text:
Osama bin Laden aradan ber yıldan artıq waqıt ütkännän soñ cibärgän yaña video tasmada AQŞ citäkçese G.Bushnı tänqitläp Amerikada yaña höcümnär bula ala dip kisätä.Şuşı video-tasmanıñ sişämbedäge tawış birügä täsire bilgele tügel.
(audio) Comğa kiç Al-Jazeera televidiäsendä xäbär uquçı Osama bin Laden tasmasın tamaşaçılarğa menä şulay täqdim ittte. Video tasmada Osama bin Laden sälämät kürenä.Anıñ çığışınnan özek(audio)
Amerika xalqı min bu kündermädä sezgä ikençe Manhatten buldırmau öçen in yaxşı çara häm suğışnıñ säbäp wä näticäläre turında söyliäçäkmem. İminlek in möhim keşelek mäsäläse häm irekle keşelär ber qayçan da iminlektän wazkiçmi.Prezident G.Bush äytkäneçä , bez ireklekkä qarşı tügel . ni öçen ul bezneñ misal öçen Şwedsiägä höcüm itmäwebezne añlatıp birmi . Bez irekle keşelär bulmasa idek , 19 gönaxsız keşeneñ üzen qorban itüenä röxsät itmäs idek.Bez sezgä qarşı suğışırğa tieş. Çönki bez irekle keşelär häm bez ireklekne barlıq keşelärgä birergä telibez.Sez bezneñ iminlekne yañağan öçen bez sezneñ iminlekne qurqınıç astına quyabız.
Bin Laden video tasmada 11nçe sintäber öçen cawaplı buluın açıq anıq itep berençe märtäbä äytä. ( xäterlätep ütäp 11 sintäberdä urlanğan oçqıçlar NY säwdä Üzäge häm Pentagonğa barıp bärelep yaqınça 3meñ keşeneñ häläk buluına säbäp buldı),Bin Laden 1982nçe yılda Amerikanıñ yaqlawı belän İzrael oçqıçları Livanda binalarnı bombalağanda min berençe märtäbä AQŞqa höcüm oyıştıru turında uyladım dip äytä häm yaña höcümnär bula ala dip yanıy. Ul amerikannar ikençe Manhattannı tuqtata alalar dip tä äytä. Video tasma AQŞta prezident saylawlarına 4 kön qalğanda kürsätelde. Bin ladennıñ Bushnıñ köndäşe Kerryne telgä aluı tasmanıñ yaña buluına işarä itä. G.Bush tasmağa şunduq reaksiä kürsätep(audio)
Min bik açıq itep äytäm: ilebezneñ doşmanı amerikannarnı qurqıta da täsir itä almıy. Min senator Kerry dä monıñ belän kileşä dip ışanam. Min amerikannnarğa bez bu terrorçılarğa qarşı suğışabız häm alarnı cinäçäkbez dip äytäsem kilä.
J.Kerry bin Laden häm xezmättäşlären yuq itergä wäğdä birde(audio)
Bez amerikannar Osama bin Laden häm anıñ terrorçıların tabu häm yuq mäsäläsendä berdäm fikerdä.Alar vaxşilär.Bu terroristlarnı küpme genä waqıt almasın qayda ğına bulmasın qulğa alu yäki üterü mäsäläsendä mine ber närsä dä tuqtata almıy.
Ämma dä läkin tasma qayber säyäsi bäxäslärgä dä säbäp buldı.Kerry Bushnı bin Ladennnı qulğa alalmadı,AQŞnı höcümnär aldında zäğif xäldä qaldırdı dip tänqitläde. G.Bush yaña tasmanı küzdä totqağanda andıy süzlär oyatsızlıq digän cawap qaytardı. Küzätüçelär video tasma sişämbe saylawlarında tawış birügä täsir itärme kisterep kenä cawap birep bulmıy di.Bälkim dä Bush terrorğa qarşı köräş alıp bara dip aña yardäm itäçäk ä bälkim dä bin Laden 3 yıl yarım yıldan soñ äle dä totılmadı digän argument J.Kerrygä fayda kiteräçäk
färidä xämit


c: text/html

text:
Rusiä üzeneñ terror isemlegen iğlan itä, ämma anda Xämas ta, Xizbulla da yuq
Comğa könne Rusiä töp xökümät basması "Rossiyskaya gazeta" aşa Mäskäw terror eşçänlege alıp bara dip sanağan oyışmalar isemlegen bäyän itte. İsemlek Rusiä prokuraturası täqdime belän ilneñ Yuğarı mäxkämäse tarafınnan tözelä, ämma asılda bu eşne Federal'' iminlek xezmäte FSB alıp bara. "Rossiyskaya gazeta"ğa da añlatmalarnı bu uñaydan anıñ xalıqara terror belän köräş idaräse citäkçese birde.
Soraw: Şul isemlektä xäzer xäbärlärdän töşmägän Xämas yä Xizbulla kebek oyışmalar kürenmi, gärçä Quşma Ştatlarnıñ näq şundıy uq isemlegendä alar ikese bar.
Äye, Rusiä iğlan itkän isemlektä Xämas ta, Xizbulla da yuq. Federal'' iminlek xezmäte wäkile monı, bezdä şul ike oyışma qatnaşında Rusiä cirendä qılınğan nindi dä bulsa terror ğämäle turında mäğlümat yuq, dip añlata.
Yuriy Sapunov, FSB Xämasnıñ da, Xizbullanıñ da üz azatlıq köräşendä qayber terror ısulların qullanuın yaxşı belä, häm alar kertelgän başqa isemleklärne tanıy, ämma Rusiädäge isemlek ul "turıdan-turı bezneñ däwlät iminlegenä qurqınıç tudırğan terror oyışmalarınnan tora", dip belderä. Şul uq Sapunov süzlärenä qarağanda, Tönyaq Kavkazda Rusiä köçlärenä qarşı suğışqan Basayev häm Xattab qayçandır, Xämas häm Xizbulla citäkçelären üz köräşenä cälep itärgä tırışıp qarağan bulğan, alar xätta Çeçnädäge suğışçılarnı qışın İzrailgä qarşı qullanu täqdime belän dä çıqqan. Ämma Xämas ta, Xizbulla da monı qabul itmäde, FSB monı bik yaxşı belä, di general Sapunov. Şulay itep, Rusiä xakimiäte terror oyışmaları isemlegen, alarnıñ Tönyaq Kavkazdağı çeçen häm başqa möselman xalıqlarınıñ qarşılıq köçlärenä bäyle bulu-bulmawına qarap tözegän digän xis qala.
Rusiä isemlegendä iğtibarnı cälep itkän tağın ber oyışma bar - ul da bulsa, "Xizb-ut-Taxrir äl-İslami", yäğni İslam azatlığı firkäse. Mäğlüm ki, älege oyışma üz maqsatlarına fäqät tınıç yullar aşa ğına ireşüne yaqlıy, qoral qullanunı kire qağa. Şuña da qaramastan, ul terror oyışmaları isemlegenä kertelgän.
"Xizb-ut-Taxrir" iseme Rusiä citäkçeläre öçen möselmannar yäşägän bar cirlärdä, şul isäptän Tönyaq Kavkaz häm İdel-Ural buylarında da, islam xälifäte tözü niäte belän bäyle. Bu oçraqta Mäskäwne "Xizb-ut-Taxrir"neñ näq menä şul maqsatı qurqıta. Ä inde ul moña niçek ireşergä teli, tınıç yullar aşamı, ällä inde başqaçamı, monısı nigezdä pravoslav däwlät qorıp yatqan Putin tirälegen bik qızıqsındırmıy.
Soñğı yıllarda Rusiäneñ möselmannar yäşägän töbäklärendä, şul isäptän Tatarstanda da, "Xizb-ut-Taxrir"gä bäyle buluda şiklänelgän keşelärne xökem itü dulqını uzdı. Monıñ uydırma ğäyepläwlärgä nigezlänüen Rusiäneñ keşe xoquqların yaqlawçı kürenekle wäkile Lev Ponomarev ta äytä:
"Qağidä bularaq alarğa narkotiklar, yädrälär tağalar, xäzer inde alarnı terror oyışması äğzası buluda da ğäyepli başladılar. Ämma min sezgä ışanıp şunı äytä alam - Rusiädä "Xizb-ut-Taxrir" äğzası qatnaşqan yäisä äzerläp yatqan ber genä terror ğämäle dä älegä bulmadı", di Lev Ponomarev.
Kärim Kamal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“Tatarskie novosti” gazetasına küzätü
Mäskäwdä basılıp, xäzer inde böten Rusiädä tarala torğan “Tatarskie novosti” gazetasınıñ bıyılğı berençe sanı dönya kürde. Älbättä, yaña yılnıñ berençe sanı bulğaç qotlawlar da küp kenä gazetada. Rus häm tatar tellärendä basılğan dürtençe häm bişençe bitlärdä urın alğan qotlawlarda bezne millätebezgä tanış bulğan şäxeslär täbrik itä . Alar barısı da redaksiä tarafınnan täqdim itelgän 3 sorawğa cawap birgän. Sezneñ öçen yaña yıl bäyräme närsä ul? Uzğan 2004 yılnıñ iñ tä`sirle waqiğası häm yaña 2005 yıldan närsälär kötäsez? Sezneñ xäteregezdä iñ tirän uyılıp qalğan bäyrämne isegezgä töşerä almassızmı? Şuşı sorawlarğa, Rusiä möftilär şurası räise Rawil Gaynetdin dä, Tatarstannıñ wäkälätle wäkile Nazif Mirixanov ta, gazetanıñ baş redaktorı İlyas Möslimov ta, şulay uq yazuçı Tufan Minnullin, Razil Valeev cırçılar Aydar Galimov häm Zöfär Bilalov belän Zäynäp Färxetdinova da cawap birgän. Ä inde alarnıñ bik qızıqlı cawapların “Tatarskie novosti” gazetasınıñ 1 sanında uqıp belergä bula. Şulay da bu äle gazetanıñ berençe bite tügel, ä inde gazetanıñ berençe bitendä yäğni tışlığında sport, futbol söyüçelärgä tanış bulğan Lokomotiv futbol klubındağı Diniär Biläletdinov fotosı urnaştırılğan. Häm anıñ belän äñgämä gazetanıñ 13 bitenä urnaştırılğan. Gazeta inde ğädäte buyınça häm sanda ber gazeta biten tutırıp bik bilgele millättäşebezneñ fotoräsemen birä. Häm ul şäxes belän äñgämä härwaqıtta da 13 bitkä urnaştırıla. 11 yıl dönya kürü däwerendä gazeta üz uquçısın taptı häm anıñ üz traditsiäläre dä uquçını cälep itä.Gazetanıñ ikençe bitendä härwaqıttağıça räsmi xäbärlär. İkençe bitkä urnaşqan Ramil Sabirov mäqäläse Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievqa 2004 yıl prezidentı dip atalğan Rusiäneñ milli olimpı büläge xaqında söyli. Häm anda Tatarstan prezidentınıñ fotoräseme dä urnaştırılğan. Şul uq bittä gazeta jurnalistı Aliä Sabirovanıñ Federal milli mädäni moxtariät räise Rimzil Valeev belän bulğan äñgämäse urın alğan. Bu äñgämä Mäskäwdä Başqortostan tatarların qorıltayı ütkännän soñ alınğan häm ul “Başqortostan tatarlarınıñ milli mädäni moxtariäte nindi bulır?” dip atala. Äñgämä rus telendä. Gazetanıñ öçençe bite tulısı belän diärlek, Qazanda Bötendöncya tatar kongressı ütkärgän kiñäşmä turında söyli. Bu kiñäşmä waqıtında “Tatarskie novosti” gazetası Bötendönya tatar kongressınıñ «Maqsatçanlıq öçen» digän diplomı belän büläklänüe xaqında da xäbär bar. Şuşı uq bittä gazeta, Böten dönya tatar kongressı belän berlektä iğlan itkän, “Ğaziz xalqım” häm “Listaya stranitsıy proşlogo” dip atalğan ike bäygeneñ şartları belän dä tanıştırğan.
Aldağı bitlärdä Qazan universitı yubileyı uñayınnan yazılğan zur külämle mäqäläne dä uqi alasız. Ä inde tatar dönyası dip atalğan bülektä Avstraliä, Litva , Finlyandiä tatarları turında mäğlümatlar bar. Gazetanıñ 7 bitendä tanılğan ğalim Rafayıl Xäkimovnıñ “Metamorfozı duxa” dip atalğan yaña kitabınnan özek bastırılğan. Ul 8 bittä jurnalist Dinä Alyautdinovanıñ Färit Asadullin belän äñgämäse, “Möselman Mäskäwe” digän kitabı çığuı uñayın basılğan. Gazetanıñ tuğızınçı bitendä “Tatar muzıkasınıñ simvolı” dip atalğan Salix Säydäşev turındağı mäqäläneñ avtorı Al''fred Säydäşev. Ul Böyek tatar kompozitorınıñ tuuına 104 häm wafatına 50 yıl tuldu uñayınnan yazılğan. Şul uq bittä gazetanıñ daimi avtorı Ğömär Bautdinovnıñ soñğı “Böyek möhacir” dip atalğan mäqäläse, İbn Battutanıñ 700 yıllığına bağışlanğan.”Tatarskie novosti” gazetasınıñ yaña yıl sanında şulay uq Mäskäwdä Sara Sadıykova häm Ğaziz Aydarskiğa bağışlap ütkärelgän kiçä turında da, Röstäm Abyazov citäkçelegendäge orkestrnıñ Mäskäwdäge çığışı xaqında da, şulay uq Başqortostan häm Tatarstannıñ atqazanğan cırçı Näzifä Qadıyrova belän äñgämä dä uqi alasız. Gazetanıñ 11 biten tutırıp yazılğan äñgämä Tatar estradısınıñ populyar cırçısı. Faniä Färxi belän. “Yäşlär bite” dip isemlängän, 12 bit tulısı belän Başqortostan yäşlärenä bağışlanğan. 14 bittä Wil Ğanievnıñ tatar telendä külämle “Şağir Därdmänd - milli ğorurlığıbız”dip atalğan mäqäläse isemennän ük kürenep tora. Biredä şulay uq şağir häm anıñ ğailäseneñ fotoräsemnäre dä birelgän. Gazeta tağı küp kenä qızıqlı mäqälälär belän tanışırğa bula. “Tatarskie novosti” gazetası böten Rusiä buyınça taratıla, ni ğäcäpter, ayğa ber genä märtäbä çığuına qaramastan iskermi dä, uqırğa da qızıqlı.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Bügen İran Ğiraq İdarä Şurası äğzası Äxmät Cäläbidän yäşeren mäğlümätlär aluı turındağı ğäyepläwlärne kire qaqtı.
İran tışqı eşlär ministrlığı wäkile Xämit Riza Asefi bügen mabuğat oçraşuında İran Çäläbi belän häm İdarä Şurasınıñ başqa äğzaları belän däwamlı dialog alıp bara, ämma küzläw ğäyepläwläre nigezsez dide.
Çäläbi üze dä Ğiraqtağı AQŞ okupatsiäsenä qarağan yäşeren mäğlümätlärne İranğa tapşıruı turındağı ğäyepläwlärne kire qağa
Comğa könne Ğiraq politsiäse AQŞ soldatları yardämendä Çäläbineñ yortın häm eş urınnarın tentede. AQŞ xökümäteneñ küptänge berektäşe bulğan Çäläbi Ğiraqta AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä belän bäyläneşlären özüe turında belderde.


