text:
El bolamız, Qazaqstanda twramız, wrpağımızdı tärbieleymiz degen adamdar balaların qazaq mektebine, qazaq balabaqşalarına berip jatır. Bwl meniñ sözim emes, bwl Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ 2017 jıdı 20 säuirdegi belgili qalamgerlermen kezdesuindegi sözi. Iä, aqıldı bwl sözdiñ aqiqatın, öz täuelsizdigin jariyalağanına 26 jılına ayaq basqan qazaq eliniñ twrğını üşin däleldeudi qajetetpeytin aksioma.
Büginde orıs mektebine balasın kimder oqıtadı? Büginde orıs mektebine bolaşağın Qazaq elimen emes, soltüstik körşimen baylanıstıratın qauım oqıtadı, onıñ köbisi tarihi otanına qaytqısı keletin orıs wltı ökilderi men azdağan jatırınan jeringen qaraközderimiz. Basqa birde bir qauım orıs mektebine balasın bermeydi, onı sälden keyin sandar söylegende bayqarsız.
Balañdı qazaq mektebine ber. Bwl kezinde zamananıñ zarına, qaymana qazaqtıñ qayğısına aynalıp, oqıtqısı kelse de qazaq mektebin taba almay äurege tüsken, qazaq mektebin aştıru üşin aytılğan ötken zamandağı wran, al bügin bwl parız! Parız deymiz au, erteñ balasın Qazaq elinde ülken tabısqa jetsin deytin qauımda odan basqa tañdau joq.
Kezinde orıs tilinen äbden tayaq jegen, orıs tilin bilmegendikten köp armanı orındalmay qalğan ata-ana balasın orıs mektebine süyredi, orıstıñ tilin bilu maqsatqa jetudiñ jalğız jolı bolsa, bügin zaman keri aynaldı. Bügin bazbireu qanşa moyındağısı kelmese de tarih öz degenin jasaytındığın dälededi. Twğırlı täuelsizdigimiz twrğan sätte endi bälkim on jılda, bälkim odan da bwrın Qazaqstanda qazaq tilin bilmeytin adamğa tabısqa jetetin aua joq. Bwl – qazaq qoğamınıñ siz qalamasañız da qalıptasatın aqiqatı.
Bälkim, balañızdı orıs mektepterine berudegi maqsatıñız, oyıñız basqa şığar, biraq, biz sizge emes, balañızğa janımız aşidı. Sizdiñ oyıñızdan jasap alğan ertegileriñizden auıtqıp şındıqpen qarap, balañızdı qazaq sınıbına aparmasañız barmaq şaynaytınıñızdı oylasam, talanttı balañızğa qastandığıñızdı qolıñızben, jaramsız oyıñızben jasaytınıñızğa küyemin.
Jä, jaqsı, köp söylemeyik, däleldi sözge jüginelik.
Birinşi sebep, Qazaqstan demografiyası, qazaq ülesi. Qazaqstan Respublikasında 1989 jılğı halıq sanağında 16199,2 mıñ adam, onıñ 6 534,6 mıñı yağni, 41% -ı qazaq wltı edi. Al, orıs wltı 6 227,5 mıñı yağni, 38%-ın wstaytın edi. Al qazir şe? Bügingi körsetkiş boyınşa, Qazaqstan halıq sanı 18 million 22 mıñ 500 adam, onıñ işinde 12 million 780 mıñ adam, yağni 71% qazaqtar, 3 million 710 mıñ adam, yağni 20,6% — orıstar, 613 mıñ adam, yağni 3,4%-ı özbekter. Bwl sandı mälimetter esti adamdı oylandırsa kerek. Qazaq sanınıñ kün sanap artuı men Qazaqstandağı orıs wltı sanınıñ kün sanap kemui Qazaqstandağı orıs tiliniñ qalasa da, qalamasa da qwldırauı ekeni aqiqat.
Qazaq tili memlekettik til märtebesine jüz payız köterilmese de, Qazaq topırağındağı qazaq wltınıñ sandıq ülesi artuına baylanıstı memlekettik deñgeydegi tağına bäribir otıradı.
Ekinşi sebep, orıs tiliniñ älemdik ayasınıñ tarıluı. Keñestik kezdeñderde älemniñ 400 millionğa juıq adamı orıs tilin resmi qoldansa büginde bwl körsetkiş 200 millionğa jetpeydi. Negizinen jalğız Reseydiñ memlekettik tili. Bwl halıqaralıq tilder tobındağı orıs tiliniñ eşqanday da älemdik ornınıñ joq ekeniniñ däleli. Ne özi twratın eldiñ memlekettik tili emes, ne älemdik ornı joq, qwldırap bara jatqan tildegi mektepke balasın beru balasınıñ bolaşağına jasalğan qiyanat demeske şara joq.
Üşinşi sebep, qazaq mektepteriniñ bilim sapasınıñ artuı. Kezinde alğaş mektepke barıp jürgen kezde qazaq mektepterinde bilim joq, orıs mektepteri jaqsı bilim beredi degen qoldan jasalğan ertegi bar edi. Biraq, uaqıt onıñ da ötirik ekenin däleldedi. Men emes, sandar söylesin…
2016 jılı wlttıq birıñğay testileude 125 tolıq balın jinağan 19 oquşınıñ bäri tek qazaq sınıbınıñ tülegi, Respublika boyınşa joğarı körsetkiş körsetken 10 mekteptiñ 8 taza qazaq mektebi, biri orıs, biri aralas mektep.
2017 jıl 139 ball jinağan Tasan Sayat Eltaywlı qazaq mektebiniñ tülegi, 2017 jılı üzdik körsetkiş te qazaq mektepteriniñ enşisinde.
Soñğı bes jılda WBT nätijesi boyınşa da, jalpı reyting boyınşa da qazaq mektepteri oq boyı ozıq twr. Mısalı, Astana qalasınıñ üzdik 10 mekteptiñ qatarında 8-i taza qazaq mektebi.
Älemdik pändik olimpiadada oza şauıp altınnan alqa tağınıp, eldiñ atın şığarıp jürgender qazaq mektepteriniñ oquşılar nemese qazaq-türik liceyleriniñ tülekteri (qazaq-türik liceyinde orıs sınıbı degen tüsinik atımen joq) ekeni jasırın emes.
Bilim salasındağı qanday bäsekede de bastı bäsekeles qazaq mektepteriniñ arasında jüretin bügingi sala mamandarına jasırın emes.
Törtinşi sebep, Bilim granttarınıñ bölinui. Qazaqstan Respublikası joğarı bilim granttarı 2014 jılı 65% qazaq tobı, 35% orıs tobına, 2015 jılı 75% qazaq tobı, 25 % orıs tobına, 2016 jılı da 75% qazaq tobı, 25% orıs tobına bölingen. Al biıl, 2017 jılı joğarı oqu ornına tüsu üşin WBT-ğa qatısuğa 92 827 tülek ötiniş berip, olardıñ 67 627 (76,3%) qazaq tilinde jäne 20 968 (23,6%) orıs tilinde tapsıruğa ötiniş bergen. Bwl körsetkişter biz qanşa saqtap qaluğa tırısqanmen de, joğarı oqu ornındağı orıs toptarı köp ötpey jabılatındığınıñ däleli. Onıñ üstine, soñğı jıldarı elimizdiñ joğarı oqu orındarında orıs toptarınıñ ornına ağılşın tili toptarı aşılıp jatqanı anıq. Endi orıs mektebine bergen balañızdı bolaşaqta qalamasañız da Reseyge aparıp oqıtasız, äytpese qazaq sınıbına jetekteysiz… Basqa tañdau joq! Men orıs sınıbına barıp, bolaşaqta joğarı oqu ornında qinalatın balağa janım aşidı, ata-anasına aqıl keş kirdi me dep…
Al tömengi buında da sol jağday, mısalı Nazarbaev ziyatkerlik mektepterine tapsıruşı tülekterdiñ ülesine qarayıq. Mısalı Astana qalasındağı eki Nazarbaev ziyatkerlik mektepterine 1185 oquşı qazaq sınıbına, 520 oquşı orıs sınıbına ötiniş bergen. Bwl ziyatkerlik mektepterdiñ de birtindep taza qazaq mektepteri qatarına ötetini anıq.
Besinşi sebep, mektepterdegi qazaq sınıptarınıñ ülesi. Qazir elimiz boyınşa 83% bala qazaq sınıptarında, 16% ğa juıq bala orıs sınıbında 1% ğa jetpeytin bala özge tildi mektepterde bilim aladı. Al ötken jılı 2016 jılı 1 sınıpqa barğandardıñ 89% qazaq sınıbına, 10%- dan asar aspası orıs sınıbına barğanın eskersek, bolaşaqta orıs sınıptarın bitiruşiler qazirgi özge tildi mektepti bitiruşer sekildi wlttıq birıñğay testileudi qazaq tilinde tapsıruğa mäjbür ekeni anıq. Sebebi, özi 10%-ğa jetpeytin orıs sınıptarınıñ balalarınñ jartısınan köbi qazaq elinde oqımaytın etnikalıq orıstar ekenin esersek, bolaşaqta joğarı oqu ornına tüsuge tapsıruşılardıñ orıs tildi ülesi 5%-ğa jetpeytini eşqanday da qwpiya emes.
Tarih tek alğa jıljidı, onı keri şegeru eşkimniñ qolınan kelmeytini aqiqat. Qazaq tiliniñ örkendeui, qazaq qoğamınıñ köterilui de däl solay. Orıs tildi qauım qanşa janın sala qorğasa da, tıraştansa da bolaşaqta qazaq eli üşin №1 til ol – qazaq tili. Qazaq tili tek zañda emes, ömirde, ekonomikada, qoldanısta qattıraq aytqanda Qazaqstanda nan tauıp jeude, ömir sürude bilmese bolmaytın til boları anıq. Onı bilik jasamaydı, onı qazaq wltınıñ küşeyui men tarih özi jasaydı. Sol kezde balañız köpten bölinip qalmasın deseñiz, tabısqa jetsin deseñiz onda bügin oylanbasqa şara joq.
Altınşı sebep, üş tildi oqıtu jüyesiniñ ornauı. Şının aytqanda eşqanday üş tildi bağdarlama joq, onıñ atı üş tildi oqıtu bolğanımen zatı qos tildi oqıtu bağdarlaması ekeni bağdarlamanıñ jüyesin körip jürgen bizge tüsinikti. Mağan senbeseñiz, Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ 2017 jılğı halıqqa arnağan joldauında: «…atap aytqanda, üş tildi oquğa kezeñ-kezeñmen köşu mäselesi boyınşa wsınıstar äzirlensin. Qazaq tiliniñ basımdığı saqtaladı. Onıñ äri qaray damuına zor köñil bölinedi. Sonımen qatar, büginde ağılşın tili – jaña tehnologiya, jaña industriya, jaña ekonomika tili. Qazirgi kezde 90% aqparat ağılşın tilinde jariyalanadı, 2019 jıldan bastap 10-11 sınıptarda keybir pänderdi ağılşın tilinde oqıtatın bolamız. Bwl mäseleni tiyanaqtı oylanıp, aqılmen şeşu qajet», — deydi.
Mine, endi Elbasınıñ sözine jaqsı män bersek, üş tilde bilim beruge kezeñ-kezeñimen köşemiz, biraq qazaq tiline basımdılıq saqtaladı, tipti arı qaray damidı, — dep aşıq aytılıp otır. Al, qazaq tiliniñ basımdılığı saqtalsa, onıñ üstine dami tüsse, qazirgi üşinşi til bolıp twrğan ağılşın tili qay tildiñ esebinde damuı kerek, ärine, orıs tiliniñ orın bosatuınan, — degen söz. Renjimeñder bwl meniñ şeşimim emes, Elbasınıñ şeşimi…
Elbası Nwrswltan Nazarbaev «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalasında da «Biz aldağı birneşe jılda gumanitarlıq bilimniñ barlıq bağıttarı boyınşa älemdegi eñ jaqsı 100 oqulıqtı ärtürli tilderden qazaq tiline audarıp, jastarğa dünie jüzindegi tañdaulı ülgilerdiñ negizinde bilim aluğa mümkindik jasaymız. 2018-2019 oqu jılınıñ özinde studentterdi osı oqulıqtarmen oqıta bastauğa tiispiz», — dedi. Qarañız orıs tiline emes, qazaq tiline audarıladı. Bwl ürdis Qazaqstanda bolaşaqta äldeneşe esege damidı, sebebi, orıs tili – ğılım tili degen qoldan jasalğan qiyal-ğajayıp ertegige eşkim de senbeydi, ğılımdı tikeley ağılşın tilinen alu mümkindigi twrğanda eşkim orıs şovinizmi aralasqan orıs tilidi oqu qwraldarına eşkim jüginbeydi.
Jetinşi sebep, orıs tildi sapalı maman tapşılığı. Birde Şımkent qalası äkimi Ğabidolla Äbdirahımovtıñ orıs mektepteri üşin mwğalimderdi Resey men Ukrainadan da aldırudı wsınıp külkige qalğanı bärimizdiñ esimizde bolar. Orıs mektebine sabaq beretin sapalı mwğalim azaydı, bwl ürdis auırlamasa oñalmaydı. Oğan jäne bir dälel, 2017 jılı 4 şilde küni Astana qalası bilim basqarması baspasöz qızmeti feysbkutağı öz paraqşasında: «Qazirgi tañda orıs sınıptarına sabaq beretin bastauış mamandarınıñ tapşılığına baylanıstı, 1-şi orıs sınıptarına qwjattar uaqıtşa qabıldanbaydı. Mwğalim alğan küni qabıldau boyınşa aqparat jariyalaymız», — degen aqparat tarattı. Mine, endi orıs sınıbına sapalı maman tabu tügil, mamandıq iesinin tabudıñ özi ülken mäsele…
Osı ürdispen şınayı qarasaq, bolaşaqta tipti orıs mektebi degen tüsinik joğalatın kün de alıs emes. Qarapayım mısal, Astana qalası köşirilip kelgennen beri birde bir taza orıs mektebi aşılmadı, orıs tilinde bilim berip kelgen mektepterdiñ birazı aralas mektepke, tipti taza qazaq mektepterine aynalıp ülgergenin körip otırmız.
Büginde qazaq mektepteriniñ tülekteri älemniñ aldıñğı qatarlı oqu ornında Europanıñ törinde, AQŞ-tıñ men degen universitetteriniñ ayasında bilim alıp jürgeni eşkimge de jasırın emes. Al, orıs sınıbın bitirgen bala arı ketse Mäskeuden twraq tabar…
Oylanıñız!
Täuelsizdiktiñ şirek ğasırın qortındılağan el üşin büginde jaña qwndılıqtar boy köterdi. Uaqıt pen tarih özi köp dünieni retteytini tüsinikti küyge jetti. Basqasın aytpağanda orıs tildi aqparattıq ortanıñ eşqanday küşi qalmağanı, qazaq basılımdarınıñ küş alğanı, ornınıñ nığayğanı anıq.
Basqasın aytpağanda, äleumettik jeliniñ özinde orıs tilinde köterilgen mäselege jwrt nazar audarmaydı da. Al, däl sol mäsele qazaq tilinde köterilse mıñdağan jwrt talqığa saladı. Bwl äleumettik ortanıñ qazaq ortasına ığısuı.
Qazaqta köp qorqıtadı, tereñ batıradı, degen tämsil bar, bazbireuler janın sala orıs tilin qorğasa da, siz balañızdı orıs sınıbına berseñiz de, Qazaq elindegi orıs tili endi oñ jambasımen twrmaydı. Siz teñizge qarsı şıqpañız, biz sizdiñ balañızğa janımız aşidı, janımız aşığandıqtan aytamız.
Balañdı qazaq mektebine ber! Bwl kezinede wlttı saqtau üşin aytılğan wran bolsa, bwl künde wrpaqqa janı aşığannan aytılatın aqıl. Siz balañızdı joğarı belesten körgiñiz kele me, aldağı oqu jılında balañız qazaq mektebine auıstırıñız, qazaq mektebine beriñiz, mwnı qazaq esiñ barda eliñdi tap deydi… Sizder de esteriñiz barda elderiñizdi tabıñızdar…
Balam erteñ qoğamnan oqşaulanıp qalmasın deseñiz, onda bügin oylanıñız, eskertu bizge parız!
Ayatjan Ahmetjan. Respublikalıq «KAZBILIM» ortalığı direktorı.


