text:
Tatarstan mäktäplärendä Watan tarixın uqıtunıñ quyılışın ğalimnär tikşerde
Comğa könne Tatarstan däwlät Şurasınıñ utırışlar zalında Tatarstan mäktäplärendä Watan tarixın uqıtunıñ quyılışı häm kiläçäge digän temağa fänni – ğämäli konferensiä uzdı. Anı Däwlät Şurasınıñ mädäniät,fän, mäğärif häm milli mäs'älär komitetı, respublikanıñ mäğärif häm fän ministrlığı, Qazan universitetı, tatar gumanitar tatar pedagogik universitetı häm mäğärifne üsterü institutı oyıştırğannar. Däwlät Şurasınıñ komitet räise Razil Väliev konferensiäne açqanda mäsäläneñ möhimlege häm aktual'lege, tarixnı öyrätüneñ bügenge tormışqa tä'sire turında söyläde. Konferensiädä iñ başta mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxeislamov, tarix fännäre doktorı,akademik İndus Taxirov, Qazan universitetınıñ tarix fakul'tetı Dekanı Yevgeniy Çeglinsev, gumanitar universitetnıñ tarix fakul'tetı dekanı Oleg Sinitsen çığış yasadılar. Töştän soñ da däwam itkän konferensiädä qabul itelgän kiñäşlär Tatarstan mäktäplärendä tarixnı uqıtunı tağın da yaxşırtu, kadrlar tärbiäläw, berdäm däwlät imtixannarın yaxşıraq oyıştıru, däresleklär häm äsbaplar çığarunı kamilläşterü mäsällärenä bağışlanğan ide.
Bik xikmätle buldı bu konferensiä. Çönki tarixnı uqıtu häm däresleklär turında söyläşü xalıqara forumnar, möhim cıyılışlar, Däwlät Şurasınıñ räsmi utırışlar ütä torğan keçe zalında bardı. Bik citdi ğalimnär, dotsent, professorlar häm tarix uqıtuçıları cıyılğan. Televidenie kameraları, jurnalistlar mikrofonnarı mıjlap tora. Ä yaña ğına remontlanğan parlament binasınıñ alğı zalında 3 urında bersennän-berse zatlı kürgäzmälär, kitap satu urınnarı quyılğan. Da, yegetlär. Tarix digän närsägä iğtibar häm ixtiram arttı. Monıñ öçen säbäptä bar, elekke SSSR tarixı 15 däwlätneñ tarixına äylände, ä Rusiä tarixı törle aq taplardan torğan häm qatlawlı qarşılıqlı tarix bulıp çıqtı. Ber yaqtan, Sovet zamanı tarixı bar, ul äle dä däresleklärdä, uqu programmalarında küpmeder däräcädä saqlana. Borınğı Rus', Tatar – mongol iğası, Aleksandr Newski, Qalita, peresvet, Kutuzov, Suvorovlar häm berençe, ikençe rus inqilabı. Bol'şiviklar, Lenin, Stalin, suğış, ciräm-cirlär, Xruşçev – alarnı qaya quyasıñ? İkençe yaqtan, tarixnı beraz kiñäytep, maturlap vatanpärvärlek kerşäne belän buyap, bigräk tä borınğı babaylarnıñ qaharmanlığı, aqıllığı, çirkäwneñ tärbiäwi role turında tarix söyläw häm yazu ğälämäte bar. Ä inde Tatarstan Respublikasınıñ az bulsa da, Bolğar däwläte, Qazan xanlığı,Altın Urda däwlätllären xäterlätüe bötenläy yöräklärne häm başlarnı selketä. Beräwlär tatar süzen, ata-babalrnıñ danlı däwlätlär turında işetkäç därtlelänep kitä, ikençelär isä, şürläp qala häm tarixnı üze telägänçä genä işetergä tırışa. Niçek uqıtırğa soñ menä şundıy tarixnı? Ğalimnär menä şul turıda söyläşte. Akademik İndus Taxirov bezgä Leninğa qaraşnı räsmi räweştä bilgelärgä kiräk. Berençe, ikençe rus inqilablarnıñ da, başqa zur waqiğalarnıñ urının açıqlarğa häm töple itep taswirlarğa kiräk di ul. Ber qarasañ, ciñel genä eş, ämma köç-küät citärlek tügel. Ğomumän, imtixannar waqıtında, uquçılardan, studentlardan niçek soraşırğa kiräklege turında çığışlarnı işetkäç, tağın başlar äyllänep kitä. Qısqası, bu cıyılışnıñ mäğnäsen tiränten öyränäse bulır. Xätär ikän, bu tarix digännäre. Elekke zamanda kitaplar citmi ide, ä comğa könne däwlät şurasında ütkän konferensiägä kiterelgän kürgäzmägä häm kibetlärdä distälärçä tügel, ä yözlärçä isemdäge tarix kitapları. Barısı da kiräkle, döres kebek. Ä xaqiqät, çın tarix qaysında disäñ, cawap alıp bulmıy.
Ä tormış bara, änä Niqolay ikençene dönyağa kitergän Daniä prinsessası, Aleksandr patşanıñ xäläl cefete Mariä Federovnanıñ söyäklären Peterburgqa qaytarıp kümelde. Niçämä kön buyı rusiä cämäğätçelege, mäğlümät kanalları şaw- gör kilä. Rusiä däwläteneñ simvolı, bäğer kisäge bulğan Mariä Federovna üze wafat bulıp 78 yıl ütkäç Petropavl qalğasına anıñ cäsäde qaytarıluı 140 million keşele ilne der selkette. Tarixnı tergezüme bu, ällä vatanpärvärlekne üsterü öçen mawığıp kitep, artıq köçänep taşlawmı? Tatarstanda bu tantanalarğa qarşı çığuçı yuq. Ämma älege konferensiädä utıruçı Rinat Yosıypov, Söyembikä turında iskä aldı. Tatar ictimaği üzägeneñ Qazan bülege citäkçese teläge patşabikä-Söembikä söyäklären qaytarıp, zurlap kümü. Tarixı häm milli añı bulğan keşelär öçen tör yoqıların qaçıra torğan aktual' mäs'älä.
Ä Söyembikä Qasıym şähärendä kümelgän dip sanalsa da, monı tögäl genä raslawçı yuq. Härxäldä patşa xatını Mariä Fedorovnı tarixı häm ğomumän tarix şaqtıy zur tantanalar häm şaw-şular çığaraçaq äle. Tatarlar uyğa qaldı, ä qayda bezneñ babalarıbız? Qazan Kremlendä, Söyembikä manarası yanında tabılğan xan törbäläre pıyala sarqafaq astında saqlana. Bik küplärneñ yöräklärendä menä şul tarixi izge urınnı häm xan cähätlären layıqlı däräcägä, ictimaği mönbärgä kütärü. Belmässeñ bu tarixnı. Başta patşa Rusiäseneñ tuğrası ike başlı tatarlar qurqıp, räncep qarşıladı. Ä baqsañ ul Yädkär xannıñ, tatar däwläteneñ tamğası bulıp çıqtı. Urıs patşası başındağı danlıqlı bürek tä, Qazan xanınıñ baş kieme ikän bit. Menä şul baş kiemnäre eçendäge başlar, elek häm xäzer qaynağan fikerlär torğan sayın qıza. Tarixnı añlarğa telgän keşe muzeylarğa barsa häm mäğnäle kitaplar aqtarsa, çäçlär ürä tora. Menä nindi äkämät ikän ul tarix digän närsä. Ä belmägän keşe tınıç qına yoqım sorap yäşi. Ällä min äytäm, qağılmasqa mikän ul ütkän zamannarğa. Tik beläse ide, ni öçen alarnı xan zamannarı dip yörtälär ikän anı?
Rimzil Wäli


c: text/html

text:
Kontrol-xisap palatası räise saylandı
Pänceşämbedä Qazan şähär Dumasınıñ çirattan tış 10 sessiäse ütte. Anı Qazan şähäre merı İlsur Metşin alıp bardı. Monda süz "Kontrol''-xisap palatası turındağı Nigeznamä xaqında"ğı Qararğa üzgäreşlär, östälmälär kertü turında bardı. Palata Qazan byudjetı ütäleşen kontrol''dä totu häm milektän faydalanunı kontrol''dä totu wäqälätlären başqaraçaq. Kontrol''-xisap palatası räise itep Qazan başqarma komitetınıñ finans idäräse başlığınıñ berençe urınbasarı İlnar Nurgaliev saylandı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazanğa Rusiä Duması räise Gennadi Seleznev kilde
Comğa könne Qazanğa tağın ber däräcäle qunaq -- Rusiä Duması räise Gennadi Seleznev citäklägän işle delegatsiä kilep töşte. Monda inde mäşäqät tayağın awır başı Tatarstan parlamentı citäkçese Färid Möxämmätşinğa töşte. Çönki bügen ük Däwlät Şurasında «Federativ häm millätara mönäsäbätlärneñ zakonnar çığaru bazasın kamilläşterü problemaları» dip atalğan seminar-kiñäşmä eşli başladı. Tatar-inform agentlığı xäbärennän kürengänçä, bu çarada Tatarstan Däwlät Şurası deputatları, Rusiäneñ qayber töbäklärennän xaqimiät, qanun çığaru oyışma citäkçeläre, Däwlät Dumasınıñ biş komitet citäkçese qatnaşa.
Mondıy seminar-kiñäşmä Duma tarafınnan 14. tapqır uzdırıla. Ul törle töbäklärdä ütkärelä. Qanun çığaru däräcäsendä millätara mönäsäbätlär torışı berençe tapqır tikşereläçäk. Küräseñ, Dumanıñ mondıy waq mäsälägä niçäme yıllar qulı haman dä citmi. Bu yulı nihayät söyläşü bulır. Läkin süzdän ğämälgä küçü bulırmı -- monısın waqıt kürsäter.


text:
2016 jılı 5-14 qazan aralığında Ändijan jäne Ferğana qalalarında qırğız-özbek memlekettik şekarasın delïmïtacïyalaw jäne demarkacïyalaw jöninde Qırğızstan men Özbekstannıñ ükimettik delegacïyalarınıñ kezdeswleri ötti.
Özbekstannıñ sırtqı ister mïnïstrliginiñ mälimeti boy`ınşa, kezdesw barısında Özbekstannıñ Namangan, Ändijan jäne Ferğana oblıstarınıñ Qırğızstandağı Jalalabad, Oş jäne Batken oblıstarımen şekaralas jatqan 55 wçaske zertteldi.
Kelissözder nätïjesinde taraptar xattamağa qol qoy`dı.
Xabarlarğa qarağanda, qırğız-özbek kezdeswleri dostıq qarım-qatınasta ötti.
centralasian.org


text:
Täkermändä icat kiçäse
Ğabdelxäy Sabitovnıñ ädäbi icatı tatar uquçılarına tanış ta, tanış ta tügel. 1976 yıldan SSSR yazuçılar berlege äğzası bulğan Ğabdelxäy Sabitov sigez kitap yazarğa ölgerde. Ul az yazsa da, özderep yaza ide, äsärläre çın mäğnäsendä yuğarı däräcädä buldı. Yazuçınıñ 75 yıllığına bağışlanğan kiçädä menä şundıy fikerlär äytelde. Älege kiçä şimbä könne, Ğabdelxäy Sabitovnıñ tuğan yağı, Minzälä rayonı Yuğarı Täkermän awılında ütte. Çaqırılğan qunaqlar arasında yazuçı häm şağirlär Gäräy Räxim, Älfät Zakircanov, "Yalqın" jurnalı baş möxärrire El'mira Zakirova qatnaşındağı Qazan delegatsiäse dä bar ide. 1931 yılda Täkermän awılında tuıp-üskän, 1995 yılda yaqtı dönyadan kitep barğan Ğabdelxäy Sabitov şaqtıy yıllar Yalqın jurnalında da eşli. Märhüm icatınıñ şuşı yılların iskä alıp, El'mira Zakirova, Gäräy Räxim Ğabdelxäy abıynıñ küplärgä icadi yul kürsätüen, tatar teleneñ tılsımın belüen iskä töşerdelär. Çallıdan kilgän yazuçı, şağir Räşit Bäşärneñ çığışında mondıy süzlär buldı:
-Qaytsın ide Ğabdelxäy Sabitov bezneñ yanğa, ädäbi äsärne niçek yazarğa ikänen kürsätsen ide. Anıñ tel saflığına älegä qädär ğacäplänäm, yuğarı bäya biräm. Bügenge naçar tel uquçı sanın kimetügä, beterügä kiteräçäk. Ädäbiättağı, şigriättäğe tel baylığı-könüzäk problemağa äylände, dide Räşit Bäşär. Älege fikerne Ğabdelxäy Sabitovnıñ xatını Fätxiä apa da xuplap, "anıñ yazu ostalığın öyränü zıyan itmäs ide",-digän süzlären citkerde. Älege kiçä Yuğarı Täkermän awılı mäktäbendä, uquçılar qatnaşında ütte. Bügenge köndä 80 yaqın bala uqığan bu mäktäpkä Ğabdelxäy Sabitov iseme birelgän. Menä ikençe yıl inde 1 sentyab'rne Sabitov däresläre belän başlap cibärälär ikän. Kiçädän soñ uqıtuçılarnıñ, awıl xalqınıñ berqädär borçuı barlığın beldem. Mäskäw alıp barğan optimal'läşterü säyäsäte Ğabdelxäy Sabitov isemendäge, Täkermän awılı mäktäbenä dä tiskäre yoğıntı yasarğa mömkin, dilär. Yäğni, mäktäp yabılıp, uquçılarnıñ kürşedäge Xucämät awılına yörep uqu ixtimalı bar. Şulay bula qalğanda, mäktäpne beterü-awılnı beterü belän ber, didelär Täkermänlelär Azatlıq xäbärçesenä. Çınnan da, älege awıldan rayon üzäklärenä, zurraq awıllarğa, şähärlärgä küçep kitüçe ğailälär sanı soñğı waqıtta artqan.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Qazanda latin xärefläre belän yaña kitap basıldı: Tatarstan-Törkiä: mädäni bağlanışlar, 1992-2003
Latin xärefläre belän basılıp çıqqan kitapnı kiñ cämäğätçelekkä täqdim itü çarası, milli mäs`älälär xaqında borçılıp yöri torğan keşelärgä cıyılıp söyläşergä uñay säbäp buldı. «Tatarstan-Törkiä: mädäni bağlanışlar (1992-2003) » digän kitapnı täqdim itügä, tatar zıyalıları, mäqälälär avtorları, ğalimnär, Törkiä wäkilläre cıyıldı. Utırıştağı söyläşülär kitap çığu turında tügel, ä anıñ ähämiäte, Tatarstan häm Törkiäneñ mädäni bağlanışları, törek häm tatarnıñ mäğrifätçeläre, yäşlärne milli ruxta tärbiäläw, telne saqlaw häm latin mäs’äläse turında bardı. Kitapnıñ tözüçese İlbaris Nadirov äytüençä, bu cıyıntıq Äxät Wäli Mänğär wäqıfı finans yärdäme belän basılıp çıqqan.Kitap, Tatarstan häm Törkiäneñ bağlanışların kürsätüçe häm törle yıllarda çıqqan mäqälälärdän tora. Anda şulay uq, ike yaqlı xezmättäşlekne çoqıldıruçı räsemnär dä urın alğan. Şuşı yazmalar aşa da Tatarstannıñ, xalıqara tormışta soñğı 10 yılda nindi yul ütkänen çamalap bula. Mäsälän, kitapta respublikanıñ 1992 yılda yasağan berençe räsmi säfärlärennän alıp, bügenge xällärgä qädär mäğlümat tuplanğan. Cıyıntıqta räsmi oçraşular, Törkiädä ütkän fänni cıyılışlar xaqında mäğlümat, yasalğan notıq, törek telennän tärcemä itelgän mäqälälär kergän. Latin xärefläre belän basılğan kitap bulğaç, latin mäs’äläse xaqında da süz bulmıy qalmadı. Kitapnıñ tözüçese İlbaris Nadirov, bügenge şartlarda pozitsiäbezne yaqlaw zorur, dide.
Anıñ fikerlären yazuçı Rabit Batulla da, üz çığışında qüätläde. Ul latinnıñ tıyıluın üzençä añlata. Rabit Batulla fikerençä, kem latinğa qarşı - şul Rusiäneñ tarqaluın teli. Bu süzlär «Tatarstan-Törkiä: mädäni bağlanışlar (1992-2003) » digän kitapnı täqdim itü kiçäsendä äytelde. İşetkänegezçä, bu xezmät latin xärefläre belän basıldı. Şuşı kitap, Äxmät Wäli Mäñgär wäqıfı yärdäme belän häm latin imlasında çığarılğan inde 7nçe xezmät bulıp tora.Bikä Timerova.


