text:
Abajdan qalğan aqyl-muras: 2
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Adattağydaj ele internet düjnösündö sajaqatta cürüp, qazaq elinin uluu uulu Abaj Qunanbaevdin “Qara sözdörünö” coluqtum. Qazaq-qyrğyz bir tuuğan dep beker ajtylbajt da, oquj baştasam, Abaj atabyz qazaqtardy ajtpaj ele qyrğyzdar cönündö ajtyp catqandaj, bolğondo da bir qylym murda caşap ötkön ata-babalarybyzdy emes, azyrqy zamanda ajlanamda körüp-bilip ele cürgön zamandaştarym cönündö ajtyp catqansyjt. Bolğonu ilgeri tört tülük mal cyjnaşsa, ağa azyr ölüü düjnö cyjnoo (qymbat baaluu maşine, qabat-qabat üj, c.b.u.s.) qoşulğandaj.
Negizgisi caşooğo bolğon köz qaraştary, biri-birine qylğan mamileleri oşol ele bojunça. Oşol ele biri-birin körö albağan içi tardyq, qolunda qyzmaty barlarğa qoşomat qyluu, oşol ele bijlik talaş. Uluu adamdyn uluu sözdörü qylymdar boju ölböjt tura. Emese, özüñüzdör oqup körüñüzdör, balkim men cañylyşyp catqandyrmyn, mümkün sizder da özüñüzdörgö, caqyn taanyş-bilişteriñizderdi tabasyzdar. Çyçalabaj, Abaj atabyz özü ajtqandaj keregi bar bolso oqup sabaq alyp, keregi coq bolso taştap salyñyz.
Avtor: Olcobaj Şakir
11. ON BIRINÇI SÖZ
Uşul el emne qylyp ooqat qylyp, emne menen tiriçilik ötközüşöt? Eki nerse menen. Alğaçqysy – uuruluq. Uuru uuruluq menen mal tabam dep cüröt. Mal eesi uurdatqan malyn taap, any ajyby menen tölötüp bajysam dejt. Uluqtar öndürüp berem dep dooçudan alyp, qutqaram dep uurudan alat. Qarapajym adam uuruğa ajğaq bolup bijliktegilerden syjlyq alyp, oşol ele uçurda uurudan arzan mal satyp alyp pajda tapsam dejt. Ekinçisi – buzuqu, aldamçylar, biröönün ojuna kelbegen baleeni ojlop taap, myndaj qylsañ bek bolosuñ, tigintseñ kep bolosuñ, andaj qylsañ köp alasyñ, mintseñ kek alasyñ, myqty atanasyñ dep azğyryp, ooqattaryn aldap aldap cürüşöt.
Eki adamdy uruşturup, birine boluşumuş bolup ooqat tabyşat. Uluqtary “bali-bali” aqyl emes beken dep, biröösün maqtap andan cep, biröösün aldap myndan cejt. Buqaralary, mende mynça tajaq bar, seni qoldop, senin tajağyñdy çabaly dep qajsy köp tölögön partijağa Qudajdan qorqpoj, ujalbaj özün, ajalyn, baldaryn satyp cürüşöt. Uşul uuru menen buzuqular coğolso, qalqqa qandaj ceñil bolor ele. Baj baryna yraazy bolup, kedej coğuna çydap qaniet qylyp caşaşsa, çarbalaryn da oñoşmoq. Emi eldin baary uşul eki buzuq işke aralaşyp cürsö, munu kim oñdojt? Anttyn, şerttin, adaldyqtyn, ujattyn birotolo ketkeni uşulbu? Uurunu da tyjsa bolor, biroq uşu buzuqunun tiline kirgen bajlardy kim tyja alat?
12. ON EKINÇI SÖZ
Kimdir-biröö caqşydyr, camandyr şariat colun oqutup cürsö, any tyjuuğa oozubuz barbas, ajtor caqşylyqqa qylğan niettin camandyğy coq qo demekpiz. Mejli, andaj adamdar caqşylap oquta alyşpasa da oquta berişsin. Biroq, eki şart bar, oşonu bilüülörü kerek. Birinçisi – öz işenimi bekem boluş kerek, ekinçisi – boldu cetet debej, bilimin östürüp turuusu zaryl. Kimdir-biröö baştaj elek catyp, oquusun ulantpaj taştasa, any Qudaj urdu de, al oqutup dele cyrğatpajt. Egerde kimde-kim cada qalsa namazdy qandaj nerseler turğuzup, qandaj nerseler buzaryn tyñdap bilbese, başyna çalma salyp, orozo qarmap, namaz oqup, qalp ele aalym kebetelenip cürgönünön emne majnap? Işenim bekem boluş üçün ağa büt yqlasyñ menen berilip, cürögüñdü taza qarmap, anyn col-cobolorun taq atqaryp, bilimdi qajtalap, cañylap turuu abzel.
13. ON ÜÇÜNÇÜ SÖZ
Yjman degen – Uluu daracaluu, qubattuu Alla Taalanyn şeriksiz, calğyz, ekendigine, anyn bar ekenine Pajğambarybyz alejhisalam arqyluu cibergen carlyğyna eç şek sanabaj işenip, ağa mojun sunup ynanuu. Emi bul işenimge ee boluunun eki colu bar. Birinçisi, qandaj nersege yjman keltirse da, anyn aqtyğyna, tuuralyğyn aqyl qalçap qyntyqsyz dalil keltire alsa munu “jakini yjman” dejbiz. Ekinçisi – kitepten oqup ce moldolordon uğup yjman keltirip, oşol yjman keltirgen nersesine uşunçalyq berilüü kerek. Biröö öltüröm dep qorqutsa da, qorqup köñülü ajnybaj bekem boluşu kerek eken. Bul yjmandy “taqlidi” dejbiz. Emi myndaj yjmandy saqtooğo qorqpos cürök, ajnybas köñül, bekem erk kerek. Jakini yjmany bar dejin deseñ bilimi coq, taqlidi yjmany bar dejin deseñ turuqtuuluğu coq, aldağanğa, azğyryqqa tez kirip, öz pajdasyna qarata aqty qara, qarany aq, qalpty çyn, çyndy qalp dep canyn cegen kişini emne dejbiz?
Oşondoj adamdardan Qudaj taalam özü saqtasyn. Ar kimibiz bilip alğanybyz oñ, coğorudağy eki yjmandan başqa yjman coq. Yjmansyz pendeler Qudaj taalanyn keñçiligine işenip keçirim alam deşpesin, alar Qudajdyn keçirimine, Pajğambarybyzdyn şapağatyna tatyqtuu emes. “Qylyç turğanda şert coq”, Allah keçirbej turğan künöö coq” degen calğan maqaldy tuura körgön adamdar cüzü qurusun.
14. ON TÖRTÜNÇÜ SÖZ
Tirüü adamdyn cürögünön da ajaluu ceri bolobu? Bizdin qazaqtyn cüröktüü kişi degeni – baatyr degeni. Andan başqa cüröktün qasietin dele bilişpejt. Qajrymduuluq, boorukerlik, ar türlüü işterde adam balasyn bir boorundaj körüp, özünö qaalağan caqşylyqtardy alarğa da qaaloo bul da cüröktün işi, aşyqtyq da cüröktün işi. Til cüröktün ajtqanyn uqsa, calğan ajtpajt. Amaldyn, quuluqtun tilin alsa, cürök ümütsüz qalat. Bizdin qazaqtyn “cüröktüüsü” maqtooğo arzybajt.
Ajtqanğa könböj teciktenip, ubadağa turbaj, camançylyqtardan bojun ala qaçqandy bilbej, köçtün artynan itçe eerçip kete berbej, köpçülüktün atynyn başyn öz ubağynda burup aluuğa carap, qançalyq qyjyn bolbosun öz kemçiligin körö bilip, mojnuna alğanğa küçü cetse – bul erdik, – qazaqtyn ajtqan baatyry cönököj cüröktüü emes, qaryşqyr cüröktüü degen söz. Qazaq dele adam balasy da, köbü aqyly azdyğynan oñ coldu tappajt, aqylduunun sözün uğa bilgenge cürögündö ciger, qajrat, turuqtuuluqtun cetişsizdiginen adaşat. Bilbegenimden qyldym degenderge işenbejm. Bilimdüü bilse da, arsyz qajratsyzdyğynan, calqooluğunan alğan biliminin üzürün körböjt. Camançylyqqa başy malynğandan kijin, bojun cyjyp, andan çyğyp keterlik qajrat qazaqta az. Oşol el oozuna ilinip myqty cigit, byşyq cigit dep cürgön kişilerdin baary – baleege, camançylyqqa biri-birin “ajda baatyrlap”ajdaqtap turuşat da, aldy-artyn ojlonboj azğyrğan sözdördü ajtyşat. Egerde, Qudaj astynda, özünün ar-namysynyn aldynda caman işterden aryla albağan, dajyma camançylyqqa, maqtanyçqa malynyp, öz bojun özü teskej albaj qalğan neme, degi adamby özü?
15. ON BEŞINÇI SÖZ
Aqylduu kişi menen aqylsyz kişinin, menimçe, bir belgilüü ajyrmasy bar. Ezelteden, pende bolup caralğandan kijin, adam bul dünüjödö bir qyzyq körböj cürö albajt, oşol qyzyqtuu nerseni izdegen keziñ, ömürüñdün eñ bir qyzyqtuu ubağy qatary esiñde qalat. Oşondo estüü adam, orunduu işke qyzyğyp, ağa qumarlanyp izdejt eken dağy, künügö — ajtsa qulağy, ojloso köñülü süjünöt eken. Al adam ötüp ketken ömürünö ökünböjt, bul birinçisi. Esi coq kişi orunun tappaj, emne bolso da bir maanisiz, bolboğon nerselerge qyzyğyp, oşoğo qumarlanyp, ömürünün qymbat kezin it qorduq menen ötközüp alat dağy, andan kijin, kündö öküngönünön pajda coq. Ekinçisi, caş kezde bul caştyqtan kijin dağy bir caştyq taap ala turğansyp, cazdyğy tozbostoj, muunu boşobostoj cürüp, caştyğy uzağanda – mojunu qatyp, muunu boşop, eç nersege carabaj olturup beret eken. Üçünçüsü – ar nersege qyzyğuu. Al özü adamda qumardy pajda qyla turğan nerse.
Qumar degeniñ özünçö bir dart bolup, qumarlanğan nersege cetkende ce ceter-cetmeksen bolğon uçurda, özgöçö bir köñül kötörülüp, mastyq abalğa keltiret eken. Ar bir mastyq aqylyñdan adaştyryp, ajlanadağylarğa “tigini, munu” qara degizip, syntaqtyrat eken. Oşondoj kezderde estüü kişiler qorqpoj-ürkpöj, aqylynan ajnybaj, syryn aldyrbaj zympyjyşat eken. Esi coq eser kişi eer toqumu qyjşajyp, tebeteji cerge tüşüp, etegi attyn kötünö çejin cabylyp, eki közü çaqçañdap, cindi kişiçe ary-beri sabalajt eken, oşonu kördüm. Egerde estüü kişilerdin qatarynda bolğuñ kelse, künügö bir colu, bolboso cumasyna bir, eñ bolbodu degende ajyna bir colu özüñdön özüñ esep al! Oşol esepke alğandan berki ömürüñdü qandaj ötközdüñ eken, bilimgebi, aqyretkebi, ce dünüjögöbü caramduu, künügö özüñ ökünböstöj işterdi casaj aldyñby? Ce emne qylyp ötközkönüñdü özüñ da bilbej qaldyñby?
16. ON ALTYNÇY SÖZ
Qazaq qulçuluğum Qudajğa cağaby dep ojlobojt. Tek ğana el qylğandy qylyp, cyğylyp tursa bolğonu. Soodager qaryzyn doolap kelgende: “Bolğonu uşul, alsañ al – albasañ cerdi çuqup tabajynby?” dep qajra doomat qylat emespi. Qudaj taalağa da dal oşol soodagerge qylğan mamileni qylğylary bar. Tilin catyqtyryp, dilin tazalap, üjrönüp ubara boluşpajt. “Bilgenim uşul, emi qartajğanda qajdan üjrönmök elem”, “Oqubajsyñ deşpese boldu, a tiliñdin kelbegeni eç nerse emes” deşet. Emne, anyn tili başqa eldikinen bölökçö caralyptyrby?
17. ON CETINÇI SÖZ
Erk, aqyl, cürök üçöö öz önörlörün ajtyşyp, talaşa ketip, bilimge kelişet.
Erk ajtyptyr: Ej, bilim, özüñ bilesiñ, dünüjödö eç nerse mensiz önükpöjt; adegende özüñdü bilüü üçün erinbej, calqybaj üjrönüü kerek, al menin işim. Qudajğa caqqydaj ibadat qylyp, erinbej, calqpaj orduna qojuu da – menin işim. Dünüjögö kerektüü önör, maldy, abijir, mansapty emgeksiz taba albajsyñ. Orunsuz, bolboğon nersege üjrönböj, can-düjnöñdü taza saqtaj turğan, künqorluqtan, ceñil ojluuluqtan, napsi-şajtandyn azğyryğynan saqtağan, adaşqan colğo tüşkön adamdy oñ colğo burğan men emesminbi? Uşul eköö menden qantip talaşa alat? – deptir.
Aqyl ajtyptyr: Dünüjögöbü, aqyret işindebi pajdasy barby, ce zalaly barby acyratyp bile turğan – menmin, senin sözüñdü uğa turğan da men, mensiz pajda da taba albajt, zyjandan da qaça albajt eken, ilim-bilimdi uğup üjrönö albajt eken, uşul eköönün menden talaşa turğan aqysy barby? Mensiz bular emne qyla alyşat? – deptir.
Anan cürök ajtyptyr: Men – adamdyn denesinin padyşasymyn, qan menden tarajt, can mende mekendejt, mensiz tiriçilik coq. Cyluu töşöktö, cyluu üjdö qursağy toq catqan kişige töşöksüz kedejdin, toñup catqan kijimi coq beçaranyn tamaq-aşynyn köjgöjü qandaj bolup catty eken dep ojlontup, canyn açytyp, ujqusun açqan, töşögünö tynç catqyrbaj oonalaqtatqan – menmin. Uluusuna urmat, kiçüüsünö yzat qyldyrğan da menmin, biroq meni taza saqtaj alyşpaj, aqyrynda qor boluşat. Men taza bolsom adamdarğa baaryna birdej mamile qylmaqmyn: caqşylyqqa elcirep erij turğan – men, camançylyqqa cijirkenip, tujlap ketken da – men, adilet, ynsap, ujat, yraqym, mejmandostuq degenderdin baary menden çyğat, mensiz uşulardyn körgön künü qandaj bolot? Uşul eköö menden talaşyp emne qylat? – deptir.
Oşondo bilim bul üçöönün sözün uğup turup myndaj deptir:
— Erk, senin ajtqandaryñdyn baary tuura, andan başqa da önörlörüñ bary da çyn, sensiz bolbosu da çyn, biroq qaruuña caraşa qataaldyğyñ da köp, pajdañ da mol, zyjanyñ da mol, keede caqşylyqty bekem qoldop, keede camançylyqty da oşondoj ele küç menen ele süröp ketesiñ, oşonuñ caman, – deptir.
– Ej, aqyl! Senin ajtqandaryñdyn da baary tuura. Sensiz eç nerse tabylbasy da tuura, Caratqan teñirdi sen taanytasyñ, eki düjnönün cajyn da sen bilesiñ. Biroq oşonu menen qalbajsyñ, amal da, ajla da – baary senden çyğat. Caqşysyn da, camanyn da süjgön sen; eköönün teñ izdegenin taap beresiñ, oşonuñ caman, – deptir.
Üçööñdün başyñardy qoşuu –menin işim. Biroq, bijlik qylğan, başqarğan cürök bolso caqşy. Aqyl, senin köp qyrluusuñ, cürök senin köp qyryñdyn baaryn qoldobojt. Caqşylyqqa baştasañ can-dili menen könöt. Könmök tügül qubanat. Camançylyqqa ündösöñ eribejt. Erimek turğaj cindenip, quup çyğat.
Erk, senin qaruuñ mol, küçüñ köp, seni da boş qojo berbejt. Orunduu işiñdi qubattajt, orunsuz işke barsañ qoluñdu bajlajt. Uşul üçööñ başyñdy qoş, baaryn cürök bilet dep ajtqandyn aty bilim eken.
Uşul üçööñ bir kişide menin ajtqanymdaj çoğuu bolsoñor, tamanynyn topurağy közgö sürtsö dary bolçu qasiettüü adam oşol. Üçööñ birige albasañar men cüröktü caqtajm. Adamgerçilikti saqta. Qudaj taala bizdi oşoğo qarap baalajt dep kitepterde cazylğan. – deptir bilim.
18. ON SEGIZINÇI SÖZ
Adam balasy, cyrtyqsyz, kirdetpej, sypajy kijinip, al kijimin bulğap, botala-şatala qylbaj, taza kijingeni – durus iş. Öz döölötünön aşyra kijinip, kijimine aşkere köñül burup, ötö ele casana berüü – kerbezdin işi. Kerbez kişinin eki türdüü qylyğy bolot: Biri – beti-başyn , saqal-murutun, denesin, cürüş-turuşun, qaş-qabağyn oñdop tüzöp, çyqanağyn bir kötörüp bir tüşürüp, qolun taraqtatyp ubara bolo beret. Biri –atyn, kijimin “mal tabarym” dep oşolordun arqasy menen sypajy, cuğumduu cigit körüngöngö, özdörünön uluulardyn urmatyna ee bolup, özü teñdüülördün içterin küjgüzüp, özünön kiçüülörgö: “Attiñ dünüjö-aj, uşulardyn atyndaj at minip, kijimindej kijim kijgen adamdyn armany coq qo?” degizgenge araket qylyşat.
Munun baary – masqaraçylyq, aqmaqtyq. Myndaj qylyqtardy adam cazabasyn, egerde bir ele colu cazasa, anda anyn adam bolmoğu qyjyn. Kerbez degeniñ kekirejgen adamğa teñ, kekirejgen nemeden alys cür dejt elem. Negizi, adam balasy, adam balasynan aqyl, bilim, ar münözü menen ajyrmalanat. Andan başqa nemeler menen ajyrmalanam degendin özü – aqmaqtyq.
19. ON TOĞUZUNÇU SÖZ
Adam ata-eneden tuulğanda ele estüü bolup tuulbajt: uğup, körüp, qarmalap, tatyp, esine kirip, dünüjödögü caqşy-camandy taanyjt dağy, oşolordon bilgeni, körgönü köp adam bilimdüü bolot. Estüülördün sözün eşite cürgön adam özü da estüü. Ar bir estüü kişi ceke özü estüü bolo albajt. Oşol estüülördön eşitken caqşy nerselerin esine saqtap, caman degenderinen saqtansa, oşondo al işke carajt, oşonu adam dejt. Myndaj sözdördü uqqanda qajsalaqtap, tynç oltura albasa ce olturğan cerinde ürgülöp köñülün qojboso, tüşünbögön cerin qyzyğyp qajra surabasa, ce al sözdün çyndyğyna közü cetip tursa da, çyğyp alyp öz bilgenin cazasa, anda al sözdördü uqqanda emne da, uqpağanda ne? Uşundaj kep tüşünböstörgö süjlöp ubara bolğonço, çoçqo baqsañ eesin taanyjt dep bir aqylman ajtqan eken, bul emi uşul syjaqtuu söz da.
20. CYJYRMANÇY SÖZ
Tağdyrdyn cardyğyn bilesizder – al özgörülböjt. Pendede bir iş bar zerigüü degen. Al – tağdyrğa adam menen birge caralğan, any adam özü izdep tapqan emes. Ağa adam bir kirip alsa, çyqmağy qyjyn. Qajrattanyp, silkip taştap ketseñ dağy, qajra-qajra kele berip aqyry ceñip çyğat. Aqyly toluq, ojçul adam balasy bajqap körsö, uşul adam balasynyn tacabaj turğan nersesi bar beken? Tamaqtan da, ojundan da, külküdön da, maqtanğandan da, kerbezdikten da, tojdon da, topton da, qatyndan da köñülü qalyp tacajt. Antkeni, baarynyn ajybyn köröt, turuqsuz ekenin bilet, köñülü suujt. Dünüjö bir qalypta turbajt, adam qubaty, caşoosu bir qalypta bolbojt.
Ar bir maquluqqa Qudaj Taala bir qalypta turuunu bergen emes. Anan köñül qajdan bir qalypta tura alat? Biroq, uşul zerigüü degen ar nersege köp qyzyqqan, köptü körgön, daamyn, baasyn – baarynyn turuqsuzduğuna közü cetken – ojçul adamda coluğat. Bul calğan ömürdün turuqsuzduğuna, dünüjönün ar bir qyzyğynyn qysqalyğyna közü cetkender tiriçilikten da tacap, zerige baştajt. Myndaj qarasañ eç nerse menen işi coq, aqmaqtyq, qajğysyzdyq da özünçö bir yraqat eken dep ojlop qojdum.
21. CYJYRMA BIRINÇI SÖZ
Azdyr-köptür adam balasynyn maqtanyçtan tyşqary boluşu – qyjyn iş. Oşol maqtanyç degen nersenin eki türün bajqadym: biröönün atyn menmensinüüçülük dep atajm, ekinçisin maqtançaaq dejmin. Menmensingen adam – özün başqalardan coğoru sezet. Al naadan emestigin, tarbija körbögön ceñil-celpi adam emestigin, adepsiz, arsyz, ajtqan ubadasyna turbağan aldamçy, qalpyçy degen caman münözdörü coq, – oşondoj caman adattardan saqtanyp, andaj caman nerselerdi bojuna tutqan adamdardan özün bijik sezgen adam. Bul münöz – aqylduulardyn, aruu taza adamdardyn münözü. Alar caqşy deşpese mejli, camandardyn qataryna qoşposo boldu dep ojloşot.