text:
Mintimer Şäymiev: Latinğa qaytu buyınça eş tämamlanmıy
Sişämbe könne respublikanıñ Ministrlar kabinetında xökümät wäkilläreneñ küptän tügel genä Könyaq Koreyağa bulğan vizitınıñ yomğaqları xaqında söyläştelär. Premyer-ministrı yärdämçese Timur Şähiwäliev süzlärenä qarağanda, kiläçäktä Koreya wäkilläre belän bergälektä Tübän Kamadağı neft’ eşkärtü şirkäte genä tügel, ä sänäğät ölkäsendä tağın berniçä yaña proyekt tikşerelä ikän. Alar Tatarstanğa berniçä distä million dollar külämendä investitsiälär kiterergä tieş. Respublika Däwlät Şurasında Tatarstan xalıq deputatlarınıñ yärdämçeläre seminarı başlanıp kitte. Alar üzläreneñ eşlären kamilläşterü yulları xaqında kiñäşläşälär. Ä Tatarstannıñ iqtisat häm sänäğät ministrı Aleksey Paxomov häm ber törkem eşmäkärlär Mäskäwdä uzğan sänäğätçelär häm eşmäkärlär berlegeneñ XIV cıyılışında qatnaştı.
17 noyäber – Xalıqara studentlar berdämlege köne. Şuşı uñaydan respublika studentların Tatarstannıñ Sport häm yäşlär eşläre ministrı Marat Bariev qotladı. Bäyräm iäläre üzläre isä älege data uñayınnan ällä ni zur çaralar ütkärmäde. Anıñ qarawı, başqalanıñ Qazan däwlät universitetında uquçılar 17 noyäber könne dä bäyräm itülären däwam itte. Belgänegezçä, älege uqu yortı bu könnärdä üzeneñ 200 yıllıq yubileyın bilgeläp ütä. Çärşämbe könne anda töp bäyräm çaraları uzdı. Bu xaqta programmabıznıñ däwamında sez bezneñ xäbärçelärneñ yazmalarınnan äle işetersez. Xäzer isä respublikada iğtibar üzägendä torğan tağın ber tema xaqında. İnde menä ikençe kön Qazanda Rusiä Konstitutsion mäxkämäse qararı xaqında fiker alışalar. İşetkänsezder, mäxkämäneñ qararında respublikalarnıñ däwlät telläre yazılışı barı tik kiril xäreflärendä genä bula ala, dip äytelä. Xäyer, älege tema respublikada ğına tügel, ä böten Rusiädä zur qızıqsınu uyattı. Konstitutsion mäxkämäneñ qararı xaqında bar mäğlümät çaraları da xäbär itte, törle belgeçlär, ğadi keşelärneñ fikerlären citkerde. İnternettağı basmalar da bitaraf qalmadı. Tatar teleneñ latin imlasına qaytu tarixı belän tanıştıru, mäxkämä wäkilläre, Färit Möxämmätşinnıñ fikerläre belän tanıştıru belän berrättän, alarda başqa waqıtta sizelmägän tatar xalqına qarata qayğırtuçanlıq ta küp buldı. Añlatma birüçelär tatarlarnıñ kirilda näşer itelgän bay ädäbi mirasın yuğaltuı, respublikadan çittä yäşäwçe millättäşlärebezneñ tuğan teldän mäxrüm itelüe turında bik xislänep söylädelär. Şulay uq, Tatarstannı separatizmda, Rusiäne tarqawda, yuqqa millionlağan sum aqça sarıf itärgä teläwdä ğäyeplädelär. Xäyer, siräk kenä bulsa da, Konstitutsion mäxkämäneñ millätara mönäsäbätlärne bozarğa mömkin qarar qabul itüe xaqında äytüçelär dä buldı.
Respublikağa kilsäk, Tatarstan citäkçeläre dä bu qararğa üz mönäsäbätlären belderdelär. Bezneñ sişämbe programmabızda sez Färit Möxämmätşin häm Räzil Wäliev fikerlären işettegez. 17 noyäberdä respublika prezidentı Mintimer Şäymiev tä Rusiä Konstitutsion mäxkämäseneñ qararı turında uyları belän urtaqlaştı. Mintimer Şäymiev süzlärenä qarağanda, respublikada da, Konstitutsion mäxkämä wäkilläre kebek ük, Tatarstannan çittä yäşägän tatarlar niçek latin imlasına küçär digän şiklänülär bar. Şuña da, latinnı qaytaru xaqında tağın ber tapqır yaxşılap uylarğa kiräk. Läkin älege yünäleştä eş, eksperimentlar däwam itäçäk, dide Mintimer Şäymiev.
Respublikada näşer itelä torğan tatar telendäge mäğlümät çaraları isä älege mäs’älägä ällä ni ähämiät birmiçä, barı tik mäxkämä qararı xaqında räsmi belderülärne genä urnaştıru belän çiklände.
Gölnaz İlgizär


text:
Leban BMO qararı ölgesen kire qaqtı, Rice – tizräk qabul itergä çaqıra
Leban yağı bu dokumentnı kire qaqtı. Lebannıñ BMOdağı maxsus wäkile Näwhät Mäxmüt:
"Bezneñ töp taläp – bu ölgedä İzrail ğäskärlären Lebannan çığaru telgä dä alınmağan, äyterseñ alarğa qanuni tösmer birelä. İkençe yaqtan, bu qarşı tarafqa basıp kerüçelärgä qarşı höcüm itergä xoquq birä. Häm bu wazğiätne ber dä ciñeläytmi" di Leban wäkile.
Älege ölgedä bäreleşlär tuqtalıp, kileşügä ireşelgännän soñ Könyaq Lebanğa xalıqara köçlär kertü qaralğan. Quşma Ştatlar däwlät sekretare Condolleezza Rice anı "solıxqa taba berençe adım" dip atadı:
"Bu ölgedä İzrail ğäskärlären tulısınça çığaru qaralmağan. Bu fäqät berençe adım - utnı tuqtatu qararı, yağni, xärbi ğämällär, höcümnär, raketa atular – ğadi xalıqqa ğazap kitergä bu ğämällär tuqtatılırğa tieş" di däwlät sekretare.
Condolleezza Rice İminlek Şurasın bu ölgene düşämbe-sişämbe tawışqa quyarğa çaqırdı.
ağ


text: BMOnıñ keşe xoquqları ölkäsendäge yuğarı wäkile Louise Arbour İnguşetiä, Çeçnya häm Tönyaq Ossetiägä bulğan säfärennän soñ, Çeçnyada äle dä "qanun xakimiäte" tügel, ä "köç xakimiäte" xökem sörä, dip belderde. Bu xaqta ul Rusiägä säfären yomğaqlap Mäskäwdä ütkärgän matbuğat oçraşuında äytte. Arbour şulay uq, çeçen tärtip saqlaw köçläreneñ qayber çaraları, atap äytkändä qulğa alınğan keşelärne cäberläwenä borçılu belderde. 23 fivral, pänceşämbe könne Arbour Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşqan ide. Oçraşu waqıtında Putin, Rusiä keşe xoquqları mäsäläsendä xalıqara oyışmalar belän eşlärgä äzer, dip belderde, ämma xoquq mäsälälären säyäsiläştermäskä soradı.


text:
Böten dönya tatar kongressı Törkiädä küçmä ütırış ütkäräçäk
Böten dönya tatar kongressınıñ wäkilçelege bu konnärdä Törkiädägä kitte. Alar anda kongressnıñ quçmä utırışı bulaçaq. Bezneñ Törkiädäge millätäşebez Ruşan Biçuri xäbär itüençä, böten dönya tatar kongressı wäkilläre, mäğärif ministrı, sänğat ostalarınnan torğan 10 keşelek torkem berençe yış konendä Rusiäneñ Törkiädäge ilçelegendä oçraşu ütkärgän. Anda Tatarstan, Rusiä , Törkiä arsında xezmättäşlekne arttıru turında süz barğan. Şuşı urtaq mönäsäbätlärne başlap kitü öçen 7 dekaberdä İstanbulda yäşägän tatarlar belän oçraşular ütkärergä qarar itelde. Soñınnan, Qazan wäkillären İstanbul şähäre citäkçese qunaq itte. Anda ike qardäş şähär — İstanbul belän Qazan arasındağı mönäsäbätlärne üsterü turında fiker alışu bulğan.
5 dekaberdä Qazan qunaqları İskeşähärdä bulğan, annan soñ alar Ankarağa yul totaçaq. İskeşähärdä böten dönya tatar kongressı wäkilläre cirle tatarlar belän oçraşqan. Tatar awıllarınnñ xäle belän dä tanışıp çıqqan, dip xäbär itelä.
8 dekaber, comğa könne, İstanbulda Bötendönya tatar kongressınıñ kuç'mä utırışı bulaçaq.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan Bikä Timerova


text: Qırğızstannıñ ğadättäntış xällär ministrlığı, könyaqtağı Oş ölkäsendä işelep töşkän Kara-Tarık awılın qaplağan cir häm pıçraqtan bügen tağın 5 keşeneñ mäyete çığarılğan dip xäbär itte. Kiçä bulğan bu faciğadä yaqınça 38 keşe häläk buldı, alar arasında 17 bala häm 13 xatın-qız. Prezident Askar Akaev xökümätkä isän qalğannarğa yardäm itergä quştı. Soñğı 10 yılğa yaqın bulğan mondıy tabiğat qazalarınnan soñ xökümät cirle xalıqnı tawlı töbäklärdän kitergä öndi, läkin keşelärneñ küçenüenä aqça bülep birü turında ber süz dä yuq. Bu töbäktäge xalıq üze genä küçenü eşen başqara almıy.


text:
Räşit Yağfarovqa yubiley kiçäsendä beryulı 3 medal tapşırıldı
Räşit Yağfarovnıñ 60 yäşlek yubiley kiçäsen, alıp barğan Rabit Batulla berençe süzne Räşit Yağfarovnıñ fikerdäşe bilgele ğalim, İldus Ämirxanovqa birde. Tatar xalqınıñ törle çorlardağı tarixi batırları surätlängän, ĞüKamal teatr artistları uynawında, teatral'läşterelep kürsätelgän küreneş, bu kiçägä nindider ber kütärenke rux ta östäp cibärde.
Räşit Yağfarov üze turında süz başlağanda “ bu kiçäne millätebezneñ yazmışı turında söyläşep alıp barsaq, min bik şat bulır idem” dip äytte.
TR mädäniät ministrı urınbasarı Ayrat Cabbarov aña TR mädäniättäge qazanışları öçen kükräk bilgesen häm Qazannıñ 1000 yıllıq istälegenä çığarğan medal'ne tapşırdı.
Tatarstan Yazuçılar berlege idärä räise urınbasarı Älfät Zakircanov, üzeneñ qotlaw süzendä “Anıñ “Käcä -mäkärcä”, “ Tulparlarım”, “General ätäç” kebek şiğri cıyentıqların mäktäplärdä balalar kötep ala, anıñ şiğerläre ixlastan balalarğa xezmät itä, dip äytte.
Tatarstannıñ Tel, ädäbiät häm sänğät institutı isemennän yubilyarnı ğalimnär İlbaris Nadirov belän Flora Äxmätova qotladılar. Näqi İsänbät başlağan eşneñ däwamçısı bularaq tanılğan Räşit Yağfarovnıñ fol'klor ölkäsendäge ğilmi eşçänlegen bez berençe urınğa quyar idek, dip söylädelär alar.
Şağirlär Zinnur Mansurov, Xarras Äyup, Ğazinur Morat Räşit Yağfarovqa bağışlap yazğan şiğerlären uqıdılar.
“Küp yıllar millät öçen eşlisez”,- dip Räşit Yağfarovqa Kamal teatrı citäkçeläre teatrnıñ 100 yıllığına çığarılğan istälekle altın medale belän büläklädelär.
BTK BK räise Rinat Zakirov “Däwlätçelegebezneñ yaña etabında xalqıbız öçen eşlägän xezmätläregez, xalıq xörmäteneñ kürkäm ber çağılışı bulsın ” dip aña kongressnıñ iñ yuğarı bülägen tapşırdı.
Şulay itep, Räşit Yağfarovqa yubiley kiçäsendä beryulı 3 medal' häm ber kükräk bilgese tapşırıldı.
Tağın da , TR Fännär akademiäseneñ citäkçese Äxmät Mazgarov isemennän, TDGPU citäkçese Cämil Niğmatov isemennän täbrik xatları da tapşırıldı. Şulay uq, BTİÜ isemennän Tälğat Barievneñ , Böten tatar “Mäğärif” häm “Xalıqlar duslığı” oyışmasınnan, Üzebez” dip isemlängän yaña buın xäräkätennän dä qotlawlar yañğıradı.
Milli xäräkätneñ kürenekle ädibäse Älmira Ädiätullina “Qaya barmıy , nilär kürmi, İr-yegetkäy belän at başı”,- dip cırlap cibärep, aña Körän büläk itte.
Räşit Yagfarovnıñ yaqtaşları yubilyarğa Hidiät Aşirovnıñ “Närsä soñ töp şöğeleñ ?”dip yazğan şiğeren, Perm ölkäse xakimiäteneñ Räxmät xatın, häm tağın da bik küp büläklär tapşırdılar.
Konsert programmasında çığış yasawçılar da bik mul buldı:
Gennadi Makarov citäkçelegendäge “Aq qalfaq” fol'klor balalar ansamble“ , Qazannıñ Avia tözeleş rayonınıñ 10 gimnaziäsendä urnaşqan “Bällür” balalar biyu ansamble; cırçılar Ferdinant Säläxov, Aygöl Xäyri , İnzirä häm Sänifä Rangulovalar, Güzäl Urazova, Miñğol Galiev häm şulay uq İlnur Cihangirov, Närkäs Xarrasova çığış yasadılar.
Satira häm yumor ostası Almaz Xamzin çığışı häm Räşit Yağfarovnıñ yaqtaşı Mäsğüt İmaşevnıñ başqaruında alar bergä icat itkän “Barda tübätäye” cırı bu yubiley kiçäsen tağın da bizäp cibärde.
Menä şulay itep, siräk bulsa da, tatar milli xäräkäteneñ ädibenä, üze isän çaqta uq zurlawnı kürergä nasip buldı.
Mälikä Basıyr , Qazan.


text:
Teläçelelär kürenekle yaqtaşları belän oçraştı
Rayon xakimiäte başlığı urınbasarı Fidail Mortazin Teläçäge kilep töşügä ük, Azatlıqnıñ Yaña ğasır radiosında waqıtı qısqaruğa rizasızlığın belderep, bezneñ rayon xalqınıñ, cir xezmätendägelärneñ iñ yaratıp tıñlıy torğan, iñ küp xäbär ala torğan radiosı bit ul, dip östäde. Xakimiät wäkile süzlärenä qarağanda alar aydarlılarnıñ Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä yazğan üteneçläre turında da xäbärdar. İnde cir keşese, awıl keşese digännän, 8-nçe mart könne rayon üzägendäge mädäniät yortında ütkän kiçädä rayon başlığı İldar Nizamov iñ başta barsı da 20 şär yıl häm annan da kübebräk terlekçe häm sawımçı bulıp eşlägän, şul uq waqıtta 5 bala da tärbiäläp üstergän 5 xatın-qızğa Ana danı medale tapşırdı. Teläçelelär Tatarstan tarixında berençe tapqır üz rayonnarınnan çıqqan kürenekle cırçılarnı, sänğät ostaların bergä cıyıp awıllardan xatın-qızlarnı çaqırıp bäyräm ütkärde. 4 säğätkä yaqın barğan tamaşada çığış yasawçılar arasında äle cır, teatr dönyasına yaña ayaq basıp kilgän yäşlär dä, tatar estradasında uz urının tapqan Räsim Nizamov, çit il säxnälären dä üz itkän opera cırçısı Venera Gänieva da bar ide.
Min bügen räxätlänep Teläçemä qayttım. Min üzemneñ teläçem dip, min Teläçe qızı dip äytäm. Çönki äti-äniem çığışları belän Teläçe yağınnan. Äniem Subaş awılınnan, ätiem Keçe Mirätäk-Biçer awılınnan. Bala çağım böten kanikullar da şuşında uzdı. Räxätlänep qayttım bügen yaqtaşlarımnı qotlarğa. Konsertta bit Rabiğa Sibgatullina, Färit Xatipov, Aygöl Bariewa, Alinä Säfiullina… Küpme talantlar. Niçek inde mondıy oçraşuğa qaytmıysıñ… Min xäterlämim şulay artistlar bergä cıyılıp bäyräm könendä tuğan yaqlarına qaytu ul berençe tapqırdır mögäyen. Bu zur waqiğa.di Tatarstannıñ häm Rusiäneñ xalıq artistkası Venera Gäniewa. Ä cırçı Aygöl Bariewanıñ Teläçe yaqlarına iseme tanılğaç täwge qaytuı ikän.
Berençe tapqır Teläçegä yaqtaşlarım bularaq qayttım. Moña qadär gel Sabağa ğına qaytırğa turı kilde. Ätiem Saba yağınnan, ä äniem Teläçedän İske Cöri awılınnan. İnde nihayät mine Teläçegä dä çaqırdılar.
-Teläçegä küñel kübebräk tartamı, ällä Sabağamı? -İkese dä miña bik yaqın. Çönki minem bala ağım Teläçedä ütte. Ä inde yäşlegem Sabada ütte. Teläçene ayırıp bulmıy sabadan. 15 yıl elek Teläçe Saba rayonına kergän. Bik küp awıllar Saba rayonınnan çıqqan. Çikläre bulsa da, isemnäre törle bulsa da, barıber şul ber ük keşelär, ber ük cırçılar, ber ük icat keşeläre çıqqan. Şuña kürä ber rayon inde ul minem öçen.
-İkese dä miña bik yaqın. Çönki minem bala ağım Teläçedä ütte. Ä inde yäşlegem Sabada ütte. Teläçene ayırıp bulmıy sabadan. 15 yıl elek Teläçe Saba rayonına kergän. Bik küp awıllar Saba rayonınnan çıqqan. Çikläre bulsa da, isemnäre törle bulsa da, barıber şul ber ük keşelär, ber ük cırçılar, ber ük icat keşeläre çıqqan. Şuña kürä ber rayon inde ul minem öçen.Monnan 15 yıl elek isä Teläçe häm Saba rayonı ber ide. Qazan şähärennän 80 çaqırım yıraqlıqtağı bu rayon Sabadan ayırılıp, quş tırnaqlar eçendä äytkändä, başqa çıqqan waqıtta, 52 awılnı üz eçenä ala. Bügenge köndä anda 15 meñgä yaqın keşe yäşi. Äle yaña ğına rayonnıñ töbäkne öyränü muzeyın açqannar. Rayonnıñ mädäniät bülege mödire Daut İxsanov äytüençä, teläçelelär tarixqa da ixtiram belän qarıy, bügen kürenekle yaqtaşları belän dä ğorurlana. Bu xaqta rayonnıñ 15 yıllığına basılğan “Teläçe yoldızlığı” digän xäyran qalın ğına kitap ta söyli.
Uyıbızda bar ide şul uq xakimiät başlığı belän söyläşkändä dä, rayonıbıznıñ 15 yıllığına cıyılğanda da üzebezneñ yaqtaşlarıbız belän oçraşıp, änilärebezne täbriklärbez dip. Yıraq Tömän ölkäsennän ük qaytqannar. Bez çiksez räxmätle alarğa.dide mädäniät bülege mödire. Teläçelelär dä, bu oçraşuğa qaytqannar da mondıy çaranı yıl da ütkärergä kiräk dip taralıştı.
Nail Alan.


