text:
Ändicanda milisiä xalıqqa atqan, di şaxit
Bügen berençe tapqır şaxit tanıqlıq itte. 3nçe üktäberdä bulğan mäxkämät utırışında üzbäk xärbiläre, uram cıyınında qatnaşuçılarğa tınıç qına taralışu färmanı birelde, anıñ urınına alar xärbilärgä ata başladı, dip belderde. Prokuror, xalıq yalğış ber berenä ut açqan, dide.
Üzbäk räsmiläre, Ändicandağı qanlı waqiğälärdä 187 keşe, küpçelek islam suğışçıları häläk buldı, dip belderä. Keşe xoquqları oyışmaları, häläk bulğannarnıñ sanı küpkä yuğarıraq, häm alar arasında tınıç xalıq ta bar, di.
Xökem itelgän 15 keşe üzlärenä belderelgän islam oyışmalarında äğza toru, terror häm keşe üterü turındağı ğäyepläwlärne tanıdı. Alarnı zur ixtimal belän ülem cäzası kötä.


c: text/html

text:
Rusiädä merlar da xakimiät bağanasına bastırılamı?
Soñğı waqıtta Rusiädä şähär xakimnäre belän bäyle bernçä şaw-şulı cinayät eşe tikşerelde. Prokurorlar monı şähär idarälärendä çäçäk atqan korrupsiägä qarşı köräş, dip añlata. Küzätüçelär – kiläse saylawlar aldınnan başqa fiker yörtüçelärneñ awızın tomalaw, di.
Makarov şul waqıttan birle törmädä mäxkämä qararı kötep utıra. Ul wazıyfasınnan çitlätelgän. Öyendä tentü ütkärelgän çaqta alğan yöräk öyänägennän soñ, däwalanu ütä. Üzenä belderelgän bar ğayepläwlärne kire qağa. Yewropanıñ keşe xoquqları mäxkämäsenä şikäyät belän möräcäğät itkän.
Makarov qissası çığarma tügel. Soñğı yıllarda Rusiädä distälägän şähär xakime korrupsiädä ğayeplänep mäxkämägä tartıldı. Rusiäneñ säyäsät belgeçe Mark Urnov süzlärençä, bu eşlär artında, korrupsiädän tış, başqa närsälär dä bar:
"Monda süz gubernator yä üzäk xakimiätkä oşamağan merlarnı alıştıru turında bara ala. Merlar belän gubernatorlar arasında mönäsäbätlär şäptän tügel. Gubernatorlar üzäkkä yaqınraq, xäzer alarnıñ saylanıp quyıla toğan merlarğa basım yasaw mömkinlege bar" dide Mark Urnov.
Rusiädä xalıqınıñ 73%-tı şähärlärdä yäşi, töp baylıqlar şähärlärdä tuplanğan. Bu baylıqlarnı şähär elitası kontrol itä. Gubernatorlar, xakimiät bağanasınıñ ber öleşe bulsalar da, yış qına zur aqça ağımnarı alarnı urap ütä.
2004 yılda prezident Putin gubernatorlarnı xalıq tarafınnan saylawnı beterde, bu urınğa namzätlärne xäzer üze täqdim itä. Kiläse saylawlar aldınnan alarnıñ Kremlgä tuğrı buluı ayıruça möxim. Şähär merları älegä xalıq tarafınnan saylana.
Merkator tikşerenü törkeme citäkçese Dmitriy Oreşkin süzlärençä, xäzer alarnı da gubernatorlarğa busındıru, xakimiät bağanasına tezep bastıru teläge bik zur:
"Bu çınlap ta sistemalı küreneş. Xakimiät merlarnıñ bäysezlegenä orım yasarğa teli. İñ ciñele – alarnı qurqıtu, döresme, tügelme – ğayepläw belderü. Qaywaqıt bu ğayepläwlär kölkele bula ala. Äytik, Arxangelski, Volgograd häm başqa merlarğa belderelgännäre kebek" di Dmitriy Oreşkin.
37 yäşlek Arxangelski merı Aleksandr Donskoyğa fevral ayında beryulı 4 ğayepläw belderelde: yalğan diplom yasaw, anı ikençe yuğarı belem alu öçen qullanu, ulınıñ tän saqçısılarına qazna aqçasın totu, xökümät qararı bulmıy torıp säwdä üzäge tözeleşenä şirkät builgeläw.
Donsky ğayeben kire qağa häm Rusiäneñ Yuğarı häm Yewropanıñ keşe xoquqları mäxkämäsenä şikäyät itergä cıyına. Azatlıqqa birgän äñgämäsendä ul bu ğayepläwlärne 2008 yılda prezidenlıqqa däğwa itü niäte öçen üç alu dip añlattı:
"Min üktäber ayında prezidentlıqqa baraçağımnı iğlan ittem. Şunnan soñ cinayät eşläre açıldı, alay ğına tügel, miña bu eşlärneñ prezidentlıqqa baruım belän bäyle ikänen citkerdelär. Bu eşlärne federal türälär häm Arxangelski gubernatorı açtırdı" di şähär merı Aleksandr Donskoy.
Donskoy prezidentlıqqa däğwa itüdän çigenergä cıyınmıy. Läkin aña monı eşlärgä birmäslär, mer wazyıfasınnan çitläterlär dip uylıy.