c: text/html

text:
Qazalıda jüzimmen qaptalğan qanattı üy bar
QAZALI. QazAqparat - Qazalılıq bağban jüzimmen kömkerilgen kïiz üy jasağan, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Aqtan batır awılınıñ turğını Mälik Baltabekulı bağbandıq pen ustalıq käsipti teñ meñgergen. Onıñ üyiniñ awlasına bas suqqannan boyıñız sergip, jansarayıñız aşılıp sala beredi. Awlasında jayqala ösip turğan qızıl, kök, qara tüsti jüzim, qara örik, sarı örik, almurt, jergilikti şağın alma, kök aport, sarı aport, şabdalı, şïe, jïdek ağaştarı alıstan janarıñdı arbaydı. Onı aytasız, Qazalıda köp kezdese bermeytin birneşe tüp grek jañğağınıñ ağaşı üy ïesiniñ nağız maytalman bağban ekenin ayğaqtaydı. Aytpaqşı, awlada qalıñ ösken sipse de (sıpırğış bwıladı) bar.
«Jüzimniñ, almanıñ köptegen sortın, almurt, şïe, örikti egip, ösirip otırmın. Mınaw altı qanattı kïiz üy, onı aynaldıra jüzim ekkenmin. Qazir kömkerip tur. Köktemde erte köktep, qanattı üydi qaptaydı. Körki köz tartadı. Keybirewler bul jasıl-jelekke qızığıp, körw üşin alıs-jaqınnan kelip jatır. Negizi, äke-şeşem osınıñ sayasında, köleñkesinde otırsın degen maqsatpen jasağan bolatınmın», - deydi bağban.
Mäliktiñ basqa da qırı jetip-artıladı. Ol - on sawsağınan öner tamğan şeber.
Qazirgi tañda Mälik Maxambet balalarımen birge jemis-jïdek, kökönis egip, önimin ötkizip rïzıqtarın tabwda. Türli buyımdar jasap, jalğa berwdi käsip közine aynaldırğan. El arasında Mälik qoldan jasağan «gorelka», äsem jabdıqtalğan şatır (palatka), qazan-oşaq, tïtan, jer üstelder, kïiz üylerge suranıs joğarı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jurnalist, cemaat erbabı, Dnepropetrovsk yeudiy cemiyetiniñ idare azası Oleg Rostovtsev Dnepropetrovsktaki Kirov caddesine Petro Grigorenko adını bermege teklif etti.
Bunı o Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Bu teklifini Rostovtsev Kiyevde Meclis reisi Refat Çubarov ve tarihçı Gülnara Bekirovağa yetkizdi. Onıñ fikirince, teşebbüs qırımtatar halqından kelmek kerek. Rostovtsevniñ zanınca, qırımtatarlar böyle bir teşebbüsni seslendirgen soñ yerli akimiyetniñ qararı da belli olacaq.
«Men qırımtatar teşkilâtlarına teklifimni bildirdim, mence, böyle bir teşebbüs olardan kelmek kerek. Çünki yeudiyler de holokost vaqtında yeudiy olmayıp adamlarnı qorçalağan insanlarnı añalar – bizim içün yeudiy olmayıp, yeudiyler içün canını feda etmege azır olğanlarnı hatırlamaq müim bir şeydir. Mence, qırımtatar halqı general Grigorenkonı yeudiy ve ukrainlerden çoñ hatırlamaq kerek», – dep qayd etti Rostovtsev.
O, qırımtatar halqına qoltutqanını bildirdi.
«Dnepropetrovskta qırımtatar halqı ile añlaşmamız bar, bizler olarnıñ tarihiy vatanına qaytıp kelmek ıntıluvlarına qoltutamız ve «Yeudiy halqı ve Ukrainada Holokost hatırası» müzeyimizde Qırımnıñ tamır halqları, qırımtatar sürgünligi ve Rusiye ve sovet işğalinden zarar körgen diger halqlarğa bağışlanğan büyük sergi bar. Bizim içün bu pek müimdir», – dep ayta o.
Rostovtsev qayd etti ki, «Grigorenko epimiz içün, bütün etnik gruppalar içün insannıñ namuslı areketleriniñ örnegi ola».
Qırımtatar cemaatı ve Meclis reberligi işbu teşebbüske daa cevap bermediler.
Petro Grigorenko – Sovet Sotsialistik Cumhuriyetleri Birliginiñ silâlı quvetleriniñ general mayorı, uquq qorçalayıcı, Ukrain Helsinki gruppasınıñ esasçısı, qırımtatar halqı aq-uquqlarınıñ qorçalayıcısıdır.


text:
Qıtay sw astında jüzetin robottı oylap taptı
ASTANA. QazAqparat - Qıtaydıñ temirjol jıljımalı quramınıñ korporacïyası sw astında jük tasïtın älemdegi alğaşqı robottı tanıstırdı. Bul twralı AZERTADJ fmgnews.info saytına silteme jasap xabarladı.
Qıtaylıqtar oylap tapqan robottalğan ROV kapswlası jükterdi ğana emes, jolawşılardı da tasımalday aladı. Robottıñ qozğaltqışınıñ qwatı 250 at küşine teñ. Boljam boyınşa, ol alğaşqı kezeñderde türli zerttew ekspedïcïyaları ayasında jäne qutqarw jumıstarı üşin qoldanılatın boladı.
«ROV-tı üş şaqırım tereñdikte paydalanwğa boladı. Onı qutqarw men zerttew mïssïyalarınan bölek, teñiz tübinen paydalı qazbalardı tabw üşin jumsawğa boladı», - deydi qurastırwşılar.
Swastı robottı sınaqtan ötkizw 2020 jılı bastaladı. Eger sınaq sätti ötken jağdayda onıñ jappay öndirisi bastalmaq. Sw astında jük tasımaldaytın qıtaylıq robottıñ analogı äzirge älemde joq. Biraq onı jappay öndiriske engizgenge deyin özge elderde uqsas jobalar payda bolwı mümkindigi joqqa şığarılmaydı.


text:
Qırımnıñ uquq-qoruyıcı areketiniñ temsilcisi Enver Kadırovnıñ fikirince, «dağılı şekilde yerleşüv iç ümüt etilmegen assimilâtsiya ile yekülene bile». «Medeniyet, etnik, diniy menlikniñ saqlap qaluvı meselesi bar. Ukrainliler ve atta ruslar, qıtağa ketkende, er alda yaqın müitke dalalar. Qırımtatarlarnıñ ise, ayırı hususiyetleri bar, onıñ içün toplu yerleşüv ile bağlı mesele açıq tura», – dep qayd etti, Qırım.Aqiqatqa Enver Kadırov.
Kadırovnıñ fikirince, qırımtatarlar köçken er regionda yerleşüv probleması çıqa. Hususan, Herson vilâyeti, eñ yaqın region olıp, «andan Qırımğa toplu şekilde qaytmaq mümkün olacaq».
Uquq qoruyıcınıñ aytqanına köre, Herson vilâyeti akimiyeti köçkenler içün biñge yaqın topraq damartasını ayırmağa vade etti. Amma, adamlarnı toplu yerleştirmek içün çetten yatırımcılarnı celp etmek kerek, ve bu mesele al etildi dep, aytmağa daa erte.
Qırımtatar halqı lideri Mustafa Cemilev emin, Qırımdan köçmege mecbur olğan qırımtatarlar, yarımadağa yaqın bir yerde yaşamaq kerekler. Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında, «yarımada azat olunğandan soñ, adamlarğa Vatanlarına qaytmağa qolayca olur» dep, qırımtatarlarnıñ yerleşüvi ve abadanlaştıruvına belgilengen devlet paraları, Herson vilâyetine köçkenlerniñ ihtiyaclarına qullanacağına işanç bildirdi,
Mecburen Aqmescitten köçken Ruslan, Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, o, eki ay evelsi Kiyevge keldi ve şimdilik qaytamağa niyeti yoq. «Halqımız sürgün etilgen edi, amma avdet etti. Şimdi ise, kene de… er şeyni sıfırdan başlamağa mecburmız, öz aqlarımıznı qorçalamalımız. Eminim, medeniyetni saqlap qalmaq içün qırımtatarlar toplu bir şekilde yerleşmeliler» – dedi Ruslan.
Qırımtatarlar menligini saqlap, birlikte azat etilgen Qırımğa qayta bileler – ekspert
Yaqın şarqiy taqiqatlar Merkeziniñ müdiri İgor Semivolos Qırımdan köçken çeşit gruppalar arasındaki farqnı qayd etti.
«Qırımtatarlarnıñ ayırı bir ihtiyacı bar – öz menligini saqlap qalmalılar», – dep qayd etti ekspert. Aytqanına köre, qırımtatarlar ileride menliginiñ hususiyetlerini saqlap, «azat olunğan Qırımda deñişmelerni keçirecek eñ çoq birleşken ve tesir etici cemiyet olaraq avdet olurlar».
Bundan evel, Herson vilâyeti memuriyetiniñ reisi Yuriy Odarçenko, vilâyette 18 biñ topraq damartasını yani 9 biñ ga topraqnı qırımtatarlar içün ayırğanını bildirgen edi. Bunen beraber, qırımtatarlar topraqnı qolay şekilde elde etecekleri qayd etilgen edi.
Ukraina Prezidenti Memuriyeti yanında vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve içtimaiy alışqanlıq meseleleri boyunca bölükniñ reberi Andrey İvanets, Qırım.Aqiqat ile bu meselege dair öz fikirini bildirdi: «Bu kergin vaziyette, topraqlarına yaqın bir yerde yaşaycaq ve bağ tutacaq qırımtatarlarğa bu kerçek yardımdır. Herson vilâyeti olar içün işğal devam etkenine qadar vaqtınca bir sığınaq ola bile».


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ azat etilmesi bir qaç faktornıñ bulunması şartı ile olması mümkün, olarnıñ arasında arbiy faktor eñ müim degildir. Böyle fikirni Qırımtatar Milliy Meclisniñ reisi Refat Çubarov bildirdi.
«Men Qırımnıñ arbiy yolnen azat etilmesiniñ tarafdarı olmağan insanlardan biri olam. Bu bir qaç emiyetli faktornıñ – siyasiy, iqtisadiy, diplomatik ve arbiy faktornıñ birlikte olması kerek. Amma Qırımnıñ tek arbiy yolnen azat etilmesi mümkün degil», – dep añlattı o «Apostrof» neşriyatına bergen intervyusında.
Refat Çubarovnıñ añlatqanına köre, böyle yol yarımadada yaşağan insanlarğa «çoq felâket» ketire bile, çünki «bu territoriyada Rusiye ordusınıñ olar içün qıymeti olmağan insanlarğa qarşı yapqan areketleri daa yaramay olacaqtır». «Eger olar öz territoriyasında, Qavqazda, yer yüzünden köylerni tolusınen yoq etken olsa ediler, soñ Qırımda neler yapacaqlarını tek tasavur ete bilem», – dep ayttı Meclis reisi.
Böyle etip, o teşkil ete bilecek «Qırım» batalyonı Qırımnıñ arbiy yolnen azat etmek içün qullanılacaqmı sualine cevap berdi.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ bildirgenine köre, Herson vilâyetinde işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda qırımtatarlarnıñ iştiragi ile batalyonnıñ teşkil etilmesi devam ete.
Rusiyege boysunğan yarımada prokuraturası batalyon teşkil etilmesi boyunca azırlıq taqiqatını başladı, bu aqta qırımtatarlarnıñ liderleri ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Paqıstanda börkü hawa
Êsse hawa ilneñ könyağındağı Karaçi qalasında soñğı 3 köndä 65 keşeneñ ğomere özelügä säbäp bulğan
Paqıstanda êsse hawa tormış şartlarına tiskäre yoğıntı yasağan.
Êsse hawa ilneñ könyağındağı Karaçi qalasında soñğı 3 köndä 65 keşeneñ ğomere özelügä säbäp bulğan.
“Edhi” waqıfı başlığı Faysal Edhi waqıflarınıñ morgına soñğı 3 köndä kiterelgän 114 cenazadän 65 neñ ülem säbäbeneñ êsse qağu buluın beldergän.
Alarnıñ yäşläreneñ 6 yäştän 78 yäşka qadär buluları häm öylärendä ülüläre citkerelgän.
Karaçida hawa temperaturası 45 gradusqa , dımlılıq 78%qa citkän.
Ut betülär dä tormış şartlarına tiskäre yoğıntı yasağan.


text:
BMT Telükesizlik şurası, Qudüsniñ AQŞ tarafından İsrailniñ paytahtı tanılmasına keder etken qarar leyhasını tetqiq ete, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Ğarp haber agentlikleri tarafından iqtibas etilgen (tsitata olaraq ketirilgen ) metinde, cümleden, «muqaddes Qudüs şeeriniñ harakteri, statusı ya da ealisiniñ demografik terkibini deñiştirmek içün yapılğan er angi areket ya da qarar, BMT Telükesizlik şurasınıñ qararlarına binaen uquq ceetinden qanunsızlar ve lâğu etilmek kerekler», dep qayd etile.
Mısır tarafından taqdim etilgen qararda ne Qoşma Ştatları, ne de keçken afta Qudüsni İsrailniñ paytahtı olaraq tanığan prezident Donald Trampnıñ adları vastasız surette keçmey.
Qarar endi eñ yaqın künlerde rey berüvge qoyulmaq mümkün. Onıñ tasdiqlanması içün Telükesizlik şurasında taqdim etilgen doquz devletniñ qol tutuvı kerek. Lâkin Qoşma Ştatları, onıñ daimiy azası olğaraq, vesiqanı veto etmek mümkünler.
Dekabrniñ 6-nda Amerika Qoşma Ştatlarınıñ prezidenti Donald Tramp, AQŞnıñ Qudüsni İsrailniñ paytahtı olaraq resmen tanığanını ilân etip, bir qaç yıldan soñ AQŞ elçiligini Tel-Avivden anda avuşturmağa vade etti.
Trampnıñ bu adımı filistinliler ile olarnıñ arap ittfaqdaşları ve bunıñ kibi de Ğarp devletleri tarafından tenqit etildi.
Qudüsniñ statusı, İsrail-Filistin çatışmasınıñ er bir tarafı içün tesirli meseledir. Filistinliler Şarqiy Qudüsni, ileride qurulacaq devletleriniñ paytahtı olmaq kerek, dep sayalar.
BMTniñ 1947 seneside qabul etilgen, o zaman Britaniya mandatı altında bulunğan Filistinniñ toprağında yeudi ve arap olaraq eki devletni qurmaq planı boyunca Qudüs, BMTniñ idaresi altında mahsus bir halqara rejimi ile ayrı bir birlem olmaq kerek edi.
Aqiqatta ise 1948 senesinde İsrail birinci Arap-İsrail cenki neticesinde şeerniñ ğarbiy qısmını kontroli altına aldı ve 1949 senesinde Qudüsni öz paytahtı ilân etti. Şarqiy Qudüs o zaman Ürdünniñ işğali altına tüşken edi. İsrail 1967 senesi Altı künlük cenki esnasında Şarqiy Qudüsni de Eski şeer ile beraber zapt etti ve daa soñra bu territoriyanı ilhaq etkenini ilân etip, bütün Qudüs onıñ bolünmez paytahtı olğanını bildirdi.
Halqara cemaatçılığı 1947 senesiniñ planı esasında Qudüsniñ İsrailge ait olğanını, hususan Şarqiy Qudüsniñ İsrail tarafından ilhaq etilgenini ve bütün şeerniñ ülke paytahtı ilân etilgenini tanımay. Asılında bütün devletlerniñ ve bu cümleniñ AQŞnıñ elçilikleri Tel-Avivde buluna.