Ekinçisi, maqtançaaq degen biröö: any maqtap ele turuşsa. Baj deşse, baatyr deşse, aqylduu-amalköj deşse, byşyq deşse dep ojlojt, adamdar ar dajym ele al qaalağan, al uqqusu kelgen sözdördü ajta berbesin unutup qojot. Myndaj maqtançaaqtadyn üç türlüüsü bolot: biröö cat adamdarğa maqtana turğan maqtanyç izdejt. Al – naadan, oşentse da anda adamdyq sapat bar. Ekinçisi, öz elinin içinde maqtansam dejt. Anyn naadandyğy toluq, adamdyq qasieti toluq emes. Üçünçüsü, öz üjündögülör menen öz ajylyndağylar ele uğuşpasa, özgö adamdar tyñşap da qojuşpajt. Naadandyn naadany oşol, al özü adam dele emes. Catqa maqtalsam degeni, elim maqtasa degeni. Elim maqtasa, ağajynym maqtasa dejt. Al emi ağajyndyn maqtoosuna özümdü-özüm asmandatyp maqtap catyp cetip alam dep ojlojt.
22. CYJYRMA EKINÇI SÖZ
Dal uşu kündö qazaqtyn içinde, kimdi caqşy körüp, kimdi qadyrlajyn dep ojlodum. Bajdy qadyrlajyn desem baj coq; baj bolso da öz malyn özü bile albaj, öz başyna özü ee emes. Kee bir baj özü biröö menen eregişip alyp, andan saq bolom dep malyn cüz kişige qattyryp bağyp, alarğa köz qarandy bolup alyşqan. Ojlojt: tigilerge aqmaqtyğynan baqtyryp catam dep. Coq, özü qadyryn tüşürüp catat. Anyn qylğany qajrymduuluqqa da, myrzalyqqa da catpajt, öz eli, öz ceri menen qarmaşyp, tatyqsyzdarğa qojnun açyp, malyn çaçyp cüröt.
Kee bir eldegi quttuu-süttüü bajlar yqtaşyp caj caşaj alyşpağan soñ, mitajm-quular köböjüp, qorqutup-ürkütüp, ortodon cem taap cep cürüşöt. Myrzalardy qadyrlajyn desem, uşu kündö anyq myrza elde coq, mal bergiç myrza itten köp. Biröö pajda körsöm dep myrza bolup cüröt. Kee birinin köçügünö bir tutam kijizdi tuzğa malyp tyqqan soñ esi çyğyp, myrza bolup, kim erksiz, alsyz bolso oşoğo taltajyp emizip cüröt. Boluş menen bijdi urmattajyn desem, Qudaj özü bergen boluştuq menen bijlik elde coq. Satyp alğan, calynyp, baş urup alğan boluştuq menen bijliktin eç bir qasieti bolbojt.
Myqtyny syjlajyn deseñ, camançylyq casağanğa baary myqty, caqşylyq casağanğa myqty kişi elde coq. Estüü kişi taap syjlajyn deseñ, adilet, ujattuu, nysaptuu kişi elde coq. Quuluq-şumduq, aramdyq, amalğa eldin baary estüü. Qaryp-qasar beçarany urmattajyn deseñ, catqan töögö mine albağany, al momunduqqa catpajt. Eger mine ala turğanğa aly bolso, al dele eptep birdemeni ilip alğandyn da ebin tapmaq.
Emi quu menen şumdan başqa kim qaldy? Alardyn da baarynyn tübünö cetmejinçe tynçyp qalar türlörü coq. Emi kimdi süjöbüz da, kimdin tilegin tilejbiz? Özü sasyp, qurttap çaçylğan boluş bijler tura tursun. Albette, ajla coq, momunduğunan “Yrys baqqan, doo baqpas” degen maqal menen bolomun dep, malynyn carymyn taratyp bergeni menen cağa albaj, carymyn uuru, zalim, quulardan qorğop tynç bağa albaj, cem bolup cürgön momun bajlardy ajabasañ, oşonun tilegin tilebeseñ bolbostur. Andan başqany taba albadym.
23. CYJYRMA ÜÇÜNÇÜ SÖZ
Bizdin qazaqty oñdurbaj cürgön bir qubanuu, bir cubatuu bar. Anyn qubanyçy: eldegi bir camandy taap ce bir adamdyn camandyğy çyqsa qubanat. Al ajtat: “Qudaj balançadan saqtasyn! Al da adammyn dep cüröt qo bajquş, anyn canynda biz aqyl-estüü kişinin biribiz, ağa qarağanda men taza kişi emesminbi?” – dep. Ağa Alla Taala ajtyptyrby, balançadan myqty bolsoñ boldu dep? Ce aqylmandar ubada beriptirbi, ajtor özüñdön naadançylyğy aşqan adamdy tapsañ, sen camandardyn qataryna qoşulbajsyñ dep? Camanğa teñeşip caqşy bolosuñbu? Caryşqa cüz at qoşulup, men bajge aldym deseñ caraşar, aldyda qança at bar ele dep surar, artta qança at qaldy dep surağandyn qaceti barby? Men beş attan, on attan aldyğa çyqtym degeniñdin emnesi qubanyç?
Emi cubatuusu: calğyz biz belek, eldin baary ele bizge oqşop cürböjbü, köpçülük menen körgön uluu toj, köpçülük menen bolsoq, baary bolot degen sözdör menen cubatyşat. Ağa Qudaj Taala ajtyptyrby, köpçülüktön qalba dep, köpçülükkö bijligim cürböjt deptirbi? Ilim köpçülükkö keliptirbi? Ce kee biröölörünün ele tişi ötöbü? Köpçülüktü qordoso bolbojbu? Bir üj-bülö bardyğy birdej oorusa ceñil tiebi? Coq, carymy oorup, carymy soo qalsa ceñilbi? Cer taanybağan köpçülük adaşyp cürsö, cer yñğajyn caqşy bilgen bir kişinin keregi coqpu? Colooçulardyn baarynyn aty aryqtap baspaj qalğany caqşyby? Coq, carymy aryqtap baspaj qalsa, carymy tyñ bolğonu caqşyby? Cut kelse eldin baaryn tügöl cutqany caqşyby? Ce bolboso carym-cartysy aman-esen qalğany caqşyby? Uşu meesi coq köp aqmaqtyn cürgönünö, bir aqmaqty qubandyra turğan emnesi bar? Tuqumubuz menen oozubuz sasyq degen küjöö, qalyñynan qutulupturbu? Köñülün oşol söz yraazy qyluuğa cetişiptirbi? Sen da köpçülüktön qalba, sen da oozuñdu sasytyp cürö ber deptirbi?!
24. CYJYRMA TÖRTÜNÇÜ SÖZ
Uşu kündö cer cüzündö eki miñ milliondon köp adam bar, eki million qazaq bar. Bizdin qazaqtyn dostuğu, duşmandyğy, maqtanğany, myqtylyğy, mal tabuusu, önör izdöösü, curt taanuusu eç bir başqa elge oqşobojt. Biri-biribizdi añdyp, uurdap kirpik qaqtyrbaj turabyz. Dünüjödö qalqynyn sany üç milliondon aşqan qalaalar bar, dünüjönün baş-ajağyn üç ajlanyp körgön kişi tolup catat. Uşintip, cer cüzündögü curttun qoru bolup, biri-biribizdi añdyp cürüp ötöbüzbü? Coq, qazaq içinde da uuruluq, aldamçylyq, uşaq, qastyq qalyp, önördü, maldy taza, adal coldor menen izdep, östürö turğan kün bolor beken? Aj, bolbojt qo! Cüzü qarağa eki cüz kişi suğun artyp cüröt qo, biri-birin qurutpaj, qurubaj tynçtyq taba alaby?
Bul cerde Abaj bolcol menen ajtyp catat. Abajdyn tuşunda 1897-cyly cürgüzülgön el sanağy bojunça Rossijanyn çeginde turğan qazaqtardyn calpy sany 4 million 84 miñ adam bolğon. (Я.E.Boлoдapckий HaceлeHиe Poccии зa 400 лeT. 17-20 Haчaлo BB. M.1973, c.111).
25. CYJYRMA BEŞINÇI SÖZ
Baldardy oqutqan caqşy, biroq adegende türk tilindegi sabaqtardy oqutsa cetiştüü bolmoq. Al üçün bizdin cer – Dar al-Harb, mynda köp mal tabuu kerek, anan soñ arab, parsy tilderin bilüü kerek. Qardy aç kişinin köñülünö aqyl, bojunda ar, ilimge qumarlanyp qyzyğuu qajdan bolsun? Tojo içejin dese maldyn azdyğy, ağajyndyn iç ara arazdaşqandary ar türlüü baleege, uuruluq, zorduq, quuluq-şumduq syjaqtuulardyn çyğyşyna sebep bolo turğan nerseler. Mal tapsa qursaq tojot. Andan kijin ğana bilim, önör kerek eken. Oşonu üjrönöjün ce balama üjrötöjün dep ojuna caqşy nerse tüşöt. Orusça oqutuu kerek – can-düjnönün bajlyğy da, mal da, önör da, bilim da, – baary orusta.
Başqa eldin kemçiliginen arylyp, pajdasyna ortoq boluuğa tilin, oquusun, bilimin bilüü kerek. Antkeni, alar dünüjönün tilderin bilişkendikten uşul abalğa cetişken. Sen anyn tilin üjrönüp alsañ közüñ açylat. Ar bir eldin tilin, önörün bilip alsañ, alarğa köz qarandy bolup, qadyryñdy tüşürböj teñ ata mamile casajsyñ. Til bilgeniñ – din üçün da caqşy. Corğolop qulça ijilip köñülün alsam degen naadan ata-enesin, ağajyn-tuuğanyn, qarmanğan dinin, adamgerçiligin conunan cyluu sylap qojğon adamğa satyp ciberet. Törönün külküsü üçün kötün açsa da maqul.
Orustun bilimi, önörü – büt dünüjönün ilim-biliminin qazynasynyn açqyçy, any bilgen adamğa dünüjö arzanğa tüşöt. Uşul kündö orus ilimin balasyna üjrötkön candar, oşonun arqasy menen qazaqty dağy kemsintip, aldyğa suurulup çyqsam deşet. Coq, andaj caman niet carabajt. Maldy qandaj adal emgek qylğanda tapsa bolot, oşonu üjrötöjün, meni körüp dağy üjrönöm degender köböjsö, uluqsunğan orustardyn curtqa birdej myjzamy bolboso, myjzamsyz qorduğuna könböjt elek. Qazaqtyn çegin saqtajyn dep, biz da el bolup, curt bilgendi bilip, curt qataryna qoşuluunun qamyn cejlik dep niet qojup üjrönüü kerek. Azyr da orustan oquğan baldardan caqşy kişi çyğa albaj turat. Sebebi: ata-enesi, ağajyn-tuuğany bir cağynan buzup catyşat.
Oşentse da uşu oquğan baldar – oqubağan qazaq baldarynan künçölük öjdö. Emnesi bolso da söz uğuşsa boldu. Caqşy atanyn baldary köp oquşqan coq, qajta kedejdin baldaryn qarmap berişti. Alar myndan artyq emne qylyşsyn? Cana da kee bir qazaqtar ağajin menen arazdaşqanda: “Senin uşul zorduğuña köngüçö, balamdy soldatqa berip, çaçymdy qojo berip, murut qojup ketpesembi!”deşer ele. Uşundaj caman sözdü, Qudajdan qorqpoj, pendeden ujalbaj ajtqan qazaqtardyn baldary oqusa dele qajsy caqşy bala bolsun? Oşondo al başqa qazaq baldarynan artyq üjröngönü emne, aşyqça emne kep üjrönüptür? Kirdi-çyqty, ildi qajtty, birdeme bilip alajyn degen ojloru da coq. Atasy eldin aqçasy menen arañ oqutat, öz malyn qantip çyğarsyn?
Tuurasyn ajtqanda, balaña qatyn alyp berbe, ençi bölbö, bolğon mülküñdü cumşasañ da orustun bilimin üjröt! Myna men ajtqan col – mal ajar col emes. Qudajdan qorq, pendeden ujal, balañ bala bolsun deseñ – oqut, malyñdy ajaba! Antpeseñ, bir it qazaq bolup alğan soñ, seni cyrğataby, ce özü cyrğajby, ce eldi cyrğataby?
26. CYJYRMA ALTYNÇY SÖZ
Bizdin qazaqtyn qoşqon aty aldyğa çyğyp kelse, küröşkö tüşkön balasy cyqsa, salğan quşu alsa, tajğany başqalardyn itinen aşyp baryp tiştese, mañdajy carylğança qubanyşat. Bilbejm, myndan artyq qubanyçy bar boldu beken? Aj, coq çyğar! Emi uşul bir canybardan bir canybardyn artyqçylyğyna, bir bötön adamdyn bir başqa adamdy cyqqanyna qubanyp, maaşyrlana turğan emne bar? Al aşqan, alğan, cyqqan ce özü, ce balasy da emes. Munun baary – qazaqtyn qazaqtan başqa coosu coqtuğunan. Bittej nerseni bir çoñ iş qylğan kişidej qylyp qubanğan bolup, başqalardy basyntyp, yzalandyrsam degeni. Biroq biröönü yza qyluu – şariatta aram, çarbasyna zalal, aqylyna ters taasir tijgizet. Biröönü yza qylğandyn emnesin döölöt körüp, qubanat boldu eken? Ce biröönün yza boluşu oşonçoluq ele kerek boldu beken?
Külük at – keede bul elde, keede tigil elde bolo berçü nerse, qyraan quş da, külük it da – keede anyn qoluna, keede munun qoluna tüşö beret. Küçtüü cigit da bir elden ele çyqmaq bele. Keede tigil elden, keede bul elden çyğa berbejbi. Munun baaryn adam öz qolu menen casağan coq. Bir colu aşyp kelgen, dajyma ele aşa berbejt, bir cyqqan adam dajyma ele cyğa berbejt. Oşonu bilip turup, cerge kirip ketçüdöj, ce bir aram işi bilinip qalğan nemedej bolup, emnege ujalyp, emnege qorunat boldu eken? Emi, uşundan ele ojlop qojuñuz: naadan el qubanbas nersege qubanat. Qubanyp alğanda emneni ajtyp, emne qojğonun bilbejt, mas bolğon adamdaj aqyl-esin coğotup qojuşat, ujalçu nerseden ujalbaj, ujalbas nerseden ujalyşat. Munun baary – naadandyqtyn, aqmaqçylyqtyn belgileri.
Bulardy ajtsañ qaj birleri “bul ajtqanyñ yras” dep uğup catqansyjt. Ağa işenbej ele qoj, erteñ al da aligilerdin biri bolup ketet. Köñülü, közü cetip tursa da ajban syjaqtuu adatynan çyğa albaj qalat, any eç kim toqtotup, ağa eç kim aqyl ajta albajt. Emne camançylyq bolso da adat bolup qalğan nerseden qazaq ajabaj qorqqondo ce ölüp qalğanda qutulbasa, qutula albajt. Aqylyna kelip, bul qylyğym caman eken, andan arylyp adam bolojun degen kişini degele tappajsyñ.
27. CYJYRMA CETINÇI SÖZ (SOQRATTYN SÖZÜ)
Bir künü Soqrattyn Aristodem degen oqumuştuu şakirtine Qudaj Taalağa baş ijip, ağa qulçuluq qyluu tuuraluu ajtqan sözü. Aristodem Qudajğa işençü emes, ağa qyzmat qylğandarğa külör ele.
– Ej, Aristodem, senin bilişiñçe, qylğan önörünö adam tañ qaluuğa tatyqtuu bir adam barby? — dejt. Al ajtat:
–Tolup catat, ustatym.
–Birinin atyn ataçy, – dejt ustaty.
– Ğomerge myqty yr saptary üçün, Sofoqlge tragedijasynda myqty kejipkerledi tüzö bilgendigi üçün, Zevqsiske sürötçülügü üçün tañyrqap, suqtanamyn dep, oşolorğo oqşoğon köp önörgö ee bolğon adamdardyn ysymyn atady.
– Andaj bolso, kim artyqça tañ qaluuğa tatyqtuu, cansyz, aqylsyz, süröt tartqan sürötçübü, ce bolboso can eesi, aqyldyn eesi adamdy caratqan Caratqanby?— dedi.
– Albette, Caratqandyn quduretine tañ berebiz, biroq al bajqabaj ele casap qojboj, ojlonulup casalğan iş bolso ğana,— dejt şakirti.
– Pajdaluu nerse dünüjödö köp, birinin pajdasy körünüp, bilinip turat. Kee birinin pajdasy anyq bilinbejt. Ajtçy, senin ojuñça qajsynysy aqylmandyq menen ojlonulup caratylğan?
– Arijne, pajdaluu nerseler dep ojlojmun.
– Caqşy, andaj bolso Caratqan adamğa, ağa kerektüü beş sezüü orğanyn tartuulaptyr. Birinçisi, körsün dep köz beriptir, egerde köz coq bolso, dünüjödögü keremet nerselerdi körkün qajdan bilet elek. Al köz özü ötö nazik bolğonduqtan, keregine caraşa açyp, cumup tursun dep qabaqty beriptir. Celden, ypyr-sypyrdan saqtaş üçün kirpikti caratyptyr. Qulaq bolboso, qañğyr-küñgürdü, cağymduu ündördü, küü menen yrdy, – birin da uğuu yraqatynan acyramaqpyz. Murun cyt bilbese, dünüjödögü caqşy cytqa aşyq, caman cyttan alys bolmoq emespiz. Tañdaj, til daam bilbese, dünüjödö emne tattuu, emne qatuu bile albajt elek. Bulardyn bardyğy bizge pajdaluu emespi?
Közdü, murundu oozğo caqyn caratyptyr, içip-cegen aşybyzdyn tazalyğyn körüp, cytyn bilip cesin dep. Bizge keregi bar bolso da, cijirkene turğan teşikterdi başybyzdan oolaq qojuptur. Uşul beş sypat, beş sezim müçölörü bizdin ojlonulup caratylğanybyzdyn dalili emespi?
Oşondo Aristodem Caratqandyn quduretine, aqylmandyğyna bekem işenip, adamdy çoñ süjüü menen caratqanyn mojnuna aldy.
– Andaj bolso qandaj dejsiñ, bardyq maquluqtardy baldaryna elciretip, üstünö üjrültüp qojğonu, cana da bardyq maquluqtardyn ölümdü cek körüp, uzaq caşoonu tilep, tuqumdarynyn ösüp-önügüşünö qam körüşköndörü, – bulardyn baary caşoonun ulanyp turuşu üçün emespi. Adamdy caratqanda köñüldörünö uşundaj zor yntaa berip, alğa umtultup qojğonu, Caratqandyn bizdi caqşy körgöndügünön ulam ekendigin bildirbejbi? – dep suroo uzatty şakirti.
– Ej, Aristodem! Qandajça sen bir özüñdön, ce adamzattan başqada aqyl-es coq dep ojlojsuñ? Adamdyn denesi, özüñ caşap cürgön cerdin bir uuç qumuna oqşoşpojbu? Deneñdegi nym, cerdegi suulardyn bir tamçysy emespi? Aqyl-eske qajdan ee bolduñ? Arijne, qajdan kelse da can degen nerse keldi da, andan kijin aqylğa ee bolduñ. Bul aalamdy kördüñ, ölçöösünö aqylyñ cetpejt, keremet körkömünö, ağa ylajyqtuu myjzamy menen caratylyp, anyn eç birinin buzulbastyğyn kördüñ. Bulardyn bardyğyna tañyrqajsyñ, aqylyñ cetpejt, uşunun baary tuş keldi, iretsiz caralğanby, ce bulardyn eesi ölçöösüz aqyl menen caratqanby? Eger aqyl menen bolboso da, myndaj, esebine, ölçöösünö oj cetpej turğan dünüjö, ar türlüü kerekçilikke caraj turğandaj caratylyp, biri-birine sebep menen bajlanyştyrylyp, pendenin aqyly cetpej turğan myqty keremet myjzamğa baş ijdirilip caratylğan, – dedi.
Anda tigil ajtty:
– Bul ajtqandaryñ baary tuura, Caratqan artyq aqyl eesi ekendiginde, anyn uluqtuğunda eç şek coq. Biroq, uşundaj uluq Qudajdyn menin qulçuluğuma qandaj muqtacdyğy bar?
– Ej, Aristodem! Sen cañylasyñ. Muqtac bolboğon kündö da, biröö senin qamyñdy körüp catsa, senin ağa qaryzdar ekeniñdi sözsüz tüşündürüş kerekpi?
Aristodem myndaj dep coop berdi:
– Al menin qamymdy körüp catqanyn men qajdan bilem?
– Andaj bolso, bardyq maquluqtardy qara da, anan özüñdü qara, candy baarybyzğa beriptir. Al emi candyn caryğyn baarybyzğa birdej uğa turğandaj qylyp beriptirbi? Adam aldyn, artyn cana da uşul künün – üçöönü teñ tegiz ojlojt. Ajban uşul kündü da, ötköndü da eldir-seldir estejt, keleçek menen işi da coq. Ajbandyn denesin qara da, adamdyn denesin qara. Adam eki but menen basyp tik turup, dünüjönü tegiz körüp, ajbandardyn bardyğyn özünö baş ijdire alat. Ajbandardyn biri buttaryna işenip, biri qanattaryna işenip, bir özündöj ajbandy baş ijdire alğanğa çarq-çamasy çektelüü. Adam da özünö-özü işenbese, adamdy da ajban syjaqtuu qylyp caratsa, eç nersege carabas ele. Adam ajbandarğa sultan boluuğa caralğan. Ajbanğa adamdyn aqylyn, mynça çeberçilik, mynça darygerlik, biri-birine bilim üjrötö turğan çeçendik önörün berse, anyn denesine caraşpajt bolçu.
Qajsy ögüz şaar qurup, neçen türlüü şajman casap, çeberçiliktin coğorqu tepkiçine kötörülö alat? Adam balasyna, uşundaj keremet aqyldy berip, any keremet casağan denege kirgizip, uşunça qubattuu küç-qubattyn eesi qylğany, ojlonulup ajbandarğa sultan qylğanynyn dalili, egerde al dalil bolso, adam balasyn başqalardan artyq körüp, Allanyn özü ağa qamqorduq qylyp, ojlonulup casağanynyn dalil emespi? Uşundaj bolğon soñ, adam balasynyn Caratqanğa qulçuluq qylyp, ağa başyn ijişke qaryzdar ekeni maalym bolbojbu? – deptir.
(Ulandysy bar)
Qotorğon: Abijrbek ABYQAEV
Maqalanyn tüpnusqasy: AБAЙДAH KAЛГAH AKЫЛ-MyPAC


