text:
Danis Möxämmätcanow: «Berkayçan da bernidän dä kurıkmagız, maksatlar kuegız, alarga ireşegez, bozwatkıç şikelle alga barıgız, iñ möhime tuktap kalmagız!» ← kire kaytirga
Agımdagı elda Sälät klubı Prezidentı itep saylangan Danis Möxämmätcanow sentyabr aenda töbäk «Sälät» klubları buença Sälät marafonı kısılarında, 22 töbäktä kunakta bulıp, alarnıñ eşçänlege belän tanışıp kayttı.
Anıñ Sälät belän tanışuı, Prezident wazıyfasına alınuı häm töbäk «Sälät» klubları buença Sälät marafonı xakındagı fikerläre turında bezneñ interyuda ukıgız.
Sälät belän niçek tanıştıñ?
Iñ berençe tapkır min sälätkä 2018 elda Media Bilär Forumga kildem. Bu moxitne şundıy oşattım ki, xätta kaytıp kitäsem kilmäde. Şunnan soñ min Sälät dönyasın öyränä başladım. Iñ kulae bulıp, Sälät aktiwı mäktäbe toeldı. Anda gariza cibärdem, uñay cawap algaç, şatlıgım eçemä sıymadı!
Prezidentlık yulıñ turında da söyläp kit äle.
El äylänäse Sälät moxitendä bulu telägem klublarga iltte mine. Cäem, közem, kışım, yazım Sälättä uzdı. Proektlarda min xäzer katnaşuçı rolendä tügel, oeştıruçı rolendä idem. 2021 elda witse-prezident wazıyfasına alındım häm Sälät aktiwı mäktäbenä ölkän kurator bularak bardım, ä 2022 el başında Sälät klubı Prezidentı buldım.
Töbäk «Sälät» klubları buença Sälät marafonı oeştıru ideyase nidän barlıkka kilde? Marafon turında tulırak söylä äle.
Prezident bulgaç, iñ berençe eş itep, töbäktäge xällärne beleşergä uyladım, çönki töbäk «Sälät» klublarınıñ uñışlı eşçänlegen täemin itü gayat möhim mäsälä. Alar – Sälätneñ aerılgısız öleşe. Töbäk «Sälät» klublarınıñ töp maksatı – üz töbäklärendä Sälätneñ eşçänlegen yaktırtu, kabatlanmas moxitne tudıru, yaşlärgä proektlar, faydalı häm küñelle yal xakında söyläü. Aldıbızga yaña uku elında barlık klublarnı da barlap çıgu maksatın kuep, yulga kuzgaldık. Ike atna eçendä Tatarstannıñ yartısın diyarlek kenä tügel, xätta Samara häm Başkortstanda da bulırga ölgerdek! Klublarnıñ eşçänlege bik söenderä, här töbäktän kanägat bulıp kayttık.
Prezident bularak sälkeşlärgä äytäse süzläreñ bardır. Alarga nindi kiñäşlär birer ideñ?
Berkayçan da bernidän dä kurıkmagız, maksatlar kuegız, alarga ireşegez, bozwatkıç şikelle alga barıgız, iñ möhime tuktap kalmagız! Yul kıenlıklarsız bulmıy, alarnı ciñärgä öyränergä kiräk. Zur köç, tırışlık kuygan, küñeleñne birep eşlägän oçrakta bar närsägä dä ireşep bula.


c: text/html

text:
Şair ve Ülema – Muhammed Şefiq Kefeviy
Öz deviriniñ belli münevveri Muhammed Şefiq Kefeviy Qırım padişalığınıñ şarq qısımında yerleşken Kefe (Feodosiya) şeerinde doğdu, XVI-ncı yüzyıllıqnıñ soñunda. Balalıq çağından bilgige meil Bergen Muhammed, ilki tasilni doğmuş toprağında, daa doğrusı ilim-fen ve aynı zamanda iqtisadiyat ceetinden bayağı ileri ketken Kefede ala. Soñra, oquvını devam yapmaq maqsadında o, Könya şeerine (Türkiye) barıp çıqa.
O mında belli din erbapları – ülemaları (alimleri) ile tanış ola, olarğa yaqınlaşa, olar sayesinde daa teren bilgi çoqrağından qana-qana suv içe… Neticede, Muhammed Şefiq Kefeviy büyük ilim-fen basamaqlarınıñ yuqarısına köterile. Onıñ yazıp qaldırğan risaleleri – ilmiy mirası derslik sıfatında dünyanıñ çeşit ilâhiyet universitetlerinde qullanılmaqta.
Muhammed Şefiq Kefeviy meşur ülema – alim oluv ile bir sırada, o nazm satırlar yaratuv üzerinde de kendi qalemini çalıştırdı. Yani, bu zatı aliyleri halq arasında felsefiy şair olaraq da bellidir.
Bazı bir malümatlarğa köre Muhammed Şefiq Kefeviy 1671 senesi vefat etti. Allahnıñ rahmetinde olsun.
Dil rişte-i hilâl olmadımı,
Şayeste-i iqbal visal olmadımı.
Kâbil-mi degil vaslına irma…
Ben quluna ihsana mecal olmadımı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amnesty International halqara aq qorçalayıcı teşkilâtı Ukraina temsilciliginiñ müdiri Oksana Pokalçuknıñ bildirgenine köre, YouTube «Rusiyeniñ qanunsız talaplarına uymamalı ve qırımtatar halqına qarşı sert repressiyalarda iştirak etmemeli». Bu aqta o, kütleviy haber vastalarınıñ «Roskomnadzor» YouTubedan qırımtatar aq qorçalayıcısı ve vicdan mabüsi Emir-Üsein Kukunıñ videosını silmesini talap ete kibi malümatını izaatlap dedi.
«Emir-Üsein Kuku – cesür bir aq qorçalayıcı, qırımtatarlarnıñ aqlarını qorçalağanı içün üç yıldan berli apiste tutula. Qorantası Qırımnıñ faktik akimiyeti tarafından qorquzıla ve taqip etile, YouTube Kukunıñ müim işi ve taqip etilgeni aqqında videonı silse, bu olarğa yapılğan daa bir darbe olacaq», – dep bildire Pokalçuknıñ aytqanlarını Amnesty International Ukraina matbuat hızmeti.
Pokalçuknıñ aytqanına köre, Emir-Üsein Kukunıñ Rusiye akimiyeti tarafından taqip etilmesi «Rusiye Qırımnı işğal etip qanunsız ilhaq etkeninden berli söz serbestliginiñ sıñırlanuv timsali ola».
«Akimiyet (Rusiye – QA) farqlı tüşünce şekillerini yoq etip, bir çoq qırımtatar faalini apiske aldı. Şimdi olar aq qorçalayıcı, başqalarnı qorçalağan Emir-Üsein Kuku aqqında malümatnı silecek olalar», – dep aytıla haberde.
Amnesty International Ukraina müdiriniñ qayd etkenine köre, YouTube öz vazifelerini halqara insan aqları standartlarına uyğun bir şekilde yapıp, Rusiye ükümetiniñ tsenzura talaplarına qarşı çıqmalı.
Ukrainanıñ «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» neşiri YouTube uquqiy yardım hızmetiniñ mektüp kopiyasını aydınlattı. Anda videonı silmek talabı mevcut, «Roskomnadzor» videoda «ekstremist faaliyetine çağıruvlar bar», dep bildirdi. Laf qırımtatar aq qorçalayıcısı, şimdi Rusiyede apiste tutulğan Emir-Üsein Kukunıñ videosı aqqında kete.
Ukraina haber siyaseti nazirligi, «Roskomnadzor» talabını izaatlap, Google ve YouTube şirketlerine «Rusiye tarafı YouTube video yerleştirme servisiniñ aletlerini söz serbestligini sıñırlamaq içün qullanmağa tırışa», dep bildirdi.
YouTube uquqiy yardım hızmeti Ukraina haber siyaseti nazirliginiñ beyanatını açıq sürette daa izaatlamağan edi.


text:
AQŞ ava şirketleri, koronavirus hastalıqları sebebinden aluv talabı olmağanı icün, New Yorkqa uçuşlarnıñ sayısını azlaştıra, haber ete Azatlıq Radiosı.
Aprelniñ 9-ından mayıs 6-sınace New Yorkta JFK ve LaGuardia ava limanlarından umumen sadece 13 uçuş olacaq. 2019 senesi aprel ayında bu ava limanlarında 271 uçuş bar edi.
Koronavirus infektsiyasından New York eñ çoq zarar kördi, şimdi şeerde 123 biñ tasdıqlanğan infektsiya adisesi ve 4160 ölü.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım mahkemesi tarafından bunıñ arfesinde eki yılğa yaşav tarzı koloniyasında qalmasına mahküm etilgen qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri olğan İlmi Umerov tez vaqıtta azat etilmek kerek. Bu aqta sentâbrniñ 27-nde Facebookta, Ukraina boyunca PASE Monitoring komitetiniñ maruzacı olğan alman siyasetçisi Axel Fischer yazmaqta.
«Rusiye akimiyeti Qırımnıñ qanunğa zıt kelgen şekilde işğal etilgenine qarşılıq köstergen Ukraina vatandaşlarını taqip eterek, tutıp alması qabul etilecek kibi degildir. Onıñ içün men rusiyeli akimiyetni tez vaqıtta ve sözsüz bir şekilde Umerovnı azat etmelerine çağıram», – denilmekte haberde.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-si, çarşenbe künü, qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri olğan İlmi Umerovqa nisbeten öz qararını çıqardı. Umerov eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etildi. Bunıñnen beraber, Umerovğa eki yıl devamında açıq faaliyet ile oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqışta bulunması yasaqlandı.
Umerovnıñ imayesi, Rusiye apishanesi Parkinson, şeker ve yürek hastası olğan İlmi Umerovğa kerekli tibbiy yardım kösterip olamaz, dep tüşünmekte.
Yaşav tarzı koloniyası – qomşu Rusiyede ceza berüv müessiseleriniñ bir çeşitidir. Muqayıtsızlıq sebebinden cinayet işlegenler ve kiçik ya da orta ağırlıqtaki cinayetni ilk defa işlegenler bu kibi yerlerde ceza alalar. Yaşav tarzı koloniyalar, ekseri olaraq, Rusiyeniñ ormanlarınen, şimaliy ve şarqiy regionlarında yerleşmekte.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ekstremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. O Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 280.1 maddesi (Rusiyeniñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları – QA) esasında qabaatlana.
Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
2017 senesi iyünniñ 7-nde istilâ etilgen Qırımda Kremlge nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ aslını baqıp başladı.
İlmi Umerov oña nisbeten açılğan cinayet işi siyasiy renk taşığanı aqqında ayta.


text:
Çarşenbe künü, mayıs 27-de, Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Poloniyanıñ yañı saylanılğan prezidenti Andrzej Duda ve Poloniya yetekçisi Bronislav Komorovskiy ile körüşmek içün işbu memleketke yol alacaq. Bunı Radio Svobodağa ukrain prezidentiniñ temsilcisi Svâtoslav Tsegolko bildirdi.
«Yarın Petro Poroşenkonıñ Andrzej Duda ve Bronislav Komorovskiy ile körüşüvi planlaştırıla», – dedi Svâtoslav Tsegolko salı künü, mayıs 26-da, aqşam.
Aynı şu zamanda, Poloniya matbuat vastaları aytqanı kibi, Poroşenkonıñ Duda ile körüşüvini Poloniyanıñ yañı saylanılğan prezidentiniñ meşğul olğanından sebep lâğu ettiler. Poloniya prezidenti vazifesine avgust 6 künü keçecek.
Poloniya prezidenti Kantselâriyasında Radio Svobodağa Poroşenkonıñ ziyareti aqqında haberni tasdiqlamadılar, resmiy malümatnı çarşenbe künü bermege vade ettiler.


text:
Bağçasaraydaki Hanlar sarayınıñ «restavratsiyasını» 2021 senesi bitirecekler, dep bildirdi Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«Restavratsiya devam ete. Er şey planğa uya. İnce bir iş… 2021 senesi bitirecekmiz», – dep bildire Aksenovnıñ aytqanlarını TASS Rusiye haber agentligi.
Qırımnıñ Rusiye medeniyet naziri Arina Novoselskaya, «Qırım hanlarınıñ sarayı beş asırlıq tarihında ilk sefer bütünley restavratsiya yapıla», dep ayttı.
«Tolu restavratsiya olacaq. Hanlar sarayını qapatmamaq içün kompleks 16 obyektke bölüne», – dedi Novoselskaya. Onıñ aytqanına köre, al-azırda qurucılıq-montaj işleri büyük camide, saraynıñ baş korpusında ve Şahin qullesinde keçirile.
Nazirniñ malümatına köre, Han sarayınıñ tışqı körünişini ğayrıdan tiklev programmasına tahminen 2 mlrd ruble (qararnen 75 million ğrıvnâ – QA) kerek olacaq.
Kyiv, Rusiye akimiyetiniñ Hanlar sarayında keçirgen «restavratsiyanı» çoq tenqit etken edi. Ukraina medeniyet nazirligi bu işler sebebinden Hanlar sarayınıñ baş korpusı yoq etile bile, dep bildire.
Qırımtatar faali Edem Dudakov Bağçasaraydaki Hanlar sarayınıñ «restavratsiya» neticelerini «butaforiya» dep adlandırdı. O, Büyük Han cami «rekonstruktsiyasınıñ» birinci basamağı yekünlengenine dair malümatnı böyle izaatlağan edi.
Bağçasaraydaki Hanlar sarayı – qırımtatarlarnıñ tarihınen bağlı eñ meşur müzey, Qırım hanları Geraylarnıñ yaz rezidentsiyasıdır. Müzey kompleksinde saray, garem, hanlar mezarlığı ve cami bar. O, UNESCO dünya mirasınıñ cedveline kirsetilecek namzetler sırasında mevcut.


text:
Jaganʻ
Jaganʻ /jaGAN'/ (Fransuzça häm Almança Sagan) ul Pülşä könbatışındağı qala. Xalıq sanı 26,665 keşe (2004), Jaganʻ öyäze başqalası.
1999. yıldan Lubuş Voivodlığında, ä başta (1975-1998) Zelöna Gora Voyıvodlığında urnaşqan Jaganʻ Sagan isemle qälğä urınında tora. Sagan feodal bilämäseneñ üzäge bula, elekke iäse Alberch von Wallenstein Utız Yıllı Suğışta ğäskär başlığı bula. Annan Sagan danlıqlı Lobkowitzlarğa, Bohemia ıruğına küçä. 1786. yılda Sagan bilämäse Peter Bironğa, Kurlândiä kenäzenä, ä annan Dorothea isemle qızına küçä. Dorothea ire, böyek Fransuz diplomatı Charles Maurice de Talleyrand-Périgord Jaganʻda otstavka yılların ütkärä. 1845. yılda Prussia patşası käğäze Dorothea'nı Sagan herzoginäse nulıp iğlan itä. Napoléon III bu titulnı Fransiädä taní, Doroteya ulı Luis kenäz häm duc de Sagan bulıp kilä. İkelätä titul, Fransuz ta, Pruss ta "duc de Sagan"-ğa İkençe Bötendönya Suğışı waqıtında bitaraflıq saqlarğa bulışa: anıñ Château de Valençay bilämäsendä Fransiäneñ Alman okkupasiäse waqıtında Louvre xäzinäse saqlana.
İkençe Bötendönya Suğışı waqıtında şähärdä az bilgele Nazi Alman Ştalag Luft III xärbi büläge tora.
İnternettä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Official town webpage
- Map from mapa.szukacz.pl
- "Le château de Sagan" (Fransuzça)
- "DEKORGRAF-Picture Postcard ZAGAN" 2006 eлHың 22 Maй kөHeHдә apxиBлaHraH.