text:
Dramaturg Danil Salixovnıñ “Bayazit” tragifarsı turında uylanular
Tormışınıñ közenä kerep barğanda, waqıt yäş çaqtağığa qarağanda ikelätä qızuraq çaba başlağan ber mizgeldä, adäm balası, küñelennän genä bulsa da, ütkänenä yışraq äylänep qarıy başlıy. Uzğan tormışınıñ qıymmäte turında uylana, eşlänep betmägän eşlären barlıy, näticä çığara. Kemder üzeneñ yäşäyeşennän qanäğät qala. Qabat yaşärgä turı kilsä, barın da elekkeçä eşlär idem, dip uylıy ul. İkençe beräw ğomereneñ üze telägänçä uzmawına, qılğan ğamälläreneñ berkemgä dä fayda kitermäwenä sızlana, ah ora. Qayda yalğıştı ul, närsäne eşläp betermäde, kemne räncette? Ütkännärgä qaytıp, barın da üzgärtü mömkinlege bulsamı?.. Tersäk yaqın da, ämma teşläp bulmıy şul. Menä şul çaqta can üz-üzenä tınıçlıq tapmıyça ürsälänä, bärgälänä başlıy, ikençe törle äytkändä, can tınıçlığı yuğala. Andıy waqıtlarda keşedän, canıma urın taba almıym, can tınıçlığım bulsa, bütän berni dä kiräkmäs ide, digän süzlärne yış işetäseñ. Mondıy keşegä yärdäm itü dä bik qıyın.
Keşe canı – qarurman, aña ütep kerergä tırışu, berençedän, ädäpsezlek bulsa, ikençedän, yalğış süz ıçqındırıp räncetüweñ bar. Adäm canın barı tik waqıt qına däwalıy ala, dilär. Tik waqıt bit ul aqqan su sıman: kiregä borıla almıy. Dimäk, ütkängä kire qaytıp, barısın da üzgärtü, xatalarıñnı tözätü mömkinlege dä yuq ikän läbasa. Menä şuña kürä dä adäm balası qılğan häm qılınaçaq här ğamälen enä küzennän ütkärep bäyäli belergä, üz waqıtında döres yulnı saylap alırğa tiyeş, dip uylap quyasıñ. Şulay eşlägändä genä, olığayğan könendä aña ükenergä turı kilmäyäçäk. Tik keşe äwliyä tügel şul, niçek kenä döres yaşärgä tırışmasın, barıber qaydadır abına, yalğışlıq cibärä.
Dramaturg Danil Salixov “Bayazit” tragifarsında tormışnıñ bik tä ähämiyätle häm çeterekle şuşı problemaların, şul isäptän, yazuçınıñ, bigräk tä sovet çorı yazuçısınıñ cämğıyättä totqan urını häm faciğase turında bik tä üzençälekle alımnar belän yazuçı Bayazit obrazı aşa surätli alğan.


text:
Qırımda tintüvler: advokatnıñ bulunmasına aqqı olmadan (video)
Bağçasarayda «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorlarından birisi Server Mustafayevniñ evinde ve Bağçasaray rayonındaki Topçıköy (Dolinnoye) köyüniñ yerli sakini Edem Smailovnıñ evinde Rusiye telükesizlik hadimleri tintüvler keçire. Faaliyetçilerniñ malümatına köre, Server Mustafayevniñ evi yanına avtozaknı (yaqalanğanlarnı taşımaq içün mahsus polis maşinası) ketirip qoydılar. Edem Smailovnıñ evinde ise üç bala blok etildi. Faaliyetçiniñ ömür arqadaşını evge qoymaylar. (Facebookta canlı yayınlarnıñ videosı – Qırım birdemligi).


text:
Qırımda aprel 21 künü «Reabilitatsiyası yapılğan halqlarnıñ canlanuv künü» olaraq belgilendi, şunıñ içün yarımadada bir sıra tedbirniñ keçirilmesi planlaştırıla.
Bu aqqında Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ Nazirler şurası saytında derc etilgen buyruqta aytıla.
Buyruqta qayd etile ki, bu kün Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putinniñ 2014 senesi «Ermeni, bulğar, yunan, qırımtatar ve alman halqlarınıñ reabilitatsiyası ve olarnıñ canlanması ve inkişafına kösterilecek devlet yardımınıñ tedbirleri aqqında» buyruğınıñ yıllığı ile bağlı.
Aksönovnıñ emrinde belgilengen tedbirler cedveline binaen, yarımadada qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde kontsert, yarmalıq ve tantanalı merasimler keçirilecek, ticaret teşkil etilecek, mekteplerde ise bunıñnen bağlı mahsus dersler keçirilecek.
Vesiqada «Reabilitatsiyası yapılğan Qırım halqlarınıñ canlanuv kününe» bağışlanğan içtimaiy reklamanıñ azırlanması ve yerleştirilmesi aqqında aytıla.
Qırımnıñ baş nazir muavini Dmitriy Polonskiy aprel 21-ni «quvanç künü» ve qırımtatar halqınıñ sürgünlik kününi – mayıs 18-ni alternativası olaraq saymağa teklif etti.
Tünevin Qırımda qırımtatar uquq qorçalayıcısı Emir-Üsein Kuku ve ATR operatorı Eskender Nebiyevni yaqalap, evlerinde tintüv keçirdiler.


text:
Edielerni bergen danaylardan qorquñız – bu meşur ibreni ta qadimiy zamanlarda Vergiliy yazıp qaldırğan edi. Bu sözler Qırım işğal etilgen soñ, qırımtatarlar bulunğan vaziyetke pek kelişe. Keçken eki ay, Rusiyeniñ qırımtatarlarğa nisbeten yapılğan siyasiy ima-işaretleri ve edileri, sanki balanıñ qoluna kesek şekerni tuttırğan kibi oldı.
Ne içün şekerçik? Çünki, rusiyeli akimiyetniñ qırımtatarlarğa qarşı alıp barğan siyaseti, erke balanıñ oplamasına oşay. De, Qazan tatarlarnıñ yolbaşçısı yüzünde, dayanı tapıp çqaralar, de, cumhuriyette üçünci devlet tili olaraq qırımtatar tili olacağını bildirip, tınçlandıralar. Mına endi aqlanuv aqqında qanun da imzalandı. Olar ise, kene yüz çevirip, begenmeyler! Ne de erke halq eken! Bu kibi neticede da ilân etilmegen olsa, eñ yaqın vaqıtta beyan etilir, çünki öz kelecegini belgilemege ıntılğan qırımtatarlarğa qarşı infromatsion cenkni alıp barmaq içün, bu eñ kelişikli bir zaman.
Bugünki künde qırımlılarğa vade etilgen ve ya yapılğan areketler – bu şeker keseklerniñ tarqatıluvıdır, onı da halqnı bala sıfatında köstermek maqsadında yapalar. Küçük bala alına ketirlgen millet – kendi kelecegini belgilep olamaz, fikirini ifade etemez. Talabı – qılıq, mevamı – quypalıq, tabiatı – inatlıq kibi qabul etilecektir. Bala, işte. Qoluna ne berseñ, begenmey. Onıñnen vaqıt coyacaqsıñmı?
Haberlerniñ metini ve nutuqlar kerçekten ayattan uzaq olsalar da, daa müim olğanda, bu kibi informatsion strategiyası kederli bir neticege ketire – sayı cietinden ufaq halqlar küçükleşip keteler, «aqılsız» olalar.
Bazıda bahşış yapmaq ıntıluvları eñ azı añlaşılmay, daa doğrusı işanç doğurmay. Şimdi «Ermeni, bulğar, yunan, qırım-tatar ve alman halqlarnıñ aqlanuvı ve devlet tarafından olarnıñ ilerilevine ve inkişafına qol tutuv tedbirleri» aqqında emir aqqında söz yürütile.
Fermannıñ iqtisadiy tarafına toqunmay, içtimaiy-medeniy meselelerni incelemege isteyim.
Qırımtatar halqını, Qırımda uzun vaqıt devamında yaşağan ve yerli olğan diger halqlarnen beraber, sadece vergul ile ayırğanları, qırımtatarlar tamır halqı statusını almağanı ve iç olmadım, milliy ve medeniye inkişafı yolunda bulunğanını köstermey. «Sıradan biri» olıp qala, amma aynı zamanda, sayısına köre, Qırımda eñ büyük etnik gruppalarından bir olıp, kendi siyasiy menfaatlarını faal şekilde bildirmekte.
Lâkin, birinci baqıştan közge çarpmağan diger şey müim. Bu «şey»,»aqlanuvnıñ» teren, maneviy manasınen bağlı.
«Aqlanuv» sözünde, iqtisadiy destekten ğayrı, daa teren timsaliy manna saqlı – halq yüzüniñ aqlanuvı, kendi ve miras olıp qalğan hatalarnıñ tüzetüvi, adaletsizlikten arınuvı közde tutula.
Arınuv, adaletniñ tiklenüvi – aqçadan daa emiyetli.
Bunda em aqlağan, em aqlanğan soyu müim. Olarnıñ munasebetleri eki taraflı ve daa büyük içtimaiy daireni qaplap almaqtalar. Aqlanuv tedbirleri er kim tarafından qabul etilgen ve tanılğanı taqdirde manasını coymaylar. Birinciden, halq ögünde yapılğan hatalarnı tanımaq kerek.
İşbu hatalarnı yapmağa devam etken devlet, aqlap olamaycaqtır (halqnıñ azatlığı içün küreşken, eñ çoq ürmet etilgen yetekçini qırımğa yibermemek qararı, qırımtatarlarnıñ taqdiri ve tarihına «ürmet»niñ numayışıdır).
Cemaatçılıq ve aqlanğannıñ büyük bir qısımı tarafından, adaletsiz ve zulum olaraq sayılğan devlet aqlap olamaycaqtır. Çünki bu kibi aqlanuv mantıqsız sayılır.
Onıñ içün Mustafa Cemilevniñ qırımtatarlarnıñ aqlanuv aqqında fermannıñ imzalanmasına: «Seniñ maña men kimim aytmağa ne aqqıñ bar» – cevabı ğayet tabiiydir. Küçük degil, ösip büyügen halq içün tabiiydir. Kendi qadirini bilgen adamlarnıñ cevabı. Tamam bu hususiyetler qırımtatarlarnı digerlerden farq ete.
Olga Duhniç, siyasiy ruhiyatşınas
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Bağçasaraydaki Han sarayı – ifadesi uyğun ise, qırımtatar halqınıñ cisimlendirilgen tarihını körmek ve oña qolnen toqunmaq mümkün olğan, bu tarih nefis sanat eserleri, qaramanlarınıñ taqdiri vastasınen uzurımızğa taqdim etilgen dünyada yekâne yer, yekâne qırımtatar halqı mimarisiniñ abidesidir. Mezkür qaramanlarnıñ biri, ressam, etnograf, Bağçasaray sarayına cenk em de medeniyetsiz ve az oqumış canavarlarnıñ ücümleri ile tolu ağır zamanlarnı başından keçirmege yardım etken şuurlı bir qırımtatar vatandaşı Useyin Bodaninskiy (1877-1938) edi.
Bağçasaray sarayı daa 16-ncı asırnıñ başından özüne diqqat celp ete edi. Rusiye çarları oña diqqat ayırdı. Qırım cenki vaqtında onda arbiy hastahane bulundı. Amma inqilâp ve inqilâptan soñki yıllar hususan havflı edi. O vaqıt pek çoq adam dünyada misli olmağan bu abideni, öz mülkü yapmaq istemeseler bile, harap etmek ya da deñiştirmek istey edi.
Useyin Bodaninskiy olmasa, saraynıñ taqdiri ne olacaq edi, belli degil. O, Muvaqqat akimiyetni, saraynı muzeyge çevirmek ve ondan soñki yıllarda körülmege lâyıq eşyalarınıñ başqa muessiselerge dağıtılmasına yol bermemek kerekliginde qandıra bildi. Muzeyniñ birinci mudiri olğan Useyin Bodaninskiyniñ sayesinde Bağçasaraydaki saray muzeyi bizler içün 18-nci asırdan başlap belli olğan mimari şeklinde saqlanıp qaldı. Ondan ğayrı, Useyin Bodaninskiyniñ tüşünilip ve muntazam surette yapılğan işi sayesinde Bağçasaray ve Qırımnıñ başqa şeerlerinde arheologik tetqiqatlar başladı. Bağçasaray muzeyinde qırımtatar halqınıñ arheologik ve bediiy cıyıntıqlarınıñ şekillendirilmesini o, başladı. Ondan ğayrı o, qırımtatarlarnıñ tarihı ve medeniyetine bağışlanğan bir çoq ilmiy eserniñ muellifi edi.
Useyin Bodaninskiyniñ ayat ve ilimge faal munasebeti, onıñ şahsiyetine rejimniñ diqqatını, erte-keç, mutlaqa çekecek edi. Başta, 1929 senesinde onıñ içün ilim ve tetqiqat saalarındaki faaliyetleri içün imkânlar sıñırlandı. 1934 senesinde Bodaninskiyni Bağçasaray muzeyi mudiri vazifesinden alıp taşladılar. Ondan soñ adiseler, ğamlı ceetten belli olğan shema boyunca inkişaf ettiler: taqip ve tazyıq etüv, 1937 senesinde tevqif etilüv, ve 1938 senesinde alim qurşunğa tizildi. Bu, Aqmescitte yapıldı. Useyin Bodaninskiy idam etilgen büyük bir grup qırımtatar intellektualları, cemiyet ve medeniyet erbaplarından biri edi.
Qırımtatar etnografı, tarihçısı, alimi, Bağçasaray sarayı muzeyiniñ qurucısı ve birinci mudiri Useyin Bodaninskiyni hatırlaymız. Dekabrde doğğanına 140 yıl tola.
Bağçasaray sarayı muzeyi – aydın hatırasınıñ eñ güzel ediyesidir. Ve tecavuzkârlar, Qırımnı işğal etip, muzeyniñ tarihındaki bu qırımtatar saifesini yañıdan yazıp olamazlar.
Oksana Pelenskaya, tetqiqatçı, Azatlıq Radiosı hadimi
«Fikir» rubrikasında taqdim etilgen fikirler, müelliflerniñ öz noqtainazarını aks etip, muarririyetniñ noqtainazarını aks etmey bileler.


text:
Alïk Şpekbaev adal memqızmetşilerdiñ sanın jarïyaladı
ASTANA. QazAqparat - QR Memlekettik qızmet isteri jäne sıbaylas jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl agenttiginiñ törağası Alïk Şpekbaev adal jumıs isteytin memqızmetşilerdiñ sanın jarïyaladı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
«Meniñşe, memlekettik qızmetşilerdiñ 99 procenti adal jumıs isteydi. Olar öz qızmetine jawaptı, jumısına adal. Al keybir memlekettik qızmetşiler zañsız payda tawıp, qılmısqa barıp jatadı. Ärïne, biz onday adamdardı zañ boyınşa jawapqa tartamız. Biraq solardıñ kesirinen barlıq memlekettik qızmetşilerdiñ bedeline nuqsan keledi, bärine köleñke tüsedi», - dedi A.Şpekbaev QR Prezïdenti janındağı Adam quqıqtarı boyınşa komïssïyanıñ keñeytilgen otırısında.
Ayta keteyik, bügingi otırısta QR Parlamenti Senatınıñ depwtatı Birğanım Äytimova memlekettik qızmetke jañadan keletin mamandardı jemqorlıqtan qorğaw qajettigin jetkizdi. «Bizde memlekettik qızmetşilerdi köp jamandaydı. Basqa elde onday joq sïyaqtı. Endi, jemqorlıqpen küresip kele jatırmız ğoy. Biraq 100 mıñ memlekettik qızmetşi armïyasınıñ barlığı birdey para almaytın şığar. Mäselen, bir oblısta tutas bir äkimdiktiñ qızmetkerleri sögis alıp şıqqan. Meniñşe, onday äreketterdiñ bärin jan-jaqtı zerdelep, sıbaylas jemqorlıqqa kele me, joq pa, sonı anıqtap alğan jön. Öytkeni jañadan kelgen qızmetkerler köp närseni bilmey jatadı, qatelik jasaydı jäne tağısın tağı. Onı da eskerw kerek», - dep atap körsetti B.Äytimova.


text:
Aqyarda FMH maqtağan Rusiye pasportlarını bir saat içinde berüv aktsiyası muvafaqiyetsiz oldı. Vesiqalarnı acele sürette berüv esnası büyük nevbetlerge çevirildi, aqyarlılar yarım kün devamında nevbetini bekleyler.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, adamlar şeerniñ FMH saat 7-de kelip, nevbetke tizileler ve üyleden soñ vesiqalarnı teslim etmek içün odağa kireler. Çoqusı adamlar kendi iş vaqtını sarf etmege mecburlar.
Avgustnıñ 4-de Federal migratsion hızmeti Aqyarda sınav leyhasını – «Bir saat içinde pasport» – ilân etti. Berilgen malümatqa köre, adamlar blanklarnı toldurmaycaqlar – er şeyni tehnika yapacaq. Yalıñız kendi malümatını teşkerip, imza qoymaq ve Rusiye Federatsiyası vatandaşınıñ esas vesiqasını almaq kerek.


