text:
İsmail Gasprinskiy
İsmail Gasprinskiy (Gaspıralı, Gaspralı) (arap urufatında: اسماعیل گسپرينسكى) (1851 – 1914) - ulu qırımtatar mütefikkirdir.
Soyadı yazılışları (variantları)[deñiştir]
İsmail beyniñ soyadınıñ üç türlü variantı qullanılmaqtadır: Gasprinskiy, Gaspıralı, Gaspralı. Qırımdaki Qırımtatar matbuatında onıñ soyadı Gasprinskiy (daa sıq) ve Gaspralı (daa siyrek) olaraq yazılğandır. Türkiyedeki Qırımtatarca neşirlerde çoqusı vaqıt Gaspıralı olaraq yazılır. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ saytında ise olarnıñ er birinen qarşılaşmaq mümkündir, lâkin Gaspıralı ve Gaspralı yazılışları biraz daa sıq rastkele. Aqmescitteki Qırımtatar Milliy Kitaphanesi Gasprinskiy adını taşıy, amma bazı maqaleler o kitaphane içün de diger soyadı variantlarını qullana. İsmail beyniñ abidesinde (resimde) soyadı Gasprinskiy olaraq, ev-müzeyi ögündeki levhalarda ise Gaspralı ve Gaspıralı olaraq yazılğandır. İsmail bey özü ise öz soyadını گاسپرينسكى (yani Gasprinskiy) olaraq yazğan edi.
Tercimeial[deñiştir]
İsmail Gasprinskiy 1851 senesi mart 8 (20) künü Avcıköyde doğdı (şimdiki Bağçasaray rayonı). Vaqtı ile Aqmescitte, Moskvada, Voronejde, İstanbulda ve Pariste tasil aldı. Altı yıl devamında çeşit qırımtatar mekteplerinde rus tili ocası olıp çalıştı.
1879 senesi Bağçasaray şeer golovası olaraq saylandı ve bu vazifede 1883 senesine qadar bulundı. Publitsistikağa avesligi ve istidatı onı yavaş-yavaş gazetacılıq faaliyetine ketirdi.
İsmail Gasprinskiy 1883 senesi aprel 10 (22)- ten başlap ömüriniñ soñuna qadar “Terciman”, arada “Millet”, “Alem-i Nisvan”, “Ha-ha-ha”, “Alem-i Subyan” gazetaları ve mecmualarnı neşir etti. Özüniñ şahsiy kündelik matbuatından ğayrı, ilim ve turmuşnıñ çeşit saalarına bağışlanğan yüzlernen kitap ve risaleler basıp, milliy tasiliniñ derecesini çoq kereler yükseltti.
şiarınen türkiy halqlarnıñ biri-birine yaqınlaşuvı ve milliy medeniyetleri, siyasiy añları ösüvi oğrunda büyük hızmetler yaptı. Medeniy, içtimayi ve siyasiy faaliyeti içün 1910 senesi İsmail Gasprinskiy “Revue du monde musulman” adlı frenk mecmuasınıñ eyeti tarafından Nobel mukâfatına taqdim etildi.
Bediiy icadını 1887 senesi “Frenkistan mektüpleri”, “Dar ür-Rahat musulmanları”, “Afrika mektüpleri”, “Qadınlar ülkesi” kibi nesir eserleri, özüniñ esas qaramanları ve süjet yenelişleriniñ bir-birine mantıqiy surette bağlanuvınen, şartlı olaraq “Molla Abbas” roman-epopeyasını teşkil eteler. Bu yerdeki bediy metin – avtobiografik mizac taşığan elementler, tarih, cemiyetniñ iqtisadiy ve siyasiy qurulışı, çeşit farazlar kibi şeylerni qavrap ala. Öz vaqtında “Dar ür-Rahat musulmanları” parçası arap ve fars tillerine çevirilgendir. Cenkten soñ bu parça çeşit añlatmalar ve luğatlar ile “Yıldız” mecmuası (1993, No.1) ve “Qırımtatar edebiyatı” (1995) qullanma dersliginde neşir olundı.
1905 senesi müellifniñ “Kün doğdı” adlı romanı dünya yüzüni kördi. İsmail Gasprinskiyniñ er eki romanı ve diger bediiy parçaları türk ve umumen musulman dünyasınıñ siyasiy ve bediiy fikiriniñ şekilledirmesinde büyük rol oynadılar.
İsmail bey Gasprinskiy 1914 senesi sentâbr 11 (24) künü vefat etti ve Bağçasaraydaki Zıncırlı medrese azbarında defin olundı.
Kitaplar[deñiştir]
- Pycckoe MycyлbMaHcTBo (Rus Musulmanlığı) Aqmescit, 1881
- Salname-i Türki (Bağçasaray, 1882)
- Mirat-ı Cedid (Bağçasaray, 1882)
- Hoca-ı Subyan (Bağçasaray, 1884; 3.bas. 1892; 7. bas. 1898)
- Avropa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene (Bağçasaray, 1885)
- İslâmlara dair Nizamlar ve İmtiyazlar (Bağçasaray, 1885)
- Rusiye Coğrafiyası (Bağçasaray, 1885)
- Eki Bahadır (Bağçasaray, 1886)
- Qıraat-ı Türki (Bağçasaray, 1886; 2. bas. 1894)
- Maişet Muarebesi (Bağçasaray, 1886)
- Kolera Vebası ve Onıñ Deva ve Darusı (Bağçasaray, 1887)
- Bahtiyar Nazım (Bağçasaray, 1889)
- Atlaslı Cianname (Bağçasaray, 1889)
- Medeniyet-i İslâmiye (Bağçasaray, 1889)
- Ğaraib-i Adat-ı Aqvam (Bağçasaray, 1890)
- Arslan Qız (Bağçasaray, 1894)
- Mektep ve Usul-ı Cedid Nedir? (Bağçasaray, 1894)
- Risale-i Terkip (Bağçasaray, 1894)
- Pyccko-BocToчHoe CorлaшeHиe (Rus-şarq Añlaşması) (Bağçasaray, 1896)
- Esap. Muhtasar İlm-i Esap ve Mesail-i Esabiye (Bağçasaray, 1897)
- Er Kün Kerek Qanunlar (Bağçasaray, 1897)
- Reber-i İslâmiye (Bağçasaray, 1898)
- Şarait el-İslâm (Bağçasaray, 1897)
- Reber-i Muallimin (Bağçasaray, 1898)
- Türkistan Üleması (Bağçasaray, 1900)
- Mevlüd-ı Cenab-ı Azret-i Ali (Bağçasaray, 1900)
- Beden-i İnsan (Bağçasaray, 1901)
- İran. Resimli Mecmua (Bağçasaray, 1901)
- Mebadi-i Temeddün-i İslâmiyan-ı Rus
- Meşur Paytahtlar (Bağçasaray, 1901)
- Usul-ı Edep (Şarq ve Ğarb Qaideleri) (Bağçasaray, 1901)
- Zoraki Tabip (Bağçasaray, 1901)
- Malümat-ı Nafia (Bağçasaray, 1901)
- Tashih-i Aqaidden (Bağçasaray, 1901)
- Temsilât-ı Krılof (Bağçasaray, 1901)
- Asiyada Qomşularımız (Bağçasaray, 1903)
- Dar ür-Rahat Musulmanları (Bağçasaray, 1906)
- Musulman Kongressi (Bağçasaray, 1909)
Menbalar[deñiştir]
Bağlantılar[deñiştir]
- İsmail Bey Gaspıralı (Türkçe)
- Celebrating the Life of Ismail Bey Gaspirali (İnglizce)


c: text/html

text:
Qırg'awıl
Qırg'awıl (Phasianus colchicus: {{{4}}}) — tawıq ta'rizliler otryadına kiretug'un a'dewir iri ha'm hayran qalarlıq da'rejede shıraylı, awırlıg'ı 2 kg shekem keletug'ın qus. Bası kishkene, qanatları ken' ha'm jin'ishke basqarıwshı pa'rleri bar quyrıg'ı uzın, sına ta'rizli boladı. Qorazlarında ko'zlerinin' do'gereginde qızıl ren'li qalın' teri qatlamaları bar. Bunın' sebeplerinin' biri - joqarı o'nimli gibrid formadag'ı an' qırg'awılın o'rshitiw ha'm aktiv ko'shirip qonıslandırıw, sonday-aq aborigen formalardı, basqa genje tu'rdegi qırg'awıllardı areallarg'a tiykarsız qoyıp jiberiw jag'dayları bolıp tabıladı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Törkiyä
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Törkiä diyep Awropa ilä Aziädä urnaşqan il atala. Ataması ike öleşten tora: İske Törkçädä Türk süze qatı, nıq, bögelmäs añlata, iyä süze bügenge Törkçädä şul kileş qullanıla. Başqaça äytmeşli nıq keşelär iyä bulğan il digänne añlata.
Awropada Trakya, Asiadä Anadolu. Anadolu Qara Diñgez, Mərmər Diñgeze, Ägey Diñgeze häm Urta Diñgez belän yuıla. Törkiäneñ kürşeläre: Azärbaycan, Bulğarstan, Yunanstan, Gürcüstan, Ärmänistan, İran, Ğíraq, Süriya.
İdärä büleneşe[үзrәpTү]
Törkiä idäräse 81 ilgä bülenä.
Säyäsät[үзrәpTү]
Bügenge Törkiä xaläte bäysez cömhüriäte dip sanala. Respublika 1923. yılnıñ Oktabrendä Kemal Atatürk tarafınnan barlıqqa kiterelgän.
Törkiä xökümäte soñğı arada Awrupa Berlegenä kerü kandidatı statusına iyä.
Cäğräfiä[үзrәpTү]
Mäydannıñ zur öleşe Anadolu (Anatolia) yäki Keçe Asiya yarımutrawına turı kilä. Şulay uq İstanbul buğazınıñ könbatışında Trakya (Frakiya) yarımutrawınıñ könçığış ɵleşendə urnaşqan.
Xalıq[үзrәpTү]
Mädäniät[үзrәpTү]
Monı da qara[үзrәpTү]
-
Ankara, östän bağış
-
Kızkulesi, Boğaziçi, İstanbul
-
İzmirda diñgez buyı - Kordonboyu
-
-
Selimiye mäscide, Ädirnä
-
Mäwlävi därwişlär, Qönya
-
-
Pamukkale, Denizli
-
Manavgat Çağlayanı, Äntalyä


text:
Awraziä Tamojnya Berlege
Awraziä iqtisadi berläşmäse qısalarında Tamojnya berlege yäki Awraziä Tamojnya Berlege yäki Awraziä Tamğaxanä Berlege (pyc. EBpaзийckий TaMoжeHHый coюз) - Rusiä, Belarus, Qazaqstan berdäm tamojnya territoriäse belän iqtisadi bergälegeneñ forması. Tamojnya berlege qısalarında üzara säwdädä tamojnya salımnarı häm iqtisadi çiklär qullanılmıylar.
Tamojnya berlegeneñ äğzaları başqa däwlätlärgä qarata berdäm tamojnya salımın häm bütän iqtisadi tartipqa saluçı çaralarnı qullanalar.
Räsmi dokumentlarda "Awraziä iqtisadi berläşmäse qısalarında tamğaxanä berlege" ğadi "Tamojnya berlege" dip yörtelä.
Tamojnya berlege buldırğannan soñ Rusiä $400 mlrd, Belorussiä häm Qazaqstan — $16 mlrd 2015 yılğa qädär tabış alaçaqlar.
Tamğaxanä berlege Qıtaydan Awrupağa yöklär taşu waqıtı 4 tapqırğa qısqarta.
Rusiä Akademiäse belgeçläre buyınça Tamğaxanä berlege Rusiägä, Belorussiägä häm Qazaqstanğa 15% artıq üseşen 2015 yılğa qädär kiteräçäk.
ЭчTәлek
Taswirlama[үзrәpTү]
- Tığızlıq: 8,45 keşe/qm²
- Tulayım eçke produkt — $2,732 trln (2011)
- ber keşegä - $16 137
- Berdäm tamojnya kiñlege - 2011 yılnıñ 1 iyülennän.
Tärkip[үзrәpTү]
Qatnaşuçılar[үзrәpTү]
Kermäkçe[үзrәpTү]
- Qırğızstan (2011)
- Ärmänstan (2013)


text:
Moresnet
Moresnet yäki Neutral Moresnet - ul 1816-1919. yıllarda bulğan keçkenä Awrupı däwlät. Mäydanı - 3.5 km². İke zur kürşe däwlät bu kem cire bulğan kileşmägändä, ul neutral bilämä bularaq kileştelär. Kileşü buyınça, bu cir ikese däwlät belän idarä itelgän. Bilämä Aachen'nän 7 km Könyaq-Könbatışraq, Vaalserberg'dän Könyaqqa, xäzerge Almanía, Belgiä häm Niederland çikläre yalğanmada.
Üseş[үзrәpTү]
1815. yıldağı Wien Qorıltayınnan soñ yaña säyäsi balansqa muafíq bulu öçen, Awrupı xäritäsen yañadan yasílar. Şundí çiklärdän berse Niederlandnıñ Quşma Patşalığınıñ Prussia belän çige. Çikneñ iü zur öleşenä ike dä däwläte kileşälär, yäki Moresnet xaqında bäxäslär bulalar. Moresnet häm Neu-Moresnet awılları arasında zink şaxtası bula (Fransuzça Vieille Montagne /Almança Altenberg). İke däwläte bu şaxtanı üzenä kertä teli. 1816. yılda kompromissqa ireşälär: üze Moresnet Holland, Neu-Moresnet Pruss bulıp başlí. Kelmis (La Calamine) waqıtlıça ike milläte belän idarä itelgän neutral bilämä.
Bilämä küreneşe yaqınça öçpoçmaqlı bula. Öçpoçmaq nigezendä Aachen'nän Liège'gä yul ütä. Şaxta bu yuldan Tönyaqqa bula. Yul artına ike turı sızıq sıza häm Vaalserberg'dä oçraşa. 1830. yılda Belgiägä Niederlanddan bäysezlek büläk itkändä, bilämä Belgiä kontrolenä kertä, Belgiä idarädäş bula başlí. Hollandia hiçber waqıtta Moresnetkä zur iğtibar birmi. Başta Moresnet ike patşa komissar (här däwlättän) yörtä. Soñraq Moresnetkä üzidarä büläk itelä. Komissarlar bilämä başın (mérnı) bilgelänälär, un keşelärdän toruçı bilämä şurası da bula.
Neutral Moresnettä yäşäw räweşe zink şaxtasına berdänber eş birüçe bularaq bäyle bula. Şaxta kürşe illärdän eşçelärne tarta,ala cirlel "neutral" xalqın tuplanalar. Läkin Moresnet xalqı 3000 keşe hiçber waqıtta arttırmí. "Neutral" bulğaç, bilämädä östenlek bula. Alarndan berse tübän bäyälär, kürşe däwlättän importqa salım yuq bulu häm tübän salımnar. Xezmätlärneñ zur öleşe Belgiä häm Prussia bülenälär (Andorrağa oxşaş). Küptänge "neutral" xalqı nindi däwlätkä xärbi xezmät itergä häm qaysı däwlät yurisdiksisendä bulırğa sayla alalar. Monresnet xalqı grajdanlıqsızlı sanalar, şul säbäple Moresnettä üz armí bulmadı.
Bozılu[үзrәpTү]
1885. yılda şaxta sarıf itep beterelgändä, Neutral Moresnet barlığın däwam itterü xaqında şik tudıra. Moresnet bäysezlegen nığıtu fikerläre täqdim itälär. Alardan kazino häm üze markalı poşt bülege, läkin bu fikerne cirle xökümät kire qağa. İñ iskitkeç The most remarkable inisiativ Dr. Wilhelm Molly'dän çığarıla, ul Moresnet dönyada iñ berençe Esperanto däwlät bulu täqdim itä. Däwlätkä Amikejo ("Duslıq urını") iseme uylanıla. Milli hımn şulay uq atlı Esperanto telendä marş bulırğa tieş.
Şulay bulsa da, Moresnet waqıtı tämamlana. Belgiädä dä, Prussiada da bu bilämägä däğwälär bula. 1900. yılda Prussia agressivräk tarafına çığa häm iñ tiz çişü öçen idarä itüdä oyıştırılğan sabotajında häm söyläşülärdä obstruksída gäyeplänä. 1914. yıldağı 1. Bötendönya Suğışı waqıtında Almanía Belgiägä qarşı suğış başlí häm 1915.tä Moresnetne basıp ala. Neutral Moresnet neutral bulmí inde.
1919. yıldağı Versailles Kileşüe "waqıtlı neutrallek" mäs'äläne xäl itä. Moresnet Belgiäneñ ber öleşe bula başlí. 1. Bötendönya Suğışı waqıtında Almannar qabattan Moresnetne basıp alalar, läkin 1944. yılda anı Belgiägä qaytaralar. Xäzer waqıtta bu bilämä Belgiä Könçığış Kantonnardağı Kelmis/La Calamine üzidaräsenä kerä.


text:
Nyu York
- Bu maqale Nyu York şeeri aqqındadır. Ştat içün Nyu York (ştat) maqalesini baqıñız.
Nyu York (inglizce New York City) — Amerika Qoşma Ştatlarınıñ eñ büyük şeeri ve dünyanıñ eñ büyük şeerlerinden biridir. Ealisiniñ sayısı 8 244 910 (2011 senesi)[1]. Nyu York aglomeratsiyasında 18,9 million adam yaşay. Şeer Atlantik okeannıñ yalısında, Nyu York ştatınıñ cenüp-şarq parçasında buluna. Yüz yıldan berli dünyanıñ eñ müim ticaret, maliye, siyaset ve medeniyet merkezlerinden biridir. Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ baş merkezi Nyu Yorktadır.
Tüpyazılar[deñiştir]
- ↑ Roberts S. Population Growth in New York City Is Outpacing 2010 Census, 2011 Estimates Show // The New York Times. — 2012 aprel 5.