text:
Ukrainada aprelniñ 25-ne qadar 8125 COVID-19 koronavirus hastası qayd etildi, dep haber ete Ukraina Sağlıq nazirliginiñ Cemaat sağlığı merkezi.
Aprelniñ 24-nde 478 yañı hasta aqqında haber etildi, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Eñ çoq hasta Çernivtsi vilâyetinde (1308), Kyivde (1159), İvano-Frankivsk vilâyetinde (700) qayd etildi.
«5498 kişi hastahanede tedaviylene, 433-ü bala ve 1301-i tibbiyet hadimidir. 2627 insan hastahanege alındı, 112-si bala ve 273-ü tibbiyet hadimi ola. 104 insan aqcigerlerni suniy avalandıruv cihazına bağlandı, aralarında bir bala bar», – dep aytıla haberde.
Hastalıq ağırlaşuvları neticesinde 201 kişi vefat etti, 105-i erkek ve 96-sı qadın ola. Ölgenlerniñ çoqusı (86%) 50 yaşından büyük insanlardır.
782 kişi tüzeldi, 145-i tibbiyet hadimi ola, tekrar yapılğan tedqiqler virusnı qayd etmedi.
Qırğınlıq sebebinden Ukrainada mayısnıñ 11-ne qadar karantin ilân etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko deputatlarnı devlet bücetini yılnıñ soñuna qadar baqmağa çağıra. Bunı o Yuqarı Rada yolbaşçısı, baş nazir ve koalitsiya fraktsiyaları çoqusınıñ reberligi ile körüşüvinde bildirdi.
«Bugünde-bugün devletimiz ögünde peyda olğan ciddiy çağıruvlarğa cevap bermek kerek: mustaqillik temini, topraq bütünligi, devlet mudafaasınıñ temini. Buña para ve bücet kerek. 2015 senesiniñ bücet tasdıqlanması içün er şey yapmalı», – dep tekrarlay prezidentniñ aytqanlarını onıñ matbuat hızmeti.
Petro Poroşenko Yuqarı Radanı prokuratura qanunınıñ deñişmelerine rey bermege ve «Adaletli mahkeme aqqınıñ temini aqqında» qanunnı qabul etmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ nevbetteki toplaşuvı dekabr 28-ne planlaştırıla. Parlament reberligi deputatlarnıñ dekabr 27-de üyleden soñra toplaşacaqlarını da red etmey.


text:
Ukrain yırcısı Camala ana-baba ve qırımtatarlarnıñ milliy liderlerini öz ruhiy yetekçileri olaraq tanıy.
Bunı o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde bildirdi.
«Menim içün ruhiy yetekçi – Mustafa Cemilev (qırımtatarlarnıñ milliy lideri – QA), Refat Çubarov (Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi – QA), ana-babamdır. Menim içün olar ruhiy yetekçilerimdir. Men ile çalışqan insanlar, küçük taqımım da menim içün itibarlı insanlardır», – dey yırcı.
O daima tamırları ve soydaşlarını bilmege kerek olğanını qayd etti.
«Ukrain yırcısı olam, er vaqıt bunı ğurur ile aytam. Aslı qırımtatar ukrain yırcısı olam. Men içün pek müim! E, qırımtatarım, e, halqımnıñ qızı, bu sancaqnı ğururnen alıp baram! Albomğa ingliz, ukrain, rus yırları arasında qırımtatar muzıkasını tesadüfen qoşmayım», – dey Camala.
Camala – aslı qırımtatar ukrain yırcısı. Muzıkası jazz, soul, elektron ve halq muzıkasını qaplap ala. Camala Oles Saninniñ «Povodır» filminde baş qadın rolüni icra etti.


text:
Yañarossiä däwläte
Yañarossiä däwläte yäki Yañarossiä Soyuzı, Yañarossiä Federativ Respublikası (rusça ГocyдapcTBo HoBopoccия, ukrainça HoBopociя) - 2014 yılnıñ 24 mayında Donetsk Xalıq Respublikası häm Lugansk Xalıq Respublikası berläşüe näticäsendä barlıqqa kilgän tanılmağan däwlät. Däwlät tözeleşe - Xalıq respublikalarınıñ Konfederativ Berlege [1].
Azaq diñgeze buyında urnaşa. Rossiä häm Ukraina belän çiktäş.
Faktik räweştä Yañarossiä başlığı - Donbass xalıq gubernatorı Pavel Gubarev bulıp tora.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä Yañarossiä
XVIII-XX ğasırda Qara diñgez könyaq buylarında Yañarossiä digän Rosiä eçendäge tarixi töbäk urnaşqan bulğan.
Yañarossiä Soyuzı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2014 yılnıñ 24 mayında Ukraina könyaq-könçığış töbäkläreneñ syezdında Donetsk Xalıq Respublikası premyer-ministrı Aleksandr Boroday häm Lugansk Xalıq Respublikası başlığı Aleksey Karäkin Yañarossiä (Novorossiä) däwlätenä berläşü turında dokumentnı imzalıylar.
DXC xalıq gubernatorı Pavel Gubarev beldergänçä Yañarossiägä tağı altı ölkä (Dnepropetrovsk, Zaporojye, Ädis, Nikolayev, Xarkov, Xerson ölkäläre) quşıluı farazlana [2].
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Lugansk Xalıq Respublikası
- Donetsk Xalıq Respublikası üzbilgelänüe turında referendum
- Lugansk Xalıq Respublikası üzbilgelänüe turında referendum
- Yañarossiä
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ДoHeцkaя и ЛyraHckaя HapoдHыe pecпyблиkи oбъeдиHилиcb B HoBopoccию. lenta.ru
- ДHP и ЛHP oбъeдиHилиcb B caMoпpoBoзrлaшeHHoe rocyдapcTBo "HoBopoccия". novostimira 2016 eлHың 4 MapT kөHeHдә apxиBлaHraH.
- ЛyraHckaя и ДoHeцkaя HapoдHыe pecпyблиkи oбъeдиHилиcb B HoBopoccию. business-gazeta
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ KoHфeдepaция HoBopoccия, archived from the original on 2014-05-25, retrieved 2014-05-28
- ↑ http://www.business-gazeta.ru/article/105104/


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Avropa Birligi insan aqları mahsus temsilcisi Eamon Gilmore ile işğal etilgen Qırımda insan aqları vaziyetini, şu cümleden Azatlıq Raldiosnıñ mühbiri Vladislav Yesipenkonıñ tevqif etilmesini muzakere etti. Bu aqta Ceppar Twitterde haber etti.
«Eamon Gilmorege Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı, tevqifler (misal kibi Yesipenkonıñ davası), iskenceler, Rusiye tarafınjan Meclisniñ yasağı, arbiyleştirüv ve «Qırım platforması» aqqında aytıp berdim – tafsilâtlı bu mayısta Ukraina-AB insan aqları dialogları çerçivesinde muzakere etilecek», – dep yazdı Ceppar.
Bundan ğayrı o, «Gilmoreniñ Qırım problemleri ile bağlı bayağı meselelerden haberdar olğanı qıymetlidir», dep yazdı.
Martnıñ 16-nda Rusiye FSBsiniñ cemaat alâqaları merkezi, martnıñ 10-nda Qırımda Vladislav Yesipenko «Ukraina mahsus hızmetleriniñ menfaatları içün» malümat toplağanı sebebinden tutuldı, dep bildirdi.
FSB bildirgenine köre, Yesipenko Qırımda yaşayış ve insanlar toplaşqan yerlerniñ foto ve videolarını çıqarğan edi. Mahkeme onı Qırımda apiske aldı.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Ulıq merekemiz – Täwelcizdik küni elimizdiñ tükpir-tükpirinde jıldağı däctür boyınşa erekşe cän-caltanatımen atap ötildi. Bul künniñ män-mañızı zor ekeni aytpaca da tücinikti. Maqcat – toy toylaw emec, ärïne, täwelcizdik degen tätti uğımnıñ qadir-qacïetin keyingi urpaq jadına ciñirw. Azattıq jolında azap keşip, täwelcizdik üşin täwekelge barğan batır babalarımızdı ülgi etip, däriptew.
Täwelcizdiktiñ qurmetine elimizdiñ är qalacında monwmentter, iri qurılıctar boy köterdi. Rac, egemendikti qalay däriptecek te eş artıq emec.
Merekege oray Taraz qalacındağı «Täwelciz Qazaqctan» monwmentine gül şoqtarın qoyu räcimi ötti. Bul küni «Oñtüctik» öñirlik äckerï qolbacşılığı orkectriniñ cüyemeldewimen monwment mañın patrïottıq äwender kernep turdı.
Caltanattı şarağa oblıc äkimi Kärim Kökirekbaev bactağan oblıctıq mäclïxattıñ xatşıcı Bağlan Qaraşolaqov, oblıctıq qoğamdıq keñectiñ törağacı Jandar Käribaev cındı birqatar atqaminer azamattar, ardagerler, äckerï qurılımdar, zïyalı qawım ökilderi qatıctı.
Cöz joq, erlik eşqaşan da umıtılmaydı, eñbek te elewciz qalmaq emec. Täwelcizdigimizdi can ğacır armandağan babalardıñ, el erkindigi jolında janın qïğan batırlardıñ rwxına körcetilgen qurmet ocınıñ ayğağı.
Mereke küngi patrïottıq şara ortalıq «Doctıq» alañındağı merekelik koncertpen jalğacın taptı. «Azïya» tobı jäne oblıctıñ öner şeberleriniñ qatıcwımen ötken öner keşi köpşilikke köteriñki köñil- küy cıyladı.
Ecet DOCALI
Cwretti tücirgen
Aqädil Rıcmaxan.


text:
Rusiye Merkeziy saylav komissiyası Devlet Duma saylavlarında bülletenlerniñ 100%-ını sayuv neticelerini derc etti. Parlamentniñ alt palatasına 17 yıl içinde ilk sefep beş firqa keçti: «Yedinaya Rossiya» reylerniñ 49,82%-ını, KPRF – 18,93%, LDPR – 7,55%, «Spravedlivaya Rossiya – Za pravdu» – 7,46% ve «Novıye lüdi» – 5,32% qazandı, dep haber ete «Nastoyaşçeye Vremâ».
Qalğan firqalar Devlet Dumasına keçmek içün beş fayızlı baryerni keçip olamadı. Merkeziy saylav komissiyası soñki neticelerni sentâbrniñ 24-nde tasdıqlamağa planlaştıra. Saylayıcılarnıñ 51,68%-ı rey berdi.
İlk tahminlerge köre, «Yedinaya Rossiya» cedvelge köre tahminen 112 deputat mandatını ala. Bundan ğayrı, olar 198 bir mandatlı okrugda ğalebe qazana. Böylece, umumen «Yedinaya Rossiya» alt palatada anayasa çoqluğını ala (300 mandattan çoq) ve özü qanunlarnı qabul etip ola.
KPRF namzetleri doquz okrugda ğalebe qazana, üçünci yerde «Spravedlivaya Rossiya – Za pravdu» namzetleri buluna, olar sekiz okrugda lider ola. Beş okrugda namzetlerini firqasız köstergenler lider çıqa, eki okrugda – LDPR namzetleri, daa üç okrugda – «Rodina», Partiya rosta ve «Grajdanskaya platformanıñ» birer namzeti.
Rusiyede üç kün devamında rey berüv oldı. Bir sıra qavğa oldı, hususan közeticilerni saylav bölüklerinden çıqarmağa tırıştılar, elektron ve evde rey berüvniñ anomal neticeleri ve muhalifet namzetlerine qarşı kösterilgen «çiftler» bar edi.
«Yabloko» reisiniñ muavini İvan Bolşakov firqası keçken saylavlarnı serbest dep tanımaycaq, dep bildirdi. «Bozuv sayısına baqılsa, saylavlar pek doğru olmadı. O qadar çoq bozuv oldı. Em yañlış malümat berildi, em evde rey bergenlerniñ sayısı pek çoq oldı, em elektron rey berüv, onı alâ daa aydınlatıp olamaylar. Şunıñ içün bu saylavlarnı doğru, adaletli ve raqipli dep adlandırıp olamaymız. Bu saylavlarnı serbest dep tanımaymız», – dedi o.
KPRF sentâbrniñ 20-nde aqşam Moskvanıñ Puşkin meydanında Devlet Duma saylavlarında olğan qalplıqlarğa qarşı miting keçirdi. Oña bir qaç yüz insan qoşuldı.


