text:
28 Mayıs 2015 Perşembe
Qurultay - o nasıl olğan edi (öçerk) I.
Mayıs 28, 2015 Edebiyat ve tenqit, Qandımov Yunus, Tarih No comments
Qurultay – türkiy halqlarınıñ, bu cümleden qırımtatar halqınıñ eñ aliy forumı. Niayet aradan yetmiş yıldan ziyade vaqıt keçken soñ qırımtatarlar öz istek-iradelerini bildirmek içün Qırımda Qurultay ötkermek peşine tüşti.
Lâkin biz umunen Qurultay aqqında ne bilemiz?
Bu sualge cevap aramaq içün tarihqa bir nazar taşlayıq.
Qırım hanlığı özüniñ din, medeniyet, arbiy institutları olğan qudretli bir devlet edi. Lâkin XVIII asır onıñ başına çoq felâketler ketirdi. Strategik ceetten ğayet müim territoriyalarnıñ yekâne saibi olğan Qırım hanlığı quvetke kirip başlağan Rus idaresiniñ yuqusını qaçırıp başladı. Böyle oñaytsız qomşunı yoq etmek, onıñ topraqlarına, deñizlerine saib olmaq istegi rus çarlarına tınçlıq bermedi.
XVIII asırda rus askerleriniñ Qırımğa yapqan qanlı seferlerini hatırlayım. Bu seferler neticesinde Qırım hanlığınıñ qudreti olduqça iprandı evelki taqatı qalmadı lâkin buña baqmadan ayaq üstünde turdı.
I Pötrnıñ: "Qara deñiz menimki olacaq" degen ibaresi II Yekaterina devirinde amelge keçirildi. 1783 senesi Qırım Rus idaresi tarafından annektsiya yapıldı. Tamırları asırlarnıñ terenligine dalıp ketken qrımtatarlarnıñ milliy devletçiligi yernen yeksan etildi. Bundan soñ Qrımda Rus idaresiniñ zulum ve istibdatı at oynatıp başladı. Milliy ve islâmiy maarif ve medeniyet qurulışlarına ayaq çalmaq ve ahır-soñu olarnı birer-birer qapatmaq tamır milletniñ bir qısımını icretke ketmege mecbur etmek qalğan qısımını assimilâtsiya yapmaq, qısqadan aytqanda Qrımnı qrımtatarlarsız qaldırıp onı slavân ve hristian ülkesine çevirmek planı amelge keçirilip başlandı.
Bunıñ içün Rus idaresiniñ temel ğayelerini bayraq etip qrımtatarlarnı cealet ve qaranlıq içinde yaşatılması, onıñ iç bir vaqıt uyanması birlik ve birdemlik quvetinden faydalammaması oğrunda "suvuq cenk" alınıp barıldı. Bu cenk tek suvuq olmadı.
Grigoriy Potömkinniñ 1794 senesi yazğan: "Tatarlarnı Belbekten, Qaçıdan, Sudaqtan, Üskütten, Eski Qırımdan ve umumnen dağ qısımlarından çıqarmaq: çöllerde yaşağan tatarlardan iç birisini bıraqmamaq: mırzalardan ketmek istegenler olsa olarnı da şimdi berilgen cedvelde yazılı olğanlarnıñ epsini 24 saat içinde çıqarmaq kerek", – degen tezkereniñ özü çoq şeyni añlata.
Böyleliknen ulu koç başlay Türkiye menbaalarına köre XVIII asırnıñ soñlarında Qırımda yaşağan bir buçuq million tatardan HH asırnıñ başına kelip, yarımadada 250 biñ tatar qalğan halq Qırımnı qaytarıp almaq oña ğayrıdan saip ve akim olmaq peşine tüşmedi. Millet cealet zulumı astında nasıl qalğan olsa şay da qala berdi.
Lâkin milletniñ eñ ileri evlâdları bu cealet ve zulumdan qurtulış, em maneviy, em cismaniy ceetten ezilip kelgen tuvğan milletini aydın istiqbalge çıqarmaq yollarını araştırıp başladılar.
XIX asırnıñ soñları – XX asırnıñ başları.
Halqlar türmesi – çar Rusiyesinde onıñ çet-bucaqlarında inqilâbiy ruzgâr esip başlay. Yüzlernen yıl devamında ezilip kelgen milletlerniñ içinde içtimaiy ayatı soñ derece fenalaşa.
Uquq ceetten çar Rusiyesi qrımtatarnı olduqça sıqıştıra, bütün idare institutlarını öz qolunda qaviy tutıp istegeni kibi zuur ete.
Halqnıñ közüni açacaq, halqnıñ uyandıracaq maarif sistemasını tikenli eldivenler içinde tutqan çar Rusiyesi maarif sistemasını başlanğıç mektepler sholastik medreseler rus-tatar mektepleri çerçivesinde qaldıra.
Qırım müsülmanlarınıñ diniy ömüri de ta çar Rusiyesi tarafından 1794, 1796, 1831 senelerindeki "islâhı" derecesinde qaldı. Rusiye annektsiyasından soñ tasdiq etilgen Müsülman Üleması İdaresi bütünley Rusiye İçki işler İdaresiñ idare etüvi altında buluna edi.
Qırımtatarlarnıñ 1917 senesine qadar olğan ayat durumı. Qrımnıñ aqiqiy milliy ve siyasiy saibi olmamaları halq arasında milliy uyanuv, milliy qurtulış areketinde temel meselelerden birinde çevirildi ve öz teraqqiyatında çeşit-türlü aqımlarnı doğurdı.
Böyleliknen qırımtatarlarnıñ milliy qurtulış areketini üç basqıçqa bölip közetmek kerek. Doktor Edige Qırımalğa (Türkiye) köre bunı şöyle beyan etmek mümkün:
1. İsmail-bey Gaspralı ve onıñ meslekdeşleri.
2. 1905-1906 seneleri inqilâbında Qırımda emiyetli rol oynağan "Genç tatarlar" cemiyetiniñ inqilâbiy siyaseti.
3. Yüksek tahsil alğan gençlikniñ milliy siyaseti, yani Türkiyege oqumağa ketken qrımtatar yaşlarınıñ "Vatan" cemiyeti: qurultaycılıq areketi.
XIX asırnıñ soñki çeriginde özüniñ "Terciman"ınen İsmail-bey Gaspralı ve onıñ meslekdeşleri halqnı cealet qaranlığından çıqarmaq peşine tüşeler. "Dilde, işte, fikirde birlik"ke çağırğan İ. Gaspralı halqnıñ istibdattan qurtulışını maarifte, maarifette köre. Öz ğayelerini umumtürk, umumusülman seviyesine çıqarmaqnı amel etip, buña belli derecede irişe.
"Terciman" ve onıñ atası İ. Gaspralınıñ ğayelerinden, amellerinden ğıda alğan milliy uyanuv areketi tamır etıp, pitaq çıqarıp başlay.
1905 senesinden "Genç tatarlar" dep adlandırılğan sotsialist meyilde bir gruppa faaliyet kösterip başlay. Bu gruppanıñ yetekçisi qarasuvbazarlı Reşid Mediyev. Mediyev birinci vaqıtlarda İ. Gaspralınıñ tutqan siyasetiniñ tarafdarı edi. Lâkin o qı rımtatar milletiniñ "çar Rusiyesiniñ boyundırığından bir añ evel qurtulmasını istey edi" (M. Ülküsal). "Genç tatarlar" 1906 senesi Bağçisarayda "Uçqun" adlı gazetasını çıqarıp başlaylar. Birazdan soñ onı qapıtıp, Qarasuvbazarda R. Mediyev Asan Sabri "Ayvazovnen beraber "Vatan hadimi" gazetasını çıqarıp başlay.
"Terciman" da, "Vatan hadimi" de adımlağan yolları biri-digerinden çoq farq etmese de aynı bir maqsadnı közde tuta ediler: milliy uyanuv, milliy qurtulış degen kelimeler olar içün tek dülber sözler olıp qalmadı.
Apansız ecel 1912 Reşid Mediyevni. 1914-te İsmail-bey Gaspralını ayattan alıp ketti. Lâkin bunıñnen milletniñ milliy qurtulış oğrundaki küreşi toqtamadı.
Yunus Qandım.


c: text/html

text:
2016 senesi devamında Qırımda qabarcılıq cinayeti işlegenlerinde qabaatlanğan memurlarğa qarşı 250 ziyade cinaiy iş açıldı. Bu aqta aprel 14 künü öz maruzasında Kremlniñ nezaretindeki Qırımdaki Rusiye Taqiqat komitetiniñ DQK dava nezaret idaresiniñ reberi Anton Dudin beyan etti.
Kremlniñ nezaretindeki Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti: «Anton Dudin bildirüvlerniñ baqılması ve devlet organları ile yerli öz-özüni idare etüv organlarınıñ hızmetçilerge qarşı qabarcılıq cinayetleri sebebinden cinaiy davalarnıñ taqiq neticeleri aqqında maruza oqudı. Maruzacı haner etti ki, 2016 senesi devamında qabarcılıq cinayeti işlegenlerge qarşı 252 cinaiy iş açıldı», – dep bildire.
Aprelniñ başında işğal olunğan Qırımda Kremlge bağlı Or Qapı memuriyetiniñ yolbaşçısına qarşı cinaiy iş açıldı. O qabar alğanında qabaatlana.
Bundan evel, mart 15 künü Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi yarımadanıñ rusiyeli akimiyetiniñ sabıq yolbaşçı müavini Oleg Kazurinni apiste qaldırdı. Taqiqat malümatına köre, 2016 senesi avgusttan dekabr ayına qadar o aracı yardımınen bundan evel añlaşqanları kibi 27 million ruble qabar parasını aldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Keriçteki Yeñi Qale merkeziy araba qapısı kemeriniñ tolalar avdarılğanı sebebinden ziyaret etilüvi yasaqlandı. Şarqiy Qırım tarühiy-medeniy qoruq matbuat merkezi haber etkenine köre, yasaq «bir kişilik ya da gruppa şeklindeki ziyaretler esnasında bahtsız adiselerge fırsat bermemek» maqsadınen yapılğan.
«Osmanlı mimarlığına ait abideniñ ziyaret etilüvi 2018 senesi yanvarniñ 22-nde yüz bergen fevqulâde vaziyet sebebinden yapılmaqta: (Yeñi Qaleniñ) cenübiy araba qapısı kemerinde çatlaqlar peyda olğanı körüne ve bir qaç saattan soñ – tış qısmındaki tolalarnıñ bir qısmı avdarıla», – denilmekte haberde.
Qoruq hadimleri, şimdi «qanunda bildirilgen tertipke uyğun olaraq qaleni tedqiq etüv ve avdarıluv sebeplerini aydınlatuvnen bağlı işler devam etmekte» dep qayd ete.
Yanvarniñ 24-nde Keriçte Yeñi Qaleniñ cenübiy araba qapısı kemerindeki tış tarafındaki tolalarnıñ bir qısmı avdarılğanı aqqında belli olğan edi.
Yeñi Qale Keriç boğazınıñ kenarında yerleşmekte. O, XVIII asırda osmanlılar tarafından qurulğan. Qale Azav deñizi ile Qara deñiz arasında gemilerniñ keçisini kontrol ete edi.


text:
Resmiy tedbirler
Nazir Yuriy Stetsniñ Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Ukrainadaki elçisi Geoffrey Pyatt ile körüşüvi
20.02.2015
Ukraina Prezidentiniñ Memuriyeti başınıñ birinci muavini Vitaliy Kovalçuknıñ ve Ukraina haber siyaset naziri Yuriy Stetsniñ reisligi ile keçirilgen Vilâyet devlet memuriyetleriniñ yolbaşçıları ile toplaşuv
14.02.2015
Nazir Yuriy Stets Ukraina Prezidenti Petro Poroşenkonıñ Qazahistan Prezidenti Nursultan Nazarbayev ile körüşüvinde
22.12.2014
Nazir Yuriy Stets Ukraina Prezidenti Petro Poroşenkonıñ Aqrusiye Cumhuriyetiniñ Prezidenti Aleksandr Luşayenko ile Kiyevdeki körüşüvinde
21.12.2014


text:
«Er alda, belli bir sebeplerden Rusiye pasportını alıp olamağan qırımlılar er vaqıt rey bergen saylav bölüginde rey bere bilecekler. Bir de bir problem yoq, o, saylayıcılar cedvelinde olacaq, o, Rusiye vatandaşıdır. Bir şey bar, o, saylavlardan soñ vesiqalarnı resmiyleştirmek kerek», – dedi Temirgaliyev.
Aqımdaki seneniñ sentâbr ayında işğal etilgen Qırımda «akimiyet» organları saylavlarınıñ keçirilmesi belgilendi. Rusiye boyunca Yekâne rey berüv künü Qırım ve Aqyar qanun çıqarıcı organlarınıñ saylavları ötkerilecek.


text:
Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat kâtibi Maryana Betsa Qırımda Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi ve Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevniñ Rusiye mahkemesi tarafından taqibi mümkün olmağanı aqqında bildirde.
«Qırımtatarlarğa nisbeten ayırımlar mümkün degil. İşğalci akimiyetniñ areketlerini takbih etemiz», – yazdı Twitterde Betsa.
Yaqında Qırım advokatı Cemil Temişev Aqmescitte Kiyev rayon mahkemesiniñ Mustafa Cemilevniñ yaqalanuvı boyunca qararı aqqında bildirdi. Bu malümatnı Rusiye matbuat vastalarına Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya da tasdiqladı ve Cemilevniñ federal qıdıruvğa ilân etilgeni aqqında bildirdi.
İşğal etilgen Qırımda Mustafa Cemilevni sıñırdan qanunsız sürette keçüvde, silânıñ qanunsız tarzda saqlanuvında qabaatlaylar.
Mustafa Cemilevniñ özü Aqmescitte mahkeme qararını daa izaatlamadı.
Evel Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilevge Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadağa kirişni yasaqladılar.


text:
Aqmescitliler tibbiy sigortağa vesiqalarnı bermek içün nevbetlerge tizile.
Aqmescitte vesiqalarnıñ yekâne qabul etüv noqtası Karl Marks soqağında yerleşe. Künde Qırım tibbiy sigorta şirketiniñ hadimleri tahminen 400 insannı qabul ete.
Şimdi qırımlılarğa muvaqqat sigorta berilecek.
«Başta insan bizge kelip, 30 iş künlik muvaqqat sigortanı ala. Bu 30 kün Moskvada daimiy sigortanıñ çıqarıluvı içün kerek», – dep añlattılar Qırım.Aqiqat mühbirine vesiqalarnıñ qabul etüv noqtasında.
30 iş kün keçkende, müşterige müddetsiz daimiy sigorta berile.
Keriçte de tibbiy sigortanı tek bir yerde bereler. İnsanlar mında saba saat 6-dan nevbetke tizile.