text:
Sabantuyı Çallı häm Tübän Kamada ütte
Tübän Kamada Sabantuy şimbä könne uzdı. Kön bolıtlı bulıp, ara-tirä yañğır sibäläwgä dä qaramastan, şähär yanındağı Il’inka mädäni-sport kompleksına xalıq inde irtädän uq ağıldı. Sabantuynıñ räsmi açıluına qädär ük mäydan tiräsenä ütärlek tä tügel ide. Sabantuy ğädättägeçä äle genä tämamlanğan qır eşläre batırların täbrikläwdän başlanıp kitte. Aldınğı awıl xezmätkärlären mäydan urtasında büläkläp, alarnı xörmätlädelär, bäyräm älämen kütärdelär. Annan soñ Sabantuyğa kilüçelärgä zur, ğäcäyep matur tamaşa täqdim itelde. Ber meñnän artıq keşe qatnaşqan bäyräm küreneşendä tabiğätneñ yazğı yañarışı, qır eşläre, Sabantuyğa äzerlek taswirlandı.
Tamaşanıñ axırında kükkä meñlägän allı-gölle hawa şarları oçtı, ä törle çäçäklär bulıp kiengän yäş biüçelär mäydanda yaz biüen başqardı. Annan soñ mäydan urtasına Sabantuynıñ traditsion sport yarışlarında qatnaşuçılar çıqtı. Şunda uq konsert ta däwam itte. Şulay itep, här telägän keşe ber cirdä mädäni programmanı da, köräş, arqan tartu, qolğağa menü kebek tatar xalqınıñ milli bäygelären qarıy aldı. Ä qarap qına utırırğa telämäwçelär törle xalıqlarınıñ milli mäydançıqlarında cırladı, biede, küñel açtı. At çabışlarınıñ da tamaşaçılar bik küp buldı. Ğomumän, Tübän Kama Sabantuyına 100 meñnän artıq keşe kilde. Tübänkamılardan tış bäyrämdä qunaqlar da küp buldı. Räsmi qunaqlar arasında respublikanıñ spikerı Färit Möxämmätşin, Rusiä Däwlät Duması deputatı Oleg Morozov ta bar ide. Şulay uq bıyılğı Sabantuyda Efirda mädäniät dip isemlängän III Bötenrusiä televizion festivalendä qatnaşuçılar da qunaq buldı. Alar da bäyrämne bik yaratıp, tä’sirlänep qaradılar, ä yıraqtanraq kilgännäre – Sabantuynıñ iñ qızıqlı mizgellären kameralarına töşerep tä yörde. Kiçen isä, şähärneñ iñ matur zallarınıñ bersendä – Cälil üzägendä bäygedä ciñüçelärne büläkläw häm festival’ne yabu tantanası uzdı.
Gölnaz İlgizär


text:
Bush Çexiäne raketa qalqanın quyarğa ügetli
AQŞ prezidentı George Bush, çex räsmilären ildä raketa qalqanın quyarğa dip üze ügetlärgä tırışaçaq. Monıñ öçen ul düşämbe kiç Çexiä başqalası Pragağa kilä. Çexiä xökümäte plannı xuplıy, parlament bu mäsälädä ikegä bülende, xalıq şik belderä.
Quşma Ştatlar Polşada raketadan saqlanu öçen 10 cihaz höm Çexiädä qalqan urnaştırırğa cıyına.
Çexiädä bu cihaz Pragadan könyaqkönbatışqa taba 70 çaqrımda urnaştırılır dip farazlana. Tirä yaqtağı 5 şähärneñ xalqı moña qarşı imzalar cıydı inde.
Bu imzalar cıyu ällä ni täsire bulmasa da, Çexiä xalqınıñ AQŞ plannarın xuplamawın kürsätä. Cämäğätçelek fikeren beleşü üzäkläre, xalıqnıñ 60%tı planğa qarşı, dip xäbär itä.
İke köngä Pragağa kilep AQŞ prezidentı George Bush bu qarşılıqnı kimetergä ömet itä bulsa kiräk.
Sişämbe 5 yun könne Bush Çexiä prezidentı Vaclav Klaus, premyer-ministr Mirek Topolanek häm oppozisiä başlığı Jiri Paroubek belän oçraşaçaq.
Topolanek citäkçelegendäge urta-uñ xökümät Bushnıñ plannarın yaqlıy. Urta-sul oppozisiäneñ raketa qalqanı mäsäläsen referendumğa quyu täqdime kire qağıldı.
Premyer süzlärenä qarağanda, parlamentnıñ AQŞ plannarın xuplawı bik möhim. 200 keşelek parlamentta Topolanek köçläre näq yartısın täşkil itä. Dimäk plannıñ xuplanuı öçen oppozisiädäge kimendä 1 deputatnıñ yaqlap tawış birüe kiräk.
Yäkşämbe, 3 yün könne, Topolanek, ägär dä AQŞ tözeleşkä tulısınça aqça birmäsä – söyläşülär däwam itmäyäçäk, dip belderde.
Bügenge köndä Pentagonnıñ da aqçası äle raslanmağan. Demokratlar kontrolendä bulğan Kongress AQŞ saqlanu ministrlığı sorağan 310 million dollarnı xuplamasqa cıyına.
Raketa qalqanına qarşı çığuçılarnı berençe çiratta anıñ tiräsendäge keşelärneñ sälämätlege, iminlege häm tirä-yaqqa bulaçaq ziyan borçıy. Küplär şulay uq Çexiäneñ kiläçäktä terror höcümnäre xädäfenä äylänüennän qurqa.
Raketa qalqanın yaqlawçılar da bar. Aları da Bushnıñ kilüenä äzerlänä. PRO dip atalğan ber törkem AQŞnıñ plannarın yaqlap 7 meñ imza cıyılğan xatnı Amerikanıñ Çexiädäge ilçese Richard Graberğa tapşırğan.


text:
3 atna Quşma Ştatlarda terror qurqınıçı yuğarı bilgedä torğannan soñ kiçä Amerikan xökümäte häwef xälen ber däräcägä töşerüe turında xäbär itte. Eçke İminklek sekretare Tom Ridge, terror qurqınıçı "bik yuğarı" däräcädän "yuğarı"ğa yağni "sarı" töskä töşte, dip belderde: "Küzläw xezmätläre mäğlümatlärenä nigezlänep, bez terror qurqınıçı däräcäsen "sarı"ğa töşeräbez. Qurqınıç äle dä bar, ämma andıy uq zur tügel" dide Tom Ridge.
Hawa yulları şirkätläre, häm tağın qayber ölkälärdä terror qurqınıçı yuğarı bulıp qala.


text:
AQŞ tizdän BMO İminlek Şurasına Ğiraqqa qarşı çikläwlärne beterü turında rezolütsiä proyektın täqdim itäçäk
AQŞ räsmiläre tizdän BMO İminlek Şurasına Ğiraqqa qarşı çikläwlärne beterü turında resolütsiä proyektı täqdim iteläçägen belderde. Waşington şulay uq Säddam xakimiäte inde bette dip üzeneñ Ğiraqqa qaşrı çikläwlär qanunınıñ tuqtatılıp toraçağın iğlan itte. Ämma İminlek Şurasınıñ daimi äğzaları bulğan Fransiä belän Russiä çiklär barı tik Ğiraqta küpläp üterü qoralları bulmawı raslanğannan soñ ğına beterelä ala digän pozitsiädä tora.
AUDİO: Minemçä bu resolütsiägä härkem quşıla alaçaq häm bu rezolütsiä general’ sekretar’gä dä, Berläşkän Millätlär Oyışmasına da prezident Bush äytkän möhim rol’ne biräçäk.
Bush berniçä märtäbä BMOğa Ğiraqnı tözekländerüdä rol’ bireläçäge turında äytkän ide. Ämma küplär anıñ bu belderüläre BMOnıñ Ğiraqtağı role humanitar wazıyfalar belän genä çiklänäçägen añlata dip isäpli. Powell älegä bu rezolütsiä turında täfsilleräk mäğlümät birüdän tıyılıp qaldı. Ul İminlek Şurasında Ğiraq suğışına qarşı çıqqan Germaniä, Fransiä, Russiä häm Qıtaynı bezneñ barlıq duslarıbız dip atap alar belän yaña rezolütsiä qabul itü öçen eşçänlek alıp barıluın belderde:
AUDİO: Ütkändäge ütkändä qala. Bez xäzer suğış turında söyläşmibes, tınıçlıq turında, ömet turında söyläşäbez. Ğiraq xalqına yardäm itü turında söyläşäbez. Häm bu rezolütsiäneñ berdän-ber maqsatı Ğiraq xalqına üzläreneñ häm balalarınıñ tormışın yaxşırtırğa yardäm itü.
AQŞ finans ministrı John Snow Amerikanıñ Ğiraqqa qarşı çikläwlär qanunınıñ tuqtatılıp toraçağın iğlan itte. Bu Amerikan watandaşlarına Ğiraqqa ayına 500 dollar külämendä humanitar yardäm cibärü mömkinlege biräçäk. Prezident bu çikläwlärne tuqtatıp qına tora ala, alarnı tulısınça ğämäldän çığaru öçen Kongress qararı kiräk bulaçaq.
BMO İminlek Şurasında daimi äğza bulğan Russiä belän Fransiä isä älegä ğiraqqa qarşı xalıqara çikläwlärneñ beterelüe belän kileşmi. Bu ike il barı tik BMO qoral tikşerüçeläre üz eşlären tämamlap Ğiraqta küpläp üterü qoralları bulmawın ralsağannan soñ ğına çikläwlär beterelä ala dip belderde. Älegä alar üz täqdimnäre belän çıqtı. Russiä Ğiraqnıñ yaña xökümäte oyışqançığa qädär moñarçı eşläp kilgän neft’ öçen azıq tölek programmasın BMO General’ sekretare Kofi Annan citäkçelegendä däwam itärgä kiräk dip isäpli. Fransiä AQŞ häm BMO qoral tikşerüçeläre Ğiraqta küpläp üterü qoralları yuqlığın raslağançığa qädär çikläwlär tuqtatılıp qına torsın, tulısınça ğämäldän çığarılmasın digän täqdim yasadı.
Quşma Ştatlar xäzer üz proyektınıñ xuplanuına ireşü öçen diplomatik eşçänlek başlap cibärde. Däwlät sekretareneñ yardämçese Kim Holmes bügen Mäskäwdä Russiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Yuriy Fedorov belän oçraştı. Holmes üzeneñ şul uq maqsattağı söyläşülären Germaniädä däwam itä. Däwlät sekretare urınbasarı Richard Armitage da xäzerge waqıtta BMO İminlek Şurasında räislek itüçe Paqstan säfärendä Ğiraq mäs’äläsen qayğırta.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatarstannan çittäge tatarlar ana telen belergä omtıla
Tatarlar yäşägän töbäklärdä eşmäkärlekne häm iqtisadıy bağlanışlarnı üsterü komissiäse utırışı Tatar kongressınıñ utırışlar zalında uzdı. Utırışnı Qazan xakimiäte başlığı Kamil İsxaqov alıp barır dip kötelgän ide. Läkin, ni säbäptänder, Kamil İsxaqov cıyılışta bulmadı. Komissiä utırışında tatar eşmäkärläre belän federal' Milli-mädäni moxtariäteneñ räistäşe Färit Urazaev citäkçelek itte. Çınlıq ta moña ällä ni is kitärlek tä tügel. Çönki, tatarlar küpläp yäşägän regionnarda “Tatarstan” säwdä kompaniälären tözü, annan kergän keremne milli yañarışqa totu näq menä federal' MMMtän çıqqan ideyä ide. Häm ul şaqtıy uñışlı ğına ğämälgä aşıp ta bara. Komissiä utırışında Mäskäw, Sverdlaw, Ästerxan, Xantı-Mansi, Mari-el' häm başqa töbäklärdän kilgän millät eşlären cit kürmägän eşmäkärlär qatnaştı. Alar üz töbäkläre belän Tatarstan arasında iqtisadi başlanışlarnı cayğa salu, aktivlaştıru xaqında kiñäşläşte. Bu xaqta, kiläse tapşırularıbızda tulıraq mäğlümat sez äle işetersez.
Nigezdä urıs telendä barğan eşmäkärlekne häm iqtisadıy bağlanışlarnı üsterü komissiäse utırışınnan ayırmalı bularaq Milli mäğärif häm fän komissiäse utırışında tatar telendä genä söyläştelär. Programmada räislek itüçe dip Tatarstannıñ Mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxleslamov yazılsa da, ul sessiädä bulu säbäple, cıyılışnı ministrlıqnıñ bülek citäkçese Radik Zaripov alıp bardı. Rusiä töbäklärennän kilgän millättäşlärebez yanına respublika Ministrlar Kabinetınıñ Tellärne saqlaw bülege citäkçese Kim Miñnullin da kilgän ide. Ul üzeneñ çığışında Tatarstanda tellär turındağı qanunnı tormışqa aşıru turında söyläde, tatar telen üsterüdä çit töbäklär belän eşläw, Tatarstanda Rusiä regionnarı öçen fänni kadrlarnı äzerlärgä kiräklege turında äytte. Uqıtuçılar belemen kütärü institutınıñ tatar tele häm ädäbiatı laboratoriäse citäkçese Sirinä Trofimova tatar tele uqıtuçılarınıñ belemen kamilläşterüdä üzläreneñ eşçänlege turında söyläde, Çallıdan Roza Xäydärova yaña tatar tele däreslekläre belän tanıştırdı.
Läkin iğtibar üzägendä barıber dä Rusiä töbäklärennän kilgän millättäşlärebezneñ çığışları buldı. Alar üzlärendäge tormış, tuğan telneñ torışı, allarında torğan qıyınlıqlar häm alarnı ciñü yulları turında bik ixlas söyläde. Tömännän Xänisä Alişina ölkädä tatar telendä yuğarı belem birü täcribäse belän urtaqlaştı. Ulyan ölkäseneñ Mäläkäs şähärennän kilgän Mönirä Comaeva üzläreneñ şähärlärendä 1989 yıldan birle tırışıp yörep bıyıl nihayät tatar gimnaziäse açuları turında xäbär itte. Anıñ kebek ük Ryazan’nan Färikä Sitdiqova da şatlığı belän urtaqlaştı. Anda küptän tügel genä yäkşämbe mäktäbe eşli başlağan ikän. Samarnıñ Yaqtılıq mäktäbe direktorı Xäridä Daşkina isä alda torğan qıyınlıqlar turında da söyläde. Bu ğämällär az uquçılar sanı belän ayırılıp torğan tatar mäktäplären matdi yaqtan tağın a qıyınraq xälgä quyıp, alarnı yabılırğa kiterergä mömkin, dide ul. Ä Mäskäwneñ etnomädäni komponentlı mäktäbe direktorı Lemma Ğıyrfanova isä qıyınlıqlardan çığu yulları xaqında söyläde.
Menä şulay problemalarnı törleçä çişü, tırışıp eşläw ısulları xaqında söyläştelär Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınıñ Milli mäğärif häm fän komissiäse utırışında.
Gölnaz İlgizär


text:
Putin Ukraina TVda Yanukoviçqa tawış birergä açıqtan-açıq çaqırmasa da, anıñ eşçänlegenä yuğarı bäyä birde
Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Ukrainağa säfärneñ räsmi säbäbe – Kievnıñ nazilardan azat itelüneñ 60 yıllığı dielsä dä, küplär anı yäkşämbedä ütäçäk prezident saylawları aldınnan Rusiä taraflı namzät Viktor Yanukoviçnı xuplaw ğämäle dip bäyäli. Çärşämbedä Putin Ukraina prezidentı Leonid Kuçma belän oçraştı. Sişämbedä Ukraina televidenieseneñ turı efirında tanaşaçılar sorawına cawap birde. Yanukoviçnı saylarğa turıdan-turı önämäsä dä, ul premier-ministrnıñ eşçänlegenä yuğarı bäyä birde. Oppozitsiä namzäte Viktor Yuşçenko, bu saylawaldı kampaniäsenä yoğıntı yasaw niäte bulırğa mömkin dide.
Audio (Vladimir Putin): "Hиkakoro CCCP HиkTo yжe He coздaeT и coздaTb He B cocToяHии, и цeли Takoй HиkTo He cTaBиT. Booбщe Takaя пoпыTka былa бы koHTpпpoдykTиBHoй."
Bu yäkşämbedä Ukrainada ütäçäk prezident saylawlarında Rusiä taraflı premier-ministr Viktor Yanukoviç belän oppozitsiä namzäte, könbatış taraflı Viktor Yuşçenko köräşä. Putin Yanukoviçnı turıdan-turı yaqlarğa çaqırmasa da, anıñ eşçänlegenä yuğarı bäyä birde:
Audio (Vladimir Putin): "ykpaиHa зa пocлeдHиe roды, и ocoбeHHo B пocлeдHий roд, дoбилacb oчeHb cepbeзHыx TeMпoB эkoHoMичeckoro pocTa - 13 c лишHиM, пo-MoeMy, 13,4 пpoцeHTa. И я xoчy oTMeTиTb, чTo эTo He пpocTo Bыcokиe TeMпы pocTa. ПpaBиTeлbcTBy B.ЯHykoBичa yдaлocb бoлbшe: oHи cMorли HaпoлHиTb эToT pocT xopoшиM kaчecTBoM."
Belarus prezidentı Lukaşenkadan ürnäk alıp 3-nçe möddätkä däğwa itergä cıyınmıysızmı digän sorawğa, Pitin Rusiä konstitutsiäse qısalarında xäräkät itäçägen äytte.
Sorawlarnıñ şaqtıyı şäxsi tösmerle ide. Kobzar şiğeren Ukrain telendä uqıp kürsätkännän soñ, tıñlawçılarnıñ berse Putinnan sezdä alay bolay ukrain qanı yuqmı dip soradı. Putin yuq dide, häm dä bu sorawğa Vladimir Vısotski süzläre belän, "Kem dä kem bulsa minda, ul – tatar" dip cawap birde:
Audio (Vladimir Putin): «Ecли kTo зaлeз ko MHe, To и ToT TaTapиH.»
Putinnıñ saylawlarğa berniçä kön qala Ukrainağa kilüenä törle mönäsäbät belderelä. Äytik, Andrei isemle eşquar monı Ukraina eşlärenä tıqşınu dip sanıy:
Audio (Andrey)
Vladimir isemle santexnik, anıñ bäyrämgä kilü xoquqı bar, bu anıñ eşe dide.
Audio (Vladimir)
Çärşämbedä Purin Ukraina prezidentı Leonid Kuçma belän oçraştı. Kiç belän Kievnıñ nazilardan azat iteleünä 60 yıl tuluğa bağışlanğan çaralar başlandı.
Ukraina räsmiläre bu säfär artında säyäsät toruın kire qağa. Ä menä Yevropa Parlamenı prezidentı urınbasarı Januş Onişkeviç, Putin säfären Rusiäneñ Ukraina eşlärenä tıqşınuwı dip bäyäläde.
Oppozitsiä namzäte Viktor Yuşçenko Putinğa açıq xat yazıp, min dä Rusiä belän dustanä, totrıqlı mönäsäbätlär öçen, läkin sezneñ saylawlar aldınnan Kievka kilüegez, telisezme-yuqmı, saylawaldı kampaniäsenä yoğıntı bulıp tora dip kisätte.
-Ali Gilmi