Volgograd merı Yevgeniy İçenko uzğan yılnıñ yünendä qoral yörtü häm qanunsız eşquarlıqta ğayeplänep 1 yılğa törmägä xökem itelgän ide. Mer bulıp torğanda ul Kremlgä yaqın Berdäm Rusiä partiäseneñ cirle citäkçese häm gubernator belän daimi ızğışta buldı. Ber yıl ütep, mäxkämä bülmäsendä irekkä çığarılğannan soñ, qayçandır bik qıyu yörgän mer, aña belderlgän ğayepläwlär artında kem torğanın farazlarğa telämi:
"Döresen äytkändä, belmim, farazlarğa telämim, närsä bulğan, bulğan inde. Läkin üzemne ğayeple sanamıym. Monıñ artında kemder torğanı ixtimal, läkin kem ikänen belmim. Min monnan inde yalıqtım, arıdım, tınıç tormış belän yäşärgä telim" di Volgogradnıñ elekke merı Yevgeniy İçenko.
Rusiädä kiläse saylawlar aldınnan äle tağın berniçä mernıñ başı oçırğa mömkin. Kiläçäktä alar ğomümän säyäsi säxnädän yuğala ala. Saylawlar ütä belän Berdäm Rusiä deputatları gubernatorlarğa merlarnı urınınnan alırğa xoquq birgän qanun qabul itergä cıyına.
ali ğilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ğiraq xäkimiätläre xäbärlärenä qarağanda, şartlaw koalitsiä köçläre citäkçelege binasınnan yıraq bulmağan blok-post yanında yañğırağan. Quşma ştatlar xärbi citäkçelege wäkile Mark Kimmit şartlawnı minalanğan maşinadağı intixar terrorçı yasağan dip belderde. İzzedin Sälim iseme belän bilgele Otman Möxämmät, Dawa häm Basradağı şıği islam xäräkäte citäkçese bulğan. Yevropa berlege citäkçelärennän tışqı säyäsät mäsälälären alıp baruçı Havier Solana, Brüsseldä Yevropa berlegenä kergän illärneñ tışqı eşlär ministrları qarşında çığış yasap, Ğiraqtağı waqiğağa dä qağıldı:
"İleneñ kiläçägen xalqı üze qayğırtqan Ğiraq öçen, kürşelär belän yaxşı mönäsäbättä bulğan Ğiraq öçen, iñ möhime böten qalğan, totrıqlılıq saqlanğan Ğiraq öçen barıbız da qızıqsındıru belderä dip uylıym. Bu bezneñ maqsatıbız häm anı tormışqa aşıru öçen bez bar köçebezne dä quyaçaqbız."


text:
Atna azağında bulğan terror ğamällärendä 5 yähüdneñ häm 5 fälestinleneñ häläk buluın Fälestinnär premyer-ministrı Mähmüd Abbas kisken täñqitläp çıqtı, köç qullanunı tuqtatu öçen tırışlıqlarnı arttırırğa süz birde: "Bez höcümnärne täñqitlibez. Barlıq xalıqqa-köç qullanunı tuqtatunı sorap möräcäğät itäbez, çönki säyäsi yul belän söyläşülär başlarğa telibez. Bu xaqta bez Fälestin qanunçığaru şurasında da iğlan ittek" dip belderde Abbas.
Abbas, fälestin suğışçılarına qarşı köç qullanırğa cıyınmawı turında äytte. İslam suğışçılarınıñ Hämäs törkeme, bäreleşlärne tuqtatu turındağı söyläşülärdän baş tarttı.
İsrael xärbi köçläre "tınıçlıq yulı" planı nigezendä qanunsız tözelgän yähüd awıllarınnan keşelärne küçerü häm awıllarnı cimerü eşen başlar öçen Könbatış Yardağı Neve Erez awılına cihazlar kiterde. Fälestin cirlärendä yähüdlärne urnaştıru belän şöğellängän YESHA şurası yuq iteläçäk yähüd awıllarınıñ isemlegen tözede. Alarnıñ kübesendä xalıq az yäşi.
Fälestin premyer-ministrı Abbas İtaliä xökümäte başlığı silvio Berlusconi belän oçraşmayaçağı turında belderde. Säbäbe-Berlusconi'nıñ Fälestin citäkçese Yasser Arafat belän oçraşudan baş tartuı. Yaqın Könçığışqa säfären başlağan İtaliä premyer-ministrı bügen İsrael xökümäte başlığı Ariel Şaron belän oçraşa. Arafat belän oçraşu-Berlusconi'nıñ köntärtibendä qaralmağan. Mäğlümat ministrı Nabil Amar-İtalyan premyer-ministrınıñ mondıy mönäsäbäte-Yevropa Berlege pozitsiäsenä qarşı kilä, dip belderde.
İsrael tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom isä bügen Mäskäwgä 3 könlek säfären başladı. Rusiä tışqı säyäsäte başlığı İgor İvanov belän bulğan oçraşu waqıtında Şalom, Rusiä-Yaqın Könçığışta tınıçlıq buldıruda qatnaşqan iñ aktiv yaqlarnıñ berse, häm ike il xökümätläre terrornıñ qurqınıçı turında berdäm fikerdä tora, dip belderde.