c: text/html

text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki mahkemesi "Qırım birdemligi"niñ beş faaline üküm çıqardı.
Qırımtatar faalleri Akim Bekirov, Seytveli Seytabdiyev, Rustem Seythalilov 14-er, Eskender Suleymanov ve Asan Yanikov 15-er yıl apis cezası mahküm etildi.
Mahkmelengenlerni Qırım territoriyasında "terroristik faaliyetini teşkil etüv ve onda iştirak etüv" ile qabaatladılar.
"Qırım birdemligi"niñ malümatına köre, mahküm etilgen faaller Qırımda "siyasiy motivli davalar" boyunca mahkeme oturışlarına qatnağanlar, SİZO-daki siyasiy mabüslerge yollanmalar bermege yardım ete ediler.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetov ve Remzi Bekirov bar ediler.
2019 senesi martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kyivde yaşağan Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, qırımlı Volodımır Baluhnı sentâbrniñ 7-nden 8-ne keçer gecesi köteklediler. O, ağır alda hastahanege alındı. Bu aqta qırımlı ukrainalı rejisser Oleg Sentsov Facebook saifesinde bildirdi.
«Volodımır Baluh bugün gece köteklendi. Onı tek saba tapqanlar. Şimdi hastahanede. Alı ağır. Tafsilâtlı malümat ögrenile. Volodâ özüne keldi. Qolu ve köpürçik kemigi sındırıldı. Ayat telükesi yoq», – dedi Sentsov.
Qırım.Aqiqat, Baluhnıñ nomerasına telefon etti, amma qadın cevap berdi. O, Sentsovnıñ malümatını tasdıqladı, amma özüni tanıtmadı.
«Ebet, (Baluhnıñ köteklenmesi ve hastahanege alınması – QA) doğrudır. Adiseniñ tafsilâtları daa belli degil», – dedi Qırım.Aqiqatqa subetçi.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
İyünniñ 12-nde Kyivde faal Serğiy Sternenkonıñ sıñırlav tedbiri belgilengen mahkeme vaqtında politsiya hadimleri Volodımır Baluhqa qarşı küç qullandı.
Volodımır Baluh – qırımlı çiftçi, ukrainalı cemaat faali, Ukrain milletçileri kongressiniñ azası. Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Rusiye vatandaşlığından vazgeçti. 2013 senesi qışta evinde Ukraina bayrağını astı, daa soñra «Sema Yüzü qaramanları soqağı» levhasını tikledi.
2016 senesiniñ soñunda Volodımır Baluhnı Rusiye FSBsiniñ hadimleri tutıp aldı. Olar Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi onı 5 yılğa azatlıqtan marum etti – eki cinaiy dava boyunca: silâ saqlaması ve «Aqşeyh vaqtınca tutuv izolâtorınıñ yolbaşçısını köteklev» dep adlandırılğan adise.
Baluh qabaatını tanımayıp, açlıqqa başlağan edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
Kosmologik qızıl taypılma
Kosmologik qızıl taypılma - bar yıraq çığanaqlarnıñ (galaktikalar, kvazarlar) küzätelä torğan nurlanışı yışlıqlarınıñ töşüe.
Bu küreneş çığanaqlarnıñ Galaktikabızdan dinamik yıraqlaşuı belän añlatıla, ber-bersennän yıraqlaşuı Metagalaktikanıñ kinäyüenä kürsätä.
Açılış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1912-1914 yıllarda Vesto Slayfer galaktikalar qızıl taypılmasın aça.
1929 yılda Erwin Habbl yıraq galaktikalar öçen küreneşne aça.
Kosmologik qızıl taypılma Ğomumi Çağıştırmalılıq teoriäse buyınça fäza kinäyüe belän bäyle, Doppler effektı belän butamağız.