text:
Suğış qırındağı xäbärçebez Ron Synovitz belän äñgämä
Ğiraqtağı xärbi çaralarnı Azatlıq radiosı xäbärçeläre suğış qırınnan da küzätep bara. Xäbärçelärebezneñ berse Ron Synovitz AQŞ armiäseneñ 3-nçe cir öste diviziäsenä berketelde. Bügen bez annan Kerbala şähäre tiräsendäge bäreleşlär häm 3-nçe diviziädäge 2-nçe xärbi brigada soldatlarınıñ ruxi xäläte turında soraştıq.
CAWAP: Xäzer bez Kerbala tiräsendäge aldınğı saftağı höcüm bülege yanında. Ütkän 6 köndä min Kerbala yanında, şul isäptän könbatış yaqta da, könçığışta da Cömhüriät Saqçıları pozitsiäläreneñ bertuqtawsız hawa, raketa häm artilleriä höcümnärenä totıluın kürdem. Amerikan köçläre xäzer tönyaqqa, Bağdadqa taba omtıla.
SORAW: AQŞ köçläre Tigris yılğasın uñışlı kiçep çığıp Kuttan Bağdadqa baruçı töp yul bulğan 6-nçı olı yulnı kontrol’gä aldı digän xäbärlär bar. Monı raslıy alasızmı? Bu turıda täfsilleräk mäğlümät yuqmı?
CAWAP: Xäbär itelgän ul xällär bu tirädä bulmadı. Şuña kürä üz küzlärem belän kürdem dip raslıy almıym. Şulay da, monda miña işetelgän xäbärlär ul mäğlümätlärneñ döres buluı turında söyli.
SORAW: 3-nçe divizädäge 2-nçe xärbi brigadanın ruxi xälate nindieräk?
CAWAP: Mondağı AQŞ ğäskärläre alğa taba kütärenke rux belän xäräkät itä. Könbatışta xäbärlär belän tanışqannan soñ xalıqta Bağdadqa taba xäräkät aqrınayğan yäki xätta tuqtalğan digän tä’sir qaladır. Ämma ber närsäne isäpkä alırğa kiräk, uzğan Farsı qultığı Suğışında cir öste bäreleşläre başlanır aldınnan hawa höcümnäre 5 atna buyı däwam itte. Bu yulı isä cir öste suğışı hawa höcümnäre belän ber ük waqıtta diärlek başlandı. Şuña kürä cir öste ğäskärläre xäzer hawa höcümnären yaqınnanraq kürä. Bu Cömhüriät Saqçılarına häm Ğiraqnıñ başqa köçlärenä qarşı hawa höcümnären näticäleräk tä itä. Cönki AQŞ cir öste ğäskärläre Ğiraqnıñ Cömhüriät saqçıların häm regulyar armiäse urnaşqan urınnarnı kürerlek pozitsiädä bulu säbäple AQŞ hawa höcümnäreneñ tögällege bik nıq arttı.
SORAW: Sez bulğan urında AQŞ höcümnäre Ğiraq köçlärenä ni däräcädä zıyan kiterde? Ğiraqnıñ xärbi mömkinlekläre nıq qına kimede dip sanalami?
CAWAP: Suğış qırındağı AQŞ köçlärenä berketelgän xäräbçe bularaq miña quyılğan häm min qabul itkän taläplär nigezendä, hawa höcümnärennän Ğiraqnıñ Cömhüriät Saqçılarına ni däräcädä zıyan kilgän dip isäplänüe turında miña tögäl genä äytep birü röxsät itelmi. Ämma şunısın ışanıçlı räweştä äytep bula, bik qatı hawa höcümnäre alıp barıldı häm Ğiraqnıñ yuğaltuları bik tä bik tä zur. Bu şulay uq alğa, Bağdadqa taba omtıluçı cir öste ğäskärläreneñ dä ışanıçın arttıra. Bu xäbär xärbilärneñ matbuğat xezmätkärläre xäbärçelärgä birgän mäğlümätlär nigezendä äzerlänmäde. Bu xäbär AQŞ xärbiläreneñ üz ğäskärlärenä birgän mäğlümätlär nigezendä äzerlände.
SORAW: Kerbala yanındağı AQŞ höcümnäre kübesençä Cömhüriät Saqçılarınıñ Mädinä Diviziäsenä qarşı oyıştırıldı dip xäbär itelä. Sez monı raslıy alasızmı?
CAWAP: Bügen höcümnärneñ zur öleşe Respublika Saqçılarınıñ Mädinä diviziäsenä qarşı yünältelä. Ämma, kötmägändä, soñğı berniçä köndä Bağdadnıñ könyaq-könbatışındağı bu tirädä AQŞ köçläre Cömhüriät saqçılarınıñ Nebuqatnäzzar diviziäse xärbilärenä dä yulıqtı.
SORAW: AQŞ armiäse, şul isäptän, 3-nçe cir öste diviziäse Ğiraq ğäskärlärenä qarşı sünderelgän uranlı qorallar qullana. Sez mondıy qorallar qullanuın kürdegezme?
CAWAP: Biredä minem bu suğışta kürgän iñ qotoçqıç xällärneñ berse 6 Ğiraq soldatı belän tup-turı AQŞ pozitsiäsenä taba kilüçe Nissan maşinasına qarşı sünderelgän uranlı 25 millimetrlı qoral qullanu näticäse buldı. Ğiraq regulyar armiäseneñ bu soldatları AQŞ pozitsiälärenä taba ike raketa atqannan soñ 30-35 metr qala AQŞnıñ Bradley xärbi maşinası sünderelgän uran qullanılğan qoral belän alarğa ut açtı. Mondıy qoraldan keşeneñ nindi xälgä kilüen küz aldına da kiterä almassız. Anda kümerlängän söyäklärdän başqa berni dä qalmağan ide. Maşinadan 15 metr arttaraq qalğan ber ğiraq soldatı şartlaw dulqınınınnan hälak buldı.
SORAW: Soñğı soraw. Qayda buluığız, aldağı berniçä köndä 3-nçe diviziäneñ närsä eşliäçäge turıdna ni äytä alasız?
CAWAP: Xärbi ser bulğanğa kürä, miña alda bulaçaq xällärne sürätläw röxsät itelmi. Ämma şunısın añlarğa kiräk, AQŞ armiäseneñ 3-nçe cir öste diviziäse tiz xäräkät itü öçen küp künegülär ütkän. Häm bu wäzğiättä diviziä näq öyrätelgänçä xäräkät itär kebek.


text:
DSO İran belän söyläşülär başlarğa riza
Audio "Bu qarar küptännän birle kiçekterelep kilde. Min anı uñay bäyälim. Ul İranğa dönya belän säwdä ölkäsendä xezmättäşlek itüdä yaña mömkinleklär aça."
Tähran Dönya Säwdä Oyışmasına 1996da uq möräcäğät itkän ide. Läkin İrannı atom qoralı yasaw niätendä ğäyeplägän Quşma Ştatlar anıñ oyışmağa kerüenä qarşı çıqtı. Kiçä İran, Yevropa Berlege belän söyläşülärdä, atom ölkäsendä eşçänlegen tuqtatıp torırğa rizalığın birde. Dönya Säwdä Oyışması şunduq İrannı qabul itü eşläre öçen maxsus törkem tözede. Yevropa Komissiäse süzçese Francoise Le Bail, Komissiä bu qararnı xuplıy, ul İrannıñ Säwdä Oyışmasına kerüen 1996 yıldan birle xuplap kilä dide.


text:
A'debiyat
A'debiyat bir tilge, da'wirge yamasa ma'deniyatqa tiyisli jazba shıg'armalardın' toplamı. A'debiyat adamlardın' baxalı ha'm qızıq waqıyaların aytıwda ja'rdem beredi. Ko'plegen adamlardın' pikirinshe, a'debiyat basqa ma'deniyatlardı uyreniwdin' en' jaqsı jollarının' biri.
A'debiyat bir ma'mleket yamasa ma'deniyat jaratqan en' jaqsı jazbalar. Ol so'zlerdin' sanaatı esaplanadı.
A'debiyat degende, ko'rkem a'hmiyetliligi ushın qaralatug'ın qıyalıy yamasa do'retiwshilik shıg'armada na'zerde tutılıwı mu'mkin.


text:
Quşma Ştatlar Ukrainağa NATO häm Dönya Säwdä Oyışmasına kerüdä yardäm wäğdä itä
Ukraina prezidentı Viktor Yuçenkonıñ amerikan säfäre däwam itä, ul prezident George Bush belän inde oçraştı häm xäzer anı vitse-prezident Dick Cheney, saqlanu ministrı Donald Rumsfeld häm däwlät sekretare Condoleezza Rice belän söyläşülär kötä. Çärşämbedä ul Kongressnıñ ike palatası qarşında da çığış yasayaçaq. Şul mäğlüm, mondıy şäräf ğädättä Quşma Ştatlarnıñ iñ yaqın berektäşlärenä genä birelä. Kiev Washington belän çınnan da tığız mönäsäbätlär urnaştırırğa telime?
Audio, Stuart Hensel
"Qayçan da bulsa Aq yortqa çaqırılu öçen Kuçmanıñ pozitsiäse alay köçle tügel ide, tiräsendä çığıp torğan törle cäncallar sürätendä Ğiraqqa ukrain ğäskärlären cibärü dä George Bushqa anı Washingtonğa çaqıru öçen citärlek nigez birmäde" di Stuart Hensel. Kuçma Ğiraqqa 1600 ukrain ğäskärien cibärgän ide, läkin soñraq, äle 2000-nçe yılda Kiev Saddam xökümätenä radar sisteması satqan bulğan digän süzlär çıqtı. Şuşı bozılğan aralarnı caylaw häm mönäsäbätlärne torğızu eşenä Ukraina citäkçelegeneñ almaşınuı häm anıñ Könbatışqa taba borıluı ğına yardäm itä aldı dip isäpli Hensel. Washingtondağı söyläşülärdä Bush Viktor Yuçenkoğa Ukrainanı Könbatışqa tağın da yaqınaytunı wäğdä itte. Misal öçen, ul Kievtäge xäzerge xakimiatneñ ilne NATO-ğa häm Dönya Säwdä Oyışmasına quşu tırışlığın yaqlap çıqtı häm äle sovetlar çorında kertelgän, qayber respublikalarğa qarata haman da ğämäldä bulğan Jackson-Vanik säwdä çikläwlären beterüne wäğdä itte. Şuşı yaqınayu işarälärenä qaramastan qayber belgeçlär alay da, Quşma Ştatlar belän Ukraina arasında bik tığız mönäsäbätlärneñ inde yaqın kiläçäktä ük urnaştırıluın farazlaw älegä irtäräk dip uylıy. Kievtäge Mogilev akademiäse professorı İgor Losev, älegä barı tik Ukraina ğına üzeneñ yaqınayu telägen belderde, qalğanı inde Washingtonnıñ konkret ğämällärenä, birgän wäğdälären ütäwenä bäyle bulaçaq dip isäpli:
Audio, İgor Losev
"Amerika Quşma Ştatları kürgän ğämällär älegä çağıştırmaça tıynaq, Jackson-Vanik çikläwe Ukrainağa qarata ğämäldän çığarılırmı, qarap-qararbız. Häm Ukraina bazar iqtisadlı il bularaq tanılıp, Quşma Ştatlar aña Dönya Säwdä Oyışmasına kerergä yardäm itärme, monısın da qarap-qararğa kiräk bulaçaq" di professor Losev. Ul şulay uq, Kievneñ Washington belän tığız mönäsäbätlär urnaştıruı Quşma Ştatlarnıñ Rusiä belän aralarına zian kiterä ala dip kisätä. Anıñ fikerençä, Mäskäw belän salqınayuğa barmas öçen Washington Kiev aldında alğan yöklämälären ütämäskä dä buldıra ala.
Kärim Kamal


text:
Amerika Äfğanstanda yaña strategiä buldırmaqçı
Quşma Ştatlarnıñ Berläşkän Millätlärdäge wäkile Zalmay Xälilzad, Äfğanstanda totrıqlılıqqa ireşü öçen Qabuldagı xökümät tä, Washington da Talibannıñ urtalıqtağı köçläre belän söyläşä başlarğa tieş dip belderä.
Talibannıñ tatulaşırğa telägän öleşe belän söyläşä başlarğa kiräk - Zalmay Xälilzad atna azağında CNN kanalına şulay dip belderde. Ämma añançı, di Quşma Ştatlarnıñ Berläşkän Millätlärdäge ilçese, Äfğan xökümäte dä, Amerika citäkçelegendäge xärbi berektäşlek tä üzen nığıtırğa tieş.
Äfğan küzätüçese Äkbär Wardaq fikerençä, ğäskärlärne arttıru belän bergä Xälilzadnıñ Washington Talibandağı qayber dairälär belän söyläşergä äzer diüe, kiläçäktä çınnan da Talibannı säyäsi protsessqa kertep cibärü omtılışı bulıp tora.
Bu Äfğanstandağı strategiäne üzgärtügä kiteräçäk, di Wardaq. Ul şulay uq, mäğlümät çaralarınnan kürengänçä, Taliban soñğı aralarda üz qaraşların yomşarttı, di:
"Alar inde xäzer kiçekmästän çit il ğäskärlären çığarunı taläp itmi, ä monıñ qayçan bulaçağın, yäğni waqıtın bilgeläwne teli. Talibannıñ ikençe taläbe bulıp üz suğışçılarına Äfğan ğäskärendä nindider urın birü tora. Şuşı ike taläp äfğan xökümäte öçen dä, amerikannar öçen dä qabul itelerlek", di Wardaq.
Taliban Äfğanstannıñ xäzerge konstitutsiäsen tanımıy. Ägär dä ul monı da qabul itsä, söyläşülärgä yul tämam açılaçaq.
Ämma biredä ber çetrekle mäs'älä bar - Taliban üze nindider ber totrıqlı, berdäm säyäsi oyışma tügel. Ul urını-urını belän xätta törle maqsatlar alğa sörgän wağraq törkemnärdän tora, şuña da anıñ belän säyäsi söyläşülär başlaw şaqtıy qatlawlı ber närsä.
Şul törkemnärneñ äl-Qağidä kebek terror oyışmaları belän araları da törleçä. Aña yaqın torğannar dönyaküläm cihadnı yaqlıy häm prezident Qarzai xökümäte, yä Könbatış belän yaqınayu turında uylamıy da.
Ämma Talibannıñ üzendä çittäge cihadçılar belän araları salqın bulğan törkemnär dä citärlek. Amerikannarnıñ caylı ğına söyläşülär başlaw täqdime nigezdä şundıylarğa qarıy.
Äkbär Wardaq süzlärenä qarağanda, Washingtonnıñ Äfğanstandağı ğäskäri köçlären 20-30 meñgä arttıru qararı artında kiläse yılğa bilgelängän prezident saylawı öçen iminräk şartlar tudıru niäte dä yata ala.
Taliban isä amerikannarnıñ ğäskär arttıru xäbären mısqıllap, bu 80nçe yıllardağı kebek sovetlarnıñ näq şundıy uq tırışlığın xäterlätä, monıñ näticäse amerikan yuğaltularınıñ arttıruı ğına bulaçaq, dip kisätte.
Äfğanstannıñ üzendä, 30 yıl buyı bertuqtawsız barğan suğış şunı kürsätä - extremizm häm terror belän şadralanğan cämğiätneñ alğa baruı öçen fäqät iqtisadi wä sotsial täräqqiät kenä kiräk, digän fiker kiñ taralğan.


text:
Ğıyraqtıñ Tikrit qalahı yanında Amerikä xärbizäre qoral keläte tapqan. El Falludja qalahında Ğıyraqtıñ ike keşehe ülterelep, dürtäwhe yaralanğas, amerikändarğa qarşı sığıştar bulğan. Amerikän xärbizäre tikşereü başlağan. Urındağı xalıq beldereüensä, ike keşe tügel, dürt keşe ülterelgän. Amerikä xärbi yetäkselege raslawınsa, haldattar bloqposta tuqtamağan maşinağa qarata ut asqan.
Räsäy prezidentı beldereüensä, Räsäy Ğıyraqtı tergezeüzä qatnaşırğa äzer. Ämmä qatnaşıu formahı häm kimäle Berläşkän Millättär Oyoşmahı imenlek şurahı tarafınan Ğıyraq buyınsa yañı rezolyutsiä proyıqtı qabul itelgäs bildälänäsäk.