text:
Ufağa Mäskäw ölkäseneñ Orexovo-Zuevo şähärennän kilgän çegännär törkeme ölkän yäştäge berniçä keşene aldap häm talap qulğa alınğan ide. Alarnı qotqarırğa kilgän çegän baronı tikşerüçegä 100 000 sum rişwät birep qulğa alındı häm moña qädär cinayät qılmawı öçen cämğiät öçen qurqınıç tügel dip irekkä çığarıldı. Mäxkämä rişwät öçen 400 000 sum aqça tülätü turında qarar çığardı. Baronnıñ 100 000 sum birgän rişwäteneñ dä däwlät qaznasına küçerelüen iskä alğanda ul yartı millin sum aqçasız torıp qaldı.
Baronnıñ tırışlığı şuña - qulğa alınuçılarnıñ berse anıñ xatını häm señlese, qalğan öçäw dä anıñ tuğannarı. Baronğa 57 yäş, anıñ biş balası, unike onığı bar.
Mönir Wafin, Ufa


text: 6 partiäne berläşterüçe Mudidä Mäclesi Amal berlege äğzası Zar Gul Xan “Bez möselmannar, şuña kürä bez islam qanunnarı nigezendä yäşärgä tieş” dide. Ölkäneñ salım ministrı Asif İqbal şäriğätkä nigezlänüçe yaña qanunnarnı yazu häm inde äzer qanunnarnı ğämälgä kertü öçen komissiä oyıştırıla dip belderde. Cirle deputatlar premyer-ministr Zäfärulla Xan Jamaliğa ildäge protsent aqçası aluçı banklarnı beterüne sorap möräcäğät yulladı. Küplär mondıy banklar Qör’ängä qarşı kilä dip täqrarlıy. Möräcäğättä şulay uq Comğanı yal köne itü sorala. 1997-nçe yılğa qädär Paqstanda comğa yal köne ide.


text: Gruziä parlamentı binası yanına prezident Eduard Şevardnadzenı yaqlap bügen berniçä meñ keşe cıyılğan. Mäğlümat agentlıqları xäbär itüençä başta sport sarayında 8 meñgä yaqın keşe cıyılıp soñınnan parlament binasına taba 3 meñnän artıq keşe kitkän. Mäğlüm bulğança Tbilisi'da 2 noyäbr könne uzğan parlament saylawlarınnan soñ başlanğan uram cıyınnarı äle dä däwam itä. Saylawlarnıñ räsmi näticäläre äle dä iğlan itelmägän. Saylaw üzäkläre, alda Şevardnadze yaqlı partiä bara, ikençe urında, bügen xökümät yaqlı uram cıyını oyıştırğan Aslan Abaşidzenıñ Demokratiägä Qaytu Berlege partiäse, dip xäbär itte. Kön sayın diärlek uram cıyınnarın şulay uq oppozitsiädäge Milli Xäräkät-Demokratik Front ta oyıştıra, partiä häm anıñ citäkçese Mixail Saakaşvili saylawlarda alarnıñ ciñüen tanunı häm Şevardnadzenıñ kitüen taläp itä. Gruziä prezidentı wazifasınnan waqıtınnan alda kitmiäçäge turında belderde.


text:
Samar tatarları “Azatlıq” radiosına moxtac
Ğinwar ayınıñ berençe yartısında “Azatlıq” radiosı dulqınında Qazannan Rimzil äfände Väliev:”Yaña ğasır” radiokanalında “Azatlıq”nı retranslyatsiäläüne tuqtatırğa teläwçelär bar. Sezneñçä, “Azatlıq” radiosı xalıqlar arasında doşmanlıq taratamı häm anıñ tapşırularında Rossiägä qarşılıq barmı?”- kebegräk fiker äytelgän ide. Bezneñ Samar ölkäsendä”Azatlıq” tapşıruların xäzer bik küplär “Yaña ğasır” dulqınında tıñlıylar. Şundıy tıñlawçılarnıñ berse – Azat Nadirov.
Azat äfände, “Yaña ğasır” dulqınında “Azatlıq”nı yabarlıq berär säyäsi küreneş barmı?
Yuq, andıy närsä yuq. “Azatlıq” nı yabu Rossiä häm tatar xalqına zıyan ğına kiteräçäk. “Azatlıq” radiosı Räsäydäge demokratik üzgäreşlärne nığıta ğına. Äle bit räxätkä çıqtıq. Qısqa dulqında tapşırular naçar işetelä, şıtırdıy, pomexalar küp. “Yaña ğasır” dulqınında tapşırularnıñ sıyfatı yaxşı. Tapşırular tuqtalsa, bezneñ öçen zur yuğaltu. Ä eçtälegendä Räsäygä bernindi qarşılıq yuq. Bez “Azatlıq” aşa tatarnıñ problemaların belep torabız häm şunda uq üzebezgä dä yaxşılıqnı küçeräbez. Dimäk Rossiäne nığıtabız. “Azatlıq” tapşıruları “Yaña ğasır” radio formatına sıya, kileşä, ul “Yaña ğasır”nı bayıta ğına, çönki “Yaña ğasır” üzeneñ xäbärçelären Rusiä buylap tota almıy, “Azatlıq”nıñ xälennän kilä bu eş.Şamil Bahautdin, Samar


text:
Çulpan Xammatova häm Kärim Yäuşev icat kiçälären uzdırdı
İkençe binada, Qazan milli mädäni üzägendä «Azatlıq» radiosı xäbärçese, publitsist häm cämäğät eşleklese Kärim Yauşevnıñ icat kiçäse uzdı. Xäbärçebez bu könnärdä 55 yäşen tutıra. Bu kiçägä anıñ Qazandağı dusları, milli xäräkät wäkilläre, ğalimnär, yaqtaşları cieldı. Tatarstan däwlät Şurası räise urınbasarı Robert Miñnullin kiçädä çığış yasap, Başqortstan respublikasındağı tatarlar, ike kürşe töbäkneñ mönäsäbätläre turında söyläde. Bu häm kiçädä yañğırağan başqa çığışlarda milli zıyalılarnıñ berläşü kiräklegenä basım yasaldı. Kärim Yauşevnı yaqtaşı, tanılğan başqaruçı İdris Ğaziev ta qotladı häm älege kiçädä tatar xalıq cırların başqardı.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Başqortstan tatar oyışmaları zur kiñäşmägä äzerlänä
Başqortstan tatar milli oyışmaları citäkçeläre comğa könne üzläreneñ utırışına cıyıldı. Anda kiläse atna azağında, 11 mayda Ufada ütäçäk zur kiñäşmägä äzerlek mäsäläläre tikşerelde.
11 mayda Ufada respublikadağı barlıq tatar milli oyışmaları citäkçeläre häm aktiv äğzaları alda torğan eşçänlek turında fiker alışu öçen cıyılaçaq. Anda süzneñ, nigezdä, Başqortstan töbäklärendä tatar milli oyışmaları eşçänlegen näticäleräk itü turında baraçağı äytelde.
Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin süzlärençä, ayıruça rayonnarda häm şähärlärdä tatar milli-mädäni moxtariätläre büleklären oyıştıru, moñarçı tözelgännäreneñ eşen canlandıru mäsäläläre qaralaçaq bu kiñäşmädä. Mäcit äfände süzlärençä, Başqortstanda soñğı waqıtlarda başqort milli oyışmaları üz eşlären bik därräw alıp bara başladı. “Bigräk tä alar tatar rayonnarında üz eşlären aktivlaştırdı, - di M. Xucin. – Şuşı şartlarda tatar milli oyışmaları kiresençä, yoqı xälendä. Menä şuşı citeşsezlekne beterü yulları kiläse atnada Ufada tikşereläçäk tä inde”.


text:
Washingtonda yaña cancal quba: Aq Yort räsmiläre mäker belän yäşeren mäglümät açuda ğäyeplänä
Aq yort räsmiläre, Ğiraq suğışın tänqitlägän keşedän üç alu maqsatı belän, anıñ xatını küzläw idaräsendä eşli, digän yäşeren mäglümätne kiñ cämägätçelekkä citkerüdä ğäyeplänä. Bu cancal prezident Bush öçen zur baş bäläsenä äylänergä mömkin
İñ çetereklese şul, Novak üz mäqäläsendä Aq Yortnıñ yuğarı räsmienä tayana. Mäqälä yül ayına, cäyge yal waqıtına turı kilde. Şuña mikän, cın cancal äle genä başlandı. Washington Post gäzite uzğan yäkşämbe sanında, bu waqiğanı Ğiraq suğışın tänqitlärgä cör''ät itkän Joseph Wilsonnan üç alu, häm başqalar öçen sabaq dip atadı. Opozitsiädäge demokratlar xäzer bu cinäyät näticäsendä Wilsonnıñ, qoral inspektorı bulıp eşlägän xatını ğına tügel, ä anıñ törle illärdäge çığanaqları da qurqınıç astında dip çañ suğa. Misal öçen senator Charles Schummer:
Audio (Charles Schummer)
"Waşingtonda 20 yıldan artıq eşläp, minem mondıy tübänçelek kürgän yuq ide. Bu xäl üzgä fikerne bastıruçılarnıñ yıraqqa kitä aluwın kürsätä."
Qayber xäbärlärgä qarağanda yäşeren mäglümätneñ açıluwu artında Bushnıñ säyäsi kiñäşçese Karl Rove tora. Kiçä Aq Yornıñ matbuğat wäkile Scott McClennan jurnalsitlar aldında cawap totıp, monı kire qağırğa tırıştı:
Audio (Scott McClennan)
"Prezident şul fikerdä, ägär andıy xäl bulğan bulsa, monı Yustitsiä ministrlığı centekläp tikşerergä tieş. Mondıy yäşeren mäglümätneñ açıluwı ul bik citdi närsä."
Ämmä Demokratlar, şul isäptän, kiläse saylawlarda Bushqa qarşı köräşergä cıyınğan Howard Dean häm elekke NATO generalı Wesley Clark yustitsiä ministrına ğına ışanmıyşa, bäysez tikşerü ütkärergä çaqıra.
Waşington Post yazuınça, Novaqnıñ mäqäläse dönya kürer aldınnan, Aq Yortnıñ ike räsmie 6 tanılğan jurnalistnı, şul isäptän Novaknı, Wilson xatını turında mäglümät bastırırğa öndägän. Düşämbedä CNN telekanalında ütkän söyläşüdä qatnaşqan Novak bolay dide:
Audio (Robert Novak)
"Bush administratsiäsennän berkem dä mine yül aıynda monı bastırırğa soramadı. Min administartsiäneñ ber yuğarı räsmie belän Wilsonnıñ säfäre turında äñgämä ütkärdem. Ul miña anıñ xatını CİAda eşläwen, häm bu säfär artında toruın äytte. Şunı uq soñnan ikençe ber räsmi qabatladı."
Jurnalist etikasına tayanıp, Novak üzeneñ çığanaqların açmayaçağın belderä. Qalğan 5 jurnalist Aq Yorttan şundıy märäcägät bulıun raslamadı da, kire qaqmadı. Bu cancal artında kem toruwı älegä bilgesez. Ämmä ul tiz arada ğına tınmas sıman.
Ali Gilmi, Praga


text:
Uzğan atnanıñ comğasında Amerika Quşma Ştatları, Britaniä häm İspaniäneñ Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasına tapşırğan rezolyutsiäse mäs’äläsendä qarar bu atnada çığarılırğa tieş. Qıtay bügen, Ğiraqta çikläwlärne beterü turındağı rezolyutsiägä qarata “konstruktiv” qaraşta bulğanın belderde, yağni Qıtay räsmiläre-qabul itelgän qararlar berençe çiratta Ğiraq xalqı öçen uñay bulırğa tieş digän fikerdä.
Bügen irtän Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin, resloyutsiä ölgeseneñ qayber maddälärenä rizasızlıq belderep, Ğiraqnı tözekländerügä Berläşkän Millätlär Oyışması häm başqa xalıqara oyışmalar kübräk qatnaşırğa tieş, dip belderde. Kiçä kiç Londonda, Britaniä saqlanu ministrı Geoff Hoon, Amerika Quşma Ştatları häm Britaniägä Ğiraqta yaña xökümät tözer öçen Berläşkän Millätlärneñ wäkäläte kiräk bulaçaq, digän ide.
Paul Bremer bügen Ğiraqnıñ waqıtlı xakimiäte başlığı bularaq üzeneñ berençe eş könen uzdırdı. Bremerneñ bügenge köndäge töp maqsatları-elektr utın qaytaru, iminlek buldıru, Bağdadta häm Ğiraqnıñ başqa töbäklärendä çista su häm başqa sistemalarnı yañartu.
Bügen Bağdadta Fälestin Otele qarşına Ğiraqta monarxiäne torğızu yaqlı 100gä yaqın keşe cıyılğan dip xäbär itelde. Şulay uq könçığış Ğiraqta, Ğiraqnıñ isemen “Ğiraq respublikası” yä “Demokratik Ğiraq respublikası” isemenä alıştırunı taläp itüçelär uramnarğa çıqqan.


text:
Çärşämbedä İtaliä citäkçeläre belän oçraşıp, soñraq Rim papasın kürep söyläşkännän soñ Rusiä prezidentı Vladimir Putin atnakiç Rimdä Yevropa Berlege illäreneñ yuğarı citäkçelege belän söyläşülär ütkärde. Yılğa ike märtäbä ütkärelä torğan şuşı oçraşuda yaqlar, Rusiäneñ Yevropa Berlege belän xezmättäşlegen üsterü yulların, üzara yaqınlaşu yulların tikşerä.
Mäskäw belän aralaşuwında Yevropa Berlegen ğädättä nindider ber berdäm köç, urtaq qaraşta torğan, urtaq säyäsät alıp barğan taraf itep sürätlilär häm yış qına ğomimiläşterep Yevropa dip kenä cibärälär. Gärçä Berlek eçendä törle illär bulğan kebek, Rusiä belän mönäsäbätlärne niçegräk qoru mäs''äläsendä dä anda törle qaraşlar yäşäp kilä. Bigräk tä Yewropa Berlege illäreneñ yuğarı citäkçeläre arasında. Äle genä prezident Putin İtaliä başqalasında üzeneñ yaqın dustı sanalğan Silvio Berlusconidä qunaqta buldı, italyan premyerınıñ Mäskäw belän yaqınlaşunı mömkin qädär tizlätergä teläwe mäğlüm, ämma Berlektäge başqa illärneñ citäkçeläre moña beraz başqaçaraq qarıy. Häm atnakiç Vladimir Putin Rimneñ 16-nçı ğasırda salına başlağan Villa Madama sarayında näq menä şular belän oçraştı da. Bügenge köndä Yevropa Berlegendä räislek itkän İtaliäneñ premyerı Berlusconidän tış söyläşülärdä Yevropa komissiäse räise Romano Prodi häm Berlekneñ tışqı säyäsät wä iminlek öçen cawaplı yuğarı wäkile Javier Solana da qatnaştı. Aldan kötelgänçä, iğtibar üzägendä Rusiäneñ Yevropa Berlege belän dürt ölkädä urtaq eş alıp baru ixtimalı qaraldı. Berençedän, ike yaq ta urtaq iqtisadi kiñlek buldıru kiräklege belän kileşä. Putinneñ tışqı säyäsi kiñäşçese Sergey Prixod''ko süzlärenä qarağanda, monıñ konsepsiäse inde äzer. Yaqlar xäzer anı ğämälgä quyu öçen törle ölkälärdä "yul xaritaların" buldırırğa tieş. Mäskäwneñ Yevropa Berlege belän barğan iqtisadi söyläşülärendä qatlawlı problema bulıp energiä çimalların - neft wä gaz satu ölkäsendäge bäyälärne köyläw häm Rusiäneñ Dönya Säwdä Oyışmasına kerü mäs''äläse tora. Brüssel, Rusiäneñ il eçendä gaznı arzan bäyälärgä satuwın yäşeren subsidiäläw dip bäyäli häm alar dönyaküläm bäyälär belän tigezläşergä tieş digän taläp quya. Şunnan soñ ğına Yevropa Berlege Mäskäwneñ dä Dönya Säwdä Oyışmasına quşıluwına üz fatixasın birä ala. Rimdäge söyläşülärdä monıñ inde kiläse yıl azağına uq bula aluwı xaqında kileşende. Bu xaqta Villa Madamadağı oçraşudan soñ bäyän itelgän urtaq belderüdä äytelä. Moñardan tış Rusiä Yevropa Berlege belän eçke iminlek ölkäsendä dä xezmättäşlegen arttıra, oçraşu tämamlanuğa, anda qatnaşuçılar xäbärçelär aldına çığar aldınnan Rusiä häm Yevropol wäkilläre bergä eş itü xaqında kileşü imzaladı. Aldan kötelgänçä, kön tärtibendä Rusiä watandaşları öçen Yevropağa vizasız yörü mäs''äläse dä bar ide, läkin Berlusconineñ, Prodineñ häm Solananıñ xäbärçelärgä äytkän süzlärennän añlaşılğança, biredä alğa kiteş yuq, yaqlar barı tik viza taläplären ciñeläytü, häm monı da äle xalıqnıñ qayber qatlamnarı - studentlar, eşmäkärlär, räsmi wäkillär öçen genä eşläw mömkinlege turında belderä. Küzätüçelär oçraşuda Çeçnä häm YUKOS mäs''äläseneñ ni däräcädä kütärelüwen häm Rusiäneñ moña nindi cawap biräçägen kötkän ide. Biredä Putingä anıñ dustı Berlusconi zur yardäm kürsätte, matbuğat oçraşuwında ul xätta çırayı üzgärä başlağan Rusiä prezidentın tınıçlandırıp, Putingä Çeçnä turında birelgän şaqtıy qırıs sorawğa üze cawap birergä alındı. Mäskäw fikerençä, soñğı aralarda Çeçnädä küp närsä üzgärde häm Yevropa monı kürergä tieş. Ä inde YUKOS tiräsendäge xällärgä kilgändä, Yevropa Komissiäse räise Roman Prodi süzlärenä qarağanda, Vladimir Putin alarğa oçraşu barışında, Rusiädä qanun kemnedä bulsa ezärlekläw maqsatında qullanılmayaçaq dip beldergän.
Kärim Kamal, Praga