text:
BMO general sekretarı yaña xisabında Kosovodağı azçılıq xalıqlarnı hädäf itep alğan köç qullanunıñ fizik wä psixologik ezläre qala birä dip äytkän. Xäterläsägez mart ayında albannar ike kön buyına köç qullanıp , 19 keşene üterde,900dan artığın yaraladı , yaqınça 900qorılma , yortlar çirkäw, manastırlar yandırıldı azçlıqlar maxalläsendä 4100keşe öysez yortsız qaldı. Bu älbättä 1999nçe yıldan birle Kosovoda torğan NATO häm BMO 2 million keşe yäşägän töbäk belän niçek idarä itä digän sorawlarğa säbäp buldı. Xalqınıñ 90%ın albannar täşkil itkän Kosovo, Serbiäneñ ber öleşe bulıp qalaçaqmı, ällä albannar telägäneçä bäysezmı bulaçaq bu turıda xalıqara cämätçelek qarar biräçäk. Ölkäneñ statusı turında qarar birgänçe,mäğlüm Kosovo xalıqara standartlarğa kilep citärgä tieş.
Kofi Annan ,19keşeneñ ülemenä säbäp bulğan köç qullanu öçen cawaplılarnı tabıp mäxkämä aldına çığarığız dip alban citäkçelärgä möräcäğät itte. Annan süzçese Fred Eckard xisabta Kosovo assambleyasınıñ BMO tänqitlärenä qarata konstitutsiä qısalarına tözätmälär kertü omtılışlarına borçılu belderelä dide.Eckard süzlärençä(audio)
Kosovo assambleyasınıñ Kosovo konstitutsiä qısalarına tözätmälär kertü omtılışı, anıñ kompenetsiäsenä kermi häm Kosovonın aşığıç prioritetlarına ähämiät birmäwne çağıldıra
BMO İminlek Şurası atnakiçtä Kosovo mäsäläsen qarıyaçaq.Oyışmanıñ ölkägä täğäyenlägän ilçe etnik alban citäkçeläreneñ buysınuçanlığın yaxşırtu öçen BMOnıñ reforma säyäsäten küzdän kiçerergä çaqıra. Norvegiäle diplomat Kai Eideneñ xisabı turında şurağa mäğlümät birelde. Şuranıñ ismeneñ belenüen telämägän ber diplomatı radiobız xabärçesenä Eide statustan elek standartlarnı yaxşırtırğa kiñäş itä dip beldergän.Ul in möhim standart itep azçılıqlarnıñ şartların yaxşırtu häm monıñ tizlektä ğämälgä quyuluın teli Diplomat süzlärençä, ägär dä bu standartlar ğämälgä quyılsa etnik alban citäkçelärenä iqtisadnı kontrol , yustitsiä häm cirle administratsiä eşläre tizräk tapşırılır ide dip äytte.Bu ayda İminlek Şurası belän Rusiä citäkçelek itä. Rusiäneñ BModağı yaña ilçese Andrei Denisov jurnalistlarğa (audio)
Kosovo mäsäläse ähämiät üzägendä tora, çönki bez ölkädä mart ayında bulıp alğan köç qullanunı äle dä borçılu belän xäterlibez.Bu ayda İminlek Şurasında bik aktiv diskussiälär bulaçaq dip söyläde.
Rusiä standartlar mäsäläse turında bilgelängän waqıtnı kiläse yıl urtalarına qädär kiçekterergä çaqıra häm ul Belgradnıñ ölkäne kanton xälenä kiterü planın yaqlıy
färidä xämit,praga


text:
Ukraina Tış işleri nazirligi (TİN), dekabrniñ 18-nde ilhaq etilgen Qırımda, tintüvler ve tevqiflerge narazılıq bilgirip, bir kişilik piketlerde çıqqan faaliyetçilerge qarşı yapılğan mahkemelerni, «BMTde,Qırımda insan aqları boyunca qarar içün rey berüvden evel Rusiyeniñ qasten yapqan areketleri», dep saya.
Bunı Twitterde Ukraina TİNniñ sözcüsi Maryana Betsa yazdı.
Betsa: «İlhaq etilgen Qırımda yapılğan sahte mahkemelerini qatiyen taqbih etemiz. BMTde, Qırımda insan aqları boyunca qarar içün rey berüvden evel RFniñ qasten yapılğan areketleridir», – dep yazdı.
BMTniñ Baş assambleyasında Ukraina tarafından taqdim etilgen Qırımda insan aqları boyunca qarar leyhası içün rey berüv dekabrniñ 19-nda yapılacaq.
Dekabrniñ 18-nde Aqmescitte, daa evel tintüvler ve tevqiflerge cevaben bir kişilik piketlerge çıqqan qırımtatarlarğa qarşı 70-ke yaqın mahkeme oturışuvı ötkerilmekte. Faaliyetçilerge, tayin etilgen piket ötkerüv tertibiniñ bozulması munasebeti ile (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, madde 20.2, 5-nci qısım) memuriy protokollar tizildi.
Mahkeme oturışuvları, cümleden, Aqmescit, Canköy, Aluşta, Suvdağ, em de İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonlarında ötkerilmekte. İçki işler nazirliginiñ Qırım boyunca ekspertiza merkezi tarafından «piketler bir maqsat, bir niyet ve umumiy teşkilât ile birleştirileler» şeklinde çıqarılğan hulâsa, qabaatlav tarafınıñ baş delili olaraq qabul etilmekte.
Qırımda oktâbrniñ 14-nde, Rusiye tarafından ilhaq etilgen yarımadada telükesizlik hadimleriniñ qırımtatarlarğa, musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerildi.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/05-8
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Mahirä Xäyretdinova (8.05.1925, Baqçasaray, / Qırım ASSR, RSFSR, / SSRB - 3.02.2012, Avstraliä) — Avstraliägä räsmi räweştä ayaq basqan berençe tatar.
İkençe bötendönya suğışı däwamında / Öçençe reyx ğäskäre Qırımnı basqaç, 16 yäşlek Mahirä Almaniägä urman kisergä cibärelä. Qırım tatarları sörgene turında işetügä, azat itelgäçtän tuğan yaqlarına qaytmasqa bula.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
KrımSOS: ukrain muzıkası içün qırımlılarnıñ taqipleri insaniyetke qarşı bir cinayet olaraq sayıla bilir
Fotoresim: krymsos.com
rusiye ve reberleri eñ az eki halqara müessisede ukrain muzıkası sebebinden Qırımdaki taqipler içün mesüliyetke çeke bilirler. KrımSOSnıñ analitikacısı Yevhen Yaroşenko bu aqqında haber berdi.
– İşğalniñ 8,5 senesi boyunca Qırımda ukrain timsalleri, atributları ve ukran taraflı fikirleri içün insanlar muntazam tarzda taqip etileler. Bu kontekstte qırımlılarnıñ ukrain muzıkası içün taqipleri insaniyetke qarşı cinayetler olaraq tanına bilir. Buna ait olğan kişiler Halqara ciniy makemede mesüliyetke çeke bilirler, – dep Yevhen Yaroşenko añlattı.
Bağçasaray rayonındaki qırımtatar toyda çalğan ukrain türküsi içün taqipler şahsiy ve aile ayatına sayğı aqqınıñ bozmasıdır. Bundan ğayrı bu, fikirlerni ifade etüv aqqını da boza.
– Avropa insan aqları makemesi rusiyeni fikirlerni ifade etüv aqqını ve şahsiy ve aile ayatına sayğı aqqını bozğan bir devlet olaraq mesüliyetke çeke bilir, – dep Yevhen Yaroşenko qoştı.
Sentâbr ayınıñ 10-unda vaqtınca işğal etlgen Qırımnıñ Bağçasaray rayonında qırımtatar bir toyu oldı. Anda dicey Ahtem Gemeci ‘Çervona kalına’ (‘Qırmızı qanser’) türküsini çaldı. Endi sentâbr ayınıñ 13-ünde böyle degen ‘Bağçasaray rayon makemesi’ altı kişige, bu cümleden dicey, restorannıñ saibi, kelin ve kiyevniñ aqrabalarına para cezası berdi ve tevqif etti.
İnsanlar, işğal qanunlarınıñ eki maddenisi (rus ordusını itibardab tüşüriv ve rfnda yasaqlanğan timsaller ve atributlarnı cemaat ögündeki kösterüv) bozğanları içün qabaatlandırıla. Keçkende Siç oqçularınıñ ve UİOnıñ askerleriniñ sıq yırlağanları “Çervona kalına” türküsi böylece tanındı.


text:
Qırım akimiyeti non grata olğan matbuat vastalarınıñ cedvelini tizdi: bu neşirlerniñ jurnalistlerine yarımadada keçirilgen kütleviy tedbirlerde işlemege imkân bermezler. Qırımda «yasaqlanğan» matbuat vastalarınıñ sırasına Qırım.Aqiqat saytı, ATR qırımtatar telekanalı, QHA haber agentligi ve «15 minut» kirdi.
Bu aqta ATR telekanalınıñ baş müdir muavini Lilâ Bucurova iyün 25 künü Facebook saifesinde bildirdi. Bucurovanıñ aytqanı kibi, bu kibi avale Qırımnıñ İçki siyaset ve haber nazirliginiñ mektübinde yazılğan.
«Qırımda qanuniy sürette çalışqan ATR telekanalınıñ hadimleri, «Kvinmedia» tarafından berilgen Roskomnadzornıñ şeadetnamesini taqdim etip, tek resmiy organlar içün degil de, «özleri» içün de non grata oldılar. Soñ eki künde qırımtatar medeniyet müessiseleri bizni çıqaruv imkânsızlığı aqta tenbiyeleyler. Bunıñ ile Qırımnıñ içki siyaset ve haber Nazirliginiñ mektübine esaslanalar. Mında ATR, «15 minut», Qırım.Aqiqat ve QHA jurnalistlerini yollamamaq tevsiye etile. Vatanımızda nefes almağa mümkünmi? Öyle devam etse, bizge hastahanelerde tibbiy yardım köstermeycekler, tükânlarda aş satmaycaqlar, naqliyatqa oturtmaycaqlar, urbamızda Sarı yıldıznı taşımağa mecbur eterler, ellerimizde ise lager nomerası ile tatu eterler», – dey Lilâ Bucurova.
Qırım.Aqiqat muarririyeti Qırımnıñ içki siyaset ve haber nazirliginden bu aqta malümatnı elde etmege tırışa.
2015 senesi aprel ayında Freedom House teşkilâtı Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım söz serbestliginiñ seviyesi eñ alçaq olğan memleket ve territoriyalar sırasına kirgeni aqta bildirdi. Yarımada bu cedvelde Aqrusiye, İran, Turkmenistan, Özbekistan ile birliktedir.


text:
Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Rusiyeniñ raketa darbelerini endirgen soñra toplanğan BMT Telükesizlik Şurasınıñ oturışında çıqışta bulunır eken, Ukrayinanıñ Rusiyeniñ energetik terrorını takbih etken bir qararnı qabut etmekni teklif etti.
"Dünyanıñ bugünki Rusiye terrorına sert cevap bermesini bekleymiz. Ortaqlarımıznıñ qarşılığını bekleymiz. Biz çetten baqqanlarnıñ qrşı amellerini degil, dostlarımıznıñ qarşılığını bekleymiz. BMT Telükesizlik Şurasınıñ nizamnamesini kerçekten tanığanlarnıñ qarşılığını bekleymiz... Energetik terror - kütleviy telef silâsınıñ qullanmasına beñzey. Tışarıda ava arareti sıfırdan aşağı olğanda, Rusiye raketalarınıñ energetik obyektlerine urması neticesinde on millionlarnen insan elektrik, issilik ve suvdan marum qalğanda, bu insanlıqqa qarşı açıq cinayettir", - dedi Zelenskıy.
Zelenskıy, Rusiye "çoqtan berli BMT Telükesizlik Şurasını ritorika meydanına çevirmege tırışa", dep bildirdi.
"Telükesizlik Şurası BMT Nizamnamesiniñ 7-nci bölügine uyğun olaraq terrorcı devletniñ areketlerini doğru qıymetlendirmeli. Ukrayina Telükesizlik Şurasınıñ er türlü energetik terrorını ayıplağan bir qarar leyhasını qabul etmesini teklif ete. Baqayıq, Rusiye ile birlikte dünyada birileri silâsız adamlarğa qarşı terrornıñ yahşı bir şey olğanını aytıp olacaqmı?", - dep qayd etti devlet başı.
O, Rusiyeniñ kendisi öz tecavuzı ve terrorı ile bağlı iç bir rey berüvde iştirak etmemelidir, dep talap etti.
"Cennke sebep olğan, terrornıñ aqibetlerinden mesüliyetli olğan memleket BMT Telükesizlik Şurasınıñ öz mandatını yerine ketirme ıntıluvını blok etmesi şaşırtıcı bir şeydir. Cinayet cenkiniñ sebepçisiniñ veto aqqında marum etilmemesi kerçek bir saçmalıqtır. Dünyanı bu çıqılmaz vaziyetten çıqarmalımız. Bu tamamınen mümkündir. Dünya bir halqara terroristiniñ reinesi olmamalıdır. Rusiye elektrik generatorını BMT Nizamnamesinden daa da küçlü ve kerekli bir vasta alına ketirmek içün er şey yapa. Er şeyge ve er şeyden evel BMT Nizamnamesine kerçek mana bere bilemiz ve bunı yapmalımız. Siziñ qararlarıñızğa ihtiyacımız bar", - dep muracaat etti o.
Noyabrniñ 23-nde Rusiye Kyiv ve diger Ukrayına şeerlerine qarşı kene raketalarnen ücüm etti.
Moskva bir sıra delil olğanına baqmadan, vatandaşlarğa qarşı ücüm etkenini inkâr ete.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
«Akimiyet»niñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, Qırım «akimiyet»iniñ vekilleri Qırımdan sürgün etilgen insanlarnıñ hatırasına tiklengen abidege gülçemberler qoydı.
«Gülçemberler vokzal yanındaki soqaqtaki taşqa, Vernadskiy adına Nebatat bağçası sıñırında olğan hatıra abidesine ve Qırım müendis-pedagogika universitetiniñ meydanlığındaki «Vozrojdeniye» abidesine qoyuldı», – denile matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Faqat, gülçemberlerni qoymağa kelgenlerniñ arasında ne Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov, ne Qırım parlamentiniñ «spikeri» Vladimir Konstantinov bar edi.
Bazı malümatlarğa köre, olar şimdi Moskvada bulunalar.
İşbu künge bağışlanğan daa bir hatıra tedbiri cuma künü saat 15:00 Aqmescitniñ Qırım akademik ukrain muzıkalı teatrinde olıp keçecek. Mında rekviyem olacaqtır.
Bugün Qırım «akimiyetiniñ» resmiy Facebook saifesinde «Ukraina cenübiy-şarqındaki adiseler sebebinden kütleviy tedbirlerniñ keçirüv sıñırlanğanı aqqında emir» yerliştirildi. Onı öz başına tayin etilgen Qırım baş naziri Sergey Aksönov imzaladı. «Qanun»ğa köre, yasaq 2014 senesi iyün 6-na qadar işleycektir.
Buña köre, «akimiyet organlarına» ve medeniyet müessiselerine planlaştırılağan kütleviy tebdirlerni lâğu etmege emir berildi.
Ekspertlerniñ fikirine köre, böyleliknen Qırım «akimiyeti» Qırımda Sürgünlik kününe bağışlanğan tebdirlerni bütünley öz nezareti altına almaq ve matem tedbirlerni Aqmescitniñ merkeziy meydanında OMON kontroli ile keçirilecek miting ile sıñırlamaq istey.
Qırım «içki işler nazirliginde» matem tedbiriniñ iştirakçilerine metallodetektorlardan keçmege kerek olğanını qayd eteler.Mayıs 15 künü Aqmescit merkezine polis ve arbiy tehnikanı ketirdiler.