text:
İşğal etilgen Qırımda «narazılıq meydanlarınıñ» iştirakçileri nevbetteki matbuat-konferentsiyasını keçirdiler. Qırım.Aqiqat mühbiri bergen malümatqa köre, iştirakçilerden bazıları «Sebat» cemaat teşkilâtınıñ vekilleri ile Qırım «Devlet şurası» deputatlarına muracaatnı yazğanlar, mında olar topraq meselesi boyunca öz noqtaiy nazarını bildirdiler.
«Biz, «narazılıq meydanlarınıñ» iştirakçileri olıp, meseleni çezmek içün soñki vaqıtları qabul etilgen qanun leyhalarında ihtiyac yoq olğanını tüşünemiz. «Narazılıq meydanlarınıñ» iştirakçilerine topraq berüv meselesinde muayyen bir neticelerge irişken evelki ükümetniñ işine tayanıp, keçici müddet devamında meseleni Ukraina Qanunlarına köre al etmege yeterli olur edi. İşbu qanunlarda er bir vatandaşnıñ topraq damartasınıñ saibi olmaq aqqı yazılğan, böyleliknen Qırımda işbu problemanı yoq etmek mümkün olur edi», – dedi «Sebat» cemaat teşkilâtnıñ reisi Reşat Seydaliyev.
Faallerniñ fikrine köre, bu kibi topraq ziddiyetlerine alâqası olğan akimiyet vekillerini ve mütehassıslarnı celp etip, komissiyanı teşkil etmek kerektir.
«Mezkür meseleni çezmek ve topraq damartasını elde etmek aqqını on yıllarnen talap etken adiy insanlarnıñ istegini yerine ketirmek içün kerek», – dedi «Sebat» teşkilâtınıñ azası Fazıl İbragimov.
Avgust ayından qırım akimiyeti topraq saası ve meseleleri boyunca uquq çıqarıcı teşebbüsini alıp barmaqta, amma memurlar, qanun leyhalarını qabul etip, akimiyet organlarına cemaatçılıqtan yollanılğan deñiştirüvlerni körmemezlikke urdılar.
«Bu meselede yardımnı federal akimiyet, prezidentten soramalımız. Prezident qarışmağance, Qırım akimiyeti bu meselede bir şey yapmaz», – dedi «Sebat» cemaat teşkilâtınıñ azası Seydamet Gemeci.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, matbuat konferentsiyasında Qırımnıñ «uquq qoruyıcı organlarınıñ» hadimleri bulunıp, ketişatnı kamerağa çektiler.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımnıñ büyük şirketleri yarımadanıñ sport federatsiyalarına maliyeviy destek kösterecek, dedi Qırmınıñ Rusiye başı Sergey Aksönov.
Bunı Qırım Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Aksönovnıñ sözlerine köre, Qırım sport federatsiyalarına maliyeviy yardımını «Çernomorneftegaz», «Krımgazseti» ve «Krımenergo» özüne alacaq.
«Olarnı resmiy şekilde mesüliyetli etermiz. Qırımnıñ sport komandalarına ayaqqap alır, kiyndirir. Böyleliknen biz Qırım komandalarınıñ er bir yarışta iştirakini 100% temin etermiz», – dedi o.
Rusiye Devlet duması 2014 senesi iyül 1 künü Qırımnıñ sport tertibatını Rusiye uquqiy alanına kirsetecek qanunnı qabul etti. Bunıñ ile halqara sport cemiyetleri Qırımnıñ işğalini tanımay.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Revolyucïyağa deyingi jıldarı Peterborda Karl Bwlla (1853-1929) degen fotograf ötken. Onı orıstar «reseylik fotoreportajdıñ atası» sanaydı. 1875 jılı Peterbordan öziniñ jeke fotoatelesin aşqan. 1897 jıldan bastap tüsirgen swretteri ataqtı «Nïva» jwrnalına jarïyalanğan, - dep jazadı "Abay" portalı.
Karl Bwlla köbine bal keşterin, şerwlerdi, memleket qayratkerleriniñ resmï kezdeswlerin, ğïmarattardıñ aşılw saltanattarın, sporttıq jarıstardı, belgili adamdardıñ mereytoyları men jerlew räsimderin tüsirgen. Odan bölek talay tarïxï tulğanı swretke tarttı. Sonıñ işinde ataqtı swretşi Ïlya Repïnniñ, orıs aqını Korney Çwkovskïydiñ, suñğıla jazwşı Lev Tolstoydıñ swretterin tarïxta qaldırdı.
Karl Bwlla
Bwlla bizdiñ qaymaqtarımızdı da obektïvinen tıs qaldırğan joq.
Ataqtı palwanımız Qajımuqan Muñaytpasulın, Alaşorda ükimetiniñ törağası Älïxan Bökeyxannıñ, basqa da ultımızdıñ ulı tulğaların fotoğa tarttı. Fotograf Qajımuqannıñ swretin 1912 jılı tüsirgen. Osı jılı Peterborda klassïkalıq küresten (bügingi grek-rïm küresi) xalıqaralıq çempïonat ötken. Çempïonatqa älemniñ sol kezdegi eñ mıqtıları qatısqan. Mine, sol çempïonat qarsañında Karl Bwlla palwandardı öziniñ Peterbordağı fotoatelesine şaqırıp, jeke-jeke swretke tüsirgen. Bul swretter kezinde «Rwsskïe bogatırï» degen atpen fotoreportaj bolıp jarïyalanğan.
Al Bwllanıñ Bökeyxanğa qatıstı swretteriniñ köbi Älïxannıñ Birinşi Dwma depwtatı kezinde tüsirildi. Alayda, 1906 jıldıñ 8 qañtarında Dala ölkesi general-gwbernatorınıñ negizsiz jarlığımen Pavlodar tübinde tutqındaldı. Odan äri Ombı asırılıp, bas-ayağı tört ayday türmede otırdı.
(2 swret) Älïxan Bökeyxan - Dwma depwtatı.
1906 jıl, Peterbor, K.Bwlla tüsirgen. (3- swret Bolat Mürsälimniñ «Alaş avtonomïyasınıñ äskeri» attı kitabında jarïyalanğanın eskertemiz).
Al türmeden şığıp Peterborğa endi jetkende, patşanıñ ükimimen Dwma taratıldı. Buğan qarsı bolğan Dwmanıñ birneşe depwtatı narazılıq aktisin qabıldaw üşin Fïnlyandïyanıñ Terïokï mekenine jïnaldı. Narazı eks-depwtattardıñ arasında bizdiñ Älïxan da bar bolatın. Olar xalıqtı patşanıñ buyrığına bağınbawğa şaqırıp, «Vıborg ündewine» qol qoydı. Terïokïdegi osı tarïxï sätti Karl Bwlla bastan-ayaq swretke tüsirgen eken. Buğan deyin baspa betinde jarïyalana qoymağan Älekeñniñ swretteri osı Bwllanıñ arxïvinen tabılıp otır.
(3 swret) Älïxan «Vıborg ündewi» jarïyalanğan gazetti qoltığına qısıp, temekisin tartıp tur. 1906 jıl, Terïokï, K.Bwlla tüsirgen
Bwllanıñ Terïokïde tüsirgen swreti munımen bitpeydi. «Rwsskoe slovo» gazetimen birge şığatın «Ïskrı» jwrnalınıñ 1906 jıldıñ 30 mawsımındağı №30 sanında «Vıborg ündewine» qatıstı birneşe swret jarïyalanğan eken. Bul jerden de Älïxan Bökeyxannıñ beynesin körip, töbemiz kökke bir eli jetpey qaldı. Jwrnaldıñ 389-betinde baq işinde jïnalıs qurıp jatqan Dwmanıñ eks-depwtattarınıñ swreti basılıptı. Osı swrettegi orındıqqa jaqsılap jayğasıp, qırınan qarağan küyi tereñ oyğa şomıp otırğan adam - bizdiñ Älïxan Bökeyxan.
(4 swret) Oy quşağındağı Älïxan. 1906 jıl, Terïokï, K.Bwlla tüsirgen
Bul swretke qatıstı älïxantanwşı Sultan Xan Aqqululı: «Älïxan I Dwmanıñ küştep taratılwına narazı bolıp, Vıborg qalasınıñ irgesindegi Terïokï mekeninde 200 depwtatpen birge äygili «Vıborg ündewine» Sälimgerey Jantörïn ekewi 10 şildede qol qoydı. Mına swret sol Terïokï mekende tüsirilgen. Swretti alğaş ret körip otırmın. Meniñ 1992 jılı tapqanım «Vıborg ündewine» qol qoyıp bolğan soñ tüsken toptıq swret bolatın», - degen tüsinikteme berdi.
(5 swret) Älïxan sol jaqtan ekinşi qatarda ekinşi bolıp tur. 1906 jıl, Terïokï, K.Bwlla tüsirgen
Däl osı Terïokïde tüsken tağı bir swretinde Älïxan dastarxan basına jayğasıptı. Eks-depwtattar «Vıborg ündewine» qol qoyıp bolğan soñ, osı tarïxï sätti atap ötkenge uqsaydı. Atawğa turarlıq sät qoy, sebebi bulardıñ bäri de patşanıñ ädiletsizdigine narazı boldı. Onı taqtan taydırwğa tırıstı. Ökinişke qaray, soñında bäri de qatañ jazalandı. Sonıñ işinde 1907 jılı Peterbor sot palatasınıñ arnayı sotı Älïxan Bökeyxandı 3 ayğa türme jazasına kesti. Ündewge qol qoyğanı üşin Semey türmesine qamaldı. Depwtat bolıp qayta saylanwına tıyım salındı. Tipti, gazet-jwrnal şığarwına da şektew qoydı. Sonıñ kesirinen Älïxan Bökeyxan «Ïrtış», «Omïç» jäne «Golos stepï» gazetterin şığarğanda bas redaktorı retinde basqa kisilerdiñ esimin körsetwge mäjbür boldı.
(6 swret) Alğaşqı depwtattar dastarxan basında. 1906 jıl, Terïokï, K.Bwlla tüsirgen
Terïokï mekeninde tüsirilgen bul swretterdi Karl Bwlla tüsirgenin qaytalap aytamız. Osı swretterden Bwlla serïya dayındap, keyin arxïvke ötkizgen. Sondıqtan, swretterdiñ tüpnusqasın Sankt-Peterbwrg ortalıq memlekettik kïnofotoqujattar arxïvinen (CGAKFFD) alwğa bolatının eske salğımız keledi.
Derekközi: "Abay" portalı
Kommentarïï


text:
Gün :4 Mayıs 2018
Fil Suresi ve Türkçe Anlamı FİL SURESİ : Elem tera keyfe fe’ale rabbüke bieshâbilfîl. Elem yec’al keydehüm fî tadlîl. Ve ersele aleyhim tayran ebâbîl. Termîhim bihicâratim min siccîl. Fece’alehüm ke’asfim me’kǖl.
Tebbet Suresi ve Türkçe Anlamı TEBBET SURESİ : Tebbet yedâ ebî lehebiv ve tebbe. Mâ ağnâ anhü mâlühǖ ve mâ keseb. Seyaslâ nâran zâte leheb. Vemraetühǖ hammâletel hatab. Fî cîdihâ hablüm mim mesed.
Ayet’ül Kürsi ve Türkçe Anlamı ÂYET’ÜL KÜRSÎ Allahü lâ ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm. Lâ te’ħużühǖ sinetüv ve lâ nevm. Lehǖ mâ fis-semâvâti vemâ fil ard. Menżelleżî yeşfeu ındehǖ illâ biiżnih. ya’lemü mâ beyne eydîhim vemâ ħalfehüm velâ yühîtûne bişey’im min ılmihî illâ bimâ şâe vesia kürsiyyühüs semâvâti vel ard. Velâ yeǖdühǖ ħıfzuhümâ ve hüvel


text:
Iri kölemde para berw qılmıstarı köbeyip keledi - Alïk Şpekbaev
ASTANA. QazAqparat - Soñğı üş jılda iri kölemde para berw qılmıstarı köbeydi. Al atalğan qılmıs boyınşa sottalğandardıñ sanı eki esege östi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
QR Memlekettik qızmet isteri jäne sıbaylas jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl agenttiginiñ törağası Alïk Şpekbaevtıñ aytwınşa, osıdan üş jıl burın iri kölemde para bergen 69 adam ustalsa, ötken jılı atalğan körsetkiş 165 adamğa jetti. «Mäselen, awır jäne asa awır qılmıs üşin 79 adam uzaq waqıtqa bas bostandığınan ayırıldı. 15 qılmısker 8 jıldan astam waqıtqa qamalsa, 3 adam 10 jılğa deyingi merzimge türmege toğıtıldı. Al 5 adam 10-15 jılğa bas bostandığınan ayırıldı. Tipti, 20 jılğa sottalğandar da bar. Osı orayda barlıq azamattardı para bermewge şaqıramız. Sebebi para bergen adam bolmasa, para alatın adam da bolmaydı. Sosın para berw qılmısı para alğanmen birdey ekenin eske salğım kelip otır. Onday äreket üşin 15 jılğa deyin bas bostandığınan ayırw jazası qarastırılğan», - dedi A.Şpekbaev QR Prezïdenti janındağı Adam quqıqtarı boyınşa komïssïyanıñ keñeytilgen otırısında.
Ayta keteyik, otırıs barısında agenttik basşısı Alïk Şpekbaev adal jumıs isteytin memqızmetşilerdiñ sanın jarïyaladı. Al QR Parlament Senatınıñ depwtatı Birğanım Äytimova memlekettik qızmetke jañadan keletin mamandardı jemqorlıqtan qorğaw qajettigin jetkizdi.


text:
Aqmescitte Kozlov soqağındaki çarşıda çalışqanlar akimiyetni ekiyüzlülik ve satqınlıqta qabaatlay.
«Halq saylavlar vaqtında kerektir. Şimdi yuqarı turğan bütün teşkilâtlar bizden vazgeçti, bizni bezgelek çibinlerni kibi quvaalar. Bıltır, halq imayesi ve cenübiy-şarqqa yardım kerek olğanda, biz köstergen edik», – dep çorlana iş adamlarından biri.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, saba iyül 6 künü Aqmescitte politsiya Kozlov soqağında yerleşken çarşını sarıp aldı, mında ticaret noqtalarını yıqmağa başladılar. Aqmescitniñ şeer memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev dey ki, «tedbirler Nazirler Şurasınıñ RK№465 «Topraq damartılarınıñ kapital qurucılıq obyektleri olmağan obyektlerden temizlevi ile bağlı sualler aqta» ve şeer memuriyetiniñ №25 «Topraq damartılarınıñ kapital qurucılıq obyektleri olmağan obyektlerden temizlevi ile bağlı sualler aqta» qararları negizinde keçirile».
Aqmescit memuriyetiniñ başı muavini, ticaret saasında mesüliyetli Teyfuk Gafarov aytqanı kibi, Kozlov soqağında çarşınıñ yoq etilmesi boyunca iş, ava şaraitlerine köre, eki kün içinde bitirmeli. Gafarov şunı da bildirdi ki, iş adamları ile muzakere iyül 5 kününden başlap keçirile. Aytqanı kibi, bazıları göñülli sürette şeylerini çarşıdan çıqarmağa razı oldı, bazıları daa yoq.
Evel şeer memuriyetinde aytılğanı kibi, mında ticaret qanunsız sürette keçirile eken. Aqmescitniñ Kozlov soqağındaki çarşını endi bir qaç sene devamında yıqacaq olalar, amma iş adamlarınıñ narazılığı keder ete edi.


text:
Ukrainada Donbassta keçirilgen terrorizmge qarşı tedbirler yerlerinden ve vaqtınca işğal etilgen Qırımdan köçip kelgen 633 biñ 824 kişi qayd etildi.
Bunı Ukraina fevqulâde vaziyetler devlet hızmeti yanındaki hızmetlerara koordinatsion ştabı bildire.
Yanvar 11-ne qadar 613 biñ 841 insan Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinden köçip keldi, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinden 19 biñ 983 kişi köçip keldi.
BMT malümatına köre, 2014 senesi dekabr 26-na qadar Ukrainada vaqtınca köçip kelgen insanlarnıñ sayısı 610 biñ 413 insannı teşkil ete.


text:
İşğal etilgen Qırımda, Aqmescitniñ aylanma maşina yolunda altı insannıñ ölümi boyunca cinaiy işniñ baqılması çerçivesinde yol açılğanınıñ aqiqiy tarihını ögrenecekler. Bunı oktâbr 2 künü Krıminformda keçirilgen konferentsiya devamında Qırım naqliyat «naziri» vazifelerini eda etken Anatoliy Tsurkin bildirdi.
«Resmiy vesiqada yazılğanı kibi, yol 2011 senesi oktâbr 4 künü açılğan», – dedi o.
Faqat jurnalistler 2010 senesi dekabr 20 Qırım Nazirler Şurası tantanalı sürette yolnı açqanı aqqında hatırlattılar. On ay devamında yol qanunsız sürette işletile edi.
«Eger de bu merasimden levhalar olsa, taqiqat komiteti bunı al eter», – dedi Tsurkin.
Al azırda yalıñız yolnı qurğan şirket bellidir.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa köre, sentâbr 28-de gece saat 03.30 Aqmescit-Nikolayevka aylanma yolunda yol örtüsü omradı – adamlarnen tolu VAZ maşinası çuqurğa oğradı. Altı insan, şu cümleden eki bala, elâk oldılar.
Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Aqmescitte omrağan «Dubki-Levadki» yolu soñki beş yıl devamında Qırımnıñ eñ paalı qurucılıq obyektlerinden biri edi. PAO «Yujdorstroy» er daim yol qurucılıq imkânlarını qazana edi. Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat idaresi maşina yolunıñ omravı boyunca cinaiy iş açtı.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen «baş naziri» Sergey Aksönov yol omravını ögrenecek ükümet komissiyasını acele sürette meydanğa ketirmege emir etti ve vefat etkenlerniñ soy-soplarına 400-er biñ ruble berecegini vade etti.
Sentâbr 29-da saat 11-de Aqmescitniñ Borçoqraq (Fontanı) qasabasında Aqmescitniñ aylanma yolunda yüz bergen yol eşilüvi aqibetinde elâk olğan 37 yaşında Asiye Salimova ve onıñ 16 yaşında qızı Aliyeniñ cenaze merasimi olıp keçti.
Yol qazasında yaralanğan bir yaşında Selim oğlançıqnı sentâbr 29 künü Moskvağa ketirdiler. Oğlançıq essizdir.


