text:
Timerbay Zaripov: Böten eşemne qaldırıp “Azatlıq”nı tıñlıym
Düşämbe könne “Azatlıq” radiosınıñ Qazan bülegenä Tatarstannıñ Saba rayonında yäşäwçe Timerbay Zaripov kilep kerde. İnde sigezençe distäsen waqlawçı Timerbay abıy bezgä üzeneñ niçek itep Xacğa barıp qaytuı turında bäynä – bäynä söyläde. Xörmätle tıñlawçılar, Timerbay abıynıñ xac säfäre xaqında bez sezgä kiläse tapşırularıbıznıñ bersendä işettererbez. Ä bügenge “Xalıq awazı” säxifäse qısalarında Timerbay äfändeneñ “Azatlıq” radiosınıñ eşçänlegenä qarata fikerlären häm täqdimnären citkerergä buldıq. Ä xäzer Timerbay Zaripovnı üzen dä tıñlıyq.
“Awıl cirendä törle eş turı kilde, aqça yuq ide inde. “Azatlıq” radiosın tıñlarğa tırışa idek, läkin radioalğıç alırğa aqça yuq ide. Bez anı kiç belän keşe ayağı tınğaç, keşe kermime, keşe kürmime dip qaça – qaça tıñlıy idek. Äle hiç räxätlänep tıñlap bulmıy ide, çönki tawışın kimetep basa idelär. Kiç tıñlap küñelgä señdergännären, irtän eşkä kilgäç aulaq cirdä genä ber – berebezgä söyläp, fiker alışa idek. Xäzer inde böten eşemne qaldırıp “Azatlıq”nı tıñlıym. Tıñlamıyça tüzä almıym, yañalıqnı işetergä kiräk här könne. Menä minem sezgä ber telägem bar ide. Waqıt – waqıt 5keHә minut bulsa da İslam dine turında äzräk wäğäzlärgä kiräk ide. Xalıqqa añlatırğa kiräk. Xalıq bit bötenesen belmi, kitaplar bar häm küp, läkin anı uqi başlağaç keşe anı añlap beterä almıy. ”Azatlıqnıñ daimi tıñlawçısı Timerbay abıy Qazan bülegenä Xacdan alıp qaytqan Zämzäm suın alıp kilgän ide. Qazan byurosı xezmätkärläre şuşı izge sunı awız itep sixätländelär. Ä Timerbay abıy radio tapşırularnı äzerläwçelärgä häm tıñlawçılarğa sälämätlek teläp doğa qıldı.
Xörmätle “Azatlıq ”radiosı tıñlawçıları sez “Xalıq awazı” säxifäse qısalarında Saba rayonınıñ Kildebäk awılında yäşäwçe Timerbay Zaripov fikerläre belän tanıştığız. Ägär dä inde sezneñ dä äytäse fikerläregez, teläk – täqdimnäregez bulsa, bezğä xat yazu öçen adres - 420012, Qazan 12, abonent tartması 155.
Xörmätle tıñlawçılar, Saba rayonında yäşäwçe Timerbay Zaripov, Aznaqay rayonınnan Ecwät Jixanşin, Baltaç rayonındağı Rifqat Zaripov häm başqa bik küp tıñlawçılarnıñ bezne iğtibar belän tınlawları “Azatlıq” eşen kamilläşterüdä zur yärdäm bulıp tora.
Gölnaz Şäyxetdin


c: text/html

text:
AQŞ Kongressı eşen başlıy, Bush demokratlarnı xezmättäşlekkä çaqıra
Pänceşämbe 4 Ğinwar könne Quşma Ştatlarnıñ yaña Kongressı eşkä kereşä. Soñğı 12 yılda berençe tapqır Kongressnıñ ike pulatında da demokratlar citäkçelek itäçäk. Respublikan prezident George Bush, wazifasınıñ soñğı ike yılında, demokratlarnı anıñ belän xezmättäşlek itergä çaqırdı.
Açuları çıqqan amerikannar ike ay elek ütkän saylawlarda Kongressnıñ ike pulatında da küpçelekne demokratlarğa birde. Wäkillär pulatında Kaliforniädän Nancy Pelosi, Senatta Nevadadan Harry Reid räislek itäçäk. İkese dä demokrat, läkin respublikannar belän xezmättäşlek itergä süz birde.
"Bez tarixi eş başqardıq, xäzer täräqqiät kiräk. Min prezident belän bergäläp eşläwne kötäm" dide Nancy Pelosi - Wäkillär pulatın citäkliäçäk berençe xanım – saylawlardan soñ ike kön ütügä Bush belän oçraşqaç.
Läkin soñraq ul Kongressta äxlaq qağidälären qırıslatu, neft sänäğätenä taşlamalar qısqartu kebek respublikannar qarşı çıqqan mäsälälärne eşneñ berençe könnärendä ük kütäräçägen äytte.
Çärşämbe Wall Street Journal basmasında dönya kürgän mäqäläsendä prezident Bush demokratlarğa birgän wäğdälären islärenä töşerde, üz qaraşların ğına alğa sörmäskä çaqırdı, bu körçekkä kiteräçäk dip kisätte.
"Tarixıbıznıñ şuşı ähämiätle çorında bezneñ barıbızğa da cawaplı wazifa tapşırılğan, säyäsätne çitkä quyıp, kiläçäkkä qarap, bez bergäläp möhim eşlär başqarırğa tieş" dide Bush çärşämbe xökümät utırışınnan soñ.
Demokartlarnıñ ixtimal ğämällärenä xäzer Kongressta azçılıqta qalğan respublikannar da borçılu belderä. Şuşı borçuların alar çärşämbe matbuğat oçraşuında söyläde:
"Spiker bulıp saylanğan Pelosi azçılıq xoquqların telgä aldı, Wäkillär pulatı yañaça eşliäçäk dide. Min moña ömetlänäm. Läkin soñğı könnärdä matbuğatta yazılğannar şuña işarä itä: bu tarixi üzgäreşlär bulmas kebek" di Minnesota wäkile respublikan John Kline.
Respublikannarnıñ, xäzer bezneñ tawış işetelmäs dip zarlanuına, ber jurnalist, sez üzegez dä 12 yıl buyına demokratlarnı tomalap kildegez tügelme, dip soradı. Respublikannar, soñğı saylawlarda amerikannar Kongressnıñ yañaça eşläwe öçen tawış birde, axırsı demokratlar moña äzer tügel, digän cawap qaytardı.
Tışqı säyäsät mäsäläsen kongressmennar kütärmäde, Bush ta moña qağılıp qına kitte. Ul kübräk büdjet defitsitın kimetü niätenä basım yasadı. Xärbi çığımanardan qala, başqaları qısqartılaçaq, Bush prezident bulğannan birle bertuqtawsız üsep kilgän büdjet defitsitın 2012 yılğa beterü küzdä totıla.
Ğiraqtağı yaña strategiä turında Bush berni äytmäde. Bu strategiäsen ul kiläse atnada iğlan iter dip kötelä.
Ali Ğilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sittän 5 meñ militsioner kitereläsäk
Başqortostandıñ Rus däüläte aśtında qalıuınıñ 450 yıllığın bildäläü mälendä Başqortostan militsiyahına başqa töbäktärźän yarźamğa kiläsäktär. Eske eştär ministrı Rafail Divaev militsiya könö aldınan oşo turala belderźe. Unıñ äyteüensä, yubiley waqıtında Öfögä sittän 5 meñ militsioner kiläsäk. Respubliqanıñ baş xoquq haqlausıhı äyteüensä, Qazandıñ meñ yıllığı, Piterźıñ 300 yıllığın bayram itkändä Başqortostan militsiyahı ularğa yarźamğa barğan. Öfönöñ Kirov rayonı eske eştär bülege başlığı İldar Xäyrullin äyteüensä, bınday bayramdar ayırıusa ular ösön auır. Sönki Respubliqa yorto, Duślıq monumentı, opera häm balet teatrı, teatrźar häm mayźandar Kirov rayonında urınlaşqan. Barlıq töp bayramdar ular bilämähendä ütä. Bıyıl ğına Kirov rayonında 253 sara uźğarılğan.
Respublikala yıl başınan 78 meñ enäyät qılınğan, uźğan yıl menän sağıştırğanda enäyättär hanı 12 protsentqa küberäk bulğan. Xoquq boźouźarźıñ 40 meñe genä asılğan.


text:
Çiläbe ölkäsendä tatar kongressı
22 nçe sentäberdä Çiläbe ölkäseneñ milli rayonnarınıñ berse – Konşak rayonında Tatar kongressınıñ konferensiäse ütte. Bu yaña milli-ictimaği oyışmanıñ oyıştıru cıyılışında Konşak rayonınıñ tatar awıllarınnan 67 delegat qatnaştı. Oyıştıru konferensiäläre başta tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä: Üzbägäräk, Möslim, Qarabolaq awıllarında häm Konşaknıñ üzendä ütkärelä. Här töbäktä bu yaña milli oyışmanıñ kiräklegen bilgeläp, rezolyutsiälär qabul itelä, delegatlar saylana. Bu konferensiädä Çiläbedän qunaqlar da qatnaştı. Ölkä tatar kongressınıñ räise Al''bert Yenaleev, delegatlarnı täbrikläp, bu könne Konşak tatarları tormışında tarixi waqiğa dip bilgeläp, alarnıñ millätne üsterügä niätlängän bu izge eşlärendä uñışlar teläde.
Maxsus statusı bulmasa da, Konşak rayonı milli rayon dip isäplänä. Xalqınıñ 48 protsentın başqortlar, 36 protsentın - tatarlar täşkil itä. İldä demokratiä protsessları başlanğaç, 1989 yılda rayonda tatar häm başqort xalıqlarınıñ berläşkän üzäge oyıştırıla. Berençe yıllarnı bik aktiv eşli başlağan milli oyışma soñğı yıllarda sülpänräk eşläsä dä, äle dä eşläp kilä. Ä menä 95 nçe yıllarda rayonda yaña ictimaği oyışma – Rayon başqortlarınıñ qorıltayı oyıştırıla häm Bötendönya başqort qorıltayınıñ başqarma komitetı belän tığız elemtälär urnaşa. Başqortostan respublikasınıñ yärdäme belän rayonda sünep barğan milli xäräkät canlanıp kitä. Monıñ iñ möhim näticäse - Konşak rayonında başqortlar küpläp yäşägän awıllarnıñ barsında da diärlek mäktäplärdä başqort tele öyrätelä başlıy. Başqort balalarınıñ 87%-ı, ä tatar balalarınıñ nibarı 14%-ı ğına tuğan tellären öyränä. Rayonnıñ Tatarstan respublikası belän elemtälär älegä cayğa salınmağan.
Rayon tatar kongressın oyıştıruğa da başqort qorıltayınıñ başqarma idaräse etärgeç bula. Başqort qorıltayınıñ räise Mönir Şagiev tatar kongressınıñ oyıştıru cıyılışında da tatar xalqına möräcäğät belän çıqtı. Anıñ çığışınnan ber sitat: «Bu oyışmalar, ber maqsat belän, ber yunäleştä eşläsälär, bik yaxşı bulır ide, şul waqıtta ğına bez urtaq maqsatıbızğa ireşä alır idek. Bezneñ maqsatıbız ber: ike tuğandaş başqort häm tatar xalqın millät bularaq saqlap qalu, alarnıñ üz-ara tatulığın nığıtu, millätlärebezne aldınğı xalıqlar däräcäsenä kütärü.Tatar belän başqort xalqı ber ananıñ igezäk balaları. Kön-küreşläre, yäşäw-räweşläre, ğoref-ğadätläre bertörle, dinnäre ber, telläre bik yaqın, bügenge problemaları da ber törle. Şulay bulğaç, bezgä berdäm xäräkät itärgä kiräk, bez şul möräcäğät belän tatar kongressına çığabız», - dide. Sitat tämam. Delegatlar Mönir Şağeewnıñ täqdimnären xupladı.
Konferensiädä çığışlardan soñ, yaña milli oyışmanıñ ustavı tikşerelde. Konşak rayon tatar kongressınıñ başqarma komitetı 13 keşedän tözelde, anıñ citäkçese itep rayon xaqimiäte başlığınıñ urınbasarı Ramil Vakilov saylandı. Ramil äfände «Azatlıq» radiosı öçen şul süzlärne äytte:
– Odnim iz initsiatorov sozdaniä Kongressa tatar bıl Qurultay başkir. Vzaimodeystvie s Qurultayım başkir u nas nalajeno dostatoçno xoroşo. Vot to, çto Qurultay başkir bıl sozdan u nas dawno, eto polojitel''no povliälo na to, to s Respublikoy Başqortostan ustanovilis'' oçen'' xoroşie delovıye svyazi. U nas oçen'' mnogo studentov uçitsya besplatno v vuzax Başqortostana. Kul''turnıye svyazi – postoyanno obmenivaemsya delegatsiämi Çasto, oçen'' çasto priezjayut artistı s Başqortostana. To je samoyı, mı nadeemsya, çto vot s sozdaniem Kongressa tatar, nalajivat'' otnoşeniä s Tatarstanom. Vse natsii v rayone u nas jivut drujno, sploçenno, i sleduyuşçaya zadaça, vot qotoruyu mı oboznaçili, mı obyazatel''no sozdadim i Slavyanskiy sentr, çtobı vse natsii bıli predstavlenı v obşçestvennıyx organizatsiäx.
– Ramil äfände, Rayonnıñ başqort awılı mäktäplärendä başqort telen predmet bularaq uqıtıluın işetep beldek, ä tatar awıllarında tatar tele fakul''tativ bularaq qına uqıtıla. Şunıñ turıda berniçä süz äytsägez ide.
– Qurultay başkir rabotayıt, eto pozvolilo, u nas uje wo mnogix şkolax yest'' imenno başkirski yazıq, ne fakul''tativ, eto yazıq. YÄ dumayu, çto vot seyças v svyazi s sozdaniem Kongresa tatar, imenno, toje budem probivat'' eto. U nas vot v Ust''-Bağryaqsqoy zone yest'' tatarski yazıq, seyças mı planiruem v Muslyumove, planiruem v Kunaşake. Oni yest'', no v nedostatoçnoy mere, oni nas ne ustraivayut. Yestestvenno, zdes'' odna problema – eto vse pojelaniä svoix uçenikov i roditeley, to yest'' ne nasil''stvenno.
Sez Konşak rayon tatar kongressınıñ räise Rämil Vakilovnıñ fikerlären işettegez.


text: Fevral axırında Görcestannıñ könbatışında ber aqqoşnıñ ülü säbäben, Londondağı belgeçlär qoş kizüennän dip rasladılar. Görcestannıñ sälämätlek saqlaw ministrlığı xäbär itüenä qarağanda, yaqın arada belgeçlär bu virusnıñ keşe öçen qurqınınçmı, tügelme ikäne xaqınıda belderäçäklär. Ülgän aqqoş tabılğan töbäktä ğädättän tış xäl kertelgän. Görcestanda qoş kizüennän ülgän başqa qoşlar turında xäbärlär yuq. Başta Germaniä, annan soñ Awstriädä qoş kizüe mäçelärdä tabılğan. Bügenge köngä, qoş kizüe bar dip tabılğan 7 ildä 174 keşe zararlanğan, bu çirdän 94 keşe wafat bulğan dip xäbär itelä.


text: Amerika Quşma Ştatlarnıñ Federal Tikşerülär Byursı FBA belgeçläre, düşämbe könne başqalada bulğan terror höcümen tikşerüdä qatnaşır öçen Söğüd Ğaräpstanğa kilde. Riyadh'tdağı Amerikan ilçelege wäkile, ilgä 60qa yaqın agent kilde, dip belderde. Kiçä Quşma Ştatları Däwlät Departamentı, Söğüd Ğaräpstannıñ Jeddah şähärendä çit il watandaşları yäşägän rayonnarda höcüm buluı ixtimalı turında belderde. Düşämbe könne terror ğamällären Al Qaida çeltäre oyıştırğan dip farazlana. Amerika häm Britaniä üz watandaşların Kenyağa barmasqa çaqırdı. Kürşe Somali'da Al Qaida oyışmasınıñ yuğarı wäkilen kürgännär digän xäbärdän soñ, Britan Hawa Yulları şirkäte Kenyağa böten oçışların tuqtatıp toru turında qarar qabul itte. Australiä häm Yaña Zelandiä, Könçığış Aziädä dä yaña terror höcümnäre planlaştırıluı turında xäbärlär bar, dip belderde.