text:
Qırımlı ukrain rejissöri, Kremlniñ eski siyasiy mabüsi Oleg Sentsov ukrainalı studentlernen beraber Strasburgda Aqmescitte apiske alınğan qırımtatar faali ve siyasetçisi Nariman Celâlğa qoltutuv fleşmobını keçirdi, dep bildirdi.
«Tünevin Avropa parlamentiniñ Strasburgda gençler içün er yıl teşkil etken European Youth Event tedbirinde iştirak ettim. Ukrainalı studentler ve Saharov mukâfatınıñ namzetlerinen ukrainalı siyasiy mabüs Nariman Celâlğa qoltutuv fleşmobını keçirdik», – dep yazdı oktâbrniñ 10-nda Facebookta Sentsov.
Aktsiya iştirakçileriniñ qollarında Celâlnıñ fotosüretinen ve Free Nariman Dzhelal yazısınen futbolkalar bar edi.
Bu afta belli olğanına köre, Nariman Celâlnı psihiatrik ekspertizasına yolladılar. Bu aqta advokatı Nikolay Polozov oktâbrniñ 8-nde bildirdi. Onıñ aytqanına köre, faal bu ekspertizadan keçmege razı olmadı. Celâlnıñ imayesi tahqiqatnıñ qararını şikâyet etmege niyetlene.
Nikolay Polozov, Nariman Celâl SİZOda mektüp almay, bu da «tsenzorlarnıñ» işinen bağlı ola bile, dep ayttı.
Keçken afta Aqmescitteki mahkeme Nariman Celâlnıñ imayesi bergen istinafnı baqıp, SİZOda qaluv müddetini bir künge qısqarttı. Böylece, faal noyabrniñ 3-ne qadar apiste qalacaq.
Polozovnıñ bildirgenine köre, Nariman Celâlov mahsus blokta tutula – tek tış dünyanen degil, diger mabüslernen bile bağı mümkün olğanı qadar sıñırlanğan SİZOnıñ mahsus bölüginde.
Bundan evel berilgen malümatqa köre, faalniñ qabaatlavı sertleştirildi, şimdi 20 yılğa qadar azatlıqtan marum etile bile. FSB, Nariman qabaatlanğan diversiya yapıluvına yardım etüvni diversiyada iştirak etüvge deñiştirip, qabaatlavnı sertleştirgen edi.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Euroodaq sırtqı sayasattıñ negizgi mäseleleri boyınşa Reseymen dialogtı keñeytkisi keledi. Bwl Europalıq elder men Resey qarım qatınasınıñ birşama oñala bastağanınıñ alğaşqı körinisi dep bağalanıp otır. Al mwnıñ kerisinşe EO AQŞ-tıñ sırtqı sayasatına degen alañdauşılığı barğan sayın küşeyip keledi. Bwl turalı “The Wall Street Journal” basılımı habarlağan bolatın edi.
EO Sırtqı sayasat böliminiñ basşısı Federiko Mogerini (Federica Mogherini) osı taqırıptı talqılau üşin osı aptanıñ basında Mäskeude saparda bolıp, Resey sırtqı ister ministri Sergey Lavrovpen kezdesti. Bwl 2014 jıldıñ jıl basında Ukraina dağdarısı tuılğannan beri qaray EO joğarı lauazımdısınıñ alğaş ret Kreml'diñ negizgi ökilderimen kezdesui.
Eki taraptıñ arasındağı tığız baylanısqa Qırım jäne Ukrainanıñ şığısındağı mäselelerden keyin üzilis jariyalandı. Sodan beri Europalıq Odaq qarım-qatınas mümkindigin qayta retteuge tırısıp keldi. Eki jaqtıñ qatınası üziluden bwrın, EO-Resey eki jaqtıñ kezekti sammiti ötken bolatın. Onda Energetika jäne sauda-sattıq jaqtarındağı ortaq sırtqı sayasattı qarastırıp edi.
Keybir EO-ğa müşe elder Reseymen qarım-qatınastı jaqsartuğa şaqırdı. Degenmen key europalıq elder reseyge küşti ekonomikalıq sankciya saludı qoldaydı. Mogerinidiñ aynuına qarağanda qazir eki jaqta tiresudi toqtatıp, eki jaqtıñ da ekonomikalıq müddelerin eskeretin, tıñ serpilistiñ joldarın qarastıratın kez eken.
The Qazaq Times


text:
Noman Çelebicihan
Noman Çelebicihan (arap urufatında: نعمان چلبى جهان) (1885 - 1918) — şeit ketken Qırımtatar milliy qaramanıdır. Qırım musulmanlarınıñ müftisi, siyasetçi, şair, I Qırımtatar Milliy Qurultayı prezidiumınıñ azası, Qırım Halq Cumhuriyetiniñ ükümet reisi.
Noman Çelebicihan 1885 senesi Or uyezdiniñ Büyük Sunaq köyünde doğdı (bu köy sürgünlikten soñ ğayıp oldı, viranesi Canköy rayonında buluna). Yerli mektepte, soñra Kezlev medresesinde tasil aldı. 1908-1916 seneleri İstanbul ve Sankt-Peterburg universitetlerinde oqudı. Uquq ve tibbiyet fenlerini mükemmel ögrendi. 1908 senesi Cafer Seydamet ve başqa qırımtatar yaşlarınen türk inqilâbında iştirak etti. Aynı zamanda "Qırım Talebe Cemiyeti"ni teşkil etti. Qırımtatar halqınıñ çar ükümetiniñ zulumından qurtulması içün çalıştı.
1917 senesi mart ayında Qırım müftisi ve soñra Qırım Musulman İcra Komitetiniñ reisi olaraq saylandı. Ükümet başında eken, qırımtatar milletiniñ vaziyetini büs-bütün deñiştirmek ve milliy medeniyetni östürmek içün büyük ğayret ve sebat kösterdi.
Noman Çelebicihan bolşevik terrorına feda oldı. 1918 senesi yanvar 26 künü onı apis ettiler, ve fevral 23 künü Aqyarda deñizciler onı makemesiz öldürip, cesedini çeriktip Qara deñizge attılar.
Yaratıcılıq[deñiştir | kodunı deñiştir]
Noman Çelebicihan öz şiirlerini yaşlıq çağında yazmağa başladı. Büyük istidat ile yazılğan lirikası felsefiy mizacı ile ayırılıp tura. Bir sıra eserinde teren vatanperverlik duyğuları açıq körüne. “Ant Etkenmen!” şiiriniñ metni şimdi qırımtatar halqınıñ gimnidir.
“Çoban qızı” (1912), “Bastırıq” (1913), “Tatarlar Yurdu” (1914), “Yolcu Ğarip” (1916), “Sarı Lâle” (1917), „Savluqman qal, tatarlıq...” kibi şiirlerinde ince lirikanen yüksek milliy pafos ve azadelik nağmeleri terennüm etile.
Noman Çelebicihannıñ 1913 senesi yazğan “Qarılğaçlar Duası” ikâyesi aqqında Cafer Seydamet böyle dedi: “Bu ikâye Qırım türkleri edebiyatınıñ ölmez bir parçası olaraq daima quvetini muafaza etecektir!”
Noman Çelebicihan nutuqlarından[deñiştir | kodunı deñiştir]
Noman Çelebicihan şiirlerinden[deñiştir | kodunı deñiştir]
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Alem-i Medeniye kitaphanesinde Noman Çelebicihannıñ şiirleri
- Alem-i Medeniye kitaphanesinde Noman Çelebicihannıñ nesiri
- "Noman Çelebicihannıñ Hatira kününe bağışlana" (Gasprinskiy kitaphanesiniñ saytı) 6 iyülniñ 2017 s. arhivlengen.


text:
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, sergide numayış etilgen resimlerni sürgünlik mevzusı birleştire.
Viktor Sorokinniñ aytqanına köre, azır malümat yoq edi, onıñ içün onı İnternette qıdırmağa kerek oldı, em de sürgünlikniñ canlı şaatlarından malümat alındı.
Resimler üzerinde ressam tahminen bir yıl devamında çalıştı. Qırımtatarlarnen bağlı işlerni azırlamaq ğayesi ressamnıñ dostu, iş adamı Nariman Kurtseitovğa ait.
Sorokin ileride de qırımtatar mevzusında resimlernen oğraşmağa planlaştıra.
«Hatıra közyaşları» sergisi «Larişes» müzeyinde iyül ayınıñ soñuna qadar çalışacaq.


text:
Aqyarnıñ Gagarinskiy rayonında yerleşken "Tögerek" (Kruglaya") körfezine yerli sakinler daa "Omega" deyler, çünki o yunan Ω arfini hatırlata.
Bu yerde plâj da bar. Yanında ise eglence yerleri, kafe ve barlar. Omega körfezi teren degil. Deñiz tübü qumlu.
Qırım.Aqiqat mühbiri, bulutlı künde Omega plâjına barıp, kezintisini süretke çekti.
Aqyarnıñ Omega körfezinde bulutlı kün (süret toplamı)
Aqyarnıñ Gagarinskiy rayonında yerleşken "Tögerek" (Kruglaya") körfezine yerli sakinler daa "Omega" deyler, çünki o yunan Ω arfini hatırlata.