text:
Halqara konventsiyalarğa köre, Rusiye Federatsiyasınıñ Baş prokuraturasına muracaat yollanıldı. Oña «lâyıq cevap ve meseleniñ musbet çezilişini» bekleyler.
Bunı Ukraina Baş prokuraturası bildire.
«Ukraina Baş prokuraturası şimdi vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetinde ve Aqyarda Ukraina vatandaşlarınıñ aqları bozuluvı ile vaziyet içün qasevet çeke. Vatandaşlarnıñ uquq ve serbestliginiñ temini Ukraina Anayasasında yazıla, olarnı bozmağa olmay»,– denile beyanatta.
Mında ukrain kinorejissörı Oleg Sentsovnıñ yaqalanuvı ile keñ cemaat rezonansnı qayd eteler. Onı Rusiye uquq qorçalayıcıları diversion-terroristik gruppağa bağlı olğanında, teroristik areketlerniñ etkeninde ve silâ ile qanunsız qullanuvında qabaatlay.
«Devlet organlarınıñ öz vatandaşı ile bağ qurmaq içün etken areketleri Rusiye Federatsiyasında körmemezlikke urıla»,– deyler baş prokuraturada.
Oleg Sentsovnı ve Ukrainanıñ daa üç vatandaşını Rusiye FSB hadimleri Qırımda mayıs ayında yaqaladılar. Gennadiy Afanasyevni, Aleksey Çirniyni, Aleksandr Kolçeni ve Sentsovnı Yalta, Aqmescit ve Aqyarda teraktlarnıñ azırlanuvında qabaatlaylar. Episini «Pravıy sector» teşkilâtınıñ azası olaraq adladılar.
Sentsovnı Moskva SİZOsına yolladılar. Rejissörnıñ adliyecileri FSB hadimleri Sentsovğa ruhiy ve bedeniy zulumnı köstergenlerini qayd eteler.
Oleg Sentsovnı azat etmek talapları ile Rusiye prezidentine belli kinorejissörlar Pedro Almodovar, Bertran Tavernye, Ken Louç, Ancey Vayda, Kşiştof Zanussi ve digerleri muracaatta bulundılar.
Sentsovnıñ eki çağına yetmegen balası bar.


text:
Bağcılar Pimapen Servisi
Bağcılar Pimapen Servisi Bağcılar Pimapen Servisi, Bağcılar Pimapenci, Bağcılar Pimapen Tamiri, Bağcılar Pimapen Servis, Bağcılar Pimapen Bayileri, Bağcılar Pimapen Tamircisi, Bağcılar Pencere Tamiri, Bağcılar Pvc Tamiri, Bağcılar Panjur Tamiri, Bağcılar Pimapen Bayii, Bağcılar Pimapen Fiyatı, Bağcılar Pimapen Fiyatları, Bağcılar Pimapen Tamiri, Bağcılar Pimapen Balkon Pvc Pencere, Bağcılar Panjur Tamiri, Bağcılar Motorlu Panjur Tamiri, Bağcılar Kepenk Tamiri, Bağcılar Sineklik, Bağcılar Sineklikçi, Bağcılar Pencere Sineklik, Bağcılar Panjur Tamir, Bağcılar Pvc Pencere Sistemleri, Bağcılar Sineklik Fiyatları, Bağcılar Pencere Değişimi, Bağcılar Pimapen Değişimi, Bağcılar Pimapen


text:
Kreml kontrol etken işğal etilgen Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi iyünniñ 23-de yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Muslim Aliyevniñ apis cezasınıñ uzatılmasından bergen şikâyet arizasını red etti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri. Böylece, o, 2017 senesi avgustnıñ 8-ne qadar nezaret altında qalacaq.
Oturış qapalı şekilde keçirildi.
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Refat Alimov ve Arsen Cepparov 2016 senesi aprel 18 künü Qızıltaşta yaqalanğan soñ apiste yatalar. Birinci dört Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işiniñ» mabüsi 2016 senesi fevral 11 künü yaqalanğan edi. Olardan eñ çoq tanılğan insan aqları kontakt gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kukudır. Ondan ğayrı qurucı olıp çalışqanlar aluştalı Muslim Aliyev ve Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov, em de Yaltalı çeçek satıcısı Vadim Siruk tutulğan edi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqmescit – Mecliste, Refat Çubarovnıñ yarımadağa yiiberilmemesi ve atta apiske alınması mümkünligi aqqında bilgenlerini aytalar. Bunıñ episi, «Devlet şurasına» 2014 senesi sentâbr 14 künü ötkerilecek saylavlarnı boykot etmek qararı sebebinden yapılğandır, dep belleyler. Temsiliy organ reissiz çalışa bilecekmi? Ve soñki vaqialar qırımtatarlar ile rusiyeli akimiyet arasında munasebetlerge nasıl tesir etecek? Bu kibi meselelerni Qırım.Aqiqat saytına Meclis reisi muavini Nariman Celâl izaatladı.
Çubarovğa Qırımğa kelmek yasağı, ne qadar ilân etilse de, çoqqa sürmez, - dey Nariman Celâl. Meclis işini toqtatmaycağına baqmadan, bu yasaqlav onıñ faaliyetine ciddiy tesir etecektir.
«Refat Çubarov, menimce, bir küç olıp, akimiyetke qararlarnı qabul etmege bermey edi. Bir taraftan, o, qırımtatarlarnıñ aqlarını qorçalamaq içün añlaşma yollarını bulmaq kerekligini añlay, diger taraftan ise, milliy areketniñ devamcısı olaraq milliy davanıñ esaslarını yahşı bile. Bu noqtai nazardan, onıñ Qırımda bulunmaması pek yaramay. Amma, zemaneviy tehnikiy usullar bağ tutmağa yardım ete, misal içün Skype vastasınen o Meclisniñ toplaşuvlarında iştirak etip olur»,– dey Nariman Celâl.
Meclis ufqiy bir qurum olğanı sebebinden, reissiz de çalışa bilecegini tahmin etmek mümkün. Meselâ, yerli meclisler o qadar mustaqil oldılar ki, atta bazıda, Merkeziy Meclisniñ qararlarına baqmay, faaliyetlerini alıp baralar.
«Biz iç bir vaqıt bir ya da eki adamnıñ fikirine tayanıp areket etmey edik. Bu yañlış bir fikir. Mustafa Cemilevni ürmet eterek, kendi fikirimizde soñunace tura edik. Qararlar tek demokratik usulda qabul etile edi. Ve Meclis azaları daima özleri tüşünip, özleri mesüliet çeke ediler», – qayd etti Nariman Celâl.
Çubarovnıñ Qırımğa kelmek yasağı sebebinden adiy qırımtatarlar arasında narazılıq dalğası köterildi. Nariman Celâlnıñ sözlerine binaen, iyül 7-8 künlri Meclisniñ soñki vaqialarnen bağlı resmiy beyannameleri çıqacaqtır.
«Biz qırımtatarlarnñ menfaatlarını közge alaraq, «akimiyet» ile añlaşmağa tırıştıq. Fakaat, bu işbirlikniñ maiyetini bam-başqa köre ekenmiz. Qorqu yoq. Qanun boyunca faaliyet etecekmiz, Meclis azalarından iç birine zarar kelmesin. Amma, menim ve bazı işdeşleriminiñ fikirince, bunıñnen akimiyet sıñırlanmaycaq. Ya da umumen Meclis, ya da ayırı şahıslarnıñ siyasiy faaliyetini toqtatmaq içün basqı yapılacaqtır», – kayd etti Nariman Celâl.
Hatırlatamız, iyül 5 künü, Herson vilâyeti Geniçesk qasabsında toplaşuvnı keçirgen Meclis reisi Refat Çubarovnı akimiyet yarımadağa yibermedi. Oña 5 yıl devamında Rusiyege, ve bu cümleden Qırımğa kelmekni yasaq ettiler.
İnsan aqları boyunca Ukraina Yuqarı Radasınıñ vekili Valeriya lutkovskayanıñ fikirince, Meclis reisine Qırımğa kelmege yasağı BMT ve Rusiye Federatsiyası qanunlarını boza. Rusiyeniñ bu kibi areketlerini o «etnik cietinden aşalav» kibi adlandırdı. Ukraina tış işler nazirligi, Çubarovğa Qırımğa kelmek yasaqnı «Kreml işğaliniñ qabaatlavı» olaraq tanıdı.


text:
Qırımda Qıtaydan turistlerni qabul etmege azır degiller, dedi Qırımnıñ şifahane-kurort kompleksi ve turizmi boyunca Delvet şurası komitetiniñ başı Aleksey Çernâk.
Bu aqta o akimiyet tarafdarı Krıminform saytına bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, küzde Qırımğa Qıtaydan bir 500 turist kelecektir.
«Şimdi sentâbrde bir 500 turistniñ kelmesi beklenile, amma, doğrusnı aytqanda, olarnı mükemmel sürette qabul etip olamaycaqmız. Bizde Rusiye qanuniyeti boyunca tasnifni keçken ve yıldızlarnı alğan bir obyektimiz de yoq. Qıtay turoperatorları turistlerini tek yıldızlı musafirhanelerge ketirmege azırdır», – dedi Çernâk.
Cumhuriyetniñ bir 15 musafirhanesi Rusiye «yıldızlarını» elde etmege istegini bildirdiler.
«İç bir obyekt birden elde etalmadı. Şimdi er kes tamir işleri ile oğraşa, adiy şeyler, misal içün bala havuzlarına basamaqlarnıñ yüksekligi ve keñligi başqa olmalı. Ümüt etem ki, musafirhanelerden er biri sınıflaştırmanı keçer»,– dedi Çernâk.
Onıñ aytqanı kibi, Qırımda çin grupplarını qabul etmek içün qılavuz ve cemaat ğıdalama obyektlerini azırlamaq kerek.
«Çinler, Avropalılar kibi degil, bir-eki kere varenikniñ tadına baqsalar da, bir afta onı aşamazlar. Bizde ne qılavuz, ne terciman, birden yüz çinni qabul ete bilecek restoranlarımız yoq. Şunıñ içün iş pek çoq. Eki-üç aydan soñ birinci gruppalarınıñ kelmesi mümkün», – dey o.
Bildirilgeni kibi, Rusiye akimiyeti «Qırımnı Qıtay vatandaşlarına açıq etmek içün» Çita ve Aqmescitni ava seferleri ile bağlamaq niyetindedir.


text:
Qırımda kene qırımtatar faaliyetçisini alıp qaçtılar. Mayıs 23-te GİBDD (Devlet yol areketiniñ telükesizligi inspektsiyası – QA) uniformasını kiygen belli olmağan şahıslar Qurultay delegatı Asan Egizni avtobusqa süreklep kirsettiler. Onı bir qaç saat kezdirip, fizikiy zorbalıq qullana ediler, ondan soñ Aqmescit civarındaki ormanda qaldırdılar. Asan Egiz, Qırım.Aqiqat içün bergen intervyüde alıp qaçqanlar oña nasıl munasebet kösterdi ve ne içün bu qadar tez yibergenlerini ikâye etti.
– Evelâ, alıñız nasıl?
– Yahşı, sağ oluñız. Endi daa yahşı.
– Yani tünevinki adise sağlığınıznıñ vaziyetine tesir etmedi?
– Travmalar yoq, yalıñız siyarğan yerler bar. Betim ve bedenimde kötek izleri bar. Ciddiy travmalar ise, çastıma, yoq.
– Mümkün olsa, sizge ne olğanını qısqadan aytıp beriñiz, esas adiselerni sayıp çıqıñız.
Artımdan bir qaç kişi çapıp keldi, tuttı, qayırdı, maşinağa kirsetti, başıma çuval keçirdiler. Qollarımnı arqama qayırıp, buğavlar taqtılar. Bir qaç kere bedenime urdılar. Tabanda yüzüqoyun yatqızdılar
Saat 14:20-de men şahsiy naqliyat vastasınen evden çıqıp, Aqmescit tarafına kettim. Maşinada bir özüm edim. 5-6 kilometr keçer-keçmez meni DPSke (Yol devriye hizmeti – QA) oşağan bir gruppa toqtattı. Olarda atributlar, unforma, tayaq kibi vastalar bar edi. Men toqtadım, maşinadan çıqtım, vesiqalarımnı berdim. Ondan soñ DPS hadimi uniformasında bir kişi, birden qoluna ratsiya alıp, birisini çağırdı. «Volkswagen» avtobusı keldi. Maña, şahsiyetimni teşkermek içün maşinağa keçmek kerek, dediler. Men bunı red ettim, artqa ve çetke bir adım attım. Birden artımdan bir qaç kişi çapıp keldi, tuttı, qayırdı, maşinağa kirsetti, başıma çuval keçirdiler. Qollarımnı arqama qayırıp, buğavlar taqtılar. Bir qaç kere bedenime urdılar. Tabanğa yüzüqoyun yatqızdılar.
Bundan soñ qararnen bir saat ya da biraz daa ziyade, aydavcınıñ aydav usulından añlağanıma köre, trassa boyunca kezdirdiler. Bir qaç kere topraq yoluna çıqtıq, şeerde oldıq, soñ şeer tışına çıqtıq. Maşina bir qaç kere toqtadı. Adamlar kire ve çıqa edi, yük bölügini aça, bir şeyler yükley ve kene boşata ediler. Ondan soñ kene topraq yolğa çıqtıq. Men otnıñ maşına tübüni ışqılağanını eşite edim, tarlağa, orman yolağına kirdik.
O yerde meni maşinadan çıqardı, yerge yüzüqoyun yatqızdılar. 200-gece saymaq kerek dedi ve kettiler. Meni qaldırdılar. Ondan soñ men açıq yerge çıqtım, bu yerni bilmegenimni, evelden bu yerge kelmegenimni kördim. Bir soqaçıq ile esas yolğa çıqtım. Cemaat naqliyatına minip Aqmescitkece keldim, anda taksinen aqrabalarıma bardım.
– Sizni alıp qaçqanlardan, olarnıñ kim olğanını, sizni ne içün alıp qaçqanlarını bilmege areket ettiñizmi?
Meni maşinağa kirsetti, buğavlar taqtı ve pek qaba, ultimativ şekilde bir şey aytmamaq, qıbırdamamaq, susmaqnı talap ettiler
– Yoq. Meni maşinağa kirsetkennen buğavlar taqtı ve pek qaba, ultimativ şekilde bir şey aytmamaq, qıbırdamamaq, sual bememek ve yalıñız olarnıñ suallerine cevap bermekni talap ettiler.
– Özleri bir şey ayttımı?
– Olar yalıñız adımnı soradı ve tosat-tosat sağ olıp-olmağanımnı soray ediler. Asılında, maşinada şarait pek ağır, dayanılmaz edi. Başımda çuval, qollarım qayırılğan edi. Olar üstüme ayaqlarınen basa edi. Şarait pek ağır edi, ve bu sebepten olar tosat-tosat nabızımnı teşkere ediler. Ve esimni coymağanımda qanmaq içün tosat-tosat özümni nasıl is etkenimni soray ediler.
– O vaqıt özüñizni nasıl is ete ediñiz, nasıl bir netice bekley ediñiz?
– Teessüf ki, Qırımda bu, bunıñ kibi birinci adise degil. Tabiiy ki, men onıñ, Qırımda bundan evel de olğan böyle alıp qaçuvlardan birisiniñ olğanını añlay edim. Meni alıp qaçqanlarını añlay edim, lâkin ne yerge ve ne maqsatnen alıp ketkenlerini bilmey edim. Olardan ise bunı sorap oturmadım. Evelâ bunıñ manası yoq edi. Ekincisi ise, olar özleri, olarnen laf etmemekni ve asıl da bir şey yapmamaqnı talap ettiler.
– Siz bundan evelki alıp qaçuvlarnı añdıñız. Teessüf ki, olarnıñ soñu acınıqlı oldı – alıp qaçılğanlarnıñ çoqusı aqqında iç bir şey malüm degil. Fikriñizce, sizni ne içün yiberdiler?
Bilmeyim, bir şey aytalmayım. Buña dair iç bir tahminim yoq.
– Siz, sizni toqtatqan adamlarnı «GİBDD hadimleri» degil de, «GİBDD uniformasını kiygen adamlar» dediñiz. Yani sizde, bu adamlarnıñ GİBDDde çalışmağanlarına dair şübhe barmı?
Bütün atributları – uniforma, tayaq, avtomobil ve ilâhre ile olar Devlet avtomobil inspektsiyasınıñ standart bir ekipajını añdıra ediler
– Bunı eminliknen aytıp olamayım. Olarda GİBDD ya da DPS hadimleriniñ bütün atributları bar edi. Amma olar kerçekten de böyle hadimler edimi, eminliknen aytamam. Çünki, bilgenim qadar, insanlarnı alıp qaçuv, böyle hizmetlerniñ vazifeleri arasına kirmey. Bu sebepten olarnıñ DPS hadimleri olğanını 100 faiz dep aytamam. Bütün atributları – uniforma, tayaq, avtomobil ve ilâhre ile olar Devlet avtomobil inspektsiyasınıñ standart bir ekipajını añdıra ediler.
– «Krıminform» saytında bir bildirüv derc etildi. Onda, alıp qaçılğanıñıznıñ bir şaatı olğanını ve onıñ poliske muracaat etkenini yazalar. Poliske muracaat ve şaatlarnıñ olması sizin yiberilgeniñizge tesir etmek mümkün edimi?
– Belki de. Bunı inkâr etmeyim, lâkin kene de eminliknen aytalmayım. Olarnı tamam böyle yapmağa mecbur etken sebepler, motivlerni bilmeyim.
– Öz telükesizligiñiz içün artıq neler yaptıñız ve neler yapmaqnı tüşünesiñiz?
Bugün Qırımda insanlarnıñ telükesizligi ve alıp qaçılması ile bağlı olğan mutlaq qanunsızlıq ve qanunlarğa sistematik ürmetsizlik vaziyeti bar
– İlk evelâ biz insannıñ alıp qaçılması boyunca ariza ile polis ve Tahqiqat komitetine muracaat ettik. Umüt etem ki, olar munasip çareler körecek. Qabaatlılarnıñ qıdırılması ve mesüliyetke çekilmesi içün bütün qullanıla bilecek qanuniy usullarnı qıdırmağa devam etecekmiz.
– Şimdi ayatıñız ve sağlığıñız içün qorqmaysızmı?
– Bugün Qırımda insanlarnıñ telükesizligi ve alıp qaçılması ile bağlı olğan mutlaq qanunsızlıq ve qanunlarğa sistematik ürmetsizlik vaziyeti bar. Bu sebepten, yalıñız men degil, Qırımnıñ er angi başqa bir sakini de bu vaziyette özüniñ telükesizlikte olğanını is etmey. Hususan, bundan evelki alıp qaçuvlarnı kerçekleştirgen cinayetçilerden iç birisi tapılmağan olsa.


