text:
Başqortostan osousıları amanatlıqtan qayttı
Başqortostan haua yuldarında eşlägän osousılar 2 aźna samahı İranda amanatlıqta totolop qotolop qaytqan. Haua qompaniyahı wäkildäre äyteüensä, transport ölkähendäge federal küźäteü xeźmäte awiakompaniyanıñ sittä eşläü sertifikatın tuqtatqan. Ä Başqortostan osousıları bıl saqta İranda osoştar yahağan bulğan. Tikşereüźär sentyabr aźaqtarınan oqtyabrźeñ 25-enä tiklem ütkän. Tap oşo osorźa İran däüläte menän kileşeügä yaraşlı Başqortostan haua yuldarınıñ TU–154 osqoso İranda bulğan. Ekipajdağı 20 keşe 2 aźnanan aşıu amanat xälendä totolğan. Ularźıñ şäxestären anıqlağan pasporttarın, osousı tanıqlıqtarın tartıp alğandar, här waqıt imenlek xeźmäte hağı aśtında bulğandar. Respublika osousıları tıuğan yaqtarın bälki kürmäśtär źä ine, barı haua kompaniyahı direktorı Vilgelm Kaptıñ şäxsi bäyläneştäre yarźamında ğına Öfögä qayta alğandar. Başqortostan watandaştarı Hamarźıñ İranğa osoş yahausı osqoso menän qaytqan.


c: text/html

text:
Berźäm Räsäy firqähe Ekologtar menän kileşeü töźönö
Firqäneñ respubliqa büleksähe Başqortostandıñ eqoloğiya alyansı xeźmättäşlek häm ber-berenä yarźam xaqında wäğäźäläşkän.
Kileşeüźeñ asılı şunda- huñğı yıldarźa respubliqala eqoloğiya xäle bik tä yaqşırğan, başqa töbäktärźän küpkä häybäteräk. Ämmä tağı la yaqşıraq iteü ösön yämäğätselekte küberäk yälep iteü käräk. Tap oşo täñgäldä Berźäm Räsäy eqoloğtarğa yarźam itäsäk ikän. Berlektäge täüge aqtsiya waqıtı la bildäle- şämbe kön Firqäneñ Yäş gwardiya qanatı Mineñ respubliqam tigän sotsial-eqoloğik sara uźğara. Kemdeñ kemgä yarźamılır inde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Maxabxarata
Maxabxarata (महाभारत: {{{4}}}), /maɦaːbʱaːrət̪ə/) - hind xalqının' a'yyemgi eposlarının' biri. "Maxabxarata" degen so'zdin ma'nisi - "Bxarata a'wladlarının' jılnaması" degendi an'latadı. Qa'nigelerdin' aytıwınsha bul epos bizinin' eramızg'a shekemgi X-XIII a'sirlerde jazılıptı. Ju'z mın' ba'yitten ibarat, du'nya xalıqlarının' ko'p tillerine awdarılg'an.
Hind ilimpazlarının' tastıyıqılawına qarag'anda bul epostın' syujetindegi waqıyalar tariyxıy waqıyalarg'a ku'ta' jaqın eken, epostag'ı qaharmanlar o'tmishte jasap o'tken adamlar eken. Barlıq Shıg'ıs an'ızları sıyaqlı "Maxabxarata" da miflik syujetler, fantastikalıq su'wretlewler ko'p ushırasadı. Epostag'ı tiykarg'ı mazmun Bxarata dinistiyasının' Hindstandag'ı bir neshe mın' jıllarg'a sozılg'an hu'kimranlıg'ın bayan etiwden ibarat.
Eposta hindlerdin' hu'kimdarlarının' biri Dushtyanta tuwralı waqıyalar sheberlik penen so'z etiledi. Bul patsha jolbarıs awında onın' izinen quwıp ju'rip, janındag'ı mergenlerden adasıp qalıptı. Du't tog'aydın' arasında og'ada go'zzal qızg'a gezlesipti. Onın' menen so'ylesip bul qızdın' anası peri ekenligin bilipti. Anası qızdı suw jag'asında qaldırıp, o'zi ko'kke ko'terilip ushıp ketipti. Jalg'ız adamlardan aman saqlaw ushın hesh kimge ko'rsetpey du't tog'ay ishinde ta'rbiyalap o'siripti. Qızg'a da'rwish Shakuntala dep at qoyıptı. Dushyanta ha'm qız biri-birin unatıptı. Da'rwish atası bul ekewinin' nekelesip qosılıwına ruxsat etipti. Eki jas bir ay dawamında da'riwishtin' shatpasında baxıtlı jasaptı. Usı waqıt ishinde Dushyantanın' mergen batırları bulardı izlep tawıptı. Al, Dushyanta o'z qalasına keter waqtında, da'rwish og'an qızdı sarayg'a alıp barmawdı ma'sla'hat etipti. Dushyanta o'z sarayına qaytıptı.
Tog'ız ay o'tken son' qız ko'z jarıptı. Ha'mledar eken. Ullı bolıptı. Al Dushyanta jeti jılg'a shekem su'yip nekelesip alg'an hayalınan ha'm ulınan xabar almaptı. Bala ku'shli, sulıw ha'm aqıllı bolıp o'sipti. Eposta so'z etiliwinshe, Qız Dushyanta menen nekeleskende og'an jeti jıl burın sha'rt qoyg'an eken. Al, Dushyanta bolsa sol sha'rke razı bolg'an eken. Qız patshag'a jeti jıl burın mınaday sha'rt qoyıptı:
Nekeden son' ul tuwsan',
Atası onı qollasın.
Taxt iyesi sol bolsın,
Basqa patsha bolmasın.
Dushyanta bulardın' halınan hesh xabar almaptı. Ku'ta' qa'weterlengen Shakuntala ilahiy ku'sh- Ta'biyatqa jalbıranıp, qollap-quwatlawın soraptı:
Ot ha'm Samal, Jer ha'm Samal,
Sizler gu'wa a'wel bastan,
Ha'mmege ten' Ay ha'm Quyash
Perzentime nurlı jol ash!
Sol zamanlardın' da'stu'ri boyınsha o'z perzentine atası at qoyıwı kerek eken. Al, balag'a bolsa at qoyılmag'an. Sonlıqtan Dushyantanın' keliwinen gu'der u'zgen Shakuntala ulın ertip patsha sarayına barıptı. Patsha hayalı Shakuntala ha'm ulın tanısa da, tanımag'anday tu'r bildirip "Mına qan'g'ırıp kelgen gezendelerdi saraydan quwıp shıg'ın'lar" dep xızmetkerlerine buyırıptı. Xızmetkerler buyrıqtı orınlaptı, ana ha'm balanı saraydan quwıptı. Sonda qudiretli ko'kten bir saza esitilipti.
Jaqsı hayal-baxtın'dur,
Perzent-tajı ha'm taxtın'dur,
Baxtın oylag'an shaxlar,
Ul ha'm hayal saqlar.
Neke suw ishken qolın'nan,
Keldi sadıq hayalın',
Bezip batır ulın'nan,
Qayda ketti qıyalın'.
Bunı esitken Dushyanta Shakuntala menen balasın qasına alıptı. Olardı xalqına tanıstırıp balasına Bxarata dep at qoyıptı. Usı Bxaratan baslap Hindstannın' danıshpan ha'm a'dalatlı, ma'rt patshalarının' ko'p a'sirlerge sozılg'an dinastiyası du'nyag'a kelegen eken.
"Maxabxarata" da'stanının' ha'r bir babında mehir ha'm jawızlıq a'dalatlıq ha'm na'haqlıq, jaqsılıq ha'm jamanlıqtın' gu'resi tuwralı u'lken shabıt penen so'z etiledi. Neshe a'sirler dawam etken gu'res, tiykarınan hind patshaları Kauravlar a'wladı ha'm Pandaular a'wladı arasında ha'wij aladı. Kauravlar a'wladı-bahadir Durudxuna Quyashtın' ulı Karna menen dos eken. Arjunanın' en' u'lken kemshiligi menmenlenip ketken. Ekewinin' arasındag'ı kelispewshilik ja'njellerde, urıslarda ko'binshe Durudxuna jen'islerge erisedi. A'piwayı adamlarda bar kemshilikler Arjunada ushırasıp turadı. Ol qullar oyınına da beriledi, patshalıg'ı ha'm mol du'nyasınan ayıraladı, du't tog'aylarda su'rginlerde jasaydı. Durudxunada da bir qatar kemshilikler bar. Ol bazı bir qıyın ma'selelerde hiyle islewden tartınbaydı. Al, Quyashtın' ulı Karnanın' obrazın ideallastırıwshılıqtı an'laymız. Eposta Karpanı sawashı menen qosılıp tuwıladı, dep su'wretleydi. Onın' qullarınan shıqqan nurlar u'stindegi sawıtın altınday jaltıratıp, ko'rkem ju'zip ja'ne de go'zzallandırıp ko'rsetedi eken.
Eposta Orta Aziyada jasag'an a'yyemgi qa'wimlerdi so'z etiwshi mag'lıwmat da'reklerdi de gezlestiemiz. Yudxishtxira patshalıg'ının' tariyxın so'z etiwshi bapta: "Yudxishtxira patshanın' da'rgayında basqa xalıqlardın' qatarında saklar, taxorlar ha'm qan'lılar gezip ku'tip otırar edi."


text:
Bälkim dä belä torğansızdır. Törkiädä 1964nçe yıldan birle mart ayınıñ sonğı atnası kitapxanälär atnası dip bilgelänep ütä.Anda şaqtıy qızıqlı kürgezmälär bara .Ämma bügen bez Törkiädä tügel ä başqa ber ildä açılğan kitap kürgäzmäse häm şunda kürsätelgän dönyada ike genä oşaşı bulğan kitap turında söylämäkçebez.1100 yıl elek ğäräbçä yazılğan dönyanıñ in borınğı aş kitabı , kitab al tabix Helsinki Universitetındağı kürgäzmädä üktäber urtalarına qädär başqa borınğı kitaplar belän bergä kürsätelä. Yulığız ul yaqlarğa töşsä üzegez kerep qarap çığarsız ä älegä fxnı tıñlağız.
Helsinki Universitetınıñ açıluına 365 yıl tulu bäyräme qısalarında xäzinälär isemle kitap kürgäzmäse açıldı mart ayı başlarında häm ul üktäber urtalarına qädär däwam itä. Universitetnıñ gömbäzle zalında 2100 elek yazılğan kitaplarnı kürep bula. Universitet kitapxanäse citäkçese Kai Ekholm süzlärençä här buın milli xäzinäne kürergä tieş. Şunlıqtan bez milli kitapxanädäge in matur in üzençälekle , dönyada oşaşı bulmağan kitaplarnı saylap xalıqqa kürsätebez. Milli kitapxanädä 2million 700meñ kitap, yözmeñ meterdän ozınraq kiştälärgä urnaştırılğan. Keçkenä Suomi ilendä 1640nçe yılda açılğan Turku Fännär akademiäsendä dä 3 millionnan artıq kitab eçendä bik qimmätle dönyada ikençe nösxäse bulmağan kitaplar bar. Helsinki kürgäzmäsendä latinça yazılğan dini kitap in matur bizäkle dip sanalsa da , minemçä dönyanıñ in borınğı ğäräbçä aş kitabınıñ ällä qayda tönyaqta qotıbqa yaqın kitapxanädä yatuı qızıqlı.Şuşı kitapnı 1811-1852nçe yıllar arasında yäşägän könçığış illärendä yöregän tellär ,mädäniätlär belän qızıqsınğan Wallin isemle säyäxätçe Finländiägä alıp qaytqan.Fälsäfä Dr Kay Öhrnberg saqlanıp qalğan in borınğı aş kitabın , reseptlar tuplanmasın 900 nçe yözyılda Bagdadlı İbn Sayyar al Warraq isemle keşe tcıştırıp yazğan., kitap ozaq yıllar kitapxanädä ber kemneñ dä iqtibarın cälep itmi yatqan ,70-nçe yıllarda kitapxanägä kilgän ğıraqlı belgeç kitapnı kürgäç xuştan kitä yazdı dip söyli Öhrnberg. Kitapta närsälär bar soñ, ul çaqta Bagdadtta östälgä –tabınğa nindi aşlar quyılğan. Äytergä kiräk, kitap yatıp uqıy torğan şäreq xiyäqäläre tügel. Ä ciddi, modern aş-tuqlanu kitabı. Kitab al Tabixta nindi aşlar kemgä kileşä, qaysı azıq tölek ir-atnıñ köçen arttıra, it ,balıq aşları, eçemleklär, tatlı aşlar häm başqaları ayrım büleklärdä yazılğan. Aftor döres azıq töleklärne saylap satıp alu. Kuhnada qullanılğan cihaz, saqıt saba , sälämätlekkä faydalı aşlar turında ğına tügel ä aştan elek yasalaçaq künegülär turında da mäğlümät birä.Kitapta aştan soñ çirem itep alu kiñäş itelä.Öhrnberg kitap yazılğan çaq, islamnıñ cäyelep kiñäyep barğan çäçäk atqan çağı, ul törle täsirlärgä dä açıq ide, kitapta grek mädäniäteneñ täsire dä sizelä.Närsä aşasın şul bulasın , kürşe farsı täsire da bar. 9nçe ğasır ğäräb tele, ädäbiatınıñ altın çorı , reseptlär yanında , tämlätkeçlär turında matur itep äytelgän şiğri yullar da bar. Şul çorda dislägän aş kitabı yazılğanı bilgele bulsa da , kitab al tabix qına saqlanıp qalğan. Reseptlarnı cıştırğan İbn Sayyar al Warraq bälkim dä Bagdadta kitap kibete xucası bulğandır . Sarğayğan säxifälärdä tösle bizäklär dä kürenä.Älbättä kitaptağı reseptlar finçegä tärcimä itelgän. Misal öçen anda sarıq ite belän tutırılğan bäleş, tutırılğan baklajan turında süz bara. Xätta urtaça zurlıqtağı balıqnı niçek itep çistartırğa , niçek itep iten tiresennän ayıru turında xirurg tögellegendä mäğlümät bar. Balıqnıñ iten töyep, toz,borıç kmin, qanafer ,zäncäfil yäğni imbir, karitsa, äz genä bal yäki şikär belän tämländerep , koriander, zäytün mayı , serkä , waqlap kiselgän mindal häm sezam orlıqları östäp, balıq tiresenä tutırırğa. Balıqnı ber niçä urınınnan cep belän bäyläp,bik qaynar bulmağan miç- duhofka kirpiçläre östenä quyıp aqırınlap peşerergä.häm äzer bulğaç alırğa . Resept Allax quşsa aşarsız digän süzlär belän tämamlana. Öhrnberg 30yıldan artıq universitetta ğäräb mädäniäte ,tel turında däreslär birä. Kitab al Tabixnı yaxşı belä. Livanlı ğalim Saxban Mrouehin belän bergäläp kitapnı nıq tikşergän, tärcimä itkän . Britaniädä häm Törkiädä kitab al Tabixqa oşaş şul däwerdän iki kopya tağı bar dip äytä ğalim. Xäzinälär kürgäzmäsendä bezneñ iqtibarnı ğäräb aş kitabı cälep itsä dä anda 2100 yıl elek papirusqa yäki palma yafrağına singal telendä yazılğan yazmalar da , urta ğasırdan çirkäw kitapları häm başqaları häm başqaları bar Ämma xäzinälär kürgäzmäsendä , bik tä modern närsä kürep bula. Pergamenttan yuğalğan , kürenmäslek xälgä kilgän borınğı grek texların digital texnika belän uqu . Şulay itep küz kürmägän yazmalarnı da virtual konservalap bula .
färidä xämit