text:
Herson vilâyetiniñ başı Andrey Putilov qırımtatar faalleri tarafından sentâbr 20 künü başlanılacaq Qırımnıñ «mal qamaçavına» kene bir kere öz destegini bildirdi. Onıñ sözlerine köre, işbu aktsiyanı «Çonğarda Qırım maydanı» olaraq adlaylar, haber ete UNN.
«Bu aktsiyanı Çonğarda Qırım maydanı kibi adladılar. Qırımtatarlarnıñ işğal etilgen Qırımda işğalci memleket siyasetine qarşılıqnı köstermek ıntıluvına qol tutam. Kerçekten de işğalcilerni aşatmağa mümkün degil. Qırımtatar Milliy Meclisniñ yetekçisi Refat Çubarov ile laf ettim ve aktsiya iştirakçilerine qol tutmağa söz berdim. Refat Çubarovnı uquq çıqarıcı seviyede mal qamaçavını resmiyleştirmege çağırdım», – dedi Putilov.
Herson vilâyetiniñ başı şunı da bildirdi ki, sentâbr 18 künü Geniçesk rayonında aktsiyanıñ teşkiliy komiteti toplaştı, mında kiriş noqtasından 10 km uzaqlığında aktsiya iştirakçilerine yer ayırmağa qarar aldılar.
Herson militsiyası işğal etilgen Qırımğa yük maşinalarınıñ kirişini blok etecek faaller içün çadır ve keneflerni qoyacaq.
Qırımtatarlar sentâbr 20 künü, üylede, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa mahsulatnı ketirgen yük maşinalarınıñ areketini blok etecek olalar.


text:
«Öz printsipleri olğan insanlarnı pek ürmet etem» – Vakarçuk Sentsov ve Baluhqa muracaat etti (video)
«Öz printsipleri olğan ve olarğa soñuna qadar sadıq qalğan insanlarnı pek ürmet etem. Olarnıñ printsipleri ayatları içün telüke taşıy. Epimiz buña pek yanamız», – «Okean Elzı» taqımınıñ lideri Svâtoslav Vakarçuk apiste tutulğan qırımlı siyasiy mabüsler Oleg Sentsov ve Vladimir Baluhqa muracaat etti. Sentâbrniñ 14-nde 181 künden berli açlıq tutqan Vladimir Baluh Aqmescit SİZOsında kötenlendi. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ malümatına köre, Baluhnı «kameradan çıqarıp urğanlar ve öldürmege vade etkenler». Qırımlı Oleg Sentsov 125 künden berli açlıq tuta.


text:
Qırımtatarca bilmek isteysiñizmi? «Elifbe» qırımtatar tilini ögrenüv leyhasınıñ yañı yayını oyun meydançığına kezinti ile bağlı.
Luğat: oyun meydançığı – oyun meydançığı – igrovaya ploşçadka, kezinti – progulka, balalıq çağı – detstvo, bugün – segodnâ.
Luğat: oyun meydançığı – oyun meydançığı – igrovaya ploşçadka, kezinti – progulka, balalıq çağı – detstvo, bugün – segodnâLuğat
«Elifbe» qırımtatar tiliniñ dersleri – Qırım.Aqiqatnıñ daa bir leyhasıdır.
Metn müellifi ve alıp barıcı Halise Zinedin, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüser Emine Ceppar.
«Elifbe» ile ögren, idraq et ve qullan!


text:
Anxoy provïncïyasındağı Xwaybey qalasınıñ 48 jastağı turğını Lyu Kao awrwxanağa kelip, ömir boyı bas awrwınan qïnalıp jürgenin aytqan.
Budan burın onı qarağan därigerler tek awrwın basatın däriler berwmen ğana şektelip kelgen. Tayawda onıñ denesiniñ jartısı jansızdana bastağan. Lyu Kaonı tügel tekserwden ötkizgende ğana belgisiz derttiñ qupïyası aşıldı.
Kompyuterlik tomografïya onıñ mïında uzındığı tört santïmetrden astam ïne qadalıp turğandığın körsetken. Därigerler onıñ basta 46 jıldan beri jürgenin anıqtağan.
Qazir äyeldi otağa dayındawda.
Derekközi; QazAqparat
Kommentarïï


text:
Türkiyege turlarnıñ satılması ve çarter ava seferlerine sıñırlanmanıñ lâğu etilmesi işğal etilgen Qırımğa turistik aqınına pek tesir etmez. Böyle fikirni Rusiyege boysunğan yarımada parlamentiniñ komiteti reisi Aleksey Çernâk bildirdi.
«Eñ evelâ, Qırım kurortları, turistlerniñ havfsızlığını kimse kefil etmegen Türkiye, Mısır ya da avropalı memleketlerge baqqanda, raatlıq içün daa havfsızdır. O yerde yüz bergen teraktlar bunı tasdıqlay. Kimseniñ, ömür telükesi bar olğan şübeli raatlıq içün, Qırımğa alğan putövkadan vazgeçeceginden şübelenem», – ayttı Çernâk, dep bildire müessiseniñ matbuat hızmeti.
Rusiye ve Türkiye prezidentleri Vladimir Putin ve Recep Tayip Erdoğan iyün 29-da telefon lafı çerçivesinde turizm saasında işbirlik yañıdan tiklemesi ve ticariy-iqtisadiy munasebetlerniñ eyileştirilmesi başlaması aqqında añlaştılar.
Kremlniñ qayd etkenine köre, bu, Erdoğan 2015 senesi noyabr ayında elâk olğan uçucınıñ qorantasından afu sorağanı ve taziye bildirgeninden soñ mümkün oldı. O vaqıt Türkiye arbiy ava quvetleri Türkiye ve Süriye arasındaki sıñır yanında rusiyeli Su-24 cenk uçağını urdı. Bundan soñ Moskva Ankarağa qarşı sanktsiyalar kirsetti.
Turistik yollamalar yañıdan satılıp başlağan soñ üç kün devamında Türkiye rusiyeliler arasında eñ populâr yöneliş oldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kerekti qosındılar:
Käwapqa:
Tawıqtıñ sübe eti – 1 kg
Jas kädi – 1 dana
Ortaşa qızanaq – 2 dana
Jack Daniels barbekyu sowsı— 3 as qasıq
Qara burış
Sarımsaq — 2 dana
Kesek tuz
Pïyaz — 1 dana.
Tuzdıqqa:
Oramjapıraq – 1 dana
Kesek säbiz — 1 dana
Qızanaq — 4-5 dana
Tätti çïlï sowsı — 2 as qasıq
Tuz
Qara burış
Tawıq sorpası — 100 ml
Dayındaw täsili:
1. Pïyaz,sarımsaq ,tuz jäne burıştı processorda usatamız.Barbekyu sowsın qosıp aralastıramız. Tawıq etin osı tuzdıqta bir-eki sağat ustaymız.
Kädi men qızanaqtı turap, etti kökönistermen kezektep tayaqşalarğa kïgizemiz.
2. Qızğan tabada käwaptı 30 sekwndttan ekı jağın kezektep qwırıp alamız.
3. Osı tabağa tuzdıqtı quyıp oramjapıraq pen säbizdi qosamız.
4. 20 mïnwt bıqtırıp,käwaptıñ tuzdığı men çïlï sowsın qosıp aralastıramız.
5. Oramjapıraqtıñ üstine qızanaq pen käwaptı salıp, dwxovkanıñ işine 180 S 10 mïnwtqa qoyamız.
Käwap dayın.
Kommentarïï


text:
Biraq jaña ereje sayaxatşılar men päterin berip, aqşa tawıp jürgenderdiñ köñilinen şıqpadı. Büginde onlayn qızmet arqılı päter jaldaw – sayaxatşılar arasında keñinen taralğan ürdis. Biraq endi Berlïnde päterin ïnternet sayttarı arqılı jalğa bergender 100 mıñ ewro köleminde ayıppul töleydi. Qala basşılığınıñ talabı – osı. Al käsipti zañdı jolmen jürgizw üşin arnayı ruqsat qağazın alw mindet. Ol da kez kelgenine berilmeydi. Sebebi käsibin zañdı jürgizbek bolğan birneşe päter ïesiniñ ötinişi eş sebepsiz maquldanbağan.
“Sayaxattap kelgen köpşilik üşin äsirese otbasımen kelgenderge qonaqüyden köri päter jaldağan äldeqayda tïimdi. Ol qaltaña jeñil, demalwıña qolaylı boladı. Men isteytin kompanïyanıñ narıqqa şıqqanına 10 jaldan astı. Twrïster bizdi jaqsı biledi. Biz isimizdi adal orındap, salıqtı waqıtılı tölep otıramız. Biraq endi kelip, bizdi qılmısker sïyaqtı qwdalap jür”, – deydi Apartment Allianz kompanïyasınıñ dïrektorı Stefan la Barr.
“Bul – qate şeşim. Jora-joldastarımız jïnalıp jeti adam bolıp, demalwğa kelgenbiz. Eger bärimiz qonaqüyge ornalasatın bolsaq, qımbatqa tüsedi. Osındayda özi arzan äri keñ keletin päterden tïimdisi joq bizder üşin”, – deydi Danïyadan kelgen sayaxatşı.
Jaña zañ qabıldaw arqılı bïliktegiler Berlïn narığındağı jıljımalı mülik bağasın turaqtı ustap, jaldamalı päter bağasınıñ şarıqtap ketpewin qadağalamaq.
“Büginde Berlïn qalasında 12 mıñ päter men üy-jay jalğa beriledi. Turğındardıñ jolın tawıp tabıs tapqanı jaqsı, ärïne. Biraq öz işimizdegi xalıq turatın jer tappay jürgende bul üylerdiñ narıqqa şıqpay qalwı jaramaydı. Turğındardıñ sanı artwına baylanıstı bizde baspana jetispey jatır. Sondıqtan zañğa özgeris engizw arqılı päterlerdiñ qala azamattarına qoljetimdi bolğanın qalaymız”, – dedi Berlïn qalasın damıtw jäne qorşağan ortanı qorğaw mïnïstri Andreas Gïzel.
Jaña erejede päterdi jalğa berwge zañdı ruqsat etetin tusı da joq emes. Alayda ol üşin päter ïesiniñ özi de üyde bolwı tïis jäne jalğa berilgen bölme üydiñ jalpı köleminiñ jartısınan asıp ketpewi kerek.
Kommentarïï