text:
Fransiä prezidentı Jacques Chirac küzenä tä'sir itkän qan tamırı problemasın däwalağannan soñ bügen xastaxanädän çıqtı. Xastaxanägä uzğan comğada kilgän 72 yäşlek Chiracka tabiplar yaqın arada oçqıçqa utırmasqa quştırlar.
Chirac kiläse atnada ütäçäk BMO Ğömümi cıyınında qatnaşu öçen New Yorkka barudan baş tartırğa tieş bulaçaq.
Moñarçı Chirac 2007 yılda ütäçäk prezident saylawlarında namzät bularaq qatnaşu-qatnaşmawı turında berni dä äytmäde.
Xalıq arasında anıñ däräcäse xäzer tübän. May ayında referendumda saylawçılarnıñ Yewropa Berlege konstitutsiäsen kire qağuı Chirac öçen zur ciñelü buldı.


text:
Yewropa Belarustäge saylawlarnı tänqitläwen däwam itä, moña inde Yewropa Şurasınıñ Parlament mäclese dä quşıldı
Yewropa Şurasınıñ Parlament mäclese Belarus xakimiaten ildäge oppozitsiä taläplären qabul itep, uzğan ayda ütkän prezident saylawların qabatlarğa öndäde. Anıñ şul belderüendä, tawış birü irekle, ğadel, xalıqara standartlar nigezendä uzarğa tieş, dip tä äytelä, oppozitsiäneñ qulğa alınğan ähellären irekkä çığaru taläbe quyıla.
"Minem äle berqayçan da küzätüçelärneñ xoquqların şulay çikläw oçraqların kürgänem bulmadı, ğomumän, tawış sanaw açıq tugel ide, bäysez yäisä oppozitsiäne wäkillek itkän küzätüçelär dä az buldı", di Andres Herkel Belarustä prezident saylawlarınıñ nindi şartlarda uzuı xaqında.
Belarustäge tawış birüne uzğan atnada Yewropa parlamentı da kisken tänqitläp çıqqan ide. Bu atnada isä Yewropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministrları Belarusneñ 30-lap yuğarı citäkçesenä, şul isäptän prezident Lukaşenkağa da Yewropa illärenä kerüne tıyğan qarar qabul itte.
Aleksandr Lukaşenka Könbatışnı Belarus xalqı saylawın üzgärtergä tırışuda ğäyepli, ämma Andres Herkel, ägär dä ul il Yewropanıñ ber öleşe bulıp qalırğa teli ikän, ul Yewropadağı demokratik standartlarğa buysınırğa tieş, dip belderä:
"Belarus ul möstäqil däwlät, läkin demokratiä standartları törle bula almıy. Alar şul standartlarnı, başqa xalıqara oyışmalarnıñ standartların qabul itärgä tieş. Citeşep betmägän plüralizmlı, kitelgän irekle mäğlümat çaralarlı, irekle wä ğadel bulıp betmägän saylawlarlı demokratiä bula almıy", di Parlament mäcleseneñ eston deputatı Andres Herkel.
Räsmi mäğlümatqa qarağanda, Aleksandr Lukaşenka öçençe märtäbä prezident itep tawışlarnıñ 83 protsentın qazanıp saylandı. Ämma dönyanıñ zur öleşe monı tanımıy, bu xäzerge xakimiatneñ törleçä xärämläşüe näticäse bulıp tora, dip isäpli.
İkençe yaqtan, Könbatıştan yañğırağan şuşı tänqitkä Aleksandr Lukaşenkanıñ da ise bik kitmi diärgä bula. Yewropa Şurasınıñ Parlament mäclese qabul itkän belderügä dä ul bitaraf qalır tösle. Ämma bu dönyanıñ aña bulğan möğämäläsen kürsätüçe yaña ber işarä bulıp tora. Belarusneñ dönyadan ayırıluı äle berqayçan da bu däräcägä citmägän ide.