text:
Üzgärtep qorunıñ ruxi atası Aleksandr Yakovlev arabızdan kitte
Mixail Gorbaçevneñ açıqlıq häm üzgärtep qoru säyäsäteneñ töp arxitekterlarınıñ berse, Aleksander Yakovlev 81 yäşendä Mäskävdä ülde. Anıñ tormışı häm SSSRnıñ tarqaluındağı role.
"Üzgärtep qorunı ğämälgä quyğan häm bu säyäsätkä yünäleş birgän şäxeslärdän ayırmalı bularaq Yakovlev närsä eşlägänen belä ide. Şul säbäple ul ayrılıp tora. Min anı Mixail Gorbacev yaki başqa şäxeslär belän çağıştırırğa telämim, läkin, ul şäxsiät häm başqalardan ayırılıp torğan keşe ide. Ni eşlägänen belä ide. Bu anıñ qimmäte."
Gorbacev anıñ ülemen zur yuğaltu dip bäyäläde. Ul 18-nçe üktäberdä ozaqqa suzlığan xästälıqtan soñ Mäskävdä ülde. 1923-nçe yılda Yaroslavl yanındağı keçkenä ber auılda tuğan Yakovlev İkençe Dönya suğışına qatnaştı häm yaralandı. Universitetta tarix beleme alğannan soñ, KPSS YKınñ propoganda bülegendä bik tiz kütärelde. Ul berençe bulıp 1972-nçe yılda dävlät kontrolendäge mediada urıs milätçelegen propogandalağan yazmalarnıñ çığuın tänqitlägän maqäläse belän partiä elitasına qarşı çıqtı. Şul säbäple YKındağı postın yuğalttı , Kanadağa ilçe itep cibärelde. Ul anda 10 yıl qaldı häm bu vaqıt eçendä sovet sistemasına qarata şik köçäyde. Boris Yeltsinneñ ştap başlığı bulğan Yakovlevneñ yaqın dusı Sergey Filatov radiobıznıñ rus redaksiäsenä bolarnı äytte.
"Bu Rusiädä demokratiä häm demokratik xäräkät öçen zur yuğaltu bulıp tora. Ul demokratik cämğiätne närsä ikänen belä ide. Çönki ul zialı häm çit ildä täcribä cıyğan şäxes ide. Ul Kanadada çaqta xalıqnıñ anda häm monda niçek yäşägänen üz küzläre belän kürde. Bezneñ cämğiättä ğadellekneñ bulmauı anıñ küñelen qaytardı."
Yakovlev üze radiobıznıñ rus redaksiäsenä bu yılda birgän ängämäsendä 1970-nçe yıllardan elek yk sovet kommunizmınıñ nigezendä närsäneñ yalğış buluın sizgänen äytkän ide.
"1973-nce, 1975-nce yäisä 1985-nçe yıllardan elek uq min bu xaqta kitaplarıda yazdım. Bolşevik Partiäseneñ bezgä täqdim itkän cämğiätkä citdi şik belderdem."
Läkin, ul vazğiätne üzgärterlek pozitsiädä tügel ide. Mixail Gorbacevneñ 1982-nçe yılda Kanadağa vizitı vaqıtında , alarnıñ tanışuları tarixi reformalar öçen nigez saldı. Yakovlevneñ süzlärneçä, alar ul oçraşuda här närsäne tikşergännär häm här närsäne üzgärtergä kiräklege mäsäläsendä kileşkännär. Gorbaçev citäkçe bulğannan soñ , ul Yakovlevne ideologiä öçen cavaplı Politburo ağzası itep bilgeläde. Anıñ citäkçelegendä tıylğan ädäbi äsärlär bastıılıp çıqtı. tıyılğan näfis filmnär kürsätelä başlandı. Yakovlev 1989-nçe yılda parlamentqa deputat itep saylanğaç, 1939-nçe yılğı Molotov-Ribbentrop Paktın häm yäşeren protokolnı berençe märtäbä xökem itkän xisap belän çıqtı. 1991-nçe yılnıñ avgustında putçtan berniçä kön elek kenä kmpartiädän çığuın belderde. SSSR tarqalğanna soñ Yakovlev Stalin qorbannarın aqlau komissiäseneñ başlığı buldı . Ul 2002-nçe yılda radiobızğa birgän ängämäsendä Rusiäne fäciğäle ütkänen qabul itärgä etärü töp missiäm dip äytkän ide.
"Bez dävlät terrorrı näticäsendä milionnağan, milinnağan keşeneñ hälak bulğanın bik tiz onıtabız. Az sandağı sizger keşelärne häm dävlätneñ igelegen uylauçılarnı iskä almağanda bik az sandağı keşelär genä monı istä totarğa häm ükenergä telilär. Säyer."
Yakovlev citäkçelegendä komissiäneñ eşçänlege arqasında sovet çorında tağılan cinayätlär säbäple xökem itelgännnärneñ 4 milionnan küberäge aqlandı.
Färit İdelle, Praga.


text:
Başqortstanda Ğalimcan İbrahimovnı iskä alalar
Atnakiç könne Ufada tatar xalqınıñ mäşhür yazuçısı Ğalimcan İbrahimovnıñ tuuına 120 yıl tuluğa bağışlanğan mädäni çaralar başlanıp kitte. İke kön däwam itäçäk bixisap çaralarda qatnaşu öçen Başqortstanğa Qazannan da baytaq qunaqlar kilde. Akademik Mirfatıyx Zäkiev, fän doktorı Ramil İslamov, filologiä fännäre doktorı Kim Miñnullin häm başqa kürenekle şäxeslär qatnaşa anda.
Täwge zur çara – Ğalimcan İbrahimovnıñ tuuına 120 yıl tulağa bağışlanğan fänni-ğamäli konferensiä Ufada Miftaxetdin Aqmulla isemendäge Başqort däwlät pedagogiä universitetında ütte. Älege cıyınnı universitet rektorı Rail Äsädullin açtı häm kereş süz belän çığış yasap, Ğ. İbrahimovnıñ şäxese turında mäğlümatlar birde.
Annan soñ süz Ğalimcan İbrahimovnıñ icatın häm tormışın töple öyrängän häm anıñ xaqında öç romannan torğan trilogiä yazğan zur ğalim häm yazuçı Sufiän Povarisovqa birelde. Aqsaqal ğalim häm ädip bu trilogiäne yazuğa üze 70 yäştän ütkäç kereşä. Şundıy ölkän yäştä buluına qaramastan, öç kitaptan torğan äsärne yazıp beterä ul. Avtor üzeneñ menä şul trilogiäne yazuı tarixı turında söyläp, Ğalimcan İbrahimovnıñ tormışı häm icatı üzençälekläre xaqında äytte. Ğalimcan İbrahimovnı “tatar ädäbiätınıñ päygambäre” dip atadı ul.
Fänni-ğamäli konferensiädä artaban süz Qazannan kilgän tanılğan ğalim, akademik Mirfatıyx Zäkievqa birelde. Ul Ğalimcan İbrahimovnıñ talantlı ädip kenä tügel, ä tatar xalqınıñ kürenekle cämäğät eşleklese buluın da assızıqladı. “1915-1916 yıllarda uq G. İbrahimov cämğıättäge qatalulı şartlarda tatar xalqı yazmışı turında qayğırta”, - dide M. Zäkiev.
Ğalimcan İbrahimovqa bağışlanğan cıyında anıñ icatın şulay uq töple öyrängän ğalim Sufiän Safuanov ta çığış yasadı. Anıñ notığı “Ğalimcan İbrahimov häm Başqortstan” digän temağa ide. Çığış yasawçı fikerençä, Ğalimcan İbrahimov üze tumışı belän Başqortstannan bulğaç, qayda ğına yäşäsä dä, qayda ğına säfärdä yörsä dä, Başqortstanda barğan xäl-waqiğalar belän härdaim qızıqsınıp tordı. “Ğalimcan İbrahimov respublikada yäşäwçe tatarlar häm başqortlarnıñ üzbilgeläneşe xaqında fikerlären törle oçraşularda äytä kilde, tatar häm başqortnıñ ädäbi tele turında eşlekle täqdimnäre belän urtaqlaştı”, - di Sufiän Safuanov.
Fänni-ğamäli konferensiädä Başqortstan Yazuçılar berlege idäräse räise, xalıq şağire Rawil Bikbaev ta çığış yasadı. Başqortstanda tuıp üskän Ğalimcan İbrahimov ike tuğandaş xalıq – tatar belän başqortnıñ ğömer-ğomergä dus häm tatu yäşäwen üz äsärlärendä dä, publitsistik yazmalarında da surätläde, - dide R. Bikbaev. – Häm menä şul duslıqnı saqlaw öçen can attı”.
Cıyında çığış yasağan ğalimnär Zöfär Rämiev belän Räif Ämirov Ğalimcan İbrahimovnıñ ädäbi tel baylığı, tel üzençälekläre xaqında qızıqlı mäğlümatlar birde.
Tatarstannıñ Ğ. İbrahimov isemendäge Tel, ädäbiät häm sänğät institutı direktorı, fän doktorı Kim Miñnullin Tatarstanda Ğ. İbrahimovnıñ 120 yıllığı uñayınnan başlanğan çaralar xaqında söyläde, Başqortstan däwlät pedagogiä universitetına istälekle büläklären häm baytaq kitaplar tapşırdı. Qazannan kilgän fän doktorı Ramil İslamov Başqortstannıñ berniçä ğalimenä kandidatlıq dissertatsiälären yaqlağanlıqqa tanıqlıqlar tapşırdı. Alar kandidatlıqların Qazanda yaqlağan.
Fänni konferensiädä M. Ğafuri isemendäge cämäğät fondı räise Lyutsiä Kamayıva küñelle xäbär äytte. Qazan ğalime Zöfär Rämievqa M. Ğafuri isemendäge medal'ne tapşırdı ul. Zöfär Rämiev Mäcit Ğafurinıñ 4 tomlığın çığaruğa zur öleş kertkän.
Ğalimcan İbrahimovnıñ 120 yıllığına bağışlanğan çaralarda qatnaşuçılar, şul isäptän Qazannan kilgän qunaqlar da, comğa könne Awırğazı rayonına häm
Stärletamak şähärenä bara. Anda da baytaq çaralar qaralğan.
Fänis Fätxi, Ufa


text: Uzğan töndä yaña qazılğan Qazan metrosı buylap Tawlar stansiäsennän Kreml''gä qädär poyezd ütte. Passajirlar arasında Qazan şähäre administratsiä başlığı Kamil İsxakov, Peterburg merınıñ urınbasarı Aleksandr Vaxmistrov buldı. Uzğan atnada poyezd 3 stansiä uzsa, bu yulı 5 stansiäne 45 minutta ütte. Metro qullanışqa kergäç, bu yulnı ul 12 minutta uzaçaq. Kamil İsxakov Qazan metrosın Sankt-Peterburgnıñ filialı dip atağan. Bu filialda Petr 1 häykäle basıp toraçaqmı-yuqmı ikänlege şunda uq äytelmäde. Metro açılışına Peterburg başlığı Valentina Matvienko kiläçäk.


text:
1 ton döge, 9 miçkä neft bäyäsenä citte
Dönyada igen bäyälärendäge arta ber tuqtamıy däwam itä. Xäzergä qadär bäyäläre ike tapqırğa artqan bodayğa kübräk iğtibar yünälderelgän ide. Läkin xäzer raketa tizlegendä arta barğan döge bäyäläre dönyanı ütä borçuğa sala.
Dönya döge bäyälärendä kiyerenkelek urap aldı. 1 ton dögeneñ bäyäse berençe tapqır bu atna 1.000 US$ga citde. Bu isä dönya xalqınıñ yartısına turıdan turı yoğıntı yasadı. Dönya xalqınıñ yartısı diärlek, Afrika häm Aziä illärendäge xalıq döge belän tuqlana.
İqtisatçılar bu krizis äle bolay däwam itär dip isäpli. Çönki citeşterüçelär açlıq qurqınıçı belän bay illärdäge protest çaraları artuğa satunı tuqtatıp uñışnı üzlärendä saqlıy başladı. April ayında ğına, döge bäyäläre yıl başınnan birle ike tapqırğa arttı. Köndälek riziqlarınıñ zur öleşen döge täşkil itkän illär arasında 130 million xalqı bulğan Bangledäştä, kibetlärdän teläse nindi bäyägä satıp alırğa riza bulğan xalıq, şkaflarda dögene taba alalmadı. Dönyanıñ dögene iñ küp satıp alğan illärendän Filipin isä, üzenä kiräkle bulğan dögeneñ 3/1 öleşen genä tämin itä aldı.
Belgeçlär şulay uq dögene çittän satıp alğan İran, İndoneziä häm qaysı ber Afrika illäre dä, kiräkle dögenä tämin itä almas däräcägä citüe ixtimal dip belderä.
Döge citeştergän Tayland häm Vietnam kebek illär isä, dögene satmıy üzlärendä saqlarğa tırışuları ğamale dä bäyälärne arttırğan säbäplärdän tağın berse bula. Dögegä taläp küp, läkin anı tämin itüçe yuq. Bäyälär artuına qızığıp tonlarça dögene satıp alıp saqlap, qıybat bäyägä satırğa telägänlär sanı da äz tügel.
Bu mäsälä şundıy citdi ki, dögene bazarğa çığarmaw ğamälenä qarşı Filipindä maxsus törkem oyıştırılğan.
Döge bäyäseneñ artıp kitüe mäsäläse şulay uq belgeçlär belderüençä, Qıtaynıñ da berençe kön üzäk problemına äwerelgän:
“Aşamlıq bäyäläreneñ artıp kitüe, qazanğan aqçasınıñ 40 % aşamlıqqa totqan Qıtaydağı yarlı xalıqnı çınnañ da bik möşkil xäldä qaldırdı. Bu mäsälä şulay uq xäzerge waqıtta Qıtay xökümäte aldında töp häm iñ möhim könüzäk mäsälägä äwerelde.”
Aziadağı küp xalıq äytüebezçä döge belän tuqlana. Alar bälki xäzerge waqıtta döge alırğa aqça citkerer öçen it aşawnı yäisä yäşelçä-cimeş aşawnı kimetä alır. Läkin alğa taba dögene ber dä tabalmas xälgä citsä, “The Economist” jurnalı äytmeşli dönya ulçağında - “faciğada” qalaçaq.
Uzğan atna Haitidä aşamlıq bäyälärenä qarşı bulğan protest çaralarında kimendä 7 keşe yaralandı. Sonınnañ BMO tınıçlıq saqlaw oyışması häm başqa dönya illärennäñ älegä ilgä 8 men tonnı aşamlıq yärdäme yasaldı.
Xällär ğomum alğanda Aziada äle zur facigä däräcäsendä tügel. Läkin älege qiytğada 1 milliardtan artıq xalıq köndä 2 dollar belän yäşägänen dä baştan çığarmasqa kiräk.
Döge bäyäläreneñ artıp kitüe isä, belgeçlär fikerençä alğa taba tiyeşleçä tuqlana almaw yäisä başqa faciğalärne iärtä ala.
Bu ay axırında Şveytsäriädä bulaçaq BMOnıñ yıllıq uıtırışında, oyışmanıñ general başlığı Ban Ki-moon aşamlıq mäsäläsen kütärep çığaçaq.
Älege cıyılıştan soñ BMO başlığı aşamlıq krizısı mäsäläsendä dönya cıyını oyıştırıruı ixtimal digän xäbärlär bar.


text:
Watannı saqlawçılar köne
23 fevral'' Rusiädä räsmi yal köne, çönki Watannı saqlawçılar köne bilgeläp ütelä. Läkin bu bäyrämneñ mäğnäsen häm säbäben yäş buın onıtıp bara. 23 fevral'' 1918 Qızıl Armiä tözelä başlanğan waqıtta, Pskov häm Narva tiräsendä bulğan ber qorallı bäreleşne iskä töşerä. Yäğni, Qızıl Armiäneñ berençe ciñü qazanğan kön dip sanaldı. Soñraq, üzgärtep qoru yıllarında tarixçılar 18 yılnıñ 23 fevral'' könendä german ğäskärläre bol''şeviklarnıñ berençe xärbi törkemnären tar-mar itüen qazıpçığardılar. Läkin barıber, 70-80 yıl buyı 23 fevral''dä xärbilärne, ir-atlarnı xörmät itü ğädäte kergäç, ictimaği fikerne üzgärtmilär. Düşämbe könne kommunistlar firqäseneñ Tatarstan bülekçäse Üzäk park aldındağı mäydanda üz tarafdarların cıyıp, Qızıl armiä turında söylädelär. Soldatlar bäyräme saylaw aldı reklaması öçen qullanıldı. Şunda uq LDPR firqäse dä piket oyıştırdı. Anda LDPRnıñ gäzitläre taratıldı. Gäzittäge töp şiğar “Pomnit'' o russkix» dip iğlan itelgän. Başqa xalıqlarnı onıtırğa da bula ikän. Jirinovçılar kitapçıqlar taratqanda, bersen min dä eläkterdem. Tışlıqta Vladimir Jirinovskiynıñ räseme “Verxovnıy pravitel'' Rossii” digän tamğa belän basılğan. Avtor biredä Rusiäne 15 gubernägä bülergä täqdim itä ikän. Häm bülgännän soñ menä närsälär kilep çığarğa tieş: Başqortstan Çiläbe gubernäseneñ sostavına kerä, ä Tatarstannı Jirinovskiy Çuwaşiä, Ul''yanovsk ölkäläre belän berrättän Samara gubernäsenä quışırğa cıyına.
Soñğı waqıtlarda armiäneñ üzenä saqlanırğa turı kilä ikän. Kemnän disäñ, xezmät itkändä balaların yuğaltqan analar däğwäsınnan. Analarnıñ qayğısın urtaqlaşuçı voenkomatnı sudqa birü oçraqları bar . “Vostoçnıy ekspress” gäcite xäbär itkänçä, bu atnada Zäy şähärendä toruçı Tamara Valiullina Şadrinsk sudı aşa ulınıñ cenazasına kitkän aqçasın kire qaytarğan. Ulı Rinat 2001 yılda Kurgan ölkäsendä dürt ay xezmät itkännän soñ wafat bulğan. Änise sudlaşıp yörmäs ide dä, tik Rinatnıñ gäwdäsen Bögelmädän alıp qaytu öçen voenkomat benzinğa 500 sum aqça taläp itkäç, ana küñele zur kimsenü kiçergän. «Ana xoquqları» fond yärdäme belän Tamara Valiullina voenkomattan tieşlesen häm berençelärdän bulıp moral'' zıyan öçen dä aqça alğan. Soldat tormışınıñ bäyäse 77 meñ sum bulıp çıqqan.
İkençe oçraqlar da bik küp. Ata-ana tärbiäsennän mäxrüm bulğan balalar. Qazannıñ 6 lizeenda kadet klassında uqıylar. Bu malaylar üzlären bäxetle itep sanıylar. Biredä balalar xärbi yaqtan da äzerlekle bulıp çığalar bit. Litseyda dürt katet klassı oyıştırılğan, 5nçe sıynıftan 8 gä qädär. Älegä balalar monda köngä 18cәraTb toralar, ä tizdän internat ta eşli başlağaç, alar şimbägä qädär qaytıp kitmiçä şuşında ğına toraçaq. Düşämbe könne 10-13 yäşlek malaylar kadet kiemen kiep ant birälär.
Qazannıñ Suvorov xärbi uçilişçe kursantları bik matur kiçä oyıştırdılar. Berençe qaraşqa uq suvorovçılar üzläreneñ yäştäşlärennän citdilekläre belän ayırılıp toralar. Öslärendä üzençälekle qızıl tasmalı ber-ük qara kiem. Bu kiemne alar mäktäptä 8 sıynıf tämamlağaç kiä başlıylar. Tärbiäläwçe-ofitser küzenä qarap, alar ütä taläpçän tärtiptä yäşilär, xärbi künekmäläre alalar. Bu könne veterannar suvorovçılarğa suğış yıllarınnan küñellärendä uyılıp qalğan xatirälär turında söyläde. Nelya Bronislavovna Şuq üzeneñ Leningrad blokadasında kiçergännären tamaşaçığa şiğerlär belän citkerde. Suvorov uquçıları belän bergä säxnädä“Ğailä” dip atalağan ictimaği yärdäm üzägennän kilgän balalar da çığış yasadı.
Qazan suvorovçılar mäktäbe 1944 yılnıñ 2nçe oktäberendä barlıqqa kilgän Uquçılarnıñ milli sostavı bik törle, ämma tatarlar härber rotada 50 protsentın täşkil itä. Ämma tatar tele anda uqıtılmıy. Çönki uçilişçe Rusiäneñ saqlanu ministrlığı qaramağında, didelär miña. Fizika, ximiä däresläre belän berrättän kursantlarğa muzıka därese dä kerä. Anda alar tanılğan kompozitorlar icatı belän tanışalar, ä yıl sayın uçilişçeda uzdırılğan smotrlarda bik talantlı kursantlar da tabıla ikän. Kursantlarnı tärbiäläwçe-ofitser, mayor Zotov Azatlıq radiosı öçen Afgan, Çeçnya suğışlarında ülep qalğan suvorovçılar turında söyläde, alarğa bağışlap memorial'' taqta yasalğanın äytte.
15-16 yäşlek yegetlär suvorovçılar yäştäşläre arasında iñ naçarları tügel. Alar yazmışların armiägä bağışlarğa cıyına. Läkin bu yazmışlarnıñ kiläçäge bilgele tügel. Elekke veterannar da qızğanıç, xäzerge Kavkaz suğışı soldatları yazmışı da ayanıç.
Al''bina Zäynulla, Qazan


