text:
BMO İminlek Şurasında İzrail''gä qarşı resolütsiägä AQŞ veto saldı häm Süriäne Ğiraqtağı koalitsiä köçlärenä qarşı eşçänlek alıp baruda ğäyepläde
Sişämbe könne Quşma Ştatlar BMO İminlek Şurasında İzrail''neñ fälestin citäkçese Arafatnı sörü niätlärenä qarşı rezolütsiä qabul itüne tuqtatıp qaldı. Monıñ öçen ul üzeneñ veto xoquqın qullandı. Waşington şulay uq älege rezolütsiä proyektınıñ yalqınlı tarafdarı bulğan Süriäne Ğiraqtağı koalitsiä köçlärenä qarşı eşçänlek alıp baruda häm küpläp üterü qoralları yasarğa teläwdä ğäyepläde.
Rezolütsiädä bik küp ğasaplar kiterüçe häm küplägän ğäyepsez keşelärneñ ülemenä säbäb buluçı xökemsez üterülär, intixar terror höcümnäreneñ däwam itüenä borçılu belderelä.
BMO İminlek Şurasındağı 15 ilneñ 11-e bu dokumentnı xuplap tawış birde. Britaniä, Germaniä häm Bolğarstan tawış birüdän tıyılıp qaldı. Şuranıñ daimi äğzası bulğan AQŞ isä üzeneñ veto xoquqın qullanıp rezolütsiägä kirtä quydı.
BMOdağı AQŞ ilçese John Negroponte resolütsiädä Fälestinlelärneñ 3 iñ töp terror oyışmasınıñ ğämällärenä qarata açıq ber pozitsiä bedlerelmi, şuña kürä bu dokumentnı yaqlaw mömkin tügel dide. Negoroponte äytüençä, anda terror ğämällären kisken ğäyepläw, Hamas, Fälestinlelärneñ İslamçı Jihad häm Äl-Aqsa fidaiları törkemen terrorçılıq ğämälläre öçen açıq ğäyepläw kürenmi.
Möselman dönyasında bu resolütsiäne yaqlağan illär şunda uq AQŞnıñ bu adımına üz mönäsäbäten belderede. Paqstan ilçese älege tawış birü başqa oçraqlarğa da tä''sir itäçäk dide. Mäs''älän Ğiraqnıñ kiläçäge mäs''äläsen qarağanda.
İminlek Şurasına kermäwçe, fälestinneñ küzätüçe wäkile Nassir Äl-Kidwa AQŞ üzeneñ Yaqın Könçığışta aradaşlıq itü mömkinlegen yuğalta dide.
AUDİO: AQŞ pozitsiäseneñ küp yıllar buyı İzrail''gä taba awışqan pozitsiä genä bulmıyça, İzrail'' mantıyğın häm İzrail'' pozitsiäsen tulısınça qabul itüçe pozitsiägä äwerelüe qızğanıç.
İzrail'' pozitsiäse belän tulısınça kileşüne däwam itü häm şul uq waqıtta ike tarafqa da yardäm itkän bulıp kürenergä tırışu kölke dide Nassir.
Süriä ilçese AQŞnıñ veto saluı Yaqın Könçığışta wäzğiätne qatlawlandıra ğına dip belderde.
Britaniä resolütsiä proyektın beraz üzgärtep kompromiss yasarğa tırışıp qarasa da anı äzerläwçelär bu täqdimne kire qaqtı. Süriä tawış birüne tizlätü öçen basım yasadı.
Tawış birü ütkännän soñ İzrail'' ilçese Dan Gillerman älege rezolütsiä terrorçılarnı ğäyepläwdän bigräk terror qorbannarın bik yämsez räweştä tänqitli dip resolütsiäneñ ütmäwenä qänäğätlek belderde.
Jurnalistlarnıñ bu Arafatnı sörügä fatixa bularaq qabul iteläme digän sorawına İzrail'' beräwneñ dä fatixasına moxtac tügel, xalqıbıznı yaqlaw öçen qayçan häm närsä kiräk şunı eşliäçäkbez dide.
İzrail'' tışqı eşlär minsitrı Silvan Şalom mondıy belderü yasadı:
AUDİO: Bu tege extremistlarğa üzläre telägän waqıtta İminlek Şurasına İzrial''gä qarşı rezolütsiä täqdim itep aftomat räweştä östenlekne yawlıy almayaçaqların bik yaxşı kürsätüçe ğämäl buldı.
AQŞ veto salğan resolütsiäneñ yalqınlı tarafdarı Süriägä qarata kiçä Waşington elekke ğäyepläwlären yañarttı. Däwlät sekretare yardämçese John Bolton AQŞ Wäkillär Palatasınıñ Xalıqara mäs''älälär komitetınnda kiçä bolay dip belderde:
AUDİO: Bez Süriäneñ Ğiraqtağı koalitsion köçlärgä qarşı doşmançıl ğämällär alıp baruın kürep kiläbez. Süriä suğışqa qädär häm suğış waqıtında Ğiraqqa xärbi cihazlar ağımına yul quydı. Süriä suğış çorında bezneñ xärbilärne üterü öçen ixtiarıylarğa Ğiraqqa ütü mömkinlege birde häm monı ul bügen dä eşli.
Bolton şulay uq Süriäneñ atom qoralları yasarğa tırışu mömkinlege turında Waşingtonnıñ borçıluın belderde. Anıñ äytüençä Süriä ike törle maqsatta, tınıç tormışta da xärbi maqsatlarda da qullanılırğa mömkin texnologiälär tabarğa tırışqan. Bolton süzlärençä, Waşington çit illärneñ, bigräk tä Russiäneñ Süriägä atom qoralı yasaw öçen qullanılırğa mömkin yardäm kürsätüen raslawçı wälillär ezli.
Naif Aqmal, Praga.


c: text/html

text:
Ciñü bäyräme uñayınnan oyıştırılğan çaralar bıyıl Ulyanda üzençälekleräk uzdı
Ölkä üzägendä oyıştırılğan şundıy çarada, mäsälän, 85 yäşlek Fäiz ağa Bahawetdinov üzeneñ yalğış 1941-yılnıñ üktäberendä häläk buluçılar sanına kerüe, 5 yıl elek üzeneñ ülgäne turında Xäter kitabında uquı turında süz tottı. “Äni minem Zaporoj'yeda kümelgänem turında enekäşemä yazğan. Ul näq şul yaqlarda suğışta almannardan üç alu maqsatınnan üzen artıq qıyu totqan, küräseñ: üze häläk bulğan”, - dide veteran. Ä Äbdelxäy ağa Gomärev tılda eşlägän xatın-qız, yäşüsmerlärneñ xezmättäge batırlıqları soldatnıqınnan hiç tä kim tügel, dide.
Çäy östäle artında eçkersez söyläşüdä suğış yılları balaları da üz istälekläre, fikerläre belän büleştelär. Ayıruça tol xatınnar, balalar östenä töşkän faciğäle yazmış turında. Bigräk tä atasız qalğan yätimnärneñ kiçereşläre turındağı süzlär qayberäwlärneñ küzlären dä çılattı. Çığışlarda yañğırağan xalqıbıznıñ elekke häm bügenge äxlağın çağıştırudan suğışnıñ tağın ber yawızlığı - äxlaqi yaqtan çerüneñ suğış näticäse dip añlarlıq ide.
Maynıñ 9 mäktäbe bulğan barlıq awıllarda da matäm mitingları oyıştırıldı. İske Mayna rayonı İske Qızılsu awılında tatar xalqınıñ Räsäy imperiäsen saqlap-yaklap qaluda zur öleş kertkäne turında da süz buldı. Suğış veteranı, 50 yıldan artıq uqıtuçı bulıp eşlägän Zinnät ağa İmamov ayıruça qaharmanlıq kürsätkän millättäşlärebezne sanap ütte häm tatarnıñ SSSR qaharmannarı sanı buyınça 3-yençe urında buluın assızıqladı. Ä Gabdelbär ağa Gabunov, tirän tarixqa küz salıp, “smutnoe vremya” dip atalğan çordan Räsäyne näq tatarnıñ atlı ğäskäre qotqarğanın iskä töşerde. Awıl mitingında qatnaşqan “Tuğan tel” wäkilläre qähär suqqan suğış arqasında ir-at nazı kürmiçä qartayğan qız-äbilär turında da süz tottılar. Qazanda Mintimer Şäymiev başlanğıçı belän dönya kürgän “Qız-äbilär” isemle kitaptan ğibrätle misallar da kiterelde.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim Sember.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tuqay bülägeneñ aqçalata küläme 300 meñ sumğa qädär arttırıldı
Mädäniät ölkäsendä dä zur yañalıq bar. Tatarstan Prezidentı matbuğat üzäge xäbär itkänçä, Mintimer Şäymiev «Ğ.Tuqay isemendäge däwlät bülägen birü turındağı qararğa» qul quyğan. Älege qarar, Tuqay isemendäge däwlät bülägen birü eşen kamilläşterü, mädäniät-sänğät ölkäsendäge qazanasılarnı däwlät tarafınnan büläkläwneñ ähämiäten arttıru cähätennän häm icadi xäräkätne därtländerü öçen çığarıldı, dielä. 2005 yıldan başlap, Ğabdulla Tuqay isemendäge däwlät büläge 3 keşegä häm 300 meñ sum däräcäsendä birelä başlıy.Bikä Timerova.


text:
Könçığış Törkistan
Könçığış Törkistan, Şärqi Törkistan yäki Uyğırstan (uyğırça شەرقىي تۈركىستان, Uyghurstan, Sherqi Turkistan) - Üzäk Aziädä urnaşqan töbäkneñ tarixi iseme, xäzerge waqıtta Qıtay eçenä kerä häm Qıtay tarafınnan "Yaña çik" (qıtayça Şeñcan) digän kolonial' isem birelgän.
Könçığış Törkistanğa Qäşqärstan (könyaqta), Cuñğarstan (tönyaqta) kerälär.
Könçığış Törkistan cirendä XX ğasırda Könçığış-Törkistan İslam Cömhüriäte (1933-1934) häm Könçığış-Törkistan İnqıylabi Cömhüriäte (1944-1949) bulğannar.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Könçığış-Törkistanda soñğı waqıtqa qädär qıtaylar (xännär) yäşämägän. Cirle asaba xalıq - törki xalıqlar: uyğırlar (küpçelek), qazaqlar, qırğızlar, pamirlar täşkil itkännär. Töp dine - İslam.
Läkin "aqtawlı" häm "qaratawlı" arasında İslam dini köräşe näticäsendä Könçığış-Törkistan zäğiflängän häm Cuñğar xanı Galdan, soñraq mañcur imperiäse (Tsin) tarafınnan basıp alınğan.
1759 yılda mañcur-qıtay ğäskärläre höcüme näticäsendä uyğırlar üz däwlätçelegen yuğaltqannar.
İlbasarlar basıp alınğan cirgä "Şeñcan" (yaña çik) digän isemne birgän.
XIX-XX ğasırlarda uyğırlar küp tapqır baş kütärgännär - 1825-1828, 1857, 1862-1872, 1931-1937, 1943-1949. Läkin azatlıq öçen köräşe näticäsez qalğan.
XVIII-XIX ğasırdan Şärqi Törkistanda tatarlar yäşi başlağan. 1897 yılda tatarlar Öremçe şähärendä mäçetne tözilär. Tatar cämğiäte Könçığış Törkistan säyäsi tormışında möhim röl uynağannar. 1989 yılğa qädär Öremçe merı wazifasında Tatarstanda tuğan Şähidi Borhan bulğan.


text:
Tatar-möselmannarğa başqa il ezlärgä täqdim itelde
Umär xäzrät İdrisov, Tübän Novgorod möselmannarı Diniä näzaräte räise Rusiä möftiläre arasında iñ qaynarlarınnan sanala. Uylağanın äytä, yalğan pollitkorrektnost' dip, başqalar , poplar ni uylar ikän dip tormıy. Tatarstan möftie urınbasarı, Azatlıq radiosında ber tapşıruda, urıs ataqayları armiägä kerergä telilär digän närsägä qarata, başta tiskäre mönäsäbät beldergän ide. Soñraq, Kaliningradta şul uq Tatarstan möftie urınbasarı urıs poplarınıñ armiägä kerüne dä bernindi dä naçarlıq yuq, ä mullalar armiägä kermäsä dä bula, namaz uqır öçen mulla kiräkmi dip belderde.
Tübän Novgorod möftie Umär İdrisov, küptän tügel, Mäskäwdä din ähelläre qorıltayında: “Dönyawi cämğiättä däwlät uqu yortları tiräsendä çasovnyalar tözü, mäktäplärgä prawaslaw mädäniäten öyränüne mäcbüri itü, döres tügel. Armiägä bernindi din ähellären dä kertergä yaramıy” dip belderde.
Urıs çirkäwe wäkilläre dä cawapnı ozaq köttermäde. Urıs prawaslaw çirkäweneñ protiree Vsevolod Çaplin Urıs çirkäweneñ üseşe öçen, Umär xäzrätneñ belderüe naglıy dip bäyälände.
“Prawaslaw dineneñ Rusiädäge böten xalıqlar öçen üzbilgelänü kebek bäylänmäsä Bezneñ çirkäwneñ üseşen küz aldına da kiterep bulmıy” dip belderde. Monnan tış, mäktäptä, armiädä , matbuğatta prawaslawlarğa zur urın birelergä tieş, döresräge, ildä prawaslawlar küpme- şul protsentlardan çığıp dide. Monnan tış, Umär İdrisovnıñ belderüen ul doşmanı belderü dip bäyäläde. Ägär, dip kiñäş itte, Çaplin ataqay, mondıy tärtiplär, urıs dineneñ östenlege oşamıy ikän, başqalar üzenä oxşağan il ezläsennär dide
Ä tarix qabatlana. 1906 yılda, Rusiädä berençe däwlät duması saylana. Monda zur möselman fraksiäse dä bula. Şuşı duma utırışlarınıñ bersendä, ber qaragruh deputat, möselmannarğa Törkiägä küçenergä täqdim itä. Moña, tatar deputatı qarşı töşä. Mäğrur Tuqay, şul waqıt cawap itep şiğer yaza. Kitmibez dip atala ul şiğer. Döres, Sovet çorında, bu şiğer, Törkiägä küçenergä ügetlägän tatar millätçelärenä bağışlana dip öyrätelde. Xäzer, belgeçlär çının äytälär. Ul, tege urıs deputatına atalıp yazılğan. Häm axırı da urısça betä, Tuqay şiğereneñ. Yesli vam ugodno, tuda sami pojal'te gospada dip. Tuqay, şulay itep 100 yıl elek tatar-möselmannarnı Törkiägä quuçılarğa cawap birgän.
Çaplinnıñ, prawaslaw rusiä oşamıy ikän, başqa il ezlägez digän süzlärenä dä cawap birüçe tabıldı. Ul, Mäskäwdäge Watan dip atalğan xalıq-demokratik firqäse. Anıñ räise Möxämmät Minaçev qul quyğan belderüdä, mondıy süzlär bar. “Bez, Umär xäzrätkä qarata äytelgän süzläregezne , möfti xäzrätkä” qarata repressiälär belän yanaw dip qabul itäbez. Alay ğına da tügel, ä böten tatar xalqına yanaw bulıp yañğırıy. Bu namussız provokatsiä. Bälki, sezgä Çaplin äfände, Londonğa kitärgä kiräkter, üzegezgä. Anda bit sezneñ tanılğan familiädäşegez Çaplin yäşägän. Ä möfti İdrisov, üzeneñ tuğan cirendä yäşi. Sezdän ayırmalı bularaq, aña başqa il ezläwneñ kiräge yuq. Sez ägär keşe urıs çirkäwe tarixın belergä telämi ikän, başqa ilgä kitsen digän süzläregez belän artığın cibäräsez. Ä ni öçen möfti urıs çirkäwen tarixın belergä tieş soñ äle. Bu möselmannar öçen mäcbüri tügel.Närsä-närsä, ämma Umär xäzrät urıs çirkäwe tarixın kitaptan uqıp qına tügel, bezneñ xalıq köçläp çuqındırunı da yaxşı xäterli. Şul isäptän, Umär xäzrätneñ babaların da. Kilep çığa, Umär xäzrät üz Watanınıñ tarixın yaxşı belä, ä sez, urıs çirkäwe tarixı belän watan tarixın butıysız. ”
Älegä başqa tatar milli oyışmalarınnan da, din ähellärennän dä Çaplinnıñ başqa ilgä küçärgä digän täqdimnärenä bäha birgän bernindi dä belderü bulmadı.
Räfis Cämdixan.