text:
Respubliqanıñ xoquq haqlau orğandarı belem bireü uçrejdenieların haqlauźı kösäytergä saqıra
Eske eştär ministrlığınıñ yämäğät imenlege militsiyahı etöksehe urınbaśarı Rişat Yosopov äyteüensä, qayhı ber mäktäptär äle haman wedomstvonan tış haq xeźmättäre menän kileşeüźär töźömägän. Rişat Yosopov beldereüensä, bıl täü siratta mäktäptärźä tärtip boźouźar artıu menän añlatıla. Bıl xälde yäştär säyäsäte buyınsa däülät qomitetı räyese lä tanırğa mäjbür.
AUDİO
Yıl başınan belem usaqtarında 635 enäyät osrağı terkälgän. Ularźıñ 323-e Öfölä. Eske eştär ministrlığı xeźmätkärźäre balalar baqsaları, mäktäptär, yuğarı uqıu yorttarın haylanma tikşergän. Ularźa terror ğämälenän haqlau eşe teyeşle kimäldä oyoştorolmağan, yäğni barlıq talaptar teyeşle kimäldä ütälmäy. Rişat Yosopov hüźźärenä qarağanda, qayhı ber belem bireü yorttarına sit keşelär irken ütä ala. Mäktäptär haqlanmay. Kiläsäktä barlıq mäktäptärźä küźäteü qameraları urınlaştırıu qarala. Bıl turala Öfö qalahı mäğarif idaralığı etäksehe Azamat Säyfullin belderźe. Respubliqa premer ministrı urınbaśarı Fidus Yamaletdinov här mäktäp menän ayırım höyläşergä käñäş itte. Başqortostan menän Räsäy berźämlegen bildälär aldınan qayhı ber törkömdär xälde qatmarlaştırırğa tırışasaq. Beźgä täü siratta balalarźı haqlauźı kösäytergä käräk tine Fidus Yamaletdinov. Yubiley aldınan Başqortostanda watandaştarźı haqlau aylığı başlandı. Unıñ barışında respubliqa uqıu yorttarında asıq därestär,bäygelär ütkäreü qarala. Bınan tış törlö ğäźättän tış xäldär eźemtälären bötöröüźä qatnaşqan weterandar, watandaştarźı haqlausılar menän osraşıuźar oyoştorolasaq. Şirqättär häm oyoşmalar bıl osorźa qollektiv häm şäxsi haqlanıu saraların fayźalanıu qağiźälären teüäl ütäü buyınsa hınau totasaq. Ğäźättän tış xäldär ministrlığınıñ Başqortostandağı idaralığı belgese Räfisä Şäyxislamowa äyteüensä, xalıq arahında yanğın xäüefheźlege häm ğäźättän tış xäldärźä eş iteü qağiźäläre buyınsa külämle añlatıu uźğarıu źa qarala.
AUDİO
Ğäźättän tış xäldär idaralığı belgestäre watandaştarźı haqlau aylığınıñ tap yubiley aldınan üteüen möhim tip iśäpläy. İdaralıq etäksehe Marat Mähäźiew yubiley köndärendä barıhı la tınıs bulasaq tip respubliqa prezidentına wäğäźä birźe.


text:
Comğa könne irtän irtük Rusiä Kommunistlar partiäseneñ Başqortstan bülege wäkilläre utırğan binağa sud pristawları kilep kerüe xaqında xäbärlär taraldı. Ufanıñ üzägendä, Frunze uramındağı binağa kilep kergän pristawlar Başqortstan kommunistlarına başqalınıñ Kirov rayonı mäxkämäseneñ qararın tapşırğan. Ul qarar 18 august könne qabul itelgän häm anda Başqortstan kommunistlarınıñ 20 nçe august könne Ufada ütkärergä tieşle respublik konferensiäseneñ qanunsız buluı turında äytelgän. Ägär bu konferensiä ütkärelsä dä, anıñ qararlarınıñ qanunsız bulaçağı turında iskärtelä. Ni öçen şundıy xäl kilep tuuın açıqlaw öçen bez Rusiä Kommunistlar partiäseneñ Başqortstan bülege citäkçese Rinat Ğäliev belän oçraşıp söyläştek. Anıñ süzlärençä, Başqortstan Yüstitsiä idaräse, şimbä könne ütäçäk konferensiägä deleğät itep saylanğan Sklyarowa xanımnıñ şiqayatenä nigezlänep, partiägä qarşı Kirov rayonı mäxkämäsendä eş açqan. Rayon mäxkämäse isä, östän kürsätmä bulğaç, «konferensiäne ütkärtmäskä» dip könendä ük qararın çığarıp ta quyğan. Sklyarowa xanım nindi şiqäyät yazğan soñ? Baqsañ ul, «mine konferensiägä çaqıruçı bulmadı», digän säbäpne kiterep, Yüstitsiä idaräsenä şiqäyät yazğan ikän. Rinat Ğäliev süzlärençä, Sklyarowa xanım konferensiä bulaçağı xaqında aldan uq xäbärdar, şulay bulğaç, bu barmaqtan suırıp çığarılğan uydırma säbäp kenä. Menä Rinat äfändeneñ üzen tıñlıyq.
(Rinat Ğäliev)
Sez Rusiä kommunistlar partiäseneñ Başqortstan bülege citäkçese Rinat Ğäliev fikerlären işettegez. Anıñ süzlärençä, kommunistlar şimbä könne konferensiä ütkärä almasa da, aşığıç plenumnı barıber ütkäräçäk häm könüzäk mäsäläläre tikşeräçäk. Ä kiläse atna başında uq KPRF wäkilläre, Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäse qararınıñ döres tügellegen isbat itü öçen, Başqortstan Yuğarı mäxkämäsenä möräcägät tapşırırğa cıyına.


text:
Çallılar "Azatlıq"nı dawlıy
Azatlıq radiosın tıñlıy almağaç, näwmizlänep qalğan idem. Şulay da, yäş çaqlarnı iskä töşerep, qısqa dulqınlı radioalgıçımnı borğalıy torğaç, Azatlıq xäbärlären tıñlaw bäxetenä ireştem, yañadan dönya yañalıqların üzebezneñ tatar telendä işetä başladım dip xäbär itte Çallıda yäşäwçe Zaqir Lotfullin. Ä menä Azatlıqnıñ daimi tıñlawçısı bulğan Läylä Xucinağa qısqa dulqınnardan Azatlıqnı tıñlaw qıyınğaraq turı kilä, häm ul Yaña Ğasırdan tapşırularnı torğızu mäşäqäten cäyelderep cibärgän. Berençe itep Rusiä parlamentı räise urınbasarı Oleg Morozovnıñ Çallıdağı ştab-kvartirasına barğan. Anda Azatlıqnı torğızu turındağı üteneçne yazma räweştä alıp kilergä täqdim itkännär. Şulay bulğanda, üteneç Morozovqa barıp ireşäçäk ikän. Läylä Xucina "Spravedlivaya Rossiä" firqäseneñ Çallı bülegenä dä möräcäğät itkän. Anda da, şuşı firqä citäkçeläreneñ berse bulğan Räfgat Altıynbaev isemenä xat aşa çığarğa täqdim bulğan. Şulay itep, Läylä apa kebek keşelär tırışlığı belän "Yedinaya Rossiä" häm "Spravedlivaya Rossiä" firqälärendä dä Azatlıq xaqında beläçäklär. R.Kaşapov Çallı Tatar İctimaği Üzäge dä Tatarstan prezidentı M.Şäymiev isemenä möräcäğät yulladı. İctimaği Üzäk älege mäsäläne atnalıq cıyınğa çığardı. Bu xaqta Üzäk räise urınbasarı Gabdraxman Cäläletdinov bolay dide:
- Bu mäs'älädä şundıy fikergä kildek: Azatlıq radiosı buyınça prezidentıbız M.Şäymievqa möräcäğät itärgä buldıq. Aña bulğan täqdimnär mondıy:
1. Yaña Ğasır dulqınnarındağı Azatlıq tapşıruların yañadan torğızırğa
2. Tatarstan rayon-şähärlärendäge radiotranslyatorlar aşa "Azatlıq" tapşıruların birü mömkinlegen qararğa.
Şuşı täqdimnär cıyılışta bertawıştan qabul itelde. Ni öçen bu mäsäläne kütärep çıqtıq?
Çönki, "Azatlıq" tapşıruları tuqtalğaç, bezgä bik küp keşe möräcäğät itte.
İşetkänebezçä xalıq törle fikerlärgä, prezidentlarğa möräcäğät yullıy. Älbättä, alar cawap ta kötep qalalar.
Ğafiulla Ğazi, Çallı


text:
Rinat Zakirov: Tatar köräşe federatsiäse millätebezneñ kiläçägen qayğırta
Bötenrusiä tatarça köräş federatsiäsen oyıştıru eşläre uzğan yılda uq başlanğan. Bu uñaydan tatarça köräşkä bağışlanğan konferensiä ütte häm soñraq oyışma räsmi räweştä terkälde. Tatarça köräş federatsiäseneñ oyıştıruçısı häm anıñ eşçänlegen ğämälgä quyuçı Bötendönya tatar kongressı bulıp tora. Bügen federatsiäneñ eşçänlege töbäklärdä cayğa salınıp kilä. Rusiädä, başqa illärdä eşläp kilüçe kongressnıñ 340tan artıq oyışması şuşı eşkä cälep itelä. Sabantuylar uzğan töbäklärdä milli köräş federatsiäseneñ bülekçäläre, köräşçelär klubları, balalar öçen seksiälär açıla. Yaña oyışmanıñ maqsatı häm anıñ eşçänlege xaqında Bötendönya tatar kongressı räise Rinat Zakirov söyli:
Milli köräş tatar xalqı köräşeneñ barlıq atributların saqlawğa nigezlängän. Xalqıbıznıñ töp bäyräme Sabantuy ilneñ 59 töbägendä zurlap ütkärelä. Sabantuynıñ bizäge bulğan tatar köräşen tieşleçä uzdıru bügen bezneñ yärdämgä moxtac. Şuña da milli köräş yuğalıp barğan töbäklärdä köräşçelärne, kiräkle şartlarnı, alımnarnı buldırırğa kiräk. Bez bu eşne Tatarstanda inde küptännän eşläp kilüçe tatar-başqort köräşe federatsiäse belän berlektä uzdırabız.Ä köräşneñ töp maqsatı turında Rinat Zakirov menä närsä äytte:
Köräş kenä tügel, iñ äwwäl ilneñ törle töbäklärendä yäşäwçe millättäşlärebezneñ tärbiä sistemasına yoğıntı yasaw da bezneñ maqsat bulıp tora. Çönki milli köräş belän şöğellänüçe yegetlärebez turı yuldan berqayçan da taypılmaslar dip uylıybız. Tatarça köräş federatsiäse millätebezne saqlaw, anıñ kiläçägen buldıruğa bağışlanğan.
Al'bina Zäynulla


text:
Başqortostanda avtomobildär qıuıp alıp kitew, ularźıñ motor nomerźarın üźgärtew menän şöğöllängän törköm qulğa alındı.
Yenäyätselärźeñ barıhı la İnguşetiä watandaştarı. Bıl turala respublika eske eştär ministrlığınıñ matbuğat xeźmäte xäbär itte. Burźar Räsäy automobildäre menän eş itkän. Ular maxsus zakaz buyınsa eşlägändär. Qulğa alınıusılarźıñ başqa yenäyättärźä, voditeldärgä höjüm itewźä, töźölöş texnikahın urlawźa qatnaşıuı la ixtimal. Bıyıl Başqortostanda 16 meñdän aşıu sit il keşehe terkälgän. Ularźıñ 14 meñe Boyondoroqhoź Däwlättär Berläşmähe ildärenän häm Tönyaq Kavkazdan. Öfölä 7 meñgä yaqın migrant räsmi terkälgän. Federal migrasia xeźmätenän xäbär itewźärensä, ısınbarlıqta ular 70 meñgä yetä. Gastarbayterźar respublikağa aqsa eşlärgä kilä häm terkälewźe käräk tip tapmay. Üź siratında bıl eş birewselärgä lä otoşlo. Ular 4 meñ humlıq poşlina tüläwźän qotola. Yıl başınan 300 tirähe küskense genä qanun boźğan ösön Başqortostandan qıuılğan.


