text:
Ğıraqnıñ eleke citäkçese S.Xösäin häm anıñ yuğarı däräcädäge 11 ölkän xezmätkäre bügen Bagdadta mäxsus mäxkämä aldına çığarılıp alarğa räsmi räweştä başqa ğäyepläwlär belän bergä keşeçelekkä qarşı cinayät ğäyebe quyıldı. Küp kenä küzätüçelär qaraşınça Saddam östennän ütkäreläçäk protsess Ğıraqnıñ eleke rejim kölläre östendä oyıştıraçaq sivil cämğiätkä kürsätkeç bulaçaq .
S.Xösäin häm anıñ yuğarı däräcädäge 11 xezmätkäre bügen berençe märtäbä mäxkämä aldına çığarlıdı. Kiñ küläm mäğlümät çaraları xabärlärenä qarağanda S.Xösäin üzenä quyılğan 7 ğäyepläw turındağı legal dokumentlarğa qul quyunı kire qaqqan. Bolar kördlärne gaz belän agulaudan başlap, Kuweitkä basıp kerü, dini ,säyäsi citäkçelärne şul sanda körd citäkçese Barzaninı üterügä qädärki başlanğıç ğäyepläwlär genä . Quşma Ştatları Saddam häm anıñ yaqın xezmätäşlären kiçä yaña suveren Ğıraq xökümätenä tapşıru belän, Saddamnıñ suğış äsire digän statusı üzgärde, bu inde ğäyepläw quyılmıy törmädä totıla almıy digän süz. Şunlıqtan ul bügen mäxkämä aldına çığarıldı. Xökem protsesı 2005nçe yıldan elek başlana almas dip kötelä. Xabärlärgä qarağanda Xäsäin mäxkämäneñ yurisdiksiäse turında sorap, anı teatr dip atağan häm çın cinayätçe AQŞ prezidentı G.Bush dip beldergän. Saddam elekegä qarağanda yabığraq , saqal häm mıyıqlı ide dip tasvirlıy anı CNN xabärçese Christiane Apanpour Ul mäxkämä zalına kertelgän berniçä jurnalistnıñ berse ide. Amanpour mäxkämä zalında işetkännären CNNgä bolay dip añlattı (audio) Saddam Kuweitkä basıp kerüen kire qaqtı. Niçek alay äytä alasız . Min moñı ğraq xalqı öçen eşlädem Niçek sez ul etlärne( yäğni kuweitlelärne )yaqlıysız.Xakim anı şeltäläp andıy süzlär qullanmağız , sez mäxkämä zalındasız , monda andıy süzlär qullanu tıyıla dip xäterlätte.
Bügenge protsess 30minut däwam itte. Bügen şulayuq Saddamnıñ tışqı eşlär minsitırı Tariq Aziz , Xösäinneñ kuzäne Ximik Ali iseme belän yöretelgän Ali Xasan al Maşid , Saddamnıñ ike yaqın tuğanı da xakim aldına çığarıldı..
Küp kenä ğıraqlılar Saddamnıñ mäxkämä aldına çığarıluın xuplasa da,qayberäwlär anıñ tizlektä üterelüen kürergä teli Hamid Lafta isemle ğıraqlı Reuterğa(audio) Min Sadamnıñ Ğıraq mäxkämäsendä xökemgä tartıluın kürergä telim, ul ğıraq xalqın yuq itte kübese ber nindi mäxkämäsez yaqınça 5million keşene ütertte. Ni öçen aña ähämiät biräsez , üteregez qotılığız annan . sez bu mäxkämägä ähämiät biräsez , ul dönyanı cimerde dip söyläde
Läkin başqaları Saddamğa AQŞnıñ qorbanı dip qarıy. Ali isemle bagdadlı bezneñ xabärçebezgä (audio) äyye bez añı ğafu itä alabız.Ul ğıraqlılarğa ber närsä dä eşlämäde. aña qarşı ber närsädä yuq dip äytkän.
Yaña xökümättä tışqı eşlär ministırınıñ urınbasarı Hamid al Bayati bu Ğıraq öçen bik möhim adım dip äytep(audio) bik yaxış xabär.Bu tarixta häm dönyada in bäğersez cinayätlärne - keşeçelekkä qarşı cinayät, suğış cinayätläre häm genosid cinayätlären eşlägän rejimnı xökemgä tartu dip äytte
Ul Ğıraq xalqı eleke citäkçeläre öçen ülem cazasınnan da kimräk caza belän qänäğät bulmas dide
WP gazetasına qarağanda xökemgä tartılaçaq 12 keşe AQŞ qaramağındağı törmädä totılaçaq , çönki waqıtlı xökümät älegä nıq saqlanğan törmägä iä tügel . Qayberäwlär Saddam östenän ütäçäk prosessnı 21nçe ğasırnıñ protsesı dip atasa da, ytergä kiräk Saddam östennän ütäçäk prosess sonğı çiktä anıñ rejimı xäräbäläre östendä nindi sivil cämğiät oyışaçağın kürsätäçäk.
färidä xämit,praga


c: text/html

text:
Yekaterinburda tatar deputatları saylandı
Näwrüz kebek onıtılıp barğan bäyräm yolaları Ural cirendä monnan berniçä yıl elek yañartıla başlağan ide. Bu yıl da, Yekaterinburg şähärendä eşläp kilüçe Milli Media-Xolding citäkçeläre tırışlığı belän, şähärneñ Ximmaş dip atalğan yıraq bistäsendä Näwrüz bäyräme oyıştırıldı. Yaz bäyräme, qoyaş bäyräme bularaq, martnıñ yämle könendä anı uramda ütkärergä buldılar. Näwrüz qunaqları itep Sverdlov ölkäseneñ Bulanaş şaxterlar poselogınnan “Tañ yoldızı” isemle tatar fol'klor cır ansamble çaqırılğan ide. Ansambldä qatnaşuçı apalar buş kilmägän: üzläre belän küp itep peşerep çäk-çäk, öçpoçmaq, göbädiä, qazan qabartması, qoş tele kebek milli rizıqlar alıp kilgännär. Ber çiläk su sıyışlı kümer samawırın da onıtmağannar. Çigelgän eskäterlär yabıp tabın äzerläp, qaynar samawırın gel yañartıp torıp, matur cırlar, taqmaqlar, iyüllär belän bar xalıqnıñ iğtibarın üzlärenä cälep ittelär. Küz açıp yomğançı Näwrüz mäydanına xalıq cıyıldı. Qalfaqlar kigän, çuqlı şällär bäylägän köläç yözle apalar kilgän keşelärne milli rizıqlardan awız itterdelär, qaynar çäy belän sıyladılar. Annan soñ kitte biyu, kitte cır! Şulay itep, qoyaş bäyräme bar xalıq bäyrämenä äwerelde. Näwrüz bäyräme bu yıl şulay üzençälekle bulıp uzdı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Byudjet byudjet belän, läkin saylawlar istän çıqmıy
Mäs’äläneñ ikençe yağı xaqın da sessiädä polemika çıqtı. Sessiädä qatnaşuçı prezident Mintimer Şäymiev bolay dide. Yäğni saylaw aldı yalında waqıtta bügenge sessiä eşendä qatnaşuı bik añlayışlı - ul byudjet yullaması avtorı. Ä inde deputat Ştanin prezidentnıñ Ägercedä timer yul vokzalı, Qazanda akvapark açuda qatnaşuın küzallasa, ul çaralarğa başqa nämzätlärgä dä yul açıq ide. Akvaparkta mäsälän kilgän keşelärgä tüläwsez yuınıp, qoyınıp kitärgä dä mömkin bulğan. Polemikanı Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin yomğaqladı. Anıñ fikerençä federal' qanun deputatlarğa häm nämzätlärgä dä töp eşlärennän ayırılmıyça saylaw aldı kampaniäsendä qatnaşırğa irek birä. Däwlät oyışmaları da, Däwlät Şurası da Aleksandr Ştanin süzenä qarap eşen tuqtatıp tormayaçaq. Äye eş küp. Başqa saylawlarğa qağılışlı aşığıç mäs'älälär dä bar. Sessiäneñ kön tärtibendäge “Tatarstan Respublikası prezidentın saylawlar turında” qanun proyektı häm “Tatarstan Respublikası Däwlät Şurası deputatların saylawlarnı uzdıru öçen ber mandatlı saylaw okrugları sxemasın raslaw turında” Däwlät Şurası qararı proyektı da qatlawlılar alarda da bäxäsle urınnar citärlek. Äytik “Tatarstan prezidentın saylawlar turında”ğı qanun proyektına Däwlät Şurasınıñ Xoquq idaräse bäyälämäsendä dä “respublika Prezidentı prezident bulıp Tatarstan Respubliksı däwlät tellären belüçe Tatarstan Respublikasındağı grajdan saylana ala” digän nigezlämä federal' qanun taläplärenä turı kilmi dielgän. Yäğni Tatarstanda tatar telen yäki urıs telen belmägän keşe prezident bula ala digän ideyäneñ tarafdarları köçle. Urısça belmägän tatar dönyada siräk oçrağanğa kürä monda nindi mänfäğätlär alğa çığarıluı añlaşıla bit inde. Parlament saylawlarına okruglarnı yañaça bülü dä küplärgä oşamıy. Mäğlüm ki Tatarstanda 67 territorial' häm 63 administrativ-territorial' okrug ide . Ber administrativ-territorial' okrug ber rayon ide. Añlaşıla ki mondıy büleneş rayon başlıqlarına saylawlar ütkärüne şaqtıy ciñeläytä ide. Yaña qanun buyınça ber mandatlı okruglardan saylanuçı deputatlar sanı 50 genä qaldırıldı. Saylaw okrugları da yaña qararda 50 genä. Xäzer Ätnä rayonı, Biektaw rayonı häm Qazannıñ Sovet rayonınıñ ber öleşe 17 İske-Qazan okruğına keräçäklär. Sezgä oşbu xäbärlärne äzerlägän säğätlärdä mondıy qatlawlı mäsällärne tikşerü bara ide äle. Näticälärne aldağı xäbärlärebezdä işetersez. Ä töp mäs'älä byudjet mäs’äläse yazmışı töştän soñ mäğlüm buldı.“2004nçe yılğa Tatarstan Respublikası byudjetı turında” qanun proyektı ikençe uqılışta qabul itelde.Yunıs Ätnäle.


text:
Röstäm Miñnexanov KamAZda çülne yawlıy
Respublika citäkçeläreneñ eşläre tığız äle bu aralarda. Mintimer Şäymiev qanunnar imzalıy, törle çaralarda qatnaşa. Färit Möxämmätşin isä Qıtayğa kitep bardı. Anda ul Rusiä oyıştırğan kürgäzmä eşendä qatnaşuçı Tatarstan delegatsiäsen citäkli. Ä menä respublikanıñ premyer-ministrı isä bu yallarnı çüllärendä ütkärde. Anda ul Desert Challenge ralliında qatnaşa. Bilgele bulğança, Tatarstannıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov maşinalar, alarda yarışularğa bitaraf tügel. Tatarstanda ütkän timer atlarnıñ çabışında da yış qatnaşa ul. Çüllärdägesen dä yat itmi. Menä bu yulı da kemnärder salqın Qazanda bäyräm, yal itkän arada sport masterı Röstäm Miñnexanov qızu, qoyaşlı Berläşkän Ğäräp Ämirleklärenä kitte. Desert Challenge yarışı näq menä şuşı ildä uzdırıla. Äytergä kiräk, älege bäyge avtoçabışçılarda sezonnıñ iñ töp bäygese Dakar ralliına äzerlekneñ soñğı etabı dip sanala. Dakar isä kiläse yılnıñ başında, ğinwar ayında Afrika çüllärendä uzaçaq.
Läkin Ğäräp Ämirlekläre çüllärendäge inde 16 märtäbä ütä torğan uzışlar da ber dä ciñellärdän tügel. Berniçä kön däwam itkän älege bäygedä sportçılarğa 2 meñnän artıq km yul ütärgä kiräk. Bäygedä mototsikllarda, ciñel häm yök maşinalarda çabışalar. Tatarstanlılar Desert Challenge da KamAZ maşinalarında qatnaşa. Häm şaqtıy uñışlı ğına. 1999 yıldan başlap alar inde 7 märtäbä bu bäygeneñ ciñüçeläre buldı. Yäğni, qatnaşa başlağannan birle alar äle ber märtäbä dä ciñüne üz qullarınnan ıçqındırğannarı yuq. Bıyıl da Tatarstan komandası ciñügä ömetlänä. Uzışlar 5 noyäber könne Abu-Dabi şähärendä başlanıp kitte. Alar 10 noyäbergä qädär däwam itä. Sportçılarğa bu yulı 2 500 km yaqın yul ütärgä turı kiläçäk. Şularnıñ 900 kmdan artığı – maxsus, ayıruça awır ütä torğan urınnar, dip sanala. Uzışlarda 46 qatnaşuçı terkälgän.
Respublikadan uzışlarda KamAZ maşinalarında 2 törkem qatnaşa. Şularnıñ berse yörtüçe Röstäm Miñnexanov, şturman Aydar Belyaev, texnik Vladimir Çaginnan tora. Alar 244 nomerlı maşinada çığış yasıy. İkençe komandağa İlgizär Mardeev, Andrey Mokeev hem Sergey Reşetnikov kergän. Alar ikese dä KamAZ-Master komandasına kerä. Monnan tış rallida Rusiädän tağın ber komanda qatnaşa. Mäskäw-ZİL törkeme. Xäyer, belgeçlär fikerençä, Desert Challenge da tatarstanlılarğa barı tik ber genä komanda köndäş itä alaçaq. Ul da bulsa Mersedes maşinasında çığış yasawçı Britaniä wäkile citäklägän törkem.
Bıyılğı rallida da tatarstanlılar ciñüçe bulıp qala alırmı, 4 märtäbä KamAZ maşinalarında berençelekne yawlağan Röstäm Miñnexanov bu çabışlarda da ciñü yawlarmı – bu 10 noyäberdä açıqlanaçq. Ä älegä şunısı bilgele - Tatarstan premyer-ministrı citäkçelegendäge maşina Desert Challenge ralliında berençe urında bara.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstanda çit il maşinaları küpläp citeştereläçäk
Şuşı könnärdä Tatarstan premyer ministrı Röstäm Miñnexanov, Germaniäneñ Krauss Maffei häm Berstorff şirkäteneñ citäkçeläre belän oçraşıp konferensiä ütkärde. Biredä kütärelgän töp sorawlarnıñ berse, respublikada maşina tözeleş ölkäsen üsterü ide. Utırış barışında premyer-ministr, Tatarstanda 2010 yılğa “Qamaz” şirkäte yılğa 80 meñ, Alabuğadağı “Severstal' avto” yılına 200 meñ çit il maşinası çığaraçaq dide.
Soñğı distä yılda, Alabuğada, çit il maşinaların küpläp çığarırğa tırışıp qarawçılar şaqtıy buldı. Läkin härwaqıt berär säbäbe çığıp, bu eş uñışlı däwam itä almadı. Bügenge köndä “Severstal' avto” şirkätendä, Qıtay maşinası San Yeng, İtaliä maşinası Fiat çığarıla.
Rusiä maşina sänäğätenä küz salsaq, anda bügen, zur üzgäreşlär bara. Bu ölkädäge belgeçlär äytüençä, 2007-2010 yıllarğa bügenge köndä tanılğan barlıq çit il maşinaları da Rusiädä çığarılaçaq. Älegä bu ğämäl proyekt räweşendä qaralğan. Anıñ nigezendä Ford, Toyota, Sudzuki, Nissan, maşinaları Sankt-Peterburgta, Reno Mäskäwdä, Şkoda, Fol'ksvagen Qaluğaça. BMV, Xammer, KİA, ÇERİ Kaliningradta cıyılaçaq.. Dönya küläm tanılğan maşinalarnı şulay uq Tatarstanda da cıyarğa niätlilär. Proyekttan kürengänçä Çallıda San Yong belän Fiat, Alabuğada Fransiäneñ Sitroyän belän Pyujo, Yaponiäneñ Mitsubisi, Qıtaynıñ Gred Wall maşinaların çığaraçaqlar.
Belgeçlär fikerençä, çit il maşinaların bezdä cıyu, alarnıñ bäyälären 2-3 meñ dollarğa kimetäçäk. İnde bügen dä, “WAZ” şirkätenä köndäşlek bulğan, arzanlı maşinalar şaqtıy. Tatarstan maşina bazarına küpläp arzan çit il maşinası kilä başlaw belän, xalıq tämam WAZ maşinalarınnan baş tartmasmı?
Älegä Tatarstan xalqı Qıtay maşinalarınıñ sıyfatı bik yaxşı bulmaw säbäple genä, alarğa şiklänep qarıy. Läkin belgeçlär fikerençä, Qıtaylılar 5-7 yılda üz maşinaların sıyfatın ber mä ber arttıraçaqlar. Şul räweşle maşina bazarında köndäşlek tağında artaçaq. Monı belä torıp, “Avto WAZ” maşina tözeleşendäge törle şirkätlär belän kileşülär tözi. Şundıylarnıñ berse maşina cihazların citeşterüçe Magna kompaniäse. Älege şirkät belän bergä “WAZ” 2009 yılğa yaña maşina çığarırğa cıyına. Sıyfatı yağınnan älege maşina çit ilnekelärdän qalışmayaçaq dip belderä, şirkät belgeçläre.
Ğädel Galämetdinov.


