häm ul Tatarstanda yäşägän häm 10-11nçe sıynıflarda uqığan uquçınıñ härberenä citärlek.
Tatar kitaplarınıñ basılıp çığuı turında TR mäğärif ministrlığınıñ uqu äsbapları häm regionnar belän xezmättäşlek itü bülege mödire Änisä Morozova belän dä söyläştek. Änisä xanım äytüençä, elek kitaplar turında mäğlümat 30 regionğa taralsa , kimi-kimi 15kә qalğan ide. Äle xäzergä 3-4 region belän genä xezmättäşlek urnaştırıldı,-dide ul.Tömän., Tubıl, Udmurtiä, Ul'yanovskiy ölkäsenä, Penzağa-barlığı 49 meñ sumlıq kitaplar taraldı. Mäsälän, Kirov ölkäseneñ Malmış mäktäbendä tatar tele 3 säğät uqıtıla., Samaranıñ “Yaqtılıq“ tatar mäktäbendä tatar tele 4 säğät uqıtıla. Menä 6 yıl inde alar belän xezmättäşlektä eşlibez.Başqortstanda tatar mäktäpläre saqlanıp qalğan. Törle töbäklärgä duslarça aralaşu aşa, xezmättäşlek oyıştırıp yärdäm itäbez,-dide ul.
Xäzer Başqortstanda tatar mäktäpläre öçen däresleklär Ufada çığarıla. Ämma Başqortstan “Kitap ” näşriatı bastırğan kitaplarnıñ eçtälegen açıp qarasañ , anda kübräk başqort xalqınıñ tormışı, ğöref-ğadätläre turında yazılğan , kübräk başqort yazuçılarınıñ äsärläre birelgän. Misal öçen “Rodnoy Başqortstan”, “Başqortstan –Tuğan cirgenäm.” Şuña kürä dä inde tatar balaları “Yuğarı uqu yortlarına uqırğa keräbez”,- dip Qazanğa kilsälär,- “Belemegez say, - dip, qaytarıp cibärälär.TR “Mäğärif” kitap näşriatında 2003 yılda 42 isemlektä tatar telendä däresleklär çıqtı häm äle bu yıl tämamlanğançı tağı 8 isemlektä basılıp çığası däresleklär bar. Tatar telen uqıtu, törle däräcädä tatarça söyläşkän balalarnı uqıtu belän bäyle bularaq, uqıtu programmaları da törle .Tatar mäktäpläre öçen A.Yäxin “Ädäbiät”-11cыйHыф öçen,Zakiev, Maksimov Tatar tele -10-11 sıynıf öçen RXäydarova - Tatar tele- 1 -2 sıynıf öçen, Nuriewa -Tatar tele- 2 sıynıf öçen.Eksperimental' däresleklär: Kazıyxanovlar Matematika 1cыйHыф öçen, F.Raximov 1 sıynıf öçen metodika avtorı. Zaripova -Ritoriqa 1-2 sıynıf öçen . Bıyıl 2003 yılnıñ 1 sentäberenä 1-11cыйHыфлapдa uqığan rus telle balalar öçen maxsus eksperimental' programma äzerlänä. Tatar tele häm ädäbiät däreslekläre basılıp çığaçaq. Qısqası, tatar telen uqıtu, ädäbiät, milli mädäniät buyınça däresleklär yuq disälär, ışanmağız. Alar xäzer bik küpläp çığa. Ämma sez yäşägän töbäktä däreslek , milli ädäbiät bulmasa, yäki anı qullanuçılar tabılmasa, bu inde bötenläy başqa mäs'älä. Bu xaqta ayırım söyläşergä kiräk.
Bügenge yazmanı Azatlıq radiosı öçen Qazannan Mälikä Basıyr äzerläde häm uqıdı.


text:
Ata-analardan: «Ul-qızdarıñızdı qalay` ösirip jatırsızdar?» dep surasaq, köbine köp estïtin jawabımız: «Tamağın toq, kïimin kök etip, eşkimge jaltaqtatpay` ösirip jatırmız» bolıp şığadı. Qazirgi qoğamımızda balağa tätti tamaq, şırın swsın berip, jılı üy`men qamtamasız etw onıñ aldındağı qarızdarımızdan qutılğanday` bolıp körinetin sekildi. Alay`da kïimin, işip-jemin, baspanasın durıstawımız perzentterimizdiñ sözderin, qılıqtarın, ustanımdarın jäne eki dünïege degen ustanımdarın özgertip jatqan joq. Künder ötip jatır, biraq balalarımız rwxanï tolıqpay` otır.
Äkeler: «Men bala-şağamdı asıraw üşin kündiz-tüni eñbek etip jürmin. Özim qïnalsam qïnalay`ın, balarım jaqsı bolsın dep jürmin» dey`di. Osılay` jürip, balaların tek qana uy`ıqtap jatqan kezde ğana köretinderin sol äkeler özderi ay`tadı. Biraq ökinişke qaray`, olar osılay` üy` betin tek tünde körip jürgende, ul-qızdarınıñ qanday` bağıtta ösip jatqandığınan bey`xabar qalıp qoy`ıp jatadı. Mısalı, musılman otbası bolsa, balalarınıñ namazın tolıq oqıp jürgenin nemese ötkizip qoy`ıp jürgenin anıq bile almay`dı. Ay`tatın sözderi ras-ötirik ekenin tağı bilmey`di. Özi joqta balalarınıñ qanday` kitap oqïtının, ne üy`renip jürgenin bilmey`di. Kimdermen dos bolıp jürgeninen de xabarsız. Al şındığında, nağız tärbïe osı sawaldardıñ mañında jatır. Ata-ana ul-qızınıñ işki rwxanï qoy`masın nemen toltırıp jatqanın ütir-nüktesine dey`in jaqsı bilwi tïis. Kerek deseñiz, balanıñ dostarınıñ kim ekenin baqılawdıñ özi artıq emes.
Al balanıñ anası: «Men bügin balama eñ dämdi tağamdı satıp äperdim, eñ tätti astı pisirip berdim, işetin swsını şırın bolwın qadağaladım» dey`di. Osılay`şa ananıñ da kündik waqıtı asxanada ötedi.
Bala-şağası mektepten, bala-baqşadan nemese oy`ınnan kelgeninde, olardıñ ne istegenin täptiştep surap otırmay`dı. Key`de balalar teledïdardıñ aldında baqılawsız qalıp jatadı. Ondağı xabarlardıñ balasınıñ keleşegine, işki rwxanïyatına pay`dası bar ma, zïyanı bar ma, minez-qulqına qanday` äseri bar, körip jatqanı adal ma, basqa ma oğan nemquray`lı qaray` saladı. Äy`tewir bala-şağa awırtpaşılığınan özin aman saqtasa bolğanı. Biraq sol analar öz balaların osılay` qarawsız qaldırw arqılı öz qoldarımen qawip-qaterge tigip jatqanın büginde birew bilse, birew bilmey`di.
Öy`tkeni ana äkege qarağanda köbirek üy`de otıradı da, keşke küy`ewi bala-şağasınıñ jağday`ın surasa, ündemey` qoya saladı nemese bir sıltawlardı ay`tıp, taqırıptı özgerte saladı. Tipti, key`de: «Quday`ğa şükir, bala-şağañ jaqsı» dep te qoyadı. Mine, osı durıs emes. Osı dünïedegi nemir zulmat qılmıstar balalardı osılay` qarawsız qaldırwdıñ nätïjesinde bolıp jatqanın bilwimiz kerek.
Balasınıñ üy`de nemen ay`nalısıp otırğanın bilmey`tin ata-ana olardıñ köşede ne istey`tinin qay`dan bilsin? Urlıqpen, ay`nalısıp jür me, birewdi qan qaqsatıp jılatıp jür me, qızdarı jeñil jürispen jükti bolıp, qoldan tüsik jasatıp jatır ma, araq işip mas bolıp jür me – birewinen de xabarsız.
Endi osı mäselelerge asıl dinimiz turğısınan keley`ik. Ïslam közqarası boy`ınşa balağa tälim-tärbïe beretin eñ alğaşqı mektep, alğaşqı medrese, alğaşqı uya otbası bolıp sanaladı. Eger otbasında balanıñ rwxanï damwına, jetilwine köñil bölinbese, onda ol bala erteñ bas awrwımızğa, jüregimizdiñ eñ awır qay`ğısına ay`nalwı mümkin. Durıs tärbïe körmegen ul-qız tek ata-anasınıñ ğana emes, bükil qoğamnıñ, eldiñ, tipti adamzattıñ eñ ülken problemasına ay`nalwı äbden ıqtïmal. Keşegi ata-babamız jastardıñ buzıqşılığın körgende, eñ aldımen «Bul balanıñ ata-anası qay`da, nege balasına durıs qaramay`dı?» dep buzaqılıqtıñ sebebin äke-şeşeden izdey`tin. Osığan köp köñil bölwimiz kerek. Olay` bolsa, bala tärbïesi - bul dünïedegi barlıq isten joğarı turatın öte ülken jawapkerşilik. Sonda ne istew kerek?
Pay`ğambarımızdıñ (s.a.w.) bir xadïsinde: «Adam balası qay`tıs bolğanda, onıñ üş närseden basqa amaldarı tügel toqtay`dı: «köpşiliktiñ ïgiligi üşin berilgen sadaqa, pay`dalı ilim jäne artınan duğa jasap turatın izgi urpaq» delingen.
Osı jerden qorıtındı şığarar bolsaq, siz ulıñızğa namaz üy`retetin bolsañız, onıñ ärbir oqığan namazınan özine beriletindey` sawap sizge de jazılıp otıradı. Al eger ol üy`lenip, öz balasın da sol siz üy`retkenge bawlïtın bolsa, olarğa jazılatın mol sawapqa siz de ïe bolasız. Balamızğa özge de ïgi isterdi üy`retwdiñ osı namazğa üy`retw sekildi sawabı mol.
Tağı bir xadïsinde Allanıñ elşisi (s.a.w.) bılay` degen: «Kim de kim twra jolğa şaqırsa, oğan soñınan erwşilerdiñ sawabınday` sawap jazıladı. Odan bir de bir närse kemitilmey`di, al kimde-kim teris jolğa bastasa, oğan soñınan erwşilerdiñ künäsinday` künä jazıladı, Odan bir de bir närse kemitilmey`di».
Olay` bolsa, balalar äkesinen temeki şegw, arsız kïnolardı körw, birewdi aldaw sekildi qılıqtardı üy`rense, onda sol künälar äkege balasına jazılğanday` kölemde jazıladı.
Ïä, erteñ Qïyamet küni bolğanda, aldımen bala emes, balası jay`lı äke suraladı. Sondıqtan bala-şağamızdı eş waqıtta qarawsız, nazarsız qaldırmawımız kerek. Ata-ana ul-qızınıñ qanday` awamen tınıs alıp jürgenine dey`in öziniñ bes sawsağınday` bilwge tïis. Bul bir. Ekinşiden, perzentterimizge Ïslam dininiñ negizderin jastay`ınan üy`retwimiz kerek. Ol üşin aldımen ata-ananıñ özi din men dinsizdiktiñ, ïman men ïmansızdıqtıñ, bul dünïe men arğı älemniñ parqın ajırata biletindey` sawattı bolwğa tïis. Dinimiz er-äy`el musılmandarğa ğılım izdenwdi parız etwinde män bar. Ata-ana köp izdenwi tïis. «Jüregim taza, eşkimniñ ala jibin attap jürgen joqpınmen» köp mäsele şeşile qoy`may`dı. Bügin biz osılay` oy`lap jay`baraqat otırsaq, erteñ özge birewler kelip bizdiñ ala jibimizdi attawı mümkin. «Bay`ığıñ kelse, din oy`lap tap» degen sayasattı ustanıp jürgender büginde az emes. Ağılşın tilin üy`retem, kompʹyuter üy`retem, «taza din» üy`retem dep jürip, perzentterimizdi köringen kök attı kelip öz tobına tartıp äketip jatsa, barmağımızdı şay`nay`tın kez sonda. Biraq ol kezde keş boladı.
Öy`tkeni jastardıñ jüregine jazılğan närse tasqa qaşalğan jazwmen teñ. Onı tek sındırıp qana öşirwge boladı. Sondıqtan ul-qızdarımızdıñ jüregine eñ birinşi dinï jazwdı ata-anası jazwğa tïis. Sonda ğana ol balanıñ keleşeginen ümit etwimizge boladı.
Asılbek ÄWEZXANULI
islam.kz


text:
Duñğız rolen uynawçılarğa qıtlıq
27 dekäber Ufada Qış babaylarnıñ tantanalı yöreşe uzdı. Anda yözgä yaqın Qış babay qatnaştı.
Balalar baqçalarında, mäktäplärdä bäyräm tantanaları başlandı.
Aldağı yıl könçığış kalendare buyınça Duñğız yılı. Yaña yıl çaralarında duñğız rollärendä uynawçılarğa qıtlıq tudı. Tatar äkiätlärendä duñğız geroy bulmasa da, urısta ul citärlek. Pyataçok, Xryuşa häm Funtik şundıylardan. Başqalanıñ Yaña yıl bäyrämen ütkärü agentlıqları duñğız rolen uynawçı artistlarğa moxtaclıq kiçerä. Gärçä yartı säğät duñğız bulu öçen 6 meñ sum aqça tüläsälär dä. Duñğız qulınnan büläk alu öçen zur çiratlar xasil bulğan.