text:
Şamil Basayev üterelde
Anıñ süzlärençä, Basayev häm anıñ belän bulğan berniçä çeçen suğışçısı maxsus operasia waqıtında üterelgän. Putin Patruşevnı, iminlek xezmätläreneñ şuşı uñışı belän qotlap, Basayev qılğan ğämälläre öçen tieşle cäzasın aldı, dide.
Ekayevo awılındağı maxsus xärbi çara waqıtında şartlatqıçlar häm qoral töyägän KAMAZ maşinası şartlağan. Maşina yanındağı suğışçılar hälak bulğan. İnguşetiä vitse-premyerı Bäşir Aşuyev “İnterfax”qa, Basayevnıñ mäyete ayaq protezı häm saqalın kürep tanılğan, dip äytte.
Basayev 2004 yılda Beslan mäktäbendä 320 keşeneñ ülemenä kitergän faciğä, 1995 yılda Budenovskiyda awırularnı totıq itkän öçen cawaplılıq alğan keşe. Ul şulay uq 2002 yılda Mäskäwneñ Dubrovka teatrında 129 keşeneñ ğömeren özgän terror ğämälen dä oyıştırğan ide.
Bu çaraları belän Basayev suğışnı Rusiäneñ üzägenä cäyelderü maqsatın quydı. Suğışçılarnıñ 41 yäşlek yulbaşçısı üzeneñ ğıysyançılıq yulın Abxaziädä Gruziägä qarşı köräş belän başlağan. 1994 yılda Çeçnägä Rusiä ğaskärläre kergännän soñ, Basayev anda da üzen tiz arada osta citäkçe itep tanıttı.
Bar çeçen citäkçeläre arasınnan Şamil Basayev yamanatı taralğan iñ dähşätle başlıq sanala ide. Belgeçlär, Basayev nindi genä qarşılıqlı şäxes bulmasın, anıñ üleme, çeçen qarşılığı öçen zur yuğaltu bulıp tora, dip belderä.


text:
Rumıniäneñ 3 jurnalistın totıq itep alğan Ğiraq suğışçılarınnan, alarnıñ taläplären ütär öçen östämä waqıt soraldı. Suğışçılar, Qazan waqıtı belän kiçke 6ğa qadär Rumıniä üzeneñ 800 xärbien Ğiraqtan çığarmasa, totıqlarnı üterü belän yanağan ide.
Prezident xezmäte ğısyançılarğa möräcäğät itep östämä waqıt birüne soradı. Prezidentnıñ matbuğat wäkile Adriana Saftoiu Azatlıq radiosı xäbärçeseneñ, waqıtnı kiçekterüneñ säbäbe turındağı sorawına, cawap birüdän baş tarttı. Totıqlarnıñ berse televidenie xäbärçese Marie Jeanne İon'nıñ ätise, oppozisiädäge deputat Vasile İon, parlamentqa möräcäğät itep, totıqlarnıñ yazmışına bitaraf bulmasqa çaqırdı. "Ütenep sorıym, 3 yäş keşe, 3 jurnalist, Rumıniäneñ 3 watandaşına ber ni dä bulmağan kebek utıtırmağız" dide deputat. Bügen Buxarest üzägendä jurnalistlarnı azat itüne häm Rumıniäneñ Ğiraqtan ğaskärlärne çığarunı taläp itep yözlärçä keşe cıyıldı. Şähär üzägendä xäräkät tuqtağan dip xäbär itelä.


text:
Qırğızstannıñ kürşeläre "lälä inqilabın" saqlıq qatış borçılu belän küzätä
Qırğızstannıñ kürşeläre dä, Rusiä dä andağı xällärne älegä saqlıq qatış borçılu belän küzätä, ike yaqnı da köç qullanulardan totılıp qalırğa çaqıra. Älegä Qırğızstan xökümäte dä, oppozitsiä dä çit ildän açıqtan-açıq yärdäm däğwa itä almıy.
Rusiägä kilgändä, Mäskäw Gruziädä xakimiät alışınğanda yärdäm kürsätte. Ä menä Ukraina waqiğalarında räsmi Mäskäw Yanukoviç yağın alıp telen peşerde bulsa kiräk. Xäzer Qırğızstanda tınıçlıq saqlaw öndäwläre belän çiklänä. Döres, Rusiäneñ Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışmasındağı wäkile Aleksei Borodavkin oyışmanıñ Qırğız saylawlarına birgän bäyäsen, kierenkelekne arttıra dip, täniqtläp çıqtı. Tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov şundıy uq täniqt süzlären Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät räsmie Havier Solana isemenä äytte. Läkin älegä Mäskäw şunnan arı kitmi.
Rusiä matbuğatı yazuınça, Askar Akaev küptän tügel Mäskäwdä bulıp prezident Putin belän oçraşmağan. Bu da üzenä kürä Kremlneñ qatışırğa telämäw bilgese. Dumanıñ BDB illäre komitetı äğzası Konstantin Zatulin süzlärençä, Rusiä çittä torırğa, yärdäm itkän oçraqta da ike yaqnı tigez kürergä tieş:
Audio (Konstantin Zatulin)
"Minemçä Rusiä turıdan-turı qatışudan totılıp qalırğa, söyläşülär başlawda yärdäm itü yulların ezlärgä, kiräk häm mömkin bulsa, aradaşçı wazifasın başqarırğa tieş."
Şulay da, Zatulin süzlärençä, çualışlar Bişkäkkä barıp citsä, Mäskäw äwzemräk çaralar kürergä mömkin.
Quşma Ştatlarğa kilgändä, alar da älegä mäsäläne söyläşülär östälendä xäl itü kiräklegenä basım yasıy.
Başqa illärneñ Qırğızstandağı xällärgä şulay saqçıl mönäsäbät kürsätüenä berniçä säbäp bar. Gruziä belän Ukrainadan ayırmalı bularaq, qarşı torğan taraflarnıñ ikese dä inde köç qullanu ixtimalın äytep quydı. Oppozitsiä saflarında berdäm citäkçelek bulmaw da kierenkelekne arttıra. Nixayät, çualışlarnıñ millät-ara qarşılıq tösmeren alu qurqınıçı bar. Könyaq Qırğızstanda millionnan artıq üzbäk yäşi. 1990 yılda Oşta qırğızlar belän üzbäklär arasındağı bäreleşlär xätiräse äle suınmağan. Qırğızstannıñ kürşelärennän, näq menä Üzbäkstan berençe bulıp üzeneñ çiklären yabıp quydı. Räsmi Taşkent, Astana häm dä Düşänbe taraflarnı köç qullanmasqa, säyläşergä çaqırdı. Tacıqstan tışqı eşlär ministrı İgor Sattorov:
Audio (İgor Sattorov)
"Bu waqiğalarğa bitaraf qala almıybız. Watandaşlar suğışı afäten kiçergän Tacıqstan mondıy mäsälälärne tınıç itep, söyläşülär aşa, qanun nigezendä xäl itergä çaqıra. Bernindi säyäsi maqsatlar da köç qullanunı aqlıy almıy. Monıñ bar töbäkkä tiskäre yoğıntısı bulırğa mömkin."
Tacıqstannıñ Sotsial-demokratlar partiäse räise urınbasarı Şokir Hakimov süzlärençä, Qırğızstandağı xällär Üzäk Aziäneñ başqa illärendä oppozitsiä xäräkätlären qabındırırğa mömkin:
Audio (Şokir Hakimov)
"Qırğızstanda demokratiläşterü awırlıqları Tacıqstanda da, bar töbäktä dä ber ük. Şuña kürä monıñ yoğıntısı bulaçaq."
Süz uñayınnan, Qazaxstannıñ xäkümät-taraflı deputatları bulaçaq saylawlar aldınnan ildäge bar säyäsi demonstratsiälärne tıyarğa çaqırdı.
-Ali Gilmi


text:
Bügen biredä tämamlanğan konferensiädä donor illär häm oyışmalar dönyada qoş kizüe taraluğa qarşı köräş öçen 1.9 milliard dollar wäğdä itte.
BMOnıñ qoş häm keşe kizüläre mäs'äläsen qarawçı koordinatorı David Nabaro bu iskitkeç häm ğädättän tış wäğdälär dide.
Elegräk Dönya Bankı tärräqi itüçe illärdä qoş kizüenä qarşı köräş öçen 1 yarım milliard dollar kiräk bulır dip isäpläwen beldergän ide.
AQŞ 334 million dollar, Yewropa Berlege 250 million çaması wäğdä itte. Dönya Bankı 500 million dollarlıq birü qararın rasladı.
Yewropanıñ Sälamätlek komissionerı Markos Kiprianou moñarçı berqayçan da keşelekneñ pandemia başlanğançığa qädär aña äzerlänü mömkinlege bulmadı dide.
"Bez üzebezne äzerlärgä tieş. Qoş kizüe qurqınıçı tiz genä betärgä cıyınmıy. Bez ozaq köräşkä äzer bulırğa tieşbez. Bu köräştä härberebez uyaw bulırğa häm möhim mömkinleklärne, energiäbezne eşkä çigärgä tieş bulaçaq. Virus Yewropanı ayamadı. Ul inde töbäktäge küp kenä illärgä taraldı. Bezneñ fermerlar häm veterinarlar kön sayın alğı sızıqta bu qurqınıçqa qarşı suğışa" dide Kiprianou.
Qoş kizüennän 2003-nçe yıldan birle Könçığış Aziädä 75 keşeneñ, bu ayda Törkiädä 4 balanıñ ülüe turında xäbär itelde.


text:
“Söyembikä“ jurnalı “Böten Rusiä-2006” jurnalistlar festivaleneñ ciñüçese
Rusiä jurnalistları berlegeneñ bıyıl menä inde XI märtäbä Bötenrusiä festivale uzdı. Ul Krasnodar ölkäsendä 4 kön däwamında bardı häm 27 sentäberdä tämamlandı. Bezgä bilgele buluınça , Dagomıs şähärendä ütkän Rossiä jurnalistları berlegeneñ festivalendä Tatarstannan da küp kenä jurnalistlar qatnaşqan. Kiçä, yäğni, 27 sentäberdä Dagomıs şähärendä menä şuşı festival''neñ yomğaqları çığarıldı. Anıñ yomğaqları Tatarstan jurnalistları öçen dä bik şatlıqlı bulğan. Krasnodar ölkäsendä ütkän bu festival''dä “Ğailä basması” nominatsiäsendä berençe urınğa tatar telendä çığuçı “Söyembikä” jurnalı layıq bulğan. Alar älege festival''lärdä soñğı 5-6 yıllarda daimi räweştä qatnaşıp kildelär. Häm bıyıl 3 nçe märtäbä şuşı festival''neñ lawreatları buldılar. “Söyembikä ” jurnalınıñ bıyıl 80 yıllıq yubileyı. Bu buläkne alar jurnalnıñ yubileyına da zur ber qotlaw”dip qabul itälär. Bez “ Söyembikä” jurnalınıñ baş möxärrire Firaya xanım Bädretdinova belän telefon aşa xäbärläşep anıñ üzeneñ xisläre belän urtaqlaşuın ütendek:
Berençe däräcäle diplom alıp qaytabız. Bu büläkne Rusiä jurnalistları berlegeneñ räise Vsevolod Bogdanov qulınnan aldıq. Söeneçebezneñ çige bulmadı, älbättä. Jurnalıbıznı şulay zurlawların kürü häm tatar xatın qızları jurnalınıñ iñ yaxşı dip tanıluı, Rusiädä niçek söyeneç bulmasın inde? Şulay uq, Firaya xanım, Azatlıq radiosına Krasnodar ölkäsendä 4 kön däwamında festival''neñ qısalarında ütkärelgän çaralar, häm anda qatnaşqan jurnalistlar turında da söyläde :
“Yaxutlar, Qaraçay –Çerkeslar, Adığeyädän, Dağıstannan , Çeçnyadan, yaqın çit il däwlätlärennän: Belorusiä, Litva Qırğızstan, Tadcikstannan, Äzerbaycannan da bar ide jurnalistlar.Görläp tordı Dagosmıs . İrtädän kiçkä qadär tügäräk öställär eşläde. “Altın qäläm” iäläre, böten ilgä ataqlı bulğan jurnalistlar çığış yasadı monda cıyılğan jurnalistlar aldında. Häm töp süz “Jurnalist nindi bulırğa tieş digän temağa buldı. Şuşındıy wäzğıät waqıtında şundıy temanıñ kütärelüe, minem öçen bik ähämiätle toyıla”,- dide ul .
Bu festival''neñ yomğaqları Tatarstannıñ başqa basmaları öçen dä bik quanıçlı bulğan .Mäsälän, şähär gazetaları arasındağı bäygedä “KaзaHckиe BeдoMocTи ”, rayon gäzitläre arasındağı nominatsiädä “MeHдeлeeBckиe HoBocTи” gäzite ikençe urınnarğa layıq bulğan. Çallı TV “Töbäk telekompaniäläre”bäygesendä ikençe urınnı yaulağan. Festival''dä “BeчepHиe ЧeлHы ” gäzitäsenä dä büläk tapşırılğan .
Festival''ne yabu tantanasında küp kenä Rusiä jurnalistlarına maqtaw bilgese tapşırılğan, alar arasında Tatarstan jurnalistlar berlege räiseneñ urınbasarı Yuri Xanjin da bar.
Jurnalistlar forumı barışında Rusiä töbäklärendä çığuçı massaküläm mäğlümat çaralarınıñ kürgäzmäläre oyıştırılğan.
TR “Tatmedia” massaküläm mäğlümat agentlığınıñ respublika basmaların täqdim itkän stendı festival''neñ sertifikatı belän büläklängän.
Mälikä Basıyr


text: Bügen Berläşkän millätlär oyışmasınıñ iminlek şurası İrannıñ atom proğrammasın tikşerä. Annan alda, iminlek şurasınıñ biş daimi ägzäse bulğan illär ütkärgän kiñäşmädä bu mäsälä buyınça urtaq fikergä kilä almadılar. Britaniä, Fransiä häm AQŞ täğdim itkän rezolyutsiä proyıqtına Rusiä belän Qıtay qarşı çığa. Proyıqtta İranda atom töş eşkärtüläre “citdi borçılu tudıra” dip yazılğan. AQŞnıñ Berläşkän millätlär oyışmasındağı daimi wäkile John Bolton, Tährannan yanıy torğan qurqınıçnı 2001 yılnıñ 11 sintäberendä AQŞta bulğan teraktlar belän çağıştırdı.


