text:
Türkiye parlamenti Qarabağğa asker yollama meselesini baqacaq. Buyruq leyhası noyabrniñ 16-nda prezident Recep Tayyip Erdoğan tarafından kirsetildi. Bu aqta «Anadolu Ajansı» Türk haber agentligi bildire.
Ferman metninde Azerbaycanda Qarabağ ve etrafındaki rayonlarda ateş toqtatılğanını monitoring etecek Türkiye ve Rusiyeniñ merkezini quruv aqqında aytıla. Missiya çerçiveleri, erkânı ve iş müddetini prezident memuriyeti belgileycek. Mandat bir yıl devamında olıp uzatıla bile, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Noyabrniñ 10-nda Rusiye ve Azerbaycan prezidentleri ve Ermenistan baş naziri Dağlıq Qarabağda cenk uruşlarınıñ toqtatıluvına dair beyanatnı imzaladılar. Metnine köre, tanılmağan Dağlıq Qarabağ kontrolindeki rayonlar Azerbaycan kontroline qayta, Qarabağnı Ermenistan ile bağlağan Laçin koridorı boyunca Rusiye barışıq küçleri yerleşecek.
Vesiqada Türkiye barışıq küçleri aqqında aytılmay. Faqat Baqu olarnıñ zıddiyet alanında olmasını talap ete. Kremlniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov barışıq missiyasında Türkiyeniñ iştirak etüvi meselesinde «añlaşma yoq», dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, Rusiyeniñ Türkiye ile işbirligi «Azerbaycandaki merkez çerçivesinde olacaq».
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrovnıñ bildirgenine köre, Türkiye arbiyleri Dağlıq Qarabağğa kirip olamaz.


c: text/html

text:
Qırımda satıcılardan bazıları aşayt mallarına fiyatlarnı köterip, bunı yarımada qamaçavı ile añlatalar, dedi Qırım baş naziri muavini Ruslan Balbek ve bu sebepten iş adamlarını «ciddiy cezalandırmağa» vade etti.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» saytı bildirgeni kibi, Balbek iş adamlarını erzaq fiyatlarınıñ köterilmesinden olacaq mesüliyet aqqında tenbiyeledi.
«Qırım daa blok etilmegen, etilecegi de daa tam belli degil, amma satıcılar endi «altın» sebzelerni sata! İş adamlarını tenbiyeleyim: bu kibi areketler ciddiy sürette cezalandırılacaq», – dedi Balbek.
Qırımtatarlar sentâbr 20 künü, üylede, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa mahsulatnı ketirgen yük maşinalarınıñ areketini blok etecek olalar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqmescitte musafirhane, istiraat evlerine, restoran ve meyhanelerge aşhane ciyezlerini, savut ve mefruşatnı, şu cümleden türk imalatını satqan SHEN şirketiniñ tükânı işini toqtattı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, tükân Aqmescit merkezinde Puşkin soqağında yerleşe.
Hadimlerniñ sözlerine köre, tükân bu atfa qapatıldı. Bundan da ğayrı, aytqanları kibi, keçken afta şirkette büyük teşkerüvler başlandı. Hadimler işbu teşkerüvlerniñ devam etecek müddeti ve aqibetleri aqqında tahminlerini bildirmediler.
Şirketniñ hadimleri közetici strukturalarnıñ şirketke olğan böyle faal diqqatını Türkiye-Suriye sıñırında tüşürilgen Su-24 Rusiye uçağı ile bağlaylar. Bundan soñ Rusiye ve Türkiye arasında munasebetler birden bozuldı, bir qaç künden soñ Rusiye akimiyeti Türkiyege qarşı sanktsiyalarnı kirsetti.
Qırım akimiyeti de çette qalmayıp, Türkiye vatandaşları Qırımda çalışmaycağını bildirdi. «Türkiye areketlerini satqınlıq olaraq tanımaq mümkün… Şu sebepten Türkiye vatandaşları yarımadada çalışmaycaq, Türkiye mahsulatınıñ Qırım Cumhuriyetine ketirilmesi yasaqlanacaq», – dedi cumhuriyet başı Sergey Aksenov
SHEN şirketiniñ müdiri – belli qırımtatar iş adamı, evelleri Aqmescitte Türkiye Cumhuriyetiniñ itibarlı konsulı Seyran Osmanovdır.
Şirket hadimleriniñ sözlerine köre, onıñ aqiqiy saipleri Türkiye vatandaşlarıdır.


text:
Keçken künü Qırımda 16 yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep bildire Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«8-i qırğınlıq ile küreş tedbirleri, 2-si sağlam insanlarnıñ skriningi, 5-i tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi ve 1 hasta çetelden keldi», – dep yazdı o, Facebookta.
Aksenovnıñ malümatına köre, umumen Qırımda 831 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 41-i çetelden keldi, 99-ı qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 635 insan tüzeldi, 31 kişi vefat etti (11-i COVID-19-dan).
Aqyarda 257 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. Al-azırda 44 insan hastahanede buluna. 200 kişi yahşı oldı, 5 insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Venada halqara teşkilâtlar yanındaki Ukrainanıñ daimiy temsilciligi Rusiyeni qanunsız alda qaçırılğan ve yaqalanğan Ukraina vatandaşlarını azat etmege çağıra. Bu aqqında Venada halqara teşkilâtlar yanındaki Ukrainanıñ daimiy temsilcisi İgor Prokopçuknıñ mayıs 7-de OSCE Daimiy şurasınıñ toplaşuvında seslendirgen eyyet beyanatında aytıla, dep yaza Radio Svoboda.
«Bizlerni Rusiyeniñ Minsk añlaşmalarına riayet etmege raatsızlay, şu cümleden esir alınğan ve qanunsız alda yaqalanğan şahıslar, ukrain vatandaşları Nadejda Savçenko, Oleg Sentsov, Aleksandr Kolçenko ve Ukrainadan esir alınğan ve qanunsız alda Rusiyede tutulğan diger ukrainlerni azat etmemesi qasevetlendire», – dep aytıla beyanatta.
Ukrain tarafı Rusiyeni Ukrainanıñ konsullıq vekillerine Rusiyede yaqalanğan ukrainler ile körüşmege izin bermege rica etti.
Mayıs 11-de dünyanıñ bir çoq farqlı memleketinde faaller 329 künden berli Rusiyede apiste bulunğan ukrain uçucısı Nadejda Savçenkonıñ doğğan künü munasebetinen tedbirler keçireler.
Tam bir yıl evelsi ukrain rejissöri Oleg Sentsov Qırımda yaqalanğan edi. Keçken sene mayıs 11-de onı Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda yaqalanıp, teraktlarnıñ azırlanmasında qabaatlandı. Onıñ işdeşleri ve uquq qorçalayıcılar rejissörnii azat etmege çağıralar, olar kinoressamnı siyasiy mabus olaraq tanıylar. Sentsovdan ğayrı daa üç kişi işte qayd etile – Aleksandr Kolçenko, Gennadiy Afanasyev i Aleksey Çirniy.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iyünniñ 26-da qırımtatar halqınıñ Milliy bayraq kününi tebrikledi. Muracaatı Prezident Memuriyetiniñ saytında derc etildi.
«Sürgünlikten tarihiy topraqlarına qaytqan qırımtatarları bütün dünyağa cesaretini kösterip, ananeviy idaresini ve milliy timsallerini ğayrıdan tikledi. Qırımtatar bayrağı qırımtatarlarnıñ azatlıq oğrunda çoq asırlıq küreşi ve birliginiñ ayırılmaz bir timsali olğan. Bu bayraqnıñ mavı ve sarı renkleri Ukraina Devlet bayrağınıñ tüsleri kibi ayat küçü ve barışıq tolu, serbest ve zengin kelecek arzusını ifadelemektedir», – dep aytıla Ukraina prezidentiniñ muracaatında
Poroşenko, «qırımtatar ve Ukraina bayraqları serbest Qırımda dalğalanacağından» emin olğanını bildirdi.
Kyivde iyünniñ 26-da Qırımtatar bayraq künü munasebetinen bir sıra tedbir keçirilmesi planlaştırıla. Mustaqillik meydanında avtoyürüş ve miting keçirilecek.
Bazarertesi künü, iyünniñ 26-da, qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-de Aqmescitte keçirilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü belgilengen edi.
Qırımtatar bayrağı altın tamğalı kök bayraqtır.


text:
Berilgen malümatqa köre, Rusiye elçihanesine ücüm etken provokatorlar yaqalandı, diplomatik temsilcilikniñ havfsızlığını ğayrıdan tiklemek içün mahsus tedbirler alıp barıla.
Cumaertesi künü Kiyevdeki Rusiye elçihanesi yanında Rusiyeniñ Ukrainağa nisbeten alıp barğan siyasetine qarşı narazılıq aktsiyası ötkerildi. Numayışçılar Ukrainağa kirgen Rusiye tankları ve Luganskta separatistler tarafından urıp tüşürilgen İL-76 uçağında 46 adamnıñ elâk olmasınen bağlı açuvını kösterdiler. Narazılıq aktsiyasınıñ iştirakçileri Rusiye bayrağını tartıp aldılar, diplomatlarnıñ bir qaç maşinasını avdardılar, binağa yımırta ve boya attılar.
AQŞ Kiyevdeki Rusiye elçihanesine ücümni takbih etip, Ukraina akimiyetini çetel diplomatik temsilciliklerini qoruv boyunca halqara talaplarğa riayet etmege çağırdılar.