text:
Yäkşämbedä Xorvatiädä ütkärelgän parlament saylawlarında millätçelär ciñde. Saylawlarnıñ räsmi näticäse älegä töğäl bilgele bulmasa da , Xorvatiäneñ millätçe Demokratik Berlege citäklägän koalitsiä Parlamenttağı 140urınnıñ kübesen alaçaq . Xakimiättäge Sotsial Demokratlar koalitsiäseneñ yuğaltuına xökümätneñ ütkärgän reformalar belän xalıqnıñ qänäğät bulmawı säbäp bulıp tora.
Xorvatiä üzäk saylaw komissiäseneñ belderüenä kürä Xorvatiäneñ Demokratik Berlege yäki HDZ atna azağındağı saylawlarda ciñüçe bulıp tora.Älegä töğäl näticälär bilgele tügel. HDZ citäkçese İvo Sanader düşämbe irtük üzen ciñüçe itep iğlan itte. Şulay itep Xorvatiädä saylawçılar yañadan uñğa äylänep könbatışnıñ saqlıqlı mönäsäbät kürsätkän partiäne yañadan xakimiätkä kiterä. Xorvatiä belän kommunizmnnan soñ 1990 belän 2000nçe yıllar arasında idarä itkän HDZneñ älege citäkçse Sanader ,partiä nıq üzgärde, könbatışnıñ demokratik standartlarına keşe xoquqlarına qarşılıq kürsätü ütkändege eşlär ide dip söyli .Sanader süzlärençä (audio) tışqı säyäsättä bezneñ prioritet Yevropa Berlege häm NATOğa quşulu, kürşelär belän bulğan qayber probelmalarnı çişü, Bez bu mönäsbätlärneñ normalläşüen telibez .Bez şulayuq könçığış kürşelärebez tel açıq buluın telibez.
Xorvatiä prezidentı Stepan Mesiç Sanader yaña xökümätne oyıştıraçaq kandidat bulıp kürenä di. Parlament dikäber azağı yäki Ğıynuar başında cıyılaçaq dip kötelä. Xorvati bazarı tınıç,ilneñ valyutası Kuna häm başqa qıymatlı käğäzlär totrıqlı . Ämma çit il analitikları ägär dä yaña xökümätne HDZ oyıştırsa investorlar häm çit il kredit oyışmaları yaña kabinetnıñ ekonomika häm aqça strategiäsen kötäçäk dip söyli.Bilgele bulğança, HDZ iseme xorvatiä millätçelege häm ilneñ sonğı aftoritar citäkçese Franyo Tudjman belän bäylängän.Tudcman Xorvatiäne Yugoslaviedän ayırıp, anı bäysezlekkä alıp barsa da ütä millätçe säyäsät 280meñ serbnıñ ildän qaçıp kitüenä säbäp buldı. Partiä ayruça xalıqara suğış tribunalı belän xezmätäşlek itüne kire qaqqan öçen kisken tänqitlände.2000çe yılda ütkärelgän saylawlarda İvica Racannıñ sotsial demokratları ciñep çıqqannan soñ balkan respublikası Yevropada qabul itelä başlandı. Zagrebnıñ Yevropa Berlege normalarına taba yasağan progress, yevropa komissiäse tarafınnan büläklände . Bıyıl başlarında Berlekkä möräcäğät itkän Xorvatiäneñ 2007nçe yılda äzğalıqqa qabul itelüe mömkin dip qarala. Racan koalitsiäse İlneñ çittä imicin nıq yaxşırtsa da yäkşämbe saylawlarında alar yuğalttılar. Moña närsä säbäp buldı? İqtisad şaqtıy totrıqlı , inflatsiä tübän , tulay milli produksiä rekord sannarğa ireşte, ütkän yılda üseş 5% ide.Ämma eşsezlek qurqınıç däräcädä 18% .Uramda fikre soralğan xorvatlar xakimiätäge xökümät bezne cimerde, tormış nıq qıyınlaştı , HDZ waqıtnda küpkä yaxşıraq yäşädek dip söyli. Racan häm anıñ koalitsiäse äle diaspora häm azçıqlarnıñ tawışları sanalmağan dip äytep, bälkim dä näticälär üzgärer dip ömed itä. Ämma Xorvatiä diasporasınıñ zur öleşe kürşe Bosniada yäşi häm alar millätçelärne yaqlıy. Xakimiätkä qaytaçaq HDZ öçen in möhim mäsälä xalıqara suğış mäxkämäse belän xezmätäşlek itü bulaçaq.Xorvat millätçeläre mäxkämäneñ eşenä, anıñ kürşe respubliklar şulsanda qayber xorvat räsmilären suğış cinayätlärendä ğäyepläwenä doşmança qarıy Läkin partiä citäkçese Sanader bez barlıq yöklämälärne ütiyäçäk häm tribunal belän eşliyäçäkbez di. Bälkim dä HDZneñ Sanader citäkçselegendä ber niçä yılda imicen nıq üzgärtüe, xakimiätäge sotsial demokratlarnıñ yuğaltuına kitergä säbäplärdän berseder
färidä xämit,praga.


text:
Ekrem Çelebi - Çerkez Oğlu
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Çerkez Oğlu
Etiketler : Ekrem Çelebi - Çerkez Oğlu türkü indir, Ekrem Çelebi - Çerkez Oğlu türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Çerkez Oğlu mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Çerkez Oğlu türküsü, Çerkez Oğlu sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Çerkez Oğlu bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bu Da Gelir Bu Da Geçer
Ekrem Çelebi - Gelin Hey Ne Olur
Ekrem Çelebi - Dost İle Sohbet Edelim
Ekrem Çelebi - Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim
Ekrem Çelebi - Dayanılmaz Bir Çile
Ekrem Çelebi - Bende Bu Dünyaya


text:
Columbia ğäläm korabı hälakäte - kiñräk mäğlümat
Amerika yänä qayğıda, 42 yıl elek ğäläm kiñleklären tikşerä başlawınnan birle ul inde ikençe märtäbä üzeneñ keşele ğäläm korabın yuğalttı. Şimbä könne kire Cirgä töşügä berniçä genä minut qalğanda 7 keşelek Columbiä korabı Texas ştatı östendä, 61 çaqrım biyeklektä kisäklärgä tarqaldı.
Audio
Bügenge kön ilebezgä qotoçqıç waqiğä häm awır qayğı alıp kilde, irtänge tuğızda Houstondağı Oçışlar üzäge Columbiä ğäläm korabı belän elemtäne yuğalttı, soñraq Texas kügennän qaldıqlar töşä başladı. Bez Columbiäne yuğalttıq, isän qaluçılar yuq dip belderde amerikan prezidentı. İnde äytelgänçä, korabnıñ Cirgä töşüwenä berniçä minut, ä Floridadağı ğäläm alanına 2 meñ yarım çaqrım ğına qalğan ide, ikeyaqlı elemtä barışında Houstondağı üzäk häm astronavtlar moña äzerlekne tikşergändä korabtan, köpçäklärdäge basım turında xäbär kilä, Cirdän monı yañadan qabatlawnı ütenügä inde cawap alınmıy…
Audio
Bu hälakätkä oçrağan Columbiäneñ soñğı awazı, häm Amerika mondıy faciğäne inde ikençe märtäbä kiçerä. 1986-nıñ ğinwarendä ğälämgä çıqqanda Challenger korabı da şulay şartlap, andağı bar 7 astronavt ta hälak bulğan ide. Xäzerge qazanıñ säbäpläre xaqında söyläw älegä irtäräk bulsa da, qayber belgeçlär bu korabnıñ termik tışlığındağı citeşsezleklär arqasında bula ala dip belderä. Atmosfera qatlamına kergändä korab ifrat ta zur basım häm cılılıq üzgäreşläre kiçerä, häm anı şul çaqta saqlap qalu öçen ğäläm korabların ğädättä termik tışlıqlar belän tä’min itälär. Qayber xäbärlärdä, äle ğälämgä kütärelgändä uk Columbiäneñ tışlığına zian kilgän bulğan, läkin NASA, Quşma Ştatlarnıñ ğäläm idaräse, andıy xälneñ elek tä küzätelüwe säbäple, bu korabqa qurqınıç tudırmıy digän fikergä kilgän. Belgeçlär, hälakät säbäplären näq menä Columbiäneñ alümin tışlığındağı problemalarda ezlärgä kiräk digän fiker belderä. Soñğı säyäsi wäzğiatne, Amerikanıñ terrorğa qarşı köräş alıp baruwı häm Ğiraq belän qarşı toruwı sürätendä, Columbiä hälakäte terror ğämäle näticäsendä bulmadı mikän digän sorawlar da işetelä. Citmäsä korabtağılar arasında İzrailneñ berençe astronavtı İlan Ramon da bar ide, ä ul üz ilendä, ä xäzer inde dönyada da äle şunıñ belän dä mäğlüm keşe, Ramon 1981-nçe yılda İzrailneñ Ğiraqtağı atom reaktorın bombalağan xärbi pilotlarınnan berse. Şuña kürä hälakät artında terror tormıymı digän sorawlar tua da. Läkin korabnıñ şaqtıy yuğarıda, 61 çaqrım biyeklektä tarqaluwı, moña cirdän açılğan ut säbäp bula almawın kürsätä. Monı NASAnıñ mödire Sean O’Keefe dä belderde.
Audio
Älegä bezdä, qazağa närsäder yäisä kemder cirdän säbäp buluwın kürsätkän ber genä işarä dä yuq di NASA citäkçese. Şundıy hälakät kiçergännän soñ inde nişlärgä, kiläçäk nindi bulır digän sorawğa cawapnı üz möräcäğätendä prezident Bush birde.
Audio
Ğäläm säfärläre däwam itäçäk, bügen bez hawalarda cimerelü wä faciğä kürdek, kiläçäktä isä räxätlek wä ömet küräçäkbez di Quşma Ştatlar prezidentı George Bush.
Kärim Kamal, Praga


text:
Gruziäneñ elekke saqlanu ministrın Germaniädä totqarlandı
Gruziä räsmiläre, wäkälät arttıruda häm korupsiädä ğayeplängän elekke saqlanu ministrı İrakli Okruashvilinı ilgä qaytarırğa taläp itä. Germaniä başqalası mäxkämäse xäzerge waqıtta şuşı taläpne tikşerä. Qaytaru öçen Gruziä xakimiäteneñ dälilär kiterüe şart. Bu mäsäläne başta Berlin mäxkämäse annarı Yustisiä ministrlığı tikşeräçäk. Okruaşvili korupsiä, aqça yuu häm wäkälät arttıruda ğayeplänep Sentäber ayında Gruziädä qulğa alınğan ide. Soñınnan äcät aqçasına azat itelgäç ul Germaniägä kitte.


text:
Öfö aeroportındağı ğäźättän tış xälde tikşerew ösön maxsus komissia töźöldö. Aeroporttıñ osow yalanında kisä TU-154 osqoso passajirźar taşığan autobus menän tököşkäyne. Atlant-Soyuz aviakompaniahınıñ Vnukovo-Öfö-Bağdad yulı menän osqan osqısı borolğanda qanatı menän ergälä torğan autobusqa bärelä. Osqostağı häm autobustağı ber genä passajir źa yäräxätlänmägän. Ämmä reys bildäheź waqıtqa kisekterelä. Atlant-Soyuz ikense osqos yebärgäs kenä, passajirźar Bağdadqa osqan. Öfö aeroportınan xäbär itewźärensä, bıl ğäźättän tış xälgä här kiñ mäğlümät sarahı tikşerelmägän añlatmalar birergä tırışa. Bıl ğäźättän tış xäl häm ul aeroporttı qar baźıuğa bäyle tügel tine beźgä aeroprt wäkile Tahir Möxämätşin.
Öfö xalıqara aeroportı yämğiäte yetäkselege belderewensä, bınday xäldeñ telähä nindäy kompaniala kilep sığıuı ixtimal. Tikşerep teyeşle saralar küräsäkbeź tiźär kompaniala.


text:
Berläşkän millätlär oyışmasınıñ iminlek şurası, iran xäkimiätläre urannı bayıtu eşen tulısınça tuqtatırğa tieş digän çaqıru belän qarar qabul itte.Doqumentta , Xalıqara atom energiase agentlığı 30 kön eçendä Tährannıñ bu qararnı niçek ütäwe xaqında xisap birergä tieş dielgän. İminlek şurasınıñ biş äğzäse häm Germania İran urannı bayıtu eşlären tuqtatırğa tieş digän qarar belän kileşte.
Bu xaqta Germanianeñ tışqı eşlär ministrı Frank-Walter Ştaynmayer, Berlinda ütkän Britania, Qıtay, Rusiä, AQŞ, Fransia, Germanianeñ tışqı eşlär ministlığı wäkilläre oçraşuında belderde.


text: Qabul. Äfğan köçläreneñ bügen, waqıtında tülänmägän eş xaqların birüne taläp itkän cämäğät xezmätkärläre cıyınına ut açuwı näticäsendä ber keşe hälak bulğan, kimendä 4-se yaralanğan. Äfğanstannıñ saqlanu ministrlığı wäkile süzlärenä qarağanda, cıyında qatnaşuçılar täräzälärne watıp şul ministrlıq binasına ütep kerergä tırışqan, alarnıñ berse xätta saqçılarğa ut ta açqan. Binanı saqlawçılar bärep kerüçelärne kisätep cawap utı açqan, läkin alar keşelärneñ üzlärenä töbäp atmadı dip belderä saqlanu ministrlığı wäkile. Ämma cıyında qatnaşuçılar xökümät köçlären, turıdan-turı törkemgä ut açuda ğäyepli.


text: Aljirda bulğan cir teträw näticäsendä kimendä 770 keşe häläk buldı, 6 meñgä yaqını yaralandı. Richter ülçäwe belän 6.7 bal köçkä iä zilziläneñ üzäge başqaladan 50 çaqrım yıraqlıqta bulğan. Premyer-ministr Ahmed Uyahia, cimereklär astında küp keşe qalğanın belderde: "Borçılu tudırğan äyber şul-binalar astında keşelär qaldı. Xakimiätlär, qotqaru törkemnäre, xärbilär häm cirle xalıq-keşelärne qotqaru öçen böten mömkin bulğannı eşli, läkin bu ğına citmi äle", dide Aljir premyer-ministrı. Germaniä, Fransiä häm tağın qayber başqa illär yardämgä üz belgeçlären cibärde.


text:
Äfğän saylaw räsmiläre sintäberdä ütkän parlament saylawlarınıñ berençe waqıtlı näticäläre kürenä başladı dip belderä.
Räsmilär äytüençä, 299 tawış birü urınında xärämläşüneñ açıq bilgeläre bulu säbäple alar isäpkä alınmıy. Tağın 700 tawış birü tartması ayırıp alınğan häm äle dä tikşerü astında. İldä barlığı 27 meñläp tawış birü urını buldı. BMO - Äfğän urtaq saylaw şurası süzçese Alim Siddiqi bügen Azatlıq radiosına "sanaw tämamlanu belän bez äle Nimruz häm Färrah wilayätlärendäge waqıtlı näticälärne genä iğlan ittek. İkese dä ilneñ könyağında. Barlıq 34 wilayättä dä tawış birülärneñ waqıtlı näticälären aldağı 7 kön eçendä iğlan itergä cıyınabız. Härber wilayättä xalıqqa saylaw näticälenä qarşı çığu öçen 5 kön mömkinlek birelä. Ägär ber şikayät tä kilmäsä, waqıtlı näticä BMO-Äfğän saylaw şurası tarafınnan raslanaçaq" dide.
Siddiqi Azatlıqqa näticälär çığaru 22-nçe üktäbergä tämam bulır dip ömetlänäbez, ämma ul ay axırına qädär dä suzılırğa mömkin dip belderde.


text: Bügen biredä Paqstan häm Hindstan räsmiläre terror häm äfyünneñ taraluına qarşı çaralar turında söyläşer öçen oçraştı. Oçraşu ike kön däwam itäçäk. İslamabadtağı bu oçraşu – ike atom köndäşe Hindstan belän Paqstan arasındağı kierenkelekne yomşartu maqsatı belän oyıştırılğan çaralarnıñ çirattağısı bulıp tora. Köndälek "Xäbärlär" basmasına birgän äñgämäsendä, Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf, sintäbr ayında Hindstan premyer-ministrı Manmohan Singh belän oçraşaçağın belderde. Şulay uq Möşärräf süzlärenä qarağanda, 4 atna däwam itkän xärbi çaralar waqıtında, ildäge islam suğışçılarınıñ 90%tı yuq itelgän, 20dän artıq Al Qaida belän bäyläneştä toruda şiklänelgän keşe qulğa alınğan.


text:
Matbuğatta tatar-başqort mönäsäbätläre
Matbuğatta tatar-başqort mönäsäbätläre
«BocToчHый Эkcпpecc» gäzite baş möxärrir urınbassarı Rinat Bilalov, «HeзaBиcиMaя raзeTa» bastırğan mäqäläne uqıp çıqqannan soñ üz fikeren belderergä buldı. Anıñ äytüwençä, Vera Postnova tatar-başqort mönäsäbätlären añlap citkermi, häm bälki añlarğa da telämider. Üze qorıltayda bulmasa da, ul başqort häm tatarnıñ çığışların, alarnıñ üz-üzen totışların täfsilläp sürätläp birä alğan.
Rinat Bilalov: “Ul qorıltayda bulmadı. Kilğän oçraqta da ul anda ber ni añlamayaçaq ide, çönki qorıltay tatar häm başqort tellärendä bardı. Vera minem “BocToчHый Эkcпpecc”gäzitendäğe mäqälemne uqığan da, faktlarnı üzgärtep şuşı mäqäläsen yazğan. Vera Postnova şulay uq Rafael Xäkimneñ “Kem sin tatar?” mäqäläsen dä telğä ala. Xäkimov ta, min dä bötenläy başqa problemalar turında yazabız. Ul anda tatarlarnı şovinist itep kürsätä. Min anıñ belän kileşmim. “HeзaBиcиMaя raзeTa” Tatarstanga qarşı inde berniçä şundıy mäqälä bastırdı.”
Tatar cämäğätçelege bu arada Rafael Xäkimneñ «Kem sin tatar?» dip isemlängän mäqäläläre xaqında fiker alışa ide. Xäzer inde, aktiv tikşerelä torğan temalar rätenä Vera Postnovanıñ şuşı xezmäten dä kertep bula.