text:
Mathias Rust oçışı: Bar Sovetlar Berlege nigezlären teträtkän waqiğägä 20 yıl
Bügen bar Sovetlar Berlegen teträtkän, ämma asılda keçkenä genä ber waqiğägä 20 yıl tula, xörmätle tıñlawçılar. 1987-neñ 28-nçe mayında Mathias Rust digän ber german yäşüsmere Finländiädäge ber hawa alanınnan kütärelep, üzeneñ bäläkäy genä oçqıçı belän Mäskäwneñ Qızıl mäydanına kilep töşä. Rust üze monı Könbatış belän Könçığış arasında üzenä kürä ber küper buldıru teläge belän añlata.
German yäşüsmere asılda hiçkem küz aldına da kiterä almağan eşne başqardı - keçkenä genä oçqıçı belän fin çigennän bernindi qarşılıqlarğa oçramıy başqala Mäskäw üzägenä, iñ saqlanğan şähärneñ iñ saqlanğan mäydanına töşte.
Anıñ sovetlardağı hawadan saqlanu sistemasın mısqıllağan, ämma ul üze tınıçlıq missiäse dip atağan şuşı ğämäle mäğlümät çaralarındağı xisapsız yazmalarda ğına qalmadı, çırlarğa da kerde.
Ämma ul çaqta 19 yäşen tutırğan bu german yäşüsmere öçen Sovetlar Berlegenä barunıñ mondıy yulın saylawı dan qazanudan bigräk aña şaqtıy qıybatqa da töşte. Rust Qızıl mäydanda uq qulğa alındı, soñraq mäxkämä anı 4 yıllıq xezmät lagerına xökem itte. Häm ul Mäskäwneñ Lefortovo törmäsendä 14 ay utırğannan soñ yarlıqaw qazandı.
Mathias Rustnıñ Germaniägä qaytuı da ällä ni danlıqlı bulmadı. Mäğlümät çaraları anıñ turında nigezdä yaman eçtälekle mäqälälär genä yazdı. Ä 1989-nçı yılda ul yänä törmägä eläkte, bu yulı inde Germaniäneñ üzendä - xezmättäşen pıçaq belän qadawı öşen Rustqa 5 aylıq cäza birelde.
Şunnan soñ tınıçlıq urnaştıru eşennän haman da waz kiçärgä telämägän Rust solıxqa ireşü eşen Yaqın Könçığışta däwam itep qararğa buldı, xätta maxsus törkem dä qordı.
Bügenge köndä Mathias Rust qomarlı uyınnar belän yäşi - anıñ kön kürüe şul häwäskä bäyle. Küptän tügel genä ul "Washington Post" basmasına ber poker uıynınnan ber million dollarğa bayıp çığıp kitüe xaqında söylägän ide. Äytkändäy, üzennän interview alu öçen dä üzgärtep qoru çorı qaharmanı äle dä zur summa aqça sorıy.
Ämma Mathias Rust haman da ber xialıy bulıp qala - üzenä törle awırlıqlar kiterügä qaramastan, 1987-nçe yılğı ğämälen ul yazmış quşuı dip bäyäli, häm "här keşe üz yazmışın yäşärgä tieş", dip isäpli.
Kärim Kamal


text: KoMMepcaHTъ gazetında basılğan interviewda Zakaev Russiäneñ elekke parlament räise Ruslan Xasbulatov häm elekke İminlek Şurası citäkçese İvan Rıbkin belän daimi elemtädä toruı turında äytä. Çeçnädäge bäysezlek tarafdarları belän Mäskäw arasında soñğı räsmi elemtä 2001-nçe yılnıñ noyäbr ayında bulğan ide. Ul çaqta Çeçen Prezidentı Aslan Masxadovnıñ yuğarı wäkile Zakaev Russiä prezidentınıñ Çeçnädäge wäkile belän oçraştı. Şunnan birle Russiä Çeçnäneñ bäysezlek yağındağı citäkçelege belän söyläşüdän baş tartıp kilä. Bu ayda London mäxkamäse Russiädä terrorçılıqta ğäyeplänüçe Zakaevnı Mäskäwgä tapşıru-tapşırmaw mäs’äläsen qarıyaçaq. Zakaev Daniädä bulğan çaqta Russiä anıñ Mäskäwgä tapşırıluına ireşä almadı. Daniä räsmiläre Russiä Zakaevqa qarşı ışanıçlı dälillär birmäde dide.


text:
"Azatlıq"nı "Yaña ğasır"da tapşıru tuqtatıla
Salqın suğış yıllarında, täräzä-işeklärne yabıp, qaçıp-posıp “Azatlıq”nı tıñlağan millätpärwärlärne beläbez. Un yılğa yaqın 1997 yılnıñ avgustınnan başlap “Azatlıq” radiosı respublika däwlät radiosı, annarı “Yaña Ğasır” kanalı aşa cirle dulqınnarda retranslyatsiälände. Demokratiä, açıqlıq häm illärneñ, xalıqlarnıñ xezmättäşlegeneñ ber kürsätkeçe şul ide. Ni qızğanıç, berençe marttan “Yaña Ğasır” radiosı aşa “Azatlıq”nı tıñlaw mömkinlege bulmayaçaq. Çönki Rusiäneñ şuşı mä’sälälärne bağuçı agentlığı “Yaña Ğasır”nıñ litsenziäsendä citeşsezlek tapqan. Bu citeşsezlekne tözätep, litsenziä alu eşen caylaw mäşäqätlären kompaniä citäkçese İlşat Äminov axırına citkerä almadı. Bu üzgäreşneñ çeterekle häm tirän säbäpläre dä bulırğa mömkin. Ä bügengä şunı äytäbez - “Azatlıq”nı tıñlarğa künekkän qärdäşlärebez qısqa dulqınnardan yäki internet aşa ğına tıñlıy ala. “Yaña Ğasır” belän xezmättäşlekne tuqtatmasqa ide. “Azatlıq” tapşırularınıñ qayber özeklären 20 minut külämendä “Yaña Ğasır” aşa efirğa çığaru öçen çaralar kürelä. Kiñäşik äle, niçek tıñlaw caylıraq? “Azatlıq”tan nindi xäbärlär işetäsez, nilär istä qala?Älbättä, xalıqnıñ küpçelegen sotsial' tormış qızıqsındıra. Äytik, ğinwar ayında cılılıq öçen tüläw kötkännän 2-3 tapqırğa kübräk bulıp çıqtı. Az keremlelär moña äzer tügel. Sişämbe könne Şähär Dumasında şuşı turıda söyläştelär. Küñelsez bulsa da, barıber yañalıq. Respublikanıñ sotsial' iminlät waqife Ostrovskogo uramında yaña binağa küçte. Busı çärşämbe könne buldı, dimäk, yärdäm sorap, taşlama, yullama xästärläp Möştäri uramı tügel, ä Yäş tamaşaçılar teatrı qarşına barırğa kiräk. Ä keşegä xörriät, xaq mäğlümlät, ğomumän azatlıq häm şul isemendäge radio kiräkme? Qazanlılar, ğadi keşelär häm zıyalılar bu turıda ni uylıy? Xäzer alarnıñ fikeren tıñlap kitik:
-Min sezne bik yaratıp tıñlıym. Läkin härwaqıtta radio yanında utırıp bulmıy. Qayçaqta uzdırıp ta cibäräseñ.
- Azatlıq radiosın tıñlıybız. Härber tapşıruın tıñlap bulmasa da , tıñlarğa tırışabız.
- Azatlıq radiosınıñ böten tapşıruları da xäterdä qaldı disäñ dä yarar ide, çönki bezneñ ğailäneñ iñ yaratıp tıñlıy torğan , iñ turılıqlı bulıp qalğan, tatar xalqı turında bik küp mäğlümat birä torğan berdänber radio dip sanıybız bez anı. Häm üz fikeremne äytäsem kilä. Miña bik oşıy Rimzil Wälievnıñ analitik tapşıruları. Nindider, canğa ber räxätlek birä torğan tapşırular programması dip sanıybız.
-Siräk kenä minem dä Azatlıq radiosınnan tapşırularnı tıñlağanım bar. Bigräk tä qızıqsınıp tıñlıym törle regionnardan bulğan daydjest xäbärlärne. Çönki alar törle dialektlarda bara, Başqortstannan ber törle, başqa urıs regionnarınnan törle - törle bula. Şularnı qızıqsınıp tıñlıym.
- Azatlıqnı bik yaratıp tıñlıym . Kötep alam tapşıruların. Azatlıq tapşıruları törle-törle çığanaqlarnı çağıştırıp tıñlarğa yärdäm itä. Xäzer tügäräk östäl tapşıruları alıp barıla başladı, yäkşämbe könnärendä. Anda da bigräk tä Rimzil Wäli ütkärgän waqıtta-ul inde çäynäp qaptıra disäñ dä yarıy.
-Annan soñ bik yaratıp tıñlıym xatın-qız temasına bulğan tapşırularnı. Menä kiçä genä Tayland turında bik qızıqlı ğına itep oyıştırılğan tapşıru ide. Törle- törle fikerlär, bezneñ xatın- qızlarnı dönyadağı başqa il xatın-qızları belän çağıştırıp qararğa mömkinlek birä. Materialnıñ tözeleşe bik küp kamilläşte, tıñlar öçen ciñelläşte.
Açıq mikrofon tapşıruında bälki sorawlarğa cawapnı şul dairägä qağılışı bulğan keşelärdän alırğa kiräkter. Alarnıñ cawapları kompetentlıraq bulır ide. Ä uramda, teläsä kemnän sorawğa cawap işetü ul, xalıq turında nindider ber imidj tudırırğa mömkin. Ä bezneñ xalqıbız belemle, küp belä, küp belgän keşelär kübräk.
Azatlıq radiosın ber dä tıñlağanıbız yuq. Azatlıq radiosı ul törle töbäklärdä yäşäwçe tatarlarnı çağıldıruçı, törle töbäklärdä yäşäwçe tatarlar turında söyläwçe dulqındır dip uylıym.
Açıq mikrofon digän rubrika açıldı. Ul da äybät kenä bara.
Rimzil Wäli, Mälikä Basıyr


text: Papandreu Quşma Ştatlar telägänçä kisäk xökümät almaştıru Ğiraqta häm aña kürşe däwlätlärdä başqa problemalar çığarırğa mömkin dide. Papandreu Ğiraqta diktatura buluı häm anda demokratiä kiräklege turında Yewropa Berlege belän Quşma Ştatlar urtaq fikerdä dide. Ämma andağı citäkçene kisäk almaştıru Ğiraqnı tarqatırğa häm anda dini fundamentalizm kütärelergä mömkin, di Gretsiä tışqı eşlär ministrı. Papandreu Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı küpläp üterü qoralları turında küzläw mäğlümätläre birü wäğdäsen xuplap çıqtı.


text:
Foto: EpжaH Жayбaй
Jılqı twralı ay`tqanda eñ äweli onıñ qazı-qartası men qımızı eske tüsedi. Qarını toq, qay`ğısı joq qazaq üşin jılqınıñ qızığı osı ekewi ğana sekildi bolıp elestey`tini de ötirik emes. Äy`tpese qanı da, janı da jılqıdan ajıramas qazaq üşin osı bir qılquy`rıqtınıñ pay`dası şaş-etekten ekenin eşkim de joqqa şığarması anıq. «Tebingisi terge şirip, terligi may`day` erip» ötken keşegi babalarımızdıñ tusında jılqınıñ emdik qasïetin saralay` taldap, saraptay` ay`tıp ketkeni belgili. Bezgek bolğan adamdı jaña soy`ılğan jılqı terisine oraw, ay`nalşıq tïgen qoy`dıñ tañday`ına jılqınıñ tw quy`rığınıñ bir tal qılın jügirtw, bosana almay` jatqan äy`eldiñ üstinen at sekirtw, t.b. qatarlı tolıp jatan sırtqı emdik qasïetin bılay` qoy`ğanda jılqınıñ may`ınıñ özi talay` awrwğa em, talay` dertke şïpa ekeni ay`tpasa da tüsinikti.
Al endi bügingi bizdiñ söz etkeli otırğan jılqınıñ dene qızwı arqılı, jürisi arqılı, énergïyası arqılı emdew jay`ına keler bolsaq, bunıñ özi tunıp jatqan bir ğılım. Munı medïcïnada «ïppoterapïya» dep atay`dı. Qazirgi waqıtta ïppoterapïyanı qabıldawşılar sanı jıldan-jılğa köbey`ip keledi. Ökiniştisi sol, elimizde osı bir qolda bar mümkindikti tïimdi pay`dalana almay` kelemiz. Olay` dey`tinimiz elimiz köleminde sawsaqpen sanarlıq qana ïppoterapïya ortalıqtarı bar eken. Almatıda, Öskemen men Qostanay`da jäne Şımkent qalasında. Biz bügin osı Şımkenttegi ïppoterapïya ortalığınıñ mamanımen äñgimelesip körgen edik, sonı nazarlarıñızğa usınay`ıq.
Ulttıq sport mektebinde ädisker bolıp qızmet atqaratın Janar Alsaevanıñ ay`twına qarağanda ïppoterapïyasımen emdelgisi keletinder köp, alay`da maman jetispey`di.
«Ulttıq sport mektebinde qızmet atqaratındıqtan, äweli bizge ata-analardan usınıs tüsti. Odan key`in osı Şımkent qalasındağı mügedek balalarğa arnalğan oqıtw-sawıqtırw ortalıqtarınan usınıs keldi. Sonıñ negizinde mektep dïrektorı Ğanï Axmetbaev mektep jumısınan tıs waqıtta balalardı atqa mingizwge, serwendetwge mümkindik jasadı. Alay`da bizde arnay`ı maman joq» - dey`di Janar Süy`indikqızı.
Ïppolog därigerlerdi, bala atpen jürgen kezde qasında bolıp, süy`emeldey`tin kömekşilerdi bizdiñ elde day`ınday`tın oqw ornı joq. Al Şımkenttegi ortalıqta Ulttıq sport mektebiniñ qızmetkerleri jumıstan tıs waqıtta, tüski üzilis kezinde ay`nalıswğa mäjbür.
«Atqa minip jürw, serwendew bir basqa da, onı emdew, arnay`ı därilik seans retinde qabıldaw mülde bölek. Bizdiñ mektepte jattıqtırwşılar, at baptay`tın mamandar bar. Biraq olar ïppoterapïya mamanı emes qoy`. Äri attar da ïppologïyağa arnalmağan, sporttıq attar. Küni boy`ı sporttıq jattığwğa qatısqan attardı sırqat balalarğa mingizw de obal. Olar da şarşay`dı. Äri bizdegi attardıñ barlığı asıl tuqımdı jılqılar. Al ïppoterapïya üşin qarapay`ım jılqılar da jaray` beredi» - degen Janar Alsaevanıñ ay`twınşa munda mamandarmen qatar jwas attar da jetispey`di.
«Key`de qala turğındarı özderiniñ attarın birneşe künge, waqıtşa bizdiñ qaramağımızğa beredi. Solardı pay`dalanamız. Jäne özimizdiñ jarıstarğa, sporttıq oy`ındarğa jaramsız bolıp qalğan attardı pay`dalanamız. Onda da mektebimizdegi tömengi toptarğa arnalğan (attı jügendew, erttew, bay`law, jetelew) attardı da osı ïppoterapïya üşin pay`dalanamız» - dey`di «Ulı dala qırandarı» QQ-nıñ OQO boy`ınşa töray`ımı Janar Alsaeva.
Onıñ ay`twına qarağanda mektep janınan jumıs istep turğan bul ortalıqqa kelip, ïppoterapïyamen emdelip jürgen balalardıñ sanı 150-den asadı.
«Ïppoterapïyamen emdew bizdiñ jumıs quramımızğa kirmey`di. Sol sebepti biraz waqıt toqtap ta qalğan kezderi boldı. Jaña joğarıda ay`tqan Ğanï Axmetbaevtıñ eñbeginiñ arqasında qazir jalğasın tawıp keledi. Ol kisi bul ortalıqtı oblısqa da usınıp kördi. Äzirge nätïje bolmay` tur. Al bizdiñ qaramağımızda ulttıq sportımızdıñ barlıq türi bar. Tört jılda bir ret ötetin respwblïkalıq twrnïrge day`ındıq barısı kezinde 5-6 ay` ïppoterapïyanı toqtata turwğa twra keldi. Sebebi ülgere almay` qaldıq» - degen ulttıq sport türleri mektebiniñ ädiskeri äli de qol uşın sozamın degen azamattardıñ kömegine zärwmiz dey`di.
Onıñ ay`twına qarağanda ortalıqqa attar, mamandar, därigerler, at äbzelderi kerek eken.
«Bizdiñ därigerimiz sportşılardıñ densawlığına jawaptı. Olardıñ jarıs aldındağı jay`-küy`ine, jağday`ına jawap beredi. Degenmen öz betinşe izdenip, osı ïppoterapïya salasında biraz täjirïbe jïnaqtadı. Mekteptegi bir ğana ştatta otırğan därigerimiz tüski üzilis waqıtında jılqımen emdelwge kelgen balalarğa qaray`dı, solarğa kömektesedi» - dey`di Janar Süy`indikqızı.
Al osı ortalıqtıñ jay`-japsarımen tanısıp, kömek qolın sozğısı keletin azamattar joq dewge boladı. Birli-jarım ata-analar balasınıñ densawlığı üşin qolınan kelgenin istep berwmen ğana şekteledi.
«Buğan dey`in «Senderge qanday` kömek kerek, ne muqtajdıqtarıñ bar?» dep oblıs köleminde bizge at izin salğan adamdı äli körgen emespin. Barımızben bazar bolıp, joqtan bar jasap otırmız. Al xalıqtan suranıs köp. Bizge emdelwge keletin balardıñ köbi sal awrwmen sırqattanğan (DCP) balalar. Tirek-qïmıl jüy`esinde, aqıl-esinde şamalı awıtqwşılığı bar balalar köptep keledi» - dey`di maman.
Balalardı emdew ortalığın mektep janında, ata-analardıñ, sawıqtırw ortalıtarınıñ suranısımen ğana jürgizip otırğan mektep äkimşiligi bul jumıspen tübegey`li ay`nalısa almay`dı. Sebebi...
«Medïcïnanı moy`nımızğa ala almay`mız. Mekteptiñ jarğısına da say` kelmey`di. Jeke fwnkïonalʹdıq qızmetimizge de ïppoterapïyamen tübegey`li ay`nalıswğa mümkindik joq. Bul jerde bizdiñ ïppoterapïya ortalığın aşwımızdıñ bastı sebebi bizde attar bar. Serwendew orındarı, manejdar bar, ülken ïppodromımız bar. Sonı pay`dalanw üşin ğana aşılğan ortalıq qoy`. Al osınday` day`ın bazanı pay`dalanıp, bizge ştat berip, at baptawşılarğa jalaqı tölep, däriger-mamandarmen tolıqtırıp berse, keremet qımbat bağadağı attar emes, jwas, arzan bağadağı ïppoterapïyağa arnalğan attar alıp berse, biz jumısımızdı arı qaray` da jalğastıra berer edik» - dey`di Janar Alsaeva.
2010 jıldan beri jumıs istep kelejatqan ulttıq sport mektebiniñ janındağı ïppoterapïya ortalığınıñ jağday`ı osınday`.
Bir qızığı ata-babamız at üstinen tüspey` ötken ultımızdıñ oqw jüy`esinde de, awılşarwaşılığı salasında da ïppoterapïya twralı ilim joq eken. At üstinde kün körgen alaş balası bügingidey` otırıqşı däwir kelip, urpaqtarı atpen emdelwdi tañsıq körerin oy`lamadı ma eken. Älde özderi tastaqım bolıp, sal awrw, tirek-qïmıl jüy`esiniñ twabitti kemşilikti boların elestete almadı ma eken, kim bilsin. Degenmen, bügingi künniñ talabınan, urpaq sawlığınan twğan osı bir erekşe ğılımnıñ Täwelsizdigimizdiñ 25 jıldığında da äli künge qolğa alınbay` kele jatqandığı qınjıltadı.
Sözimiz däy`ekti bolwı üşin professor, kardïolog däriger Muxambedïya Axmetovten Qazaqstandağı ïppoterapïya salası twralı surağan edik.
«Qazaqstanda qolğa alınğan emes. Bilim salasında bolsın, densawlıq salasında bolsın, ïppoterapïyanı oqıtw, damıtw degen bolmağan. Resey`de, Mäskewde bar. Biraq ïppoterapïyanı maman eken dep, ol xalıqqa kerek eken dep oqıtıp jatqan eşkimdi körgen emespin. Tipti medïcïnalıq wnïversïtetterde ïppoterapïya twralı pän joq. Qazir bul emdew jüy`esin tutınatındar sanı köbey`ip keledi. Aldağı waqıtta memleket tarapınan qoldaw tawıp jatsa, qanekï!» - dey`di «Astana medïcïnalıq wnïversïtetiniñ» professorı Muxambedïya Axmetov.