text:
Tatar jurnalistikada terminnarnı qullanu mäsäläse
Tatarstanda barlığı 997 massa küläm mäğlümat çarası bar. Şularnıñ 36 sı – teleradiokompaniälär. Tatar telendä çığuçı ğazetelar sanı – 91, bulsa jurnallar – 22. Respublikada tatar telendä çığa torğan gazeta – jurnallar san yağınnan älä ni küp bulmasa da, tel häm tärcemä mäsälärendä problemalar citärlek. Gazeta süzen genä dä bit dürt törle yazabız: gazeta, ğazet, gäcit, gäzit. Äyläneşkä berär yaña süz yäki termin kerä başlasa här redaksiä anı üzençä tärcemä itä. Mondıy törlelek küplärne borçıy ikän.
Tatar matbuğatı barlıqqa kilgäç, basmalar törki-farsı, rus telennän kergän terminnarğa östenlek birä başladı. Oktäber inqilabınnan soñ rus tele aşa Awrupa tellärennän kergän qalıp süzlär basıp ala. Tuqsanınçı yıllar başındağı demokratiä cilläre basmalarğa irkenlek birelä häm şul säbäple matbuğatta çuarlıq, törlelek barlıqqa kilä. Xalıqqa bik añlaşılıp betmäsä dä, ğäräp-farsı äylänmäläre küp qullanıla. Alay ğına tügel här matbuğat çarası üze yaña termin uylap çığaru belän şöğellänä. 1992 yıldan soñ törle ölkägä qarağan 180 terminologiä süzlege dönya kürügä qaramastan, üzeşçänlek bügenge köngä qädär däwam itä. Şunlıqtan bügenge köndä tatar jurnalistikasında terminnarnı qullanu mäsäläse bügenge köndä bik möhim häm aktual'.
Çönki soñğı distä yıl eçendä cämğiätneñ, şul isäptän matbuğatnıñ demokratiäläşüe säbäple. Xäzer här jurnalist terminnarnı rusçadan häm başqa tellärdän üze belgänçä tatarçağa tärcemä itä häm ğämälgä kertep cibärä.
Häm menä bügenge maxsus tapşıruda süz tatar terminologiäseneñ töp problemnarı, tel normaların saqlaw, tärcemä, terminologiä komissiäseneñ eşçänlege, yaña texnologiälär belän bäyle terminnarnı qullanu turında barır. KDU jurnalistika häm sotsiologiä fakul'tetı dekanı, professor Wasil Ğarifullin häm başqa konferensiädä çığış yasawçılar da terminnar mäsäläse bügenge köndä iñ töp problemalarnıñ berse buluın iskärttelär. Tatar jurnalistların äzerläwçe fakul'tetnıñ başlığı Wasil Ğarifullin terminnar qullanunıñ çuarla baruına basım yasadı: “Bu fänni-ğamäli konferensiä bik waqıtlı dip sanıym min, çönki 90 nçı yıllardan bezneñ matbuğat çaralarında terminnar qullanuda şaqtıy nıq üzgäreşlär tudı. Törle matbuğat çaraları süzlärne törleçä qullana başladılar, üzlärençä termin yasıy başladılar. Bu bigräk tä ictimaği-säyäsi tormışqa qağıla, çönki ictimaği-säyäsi tormışta kön sayın törle üzgäreşlär, yaña küreneşlär xasil bulıp tora, şularğa bäle räweştä süzlär, terminnar uylap tabırğa kiräk bula. Bez inde ciñelräk yul belän barırğa – rus telennän tatarçağa tärcemä itärgä tırışabız, anı qal'qa dip tä atıylar. Ämma küpçelek oçraqta ul bik uñışlı bulmıy, tatar tele tabiğätenä qarşı kilä, tatar telenä zıyan sala. Başqa yulı da bar: Yevropa yäisä ğäräp-farsı süzlären qullanabız. Monısı da qaywaqıt faydağa bulmıy, çönki ul añlayışsız bula, xalıq tarafınnan çit il süze bularaq qabul itelmi. Üzebezneñ tatar süzlärennän dä yaña süz yasıybız. Anısı da härçaq uñışlı bulmıy, çönki üz teleñdä yaña süz yasaw öçen, bu telneñ zakonçalıykların bik nıq belergä häm bu süzneñ xalıq arasına ütep kerüen tä'min itergä kiräk. Üz telebezdä yasalğan härber süz avtomatik räweştä xalıq tarafınnan qabul itelä digän süz tügel. Şuña kürä urtaq ber fikergä kilep, süz yasawnıñ prinsiplarına tayanıp, bezgä bügenge köndä iñ populyar terminnarnıñ süzlegen buldırırğa kiräk”. Fänni cıyınğa respublikanıñ rayon gazetalarınıñ baş möxärrirläre, jurnalistları da çaqırılğan ide. Alarnıñ barsı da kilmägän, läkin kilgännäre cıyınnıñ aktual'legen äytep üttelär. Balıq Bistäse rayonında çığa torğan “Awıl ofıqları” gazetası baş möxärrire Wäzıyx Fatıyxov söyli: “Bezneñ bit üzebezdä genä dä tatarça söyläşäbez, tatar gazetası belän citäkçelek itäbez, ämma şuşı tel bozıp, terminologiäne qullanu – bik yış oçrıy torğan xäl. Annarı bez bir çiktän ikençe çikkä sikerergä ğädätlängän: iske äyberne kisäk kenä taşlıybız da, yaña, sensatsion äybergä küçäbez, mögez çığarabız. Ämma näq menä tatar ğöref-ğadätläre nigezendä yañaların kertergä kiräkter. Tik iskesen onıtıp, ber çiktän ikençesenä sikerü – kileşä torğan ğädät tügel.” Konferensiädä şulay uq “Tatmedia” agentlığı başlığı urınbasarı Sömbel Taişeva , TR ministrlar Kabinetınıñ mädäniät häm respublikadağı xalıqlarnıñ tellären üsterü bülege başlığı Kim Miñnullin, “Watanım Tatarstan” gazetasınıñ baş möxärrire Miñnazıym Säfärov häm başqalar qatnaştılar. Miñnazıym Säffärov gazetalarda äytelgän kimçeleklärne tıñlağannan soñ, baş möxärrir bularaq üz fikeren dä äytmi qala almadı: “Böten äytelgännärne qabul itüe bik awır, läkin jurnalistlar, Allağa şöker, citärlek, xatabız da, nadanlığıbız da citärlek. Läkin ul jurnalistlarğa ğına tügel, böten cämğiätkä xas xatalar, miña qalsa, bu normal', şulay bulırğa tieş. Elegräk caylıraq bulğandır dip uylıym: “Sotsialistik Tatarstan”, “Tatarstan yäşläre”, “Yäş Leninçı” gazetaların regulyatsiäläü caylıraq bulğan: çaqırıp alasıñ, kürsätmä biräseñ häm ictimaği tormışta iñ ähämiätlesen biräseñ. Bügenge jurnalistikanıñ xatası – anıñ töbendä fiker körlege yata, härkem üz fikeren üzençä citkerergä, dälillärgä tırışa. Şunnan kilep çığa anıñ xataları, minemçä. Şuña kürä anı qabul itergä kiräk. Bügenge söyläşü dä struktura buldırunıñ başı dip sanıym min. Bezneñ texnik terminnar, säyäsi terminnar süzlege dä bulsın ide. Menä bezneñ bu üzeşçänlegebez ul ber koordinatsiä bulırğa kiräk. Tegendä ğazet çığarğan beräw üzençä mäqälä yaza, üzençä ber baş quya, professional' yaqtan da qarağanda qotçıqmalı rezonans başlana. Şuña kürä bezneñ bolay söyläşü uyın tärtiben buldıru kebek. Yarar, demokratiä uynadıq, ğazet çığarıp uynadıq, xäzer äydägez, şul uyınnıñ urtaq tärtiplären dä buldırıyq, millätkä dä, jurnalistlarğa da zıyan bulmas”. Cıyında başqa çığış yasawçılar üz çığışların misallar belän tulılandırdılar. Monı filologiä fännäre doktorı, professor Rüzäl Yosıypov söylägännärdä dä işetergä bula. Menä ul nindiräk misallar kiterde: “Xäzer dä keşelär az uqıylar ikän, küpmeder däräcädä bez dä ğayıple, qatlawlı yazabız bit. Gazetada “dip belderde”, “assızıqladı”, “bilgelä ütte” – ällä närsälär bar anda. Tatarça yazarğa kiräk, ğadi itep. Bar anıñ süzläre, läkin başnı uylatıp tormıybız, çönki rusçada “podçerknul”, “podmetil”, “zametil”h.b. Ä tatarça “dip äytte”, “dip söyläde”.Bik kiräk ikän “ayıruça basım yasap äytte”, “ayıruça iğtibar itte” disäñ dä bula bit şunı. Mondıy misallar bik küp… KDU nıñ tatar jurnalistikası kafedrası uqıtuçısı İlham Fättaxov tatar keşe isemnäreneñ äyteleşenä rizasızlığın belderde: “Atasınıñ isemen äytkändä üzgäreşlär bulırğa tieş dip sanıym min. Saf tatarça äytkändä başta atasınıñ iseme quyılırğa tieş, ä annarı isem “Fail' ulı İlham Fättax”, ä Fättäxov tügel. Minemçä, tatar matbuğatında tatar teleneñ qağidälären ütärgä kiräk.” Professor İldar Nizamov konkret fänni täqdimnär yasadı, Terminologiädäge xatalarnı äytep ütte: “Başta uq xatalı bulıp kitte ul “natsional'nıy proyekt”, “natsional'naya politika” dip. Ä tatar MMÇ xatalı itep tärcemä itte anı, “milli säyäsät”, “milli proyekt” dip. Bu döres tügel. Ul “ğomum däwlät”, “ğomum il” dip tärcemä itelergä tieş. Meditsina, awıl-xucalığı, tözeleş h.b. Ul şulay uq yaña terminnar yasawğa tarmaq belgeçlären häm ğalimnärne tartırğa kiñäş birde. Cıyında terminologik süzleklär turında küp söyläştelär, äyttelär. 2005 yılda “Tatar telneñ terminologiäsen kamilläşterü problemaları” digän cıyıntıq çıqqan ide. Anda professor İldar Nizomov xezmäte kermi qalğan. Cıyılışta da bu xaqta äytelde, tik İldar Nizamov anda monıñ säbäben äytmägän ide. Ä “Azatlıq”qa ul açıq itep bu xaqta menä närsä dide:
“Min ul cıyıntıqta qatnaşmadım, çönki ul kitapta äytelgän fikerlär monnan 10-15 yıl elek äytelgän fikerlär. Ber ük närsäne taqqarlaw säyäsätennän bezgä qotılırğa kiräk. Qabat qabat ber ük kitapnı çığaru mäğnäsezlek ul. Başta bulğan qararlarnı ütärgä, tırışırğa kiräk. ” “Jurnalistikada terminnar qullanu problemaları” digän fänni- ğamäli konferensiäne äydäp baruçılarnıñ berse professor Wasil Ğarifullinnan İldar Nizamovnıñ cıyıntıqqa kermi qaluı xaqında sorarğa buldıq, cawabı anıñ mondıyraq ide:
“Uzğan yıl terminologiä buyınça Däwlät şurasında konferensiä bulğan ide. Şul konferensiäneñ materialları basılıp çıqtı uşl kitapta. Läkin monda qayber ğalimnärneñ materialları törle säbäplär arqasında kermi qaldı. İldar Nizamovnıñ da kitabı şul säbäple kermi qaldı.”Fänni cıyında filologiä fännäre doktorı Dörriä Ramazanova üz çığışında yäş jurnalistlarnı, belgeçlärne tänqit utına tottı. Alarnı ätäçlänüdä ğayıpläde. Bu süzlär tatar jurnalistikası studentlarına, anı uqıp çıqqan qäläm iälärenä dä qağıldı. Bu süzlärne fakul'tet dekanı niçek qabul itte ikän soñ ?
“bu bit ayırım ber keşegä, ayırım ber jurnalistqa ğına qağıla torğan äyber tügel, ul böten cämğiätkä qağıla. Ul jurnalistikada qalquraq çağıla ğına, bu süzlär böten cämğiättä qullanıla bit. Bu härqaysıbızğa da qağıla torğan kimçeleklär häm bez anı bergäläp tözätergä tieş. ”
Menä şulay itep, xäzer tatar jurnalistlarına bu yünäleştä süzdän konkret eşkä, ğämälgä küçärgä waqıt citkän. Uylanılğan eşlärneñ barısı da tormışqa aşsa, tatar jurnalistlarınıñ eşläre alğa kitäçäk ikän.
Tapşırunı Röstäm İsxaqi häm Ğolnaz Şäyxetdin äzerlädelär.


text: Bağdad -- 40 kön tänäfestän soñ bügen Bağdadta Ğiraqnıñ elekke citäkçese Saddam Xösäyen östennän mäxkämä eşe yañartıldı. Üzenä süz birelgäç, Saddam, lift eşlämi digän sıltaw belän, çit il politsiäse mine qandallarda kileş, basqıçtan cäyäw menderä, dip zarlandı. Mäxkämädä räislek itkän Rizgar Möxämmät Ämin, bu turıda politsiägä äytermen digäç, Saddam – sez äytergä tügel, färman birergä tieş, dide: "Sez möstäqil, Ğiraqlı, alar – kilmeşäklär, basıp aluçılar. Sez alarğa färman birergä tieş", dide elekke Ğiraq citäkçese. Ber säğät çaması barğan utırıştan soñ, mäxkämädä Dikäberneñ 5nä qädär tänäfes iğlan itelde. Mäxkämä räise Saddamnıñ ike advokatı urınına almaş elzäwgä waqıt birde. Advokatnıñ berse üterelde, ikençese – cäräxätlär alıp, ildän kitkän ide. Saddam häm anıñ 7 tarafdarı 1982 yılda Dujail qalasında 140tan artıq şiğine üterüdä ğäyeplänä. Ğäyeplänüçelär barısı da ğäyepläwlärne kire qağa. Ul arada Ğiraq räsmiläre mäxkämä räisen üterü niäte belän süz berläştergän 8 sönnineñ qulğa alınuı turında xäbär itte.


text:
Guantanamo Baydän irekkä çığarılğan öç Britan watandaşı AQŞ saqçıların üzlären cäberläwdä ğäyeplilär
Afğanistanda qulğa alınıp, Guantanama Baydän irekkä çığarılğan öç möselman Britan vatandaşı AQŞ saqçıların üzlären sistematik räveştä cäberläüdä, şul sanda qıynauda, üterü belän yanauda häm şärä köyençä fotor-räsemgä täşerüdä ğäyeplädelär. Ğıraqta totqınnarnı kimsetü häm cäberläüdä ğäyeplängän AQŞ şuşı öç elekke totqınnıñ 115 bitlek raportına qarata, İslam militantları AQŞqa qarşı süz häm propoganda suğışı alıp baralar digän reaksiä kürsätte.
Audio
"Alarnı ğäyeple dip xisaplap, könne tönne cäberläp Osama bin Ladenne tanuların iqrar itterdelär. Monıñ öçen törle metodlar qullanılğan. Alar arasında 12 säğät buyna alarnı idängä bäyläp quyu , bädräf kä baru öçen torırğa röxsät itmävdän alıp, yoqlatmau, aşatmau häm qıynauğa qädäre törle çaralar bulğan."
2002-nçe yılda Afğanistanda qulğa alınıp bu yılnıñ Mart ayında Guantanama baydän irekkä çığarılğan öç möselman Britan vatandaşı Britaniägä qaytarılğaç uq irekkä çığarıldılar. Ratnerneñ süzlärençä, Bagdattağı Abu Xraib törmäsennän ayırmalı bularaq Kubadağı totıqlarnıñ eskäncägä duçar itelgännekläre yaki köçlängän buluları xaqında dälil yuq ikän. Läkin, ul Guantanmadağı toqınnarğa möğämälä keşeleksez häm qanunsız , AQŞnıñ terrorğa qarşı suğışta totqınnarnı cäberläv räsmi säyäsätneñ ber öleşe bulıp tora dip tä äytte.
Audio
"Totqınnarnı ezärlekläv säyäsäte bar ide. Bu iñ yuğarı däräcädä bilgelängän ide. Şul säbäple bezneñ Üzäk bu xaqta ämerneñ kem tarafınan birelgänen tikşerergä çaqıra. Bu ölkädäge tikşerülär generallardan alıp saqlanu ministerlegenä häm minister Rumsfeldqa qädäre barıp citärgä tieş. Monda bulıp yatqannar öçen ämer yuğarıdan birelgän dip uylıybız. "
AQŞ räsmi şäxesläre monı qätği räveştä kire qağalar. AQŞ xärbi dingez köçlärennän Gordon England Çärşämbedä Guantanama Bayge kilgän jurnalistlar belän oçraşqanda, İslam militantları bezne ciñü häm ışanmauçılıq taratu öçen süz häm propoganda suğışı alıp baralar dip belderde. Ul şulay uq Guantanamo totqınnarına qullanıla başlağan tıñlaular praktikasın da yaqlap çıqtı. Şuşı tıñlaularda totqınnar naxaqqa anda totılalarmı, Buş administratsiäse tarafınan atalğança alar döşman köräşçelärme, digän mäsälälär tikşerelä. Döşman köräşçelär bulsalar, alar suğış äsirläre turındağı Jeneva konvensiäsennän faydalana almıylar. Tıñlaular praktikası AQŞ Yuğarı Mäxkämäse totqınnarnıñ amerikan mäxkämäsenä möräcäğät itärgä xaqları bar digän qararınan soñ qullanışqa kertelde. Läkin, anıñ mäxkämä kompetensiäse yuq. Şulay uq anda totqınnarnıñ advokatı da qatnaştırılmıy. Ä inde AQŞ Yuğarı mäxkämäseneñ qararında advokat bulırğa tieş dielgän. Şul säbäple Tıñlaular komissiäse nindi genä qararğa kilmäsen, Guantanamo totqınnarıınıñ mäxkämägä möräcäğät itü xoquqı üz köçendä qala. Şulay da England tıñlaular praktikasın nıq yaqlap çıqtı.
Audio
"Bez başqa illär yaki AQŞnıñ elek eşlägännärenä qarağanda alğaraq kittek. Bez bik yuğarı standart küzätäbez. Min monıñ ber öleşe buluım belän ğorurlanama. "
Çärşömbedä utırış tılaularnıñ berençese ide. Konstitutsion Xoquqlar öçen Üzäk väkile Ratnerneñ belderüenä qarağanda, elekke britan totqınnarı üz raportların , Guantanamodağı qalğan totqınnarğa yardäm itü ömete belän iğlan ittelär häm bu dokument AQŞ aktivistları tarafınnan Guantanamo Baydağı totıqlarnı totu urnın yabu öçen mäxkämä protsesında qullanılaçaq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Qazanğa baruçı uqıtuçılar ezärleklänä
Mart ayında Qazanda tatar mäğärifenä bağışlanğan törle çaralar bulğan ide. Anda Mäğärif ministrlığı räsmi 15 keşene genä alıp barıp qayttı. Gärçä çaqıruçı yaq 100 yaqın keşene qabul itärgä äzer buluın xäbär itkän ide. Häm älege çaqırudan faydalanıp, küp kenä tatar tele uqıtuçıları, üz isäplärenä Qazanda bulıp qaytqan idelär. İnde alarğa basım başlanğan. Berençe küsäk Kuşnarenko rayonınıñ Baytalı mäktäbe direktorı İlfir Kotdusov başına töşkän. Ul “Azatlıq” xäbärçesenä Qazanğa balalarnı alıp barıp qaytuı, andağı alarnıñ uñışları turında söyläde. Bu atna başınnan Qazanğa säfäre öçen basım başlanuın xäbär itte. Anı Başqortstan mäğärif ministrı urınbasarı Artur Surin äñgämägä çaqırğan. “Azatlıq” xäbärçeseneñ Surinğa şaltıratuına ul bu eş belän Respublika Prezidentı xakimiäte şöğellänüen ireşterde.


text:
Tatarlar küpläp yäşägän Yekaterinbur şähärendä yäkşämbe mäktäplären sanamağanda ber genä tatar uqu yortı da yuq. Bu xäbär, Qazannan kilgän Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma Komitetı wäkillären dä borçuğa saldı. İñ awırı-tatar mäktäben açu tügel, başqa töbäklärdä kebek ük-ata-analarğa balalarnı ni öçen tatar mäktäbenä birü kiräklegen añlatu bulıp tora. Bu könnärdä Başqarma Komitetı räise urınbasarları İlsur Xadiullin häm Damir İsxakov, ğalimnär häm jurnalistlar Yekaterinburda häm ölkädäge tatar awıllarında säfärdä yöri.
Yekaterinburğa bu atnada böten Sverdlau ölkäse häm Çiläbedän tatar tele häm ädäbiät uqıtuçıları cıyıldı. Biredä uqıtuçılarnıñ belemen kamilläşterü institutında uqular başlandı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
Xakimiättän kitüçe İran prezidentı Möxämmät Xatami ildä uzğan atnada ütkän prezident saylawlarında saylaw qanunın bozu oçraqları häm xärämläşülär turında dokumentlarnı cämäğätçelekkä açaçağın belderde.
İRNA räsmi xäbär agentlığı Xatami saylawlardağı ädäpsez ğämällär turında dokumentlarnı iğlan itäçäk dip belderde.
Çärşämbe kiçendä Xatami mäçetkä kilgäç tawış birü aldınnan häm tawış birü waqıtında saylaw qanunın bozular turında täfsille mäğlümätlär tuplağanlığın belderde.
Xatami xakimiätne saylawlarda ciñep çıqqan Mäxmüt Äxmädinicatqa avgust başında tapşıraçaq. Xatami üze tuplağan dokumentlarnı Äxmädinicatqa, İrannıñ ruxi yulbaşçısı Ayatulla Ali Xameneigä häm mäxkamä başlığına tapşıraçağın belderde.