text:
Ahtem Çiygoz
Mahkeme sisteması dört balanıñ babasına (qanun aqqında aytmayım endi) Allahtan qorqmayıp, sert ükümler çıqarğan soñ menim ümütlerim yoq (…) Prokurorımıznıñ yüzüne baqam. O, qırımtatarı mında otursa, dört bala ise babasız össe, quvanadır.
70 yıldan berli bizni mahkeme eteler, ve, maalesef, bir deñişme körmeyim. İnsanlarnı yapmağan şeylerde qabaatlamaq uquq qoruyıcılarnıñ işimi? Mahkemeciler ceza tedbirlerini yekünleyler.
Mitingde bulunıp, öz aq-uquqları aqqında aytmaq – er bir insannıñ aqqıdır. Bu bütün halqara uquqlarda, şu cümleden, Rusiye Federatsiyasınıñ anayasasında da bar
Mitingde bulunıp, öz aq-uquqları aqqında aytmaq – er bir insannıñ aqqıdır. Bu bütün halqara uquqlarda, şu cümleden, Rusiye Federatsiyasınıñ anayasasında da bar.
Keçken sene prezident Putin yapqan çıqışını hatırlayım, o, qırımtatarlarğa adaletsiz munasebetni, olarnıñ tarihiy vatanına qaytqanını aytqan edi.
Bese-belli, bu sözlerni böyle qabul etmek kerek, demek, ileride bütün sistemalar Vatanımızda olğanımızdan bizge böyle yanaşacaqlarmı? Delillerde yazğanları, – menim tarafımdan şaatlarğa basqı. Bugün özüm kördim, taqiqat miting iştirakçilerini sıqıştıra, küçük balalarını qullanıp, maña şikâyet etmege teklif ete ve mahkemeden evel azat etmege vade ete. Mahkemeci bunı iş malümatlarında körmeymi? Oña uzatma ükmüni çıqara. Men nege ümüt eteyim? Bu üküm. Siz bunı bilesiñiz, men bilem, oturğan prokuror da bile. Öz halqınıñ aq-uquqları, öz aqları içün küreşmek – insannıñ itibarıdır. Mence, bugünki prokurorlar, taqiqatçılar yapqan basqılarğa baqmadan, bunı itibar ile keçermiz.
Bugün prokuratura ve taqiqat organları tarafından seslendirilgen cinayetlerge iç bir alâqam yoq. Bütün malümatlar bunı isbatlay
Biz çoq şeyni kördik. Bunı da keçermiz. Bugün prokuratura ve taqiqat organları tarafından seslendirilgen cinayetlerge iç bir alâqam yoq. Bütün malümatlar bunı isbatlay.
Bu mahkemedir. Bütün qırımtatarlarnı qorquzıp olamazsıñız!
Alğışlar! Mahkemeci bugün üküm çıqarılmay, şikâyet arizası baqıla, dep ayta.
Aytıñız, taqiqatçı anda menim canavar, terrorist olğanımnı yazsa, siziñ vazifeñiz bizim malümatımızğa emiyet bermek degilmi?
Bugün menim ve digerlerniñ apiste bulunması taqiqatçı ve prokuratura hadimleriniñ fikirlerine esaslana. Biz nasıl etip qorulacaqmız? Menim 4 balam, 4 torunım, qart ana-babam bar olğanını nasıl isbatlayıq? Yüz kere ketmege imkânım bar edi – ketmedim, bunı daa nasıl añlatayım? Maña ayta ediler: ket, seni apiske alacaqmız, mında artqaçsıñ – men kene de evimde qala edim. Bu erkek 4 küçük balası olğanını nasıl isbatlasıñ? Büyügi 5 yaşında. Saqlanmaycağımıznı isbatlağan daa nasıl deliller kerek?
Sizce, taqiqat ve prokuratura meyilli degilmi? Bese-belli – milliy çizgilerge köre mahkeme eteler. Bese-belli
Sizce, taqiqat ve prokuratura meyilli degilmi? Bese-belli – milliy çizgilerge köre mahkeme eteler. Bese-belli. Men çağırdım, dep yaza. Delliler qayda? Aman-aman 4 aydan berli meni davet etmeyler bile. Şaatlarğa basqı yapıla. O, bunı bugün ayttı, maña şikâyet etsinler istedi. Daa deliller kerekmi? Men Ukraina vatandaşım, (Qırımnı – QA) terk ete bilem delillermi?
Oturğan prokuror – tünevin qaysı devletniñ vatandaşı edi? Ukraina vatandaşı olmaq – cinayetmi? Böyle masqaralıq ola bilemi? Bugün 21 asır. Adalet, insaf kibi şeyler bar. Tarih bir şeyge ögretmedimi? 30-ıncı seneleri. Olar qarğanlanğanını añlamaysıñızmı?
Menim fikirimce, bugün Qırımda olğanlar – milliy harakterli qanunsızlıqtır. Bir sıra siyaset erbabı, bir sıra memur qırımtatarlarnı qıynamaq içün vaqıt bekledi, ğaliba. Amma bunıñ iç bir neticesi olmaycaq. Olsa da, yaramay olacaq. Men bugün mında olsam da, meni qapatqan olsalar da, bütün qırımtatarlar evlerinde saqlanıp oturacağını ve aq-uquqları içün küreşmeycegini tüşünmeñiz.
Bugün maña suv bermeyler, men hastam. Men suv bermege rica etem, maña ise bir yutum yapmağa bermeyler, mahkemeci ve prokuror ise bir şey olmadı kibi oturalar. Bu nege oşay?
Yedi ay apistem, insanğa suv berilmegenini daa körmedim
Yedi ay apistem, insanğa suv berilmegenini daa körmedim.
(Qabaat tarafı öz delillerini ketirip, Çiygoz azat etilse, taqiqattan saqlana bile, dep tüşüne)
Birinciden, pek büyük degil, büyük, bunı prokuror bilmek kerek. O sefer de aynısı edi, cezanı üç ayğa qadar uzatqanda avgust 19-da taqiqat müddeti bitkenini añladılar. Bu daa bir kere milliy mensüplik sebepleri bar olğanını isbatlay.
Bilesiñiz, daa ciddiy cinayetleri olğan insanlar azatlıqta buluna. Mennen alâqası yoq. Adalet ile alâqalıdır.
Biñlernen, on biñlernen adam bu esnasqa baqıp, bu devlette, hususan, Qırımda mahkeme sisteması kerçekten barmı, dep tüşüne?
Ahtem Çiygoz, Qırım siyasiy mabusı, qırımtatar milliy areketiniñ faali, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını ifadelep, muarririyet baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin 2014 senesi Rusiye nezareti altında olğan Qırımnıñ «bir sıra problemlerini» qayd etti.
«Qırımda qayda basmasaq, er yerde keçken asırdan qalğan problemalar çıqa», – dedi o dekabr 17 künü matbuat konferentsiyasında.
Şu cümleden, Putin yarımadada energetik meselesini qayd etti. «Biz şimdi elektrik energiyası ile bağlı mesele ile oğraşamız. «Krımenergo» donatuvı keçken asırnıñ 50-nci senelerinden yañartılmağan. Sanki bunı etmege zaruriyet yoq edi», – dedi Putin ve Aqyarda bahriye bazasınıñ vaziyeti de aynı olğanını bildirdi.
Üç saatten ziyade devam etken matbuat konferentsiyasında Putin Aqyarnıñ inkişafı aqqında tarif etti. Qırım meselesi ile matbuat vastalarınıñ temsilcilerinen subetini bitirdi.
Rusiye prezidentiniñ adetiy er yıllıq matbuat konferentsiyası dekabr 17 künü üylede başlandı. Qırımda prezidentniñ matbuat konferentsiyasını mobil televezion tertibatları vastasınen kösterdiler.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiyeniñ milletler işleri boyunca Federal agentliginde deyler ki, iç bir qırımtatarı yarımadadan qıtaiy Ukrainağa köçmek istegi aqqında bildirmedi. Aynı zamanda qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, şimdige qadar tamır halqınıñ tahminen 20 biñ vekili işğalden soñ Qırımnı terk etkenini ayta. Soñki üç yılda ne qadar Qırım sakini yarımadadan köçken? Bu mevzuda «Crimea SOS» cemaat teşebbüsiniñ tesisçilerinden biri Tamila Taşeva ve Ukrain kelecegi institutınıñ mutehassısı İgor Tışkeviç ile subetleştik.
– Biz «Crimea SOS» cemaat teşebbüsiniñ tesisçilerinden biri Tamila Taşevanen bağlandıq. Tamila, qaç insan kerçekten Qırımnı terk etti?
Taşeva: Ukrain akimiyetiniñ esaplarına köre, Qırımdan qıtaiy Ukrainağa 27 biñ insan çıqtı. Bu adamlar resmiy olaraq «yerini deñiştirgen» vatandaşlar olaraq qayd olununğanlar. Ve, bese-belli, Qırımdan daa çoq adam çıqtı. Lâkin çoqusı qayd olunmadı. 2016 senesi mayıs ayında bizler Ukraina Devlet sıñır hızmetine muracaat ettik: Qırımğa kelgen ve çıqqan adamlarnıñ sayısı arasında 70 biñ insan qadar farq bar – çıqqanlarnıñ sayısı daa çoq. Elbet, olarnıñ episi qıtada qalmamaq ta mümkün edi. Lâkin, kerçekten, Qırımdan çıqqan adamlarnıñ sayısı ukrain sıñırcılarınıñ aytqanından ziyade, ve Rusiyeli menbaalarnıñ aytqanından bayağı çoqtır.
Ukrainanıñ tarafını tutqan ealini Qırımdan çıqmağa mecbur eteler – ealini deñiştirelerTamila Taşeva
Kerçekten, tahminen yarısı – qırımtatarları. Bu 25-30 biñdir. Bizler bazıda sıñırnı nezaret etemiz ve insanlarnıñ nasıl çıqqanlarını köremiz. Rusiye esabatları kerçek raqamlarnı köstereceginden pek şubelenem. Elimizdeki malümatqa köre, Qırımğa 500 biñge yaqın insan keldi, olarnıñ bazıları çeşit rağbet programmalınen faydalandı. Lâkin bu resmiy malümat degil, ve Rusiye esabatı bunı tasdiqlamaycaqtır.
– Siziñ fikiriñizge köre, Qırım sakinleri yarımadanı terk etmege devam eteceklermi?
Taşeva: Zanımca, öyledir. Ukrainanıñ tarafını tutqan ealini çıqmağa mecbur eteler, ve Rusiyeden adamlar kele. Ealini deñiştireler. Biz ende, üç yıl evelsi olğanına nisbeten, farqlı eali erkânını köremiz. Rusiye halqaea insaniy uquqnı bozıp, ealini deñiştire. Ve men qorqam ki, işğalniñ soñu kelecegine qadar vaziyet pek farqlı olacaq.
– Biz Ukrain kelecegi institutınıñ mutehassısı İgor Tışkeviç ile bağlandıq. İgor, maqaleleriñizden birinde siz Qırımda ealiniñ deñiştirilmesini «eali erkânı cenkleri» olaraq tanıtqan ediñiz. Ne içün siz böyle bir ibare qullandıñız?
Tışkeviç: 1991 senesi olğan vaziyetni hatırlayıq, Ukraina o vaqıt mustaqilligini qazanğan edi. Daa o vaqıt Sovet ordusınıñ sabıq askerlerinden bir qısım, Ukrainanıñ SSCB erkânından çıqacağına, yani mustaqilligine qarşı çıqa edi. Bazı adamlar silâ qullanmağa da azır edi, faqat iç bir yetekçi çıqmadı, siyasiy emir yetişmedi. Lâkin bundan soñ eali erkânı deñişti, bir tek Aqyarda deñişmedi – ve andaki fikirler Rusiyeli Qırımlılarnıñ çoqusında olğanı kibi qaldı.
Ukrainanıñ tarafını ala bilecek er kimse sıqıştırıla, ve böyle eali yerine riayetkâr içtimaiy gruppalar ketirileİgor Tışkeviç
Rusiyeniñ işğalden soñ yapqan birinci areketi – arbiy pensionerler ve arbiy hızmetçiler içün mesken qurulmasınıñ programmasını başlatqanı oldı. 2014 senesi Qırımğa eñ azından 20 biñ arbiy pensioner köçti. Arbiylerniñ hızmet meskenleri esapqa alınmay, çünki bu adamlar Qırım sakinleri olaraq sayılmay. Lâkin istifağa çıqqan soñ, olar hızmet meskeninde qala bileler. Ve böyle insanlarnıñ da sayısı 20 biñden az degil. Aile azalarını esaplaycaq olsañ, Qırım ealisiniñ endi tahminen 5-7 % olıp çıqa, olar boş yerden peyda oldı.
Daa bir programma uzaq Şimalden pensionerlerniñ kelmesine yöñelgen. Bu pragramma çerçivesinde de çoq insan köçip keldi. İç bir zaman yahşı yaşayış körmegen adam Qırımda kvartiranıñ saibi ola. Rus tasavurına köre, kurortqa kele. Elbet, bu adam, oña böyle fırsat bergen Putinge ğayet minnetdar olacaq. Elbet, bu adam, Qırım azat etilecek taqdirde, Qırımnıñ Rusiye erkânında qalmasını pek isteycek, çünki öz meskeni içün qasevet etecek. Çünki berilgen ilk meskenler ukrain arbiylerine ait edi. Olarnı sadece «basıp aldılar». Elbet, yañı «Qırımlılar», eski saipler kelip te: «siz mında kimsiñiz?», dep soraycaqlarından qorqalar. Aynısı qırımtatarlarğa da yapıla. Ukrainanıñ tarafını ala bilecek er kimse sıqıştırıla, ve böyle eali yerine riayetkâr içtimaiy gruppalar ketirile. Bu pek büyük problema.
– Qırımdan çıqqan ve kelgenlerniñ sayısına nasıl qıymet kesersiñiz?
Tışkeviç: Menim esaplarıma köre, umumen Qırımnı, arbiylernen beraber, tahminen 100 biñ insan terk etti. Bundan az degil. Ve eñ azından 50-60 biñ qoranta keldi.
– Qırım azat etilecekte bunıñ episi ne olacaq?
«Yañı Qırımlılarnıñ» tahminen yarısı – elinde silâ tutqan adamlar. Bu saatlı bomba kibidirİgor Tışkeviç
Tışkeviç: Bu ise büyük bir problema. «Yañı Qırımlılarnıñ» tahminen yarısı – elinde silâ tutqan adamlar. Olar teşkilâtlanğanlar ve emirlerni eda etmege alıştılar. Bu saatlı bomba kibidir. Ve bu yerde liberalizm oynamaq semereli olmaz. Çehiya cumhuriyetiniñ misalini almağa mümkün olur.Olar Sudet topraqlarından 1945 senesinden soñ ketken alamanlarnıñ mülkini qaytaracaqta ne yapqan ediler? Çehler dediler ki, Sotsialist İşçi Partiyasınıñ azası olğanlardan ğayrı er kesge mülkni qaytarmağa azırlar. Anda ise aman-aman er kes partiyağa kirgen eken. Aynı şekilde yapmağa mümkün olur: işğal vaqıtında silâ tutmağanlar Qırımda qala bilir. Qırımğa silânen kelgenler mecburen çıqarılacaq – ve bu normaldir. Çünki işğalcini özüñde qaldırmaq – saçmalıqtır.
– Şimdi, Qırım daa Rusiyeniñ nezaretinde qalğan vaqıtta, ne yapmağa kerek?
Tışkeviç: Eñ azından taqip etip vaziyetni talil etmege kerek. Teessüf ki, Ukraina bu meselenen aman-aman oqraşmay.
(Metinni Galina Tanay azırladı)


text:
Kyivde fevral 27-de «Nastoyaşçeye vremâ» halqara haber telekanalı taqdim etildi. Bu Radio Svoboda ve «Amerikanıñ sesi» yapqan leyhadır, aftada 7 kün, künde 24 saat rus tilinde yayın yapqan matbuat ağıdır.
Leyha eki yıldan berli çalışqan «Nastoyaşçeye vremâ» yayınınıñ tecribesini devam ettire. Keçken sene oktâbr ayından başlap leyha kenişledi ve telekanal olaraq çalışa.
«2014 senesi Ukrainada körgen vaziyetimizden sebep bu leyhanıñ ğayesi peyda olğan edi. Cenk başlağan soñ, Qırım işğal etilgen soñ bir çoq kütleviy haber vastası yañlış ve yalan malümatlar tarqattı, bizler Radio Svobodada ve «Amerikanıñ sesinde» añladıq ki, buña cevap berilmeli. Er kün 30 daqqalıq yayın çıqmağa başladı», – dep qayd etti kanalnıñ icra prodüseri Kenan Aliyev.
«Nastoyaşçeye vremâ» – yañı bir brand. O, rus tilli seyircilerine muracaat ete. Bütün dünyada olarnıñ sayısı 275 million insanğa qadar yete – Orta Asiya ve Kavkazdan başlap Rusiye, İsrail, Almaniya, Kanada, Baltiya memleketleri ve, elbet de, Ukrainağa qadar. «Maqsadımız belli: faktlarğa esaslanğan haber qaynaqlarını bermektir», – dep ayta telekanal müdiri Deyzi Sindelar.
Telekanal uydu ve mobil platformalarda, içtimaiy ağlarda ve smart-TV ilâvelerinde açıqtır. «Nastoyaşçeye vremâ» kanalınıñ ağı bugünde-bugün 11 memlekette 32 tele ve internet yayıncısını qaplap ala. Ukrainada – «UA: Pervıy», Çernomorskaya TRK, telekanal «24», TK «Vintaj», «Donetsk TV», TK «Svobodnoye prostranstvo», TRK «Lavanda», «TV-7 Mariupol», Mariupolskoye TV.


text:
«Çetel agenti» statusınıñ berilüvi, kelecekte Rusiyede KHV istenilmey, dep tanılmasına doğru atılğan bir adım olması mümkün.
Böyleliknen repressiyalar konkret jurnalistlerge de toqunması mümkün, dep saya, Qırım uquqqorcalayıcı gruppasınıñ yolbaşçısı Olga Skripnik.
«Rusiyede qayd etilgen şirketlerniñ ayatı maliyeviy ve memuriy esabatlarnen zorlaştırılabile. Rusiyedeki uquqorçalayıcı zenaatdaşlarımıznı bilgenimiz içün, olar «çetel agenti» qanunı apansızdan ve esassız teşkerüvler keçirmek maqsadınen yapılğanını aymaqtalar. Bu mesele redaktsiyalarğa da toqunabile», – dep izaatlay o Qırım.Aqiqatqa.
Rusiye adliye nazirligi dekabrniñ 5-nde Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı (PCE/PC),«Nastoyaşeye vremya» telekanalı, Azatlıq Radiosunuñ tatar-başqırd hızmeti (Azatliq Radiosi, «Idel.Aqiqat», «Faktograf», «Kavkaz.Aqiqat» Qırım.Aqiqatnı«çetel agent» cedveline kirsetti.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin noyabrniñ 25-nde Federatsiya Şurası tarafından qabul etilgen KHVnen bağlı «çetel agenti» qanunını imzaladı. Bu qanunğa istinaden Kreml, çetel haber vastalarınıñ maddiy yardım menbalarını açıp bermesi istemege ve rusiyeli seyircige bu şekildeki haberni azırlağan malümat menbalarını «çetel agenti», dep tanımağa imkân bere.
Rusiyedeki KHV faaliyetiniñ sıñırlanmasınen bağlı qarar, Rusiye tarafından finansirlengen RT telekanalında ABD akimiyetiniñ ABDde «çetel agenti» sıfatında qayd olması talabına cevap bergenini ilân etken soñ peyda oldı.
Rusiye adliye nazirligi daa evel Qırım.Aqiqat Azatlıq Radiosı leyhasına işiniñ sıñırlanabileceginen bağlı tenbiyelev yollağan edi.
Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı korporatsiyası öz beyanatında – Rusiye ükümeti tarafından çetel KHV qarşı nasıl tedbirler kirsetilecegi ve işbu tedbirler media teşkilâtına nasıl tesir etecegini tahmin etmekten çekingen edi.
Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı korporatsiyasınıñ maqsadı - dünyadaki çeşit devletlerde, şu cümleden Rusiyede de, oquyıcı ve seyircilerge doğru ve halis malümat taqdim etmekten ibaret olğanını qayd ete. «Bizler muhbirlik işimizni devam etecekmiz», – denilmekte beyanatta.
Ukraina Tışişleri nazirligi Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosına bağlı yerdi leyhanıñ «çetel agenti» cedveline kirsetilüvini «söz serbestligine ücüm» dep adlandıra.