text:
1 aprildän kommunal' xezmät öçen tüläw arta
Rusiädä küp söylänä torğan, läkin şuşı köngä qädär ällä ni zur näticälär birmägän toraq-kommunal' xezmäteneñ reforması bara. Tatarstan da bu ölkädä çittä qala almıy inde, älbättä. Berençe itep, eşne ğädättägeçä bäyälärne arttırudan başlarğa buldılar. Şuşı yılnıñ 1 aprelennän tatarstanlılar toraq-kommunal' xezmäte öçen kübräk tüli başlıyaçaq. Bu xaqta Ministrlar Kabinetında uzğan matbuğat oçraşuında respublikanıñ tözeleş häm toraq-kommunal' xucalığı ministrı Marat Xösnullin xäbär itte. Ministr süzlärenä qarağanda, toraq-kommunal' xucalıq ğomer buyı dotatsiäle tarmaq bulıp kilde. Şuña da qaramastan, menä inde ike yıl alar ber märtäbä dä bäyälärne kütärmiçä, barlıq çığımnarnı da üzläre qaplap kilgännär. Xäzer isä, bäyälärne arttırmıyça berniçek tä bulmıy ikän, çönki kommunal' xucalıq xezmäte krizis çorın kiçerä. Oçraşuda äytelgänçä, xäzerge waqıtta Tatarstanda xalıq kommunal' çığımnarnıñ 58 protsentın ğına tüli. Ä menä Rusiä buyınça bu san inde 80-90 protsentqa citep kilä ikän. 1 aprildän soñ tatarstanlılar da kommunal' çığımnarnıñ 70 protsentın üz kesälärennän qaplıy başlıy. Qalğanın älegä xökümät östiäçäk. Räsmi mäğlümätlärgä qarağanda, bäyälärne arttırğaç här toraq iäsenä xäzerge köngä qarağanda 5-10 protsentqa kübräk aqça tülärgä turı kiläçäk. Çınlıqta isä niçek kilep çıqqanın älegä äytüwe qıyın, monı inde waqıt qına kürsätäçäk.


text: Paqstan räsmiläre xalıqara Newsweek jurnalınıñ ber sanın tıydı. Bu çığarılışta üterelgän Hollandiä film rejisserı Theo van Gogh'nıñ bäxäsle filmınnan soñ Yevropada barlıqqa kilgän etnik büleneş turında mäqälä bar. Filmda xatın-qıznıñ İslamdağı role turında qarşılıqlı fikerlär bar. Paqstan mäğlümat ministrı şeix Räşid Ahmed, jurnalnıñ bu sanınıñ tıyıluı turındağı xäbärne rasladı. Cirle xakimiätlärgä älege jurnalnıñ barlıq kopiälären tabıp yuq itergä quşıldı, ämma älege san satuda inde ber atnağa yaqın waqıt bulğan häm kübese satılıp betkän. Newsweek jurnalı matbuğat wäkile – bezneñ añlatmalar yuq, dip belderde.


text:
Qazannıñ mädäniät qazanı qaynap tora
Bu atna böyek şağirebez Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan könenä bağışlanğan törle mädäni çaralar uzuı belän istä qaldı. Qazandağı teatrlarda, konsert zallarında şiğer, cır,moñ söyçe millättäşlär räxätlänep milli mädäniät, sänğät äsärlären tıñlıy aldılar. Alar turında bez sezgä söyläp işetterdek inde.Xäzer başqa çaralar xaqında.29 aprel'' könne Tatar qurçaq teatrında näni tamaşaçılar Mansur Ğiläcevnıñ «Qazan qissası» spektaklen qaradı.Şul uq könne Tatar yäş tamaşaçılar teatrı Rabit Batullanıñ «Saq-soq»spektaklen kürsätte, 30apreldә isä Rabit Batullanıñ ''''Kiçer mine änkäy'''' spektakle Ğ.Qamal teatrınıñ keçe zalında bardı. Tatar yäş tamaşaçılar teatrında 30aпpeлb könne Taci Ğizzätneñ «Qıyu qızlar» spektakle quyıldı.Ğ.Qamal isemendäge Tatar däwlät akademiä teatrınıñ zur säxnäsendä 30aпpeлbдә Tufan Miñnullinnıñ «Şulay buldı şul..» lirik komediäsen tamaşaçı bik yaratıp qaradı. K.Tinçurin isemendäge tatar däwlät drama häm komediä teatrında Rädif Säğdineñ «Sınğan beläzek» melodraması kürsätelde.Ä Şalyäpin isemendäge kamera zalında Fedor Şalyäpinğa bağışlanğan konsert buldı. Räsim İl''yasov citäklägän « Qazan nurı» xalıq uyın qoralları orkestrı rus, ital''yan, tatar kompozitorlarınıñ äsärlären uynadı.Konsertta respublika xalıqara bäygelär laureatları Gölşat İmamieva häm Aydar Ğabdinov ta qatnaştı. Kiçädä Çaykovskiy, Brams, Xaçaturyan, Kulikova, Waxutinski, Paxmutova äsärläre belän berrättän F.Yarullin häm R.Yaxin äsärläre dä yañğıradı. Tatarstannıñ sınlı sänğät muzeenda «Mordoviä sänğäte» kürgäzmäse açıldı.Ul 23 mayğa qädär däwam itäçäk.Şunda uq älege Sınlı sänğät muzee fondınnan Lotfulla Fättäxov äsärlärennän torğan ekspozitsiä dä bik qızıqlı. Äle ul däwam itä.İntertat.ru agentlığı xäbär itüençä Qazannıñ «Ebivol''» galereyasendä «Könçığış bazarı» isemle kürgäzmä eşli. Ekspozitsiädä könçığış yefäkläre häm üzbäklärneñ milli kiemnären, dekorativ-ğamäli sänğät , zärkän bizänü äyberlären, balçıqtan yasalğan, şulay uq çigelgän eşlänmälärne kürergä bula. Älege ekspozitsiäne Sämärkandtan «Älfiä» galereyase alıp kilgän.Şulay uq bu könnärdä Ğ.Tuqay muzeenda «Ğ.Tuqay isemendäge däwlät büläge lawreatları», «Qırlay moñnarı», Ş.Qamal muzeenda Ğ.Äbsälämovqa bağışlanğan «Sünmäs utlar», M.Cälil muzey fatirında «Musada qunaqta» K.Nasiri muzeenda «Şihabetdin Märcäni häm Qayum Nasiri» isemle kürgäzmälär eşli. Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Sarkozy säfäreñ, Amerika küñelen yawlıyaçığına wäğdä birep başladı
Fransiä prezidentı, Nikolas Sarkozy, Amerika säfären däwam itä. Ul wäkillär polatı häm Aqyortta söyläşülär alıp bara. Sonınnañ ul, Prezident Bush belän, Amerikanıñ berençe prezidentı George Washington öyenä baraçaq. Sarkozy üz ilendä, Amerikan säyäsätenä häm mädäniätenä bulğan qızıqsınuı öçen Amerikan Sarkozy dip atala. Sarkozyneñ Bush idaräsenä qarşı mönäsäbäte, elgärese Jaques Chiracnınqınnan küpkä ayırılıp tora. Küzätüçelärdäñ berse isä, bu yıraq säfär, iğtibarnı Fransiä häm Amerika arasındağı urtaq kileşengän noqtalarğa cälep itärlek waqiyğa di.
“Min Waşiñtonğa bik ğadi ber maqsat belän kildem. Min fransuz xalqınıñ telägen citkeräm. Min Amerikanıñ küñeleñ yañadañ yawlarğa telim, min ozın möddätkä, Amerikan xalqınıñ küñeleñ yawlarğa kildem.”
Läkin bu, Fransiä, Amerika belän böten mäsälälärdä kileşä digän süz tügel. Şulay bu yulı mönäsäbät başqaçaraq bulır dide ul.
“Bez kiläşäbez me, yuqmı bu ayrı mäsälä… Läkin bez dus qalaçaqbız, çönki bez ber uk ğailä äğzalarıbız. Häm bez ğailä eçendä kileşmäw mäsäläsendä kileşä alsaqta, bez dus qalırbız.”
Aradağı urtaqlıqlar häm ayırmalıqlar qaysı mäsälälär närsä häm ähämmiäte ni däräcädä? Bu xaqta fikerlären beleşer öçen bez, Waşiñtondağı Demokratia İnstitutı başlığı, Patrick Bashamğa möracağat ittek.
Fransiä belän Amerika arasında, global cılınu häm Ğiraq suğışı kebek mäsälälärdä fiker ayırmalıqları bar.
“Älbättä, Sarkozy belän Bush Ğiraq mäsäläsendä bergä utırıp söyläşmäde. Sarkozy anda barğan xällärgä gel qarşılıq kürsätte. Läkin anıñ ber niçä yıl elek kürsätkän mönäsäbäte belän bügengese ber uq bulaçağın uylamim. Häm bälkidä Sarkozyneñ säyäsi şaxsiäte öçen möhim ber mäsälä bulsa da, xaqiqatta, Bush idaräse belän aranı bozası da kilmi. Şuña da ul bu mäsälädä Bush xaqimiätenä xalıq aldında tänqiyt beldermäyäçäk.”
Monnañ qala, Yaqın könçığış, İzrail-Fälästen nizağı mäsälälärendä qarşılıq küzgä çağıla, Fransiä Fälestengä teläkdäşlek beldersä, AQŞ İzrailne kübräk yaqlıy.
Ä İran häm anıñ atom tırışlılıqları mäsäläse isä ike tarafnı küpkä yaqınaytqan, fiker berdämlegenä kitergän töp mäsälälärdän berse.
“İrannıñ, xäzerge citäkçelege bulğanda, Atom qoralına iä buluı, Fransiä tarafınnañ qabul itelä almaslıq xäl.”
Basham, Bush Ğiraq suğışı arqasında, xalıqara häm il küläm säyäsi täsereneñ küp öleşen yuğalttı. Häm bu mizgeldä, Fransuz citäkçeneñ möhim qaysı ber mäsälälärdä, yaqlawı aña köç biräçäk. Häm şuña da Sarkozy Bushnı yaqlarğa teli di Basham.


text:
Öfölä Qazan däülät energetika universitetı wäkillege asılasaq
Bıl turala ,,Başkirenerğo,, şirqäteneñ matbuğat xeźmäte xäbär itte. Väkillek asıu säbäptären şirkät wäkildäre urında belgestär äźerläü menän añlata. Unıñ qasan eş başları älegä bildäle tügel. Başkirenerğo menän Qazan universitetı arahındağı general kileşeügä yaraşlı, wäkillek asılğansı, Öfönän belgestär Qazanda energetika universitetında belemen kamillaştırasaq. ,,Başkirenerğo,, studenttar ösön zamansa yataq töźöü źä lä qatnaşasaq. Başqortostandan Qazanğa uqırğa barıusılar ösön yataqtağı ike qat birelergä teyeş. Başkirenerğo üź siratında energetika universitetına zamansa qoramaldar hatıp alırğa wäğäźä itkän.