text:
Ğaziz qajı Ämirhanov kieli Torğay jerinde jas wrpaqqa bilimmen tärbie berude jäne Islam dinin el ömirine qayta engizude, ädebietpen önerdi, mädenietti damıtuda, mwrajaylarmen meşit- medrese jwmıstarın jaña zaman talabına say jürgizude eresen eñbek siñirdi.
Ğaziz Ämirhanov 23 aqpan 1927 jılı qazirgi Qızbel auılınıñ Teke özeniniñ boyında meşit qonıs ornında, «Aruaq qonıp, nar şökken» qasietti de babalı qara şañıraqta, talay aqın-jazuşılardıñ şığarmalarına arqau bolğan Ospan qoja äulieniñ qwthanasında düniege kelgen. Ol kisi iñgäläğan jas säbidi mañdayınan iiskep, esimin özi Ğabdil-Ğaziz dep, azan şaqırıp qoyıp: «Allahtıñ adal qwlı bol, halıqtıñ adal wlı bol, täniriñ ömiriñdi wzaq ta baqıttı ete körsin», -dep batasın beripti. Kelinin oñaşa şaqırıp alıp: «Qalqam, balaña adal süt emiz, seniñ analıq ülken parızıñ osı, qalğanın Allah tağala qatarımen körsete jatar», -depti. Ğazekeñniñ jeti aylığında onı aldına aldırıp,keudesinen üş qaytara iiskep, mañdayınan üş qaytara sipap twrıp: «Endigi ümit osı sarşamda. Özderiñ bilesiñder, bizdiñ aruağımız sekirip qonatın edi ğoy, balalarıma emes, osı sarşama qonar aruağım. Mwnı qatarınan kem qılmay ösiriñder. Osı sarşama saqalı sapsiğan şal bolğanda dindi qwrmetteytin zaman tuar, onı senderdiñ ilude bireuiñ bolmasa, köbiñ körmessiñ. Aldımızda adamzatqa zobalañ äkeler zaman twr. Qwdaydıñ körsetkeni ras bolsa, men bir aptadan soñ dünieden ötemin. Sol swrqay zamannıñ türmesine de, tepkisine de tüspespin. Birlikte bolıñdar. Öte auır künder kele jatır»,-depti äulie.
1934 jılda
n mektepke barıp, 1941 jılı Kökalat auılındağı 7 jıldıq mektepti bitirip, 1942 jılı Torğaydan aşılğan 3 aylıq mwğalimdik kurstı tämamdap, 1942-1944 jıldarda öziniñ tuğan auılında Qazalı mektebinde wstaz bolıp qızmet atqaradı. 1944-1950 jıldarda Albarböget auılındağı Qaraqoğa bastauış mektebinde mwğalim bolıp jwmıs isteydi. 1951 jılı qaytadan öz auılı Qazalı mektebinde mwğalim boladı. 1951-1955 jıldardan Almatıdağı Abay atındağı pedagogikalıq institutın bitiredi. 1955-1959 jıldarda Qaratübek orta mektebinde direktor bolıp qızmet atqaradı. Sol kezdegi bilim bergen şäkirtteri qazirgi tañdağı qoğam qayratkerleri, ğalımdarımız, el maqtanıştarı, Torğay perzentteri, bwrınğı Su şaruaşılığı Ministri, qoğam qayratkeri Nariman Qıpşaqbaev, akademik fizika matematika ğılımınıñ doktorı, professor Fazılhan Bäyimbetov, ağayınd
ı ğalımdar, ekonomika ğılımınıñ doktorı, professor, akademik Saylau jäne Säbit Bayzakovtar, jazuşı, qoğam qayratkeri, Memlekettik sıylıqtıñ iegeri, ğalım, wstaz Qoyşığara Salğarin, jazuşı «Qazaq» gazetiniñ bas redaktorı Qoğabay Särsekeevter boldı. 1959-1964 jıldarda Qarasu audanında orta 8 jıldıq mektepterde direktor bolıp isteydi. 1964-1969 jıldarda Torğay qazaq orta mektebiniñ direktorı bolıp wstazdıq etken twstağı şäkirtteri tanımal ğalımdarımız-himik Jaqsıntay Qayırbekov, fizik-matematik Töleuhan Qayırbekov, fizik-matematik Küläş Qayırbekova, himik Bätj
an Jwmağalieva, medicina ğılımınıñ doktorı professor Düysen Beysenov, däriger, qoğam kayratkeri Asqar Bayjwmanovtar. 1969-1987 jıldarda audandıq oqu böliminiñ meñgeruşisi bolıp jwmıs istep, audannıñ bilimi men ekonomikasın äleumettik jağdayınıñ örkendeuine ülesin qostı, jas wstazdardıñ bilimin jetildirip wştastıruına köp qızmet jasağan, birneşe märte audandıq keñesiniñ deputatı bolıp halıqtın ıqılasına bölengen jan. 18 jıl bilim böliminiñ meñgeruşisi bolğan twsta audan ortalığındağı üş qabattı Ibıray Altınsarin mektebi boy köterdi. Eki qabattı Şoqan Uälihanov mektebi jañadan salınıp iske qosıldı.
1987 jılı 15 tamızda Qwrmetti zeynetkerlikke şığadı. 1987-1992 jıldarda Torğay mwrajaylar keşeniniñ bas direktorı bolıp qızmet atqaradı. Ä.Jangeldin mwrajayında jetekşi bola jürip, Torğay tarihına özindik üles qosqan, el basqarğan, şaruaşılıqtarğa jetekşilik etken jandardı wmıtılıstan üzip alıp, elep- ekşep mwrajay törinen orın berdi. 1988 jılı köpşiliktiñ demeui – asarmen salınğan Ibıray Altınsarinniñ Torğaydağı pedagogikalıq – memorialdı mwrajayı 1991 jılı qayıra jañğırtılıp, bügingi qalpına keltirildi. Bwl kürdeli jwmıstı wyımdastırıp, jädigerler jinaqtauda tağıda Ğaziz ağa bel şeşe kiristi. Oqu – ağartu jwmısı mwrajay direktorınıñ biletin, közi qanıq jwmısı bolatın. Ğaziz Ämirhanovtıñ jigerli eñbegi nätijesinde Ibıray Altınsarin mwrajayı qalanıñ tarihı, köz tartarlıq kö
rikti, tälimdi orınğa aynaldı. Alaş arıstarı Ahmet Baytwrsınov pen Mirjaqıp Dulatovtıñ esimderiniñ aqtaluına oray Torğay qalası twrğındarı öz qarjılarımen mwrajay aşu kerek degen twsta Ğaziz Ämirhanov Ahañ – Jaqañ qı
zmetteri jaylı qwjattar, estelikter, jädigerler izdestirip jinastıruda wrpaqtarımen kezdesip, twtınğan zattarın swrastıruğa özindik ülesin qosıp,sol jılı Aqköldegi Erden qarttan Ahmet Baytwrsınovtıñ 1909 jılğı «Qırıq mısalı», 1911 jılğı «Masa» kitaptarı alındı. Torğaylıq ğılım,öner qayratkerlerine hattar jazıldı, olardıñ fotosuretteri, kitaptarı, ömir-bayandarı jinaqtaldı. Ahañ-Jaqañ eskertkişi jasalıp, mwrajay qarsısına ornatıldı. Müsinşi Käkimjan Naurızbaevpen baylanısta Ğaziz ağanıñ özi jürdi. Wrpaqtar men izbasarlar tarihın jalğastırıp Ahmet Baytwrsınov pen Mirjaqıp Dulatov ädebi mwrajayı 1991 jılı aşıp, halıq paydalanuına berdi.
1991-1992 jıldarda Torğay meşitin saldıruğa ülken üles qostı. Torğay meşiti 1992 jıldıñ 20 tamız küni sätti ayaqtalıp, 21 tamızda meşittiñ saltanattı aşıluı boldı. Oğan Qazaqstan mwsılmandar dini basqarmasınıñ alğaşqı Bas müftii Ratbek qajı men bükil Türki äleminiñ ğwlama ğalımı Halifa Altay jäne Tölen Äbdikov, Äbiş Kekilbaev, Dulat Isabekov, Äşirbek Sığay sekildi qoğam qayratkerleri men sol kezegi Torğay oblısınıñ äkimi Sergey Kulagin bastağan Qazaqstan jwrtşılığı ökilderi qatıstı. Köp ötpey, meşitti respublikamızdıñ twñğış Prezidenti N.Ä.Nazarbaevtiñ özi arnayı kelip körip, qwrılısşılar men oblıs, audan basşılarına rizaşılığın bildirip, el aldında rahmet ayttı. Ğaziz qajı Nwrswltan Äbişwlına Torğay halqı atınan aq bata berdi. Alğaşqı jılı-aq meşitte Torğay-Qost
anay öñirine imamdar men dini qızmetkerler dayarlaytın medrese aşıldı. Onda osı aymaqtardan talay balalar kelip oqıdı. Olarğa Ğaziz qajı men onıñ balası Şoqan qajı däris berdi.
1993 jılı Qajılıqqa barğan. 4 wl, 4 qızı bar. Joldası wstaz, balaları da wstazdıq etedi. Ğaziz Ämirhanov ömiriniñ soñğı kezderine şeyin halıqqa eñbek etip, jas wrpaqqa twlğa orta buınğa ağa wstaz bola bildi. Qazaqstan Respublikasınıñ eñbek siñirgen mwğalimi, ağartuşı Ğaziz Ämirhanov 2005 jılı 7 tamızında qaytıs bolğan. 1967 jılı «Qazaq Respublikasınıñ bilim beru isiniñ üzdigi» belgisimen. 1978 jılı «Qazaqstanğa eñbek siñirgen mwğalim», Qazaq SSR Joğarğı Keñesiniñ «Qwrmet» gramotasımen, marapattalğan jäne 3 medali bar.
Qırmızı Fazılhanqızı Tañatqan,
N.Qwljanova atındağı Torğay gumanitarlıq kolledjiniñ mektepke deyingi tärbieleu jäne oqıtu tobınıñ 3 kurs studenti
oqu-zaman.kz saytınan alındı. 20.10.2017


text:
Türkiye baş prokuraturası Rusiyege qoltutıp faaliyet köstergen ve Qırım akimiyeti ile işbirlik tutqan Türkiye qırımtatar teşkilâtları Federatsiyasınıñ qapatılması ile bağlı iş açtı, dep haber ete QHA.
Türkiye İçki işler nazirliginiñ cemiyetler bölügi taqiqat keçirip, Ünver Selniñ yolbaşçılığında faaliyet köstergen Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyası Türkiye qanunlarını bozğanını ögrendi. Qanunğa köre Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyasınıñ erkânında eñ azından 5 kişi olmalı, lâkin Türkiye İçki işler nazirligi Federatsiya bu talapqa riayet etmegenini belgiledi. Federatsiyanıñ eki azası teşkilâttan çıqtı. Bundan ğayrı, teşkilâtnıñ daa bir azası teşkilâttan ayıralacağını bildirdi, lâkin federatsiyanıñ reberligi bunı yerine ketirmedi.
Teşkerüv neticelerine binaen, qanunğa köre Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyası daa 2011 senesi faaliyetini toqtattı. Böylece Ankaranıñ Baş prokuraturası Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyasınıñ qapatılması içün iş açtı.
Mezkür işni baqqan mahkeme vekilleri Federatsiyanıñ adresi boyunca bir kimseni tapmadılar. Böylece, Türkiye Cumhuriyeti Ünver Sel cemiyet ve hususan qırımtatarlarnı aldatqan, dep qarar çıqardı. Ünver Sel öz faaliyetinde olmağan unvan ve vazifeni qullandı, em de 2011 senesinde faaliyetini toqtatqan Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyasınıñ adından çıqışta buluna edi.
Ünver Selniñ yolbaşçılığında qurulğan yañı bir teşkilât da şübe doğurmaqta, dep haber ete QHA.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyası Qırım Cumhuriyetiniñ Rusiye Federatsiyası ile birleşüvine qoltutqan edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yetekçileri 2014 senesi Qırımda öldürilgen Ukraina tarafdarı Reşat Ametovnıñ ailesini kelecek yılbaş bayramı ile hayırladılar.
«Qırımatatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Meclis reisniñ muavini İlmi Ümerov, Avdet gazetasınıñ baş muarriri, Milliy Meclisniñ azası Şevket Kaybullayev, Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Reşat Ametovnıñ ailesini ziyaret etti, vatandaşlardan destek sözlerini ayttı ve balalarğa bahşışlarnı ediye ettiler», – haber ete Meclisniñ matbuat hızmeti.
2014 senesi mart başında 39 yaşında Aqmescit sakini, üç balanıñ babası Reşat Ametov Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqıp, Aqmescitteki Nazirler şurası binasınıñ yanında bir özü piket keçirdi. Narazılıq aktsiyası vaqtında «samooborona» vekilleri onı maşinağa oturtıp, belli olmağan bir yerge alıp ketti.
2014 senesi mart 15-de Reşat Ametov ölü tapıldı. Mart 18-de Ametovnı Aqmescit mezarlığında defn ettiler. Cinaiy iş açılğan edi. Cumhuriyet yolbaşçısı Sergey Aksenov «samooborona» vekilleriniñ Reşat Ametovnıñ öldürilmesine alâqası olmağanını bildirgen edi.