text:
İşğal etilgen Qırımda episi olıp 371 bala ukrain tilinde tasil ala. Qırımda umumtasil müessiselerinde oquğan talebelerniñ sayısına nisbeten, bu tahminen 0,1% teşkil ete. Bu aqta Kremlge bağlı Qırım Tasil, ilim ve gençlik naziri Natalya Gonçarova bildirdi, dep müessiseniñ matbuat hızmeti mart 2 künü haber ete.
Bütün yarımadada umumtasil müessiselerinden tek Kefede № 20 mektep ukrain tilinde tasili berip yekâne qaldı. O 9 sınıftan ibaret ve 132 talibeni oquta. Daa 12 rus tilinde tasili olğan mekteplerde 19 ukrain sınıfı bar. Olarda 139 talebe tasil ala.
Qırımtatar tilinde 5,4 biñ bala tasil ala. Bu tahminen 3%. Bu yılı yarımadada 15 umumtasil müessise qırımtatar tilinde tasil bere (201 sınıf, 3651 talebe). Daa 37 rus tilinde tasili olğan mekteplerde 137 qırımtatar sınıfı mevcut. Olarnı 1730 bala ziyaret ete, dep haber ete Qırımdaki müessise.
Bundan evel Aqmescit ve Qırım arhiyepiskopı Kliment Qırımdaki memurlar ukrain mektep ve sınıflarını zorbalıqnen qapatqanını aytqan edi.
Qırımda 2013 senesi mektep tasilini talebelerniñ 89,4% rus tilinde ala edi, aynı zamanda ukrain ve qırımtatar tilinde – 7,3% ve 3,1%. Qırım zapt etilgende qırımtatar tilinde tasili olğan 14 mektep, ukrain tilinde 7 mektep bar edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
1883 senesi Bagçasarayda Terciman” adlı gazetası çıkmaya başlay – Svetlana Sevil Kerimova
1883 senesi Nisan (aprel) 3-ten Bagçasarayda onlu mütefekkir İsmail-bey Gasprinskiynin“Terciman” adlı gazetası çıkmaya başlay. Şu seneleri Taşkentte “Turkistan gazetesı”, Bakuda “Ekinçi”, Tifliste (Tbiliside) “Ziya-i-Kavkaziya” gibi gazetelar ve “Mecmua” adında siyasiy-edebiy jurnal (dergi) neşir etile. Bunlar hepisi siyasiy, içtimaiy, edebiy ve ilmiy faaliyetleri ile türkiy halklarnın“uyanma deviri”ni müjdeleyler.
Gasprinskiynin Kırımdaki faaliyeti enbaşından usul-i-cedit ile baglı edi ki, bu akıntı kendisinin küçü ile tez vakıtta keniş kütlelerni kaplayarak, bütün türk dünyasına yayrap, medeniy ketişatka tesir etkendir. Usul-i-cedit (“savti usul”) yalıñız arap urufatını ögrengende, sozuk seslerni koşıp okumaktan ibaret degil de, “ceditçilik cereyanı” sıfatında mektep tasilinin büs-bütün yanı esaslar üzerine koyıp, avropa tasil sistemasına yakınlaştırmak, kitap, gazeta ve dergilerninneşirlerini sıfat ve hacim cietinden arttırmak, teatrocılık, edebiy akşamlar ve diger medeniy yönelişlerni canlandırmak, avropa ve rus klassikasını kırımtatarcaga çevirmek, çeşit fenlerninilerilemesini desteklemek – umumen bütün medeniy durumnınin inkişaf yollarını açmaktan ibaret edi.
Şu akıntının bir cüzü sıfatında aynı devirde açılan bir çok mektepler, kırımtatarca neşir etilen yüzlerce kitap, kırımtatarcaga tercime etilen yüzlerce eser, Kırım sahnalarında oynalan onlarnen spektakller, yüzlerce edebiy-medeniy akşamlar, ressam ve hattatlar tarafından yaratılan eserler, matbaacılıkta “Terciman”dan gayrı, cocuklar içün “Alem-i-subyan” (1906 senesinden), kadın-kızlar içün “Alem-i-nisvan” (1906 senesinden), çirkin kılıklarnı mıskıllagan “Ha-ha-ha” (1906 senesinden) jurnalları, “Millet” (1906), “Vetan hadimi” (1906-1908) kibi gazetalar, atta 1902 senesi Bagçasarayda açılan üner-sanayı okuv yurtu ve 1899-1901 seneleri Parijde olıp keçken bütüncihan sebze-meyva sergilerinde kırımtatarları tarafından kazanılgan altın medaller de şu “ceditçilik” akıntısınınyemişi edi.
Ama bu yanı ve progressiv akıntıda kendi faaliyet ve maksatlarınınirişüvine havf duygan çar memurları ve olardan ucuz destek olarak yerli “kadimci”ler bir çok vakıtlar çeşit karşılıklar kösterdiler. Amerikalı professor Alan Fişerninkayd etkenine köre, Gasprinskiy kendi gayelerini amelge çıkarmak içün, başta onı anlayan ve işine kol tutan yanı fikirli kütle azırlamak kerek edi.
Ve, hakikaten, künler, aylar ve yıllar devamında usanmay ve bezmey çalışan Gasprinskiy birinci nevbette “Terciman” vastasıle kendi gayelerinintarafdarlarını vira arttırıp keldi. Yanı usulnen (yani usul-i-ceditnen) çalışan mektepler Tatarstan, Kazahstan, Başkortstan, Turkmenistan, Tacikistan, Kırgızstan, Azerbaycan, Sibirya ve Türkiyede açıldılar. Şu mekteplerde binlerce talebeler okup, Gasprinskiynin gayelerinen aşlandılar. Ahırı-sonu öyle derecege yetti ki, 1908 senesi Mısırda bulunırken, bütüncihan musulmanlarının kongressini çagırmak meselesini köterdi. İnsanlarnı birleştirmek faaliyetine yüksek kıymet keserek, “Revü dü mond müzülman” adlı fransız jurnalının redaktsiyası Gasprinskiyni cihanda en yüksek mukâfat – Nobel mukâfatına takdim etti.
İşte, Kırımda mezkür devirnin yükseliş ve karama-karşılıklarını, zıddiyetlerini, durum dogurgan gayelerini aks etken bediy edebiyat da peyda olıp, çeşit mürekkep inkişaf yollarını keçkendir.
Gasprinskiynin kendisine ait olgan “Molla Abbas” (1887) ve “Kun dogdı” (1905) romanları, O.Akçokraklının“Nenkecan hanım dürbesi” (1898) povesti, U.Ş.Tohtargazının“Saadet adası” (1911) romanı, N.Çelebicihannın“Karılgaçlar duası” (1913), A.İlmiynin“Çubarım, balam” (1914) ikâyeleri, M.Nuzetnin“Selim sohta” (1914) povesti, “Taliysiz horanta” (1914) ikâyesi, Cafer Seydametnin“Unutılmaz közyaşlar” (1915), “Milliy duygu” (1915) ikâyeleri, S.A.Özenbaşlının“Olacaye çare olmaz” (1897), E.Kaişevnin“Sarı yapraklar” (1904), A.S.Ayvazovnın “Neden bu hala kaldık” (1907), U.Ş.Tohtargazının“Mollalar proyekti” (1909), “Rahimsiz babalar” pyesaları, H.Kerem, A.Şeyh-zade, S.A.Özenbaşlı, A.Çergeyev, U.Ş.Tohtargazı, U.S.Arbatlı ve digerlerinin bir çok şiiriy eserleri o devirdeki kırımtatar edebiyatın en acayip bir kısmını teşkil etmekteler.
Bu yazıcılarnıner biri kendi yazı üslübi ve hususiy bediy tilinde yazsalar da, devirnin talabına boysunarak, orta asırlardan kalma arapça-farsice bol kullanılan izafet ve ibarelerden yavaş-yavaş arınmaya başlaylar. Ve tamam şu arada meydan aldigi Gasprinskiynin “Tilde, fikirde, işte – birlik” şiarı til meselesinde garp türkçesine, yani İstanbul şivesine, dayalı olsa da, umumtürk kelimelerinin işletilmesine keniş yol açtı. Şunıniçün “Terciman” gazetasını yalınız Kırımda degil de, İdil boyunda, Orta Asiya, Kazahstan, Kavkaz ve Türkiyede serbest okur ediler. 1905 senesinden sonra Rusiye içerisinde türkiy tillerde neşir olunmaya başlayan bir çok gazeta ve jurnallar esasen bu orta tilni işlettiler. Kırım matbaacılıgında bu til ta 1930 senelerine kadar kullanılandır.
XIX asırnın sonu ve XX asırnın başlarındaki kırımtatar bediy sözünin evrimi esnasında er bir edebiy türde bayagı salmaklı obrazlar yaratıldigını kayd etmeli. Nesir janrında Gasprinskiynin yaratkan Molla Abbas obrazı (“Molla Abbas”), Akçokraklının icat etken Nenkecan hanım, Salahitdin bek, Bihim obrazları (“Nenkecan hanım dürbesi”), Tohtargazının Dilâver ve Dilâra (“Saadet adası”), Nuzetnin Selim (“Selim sohta”) obrazları, dramaturgiyada Özenbaşlının Mustafa ve Emine (“Olacaga çare olmaz”) Ayvazovnın Abdulvatan ve Abdulislâm (“Neden bu hala kaldık”), Tohtargazının Dülgerov (“Mollalar proyekti”), poeziyada Çergeyevnin İslâm molla (“Acı İslâm molla”), Ümer oca (“Eşit, mevta ne söylüyor”) kibi ve diger bir çok obrazlar kırımtatar edebiyatınınin kişaf derecesini, müelliflernin bediy hayal küçüni, dünya bakışlarını açık köstermekteler.
Mezkür devirde inkişaf esnasında bulunan kırımtatar edebiyatı yapı cietinden bayagı denişmelere ogradı. Yazıcılarnın usul ve üslübinden gayrı, edebiyatnın özü kurulış şekilince bayagı başkalaştı. Nazmiyette eski “aruz” ölçüsi yerine asıl türkiy olan “barmak” ölçüsi yavaş-yavaş meydan aldı. Nesircilikte orta asırlardaki “inşa” üslübi avropa klassik yapısına yakınlaştı. Dramaturgiyada Han-Sarayda yaratılgan aşıklar romantizmi ayatka yakın, real vakialarga yerini bıraktı.
1905 senesininin kilâbiy areketlerinden son, Kırımdaki içtimaiy-siyasiy vaziyet yanıdan canlanan ve areketke kelen edi. 1908-1913 seneleri arasında çar ükümetinin kara reaktsiyasına bakmadan, Kırımda “Namus”, “Vatan” kibi 3 gizli kırımtatar siyasiy teşkilâtlarından gayrı, İstanbulda “Kırımtatar talebe cemiyeti” 4 adında bayagı küçlü siyasiy teşkilât peyda olıp, cümlesi beraberlikte iş tuttı ve keniş kütlelernin siyasiy anını östürdiler.
Em bu kurulışlarnınbir çok azaları siyasiy faaliyetleri ile beraber edebiy yaratıcılıknen de yakından ograştılar. Ayvazov, Tohtargazı, Çergeyev, İlmiy, Çelebicihan, Odabaş, Seydamet ve digerlerininbediy yaratıcılıkları olarnınsiyasiy bakışları ile dogrudan-dogru baglı edi. Eserlerininmevzu ve gayeleri, koyulgan esas meseleleri itibarı ile ep Vatan ve Millet sevgisi ve çar zulumından kurtulış yollarını aranmasına dayalı edi ki, tamam bularnınve bir çok digerlerininfaaliyetleri neticesinde 1917 senesi Kırımtatar milliy ükümeti ve milliy parlamenti teşkil etilip, Kırım hanlıgı devirinden sonbirinci defa, millet kendi takdirini kendi ellerine keçirgen edi.
Umumen alganda, Kırımda “uyanma deviri”ndeki edebiy ve medeniy inkişaf esnası soñundan, esasen 1920 seneleri, gürlep kelgen edebiy-medeniy yükselişnintemelini azırlagan edi. “Uyanma deviri” kırımtatar milliy medeniyet tarihininaltın saifelerinden biri olıp, umumtürk ve halkara medeniy ketişatka öz issesini koşkandır.
Monografiyadaki menba ve malümatlarga kelince, eski kündelik matbaa, dergi ve kitaplarnen esasen Moskvadaki merkeziy kütüphane, S.-Peterburgdaki M.YE.Saltıkov-Şçedrin adına kütüphane (ve şu etrafta Rjevkadaki işlenilmegen fondlar deposı), Taşkentteki Navoiy adına devlet kütüphanesi, Samarkand devlet universitetininkütüphanesi, Bakudaki İlimler Akademiyasınınkütüphanesi, Mahaçkaladaki merkeziy devlet kütüphanesi, Akmescitteki Gasprinskiy adına milliy ve bir çok diger kütüphanelerde faydalanıldı. Arhiv malümatları ise, esasen Kırım Cumhuriyetinin devlet arhivinden alındı. Bulardan gayrı, monografiyada neşir olunmagan bir çok bediy eserler, şahsiy mektüpler ve yazıcılarnın hatıraları işletildi.