text:
2004 yılda bulğan möhim waqiğälärneñ qayberlärenä qısqaça küzätü
2004-nçe yıl törle dramatik häm tarixi vaqiğälärgä bay buldı. Madrid häm Beslanda terroristik höcümnär , Yevropa Berlegeneñ kiñäyüe, Ğıraq suğışı , Ukrainada saylaular bolarnıñ qayberläre. Radiobıznıñ Üzäk Xäbärlär Bülege alarnıñ qayberlären yomğaqladı.
Audio
"Min kürgän küpçelek keşelär eç, baş auırtuları, cilkä imgäkläre belän kilälär, yılıylar, yılıylar häm yılıylar. Alar aşıy almıylar, aşıy almağaç, organizmları qorıy, öyläre cimerelgännektän alar çadırlarda yäşilär , alarğa salqın tiä. Här närsä üzara bäylängän."
Ğinvar başlarında AQŞ ğäläm korabı 1997-nçe yıldan soñ berençe märtäbä Marsqa uñışlı räveştä qundı. NASA administratorı Sean Okeefe monı qotlap bolay dide.
Audio
"Bu NASA öçen bik zur tön. Min komandım belän bik ğorurlanam häm bez Marsta. Bu ğädättäntış zur uñış."
Fevral ayında Makedoniä prezidentı Boris Traykovskiy oçqıç qazasında hälak buldı. Bosnia Eçke Eşlär Ministerlege süzçese Veyzagiç bu xaqta bolarnı äytte.
Audio
"Qızğanıç ki, bez Makedoniä väkilçelegen Bosnianıñ Mostar şähärendäge xalıqara konferensiägä kiterüçe oçqıç bärelep töşkän digän xäbärneñ döreslegen raslıybız. SFOR köçläre oçqıç qaldıqların taptı häm oçqoçtağı barlıq keşelärneñ hälak bulğanın rasladı."
Martnıñ 11-ndä Madridda poezdlarğa quyılğan bombalarnıñ ber ük vaqıtta şartlauı näticäsendä 200 keşe hälak buldı 2 meñ tiräsendägese yaralandı. İspaniä premiere Hoze Maria Aznar qısqa vaqıt ütkännän soñ bolay dide
Audio
"Bu massa külüm üterü häm başqa terror aktları kebek monı da ber närsä belän dä aqlap bulmıy Terrorizm suqır tügel. Alar İspan bulğannarı öçen genä ütereldelär."
Bu aksiä öçen soñğaraq Al-Qaida belän bäyläneşe bulğan İslam militantları ğäyeplände. Läkin, xakimiätlär başta monıñ öçen Bask separatistları ğäyeple dip belderdelär. Berniçä könnän soñ ütkärelgän saylaularda Ğıraqtağı suğışnı yaqlağan xökümät ciñelde. Martnıñ 25-ndä Sintäber 11-ndäge höcümne tikşerüçe AQŞ komissiäsendä anti-terror buyınça öç prezidentnıñ kiñäşçese bulğan Riçard Klark tanıqlıq itte. Ul prezident Buşnı terror mäsäläsenä tieşle iğtibar birmävdä ğäyepläde häm Ğıraq suğışı xata buldı dip belderde
Audio
"Minem AQŞ prezidentınıñ Ğıraqqa intervensiäsen tänqitlävemneñ säbäbe bu- komisisä bu xaqta minnän soramasa da, min bu xatqa kitapta küp yazdım – prezident Ğıraqqa basıp kerüe belän AQŞnıñ terrorğa qarşı suğışın zäğiflätte."
Mart azaqlarında Taşkent häm Buxarada bombalar şartladı, atışular buldı. İñ kimendä 19 keşe hälak buldı. Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimov monıñ öçen Hezb ut-Tahrir oyışmasın ğäyepläde.
Audio
"Bez uzğandağı vaqiğälärne beräm beräm tikşerep sabaq alırğa teläsäk , bu höcümnärneñ çittän torıp yaxşı planlanğanın häm äzerlängänen küräbez. Yaqlau aqçası häm mömkinlekläre bulğan radikal üzklärdän kilä."
Berençe Mayda Yevropa Berlegenä 10 yaña ağza alındı häm ağzalar sanı 25-kä citte.
Audio
Yaqınça ber atnadan soñ Görcstannıñ Acariä provinsiäsendä vazğiät kiskennäşte. Anıñ citäkçese Aslan Abaşidzanıñ , prezident Saakaşvili belän köç sınaşuı şöker vatandaşlar suğışına kitermäde. Xalıq baş kütärüe säbäple, Abaşidze Acariädän kitte. Sakaşvili televidneiädä bolay dide
Audio
"Görçelär Aslan qaçtı Acariä irekle . Min bu ciñü belän härkemne qotlıym. Görcstan berdäm bulırğa tieş. Baş kütäregez. Görcstan berdäm bulaçaq."
Maynıñ 9-nda Mäskäv yaqlağan Çeçnä citäkçese Axmäd Qadırov İkençe Dönya Suğışı Ciñü Köne uñayınan ütkärlerä torğan paradnı qarağanda tribunada bomba şartlauı näticäsendä üterelde. Putin bu xatqa bolay dide
Audio
"Axmäd Qadırov Maynıñ 9-nda milli bäyrämebez vaqıtında hälak buldı. Ciñü bäyrämendä ul ciñüçe bulıp arabızdan ayırıldı."
İyün azağında AQŞ Ğıraqnıñ süverenlığın torğızdı. AQŞnıñ sivil administratorı Paul Bremer 28-nçe iyündä bolay dip belderde.
Audio
"Ğıraqlılar kiläçägegez öçen cavaplılıqnı üz qulığızğa alırğa tieşsez. Militsionerlarığıznı häm soldatlarığıznı, xatınnarığıznı häm balalarığıznı üterüçelärgä, nefteütkärgeçläregezne häm energetika elemtägezne şartlatuçılarğa qarşı toru belän ömetle kiläçäk tudıra alasız."
August urtalarında 202 ildän 10 meñnän artıq sportçı Afinada Cäyge Olimpia Uyınnarına qatnaşu öçen ciıldı.
Audio
Küplär Grek qorılmaları vaqıtında äzer bulmas dip borçılsalar da, uyınnar uñışlı ütte
Sintäberneñ 1-ndä çeçennär citäklägän suğıçılar Beslanda mäktäpne basıp alıp meñnän artıq balanı, ana-atanı, uqıtuçılarnı totıq itep aldılar. Öç könnän soñ şartlaular, atışular qabınıp kitte
Audio
300-dän küberäk totıq, yaqınça yartısı balalar üterelde. Qayber raportlağa qarağanda, qorbannar sanı küberäk bulırğa tieş. Parlament komissiäse äle dä bu fäciğäne tikşerü belän mäşğul. Prezident Putin televiziädä yasağan çığışında bolarnı äytte.
Audio
"Elegeräk äytkänemçä, bez törle krizislarğa, başkütärülärgä häm terror höcümnärenä duçar buldıq. Läkin, xäzer bulğannar keşeleksez häm teroristlarnıñ moña çaqlı bulmağan växşilege bulıp tora. Bu prezidentqa, parlamentqa yäsiä xökümätkä qarşı çığu tügel. Bu böten Russiägä , xalqıbızğa qarıy. Bu millätebezgä höcüm bulıp tora. "
Sintäber ayında Sudannıñ Darfur regionında humanitar fäciğä buldı. BMOnıñ belderüenä qarağanda, xökümät yaqlı ğäräp militsiäse nigezdä qaratänle 50 meñ afrikanlını ütergän. Alar ber milionğa yqqın keşene yäşägän cirlärennän quıp cibärüdä dä ğäyeplände. AQŞ dävlät sekretarı Colin Powell monı genosit dip atadı. Üktöber ayında Norvegiäneñ Nobel Komitetı räise Ole Danbolt Mjoes Solıx buyınça Nobl büläge lauriäten iğlan itte.
Audio
"Norvegiäneñ Nobel Komitetı 2004-nç yıl öçen Tınıçlıq buyınça Nobel bülägen demokratiä häm solıxnı tärräqqi itterügä kertkän öleşe öçen Waangari Maathaiğa birergä qarar itte."
Maathai bu büläkkä layıq bulğan berençe afrikan xatın-qız bulıp tora. Ul Afrikada 30 milionnan küberäk ağaç utıru eçenä yardäm iktäne , xatın-qız häm balalarnıñ xoquqların yaqlağanı öçen bu büläkkä layıq tabıldı. 9-nçe Üktäberdä Afğanistanda prezident saylauları ütkärelde. Vaqıtlı prezident Karzay saylaularda ciñep çıqtı. Üktäberneñ 17-ndä Belorusta konstitutsiäne üzgärtü öçen referendum ütkärelde. Bu üzgäreş prezident Lukaşenkoğa öçençe märtäbä üz kandidatlığın quyu mömkinlegen birü öçen kertelde. AQŞ Dövlät departamentı süzçese Richard Boucher Belorus xalqına üz telägän irekle häm ğadel belderü mömkinlegeneñ birelmävenä qızğanıç belderde. Noyäberneñ ikesendä AQŞta prezident saylauları ütkärelde. Prezident Buş yañadan saylandı. Noyäbeneñ 11-ndä Fälästinnärneñ citäkçese Yasir Arafat Parij yaqınnarında ike atna xastaxanädä qalğanna soñ, anda vafat buldı. Xastaxnäneñ baş tabibı Estripeau bolay dide
Audio
"Fälästin İdaräsenneñ prezidentı Yasir Arafat Clamarttağı Persi Xärbi xastaxanäsendä noyäberneñ 11-ndä irtänge säğät 3 30da vafat buldı."
Noyäber azağında Ukrainada prezident saylaularınıñ ikençe turı ütkärelde. Premier minister Viktor Yanukoviç ciñde dip iğlan itelgäç, oppozitisä kandidatı Yuşenkonıñ yüzär meñlägän taraftaraı Kievta häm başqa şähärlärdä xalıqara küzötüçelär tarafınan zur xärämläşülär buldı dip bäyälängän saylaularnıñ näticäsenä protest belderdelär.
Audio
Dikäber başlarında Ukraina Yuğarı Mäxkämäse saylaularnıñ näticäse manipulätsiälände digän näticägä kilde. İkençe tur saylaular 26-nçe dikäberdä yañadan ütkäreläçäk. Yuşenko üz taraftarlarına bolay dip belderde
Audio
"Bügen Yuğarı Mäxkämä xakimnarın mäxsus alqılağız. Alar bügen çın qähärmannar."
Bu belderüdän soñ ike atna vaqıt uzğaç, Avstriä tabipları Yuşenkonı sintäber ayında dioxin belän belä torıp ağuladılar digän näticägä kilgän buluların belderdelär.
Färit İdelle, Praga


text:
Ufağa Älmät tatar teatrı kilde
Ufağa Älmät tatar däwlät drama teatrı sänğat'kärläre çirattağı icat säfärenä kilde. Älmätlelärneñ bu gastrol'läre 10 martta başlana häm alar Ufanıñ iñ matur mädäniät uçaqlarınıñ berse – Başqortstannıñ Mostay Kärim isemendäge Milli yäşlär teatrı säxnäsendä çığış yasayaçaq.
Älmät tatar däwlät drama teatrı kollektivınıñ icat säfäre Ufada 15 martqa qadär däwam itäçäk. Şuşı könnärdä qunaqlar Başqortstan tamaşaçısına, balalar tamaşaların da isäpkä alsañ, distägä yaqın spektakl' täqdim itäçäk. Alar arasında Başqortstan dramaturglarınıñ da äsärläre bar.
Älmät tatar däwlät drama teatrınıñ baş rejisserı Ğafur Kayumov äytüençä, sänğat kollektivı Ufa säfärenä citdi äzerlängän häm şatlanıp kilgän.
“Ufağa şatlanıp kildek. Ni öçen digändä, bezneñ töp märkäzebez Qazan bulsa, anıñ yänäşäsendä Ufa tora, - Di Ğafur äfände. - Gastrol'lärne Mostay Kärimneñ “Qız urlaw” komediäse belän başlıybız. Mostay Kärim isemendäge Milli yäşlär teatrı säxnäsendä Mostay äsäre belän başlaw üze ber matur xäl”.
Älmät teatrı Ufağa Tufan Miñnullinnıñ “İsänmesez” komediäsen, Mansur Ğiläcevnıñ “Tuy külmäge” spektaklen, Nadejda Ptuşkinanıñ “Barı ber genä” tamaşasın da alıp kilgän. Gastrol'lär repertuarında tağın ber tamaşanı ayırıp äytergä kiräk. G. Qamalnıñ “Berençe teatr” p'yesası belän G. Qariewnıñ “Artist” äsäre nigezendä säxnäläşterelgän “Ayırılabız, axrısı” dip isemlängän spektakl' ul. Anı älmätlelär tatar teatrınıñ yöz yıllıq yubileyına bağışlağan.
Fänis Fätxi, Ufa


text: Rafah(Gaza sızığı) İzrael boralağı İslamçı Cihadnıñ xärbi qanatı citäkçese Möxämmäd Şeyx Xalilneñ öyen hädäf itep alsa da, ul öyendä bulmağan.Bu höcüm çärşämbedä 5 İzrael xärbieneñ üterelgän urınğa yasaldı. İslamçı Cihad üterü öçen cawaplılıqnı üz östenä alğan ide. Bügen irtänge säğätlärdä İzrael boralaqları Gaza şährendä Jihadnıñ cirle ofisına ut açıp , baytaq qına keşene cärähätläde. BMO general sekretarı K.Annan İzraelneñ kiçä Gaza sızığında unnarça fälästinleneñ yortın, kibetlären cimerü aksiäsen kisken xökem itte.


text: Vena. İran bügen atom qoralların cäyeldermäw kileşüwenä östämä berketmä imzaladı, şunıñ nigezendä xäzer Berläşkän Millätlär Oyışması inspektorları İrandağı atom qorılmalarında aldan kisätmi genä tikşerülär ütkärä ala. Venada urnaşqan Xalıqara atom energiäse idaräsendä berketmäne İran yağınnan Ğaliäkbär Salehi häm idaräneñ başlığı Möxämmäd äl-Baradei imzaladı. Kiçä İrannıñ vitse-prezidentı, berük waqıtta ilneñ atom energiäse oyışmasın citäklägän Ğölamriza Ağazadä, Tähran şul berketmägä qul quyıp üz atom programmasınıñ tınıç maqsatlarda ğına buluwın, anıñ qorallar eşläp çığaruğa bäyle tügellegen kürsätergä teli dip beldergän ide.


text:
İke yaqnıñ da räsmiläre äytüençä, alar strategik dialognıñ berençe öleşen başlap cibärgän.
Hind räsmiläre belderüençä, söyläşülär uzara elemtälärne yaxşırtu turında bara, şul uq waqıtta taraflar dönyadağı häm töbäktäge iminlek mäs'äläläre turında fiker alışa.
Räsmilär Qıtay premyer minstrı Wen Jiabaonıñ Hindstan säfärenä äzerlek turında da söyläşer dip kötelä. Xäzergä ul säfär Mart ayına bilgelängän.
Bu söyläşülär ike kön barır, annan soñ Pekiñda anıñ ikençe öleşe ütär dip planlaştırılğan. Pekiñ oçraşuınıñ köne älegä bilgelänmägän.


text:
Ğiraqta köç qullanular däwäm itä
Bügen Ğiraqnıñ waqıtlı premier-ministrı Ayad Allawi kiläse atnada ütäçäk saylawlar ildäge köç qullanularnı beterergä yärdäm iter digän ömet belderde. BBC televideniesendä çığış yasap Allawi, Ğiraq säyäsi yul belän demokratiägä taba barırğa teli, dide. Amerikan xärbilären Ğiraqtan çığaruğa kilgändä, bu turında söylärgä äle irtä dide ul.
Ul arada Ğiraqta töp terrorçı dip sanalğan Äbü Musab Äl-Zarqawi üzeneñ yaña möräcäğätendä kiläse yäkşämbedä ütäçäk saylawlarğa suğış iğlan itte. İslamçılarnıñ İnternet säxifäsenä quyılğan audio-tasmada ul, bu saylawlarnıñ maqsatı – Ğiraqnı "käfer" şiğilär qulına tapşıru dide.
Tawış birü waqıtında terror ğämälläre buldırmas öçen Ğiraq räsmiläre köçäytelgän iminlek çaraları küräçägen iğlan itte. Waqıtlı eçke eşlär ministrı Falah Äl-Näqib süzlärençä, şähärlärdä tönge komendant säğätläre kertelä, töbäklär arasında xäräkät itü, qoral yörtü tıyılğan bulaçaq. Ğiraqnıñ çikläre yabılıp quyılaçaq.


text:
Quşma Ştatlarğa Rita ğarasatı yaqınlaşa
Quşma Ştatlarnıñ Meksika qultığı yarlarına, ber ay eçendä inde ikençe, bu yulı yulı Rita dip atalğan köçle qarasat yaqınlaşa. Comğadan şimbä irtäsenä ul Texas ştatına kilep citer dip kötelä. Amerikanıñ Ğarasat Üzäge anıñ däräcäsen 5tän 4kä töşersä dä, ul şaqtıy köçle bulır digän qurqınıç bar. Uzğan ayda şulay uq 4 däräcäle Katrina ğarasatı näticäsendä meñnän artıq keşe häläk bulğan ide.
"Bu bik köçle dawıl.. Texas ştatında yar buyında yäşäwçe watandaşlarıbızğa cirle räsmilär äytkänne eşläw bik möxim. Xökümätneñ här däräcäsendä räsmilär iñ naçarğa äzerlänä."
Uzğan ay Katrina ğarasatı waqıtında sülpän xäräkät itkäne öçen tänqitkä tartılğan George Bush bu yulı Ritanı däwlät külämendä waqiğa dip atadı häm qurqınıç töbäklärdän keşelärne çığaru öçen federal qaznadan millionlağan dollar aqça bülep birde. Comğa könne üzeneñ Texas ştatına qaytıp ul äzerlek barışın şäxsän tikşermäkçe.
Ğarasatnıñ yulın tögäl farazlaw qıyın. Baştaraq Rita Quşma Ştatlarnıñ 4nçe iñ ere şähäre Houston tiräsenä yabırılır dip kötelgän ide. Soñğı farazlarğa qarağanda ul beraz uñgaraq qayıra häm Houstonnan 100 çaqırım çaması tönyaq-könçığışqa taba Port Arthur tiräsennän ütäçäk. Yağni küp keşe uqmaşıp yäşägän urınnar beraz çittäräk qala, ämmä amerikanıñ neft sänäğäte üzäge sanalğan urınnarğa qurqınıç yanıy.
Katrina waqıtında su astında qalğan New Orleans şähärenä bu yulı ğarasat kermäs dilär - ul 200 çaqırım çaması könçığıştaraq – ämmä köçle yañğır bik tübän urnaşqan bu şähärdä sunıñ kütärelüenä kiterä ala.
Meksika qultığı yarlarınnan xäzer millionğa yaqın keşe küçerelä. Yullar maşina belän tulğan. Bügen Dallas yanında ber törkem qartlarnı küçergän avtobusta yanğın çığıp 20 keşe häläk buldı. Ğarasattan qaçuçı Michelle Rodac Galveston qalasınnan könyaqqa taba bara:
"Min bik qurqam. Mondıy närsä kürgänem yuq ide äle. Minem 12 yäşkä qädär 4 balam bar. Menä töyäldek tä Brownsville''ğa taba kittek."
Michelle xanım yäşägän Galveston qalası yar buyındağı utrawda urnaşqan. 1961 yılda bu şähär ber dawıl kiçergän ide inde. Şul waqıtta tuğannarın yuğaltqan Eldridge Langlinais:
"1961 yılda, min äle mäktäpkä yöri idem, minem 27 qärdäşem batıp ülde – apalar, abıylar, ike tuğannar. Min monı äle dä xäterlim. Ğarasatqa bik citdi qararğa kiräk di, Eldridge Langlinais."
Katrina ğarasatı Quşma Ştatlarnıñ Ğädättän-tış xällär idaräseneñ dä citeşsezleklären açıp saldı. Bu yulı İdarä başlığı David Paulison Rita ğarasatı Meksika qulatığınıñ yartısın qaplayaçaq dip kisätte häm bu töbäktä yäşägän keşelärne kitergä çaqırdı:
"Tağın ber tapqır kisätäsem kilä, sez ğailäläregezne alıp bu dawıldan iminräk cirgä kitergä äzer bulırğa tieş."
Meksika qultığındağı neft sänäğätenä zıyan kilep, neft çığaru häm eşkärtü eşläre tuqtalır digän farazlar sürätendä neft bäyäse bu atnada yänä kütärelde. Xäzergä ul ber miçkägä 66 dollar tiräsendä tuqtaldı. Ämmä neft satuçı İra Eckstein süzlärençä, alğa taba här närsä bula ala:
"Houston su astında qalsa här närsä bula ala. Eşkärtü saflarınıñ 60%tına zıyan kilsä, neft bäyäse 5 dollarğa bulmasa, 3-yarım, 4 dollarğa bareber kütäreläçäk."
Katrina ğarasatı näticäsendä neft bäyäse bolay da 70 dollar tiräsenä mende. İqtisadçılar fikerençä, yuğarı neft bäyäläre dönyada iqtisad üseşeneñ aqrınayuına kiterergä mömkin.
-Ali Gilmi


text: Bügen Rusiäneñ ber törkem xoquq yaqlawçıları Başqortstannıñ Blagoveçen şähärenä kilde. Alar cirle xalıq belän oçraşıp, uzğan yıl bulğan xällärneñ tikşerelüe turında mäglümät tuplamaqçı ide. Törkemdä Mäskäwneñ Helsinki törkeme başlığı Ludmila Alekseeva, Keşe xoquqları öçen xäräkät citäkçese Lev Ponomarev, Novaya gazeta xäbärçese Anna Politkovskaya bar. Ufadağı xäbärçebez äytüençä, tawış köçäytkeç kütärep kilgän keşelär "bez sezne monda çaqırmadıq, kitegez" digän süzlär qıçqırıp, oçraşunı özergä tırışqan. Bu xaqta tulıraq itep şimbä tapşıruında.