text:
Elimizdiñ oñtüstiginde qaterli isikten «Znaxarʹ» attı qoñızdı tiridey` jutw arqılı emdeletinder köbey`gen. Jurt awzında «Qıtay`dan äkelinedi eken» delinetin bul qoñız Qazaqstannıñ da är qalasınan tabıladı. El işinde ol jay`lı: «Swğa qosıp, tiridey` jutsa, 70 türli awrwğa em boladı. Tipti qaterli isik (rak) kletkaların da joy`ıp jiberedi», – degen äñgime bar. Bite sïyaqtı bul may`da «jıbırlawıqtardıñ» kişkentay` qorapşası 8 mıñ teñgeden satılıp jatqanın da estïmiz. Al osı qoñızdıñ qaterli isikke em bolatını ras pa? Bul jay`lı mamandar ne dey`di? Osı suraqtarğa «Zamana» gazetiniñ tilşisi jawap izdey` otırıp, biraz jay`ğa qanıqqan eken.
Jändik jutqandar ne dey`di?
«Znaxarʹdı» älewmettik jeli arqılı sawdalawşılar: «Bul qoñızdıñ qadirin Qıtay`, Mısır, Kolwmbïya, Latın Amerïkası jaqsı biledi. Argentïnalıqtar onı 1991 jıldan beri qoldanadı. Onımen 70-ke jwıq awrwdı emdewge boladı. Munı medïcïna mamandarı da moy`ındap otır. Älemde äli emi tabılmağan Parkïnson, Dawn, SPÏD, qant dïabeti, rak, psorïaz awrwlarınan qulan-taza jazılıp ketken adamdar bar. Staqandağı swğa salıp işse boldı, 10-15 künde-aq nätïjesi bilinedi.
«Znaxarʹ» qoñızın swğa salıp, tiridey` jutw kerek. Asqazanğa tüsken soñ ol özinen bïologïyalıq belsendi zattar böledi. Onıñ qabığındağı xïtozan qan tüy`irşikterin jañartadı. Sol arqılı ïmmwnïtetti köteredi, ağzanı jasartadı. Barlıq zïyandı qaldıqtardı joy`ıp, ärbir kletkanı, jaswşanı jandandırıp, anadan jaña twğanday` etedi. Özi işek arqılı sırtqa şığıp ketedi», – dey`di.
Olardıñ ay`twınşa, bir staqan swğa älgi jändiktiñ bir danasın salıp, onı swmen qosa tiridey` jutıp jiberw kerek eken. Osılay` är küni birewge köbey`te otırıp, 70 danağa jetkizse, adam awrw atawlını umıtatın körinedi. Satwşılar osılay` maqtawın kelistirgenmen, tap osı qoñızdıñ arqasında qulan-taza jazılıp kettim degen adam joq. Al on eki künde 78 qoñız jutıp körgen tarazdıq Ay`darbek Rımğalïev bılay` dey`di:
«Öskemende mïında isigi bar äskerï jigit 10 kün boy`ı 70 danadan jutıp jürip, jazılıp ketipti degendi estigen soñ äriptesim bir qorabın alıptı. Banan, almanıñ qabığı, nan qoqımın tastap qoy`sa özi jep, özi köbey`e beredi eken. Jartısın mağan berdi. Swğa salıp, kün say`ın birewge köbey`tip, on eki kün iştim, basımnıñ awırğanı da, belimniñ sızday`tını da, tizemniñ qaqsay`tını da basılğan joq. Qan qısımım jïi köteriletin, oğan da äser etpedi. Ne pay`dasın, ne keri äserin sezinbedim. Äriptesim de solay` degen soñ tastay` saldıq».
Därigerlerden mardımdı jawap joq
Osınday` oy`dı on şaqtı adamnan estigen soñ därigerlerdiñ pikirin bilgimiz kelgen. Adam ağzası – parazïtterdiñ tirşilik etwine qolay`lı orta. Sondıqtan qanda, bawırda, ötte, ökpede, işekte, tipti teri astında türli qurttar tirşilik ete aladı jäne olar awrw twdırwğa qabiletti. Keremet em dep satılıp jatqan «Znaxarʹ» da ağzada tirşiligin jalğastırıp, köbeyui mümkin be? Bul qoñızdıñ densawlıqqa zïyanı joq pa? Em ekeni ras pa? Bul suraqtardı biz gastroénterolog, terapevt, éndokrïnolog därigerlerge qoy`ğan edik.
Suraqtıñ törkinin tüsingennen olar bul jay`ında eşteñe bilmey`tinin, estimegenin ay`ttı. Onkolog-däriger bolsa: «Estip jürmin, biraq eşqanday` pikir ay`ta almay`mın. Bul suraqqa jawap bermey`-aq qoyay`ınşı, dïplomım men sertïfïkatımnan ay`ırılatın jay`ım joq. Qalasa işsin, qalamağandardı eşkim qïnamay`dı», – dep basın ala qaştı.
Mamandar mäselege sın közben qaray`dı
Osınday` zerttewdi «Komsomolʹskaya pravda» gazetiniñ tilşileri de jürgizgen eken. Resey`lik ğalımdar munday` qoñızdıñ emdik qasïetine kümän keltiripti.
«Men munı oy`dan şığarılğan añız arqılı birewdiñ qay`ğısın aqşağa ay`naldıratın alayaqtıq dep sanay`mın. Zerttewden ötpegen, emdik qasïeti anıqtalmağan, qanday` da bir tekserwden ötpegen qoñız qaterli dertterden qulan-taza qutqardı dewge senw qïın», – depti ïmmwnologïya professorı Yurïy` Smolkïn.
Semen Kwstov degen bïologïya ğılımdarınıñ kandïdatı: «Jurttıñ «Znaxarʹ» dep äspettep jürgeni kädimgi qaratüs qoñız (çernotelka). Ewropada onıñ 150 türi bar. Onıñ tïttey` bolsa da emdik qasïeti bar degen qawesetke senw – nadandıq. Odan bölinetin fermentter asqazan sölimen aralasqanda tügel joy`ılıp ketedi, qay`ta ağzadağı aqwızdı ıdıratadı. Qanatı men ayaqtarı qattı, sondıqtan öñeş pen asqazannıñ näzik te juqa qabığın zaqımdawı mümkin. Jurt onı japa-tarmağay` satıp alıp jatqanın körgende kädimgidey` köñilim qulazïdı», – degen.
«Onı teriteser dep te atay`dı. Odan bölinetin aqwız adam ağzasına jat, ol asqazannıñ şırıştı qabatın küy`diredi. Endi bir sätte on nemese odan da köp qoñız jutqan adamnıñ asqazanında ne bolatının elestetip köriñizşi! Onıñ zardabı munımen toqtamay`dı, basqa organdardı da büldiredi. Al allergïya, astması bar adamdar üşin ol tipti de qawipti, ölimge dwşar etwi mümkin. Qazir ol qaterli isikke şaldıqqan adamdar üşin jalğız qutqarwşı retinde nasïxattalıp jatır. Osı jerdegi sawattı qwlıqqa nazar awdarıñız: nawqastıñ dïagnozı onsız da mäz emes, medïcïnalıq kitapşasında qoñız jegeni jazılmay`dı. Yağnï jantäsilim etse awrwdıñ asqınwınan, zardabınan dep körsetiledi. Al ajal awrwdan emes, teriteser saldarınan bolğanın eşkim anıqtamay`dı da, däleldey` de almay`dı.
Şığıs medïcïnasında teriteserdi key`bir däri quramına qosatını ras. Onda da 150 türiniñ tek birewi ğana keptirilip, untaqtalğan, öte az mölşerde ğana. Qoñızdıñ qaterli isikten bastap 70 türli awrwğa em ekeni ras bolsa, qurt-qumırsqanı pisirip te, şïkiley` de jep jürgen qıtay`lıqtar nege bul awrwmen awıradı? Bul «jañalıqtı» kim şığarıp jürgeni belgisiz jäne munday`ğa senw külkili», – dey`di Şığıs medïcïnası ortalığınıñ bas mamanı, refleksoterapevt Raïsa Çepelkïna.
...Mine, büginde jarnaması men sawdası dürildep turğan «Znaxarʹ» qoñızı twralı mamandar pikiri osınday`. Degenmen onı qïnalğan janına därw izdegender tıñday` qoyar ma eken? Al biz äzirge bul jändikti dertke dawa nemese ağzağa zïyandı dep te ay`ta almay`mız. Biraq osı maqalanı oqığandar özderine qajetti oy` tüy`edi dep senemiz.


text:
Tatar teatrınıñ 100 yıllığına Rus akademiä häm Yäş tamaşaçılar teatrı da äzerlänä
Tatar teatrı oyışuğa bıyıl 100 yıl tulsa da, K. Tinçurin häm Tatar yäş tamaşaçılar teatrınnan matbuğat oçraşuında berkem dä çaqırılmağan ide. Anıñ qarawı rus teatrı wäkilläre tatarlarğa xezmät itärgä äzer buluları turında bik tırışıp söylädelär. Kaçalov teatrı baş rejisserı Aleksandr Slavutskiy tatar tormışın böten neçkälekläre belän çağıldırğan rus telendä yaxşı p'yesa täqdim itsälär üz teatrında hiç uylamıyça quyaçağın äytte. Qazan yäş tamaşaçılar teatrınıñ ädäbiät häm sänğät bülege citäkçese Yılena Akimova inde un yıl buyı “Qırlay awılı qızı Aysılu” spektakle baruın häm xalıqnıñ älege spektakl'ne bik yaratıp qarawın assızıqladı. Uñayın turı kiterep spektakl'neñ dekoratsiäsen yañartırğa kiräklegenä basım yasadı. Tatar teatrınıñ yubiley bulğaç bälki kire qaqmaslardır dip TR Mädäniät ministrlığınnan aqça bülep birüne dä soradı. Moña qarşı Slavutskiy beraz ğäcäplänü belderde. Aqça bit barısına da kiräk. Kaçalov teatrı rejisserı teatrdağı salqınlıqtan, artistlarnıñ xezmät xaqınıñ tübän – 4 meñ buluınnan zarlandı. 80 million sum bülep birgännär ide, yalğışqanbız dip anıñ 60 millionın G. Qamal teatrına dip kire aldılar. 20 millionğa närsä eşläp bula inde, bezneñ şul aqçağa isäpläp böten proyektlar eşlängän ide dip açındı ul. Şulay itep Qamal teatrı Kaçalovnıñ ikmägen talap alğan digän xis tudı matbuğat oçraşuında.
Elekke Qazan merı Qamil İsxakovqa da eläkte. Kaçalov teatrı cirlegenä kerep resoran tözette dip suqrandı A. Slavutskiy.
Yaña programmağa kilgändä Kaçalov teatrı rejisserı Aleksandr Slavutskiy Röstäm Abyazov belän G. Tuqay tärcemälärenä muzıykal' kompozitsiä eşläyäçägen bilgeläp uzdı.
G. Qamal teatrınıñ bülek citäkçese İnsaf Xämitov bıyıl teatrda bulaçaq yañalıqlar belän tanıştırdı. Cäy aylarında teatr gastrol' belän Qazaqstanğa cıyına, ä 2006 yılnıñ dekaber ayında 100 yıllıq uñayınnan Qazanda barlıq tatar teatrları festivale uzaçaq. Şulay uq İnsaf Xämitov yaña spektakl'lär belän tanıştırdı – mart ayında tamaşaçılar säxnädän Anton Çexov äsäre buyınça “Öç señel” spektaklen qarıy alaçaq. Monnan tış Mäxmüt Ğalläuneñ “Möhacirlär” äsäre buyınça Färit Bikçäntäyevneñ spektakle äzerlänä. “Yaña tatar p'yesası” bäygesendä qatnaşuçılarnıñ da uñışlı spektakl'läre bulırğa mömkin. Bıyıl bäygegä 40 p'yesa täqdim itelgän. Alarnıñ ciñüçeläre teatr könendä – 27 martta bilgele bulaçaq.
Şulay uq tatar teatrınıñ 100 yıllığına iñ yaxşı emblema yasawçığa da bäyge iğlan itelgän. Berençe urınnı alğan keşegä 20 meñ sum qaralğan.
G. Qamal teatrı artistları M. Cälilneñ 100 yıllığı uñayınnan Orenburgqa häm tatar teatrına nigez saluçı Ğabdulla Karievnıñ tuğan yağı Nurlat rayonına cıyınuların assızıqladı matbuğat oçraşuında.
Landış Xarrasova.