text:
Realizm
Realizm - filosofiyada iskusstvo ha'm a'debiyattag'ı realizm menen hesh qanday baylanıssız ha'm u'lken eki ma'nisti an'latıw ushın qollanılatug'ın filosofiyalıq termin esaplanadı. A'dette folosofiyada realizm degende nominalizmge qarama-qarsı bolg'an filsofiyalıq bag'dar tu'siniledi; biraq bazıda realizm so'zi filosfiyanın' taza da'wir bag'darın bildiriw ushın qollanıladı.
Bul terminnin' basqa tarawlarda da ha'r tu'rli ma'nisleri bar. Ma'selen, iskusstvoda sotsial, psixologiyalıq, ekonomikalıq ha'm t.b. qubılıslardı ilajı barınsha haqıyqatqa tuwra keletug'ın etip su'wretlewge aytıladı.


text:
Bilgesez demonstrant
Tank Man yä Bilgesez Demonstrant - ul 1989.dağı Tiananmen Mäydanı protestları waqıtında uncide tanklı kolonna aldında basıp yulnı tıyğan häm foto belän filmgä töşerelep xalıqara ataqlılıq qazanğan bilgesez Qıtay keşeneñ quşamatı. Foto Associated Press äğzası Jeff Widener tarafınnan Beijing Qunaqxanäseneñ altınçı qattan, yartı mil arasınnan 400mm linzalar yärdämendä töşkän .
İkençe versiä fotograf Stuart Franklin Magnum töşerä. Anıñ räsem Jeff Widenerneñ fotosın qabatlıy, läkin kübräk artqı plan kürsätä, şundıy planda kübräk tank kürenä. Bu foto Life Magazine'neñ 100 Photos that Changed the World (Dönyanı Üzgärtkän 100 Foto) maxsus basmada saylana. Kön eçendä böten dönya buyı tirajlanğan Bilgesez Demonstrant süräte zur däräcäle gäzetlärdä berençe bitkä urnaşıla. 1998. Aprelendä Amerikan TIME jurnalı Bilgesez Demonstrantın üz 20. yözneñ 100 iñ yoğıntılı keşe isemlegenä kertä.
Räsem artında[үзrәpTү]
Waqiğa 1989.nıñ 5. Yünendä, Qıtay xakimiäte demostratsiälärne quıp taratudan ber kön ütkäç, Tíılğan Qala yulında, Cháng Ān Dà Jiē-dä (长安大街), "Mäñge Tınıçlıq Böyek Prospektında", Tiananmen'nan ber minutta buldı. İke sumkalı keşe yulnıñ urtasında ber üze tordı, yaqınayğan tanklarğa qaramastan. Tanklar tuqtağaç, keşe alarnı quarğa tırıştı. Täwge tank anı urap ütärgä talpındı, läkin keşe barıber protést belderep tanknıñ yulında basıp tordı. Tanklarnı tuqtağannan soñ, keşe täwge tank başnásına ürmäläp mende häm yörtüçe belän aralaştı. Törle versiälärçä, ul yörtüçegä bolay äytte: "Nigä sez monda? Şähärem sezdän xaosqa birelä"; "Borılağız, xalqımnı ütermägez!"; häm "Kit monnan." Videomateriallarça, borçılğan tamaşaçılar anı xalıq törkemenä östärep kerttelär, häm tanklar üz totqan yulın ozayttılar. Kemder uylawınça, borçılğan tamaşaçılar "ştatski kiemennän" polismännär buldı.
Räsem mäğnäse[үзrәpTү]
Könbatışta Bilgesez Demonstrant Qıtay Demokratik Xäräkät tamğası bulıp kilde. Qıtay yäşlär, üz ğömerlären qurqınıç astında quyıp, autoritar xakimiäte qarşı çıqtı. Şulay uq, bu sürät ber ayırım şäxesneñ köçe küzätä. Qıtayda bu räsemneñ mäğnäse başqa. Ul Qıtay Xalıq Azaltlıq Armiäseneñ keşegä iğtibar itü häm keşene saqlanu simvolı: tank yörtüçese keşene yaralanmıy. Ä Bilgesez Demonstrant tärtip bozuçı, Könbatış provokatorı bulıp kürsätä. Materik Qıtayında Tank Man teması äle yabıq.
Kem ul, Bilgesez Demonstrant[үзrәpTү]
Demonstrant şäxese açıq tügel. İntsidentän soñ, Britan basması Sunday Express anı Wang Weilin (王维林), 19-yäşle student, atağan.
Anıñ aldağı tarixı da açıq tügel. 1999. yılda Amerikan prezidente Riçard Nikson idaräsendä eşlägän Brüs Herşenson Demonstrantnı 14 könnän soñ cäzalap üterüen äytte, başqalarça, ul berniçä aydan soñ ul atıp üterelä. Jan Wong yazğança, bu keşe xäzerge kön yäşäw häm materik Qıtayında yäşerenä.
1992. yılda Barbara Walters alğan intervyuwendä şul waqıttağı Qıtay Kompartiäseneñ General Sektretäre Jiang Zemin bolay dide: "Minemçä, ul üterelmägän." Hong Kong basması Apple Daily yazğança, Wang xäzer Taiwan'da yäşi.
Çığanaqlar[үзrәpTү]
- PBS Documentary "The Tank Man", 2006, Program accessible online
- The Unknown Rebel – Time Magazine's profile. Retrieved 19 January 2005
- CNN Interactive: Video Almanac – 1989 – Contains a small 26-second video of the "tank man" stepping in the way of the tanks. Retrieved 19 January 2005
- The Tiananmen Papers, The Chinese Leadership's Decision to Use Force Against their Own People—In their Own Words, Compiled by Zhang Liang, Edited by Andrew J. Nathan and Perry Link, with an afterword by Orville Schell, PublicAffairs, New York, 2001, hardback, 514 pages, ISBN 1-58648-012-X An extensive review and synopsis of The Tiananmen papers in the journal Foreign Affairs may be found at Review and synopsis in the journal Foreign Affairs.
- June Fourth: The True Story, Tian'anmen Papers/Zhongguo Liusi Zhenxiang Volumes 1–2 (Chinese edition), Zhang Liang, ISBN 962-8744-36-4
- Red China Blues: My Long March from Mao to Now, Jan Wong, Doubleday, 1997, trade paperback, 416 pages, ISBN 0-385-48232-9 (Contains, besides extensive autobiographical material, an eyewitness account of the Tiananmen crackdown and the basis for an estimate of the number of casualties.)
- 「以身檔坦克王維林傳在台」, Apple Daily, June 2, 2006, Page A1 [1] (Traditional Chinese, subscription required)


text:
Çağatay tili
Çağatay tili (öz adı جغتای - Cağatay; uyğurca چاغاتاي - Chaghatay; özbekçe چاغاتاي - Chig'atoy) - tarihiy Türkiy bir tildir. Orta Asiyada Türkiy yazı tiliniñ keliştirilmesindeki üçünci devirni teşkil ete.
Qullanuvı[deñiştir]
Çağatay tili yalıñız Orta Asiya Türkiy devletlerinde yazı ve diplomatiyası tili olaraq qullanılmağa qalmağan, Avropa Rusiyesinde Oğuzlar-Qayılar tışındaki Musulman Türkler arasında da XIX asırğa qadar qullanılğandır. Horezm Türkiy tiliniñ devamı olaraq Timurlılar devrinde peyda olğandır.
Qullanılğan elifbeleri[deñiştir]
Çağatayca yazılğan eserlerniñ deyerlik episi Arap arifleri ile. Bunıñnen birlikte Uyğur ariflerinen bazı Çağatayca metinlerge de rastkele.
Fonetik ve morfologik farqlılıqlar[deñiştir]
Çağatay tilinde, Orta Asiyada Türkiy yazı tilini ögündeki devirlerindeki bazı fonetik ve morfologik birimlerni farqlılaşqanı diqqatnı çeke. Meselâ: ilk ecada e/i deñişmesi: keç~kiç (keç), men~min (men) kibi; e/ö deñişmesi: erük~örük (erik), teşüt~töşük (teşik) kibi; zadekénsız ekizlemey: yiti~yitti (yedi), qatıq~qattıq (qattı). Bütün Türkiy tillerde olğanı kibi Çağatay tilinde de yalın, mürekkep ve örmek cümle yapıları qullanıla. Çağataycada İslâm medenietı tesiri de körüne. Arapça, hususan Farsça bir çoq söz ve tamlama olduqça çoqtır. Çağatayca yerini bugün şimdiki Özbekçege qaldırdı.
Bağlantılar[deñiştir]
- Rus devlet politik Orta Asyada H.B.Paksoy


text:
Qaraqalpaqlar
Ha'r qanday xalıq tariyxı o'zleri jasap atırg'an jeri, sol jerdegi ma'deniyat tariyxına baylanıslı izertleniwi kerek. Usı ko'z-qarastan qaraqalpaqlardın' ata-babası Tu'slik Rossiyada jasag'an, Orıs xalıqlarındag'ı "ЧepHыe kлoбykи" (qara klobuklar) menen baylanıslı degen pikirler durıs emes. Qaraqalpaq etnografiyası, Qaraqalpaqstan arxeologiyalıq estelikleri, folklorı, mifologiyaları ha'm eski jazba derekler qaraqalpaq xalqının' ata-babaları a'yyemgi jergilikli qa'wimler bolıp esaplanadı. Qaraqalpaqlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwinde Tu'slik Aralda IX-XI a'sirlerde qa'liplesken. Sonın' menen birge qaraqalpaqlardın' etnogenezi ha'm etnikalıq tariyxı ju'da' uzaq da'wirden baslanadı. Bul xalıq bir neshe urıw ha'm qa'wimlerdin' birikpelerinen qa'liplesken. Ol haqqında ko'plegen dereklerdi qaraqalpaq urıw atamalarınan da ko'riwge boladı. Son'lıqtan ha'r qanday basqa xalıqlarday-aq qaraqalpaq xalqın bul atamadan, bir urıw bolmasa qa'wim birikpesinen kelip shıqqan degen pikirler qa'te. Biraq bunnan, qaraqalpaq xalqının' kelip shıg'ıwındag'ı a'yyemgi dereklerdi izertlew kerek emes degen pikir kelip shıqpawı kerek. Qaraqalpaq ata-babaları ha'm o'zleri a'yyemgi da'wirlerden berli Tu'slik Aral jag'larında jasaydı. Aral jag'aları ko'plegen xalıqlardın' ata-babalarının' gezlesken, qa'liplesken da'rbenti. Bul jerde Oraylıq Aziya, Sibir, Evraziya, Kavkaz, Orta Aziya ha'm Qazaqstan, aldın'g'ı Tu'slik Aziya xalıqlarının' ata-babaları qa'liplesken, a'yyemgi urıwlar, qa'wimler jasag'an. Olar bir tilde so'ylesip, bir antropologiyalıq tu'rde bolıp, o'z-ara jerleslik, xojalıq, ma'deniy birliklerin payda etken. Son'g'ı da'wirlerde olar ha'r-qıylı tariyxıy sebepler menen bo'lsheklenip Ural tawlarınan İndiyag'a shekemgi jerlerge ko'ship barıp, ol jerlerdegi jerglikli qa'wimler menen aralasıp, jergilikli xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnasqan. Demek bul jerlerdegi jasap atırg'an xalıqlardın' hesh birin qanday da bir qa'wim birikpesinen emes, al ha'r tu'rli qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıqlar dep tusiniwi kerek. B.e.sh. VII a'sirde du'zilgen zoroastrizm dininin' ta'liymatı u'yretiwshi kitap "Avesto" kitabı A'miwda'rya jag'alarında qa'liplesken. Demek bul jerde İran ha'm Tu'rki tilles qa'wimler b.e.sh. birinshi mın'ınshı jılları jasag'an. Olar ha'zirgi jergilikli xalıqlardın' ata-babalarının' qa'liplesiwinde qatnasqan. B.e.sh. V a'sirlerde jergilikli İran tilindegi Saklar, Massagetler, Xorezmliler menen Baktriyalılar arasında tu'rkiy tilles qa'wimlerde bolg'an. B.e.sh. birinshi mın'ınshı jıllardın' aqırlarında bul aralas qa'wimlerdin' bir toparı alanlar, aslar, sarmatlar dep atalg'an. Bul birikpedegi xalıqlar A'miwda'ryanın' eki jag'asında jasag'an. Arab jazba dereklerinde eftalitler, kidaritler (kerderler) dep ataydı arab ilimpazı Yakut. 1219-jılı kerderler Xorezmde aralasıp jasaydı. Olar tu'rkler menen shegaralasqan jerde qonıslasqan. Tili xorezmlide emes, tu'rki tilinde de emes dep ko'rsetedi. Bunın' sebebi ol da'wirdegi jergilikli xalıqlar etnikalıq ha'm tili jag'ınan ele tolıq o'z-ara aralasıp bir etnoslarg'a birige almag'an bolıwı mu'mkin. Son'lıqta olar aralas tilde so'ylesken. Kerderli-kidaritler Qaraqalpaqstanda jasag'an qaraqalpaq, qazaq, o'zbekler arasında elede bar.
Sak-massagetler, augasiler alasiaklar menen a'yyemgi orta a'sirlerdegi tu'rki tilles urıw ha'm qa'wimlerdin' ja'miyetlik du'zimi, xojalıqlardın' tu'rleri neke ha'm semya, da'stu'rleri menen diniy isenimleri haqqında derekler qaraqalpaqlar turmısında elede saqlang'an. Sako-massagetler, alasiak, alanlar shıg'ıstan kelgen gunnılar b.e.sh. II - b.e. IV a'sirlerde, son' tu'rkler menen (VI-VII a'sirlerde) aralasıwınan Aral jag'alarında kerderler, oguzlar, qıpshaqlar birikpesi payda bolg'an. Solardın' xojalıq tu'rleri son'g'ı Aral jag'alarındag'ı xalıqlarda da dawam etken. Sarmat - alan qa'wimine tiyis Samat urıwı qaraqalpaqlardın' mu'yten urıwlarının' birikpesinde qarasiak urıwı qaraqalpaqlardın' mang'ıt ha'm ashamaylı urıw birikpelerinde elege shekem o'mir su'rmekte. Augasiler menen oguz qa'wimlerinen qalg'an arxeologiyalıq estelikler ha'zirgi qaraqalpaqlardın' xojalıq tu'rleri, ma'deniyatları menen uqsas da'stu'rleri, qol o'nerindegi uqsaslıqlar ayqın bayqaladı. Olar xojalıqtın' bir-neshe tu'rleri menen shug'ıllang'an: mal sharwashılıg'ı, balıqshılıq, diyxanshılıq. Qaraqalpaqlar bunday xojalıq tu'rleri menen elede shug'ıllanadı. Ol haqqında awız eki a'debiyatta: u'sh ay shabag'ım, u'sh ay qabag'ım, u'sh ay sawınım, u'sh ay qawınım delinedi. Jıldın' to'rt ma'wsiminde belgili tag'amlar bolg'an.
X a'sir oguzler ma'mleketi Tashkent, Jambıl, U'stirt aralıg'ın qamtıg'an. Oguzlerdi yabı basqarg'an, oraylıq qalası Yangitkent, Sırda'ryanın' to'mengi salasında. Jergilikli qa'wimler tiykarında VIII-XI a'sirlerde qaraqalpaq xalqı qa'liplese baslag'an. XI a'sirlerde bularg'a seljduklar Sırda'rya jag'asınan kelip qosılg'an. Al XI a'sirde bulardı qıpshaqlar bag'ındıradı, olardın' tili en jaydı.
Maxmud Qashqariy XI a'sir oguzler qa'wimi tu'rklerdin' bir bo'legi, olar 22 urıwdan ibarat bolıp ha'r birinin' tan'baları bar, "bassız bo'rik bolmas, tatsız turik bolmas" dep naqıldı keltirip, oguz qa'wimlerinin' aralas urıwlar ekenligin ko'rsetedi. Oguz qa'wimlerinin' qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxına qatnasqanınan shejirelerinde de aytıladı.
XI-XIII a'sirlerdin' basında Xorezm patshalıq da'wirinde qaraqalpaqlar o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII a'sir basında mong'ollardın' jawlap alıw da'wirinde o'z watanı, Aral ten'izinin' tu'sliginde, o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII-XIV a'sirlerdin' aqırlarına shekem A'miwda'ryanın' tiykarg'ı tarmag'ı Xojeli-Go'ne U'rgenish aralıg'ı menen Sarıqamıs, Uzboy arqalı Kaspiyge aqqan. Sonın' menen birge A'miwda'ryanın' bir tarmag'ı da'slep Maylıo'zey, Song, Kerder Aralg'a quyg'an. XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' basında A'miwda'rya tu'slikten arqag'a o'z ag'ısın o'zgertip ha'zirgi bag'darına tusedi. Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı xalıqlar suwsızlıqtan ko'ship ketedi. Solardın' belgili toparı A'miwda'ryanın' to'mengi alabına, Xojeli, Qon'ırat, No'kis, Kegeyli, Shımbay rayonlarına qonıslasadı. Usı da'wirlerde Sırda'rya boylarındag'ı xalıqlar A'miwda'rya boylarına ko'ship keledi. Bul jag'day jergilikli xalıqlardın' milliy quramların ko'beytedi.
1627-jılı bul xalıqlar biyg'a'rez Aral biyligine birigedi. Bul birikpe 1811-jılı Xiywa xanlıg'ı ta'repinen qulatıladı. Sonnan 1924-jılı g'ana qaraqalpaqlardın' milliy ma'mleketi qayta tiklenedi. A'miwda'ryanın' eki jag'alıg'ındag'ı Qaraqalpaqstan xalıqları bir ma'mleketke birigedi.
Qaraqalpaqlardag'ı erlerdin' kiyimleri: postın, bo'rik, beshpent, shekpen, shapan, hayal qızlardın' kiyimleri‘ sa'wkele, kiyimshek, jegde ko'ylekleri Orta Aziya ha'm Qazaqstan, Volga, Sibir, Kavkaz xalıqlarında da gezlesedi. Bul kiyimler jergilikli a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi qa'wimlerde, urıwlarda da bolg'an. Ma'selen, sa'wkele a'yyemgi b.e.sh. V a'sirlerde IV a'sirlerde saklarda, massagetlerde, al bo'rik bas kiyim oguzlerde IX-XIII a'sirlerde bolg'an.
XIII a'sir basında mong'ollar topılısında jergilikli xalıqlardı qozg'alısqa, ko'ship qonıwg'a alıp keldi. Etnikalıq quramına qıpshaq sahralarındag'ı tu'rki tilles xalıqlardın' ko'ship keliwine tag'ıda bir basqısh payda etti.
XVI a'sirdin' basında Sheybani xan, Orta Aziyanı jawlap alıwına baylanıslı Sarıqamıs ha'm Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, o'zbek, qazaq, qaraqalpaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine ko'ship kelip qonıslasqan. Sheybani xan da'wirinde Qıpshaq sahrasınan qan'lı, mang'ıt, qatag'an, kerder h.t.b. urıw ha'm qa'wim birikpeleri ko'ship keledi. Jergilikli xalıqlardın' etnikalıq quramına a'dewir o'zgertedi. XVI a'sirdin' A'miwda'rya o'z bag'darın U'stirt tu'sliginen arqag'a o'zgertip, ha'zirgi ang'arı menen Aralg'a quyadı. Son'lıqtan Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, qaraqalpaq, o'zbek, qazaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine kelip qonıslasadı. 1985-jılı Qon'ırat qalasına jaqın ornalasqan ashamaylı awılının' turg'ını A'bdiraxman ulı To'legen 92 jasta Arallı o'zbek, etnograflarg'a bizin' ata-babalarımız bul jerge 10 ata bunnan burın (250 jıl) Ustirt tu'sligindegi, U'ysin, Qon'ırat, Eliken, Jiydeli Baysın qalasınan ko'ship kelgen, sebebi ol jerden suwsızlıqtan el ko'shipti degen. Qaraqalpaq qaharman da'stanı "Alpamısta"g'ı waqıya sol Jiydeli Baysınnan baslanadı. Alpamıs o'zbek xalqının' perzenti bolıp ko'rinedi. Qon'ırat qalasının' tu'sliginde, Jin'ishke arnasının' boyında jasag'an Qaniyaz ulı Qabıl ag'a, Arallı o'zbek 1904-jılı tuwılg'an, o'zinin' ata-babalarının' bul jerge Ustirt tu'sligindegi Balkan tawınan bunnan (1991-jılı) 8 ata burın (200-jılı burın) ko'ship kelgenin aytadı. Bul eki jası u'lkenlerdin' ma'limlemeleri XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' baslarına tuwrı keledi. XIV-XVI a'sirlerde tu'rki ha'm mong'ol tilindegi Qıpshaq sahrasında Orta Aziyada jasag'an biraz xalıqlar "o'zbek" dep atalg'an. Qaraqalpaq, qazaq, arallı o'zbekler menen bashkirlerde elege shekem "Tu'men o'zbek tubi bir, tu'p atası Mayqı biy" degen na'siyat so'zleri bar. Tu'men ataması orta a'sirlerde on mın' degendi an'latadı. Mayqı biydi ol xalıqlar o'zlerinin' ata-babaları dep esaplaydı. Mayqı biy XIII a'sirde jasag'an. Tu'men ataması XVI a'sirdegi ha'r tu'rli qa'wimler birikpesi 92 o'zbek urıw ha'm qa'wimlerinin' birikpesine jaqın keledi. Olar Orta Aziya ha'm Qazaqstannın' ko'plegen jerlerinde XII-XVI a'sirlerde jasag'an tu'rki xalıqları. Bular ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı ko'ship, qonıp, aralasıp jasag'an. Mısalı, 1723-jılı Abulxayırxannın' Sırda'rya boyındag'ı xalıqlarg'a topılıp, ol jerdegi xalıqlardın' ko'pshiligin Orta Aziyag'a ko'ship ketiwge ma'jbu'rledi, son'lıqtan Sırda'ryalı qaraqalpaqlar, Arallı o'zbekler XVIII a'sirde Araldın' tu'sligine ko'ship kelip qonıslasadı. Bul jag'day jergilikli qaraqalpaq xalqının' etnikalıq quramın ko'beyitti. Sonın' menen birge qaraqalpaq etnosının' bo'lekleniwi, ata-makanınan ko'shiwlerine ma'jbu'r qılg'an. Go'ne U'rgenish ha'kimi Niyaz benen kelispewshilik bolıp Go'ne U'rgenishte jasap atırg'an qaraqalpaqlar 1670-jılları ko'shedi. Olar da'slep Aqmeshit, onnan Turkistan qalasına, onnan Chimkent, Tashkent, Chinaz, Jizzaq keyin Zarafshan jag'alarına (1770-1840 jj.) kelip qonıslasqan. Olardın' tilinde, da'stu'rlerinde azıraq o'zgerisler bolg'anlıg'ı menen sanasında urıw ha'm o'z etnos atamasın saqlap subetnos tu'rinde jasag'an. Diyxanshılıq, o'nermentshilik penen shug'ıllang'an.
Qaraqalpaqlardın' etnos bolıp qa'liplesken, Go'ne U'rgenish penen Aral ortalıg'ında jasag'anlıg'ı Berdaq shayır o'zinin' shejiresinde, A'jiniyaz shayır "Ellerim bardı" qosıg'ında ko'rsetedi. Ma'selen, Berdaq babamız o'zinin' shejiresinde
Mu'yten, Qon'ırat, Qıtay, Qıpshaq
Keneges, Mang'ıt, Aqpıshaq
Ba'ri atlı urıw qaraqalpaq
U'rgenishti jaylag'an eken.......
Qaraqalpaq U'rgenishten qashtı
Buxara ta'repke astı dep ko'rsetedi.
Sonday-aq, ol ko'shken qaraqalpaqlardın' o'z ata-ma'kanına qaytıp ko'ship kelgenligin ko'rsetedi. Bul mısallardan etnos bir tutas jerde jasap, bir tilde so'ylep, etnikalıq birlikte bolıwı sha'rt emesligi ko'rinedi. Olardın' bir etnonimde, o'z-ara birlik haqqında tu'sinikte belgili bir ma'deniyatqa iye bolıp sha'rt ekenligi ko'rinedi. Etnogenez ha'm etnos o'zgermeliligi ko'rinedi. Belgili bir da'wirde etnos ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı etnos ha'm subetnosqa bo'linedi. Bul etnostan bo'lingen subetnos burıng'ı atamasın saqlamawı, o'zgertpewi mu'mkin. Ol ekinshi bir etnostı qa'liplestiriwde mu'mkin. Ba'rinende beter hesh bir etnos urıw bolmasa bir qa'wimnen emes, bir neshe urıw qa'wimler birikpesinen qa'liplesetug'ınlıg'ı qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxınan da ko'rinedi Mısalı, qaraqalpaqlardag'ı urıw ha'm urıw birikpeleri, Qon'ırat, Qıpshaq, Qanlı, Balg'alı, Qazayaqlı, Qanjıg'alı, U'ysin, Nayman, Qıyat, Mu'yten, Qatag'an, As etnonimler o'zbeklerde, tu'rkmenlerde, qazaqlar menen qırg'ızlarda, bashkirler menen Arqa Kavkazdag'ı nog'aylarda bolg'an. Bular o'z a'tirapındag'ı urıwlar menen birigip belgili bir etnostı qurag'an.