text:
Qırımda noyabr 5-ine qadar furtuna ihtarı ilân etildi, dep bildire Qırım gidrometeomerkez.
"Quru ve sıcaq avadan soñ suvuq front keçkeni içün, oktâbr 31-inde ve noyabr 1-inde Qırımda ava şaraiti pek deñişecek: şimal-şarqiy yel saniyede 15-20 metrge qadar küçleşecek, yağmur ve dağlarda qar yağacaq. Noyabrniñ 1-inde maksimal ava arareti +5...+10 derecege qadar tüşecek, minimal ise -2...-5°, yalı boyunda +2...+5 derecege qadar tüşecek", - denile beyanatta.
Müessise, yarımadada ep bir yüksek yanğın telükesi bar olğanını qayd etti.
Daa evel Qırım.Aqiqat Aqmescitte oktâbrniñ 31-nde birinci qar yağğanını bildirgen edi. Hususan, qar Aqmescitte ve Ay Petride yağdı.


text:
Bağçasaray – Bağçasaraynıñ turistik qısımında şaşqan yerli sakin ve şeerniñ siyrek musafirleri közü ögünde silâlanğan adamlar terroristler degil de, qavehane ve restoranlar faaliyetinde bozuvlarnı qıdırdılar. Yerli iş adamlarnıñ qayd etkenine köre, teşekerüvlerni tek qırımtatarlarğa ait qavehanelerde ötkerdiler. Meclis basqı ve qırımtatarlarnı kene de qorquzacaq olğanlarını bildirdi.
Bağçasaraynıñ turistik qavehanelerni qoruyıcılar teşkerdiler. İşhane sipleri, silâlı şahıslardan qorqıp, izaatlarında vaqianı «maski-şou» dep adlandırdılar.
«Musafir» qırımtatar milliy yemekleri qavehanesiniñ idarecisi Safiye Ablayeva şunı qayd etti: «Ukrainada da ciddiy teşkerüvler ötkerile edi. Bir eki adam kelip, laqırdı ete edik. Amma, avtomatlarnen iç bir vaqıt kelmegen ediler».
Aytqanına köre, beklenilmegen «musafirler» arasında «prokuratura», «Qırım Cumhuriyeti içki işler nazirligi», «Fevqulade vaziyetler nazirligi» vekilleri bar edi. Olarnen birlikte arbiy urbada avtomatları qollarında 6 silâlanğan şahıs keldi.
«Teşkerüvni ötkergenlerden biri maña Ukraina İçki işler Nazirligi Qırımdaki bölüginiñ cinaiy taqiqatlar polkovnigi olğanını tasdiqlağan ukrain vesiqasını kösterdi»,– dep qayd etti Ablayeva.
Teşkerüvni keçirgenler Bağçasarayda qanunsız iş alıp barılğanı aqqında vesiqanı kösterip, bu tedbir şikâyet esasında yapılğanını bildirdiler.
Bağçasarayda çalışqan diger qırımtatar qavehaneleri, hususan «Salaçıq», «Aşlama-saray», «Efsane», «Meyhane», ve küçük musafirhane «Dilâra-hanum»da da vesiqalarnı baqıp, teşkerdiler.
Milliy mensürlikke köre basqı
Mecliste qayd etkenleri kibi, bu kibi tedbirler yalıñız qırımtatarlarğa ait qavehanelerde ötkerilgenini qayd etip, olarnı «tarik» ve milliy mensüplikke köre qorquzuvlar olaraq adlandırdılar.
Meclis reisi muavini Ahtem Çiygoz Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, teşkerüvlerni, musulmanlar içün muqaddes Ramazan ayı keçirgenleri qırımtatarlarnı çorlandıra. «Adamlar, teşkerüv degil, basqı yapmaq içün atılıp kireler. Amma, vesiqaları yerinde olmağan diger müessiseler ep çalışalar, olarnı tiymeyler. Onıñ içün bunı tarik kibi adlandıra bilem», - dedi Çiygoz.
Aytqanına köre, teşkerüvler yerine Bağçasaray şeer şurasınıñ qırımtatar deputatları da keldi, amma, iç bir sualge cevap alamadılar.
Adını gizlemege rica etken qırımlı adliyecilerden biri bildirgeni kibi, istegen alda er müessiseniñ vesiqalarında bozuvlarnı tapmaq mümkün. «Misal içün, Bağçasaraynıñ ale daa şeer sıñırı belgilenmedi, demek topraq ayırıluvı meseleleri çezilmey qala. Bu meselelerniñ episi Ukrainada al etilmedi. Endi adamlar vaziyetniñ qapqanına tüşe bileler», - dep qayd etti Qırım.Aqiqatnıñ subetdeşi.
Bağçasaray meri yerli meclisni binasız qaldırmağa istey
Aynı zamanda, Qırım Hocalıq mahkemesi Bağçasaray yerli meclissi yerleşken binada kiralıq añlaşmalarnıñ bozuluvı aqqında şikâyet keldi. Şikâyetni şeer şurasınıñ kommunal şirketi berdi.
Bağçasaray meri Konstantin Rubanenko Qırm.Aqiqatqa izaat bererek, bu mesele tek adliyeviy saasına ait, dep ayttı, çünki binanı kiralağan «Ocalar şurası» cemaat teşkilâtı kira içün para bborclu. «Meclis aqqında asılında laf ketmey, bu qayd etilmegen bir teşkilât, yani resmiy olaraq o mevcut degil», - qayd etti o.
Ahtem Çiygoznıñ fikirince, Meclisniñ resmiy olaraq qayd etilmegeni, evelden Bağçasaray merine bu qurum ile iş tutmaq ve atta qol tutqanını bildirmek ve añlaşmağa keder etmey edi.
«Mesele şunda ki, Konstantin Rubanenko «Devlet şurasına» namzetligini kösterdi ve şimdi de «boyasını» deñiştirip, belli bir imtiyazlar qazanmağa istey», – dedi Çiygoz.
Bildirgenine köre, bina içün borclu qalğan paranıñ miqdarı 105 grivna etrafında, ve añlaşmanı bozmaq içün esas sebep degil.


text:
Freedom House teşkilâtınıñ sabıq prezidenti ve ABD devlet kâtibiniñ sabıq yardımcısı David Kramer, bütün sanktsiyalar Rusiye işğal etken Qırımnı Ukrainağa keri qaytarğanında lâğu etilmesi mümkün, dep saya. Bu aqta o, Azatlıq Radiosına bergen intervyuda ikâye etip berdi.
«ABDnen diger Ğarp devletleri Rusiyeniñ Qırımnı işğal etmesini qanunsız dep tanıdı. Menim fikrime köre, bu ne qadar devam etse etsin, bizler iç bir şartlarda Qırım işğalini tanımamız mümkün degil ve Rusiyege qarşı kirsetilgen sanltsiyalardevam ettirilmeli», – dep saya Kramer.
O, bir daa dünya «Qırım aqqında unutmağanını» qayd etti.
Onıñ sözlerine köre, eger dünya Qırımnı Rusiyege teslim etse, demek «mustaqillik ve topraq bütünliginiñ bozulmasınen bağlı köz qamaştırğan kerçekni tanıp, qanunsız şekilde Avropanıñ haritası deñiştilgenini tanığan olacaq».
Kramer buña «yol bermemek kerek olğanını» qayd etti.
David Kramer 2008-2009 yıllar arasında ABD devlet kâtibiniñ demkoratiya, insan aqları ve emek meseleleri boyunca yardımcısı vazifesinde çalışğan edi. O, 2010 senesi oktâbr ayından 2014 senesi noyabr ayına qadar Freedom House’qa prezidentlik yaptı. Al-azırda o Mccain İnstitutınıñ insan aqları ve serbestligi boyunca üyken direktor vazifesinde çalışmaqta.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Amerika Qoşma Ştatlarınıñ prezidenti Barack Obama Rusiyeni dünya Moskvanıñ Suriyede fevral 27 başlanması beklenilgen cenk areketleriniñ toqtatılmasına riayet etüvini közetecek, dep tenbiyeledi. Bunı o fevral 25-te AQŞ Devlet departamentiniñ Milliy havsızlıq meseleleri şurasınıñ vekilleri ile körüşüvinde bildirdi.
«Bu künler pek müim olacaq, ve dünya Rusiye ve onıñ ortaqları Suriyede barışıqqa riayet etemi-yoqmı baqacaq», – dedi Obama.
Amerika prezidenti barışıqnı Rusiye ve Suriye rejimi içün «bir test» dep adladı.
Aleppo rayonında Suriye ükümet quvetleriniñ Rusiye ava darbeleriniñ yardımı ile isyancılarnı sarıp aluv kampaniyası bu ay barışıq muzakerelerini aman-aman toqtattı. Barack Obama «İslam devleti» ve «Front an-Nusra» («Al-Kaidanıñ» Suriye bölügi) Suriyede cenkleşmege devam ete bilecegini ayttı, çünki olar barışıq muzakerelerine kirmey.
Obamanıñ qayd etkenine köre, Amerika askerleri «İslam devleti» gruppirovkasınıñ boyeviklerini «bütün cebelerde», şu cümleden, Libiyada yoq etmege devam etecek.
Cuma künü, fevral 26-da, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq Şurası Amerika Qoşma Ştatları ve Rusiye azırlağan Suriyede barışıq aqqında rezolütsiyanı tasdıqlaycaqtır.
Fevral 22-de belli olğanı kibi, Washington ve Moskva Suriyede barışıq planını belgilediler.


text:
Yogurt yuğarı qan basımın töşerä
Monı AQŞta ütkärelgän tikşerenü näticäläre kürsätte
Belgeçlär yogurt belän tuqlanuçı yuğarı qan basımı bulğan keşelärdä qan basımınıň töşüen bilgeläde.
Amerika Quşma Ştatlarındağı Mêyn Universitetı belän Awstraliyadağı Kön’yaq Awstraliya Universitetında wazıyfa başqaruçı belgeçlär yogurtnıň yuğarı qan basımına täêsiren tikşerde.
Tikşerenüdä urtaça yäş’läre 62,1 bulğan häm 62%ı yuğarı qan basımı xastası bulğan 915 keşeneň mäğlümatları qaraldı.
Tikşerenü näticäläre “İnternational Dairy Journal”da urın aldı.
Yogurtnıň qan basımı normal’ bulğan keşelärneň qan basımına bernindi üzgäreş kertmäwe kürelde.


text:
Qırımtatar faali İsmail Ramazanov iyülniñ 9-nda Qırımda Rusiye quvetçileri ve yerli akimiyet tarafından qırımtatarlarğa qarşı yapıla bilecek provokatsiyalar aqqında bildire.
«Vaqtınca işğal etilgen Qırımdaki semetdeşlerimizden, hususan Aqmescitten kelgen malümat qasevetlendire. Qırımdaki işğalci akimiyet kütleviy provokatsiyalar yapacaq ve, belki, insanlarnı apiske alacaq kibi malümat bar, bir ihtimal bar, amma malümat tasdıqlanmadı», – dep ayttı o, Facebooktaki video muracaatında.
Ramazanov, iyülniñ 7-nde tintüvlerden soñ tutulğan qırımlı musulmanlarnıñ sıñırlav tedbiri belgilenecek Aqmescit mahkemesi ögünde provokatsiyalar ola bile, dep ayta. O, semetdeşlerini muqayt olıp, birer-birer yürmemege çağırdı.
«Ateş olmağan yerden duman çıqmaz, diqqatlı oluñız», – dedi faal.
Onıñ qayd etkenine köre, iyülniñ 9-nda Kyivde faaller Rusiye elçihanesiniñ binası ögünde yarımadada tutulğan ve apiske alınğan qırımtatarlarğa qol tutuv aktsiyalarını keçire bile.
Ramazanovnıñ provokatsiyalar malümatını isbatlaycaq diger menbalar yoq.
Qırımtatar milliy areketiniñ veteranları iyülniñ 7-nde Qırımda keçirilgen tintüvler sebebinden Aqmescit merkezindeki Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ binasına keldi. Olar Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnen körüşmege istedi ve afu soramasını talap etti.
Çarşenbe künü, iyülniñ 8-nde, Aqmescitteki Rusiye mahkemesi iyülniñ 7-nde tutulğan bir qaç musulmannı apiske aldı.
Tintüvler iyülniñ 7-nde saba erte yedi qırımlınıñ evinde keçirildi: Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında yaşağan Emil Ziyadinov, Aqmescit rayonınıñ Kurtsı qasabasında yaşağan İsmet İbragimov, Bağçasaray rayonınıñ Jeleznodorojnoye köyünde yaşağan Seyran Hayretdinov, Bağçasaray rayonınıñ Sevastyanovka köyünde yaşağan Aleksandr Sizikov, Aqmescit rayonınıñ Bavurçı (Kamenka) qasabasında yaşağan Vadim Bektemirov ve Aluştada yaşağan Dilâver Memetovnıñevinde. Memetov tintüv vaqtında evde yoq edi, onı qıdırmağa devam eteler.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, «Qırım sakinleri arasında terror mefküresini yayğan, qırımlı musulmanlarnı özüne celp etken» «Hizb ut-Tahrir» bölügini qurğanından ve iştirak etkeninden şübheli sayılğanlar tutuldı. Rusiye mahsus hızmetiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, «(teşkilât) azalarınıñ yaşağan yerlerinde Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir al-İslami» propaganda malümatı, terror faaliyeti vaqtında qullanğan elektron malümat taşıyıcıları» alındı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrovğa Aqmescitteki Cuma Cami açılışında iştirak etmek içün işğal etilgen Qırımğa kele bilecek Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ ziyaret formatını tüşünmege avale etti.
Bu aqta Kreml saytında derc etilgen Putinniñ emirlerinde aytıla.
«Rusiye Tış işler nazirligi ve alâqası olğan diniy teşkilâtlar Türkiye Cumhuriyeti prezidentiniñ Aqmescitteki Cuma Cami açılışında iştirak etmek içün Rusiye Federatsiyasına ziyaretiniñ formatını baqmalı», – dep aytıla emir metninde.
Haber etilgenine köre, Sergey Lavrov bu avaleniñ yerine ketirilmesinden mesüliyetli olaraq belgilendi. O, 2019 senesi iyünniñ 1-ne qadar Putinge neticelerni bildirmeli.
Aprelniñ 26-nda belli olğanı kibi, Aqmescitteki yañı Cuma Caminiñ açılış künü iç süslenüviniñ leyhası deñişkeni içün bir yılğa qaldırıldı. Yañı kün – 2020 senesi aprelniñ 21-i.
Rusiye prezidenti işğal altındaki Qırımnı ziyaret etip, bu tedbirge Erdoğannı davet etti, dep bildirdi. Recep Tayyip Erdoğan bunı açıq şekilde daa izaatlamağan edi.
Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Said İsmagilov musulman din erbaplarını ilhaq etilgen Qırımdaki Cuma Cami açılışını ziyaret etmemesine çağıra.
Leyhağa köre, Aqmescitteki Cuma Cami 5,7 biñ metr kârelik olıp, 2,6 biñ insannı sığdıracaq. İnşaat eki qısımdan ibaret – qubbeli esas bina ve kolonnalı ve abdesthaneli iç azbar. Cami qurucılığı 2016 senesi oktâbr ayında başladı, onı 2019 senesiniñ soñunda bitirmege planlaştırıla.
2018 senesi iyün ayınıñ soñunda Aqmescitte Qırımdaki Cuma Caminiñ büyük qubbesini qurmağa başladılar. Küzde qurucılar beton işlerini bitirip, caminiñ büyük qubbesini qurdı ve binanıñ iç süslenüvine başladı. 2018 senesi oktâbr ayınıñ soñunda camide liftler çalıştırıldı.