text:
Şığarmanıñ minsiz şığuına bar önerin salıp, keyde jwrttı şarşatıp ta jiberetin jazuşı Äbdijämil Nürpeyisov bir küni Mwhtar Qwl-Mwhammedke öz tvorçestvosı turalı jazğan mäskeulik avtordıñ kitabın sıyğa tartadı. Kitap avtorı Mäskeu oqırmandarı ortasında esimi qwrmetpen atalatın MGU-diñ professorı Nikolay Arkad'eviç Anastas'ev eken. Etene aralaspağanımen Nikolay Anastas'evti ol sırtınan jaqsı biletin. Äygili amerikalıq jazuşılar Nobel' sıylığınıñ laureattarı E.Heminguey men U.Fol'knerdiñ tvorçestvosı jayında jazğan kitaptarın, bir kezderi şığarmaları orıs oqırmandarına «samizdat» arqılı ğana jetken Vladimir Nabokov turalı «Odinokiy korol'» deytin klassikalıq monografiyasın oqığanı bar. Kitaptı oqi salısımen ertesine Äbeñe telefon şalıp, alğan äseri men avtorğa degen erekşe rizaşılığın quana-quana jetkizedi. Biregey jobanıñ jüzege asqanı anau-mınaudı jalınan sipata bermeytin tarpañ minezdi qazaq ädebieti üşin tolayım tabıs ekenin bildiredi.
-Endeşe öziñ maqtap otırğan sol avtormen keşke keñ otırıp swhbat qwrayıq, – dep aqsaqal jazuşı kütpegen wsınıs jasaydı.
Eki ziyatker üşin de bwl kezdesu esten ketpes erekşe keş boldı. Birneşe sağatqa sozılğan äserli äñgime barısında qart Çoserden bastap, wlı drammaturg Şekspir, qaysıbir derekterde Qara teñizdiñ soltüstigin meken etken köşpeli skif taypasınan şıqqan atı añızğa aynalğan korol' Artur bastağan rıcarlar turalı dañqtı roman avtorı Melori (orayı kelgende ayta ketken jön: ortağasırlıq europa ädebietinde barınşa damığan rıcarlıq romandar Ispaniya arab biliginde bolğanda mısırlıq bahadür bileuşiler Salah ad-din, Beybarıs turalı mwsılman şığısında köp tarağan halıqtıq romandar äserimen payda boldı), ağılşıntildi jaña romannıñ basında tuğan Fil'ding, Riçardson, bergi zaman aqındarı Berns, Bayron, Bleykterden bastap, Uayl'd, Şou, Djoysqa deyingi wlı ağılşın ädebietiniñ klassikterin tügendep swhbat qwradı. Mine osı oqiğadan soñ Mwhtar Äuezov jayında basqa emes, tap osı Nikolay Anastas'evqa «JZL» seriyasımen kitap jazdırtu turalı tamaşa ideya tuadı.
Orıs baspageri F.F.Pavlenkov 1890 jılı negizin qalap, socialistik realizm ädebietiniñ atası M.Gor'kiy 1933 jılı qayta jalğastırğan «JZL» seriyasımen Abay men Äuezov jayında kitap şığaru Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ wzaq jıldan beri kökeyinde jürgen armanı edi.
«Molodaya gvardiya» baspasınıñ derekterine jüginsek, 2001 jılğa deyin «JZL» seriyasımen jalpı tirajı 100 millionnan astam 1000 kitap şığıptı. Tipti, Resey mädeniettanuşılarınıñ bwl seriyanı orıs keskindeme önerinde Tret'yakov galereyasınıñ ornı qanday bolsa, orıs kitap basu isindegi «JZL»-diñ ornı da sonşalıqtı biik deñgeyde dep bağalauları tegin emes. Onıñ üstine – «JZL» – Reseyde, mümkin tipti bükil dünie jüzinde 116 jıldan beri üzdiksiz şığıp kele jatqan biregey basılım. Milliondağan oqırmandarın qalıptastarıp ülgergen dañqtı seriyamen keñes jıldarında Şoqan Uälihanov, Säken Seyfullin jäne keyin zor qiındıqpen Qanış Sätbaev turalı kitaptardıñ jarıq körgeni ayan.
Äzirbayjan ağayındar «Nizamiın» ötken ğasırdıñ qırqınşı jıldarı, al tatar tuğandar «Toqaydı» toqsanınşı jıldarı şığardı. Sol kitaptardı oqıp şıqqan Mwhtar Qwl-Mwhammed osı qatarda Abay men Äuezovtiñ joqtığına iştey qattı qınjılıp jüretin.
2001 jılı ministr qızmetine tağayındala salısımen ol atalğan seriyamen Abay, Äuezov, Abılay, Kenesarı turalı kitaptar şığaru isin mıqtap qolğa ala bastadı. Reseylik äriptesi M.E.Şvıdkoydı alğa sala jürip, bwl eñbekterdi şığaruğa reseylik ministrliktiñ de, baspanıñ da kelisimin alıp, taqırıptıq josparğa engizip te qoyadı. İstiñ säti kelip twrğanımen, oydağını jüzege asırudıñ eñ qiını – osı kitaptardı jazuğa bel buıp, täuekel etetin avtordı tabu bolıp şıqtı. Ädebiettiñ de, ädebiettanudıñ aydınında erkin jüzetin klassikterimiz Äbiş Kekilbay men Rımğali Nwrğali ağalarına qolqa salıp körgenimen, ekeui de wlılar aruağı aldındağı jauapkerşilik jüginen jüreksindi me, älde bauırın jazıp, erkin kösiluge äbden üyrengen qalam-qarımın «JZL-diñ» qatañ talabımen şektegisi kelmedi me, bwl tamaşa bastamağa bataların berip, aq tileumen şığarıp saladı. Anastas'evpen tanısu Äuezov jaylı «JZL-dan» şığaruğa josparlağan kitap turalı oyına qaytadan qanat bitiredi. Tañdaudıñ Anastas'evqa tüsuiniñ zañdı sebepteri de bar-twğın.
Birinşiden, N.Anastas'ev – ädebietşi ğalım. Ğalım bolğanda älem ädebietine onnan astam Nobel' sıylığınıñ laureattarın bergen ağılşın-amerikan ädebietiniñ asqan bilgiri. Äuezovtiñ bükil dramaturgiyası – Şekspirmen, alğaşqı äñgime, povesteri – Dj.London, Dj. Konrad, wlı epopeyası – Dj.Golsuorsi, U.Folknerdiñ äygili romandarımen ündesip jatır. Al Anastas'ev euroatlantika ädebietiniñ aydınında armansız jüzip, joğarıdağı jampozdardıñ är şığarmasın jilik mayın şağa taldağan zertteuşi.
Ekinşiden, Anastas'ev qazaq ädebietiniñ bügingi klassigi, Mwhtar Äuezov ädebi mektebiniñ tülegi Äbdijämil Nwrpeyisov turalı tamaşa monografiyalıq kitap jazğan adam. Demek, Nwrpeyisov şığarmaşılığına üñilu arqılı ol qazaq ädebietiniñ arğı-bergi tarihın şolıp şıqqan dayındığı bar ğalım. Eger bwğan Anastas'evtıñ aytuı men qaytuı, tolquı men şalquı, qarpuı men şarpuı qatar keletin älem ädebieti alıp mwhitınıñ ortaq stihiyasın on sausağınday biletin has şeber jäne kün sayın qwbılıp jatqan ädebiet aydınındağı til, stil', jüye, jülge, tolqın, ağım siyaqtı san aluan qwbılıstar tılsımın tap basıp anıqtay alatın bilimpazdığın qosar bolsañız, Äuezovtey alıp jaylı kitapqa bwdan artıq avtor tabudıñ qiın-aq ekendigi özinen tüsinikti.
Üşinşiden, Äuezov şığarmaşılığı keñes zamanında türli ideologiyalıq şekteulikterdiñ kesirinen qazirgi älem ädebietiniñ damuı konteksinde qarastırılmay keldi. Ol zamandastarı işinde arı ketkende francuzdıñ kommunist jazuşıları Lui Aragon, Andre Stil', nemis qalamgeri Anna Zegers, beride Mihail Şolohov şığarmalarımen ğana şendestirilip zertteldi. Al keñes zamanınıñ özinde ädebi zertteuleriniñ bastı taqırıbı retinde batıs ädebietin tañdağan Anastas'ev – osı olqılıqtıñ ornın toltıra alatın birden-bir ädebietşi ğalım edi.
Törtinşiden, jäne eñ bastısı, endi bwrınğıday “bizderde mınaday bar, mınaday bar” dep öz buımızğa özimiz pise bergenşe, eñ aldımen özimizdi özgelerge tanıtıp, “mıqtılardıñ” mıqtısına moyındata biluimiz kerek. Sonda ğana wlı twlğalarımızdı Qazaqstannıñ şeñberinen şığarıp, älemdik biikke köteretin bolamız. M.Äuezov turalı kitaptıñ avtorı jay ğana mäskeulik avtor emes, şığarmaları köptegen şet elderde basılıp, ädebi jwrtşılıqtan joğarı bağasın alğan äygili avtor boluınıñ osınday artıqşılıqtarı bar edi.
Tipti, Reseydiñ tanımal ädebiettanuşısına Äuezov turalı kitap jazdırtudıñ artında Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ oyında odan da zor maqsat jattı. Ol wltımızdıñ kemeñgeri Abay taqırıbına qaray Nikolay Anastas'evtiñ köñilin bwru. Birinşiden Äuezovtiñ ömiri men şığarmaşılığın zerttegen ğalımnıñ Abay taqırıbına tereñirek üñiluge mäjbür bolatını aytpasa da tüsinikti. Söz joq ol bwl irgeli eñbekti jazu barısında wlı Abaydıñ ömiri men şığarmaşılığına qayta-qayta qaraylap, köptegen derekter jinaydı, ol ömir sürgen zamandı jan-jaqtı bajaylap, köñil eleginen ötkizedi.
Ekinşiden Abay tvorçestvosımen egjey-tegjeyli tanısqan ğalımnıñ aqıl-parasatına «mıñmen jalğız alısqan» kemeñger oylarınıñ jarığı tüsip, janın tebirentpeui mümkin emes. «Abay jolı» romanındağı suretteletin keyipkerlerdiñ tağdırı arqılı ol wlı aqın ömir sürgen däuirdiñ lebin sezip, qasqır uaqıttıñ talauına tüsken zamannıñ kürdeli bet-beynesin tani tüsedi.
Üşinşiden Äuezov şığarmaşılığımen jaqın tanısqan ğalımnıñ Abay taqırıbına bara alatın dayındığı da mol boladı. Wltımızdıñ eki wlı perzenti jayında orıs oqırmanı qızığa oqitın kitap jazılıp jatsa, ädebietimiz üşin odan artıq qanday olja boluı mümkin. Jäne eñ bastısı memleketke salmaq salmay, ol bwl eki kitaptı şığaru üşin ketetin qomaqtı qarajattı öz qaltasınan tölemekke bel buıp otır. Bilimi telegey-teñizdey Nikolay Anastas'evpen birneşe märte äñgime-swhbat qwrğannan keyin Abay men Äuezovtıñ şığarmaşılıq talantına layıq bağasın bere alatın kitaptı orıs ädebiettanuşısınıñ jazıp şığa alatınına anıq közi jete bastadı. Endeşe Qwdaydıñ özi berip twrğan ğajayıp mümkindikti paydalanbay qaluğa bolmaydı.
Kökten izdegen adamı, jerden tabılğanına quanğan ol erteñine Nikolay Arkad'eviç jatqan qonaq üyge soğıp, oğan «JZL» seriyası boyınşa M.Äuezov turalı kitap jazudı wsınadı. Mäseleniñ basın birden aşıp, onı şığaruğa qajetti barlıq jağdaydı özi tuğızıp, bar şığındı özi köteretinin aşıq aytadı, Ol oylanuğa mwrsat swrap, ertesine Mäskeuge attanıp ketedi.
Bir-eki aptadan soñ Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ elektrondıq poştasına professordan köpten kütken jauap ta kelip jetedi. Jaña taqırıptıñ oñaylıqpen aldıra qoymaytının bilgen avtor öziniñ birqatar talap-tilekterin alğa tartıp, solar orındalğan jağdayda kitapqa kirisuge äzir ekendigin bildiredi. Professordıñ ötinişteri tolığımen qanağattandırılıp jobağa wlı suretkerdiñ bel balası Mwrat Äuezov bastağan birqatar keñesşiler tartıladı. Köp wzamay Nikolay Arkad'eviç qazaqtıñ wlı jazuşısı jaylı kitaptı jazuğa kirisip te ketedi..
***
«JZL» seriyasımen şıqqan qwndı kitap 2006 jıldıñ qırküyeginde qazaqstandıq oqırmannıñ qolına tidi. Bwl eñbektiñ jarıq köruin täuelsiz Qazaqstan tarihındağı eleuli oqiğalardıñ biri retinde bağalasaq asılıq aytqandıq emes. 2006 jıldıñ 28 qaraşasında Alaştan süyinşi swrap jazğan «Äuezov älemi» attı ğajayıp essesinde Mwhtar Qwlmwhammed onıñ sebebin saralap, jan-jaqtı taldap ta berdi. Biz sol ädebi essedegi aytılğan oylardı säl ıqşamdap oqırman esine qayta salğımız keledi.
«Kitaptıñ qadır-qasietin tüsinu üşin Äuezovtiñ eñ aldımen – qazaq, sosın twtas türki, sodan keyin mwsılman Şığısınan şıqqan wlı jazuşı ekenin wmıtpağanımız abzal. Wlı twlğanıñ wltın şeksiz süyui, türki düniesiniñ twtastığına qızmet isteui, älemdik ğılım-bilim men örkeniettiñ damuına ölşeusiz üles qosqan mwsılman oyşıldarı, filosoftarı men aqındarı şığarmalarına jii-jii jüginip ötui osınıñ ayqın ayğağı bolsa kerek. Sol üşin wlı suretkerdiñ soñınan şıraq alıp tüskender köp bolıp, ömir boyı ol wltşıl, pantyurkist, pansilamist retinde quğındaldı.
Eger küni keşege deyin Äuezovtiñ Batıstıñ ozıq önerinen tağılım alğanı söz bolıp kelse, Anastas'ev wlı suretkerdiñ tabiğatı san qırlı talant ekenin asqan şeberlikpen aşa bilgen. Äsirese, jwrt asa nazar audarmay kelgen has şeberdiñ şığısşıldığına zor män berip, bwl qasiettiñ onıñ boyına ana süti, ata tärbiesi, Alla nesibimen kelgenine közimizdi jetkize tüsedi. Anastas'ev şığısşıldıq qasiettiñ jas Mwhtarğa wstağan qalam, oqığan kitap, toqığan şejiremen ğana emes, ata-babalardıñ qanımen de darığanın zerdeleydi. Berisi Omarhan, Äuez, arısı Berdiqoja, Sayaqıptardan bastalıp, äride Bab Arıslan, YAsaui, Baqsayıs qojadan bir-aq şığatın ata-baba şejiresi de avtor nazarınan tıs qalmağan. Mwhtar Abrarwlınıñ aytuına qarağanda, bwl – Äuezovtiñ közi tirisinde özi de şeşilip ayta almağan, özgeler de öz biiginde kötere almağan taqırıp. Islam örkenieti düniege qanat jayıp, köne arab, parsı, türki, ündi ädebietiniñ ozıq ülgilerimen türlenip, orta ğasırlarda Şığıs pen Batıstıñ bar ädebietine şamşıraq bolğan mwsılman renessansı attı qwdiretti qwbılıstı tuğızdı. Mine, osı mwsılmandıq qayta örleu batıs pen şığıstıñ filosofiyalıq oy-sanasın jaña biikke köterip, ädebietin jañğırttı.
Jas Mwhtar alğaşqıda öz atası Äuezdiñ ädemi äñgimeleriniñ äserimen, keyin danışpan Abay şığarmaları arqılı, al qalam wstap, qara tanığan kezde oqığan kitaptarınan, studenttik jıldarı Bartol'd, Samoyloviç, Jirmunskiylerden tıñdağan lekciyaları arqılı şığıs ädebietiniñ bar qwnarın boyına siñirip, bal şırınımen susındadı. Şığarmaların arab, parsı, keyde türki tilderinde jazğan Ibn äl-Arabi, Ibn äl-Faridi, Firdousi, Rudaki, Hafiz, Jami, Sağdi, Sayhali, Rumi, Fizuli, Şamsi, Nizami, Nauai siyaqtı tañğajayıp şayırlardıñ jırları onıñ jan-düniesine şuaq bolıp şaşılıp, jüreginde şıraq bolıp jağıldı. Bwğan mwsılman şığısı ğana emes, Europadağı ortağasırlıq filosofiyalıq oy-sananıñ damuına ölşeusiz äser etken Ibn Ruşd, Äl-Farabi, Äl-Ğazali, Ibn Sinalardıñ şığarmaşılıq mwrasın qosar bolsañız, qaşanda alıp mwhittay tolqıp, tasıp jatatın Äuezovtiñ telegey-teñiz biliminiñ sırı tüsinikti bola tüsedi. Professor Anastas'ev osı taqırıptı barınşa aşuğa talpınıs jasağan jäne mwnısı öte sätti şıqqan. Ol şığıs poeziyasınıñ orıs, batıs aqındarı şığarmaşılığınıñ da şırayın qalay kirgizgenin ädemi mısaldarmen ädiptey bilgen.
Äuezov äleminiñ tağı bir twnıq twması – qazaq ädebietiniñ köne qaynarları – fol'klor, mif, kök türik, köne türki ädebieti, bi-şeşen baylamdarı, aqın-jırau tolğauları. Anastas'ev osınıñ bäriniñ Äuezov şığarmalarında keyipkerleriniñ kesek-kesek söz tastaularında, obrazdar jüyesinde qalay körinis tapqanın şeberlikpen talday bilgen. Tipti, dala danışpandarınıñ oy-tolğamdarı batıs filosoftarınıñ eñbekterimen qalay ündesetindigine de nazar audarudı wmıtpağan.
Äuezov ädebietiniñ tağı bir ülken aydını – batıs ädebieti. Bwl taqırıpqa kelgende professor Anastas'ev tört ayağın teñ basqan jorğaday jönep beredi.
Avtor Äuezovtiñ kez kelgen tuındısın älem ädebietiniñ klassikalıq şığarmalarımen şendestire zertteydi. Äsirese, “Eñlik-Kebekti” Şekspirdiñ “Romeo-Djul'ettasımen” salıstıra otırıp, Kebek – Eñlik – Esendi Romeo – Djul'etta – Parispen qatar qoyıp, qabattastıra qarastıruı, Montekki men Kapuletti arasındağı küyki tirlik kikiljiñderin naymandar men tobıqtılar arasındağı bitpeytin daumen salıstıra surettep, tipologiyalıq türlendirudiñ suretkerlik sırına üñiledi. Avtor mwnımen de şektelmey, şığıs ädebieti ülgilerine de qayırılıp, “Eñlik-Kebekten” Älişer Nauaidıñ “Läyli-Mäjnünine” wqsas qayırımdar men ortaq ündesuler izdeydi.
Mwhtar Äuezov ömiriniñ är kezeñinde Şekspir dramaturgiyasına aynalıp soğıp otırğan. Wlı dramaturgtıñ qazaq tilindegi eñ üzdik audarmasın jasağan da däl osı – Äuezov. Endeşe Anastas'evtiñ altın şıqqan jerdi belden qazıp, Mwhañnıñ tañdaulı dramalıq tuındılarınan Şekspir äserin izdeui qwptauğa twratın izdenis.
N.Anastas'ev Äuezov dramaturgiyasınıñ “Eñlik-Kebekten” keyingi tağı bir şıñı “Ayman-Şolpandı” tağı sol Şekspirdiñ “Qatelikter komediyası”, “Asauğa twsau” attı tuındılarımen salıstıra taldap, wlılar ündestigi jaylı twşımdı twjırımdar jasaydı. Avtordıñ “Qaragöz” ben “Gamlet” avtorları arasındağı közqaras jaqındığı, Ofeliya men Qaragöz obrazındağı tragediya törkini men tabiğatı jönindegi sonı avtorlıq baylamdarı kitap oqırmandarın tıñ oylarğa jeteleydi.
Mwhtar Äuezov – öziniñ 20-30-şı jıldarı jazğan äñgime, povesterimen-aq sol twstağı europalıq proza biigine köterilgen suretker. Eger HİH ğasırdağı orıs ädebieti özine deyingi klassikalıq ağılşın, francuz jäne nemis ädebietiniñ äserimen boy tüzep, iıq teñestirse, bwl jıldarda Äuezov aldıñğısın keyingi üşeuine qosa tügel tauısıp, qalamgerlik qoltañbasın qalıptastırıp ülgergen edi. Däl osı kezeñde Äuezov siyaqtı älem ädebieti alıptarınıñ şeberlik mektebinen ötken mwhittıñ arğı-bergi jağındağı ädebiettiñ jas börileri şığarmaşılıq tabıstıñ qansonarına şıqqan bolatın.
Avtor Äuezovtiñ 20-30-şı jıldarda jazğan “Qorğansızdıñ küni”, “Qaralı swlu”, “Kim kinäli”, “Eskilik köleñkesinde”, “Bürkitşi”, “Barımta”, “Qilı zaman”, “Qaraş-Qaraş oqiğası”, “Kökserek” şığarmaların talday kele Mwhtar Äuezovti dalanıñ wlı jırşısı nemese dala Ayvazovskiyi degen tosın teñeudi alğa tartadı. Şındığında Dj.London üşin – soltüstik, E.Heminguey üşin – savanna, D.Konrad üşin – teñiz, M.Tven üşin – jabayı amerikalıq batıs, H.Borhes üşin – pampa qanday jaqın bolsa, Mwhtar Äuezovtiñ jüregine dala da sonday jaqın. Öytkeni, ol – Dala perzenti. Osı turalı oyın N.Anastas'ev: “eto peredast prejde vsego istoriçeskiy slom stepnoy civilizacii i kul'turı, kotorıy, sobstvenno, i sostavlyaet osnovnıe soderjanie, imenno soderjanie, a ne çastnıe syujetı, rannih veşey Muhtara Auezova”, – dep tüyindeydi.
N.Anastas'ev “Kökserekti” Folknerdiñ “Ayuı”, Dj.Londonnıñ “Aq azuı”, L.Tolstoydıñ “Holstomerimen”salıstıra surettep, Äuezov äñgimelerindegi Dala kelbetin, polyak tekti ağılşın jazuşısı Djozef Konradtıñ “Tayfun”, “Tünek törinde” povesterindegi teñiz stihiyasımen şendestiredi. Osı twsta mına bir aqiqattı ayta ketpeske bolmaydı. “Kökserekti” Çehovtıñ “Kaştankası”, Tolstoydıñ “Holstomeri”, Londonnıñ “Aq azuı”, Seton-Tompsonnıñ “Vinnipeg qasqırımen” salıstıra zerttegen twñğış ädebietşi qazaq ğalımı, akademik Rımğali Nwrğali bolatın.
Avtor şığarmaşılıq parallel'der jürgizgen U.Folkner, Dj.Konrad şığarmaların däl sol jıldarı jas Äuezov oqi qoymağan da bolar, biraq qazaqtıñ wlı jazuşısı älem ädebietindegi jaña ürdisti has suretkerge ğana tän erekşe intuiciyamen sol kezdiñ özinde-aq añday bilgen.
Mwhañnıñ bas kitabı – “Abay jolın” taldauğa kirispes bwrın avtor dala danışpanı Abaydıñ wlı twlğasın tanuğa özinşe talpınıs jasaydı. Ol Abaydıñ kemeñgerlik kelbetin miftik Proteyden bastap, Sokrat, Aristotel', Mark Avreliy, äl-Farabilermen qatarlastıra zerttese, onıñ aqındıq talantın Abay – Gete – Bayron – Puşkin – Lermontov arqılı tanuğa tırısadı. Al Abaydıñ oyşıldığın Europa aqıl-oyınıñ alıptarı francuzdıñ filosof, ğalım, jazuşıları Laroşfuko, Monten', Montesk'e, Klodel', tipti Paskal'ğa deyin, ağılşın filosofı Bentam, dat danışpanı K'erkegordıñ dünietanım közqarastarımen salıstıra taldap, Abay aqılmandığı jöninde batıl da baysaldı, kökeyge qonıp, köñilge wyalaytın twjırımdar jasaydı. Avtordıñ Abay taqırıbın germenevtikalıq taldauınıñ tereñdigi sonşalıq, onıñ orıs tilindegi eñ tañdaulı audarmalarınıñ tüpnwsqadan äldeqayda alısta jatqanın da orındı añğara bilgen.
Biz bwğan deyin: “Abay jolı” – qazaqtıñ twñğış epopeyası, qazaq ömiriniñ enciklopediyası, keñ tınıstı tarihi-epikalıq tuındı, tereñ filosofiyalıq roman degen siyaqtı anıqtamalardı oqıp keldik. Anastas'ev osınıñ eşqaysısın joqqa şığarmay-aq, wlı tuındınıñ bwğan deyin özge zertteuşiler nazarınan qağa beris qalıp kelgen, özi bayqağan jeti sipatın aşadı.
Birinşiden, “Abay jolı” – tärbielik roman. Avtor mwnıñ Geteniñ “Vil'gel'm Meysteri”, R.Rollannıñ “Jan-Kristofı”, Dj.Londonnıñ “Martin Ideni”, Dj.Djoystıñ “Suretşiniñ jastıq şaqtağı portretimen” şendestire otırıp däleldeydi.
Ekinşiden, “Abay jolı” – şıtırman oqiğalı roman. Tört kitaptan twratın epopeyanıñ alğaşqı kitabındağı “Qaytqanda”, “Qat-qabatta”, “Jolda”, “Şıtırmanda”, “Bel-beleste”, “Örde”, “Qiyada” deytin taraularınıñ özi-aq kelesi kitaptarda odan äri şirığa tüsip, soñğı kitapta “Tün-tünekte”, “Qwz-qiyada”, “Qapada”, “Qastıqta”, “Şayqasta”, “Jwtta” degen taraularmen tolığadı. Eger bwğan şapqan at, wşqan qws, jügirgen añ, quğın-sürgin, qaşu-qwtılu siyaqtı ünemi şiırşıq atqan şım-şıtırıq oqiğalardı qosar bolsañız, epopeyanıñ osınday sipatına eş kümäniñiz qalmaydı. “Abay jolınıñ” şıtırmandığı Fenimor Kuper, Mayn Rid romandarındağı äbden jauır bolğan jeñil ekzotikadan emes, är keyipkerdiñ qilı tağdır-talayı men ömirlik kolliziyasınıñ qiın tüyinderinen twradı.
Üşinşiden, “Abay jolı” – äskeri roman. Ärine, Stendal', Heminguey, Remark şığarmalarınday “Abay jolınıñ” är betinen oq-däri iisi añqıp twrğan joq. Bir kezdegi Attila, Şıñğıshan äskerleriniñ jantürşigerlik jahanger soğıstarın da tappaysız. Tipti jartı älemdi qayqı qılıştıñ qaharımen tabanına tüsirgen keşegi köşpendilerdiñ jauıngerlik ruhı da mülde körinbeydi. Biraq romanda orıs patşasınıñ ozbır, otarşıl sayasatınıñ arqasında qılış ornına – şoqpar, nayza ornına qwrıq wstap qalğan sol jauınger halıqtıñ bügingi jwqana wrpağınıñ talas-tartıs, barımta-qarımta, tipti üş künge sozılğan qandı şayqasınan (Mwsaqwl şayqası) deyingi dala vendettasınıñ bükil belgileri körinis tapqan.
Törtinşiden, “Abay jolı” – mahabbat jaylı roman. Romanda Abay – Toğjan, Abay – Quandıq, Abay – Äygerim arasında ıstıq süyispenşilik bar. “Mahabbatsız dünie bos”, – dep jer-jahanğa jar salğan Abay turalı epopeyanıñ mahabbatqa arnalmauı da mümkin emes. Ärine, mwnda batıs romandarındağıday lap etip janıp, üp etip sönetin bir sättik mahabbat emes, saharanıñ qay twsınan bolmasın samaladay jarqırap közge tüsip, jas jürekterdegi sezim şoğın mazdata jağatın sıpayı da şınayı mahabbat bar.
Besinşiden, bwl – psihologiyalıq roman. Şığıs pen Batıs, bodandıq pen bostandıq, eski men jaña, ata men bala arasındağı talas-tartıs – bäri-bäri “mıñmen jalğız alıstım, kinä qoyma” dep Şıñğıstau biiginen qarap twrğan wlt wstazınıñ wlı beynesi töñireginde toptastırılğan.
Altınşıdan, bwl – naturalistik roman. Batıs ädebietindegi E.Zolya, ağayındı Gonkurlar men G.Gauptman şığarmalarınıñ ülgisindegi HİH ğasırdıñ ekinşi jartısı – HH ğasır basındağı qazaq qoğamınıñ bar şındığın eşbir boyama-bükpesiz körsete bilgen, ömir şındığına suarılğan tuındı.
Jetinşiden, “Abay jolı” – mifologiyalıq roman. Epopeyada ejelgi mifologiyalıq jeliler elenip, ekşelip, keyipkerlerdiñ öñi, tüsi, sözi, oyı, is-äreketi arqılı ünemi körinis tauıp otıradı.
Avtor özi wsınğan “Abay jolınıñ” alğaşqı üş sipatın älem ädebietiniñ klassikalıq tuındılarımen şendestire taldağanımen, keyingi törteuin sanamalap şığumen ğana şektelgen. Äuelgi täsilmen bwlardı da odan äri naqtı mısal, ülgilermen däleldep, tereñdete tüskende onıñ ayşıqtı oyı odan äri ärlene tüser edi dep oylaymız.
Professor Anastas'ev “Abay jolı” turalı öz oyın jinaqtay kele, onı avtorlarına Nobel'dik sıylıq äpergen HH ğasırdıñ eñ wlı romandarı – R.Rollannıñ – “Jan Kristof”, Dj.Golsuorsidiñ – “Forsayttar turalı saga”, Roje Marten dyu Gardıñ – “Tibonıñ otbası”, M.Şolohovtıñ – “Tınıq Donı” jäne U.Folknerdiñ äygili trilogiyasımen qatar qoyadı. Onımen de şektelmey, qazaqtıñ wlı klassigi turalı öz oyın: “Bıt' mojet, on voobşe posledniy klassik v literature HH veka, posledniy zakonnıy naslednik Zolotogo veka romana” degen tamaşa twjırım jasaydı. Şının aytu kerek, bwl bağanıñ özge emes, osı zamanğı orıs ädebiettanu ğılımınıñ eñ ozıq twlğası professor N.A.Anastas'ev siyaqtı bilimpazdıñ auzınan şığuı biz üşin öte qımbat, öte qajet».
Maqala avtorınıñ däl bayqağanınday “Triumfator tragediyası” – ğwmırnamalıq şığarma. Avtor san aluan şırğalañ, şıtırmanğa tolı Äuezov ömiriniñ är kezeñderin sol zamannıñ şındığımen, ömirde, önerde bolğan naqtı keyipkerlerimen biregey birlikte qarastıra bilgen.
Mwhtar Äuezovtiñ ata-babası, ata-anası, öngen öñiri, ösken ortası, oqığan mektebi, bilim alğan universitetteri, qızmet istegen orındarı, däris oqığan bilim ordaları – bäri-bäri avtor nazarınan tıs qalmağan. Kitapta A.Baytwrsınov, Ä.Bökeyhanov, H.Dosmwhamedov, M.Tınışpaev, M.Dulatov, M.Jwmabaev, M.Şoqay, J.Aqbaev, Ä.Ermekovterdiñ esimderi atalıp qana qoymay, olardıñ ömiriniñ är kezeñindegi Äuezovpen ruhtas, niettes, seriktes bolğandığı naqtı faktilermen däleldengen. Alaş partiyası bağdarlamasınıñ mazmwnı, “Alqa” ädebi wyımınıñ qam-qareketi, Äuezov-Ermekovterdiñ äygili “moyındauları”, tipti töñkeristen keyingi bükil ğwmırın Türkiyada ötkizgen başqwrt ziyalısı Zäki Uälidi Toğannıñ estelikteri öz isine zor jauapkerşilikpen qarağan avtordıñ nazarınan tıs qalmağan.
Äuezovtiñ bükil ömiri “soqtıqpalı, soqpaqtı zamanda ösken” danışpan Abay siyaqtı ünemi talas-tartıs, quğın-sürginde ötkeni belgili. Mäskeulik avtor mwnı da wmıtpaydı. Äuezov – Mwqanov arasındağı är kezeñde ärtürli “sipat” alğan kürmeui qiın qarım-qatınastıñ jay-küyi, qaharman jazuşı Bauırjan Momışwlımen ağa-inidey kirşiksiz köñilmen wğınısuı, är kezeñde wlı jazuşınıñ qasınan tabılğan qalamdas dostarı men ümit artqan şäkirtteri – bäri-bäri özine layıqtı orın tapqan.
***
2008 jılı ğalım, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Bauırjan Omarovqa jolıqqanımda ol mağan «JZL» seriyasımen orıs tilinde şıqqan «Abay» jäne «Muhtar Auezov» degen eki ülken kitaptı sıyladı. Qazaqtıñ kemeñgerleri jayında ıstıq ıqılaspen jazılğan eñbekterdi qızığa da, qwmartıp oqıp bolğannan keyin mäskeulik ädebiettanuşı Nikolay Anastas'evti bwl zertteulerdi jazuğa qanday sebepter itermeledi degen saual kökeyimde tuıp, köñilimnen ketpey qoyğanı bar. Alğan äserimdi jetkizip, oğan hat ta jazğım kelgen. Degenmen, atın ğana estigenim bolmasa, ömirimde bir ret te körmegen adamğa hat jazuğa jüregim daualamadı. Ğalımnıñ Abay, Äuezov jäne Nwrpeyisov turalı kitaptarınan basqa eñbekteri közime tüspegenimen, internetten Nobel' sıylığınıñ laureatı, älemge äygili jazuşı Uil'yam Fol'knerdiñ şığarmaşılığın zerttegen monografiyasın tauıp alıp, bas almay oqıp şıqtım. Zertteu mağan qattı wnadı. Eñbekti oqıp bitkenimde Fol'kner şığarmaşılığın tanuğa degen ıqılasım oyanıp, jwrttıñ köbine jwmbaq qalamgerdiñ kürdeli älemine tereñirek boylay tüstim. Snoupstar äuletiniñ tragediyasın surettegen üş kitaptan türatın trillogiyasın, «Sartoris», «Ayğay men aşu», «Tamızdağı säule» t.s.s. bwrın at üsti qarap şıqqan tuındılarına qayta oralıp, bwrın-soñdı bilmey kelgen jaña Fol'knermen qauıştım. Wlı suretker jayında tolğanğan Anastas'evtiñ essesi qalay şeber bastalğan, deseñizşi.
«Oqırmanğa, körermenge, tıñdarmanğa suretkerler türli joldarımen keledi. Bireulerin jwrt birden qabıldaydı, endi bireuleriniñ moyındaluı qiın bolıp, tanıluı wzaqqa sozıladı. Tipti, şığarmaşılıqtıñ nağız mänine üñile almağandıqtan nemese onı bilgisi kelmegendikten nağıp suretkerdiñ ornına onıñ sıñarın tauıp alatın jağday da bar. Sodan soñ barıp qañqu söz tarap, añız tuadı. Bizdiñ bärimizge de belgili onday mısaldar jetilip artıladı – kezinde Edgar Podan ülken aqınnan göri töbelesqwmar men däruişti, Konradtan talanttı jazuşıdan göri – teñizşi men qañğıbastı, önerge mülde jaña estetikanı wsınğan Uayl'd.., Hemingueylerden de sonday adamdardı köru jeñilirek boldı.
Folknerdiñ de soñınan da wzaq uaqıt boyı türli añızdar tuıp keldi. Şarua qojalığında jwmıs istey jürip, egin jinau nauqanınıñ ortasında adam tüsinbeytin kitaptarın jazıp, jwrtpen söylesuden qaşıp jüretin taqua turalı añızdar elge tarap jattı. Osınday añızdardıñ jayıluına Fol'knerdiñ öziniñ de tikeley qatısı bar ekenin aytpay ketuge bolmaydı. Ol ılği da öziniñ jazuşı emes, qarapayım ğana auıldıñ twrğını, eşqanday da ideyasınıñ joq ekenin t.s.s. aytuğa äues boldı. Bir küni qır soñınan qalmağan tilşige jazuşı «1826 jılı qwldıqta jürgen negr äyelden tuğanın» aytıp, onıñ betin qaytarıp tastaydı».
Zertteuden göri, körkem şığarma deuge de keletin esseniñ bastaluınıñ özi köñiliñdi jılanday arbap, bükil ıqılasıñdı wrşıqtay üyirip äketedi.
Batıstıñ älem moyındağan suretkerleriniñ şığarmaşılığın zerttey kelip, ömiriniñ bir kezinde qazaqtıñ eki wlı kemeñgeri Abay men Äuezov şığarmaşılığına tereñdep, jüregiñdi tebirentetin mahabbatpen olar jayında kitap jazğan Nikolay Arkad'eviç Anastas'evti bir köru meniñ ülken armanım bolıp jürdi. Birneşe jıldan soñ onımen Almatıda kezdeysoq kezdesip, äñgimelesu baqıtına ie bolamın degen oy meniñ üş wyıqtasam da tüsime kirmegen bolatın.
2014 jıldıñ qısında Almatıda «Penklubtıñ» jıl sayınğı dästürli jinalısı ötti. Bwl basqosuğa sonau Mäskeuden at terletip Nikolay Arkad'eviç Anastasev ta keldi. Äbeñ (Nürpeyisov) sol jılı oğan «Penklubtıñ» sıylığın tabıs etti. Saltanattı jiınnan soñ kelgen qonaqtardıñ qwrmetine arnalıp meyramhanada dastarhan jayıldı. Dastarhan basında birazdan beri körmegen Äbeñmen äñgimelesip qaldım. Ol mağan:
– Erteñ üyge soğıp ket. Tölenge berip jiberetin «Soñğı parızdıñ» soñğı şıqqan variantı bar edi. Öziñ de tanısıp şıq. Biraq at üsti şolıp emes, nazarıñdı kidiristetip asıqpay oqı. Köp tüzetuler engizdim. Biraz jerin ayamay qısqarttım. Aytpaqşı seniñ Tölen jayında jazğan esseñ mağan wnadı. Oqıp şıqqan soñ oğan telefon şalıp «Osınday maqaladan keyin endi eşteñe jazbay-aq qoysañ da boladı» dep ayttım. Jaraydı, erteñ söylesemiz. Qazir uaqıtım joq, – dep äñgimesiniñ soñın şort kesti.
Josparlağan şärualarımnıñ bärin keyinge qaldırıp, erteñine Äbeñniñ üyine tañ ata salısımen jetip bardım. Üyinde qonaq bar eken. Kirip kelgenimde birinşi qabattağı as bölmede Äbeñ men Nikolay Anastas'ev şäyların işip, bir-birimen sırlasıp otır eken. Esikten attağanımda men körip balaşa quanğan Äbeñ maqtauımdı kelistirip meni Nikolay Anastas'evqa egjey-tegjeyli tanıstırdı. Jwrttı asa maqtay bermeytin klassiktiñ sözinen soñ ol da mağan jılı peyil tanıtıp, tez til tabısıp, aramızdağı äñgime ädemi üylesip ketti. Reti kelip twrğan mümkindikti paydalanıp, men odan Abay men Äuezov jayındağı kölemdi eñbekti jazuğa qanday jağdaylardıñ türtki bolğanınıñ sebebin swradım. Jarıq körgen eñbekteriniñ köñilimnen şıqqanına şın nietimen quanğan Nikolay Anastas'ev ol kitaptardıñ jazılu tarihın mayın tamızıp äñgimelep berdi.
-Men Mwhtar Qwl-Mwhammedtey öz wltına bar jan-tänimen adal qızmet etip, eliniñ wlı perzentteriniñ esimin ardaqtauda jankeştilikpen jwmıs jasaytın azamattı jolıqtırğanı üşin tağdırıma razımın. Eger osınday jaqsı adammen tanısıp, şarapatın körmegenimde qazaqtıñ ğana emes, adamzattıq aqıl-oydıñ mwhitına teñiz bolıp qwyılğan Abay men Äuezov äleminiñ twñğiığına tereñ boylay almas edim. Men osı eki kemeñgerdiñ şığarmaşılıq tabiğatın, kisilik kelbetin, mwrat-maqsattarın zerttey jürip qazaq degen halıqtıñ danışpandığına bas wrdım, – dep äserli äñgime üstinde şeşilgen ğalım kösilip söyledi. Äñgime barısında Nikolay Arkadeviç osı kitaptardı jazu barısında talay eñbektermen tanısqanın ayta kelip, Gerol'd Bel'gerdiñ «Abay men Gete» essesin oqıp şıqqandağı alğan äserimen de oy bölisti. Qızdı-qızdı äñgimemen uaqıttıñ qalay öte şıqqanın da bayqamay qalıppız. Kün besinnen aua bastağanda Anastas'ev bizben qoştasıp, Mäskeuge wşıp ketti….
***
Qoş. Sonımen qwrmetti oqırman äñgimemizdi tüyindep, nüktesin qoyatın da uaqıt keldi. Biz bwl kölemdi essemizdi jazuğa bel buğan kezimizde qazaqtıñ ruhani dünietanımın bayıta tüsuge zor üles qosqan eki ziyatkerdiñ ömirdegi dostıq qarım-qatınasın mısalğa ala otırıp, ädebiettiñ tek şabıttan ğana tuındamaytının, ol sonday-aq tärtip, eñbek, tabandılıq üştağanınıñ qosındısı ekenin körsetudi aldımızğa maqsat etip qoyğan edik. Onıñ qanşalıqtı jüzege asqanınıñ şın bağasın berudi märtebeli oqırmannıñ enşisine qaldırayıq.
HİH ğasırdıñ ayağında ömirdiñ esigin aşqan hakim Abaymen birge qazaqtıñ ruhani jañğıruınıñ jaña kezeñi bastaldı. Wltımızdıñ sana-sezimi de, dünietanımı da tübegeyli özgerdi. Kemeñgerimizdiñ asıl mwrasınıñ mañızdılığın däriptep, onı qalıñ qazaqtıñ wlttıq ruhına aynaldıru missiyası wlı Äuezovtıñ peşenesine jazıldı. Abaydıñ wlı ruhına janasa otırıp, dünietanımı tereñdey tüsken Äuezov te uaqıt öte kele halqımızdıñ birtuar twlğasına aynaldı.
Bwl äñgimeni qozğaumızğa türtki bolğan bizdiñ eki keyipkerimiz Gerol'd Bel'ger men Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ adamdıq tabiğatı men azamattıq bolmısınıñ qalıptasuına da Abay men Äuezov tağılımınıñ tigizgen şarapatı mol ekenin biz osığan deyin de aytqanbız. Eki ziyalınıñ ömir jolı osı sözimizdiñ ayqın däleli bola alatınına imanımız kämil. Wlılardan tağılım alıp, ruhımen ündesu olarğa ömirdi keñirek tüsinuge kömektesti, önerdegi nağız aqiqattı tanuğa jol aştı.
«Ädebiette keşe jäne erteñ degen wğımdardıñ joq, onda tek mäñgilik büginniñ ğana bar» ekenin Borhestiñ «Mäñgilik kitaphanasınan» oqığanım bar. Mäñgilik el boluğa wmtılğan el eñ aldımen söz önerine zor män berui tiis. Öytkeni, ädebiet halıqtıñ jan älemin bayıtıp, qwldıq minezden arıltıp, qwlazudan qwtqaradı. Söz öneri arqılı halıq ömirde qol jetpegen şıñdarın bağındıruğa tırısadı.
Bir ğajabı bizdiñ halqımızdıñ wlılardıñ ruhın tanuğa qwmartqan qwştarlığı eş uaqıtta da tolas tapqan emes. Bel'gerdiñ wlı Abayımızdıñ qaytalanbas qwbılıs bolğan talantın aşu maqsatında jasağan ädebiettanudağı ereñ eñbegi, Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ täuelsizdiktiñ eleñ alañında Abay enciklopediyasın şığarıp, «Abay» jäne «Äuezov» attı kitaptardıñ jarıq köruine bastamaşı boluı sonıñ jarqın mısalı emey, nemene.
Kemeñgerlerimizdiñ ruhani mwraların egjey-tegjeyli zertteu men jan-jaqtı tanu däuiri endi ğana bastaldı. Qwdayğa şükir, täuelsizdigimizdiñ arqasında Abay men Äuezov tvorçestvosınıñ türli qırların älem oqırmandarına tanıstırudıñ mol mümkindigi aşıldı.
Bwl wlı missiyanı ağa buın ökilderi bar jan-tänin salıp adal atqara jürip Abay men Äuezovtiñ jwmbaq bolıp kelgen, biz bilmeytin talay qırların aşuğa kömektesti. Halıq üşin qan jwtıp, qasiret şekken kemeñgerlerimizdiñ ruhın tanuğa degen qwlşınıs eş uaqıtta da toqtap qalmaq emes. Ömirge keletin äli talay wrpaq Abay men Äuezovtıñ ädebi mwrasına üñile otırıp, halıqtı saqtap qalatın qwndılıqtardı izdep, mäñgilik mwrattarğa qol sozatın boladı. Wlılardıñ ruhımen ündesip, olardıñ minezi men boyındağı asıl qasietterin boyına siñirgen halıq qana wlttıq mwrat-maqsattarın ayqındap, mäñgilik el boludıñ jolın taba aladı.
Amangeldi KEÑŞİLİKWLI
Soñı