text:
Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Kurgan ölkäse gubernatorı belän oçraştı
Kurgan ölkäse gubernatorı Oleg Bogomolov çaqıruı buyınça, Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Ravil Bikbov küptän tügel Kurganda bulıp qayttı.
Gubernator belän oçraşu waqıtında Kurgan ölkäse belän Tatarstan respublikası arasındağı bäyläneşlärne sıyfat yağınnan yuğarıraq däräcägä kütärü mä’säläläre qaraldı.
Uzğan yılnıñ dekaber axırında ğına bulıp uzğan gubernator saylawlarında xalıq ışanıçın tağın ber tapqır qazanğan Oleg Bogomolov, ölkäneñ yaña strategik üseş yulın bilgelägändä, Tatarstan täcribäsen dä iskä alıp, respublika belän tığız elemtädä eşlärgä teläk belderde. Oçraşuda gubernator xakimiäte wäkilläre, ölkäneñ törle tarmaq citäkçeläre qatnaştı. Tatarstan belän üzara xezmättäşlek mömkinçelekläre här tarmaq buyınça bäyenä-bäynä qaraldı.
Kurgan ölkäsen kübräk awıl xucalığı töbäge dip atarğa bula. Xalıqnıñ 45 protsentı biredä awıl xucalığı belän mäşğül. Ural aryağı keşe başına it häm söt citeşterü buyınça Rusiä subyektları arasında berençe biş urın arasında, börteklelär citeşterüdä il buylap unbişençe urında tora. Şuña qaramastan, ağroxucalıqlarnıñ 80 protsentı bölgenlek xälendä. Uñdırışlı cirlär küp, ämma anı eşkärtergä yaña köçlär, yaña investorlar kiräk. Awıl xucalığın üsterüdä Tatarstan täcribäsen öyränü bik äybät bulır ide. Gubernator Oleg Bogomolov Tatarstan Respublikası prezidentı Mintimer Şäymiev belän oçraşırğa teläk belderde. “Qazannıñ meñyıllığı bar xalıq bäyräme. Bu böyek waqiğağa Kurgan ölkäse dä xäldän kilgänçä qatnaşa alır ide”, - di ul. İke töbäk arasındağı bäyläneşlärne yaña basqıçqa kütärü ısulları belän bergä, Oleg Bogomolov prezident belän Qazannıñ meñyıllığında qatnaşu mä’sälälären dä xäl itü turında da söyläşergä cıyına.
Gubernator belän oçraşqannan soñ, Ravil Bikbov şähärneñ milli häm dini üzägendä Bötendönya tatar kongressınıñ Kurgan ölkäse bülege räise Mars Wäliev häm ölkä möselmannarınıñ Qazıylat idäräse räise Rafail Ğaliullin belän oçraştı. Oçraşuda Kurgan ölkäse tatarlarınıñ milli tormışı turında süz alıp barıldı. Mars äfände Tatarstan wäkilen kongress bülegeneñ berençe kvartalğa häm yartı yıllıqqa bulğan plannarı belän tanıştırdı. Bulaçaq çaralar arasında Qazannıñ meñyıllığına äzerlänü, ölkädä TNV sputnik telekanalı tapşıruların kürsätä torğan sputnik antennalar urnaştırunı däwam itü, tatar mäğärifen üsterü buyınça eşlär küp urınnı alıp tora. Bu uñaydan qunaqnı tatar tele däreslären uqıtuçı Naciä xanımnıñ açıq däreslärenä dä alıp kerdelär.
Ozaqlamıy biredä tatar tele buyınça olimpiadalar ütkäreläçäk ikän. Qazannan kilgän ğalimnär belän bergä fevral'dä tatar tele uqıtuçılarınıñ belemen kütärü buyınça eş alıp barılaçaq. Tatar tele häm ädäbiät däreslekläre häm metodik äsbaplar belän tä'min itü kebek mäs'älälärdä gubernatornıñ dini häm milli eşlär buyınça yärdämçese Vladimir Ufimsev eş inde cayğa salınğan dip belderde.
Söyläşülär azağında kongress bülege citäkçese Mars Wäliev Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege belän tığız elemtädä eşläw Kurgan ölkäse tatarlarınıñ milli üseşenä uñay yoğıntı yasar digän ışanıç belderde.
Fäwiä Safiullina.
Yekaterinburg


text:
Rusia müftilär şurası armiädä poplar buldıruğa qarşı
Rusiäneñ soñğı yıllardağı säyäsätenä österäp-österäp dinne kertergä tırışalar. Älbättä urıs dine- prawaslawnı. Nu moña qarşı başqa dinnär çığa. Möselmannar da şul isäptän. Çönki, Rusiä konstitutsiäsendä, berençedän din däwlättän ayırılğan dip äytelgän, ikençedän, zakon qarşında bböten dinnärdä bertigez. Läkin, kem äytmeşli, süz başqa, eş başqa. Rusiä mäktäplärenä ber dinne- prawaslaw dine kul'turasın mäcbüri uqıtırğa kiräk digännäre ber dinne östen quyularnıñ misalı bulıp tora. Möselmannar moña qarşı çıqtı. Çönki, mäktäplärdä urıs balaları ğına tügel, ä tatarlar da uqıy. Möselmannar da yänäse. Alar üz din mädäniätlären belmäskä tieşme.. Monnan tış, başqa millät balalarına da başqa dinnären belep toru mişäyt itmäs ide. Möselman liderlarınıñ cawabı şundıy buldı. Qayber töbäklärne sanamağanda, äle Bu prawaslaw dine mädäniäte fäne mäktäplärgä kertelmi qaldı. Ozaqqamı… Här xäldä, din ähelläre tınıçlanmadı äle. Dimäk, mä’sälä kön qadağında qala birä. İnde moña ikençese östälde. Rusiä armiäsenä urıs din ähellären kertü.
Rusiä möftiläre şurası, bu ike mä’sälägä qarata cıyılış uzdırdı bu könnärdä, Mäskäwdä. Şuranıñ räise Rawil Ğäynetdin Azatlıqqa Rusiä armiäsendä poplar buldıru belän kileşmägänlegen, bu xaqta qanun proyektın äzerlägändä, barı tik urıs çirkäwe ähelläre belän genä eş yörtelgänen belderde. Mäktäplärgä urıs dine mädäniäte fänen kertügä, häm inde armiägä poplar cibärü ixtimalına qarata, Rusiä möftilär şurası nindi qarağa kilgän soñ. Rawil Ğäynetdin Azatlıqqa ul xaqta menä närsä dide.
Audio
Möfti Rawil Ğäynetdin buldı. Ul bu xaqta, rusiä möftiläre şurasınıñ qaraların räsmi orğannarğa yullanılaçağın äytte.
Elegräk, Rusiäneñ tağın ber möftie, Tälğät Tacetdin, mäktäplärdä urıs dine tarixın uqıtunı da, armiädä poplar bulunı da yaqlap çıqqan ide. Rusiä möftilär şurası, Tälğät Tacetdin belän bu mä’sälädä añlaşır öçen, maxsus törkem buldırğan . Tacetdin belän Tatarstan möftie Ğosman İsxaqıy oçraşaçaq häm Rusiä möftiläre şurası fikerenä künderergä tırışaçaq ikän.
Räfis Cämdixan


text: Bügen BMO İminlek Şurası – İranğa uran bayıtunı tuqtatu öçen bilgelägän waqıt çıqtı. İran prezidentı Mähmüd Äxmädinecad programmanı tuqtatudan baş tarttı. Prezident, İran atom texnologiäsenä iä bulu xoquqı öçen eşçänlekne däwam itäçäk, dip belderde. İrannıñ atom eşläre aradaşçısı Ali Laricani isä, ägär dä İran belän könbatış arasında söyläşülär yañartılsa, İran atom qoralı citeştermäw wäğdälären birergä äzer, dide. Ägär dä Xalıqara Atom İdaräse Tährannıñ uran bayıtuın tuqtatmağanın raslasa, İminlek Şurası çikläwlär kertäçäge belän yanadı. Ul arada İrannıñ reformaçıl Möcaheddin İslam İnqilabı Oyışması firqase - xökümätne, atom eşçänlegen tuqtatırğa çaqırdı. Alar bu möräcäğätne, İrannıñ – atom bäxäsennän tış başqa möhimräk xoquqları bar, alarnı kire qağırğa yaramıy, dip añlattı.


text: Äfğanstanda 18nçe sintäber könne uzğan parlament häm cirle şuralarğa birelgän tawışlarnı sanaw eşe däwam itkändä, Yevropa Berlege qanun bozularğa borçılu belderde. Qabulda saylawlarnı küzätkän Berlek wäkilläre, yalğan bülletennär, başqa keşelär öçen tawış birü, saylawçılarğa basım yasaw turında xäbär itte. İlküläm problema bulmasa da, Yevropa Berlege, Berläşterelgän Äfğan Saylaw idaräsen älege wazğiätkä iğtibar itergä çaqırdı. Tawışlarnıñ yartısınnan kübräge sanalğan. Berençel näticälär kiläse atnada iğlan iteler, dip kötelä.


text:
Ğiraq iminlek köçläre başqaladan könyaqtaraq Mädäin şähärendä sönni suğışçılar ber yözläp şığıynı totıq itep alğan digän xäbärdän soñ ul şähärgä barğan. Ämma totıq alu turındağı xäbär raslanmağan.
Armiä räsmiläre äytüençä, Ğiraq köçläre AQŞ xärbiläre belän bergä ul şähärdä bernindi qarşılıqqa da oçramağan. Soldatlar berniçä urlanğan maşina, suğış kiräk-yaraqları, bomba yasaw cihazını yulıqqan. Ämma şähärdä dä, anıñ tiräsendä dä totıqlar tabılmağan.
Yäkşämbe könne premyer-ministr wazıyfaların başqaruçı İyad Älläwi Äl-Qaidä ul keşelärne sönnilär belän şığıylar arasında watandaşlar suğışı çığaru öçen totıq itep alğan dide.
Ämma internetta äl-Qaidä totıqlar mäs'äläse xökümät köçläreneñ Mädäingä kilüenä äzerlek öçen uylap çığarılğan dip belderde.


text:
Bağdadta AQŞ kizüe yanında maşinağa quyılğan häm çittän torıp şartlatılğan bomba 2 sivil keşene üterde, beräwne yaraladı dip xäbär itelä.
Mosulda qorallı keşelär Kördestan demokratik partiäseneñ cirle şuradağı wäkile Cärcis Möxämmät Äminne atıp üterde.
Curuf äs-Saxerdä politsiä kiemendäge qorallı keşelär 3 keşene totıq itep aldı.
AQŞ xärbiläre äytüençä, bügen AQŞ häm Ğiraq iminlek köçläreneñ yaña xärbi operatsiäse barışında kimendä ber yözläp intixarçı dip şiklänelgän keşe, şul isäptän çit il suğışçıları dip isäplänelgän keşelär qulğa alınğan.
Uzğan atna axırında Bağdadta Mısır ilçesen totıq itep alğan keşelär älegä xakimiätlär belän elemtägä çıqmadı häm üz taläplären iğlan itmäde.


text:
Tatarstan rayonnarında «Azatlıq»nı niçek tıñlarğa?
Radiolar dönyasında qızıqlı waqiğalar bulıp yata. Elekke zamanda, «Tatarstan» radiosı ber niçä säğät söyläp ala ide dä, «Azatlıq»tan qala, başqa cirdä, tıñlawçılar, tatarça söyläwçe radionı taba almyı ide. Xäzer, «Tatarstan» radiosı da eşläp tora, FM dulqınnarında eşläwçe ber yulı berniçä başqa radiolar da, täwlek buyı tatarça söyläp tora . Xätta ayırım rayonnarnıñ ayırm radio kanalları bar. Mäsälän, Saba rayonında şundıy xäl. 5 yıl elek, Sabalılar yışlıq häm anda tapşırular alıp barırğa räsmi röxsät alıp, 105, 6 FM dulqınında «Saba dulqınnarı» radioların eşlätep cibärgännär. Cirle radio, Qazannan häm Mäskäwdän tapşıruların alıp bara torğan radiolar belän köndäşlek şartlarında eşli başlağan. Fänni tikşerenülär kürsätkänçä, eçtälege belän cirle problemalarnı kütärä torğan radiolar, tıñlawçılar iğtibarın nığraq cälep itä. Bu yulı da şulay bulğan. Saba radiosınıñ 8 säğät efir waqıtı bar. «Saba dulqınnarı» tele-radio kompaniäseneñ citäkçese Kamil Xisamiev xäbär itkänçä, Saba radiosınıñ üz tapşıruları barmağan waqıtta, radionıñ yışlığında «Yaña Ğasır» radiosı söylägän bulğan. Şuşı dulqında «Azatlıq» radiosı tıñlawçıları bezneñ programmalarnı tıñlıy alğan. Xäzer, Saba radiosı tapşıruları betkäç, 105, 6 FM dulqınında «Tatar radiosı» söyli başlıy. Cirle tele –radio kompaniä citäkçese Kamil Xisamiev añlatqança, Sabadağı radio Qazandağı «Tatar radio»sı belän xezmättäşlek turında kileşü tözegän. Şuşı kileşü nigezendä, «Yaña ğasır» radiosı tapşıruların tügel, ä «Tatar radio»sın söylätä başlağan. Ämma «Yaña ğasır» radiosı Sabada işetelmi digän süz tügel äle ul. Tıñlawçılar bu radio tapşıruların 102, 3 FM yışlığında işetä ala. «Saba dulqınnarı» xäbärlären tıñlağaç, bezneñ tıñlawçılar radio alğıçnı başqa yışlıqqa köyläp, «Azatlıq»nı tıñlıy ala. Sabada ul 102, 3 FM dulqınında işetelä. Şulay itep, rayondağı keşelär tatar radioları arasında saylıy ala. Annan tış, Sabağa belän çiktäş, Teläçe rayonıñ radiosı da, Qukmara häm Arça radioları da tapşıruların şuşı cirlekkä alıp bara. Rayonnar, barısı da, Saba kebek üz kanalına iyä tügel. Alar, başqa radiolarnıñ efirına kerep, üz tapşıruların alıp bara. Şulay itep, cirle radiolar «Yaña ğasır» respublika radiosı sistemasına kerä başlağan. Anıñ öçen, «Yaña ğasır» şirkätendä regional üseş bülege dä oyıştırılğan.
Şundıy uq xäl, televidenie studiäläre belän baraçaq ikän.
Sez yäşägän töbäktä, «Yaña ğasır» aşa «Azatlıq» radiosı işetelmi ikän, sez bezneñ programmalarnı ğädättägeçä, qısqa dulqınnarda häm internet aşa işetä alasız.Bikä Timerova.


text:
Üzäk Aziada tübän eş xaqları, illärne rişwätçelekkä etärä
Üzäk Aziä illärendä soñğı arada, däwlät eşendä xezmät itkännärneñ eş xaqları arttırılsa da, töbäktäge urtaça eş xaqı 100 dollardañ da artmi. Älbättä, bu xällär, neftkä bay Qazaxstanğa qağılmı, anda azaq tölekkä digändä dä 100 dolar köçkä citä. Tübän eş xaqı, Üzäk Aziada kiñ taralğan korupsiä belän rişwätçelekkä kitä.
Bu xäldä ğailä küp närsädäñ mäxrüm qala, “Uquçı digändä, anı aşatırğa, kiyenderergä, mäktäp äyberlären alırğa keräk. Bolarnı alırğa mömkinçelegebez yuq. Bezneñ alğan eş xaqı, bazarda satılğan bu äyber-yaraqlarnı alırğa citmi. “
Razzoqovnıñ xäle, Üzbäkstan häm Üzäk Azida yäşägän gomum xalıqnıñ xälen taswirle. Töbäktäge däwlät xezmätendä eşlägännärneñ eş xaqı belän ay axırına çığıu bik çiten.
Töbäktäge illär arasında aylıq räsmi xezmät xaqı, Tacikstanda 39 dollardañ, Qırğızstanda 96 dollarğaça üzgärä ala. Tacikstan xökümäte, kiläse aydañ başlap xezmät xaqın 50 prosentkä qadär kütärergä wäğdä birsä, Törkmänstanda Senyäbrdañ başlap, uqutuçılarnıñ eş xaqı 40 prosentkä arttılaçaq ikän.
Qırğızstan, eş xaqlarıñ yıl başınnañ başlap äkerenläp arttırıla başladı. Üzbäkstanda, Sentäbr ayında, Bäysezlek köne çaralarında, Üzbäk Prezidentı, İslam Kärimov, xökümätneñ däwlät xezmätkärläreneñ eş xaqı küpkä arttıralaçaq dip belderde.
i>“Kiläse 3 yıldañ başlap, bezneñ wazifalarıbız başında, däwlät xezmätendä eşlägännär belän ber rättän pensiadağılar häm uqıçılarnıñ aqçasıñ, 2 tapqır arttıraçaqbız."
Şulayda, Üzäk Aziada xalıq, artqan eş xaqı bolay da tormışların ällä ni alıştırır dip ömetlänmiy.
Xalıq, alğan eş xaqı belän üskän bäyälär arasındağı ayırmanıñ zur buluınnañ zarlana.
Qırğızstanda, Mäktäp uqutuçılarına tülängän eş xaqı ayına, 40 belän 70 Dollar arasında alışa. Bu aqçağa 20 kilo sıyır ite belän, 10 kilo sarı may alıp bula.
Üsemlek mayınıñ kilosı 1, ä ber kilo itneñ bäyäse 4 dollar torğan Tacikstanda isä, tabiplär alğan aylıq aqça, 35 dollar ğına.
Töbäktä xökümät qayçan xezmät xaqıñ arttırırğa cıyınsa, şul uq waqıtta bazarçılar da bäyälärne arttırırğa aşığa. Moña östäp şähär çitendä eşlägän bik küp tabip häm uqutuçılar eş xaqların waqıtında alalmiy, qay çağında aqçaları 2-3 ayğa kiçekterelep tülänä.
Şul xäldä, bu keşelär niçek yäşi dip sorıysız mı?
İsemen äytergä tilämägän Törkmän awılındä yäşägän ber apay, radiobızğa, köne buyına eşlägän bik küp keşe, üzlärenä östämä kerem kertü yullarıñ tabarğa tiyeş di.
“Xalıqqa aqça citmi, Yäşärgä aqça tabuı bik qıyın, Küp keşe baqçalarında cimeş, yäşelçälär üsterep, bazarlarda satırğa tiyeş. Xalıq tormışın şulay itep däwam itä."
Tübän xezmät xaqı, aralarında tabiplär, uqutuçılar häm möhändeslär bulğan yöz meñlägän keşene Rusiädä möxäcer bulıp eşlärgä kitärgä mäcbür itä.
Üzäk aziadağı bu awır şartlar, xatınnarnı, kiyem-qalfaq tegü kebek şöğellärgä öyrätkän. Bularğa östäp, çäçäk satu, basuda eşläw häm mallar qaraw östämä kerem eşläw öçen başqa mömkinçelek yulları bulıp qala.
62 yäşendäğe Märimä hanım, 3 distä yıl tabibä bulıp eşlägännäñ soñ, layıqlı yalğa çıqqan. Ul, Üzäk Aziadağı ğailä tärbiäse, iqtisadıy awırlırlar belän köräşergä alarğa yärdäm itä di.
Ul, Üzäk Aziada zur ğailälärneñ buluı, alar eçendäge här ber äğzäneñ, ğailä tormışın alıp baru öçen üz wazifasında eşläp öygä aqça kitere. Eşli almağan qartlar balaları yäisä tuğannarı qaramağında yäşi di.
Märimä apay, üzeneñ bazar yäşelçä satqanı xaqında söyle:
"Tabibä bulıp eşlägän öçen miña yaqınça 25 dollar tülelär. Bu aqça belän küçkä öy çığımnarın ğına tüli alam. Ägärdä balalarım bulmasa häm östämä eştä eşlämägän bulsa idem, bu aqça belän yäşäp bulmas ide."
Belgeçlär bu tübän eş xaqı, rişwätçelek häm korupsiägä kitä di. Uqutuçılar xättä härber imtixan häm test öçen aqça soriy ikän. Ğadättä xastaxanälärdä tabipkä baru buşlay bulsa da, soñğı arada Tabipkä qarağanı öçen aqça tüläw ğadätkä kergän.
Transparency İnternational, böten dönyadağı korupsiägä qarşı köräşkän törkem.
Anıñ 2006nçı yılda çıqqan xisabında, 4 Üzäk Aziä ile Qırğızstan, Tacikstan, Törkmänstan häm Üzbäkstan Dönyada karupsiägä birelgän 20 il arasında tora.