text:
Mäğlüm ki, Rusiä prokuraturası inde şaqtıy waqıt alar eşçänlegendä törle citeşsezleklärne tabarğa tırışıp qarağannan soñ, älege mäktäplärdä uqıtuçı törek watandaşlarınıñ Rusiädän, dimäk Tatarstannan da kitüen taläp itte.
Watan partiäse piketında qatnaşuçılar Rusiäneñ mäğärif sistemasında häm ğomumän milli säyäsätendä barğan täräqqiätkä bik borçıluın belderde. Tatarstandağı tatar-törek mäktäpläreneñ eşe bar Rusiä belän çağıştırğanda da iñ yuğarı belem standartlarına turı kilä, alarnı yabarğa tırışu omtılışları isä Rusiä mäğärif ministrlığınıñ uqıtudağı milli komponentnı beterü yünäleşendäge ğämälläre rätendä tora, di piketta qatnaşuçılar.
Federal üzäkneñ şuşı ğämällären Watan partiäse Rusiädä barı tik ber genä millät, ber genä din qaldıruğa yünälderelgän dip sanıy.
Rusiä prokuraturasınıñ tatar-törek mäktäplären yabarğa tırışuına qarşı protestqa çığıp "bez üz mänfäğätlärebezne, balalarıbıznıñ kiläçägen yaqlıybız, mäğärif ölkäsendäge xoquqlarnı qısuğa qarşılığıbıznı belderäbez", dielä piketçılar möräcäğätendä.
Älege möräcäğätne alar Rusiä prezidentı Dmitri Medvedevkä dä yullağan.
Moña qädär Watan milli-demokratik partiäse Mäskäwdä Rusiä mäktäplärendä pravoslaw dine nigezlären uqıtuğa qarşı da ber uram cıyını ütkärgän ide.


text:
Ukraina Devlet hızmetiniñ sıñırdan yalıñız pasport boyunca keçirmek qararı – Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ subyekti olaraq tanımaq içün atılğan bir adım, dep tüşüne Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov.
Bunı o sentâbrniñ 8-de jurnalistlerge bildirdi.
«Bunıñ kibi adımlar sıq-sıq olsa, demek, bizler doğru bir yolnen ketemiz», – dedi Aksönov.
O, emin ki, Ukraina akimiyeti Qırımnı Rusiye subyekti olaraq ne qadar tez tanısa, olarğa o qadar elverişli olacaqtır.
Ukraina Devlet hızmetinde bergen malümatlarğa köre, sentâbrniñ 8-den itibaren Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasına kirmek içün şahsiyetini ve Ukraina vatandaşlığını tasdıqlağan vesiqa olmaq kerek.
16 yaşını toldurmağan balalar Ukraina vatandaşı pasportlarınen ketmek kerekler. Bundan evel doğuv şeadetnamesi ya da balanıñ yol vesiqası yeterli edi.


text:
Android esasında cep telefonları içün qırımtatar luğatını azırlağanlar ilâvege qırımtatarca-ukraince ve ukraince-qırımtatarca luğatlarnı qoştı. Bu aqqında leyhanıñ Facebooktaki saifesinde aytıla.
«Qırımtatar luğatı içün küçük bir yañılıq azırladıq, daa bir til qoşuldı, rusçadan ğayrı – ukrain tili de olacaq. Latince yazılğan qırımtatar sözlerini kirill urufatına da çevirdik», – dep aytıla haberde.
İşbu qırımtatar luğatı medeniye.org saytındaki luğat esasında azırlanğandır. İlâve internet bağı olmasa da çalışa.
İlâveni Google Play saytından endirmek mümkün.
Malüm ki, Medeniy Qırım qırımtatar teşebbüsçi gruppası iOS ve Android smartfonları içün qırımtatar luğatını azırladı – Canlı Luğat.


text:
Hastahanege psihiatrik ekspertiza içün yatqızılğan Aqmescitte tevqif etilgen qırımtatar faali ve siyasetçi Nariman Celâl advokat Nikolay Polozovğa hastahanedeki şarait aqqında aytıp berdi. Bunı Polozov oktâbrniñ 13-nde Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
"Şimdi Nariman Aqmecit SİZO-sınıñ diger tevqiflilerinen beş kişilk kamerada buluna. Kün tertibi tahqiqat izolâtorındaki kibidir. Hastahanedeki aş izolâtorda berilgeninde biraz yahşıca, kezinti vaqtında ise beton divarlar degil de, küneşni körmek mümkün", - aytıp berdi Polozov.
Onıñ qayd etkenine köre, hastahanege yollanmalar ketirp bermege "qıyınca" olğan.
"Misal olaraq, bugün biz Emine Avamileva ile müşterimiz içün sıcaq urbalar ketirdik, olarnı qabul etmediler. Hastahanede ise suvuq. Bu vaqıt içinde oña eki kere ekimler kelip, sualler bergen ve tibbiy baqınuv olğan, amma neticeleri belli degil", - dedi advokat.
2018 senesi Rusiye apsinden azat etilgen ukrainalı deñizciler Vladislav Kostişin ve Bogdan Golovaş Qırımda apiske alınğan qırımtatar faali ve siyasetçisi Nariman Celâlğa sebat ve metanet tiledi.
Nikolay Polozov oktâbrniñ 8-nde Nariman Celâl psihiatrik ekspertizağa yollanğannı haber etti.
Daa evel advokat, tevqif etilgen qırımtatar faali Nariman Celâlnıñ mektüpler almağanını bildir
Bundan evel berilgen malümatqa köre, faalniñ qabaatlavı sertleştirildi, şimdi 20 yılğa qadar azatlıqtan marum etile bile. FSB, Nariman qabaatlanğan diversiya yapıluvına yardım etüvni diversiyada iştirak etüvge deñiştirip, qabaatlavnı sertleştirgen edi.
ABD OSCE missiyası Nariman Celâlnı ve üç doğmuş qardaş Ahtemovlarnı acele azat etmesine çağırğan edi.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Qırımda «Mayıs 3 künü mahkeme işi» çerçivesinde dörtünci teşebbüsçi yaqalandı. Şu mayıs künü biñlerce qırımtatarlar, Kiyevden qaytqan milliy lider Mustafa Cemilevni Ermeni Bazarda qarşılamaq içün keldiler. Noyabr 25 künü yaqalanğan Edem Ebulisov politsiya hadimine küç qullanğanında şeklene, eñ yaqın künleri mahkeme ötkerilip, cezası belgilenecek.
Oktâbrde şu iş çerçivesinde daa üç qırımtatar teşebbüsçisi yaqalanğan edi. Musa Apkerimov, Rustam Abdurahmanov, Tair Smedlâyevni 318-nci madde boyunca qabaatlanalar. Üçü de Aqmescitniñ taqiqat merkezinde tutulalar. Rusiyeli adliyeciler ve uquq qorçalayıcılar, bu iş Moskvada mayıs 6 künü açılğan «Bolotnaya mahkeme» işini añdırğanı ve siyasetnen qarışqanını bildireler.
Qırımda «Mayıs 3 künü işi» boyunca apis etilüvler oktâbrniñ ortasında başlandı, uquq qorçalayıcılar qayd etkenleri kibi, Mustafa Cemilevnen körüşken semetdeşlerge qanunsız miting ve politsiya hadimlerine boysunmağanları içün memuriy ceza ve para cöremelerni belgilediler. Oktâbrniñ 16-nda aqşam 24 yaşlı Musa Apkerimov yaqalandı. Onı cinaiy madde boyunca qabaatladılar, akimiyet vekiline qarşı küç qullanğan dep ayttılar. Taqiqatnıñ malümatına köre, Apkerimov politsiya hadiminiñ tizini yaralağan.
Qabaatlanğannıñ adliyecisi Cemil Temişev «Grani. Ru» neşirine bergen malümatqa köre, Apkerimov qabaatnı boynuna aldı, amma, bunı mahsus yapılmağanını ayttı.
Ekinci künü, noyabrniñ 17-nde daa bir qırımtatarı Rustam Abdurahmanov yaqalandı. Onı da 318-nci madde boyunca qabaatladılar, amma, onıñ küç qullanuvı politsiya hadiminiñ ayatına telükesiz edi, dep qayd etile.
Daa bir qaç künden soñ, oktâbrniñ 24-nde Qurultaynıñ teftiş komisiyası reberi Zair Smedlâyevniñ ağası Tair Smedlâyevni yaqaladılar.
Aman-aman bir aydan soñra, noyabrniñ 25-nde saba daa bir qırımtatar Edem Ebulisovnı yaqaladılar. Oña belgilenecek ceza boyunca mahkeme toplaşuvı yaqın künleri ötkerilecek. Yañı apis etilüv aqqında Tair Smedlâyevniñ adliyecisi Emil Kürbedinov Radio Svoboda-ğa şunı bildirdi:
– Maña yaqalanğannıñ soyları telefon etti. Noyabr 25 künü saba saat 9-da o maşinasını aydap kete ete, onı yaqaladılar, Taqiqat komitetine alıp ketirdiler, Rusiye Federatsiyasınıñ cinaiy kodeksiniñ 318-nci maddesiniñ 1-nci bölügi boyunca qabaatlaylar – «Akimiyet vekiline qarşı ketirilgen zarar, ayatına telükeli degil». Men bilgenime köre, onı bayraqnıñ sapı ile politsiya hadimini urğanında qabaatlaylar. Soñki kere men soylarınen tünevin üylede telefonlaştım, aytqanları kibi olarnıñ adliyecisi endi bar. 48 saat devamında oña cezanı belgilemek kerekler, taqiqatçılar apis etilüvini talap etecektirler.
Emil Kürbedinovnıñ fikirince, Edem Ebulisovnıñ işi o qorçalağan Tair Smedlâyevniñ işine beñzey. Smedlâyevni da politsiya hadimine zarar ketiriyuvinde qabaatlaylar:
– Taqiqatçılarnıñ qolunda, Tair Smedlâyev arbiy urbada bulunğan adamnıñ yaqasından ve omuzından tutqanını köstergen video bar. Başqa bir şey yapmay. Taqiqatçılar ise, arbiyli ağrılarnı duyganı cinaiy işniñ açıluvı içün yeterli, deyler. Aynı zamanda, zarar aqqında söz yürütilmey - dögüş, orta ya da yengil ağrılar degil – iç bir şey teninde qalmadı. Sadece, şu yeri ağırtqan eken. Biz izaat berdik, Smedlâyev bu adam kim olğanını bilmegeni ve oña qarşı küç qullanmağa istemeginini aytıp berdi. Betine urğanlardan soñ, kimnidir arbiy urbada yaqasından tutqanını tasdiqladı, şu adamnıñ uruvından qorçalanmağa istedi. Belki de silti onı, amma, men qorçalağan Smedlâyev, şu adam politsiya hadimi olğanını bilmey edi.
Şu vaqıt asılında Qırımda İçki işler Nazirligi bar edimi ya yoq belli degil. Men taqiqatçılarğa muracaat etip, bunı ögrenmege talap ettim, o adam İçki İşler Nazirliginiñ hadimi edimi ya yoq, Nazirliknin angi bölükleri mevcut edi. Çünki, Vladimir Vladimiroviç Putin özü aytqanı kibi, arbiy urbasını er angi tükânda satın almaq mümkün.
– Mayıs ayından soñ, yarım yıl keçti, ne içün bu iş kene de canlandırıldı?
– Tair Smedlâyevniñ mahkemesinden aldın, işbu mahkeme er şeyni kösterecek dep aytqan edim. Qırımda mahkemeniñ ne derecede adaletli olğanını numayış etecek. Taqiqat devamında adamnı serbestlikten marum etmek ve apis etmege sebep yoq edi. Em de mahkeme qapalı şekilde ötkerildi. İşte, siyasetniñ qarışqanı belli. 100 % siyasetnen bağlı. Bunı qarşılıq köstermege ıntılğanlarnı qorquzmaq içün yapalar.
– Bir çoq adam bu işni «Bolotnaya mahkeme işinen» teñeştire. Bu doğumı?
– Men «Boltnaya işinen» çoq tanış degilim, tek umumiy şeyler bilem. Amma, Moskvada yaşağan adliyecilernen mesleatlaşam, olar bu vaziyetni talil etken soñ, «Bolotnaya işine» oşay, dep aytalar: tamam şu usullar, şu yollar, taqiqatçılarnıñ areketleri de beñzey.
Emil Kürbedinovnıñ aytqanına köre, adliyeciler adaletniñ tiklenüvini talap etecekler, insan aqları boyunca Avropa mahkemesine de muracaat etmeleri mümkün, çünki Kürbedinov bildirgeni kibi, «bunıñ içün endi bir çoq sebep bar».
Meclis reisi muavini Nariman Celâl emin, «Mayıs 3 künü işi» siyasiy sebeplernen bağlı. Onıñ fikirince, başından taqiqatçılar qırımtatarlar sıñırnı bozğanlar, dep aytqan ediler, soñra adliyeviy añlaşılmamazlıqlardan sebep, politsiyağa qarşı küç qullanıldı dediler.
– Şahsen meni Rusiye Federatsiyasınıñ Qırımdaki Taqiqat komitetine çağırğanda, – dep añlata Nariman Celâl, – bu kibi sualler yañğıradı: «Siz sıñır yanında bulundıñızmı?» ve ilâhre. Biz o vaqıt birden bu kibi suallerni kestire edik, nasıl sıñır, qaysı bozuluvlar aqqında söz yürütesiñiz, dep. Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına köre, sıñır eki devlet arasında olğan añlaşma boyunca teşkil etile. Ukraina ve Rusiye arasında Ermeni Bazar şeeri yanında sıñırnıñ teşkil etilüvi aqqında añlaşma yoq. Onıñ içün, nasıl bozuluvlar aqqında söz yürütkenleri belli degil. Bu suallerden vazgeçip, adamlarnı politsiya hadimlerine qarşı küç qullanğanı sebebinden celp etip başladılar. Kene de sualler peyda ola: «Qaysı hadimler aqqında aytasıñız? Sabıq ukrain «Berkut» hadimlerimi?» Bağışlañız, amma, hadimlerniñ ekseriyeti ale daa ukrain vesiqalarınen yüreler. Bu insanlar kim olğanın biz de bilmek ister edik. Bu kibi adliyeviy añlaşılmamazlıqlar bir çoq suallerni doğuralar. Tabiy ki, bu siyasiy sımarış.
Nariman Celâl qayd etkni kibi, bu iş çerçivesinde Meclisniñ faal iştirakçilerniñ iç biri celp etilmedi, adiy qırımtatarlar mahkemege çekildi. Bunıñ bir qaç maqsadı olması mümkün, dey Nariman Celâl:
– Birinciden, akimiyet adamlar bu kibi aktsiyalarda iştirak etmege saqınsınlar, çünki cezalanacaqlar, dep numayiş etmege istey. Rusiye içün bu adiy al, deyler. Ukrainada vaziyet biraz başqa edi: akimiyet küçük qanun bozuluvlarına köz yuma edi. Rusiyede buña qarşı çıqalar, bütün numayışlar qoruyıcı organlar tarafından toqtatılalar. Ekinciden, Meclisnen ketseñiz, alıñız böyle olacaq, o sizni qorçalamaz, onıñ aktsiyalarına ketmeseñiz daa eyi olur, dep köstermege isteyler, yani, Meclis teşkil etken tedbirlerge barmaq havfsız olğanını qayd eteler.
Nariman Celâlnıñ tahminlerine köre, akimiyet «Mayıs 3 künü» işinen mümkün olğanı qadar faydalanacaq.
Mayıs 3 künü 2014 senesi biñlerce qırımtatarlar Ukraina ile memuriy sıñırğa kelip, Kiyevden qaytqan milily lider Mustafa Cemilevni qarşıladılar. Şaatlarnıñ malümatına binaen, toplaşqanlar sıñırnı keçmege tırıştılar, rusiyeli sıñırcılar başından olarnı yibermediler, dava açıldı, soñra qırımtatarlarğa sıñırnı keçmege imkân berdiler. Mustafa Cemilevni Qırımğa qoymadılar, çünki rusiyeli akimiyet ona 5 yıl içinde Rusiyege kelmege yasaq etti. Buña narazılıq kösterip, qırımtatarlarnıñ bir qısımı yollarnı qapattı. O vaqıt Cemilev vaziyetni kerginleştirmemege qarar aldı ve Kiyevge qaytmağa niyet etti, adamlar da dağıldılar.
Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov Kiyevde bulunıp halqnıñ aq-uquqları oğrunda küreş alıp baralar. Bildirgenlerine köre, Rusiye Qırımnı 1937 senesi repressiyalar zamanına qaytardı.
Qırımtatarlar Rusiye ordusında hızmet etmege red eteler, bu sebepten qorantalar Herson vilâyetine köçmeleri mümkün. Aynı zamanda, 450 qırımtatarı Milliy gvardiya ve ukrain ordusı terkibinde bulunalar.
Amma, Yuqarı Şurada qırımtatar halqınıñ yekân temsilcisi Mustafa Cemilev olacaq. Sovet ükümeti dissidenti,milliy lider «Pötr Poroşenko Blokunda» 5-nci yerde buluna edi, Refat Çubarov, şu siyasiy küçniñ cdvelinde 71 nomerası altında edi.
Şimdiki ukrain siyasetinde qırımtatar faktorı aqqında Berta Communications şirketiniñ reberi, siyasetşınas Taras Berezovets söz yürüte:
- Qırımtatar mevzusı ukrain siyasetinde ekinci dereceli yerde buluna. Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovdan ğayrı, bu mevzunen iç bir kimse oğraşmay. Çubarov endi bir qaç kere, 300 biñden ziyade qırımtatarlarğa cenk ilân etilip, olarnı qaçırğan, öldürgen, çekiştirgen mahsus taqımlar peyda etilgeni, amma ukrain siyasetçileri olarnıñ ihtiyaclarını körmemelikke urğanı sebebinden çorlanğan edi. Em de bu mevzunen ileri ukrain siyasetçilerni meraqlandırmaq içün nasıl tedbrler alınmaq kerekligini bilmeyim. İç bir siyasiy küç buña diqqat ayırmağanını köremiz.
Ukrain siyasetçilerniñ bu mevzunı kötermege istemegenleri, Taras Berezovetsniñ fikirince, şimdilik Qırımnı Ukrainağa qaytarmağa imkâniyetsizliginen bağlı.
- Siyasetçiler 2-3 yıldan soñ, 10 yıldan soñ, ne olacağını tüşünmeyler. Yaqın kelecekte, Qırımnı qaytarmağa imkân tapalmayıp, Qırım Ukrainanıñ bir qısımı olğanını ve anda 2 mln. vatandaş yaşağanını unutmağa tırışalar.
Siyasetşınas İgor Semivolos ise, qırımtatar yetekçileri ukrain akimiyetinden çoq közü qaytmadı dey, çünki olar Ukraina qarşılaşqan meselelerni doğru añlay.
- Közleri qaytqanını men duymayım, çünki qırımtatar siyasetçileri ukrain siyasiy ceryanlarını yahşı bileler, olar qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını yerine ketirmek içün qoşma areketler yapılacağına işanmay ediler. Şimdi er kes Ukrainanıñ şarqında yüz bergen vaziyetni al etmege tırışalar, Qırım boyunca munaqaşalarnı ükümet desteklegeni müim. Amma, Qırımnıñ özünde yüz bergen vaqialar da diqqatnı celp ete. Meclis, Qurultaynı ğayıp etmek, qoşma organlarnı meydanğa ketirmege tırışalar. Bunıñ episi Qırımdaki vaziyetke tesir etmesi mümkün.
İgor Semivolosnıñ fikirince, ukrain siyasetçileri Qırım meselesi aktual olğanını beş parlament firqasınıñ añlaşması tasdiqlay. Bu vesiqada, Qırımnıñ Ukrainağa qaytaruv meselesi müim vazifelerden biri olğanını tasdiqlay.
«Qırım qaytarılmasa, Ukrainanıñ kelecegi yoq. Bizim tesirimiz altında olmağan er şeyni kesip alsaq ta, yahşı yaşarmız, degenleri yañlış. Qırımnı unuttırmağa bermemek kerek. İşğal vaziyette Ukraina ve adaletke işanğan adamlar bar. Kendi halqı ögünde mesülietli olğanın bilgen ukraina ile olmağa isteyim», - dedi Meclis reisi Refat Çubarov «Fokus» mecmuasına.