Kärim Kamal


text:
"Tatarstan" jurnalınıñ 7 sanı turında Rämil İslamov
Xörmätle radio tıñlawçılar!Çirattağı şimbä matbuğat küzätüendä “Tatarstan” jurnalınıñ 7caHы turında sezgä filologiä fännäre doktorı ämil İslamov söylär. Ul bügenge köndä Tatarstan Fännär akademiäse Ğ.İbrahimov isemendäge tel,ädäbiät häm sänğät institutınıñ ädäbiät beleme bülege mödire. Rämil äfände jurnalnıñ bu sanında nindi problemalar kütärelä?Jurnalnıñ älege sanı rubrikalarğa bay. Ayırıp alğanda , anda respublikanıñ xäzerge waqıttağı iqtisat mäs’äläläre, ildäge säyäsi xällär, qızıqlı şäxeslär,häm tatar xalqınıñ mädäniätenä qağılışlı mäs'älälär kütärelä. Sezneñ iğtibarnı cälep itkän qaysı mäqälälärdä tuqtap kitär idegez? Säyäsät ölkäsenä kilgändä isä, “Federalizmğa qurqınıç yanıymı?”-digän “Tügäräk östäl” şäkelendäge material ayıruça iğtibarnı cälep itä. Kiñ cämäğätçelekne tirän borçığan älege problema buyınça söyläşüdä Rossiä Federatsiäse cıyılışı Federatsiä Sovetı äğzası Ramazan Abdulatıypov, Tatarstan respublikası Däwlät Sovetınıñ iqtisad investitsiälär häm eşmäkärlek komitetı räise Marat Ğaliev, Rossiä Federatsiäse Däwlät Dumasınıñ“Rodina” fraksiäse citäkçese Dmitriy Roğozin,Tatarstan Däwlät Sovetı prezidiumı äğzası, Tatarstan parlamentındağı Rossiä Federatsiäse kommunistlar firqäse fraksiäse citäkçese Aleksandr Saliy, fälsäfä fännäre doktorı, professor Midxät Faruqşin, Tatarstan respublikasınıñ Rossiä Federatsiäsendäge wäqälätle wäkileneñ berençe urınbasarı Mixail Stolyarov, Tatarstan respublikası Däwlät Sovetı deputatı akademik İndus Tahirov üzläreneñ fikerläre belän urtaqlaşalar. Rossiädä xäzerge waqıtta üzäkläşterelgän sistemanıñ nığiy baruı häm şunıñ näticäse bularaq federalizmğa qurqınıç yanawı turında älege möxtäbär zatlarnıñ, nigezdä, qaraşları täñgäl kilä. Ämma qayber mäs'älälärdä alarnıñ fikerläre törleçä.Äytik: Rossiä subyektların ber-berse belän quşıp ereländerergä qarata Ramazan Abdulatıypov obyektiv kriteriylar bulırğa tieşlegen assızıqlıy häm monı alarnıñ administrativ-territorial' tügellege, ä däwläti berämleklär bulularına nigezlänep äytä. Dmitriy Roğozin fikerençä, küpmillätle cämğiättä etnik bilgelär buyınça suverenlaştıru qurqınıç ikän.Töbäklärne ereländerüdä Aleksandr Saliy da qarşı tügel. Ul monı iqtisadi mäs’älälärdän çığıp dälilli bulsa kiräk. Millät problemasın xäl itü öçen ul milli kul'tura avtonomiäse tözergä täqdim itä. Saylawlar mäs’äläsenä kilgändä dä qızıqlı ğına fikerlär belän oçraşırğa mömkin. Mäsälän, Dmitriy Roğozin bolay di: “ Min RF Däwlät Dumasın häm Federatsiä subyektlarınıñ zakon çığaru orğannarın barı tik ber partiä wäkillege nigezendä genä formalaştıru yaqlı. Cirle sovetlar ber mandatlı okruglar yäki, hiçyuğı qatnaş sistema buyınça formalaştırırğa tieş”.Ä İndus Tahirov isä parlamentnı formalaştırunıñ majiotor-proporsional' ısulın saqlarğa kiräk dip isäpli. Çönki, di , ul, partiäle deputat territoriälärdäge problemalarnı anıq belep betermi häm ul barısı öçen dä cawaplı kebek tä, berni öçen dä cawap ta birmi.Rämil äfände,sez tatar mädäniäte problemaları turında äytep kitkän idegez. Anıñ turında jurnalnıñ bu sanında närsälär bar? “Tatar mädäniätenä bağışlanğan materialda süz Finlyandiädä häm yıraq Tasmaniädä yäşäwçe millättäşlärebez Däniz Bädretdin belän Zölfiä Kamalova icatları turında bara.- Bilgele bulğança, Däniz Bädretdin Xel'sinki da tözelgän “başqarma” dip atalğan icat törkemeneñ liderı bularaq bilgele. Ul inde üzeneñ küp kenä kompakt-diskların da çığardı. Häm anıñ konsertların Qazan tamaşaçıları da yaratıp qabul ittelär. Ul , nigezdä, tatar köylären roq-n-rol stil'lärenä caylaştırıp başqara.- Zölfiä Kamalova, çığışı buyınça Udmurtiä respublikasınnan. Xäzerge waqıtta ul qızıqlı ğına proyekt buyınça eşli ikän. Yäğni ul tatarnıñ vengr häm mongol muzıkası arasında küper buluın añlatırğa teli. Zölfiäneñ “Ällüki”, “Djoney of Wois” kompakt diskları populyarlıyknı tiz yaulap alğan.Älege cırçını xäzerge waqıtta Mäskäwdä dä , Londonda da , Xel'sinkida da häm başqa Awrupa illärendä dä yaxşı belälär häm yaratıp qabul itälär. Avtorı Amil Nur bulğan “Moñnar oçraşqan cirdä” dip atalğan älege mäqälädä Zölfiä Kamalova icatına qarata qayber bäyälämälärne tıñlap ütik.“Ällüki” diskı tatar cırlarınnan ğına ğibärät, häm ul Avstraliädä “etno” stilendä icat itelgän al'bomnar arasında “2000 yılnıñ iñ äybät diskı” bularaq tanılğan. “Djoney of Wois” diskında urın alğan “Cidegän çişmä” cırı isä “Dönya cırları” arasında “Yıl cırı” titulı belän berençe urın alğan bulğan . “Australian uorld muzik award” isemle büläk tä aña tätegän. 2001 yılda üz stilendä aña qabatta ”Yıl cırçısı” iseme birelgän. “Elyusiv” isemle tälinkäse isä ”ARİA award” kebek zatlı premiägä täqdim itelgän.” Ğomumän alğanda “Tatarstan” jurnalı yaxşı sıyfatlı eçtälekkä bay bulıp çığa.Häm bez redaksiä xezmätkärlärenä anıñ aldağı sannarında da tağın da kamilläşä baruın häm kiñ cämäğätçelekne cälep itärdäy yañadan- yaña qızıqlı materiallar birep baruın telibez-” dide Rämil İslamov.Xörmätle radio tıñlawçılar! Şuşınıñ belän bez şimbä matbuğat küzätüen tämamlıybız. Sez“Tatarstan” jurnalınıñ 7 sanına küzätü tıñladığız. Mälikä Basıyr,Azatlıq radiosı, Qazan.