text: Ğiraqta Äl-Qaidäneñ cirle citäkçese sanalğan Äbü Musab Äl-Zarqawinıñ ike yaqın yärdämçese qulğa alınğan dip xäbär itelä. Amerikan xärbiläre Bağdadtan 70 çaqırım yıraqlıqta, Balad qalası yanında Zarqawinıñ xärbi citäkçese sanalğan Mulla Kamil äl-Assawadinı totqan. Anıñ qayçan qulğa alınuı xäbär itelmi. Ğiraq xärbiläre kiçä Baqubada Zarqawinıñ Diala töbägendäge wäkile Ağa Omarnı qulğa alğan. Bügen amerikan xärbiläre Ğiraqnıñ tönyaq-könbatışında ğisyançılarğa qarşı kiñ-küläm xärbi operatsiä başladı. Bğadadtan 260 çaqırım yıraqlıqta, Hadita tiräsendä barğan çaralarada meñgä yaqın xärbi qatnaşa.


text:
Barselona arxitektorı Qazan üzägen saqlap qalırğa çaqıra
Qazanğa törle il belgeçlärennän torğan arxitektorlar törkeme eşläwe turında xäbär itkän idek. Seminarnıñ citäkçese Barselona baş arxitektorı Xose Asebliyo buldı. Bügen arxitektorlar törkeme üz eşen tämamladı häm Qazannı niçek küz allawları turında proyektların, kiñ cämäğätçelekkä täqdim itte. Nigezdä yäş miğmärçelärdän torğan bu eşçe törkem, citäkçeläre professor Asebillyo ideyaların yaqlap çıqtı. Ul da bulsa, şähärneñ tarixi üzençälegen saqlaw häm su buyların aktivraq qullanu. Seminarnıñ soñğı könendä, şähärneñ başlığı İlsur Metşin häm başqarma komitet citäkçese Marat Zahidullov ta kilde. Mer, üz çığışında, yäşlär yasağan proyektlar şähärneñ tözü planına öleşçä bulsa da kerteler dip belderde. İlsur Metşin kitte, başqarma komitet başlığı, çit il häm Qazan arxitektorları qatnaşlığındağı söyläşüne axırğaça tıñlap utırdı, Barselona baş arxitektorınıñ süzlären terkäp utırdı. Professor Xose Asebillyo, eşneñ maqsatın üseş yünäleşlären bilgeläw, dip atadı häm can açısı belän, şähärneñ tarixi üzägen cimerüne tuqtatırğa kiräk dide. «Stadionnan Qaban külenä qädär aranı, äle kiçä genä maşinada ütkän idem, şähärneñ tarixi üzägeneñ cimerelep baruınıñ tizlege mine tañ qaldırdı. Qazan üzäk bazarı belän tatar teatrı arasında urında şähärneñ barlığı sizelmi dä, ul cirdä ul bötenläy uq itelgän. Qazan mirasın beterüne tuqtatırğa kiräk. Tarixi mirasınnan başqa Qazan, yuğarı däräcäle şähär buludan tuqtıy.» Barselona arxitektorınıñ borçıluın Qazan miğmärçeläre dä añlıy. Ämma böten närsä aqçağa kilep terelä, di arxitektor İldus Assadullin. Qazan arxitektorı İldus Assadullin tarixi üzäkne saqlaw kiräklege belän kileşä, ämma bu zur biznes häm aqça eşläw aşa ğına alıp barıla ala dip sanıy ul. Barselona arxitektorı Xose Assebillyo seminarda çığış yasağanda, Qazan şähäre, başqa şähärlärdän tarixi üzäge häm su buyları belän ayırılıp tora. Yıraqlardan monda turistlar kilsä dä, şuşı mädäni ruxi miras belän tanışırğa häm İdelgä qaraw öçen genä, dide ul. Seminarda qatnaşuçı arxitektorlar törkeme şähär üzäge häm su buyların üzgärtep qoru turında uylandı. Tarixi binalarnıñ cimerelüennän soñ ikençe zur qıyınlıq, Qazanda binalarnıñ siräk-siräk tözelüe, şähärneñ kiñlekkä taba zurayıp baruı, cäyelep kitüe. Näticädä şähär üzäge buşap qala, şunıñ belän bergä anıñ tarixi yöze dä cuyılıp bara, dip sanıy Xose Asebillyo. Ul citäkçelegen proyektlarda, mäsälän, İske tatar bistäsendä, Qaban buylarında toraq häm eş urınnarı buldırırğa, kafe häm törle küñel açu üzäklären tözergä, yäğni bu cirlärne tığızlap tözergä. Keşe yörep torğanda, şähär qaynap torğanda ğına, yäşi ul, di Barselona baş arxitektorı. Arxitektorlar törkeme şulay uq, Qazan su yarların ber berse belän ruxi yaqtan totaştırırğa täqdim itelä.
Seminarda äytelgänçä şähärneñ tözeleş planı, bıyıl qabul itelergä tieş.Bikä Timerova.


text:
Vahiy
Vahiy (arapça وحي) - Allahnıñ öz buyruq ve sözlerini peyğamberlerge bildirilmesi ve bu tarzda bildirilgen bilgiler.
İslâmğa köre, vahiy peyğamberlerge meleklerniñ büyügi Cebrail vastasınen ya da vastasız şekilde ene. İnsanlarğa vahiy yollamasınıñ bir taqım sebepleri bar, bularnıñ eñ müimi Allahnıñ insanlarğa doğru yolnı köstermege istemesidir. Allah Qurannıñ nasiat ve ögüt olğanını ve añlaşılmaq içün endirilgenini bildire. Vahiy ile insanlıqqa kerçek inanç esasları, eyilik, eş areket ve tavırnıñ doğru ve güzel olğanı ögretile.


text:
Sunuyu indir
Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz
YayınlayanSuat Kaner Değiştirilmiş 2 yıl önce
1
Uygur Akademisi 2012, İstanbul Uyghur Tilining Komputer Tetqiqati Murat Orhun Komputér Mühendislik Bölümü İstanbul Bilgi Üniversitesi İstanbul, Türkiye
2
Uygur Akademisi 2012, İstanbul Mezmunlar Kirish Türk Tilliri Tetqiqatliri Uyghur Tili Tetqiatliri Netice
3
Uygur Akademisi 2012, İstanbul Kirish Tebi til tetqiqati ve Komputer Komputer bilen til tecime qilish Tetqiqatning bashlinishi ve tereqqiyati Tar cehettiki tercime sistemliri Bir-birige yiqin tillar otursida tercime qilidighan sistemler Bir-bridin yiraq tillar otursidiki tercime sistemliri
4
Uygur Akademisi 2012, İstanbul Kirish (devam) Tercime sistemlirining tercime ünümü Tercime sistemliri insanlarning yérini alalamdu? Dunyada, tercime tetqiqatlirining hazirqi ehwali we tetqiq yüzlinishi Eng köp tetqiq qilinghan tillar.
5
Uygur Akademisi 2012, İstanbul Türk Tilliri Tetqiqatliri Türk tillir bilen qilinghan tetqiqatlar, pütün Türk tilliri bilen qilnghan tetqiqat ichide eng büyük salmaqni igelleydu. Türkchidin- Azericige tecime Türkchening Morphologiyelik tetqiq qilghuchisi Turkchidini- Tatarchige Tercime sistemi Tatarchining Morphologiyelik tetqiq qilghuchisi
6
Uygur Akademisi 2012, İstanbul Türk Tilliri Tetqiqatliri(devam) Türkmenchining morphologiyelik tetqiq qilghuchisi. Türk tilliri otursida ortak tercime sistemi Türkmenchidin Türkchige tercime sistemi Türkchinini morphologiyelik iniqsizliqni bir terep qilish sistemi Türkcke Korpus
7
Uygur Akademisi 2012, İstanbul Türk Tillir Tetqiqati(devam) Sözlerdiki iniqsizliqning hesaplanmasi
8
Uygur Akademisi 2012, İstanbul Uyghur Tili Tetqiatliri Uyghurchining élipbelering komputer bilen bir terep qilinishi Unicode UKIJ Uyghurchidin- Yaponchigha tercime sistemi Uygur tili Metin ambiri (corpus) Uygur tilidiki menidash sözler
9
Uygur Akademisi 2012, İstanbul Uyghur Tili Tetqiatliri (devam) Uyghurchining morphologiyelik tetqiq qilghuchisi. Uyghur tilidiki pillaring mürekkepligi Uygurchidin Türkchege tercime sistemi Uyghurchidin Xenzuchige tercime sistemi Uyghur tili bilen munasiwetlik istastikiliq hesaplashlar.
10
Uygur Akademisi 2012, İstanbul Netice Türk tilliri bilen munasiwetlik komputér tetqiqatliri we bu tetqiqatlarda, Uyghur tili bilen munasiwetlik tetqiqatlarning salmiqi araştırıldı. Uyghur til tetqiqatining hazirqi ehwali yekünlendi. Kelgusideki tetqiqatlar uchun muhim bolghan témalar yekünlendi.
11
Uygur Akademisi 2012, İstanbul Rexmet Suallar ?
Benzer bir sunumlar
© 2017 SlidePlayer.biz.tr Inc.
All rights reserved.


text:
Waşingtonda AQŞ prezidentı George Bush üzeneñ tışqı säyäsät kiñäşçeläre belän oçraşıp berniçä säğät buyı, Ğiraqta säyäsi xakimiät küçeşen tizlätü yulları turında söyläşte.
Oçraşuda şulay uq, Ğiraqtağı Amerikan waqıtlı idaräse başlığı Paul Bremer, vitse prezident Dick Cheney, saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, däwlät sekretare Colin Powell häm Däwlät İminlege kiñäşçese Condolezza Rice ta qatnaştı.
Räsmilär äytüençä, Aq Yort Ğiraqtağı İdarä Şurasınıñ eşennän qänäğät tügel.
Bügen Ğiraqtağı İdarä Şurası başlığı Jalal Talabani mömkin qädär tiz arada küçeş çorı xökümäten oyıştırırğa çaqırdı. Talabani fikerençä, küçeş çorı xökümäten konstitutsiä qabul itelgänçe ük oyıştırırğa kiräk. Talabani äytüençä, mondıy adım, Ğiraq xäzer okkupatsiädä, şuña kürä höcümnär oyıştıru aqlana dip terrorçılıqqa çaqıruçılarğa qarşı orım bulır ide.


text:
Tatar teatrınıñ yoldızı
Härwaqıtta bik matur, xisçäñ häm güzäl tawışlı Alsu Ğäynullina bik tiz tanılıp, tamaşaçını üzenä qarata. Ä üzeneñ bäxetle icadi tormışın ul ataqlı rejisser Marsel' Sälimcanov yärdäme belän bäyli. Äytergä kiräk, Tatarstannıñ xalıq artistçası Alsu Ğäynullinanıñ ğailäse dä ğadi genä tügel. Anıñ ire İl'dar Xäyrullin çın säxnä yoldızı, alarnıñ balaları — İskändär dä säxnädä tamaşaçı mäxäbbäten ayulap ölgerde inde.
Qamal teatrında 28 fevral' könne Alsu xanımnı qotlarğa, anıñ awıldaşları, karsttaşları, icattaşları, teatr söyuçelär cıyılğan ide. Şulay uq kiçädä yubiley uñayınnan TR prezidentı M.Şäymiev isemennän dä qotlaw xatı citkerelde. Aldan Alsu Gäynullina üzeneñ icadi tormış yulı turında söyläde. Teatrda uynarmın dip uylamağan da idem, diktor bulırğa xıyallanğan idem, dide ul. Xäzer isä, ul üze dä häm älbättä bez dä, Alsu xanımnı teatrsız, säxnäsez küz aldına da kiterä almıybız.
Qotlawlar, büläklär tapşıru Alsu Gäynullina uynağan spektakl'lärdän özeklär kürsätü belän aralaşıp bardı. Ä alar bik küp. Kiçädä şularnıñ “Qazan sölgese”, “Yara”, “Äldermeştän Älmändär”dän özeklär täqdim itelde. Qamal teatrına yaña rejisser Färit Bikçäntäev kilgännän soñ da, Alsu xanımnıñ qızıqlı rol'läre kimemäde.
Kiçädä Tatarstannıñ xalıq şağire Robert Miñnullin da qatnaştı. Ul üzeneñ çığışında, bez teatrğa maturlıqnı sağınıp kiläbez, bu maturlıqnı kürü, belü öçen bezgä Alsu kiräk, ä anı kürep bez üzebez dä maturlanabız, dide. 28 fevral' könne Ğaliäskär Qamal teatrı binasında ütkän şuşı yubiley kiçäsendä, Alsu Ğaynullinanıñ iñ zur teläge qabul buldı – zal bu könne yaratqan artistçasın qotlarğa aşqınıp kilgän tamaşaçılar belän tup-tulı ide.
Al'bina Zäynulla, Qazan


text:
İran, Siriä, Törkiä häm Ğıraqta yäşäwçe 25million körd, dönyada däwläte bulmağan in zur xalıq törkemen täşkil itä.Suğıştan soñğı Ğıraqta yäşäwçe 5 million körd , ilneñ qalğan öleşenä ğäräblärgä quşılırğa ber dä telämi.Körd aktivistları 1.7million imza cıyıp Tönyaq Ğıraqta- körd töbägeneñ kiläçäge turında referendum ütkärergä teli.AQŞ xökümäte kördlärneñ bäysezlegenä qarşı. Dawuldan alda tıñlıq xökem sörgän körd töbäge turında
Ğıraqnıñ tönyağı , körd töbäge Bush administratsiäse küzallağan kebek , amerikan yaqlı, sekular häm demokratik . Problema : kördlär bik nıq bäysezlekkä omtıla bu isä Ğıraqta üzäk xökümät oyıştıru tırışlıqların kirtä bula ala. Körd citäkçeläre üzäk xökümät tönyaqqa aftonomiä birsä ul Ğıraqnıñ ber öleşe bulıp qalaçaq dip äytä. REfenedum oyıştıru eşe belän citäklegän şağır Şeko bekas 83 yıl elek bezne köçläp Ğıraqqa quştılar, äe bez irıklı ,bäysez bulırğa telibez di. Bäysezlek
kördlärgä qurqınıç tudıraçaq. Ğıraq Kördistanı Törkiä, Siriä häm İran belän äyländep alınğan. Bu illärneñ hämmäse dä körd bäysezlegenä qarşı,şulayuq Ğıraq xalqınıñ zur öleşe .Çittän qarağanda Ğıraqnıñ 3 töbäge üz yulların saylağan kebek.İlneñ könyağı şığı möselman ruxaniläre qaramağında islam däwläte teli. Eleke rejimnıñ äğzaları täsire arta barğan Sönni möselman üzäktä küpçelek ğäräb millätçelege yağında. Şığılar da sönnilär dä vaqıtlı Ğıraq konstitutsiäsendä kördlärgä qaralğan aftonomiä belän ber dä qänäğät tügel.Ğıraqtağı AQŞ administratorı waqıtlı konstitutsiägä üzgäreşlär kertüne kire qaqtı.AQŞ räsmiläre könyaqtağı kierenkelek sülpäneyep,üzäk xökümät oyıştırılğannan soñ tönyaqnı aftonom töbäk itep quşu mömkin dip qarıy.Täsirle üzäk xökümätneñ oyışuı kiçekkän sayın öç töbäkne yaqınlaştıru da qıyınlaşaçaq. Qayberäwlär inde xäzer dä soñ , alarnı bergä quşmaw bälkim xäyerleräk dip söyli. Britaniädä Exeter Universitetında yaqın könçığış belgeçe Gareth Stansfield Ğıraqnı Ğäräb häm Körd däwlätenä bülü Amerika öçen iñ yaxşı strategiä bulır ide dip äytä. 25 million dip uylanılğan ,yaqın könçığışta taralıp yäşäwçe bu xalıqnıñ däwläte yuq. Sonğı distä yıllarda bigräk tä Törkiädä kördlär iqtisadi säbäplär häm xärbilärdän qaçıp şähärlärgä urnaştı. Yäşägän illärendä bu xalıqqa yaxşı möğämälä kürsätelmäsä dä Saddam Xösäinneñ eşlägäneñ beräw dä eşlämäde. Anıñ xärbiläre 1988 dä 4500 awılnı yuq itep 5meñ keşene agulı gaz belän üterde. 1991 nçe yılğı başkütärüdän soñ AQŞ häm BMO tönyaq Ğıraqta kördlärne saqladı. Suğış oçqıçları Saddam köçlären körd territoriäsenä ütkärmäde, BMO Ğıraqnıñ neft keremeneñ ber öleşen kördlärgä bülep birde. Kördlär bu häm xalıqara yardämnän faydalanıp iskitärlek täräqiät kürsätte. Yullar tözede, mäktäplär açtı,eş urınnarı , käräzle telefon çeltärläre buldırdı , ämma in möhime ğäräb rejimnarınıñ röxsät itmägän körd mädäniäten torğızdı. Tönyaqtağı köndäş ike körd fraksiäse parlamentların berläşterde häm berdäm xökümät oyıştırunı planlaştıra .Ğıynaurda bulaçaq dip kötelgän parlament saylawlarında xatın qızğa zur urın bireläçäk dip kötelä. Körd deputatlar , waqıtlı Ğıraq konstitutsiäsendä xatın qızğa qarağan maddä alarnıñ xoquqların çikli dip kire qaqtı.Tıyılğan körd tele sonğı distä yılda çäçäk ata,kördçä kitaplar basıla, Qorän, könbatışnıñ fälsäfä kitapları kördçägä tärcämä itelep basıldı. Näşriät yortı taläp şundıy zur ki basıp ölgermibez dip şiqäyät itä.Körd suğışçıları üz traditsion kiemnären Ğıraq armiäse mundire belän alıştırsa da, cinlärendä körd bayrağı..AQŞ bilgelägän idarä şurasında utırğan körd citäkçeläre , xalıqtağı bäysezlek omıtılışların älege waqıtta realistik tügel dip tınıçladırırğa tırışa. Şunısı iqtibar cälep itä, Fallucada barğan suğışqa ( ozaq yıllar sönni ğäräblär tarafınnan ezärleklängän ) kördlär 18 doktordan torğan törkem belän daru häm başqa yardäm cibärä. Falluca da ğıysyançılar alarnı totıq itep ala , küp räxmät yardäm öçen ämma sez bezneñ doşman amerikannar belän bergä eşlisez dip alarnı 3säğättän soñ kire cibärgän..Sonğı distä yılda tönyaqta kördlär çağıştırmaça tınıçlıqta yäşädä, ämma Kirkuk, Musul kebek neft çıqqan şähärlärne kördlär kebek, törkmännär, xristian ğäräblär assurianlar da däğwä itä. Könçığış Kördistan premyere Barham Saleh ägär dä Ğıraq islam däwläte yäki millätçe ğäräb däwlätenä äylänsä bez andıy ilne qabul itmiäçäkbez dip belderde.
färidä xämit,praga