text:
Deşt-i Qıpçaq
Deşt-i Qıpçaq - Kavkaz Dağlarınıñ şimalinde, Turlanen Ertiş özenleri arasında qalğan topraqlarnıñ tarihiy adı. Deşt-i Qıpçaq (farsça دشت قپچاق) fars tilinden Qıpçaq Çölü olaraq tercime etile.
Ertiş özeni betinden ğarpqa doğru köçken Qıpçaqlar, bugünki Rusiye ve Ukrainanıñ cenüp betini alayın elge keçirdiler ve bu yerlerde köçebe bir devlet qurdılar. Qıpçaqlarnıñ bu yerde qurğan devletiniñ akim olğan topraqlar Deşt-i Qıpçaq dep aytıldı ve XVIII asırğa qadar qullanıldı. XIII asırda Moğollarnıñ Qıpçaq akimiyetine soñ bermesinden soñra bu yer Altın Ordu adını aldı. Deşt-i Qıpçaq adı da qullanılmağa devam etti. Deşt-i Qıpçaq topraqlarından deñişik yerlerge dağılğan Qıpçaqlarnıñ bir bölümi, Mısırda Bahriye Memlükleri olıp bilingen hanedannı qurdı.
Qırım Hanlığı qurulğanından soñ onıñ ükümdarları da öz unvanında Deşt-i Qıpçaq ismini qullandılar.


text: Em Kara kıs avulumga kelgende Em Kültüldegen kar yerge tüsgende Am ) Dombıramdı alarman ) Em ) Yürek sazım çalarman ) X 2 G Fm Em ) Kaygırgandı eş aytbam ) Em Dombıra sazım estgen ataylar Manesine es bergen anaylar Am ) Estgenine oy berip ) Em ) Yüreklerge ses berip ) X 2 G Fm Em ) Köz yastı kızganmaslar ) G - Fm Em G - Dm Em Eeeey dombıra, eeeey dombıra Em Nogaydın kaygı sansız kününde Batirler yuklamagan kününde Am ) Yüreklerin kötergen ) Em ) Sogıslarda küş bergen ) X 2 G Fm Em ) Köptü körgen Dombıra ) G - Fm Em G - Dm Em Eeeey dombıra, eeeey dombıra


text:
Sovet Sotsialist Cömhüriätlär Berlege
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Sovet Sotsialistik Cömhüriätlär Berlege yä Sovet Berlege, qısqaça SSSR (Sovet çorı Tatarça: CoBeT CoциaлиcTиk Pecпyблиkaлap Coюзы, CoBeTлap Coюзы, CCCP, Urısça:Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk, CCCP, CoBeTckий Coюз ,Soyuz Sovetskix Sotsialistitçieskix Respublik, SSSR, Sovetskiy Soyuz ), elekke Räsäy İmperise bilämäseneñ zur öleşendä barlıqqa kilgän häm 1922.-1991. yıllarda ğämäldä bulğan däwlät. 1922 yılnıñ 30. Dekäber Kileşüe nigezendä SSSRnı tözüdä Belarusʻ (Belorussia SSR), Ukraina (Ukraina SSR), RSFSR, Qawqaz artı Sovet Sosialistik Republiklar Födersísı (1936. yıldan berlektäş republiklar Azärbaycan SSR, Ärmänstan SSR häm Görcästan SSR qatnaşalar). 1925. yılda alarğa Üzbäkstan (Üzbäkstan SSR) belän Törekmänstan (Törekmänstan SSR), 1929 yılda Tacikstan (Tacikstan SSR), 1936. yıldan Qazaqstan (Qazaqstan SSR) belän Qırğızstan (Qırğızstan SSR), 1940. yıldan Moldova (Moldavia SSR), Estoniä SSR, Litva SSR, Latviä SSR quşılalar.
Taríx[үзrәpTү]
1920. yıllarda başınnan, bigräk tä V. İ. Lenin wafatınnan soñ, il citäkçelegendä xakimlek itü öçen kisken säyäsi köräş başlana. SSSR belän idarä itüdä autoritar alınmalar qullanı ısulına tayağa İ. V. Stalin rejime östenlek ala. 1920. yıllar urtasında uñay näticälär birgän Yaña İqtisadi Säyäsätkä mönäsäbät üzgärä, krästiän xucalıqların köçlep kümäkläşterü, sänäğät ölkäsendä aşığıp industrílaştıruğa küçü küzätelä. däwlät oyışmaları eşçänlege tulayım Kommunistlar Firqäse buysınuına küçerelä. SSSRda üzäkkä bersüzsez buysındırılğan totalitar cämğiät barlıqqa kilä. Ul cämğiät däwlät xucalığın revolútion ruxta tiz arada üzgärtep qorunı häm şuña nigezlänep revolútion xäräkätne kürşe däwlätlär cirlegenä küçerüne töp maqsat itep quya.
1930. yıllarda uzdırılğan repressilär (bigräk tä 1934. yıldan soñğıları) fäqät autoritarizm säyäsäten nığıtu maqsatına ireşü çarası räweşendä başqarıla. 1930. yıllar azağında başqaçaraq fiker yörtüçelärneñ küpçelege maxsus konzlagerlarda (GULAG síndannarında) mäcbüri xezmät belän tärbiälänügä duçar itelä.
SSSRnıñ tışqı säyäsäte dä üzgärä, ínqílab qazanışları häm il-däwlätlär iminlege belän sanaşmastan, 1939. yılda Sovet-Alman xärbi kileşüe tözelä, şunıñ cirlegendä Polşa häm Baltíq buyı däwlätläre belän suğıç xaläte tudırıla. Könbatış Ukraina belän Könbatış Belarus (1939), Bessarabia belän Tönyaq Bukovina, Latvia, Litua häm Estonia (1940) il-töbäkläre SSSRğä buysındıırıla. Finlândiä belän ike arada suğış başlanı (30. Nöyäber, 1939-12. Mart, 1940) häm Finlândiäneñ çik buyı cirlären (Vıborg töbäge, Karelia muyıntağı) tartıp alu näticäsendä SSSRnıñ xalıqara abruyı töşä, ul Millätlär Lígasınnan çığarıla.
1941. yılda 22. Yündä Almanía, üzara solıx kileşüen bozıp, SSSRğa höcüm itä. 1941.-1945 (Böyek Watan Suğışı). yıllardağı suğış barığında ildäge reprssilär tağın da qurqınıçraq yünäläş ala – ayırım xalıqlarnı taríxí yäşäw urınnarınnan Könçığış hän Tnyaq töbäklärgä köçlep küçerü (deportasí) xäräkäte başlana. Tönyaq Qawqazdan Xristian dinendä bulmağan Balqar, Qaraçay, Çeçen, Qalmıqlarnı; Qawqazdan Mesheti Töreklären, Qırımnan Tatarlarnı, Yunannarnı; İdel buyınan Almannarı h.b.az sanlı xalıqlarnı Sebergä häm Urta Asía çül-dalarına xärbi köç qullanıp küçerälär.
İkençe Bötendänya Suğışında ciñep çıqqannan soñ, SSSR territorise Könçığışta Könyaq Saxalin häm Kuril Utırawları, Könbatışta Petsamo (Peçenga), Klaipeda, Königsberg (xäzerge Kaliningrad), Karpat Tawları artyağı ölkäläe Könbatış Ukraina) h.b. isäbenä tağı da zuraya. Suğıştan soñğı däwerdä dä ayırım şäxeslärgä häm töekemnärgä qarata ezärlekläw säyäsäte qullanu däwam itterelä (kosmopolitizm belän köräş, "Leningradlılar törkeme", "tabıblar törkeme" eşläre h.b.). Könbatış Awrupınıñ alğa kitkän illäre belän kileşäwçänlek, alar belän berdänlek mönäsäbätlären özü, däwlätneñ barlıq sänäğät-citeşterü qüäten yaña qoral yasawğa köyläw säyäsäte SSSRnı "salqın suğış xaläte"nä kiterä.
İ. V. Stalin wafatınnan soñ (1953.), bigräk tä KPSSnıñ 20. qorıltayında (1956.) Stalinnıñ şäxes kultı tänqitlängännän soñ, eçke häm tışqı mönäsäbätlärdäge kiskenlek häm kileşmäwçänleklär berqädär yomşara. Repressi qorbannarın aqlaw, isän qalğannarın zíndannardan azat itü, Sovet keşeseneñ yäşäyeş-könküreşenä ähämiät birü kebek uñay küreneşlär küzätelä. Awıl xucalığı citeşterüçänlege däwlät yärdäme bermä-ber arttırıla. Fän häm texnik ölkäsendä yañarış, alğa kiteş sizelä başlí. SSSRda xalıq xucalığı kirägenä eşläwçe berençe atom elektr stansísı tözelä (1954), Ğälämgä berençe Cir iärçene cibärelä (1957), dönyada berençe oçuçı-kosmonaut Yuriy Gagarin kosmik qorabta Cirne oçıp äylänä (1961). Xalıqara masştabta SSSRnıñ abruyı häm bäyläneşläre üsä bara, atom-töş qoralın yaqın kiläçäktä qullanmaw inisiative xalıqara yalqaw taba häm 1963. yılda atom-töş qoralın qullanunı tíu kileşüenä qul quyıla. Ämma äle totalitar rejim tudırğan barlıq çik-kirtälär dä alıp taşlanmí, çın demokratik wäzğiät tudırılmí.
1964. yılda däwlät häm fiqrä citekçese itep L. İ. Brejnev saylana. N. S. Xruşçev belän A. N. Kosıgin başlağan xucalıq ölkäsendäge üzgärtep qorular, reformnar 1970. yıllarda sürelä başlí, qüätle tabíğí häm texnik mömkinlekläre bulğan zur däwlät iqtisadı äkrenläp tübän tägäri. Näft belän gaz satudan kergän tabışnıñ zur öleşen elekkeçä qoral yasawğa köylängän citeşterü ölkäse yota bara.
SSSRnıñ kütärelä başlanğan xalıqara abruyı Macarstan (1956) häm Çexoslovakia (1968) demokratik köçlärgä qarşı qoral qullanudan häm kürşe Äfğanstanğa Sovet ğäskärläre kertelgännän soñ (1979) yänädän tübän tägäri, qabat Könbatış illäre belän qapma-qarşı toru xaläte barlıqqa kilä. 1985. yılda citäkçelekkä kilgän M. S. Gorbaçóv häm anıñ tarafdarları mondí xalättän çığu çaralarına kereşälär, ildä "üzgärtep qoru (perestroyka - пepecTpoйka)" çorı başlana. Lâkin älege säyäsi adımnar ayırım berlektäş republiklarda başlanğan milli möstäqillekkä omtılış xäräkätlärennän qalışa. 1980 yıllarnıñ 2. yartısında Qazaqstanda, Görcästanda häm Baltíq buyı republilarında bulıp alğan "millätçel fetnä"lärne qoral qullanıp bastıru oçraqları SSSRda säyäsi krizisnıñ köçäyüenä kiterä.
1991. yılnıñ Augustında qayber däwlät başlıqları "üzgärtep qoru" barışın çikläwgä yünältelgän tüntäreş oyıştıralar, lâkin ul uñışsız tämamlana. Şul yılnıñ Sentäberendä 3 Balqtıq buyı republígınıñ Yuğarı Şuralar berdäm räweştä SSSRdan çığu häm möstäqil däwlät tözü turında qarar qabul itä. Şul uq yılnıñ Dekäberendä Belarus, Räsäy häm Ukraina republiklar citäkçeläre SSSRnıñ tarqaluın íğlan itälär häm Bäysez Däwlätlär Berlege oyıştırıluı xaqındağı kileşügä qul quyalar. Şul räweşle 1991. yılnıñ Dekäbrendä SSSR tarqala.
İdaräcelär isemlege[үзrәpTү]
- İosif Stalin (1922–1953)
- Nikita Xruşçov (1953-1964)
- Leonid Brejnev (1964–1982)
- Yuriy Andropov (1982-1984)
- Konstantin Çernenko (1984–1985)
- Mixail Gorbaçöv (1985–1991)
MoHы дa kaparыз[үзrәpTү]