text: Könyaq Afrikada Britaniäneñ elekke premier-ministrı Margaret Thatchernıñ ulı Mark Thatcher totqarlanğan. Anı politsiä Equatordağı Guineada däwlät fetnäsen oyıştırırğa telägännärne finanslağan digän şik belän totqarladı. Politsiä anıñ Cape Towndağı öyendä berqädär dokumentlar taptı. “Bez Könyaq Afrika qanunnarın bozu eşen tikşeräbez. Bez ilebezneñ kem genä bulmasın köçläw eksportı urnı buluın telämibez”, dide politsiä wäkile. Aldan Könyaq Afrikada fetnä oyıştıruda turıdan turı qatnaşuçı kürenekle qoral säwdägäre häm tağın 13 keşe qulğa alınğan ide.


text:
8-9 sentäber könnärendä İstanbul häm anıñ tirä-yağındagı rayonnarda qatı yawım-töşem buldı. Bu isä su taşqını hälaqätenä kiterde.
Bu hälaqätneñ kiläçäge aldan uq bilgele bulsa da, tiyeşle çaralar kürelmägänlektän yuğaltular da zur buldı. Televidenie kanalları avtobus, yök maşínası öslärendä, bina tübälärendä, ağaç käwsälärendä, törle qalqulıqlarğa sıyınğan keşelärne, alarnıñ qotqarılırğa tırışuın turıdan-turı säğätlär buyına kürsättelär.
İstanbul şähäreneñ Aziä belän Yewropa öleşen totaştırğan ike küper bar. TEM dip atalğan yulda Yäşilköy oçqıçlar maydanına 3-4 kilometr qalğan öleşe su astında qaldı. Su taşqını şul xätle köçle buldı ki, çit illärdän yök kitergän maşínalar, avtobuslar häm keçeräk maşínalar su östendä yözä başladı.
Tönne säğät 4-5-lärdä başlanğan yañğır taşqınnarğa säbäp buldı. İkitellidä xalıqara yök maşínaları ğarajında unnan artıq yörtüçeneñ mäyete çığarıldı. Alar maşínalarında yoqlağanda taşqın sularında batıp ülgännär. Su ike metrdan artığraq kütärelgän. Selimpaşa, Çatalca, Saray häm Silivri su astında qaldı.
Märmär diñgezeneñ yar buyındağı urnaşqan yazlıq öylär dä su astında qaldı. Mondağı avtomaşínalar da taşqın belän diñgezgä yözep kitte. Yullar, küperlär cimerelde. İgen qırları xarap buldı. Bu faciğänıñ fotoräsemnäre ğäzet bitlären tutırdı.
Törkiä meteorologia citäkçelege isä yawım-töşemneñ tağın bulaçağın, monıñ öçen tiyeşle çaralarnıñ kürelergä tiyeşlegen berniçä tapqır xäbär itsä dä, cawaplı orğannarnıñ berse dä moña qolaq salmağan buluı añlaşıldı. Şuşı taşqın hälaqätennän soñ, cawaplılar qotsız belderülär yasaw belän çikländelär.
Premyer Erdoğan taşqın bulğan cirlärgä urnaşqannarnı gäyepläde. “İneşneñ üçe qatı buldı”, dide.
İstanbul Böyekşähär bälädiäse räise Topbaş: “Monıñ cawaplısı - keşelär üzläre”, dip äytte.
İstanbul başlığı Güler isä: “Mäcbür bulmağannar yañğır waqıtında yulğa çıqmasınnar”, dip tağın da ziräkräk ber qaraş belderde. Ber jurnalistnıñ “Talawlar başlandı” digän süzenä, “yuq andıy närsä” dip şuşı jurnalistnı sükte. Ä şul uq minutta, yulğa çäçelgän törle cihaz häm äyberlärne österäp alıp kitkännärne televidenie kürsätep tordı.
Bu hälaqätneñ töp säbäbe isä - İstanbuldağı baytaq ineş häm yılğa yarlarında yäşäwleklär tözü öçen röxsät birelüe bulsa, şähärdäge 60% artığraq binalarınıñ röxsätsez salınğan buluı. İneş häm yılğalar yabılğan bulu säbäple, qatı yawım-töşem bulğanda su taşıy häm tirä-yaqnı cimerä.
Säyäsätçelärneñ töp qayğısı isä - saylawda tawış alu. Ämma alar küp köç häm aqça taläp itä torğan proyektlarğa iğtibar itmi. Alar mondıy hälaqät bulmasın öçen çara kürü mäsäläsen bik äkren xäl itälär. Äytik, 1999 yılğı cir teträw hälaqätenä un yıl tuldı, läkin tiyeşle çaralar äle dä kürelep betmäde.
İstanbul Säwdä Oyışması citäkçese Dr. Murat Karayalçınnıñ farazlarına qarağanda, älege su basu 80-90 million dollarlıq zıyan kitergän.
Qatı yawım-töşem bu atna azağına qädär däwam itäçäk. Könbatış belän Qara diñgezdä su taşqınnarı kötelä.


text:
Ğiraq täcribäse häm Waşingtonnıñ Latin Amerikasındağı säyäsäte
Meksikanıñ Monterrey şähärendä Amerika qitğasındağı däwlätlär oyışmasınıñ oçraşuı açıldı, xörmätle tıñlawçılar. Anda Quşma Ştatlar prezidentı George Bush ta qatnaşa häm näq menä anıñ çığışı tiräsendä xäzer qızu bäxäslär bara. Aq yort xucası bu yulı närsälär äytte soñ?
Audio, George Bush
"Üzebezneñ demokratik täcribäbez aşa bez, yartı ğasır diärlek zolımiat häm izelü astında yäşägän qıyu Kuba xalqı belän buluıbıznı däwam itärgä tieşbez, Amerika qitğasında diktatorlarğa urın yuq" dip belderä Quşma Ştatlar prezidentı George Bush. Ul Castronı tänqitläw belän genä çiklänmi, ä Amerikalar summitında qatnaşqan bar illärne dä Kubada tiz arada häm tınıç qına demokratiägä küçü öçen bergä eş itärgä çaqıra. "İreklek utraw"ındağı kommunistik xakimiatne ayırıp alıp anı kisken tänqitläw aşa amerikan prezidentı asılda, Latin Amerikasındağı başqa sulçı citäkçelärnä dä kisätä. Soñğı yıllarda ğına Braziliä, Argentina, Venezuela kebek möhim illärdä xakimiatkä näq menä şundıy keşelär kilde. Alarnıñ barısı da Kubadağı Fidel Castro belän dustanä mönäsäbätlär urnaştırdı. Häm şunıñ aşa xäzer Latin Amerikasında Waşingtonnıñ qırıs säyäsätenä qarşı üzenä kürä ber sul front oyıştı diärgä bula. Başta Äfğanstan, ä xäzer Ğiraq belän mäşğül bulğan Quşma Ştatlar Latin Amerikasına iğtibarın soñğı yıllarda şaqtıy kimetkän ide. Yaña prezident saylawları yaqınlaşu belän Bush, ildäge millionlağan ispantelle, hispanik möxäcirneñ tawışına ömetlänep şuşı citeşsezlekne beterergä tırışa. Küptän tügel genä ul Quşma Ştatlarğa könyaqtan yäşeren kilgän möxäcirlärneñ xoquqi xälen räsmiläşterügä yul aça alırlıq täqdim belän çıqqan ide. Kongress xuplağan oçraqta bu ildäge millionlağan hispanikka yardäm itä ala. Monterreyda amerikan prezidentınıñ şuşı ğämälen Meksika citäkçese Vicente Fox ta yaqlap çıqtı. Quşma Ştatlarnıñ könyaq kürşese belän mönäsäbätläre tağın yaxşıru çorına kerep bara kebek, Ğiraq suğışı säbäple aralar berniçä ay salqınayıp torğan ide. Braziliä, Venezuela kebek illär belän kierenkelek kiçergän ber mäldä George Bush Meksika belän kiresençä, başqalarğa ürnäk bulırlıq mönäsäbätlär qormaqçı. Bu aña Quşma Ştatlar eçendäge meksikan mäxälläse yağınnan simpatiäne arttırıp, axırğı çiktä Latin Amerikasındağı qayber illärneñ dä yaqlawına kiterä ala. Läkin berük waqıtta Waşington teläsä kem belän duslaşırğa cıyınmawın da belderep quya. Bush bu ölkädä Castronı tänqitläw belän genä çiklänmäde, oçraşu başlanır aldınnan ğına, üz illärendä rişwätçelek ğawğalarına bäyle bulğan räsmilärgä Quşma Ştatlarğa kerüne tıyğan maxsus färman çığaruın xäbär itte. Bu da Quşma Ştatlarnıñ, Ğiraqta sınalğan "xakimiat almaştıru" täcribäsen üzennän könyaqta yatqan töbäkkä dä küçerä aluına işarä itä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Rusiäneñ elekke millätlär ministrı Sergey Şaxray Qazanğa kilde
Rusiäneñ elekke millätlär ministrı Sergey Şaxray Qazanğa kilde
Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, pänceşämbedä Rusiäneñ millätlär eşe buyınça elekke ministrı Sergey Şaxray qısqa waqıtlı vizit belän Qazanğa kilgän. Anıñ belän yabıq işeklär artında Mintimer Şäymiev häm Färit Möxämmätşin söyläşü alıp barğannar, dilär. Älbättä, süz Mäskäw-Qazan mönäsäbätläre turında barğandır. Xäzer Xisap palatasında ğına eşläsä dä eks-ministr, küräseñ, faydalı kinäşlär birergä sälätle. Bälkem, federal' citäkçelärgä yoğıntısı da bardır, alar arasında süze dä ütäder. Yuqsa, anı Qazanğa çaqırmaslar ide.


text:
Quşma Ştatlar Bağdadta Säddäm Xösäyenne qulğa alğaç anı xökem itär öçen Ğıyraq xoquqçılarınnan torğan mäxkämä oyıştırırğa niätli. Säddäm Xösäyenne qulğa alırğa yärdäm itüçegä 30 million dollar wäğdä itä.
New York Times" gazetı xäbärlärenä qarağanda, töşerelgän diktatornı cinayätläre öçen xalıqara mäxkämä tügel, ğiraqlılardan torğan mäxkämä xökem itärgä tieş.
Amerikan-Britan koalitsiäseneñ Ğiraqtağı waqıtlı administratsiäse başlığı Paul Bremer, Ğiraqnıñ yaña konstitutsiäsen äzerläp, anı referendumda qabul itärgä kiräk, şul waqıtta ğına Quşma Ştatlar Ğiraqta üzeneñ missiäsen ütälgängä sanıyaçaq dip belderde.


text:
Törkiä Yevropa Berlegenä kerü söyläşülären başlıy. Bu bik ozın häm qatlawlı yul bulaçaq
Düşämbedä Yevropa Berlege Törkiä belän äğzalıq turında söyläşülär başlarğa kileşte. 40 yıldan artıq kötkännän soñ bu Törkiä öçen quanıçlı xäbär buldı. Tik älege söyläşülär distä yılğa suzılırğa mömkin häm dä alarnıñ Törkiäneñ Berlekkä kerüe belän tämamlanuı şart tügel. Ankara ildä reformlalar başqarırğa, qanunnarın Yevropa Berlegenekenä yaraqlaştırırğa tieş bulaçaq. Şuşı yulda Törkiäne nindi awırlıqlar kötä? Bu xaqta elekke diplomat Reşat Arim fikerläre.
"Bez monıñ öçen bik küp eşlädek. Bu Törkiä öçen töp proyekt. Belüegezçä, Atatürk çorınnan birle, Törek respublikası Könbatışqa taba borılğan. Misal öçen bezdä Şveytsariäneñ 1926 yılğı Sivil kodeksı qabul itelgän. Şäxes, ğailä, häm başqa sivil mäsälälär şul qanun nigezendä xäl itelä. Küp kenä başqa qanunnar da Yevropa modelenä yaraqlaştırılğan."
Alay da, başqarası eşlär äle baytaq. Törkiä belän söyläşülär waqıtında xäl iteläse mäsälälär barlığı 35 tarmaqqa bülengän. Şularnıñ qaysısı iñ awırı bulaçaq, digän sorawğa Reşat äfände, awıl xucalığı dide. Şulay da ul iqtisadi mäsälälär ciñelräk xäl iteler dip sanıy:
"1996 yılda bez Tamojnya berlege talaplären qabul ittek. Namzät illärneñ berse dä monı äğza bulğançı eşlämäde. Şuña kürä, minemçä, Yevropa Berlege belän söyläşülärdä iqtisad mäsäläläre ciñelräk xäl iteläçäk."
Düşämbedä Luxemburgta ütkän oçraşuda Austria soñğı minutqa qädär Törkiä belän söyläşülär başlawğa qarşı çığıp kilde. Vena kübesençä möselmannar yäşägän ilgä äzğalıq urınına ayırım status birergä çaqırdı. Ankarağa belderelgän däğwalar arasında berençe itep Kördlär yä Kipr mäsäläse äytelä. Reşat Arim Törkiädä körd mäsäläse asılda xäl itelgän dip sanıy:
"Bezdä kördlär bar, läkin alar azçılıq tügel, alar şundıy uq watandaşlar. Mäsälä barı tik alarnıñ üz telendä üz mäglümät çaraların buldıruda ide. Soñğı yıllarda bez qanunnar qabul ittek, küp närsäne üzgärttek. Xäzer kördlär üz telen qullana, tapşırular yasıy ala, mäktäp sıynıfları aça ala."
Äğzalıq söyläşülärendä älbättä Kipr mäsäläse dä kütäreläçäk. Törkiä Kipr grekların tanıyaçaqmı, bu qayçanraq bula ala digän sorawğa Reşat äfände:
"Yaqın arada tügel. Törkiä Kipr grekların Kipr xökümäte bularaq tanıy almıy. Yağni Törkiä Kipr respublikasın tanıy almıy. Läkin bez BMO general sekretare taraflarnı yaqınaytu öçen tağın ber tırışlıq kürer dip ömetlänäbez. Ägär şundıy kileşügä ireşelsä, Törkiä anı tanıyaçaq."
Şuşı mäsälälär xäl itelgän oçraqta da, alarnı äle ğämälgä quyası bulaçaq. Häm dä ğömümän, Törkiäneñ Yevropa Berlegendä tulı äğzalığı turında süz alıp baru urınlı mikän. Äytik, Berlek Törkiägä Yevropa xezmät bazarına yulnıñ tulısınça açılmayaçağın aldan uq kisätep quydı. Şengen kileşüenä quşılu ixtimalı belän dä şul uq xäl.
Nixayät, söyläşülär uñışlı tämamlansa da, Törkiäne Berlekkä alu qararın här äğza il raslarğa tieş bulaçaq. Qayberläre, misal öçen Fransiä, monı referendumda xäl itäçägen belderde. Bu da Törkiäneñ Yevropa Berlegenä yulında ütä almaslıq soñğı kirtä bula ala.
-Ali Gilmi


text: Qırğızstan prezidentı Qormanbäk Bakiev, Bişkäktä inde 5nçe kön qarşılıq çaraları uzdırğan keşelär belän oçraştı. Uram cıyınnarı, deputat Tınıçbäk Akmatbayevnıñ üleme öçen premyer-ministr Feliks Kulov cawaplı dip, anı urınınnan kitüen taläp itä. Deputat törmägä naçar şartlar turındağı şikäyätlärne tikşerer öçen kilgän ide, soñınnan bulğan totıq alu waqıtında Akmatbayev häläk buldı. Şul uq waqıtta yaralanğan Qırğızstannıñ törmälär bülege başlığı İkmatulla Plotov bügen xastaxanädä cärähätlärdän wafat buldı. Prezident Bakiev 20nçe üktäber waqiğälären tikşerergä wäğdä itte, häm añarşı ministrlar ğämällärenä bäyä birmi torırğa çaqırdı. Qarşılıqnı oyıştırğan yulbaşçılar, uram cıyınnarı tikşerü näticäläre bilgele bulğançığa qädär däwam itäçäk, dip belderde. Premyer-ministr üze böten bu ğäyepläwlärne säyäsi provokasiä dip atadı.