text:
Tolyatti şähär möxtäriätenä 5 yäş
Martnıñ yegerme altısında Tol'yatti şähär filarmoniäsendä xalıq göjläp tordı. Biredä bäyräm ide. Balaları, onıqları belän millätkä xezmät itüçelärne zurladılar, räxmätlär äyttelär. Çığıp söyläwçelär küp buldı, cırlar ağıldı, tänäfestä öyerelep biedelär. Notıq totuçılarnıñ hämmäse dä yöräklärdän çıqqan xislärne qızğanmadı häm, äytergä kiräk, möxtäriät citäkçese Cämil Wälullin çın mäğnäsendä tür başında buldı.
Şähär merıenıñ tantanağa kilüe- üze ber iğtibarğa layıq küreneş. Soñğı yıllarda atlağan sayın tolerantnost' izmäsen izälär. Tolerantnost' ul- türäläreneñ xalıq belän aralaşuınnan başlana. Ägär türä xalıq arasında yöri ikän, xalıq fikerenä qolaq sala belä ikän- bu inde çın mäğnäsendä xalıqnıñ söleklegenä äverelä. Xalıq zarın tıñlarğa telämägän, xalıq zarın belergä telämägän türälär millätneñ söyeklesenä äverelmi. Tol'yatti meriı- monıñ kirese. Utkin tatarlarğa oluğ xörmät belän qarıy. Anıñ zur çığışınnan fikerlär:
“ Biş yıl elek avtonomiäne açqanda, ayırım keşelär bu süzdän şikkä qalğannar ide. Ni öçender avtonomiäne ayırılu dip qabul ittelär. Ä menä avtonomiä qılğan ğämällär izge eşlär isemlegendä. Balalar tatar telen öyränä başladılar, tatar telendä cırlıy başladılar. Şulay kilep çıqtı ki, Tol'yatti şähärendäge milli üzäklär arasında tatarlar- lider. Sez kübäw, Sez iñ çibärläre, Sez farazlarğa mömkin bulmağannar. Sez şähärdä tınıçlıq ölgese.
Şähärdä Cämiğ mäscede salınıp yata. Ğıybadätxanä mäydannı ğına bizäp qalmas, möselmannarnıñ da ruxın nurlandırır.”
Şähär mädäniät departamentı direktorı Vladimir Kolosov: “Min Tol'yattida 17 yıl elek oyışqan “Tuğan tel” cämğiäteneñ eşçänlegen istä totam. Menä şul xäräkätkä yuğarı sulışnı Cämil Wälullin birde.”
Qunaqlar arasında Bötendönya tatar kongressınıñ citäkçese Rinat Zakirov buldı: “Tatar qayda ğına yäşäsä dä, bez anı millätebezneñ ber öleşe itep sizäbez. Şähär türäse Nikolay Utkinnıñ tatarlarnı yaratuı küzgä bärelep tora, häm bu mäxäbbät zur xezmät belän yaulanğan. Biş yıllıq bäyräm zur eşlärneñ başı bulsın,”- dip tämamladı süzen häm Cämil Väliullinğa Qazanıbıznıñ 1000 yıllığına çığarılğan medal'ne büläk itte.
Şulay itep, Samar ölkäsendä däräcäle medal'gä öç keşe layıq buldılar.
Kiçädä şähär xäzräte dä xalıqqa ütemle wäğäz tottı, sabırlıqqa çaqırdı. Xäzrättän soñ çığış yasağan ölkä “Tuğan tel” cämğiäte direktorı näq şul süzdän üzeneñ çığışın başlap cibärde: “ Çığışlarıbızda sabırlıq süzlärenä bik saq qağılırğa tieşbez. Ägär bez könnär, atnalar, aylar, yıllar buyına sabırlıq, sabırlıq dip söyläsäk, tatar yoqığa kitüe bar. Şul yoqıdan uyanmawı da bar… Citäkçelär belän urtaq tel tapmağan milli lider zur eşlär maytara almıy. Läkin dä citäkçelär arbasına utıru niqädär awır bulsa, şul arbada üz cırıñnı cırlaw tağın da awırraq. Räximcan uğlı Cämil Wälullin şul arbada üz cırın cırlap baruçı. Bu uñış digän süz.”
Tol'yattidağı tantanada tığız fikerlär, yuğarı hönärmänlär bieklegendäge cırlar işettek. Säxnä türendäge fortepiano awazlarına quşılıp, Röstäm Yaxin cırları yañğırawı şunıñ misalı ide. Qalay tawışın tıñlap arığan tamaşaçı fortepiano awazlarına xozurlandı, quray ähäñenä sızlandı, tal'yan moñına şifalandı. Ferdinand Sälaxov, Aydar Gabdinov, Wäis Bäyrämovlar çın yuğarı sänğät zıyalıları ikännären kürsätep xalıqnı quandırdılar. Teläk ber. Tol'yatti şähär möxtäriäteneñ biş yıllığı üseş üre genä bula kürsen.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Tatar qızına striptiz kürsätü kileşäme?
Tatar qızına şärä kileş biü, yäğni striptiz kürsätü kileşä torğan xälme? “Äye”, “Yuq” dip äytergä aşıqmağız. Başta tıñlap qarıyq.
Därtle çit il muzıkası tawışları. Yalt-yolt kilüçe törle töstäge utlar. Tönge diskotekağa cıyılğan yäşlär räxätlänep küñel aça. Menä säxnägä yarım şärä, näfis gäwdäle yäş kenä ber qız çığa. Küzlär aña tekälä. Törle erotik künegülär yasap xäräkätlänä başlıy ul. Sızğıralar tegeñä, qul çabalar, ”Bravo“ dip qıçqıralar. Küräseñ, oşatalar yäş qıznıñ bolay biüen.
Qayberäwlär striptiz iyünne äxlaqsızlıq, tän satıp yörü belän tiñlilär. Ä qayberäwlär öçen ul yaratqan hönär. Olılar mondıy eşne oyatsızlıq dilär, ä yäşlär aqça eşläw mömkinlege dip sanıy. Äye, fikerlär törle häm qarşılıqlı. Ämma üzläre şul qazanda qaynağan, hönärlären üz tänendä tatığan yäşlär bu turıda närsä uylıy?
21 yäşlek Läylä dä üzenä hönär itep striptiz kürsätüne saylıy. Niçegräk başlanğan anıñ mondıy tormışı? Tıñlap qarıyq.
-Bu eşkä kerep kitergä sine aqça mäsälçäse etärdeme?
- Döresen genä äytkändä, yuq. Aqça kiräklektän tügel, min yegetemä üç itep anda bardım. Bik tä könçe ide yegetem. Işanmıy ide miña, könläşä ide. Berwaqıtnı min dus qızlarım belän diskotekağa bardım häm…şulay eşli başladım.
- Oyalmıysıñmı soñ?
- Anıñ närsäse oyat soñ? Anı bit äle böten keşe dä bii belmi. Min anı sänğät dip sanıym. Üz maturlığımnı üzem beläm, xalıqqa da oşıy dip uylıym. Sızğıralar, qul çabalar, kürenä bit inde oşağanı. Oşamasa, yörmäslär ide.
- Äti-änieñ beläme soñ bu xaqta?
- Yuq, belmilär. Alar ikençe şähärdä. Alarnıñ belülären telämäs idem inde, oyat bulır ide alar aldında. Bu bit minem tormışım, niçek telim, şulay yäşim inde.
-Yegetegez belän xäzerge waqıtta mönäsäbätegez nindi soñ?
- Bez anıñ belän küptän ayırılıştıq inde. Tik ul üze ğäyeple, bik könläşä ide. Äle dä min biegän klublarğa kilep, minem biegänemne qarap kitä.
-Yegetlär dä küp yöri torğandır inde artıñnan?
- Bula inde. Yegetlär dä, olılar da, qartlar da. Xätta qart ir-atlar kiäwgä dä çığarğa täqdim yasıylar. Bezdä bit inde yegetlär maturlıqqa qızığalar. Läkin min andıy törle keşelär belän çualıp yörmim häm eşemä dä sänğät'kä qarağan kebek qarıym. Ul bit inde minem professiäm, şulay itep min aqça eşlim.
- Aqça mäsäläse niçegräk soñ? Yaxşı tülilärme?
-Törle waqıtta törleçä bula inde, qayda çığış yasağanıña qarap. Bay ir-atlarnı kürep alasıñ da inde, kübräk şular yanında bötereläseñ, çönki baylar maturlıqqa aqça jällämilär. Min striptiz iyünne professiä dip sanıym, şul biü belän aqça eşlim üzemä. Aqça, Allağa şöker, citärlek. Miña bik oşıy üzemneñ hönärem.
Oşıy di bit. Xalıq ta yaratıp qarıy di. Üzebezneñ tatar qızı söyli. Närsä bu, demokratiä ğälämäteme, ällä yäşlärneñ yañaça yäşäw räweşe, küñel açu töreme? Bu xaqta başqalar närsä uylıy disezme? Olı yäşlärdäge ber xanımnan sorağaç, “ciränäm, xäşärätlek bit bu” dip, tökerep kitte. Ä ber yeget “striptiz qararğa gel yörim. Matur bit” dip, yılmayıp kitte. Ä busı tağın ber ir keşe fikere.
Bu Läyläne xurlarğamı, xuplarğamı – belmim. Çınnan da qararğa matur. Älbättä min üzem ädäpsez, bötenläy ük çişenep taşlağannı yaratmıym, äz genä qalsın ide inde öslärendä. Läkin uramğa çıqqanda da, plyajğa barğanda da niçek kenä kienä inde. Qaysı waqıtta biş santimetr ğına itäk yäisä bawdan ğına işelgän suda yözü kästüme… Bu striptizdan qaysı cire belän qala? Annan figuralı şuu bar, kiem-salımnarı, ös-başları, iñ başları, billäre bik matur kürenep tora inde. Ä bit millionlağan qarıy, häm televizordan da kürsätälär. Näfis gimnastika da şulay. Ä balet? Kliplar da kürsätälär bit äle, yegetlär belän nişlägänen dä kürsätälär. Härxäldä, yal itä torğan urında, tönge klubta keşe aldında şulay üzeneñ gäwdäsen kürsätep bii ikän, minemçä, bu iñ namuslı yul. Çönki ul tänen kürsätäm dip kürsätä häm kürsäter närsäse bar. Ä menä maşina reklamalıym, yäki menä min diskotekağa kildem, tuğan köngä kildem dip bik ciñelçä kiengän, yäki kürälätä şärä kileş fil'mda töşüçelär alar äxlaqsızraq, çönki alar äytmilär min striptiz dip. Bälki aña üzeneñ gäwdäsen, sının, maturlığın kürsätep, keşelärne şaqqatıru, qul çaptıru, irlärne soqlandıru häm anıñ kiemenä, trusigına aqça tıqtıru läzzäte üzendä bardır. Xatın-qız artist bit ul. Teläsä qaysı cirlären kürsätergä üzläre xaqlı.
Mondıy küreneşlärgä bötenläy qarşı bulğan ir keşelär dä bar.
Tönge klublarğa şärä kileş iyünne min üzem añlamıym da, anı oşatmıy da häm qararğa da telämim. Qız belän yeget ber-bersen öylängäç kenä kürergä tieşlär, tatarlarda bigräk tä. Nindi ğädät inde ul, şärä kileş üz täneñne kürsätü. Bu bit här keşegä dä oyat bulırğa tieş. Min üzebezneñ elekkege çorlarğa qarap soqlanam häm uylanam.
Kürgänebezçä, fikerlär törle. Striptiznı yaratıp qarawçılar da, bötenläy kürä almawçılar da bar. Niçek buldı soñ inde, tatar qızına xalıq qarşında şärä kileş biü kileşä buldımı soñ? Ällä yuqmı?
Annan soñ soñğı arada tatar diskotekası, tatar al'ternativ muzıkası, tatar internetı barlıqqa kilep, üseş alıp kitte bit. Ä tatar striptizı bulamı ikän? Bälki radiotıñlauçılarnıñ bu xaqta üz fikerläre bardır?
Güzäl Ziatdinova