text:
Yuldarnı töźöügä Mäskäw aqsa büläsäk
Räsäyźeñ transport ministrlığı yuldar töźöü ösön Başqortostanğa aqsa büläsäk. Mäźäniät häm kinematografia buyınsa federal agentlıq, Mäskäw qalahı xökümättäre mäskäwźä Başqortostan köndären ütkärewgä yawaplı itep bildälängän. Başqortostandıñ üźendä lä äle bıl yubileyğä äźerlek bara. Telähä nindäy sara 450 yıllıqqa arnap ütkärelä. Törki telle teatrźarźıñ Tuğanlıq festivale lä Räsäygä quşılıuźıñ 450 yıllığına arnalasaq. Bıl turala mäźäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İleşev belderźe. İldus İleşev bıl saranıñ säyäsi ikänen yäşermäy häm Başqortostan uñıştarın propagandalaw ösön ütkärelä ti.
Tuğanlıq festiwälendä yeñewselärźeñ nindäy büläk alasağı la bildäle. Bronza hın häm aqsalata büläk. Aqsalata büläk küläme bildöle tügel. Festiwaldä Başqortostandan dürt teatr qatnaşasaq. İldus İleşev äytewensä, Tuğanlıq - milli telle teatrźarźıñ abruyın kütärewgä yünältelgän. Festival aźna dawamında barasaq, 16 spektakl kürhäteläsäk. Unda źur säxnälä täwge tapqır Ural batır eposı la quyılasaq. Bıyılğı festivaldeñ tağı la ber üźensälege -tamaşalar asıq hawala ütäsäk. Ämmä bilettar hatılasaq. Ularźıñ xaqı 50-100 hum bulasaq.
Başqortostanda tağı la ber yübiley - Aqmullanıñ tıuıuına 175 yıl tulıuğa la äźerlek bara. Premer Rafael Baydäwlätov uğa äźerlek eştären tikşerep qayttı. Aqmulla yübileyına äźerlek siktärendä yänäbi Ursay awılında mäktäp yañırtıla, Säfär awılında yañı mäktäp töźölä.


text:
Belarus çigenä yaqın Latviädä 3 könlek rok festivale bara
Bügen, Litvada, Belarus çigenä ber niçä metr yıraqlıqta, “Muzik Çiklärne aça” digän şiğar astında Rok Festivalı başlana. Be2gether (Bergä Buliq) festivalın oyıştıruçılar, bu festivalneñ maqsatın, Belarusnı Litva häm Yewropa Berlegenä yaqınaytu dip añlata. 30 meñläp keşe qatnaşır dip kötelgän çarada törle illärdäñ 30lap törkem çığış yasayaçaq.
Çaranıñ Belarus çegenä yaqın buluında säyäsi ber mäğnä buluın işaräle. Läkin oyıştıruçı Dariuş Ivanauskas andıy maqsatta bulmawıñ söyle,
"Yuq, ber dä alay tügel. Berneñ şiğarıbız, “Muzika çiklärne aça”. Ul kiñ mäğnäle, keşelek dönyası arasındağı çiklärne aça, aña kübräk mäğnä östäp bula. Keşelär ruxında bulğan çiklärne tarmar itü, aqıllarnı açu."
Ni qadär Säyäsi maqsatlı tügel dip äytelsä dä, çarağa qarşı Minskidä protest oyıştırıldı. Belarus räsmiläre, Litvanı – Belarusğa qarşı doşlıq xisläre tudırğan şuşı çaranı ütkärergä yul quymasqa çaqırğan ide.
İvanauskas, qarşılıqnıñ säbäbenineñ närsä dä ikäneñ añlamawların belderä,
"Min alarnıñ nigä rizasızlıq belderüen añlamim. Bälki alar keşelärgä naçarlıq qılmasqa öndider, çikne tanırğa. Yäisä bu çaranıñ Belarusdağı rejimgä qarşı ber minbär buluınnañ qurqalardır. Minemçä Belarusnıñ belderüe bu maqsatta ğınadır."
Belarus belän bergä Germania, Russia, İslandia häm Litvadañ kilgän Rok törkemnäre 3 könlek çarada çığış yasayaçaq. Çara, Litvan Mädäniät Ministrlığı häm Tışqı Eşlär ministrlığı qaramağında oyıştırılğan. İğanäçeläre arasında Yewropa Berlege dä bar.
Konsert başlar aldınnañ, İvanauskas, säxnäne bolay taswirliy,
"Min äle genä säxnägäkildem, çaranı urnında kürü bik qızıq toyıldı. Minem monda ber tapqır bulğanım bar ide. Ä ul waqıtta bu töş buş basu ğına tügel. Bügen monda kilep bu cirne kürü çınnañ da mine bik dulqınlandırdı. Çınnañ da bik matur tora, xalıq äkerenläp cıyıla başliy, urınnarına urnaşa. Säxnä ike kön elek yasaldı. Törkemnär uyın qoralların köyli, sınap çığa. "


text:
Xatip Miñneğulovnı tatar dönyası belä
Qazan universitetınıñ tatar filologiäse häm tarixı fakul'tetı professorı, filologiä fännäre doktorı Xatip Miñneğulowqa 12 may könne 65yäş tuldı. Xatip Miñneğulow üzeneñ küpsanlı monografiä däreslekläre, mäqälä-çığışları häm ğomumän, ozaq yıllıq näticäle ğilmi pedagogik eşçänlege belän tatar dönyasında şaqtıy bilgele şäxes. Barınnan da äle ul uqıtuçı, pedagog. 40eллaп ul bu eş belän mäşğul. Bügenge köndä 5 sinif uquçılarına adreslanğan «Tuğan tel» kitabınıñ avtorlarınıñ berse. 9-10sinıf uquçıları Xatip Miñneğulow tözegän däreslek xrestomatiädän belem alalar. Ğalim yazğan xezmätlär Qazan, Ufa, Çallı, Alabuğa häm qayber başqa şähärlärdäge yuğarı uqu yortlarında irken qullanıla. Xatip Miñneğulov cämäğät eşlärendä dä daimi qatnaşa.«Qazan utları», «Miras» jurnallarınıñ redkollegiä äğzası.Qazan universitetı qarşındağı doktorlıq dissertatsiälär yaqlawçı sovetınıñ ğilmi sekretare. Rossiä yuğarı uqu yortlarında milli tellär häm ädäbiätlär seksiäseneñ räis urınbasarı. Tatar ensiklopediäseneñ baş fänni redkollegiä äğzası. Häm XX ğasırğa qädärge tatar ädäbiäte bülegeneñ baş möxärrire. 65 yäş ul ğalimnär öçen yubiley häm zur näticälärgä ölgerü çorı. Xatip Miñneğulownı Rusiä töbäklärendä dä, bigräk tä Finlyandiä belän Törkiädä yäşäwçe millättäşlär anı olı ğalim bularaq belälär häm ixtiram itälär. Tatar ädäbiäte häm tarixı buyınça qatlawlı sorawlar tuğanda ,«Azatlıq» radiosınıñ Qazan byurosı aña möräcäğät itä. Anıñ urta ğasır ädäbiäte turındağı kitapları häm basmağa äzerlängän ädäbi tekstlar ruxi mirasıbıznıñ iñ qimmätle märcännäre arasında. Tuğan könendä anıñ küp sanlı şäkertläre, ğilemdäşläre, fikerdäşläre anı ixlas zurlap täbrik ittelär.12Maй könne Qazan däwlät universitetınıñ 65 yäşen tutıruçı tatar filologiäse fakul'tetınıñ iñ xörmätle ädipläreneñ berse Xatip Miñneğulow, xäzer menä şuşı oluğ uqu yortında belem aluçılar turında uylarğa häm plannarğa çumğan. Häm yaxşıraq bulır , süzne Xatip Miñneğulownıñ üzenä birik:«Bıyıl köz köne ,Qazan däwlät universitetında tatar tele häm ädäbiät bülege açıluğa 60 yıl tula. Bez monı millät tormışı öçen,tatar öçen bik tä möhim dip sanıybız. 1944 yılda Qazan universitetınıñ tarix fakul'tet sostavında tatar tele häm ädäbiäte bülege açıla.Ul başta bik keçkenä bula.Uqırğa 25keшe alına.....». Äle sez Qazan universitetınıñ tatar filologiäse häm tarixı fakul'tetı professorı, filologiä fännäre doktorı Xatip Miñneğulownıñ fikerläre belän tanıştığız. Xatip Miñneğulow bügenge köndä dä yaña fänni xezmätlär yaza.Ä Qotb äsärläre kitabın ul bezgä dä büläk itte. «Azatlıq»radiosı tıñlawçılarına bu zatlı ğalim häm qızıqlı şäxes belän kiläçäktä dä efir dulqınnarında oçraşırğa nasip bulsın.Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Tatarnı niçä törkemgä bülerlär?
Şuşı arada ğına, nihayät, Rusiä xökümätennän Federatsiä subyektlarına millätlärneñ tulı isemlege kilgän. Tatar xalqın 4-5 qäwemgä bülgängä räncüçelär yalğışa. Etnologiä institutı äzerlängän isemlek buyınça, tatarlar 45 törkemgä bülenä ikän. Kemder Bäläbäy, kemder Apas, kemder urman yäki dala tatarı bulıp yazıla ala, imeş. Ä ğomümi millätlär isemlege bastırılğan qäğäzlär zur ber däftärne täşkil itkän. Döres, can isäbe ütkännän soñ törle törkemnärne nindi dä bulsa millätkä ğomümiläşterü kompyuterçılar häm ğalimnär tarafınnan xäl itelergä tieş. Yäğni, xalıq sanın alu ütkäç tä, millätlärne berläşterü häm ayıru, alarnı ğilmi nigezdä sanaw däwam itäçäk. Xärämläşep yazdırğan dairälärne mäxqämälärgä birep, xaqiqätne ezläw tiz genä tämamlanmas kebek. Bez bu isemlekne Däwlät Şurasınnan soratıp alırğa ölgermädek. Xäyer, qäğäzdä yözlägän dip sanalğan millätlär tormışta berniçä distägä sıyıp betä. Xättä ber millät eçendä dä.


text:
Omski Cämiğ mäçetendä balalarğa cäyge yal oyıştırıldı
Mäktäp yäşendäge balalar cäyge yalların mömkinleklärenä kürä törleçä ütkärä. Beräwläre äti-änise belän diñgez buyında yal itsä, ikençeläre äbi-babasında bula, qaysıları yäşelçä, bäräñge baqçalarında ölkännärgä yärdämgä kilälär. Balalarnıñ cäyge yalları turında xäzer din ähelläre dä qayğırta başladı. Omskida berniçä yıl rättän möselman balaları öçen cäyge yal-uqular oyıştırılıp kilä. Cämiğ mäçete qarşında bıyıl 40 könlek lager' eşläde.Şuşı könnärdä genä balalar öylärenä taraldılar. “Balalar mäçettä tordılar, aşadılar, eçtelär, attraksionnarğa yördelär, futbol uynadılar,”- dip söyli Seber yağı möftie Zölqarnäy xäzrät Şakircanov. “Balalar ğäräp imlyasen, din nigezlären öyrändelär. Barısı da Qor'än uqırlıq bulıp qaytıp kittelär,”- di möfti-xäzrät. Ber uñaydan şunsın da äytep ütärgä kiräk, Omskinıñ Cämiğ mäçetendä dini uqular yıl äylänäsendä dä bara. Däreslärgä ğädättä balalar ğına tügel, ölkännär dä yörilär. Möfti-xäzrät Şakircanov süzlärençä, anda uquçılar yaxşı äzerlek alalar häm qayberläre dini belemnären çit illärdä dä däwam itterälär.
Şulay itep, şähärdä mäçetlär xalıqqa din beleme, dini tärbiä birüdä eş alıp baralar, qızğanıçqa qarşı, awıllarda başqaçaraq küreneş. Omski ölkäsendä Seber yağı möftiätenä qarağan 27 mäçet eşli. Alarnıñ küpçelege comğa könnärendä, qayberläre bäyrämnärdä genä açıla.
Mäsälän Ust'-İşem rayonı İlçebağa awılında monnan ike yıl elek açılğan mäçet şundıy uq xäl diärgä bula. Döres, biredä eş bötenläy barmıy dip äytep bulmıy. Mäçetneñ imamı 75 yäşlek Garäfetdin babay Gıymaev süzlärençä, comğa namazlarına xalıq yöri, bäyrämnärdä mäçet tulı bula. 15 yäşlek 2 yegetne uqırğa cibärgännär, alarnıñ berse Omskida Cämiğ mäçetendä, ikençese Törkiädä uqı. Balalarnı cälep itälär, mäktäp direktorı belän söyläşengän , ul qarşı tügel, balalar comğa könnärendä kilgälilär. Xätemnär ütkärälär, öyläneşüçelärgä nikaxlar uqıylar. “Ozaq yıllar dinnän bizderelgän, xalıq töşenep citä almıy äle. İnşalla alay bulsın inde: aldağı köndä ber-berebezne beleşep, oçraşıp, dinne kütärergä yärdäm itärgä kiräk,”- di İlçebağa mäçete imamı.
Rozaliä Sayganova, Omski


text: İran tışqı eşlär ministrı Manuçer Mottaqi, İran Amerika Quşma Ştatlar belän söyläşülärgä äzer, ämma üzeneñ uran bayıtu xoquqınnan baş tartmıy, dip belderde: "Bez üzebezneñ xoquqlarıbız turında söyläşmiäçäkbez. İslam Cömhüriäte häm İran xalqınıñ xalıqara kileşülärdä qaralğan xoquqları turında süz barmayaçaq. Bez urtaq mäsälälär turında söyläşergä äzer." Kiçä AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice, ägär dä Tähran uran bayıtu eşçänlegen tuqtatsa, Waşingtonnıñ söyläşülärgä äzer bulğanın beldergän ide. Mottaqi, Rice, bu süzläre belän AQŞnıñ töbäktäge cinäyätlären yäşerergä tırışa, dide. Bügen kiç Avstriä başqalası Venada İrannıñ atom programması turında söyläşü bula. Anda BMO İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzase häm Germaniä diplomatları qatnaşa. Qıtay bügen Quşma Ştatlarnıñ täqdimen yaqlap çıqtı, ämma İranğa çikläwlär kertügä qarşı bulğanın belderde. Rusiä, nixayät nizaqqa çişeleş ixtimalı buluın belderde.


text:
Bişkäktä Qırğıstan deputatı atıp üterelgän
"Monda berniçä säbäb bula ala, milek bülüdän alıp säyäsätkä qädär. Älegä äytü qıyın. Monıñ parlamentqa tiskäre yoğıntısı zur bulaçaq. Ber ay eçendä deputatlarğa inde 2 häcüm buldı. Älbättä monı tikşerergä kiräk."
Surabaldievnıñ cinayätçelek belän bäyle bulğanı mäglüm. Älege mäsälä küptän tügel parlamentta da tikşerelde. Ul şulay uq, Mart ayında Aakevnı yaqlap, xökümät taraflı mitinglar oyıştırğan keşe bularaq mäglüm. Qırğız parlamentı bügenge üterüdän soñ ğädättän-tış utırışqa cıyıldı.


text:
Däwlät cır häm biü ansamble citäkçese Rinat Wäliev: Bezneñ töp maqsatıbız – tatar xalqınıñ milli muzıkal’ traditsiälären saqlaw...
Här icadi törkemneñ üz missiäse bar. Bezneñ cır häm biü ansambleneñ töp maqsatı - tatar xalqınıñ milli muzıkal’ traditsiälären, anıñ fol’klorın, bay eçke mädäniäten saqlaw. Bez xalqıbıznıñ milli yözen saqlap qalırğa tieşbez
Şulay itep, 1938 yılda tatar xalqınıñ cır, biü, ğomumän muzıkal’ sänğäten saqlap qalu häm üsterü öçen oyıştırılğan törkem, inde menä 65 yıl üz maqsatına tuğrılıqlı bulıp qala birä. Xalıqnıñ bay mirasın onıtıp, zamança sänğät belän genä şöğellänergä yaramıy, dip sanıylar monda. Häm iñ awır waqıtlarda da alarnı yärdämnän taşlamağan respublika citäkçelegenä zur räxmätlären belderälär. Şunısın da äytergä kiräk, ansambl’neñ programmasında Qazan tatarlarınıñ ğına tügel, ä çit töbäklärdä yäşäwçe tatarlarnıñ, başqa xalıqlarnıñ icatı da urın alğan. Tatarstannıñ däwlät cır häm biü ansamble tatar xalqınıñ milli yöze, sänğäte belän dönyanı tanıştıra. Artistlar Tatarstan buylap ta, Rusiä kiñleklärendä dä, cit illärgä dä gastrol’lärgä yörilär, törle festival’, bäygelärdä bik yış qatnaşalar. Häm qayda ğına bulmasınnar – tamaşaçılarnı üzläreneñ ostalığı, tatar xalqınıñ bay icatı belän tañ qaldıralar.
Xäyer, ansambl’dä ireşkännär belän genä qänäğätlänergä cıyınmıylar. Kiläçäkkä plannar turında Rinat Wäliev söyli
Xäzer bez ike töp yünäleştä eşlibez. Berençese – üzebezneñ 65 yıllıq yubiley uñayınnan yaña konsert programmasın äzerläw. Xäzerge köndä yaña häm onıtılıp barğan cırlarnı, biülärne barlaw, rässamnar belän kostyumnar östendä eş bara. Bezneñ eşçänlekneñ ikençe yünäleşe – Qazannıñ meñyıllığına bağışlap tatar xalqınıñ bay tarixınnan ber küreneş äzerläw. Şulay uq ansambl’neñ gastrol’lärenä dä äzerlek däwam itä
Ansambl’neñ citäkçese Rinat Wälievkä östäp, törkemneñ tağın ber niäte turında äytäse kilä. Tizdän monda keräşen tatarlarınıñ icatınnan torğan maxsus programma da säxnägä quyılaçaq. Ansambl’ citäkçelegeneñ ğomumän plannarı bik zurdan. Läkin çabudan totıp torğan iñ zur problemalar – aqça citmäw häm ansambl’neñ üz binası bulmaw. Läkin bolar inde – xäzerge zamannıñ üzençälege disäñ dä bula. Respublika citäkçelege kiläçäktä dä yärdämennän taşlamasa, bez äle tamaşaçılarıbıznı bik ozaq şatlandıraçaqbız, dip sanıylar monda häm tatar muzıkal’ sänğäten yaratuçılarnı 1 oktäber könne Kärim Tinçurin isemendäge teatrğa yaña sezonnıñ berençe konsertına kötep qalalar.
Gölnaz İlgizär