text: Tbilisi. Bügen Gruziä başqalasında mäğlüm xärbi citäkçe, Jaba İoseliani cirlände. Şuşı yolada ilneñ prezidentı Eduard Şevardnadze, Gruziäneñ başqa yuğarı citäkçeläre qatnaştı. 76 yäştä bulğan İoseliani uzğan sişämbedä yöräk öyänägennän wafat bulğan ide. Mxedrioni dip atalğan yarım xärbi törkemne citäklägän şuşı şäxes Gruziäneñ sovetlardan soñğı tarixında zur urın tottı, anıñ şuşı törkeme Abxaziä häm Könyaq Osetiädä suğıştı, İoseliani şulay uq, 1992-nçe yılda şul çaqtağı prezident Zviad Gamsaxurdiagä qarşı fetnä dä oyıştırdı. Mxedrioni xakimiatkä Eduard Şevardnadzene kiterüçelärneñ berse bulsa da, soñraq prezident şuşı törkemne cinayätçelekkä bäyle buluda ğäyepläp çıqtı häm ul şunnan soñ tarqatıldı. 1998-nçe yılda Şevardnadzegä qarşı höcüm oyıştıruwı öçen İoseliani 11 yıllıq törmä cäzasına xökem itelde, läkin soñraq ul yarlıqaw qazandı.


text: AQŞ, Qırğızstan räsmiläreneñ, ildä sıyınu sorağan 4 üzbäk qaçağın Berläşkän Millätlär Oyışması belän kiñäşläşmiçä kire Üzbäkstanğa qaytarıp cibärüen täñqitläde. Uzğan atnanıñ pänceşämbesendä Qırğız tärtip saqlaw köçläre qaçaqlar lagerenda 16 üzbäkne qulğa aldı. Alarnıñ 4sen alar Üzbäkstanğa qaytarıp cibärde, 12 keşe äle dä totqınlıqta qala. Amerikan ilçelege belderüendä, Qırğız räsmiläre Qaçaqlar Agentlığı xezmätkärlärenä üzbäk qaçaqları belän aralaşırğa mömkinlek birergä tieş, dielä. Qırğızstannıñ ikençe zur şähäre bulğan Oşta 200gä yaqın keşe bügen Alai qunaqxanäsenä bärep kerergä tırıştı. Bina yanında iminlek xezmäte belän bäreleşlär bulğanı xäbär itelä. Radiobıznıñ Qırğız redaksiäse mäğlümatlärenä qarağanda 4 keşe cärähätlär alğan.


text:
Omski ölkäseneñ Kolosovka rayonında tatar xäräkäte
Soñğı yıllarda Omski ölkäseneñ tatarlar tuplanıp yäşägän awıl-rayonnarında tatar mädäniät üzäkläre oyışıp eşli başlawları turında “Azatlıq” tıñlawçılarına citkergänebez bar inde. Kolosovka rayonında da monnan 2 yıl elek mädäniät yortı qarşında milli canlı Ğali abıy Zälilov citäkçelegendä tatar mädäniät üzäge eşläp kitkän ide. Qızğanıçqa qarşı, Ğali abıy waqıtsız wafat bulğannan soñ, üzäkneñ eşçänlege berniqädär sülpänlände. Şulay da, bıyıl yıl başında yaña citäkçe saylap quyılğaç, üzäkneñ eşe qabat canlanış aldı. Uzğan yäkşämbedä mädäniät üzäge xisap cıyılışı ütkärde. Cıyılış barışında yaña citäkçe Äkram Ämirov xalıqnı üzäkneñ eşçänlege häm alda torğan eş plannarı belän tanıştırdı. Annan soñ Äkräm äfände balalar belän eşli başlawların bilgeläp ütte.
Rayonda dini yünäleştä alıp barılğan eşlär belän möselman oyışması räise Wäkil äfände Allyamov tanıştırdı. Ul Kolosovkada mäçet buldıru buyınça eşneñ niçek barışı turında citkerde, alda torğan awırlıqlar turında söyläde. “Mäçet itep tözekländerü öçen elekke kolxoz qaramağında bulğan ber bina sayladıq. Ämma binanıñ kiräkle dokumentları yuq. Alar artınnan küp yörergä kiräk”,- di Wäkil äfände.
Cıyılıştan soñ tatar mädäniät üzäge qarşında eşläwçe “Mäxäbbät” ansambleneñ konsertı buldı. Tamaşaçı här çığışnı cılı qarşıladı. Şunsı da iğtibarğa layıq, zalda utıruçılar arasında rus millätennän bulğan tamaşaçılar da bar ide. “Mäxäbbät” ansamblen rayon mädäniät yortı metodistı Gölsem Ämirova citäkli. Ul kollektivınıñ üzara dus buluın häm berdäm eşläwe turında şatlanıp söyläde.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Putin neft ütkärgeçen Bayqal külennän yıraqta ütkärergä quştı
Rusiä prezidentı Putin Çärşämbe könne Seberne Rusiäneñ Tın Okeanına totaştıraçaq nefteütkärgeçe Baykal Külennän yırağıraqta ütärgä tieş dip kötelmägän belderü belän çıqtı. Belgeçlär häm ekologistlar nefte taralğan xäldä külgä daimi zian kilüe mömkin dip kisätep kilälär. Radiobız xäbärçese Greenpeace aktivistı häm Transneftneñ vise-prezidentı belän Putin belderüe nindi näticälärgä kiteräçäk digän mäsälädä söyläşte.
"Bayqal küleneñ pıçranu ixtimallığı az ğına bulğanda da, bez kiläse buınnarnı uylap qurqınıçnı kimetü tügel, ä yuqqa çığaru turında här närsäne eşlärgä tieşbez. Bu inde nefteütkärgeçe Bayqal Küleneñ tönyağınnan yıraqtan ütärgä tieş digän süz"
Dävlät televideniäse Putinneñ xaritada qızıl qaläm belän ütkärgeçneñ yulın sızuın kürsätte. Nefteütkärgeçe 40 kilomtr yıraqtan ütärgä tieş bulaçaq. Dönyadağı tatlı sunıñ 20 protsentı Bayqal külendä tuplanğan. Putinneñ belderüe ekologistlarnı häm cirle xalıqnı qänäğätlämderde. Belgeçlärne bu regionda cir teträveneñ buluı da borçıy ide. Greenpeaceneñ Bayqal programması başlığı Roman Vajenkov radiobızğa andıy qararnı küptän qabul itärgä kiräk ide inde dip belderde.
"Xakimiätlärneñ ğalimnärneñ, belgeçlärneñ , cämğiätneñ fikerenä qolaq saluları häm problemmanı tikşerep, döres qarar qabul itüläre öçen başta böten ildä massa küläm protestlarnıñ zarur buluı qızğanıç. Bez bu qararnı xuplıybız."
Putinneñ belderüe küplär öçen kötelmägän çığış buldı. Dävlätneñ ekologiä öçen cavaplı xezmäte baştağı plannı xuplağan ide. Vajenkovnñ fikerençä, Putinne belderüe dävlät kontrlendäge Transneft şirkätenä dä cibärelgän köçle işarä bulıp tora.
"Minemçä, prezidentnıñ belderüe Transneft şirkäte öçen möhim işarä bulıp tora, problemağa başqaça mönäsäbät kürsätergä kiräklegen añlata."
Transnefte ütkärgeç Bayqal Külenä qurqınıç tudımıy dip raslap kilde. Läkin, Putinneñ belderüennän soñ Transneftneñ visi-prezidentı Sergey Grigoriev radiobız xäbärçesenä prezidentnıñ qararın xuplauın belderde.
"Soñğı çiktä bez prezident Putinneñ qararı belän qänäğätbez. Çönki xäzer tözeleş eşläre şoma ğına başlıy ala. Bez xäzer ber nindi säyäsi kirtä bulmastan tınıç qına eşli alabız."
Nefteütkärgeçe tämamlanğannan soñ, annan yılına 80 milion tonna nefte Rusiäneñ Yıraq Könçığışına ağaçaq. Annan ul Qıtay häm Yaponiägä cibäreläçäk.
Färit İdelle, Praga.


text:
Çeçnädäge säyer çir säbäbe: suğış şawqımımı, ällä yaña qoral sınawımı?
Çeçnädä berniçä distä keşe arasında cäyelgän säyer çir tabiğäte haman da açıqlanmıy kilä. Respublikanıñ Çelkovskaya rayonında nigezdä yäşüsmer qızlar arasında şul zäxmät ike atna elek kürenä başlağan ide, şunnan soñ alarnıñ zur öleşe inde xastaxanädän çıqtı, ämma çirneñ tabiğäte nindi, belgeçlär bu xaqta haman da urtaq fikergä kilä almıy.
Berençe qaraşnı Rusiäneñ baş psixiatrı, Serbski institutı mödire Tatyana Dmitrieva da yaqlıy, anıñ fikerençä, çir Çeçnäneñ soñğı yıllarda inde ike märtäbä suğış kiçerüenä bäyle, ul andağı keşelärneñ daimi ruxi basım, ruxi tetränülär kiçerüennän kilä. Dmitrieva, näq şundıy uq oçraqlar 1988-nçe yılda Ärmänstannıñ Spitak şähärendä bulğan cir teträwdän soñ da, 2001-neñ sintäbrendäge terror höcümnärennän soñ dä terkälgän ide, dip belderä.
Läkin ber genä belgeç tä, nigä suğışqa bäyle şuşı çir bar respublikada tügel, ä ayırım ber töbäktä genä çıqqan digän sorawğa cawap birä almıy. Ä inde çirneñ ni öçen nigezdä yäşüsmer qızlarğa yoğuın Tatyana Dmitrieva, yäş xatın-qız bik ciñel şawqımğa birelüe belän añlata. Läkin Çelkovskaya rayonında yäşäwçelär mondıy añlatmalarnı kire qağa, awırğan qızlar arasınnan berseneñ änise Sacidä Batayeva:
"Min bu diagnoz belen kileşmim. Başqalar da kileşmi. Niçek alar barısı da ber awıru belän beryulı häm berwaqıtta çirli başlağan?", digän soraw quya qızı zähmätkä duçar bulğan Sacidä Batayeva häm uz farazın belderä:
"Kürgännän bez beläbez - alar, yäğni federal köçlär, Çeçnädä törle qorallar sınıy. Älege säyer çirgä menä şul säbäp tügel mikän? Suğış biredä bügengä qädär däwam itä, xakimiat anı inde tämamlandı dip beldersä dä", di Batayeva.
Berük waqıtta ul ruxi tetränü ixtimalın da kire qaqmıy, ämma çirne barı tik şunıñ belän genä añlatu döres tügel dip belderä.
Kürşe Dağstanda ütkärelgän meditsina analizları, cir yoqqan qayber qızlarnıñ qanında etilenglikol buluın açıqlağan ide. Üze genä şaqtıy ağulı bu matdä ğädättä maşinalar öçen citeşterelgän antifrizda qullanıla. Dağstandağı tabiblar, ul qızlar tänenä eçär su aşa ütep kerä ala digän faraz belderä.
Federallarğa qarşı köräş alıp barğan çeçän qarşılığı, zäxmät artında Rusiäneñ Çeçnädä yaña tör qoral sınawı yata digän ğäyepläw belän çığa. Bügen inde telgä alınğan Äxmät Zakayev atna başında, minem bu mäs''älädä imanım kamil dip äytkän ide. Xäzer ul Ximik qorallarnı tıyu oyışmasına möräcäğät itep, anıñ Çeçnädä bäysez xalıqara tikşerü ütkärüen teli.
Kärim Kamal


text:
Leonard Euler
Leonard Euler (aytılıwı: Leonard Oiler; 15 aprel, 1707 - 7 sentyabr, 1783) Shveytsariya matematigi ha'm fizigi. Ol o'mirinin' ko'p bo'legin Rossiya ha'm Germaniyada o'tkergen.
Euler differentsiyal esaplawlar ha'm topologiya sıyaqlı tarawlarda a'hmiyetli ashılıwlar jasag'an. Ol bu'gingi ku'ni matematikada qollanılıp atırg'an ko'plegen so'zlerdi kiritken. Ol matematikalıq funktsiya tu'sinigin kiritken. Ol o'zinin' mexanika, optika ha'm astronomiyadag'ı jumısları menen de belgili.
Euler 18-a'sirdin' en' a'hmiyetli ha'm barlıq da'wirdin' en' ullı matematiklerinin' biri esaplanadı. Ja'nede ol en' ko'p jazg'an matematiklerdin' biri. Onın' jumıslarının' toplamı 60-80-tomdı quraydı. Matematik Pierre-Simon Laplace aytqan: "Eulerdi oqın', ol bizlerdin' ha'mmemiz ushın ustaz".
Euler Shveytsariyanın' 10 franklıq pul birliginin' altınshı seriyasında ha'm ko'plegen Shvetsiya, Germaniya ha'm Rossiya pochta markalarında sa'wlelengen. 2002 Euler asteroidi onın' hu'rmetine atalg'an.