text:
Qırımnıñ öz başına taiyn etilgen baş naziri Sergey Aksönov yarımada sakinlerini Milât munasebeti ile hayırlar eken, kene de işğal aqqında hatırlattı.
«Allahnıñ yardımı ile Qırım tınç sürette Rusiyege qoşuldı. Halqımıznıñ ruhiy ceetten yañartuvınıñ timsallerinden biridir», – denile Qırım «baş naziri»niñ hayırlavında.
«Biz, qırımlılar, Vatanımıznıñ, vatandaşlarımıznıñ yardımını is etemiz. Aqiqat bizim tarafımızdadır», – dedi Aksönov.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Aqmescit civarında Acı Qal (Çistenkoye) köyü sabadan uquq qoruyıcılar tarafından sarıp alınğan, politsiya Aqmescitte tibbiyet adamlarını öldürgen insannı qıdırıp, ev, azbar, anbarlarnı tintey.
Qırım.Aqiqatqa yerli sakinler aytqanı kibi, evlernen bir sırada vesiqalar teşkerile. Köyge kirgen ve çıqqan maşinalar silâlı quvetler tarafından baqıla.
Rusiye politsiyasınıñ hadimleri köylülerge bunı raatlıq künü olğan vaqia ile añlatalar. Uquq qoruyıcılarnıñ aytqanı kibi, şeklengen şahıs Acı Qal yanında saqlana bile.
Köyde içtimaiy obyektlerni qoruylar – mektep, FAP, bala bağçasını. Köyniñ soqaqlarında er 100-200 metr arasında blokpostlar tura.
Yerli sakinlerniñ aytqanı kibi, arbiyler uquq qoruyıcılar ile orman ve köy etrafını baqıp çıqalar.
«Bütün politsiya celp etildi, cumhuriyetniñ rayonlarından biri bütünley sarıp alınğan. Uquq nizamınıñ quvetleri de tertipni qoruy. Eminim, bu erifni taparmız. Böyle şeyler qattı sürette ve er kesniñ ögünde cezalanmalı», – dedi Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov.
Cumaertesi künü, sentâbr 26-da, av tüfegi ile silâlanğan erkek Aqmescitte Sevastopolskaya soqağında yerleşken «acele» yardım binasına kirip, hastahaneniñ dört hadimine ateş açtı. Eki hadim elâk oldı. Yaralanğan feldşer bazar kününe keçer gecesi ameliyattan keçti, alı ağır. Ücüm etici vaqia yerinden maşinağa oturıp qaçtı. Birazdan uquq qoruyıcıları bildirgeni kibi, ücüm etken – Aqmescit sakini 1960 senesi doğğan Bekir Nebiyevdir. Qıdıruv alıp barıla.
Qırım boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komitetiniñ baş idaresi Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 105 maddesi 2-nci qısmına binayen cinaiy işni açtı (eki ve ziyade insannıñ öldürilmesi),
Aqmescitte sentâbr 28 künü elâk olğan tibbiyet adamları ile vedalaştılar.


text:
Rusiye Devlet Duması deputatı, işğal etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya, yarımadanıñ rus başlıqları Şimal Qırım kanalından suv berilüvni yañırtmaq içün Ukraina ile aytışmaq kerek, dep saya.
Böyle etip Poklonskaya Donbasta vaziyetniñ tınç çezilmesinden Üç taraflı kontakt gruppasında Ukraina delegatsiyası başı Leonid Kravçuknıñ «Qırımğa suv tek gumanitar felâket olğan taqdirde beri bile», bildirmeni tefsir etti.
«Kravçuknıñ, Şimal Qıırm kanalı boyunca Qırımğa suv berilüvi yañartılması aqqında aytqanı kibi aytışmaq kerek, dep sayam. Ukrainanıñ birinci preziyenlti bildirgen sebeplerniñ episi endi bar», – «RİA Novosti Krıma» Poklonskayanıñ aytqanlarından alıntı ketire.
Onıñ aytqanına köre, böyle aytışmalar «nasıldır bir dialognıñ başı» ola bile.
Leonid Kravçuk, Qırımda suv qıtlığı meselesi daa da kerginleşecegine emin ve bu Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı tecavuzınıñ artmasınıñ sebebi ola bile.
Ukrainanıñ birinci prezidenti, Üç taraflı kontakt gruppasında ukrain delegatsiyasınıñ başı Leonid Kravçuk, Qırımnıñ Rusiye tarafından faal arbiyleşüvi şaratinde Ukraina işğal etilgen yarımadağa Dnipro suvını bermeycek, dep qayd etti.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Bunı RİA-novosti bildire.
Derslik deñişmeleri 2014 senesi avgust 15-ne qadar azır olmalı.
2013 senesi fevral ayında Rusiye prezidenti dedi ki, orta mektepler içün «yahşı rus tilinde yazılğan ve içki zıddiyetli ve eki izalı olmağan» Rusiye tarihınıñ yekâne kitaplarını azırlamaq kerek.
Rusiye tarihiy cemiyeti tarafından tasdiqlanğan yekâne tarihiy-medeniy standart azırlandı ve cemaatçılıq tarafından muzakere etildi. Onıñ esasında yañı ders kitabı yazılacaq. Tasil Nazirliginde bildirdiler ki, derslik azır olmasa da, yañı tarih derslerini sentâbr 1-den başlap alıp baracaqlar.
ONF Aqyar bölüginiñ reislerinden biri mayıs 1-de cebe vekilleriniñ Putin ile körüşüvinde aytqanlarına köre, marttaki referendumdan soñ Rusiye ile birleşken Qırım ve Aqyar tarihı aydınlatılmaq kerek.
Aynı vaqıtta bir sıra ilmiy hadim ve tarih ocaları bunıñ kibi ders kitaplarınıñ azırlanmasını boykot etmege çağırdılar.


text:
Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Abduraman Egiz ve Meclis Kâtibiyetiniñ reberi Dilâver Akiyevniñ bir qaç saat devam etken sorğusı yekünlendi. Bunı Abduraman Egiz Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi. Onıñ aytqanına köre, qırımlılarnı «fevral 26 işi» boyunca sorğuğa çağırdılar.
«Bizni fevral 26 işi boyunca çağırdılar. Er birini ayrı-ayrı. Uquq qoruyıcılar özüni ğayet nezaketli alıp bardılar. Bir qaç saat subetleştik. Taqiqatçı sual berdi. Men cevap berdim», – dep qayd etti Abduraman Egiz.
Qırım.Aqiqat saytı bildirgeni kibi, aprel 27-de Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Abduraman Egiz, temsil organınıñ diger azaları da sorğuğa çağırıldı.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.
Aprel 22-de işbu iş boyunca ATR qırımtatar telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev apiske alındı, bundan evel ise Ali Asanov da apiske alınğan edi.


text:
Rusiyede mahkemeciler olmağanlar öldürüvde qabaatlanğan Hayser Cemilevge nisbeten qarar çıqarmaq kerektir. Bunı advokatı Nikolay Polozov bildire.
«Hayser Cemilevniñ işi boyunca munaqaşa soñuna yetti. Qabaatlanğan soñki sözüni ayttı. Salı künü mahkemeciler olmağanlar qarar çıqarmaq kerektirler», – yazdı o twitterde
Rusiyede Krasnodar mahkemesi çarşenbe künü, mayıs 27-de, Hayser Cemilevge qarşı cinaiy işniñ toqtatılması aqta arizanı qabul etmedi.
Advokat Nikolay Polozovnıñ sözlerine köre, mayıs 27 künü Hayser Cemilevniñ işi boyunca mahkeme taqiqatı soñuna yetti. Mayıs 28-de saat 11:00 munaqaşa keçirilecek.
Öldürüvde qabaatlanğan Hayser Cemilevge qarşı Kiyev Dneprovsk rayon mahkemesiniñ qararından sebep onıñ Rusiye advokatı Nikolay Polozov Rusiye mahkemelerinde cinaiy işniñ baqılmasını toqtatmaq niyetindedir.
Evel ukrain mahkemesiniñ Hayser Cemilev, qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ oğluna nisbeten alğan qararı aqqıda Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Georgiy Logvinskiy bildirgen edi.
Logvinskiyniñ malümatına köre, ukrain mahkemesi Hayser Cemilevge üç yıl ve 8 ay apis cezasını belgiledi.
Rusiye tarafından bu aqta resmiy cevap şimdilik yoqtır.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler. Hayser Cemilev qabaatını tanımay. Adliyecisi öldürüv diqqasızlıqtan sebep olğanını bildire.
Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey.