text:
Taçıqstannıñ general prokurorı Bobocon Boboxonov narkotiklarğa qarşı idarä başlığı Ğafur Mirzoevnı qulğa alırğa kürsätmä birgän. Qanunsız qoral yörtü häm däwlät milken üzläşterüdä ğäyeplängän Mirzoev uzğan atnada totqarlanğan ide. Boboxonov süzlärençä, Mirzoev idaräsendä ütkärelgän tentülär waqıtında 3 meñ danä qanunsız qoral, ä anıñ milege sanalğan it eşkärtü şirkätendä xättä Stringer raketası tabılğan. Mirzoev Tacıqstanda watandaşlar suğışı yıllarında prezident gvardiäse citäkçese buluğa qaramastan, Tacıqstan opozitsiäse anı yaqlap çıqtı. İslam Yañarış partiäse citäkçese Said Abdullo Nuri bolay dide:
Audio (Said Abdullo Nuri)
"Ğafur Mirzoev belän söyläşep, köç qullanmıyça mäsälä çişep bula ide. Bezneñ çittäge doşmannar ministrlardan tügel, ä menä şundıy komandirlardan qurqa."
Räsmi ğäyepläwlär Mirzoevqa 10 kön eçendä beldereler dip kötelä.


text:
Xatın Qızlar säxifäsendä bügen Tatarstanda tulı bulmağan ğailä,kievgä çıqmıy bala tabuçı xatınnar şulayuq alarğa kürsätelgän yardäm turında Ministırlar kabinetı qarşındağı ZAGS (yäğni watandaşlıq xälen terkäw idaräse) başlığı Flura İldarxanova häm Sotsial Yardäm Ministırlığınnan Ence Minxacewa äytkännären işetterer häm şulayuq kievgä çıqmıy bala tapqan xatın-qızlarnıñ ber niçäseneñ fikeren dä sezgä citkeräbez.
Rusiädäge demografik problema,yäğni xalıq sanınıñ kimüe turında böten dönya çan qağa. Tatarstan Rusiä qädär yaman bulmasa da , anda da xällär yaxşıdan dip äytep bulmıy.Bez xatın qızlar säxifäsendä berençel urında ana bala mäsäläsenä qarıybız.Mindäge mäğlümätlär ber kemne ğorurlandırırlıq tügel. 2004nçe yıl statistik mäğlümätläre här tuğan balağa 1,2 abort turı kilüen kürsätä. İkençe törle äytkändä 2004nçe yılda Tatarstanda 48,144 abort yasalğan ä tuğan balalar sanı 38.759. Bu 38meñ balanıñ hämmäse normal ata analı ğailädä tua dip äytep bulmıy. Çönki Tatarstanda här ike öyläneşüneñ berse ayrılu belän tämamlana . Yäğni öylänüşüçelärneñ yartısı ayrıla. Şulay bulğaç balalarnıñ bik zur öleşe tulı bulmağan ğailädä tua, yäki tulı bulmağan ğailädä üsä. Tatarstanda eçkeçelek, alkogolizm anıñ sälämätlekkkä kitergän ziannıñ bik zur problema buluı , ber kemgä dä ser tügel. Eçkeçelek alğa taba başqa bik möhim sotsial problemağa da säbäp bulaçaq . Yäş xatın qızlar arasında bügen iserek ir at belän nigä yäşärgä, kievgä çığıp ber ike yıl yäşäp ayrılası urınğa bötenläy kievgä çıqmasqa digän uylar da cäyelä bara. Ämma xatın qızlar kievgä çıqmasalar da balanı bälkim analıq instigtı, bälkim qartlıqta iptäş qarauçı ... nindi genä säbäptän bulmasın tabarğa teli häm taba . Qazandağı kollegam Gölnaz Şeyxeddinova balaların irsez, yalğız üsterüçe analarnıñ fikren beleşte (xanımnarnı Azatlıqnıñ sişämbe tapşıruında işetä alasız)
Qazandağı tanış-beleşlär andıy analar sanı Tatarstanda artqannan arta bara dip äytä. Alğa taba tuaçaq problemalar turında älegä ber kem dä söylämi, bälkim dä nindi dä bulsa belgeçlär bu turıda uylana torğandır ,anısın belmim ämma älegä sannar keçkenä şunın öçen qayğı ,borçılu da yuq .Başta ZAGS citäkçese Flura İldarxanovanı tıñlap qarıyq (ängämäne Azatlıqnıñ sişämbe programmasında tıñlıy alasız)
Min şuluq soraular belän Sotsial yaqlaw ministırlığında Ence xanım Minxacevağa möräcäğät itep yalğız analarğa yardäm turında belergä telädem.(ängämäne Azatlıqnıñ sişämbe programmasında tıñlıy alasız)
İşetkänegezçä älegä bu xatın qızlarğa ayruça yardäm ber qayan da kürenmi.
färidä xämit


text: Bügen İzrail soldatları Yordan yılğası könbatış yarındağı İerixon şähärendä, fälästinnär törmäsenä bärep kerügä cawa yözennän, Ğaza sızığında berniçä çit il keşeşsen urlağannar. 4 AQŞ watandaşı häm ike Fransiäle. İzrail gäskärläre törmäne kamap torunı däwam itä. 150 totıq şul isäptän törmä saqçıları da İzrail gäskärlärenä birelgän. Törmägä höcüm waqıtında İzrail gäskärläre belän Fälästin politsiäse arasında atışlar başlanğan. Ber politsiä xezmätkäre üterelgän. Törmägä bu bärep kerü, fälästin xäkimiätläre barlıq totqınnarnı da irekkä çığarırğa mömkin, digän xäbärdän soñ kilep çıqqan. Ul törmädä 2001 yılda İzrailneñ turizm ministrın üterüdä gäyeplängän totqınar da utıra .


text:
Färit Taişev: “Yäşlärdä tanılğan cırçı bulu teläge bik köçle”
Şuşı könnärdä "Bars-media" prodyuserlıq üzäge "Tatarça Yoldızlar fabrikası-3" öçen yäş talantlar barlıy başladı. Alar Qazannıñ Lenin isemendäge mädäniät sarayında yäş başqaruçılar öçen kasting oyıştırdı. Bıyıl Tatarça yoldızlar fabrikasına saylap alu bäygese öçençe tapqır uzdı. «Bars-Media»neñ prodyuserlıq üzäge oyıştırğan älege çaranıñ maqsatı – tatar yäşläre arasınnan iñ talantlılarnı saylap, alarğa professional' estrada säxnäsenä ayaq basarğa yärdäm itü. Bıyılğı Tatarça Yoldızlar fabrikasında üz köçen sınap qararğa dip Qazan, Çallı, Tübän Qamadan ğına tügel, ä respublikanıñ küp kenä rayonnarınnan, xätta kürşe Başqortstannan da barlığı 220 gä yaqın yeget häm qızlar cıyıldı. Saylap alu bäygese şartlarına yaraşlı, yäş cırçılar ike cır başqarırğa tieş ide. Berse fonogramma belän estrada, ä ikençese, akapella, yäğni muzıkal' bizäleşsez ber xalıq cırı. Yäş-cilkençäkneñ baytağı älege sınawğa citdi genä äzerlängän. İke yözdän artıq däğwäçedän berniçä bulaçaq yoldız saylap alu turında “Bars-media” şirkätläre törkemeneñ general' direktorı Färit Taişev söyli:
«Bıyıl kastingta qatnaşırğa teläwçelär sanı, başqa yıllar belän çağıştırğanda, küpkä artığraq buldı. Pretendentlar arasında xätta şaqtıy professional' kollektivlar da, maxsus kasting öçen cırlar yazdırıp kilüçelär dä citärlek ide. Bu, yäşlärdä tanılğan cırçı bulu telägeneñ bik köçle buluın kürsätte. Qatnaşuçılarnıñ kübese estrada cırların başqarsa da, qayberäwlär başqa muzıkal' yünäleşlärdä, äytik, tanseval' häm rok stilendäge cırların täqdim itte. 220 qatnaşuçı arasınnan yaqınça 50 sendä ömet bar, läkin saylap alu protsessı haman däwam itä. Bez alar arasınnan iñ yaxşı 10 cırçını ğına saylap alaçaqbız. Alar 20 nçe dekaberdä «Tatar cırı» festivaleneñ berençe könendä, «Yoldızlar fabrikası»nda estradabıznıñ iñ populyar artistları belän ber säxnädä çığış yasayaçaq. Ämma kastingtan ütä almağan başqa talantlı yäşlärneñ käyefe töşmäsen. Biredä yañğırağan böten cırlar bezneñ tawış bazasında saqlana häm yaña proyektlar öçen tawış ezlägändä bez ul bazadan faydalanabız. Ä inde «Tatar cırı» festivalendä tamaşaçınıñ iñ zur mäxäbbäten ayulağan yäş cırçılar belän «Bars-Media» kompaniäse 5 yılğa general' kontrakt töziäçäk. Ber-ike yıl elek kastingta «ilänep» qalğan Salawat Miñnexanov, Landış Nigmätcanova, İrkä, İlnaz Safiullin, İldar Äxmätov, Rumiä Fätxetdinova, Şäkür kebek yäş cırçılar bügen bezneñ prodyuserlıq üzäge belän eşli häm äkrenläp tanılıp kilä».
Ä inde «Tatar cırı» festivalendä tamaşaçınıñ iñ zur mäxäbbäten ayulağan yäş cırçılar belän «Bars-Media» kompaniäse 5 yılğa general' kontrakt töziäçäk. Ber-ike yıl elek kastingta «ilänep» qalğan Salawat Miñnexanov, Landış Nigmätcanova, İrkä, İlnaz Safiullin, İldar Äxmätov, Rumiä Fätxetdinova, Şäkür kebek yäş cırçılar bügen bezneñ prodyuserlıq üzäge belän eşli häm äkrenläp tanılıp kilä».Färit Taişev süzlärenä qarağanda, älege kasting yäş başqaruçılarğa zur säxnägä çığarğa, xalıq arasında tanılırğa şaqtıy ğına mömkinçelek birä. Äytik, bügen saylap alu bäygesendä qatnaşqan yäşlär, irtägä tatar estradası kügendä yoldız bulıp balqıyaçaq. Yoldız bulu bäxete, küplärneñ xıyalı bulsa da, äzlärgä genä täti şul. Tatar xalqı ğömer-ğomergä cır-moñğa bay xalıq bulıp dan totsa da, talantlarnı barlarğa häm üsterergä kiräk. «Bars-Media» şirkäte yaña yoldızlar qabızır öçen böten mömkinleklär tudırğan. Qalğanı talanttan häm zamança estradanıñ taläplären añlawdan ğına tora. Gölnaz Şäyxetdin


text:
BMO İminlek Şurası Sudan xökümäten Darfurda köç qullanunı tuqtatırğa çaqıra, yuq isä çikläwlär kertü belän yanıy
Şimbä könne Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası Sudan xökümäte könbatıştağı Darfur töbägendä köç qullanularnı tuqtatmasa bu ilgä qırıs çikläwlär kertäçäge turında qarar qabul itte. Bu qararnı Şuradağı 15 ilneñ 11-e xupladı, 4 il - Qıtay, Rusiä, Paqstan häm Aljir totılıp qaldılar. Berläşkän Millätlär qararında äytelgänçä, Darfur töbägendä menä inde 19 ay barğan çualışlar näticäsendä 50 meñläp keşe hälaq bulğan, millionnan artığı torğan cirlären taşlap kitergä mäcbür bulğan. Ğäräp xärbilärennän torğan Cancawid isemle qorallı törkemnär cirle xalıqqa qarşı xöcümnären däwam itä. Räsmi Xartum bu köç qullanularnı tuqtatu öçen ber ni eşlämi. Alay ğına tügel, Waşington belderüençä, bu köç qullanular Sudan xökümäteneñ xuplawı belän başqarıla. Waşington Darfurdağı xällärne "genotsid" dip atadı. Sudanıñ BMOdağı wäkile Äl-Fatix Erwa BMO qararın "ğädelsez" dip atadı:
Audio (Äl-Fatix Erwa)
"Bu qarar Amerikan kongressına yaraşır öçen, aşıq-poşıq, basım astında qabul itelde. Bu kongress üzen xalıq yazmışların xäl itüçe berdän ber kön dip sanıy. Çınbarlıqta ul üz xataların tanımağan, östendä kieme bulmağan imerartornı xäterlätä."
Sudan xökümäte bu qararnı "ğädelsez" dip atasa da, BMO belän xezmättäşlek itäçägen belderde. Quşma Ştatlarnıñ BMOdağı ilçese John Danforth, Sudan xökümäteneñ wäğdälärenä ışanıp bulmıy, Darfurda ğäräp-bulmağan xalıqqa qarşı genotsidta xökümät üze qatnaşa dip belderde:
Audio (John Danforth)
"Minemçä bu xökümätkä ışanıp bulmıy, ul üze tınıç xalıqqa boralaqlardan ut aça. Ul köç qullanunı tuqtatu öçen berni eşlämi, kiresençä, köç qullanuda qatnaşa."
Berläşkän Millätlär älegä Darfurdağı xällärne genotsid dip atawdan totılıp qaldı. Genotsid dip atalğan oçraqta, xalıqara qanunnar nigezendä, anda xalıqara köçlär kertelergä tieş. İminlek Şurası qararında Sudanğa Afrika Berlegeneñ küzätü köçlären cibärü qaralğan. Köç qullanu däwam itsä, Sudan xökümätenä çikläwlär keretläçäk. Alar berençe çiratta anıñ neft sänäğätenä qarıyaçaq. Rusiäneñ BMOdağı ilşçese Andrei Denisov, Mäskäw fikerençä, çikläwlär kertü – Xartumnı yöklämälären ütäter öçen iñ yaxşı yul tügel dip belderde:
Audio (Andrei Denisov)
Näq şul fikerne BMOdağı Qıtay ilçese Cañ İşan äytte.
-Ali Gilmi


text:
AK partiä yabılmadı da, aqlanmadı da
AK partiä ber tawış belän genä yabıludan qotıldı. Şuña qaramastan däwlät qaznasınnan partiägä birelgän aqçanıñ yartısın kire tapşırırga xökem itelde.
Berdän-ber yabılmasın dip tawış birgän konstitutsiä mäxkämäse räise Haşim Qılıç mäxkämäneñ qararın jurnalistlarga açıqlaganda, yabu qararı çıqmadı, ämma partiägä ber kisätü yasaldı, citdi ber kisätü qararı çıqtı. Bu näticä turında uylanılaçagın häm tieşle çaralarnıñ da küreläçägen ömet itäm, digän analiz yasadı.
Şuşı qarar xökümät belän AK partiä taraftarları arasında zur şatlıq xasyıl itte. Käsepçelär, eşquarlar tınıç sulış aldı. Birjada aksiälärneñ bäyäse şunda uq 4,5 %-qa kütärelde, dollarnıñ bäyäse töşte. Evropa Berlege belän AQŞ räsmi şäxesläre belän mätbugatı şuşı qararga qänäğät buluların belderdelär. Premier Erdoğan da üz uylın däwam itäçägen äytte.
Mäğlümat çaraları konstitutsiä mäxkämäseneñ qararın uquçu häm tıñlawçılarına törleçä xäbär ittelär. CNN-Türk, NTV kebek televidenie kanalları, “Milliyet”, “Cumhuriyet”, “Radikal”, “Sabah”, “Güneş”, “Evrensel”, “Vatan”, “Yeni Asya” kebek “liberal” AK partiägä tänqıyti mönäsäbät kürsätkännär, xätta berniçäse yaqlap kilgän gazetalar konstitutsiä mäxkämäseneñ “citdi kisätü” qararına basım yasadılar. Xökümät yaqlı “Zaman”, “Yeni Şafak”, “Vakit”, “Türkiye”, “Star”, “Takvim”, “Milli Gazete” kebeklär isä konstitutsiä mäxkämäse qararı arqılı ildä totrıqlılıq däwam itäçäk digän qaraşqa basım yasadılar.
Çınnan da konstitutsiä mäxkämäsennän AK partiäne yabu häm moña bäyle bularaq aralarında premier häm prezident ta bulğan 70 ağzasına biş yıl möddät belän säyäsät belän şögellänü tıyılsa ide, säyäsi totrıqlılıq häm moña bäyle ekonomik totrıqlılıq ta bozılır ide. Näticä dä xaos çıqmadı. AK partiä xakimiäte däwam itäçäk. Evropa Berlege da şuşı qararlardan soñ üzläre taläp itkän reformalarnıñ däwam itüwen kötä. Mäglüm fevral ayında AK partiäne yabu taläbe belän konstitutsiä mäxkämäsenä başprokurornıñ taläbe kilgäç, ildä bilgesezlek xökem sörä başlagan ide.
Inde parlamentta säyäsi partiälärne, tik partiäneñ turıdan turı terrorga qatnaşqan buluwı isbatlangan oçraqta gına yabuga mömkinlek birgän konstitutsiä maddäse üzgereşe çığarıluwı kötelä. Çönki xäzer çiratta kördlärneñ “Demokratik cämğiät partiäse”n yabı başprokurornıñ taläbe turında xökem qararı çığaruwı kötelä. Ägär dä, üzgäreş qanunı çığarılsa ul da qotılaçaq. Şulay itep, Evropa Berlegeneñ demokratik illlärdä säyäsi partiälärne yabılmasqa tiyeş digän taläbe ütäläçäk.
Xäzer konstitutsiä mäxkämäseneñ şuşı qararı ildä çın demokratiä häm totrıqlılıq buldıruga öleş kertäçäkme digän soraw tua. Döres, konstitutsiä mäxkämäse AK partiäne yapmadı, ämma tege yaqtan anıñ anti laik xäräkätlärneñ üzäge buluwın da rasladı. Dimäk Törkiädä tartış däwam itäçäk.
Oppozitsiädäge “Comhuriät xalıq partiäse” liderı Deniz Baykal, konstitutsiä mäxkämäse krizisnı çişmäde, ä buluwın gına raslandı, dip belderde. Oppozitisädä ikençe zur partiä “Millätçe xäräkät partiäse” liderı Däwlät Baxçäli dä, AK partiä belän Erdoğan bu qarardan sabaq alırğa tiyeşlär. dip äytte. Generalştab başlığı Armiä generalı Yaşar Büyükanıt ta, armiäneñ laisizm turındağı qararı üzgärmäde, dip belderde.
Xäzer inde AK partiä belän premier Erdoğan Törek konstitutsiäseneñ laiszm prinsibın monnan soñ bozmayaçaqların häm eştä häm süzdä kürsätergä, saq xäräkät itärgä tiyeşlär. Yugisä tartış-gaugalar elekkeçä däwam itäçäk. Bu forsatnı ziräk qullanu, faydalanu inde alar qulında.