text:
Açeh
Açeh (İndoneziyçä Aceh], a-TÇEH) ul İndoneziäneñ maxsus töbäge (daerah istimewa), Sumatra utırawınıñ tönyaq qırıyında. Töbäkneñ tulı iseme Nanggröe Aceh Darussalam. İseme Acheh, Atjeh, Achin, Açeh formasında oçratıp bula.
Elekke zamanda Açeh bäysez bulğan. Bäysezlegen saqlanıp tırışqanda Açeh'lelär Holland kolonistlarına häm İndoneziä xakimiätenä qarşılıq kürsätälär. Açeh'neñ tabiğät baylıqları şaqtıy zur, Açeh gaz yatmaları dönyanıñ iñ zurısıdan berse. Başqa İndoneziä belän çağıştırğanda Açeh dini konservatizm belän ayırılıp tora. Açeh 2004. yılğı Hind Okeanı cirteträweneñ epitsentrenä in yaqındağı cir buldı. Cirteträw tudırğan tsunami könbatış yarnı ağızıp alıp kitte, başqalası Banda Aceh zıyan kürgän toraq punktlarda da. 130,000 - 238,000 keşe häläq yä xäbärsez yuğalğan, 500,000 öysez qalğan. Şundıy xäl näticätendä cirle separatist xäräkäte Gerakan Açeh Merdeka (GAM), yä Azat Açeh Xäräkäte, İndoneziä xakimiäte belän Finlandiä prezidente Martti Ahtisaari aradaşlıq itkändä 2005. yılnıñ 15 avgustta solıx kileşüenä imza quyalar.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Könyaq-könçığış Asiägä İslam 8. yözdä Açeh aşa kerä. Berençe Möslim Peureulak patşalığı 850. yılda xäzerge Könçığış Açeh'tä barlıqqa kilä, Banda Khalifah anıñ başqalası bula. Annan Samudra Pasai däwläte kilep çığa (bu däwlättän Sumatra utrawınıñ iseme kilä), bu däwlättäge soltan Malik uz Zahirnıñ idaräse Marco Polo häm Bine Batuta äsärlärendä yazılğan. Keçkenä Açeh patşalığı xäzerge Banda Açeh cirendä 12. yözdä nigezlänä. Çäçäk atu çorında patşalıq yoğıntısı könyaq Tailanddağı Satun, Malay yarımutrawıdağı Johor, İndoneziäneñ xäzerge Riau töbägedäge Siakqa qädär cäyelä. 16. yöz başlarınnan Aceh Soltanlığı Portugaliägä qarşı köräşenä tartıla, ä 18. yözdän Britan belän Holland kolonial imperiälärgä qarşı. 18. yöz azaqlarında Malaydağı Kedah häm Pinang Britaniägä birergä mäcbür.
Cirle säwdädä östen bulu öçen strategik urnaşulıqtan 19. yöz başlarında Açeh köçäyä. 1820. yıllarda Açeh dönyada citeştergän qara borıçnıñ yartısı citeşterä. Läkin Açeh yoğıntısında bulğan portlarda köçäyä başlap, Açeh'tän bäysez bulırğa telilär. Açeh tarqalış qurqınıçında bula, läkin 1838-1870. yıllarda idarä itkän yaña soltan Tuanku Ibrahim agresiv häm uñay berdämlegen saqlana. 1824. yıldağı Anglo-Niderland kileşü buyınça Sumatra Hollandlar bilämäse bulıp qala. Kileşüdä İnglizlär Açeh'ne üz bilämäse bulıp kürsätsä dä, Açeh alarğa buysınmıy. Başta bu kileşü buyınça Hollandlar Açeh bäysezlege belän isäpläşälär. Läkin 1871. yıldan Angliä Niderlandnıñ Açeh'ne basıp aluına qarşı çıqmıy, çönki başqa potensial basıp aluçılar, töbäktä platzdarm ezläwçe Fransiä belän Quşma Ştatları alarğa naçarraq bula. 1850. yıllardan Açeh Fransiä häm Ğosman İmperiäse belän yäşeren söyläşülär ütkärüe uylanıla.
Açeh Suğışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1873. yılnıñ 26 martta Holland kolonial xakimiäte Açeh'kä qarşı suğış belderä, möğäyen, çönki 1873. başlarında Singapurda Açeh belän Amerika Quşma Ştatları wäkilläre söyläşülär ütkärde. General-mayor Köhler citäkçelegendä 1874.tä yaw cibärelä, Hollandlar yardağı cirläre basıp alalar. Böten ilne basıp alu niäte belän Köhler Soltan sarayın alırğa tırışa. Soltan İtaliädän belä Böyekbritaniädän xärbi yärdäm sorıy. Aceh ärmese tizräk kenä yañarta häm Açeh'lelär Köhlerne üterep uñalar. General Van Swieten citäkçelegendä ikençe ekspeditsiä kratonnı (soltan sarayın) basıp alarğa tırışa. Soltan iskärtelä häm totqınlıqtan qaça. Distä yıl däwamında partizan suğışı suzıla. 1880. yılda Hollandlar stategiäne almaştıralar, xäzer alar suğışa tırışmıylar, ä inde basıp alğan cirne, başqalası Banda Açeh belän keçkenä port Ulee Lheue'ne, saqlanalar. 1880.neñ 13 oktäberdä kolonial xakimiäte suğışnı beterenüne belderä, läkin üz qullarında tik inde basıp alğan cirlären totalar. 1883. yılda suğış yañadan başlana: Nisero Britan qorabı Hollandlar yoğıntısı bulmağan Açeh'neñ ölkäsendä saylıqqa utırğanda cirle citäkçe Hollandlardan da İnglizlärdän dä yolım sorıy. Britan basımında Hollandlar dingezçelärne azat itü tırışırğa mäcbür bula. Totqınnarnı azat itü tırışuları cimerelgändä, Holandlar cirle citäkçedän yärdäm sorıylar, läkin cirle citäkçe Teuku Umar bulışudan baş tarta. Alay bulğaç, Hollarndlar İnglizlär belän basıp kerälär. Soltan totqınnarnı birä, alarnı küp saf aqçağa almaştırıp. Niderland suğış ministere Weitzel Açeh'kä suğış belderä, häm suğış tartıla. Hollandlar cirle citäkçelärne üz yağına küçärergä tırışalar. Teuku Umar aqça, opium belän qorallar öçen Hollandlar tarafına küçep, panglima prang besar (Xakimiätneñ yuğarı ğäskär başlığı) däräcäsen ala.
Umar üzene Teuku Djohan Pahlawan (Teuku Djohan batır) atlıy. 1894. yılnıñ 1 ğinwarında Umar yaña ärme tözü öçen Holland yärdäme qabul itä. Läkin ike yıl ütkäç Niderland xakimiätenä Ache eçene basıp aluda bulışça kiresençä, Hollandlarğa höcüm itä. Holland tarixında Het verraad van Teukoe Oemar (Teuku Umarnıñ xainlege). Hollandlar xäräkätläre qaramağanda 1892-1893. yıllarda Açeh bäysez bulıp qala. In 1892 and 1893 Açeh remained independent, despite the Dutch efforts. Mayor J.B. van Heutsz kolonial ğäskärlär başlığı Açeh turında mäqälälär yaza. Van Heutsz'kä Leiden Universitäte doktorı, Niderlandnıñ töp İslam belgeçe Snouck Hurgronje bulışa. Hurgronje Açeh başlığında ışanıç qazanıp, Açeh cämğiäteneñ küp serlären açıqlıy. Ul yasağan analíz buyınça soltan role bik az, häm iğtibarnı näseldän aqsöyäklärgä, Ulee Balang-qa yünältergä kiñäş itä. Hurgronje uylawınça cirle Möslim dini citäkçelegenä, ülämägä ışanıp bulmıy, alarnı beteräse kirägen belderä. 1898. yılda Van Heutsz Aceh gubernatorı bulıp iğlan itelä häm kiläçek Niderland premier-ministereö a xäzerge leytenant Hendrikus Colijn bulışqanda Açeh'ne qatğıy basıp ala. Hurgronje kiñäşkändä uleebalang belän kileşälär. Qalğan qarışuçılarnı bastıru öçen Van Heutsz palkawnik Van Daalen'ne cibärä. Van Daalen berniçä awıl watıp beterä, 2900 Açeh'le üterä, alarda 1150 xatın-balalar. Holland yuğaltuları 26 keşe isäplänä, Van Daalen üsterelä. 1904. yılğa Açeh buysına, cirle xakimiät kolonial däwläte belän xezmättäşlek itä. Suğış näticäsendä Açeh yuğaltuları 50000nän 100000gä ülgän isäplänä, millionnan artıq yaralanğan. Ämma tawlarda partizan suğışı tämamlana. Ülämä citäkçelegendä suğışı 1910.ğä qädär tämamlana, tınıçlıq xäzer dä citmi.
Bäysezlek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İkençe Bötendönya Suğışı betkändä, İndoneziä Milli İnqilabı waqıtında Hollandlar Yapon okkupasiäsendän soñ İndoneziäne qaytarırğa tırışalar, läkin Aceh'kä basıp kermilär. İndoneziä azatlıq aludan soñ Açeh kürşe Könyak Sumatra töbäge belän bergä quşa, bu Açeh'lelärne açulandıra, çönki kürşe töbäktä başqa millät, Batak xalqı yäşi.
İndoneziä citäkçelegendä dä Açeh tulı azatlıqnı yä autonomiäne teli, berniçä qorallanğan konflikt urın ala. 1959. yılda üzäk xakimiäte Açeh'kä maxsus töbäk (daerah istimewa) statusın birä, Jakartadan küp waqalatle üzidarä xäläte. Mäs'älän, Açeh'tä qanunnar başqa İndoneziädän ayırılırğa alalar. 2003. yılda Şäriğät kertelä.
Tsunami xäläkäte[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2004 26 dekäberendä 2004. yılğı Hind Okeanı cirteträwe näticäsendä tudırğan tsunami Açeh'neñ könbatış yarlarına, şul isäptän Banda Açeh, Calang häm Meulaboh şähärlärenä taşlana. 230 000 keşe çaması hälâk bula, 500 000 çaması öysez qala. 26. Martta Richter buyınça 8,7 ballı cirteträwe näticäsendä tsunami qabatlana, Nias belän Simeulue utırawlarında 905 keşe üterep häm distä meñlär keşe öysez qala. 2004. yılda Açeh xalqı 4,271 million isäplänä, ä 2005. 15 sentäberenä 4,031,589 keşe sanala. Xäzer dä küp keşe wagonçıqlarda yä çatırlarda yäşilär. Sizelerlek torğızu eşlärenä qaramastan, zur progress kürenmi. 2005. 15 avgustta GAM, Açeh ğıysyançılar xäräkäte, 29 yıl däwamında Açeh bäysezlege öçen köräşüdän soñ Jakarta belän waqıtlı solıx tözi. Tsunamidan soñ küp keşe dingä äylängän. Şunnan Şäriğät qanunnarı häm WH, Şäriğät Polisiäse kertelä. Yarlı töbäk bularaq, Açeh'lelär iqtisadta häm mäğrifättä pozitiv üzgäreşlären kötälär Banda Açeh, başqala, nigezdä zarar kürmäde, läkin berniqädär rayon, Kampung Jawa häm Meuraxa tulısınça beterlde. Köyaq yarında zıyan kürgän şähärlärdän Leupung, Lamno, Patek, Calang, Teunom häm utrawlardan Simeulue atap çığıp bula. Tönyaqta häm könbatışta Pidie, Samalanga häm Lhokseumawe şähärläre intekte. Zarar kürgän rayonnarda diñgez yardağı ike kilometer buffer zonası kertelde, bu cirdä yortlarnı tözep bulmí. Cirle xalıq bu çaralarğa qarşı çığa, çönki kübese balıqçılar bulıp eşlilär häm diñgezgä bäyle. Torğızu eşläre nigezdä cirle xalıq üze eşli, qayçaqta humanitar yärdäm bularaq cıyılma qorılmalar qullanıp.
Territorial büleneş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Açeh ğädi pravinsä tügel, bu töbäk maxsus töbäk (daerah istimewa) bularaq idarä itelä. Töbäk Jakarta xakimiätennän artuçı moxtariäte bulıp nığıp kitä.
Başqal häm iñ zur şähäre Banda Açeh ide. Başqa möhim şähärlär Sabang, Lhokseumawe, häm Langsa. pravinsä 17 regentlekkä (öyäz-rayonğa) häm 4 munisipalitätkä bülenä: Açeh Barat, Açeh Barat Daya, Açeh Besar, Açeh Jaya, Açeh Selatan, Açeh Singkil, Açeh Tamiang, Açeh Tengah, Açeh Tenggara, Açeh Timur, Açeh Utara, Bener Meriah, Bireuen, Gayo Lues, Nagan Raya, Pidie, Simeulue, City Banda Açeh, City Langsa, City Lhokseumawe, City Sabang.
Etnik häm mädäni törkemnär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Açeh kümillätle häm küptelle töbäk. Möhim millätläre şundıy: Açeh'lelär (Açeh buylap), Gayo (üzäk häm könçığış öleşendä), Alas (könyaq-könçığış), Tamiang (Açeh Tamiang'ta), Aneuk Jamee (könyaq belän könyaq-könbatış), Kluet (Könyaq Açeh'tä), Simeulue (Simeulue utrawı). Açeh'tä küp Qıtaylar yäşilär, alardan kübese eşmäkärlär.
Açeh tele (Bahasa Açeh) Açeh'lelärdä taralğan, İndoneziä tele belän bergä Açeh'neñ räsmi tellärdän berse. Açeh tele Açeh-Chamic törkemennän, bu törkemneñ başqa telläre Vietnam häm Kambodjada taralğan; but tel Malay törkeme tellärenä dä tuğandaş. Açeh telendä küp Ğäräp belän Malay alınmalar oçrıylar. Elektä tel Ğäräp yazuında yazılğan. Açeh tele Açeh'tän tış Tönyaq Sumatradağı Langkat häm Asahan'ta belän Malaysiädäge Kedah'ta qullanıla, (Malaysia), qayçandır Pulau Pinang'ta östen buldı. Alas häm Kluet Batar törkemeneñ tuğandaş telläre. Jamee tele Könbatış Sumatradağı Minang telennän kilep çığa. Zur port bularaq, Açeh'tä böten dönyadan kilgän keşelärneñ (Ğäräplär, Töreklär, Hindlär) toqınmarı yäşilär. Qayçaqta zäñgär küzlelär dä oçrıylar. Tsunami qädärdäge Daya rayonında (Lamno) bik küp Ureuëng Gayo - aq täñlelär keşelär yäşäde. Bu keşelär ğöräf-ğädärtläre häm başqa bilgelärdän çığışı belän Törkiädän uylanıldı.
İnternettä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Räsmi säxifä 2021 eлHың 5 MapT kөHeHдә apxиBлaHraH. (İndoneziäçä)
- Aceh-Online.Com 2016 eлHың 10 rыйHBap kөHeHдә apxиBлaHraH.—Pusat Informasi Dan Hiburan
- Aceh.Net 2017 eлHың 3 фeBpaлb kөHeHдә apxиBлaHraH.


text:
11-Ayning 20- we 21-künliri istanbulda „Ikkinchi nöwetlik türkiy milletler élipbesi xelq’ara ilmiy muhakime yighini“ chaqirildi. Yighinda Uyghur élipbesi heqqidiki mawzumu muhakimige qoyuldi.
Mezkur yighin’gha qazaqistan, özbékistan, qirghizistan, türkmenistan, ezerbeyjan we türkiye qatarliq döletlerdin we türkiy milletlerdin köpligen tilshunaslar qatnashti. Uyghur ilim ademliridin izmirdiki ege uniwérsitétining proféssori doktor alimjan inayet „Uyghurlarda latin élipbesi we uning ishlitilish da’irisi“ dégen témida, enqerediki haji bayram uniwérsitétining proféssori doktor hülya qasap’oghlu xanim „Tarixtiki chaghatay yéziqi we Uyghur kona yéziqi“ dégen témida ilmiy doklat berdi.
Proféssor alimjan inayet ependi bu munasiwet bilen radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mezkur ilmiy muhakime yighini toghrisida melumat berdi.
Melumki, 1991-yili sabiq sowétlar ittipaqi yimirilip ottura asiyadiki türkiy jumhuriyetler musteqil bolghandin kéyin, türkiye marmara uniwérsitétida „Birinchi nöwetlik türkiy milletler élipbesi xelq’ara ilmiy muhakime yighini“ ötküzülüp, türkiy xelqler üchün ortaq latin élipbesining layihesi tüzüp chiqilghan idi. Proféssor alimjan inayet ependi „Ikkinchi nöwetlik türkiy milletler élipbesi xelq’ara ilmiy muhakime yighini“ da 27 yildin buyanqi türkiy milletler üchün ortaq élipbe yaritish xizmetliri toghrisida muzakire élip barghanliqini bayan qildi.
1991-Yilidin taki bügün’giche bolghan 27 yil jeryanida ezerbeyjan, türkmenistan we özbékistan qatarliq döletler latin élipbesini qobul qilghan bolup, yéqinda qazaqistanmu latin élipbesige ötken. Qirghizistan bolsa latin élipbesi layihesini tüzüp chiqqan. Bu yighinda yuqiriqi mesililer toghrisidimu muzakire élip bérilghan.
Proféssor alimjan inayetning bildürüshiche, Uyghurlar 1930-yillarda tunji qétim latin élipbesi ishletken. Hazir ottura asiyadiki Uyghurlar kiril élipbesi, Uyghur diyaridiki Uyghurlar ereb yéziqi asasidiki kona yéziqni ishletmekte. Bulardin sirt kompyutér latin yéziqimu teng ishlitilmekte. Alimjan inayet ependi bu yighinda özining Uyghurlarning élipbe mesilisi toghrisida mexsus doklat bergenlikini tilgha élip ötti.
Türkiye til tetqiqat idarisining tor bétidiki xewerge asaslan’ghanda, „Ikkinchi nöwetlik türkiy milletlerning xelq’ara élipbesi ilmiy muhakime yighini“ da pütün türkiy milletlerning 1992-yili tüzülgen 34 heriptin terkib tapqan „Türk dunyasi üchün ortaq latin élipbesi“ ge ötüshi kérekliki toghrisida qarar maqullan’ghan. Alimjan inayet ependi Uyghurlarningmu kélechekte türkiy xelqler üchün ortaq qollinilidighan latin élipbesige ötüshi kéreklikini bayan qildi.
Proféssor hülya qasap’oghlu xanim hazirghiche köp sandiki türkiy milletlerning latin élipbesini qobul qilghanliqini, Uyghurlarning hazir intayin qiyin bir dewrini béshidin ötküzüwatqanliqini, bundin kéyin pütün dunyadiki Uyghurlarning élipbede birlikke kélishining zörürlükini tekitlep ötti.erkin tarim


text:
Xalıqaralıq huqıq
Xalıqaralıq huqıq ma'mleketler aralıq yaki ken'irek ma'nide xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'n bolg'an waqıya ha'm protsesslerdin' huqıqıy qa'siyetlerin qarastıratın ilimi.
Xalıqaralıq huqıqıy normalarda milliy ma'mleketlerdin' o'z-ara qatnasıqlarındag'ı quramalı protsesslar o'z sheshimin tabadı. Olardın' tiykarında qa'liplesip atırg'an, xalıqaralıq subektiv niyetin emes, al ja'miyetlik rawajlanıwının' obektiv faktorlarına say keletug'ın huqıqıy sana xalıqaralıq huqıqta o'z sa'wlesin tabadı.
Ha'zirgi xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'sir jasawshı ko'plegen faktorlar ishinde xalıqaralıq huqıq u'stinligi haqqındag'ı qag'ıyda XXI a'sirdegi tsivilizatsiya ha'm huqıqıy sana da'rejesine ko'birek say keledi.
Xalıqaralıq huqıq iliminde xalıqaralıq huqıq tu'sinigine ha'r qıylı ta'riyipler berilgen. Solardan bir qatarın to'mende ko'rsetilgen:
Birinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıqtı "ma'mleketlerdin' niyetin muwapıqlastırıw tiykarında du'zilgen ha'm rawajlanatug'ın ma'mleketlerdin' tınısh-tatıw jasawı, xalıqlardın' ten' huqıqlıg'ı ha'm o'z ta'g'dirin o'zi belgilewin ta'miyinlew maqsetinde xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması" sıpatında ta'riyplew mu'mkin.
Ekinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "ma'mleketler ha'm usı huqıq sistemasının' basqa subektları arasındag'ı qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması".
U'shinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq "ja'miyetlik rawajlanıw nızamlıqlarının' ta'siri menen baylanıslı ra'wishte xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi ha'm ma'mleketler niyetinin' salıstırmalı sa'ykesligin bildiriwshi sha'rtnamalar, a'det normaları ha'm printsiplar sisteması".
To'rtinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "xalıqaralıq (ma'mleketler aralıq ha'm basqa tu'rdegi) qatnasıqlardı retlestiriwshi normalar jıyındısı ha'm sisteması".
Besinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "huqıqtın' biyg'a'rez tarawı bolıp, o'zinde bir pu'tin ha'm tutas printsiplar ha'm normalar sistemasın, yag'nıy en' da'slep ma'mleketler arasındag'ı xalıqaralıq qatnasıqlar tarawın retlestiriwshi, yuridikalıq ma'jbu'riy bolg'an a'dep-ikramlıq qag'ıydalardı bildiredi".
Altınshı ta'riyp: "Xalıqaralıq huqıq ju'da' ken' ha'm tu'rli tarawlardı o'z ishine alıwshı ayrıqsha huqıqlar sisteması. Sonın' menen birge tek normalar jıyındısı bolıp qalmastan, olardın' sisteması da".
Xalıqaralıq huqıqqa berilgen joqarıdag'ı ha'm basqa ko'plep ta'riyplerdin' avtorları imkanı bolg'anınsha ko'birek xalıqaralıq huqıqqa ta'n bolg'an waqıyalardı qamtıp alıwg'a ha'reket etken.
Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq ekinshi jer ju'zlik urıstan keyin Birlesken Milletler Sho'lkeminin' Ustavı qabıl etilgennen son' ju'zege kelip, rawajlang'an. Sol sebepli, "Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq" tu'sinigi xalıqaralıq qatnasıqlarının' ulıwma moyınlang'an priniplerı menen normaları rawajlanıwının' jan'a basqıshın sa'wlelendirgen halda, xalıqaralıq huqıq ha'reketinin' xronologiyalıq ko'lemin belgileydi.