text:
Islamda öylänü
İr häm xatınnıñ bergä yäşäwe möhim íctímağí institüt bulıp tora. Äxläqsezlektän qotılu öçen, ğäliäsen tota alğan här yäş keşe öylänergä tieş. Íslam küzlegennän qarağanda, níqaxlaşmaw – äşäkelek. Ul ğına da tügel, ike keşeneñ mäxäbbäten arttıru öçen ir belän xatın bulıp yäşäwdän dä yaxşırağı yuq. Mätdi xäle naçar buluı arqasında öylänä almí qalğan keşelärgä isä, censi omtılışlarnı basar öçen, waqıt-waqıt uraza totarğa kiñäş itelä. Ägär möselman, mätdi yaqtan tä'min itelep tä, öylänergä telämäsä häm moña moxtaclıq kürmäsä, anıñ öylänmäwe ğäyep sanalmí.
ЭчTәлek
Xatın ezläw[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- İr-at Íslam küzlegennän qarağanda mäxräm (öyläneşergä tíılğan keşelär) tuğannarğa öylänä almí. Qan qärdäşlege arqasında öylänergä yaramí torğan cide törle xatın-qız bar.
- Íslamğa birelgän xatın iñ yaxşı xatınnardan sanala. Xatınğa anıñ baylığına, cämğiättä totqan urınına, maturlığına qarap öylänergä mömkin. Ämma bergäläp tormış qorır öçen bu närsälär genä citmi, alarnıñ níqaxnı bozuı íxtímal. Şunlıqtan üzara añlaşıp yäşäw häm fiker qarşılıqların buldırmaw öçen ğömümi nigez bulırğa tieş. Wä mondí nigez bulıp Íslamğa tuğrılıq sanala.
- Yaxşı xatınnıñ başqa äybät sífatları – ädäple oyalçanlıq häm sizgerlek.
- Xatın öçen yaxşı sífatlardan sanala torğan närsälär, bar bulğanına qänäğät bulıp, artıq sarıf itmäskä torışıp yäşäw. Yünsez xatın aqçanı küp häm faydasız totar.
- Tuğannar yağınnan bulmağan keşe belän öylänäşü tuğannarnı arttıra.
- Balalar bäxetle níqaxnıñ möhim närsä bulğanlıqtan, bala tapmí torğan xatınğa öylänergä kiñäş itelmi.
- Ayırılışqan, ämma berençe irenä kire qaytırğa omtılmağan xatınğa öylänüneñ ğäyebe yuq.
- Níqaxta bulğan xatınğa öylänüneñ ber naçarlığı bulmasa da, qız keşegä öylänü yaxşıraq.
- Ni däräcädä Íslamğa birelgänlegen, ata-anasınıñ ni räweştä yäşäwen häm başqa kiräkle närsälärne belmi torıp, ir-at xatın-qızdan üzenä kiäwgä çığuın sorarğa tieş tügel.
- Öyläneşergä teläwçe ir-at belän xatın-qız ber-bersen kürergä tieşlär.
- Öyläneşergä teläwçe keşelär níqax röxsät itelmägän mäxrämnär qatnaşında ğına oçraşırğa tieşlär.
- İr-at xatın-qıznıñ biten häm qul çuqların ğına kürergä tieş. Bite ir-atqa anıñ maturlığın, qulları – gäwdäseneñ nindi buluın söyli ala.
Xatın-qıznıñ ir saylağandağı xoquqları häm burıçları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xatın-qız blgele ber ir-atqa kiäwgä çığu-çıqmaw xoquğınnan faydalanırğa tieş, şunıñ östenä ul aldan kürüçänlek häm ziräklek kürsätergä burıçlı. Bulaçaq irneñ yaxşı sífatları anıñ bay buluı, cämgiättä abruy qazanuı häm yaxşı eşe genä dä tügellegen onıtmasqa kiräk.
Yäräşü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- İr yäki xatın bulu, ğäilä qoru – bik cawaplı eş, şuña kürä aña bik citdi qararğa kiräk.
- Xatın-qıznıñ qulın «íddax» waqıtında soraw Íslam ädäbençä tügel.
- Kem bulsa da täqdim yasasa, ul xatın-qızğa kiäwgä çığarğa täqdim itü ädäplelek tügel. İkençe ber keşe annan baş tartsa ğına şulay eşlärgä yarí.
- Xatın-qıznıñ ximäyäçeneñ anı kiäwgä birügä bernindi xoquğı yuq. Monı eşlärgä xoquqlı berdänber keşe – xatın-qız üze, häm ul monı bernindi basımsız eşlärgä tieş. (Mälikä Baqírax mäktäbe öyrätkänçä, qız keşe wäli, ximäyäçene röxsätennän başqa kiäwgä çığa almí).
- Xatın-qızğa qağılışlı mäs'älälärne anınñ belän tikşerergä kiräk. Ägär ul yätim qız ikän, tínaqlıq saqlap berni dä äytmäsä, bu anıñ ríza buluın añlata. Ämma ayırılğan yäki tol ikän, anıñ deşmäwe rízalığın añlatmí. Ägär xatın-qız baş tarta ikän, ximäyäçe üz abruyın aña qarşı quya almí.
- Xatın-qızğa turıdan-turı täqdim yasaw kileşmi. Monı anıñ ximäyäçese aşa eşlärgä kiräk.
Níqax turında kileşü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Níqax turında kileşü şartların ütäw bik tä möhim eş bulıp sanala.
- Níqax kileşüe xatın-qıznıñ tärbiäçesez (ximäyäçesez) häm ike şahít irdän başqa tözelä almí.
- Öyläneşäçäk ike keşeneñ bergä ozaq waqıtlar yäşärgä niät qıluları kiräk. Íslam waqıtlı níqaxlarnı tía.
- Kiäw öçen tuynıñ artıq zur yök bulıp töşmäwe xäyerleräk.
- Níqaxlaşu öçen mähär möhim närsä bulıp tora. Mähärneñ nindi bäyädä buluına qaramastan, ir-at üz xatınına nindi dä bulsa büläk birergä tieş. Şulay da ul artıq zurdan qubarğa tırışmasqa, xälennän kilgänçä genä büläk alırğa tieş.
- Xatın-qıznıñ ximäyäçese möselman ir-at bulırğa tieş. Xatın-qız ikençe ber xatın-qıznı kiäwgä birä yäki ximäyäçesez üze kiäwgä çığa almí.
- Íslam quşqança, níqaxlaşqanda iñ möhim şartlarnıñ berse – ir-at belän xatın-qıznıñ ikeseneñ dä rízalığı.
Níqax[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Hиkax kыз Bә ereT, xaTыH hәM иp apacыHдa бyлa, yл aлapHы зиHaдaH Bә xәpәMHәH cakлый hәM өcләpeHә oлы бypычлap йөkли. CөHHәTHeң иң aBыpы бyлып Hиkax caHaлa. HиkaxHы cakлay, TapkaTMacka Tыpышy, үзapa Tyrpылыkлы бyлy xaTыH Bә иp өcTeHә бepдәй бypыч йөkли. Hиkaxka биш keшe kилeprә Tиeш. yл биш keшe бoлapдaH rыйбapәT: бepeHчece — Hиkax xөTбәceH ykyчы, иkeHчece — Bәли, яkыH kapeHдәшe, өчeHчe hәM дүpTeHчece — иke шahиT, бишeHчece — kияү ereTeHeң өлkәH TyraHы яkи aTacы. ШahиTлapHың иke бaлиrъ бyлraH иp зaTыHHaH, MөceлMaH бyлyлapы шapT. Hиkax ykыp aлдыHHaH kыздaH: «CиH фәләH kызы фәләH! ФәләH yrлы фәләHrә xәләл җeфeTлekkә pизa бyлып бapдыңMы?» — дип, ereTTәH: «CиH фәләH yrлы фәләH! ФәләH kызы фәләHHe xәлөл җeфeTлekkә kaбyл иTeп aлдыңMы?» — дип copaлыp. Hиkax MәҗлeceHдә kияү keшeHeң, xөTбә ykылraHHaH coң, Aллahы Tәraләrә pәxMәTөH җиTkepeп, MөxәMMәд пәйraMбәpHe MakTaп hәM үзeH шyл өMMәTTәH дип kүpcәTeп cүзләp әйTүe Bә KopъәHHәH бepәp aяTb ykyы kиpәk бyлa hәM cөHHәT caHaлa. Шyлaй yk, Hиkax Hыkлыrы Mәhәp, яrъHи kaлыM бeләH билreлe бyлыp. yл-бy Bә aңлaшылMayчылыk бyлMacыH өчeH, MәhәpHe aлдaH yk kилeшeп Bә cөйләшeп kyялap. TaTapлap apacыHдa Mәhәp aлyHың Hәpcә иkәHeH oHыTып Ta бeTeprәHHәp иHдe. AHың ypыHыHa «kыз aлy», яkи «kыз caTy» дип йөpTeлә TopraH yөH yйHaлыHa. ӘMMa MoHың acылыHдa дa Hәkъ MeHә шyшы Mәhәp kүздә ToTылraHлыrыH kүпләp бeлeп бeTepMиләp hәM kыз aлыpra kилrәH ereT үзe дө aHың acылыH TөшeHeп җиTMичә, xәTTa MoHдый yeH бyлыpra TиeшлereH дә kүз aлдыHдa ToTMыйчa, әзepлekceз kилә hәM kөлkerә дә kaлraлый. ШyHлыkTaH, өйләHүчe ereTләp «kыз caTып aлy» диrөH yeHHың MәrъHәceH бeлeп TopcыHHap hәM HиreзeHдә шәpиraTb kaHyHы яTkaHлыrыH TөшeHceHHәp. ӨйләHrәHдә Mәhәp xakыH TyлыcыHчa Tүләү cөHHәT caHaлa.
- Yäşerep kenä, bu xaqta berkemgä dä äytmiçä öylänü Íslam ğädäte bulıp sanalmí. Níqax turında bar keşe dä belergä tieş.
- Níqax uñayınnan uyın-kölke röxsät itelä. Ğädättä Íslam cırlawn tísa da, tuy bulğanda monı eşlärgä yarí. Qıznı kiäwe anına ozatqanda anıñ belän cırlawçı ber keşene cibärü yaxşıraq. Ämma cır äybät bulırğa häm kürşelärne borçımasqa tieş.
- Kiäw kiräkmägän çığımnar totmasqa tieş, çönki monıñ yäşlärneñ mätdi xälen naçaraytuı íxtímal, häm bu Íslamça da bulıp sanalmí.
- Xacda häm Ömrädä qatnaşuçı öylänä häm tuy yasí almí. (Ömrä – Mäkkägä baru, ämma, Xacdan ayırmalı bularaq, ul yılnıñ teläsä qaysı waqıtında bula ala.)
İr belän xatın bağlanışları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Íslamda «ballı ay» yuq häm ul çit ğädäte bulıp tora.
- Duslarğa häm tuğannarğa tuydan soñ berençe könnärdä yäşlär yanına bik yış kilep yörmäskä kiñäş itelä.
- Yağımlıq, yomşaqlıq häm olı canlılıq mäxäbbät eşeneñ iñ yaxşı närsälärennän sanalalar.
- Mäxäbbät belän şöğellängändä irdän dä, xatınnan da tämle is kilep torırğa, tännäre saf bulırğa tieş.
- İr xatınına qarata yomşaq bulırğa tieş, şulay bulğanda, alar arasında süzgä kilü yäki qarşılıqlar bulmas.
- İr üz qulın xatınınıñ mañğayına quyıp: « Yä Rabbım, min Sinnän aña häm anıñ tabíğatına igeleklelek birüeñne sorím, min andağı häm Sin birgän tabíğatındağı yawızlıqlardan Sindä qaçu urını ezlim», – dip, Allahıdan xäyer-fatíxa sorarğa tieş.
- Mäxäbbät belän şöğelläner aldınnan irgä dä, xatınğa da ike räqäğät namaz uqırğa kiñäş itelä.
- Yaqınlıq cenes yulı aşa eşlänsä, mäxäbbät belän teläsä niçek şöğellänergä yarí, Artqı yul belän yaqınlıq qıludan saqlanırğa kiräk.
- Ägär ir xatını belän ber tapqır yaqınlıq qılıp, monı tağın qabatlarğa niätläsä, ul başta yuınsa yaxşıraq bulır.
- Mäxäbbät belän şöğellängännän soñ yoqlarğa yarí, ämma başta yuınsañ yäki qoyınsañ äybäträk.
- Kürem kürgän waqıtta xatınıñ belän yaqınlıq qılırğa yaramí. Ägär inde monı eşlägänsez ikän, yartı altı dínar külämendä xäyer birergä kiräk. Şulay da ir keşe kürem kürgän çaqta xatını belän teläsä ni eşli ala, tik censi yaqınlıq qına qılmasın.
- Xatınnıñ kürem kürüe betkännän soñ häm ul böten gäwdäsen yuğannan soñ ğına mäxäbbät belän şöğellänergä yarí.
İrlärgä kiñäşlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Xatınıñ üz ire belän waqıt-waqıt censi yaqınlıqqa kerergä xaqı bar. İr üzeneñ xatınıñ qarata üz burıçlarınnan baş tartırğa tieş tügel.
- Ägär ir köndeze bik dorfa ikän, xatınnıñ kiçen yäki tönlä anıñ belän censi yaqınlıqqa keräse kilmi. Mondí oçraqlarda ir mäxäbbät belän şöğellänmi torırğa tieş.
- Censi mömkinlegen kimetü yäki köçäytü maqsatında ir medisin wä başqa darular qullanudan tíılırğa tieş.
- Bik yış censi yaqınlıqnıñ zararlı buluı íxtímal. Şunlıqtan totnaqlılıq saqlarğa kiräk.
- İrneñ täne saf bulırğa häm tämle is çığarıp torırğa tieş.
Xatınnarğa kiñäşlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Uraza totqanda (Ramazan ayında), kürem kürgän, bala taşqan yäki awıru çaqlardan tış, ire anı yataqqa çaqıra ikän (açıqtan-açıqmı, yäki berär törle sizderepme), xatın aña qarşı kilergä tieş tügel.
- Ägär xatın mäcbüri bulmağan uraza totarğa teli ikän, ul moña irennän röxsät sorarğa tieş. Ägär ire röxsät itmäsä, ul uraza tota almí. Eş şunda ki, irneñ xatını belän censi yaqınlıq qılırğa teläwe íxtímal, wä bu uarazanı boza.
- Ägär xatın iren qızıqtırmasa häm uyınnarda xäräkätçänlekne üzenä almasa, bu xäl censi yaqınlıq qıluğa tiskäre yoğıntı yasayaçaq häm öydä gel qarşılıqlar, bäreleşlär tudıruğa kiteräçäk.
- Xatın här waqıt pöxtä, saf, ire aldında güzäl bulırğa tırışırğa, annan tämle is kilep torırğa tieş.
Tuy mäclese[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Níqaxnıñ ikençe könendä ir elek üzlärendä bulğan tuğannarına barırğa, alarğa räxmät äytergä, Allahıdan alarğa yaxşılıq telärgä, alarnı walímax dip atalğan tuy mäclesenä çaqırırğa tieş.
- Sí bik ük muldan bulmasa da, Íslamda tuy mäclesläre ütkärü yaxşı ğädätlärdän sanala. Mäcles Íslam qağídälärenä turı kilmägän oçraqta ğına çaqırunı qabul itmäskä bula. Çaqırılğan keşelär çaqırunı qabul itärgä häm bäyrämgä kilergä tieşlär.
- Bäyrämne níqaxtan soñ, anıñ barışında tügel, ütkärü sönnät sanala. Bu eş níqaxtan soñ öç kön dawamında eşlänä ala.
- İgelekle möselmannar bay yäki yarlı bulularına qaramastan çaqırılırğa tieşlär. Çönki iñ naçar tuy mäclese – baylar çaqırılıp, yarlılar çaqırılmağanı.
- Bäyrämgä ber yäki, mömkin bulsa, kübräk sarıq suyarğa yarí. Şulay uq täm-tom häm başqa sílar äzerlärgä kiräk.
- Ägär mätdi yaqtan tä'min itelgän bulsalar, aqça yäki azıq-tölek cíıp, qunaqlar häm tuğannarı bäyräm çığımnarın qaplarğa yärdäm itä alalar.
- Tuğannar häm qunaqlar härberse ayırım-ayırım isemläp çaqırılırğa tieşlär.
- Käläş qunaqlarğa xezmät kürsätä ala, ämma bu alarnıñ qızıqsınuın tudırmaslıq itep başqarılırğa tieş.
- Tuy mäclese Allahıdan igeleklär teläw öçen bik yaxşı forsat, şunlıqtan anda Íslamğa qarşı kilä torğan barlıq närsälär kire qağılırğa tieş, mäsälän, alarğa törle cenestäge keşelärneñ irekle aralaşuı, isertü eçemleklär eçü h.b. kerä.
Küp xatın belän toru[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Íslam täläp itkänçä, ber xatını bulğan ir qız keşegä öylänä ikän, ul anıñ belän cide tön yoqlarğa, şunnan soñ waqıtın ike xatınına da tigez bülärgä tieş. Wä inde qayçan da bulsa irdä bulğan xatınğa öylänsä, ul anıñ belän öç tönen ütkärergä häm qalğan waqıtın ike xatınına da tigez bülärgä tieş.
- Nindi genä xällärdä dä ir üz xatınnarı yanında tigez däräcädä bulırğa iteş.
- Ägär ir awırí ikän, anıñ qaysı xatını yanında qalırğa tieşlegen xatınnarı üzläre xäl itärgä tieşlär.
- Xatınnar belän mäxäbbät mäs'äläsendä tigez şöğellänü täläp itelmi. İrdän täläp itelgän ber närsä – waqıtın xatınnarına tigez bülü häm tönne alarnıñ berse belän qunu.
- Ägär ir säyäxätkä kitärgä teli ikän, üze belän qaysı xatınıñ alırğa kiräklegen açıqlaw öçen ciräbä salınırğa tieş.
- İr Xacğa yäki Ömrägä barırğa cíınğanda da şulay eşlärgä kiräk.
- Xatınnar könnäre belän alışsalar, ir äle köne kilep citmägän xatını belän yoqlí ala.
- Ägär ir üz-üzen tikşerep totarğa tieşle mäs'älälärdä tigezlek häm ğädellek urnaştıra aluına ışanmí ikän, ul çaqta ber xatın belän torırğa tieş.


text:
Tömänlelär “Yaña Ğasır” televideniäsen qarap tatar telen öyränä
Tömändä yäşäwçe tatar xalqı ber-berse belän oçraşqan waqıtta tizräk şatlığın äytep qalırğa tırışa. “Sez TNV nı qarıysızmı?” digän ğibäräneñ reytingı “Ni eşlär beteräseñ?” däräcäsenä kütärelde. Qayberäwlärne “Tatarstan yaña ğasır” tapşıruları tatar telenä öyrätä. Onıtqannarın isenä töşerä, belmägänne belderä. Şundıylarnıñ berse Näsimä apa Zıykova. Ul: “İke atna inde televizor yanınnan kitmim”,- di.
-Bez “Komintel”ğa Qazan tapşıruları quşılğan ikän digänne işetügä üzebez ezläp taptıq. Bezneñ fatirdağı 3 bülmädä 3 televizor. Köne buyı, kiç buyı “TNV” nı ğına qarıybız. Yaña küp süzlär öyrändem. Mäs'älän, “İke täkäneñ başı ber qazanğa sıymıy”. Min ul programmanıñ matur telläre, çığışları belän küp yıllar seber tatarlarına xezmät itüen telim,- di Näsimä Zıykova.
“Komintel” Yabıq Aksionerlıq Cämğiäte kabel'le televideniesen älegä Tömän şähärneñ üzägenä tügel, ä biek yortlı “yoqı bistälärenä” (spal'nıy rayonnarğa) suza. 100 dän artıq kanal eçendä “Tatarstan Yaña Ğasır” da bar. “Komintel” şirkäte wäkile Denis Nefidov süzlärençä, alar kileşü tözegän barlıq kanallarnıñ da reytingın tikşerep, qaralmağannarın töşerep qaldırıp, alar urınına başqa kanallarnı totaştıralar ikän. “Ämma bu qurqınıç TNV ğa qağılmıy, xalıq räxätlänep qarıy”,- dide Nefidov.
Tömän şähäreneñ Votutina öleşendä toruçı Rawil Gıylfanov: “Qazannı qaraw öçen yılına ike meñ sum aqçabıznı jälläp tormıybız”- di.
-Küp töbäklärne kürsätälär. Tömändä tatarlar küp yäşi bit. Monda da korrespondent üzäge açılsa yaxşı bulır ide. Änä xätta Berlin belän dä elemtä buldı,- di äñgämädäşem.
“Tömänneñ üzendä efirğa çığa torğan tatar telendäge tapşırularnıñ kiräge qalmıy meni?”,- digän sorawğa Rawil äfände:
-Üzebezneke dä kiräk. Mondagılarnıqında üzebezneñ tormış, üzebezneñ mäğlümat kübräk,- dide.
Soñğı can isäbe alu näticäläre buyınça Tömändäge 564 meñnän artıq xalıqnıñ 6,1 % tatarlar. “Komintel” şirkäteneñ kabel'läre Tömän şähärendä yaqınça 100 meñ ğailägä totaşqan. Yaqınça TNV nı bügenge köngä 6 meñläp millättäş kürä ala digän süz. “Komintel”lılar äytüençä, maqsatları: Tömändäge böten yortlarnı üz çeltärlärenä totaştıru.
Nail Alan. Tömän.


text:
Tatarstan kitap näşriätendä «Tatar möselman» kalendare çirattağı 10Hчы basması dönya kürde. Kalendar'dä islam ğalimnäre xezmätläre, Qorän täfsirläre, kürenekle imamnarıbıznıñ islmça yäşäw räweşe turında ğibrätle yazmaları urın tapqan. Bu qızıqlı wä kiräkle basmanı jurnalistlar Şäyex Zäbirow häm Fäniä Xüciaxmetowa tözegännär.
Tağın ber höcüm. Äle küptän tügel genä Çallıdağı tatar ictimaği üzägenä banditlarça höcüm yasalğan ide. anıñ säbäben, oyıştıruçıların tabarlarmı — yukmı äytüe qıyın. Ä menä şundıy uq bäla-qazalar rätenä pänceşämbedä Mäskäwdäge Tatarstan wäkilçelege binasındağı yanğın çığu da keräder. Wäkilçelekneñ Sadovoyı kol'sodağı iske binasında «Tatrosinvest» şirkäte urnaşqan bulğan ikän. Älege xäbärne taratqan mäğlümät çaraları yanğın täräzägä yanuçan sıyıqça tutırılğan şeşä bergännän soñ qabınğan dip, yazalar.
Mondıy xällärdän soñ şomlı waqiğalar ber-bersenä bäyle tügel mikän? - digän soraw ireksezdän kilep tua.
Damir Ğismetdin


text:
Uzğan atnada İsraeldä terror höcüme öçen cawaplılıqnı üz östenä alğan suğışçan törkemnärneñ ike citäkçese qulğa alındı. Fälestinnär bu ike keşeneñ Amir Thoqan häm Allam Kabi isemle ikännären belderde. Thoqan-Al Aqsa xäräkäteneñ töbäk bülekçäse başlığı häm Kabi-Fälestinne Azat İtü Xalıq Frontınıñ Nablustağı xärbi bülegen citäkli. Şuşı ike oyışma uzğan atnanıñ pänceñceşämbe könendä İsraeldäge poezd tuqtalışında şartlağan bomba öçen cawaplı buluıların beldergän ide.
Yasser Arafatnıñ Fatah xäräkäte Mahmud Abbas tözegän yaña xökümätne xuplaw turında qarar birde. Küpçelege Arafat tarafdarlarınnan torğan parlament ta irtägä yaña xökümätne xuplar dip kötelä. Mondıy näticä alınğan xäldä Amerika Quşma Ştatları täqdim itkän tınıçlıq planın tormışqa aşıru mömkin bulaçaq. Ammanda, Rusiäneñ Yaqın Könçığıştağı ilçese Andrei Vdovin, irtägä xökümätne parlament xuplağaç ta-Amerikan planı iğlan itelergä tieş, dip belderde. Vdovin bügen Jordaniä tışqı eşlär ministrı Şaher Bak belän oçraştı.