text:
Açıq mikrofon: Rişwätçelek belän köräşep bulamı?
-Döresen genä äytkändä xäzerge tormışnı rişwätçelektän başqa küz aldına da kiterep bulmıy. Küp keşe künekte bit xäzer şulay yäşärgä. Anıñ belän köräşergä buladır dip uylıym. Ä niçek ikänen belmim.
-Yuq rişwätçelek belän köräşep bulmıy dip uylıym.
-Bik naçar närsä inde ul! Rusiädä anıñ belän köräşüe bik tä qıyın inde ul. Çönki rişwätçelek Rusiä keşeseneñ mentalitetında. Şuña kürä bu bälädän arınır öçen keşeneñ uylawın üzgärtergä kiräk. Bälki din yulı beländer. Şul oçraqta ğına yaxşı yaqqa üzgäreşlär kötärgä bula dip uylıym.
-Rişwätçelek belän köräşergä bik kiräk! Ämma Rusiädä, minemçä, inde bik soñ. Bezdä ul böten cirdä. Rişwätçelek belän eçke eşlär ministrlığı köräşergä tieş. Bik qırıs ısullar qullanırğa kiräk. Ä döresen genä äytkändä bu eş belän däwlät üze şöğellänergä tieş. Bez üzebez berni eşli almıybız. Bezne üteräçäklär!
-Tatarda mäkal' bar:“Balıq baştan çeri”, di. Şuña kürä köräşne dä iñ östän başlarğa kiräk!
Al'bina Zäynulla


text:
Bügen Ufağa Başqortstannıñ tatar yäşläre qorıltayğa cıyıldı. Bügen şulay uq Azatlıq tatar yäşläre berlege kogressı da açıldı. Tatar yäşläre üzläreneñ problemaları –böten Rusiä yäşlärenä xas, dip sanıy-eşsezlek, eçüçelek häm narkomaniä. 3 kön däwam itäçäk yäşlär qorıltayında älege problemalarnı çişügä taba adımnar yasalır digän ömet bar.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän turı elemtägä Başqortstannıñ Awırğazı rayonı Tolbazı şähäre dä çığır dip kötelä. Matur manzara , zur ekran häm soraular äzer inde dip xäbär itelä. Başqortstannıñ mäğärif ministrlığı mäktäplärgä pravoslavie dine däresläre kertergä mäktäplärgä basım yasalmayaçaq, dip tınıçlandırdı. Bügen Ufağa Başqortstannıñ tatar yäşläre qorıltayğa cıyıldı. Bügen şulay uq Azatlıq tatar yäşläre berlege dä cıyıldı.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Prezidentlıq öçen ike namzät-xäzerge prezident Valdas Adamkus häm elekke premyer-ministr Rolandas Paksas köräşä. Adamkus ciñep çığar dip farazlana. Uzğan ayda Adamkus küpçelek tawış cıya almadı. Elek Quşma Ştatlar watandaşı bulğan Adamkus, saylaularnıñ berençe turında tawışlarnıñ 35%tın alğan ide, anıñ köndäşe-Liberal Demokratlar başlığı Paksas –19.4%
Berençe tapqır Adamkus prezident itep 1999nçe yılda saylandı. Prezident saylaularında Litvanıñ 2 million 700 meñ xalqı qatnaşa ala. Litva 1991nçe yılda Sovetlar Berlegennän bäysezlek alğannan birle inde öçençe tapqır prezidentın saylıy.


text:
"Sibneft"ne satıp alğan "Gazprom" dönyadağı neft bazarına çığa
Mäğlüm magnat Roman Abramoviçneñ "Sibneft" şirkäte däwlät qulındağı "Gazprom" qaramağına küçä. Çärşämbe könne ireşelgän şuşı kileşüneñ bäyäse 13 milliard dollardan artıp kitä. Başında Vladimir Putin torğan däwlät xakimiate xäzer Rusiädäge neft çığarunıñ öçtän beren turıdan-turı kontrol itäçäk. Kileşü üze Rusiä tarixında iñ zur korporativ alış-bireş bulıp tora.
Şuşı kileşü dönyadağı iñ ere gaz tabuçı şirkätneñ dönya bazarında üze satqan çimalnı törleländerergä tırışuın häm şunıñ aşa dönyaküläm ber şirkätkä äylänergä teläwen kürsätä. Mäskäwdä urnaşqan Sovlink investitsiä yortı belgeçe Eric Kraus fikerençä, bıyıl däwlät qulındağı "Rosneft" şirkäten üzenä satıp ala almağannan soñ, "Gazprom" öçen "Sibneft"ne üz qulına töşerü ayıruça zur ähämiatkä iä ide.
"Gazprom" öçen bu kileşü anıñ energiä ölkäsendä dönyaküläm ber uyınçığa äylänüen añlata. "Gazprom" başta "Rosneft"ne satıp alırğa telägän ide, ämma ul moña ireşä almadı. Şuña kürä xäzerge kileşüne üzenä beraz neft telägän "Gazprom" öçen ber küñel yuatu büläge dip qararğa bula", di investitsiälär belgeçe Eric Kraus "Gazprom"nıñ "Sibneft"nı satıp aluı turında.
Xäzer inde "Gazprom" könenä 900 meñläp miçkä neft çığarıp, Rusiäneñ 5-nçe ere neft şirkätenä äylänäçäk, yäğni "Tatneft" häm "Başneft"ne dä uzıp kitäçäk. "Alfa Bank"tağı ölkän belgeç Chris Weafer, "Sibneft"ne "Gazprom"ğa quşıp däwlät xäzer Rusiädäge neft çığarunıñ öçtän ber öleşen üz qulına tuplıy, çönki "Gazprom" üze asılda däwlät qulındağı şirkät bulıp tora, di:
"Älege kileşü xökümätneñ neft ölkäsendäge turıdan-turı mölkäten arttıra, xäzer inde däwlät qaramağındağı yäisä däwlät bilägän şirkätlär Rusiädä köndä çığarılğan neftneñ öçtän-bere öçen cawaplı bulaçaq. Moña tağın däwlätkä bik uñay qarağan şirkätlärne östäsägez, älege san 50 protsentqa citäçäk", di Chris Weafer.
"Gazprom"nıñ "Sibneft"ne aluı belgeçlär öçen yañalıq bulmadı - bu xaqta söyläşülär baruın Vladimir Putin industrial'' "sigezlek"neñ Şotlandiädä uzğan oçraşuında uq xäbär itkän ide. Weafer, "Sibneft"ne däwlätkä qaytaru xökümätkä neft häm gaz satudan kilgän aqçanı sotsial" programmalarğa yullap, xalıq arasında kiñräk yaqlaw qazanuğa yardäm itä ala dip isäpli. İkençe yaqtan Kreml'', di Alfa Bank belgeçe, yağulıq çimalların üz qulında tuplap dönyadağı urının da nığıtırğa tırışa.
"Rusiä xökümäte üzeneñ Könbatış illäre belän säwdä itüendä şaqtıy möhim partnerğa äylänüen sizä häm äytik "sigezlek" oçraşularında qatnaşa aluı öçen ähämiaten atom qoralınnan başqa da arttıru mömkinlege buluın añlıy", di Chris Weafer.
"Gazprom"-"Sibneft" kileşüe tağın şunıñ belän dä qızıqlı - däwlät anı xäzer bazar bäyäsenä, 13 milliard 100 million dollarğa satıp ala, ä 10 yıl elek ul anı Roman Abramoviç häm anıñ säwdä partnerı Boris Berezovskigä barı tik 100 million diollarğa ğına birgän ide. Belgeçlär fikerençä, Roman Abramoviç asılda üzendäge xissälärne berär Könbatış şirkätenä zurraq bäyägä dä sata alır ide, läkin Mixail Xodorkovski yazmışı sürätendä ul üze öçen iminräk yulnı saylarğa buldı. Yänä Eric Kraus söyli:
"Küräseñ, Kreml'' aña satarğa quşqandır. Häm alar aña yaxşı ğına bäyä dä täqdim itkän. Ul anı berär Könbatış şirkätenä satqan bulsa, anıñ kübräk aqça qazana aluı şik uyatmıy, ämma Putin xäzer inde Rusiädäge strategik çimallarnıñ çit il şirkätläre qulına küçüen telämi", di Kraus, investitsiälär belgeçe.
38 yäşlek Roman Abramoviç Rusiäneñ iñ bay keşese sanala häm üz businessınnan tış ul Yıraq Könçığıştağı Çuqıt ölkäsen dä citäkli.
Kärim Kamal