text:
Cenk şaraitinde Ukrayina qanun qoruyıcılarına rusiye tarafdarı bloger Aleksandr Talipovnı mahküm etilgeninden soñ birden mesüliyetke çekmege zor olacaq. Bunı Qırım.Aqiqatqa advokat Nikolay Polozov bildirdi.
Advokat qayd etti ki, Qırımnıñ işğalinden soñ Rusiye Ukrayinağa adliye tarafından qabaatlanğan qırımlılarnı teslim etmekni toqtattı.
"Cenk şaraitinde devletler arasında bir çoq işbirligi mehanizmleri, şu cümleden cinayet işlerinde ekstraditsiya meseleleri, Ukrayina ve Rusiye arasında ömürge keçirilmey. Soñki sekiz yıl devamında Rusiyeniñ Ukrayinanıñ tehqiqat organları tarafından subeli ya da suçlu olğan bir şahısnı bile Qırımdan ekstraditsiya etkeni aqqınd maña malüm degil. Bu alda ise, mahkemeniñ ğıyabiy ükmü çıqarılğan soñ da bu şahısnı deral mesüliyetke çekmek qıyın olacaq", - dedi Polozov.
Qırım ve Aqyar şeeriniñ prokuraturası rusiye tarafdarı qırımlı bloger aleksandr Talipovnıñ "TalipoV Online Z" telegram kanalında "milletlerara zıddiyet çıqarması" maddesi ile cinayet davasını açtı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiye ordusı iyünniñ 22-nde saba Harkivniñ Slobodskıy ve İndustrialnıy rayonlarına ateş açtı, neticede bir qaç büyük yanğın çıqtı, sabadan berli Nemışlânskıy rayonına ateş açıla. Bu aqta vilâyetniñ arbiy memuriyet yolbaşçısı Oleg Sinegubov Telegram kanalında haber etti.
İlk malümatqa köre, üç insan yaralandı. Malümat teşkerile.
Oleg Sinegubov Rusiye ordusı Çuguyevge kene ateş açtı, dep haber etti – ilk malümatqa köre, 2 insan elâk oldı, daa eki kişi yaralandı, mesken evler ve hocalıq inşaatları viran etildi.
Zoloçivde ateşten sebep çoq qatlı ev zarar kördi, yanğın çıqtı. Can bergenniñ cesedi tapıldı. Şimdi qurtaruv işleri devam ete, daa 2 insannıñ virane altında qaluv ihtimali bar.
Şevçenkovodo Rusiyeniñ darbesi neticesinde keçken aqşam 1 insan yaralandı.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Sentsovğa oksigen yetmey: yüregi ve miyi zarar köre – Kaplan (video)
Rusiyede mahküm etilgen ve 120 künden berli açlıq tutqan Ukraina rejissöri Oleg Sentsov ölse, icadı kimge qalacağına dair vasiyetname yazdı. «Qırımda yaşağan bir dostunıñ adına vasiyetname yazdı. O, ölse, filmleri, stsenariyleriniñ işi oña berilmesini istedi, dostu ise istegeni kibi areket etecek, amma vazgeçse, kimge istese bere bile. Meseleniñ maddiy tarafı – gonorar ve ilâhre – balalarğa, ebet», – dep tarif etti Nastoyaşçeye vremâ neşirine Sentsovnıñ qız qardaşı Natalya Kaplan. Onıñ aytqanına köre, Olegniñ alı kün-künden fenalaşa. «Oksigen yetmey. Qan sisteması yaşaması içün müim olğan müçelerge yeterli qadar oksigen bermey. Eñ çoq yüregi ve miyi zarar köre», – dedi Kaplan. Bundan evel bildirilgeni kibi, Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñ 766 insan tarafından imzalandı.


text:
Bağçasaraylı qırımtataro Zevri Abseitovnı yanvar 12 künü mecburen psihiatrik hastahanege yerleştirdiler. Bu haber Facebookta «Krımski politv'yazni» («Qırım siyasiy mabuslaru») saifesinde bildirile.
Saifede qayd etilgeni kibi, bundan evel mecburen psihiatrik ekspertizadan İlmi Umerov, Muslim Aliyev, Vadim Siruk, Enver Bekirov, Emir-Usein Kuku, Ersen Cepparov, Refat Alimov, Remzi Memetov ve Enver Mamutov keçke ediler.
Mayıs 12 künü 2016 senesi Bağçasarayda rusiye silâlı hızmetleri bir sıra musulmannıñ evinde ve yerli qavehanede tintüv keçirdi. Neticede dört Bağçasaray sakini yaqalandı: Enver Mamutov, Remzi Memetov, Zevri Abseitov ve Rustem Abiltarov. Rusiye Federal telükesizlik hızmeti olarnı Rusiyede terroristik teşkilât olaraq tanılğan«Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanını ayta.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
2019 yılınıñ dekabr ayında başlağan yañı 2019-nCoV koronavirusı, qıta Qıtaynıñ bütün bölgelerinde tarqalğan - Tibet, yoquma adisesi qayd etilgen soñki ölge edi.
Malümatqa köre, yanvarniñ 30-ı sabasına qadar koronavirustan 170 adam öldi. 128 adam yahşı oldı, dep bildire "Nastoyaşçeye vremâ".
Çinde umumen 7711 insan hastalanğan.
Tayvan, Hong Kong ve Makaoda daa 25 adise tasdıqlandı. Diger ülkelerde virusnı 75 adamda taptılar.
Yanvarniñ 29-ında Qıtayda yañı koronavirustan 132 insan oldı, hasta olğanlarnıñ sayısı 5974-ke arttı, dep bildirile edi. Qıtay tışında koronavirus hastaları daa 15 memlekette, hususan Avstraliya, Almaniya, Vyetnam, Kanada, Malayziya, Singapur, ABD, Tailand, Frenkistan, Cenübiy Koreya ve Yaponiyada qayd etildi.
Yaqında qayd etilgen virus büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.
Daa evel Monğolistan ve Qırğızistan Qıtay sıñırını qapattı, dep bildirdi. Özbekistan, Qazahistan ve Turkmenistan sıñırdaki kontrolni quvetleştirdi. Rusiye işğal etken Qırım ve Aqyarda koronavirus telükesi tarqalğanı içün tevsiyeler çıqarıldı.


text:
Qıtayda yañı koronavirusnıñ yuqması sebebinden ölgenlernin sayısı 106 adamğa qadar östi, 1771 yañı yoqulma adisesi qayd etilgen. Bunı yanvarniñ 28-inde Qıtay akimiyeti bildirdi, haber ete Azatlıq Radiosı.
Milliy Sağlıq Komissiyasınıñ malümatına köre, yanvarniñ 27-sinde ülkede 4515 tasdıqlanğan virus adisesi bar.
Yañartılğan malümat, Moğolistan Şimaliy Koreya ve Qırğızistan Qıtay ile sıñırlarını qapatqanından soñ peydan oldı, Hong Kong ve Malayziya ise, yañı telükeli virus peydan olğan Qıtay bölgesinden ziyaretçilerniñ kirmesini yasaqladı.
Yanvarnıñ 27-sinde Amerika Sağlıq merkezleri Qıtayğa barmaqtan saqındırdı, Canada ise hastalıqnıñ merkezi - Hubey bölgesine barmamağa tevsiye etti.
Yanvarniñ 27-sinde Almaniyada koronavirus yuqmasınıñ ilk adisesini tasdıqladılar. Bundan ğayrı Kamboca, Şri Lanka, Malayziya, Cenubiy Koreya, Tayvan, Tayland, Kanada, Nepal, Vyetnam, Saudiye Arabistanı, Sinqapur, Yaponiya, ABŞ, Frenkistan ve Avstraliyada yuqmalar qayd olundı.


text:
Rusiye quvetçileri qırımlı aq qorçalayıcı Abdureşit Cepparovnı Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında aman-aman bir saat sorğuğa çekti.
Advokat Mammet Mambetovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Cepparovnı 40 daqqalıq sorğudan soñ yiberdiler.
Advokatnıñ aytqanına köre, Rusiye FSBsiniñ sıñır hızmeti hadimleri aq qorçalayıcığa umumiy sualler berdi: «Maşinası barmı-yoqmı. Markası. Qayda çalışa, nenen oğraşa. Ziyaret maqsadı ve ilâhre. Askerlik. Qayda ve ne vaqıt hızmet etti. Çetelge barmaq niyeti barmı».
Oktâbrniñ 31-nde Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında Rusiye quvetçileri qırımlı aq qorçalayıcı Abdureşit Cepparovnı kene tuttı.
Oktâbrniñ başında Rusiye sıñırcıları Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında «Armânsk» keçiş noqtasında esas Ukrainağa ketken qırımlı aq qorçalayıcı Cepparovnı bir saattan çoq tuttı.
Oktâbrniñ 14-nde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Ahtem Çiygoz Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında Rusiye sıñırcıları qırımlı aq qorçalayıcı Abdureşit Cepparovnı kene tuta, dep bildirdi. Cepparovnıñ fikirince, oña «dosye şekillendirile».