text:
Mordoviä tatarlarınıñ berençe kompakt-diskı
Azatlıq radiosın tıñlawçılar belä – Mordoviä tatarlarınıñ ğorurlığı bulğan xalıq cırların saqlawçı Abdulla Krotov bıyıl 17 yanwar'da üzeneñ tuğan İsa awılında wafat buldı.
Küptän tügel Qazanda Abdulla abıy Krotov saqlap qalğan cırlar yazdırılğan ber muzıkal' kompakt-disk bastırılıp çıqtı. Bu disknı tözüçe häm cırların başqaruçı Abdulla Krotovnıñ awıldaşı, xäzer Qazanda yäşäwçe Kärim İbrahim ulı Dolotkazin. Kärim abıy yäş çağınnan uq Abdulla Krotovnıñ cırların yaratıp cırlıy bulğan. Häm nixayät, äle bu cırlarnı kompakt-disk itep çığara aldı. Şulsı ğına ükeneçkä qaldı – Abdulla abıy Krotov üze bu kompakt-disknı qulına alalmıy inde xäzer.
Mordoviänıñ Kadoşkin rayonında urnaşqan İsa awılınnan küp kenä kürenekle keşelär çıqqan. Şular arasına, xiçşiksez, Kärim abıy da kerä. İsa awılı xalqınıñ üz cırları da bar, “Tuğan awılım, İsa suı”. Şul İsa awılınnan çığuçılar mäcleskä cıyılsa, xiçşiksez şul cırnı cırlıylar. Kompakt-disk ta şul cır belän başlana.
Tuğan awılım minem, İsa suı,
Sunı küçkäç şunduq bolını.
Şunda ütte minem balaçağım
Sagıynmastay tügel urını.
Şunda ütte minem balaçağım
Sagıynmastay tügel urını.
Kärim abıy Dolotkazin İsa awılı mäktäben beterep, 1950-51 yıllarda Lämberädä pedagogiä uçilişçesında ber yıl uqi, ämma anıñ küñele gel Qazanğa aşqına. Şulay itep, Kärim Dolotkazin Qazan universitetına uqırğa kerä häm 1958 yılda anı tämamlıy. Ğazet-jurnallarda eşli, komsomolnıñ ölkä komitetında, Mäskäwdä aspiranturada uqi, dissertatsiäsen yaqlap ekonomiqa fännäre kandidatı bula. Ozaq yıllar Qazan pedagogiä institutında dotsent bulıp eşli.
Ämma Kärim abıy tuğan İsa awılın berqayçan da onıtmıy, yış qına awılğa qaytıp, Abdulla abıy Krotov belän oçraşa, añardan tağın da xalıq cırlarınıñ neçkäleklären öyränä bara.
Kärim abıy Dolotkazin küptän tügel üzeneñ dustı Wäli Tumparovnıñ yubileena Saranskiğa kilgän ide häm “Azatlıq” radiosı öçen interv'yu birde.
– Kärim äfände, sez üzegezneñ berençe diskıgıznı bastırıp çığarğansız...
– Bu diskqa 15 cır yazılğan. Şularnıñ kübese Abdulla Krotov repertuarınnan. Şulay uq monda yazıldı tatar xalıq cırları häm tatar kompozitorlarınıñ cırları. Şuşı disknı çığaruda miña bik zur yärdäm kürsätte ike keşe, professional' kompozitorlar, professional' muzıykantlar, Tatarstannıñ xalıq artistı Abubäkär Fuat häm Tatarstannıñ atqazanğan artistı Äxmät Kärimov. Alar, berençedän, muzıkanı äybät belälär, ikese dä yuğarı muzıkal' uqu yortın betergännär. İkençedän, bezneñ yaqlardağı, bigräk tä Abdulla abzıynıñ cırları, alarğa bik oşıy häm ul cırlarğa, muzıkal' belgeçlär bularaq, bik zur bäya birälär.
Abdulla abzıynı min bik yaratıdır idem. Yäştän uq anıñ cırların tıñlap, bik xäyran qalıp tıñlıy idem, küp cırların ottım min. Xäzergä qadär anıñ cırları küñelemdä yañğırıy, şunıñ eçen bez, Abdulla abzıy wafat bulğaç, şuşı disknı duslar belän çığarırğa buldıq.
– Möxämmätkärim äfände, seznen bu diskıygıyzda unbiş yır disez. Şul unbiş yırdan Abdulla Krotovtan yazılğan yırlar, dimäk, ul xalıq yırları, mişär yırları, şulaymı?
– Döres, Abdulla Krotov abzıynıñ cırları, älbättä, mişär cırları. Şul unbiş yırnıñ unına yaqın bezneñ awılda tuğan, bezneñ awılda yañğırağan, Abdulla abzıynıñ cırları bula. Qalğannarı tatar xalıq cırları häm tatar kompozitorları cırları. Menä, Qazanda min yäşim, xezmät itäm, qazanlılar şuşı cırlarnı bik tıñlap yaratalar. Xätta “Äbdelmän qupiç” digän cırnı, Abdulla azbıy anı bik yaratadır ide cırlarğa, şuşı cırnı bik küp keşe xätta berençe tapqır işetä işetmägännäre dä. Duslar arasında, menä, miña äyttelär: “Abdulla abzıydan yazılğan cırlar bötenese bik matur yañğırıy muzıykal' yaqtan häm başqa yaqtan. Original' räweştä alar hiç tä başqa tatar cırlarına, urısça äytkändä, ustupat' itmilär”.
– Möxämmätkärim äfände, sez bu kompakt-disktan nindi yırnın işetterelüen telär idegez?
– Miña qalsa, iñ berençe “Täräzä töbendä muyıllar” digän cırnı, mömkin bulsa, bezneñ tıñlawçılar işetsennär ide, çönki Abdulla abzi Krotov şuşı cırnı iñ yaratqan cırı diep sanıydır ide. “Täräzä töbendä muyıllar”, miña qalsa iñ qızıqlı minem öçen ul cır. Annan soñ tağın ikençe cır anıñ “Biek taw başında, äy, almağaç”. Ul cırın da ul yaratadır ide. Menä miña üzemä dä şuşı ike cır bik oşıylar. Min alarnı cırlağanda niçekter küñelem tula, zur mäğnä tabam, şatlıq tabam, xätta yılıysı kilä. Alar moñlı, küñelgä ütä torğan cırlar.
Bu yaña kompakt-disknıñ iseme dä “Täräzä töbendä muyıllar”. Bu cırnı Abdulla Krotov üze ayıruça yaratıp başqara ide. Bu “muyıllar” süze närsä dip sorawçılar az tügelder, çönki bu süz mişär awıllarında da yış oçramıy. “Muyıllar” ul “şomırt” bula, urısça “çeremuxa”.
Täräzä töbendä lä muyıllar,
Anda sanduğaçlar qunğandır.
Küp zamannan birle lä kürgänem yuq,
Asıl qoştay sılu yar bulğandır.
Küp zamannan birle lä kürgänem yuq,
Asıl qoştay sılu yar bulğandır.
Üz waqıtında İdel buyı mişärläre arasında “Äbdelmän qupiç” digän ber borınğı cır bik populyar bulğan. Ul cır bezneñ radio formatı öçen bik ozın, şunnan anıñ ber fragmentın bulsa ğına da, tıñlağız. “Äbdelmän qupiç”.
Altın-kömeş aqça küp yasadım
Padvalıymda, qarañğı kelättä,
Padvalıymda, qarañğı kelättä.
Minnän qalğan talir täñkälärne
Patşa xatını alsın büläkkä.
Unike ide minem tirmänem,
Aqçam qaya kitkänen belmädem.
Prikaznoylar minem eçen kilgäç
Padval işeklären lä açmadım,
Padval işeklären lä açmadım.
Aqça yasıy torğan altın ıystanoknı
İdel tobasına la taşladım.
Äniemne äni diep belmädem
Üzem dä igeleklär kürmädem.
Äbdelmän çığadır axutağa,
Kiek kenä qoşlarnı atarğa,
Kiek kenä qoşlarnı atarğa.
Barabannar suğıp, ukaz uqıp
Kilälär Äbdelmänne totarğa.
Ay-xay, Äbdelmän qupiç, sin ideñ,
Nikalay padişağa tiñ ideñ.
Qaderle radio tıñlawçılar, sez Mordoviä tarixında berençe tatar kompakt-diskın yazdırğan İsa yegete, xäzer Qazanda yäşäwçe Kärim İbrahim ulı Dolotkazin belän äñgämä häm anıñ başqaruında cırlar tıñladığız.Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


text:
Törkiä parlamentı Amerikan oçqıçların Törkiä kügenä kertü-kertmäw mäsäläsen tikşerä
audio: Parlamentqa cibärelgän qarar ike öleştän tora, di Cämil. Berençese – Törkiä xärbilären çitkä cibärü, ikençese – çit il ğäskärläreneñ Törkiä aşa uzu, yä anda urnaşu mäsäläse. Älegä söyläşülär däwam itä, näticälär bulğaç, xäbär iterbez.
Amerikan xärbilärenä Törkiädä uranşırğa röxsät birelgän oçraqta, Waşington Ankarağa milliardlağan dollar yärdäm häm kreditlar wäğdä itkän ide. Läkin, ike atna elek, Törkiä parlamentı moña qarşı tawış birde. BügenTörkiäneñ İqtisad ministrı Ali Babacan, Waşingtonnıñ ul täqdime inde köçennän çıqtı, dip belderde. Ul täqdim Törkiäneñ “tulı xärbi xezmättäşlegen” küz aldında tota ide, dide ul.
Kilgän xäbärgä qarağanda Törkiä premier-ministrı Recep Tayyip Erdoğan Ğiraqqa xöcüm itkän Amerikan oçqıçlarına Törkiä kügenä kerü röxsät itelsä dä, xärbi nığıtmalarnı qullanu, xättä yağulıq alu öçen tıyılğan bulaçaq, dip äytkän.


text:
Tatarstan Prezidentı Feysal patşası bülägen aldı
Yäkşämbe könne Är-Riädta Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievqa Feysal patşası isemendäge xalıqara büläge tapşırıldı. Älege büläkläw tantanası Rusiä Prezidentınıñ Soğud Garäbstanına eş säfäre barışında uzdı. Büläkne Soğud Garäbstanı patşası Ğabdulla ibn Ğabdel-Ğaziz tapşırdı. Tantanada büläkläw komissiäse Mintimer Şäymievnıñ tolerantlıq ideyälären raslawğa, Rusiä häm Tatarstannıñ ruxi yañarışı, däwlätçelegen nığıtuğa, milli häm dini yañarışqa kertkän zur öleşen bilgeläp. Gölnaz Şäyxetdin


text:
Taliban äğzaläre buluda şiklänelgän ber törkem qorallanğan suğışçılar – könyaq Äfğanstanda - ildä sintäbr ayında uzaçaq saylawlarğa terkälgän berniçä keşene üterde. Äfğan räsmiläre belderüençä höcüm comğa könne bulğan. Ülüçelär sanı turında tögäl mäğlümat yuq. Eçke Eşlär ministrlığı köçläreneñ Uruzgandağı xärbi citäkçese Nazari, radiobıznıñ äfğan redaksiäsenä menä närsälär belderde: "Taliban suğışçıları atna kiç könne Çaka Goy'ğa yulnı yaptı, alar 15 -16 keşene qulğa aldı. Alar arasında İrannan qaytıp barğan äfğannar, Xas Uruzgan töbägennän 3 uqıtuçı, provinsiä başqalası Tarin Kowt'tan berniçä keşe bar ide. Taliblar barısın da diärlek ütergän, ber genä keşe qaçıp qotılğan. Näq şul keşe Xas Uruzganğa kilep höcüm turında äytkän dä inde" dide provinsiädäge eçke eşlär ministrlığı wäkile.
Kiçä genä könçığış Äfğanstanda saylawlarnı äzerlägän xatın-qızlar utırğan avtobusta bomba şartlağan ide. Alarnıñ ikese hälak buldı, 13 keşe – cärähätlär aldı.


text:
Ufada Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege idaräseneñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Anıñ kön tärtibenä Başqortstan tatarları qorıltayına äzerlek barışın tikşerü mäsäläläre kertelgän ide. Elek tä xäbär itelgänçä, bu möhim qorıltay 22 iyündä Ufada ütäçäk häm anda 800 tiräse keşe qatnaşaçaq dip kötelä.
Ämma bu qorıltaynıñ uramda açıq hawada ütüe dä ixtimal ikän. Utırışta çığış yasağan Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin süzlärençä, respublik citäkçeläre Başqortstan tatarları qorıltayı öçen bina birdertmäw öçen barlıq çaralarnı da kürä. Mäcit äfände äytüençä, Başqortstan prezidentı xaqimiätenä bina sorap cibärelgän ike xatqa da räsmi töstä bernindi dä cawap alınmağan. Barı tik teldän genä bu qorıltay öçen bina birelmäyääçge xaqında iskärtelgän. Alay ğına da tügel, Mäcit Xucin süzlärençä, Ufadağı barlıq mädäniät sarayları direktorları tatar qorıltayın ütkärü öçen bina birmäskä dip qatğıy kürsätmä alğan. Şunnan soñ tatar milli oyışmaları, bina sorap, Ufa şähäre xaqimiäte başlığı Pawel Qaçqayıvqa da möräcägät itkän. Alar qala xaqimiäte qaramağındağı Şähär mädäniät sarayınıñ zur zalın sorap xat yazğan bulğan. «Ämma bu xatqa da bez tiskäre cawap aldıq, – di Mäcit Xucin. – Qaçqayıvnıñ urınbasarı Midxät Mämbätov qul quyğan cawap xatında Ufa Şähär mädäniät sarayında iyün ayında tözekländerü eşläre baruı säbäple anı arendağa birü mömkin tügellege xaqında äytelgän. Bez monı tikşerü öçen maxsus Mädäniät sarayına barıp, direktor Larionov äfände belän söyläştek. Ämma ul anda bernindi dä tözekländerü eşläre barmawın äytte. Mämbätov iptäş rizalığı bulsa, ul xätta 22 iyündä tatar qorıltayın ütkärergä bina birügä dä qarşı tügel. Ämma qala xaqimiäte üzeneñ aldaqçılığın beldertmäskä tırışaçaq häm, älbättä inde, binanı birmäyäçäk».
Mäcit Xucin şuşı xäldä Başqortstan tatarları qorıltayın ütkärüneñ ikençe yulın saylawdan başqa çara qalmawı xaqında äytep, menä nilär belderde.
Şulay itep Ufada Başqortstan tatarları qorıltayın ütkärü bu yulı da şik astında. Mäğlüm buluınça, bıltır noyäbr ayına bilgelängän qorıltay öçen dä Başqortstan räsmi xaqimiätlärennän bina ala almağaç, ul cıyınnı Mäskäwgä barıp uzdırırğa mäcbür bulğannar ide. Bu yulı qorıltay uramda uzaçaq kebek kürenä häm anıñ kübräk Başqortstan citäkçelegenä qarşılıq çarasına oxşayaçağı şäylänä.


text:
Törkmänstan tabiği gaznıñ qimmätlänüen dollarnıñ arzanayuı belän añlata
AUDİO: Älbättä bez monı säyäsi maqsat belän eşlämädek. Söyläşülär waqıtında bez dollarnıñ beraz arzanayuın uzara tanıdıq. Çönki ul 35 protsentqa arzanaydı.
Tabiği gaz bäyäse turında kileşä almaw säbäple uzğan şimbädä Törkmänstan Rusiä belän Ukrainağa gaz qudırunı tuqtattı. Kiçä Ukrainanıñ töp gaz häm neft şirkäte başlığı törkmänstan prezidentı belän yaña kileşü imzaladı. Anda meñ kubometr gaz bäyäse 44-tän 58 dollarğa kütärelgän. Niyazov äytüençä, Rusiägä dä şul uq xaqlar täqdim itelgän. Niyazov ägär Ankara Aşxabadtan arzanğa gaz satıp alırğa teläsä İran yäki Rusiä aşa Törkmänstanğa gazütkärgeç tözesen dide. Ul şulay uq Törkmänstan Paqstan belän Hinstanğa gaz qudıru öçen Äfğänstan aşa ütkärgeç tözü niätennän baş tartmıy dide. Törkmän gazı Azärbäycanğa Rusiä aşa qudırıla ide. Törkmänstan gaz cibärüne tuqtatqannan soñ Azärbäycannıñ awılları gazsız qaldı.


text: Pekin. Qıtay tışqı eşlär ministrlığı, Pekin bekän Tokyo arasında çıqqan kierenkelek öçen Qıtay cawaplı tügel dip belderde. Räsmi Pekin qaraşınça, Qıtayda yaponnarğa qarşı ütkärelgän cıyınnar artında Yaponiäneñ suğış çorındağı ğämälläre öçen täwbä kiterä almawı yata. Kiçä Pekindä 10 meñnän artıq keşe yapon ilçelege binasına häm yapon ilçese yortına taşlar atıp, alarnıñ täräzälären watqan ide. Andıy qarşılıq çaraları bügen könyaq Qıtaydağı tağın ike şähärdä uzdı. Yapon tışqı eşlär ministrı Nobutaka Maximura Pekinnän ğafu ütenüne soradı. Qıtay tışqı eşlär ministrlığı moña, Tokyo ber-bereñä ışanu häm ikeyaqlı mönäsäbätlärne nığıtu öçen kübräk eşlärgä tieş dip belderde.


text:
Äfğanstan Prezidentı, soñgı ber atnada 90 keşeneñ ülemenä kitergän iğtibar belän tikşerelmiçä alıp barılğan NATO häm AQŞ citäkçelegendäge xärbi çaralarnı xöküm itte.Azatlıqnıñ Äfğan redaksise xäbär itüençä, Qarzai bügen Qabulda, xärbi operatsiälärdä ğadi xalıqnıñ ülemenä yul birmäyäçäkbez dip belderde. "Mondıy operatsianı häm anıñ mondıy näticäsenä qabat yul birmäyäçäkbez. Häm äfğan xalqı da moña tüzmele bulmayaçaq”
Qarzayineñ bu belderüe, NATOnıñ Könyaq Helmand wilayätendä bulğan hawa höcümnärendä, 25 tsivil keşeneñ ülemennäñ soñ yañgıradı. NATOnıñ Sekretare, General Jaap de Hoop Scheffer bu waqiyğadañ soñ yasağan belderüendä, tsivil xalıqnıñ ülemenä kitergän NATOnıñ bu hawa höcüme, xata bulğan dip belderde.
NATO Xalıqara İminlek Köçe süzçese Maria Karl, Azatlıqqa bergän äñgämäsendä bolay dide: “Bez tınıç xalıqqa zarar kilü ixtimallığın kimetü öçen bulğan barlıq mömkinçeleklärne tikşerep çığabız, bu bezneñ operatsiälärebezneñ bik ähämmiätle öleşe.”
Helmanddağı "Azatlıq" xäbärçese Salixmöxämäd Sali belderüençä, hawa höcüme, Taliban suğışçıları belän çit häm äfğan xärbiläre arasında utlı bäreleşlär bulğan Gereşk mäxäläsenä yünälderelgän bulğan. Anda 20 suğışçı üterelgän. Şul uq waqıtta NATO, Comga könne, Äfğanstanda bulğan 2 bäreleştä, 80 ğisyançınıñ üterelüen belderde. Şul uq waqıtta, könyaq Qandahar wilayätendä Äfğan häm koalitsiä köçläre tarafınnañ 20 suğışçınıñ üterelüe xäbär itelä.
NATO süzçese bügen, Azatlıq radilosına, irtä belän Ğazni wilayäte, Giro bistäsendä 20 Taliban suğışçısı qulğa alındı dip belderde.