text:
Zamanında Amerikağa qarşı eşlägän Rusiä ğalimnärenä Quşma Ştatlar yaña eş täqdim itä
Atom qoralınıñ şikle qullarğa elägüennän qurıqqan Quşma Ştatlar soñğı waqıtta Rusiäneñ eşsez qalğan xärbi belgeçlären "urnaştıru" mäsäläsenä zur iğtibar birä. Quşma Ştatlarnıñ Energiä ministrlığı bu programmağa yözlägän million dollar aqça bülep birde. Rusiä ğalimnäreneñ moñarçı ser itep saqlanğan cixazları uzğan atnada Philadelphiada ütkän ber kürgäzmädä kürsätelde
Audio (Spencer Abraham)
"Bersüzsez, bu texnologiälärneñ kübese dönya-küläm bazarda qullanış taba ala. Kürgäzmägä quyılğan 100dän artıq cihaznı kommersiä nigezendä törle tarmaqta qulalnıp bula. Atom yağulığı, ğäläm öyränüdän alıp, nano-texnologiägä qädär. Anda xätä terrorğa qarşı köräşü cihazları bar, äytik, sürät tanu programmaları, ximik-biologik matdä tapqıçlar. "
Bu cihazlar, Mäskäwneñ Kurçatov isemendäge Atom İnstitutı kebek abruylı urınnarda citeşterelgän. Salqın suğış çorında bu İnstitutta 10 meñläp keşe eşläde. Sovet Berlege tarqalğannan soñ bu belgeçlärneñ zur öleşe eşsez qaldı. Konferensiädä çığış yasağan Rusiäneñ Atom energiä ministrı Aleksandr Rumyansev, älege çara, bigräk tä yabıq şähärlärdä eşlägän ğalimnärgä yaña mömkinleklär aça dide:
Audio (Aleksandr Rumyansev)
"Älbättä, xärbi texnologiäne tınıç tormışqa yaraqlaştıru – ciñel eş tügel. Älege konferensiä bu yünäleştä yaña adım bulaçaq."
Abaraham belän Rumyansev Rusiä belän Amerikanıñ şuşı ölkädä berençe urtaq proyekt turında iğlan itte. Rusiäneñ Snezhinski isemle yabıq şähärendä zamanında atom institutında eşlägän 100-läp belgeç Spekt-Conversion isemle şirkät oyıştırğan bulğan. Xäzer bu şirkät Kaliforniädäge Numotech kompaniäse belän berläşep, yuğarı sifatlı meditsina cihazları çığara başlamaqçı. Snezhinski şähärendä bu uñaydan 433 yaña eş urını buldırıla. Berençe 3 yılda proyektnı Amerikan xökümäte finanslayaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Bäläbäy gimnaziası kemnärgä oşamí?
Älegä bu 7 ştatnı qaldıru öçen gimnazia kollektifı mäğärif türäläre belän tigezsez köräş alıp bara. Tigezsez dip äytü öçen nigezlek tä bar, çönki üz maqsatların tormışqa aşıru öçen, mäğärif ölkäse citäkçeläre yuğarı xakimiatlarnıñ mömkinleklären dä eşkä cigä. Moña iñ yaña misal da bar. 23 ğínwar könne gimnazí direktorına Bäläbäy şähäre prokurorı urınbasarı İwanov äfände şaltırata häm añardan gimnazianıñ ustawın kiterüne taläp itä.
Äye, republikada uñışlı eşläp kilüçe berdänber saf tatar gimnaziası küptän inde qayberäwlärneñ eçen poşıra. Küplärgä ürnäk bulırlıq andıy uqu yortlarına härdaim yärdäm itep kenä torası ide dä bit, yuq şul, kiresençä, atlağan sayın ayaq çalıp qına toralar. Ni xäl itäseñ, Nurmöxämät äfändeneñ üze äytkän qanatlı süzlärendägeçä kilep çığa: Başqortstan şartlarında tatarlarğa yäşäwe ciñeldän tügel. Şulay da köräşlärdä çınıqqan gimnazí uqıtuçılar kollektífı häm şäxsän direktor Nurmöxämät Xösäyenov üze ğädellek öçen soñğı sulışlarına qädär köräşäçägen belderä.