text:
Katovitse
Katovitse ([,katɔ'vʲitsɛ]; ka-TO-vi-tse; poläkçä Katowice, çexçä: Katovice, almança: Kattowitz) ul Polşanıñ Yuğarı Sileziä töbägendä şähär. Şähär Klodnitsa belän Rava yılğalarında tora.
Katovitse 1999 yıldan Sileziä Voyevodalığınıñ başqalası, elegräk ul Katovitse Voyevodlığınıñ üzäge buldı. Katovitse Yuğarı Sileziä İndustrial Rayonınıñ töp şähäre. Xalıq sanı 321,163, ä aglomerasiädä 3487000 (2004).
Tarix[үзrәpTү]
Katovitse töbäge elektän Silezlär yäşilär. Berençe monarxiä Läx Piast näsele nigezli, soñraq Habsburg näselenä küçä. Şähär XIX yözdä nigez salına, şundıy waqıtta bu cir Prussiä Patşalığı astında bula. Katovitse şähär xoquqı 1865 yılda ala. Almannar, silezlär, läxlär häm yähüdlär yäşägän şähär Sileziä Fetnäläre (1918-1921) näticäsendä İkençe Läx Cömhüriätenä kerä. Berençe Bötendönya Suğışınnan soñ Alman şähäre Kattowitz autonomiä saqlanıp Polşağa birelä.
Kürşe tawlarda taşkümer yatmaları çığaru arqasında şähär çäçäk itä. İndustrial Revolyutsiä waqıtında şähärdä şaxtalar häm qorıç sänäğäte alğa kitä, şähär üsä.
1953-1956 yıllarda Polşa kommunistları şähär isemen İosif Stalin xörmätenä Stalinogrud'qa almaştıra. İkençe Bötendönya Suğışınnan soñ industrial üseş ekologiägä zur zıyan kiterä, läkin post-kommunist xäkimiät säyäsäte näticäsendä ekologiä elekkä xälenä qayta.
Rayonnar[үзrәpTү]
Katovitsedan kürenekle şäxeslär[үзrәpTү]
- Hans Bellmer, surrealist fotograf
- Henrık Broder, jurnalist
- Mariä Göppert-Mayer
- Kurt Goldşteyn, neurolog
- Henrık Guretski klassik muzıkası kompozitorı
- Voytsex Kilar klassik häm film muzıkası kompozitorı
- Yejı Kukuçka
- Kazimir Kuts
- Frants Leopold Noymann
- Hans Saxs
İnternettä[үзrәpTү]
- Katovitse Şähär Şurası
- Katovitse Kommersiä Web-säxifäse
- Katovitse, Sileziä
- Katovitse/Kattowitz Míğmarlıq xarítası
- Katovitse webkamerası
- Katovitse qunaqxanäse
- Katovitse tramwayı


text:
Teleintervyu
Teleintervyu - informatsiyalıq janr bolıp, onda telejurnalistikanın' o'zine ta'nligi da'rhal ko'rinedi. Teleintervyudın' du'zilisi eki bo'limnen turadı: jurnalisttin' komponent shaxsqa berip atırg'an sorawları ha'm bul sorawlarg'a alıng'an juwapları, intervyu alıp atırg'an jurnalisttin' tiykarg'ı maqseti – intervyu berip atırg'an shaxstan ilajı barınsha ko'birek mag'lıwmat alıw ha'm teletamashagoylerge tu'sinikli etip jetkerip beriw.
Teleintervyudın' gazetadag'ı intervyudan ayırmashılıg'ı gazetada jurnalist intervyudı o'zi bayan etedi, yag'nıy sorawlardı ha'm alg'an juwaplardı qa'legen ta'rtip ja'ne bag'darda bere aladı. Televideniede bolsa intervyu alıp atırg'an payıtta teletamashagoy ta'repinen qabıl etiledi, gazetadag'ı jurnalist intervyu alıng'annan keyin g'ana ol u'stinde jumıs alıp baradı. Telejurnalist bolsa, kerisinshe, intervyu alıw ushın aldın tayarlanadı. İntervyu bergen shaxstın' juwapların, oy-pikirlerin gazetashı-jurnalist tuwrılap, du'zetip beriwi mu'mkin, televideniede bolsa bul juwaplardı du'zetip, durıslap bolmaydı. Olar qalayınsha tasmag'a jazılg'an bolsa, yamasa tuwrıdan-tuwrı efirden berilgen bolsa, televizor ko'riwshiler ta'repinen solayınsha qabıl etiledi.
İntervyu da g'a'rezsiz ko'rsetiw sıpatında da basqa ko'rsetiwler quramında beriliwi mu'mkin. G'a'rezsiz ko'rsetiw sıpatında teleintervyu kompozitsion ha'm mazmunlıq jaqtan tamamlanıwı menen ajıralıp turadı. Basqa janrlarda paydalanatug'ın intervyu bolsa eki funktsiyanı orınlawı mu'mkin:
- Sıpat funktsiyası intervyu ko'riwshini intervyu berip atırg'an adamnın' pikiri, ko'z-qarasları menen tanıstıradı, ishki du'nyasın ashıp beredi.
- Mug'dar funktsiyası - intervyu barısında so'z etilip atırg'an waqıya haqqındag'ı ayırım konkret da'liller, ma'limlemelerge anıqlıq kirgiziledi.
Teleintervyuda jurnalist sorawlardın' avtorı, atqarıwshı, sho'lkemlestiriwshi ha'm ma'lim da'rejede ko'rsetiwdin' rejisserı rolin atqaradı. Sonın' ushın komponent shaxslar menen so'ylesiwge tayarlang'an waqıtta, ol to'mendegi talaplarg'a juwap beriwi lazım:
- intervyu qaharmanın jaqsı biliwi sha'rt, sonda berip atırg'an sorawları anıq ha'm mazmunlı bolıp shıg'adı;
- intervyudın' maqseti ha'm redaktsiyanın' wazıypaları haqqında umıtpaw kerek;
- intervyu alıp barıp atırg'anda teletamashagoylerdin' talap ha'm qızıg'ıwshılıqların esapqa alıw za'ru'r;
- jaqsı qoyılg'an, jag'ımlı hawaz iyesi ja'ne tartımlı bolıw lazım.
İntervyu aldınan bir neshe minut, mu'mkinshiligi bolg'ansha intervyu beriwshi menen ra'smiy emes formada so'ylesip alıw, onı tasmag'a jazıp alıwg'a tayarlaw kerek. Onda jurnalisttin' sa'wbetlesi intervyudın' maqseti ha'm tayarlang'an sorawları menen tanısıp shıqsa maqsetke muwapıq boladı. İntervyu bolatug'ın ornında ashıq kewil, doslıqlarsha ortalıqtı ju'zege keltiriw za'ru'r. Eger tayarlıq jaqsı alıp barılsa, intervyu beriwshi mu'layım boladı, pikiri so'z etilip atırg'an sorawlarg'a qaratılg'an, basqa so'z benen aytqanda, ha'r ta'repleme intervyu ushın tayar boladı ha'm hesh bir tele texnikag'a jaltaq bolmay, berilgen sorawlarg'a ta'biyiy ja'ne isenimli juwap bere aladı.
İntervyu alıp atırg'an waqıtta telejurnalist te o'zin erkin sezse, onın' sa'wbetlesi de o'zin biyma'lel, erkin tutadı.
İntervyu qaharmanına beriletug'ın sorawlar anıq ja'ne a'piwayı bolıwı kerek. Beriletug'ın sorawlar a'piwayı ja'ne konkret formada g'ana, paydalı ma'limleme alıw mu'mkin.
Teleintervyu jurnalisttin' yaki sonın' sa'wbetlesinin' monologına aynalıp qalmawı kerek. Ha'dden tısqarı berilgen sorawlar da intervyudın' kompozitsiyasın buzıp jiberedi. Jurnalist a'depli, o'tkir zeyinli, ju'da' sheberlik penen so'ylesiwdi alıp barıwı lazım.
İntervyu alıwda telejurnalistke mınaday a'meliy qag'ıyda ha'm usıllarg'a a'mel etiw usınıladı:
- provokatsion sorawlardı bermewlikke umtılıw;
- bir waqıttın' o'zinde eki soraw bermewge umtılıw;
- juwabı birdey bolg'an sorawlardı du'zbew;
- intervyu beriwshinin' so'ylewine mu'mkinshilik beriw, onı son'ına shekem esitiw, ga'pin orınsız bo'lmewge umtılıw;
- intervyu beriwshinin' juwap beriwden qashıwg'a jol qoymaw;
- intervyu berip atırg'an shaxstın' ko'rinisi ha'm so'ylewi jaqsı shıg'ıwına ko'meklesiw.


text:
Bolmıs
Bolmıs - ulıwma ha'm onın' sanasına baylanıslı bolmag'an jag'dayda jasawshı obektiv bildiriwshi filosofiyalıq tu'sinik. Bolmıs materiallıq predmet ko'rinisinde bolıp, materiya ha'rekettin' ha'r qıylı formalarında ko'rinedi ha'm olar biri-birinen ajıralıp turadı. Ruwxıy bolmıs adamzattın', ulıwma adamgershilik qadir qa'wmetlerinin', ilimiy biliwdin' kategoriyaların ha'm printsiplerin o'z ishine qamtıydı.
Bolmıs tu'sinigi substantsiya kategoriyası menen ajıralmas baylanısqan. Bul filosofiyalıq kategoriya, zatlıq substrakt ha'm predmetlerdin' o'zgerislerinin' baslang'ısh tiykarı iretinde ko'rinedi. Substantsiya materiya ha'm onın' xarakterlerinin' barlıq ko'rinislerinin' birligin sa'wlelendiredi, biraq ol materiya tu'sinigi menen da'l uqsas emes. Substantsiya materiya ko'rinisinin' jasaw forması bolıp, onın' o'zgerisinin' tiykarg'ı sebepshisi.
Bolmıs materialistlik tu'siniktin' ma'nisi onı tek g'ana obektivligin da'lillewden ibarat emes. Bolmıstın' en' tiykarg'ı belgisi - onın' zatlıg'ında. Materialistlik filosofiyanın' bul rejesin ilim barlıq waqıt tastıyıqlap kiyatır. Onda belgilep berilgenindey, barlıq sanag'a sıyaqlı obektiv, birinshi, onı payda qıladı ha'm rawajlanıwının' shartlı jag'dayı boladı. Sana bolsa bul ekinshi bolıp, bolmıstın' bir ko'rinisi. Mine sonın' ushında bolmıs ha'm materiya tu'sinikleri ko'pshilik jag'dayda birdey ma'nisinde qollanıladı.
Bolmıstın' sanag'a qatnası boyınsha birinshiligi, sananın' ekinshiligi haqqındag'ı materialistlik ta'liymat ja'miyet turmısına baylanıslı qollanılg'anda ja'miyetlik bolmıstın' ja'miyetlik sanag'a qatnası boyınsha birinshi, tiykar, ja'miyetlik sana bolsa onın' sa'wlesi ekenligi belgili boladı.


text:
Ruteni
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Tatar Ensiklopediä Süzlege. Qazan, Tatar Ensiklopediäse İnstitutı, 2002.
Ruthenium, Ru, periodik sistemneñ VIII törkemendäge ximik elemente, atom nömere 44, atom massı 101,07. Ağaltın (Platina) törendäge metallarğa kerä. 1844. yılda Qazan Üniversitätendä Karl Claus aça, Dmitri İvanoviç Mendeleyev periodik sistemasında Räsäydä açılğan berdänber tabiğı element (iseme soñğı däwer Latín telendäge Ruthenia – Räsäy iseme belän atala). Bik qatı häm ışqıluğa çıdam eretmälär ingredientlärenä kerä, ximik reaksılarda katalizator.


text:
Neandertal'
Neandertal' - borınğı maymıl-keşe. Söyäk qaldıqları berençe tapqır Germaniäneñ Neandertal' üzänlegendä tabılğanğa kürä, bu iñ borınğı keşelär fändä şul urın iseme belän atalğannar.
Keşeneñ üseş çılbırında neandertal' iñ borınğı maymıl-keşe belän bügenge keşe arasındağı buınnı täşkil itä. Neandertal'lär—berençe awçılar; tupas häm bik ğadi xezmät qoralları — çapqıç, qırğıçlar, taş pıçaqlar belän eş itkännär, kümäkläşep qırğıy cänleklär awlağannar häm tabışların tigezläp bülgännär. Neandertal' bazıq gäwdäle, kiñ kükräkle, zur başlı, köçle keşe; ayaqları qısqa, tez tiräsenä kütärelgäç bögelgän häm qulları şaqtıy ozın bulğan.
Ädäbiät[үзrәpTү]
- AлekcaHдp MapkoB, ЭBoлюция чeлoBeka. KHиra пepBaя: OбeзbяHы, kocTи и reHы. — M.: AcTpeлb, 2012. — ISBN 978-5-271-36293-4