text:
Lamantin
Lamantinnar (Trichechidae isemle ğäilälek, Trichechus isemle törkeme) zur su imezüçese, qayçaqta diñgez síırı atala. Trichechidae Dugongidae'dän baş söyäge häm qoyrığı küreneşe buyınça ayırıla. Lamantinnıñ qoyrığı işkäk küreneşle, Dugong'nıñ qoyrığı çäneçkä küreneşle ide. Lamantin – üsemlek aşawçı xaywan, üze waqıtınıñ küpçelegen saylıqta kötüdä yörep ütkärä.
Lamantin Tönyaq, Üzäk häm Könyaq Amerikanıñ, Karib diñgezeneñ say, sazlı yarlarında yäşi.
Lamantinnıñ ber töre (Trichechus senegalensis) Afrikanıñ Könbatışında, T. inunguis isemle tör Könyaq Amerikanıñ Könçığışında, öçençese (T. manatus) Karib diñgezendä West İndia utırawlarında kön kürä. Florida Lamantinı ayırım tör bulıp uylanıla, ITIS buyınça ul T. manatusnıñ törçelege ide. Lamantinnıñ ozınlığı 4.5 meter häm zurraq ide, lamantin tozlı häm tozsız suda yäşi ala. Lamantin awlaw may häm it öçen oyıştırıldılar, ämmä xäzer räsmiçä lamantin awlap yaramí.
West India lamantinı siräk oçrí torğan tör bula. Lamantinnıñ tabiğí doşmannar bulmağaç, keşeneñ ekspansise sazlı diñgez yarlarda anıñ tabiğí yäşäw tirälegen yuq itte. Bik küp lamantinnar köymä motorları belän yaralanğan bulalar. Aşap, balıq totu qoralların (qarmaqlar, batırğıçlarnı) yış yotalar. Bu äyberlär alarğa zían kitermi, qarmaq cebelärdän tış. Bu äyber aş qaynatu organnarğa yulnı yaba, şunnan xaywan ozaq ülä.
Lamantinnar sunı cılıtuçı elektrostansílar yänäşäsendä cíılırğa yaratalar. Alar bu tabiğí bulmağan cılılıqqa ışanalar häm sunıñ daimi temperatur buluı säbäple migrasí itmilär. Elektrostanşílar betkändä, U.S. Fish and Wildlife Service däwlät tabiğät saqlaw xezmäte lamantinnarğa öçen sunı cılıtu ısulı ezli.


text:
Qırımlılar Ukraina Mustaqilligi Kününe bağışlap Vasiliy Simonenkonıñ şiirlerini oqudılar (video)
Qırımlılar Ukraina Mustaqilligi Künü munasebetinen yurtdaşlarına hayırlav azırladılar. Qırımnıñ işğal altında bulunğan Aqyar, Aqmescit, Bahçasaray, Kefe şeerleri Vasiliy Simonennkonıñ «De zaraz vı, katı moğo narodu?» («Halqımnıñ qatilleri, sizler şimdi ne yerdesiñiz?») adlı şiirinden alınğan satırlarnı oqumaq içün bir arağa toplandılar.
Tedbir teşebbüsçileri videoçekim yapılacaq yerler saylânmasınıñ bir mana olğanını qayt eteler. Öyleliknen rolikke, Rusiye prezidenti Vladimir Putin yaqında «rus Mekkesi» olmasını teklif etken Hersonesteki Vladimir katedral kilisesi, etrafında rusiyeli arbiy birlik yerleşken Hersones deñiz feneri, yanında ep Ukraina tarafdarı olğan faalleri tutulıp alınğan Aqmescitteki Taras Şevçenko eykeli, Qırım parlamenti binası ve Kefe politsiya idaresi tüşkendir.
«Rolikniñ ğayesi – millet, etnos, din ve diger mensübiyetine baqmadan - biz epimiz ukrainalı olğanımıznı, esas Ukrainada ya da Qırımda bulunğanımızdan qatiy nazar, epimiz Ukraina vatandaşı olıp qalğanımıznı köstermek istedik», – dep ikâye ete Qırım.Aqiqatqa muracaat iştirakçilerinden biri olğan Mihail Batrak.
«Esas topraqta yaşağan ukrainanlılarğa, aşhane ve ictimaiy ağlarda muzakereler yapqanlarında qırımlılarnıñ epsi haindir dememelerini hatırlatmaq isteymiz. Yarimadada o qadar basqı ve repressiyalar yapılğanına baqmadan, Ukraina vatanperveri olğan pek çoq insan qalğanını unutmasınlar», – dep qayd etti video-muracaat teşebbüsçilerniñ icadiy gruppası.
Ukraina Mustaqilligi Künü avgustnıñ 24-nde qayd etile.
Rusiye işğal etkeni sebebinden Qırımda Ukraina Mustaqillik künü qayd etelmeycek. Keçken yıllar devamında Kreml nezaretindeki yarımada akimiyeti cemaat faalleriniñ Ukrainanıñ doğğan kününe bağışlanğan tedbirler keçirmelerine ruhset bermegen edi. Buña baqmadan, Qırımnıñ çeşit şeerlerinde adet üzre ukrain abideleri tübüne çiçek qoyma ananesi devam ettirilmekte.
Uquq qoruyıcılar qayd etkenine köre, yarımadada ukrain faalleri toqtamadan taqip etilmekte.
1991 senesi avgustnıñ 24-nde Ukraina mustaqilligini ilân etken edi (bu vaqıtqace o SSCB terkibindeki Ukraina Sovet Sotsialist Cumhuriyetine kirmekte edi). Ukrainanıñ 1991 senesi avgustnıñ 24-nde mustaqilliq ilân etmesinen bağlı akt 1991 senesi dekabrniñ 1-nde halqnıñ rey berüvinen tasdıqlanğan edi.
Bu vaqia ancaq 1992 senesi iyün ayında, Yuqarı Şura avgustnıñ 24 Ukraina Mustaqilligi Künü dep sayılacağını ilân etkenden soñ devlet bayramına çevirilgen edi.


text:
İşğal etilgen Qırımda şeer boyunca yürüşni alıp barğan şirketlerge yolculardan saat 22:00-06:00 saatler arasında qoşma paranı almağa izin berdiler.
Bunı çarşenbe künü Aqmescitte matbuat-konferentsiyası devamında fiyat ve tarifler boyunca «Devlet komitetiniñ» naqliyat tarifleri ve içtimaiy saasınıñ idare bölüginiñ yolbaşçısı Galina Polâkova bildirdi, – dep haber ete Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyetiniñ «ruporı» Krıminform saytı.
«Şeer naqliyatında saat 22:00-06:00 saatler arasında 2 ruble miqdarında qoşma paranı almağa mümkün. Bunı aqşam marşrutlarnıñ peyda oluvını alğışlamaq içün yapaymız»,– dedi o.
Qayd etilgeni kibi, Qırımda 2015 senesinden şeer ve şeer civarı trolleybuslarda yol fiyatı paalılaşacaq.


text:
Londra jurnalisti Uilyam Li Adams dey ki, tata-qardaş Tolmaçövalarnıñ Shine yırında Ukraina ve Rusiye arasında yüz bergen Qırım zıddiyeti aqqında söz yürütile.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye temsilcileriniñ çıqışı provokatsiya olması mümkün. «Bir sıra muzıka tenqidçileri «Yevrovideniye» teşkiliy komitetini Rusiyeni yarışta iştirak etmek imkânından marum qaldırmağa çağıra», – dep qayd ete Heat neşiri.
Şimdige qadar teşkiliy komitet mezkür talapqa cevabını seslendirmedi.
Hatırlatamız, 2014 senesi Yevrovideniye 59-ıncı yır yarışı Daniyada mayıs 6-dan başlap 10-na qadar keçirilecek.


text:
Rusiyeniñ Qırım işğaliniñ yıllığında prezident Vladimir Putinni yarımadada qırımtatar matbuat vastalarınıñ qapatılmasına fırsat bermemek ve Rusiye qaidelerine köre qayd etüvinde yardım etmege çağıralar.
Seyirci ve faal cemiyetniñ mütenasip muracaatını öz Facebook saifesinde Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Ukrainada nam qazanğan artist Elzara Batalova aşkâr etti.
«Biz, aşağı imza qoyğan, birinci ve yekâne qırımtatar: «ATR» telekanalı, «Lâle» bala telekanalınıñ seyircileri ve «Meydan-FM» radiostantsiyasınıñ diñleyicileri, mezkür matbuat resurslarınıñ qayd etüvinde yardımcı olğanıñıznı isteymiz. Aprel 1 künü Qırım matbuat vastalarınıñ Rusiye qanuniyetine köre qayd etüv müddeti soñuna yete, ATR telekanalı Roskomnadzorğa defalarca vesiqalarını berse de, olarnı alâ daa tasdiqlamadılar», – denile muracaatta.
Mektüp müellifleri şunı qayd eteler ki, Roskomnadzorğa bütün zaruriy vesiqalarnı bergen «Lâle» bala telekanalı ve «Meydan» radiosı da yañıdan qayd etilip olamay.
«Dünyada birinci ve yekâne qırımtatar telekanalı ve radiosınıñ qapatıluv telükesi ola, böyleliknen qırımtatarlar til, medeniyet, milliy adetlerni saqlap, inkişaf etmek imkâniyetinden marum qala», – deyler muracaatta.
«Meydanğa kelgen işbu matbuat resursları yalñız qırımtatarlar arasında degil de, kumık, qaray, balqar, tatar ve diger türk tilli ve çoq milletli Qırım ve Rusiye Federatsiyasında diger halqlar arasında ğayet belli oldı», – denile muracaatta.
Mında şunı da qayd eteler ki, «ATR, Lâle ve Meydan radiosınıñ qapatılması Rusiye prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ aqlavı aqqında emrine ters kele ve Qırım Cumhuriyetinde milletlerara munasebetlerine menfiy tesir ete bile».
Muracaat Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev, ombudsmen Ella Pamfilova, Qırım baş naziri Sergey Aksönov, Rusiye Federatsiyasınıñ Qırımda vekâletli temsilcisi Oleg Belaventsev adına yollanılğan.
ATR telekanalınıñ yolbaşçılığı Qırımda 2015 senesi aprel 1-den yayınlavnıñ toqtatıla bilecegi aqqında bildirgen edi. Bu mesele mart 16 künü Jenevada İnsan aqları boyunca BMT komitetinde de muzakere etilgen edi.


text:
Qırımtatar milli areket iştirakçisi, qırımtatar milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiya reberi Zair Smedlâyev «halq imayesi» vekilleriniñ afu etilüvi aqqında qanun olarğa ileride de Qırımda qanunsızlıqnı etmege izin berecegini tüşüne.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Reşat Ametov öldürilgeninden endi yarım yıldan ziyade keçti, faqat bu vaqia boyunca kimse mesüliet çekmedi. Bundan da ğayrı, Qırım Devlet Şurasında işbu halq imayesine 2015 senesi yanvar 1-ne qadar qanunsızlıqnı etmege izin bergen bir vesiqa peyda oldı. Yani, insanlarnı öldürip, soñra olar memleketniñ territorial bütünligine zarar ketire bilecegini aytmaq mümkündir», – dedi Smedlâyev.
Onıñ aytqanına köre, Qırımda olğan cinayetlerni sımarlağan ve amelge keçirgenler mesüliet çekmeli.
Qırım «Devlet Şurası» Rusiye Devlet dumasına bu sene fevral ayından yapqan areketleri içün «halq imayesi» vekilleriniñ afu etilmesi ile bağlı qanun leyhasını kirsetti.
Mart ayından yarımadada vatandaşlarnıñ aq ve serbestliginiñ bozuluvı qayd etile. İşbu areketlerde Qırım «halq imayesi»niñ iştiragi de büyük.
«Referendum» vaqtına Qırımda Ukraina tarafını tutqan insanlarnı tutıp esirge ala ediler, döge ediler, soñra ise bazıları cansız alda tapılğan edi.
İşbu areketler alâ daa devam ete, qırımtatarlarğa basım arta.
Şu cümleden, sentâbr 27 künü Qarasuvbazar rayonı Sarı-Su köyünde belgisiz şahıslar İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnı tutıp esirge aldılar. Olarnı alâ daa tapmadılar.
Sentâbr 29 künü Kezlevde qırımtatarı Edem Asanov ğayıp oldı. Oktâbr 6 künü onı cansız alda taptılar. Birazdan qırımtatar milliy Meclisinde Qırım.Aqiqatqa oğlan asılğan alda tapılğanını bildirdiler.


text:
Rusiyede ve ilhaq etilgen Qırımda özüne qazaq degen kişilerni rekonstruktorlardan başqa bir kimse saymaq mumkün degil. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Rusiye cemiyet faaliyetçisi, «Çistıy bereg. Krım» («Temiz yalı. Qırım») teşkilâtınıñ rehberi Vladimir Garnaçuk, yarımadadaki Rusiye ukümetiniñ yerli qazaqlarğa qol tutuv aqqında qanun leyhasını iza eterken bildirdi.
Cemiyetçi: «Biz Moskvada qazaqlarnıñ – şevronlar ile, uniforma kiyip – mahkemelerni qaravullağanlarını köremiz. Ve aynı zamanda, olar çette tura, olarğa kerçek iş yapmağa bermeyler. Olarğa qalğan tek iş – qaravullarğa çay ketirmek. Bu, boş bir immitatsiya. Lâkin oña kene de para ayırıla… Men, kiyinip-quşanıp, iç bir salâhiyetsiz noğay qamçılarını sallap şeerde kezgenlerge rekonstruktorlardan başqa bir şey aytamayım. Ondan ğayrı, qazaqlar Qırımda, 1920-nci yılda Beyaz ordu keri çekilgen vaqtından başqa iç bir vaqıt olmadılar», – dep qayd etti.
Daa evel, Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım parlamenti, Qırım ukümetiniñ sözde «Qırım okrugı qazaq cemaatı» ile iş tutması aqqında leyhanı eñ yaqın oturışuvına çıqarmaq istegeni aqqında belli oldı. Yañı vesiqa, ukümet organlarınıñ qazaq cemaatları ile iş tutqanda salâhiyetlerini tayin etmek kerek.
Ayrıca, Kremlniñ kontroli altında olğan ukümetniñ qazaqlar yaşağan yerlerde qazaq kadet korpuslarınıñ ve köy iqtisadiyatınıñ inkişafında iştiraki aqqında söz yürsetilecek. Ondan ğayrı leyha, çetelde yaşağan qazaqlarğa yarımadağa köçmeleri içün qol tutulmasını közde tuta.


text:
Güzellik
Güzellik - memnünlikke uyğan hoşnutlıq duyğusını bağışlağan şey, ğaye, yer ya da canlılar, hususan insannıñ mücerret hususiyetidir. Güzellik, insannıñ dünyanı menimsegeniniñ ayırılmaz qısmı ola. Güzellik, bediyat, içtimaiyat, içtimaiy ruhiyat ve medeniyetniñ bir kategoriyası olaraq ögrenile. Güzel şeylerni yaratuv - sanatnıñ ıntıluvlardan biri ola.
Güzellikniñ manadaş olğan sözleri - dülberlik ve letafettir. Antonimler ise - beşaretlik, saqatlıq, bozuqlıq.
Güzellik (ya da estetik) idealı - ayrı bir medeniyette güzellikniñ qabul etüv hususiyetlerine köre ayrette qaldırğan misalidir.
Güzellik añlamınıñ umumiy hususiyetleri[deñiştir | kodunı deñiştir]
Güzellik, obyekt, subyekt ya da közetüv esnasında adamğa zevq ve memnüniyetini ketirgen ğayeniñ tavsifi olaraq tayin etile. Türlü adamlar dünyanı türlü menimsep, türlü şeylerden zevq alğanlarına köre, güzellikniñ manası ferdiy ve şahsiy olmaq kerektir. Biri, güzellikni riyaziy şartlı ifadelerde köre, başqasınıñ ise canı sıqılır. Lâkin, bazı şeylerine dair çoqusı adamları ile begenüvi bir kele, bu alda güzellik şeyniñ özüne has olğanını ayta bilemiz. Tamam böyle güzellik, bediyat, içtimaiy ruhiyat ve medeniyet kategoriyası olaraq ögrenile.