text:
Tatar yäşläre üz könnären kötälär
Bıyılğı tatar yäşläre könnäreneñ üzençälege nidä soñ? Şuşı soraw belän bez “İdel” yäşlär üzägeneñ baş belgeçe Mörşidä xanım Cihanşinağa möräcäğät ittek.
Älege çarada qatnaşa torğan yäşlärne aldan uq inde alar belän xäbärläşep tupladıq. Çönki “Tatar yäşläre könnäre” İdel buyında su qoyınıp, qızındırıp yatır öçen ütkärelmi. İñ berençe bez alarnı cıyabız “Millätebez xäzinäläre” dip atalğan tatar lagerına, annan soñ üsep kitä alar, yäşüsmer bulıp ölgerälär. Annan cıyabız izge Bolğar digän palatkalı lager'gä. Häm annarı inde alar kilä tatar yäşläre könnärenä. KDUdan çit telle studentları öçen tatar tele kafedrasınnan maxsus uqıtuçı çaqırabız, tatar tarixı buyınça da yäş ğalim Nail Fäxretdinov, din buyınça Änäs äfände uqıtaçaq. Niçek tä yañalarnı qatnaştırası kilä inde. Yubiley yılın isäpkä alıp bez tatar yäşläre könnärenä nigez salğan “veterannarıbıznı” - Samara “Tuğan tel” oyışmasınıñ citäkçese Färxәt Mäxmütov, Mordoviädän Änwär Nadıyrov. Töp maqsatıbız böten dönyağa sibelep yäşäwçe tatar milläteneñ berdäm bulıp yäşäwen raslaw.
Ä şuşı uq tatar yäşläre könnärendä 13 yıl elek bulğan Damir äfändeneñ fikerläre başqaçaraq yañğıradı:
Bezneñ waqıtta “İdel” lagerı “Tatar yäşläre könnäre” öçen genä ide. Xäzer çit keşelär dä şunda butala. Bu oçraqta yal, bäyräm itü turında uylawı da qıyın.
Kemnär genä bulmağan ikän anda. “Tatar radiosı” di-djee Zölfät Zinnurov ta soñğı yıllarda älege çarada qatnaşa. “Azatlıq” radiosına ul Tatar yäşläre turında menä närsä dide:
“Tatar yäşläre könnäre”n bik kiräkle dip sanıym. Çönki törle ölkälärdä yäşäwçe tatar yäşlären cıyuçı çara bulıp tora. Qızğanıç, ul yılğa ber tapqır ğına ütkärelä. Äye, anda ğädättä bik qızıq bula. Kimçelekläre bik qısqa häm yılğa fäqät ber genä tapqır buluında. Häm ikençedän - “Volga” lagerında ütkärelergä tieş. Ä anda başqa millät wäkilläre dä yal itä bit. Menä şul aralaşu yağınnan nindider qıyınlıqlar tuarğa mömkin dip uylıym.
Tatar yäşläre könnärendä Tatarstannan 20gä yaqın keşe, şulay uq çit töbäklärdän 40qa yaqın regionı qatnaşırğa teläk beldergän. Älege çarağa kiläçäk yäşlärneñ nindi tä'sirlär belän kitäçäge älegä bilgesez. Bu xaqta bez aldağı tapşırularıbızda däwam itärbez.
Röstäm İsxaqi


text:
Amerika xärbiläre Ğıraq başqalası Bagdadqa kerep anda operatsiälär alıp barğan. Qatardağı AQŞ xärbi komandalığında çığış yasağan xärbi hawa köçläre generale Viktor Renuard İke törkem Bagdadnıñ könyağınnan kerde, alar Tigris yılğası buylap şähärne üttte häm könyaq könbatıştan çığıp kitte ,minemçä bu koalitsiä köçläreneñ üzläre telägän waqıtta saylağan urınğa barıp kilü sälätenä iä buluların kürsätä , alar şähärneñ kiräk bulğan öleşlärenä kerep, şundıy operatilär alıp barırğa däwam itäçäk dip ışanam dide
Başqa xärbi süzçe kapitan Frank Thorp elegeräk şaqtıy ğına sanda ğäskärilär başqalağa kerergä däwam itä dip äytkän ide . Ämma bagdadtan alınğan qayber xabärlärgä qarağanda şähär üzägendä koalitsiä köçläre kürenmägän. AQŞ xärbiläre başqalağa kergänçe bulıp alğan bäreleştä meñnnän artıq ğıraq ğäskäriä häläk buldı digän faraz belderde. Pentagon bugen älegäçä 75 amerikan soldatı ülde dip äytte. Ğıraq informatsiä ministırı al Sahaf AQŞ xärbiläreneñ Bagdadta buluın kire qaqtı häm Cömhöriät Saqçıları hawa alanında amerikannarnı izep kontrol urnaştırdı dip belderde. Ul Prezident Saddamnıñ kündermäsen uqıdı, İlbaşı xärbi vä sivillärne koalitsiä köçlärenä höcümgä öndi.


text:
Başqort xalqınıñ milli qaharmanı Salawat Yulaevnı latın amerikan illäreneñ bäysezlege öçen köräşkän Çe Givara'ğa tiñläp annan brand – yaña moda yasaw omtılışı turında küptän tügel Azatlıqnıñ Awlaq Öy programmasında süz bulğan ide, xörmätle tıñlawçılar. Salawatnı öyränüçelär häm anıñ isemen mäñgeläşterü öçen eşlär başqarğan belgeçlär, moda kilä dä kitä, ä Salawat Yulaev isemen başqort xalqı mäñge onıtmasqa tieş, dip sanıy. Ufada bu xaqta barğan bäxäslär turında tulıraq mäğlümatne Azatlıqnıñ pänceşämbe tapşıruında tıñlağız.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Romeo häm Djuletta başqortsa
Arxangel rayonında könsöl qatın iren sänsep ültergän. Rayondıñ Oźondar auılında yäşägän bıl ğailälä ir źä qatın da eskeselek menän mauıqqan. Ğailä başlığına 55 yäş bulğan, qatın ihä 32 yäşlek kenä. Könsöl qatın sittä esep qaytqan iren bısaq menän sänsep ülterä. Huñınan şik üźenä töşmähen ösön ireneñ mäyeten sisenderep yıua häm taźa keyem keyźerep halıp quya. Huñınan keşelärgä irem esep eskenän huñ başı auırtıp ülgän tip xäbär hala. Älbittä irźeñ ülem säbäbe tiź asıqlana.


text: İzrail’ xärbiläre äytüençä, İordaniä häm Süriä çikläre tiräsendäge soldatlar qorallı keşelär törkeme belän atışıp alarnıñ bersen ütergän. Gaza Sızığındağı qaçaqlar lagerenda ber taksist xärbilärgä ut açqannan soñ cawap utı belän üterelde dip xäbär itelä. Fälestinlelär äytüençä, Könbatış Yarnıñ Seidä awılında ber üsmer İzrail’ xärbiläreneñ şikle fälestin yortın cimerüen qarap torğanda İzrail’ märgäne anı atıp ütergän. Yewropa Berlege İzrail’neñ fälestin delegatsiäsenä Londondağı konferensiägä barunı tıyu qararın tänqitläp çıqtı. Xäzerge waqıtta Yewropa Berlegendä prezidentlıq itüçe Gretsiä xökümäteneñ belderüendä fälestin delegatsiäseneñ yulın kisü “näfrätne häm extremizmnı nığıta” dielä. İzrail’ uzğan yäkşämbedäge 2 intixar terror höcümennän soñ fälestin delegatsiäsenä Londonğa barunı tıyu turında qarar çığarğan ide.


text:
Mixail Kasyanov Tatarstanğa kilep kitkäç.
Rusiä premyer-ministrı Mixail Kasyanov Tatarstanda bulıp kitkäç, küktän bäleş yawmadı älbättä. Şulay da, oçqıçlar yasaw häm KamAZ avtomobillären citeşterü, zavodta eşläwçelär öçen dä, respublika öçen dä faydalı bulsın disäñ, xällär kisken üzgärergä tieş. Bälki TU-214 oçqıçların qullanu öçen kiräkle lizing şikrätläre xökümät yardämen alğaç, Qazan oçqıçları tirä yaqqa küpläp oça başlar. Ä KamAZ avtomobillär zavodında yaña direktor kilgännän soñ başlanğan üzgäreşlär, nindi yunäleştä barır? Härxäldä, KamAZnıñ aksionerlar ciılışında dividendlar almawğa qänäğätsezlek belderüçelär tawış kutärgäç, şirkättäge xällärneñ dä ciñel tügellege açıqlandı. Bu ciılışka Rusiäneñ sänäğät ministrı, KamAZnıñ direktorlar şurası räise İlya Klebanov ta kilgän ide.
“Tatspirtprom” şirkäte çığarğan araqınıñ azraq satıla başlawı, budjetka aqçanıñ kimräk kerüe şulay uq xäwefle xäbär bulıp sanala.
Finans torğınlığınnan araqı şirkäten çığaru öçen çaqırılğan iqtisadçı, Rusiäneñ elekke ministrı Andrey Şapovolyans älege tarmaqnı üzgärtü öçen radikal çaralar täqdim itä.
İqtisadıy şalqannı Klebanov tartsa da, Şapovolyans yolqısa da, başqalar österäsä dä, Rusiä iqtisad moxitendäge xäl Tatarstanğa da zur tä’sir yasıy. Şulay da Mäskäwlärgä ömet itep, üzenä kübräk ışanğan respublika batıp qalırğa telämi.


text:
Tähran – Bügen İran, BMO İminlek şurası tarafınnan kerteläçäk yaña çikläwgä qarşı İran da moña cäwap itep “tiyeşle cäwap” qaytarırga mömkin dip kisätte. Tışqı eşlär ministrı Möxamät Ali Hösäyni bügen Tähranda matbuğat çaraları aldında yasağan çığışında, cäwap üz waqıtında, çikläwneñ eçtälegenä qarap qaytarılır dip belderde. Bu belderü könbatış köçläreneñ BMO İminlek şurası çikläw planınına yaqlaw tabu tırışlıqları waqıtına turı kilä.
BMO İminlek şurası, İran uran bayıtunı tuqtatunı kire qaqsa 3. tapqır çikläw kertü planın qarıy.


text:
Qazaxstan törkeme säfäre däwam itä
Sişämbe könne Qazaxstannıñ Premyer-iministrı Danial Äxmätov citäkçelegendäge delegatsiä “Qazan boralaq zavodı” nda bulıp, anıñ eşçänlege belän tanıştı. Qunaqlarğa zamança Mi-17 desant-transport boralağınıñ kürsätmä oçışları oyıştırıldı. Annarı Röstäm Miñnexanov, Danial Äxmätov oyışmanıñ cıyu sexına barıp, daimi çığıp kilüçe häm maxsus kileşü buyınça cıyıla torğan ayırım maşinalarnı qaradılar. İntertat mäğlümatlarına qarağanda, ike respublika arasında kileşü tözelep, Qazaqstanda Mi-17, “Ansat”lar häm, bälki, “Aqtay”lar çığaraçaq urtaq predpriätie tözüne küzdä tota. Qazaqstan urtaq predpriätiegä açqa salaçaq, ä “Qazan boralaq zavodı” yağınnan litsenziälär, eşlänmälär häm başqa dokumentlar räweşendä intellektual' milek qaralğan. Bilgele bulğança, ike respublikanıñ xezmättäşlege boralaqlar tözü belän genä çiklänmi. Uzğan yılnıñ avgustında Kükçätäw şähärendä “KAMAZ” yök maşinaların cıyu buyınça proyekt uñışlı ğına eşli başladı. Monnan tış, neft' tabu häm innovatsiälär ölkäsendä xezmättäşlekneñ perspektivaları zur.
Gölnaz Şäyxetdin


text: Amerikan xärbiläreneñ Fallucağa bulğan xöcüme waqıtında bügen 4 Ğiraqlı hälaq buldı. Monnan tış, ilneñ törle urınnarında bulğan şartlawlar näticäsenä tağın 23 keşe ülgän. Tönyaqtağı Kirkukta maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä, Milli gvardiägä eşkä kerergä dip kilgän 20keşe ülgän. Bagdad yanındağı ikençe şartlawda ber Ğiraqlı, 2 Amerikan xärbie ülgän. Ul arada Äl-Cäzirä televideniese, 30 lap keşene totıq itep alğan ğisyançılar töşergän video-tasma kürsätte. Alar Amerikan-törek şirkätlären Ğiraqtan kiterä, xatın-qız totqınnarın irekkä çığarırğa taläp itä, yuq isä totıqlarnı üterü belän yanıy.


text:
Qazan keräşennäre dä Pasxa bäyrämen ütkärä
Bu bäyrämdä, urıs telendä söyläşüçe xristiannar, «Xristos voskrese» diğändä, keräşennär «Xristos ülep, terelep torğan» dip, ber bersenä däşä. Bu süzgä, alar «çınnan da, ülep, terelep torğan..» dip cawap birälär. Biredä söyläşü gel tatarça, imannar yäğni doğalar üzebez teldä uqıla, kitaplar, şämnär satu da tatarça bara. Bäyräm belän qotlaw tatarça niçek bula, dip çirkäwdäge apalardan sorağaç, «tatarça tügel, keräşençä» dip tözätälär. Äñgämädäşlärbez, Teläçe rayonında tuıp üskän apalar, uqularnıñ tärtiben häm alarnıñ mäğnäsen añlatıp birdelär.Şulay itep, Anastasiä İvanovna häm Anna Vasilyevna süzlärençä, berençe itep, «Piğämbärlär eşläre» digän kitap, «Yaña Zavet»tan özeklär uqıla. Annan soñ, qanunnar cırlana. 12dän soñ, Pavel ata häm başqa din totuçılar xaclar kütärep, uramğa çığalar. Äkren genä çirkäwne äylänep çığalar. Çirkäw äylänü - ülemsezlek bilgese ikän. Şul waqıtnı keräşennär maxsus doğa uqıy. Anıñ süzläre mondıy: «Xristos ülemennän terelep torğan, ülgänlege belän ülemneñ qüäten betergän, başqa keşelärgä dä ülemsezlekkä yul açqan».
Annan soñ, yañadan doğalar uqıla häm bäyräm başlanıp kitä. Rizıqlarğa maxsus süzlär äytep, izge su çäçrätep, urazadan soñ awız açıla. Bäyrämçä östäl qorıla.11 april tönendä, Pasxağa bağışlanğan uqular şuşı tärtiptä barğan. Keşe sanı, başqa urıs ğibädät yortları belän çağıştırğanda azraq bulsa da, Tixvin çirkäwe barıber tulı bulğan. «Krestnıy xod, yäğni xac belän çirkäwne äylänep çığu, Pasxadan soñ, tağın ber atna däwam itäçäk äle.
Bikä Timerova.


text: Tatarstanda neft ölkäse iqtisadnıñ iñ tabışlı tarmağı bulıp qala. Şuşı könnärdä, Tatarstan xökümätendä ütkärelgän cielışta neft häm ximiä şirkätläre ütkän yıldağı eş näticäläre belän tanıştırdı. Mäsälän, ütkän 2002 yılda bu ölkädä citeşterü küläme 420 milliard sum täşkil itkän. Ximiä tarmağında eş itüçe qorılışlar citeşterü külämen 122%, 115% qädär, qaysıları xätta ike tapqırğa arttırğan. Tatarstannıñ iqtisad häm sänäğät ministrı urınbasarı Färit Tuqtarov beldergänçä, neft-ximia tarmağında bıyıl, investitsiä proyektların tormışqa aşıru 1 meñgä yaqın yaña eş urının buldırırğa, citeşterüne artırırğa, häm törle büdjetlarğa 430 million sum tabış küçererğä mömkinlek biräçäk. Bu xaqta Tatcenter.ru digän yaña açılğan internet säxifäse xäbär itte.


text:
İran başqalasında xökümät yaqlawında uzğan, Ğiraqta barğan suğış häm Säddäm Xösäingä qarşı protest çarasında bügen distälägän meñ keşe qatnaştı. Yözlägän keşe täräzälärne wattı, Britan ilçelegeneñ saqçılar postların cimerde. Ğiraq suğışı başlanğannan birle-bu çara-İranda uzğan iñ zur uram cıyını ide, Tähran bu mäs’älädä neytral qalırğa tırıştı.
Jordan başqalası Ammanda uramnarğa 3 meñ, Qahirädä 15 meñgä yaqın keşe çıqqan. Könbatış Yarda häm Gaza sızığında annan da kübräk, 50 meñgä yaqın fälestinle cıyılğan.
Aziä däwlätlärendä dä uram cıyınnarı uzdı. Bangladeş başqalası Dhaka’da, Jakarta’da häm İndoneziäneñ qayber başqa şähärlärendä protest çaraları tınıç uzdı. Manila’da Ğiraq suğışına qarşı buluların belderer öçen 5 meñgä yaqın keşe çıqqan. İstanbulda uramnarğa çıqqan 5 meñgä yaqın keşe Britaniä, Amerika Quşma Ştatları, İspaniä häm İzrael bayraqların yandırğan.