text: Sanaa. Yämändäge ber räsmi wäkil sülärenä qarağanda, atna buyı ber qabilä qulında totıq itep totılğannan soñ anda german xökümäteneñ elekke äşzası, anıñ xatını häm öç balası azat itelgän. Juergen Chrobog ğailäse belän, ilneñ könçığışındağı Şäbwä wilayätenä säyäxät itkän çaqta urlanğan ide. Monı eşlägän qabilä Yämän xökümätenä törle cinayätlär öçen xökemgä tartılğan 5 keşesen azat itü taläben quydı. Elekke ministrnı azat itü söyläşülären Yämänneñ saqlanu ministrı alıp bardı. Bıyıl ğına Yämändä çit il keşeläre dürt märtäbä urlandı.


text:
Üzäk televideniedä 3 säğät buyı tatarlar çığış yasadı
İnde öçençe yıl rättän Üzäk televidenieneñ M1 kanalı ramazan ayına bağışlanğan 3 säğätlek oçraşular ütkärde. Soñğı oçraşu 15nçe noyäber könne buldı. Anda äytkänemçä 3 säğät däwamında bersen-berse alıştırıp Mäskäwneñ bilgele tatar keşeläre belän oçraşu ütte. Alıp baruçılar televizor qarawçılar belän dä turıdan-turı elemtägä kerep, alardan in tanılğan tatar keşelären atawnı soradılar. Şulay itep 3 säğät däwamında 200 dän artıq keşe telefonnan şaltıratqan häm peyjerğa maqtawlı tatarlarnıñ isemen atağan yazmalar cibärgän. Ä inde oçraşunıñ üzenä kilgändä bıyıl biredä Rusiäneñ Yevropa öleşe dini idäräse başlığı, Rusiäneñ möftilär şurası räise Rawil Gaynetdin,Tatarstannıñ tulı xoquqlı wäqälätle wäkile Nazif Mirixanov. “Tatarskie Novosti” gazetasınıñ baş redaktorı İlyäs Möslimov, 1186 mäktäp uquçıları häm uqıtuçıları. Şulay inde tatar törkeme dürtençe yıl belem alğan mäskäw pedagogiä universitetı studentları häm uqıtuçılar qatnaştı. Äytep ütelgän universitetqa bıyıl da 10 keşedän torğan yaña studentlar qabul itelde. Oçraşu aldınnan pedagogiä universitetı uqıtuçısı Landış Latfullina belän söyläşü mömkinlege dä buldı. Yaña qabul itelgän häm inde bıyıl dürtençe kursta uqığan studentlar turında söyläde ul yaña yılda da qabul itelü bulaçaq. Bez bügen televideniedän üzebez xaqında söyläp, yaña kursqa kilergä öndiäçäkbez , dide.. M1 kanalınıñ “Äzer bul” dip atalğan programmasında şulay uq Mäskäwneñ ber tatar restoranı da çaqırılğan ide. Alar anda pılaw peşerdelär. Häm tatar xalıq aşları turında söylädelär. Televidenie tamaşaçılarnı pärämäç, öçpoçmaq talqış kälävä, qaq häm başqa tatar rizıqları täqdim itelde. Osta peşekçelär xätta ul aşlarnı äzerläw ısulların da öyrättelär. Şulay uq mäskäw cırçıları Roza Xabibullina häm anıñ “Ayqay” törkeme cırçı häm kompozitor Nailä Fatexova da üz cırları belän bäyräm oçraşuların bizäde. Şul uq könne yäğni 15nçe noyäber kiç belän Rusiäneñ Yevropa öleşe dini idäräse bäyräm aşına küp törel qunaqlar çaqırıp, alar belän mäskäwneñ Prağa restoranında oçraşu ütkärde. Bu bäyräm aşına Rusiä prezidentı apparatınnan da, törle dini oyışmalardan da wäkillär kilgän ide. Häm şulay Çeçnyanıñ yaña saylanğan prezidentı Alu Aluxanov, häm Federatsiä şurasınnan bezgä tanış bulğan Ramazan Abdulatipov ta bar ide. Qunaqlarnı qotlağan çığışında Çeçnya prezidentı bar xalıqqa da tınıç tormış teläp, çeçen telendä Çeçen xalqın da qotladı. Ramazan Abdulatipov çığışında İslam mäs`äläse belän islam turında berni belmägän nadannar şöğillänmäsen ide digän fiker ütkärde. Federal` strukturalarda häm massaküläm mäğlümat çaralarında islam belgeçlären buldıru zaruri dip belderde. Ä inde prezident apparatı wäkile Rawil Gaynetdinne Ramazan bäyräme belän genä qotlap qalmıy, xalıq sanın isäpkä aluda möselmannarnıñ aktiv qatnaşuına räxmät belderep, maxsus medal' dä tapşırdı.
Mäskäw. Näzifä Kärimova


text:
Qazan metrosınıñ qalğan stansiäläre 1000 yıllıq ütkäç eşlänmäs inde dip söylände xalıq. Ni ğäcäp uramda salqın qış bulsa da metro tözüçelär eşlären tuqtatmağannar. Çönki şuşı könnärdä alar jurnalistlarnı qazılıp yatuçı yaña stansiälärne kürsätmäkçelär ide. Hawa salqınayıp kitü arqasında ekskursiäne başqa atnağa küçerdelär. Läkin qayber jurnalistlar Qazandağı “İdel-press” binası qarşındağı metro qazu tişegenä kerep çıqtılar, hawa temperaturası artıq tubın bulu säbäple ikençe atnağa kilersez dip borıp cibärdelär. Bu metro qazu tişegendä eş çınnan da tuqtalmağan, maşinalar göreldi, eşçelär tez-bız çabışalar ide.
Başqaladağı metro tözeleşeneñ eşçänlege belän Qazan metro tözeleşe başlığınıñ urınbasarı Vin'yamin Tärcemanov tanıştıra:
- Bügenge köndä energoinstitut qırıyındağı “Käcä bistäse”ndä qazu eşläre bara. Älege stansiäne nığıtu öçen kiräkle materiallar da äzer. Şuşı könnärdä “Käcä bistäse” tuqtalışın nığıta başlıybız. Ciñü prospektındağı tonnel' eşlänelep bette diärgä bula. Şulay uq älege stansiäneñ öske yağı da taş kirtä belen äyländerep alınğan. Bu könnärdä bezne hawa torışı beraz totqarladı, jurnalistlarğa bez “Käcä bistäse” stansiäsen nığıta başlawıbıznı kürsätmäkçe idek. Ni qızğanıç temperatura tübän bulu säbäple kütärü-töşerü caylanması eşlämäde. Xäzer temperaturanıñ beraz cılınuın kötärgä kiräk bulaçaq.
Matbuğatta metro tözeleşen finanslaw totqarlanu arqasında eşçelär yalğa cibärelgännär digän xäbärlär buldı. Bu xaqta sez diärsez digän sorawğa Vin'yamin Tärcemәnov bolay dide:
- Min bolay dip cawap birer idem. Biş stansiäne qullanuğa tapşırğannan soñ eşçelärne qısqartırğa turı kilde. Tözeläse obyektlar kimegäç 1200 keşedän bügen 870 eşçe qaldı diärge bula. Bu ğädäti küreneş, şuña kürä eşçelär belän waqıtlıça ğına kontraktlar tözelgän ide. Min monda bernindidä ğäcäpkä qalırlıq närsä kürmim. Bügenge eşçelär eş betkänçe bulaçaqlar, ä waqıtlıça eşlägännär obyektlar qullanuğa tapşırılğaç kittelär.
Finanslaw buınça problemalar çıqmas dip ömetlänäbez. Bezneñ 30 avgusttan birle eşne tuqtatqanıbız yuq.
Şulay Vin'yamin äfände metronıñ ber stansiäsen tözü öçen 36 ay kiräklegen äytte. 1000 yıllıq aldınnan qızu templar belän eşlägännär xäzer plan buyınça eşlilär ikän. Aqçalar tieşençä barsa 2007 yıl axırına 2008 yıl başına “Käcä bistäse” belän “Ciñü prospektı” stansiälären qullanılışqa tapşırırğa uylıylar. Xäzerge waqıtta “Tawlar” stansiäsennän “Ciñü prospektı”na qädär bulğan 978 metr arada ber tonnel' äzer, ikençesen qazu däwam itä. Ä “Kreml'”dän “Käcä bistäse”stansiäsenä qädär 2 kilometr ara su astınnan ütkängä beraz aqrınraq eşlärgä kiräk. Çönki tonnelgä su töşüe ixtimal. Metro tözüçelärneñ citäkçeläreneñ süzenä qarağanda mondıy problema bulmas dip kötelä, eşne planlaştıruçı injenerlar häm başqa belgeçlär törle illärdän kilgännär. Alarnıñ täcribälärenä häm tonnel' qazuçı maşinalarnıñ köçenä ışanalar. Aldağı atnada könnär cılıtsa “Käcä bistäse”n nığıtunı däwam itärgä uylıylar.
Röstäm İsxaqi


text:
Kosovo bäysezlek alırmı?
BMOnıñ maxsus ilçese Martti Ahtisaaro, Kosovo statusına qarağan 58 bittä urın alğan täqdimnären uzğan atnada açıp saldı. Ahtisaari bäysezlek süzen qullanudan tıyıldı, çönki qarar qabul itelgänçe, status turında söyläw urınsız bulır, dip belderde. Bügen kilgän xäbärlärgä qarağanda, täqdimnärdä "bäysezlek" digän süz bar. Azatlıq xäbärçese Heather Maher Carn Ross belän söyläşte. Ross – Kosovo xökümätendä soñğı tärräqiätlär turında kiñäşlär burüçe irekle diplomat.
Bez Ahtisaari täqdemnäre belän yaxşı tanış, çönki alar inde bu mäs''älägä qağılışlı ike tarafqa da, kiñ cämäğätçelekkä dä bäyän itelgän ide. Bez, BMO general-sekretarenneñ Ahtisaari täqdimen İminlek Şurasına tapşırganda närsä äytäçägen tögäl belmibez. Älegä añlağan närsäbez şul ğına - täqdemneñ eçtälegen añlatqan xatta açıqtan-açıq Kosovonıñ bäysezlege kiñäş iteläçäk, bu açıq ber närsä, läkin bu dokument äle räsmi bäyän itelmägän, şuña da bez anıñ turında tögäl itep berni dä äytä almıybız.
RFE/RL: Bu dokumentlar tiräsendä bik küp farazlar tudı, bezgä Ahtisaarineneñ şuşı qatlawlı çorda niçek eş itüe turında berär närsä äyta almassızmı?
Bu bik çetrekle mäsälä, ul anı bik iğtibar belän alıp bara, bik mantıqlı häm diqqat belän. Berençe täqdemnären yasagan waqıtta, Serbiäne häm anıñ İminlek şurasındagı dusların borçımas öçen ul üze añlı räweştä bäysezlek süzeñ qullanudan totılıp tordı. Bälki ul bu turıda açıq itep söylär aldından, wazğiätne sınap qarağandır. Läkin bu mäsälä bik näzberek, häm ul bu eştä üzen täcribäle häm cawaplı keşe bularaq kürsätte.
RFE/RL: Serblar häm albannar arasında 10nçı martta uzğan soñğı oçraşuda Kosovo mäs''äläsendä kileşügä ireşelmäde. Ägärdä Ahtisaari täqdime turında xäzer genä bilgele bulğan ikän, ike taraf Vennada tağın närsä turında söyläşte soñ?
Ike yaq, kiläse berniçä atnada İminlek Şurasına cibäreläçäk täqdemnärneñ cämäğätçelekkä iğlan itelgän öleşe turında söyläşte. Bu dokumentlarda äytelgännärneñ bäysez Kosovo turında buluwı bik açıq ide, küptännäñ dönya cämägatçelege fikerendä Kosovo bäysezlekkä bara digän töşençä bar ide inde, läkin bu çiklängän bäysezlek. Misal öçen Kosovoda xalıqara ğaskär qaldıru mäsäläse.
RFE/RL: Xäzer çirattağı adım närsä bulaçaq? Ahtisaari täqdemnäre qaya bara xäzer?
Alga taba BMO general sekretare Ahtisaari isemennän täqdimne İminlek Şurasına tapşıraçaq. Şura täqdimnär turında fiker alışular uzdırıp, tiz arada nindi dä bulsa qararğa kiler digän ömet bar. Şura äğzaları bäxäslärne ozaqqa suzmıy bar täqdimnärne dä xuplar, häm Kosovonıñ statusı nihayät xäl iteler dip ömetlänäm.


text:
Äfğänstannıñ Kunar wilayäte citäkçese AQŞ oçqıçları Çiçal awılında 17 keşene üterde di
qıçları Taliban lagerı dip şiklänelgän urınnı bombalağanda 17 sivil keşene, şul isäptän xatın-qızlarnı häm balalarnı üterde dide. Wafa äytüençä, uzğan comğa könne ilneñ könçığışındağı tawlarda urnaşqan Çiçal awılı bombalanğan. AQŞ köçläre uzğan atnada Kunar wilayätendä yuğalğan azsanlı AQŞ maxsus köçläre törkemen ezläwne däwam itä. kiçä AQŞ xärbiläre älege törkemdäge 2 keşe isän kileş tabıldı dip belderde. AQŞ xärbiläre ul törkemdä niçä keşe bulğanlığın häm alarnıñ anda ni eşlägänlegen äytmi. Uzğan sişämbe könne bu törkemgä yardämgä cibärelgän AQŞ boralağı atıp töşerelde häm boralaqtağı 16 AQŞ xärbie hälak buldı.


text:
Rusiä Yustitsiä ministrlığı Yukos neft' şirkäteneñ salım burıçların tüläw öçen Yukos milkeneñ ber öleşen satarğa cıyınuın iğlan itte.
İnterfax agentlığı belderüençä, xökümät Yukosnıñ iñ zur bülekçäse bulğan Yuganskneftegaznıñ ber öleşen sataçaq.
Yukos çığarğan neft'neñ 60 protsentı Yuganskneftegazğa turı kilä.
Satudan küpme aqça kiläçäge açıq tügel, şulay da Associated Press xäbär agentlığı belderüençä, xökümät Yuganskneftegaznıñ qimmäten 10 milliard 400 million dollar dip isäpli.
Xökümät isäpläwençä Yukosnıñ 2000-nçe häm 2001-nçe yıllar öçen 7 milliard dollarlıq salım burıçı bar. Yukos monı kire qağa häm xökümät bezne bankrotqa çığarırğa teli di.