text:
Törkiädä töp iğtibar saylawlarğa töbälde
Törkiyä 22nçe yül yäkşämbe könne yaña parlamentnı saylar öçen tawış biräçäk. 70 millionlıq Törekiyäneñ kiläçägen bilgeläyäçäk bu saylaw yarışında, dönyäwi däwlät yaqlı, islamçı säyäsätçelär, köçle millätçelär häm körd wäkilläre barsı da bergä qatnaşa.
Aldan uq ber bersenä qarşı bulğan bu köçlär saylanğan oçraqta fiker ayırmalıqların ciñep kileşügä ireşerme yäisä ilne tarqatırmı?
The Economist jurnalınıñ törkiyädäge xäbärçese, Amberin Zaman xanım, İstanbuldağılarnıñ farazlawların citkerde:
“Bu sezneñ bu eşkä niçek qarawığızğa bäyle. Stakan misalındağı kebek, stakan yarım su belän tulğan mı ällä yartısı buş mı. Bälki, köç qullanu urnına törle cämäğat törkemnärennäñ törle keşelärneñ bergä, räsmi säyäsi qısalarda, parlamenttä cıyu, ilne alğa äydäw öçen çaralarğa qul quyu, barlıq ayırım yaqlarnı ber yaqqa taşlap bergäläşep utırıp eş itärgä mömkinçelek itep tä qariyalırsız. Häm şul waqıtta, ikençe ber yaqtañ böten bu saylanğan keşelär ozaqqa da barmas talaşıp betär, Xoday üze genä beler qaya barır xällär dip tä utırırsız. Bälki bu tağın yaña saylawlarğa kiterer yäisä ğarkäriyä üz barlığın tağı da köçle kürsätergä tırışır. Äytü qıyın.”
Törkiyädä saylawlar ğadättä Noyabrdañ alda bulmasqa tiyeş ide. Premyer tarafınnañ Prezidentlekkä namzät itep tışqı eşlär ministrı Ğabdullah Gül taqdim itelgännäñ soñ çıqqan qarşılıqlar häm ğaskäriyäneñ dä bu eşkä tıqşına başlawı arqasında, Xaqimiättäge Ğadellek häm Täraqqiät partiäseñ citäklägän Tayip Erdoğan, saylawlarnı waqıtınnan alda bulaçağın iğlan itte.
Xärbilär, Törkiä dini däwlätkä äylänä bara dip Aq partiä citäklägän xökümätne bärep töşerü belän yanadı.
Qaysılar monı buş qurqutu dip sanasa da monnañ alda, ğaskärlär 3 tapqır sivil xökümät, oxşatmaw säbäble alıp taşlağan ide.
Erdoğan Ğabdulla Gülne namzätlektän aldı. Läkin waqıtınnañ elek saylawlarğa baru qararı belän baştan uq aradağı nizaqnı beterde, häm ul bu strategiäse Zaman süzlärençä üzeñ aqladı:
"Bik küp keşe Ğaskäriyäneñ AK partiağa beldergän mönäsäbäte, AK partiyanıñ abruyın tağın da arttırdı dip ışana. Çınlıqta ber taraftañ üzen qorban itep kürsätü uyının uynıy. Ul xalıq arasında yörep äytäçäk, Qarağız alar dinle ber prezident kürergä telämi. Häm bu eş, 73 millionlıq möselman ilendä bula. Häm bu ilneñ 99 protsentıñ täşkil itkän möselmannarda häm ğadi törek keşesenä uyğa kiterä, Alar bik ğacäplänep, nigä bezdä dinli ber prezident bulmasqa tiesh? Monıñ qay töşe naçar? Digän sorawlar birgän xalıq tarafınnañ AKPneñ abruyın arttıraçaq qına. Ägär dä soñğı fiker beleşü nätecälärenä qarasağız, 2002nçe yılda cıyğan tawışlarna östäp, 34 protsentkä üsterü mömkinçelege kürenä." Soñgı 4 yıl eçendä kürsätkän eşçänlek belän bik küp keşeneñ ışanıçıñ yawlağan, küpçelege islamçılar täşkil itkän AK Partiäne, barı tik möselmannar ğına yaqlami. Anı şähär ziyalıları da yaqliy häm alar ikençe mäddätkä xalmiätkä kilergä tieş dip sanıy.
Erdoğan wazifağa kereşkän waqıtta, il iqtisadi kiyerenkelek eçendä ide. AKP citäkçelegendäge xaqimiät, qısqa waqıtta zur iqtisadi reformalarıñ başlatıp, infilatsianı kimetep tiz arada rekord däräcädä tıştan investetsiäne cälep itte. Törkiyädäge qanunlar üzgärde.
Qısqası AKP qısqa waqıtta, Möselman illäre arasında bälki dä berençe tapqır, İslamçı ber parti, Modern häm Demokratik qisalarda ilne idarä itä aldı.
Çağıştırmaça qarağanda, ğaskäriyäneñ häm dönyäwi däwlät yaqlı keşelärneñ çañ suğıp qurqutıp kisätüläre, töreklärneñ ällä ni ise kitmi başlawı kürenä.
Zaman, "Aradağı qarşılıq, hiçşiksez bu partiä ilne urta ğasırlarğa äyländerü häm ilne artqa alıp baruda ğäyeplände. Läkin asılda, Könbatış yaqlı Atatürk tafınnañ oyıştırılğan CHP partiası üzgäreşlärgä ayaq terägän çağında AKP zamança atlıy alğan bulıp çıqtı.Häm bu Atatürkçelekneñ ber qarşılığı.1930nçe yıllarda Törek cämäğatçelegendä zur üzgäreşlär yawlağan bu adım, sonınnañ zaman belän atlawda, üzen yañartuda uñışsız buldı."
Qısqası yäkşämbe könge saylawlar - Törkiäneñ zamança demokratik qısada ni qadär citeşkän bulğanıñ kürsätäçäk ber sınaw bulaçaq.


text:
Mäskäwdä televideniedäge senzurağa qarşı çara uzdı
Yäkşämbe könne Mäskäwneñ Ostantkino televidenie manarası yanında Rusiä televideniesendä matbuğar irege kimügä qarşı miting uzdı.
Kiläse atnada xalıqara jurnalistika konferensiäse ütkärergä äzerlänüçe Mäskäwdä 500-läp keşe häm alarnı ozata baruçı militsiä qatnaşındağı bu protest çarası Rusiädä matbuğat irege torışı öçen borçılularnı çağıldıra.
Bu cıyında xoquq yaqlawçılarnıñ häm säyäsätçelärneñ çığışları kübesençä däwlätneñ televideiniegä täesir ütenä qarşı buldı. Çığış yasawçılar arasında Yabloko firqäse citäkçese Grigoriy Yavlinskiy da bar ide.
"Bezne televideniedäge yalğan, televideniedäge oyatsızlıq, televideniedäge hönäri kamilsezlek, televideniedäge säyäsi senzura bik borçıy, bez monıñ belän kileşmibez, protest belderäbez. Bez monı ilebezneñ kiläçäge önen bik qurqınıçlı dip isäplibez" dide Yavlinskiy.
Yabloko, Keşe Xoquqları Xäräkäte häm Mäskäw Helsinki Törkeme oyıştırğan bu qarşılıq çarası şähär xakimiätläre tarafınnan röxsät itelgän ide häm ul tınıç qına ütte.
Bu cıyın ildäge küpçelek mäğlümät çaraları xökümätne yaqlawçığa äwerelä digän ğäyepläwlärgä kitergän waqıyğalar sürätendä ütte. Uzğan atnada Rus Xäbärlär Xezmäteneñ 8 jurnalistı xäbärlärdä xökümätne uñay itep sürätlärgä quşu belän kileşmiçä eştän kitte.
Şul xezmätneñ baş möxärrir wazıyfasınnan alınğan Mixail Baklanov keşelär professional eşläw mömkinlege bulmağanğa kürä kitte dide. 3 zur radioğa xäbärlär äzerläp toruçı Rus Xäbärlär Xezmäteneñ yañalıqları millionnarça keşegä tarala.
Uzğan atnada şulay uq yöz meñnän artıq keşene berläşterüçe Rusiä Jurnalistlar Berlege arenda şartların bozğan dip Mäskäw üzägendäge binadan kitärgä mäcbür itelde.
Rusiä Jurnalistlar Berlege 28 mayda Mäskäwdä ütäçäk Xalıqara Jurnalistlar Federatsiäseneñ Bötendönya Qorıltayın äzerläwdä aktiv qatnaşa. Qorıltaynıñ iğtibar üzägendä matbuğat irege mäsäläläre bulaçaq.


text:
Demokratiä tudırğan albastı: 75 yıl elek xakimiätkä Hitler kilgän
Adolf Hitlernıñ Germaniädä xakimiätkä kilgänenä 75 yıl...Andıy xäl qayçan da bulsa tağın qabatlana alamı? Totrıqsız bu zamanda älege soraw da törle fikerlär uyata.
Britaniäneñ Sheffield Universitetı ğalime, tarixçı İan Kerşaw, üzeneñ İnternational Herald Tribune (İHT) basmasında çıqqan mäqäläsendä başta Hitler xakimiätkä kilgän çor häm ul waqıtlardağı säyäsi şartlar belän tanıştıra.
Hitler xalıqnıñ irekle saylaw yulı belän, liberal konstitusiäse bulğan demokratik ber ildä xakimiätkä kilde. Demokratiä Germaniädä 1919nçı yılda suğış betkännän soñ urnaştı, ämma ber qayçan da alman elitası, bigräk tä anıñ bayları häm xärbiläre tarafınnan qabul itelmäde. Suğıştan soñğı ildä bik tirän säyäsi, sosial häm mädäni qarşılıqlarda demokratiä üseşe awır bardı, anıñ iñ çäçäk atqan çağı 1924 belän 1928nçe yıllar arasına turı kilde. Alay da almannar – demokratiä bezneñ öçen tügel digän xis belän yäşäde ul çaqta. Şuña da xalıq nazilarğa ömet bağladı, Hitler alar işetäse kilgännärne söyläde. Nazilarnıñ xakimiätkä kilüen sannar belän küzätik:
1928 yıl saylawında alar 2.6% alğan
1930 yılda 18%tan kübräk tawış alğan
1932 yılda 37%tan da artqan
75 yıl elek bulğan xällärneñ qabat äylänep qaytu ixtimalı yuq tügel, dip yaza İHT basması. Yevropağa qarıyq. Soñğı yıllarda üzlärenä bik küp möhacirlär qabul itkän illärdä neo-faşist xäräkätläre köçäyde. Prezident Slobodan Miloşeviç qabızıp cibärgän serb millätçelege, anıñ nigezendä başlanğan etnik çistartular häm suğış – äle dä onıtılmağan.
Bügenge köndä dä osta citäkçelär demokratiäne üz illärendä avtokratik rejim urnaştırır öçen qullana. Rusiäne şuña taba prezident Vladimir Putin alıp bara. Monıñ çağılışları xakimiät prezident Hugo Çavez qulında bulğan Venesuelada küzätelä.
Zimbabwedä prezident Robert Mugabe demokratiäne ber keşe xakimiätenä äyländerde. Paqstanda, prezident Pärwäz Möşärräf xärbi kiemen salsa da, demokratiä iseme astında xärbilär xakimiäte yäşäp kilä. İñ küp borçılu uyatqanı da - İran. Prezident Mäxmüd Äxmädinicad xalıqnıñ anı yaqlawın – qurqınıç tışqı säyäsät alıp bara başlawı öçen qullandı, dip yaza İHT küzätüçese.
Mondıy misallarnı tağın däwam itep bulır ide. Alay da xäzerge zamanda dönyanıñ qaysı bulsa da ilendä Hitler xakimiäte kebek ber rejim urnaşa alamı digän sorawğa yaña tarix professorı İan Kershaw, xäzer wazğiät başqa törle, di.
Bügen dönyada bulğan säyäsi wazğiätne 75 yıl elekkese belän çağıştırıp bulmıy. Elek Hitler kebek keşeneñ xakimiätkä kilüen aldan kürep kisätüçe BMO, Yevropa Berlege, Dönya Bankı, Xalıqara Valyuta Fondı – kebek xalıqara küzätüçe oyışmalar bulmağan, di tarixçı.


text:
Omski ölkäseneñ Tara rayonındağı qartlar yortında yanğın çıqtı
21 iyünneñ tönendä Omski ölkäseneñ Tara rayonıñ Yekaterinovka awılındağı qartlar yortında yanğın çıqtı. Anda 311 keşe yäşi ide. Yanğın 0 säg.30 minutta binanıñ 3-nçe qatında başlana. Signallar sisteması aşa yanğın turında xäbär tiz arada sünderüçelärgä barıp citä häm alar 5 minuttan kilep citälär. Yanğın sünderüdä 8 maşina qatnaşa, säğät yarım eçendä yanğın tulısınça sünderelä. Yanğın çığu turında bilgele buluğa anda eşläwçelär dä ölkännärne qotqaru eşenä kereşälär häm küpçelegen binadan uramğa çığarırğa ölgerälär. Ämma, qızğanıç, yanğın çıqqan qatta yäşäwçelärneñ qayberläre tötengä tonçığıp, añnarın yuğaltalar. Näticädä, 10 keşe yanıp ülä, 7 keşe törle däräcädä cäräxätlänep, xastaxanägä elägä, alarnıñ 4-se awır xäldä.
Xäzerge waqıtta qartlar yortınıñ 1-2 nçe qatlarında yäşäwçelär yañadan üz bülmälärenä qaytarılğannar, 3-nçe qatta yäşägännäre Tara şähäreneñ psixonevrologiä dispanserına urnaştırılğannar.
Yanğın çığunıñ säbäbe älegä tögäl açıqlanmağan, ämma tämäke tartudan bulırğa tieş digän farazlar bar.
Saniä Mirxaleewa, Omski


text:
Yazuçılar qorıltayı tämamlandı
Qorıltayda yañğırağan iñ töp fikerlär Yazuçılar berlegeneñ icat ähellärenä yärdäm itü, köçäytü, şulay uq tatar kitabın bastıru häm taratu turında ide. Bu qorıltayda çit töbäklärdä yäşäwçe tatar yazuçıları da qatnaştı. Şularnıñ berse Ufa şağire Rämil Çuragulov üzeneñ “Äytmä sin awır süz” digän cır tekstı belän bilgele. “Azatlıq” radiosı xäbärçesenä ul bu yulı sotsial' häm säyäsi ruxlı şiğerlären uqıp birde. Berençese Faxişä, ikençese Tuğan tel yazmışı turında.
Yul çatında nilär kötep toradır bu qız bala?
Tänen satıp kön kürä ul.
Kem ğayeple? Zamana.
“Sin satlıq!”, dip süz äytmägez
Ul da adäm balası.
Fäxeş zaman balası ul,
Kemneñder küz qarası.
Yul çatında tänen sata
Färeştägä tiñ qız bala.
İlen, dinen, telen, canın sata zamana.
Dönya tulı buydaq yeget
Xämer eçep ton çığa.
Yul çatında güzäl qızlar
Nazlar kötep tön çığa.
Çit tellärdä tel açıla
Ana tele onıtılğan.
Tuğan xalqım, ğäziz xalqım
Bügen siña ni bulğan?
Çit millätlär qoçağında
Barasıñ bit xalqım erep
Telsez qalıp barasıñ sin
İlsez qala kürmä ber ük.
Tuğan xalqım, ğäziz xalqım
Telsez, ilsez qalma ber ük.
Çit millätneñ güzällären
Yaqın kürä bezneñ irlär,
Balaları çit teldä
Äni diep endäşälär.
Çit millätlärneñ ir-atların
Yaqın kürä xatın – qızlar.
Bez elekke xalıq tügel
Üzgärgän bezneñ yözlär.
Tuğan xalqım, ğäziz xalqım
Bügen sine bulmıy añlap
Qäbereñdä yatadır yıraq babañ
Sine qarğap.
Rimzil Wäli, Qazan.