text:
Selamun Aleykum.
Sabah namazı, öğle namazı, ikindi namazı, akşam namazı ve yatsı namazının tesbihatı pdf formatında bulunmakta. pdf dosyasını indirip telefonuza veya bilgisayarınıza yükleyip okuyabilirsiniz. dosyayı indirmek için. alttaki indirmek için tıklatın butonuna sağ tıklayıp farklı kaydet deyin.
Dualar, E-Kitap, Namaz kategorisinde yayınlandı
Etiketler: akşam namazı tesbihatı, akşam namazı tesbihatı sesli, akşam namazı tesbihatı türkçe, akşam tesbihatı, akşam tesbihatı türkçe, öğle namazı tesbihatı türkçe, öğle tesbihatı, bayram namazı tesbihatı, büyük namaz tesbihatı, büyük namaz tesbihatı indir, bediüzzaman tesbihatı, bediüzzaman'ın tesbihatı, bediüzzamanın namaz tesbihatı, berat kandili tesbihatı bedava namaz tesbihatı indir, beş vakit namaz tesbihatı, cami tesbihatı, cuma namazı tesbihatı, cuma tesbihatı, esmaül hüsna tesbihatı, esmaül hüsna tesbihatı indir, fethullah gülen tesbihatı, hanifi tesbihatı, ikindi namazı tesbihatı, ikindi namazı tesbihatı türkçe, ikindi tesbihatı, kainatın tesbihatı, namaz tesbihat ı, namaz tesbihatı, namaz tesbihatı 1, namaz tesbihatı anlamı, namaz tesbihatı arapça, namaz tesbihatı bediüzzaman, namaz tesbihatı bediüzzaman bedava namaz tesbihatı indir, namaz tesbihatı cd, namaz tesbihatı cep, namaz tesbihatı dinle, namaz tesbihatı download, namaz tesbihatı fazileti, namaz tesbihatı hanefi, namaz tesbihatı indir, namaz tesbihatı küçük, namaz tesbihatı küçük tesbihat, namaz tesbihatı kitabı, namaz tesbihatı kitabı indir, namaz tesbihatı kitap, namaz tesbihatı kısa, namaz tesbihatı latince, namaz tesbihatı manası, namaz tesbihatı mp3, namaz tesbihatı nasıl, namaz tesbihatı nasıl çekilir, namaz tesbihatı nasıl yapılır, namaz tesbihatı nedir, namaz tesbihatı niçin yapılır, namaz tesbihatı nur, namaz tesbihatı pdf, namaz tesbihatı pdf indir, namaz tesbihatı programı, namaz tesbihatı risale, namaz tesbihatı sabah, namaz tesbihatı said nursi, namaz tesbihatı sözleri, namaz tesbihatı sesli, namaz tesbihatı sesli indir, namaz tesbihatı türkçe, namaz tesbihatı türkçe anlamı, namaz tesbihatı türkçe okunuşu, namaz tesbihatı türkçesi, namaz tesbihatı uzun, namaz tesbihatı ve anlamları, namaz tesbihatı ve anlamı, namaz tesbihatı ve zikirmatik, namaz tesbihatı word, namaz tesbihatı yatsı, namaz tesbihatı yazdır, namaz tesbihatı yazı, namaz tesbihatı yazılı, namaz tesbihatı yazılı türkçe, namaz tesbihatı yazısı, namaz tesbihatının anlamı, nur cemaati namaz tesbihatı, nur cemaati tesbihatı, nur cemaatinin tesbihatı, ramazan tesbihatı, risale i nur tesbihatı, risale nur tesbihatı, risale tesbihatı, sabah namazı tesbihat, sabah namazı tesbihatı pdf, sabah namazı tesbihatı radyo cihan, sabah namazı tesbihatı türkçe, sabah tesbihatı, tesbihatı indir, tesbihatın arapça yazılışı, tesbihatın önemi, tesbihatın faydaları, tesbihatın fazileti, tesbihatın türkçe anlamı, uzun namaz tesbihatı nasıl yapılır, yatsı namazı tesbihatı, yatsı namazı tesbihatı mp3, yatsı namazı tesbihatı türkçe, yatsı tesbihatı, şafii tesbihatı


text:
Äl-İdrisi
Abu Abd-Allah Muhammad äl-İdrisi yäki äl-İdrisi - Ğäräp säfärçese, cäğräfiäçe, xaritaçı.
äl-İdrisi 1099. yıl tiräsendä İspaniä şähäre Seuta'da tua.
Ğälim Kordoba universitetında belem alıp Sitsiliädä Normannarnıñ Rodjer II patşası qalasında yäşi. Ul İspaniä, Tönyaq Afrika, Alğı Şäreq cirlären säfär belän yörep çığa.
1166. yılda Siciliadä wafat bula.
Xezmätlär[үзrәpTү]
äl-İdrisi moña tikle bilgele bulğan bar darulı ülännärne öyränep çıqtı. Üz äytüe buyınça, fännär borınğı zamannardan alğa kitkänñar, wä üze ülännärne cıyu-törkemläw belän şöğellänä başlağan. Sul şaqta ul küp yaña darulı ülän barlığın açtı, wä üz eşläreneñ näticäse itterep törle kitaplarnı yazdı, alar arasında iñ möhime ul «Kitab äl-Cämi-li-Sıyfat Aştat äl-Nabatat» ide.
Şul uq waqıtında ul cäğräfiä belän dä şöğellänä ide, bar närsäne xaritalarda bilgeli ide, böten bilgele bulğan dönyanı taswirlağan ide. 1154. yılda äl-İdrisi «Tabula Rogeriana» atlı xezmät yaza, wä aña östämä xezmät bularaq «Geography» atlı eş. Alarnı bergä Rodjer II. «Nuzxat äl-Muştaq» itep atağan, äl-İdrisi isä «Kitab Rudjar» yäğni Rudjar kitabı atağan. Bu xezmät 1161. yılda törätelep wä östälänep «Keşelek baqçası wä Can şatlığı» iseme belän qabat çığarıla, ämma bügenge köngä kilep citmiçä yuğala. Anıñ «Şatlıq baqçası» yä ki «Keçkenä İdrisi» adı belän bilgele bulğan qısqartılğan yurama 1192. yılda näşri itela. Bu kitap bik ük kamil wä tögäl tügel ide, ämma annan soñ berniçä ğasır buyı çıqqan xaritalar aña nigezlängän ide.
Päräwezdä[үзrәpTү]
- İnglizçä tärcemäixäl
- âl-İdrisi turında qısqa mäğlümät
- Andalus täswire
- âl-İdrisi'neñ qayber xarítaları


text:
Dakka
Dakka yäki Dhaka (бeHr. ঢাকা) - Bangladeş däwläteneñ başqalası häm iñ zur şähäre.
Gang yılğası deltasında, Burigang yılğası yarında urnaşa.
1608-1717 yıllarda - Bengaliä başqalası.
1971 yıldan - Bangladeş başqalası.
Xalıq sanı - 9 724 976 keşe (2005), şähär yanı belän - 16,6 mln. keşe (2008).
Gang häm Brahmaputra yılğaları zur portı häm turizm üzäge.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Buddist, hinduist däwläte eçendä[үзrәpTү]
VII ğasırda nigezlängän. 9 ğasırğa qädär Kamarupa buddist patşalağına kergän.
9 ğasırda Sena hinduist dinastiäsenä astına eläkkän.
Soltanat çorı[үзrәpTү]
1206—1526 yıllarda Deli soltanatı waqıtında törki häm puştun xäkimnäre belän idärä itelgän.
Böyek Mogol İmperiäse çorı[үзrәpTү]
1608 yılda Böyek Mogol İmperiäsenä kergän.
Mogol İmperiäsendä Bengaliä başqalası itep iğlan itelgän. Subadar İslam xan - şähärneñ berençe xäkime.
Britaniä xäkimiäte astında[үзrәpTү]
1765 yıldan Britan Ost-İnd kompaniäse yoğıntısı astına eläkkän.
1793 yıda şähär Britaniä tulı xäkimiäte astında eläkkän.
Bengaliäne bülenüdän soñ Könmığış Bengaliä başqalası.
1911 yılda Bengaliä yañadan berläşterelä.
Paqstan eçendä[үзrәpTү]
1947 yılda Britan İndiä bülengännän soñ Dakka - Könçığış Paqstan başqalası. Hindi keşeläre İndiägä qaçqan, möselmannar kilgännär.
Urdu tele - berdäm ber däwlät tele bularaq iğlan itelgännän soñ rizasızlıqlar başlana.
1970 yılda häläkätle tsiklon zur zıyan kiterä.
Bäysez Bangladeş başqalası[үзrәpTү]
1971 yılda häläkättän soñ häm zur rizasızlıqlar näticäsendä cirle millätçe Mucibur Raxman Bangladeş bäysezlegen iğlan itä.
Paqstan üz ciren kire qaytarırğa tırışqan läkin İndiägä qarşı suğışında ciñelä häm Bangladeş Paqstannan ayırıla.
İndiä-Paqstan suğışı näticäsendä Bangladeş üz bäysezlegenä ireşä.
Dakka - bäysez däwlätneñ başqalası buldı.
Şähär klimatı[үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү]
- Räsmi sayt(иHrл.)


text:
Quran
Quran ya da Quran-ı Kerim (arapça أَلْقُرآن — el-Qur'an) İslâmda peyğamber Muhammedke Allahtan melek Cebrail vastasınen vahiyler şeklinde endirilgenine inanılğan muqaddes kitap. VII asırda kitap şekline ketirilgen. Quran Furqan, Kelâmullah, Kitabullah, Beyza adlarınen de añıla. Fatiha suresinen başlap, Nas suresinen soñuna yete.
Qurannı oqumaq savaplı iş ve ibadet olaraq sayıla. Bu muqaddes kitap özüne has oqulış tarzı – tecvit ile beraber nesilden nesilge keçip, künümizge qadar yetip kelgen.
Bağlantılar[deñiştir]
- Kur'an-ı Kerim (Arapça), (Türkçe)
- Al-Quran (Arapça), (İnglizce)


text:
Aksenov-fest
Aksenov-fest xalıqara ädäbi-muzıkal' festival, 2-3. Oktäber 2007 könnärendä Tatarstan Respublikası başqalasında dönyanıñ tanılğan Urıs yazuçısı, yaqtaşıbız Vasili Aksenovnıñ 75 yaşlek yubileye uñayınnan "Aksenov-fest 2007" iseme belän berençe tapqır ütkärelde. Qazanda uzğan festivalnı oyıştıruçılar arasında tanılğan rok cırçısı, prodüsser Andrey Makareviç ("M-Production" prodüsserlek şirkäte) häm Qazan xakimiäte başlığı İlsur Metşin bar. Açılış tantanası Musa Cälil Opera häm Balet teatırında 2 Oktäber 2007 könne uzdı.
Qatnaşuçılar[үзrәpTү]
- Vasiliy Aksenov
- Bella Äxmädullina
- Aleksey Kozlov (saksofon)
- Dmitri İguldin (klavişta)
- Mixail Gendelev
- Boris Messerer
- Mixail Veller
- Anatoli Gladilin
- Yevgeni Bores häm trio
- Yevgeni Bores
- Orkestr kreolskogo tango häm Andrey Makareviç
- Andrey Makareviç
- İrina Rodiles (vokal)
Monı da qara[үзrәpTү]
- [1]
- Tatmedia.Ru cache as retrieved on 30 Nov 2007 00:45:51 GMT.


text:
Antarktikanın' xalıqaralıq huqıqıy da'rejesi
Antarktikanın' xalıqaralıq huqıqıy da'rejesi
Antarktikanın' qalın' muz benen qaplang'an usı kontinenttin' og'an tutasıwshı suw ha'm atawlardın' ayrıqshı xalıqaralıq-huqıqıy da'rejesi XX a'sir basında bir qatar ma'mleketler ta'repinen anaw yaki mınaw tiykarlarında usı aymaqtın' ayrıqsha rayonlarına bola o'z suverenitetin' ja'riyalawı ha'm usının' na'tiyjesinde ma'mleketler arasında dawlar ha'm qurallı soqlıg'ısıwlar kelip shıg'ıwı menen baylanıslı.
Bunday jag'daydın' keleshegi joq ekenligi ha'm adamzattın' ulıwma ma'pleri jolında Antarktikanı u'yreniw ha'm onnan paydalanıwg'a qaratılg'an xalıqaralıq birge islesiwdin' jedel rawajlanıwı onın' ayrıqshı xalıqaralıq-huqıqıy da'rejesi ha'm aymaqlıq ta'rtibin belgilewdi talap etedi. Usı konferentsiya Antarktika haqqındag'ı sha'rtnamanı islep shıqtı. Da'slep usı sha'rtnama 12 ma'mleketten ibarat edi. Bu'gin onın' qatnasıwshıları sanı 40 tan artıq boldı. Usı sha'rtnama tiykarında keyin ala Antarktika huqıqıy jag'dayın retlestiriwshi, atap aytqanda, Antarktika qorlarınan paydalanıw boyınsha sha'rtnamalar du'zildi. 1959-jılı qabıl etilgen sha'rtnama eki tiykarg'ı jag'daydan kelip shıg'adı:
- ol qandayda bir ma'mlekettin' Antaraktika aymag'ınının' hesh bir bo'leginin' suverenitetin ta'n almaydı ha'm onın' menen birge aymaqlıq dawlardı biykarlamaydı da;
- sha'rtnama ma'mleketler xalıqaralıq birlespesi ko'zqarasınan kelip shıg'ıp, Antarktika tek tınısh ma'selelerde paydalanıwı lazımlıg'ın belgileydi.
Usıg'an muwapıq, Antarktikanın' tolıq quralsızlandırılg'anlıg'ı ha'm biyta'repligi belgilengen.
Antarktikada ilimiy ha'm basqa izertlewler alıp baratug'ın stantsiya ha'm ekspeditsiya ag'zaları onı jibergen ma'mleket yurisdiktsiyası astında boladı, stantsiya ha'm ekspeditsiyalar arasında olar xızmetkerleri almastırılg'anda da bul jag'day saqlanadı.