text:
Bu aqta «Vedomosti» gazetine Gosdumanıñ havfsızlıq komitetiniñ reis muavini Aleksandr Hinşteyn bildirdi.
Laf milliardlarnen rubleler aqqında yürsetile. Şimdi tam yetişmegen paranıñ miqdarı belli degil. Rusiyeniñ içki işler naziriniñ muavini aytqanına köre, Qırım ve Aqyarda 15 500 politsıya hadimi ve 3600 içki ordu askeri bulunmalı.
3000 hadimi içün para tapıldı, qalğanını qıdırmaq kerek dedi Hinşteyn. Başqa federal okruglarda glavklarda qısqartmalar olacağı aqqında bildirdi.
Bazı menbalarnıñ malümatına köre, şimdi İçki işler nazirliginiñ merkeziy apparatında Qırım militsıyanıñ miqdarı 12.000ge qadar, amma olarnıñ sayısını arttırmağa planlaştırıla. Em de aylıqlar da bir qaç biñge artacaq. Bunı ömürge keçirmek içün er yıl qoşma 10 milliard ruble kerek olur.
«Devlet programması bütün rusiyedeki politsıyağa 2014-2020 seneleri devamında para berilmesini kestirecegi közde tutıla. Kestirilme miqdarı 68,2 miliard ruble birinci üç yıl içinde, ve 568,4 milliard ruble 2017-2020 senelerinde», – dep bildirdi içki işler naziriniñ muavini.
«Vedomosti» yazğanına köre, böyle siyaset hadimleriniñ işten çıqaruvlarğa ve «teşkiliy strukturanıñ yıqıluvına» ketirecek. Çalışqanlar da bügünge qadar aylıqlarını indeksatsıya yapmağanlar. Amma Maliye nazirliginen olğan añlaşılmamazlıqnı çezip olamadılar, çünki pogramma endi qabul etilgen.