text:
Ş.Wälïxanov atındağı Kökşetaw memlekettik wnïversïtetine Qıtay`dağı Konfwcïy` ïnstïtwtınıñ ökilderi keldi. İssapar kezinde oqw ornında Konfwcïy` ïnstïtwtın qurw twralı üş tildegi ekijaqtı kelisimşart jasalıp, qol qoy`ıldı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Atalmış delegacïyanıñ quramında Şıñjañ ölkesindegi Konfwcïy` Ürimşi agrarlıq ïnstïtwtınıñ ökilderi Jï Jïan Vın, Y`añ Jïanlïn boldı.
Kezdeswge bilim ordasınıñ prorektorları men fakwlʹtet dekandarı, day`ındıq böliminde oqïtın Qıtay`dan kelgen stwdentter qatıstı.
«Delegacïyanıñ Kökşetawğa kelwdegi maqsatı – wnïversïtet qızmetimen tanısıp, tığız äriptestik qarım-qatınas ornatw. Stwdentter men oqıtwşılardıñ akademïyalıq utqırlıq bağdarlamasın iske asırw, tağılımdamalar uy`ımdastırw, keñester berw»,–dey`di wnïversïtet rektorı Äbdimütälip Äbjapparov.
Qıtay` älemniñ köptegen elderimen, onıñ işinde Qazaqstanmen de ékonomïkalıq, mädenï, sayasï, bilim, ğılım salalarında mıqtı äriptestik qarım-qatınas ornatqan memleket. Bul elge degen qızığwşılıq künnen-künge artwda. Qazirgi waqıtta qıtay` tilin otız mıñnan astam adam oqıp üy`renw üstinde. Köptegen bilim berw mekemeleri qıtay` tilin negizgi til retinde oqw üderisterine jappay` engizwde.
Büginde Qazaqstanda tört Konfwcïy` ïnstïtwtı qızmet etedi. Ortalıqtıñ bastı mindeti – Qazaqstan men Qıtay` arasındağı bilim-ğılım bağıtındağı ıntımaqtastıqtı damıtw, qıtay` tilin üy`retw. Sonday`-aq qıtay` mädenïeti men älewmettik ömiri, ékonomïkası twralı aqparattar berw jäne eki eldiñ dostıq qarım-qatınasın nığay`tw bolıp tabıladı.
«Konfwcïy` Ïnstïtwtınıñ ştab-päteri – Xanʹ-Banʹ qalasında ornalasqan. Oqw ornı agrarlıq, ékonomïkalıq, twrïzm, köptildilik sïyaqtı negizgi 4 bağıtta jumıs istey`di. Konfwcïy` ïnstïtwtınıñ maqsatı: Qıtay` men Qazaqstan arasındağı dostıq qarım-qatınastı damıtw, Qıtay` tilin sapalı jäne jüy`eli oqıtw, Qıtay` mädenïetin nasïxattaw, xalıqaralıq konferencïyalar ötkizw»,–dey`di Konfwcïy` ïnstïtwtınıñ ökili Jï Jïan Vın.
Kezdesw barısında Qıtay` delegacïyası wnïversïtettiñ Mey`ramxana isi jäne qonaq üy` bïznesi mamandığınıñ zertxanasın, Wnïversïtet tarïxı murajay`ın, qazaq fïlologïyası kabïnetin, orıs fïlologïyası, ağılşın tili men lïngafon kabïnetterin, xïmïya jäne bïotexnologïya kafedralarınıñ oqw zertxanaların, Sw reswrstarı, YaMR-spektroskopïya ğılımï zertxanasın, mey`ramxana servïsi jäne qızmet körsetw texnologïyası jäne S.Sädwaqasov atındağı agrarlıq-ékonomïkalıq ïsntïtwtında ornalasqan zertxanalardı araladı. Sonday`-aq joğarı oqw ornınıñ bas oqw ğïmaratında ornalasqan Ş.Wälïxanov atındağı murajay`ğa barıp, onda qurmetti qonaqtarğa arnalğan kitapqa öz qoltañbaların qaldırdı.
Kezdesw soñında Ş.Wälïxanov atındağı Kökşetaw memlekettik wnïversïteti men Konfwcïy` ïnstïtwtınıñ ştab-päteri arasında Ş.Wälïxanov atındağı Kökşetaw memlekettik wnïversïtetinde Konfwcïy` ïnstïtwtın qurw twralı üş tildegi ekijaqtı kelisimşart jasalıp, oğan qol qoy`ıldı.
Kezdeswden key`in Qıtay` delegacïyası ökilderi üşin jer jannatı – Bwrabay`dıñ äsem tabïğatına sayaxat uy`ımdastırıldı.
Aqmaral AY`ĞARA


text:
Ukrainada wazğiät qıza bara. Prezident eçke ğäskärne üz qaramağına küçerde
Comğa könne prezident Viktor Yuçenko eçke eşlär ministrlığınıñ eçke ğäskärlären üz qaramağına küçerü turında qarar çığardı. Atnakiç könne prezident baş prokurornı eşennän alğannan soñ, ministrlıq köçläre anı saqlarğa dip prokuratura binasın basıp alğan.
Baş prokuror Svyatoslav Piskun prezidentnıñ anı urınınan alu qararın qanunsız dip atadı häm uzğan tönne üzeneñ eş bülmäsenä qundı. Eçke eşlär ministrı Vasil Tsuşko (ul da premier taraflı sanala), "prezident fetnäsen" buldırmas öçen, baş prokurornı saqlarğa dip, "Börket" maxsus köçlären iärtep prokuratura binasına kilde. Comğa könne ul üz ğämälen bolay añlattı:
"Kiçä mine wäqälät arttıruda ğäyeplädelär. Min ber närsä dä arttırmadım. Min färmannarnı añlı räweştä birdem. Äye minem xislärem bar, min dä keşe, taş tügel, monıñ öçen ğafu ütenäm, kiläçäktä wazıyfa başqaranda alar bulmas" dide eçke eşlär ministrı.
Prezident taraflı sanalğan saqlanu ministrı Anatoliy Hritsenko iminlek köçlären ildäge wazğiätne qızdırmasqa çaqırdı.
Prezident Yuçenko televideniedä çığış yasap, iminlek häm xärbi köçlärne bäxäsäkä qatıştırmayaçağın belderde:
"Bu wazğiätkä ber genä çişeleş bar – säyäsi kileşü. Qorallı keşelär monda yärdäm itä almıy. Kiresençä, alarnıñ qatıuşı çişeleşne kiçekterä. Baş prokuratura eşenä qatışu da çişeleşne kiçekterä" dide prezident Yuçenko.
Üz näübärendä premier-ministr Viktor Yanukoviç ta ildä başbaştqlıqqa yul quyılmayaçaq dip ışandırdı:
"Min sezgä ışandarm äytäm, xökümät Ukrainada anarxiägä yul quymayaçaq. Watandaşlar suğışına yul quymayaçaq" dide premier Yanukoviç.
Prezident Yuçenko baş prokururnı urınınnan alu qararın, anıñ, qanun nigezendä, berük waqıtta baş prokuror da, deputat ta bulıp eşli almawı belän añlattı. Ämmä Svyatoslav Piskun wazıyfasınnan ciñel genä kitergä oşamağan.
"Min deputatlıqtan kitü turında qanun nigezendä ğariza yazdım, anı Yuğarı Radağa tapşırdım. Bu turıda härkem belä. Prezidentnıñ qararı qanunsız" dide baş prokuror Piskun.
Ul arada prezident baş prokuror wazıyfasına Qırımnıñ baş prokurorın Viktor Şemçuknı bilgeläde. Ul şulay yq iminlek şurasına kertelde, ä Piskun annan çığarıldı.
Premier Yanukoviç, xökümätneñ ğädättän-tış uıtırışın ütkärü öçen Qırım säfären özep Kievqa qayttı.
Prezident Yuçenko Çexiäneñ Brno qalasında ütäse Üzäk Yewropa illäre citäkçeläre oçraşuınnan baş tarttı, iminlek räsmiläre belän söyläşülär ütkärä.
Yanukoviç tarafdarları başqlada qarşılıq çarası ütkärergä niätli.
Ali Ğilmi


text:
Germaniä saqlanu ministrı Peter Struck uzğan atna axırında Äfğänstanda 6 äfğänlını häm 2 alman soldatın ütergän häm tağın berniçä keşene yaralağan şartlawnıñ alarğa qarşı höcüm bulğanlığın kürsätüçe mäğlümät yuq dide.
Struck äytüençä berençel tikşerülär şartlawğa çittän nindi dä bulsa ğämällärneñ säbäpçe buluın kürsätüçe dälillär birmägän.
Şartlaw şimbä könne Äfğänstannıñ tönyağındağı Taxar wilayätendä qorallarını yuq itärgä alıp barğanda bulsı.
Struck şartlaw yalğışlıq belän bulğan dip isäpläwen äytte.
Germaniä centekleräk tikşerü ütkärü öçen Äfğästanğa üz tikşerüçeläre törkemen cibärä.
Äfğänstanda NATO citäkçelegendäge köçlärneñ ber öleşe bularaq 2,250 alman soldatı xezmät itä.


text:
,,Berźäm Räsäy,,firqäheneñ Başqortostandağı töbäk büleksähe ğailä statusın kütärergä tırışa
Büleksä wäkile Mansur Äyüpov bıl mäsälä ildä könüźäk tip belderźe. Ämmä din äheldäre, atap äytkändä, Räsäy mosolmandarı üźäk diniäio nazaratı räyese Tälğät Tajetdin bıl fekernä qarşı sıqtı häm yäş bıuındı tärbiäläüźä ğailä yä ihä mäktäp kenä tügel, bar yämäğätselek ber töptän eşlärgä teyeş tine. Tälğät Tajetdin äyteüensä, yämğiättä ğailä yäki däülät problemahı yämäğätselek problemahı tip qararğa käräk. Qomarlı uyındar turahında hüź bara ikän,ägär ul milliondarsa keşe yaźmışına kire yoğonto yahay ikän, unı yämäğätselek kileşep xäl itergä teyeş.
Äytkändäy, Parlamenttıñ sirattağı 47–se ultırışında Respubliqa bilämälärendä uyın awtomattarı qullanıp qomarlı uyındar oyoştorou häm uźğarıu buyınsa eşmäkärlekte tıyıu xaqındağı,, qanun proektın tikşereü tamamlanasaq.
Bıl turala Däülät Yıyılışı–Qoroltay prezidiumı ultırışında qomitet räyese Nail Qotloğildin belderźe. Unıñ hüźźärenä qarağanda, respubliqala uyın biznesın köyläü buyınsa federal zaqondı tormoşqa aşırıu yuldarın bildälägän xoquqi doqumenttı parlamenttıñ barlıq qomitettarı la xuplay. Berense uqıuźa aldağı ultırışta tiśtägä yaqın zaqon proektı qaralasaq. Ular arahında ,,Respubliqanıñ däülät nağradaları häm maqtaulı isemdäre xaqındağı,, zaqondıñ 2–se statyahınıñ 2–se ölöşönä üźgäreş indereü turahındağı doqument ta bar. Zaqondağı üźgäreşkä yaraşlı, tiźźän respubliqala Başqortostandıñ xalıq uqıtıusıhı tigän yuğarı isem dä barlıqqa kiläsäk. Başqortostan Prezidentı täqdime menän nağrada yämğiättä uqıtıusı hönäreneñ abruyın kütäreügä yünältelgän.
Rämzit Äbüläev, Öfö


text:
Sverdlov ölkäsendä yäşäwçe tatar balalarınıñ cäyge yalı...
Wäkillekneñ citäkçese urınbasarı Xäydär Ğıyl'fanov äytüençä, Tatarstannıñ mäğärif ministrlığı häm yäşlär eşläre häm sport ministrlığı yärdäme belän Qazannıñ Aqqoş küle buyında tatar tele söylämen kamilläşterü programması buyınça Yekaterinburg häm Yuğarı Pışma şähärlärennän 18 bala yal itep qaytqan. İdel häm Çulman yılğaları buyınça teploxodta säyäxättä Tatar yäşläre könnären bäyräm itüdä Yekaterinburgtan 3 keşe, Pervoural'skidan 2 keşe qatnaşqan. “Millätebez xäzinäläre” dip atalğan maxsus programma buyınça yal itärgä dip Alapay şähärennän “Çulpan” ansamble balaları cibärelgän. Ä borınğı Bolğar babalarıbıznıñ tarixi mirası belän yaqınnanraq tanışu öçen “İzge Bolğar serläre” digän programma buyınça Bolğar şähärendä oyıştırılğan turistik lager'ğa Pervoural'sk şähärennän 5 bala yunältelgän. Ğomumän alğanda, Sverdlov ölkäsennän barısı illeläp bala bu yıl Tatarstanda cäyge yalın uzdıra.Tatar bişege bulıp torğan Qazanğa, Tatarstan cirenä yal itärgä barırğa teläwçe balalar bik küp. Ä baru bäxetenä yıl eçendä tatar telen öyränüdä, milli-mädäni tormışta aktiv qatnaşuçı balalar ireşä. Wäkillektä eşläwçelär fikerençä, Tatarstan cirendä yal itü tatar balalarınıñ milli eşlärdä ireşkän uñışları, tırışuları näticäse bularaq, ayırım ber büläk bulıp torırğa tieş. Yal itü çığımnarınıñ 70 protsentı tiräsen Tatarstan kütärä. Ä yul bäyäsen başlıça cirle xakimiätlär, yä sponsorlar tüli.
Ata-analar da, balalar üzläre dä cäyge yaldan bik qänäğät, cäyge yalnı oyıştıruçılarğa bik räxmätle.Tatar balalarınıñ cäyge yalın oyıştıru turında tağın ber xäbär: Küptän tügel Sverdlov ölkäseneñ Äçet rayonı, Gäynä awılında yäşüsmer ir balalar öçen sport bäyräme oyıştırıldı. Älege bäyräm Sverdlov ölkäse möselmannarı Qazıyat idäräseneñ turıdan-turı qatnaşı belän uzdırıldı. Yämle yılğa yarında ütkärelgän küñelle, mawıqtırğıç sport uyınnarınnan soñ, yäşlär bergäläşep möselmança tämle itep peşerelgän pılaw belän sıylandılar, täm-tom belän çäy eçtelär. Çäy yanında matur itep äñgämä qordılar, fiker alıştılar, şayardılar, köldelär. Annan soñ, öylä namazı waqıtı citkäç, bergäläp mäçetkä yunäldelär.
Bu oçraşu yäşlär öçen küñelle dä, faydalı da bulıp uzdı.Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text:
Freedom House: "İllär Yul Çatında - 2005"
AQŞta urnaşqan Freedom House isemle bäysez oyışma dönyada demokratiä torışın küzätä. "İllär yul çatında" dip isemlängän yaña xisapta 2004nçe yılnıñ noyaberennän alıp ber yıl buyına kontroldä torğan 30 däwlät turında mäğlümat birelä. Şuşı illärdä xökümätneñ cawaplılığı , qanun xakimiäte, rişwätçelekkä qarşı çaralar tikşerelgän. Elekke Sovet däwlätlärennän – Gruziä belän Ukraina – reformalarnı tormışqa aşıra başlaw öçen xuplaw qazanğan. Azärbaycan belän Qazaxstanda korrupsiägä qarşı çaralar kürelmi, dielgän.
Üzäk Aziädä andıy urtaqlıqlar yuq. Qırğızstan 2005nçe yılğı Lälä İnqilabı çorında ömetle kürengän. Ämma soñğı arada Bişkäkneñ reformalar yünäleşe borçılu tudıra, di Freedom House xisabın äzerläwçelärneñ berse Chris Walker. Qazaxstanda isä iqtisad nıq, ämma demokratiä yuq däräcädä.
Freedom House xisabın äzerlägän Chris Walker süzlärenä qarağanda, 4 törle ölkädä – cawaplılıq, qanun xakimiäte, korrupusiägä qarşı çaralar häm xakimiätlär eşçänlegeneñ ütä-kürenmälegen alğanda, Qazaxstan berse genä öçen 3tän yuğarıraq bäyä alğan. Qalğannarı 3tän tübän. İñ yuğarı däräcä – 7 bula ala. Walkernı üzen tıñlıyq:
"Qazaxstannıñ yağulıq ölkäsendä zur baylıqları bar. Ämma bu baylıqnıñ niçek bülenüe turında açıqlıq yuq. Şulay uq kiläçäktä mäğnäle säyäsi köndäşlek bulu-bulmaw il citäkçelegeneñ nindi yulnı saylawına bäyle. "
Rusiä tikşerügä kermägän. Qalğan illär, şul sanda Rusiä häm Taciqstanda demokratiä torışı kiläse yılda tikşereläçäk. Ämma Freedom House oyışması üzeneñ başqa xisaplarında Rusiäne yış iskä ala. Menä kiçä genä çıqqan yañalıq – Rusiä watandaşlarına üz eşlären xalıqara mäxkämälärgä, äytik Strasburgqa cibärergä bulışqan Xalıqara Yaqlawğa Yardäm İtü Üzägenä salım tülämäwdä ğäyepläw belderelgän. Bu üzäk Rusiädä xalıqara yuristlar komissiäsen wäkillek itä. Menä inde 12 yıl bu üzäkneñ advokatları – Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäsenä möräcäğät itergä teläwçe Rusiä watandaşlarına kiräkle qağäzlärne äzerlärgä yardäm itep kilä. Oyışma tulısınça çit illärdän alınğan grantlar belän finanslandı. Uzğan yılnıñ noyaberendä üzäkneñ finans eşlären tikşerü başlanğan ide. Üzäk 5 million sum salım tülämäwdä ğäyeplänä.
Xalıqara Yaqlawğa Yardäm İtü Üzägen oyıştıruçılarnıñ berse Karina Moskalenko bu ğäyepläwlärne kire qağıp, oyışmanıñ yäşererlek eşläre yuq, dip belderde häm bu xälne çirattağı provokasiä dip atadı. Tanılğan xoquq yaqlawçı Lyudmila Alekseyeva, grantlardan salım tülänmi, dip mäxkämä qararınıñ üzäk faydasına bulaçağına ışanuın belderde. Üzäk wäkilläre bu uñaydan aldağı könnärdä jurnalistlarnı cıyıp matbuğat oçraşuı ütkärergä cıyına.
Alsu Qormaş


text:
İspaniäneñ yaña citäkçese ispan xärbilären Ğiraqtan qaytarırğa wäğdä itte
Audio (Xose Luis Rodriges Sapatero)
"Minem küp tapqır äytkänem buldı: Ğiraq suğışı zur qaza buldı, okupatsiä dä qaza bulıp qala. Ul östämä köç qullanu häm näfrättän başqa närsä kitermäde. Monnan sabaq alırğa kiräk"
Saylawlarğa berniçä kön qala Madridda bulğan şartlawlar näticäsendä 200 keşe xäläk buldı, meñ-yarımı yaralandı. Bu xöcümne kem oyıştırğanı älegä bilgesez. Ämmä Äl-Qaidäneñ Yevropadağı wäkile cawaplılıqnı üz östenä alğannan soñ, saylawçılarnıñ kübese bu şartlawlarnı İspaniäneñ Ğiraq suğışın xuplawı belän bäyläp tawış birde.
Sapatero, şulay uq Fransiä häm Germaniä belän mönäsäbätlärne tergezergä wäğdä itte. Bu mönäsäbätlär Ğiraq suğışı arqasında bozılğan ide. İspaniäneñ elekke citäkçese Jose Maria Aznar Buşnıñ Ğiraq suğışın xuplap çıqqan ide.