text:
Rusiye silâlı quvetleri Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırı yanında toplanıla.
Bu aqta Ukraina devlet sıñır hızmetiniñ saytında yazıla.
«İyün 26 künü tahminen saat 23:30 Rusiye Federatsiyasınıñ Silâlı Quvetleriniñ blokpostına 2 BTR, 2 BMP, 1 «UAZ», Rusiye Federatsiyasınıñ Silâlı quvtleriniñ 4 topu ile 10 yük maşinası keldi», – denile beyanatta.
Rusiye tarafı bu beyanatnı daa izaatlamadı.
Ukraina Devlet sıñır hızmetinde şunı da qayd ettiler ki, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde devlet sıñırınıñ imayesini pekitmege devam eteler.


text:
Aqmescit – Soñki vaqıtları rusiyeli matbuat vastaları saifelerinde Qırımda islam cinayetçileri arbiy tedbirler azırlağanları aqqında malümatlar peyda olıp başladı. Misal içün, oktâbr 8 künü «Nezavisimaya gazeta»da «İslamcılar Qırımda aleket çıqarmağa tüşüneler» serleva altında maqale çıqtı. Onda, içtimaiy ağlarda yapılğan beyanatlar esasında neticeler çıqarılıp, yerli musulman gruppası – qırımtatarlar tarafından silâlı qarşılıq kösterilecegi aqqında yazıla.
Milliy dava ve federal ekspertler ağı rusiyeli Merkeziniñ saytında Rusiye regionları ve hususan Qırımda milletlerara munasebetleri boyunca tahminler peyda oldı. Merkez ekspertlerniñ fikirince, yarımadanıñ eñ esas meselesi Meclisniñ «destruktiv» faaliyetidir, em de olarnıñ tahminlerine köre «ciddiy añlaşılmamazlıq büyük davağa ketire bile».
Qırımtatar cemaatçılığı, soñki vaqıtları ğayıp olğan ve soñra ölü tapılğan qırımtatar yaşlarınıñ taqdiri sebebinden qasevet çeke. Amma, olarnıñ arasında küreşke çağırğan soyları yoq. Bunı, yarımadada tedqiqat işlerini alıp barğan Human Rights Watch eksperti Yuliya Gorbunova tasdiqladı.
«Umumen alğanda, adamlarnıñ keyfleri bozuq, amma, iç birisinden nefret ya da duşman teşviqatını duymadım. Asılında, qırımtatarlar zıddiyetke qarşı çıqalar», – dep qayd etti halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtınıñ vekili.
Belli ki, ğayıp olğanlardan biri - Edem Asanov oktâbr 6 künü baqımsız bir binada asılı tapıldı. Resmiy malümatqa köre, 25 yaşlı yigit öz özüni astı. Bundan evel Meclis reisi Refat Çubarov, taqiqatçılar Asanov zorbalıqsız ölgenini tasdiqlamağa tırışacaqlar, degen edi.
Qırımdaki vaqialar «çeçen stsenariyni» añdıralar, – Meclis
Meclisniñ tışqı alâqalar boyunca bölükniñ reberi Ali Hamzin qayd etkeni kibi, Qırımdaki vaqialar «çeçen stsenariyi»ni añdıralar.
Rusiye matbuat vastaları, Qavqazda, hususan Çeçenistanda silâlı çatışma zamanı olğanı kibi faaleşmege başladılar. O zamanları Çeçenistanda, başta adamlar ğayıp ola ediler, soñra arbiyler gruppalarnıñ peyda oluvı aqqında malümat çıqtı, neticede, rusiyeli qoruyıcı organlar belli bir gruppağa qarşı faal tedbirler qullandılar.
Aynı zamanda, belli rusiyeli mühbir, Kremlge yaqın olğanı sayılğan soyu, Maksim Şevçenko Yaltada bulunğan vaqıtta qırımtatarlarnen bağlı fikirlernen paylaşıp, olarnıñ barışıqseverligini qayd etken edi.
«Bu eyi, işkir bir halq, oña nisbeten ürmetnen yañaşsañ, em dost, em qardaş olıp, Qırımnı abadanlaştırmağa yardım eter. Men qırımtatarlarnen çoq qonuşam, ve rus, ya da ukrainlilerden nefret ekenlerini duymayım. Bu, çeçenlerden ğayrı, amma, anda cenk olğanı içün, Rusiye Federatsiyasınıñ terkibinde bulunğan 194 halqtan, prezident ile kendi meselelerni muzakere etken yekâne halq olğanı içün ğururlana bile», – dep ayttı rusiyeli mühbir Maksim Şevçenko Qırım.Aqiqatqa.
Meclis qırımtatarlarnı Qırımnı terk etmemege çağıra
Meclis ise, psihologik basqığa baqmadan, Qırımnı terk etmemege ve ayın-oyunlarğa uymamağa çağıra.
«Vatan içün, ve Qırımğa iç bir şeyge baqmadan qaytmaq printsipleri içün, Qırımda qalmalımız. Halqara cemaatçılıq yüzünde qarşılıq numayış etile bile. Kremlde, silânı alıp, küreş etmeye mantıq boyunca sebep olmağanını añlamaq kerekler», – dep qayd etti Ali Hamzin.
Bundan evel, qırımtatar halqı milliy lideri Mustafa Cemilev vatandaşlarğa muracaat etip, yarımadanı terk etmemege rica etken edi.
BMT-nıñ malümatına binaen, Qırımdan köçip kelgenlerniñ sayısı aman-aman 18 biñni teşkil etti.


text:
Cuma Namazında Okunan Dualar ›
İlk rekatta önce Sübhaneke okunur:
Sübhânekellâhümme ve bi hamdik ve tebârakesmük ve teâlâ ceddük (ve celle senâük*) ve lâ ilâhe ğayrük)
Ve celle senâük yalnızca cenaze namazlarında kullanılır.
İlk oturuşta sadece Etteahiyyatü okunur.
Ettehiyyâtü lillâhi vessalevâtü vettayibât. Esselâmü aleyke eyyühen-Nebiyyü ve rahmetüllahi ve berakâtühüh. Esselâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhis-Sâlihîn. Eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve Rasülüh.
Son oturuşta Etteahiyyatü, Allahumma Salli, Allahumme Barik, Rabbenaduaları okunur.
Ettehiyyâtü lillâhi vessalevâtü vettayibât. Esselâmü aleyke eyyühen-Nebiyyü ve rahmetüllahi ve berakâtühüh. Esselâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhis-Sâlihîn. Eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve Rasülüh.
Allâhümme salli alâ Muhammedin ve alâ âli Muhammed. Kemâ salleyte alâ İbrahime ve alâ âli İbrahim. İnneke hamidün mecîd.
Allâhümme barik alâ Muhammedin ve alâ âli Muhammed. Kemâ barekte alâ İbrahîme ve alâ âli İbrahim. İnneke hamidün mecîd.
Rabbenâ âtina fid'dünyâ haseneten ve fil'âhirati haseneten ve kınâ azâbennâr. Birahmetike yâ Erhamerrahimîn
Rabbenâğfirlî ve li-vâlideyye ve lil-Mü'minine yevme yekûmü'l hisâb.
Son olarakta, Âyet-el-kürsi okunur.
Allahü lâ ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm. Lâ te’huzühû sinetün ve lâ nevm. Lehû mâ fis-semâvâti vemâ fil erd. Menzellezî yeşfeu indehû illâ biiznihi. ya’lemü mâ beyne eydîhim vemâ halfehüm velâ yühîtûne bişey’in min ilmihî illâ bimâ şâe vesia kürsiyyühüssemâvâti vel erd. Velâ yeûdühü hıfzuhumâ ve hüvel aliyyül azîm.
Cuma Namazında Okunan Dualar ›


text:
2015 senesi yanvar 1-den itibaren Rusiye Federatsiyasınıñ Bergi Kodeksine deñişmeler kirsetile. Endiden soñ MREO GİBDD köstergen hızmetlerniñ fiyatı arta. Bunı «Qırım Cumhuriyeti» boyunca GİBDD MVD İdaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Böylece, maşinalarnıñ devlet qayd işaretleriniñ berilmesi ile bağlı naqliyat vastalarınıñ qayd etilmesi ve diger qayd işleri 2000 rubleni teşkil etecek. Bundan evel aynı hızmet içün 1500 ruble alına edi. Motonaqliyat vastaları, tirkeme, traktor, yol qurucılıq vastalarınıñ devlet işaretlerine 1000 ruble yerine 1500 ruble berilecek.
Naqliyat vastasınıñ pasport fiyatı artıq 500 ruble degil, 800 rubleni teşkil ete.
Naqliyat vastasınıñ qayd şeadetnamesi 500 ruble tutacaq.
Naqliyat vastasınıñ pasport deñişmeleri içün 350 ruble alınacaq.
Aydavcınıñ plastik şeadetnamesi içün 2000 ruble alınacaq.