text:
Bütündünya qırımtatar kongressi Rusiye Federatsiyasınıñ Qırımda yaşağan qırımtatarlarğa nisbeten cinayetleri boyunca delillerni toplay.
Bu aqta Kongressniñ dünya toplulığına, BMT, insan aqlarını, demokratiyanı, millet ve devletler tarafından teşkil etilgen birliklerni, milletlerara ve milliy institutlarnı ürmet etken dünya devletlerine muracaatında aytıla, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri. Muracaat bazar künü, avgust 1-de, qabul etildi.
«Rusiye Federatsiyasınıñ 2014 senesi fevral 28 künü, bütün halqara vesiqalarnıñ, şu cümleden BMT Beyannamesi, 1994 senesi Budapeşt memorandumı, İnsan aqları boyunca Umumiy Beyanname ve İnsan aqları boyunca Avropa konventsiyasınıñ bozuluvı ile yapılğan Qırımnıñ işğalini canavarlıq olaraq tanıp, Bütündünya qırımtatar kongressi işğalci ve yardımcıları üzerinde mahkemelerge yollanılacaq delillerniñ toplanılması aqta ilân ete», – denile vesiqada.
Böyleliknen, qayd etile muracaatta, qırımtatarlarğa nisbeten 2,5 asır devamında insaniyetlikke qarşı cinayetlerni yapqanlar bugün aynı cinaiy maqsatlarnıñ peşindedir. Şu cümleden, yarımadanıñ işğalinden başlap ve bugünge qadar, 1,5 yıl devamında, 20-den ziyade qırımtatarı ğayıp oldı, üçü azap neticesinde öldürildi.
Bundan da ğayrı, öz qarşılığını demokratik usulları ile bildirgen yüzlerce qırımtatarı qanunsız sürette yaqalanıldı, olarnı para cezaları ile qorquzmağa tırıştılar, evlerde qanunsız tintüvler keçirile. Qanunsızlıqnıñ daa bir nümünesi – yarımada işğaline qarşı çıqqan Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunuvıdır.
Bildirilgeni kibi, Türkiye paytahtı Ankarada avgust 1-2 künleri Bütündünya qırımtatar kongressi keçe. Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarğa nisbeten ayırımları sebebinden forumnı Qırımda keçirip olamadılar. Bundan da ğayrı, yarımadağa kiriş Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa yasaq etildi. Kongresske Meclis azalarınıñ çoqusı kelip olamadı. Olarnı forumnıñ keçirilüv künü «fevral 26 işi» boyunca sorğuğa çağırdılar.


text:
Sentâbr ayında Aqmescitte yol omravı aqibetinde zarar körgen bir buçuq yaşında Selim Saliyev eki aylıq tedaviylevden soñ Moskvadan Aqmescitke ketirildi.
Oğlançıqnı uçaqnen alıp keldiler.
Ekimlerniñ bildirgenine köre, balanıñ alı bir qarar, dep yaza Qırım akimiyetiniñ ruporı Krıminform saytı.
Noyabr ayınıñ başında Qırım «ükümeti» sentâbr 28-de yüz bergen yol eşilüviniñ ilk neticelerini aydınlattı. Böylecek, maşina yolu ve tonnel leyhasında bir sıra hatalar tapılğan eken.
Hatırlatamız, sentâbr 28-de gece Aqmescitte yol omradı. VAZ maşinası peyda olğan çuqurğa tüşti.
Altı insan, şu cümleden eki üç yaşında bala, elâk oldı. 12 yaşında qızçıq ve bir yaşında oğlançıq sağ qaldılar. Birazdan balanı Moskvağa tedaviylevge yolladılar. Onıñ tatası Leviza Qırımda tedaviylev kursından keçti.


text:
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ qadıları dekabrniñ 5-nde aqyarlı qırımtatarı Enver Seytosmanovnıñ ükmüni çıqardı. Onı bir yıl azatlıq sıñırlanmasınen 17 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına mahküm ettiler.
Böyle bir ceza berilmesini prokuror İgor Nadolinskiy istegen edi.
Rusiye quvetçileri ağa-qardaş Ernes ve Enver Seytosmanovlarnı 2018 senesi mayısnıñ 10-nda Aqyarnıñ Balıqlava rayonınıñ Hayto (Tılovoye) köyünde tintüvlerden soñ tutıp alğan edi.
Ernesni daa soñra yiberdiler, Enverge ise cinaiy dava açılğanı aqqında haber etildi. Onı Rusiye Ceza Kodeksiniñ 205.5 maddesine (terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ya da iştirak etüv) istinaden qabaatlaylar.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Seytosmanovnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescit rayon mahkemesinde iyülniñ 15-nde Rusiye FSBsi tarafından Qırımda tutulğan Azatlıq Radiosınıñ frilanseri (Qırım.Aqiqat leyhası) Vladislav Yesipenkoğa qarşı cinaiy davanıñ oturışuvı olıp keçti.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgenine köre, bu oturışuvda Rusiye prokurorı qabaatlav hulâsasını seslendirdi. Vladislav Yesipenko Rusiye Ceza kodeksiniñ 223.1 maddesine istinaden (patlayıcı maddelerni qanunsız yapuv, ğayrıdan yapuv ya da patlayıcı cihazlarnı tamir etüv) ve Rusiye Ceza kodeksiniñ 222.1 maddesine istinaden (silâ, onıñ esas parçalarını qanunsız aluv, berüv, satuv, saqlav ya da taşuv) qabaatlana. Eki maddeniñ cezası 12 yıl apis cezasına qadar ola bile. Eki madde boyunca eñ büyük ceza 18 yıl apis cezası ola bile. Qabaatlav hulâsasında casuslıq ve Ukraina istihbaratı içün iş qabaatlavı yoq.
Qabaatlav hulâsası seslendirilgen soñ Yesipenko qabaatını tanımay, dep bildirdi.
Bundan ğayrı, oturışuvda advokat Dmitriy Dinze Vladislav Yesipenkonıñ ömür arqadaşı Yekaterina Yesipenko ile imzalanğan añlaşmanı mahkemege berdi. Bunıñ esasında o, qabaatlanğannıñ menfaatlarını temsil etecek.
Bundan soñ Dinze dava malümatlarını incelemek içün muracaat berdi. Oturışuvda teneffüs ilân etildi.
Nevbetteki mahkeme sentâbrniñ 6-nda olacaq.
Serbest Avropa Radiosı/Azatlıq Radiosınıñ prezidenti Jamie Fly Rusiye kontrolindeki Aqmescit rayon mahkemesinde Vladislav Yesipenkoğa seslendirilgen qabaatlav hulâsasını «adaletni mısqıllav» dep adlandırdı.
Vladislav Yesipenko mahkeme binasından SİZOğa alıp ketirilgende esini coyğan eken.
Yuqarı Rada deputatı, Ukrainanıñ PACE eyyetiniñ azası Rustem Umerov sessiya zalınıñ minberinden çıqışta bulunıp, Qırım.Aqiqat frilanseri Vladislav Yesipenkonı ve Qırım ve Rusiyedeki bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmege çağırdı.
İyülniñ 6-nda Kyivniñ merkeziy meydanında Qırımdaki Rusiye mahkemesi tarafından apis cezası dekabrniñ 18-ne qadar uzatılğan Vladislav Yesipenkoğa qol tutuv aktsiyası ötkerildi.
Serbest Avropa Radiosı/Azatlıq Radiosınıñ prezidenti Jamie Fly Yesipenkonı acele azat etmege çağırdı. ABD Devlet departamenti Azatlıq Radiosınıñ freelanceri oğrağan vaziyet sebebinden qasevetlengenini bildirdi.
Apiske alınğan frilanserniñ apayı Yekaterika Yesipenko Vladislav daa bir maddege istinaden qabaatlana, dep bildirdi – Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesi (Silâ, esas parçalarını qanunsız aluv, berüv, satuv, saqlav ya da taşuv). Bu maddeniñ sanktsiyaları 5 yıldan 12 yılğa qadar azatlıqtan marum etüvni belgiley.
Aq qorçalayıcılarnıñ aytqanına köre, Qırımda Vladislav Yesipenko Rusiye Ceza kodeksiniñ 223.1 maddesine istinaden (Patlayıcı maddelerni qanunsız azırlav, qanunsız yapuv, ğayrıdan yapuv ya da patlayıcı cihazlarnı tamir etüv) qabaatlanğan edi. Bu maddege köre 8 yıldan 12 yılğa qadar apis cezası berile bile.
Matbuat serbestligi kününde Yekaterina Yesipenko aqayını işkencege oğratıp, şaatlıq etmege zorlağanlar, dep bildirdi.
Vladislav Yesipenko davası
Vladislav Yesipenko – Azatlıq Radiosınıñ (Qırım.Aqiqat leyhası) ştattan tış jurnalisti (frilanser), içtimaiy ve ekologik meselelerni aydınlatqan, qırımlılarnıñ soravlarını çıqarğan edi. 2021 senesi martnıñ 10-nda Qırımda Rusiye FSBsiniñ hadimleri tarafından tutuldı. «Ukraina mahsus hızmetleriniñ menfaatları içün» malümat toplağanında ve maşinasında «elnen yapılğan patlayıcı cihaznı» saqlağanında qabaatlandı.
27 kün devamında Yesipenkonı mustaqil advokatlarnen körüştirmediler. Amma «Krım 24» Rusiye devlet telekanalı intervyüsını kösterdi: kanal saytında derc etilgen videoda Vladislav Yesipenko yarımadada Qırım.Aqiqat leyhası içün video çıqarğanını tasdıqlap, çıqarılğanlarnı Ukraina mahsus hızmetlerine de bergenini ayttı.
Mustaqil advokat kirsetilgen Aqmescitteki mahkeme oturışuvında Vladislav Yesipenko Rusiye mahsus hızmetleri tarafından oğratılğan işkence aqqında bildirdi. Anda Yesipenko tayin etilgen advokat Violetta Sineglazovadan vazgeçti. Mahkeme Yesipenkonı 2021 senesi mayısnıñ 11-ne qadar apiste qaldırdı.
Advokat Aleksey Ladinniñ aytqanına köre, Yesipenko mahkemede işkence aqqında aytqan soñ, Rusiye FSBsiniñ hadimleri «onı öldürirler», dep qorquzdı.
Ukraina tış istihbarat hızmeti Qırım.Aqiqatqa cevap berip, FSBniñ Vladislav Yesipenkonıñ Ukraina mahsus hızmetlerinen yapqan işbirligi aqqında "provokatsiyasını izaatlamay», dep bildirdi. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımda Vladislav Yesipenkonıñ tutıp apiske alınmasınen bağlı cinaiy tahqiqat başlattı.
Rusiye quvetçileri Vladislav Yesipenkoğa qarşı tahqiqat tedbirleri aqqında resmiy malümat bermey.
Ukraina Tış işler nazirligi, Ukraina ombudsmanı, Avropa ve Halqara jurnalistler federatsiyası Vladislav Yesipenkonı acele azat etmege çağırdı.
Serbest Avropa Radiosı/Azatlıq Radiosınıñ prezidenti Jamie Fly Yesipenkonı acele azat etmege çağırıp, SAR/AR Qırımda tutulğan Qırım.Aqiqat frilanseri bildirgen işkencege açuvlana, dep bildirdi.


text:
Aqmescitte fevral 2 künü Yalta şeer mahkemesiniñ maşinalarnı ateşke berüvde şeklengen Müedin Alvapovnı apiste qaldırmağa cezası aqta qarırna itiraz arizası baqıldı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi birinci mahkemeniñ qararını lâğu etmeyip, Alvapovnı apiste qaldırdı.
Yanvar 25 künü Yalta şeer mahkemesi Yaltada maşinalarnı ateşke berüvde qabaatlanğan qırımtatar faali Müedin Alvapovnı mart 23-ne qadar apiske aldı.
Yaltala maşinalarnı ateşke berüvinde şeklengen üç insannı yaqaladılar. Müedin Alvapovnı «mülkniñ aselet yoq etüvi ya da bozuluvı»nda şekleyler. Bu maddege köre beş yıllıq apis cezası belgilene.
Alvapovnıñ tuvğanları onıñ qabaatsızlığında eminler.
Yanvar 24 künü Muedin Alvapovnıñ yaqalanğanı aqqında Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.


text:
Bu sene acılıqqa barmağa istegen Qırım musulmanları meningokkok infektsiyasına qarşı aşılamanı yapmalı, – haber ete Qırım musulmanlarınıñ diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
«Krım Media» bildirgeni kibi, bunı seyyalar №2 Aqmescit hastahanesinde ete bilecekler. Olarnı avgust 17-den bir afta devamında qabul etecekler.
Aşılamanı Saudiy Arabistan Qırallığına kirmezden eñ az 10 kün evel ve eñ çoq 3 yıl evel yapmaq kerek.
«Acılıqqa vizanı almaq içün aşılamanıñ yapılması dünyanıñ bir çoq memleketinde şarttır», – haber ete Qırım musulmanlarınıñ diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
Bundan da ğayrı, er bir acığa gripp hastalığına qarşı aşılamanı yapmağa tevsiye eteler. Hususan esli başlı insanlarğa ve ciger, yürek, büyrek hastalığı, şeker hastalığı olğanlarğa.
2015 senesi acılar Saudiy Arabistanğa avgust 16-da kelmege başlaycaq, noyabr 12-ne qadar keri qaytacaqlar.


text:
Jurnalist ve Rusiye prezidenti yanında insan aqları boyunca Şura azası Nikolay Svanidze Rusiye prezidenti Vladimir Putinni qırımtatar cemiyeti ile dialog başlamağa çağırdı. Rosbalt neşiriniñ malümatına köre, Nikolay Svanidze Putinniñ İnsan aqları boyunca Şura azaları ile körüşüvinde bu mevzuğa diqqat ayırdı.
Nikolay Svanidzeniñ fikirince, qırımtatarlarnıñ vaziyeti pek qıyın. Böylece, «qırımtatar halq ve merkeziy akimiyet arasında dialog yoq».
Jurnalist ve uquq qorçalayıcınıñ bildirgenine köre, o, Rusiye akimiyetini «temsil institutları, şu cümleden, Meclis ile dialogga başlamağa» çağırdı.
Uquq qorçalayıcı qayd etti ki, «bu halqqa sayğı köstermeli».
Jurnalistniñ aytqanına köre, Putin oña bu meselege diqqat ayırğanı içün teşekkürler bildirdi.
Aynı vaqıtta Svanidzeniñ zanınca, «bu yalıñı umumiy laf, bu körüşüvniñ neticelerini ömürge keçirmek daa da müim».
Malüm olğanı kibi, oktâbr 14-te Rusiye yazıcısı Nikolay Svanidze İnsan aqları boyunca Şura toplaşuvında Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımda insanlar ğayıp olğanı aqqında bildirdi.
Pütin bundan haberi olmağanını bildirip, vaziyetni ögrenecek, dep işandırdı.