text:
Tashkent
Tashkent — Orayliq Aziyanın' en' u'lken tariyxıy qalalarınan biri - O'zbekistannın' paytaxtı. Orta Aziyanın' Iri sanaat-transport ha'm ma'deniyat oraylarınan biri. Ma'mleketdın' Arqa-shıg'ıs bo'leginde, Tyanshan tawları eteklerınde, 440–480 m biyiklikde, Chırshıq da'ryası alabında jaylasqan. Xalqı 2,340,900 adam (2013). Qala Qazaqstannın' shegarasına jaqın jaylasqan. Aymag'ı 327,9 km². 2009-jıllda Tashkentdın' 2200 jıllıg'ı belgilendı.[2] Bul mu'na'sibet benen qala infra-ha'm transport dizimi jan'alandı.
Mazmunı
Etimologiyası[o'zgertiw]
Tashkent ko'binshe e.a. V-III a'sirlerde payda bolg'anı gu'man etiledı. Ta'riyxiy ma'g'lıwmatlarda Shash, Shas, Shashkend atları menen atalg'an. Shash tashkentdin' en' qadımgı atı .[3] arablar onı Shash ko'rinisinde jazg'an. Shashkend atı keyınlew tashkentke o'zgertilgen . ta'rixiy mag'lıwmatlarda, qalanın' atın Qıtay jazıwshıları Sho-shi, Sho-si, ya'ki Shi ko'rinisinde transkripsiya etken, bul da qıtaysha tas degendı an'latadı. Firdovsi o'z "Shahnamə"sinda Shahari Shash dep atag'an. XVI a'sirden baslap qala ha'zirgı atı menen aytıla baslag'an.
Tariyxi[o'zgertiw]
Tashkentde 1917-shı jıl inqilabı bolıp o'tken ha'm 1966-j ıllı jer qozg'alısınan son' qalada bar bolg'an shıraysız arxitekturalıq abidalari joq bolıp ketken. Qalada sovet da'wrindegı qurılg'an ma'deniyat muzeylerı qayta qurılg'an.
Ta'riyxıy qalanın' geybir qadimgi esteliklerı qalanın' batıs bo'legınde jaylasqan. Ta'riyxıy esteliklerdın biri, XVI a'sirde qurılg'an Kukeldash Medresesidir. Bul estelik Kaffali shash movzoleyi atı menen da tanılg'an ha'm onnan muzey esabında paydalınaladı. Burada jaylasqan Qast-İmam estelıgınde qayri-musulmanlardın kiriwı qadag'an etilgen, ziyaratshilar ol jerge kiriw, ushın ruxsat aliwları kerek.
Geografiyası[o'zgertiw]
Tashkent qalası Tyan Shannın' batıs bawırlarınnan baslanıp Sırda'rya eteklerine tu'setug'ın ken' tawaldı tekislıgının' bir bo'legınde jaylasqan. Shıg'ısda u'sh — Ugam, Piskom ha'm Chatqal taw dizbekleri menen oralg'an bolıp, bul dizmbeklerdı sol atlar menen atalıwshı da'ryalar ag'ıp o‘tıwshı daralar ajratıp turadı. Bul da'ryalar qosılıp Chırshıq da'ryası payda boladı. Chırshıq daryası Charvaq ha'wızının' tar darasınan o‘tıp, G‘azalkentden to'menrekke tu'skende kengligi geybir jerlerde 20 kmden asatug'ın ta'riyxıy tekislik boylap ag'adı. Batısda Chırshıq alabına Qızılqumnın' qızıp turg'an hawası urıladı. Bul qayırdın' bir bo'legın Chırshıq da'ryasının' ha'zırgı o‘zenı iyellegen. Qubla bo'legınde bolsa alapqa kirip barıwshı Axangaran da'ryası jaylasqan. Usı tekislik arqasında jaylasqan Aris da'ryasının' alabı benen birge bul tabiyiy suw tarmaqları worta Aziya diyqanshılıq oazıslerının' shekke kontinentınde jaylasqan.
Klimatı[o'zgertiw]
Klimatı kontinental, jaziyrama, ıssı jaz ku'nlerı ha'mde suwıq qıs klimatı menen qala basqa ja'han qalalarınan ajralıp turadı. Jıllıq ortasha temperatura 13,5 °C. Jazda bolsa 35 °C jetıw menen birge, qıs aylarında bunın' teskerısın gu'zetıw mu'mkin. Hawa temperaturası - 25,-30 C° shekem boladı. Tiykarınan jawınlar noyabr ha'mde mart aylarında gu'zetıledı. en' pa's t-ra —29°. Iyuldın' ortasha trası 27,5°, en' joqarı t-ra 42°. Jılına 360– 390 mm jawın jawadı. Chırshıq da'ryasınan shıg'arılg'an ha'm ulıwma qala boylap o'tetug'ın Bozsuw, Salor, Anxar, Qarasuw, Aqqorg'an, Bo'rijar, Aqtepa, Qaraqamıs ha'm basqa kanallar onın' mikro klimatına unamlı ta'sir ko'rsetedı.
Xalqı[o'zgertiw]
2009-jılldın' basına kelıp Tashkentdın' xalqı sanı 2206,3 mın' adamg'a jetdı. Bunnan 50.8 % — ha'yeller, 49.2 % — erkekler. Xalqı sanı boyınsha Tashkent qalası MDX ma'mleketlerı arasında to'rtinshı orında turadı (Moskva, Kiev ha'm Sankt Peterburg qalalarınan keyın.
1-yanvar 2009-jıllg'ı mag'lıwmatlarg'a qarag'anda Tashkentde ha'miyshe jasawshılar sanı 2 206,3 mın' adamdı qurag'an. .
2008-jılg'ı mag'luwmatlarg'a ko‘re, 63,0 % — o'zbekler, 20,0 % — orıslar, 4,5 % — tatarlar, 2,2 % — koreysler, 2,1 % — qazaqlar, 1,2 % — ta'jikler ha'm 7,0 % — basqa millet wa'killerı quraydı.[4]
Ekonomika[o'zgertiw]
sanaat karxanaları — tıgıwshilik, temekı, ayaq kiyim fabrikaları, toqimashiliq kti, metallsazlıq, mashinasazlıq zavodları ha'm b. rawajlang'an. Iri sanaat ka'rxanaları — Uzbekqishloqmash, ekskavator zavodı, qurılıs materialları islep shig'arıladı.
Sovet da'wrındegı Tashkent[o'zgertiw]
Tashkentde ma'kan haqqında anıg'ıraq jazba mag'luwmatlar daqalardagı qazılıq da'fterlerınde, 19-a.dın' 2nshı yarmında bolsa orıssha basılımlarda qayt etilgen. Og'an ko're, 1865 j. Tashkentde 140 ta ma'kan jıyını bolg'an, Xalqı 76 mın adam. Tu'rkistan u'lkesı statistikası jılnamasında (1876) Tashkentde 149, ma'kan jıyını (Shayxantaxur daqasında 48, Sebzor daqasında 38, Ko'kshe daqasında 31 ta, Besag'ash daqasında 32 ta) bolg'anlıgı jazılg'an. N. G. Mallitskiy 1927 y. Baspa etken jurnalda bolsa Tashkentde 280 ma'kan jıyını ha'm qala qalqına tiyislı 171 mavze atı bar (q. plansxema). Mavzelar, a'detde, qalalıqlardın' qala sırtında jaylasqan egınzarları ha'm bag'lardan iba'rat bolg'an; shoralar da'wrınde mavzeler ma'mleket tarepinen tartıp alıng'an.
Transport[o'zgertiw]
Tashkent worta Aziyadag'ı en' iri transport orayı, aeroportı xalqara axmiyetke iye. Qalada temir jol vokzalı, 2 aeroport, avtovokzal, 5 avtostansiya isleydı. Tashkentden Aziya ha'm Evropanın' ko'plegen qalalarına samolyot jolawshıların tasıwshı reyslar qatnaydı.
Qaladan bir necha kerekli avtomobil jolları baslanadı, olardın' en' Irısı — u'lken O'zbekistan traktı. Tashkent Xalqa avtomobil joli bar. Qala jolawshılar ishkı qatnawı metropoliten, trolleybus, avtobus, tramvay, taksi arqalı a'melge asırıladı.
Medreselerı[o'zgertiw]
G'a'rezsizlik jıllarında Tashkentdegı islam madeniyatı esteliklerının' ko'bisi, ma'selen, Ko'kaldash, Abulqasim, a'sirese, Hazıretı Imom mavzeynde jaylashgan Moyi Mu'barek, Baraqxan medreselerı qayta qurılıp, aldın'g'ıday shıqaydı payda yetdi. Olar bir waqıtlar mın'lap woqıwshılardı o'z qushag'ına alg'an ha'm lıq tolı bolg'an jerler bolıp, orıs istilası da'wrında bir mu'ddet kimsesiz, xarabag'a ha'm aylantırılg'an.
XIX asırde Tashkentde ta'lim-tarbiya tarawı Tashkent-Buxara, Tashkent-Qoqand ma'deniy-ma'newiy baylanıs dizimınde rawajlanıp barg'an. Bul ha'diysede Tashkent medreselerı ha'm mudarrislerının' ornı u'lken bolgani tabiyıy.
Oqıw orınları[o'zgertiw]
2003/04 oqıw jılında Tashkentde 362 ulıwma bilim beriw mektebi bolıp, 378,9 mın' oqıwshı, 11 gimnaziyada 17,1 mın' oqıwshı, 23 akademik litseyde 9,3 mın' oqıwshı, 30 mu'zika ha'm 25 sport mektebınde 19,2 mın' oqıwshı ta'lim aladı. Tashkentde 30 joqarı oqıw jurtı (O'zbekistan milliy unti, I ha'm II Tashkent Tibbiyat Inistutları, Pedagogika universitetı, Ekonomik u'niversitetı, Islam unti, Texnika unti ha'm b.) bolıp, olarda 107,8 mın' student bilim aladı (2004). Tashkentde 1998 — 2003 jıllarda 47 kasip-o'ner kolledji ha'm akademik litseylerı ima'ratları iske tu'sirildı. Olar zamanago'y a'sbap ha' texnika menen ta'minlengen. Qalada 31 kasip o'nar kolledjinde 29,1 mın' oqıwshı oqıydı.
Ma'deniy orınları[o'zgertiw]
Tashkentde 16 muzey (O'zbekistan ma'mleketlik, A'debiyat, O'zbekistan kino o'nerı, o'zgeshe ha'm zergerlik buyımları ha'm b. mu'zeyler) bolıp, olarda 800 mın'g'a jaqın eksponat qoyılg'an, 166 jama'at kitapxanası (13,8 mln.), 9 ma'deniyat sarayı, 65 ma'deniyat u'yı bar.
Tashkentde 13 teatr (O'zbek milliy teatri, Alisher Nawayı atındag'ı O'zbek ma'mleketlik akademik opera ha'm balet u'lken teatri, Mu'qimiy atındag'ı O'zbek ma'mleketlik mu'zikalı teatrı, Abror Hidoyatov atındag'ı jaslar teatrı, Joldas Aqunbabayev atındag'ı O'zbek ma'mleketlik respublika jas tamashago'yler teatrı, Tashkent ma'mleketlik orıs akademik drama teatrı, quwırshaq teatrı, Orıs ma'mleketlik respublika jas tamashago'yler teatrı, operetta teatrı ha'm b.) bar.
Meditsina[o'zgertiw]
Tashkentde 18,6 min' orınlı (10 mın' adamg'a 86,8 orın) 99 emlewxana, 16,5 mın' vrash, 25,2 mın' worta mag'lıwmatlı tibbiy shıpakerler isleydı. Qalada 115 poliklinika, 594 da'rixana xizmet ko'rsetedi. Respublika da'rejesındegı tez tibbiy ja'rdem, urologiya, ko'z mikroxirurgiyası, kardiologiya, xirurgiya, onkologiya orayları Tashkentde jaylashqan.
Tashkentde 5 sanatoriya, 19 sanatoriyprofilaktoriy, dem aliw u'yi bar, solardan, Chinabad sanatoriyası, Tibbiy tiklenıw ha'm fizioterapiya ilmiy tekseriw inistitutı qasındagı emlew klinikasi ha'm balalar statsionarları ha'm b. Xizmet ko'rsetedı. Tashkent jaqınında Tashkent mineral suwı balneologik kurortı jaylasqan.
Sportı[o'zgertiw]
1994 jılda Tashkentde Yunusabad tennis sarayı qurılıp, onda UzR Prezidenta sıylıg'ı ushın tennis boyınsha u'lken xalqara tu'rnirler o'tkizilmekte. Qalada Olimpiada orinbasarlari bilim jurtı, „Paxtakor“ sport birlespesı, „Qibray“ oqıw shınıg'ıw orayı, jen'il atletika boyınsha Yangiabad oqıw shınıg'ıwlar bazası jaylasqan. Jaslıq sport arenası, Paxtakor oraylıq stadionı ha'm b. xalqaro sport talaplarına juwap beretug'ın sport sarayları bar. Sol sebeplı Tashkentde u'lken xalqara sport tu'rnirlerı o'tkizip turıladı. 1995 j. sentyabrde Oraylıq Aziya oyınları, 1998 j. noyabrde suw pariylerı sinxron suziw boyinsha xalqara turnir, 1999 j. 7 iyunda Dinamo tennis kortında Tashkent open xatinqizlar turniri bolib o'tdi. O'zbekistannın' Paxtakor futbol klubı o'z stadionında ja'han ha'm Aziyanın' abıroylı klubları menen oyınlar o'tkizip kelmekte.
Siltewler[o'zgertiw]
- ↑ O`zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo`mitasi: Demografik ma`lumotlar: ДoиMий aҳoли coHи (йил бoшиra)
- ↑ Tashkent qalasının' 2200 jıllıg'ı
- ↑ «Tu'rkologiya» jurnalı, (3-4), Baku, «Elm», 2008, s. 90-96 :MAHMUD KAŞĞARİ VƏ TARİXİ ONOMASTİKA MƏSƏLƏLƏRİ
- ↑ Etnicheskiy sostav naseleniya


text:
Grammatika
Grammatika belgili bir tilde durıs oqıw ha'm jazıw qag'ıydaları.
Ma'selen, ispan tili grammatikası inglis tili grammatikasınan o'zgeshe. Olar ha'r qıylı qag'ıydalarg'a iye. İnglis tilinde bizler "I like fast cars" dep aytıwımızg'a boladı, biraq ispan tilinde bul "me gustan los coches rápidos" boladı. Ga'pte so'zlerdin' izbe-izligi o'zgerdi: eger grammatikasız, tek g'ana so'zler inglis tiline awdarılg'anda bul "to me they please the cars fast" degendi an'latar edi. Bul ga'p inglis tilinde nadurıs bolg'anı menen, ispan tilinde grammatikalıq jaqtan durıs esaplanadı. Sebebi ispan ha'm inglis tillerindegi ga'pte so'zlerdin' ornı haqqındag'ı qag'ıydalar ha'r qıylı.
Grammatika a'ste o'zgermekte. Bu'gingi ku'nde a'dette qollanılatug'ın ga'pler bunnan 100 jıl aldın adamlarg'a qolaysız ko'ringen bolıwı mu'mkin. Geybir adamlar so'ylesiwde basqalardan o'zgeshe grammatikanı qollanıwı mu'mkin. Olar "I didn't do anything" nin' ornına "I didn't do nothing" dep aytıwı mu'mkin. Sebebi bul olardın' shan'arag'ında yamasa olar jasaytug'ın ortalıqta a'dettegidey bolıwı mu'mkin.


text:
Qazan sinagogası
Qazan sinagogası - neoklassisizm stilendäge 3 qatlı kirpeç bina, 1913-1915 yıllarda tözelä, 1940 yılda R. M. Mortazin proyektı belän Uqutuçılar yortı öçen üzgärtep qorıla. 1995 yılda Yähüdilärneñ dini cämğiätenä qaytarıla.
Qazan şähärendä, Profsoyuz uramı 15 adresı buyınça urnaşqan.
Yähüdi cämğiät tarixı[үзrәpTү]
1827 yılda imperator Nikolay I yähüdlär öçen rekrut burıçı turında qarar itkännän soñ, yähüdlär Qazanğa kilä başlıy.
1890 yılda bay yähüd säwdägärläre Qazanğa kilä, Gotlitser, Zalm, Person üz eşxanälären açalar.
1897 yılda dini yort açarğa röxsät birelä.
1915 yılda sinagoga açıla, sovet zamanında eşlämi, 1995 yılda Yähüdilärneñ dini cämğiätenä qaytarıla.


text:
Corc Bize
Corc Bize (fr. Alexandre-César-Léopold Bizet, yäisä Georges Bizet [jorj biZÉ]) – Romantik erağa qarağan Fransuz kompozitorı häm pianist. Karmen äsäre belän tanılğan.
Tormış[үзrәpTү]
Georges Bizet 1838 yılnıñ 25 oktäberendä tua. Kompozitornıñ atası cır uqıtuçısı bula häm ulınıñ cır talantı buluın irtä sizep ala. Bizet un yäşendä Konsevatoriägä uqırğa alına. Konservatoriädä Bizetnıñ uqıtuçısı P.J.G. Zimmermann bula, soñınnan ulı Charles Gounod uqıtuçı hönären atasınnan miras itep ala. Gounod üsmer çağında berençe töple äsärlären icat itüçe yäş Bizetğa iñ zur yoğıntı yasıy. 1857 yılda Bizenıñ ber aqtlı Le Docteur Miracle (Serle Doktor) äsäre Jacques Offenbach tarafınnan oyıştırılğan konkursta berençe büläkne ala. Büläk Offenbachnıñ teatrında äsär quyılışın üz eçenä ala torğan bula. Şul uq yılnı Bizet Prize de Romeda ciñep, öç yıl İtaliädä uqu mömkinçelegen ala. Uqu tämäläp Parijqa qaytqaç, Bizetğa öç aqtlı libretto birelä. Häm şul librettodan Bizet 1863 yılda Théâtre-Lyrique teatrında Les Pêcheurs de perles (Ence ezläwçelär) äsären quya. Läkin ul tänqitçelär häm kiñ publika arasında qatnaş xislär tudıra. Kiläse berniçä yılda Bizet şäxsi pianino däresläre birep kön kürergä mäcbür bula. Kiläse biş yıl eçendä unğa yaqın opera proektın başlap cibärsä dä, Bizetğa 1872 yılnıñ mayına xätle säxnäläşterü bäxete tätemi. Ul opera, Djamileh, artıq uñış qazanmıy, läkin Bizet säxnäläşterü belän qänäğät qala, häm şul uq yılnı Opéra-Comique öçen öç aqtnı tämamlawın iğlan itä. Bu öç aqt soñınnan dönyaqüläm tanılğan Carmen operasın täşkil itä.
Georges Bizet 1875 yılnıñ 3 iyünenä dönya quya.
Äsärlär[үзrәpTү]
- La prêtresse, operetta (1854)
- Le docteur Miracle, opéra bouffe (1857)
- Don Procopio, opéra bouffe (1859)
- Les pêcheurs de perles, opera (1863)
- Ivan IV, grand opera (unfinished)
- La jolie fille de Perth, opera (1867)
- Noé, opera by Fromental Halévy finished by Bizet (1869)
- L'Arlésienne, 'musique de scène' (1872)
- Djamileh, one-act opera (1872)
- Carmen, opera (1875)
Sıltamalar[үзrәpTү]


text:
Sawirlar
Sawirlar (alar da Sabirlar häm Suarlar), Qaspi Diñgeze triälärendä yäşägän, Xäzärlärgä qärdäş küçmä qäbilälär. Etnik çığışları Hunnar toqımınnan dip uylanıla.
Sawirlarnı berençe märtäbä 2. yözdä Ptolemey telgä ala. Tönyaq Qawqazda zur xärbi köç bularaq, alarnı Sasanilar İranı häm Bízantía üzara köräştä üz maqsatlarında faydalana. 5. yöz azağı - 6. yöz başlarında Sawirlar Avarlar belän belän suğışa. . yözneñ 2. yartısında Avarlar Könbatış tarafqa küçenep kitkäç, Sawirlar Könbatış Törki Qağanlığına buysınalar. 630. yıllarda Törki Qağanlığı tarqalğaç, Xäzär Qağanlığı xakimlegenä küçälär.
Dağstannıñ yar buyları öleşendä Suvar (Suar tügel!), Xäydan (Khaydan), Cidan (Jidan) qalaları töbäklären berläştergän Sawirlar patşalığı (däwläte) oyışa. Ğäräp-Xäzär suğışları barışında, 8. yözdä Sawirlarnıñ ber öleşe Urta İdel buylarına küçep kilä, anda Suar bäklege oyışa, alar Suarlar iseme belän tanıla. soñraq Suarlar cirle Törki telle qäbilälär belän etnik Bolğar berdämlegen tudıralar.
Xäzerge Çuaşlar Sawirlarnıñ (Çuaşça: CӑBapceM) toqımları bulıp uylílar. Xäzerge Marilar Tatarlarnı Suas häm Çuaşlarnı Suasenmari (Suarlaşqan Marilar) dip atílar.


text:
Bağçasaray çeşmesi
Bağçasaray çeşmesi (rusça Бaxчиcapaйckий фoHTaH, Bahçisarayskiy Fontan) - Aleksandr Puşkinniñ namlı şiiri. Bağçasaray çeşmesini 1822-de belli rus şairi Aleksandr Sergeyeviç Puşkin sürgünlikte ekende Hansaraydaki Közyaş Çeşmesiniñ ikâyesinden tesirlenip yazdı. Şimdiki vaqıtta bu tarihiy çeşmeniñ qatında Puşkin büstü de bar.
Şiir[deñiştir]
Puşkinniñ sürgünlikte yazğan bu şiiri o vaqıt büyük nam salğan, Rusiyede, Avropada er yaqta tuyulğandır. Şiir Qırım Geray Hannı maqtap, Bağçasaray Çeşmesiniñ ikâyesini añlata. Bağçasaray selsebili de denilgen uzun bir şiirdir. Şiirniñ Osman Aqçoqraqlı ve Eşref Şemi-zadeniñ yapqan eki Qırımtatarca tercimesi bar.
Şiirden bir bölük
Bağçasaray Çeşmesi ...
Onı şay tez mezarına ne kirsetti?
Bu ümitsiz esirlikniñ qayğısımı?
Hastalıqmı, yoqsa diger bir illetmi?
Kim bile? O bu dünyanı tez terk etti.
Han sarayı titislenip, boşap qaldı;
Qırım Geray kene ketti onı taşlap;
Tümen-tümen askerinen yat illerge,
Yat illerge yolğa çıqtı sefer başlap.
O kene de qasırğalı soğuşlarda
Küskünlenip, qanğa suvsap at oynata,
Lâkin hannıñ yüreginde başqa türlü
Duyğularnıñ alevleri gizli yata.
O ekseriy qızğınlaşqan uruşlarda
Qılıçını birden siltep, tars toqtala
Pek çoq vaqıt şaytip taşday qatıp qala,
Çevresine şaşqın-şaşqın baqıp tura.
Bir şeyden qorqqan kibi benzi ata,
Öz başına söylene ve ara sıra
Köz yaşını toqtamadan aqıttıra. ...
(Tercime: Eşref Şemi-zade)
Balet çevirisi[deñiştir]
Bu şiir daa soñra Boris Asafiyevniñ muzıkası, Nikolay Volkovnıñ librettosı ve Rostislav Zaharovnıñ horeografiyasınen 1934de Moskvada baletke çevirildi.
Qırım Geraynıñ aşıq olğanı Lehistanlı prenses Maria areminde esir edi. Han bu aşq yüzünden aremindeki közdesi Zaremağa baqmay. Zarema, Marianı öldüre. Bunı tuyğan Qırım Geray Han Zaremanı öldüre. Maria adına bir çeşme yasata.