text:
Qatar-qatar ornalasqan temir qursawdağı jılqınıñ tişiligi bir qalıptı ötip jatadı. Qoldan bergen qunarlı azıqtan dïlanğan, qoñdanğan janwarlar tordağı arıstanday äser etedi. Awıq-awıq tıqırşıp, şatqayaqtap, moynın burıp, tabïğat azattığın añsaydı. Işqustalıq asqınğanda kisinesedi. Känigi atşı kelgende dalağa şığarın tüysinip, oqıranadı.
Üyrenşikti seyil ölşewli. Täwliktiñ belgili mezgili bar. Osı mezgil keyde kenet buzıladı. Märtebeli kisiler kelgende kezeksiz vıvodka (sırtqa şığarw) jasaladı. Onıñ özi de barlıq jıqınıñ peşenesine buyırmaydı. Asawdıñ asawı, jarawdıñ jarawı, müsindiniñ müsindisi sırtqa şığarıladı. Bundayda sırtqa kelip toqtağan temir kölikti sezgen jılqı basın köterip, seyilden dämelenedi.
Bir küni jabıq qoraptı «Waz» älde qaydan sırğıp kep at qorağa basın irikti. «Kim bar-aw!» degendey «gwk» degen dawıs şığardı. Attar aqırdan basın kekjïtip, odırayısıp qaldı.
Bul jolı kisiler säygülikti sänge şığartpay, qoranı araladı. Astanadan kelgen aqındar edi. Arqaysısı är atqa süysinip, är türli kidiristep, bilim körsetisti.
Zavodtıñ mamanı axalteke, ağılşın, don näsildes jılqını qonaqtarğa tanıs etip, törkinin taratıp, apaş-qupaş äñgime şertip ötti. Sañlaqtardıñ, jeldiayaqtardıñ zavodqa köl-kösir payda tüsiretinin, peşenege jazılğandarınıñ şetelge satılatının ayttı. Bul tuqımğa Aravïyanıñ, Ïtalïyanıñ, Batıs Germanïyanıñ öte-möte quştarlığı baspasöz deregine uştasıp jattı. Aqınnıñ qaysıbiri qoyın däpterine jazw tüsire bastadı.
Köp jılqınıñ işinde jüdewi birew-aq edi. Beli kirbeleñdep, közinen sorası aqqan qaraker ayğırdıñ nazar toqtatar türpeti joq. Iñırşağı aynalğan käri. Qonaqtardıñ basşısı: «Mınaw qırşañqı kimge däri?!»-dep keketti. Maman bul qırşañqınıñ ataqtı Absent ekenin dünïe jüzindegi sulw jılqınıñ qartayıp, bağwda turğanın ayttı. Kisiler üyirilgende, Absenttiñ Mexïkoda birinşi jülde alğanın, Japonïyada, Batıs Evropada bäygege ilikkenin, «jer şarınıñ kosmonavı» atanğanın qosarlay bastadı.
Aqındardıñ Absentti burın estigeninen estimegeni köp bop şıqtı. Qulaqqa siñbegen dañq kökeyge uyalay qoymadı. «Poşımı qanday?», «Ipını jaman ğoy», «Dünïe jüzindegi sulw jılqı osınday bola ma eken?»-dewşiler tabıldı.
Osı söz atşı mamanğa şanşwday qadaldı. Ol bir awıq özimen özi tomsırılıp qaldı. Bara-bara tunjıray bastadı. Tumandı oydan seyilgen sätte: «Köleñkede sulw tul. Basqa attıñ birewin köşege şığarayıq. Köz qanıqtırıñızdar», – dep, kömekşisine ämir etti.
Säske kezi edi. Buyrat tawdan qïyalay tüsken säwle jeñsik jılılığın şaşa bastadı. Qoradan şıqqan teñbil kök at közin jalt etkizip, artınşa nildey buzıldı. Oqıs twlap, tizgin süyrep, büyirley şatqayaqtadı. Twlağan atpen arpalısqan jigitke jattıqtırwşı; «Büyde!»-dep känigi tilde awzına söz saldı. Asaw at tabanda jwasıdı. Osı arada onıñ atı-jöni aytıldı.
Däripti Kepter osı! Qulagerdiñ keypinde kïnoğa tüsken janwar! Jası onğa qaray ketse de qunanşa jutınıp tur. Uzın moynı etsiz basın kekjïtip körsetedi.
Qonaqtardıñ basşısı esimi belgili aqın edi. Birese Kepterge, birese tawğa qarap, qïğaş qïyaldanıp turdı. Aqırında: «Asqaq taw, asaw jüyrik! Osı ekewi xaqında poéma jazwğa boladı», – dedi.
Jurt qolpaştap jatır. Äli el awzına iline qoymağan qoraş aqın ğana:
- Bul jerdiñ tawı alasa. Bul – bir. Ekinşi, jüyrik at asaw bolmaydı. Aqıldı adam sekildi sabırlı keledi, ağası, – dep qarsılıq bildirdi. Top bastawşı aşwlandı.
- Sen ne bilip tıştalañdaysıñ?! Aqında asıra söylew degen boladı. Alasanı asqaq etw qolda. Bul – bir. Ekinşi – jwastan jwan şığadı. Jwan bordaqınıñ bodawına ketedi. Awızdıqpen alısqan Taybwrıl asaw bolğan, şıraq!
Jurt, japatarmağay külgiştep, qoraş aqınnıñ sözin teriske şığardı. Ol qıñbay tiktesti.
- Taybwrıl bäygege qosılmay jalğız jortqan. Al, jalğız şapqan at jüyrik ekeni beseneden belgili. Tulpardıñ elinde ösken Kempirbay aqın: «Boz şapsa boz ozbay ma bwrıldan, men şapsam jer tanabı qwırılğan», – degen. Narmambet Ormanbetov: «Qarasur ayañday ber, qaqpan belim, or bolıp qalwşı edi şapqan jeriñ!», – degen. Kepter köşirme jasağan. Qulagerdiñ moynı läylik bolğan ba eken? Sınşı Abaydıñ: «Qoy moyındı, qoyan jaq, böken qabaqö!» degeni qayda?! Dünïe jüzinde barabarsız tulpar bwdannan şıqsa, bwdan degen uğımnıñ özinde jup-jumır swret jatqan joq pa?!
Bastıq şamdandı. Söz esesin şımşwmen qayırdı.
- Til men jaqqa süyengen adamnıñ boyı tolğan cïtat boladı. Öz söziñdi nege söylemeysiñ, sorlı-aw?!
Serikteri de şenesip: «Öziñ büyrekten sïraq şığaradı ekensiñ», – desti.
Jas aqınnıñ tuñğïıq qara közi jasawrap, tüsi sazardı. Qonaqtar bir üyde tüstikke otırdı. Dastarqan basında ol özimen özi bop äñgimege aralaspadı. Ilğï jılqı twralı oylanadı. Bayağıda oqığan kitaptarı eske tüsedi. Kitap ne?! Mäskewde oqığan kezinde jüyriktiñ talayın öz közimen körgen. Teñbil kökten, aq-kök attan jüyrik şıqpaydı, jelgiş şığadı. Nağız sañlaq torıdan, küreñnen, neken-sayaq alqara kökten şığadı. Közi qantalağan urınşaq – jaqınğa, közi töñkerilgen sırşıl janwar – alısqa şabadı. Mınalardıñ awzınan swı qurığan ağılşın näsildi attar kädimgi «taza qandı» uşqırlar. Bul – törkinin arabtan alğan Şotlandïya jılqısı ekenin, Şotlandïyadan Amerïkağa awısqanın bular bilmeydi jäne bilgisi kelmeydi.
Oyınıñ osı arasına kelgende oğan söz berilip edi. Qulıqsız til kürmelip qaldı. Jurt asıqtırğanda: «Asqaq taw, asaw jılqı» twralı poéma üşin!» – dep şegere saldı.
Jol boyında ol tağı da jılqı jayında qïyal keşti. «Jüyrikte nem bar, eregiste nem bar?!» dep qoyadı. Bul künniñ jüyrigi de, eregisi de basqa. Mümkin, osılardiki jön şığar. Mäskewdiñ ïppodromı bul jaqqa buyım emes şığar.
Onıñ oyına Absent qayta oraldı. Mäskewdiñ ïppodromında Absent tamam jurttıñ aldında mwzıkağa qaray qubılıp, kösilip, ïilip, tekireştenip, bï bïlewşi edi-aw! Qınama qamzol, qara qalpaq kïgen Lev Fïlatov qulağında oynawşı edi-aw! Adam men attıñ ımı-jımı sïqır qïmılğa aynalğanda minbede ïin tiresken jurt şapalaq şartıldatıp turwşı edi-aw! Bïşi jılqınıñ iltïpatqa moynı ïilgende jalı küdireyip, kekili tögilip, şoqtığın bïiktete tüswşi edi-aw! Tizesin bügip, düyim jurtqa sälem etkende birewler külip, birewler süysinip turatın şaq este. Sol kezde osı jılqınıñ öz elinen, Alatawdıñ bawrayınan şıqqanın bilse, qayter edi? Bul jağı tüytkiljim.
Endi payımdasa, dünïede jumbaq köp eken. Künderdiñ küninde Absent qartayadı, öziniñ twıp-ösken jerine kelip, aqtıq ömirin qursawda ötkizedi dep kim oylağan?!
Aqındı ayanıştı, muñdı sezim bawrap baradı. Işi wıljıp, köñili qamığadı. Bir kezde Mäskewden Almatığa jazğı demalısqa kelip, qaytar saparında, osınaw saqa aqınğa arnağan öleñinde: «Kelgenşe qayta oralıp kim bar, kim joq, keteyin sağınıştı xat qaldırıp!» dep jazğan edi. Saqa aqın köñili bosap, közine jas alıp edi. Sol adam, aldağı ağa, bılayşa aytqanda, alğaşqı ustaz: «Qırşañqı ayğır kimge däri?!» – dep murnın şüyiredi. Onımen turmay bunıñ özin jerden alıp, jerge saladı. Endi baqsa adamnıñ maxabbatı aynımalı sïyaqtı. Qazekeñ däriptegen adamdı däripteydi. Däriptewşini qulaq kesti qulğa balaydı. Mümkin, bul köñildiñ iltïpatın, jürektiñ sağınışın bedeldi adamğa arnamay osınaw Absentke, ol kezde däwirlep turğan säygülikke arnasa, lebizi ayaqastı bolmas pa edi, kim bilsin?! Ekinşi jağınan tülikke tabınw däwrensiz dästür. Onıñ üstine tüliktiñ tüligi bar.
Qazaq perzentin «qulınım!» dese, ağılşındar süyikti äyelin sulw jılqığa balasa, keybir jurt eswas adamdı atqa teñeydi. Bir elge sïır, bir elge tüye qasterli. Esek ekeş esektiñ ornı öz aldına. Qazaq topırağında bağı zamanda «şubar twşağa» arnalğan jır bul künde «laqtan» kelip bir-aq şıqtı.
Şärkez sezimniñ pendesi iştey alağarjaq tartıp kele jatqanda maşïna basın irikti. Jol ayrğındağı beket edi. Jolawşılar japırlap kölikten tüsip jattı.
Osı arada biraz üzilis jasamaq. Aqındar top bastawşını kewkewlep, sw jağasına alıp bardı.
Tağı da dastarqan! Tağı da söz! Japan dalalda tos köteris! Bäri birin-biri madaqtaydı. Birinen biri maqtaw dämetedi.
Aqın sw jağalap ketti. Birşama waqıt ötkende oğan ayqaylap, qol bulğastı.
Jurt temir-kölikke otırarda ol:
- Men osı arada qalamın. Jılqı zavodına qayta soğamın, – dedi.
Top bastawşı ejireydi.
- Sapardıñ şırqın buzıp, qalayşa jırılıp qalasıñ? Nasïxat byurosına ne betiñmen körinesiñ?
-Bara jawap beremin!
Erteñinde ol keşegi mezgilde, sarı säskede jılqı zavodında jürdi.
***
Qabırğası muzday jabıq qoranı aralap şıqtı. Közi şatınap, qulağı edireygen asaw attar jeligi basılmağan sodır-sotqar bozbastarday äser etti. Dalağa şığarsa betimen şawıp, uylığıp, quyındatıp, közsiz soyqan salatınday. Itırınıp, ıtqıp turğan jarawlardıñ işinde küysizi birew. Bayağı Absent. Ol birawıq sarı awrwdan sarğayğan şerli dimkasqa, birawıq köpti körgen danışpan qarïyağa uqsaydı. «Ey, asawlar, jelikteriñ äli-aq basıladı. Asqanğa tosqan boladı. Sender de qartayasıñdar, mağan uqsap tuğırdan tüsesiñder» degendey jan-jağına jalqaw burılıp, közin töñkere qaraydı. O bastağı närkes qara köz – bul künde qızıl-qoñır, şetin şel basa bastağandıqtan şegirlenip te ketedi. Qartayğan adamnıñ köz janarı qaşıp, bozamıq tarsa, ol – tabïğat zañı. Absenttiñ köziniñ özgerwinde bastan keşken şattıqtıñ sağınışı, şerdiñ zardabı jatqanday. Birawıq jas jwğanday, birawıq qan jwğanday äser etedi.
Aqın oylanıp tur. Tört tüliktiñ eñ aqıldısı jılqı bolsa, jılqınıñ eñ aqıldısı – bïşisi. Eki ayaqtınıñ özi bïden şatassa, tört ayaqtı şataspaydı. Mwzıkanı adamnan artıq tüsinetin jılqı bar. Bağı zamanğa köz jetpese, bertinniñ özinde Tättimbettiñ aqboz atı dombıranıñ sazına oray bï bïlegeni belgili. Änşi Balwan Şolaqtıñ atı qañtarwsız tursa, odan asqan änşi Aqan seriniñ qosalqı atı soñınan qalmay erip jürgen. Ataqtı Maqpalqara sol.
Mäskewde körgende mınaw Absent te maqpalday qara edi. Bul künde qaraker tartıptı. Qulınında qızıl bolğanın, odan qızıl-küreñ, odan alqarakök tartıp, maqpalqarağa aynalğanın keyingi mamannan estigen. Bul kündegi qarakerligine qarağanda tarlan aşpastıñ tuqımınan, tarlan aşpasa, bul twğannan bäygege jaralmay bïşilkke jaralğan. Aqın solay. Ïä, basqalardan erekşe sezinedi.
Onı qïnaytın bir jumbaq. Absenttiñ tulğası tulpardıñ tulğasınday. Jotası tup-tutas, bası qağilez üşkir, jibek jal, qulan quyrıq, bota tirsek, quyma tuyaq. Tanawı qanday janwardıñ. Qanşa şapsa şarşatpaytın şelek-tanaw! Tula boyındağı bir ğana küdik, moynı uzındaw sïyaqtı. Biraq bul bïşi ğoy. Fïzïkanıñ zañı boyınşa, awırtpalıqtı köp körgen müşe özgerip turmaq. Mümkin Absenttiñ moynı şamadan tıs jattıqtırwdıñ zardabı şığar.
Nede bolsa, aqın Absenttiñ zamanında bäygege bir qosılmağanına ökinedi. Älemdegi eñ jüyrik jılqı osı ma, kim bilsin!
Qazaq bïşiden jüyrikti jaqsı köredi. Közi körmese de: «Pälenşe ekeñniñ atı bäygeden kelipti», – dep kümpildesedi. Ol at bäygeden qalay keldi, ozıp keldi me, üzeñgilesin qulatıp keldi me, onımen jumısı bolmaydı.
At qumar aqın bir sät özine nazalanadı. «Osı meniñ özim kerenaw-kenje emespin be? Bïşiniñ jeldi ayaqtan nesi kem? Köz körmeytin jüyrikten köz aldında mıñ buralıp, qırıq qubılıp bï bïleytin sïqır artıq emes pe?» dep oylaydı.
Onıñ endigi ökinişi Mäskewde oqıp jürgen kezinde osı Absenttiñ jerles ekenin bilmewine sayadı. «Ätegen-ay, jüyrikke aqşa tigip iş küydirgenşe osınıñ qasına nege barmadım, nege mañdayına täwep etpedim, nege Lev Fïlatovtıñ qolın qıspadım!» – dep puşayman boladı.
Biraz turıp-turıp: «Jamannıñ aqılı tüsten keyin kiredi» degen osı!»-dep bir qoydı. Ol tordağı atqa qarap:
-Absent, sen keşir! – dedi.
Absenttiñ qızıl qoñır közi tunjırıp ketti. Basın qïsaytıp, tordan asırdı. Salpaq erni jıbırlap, saqalı şoşañdadı. Ïeginiñ astına bitken saqaldıñ bir talı aq edi. Qunardan ayırılğan aq qılşıq süykimsizdenip turdı.
Jılqı otız jasqa deyin ömir süredi. Otız beske keletini ilwde birew. Jıïarmadan jaña asqan Absent tım käri. Jalı küldey kögildirlenip, tügi qwara bastağan. Basınıñ tamırı bilemdenip tur. Qabırğası sïdam-sïdam. Miner jaq ayağınıñ tizesi şor. Sol ayağı süyel baylağan aqın aq tuyaqtıñ osal keletinin Wrwsovtıñ kitabınan biletin edi. Absenttiñ quyma aq tuyağı bïden müjilgenin özinşe payımdap tur. Sorına qaray qoranıñ edeni cement. Qawqarsız tuyaqtı jegidey jeytinin oylağanda jüregi demigip sala berdi.
Ayanış sezimine boy aldırğan aqın qolın sozıp Abenttiñ basınan sïpadı. Qant jegizedi dep oylağan at awzın aşqanda bası pildiñ basına uqsap ketti. «Qïyal şirkin qızıq-aw, -dep oyladı aqın, – qoradağı at birese arıstanğa, birese adamğa, birese pilge uqsaydı. Qazqalpınan awmaytın ne bar?!»
1952 jılı twğan Absent 1956 jılı tört jasında, qazaqşa aytqanda, bestisinde Mäskewdiñ ïppodromına alınıp, 1969 jılı qaytarıladı. Eseygende Absent mekeniniñ uñğıl-şuñğılın jaqsı biledi. Bul künde onı bağıp-qağatın adam Mäskewdiñ ïppodromınan kümis sağat tağıp, arnawlı aylıq alıp turadı. Etene baqtaşıdan göri köldeneñ aqınğa Absent köbirek iş tartatınday. Ol oğan jawdıray qarap, naz-nala tögedi. Oqıranıstıñ ayağı ıñqılğa aynaladı. «Aqınım, meniñ jetken jerim osı!» degendi töl tilinde, tuñğïıq tüysikte jetkizedi. Sırşıl aqın da iştey emirenip, egilip, sögilip tur. «Törinen köri jwıq şaqta qapasqa baylap qoymay twıp-ösken jerin nege aralatpaydı. At aynalıp qazığın tapsa, qazıqta bir-aq tün tünemewşi me edi. «Adasqannıñ ayıbı joq, qaytıp üyirin tapqan soñ» degende ata qazaq bawırmal üyirdi meñzemep pe edi. Ït arqası qïyannan qaşıp keletin tekti ayğırlar işqustalıqqa şıdağan ba eken?!»
Aqın qïyaldandı. Osı Absent bestisinde Mäskewge keterinde oynaq salğan jerimen, üyirimen qoştatı ma eken? Dünïeniñ tört burışın kememen, samoletpen aralap, «jer şarınıñ kosmonavtı» atanğanda künderiniñ küninde bayağı mekenge qaytıp oralamın dep boljadı ma eken? Onıñ endigi qwanışı ne, armanı ne? Sarıp bop jürek awrwına uşırağan käri ayğır öziniñ urpağı otızdan astam ekenin bile me eken? Almatınıñ, Kïevtiñ cïrkinde oynaytın urpaqtarı atasınıñ aqwalın oylay ma eken?
Aqın jılqınıñ tabïğatı, näsili twralı jazılğan kitaptarğa sense, attı adamşa sayratatın jazwşılarğa ïlanbaydı. «Äy, osı seniki dolbar şığar. Attıñ işine kirip-şıqqan joq şığarsıñ», – dep oylaydı. Söyte tura ol osı arada Absentpen sırlasqanday äserlenedi. Ol «Absent» degen poéma jazadı. Mümkin atı «Qoş, Absent» bolar. Ärïne, Ilïyas Jansügirovtıñ «Qulagerinen» asıp tüsw qïın. Biraq bul bïşi ğoy. Qay aqın bïşini jırladı? Qız da bïşi, böken de bïşi, jılqı da bïşi, qoraz da bïşi… «Oy, men ne ğıp şatasıp bara jatırmın?!» dep oylaydı aqın. Ol Absentke qaraydı, Absent oğan qaraydı. Ekewi eki tilde söylesip, egiz jürekpen tüsinisedi.
Aqalteke men qarabayırdan twğan bwdan bïşiniñ enesi Aqküş bolsa, odan arğı törkini mälim emes. Aqın osığan ökinedi. Jer-jahandağı sulw janwardıñ keleşek urpaqtarğa paş bolwın tileydi. Onıñ köñilinde bolaşaq dastan sazı kümbirleydi. Absent pen aqın tilmaş kerek etpeytin muñlı mwzıka arqılı tabısadı…
Täken Älimqulov, argymaq.kz
Bastı swret: www.animalist.ru


text:
Rusiyeniñ yarımada işğaline qoltutqan «Krımskaya pravda» neşiri saytında keçirilgen sorav neticeleriniñ qalplığı aqqında bildire. Soravnıñ suali: «Bugün bütün Qırım referendumınıñ suallerine nasıl cevap berir ediñiz?».
Muarririyetniñ resmiy beyanatında aytıla ki, «Krımskaya pravda» neşiriniñ saytı DdoS-ücümine oğradı, onıñ neticesinde neşirniñ internet versiyasını açmaq zor oldı.
«Areketlerniñ ardı-sıra olğanına köre, mında ukrain internet neşirlerniñ evelden azırlağan ve planlaştırılğan provokatsiya aqqında laf kete. Onıñ maqsadı belli – qırımlılarnıñ çoqusı 2014 senesi mart 16-da keçirilgen referendumda şübelengenini köstermektir. Asılında bunıñ kerçek ile iç bir alâqası yoq. Neşirniñ qırımlılar arasında elektron poçta, telefon vastası ile keçirilgen işbu soravnıñ neticeleri bam-başqa oldı», – dep izaatladı sorav neticelerini gazetanıñ baş muarriri Mihail Baharev.
Neşir qayd ete ki, haker ücümi devam etmekte. Bundan sebep sayt muarririyeti soravnıñ neticelerini lâğu etmege qarar berdi.
«Krımskaya pravda» «Siz umumqırım referendumınıñ suallerine bugün nasıl cevap berir ediñiz?» sualini bergen edi. Rey bergenlerniñ 61% «Qırımnıñ Ukraina terkibinde keñ vekâletlerini» saylaycağını bildirdi. Mart 9 künü saat 8:00-ge qadar 4510 insan sevap berdi. Rusiyege 19% qoşulır edi, daa 20% «referendumğa kelmez edi».
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
2015 senesi avgust 18 künü Kiyevde köçip kelgenlerge yardım etken cemaat teşkilâtlarını birleştirecek «Serbest insanlar evi» işke başlaycaq, bildire «KrımSOS» teşebbüsi.
«Köçip kelgenlerge yuridik ve maneviy yardımnı, iş ve iş tapuv boyunca tevsiyelerni, gumanitar yardımnı köstermek ve diger müim meselelerni muzakere etmek içün imkân bermek maqsadı ile «Serbest insanlar evi» teşkil etildi. Mında nevbetteki teşkilâtlar kire: KrımSOS, Vostok-SOS, Serbest insanlarnı meşğul etüv merkezi, Yañı Donbass», – añlatalar teşkilâtta.
Yardımnı köçip kelgenler Kiyevde Frunze soqağı, 13 D (yañı serleva – Kirillovskaya, 13 D) adresi boyunca elde ete bilecek.
«Serbest insanlar evi» «KrımSOS» cemaat teşebbüsi tarafından «Cemaat işançını pekitüv ukrain teşebbüsi» leyhasınıñ çerçivesinde teşkil etildi.
Ukraina İçtimaiy siyaseti nazirliginiñ soñki malümatına köre, 2015 senesi avgust 3-ne Donbass ve Qırımdan 1414798 köçip kelgen insan qayd etildi.