text:
Ukraina parlamentı ilneñ gaz ütkäreçlären xosusilaştıru, satu yäki qullanuğa birep torunı tıyğan qanun qabul itte. 450 keşelek parlamentnıñ 430 deputatı qanunnı xupladı, qarşı çığuçılar bulmadı. Qanun ölgese uzğan atnada, Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ, Ukraina Rusiä belän urtaq gaz şirkäte tözergä äzer digän belderüennän soñ äzerlängän ide. Kievta bügen Yevropa Berlegendä räislek itkän Germaniä tışqı eşlär ministrı Frank-Walter Steinmeier häm Portugaliäneñ Yevropa eşläre ministrı Manuel Lobo Antunes Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko belän oçraştı. Prezident, Yevropa räsmilärenä, ike arada mönäsäbätlärne canlandırırğa çaqırdı:
"Bezneñ arada mönäsäbätlärne säyäsi xezmättäşlek häm iqtisadi integrasiä qısalarında caylaw kiräk. Bik küp ölkälärdä möhim adımnar inde bilgelängän, alarnıñ qayberlärendä kiräkle ğämällär dä qılınğan."
Yuçenko, Yevropa Berlegendä äğzalıqnı – Ukraina öçen töp maqsatlarnıñ berse itep quyğan ide.


text:
Rusiädä AIDSlı yäş xatın häm balalarğa bigräk tä awır
Dönya Sämätlek Saqlaw Oyışması 1988.yılda 1.Dikäberne Dönya SPİD köne dip iğlan itte. Şuşı virus faş itelgännän yäğni 1981nçe yıldan birle 25 million keşe ülde.2005nçe yılda ğına SPİDtan 3.1 million keşe şulsanda 570meñe bala ülde. 1991.nçe yılda SSSR cimerelgänçegä qädär bik küp rus keşese SPİD turında işetmägändä ide. Aradan 15 yıl ütte , xalıqta bu turıda mäğlümät citmäwe häm virusnıñ cäyelüen tuqtatu öçen säyäsi teläk bulmawı näticäsendä bügen Rusiä Yevropada epidemiäneñ in küp taralğan il bulıp tora.Bu turıda BMOnıñ yaña xisabında äytelä.Rusiä xakimiätläre äle krizisnıñ tiränlegen tanıy başlap epidemiägä qarşı köräşü öçen çaralar kürä başlasa da , xästälek balalar arasında tizlektä cäyelä bara. Çirläwçelär häm ğailälär xästälekkä häm diskriminatsiägä qarşı köräşü öçen küp närsä eşlänergä tieş dip äytä
Ütkän yılda bez Mäskäwdä nevrologik tikşerüdän ütergä telädek, ämma bala SPİDlı bulğanı öçen kire qağıldı.Ber märtäbä yanıbızğa kilgän logoped bitlek kigän qulında pirçatqalar bar ide, saqlawçı mäxsus kiyem genä kimegän ide.Xökümätebezne profilaktiqağa ähämiät birergä çaqıram, bik az närsä eşlänä dip söylädä Tamara xanım
Ämma keçkenä Svetlana çığarma tügel , ğädäti küreneş. Bügen Rusiädä 330meñnän artıq keşegä SPİD virusın yoqtırğan digän diagnoz quyılğan. Başqaları Rusiädä ber million yarım keşe SPİD belän çirle digän faraz belderä. Yäğni balalarnı küzdä totmağanda xalıqnıñ yaqınça 2%. 21.noyäberdä iğlan itelgän BMO xisabında Rusiädä SPİD belän çirläwçelärneñ 10% tan da azırağı däwalana ala dip äytelgän . Belgeçlär Rusiä xökümätläre sex belän bäyleneşle mäsälälär turında söylärgä telämi dip äytä. Sovet däwrenän qalğan şuşı ğädät SPİDnıñ tizlektä cäyelüenä säbäp buldı. BMOnıñ balalar fondı UNİCEFF belderüenä qarağanda Rusiä dönyada infeksiäneñ in tizlektä cäyelä barğan illärdän berse. Cämäğätçelektä bu turıda söyläşelmäwe , çir , narkotika qullanuçılarğa ğına mäxsus närsä dip uylanuı häm alfikerlär säbäple SPİD Rusiädä tizlektä tarala bara. 1990.yıl urtalarında çir narkotika qullanuçılar arasında cäyelsä äle virus xalıqnıñ kiñräk qatlauına cinese mönösäbät arqasında küçte. BMO xisabına qarağanda Rusiädä här kön 20bala SPİD yoqtırğan anadan tua . Qayber xisablarğa qarağanda Rusiädä yökle xatınnarnıñ 1%tı SPİD virusın yoqtırğan. Human Rights Watch cäy urtalarında iğlan itkän xisabında Rusiädä SPİD yoqtırğan ana, yäkle xatın häm alarnıñ balalarına kürsätelgän möğämäläne bik sorı itep taswırlağan ide. HRWnıñ Yevropa häm Üzäk Aziä Bülege direktorınıñ yardämçese Rachel Denber radiobızğa bolay dip söylägän ide:
bez diskriminatsiä digändä tabiplarnıñ bu xatınnarnı däwalarğa telämäwen äytmäkçe bulabız, çönki alar çirdän qurqalar yä isä xatın qız narkotikağa salışqan häm kimsetügä genä layıq dip uylıylar. Alar bik bäğersez, dorfa möğämälä kürsätä ä qayçaqta däwalaunı bötenläy kire qağa.
Denber yätimxanälär SPİD yoqtırğan anadan tuğan balanı alırğa ber dä telämi.Çönki alar çir üzlärenä yoğar dip qurqa, cäyelä barğan xästälek turında citärlek mäğlümätkä iä tügel. Alar äle dä SPİDlı belän şuluq sawıttan aşağan, eçkän keşegä çir yoğa , yäki andıy balanı üpsän qoçaqlasan çir küçä dip uylıy dip söylägän ide radiobızğa. Belgeçälär SPİD belän çirläwçelärgä qarata diskriminatsiä bigräktä balalarnı xarab itä di. UNİCEFFnıñ Rusiä wäkile Carel De Rooy, SPİD balalarnıñ sälämätlegen genä betermi ä alarnı uqu, mäğariftän dä mäxrüm itä dip äytte.
UNİCEFFnıñ 2004nçe yılda Rusiäneñ 89töbägeneñ 10sında ütkärgän tikşerü SPİD belän çirläwçe balanıñ balalar baqçası mäktäpkä qabul itelmägänen kürsätte .Bu mönäsäbätneñ qotoçqıç buluına işarä bulıp tora bik küp eşläse bar dip äytte Carel de Rooy
Belgeçlär küptännän kisätep kilsä dä Rusiä xökümäte bu häläqätkä bik aqırın reaksiä kürsätä Äle bu aralarda ğına yuğarı däräcädäge räsmilär SPİD süzen telgä ala başladı. Sintäberdä V. Putin SPİDqa qarşı köräştä sarıf itelgän aqçanı 20märtäbä artırırğa quştı. Noyäber ayında Rusiä sälämätlek saqlau ministırınıñ urınbasarı Starodubov SPİDqa qarşı köräşte moñarçı bik az eşlängänen iqrar itep, monnan soñ mäsälägä il külämendä östenlek bireläçäk dip belderde. Älegä Rusiädä SPİDtan ülüçülär sanı 7500 ämma bu san nıq artaçaq. Çönki 90 yıllar urtalarında yoqtıruçılar urtaça alğanda 10-12yıldan soñ üläçäk.Xalıqara oyışmalar Rusiädäge xällärne şulay sorı itep taswirlıy .Qazandağı kollegabız Albina Zäynulla iyül ayında bezneñ öçen Tatarstandağı xällärne beleşte.(audio) färidä xämit


text:
Ekrem Çelebi - Yavrum
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Yavrum
Etiketler : Ekrem Çelebi - Yavrum türkü indir, Ekrem Çelebi - Yavrum türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Yavrum mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Yavrum türküsü, Yavrum sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Yavrum bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Dumana Dumana (Barak)
Ekrem Çelebi - Bu Ne Güzel Bir Düğün
Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir
Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen
Ekrem Çelebi - Kahveyi Dökerim
Ekrem Çelebi - Bu Da Gelir Bu Da Geçer
Ekrem Çelebi - Bir Nazar Eyledim
Ekrem Çelebi - Sevsem Öldürürler
Ekrem Çelebi - Kırılsın Kolların


text:
Tatarstanda uqıtuçılarnı täbriklilär...
Ä bu kiçä aldınnan, 2nçe oktäber könne, Tatarstannıñ Mäğärif ministrı Faris Xarisov respublikanıñ aldınğı uqıtuçıları belän oçraştı, dip xäbär itä İntertat agentlığı. Oçraşuğa şulay uq mäğärif ölkäsendä eşläwçe xezmätkärlär, ğalimnär da çaqırılğan ide. Bäyräm uñayınnan äzerlängän çäy tabını artında, qunaqlar öçen äzerlängän mädäni tamaşanı qarıy-qarıy, uqıtuçılar ministr belän dä aralaşırğa, aña üzlären qızıqsındırğan sorawların birergä dä onıtmadılar. Bäyräm buluğa da qaramastan, mäğärif ölkäsendäge problemalar haman äle aktual’ bulıp qala birä.2nçe oktäber könne Qazan narkologiä dispanserınıñ reabilitatsiä üzäge açıldı. Elek üzäk şähärneñ narkologiä dispanserında ğına urnaşqan ide. Urın qısrıq häm caysız bulu säbäple, awırularnı däwalaw ciñel bulmadı. Yaña açılğan binada beryulı 25 keşe däwalana alaçaq. Kiläçäktä bu sannı tağın da arttırırğa digän niät bar, çönki qızğanıçqa qarşı xäzerge köndä respublikada älege zamana çirennän integüçelärneñ sanı arta bara. Açılu tantanasında qatnaşqan respublika premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva, üzäkne açu cämğiättä narkomaniäne ciñügä ber adım bulıp tora, dide. Tağın ber igelekle ğämäl turında. Tatarstan cir teträwdän zıyan kürgän Altay respublikasına gumanitar yärdäm yulladı. Respublikanıñ premyer-ministrı qararı nigezendä tabiğät qazasına oçrağan altaylılarğa 500 meñ sum aqça cibärelde.


text:
Ğäräp tele
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ğäräp tele üz çığışı belän Semit telläre ğäiläsenä kerä. Ğäräp tele 1500 yıldan artıq ädäbi tel bulıp sanala, monnan tış İslamda ul ğibädät tele bulıp yöri.
Ğäräp teleneñ şaqtıy küp söylämnäre bar. Ämma matbuğatta häm Qör'ändä Saf Ğäräp tele (اللغة العربية؛الفصحى) qullanıla.
Böten dönyağa kiñ taralğan algoritm, alximiä, alkohol, azimut, nadir, zenit sıman süzlär barısı da Ğäräp telennän kilgännär. Törki tellär dä Ğäräp süzlär belän tulı. İspan telenä dä Ğäräpçädän bik zur tä'sir bulğan.
Söylämnär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
en:Arabic_language#Dialects
Yazu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Töp mäqälä: Ğäräp älifbası
Ğäräp älifbası Aramay älifbasınnan çıqqan.
Awazlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğädäti Ğäräpçädä öç kenä suzıq bar: [i], [a], [u]. Alarnıñ qısqa häm ozın törläre bar.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Ğäräp älifbası, Xättät (bizäkle yazu)
- Ğäräp ädäbiäte


text:
Küzätüçelär fikerençä Basayevnıñ üleme Rusiäneñ Çeçnä säyäsätenä bik täesir itmiäçäk
Bu atna Rusiädä iñ nıq ezlängän Çeçen qarşılığınıñ xärbi citäkçese Şamil Basayevnıñ üterelüe turındağı xäbär belän başlandı. Basayev küp kenä terror ğämälläre, şul isäptän Beslan mäktäbendä totıqlar alu öçen cawaplılıqnı üz östenä alğan keşe ide. Basayevnıñ üleme Mäskäwneñ Çeçnägä qarata säyäsäten üzgärterme?
Çeçen suğışı turında küp yazğan mäğlüm jurnalist Anna Politkovskaya Kreml Basayevnıñ ülemen zur ciñü dip bäyäliäçäk häm Çeçnädä elekke säyäsätne däwam itäçäk di.
"Bu keşe, äyye, kitte inde. Ämma moña qarap säyäsät üzgärmiäçäk. Minemçä berazdan inde söyläşerlek keşe qalmadı dip, qarşılıq xäräkäte qalmadı dip belderäçäklär" dide Politkovskaya.
Londondağı İqtisadıy Küzläw Bülege dip atalğan analitik üzäk wäkile Nicholas Redman da şundıy fikerdä.
"Moña qarap qına Kremlneñ söyläşülär başlawı miña bik ğäcäp toyılır ide. Ul barı Basayev qına tügel ide. Moña qädär Kremlneñ söyläşülär başlarğa teläge ällä ni kürenmäde. Basayevnıñ üleme berär närsäne üzgärter dip uylamıym" dide Redman.
Mäskäwdäge Karnegie üzägeneñ Rusiä säyäsäte belgeçe Nikolay Petrov Basayevnıñ üleme Kremlneñ Çeçnägä qarata säyäsäten üzgärtmäs kebek, çönki xäzergä bu säyäsät näticäle eşli dide.
Şul uq waqıtta Petrov Basayevnıñ üleme andıy uq zur ciñü tügel, Basayev barı tik bülgälängän bäysezlek xäräkäteneñ ber simvolik zatı ğına ide di.
Basayev Rusiä köçläre ütergän bäysezlek yaqlı çeçen citäkçeläreneñ çirattağı buldı.
Uzğan ayda Rusiä iminlek köçläre bäysezlek yaqlı Çeçen prezidentı Abdul Xälim Sadulayevnı üterde. 2005-neñ martında bäysezlek yaqlı prezident Aslan Masxadov üterelgännän soñ Sadulayev anıñ urınına qalğan ide.
Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ düşämbe könne äytkännäre dä Kremlneñ Çeçen nizağın barı tik köç belän genä çişärgä cıyınuın añlata.
"Barıbız da yaxşı beläbez. Terror qurqınıç äle dä bik zur. Bu yünäleştä operativ eşçänlekne hiç tä yomşartırğa yaramıy, kiresençä köçäytergä häm bu yünäleştä barlıq ğämällärebezneñ näticälelegen arttırırğa kiräk" dide Putin.
Şulay itep küpçelek küzätüçelär xäzerge wäzğiät ğömümän alğanda üzgärmiäçäk dip isäpli.
Çeçen qarşılığınıñ qayber wäkilläre dä şundıy fikerdä.
Londonda yäşäwçe bäysezlek yaqlı Çeçen tışqı eşlär ministrı Äxmät Zakayev Basayevnıñ üterelüe Çeçnädäge wäzğiätne berniçek tä üzgärtmiäçäk dide.
Kavkazcenter internet säxifäsendä radikal çeçen ideologı Movladi Udugov Basayevnıñ ülemennän soñ Çeçen köräşçeläre Rusiä köçlärenä qarşı cihadnı däwam itäçäk dip yazıp çıqtı.
Tatarstannıñ bäysezlege öçen köräşüçe İttifaq fiqäse citäkçese, yazuçı Fäwziä Bäyrämova Azatlıq radiosına Basayevnıñ üleme çeçen bäysezlek köräşeneñ tämamlanuın añlatmıy dide.
Naif Aqmal, Praga.