text:
Herson vilâyetiniñ İçki işler nazirligi idaresiniñ başı muavini İlya Kiva bildirgeni kibi, Qırımğa elektrikanı bergen tiremeniñ bozğanlar.
«Bugün işğal etilgen Qırımğa elektrik energiyasını bergen yüksek kerginlikli tireme bozuldı. Taqiqat gruppası çalışa, Fevqulâde işler nazirligi keldi, territoriya «Herson» batalyonı tarafından sarıp alınğan. Vaziyet nezaret etile», – yazdı o Facebookta.
Tafsilâtlı malümat şimdilik bildirilmey.
Evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ başı Refat Çubarov Qırımnıñ «erzaq» qamaçavından soñ energetik qurşavı ola bilecegi aqqında bildirgen edi.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz 2017 senesi aprel 8 kününe qadar apiste qaldırıldı. Böyle qarar Rusiye kontrolündeki Qırım Yuqarı mahkemesinde qabul etildi.
Advokat Nikolay Polozov 12 dekabrde Twitter saifesinde yazdı ki: «Qırım mahkemecileri Ahtem Çiygoznıñ apiste tutılacaq müddetini 3 ayğa, 08.01.17 tarihınden 08.04.17 qadar uzattı».
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyeti Rusiye tarafından yasaq etilse de, o, işini farqlı şekilde devam etecektir. Qırım insan aqları bağ gruppasınıñ koordinatorı Abdureşid Cepparov aynı böyle tüşüne. Uquq qorçalayıcı yañı vaziyette Meclis azaları ögünde peyda olğan vazifeler nasıl çezilecegini Qırım.Aqiqat içün añlattı.
– Abdureşit, al-azırda Meclis ne ifadeley?
– Meclis ve onıñ sistemasını umumen alsaq, al-azırda Meclisniñ bütün azaları aynı sırada degil. Rusiye tarafına keçkenler bar – devlet hızmetinde çalışqan, hızmet etkenler. Bazı insanlar vaqtınca indemey otura, adise-vaqialar nasıl olacağına baqalar. Esas Ukrainağa ketkenler bar, Qırımda qalıp, areket etmege devam etkenler de bar.
– Şimdiki vaqıtta angileriniñ vaziyeti eñ zor olacaq?
– Mence, Qırımda qalıp, areket etkenlerniñ vaziyeti eñ zor olacaq. Meclis Qırımdaki temsil organı olaraq Rusiye akimiyeti onıñ faaliyetini yasaq etmezden evel kibi olamaz. Amma olar başqa tarzda çalışacaqlar, Rusiye akimiyeti bunı qanunsız saysa da, olar yañı keyfiyette areket etmege devam etecekler.
– Bu yañı keyfiyet ne demek?
Olar gizli-gizli çalışmağa mecbur olacaqlar. Kerek olsa, teren yeraltına keçerler
– Bu yeraltı ve yeraltına yaqın bir şey olacaqtır. Olar sovetler zamanında qırımtatar milliy areketi yapqanı kibi gizli-gizli çalışmağa mecbur olacaqlar. Kerek olsa, teren yeraltına keçerler.
– Bu derece zor ve telükeli vaziyette bunı yapıp olurlarmı?
– Areket etken ve areket eteceklerden ğayrı, Qırımda Mecliske gizli çalışmağa yardım etecek daa çoq yañı faal ve yardımcılar olacaq.
– Bu vaziyette Meclis Qırımda eskisi kibi tesirli olurmı?
– Artıq Meclis qırımtatarlarğa, Qırımğa o qadar tesir etmez dep tüşünmek yañlıştır. Aksine, böyle vaziyetlerde iş daa keyfiyetli ola, çünki er bir söz ve areket içün cevap bermek kerektir. Bu sebepten bir taraftan qıyın, amma diger taraftan yañı şahıslar, yañı faaller peyda olacaq. Yañı tolu Meclisni şekillendirmege vaqıt kelgende, mence, bu da yaqında olur, anda eñ yahşı insanlar kelir.
Sentâbr 29-da Rusiye Yuqarı mahkemesi Rusiye kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesiniñ aprel ayında qabul etken Meclis faaliyetini «ekstremist» tanımaq ve onıñ faaliyetini yasaq etmek qararını tasdıqladı. Meclis advokatları Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etecegini bildirdi.
Aprel ayında Meclis faaliyetini yasaq etme qararından soñ dünya toplulığı Rusiye akimiyetiniñ bu areketlerine qarşı narazılıq bildirgen edi. Meclis imayesi Rusiye Yuqarı mahkemesine şikâyette bulunğan edi.


text:
Keçken afta Qırımtatar resurs merkeziniñ hadimleri Büyük Britaniyanıñ Ukraina elçihanesiniñ hadimleri ile online körüşüv keçirip, diplomatlarğa «İşğal reineleri» albomını taqdim etti. Neşir, Qırım işğaliniñ reinesi olğan 20 qırımtatarınıñ ayat ikâyesi aqqında tarif ete. Qırımlılar Britaniya diplomatlarına işğal altındaki Qırımda insan aqları bozulğanını aytıp, «İşğal reineleri» albomınıñ Büyük Britaniyada taqdim etüv imkânlarını muzakere etti.
Bu unikal fotoresim albomı Avstriya, Pakistan, Romaniya elçihaneleriniñ hadimlerine de taqdim etildi, Montenegro, İspaniya, Sloveniya ve Ukrainadaki diger çetel temsilciliklerniñ diplomatlarınen de körüşüvler olacaq.
Fotoresim albomınıñ böyle sergileri vaqtında Qırımdaki siyasiy mabüsler ve qorantaları üzerinde diplomatlarnıñ siyasiy atalığınen bağlı teşebbüsnen tanış etmek maqsadınen tögerek masalarnı keçirüv imkânları muzakere etile.
İşğal etilgen Qırımda insan aqlarını bozğanlarğa qarşı şahsiy sanktsiyalarnı kirsetüv ve memleketlerinde qırımtatar halqınıñ sürgünligini genotsid olaraq tanıma tedbirlerini keçirüv meseleleriniñ muzakere etilmesi beklenile.
Sergi Ukrainanıñ bir çoq şeerinde taqdim etildi. Bu künleri Odesada taqdim etildi. Qırımtatar resurs merkeziniñ reberi Eskender Bariyev qayd etkenine köre, teşkilâtçılar bu merasimleri medeniyetlerara ve dinlerara dialognı qurmağa, Ukraina devlet organları ve halqara toplulıqnıñ diqqatını qırımtatar halqı ve Qırım işğaliniñ problemlerine celp etmege yardım etecek, dep tüşüne.
Yuliana Amelçenko, M.Ğruşevskıy Odesa vilâyetiniñ universal ilmiy kütüphanesiniñ müdiresi emin ki, «sergi kütüphane oquyıcılarını Qırım işğali faciasınen tanış etmege yardım etecek».
ABD elçihanesi Demokratiyağa destek fondu vastasınen bu küçlü, icadiy vaqiağa qol tutmaqtan şeref duyaWalker Braunoler
ABD elçisiniñ matbuat, tasil ve medeniyet meseleleri mesleatçısı Walker Braunoler şunı qayd etti: «ABD elçihanesi Demokratiyağa destek fondu vastasınen bu küçlü, icadiy vaqiağa qol tutmaqtan şeref duya… 2018 senesi iyül ayında ABD baş kâtibi Mike Pompeo Qırım Ukraina olğanını, ABD Rusiye Federatsiyasınıñ ilhaq ıntıluvlarını bir vaqıt qabul etmeycek dep qayd etken Qırım qararını derc etti. Bu siyaset bugünge qadar deñişmedi. Ukraina halqınen, qırımlılar da mında, omuz-omuzğamız, Rusiyeni em Qırımda, em Donbasta istilâsını acele toqtatmasına çağıramız. Teşkilâtqa ve bugünki tedbirge qoşulğanlar ve Qırım Ukraina olğanını daa bir kere hatırlatqanlar sağ olsun».
Odesada sergi açılışında «İşğal reineleri» leyhasınıñ qaramanlarından biri olğan Mustafa ve Sevil Urkumetovlarnıñ qorantası bar edi. Qırım işğali vaqtında olar yarımadada Ukraina Silâlı quvetlerine hızmet etti, amma 2014 senesi aprel ayında esas Ukrainağa köçip, Ukraina ordusında hızmet etmege mecbur edi.
Çift antına, printsip ve vatanına sadıq qaldı. «Daa mektep çağında babamnıñ bir lafı aqlımda qaldı: «İnsan söz berse, er angi şartta onı tutmalı». Qarar menim içün belli edi… Evimizni sağınam. Anamnı quçaqlamağa, babamnıñ mezarında dua oqumağa isteyim – böyle adiy şeyler yapıp olamayıq. Amma teslim olmamaq kerekmiz, er kes öz yerinde Qırım işğaliniñ soñunı yaqınlaştırmalı», – dedi Mustafa Urkumetov.
Fevzi Mamutov, «Odesa qırımtatarları» cemaat teşkilâtınıñ reisi, qayd etti ki: «Bu sergi Qırım işğali sebebinden peyda olğan bütün qıyınlıqlarğa baqmadan bizni yañı ğalebe, ğaye ve olarnıñ kerçekleştirmesine ilhamlandırğan insanlarnıñ taqdirlerini aks ete».
«İşğal reineleri» kitap fotoalbomı ilk sefer Kyivdeki Qırımtatar resurs merkezinde 2020 senesi fevralniñ 26-nda taqdim etildi. Martnıñ 10-nda sergi Vinnıtsâda açıldı, sentâbrniñ 24-nde – Dniproda. O, Ukraina aliy oquv yurtlarında da, hususan Vernadskiy Tavriya Milliy Universitetinde taqdim etilgen edi.
Kitap Qırım işğaliniñ reineleri olğan qırımtatar qorantalarınıñ taqdirlerine bağışlandı. Olarnıñ arasında Qırımdan ketmege mecbur olğan insanlarnıñ ayatı aqqında 10 ikâye ve vaqtınca işğal etilgen Qırımda yaşağan qorantalar aqqında 10 fotoresim ikâyesi bar. Bu insanlar nasıl yaşay? Ayatları nasıl deñişti? Ne kibi qıyınlıqları bar? Aydın kelecek içün nasıl küreşeler? Arzuları ne?
Leyha Qırımtatar resurs merkezi tarafından ABD Ukraina elçihanesiniñ Demokratiyağa destek fondu yardımınen kerçekleştirildi. Fotoresimlerni qırımlı fotoressamlar Lenyara Abibulayeva ve Elvir Sagirman çıqardı.
Kitapta kimler taqdim etilgen? Oquyıcılar qırımlı advokat Lilâ Gemeci ile tanış ola bile. O, ağırayaqlılıq tatilinden soñ endi çalışıp başladı. Çeşit vatandaş davalarınıñ baqıluvında iştirak etti – ayırılıq, nefaqa, turmuş adiseleri. 2014 senesi iş yönelişi pek deñişti. İnsan aqlarınıñ bozuluvınen bağlı davalar arttı. Bir sıra tintüv, tutuvdan soñ Lilâ Gemeci insan aqlarını qorçalamaqnen oğraşıp başlay. Advokat statusı olsa, halqı içün zor olğan zamanda oña fayda ketire bilecegini añladı. Lilâ er kes içün açıq ve aqqı bozulğan er keske yardım etmege tırışa.
Toqtamaymız. Çünki añlaymız, biz keri çekilsek, halqımıznıñ taqdirine de bu tesir eterLilâ Gemeci
O, qırımtatar advokatlarınıñ faaliyeti aqqında ikâye ete. «Qabartmamağa tırışam, amma men de, zenaatdaşlarım da bizge qarşı yapılğan basqını, sıq-sıq maneviy basqını is etemiz. Bu, birinciden, taqip. Bu taqipni videoğa bile çıqarıp oldıq. Bu bir ihtar… Bizni Advokatlar palatasına da şikâyet eteler. Advokat statusını lâğu etüv, memuriy ceza telükesi bar. Zenaatdaşlarımnıñ tecribesi endi bar. Amma toqtamaymız. Çünki añlaymız, biz keri çekilsek, halqımıznıñ taqdirine de bu tesir eter», – dep ayta advokat Lilâ Gemeci.
Asan Çapuh ise – eñ zararsız zenaatnıñ saibi – qurucıdıp. 2017 senesi diger qırımtatar faallerinen işğal altındaki Qırımda «Veciye Kaşka davası» boyunca tutuldı. SİZOda yattı, sağlıq vaziyeti pek fenalaştı. Ay-Petri manzaralı Koreizdeki evini özü qurdı.
Vatanım, tuvğan evim – Qırımımnı – serbest körmege arz etemAsan Çapuh
2014 senesinden soñ daa yaqında bağı olğan, quvanç ve belâlarnı beraber keçirgen insanlardan közü qaytqan edi. Dostlarına yardım etmege aşıqa, faaliyetine devam ete edi. Sağlığı pek fenalaştı, laf etmekte, areket etmekte zorlana, amma ruhu küçlü, Qırım ve halqınıñ kelecegine eminliknen baqa.
«Birlikte quvet. Tek ğayret, niyetlerimizni birleştirip, bütün qıyınlıqlarnı yeñe bilemiz. Vatanım, tuvğan evim – Qırımımnı – serbest körmege arz etem», – dep ayta Asan Çapuh.
Elmira Kataki – qırımtatar nağışçısı. 2015 senesine qadar Elmira Kataki ve qorantası dülber Qırımda yaşap, üç torunını terbiyeley ve kelecek planlarını qura edi – qadı olacaq edi. Qırım işğali Kataki qorantasını vatanını terk etmesine ve Kyiv vilâyetine vaqtınca köçmege mecbur etti.
«Qırımdan bir vaqıt çıqmaz edik, özüni tek Qırımda köre edik. Amma balalarımız böyle cemiyette össin istemedik», – dep ayta Elmira ve balalar er şeyni hatırlap, evge qaytacaqlarını bekley, dep qoşa.
Aliye Kenjaliyeva – şaire. Üç bala anası, zenaat boyunca oca, Rusiyede yaşadı, 2014 senesi Qırım işğalinden soñ Qırım meselesinde añlaşıp olamağan birinci aqayından ayırıldı ve evge qayttı. Mında fikrini bildirmek imkânsız olğanını, insanlarnıñ qorqusını kördi. Şaire duyğu, fikir, telâşını şiirlerinde ifade ete. Aliye Qırımda olğan bir şeyni qaçırmay.
Qırım – canımnıñ bir parçası, devamımAliye Kenjaliyeva
2018 senesi Zafer künü, mayısnıñ 9-ı, arfesinde onıñ şiiri organlarnıñ diqqatını celp etti. Aliye Kenjaliyevağa qarşı «natsizm reabilitatsiyasınen» bağlı tahqiqattan evel teşkerüv başlatıldı. Onıñ neticeleri olmadı. Aliye tenbilerge baqmadan qorqmayıp açıq yazmağa devam ete. Bir qaç tilde yaza, ukrain şiirlerini qırımtatarcağa ve aksine tercime etmege tırışa, qırımtatarca yazılğan şiirlerni ukrain oquyıcısına yetkizmege arz ete.
«Qırım – canımnıñ bir parçası, devamım. Tuvğan Quru Özenimni dolaşıp, topraq nefesini, dağ ve deñizden kelgen ruzgâr ecdatlarımıznıñ seslerini ketire», – dep ayta Aliyev.
O, tek şiir yazmay. «Beşik» romanınıñ qaramanları kerçek dünyadan keçmişke, soñki han Şagin Geray vaqtına kete. Onıñnen körüşip, Qırımnı Rusiye imperatritsası II Yekaterinağa bermemege rica ete. Anda qırımtatar tili, balalarnıñ yanğıravuq sesi eşitile, ustazlar halq zenaatlarını dünyağa tanıta, yarımada sakinleri serbest ve bahtlı. Aliye Kenjaliyeva böyle Qırımnı körmege istey.
Rustem Skibin – çölmekçi ressam, dizayner. "Bizim vazifemiz – qırımtatarlarnıñ işini yañıdan yaratmaq, halqımıznıñ maneviy ve maddiy zenginligini saqlap arttırmaqtır». Rustem Qırımdan ketmege mecbur olğan ilk insanlardan biridir. O, 2014 senesi martnıñ birinci künleri – işğalniñ faal bazası vaqtında ailesini yarımadadan alıp ketti. «Bu menim vatandaş qararım edi, medeniy narazılığım», – dep ayta Rustem. Bir yıldan soñ Kyivde «El-Cheber» icadiy ustahanesini açtı.
İsa Akayev – Ukraina şarqında terrrorizm ile küreş tedbirleriniñ iştirakçisi. İsa Akayev esas Ukrainağa köçmezden evel Aqmescitniñ merkezinde yaşay edi. 2014 senesi mart ayında penceresinden Ukraina telükesizlik hızmetiniñ binasında Rusiye bayrağını körgen soñ ketmek kerek olğanını añladı. Netice Vinnıtsâğa ketken qırımtatar qorantalarınıñ sayısı bayağı arttı.
Bir şey añladım, Şarqta cenk ne qadar tez bitse, o qadar tez Qırımğa ketermizİsa Akayev
Başta zor edi. Üç yerni deñiştirip, şeer civarında baqılmağan bir yataqhanede yerleşkenler. Beraber yerleşip tamir etkenler.
Amma İsa Akayevanıñ ikâyesi endi başlana. 2014 senesi mayısında o, öz isteginen memleketniñ şarqına kete ve Ukraina topraq bütünligini imaye ete. Motivatsiyası – Qırımğa tezce qaytmaq. «Bir şey añladım, Şarqta cenk ne qadar tez bitse, o qadar tez Qırımğa ketermiz», – dep ayta İsa Akayev.
Fikirdeşlerinen beraber 2014 senesi yazda Savur Moğılada uruşlarda faal iştirak etti…
Aman-aman bir yıl devamında Ukraina toprağını rus istilâcılarından qorudı. Soñra Vinnıtsâğa qaytıp, semetdeşleriniñ yerleşüv ve turmuş meselelerinen oğraşmağa devam etti. Bugün İsa Akayev doquz balanı terbiye ete. Semetdeşlerinen beraber Vinnıtsâda çeşit hatıra tedbirlerini, milliy medeniyet künlerini ötkere, böylece, ukrainlerni qırımtatarlarnıñ urf-adetleri, ananeleri, turmuşınen tanış ete. Amma vatan Qırımnı bir daqqa bile unutmay – evge tez vaqıtta qaytacağına inana. Şimdilik ise tuvğanlarınen beraber esas Ukrainada qalmağa mecbur, qırımtatarlarnıñ etnik qasabası olsun dep arz ete.
«Halq olaraq saqlanıp qalmaq içün cemiyetimiz olmalı – esas maqsadımız bu», – dep ayta o ve kelecek nesillerge üç şey – din, anane ve til – berilmeli, dep ayta.
İbraim ve Aliye Kaşkalar, Veciye Kaşkanıñ oğlu ve torunı. 2019 senesi aprel ayında rahmetli Veciye Kaşka qorantasınıñ Qırımğa qaytmasına elli yıl oldı. On yaşında olğanda evinden quvulğan ve doğğan kününi bilmegen Veciye Kaşka aprelniñ 24-ü doğğan künü ola dep saydı – Qırım toprağına adım atqan künü. Vatanda yaşamaq istegi sebebinden Kaşkalar qorantası bir qaç kere Qırımdan sürgün etilgen, Kubanda yaşamağa mecbur olğan edi. A.D.Saharov ile körüşüvi ve onıñ şahsiy muracaatı ailege qayd olmağa yardım etti. Facialı ölüminden soñ eki yıldan çoq keçti. Bala-torunları onsız zorlana, amma olar içün o sağ. Bu evde er şey onı hatırlata – onıñ ellerinen yapılğan tamğa, saçqan gülleri, evde ğururnen dalğalanğan bayraq, «Ant etkenmen» qırımtatar gimniniñ sözleri.
«Anam pek yetmey, – dep ayta közyaşlarını gizlemeyip İbraim. – Ayat oña biri-biri artından qıyınlıq berse de, küçüni sınap baqsa da, bir şeyden qorqmadı, insanlarnıñ yanında bir vaqıt ağlamadı, bir vaqıt şikâyet etmedi».
«İşğal reineleri» albomınıñ adiy kitaplarğa baqqanda daa faal taqdiri bar – onıñ esasında kütleviy tedbirler çoq ola, Ukrainada eñ populâr kitaplardan biri oldı.
Mıkola Semena, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Rusiye nezaretindeki Yalta mahkemesi, politsiya hadimlerine tirenüvde qabaatlanğan, ayvanlarnen foto çeküvni teşkil etken eki adamnı beş künge apis etti.
Rusiye İİN-niñ Qırım idaresi bildirgeni kibi, politsiya teşkerüvi vaqtında eki iş adamı, "Qarılğaç yuvası" abidesi yanında süret hızmetlerini becermekke izin vesiqalarını kösterip olamadı.
Beyanatqa köre, ekologlar ve politsiya hadimleri bu adamlardan, "foto hızmetlerini becermek içün qanunsız qullanılğan", bayquş ve maymunnı tutıp aldı.
Daa evel bildirile edi ki, üç yıl devamında Rusiye politsiyası, turistik yerlerde ayvanlarnen foto çeküv hızmetlerini teklif etken adamlardan 40-ten ziyade ayvannı tutıp aldı.