text:
Aqyarnıñ eki sakini matbuat vastalarında Strelkovoye köyü civarındaki Arabat strelkasında hızmet etken ukrain arbiy hızmetçileri aqqında malümatnı körip, territorial mudafaa batalyonınıñ askerlerine yardım etmege qarar aldılar, dep haber ete Novıy vizit haber portalı.
Qadınlar aqçanı toplap, Geniçeskte yaşağan tanışlarına berdiler. Olar internet vastası ile dört biñge 12 tüp urbanı satın aldı ve blok-postqa alıp kettiler, dep yaza neşir.
Servis hatası
Oops, as you can see, this is not what we wanted to show you! This URL has been sent to our support web team to look into it immediately. Our apologies.
Onı başqa yerde tapa bilecegiñizni körmek içün qıdırıñız
Faaliyetçilerniñ aytqanı kibi, ukrain arbiyleri Aqyar sakinlerinden yardım körmekten ayrette qaldılar.
«Olar vatanperver qırımlılarğa minnetdarlığını bildirdi ve Qırım Ukrainağa qaytarılacağını aytmağa rica ettiler»,– yaza neşir.
Evel matbuat vastalarında o yerde hızmet etken ukrain askerleriniñ şaraitleri aqqında bir sıra maqaleler çıqtı ve em jurnalistlerni, em cemaat erbaplarnı ayrette qaldırdı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko «Natsizmni yeñüvniñ 70-inci yılı» medalini tesis etti. Bu aqqında devlet yolbaşçısınıñ resmiy saytında derc etilgen buyruqta aytıla.
Vesiqada qayd etile ki, medal «natsizm ile küreşkenlerniñ cesareti, cesürligi ve fedakârlığını, Vatannıñ azatlığı ve mustaqilligi oğrunda küreşini qayd etmek içün» tesis etildi.
Aprel 9-da Ukraina Yuqarı Radası 1939-1945 seneleri Ekinci cian cenkinde natsizmni yeñüvniñ ebediyleştirmesi aqqında qanunnı qabul etti. Qanunğa binaen, Ukrainada mayıs 8-de Ekinci cian cenkinde elâk olğanlarnıñ şerefine Hatıra ve barışıq künü tayin etilecek, onı er yıl qayd etecekler.
Mayıs 9 künü Ukrainada devlet bayramı sayıla – Ekinci cian cenkinde Natsizmni yeñüv künü.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi muavini Ahtem Çiygoznıñ imayesi Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ apis müddetiniñ uzatuvı aqta qararına itiraz bildirmek niyetindedir.
Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbirine Çiygoznıñ advokatı Aleksandr Lesovoy bildirdi.
«İnsan aqları aqqında Avropa beyannamesiniñ qaidelerine köre, taqiq etilgen vaqialardan bir buçuq yıl keçkeninden soñ, Çiygoznı apiste tutmaq içün acet yoq olğanını tüşünem. Em de fevral 26 künü adiselerinden soñ Çiygoz taqiqatqa keder etecek bir şey yapmadı ki», – dey Lesovoy.
Onıñ sözlerine köre, o mahkeme qararına şikâyetni daa bermedi, amma bunı üç kün içinde yapacaq ola.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi iyül 28 künü Çiygoznı 2015 senesi noyabr 19-na qadar apiste qaldırdı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.


text:
Töreğali Batırhanwlı:Jaqsınıñ jaqsılığın aytu parız
Armısız Töreğali ağa! Sizdi elge belgili psiholog maman retinde jaqsı bilemiz.Soñğı kezderi än şığarumen de aynalısıp jür ekensiz. -Iä şabıtım aşılıp onşaqtı än jazdım.Sonıñ işinde “Bumın qağan” “Kökjal ” “Dariğa” änderi sätti şıqtı. -Änderiñizdiñ sözi men tarihın aytıp ötseñiz -Bumın qağan eñ alğaş türkilerdiñ basın qosıp memileket qwrğan twlğa.Al “Kökjalğa” kelsek qasqırlarğa arnalğan.Soñğı kezderi qasqır atudı sänge aynaldırğan añşı baylar köbeydi.Kökjal böri ejelgi türkilerdiñ tötemi.Qasqırlardı qıruğa tiım salu kerek.Bwl än gummanistik oy sananı közdeydi.Üşinşi sätti şıqqan än belgili qoğam qayratkeri,änşi,sayasatker Dariğa Nwrswltanqızına arnaldı.Dariğanıñ qoğamdıq belsendiliginiñ arqasında kürdeli talay mäsele şeşimin taptı.Medicina,qorğanıs salası,äleumettik mäselelerdiñ bası qasında Dariğa Nwrswltanqızı jüredi.7 şi Mamır Dariğa Nwrswltanqızınıñ tuğan küni.Ol kisige mıqtı densaulıq,bayandı baqıt,tausılmas quanış tileyik.Bwl


text:
«Kavkaz» limanında paromnı, aydavcılarnıñ aytqanı kibi, bir yedi saat beklemek kerek. Aydavcılar deyler ki, parom deñizge çıqıp, daa bir vaqıt devamında deñizde tura, neticede yol vaqtı eñ azından yarım saatke uzana.
«Keçitke gece saat üçte keldik. Paromğa yüklev saat 10-da başlandı. Biz deñizge çıqtıq, amma ne içündir yarım saat boğazda areketsiz turdıq», – tarif eteler Qırım.Aqiqat mühbirine Rostov vilâyetinden kelgen turistler
Keriç keçitiniñ işini nezaret etken «Deñiz müdirligi»niñ malümatına köre, Keriç keçitinde beklev vaqtı – bir dört saattır. Saba, avgust 12-de, «Kavkaz» limanında nevbette 400 maşina tura.


text:
Umumen alğanda Rusiye ilhaq etken Qırımdan er yıl 3 biñge yaqın yerli sakin çıqa ve keri qayta. Bu aqta Ukrainanıñ Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve devlet içinde mecburen köçken şahıslarnıñ meseleleri boyunca nazirligi rehberiniñ birinci muavini Yusuf Kürkçiniñ sözlerine bazanaraq «Ukrinform» yazmaqta.
«Qırımdan bütünley köçip ketken insanlar bar, çıqıp bir daa qaytqan soylârı da bar. Yañlış aytqanlardan olmaq istemem amma, yılda 2-3 biñ insan desek, daa ziyade kerçek raqam sayılır. Mesele şunda ki, Qırımnı terk etkenlerniñ sayısı daa ziyade», – dedi Kürkçi.
Rusiye ükümeti qomşu Rusiyeden ilhaq etilgen Qırımğa bir millionğa yaqın insan köçürip ketirdi dep aytqan edi daa evel Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işleri boyunca vekâletlisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev.
Qırım ealisiniñ demografik terkibi Rusiye vatandaşlarını ketirüv yolunen deñiştirlgenini mutehassıslar halqara cinayet mahkemesinde körülecek eñ ciddiy cenk cinayetlerinden biri dep saya.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
İşğal etilgen Yaltada Rusiye vatandaşı pasportını al-azırda 90709 insan elde etti. Bu sayını avgust 14 künü Yalta şeer şurasınıñ memuriy hızmetlerniñ Merkeziniñ yolbaşçısı Karina Grigoryants bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, künde şeerde 300 pasport berile, olarnı elde etmek içün vesiqalarnı 94914 insan berdi.
«Şimdi Qırım yarımadasında sentâbr ayında yekünlenecek pasport-ruhsetname vesiqalarnıñ nezareti, çıqarıluvınıñ devlet tertibatı obyektlerniñ teşkil etilmesi boyunca zaruriy tedbirler keçirile»,– dedi merkezniñ müdiri.
O şunı da qayd etti ki, sıñırdan acele çıqmaq kerek olğanda, Yalta sakinleri çetel pasportlarnı Rusiyeniñ diger subyektlerinde yapa bileler.