text:
Rusiädä ekologistlar atom reaktorlarınıñ iminlegenä borçıla
Rusiö ekologistları xökümätne energetika säyäsäten küzdän kierergä häm yaña atom elektrstansiäläre tözü planınnan vaz kiçärgä çaqırdılar. Kremlgä yazılğan açıq xatta, elekke atim energiäse ministere Yevgeniy Adamovnıñ qulğa alınuı, şuşı industriädä korrupsiä häm buldıqsızlıqnı açıp saldı dielgän. Alar mondıy şartlarda östämä atom reaktorların qullanışqa kertü zur atom-töş häläkätenä kiterä ala dip kisätälär.
Audio
"Atom tarmağı naçar xäldä. Adamov fondlarnı üzläştergän berdän-ber şäxes tügel, anda qaraqlar bar häm eşläv disiplinası yomışaq , vazğiät qabul itelmäslek däräcädä häm bu bezne borçıy. Adamovnıñ qulğa alınuı faktınnan häm diqqätneñ industriäneñ bu tarmağına yünälgän buluınnan faydalanıp, bez Adamov qına tügel, bu tarmaq tulısınça krizis xälendä dip belderäbez."
Yablokovnıñ süzlärençä. xökümätneñ üstämä 50 atom raktorı tözü planı cavapsızlıq bulıp tora häm Çernobıldağna oxşaş faciğägä alıp bara ala.
Audio
"Atom ölkäsendäge xäzer şartlarda, yäğni disiplin yomışaq, urlaular bulğanda, iminlek çaraları citärlek bulmağanda, xökümätneñ ike yıl elek ozın möddät eçendä 50 atom reaktorın tüzärgä qarar birüe tilelek bulıp tora dip äytäbez. Bezneñ öçen xökmätneñ bu qararı cavapsızlıq bulıp tora. Ul ğämälgä quyılsa, ikençe Çernobıl qotılğısız bulaçaq."
Radiobız xäbärçese tırışıp qarasa da, bu xaqta Atom Energiäse agentlığınnan kommentar birerlek keşe taba almağan. Bügenge köndä Rusiädä 31 atom stansiäse bar. Tabiği mohitnı saqlauçı törkemnär atom stansiäläre naçar xäldä, qayberläre tözätügä moxtac dip belderep kilälär. İñ yış telgä alnığnı Çiläbe yanındağı Mayaq stansiäse. Ul mohitkä häm suğa zur külämdä radiatsiä çığaruda ğäyeplänä. Näticädä soñğı 30 yılda yaman şeşek auıruı belän xasatalanğannar sanı 20 protsenttan küberäkkä artqan häm nurlanudan ir-atlar belän xatın-qılarnıñ yartısı qısır xälgä kilgän dip xisaplana. Yäşellär xakimiätlärne möhitkä kilä torğan zian turında tikşerülär ütkärmiçä, iskerep betkän atom reaktorlarınnan faydalanu möddäten ozaytuda da ğäyeplilär. Yablokov Rusiäneñ cil, qoyaş kebek alternativ energiä çığanaqları citärlek bulsa da, alardan tieşençä faydalanılmıy. Bügenge köndä Russiäneñ energetika ixtiacınıñ 10 protsenttan kimeräge genä alternativ çığanaqlardan tämin itelä. Anı 20 protsentqa citkerü mömkin dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
9/11: AQŞta 6 yıl elek bulğan terror ğamällären iskä alalar
11 sintäber New Yorktağı Säwdä Üzäge Manaralarına bulğan terror höcümenä 6 yıl tuldı. Ul könne 80 millät wäkilläre, 3 meñgä yaqın keşe häläk buldı.
"Sez turı efirda bik tä borçulı xälne küräsez. Bu Dönya Säwdä Üzäge, äle raslanmağan mäğlümatlärgä qarağanda, manarağa oçqıç kilep bärelgän."
Berençe oçqıçtan soñ 17 minut uzğaç, ikençe şartlaw işetelde.. ABC xäbärçese ul xaqta äle berençe şartlaw turında söyli ide...
"Qotqaru eşläre äle başlanmağan, isegezgä töşeräm"...... /i> digändä ikençe manarağa tağın ber oçqıç kilep bärelde. United Airlines hawa yulları şirkäte oçqıçında 53 yulçı häm oçuçılar bar ide. Monıñ aldan planlaştırılğan terror höcümnäre buluında şik qalmadı. Prezident George Bush ul säğatlärdä Florida ştatında başlanğıç mäktäptä uquçılar belän oçraşa ide, anıñ xalıqqa märäcäğäte 9.29da yañğradı:
"Min vise-prezident, New York şähär başlığı, federal iminlek xezmäte başlığı belän söyläştem. Federal xökümättän qorbannar ğailälärenä yardäm bülep birüne soradım häm bu ğamälne oyıştıruçılarnı tabarğa häm tikşerergä färman birdem. İlebez terrorğa tüzep tormayaçaq."
Höcümnär däwam itte. Bush çığışınnan soñ 10 minut uzğaç Waşingtonnıñ Dulles hawa alanınnan kütärelgän oçqıçnı 5 intixarçı Pentagonğa kiterep bärde, anda 125 keşe häläk buldı.
New Yorkta Dönya Säwdä üzägennän meñnärçä keşe çığa almıy qaldı, şaxitlärneñ berse:
"Keşelär täräzälärdän sikerä, min 13-14 keşene kürdem, qotoçqıç bu, üz küzemä ışanmıym."
Ber manara cimerelep töşkändä San Franciscoğa yul totqan oçqıçnı terrorçılar Waşingtonğa borğan digän xäbär taraldı. Oçqıçtağı yulçılar tuğannarına şaltratıp ölgergän bulğan. Berniçä minuttan oçqıç Pensilvaniä qırlarında şartladı.
İrtänge 11nçe yartıda Dönya Säwdä Üzägeneñ ikençe manarası da cimerelde.
Höcümnärdä 2800 artıq keşe, alar arasında 343 yanğın sünderü xezmätkärläre häläk buldı.
Şul uq könne Rusiä prezidentı Vladimir Putin Amerikan xalqınıñ qayğısın urtaqlaştı:
"Bügen bulğan xällär tağın ber tapqır, terrorğa qarşı köräştä xalıqara köçlärne berläşterü kiräklegen kürsätte. Terror ul 21 ğasır afäte. Rusiä terrornıñ närsä ikänen belä, şuña kürä bez Amerikan xalqın yaxşı añlıybız."
Germaniäneñ ul çaqtağı kanslerı Gerhard Şröder:
"Bu böten sivilizasiägä qarşı suğış iğlan itü."
2001nçe yılnıñ 11 sintäberendä kiçke säğat 9da prezident Bush, höcümnär öçen cawaplı bulğannarnı tabarğa wäğdä itte.


text:
Tatarstan uqıtuçıları tärbiä turında söyläşä
8 mart – Xalıqara xatın-qızlar köne dini bäyräm bulmasa da, xäzer ul inde islam dinen totuçılar arasına da kerep bara. Comğa könne Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına Aq qalfaq, möselman tatar xatın-qızları häm respublikanıñ däw äniläre oyışması äğzäse Saidä xanım Appaqova şaltırattı. Ul böten güzäl zatlarnı bäyräm belän qotladı häm tıñlawçılarğa üzeneñ xäbären dä ireşterde. Bäyräm uñayınnan häm dini, tärbiä ölkäsendäge uñışlı eşçänlege öçen respublikanıñ däw änilär oyışması Räşidä abıstay İsxaqovağa räxmät xatı yullağan. Şulay itep, respublikanıñ däw änilär oyışması Räsidä xanımnıñ yäşlärne tärbiäläwgä kertkän öleşen bilgeläp ütkännär.
Ä menä Tatarstannıñ Mäğärif ministrlığı pänceşämbe könne kiläçäk buınnı tärbiäläwçe genä tügel, belem birep, uqıtıp ta çığaruçılarnı cıyıp söyläşte. Süz respublika mäktäplärendä eşläwçe klass citäkçeläre turında bara. 4 mart könne alar Qazanğa üzläreneñ berençe respublika seminar-kiñäşmäsenä cıyıldılar. Uqıtuçılar başqala mäktäplärendä klasstantış çaralar qaradılar, ber-berse belän aralaştılar, tärbiä birü kebek xäzerge köndä bigräk tä awır eştä täcribäläre belän urtaqlaştılar. Könne ikençe yartısında kiñäşmädä qatnaşuçılar respublikanıñ Fännär akademiäse binasında plenar utırışqa cıyıldılar. Anıñ eşendä Mäğärif ministrı Färis Xarisov, premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva, xätta Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin dä qatnaştılar. Rusiä ministrlığınnan kilgän wäkil mondıy Tatarstanda tärbiä eşe belän şundıy däräcäle citäkçelärneñ qızıqsınğanına aptırap, bezneñ uqıtuçılarğa xätta könläşüen dä äytte. Ä Zilä Wälieva isä, barlıq cıyıluçılar aldında üzeneñ küpsanlı klass citäkçelären sanap kitep, alarnıñ barısın da bik yaxşı xäterläwen äytte. Färit Möxämmätşin dä bu könne saylawlar turında söylämäde disäñ dä bula. Anıñ çığışı tärbiä eşeneñ bik awır, läkin ütä dä möhim buluı, bu eşkä barı tik mäktäpkä genä tügel, ä kübräk ata-analarnıñ cawaplı buluları xaqında ide. Äytergä kiräk, ul respublikada tatar teleneñ yazmışına da iğtibar itte. Bernindi dä qıyınlıqlarğa qaramıy, bez tuğan telne saqlaw häm üsterü östendä eşlärgä tieş, balalar şul isäptän milli tärbiä dä alsınnar ide, dip söyläde ul.
Gölnaz İlgizär


text:
«Äziret Sultan» memlekettik tarïxï-mädenï qorıq-murajay`ı 2016 jıldıñ 30 qaraşa küni sağat 11.00-de «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti küni» merekesine oray` «Türkistan jäne Elbası» körmesiniñ aşılw räsimin ötkizedi.
Qazaqstan terrïtorïyasında ejelgi temir ğasırınan bastap Saq, Sarmat, Üy`sin, Qañlı, Aq Ğundar, Türki, Qarluq, Oğız, Qïdan, Qaraxan, Qıpşaq, Altın Orda, Aq Orda, Kök Orda, Köşpeli Özbek jäne Qazaq xandığı sïyaqtı köptegen memleketter qalıptasıp, ömir sürgen jäne ıdırap otırğandığı tarïxtan mälim. Öz zamanında ataqtı Tomïrïsten bastap Estemi qağan, Oğız xan, Qaraxan sındı tulğalarmen teñdes qazaqtıñ Qasım xan, Esim xan, Täwke xan jäne ulı Abılay` sındı tarïxtıñ damwına ıqpal etken biregey` sayasatkerler şıqtı. Äsirese «Orıs ayuın ormanında, Qıtay` ay`daharın qorğanında, Joñğar jılanın ininde» ustay`tın sayasat jürgize bilgen ulı Abılay`dıñ roli erekşe edi. Sodan soñ-aq bodandıqqa tüsken elimiz 200 jıldan asqanda ğana barıp täwelsizdigine qay`ta qol jetkizdi.
Tuñğış Prezïdentimiz N.Ä.Nazarbaevtıñ tarïx saxnasına şığıp köregen sayasat jürgize otırıp, Soltüstiktegi Resey`, Şığıstağı Qıtay`, Batıstağı Ewropa elderiniñ, muxït asıp AQŞ basşılarımen ïığı teñ därejede kelissöz jürgize bilgendigin büginde älem moy`ındap otır. Sonday`-aq elimiz 2010 jılı EIQU törğası bolıp, Astanada elw tört eldiñ basşıların jïnap Samït ötkizdi. 2011 jılı elimizdiñ tarïxında bolmağan qısqı Azïya oy`ındarı Almatı men Astana qalasında jalawı köterildi. 2017 jılı dünïejüzilik EXPO körmesiniñ Astanada ötetini de tegin emes-ti.
Kïeli Türkistan qalasındağı Qoja Axmet Yasawï kesenesi türki xalıqtarınıñ, onıñ işinde ïsi qazaqtıñ ay`rıqşa qurmet etip, täbärik tutar mekeni. Ulı ustazdıñ rwxanï ilimi bağzı zamannan beri şınay`ı erkindikke, täwelsizdikke jetkizetin jol retinde tanılğan. «Esim xannıñ eski jolı», «Qasım xannıñ qasqa jolı» dep ötken keşegi qazaqtıñ xan-sultandarı el basqarw isinde Yasawï qağïdaların negizge alğan. Elbası N.Ä.Nazarbaev «Türkistan men onıñ ulı ğïmaratın bügingi urpaq qazaq memlekettiligi tağdırmen tığız birlikte qarastıradı. Ulttıq bostandığımız ben irgeli eldigimizdiñ aq ordası, asıl közi dep ardaq tutadı» dep kïeli mekenniñ därejesin odan äri ay`qınday` tüsti.
Osı altın sabaqtastıqtıñ bügingi künge dey`in tini üzilmey` jetkendigin Elbasımız Nursultan Nazarbaevtıñ ötken tarïxımızğa, rwxanï muramızğa degen izgi nïetimen, iltïpatımen bay`lanıstırwğa boladı. Ärkez babalar dästürine ay`nımas adaldıqtıñ ülgisin körsetip kele jatqan Elbasımız Äziret Sultan kesenesiniñ YuNESKO-nıñ Bükilälemdik muralar tizimine enwine tikeley` murındıq boldı.
Elbası N.Ä.Nazarbaev eñ aldımen, 1985-1988 jıldarı Qazaq SSR Mïnïstrler kabïnetiniñ basşısı qızmetin atqarıp jürgen tusta, Qoja Axmet Yasawï kesenesine arnay`ı at basın burıp, mundağı atqarılıp jatqan is-şaralarmen tanısadı. Sodan beri Elbası tarapınan Äwlïe babamızğa tağzım retinde sanalatın ïgi jumıstarğa aq jol aşıldı dep eseptewge boladı. Elimiz täwelsizdigine endi qol jetkizip, egemendi memleket retinde eñsesin tiktep jatqan jawaptı kezeñde Elbası N.Ä.Nazarbaev Türkistan qalasınıñ abıroy`ın asqaqtatar, külli türki jurtınıñ basın qoswğa bağıttalğan jobalardı bekitti. Tuñğış ret kïeli mekennen Qoja Axmet Yasawï atındağı Xalıqaralıq Qazaq-Türik wnïversïteti aşıldı. Sonımen qatar keseneniñ körik-kelbetin qalpına keltirwge küş jumıldırıp, 2000 jılı Türkistan qalasınıñ 1500 jıldıq merey`toy`ın YuNESKO deñgey`inde atap ötwge barlıq jağday`dı jasadı. Prezïdenttiñ Äziret Sultan kesenesine jasap otırğan qamqorlığınıñ arqasında «Mädenï mura» bağdarlamasınıñ ayasında köne şahardıñ şınay`ı şejiresin ay`qındaw qolğa alındı. Bul bağdarlama boy`ınşa orındalğan nätïjeli eñbekterdiñ özi bir töbe.
Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ öz qalamınan twındağan kitaptarda, oy`-tolğamdarında Qoja Axmet Yasawïdiñ rwxanï ilimi men onıñ qazirgi kezdegi qajettiligine basa nazar awdarılğan. Onıñ tarïxï-mädenï mañızına qatıstı elewli tıñ tujırımdar keltirilgen. «Tarïx tolqınında», «Sındarlı on jıl», «Ğasırlar toğısında» attı kitaptarında Yasawï qalıptastırğan ilimniñ qundılığı jöninde oñ pikirler ay`tılğan.
Elbasımızdıñ qasïetti şaharğa är saparı jaqsı jañalığımen janğa jebew, oy`ğa demew bola keledi.
Elbasımız Türkistan qalasına 2010 jıldıñ 26 mamırında jasağan saparı kezinde Qoja Axmet Yasawï atındağı Xalıqaralıq Qazaq-Türik wnïversïtetindegi kezdeswde jïnalğan jastardıñ aldında külli älem moy`ındağan Yasawï murasın oqıp-üy`renw jöninde, onıñ mäni jöninde söz qozğadı. Demek, bul Yasawïtanwdıñ, Yasawï murasın ïgerw salasınıñ jaña beleske köterilwine alğışart bola aladı.
Körme ékspozïcïyasına qorıq-murajay` qorınan 50-den astam jädigerler qoy`ıladı. Onıñ işinde Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ 1985 jılı Qazaq SSR Mïnïstrler kabïnetiniñ basşısı, egemendi, täwelsiz Qazaqstannıñ tuñğış Prezïdenti tusındağı, bawırlas Türkïya Respwblïkasınıñ Prezïdentteri Turğıt Ozal, Süley`men Demïrel, Axmet Sezar, Abdwlla Gül, R.T.Erdoğan, Özbekstan Respwblïkasınıñ Prezïdenti Ï.Karïmovtarmen Türkistandağı resmï keñesteri men Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ qazaq, orıs, ağılşın, türik tilderinde jarıq körgen «Ğasırlar toğısında», «Tarïx tolqınında», «Sındarlı on jıl», «Qazaqstan jolı», «Kazaxstanskïy` pwtʹ», «Bey`bitşilik kindigi», «Twğan elim — tiregim», «Evrazïy`skïy` Soyuz ïdeï, praktïka perspektïvı», «Kutup Yildizi», «Nursultan Nazarbayev» attı jarıq körgen kitaptarı körmege qoy`ıladı.
Körme 2016 jıldıñ 30 qaraşasınan 30 jeltoqsanına dey`in jalğasadı. Barşañızdı körmeni tamaşalawğa şaqıramız.
«Äziret Sultan» qorıq murajay`ı sizderdi körmeni tamaşalawğa şaqıradı!