text:
Yasir Arafat, İzrail aña timäs, dip sanıy
Audio (Yasir Arafat)
Ber ük waqıtta, Arafat, möselman bularaq, min şähit kitergä äzer dide. Kiçä İzrail premier-ministrı Ariel Şaron, xäzer min üzemne Arafatqa timäskä digän wäğdä belän bäylängän dip sanamıym, dide. Üze äytüenä qarağanda, ul bu turıda Amerikan prezidentına da citkergän. Amerikan räsmiläre äytüençä, uzğan atna bulğan oçraşuda, Bush Şaronğa, Arafatnı üterügä qarşı buluın äytkän. Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı Şaron süzlärenä borçılu belderde, häm İzarilne xalıqara qanunnarğa buysınırğa çaqırdı.


text:
Rim Papası Benedikt möselman yulbaşçıları belän oçraştı
Rim Papası Benedikt, terrorğa qarşı suğışqa möselman yulbaşçıları yärdäm itergä tieş, dip belderde. Katolik çirkäwe başlığı üzeneñ çit ilgä berençe säfären tämamladı. Bügen Germaniäneñ Köln şähärendä anıñ wäğäzen tıñlarğa ayrtı million keşe cıyıldı.
Şimbä könne isä Rim Papası möselman yulbaşçıları belän oçraştı. Şaqtıy qırıs çığışında Benedikt, möselman yulbaşçıları, yäş buınnı keşe ğömeren xörmät itergä öyrätü öçen cawaplı bulırğa tieş, dip belderde:
"Höcümnärne planlaştırğan keşelär zur ixtimal belän bezneñ aralarnı bozırğa, tınıç ğädel häm yaqtı tormışıbızmı böten yullar, şul sanda din yulı belän bozırğa teli. Barıbız da kileşäbez ki, terrornıñ här töre – yäşäw xoquqına höcüm häm sivilizasiäle cämğiätneñ nigezlären qaqşatu bulıp tora."
Papa şulay uq, dönyadağı böten dinnär terrorğa qarşı berläşergä tieş, dide. Benedikt belän oçraşqan möselman yulbaşçılarınıñ berse, Germaniädäge Möselmannarnıñ Üzäk Şurası başlığı Nadeem Elyas, Vatikan belän möselman dönyası arasındağı mönäsäbätlär – qanuni däräcä alırğa tieş, dip belderde. Elyas süzlärençä, xristiannar häm möselmannar, "urtaq tarixtağı qara çornı yabırğa tieş". Vatikan, yähüdlär belän bulğan kebek, möselmannardan ğafu ütenergä, möselmannar isä üzläreneñ "tarixi ğäyeben" tanırğa tieş, dide Elyas.
Germaniädäge 3 million 200 meñgä yaqın möselmannıñ yaqınça ike millionı – töreklär. Şimbä könne Rim Papası belän şulay uq Törek İslam Berlege prezidentı Ridvan Cakir da oçraştı, häm soñıraq ul menä närsälär söyläde:
"İbrahimi dinnär keşe tormışınıñ iñ izge äyber bulğanın, keşelärneñ tınıçlıqta häm duslıqta yäşärgä tieşlegen öyrätä. Bu söyläşüdä bez İzge Papa belän ber törle fikerdä buluıbıznı kürdek, häm bez moña bik şat" dide Cakir.
Kiçen Rimğa qaytqançı Benedikt Germaniädä tağın Rim katolik çirkäwe ruxaniläre belän oçraşırğa tieş ide.
Alsu Qormaş


text:
Duma Abxaziä häm Könyaq Osetiäne tanırğa öndi
Rusiä Däwlät Duması ilneñ tışqı säyäsäten bilgeläw eşendä äwzemräk qatnaşmaqçı - comğa könne uzğan utırışında ul Rusiä xökümäten, Gruziä NATOğa quşılğan oçraqta anıñ ike baş kütärgän töbägen ayırım tanırğa, Rusiäneñ andağı watandaşların yaqlarğa öndäde.
Dumanıñ tışqı säyäsätne bilgeläw eşenä şulay aldın-artın qaramıy ğına kerep kitüe berençe qaraşqa säyerräk toyılsa da (ni disäñ dä, Rusiäneñ tışqı säyäsäten prezident häm xökümät bilgeli), bu aktivlıqnıñ artında barıber Mäskäw Kremle toruı şik uyatmıy.
Eş şunda ki, başında bulğan bar uyların da räsmi Mäskäw diplomatik säbäplär arqasında turıdan-turı äytä almıy, şuña da bu oçraqta ul başqa kanallarnı faydalana. Misal öçen, törle Jirinovskilar häm Ostrovskilar küp bulğan Däwlät Dumasın.
Aleksey Ostrovski anda Bäysez Däwlätlär berdämlege eşlären qarawçı komitetnı citäkli, belderü qabul itü dä näq menä anıñ eşe ide. Üz çığışın ul şaqtıy qırıs itep yasadı, Dumanıñ şuşı adımı artında näq menä Gruziäne, anıñ xäzerge citäkçesen kisätü yatuın yäşermäde.
Yarılıp yatqan töp fiker şul - ägär dä Tiflis üzeneñ Könbatış belän duslığın nığıtıp, NATOğa quşılu turında citdi uylana ikän, dimäk Rusiä moña Abxaziä häm Könyaq Osetiäne añardan tartıp alu belän cawap birä ala. Ostrovski bu uñaydan, eşlär şuña barıp citsä, bez xalıqlarnıñ üzbilgelänü xoquqı prinsibın tanırğa mäcbür bulaçaqbız, dip belderde.
Ämma Dumada süz bu yulı barı tik şul abxaz, osetin, häm öleşçä Dnestr buyı xalıqları turında ğına bardı. Tatar, çeçen milläteneñ dä üzbilgelänü xoquqların iskä aluçı bulmadı.
Deputatlar Rusiä citäkçelegenä, Abxaziä häm Könyaq Osetiäneñ bäysezlekkä ireşä baruın tizlätü mäs'äläsen qarap, alarnıñ xalıqları tieşle telägen beldergän oçraqta bäysezleklären dä tanunı täqdim itä.
Duma qabul itkän belderüneñ xökümät öçen bernindi dä mäcbüriäte yuq. Ämma anı qabul itü üze Mäskäwneñ Gruziä häm anıñ baş kütärgän töbäkläre mäs'äläsendä nindi çaralarğa bara aluın kürsätkän ber waqiğä bulıp tora.
Abxaziä dä, Könyaq Osetiä dä 90-nçı yıllar başında uq Gruziä xakimiäten tanımıy başlağannan birle Rusiäneñ diplomatik wä iqtisadi qanatı astında diärgä bula. Mäskäw alar belän säwdä alıp bara, anda Rusiäneñ tınıçlıq saqlaw köçläre urnaştırılğan. Östäwenä, Rusiä yağı şuşı ike respublika xalqına üz watandaşlığın da muldan öläşte.
Dumadağı utırışta bu uñaydan şundıy san da yañğıradı - Abxaziä xalıqınıñ yaqınça 90 protsentı Rusiä pasportına iä ikän. Anda da, Könyaq Osetiädä dä martnıñ 2-sendä Rusiä prezident saylawı ütte, misal öçen.
Duma utırışında töp çığış belän çıqqan Aleksey Ostrovski dä basımnı näq menä şul watandaşlarnıñ xoquqların yaqlawğa yasadı.
Fivral ayında Kosovo üz bäysezlegen iğlan itkäç, bu ike respublikanıñ üzlären tanıtu tırışlıqları tağın da arta töşte. Alarnı asılda Mäskäw üze oçındıra - ul aldan uq, ägär dä Kosovo Serbiädän ayırıla ikän, bu başqalarğa da şundıy mömkinlek yulın açaçaq dip belderep quydı.


text:
Finalda Fransiä häm İtaliä: futboldan kem kult yasıy?
Dönya futbol berençelegeneñ finalında uynawçılarnı inde beläbez. Fransiä häm İtaliä. Ciñüçe 9 yül yäkşämbe könne bilgele bulaçaq. Futboldan kult yasalamı ällä ul çınnan da şundıy qızıq tamaşamı?
küplärdän "Zidan, Zidan" digän ber genä isemne işetep bula ide. Fransiäne finalğa çığarğan tupnı Portugaliä qapqasına uynnıñ 33nçe minutında tanılğan futbolçı Zinedine Zidan kertte. Xalıq anı yaratıp Zizu dip atıy ikän:
"Zizu – böyek keşe, bez anıñ yaqlı, menä şunı äytäsem kilä. Min anı qotlıym, ul üz ile häm Fransiäneñ ğorurlığı," dide Parij uramında Abdel isemle can atar.
Näq şundıy uq xälneñ bulğanı bar inde. 6 yıl elek Zidan Yevropa Berençelegendä penalty''da tupnı Portugaliä qapqasına kertkän ide. Näticädä Fransiä finalğa da çıqtı, Yevropa çempionı da buldı. Bıyıl niçek bulır – kötergä sanawlı säğätlär genä qaldı. Yäkşämbe finalınıñ näticäse nindi buluğa qaramastan dönya buylap Zidannıñ meñlägän canatarı yaratqan futbolçıların qarar öçen stadionnarğa, ekrannar quyılğan uramnarğa yäki televizorlar qarşına cıyılaçaq. Çönki 34 yäşlek çığışı belän Aljirdan bulğan mäxäbbät futbolçı Zinedine Zidan bu dönya berençelegennän soñ futboldan kitüen iğlan itte. Häm anıñ zur futboldağı soñğı uyını Fransiägä ciñü dä kitersä – tanılğan uynınçı üz karyerasınıñ iñ yuğarı noqtasında bulaçaq... Şulay itep Fransiäneñ danın arttıruğa törle millät häm törle din keşeläre üzläreneñ zur öleşen kertä. Futbol – irlär şöğele diyüçelär inde küptän modada tügel. Çibär irlär öçen televizor ekrannarı yanında xatın-qızlar can ata. Xatın-qızlar arasında – futbol uyınına küp aqçalar birelügä borçılu belderüçelär bar. Rusiäneñ dönya berençelegenä çığa almawına da xatın-qızlar borçıla. Alar arasında tatar futbolçıları da bula alır ide, dilär. Futbolnı şul qadär üstergänçe – baletqa kübräk iğtibar birsälär bulmas ideme digän soraw quyuçılar bar.... Qazandağı xäbärçebez Landış Xarrasova tatar xatın-qızlarınnan alarnıñ futbol turındağı fikerlären beleşte. (Azatlıqnıñ şimbä tapşıruında)
Alsu Qormaş


text:
Ğiraqnıñ bärep töşerelgän prezidentı Saddam Xösäyen bügen berençe tapqır mäxkämä aldına bastı, läkin ğäyepläw qäğäzän imzalawdan baş tarttı. Televidenie kürsätkän sürätlärdä Saddam yabıqqan, arığan, basınqı qiäfättä kürende. Üzenä belderelgän 7 ğäyepläwne ul kire qaqtı, mäxkämäne - "teatr", amerikan prezidentı George Bushnı çın cinäyätçe dip atadı. 1990 yılda Küwäytkä basıp kerügä kilgändä, ul bu ilne Ğiraq cire dip atadı. Saddamğa nindi ğäyepläwlär belderelgäne älegä tögäl mäglüm tügel. Ğiraqnıñ waqıtlı Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Xämid Äl-Bayati süzlärençä, alar arasında keşeçelekkä qarçı cinäyätlär, suğış cinäyätläre, genotsid.
Audio (Xämid Äl-Bayati)
"Minemçä Ğiraqlılar ülem xökemennän dä azraqqa riza bulmayaçaq."
Saddam Xösäyen häm anıñ 11 yaqın tarafdarı kiçä Ğiraqnıñ waqıtlı xökümätenä tapşırılğan ide. Bu 11 keşegä dä räsmi ğäyepläwlär belderelde.


text:
10 qañtarda Qazaqstan alğaş ret BWW Qauipsizdik Keñesiniñ twraqtı emes müşesi retinde onıñ «Şielenisterdiñ aldın alu jäne beybitşilikti saqtau» taqırıbındağı aşıq pikirtalastarına qatıstı. N'yu-York qalasında ötken şara ayasında Qazaqstannıñ Sırtqı ister ministri Qayrat Äbdirahmanov Prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Qauipsiz, ädil jäne güldengen älem qwru üşin jahandıq äriptestikti nığaytuğa qazaqstandıq twjırımdamalıq közqaras» attı sayasi joldauın tanıstırdı, dep habarlaydı QazAqparat QR SİM baspasöz qızmetine silteme jasap.
İs-şarağa BWW Bas hatşısı Antoniu Guterriş, Wlıbritaniya, Italiya, Latviya, Pol'şa, Franciya, Niderlandı, Ukraina, Şveciya, Efiopiya jäne Japoniyanıñ sırtqı sayasi vedomstvolarınıñ basşıları jäne sırtqı ister ministrleriniñ orınbasarları, Resey, Qıtay, AQŞ jäne BWW-ğa müşe basqa da memleketterdiñ atalmış Wyım janındağı twraqtı ökilderi qatıstı. Qauipsizdik Keñesiniñ müşeleri jäne BWW elderiniñ ökilderi pikirtalastar barısında şielenisterdiñ aldın alu jäne beybitşilikti saqtau salasındağı özderiniñ wlttıq basımdıqtarı turalı mälimdedi, sonday-aq bükilälemdik Wyım qızmetiniñ osı basımdıqtı bağıttarı boyınşa jaña Bas hatşınıñ jwmısına qoldau bildirdi.
Pikirtalastar barısında Qazaqstannıñ Sırtqı ister ministri 2017-2018 jıldar kezeñinde Qauipsizdik Keñesiniñ twraqtı emes müşesi retindegi Qazaqstan ökilettikteriniñ bastaluına oray Memleket basşısınıñ Sayasi joldauın jariyaladı. Q. Äbdirahmanov bwl Joldaudıñ Memleket basşısınıñ 2016 jılğı 31 naurızdağı «Älem. HHİ ğasır» manifesiniñ qağidattarına negizdeletindigin jäne onı şığarmaşılıq twrğıdan damıtatındığın atap körsetti. Prezident N. Nazarbaevtıñ YAdrolıq qauipsizdik jönindegi IV sammit ayasında wsınılğan bağdarlamalıq qwjatınıñ BWW-nıñ 100 jıldıq mereytoyına qarsı yadrolıq qarusız älem qwru maqsatında halıqaralıq beybitşilik pen qauipsizdikti nığaytu, sonday-aq beybitşilik, qauipsizdik jäne damu arasındağı ajıramas baylanıstı qamtamasız ete otırıp, ğalamşardı soğıstar men şielenisterden arıltu isinde küş-jigerdi biriktiru jäne ıntımaqtasu qajettigine basa nazar audarğandığı belgili. Joldauda atap körsetilgendey, «Qazaqstan Keñeste beybitşilik pen qauipsizdikti saqtau men nığaytudıñ birinşi kezektegi mañızdılığın negizge ala otırıp, onıñ bükil kün tärtibi boyınşa ädil jäne şınayı jwmıs isteytin boladı». N. Nazarbaevtıñ aytuınşa, Astana «Qauipsizdik Keñesiniñ barlıq müşelerimen teñ qwqılı negizde ıntımaqtasa jwmıs isteuge, halıqaralıq beybitşilik pen qauipsizdikti nığaytu maqsatında ımırağa qol jetkizip, bätualastıqtıñ qalıptasuına septigin tigizuge nietti».
Osığan oray, joldauda BWW QK twraqtı emes müşesi retindegi Qazaqstan jwmısınıñ basımdıqtarı atap körsetildi. Olardıñ qatarında yadrolıq qarusız älemdi jaqındatu, jahandıq soğıs qaterin boldırmau, Auğanstandağı beybitşilikke ıqpaldasu, Ortalıq Aziyada beybitşiliktiñ öñirlik aymağın qalıptastıru, BWW qamqorlığımen Jahandıq lañkestikke qarsı koaliciya (jeli) qwru, Afrikanıñ beybit damuına järdemdesu, BWW-nıñ Ornıqtı damu maqsattarın, beybitşilik, qauipsizdik jäne damu arasındağı ajıramas baylanıstı ilgeriletu, BWW-nı HHİ ğasır talaptarına beyimdeu jäne jahandıq problemalardı şeşu üşin wjımdıq sayasi erikti nığaytu maqsatında memleketter men ükimetter basşıları deñgeyinde QK-ne müşe memleketterdiñ twraqtı kezdesuler tetigin kelisu bar. Memleket basşısı öz joldauında atap körsetkendey, «Qazaqstan Keñeste barlıq müşe eldermen atalmış basımdıqtı bağıttar boyınşa aşıq, ädil jäne sayasi jağdayatsız, jauaptı, salmaqtı jäne sındarlı türde jwmıs isteuge nietti». Osığan oray, qwjatta «Qazaqstannıñ mañızdı maqsatqa — HHİ ğasırda älemdi qauipsiz, ädil jäne güldengen älemge aynaldıru maqsatına qol jetkizu jönindegi öz bastamalarına äriptesteriniñ tarapınan qoldau körsetiletindigine senim bildiretindigi» aytıladı. Qazaqstandıq tarap sonday-aq pikirtalas qatısuşılarınıñ nazarın preventivti diplomatiyadağı, senim şaraların ilgeriletu men nığaytudağı, jappay qırıp-joyu qaruın tartpaudağı, dau-janjaldardı retteudegi jäne halıqaralıq lañkestikke qarsı äreket etudegi birlesken küş-jigerdiñ mañızdılığına audardı. Qazaqstan basşılığınıñ Astanada Siriyada beybitşilik ornatu boyınşa kelissözder alañın wsınuğa dayın ekendigi tağı da atap körsetildi. Qazaqstan Prezidentiniñ joldauı otırıs qatısuşılarınıñ joğarı bağasına ie boldı. Bwdan basqa, onı BWW QK resmi qwjatı retinde tirkeu turalı şeşim qabıldandı. N'yu-Yorktegi sapar barısında sonday-aq Q. Äbdirahmanovtıñ BWW Bas hatşısı A. Guterrişpen kezdesui bolıp ötti. Kezdesu barısında Astananıñ Qauipsizdik Keñesine müşeligi bağdarlamasınıñ özekti mäselelerin jäne Qazaqstan men BWW ıntımaqtastığınıñ köp qırlı kün tärtibin talqılandı.
comments powered by HyperComments