text:
Dollarnıñ bäyäse töşüwe kemgä faydağa, kemgä zıyanğa?
Bu könnärdä iqtisadçılarnıñ iğtibar üzägendä torğan mäsälä: dollarnıñ qimmäte töşü... Amerikan dolları, euro belän çağıştırğanda, üzeneñ iñ tübän däräcgä citte. Şuşı xälneñ Yevropağa, Quşma Ştatlarnıñ yoğıntısı nindi bulır?
Belgeçlär fikerençä, dollarnıñ töşüwe Amerika iqtisadına fayda kiteräçäk. Çönki dollar belän bergä Amerikan tawarlarınıñ bäyäse töşä, näticädä alar Yevropada nığraq satıla başlıy. George Waşington Universitetı professorı Peter Locke süzlärençä, ber yaqtan bu yaxşı küreneş. İqtisadçılar fikerençä, Amerika inde küptän ber tigezsezlektän integä: anıñ importı exporttan zurraq. Dollarnıñ töşüwe şuşı tigezsezlekne tözätergä mömkin. Azatlıqqa birgän äñgämäsendä Peter Locke bolay dide:
Audio (Peter Locke): "Bu tigezselek äle dä bar, annan qotılu öçen, dolarnıñ töşüwe kiräk. Xalıqara säwdä teoriäse şulay di: satu däräcäse alu däräcäsenä citkänçe dollar töşergä tieş."
Dollarnıñ töşüwe Amerikağa faydağa bulsa, Yevropağa zıyanğa bulırğa mömkin: Amerika tawarları Yevropada arzanaya barsa, Yevropa tawarları Amerikada kiresençä, qibatlana. Bäyälär artu inflatsiä bulsa, anıñ kiresen, bäyälärneñ kimüwen, iqtisadçılar deflätsiä dip atıy. Şuşı küreneş Germaniä kebek illärne awır xälgä quyarğa mömkin. Süz uñayınnan, uzğan ğasırnıñ 30-nçı yıllarında dönyada bulğan töşenkelek tä deflätsiädän başlanğan ide.
Peter Locke fikerençä, nigezdä deflätsiä tabiğıy küreneş, bazarnıñ täräqqi itüennän kilä, citeşterüçänlek arta, elektronika kebek tawarlarnıñ bäyäse töşä. Ä inde dollarğa kilgändä, anı yasalma räweştä yuğarı däräcädä totıp bulmıy. Global bazar şartlarında dollarnıñ qimmäten Waşingtonnan bilgeläw mömkin tügel, di Locke.
Bu fiker belän tağın ber belgeç, Cato İnstitutı citäkçese William Niskanen da kileşä (80-nçe yıllarda ul prezident Ronald Reagannıñ iqtisadi kiñäşçese ide). Niskanen "dollarğa qatışmaw" qararın alqışlap qarşı aldı. John Snownı ul Amerikanıñ döresen äytkän berençe finans ministrı dip atadı. Niskanen süzlärençä, Amerika iqtisadınıñ qalğan dönyağa, şul isäptän Yevropağa yoğıntısı älbättä bar. Läkin şul uq Germaniädäge deflatsiäne alğanda, säbäplärne Yevropanıñ Üzäk Bankı alıp barğan säyäsättä ezlärgä kiräk.
Audio (William Niskanen): "Deflätsiä Yevropa Bankınıñ euro zonasında qırıs säyäsät alıp baru näticäse, häm bu bank ayırım illärneñ mäsälälären xäl itä almıy."
Niskanen süzlärençä, Yevropanıñ berär ilendä deflätsiä başlansa, Yevropanıñ Üzäk bankı berni eşli almıy, anıñ moña xoquqı yuq. Bu ike belgeç fikerençä, deflatsiäne ber genä köç kontrol itä ala - Yevropa häm Quşma Ştatlar citäkçeläre. Qullanuçılar kübräk tawar satıp alırğa, investorlar aqça kertergä tieş. Ä alar moña barı tik säyäsi citäkçelär ğarantiä birsä genä bara.
Ali Gilmi, Praga


text:
Buş taraftarları Karimovqa qatıraq mönäsäbät kürsätergä kiräk dilär.
Berençe qaraşta 13-nçe Mayda Ändicanda bulğan qan qoyudan soñ AQŞ-Üzbekstan mönäsäbätläre ällä ni kiskennäşmäde kebek. Läkin, Washingtondağı konservativlar arasında Üzbäkstan prezidentı İslam Karimovqa oppozitsiä köçlänä bara. Alar Karimov AQŞnıñ Afğanistandağı xärbi operatsiäläre öçen Üzbäkstanda xärbi baza totuına röxsät itsä dä, Buş administratsiäse aña qarata qatıraq pozitsiä alırğa tieş dip taläp itälär.
Audio
"Karimov monı añlarğa telämägän xädlä, bez anı añlarğa möcbür itärgä tieşbez. Minem fikeremçä, Afğanistanda suğış tuqtaldı häm AQŞqa Üzbäkstanda baza totunıñ kiräge qalmadı. Ul annan çığıp kitsen. AQŞ Üzbäk xärbilären häm militsiäsen künegüdän ütkärüne dä tuqtatırğa tieş. Ändican insidentında qatnaşqan büleklär AQŞta künegülärdän ütkän digän skandal aldında qaldıq."
Schwartznıñ fikerençä, Buş administratsiäse xäzer Qazaxstanğa küberäk iğtibar birergä tieş. Gärçä, prezident Nazarbayev ta diktator bulsa da, anda nindider ber däräcädä irekle mätbuğat häm sivil cämğiät bar. Schwartznıñ süzlärençä, Ukrainadağı üzgäreşlärdän soñ Buş administratsiäse elekke kommunistik illärneñ xökümätläre xalıq väkilläre dip qabul itä almıy.
Audio
"Töp mäsälä şunda- Ukrainadan soñ Buş administratsiäse Üzbäkstan Görtcstan, Ukraina häm Belorustan , xätta Russiädän başqaçaraq digän pozitsiä almayaçaq."
Xalıqara Tınıçlıq Buyınça Carnegie Endowmentneñ Qanun Xakimiäte programması belgeçe Marina Ottawayneñ fikerençä, Buş administratsiäseneñ Üzbäkstannan ğäskärlären çığarırğa ciınuın kürsätkän işarä yuq. Ottaway radiobız zäbätçesenä AQŞnıñ ul bazağa küberäk ixtiaçı bar. Ul çägräfik tügel, ä ideologik noqtadan möhim dip belderde.
Audio
"AQŞ bezgä kiräk digän fikerdän çığıp anda baza açtı. Baza Karimov yaxşı keşe bulğanı öçen buldırılmadı. Üzbäkstanda demokratiäneñ bulmauı, Pentagonnıñ baza kiräkme-yuqmı digän analizında rol uynamayaçaq. Xärbi yaqtan qarağanda Üzbäkstanda baza kiräk bulğan möddätçä, AQŞ xökümäte ul säyäsätne üzgärtäçäk dip kötmim."
Ottawayneñ fikerençä, Buş status quonı saqlap qalaçaq. Uzğan yılda Dävlät Departamentı keşe xoquqlarınıñ bozıluı säbäple, Üzbäkstanğa 18 milion dolarlıq yardämne tuqtatqan ide. Läkin, ozaq ta ütmäde, Pentagon xärbi xezmättäşlege säbäple, aña 3 milion dollar üstäp 20 milion dolar birde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Törkiäneñ Boğredelik awılı xäbärläre
Bu awıl häm anda yäşäwçe millättäşlärebez belän Azatlıq tıñlawçıları da berniqädär tanışlar. Törkiägä küçep kitüçelärneñ kübeseneñ Omski ölkäse Bol''şereç''ye rayonıñ tatar awıllarınnan buluları turında da söylägänebez bar. Küçep kitüçelär belän tuğan illärendä qaluçılar arasında ozaq yıllar ber nindi dä bäyläneşlär bulmawı da mäğlüm. Rusiädä säyäsät üzgärä başlağaç, ayıruça soñğı 10-15 yıl eçendä Törkiädän Rusiägä häm Rusiädän Törkiägä barıp yörüçelärneñ sanı kübäyde. Omskidan Boğredelik awılına baruçılar da bula başladı. Bol''şereç''ye rayonınıñ Ülänkül'' awılında yäşäwçe Zälifä xanım Raxmangulova qızı Zämirä belän küptän tügel genä yullama belän Törkiädä yal itkändä, tuğannarın ezläp bu awılğa barıp qaytqan. Üzeneñ anda buluı, nilär kürüe häm kiçereşläre turında Zälifä xanım menä nilär söyli.
Menä şundıy onıtılmaslıq xislär tudırğan Zälifä xanım Raxmangulovada Boğredelik awılına yasağan säyäxäte. Zälifä xanım tağın ber märtäbä , ire Şamil'' belän , bu awılğa barıp qaytırğa xıyallana. “Täwäkällek häm teläk kenä kiräk, maqsatıbızğa, ireşäçäkbez, alla birsä”, - dilär alar.Saniä Mirxaleewa. Omski


text:
Yewropa Şurası Parlament Mäclese kommunistik rejimnar qılğan cinayätlärne xökem itte
Yevropa Şurasınıñ Parlamentar Assambleye Çärşämbedä Strasburgtağı utırışta totalitar kommunistik rejimnarnıñ keşe xoquqların bozuları xökem itelde. Läkin, anda Yevropa xökümätlären kommunistik cinayätlärne xökem itkän räsmi deklaratsiä qabul itärgä häm kommunistik çorda eşlängän cinayätlär öçen cavaplılarnı tabu öçen tikşerü eşlären alıp barırğa çaqırğan täqdim proyektı turında kileşep bulmadı.
"Kommunizm isemennän eşlängän bu ninayätlärneñ çığarmasız xökem itelgän buluı härkemgä mäğlum bulırğa tieş. Kommunistik rejim qorbannarı isän bulğan yäisä alarnıñ tuğanarı isän bulğan möddätçä, alarnı moral yaqtan aqlau mömkinlege bar."
Läkin, xökümätlärne kommunistik rejimnarnıñ cinayätlären xökem itärgä çaqırğan rezolutsiäneñ qabul itelüe öçen kiräk bulğan öçtän ike küpçelek tauış cıu mömkin bulmadı. Ul rezolutsiägä andıy cinayätlärne tikşerergä yäğni cavaplılarnı tabarğa çaqıru da kertelgän ide. Täqdim Assambleydä qatnaşqan Rusiä delegatsiäseneñ häm başqa Yevropa illärennän kilgän qayber kommunist häm sotsialistlarnıñ qatı tänqitenä duçar buldı. Rusiä Kommunistlarınıñ citäkçese Gennadi Zyuganov monı uñ partiälärneñ Yevropanı bülgälärgä tırışuı dip bäyäläde. Rusiä väkilçelegendäge başqa ber kommunist ağza İvan Melnikov Lindbladnı ike törle ülçäv qullanuda ğäyepläde häm Rusiäneñ Yevropa Şurasına fondların tuqatuı belän kisätte. Assambleyneñ Strasburgtağı ciını ütkän bina aldında Rusiädän häm başqa Yevropa illärennän kilgän 200-läp kommunist protest demonstratsiäse ütkärde. Läkin, barlıq Rusiälelär dä monı urtaqlaşalar dip äytep bulmıy. Mäskävdäge AQŞ-Kanada İnstitutı başlığınıñ urınbasarı Viktor Kremenyuq Assambley kommunistik cinayätlärgä qarşı yomışaq pozitsiä aldı dip qänäğätsezlek belderde.
"NATOda berläşkän Könbatış Yevropa koomunizmnı xökem itkän häm anı döşman dip atağan ide. Min Assambley täqdimnäreneñ ütmäven işetkäç şaqqattım häm bolay dip uyladım . Sez nindi NATO ağzası , ni öçen endäşmisez . Bu sälätsezlek bulıp tora Bu citärlek tırışlıq tügel häm döres tä tügel."
Tögäl bulmağan xisaplarğa qarağanda 20-nçe ğasırda dönyada kommunistik rejimnar xökem sörgän illärdä 100 milion keşe qorban bulğan. Şularnıñ 65 milionı Qıtayğa, 20 milionı SSSRğa, ikeşär milionı Tönyaq Korea belän Kambociägä, ber yarım milionı Afğanistanğa, ber milionı Vietnamğa, berär milionı Könçığış Yevropa belän Latin Amerika illärenä turı kilä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Donald Rumsfeld: Ğiraqnı diplomatik yul belän qoralsızlandırıp bulmadı, suğış ixtimalı arta
audio
Aşığu şunnan kilä, di Rumsfeld, här atna, här ay ütkän sayın, ximik, biologik, atom programmalar citlegä bara. Tege yäki bu ilneñ alarnı qullanu, yä terorçılar qulına tapşıru ixtimalı arta bara.
Rumsfeld süzlärençä, çara kürmäwdän kilgän qurqınıç, suğış qurqınıçınnan küpkä zurraq. Rumsfeld, Ğiraqqa kertelgän iqtisadi sanksiälärneñ dä, oçular tıyılğan zonalaranıñ da, näticä birmäwen iskärtte.
Antonio Martino, İtaliäneñ, Quşma Ştatlarnı xuplawın belderde.
İrtägä Rumsfeld Münxenda Xalıqara konferensiädä cığış yasarğa cıyına. Anda Yevropa illäre dä qatnaşaçaq, şul isäptän, Ğiraq suğışına qarşı çıqqan Fransiä häm Germaniä citäkçeläre.


text:
Prezident G.Bush administratsiäse terrorğa qarşı suğışnı ,öleşçä ğäräb-möselman dönyasına ireşü aşa da ciñergä tırışa.Bushnıñ iminlek mäsälälärendäge kiñäşçese C.Rice Waşington xärbi aksiälärdän ayırmalı bularaq töbäktä Quşma Ştatları turında uñayraq fiker taratırğa omtıla dip säyli. Ämma här kem moña uñay qarıymı ?
Prezident G.Bush al Qaida häm anıñ berektäşläre tudırğan qurqınıçnı yuq itü öçen alıp barılğan Äfganstan wä Ğıraq suğışları aqlana digän qaraşta. Läkin Bushnıñ milli iminlek mäsäläsendäge kiñäşçese C.Rice xärbi aksiälär belän genä terornı ciñep bulmıy, Prezident ğäräb häm möselman dönyasın AQŞ sezneñ doşmanığız tügel dip ışandırunıñ ähämuiäten baştan uq añladı dip söyläde atnakiçtä AQŞ kongresı tarafınnan finansiälängän AQŞnıñ Tınıçlıq İnstitutında C.Rice tağı (audio)
Terrorğa qarşı suğış başlanğannan birle prezident terrorğa qarşı suğışnıñ , qoral konfliktı qädär ideologie konfliktı buluın da añladı. Ber terrrorçı sez tormışnı yaratasız ä bez ülemne dip äytkän ide . Terrorçılar köç belän ciñelgännän soñ tügel ä ülem, näfrät ideologiäseneñ urının tormış, ömed yalğannın urının çınbarlıq alğannan soñ ğına çın ciñü bulaçaq dip söyläde .
Rice moña ireşü öçen Bush administratsiäse AQŞ belän islam dönyası arasında uñayraq häm konstruktiv mönäsäbätlär urnaştıru mäqsatında xalıq diplomatiäse alıp bara dide. Bu töbäklärdäge xalıqqa turıdan turı täsir itü öçen xalıqara tapşırularnıñ ähämiäte bar. Rice salqın suğış waqıtında bu tırışlıq uñışlı buldı häm min älege konfliktta da şulayuq uñışlı bulır dip uylım dide. Rice süzlärençä(audio)
Min salqın suğış studentı. Salqın suğış waqıtında tuğan,çınbarlıqta böten ğömerem salqın suğış belän bäylängän. İrekle Yevropa, Azatlıq Radiosı häm Amerika Avazı açıq häm döres mäğlümätne timer pärdäneñ ikençe yağında yäşäwçelärgä cibärde.
Ul salqın suğış yıllarında Amerika kollej häm universitetları da bu tırışlıqqa quşılıp , rus häm könçığış yevropa illäre tellärendä kurslar oyıştırdı dip äytep, akademiäne şunduyuq kurs kürdermälärne ğäräb telendä islam dönyası öçen äzerlärgä çaqırdı.
Waşingtonda urnaşqan Yerusalem öçen Amerika Möselmannarı isemle törkemneñ kommunikatsiä direktorı Rayed Tayeh bu tırışlıqlar matur yanğırasa da ğämäldä uñışlı tügel di . Tayeh Azatlıqqa birgän ängämä waqıtında(audio)
Xalıq diplomatiäse uñışlı bula ala , bu AQŞnıñ imicen yaxşırtu öçen nindi çaralar kürülüennän bağlı.Bush administrtasiäseneñ ğämällärenä qarasan alar uñışsız buldı.Ber törkem salqın suğış qaldıqları terrorğa qarşı suğış alıp barırğa tırışa. Minemçä xalıq diplomatiäse ğämäldä ,ämma alar tämam yalğış eş it dip söyläde.
Tayeh fikerençä, 20nçe ğasırnıñ ikençe yartısında AQŞ- könbatış Yevropa täşkil itkän yevro-sentrik sivilizatsiä başqa ber yevro sentrik mädäniät SSSR häm könçığış Yevropa belän elemtädä tora ide. Ämma şuluq texnikanı ğäräb islam dönyasında ğämälgä quyıp bulmıy. Annan başqa di Tayeh möselmannar Quşma Ştatları närsä söyli häm närsä eşli aradağı ayırmanı kürä dip äytep bolay dip däwam itte(audio)
Xalıq diplomatiäse imic mäsäläsendä problema buluına işarä itä, bez bu imicne döreslärgä häm anıñ uylanğança naçar bulmawın añlatırğa tieş dip uylıym.Bez keşelärneñ şiqäyätlären çitkä qağıp ,alarğa sezneñ närsägä borçıluığıznı añlıybız. Ämma bezdä demokratiä, ireklek bar, bezneñ talantlı atletlarıbız, seksi cırcılarıbız bar..... bezneñ İzraelne yaqlauğa borçılmagız . Bu Bush administratsiäseneñ xalıq diplomatiäse versiäse . Açıqça äytkändä bu propaganda..
Tınıçlıq İnstitutındağı çığışında C.Rice xalıq diplomatiäse ölkäsendä bez bik yaxşı oyışıp betmägän, xökümät kübräk eşlärgä tieş dip äytep kimçelekne iqrar itte
färidä xämit,praga