text:
Saq rayonınıñ Cağa Quşçu (Ohotnokobo) köyünde noyabr 20-sinde 10-ıncı sınıf talebesi, derste yaramayıp, vefat etti. Bunı, cumaaqşamı künü Qırım Tasil, İlim ve Gençler Nazirliginiñ matbuat hızmeti, "İnterfaks" rusiye agentligine bildildi.
Bu malümatnı "VKontakte" içtimaiy ağnıñ qullanıcıları da tarqattı.
Matbuatqa köre, ölüm sebebi yürek hastalığı ola bile. Keçingen talebeniñ beden medeniyeti dersinden boşatuv vesiqası bar edi.
Matbuat hızmeti cinayetçilikni red etti ve, balanıñ şahsiy kederleri sebep olmaq mümkün edi, dep tüşüne: yaqında talebeniñ babası elâk oldı.
"Qırım gazetası", talebe derste esini coydı, dep haber etti. Sınıfdaşları, onı ellerine alıp, emşirege alıp ketti, amma o tek nefes aldı ve çıqarıp olamadı.
Bu malümatnıñ resmiy tasdıqı şimdilik yoq.
Noyabr 13-ünde ilhaq etilgen Qırımda "Artek" bala lagerinde Dağıstandan kelgen 15 yaşındaki qızçıqnı yuqudan soñ ölü taptılar. Qırım ve Aqyarda Rusiye tahqiqat komitetiniñ ilk bergen malümatına köre, aqşam o yuqlamağa yattı, saba ise ölü tapıldı.


text:
Olıp keçken yerli saylavlarnıñ esas alâmetleri saylayıcılarnıñ az sayıda iştirak etüvi ve akimiyetniñ belli bir derecede muvafaqiyeti oldı. Exit poll malümatına köre, «Petro Poroşenkonıñ bloku» ya da oña qoltutqan siyasiy leyhalar şeer ve vilâyet şuralarınıñ çoqusında temsilcilikni qazandı. Ekspertler qayd eteler ki, yerli saylavlarnıñ neticelerine köre, akimiyetniñ muhalifeti nevbetten tış parlament saylavları mevzusını kötermeycek.
«Opora» ağınıñ malümatına köre, Ukrainada saylayıcılarnıñ aman-aman 47% yerli idare organlarına temsilcilerini saylmağa keldi. Rey berüvde qayd etilgen bozuvlar çoq olmağanını aytalar.
Bozuvlarnıñ milliy köstergiçleri çoq degil. Soñki parlament saylavlarından bile azOlga Ayvazovskaya
«Bozuvlarnıñ milliy köstergiçleri çoq degil. Soñki parlament saylavlarından bile az», – dep ayta «Opora» ağınıñ koordinatorı Olga Ayvazovskaya.
Siyasiy ekspertler ve akimiyet muhalifetiniñ aytqanına köre, saylav qanunı tolu degil, saylayıcılar ise akimiyetke inanmaylar.
Yañı bir şey yoq; eskisi ise çalışmağa devam eteAndrey Yermolayev
«Adamlar is eteler: bir şey deñişmedi! Çünki saylavlardaki cedvellerde aynı memur ve deputatlarnı köreler... Yañı bir şey yoq; eskisi ise çalışmağa devam ete», – dep ayta siyasetşınas Andrey Yermolayev.
Saylayıcılarnıñ az sayısı parlamentniñ ğayrıdan saylanmasına qarşı
Exit poll malümatına köre, «Petro Poroşenkonıñ bloku» ya da akimiyetke qoltutqan siyasiy leyhalar – misal olaraq, «Naş kray» – şeer ve vilâyet şuralarınıñ ekseriyetinde temsilcilikni qazandı. Umumen alğanda yerli saylavlar «Batkivşçina» ve «Samopomiç» içün de muvafaqiyetli keçti.
Akimiyet içün bu saylavlar ğayet muvafaqiyetli oldı, onıñ muhalifeti de pek farqlıYevgeniy Magda
«Akimiyet içün bu saylavlar ğayet muvafaqiyetli oldı, onıñ muhalifeti de pek farqlı. Olarnıñ ğayretleri birleştirilmez, olar pek farqlılar. «Batkivşçina», «Oppozitsionnıy blok» ve «Ukrop» bir olacağını tasavvur etip olamayım», – dep ayta siyasiy ekspert Yevgeniy Magda.
Ğarbiy vilâyetlerde «Svoboda», şarqiy vilâyetlerde ise «Oppozitsionnıy blok» yahşı neticeler kösterdiler. Harkov ve Dnepropetrovsk vilâyetlerinde Dnepropetrovsk vilâyetiniñ devlet memuriyetiniñ sabıq reisi İgor Kolomoyskiy ile bağlı siyasiy leyhalar – «Ukrop» ve «Vozrojdeniye» küçleriniñ – neticeleri güzel.
Yevgeniy Magdanıñ fikirince, yerli saylavlarnıñ ilk neticeleri köstere ki, akimiyetniñ muhalifeti nevbetten tış parlament saylavları mevzusını kötermeycek. Onıñ aytqanına köre, «saylavlarda az sayıda iştirak etüv bunı daa bir kere isbatlay».
Şeer yolbaşçılıqlarında beklenmegen şeyler
Vilâyet merkezleriniñ ekseriyetinde şeer yolbaşçılarınıñ saylavları eki basamaqtan ibaret olacaq. Yekâne istisna Harkov oldı, mında «Vozrojdeniye» firqasından şeerniñ şimdiki yolbaşçısı Gennadiy Kernes birinci basamaqta ğalebe qazandı.
Kiyevni aytacaq olsaq, ekinci basamaqqa şeer yolbaşçısı Vitaliy Kliçko ile kim çıqacaq daa belli degil. Exit poll malümatına köre, birden dört namzet – Vladimir Bondarenko, Borislav Bereza, Sergey Gusovskiy ve Aleksandr Omelçenkoğa qoltutqan insanlarnıñ sayısı aman-aman aynı. Siyasiy ekspertlerniñ bildirgenine köre, reyler sayılğanda problem çıqa bile. Siyasiy tehnolog Taras Berezovetsniñ qayd etkenine köre, şeerniñ şimdiki yolbaşçısı içün uyğun olğan raqipni ekinci basamaqqa çıqara bileler.
Dnepropetrovsk şeerinde «Ukrop» namzeti Boris Filatov ve «Oppozitsionnıy blok» namzeti Aleksandr Vilkul ekinci basamaqqa çıqtılar. Reylerniñ sayısı aman-aman aynı, olarnıñ arasında küreş kergin olacaqtır, bu sebepten ekinci basamaq neticelerini tahmin etmek de zor. Halq deputatı İgor Popovnıñ aytqanına köre, «Poroşenkonıñ taqımı gizli-gizli Vilkulğa ümüt etken edi».
Odessada şeerniñ şimdiki yolbaşçısı Gennadiy Truhanov ve akimiyet qoltutuvını körgen Saşa Borovik ekinci basamaqqa çıqtılar. Lvivde keçirilecek ekinci basamaqta şeerniñ şimdiki yolbaşçısı, «Samopomiç» lideri Andriy Sadovıy ve «Svoboda» vekili, sabıq spiker muavini Ruslan Koşulinskiy raqip olacaqlar.
«Sadovıy birinci basamaqta ğalebe qazanamadı, onıñ içün kederli bir işarettir. Mında akimiyet maqsadına irişti: o, özüni Lvivniñ saibi olaraq kösteremedi», – dep qayd ete Yevgeniy Magda.
Merkeziy saylav komissiyası şeer yolbaşçıları saylavlarınıñ ekinci basamağını noyabr 15-te keçirmege planlaştıra.
Metnniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında


text:
Dön’yanıñ iñ matur uramnarınnan berse
Bolarnı beläsezme? 5/2022
Bolarnı beläsezme? 5/2022
Dön’yanıñ iñ matur uramnarınnan berseneñ İstanbulda buluın beläsezme?
Tormış räweşe häm säyäxät belän bäyle yazmalar täq’dim itüçe dönyanıñ iñ möhim jurnallarınnan berse 2022nçe yılnıñ iñ matur uramnarın bilgeläw öçen 20 meñnän kübräk xalıqara şähär xalqı arasında soraştıru oyıştırdı. Dön’yanıñ iñ matur 33 uramı bilgelängän anketada İstanbulnıñ Bäşiktaş ilçäsendäge Söläyman Säba uramı dönyanıñ iñ matur 27nçe uramı bulıp saylandı.
Tarixı belän, miğmarise-arxitekturası belän häm atmosferası-moxitı belän maqtawğa layıq uramdağı “Sıra öylär” (yäğ’ni “rät yortları”) uram tacı itep sürätlänä. “Sıra öylär” (rät yortları) ber ük waqıtta Türkiyädäge berençe kümäk toraq proyıktı. Soltan Abdülaziz çorında Dolmabahçä sarayı akarätläre bularaq 1875nçe yılda salına başlıy. Şuşı rät yortlarınıñ ber öleşe sarayda êşläwçe saqçılar belän ağalarnıñ qaluı öçen, bügenge mäğ’näse belän tulay toraq bularaq, ber öleşe dä arenda torağı bularaq proyıktlanğan.
Mostafa Kemal’ Atatörekneñ änise, qız tuğanı häm mäğnäwi ulı da küpmeder waqıt rät yortlarındağı 76 nomerlı binada yäşi. Atatörek tä yış bulğan şuşı yort anıñ lingvist Ferdinand de Saussure belän tanışqan häm kiläçäktä tormışqa aşıraçaq Törek tarix cämğıyäte belän Törek tele cämğıyäteneñ nigezlären salğan öy bula. 2010nçı yılda muzey bularaq açılğan öç qatlı yortta Atatörekneñ äyberläre häm ul çornıñ tarixi äsärläre saqlana. Ayıruça törle video tamaşalar, dokumental’ film’nar belän Balkan suğışları, migraśiya, möhacirlek häm milli köräş añlatıla.


text:
Herson vilâyetinde Ukrayına arbiyleri Su-25 Rusiye ücümcisini yoq etti, dep bildirdi Ukrayına Silâlı quvetleriniñ Ava quvetleri komandanlığınıñ spikeri Yuriy İgnat.
«Biraz yahşı haber. Herson vilâyetinde «Yug» ava komandılığı raşistlerniñ Su-25-ini tüşürdi. Bir uçaq ketti», – dep tarif etti o, milliy telemarafonda.
O, gece Ukrayına arbiyleri «Şahid-136» (Shahed-136) altı uçucısızını tüşürdi, dep bildirdi. Oktâbrniñ 18-ne qadar, Ukrayına Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı malümatına köre, Ukrayınağa qarşı cenkte Rusiye 268 uçağını coydı.
Rusiye tarafı zarar körgen tehnika aqqında bildirmey. Cenk şaraitlerinde zararlar aqqında malümatnı teşkermek imkânsız ola.
Oktâbrniñ 17-nde Su-34 arbiy uçağı Rusiyeniñ Yeysk şeerinde mesken evniñ azbarına tüşti. Rusiye Mudafaa nazirligi uçuşnı talim dep adlandırıp, uçaqnıñ köçüricisi yandı, dep bildirdi. Eki pilot endi ve sağ qaldı. Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ malümatına köre, yanğın yaqarlıq tökülgeni içün çıqtı. Eñ az 13 kişi öldi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Moqtada Äs Sadr tarafdarları haman da Näcäftäge İmam Ali törbäsendä qala
Suğışçan şigi ruxaní Moqtada Äs Sadr tarafdarları xaman da Näcäftäge İmam Ali törbäsendä qala. Xäbärlärgä qarağanda AQŞ xärbiläre anıñ tiräsendä üz ğaskiräläre sanın kimetkän. Häm anda ciñelçä atışlar bulğan. Ämma andağı suğışçan köçlärne törbädän çığaru turında söyläşülärneñ ni xäldä buluı äle dä bilgele tügel. Äs Sadrnıñ ölkän yärdämçese şäyex Äxmät Äş Şäybani törbäne şigilär citäkçese Ayatulla Ali Äs Sistani wäkillärenä tapşıru äşeneñ neçkälekläre bügen dä qarala dide. Ğíraqnıñ Xilla şähärendä Pol'şa xärbi maşínalar käräwänı yanında bombı şartlap ber pol'şa soldatı hälaq buldı, altaw yaralandı. Uzğan ber täwlek äçendä Bağdatta häm anıñ tirälärendä bulğan atışlar näticäsendä 3 AQŞ soldatı ülde, 5 yaralandı.


text:
Aq qorçalayıcılar Qırımnıñ Rusiye işğaliniñ altı yılı devamında Rusiye akimiyeti ve quvet müessiseleri tarafından jurnalist ve blogerlerniñ 300-den çoq taqibini qayd etti. Bu aqta ZMINA insan aqları merkezi ve Qırım aq qorçalayıcı gruppası azırlağan Qırımda söz serbestligini bozuv esabatında aytıla, dep haber ete Freedom House halqara aq qorçalayıcı teşkilâtı Facebookta.
Derc etilgen malümatqa köre, işğal vaqtında qayd etilgenler:
- jurnalist ve blogerlerge qarşı 11 cinaiy ve 13 memuriy dava
- 23 ücüm
- 20 tintüv
- 8 işkence
- 47 tutuv
Hatırlatamız, Freedom House halqara aq qorçalayıcı teşkilâtı qırımlı jurnalist Mıkola Semenanıñ azat etilüvine cevap berip, Rusiyeni qırımtatar jurnalistleriniñ ükümlerini ğayrıdan baqmasına çağırdı.
2019 senesi martnıñ 27-nde Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal tutuldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Mineral
Mineral (Fransuzsha: mineral , latınshada minera — ruda) — belgili ximiyalıq quramg'a ha'm kristallıq du'ziliske iye bolg'an ta'biyiy dene. Mineral tabiyiy fizikalıq-ximiyalıq ja'rayanlar na'tiyjesinde payda boladı ha'm jer qabıg'ında, taw jınıslarında, rudalarda ha'm meteoritlerde boladı. Minerallardı mineralogiya pa'ni u'yrenedi. Keyingi waqıtlarda reklama beriwshilerdin' ta'siri menen mineral dep, biologik aktiv qosımshalardın' quramına kiretug'ın biologik kerekli elementlerdi (mikroelementler- ha'm makroelementler) qa'te ataw baqlanbaqta. Bul o'z na'wbetinde terminologiyag'a ha'm qarıydarlarg'a tu'sinbewshilik alıp keledi.