text:
Ankara höcüm itü qararına qadär, säyäsi mömkinçeleklärne sınıy
Törkiä Tışqı eşlär ministrı, Ali Babacan bügen Ğiraq başqalasına kötelmägän säfär belän bardı. Babacan, Ğiraq çiklärendäge körd ğisyaçı höcümnärenä qarşı qatıraq çaralar kürügä çaqıru maqsatında, Ğiraq räsmiläre belän oçraştı.Atna axırında, çik buyına yaqın Hakkari yaqınnarında 12 ğaskärineñ ülemenä kitergän höcümnäñ soñ, Törkiäneñ Tönyaq Ğiraqtağı körd bazalarına qarşı xärbi çaralar kürü ixtimalı aldınnañ, säyäsi mömkinçeleklär sınala.
“Bez hiç şiksez xäzergäçä berençe bularaq gel säyäsi kileşü häm söyläşülärgä ähämiät birdek. Monnañ soñ saylanaçaq yul da älbättä tağın bu bulaçaq. Läkin terrorğa qarşı köräşneñ berdän ber yulı barı tik säyäsi çaralar kürü tügel. Xärbi çaralar kürü dä älbättä terror belän köräştä ber usıl. Tabiğiy ki, ul qullanıla alaçaq ısullardañ berse dä.”
Törkiäneñ, Ğiraqnıñ könyağındağı, avtonom Kördestan tübägendä xärbi çaralar kürüe, Ğiraqta totırıqsızlıq tudıraçağı xäwefe bar.
Babacan bügen, PKK mäsäläse xaqında, Ğiraq Premierı Nuri Äl Maliqi häm çığışı belän körd bulğan ilneñ tışqı eşlär ministrı Hoşiyar Zebari häm başqa räsmilär belän dä oçraştı
Ğiraq tışqı eşlär ministrı Hoşiyar Zebari, oçraşu axırında yasağan, çığışında:
"PKK belän bergä, bez ber nindi törkemgä yäisä patiaga, bezneñ Törkiä belän ikele mönäsäbätlärebezne bozuına yul birmiyäçäkbez. Min Babacannı, Ğiraqnıñ bu qurqınıçnı xäl itü maqsatında, Törkiägä äwzem yärdäm kürsätäçägen äyttem”
Tışqı eşlär ministrı, Babacan Ğiraqta säyäsi söyläşülär alıp barğan çaqta, Törkiä premierı Räcäp Tayyip Erdoğan da, Londonda ide. Ul, ike il arasındağı strategik xezmättäşlek mäsäläläreñ söyläşte. Erdoğan, Terornıñ xalıqara ber mäsälä buluın, bu mäsäläne yaxşı belgän Britaniä Törkiyäneñ xäleñ añlar dip ömet itäkänen äytte. Erdoğan Tönyaq Ğiraq çigenä bulaçaq ixtimal höcüm mäsäläsenä DÄ basım yasap, monıñ maqsatın qabat iskä töşerde:
“Parlament qabul itkän röxsät qararınıñ maqsatı barı tik terorizm belän köräş, monı qabat xäterlätäm. Bez qardäşebez dip qabul itkänebez Ğiraq xalqınıñ awır könnärendä gel bergä idek. Hiçşiksez monnañ soñ da Ğiraq yanda bulırğa däwam itäçäkbez, Ğiraqınñ cir häm säyäsi bötenlege tıqşınu kebek ber niätebez yuq.” Ankara, Tönyaq Ğiraqta yaqınça 3 meñ PKK suğışçısı bar dip däğwä itä.
AQŞ däwlät sekretarı Condaleezza Rice, kiçä qabat Törkiäne üz başına çaralar kürmäskä çaqırdı.
“AQŞ Ğiraqtağı berektäşläre häm Törkiäge belän Tönyaq Ğiraqtağı teror belän bäyle bik qatlawlı mäsäläne, çişü öçen berlektä eşlärgä qararlı. monıñ öçen dä bergäläp mäğlümät alışırğa häm bergä xezmättäşlek kiräk.”
Tönyaq Ğiraq, 2003nçe yılda AQŞ Ğiraqqa kergännäñ birle totırıqlıqnı saqlağan siräk töbäklärneñ berse.
PKK AQŞ häm Yewropa berlege tarafınnañ terorist törkemnär isemlegenä kertelgän. 1984nçe yıldañ birle, PKK yasağan höcümnärdä hälaq bulğan keşe sanı 35 meñnäñ artıq.


text:
VUZlarğa dokumentlar qabul itü başlana...
Bu yılda Tatarstan berdäm däwlät imtixanına da quşılmıy.Bu turıda Tatarstan respublikası Ministrlar kabinetınıñ yuğarı häm urta hönäri belem häm fän idäräse başlığı Ramil Wäliev äytüençä,mondıy imtixannı kertkän töbäklärdä dä, maqsatçan yullama belän kilgännärne niçek qabul itärgä ikänlege açıqlanıp betmägän äle. Şuña kürä dä inde Tatarstan bıyıl yuğarı uqu yortlarına qabul itüneñ yaña tärtiben kertüneñ küzätüçese bulu telägen genä belderä,— di Ramil Wäliev. Tatarstanda çığarılış sıynıftağı balalar 2 iyün könne rus tele häm ädäbiättän imtixannıñ yazma eşe temasın televizor aşa beldelär..