text:
Masxadovnıñ üterelüe turındağı xäbär döres bulğan xäldä, monıñ täsire nindi bulaçaq?
Xäbär agentlıqları häm Russiä televideniäse Çeçennärneñ citäkçese Aslan Masxadov Tolstoy Yurtta bäreleşlär vaqıtında üterelde dip xäbär ittelär.
Audio
Russiä xakimiätläre anı terrorist dip iğlan itep, anı totuğa yardäm itüçelärgä 10 milion dolar büläk väğdä itkän idelär. Masxadov ğinvar ayında ğına ber ayğa atışlarnı tuqtatu iğlan itkän häm Kremlgä söyläşülär başlaunı täqdim itkän ide. Russiä citäkçelege, ul häm başqa köräşçelär terrorist , alar belän ber nindi dä söyläşülär bulmayaçaq dip bu täqdimne kire qaqtılar. Aslan Masxadov radiobıznıñ Tönyaq Kafkaz redaksiäseneñ yazma räveştä birgän sorauların uzğan atnada ğına cavaplandırğan ide. Ul köräşegezneñ maqsäte nindi digän sorauğa bolay dip cavap birgän ide.
Audio
Ö inde söyläşülär başlanmasa, ni bulaçaq digän sorauğa bolay dip cavap birgän ide
Audio
Russiä xakimiätläre Masxadovnı üterügä ireşü belän Russiädä iñ nıq ezlängän şäxeslärneñ bersen yuq itkän buldı. Andıy şäxeslärneñ ikençese Şamil Basayev. Läkin, bolardan tış ta Çeçnädä köräşüçe törle törkemnär bar. Masxadovnıñ üterelüe belän anda qarşılıq kürsätü zäğifliäçäcäkme, tınıçlıq urnaşaçaqmı. Bu soraularğa cavap birü qıyın. Masxadovnıñ Londondağı süzçese Ahmed Zakayev , Masxadovnıñ üterelüe xaqındağı xäbär döres bulğan xäldä dä, qarşılıq kürsätü dävam itäçäk. Moña şik bulmasın. Ruslar Cohar Dudaevne da ütergännär ide. Qarşılıq küsätü monñ belän tuqtalmadı dip AFP agentlığına belderde. Masxadovnıñ üterlgän buluı turınağı xäbär döres bulğan xäldä, bu närsäne añlataçaq digän sorauğa radiobıznıñ Tönyaq Kafkaz redaksiäse mödire bolay dip cavap birde.
Audio
Qısqası, Masxadovınñ üterelüe Çeçnädä vazğiätne totrıqlandıruğa. tınıçlıq urnaştıruğa kiteräçäk dip äytü qıyın.
Färit İdelle, Praga


text: Bagdad. Bügen Ğiraq parlamentı ilneñ yaña xökümäten rasladı, häm anıñ äğzaları şunnan soñ üz wazifaların namuslı ütäw antın kiterde. Premyer-ministr Nuri Kamal äl-Mäliki başta mäcles deputatlarına xökümätkä keräçäk 37 keşeneñ isemnären uqıp çıqtı, alar arasında irlär genä tügel, xatınnar da bar. Şunnan soñ ministrlarnıñ härberse öçen tawış birelde. Şığıy ğäräplärdän täqdim itelgän premyer äl-Mäliki üze waqıtlıça eçke eşlär ministrlığına da citäkçelek itäçäk. Tışqı eşlär ministrı bulıp elek tä bu eşene alıp barğan körd Xuşyar Zebari qala, neft ministrı itep şığıy Xösäyen äl-Şäxristani bilgelänä. Sönni ğäräplärdän saqlanu ministrı wazifaların waqıtlıça başqaruçı itep Säläm äl-Zäwbaği raslana. Ul şulay uq premyer-ministr urınbasarı da bulaçaq. Eçke eşlär häm saqlanu kebek qüät ministrların älegä waqıtılıça ğına bilgeläwgä qarşılıq yözennän qayber sönni deputatlar utırışlar zalınnan çığıp kitte. Ğiraq xökümäteneñ kemnärdän toruı xaqında ilneñ törle dini wä milli mäxälläläre arasında kileşü eşe 5 ayğa süzıldı. Premyer-ministr äl-Mäliki, xäzer xökümätneñ töp burıçı bulıp ildä totrıqlılıq wä iminlekne nığıtu toraçaq, dip belderä.


text:
Şimbä könne Qazanda bik xikmätle pedsovet buldı. Här mäktäptä bula ul, pedagogiä şurası utırışı. Uqıtuçılar bülmäsendä cıyılalar da, direktor citäkçelegendä cıyılış alıp baralar. Qazannıñ “OprcиHTeз” yağındağı çitendä, Şaturskaya uramında 62nçe mäktäpkä şimbä könne irtänge säğät 10da bik küp keşelär, maşinalar cıyıldı. Bu nixäl, dip sorağaç, şuşı mäktäpkä xäzer Şäymiyıv kilä axrı, dip cawap birdelär. Tiz genä maşinanı ber tıqrıqqa quyıp, mäktäp qapqasına çaptım. Çınnan da, işek töbendä çäçäklär häm çäk-çäklär totqan qızlar kürenä. Alar citdi qiäfätle öç ağayğa nindider täbrik süzläre äytep, räxim itegez, dip mäktäpkä kerergä çaqırdılar. Äybätläbräk qarasam, alarnıñ öçese dä mıyıqlı häm küzlekle: Rusiä Däwlät Dumasında fraksiä citäkçese Oleg Morozov, Duma deputatı Nail Xösnetdinov, energetika institutı rektorı, “Berdäm Rusiä” firqäseneñ Tatarstan bülege citäkçese Yuri Näcmiev. Alar yanında tağın ike qunaq ta bar ikän. İkese dä mıyıqsız. Berse Rusiäneñ mäğärif ministrınıñ berençe urınbasarı Viktor Bolotov häm Tatarstannıñ mäğärif ministrı Faris Xarisov. İñ däräcäle häm qäderle qunaq – prezident apparatı citäkçese Ägzam Göbäydullin bulıp çıqtı.
Mäktäpneñ tar ğına koridorına kergäç, tatar, çuwaş, rus milli kiemnär kigän uquçılar arasında qalasıñ. Bu bala-çağa tatarça da, rusça da, başqa tellärdä dä cırlap, biep toralar. Tatarça cır bolay tanış işetelä, bezneñ zaman pionerları anı “Bez yäşibez Sovet cirendä” dip cırlıy torğan idelär. Min qolaqnı torğızıp tıñlağaç, qänäğät qaldım. Bu balalar “Bez yäşibez tatar cirendä” dip cırladı.
Audio


text:
Belarus BMO Keşe Xoquqları Şurasına äğza bulıp kerä almadı
BMO Ğömümi Cıyınında 2 märtäbä tawış birüdän soñ Belarusnıñ BMO Keşe Xoquqları Şurasına kerü ömete aqlanmadı. Könçığış Yewropa illäre öçen ayırılğan 2 buş urın Bosniä-Hersegovina belän Slovetiägä birelde. Bosniä bu urın öçen bäygegä soñğı mizgeldä genä quşıldı. Häm xäbärlärgä qarağanda, ul moña Keşe Xoquqları Şurasına Belarusnıñ kerüennän qurıqqan Könbatış illäre ügetläwe belän kilgän.
Tawış birülärdä şuşı 3 il arasında Belarus öçençe urınnı ğına aldı. 192 äğzadan torğan Ğömümi Cıyında Sloveniä 188 tawış aldı. Ikençe tawış birüdä Bosniä 112, ä Belarus 72 tawış cıydı.
Tawış birüdän soñ BMOdağı AQŞ ilçese Zalmay Xälilzad xäbärçelär aldında çığış yasadı.
"Belarus mäsäläse bezne ayıruça borçıy ide. Qayberäwlär xätta anı Yewropadağı soñğı diktatura dip tä atıy" dide Zalmay Xälilzad.
Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenkonı küplär saylawlarda xärämläşüdä, oppozitsiä aktivistların törmälärgä yabuda, bäysez mäğlümät çararaların awızlıqlawda ğäyepli.
AQŞ belän Yewropa Berlege Lukaşenkonı häm başqa yuğarı räsmilärne üzlärenä kertmi.
BMOdağı elekke Belarus ilçese Nenadz Buraukin Belarusnıñ bu şurağa kerü omtılışın yaşxı añlıym di.
"Belarus nigä bu şurağa kerergä teläde? Minemçä alar Belarusnı tänqitläwçelärgä "Sez bezne keşe xoquqları torışı öçen tänqitlisez, ämma xäzer bez BMO Keşe Xoquqları Şurasına alındıq" dip äytü öçen kerergä teläde'''' dide Buraukin.
Bäygegä Bosniä quşılğançığa qädär Şuradağı 2 urın öçen barı Belarus belän Bosniä genä köräşä ide. Belarusnıñ Şurağa kerü mömkinlegeneñ şul qädär zur buluı keşe xoquqların yaqlawçı törkemnärne çañ qağarğa mäcbür itte.
Küp kenä şundıy törkemnär, şul isäptän AQŞta terkälgän Freedom House häm Human Rights Watch oyışmaları Ğömümi Cıyınğa Belarusnı kire qağunı sorap möräcäğät itte.
Şundıy törkemnärneñ berse, Genevada terkälgän Watchnıñ başqarma mödire Hillel Neuer bez xökümätlärne keşe xoquqların bozuçılarnı ul şurağa kertmäskä çaqırdıq di.
"Bez Belarus xökümäte Keşe Xoquqları Şurasınıñ Belarustağı tikşerüçese belän xezmättäşlek itärgä telämi dip belderdek. Ägär sin ber oyışma belän anıñ ğadi genä ber möräcäğäte turında da xezmättäşlek itärgä telämiseñ ikän, niçek itep sin ul oyışmağa kerergä tırışa alasıñ" dide Neuer.
Neuer Belarusnıñ kire qağıluı öleşçä genä ciñü, keşe xoquqları torışı yaman bulğan Mısır, Angola häm Qatarnıñ şurağa kertelüe borçılu uyata di.
BMOnıñ Keşe Xoquqları Şurası bıltır mart ayında oyıştırılıp BMO Keşe Xoquqları Komissiäsen almaştırdı. Keşe xoquqları torışı naçar bulğan illärneñ ul komissiädä ber-bersen yaqlaw belän şöğellänüen säbäple komissiäneñ abruyı töşkän ide. Ämma yaña şura da bıyıl Mart ayında Iran belän Üzbäkstanğa iğtibarnı kimetüe belän tänqitkä duçar buldı. Neuer bu şurada da äğzalar ber-bersen yaqlap tawış birüne däwam itä di.
Bu tawış birülär näticäsendä Şuradağı 47 urınnıñ barısı da bilgelände.