text:
Tatarstan citäkçeläre Törkiäneñ Qazandağı konsulın qabul itte
Sişämbe könne Qazanda prezident Mintimer Şäymiev Törkiä Respublikasınıñ Qazanda general' konsulı İsmäil Safa Yudcärne qabul itte. Törkiäneñ Tatarstandağı öçençe general' konsulı 1 üktäberdän wazifalarına kereşkän ide. Tatarstannıñ yuğarı citäkçelege yalda yäisä eş belän başqa töbäklärdä bulu säbäple İsmail Safa Yudcär belän oçraşa almadılar. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin başta Mäskäwdä, annan Strastburgta eşlekle säfärdä bulu säbäple Törkiä konsulın şulay uq uzğan düşämbedä qabul itte. Tatarstan citäkçelege belän Törkiä general' konsulı oçraşuı barışında Qazanda Törkiäneñ diplomatiä wäkilçelegen buldırğannan soñ bu ike il arasında eşlekle xezmättäşlekne üsterügä uñay täesir itüe bilgeläp ütelde. Tatarstan Törkiä belän Rusiä Federatsiäse arasında mönäsäbätlär üseşeneñ üzençä ber küpere buldı, dide Färit Möxämmätşin. Törkiä konsulı üz çiratında küp kenä Törkiä şirkätläreneñ Qazannı üzgärtep qoru, yañartuda qatnaşuına qänäğätlänü belderde. Ul şulay uq tizdän Törkiägä Tatarstan nefte kilä başlar, digän ışanıç ta belderde, dip xäbär itte räsmi mäğlümat çaraları.


text:
Bush belän Qarzai terrorğa qarşı suğış turında söyläşte
AQŞ prezidentı George Bush sişämbe könne Aq Yortta Äfğänstan prezidentı Xämit Qarzainı qabul itte. Söyläşüneñ töp teması terrorğa qarğı köräş buldı. Äfğänstanda Taliban höcümnäre artqannan arta barğanda Qarzai Äfğänstan prezidentı Pärwäz Möşärräfne Paqstanda Talibanğa qarşı citärlek çaralar kürmäwdä ğäyepläde. Ämma Bush ike il dä terrorçılarğa qarşı suğışta näticäle eşli dide.
Yäşeren xisap matbuğatqa sarqıp çıqqannan soñ sişämbe könne Bush anıñ qayber öleşlären kiñ cämäğätçelekkä açarğa quştı häm mäğlümät çaralarında äytelgännärne kire qağarğa tırıştı.
Bush terrorğa qarşı suğış Amerikannarğa qurqınıçnı arttıra dip uylaw berqatlılıq, terrorçılar 5 yıl elek bulğan höcümnärgä qädär küptän eş alıp bara ide inde dide.
"Minem fikeremçä, ägär bez Ğiraqta bulmasaq, terrorçılar başqa berär säbäp tabar ide. Alar üz maqsatlarına ireşer öçen keşe üterä. Belüegezçä Usama bin Laden keşelärne üzeneñ cihad xäräkätenä quşu öçen elek Somalinı faydalandı. Elek alar Fälestin-İzrail nizağın faydalandı. Bu alarnıñ cihad xäräkätenä keşelärne cälep itü öçen uñaylı yul buldı" dide Bush.
Qarzai Äfğänstan da AQŞ ğäskärläre kilgänçegä qädär Taliban xökümäte terrorı qorbanı ide dide.
Ber xäbärçeneñ Taliban häm äl-Qaidägä qarşı suğışta Äfğän xökümäteneñ yaña strategiäse barmı digän sorawına Qarzai NATO belän berlektäge xäzerge köräş strategiäse yaxşı eşli dip cawap birde. Şul uq waqıtta ul ciñüneñ tiz genä kilmiäçägen dä äytte.
"Xäzer bez totrıqlılıqnı nığıtırğa häm Talibannan bötenläygä qotılırğa tırışabız. Moña tizräk ireşergä telibez, ämma telägän närsä tormışqa härçaq aşmıy. Şuña kürä bu beraz suzılaçaq, häm bezgä alardan qotılu öçen sabır bulırğa turı kiläçäk" dide Qarzai.
Qarzai töbäktä terror qurqınıçına qarşı köräştä Paqstan prezidentı Möşäräf tä zurraq öleş kertergä, dinnän bigräk näfrät taratuçı Paqstan mädräsälären yabarğa tieş dide.
Qarzai belän Möşärräf arasındağı kierenkelekneñ tağın ber säbäbe – Paqstannıñ Äfğänstan yanındağı Tönyaq Wäzirstan turındağı kileşü. Möşärräf Taliban häm äl-Qaidä belän alar Tönyaq Wäzirstanda üz eşçänleklären irekle alıp bara ala dip kileşkän digän täesir qala digän ide Äfğänstan prezidentı.
Möşärräf isä uzğan atnada Waşingtonda, Taliban belän tügel Tönyaq Wäzirstandağı qabilä citäkçeläre belän kileşkänlegen belderde häm kileşüneñ maqsatı anda Taliban belän äl-Qaidä eşçänlegen tıyu dide.
Matbuğat oçraşuında Qarzai monıñ çınnan da şulay bulaçağına ömetlänüen äyye.
Bush isä Qarzai belän Möşärräf arasında kierenkelek bulğan kebek toyılsa da, bu ike ilneñ terrorğa qarşı näticäle köräşüenä, äl-Qaidä citäkçese Usama bin Ladennı ezläwgä qomaçawlamıy dip östäde. Bin Laden Paqstanda qaçqan bulırğa tieş dip isäplänä.
Çärşämbe kiçendä Waşingtonda bu söyläşü äle däwam itäçäk. Bush Qarzai belän Möşärräfne kiçke aşqa çaqırdı häm anda iğtibar üzägendä çiklärne saqlaw, terrorğa qarşı köräştä mäğlümät almaşu, tınıçlıq häm demokratiä urnaştıru bulaçağın belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Qazanda tatar yäşläre könnäre başlandı.
Düşämbe könne Qazannıñ elekege Yäşlär üzägendä, xäzergeçä äytkändä, “Aq bars” mädäniät üzägendä, 13-nçe tatar yäşläre könnäreneñ açılu tantanası buldı. 100-gä yaqın yeget häm qız distälärçä Rusiä töbäklärennän häm Ukrainadan Qazanğa kilde. Yäşlär könnäre 1 atna däwam itäçäk.
Düşämbe könne, ber törkem tatar yäşläre belän tatar kongressı citäkçese İndus Tahirov oçraştı. Ul tarix, milli üzañ, tatar milläteneñ kiläçäge turında söyläde.
Yäşlär üzlären qızıqsındırğan sorawların birde. Başqortstannan kilgän ber mölayem tutaş, mäsälän, milli çaralar ütkärü öçen aqça birelmäw turında äytte.
Yäşlärneñ yalın oyıştıru öçen Tatarstan aqça birmäs, älbättä, ämma kadrlar ezerläw, däresleklär, fänni-metodik ädäbiätne çığaru - Tatarstan xisabına başqarıla. Yäşlärgä qıyuraq bulırğa, aqça birgänne kötep tormastan, eşlärğä häm küñel açarğa cayın tabu kiräklege turında äytelde.
Vladimir Putin Saranskida yäşlär belän eşläw turında bik citdi süzlär alıp barğanda, Qazanda tatar yäşläre ciyılışıp, milli tormış turında kiñäşä, yäştäşläre belän aralaşa.


text:
Ğiraq keşeläre inspektorlarğa protest belderä
Kiçä Ğiraq räsmiläre, ber tawıq ferması xucasın häm ber mäçet mullasın çit il jurnalistları aldına çığardı. Bu ike keşe, qoral tikşerüçelärneñ kisätüsez kilüwenä açuların belderde. Bu uñaydan, Saddam Xösäyenneñ fänni mäsälälär kiñäşçese Ämir Äl-Saadi, inspektorlar mondağı tärtiplärne ixtiram itmi, xalıqnıñ tüzemlegen sınıy, dip äytte. BMO inspektorları tawıq fermasnda bu ayda ike tapqır buluların tanıdı. Alarnıñ süzçese äytüençä, 5 inspektor, çınlap ta, Äl-Nidaa mäçetendä bulğan. Läkin alar anda tikşerüçe tügel, ä turist bularaq barğan, dide ul.


text: Ukrainanıñ Regionnar firqası başlığı Wiktor Yanuqovíç, “äflisun koalisiase” oppozisia quyğan taläplärne ütämäsä, anıñ partiase parlamentnı taratu häm çirattan tış saylalular ütkärü öçen tırışaçaq, dide. Üz yaqlılarnı xalıqnıñ kileşmäw ğämällärenä äzer bulırğa çaqırdı. Anıñ fikerençä, “äflisun koalisiase” qanunnarnı boza häm oppozisia xakimiätneñ eşlären kontroldä tota torğan idaräneñ yaña sistemasın buldırırğa kiräk. Bu belderülär belän Yanuqovíç Dnepropetrovskida Bötenuqraína külämendä ütkän Regionnar firqası deputatları cıyılışında äytte. Yanuqovíç yaqlılar, parlamentta häm xökümättä citäkçe urınnarğa koalisia täkdimenä protest belderep, haman da Yuğarı Rada eşenä kirtä quya.


text:
Foto: autopremium-tver.ru
Osı jıldıñ 9 ay`ınıñ qorıtındısı boy`ınşa qazaqstandıqtar 569 mln dollarğa 30,8 mıñ jaña jeñil avtokölik satıp alğan. Bul twralı Ortalıq kommwnïkacïyalar qızmetinde «Otandıq avtokölik salası jumısınıñ qorıtındısı» taqırıbında ötken baspasöz mäslïxatında «QazAvtoProm» avtokölik salasındağı käsiporındar odağı» ZTB Basqarma törağası Oleg Alferov mälimdedi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Osı jıldıñ 9 ay`ınıñ qorıtındısı boy`ınşa resmï dïllerler 30 759 jeñil jäne jeñil kommercïyalıq avtokölik sattı. Bul bıltırğımen salıstırğanda 59%-ğa tömen (74 911 birlik). Yağnï, qañtar-qırküy`ek ay`ları aralığında qazaqstandıqtar 569 mln AQŞ dollarına 30,8 mıñ jaña jeñil kölik satıp aldı. Avtokölik narığındağı satılımnıñ 76%-ı ïmporttıñ ülesine tïesili. Al 7 154 satıp alwşı, yağnï qazaqstandıqtardıñ 24%-ı avtokölik qurastırwşı zawıttardıñ önimin tañdadı», - dedi törağa.
Oleg Alferovtıñ ay`twınşa, elimizde kölik satw körsetkişi 60 pay`ızğa tömendegen.
«Ötken jılmen salıstırğanda, kölik satw 8 129 birlikten 3 207 birlikke dey`in qısqardı. Yağnï kölik satw 60%-ğa tömendedi», - dep tüy`indedi sözin basşı.


text:
Yewropa Belarustäge saylawlarnı tänqitläwen däwam itä, moña inde Yewropa Şurasınıñ Parlament mäclese dä quşıldı
Yewropa Şurasınıñ Parlament mäclese Belarus xakimiaten ildäge oppozitsiä taläplären qabul itep, uzğan ayda ütkän prezident saylawların qabatlarğa öndäde. Anıñ şul belderüendä, tawış birü irekle, ğadel, xalıqara standartlar nigezendä uzarğa tieş, dip tä äytelä, oppozitsiäneñ qulğa alınğan ähellären irekkä çığaru taläbe quyıla.
"Minem äle berqayçan da küzätüçelärneñ xoquqların şulay çikläw oçraqların kürgänem bulmadı, ğomumän, tawış sanaw açıq tugel ide, bäysez yäisä oppozitsiäne wäkillek itkän küzätüçelär dä az buldı", di Andres Herkel Belarustä prezident saylawlarınıñ nindi şartlarda uzuı xaqında.
Belarustäge tawış birüne uzğan atnada Yewropa parlamentı da kisken tänqitläp çıqqan ide. Bu atnada isä Yewropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministrları Belarusneñ 30-lap yuğarı citäkçesenä, şul isäptän prezident Lukaşenkağa da Yewropa illärenä kerüne tıyğan qarar qabul itte.
Aleksandr Lukaşenka Könbatışnı Belarus xalqı saylawın üzgärtergä tırışuda ğäyepli, ämma Andres Herkel, ägär dä ul il Yewropanıñ ber öleşe bulıp qalırğa teli ikän, ul Yewropadağı demokratik standartlarğa buysınırğa tieş, dip belderä:
"Belarus ul möstäqil däwlät, läkin demokratiä standartları törle bula almıy. Alar şul standartlarnı, başqa xalıqara oyışmalarnıñ standartların qabul itärgä tieş. Citeşep betmägän plüralizmlı, kitelgän irekle mäğlümat çaralarlı, irekle wä ğadel bulıp betmägän saylawlarlı demokratiä bula almıy", di Parlament mäcleseneñ eston deputatı Andres Herkel.
Räsmi mäğlümatqa qarağanda, Aleksandr Lukaşenka öçençe märtäbä prezident itep tawışlarnıñ 83 protsentın qazanıp saylandı. Ämma dönyanıñ zur öleşe monı tanımıy, bu xäzerge xakimiatneñ törleçä xärämläşüe näticäse bulıp tora, dip isäpli.
İkençe yaqtan, Könbatıştan yañğırağan şuşı tänqitkä Aleksandr Lukaşenkanıñ da ise bik kitmi diärgä bula. Yewropa Şurasınıñ Parlament mäclese qabul itkän belderügä dä ul bitaraf qalır tösle. Ämma bu dönyanıñ aña bulğan möğämäläsen kürsätüçe yaña ber işarä bulıp tora. Belarusneñ dönyadan ayırıluı äle berqayçan da bu däräcägä citmägän ide.
Kärim Kamal