text:
NATO citäkçese Ukraina-NATO mönäsäbätlären bik uñay bäyäli
Ukraina belän NATO 1997 yılnıñ 9 yülendä imzalanğan Ukraina-NATO Xartiäsenä 10 yıl tulunı bilgelärgä äzerlänä. NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer bu uñaydan Brüsseldä jurnalistlar belän utırıp Kiev häm NATO arasındağı mönäsäbätlär turında söyläşte. Oçraşuda Azatlıq xäbärçese dä bar ide.
Şul uq waqıtta ul Kiev belän NATO arasındağı xezmättäşlekneñ dä şulay uq üsüen assızıqladı.
"Ukrainada xäzer moñarçı kürelmägän, küpkä ölgergänräk säyäsi debatlar bara. Barlıq näticälären isäpkä alğanda, min säyäsi debatlarnı härçaq uñay bäyälim. Bu Ukrainanıñ üz debatları bulğanğa kürä, min ul säyäsi debatlarğa quşılmıym. Ämma şul uq waqıtta xezmättäşlek arttı. NATOnıñ barlıq operatsiälärendä häm çaralarında da şulay uq qatnaşuçı başqa berär partnernı äytä alasızmı? Min başqa andıynı belmim" dide de Hoop Scheffer.
De Hoop Scheffer şulay da bu maqtaw süzläre Ukraina citäkçelärenä yal itärgä dä bula digänne añlatmıy, üzgäreşlärne däwam itärgä, bigräk tä ilneñ qorallı köçlären, eçke eşlär ministrlığı ğäskärlären häm iminlek xezmätlären zamançalaştırırğa kiräk dide.
Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko ilneñ NATOğa quşıluın bik nıq yaqlasa da, fiker beleşülär küpçelek xalıqnıñ moña qarşı yäki bitaraf buluın kürsätä. Şul uq waqıtta küpçelek Ukrainanıñ Yewropa Berlegenä quşıluın teli.
De Hoop Scheffer Ukraina NATO äğzası bulırğa tieşme digän eçke bäxäslärgä quşılırğa telämäwen belderde.
"Min fiker beleşü näticälärenä berqayçan da bäyä birmim. Ämma min, älbättä, Ukrainada NATOğa quşıluğa qarşı çığuçılar törkeme buluın beläm. Häm çınnan da alarnıñ moña xoquqı bar. Tağın ber märtäbä äytäm, min Ukrainadağı debatlarğa quşılmıym. Äytkänemçä, NATO ker yuu sabını tügel. Min Ukrainağa NATOnı satarğa cıyınmıym. NATOnı satmıylar. NATOnıñ ni buluın añlatıp birälär" dide.
Anıñ äytüençä, Ukrainadağı qayber qarşı çığuçılar küräseñ NATOnıñ maqsatların häm burıçların añlap betermi.
"Minemçä, NATOğa qarşı çığuçılar, häm bez alar belän eşlärgä, alarğa yardäm itärgä telibez, şuña kürä Kievta bülekçäbezne dä açtıq, alar küräseñ NATOnıñ ni buluın, ni belän şöğellänüen yaxşıraq belergä tieşter" dide de Hoop Scheffer.
Rusiä daimi qabatlap kilgän, NATOnıñ könçığışqa taba kiñäyüe töbäktä totrıqlılıqqa yanarğa mömkin digän borçılularnı NATO citäkçese kire qaqtı.
"Ğömümi qağidä bularaq minem berqayçan da NATOnıñ kiçäyüe kemgä dä bulsa yanawın kürgänem yuq. Härber il NATOğa irekle räweştä üz teläge belän quşıla. NATOnıñ berqayçan da, ber ilgä dä NATOğa quşılu öçen basım yasağanı yuq. Belüegezçä, bu xalıqnıñ irekle teläge nigezendä genä bula torğan xäl" dide NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer.


text:
Ğiraqta tağın 2 amerikan xärbie xäläk buldı
Berläşkän Millätlär Oyışması mäglümätenä qarağanda, Hilla şähäre yanında humaitar törkem qärwanına xöcüm yasalğan, näticädä oyışmanıñ ber xezmätkäre yaralanğan, maşina yörtüçese xäläk bulğan.
Associated Press xäbär itüençä, könyaqtağı Nacaf şähärendä 10 meñ çaması şiği möselman, amerikan ğäskärlären ildän çığarırğa taläp itep, demonstratsiä ütkärgän.
Ul arada Amerikan citäkçelege Ğiraqnıñ 6 meñ-yarım keşedän torğan civil köçlären buldıru turında xäbär itte. Alar amerikan xärbiläre belän bergä şähärlärdä patrul itäçäk.


text:
Qazan Yevropada tözekländerü häm üseş bankı utırışına äzerlänä
Yeropada tözekländerü häm üseş bankı 1991 yılda, buldırılğan. Ul yıllarda Yevropanıñ Üzäk häm Könçığış rayonnarında sotsialistik lager' cimerelä. Sovetlar soyuzı tarqalıp barlıqqa kilgän illärgä billärgä iqtisatların üsterü öçen yärdäm kiräk bula. Yevropada tözekländerü häm üseş bankı üz östenä bu maqsatnı da ala. Bügen banknıñ investitsiäläre, iqtisat bazarın üsterü öçen Yevropa häm Aziäneñ 29 ilendä qullanıla.
Şuşı könnärdä Tatarstan ministrlar kabinetında uzğan kiñäşmädä premyer ministr Röstäm Miñnexanov, “Qazanda mondıy çara ütkärü, bezneñ öçen zur xörmät, şuña da aña äzerlek iñ yuğarı däräcädä barırğa tieş” dide. Bügenge köndä Yevropada tözekländerü häm üseş bankına kergän, törle illärdän 1600 wäkilneñ älege utırışqa kilüe räsmi terkälgän inde. Barlığı isä, älege çarada 61 ildän 2500rә yaqın wäkil qatnaşaçaq dip kötelä. Qunaqlar arasında Yevropa cämäğätçelege, Yevropanıñ bulışlıq kürsätü bankı, İslam üseş bankı, Aziä üseş bankı kebek xalıqara oyışma wäkilläre dä bulaçaq.
19 may könne Yevropada tözekländerü häm üseş bankı utırışı qısalarında “Rusiä töbäkläreneñ üseş yulları” iseme astında xalıqara investitsion forum da uzar dip kötelä. Ul Qazannıñ Korston küñel açu üzägendä bulaçaq. Şul uñaydan comğa könne biredä Rusiä töbäklären iqtisadi yaqtan üsterü yulları, alarnıñ innovatsion mömkinleklärne öyränü, töbäklärdä däwlät häm şäxes mönäsäbätlären cayğa salu, töbäklärne investitsiälänü häm başqa şundıy temalarğa tügäräk öställär ütkäreläçäk. Mondıy forumnarnıñ Tatarstan öçen uñay yaqların, Respublikanıñ säwdä häm tışqı iqtisadi xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov bolay bäyäli. Näticäläre bügen bula digän süz tügel, ämma xäzerge waqıtta kilgän zur kompaniälärneñ kübese, bezneñ forumnarda, prezentatsiälärdä bulğan vizitlarda, eşlägän eşlärneñ näticäse dip äytäse kilä. Xäzer menä Wenderberger kompaniäse bik zur kirpeç zavodı sala Qorçaçıqta, 180 million kirpeç çığara başlayaçaqbız, böten närsä şulay barsa bıyıl.Älege forumda Yevropada tözekländerü häm üseş bankı utırışında qatnaşuçılar ğına tügel, ä Rusiä xakimiäte citäkçelege, ministrlıq häm vedomstvo wäkilläre, ilneñ däräcäle finans institutları ğalimnäre häm cämäğät eşlekleläre qatnaşaçaq.
Şul uq könne töşke aştan soñ forumğa gıelgan qunaqlar “Tatarstan Respublikasınıñ investitsion mömkinlekläre” digän kürgäzmäne qarıy alaçaq.
Soñınnan Tatarstannıñ xalıqara at-sportı kompleksında mädäni çaralar häm Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiewneñ qunaqlarnı räsmi qarşı alu tantanası qaralğan.
Tatmediä mäğlümat agentlığı xäbärenä qarağanda, dönya küläm forumda qatnaşaçaq wäkillär Tatarstanğa atna urtasında kilä başlayaçaq. Yevropada tözekländerü häm üseş bankı prezidentı Jan Limyernı Tatarstan citäkçelege Qazanda 17 mayda qarşı alaçaq.
Ğädel Galämetdinov.


text: 17nçe aprel Qazanda ütkän Bötendönya tatarları milli-mäcleseneñ 4nçe qorıltayında Başqortstannıñ Ufa, Neftekama häm Tuymazı şähärlärennän dä wäkillär qatnaştı. Qorıltayda çığış yasawçılar arasında ike keşe Başqortstannan: respublika tatarları milli-mäclese räise M.Ramazanov häm TİÜ başı A.Ğiniätullin. Ramazanov çığışında Rusiädä tatarlarğa tel statusı birü kiräklegen kütärgän. Ul şulay uq idarägä dä saylanğan. Başqortstan tatarları morzaları cıyını bulıp ütte. Xisap-saylaw cıyılışında oyışmağa yaña baş itep Maqsat Mämliev saylandı. Elekke räis Rif Aqçurin oyışmanıñ eşçänlegendä tormoz buluda, milli problemalarnı belmäwdä ğäiplände. Çınnan da, bu oyışma tel häm başqa mäsälälär öçen köräştä idän astında yattı. Barı tik bäyräm häm tabınnarda ğına morzalar cıyını räise tost kütärep, üzeneñ barlığın belderä ide. Räis urınbasarları itep Kärim Yauşev häm Änwär Tereğulovlar saylandı.


text:
Rimdä İzrail-Liban nizağın xäl itü turında söyläştelär, älegä urtaq qararğa kilenmäde
Libandağı krizisnı çişü yulları çärşämbedä Yaqın Könçığış töbägennän çittäräk torğan İtaliä başqalası Rimdä ezlände, xörmätle tıñlawçılar. Anda barlığı 17-läp il wä xalıqara oyışmanıñ yuğarı wäkilläre cıyıldı. Yewropa häm ğäräp däwlätläre suğışlarnı kiçekmästän tuqtatıp, Liban belän İzrail çigenä xalıqara köçlär urnaştırunı alğa sörsä, Quşma Ştatlar nigezdä İzrail qaraşın yaqlıy - şulay uq Rimgä kilgän däwlät sekretare Rice, töp maqsat - däwamlı solıx, ä monıñ öçen Xizbullanıñ köçen yuq itärgä kiräk, dip belderä.
Cıyınnıñ üzennän bigräk annan soñ Fuad Siniora, Condoleezza Rice, Kofi Annan häm italyan tışqı eşlär ministrı Massimo D''Alemonıñ xäbärçelär qarşına çığuı mäğlümatlıraq buldı, älbättä. Häm härkem anda üze möhim sanağan närsä turında süz alıp bardı. Liban premyer-ministrı kiçekmästän suğışlarnı tuqtatu häm üz ilenä aşığıç matdi yardäm kürsätü kiräklegenä basım yasadı, Kofi Annan xäzerge suğışlardan berençe çiratta ğadi xalıqqa zian kilüen äytte, däwlät sekretare Rice isä Xizbulla artında toralar dip Süriä häm İrannı telgä aldı.
Cıyında qatnaşqan taraflarnıñ şulay itep nizaqnıñ törle yaqlarına basım yasawı säbäple anda nindider ber xälitkeç qararğa ireşelmäde. İtaliä tışqı eşlär ministrı süzlärenä qarağanda, cıyında barı tik, Liban xökümäte ilneñ bar ciren dä üze kontrol itärgä tieş digän urtaq fiker yaqlanğan. Normal'' telgä küçergändä monı, Liban xökümäte üzendäge Xizbullanıñ qorallı militsiäsen taratırğa tieş, dip añlarğa kiräk.
Ä inde suğışlarnı kiçekmästän tuqtatu taläbenä kilgändä, anda qatnaşqannarnıñ barısı da diärlek, bigräk tä Berläşkän Millätlär general'' sekretare Annan monı yaqlawğa qaramastan, Condoleezza Rice, bu üze genä nizaqqa çişeleş kiterä almıy, dip, mäs''älägä kiñräk qaraw kiräklegenä basım yasağan.
Rimgä kilü aldınnan Yaqın Könçığışta bulğan, häm anda İzrail citäkçeläre belän dä küreşkän amerikan däwlät sekretare sişämbedä, üz ileneñ, suğışlarnı tuqtatu kileşüe qayber şartlar ütälgändä genä köçenä kerä ala, digän qaraşın qabatlağan ide. Washington, töp maqsat bulıp Yaqın Könçığışta däwamlı solıx urnaştıru tora, ä moña İminlek Şurası qararın bozıp üz qorallı militsiäsen oyıştırğan Xizbullanıñ xärbi qüwäten yuq itmi torıp ireşep bulmayaçaq, di. Amerikan yağınıñ şuşı qaraşı xaqında Jenevadağı Strategik tikşerenülär üzäge mödire Şäxräm Çubin radiobızğa bolay digän ide:
"Quşma Ştatlar häm İzrail diplomatiäseneñ bu oçraqta maqsatı şul - berençe bulıp Xizbullanıñ höcüm itü säläten beterü, bar şul raketalardan qotılu, alarnı ata torğan infrastrukturanı xäldän kilgänçä yuq itü. Küräbez ki, bu ğadi xalıq arasında yuğaltularğa kiterä. İkençe yaqtan, Washington bar xalıqara cämäğätçelekne, İzrail çigendä Xizbulla bula almıy digän fikergä kiterergä tırışa", di Jenevadağı Strategik tikşerenülär üzägennän Şäxräm Çubin.
Amerikan yağınıñ şuşı qaraşın iskä alu belän bergä, Rim cıyınında qatnaşuçılar alay da suğışlarnı tuqtatu yünäleşendä barın da eşlärgä bulğan, häm alar İzrailne "köç qullanudan niçek kenä bulsa da totılıp toruğa" öndägän.
Ä Kofi Annan äle mondıyraq belderü dä yasadı:
"Çişeleş tabu öçen töbäktäge illär belän bergä eş itü möhim, häm bu İran belän Süriäne dä üz eçenä alırğa tieş", di Berläşkän Millätlär citäkçese.
Kärim Kamal


text:
“Ğädel Rusiä” firqäse ike başlı buldı
Şuşı könnärdä, «Ğädel Rusiä» firqäseneñ üzäk şurası töbäk konferensiäse uzdı. Bu çarada 43 delegat qatnaştı. Utırışta Mäskäwdäge “Ğädel Rusiä” firqäseneñ wäkile bularaq, şuranıñ töbäk säyäsät komitetı räise Räfqat Altınbaev ta bar ide. Konferensiä näticäsendä Tatarstanda älege firqäneñ tağın ber bülege açıldı. Räis itep, moña qädär Rusiäneñ jizn' tormış firqäseneñ Tatarstan bülegen citäklägän, Boris Naymuşin, anıñ urınbasarı Rinat Xabibulaev, şura särkätibe itep Niqolay Spirçagov saylandı.
İskä töşerep ütik, “Ğädel Rusiä” firqäseneñ Tatarstandağı berençe töbäk bülek, monnan ber ay elek Yar Çallı şähärendä uzğan konferensiädä oyışqan ide. Biredä “Watan” häm Rusiäneñ jizn' firqälärennän 50 wäkil qatnaştı. Älege utırışta “Ğädel Rusiä” firqäse prezidiumınıñ, “Watan” häm jizn' firqäsenä berläşergä digän täqdimenä küplär qarşı çıqtı. Çönki berläşkän oçraqta, töbäk büleklärendä östenlek Rusiäneñ Jizn' firqäse äğzalarına birelergä tieş. Alar prezidiumnıñ 70% täşkil itäçäk ide.
Berençe konferensiä waqıtında cirle bülek citäkçese itep Rusiäneñ Jizn' firqäse wäkile Färit Xucixanov, anıñ urınbasarı itep “Watan” firqäsennän Eduard Jijimov saylanğan ide. Konferensiä barışında delegatlar, Räfqat Altınbaev “üz mänfäğätlären qayğırta digän fikerne kütärep, “Ğädel Rusiä” citäkçelären obyektiv häm demokratik bulırğa çaqırdılar. Älege möräcäğätne säbäp itep, 23 dekaberdä uzğan konferensiädä “Ğädel Rusiä” citäkçeläre Tatarstan töbäk firqäsendä eşlärne cayğa salu maqsatınnan, Färit Xücixanov, Eduard Jijimov häm cirle bülek şurasınıñ başqa äğzaların firqädän çığaru turında qarar qabul ittelär. Mäskäwdäge “Ğädel Rusiä”neñ şura räise Spirçagov äfände beldergänçä, töbäk bülegeneñ yaña apparatına saylanu öçen barlıq kandidatlar da üzäk şura tarafınnan täqdim itelgän.
Färit Xucixanov häm Eduard Jijimov isä älege qarar belän riza tügel. Kommersant gäciteneñ 26 dekaber sanında yazılğança, alar Tatarstannıñ federal' terkäw xezmätenä, şimbä könne uzğan konferensiä näticälären inqär itep, şikäyät beldergän. Monnan tış töbäk bülege, üz xoquqların yaqlap mäxkämägä dä möräcäğät itäçäk.
Şulay itep, “Ğädel Rusiä” firqäse ike başlı buldı häm anıñ soñğı başın Mäskäw bilgeläde.
Gadel Galämetdinov