text:
Yäşel Üzändä waba çireneñ kilep çığuı turındağı xäbär raslanmadı.
Cäyge çellägä, yäğni şähärçä äytsäk, esse hawa şartalarına awıl xalqı şatlana, şähär xalqı xafalana. Awılda peçän öste häm bu esselek bik waqıtlı. Peçängä dä, aşlıqqa da bik faydalı. Şähär xalqınıñ xafalanu säbäpläre dä mäğlüm, şähär cirendä edäm balasına qızulıq nığraq bärä. Taş yörtları da, asfaltları da qıza. Xalıq şähär çitenä, tabiğätkä, yılğalarğa, su buylarına aşqına. Şähärneñ sälämätlek saqlaw, sanitar xezmätläreneñ mäşäqätläre arta. Şuşı könnärdä genä Yäşel Üzän rayonında waba çire oçrağı bulğan digän xäbär taraldı. Läkin bu xäbär raslanmadı. Sanitariä xezmäte Qazandağı häm Qazan tiräsendäge 3 distädän artıq su saqlağıçlardağı, yılğalardağı sunı tikşerep tora. Xäzergä, yoğışlı awırular vibrionnarı qurqınıçı yuq dilär. Şulay itep, cäyge çellädä här keşe mäşgül, kim digändä, essedän qotılu çarasın kürä.


text:
Qazanda metro tözeleşe tizdän däwam iteläçäk
Tatarstan prezidentı haman da qunaqlarnı qabul itä. 31 avgustta Qazan kremlendä ul Kuwäytnıñ islam häm waqıflar eşläre ministrı Ğabdulla Määtük äl Määtük belän oçraştı. Määtükneñ Şäymiev belän inde 3 oçraşuı, soñğı yulı alar Qol Şärif mäçete açılğanda küreşep, söyläşkän idelär. Çärşämbe könne uzğan oçraşuda süz Tatarstan belän Kuwäyt arasındağı xezmättäşlekne tağı da üsterü xaqında bardı. İke yaq ta aralaşu şulay yış häm näticäle baru belän qänäğätlelek belderdelär. Şul uq könne Mintimer Şäymiev bilgele dirijer, Tatarstannıñ, Rusiäneñ häm Qazaqstannıñ xalıq artistı Foat Mänsurovnı da qabul itte. Oçraşu waqıtında Foat Mänsurovqa Qazanıñ meñyıllığı istälegenä digän medal tapşırıldı.
Ä menä Qazan metrosın tözüçelär xalıqnı bäyrämnän soñ da şatlandırdılar. Tatar-inform agentlığınnan alınğan mäğlümätlärgä qarağanda, şähär metrosın tözü inde berär atnadan uq däwam itäçäk. Xäzerge köndä iñ soñğı bulıp torğan Gorki tuqtalışınnan Ciñü prospektına qädär yul suzılaçaq. Anıñ ozınlığı ber kilometr bulır, dip kötelä. Respublikanıñ awıl xucalığı xezmätkärläre bäyrämnärgä dä qaramastan eşlären däwam itä. Tatarstan qırlarında uñışnı urıp-cıyu axırına yaqınlaşa. Awıl xucalığı ministrlığınıñ 31 avgustqa cıyılğan mäğlümätlärenä qarağanda, uraq eşläre inde 89 protsentqa tämamlanğan.


text:
Ğiraqqa humanitar yardäm kiterü arta bara. Pänceşämbedä BMOnıñ xalıqara xezmätkärlären qaytaru başlana
Ğiraqta xärbi çaralarnıñ töp öleşe inde tämamlansa da, küp kenä şähärlärdä wäzğiät äle totrıqlı tügel. Şulay da BMOnıñ humanitar oyışmaları Ğiraqqa azıq-tölek, su häm meditsina kiräk-yaraqları kiterüne arttıra bara. Ğiraqlı xezmätkärlär Törkiä, Küwäyt häm İrannan yardäm kiterü belän şöğellänä. Tizdän biregä xalıqara xezmätkärlär dä qaytıp eşkä kereşäçäk.
Bu törkem BMOnıñ Ğiraqqa qaytaçaq 700-läp xalıqara xezmätkärlärneñ berençe öleşen täşkil itä. Alar Ğiraq suğışı başlanır aldınnan neft’ öçen azıq-tölek programması nigezendä eşläwdän alıp qoral tikşerülärenä qädär eşlär belän şöğellänä ide. Suğış başlanır aldannın alar tiz genä Ğiraqtan çığarıldı. BMOnıñ Ğiraqtağı 3400-läp cirle xezmätkäre isä mömkin bulğan yardäm eşlären inde başqarıp kilä.
Xäzerge waqıtta İordaniädä xökümätlärdän bäysez 70-läp humanitar oyışma BMOnıñ Ğiraqtağı wäzğiätne niçek bäyäläwen küzätep, anda iminlek artuın kötep tora. BMOnıñ Humanitar eşlärne koordinatsiäläw idaräse wäkile Oliver Ulich iminlek bulmaw xalıqara agentlıqlarnıñ Ğiraqqa qaytuın totqarlıy di:
AUDİO: Ğiraqta wäzğiät, älbättä, haman da bik nıq totrıqsız, bigräk tä anıñ küp xalıq yäşägän öleşlärendä. Äle bügen Bağdadta küp kenä bäysez oyışmalarnıñ häm Xalıqara qızıl xaç oyışmasınıñ üzlärendä bulğan yardämne iminlek citeşmäw säbäple tarata almıy toruı turında işettek.
Bügen Qatardağı AQŞ üzäk xärbi idaräsendä general Vincent Brooks Mosul şähäreneñ xakimiät binası qarşında kiçäge demonstratsiädä bäreleşlär başlanğaç AQŞ soldatları ut açıp 7 ğiraqlını üterde dip belderde. Mosulda bügen dä bäreleşlär bulıp 3 ğiraqlınıñ üterelüe turında xäbärlär kilde.
Ämma totrıqsızlıqqa qaramastan, Ğiraqqa humanitar yardäm kiterü arta bara. BMOnıñ balalar fodnı UNİCEF häm Dönya Azıq-tölek Oyışması ilneñ tönyağına häm könyağına humanitar yardäm kiterä. UNİCEF Umm Qasr şähären inde 10 kön buyı eçär su belän tä’min itep tora.
Ulich äytüençä, BMO räsmiläre Ğiraqnıñ törle öleşlärendä iminekneñ ni däräcädä buluın öyränüne arttıraçaq. Ul, şulay uq, Xalıqara qızıq xaç oyışması yäki Çiklärne tanımawçı tabiblar oyışması kebek törkemnär ere şähärlärdä koalitsiä köçläre xastaxanälärne talawçılardan saqlawnı arttıra bara dip xäbär itä dide.
Kiçä AQŞ prezidentı George Bush xäzer töp iğtibarnıñ humanitar mäs’älälärgä yünältelüen belderde:
AUDİO: Bez ğiraqlılarğa irekle häm totrıqlı il tözergä yardäm itü kebek awır eşkä kereşäbez. Xäzer tärtip urnaştıru häm azıq-tölek, su, meditsina belän tä’min itü töp mäs’älägä äwerelä.
Xäzer Ğiraqta sälamätlek saqlaw torışı nıq borçılu uyata. Dönya sälamätlek oyışması ilneñ küp kenä öleşlärendä tabiblarnıñ iminlegenä ışanıç bulmaw, su häm darular citmäw, elektr utınıñ özelüe säbäple sanitaria şartları naçarayu, könnärneñ esselänä baruı näticäsendä törle yoğışlı awırular çığuı turında belderä. Citmäsä, Ğiraq xakimiäte cimerelgännän soñ, xalıq başqa binalar belän bergä qayber xastaxanälärne dä talağan ide.
BMOnıñ Humanitar Eşlärne Koordinatsiäläw İdaräse wäkile Ulich tizdän Ğiraqlılarnıñ öylärendäge azıq-tölek betäçäk häm bez kiläse ayda Ğiraqqa bik zur külämdä azıq-tölek kiterä başlıyaçaqbiz dip belderde.
Xäzer Dönya Azıq-tölek oyışması suğışqa qädär neft’ öçen azıq-tölek programması nigezendä eşlägän 44 000 yardäm taratu urınının yañadan açarğa cıyına. Alar ay sayın barlığı 480 000 tonna azıq tarataçaq.
Naif Aqmal, Praga.


text: Hindistan respublika könendä üzeneñ xärbi köçen, şulsanda atom arsenalınnan qorallar kürsätte.Hindistannın respublika bulıp oyışuına 53 yıl tulu uñayınnan ütkärelgän paratta kürşe Pakstanğa barıp citä alaçaq atom başlıqlı raketalar da kürsätelde. Politsie Kaşmirdağı Hindistan idaräsenä qarşı çıqqan suğışçan törkemnär paratta bälkim dä citäkçelärgä höcüm oyıştırırlar dip qurqıp qatı iminlek çaraları kürgän ide. İran prezidentı Möxämmmäd Xatami , xörmätle qunaq sıyfatında Hindistan citäkçese yanında uq ütmi torğan piyala artında utırdı.Hindistan belän Pakstan arasında Kaşmir säbäple xärbi kierenkelek ütkän yıl azaqlarında sülpänäysä dä, sonğı könnärdä alar berberseneñ diplomatların şpionlıqta ğäyepläp quıp çığara başladı.Ütkändä islamçı törkemnär Hindistannıñ bäysezlek köne yäki respublika könendä raketa höcümnäre oyıştıra ide.