text:
Qorban bäyrämenä bäyle çaralar däwam itä
Qorban çaldıru tögällänsä dä, älege bäyräm belän bäyle ığı-zığı haman da däwam itä. Ämma kübese öçen bu mäşäqätle tügel, ä küñelle ığı-zığı ğına. İnde xäbär itkänebezçä, bıyıl Qorbanğa digändä bärännär awılda 2-2.500 torsa, Qazanda ul 3 meñnän başlandı. Awılda Qorban çaldıru ciñelräk şuñadır şähär xalqınıñ da küpçelege awılğa qaytıp Qorban çaldıru yağın qarıy. Xaywan çaludan tış, Şäriğät qanunnarı buyınça anıñ bit äle çalğan waqıtta doğasın da, annan soñ namazın da uqıysı bar. Bolarnı isä küpçelek waqıtta mäçetkä yörüçe äbi-apalar, abıstaylar başqara. Alarğa isä ipi-tozlıq bulsa da sädaqa birelä. Bıyıl Qorban çalğanda doğasın uqıp toruçılarğa kem 50, kem 100 sum birde. İş yanına quş digändäy, pensiägä östälä.
Çalınğan sarıqnıñ tiresen dä äräm-şäräm itü yaramıy. Anı satıp aqçasın sädaqa itep taratu taläp itelä.
Tatarstanda niçä xucalıqta küpme Qorban çalınğanın möğayın berkem tögäl genä äytä almıy torğandır. Läkin bik küp dilär. Ä menä Qazannıñ “Söläyman” mäçetendä 200дәH artıq sarıq çalğannar. Bu xaqta “Söläyman” mäçeteneñ imamı İldar xäzrät Bayazitov:
Ğaet namazınnan mäçet yanında aldan äzerlängän sarıqlarnı çalu başlandı. Törle sotsial' qatlam keşeläre Qorban çaldırdı – türälär dä, pensionerlar da bar ide. Alarnıñ qayberläre öçtän ber öleşen mäçettä qaldırdı, qayberläre sarığı belän mäçetkä tapşırdı. Bez alarnı xäzer moxtaclarğa, yätimnärgä, ğäriplärgä taratabız.
İldar xäzrät Bayazitov äytüençä, Qorban çaldıru “Söläyman” mäçetendä 3 kön buyına däwam itkän. Härber keşe biredä üze telägän sarıqnı saylap ala alğan. Moxtaclarğa dip qaldıruçılar da bulğan.
Qazandağı “Söläyman” mäçete imamı İldar xäzrät Bayazitov äytüençä, alar şulay uq näzer Qorbannarı buluçılar öçen härwaqıtta da bärännär täqdim itärgä äzerlär.
Qorban iten kemder tuğan-tumaçalarğa, duslarğa, kürşelärgä, moxtaclarğa taratsa, ikençeläre şul ittän aş uzdıra. Bu könnärdä xalıq näq tä şunıñ belän mäşgul'. Awıllarda uram-uramlap ber-bersenä aşqa qunaqqa yörilär.
Könneñ kötmägändä kisken cılıtıp cibärelüe säbäple, bu eşne beraz aşıqtırırğa säbäp buldı. Bu könnärdä Piträçneñ Taw İle awılında da şundıy zur mäcles uzğan. Anda 300rә yaqın keşe cıyılğan. Bu çarada qatnaşqan Möslimä xatın-qızlar ictimaği oyışması citäkçese Älmirä Ädiätullina:
Piträçneñ Taw ile awılı imamı Nuretdin abıy belän Fatıyma abıstay uzdırğan bu çara Qor’än uqu belän başlanıp kitte, şulay uq monda Qorban turında wäğäz söylände. Alar sıyır çalğannar ide.
Älmirä Ädiätullina äytüençä,mondıy çaranı Taw İleneñ imamı Nuretdin abıy belän Fatıyma abıstay yıl sayın oyıştırıp kilä. Bıyıl alar sıyır çalğannar. Ğomumän, xälennän kilgän härkem Qorban bäyräme waqıtında izgelek qılıp qalırğa tırışa. Mäsälän Qazannıñ Mäskäw rayonında mädäniät yortında naçar kürüçeläre öçen ğadi ber keşe Räis Ğabdullin Qorban aşı uzdırdı. 100дәH artıq keşe qatnaştı bu aşta. Qorban ite eläkmäs, şulpasın bulsa da sorap al digän ğibärä bar, şuñadır härkem çalınğan Qorban iten tatıp qarasın öçen bıyıl rayon üzäklärendä dä bäyrämnär uzdırıldı. Mäsälän, şundıy bäyräm Apas rayonı üzägendä dä ütkärelde.
Landış Xarrasova


text:
Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege uramda torıp qaldı. Tatar oyışmaların Ufa üzägendä biläp torğan eş urınnarınnan quıp çığardılar. Mäğlüm buluınça, uzğan yılnıñ cäyendä Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlegenä kergän unbiş oyışma wäkilläre Ufa üzägendäge Syurupa uramındağı ber binada arendağa eş bülmäläre alıp, anda bik yaxşı remont yasap, irkenläp eşli başlağan ide. Ämma küp tä ütmäde, tatar oyışmaların, törle säbäplär tabıp, bu bilägän urınnarınnan çığarırğa teläw omtılışları başlandı. İnde menä bu atnada Ufadağı nindider şäxsi ber saq xezmäte wäkilläre kilep, Tatar cämägätçelek oyışmaları üz eşçänlegen alıp barğan bülmälärne bikläp quydı häm işeklärenä piçät suqtı. Äle anda üzlären şäxsi saq xezmäte xezmätkärläre dip atawçı äzmäwerdäy yegetlär köne-töne saqta tora häm anda berkemne dä kertmi.
Älege ğämälne Başqortstan tatar oyışmaları wäkilläre üzlärenä qarşı yünältelgän säyäsi ezärlekläwneñ ber çağılışı dip isäpli. Mäğlüm buluınça, soñğı ay yarımda Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege Başqortstanda urınnardağı üzidärä başlıqların elekkeçä täğayınläp quyuğa qarşı çığıp, alarnı barı tik saylap quyunı ğına ğämälgä kertüçe referendum ütkärü öçen imzalar cıyuda qatnaşqan ide. Menä şuşı eşçänlek respubliknıñ räsmi xaqimiätlärenä oşap betmäde, küräseñ, dip belderä Başqortstan tatar xäräkäte liderları. Äle kilep tuğan kierenke xälgä Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullinnıñ fikeren tıñlıyq.
(Ayrat)
Sez Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullinnı tıñladığız. Ayrat äfände fikerençä, tatar oyışmalarınıñ eş urının bikläp quyu ul tatarğa qarşı yünälderelgän aqsiä tügel. «Bezneñ ofista referendumğa äzerlek ştabı da urnaşqan, – di Ayrat Ğiniätullin. Şulay bulğaç, bu ğämäl respublikta ältetrnativ referendumğa äzerlängän küp sanlı başqa oyışmalarnıñ da eşenä ayaq çalu bulıp tora». Respublik proqurorı wazıyfaların başqaruçı Mixäil Zelepuqin belän oçraşu äle kilep tuğan qarşılıqnı beterüdä näticä birerme-yuqmı, ul xaqta aldağı könnärdä bilgele bulır, möğayın. İñ ğäcäbe şul – räsmi xaqimiätlär tatar cämägätçelek oyışmaları utırğan bülmälärne bernindi añlatmalarsız häm aldan kisätülärsez, kötmägändä bikläp quyğan. Tatar milli xäräkäte liderları belderüençä, demoqratik cämğiättä mondıy eşne hiçyüğı berniçä kön aldan xäbär itep, keşeçä dä başqarıp bulır ide. Ä älegä Başqortstan tatar oyışmaları wäkilläre üzläreneñ köndälek eş-mäşäkätläre belän şöğellänü öçen xezmät urınınnan qolaq qaqtı. Ämma alar älege añlaşılmawçanlıqnıñ tiz arada xäl itelüenä ışanıç bağlıy.


text:
Dila Hanım son bölüm izle
Dila Hanım 62.Bölüm izle Final, Dila Hanım izle, Dila Hanım..
Dila Hanım 61.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 60.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 59.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 58.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 57.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 56.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 55.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 54.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 53.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 52.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 51.Bölüm izle,Dila Hanım 51.Bölüm tek parça izle,Dila Hanım..
Dila Hanım 50.Bölüm izle 27 Aralık 2013,Dila Hanım 50.Bölüm izle,Dila..
Dila Hanım 49.Bölüm 20 Aralık 2013,Dila Hanım 49.Bölüm izle,Dila Hanım..
Dila Hanım 48.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 47.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 46.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 45.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..


text:
Omskida Renat İbrahimov konsertı ütte
Sişämbe könne Omski ölkä filarmoniäseneñ konsertlar zalında Rusiäneñ häm Tatarstannıñ xalıq artistı Renat İbrahimov konsertı bulıp uzdı. Omskiğa qadär cırçı Çiläbe häm Tömän şähärlärendä çığışlar yasadı.
Äytergä kiräk, Omski tamaşaçısı belän Renat İbrahimov 25 yıl ütkännän soñ oçraştı. Ul waqıtta şığrım tulı zallarda anıñ berniçä konsertı bulğan ide. Xäzer isä ber genä konsert buluğa qaramastan, zalda buş urınnar şaqtıy ide. Ä inde kilüçelärne artistnıñ talantı aldında baş iyülçelär dip äytü yalğış bulmas. Başqarılğan här cır köçle alqışlarğa kümelde. Konsert barışında cırçı zamana köyläre, rus xalıq cırları, ariälär, ital'yan, ingliz tellärendä cırlar başqardı. Anıñ repertuarında tatar cırları da buldı.
Konsert tammalanğannan soñ min tatar millätennän bulğan berniçä tamaşaçınıñ fikere belän qızıqsındım. Oçratqan berençe tamaşaçım qanunnar çığaru cıyılışı deputatı Ravil' äfände Bikbavov buldı.
Konserttan soñ matbuğat oçraşuı oyıştırıldı, Renat İbrahimov anda Omski jurnalistların qızıqsındırğan sorawlarğa cawaplar birde. “Azatlıq” tıñlawçılarına Renat äfände, tatarlarğa kübräk mäğrifät buyınça tırışırğa kiräk digän telägen belderde.
Menä şulay, Omski tamaşaçısı ozaq yıllar ütkännän soñ qabat yaratqan cırçısı belän oçraştı. Tatar sänğäten söyüçelärgä tizdän tanılğan cırçılar belän oçraşu mömkinlege bulaçaq. Aprel' ayında zur konsert programması belän Omskiğa Tatarstannıñ atqazanğan artistı Zaqir Şahban citäkçelegendä ber törkem artistlar kilüe kötelä.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Fälestin citäkçese Yasser Arafat İsraelneñ Könbatış Yar häm Gaza sızığınıñ qayber öleşlärennän çığıp kitüe turındağı plannarın xupladı. Ramallada qanun çığaruçılar aldında çığış yasap, Arafat, bu çaranı häm İsrael häm Fälestin yağı idarä itäçäk, häm Fälestin xakimiäte iminlek mäs'älälären üz östenä alaçaq, dip belderde: "Qanunçığaru Şurası qarşında belderäm, bez İsraelneñ okkupatsiälägän cirlärdän, Gaza häm Könbatış Yardan kitüen xuplıybız" dide Arafat
Ägär dä kiläse aylarda töbäktä tınıçlıq urnaşsa, İsrael premyer-ministrı Ariel Şaron, Gaza sızığınnan qayber yähüd awılların küçerü plannarı turında iğlan itte. İminlek bulsa ğına bu çaralar mömkin bulaçaq.
İsrael tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom bügen Qahirädä Misır prezidentı Hösni Möbäräk belän oçraşıp İsraelneñ bu plannarı turında fiker alıştı.


text:
Quşma Ştatlar belän Yevropa Berlege arasında İran mäsäläsendä qarşılıqlar bar
Atnakiç könne Xalıqara Atom Energiä İdaräse İrannıñ atom programmasına bağışlanğan maxsus utırış ütkärä. Şuşı utırış aldınnan Quşma Ştatlar belän Yevropa Berlege arasında bu mäsälägä qarata citdi fiker ayırmalıqları bulu açıqlandı. Räsmi Washington İranğa basımın däwam itkän ber mäldä, Brüssel – Tährannıñ bu ölkädä xezmättäşlegenä uñay bäyä birde
Audio (Colin Powell)
"İranlılar bezne şaqtıy küp mäglümät belän tanıştırdı. Alar Quşma Ştatlar küptän söyläp kilgän närsäne raslıy: İrannıñ atom programması energiä citeşterü belän genä çiklänmi, anıñ atom qoralı yasarğa niäte bar."
Ämmä Germaniä, Fransiä häm Britaniä soñğı waqıtta İran belän bu mäsäldä tığız elmtädä tora. Powelldan soñ süz alğan Germaniä tışqı eşlär ministrı Joschka Fischer bolay dide:
Audio (Joschka Fischer)
"Şul möxim: bez çınbarlıqqa nigezlänep alğa barırğa tieş. Bu çınbarlıq ütä-kürenmäle bulırğa tieş. Germaniä, Fransiä häm Britaniä tışqı eşlär ministrları Tähranda İran yağı belän tözegän kileşü, näq menä şuña nigezlängän."
Uzğan ayda bu 3 ilneñ tışqı eşlär ministrları Tähranğa barıp, İran belän säwdäne tuqtatu belän kisätkännän soñ, räsmi Tähran urannı baytıu eşen tuqtatıp torırğa, xalıqara inspektorlarğa atom programmasın açırğa wäğdä itkän ide. Amerikan belgeçe Henry Sokolski süzlärençä, İran öçen säwdä mäsäläse bik möxim:
Audio (Henry Sokolski)
"Min İrannıñ Venadağı ber wäkile belän söylöştem. Ul açıqtan-açıq äytte: Quşma Ştatlar basım yasağan arada alar Yevropa belän eş itä ala. Ä menä xalıqara kileşülärne bozudan alar çınlap ta qurqa. Çönki Yevropa belän yaxşı mönäsäbät totırğa telilär, alarğa säwdä kiräk."
Belgeçlär fikerençä, xäzerge waqıtta Washington öçen berençe urında İran tügel, Ğiraq tora. İranğa anıñ waqıtı citep betmi. Şul säbäple İran mäsäläse waqıtlıça Yevropağa qaldırıla, östäwenä, waqıt üzğan sayın Tähran qaraşın üzgärter digän ömet bar. Ämmä Washington İrannıñ atom qoralına iä bulu niätenä şiklänmi. Amerikan Enterprise İnstitutı belgeçe Reuel Gerecht süzlärençä, İrannıñ üzendä dä bu xislär kiñ taralğan:
Audio (Reuel Gerecht)
"İranlılar atomnıñ yaxşı närsä ikänendä şiklänmi. Alarnı ber genä närsä borçıy: niçek itep moña tawış quptarmıy ğına, Amerikanıñ xöcümenä duçar bulmıy ğına, Yevropanıñ açuwın çığarmıy ğına, sanksiälär almıy ğına ireşergä. "
Ä tawış digäne çığıp qına tora. Düşämbedä İsraelneñ küzläw İdaräse, Mossad başlığı Meir Dagan, İrannıñ atom programması İsraelgä qurqınıç tudıra digän belderü yasadı. 1981nçe yılda İsrael näq şundıy ğäyepläwne Ğiraqqa belderep, fransuzlar tözep birgän Osirak atom reaktorın cimergän ide. Äytkändäy, iğlan itelmäsä dä, İsrael üze atom däwläte sanala. Tik menä İrannan ayırmalı bularaq, ul atom qoralın cäyeldermäw turındağı kileşüne imzalamağan.
Ali Gilmi, Praga


text:
Nadir Däwlät: Törkiädän qarağanda Tatarstandağı xällär alay uq naçar kürenmi
Uqularnıñ soñğı könendä «Azatlıq» radiosı xäbärçeläre aldında milli problemalarnı öyränüçe ğalimnär çığış yasadı, şuşı uqu qısalarında fiker alışu oyıştırıldı. Anda ğalim-etnograf Damir İsxaqov, milli-mädäni avtonomiälär şurasınıñ cawaplı särkätibe Färit Urazaev, İstanbuldan kilgän ğalim-türkolog Nadir Däwlät qatnaştı.
«Azatlıq» radiosı oyıştırğan älege keçkenä forumda tatar-başqort mönäsäbätläre tikşerelde, respublikanıñ statusına häm Rusiäneñ xäzerge milli säyäsätenä qağılışlı mäsälälär kütärelde. Älege çarada yañğırağan fikerlärne sez «Azatlıq» radiosınıñ analitik tapşırularında işetersez, älegä şuşı äytelgän häm bügenge köngä qarağan ber fiker belän tanışa alasız. İstanbulda yäşäwçe ğalim Nadir Däwlät Törkiä tatarlarınıñ Tatarstan problemalarına bulğan qaraşın çağıldırıp birä.
Audio: Eçtän qarağanda xällär bik ömmetsez kürenä, Tatarstannıñ suverenitetı da yuq, Mäskäw dä gel nindider xäylä qora. Çittän qarağanda alay uq tügel. 90nçı yıllardan başlap, Törkiädä Tatarstan belän qızıqsınu nıq arttı. Elek 1-2 tatar ğalime tatar tarixın öyränsä, xäzer inde töreklär bu xaqta fänni xezmätlär yaza. 10 elek elek monı küz aldına da kiterep bulmıy ide. Törkiä Tatarstan belän qızıqsına. Monda konsullıq açıluı da şunıñ açıq misalı. Xäzerge xakimiättäge partiädä dä Rusiädäge dini xällär belän qızıqsına. Rusiä xakimiätläreneñ yawlıq urağan kileş töşkän foto belän pasport alırğa röxsäte Törkiädä zur reaksiä tudıraçaq, çönki anda da bu mäs’älä bar. Bu da bik zur tärräqiät, çönki Törkiädä bu tıyılğan.
Älege forumda qatnaşqan başqa ğalimnär professor Nadir Däwlätneñ yawlıq mäsäläsendä bulğan optimizmı belän kileşmäde. Rusiädä mäxkämä qararları da, qanunnar da urınına citkerelep, ä qaysıber waqıtta bötenläy ütälmi, dip alar pissimistik qaraş belderdelär.