text:
«Artek» halqara bala merkezi» Ukraina devlet şirketi bu yazda işine devam ete ve Qırım işğali vaqtına Kiyev vilâyetine köçe. Şimdilik lager «Puşça-Ozörnaya» şifahanesinde olacaq, dedi Ukraina Devlet iş idaresiniñ reberi Sergey Berezenko.
«Artek» halqara bala merkezi» Qırımdadır ve onıñ yerini başqa bir lager alıp olamaycağını epimiz yahşı añlaymız. Yalıñız bina, deñiz, dağ ve halqara bala merkezleri ile qurulğan işbirlik degi. Eñ evelâ – balalarnen işlep, yüreklerinde «Artek ateşini» yaqıp olğan terbiyecilerniñ yekâne kollektividir. Şunıñ içün istilâcığa balalarımızdan bunı da tutıp almağa imkân bermemek kerekmiz», – bildire Berezenkonıñ sözlerini müessiseniñ matbuat hızmeti.
Malüm ki, 2014 senesi qıtaiy Ukrainağa köçken «Artek» hadimleri «Artek-Karpatı» lagerini teşkil ettiler. Mında qıtaiy Ukrainağa Qırım «Artek» lagerinden köçken ocalar çalışa.
Sergey Berezenkonıñ aytqanına köre, şimdi «Puşça-Ozörnaya» kompleksiniñ bala merkezine uyğunlaştıruvı kete.
Berezenko qayd etkeni kibi, iyün 16 künü «Artek»niñ 90 yıllığı qayd etile. Lager tarihında bu kibi köçüvler endi olğan edi. Ekinci cian cenki vaqtında lagerni Altay taraflarına keçirgen ediler.
Ukraina Baş prokuraturası yanındaki QMC prokuraturaı Qırımda «Artek» halqara bala merkeziniñ «milliyleştirüvi» boyunca cinaiy iş açtı.
Ukraina Tış işler nazirligi UNESKO, halqara teşkilâtlarnı, dünya toplulığını Qırımnıñ şimdiki akimiyeti tarafından «Artek»niñ Rusiye federal müliketine berilmesini takbih etmege çağırdı.
Nazirlikte şunı qayd eteler ki, 2006 senesi Ukraina ükümeti ve UNESKO arasında Ukraina devlet şirketi – «Artek» halqara bala merkezine UNESKO imayesi altındaki merkez statusınıñ berilmesi aqta añlaşma tizildi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi öz faaliyetini Qırımnıñ tışında devam etecek. Bunı Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Rusiyeden işğal etilgen Qırımdaki mahkemeniñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yarımada territoriyasında yasaq etmek qararına izaat berip, Facebook saifesinde bildirdi.
«Qırımda Meclisni yasaq ettiler. Bizim içün beklenilgen bir qarardır. Amma, eminim ki, Qırımtatar Milliy Meclisi öz faaliyetini Qırımnıñ tışında devam etecek. Qırımda qalğanlar ise, bellesem, kelecek taqdirleri ve 2013 senesi Hansarayda boyunlarına alğan vazifeleri boyunca qarar alacaqlar», – qayd etti Celâl.
Meclis reisiniñ muavini adliyeci Cemil Temişev, Meclis temsilcisi Emine Avamileva, «Memorial» uquq qoruyıcı merkeziniñ adliyecileri, Ukrain Helsinka insan aqları boyunca gruppasınıñ uquqçıları, tamır halqlarınıñ aqları saasında ekspertlerge ve «zenaatdaşlar ve adiy vetandaşlarğa köstergen yardım ve destekleri içün» minnetdarlıq bildirdi.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Dava boyunca cevapkâr – Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Meclis azaları şikâyet arizasını berecegini ilân etti.
Aprel 25-te keçirilgen toplaşuvda mahkeme rusiyeli prokuror Natalya Poklonskayanıñ Meclis faaliyetiniñ toqtatılması boyunca qararını davağa qoştı. Poklonskaya toplaşuvda olmadı.
Aprel 13-te Kreml tarafından tayin etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımtatar halqınıñ Meclisi faaliyetiniñ mahkeme qararına qadar toqtatılması aqqında qarar alğanını bildirdi.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Vasiliy II
Vasiliy II Tyomnıy (Suqır) - (10.3.1415, Mäskäw - 27.3.1462, şunda uq), Mäskäw böyek kenäze (1425 yıldan). Kenäz Vasiliy I neñ ulı. 1417 yılda, abıyları wafatınnan soñ, Mäskäw kenäzlege täxetenä waris bulıp qala.
TarixYзrәpTү
Vasiliy II baliğ bulğançı, däwlät belän anası Sofia, mitropolit Fotiy, boyar İ.D. Vsevolojskiy h.b. idärä itä.
Täxet öçen köräşYзrәpTү
Vasiliy II täxetkä utırğannan soñ ozaq yıllar däwamında (1425-53) böyek kenäz täxete öçen üzara köräş bara: Galitsiä kenäze Yüriy Dmitrieviç, anıñ ulları Vasiliy Kosoy häm Dmitriy Şemyaqa üz östenleklären däğwalıylar. Vasiliy II gä ber ük waqıtta Litva häm Altın Urda basımına qarşı da köräşergä turı kilä.
Suğış ciñelüläreYзrәpTү
1437 yılda Altın Urda täxetennän quılğan Oluğ Möxämmäd xan kenäzlekneñ çik buyındağı Biläw qalasında tuqtalğaç, Vasiliy II aña qarşı 40 meñlek ğäskär cibärä, ul ğäskär tar-mar itelä ( Biläw yanındağı suğış ).
Oluğ Möxämmäd ulı Mäxmüd xan köçlärenä qarşı toru da uñışsız tämamlana - Suzdal' yanındağı suğışta (1445) Vasiliy II ğäskäre ciñelä, kenäz üze yaralana häm qulğa alına (Suzdal' yanındağı suğış).
Zur külämdä yolım aqçası tüläw häm Tuqtamış xan zamanında atasına birelgän Xankirmän bilämäsen qaytaru şartı belän azat itelä. Mondıy kileşü boyarlar arasında qänäğätsezlek tudıra.
Fetnä häm suqıraytuYзrәpTү
Şunnan faydalanıp, kenäz D. Şemyaka 1446 yılda fetnä oyıştıra, Vasiliy II ne äsir itä häm suqırayta (Vasiliy IIneñ «Tyomnıy» quşamatı şul waqiğağa bäyle).
Şul yılnıñ dekaberendä Vasiliy II, Mäskäw boyarlarına häm Qazan xanlığı yärdämenä tayanıp, qabat üz täxetenä utıra, D. Şemyaka yaqlı köçlärne tar-mar itä.
Eçke säyäsätYзrәpTү
Üz idäräçelegen nığıtu çaraların kürä başlıy, kenäzlekneñ wağraq udel bilämälären yuqqa çığara, berläşterä. Tübän Novgorod kenäzlegen häm öleşçä Yarıslaw kenäzlege bilämäsen üz kenäzlegenä quşuğa ireşä. Könçığıştağı Vyatka, Perm häm Tönyaq-könçığış Peçora cirbilämälären yawlaw suğışları alıp bara.
Salım tüläw tärtiben barlıq kenäzlek bilämälärendä bertörle itep üzgärtä, salım tüläwçelärneñ san isäben, ixtimal, cir bilämäläreneñ külämen dä, sanawnı ütkärtä. Vasiliy II idärä itkändä feodallarğa cir bilämäläre büläk itep birü oçraqları kimetelä.
Cirne berketü, krästiännärneñ küçenep yörüen çikläw çaraları kürelä. Tatar feodallarına rus kenäzlegendä ayırım cir bilämälär (udel cirläre) birelä. Vasiliy II idärä itkändä Qasıym xanlığı barlıqqa kiterelä. Vasiliy II Novgorodqa berniçä märtäbä yaw belän bara (1441, 1456, 1460 h.b.), 1458 yılda Noqrat ciren, şul isäptän Noqrat tatarların (Ar yağı bäkläre bilämäsen) Mäskäwgä buysındıra.
Monı da qarağızYзrәpTү
Tışqı sıltamalarYзrәpTү
- Bolğar däwläte
- tatarile.org. Vasiliy II(үлe cылTaMa)
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.