text:
Kremlge boysunğan işğal etilgen Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov yarımada Kurort ve turizm nazirligine sentâbr 1-ge qadar meskün yerlerden tış olğan er plâj zonası içün mesüliyetlilerni belgilemege vade etti. Bu aqta Aksönovnıñ matbuat hızmeti bildire.
«Mesüliyetliler belgilengen soñ, programmanı işlep çıqarmaq, temizlik işleri içün adamlarnıñ kerekli sayısını belgilemek, er plâj yanında çöplük tenekelerini ve bio ayaqyollarnı qoymaq kerek olur», – dedi Aksönov.
Rusiyege boysunğan Keriç memuriyetiniñ reberiyeti şeer içindeki plâjlarnı teşkerüvi neticesinde ayaqyollarnıñ yetmemezligini ve adamlar raatlanğan yerlerde çoq çöplük olğanını bildirgen edi.
İyül başında Rusiyege boysunğan Qırım ükümetinde yarımada plâjlarınıñ vaziyeti yaramay olğanını tanıdılar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
MAMLEKETTIK AQYL-ES CANA MAMLEKETTIK PARASAT
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Erteñ - malekettik cana qoomduq işmer Turdaqun Usubalievdin 100 cyldyğy. Bul maqala Turdaqun Usubalieviçtin közü tirüüsündö 80 cyldyq maarakesine arnap cazylğan. Maqala “Zamandaş” žurnalyna çyqqanda Turdaqun Usubalieviç özü oqup, yraazyçylyğyn bilgizgen ele. Uşul maqalany sizderdin nazaryñyzdarğa sunuştajm.
Facebook posttun avtoru: Qanybek Imanaliev
Körünüktüü mamlekettik cana qoomduq işmer Turdaqun Usubalievdin
sajasij didaryna sürtümdör.
Aq taacyçan padyşa
Kimdir biröönü birinçi körgöndögü elesi kijin qança ubaqyt ötsö da oşol bojdon köz aldyña ajryqça tartyla bereeri anyq emespi.
1983-cyldyn janvar ajynda borbor şaarda «Qyrğyz ulutundağylardan askerdik ofiserlerdi dajardoo» bojunça respublikalyq keñeşme bolup, 7 – 8-qlassta myqty oquğan baldar delegat qatary kelip, aldyñqy qatarda oturğandyqtan birinçi sekretar T.Usubalievdi caqyndan körüp süjüngönübüzdü ajtpa. Ajryqça, qalypqa salyp casap qojğondoj quudaj appaq çaçy esimde qalyptyr.
Kijin 1986-cyly QMUnun studenti kezibizde Lenin kitepqanasynan çyğyp kelatyp Turdaqun Usubalieviçti coluqturduq. Adegende al kişi qantip ele kitepqanağa kelsin dep ojlodum. Biroq çaçynan taanydym. Myndaj appaq çaç uşundaj taramy (пpичecka) menen uşul ele kişide boluşu mümkün dedim. Syrtta qar mamparlap caap turğan. Al kişi şaşpaj qarapajym, qaadaluu basyğyna salyp, basqan sajyn qyrtyldap caş qar ün çyğaryp, biz qurstaşym ekööbüz artynan kelattyq, ce taanyşqanğa, ce aldyna ozup çyğyp uçuraşqanğa batyna albaj. Qantse da padyşalyq sür bar da. Caryqtyq kişi, çaç taramym buzulup qalat degenibi, baş kijimsiz kelgen eken. Quudaj çaçyna qar mamparlap caap catsa, timele uluu tooğo appaq qar caap catqandaj bizge bir keremet körünüp kelatty.
Andan beri neçen suular ağyp, qança cyldar öttü. Al insan menen kenen baarlaşyp süjlöşkön uçurlar boldu. Biroq bajağy padyşalyq parasaty üçün atajyn casalğan taacy symaq (kopoHa) çaç taramy eç özgörbögön. Anysy toqtoo basyğyna, parasattuu boj-kelbetine qup caraşyp kelet. Syrtynan bir qarağan adamğa bul kişinin ömürü da dal uşul qalybynan cazbağan basyğyndaj bir qalypta ötkön tarizde. Tüpkülügündö andaj emes eken ğo…
Temirdej sajasij erk
Qyrğyz cergesinde eñ bijik syj bolso any adep myna uşu kişi kördü. Sebebi 25 cyl mamleket başynda, bijlik töründö bolbodubu. Teskerisinçe, egerde eñ oor sajasij zapqy bolso, anyn açuusun uşu kişi tartty. «T.Usubaliev» degen bijik çepti qorğoğon cooker syjaqtuu başyn sajyp qorğodu. El aldynda aq ekenin dalildedi. Çökpödü. Bökpödü. A bolboso ce akimdik, ce ministrlik qyzmattan ele tüşüp qalsa infarqt bolup, ce qan basymy kötörülüp, keede içip, çünçüp ketken er-azamattarybyz dele kezdeşe qalyp cürböjbü. A bizdin qaarman taqtan ketse da, baqtan ketpeptir.
Bolboso al qyzmattan ketkende, ne degen ğana künöölör qojulbady, atügül ülkön qylmyşker qatary qaralbady… Maselen, Sultan Ibraimovdu, B. Muratalievdi M.Qoñurbaevdi öltürtköngö şektüü! Ecesine mamlekettin esebinen üj salyp bergen! Aq-Suuda villasy bar! Tuulğan ceri Qoçqordu ajlanta 11 qm asfalt col salğan c.b.u.s.
Qommunisttik partijanyn mañqurtçuluğu uşuğa cetip qalğan eken, cetekçini: «Nege coldu buzdu, ce çala saldyñ, ce colğo degen aqçany cep aldyñ» – dep künöölösö bolot. Al emi Kremlden kelgen partdesanttar: «Emne üçün T.Usubaliev Frunze – Bystrovqa dañğyr colun salat» – dep ajyptaşpadyby. «Emne üçün Frunzede Alamüdün, Oş, Orto-Saj bazaryn qurat» – dep künöölöşpödübü. Munusu da mejli ele, oşondoğu partijalyq cetekçiliktin bujruğu menen T.Usubalievdin cazğan kitepteri kitepqanalardan çoğultulup alynyp, A.Gitlerdin kitebin örttögöndöj otqo salyşpadyby! Myna oşonun keesi özü ele keçee tarbijalap östürgön qadrlar boluçu. Özüñ baqqan küçügüñ çoñojup it bolğondo özüñdü qapsa qandaj caman! Sajasij çyqqynçylyq cana eki cüzdüülük, eñ naadandyq emne ekenin kördü. Öz qylğan iş öz başyna muş boldu. Adam bolğon soñ anyn da cürögü mycyqqan çyğar. Synaldy, biroq synbady. Çyjryqty, biroq çyjraldy. Sebebi bul insandy qorğoj turğan cerde – aqyjqattyq, Köktö – Qudajy bar ekenine işendi.
Birinçi uluttuq dolboor
Qambar-Ata–2 GESinin quruluş işteri tasmağa tüşürülgön «Birinçi uluttuq dolboor» attuu reklama kününö coq degende 5 – 6 ireet körsötülgönü menen myndan carym qylym ilgeri ele çynyğy birinçi uluttuq dolboor T.Usubaliev tarabynan baştalyp, Toqtoğul suu saqtağyçy, Toqtoğul GESi cana qasqady qurulğanyn qyrğyzij es-tutum ali unuta elek çyğar.
Azyr narqy ekonomikalyq suverendüülükkö tete bolup qalğan Toqtoğul qurulat bele ce qurulbajt bele, eger T.Usubalievdin çeçkindüülük pozisijasyn anyqtağan mynabu oquja bolboso. Bul oqujany oşondoğu rajondun birinçi qatçysy, marqum Maten Sydyqov ajtyp bergen ele.
… Toqtoğulda suu saqtağyç qurulmaq bolup, ajyldar too etegine köçürülüp baştajt. Aqsaqaldar emi ata-tegibiz, mürzölör suu astynda qalmaq bele dep sööktördü da köçürüp baştajt. Oşondo aqyl-eske ança syja berbegen, bir şumduqtuu oquja baştalat. Kömülgönünö bir qança cyl bolso da, keçee ele cerge qojulğansyp et-terisi söögünön acyrabağan öspürümdün tulqu boju tabylat. El yzy-çuu çyğat. Alaj-dülöj tüşöt. «Arbaqtardy ordunan qozğop, uşundaj bolup oturat, ata-babanyn naalatyna qaldyq. Bul cerden emi köçpöjbüz» – dep, Toqtoğul dolbooru qorqunuçqa duuşar bolot. Cergiliktüü qalq rajonduq cetekçilikti da uqpaj yzy-çuu ulam yrbağanda T.Usubalievge qabar cetip, al kişi özü kelip el menen coluğat. Baaryna ilimdin da, partijanyn da, qyrğyzdyn tili menen da süjlöşüp, eldi tynçtandyryp, ynanymduu dalilderdi ajtyp, daanyşmandyğyn dalildep qajtqan eken. Bolboso, bügün düjnölük deñgeeldegi gidroelektrostansijalardyn biri bolğon Toqtoğul GESinin quruluşu kümön bolup qalar ele.
Köp ubaqyttan beri ele ekonomikalyq reformalar cönündö söz bolup, anyn alğylyqtuu (prioritettüü) bağyttary tuuraluu ajtylyp kelet. Ölköbüzdün özöktüü tarmaqtary ötkön qylymdyn 70-cyldary ele T.Usubaliev tarabynan negizdüü anyqtalğandyğyn mojnubuzğa alğanybyz ijgi. Al bağyttar qajsylar? Eñ iride – energetika, too-ken öndürüşü, turizm, tekstil önör cajy cana ağrardyq tarmaq.
Emi mintip caryğybyz qançalyq köbüröök öçkön sajyn T.Usubaliev energetika tarmağy üçün ubağynda oşonçoluq opol toodoj iş qylğanyn añdap turubuz.
Azyrqy sajasatçylardyn majdaçyldyğy ulam arbynyraaq bilingen sajyn Turdaqun Usubalievdin baraanduu qaraany oşonço ulam qabelteñ körünüüdö.
Ce bolboso 1990-cyldan beri ele krizis üstündö kelatabyz. A emne üçün T.Usubaliev cetektegen 25 cyl içinde eç qandaj krizis bolğon emes. Ce bu kişi aqcoltoj, ajryqça colduu bolğonbu? Balkim, al insandy oşo doordo cetekçi qylyp alğan Qyrğyz SSRi colduu bolğonbu?
Sosialisttik renessans
Qyrğyz ömüründö eki door özgöçö ekenin salyştyrğym kelet. Birinçisi, Uluu qyrğyz qağanaty. Düjnönün bir burçun düñgürötüp, oşol doordoğu eñ myqty qural cabdyq menen quraldanğan cookerleri ele cüz miñge cetip, Azija çölkömü qyrğyz dübürtün uqqanda cürögü düküldöp turğan zaman. Qyrğyzdyn kelkeli kelgen zaman. Ekinçisi, ooba, din cana adam erkindigi coq bolso da, ceke mençik uquğu çektelse da toluq qanduu suverendüü bolboğon menen mamleketibizdin ekonomikalyq bazasy cana infrastruqturasy tüptölgön mezgil. Bul 1960 – 85-cyldarğa tuura kelet. Ne degen iri öndürüştör, ilimij-ağartuu, madanij, salamattyqty saqtoo mekemeleri, bajlanyş tüjündörü, coldor, elektr linijalary salynyp, batyş-çyğyş ölkölörünön kem qalbağan incenerdik qadrlar ösüp cetildi. Cylyna öndürüş kölömünün ösüşü 6 – 7 pajyz bolğon Tüştük Qorejany azyr «ekonomikalyq keremet» qatary ajtyp kelişüüdö.
Turdaqun Usubalieviç respublikany cetektegen 25 cyl içinde eñ tömönkü ösüş 4,2 pajyzdy, al emi eñ coğorqu ösüş 8,5 pajyzdy tüzgön. A bul «çudo» emespi?.. Elüüdön aşyq ölkögö özünün ¬¬öndürüş produqsijasyn eksporttop, cigerdüü (dinamikaluu) önükq¬ön ölkögö ajlantyp, al turğaj egindin ar gektarğa alğan tüşümü 27 sentnerge cetip, Orusijany, Qazaqstandy artta qaltyryp, SSSR içinde birinçi orunğa çyqqanyn taryhybyz bügün tana albajt ğo.
Ce baş qalaany alaly. 60-cyldarğa çejin Frunze şaary tüştügü temir colğo arañ cetken, tündügü BÇQ menen çektelgen azyrqy rajborbordon ança ajyrmalana berbegen qalaa bolğonun uluu muundar eskerip kelet. Künü bügün da Bişkek şaarynyn acaryn açyp turğan imarattardyn demilgeçisi da, arhitektoru da, proraby da T.Usubaliev emej kim ele? Al qajsy imarattar: Orto Azijadağy calğyz Qardiologija borboru, Politehnikalyq, Medisina institutu, Ilimder aqademijasy, Ğumanitardyq, Qyrğyz-Slavän universiteti, «Uçqun» aqsionerdik qoomu, Profsojuzdar imaraty, Mamlekettik arhiv, Tyşqy işter, Qorğoo, Qoopsuzduq cana içki işter ministrligi, avtovoqzal, QTR, büt kiçirajondor, Manas, Almaty, Çüj, Bajtik prospektileri, «Ysyq-Köl», «Dostuq» mejmanqalary, «Ala-Arça» rezidensijasy, Borborduq kitepqana, dramteatr, filarmonija, körköm muzej, «Rossija», «Manas» kinoteatrlary, Sport sarajy, Ala-Too, Ceñiş ajanttary, «Ajçürök» sooda borboru, «Manas» aeroportu c.b.d.u.s.
Unikalduu squlpturalary cana caşyl baq-daraqtary menen künü bügün da Bişkek qalaasy Orto Azijada qooz şaarlardyn biri bolup eseptelet.
Bijlik kimdir biröö üçün – uqmuştaj qumar, a biröögö baş ajlantqan – bijiktik, dağy biröögö bajlyq toptoo üçün berilgen instrument bolso, al emi T.Usubaliev üçün öz cöndömün körsötüp, eline opol-toodoj qyzmat qyluu üçün bir berilgen ele taryhyj şans boluçu. Al mümkünçülüktü ötö sarañdyq menen pajdalandy.
S.Cigitovdon bir şiñgil
Qantip ele 25 cyl içinde T.Usubaliev bir cañylbaj qojbosun, bu kişi dele pende emespi degen oj ketet. Uşuğa bajlanyştuu marqum Salican akenin bir tamaşasy eske tüşöt. Belgilüü qoomduq işmer Işenbaj Abdrazaqovdun 60 cyldyq maarakesinde S.Cigitov tamada bolup eldin boorun ezip, anan T.Usubalievge söz bereerde myndaj dedi: «Azyr tükünçö bij, balança baatyr dep atabyz, alar aşyp ketse bir uruu ce bir örööndün baatyry bolğon. Myna çynyğy baatyr bu – T.Usubaliev. Ezeli birikpegen qyrğyzdy uşu kişi biriktirip, 25 cyl boju «qyñq» ettirbej başqaryp turdu. Biroq bu kişiden da kemçilik ketti. Maselen, Turdaqun Usubalieviç qyzmattan keteeri menen özü östürgön qadrlardyn baary satyp ketti. Özünö qarşy çyğyşty. Oşondo calğyz men T.Usubalievdi qorğop gezitke cazdym. Oşol maqalamdy körüp alyp aqsaqal «Attiginiñ, uşu balany uçurunda qyzmatqa kötörüp qojsom bolmoq eken dep öküngön çyğar…» degende el qyraan-qatqy küldü.
Sajasatçy iride sözünön, keede pozisijasynan, ajryqça alqymynan cañylat. Qyzmattan keteeri menen qyltaq izdegen kremldik «desantura» cana kijin cergiliktüü «agentura» menen birigip T.Usubalievdin işmerdiginen eç kine taap, atyna köö caba alyşpady. Bul anyn sajasij opponentterinin alsyzdyğy emes, teskerisinçe T.Usubalievdin küçtüülügü cana elinin astynda abijirinin taza ekendigi boluçu. Balkim, bul insandyn işmerdiginde dele majda-çüjdö müçülüştüktör bolğon çyğar. Biroq mamlekettin qyzyqçylyğyna tuura kelbegen qajsy bir kemçiligi doqument ce dalil türündö bolso emdigiçe taap çyğyşary ajgine emespi.
Albette, «qommunisttik moral» uçurunda büt ele mamlekettik qyzmatkerler taza iştegen degender çyğar. Andaj bolso, alys ketpej Özbekstandağy «adylovçular», ce «pahta mafijasy», ce tigi Azerbajcanda (M.Voslenskijdin «Nomenqlatura» kitebin qarañyz, M. 281-bet) rajqomdun 1-sekretarynyn ordu 200 000 rubl (ce 800 000 dollar) turğany ajnyğys çyndyq ğo. Bizdin qarman myndajdan oolaq bolğon.
Antkeni al mamlekettik ğana qyzyqçylyqty tuu tutup dünüjökorluq oorusuna azğyrylğan emes. Aq süjlöp, adilet bijlik cürgüzüp, adal cürüü ar kimdin qolunan kele berbejt. Bul Usubalievdin eñ zor köönörbös qapitaly.
T.Usubaliev – № 1 publisist
Myndan 7 – 8 cyl murun žurnalistika adistigine bilim alyp catqan studentter menen coluğuşup qalsam: «Siz Qyrğyzstanda №1 publisist dep kimdi eseptejsiz?» – dep suroo menen qajrylyşty. Men: «Turdaqun Usubaliev, işenbeseñer al cazyp çyğarğan 4 tomduğun baraqtap çyqsañar» – dep coop berdim.
Antkeni a kişi tacryjbaluu dasyqqan žurnalist qatary (uçurunda «Sovettik Qyrğyzstan» gezitinin baş redaqtoru bolup iştebedi bele) ar bir maqalasynda sözgö, kötörülgön problemağa, logikalyq yraattuu oj cügürtüügö, statistikalyq maalymattarğa ötö dyqat, etijat mamile qylyp kelet.
Sajasij opponentteri ağa qançalyq köö capqanğa araket qylyp, adamdyq arietine şek keltirse da T.Usubaliev emosijağa aldyryp aşepke sözdü qoldonbojt, biröönü mazaqtooğo col berbejt, atügül maqal-laqapty da öz cönü menen pajdalanat. Stilistikasy, ütürü, çekiti da öz ordunda.
Eñ negizgisi žurnalistikadağy majda-çüjdö maselege aralaşpajt. Cazylğan oj-pikirleri omoqtuu cana masştabduu. Keede mamlekettik deñgeelde çeçim qabyl aluunu talap qylat. Maselen, qajsy bir cyly Qyrğyzstanda qyzylça östürüünü qajra candandyruu temasyndağy maqalasy gezit betinde caryq körgön soñ, al problemany Ökmöt öz keñeşmesinde qarap, atajyn toqtom qabyl alğan.
Bul syjaqtuu aqtualduu ondoğon statjalaryn ajta ketse bolor ele. Ooba, mynça köp maselelerdi çeçip, köp quruluştardy quruuğa cetişüünün negizgi sebebi: «Bu kişi bijlikte 25 cyl uzaq turğan» – dep ajtqandar da bolor. Anda Orto Azija mamleketterinde kim qança cyl bijlikte turğanyna köz cügürtölü. Dinmuhamed Qunaev (Qazaq SSRi) – 1960 – 1986, Muhamednazar Ğapurov (Türkmönstan) 1961 – 1982, Şaraf Raşidov (Özbekstan) 1959 – 1983, Capar Rasulov (Tacikstan) 1951 – 1982.
Alar dele Qyrğyzstandyn birinçi sekretarynan aşsa aşyp, biroq uzaqtyğy cağynan kem işteşpeptir. Biroq D.Qunaevdi ajtpağanda baary teñ T.Usubaliev syjaqtuu öz curtu üçün baraanduu iz qaltyra alyştyby? Oşondoj syj-dañazany körüünü tağdyr bujurdubu?
Majramdalbaj qalğan maarake
1999-cyly T.Usubalievdin 80 cyldyğyn belgilöö bojunça mamlekettik deñgeelde qomissija tüzülüp, dajardyqtar körülüp catqan ele…
Anan bir künü ele aqsaqal öz maarakesin belgilöödön baş tartty. «Menin qyrğyz elim başyna iş tüşüp, Batkende dinij ekstremistter toptoru bizdin cookerlerdin ömürün qyjyp, bir qançasy ali barymtada catsa men qantip toj qylmaq elem» degen maanide özünün qabyl alğan çeçimin tastyqtady. Ceñil, üstürtön qabyl alğan kişige bul piar-qompanija syjaqtuu qabyl alynyşy mümkün ele. A tüpkülügündö öz ömürün elinin ömürünön ajryp qaraj albağan, naqta kemenger insan ğana uşundaj qadamğa bara almaq.
Biroq bul oqujadan eki ajdan soñ Ysyq-Köldün Qara-Oj ajylynyn eteginde qadimki ata-tegi Qalyğul olujağa acajyp estelik ornotulup, andağy alty oblus elden aqsaqaldar kelip, musulman parzy menen quran oqutuldu. «El oozunda elek coq» degendej, bir ajyldyq aqsaqal ajtmaqçy, birinçi sekretar kezinde ele T.Usubaliev uşul cerden tündösü ötköndö quran oqutup, bata qylyp ötçü eken.
Ajtmaqçy, Usubaly aqsaqal uulu Turdaqun qyzmatta kezinde bir attuu-baştuu adamdan balasy qandaj iştep catqandyğy tuuraluu surap qalat. A kişi bolso: «Uuluñuz myqty iştep atat, el qoldop atat, qommunisttik partija qoldop atat» – dep maqtap coop berse, anda qylym caşağan 1-qatçynyn atasy: «Ooba, bijlikte tursa eli qoldojt da, qantip qoldoboj qojsun. Eñ obolu arbaqtar qoldoj cürsö boldu, arbaqtardy unutpaj cürgülö» – dep nasyjat kebin ajtqan imiş.
Sovet mezgilinde ofisialduu maalymat bulaqtarynan başqa eldik «internet» oşondo ele işteçü emes bele. Ikajalar, legendalar, yrlar ajtylçu. Biz mektepte oqup cürgöndö myndaj bir legenda tarqağan, ajtor, qalp-çynyn kim bilsin. Turdaqun Usubaliev çet elden kelgen delegasija menen Narynğa baratsa atasy ötö cupunu kijinip, eşek minip col ceeginde ketip baratyptyr dejt. Delegasijanyn közünçö maşinany toqtotup uçuraşqandan ujalğanby, taanymaqsanğa salyp ötüp kete berişet. Biroq uulunun «Çajqa» maşinesin cazbaj taanyğan atasy mintip ajtqan imiş:
«Eşek minip epeñdep,
Men da ötörmün düjnödön.
Çajqa minip çalqalap,
Çoñdor da ötör düjnödön».
Ooba, düjnödön kimder kelip, kimder ötpöjt. Biroq ata üçün ömürün eline arnağan uuldu tarbijalap östürüü ülkön yrysqy emespi. Bir kelgen ömürdö öz eliñe ölbös-öçpös qyzmat qylyp, andan qanağat aluu qandaj baqyt!
«Mamlekettik» degen emne?
2200 cyl ilgeri «qyrğyz» etnosu köz caryp, Barsbektin tuşunda VII qylymdyn başynda bir küjüp-canyp, VIII – IX qylymdarda «Uluu qyrğyz qağanaty» doorunda güldöp-ösüp, anan 1508-cyly Tağaj bijdi (Muhammed Qyrğyz) bij kötörülgöndö bir köröñgönü cañyrtyp, kijin sovet bijligi kezinde sivilizasija ağymynda önügüp, 1991-cyly ğana erkin mamleket bolğon Qyrğyz ölkösünün keleçekke alparçu uluttuq colun ali bügün da tappaj cürgöndöjbüz.
Mamlekettüülük, bul cön ğana qalqtyn sany, territorijasy, uquqtuq negizi, çek arasy, myjzamduu bijligi menen çektelbesten, al eñ iride intellektualdyq cana ekonomikalyq qategorija ekenin emi añdap oturğandajbyz. Degen menen mamlekettin qudureti neft, ğaz, altyn syjaqtuu çulu bajlyq menen emes, obolu aqyl-es, añ-sezim tüşünügü menen ölçönsö kerek. Bolboso, qança bajlyğy turup qudaj surap kün körgön eçe mamleketter bar (maselen, Afrika ölkölöründö). Ce teskerisinçe caratylyş bajlyğy coq turup güldöp öskön ölkölör bar. Maselen, Izrail, Finländija ce Singapur… Demek mamleket qudureti birinçi kezekte uluttun añ-sezimi, aqyl-esi, yntymağy, ruhu, namysyna bajlanyştuu bolso kerek ğo.
Andaj bolso mamlekettik aqyl-es degen emne? Al qantip caralat? Qan menenbi ce bilim menenbi?
Mamleketçil (ğosudarstvennik), mamlekettik pozisija, mamlekettik qyzyqçylyq degen tüşünüktör biz üçün prioritetpi? Bolso, kimdin misalynda?
Bizde mamlekettik ideal barby? Bolso qana?
Mamlekettik parasat (solidnost) cana mamlekettik coopkerçilik, ynsap bizge münözdüübü? Mamlekettik tilekteştikçi?
Sajasatçylarybyz abdan köp. Kimisi mamlekettik işmer? Işkerler köp, a işmerler qajda?
Alardyn baarynda ele mamlekettik deñgeel ce mamlekettik tacryjba, mamlekettik bedel barby?
Mamleketibizdi qantip saqtap qala alabyz?
Degi uşul syjaqtuu oj tüjşöltkön coopsuz suroolor arbyn. Buğa kim taq coop beret alat?
Albette, ötölgölüü öz ömürünün misalynda bul suroolorğo eñ tatyqtuu cooptu curt aqsaqaly Turdaqun Usubalieviç bere alary şeksiz. Demek, al kişinin ali ajtylalek kemenger ojloru arbyn.
A biz bolso ali da bolso mamlekettüülük üçün synaqtan ötüp catqandajbyz.
ÖMÜR – KÜRÖŞ
Ömür – küröş. Törölgöndön ömürdün soñqu köz irmemine dejre. Qas-qas basyp, butqa turuu, caqşy oquu, kesip tandoo, myqty iştöö üçün küröş. Keleçek üçün, tosqoolduqtu ceñüü üçün, ataandaşyña ceñdirböö üçün küröş. Namys üçün küröş. Tatyqtuu caşoo üçün küröş. Ce otun, tezek cyjyp, qyştan esen çyğuu üçün küröş. Cana dağy soñuna dejre bütpögön küröş. Cumuşçu kün adatta segiz saat bolso, al emi ömürün eline arnağan mamlekettik işmer üçün küröş kününö 24 saat boju ulantylat. Turdaqun Usubalieviç bolso uşu 90 cyldyq ömürünün deerlik 60 cyly mamlekettik işmer qatary küröştö kelatat. Çaalyqpaj, çalynbaj, çarçabaj, çañqabaj. Turdaqun aqsaqal 90 caş torqoluu quraqta oşol küröştün baaryn «9:0» esebinde utqan Uluu Qaarman syjaqtanat. Myndaj cemiştüü tağdyrğa ar kim ele egeder bolo berbejt. Balkim, cüz miñdin biri, a mümkün, beş million adamdyn biri ğana… Emi bir «top» kirgizse ele esep «10:0» bolmoqçu. Myndaj uluu utuştun küjörmandary oğole köp çyğar… Ilgeri ümüt menen anda 2019-cyldyn küzün kütö turaly, içibizden tilek qylyp.
Uluu Çerçillden: «Sajasatçy menen mamlekettik işmer emnesinen ajyrmalanat?» – dep surasa: «Sajasatçy kijinki şajloonu ojlojt, al emi mamlekettik işmer kijinki muundun caşoosun ojlojt» – dep coop bergen eken. T.Usubaliev aqsaqal azyr da Qyrğyzstandyn keleçegine bajlanyştuu tümön ojlor menen tüjşölüp kelet. Antkeni al çalağajym sajasatçy emes, tubasa mamlekettik işmer.
P.S. Uşul maqalany cazyp catqanymda sajasatqa aralaşpağan, biroq çuquğandaj söz tapqan bir bajke kelip qaldy. T.Usubaliev tuuraluu maqala cazyp catqanymdy ajtsam, qoşumçalap qojçu dejt. «Bu kişi 25 cyl içinde bajqabaj ele köp zavod-fabrikalardy, bazar-sazarlardy, dükön-pükön, saraj-parajlardy qurdurup salğan eken, cyjyrma cyldan beri mençikteştirip, talap-tonop tügötö albaj qojduq» – dejt.
«Zamandaş» žurnaly, 2009-cyl.
Bul maqala myndan bir top cyl ilgeri Turdaqun Usubalieviçtin 90 cyldyğyna arnalyp cazyldy ele. Andan beri 95 cyldyğy boldu. Murdağy cyly qyş ajynda uçuraşyp qojolu dep üjünö barsaq, üjü ança cylybaj, üjünün içinde da paltosun kijip alyp cürgön eken. Kelininin ajtymyna qarağananda, 12 miñ som pensija alyp, üjdün svetin tölögöngö beret eken. Aqsaqalğa «Emi Sizge Coğorqu Keñeştin toqtomu menen pensijañyzdy coğorulatyp bereli» – desek, başyn çajqap, maqul emestigin bildirdi. Andan kijin: «Anda aty berile elek kitepqanalardyn birine Sizdin atyñyzdy bereli dedik elek, özüñüzdön uruqsat alaly dedik» – desek, ağa da maqul bolbodu. «Anan azyr emne qylyp catasyz?» – desem, 25 cyl Birinçi sekretar bolup turğanda beş ğana çet ölkögö – Italija, Monğolija, murdağy SSSRdin quramyna kirgen ölkölörgö barğan eken, oşol tuuraluu kitep cazyp catam dedi ele… Oşol boldu aqyrqy coluqqanybyz.
Anan bügün tañğa cuuq suuq qabar uqtuq: «Qylym caşap, çejrek qylym başqarğan qadimki Qalyğul bajdyn urpağy Turdaqun Usubalieviç qajtyş boldu» – dep.
Catqan ceri cajluu, topurağy torqo bolsun.
Any menen qoşo özünçö bir door ketti bejm.
Maqalanyn tüpnusqasy: ЭpTeң - MaлekeTTиk жaHa kooMдyk ишMep TypдakyH ycyбaлиeBдиH 100 жылдыrы.