text:
Tara muzeyında tatar bülege açıldı
Omski ölkäseneñ tönyağında urnaşqan Tara şähärendä bu könnärgä qädär tatar xalqınıñ könküreşenä bağışlanğan kürgäzmä oyıştırılğanı bulmadı. Döres, Taranıñ kraynı öyränü muzeyı eksponatları arasında seber tatarları xatın-qızlarınıñ ber-niçä kieme bar ide. Nihayät şuşı könnärdä genä Taranıñ 411 yıllığına bağışlanğan çaralar qısalarında kraynı öyränü muzee xezmätkärläre häm tatar xäräkäte aktivistları tırışlığı belän muzeynıñ ikençe qatındağı zur zalında seber tatarlarınıñ könküreşenä bağışlanğan “Millätem cäwhärläre” dip isemlängän kürgäzmä açılıp eşli başladı.
Kürgäzmädä seber tatarlarınıñ borınğı ös-baş-ayaq kiemnären, yort cihazların, urın-ciren, xucalıq kiräk-yaraqların, dini kitapların häm başqa küp törle qullanu äyberlären kürergä mömkin. Eksponatlarnıñ kübesen “Nur” tatar üzäge aktivistları xalıqtan cıyğan. Borınğı äyberlär ezläp, alar rayon üzägennän 30-40 çaqrım yıraqlıqta bulğan tatar awıllarına barıp citkännär. Häm äytergä kiräk, keşelär bu eşneñ kiräklegen añlap, alarğa sandıq töplärendä saqlanğan ğailä yadkärlären birep cibärgännär. Kürgäzmä 3 ay eşläyäçäk. Soñınnan telägän keşelärgä birelgän äyberläre kire qaytarılaçaq. Muzey direktorı Anna Lyubaşçenko süzlärençä, eksponatlarnı qaytarıp aluçılar artıq küp bulmasqa tieş. Küplär alarnı muzeyğa buläk itep birdelär, di ul. Mäsälän, tatar xäräkäte aktivistları Saniä apa häm Wäğiz abıy Sadıykovlar 30 dan artıq istälekle äyber büläk itkännär. Dinara häm Marat Başirovlar isä altın-kömeş ceplär belän çikkän borınğı qalfaqların, kükräkçälären häm çiteklären üzlärendä saqlarğa niätlilär. “Äbi babaylardan qalğan yadkärlär bezneñ öçen bik qäderle “,- di Dinara.
Muzeyda tatar bülege açıluınıñ tantanalı räweştä ütüe turında ayırım äytergä kiräk. Anda tatar xäräkäte aktivistları häm eksponatlar xucaları ğına tügel, ä rayon xakimiäte başlığı Pawel İsaev, anıñ urınbasarları häm küp sanlı qunaqlar qatnaştı. Tantana barışında Pawel İsaev küp eksponatlar büläk itüçelärgä räxmät käğäzläre tapşırdı, waqıtlıça birep toruçılarğa da räxmätle buluın belderde. Barsı da mondıy kürgäzmälärne daimi oyıştırıp torırğa kiräklege turında äyttelär.
“Nur” tatar oyışması aktivistları rayon citäkçeläre belän oçraşudan faydalanıp, aña kürgäzmägä qağılmağan sorawlar belän dä möräcäğät ittelär. Süz asılda rayonda milli bäyrämebez Sabantuynı oyıştıru turında bardı. “Kiläse yılnı Tarada sabantuy ütkärergä niätlibez. Xakimiätneñ yärdämenä ömetlänäbez”, -didelär alar. Pavel İsaev bu üteneçne iğtibarsız qaldırmasqa, qulınnan kilgänçä yärdäm kürsätergä wäğdä birde. Citäkçe wäğdäsendä tora alırmı, aldağı yıllarda Tarada sabantuylar oyıştırılırmı, älegä äytüe qıyın. Ä menä Tara tatarlarınıñ sabantuy uyınnarın oyıştıru ostalıqları bar dip, anıq äytergä mömkin. Monı şähär könendä tatar mäydançığında ütkärelgän milli uyınnar kürsätte. “Nur” aktivistları anda arqan tartu, çülmäk watu, qapçıq kiep yögerü, köyäntä-çiläk belän su taşu, awış qolğadan ütü kebek uyınnar oyıştırğan idelär. Bu uyınnarda tatarlar da, başqa millät xalıqları da teläp qatnaştılar. Ciñüçelärgä keçkenä bulsa da büläklär dä birelde. Döres, awış qolğadan ütüçegä büläk sallı ğına ide. Aña qolğa oçına baw belän bäyläp quyılğan sarıq birelde. Älbättä qolğadan ütü ciñel bulmadı, az ğına awırlıqqa da selkenep torğan qolğanı üze dä şaw-şudan qurıqqan häm qaya barırğa belmägän sarıq östämä selketep tordı. Şulay da qolğadan ütüçe tabıldı. Berençe bulıp annan Bol'şereç'ye rayonınnan kilgän qunaq yeget ütte.
Uyınnar belän berrättän tatar mäydançığında “Nur” kollektivınıñ çığışı bardı. Cır – iyüllär kön buyına däwam itte.
Menä şulay, Seberneñ yıraq poçmaqlarında yäşäwçe tatarlarda da milli üzañ uyanğan häm alar bötendönya tatarları berläşüeneñ möhimlegen añlıy başlağannar disäm, yalğış bulmas. Kiläçäktä dä bu xislär sünmäsen, kiñräk üseş alsın ide diäse kilä.
Saniä Mirxaleewa. Omski


text:
Här ösönsö yeget qoral totorğa yaraqhız
Başqortostanda här ösönsö eget xärbi xeźmätkä yaraqhıź. Vatandı haqlausılar könö aldınan xäbärselär menän osraşqanda respubliqa xärbi qomissarı Timofey Azarov oşolay tip belderźe. Unıñ hüźźärenä qarağanda, köźgö saqırılışta 36 meñ eget xärbi qomissiya ütkän, ularźıñ 11 meñeneñ genä haldat bulırğa xälenän kilä. 32 kilolıq gerźe lä kütärä almağas, ularğa ärmelä ni qala tip iśäpläy xärbi qomissar. Şunıhı qıźıqlı, Azarov äfände xärbi xeźmätkä saqırıu buyınsa Başqortostanda yıl hayın yuğarı plan bulıuın telgä almanı.
Räsäy buyınsa 123 meñ eget xeźmätkä alınha, şularźıñ 6 meñe Başqortostandıqılar.


text:
Qazanda Xalıqara Kinobiü festivale bula
Sentäbrneñ 7- sennän 12- senä qadär Qazanda “Altın minbär” 3- nçe Xalıqara möselman kinosı festivale uzaçaq. Bu xaqta “Tatarkino” oyışması mödire Vladimir Batrakov belderde. Anıñ äytüençä, uzğan yıl ütkän 2- nçe festival'dä 24 il qatnaşqan bulsa, bügenge köngä inde 35 ildän wäkillär qatnaşırğa teläk beldergän. 60 tan artıq kartina cibärelgän inde. Berençe, ikençe festival'lär belän çağıştırğanda monsına cibärelgän fil'mnar küpkä köçleräk. Bu bezneñ festival'nı dönyanıñ tanuın añlata. Kinomotagrafistlar bu festival'dä qatnaşunı üzläre öçen zur däräcä itep sanıy, di “Tatarkino başlığı”.
Miña şundıy fikerlärgä dä yulığırğa turı kilde. Qayberäwlärgä, sez qatnaşırğa telämisezme, digän täqdimemä, sezneñ bu festivalegez bik yuğarı däräcädä bit. Bez barıber anda ber nindi büläk tä ala almayaçaqbız, dip äytüçelär dä bar. Bezneñ bu festival'neñ däräcäse üsä.
dide Batrakov. Uzğan yıl “Altın minbär”neñ ikençesen oyıştırğanda finanslaw problemaları da bulğan ide. Bıyıl eşlär küpkä aldan başlandı. Şuña kürä, mondıy kisken qarşılıqlar bulmastır, dip uylıybız, di ul. Oyıştıruçılar şurası: Tatarstan mädäniät ministrlığı, Qazan şähäre başlığı, Rusiä möftilär şurası, Rusiä möselmannarı mädäniät üzäge, İslam televideniäse şirkäte äle yaña ğına bu çeterekle sorawlarnı caylağannar inde. Batrakov üzeneñ räsmi belderüe waqıtında, “Altın minbär” “Kinotavr” däräcäsenä kütärelde, dide. Annan, bu ike festival'ne çağıştıru bik ük döres tä tügel, ikesen ülçäwneñ ike tälinkäsenä salıp bulmıy, dip tä östäde. Çönki bügenge köndä Rusiädä törle yünäleştäge 100-gä yaqın festival' eşläp kilä.
Şundıy festival'lärneñ berse 12-13 nçe aprel' könnärendä Qazannıñ “Mir” kinoteatrında uzaçaq. “Altın minbär” turında “Tatarkino” mödire menä şuşı festival'gä bağışlanğan matbuğat oçraşuında äytte dä inde. Xalıqara Kinobiü, yäğni Kinotanes festivaleneñ iñ yaxşı 13 äsäre Qazanlılarğa täqdim teläçäk. Qazanda bu çaranı oyıştıruçılar äytüençä, bu kinobiü äle yaña yünäleş. Rejissura belän xoreografiä berlege. Ğadi genä itep äytkändä, “Min sine yaratam” digän süzne biü, sığılmalılıq häm rejissura tele belän äytep birü. Kinobiü festivale Rusiädä berençe tapqır 2001 yılda Peterburda ütkärelgän. Bu çarağa däres birü öçen, yäğni master-klassqa biü kinosınıñ dönyaküläm ostaları da kilgän bulğan. Annan soñ kinobiü çaraları Mäskäw häm Yekaterinburda ütkärelä başlağan. İnde menä çiratta Qazan. Oyıştıruçılar bu yaña janrnı Tatarstan başqalasında yäşäwçelär añlarmı, üz tierlärme, dip festival' başlanğannı kötä. Anda bit Britaniä, Fransiä, Yaña Zelandiä, Bel'giä, Sloveniä, Nigeriä rejisserları töşergän häm şulay uq Xalıqara festival'lärdä büläkkä iä bulğan äsärlär kürsäteläçäk. Kinobiyüne quyuçılar da, festival'lärne ütkärüçelär dä bu kiläçäge bulğan yaña yünäleş dip belderä. Tel belän äytkändä aldap bula, ä gäwdäneñ biü tele ber qayçan da aldamıy, dilär alar.
Bu kinolarda siräk kenä bulsa da milli tösmerlär dä çağılıp uza. Sloveniä rejisserları fil'mnarında üzläreneñ mädäniäte tösmerlären kürsätkän ide, di
“Modern Look” biü şirkäte wäkile Aleksandra El'çaninova. Anıñ äytüençä, bu yaña janr belän Qazanda qızıqsınuçılar bulsa, alar bik teläp yärdäm qulı suzarğa äzer.
Nail Alan.


text:
Abdulla: yärdäm bulmasa Äfğanstan qabat "betkän ilgä" äylänergä mömkin
Taliban rejimı bärep töşerelep, ildä yaña xakimiät urnaşuğa şaqtıy waqıt ütsä dä, tözekländerü eşläre äle bik sülpän bara. Düşämbedä tışqı eşlär ministrı Abdulla Abdulla, Quşma Ştatlarnı häm könbatış illären birgän wäğdälären ütärgä, Äfğanstanğa yärdäm kürsätergä çaqırdı. Ägär dönya Äfğanstan turında onıta ikän, ul qabat "betkän ilgä" äylänäçäk, dip kisätte ul...
Audio (Abdulla) "Ägär bez infrastruktura, tieşle oyışmalar buldıra almasaq, Äfğanstannı kiläçäktä ni kötä? Şul uq xäyerçelek, qarañğılıq häm näticädä totrıqsızlıq bulaçaq."
Äl-Qaidä oyışmasın sıyındıruda ğäyeplängän Taliban rejimı bärep töşerelep, Äfğanstanda Xomid Karzai citäkçelegendä yaña xakimiät quyılğannan soñ yıl yarım waqıt uzdı. Şul waqıt eçendä küpmeder eş başqarıldı, läkin Abdulla süzlärençä, bu hiç kenä dä citärlek tügel, tözekländerü eşläre bik aqrın bara.
Räsmi säfär belän Waşingtonğa kilgän Abdulla, ägär Quşma Ştatlar häm könbatış illäre tieşle çaralar kürmäsä, alarnıñ Äfğanstandağı tırışlığı yuqqa çığaçaq, bu il qabat, anıñ süzläre belän äytkändä "betkän ilgä"äylänäçäk digän fiker qaldırırğa tırıştı. Düşämbedä ul däwlät sekretare Colin Powell häm iminlek kiñäşçese Condoleezza Rice belän oçraştı.
Uzğan yıl donor illärneñ Tokio konferensiäsendä Karzai xäkümätenä 4.5 milliard dollar aqça wäğdä itelgän ide. Abdulla süzlärençä, bu aqça tulısınça kilep citmägän, kilgäne dä tözekländerügä tügel, ä maxsus oyışmalar aşa humanitar yärdämgä kitep bara, yağni, xökümät qulına eläkmi.
Dönya Bankınıñ, aldağı 5 yılda Äfğanstanğa barlığı 15-20 milliard dollar çaması aqça kiräk bulaçaq, digän süzlären iskä alıp, Abdulla, Äfğanstanğa yärdäm mäsäläsendä tağın ber xalıqara konferensiä ütkärergä çaqırdı.
Ğiraq suğışı, ildäge iqtisadi töşenkelek, yaqınlaşıp kilgän prezident saylawları sürätendä, räsmi Waşingtonnnıñ Äfğanstanğa iğtibarı kimede. Läkin, Abdulla süzlärençä, Äfğanstan turında onıtırğa yaramıy, çönki ul üzenä kürä sınaw bulıp tora. Äğär bu sınaw Äfğanstanda uñışlı ütmäsä, anıñ başqa cirdä uñışlı ütüwenä ömet bulmayaçaq dide, ul, berençe çiratta Ğiraqqa işarä itep.
Kiläse yılnıñ yün ayına Äfğanstanda saylawlar bilgelängän. Küp kenä töbäklärdä elektr yuq, eşsezlek, iminsezlek xökem sörä. Abdulla süzlärençä, bu xäl üzgärmäsä, xalıqnıñ xökümätkä ışanıçı yuqqa çığaçaq:
Audio (Abdulla) "Äfğan xalqı bezgä küpmeder waqıt birde. Xalıqara cämägätçelek, Ägğanstan xökümätenä iminlek, tözekländerü, iqtisad ölkäsendä yärdäm itegä tieş."
Abdulla süzlärençä, älegä xökümät saylawlarnı kiçekterergä cıyınmıy, läkin, saylawlar yaqınlaşqanda, äzerlek citmäw açıqlansa, bu mäsälä kön tärtibenä quyılırğa mömkin.
Paqstan belän mönäsäbätlär turındağı sorawğa cawap birep, Abdulla, Äfğanstan üzeneñ ber adım ciren dä birmiäçäk, çiklärne üzgärtü niätlärenä kisken qarşı çığaçaq, dip belderde. Uzğan atna çik buyında, Äfğanstan häm Paqstan köçläre arasında bäreleşlär bulğan ide.
Ali Gilmi, Praga