text: Başqortstan Däwlät cıyılışı deputatı Eduard Xösnetdinov küptän tügel isem-familiäsen Edward Murzinğa üzgärtkän ide.Anıñ “mögez çığaruı“ däwam itä.Murzin ber cenesle ğäilä turında qanun ölgese äzerläde.Deputatnıñ bu yuldağı tırışlığı Rusiä külämendä dä yañğıraş aldı.Ul üzäk telewidenie tapşırularına çaqırıla, toq-şoularda qatnaşa.Rusiä xäbärdärlek çaraları berceneslek mäsäläsen yaqtırtqanda tolerantlıq kürsätsä, respublik andıy seksuäl azçılıqlarnı adäm kölkese itep sürätli, ul ğına da tügel, Edward Murzinnıñ üzeneñ dä seksuäl orientatsiäsen şik astına ala.


text:
Törkiädä terror arta
Soñğı ber-ike atnada Törkiädä terror waqiğaları yäki terror belän bäyle xäbärlär xalıqta tıñğısızlıq uyattı. Monıñ täsire isä tormışnıñ törle tarmaqlarında üzen sizderä.
Mäğlüm bulğança, berniçä aydan birle “Ergenekon” terror oyışması östennän xökem protsesı bara. Bu oyışmada äğza buluda şiklänelgännär belän xökemgä tartıla başlağannar Törkiädä fetnä buldıruğa nigez saluda gäyeplänälär.
Prokuror şuşı gäyepläw belän bergä aralarında pensiädäge armia generalları, törle däräcädäge ofiserlar, partia citäkçeläre, universitet rektorları, akademiklar, jurnalistlar, törle oyışma citäkçeläre häm “Ergenekon”da äğzalığı bulğan yözlägän keşene küz sağı astına aldı.
Qayberäwläre östennän xökem protsessı başlandı inde. Qayberläre yaña gäyepläw aqtınıñ äzerlänüen kötä. Bu mäsälädä oppozisia belän xökümät, xätta generalştab belän xökümät tä ikegä bülende. Qayberäwlär moña “yasalma protsestlar” digän bäyä birä.
Qarşı buluçılar, Törkiä xärbi fetnädän çaq qına qotıldı. di.
Ütkän atna azağında şuşı “Ergenekon” protsessı qısalarında Yeditepe Universitetı xucası, elekke İstanbul merı Bedreddin Dalannıñ “İstek” fondı urnaşqan Bosfordagı Poyrazköydä tufraqqa kümelgän qoral ezli başlandı. Näticädä granatlar, roketa ırğıtqıçlar häm şartlatqıçlar tabıldı. Dürt ofiser qulğa alındı, läkin alarnıñ barmaq ezläre turı kilmäde. Bädrättin Dalan üze isä AQŞ-ta, ul da gäyeplänüçelär arasında.
27 äprel könne irtänge säğät bişlär tiräsendä isä, televizor qarawçılar polisianeñ İstanbulnıñ Azia öleşendä Bostancı rayonında ber öygä mıltıqlar häm bombalar belän xöcüm itülären kürdelär. Biş säğätkä suzılğan bäreleşlärdän soñ ut açqan terrorçı üterelde. Läkin şul arada ber polisia belän ber ğädi keşe ülde, cide polistiä xezmätkäre cäräxätlände. Matbuğat polisiane buldıqsızlıqta gäyepläde.
Ütkän atnada isä Törkiäneñ törle töbäklärendä PKK belän bäyläneşe buluda şiklänelgän Demoqratik Cämğeyät Partiase äğzaları häm radikal dinçe äl-Qäidä äğzası buluda gäyeplänüçelär qulğa alındı.
28 äpreldä isä elekke Generalştab başlığı, pensiädäge armia generalı Hilmi Özkök İzmirda “Ergenekon” terror oyışmasın gäyepläw qısalarında sorawğa tartıldı. Soraw alu sigez säğätkä suzıldı. Törkiä taríxında berençe märtäbä yuğarı däräcägä ireşkän ber xärbi şäxes siwil prokurorlar tarafınnan sorawğa tartıla. Añardan üz citäkçelege waqıtında generallar arasında xärbi putç oyıştıru tendensialäre soralğan. Çönki elekke Diñgez köçläre qomandirı, pensiädäge admiral Özdenneñ matbuğatta näşer itelgän istäleklärendä bu turıda täfsille mäğlümat bar ide. Gärçä, ul bu istäleklär mineke tügel disä dä, şik-şöbhä däwam itä.
29 äpreldä isä Generalştab başlığı armia generalı İlkär Başbuğ jurnalistlar belän oçraşqanda, Törkiäneñ küpçelek kördlär yäşägän Diyarbakırnıñ Lice belän Genç isemle şose yulınnan ütkän bronítanktağı 9 gäskär PKK quğan minağa bärelep, hälaq buldı digän xäbär taraldı. Diyerbakırdan yıraq tügel Hakkaridä ber xärbi operasiadän qaytqan xärbi bülekkä PKK tarafınnnan açılğan ut näticäsendä isä başqa ber soldat ülde.
Tege yaqtan şul uq könne Ankaranıñ Bilkent Universitetında konstitusia xoquqı buyınça leksiä uqırğa kilgän elekke Ustisia ministrlarınıñ berse professor Hikmät Sami Türk çaq qına höcümnän qotıldı. Anıñ yanına kilgän 23 yäşlek ber xatın-qız gäwdäsenä bäylägän bombanı şartlatırğa tırşışqan, ämma iminlek köçläre anı täsersez xälgä kitergän.


text:
Ğiraqta politsiä, ğäskärdä xezmät itergä teläwçelärgä qarşı intihar xöcümnär arta: bu rekrutlar sanı kimügä kitererme?
Soñı waqıtta küp kenä Ğiraqlılar eş urını ezläp armiä, yä politsiägä kilä. Kemder ilgä xezmät itü, kemder – aqça qazanu öçen. İntihar xöcümçelär isä näq menä alarnı xädäf itep ala. Şuşı atnada ğına ike xöcüm näticäsendä 100ğä yaqın şundıy ğiraqlı ülde. Rekrutlarğa yanağan bu qurqınıç alarnıñ sanın kimetä alamı?
Audio (Mäxmüt Atman)
"Soñğı xällärdän soñ ni bulır, belmim, läkin minemçä, politsiä häm armiädä xezmät itergä telägän keşelär sanı citärlek bulaçaq, çönki berençedän, alar xezmät itergä teli, ikençedän -- yaxşı tülängän eş urını."
Atman süzlärençä, ğäskärdä xezmät itüçelärneñ xezmät xaqı berniçä ay elek belän çağıştırğanda artqan häm xäzer ayına 200 dollar täşkil itä. Politsiä xezmätkärläreneke tağı da kübräk. Härxäldä, urtaça xezmät xaqınnan küpkä yuğarıraq. Monnan tış politsiä eşe Ğiraqta däräcäle eşkä äylänep bara, cinäyätçelek 50 protsentqa kimegän, küplär alarnı kiräkle eş başqara dip sanıy. Başqalanıñ Mansur digän zatlı bistäseneñ politsiä bülegendä eşlägän polkovnik Moayät Başar, Azatlıq radiosına, yäşlärneñ kübese politsiägä ilneñ iminlege öçen berär närsä eşlärgä dip kilä dide:
Audio (Moayät Başar)
"Aqça öçen genä tügel. Anısı da bardır, läkin ul ğına tügel. Kilüçelärneñ kübese ilen yaratqan yäşlär, alar yaña, demokratik, tınıç Ğiraq tözü eşendä qatnaşırğa teli. "
Leitenant Tolfiqär Säif Äl-din başaqlanıñ Alxarx politsiä bülegendä xezmät itä. Ğinwar ayında qulına 286 dollar alğan, dikäber belän çağıştırğanda 86 dollarğa kübräk. Östämä aqça xezmätneñ qurqınıç buluwı öçen birelgän. Äl-Din öçen bu qurqınıçqa barunıñ töp säbäbe – aqça:
Audio (Tolfiqär Säif Äl-din)
"Bu eşkä urnaşuımnıñ töp säbäbe – can asraw. Başqa eş taba almadım, ä ğailäne aşatırğa kiräk, nişliseñ..."
Äl-din dä, Başar da, Saddam çorı belän çağıştırğanda kübräk aqça qazana. Ämmä, qoral, äsbap, maşinalar citmäwgä zarlanalar. Elek yaña maşinalar bar ide, xäzer bar bülekkä 4-5 maşina, alarına da citäkçelär utırıp yöri, ä bez cäyäwläp patrul itäbez, bu älbättä qurqınıç, soñğı waqıtta ğına patrul waqıtında berniçä xezmätkär ülde, di Başar.
Şuña da qaramastan, politsiädä, ğäskärdä xezmät itergä teläwçelär kilep tora. Çärşämbe könne xezmätkä yazılu urınında bulğan şartlawdan soñ, anda Sama Wälid Räşit isemle yeget kilep bastı. Bu şartlaw minem qararnı üzgärtä almıy, min qurıqmıym, di ul. Ägär Allahı täğälä kemneñ dä bulsa canın alırğa teli ikän, ul anı bareber ala. Bu minem ixtiarda tügel, Allahı täğälä qulında.
Ali Gilmi, Praga


text:
Ütkän yal könnärendä Udmurtiä başqalası İjaw şähärendä yäşäwçe tatarlarğa küñel açu öçen berniçä çara bilgelängän ide. Bu, älbättä, bik siräk bula torğan xäl. Millättäşlärebezneñ ber öleşe soñğı yıllarda İjaw şähäreneñ tatarlar yaratıp ölgergän «Auksion» mädäniät sarayına Tatarstan başqalasınnan kilgän «Cırlı Qazan» isemle tamaşa qarıy alsa, ikençeläre tatarlarnıñ elek-elektän üz itkän timeryulçılar mädäniät yortında Minzälä tatar däwlät drama teatrı artistları alıp kilgän Danil Salixovnıñ «Xatın tügel, acdaxa» isemle spektaklenä cıyıldı.
Konsertta äle genä İlham Şakirov isemendäge xalıqara cır festivalendä ciñü yaulağan Asılyar, yäş cırçı Güzäl Salixova häm xalıq arasında tanılğan cırçılar Dinä belän Rafail' Latıypovlar häm Flyura belän Tawis Xösäyenovlar, İjaw tamaşaçısına tanış bulğan Liliä Sibgatova qatnaştı. Törkemneñ citäkçese Azat Timerşäyex älege tamaşa turında bolay dip assızıqladı.
Dörestän dä zal här çığış yasawçını cılı qarşı aldı. Yäş cırçı Asılyar başqarğan cırlarlar, ayıruça xalqıbız yaratıp tıñlağan cırlarnıñ berse tamaşaçılarnıñ küñelenä xuş kilde.
Minzälälelärneñ ike kön barğan spektaklendä dä xalıq küp cıyılğan ide. Minzälä teatrı Danil Salixovnıñ «Xatın tügel, acdaha» spektaklen monnan un yıllap elek säxnäläştergän ide, ni säbäple tağın aña äylänep qaytuları turında teatrnıñ artistı Xafiz Xammatşin bolay añlattı. (audio)
Şulay itep, kemneñ küñele ni teli — cır yarata ikän konsertta küñel açtı, teatr söyuçelär minzälälär belän oçraştı. Berse dä ottırmadı.
Xämidä Ğayfullina, İjaw


text:
Asarbaq watandaştar il aldındağı burısın ütärgä äźerlänä
2-se dekabrźä Räsäy Däülät Dumahına haylauźarźa asarbaqtar źa watandaşlıq burısın ütäyäsäk. Respubliqa üźäk haylau qomissiyahı ular ösön maxsus uçastqa äźerläy. mäśälän, Öfölägehe Kirov rayonında bulasaq. Başqa rayon-qalalarźa la BOMJ-dar üźären Räsäyźeñ tulı xoquqlı watandaşı itep toyhon ösön saralar küräsäk. Barıy Kinyäğolov haylauźarğa äźerlek barışı xaqında höyläp, respubliqağa 123 million hum büleneüen häm kilep eteüen äytte. İñ küp haylau uçastqaları la beźźä. Sönki başqortostan ağrar töbäk- xalıq başlısa auılda yäşäy. Şuğa kürä 50 keşe yäşähä lä, 100 bulha la unda uçastqa asırğa tura kilä. Ularźa eşlägändärgä tüläü ösön dä aqsa käräk. 123 milion humdıñ tap 74 millionı xeźmät xaqına kitäsäk. Başqalarına byulletendär, ögöt qağıźźarı baśılğan.
Barıy Kinyäğolov Duma haylauźarına äerlek bik taźa barıuın da äytte. Älegä 3 kenä yalıu bulğan ikän. Ularźıñ da ikehe urınhıź tip tabılğan. Žaylau köndö uçastqalarźa yır-moñ da bulasaq, täüläp kilgändärgä yıltırauıq qağıźźan eşlängän diplom biräsäktär ikän. Başqortostanda 2 million 863 meñ 105 keşe tauış xoquğına eyä.