text:
Kremlge bağlı Qırım akimiyeti 2017 senesi şeer tasil müessiselerine 1-4 sınıf talebeleri içün künde bir sıcaq yemek bedava berilmesine 427 million ruble ayırdı. Bu aqta Rusiyeniñ Qırımdaki parlamentiniñ qararında söz kete.
Fevral 13 künü Rusiyeniñ Qırımda tain etken nazirler şurasınıñ qararında: «İlâvege binaen, 2017 senesi Qırım Cumhuriyetiniñ bücetinden belediye tasil müessiselerine 1-4 sınıf talebeleri içün künde bir sıc1aq yemek (sabalıq) bedava berilmesine belediye bücetlerine sermiya ayırmaq», – dep aytıla.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bu sene qırımtatar halqınıñ ulu şairi, dramaturg, tarihçı Amdi Giraybaynıñ doğğanına 115 yıl tola. Onıñ ayatı Stalin devriniñ ilk yıllarında soñuna yetti...
Amdi Giraybay (Abdulafat Lâtifov) 1901 senesi fevral ayında Qırımda ülema qorantasında dünyağa keldi.
Başlanğıç mektebini Qarasuvbazarda bitirip, 1917 senesi açılğan Aqmescitteki ruşdiyege oqumağa kirdi. 1921 senesi belli bir müddet Qırım universitetiniñ emek fakultetinde oqudı, amma maddiy qıyınlıqlardan sebep oquşı devam etmedi. Genç Milletlerniñ işleri boyunca halq komissariatında çalışa, cemaat faaliyetinen oğraşa; şiir yaza. Giraybaynıñ şiiriyet icadınıñ eñ faal vaqtı 1918-1923 seneleri ola. Genç bir insan tam şekillengen bir icadını köstere!
Bir çoq zamandaşı – bu nesilniñ yazıcıları kibi – inqilâptan ilham aldı.
1920 senesi Giraybay «Hoş keldiñiz» şiirinde şu satırlarnı yaza:
Ey, horlanğan, örselengen carlılar!
Qul etilgen Çoñğar, Çatırtavlılar!
Uyanıñız! Eski dünya sallandı,
Nursız turğan küneş endi allandı.
Yigirmi yaşında bir müellif «Tatar içün» şiirinde öz halqınıñ ayırılmaz bir parçası olıp çıqa:
Qol koterip Tatar, Tatar, degende
Tatar qanı sınırlarga kelgende
Men dünyaga bir cumurdıq urarman,
Duşmanımnıñ tacın,tahtın qırarman!
Tatar içün deryalarnı tıyarman,
Bir ineniñ teşigine sıyarman,
Tatar içün incerermen, azarman,
Tatar sözün baştaşıma yazarman!
1921 senesi yazğan «Tatar ocasına» şiirinde Giraybay oca sımasını köstere. Oña halq yolunı kösterecek keçmiş ve kelecekniñ yaratıcısı, «maneviy ustaz» dep ayta.
1921 senesi Qırımda deşetli bir açlıq başlana. Giraybay oña «Öksüzler» pyesasını bağışlay. Oquyıcı bütün canlılarnıñ ölümini köre. Bu da bala seslerinen beraber kele.
1923 senesi Giraybar Türkiyege ketip, İstanbul universitetiniñ filologiya bölügine oqumağa kire. Oquş neticesi «Qırım tarihı» dissertatsiyası ola. 1926 senesiniñ soñunda Giraybay vatanına qaytıp, Yañı türk elifbesi cemiyetiniñ vilâyet şurasında çalışa. O, şiir yazmağa devam ete.
Şair öz şiirlerinde çoq belâ körgen halqınıñ tarihını aks ettirdi
Şair öz şiirlerinde çoq belâ körgen halqınıñ tarihını aks ettirdi: «Cigitke» (1918), «Añma şu künleri» (1920), «Yaş tatarlarğa» (1921), «Tuvğan tilime» (1921), «Hoş keldiñiz» (1921); Giraybaynıñ bir çoq eseri Qırımda XVIII asırnıñ tarihiy adise-vaqialarına bağışlana: «Tintüv» poeması (1920), «Keçti endi» (1922), «Hicret» (1923).
Bu istidatlı şair ve nesirciniñ ayatı o qadar qısqa olmasa edi, daa neler yazar edi. Maalesef, Giraybaynıñ ayat yolu pek qısqa oldı.
1928 senesi mayısta Veli İbraimov qurşunğa tizilgen soñ onıñnen bağ tutqan er kes taqip etile. Amdi Giraybay da apiske alına.
«Milli-Firqa» işiniñ taqiqat vesiqalarında şunı oquymız: «Veli İbraimov taqımınıñ eñ küçlü ve itibarlı tayançı yoq etilgen soñ qırımtatarlar arasında aydutlıq ve onıñ tamırlarını tolusınen yoq etme fırsatı peyda oldı. Bu tedqiq neticesinde Qırımda onıñ tam şekillengen bir özegi tapıldı – «Milli-Firqa» milletçiler firqası».
Giraybaynı «Milli-Firqa» qırımtatar milletçi firqasına ait olması, bu «qarşı-devrimci teşkilâtta» faal iştirak etmesi ile qabaatladılar. Qabaat vesiqasında aytıla ki, 1922 senesi Türkiyege Veli İbraimov tarafından anda icret etken firqa reberi Cafer Seydamet ile bağ qurması içün yollanıldı. Aynı vaqıtta, «Milli-Firqanıñ» faal iştirakçisi olıp, Giraybay Qırımdaki gençler arasında işni idare ete, komsomol ile küreşe, Türkiye içün casuslıq yapqan eken.
Taqiqat tasnifine binaen, mahküm etilgen Giraybay «Türkiye ile bağlı olğan M-F hadimleri» taqımına kirgen edi.
Giraybay Veli İbraimovnı tanımaqnen beraber, Cafer Seydametniñ qız qardaşı ile evli edi. İşniñ «netice malümatında» şöyle denile: «İş malümatına köre Amdi Giraybay Qırımnıñ «Milli-Firqa» qarşı-devrimci teşkilâtınıñ faal azası olıp, eali arasında sovetlerge qarşı işnen oğraştı ve bu teşkilâtnıñ tatar gençleri arasında qarşı-devrimci işinden liderlerinden biri edi. Türkiyedeki Qırımdan icret etkenlernen, hususan Seydametov ile bağ tutması, em de Türkiye içün casuslıq faaliyetiniñ keçirilmesi ile qabaatlanğan edi».
1930 senesi sentâbr 13-de Amdi Giraybay Moskvanıñ Butırka apishanesinde qurşunğa tizildi
1928 senesi dekabr ayında Amdi Giraybaynıñ cezası aydınlatıldı: qurşunğa tizilecek. 1930 senesi sentâbr 13-de Amdi Giraybay Moskvanıñ Butırka apishanesinde qurşunğa tizildi. O, 29 yaşında edi.
1991 senesi Amdi Giraybay cinaiy mesülietke çekilmesi içün sebep olmağanından reabilitatsiya etilgen edi. Giraybay qabaatsız olğanını añlatmaq içün tam altmış yıl kerek oldı, onıñ eserleri oquyıcılarğa qaytıp, derc etilmege başladı.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi (QMDİ) yarımadada «hac seferini teşkil etmek içün onıñ yekâne aqqı» olğanını ilân etti. Böyle qarar iyün 2-de Aqmescitte keçirilgen Hac-missiyanıñ toplaşuvında alındı, dep bildire QMDİ matbuat hızmeti.
İyün 2-de Aqmescitte keçirilgen «Rusiye musulmanları içün hac seferiniñ teşkil etilüvi: keçken ve kelecek zaman. İslâm terrorizmge qarşı» mevzulı konferentsiyada Qırım müftisi hacı Emirali Ablayev Hac-missiya eyyetiniñ azalarına Qırım territoriyasında musulmanlar içün hac seferini teşkil etmek aqqını Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresine belgilemek teklifinen bulundı.
Müftiniñ fikrince, bu «musulmanlarğa aldanmaqtan qaçınmağa yardım etecektir».
«Hac seferi teşkilâtçısı acılarnıñ ömrü, sağlığı ve havfsızlığı içün bütün mesüliyetni boynuna ala», – dep qayd etti Emirali Ablayev.
Rusiye Federal meclisiniñ Federatsiya şurası reisiniñ muavini, Rusiye Federatsiyası hac meseleleri boyunca vekâletlisi İlyas Magomed-Salamoviç Umahanov Qırım müftisiniñ teklifiniñ protokolğa kirsetilecegini qayd etti: Qırımda acılıq seferi teşkil etilmesi içün mesüliyetli QMDİ ola, hac-operatorı ise, «Muslim-Tur» şirketidir.
2015 senesi, QMDİ malümatına köre, Qırımdan 322 insan acılıqqa barıp keldi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Çetel işler nazirligi aprel 21 künü Rusiye prezidenti yanındaki insan aqları boyunca Şurasınıñ azası Yevgeniy Bobrov, «Memorial» uquq qorçalayıcı merkeziniñ «Migratsiya i pravo» ağınıñ yolbaşçısı Svetlana Gannuşkina ve ağnıñ adliyecisi Olga Tseytlina tarafından azırlağan malümatqa esaslana. Keçirilgen soravlar neticesinde müellifler Qırım «referndumına» kelgen 30-50% iştirakçilerden Rusiyege qoşuluvına 50-60% qol tutqanı aqqınla aytalar. Bunıñnen beraber, vesiqada qayd olunğanı kibi, Qırım sakinleri tek Rusiyege qoşuluvı aqqında degil de, evelki rejimniñ qabarcılığınıñ toqtatılmasına da rey bergen ekenler.
«Etilgen işğal Qırım sakinleriniñ çoqusınıñ meraq ve itibarına qarşı çıqa. Demek, Qırım mıtlaqa Rusiye işğalinden azat olacaq», – eminler Çetel işler nazirliginde.
«Daa bir kerek qayd etemiz, vaqıtnca Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti Ukraina devletiniñ qısmı ola», – denile beyanatta.
Rusiye prezidenti yanındaki insan aqları boyunca Şurası keçken ayda «Qırım sakinleriniñ problemleri» aqqında malümatnı aşkâr etti. Mevzulardan birisi separatist akimiyeti tarafından acele sürette Rusiye qoşuluvı aqqında keçirilgen «referendumnıñ» neticeleri. Qırımda «Referendum»dan soñ kelgen 83% iştirakçilerniñ 97% Rusiye qoşuluvına qol tutqanı aqqında ilân ete ediler. Buña oşağan neticeler Aqyarda da yanğıradı. Bu aqta şübeler birden peyda olmağa başladı.
Dünyanıñ bir çoq devleti ve halqara birleşmeleri Ukraina, Qırım ve halqara qanunlarına ters kelgen bu «referendum»nı ve Ukraina qısmında keçirilgen Rusiye işğalini de tanımadı. BMT Baş assambleyasında memleket-azalarınıñ yarısından da çoqusı «referendum»nıñ qanunsız olğanına rey berdi.


text:
Qırımnıñ Qarasuvbazar şeerinde 90 yaşına kelgen qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Nuriye apte Biyazova vefat etti dep bildire Qırım.Aqiqatqa Qırım insan aqları kontakt gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov.
«Bugün bizler qara haber aldıq – Nuriye Biyazova vefat etken. Biz Qırımğa endi qaytqan vaqıtlarda, o qırımtatar milliy areketiniñ eñ faal iştirakçilerinden biri olğan edi. Biz onıñ Qarasuvbazardaki evinde pek sıq toplaşa, o materiallar derc ettire, maqalaler yaza edi. Milliy areket içün pek büyük iş yapa edi» – dep ikâye etti uquimayecisi.
Bu yıl baarde Nuriye Biyazova qırımtatarlarnıñ 1944 senesindeki sürgünine bağışlanğan «Akis» adlı avtobiografik kitap bastırğan edi.
Nuriye Biyazova 1928 senesi fevaralniñ 21-nde Bağçasarayda dünyağa kele. 10944 senesi mayısnıñ 18-nde Özbekistanğa sürgün etile ve anda ana-babasınen eki aptesini defin ete. 1989 senesi Qırımğa qaytqan soñ, şu arada qırımtatar milliy areketinin faal iştirakçilerinden biri ola.


text:
Qırımda qırımtatar muhtariyetiniñ teşkil etilmesi boyunca Esas qanunğa deñişmeler kirsetilmesinen bağlı meseleler boyunca Anayasa komissiyasına qırımtatar temsilcileri kirecek. Bu aqta Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iyün 3-te Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında bildirdi.
«Esas qanun içün azırlaycağım bütün deñişmeler kibi, aynı şekil olacaq. Bu, Esas qanun komissiyasına teslim etilmesi, oña qırımtatar temsilcileriniñ kirmesi, diqqatnen yapılğan çalışma, muzakereler, imzalanma ve Yuqarı Radağa teslim etilmesi olacaqtır», – dedi Ukraina prezidenti, ve «qırımtatarlarğa işanmaq kerek, olardan qorqmaq kerekmey», dep qoştı.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, devlet Anayasasına qırımtatar milliy territorial muhtariyetiniñ teşkil etilmesi içün kerekli deñişmelerniñ tezce kirsetilmesine yardımcı olacağını vade etti.
2015 senesi Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukraina Esas qanunına Qırımda qırımtatarlarnıñ milliy muhtariyeti aqqında maddelerni kirsetmege kerek olğanı aqqında ilân etti. O, aynı vaqıtta, halq deputatlarını devlet Anayasasına mütenasip deñişmelerniñ kirsetilmesine qol tutmağa çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda yarımadanıñ gaznen temin etilmesi leyhalarını azırlamaq niyetindeler, – dep bildirdi Qırım ükümetiniñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov. Qırım Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire ki, bunı Aksenov Sudaq civarındaki Qutlaq köyünde (Veseloye, – QA) gaz açılış merasiminde bildirdi.
«Bizler bu sene bütün leyharlarnı azırlamaq içün çalışamız, bütün leyha vesiqalarını azırlap, kelecek sene işke başlaycaq olamız. Esnas kete, eki yıl içinde Qırımnı gaz ile temin eterik, dep tüşünemiz», – dedi o.
Aksenovnıñ qayd etkenine köre, şimdiki akimiyetniñ «eyi işleri» endi başlana.
Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Qırımnıñ gaz ile temin etilmesi devlet programmasınıñ azırlanmasını 2017 senesine qadar qaldırdılar, çünki tender olmadı, eki leyha institutlarınıñ arizaları ise red etildi.
Aqyarda 2014 senesinden itibaren gaz temini programmasınıñ amelge keçirilmesi toqtatıldı.
2015 senesi mart ayında Aksenov bir buçuq yıl içinde bütün yarımadanı gaznen temin etmege vade etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl aytqanı kibi, Qırımda uquq qoruyıcılar Meclis azaları ve Qurultay temsilcileri evlerinde tintüvlerni keçirmege devam eteler.
«Dekabr 2 künü tintüv tek Sudaq regional meclisiniñ temsilcisi degil de, iş adamı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Sadıh Tabahnıñ efinde de keçirildi. Bunıñ ile tintüv Qurultayınıñ Teftiş komissiyasınıñ başı Ali Özenbaşnıñ evinde keçirilmek kerek edi, amma FSB ve politsiya hadimleri onı ve tuvğanlarını evinde rastketirmediler», – yazdı Celâl Facebookta.
«Ali Özenbaş gizlenmey ve tintüvlerden qorqmağanını bildire, amma FSB hadimlerine kerek olsa, oña qanuniy şekilde celpnameni yollasınlar, çünki evelleri o er vaqıt uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimlerine sorğu ve subetlerge kele edi», – dep qoştı o.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organları adet üzre tintüvlerni izaatlamay.
Dekabr 2 künü Sudaqta Rusiye mahsus hızmetleri rayon meclisiniñ reisi İlver Ametovnıñ evinde tintüv keçirdiler.
Noyabr 30 künü Qırımda İçki rayon regional meclisiniñ reisi Rustem Mennanov, İslâm-Terek regional meclisiniñ reisi Ekrem Abdulvatovnıñ evlerinde tintüv keçirildi.