text:
Qazanğa Sergey İvanov kilde
Çärşämbe könne Qazanğa Rusiäneñ töp xärbie Sergey İvanov kilde. Räsmi säfäreneñ berençe könendä saqlanu ministrı Qazan şähäreneñ istälekle urınnarı belän tınıştı, boralaq zavodı häm Gorbunov isemendäge aviatsiä-citeşterü berläşmäsendä buldı. İrtägä İvanov Çallığa barıp, Kamaz citäkçeläre belän kiñäşmä ütkäräçäk. Comğa könne isä ul räsmi säfären İdel buyı Federal' okrugınıñ başqa şähärlärendä däwam itäçäk. Samara, Ul'yanovsk, Sızran' şähärläreneñ saqlanu sänäğät oyışmaları, xärbi berämlekläre dä ministrnıñ iğtibarı üzägendä bulaçaq.


text:
İzrail törmälärendä fälästinnär baş kütärä
"Maarif" gazetında basılğan äñgämäsendä ul, diwarnı alğa taba da torğızu, "solıx yulı" dip atalğan tınıçlıq urnaştıru planında qaralğança, bulaçaq fälästin däwläteneñ çiklären bilgeläwne qıyınlaştıraçaq dip assızıqlağan.
Bügen irtän İzrailneñ berniçä törmäsendä utıruçı meñgä yaqın fälästin totqınnarı barısı beryülı açlıq iğlan itte. Bu aksiä pänceşämbe könne Aşkelon törmäsendä fälästin totqınnarı fetnä çığarğannan soñ başlanıp kitkän. Fetnä bastırılğan.
Fälästin xäkimiätläre İzaril törmälärendäge barlıq totqınnarnı da irekkä çığaruğa basım yasawın däwam itä.


text:
Ayatolla Ali Khamenei İran xalqın parlament saylawlarında aktiv qatnaşırğa çaqırdı
İranda uzaçaq saylawlarnıñ ğadellegenä xäzer ük şik belderüçe Yevropa Berlege häm Yevropanıñ qayber ayırım däwlätlären Khameney kisken täñqitläde: "Qayber Yevropa däwlätläreneñ parlamentları İrandağı saylaw protsessına täkäbber qaraş belderä. Älbättä, alarnıñ ni äytüläre möhim tügel. teläsä närsä äytsennär. Bez dä alarnıñ nişlägännäre turında küp äyber äytä alır idek, häm äytäbez dä. Ämma bu däwlätlär, häm alarnıñ parlamentları belep torsın – bu süzdä genä qalğanda – bezgä barıber. Ämma bezneñ eşkä qatnaşırğa uylasalar – awızlarına suğaçaqbız" dide Khamenei.
İrannıñ saqçılar şurası 2 meñnän artıq reformaçıl namzätne saylawlarda qatnaştırmaw turında qarar qabul itkän qayber firqalär xalıqnı saylawlarğa barmasqa öndägän ide.


text:
Şanxay
Şanxay yä Şanhai (qıtayça: 上海, pinyin: Shànghǎi, u tele: 上海 , [zãhe], Zånhae) - Qıtaynıñ iñ zur şähäre. Xalıq sanı buyınça dönyanıñ iñ zur şähäre.
Qıtay könçığışında, Yantszı yılğası deltasında urnaşa.
Xalıq sanı 23 800 000 keşe (2012).
Dönyanıñ iñ zur portı. Qıtay Xalıq Cömhüriäteneñ möhim mädäni häm aqça üzäge.
XXI ğasırnıñ başına Şanxay keçe balıqçı şähärennän töp dönyanıñ aqça üzägenä äwerelä.
Şähär iseme[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qıtayça şähär iseme ike ierolif belän yazıla. Berençe ieroglif - "östendä", ikençe - "diñgez" digän süz. Şulay itep törle tärcemälärgä qaramastan Şanxay mäğnäse - "diñgez yanında" şähär.
Qıtay telendä Şanxay "Hu" (沪) bulıp yazıla.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär bulğanğa qädär Suntszän öyäzenä kerä.
Sun dinastiäse çorınnan birle (960 yıldan) Şanxay zur portına äwerelä.
XV ğasırdan Lütszägän - Yantszı yılğasınıñ iñ zur portı. Soñraq ul üz ähämiäten yuğalta.
1553 yıldan Şanxayda şähär diwarı tözelä häm ul şähär statusın ala.
XIX ğasırda - Berençe Äfyün suğışı waqıtında Böyekbritaniä Şanxaynı basıp ala.
1842 yılda Nankin kileşüe - Äfyün suğışı tämamı.
1843 yılda - Vansän şartnamäse näticäsendä Şanxay könbatış illäre öçen açıla.
1853 yıl - Taypin kütäreleşe.
1863 yılda - Böyekbritaniä häm AQŞ Xuanlu yılğasında urnaşqan awılları Şanxay xalıqara settlmentnı tözilär.
1894-1895 yılğı Yaponiä-Qıtay suğışı näticäsenda Şanxayda yapon şirkätläre kilep çığa.
1932 yılda - Yaponiä ğäskärläre Şanxay şähären utqa tota.
1937 - Yaponiä Şanxaynı basıp ala häm qurçaq xakimiäten urnaştıra.
İkençe Bötendönya suğışında Şanxayğa suğıştan qaçqan möhäcirlär kilälär.
1949 yılda kommunistlar Şanxay şähären basıp alalar.
1992 yıldan elekke Şanxay merı Tszän Tsze Min şähärdä salımnarnı kimetä häm şähär iqtisadı 9-15% üseşen ber yılda kürsätä.


text:
"Söyembikä" jurnalınıñ 2004 yıl 9 sanına küzätü
Söyembikä jurnalınıñ 9 sanı ğomum alğanda bezneñ könnärdä “küpxatınlılıq” temasına bağışlanğan. Bu tema soñğı waqıtlarda başqa tatar basmalarında da yış kürenä başladı. Ämma “Söyembikä” jurnalı uquçılarğa bu temanı yaqlap ta , tänqitläp tä çıqmıy. Bu elek tä bulğan, häm xäzer tağın yañadan äkrenläp tormışıbızğa kerep barğan küreneş turında jurnalnıñ Oya säxifäsendä törle fikerlär uyatırlıq mäqälälär bar. “Äniemneñ ike änise” isemle Zöfär Rämiev yazması, Süriä: ike xatınlı Abdulla...dip isemlängän yazmanı Mäskäwdän Waxit Yunısov bastırğan. Yar Çallıdan Rezeda Ğasıymovanıñ “Kermä keşe öleşenä” digän yazması da şuşı temağa bağışlanğan. “Miñlebikä qayını” dip atalğan yazmasında Ğabdraxman Xämidi, :“ Miñlebikäneñ qayğısın qayın üzenä alğan”, - digän awıl xalqı fikeren citkerä .“İre ikençe xatın alıp qaytqanğa Miñlebikä, ärnep, üpkäläp, xurlanıp, qayınğa söyälep qayğı- sağışın buşatıp yılağannan soñ, atna-un kön digändä qayınnıñ yafraqları şiñep , qoyılıp bette . Häm ul qayın ikençe yaznı da yafraq yarmadı . Yıllar ütkäç, ul awdı, annan yata-yata çerep yuqqa çıqtı”,- dip ğäcäplänep söyli ul. Dubay-Qazan arasında bulğan xäl turında “Şäyex xatını Safiya” dip isemlängän yazmasın Fäniä Sabir möselman qanunnarınnan başlıy: “Cirgä iñ soñğı kitap bulıp iñderelgän “ Qor’än”, bilgele bulğança, küpxatınlılıqnı röxsät itä”,-dip “Xatınnar” süräseneñ 3 ayätendä yazılğan şäriğät qanunnarın kiterä. Şulay uq avtor, yazmasında :“Tol xatınnar, yätimnär küp bulğan cämğiättä küpxatınlılıqnıñ östenlege bäxässez”,- dip “AQŞta xatın-qızlar irlärgä qarağanda 8 millionğa artığraq ikänen belderä.Häm andağı här yäşüsmer yeget 21 yäşenä dä citmiçä ülä. Şaqtıy ir keşe 20-35 yäşlär tiräsendä törle ütereşlärdä häläk bula . Ä Rossiädä yıl sayın törle säbäplär arqasında kimendä 500 meñ ir-at ülä. Bu isä älege zatlarnıñ un yıl eçendä biş millionğa kimi baruı turında söyli. Küp irlärneñ törmälärdä utıruın, narkoman häm eçkeçe buluların da isäpkä alsañ, statistik mäğlümatlarda kürsätelgän ir-at sannarınıñ küpmese genä “çın” ir bulıp sanala ikän?- di ul. “Ä Afrika illärendäge küpxatınlıqnı tiränten öyrängännän soñ, Angliä çirkäveneñ ruxanie Dewid Djitari ayırılışu häm qabat öyläneşülärgä qarağanda , küpxatınlılıqnı xristiannarnıñ ädäp- äxlağına täñgälräk buluın bilgeläp ütä”,-di. Häm “Şunsın da assızıqlap ütärgä kiräk,- di ul, “möselman illäreneñ küpçelegendä küpxatınlılıq siräk küreneş bularaq küzätelä. Biredä irlär belän xatın-qızlar arasındağı ayırması da artıq zur tügel. Häm ikelänmiçä äytergä bula: könbatış illärendäge nikaxtan tış, censi mönäsäbätkä kerep yäşäwçelärgä qarağanda, möselman dönyasında poligamik nikaxlar küpkä sirägräk. İkençe törle itep äytkändä, Könbatışqa qarağanda, möselman illärendäge irlär praktikada üzlären küpkä ” monogamik” bulıp qaluların isbat itälär...”di ul. Jurnalnıñ tışlığında “Üz-üzeñ belän kileşep yäşäsäñ, yıllar siña qağılmıy...”dip , milli kiemdä Gölzadä Safiullina yılmayıp tora. Gölzadanıñ sabıy çaqtan uq , “munça läwkäsendä basıp torğanda uq”, ul bu läwkäne zur säxnä itep küzallasa da , ämma xıyalın tormışqa aşıru öçen aña ğömere buyı bik küp sınawlar ütärgä kiräk buluı turında sezne İlsöyär İxsanovanıñ yazması tanıştırır. Gölzadä ğömere buyına cırlap yäşäsä dä ,anıñ tawışın radiodan işetep, qaysı pedagogta uqığan bu,- dip qızıqsınsalar da , maxsus muzıka beleme yuqlığın belgäç, filarmoniädä anı cırçı bularaq tanımıylar. . “Cır digän ilahi dönya tiräsendäge yullar şulay borma-borma suzıla da suzıla. Ämma, Gölzadä şunı añlıy: 1993eлдa –berençe tapqır mönäcätlär häm bäyetlär plastinkasın yazdırıp, dönyağa tanıtqanda , unsigez ildä tuğan cirennän ayırılıp, cirsep yäşägän millättäşlärebez belän bergä başqa xalıq wäkilläre dä yılıy-yılıy ul başqarğan mönäcätlärne tıñlağanda - ata babalarıbıznıñ bäyet- mönäcätlärgä, cırularğa señep saqlanğan ruxın kiläçäkkä yalğap cibärüne üz östenä alırğa kiräk ikänen”.Ä Gölzadanıñ bügenge köngä qädär anıñ tormış yulında nindi üzgäreşlär buluı turında sez inde üzegez bu yazmadan uqıp belersez. Söyembikä jurnalınıñ Zaman häm şäxes dip isemlängän konkursına Aydar Xälim üzeneñ “Qal'b yaratılğanda” dip atalğan yazmasın täqdim itkän. Jurnalda tağın “Bez –adäm balaları” säxifäsendä zägıf' bala tabudan saqlanırğa öndägän “Saqlağannı –saqlarmın”digän isem astındağı Gölnur Safiullinanıñ yazması, “Bezdä bolay anda niçek?”säxifäsendäge Asia Xäsänovanıñ ”Yapon tärbiäse” isemle yazmalar, yaxşı balalar tärbiäläwgä bağışlanğan. Şulay uq tatar dönyası säxifäsendä Marat Ämirxanov yazmasınnan Kenäz MaTбyraT Taпшыpyы cәxифәceHeң Kudaşewlar näseleneñ geneologiäse belän tanışırğa bula. Soltan Şämsi 1914-1918 yıllarda fransuz telendä basılıp çıqqan El'za Barkernıñ “Ülgän tere keşe xatları” dip atalğan kitabınnan tärcemä itelgän qayber özeklärne kiterä. Bu kitapta :“ ülü- keşe öçen ber dönyadan ikençe dönyağa tabiği räweştä küçü genä”- di avtor. Şulay uq kitapta Kükneñ törle qatlamnarında yäşäwçe zatlar belän oçraşular taswirlanuı turında söyli yazma avtorı. . Roza Kamaletdinovanıñ “Küñel közgese” dip atalğan yazmasında Gölsem Bolğarskaya, Märyäm Raxmankulova , Niaz Dautov kebek şäxeslärneñ räsem-sürätlären kinderdä mäñgeläştergän talantlı rässam İskändär Räfıqov turında . “Töşemdä bişek üräm min” digän isem astında Flera Ğizzatullinanıñ şiğerläre urın alğan. Anıñ şigerläre şälkemennän “Ğomer miläşläre isemle” şiğeren matbuğat küzätüe säxifäseneñ audio variantında tıñlarğa bula. “Söyembikä” jurnalınıñ 9 sanı xatın-qızlarnı ğına tügel , ä irlärne dä üzenä şundıy yazmalar, mäqälälär belän cälep itä. Mälikä Basıyr, Qazan .