text:
Kaliningrad ölkäsenä baruçı Rusiä watandaşları Litwa aşa ütü öçen xäzer yaña maxsus röxsät qäğäzläre alırğa tieş, yülneñ 1-ennän ğämälgä şundıy tärtip kertelde. Litwanıñ kiläse yılda Yewropa Berlegenä quşıluwı arqasında kertelgän şuşı yaña tärtip Rusiägä bik oşamasa da, ul monıñ belän kileşergä mäcbür qaldı.
Rusiä-Litwa çigen yañaça ütüneñ inde berençe köne ük cäncallar belän bilgelände, xörmätle tıñlawçılar. Yaña qağidälär sişämbegä qarşı töndä ğämälgä kergännän soñ Litwa çik saqçıları, Rusiädän Kaliningradqa baruçı berençe 4 poyezdan uq 60-lap keşene töşerep qaldırdı. Alarda, Litwa aşa ütüne röxsät itkän yañaça äzerlängän qäğäzlär bulmağan. 1-nçe yüldän başlap Kaliningradqa baruçı Rusiä watandaşları, 24 säğät eçendä birelä torğan häm küptapqırlı vizalarnı xäterlätkän maxsus röxsätkä iä bulırğa tieş, annan başqa kiläse yılda Yewropa Berlegenä quşılaçaq Litwa Rusiä watandaşların il aşa ütkärmäyäçäk. Vilnyüstän alınğan belderülärgä qarağanda, sişämbe irtän Kaliningradqa ütü röxsäte birelmägän keşelärdä ğomumän yaña qağidälär xaqında mäğlümat bulmağan. Şulay itep Litwa räsmiläre, çik buyında kilep tuğan kierenkelek öçen cawaplılıqnı üzennän töşerep, monı tulısınça Rusiä yağına yökläde. İlneñ tışqı eşlär ministrı Antanas Valionis "France Press" agentlığına, "älbättä qayber problemalar bula ala häm berniçä keşegä Litwa aşa ütü röxsäte birelmäde, ämma bolar barısı da, añlap citmäw häm Rusiä yağında mäğlümat citep betmäw arqasında tuğan texnik problema ğına bulıp tora" dip belderde. Çik aşa ütü öçen yaña tärtip kertüne Litwa üze, möstäqillegen yaqlaw ölkäsendä zur qazanış dip bäyäli. Elek Kaliningradqa baruçı urıslar ilne bernindi vizasız ğına ütep kitä ide. Älbättä, Litwada yasalğan tuqtalışlarda qayberäwlärneñ ildä qalu oçraqları da buldı. Xäzer isä, kiläse yılnıñ mayında Yewropa Berlegenä kerergä torğan, soñraq eçke çiklärne betergän Schengen kileşüwenä dä quşılırğa telägän Litwa üzeneñ Rusiä belän çiklären nığıtırğa mäcbür. Bu Yewropa Berlege basımı belän dä eşlänä. Mäskäw isä soñğı köngä qädär elekke xälne saqlawnı, üz watandaşlarına Litwa aşa irekle ütü xoquqın yaqlap kilde. Prezident Putin xätta xökümäteneñ strategik maqsatı itep Rusiä watandaşlarına Yewropa illärenä vizasız säyäxät itügä ireşüne dä quyğan ide. Läkin Mäskäw bu mäs''älädä alğa kitä almadı, xäzer inde anda, Kaliningradqa baruçılar öçen oçqıç bäyälären arzanraq itü häm diñgez aşa kilü möminleklären qaraw tırışlıqları yasala. Viza suğışında Rusiä älegä ottıra, Baltıq buyındağı qalğan ike il Latviä häm Estoniä urıs watandaşlarına vizalarnı inde küptännän kertkän ide, üktäbrdä Kaliningradta yäşäwçelär öçen viza çikläwlären anıñ belän çiktäş ikençe ber däwlät, Pol''şa da kertergä cıyına. İkençe dönya suğışına qädär german cire bulğan, Koenigsberg isemen yörtkän Kaliningradqa xäzer diñgez häm hawa transportı belän genä irekle kilep bulaçaq. 2004-neñ mayında Rusiä ölkäse sanalğan şuşı töbäk tulısınça Yewropa Berlege çolğanışında qalaçaq. Rusiä-Litwa çige aşa ütüneñ yaña tärtibe niçek ğämälgä quyıluwın qaraw öçen berençe yulçılar belän anda Rusiä prezidentınıñ Kaliningrad mäs''äläse ölkäsendäge maxsus wäkile Dmitri Rogozin, Yewropa Berlegeneñ Mäskäwdäge ilçese Richard Wright ta säyäxät itte.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Ukraina premyer ministrı Yanukoviçnıñ xakimiättä qalu ömetläre kimegännän kimi bara
Ukraina premyer ministrı Viktor Yanukoviç uzğan yäkşämbeä ütkän prezident saylawlarında ciñelüen tanımasa da anıñ xakimiättän qalu tırışlığı xäzer ömetsez kürenä. Pänçeşämbe könne Ukraina Yuğarı mäxkamäse anıñ oppozitsiä citäkçese Viktor Yuşçenkoğa ciñü kitergän saylaw näticälären ğämäldän çığaru turındağı ike möräcäğäten kire qaqtı. Yanukoviç mäxkamägä möräcäğätlären däwam itärgä cıyına, ämma analitiklar fikerençä ul inde xäzerdän ük üz kiläçägen oppozitsiädä kürä.
AUDİO: Bügen alar minem wazıyfamnan kitärgä tieşlenem turında beldergändä min alarğa bolay dip cawap biräm. Qanun bozuların däwam itsennär. Min prinsipial räweştä, eştän kitü turında ğariza yazmıyaçaqmın. Häm min alarnıñ mine töşerü öçen bügen nigä şulay basım yasawın beläm. Çönki tege çaqtağı kebek xäzer dä alar qurqudan qaltırıylar. Häm alar döres uylıy. Yaqın kiläçäktä bez äle üz süzebezne äytäçäkbez.
Ämma Küzätüçelär fikerençä, Ukraina Yuğarı mäxkamäseneñ bügenge qararı Yanukociçnıñ fazıyfasınnan kitüen häm oppozitsiägä küçüen tizläter kebek.
Çärşämbe könne Yanukoviçnıñ tuğan şähäre Donetskida cirle televideniegä Yuşçenkonıñ berektäşe Yulia Timoşenko bolay dide.
AUDİO: Yanukoviç säyäsättä dä, parlamentta da üz urının tabaçaq. Bälki ul iñ kiñ xoquqlarğa iä bulaçaq oppozitsiäne dä citäklär dip uylıym.
Yuğarı Mäxkamä Yanukoviçnıñ yäkşämbedäge saylawlar turındağı inde 3 şikayäten kire qaqtı yäki qarawdan baş tarttı. Ämma anıñ äle tağın ber şikayäte qala. Analitiklar anısı da uñışsızlıqqa duçar buçar bulır dip isäpli häm Yuşçenko Ukrainanıñ yaña prezidentı bulır dip nıqlı ışana.
Şul uq waqıtta alar Yanukoviçnıñ oppozitsiädäge kiläçäge dä ömetle dip sanıy. Alar äytüençä, ägär dä bu saylawlarda 13 millionğa yaqın tawış cıyğan Yanukoviç ul saylawçılarnı tuplıy alsa 2006-nçı yılda ütäçäk parlament saylawlarında ul töp säyäsi köç bularaq kütärelergä mömkin.
Ul saylawlar inde moñarçı ütkän parlament saylawlarınnan küpkä möhimräk bulaçaq. Çönki küptän tügel qabul itelgän konstitutsion üzgäreşlär prezident xakimiäten kimetü xisabına parlamentnıñ xakimiäten şaqtıy arttırdı. Ukrainadağı säyäsi küzätüçe Yan Maksimyuk Azatlıq radiosına bolay dide.
AUDİO: Ägär dä Yanukoviç 2006-nçı yıldağı saylawlarda ciñä ikän, xökümätne ul töziäçäk. Ul çaqta xakimiättä prezident Yuşçenko belän premyer Yanukoviç, yäki anıñ törkemendäge berär keşe bulaçaq, häm bu ciñel bulmağan bergälek xasil itäçäk. Min bu nizağqa başqa çişeleş kürmim.
Maksimyuk xäzer Ukrainada öç säyäsi üzäk barlıqqa kilä di. Berençese Yuşçenkonıñ Bezneñ Ukraina blogı. İkençese Yanukoviçnıñ Donetskiğa tayanuçı Regionnar partiäse. Bu partiä Ukrainanıñ kübräk rusça söyläşüçe könçığışında häm könyağında nıqlı yaqlawğa iä. Öçençe üzäk parlament räise Volodımır Litvin citäkçelegendäge İgençelär Partiäse.
Xäzergä Yuşçenko bolgınıñ yäki Yanukoviç partiäseneñ parlament saylawlarında zur küpçelekne alu mömkinlekläre turında bik äytep bulmıy. Parlamentnıñ kem qulında bulaçağı aldağı yılda kemneñ üz tarafdarların arttıruına bäyle bulaçaq.
Şul uq waqıtta Maksimyuk äytüençä, Ukrainanıñ mädäni häm regional çik belän bülenüe tege yaqnıñ da bu yaqnıñ da uñışqa ireşü mömkinleklären kimetä.
AUDİO: Minemçä, bu saylawlar Yanukoviç öçen tabiği oppozitsiä äzerläde. Ämma şunsı borçu uyata, şul uq waqıtta ul Ukrainanıñ yartısınıñ ğına citäkçese. Çönki Ukraina könçığış häm könbatış öleşlärgä, şul uq waqıtta rus häk ukrain nädäniäte öleşlärenä bülengän. Häm bu säyäsi qarşılıq näticäsendä ul büleneş tağın da köçäyergä mömkin.
Xäzergä isä Yanukoviç ta Yuşçenko da keçkenäräk partiälär belän yaña berektäşleklär tözergä tırışa. Keçkenä partiälär dä alarğa taba tartılaçaq. Çönki parlamentqa kerü öçen alarğa 3 protsentlı kirtäne ütü zarur bulaçaq.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Şçolkino
Şçolkino (ukraince ЩoлkiHe, rusça ЩëлkиHo) – şarqiy Qırımda bir şeerdir.
Atıflar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Uyğur tili
Uyğur tili (öz adı ئۇيغۇر تىلى, Uyghur tili, yйғyp Tили) - Şarqiy Türkistandaki Uyğur halqı tarafından laf etilgen Qarluq gruppadan bir Türkiy tildir.
Münderice
Ses bilgisi[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Uyğur tilinde 8 sozuq, 24 tutuq sesi bar. Uyğur tilinde eki çeşit e sesi bardır. Bulardan e qırımtatar tilindekinden daa açıq, é ise daa qapalı telâffuz etilir. Qalın olğan q ve gh sesleri yanında i-ler ı olaraq oqulalar, diger yerlerde ise i oqulğanı qabul etilir. q ve gh sesleri qırımtatar tilindekinden daa qalındır. Bu sesler ğırtlağa daa yaqın olaraq telâffuz etilir. x sesi qattı olaraq telâffuz etilgen bir ğırtlaq sesidir. ng qırımtatar ñ-ge yaqındır.
Coğrafik dağıluv[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Uyğurca Çinde 9 million kişi tarafından çoqusı uzaq ğarb Sincan Uyğur Muhtar Rayonında laf eteler. Uyğurca ayrıca 500 000 kişi tarafından Qazahistanda laf eteler, ve Afğanistan, Arnavutlıq, Avstraliya, Belçika, Kanada, Almaniya, İndoneziya, Qırğızistan, Moğolistan, Pakistan, Saudiy Arabistan, İsveçiya, Tayvan, Tacikistan, Türkiye, Büyük Britaniya, AQŞ, ve Özbekistanda Uyğur cemaatları bardır.
Elifbe[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Uyğurca X asırdan berli Arap elifbesinen yazılmaqtadır. 1969-1983 yılları arasında Çin ükümetniñ azırlatqan Yengi Yezik̡ degen Uyğur latin elifbesi ile yazılğan, faqat soñra Uyğur sesleri köstergen tamamlayıcı işaretler ile Arap elifbesine qayttı. 2000-nci senelerden berli yañı Uyğur Latin Yéziqi degen bir urufat qullanılıp başladı. Aşağıdaki cedvel Arap ve Latin afileriniñ bir teñeştirüvidir:
Uyğur elifbesiniñ qıyaslanması
Uygur Kiril elifbesi tamamlayıcı olaraq eki arif saiptir, ki bular eki sesniñ kombinatsiyasıdır. Bular aşağıda Arap ve Latin arifleriniñ tıpqıdaşı ile kösterilgendir.
Yazı misali[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Uyğurca (Yengi Yezik̡):
H̡əmmə adəm zatidinla ərkin, izzət-h̡ɵrmət wə h̡ok̡uk̡ta bab-barawər bolup tuƣulƣan. Ular ək̡ilgə wə wiⱬdanƣa igə, h̡əmdə bir-birigə k̡erindaxlik̡ munasiwitigə hax roh bilən mu’amilə k̡ilixi kerək.
- Uyğurca (Uyğur Latin Yézigi):
Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet we hoquqta babbarawer bolup tughulghan. Ular eqilghe we wijdangha ige hemde bir-birige qérindashliq munasiwitige xash rox bilen mu’amile qilishi kérek.
- Uyğurca (Kiril):
hәMMә aдәM зaTидиHлa әpkиH, иззәT-hөpMәT Bә hoқyқTa бaббapaBәp бoлyп TyғyлғaH. yлap әқилғә Bә BиждaHғa иrә hәMдә биp-биpиrә қepиHдaшлиқ MyHacиBиTиrә xaш pox биләH My’aMилә қилиши kepәk.
- Qırımtatarca:
Bütün insanlar ür, sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar. Aqıl ve vicdanğa saipler ve bir-birlerine qarşı ağa-qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler.


text:
Açıq mikrofon: Sez nindi su eçäsez?
Yaz, cılı kilü östämä mäşäqät tä östi. Nik disäñ, bıyılğı qış bik salqın ğına tügel, qarlı, buranlı da buldı. Şuña da, alda bezne yazğı taşu, su basular kötä. Sinoptiklar farazları buyınça, barlıq yılğalar da diärlek yarlarınnan taşıp çığaçaq. Su basularnıñ iñ köçlese Tön'yaq Kavkazda, Kalmıkiädä, Stavropol', Krasnodar, Kaliningrad ölkälärendä kötelä. Tatarstannı da taşu çitläp ütmäyäçäk.
Yazğı taşular, eregän qar suları su basularğa kiterüdän tış, tağın ber problema da tudıra. Fatirdağı krannardan ağa torğan bolay da bik ük çista tügel su, yazğı aylarda tağı da äşäkelänä, zararlı matdälärneñ sanı häm küläme arta. Bu da yaz könnärendä keşelärne borçıy torğan ber bik möhim mäs’älä. Şuña da, bügenge Xalıq awazı rubrikasında bez qazanlılardan: “Sez nindi su eçäsez”, dip soraştıq:Bez kran suın eçmibez. Ä maxsus şeşälärdäge maxsus sunı qaytartabız. Çönki kran suı tämsez, xlorlı häm döres çistartılmıy dip uylıym min.
Krannarda su bik naçar, bez su çistartqıçların qullanğan idek tä, läkin alarnıñ faydasın min kürmim. Häm şunlıqtan başta sunı qaynatam, ä annarı berniçä qat mar'lya aşa çığaram. Ä kibettän su satıp ala başlasaq, aqça citkerep bulmayaçaq.
İnde berniçä yıl däwamında bez maxsus su çistartu qullanmasın faydalanabız. Ul bik yaxşı çistarta. Ä bolay eçep qarasañ kran suınıñ üzlekläre bik naçar.
Krannan su eçkänem yuq, kiräk bulsa bez qaynatıp eçäbez. Su bik pıçraq bulğanlıqtan, ul sälämätlekkä bik nıq zıyan kiterä.
Min kran suı belän qänäğät tügel, şuña kürä min fil'tr belän qullanam, krannan su berqayçan da eçmim.
Bez Qazan keşeläre tügel. Bilgele awıldan kilep mondağı sunı eçep bulmıy. İäläşüe bik awır bulğanlıqtan, kibettän mineral' sular alıp eçäbez.
Bez kran suın eçkän yuq. Ul xäzer bötenläy yanına kilep bulmıy. Sası, pıçraq, xlorlı.Gölnaz Şäyxetdin


text:
«Tatarstan - yaña ğasır» xäräkäte «Berdäm Rusiä» häm uñ köçlär belän xezmättäşlek itärgä uylıy.
Sotsiologiä belgeçläre, bu könnärdä genä, xalıqnıñ säyäsi qaraşların tikşerep çıqqan ikän. Şuşı xezmättä äytelgänçä, «Tatarstan yaña ğasır» xäräkäte yaqlağan säyäsi firqä öçen 37 meñ keşe tawış birergä riza. Bälkem şuña da Färit Möxämmätşin kiläçäkkä ömet belän qarıy. Säyäsi sezon başlanğaç, xäräkät, küñelenä xuş kilgän firqäne genä tügel, ayırım nämzätlärneñ isemnären dä iğlan itäçäk, dide Färit Xayrulla ulı. Şuşı xikmätle isemlekkä eläkkän nämzätlärgä xäräkätneñ rayonnarda, awıllarda bulğan bülekçäläre dä yärdäm itäçäk, matbuğatta da, xäräkät häm Färit Möxämmätşinnıñ isemenä sıltap öndäw kampaniäsen alıp baru ciñelräk bulır.Säyäsi firqälär turındağı qanun nigezendä, kiläçäktä Tatarstan parlamentında da firqä häm xäräkät wäkillärennän torğan törkemnär bulaçaq. Bu oçraqta Berdäm Rusiä firqäseneñ tarafdarları – Mäskäwdä genä tügel, respublika parlamentında da eşliyäçäk. Ä firqädäge tärtipne iskä alğanda, bu deputatlarnıñ niçek tawış birüen dä farazlap bula. Şunı istä totıp Färit Möxämmätşin Tatarstan parlamentında ber genä tügel, ä küp törle firqälärneñ qatnaşuın teli.
Tatarstan parlamentında älegä qädär saylawlar turında tügel, ä cäyge yal turında kübräk uylıylar. 17 yüldän bu sezonda soñğı utırış bula. Ä aña qädär, parlamentta, Evropa Berlege qatnaşlığında «Rusiä töbäkläreneñ statusı» digän konferensiä ütkäreläçäk. Färit Möxämmätşinnıñ äytüenä qarağanda, Rusiä töbäkläreneñ konstitutsion xoquqlarına bağışlanğan bu konferensiäneñ näticälärenä Mäskäw säyäsätçäläre häm xakimiät oyışmaları küz yomıp kitä almayaçaq.Bikä Timerova, Qazan.


text:
Papanıñ İslamnı kimsetkän süzlärenä möselman dönyasında qarşılıq köçäyä
Rim papası Benedict 16nçınıñ İslamnı kimsetkän süzlärenä möselman dönyasında qarşılıq köçäyä. Protest çaraları Fransiä, Ğiraq, Söğüd Ğäräpstanı, Mısır, Paqstan, İndoneziädä ütte. Şimbä könne İordannıñ könbatış yarında ike çirkäwgä ut bombaları atıldı. Xättä Quşma Ştatlarda çığa torğan New York Times gäzite papanı äytkän süzläre öçen ğafu ütenergä çaqırdı. Närsä äytte soñ ul?
"Möxämmät päyğämbär nindi yañalıq alıp kilde soñ, kürsätegez miña, fäqät yawızlıq häm keşesezlek tabarsız, häm dä üze totqan dinne qılıç belän taratu färmannarın".
Manuelnıñ Dinne köç belän taratıp bulmıy digän süzlären kiterep, Papa: "Köç qullanu Allahnıñ da, cannıñ da tabigätenä qarşı kilä" dip östägän.
Belgeçlär fikerençä, bu sitatlar belän Papa Xristian dine belän borıñğı Gretsiäneñ aqıl belän eş itü traditsiäläre arasında ezleklelek buluına basım yasarğa telägän.
Möselmannar isä monı İslamnı räncetü dip qabul itte. Parij uramında protest belderüçe Möxämmät isemle yeget:
"Papa dinnär arasında tatulıq turında söyläsä yaxşıraq bulır ide. Ä ul İslamnı aqılsızlıqta ğäyepläde. Ä bit üze Täre yawların oyıştıruçılardan, axırsı Bush yulı belän bara. Bu bar dönyanı räncette – xristiannarnı da, möselmannarnı da, yäxüdlärne dä" di Parij keşese.
Fransiäneñ möselman mädäniäte şurası räise Dälil Bubäker:
"Minemçä Papa mäglümätle bulırğa, İslamnı İslamizmnan ayıra belergä tieş. Alar ikese ike äyber. İslam ul din, ä İslamizm – ideologiä. Minemçä, monda añlaşmawçanlıq bar. Min anıñ täübä itüen soramıym, läkin añlatma birü kiräk" di Fransiäneñ möselman mädäniäte şurası räise.
Germaniä kanslerı Angela Merkel papanı yaqlap çıqtı. Bild gäziteneñ bügenge saınnda ul, papanı döres añlamağannar, ul dinnär arasında söyläşügä çaqıra, dide.
Vatikannıñ Ğiraqtağı wäkile Thomas Xälim Xäbib, ul sitat belän papa köç qullanunı din belän aqlap bulmıy, dip äytergä telägän ide di:
"İslam dönyasınıñ mondıy reaksiäsennän soñ bez ul çığışnı centekläp tikşerdek. Papa köç qullanuğa qotırtu öçen dinne qullanuğa qatğıy qarşı. Anıñ İslam yä Cihad turında leksiä uqırğa da, möselmannarnı räncetergä dä niäte yuq ide" di Vatikannıñ Ğiraqtağı wäkile.
Benedict 16nçı moñarçı da elekke Papa belän çağıştırğanda İslamğa qarata qırısraq qaraşta tora dip sanala ide. Papa bulırına ber ay qala ul Törkiäne Yewropa Berlegenä alırğa yaramıy, İslam mirası Yewropanıñ Xristian tamırlarınnan bik nıq ayırıla digän ide.
İke aydan anıñ Törkiägä barası bar. Törkiäneñ Diniä nazaräte räise Ali Bardaqoğlı Papanı bu säfärgä qädär añlatma birergä çaqırdı.
Simbä könne Vatikan, Papa Bebedict 16nçı, üze dä belmiçä, möselmannarnı täncetkäne öçen bik nıq borçıla digän belderü tarattı. Vatikan sekretare kardinal Bertone, Papanıñ möselmanarnı räncetergä niäte yuq ide, anıñ süzlären döres añlağannar, ul bu uñaydan tirän borçılu kiçerä dip belderde.
Ali Ğilmi