text:
Çärşämbedä Mäskäwdäge Meşçan mäxkämäse YUKOS wä Menatep şirkätläreneñ elekkege citäkçeläre, mäğlüm eşmäkärlär Mixail Xodorkovski häm Platon Lebedev eşen qarawnı tağın ber atnağa kiçekterergä buldı, bu yulı inde ğäyeplängän yaqnıñ üteneçe nigezendä. Şuşı ike adäm berniçä cinayät qıluda ğäyeplänä, mäxkämä monı tanısa alarnıñ 10 yılğa qädär törmä cäzası aluı ixtimal. Rusiäneñ üzendä dä, häm bigräk tä annan çittä dä zur iğtibar belän küzätelep barğan şuşı mäxkämä eşe turında Kärim Kamal söyli.
Xodorkovski/Platonov eşen qaraw (alarnı ğäyepläw xäzer bergä tikşerelä, mäxkämä şuşı ike eşne berläşterergä bulğan ide) yänä kiçekterelä - bu yulı inde ğäyepläw yağın yaqlaw üteneçe nigezendä. Mäxkämä utırışı başlanuğa Xodorkovski advokatları, üzläre arasında iñ täcribäle, iñ abruylı sanalğan Genrix Padvanıñ bulmawı säbäple eşne qarawnı 21-nçe yüngä qädär kiçekterüne ütende. Padvağa sişämbe könne operatsiä yasalğan bulğan, häm xastalıq qäğäze aña näq menä şul köngä qädär birelgän dip xäbär itelä. Şulay itep, Rusiäneñ iñ bay keşese sanalğan Mixail Xodorkovskineñ saq astında utıruı däwam itä, Rusiä telekanalları çärşämbedä anıñ mäxkämä binasında Platon Lebedev belän bergä çitlektä utıruın kiñ cämäğätçelekkä dä kürsätep aldı. Rusiäneñ iñ ere şirkätlärennän berse YUKOSnı citäklägän Mixail Xodorkovskigä qarşı Rusiä prokuraturası barlığı 7 törle ğäyepläw bäyän itte. Alar arasında xärämläşep däwlät milken üzläşterü, şul maqsatta oyışqan cinayät törkemen qoru, salımnardan qaçu kebekläre dä bar. Ägär dä ul şul qırın ğämällärdä ğäyeple dip tabılsa, aña 10 yılğa yaqın törmä cäzası yanıy ala. Xodorkovski belän bergä näq şundıy uq ğäyepläwlär YUKOS aksiälärenä iä bulğan Platon Lebedevkä dä bäyän itelde, alarnıñ cinayät eşlären berläşterü asılda şunıñ belän añlatıla. Moñardan tış prokuratura xäzer YUKOSnıñ tağın 6-lap yuğarı citäkçesen tikşerä, alarnıñ da mäxkämä qarşına basuı bik ixtimal. Xodorkovski tarafdarları häm ul üze dä, Rusiä xakimiate başlap cibärgän şuşı ezärlekläwlär barı tik säyäsi maqsatlardan ğına çığıp alıp barıla, Mäskäw Kremle YUKOSnıñ iqtisadi uñışlarına häm anıñ ildäge säyäsi oppozitsiägä yardäm itüenä borçıla dip belderä. Xodorkovski advokatlarınnan berse bu atnada anıñ mäxkämä eşen "banan respublikalarına ğına xas küreneş" dip bäyäläde. Könbatıştağı qayber belgeçlär biredä sovet çorına xas närsälärne dä kürä. RAND Europe tikşerenü üzägendä eşläwçe Stephan Spiegeleire fikerençä, Mixail Xodorkovski sovetlar zamanındağı tösle "kürsätmä mäxkämä" aşa uzar tösle.
Audio, Stephan Spiegeleire
"Bez älegä qädär kürgän bar işarälär - mäxkämägä äzerlek tä, ul tulısınça yäşeren alıp barıldı, häm soñğı täräqqiat tä şunı kürsätä, bez iñ qarañğı sovet tarixındağı säxifäneñ qabatlanuına şahid bulırbız axrı" di Könbatış belgeçe Mixail Xodorkovski eşen qaraw turında. Spiegeleire süzlärençä, monıñ, yäğni xakimiatneñ bu oçraqta ciñüennän häm YUKOSnı tar-mar itüdän ber yaqqa da fayda kilmiäçäk. Bigräk tä Rusiäneñ neft häm torbautkärgeçlär industriäsenä yaña investitsiälär cälep itü ölkäsendä. YUKOSqa qarşı kürelgän çaralar çit il investorlarında şöbhä genä tügel, zur qurqular uyattı, üz eşen Könbatış standartlarına qorıp alıp barırğa tırışqan şuşı şirkätneñ bölgenlekkä töşüe investorlarnıñ Rusiä belän qızıqsınuın şaqtıy waqıtqa sünderä ala dip belderä finans bazarı belgeçläre.
Kärim Kamal


text:
Yaponia tatarları turında kitap Qazanğa qayttı
Yaponia tatarları turında kitaplarnı Qazanğa Larisa Usmanova alıp qayttı. Autor milli tamğalı kitapnı Qazan tamojnyasınnan satıp alğan.
“Tönyaq-Könçığış Aziädäge törki-tatar diasporası. 1898 häm yegermençe ğasır urtasına qädär bulğan çordağı tarixi häm ictimağıy wäzğıyattä fikerlär söreşe buyınça”, - dip tatarça tärcemä itep bulğan ingliz telle kitap ul. İnglizçäse: "The Turk-Tatar Diaspora in Northeast Asia (Transformation of Consciousness: A Historical and Sociological Account Between 1898 and the 1950s".
Kitap tışlığına Ğayaz İsxaqıydan qalğan İdel-Ural ştatı tamğası yasalğan. Bu kitapnı Tatarstandağı fän keşeläre häm cämäğätçelek tarafınnan kiräkle, waqıtlı eş dip bäyälände.
Yaponia dä, dönya öçen dä ber fänni sensasia
Qazan tamojnyası kitapnı çığarmıy da, kertmi dä
Yış qına Rusiäneñ iñ yaxşı "eşläwçe" kizü, Rusiä iminlegen saqlawçı xezmätläre Qazanda ikän dip söylilär. Başqa qapqalar, tamojnyalar - Mäskäw, Novosibirsk aşa çit ilgä yörep qarağannar da Qazannıqın yış qına "maqtıy". Bu yulı da iskärmä bulmağan. Yaponia tatarları turındağı yaponnar aqçasına bastırğan kitaplarnı dusları yäki kitapxanälär öçen Qazanğa Larisa Usmanova alıp qayta alğan. Tik autorğa alarnı Qazan tamojnyasınnan eurolar tüläp üzenä satıp alırğa turı kilgän. Bu turıda Usmanova aptırap "Azatlıq" xäbärçesenä söyläde.
Larisa Usmanova Törkiä, Amerikada yäşäwçe tatarlar da kitapnı yazarğa fiker, belem belän yärdäm itte, dip söyläde. Alarnıñ äti-äniläre, äbi-babaları bit Yaponiadä bulğan törki belemnär mäktäben açuğa da säbäpçe bulğan. Tatarlar belän bergä bu yaqqa islam dine dä kilgän. Usmanova maxsus monı öyräner öçen Yaponiadäge Simane töbäge universitetında doktorlıq eşenä alınğan. Anda tatarlar belän dus bulğan Xotori Siro atlı tel ğälime balaları tapşırğan şaqtıy bay arxiv ta tabılğan. - Äytik ğäräp xärefle “Milli bayraq” gazetası tuplanması. Bu gazeta tuplanmasın uquda Larisa Usmanovağa Tatarstan milli kitapxanäse xezmätkärläre dä yärdäm itkän.
İsxaqıy - milli yulbaşçı bulğan
Siräk kitaplar häm borınğı qülyäzmalar bülege mödire Ayrat Zahidullin aña yärdäm itkän. Ul “Milli Bayraq” gazetasın “millätçe” dip atıy. Anda Ğayaz İsxaqıy da yış çığış yasağan. “Qıtay, Yaponia, Korea, Mançjuriadä yäşäwçe tatarlarğa kilgändä, alar 1920-1945 yıllarda Ğayaz İsxaqıy qulı astında baytaq eşlär başqarğan. İsxaqıy alar öçen milli yulbaşçı itep qabul itelgän. Ä “Milli Bayraq” gazetasın çığaruda isä danlıqlı törkiäle ğälim Nadir Däwlätneñ änise yärdäm itkän. Alar bik dus häm aktiv eşlägännär”, - di ul. Ayrat Zahidullin Qazandağı kitapxanädä dä berniçä nösxä “Milli Bayraq” gazetası bululın äytä. Anı Amerikadan ğälimä Ayşä Rorlix kitergän bulğan.
Tağın ike lider bulğan äle
Şul uq waqıtta Larisa Usmanova, bu yaq tatarlarında fiker häm ideyä qarşılığı buluın da raslıy. Äytik kitabındağı yulbaşçılar turındağı bülektä ul Ğabderräşit İbrahim, Ğabdelxay Qorbanğäliev, Ğayaz İsxaqi fikerläre täsire turında yaza.
Äytik, bilgele islam taratuçı Ğabderräşit İbrahimov, Rusiädä möselmannar moxtariaten qoru turında xıyallanğan, tik sovetlardan qaçqan tatarlardan zur yaqlaw ala almağan.
Alar “törki-tatar” dip atalğan
Şulay itterep kitap Tönyaq-Könçığış Aziädäge tatarlar tarixın möxäcirlek yulları, bulğan milli oyışmaları, mäxälläläre aşa añlatqan. Äytik, İsxaqıy fikerlärenä tayanıp utızınçı yıllarda oyışqan “Märkäz” atlı oyışmağa 27 mäxällä kergän bulğan. Alarda yäşlär yäki xatın-qızlar komissialäre dä eşlägän, mäktäpläre dä bulğan. Ğömümän Qoba, Nağoya, Xarbin, Seul, Tokio kebek şähärlärdä asılı “penza”lı bulğan millättäşlär mäçetlär qorıp ta tarixqa kergän. Annarı alarnıñ küpçelege Törkiägä küçengän. Alar üzlären “törki-tatar” dip atağan.
Tatar-başqortnı añlaw kiräk
Sadıyqova Usmanova kitabı kiräk waqıtta çıqtı, di. “Rusidä säyäsät üzgärä torğan çor. Urıs säyäsätçeläre añlarğa tieş. Waq xalıqlarnıñ da milläten, mäktäben, mädäniäten saqlarğa xaqı bar. Menä Yaponia şunı añlağan, yärdäm itkän häm itä bit. Çönki alar üzlären dä yarata belä. Urıslar da başqalarnı, tatar-başqortnı añlap, alarğa yärdäm itep kenä alar uñışqa ireşä ala”, - di ul.