text:
Tuqay bülägenä 12 eş täqdim itelde
Gabdulla Tuqay isemendäge Tatarstan däwlät büläkläre här sänğät keşese öçen iñ yaqtı xıyal häm zur däräcä bulıp sanala. Uzğan yıldan başlap ul Tatarstan prezidentı isemennän birelä torğan büläk bularaq raslandı, yıl sayın 300 meñ sumlıq 3 büläk, törle sänğät yünäleşlärendä eşläwçe ostalarğa birelä. Bıyılğı büläklärgä däğwä itüçelärneñ sanı 23 törkemgä citte. Prezident qarşındağı Tuqay büläge komissiäse däğwätçelärneñ dokumentların tikşerep, alarnıñ iğlan itelgän tärtipkä täñgäl kilgännären isemlektä qaldırdı. Şulay itep, aprel' ayında, G. Tuqay tuğan köndä iğlan iteläçäk 3 laureat urınına xäzer 12 eş täqdim itelä.
Şulay itep, "Qazan Kremle miğmärlärenä" häykäle, Alabuğa şähärendä M.Svetaevağa, D.Staxeevqa, xärbi-internatsionalistlarğa quyılğan sınnar häm "Neftyanik" häykäle öçen anıñ avtorlar kollektivı.
Şulay uq 2004 yılda Tatarstan kitap näşriyätında dönya kürgän "Özergän cır ezlärennän" kitabı öçen Rafael' Mostafin, "Cäyäwle buran", "Köy ezläw" şiğer cıentıkları öçen Xarras Äyup, "Küñelem gölläre", "Qoyaşlı yañğır" kitapları öçen Rezida Välieva premiägä täqdim itelde. Monnan tış "Söyembikä", "Qıldan neçkä, qılıçtan ütken", "Yaralı büre" kitapları öçen Rabit Batulla, "Ğömer bizmäne", "Qaytu" kitapları, "Doğalı yıllar" ädäbi-publitsistik cıyentığı öçen Marsel' Galiev häm "Beskoneçnıy poyızd", "Qazanskie sneğa" kitapları öçen Rawil Boxaraev G.Tuqay laureatına kandidat buldı. Kompozitorlar arasınnan "Qaytu", "Su buyınnan änkäy qaytıp kilä", "Min sine şundıy sağındım", "Aq yualıqlı äniem" kebek yuğarı-sänğati patriotik häm grajdanlıq lirikası siklın, tarixi tematikağa bağışlanğan cırlar icat itkäne öçen Luiza Batır-Bolğari häm Baqi Urmançe turında "Cırlı-moñlı sınçı-tılsımçı" televizion muzıykal' fil'mnar siklı, kompozitor Färit Yärullin turında "Atılğan yoldız ezennän", Aleksandr Klyuçarev turında "Moñğa çornalğan yazmış", Salix Säydäşev turında "Säydäş teatrı", Mansur Mozaffarovqa bağışlap "Minem küñel siña endäşä" muzıykal' fil'mnarı öçen avtorlar kollektivı - alıp baruçı, ssenariy avtorı, muzıykal' äsärlärne başqaruçı İdris Gaziev, rejisser-quyuçı Nailä Sabitova da respublika premiäsenä däğwä itä. Rässamnar arasında - "Mäñgelek Qazan" tarixi räsemnär seriäse öçen Firinat Xalikov, tarixi temağa bağışlanğan "Xalıqnıñ ruxi tarixı" seriäse öçen Känäfi Nafikov häm Tatarstan Respublikasınıñ lirik tabiğät küreneşläre räsemnäre seriäse öçen Niqolay İndyuxov G.Tuqay premiäsenä kandidat itep quyıldı.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Uzğan atnada ike räsemneñ distälägän million dollarğa satıluı – sänğat äsärläre belän finans dönyası arasındağı bäyläneşne açıp saldı. Tanılğan sänğat äsärenä iä bulu bügenge köndä neft çişmäse xucası buluğa tiñ.
"Bilgesez" satıp aluçılarnıñ iseme dä bilgele ikän. Londonda çığuçı Art basması xäbär itüençä bu äsärlärne Rusiä milliarderı Angliäneñ Chelsea futbol törkeme xucası Roman Abramoviç satıp alğan. Auksion uzğan Sotheby häm Christie gallereyaları monı raslamadı, ämma kire dä qaqmadı.
Bacon häm Freud räsemnäreneñ şundıy qıybatqa satıluın – soñğı yıllarda sänğatkä üzgärä barğan qaraş, dip bäyälilär. Moñarçı neft, gaz, futbol belän aqça eşlägän ere eşquarlar xäzer sänğattä dä aqça kürä başlağanmı?
Sotheby sänğat yortı başlığı urınbasarı Alex Brankzik, aqça biredä iñ möhim äyber tügel, di:
"Bu berençe çiratta sänğatkä mäxäbbät. Bu däräcädä sänğat äsärlären satıp aluçılar aña investisiä dip qarıy dip uylamıym. Älbättä ber kem dä satıp alğan äyberneñ oçsızlanuın telämider. Şuña kürä alar aldan tikşerä, beleşä, läkin axırğı çiktä bu kübräk investisiä tügel, bu kübräk xiskä bäyle," - dide sänğat belgeçe.
Ämma sänğat keşeläre arasında başqa törle uylawçılar da bar.
"Çınbarlıqta isä ayıq aqıllı investorlar aqçaların sänğatkä sala. Sänğat bazarınıñ awır iqtisadi çorlarda da bäyäsen yuğaltmaw tarixı bar. Aqçağıznı sez yaratqan berär sänğat äsärenä quya alasız. 10 yıldan ul äsärne satıp aqçağıznı arttıra alasız," - dide Pragada yäşäwçe rässam häm sänğat belgeçe Stewart Moore.
Moore soñğı bu xällärneñ ber naçar yağın da kürmi. Keşelär, di ul – oşağan sänğat äsären satıp alıp ber läzzät alsa, annarı waqıt uzğaç anı satudan kilgän tabışqa – tağın ber şatlana.
Bügenge köndä isä sänğat äxelläre irekle, alar üzläre telägänçä icat itä. Sänğat äsärlären bolay qıybatqa satu ixtimalı – qayber icat keşelären bazarğa yaraqlaşuğa kitermäsme?
Pragada yäşäwçe rässam Moore – bu bik tä mömkin, iğtibarnı cälep itü öçen rässamnär monı eşli ala, dide.
Sänğatkä qadär yaxşı aqça eşlär ısulı – sport buldı, häm qala da. Bügenge köndä "Aq Bars" Rusiädä iñ bay xokkey komandaları isemlegenä kerä. Ufanıñ "Salawat Yulaev" belän Qazannıñ "Aq Bars" xokkeyçılarınıñ uyınnarın, ä iñ qızığı- uyınnar tiräsendäge xällärne fivral-mart ayında bez dä azatlıq dulqınnarında küzätep bardıq.
Şulay itep, sport yäki sänğat – ul berençe çiratta xislärme ällä aqçamı? Sez ni uylıysız? Sezdän kilgän xatlar belän bu söyläşüne däwam itep bulır...


text:
Fälestin intixar terrorçısı Tel Avivnıñ tönyağındağı poezd stansiäsendä üze belän tağın ber İsrael keşesen şartlattı. Kimendä 12 keşe yaralanğan. Soñğı ayda İsraeldä berençe terror ğamäle buldı. Bu höcüm öçen cawaplılıqnı Arafatnıñ Fatah xäräkäteneñ ber qanatı bulğan Al-Aqsa intixarçılar brigadası üz östenä aldı. İsrael ğaskärläre Könbatış Yarda Ramallahnıñ tönyaqkönbatışındağı awılğa kerep ike fälestin keşesen atıp üterde.
Kiçä genä Arafatnıñ häm yaña bilgelängän premyer-ministr Mahmud Abbasnıñ yaña Fälestin xökümäte mäs’äläsendä kileşkän buluı xäbär itelde. İsrael tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom, yaña Fälestin xökümäteneñ terrorğa qarşı köräşäçägenä ömetlänüen belderde. Amerika Quşma Ştatları häm Rusiä kiçäge kileşüne xuplap çıqtı, anıñ, Fälestin däwläten tözüdä möhim adım bulğanın belderde.
Fälestinnärneñ mäğlümat häm mädäniät ministrı Yasser Abed Rabbo, terror höcümen täñqitläde, läkin mondıy ğamällär öçen İsrael xökümäte dä cawaplı dip belderde. “Höcümne kisken täñqitlibez, bez tınıç xalıqqa höcüm itügä qarşı. Şul uq waqıtta, İsrael xökümäte dä mondıy höcümnär öçen cawap totırğa tieş. Soñğı atnalarda alar distälägän fälestinne üterde, yortların cimerde, infrastrukturanı yuq itte, yäşäwebezne çıdıy almaslıq tormışqa äyländerde” dip belderde Rabbo. Fälestinnär citäkçese Yasser Arafat terror höcümen dä , ike fälestin keşeseneñ üterelüen dä kisken täñqitläp çıqtı.


text:
Tatarlar azçılıq bulıp yәşәrgә künekkәn
20 Uktäberdә İstanbul Bөyek Şәhәr Bәlәdiyәse Mәdәniәt Eşlәre tarafınnan Tarık Zafer Tunaya isemle zalda “İstanbulda yәşәgәn Qazan hәm Başqort Tөreklәre” iseme belәn ber programma oyıştırıldı.
Programanıñ mәqsatı İstanbulda urnaşqan azçılıqlarnıñ şәhәrgә integratsiәse, alarnıñ kem buluı, yazmışları hәm mәdәniәtlәren өyrәnü. Dөres şuşı programmaga qatnaşuçılarnıñ sanı şaqqatarlıq bulmasa da biredә yasalğan çığışlarnıñ kitap rәweşendә basılıp çığaçağı biredә әytelgәnnәrneñ kiñ külәm uquçuğa taralaçağın kürsәtә. Programma Tatarstannıñ Tөrkiәdәge wәkalәtle wәkili Radik Qıymatinovnıñ qotlaw süzlәre belәn başlandı.Moderator Süleyman Şenel dә Tatar-Başqortlarnı bik belmi ikәn. Nigә disәk ul programanıñ isemen “Qazan hәm Başqort Tөrklәre” dip bilgelәgәn. Bu turıda Prof. Nadir Dәwlәt Qazan ber şәhәrneñ iseme, ә Başqort isә ber etnik tөrkemneñ dip iskәrtep uzdı. Ul ayruça ber kөn elek Mәskәwdәn kilgәn Tatar pianistı Rөstәm Xәyretdinovnıñ konsertın tanıtuda Rus piyanist dip iğlan itelüenә Tatarlarnıñ xәtta Tөrkiәdә dә tanıtu probleması buluına işarә itüen әytte. Prof. Dәwlәt tağı üz çığışında 1950-ne yıllarda Qıtay, Korea, Japoniә kebek yıraq kөnçığış illәrennәn Tөrkiәgә küçep kilgәndә tөrle integratsiә problemaları belәn qarşılaşuların, әmma tel hәm dinneñ yaqınlığı sәbәple inde yәş buında şundıy problemanıñ qalmağan buluın әytte. Ul ayruça Rossiәneñ qatı viza rejimı sәbәple Tөrkiәdәgelәrneñ Tatarstanğa kitüdә zur qiyınlıqlarğa duçar buluın da iskә tөşerde.
Cıyılışqa qatnaşqan Rөstәm Wagasnıñ 1954-nçe yılda Qıtaydağı Harbinnәn İstanbulğa küçülәre, Qıtayda çaqta da azçılıq buluları, bire küçkәç tә azçılıq psixologiәsendә yәşәwlәre turında әytep, “lәkin bez Tatarlar azçılıq bulıp yәşәrgә künektek” dip әytüe bәlki dә dөnyadağı barlıq Tatarlar өçen mөhim ber faktnı iskә tөşerde.
İdel-Ural Tөreklәre Oyışmasınıñ çitәkçese Attila Küntüzneñ Qırğız anadan tuğan student qızı Hilalneñ zalda yasalğan çığışlardan dulqınlanıp, “Min vәğdә itәm ki, ber yıldan soñ çığışımnı Tatarça yasayaçaqmın” dip әytüe zalda kөçle alqış qubuğa sәbәp buldı.
3-4 sәğatkә suzılğan kiçәdә Gültәn Urallınıñ Tatar sәnğәt ürnәklәren tanıtuı, qoş tele belәn çәk-çәk taratuı qızıqlı ber küreneş buldı. Cıyılış azağında isә Rahmi Oruç Güvenç qıllı sazlar belәn Tatar kөylәren başqardı. Lәkin ul “arabızda garmon uynawçı kem dә yuq, bu citeşsezlek” dip әytüe niçә yıllardan soñ çınbarlıqnı faş itüe buldı. Çөnki Tөreklәrdә tatar muzıkası qıllı sazlar belәn genә uynala digәn tә`sir qala ide.Qısqası İstanbul Bөyek Şәhәr Bәlәdiyәse oyıştırğan kiçәdә Tatarlarnıñ taralğan rәweştә yәşәwlәre hәm maddi mөmkinleklәre bulmaw arqılı mәdәni eşçәnleklәr başqaruda bik uñışlı bula almawları, tik Tatarstan wәkilçelegeneñ yardәmnәre arqılı ğına az maz isemnәren, işetterülәre әytelde.
Istanbul, Әxtәm İbrahim


text:
Russiәneŋ çit illөrgө qoral satuı üze өçen dә qurqınıçlı bula ala.
SSSR Super Dәvlәt bulğan çorda, Mәskәv dөnyanıŋ nindi genә tөbәgendә bulmasın, üz berektәşlәren qoral hәm xәrbi yaraqlar belәn tәmin itep tordı. Bügenge kөndә ul andıy yomartlıq kürsәtә almıy. Şulay da qoral sәvdәse Russiәneŋ iŋ tabışlı tarmaqlarınnan berse. Lәkin, belgeçlәr Russiәneŋ qısqa mөddәtle mәnfәğәtlәren küz aldında totıp, "zolım-totrıqsız illәr"gә hәm tөrkemnәrgә qoral tapşıruı Russiәneŋ üzeneŋ milli iminlegenә qurqınıç tudıra ala digәn fikerdәlәr.
Audio
"Super dәvlәtlәr genә, bügenge kөndә AQŞ qına finans tügel, ә politik maqsәtlәrne berençe urınğa quya ala. Dәnya bazarındağı başqa qoral sәvdәgәrlәre şulay xәrәkәt itә almıylar."
Russiә Kөnbatış illәrenә dә qoral satarğa tırışsa da, alar sıyfat tügәn dip satıp almıylar. Şulay itep bügenge kөndә Qıtay belәn Hindostan Russiәdәn qoral satıp aluçı tөp ike il bulıp qala birә. Russiәneŋ iŋ tanılğan eksport qoralı Kalashnikov bulsa da, tabışnıŋ 60 protsentı oçqıç, boralaq , xәrbi korap hәm suastı kөymәlәren satudan kilә. Russiә qoral eksportınıŋ 87 protsentı Rosoboroneksportnıŋ qulında. Ul bu өlkәdә monopolgә iә dirәlek hәm anıŋ mөdir urınbasarı Putin kebek KGB ofitserı bulğan Sergey Çemizev. Şuşı monopol xәrbi industriә kompleksı citәkçelәrendә qәnәğәtsezlek tudıra . Azatlıq Radiosınıŋ Mәskәvdәge xәbәrçese, monopol hәm ğomumәn çit illәrgә qoral satu turında Rosoboroneksport hәm çit illәr belәn xәrbi hәm texnik xezmәttөşlek komitetına fikerlәren sorap mөrәcәğәt itsә dә, alardan ber nindi dә cavap alalmadı. Xәrbi küzәtüçe Pavel Feldenhaurneŋ fikerençә, bu iŋ yuğarı dәrçәcәdә korrupsiәgә dә yul aça. Qoral satudan qazanılğan unar hәm xәtta yüzәr milionnağan dolarlıq tabış çit illәrdә qala.
Audio
Başqa qayber belgeçlәr, Russiә qoral satudan kilgәn qurqınıç turında uylamıyça dөnya iminlegenә qurqınıçnı üsterә digәn fikerdәlәr. Mәskәv beryaqtan terrorğa qarşı kөrәştә AQŞqa quşıldı. Lәkin, ikençe yaqtan AQŞ tarafınan zolım-totrıqsız illәr dip tamğalanğan Iran, Ğıraq hәm Tәnyaq Koreağa qoral sata. Iranda atom stansiәse tөzügә hәm Hindostannıŋ atom programmasına yardәm itte. Russiә xalıqara cәmağәtçelek tarafınnan totrıqsız dip xisaplanğan illәr hәm tөrkemnәrgә qoral satu өçen Russiәgә qarağanda küberәk rişvәtçe bulğan Belorus hәm Ukrainanı da aradaşçı itep faydalana. Tәnqitçelәrneŋ fikerençә, Russiә üzeneŋ milli strategik mәfәğәtlәrenә qurqınıç tudırğan illәrgә dә qoral sata. Mәsәlәn Russiәneŋ qoral eksportınıŋ 60 protsentı Qıtayğa turı kilә. Ә inde Qıtay kilәçәktә Russiәneŋ kөndәşe bula ala. Qayber belgeçlәrneŋ fikerençә, qoral өlkәsendә tikşerülәr hәm tәrәqqiәt bulmağan xәldә, Russiәneŋ qoral eskportı da kilәse yıllarda kimiәçәk. Puxovnıŋ fikerençә,
Audio
Başqa ber analizçı Aleksey Xazbiev uzğan yılda –Ekspert- jurnalında basılan maqәlәsendә Russiәneŋ tabışı kilәse yılda uq kimi başlayaçaq, çөnki Hindostan belәn Qıtay Russiәdәn satıp alğan litsenziәgә esasәn üzlәre oçqıç eşlәp çığara başlayaçaqlar dip yazğan ide. Saqlanu ministere Sergey Ivanov Russiә yaŋa iminlek doktrinasına esasәn yaŋa şәkel qorallar eşlәp çığara başlayaçaq dip beldersә dә, xәrbi industriә kompleksı citәkçelәreneŋ yartısı dirlek texnologiәlәreneŋ kamil buluın dәğvә itәlәr. Mondıy raslaularnıŋ dөreslegenә şik belәn qarap bula. Andıy belderülәrneŋ zavod direktorlarınıŋ industriәneŋ bu tarmağın moderenlaştıruğa mөnәsәbәten kürsәtüe yağınan әhәmiәte bar. Çәnki bu zamança qorallar eşlәp çığaruğa qomaçaulayaçaq.
Fәrit Idelle, Praga


text: Taşkent -- Üzbäkstannıñ Yuğarı mäxkämäse May ayında bulğan Ändican waqiğaları uñayınnan yabıq mäxkämälär baruın, häm anda 58 keşeneñ eşe tikşerelüen rasladı. Mäxkämä belderüendä äytelgänçä, bu keşelär terrorçılıq, üterü häm başqa cinäyätlärdä ğäyeplänä. Mäxkämälärneñ ikese Taşkent yanındağı Yangibozor häm Tuytepa qalalarında, tağın ikese – başqaladan 100 çaqırım yırqalıqtağı Gulistan häm Yangier qalalarında bara. Belderüdä äytelgänçä, bu mäxkämälär, iminlek säbäplärennän, yabıq işeklär artında bara. Uzğan ayda Ändican xälläre öçen 15 keşe 20 yılğa qädär törmägä xökem itelgän ide.


text:
Qazanda gaz şartladı
Düşämbe irtäsendä Qazannıñ Gvardiä uramında şartlaw tawışları işetelde. Gaz şartlawı näticäsendä un qatlı yortnıñ sigezençe häm unınçı qatları arasında cimerelü barlıqqa kilde. Bäxetkä, bu yortta xalıq älegä urnaştırılmağan bulmağan, läkin cimereklär astında ber keşeneñ qaldıqları tabılğan. Gaz şartlawı näticäsendä yort yanında torğan 30 maşina zıyan kürgän. Respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı älege şartlawnıñ terrorlıq aqtı bulmawın belderä.
Kön yañalıqları belän tanıştırunı däwam itäbez. Düşämbedä Tatarstan prezidentı M.Şäymiev respublikanıñ Älmät häm Bögelmä şähärlärendä buldı. Anda prezident munitsipal' rayonnarnıñ berençe oyıştıru sessiälärendä qatnaştı, Bögelmäneñ yaña timer yulı vokzalın açtı.
31oktäber mädäni çaralarğa bik bay bulıp çıqtı. Düşämbe kiçendä Ğäliäskär Qamal teatrında Tatarstannıñ atqazanğan artistkası Nailä İbrahimovanıñ 60 yäşlek yubiley, Kärim Tinçurin teatrında Zöhrä Säxäbiewanıñ “Allağa tayan” dip atalğan konsertı, ä Salix Säydäş isemendäge Zur konsertlar zalında atqazanğan kompozitor häm dirijer Röstäm Zaripovnıñ yubiley konsertı buldı.
Al'bina Zäynulla