text: Tatarstan prezidentı kilep tuğan wäzğıätne “sivilizatsiälär suğışı” dip qaramıy. Anıñ fikerençä, Ğiraqtağı xärbi operatsiä – iqtisadi faktorlar tä'sire näticäse. Mintimer Şäymiev Ğiraqtağı xäl xäzerge waqıtta barlıq Yevropağa tä'sir itmi, dip assızıqlıy. Rusiä, Fransiä häm Germaniä mondıy çişeleş räweşenä qatği räweştä oçraqlı genä qarşı çıqmadılar, dide Mintimer Şäymiev. Läkin prezident fikerençä, Rusiä tä'sir itü öçen, xälitkeç rol' başqaru öçen köçle bulırğa tieş, dip sanıy. Prezident xäzer dönyada barğan xällär islam dönyasında tiskäre energiä cıyıluına kiterä, dip sanıy. Läkin, anıñ fikerençä, wäzğıät global' häläkätkä kiterer dip uylarğa bügen nigez yuq.


text:
30 awgust bäyrämen ütkärü tärtibe bilgelände. Respublika köne onıtılmasmı?
6nçe awgustta Qazan şähär başlığı urınbasarı Älfiä Tutayeva jurnalistlar aldında çığış yasap, Tatarstan respublikasınıñ oyışu köne häm Qazan şähäreneñ tuğan könenä bilgelängän çaralar xaqında xisap tottı.
Bäyräm çaraları isemlegendä kürsätelgän kürgäzmä, konsert, sport yarışları kübesençä Qazan şähärneñ tuğan könenä bağışlanğan. Mäsälän, şığır bäyräme, Qazan tarixın gäwdäländergän tamaşalar, yäşlär öçen küñel açu programması, «olı şähärneñ yäşlege» dip isemlängän balalar bäyräme, «Zur Prolomnaya uramı buylap yörü» digän isem belän Bauman uramında tamaşa qılu çarası. Alay ğına da tügel, Bauman uramında, Los Angeles şähärendäge sıman, yoldızlar alleyası buldırılaçaq ikän. Qazannıñ iñ populyar uramına quyılaçaq berençe 2 yoldıznıñ iseme bilgele inde – ul İlham Şakirov belän Älfiä Afzalova.
Qazan başlığı urınbasarı Älfiä Tutayeva, Qazannıñ elekke isemnären yaratıbraq birä axrısı. Mäsälän ul, İrek mäydanın elekkege Teatr mäydanı digän iseme belän telgä aldı. Anda, açıq hawada bulaçaq konsertta, şähär orkestrları iñ yaxşı säxnä äsärlären başqaraçaq ikän.
30nçe awgust bäyrämeneñ maqsatlarınıñ berse – Tatarstanda törle millätlärneñ dustanä yäşäwen kürsätü, dip iğlan itelde. Şulay itep, Qazanda yäşäwçe törle millät wäkilläre milli aşlarnı äzerläp, üz cırların cırlayaçaq. Bu çara «Qazan» milli mädäni üzäge aldında ütkäreler.
30nçe awgust bäyrämendä sport yarışları, töp urınnarınıñ bersen alıp toraçaq. Yıl sayın bula torğan at çabışları häm avtouzışlarğa östämä räweştä, 5 meñ bala qatnaşlığında ütä torğan Rusiä sportokiadasınıñ açılu tantanası da 30nçe awgustta uzaçaq.
Şunıñ belän bergä Rusiäneñ estrada yoldızları, säyäsätçelär, cämäğät eşlekleläre Qazanğa kilep futbol uyının uzdırırğa ciena. Mäsälän «Berdäm Rusiä» firqäse citäkçese Boris Grızlov häm tanılğan sportçı, millättäşebez Rinat Dasayev anda qatnaşırğa teläk beldergän inde. Şunıñ belän bergä Rusiä estradası yoldızları, şähär üzägendä konsert ta birergä uylıy. Futbol uyını häm konsert «Bala yörägenä qağıl» dip isemlängän xäyriä çarası qısalarında uzdırıla. Xäzer Qazanda 55 bala yöräkkä operatsiä yasaw öçen çiratın kötä ikän. Şähär xakimiäteneñ sälämätlek saqlaw idäräse citäkçese Vasil Ziatdinov äytüençä, şuşı awıru balalarğa xirurgiä yärdäme bulsa, alar sälämät balalar kebek uq, normal tormış alıp bara alır ide. Ber operatsiä 100 meñ sumnan artığraq bäyägä töşä. Xäyriä çarasında şähär xakimiätläre 10-12 million sum cıyarğa isäplär tora.
Konsert qarap, şığır tıñlap, Qazansu östendäge salütka xozurlanıp, öylärenä arıp qaytqan keşelär respublika köne turında iskä töşererlär mikän.? Äle 2001 yılda ğına, suverenitetınıñ 11 yıllığı, dip bilgeläp ütelgän 30nçe awgust bäyrämeneñ eçtälege başqa xäzer . Anıñ iseme dä yıl sayın diärlek üzgärtelä. «Respublika möstäqillege köne» , «deklaratsiä iğlan itelgän kön» digän isemnärdän başlap, ul «Respublika köne» digän süzgä qädär ğadiläşterelde. İnde bıyılğısı «Tatarstan Respublikasınıñ oyışqan köne» digän baş astında ütäçäk.
Bäyräm çaraları isemlegendä tatarlarğa atap oyıştırtılğan dip, Tuqay häykäle yanındağı şığır bäyrämen häm Kamal teatrı qarşındağı tamaşanı atap bula. Cırğa, moñğa bay tatar xalqı xozurına «Tuğan yağım Tatarstan» digän bäyräm konsertı täqdim iteläçäk.
Bäyrämne uzdıru öçen kiräkle açqanı xakimiätlär, respublika, şähär byudjetınnan, öleşçä Federal Üzäktän alırğa isäpli. İñ zur ömetne alar sänäğät şirkätlärenä, alarnıñ ximayä aqçalarına bağlıy. Bäyrämgä küpme açqa totılaçağı äle bilgele tügel, şuña bäyräm çaraları isemlege dä üzgärergä mömkin.
Bikä Timerova.


text:
Rafail Xäkim: “Tatarstan deputatların 2004-neñ martında saylayaçaqbız”
Saylawlar Tatarstanda da bulaçaq, älbättä. Xäzer bez parlament nindi bulırğa tieş, dip uylıybız. Minem fikeremçä, ul ike palatalı bulırğa tieş. Äle bez uylanabız. Minemçä saylawlar kiläse yılnıñ mart ayında ğına bulır, dekaberdä tügel. Rafail Xäkim küplärgä milli xäräkät wäkile, ğalim häm säyäsätçe bularaq tanış. Anıñ «Kem sin tatar?» digän mäqälälär şälkemen dä gäzit uquçıları xäterlider. Şunıñ östäwenä ul wäqälätlärne almaşu turındağı qanunnı eşläwdä dä qatnaştı. Prezident Şäymievqa kiñäşlär birgän keşe bularaq, aña modağa kerep barğan «Berdäm Rusiä» firqäseneñ nigezlämäse häm Tatarstan mänfäğätläre turındağı sorawnı birmi qalmadıq:
Ul partiä federalizmğa iğtibar birmi ide diärlek, bez anıñ nigezlämäsenä andıy mäsälälärne kerttek. Barısı da üzebezdän tora. Minemçä, iñ awır zamannar ütte inde, bez üz fikerebezne ütkärä aldıq. Änä Çeçnya konstitutsiäsendä dä xäzer suverenitet süze bar, şartnamä tözü turında äytälär. Xäzer, saylawlar aldınnan Tatarstan häm federal Üzäk arısındağı mönäsäbätlär yaxşıra ğına baraçaq, dip uylım.
Şulay itep Rafail Xäkim yaqın arada ike aradağı mönäsäbätlärneñ yaxşıruın ğına farazlıy. Bu süzlärneñ döreslegen tikşerergä küp waqıt qalmadı, qararbız.


text:
Xäbär itüebezçä, Ğafurıy rayonınıñ Qowardı awılında tülämä awırulı sıyır tabılğan ide. Sıyır awırğaç, anı xucası suyğan, läkin veterinar itne satırğa röxsät itmägän. İt Ufağa tikşerelergä cibärelgän. Xuca - Naciä İsxaqova itne üze häm yaqınnarı belän şul arada aşarğa da ölgergän. Anı awılda altı häm Krasnousolskiyda un keşe tämläp ölgergän. Alar barısı da küzätü astına alınğan. Naciä İsxaqova isä xastaxanägä salınğan.
1932 yıllarda älege töbäktä seber tülämäse awıruı taralu oçrağı bulğan. Bu şunıñ qaytawızı buluı ixtimal dip farazlana. Çönki anıñ mikrobları ozaq yıllar saqlana.


text:
İndus Tahirov: Gorbaçevnıñ cebegänlege arqasında üzgärtep qorular axırğaça citkerelmäde
Tatarstan näq menä Gorbaçev üzgärtep qoruları başlanğaç yaña sulış aldı. Milli xäräkät barlıqqa kilde, TASSRnıñ statusın üzgärep qoru, aña soyuzdaş respublika däräcäsen taläp itülär başlandı. Gorbaçev başlağan üzgärtep qorular häm tatar milläteneñ moñardan kürgän faydası yäki yuğaltuları xaqında XX ğasır tarixı belgeçe akademik İndus Tahirov bolay di:
Audio: Gorbaçevnıñ xakimiätkä kilü-kilmäwe, ul älbättä, tarixi waqiğa. Läkin, ul kilmägän bulsa da, SSSR barıber tarqaluğa duçar ide. Çönki anıñ yäşäw mömkinlekläre tulısınça betkän ide. Häm añarğa, çın-çınnan isän qaldıru maqsatı quyılğan bulsa, yaña köç örü, kertü kiräk ide. Häm älbättä reformalar üzgärtü kiräk ide. Gorbaçev xakimiätkä kilgän waqıtta, çın mäğnäsendä unitar däwlätkä äwerelgän ide. Xätta inde bez, soyuzdaş respublika bulırğa omtılğan respublika da, soyuzdaş respublikalarıñ ni xäldä ikännären kürep belä idek. Alar şulay uq xoquqsız häm çın mäğnäsendä ğadi administrativ berämlekkä äylänep betkännär ide. Alar Amerika ştatları xätle xoquqqa da iä tügel ide. Şuşı Gorbaçev reformalarınnan bez, älbättä, fayda ala aldıq. Berençedän, bez suverenitet deklaratsiäse qabul itä aldıq. Annan soñ, suveren däwlät konstitutsiäsen qabul ittek. Rusiä belän şartnamä tözedek. Läkin Gorbaçevnıñ cebegänlege arqasında, üzgärtep qorular axırğaça citkerelmäde. Citkerelgän bulsa, Sovetlar berlege taralmas ide. Häm şunıñ qısalarında, Tatarstan da soyuzdaş, läkin xoquqlı respublika bulıp qalğan bulır ide.
Räfis Cämdixan


text:
Marat Galiev: waqıtınnan alda saylawlar ixtimal
Jurnalistlar aldında çığış yasağan ikençe ber säyäsätçe Tatarstan xalıq deputatı Marat Galiev ta Mäskäwneñ respublika parlamentınıñ yazmışın prokurorlar yärdäme belän xäl itäçägen häm waqıtınnan alda saylawlar üzdırılaçağın inqar itmi. Anıñ fikerençä, bezneñ ildä ber närsäne bulmas, dip äytergä yaramıy. Läkin Tatarstanda waqıtınnan alda saylawlar Däwlät Şurasında urın yawlarğa telägän oppozitsiä wäkillärenä genä faydalı. Bäs, şunıñ öçen oşbu säyäsät alıp barıla tügelme?- diäse kilä Marat äfändeneñ fikerenä quşılıp.


text:
Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenkonıñ Bezneñ Ukraina partiäse elekke Äflisun inqilabı berektäşlären berläşterep yaña xökümät koalitsiäse tözüdä uñışqa ireşü mömkin tügel dide.
Mart ayında ütkän parlament saylawlarında ber partiä dä xökümät tözü öçen kiräkle küpçelekne yawlamadı. Şunnan birle Bezneñ Ukraina partiäse, elekke premyer ministr Yulia Timoşenko partiäse häm Sotsialist partiä yaña koalitsion xökümät tözüne suzıp kilä.
Söyläşülär Sotsialistlar parlament räise urının taläp itü säbäple uzğan atna axırında tuqtalıp qaldı. Sotsialistlardan başqa koalitsiä parlamentta citärlek tawışqa iä bulmıyaçaq.
Timoşenko Bezneñ Ukrainanıñ parlament räise urının birergä telämäwe koalitsiä tözü söyläşülärennän çığuğa häm saylawlarda iñ küp tawış cıyğan Rusiä yaqlı Regionnar partiäse belän eş başlarğa säbäp buldı dide.


text:
AQŞ: Yewropa qalqanı Rusiägä tügel, Tönyaq Korea, İranğa qarşı
Bilgele bulğança, Quşma Ştatlar Yewropada raketa qalqlanı buldırırğa niätli. Ul Tönyaq Korea häm İran kebek illärneñ ixtimal höcümennän saqlanu öçen dielsä dä, räsmi Mäskäw bu niätkä qarşılıq belderä. Atnakiç könne Quşma Ştatlarnıñ ike yuğarı räsmie şuşı mäsälägä añlatmaların birde.
"1998 yılda Tönyaq Koreağa yıraq-ara rekata yasaw öçen äle küp yıllar kiräk, diyüçelär bar ide. Ber ay da ütmäde, ul monı eşläde. Taepong-1 raketasın Yaponiä östennän oçırdı. Ul 3 buınlı raketa ide, belgeçlär moña şaqqattı. Yağni, alar raketanı buınlap oçıra belüen kürsätte. Qitğa-ara ballistik rekata yasaw öçen alarnıñ bar närsäse bar" di general Obering.
Bu ölkädä şulay uq tiz täräqqi itkän häm dä Amerikağa qarşı bulğan tağın ber il dip, general Obering İrannı atadı.
"İrandağı xällärgä qarasaq, anıñ dä näq şul yul belän baruın küräbez. Äytik, alar ğäläm raketası cibärergä teli. Andıy raketa bulsa, dimäk, qitğa-ara raketa öçen dä bar kiräkle äyber bar digän süz. Bolar äzer bulğançı bezdä tieşle saqlanu bulırğa tieş" di Quşma Ştatlarnıñ Raketa höcümennän saqlanu idaräse başlığı.
Washington bu raketa qalqanın Polşa häm Çexiädä urnaştırırğa teli. Çexiädä radar sistemın, Polşada – höcüm raketaların bärep töşerü qoralın.
Räsmi Mäskäw bu niätlärgä qarşı çığa. Rusiä räsmiläre bu qalqan Tönyaq Korea, İran kebek illärdän saqlanu öçen, digän añlatmağa ışanmıy, häm Washingtonnı, Salqın suğış çorındağıça, Yewropada xärbi qüäten arttıru niätendä ğäyepli.
Washington oçraşuında qatnaşqan ikençe räsmi, däwlät sekretareneñ Yewropa häm Yewraziä eşlärendä kiñäşçese Daniel Fried, Rusiägä bu qalqannan qurqası yuq, dip tınıçlandırırğa tırıştı:
"Bu sistem Rusiäneñ balllistik raketalarına qarşı tügel. Ul İrannıñ ixtimal yanawına qarşı, häm monıñ Yewropa öçen faydası kön kebek açıq. Şunsın dä äytergä kiräk, Çexiä häm Polşa belän kiñäşülär ütsä dä, täfsille söyläşülär äle başlanmağan, çexlarnıñ da, polyaklarnıñ da, bik küp citdi sorawları bar" di Daniel Fried.
Räsmineñ ikese dä, bügenge yanawlar, elekkeläre belän çağıştırğanda, tämam başqa, Mäskäw monı añlarğa tieş, dide.
Rusiäneñ general ştab başlığı general Yuri Baluevski Amerikanıñ bu qalqalnı yänä aşqınıp qorallanuğa kiterä ala dip kisätkän ide. Trey Obering küptän tügel anıñ belän söyläşkänen äytte:
"Bez general Baluevski belän söyläştek, häm söyläşülärne däwam iterbez. Ütkän çorda Rusiägä qarşı da, bergä bulğan çaqlar da buldı. Häm bu mönäsäbätlärdä berni dä üzgärmäde. Ä menä Yaqın könçığıştan kilgän yanaw üzgärde" di general Obering.
Quşma Ştatlarnıñ bu saqlanu sistemın Yewropanıñ başqa illärenä, äytik, elek sotsialistik bulğan Bolğarstan, Romaniädä urnaştıru niäte yuqmı digän sorawğa, general Obering – älegä andıy niätlär yuq dide.
Ali Ğilmi