text:
Suretter söyleydi Tarih Qazaq şejiresi
ŞIĞIS QAZAQIYADAĞI QAZAQ INTELLIGENCIYASINIÑ QALIPTASU TARIHI
Derbes el täuelsiz memleket retinde “qıtay qazağı” deytin wğımdı qayta pısıqtap zerttep körudiñ jaña kezeñi bastaluı kerek dep esepteymin. Qıtay qazaqtarınıñ 20- ğasır basındağı oyanu kezeñi äli künge deyin tolıq zerttelgen joq. Onıñ işinde memleket deñgeyindegi twlğalar turalı jekelegen zertteuler tipten kemşil.
Şığıs Qazaqiyadağı qazaq intelligenciyasınıñ qalıptasuında üş ülken ıqpaldı aytpay ketu mümkin emes:
Birinşi, 20-ğasır basına deyingi dästürli islamdıq ruhani mektep (qadimdıq meşit-medreseler);
Ekinşisi, 20-ğasır basındağı Şığıs Qazaqiyanıñ jädittik ruhani qozğalısı (jädittik ağartu, pikir-talas, tb);
Üşinşisi, Orıs-Tatar arqılı engen Europa örkenietiniñ ıqpal etui nemese Manju-Qıtay arqılı şığıs ruhaniyatımen tanısu;
Osı üş ıqpaldıñ äuelgisi islamdıq jañğırudı öz işinen “Qazan, Ufanıñ ruhani ıqpalı”, “Bwhara-Kökiltaş ıqpalı” jäne “Osımanlı ruhaniyatınıñ ıqpalı” dep üş bölikpen jeke jeke taldau jasauğa boladı.
Al, ekinşisi Jädittik kezeñdi “jädittik medrese (dini)”, “jädittik mektep (dünieui)” jäne “jädittik tanım (pikir-talas)” dep üş bölikpen büge şigesine deyin taldau jasauğa boladı. Bwnıñ işinde jädittik tanım pikir-talas kezeñin de 30- jıldardağı Şığıs Qazaqiyada jarıq körgen qazaqtıñ töl baspasözindegi ğılmi-tanımdıq pikir talaspen anıqtap aytıp beruge boladı.
Orıs-Tatar arqılı engen Europa örkenietiniñ ıqpalın eki kezeñge bölip qarastıruğa boladı. Biri, Patşalıq Resey kezeñinde Şığıs Qazaqiyağa pana izdep auğan orıstar men tatar igi-jaqsılarınıñ ala barğan ruhani, mädeni jäne tanımdıq ıqpalı; Ekinşisi, Patşalıq Resey men Säbet odağınıñ tike sayasi, mädeni ham ruhani ıqpalı. Osı twstıñ özin ÜŞ böluge boladı: Biri, Patşalıq Reseydiñ Orınbor müftiligi arqılı jasağan ıqpalı. Ekinşisi, Alaş kezindegi memlekettik qararlar. Üşinşisi, Qazaq SSSR kezeñindegi Orınbor-Qızılorda-Almatı ordasınıñ sayasi ıqpalı. Al, bwlardı işkerley jiktesek kategoriyalar şwbırıp jiktele beredi…
Manjur, Qıtay arqılı künşığıs ruhaniyatımen tanısu kezeñin üş ülken sanatqa bölip qarastıruğa boladı:
Birinşisi, Manjur kezeñindegi Şuetañ oquıldarı (mektep);
Ekinşisi, Demokrat qıtay däuiriniñ JOO-darı jäne äskeri, sayasi insituttardıñ ıqpalı;
Üşinşisi, Birikken Qazaq-Moñğol Oquıldarı (mektep/Şuetañ);
Bwl jerdegi “Manju şuetañ” oquıldarın anıqtap aytsaq 1912-jılğa deyingi Manju aqsüyek twqımdarı üşin arnayı aşılğan oqu ornı turalı bayandaladı. Al, demokrat qıtay däuirindegi joğarı oqu ornı (joo) dep onı eki türge ayıruğa boladı. Biri, işki qıtaydağı äskeri, sayasi instituttar jäne odan oqu bitirgen qazaqtar. Ekinşisi, Ürimji (ol kezde Dihua deytin) qalasındağı qıtaydıñ joğarı oqu orındarı jäne ondağı oqu ordasınan oqu bitirgen qazaqtar.
Birikken Qazaq-Moñğol Oquılı (mektebi), bwl oqu ordası turalı Qazaq elinde tolıq zerttelgen joq. Bwl oquıl- Şığıs Qazaqiyanıñ mädeni, sayasi intellegicsiyasın wyadan wşırğan bilim ordası.
Şığıs Qazaqiya derbes memleket bola almasa da memleketke tän qwrlımdarğa dayın boldı. Mäskeu, Qazaq SSSR-dıñ künşığısında täuelsiz Qazaq memleketiniñ ornığuın mülde qalamadı jäne Moñğoliya, Qıtay siyaqtı özine jaqtas eldermen birlesip onıñ wlğayıp kele jatqan wlttıq negizin joyıp, tamırına balta şaptı. Derbes el bolmasa da derbes ömir süre alğan Şığıs Qazaqiyanıñ sayasi, mädeni jäne ruhani intelligenciyasımen tap tinaqtay tolıq tanısuıñız alıs emes dep ümittenemin.
Esiñizde bolsa osı paraqşamda Huañ Fu äskeri mektebinde (sol däuirdiñ on iri äskeri mektebi) oqığan qazaqtar turalı bayandağamın…
Eldes ORDA
04.05.2018
*Eskertu: Oquıl- Mektep degen söz. Jasauıl, Jortuıl, Baqauıl, Qarauıl, Aydauıl, Tintuir, Şımşuır, tb


text:
UNESKOda Qırım boyunca beyanname tasdiqlanılğanından soñra, ukrain eyyeti, UNESKO memleket-azalarınıñ temsilcileri tarafından alınacaq qararlardan biri olaraq, UNESKO aza-memleketleri ve çeşit teşkilâtlarnıñ iştiragi ile informatsion körüşüvni teşkil etmege teklifi ile buyurdı. İşbu körüşüvde Qırım meselesi muzakere etilecek.
Bunı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
Qayd etilgeni kibi, körüşüvni çeşit saalardaki vaziyetlerni aydınlatmaq, medeniy asabalıqnı qoruv, tasil, til siyaseti, matbuat vastalarınıñ serbestligi ve jurnalistlerniñ havfsızlığını muzakere etmek maqsadı ile toplaycaqlar.
«Yani, işbu konferentsiyada bizde işğal etilgen Qırımdaki vaziyet aqqında tarif etmege imkânlarımız olacaq. Onıñ neticelerine köre, ümüt etemiz ki, areketlerniñ muayyen planı işlep çıqarılacaq, oña köre UNESKO Qırımda vaziyetni nezaret etecek», – haber ete Cemilevniñ matbuat hızmeti.
Aprel 16 künü Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ tasil, ilim ve medeniyet meseleleri boyunca İcraiy şurası Qırım Muhtar Cumhuriyetinde vaziyetniñ nezaret etüvi müddetiniñ uzattırılması aqta beyannameni qabul etTи.
Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev iş ziyareti ile Frenkistanda buluna. Matbuat hızmeti bildirgeni kibi, aprel 15-17 künleri Pariste Ukraina ve vaqtınca işğal etilgen Qırım meselelerine bağışlanğan bir sıra tedbirniñ keçirilmesi beklenile.


text:
Ukraina ükümeti Qırımdaki ukrainalılarnen bağ tutulması boyunca müessiselerara tedbirler planını tasdıqladı. İşbu planğa istinaden Qırım meseleleri boyunca butün nazirlik ve müessiseler ortaqlaşıp çalışacaqlar.
Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve devlet içinde mecburen köçken şahıslarnıñ meseleleri boyunca naziri Vadim Çernış Ukraina yarımadanıñ azat etilüvine kerek dercedei azır olmağanını beyan etti.
«Qırımnıñ yarın keri qaytqasına azırmızmı? Yoq, yüz faiz degil. Ukrain memurları keçüv devrinde çalışmağa azırmı? Yarın – yoq, lâkin biz bunıñ üzerinde çalışamız. Nazirlik ve akimiyetniñ diger organları Kyiv politehnika institutında mahsus mütehassıslar içün programma azırladı, olar anda oquylar. Bir qaç kün evelsi bizler Ukraina prrezidentine bağlı devlet idaresi Milliy akademiyesınen Qırımğa azır mütehassıslar yollamaq maqsadınen memurlar içün yañıdan azırlav ve talebelerniñ oquması boyunca memorandum imzaladıq. O kün kelgence, biz işğal altında bulunğan ealinen maksimum alâqada olmaq kerekmiz. Qırım problemasını sıq-sıq territoriya probleması dep köreler. Bizler, memurlar işğal altında yaşağan insannı körgenini isteymiz».
Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar meseleleri naziriniñ birinci muavini Yusuf Kürkçi, ükümet planı adiy Qırım sakinleri yöneltilgenini ayta.
Bütün ğayretlerimiz bizim vatandaşlarımız memuriy ve ictimaiy hızmetlerden faydalanmasına imkân yaratmaqnen bağlıYusuf Kürkçi
– Bu plannıñ amelge keçmesiniñ yekâne koordinatorı – bizim nazirliktir. Bu işni yapacaq olğanlarğa baqacaq olsaq, vesiqada akimiyetniñ tek bir dane organı cevapkâr olacaq bir maddesi yoq. Bu – içinde er şey qanun tarafından belgilengen muayyen çerçeveler içinde areket etilecek, kerçek manada kompleksli vazifeler qoyğan kompleksli bir plan sayıla. Şunıñ içün «yedi bala baqıcısınıñ balalrınıñ közü yoq» degen vaziyet olmaz. Bütün ğayretlerimiz işğal etilgen territoriyalarda yaşağan bizim vatandaşlarımıznıñ: tasil, sağlıq ve doğğanı aqqında şeadetnamesinden başlap, ölüm şeadetnemesine qadar olğan uquqiy statusnıñ resmiyleştirilüvi içün kerek memuriy ve ictimaiy hızmetlerden faydalanmasına imkân yaratmaqnen bağlı. Biz Qırım sakinleriniñ bütün ihtiyaclarını esapqa almağa tırıştıq – şunıñ içün bir fikirge kelgence bir yılımız ketti.
Ukrain siyasiy talilcisi Yuliya Tişenko, ukrain ükümetiniñ planı Qırım sakinlerine kerçekten de akimiyet organlarınen işbirlik yapmağa yardım eter dep saya.
Qabul etilgen plan akimiyet organlarınıñ koordinatsiya etüvine ve problemalarnıñ çezilmesine yardım eter dep ümit etemizYuliya Tişenko
– Anda, mesela, 2014 senesinden soñ, Qırımda doğğan balalar içün vesiqa alınmasını tezleştirecek protseduranen bağlı real areketler aqqında yazılğan. Bugünki künde rusiyeli organlar tarafından berilgen doğğanı aqqındaki şeadetnameler ukrain mahkemeleri tarafından qanuniyleştirile ve başqa bir yol yoq. Uquqimayecileriniñ malümatına köre, çeşit sebeplerden dolayı, Ukraina Qırımda doğğanı ve ölgeni aqqındaki şeadetnamelerniñ 20%ni esapqa alıp olamay. Bazı insanlar bürokratik sedlerni çezmek için, qıta qısmına kelip olamaylar. Lâkin bizler, hızmetlernen bağlı insanperverlik teşebbüsleri, qabul etilgen plan akimiyet organlarınıñ koordinatsiya etüvine ve problemalarnıñ çezilmesine yardım eter dep ümit etemiz.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Diego Velázquez
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez (6 iyun, 1599 – 6 avgust, 1660) İspaniya koroli Philip IV da'wirinde xızmette bolg'an jetekshi İspan su'wretshisi bolg'an. Onın' do'retiwshiligi Barokko da'wirine tuwrı kelgen bolıp, ol portret su'wretshi retinde u'lken tabıslarg'a erisken. Bir neshe tariyxıy ha'm ma'deniy a'hmiyetke iye ha'diyeselerdi su'wretlew menen birge ol İspan koroli shan'arag'ının' ko'plegen portretlerin, basqa Evropanın' jetekshi adamların ha'mde a'piwayı adamlardı o'z jumıslarında sa'wlelendirgen. Onın' shedevr jumısı Las Meninas (1656) esaplanadı. 19-a'sirdin' birinshi shereginen baslap Velázqueztin' jumısları basqa realist ha'm impressionist su'wretshileri ushın u'lgi bola basladı. Sol waqıtlardan baslap, İspaniyalı Pablo Picasso, Salvador Dalí ha'm İnglis-İrland su'wretshisi Francis Bacon ha'mde ko'plegen basqa ataqlı su'wretshiler Velázqueztin' jumısarın joqarı baxalag'an ha'm hu'rmet retinde onın' ataqlı jumısların qayta islep shıqqan.


text:
Ukraina Nazirler şurası mecburen köçken şahıslarnıñ qayd etilgeni aqqındaki tezkeresinde bulunğan yeri aqqındaki malümatnıñ kirsetilüvinen bağlı qısmını lâğu etti.
«Söz, devlet sıñrları içinde mecburen köçken şahısnıñ qayd etilip vaqtınca bir yerde bulunğanını isbat etken müürli tezkeresi vesiqalar cedvelinden alıp taşlanğanı aqqında yürsetilmekte... Qabul etilmesi teklif etile», – dep ayttı toplaşuv esnasında Ukraina ictimaiy siyaseti naziri Andrey Reva.
Ükümet öz qararınıñ proyekti vastasınen şahıslarnıñ yaşağan yerinen bağlı qayd qaydeleriniñ 9-nci maddesine deñişmeler kirsetildi.
2017 senesi avgustnıñ 7-ne köre, Donbass ve Qırımdan köçkenlerniñ sayısı 1,6 millionnı teşkil etmektedir.


text:
ЯpдәM:Üzgärtü
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Wiki-bit üzgärtü eşe bik ciñel. Bit östendäge «Üzgärtü» bäyenä törtkändä, bit mätene belän üzgätü qırı açıla. Anıñ eçendä taqır mäten bulır, wä anıñ arasında Wiki-program añlaşırlıq bäy, tezmä, başqa mätenbizäw yasattıruçı maxsus ämerlär bula'la (uñ yaqqa qara).
Mäten üzgärtelgäç, anıñ saqlaw öçen, «Saqla biremne» atlı sädäfkä törtäse. Saqlaw aldınnan, üzgärtü tä'siren qarap alu öçen, «Qarap alu» sädäfenä törtep bula. Mäten qırı astında «Yomğaq» atlı qırğayında, üzgärtüne taswirlıy torğan, härçaq berär keçkenä añlatma kertep qaldırırğa tırışası.
Üzgärtü eşen sınap qaraw öçen, Sınawtirädä bar, anda tuyğançı uynap qararğa bula. Äytergä kiräk: üz üzeñne irken xis it, sin barıber bernärsä dä beterä/boza almassıñ, här mäqäläneñ alğı yuramaları saqlanıp qala wä alarnı kire qaytartıp, bozılunı ciñel torğızırğa bula.
Xisap belän kergän äğzä öçen
Üzgärtü täräzädä Bu waq-töyäk üzgärtmä genä wä Bitne küzätep torası tamğaqırlarnı kergän äğzälär genä kürä ala. Mäqäläne üzgärtkändä, imla xatalarını tözätü kebek ğämällärne şul «waq-töyäk» itep bilgelärgä bula, wä şul çaqta Soñğı Üzgärtmälär bitendä üzgärtmälär tezmäsen qarağanda, şul waq üzgärtmälärne yäşerep qararğa mömkin bulır.
Waq-töyäk itep bilgeläw öçen äğzä bulıp kerergä kirä, bu çikläwneñ säbäbe bularaq ul cimerüçelärdän saqlanu, cimerüçegä üz qara eşen waq-töyäk itep bilgeläw mömkinlegen buldırmaw öçen.
Bit üzgärtkändä Bitne küzätep torası atlı tamğaqır açılğan bulsa, şul bit äğzäneñ saqtezmäsenä eläger.
Monnan tış, äğzälär üz köyläwlär bitendä mätenqır zurlığın üzgärtä ala.
Yaqlanğan bitlär
Täwge Bit kük qayber bitlär yaqlanğan bula, wä alarnı idäräçelär genä üzgärtä ala. Andıy bit başında Üzgärtü urınına Bit çığanağı ğına bar, yäğni ul “Uqu-Öçen-Genä” ısulı belän kürsätelä. Yaqlanğan bit üzgärtäse kilä ikän, üzgärtü turında uylarnı anıñ bäxäs bitendä qaldırırğa bula, yaqlanğan bit üzgärtä alğan keşe alarnı uqır da, wä kileşkän bulsa, bitkä üzgärtmälärne kerter.
Şulay uq qara
Üzgärtü: Bit başlaw | Mäqälä isemnäre | Bit üzgärtü | Wikiläşterü | Mäten bizäw | Sıltama | Räsem | Cädwäl | İnterwiki | Wikiara bäy | Maxsus bilge | Formul | Mäqälä bülekläre | Üzgärmälär | Töpçeklär | Soñğı üzgärtülär
Kiñäşlär: Yärdäm:Töslär | İsem yazılışı | Şäp mäqälä yasaw