text:
Ulyan qızı Räzidä Bodrova - iñ osta tabip
Tabiblar arasında tatar balaları bik küp inde ul. Häm çağıştırmaça iñ uñğannarı da alar diärgä buladır. İlbaşı Yel''sinnıñ üz yörägen näq tatar keşesenä ışanıp tapşıruı da şunı kürsätä. Sember cirendä dä tatar millätennän bulğan tabiblar iñ ışanıçlılardan sanala. Danlıqlı neyroxirurg Täwfiq Biktimerov, mäsälän, oluğ ğalim dä bularaq, Ul''yan Däwlät universitetınıñ prorektorı wazifaların da başqara. Ölkä xastaxanäsendä citdi operatsiägä moxtac awırular İldus Ğomärewkä çiratqa yazılalar. Ul 2003-yıl buyınça ölkäneñ iñ yaxşı xirurğı isemenä layık bulğan ide. Ä uzğan yılda şundıy uq isem Aşığıç yärdäm xastaxanäse xirurğı Säydäş Şämsetdinowkä birelde. Anıñ turında küp yaxşı fikerlär işetergä turı kilgängä, oçraşıp söyläşü teläge dä tudı. Awırular aña barı tik räxmät süzlären genä äytä, ä kollegaları üzlären anıñ şäkertläre dip sanıylar.
Säydäş Mirqasıym ulı Şämsetdinow Tatarstannıñ Bua rayonı Adav-Tolımbay awılında tuğan, Qazan meditsina institutın tämämlağan, Sembergä eşkä yunältelgän. Monnan anı ike yılğa armiägä dä alğannar. Xärbi xezmättän soñ yänä Sembergä qaytqan. 30 yıl inde – qulında skal''pel''.
Äñgämädän ike sorawğa cawapları ayıruça iğtibarğa layıqtır. Çağıştırmaça xirurglar arasında tatarlarnıñ zur abruyın ul tatar xalqında cawaplılıq xiseneñ köçle buluı, awırularğa keşeçä mönäsäbät qannan kilüe belän añlattı. Tağın ber möhim säbäp: alarnıñ küpçelege Qazan meditsina institutında belem alğannar. Ä bu danlıqlı uqu yortınıñ traditsiälärgä bay buluı, andağı uqıtuçılarnıñ yuğarı kvalifikatsiäse – studentlarnıñ da şundıy uq yuğarı däräcäle belgeç bulunıñ töp şartı.
“Kolxoz räisläre, xirurglar arasında tatarlar baytaq. Mäsälän, elek ölkäneñ baytaq qatnaş xalıqlı rus awıllarında kolxoz räise bulıp tatar balaları eşlilär ide. Äle dä awıllar citäkçeläre arasında alar küp. Tabiplar da küp. Ä menä mäğärif, mädäniät ölkäsendä, bigräk dä bu tarmaqlarnıñ idärälärendä tatarnı oçrıym dimä. Monıñ säbäben närsädä küräseñ?” – digän sorawğa ul: “Uylabraq cawap birergä kiräk”, - dide. Häm menä nindi fikergä kilde: “Awıl xucalığında häm meditsinada eş milli mänfäğätlärgä qağılmıy. Qulıña skal''pel'' alğanda awırunıñ nindi millättän ikäne turında uylamıysıñ: aldıñda KEŞE. Şulay uq awıl xucalığında da töp burıç – tırışıp eşläw. Tatarnıñ tırışlığı ğomummäğlüm inde. Ä menä mäğärif yäki mädäniät ölkäsendä milli ixtıäclarnı qanäğätländerü alğa kilep basa. Ägär tatar keşese idärä başlığı bulsa, anıñ Mäskäw säyäsäte quyğan yunäleştän taypıluı ixtimal. Näticädä urıslaştıru säyäsäteneñ aqsawı mömkin.
Menä şulay uylıy xirurg Säydäş Şämsetdinow.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
New Orleans -- Uzğan atna Katrina ğarasatına duçar bulğan bu şähärneñ politsiäse şimbä könne cäsädlär cıyu eşenä kereşete. Moñarçı alar isän qalğannarnı qotqaru belän mäşğül ide. Louisiana, Mississipi, Alabama ştatlarında ğarasat näticäsendä ülüçelär sanı älegä 300 dip isäplänä. Bu san artaçaq, ämmä kiçä iğlan itelgän ber tikşerügä qarağanda, başataraq farazlanğança, fälän meñgä citmäs dip kötelä. Qurqınıç materiallar belgeçe John Hettchen süzlärençä, pıçraq qaldıqlar belän tulğan şähärdä xäzer iñ möxime – dezinfeksiä eşlären başqaru:
"Xäzer mömkin qädär kübräk keşene, maşinalarnı dezinfeksiä aşa ütkärergä, tazartu eşlären başqarırğa kitäk. Bez quldan kilgänen eşlibez."
Xärbi injenerlar äytüençä, New Orleansta su suırtu eşläre Üktäber axırına betergä tieş.


text:
Qazandağı yäşlär xäräkäte Mäskäwdäge şovinistik firqälärgä qarşı çıqtı
Mäskäwdä «Rodina» häm «SPS» firqäläre qapma qarşı şiğärlär belän ütkärelgän aksiälärgä qarata Tatarstanda reaksiä belderälär. Belgänegezçä, Rusiä başqalasında demokratlar faşizmğa qarşı piket uzdırğan bulsa, «Qanunsız migrantlarğa qarşı oyışma» «Rodina» firqäse belän berlektä, ul’tra radikal taläplär belän çara uzdırğan. «Bez»«Mı» digän respublika ictimaği xäräkäte, millätara duslıq yaqlı bez dip, Mäskäwçädäge waqiğalarğa qarata qarşılıq belderde. Äflisun inqilablarına qarşı torır öçen oyıştırılğan älege xäräkät, bügenge könneñ iñ zur bäläse itep, millätara nizağlarnıñ kilep çığuın kürä.