text:
Annan xuşlaşu çığışında AQŞnı keşe xoquqların yaqlarğa çaqırdı
Bu yıl tämamlanu belän wazıyfasınnan kitäçäk Berläşkän Millätlär general sekretare Kofi Annan üzeneñ bu urındağı soñğı räsmi çığışında, Quşma Ştatlarnı keşe xoquqların, qanunçılıqnı yuğarı däräcädä totarğa çaqırdı. Annan AQŞnıñ bu mäsälälärdäge küptännän kilgän äyräwçe rolennän baş tartuı başqa illärne borçuğa sala dide. Düşämbe könne bulğan şuşı xuşlaşu çığışında Annan şulay uq BMOnı 10 yıl citäklägändä küp kenä möhim sabaqlar aluı turında dä söyläde.
Ul Truman süzlären telgä alıp AQŞ citäkçelären xalıqara cämäğätçelekne barlıq ölkälälärdä dä äydärgä çaqırdı
"Prezident Truman Böyek däwlätlärneñ burıçı dönya xalıqlarınnan östenlek itü tügel, alarğa xezmät itü digän ide. Ul Quşma Ştatlar üz östenä bu cawaplılıqnı alğanda nilär eşläp buluın, närsälärgä ireşep buluın kürsätte. Bügen dä AQŞ çitläşkändä ber genä dönyaküläm oyışma da ällänigä ireşä almıy. Ämma ul tulısınça qatnaşsa berni dä kirtä bula almıy" dide Annan.
Ul dönyadağı töp däwlätlärne 5 prinsipnı saqlarğa çaqırdı. Alar berdäm cawaplılıq, qanun östenlege, dönyaküläm iminlek, ber-bere aldında cawap birü häm küpyaqlılıq.
"Ber genä däwlät tä başqalardan östenlekkä omtılu belän iminlekkä ireşä almıy. Bez barıbız da ber-berebezneñ iminlege öçen cawaplı häm barı tik ber-berebezne imin itügä omtılu aşa ğına bez üzebez öçen däwamlı iminlekkä ireşä alabız" dide Annan.
BMO general sekretare däwtlätlär ber-bereneñ iminlege öçen genä tügel, bereneñ mullığı öçen dä cawaplı, min şunı añladım dide.
"Süz Könbatış sivilizatsiäsen, yäki könçığış sivilizatsiäsen saqlap qalu turında ğına barmıy. Sivilizatsiäne tulısınıça saqlap qalırğa kiräk häm bez moña barlıq xalıqlar quşılğan oçraqta ğına ireşä alabız" dide ul.
Ul şulay uq iminlek belän tärräqiätneñ keşe xoquqlarına häm qanun tärtibenä bäyle buluın añladım dide. Anıñ süzlärençä, iqtisad globalläşsä dä, dönya dinnärgä, milli ğädätlärgä, mädäniätlärgä bülengän kileş qala. Ägär dä xalıqlar alarnı berläşterüçe närsälärne, urtaq keşelek dönyasın, keşe abruyınıñ häm xoquqlarınıñ qanun belän yaqlanırğa tieşlegen istä totarğa teläsä, ul çaqta bu büleneşlär problema tügel.
Citäkçelek yıllarında añlağan tağın ber närsä xökümätlärneñ dönya problemalarına qarşı üzläreneñ genä köräşä almawı, alarnıñ bu eşne xökümättän tış oyışmalar belän bergäläp başqararırğa tieğlege dide Annan.
Anıñ BMO İminlek Şurası tözeleşen üzgärtergä çaqıruı xuşlaşu çığışında tağın ber märtäbä yañğıradı. BMO general sekretare İminlek Şurası 21-nçe ğasırdağı tügel, 1945 yıldağı däwlätlär çağıştırmasına nigezlängän di.
Berläşkän Millätlär Oyışmasın 10 yıl buyı citäklägän Kofi Annannıñ xuşlaşu çığışı belän Naif Aqmal tanıştırdı. Annan 31 dikäberdä wazıyfasınnan kitä. Anıñ urınına Könyaq Korea wäkile Ban Ki-Mun kilä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tömän ölkäseneñ töbäkne öyränü muzeyenıñ dusları barlıqqa kilde
Muzey mödire Daniä İslamova bu söyläşüdä qatnaşıp: “Ägär dä bez çınnan da “Muzey dusları klubı”n oyıştıra qalsaq, daimi oçraşıp toru öçen bülmä dä, waqıt ta taba alabız”,- dide. Tatar cämägätçelege wäkilläre bu oçraşuğa buş qul belän kilmägän idelär. Rusiäneñ Aziä öleşe möselmannarınıñ Tömän ölkäsendäge wäkile Fatix xäzrät Ğärifullin altınlanğan tışlı Qor'än büläk itte. Cirle şağir Zaxit Aqbüläqov üzeneñ muzey xezmätkärlärenä bağışlanğan şiğeren uqıdı. Tatar cämägätçelege belän bulğan bu oçraşudan soñ klubnıñ dokumentları äzerlänä başladı. Tatarlar ürnägendä tağın berniçä tarmaq açarğa buldılar. Tömän ölkäseneñ töbäkne öyränü muzeye bankirlar, häm törle millät wäkilläre belän nıqlap duslaşırğa uylıy.
Nail Alan, Tömän


text:
Berlusconi: İtaliäne alda mäşaqätle könnär kötä
İtaliädä saylawlarda, irekle xalıq partiäse citäkçese, Silvio Berlusconi ciñep çıqtı. 3 tapqır xaqimiätkä kilgän Yewropanıñ iñ ölkän citäkçelärennän sanalğan Berlusconi “alğa taba İtaliänı awır könnär kötä” dip kisätte.
Saylawlarda berençe bulıp ciñgän Partito della Liberta isemle uñçı partiä citäkçese Silvio Berlusconineñ qızıqlı şäxsiäte, saylawdan elek mäğlümät çaralarında iğtibarnı cälep itte.
Köndäşläre arasında maqtanırğa yarata torğan citäkçe, monnan elek 14 yıl buyı xaqimiättä qalğan ide. Mäğlümät çaraları, reklama, tözeleş, iminiät häm aşamlıq sänäğate kebek kiñ qırda eşlägän säwdä çeltäreneñ başlığı bulğan Berlusconi, şul uq waqıtta AC Milan futbol komandası başlığı. Berlusconineñ şäxsi baylığınıñ 12 milliard dollardan kübräk buluı isäplänä.
Şäxsi tormışındağı uñışı belän xalıqta tirän täsir buldırğan Berlusconi uzğan 2006 yıl saylawında “bez buldırabız” şiğare belän çıqqan, Romano Prodigä tawışlarda az ber ayırma belän ciñelgän ide. Ciñelüen awır kiçergän Berlusconi koalisiä tözergä kileşmäde häm waqıtınnan elek saylaw uzdırırğa soradı. Häm telägäne buldı, xökümät möddäte betüenä äle 3 yıl qalğanda taraldı häm İtalia waqıtınnan alda saylawlarğa bardı. Xäzer Berlusconi tağın xaqimiät başında.
Läkin bıltır qaysı ber töbäklärdä çüp cıyılmawı säbäple zur protest çaraları bulıp alğan ilneñ problemı barı tik tirä yünne qaraw mäsäläse belän çiklänmi. Kiläse yıl Yewropa Berlege eçendä üseş bik kötelmägän ilne, iqtisadi problemnär dä borçıy.
Bu problemnärne Berlusconi üze dä yaxşı kürä, şuña ul saylanuı bilgele bulğaç ta däwlät kanalında yasağan çığışında ciñü belän üzendä zur cäwaplılıq xis itüen äytte:
“Bu saylaw näticälärenä qarap İtalia xalqınıñ miña şul qadär ışanıç kürsätüenä bik dulqınlandım, barsına da çıñ küñeldän räxmätläremne belderäm. Min kiläse yıl häm aylardağı mäşaqätle waqıtnı küz aldında totıp üzemdä zur cäwaplılq xis itäm. Läkin aldağı 5 yıl eçendä İtaliä öçen barlıq köçem häm täcribäm belän quldan kilgän qadär tırışaçaqmın”
Italiä dönyanıñ iqtisadi yaqtan iñ bay 7çe ile dip sanalsa Läkin İtaliä yewropada iqtisadi üseş yağınnan iñ zäğif illärennän. Yewropada ğomum alğanda 15 ilneñ urtaça 1.4 üseş miqtarı belän çağıştırğanda 0.3lıq üseş bik tübän. Xökümätneñ il eçendäge burıçları da şaqtıy küp. Monnañ qala däwlät eçendä brokratiä bik köçle.
Könyaqnıñ räxät häm üz cayında yäşäw räweşe, ilneñ säyäsi torışına täser itkän. Yewropanıñ disiplinle illäre belän çağıştırğanda İtaliä berlekneñ iñ totırıqsız xaqıimiätenä iä. Tarix buylap bu gel bolay bulğan. Barı tik 2001-2006 yıl Berlusconi xökümäte genä 5 yıl möddättä tarqalmıyça xaqimiättä qala alğan ide. Berlusconi üz möddäte waqıtında monnañ elek qılğan tırışlıqların däwam itterergä ömetlänä.


text:
Rusiädä xalıq sanın isäpkä alu tämamlandı
Çärşämbe, 16 oktäber, Rusiädä xalıq sanın isäpkä alunıñ soñğı köne. Şulay itep, küp kenä bäxäslärgä kitergän, şaqtıy ğawğa çığarğan can isäben alu tämamlandı disäñ dä bula. Xäyer, alay dip äytü äle irtäräkter. Çönki xalıq sanın alunıñ räsmi öleşe betsä dä, 16 oktäberdän soñ anıñ äle tağın da mawıqtırğıç öleşe başlanırğa mömkin. İnde xäbär itkänebezçä, Tatar ictimağıy üzäge dä şuşı çaranıñ ütüe, anıñ näticäläre belän kileşmiçä, mäxqämägä barırğa cıyına. Ä Rusiäneñ milli säyäsät buyınça ministrı Vladimir Zorin äytkänçä, qayber Rusiä töbäklärendä xalıq sanın isäpkä alunıñ döreslegen, tögällegen tikşerü niätennän xalıqnı soraştırular ütkäreläçäk. Ayırım alğanda, bu soraşular millät grafasın tutırğanda bäxäslär kilep çıqqan Başqortostan, Tatarstan häm tağın şundıy berniçä töbäktä ütkäreläçäk ikän. Şunısın da äytergä kiräk, Rusiä büdjetına 5 milliardtan artıq sumğa töşkän xalıq sanın isäpkä alunıñ tulı näticäläre 2004 yılda ğına dönya küräçäk. Xäyer, bu çarağa qarata törle däğwaları bulğan keşelär aña qädär kötep tormaslar inde.


text:
Yevropa Berlege “Ğiraqnıñ säyäsäten häm iqtisadın ayaqqa bastıru eşendä qatnaşırğa niäte buluı” turında belderde. Afinda oçraşqan Berlek citäkçeläre qabul itkän belderüdä –Ğiraqnı tözekländerü eşe belän Berläşkän Millätlär Oyışması idarä itergä tieş, dielä. Yevropa Berlege räise bulğan Gretsiäneñ… premyer-ministrı Costas Simitis, kemneñ närsä eşliäçägen äytergä irtä äle, dide.
Läkin Ğiraqta tärtip häm tınıçlıq urnaştıru, BMO eşe bula almıy, monıñ öçen Amerikan häm Britan xärbi köçlkäre cawaplı, dip östäde Gretsiä xökümäte başlığı. Yevropa Berlege summitında qatnaşır öçen çaqırılğan Oyışmanıñ General Sekretare Kofi Annan, humanitar missiädän başqa eşlär öçen İminlek Şurası mandatı kiräk, dip belderde.
Gretsiä başqalasında ike könlek summit tämamlandı. 40qa yaqın däwlät wäkilläre qatnaşında kiçä 10 yaña namzätne Berlekkä qabul itü turında kileşügä qul quyıldı.


text:
Olimpiä utı Tönyaq Koreağa citte
Düşämbedä Olimpiä utı Tönyaq Korea başqalası Pxenyanğa citte. Moña qädär anıñ bu kommunistik ildä bulğanı yuq ide äle. Tönyaq Koreadan soñ ul Vietnamğa häm annan soñ Qıtayğa kiläçäk.
Moña qädär här ildä diärlek ızğış iärtep yörgän Olimpiä utı totalitar kommunistik Koreada, nixayät, tınıçlıq aldı. Başqala Pxenyanda anı ber törkem ölkän yäştäge keşelär qarşıladı. Korea milli kiemenä kiengän xanımnar häm Könbatış kiemle irlär utnı 20 çaqırım çaması ozata bardı, qulındağı qızıl çäçäklär bolğap utqa "Xuş kiläseñ!" dip qıçqırdı.
Qıtaydağı keşe xoqquları torışına häm Tibettağı bastırularğa protest belderüçelär, Pekin Olimpiä uyınnarın ütkärergä layıqlı tügel dip, här ildä diärlek, utnıñ yulına töşergä, anı sünderergä tırıştı.
Äytik, Pxenyanğa qadär Olimpiä utı Könyaq Korea başqalası Seulda buldı. Utnı häm şähärdäge tınıçlıqnı saqlawğa 8 meñ politsiä xezmätkäre, şul isäptän terrorğa qarşı köräşüçe maxsus törkemnär cälep itelde.
Seul uramnarında 300 läp keşe, şul isäptän Tönyaq Korea wäkilläre, Tönyaq Korea qaçaqlarınıñ Qıtaydan köçläp quıluına häm Tibettağı xällärgä protest belderde.
Berük waqıtta Seulda Qıtay xakimiäten yaqlawçılar, Pekinnı qähärlägän öçen Könbatışqa tänqit belderüçelär dä bar ide. Meñlägän qıtaylı qızıl älämnär bolğap, "Qıtayğa räxim itegez!", "Olimpiada ul säyäsät tügel!" digän şiğärlär qıçqırdı. Könyaq Koreada 30 meñ çaması qıtaylı uqıy.
Olimpiä uyınnarı Qıtayda ütergä tieşme digän sorawğa Seula uramnarındağı keşelär törleçä cawap birä.
"Ägär Tibet häm uyğırlar mäsäläse xäl itelsä, bu Olimpiä utınıñ mäğnäse kübräk bulır ide, bolay niçekter uñaysız" di Li Yong-kuk isemle Korea keşese.
"Seul Olimpiä uyınnarınnan soñ 20 yıl ütügä, 8 avgustta uyınnarnı Qıtay qarşı ala. Barısı da yaxşı üter dip ömetlänäm" di Li Gil-nam isemle keşe.
Seulda Olimpiä utın ozatu waqıtında Qıtay studentlarınıñ qılanışı Könyaq Korea räsmiläreneñ dä açuın çığardı. Könyaq Koreanıñ tışqı eşlär ministrlığı bu uñaydan Qıtay ilçesenä tirän borçılu belderde. Xäbärlärdä qarağanda, ilçe Qıtay studentları öçen ğafu ütengän.


text:
Ğıraqlı totqınnarnı ezärlekläw eşen tikşergän AQŞ generalı senatnıñ qorallı xezmätlär komitetında çığış yasadı
Ğıraqlı totqınnarnıñ ezärleklänü mäsäläsen tikşergän amerikan generale Antonio Taguba kiçä Senatnıñ Qorallı Xezmätlär Komitetında çığış yasap bu xällärgä yaxşı citäkçelekneñ bulmawı säbäp buldı dip belderde.
qayber soldatlar xärbi küzläw personalen uñışlı sorau alu operatsiäläre öçen kompetensiäle xakimiätlär dip uylap, alar täsirendä eş itte dip söyläde. Taguba süzlärençä, ütkän közdä ezärlekläwlär barğanda Abu Ghraib törmäse küzläw ofitserı polkownik Thomas Pappas qaramağında ide.Şunlıqtan Pappas berlege cawaplı . Tıñlawlarda qatnaşqan başqa ber şaxit AQŞ däwlät sekretarınıñ küzläw mäsäläläre buyınça yardämçese Stephen Cambone Pappasqa törmädä küzläw mäğlümät tuplaw eşe genä birelgän ul törmä öçen cawaplı tügel dip äytte. Cambone (audio) Min polkovnik Pappasqa xärbi politsiäneñ operatsiälären kontrol eşe birelgän dip ışanmim dide Cambone ezärlekläw öçen cawaplılıq Saddam Xösäin bärep töşerelgännän soñ törmäne qarap barğan xärbi politsiädä dide.Taguba armiä qağıydäläre xärbi küzläw räsmilärenä totqınnarnı soraw aluğa äzerläw öçen xärbi politsiädän yardäm soraunı tıya häm min soraw aluçalarğa yardäm itegez dip xärbi politsiägä birelgän ber genä kürsätmä, ämer dälile tapmadım digäç, Cambone monıñ belän kileşmäsä dä , alarnıñ här ikese üzäk küzläw agentlığı CİA Abu Graibtağı ğämällärgä nindider däräcädä qatnaşqandır digän fiker belän kileşte. Saqlanu ministırı D.RUmsfeld comğada senat häm wäkillär palatasınıñ qorallı xezmätlär komitetındağı tıñlawlarda totqınnarnı cafalau turında kübräk räsem, video tasmalar bar dip beldergän ide.Bu räsemnär qorbannarnıñ şäxsi tormış xoquqların bozmas öçen cämäğätçelekkä kürsätelmiäçäk. Alarnı senatorlar bügen yabıq işeklär artında qarıy.Älegä tübän däräcädäge 7 xärbi personal ğäyeplänä. Alarnıñ berse östennän xökem protsesı 19nçe mayda başlana .
färidä xämit,praga


text: Bad Reichenhall -- Bavariäneñ bu şähärendä tübäse işelgän şuğalaq qaldıqları astında bügen ber xatın-qıznıñ qäwdäse tabıldı. Şulay itep, qaza näticäsendä qorban bulğannarnıñ sanı 14kä citte. Tağın ber qıznıñ qäwdäsen ezläw däwam itä. Şähär başlığı Wolfgang Heitmeir, faciğä öçen ğäyeplelärne ezlärgä aşıqmasqa çaqırdı. "Bu wazğiättä tizräk ğäyeple-cawaplını tabu teläge añlaşıla. Minemçä, älegä bez bar sorawlarğa cawap birerlek xäldä tügel. Monıñ öçen waqıt kiräk. Aldağı atnalarda bu bezneñ töp eşebez bulaçaq," di şähär başlığı. Şuğalaq tübäse düşämbedä köçle qar yawğannan soñ işelde. Bu waqiğa Germaniädä cämäğät binalarınıñ iminlege mäsäläsen kön tärtibenä quydı.