text:
«Avdet» qırımtatar gazetiniñ baş muarriri Şevket Kaybullayevge sentâbrniñ 4-nde Aqmescitte FSB binası ögünde kütleviy tutulmalardan soñ 5 biñ ruble parası cezası berildi.
Muvafıq qararnı sentâbrniñ 17-nde Rusiyeniñ nezaretinde olğan Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi çıqardı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Onıñ malümatına köre, dava baqılğanda qadı Vera Serikova mudafaa taarfınıñ protokolnı tizgen şahısnıñ ve mudafaa tarafınıñ şaatı İbraim Çegertmanıñ sorğuğa çekilmesi ve prokurornıñ iştirak etmesi aqqındı muracaatlarını red etken.
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ qadısı Mihail Belousov sentâbrniñ 16-nda Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ yolbaşçısı, faal Zair Smedlânı «yüksek seviyeli azırlıq rejiminiñ sıñırlavlarını bozğanında» qabaatlap, oña azamiy ceza berdi – 30 biñ ruble para cezası. Faal sentâbrniñ 4-nde Aqmescitteki Rusiye FSBsiniñ binası ögünde tutulğanlar arasında edi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Rusiye polisi sentâbrniñ 4-nde Rusiye FSBsiniñ binası ögünde tutulğan qırımtatarlarğa qarşı 58 memuriy protokol tizdi.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Aralarında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. FSB malümatına köre, qırımtatarlar «bu yıl avgustnıñ 23-nde Qırımdaki gaz borusında diversiya yapqanları şübhesinen tutuldı. Rusiye müessisesi, tutulğanlar qabaatını itiraf etti, dep bildirdi». Bu malümatqa köre, «FSB tarqatqan sorğu videosında eki erkek kimden talimat alğanını ve Anğara köyünde gaz borusını nasıl patlatqanlarını tafsilâtlâca tarif etti».


text:
"Hizb-ut-Tährir" oyışmasın oyıştıruda ğayeplängän Albert Şäfiyev törmädän koloniyägä küçerelgändä Orenburda yukka çıkkan
2020 yılda Albert Şäfiyevne ike yılga Sarıtau ölkäseneñ Balaşov şähäre törmäsenä cibärdelär. 2022 yılnıñ oktyabre ahırında kabat Orenburnıñ 1nçe tikşerü izolyatorına, ä annan Novotroitski şähärendäge 5nçe tözätü koloniyäsenä küçerergä tiyeşlär ide, ul koloniyägä barıp citä almagan diyelä.
2018 yılda Şäfiyevka törmä cäzası birelde, ul 2016 yıldan birle sak astında. Yeget Orenbur ölkäseneñ 5nçe tözätü koloniyäsendä totıldı, 2020 yılda anı "tözätü maksatlarında" ike yılga Sarıtau ölkäseneñ Balaşov şähäre törmäsenä cibärdelär. Moña anıñ yänäse tärtip bozuı säbäpçe bulgan, şul hakta 52 raport tözelgän.
2022 yılnıñ oktyabre ahırında Şäfiyevnı kabat Orenburnıñ 1nçe tikşerü izolyatorına, ä annan Novotroitski şähärendäge 5nçe tözätü koloniyäsenä küçerergä tiyeşlär ide, yeget koloniyägä barıp citä almagan diyelä.
Totkınnıñ änise 2 noyabrdä üzenä çit nomerdan şaltıratuların söylägän. Üzen advokat dip tanıştırgan keşe Şäfiyevneñ Orenburdagı 1nçe tikşerü izolyatorında açlık iğlan itüen ireştergän.
Advokat yegetneñ kayçannan birle açlık totuın da, monıñ säbäplären dä häbär itmägän.
Ana Orenbur advokatınnan Albert belän oçraşıp karavın soragan, tik yuristka Şäfiyev izolyatorda yuk digännär. Yegetne bilgesez yünäleştä alıp kitkännär diyelä.
"Ulımnı äybät belgängä kürä, anıñ açlık tota başlavı nık çarasızlıktan gına bula aluın añlıym", digän Şäfiyevneñ änise.
Häzerge vakıtta irneñ kayda buluı bilgele tügel.