text:
Gruziäneñ Milli İminlek Ministrlığı bügen, 1999nçı yılda Mäskäw häm Volgodonskida yortlarnı şartlatunı oyıştıruçılarnıñ berse buluda şiklänelgän Açimez Goçiyaevnıñ Pankisi tarlawığında qaçıp yörüe ixtimal dip belderde. Ministrlıqnıñ matbuğat wäkile Nika Laliaşvili süzlärenä qarağanda Pankisi’da uzdırılğan maxsus çaralar waqıtında Goçiyaevnıñ ike yardämçese qulğa alınıp Rusiägä tapşırılğan bulğan. Pankisi tarlawığı-näq Gruziä belän Çeçnya çige buyında, Rusiä räsmiläre tarlawıqta çeçen suğışçılarınıñ qaçıp yatuın belderep kilä.
Gruziä prokuraturası Milli İminlek Ministrlığına, üz wäkälätlären –kirägennän artığraq qullanu turındağı ğayepläw nigezendä cinäyät eşe başladı. Prokuror Giorgi Jikia Azatlıq radiosına, şundıy uq ğayepläwlär Gruziäneñ terrorğa qarşı köräş üzägenä qarata da bar, dide.
Yıl başında Gruziä parlamentı deputatı , Berdämlek Firqase citäkçese Jumber Patiaşvili, elekke milli iminlek ministrı Vaxtang Kutateladze qaramağındağı xezmätkärlärneñ säyäsi partiälär häm oyışmalar turında yäşren mäğlümat cıyğannarı turında beldergän ide. Gruziä parlamentı ul çaqta Patiaşvilinıñ däğwaların tikşerü öçen komissiä tözede. Prokuror, mäxkämä eşe qısalarında-elekke milli iminlek ministrı Kutateladze ğına tikşerelmiäçäk, dip belderde. Kutateladze 2001nçe yılda wazifasınnan kitte. Moña , bäysez Rustavi-2 televideniä kanalına bärep kerüne täñqit itkän uram cıyınnarı dulqını säbäp buldı.


text:
Respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrı Ğosman xäzrät İsxaqi belän oçraştı
16 fevral’ könne Tatarstan Diniä näzaräte räise Ğosman xäzrät İsxaqi respublikanıñ Fän häm Mäğärif ministrı Räis Şäyxleslamov belän oçraştı. Oçraşu Rusiä İslam universitetında uzdı. Anda şulay uq ministrlıq wäkilläre, respublikanıñ din ähelläre, İslam universitetı uqıtuçıları qatnaştı. Dönyawi ministr häm din ähele oçraşuında söz närsä turında barğan, anda nindi mäs’älälär qaralğan. Şuşı sorawlarğa Tatarstan Diniä näzaräteneñ uqıtu bülege citäkçese Rifqät xaci Nasıybullin cawap birä.
Mäğärif tarmağı balalarnı tärbiäläw belän şöğellänä, din dä keşene tärbiäläw, anı döres yulğa bastıru wazifasın başqara. Bezneñ maqsatlar ber – tärbiäle keşe, bigräk tä yäş buınnı üsterü. Şul maqsatlar ber bulunı istä totıp, Räis Şäyxleslamov häm Ğosman İsxaqinıñ söyläşüe buldı. Oçraşuda yäş buınğa äxlaqi tärbiä birü, ana telen uqıtunı kamilläşterü turında söz bardı. Şulay uq, Fän häm Mäğärif ministrlığı ütkärä torğan törle fännär buyınça olimpiadalarda dini uqu yortları şäkertläreneñ dä qatnaşu mömkinlege tikşerelde
Rifqät xaci Nasıybullinnan bez oçraşuda respublika mäktäplärendä din däreslären kertü turında süz barmadımı dip soradıq. Tatarstan Diniä näzaräteneñ uqıtu bülege citäkçese Rifqät xaci Nasıybullin fikerençä, respublikada dini belem birüdä problemalar yuq, alar inde xäl itelgän, dip sanıy. Şuña da Tatarstannıñ Fän häm Mäğärif ministrı Räis Şäyxleslamovnıñ respublikanıñ Diniä näzaräte räise Ğosman xäzrät İsxaqi belän oçraşuında süz bu xaqta bulmağan.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiädäge här 25nçe keşe ezärleklänügä duçar bula
Rusiä sotsiologlarınıñ häm xoquq yaqlawçılarnıñ yaña tikşerenüenä qarağanda ilneñ totqarlaw üzäklärendä totılğan keşelärgä naçar mönäsäbät kürsätü häm azaplawlar - ğädäti xälgä äwerelgän. Älege tikşerenü Quşma Ştatlarda urnaşqan Human Rights Watch oyışmasınıñ, elekke Guantanomı totqınnarınıñ Rusiädä ezärleklänüe turındağı xisabı dä belän awazdaş.
“Ber yıl eçendä olı keşelär cäfaläwlarğa duçar bulğanmı yuqmı Nätäclär şundıy : Piterbur 3,4%, Pskov 4.7 %, Tübän Novgorod 3,4%, Komi 4.6%, Chita 4,5% . Bu 5 töbäk öçen gomumi sanğa qarağanda , 4.1% keşe üzläre cäfalawlar, ruxi häm fizik yaqtan basımğa duçar bulğan.”
Cäfalawlarğa qarşı köräşüçe komitet öçen dä bu sannar kötelmägän buldı. Komitet wäkile Maksim Prıtkov bu xaqta bolay di.
“Bezneñ oyışma bu problema belän 7nçe yıl şögellänä, min üzem mäsäläne 10 yıllap oyränäm. Miñe dä bu sannar şok xälendä qaldırdı. Alarğa qarağanda härkem üze yäki yaqınnarı aşa militisiädä keşelärne cäfalıylar dip belä, ägär watandaşlar militsiä şulay eşli, dip ulıy ikän, aña tieşle ışanu ber qayçan da bulmayaçaq.”
“Azatlıq” radiosı, Rusiä eçke eşlär ministrlığınnan älege xisapqa mönäsäbäten sorağaç, ministrlıq matbuğat xezmäte añlatma birüdän baş tartqan. Tikşerenüdä kiterelgän faktlar, Human Rights Watch oyışmasınıñ cäfalawlar turındağı yaña xisabı belän awazdaş. Anda , elekke Guantanomı totqınnarın ezärlekläwläre öçen Rusiä xakimiätläre ğäyeplänä. Human Rights Watch oyışmasınıñ Mäskäwdäge bülege başlığı Allison Gill matbuğat oçraşıunda bolay di
“Quşma Ştatlar elekke Guantanomı totqınnarınıñ 7sen Rusiägä, alarğa monda keşelekle mönäsäbät bulır, digän Rusiä wäğdäsenä ışanıp qaytardı. Bez şunı küräbez, bu bulmadı. Bez bar dönya buylap, teläsä nindi ilneñ, Ğazaplawlarğa qarşı konvensiäne ütäw yözennän diplomatik wäğdälär birüne tuqtatırğa çaqıbarız”
Rusiägä qaytarılu belän älege totqınnar 3 ayğa totqarlanğan ide. Alar ul waqıtta qıynalmadı. Ezärlekläw soñraq buldı, dide Humant Right Watch oyışması wäkile. Rasul Kudaev, Kobar-Balqar respublikası keşese, 2005 yılda Nalçikta bulğan qorallı çualışlardan soñ qulğa alınğan. Anıñ anda ni däräcädä qatnaşuın bilgelägän mäxkämä äle bulmasa da, ul haman da yabılıp totıla. Human Rights Watch oyışması xäbär itkänçä, foto räsemnärdän, meditsina tikşerenülärennän, mäxkämä dokumentlarınnan, yaqlawçı häm tuğannarı söyläwlärennän kürengänçä, mäğlümat alu öçen Kudaev daimi qıynalğan bulğan. Guantanomı totqınnarı Rawil Ğomärov häm Timur İşmuratov, 2005 yılnıñ aprelendä qulğa alınğan bulğan. Alar gaz torbasın şartlatuğa bäyle räweştä totqarlanğan ide. Human Rights Watch oyışması xisabında äytelgänçä, alar qatı qıynalulardan soñ ğına, gäypne tanu turındağı käğäzlärne imzalağan. Ğomärovqa, ber atnalap yoqlarğa birmägännär, ul qulları öskä berketelgän kileş tar çitlektä totılğan. Mäxkämä waqıtında Ğomärov häm İşmuratov ğäyepne tanu kägäzlärennän baş tarttı. Häm 2005 yılnıñ sentäberendä mäxkämä utırışçıları tarafınnan ğaepsez, dip tanıldı. Azaplawlarğa terrorçılıqta şiklänelgännär ğenä tügel, başqa keşelär dä duçar bula. Human Rights Watch oyışması, Rusiädä soñğı 10 yılda wäzğiät üzgärmäde diärlek di, şuña bu ölkädä kiçektergesez reformlar kiräk, dip belderä.
Bikä Timerova


text:
Peterbur tatar cämğiätläre yaña sezon aça
Cäy buyı daçada yatqan xalıq äkrenläp şähärgä qayta başladı, häm otpusk, kanikullar waqıtında sülpänlänep torğan ictimaği- mädäni tormış ta canlanıp kitte. İctimaği oyışmalar yaña sezonnıñ mädäni çaraları planın tözilär, ütkän yılğı eşlärgä yomğaq yasıylar. Dekaber ayında uzğan Tatar milli-mädäni möxtäriät räise saylawlarınnan soñ barlıqqa kilgän "Peterburg tatar milli cämğiäte" dä eşlängän eşlären barlıy, yaña çaralar uzdıra, yaña eşlär planlaştıra.
Oyışmanıñ räise Räşit Tahir ulı Mähdiev- Peterburgnıñ tanılğan eşquarı. Şähärdä iñ populyar restorannarnıñ berse- "Sabantuy "nıñ xucası. "Berdäm Rusiä"firkäseneñ töbäk sovetı, şähär İctimaği sovetı prezidiumı äğzası.Tatar milli xäräkätendä berençe genä yıl tügel. Şähärdä uza torğan törle xäyriä çaralarınıñ, konsertlarnıñ daimi iğänäçese.
Bügen Räşit Mähdiev "Azatlıq"tıñlawçıların "Peterburg tatar milli cämğiäteneñ"yaqın kiläçäkkä plannarı belän tanıştırır, millät turındağı uy-fikerlären işetterer.(Audioda:sovet xökümäte üz waqıtında xalıqnı tarqatu östendä uñışlı eşläde:xalıq üzeneñ traditsiälären, telen yuğalttı, ayıruça Peterburg kebek meğapolislarda. Bezneñ oyışmanıñ maqsatı- şuşı yuğalğan ğöref-ğadätlärne, mädäniätne, telne qaytaru.
Ütkän yıl küp eşlär eşlände. Bıyıl da plannar zur. Äle xalıqtan täqdimnär cıyabız, plannar tözibez.
23 sentäberdä Belosel'skiy- Belozerskiylar sarayınıñ 400-450 keşelek zalında Salix Säydäşevqa bağışlanğan zur konsert bulaçaq. Xalqıbıznıñ dahi cırçısı İlham Şakirov qatnaşlığında. Ütkän yıl da bez böyek cırçıbıznı Grand otel' "Yevropada" xörmätlägän idek. .Döresräge ul, üzeneñ yubileyın bezdä ütkärergä rizalaşıp, Peterburgqa xörmät kürsätte. İlham Şakirov aña qädär 20 yıllap şähärebezgä kilä almasa da, küpme piterlı anıñ cırların tıñlap üste. Şunı iskä alıp, bezneñ cämğiät üteneçe buyınça İlham Şakirovqa prezident Putin qul quyğan ämer nigezendä Peterburgnıñ 300 yıllığına bağışlanğan medal' birelde.
Möselman traditsiälären saqlaw östendä dä eş alıp barabız. Uraza, Qorban bäyrämnärendä 500 keşe öçen tabın qorabız .Alarnıñ kübese- qarawçısız qalğan qartlar, ozaqlap söyläşep, aralaşıp utıralar. Ä inde öydän çığa almağan awıru, invalidlarğa bäyräm küçtänäçlären, büläklärne iltep biräbez.
Barlıq çaralarnı bez barı tik cämğiät äğzaları xisabına ütkäräbez: kemder 100 sum birä, kemder meñ. Äle balalarıbız tel öyränsennär, biergä yörsennär öçen arendağa zal aldıq, kitaplar çığarıp torabız.
.Bezneñ cämğiät sovetına şähärneñ abruylı keşeläre kerä: Şamil äfände Akbulatov, Räşit äfände İsmägıylov häm başqalar. Alar Peterburgnıñ 300, Qazannıñ 1000 yıllığın ütkärügä zur öleş kerttelär .Ber Qazan metrosı, Peterburg uramı ğına ni tora! Strel'nadağı Konstantin sarayı öçen tatar rässamnarınıñ äsärlären büläk ittek. İke şähärneñ üseşendäge rol'läre öçen küplärebez Däwlät büläklärenä layıq buldılar.
"Min ğomerem buyı tatarlarnı yala yağudan yaqladım" digän ğalim Lev Gumilev muzeyına yärdäm itep torabız, anda kiçälär dä uzdıraçaqbız.
Yaz köne Yusupovlar sarayında Röstäm Yaxinnıñ yubiley kiçäsen ütkärgän idek. Xalıq öçen buşqa. Klassik muzıka bit ul bik kiräk xalıqqa. Yusupovlar sarayı xezmätkärläre belän bez bik yaxşı mönäsäbättä. Bıyıl da klassik muzıqa kiçälären däwam itäçäkbez.
Ğomumän, mädäni çaralar ayğa ber tapqırdan da siräk bulmayaçaq.
Bezneñ cämğıät yaz köne bik zur yuğaltu kiçerde: bezneñ aradan Sayra xanım Vel'şakova kitte .Aña bıyıl 85 yäş tulğan bulır ide. Bez anı bik xörmät itä idek. Ul Peterburg tatarları öçen konsertlar, törle mädäni çaralar oyıştıra ide. İñ möhime: Sayra xanım bik qatlawlı yıllarda da tatarça söylärgä, cırlarğa qurıqmadı. 22 sentäberdä aña istälek taşı quyaçaqbız.
Plannar zur, eşlärgä genä kiräk. Aldan söyläw- maqtanu bulır ide. Bez bit inde xalıq öçen eşlibez, eşebezgä bäyäne dä xalıq birer.
- Şähärdä Milli-mädäni möxtäriät belän "Peterburg tatar milli cämğiäte arasındağı mönäsäbätlär turında törle süz yöri. Şul mäs’älägä dä açıqlıq kertik äle digän sorawğa Räşit äfände Mähdiev : "Şähärdä tatar milli problemaları belän ike ictimaği oyışma şöğellänä. Berse Milli-mädäni möxtäriät. Berük maqsatqa barabız, yullarıbız ğına törle.. Alar üz yulları belän bara, bezneñ üz yulıbız. Ämma xezmättäşlek mömkin, bez härçaq äzer bergä eşlärgä",- dip cawap birde.
Gölzadä Kamalova, Sankt- Peterburg


text:
Tatarstan parlamentına saylaw aldı kampaniäse qızulana bara
Tatarstan xalıq deputatları isä çınlap torıp mart saylawlarına äzerlänä. Daimi komissiä utırışlarına jurnalistlarnı çaqırıp, saylawçılar xäterenä, xalıqnı yaqlawçılar bulıp uyılıp qalırğa teli. Tatarstan parlamentına saylaw aldı kampaniäse dä qüätlänä bara. Sişämbe könne, Üzäk saylaw komissiäsendä ütkän cıyılışta, saylaw isemlekläre raslandı. Mäsälän, xakimiät firqäsennän 90 keşe nämzät itep täqdim itelgän. Alarnıñ 42-se ber mandatlı okruglardan, 48-geze isemlek belän bara. Üzäk Saylaw komissiäse inde 6 firqäneñ isemlegen tikşergän inde, yaqın arada «Uñ köçlär berlege» häm Jirinovskiy firqäsennän nämzätlär turındağı dokumentlarnıñ kitergänen kötälär. Bu könnärdä genä, cirle «Uñ köçlär berlege» konferensiäsen ütkärep, üz wäkile itep Aleksandr Tarkayıvnı kürsätte. Ä firqä isemlegenä, moña qädär qatnaşmağan keşelär täqdim itelgän.
Bikä Timerova.


text:
Sverdlaw ölkäsenä tatar tele uqıtuçıları citmi
Maxsus seminar ütä ikän Qazanda. Sverdlaw ölkäsendä Krasnoufim pedagogiä kolliätendä dä milli bülek bar. Anda İldus Xucin uqıta. Läkin minem belüemçä, ul bu çara turında belmi qaldı. Ğomumän alğanda andıy büleklärne açu bik izge närsä. Ämma eşkä kilep terälgäç, xällärneñ bik awır ikäne kürenä. Sverdlaw ölkäseneñ pedagogiä kölliyätendä andıy bülek 1 yıl elek yabıldı. Çönki anda uquçı yuq. Krasnoufimda da xällär möşkel. Çönki balalar 9nçı sıynıfta tatarça uqunı tuqtata. 10-11 sıynıflarda alar telne onıta başlıy häm başqa mänfäğätlär dä ciñäder. Xäzer kolliätkä 9nçı klasstan alıp, anda 4 yıl uqıtu turında söyläşülär alıp barıla.
Bezdä tatar tele uqıtuçılarına moxtaclıq zur. Qayber cirlärdä tatar tele uqıtuçıları bulmağanğa kürä dä tatar klassları yabıla bara. Bezneñ Tatarstanğa zur üteneçebez bar. Qazan yuğarı uqu yortlarında bezneñ töbäkkä kvota birsen ide. Başqortstan mäsälän şulay eşli.
Bikä Timerova, Qazan