text:
Amerikannarnıñ İminlek Şurasına täqdim itkän qarar ölgesen yaqlaw kötelgängä qarağanda tübänräk bula ala
Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasında Ğiraq turında yaña qararnı bertawıştan qabul itü ixtimalı kimep bara. Amerika Quşma Ştatları Ğiraqtağı xakimiatne yañadan ğiraqlılarnıñ üzlärenä qaytaru mäs''äläsendä elekke qaraşınnan waz kiçärgä telämi, Şuradağı qayber illär isä monıñ mömkin qädär tizräk buluwın teli. Bu şartlarda alar tawış birüdän totılıp qala ala.
Audio, John Negraponte
"Minem Şura äğzalarına äytkänem şunnan ğibarät, ägär dä bez aldağı könnärdä qararnıñ soñğı ölgesen tawışqa quyası itsäk, alar baştan uq täqdim itelgän qarar ölgesennän ayırılğan ähämiatle yä kisken üzgäreşlär kötärgä tieş tügel" di Quşma Ştatlarnıñ İminlek Şurasındağı daimi wäkile John Negraponte. Negraponte xäzerge waqıtta Şurada räislek eşlären alıp bara häm anıñ süzlärenä qarağanda, Ğiraq turında yaña qararnı tikşerü älegä Şuranıñ kön tärtibendä yuq. Läkin şul bilgele, Quşma Ştatlar bu qararnıñ, 23-24-nçe üktäbrdä Madridta ütäçäk häm Ğiraqqa matdi yardäm kürsätü yulların tikşeräçäk xalıqara kiñäşmägä qädär qabul itelüwen telär ide. Şulay itep, İminlek Şurası äğzaları arasında fiker qarşılıqların beterü öçen waqıt bik qalmıy diärlek, dimäk tawış birü anda yänä büleneşlär tudıra ala. Berläşkän Millätlärdäge diplomatlar, ägär dä aldan täqdim itelgän qararğa üzgäreşlär kertelmäsä, Fransiä, Germaniä häm Rusiä kebek illär tawış birüdän totılıp qala ala digän faraz bedlerä. Näq menä alar Ğiraqtağı xakimiatne mömkin qädär tizräk ğiraqlılarnıñ üzlärenä qaytarunı häm monıñ turıdan-turı İminlek Şurası qararında çağıluwın teli. Uzğan atnada amerikannar täqdim itkän qararnıñ Berläşkän Millätlärgä Ğiraqta ällä ni zur rol'' birmäwen oyışmanıñ general'' sekretare Kofi Annan da tänqitlägän ide. Ul Ğiraqtağı xakimiatne inde 3-5 ay eçendä ük andağı waqıtlı xökümätkä tapşırunı yaqlıy, şunnan soñ ilneñ yaña Konstitutsiäsen buldıru häm saylawlarğa äzerlek eşe başlana ala dip isäpli. Waşington isä Konstitutsiä wä yaña xakimiatne saylaw anda amerikannar bulğan çaqta uq eşlänergä tieş dip belderä. Mondıy qarşılıqlar kiläçäktä dä saqlansa, amerikan yağı İminlek Şurasına täqdim itkän qarar ölgesen ğomumän kire alu ixtimalına da işarä itä. Negraponte, yaqın könnärdä bu eşlänmäyäçäk dip tınıçlandırsa da, däwlät departamentı wäkile Richard Boucher, "Ğiraqta xakimiatne tapşıru eşläre İminlek Şurası qararı bulsa-bulmasa da däwam itäçäk" dip belderde.
Audio, Richard Boucher
Şulay itep, prezident Bushnıñ BMO Ğomumi Mäclesendä Ğiraqqa yardäm itüne sorap çığış yasawına ike atna ğına ütsä dä, räsmi Waşington xäzer Ğiraqta iminlek urnaştıru eşlären Berläşkän Millätlär fatixasınnan başqa da alıp barıp bula digän fikergä qayta başladı. Monı ikençe törle dä añlatıp bula - üze täqdim itkän qararnı kire alu belän yanap Quşma Ştatlar İminlek Şurasındağı qayber illärne kündämräk buluğa, üz ölgesen qabul itügä etärä.
Kärim Kamal, Praga


text:
“Yalqınlı yäşlek” Samarda 700-nçe konsert kürsätte
Samarnıñ Metallurglar mädäniät Sarayında “Yalqınlı yäşlek” ansamble üzeneñ 700-nçe konsertın kürsätte. İke bülektän torğan öç säğätlek konsert programmasında 20 artist qatnaştı. Ansambl'gä yäşlär daimi kilep toralar, läkin dä bıyılğı kebek ağılıp kilgännäre yuq ide äle. Ansambl'neñ veteranına äylänep baruçı İlnur Altınbaev tamaşanı açıp cibärde häm, äytergä kiräk, İlnurnıñ ikençe sulışı açılıp kitkän, yegetlek uzıp irlek sıyfatları kerep urnaşqan, tawışında bärxetlek urın alğan. İrlär küp. Al'bert Cabbarov, Rinat Azizov, İldar İvaev, Cämil Nağayıvlar tışqı qiäfätläre belän dä, repertuarları belän kisken ayırılıp toralar. Al'bert Cabbarov ciñel estradanı saylasa, Rinat Azizov Sara Sadıqovanıñ cırlarına östenlek birgän, ä inde Cämil Nağayıvnıñ tawışı qoyıp quyğan Salawat diärseñ, barlıq cırların da ataqlı cırçıbız repertuarınnan küçergän häm bälki şuñadır iñ küp alqışlarnı yauladı. Tağın küzgä taşlanğan äyberlärneñ berse - ul duetlar. Här ir- yeget parlap cırlap tamaşaçını quandırdılar. Yarata bit bezneñ tatar parlap cırlawnı. Här konsertta soñğı cırçı programmağa noqta quyuçı bula. Ä “Yalqınlı yäşlek”tä bu yulı noqtanı ansambl'neñ Däw änisenä äylängän Aysılu xanım Äbdieva quydı. Aysılunıñ tawışı äyterseñ lä mädäniät Sarayı divarlarına sıyışa almıy diärseñ. Yomşaq tatar moñı ağıldı da, ağıldı. Bügenge köndä “Yalqınlı yäşlek” ansamblendä Aysılu Äbdievadan da ostaraq itep tatar xalıq cırların başqaruçı älegä yuq.
Samar Duslıq yortı direktorı Dmitriy Myul'bax söyli:
“ Konsert programması turında min bik yaxşı fikerdä. Berençe çığıp cırlağan İlnur Altınbayıvnı min Qazannan kilgän artist dip uyladım. Kiemendä, säxnä tärtibendä yuğarı zıyalılıq, tawışı soqlanırlıq. Min bu konsertta berençe märtäbä. Telägem – bu kollektiv saqlanırğa tieş.
Konsert turında tamaşaçılar fikere:
Yegetläre dä, qızları da soqlanırlıq. Bez härwaqıt yaratıp kiläbez “Yalqınlı yäşlek”kä.
Räxmättän başqa süzebez yuq. Buldıralar.
“Yalqınlı yäşlek” ansamble yuña konsert programmasın ölkäneñ tatar awıllarında, Tol'yatti, Sızran, Yaña Kuybıyşev şähärlärendä dä kürsätergä niätlänep yäşi.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Köndälek xäbärlärgä küzätü
Mäğlüm ki 29nçı ğinwar könne Mäskäw Kremlendä Rusiä prezidentı Vladimir Putin İdel buyı federal' okruğındağı tulı wäqälätle wäkile Sergey Kirienkonı qabul itte. Xisap totqanda Sergey Kirienko okrugta strategik problemalar yuq, Başqortstan häm Tatarstanda qanunnarnı täñgälläşterü tämamlanıp kilä digän fiker äytte. Vladimir Putin moña qarata- “bezneñ Sovet çorındağı çamadan tış üzäkläşterügä qaytu maqsatıbız yuq” digän fiker äytte. Äye täñgälläşterü protsessı çamasınnan artıq itep ütälde inde. Mäskäw sudlaştı, Tatarstanda sud qararlarınıñ qatği häm kiçektergesez ütälüen küzätep toruçı “Ravnopravie i zakonnost'” kebek “demokratik” ruxtağı säyäsi oyışmalar tabıldı. Eş Tatarstan parlamentın legitim tügel dip tanuğa häm anı taratuğa uq barıp citmäde citmäwen. Şulayda parlamentnıñ eşläw möddäte qısqartıldı. 15nçe martqa bilgelängän saylawlarğa ay yarım waqıt qalıp bara. Äle yaña parlamentnıñ nindi bulaçağın belgän yuq yuğın, läkin Duma saylawları täcribäse bar. Xälitkeç küpçelekne täşkil itärgä tieşle “Yedinaya Rossiä” fraksiäse konstitutsion küpçelek täşkil itep quydı. 29nçı ğinwarda Tatarstan Däwlät Şurasınıñ 21nçe plenar utırışı başlanıp kitte. Kön tärtibendä biş distägä yaqın mäs'älä. Däwlät Şurası aşığa. Moñınça ireşelgän demokratik qazanışların saqlap qalırğa häm bulaçaq parlamentqa irkenräk eşläw şartları yasap qaldırırğa tırışa. Bügenge utırışta Däwlät Şurasınıñ tözeleşe, eşläw tärtibe, “Tatarstan Respublikası prezidentın saylawlar turındağı” qanunnar kebek respublikanıñ kiläçägen bilgeli torğan qanunnar ikençe, öçençe uqılışta qabul itelergä tieş. Eş niçegräk bara soñ. Kön tärtibeneñ berençe mäs’äläse itep ük Ministrlar kabinetı turındağı qanun proyektı qaraldı. Elekkege qanun Sovet zamanında uq Tatarstan Avtonomiä Sovet Sotsialistik respublikasınıñ Yuğarı Sovetı tarafınnan qabul itelgän bulğan. Bäräkätle qanun bulğan axrı, räxmät töşkere, äybät kenä eşläp kilde bit. Yaña proyekt şul eş täcribäsenä häm tärtibenä nigezlänep eşlängän yuğisä. Läkin deputat Aleksandr Ştanin älegä proektnıñ tetmäsen tetep taşladı... Şulay itep Ministrlar Kabinetı turındağı qanun proyektı Aleksandr Ştanin fikerençä ni Allağa ni mullağa - federativ qanunğa da, Tatarstan Konstitutsiäsenä dä turı kilmi. Läkin älege çığış qanun proyektın tikşerüdä berdän ber çığış buldı. Deputatlar käräwan bara tora digännän çığıp bulsa kiräk proyektnı qabul itep quydılar. Xoday räxmäte milli mäs’älälärgä bağışlanğan qanunnar da şul prinsip belän ütep kittelär. Deputat Razil Väliev ber minut eçendä Tatarstanda tellär turındağı qanunnı çittä yäşäwçe millättäşlärebezneñ sallı ğına täqdimnäre bulu säbäple ikençe uqılışqa qaytarırğa ügetli aldı. Tağın ber minuttan şul möhim östämälär belän qanun öçençe uqılışta qabul itelde dä. Ä östämälär tatar telen öyränü säğätlären kiñäytä. Tatar tele uqıtuğa xäzer tatar ädäbiäte da keräçäk. Tellärne üsterü programmasına da tatar tele faydasına sallı ğına dürt östämä kertep 3nçe uqılışta qabul itep quydılar.
Sezgä bu xäbärlärne äzerlägän waqıtlarda Däwlät Şurasınıñ eşe däwam itä ide. Başqa şundıy millät, respublika eçen igelekle qanunnarnıñ qabul iteleşe turında söylärbez kiläçäktä. Plenar utırış fevral'dä däwam ittereläçäk.


text:
Ğiraqtağı amerikan xärbi çığanaqları fälestin suğışçısı Abu Abbasnıñ koalitsiä köçläre tarafınnan üterelgän buluın kire qaqtı. Anıñ mäyeten yarıp yasalğan tikşerülär – suğışçınıñ törmädä yöräk öyänägennän wafat bulğanın kürsätkän. Abu Abbas düşämbe könne ülgän.
Abbas ber ara Fälestinne Azat İtü frontı başlığı bulıp tordı, 1985nçe yılda säyäxätkä çıqqan köymädäge keşelärne totıq itep alu çarasın oyıştırdı. Ul çaqta köymädä ber ğarip amerikan yähüde üterelgän ide. Amerikan törmäsendä Abbas ber yılğa yaqın totıldı. Tuğannarı häm tarafdarları anıñ ülemendä amerikannarnı ğayepli.
Ğiraqtan kilgän başqa xäbärlärgä qarağanda, bügen ilneñ könyağındağı Basra şähärendä bilgesez keşelär koalitsiä köçläreneñ kiemnären yuu eşendä bulğan 2 xatın-qıznı atıp ütergän.
İnde xäbär itkänebezçä, kiçä Ğiraqta ike amerikan watandaşı häm alarnıñ tärcemäçese atıp üterelde. Bu cinäyätne qıluda şiklänelgän 5 keşe qulğa alındı.
Kiçä Bağdad yanında bomba höcümendä alğan cärähätlärdän bügen ber amerikan xärbie ülde.