text:
İlhaq etilgen Qırımda COVID-19 şübesinen hastahanege qoyulğan adamlarnıñ sayısı eki kere arttı - 10 adamdan 18-gece. Bunı yarımadanıñ Felâket tibbiyeti ve acele tibbiy yardım merkeziniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Aynı vaqıtta pnevmoniya diagnozınen hastahanege qoyulğanlarnıñ da sayısı 9 adamdan 19-ğace çoqlaştı, keskin respirator virus infektsiyası diafnozınen - 20-den 28-kece arttı.
Böylece, al-azırda Qırımda 168 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 22-si çetelden keldi, 17-si – Rusiyeden. 22 hastanıñ Rusiyeden kelgenlernen alâqası oldı, 106 kişi laboratoriyada tasdıqlanğan hastalarnen alâqada olğan edi. 41 kişi tüzeldi. Bir hasta vefat etti. Aqyarda 106 COVID-19 hastası bar, eki insan vefat etti.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti bildirgenine köre, mayısnıñ 12-nden itibaren maska rejimini kirsetmege azır. Daa evel Qırımda yüksek seviyeli azırlıq rejimi mayısnıñ 11-ne qadar uzatılğan edi, Aqyarda onı mayısnıñ 30-na qadar uzatqanlar.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faalcisi Nariman Celâl, Qırım tarihi desrliginiñ müelliflerini qorçalağan Rusiye Federatsiya Şurasınıñ azası Sergey Tsekovğa “işğalciler yardımcısı” dedi.
“Keçmişte Qırım şovinisti kibi belli olğan tovarişç Tsekov, 10-uncı sınıf talebeleri içün Qırım tarihi dersliginiñ müellifleriniñ tarafını tutacaq oldı. Özü o muarririyet şurasınıñ azası edi, amma, aytqanı kibi, kitap basılmağance, onı atta oqumadı. Amma buña baqmadan, desrlikte uydurmalar ve yalan yoq dep iddia ete. Bundan ğayrı, tovarişç, qırımtatarlar alâ daa “keçmişni qabul etip olamay” dep ayttı”, - dep yaza Celâl öz Facebook saifesinde.
Daa 1989-ıncı senesi SSSR Yuqarı Şurası, sürgünlikni qanunsız ve cinayet kibi tanıdı, 1991 senesi ise sürgün etilgen halqlarnıñ reabilitatsiya qanunınen, sürgünlikler aqsız-qanunsız tanıldı.
Matbuat bildirgenine köre, Tsekov, “qırımtatarlar aqqında derslik qısmı kerçekke uya, anda uydurılğan şey yoq” dep aytqan.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, ilhaq etilgen yarımadanıñ mekteplerinde tarqatılğan onuncı sınıf talebeleri içün “Qırım tarihi” rusiye dersligi, Ukraina Cinaiy Kodeksiniñ ameline oğray, dep bildirdi.
Çubarovnıñ aytqanına köre, bu derslik nümüneleri Ukraina uquq qoruyıcı organlarına berilgen muracaatlarğa qoşulacaq, ve “Qırımda işğal siyasetiniñ numayışını etmek içün” çeşit-türlü halqara meydanlarında kösterilecek.
Daa evel Qırımlı adliyeci, sanat ve tasil hadimleri, Qırımnıñ Rusiye tasil nazirligine muracaat etip, 10-uncı sınıflar içün S. V. Yürçenko muarririyetinde çıqqan «Qırım tarihı» dersligini mündericesinde qırımtatarlar aqqında bulunğan provokatsion ibareler sebebinden onı qullanuvdan çıqarmağa rica etti. Kitapta "tatar ealisiniñ ekseriyeti almanlarğa yahşı yanaşqan, çoqusı faal sürette yardım etken edi" dep yazılğan.
Qırım Tasil nazirliginiñ vekilleri adiseni şimdilik izaatlamadı.


text:
Qırımda işğalciler mobilizatsiya malümatnamelerini bermege devam eteler – CrimeaSOS
İşğalciler yarımadada mobilizatsiyanıñ bitirilmesinen bağlı beyanatlarğa baqmadan, Qırımnıñ sakinlerine mobilizatsiya malümatnamelerini bermege devam eteler. CrimeaSOSnıñ analitikacısı Yevhen Yaroşenko bu aqqında haber berdi.
– Belli oldı ki, işğal müessiseleri Sudaqta ve Canköy rayonında mobilizatsiya malümatnamelerini bermege devam eteler. Böylece, Qırımdaki işğal memuriyetiniñ başı serhiy aksönovnıñ beyanatına baqmadan, işğalciler yarımadada böyle degen ‘qısmiy mobilizatsiya’nı keçirmege devam eteler, – dep Yevhen Yaroşenko añlattı.
Bazar künü sentâbr ayınıñ 25-inde Qırımnıñ böyle degen başı serhiy aksönov haber berdi ki, mobilizatsiya planı ‘tamamınen yerine ketirildi’. Keçenlerde o, Qırımda 10 biñ kişini mobilizatsiya etmek niyeti aqqında laf etti.
Sentâbr ayınıñ 21-inde rusiyede böyle degen ‘qısmiy mobilizatsiya’nı ilân ettiler. İlk kününde Qırımda arasında qadınlar olmaq üzre eñ az 500 kişige mobilizatsiya malümatnamelerini beridiler. Evelki esaplarğa köre, berilgen mobilizatsiya malümatnameleriniñ tahminen 90 %-ini qırımtatarlar aldı. Aynı zamanda qırımtatarlar yarımadanıñ ealisiniñ 13-15 %-ini teşkil ete. Mobilizatsiyanıñ bu tür miqyası qırımtatar halqınıñ gizli genotsidiniñ sebebi ola bilir.


text:
İşğal etilgen Qırımda cumaaqşamı, yanvar 15-de, «Qırım Cumhuriyeti Yuqarı mahkemesinde» «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtı işi boyunca mahkeme toplaşuvı keçirildi. QHA agentligi bildirgeni kibi, toplaşuv qırımtatarca keçmek kerek edi, amma mahkeme «buña azır degil eken».
«Qırım» fondunıñ başı Riza Şevkiyev aytqanı kibi, toplaşuvnıñ keçirilmesini muayyen bir sebeplerden başqa künge qaldırdılar.
«Mahkemeci işke toplaşuvnı nasıl etip qırımtatarca keçirmek kibi suali ile başladı. O, bizge muracaat etip, rus tiline keçmege rica etken edi, amma biz adliyecimiz ile, aqqımızdan faydalanıp, mahkeme toplaşuvını qırımtatarca keçirmege istegimizni bildirdik»,– dep añlattı Şevkiyev.
Onıñ sözlerine köre, mahkemeci bunı tehnikiy ceetten yapmağa qıyın olğanını qayd etti.
«Bunı etmek içün imkân qıdırdı. Oña qırımtatar tilinde keçirilecek mahkeme tarihiy olacağını ve o, tarihqa toplaşuvnı qırımtatarca teşkil etken mahkemeci olıp kirecegini añlattım», – dep tarif etti «Qırım» fondunıñ reberi.
Bundan soñ Şevkiyev mahkeme toplaşuvını başqa künde keçirmek içün muracaatnı yazdı. Mahkeme onı qabul etti.
Adliyeci Cemil Temişev aytqanı kibi, qırımtatarca keçirilgen mahkeme toplaşuvları tarihta daa yoq edi, böyle bir şey ilk sefer olacaqtır.
Haber etilgeni kibi, fondnıñ baş müdiri Riza Şevkiyev oña 350 biñ ruble, fonduna ise – 4,5 million ruble para cezasınıñ belgilenmesi boyunca Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ qararına itiraz beyannamesini yazğan edi.
Fond ve onıñ başına nisbeten mahkeme toplaşuvları keçken sene dekabr ayında keçirilmek kerek edi, amma olarnı bir qaç kere başqa künge qaldırğan ediler. Şevkiyev mahkeme toplaşuvınıñ qırımtatar tilinde keçirilmesini de bir qaç sefer sorağan edi.


text:
Qırımlı advokat Emik Kurbedinov fikirine köre, Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ işini Kreml nezaretindeki Qırım mahkemesi tarafından bir ay içinde baqılmağa başlaycaq.
Bunı Kurbedinov mart 1 künü İlmi Umerov Rusiyeniñ Qırımdaki FSB idaresine çapırttırılğan soñ dedi.
İlmi Umerovnıñ qızı Aqşe Facebookta yerleştirgen video-levhada advokat: «Bugün bizge cinaiy iş boyunca taqiqat endi yekünlengenini ve bugünden başlap işniñ malümatları ögrenilecek. Anda üç cılt toplanılğan, er biri 250 saifelik. Bugün bir qısımnıñ fotokopiyalarını aldıq, ve yaqın zamanda cuma ve bazarertesi künleri kopiyalar çıqaracağımız aqqında añlaştıq. Bundan soñ taqiqatqa bir qaç muracaatımız olacaq, bundan soñ ise bir ay içinde işiniñ maddeleri mahkemede baqılıp başlaycaqtır», – dep ayta.
İlmi Umerovğa qarşı ekstremizm maddesi boyunca FSB tarafından cinaiy iş açılğanını 2016 senesi mayıs 12 künü Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya beyan etken edi.
Meclis reisi muavininiñ yaqalanuvı, tintüvi ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada razonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ qızı Ayşe 2016 senesi dekabr 30-da bildirdi ki, babası Rusiye maliye monitoringi federal hızmetiniñ saytında derc etilgen terrorist ve ekstremistler cedveline kirsetilgen. Onıñ nomerası 5826. Umerov, bu cedvelge kirsetilmesine qarşı mahkemede itiraz bildirmege niyetli olğanını beyan etti.


text:
Rusiye Federatsiya Şurasınıñ spikerı Valentina Matviyenko bir sıra senatorlarnen birlikte Rusiye Devlet Dumasına yañı qanun leyhasını teklif etti, o Qırım Hanlığınıñ Rusiye İmperiyasına qoşulğanını yañı hatıra künü olaraq belgilenmesini tasdiqlay. Bu aqta aprel 14 künü Rusiye Federatsiya Şurasınıñ matbuat hızmeti bildire.
«Askerlik şan-şüreti ve Rusiye hatıra künleri» Rusiye federal qanunına deñişmeler kirsetecek qanun leyhasına köre, yañı bayramnı aprel 19 künü qayd etmege teklif eteler.
Qanun leyhasınıñ müelliflerinden biri, evel ise Qırım Muhtar Cumhuriyetinde deputat olğan Sergey Tsekovnıñ sözlerine köre, II Yekaterina imzalağan Manifest – qomşu Rusiyeniñ tarihında «müim vaqıya edi».
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Cemil Gafarov saqatlığını tasdıqlağan vesiqalarnı aldı, dep bildirdi advokat Rifat Yahin Qırım.Aqiqat mühbirine.
«Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ 91 tibbiy bölügine qarşı açtırğan memuriy davamızdan soñ teşkil etilgen tibbiy-içtimaiy ekspertiza bürosınıñ tibbiy komissiyası bugün Gafarov Cemilniñ ekinci derece saqatlığını tasdıqladı, saqatlığı daa 2019 senesi noyabr ayında bitken edi ve o vaqıttan berli Qırımnıñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ idaresi bir şey yapmadı», – dedi Yahin.
Advokatnıñ bildirgenine köre, bu tasdıqlav toqtatılğan pensiyanıñ berilüvini ğayrıdan başlatmaq içün kerek.
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Cemil Gafarov, SİZOda oña tibbiy yardım kösterilmese, öle bile, dep bildirgen edi.
Daa evel Gafarovnıñ advokatı müvekkiliniñ alı kritik oldı, dep qayd etken edi. Cemil Gafarov üçünci derece saqatı, büyrekleri hasta ve yürek hastalıqları bar. Advokat Gafarovğa ilâc bermeyip, hastahanege avuştırmağa razı olmadılar, dep qoştı.
Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova işğal etilgen Qırımdan ukrainalı siyasiy mabüs Cemil Gafarov (Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüsi) sağlıq vaziyeti fenalaşqanını bildirgen edi. Şu sebepten Denisova Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Ukraina vatandaşlarınıñ tibbiy tedqiqi içün yardım etmesini rica etti.
Yanvarniñ 29-nda Qırımdaki Rusiye CYKFH idaresiniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Gafarov tibbiy yardımğa muhtac degil.
2019 senesi martnıñ 27-nde Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal tutuldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/04-29
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Anggun (29.04.1974, Dcäkarta, İndoneziä) — indoneziäle-frantsuz cırçı-köyyazar.
7 yäştä cır belän şöğellänä başlıy häm ike yıldan başqa balalar belän bergä cırlar albomın yazdıra.
1996 yıldan Sony Music Entertainment (en) şirkäte belän xezmättäşlek itä başlıy, 1997 yılğı "Qar belän qaplanğan Saxra" (en) xalıqara albomı Aziä cırçıları çığarğan iñ populär studiä albomnarı arasına kerä.
2009 dan birle Azıq-tölek häm awıl xucalığı oyışması global ilçese.
2015 yıldan Aziänıñ yaña yoldızları (en) cır bäygeseneñ jüri äğzaları arasında.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Ziyayert çerçivesinde Rusiye ekspertleri Rusiye raketa-kâinat saasınıñ meselelerini çezmek ve Rusiye kosmonavtlarınıñ uçuşlardan soñ reabilitatsiyasını keçirmek içün yarımadanıñ kâinat infrastrukturasını ögrenecek.
Qırımda, Kezlev rayonında, Uzaq kâinat bağnıñ Merkezi yerleşe.
Ruskosmosnıñ yolbaşçısını ziyaret devamında Gagarina adına kosmonavtlarnıñ azırlav Merkeziniñ yolbaşçısı Yuriy Lonçakov ozğara.
«O, Qırım kurortlarını kosmonavtlarnıñ reabilitatsiyası içün qullanuv imkâniyetini ögrenecek», – dep bildirdi Ruskosmosnıñ temsilcisi.
Evelleri Ostapenko qayd etti ki, Ruskosmos Qırımda Rusiye kosmonavtikasında faydalı olacaq raketa-kâinat obyektleriniñ teşkil etilmesinen oğraşa.


text:
Qırımnıñ rusiyeli devlet şurasınnı haber siyaseti, bağ ve kütleviy kommunikatsiya boyunca komitetiniñ reisi Sergey Şuvaynikov sputnikten yayınlavını pekitken ATR telekanalınıñ jurnalistleri levhalarnı azırlap, Rusiye qanuniyetini bozsalar, mesuliyet çekecegi aqqında bildirdi.
Bunı o Qırım.Aqiqat sayıtna ayttı.
«Muayyen mesulyiet meselesi peyda ola, çünki nasıldır bir Rusiye qanuniyetine ters kelgen levhalar azırlanılıp, Qırımğa yollanılsa, nezaret müessiseleri vatandaşlarğa itirazını bildirde bilecek», – dedi Şuvaynikov.
O, ATR telekanalınıñ Kiyevden işleycegine menfiy munasebette bulunğanını da ayttı, çünki Ukraina şimdi «Rusiyeli Qırım ile haber cenki vaziyetinde buluna».
ATR yolbaşçılığı Kiyevde iyün 18 künü keçken matbuat konferentsiyaında qıtaiy Ukrainadan yayınlavnıñ pekitilecegi aqqında bildirdi. Bunıñ ile telekanal saibi Lenur İslâmov Qırımda qalğan hadimler bu ketişatta iştirak etmegenini qayd etti.
ATR yayınlavınıñ yañartuvı aqqında iyün 17 künü belli oldı, çarşenbe künü aqşam telekanal efirini Bağçasaray Han sarayında gimnniñ icrasından başladı. «Lâle» bala telekanalı da işke devam etti.
Aprel 1-den dünyada yekâne ATR qırımtatar telekanalı, Rusiye litsenziyasını elde etalmayıp, yarımadada yayınlavını toqtattı.
ATR haber muarririyeti telekanal saytında aşkâr etilecek haber süjetlerini ve mahsus levhalarnı çıqarmağa devam ete
Birazdan telekanalda şunı bildirdiler ki, ATR haber muarririyeti telekanal saytında aşkâr etilecek haber süjetlerini ve mahsus levhalarnı çıqarmağa devam ete eken.
ATR yayınlavınıñ toqtatılması ile cumhuriyet akimiyeti qırımtatar cemaat telekanalını teşkil etmek teşebbüsini bildirdi. Onıñ fikrine köre, bu kanal qırımtatarlarnıñ doğru malümatnı elde etmek aqqını teminler.