text:
Devlet kinosı, 2016/17 s.s. milliy filmlerniñ yapıluvı boyunca programmağa kirsetilgen kinoleyhalarnıñ cedvelini tasdıqladı. Cedvelge ukrain rejissörı Ahtem Seytablayevniñ «Kiborgler» adlı yañı leyhası kirgen.
Devlet kinosınıñ resmiy saytında belgilengeni kibi, mezkür bediiy filminiñ büceti 47 mln 947 biñ 200 grivnanı teşkil etmekte. Devlet kinosı bücetinden paranıñ yarısı ayırıla bile.
«Haytarma» filminiñ rejissörı ve baş aktörı Ahtem Seytablayev, yañı leyha üzerinde keçken seneniñ baarinde çalışıp başladı. Belli olğanı kibi, film Donetsk avalimanınıñ qoruyıcılarına bağışlanacaq. Donetsk avalimanını qorçalağan askerler stsenariyniñ yazıluvında yardım etmekteler.
«Bu film yañı memleket, yañı devletniñ mimarları aqqındadır», - dep qayd etti Seytablayev.
Ahtem Seytablayev, 2013 senesi «Haytarma» filmini çıqarıp, anda baş rolni oynadı. «Haytarma» filmi qırımtatarlarnıñ sürgünine bağışlanğan ilk bediiy leyha oldı. Mezkür film, Rusiye kinemotografiyanıñ eñ şerefli «Nika» mukâfatına nail oldı.
2015 senesiniñ iyün ayında «Haytarma» filmi, Rusiyede apis etilgen Öleg Sentsovnıñ yardımına, Berlin şeerinde keçirilgen ukrain kinosı künleri tedbiriniñ çerçivesinde kösterilgen edi.


text:
Qırımda iyünniñ 7-nde künniñ soñuna qadar furtuna havfı ilân etildi, küçlü yağmur, burçaq, boranlı yağmur yağması, saniyede 7-12 metr süratlı yel esmesi beklenile. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye İç işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Telükeli gidrometeorologik adiseler sebebinden suv basuvları, energetika obyektlerinde qazalar, mesken-kommunal hocalığınen bağlı fevqulâde vaziyetlerniñ peyda olması, naqliyat seferleriniñ bozuluvı, köy hocalığı ösümlikleriniñ zarar körmesi ve ölmesi mümkün», – dep aytıla haberde.
Müessise, reklama levhaları, yahşı qoyulmağan inşalar, terek ve elektrik hatlarınıñ bozulmasınen bağlı ealiniñ ayatı ve sağlığı içün telüke bar, dep qayd etti. Qara, Azaq deñizleri ve Keriç boğazında qazalar ola bile.
Hatırlatamız, iyünniñ 4-nde Qırımda yağacaq küçlü yağmurlar ve ruzgâr sebebinden furtuna havfı ilân etilgen edi. İyünniñ 2-nde Qırımda küçlü yağmurlar, boranlı yağmur, burçaq yağması, saniyede 15-20 metr süratınen yel esti.
Aqmescitte mayısnıñ 29-nda küçlü yağmur yağdı, yel bir çoq soqaqta tereklerni yıqtı. Suv Semaşko tibbiy merkeziniñ birinci qatını bastı. Bu lokal temizlev inşalarında avtomatika işinde bozuvlar sebebinden oldı.
Mayısnıñ 30-nda Aqmescitte küçlü yağmur yağdı, 30 millimetr yağanaqlar yağdı.


text:
Ukrainanıñ Avropa Şurasındaki daimiy vekili Boris Tarasük Rusiye mahkemesiniñ Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleri, qırımtatar musulmanlarına qarşı çıqarğan yañı ükmüni takbih etti. Bu aqta Ukrainanıñ Avropa Şurası temsilciliginiñ matbuat hızmeti Facebook saifesinde bildirdi.
«Bu Rusiye mahkeme sistemasınıñ adaletnen iç bir alâqası olmağanını köstere, qırımtatarlarğa qarşı taqip siyaseti devam ete ve işğal etilgen Qırımda farqlı fikir alâmetlerini bastırıla. Bu ajderha üküminiñ ilân etilmesine mabüslerge qol tutmaq içün ketken tahminen 120 qırımtatarınıñ aman-aman 9 saat Keriç köpründe sıcaq içeceksiz ve aşsız sıfır derecede tutuluvı açuvlandıra», – dep qayd etti Tarasük.
Ukrainanıñ daimiy vekili Rusiyeden mahkeme qararını lâğu etmesini ve Rusiyede qanunsız tutulğan bütün Ukraina vatandaşlarını acele azat etmesini talap etti.
«Ukraina Avropa Şurası Baş kâtibini, Avropa Şurası insan aqları Komissarını ve Avropa Şurası aza devletlerini bu qanunsız areketlerge cevap berip, Rusiye Federatsiyasından halqara uquq normalarınıñ bozuluvını, hususan vaqtınca işğal etilgen Ukraina topraqlarında gumanitar ve halqara uquq normalarınıñ bozuluvını toqtatmasını talap etmege çağıra», – dep aytıla haberde.
Hatırlatamız, Avropa Birligi Rusiyeni Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüslerini ve diger tutulğan ukrainalılarnı azat etmesine çağırdı. Bundan evel ABD elçihanesi yanvarniñ 12-nde Rusiyedeki mahkeme tarafından qırımtatarlarğa çıqarılğan ükümni takbih etti. Avropa elçileri de Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ ükmüni takbih etti.
Yanvarniñ 12-nde Rusiye mahkemesi Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüslerini sert rejim koloniyasında qalmalarına üküm etti. Enver Ömerov 18 yılğa, Ayder Cepparov 17 yılğa, Riza Ömerov 13 yılğa üküm etildi. Mahkümler qabaatlarını tanımay.
Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova qırımlılarğa çıqarılğan ükümni takbih etti, Ukraina Tış işler nazirligi ise Rusiyeden mahkeme qararını lâğu etmesini ve qırımtatarlarnı azat etmesini talap etti. Rusiye tarafı Ukraina nazirliginiñ beyanatına daa cevap bermedi. Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası Rusiye mahkemesiniñ ükmüni «daa bir repressiya dalğası» dep adlandırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçisi, dissident, uquq qoruyıcı Mustafa Cemilev Rusiye apishanesinde bulunğan Ukraina uçucısı Nadejda Savçenkoğa açlıqnı toqtatmağa rica etti. Bunı fevral 24 künü gordon ukrain neşiri yaza.
«Nadâ, qızım, açlıqnı devam etmege endi acet yoq. Rusiye insaniyetlik printsipleri olğan memleket degildir. Biz Ukrainada seni mıtlaqa qurtarırmız, amma diger usullar ile», – dedi Mustafa Cemilev.
Mustafa Cemilev Sovet apishanelerinde 15 yıl bulundı, bir qaç kere açlıqnı ilân etken edi, Omsk apishanesinde eñ çoq – 303 kün devam etken açlıqnı tuttı. Eñ qıyın vaqıtları apishane ekimleri onı mecburen zond vastası ile aşata ediler.
Nadâ, qızım, açlıqnı devam etmege endi acet yoq. Rusiye insaniyetlik printsipleri olğan memleket degildir. Biz Ukrainada seni mıtlaqa qurtarırmız, amma diger usullar ileMustafa Cemilev
«Dmitriy Gordonda musafirlikte» leyhasında Mustafa Cemilev 1976 senesi onı sovet fizikacı, dissident ve uquq qoruyıcı Andrey Saharov açlıqnı toqtatmağa qandırğanı aqqında tarif etti.
Salı künü fevral 24-de Mustafa Cemilev gordon neşiri vastası ile qanunsız tevqifke qarşı 74 kün açlıqnı tutqan uçucı Nadejda Savçenkoğa onı toqtatmağa muracaatı ile bulundı.
Rusiye akimiyeti Savçenkonı iyün 17 künü Lugansk civarında Rusiye jurnalistleriniñ ölüminde qabaatlay. Ukrain uçucısı qabaatnı red ete ve bundan evel separatistler tarafından zapt etilip, Rusiyege ketirilgenini bildire.
Yanvarniñ soñunda Savçenkoğa nisbeten – sıñırdan qanunsız keçüv boyunca cinaiy iş açıldı. Moskva Basman mahkemesi fevral 10 künü uçucı Nadejda Savçenkonıñ tevqifini mayıs 13-ne qadar uzatqan edi.
2014 senesi dekabr 13-de Savçenko açlıqnı ilân etti ve onı alâ daa tuta.


text:
Aqmescitte qızdıruv tertibatınıñ çalşımağanı sebebinden 20 ev ve bir mektepke qızdıruv kelmey, dep haber ete Krım Media.
«Raketnaya, 17, Larionova, 36, Bespalova, 154, Liza Çaykina, 38 adresleri boyunca yerleşken evler qızdıruv mevsiminiñ başlanuvından sıcaqsız qala. Qalğan 16 evde qızdıruvnı qasa sebebinden söndürdiler. Şimdi tamir işleri keçirilmekte», – dedi Mesken kommunal hocalığınıñ şeer idaresi başı Aleksandr Homâkov.
Onıñ malümatına köre, Aksakov soqağında yerleşken №7 umumtasil mektebinde de qızdıruv yoqtır. Mektepte tamir işleri alıp barıla, balalar şimdi tatildeler.
Evel qayd etilgeni kibi, Kefede Primorskiy qasabası al-azırda qızdıruvsız qala.


text:
Yaqında New Yorkqa köçken qırımtatarı Rustem Rustemov dünyada yekâne qırımtatar ATR telekanalını ingliz tilinde öldürmemege çağırğan insanlarnı kamerağa çekti
«Qırımda doğıp büyüdim, yaqında New Yorkqa keldim, – denile YouTube ağına yüklenilgen rolikniñ başında. – Vatannıñ tışında yaşağan er bir insan kibi halqımnıñ adet ve medeniyetini saqlamağa tırışam».
Rustemniñ aytqanı kibi, oña kerçek malümatnı ögrenmege yardım etken qaynaqlardan biri ATR telekanalıdır.
«ATR kanalı yalıñız Qırım medeniyetini aydınlatqan kanal degildir. ATR kanalı – halqımnıñ ses ve canı. Roskomnadzorğa muracaat etem: ATR kanalını öldürmeñiz, halqımnıñ ruhunı yoq etmeñiz. Esası, yalıñız degil, çoq olğanımıznı unutmañız», – dedi o.
Bundan soñ rolikte New York soqaqlarında farqlı insanlar ATR telekanalını öldürmemek çağıruvı ile muracaatta bulunalar.
Amerika Qoşma Ştatlarında qırımtatar diasporası ukrain diasporası ile beraber bazar künü, mart 29-da, Rusiyeniñ New Yorktaki Baş konsullığı yanında ATR telekanalına qoltutuv piketini ötkerecekler. Bunı tedbir faali Sevil Sevdiyar bildirdi. Tedbir yerli saatke köre saat 13-ten 15-ke qadar devam etecek.
Malüm olğanı kibi, ATR Rusiye qanunlarına köre qayd olmağa ne qadar tırışsa da, Roskomnadzor menfiy cevap bere. Telekanal tahmin ete ki, aprel 1-den itibaren yayınları toqtatıla bile. Bu sebepten Rusiye prezidenti Vladimir Putinge bir sıra muracaat yollanılğan edi.
Mart 24 künü Moskvada Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov ATR qırımtatar telekanalınıñ yayınlavı ile bağlı problemler mahsus ziddiyetni doğurmaq maqsadı ile yapılğan muhalifetniñ areketidir, dep aytqan edi. Bundan evel Aksönov ATR telekanalınıñ işini takbih etti ve böyle siyaseti olğan matbuat vastalarınıñ yarımadadaki işi mümkün olmağanını bildirdi.
Mart 25-den telekanal efirinde bu munasebet ile er kün «ATRni oldürmeñiz» telemarafonı keçirilecek.


text:
Almatı oblıstıq mäslihatınıñ deputattarı Rayımbek audanın bölu is-şaralarına qosımşa qarjı qarastıru wsınısın qoldadı. Bwl turalı oblıstıq mäslihattıñ kezekten tıs XXXIV sessiyasında belgili boldı, - dep habarlaydı Almatı oblısı äkiminiñ baspasöz qızmeti.
Oblıs äkimi Amandıq Batalov qatısqan sessiya jwmısında oblıstıq mäslihattıñ «Almatı oblısınıñ 2018-2020 jıldarğa arnalğan oblıstıq byudjeti turalı» № 26-128 şeşimine özgerister engizu turalı mäsele qaraldı. Onda Rayımbek audanın ekige bölu arqılı jaña audan qalıptastıru jwmıstarına jergilikti byudjet esebinen 890 mln. teñge bölindi. Onıñ işinde twrğın üyler qwrılısı, mekemelerdi jöndeu, auız su jüyesi, jol jöndeu şaralarımen qatar kartop ösiru bağıtındağı 2 servistik-dayındau ortalığın qwruğa da qarjı qarastırılıp otır.
Sonday-aq Alaköl köliniñ turistik äleuetin arttıruğa 744,8 mln. teñge bölinbek. Bwl qarjığa köl jağalauın nığaytu, Üşaral qalasındağı äuejaydıñ wşu-qonu jolağın qayta jañğırtu, Aqşi auılın abattandıru, auız su jäne käriz jüyeleri qwrılısınıñ qwjattamaların äzirleu şaraları atqarılmaq.
Sonımen qatar energetika jäne TÜKŞ, auıl şaruaşılığı, «Cifrlı Qazaqstan- 2020» bağdarlamasın jüzege asıru, tötenşe jağdaylardıñ aldın alu, joldardı jöndeu isine de qarjılay qoldau şaraları körsetilmek. Äleumettik sala da nazardan tıs qalmay, tegin däri-därmekpen qamtamasız etuge, bilim beru nısandarınıñ materialdıq-tehnikalıq bazasın nığaytuğa, mektepterdi keñ jolaqtı Internet jelisimen qamtuğa jäne basqa da mañızdı is-şaralarğa qarjı qarastırıldı.
Sessiya soñında birqatar azamattar oblıs äkimi qolınan «Astananıñ 20 jıldığı» merekelik medalin aldı.


text:
Lvivde noyabr 22-de Qırım işğaliniñ biñinci kününde Rusiye elçihanesi yanında cemaat-bediiy aktsiya olıp keçti, 1000 «yeşil adamçıq» qoyuldı. Bunı KrımSOS cemaat teşkilâtınıñ esasçılarından biri Alim Aliyev Facebookta bildire.
«Yarımada şeklinde qum obasını yaptıq, askerleştirme timsali olaraq ise biñ oyuncaq yeşil adamçıq qoyuldı. Birleşken Milletler ve Avropa Şurasınıñ Qırımdaki vaziyetke dair rezolütsiyalarından kâğıt uçaqlarını yapıp, Rusiyege dünya toplulığınıñ fikrini bildirmek içün olarnı elçihane azbarına uçurdıq», – dep yazdı Aliyev.
«Deli diktator askerlernen çoq oynap dünyanı unuttı, bu bunıñ timsalidir, bugün vatanımızda büyük bir arbiy alan meydanğa ketirildi, kün-künden insan aqları bozula», – dep qayd etti cemaat faali ve KrımSOS vekili Enver Bekirov Qırım.Aqiqatqa.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.