text:
Birinci Cian cenki
Birinci Cian Cenki XX asırnıñ başında olıp keçti. 1914 senesi iyül 28 künü başlnadı. Bir qaç künden soñ bu cenk cian cenkine çevirildi. Dört yıl ve üç ay devam etken (1918 senesi noyabr 11 künü bitti) cenkte otuz üç memleket – o devir beşeriyetiniñ seksen yedi fayızı – iştirak etti.
Cenk yılları iqtisadiy vaziyet ep kerginleşe edi. Fabrikalar qapala, fiyatlar öse, köyler harabe alda ediler. Bu devirde devletke itirazlar ve inqilâbiy ğayeler arta edi. Tek Ukrainada 1915 senesi 117 iş taşlav (зaбacToBka), 1916 senesi – 218 iş taşlavlar olıp keçti. İş taşlavlarda 240 000 işçi iştirak etti.
Esas iştirakçiler[deñiştir]


text:
Açeh
Açeh (İndoneziyçä Aceh], a-TÇEH) ul İndoneziäneñ maxsus töbäge (daerah istimewa), Sumatra utırawınıñ tönyaq qırıyında. Töbäkneñ tulı iseme Nanggröe Aceh Darussalam. İseme Acheh, Atjeh, Achin, Açeh formasında oçratıp bula.
Elekke zamanda Açeh bäysez bulğan. Bäysezlegen saqlanıp tırışqanda Açeh'lelär Holland kolonistlarına häm İndoneziä xakimiätenä qarşılıq kürsätälär. Açeh'neñ tabiğät baylıqları şaqtıy zur, Açeh gaz yatmaları dönyanıñ iñ zurısıdan berse. Başqa İndoneziä belän çağıştırğanda Açeh dini konservatizm belän ayırılıp tora. Açeh 2004. yılğı Hind Okeanı cirteträweneñ epitsentrenä in yaqındağı cir buldı. Cirteträw tudırğan tsunami könbatış yarnı ağızıp alıp kitte, başqalası Banda Aceh zıyan kürgän toraq punktlarda da. 130,000 - 238,000 keşe häläq yä xäbärsez yuğalğan, 500,000 öysez qalğan. Şundıy xäl näticätendä cirle separatist xäräkäte Gerakan Açeh Merdeka (GAM), yä Azat Açeh Xäräkäte, İndoneziä xakimiäte belän Finlandiä prezidente Martti Ahtisaari aradaşlıq itkändä 2005. yılnıñ 15. Avgustta solıx kileşüenä imza quyalar.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Könyaq-könçığış Asiägä İslam 8. yözdä Açeh aşa kerä. Berençe Möslim Peureulak patşalığı 850. yılda xäzerge Könçığış Açeh'tä barlıqqa kilä, Banda Khalifah anıñ başqalası bula. Annan Samudra Pasai däwläte kilep çığa (bu däwlättän Sumatra utrawınıñ iseme kilä), bu däwlättäge soltan Malik uz Zahirnıñ idaräse Marco Polo häm Bine Batuta äsärlärendä yazılğan. Keçkenä Açeh patşalığı xäzerge Banda Açeh cirendä 12. yözdä nigezlänä. Çäçäk atu çorında patşalıq yoğıntısı könyaq Tailanddağı Satun, Malay yarımutrawıdağı Johor, İndoneziäneñ xäzerge Riau töbägedäge Siakqa qädär cäyelä. 16. yöz başlarınnan Aceh Soltanlığı Portugaliägä qarşı köräşenä tartıla, ä 18. yözdän Britan belän Holland kolonial imperiälärgä qarşı. 18. yöz azaqlarında Malaydağı Kedah häm Pinang Britaniägä birergä mäcbür.
Cirle säwdädä östen bulu öçen strategik urnaşulıqtan 19. yöz başlarında Açeh köçäyä. 1820. yıllarda Açeh dönyada citeştergän qara borıçnıñ yartısı citeşterä. Läkin Açeh yoğıntısında bulğan portlarda köçäyä başlap, Açeh'tän bäysez bulırğa telilär. Açeh tarqalış qurqınıçında bula, läkin 1838-1870. yıllarda idarä itkän yaña soltan Tuanku Ibrahim agresiv häm uñay berdämlegen saqlana. 1824. yıldağı Anglo-Niderland kileşü buyınça Sumatra Hollandlar bilämäse bulıp qala. Kileşüdä İnglizlär Açeh'ne üz bilämäse bulıp kürsätsä dä, Açeh alarğa buysınmıy. Başta bu kileşü buyınça Hollandlar Açeh bäysezlege belän isäpläşälär. Läkin 1871. yıldan Angliä Niderlandnıñ Açeh'ne basıp aluına qarşı çıqmıy, çönki başqa potensial basıp aluçılar, töbäktä platzdarm ezläwçe Fransiä belän Quşma Ştatları alarğa naçarraq bula. 1850. yıllardan Açeh Fransiä häm Ğosman İmperiäse belän yäşeren söyläşülär ütkärüe uylanıla.
Açeh Suğışı[үзrәpTү]
1873. yılnıñ 26. Martta Holland kolonial xakimiäte Açeh'kä qarşı suğış belderä, möğäyen, çönki 1873. başlarında Sungapurda Açeh belän Amerika Quşma Ştatları wäkilläre söyläşülär ütkärde. General-mayor Köhler citäkçelegendä 1874.tä yaw cibärelä, Hollandlar yardağı cirläre basıp alalar. Böten ilne basıp alu niäte belän Köhler Soltan sarayın alırğa tırışa. Soltan İtaliädän belä Böyekbritaniädän xärbi yärdäm sorıy. Aceh armiäse tizräk kenä yañarta häm Açeh'lelär Köhlerne üterep uñalar. General Van Swieten citäkçelegendä ikençe ekspeditsiä kratonnı (soltan sarayın) basıp alarğa tırışa. Soltan iskärtelä häm totqınlıqtan qaça. Distä yıl däwamında partizan suğışı suzıla. 1880. yılda Hollandlar stategiäne almaştıralar, xäzer alar suğışa tırışmıylar, ä inde basıp alğan cirne, başqalası Banda Açeh belän keçkenä port Ulee Lheue'ne, saqlanalar. 1880.neñ 13. Oktäberdä kolonial xakimiäte suğışnı beterenüne belderä, läkin üz qullarında tik inde basıp alğan cirlären totalar. 1883. yılda suğış yañadan başlana: Nisero Britan qorabı Hollandlar yoğıntısı bulmağan Açeh'neñ ölkäsendä saylıqqa utırğanda cirle citäkçe Hollandlardan da İnglizlärdän dä yolım sorıy. Britan basımında Hollandlar dingezçelärne azat itü tırışırğa mäcbür bula. Totqınnarnı azat itü tırışuları cimerelgändä, Holandlar cirle citäkçedän yärdäm sorıylar, läkin cirle citäkçe Teuku Umar bulışudan baş tarta. Alay bulğaç, Hollarndlar İnglizlär belän basıp kerälär. Soltan totqınnarnı birä, alarnı küp saf aqçağa almaştırıp. Niderland suğış ministere Weitzel Açeh'kä suğış belderä, häm suğış tartıla. Hollandlar cirle citäkçelärne üz yağına küçärergä tırışalar. Teuku Umar aqça, opium belän qorallar öçen Hollandlar tarafına küçep, panglima prang besar (Xakimiätneñ yuğarı ğäskär başlığı) däräcäsen ala.
Umar üzene Teuku Djohan Pahlawan (Teuku Djohan batır) atlıy. 1894. yılnıñ 1. Ğíwarında Umar yaña armiä tözü öçen Holland yärdäme qabul itä. Läkin ike yıl ütkäç Niderland xakimiätenä Ache eçene basıp aluda bulışça kiresençä, Hollandlarğa höcüm itä. Holland tarixında Het verraad van Teukoe Oemar (Teuku Umarnıñ xainlege). Hollandlar xäräkätläre qaramağanda 1892-1893. yıllarda Açeh bäysez bulıp qala. In 1892 and 1893 Açeh remained independent, despite the Dutch efforts. Mayor J.B. van Heutsz kolonial ğäskärlär başlığı Açeh turında mäqälälär yaza. Van Heutsz'kä Leiden Universitäte doktorı, Niderlandnıñ töp İslam belgeçe Snouck Hurgronje bulışa. Hurgronje Açeh başlığında ışanıç qazanıp, Açeh cämğiäteneñ küp serlären açıqlıy. Ul yasağan analíz buyınça soltan role bik az, häm iğtibarnı näseldän aqsöyäklärgä, Ulee Balang-qa yünältergä kiñäş itä. Hurgronje uylawınça cirle Möslim dini citäkçelegenä, ülämägä ışanıp bulmıy, alarnı beteräse kirägen belderä. 1898. yılda Van Heutsz Aceh gubernatorı bulıp iğlan itelä häm kiläçek Niderland premier-ministereö a xäzerge leytenant Hendrikus Colijn bulışqanda Açeh'ne qatğıy basıp ala. Hurgronje kiñäşkändä uleebalang belän kileşälär. Qalğan qarışuçılarnı bastıru öçen Van Heutsz polkovnik Van Daalen'ne cibärä. Van Daalen berniçä awıl watıp beterä, 2900 Açeh'le üterä, alarda 1150 xatın-balalar. Holland yuğaltuları 26 keşe isäplänä, Van Daalen üsterelä. 1904. yılğa Açeh buysına, cirle xakimiät kolonial däwläte belän xezmättäşlek itä. Suğış näticäsendä Açeh yuğaltuları 50000nän 100000gä ülgän isäplänä, millionnan artıq yaralanğan. Ämma tawlarda partizan suğışı tämamlana. Ülämä citäkçelegendä suğışı 1910.gä qädär tämamlana, tınıçlıq xäzer dä citmi.
Bäysezlek[үзrәpTү]
İkençe Bötendönya Suğışı betkändä, İndoneziä Milli İnqilabı waqıtında Hollandlar Yapon okkupasiäsendän soñ İndoneziäne qaytarırğa tırışalar, läkin Aceh'kä basıp kermilär. İndoneziä azatlıq aludan soñ Açeh kürşe Könyak Sumatra töbäge belän bergä quşa, bu Açeh'lelärne açulandıra, çönki kürşe töbäktä başqa millät, Batak xalqı yäşi.
İndoneziä citäkçelegendä dä Açeh tulı azatlıqnı yä autonomiäne teli, berniçä qorallanğan konflikt urın ala. 1959. yılda üzäk xakimiäte Açeh'kä maxsus töbäk (daerah istimewa) statusın birä, Jakartadan küp waqalatle üzidarä xäläte. Mäs'älän, Açeh'tä qanunnar başqa İndoneziädän ayırılırğa alalar. 2003. yılda Şäriğät kertelä.
Tsunami xäläkäte[үзrәpTү]
2004 26 Dekäberendä 2004. yılğı Hind Okeanı cirteträwe näticäsendä tudırğan tsunami Açeh'neñ könbatış yarlarına, şul isäptän Banda Açeh, Calang häm Meulaboh şähärlärenä taşlana. 230 000 keşe çaması hälâk bula, 500 000 çaması öysez qala. 26. Martta Richter buyınça 8,7 ballı cirteträwe näticäsendä tsunami qabatlana, Nias belän Simeulue utırawlarında 905 keşe üterep häm distä meñlär keşe öysez qala. 2004. yılda Açeh xalqı 4,271 million isäplänä, ä 2005. 15.Sentäberenä 4,031,589 keşe sanala. Xäzer dä küp keşe wagonçıqlarda yä çatırlarda yäşilär. Sizelerlek torğızu eşlärenä qaramastan, zur progress kürenmi. 2005. 15. Augustta GAM, Açeh ğıysyançılar xäräkäte, 29 yıl däwamında Açeh bäysezlege öçen köräşüdän soñ Jakarta belän waqıtlı solıx tözi. Tsunamidan soñ küp keşe dingä äylängän. Şunnan Şäriğät qanunnarı häm WH, Şäriğät Polisiäse kertelä. Yarlı töbäk bularaq, Açeh'lelär iqtisadta häm mäğrifättä pozitiv üzgäreşlären kötälär Banda Açeh, başqala, nigezdä zarar kürmäde, läkin berniqädär rayon, Kampung Jawa häm Meuraxa tulısınça beterlde. Köyaq yarında zıyan kürgän şähärlärdän Leupung, Lamno, Patek, Calang, Teunom häm utrawlardan Simeulue atap çığıp bula. Tönyaqta häm könbatışta Pidie, Samalanga häm Lhokseumawe şähärläre intekte. Zarar kürgän rayonnarda diñgez yardağı ike kilometer buffer zonası kertelde, bu cirdä yortlarnı tözep bulmí. Cirle xalıq bu çaralarğa qarşı çığa, çönki kübese balıqçılar bulıp eşlilär häm diñgezgä bäyle. Torğızu eşläre nigezdä cirle xalıq üze eşli, qayçaqta humanitar yärdäm bularaq cıyılma qorılmalar qullanıp.
Territorial büleneş[үзrәpTү]
Açeh ğädi provinsiä tügel, bu töbäk maxsus töbäk (daerah istimewa) bularaq idarä itelä. Töbäk Jakarta xakimiätennän artuçı moxtariäte bulıp nığıp kitä.
Başqal häm iñ zur şähäre Banda Açeh ide. Başqa möhim şähärlär Sabang, Lhokseumawe, häm Langsa. Provinsiä 17 regentlekkä (öyäz-rayonğa) häm 4 munisipalitätkä bülenä: Açeh Barat, Açeh Barat Daya, Açeh Besar, Açeh Jaya, Açeh Selatan, Açeh Singkil, Açeh Tamiang, Açeh Tengah, Açeh Tenggara, Açeh Timur, Açeh Utara, Bener Meriah, Bireuen, Gayo Lues, Nagan Raya, Pidie, Simeulue, City Banda Açeh, City Langsa, City Lhokseumawe, City Sabang.
Etnik häm mädäni törkemnär[үзrәpTү]
Açeh kümillätle häm küptelle töbäk. Möhim millätläre şundıy: Açeh'lelär (Açeh buylap), Gayo (üzäk häm könçığış öleşendä), Alas (könyaq-könçığış), Tamiang (Açeh Tamiang'ta), Aneuk Jamee (könyaq belän könyaq-könbatış), Kluet (Könyaq Açeh'tä), Simeulue (Simeulue utrawı). Açeh'tä küp Qıtaylar yäşilär, alardan kübese eşmäkärlär.
Açeh tele (Bahasa Açeh) Açeh'lelärdä taralğan, İndoneziä tele belän bergä Açeh'neñ räsmi tellärdän berse. Açeh tele Açeh-Chamic törkemennän, bu törkemneñ başqa telläre Vietnam häm Kambodjada taralğan; but tel Malay törkeme tellärenä dä tuğandaş. Açeh telendä küp Ğäräp belän Malay alınmalar oçrıylar. Elektä tel Ğäräp yazuında yazılğan. Açeh tele Açeh'tän tış Tönyaq Sumatradağı Langkat häm Asahan'ta belän Malaysiädäge Kedah'ta qullanıla, (Malaysia), qayçandır Pulau Pinang'ta östen buldı. Alas häm Kluet Batar törkemeneñ tuğandaş telläre. Jamee tele Könbatış Sumatradağı Minang telennän kilep çığa. Zur port bularaq, Açeh'tä böten dönyadan kilgän keşelärneñ (Ğäräplär, Töreklär, Hindlär) toqınmarı yäşilär. Qayçaqta zäñgär küzlelär dä oçrıylar. Tsunami qädärdäge Daya rayonında (Lamno) bik küp Ureuëng Gayo - aq täñlelär keşelär yäşäde. Bu keşelär ğöräf-ğädärtläre häm başqa bilgelärdän çığışı belän Törkiädän uylanıldı.
İnternettä[үзrәpTү]
- Räsmi säxifä (İndoneziäçä)
- Aceh-Online.Com—Pusat Informasi Dan Hiburan
- Aceh.Net


text:
Äqdäs Niğmät Qurat
Äqdäs Niğmät Qurat (Urısça: Akдec HиrMaToB, Törekçä: Akdes Nimet Kurat, 22 aprel 1903[1] - 8 sentäber 1971[2]) Älmät awılında tuğan. 1927. yılda Berlin universitetınıñ tarix fakultetın tämamlıy, 1928. yılda fälsäfä doktorı däräcäsen (PhD) alıp, Törkiägä kitä. Ankara universitetınıñ tel tarix geografiäse fakultetına professor bulıp urnaşa häm 1971. yılğa qädär şunda eşli. Borınğı (VI-VIII ğasırlar) häm soñğı çor (XVII-XX ğasırlar) çığanaqların tigez däräcädä yaxşı belüçe kiñ qırlı tikşerenüçe bu ğälimneñ Törek, Alman, İngliz häm Fransuz tellärendä 100 dän artıq xezmäte basılğan. A. Niğmät Qurat 1971 yılda automobil bäreleşenä yulığıp hälaq bula[3]. İstambuldağı Erenköy-Sahrayıcedit ziratında kümelgän.
Çıganaqlar[үзrәpTү]
- ↑ "Kazan Türklerinden Prof. Dr. Akdes Nimet Kurat"; Baştav, Şerif; sf. 119
- ↑ Mahmut Şakiroğlu. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Akdes Nimet Kurat.] tr:Türkiye Diyanet Vakfı, XXVI. cilt, Ankara, 2002, sayfalar 430-431.
- ↑ Ğasırlar awazı: "Kiçär boy qalur mängü atqa", Asiä Räximova, 1996 1/2.