text: Qırğızstan başqalasına bügen Amerika Quşma Ştatları saqlanu ministrı Donald Rumsfeldnı kilde. Waqıtlıça tışqı eşlär ministrı wazifaların başqaruçı Roza Otunbayeva süzlärenä qarağanda, oçraşularnıñ köntärtibendä Qırğıztandağı amerikan xärbi bazası yazmışı bulaçaq. Amerika Quşma Ştatları Manastağı xärbi hawa alanın 2001nçe yıldan birle Äfğanstandağı xärbi çaraları öçen qullana. Ämma saqlanu ministrı wazifaların başqaruçı İsmail İsakov, Rumsfeldnıñ Bişkäkkä ike könlek säfäre barışında xärbi bazadan tış başqa mäsälälär turında da söyläşülär bulaçaq, dip belderde: "Xärbi baza mäsäläsennän tış, başqa temalar turında da söyläşü bulaçaq, alar arasında iqtisadi, iminlek mäsäläläre, Qırğızstandağı demokratik prosess, köntärtibendä başqa mäsälälär dä bulır, dip uylıym," dide Qırğızstan saqlanu ministrı. Rumsfelndıñ Bişkäkkä säfäre, yaña saylanğan prezident Qormanbäk Baqievnıñ Waşingtonğa, amerikan ğäskärläreneñ Qırğızstanda qaluı kiräkme digän soraw quyuğa bäyle. Şulay uq bu ay başında, üz eçenä Qırğızstan, Rusiä häm Qıtaynı alğan Şanxay Xezmättäşlek Oyışması da Waşington, Üzäk Aziädän ğaskärlären çığaru waqıtın bilgelärgä tieş, dip beldergän ide.


text:
Şaron Haagadağı Xalıqara Mäxkamäne ğäyepläde
AUDİO: Comğa könne Haagadağı xalıqara mäxkamä terrorğa qarşı köräşkä tağın ber orım yasadı. Ul terror höcümnärenä qomaçawlawçı diwarnı qanunsız dip häm sütelergä tieş dip isäpläwen belderde. Min şunı açıq itep belderergä telim, İzrail'' däwläte Haagadağı xalıqara mäxkamäneñ bu qararın kire qağa, çönki ul ber taraflı häm säyäsi qarar. Ul diwar tözüneñ säbäben – qanlı fälestin terrorçılığın hiç tä isäpkä almıy.
Bügen Şaron diwar tözeleşen däwam itärgä färman birde.
Bügen Bañkokta BMO general'' sekretare Kofi Annan Haaga mäxkamäseneñ älege qararı turında jurnalistlarğa bolay dide:
AUDİO: Mäxkamä qararı açıq. Bez İzrail'' xökümäteneñ üz watandaşların saqlaw öçen cawaplı häm xätta burıçlı buluı belän kileşsäk tä, anıñ härber ğämäle xalıqara qanunnarğa yaraqlı bulırğa häm fälestinlelär mänfäğätlären xörmät itärgä tieş. Häm İzrail'' okkupatsiäläwçe il bularaq fälestin xalqınıñ tormış xäle öçen cawaplı.
Annan şulay uq älege mäxkamä qararın New Yorkta BMO Ğömümi Cıyınına tapşıruın belderde. Anıñ äytüençä İzrail''gä qarşı berär çarar kürü yäki kürmäw turında Ğömümi Cıyın qarar çığaraçaq.
Şaronnıñ xökümät utırışındağı çığışı bügen Tel Avivta aftobus tuqtalışında bomba şartlağannan soñ buldı. Anda kimendä ber xatın qız hälak bulğan. Tel Aviv politsiäse başlığı Yossi Sidbon bomba şartlağan tuqtalış yanında jurnalistlarğa şartlaw öçen kem cawaplı buluın äytergä äle bik irtä dide:
AUDİO: Bomba menä şul urında, aftobus tuqtalışında quyılğan bulğan. Şartlaw näticäsendä kimendä 10 keşe yaralanğan, ber xatın-qız ülgän. Älegä bez ul bombanı monda kem alıp kilgänlegen yäki kem quyğanlığın belmibez. Xäzer bez anı maxsus xezmätlär belän bergäläp tikşeräbez häm beraz soñraq beläçäkbez.
İzrail'' däwlät radiosı xäbär itüençä, bu şartlaw öçen cawaplılıqnı üz östenä Äl-Aqsa brigadası alğan. Ämma älegä bu xäbär bäysez çığanaqlar aşa raslanmadı.


text:
Seviye Tesbit Sınavları
6. Sınıf Çıkmış Sorular ( Tarama )
6. Sınıf Çıkmış Sorular ( Tarama ) devamı
8. Sınıf Seviye Tesbit Sınavı
8. Sınıf Seviye Tesbit Sınavı devamı
7. Sınıf Seviye Tesbit Sınavı
7. Sınıf Seviye Tesbit Sınavı devamı
6. Sınıf Seviye Tesbit Sınavı
6. Sınıf Seviye Tesbit Sınavı devamı
5. Sınıf Seviye Tesbit Sınavı
5. Sınıf Seviye Tesbit Sınavı devamı
8. Sınıf Sene Başı Seviye Tespit Sınavı
8. Sınıf Sene Başı Seviye Tespit Sınavı devamı
5. Sınıf Sene Başı Seviye Tespit Sınavı
5. Sınıf Sene Başı Seviye Tespit Sınavı devamı


text: 11 ğinwarda Mäskäw sinagogasında, Aleksandr Kopsevnıñ höcümennän qaza kürgännärneñ adwaqatları, bu eş turında çığarılğan xökem qararın yañadan tikşerüne taläp itep, Yuğarı mäxkämägä möräcäğät itkän. Yaqlawçılar, gäyepläwdän “millätara doşmanlıqnı quzğatu” digän matdäne töşerep qaldıruğa qaraşılıq belderä. Bu xaqta “İnterfaks” ağetlığına advokat Vadim Kluvgant xäbär itte. Üz çiratında Kopsev advokatları da Yuğarı mäxkämägä, Mäskäw şähär mäxkämäseneñ Kopsevqa çığarğan xökem qararın yomşartunı sorap, möräcäğät itärgä niätli.


text:
İslam universitetına şäkertlär citmi
Ber törkem tatar yäşläre säyäsät belän şögellängän bulsa, alarnıñ ber öleşe, uqu yortlarınıñ busağasın taptıy. Tatnews agentlığı xäbär itkänçä, İslam universitetına kerüçelär sanı, plan qorğanğa qarğanda, küpkä azraq bulğan. Äzerlek däreslärenä 50 şäkert urınına 67 keşe yörgän bulsa, Şäriğät häm Qör'än fakultetlarına barlığı 20 yeget kenä yuğarı taläplärgä cawap birep, sınawlardan ütä alğan, qalğan abiturientlarğa uqunı mädräsälärdä alıp barırğa täqdim itelğän. Rusiä İslam universitetı citäkçelege Rusiä mäğärif ministrlığına möräcäğät itep, teologiä, din belgeçlege digän fakultetnı açırğa röxsät sorap möräcäğät itkän. Cawabın, kiläse uqu yılı başlanğaç qına belep bulaçaq.


text:
… häm kitapxanälär kiläçäge tikşerelde
Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäsälälär komissiä utırışında pänceşämbe könne qaralğan tağın ber mäsälä şaw-şu kütärde. Bu mäsälä “Tatarstanda däwlät kitapxanäläre häm mädäniät yortları çeltären saqlap qalu turında ” dip atalsa da, asılda anda qayber awıllarda uquçılar az dip Mädäniät ministrlığı qaramağındağı kitapxanälärne mäktäp kitapxanälärenä quşu qaralğan ikän. Bu mäsälägä dä küpçelek deputatlar qarşı tordılar. Komissiä 2003 yılda barlıq ğamäldäge däwlät kitapxanäläre häm mädäniät yortları iqtisad häm sänäğät ministrlığı, finans ministrlığı häm mädäniät ministrlığı tarafınnan finanslanırğa tieş dip qarar itte. Komissiädä tikşerelgän mäsälälär arasında tıñlawçılarıbız öçen qızıqlısı – ul “Tatarstan xalıqları telläre turıdağı” qanunğa häm “Tatarstan xalıqları tellären saqlaw, öyränü häm üsterü prgramması”na östämälär turında. Monıñ xaqında mäğlümatnı Ministrlar Kabinetınıñ Tatarstan xalıqları tellären üsterü bülege mödire Kim Miñnullin birde:
Tatarstanda däwlät telläre turındağı qanun ütäleşe häm däwlät programması ikençe etapqa kerä. Bu Rusiädä säyäsät üzgärü belän dä bäyle. Şuña kürä älege qanunğa häm programmağa östämälär dä täqdim itelä.
Kim Miñnullinnıñ mäğlümatına komissiä räise häm komissiä utırışı alıp baruçı Razil Wäliev bolay dip östäde:
Däwlät telläre turında qanunnı ütämägän öçen administrativ cawapqa tartu turında kodeks eşlänep yata. Qanunnı tormışqa aşıru öçen yaña ber etärgeç bulaçaq.
Komissiä utırışında kiläçäk Däwlät Şurası sessiäsenä Tatarstanda grajdannarnıñ milli, mädäni berläşmäläre, Tatarstandağı arxiv waqıfı häm arxivları turındağı häm mäğärif sistemasında üzgäreşlär turında qanun proektları täqdim itelde. Alar xaqında täfsillebräk itep kiläse tapşırularıbızda.
Yunıs Ätnäle


text: Xoquq haqlaw organdarındağı sığanaqtarğa hıltanğan İnterfax agentlığı mäglümätenä qarağanda, Çeçnyäla Samaşki awılında yalan qomandirı Ruslan İerixanov qulğa alınğan. Ul Samaşkila tıuğan, älegä tiklem şunda yäşägän. Xoquq haqlaw orğandarı mäglümättärenä qarağanda, İerixanov 2002- se yılda Gexi Çu awılına höjüm iteüzä qatnaşıuza gäyeplänä. Çeçnyänıñ Nadtereçnıy rayonında Mozdoq-Ğorağorsk yulında awariä hözömtähendä ber xärbi ülgän, 9-ı yaralanğan. Bögön irtän Groznıyza xärbi autoqolonna utqa totolğan. Ber xärbi ülgän. Qolonnağa automattan häm granatomettan ike keşe atqan. Ular qasıp qotolğan.


text:
İrlär belän yörmägez, isle may sipmägez
Törkiäneñ din eşläre komitetı xatın-qızlarğa öydän çıqqanda isle may sörtep irlärneñ iğtibarın cälep itmäskä quştı. Cämğiätne islamlaştıru däwam itäme?
"Xatın-qızlar saq bulsın, alarnıñ qotırtuçı maddäläre bar. Şulay uq alar bizänü äyberlären häm gäwdälären kürsätmäs öçen törenep yörergä tieş."
Uzğan atnada komitetnıñ internet säxifäsendä "Censi tormış" isemle mäqälädä xatın-qızlarğa röxsät itelgän häm itelmägän äyberlär basılıp çıqtı.
İrlär belän söyläşkändä xatın-qızlarğa citdi bulırğa, irlärneñ küñelendä nindider yalğış xislär tudırğan işarälär yasamasqa häm süzlär äytmäskä kiñäş itelä.
Törkiäneñ Diyanet dip atalğan din eşläre komitetı mondıy "yäşäw däresleklären" yış bastıra. Ämma soñğı bu mäqälägä däwlätneñ dönyawi tözeleşen yaqlawçılar häm xatın-qızlarnıñ üzlärennän täñqit zurdan buldı. Mäqälä flirt häm irlär belän aralaşunı zinağa tiñli häm monıñ öçen böten cawaplılıqnı xatın-qızlarğa yökli.
Şulay uq öyläneşmägän ir belän xatın-qıznıñ bergä kürenüe, xatınnarnıñ irlär belän bergä eşläwe häm xatın-qızlarnıñ öylärennän tış isle may sibüläre tıyıla digän süzlär küplärneñ açuın çığardı.
Jurnalist Yusuf Kanlı bu qağidälärne Taliban qaraşları belän çağıştıra:
"İsle may sibenü – gönah. İrlär belän ğıyşıq uynı uynaw – flirt itü röxsät itelmi. İr belän xatınnıñ bergä uramğa çığuı – gönah. Närsä soñ bu? Bu bit Talibannıñ Äfğanstanda kertkän qanunnarı belän ber, " - di jurnalist.
Diyanet – xökümät qarşındağı din eşläre idaräse - 1924 yılda oyışqan. Oyışma Törkiädäge 80 meñläp mäçetne idarä itä, imamnarnı bilgeli, comğa wäğäzläreneñ eçtälegen küzätä. Törkiädä din däwlättän ayırılğan sanala, şuña da xökümät qarşındağı bu komitetnıñ "xatın-qızlarnı tübänsetü häm alarğa tübän sıynıf keşeläre itep qarawı" aqılğa sıymıy.
"İnde 85 yıl dönyawi däwlättä yäşägännän soñ mondıy kölke süz äytergä kemneñ başına kilä," - di jurnalist.
Açu häm aptıraş tudırğanı – idaräneñ xatın-qızlarğa isle may sibüne tıyuı buldı. Diyanet mäqäläsendä "Päyğambärebez öylärennän duxi sibep çıqqan häm uram buylap yörgän xatın-qızlar turında naçar fiker yörtkän" dielgän.
İslam belgeçläre isä monı kire qağa.
"Zamana xatın-qızı bularaq min gel parfum qullanam, islamda tämle is kilep toru bik möhim" di Änkara Universitetınıñ din beleme fakultetı professorı Nahde Bozkurt.
Häm Möhämmäd päyğambär närsäneder tıyğan bulsa da – monıñ 7nçe ğasırda bulğanın onıtmasqa kiräk, xäzer bez bötenläy başqa mädäni, sosial häm säyäsi şartlarda yäşibez, di professor xanım.
2002 yılda Törkiädä xakimiätkä Ğadellek häm Tärräqiät (AK) partiäse kilde. İslam tamırları bulğan bu firqane küplär cämğiätne islamlaştıruda ğäyepli.
Bıyıl prokurorlar AK partiäne ildä din belän däwlätneñ ayırım bulu prinsibın bozuda häm monıñ belän konstitusiäne bozuda ğäyepläp Törkiäneñ Konstitusiä mäxkämäsenä möräcäğat itte. Moña isä AK partiäneñ yawlıq bäylägän qızlarğa däwlätneke bulğan yuğarı uqu yortlarına kerüen röxsät itkän qanun qabul itüe säbäp buldı. Prokurorlar firqa citäkçelären – premyer-ministr Tayyıp Erdoğannı, prezident Abdulla Gülne häm partiäneñ berniçä äwzem äğzasen säyäsi eşçänlektän tıyarğa soradı. Konstitusiä mäxkämäse qararnı berniçä aydan iğlan iter dip kötelä.
Oppozisiädäge Cömhüriät Xalıq Partiäse isä yawlıqlar mäsäläsen mäxkämägä birde. Konstitusiä mäxkämäse bu eşne bu atnada tikşerä.


text:
İdelbuyı federal' okrugnıñ wäkil urınbasarı Vladimir Zorinnıñ Rusiäneñ Milli mäsälälär öçen cawaplı ministrı itep bilgelänüenä qarata fikerlär
İdelbuyı federal' okrugnıñ wäkil urınbasarı Vladimir Zorinnıñ Rusiäneñ Milli mäsälälär öçen cawaplı ministrı itep bilgelänüenä qarata fikerlär
Vladimir Zorin belän xökümät, däwlät eşläre, milli mäs'älälär buença berniçä tapqır oçraşqan-añlaşqan Tatarstan Ministrlar Kabinetınıñ xalıqlar telläre üsterü bülege başlıgı Kim Miñnullin Vladimir Zorinnıñ Rusiä ministrı wazifasına bilgelänü uñaennan «Azatlıq» radiosına üzeneñ tä'sirläre belän urtaqlaştı. Ul Vladimir Zorinnı milli mäs'älälärdä tiränräk fiker yörtä torgan, bu mäs'älädä törle tösmerlärne tanuın, Tatarstandağı mädäni , mäğärif mäs’älälärgä federal' üzäk mönäsäbätennän aermalıraq, uñayraq mönäsäbättä buluın bilgeläp ütte. Tatnews İnternet säxifäsendä Vladimir Zorinnıñ ministr wazifasına bilgelänü xäbärenä anıñ İdelbuendağı etnik häm konfessional' problemalar, etnik, mädäni, däwlät säyäsäte turındağı kommentariäse belän bergä quşılıp birelde. Bu kommentariyğa kereş süzdä «bezneñ bügenge tikşerenülärebez İdelbue milli respublikalarında etnik bilgelär buença berläşü küreneşe kimi bara häm yaqın kiläçäktä konfessional' faktor üsä barır, dip farazlarga bula», dielä. Vladimir Zorin üzeneñ kommentariäsendä şundıy tikşerenülärdä bilgele bulğan sannar da kiterä. Ul kitergän mäğlümatlar buença, Tatarstanda şähärlärdä konfessional' bilge buença, yäğni din buença, tatarlarnıñ 38% berläşä, ruslarnıñ - 39 %. Ä millät buença xäzergä elekke xalıq sanı alu mäğlümatları buença bilgele, yartığa-yartı çaması.