text:
Soñki eki yıl devamında Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında bir-çoq vatanperverlik tedbirleri keçirildi. Olarda qırımtatar cemiyeti de faal surette iştirak ete. Bu yerdeki cemiyet – Ukrainanıñ qıtaiy qısımında eñ büyüktir. Qırımtatar tiliniñ regiondaki tasil yurtlarında inkişaf etmesine de büyük diqqat ayırıla.
2014 senesiniñ soñunda Geniçesk rayon devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı Aleksandr Vorobyöv, öz muavinleriniñ yerinden birini qırımtatarlarnı temsil etecek mutehassıs içün ayırdı. Bu yerge Qırımtatar Milliy Meclis azası Gülnara Bekirova keldi.
O Qırım.Aqiqatqa öz adiy iş kününiñ ketişatı ve areketiniñ maqsatları aqqında tarif etii, öz tarihiy vatanı – Qırım yarımadasınıñ kelecegi aqqında fikirlerinen paylaştı.
2016 senesi «Ukrainanıñ muvafaqiyetli qadını» leyhasında yer alğan Gülnara Bekirova dey ki: «Menim ayat şiarım – halqlarnıñ dostluğı. İsteyim ki, er kes dostluq ve barışıqta yaşasın, birlik olsun, çünki bunda – Ukrainanıñ küçü».
Devlet memuriyetniñ yolbaşçı muavininiñ iş künü
Ev zahmetlerini Gülnara hanım saba erteden baqıp başlay: saat beş, beş buçuqlarda – «işten evel pek çoq şey yapıp yetiştirmege kerek». Devlet işinde ve milliy temsil organlarında çalışmaqtan ğayrı, o yaqınlarına ve evine de vaqıt tapa. O sadece idareci degil de, bunen beraber evlât, ana ve refiqadır.
Endi 16 yıldan berli Bekirovlar ailesi Gülnara hanımnıñ ömür arqadaşı – Edem beyniñ hastalığınen küreşe. Evel o felçli edi, lâkin şimdi özü yüre bile.
«Kün sabası kuvars ve sarğılav prosedürlerinden başlana. Soñra – sabalıq. Sabalıq azırlağan arada, endi çamaşır yuvula, tez-tez olarnı asam. Yedige qadar er şeyni yetiştirem. Kün terkibime çoq iş kire – menim qapılarım er zaman er kes içün açıq, elimden kelgeni qadar yardım etmege tırışam. İş er daim çoq ola, lâkin altığa qadar yetiştirmege tırışam, çünki hastalarnı, dostlarımı ziyaret etmege, özüm de musafir qabul etmege isteyim. Aqşamlıqnı aqayımnen beraber azırlaymız. Kimerde musafirler kele, mıtlaq ATR-de haberlerni baqamız, subetleşemiz. Saat on ekige qadar ev işleri yapılmaq mümkün, ve kelecek künge plan tizile», – dep tarifley Gülnara Bekirova.
Er kün çoq iş ve vazifeler ola, lâkin boş vaqıtta o aş pişirmege, hususan milliy yemeklerni azırlamağa seve.
«İlk qarılğaçlar»
Umumen, Gülnara hanımnıñ ayat ikâyesi Geniçesktetki çoqusı semetdeşleriniñ ayat ikâyelerine beñzeydir: sürgünlikten avdet etkenleri vaqıtta, daa yetmişinci yılları Qırımğa qaytmağa tırışıp, çare tapamağanlarından soñ, qırımtatar aileleri Qırımğa qomşu olğan bu regionda yerleşe ediler.
1967 senesi Bekirovanıñ ailesi Özbekistandan Novoalekseyevka qasabasına köçtü. Balalıq çağından ve bu künge qadar Gülnara hanım mında yaşay. O vaqıt qasabağa tek bir-qaç qırımtatar qorantası köçken edi, onıñ içün olarğa kimerde «ilk qarılğaçlar» deyler.
«Menim ana-babam, bütün qırımtatarları kibi, Qırımdan sürgün etilgen ediler, – dey Gülnara Bekirova. – Menim anam Uralğa oğradı. Dayanılmaycaq şaraitlerde, 30-40 derece suvuqta, aranlarda, maişetsiz yaşadılar. Anam, aqşamları musafirlikke biri birine qatnağanlarını, Qırım aqqında, cenkten evelki vaqıtlar aqqında subetleşkenlerini, yırlağanlarını hatırlay edi. Qırım sevgisi ve acısı nesilden nesilge keçe edi... Qırımğa qaytıp kelgen soñ, eki buçuq ay dolaştıq, iş tapıp olamadıq – sadece qırımatatarı olğanımız içün işke almay ediler. 1967 senesi Novoalekseyevkağa kelip çıqtıq, o vaqıt mında beş aile bar edi, o qadarlıq. Qırımtatarları kim olğanını kimse bilmey edi».
Qırımnıñ azat etilmesi içün atılğan adımlar
Gülnara hanım dey ki, onı Qırım aqqında fikirlernen, vatanğa qaytmaq arzusınen terbiyelediler. Öz areketini o qırımlılarğa yardım etmek ve umumen Qırımnı işğalden azat etmek içün alıp bara.
Şimdi eñ müimi – Ukrainanı bütün ve bölünmegen devlet olaraq saqlamaqtır
«Menim içün şimdi eñ müimi – Ukrainanı bütün ve bölünmegen devlet olaraq saqlamaqtır. Onıñ terkibinde Qırım Muhtar Cumhuriyeti de, bütün şarqiy vilâyetler de olmaq kerek», – dey Gülnara Bekirova.
Geniçesk rayonında devlet memuriyet yolbaşçısınıñ muavini vazifesinde onıñ mesüliyetligine keñiş dairede çeşit meselelr ve büyük işler kirmekte. Bu sırada – içtimaiy daire, tasil meseleleri, medeniyet, ealiniñ içtimaiy qoruması, sağlıq, bala aqlarınıñ qorçalanuvı.
«Bizim rayonımız mürekkeptir, sıñırğa yaqın yerleşe: Ukrainanıñ Şarqından ve Qırımdan köçkenler bar, arbiy bölükler yerleşe, devlet sıñırı keçe, yazda – kurort mevsimi ola. Kün devamında meskennen, vesiqalarnen bağlı mesellerni baqmağa, Ukrainanıñ tasil vesiqalarını almağa istegen ballarğa, evlenüv aqqında ukrain şeadetnemelerini almağa istegen qırımlılarğa yardım etmege mecbur olam,ve böylece devam ete», – dey o.
Gülnara Bekirovanıñ fikirine köre, memuriy sıñırnıñ tam yanında insalar içün, kelip ukrain vesiqalarını azırlamaları, kerekli malümatlarnı almaları içün şaraiter yaratılmaq kerek.
«Bu bizim vatanperver insanlarımız da! Bügün Qırımda yaşap, Ukraina aqqında qonuşmağa qolay degil. Bu insanlar Qırımnıñ qaytacağına işanalar», – dep qayd ete Bekirova.
Qırımtatar Milliy Meclisinde o Herson vilâyetini temsil ete.
Öz tarihını, öz tilini, öz adet ve medeniyetini hatırlağan halq iç bir zaman ğayıp olmaq ve yoq olmaz
«Soñki eki yıl devamında qırımtatarlarnen bağlı merasimlerni yüksek seviyede keçirmege tırışamız. Bizim, Qırımtatar Milliy Meclisinen birlikte keçirgenimiz er bir merasimimiz – bu Qırımnıñ azat etilmesi içün atılğan daa bir adımdır. Qırımda olğan insanlar içün yapqanımız er şeyni – olrağa qaytmağa yardım etkenimizni añlasınlar dep yapamız», – dey Bekirova.
Qırım yarımadasınıñ kelecegini o Ukrainanıñ qalğan topraqlarından ayırılmayıp, birlikte keçirecegini köre:
«Qırım mıtlaq Ukrainanıñ erkânına qaytacaq, bunıñ başqa yolu yoq. Biz er saba ve er aqşam bir fikirnen turamız ve yatamız: qırımtatar milleti vatanına qaytsın. Eminim, öyle olacaq. Öz tarihını, öz tilini, öz adet ve medeniyetini hatırlağan halq iç bir zaman ğayıp olmaq ve yoq olmaz. Yañı nesilni vatanperverlik ruhında, vatan sevgisinen, öz halqına sevgi ile terbiyelegen ve dünyadaki diger halqlarnıñ vatanperverlik duyğularına ürmert ile davranğan halq ebediy yaşaycaqtır. Biz Qırımğa qaytacamız».


text:
Qırımda musulmanlarnıñ vaziyeti Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen territoriyalarında olğanına köre, daa da beter.
Bunı BTB telekanalınıñ efirinde «UMMA» Ukraina musulmanlarınıñ diniy idaresi müftisi Said İsmagilov bildirdi.
«Biz Ukraina musulmanları aqqında aytacaq olsaq, şimdi Qırımda musulmanlarnıñ vaziyeti Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen territoriyalarında olğanına köre, daa da beter olğanını qayd etmelimiz. Noyabr ayında Qırım köy camisini yaqtılar. Bu sene, işğalden soñ, bu kibi adise endi ekinci kere yüz berdi. Böyleliknen, Qırımda musulman diniy inşaatlarına planlaştırılğan ucümlerni köremiz», – dedi İsmagilov.
Onıñ sözlerine köre, işğal etilgen Qırım musulmanları taqipke oğraylar. Çeşit dinlerni kütken insanlarnıñ aqları bozulmaqta.
«Hristianlıq, yeudilik, islâm temsilcileri bildirgen fikirge köre – diniy aq, serbestliginiñ bozuluvı ep beterleşe eken. Ukraina musulmanları nasıldır bir hususiy vaziyetni temsil etmeyler Biz şimdi işğal etilgen territoriyada yüz bergen vaqialarnı yaşaymız», – dedi İsmagilov.
Müftiy yarımadanıñ işğalinden soñ sıq rastkelgen qırımtatarlarnıñ gayıp oluvını da qayd etti.
«Ep devam etken bir şeyge rastkeldik. Bu ne sebepten ola ve bunıñ artında kim tura kibi meselelerge qıymet kesmege şimdi qıyın. Amma bu al halqnı qorquza, bu kibi zorbalıq – qorquzuv vastasıdır. Razı olmağanlarnıñ qorquzuvıdır», – dedi o.
Evel Human Rights Watch işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ ğayıp oluvı boyunca öz qasevetini bildirgen edi. Soñki arizasında aytılğanı kibi, Qırımda Rusiye işgaline qarşı çıqqan insanlarnıñ, esasen qırımtatarlarnıñ ayırımı yüz bere.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bosnïyalıq Senad Xadjïç esimdi musılman jigiti jeti memleketti jayaw basıp ötip, musılmandıq parızın ötep qaytqan. Bul saparğa onıñ bir jılğa waqıtı ketken körinedi. «Bul künder meniñ ömirimdegi eñ şwaqtı künder boldı», – deydi Senad öziniñ saparı jayında.
Ol ïığına artqan 20 kg sömkesin arqalap, Bosnïya, Serbïya, Bolgarïya, Türkïya, Ïordanïya jäne Sawd Arabïyasınıñ awmağı arqılı ol 5340 şaqırımdı jürip ötken.
Tipti, soğıs örti örşip turğan Sïrïya aymağında da öz izin qaldırıptı. Birneşe märte tekserwlerge tap bolıp, ükimettik äsker kömegine de jügingen körinedi.
muslim.kz
Kommentarïï


text:
Dekabrniñ 9-nda Aqmescitte 97 yaşında II Cihan cenki veteranı, Aqyar mudafaasınıñ iştirakçisi, sürgünlikni başından keçirip tarihiy Vatanına qaytqan qırımtatar qadını Hatice İslâmova vefat etti. Bu haberni onıñ soyu, Qırımtatar Milli Meclisiniñ azası Gayana Yüksel Facebookta bildirdi.
Hatice İslâmova 1919 senesi dekabrniñ 13-nde Aqmescitte doğdı. Bu şeerde onıñ balalığı ve gençligi keçti. 13-nci mektepniñ 7-nci sınıfnı bitirgen soñ, daa soñra Keriçke avuştırılğan Bağçasaraydaki tıbbiyet tehnikumına oqumağa kirdi. 1940 senesinde onı Aqyardaki 201 nomeralı deñiz zavodınıñ şimaliy dokunda feldşer noqtasınıñ müdiresi vazifesinde çalışmağa yolladılar.
Hatice İslâmova Aqyar mudafaasınıñ birinci kününden başlap tıbbiy hizmet leytenantı unvanı ile Qara deñiz flotunıñ deñiz piyadeleri saflarında cenkleşti. Aqyarnıñ 250 künlük mudafaası esnasında Hatice hanım yaralanğan askerlerge tıbbiy yardım köstere edi.
«Buña rağmen 1944 senesi mayısnıñ 18-nde, qaraman qadınnıñ bütün yararlıqlarına baqmadan, Hatice İslâmovanı da bütün qırımtatarlarnı kibi Qırımdan sürgün ettiler. Sadece qırımtatar olğanı içün. Sürgünlikte o, 40 yıldan ziyade Samarqand tıbbiyet institutı yanındaki Cumhuriyet hastahanesinde feldşer-ebanay olıp çalıştı. 1989 senesinde o, Qırımğa qaytmağa çaresini tapıp, başta Aqyarda ve 1993 senesinden başlap Aqmescitte yaşadı», – dep yazdı Yüksel.
Hatice İslâmova köstergen cesareti içün 2-nci derece Vatan cenki ve «Bohdan Hmelnitskiy» nişanları ile «Cesaret içün», «Aqyarnıñ mudafaası içün», Daşa Sevastopolskayanıñ doğmasına 150 yıl toluvı munasebeti ile çıqarılğan ve diger medallerinen mükâfatlanğan edi.
«Hatice apte İslâmovanıñ qaramanlıqlar tarihı ve taqdiri, qırımtatar halqınıñ XX asırdaki şanlı ve aynı zamanda facialı tarihınıñ daa bir misalidir. Bu halq, bir taraftan, II Cihan cenki vaqtında cebhede qaramanca cenkleşti, amma diger taraftan, esassız ve toplu surette hainlikte qabaatlanıp, 1944 senesi mayıs 18-nde vatanından sürgün etildi», – ikâye etti Hatice aqqında onıñ soyu.
Hatice İslâmovanıñ cenazesi Aqmescitte dekabrniñ 9-nda qılınacaq.


text:
Tabiği gaz kileşüe ozınaytıla
Rusiyä Ukraina belän bu mäs’älädä kileşte
Rusiyä Federaŝiyase Ukraina belän tranzit tabiği gaz kileşüen ozınaytu mäs’äläsendä kileşte.
Rusiyäneň Ênergetika ministrı Aleksandr Novak Awrupa Komissiyaseneň Êenergetikadan cawaplı başlıq häm urınbasarı Maros Sefkoviç häm Ukraina tışqı êşlär ministrı Pavlo Klimkin belän Germaniya başqalası Berlinda küreşep söyläşte.
Öç yaqlı söyläşüdä Rusiyä tabiği gazınıň Ukraina aşa Awrupağa küçerelüe qaraldı.
Novak Ukraina belän tranzit tabiği gaz kileşüen ozınaytırğa äzer buluların äytte.
Cıyılışta Rusiyä ênergetika şirkäte Gazprom belän Ukraina tabiği gaz şirkäte “Naftogaz” arasındağı mäxämä däğwaları da söyläşelde.


text:
Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Ötkän häptidä Märkiziy kommunikatsiyalär hizmitidä latin häripidiki qazaq elipbäsini basquçluq räviştä kšçirişkä beğişlanğan mätbuat konferentsiyasi bolup štti. Uniŋğa Mädäniyät vä sport ministri Arıstanbek Muhamediulı, Bilim vä pän ministri Erlan Sağadiev vä A.Baytursınov namidiki Tilşunasliq institutiniŋ mudiri Erden Qajıbek, Ş.Şayahmetov namidiki tillarni täräqqiy ätküzüş җumhuriyätlik uyğunlaşturuş-metodikiliq märkiziniŋ mudiri Erbol Tileşev qatnaşti. Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev 27-oktyabr' küni latin grafikisi asasidiki yeŋi qazaq tili elipbäsini tästiqligini mälum. Şuniŋ asasida hškümätkä yeŋi grafikiğa kšçiriş toğriliq milliy komissiya quruş tapşuruldi. Şuniŋ bilän billä yeŋi qazaq tili elipbäsiniŋ latin grafikisiğa kšçüşi 2025-jilğiçä basquçluq räviştä ämälgä aşurulidiğanliği atap kšrsitildi.
Baş qoşuş җäriyanida Mädäniyät vä sport ministri Arıstanbek Muhamediulı Dšlät rähbiriniŋ «Qazaq tili alfavitini kirillitsidin latin grafikisiğa kšçiriş toğriliq» Pärmaniğa qol qoyuluşiğa munasivätlik, tšvändiki layihilär ämälgä aşurulidiğanliğini atap štti.
«Birinçidin, hškümät yenidin latin grafikisini qazaq tiliğa šzläştürüş boyiçä iş topi qurulidu. İkkinçidin, şu grafikiniŋ imla-qaidilirini yasaydiğan orfografiyalik-lingvistikiliq komissiya qurulidu. Latin elipbäsiniŋ asasida yeŋi orfografiyalik qaidilär vä qazaq tiliniŋ yeŋi orfografiyalik luğätliri täyyarlinidu. Latin elipbäsiniŋ asasida «Qazaq tiliniŋ çoŋ orfografiyalik luğiti» täyyarlinip, näşir qilinidu.
Üçinçidin, barliq hoquq-normativliq baza rätkä kältürülüşi keräk. Şuniŋdin keyin oquş-metodikiliq, bädiiy vä başqimu haҗät ädäbiyatlarni täyyarlaş vä ularni häliqqä tarqitiş, ilmiy-metodikiliq işlar jürgüzülidu. Şuniŋ bilän billä, elipbäni җämiyätlik orunlarda vä regionlarda täşviq qiliş işliri qolğa elinip, ammiviy ähbarat vasitiliridä birqatar işlar ämälgä aşuruluşi tegiş. Reklama-elanlarni җanlanduruş keräk. Mähsus portal vä mätinlärni latin grafikisiğa avtomatliq räviştä kšçiridiğan konverter täyyarlap işqa qoşulidu», dedi mädäniyät ministri.
A.Baytursınov namidiki Tilşunasliq institutiniŋ mudiri Erden Qajıbek hazir elimizdä latin elipbäsigä kšçüş üçün sinaq päytiniŋ jürüvatqanliğini yätküzdi.
«Moşu häptiniŋ ahirida Almutidiki Milliy kitaphana bilän hämkarliqta däsläpki sinaq märkizini açimiz. U başqa şähärlärdimu, vilayät märkäzliridimu eçilidiğan bolidu. Mäsilä härip almaşturuşta ämäs, bälki tilimizniŋ täbiiy qanuniyätlirini äsligä kältürüş», dedi Erden Qajıbek mätbuat konferetsiyasini yäkünläp.