text:
Qırımtatar sürgünligi
Qırımtatar sürgünligi 1944 senesi mayıs 18 künü oldı.
Münderice
Sürgünlikniñ tarihiy sebepleri[deñiştir]
Qırımtatar halqınıñ vatandan bütünley sürgün etilgeniniñ esas sebepleri Rusiye devletiniñ Qırım Hanlığına nisbeten mürekkep munasebetlerinden başlana. Sabıq Altın Ordunıñ topraqlarına köz atqan Rusiye Qazan, Hacı Tarhan, Sibir hanlıqlarını, Noğay Ordusını ta XVI asırda zapt etti. Niayet, XVIII asırnıñ soñunda Rusiye İmperiyası Qırım Hanlığını da basıp almağa muvafaq oldı. Çar ükümeti Qırımnıñ tamır halqını yarımadadan bütünley sürip çıqarmaq siyasetini defalarca ömürge keçirmege ıntıldı, lâkin eñ soñu halqnı Qırımdan yavaş-yavaş sıqıp çıqarmaq qararına keldi. İşte, böyle etip qırımtatar halqınıñ taqdirine “qara asır” peyda ola ki, şu yüz yıl devamında (1783 - 1883) halqnıñ sayısı 5-6 kere eksile.
Çar ükümetiniñ yıqıluvı ve Qırımda sovet akimiyetiniñ tizilüvi vaziyetni deñiştirmedi. Aksine, arbiy areketler, mallarnı tutıp aluvlar, prodrazvörstka, 1921-1923 seneleriniñ açlığı, kolhozlaştıruv, siyasiy repressiyalar, Rusiyeden ve Ukrainadan pek çoq adamlarnıñ Qırımğa ketirilip yerleştirilüvi – bütün bular qırımtatar halqınıñ uquqsızlığını daa ziyade fenalaştırdı ve onıñ sayısınıñ ket-kete eksilmesiniñ sebebi oldı.
Sürgünlikni azırlav[deñiştir]
Bu ğayeni ömürge keçirmek içün ŞSCBnen Almaniya arasında cenk başlağanı imkân doğurdı. Qırımnıñ mudafaasındaki muvafaqiyetsizlik – o 1941 senesiniñ küzünde endi bütünley almanlar tarafından işğal etilgen edi, - partizan areketindeki yañlışlıqlar, Qırımnıñ rus ealisi tarafından “yat” halqlarğa nisbeten adeti üzere işançsızlığı, şübeli baquvı – bütün bular güya qırımtatarlar bir qalmay alman işğalcilerine berildiler, olarğa hızmet ettiler degen sahte, yalan fikirniñ doğmasına yardım ettiler. Qırımda partizan areketiniñ reberleri Aleksey Mokrousov ve A. Martınov 1942 senesi iyül ayında memleketniñ yolbaşçılığına “dağ ve dağ yanı rayonlarında yaşağan qırımtatarlarnıñ ekseriyeti faşistlerge berildiler”, degen yalan, iftira tolu mektüp ile muracaatta bulundılar.
1944 senesi baarde daa yañı işğalcilerden temizlengen Qırımda İçki İşler Halq Komissarlığı (HKBД) ve Devlet Telükesizlik Halq Komissarlığı (HKГБ) tarafından “diyarnı antisovet unsurlardan temizlev” bahanesi ile faal surette çeşit tedbirler keçirildi. Qırımğa episi olıp 20 biñ asker ketirildi. Mayısnıñ 10-unda Beriya Stalinge şöyle sözlernen muracaat ete: “Qırımtatarlarnıñ sovet halqına qarşı satqınlıq areketlerini esapqa alaraq ve qırımtatarlarnıñ ileride Şuralar Birliginiñ sıñır kenarında yaşaması istenilmegeninden kelip çıqıp ŞSCB İİHK Siziñ baqımıñızğa Devlet Mudafaa Komitetiniñ (ГKO) bütün tatarlarnı Qırımdan sürgün etmek qararınıñ leyhasını teklif ete”. 1944 senesi mayıs 11-de Stalinniñ imzasınen bütün qırımtatarlarnı Qırımdan Özbekistanğa sürgün etmek aqqında mahsus qarar çıqarıla. 1944 senesi mayıs 21-de çıqarılğan qararda ise olarnı Rusiyeniñ bazı vilâyetlerine yerleştirmek hususında kösteriş berile.
Aprel ayında ve soñra mayısnıñ başında acele surette qırımtatarlar eki kere esapqa alınalar. Mayıs 10-da iç bir şeyden şübelenmegen bir çoq dağ ve dağ yanı rayonlarında köylerniñ adamlarını yollarnı tamir işine aydadılar ve olarnı anda bir afta çalıştırdılar. Mayıs 18-de ise olarnı qorantalarınen, köyü-köyü ile tuvğan yurtlarından şu yollarnen aydap alıp kettiler. Sürgünlik arfesinde yani aprelde ve mayısnıñ birinci yarısında qırımtatarlar arasında bütün erkeklerni “trud armiya”ğa aluv kampaniyası ötkerildi. Soñundan añlaşılğanına köre, bunıñ sebebi – sürgünlik operatsiyasını ötkergende, olarğa qarşılıq adam olmaması közde tutulğan. “Trud armiya”ğa alınğan biñlernen adamlar esasen Rusiyeniñ şimalinde, Uralda ve diger yerlerindeki lagerlerge, Qazahistanğa yollanğanlar. Olarnı esasen yol yapıcılığında, zavodlar qurucılığında, dağ işlerinde çalıştırğanlar ve olarğa pek qılınğanlar. Eger 1941 senesi cenk başlağanınen yapılğan umumiy mobilizatsiya qırımtatar qorantalarını olarnıñ esas tayançı olğan erkeksiz qaldırğan olsa, alman işğali olarnıñ maddiy temelini bozğan olsa, “trud armiya” siyrek de olsa, qorantalarda qalğan erkeklerni ve ösmürlerni yığıştırıp aldı ki, üzere çoq balalı olğan qırımtatar qorantaları bir derece olsa da, olarğa bazana ediler. Şunıñ içün evlerinden yarı aç, yarı çıplaq aydalıp çıqarılğan qorantalar bu ceryanğa, bu faciağa endi zayıflanğan, çaresizlengen, iqtisadiy ve ruhiy ceetten sıqıştırılğan alda taşlandılar ve sürgünlikniñ birinci yılları halqnıñ soñ derece qırılğanınıñ sebeplerinden biri de budır. Sürgün etilgen qırımtatarlar baracaq cumhuriyetlerde olarnı qabul etmege belli bir azırlıq körülmekte edi. Meselâ, Beriya Özbekistan yolbaşçılarından “Özbekistan ŞSCde sürgün etilgenlerni qabul etmek ve olarnı yerleştirmek içün azırlıq işleri esasen bitirildi”, degen esabat aldı.
Sürgünlik[deñiştir]
1944 senesi mayıs 18 künü tañda qırımtatarlarnı sürip çıqaruv operatsiyası başlandı. Bu operatsiyada iştirak etkenlerden biri A.Vesnin o vaqianı şöyle hatırlay:
Bu facialı künni körgenlerden biri şöyle dey:
Ebet, bütün bu adiseler aynı bir vaqıtta bütün Qırımda olğandır.
Bütün bu operatsiya Qırımda mayıs 20 künü saat 16-da bitirildi: qırımtatarlarnen rıqma-rıq olğan mal vagonlarından ibaret 67 eşelon Şarqqa, Orta Asiyağa ve Uralğa yollanıldı. Evden çıqarılğanda 8 yaşında olğan Paşa Halid adamlarnı nasıl yönetilgenini şöyle hatırlay:
İİHKniñ esabatına köre Qırımdan 191 014 qırımtatar çıqarılğan, kommunistik fırqa organlarınıñ esabına köre ise – 194 111 adam. Böyle etip nasıl planlaştırılğan olsa, oyle de 47 biñ qırımtatar qorantası Qırımdan sürgün etildi. Cenk bitken soñ o qorantalarğa ordudan boşağan sabıq askerler ve başqa cumhuriyetlerde yaşağan qırımtatarlar yollandı.
1944 senesi mayıs 18 faciası qırımtatar halqınıñ tarihına sürgünlik ve vatan oğrunda küreş qurbanlarınıñ Hatıra künü olaraq kirdi ve 1960-cı senelerden berli o kün er yıl qayd etile.
Menbalar[deñiştir]
- Azırlağan: Dilâra Asanova, “Qırımtatar teşebbüsi” fondu.
- Бyraй H.Ф. Бepия – И.CTaлиHy: CorлacHo BaшeMy ykaзaHию. – M.: «AИPXO-XX», 1995.
- BoзrpиH B.ИcTopичeckиe cyдbбы kpыMckиx TaTap. – M.: Mыcлb, 1992.
- BoзrpиH B. ДeпopTaция./ ИHфopMaциoHHый бюллeTeHb «Altın beşik», № 6/1. CиMфepoпoлb, 2000.
- KypTиeB P. KpыMckиe TaTapы: ЭTHичeckaя иcTopия и TpaдициoHHaя kyлbTypa: CиMфepoпoлb, 1998.
- Hekpич A. HakaзaHHыe Hapoды. – Hbю-Йopk: издaTeлbcTBo «XpoHиka», 1978.


text:
Noman Çelebicihan
Noman Çelebicihan (arap urufatında: نومان چلبى جهان) (1885 - 1918) - şeit ketken Qırımtatar milliy qaramanıdır. Qırım musulmanlarınıñ müftisi, siyasetçi, şair, I Qırımtatar Milliy Qurultayı prezidiumınıñ azası, Qırım Halq Cumhuriyetiniñ ükümet reisi.
Noman Çelebicihan 1885 senesi Or uyezdiniñ Büyük Sunaq köyünde doğdı (bu köy sürgünlikten soñ ğayıp oldı, viranesi Canköy rayonında buluna). Yerli mektepte, soñra Kezlev medresesinde tasil aldı. 1908-1916 seneleri İstanbul ve Sankt-Peterburg universitetlerinde oqudı. Uquq ve tibbiyet fenlerini mükemmel ögrendi. 1908 senesi Cafer Seydamet ve başqa qırımtatar yaşlarınen türk inqilâbında iştirak etti. Aynı zamanda "Qırım Talebe Cemiyeti"ni teşkil etti. Qırımtatar halqınıñ çar ükümetiniñ zulumından qurtulması içün çalıştı.
1917 senesi mart ayında Qırım müftisi ve soñra Qırım Musulman İcra Komitetiniñ reisi olaraq saylandı. Ükümet başında eken, qırımtatar milletiniñ vaziyetini büs-bütün deñiştirmek ve milliy medeniyetni östürmek içün büyük ğayret ve sebat kösterdi.
1918 senesi fevral 23 künü bolşevikler tarafından kiyikçesine öldürildi.
Noman Çelebicihan öz şiirlerini yaşlıq çağında yazmağa başladı. Büyük istidat ile yazılğan lirikası felsefiy mizacı ile ayırılıp tura. Bir sıra eserinde teren vatanperverlik duyğuları açıq körüne. “Ant Etkenmen!” şiiriniñ metni şimdi qırımtatar halqınıñ gimnidir.
“Çoban qızı” (1912), “Bastırıq” (1913), “Tatarlar Yurtu” (1914), “Yolcu Ğarip” (1916), “Sarı Lâle” (1917) kibi şiirlerinde ince lirikanen yüksek milliy pafos ve azadelik nağmeleri terennüm etile.
Noman Çelebicihannıñ 1913 senesi yazğan “Qarılğaçlar Duası” ikâyesi aqqında Cafer Seydamet böyle dedi: “Bu ikâye Qırım türkleri edebiyatınıñ ölmez bir parçası olaraq daima quvetini muafaza etecektir!”


text:
Bögelmä
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bögelmä, Tatarstan Cömhüriäte qaramağında şähär, Bögelmä rayonı üzäge. Tatarstannıñ Könyaq-Könçığışında (Qazannan 333 km), Dala Zäye yılğasınıñ uñ quşıldığı Zäy suı başlanğan urında urnaşqan. Sember-Ufa timer yulında stansiya. Bögelmä 1736 yılda Tatar awılı bularaq mäğlüm. 1781 yılda Ufa namestniklegeneñ öyäz şähäre, 1806 yıldan Orenburg, 1851 yıldan Samara gubernalarında. 1920 yıldan Tatarstanda, 1920-1930 yıllarda kanton, 1930 yıldan rayon üzäge. Mäydanı – 26 km2. Xalqı – 1989 yılda 89,6 meñ keşe (Urıslar: 63%, Tatarlar: 26,1%), 2000 yılda 93,7 meñ keşe.
Bögelmä – Tatarstanda iñ ere näft sänäğäte üzäge. Maşinalar tözü, metall eşkertü (mexanik, "Nefteautomatika", elektrotexnik, remont-mexanik zavodları), tözü materialları sänäğäte (timer-beton häm kirpeç zavodları, tözü konstruktsiäläre kombinatı), ciñel sänäğät (cihaz häm tegü fabrikaları) häm azıq-tölek sänäğäte (may-sır, it kombinatları), sıra, likör-araqı zavodları häm başqa) nıq üskän.
Näft Sänäğäteneñ Fänni-Tişerenü häm Proyektlaw institutı, Bötenberlek Fänni-Tikşerenü Näft institutınıñ "Tabiği bitum" problemnäre komplekslı bülege, "Tatneftegeofizika" citeşterü berläşmäse. Hönär-pädogogik kolleje, maşina tözü texnikumı, meditsina häm pädagogika kölliätläre, 18b ğomumi belem birü mäktäbe, 3 hönäri mäktäp. Mädäniät yortı. Urıs dram teatrı. Töbäk tarixın öyränü muzeyı, Jaroslav Haşek muzeyı. Ş.u.q.: Älmät-Bögelmä sänäğät töynäleşe


text:
Awıl
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
-
Castle Combe awılınıñ töp uramı, Wiltshire, Angliä
-
Masouleh awılı, Gilan töbäge, İran
-
Şveytsariä tawları arasında yatuçı Lötschental üzänendäge awıl
Awıl keşelärneñ bergä yäşi torğan urınnarınıñ ber töreder. Xalıq sanı berniçä distädän berniçä meñgä qädär bula ala. Kübesençä awıl tirä-yünendä, yäğni tabiğät qoçağında urnaşa. Awıl ğädättä küçemsez, qaywaqıt isä küçemle dä bula ala. [1]. Tağın ber ayıra torğan üzençälege - keşelärneñ yäşägän yortlarnıñ ber-bersenä yaqın toruları, yäğni tirä-yün buylap taralğan kileş tormawları.
Awıl - natural' xucalıq belän yäşägän cämğiätlärneñ ğädäti toru forması. İske zamannarda Şähär häm qalalarda xalıqnıñ sanı bik kim bulğan, ä alarda yäşägän xalıqnıñ öleşe bik az ide. Sänäği inqilab säbäple keşelär küpläp şähärlärgä küçä başlıylar häm awıllarda yäşäwçelärneñ sanı kimi bara.
Awıl xalqı[үзrәpTү]
1926 yıldan 1989 yılğa qädär Räsäyneñ awıl xalqı sanı 76 millionnan 39 millionğa qädär kimede. Monıñ säbäpläre - kollektivizatsiä (kolxozlaştıru), urbanizatsiä (şähärlärgä küçü) häm İkençe Dönya suğışı bulıp tora. Bügen awıl xalqı sanınıñ kimüe aqrınlaşqan, läkin tuqtamağan. Berençe çiratta keçkenä awıllar xalqın yuğalta. 1959 yılda 500dän äzräk keşelek awıllarda awıl xalqınıñ yartısı yäşägän, bügen isä - öçtän bere genä.
Räsäyneñ awıl xalqı sanı:
İnguşetiädäge Ordjonikidzevskaya awılı - Räsäydä iñ zur awıl toraq urını häm dönyanıñ iñ zurlarınnan berse. Awıl xalqı sanı 65.1 meñ täşkil itä, bu urta zurlıqtağı şähärgä turı kilä.
Awıl keşeläreneñ kübese awıl xucalığı belän şöğellänä, üze häm ğäiläse öçen azıqnı üze üsterä.
Awıllarda yış qına awıl xucalığı produktları eşkärtü eşlätmäläre tözelä: tegermännär, ağaç kisü h.b.
Etimologiä[үзrәpTү]
Tatar telennän başqa tellärdä awıl terminı İdel-Ural häm Kavkaz töbäklärendä urnaşqan möselman xalqı yäşägän awıl toraqları öçen qullanıla.