text:
2005 yılnı Samar tarix kiştäsenä ni quydı?
2005 yılnı da “Tuğan tel” isemle Samar ölkä tatar cämğiäte häm Samar şähäreneñ milli- mädäni möxtäriäte görlätep Näwrüz bäyrämen, balalar festivale, Sabantuynı, Sömbelä bäyrämnären uzdırdılar.
Samar töbägendä xalqınıñ 88%-ı ruslar yäşägän Sızranda ölkädä berençe bulıp şähär Dumasına ağalı- enele İl'dus häm İlsur Gıylmanovlar deputat bulıp uzdılar.
Ägär dä moña qädär 7-nçe Noyäber tantanasın kommunistlar ğına oyıştırsalar, 2005 yılnı noyäberneñ 7- dä mäydanda bol'şeviklar belän ber safta sotsial- demokratlar da, yevraziäçelär dä, natsional- bol'şeviklar da, komsomollar da basıp tordılar.
Şähär diwarlarında “Oligarxlarnı yuq itärgä! İsemle yazmalar yıllar buyına elenep tora, şul yazmalarnı oyıştıruçılarnıñ xucaları BMW, Toyota maşinalarında çabalar, ayırım kottedjlarda toralar.
Xizbut Tährirçılar xäräkäte ber qorbannarın Samarda taptılar. Fänis Gaynetdinovnı zindanğa utırttılar.
Samar mäktäpläre öçen çığarılğan “Minem Samaram” isemle kitap balalarda cirle vatanpärvarlıq xisen tudırunı maqsat itep quyğan. Älbättä tarixi çigeneşlärgä dä urın birelgän. Tik menä kitapnı uqıp çıqqaç ber närsä açıqlana, Samar töbägendä elek tä, bügen dä tatarlar yäşämägän, çönki tatarlar turında läm- mim. Ä kitapnı tanılğan ğalim, universitet möğallime Petr Kabıytov yazğan.
Samarda zaman ruxında salınğan MTL Arena isemle küñel açu üzäge eşli. Samar baylarınıñ yaratqan üzägendä tän maturaytalar, köç cıyalar, küñel açalar. Xaqlar da bil sındırırlıq. Näq menä şul qalın kesäle aq söyäklär genä yal itä torğan Sarayda Radik Gazizov tatar yäşläre öçen tönge diskoteka oyıştırıp cibärde häm kötelmägän närsä kilep çıqtı. “Tatar töne” isemle kiçälär yäşlär arasında iñ populyar urınğa äyländelär.
4200 danä belän taralğan “Berdämlek” gäcitçäse üzeneñ 15 yıllığın uzdırdı.
“Yalqınlı yäşlek” ansamble üzeneñ 35 yıllığın bilgeläp uzdı.
Qamışlı xalıq teatrına 85 yäş tuldı.
Samar Duslıq yortında 1- nçe märtäbä xalıq muzıka uyın qoralları festivale uzdı. 76 yäşlek Abdulla Aqmayıvnıñ çığışı ber keşelek kvartetnı xäterlätte. Skripkada da sızdırttı, mandolinada da köylär tibrätte, qaşıqlarında da biette.
Tarixta berençe märtäbä Qazan qurçaq teatrı Samarda “Qamır batır” spektaklen kürsätte.
“Tuğan tel” cämğiäte direktorı ölkädä uzğan här möhim waqiğağa “Azan” gäcitçäseneñ maxsus sanın çığardı. Alar:
“Yalqınlı yäşlek” ansambleneñ 35 yıllığına bağışlanğan san
Sabantuyğa bağışlanğan san
Qamışlı tatar xalıq teatrınıñ 85 yıllığına häm
Samar delegatsiäseneñ Qazannıñ 1000 yıllığına baruları turında. Mondıy maxsus sannar milli xäräkätneñ tarixın küzallarğa tulıraq mömkinlek tudıra.
Samarnıñ uzğan ğasır başında açılıp bol'şevizm çorında yabılğan ike qatlı taş mäçet tatarlarğa kire qaytarıldı. Sentäberneñ 9- da berençe comğa namazı uqıldı. Ä Tol'yatii şähärendäge mäçet 1000 keşe sıyarlıq itep zuraytıldı.
Yaña Kuybıyşev şähärendä 2002 yılnı iyülneñ 22- dä mäçetkä nigez taşı quyıla. Öç yıldan soñ 2005 yılnı avgustnıñ 21- dä ike qatlı taş mäçet äzer buldı. Tözeleşne 70 yäşlek Äxmätkärim Minnikaev citäkläde.
Samarnıñ üzendä bazar eçendä qırğızlarnıñ gıybadatxanäse açıldı, ä qazaxlar üz awıllarında keçkenä genä mäçet manarasınnan azan yañğırata başladılar. Şulay itep, Samar ölkäsendä tuqsanğa yaqın mäçet möselmannarğa xezmät kürsätä xäzer.
Dekaberneñ 4-dä Duslıq yortında Samarda berençe märtäbä tatar ädäbiäten söyüçelär tügäräge eşli başladı.
Tol'yatti şähärendä Duslıq yortı açıldı.
2005 yıl Samar töbägenä immigrantlar ağılu belän ayırılıp tordı. Rusiägä kilgän immigrantlarnıñ 7%-ı Samar töbägenä tuqtaluı şul küreneşkä dälil. Bu üz çiratında kilgännär häm rus xalqı arasında ayırım cirlärdä östämä ığı- zıqılıq tudırdı.
Äkräm Äxmätcanovnı häm anıñ iptäşen 34 yäşlek Oleg häm 18 yäşlek Sergey terelätä yandırdılar. Ä Yılxaw rayonınıñ Avralixo awılına borıp urnaşqan ber törkem äzerbäycannarnı awıl xalqı awıldan quıp çığarırğa qabul itkännär ide. Säbäbe- äzerbäycannar küpläp sıyır asrıy başlağannar, söt- may satıp bayıp kitkännär, äzerbäycannarnıñ olısı da, keçese dä maşinada çaba başlağaç cirle yarlı- yabağa moña qänäğätsezlek belgertep äzerbäycannarnı awıldan quu turında süz kütärdelär. “Tınıç yäşärde şartlar qalmağaç, äzerbäycannar törlese törle yaqqa kitep betä yazğannar,”- di äzerbäycan milli xäräkäte başlığı Şirwan äfände Kärimov.
Soñğı un yılda Samar diwarların “Rusiä- ruslarğa” süze genä bizäp kilsä 2005-nçe yılnı qoymalarda, diwarlarda “İslam- yawızlıq”, ”İslam- zlo”, “İslam- xurlıq”, “İslam- pozor” yazmaları bizäde. Mer, gubernatornı tozlı- borıçlı sıyfatlar belän sırlap yazğannarın kiçen sörtä barsalar, İslam- zlo, İslam- pozor yazmaları aylar buyı tora häm türälär moña bik tınıç qarıylar. Bälki şunıñ däwamıdır da cirle “Berdäm Rossiä” firqäseneñ citäkçese Sergey äfände Sıyçev, ber ük waqıtta vitse- gubernator da töbäkneñ baş ataqayı belän qulğa- qul totınıp eşli häm pravoslavie däreslären Samar mäktäplärenä kertergä bar köçen quya. Samar şähär tatar milli- mädäni möxtäriäte citäkçese Cämil Wäliullin häm baş imam İrşat xäzrät Safinnar belän oçraşqanda Sıyçev bolay digän: “Sez qarşı kiläsezme- yuqmı mäktäplärgä pravoslavienı kertäbez, Sez- azçılıq,”- digän. Milli citäkçelärneñ fikere buyınça fän “Pravoslav kul'turası” dip sanalsa da, anda küpçelege din turında süz. Tatar milli xäräkäte qänäğätsezleklären belderep Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa, Däwlät Duma räisenä, gubernator Titovqa, Federal' Sovet wäkile İşçukqa, Samar Guberna Duma räise Sazonovqa häm Tatarstan İlbaşı Mintimer Şäymievqa xatlar cibäräçäklär.
Şamil Bayautdin, Samar


text:
Satuçılar bazarnı tämuğ poçmağına tiñli
Çexov bazarına kilep kergäç satuçılarnıñ tovarların maqtıy-maqtıy kilgän keşelärne üz yağına borırğa tırışu ğädäti küreneş kebek. Satuda azıq-tölektän alıp kön-küreş kiräk yaraqlarına qädär bulğan bu bazarda satuçılarnıñ Xoday birgän barlıq sälätlären qullanıp eşläwläreneñ säbäbe dä bilgele. Rät-rät tezelep kitkän kiştälärneñ barsında da diärlek ber ük äyberlär. Bäyäläre dä älläni ayırılmıy. Annan cil, kiştäläreneñ tübälärennän tamçılar tama, ayaq astı pıçraq. Yarıy inde küp kiştälärneñ tübäläre zur bulmağaç qar yatmağan, tübä işelü qurqınıçı yanamıy. Mondıy şartlarda eşläp tä tamaq tuydırırlıq sata almasaq xurlıq bulır dip qurqalar. Tovarların küpme genä maqtasalar da, jurnalist ikäneñne belderep xäl-ähwällären sorıy başlasañ süzsez qalalar. İğtibarların başqa satuçılarğa yunältälär. Waqıtıbız häm eşebez qäderle dilär. Şuña da Çexov bazarınıñ satuçıların söyländerü öçen alarnıñ tovarların alırğa turı kilde şunnan soñ ğına qayberläre süzgä quşıldılar. Ölkän yäştäge apağa; “Tovarlar ütäme, açıq hawada satu awır tügelme!?”- dip sorağaç ul:
-Bezneñ bu açıq bazarda satu beraz yarıy inde şunda. Läkin min pensioner bik awır, konkurentsiä köçle. Tovarlar berük bulğaç bäyälärne töşerergä mäcbür bulabız. Miña xäzer 60 yäş, bu bazarda 15 yılğa yaqın eşlim inde. Malayım belän toram, pensiä 2000nän äz genä arta, yäşärgä ul ğına citmi. Şuña kürä satu itärgä buldım.-Kerem barmı soñ digäç apay:
-Yuq, aşarğa-eçärgä genä citä.
Kön-küreş kiräk yaraqları satuçı abzıyğa
-Sez niçek kilep eläktegez monda? - digäç:-Pensiädä min, ul aqça ğına az. Menä 10 yılğa yaqın bazarda satu itäm inde. Monda eşläp tapqan aqça da aşarğa-eçärgä kerep bara, başqa äyberlär alırğa bik az qala. Nalognı küp alalar, bazarğa urın öçen tülärgä kiräk. Yabığraq kibet-bazarlarğa barırğa da qurqam, anda bit härber metrı 1000 sum tora. Satuğa kilgändä, qış köne bik awır bara, şul cäy aylarında otıp qalsaq qına. Annan soñ böten keşedä ber törle tovar bit, konkurentsiä…-dip cawap qaytardı. Urta yäşlärdäge xanımnan süzen bolay dip däwam itte:
-Min monda üzemne yaña satuçı dip sanıym. Alay da bu bazarda eşläwemä yıl yarımnan artıp kitkän ikän inde. Elek şifaxanädä eşlägän idem, byudjet xisabına eşläwçelärneñ aqçaları bik az, şuña kürä bazarğa satu itärgä çıqtım. Äle yaña ğına öy sala başladıq, irtädän kiçkä qädär tırışıp eşlim. Bıltır bıyılğığa qarağanda äybäträk satıla ide. Yaz, cäy aylarında yaxşı satıla. Tovarnıñ naçar kitüe yaña kibetlärneñ kübäyep kitüenä bäyle mikän, ällä xalıqnıñ aqçası az, ansı da bardır… Min çığışım buyınça Balıq bistäse rayonınnan. Başqa yabıq satu urınnarın ezlärgä waqıtta bulmadı, mäşäqättä küp. Barıber bu bazar şähärneñ üzägendäräk urnaşqaç, kilgän-kitkän keşe kerep çıqmıy qalmıy äle. Tanışlarım Qazannıñ qalğan bazarlarında satalar, alarda beznekenä qarağanda azraq satıla ikän. Läkin min bazarnı tämuğnıñ ber poçmağı diär idem. Bernindi üseştä yuq, irtädän kiçkä qädär ayaq östendä, berdä canğa yatışlı eş tügel. Tizräk yortnı buldırsaq monnan kitärmen möğayın. Alla saqlasın bazarda satu itärgä berkemgä yazmasın. Minem üzemä bazar ber dä oşamıy, Alla boyırsa kire üz eşemä küçäm, şifaxanäneñ xlorka isenä qädär sağındım!Bu waqıtta Çexov bazarı satuçılar häm satıp aluçılar tawışınnan görli ide.
Röstäm İsxaqi


text:
Aq general Anton Denikin Mäskäwgä qaytarılıp cirlände
Rusiädä Bolşevik revolutsiäsennän soñ başlanğan Vatandaşlar Suğışında Bolşeviklarğa qarşı suğışqan general Anton Denikinneñ mäyete Düşämbedä vatanı Rusiädä cirlände. 1947-nçe yılda AQŞta möxäcirlektä ülgän Denikin mäyete Jäkşämbe könne Mäskävgä kiterelde. Uzğan ğasır başlarında Rusiä-Yaponiä häm berençe Dönya suğışı qähärmanı Denikin, Bolşeviklarğa qarşı suğışta Rusiäneñ Könyağındağı köçlärneñ komandirı bulğan ide.
Emigratsiägä kitkännän soñ 85 yıl uzğaç general Anton Denikin yaqınca ike yarım meñ keşe qatnaşqan yolada Mäskävneñ Donskoy Monastıında yañadan cirlände. Anıñ belän ber rättän Aqlar Armiäseneñ ideologı dip tä xisaplanğan filosof İvan İlyin dä häm alarnıñ xatınnarı da yañadan cirländelär. Ölkän räsmilär dä qatnaşqan yola häm dini häm xärbi ğöref-ğädätlärgä kürä ütkärelde. Rusiä Provoslav çirkäve başlığı Aleksey İkençe yañadan cirlävne 1917-nçe yılğı Üktäber revolutsiäse xasıyl itkän upqınnı taraytu dip bäyäläde.
Audio
"Bügenge vaqiğä uzğan ğasırdağı fäciğäle tarix säbäple xalqıbıznıñ bülgälängän berdämlegen yañadan torğızu protsesı bulıp tora."
Yañadan cirlävneñ aktiv yaqlauçısı kino rejosöre Nikita Mixalkov bu vaqiğäne bolay dip bäyäläde.
Audio
"Bu ike zur keşeneñ mäyetlären fizik yaqtan tuğan vatannarına kire qaytaru ğına bulıp tormıy. Bu fäciğäle Vatandaşlar Suğışınıñ azağınıñ başlanğıçı da bulır dip ömetlänäm."
Denikin kommunistlarğa ciñelgännän soñ 20-nçe yılda Fransiägä qaçıp çıqtı häm annan AQŞqa küçep kitte. Anıñ yañadan şundıy olılap cirlänüen SSSR çorında küz aldına kiterü dä mömkin tügel ide. Denikin ul vaqıtta iñ zur xalıq döşmannarınıñ berse dip xisaplandı. Bügen isä küplär Denikin häm İlyin mäyetlären vatanğa qaytarıp kümüne xuplıy. Sovetlar Berlegen sağınsa da, pensiädäge Valentina İvanovna ber ük vaqıtta Denikinne dä qähärman dip xisaplıy.
Audio
"Ul Aqlar Armiäseneñ ofitserı bulsa da, ğadi keşelär anı xörmät itälär. Min Sovetlar Berlegen bik yarattım häm anıñ tarqaluın qızğanam . Läkin, ber ük vaqıtta aña qarşı köräşüçelärgä dä xayranmın. Härkem üz ideasın qaldıra."
67 yäşlek başqa ber pensioner Valerii Perkov öçen Denikinneñ yañadan cirlänüe bik möhim simvolik vaqiğä.
Audio
"Bu xalqıbıznıñ tävbä itüe bulıp tora. Cönki bez 1917-nçe yıldan soñ Rusiä xalqı eşlägän yauızlıqlar öçen äle tulıınca tävbä itmädek. Berberennän näfrät iykän, suğışqan dävlät, äxläqsez. Şunıñ öçen bez uñışsızlıqqa duçar bulabız, bügenge xäldäbez."
Bu tantana Kreml belän çit illärdä yäşävçe Aq Ruslarnıñ mirasçıları arasındağı tatulaşunıñ soñğı işaräse. Patşa ğailäseneñ mäyetläre dä yañadan cirlände häm bu yılnıñ başlarında prezident Putin Bolşevik revolutsiäsenneñ yıllığın bäyräm itüne köçtän çığardı. Anıñ urnına şuluq köndä 17-nçe ğasırda Polşanı ciñüne bäyräm itüne kertte. Denikinneñ 86 yäşlek qızı Fransiädä yäşi häm ul etieneñ mäyeten ozata kilde. Ul şulay uq etisen vatanında kümüneñ dä inisiatorı ide. Anıñ süzlärençä, ätise ülem tüşägendä sovet xakimiäte betkännän soñ, Rusiädä kümelü telägän beldergän bulan. Putin bu yılnıñ başlarında Denikin qızına Rusiä vatandaşlığın birde.
Färit İdelle. Praga.


text:
Tatar yuğarı uqu yortlarında uquçılar bulırmı?
Bezne iñ qızıqsındırğanı – älege problemanı tatar telendä uqıtqan yuğarı uqu yortları küzlegennän qaraw. Tatar telle institutlar häm universitetlar öçen bu problema ayıruça möhim, çönki alarğa ul berençe çiratta qağılaçaq. Xäyer, bu problemanıñ buluın inqär itmäsälär dä, älege uqu yortları wäkilläre ul bezgä tiz genä qağılmayaçaq, dip sanıy. Qazan däwlät pedagogiä universitetınıñ tatar filologiäse fakul’tetı dekanı Rädif Camaletdinov fikereÄye, Mäğärif ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, balalar sanı yıldan-yıl kimi bara. Läkin bezdä alay ällä ni sizelmi äle bu xäl. Bezneñ fakul’tetqa kerergä teläwçelär älegä kimemi. Konkurs ta äzäymi. Bez bıyıl da ütkän yıllardan kim bulmağan sanğa abiturient qabul itäçäkbez
Tatar däwlät gumanitar institut rektorı Vasil Ğäyfullin isä menä niçek uylıyMinem däwlät yuğarı uqu yortlarına kiläçäk berniçä yılda andıy qurqınıç äle yanamıy. Kommersiä institutlarında ğına studentlar sanı kimer. Bezneñ institutqa kilsäñ, bez Tatarstan öçen genä tügel, ä tatarlar yäşägän Rusiä töbäkläre häm BDB illäre öçen dä belgeçlär äzerlibez. Bez äzerlägän belgeçlärgä moxtaclıq zur äleQazan däwlät pedagogiä universitetında häm Tatar gumanitar institutında abiturientlar sanı äzäyü xaqında menä şundıy fiker yörtälär.
Xäyer, problemanı kürü genä äle ber närsä. İñ möhime, anı çişü yulların ezläw. Bu eş belän yuğarıda telgä alınğan uqu yortlarında xäl niçek tora soñ? Tatar däwlät gumanitar institutı rektorı Vasil ĞäyfullinBez bernindi dä äzerlek alıp barmıybız. Niçek eşlädek, şulay eşläwne däwam itäbez
Rädif Camaletdinov isä başqaraq fikerdäÄlbättä, kiläçäkkä qayber äzerlek eşläre bara inde. Bez, mäsälän, yaña belgeçlek açabız kiläse uqu yılında, pedagogik kolliätlär belän kileşülär tözibez. Bezneñ fakul’tetnı tämamlawçılar älegä bik kiräk
Menä şundıy uy-fikerlär. İşetkänegezçä, tatar telendä belem birüçe yuğarı uqu yortları kiläçäkkä optimizm belän qarıy. Bu küreneş äybät inde älbättä, läkin yış qına problemalarnıñ kötmägändä kilep çığa torğan ğädätläre dä bar. Bu oçraqta da şulay bulmasın ide.Gölnaz İlgizär, Azatlıq radiosı, Qazan


text:
Benedict XVI Soltanäxmät mäçetenä barırğa mömkin
Sintäberdä İslamnı kimsetkän süzlär äytep, ul dönya möselmannarın räncetkän ide. Törek ruxanie Ali Bardaqoğlı, anıñ möselman ilenä säfäre wazğiätne tınıçlandıra ala di:
"Dönyada kierenkelek artu härkemne borçıy. Bu wazğiättä din wä däwlät citäkçeläre dialog işeklären açıq totırğa tieş. Popnıñ Törkiägä säfären bez şuşı dialogqa taba uñay adım dip sanıyıbz" di Törek ruxanie.
Ul arada yözlägän meñ törek bu säfärgä protest belderer dip kötelä. Benedict XVI Törkiägä 4 könlek säfär belän Sişämbedä kilä.


text:
Barıy Kälimullin yubileyı
Başqortostanda arxitektor Barıy Kälimullindıñ tıuıuına 100 yıl tulıuğa arnalğan saralar başlandı. Töźölöş häm arxitektura Akademiyahınıñ möxbir ağzahı, bildäle arxitektor Barıy Kälimullin 1907-se yıldıñ aprelendä rayondıñ Mäsetle rayonı Dıuan- Mäsetle auılında tıuğan. Mäsetle xakimiätenän Gölnaz Qäźerbirźina äyteüensä, arxitektorźıñ tıuğan auılında bayramğa entekle äźerlängändär, öśtäl, hıy- xörmät muldan, auıl urtahına tirmä lä qorğandar.
Arxitektor İşembay, Beloret, Baymaq, Stärletamaq qalaları, Yanğantau, Krasnousol şifaxanaların, Öfö däülät aviatsiya – texnik, Başqort däülät universitetı binaların general proyektlau menän etäkselek itkän.


text:
Başqortstan tatar cämägätçelege zur yuğaltu kiçerde. Comğa könne töş waqıtında tanılğan tatar ğalime häm cämägät eşleklese Radik Sibäğätov wafat buldı. Äle uzğan atnada ğına Radik ağa Qazannan Ufağa kilgän Tatarstan Ministrlar Kabinetı bülek mödire Kim Miñnullin qulınnan üzenä birelgän «Tatarstannıñ atqazanğan fän eşleklese» digän maqtawlı isemneñ bilgelären qabul itkän ide. Soñğı waqıtta qatı awırğan Radik ağa Sibäğätov ğömereneñ 35 yılın Başqortstan däwlät uniwersitetında möğallimlek xezmätenä bağışladı. Biredä tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçıları äzerläwdä armıy-talmıy eşläde ul. Tel fäneneñ iñ qatlawlı ölkälärendäge ezlänüläre häm tabışları, açışları belän Başqortstanda häm Tatarstanda ğına tügel, ä bar törki dönyasında ataqlı ğälimgä äwerelde ul.
Filoloğiä fännäre doktorı, professor Radik Sibäğätov Başqortstan tatarları mänfägätlären yaqlawğa da küp köçen saldı. Töp eşennän tış, tatar milli oyışmaları eşçänlegendä dä aktiv qatnaşuı belän respublikadağı tatar mäsälälären çişü yünäleşendä baytaq igelekle eşlär başqardı Radik äfände. Soñğı yıllarda, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise urınbasarı wazıyfaların başqarğanda, respublikadağı tatarlar xoquqların yaqlap fänni xezmätlär yazıp qına qalmadı, ä yuğarı mönbärlärdän dä yalqınlı çığışları belän möräcägät itte ul. Ayıruça Başqortstanda tatar telenä dä däwlät tele statusın taläp itüdä üz süzen qatğıy äytte Radik ağa häm bu mäsäläne isbatlap, kire qaqqısız dälillär belän nigezläp, ğilmi tikşerenülären dä bäyän itte. Xäzer inde anıñ igelekle eşlären başqalar däwam itär häm aqsaqal ğälimneñ xıyalların tormışqa aşıru öçen üz köçen salır. Märxümne şimbä könne Ufanıñ Könyaq ziratına mäñgelek yortına küçeräçäklär.
Fänis Fätxi, Ufa


text: Serbiäneñ Maxsus mäxkämäse suğış cinäyätlärendä ğäyeplängän keşelär östennän açılaçaq berençe zur mäxkämä eşeneñ başlanu könen bilgeläde. TanYug mäglümätlär agentlığı belderüençä, 1991 yılnıñ noyäberendä Xorvatiäneñ Vukovar şähäre yanında, ber duñğız fermasında, 200-läp xorvantı üterüdä ğäyeplängän 8 keşe östennän mäxkämä eşe 9 martta. Slobadan Miloşeviç bärep töşerelep, Serbiädä demokratiä yaqlı köçlär xakimiätkä kilgännän soñ, elek qılınğan suğış cinäyätlären häm oyışqan cinäyätçelekne tikşerü öçen Maxsus mäxkämä tözelgän ide. 9 martta açılaçaq utırış bu mäxkämäneñ berençe zur eşe bulaçaq.


text:
Ekrem Çelebi - Berivanım
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Berivanım
Etiketler : Ekrem Çelebi - Berivanım türkü indir, Ekrem Çelebi - Berivanım türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Berivanım mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Berivanım türküsü, Berivanım sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Berivanım bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bana Sevgi Diye
Ekrem Çelebi - Gele Gele Geldim
Ekrem Çelebi - Ben Ne Biçim Serseriyim
Ekrem Çelebi - Kara Bahtım Kem Talihim
Ekrem Çelebi - Mavilim Herkediyor
Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir
Ekrem Çelebi - Sarı Yazma Yakışmaz Mı Güzele
Ekrem Çelebi - Karadır Kaşları
Ekrem Çelebi - Karanfil Oylum Oylum
Ekrem Çelebi - Açmayın Pencereyi
Ekrem Çelebi - Gayrı Dayanamam


text:
Iranda politik krizis, Saqçılar Şurası kandidatlarnıñ yartısın, nigezdä reformaçılarnı isemlektän sızıp taşladı
İranda Fevralneñ 20-ndä parlament saylauları bulaçaq. Läkin Saqçılar Şurası yözärlägän kandidatnı , şul sada reformaçı dip xisaplanğan kandidatlarnı isemlektän sızıp taşlağannan soñ, anıñ ğadellegenä şik tudı. Reformaçılar konservativlarnı tauışlarnı urlarğa tırışuda ğäyeplilär. Läkin, protest mömkinlekläre bik çiklängän.
Audio.
" Minem fikeremçä, añlatma birmiçä, nigezsez kiñküläm tıyu, saylaularnıñ tauışlarğa , kandidatlarğa häm saylauçılarğa xörmätsezlek atmosferasında ütäçägen kürsätä. Bu demokratiäne nığıtmayaçaq."
Prezident Xatami kandidatlarnı isemlektän sızıp taşlau dini demokratiä prinsiplarına turı kilmi dip beldersä dä, anardan nindi dä bulsa kisken reaksiä kötep bulmıy. Ul ğädätttägeçä nindider modus vivendi tabarğa tırışaçaq. Bu inde tıyılğan kandidatlar arasında qayberlären, bälkim enese Mohammed Reza Xatamine isemlekkä kertüdän ğıybarät bulaçaq. İsemlekkä kertelmägän kandidatlarnıñ moña qarşı köräşü mömkinlekläre bik az. Bälkim xalıqara basım İrannıñ ruxani citäkçelären üz pozitsiäsen yomışartuına kiterä alır. Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsäte öçen cavaplı şäxse Javier Solana Teheranda İrannıñ tışqı eşlär ministere Kamal Xarrazi belän oçraşqannan soñ ütkärelgän press-konferensiädä Yevropalılarğa Saqçılar Şurasınıñ qararın añlatu qıyın bulaçaq dip belderde häm bolay dide
Audio.
"Bez saylaular protsesınıñ mömkin bulğan qädäre ğadel, açıq häm döres buluın telibez. Bu tik saylaularğa ğına tügel, ä saylaularğa qädäre bulaçaq protsesqa da qarıy. Monı bez genä tügel, ä bu il xalqınıñ küpçelege dä teli. "
Gubernatorlar da Saqçılar Şurası üz qararın ber atna eçendä üzgärtmägän xäldä, çigenü belän kisättelär. Alar üz töbäklärdä saylaularnı oyıştıru öçen cavaplılar. Läkin, barlıq gubernatorlar çınnan da çigenerlär dip kötep bulmıy. Çönki bu üzläreneñ häm ğailäläreneñ yazmışı belän täväkkälek itü bulır ide. Konservativlarnıñ reformaçılarnı isemlektän töşerü säbäbe açıq. Alar bu adım üz taraftarlarınıñ saylanuına kiteräçäk dip ömetlänälär. Annan başqa şuşı bäxäs saylaularda qatnaşuçılarnıñ kimüenä kitersä, bu konservativlar faydasına bulaçaq. Uzğan yıldağı cirle saylaularda , xalıqnıñ 20 protsentı ğına qatnaşqan häm konservativlar ciñep çıqqan ide. Konservativlarnıñ taktikası uñışlı bulıp çığarmı, şuşı politik krizis niçek tämalanır? Bu älegä bilgesez.
Färit İdelle, Praga.


text:
Çit töbäklärdä tatar tele niçek uqıtıla?
Monda süz Rusiä töbäkläre häm BDB illäre belän üzara bäyläneşlär turında bardı. Bu mäs’älädä töp çığış belän Mäğärif ministrlığınıñ uqu äsbapları häm töbäkara xezmättäşlek bülege citäkçese Änisä Morozova çıqtı. Änisä Morozova süzlärenä qarağanda, Rusiä buyınça 655 tatar mäktäbe eşläp kilä. Ä Tatarstannan çit töbäktäge 1156 mäktäptä tatar tele fän bularaq uqıtıla ikän. Östäwenä, yıldan-yıl mondıy mäktäplärneñ sanı azğa ğına bulsa da, artıp tora. Menä bıyıl da, mäsälän, Tömän, Tobol ölkälärendä, Kemerevo şähärendä tatar balalarına tuğan telne uqırğa mömkinçelek tuğan.Läkin problemalar bu ölkädäge barlıq qazanışlarnı da artıq planda qaldıra ala. Berençedän, çit regionnarda tatar telen yäki tatar telendä uqıtırlıq uqıtuçılar bik az. Yuğarı uqu yortların tämamlağan tatarstanlılar çit cirlärgä eşkä kitärgä aşqınmıy. Millättäşlärebez kümäkläşep yäşägän töbäklärdän yäşlärne respublika uqu yortlarında uqıtıp, alarnı kire üz tuğan yaqlarına eşlärgä cibärü problemanı öleşçä bulsa da xäl itär ide. Läkin bu oçraqta çittän kilgän abiturientlar öçen kvotalar buldıru mäs’äläse haman da çişelmägän. Xäyer, ayırım uqu yortları bu eştä berençe adımnı yasıy da başlağannar. Mäsälän, Tatar däwlät gumanitar institutı, pedagogiä universitetı. Respublikanıñ uqıtuçılarnıñ belemen kütärü institutı da kadrlar belän problemanı çişüdä zur öleş kertä. Alar tarafınnan Sverdlaw, Çiläbe ölkälärendä tatar tele uqıtuçıların äzerläw kursları oyıştırılğan.
İkençe zur problema – däresleklär häm uqıtu äsbapları citmäw. Läkin älege qıyın xäldän çığu öçen, Änisä Morozova süzlärenä qarağanda, respublika xökümäteneñ yäki cämäğätçelegeneñ genä tügel, ä çit töbäktäge tatarlarnıñ üzläreneñ dä tırışlığı, ücätlege kiräk. Qaywaqıtta, zakaz birep bastırılğan kitaplarnı da kilep almıylar, dip zarlandı Änisä xanım. Xäyer, bar töbäklär dä bertösle tügel. Kollegiä utırışına kilgän Perm’ ölkäseneñ Barda rayonı Mäğärif bülege citäkçese, däresleklär citmäw säbäple bez uqıtunı tatar telennän rus telenä küçerergä mäcbür. Şuña kürä, sezneñ qıyınlıqlarnı añlap, üzebezdäge tatar mäktäplärenä zaman taläplärenä turı kilgän uqu äsbapların bez üzebezdä genä bastıra alabız, dide. Bezdä monıñ öçen bastıru mömkinlekläre dä bar, äybät kenä eşläwçe uqıtuçılarıbız da citärlek, dide Zäynäp xanım Sakayeva. Xäyer, kollegiä utırışında qatnaşqan Udmurtiä, Perm’, Ul’yan ölkäläreneñ Mäğärif ministrlıqları wäkilläre dä tatar telen uqıtuda härçaq bulışlıq qına kürsätep toruları, tuğan tellärendä uquçı tatar balalarınıñ sanı yıldan-yıl artıp toru turında söylädelär. Tik barısı da şulay äybät bulğaç, aldan äytelgän problemalar qayan kilep çığa soñ, nigä tatar tele Tatarstannan çit töbäklärdä waqıt uzğan sayın ğämäldän çığa bara digän sorawlar ğına tınğılıq birmäde.Mäğärif ministrlığınıñ kollegiä utırışında tağın ber qızıqlı çığış yasaldı. Tatarstan mäğärif xezmätkärläre älege cıyılışta yıraq Avstraliä mäğärif sisteması turında da işetä aldılar. Monıñ belän alarnı şuşı ildän elek yäşägän Tatarstanğa qunaqqa qaytqan İrek Ğärif tanıştırdı. Ul şulay uq respublika uqıtuçılarına Avstraliägä tatar emigratsiäse tarixın da söyläde. Şunısın da äytergä kiräk, utırışta iñ zur alqışlarnı näq menä İrek äfändeneñ çığışı aldı.
Gölnaz İlgizär