«Bez», «Mı» digän respublika ictimaği xäräkäte, Tatarstanda äle yartı yıl ğına eşli. Täcribä bik az buluın qaramastan, kiçä bulğan waqiğalarğa qarata bügen ük mönäsäbät kürsätergä, matbuğat wäkilläre aldında belderülär yasarğa, şaw-şulı çaralar uzdırırğa öyrängän inde alar. Belgänegezçä, Tatarstanda äflüsin inqilabların buldırmaw maqsatınnan oyıştırılğan xäräkät bu. Başqa alar yäşlärgä qurqınıç tudıra torğan oyışma itep Ukrainadan kilgän «Pora» oyışmasın atap, alarğa qarşı torırğa öndägän ide. Xäzer, doşmannar rätenä «RNE», «Rodina», «Da», «Qanunsız emigrantlarğa qarşı» oyışmalarnı da kertä. 28 noyäber könne, «Mı» xäräkäte Xalıqlar duslığı yortında tarafdarların cıyıp, maxsus çara ütkärde häm anda üzläreneñ belderülären yasadı. Älege çaranıñ maqsatı turında «Bez»,«Mı» xäräkäte citäkçeläreneñ berse Emil Ğöbäydullin bolay dide: «Rusiädä häm Tatarstanda törle şovinistik, faşist xäräkätlär barlıqqa kilä başladı, alar bezneñ yäşlärgä tä’sir itä, bu bik naçar, alar tağın urıs bulmağan millätlärgä bäylänälär, ärmännär, azerbaycannar, çeçennar şovinist häm faşistlarğa qarşı torır öçen, berläşergä tieş, bez alarğa bu eştä yärdäm itärgä cıyınabız.» Qazandağı «Bez» xäräkäte wäkilläre, Mäskäwdäge «Rodina» firqäsenä yaqın radikal urıs millätçe xäräkätlärgä qarşı çığuın , millätlär duslığın yaqlawı belän añlatalar. Ämma, şul uq waqıtta, faşizmğa qarşı piket uzdırğan «Uñ köçlär berlege» häm «Alma» çılar da respublikanıñ «Bez» xäräkäte tarafınnan qara isemlekkä kergän. Ber-bersen inqär itkän säyäsi oyışmalarnı nigä ber taqtağa quyıp, ğäyplisez digän sorawğa «Bez» xäräkäte citäkçese Artur Şihapov « Äye, törle şiğärlär belän çıqtılar, ämma bergä uramğa çıqqannar alar», dip cawap birde. «Mı» xäräkäte wäkile Artur Şihapov ber yaqtan, «Alma»çılar häm SPSnnı ğäyepli, ämma ikençe yaqtan, şul uq demokratlar kütärep çıqqan antifaşistik idealarnı üze qabatlıy. Mäsälän, «Bez» xäräkäte xalıqlar duslığı yortında ütkän oçraşuda, studentlarnı şovinistik ruxtağı «RNE» «Russkoe natsionalnoe Edinstvo» oyışmasına kermäskä çaqırdı. Anıñ süzlärençä, älege oyışmanıñ reklam käğäzläre, Qazan däwlät universitetında häm şähär üzägendä küpläp taratıla. Çarada bulğan çittän kilüçe yäşlär çığış yasadı. Mäsälän, çeçen yäşläreneñ wäkile Tamırlan İsayev, bez, Tatarstanda irken yäşibez, dip belderde. Ägär monda kilüçelärne qısalar ikän, monıñ, alarnıñ tuğan yaqlarında da qaytawazı bulaçaq, dide ul. Udmurtiädä tatarlarğa basım bulsa, Tatarstandağı udmurtlarnıñ da xäle awır bulırğa mömkin, digän misal kiterde çeçen yäşläre wäkile Tamırlan İsaev.
Quşma millätle ğailädä tuğan Viktoriä Çerkesova, şovinistlarnı kürep, irtägä bezdä dä, çittän kilüçelärne quya başlarlar, dip qurrtıq, dip belderde. Oçraşuda bulğan ber 20 student çığış yasawçılarnı alqışlar belän xupladı.
Törle millätlärdä qarşı yünälgän säyäsi köçlärgä qarşı torır öçen, bu xäräkät, törle millätlärneñ mädäniäten kürsätüçe konsert oyıştorırğa täqdim itä.Bikä Timerova.


text:
Qasım xanlığı başqalasına 850 yıl
Şul uq waqıtta xalıq sanın alu mäsäläse dä onıtılmıy. Böten dönya tatar kongressı uzıp kitsä dä, Tatarstan xaqimiätläre çittä yäşäwçe millättäşlär yanına säyäxätlären däwam itä. Çiläbe cirendä Tatarstan könnäreneñ başlanuı xaqında xäbär itkän idek inde. Şuşı könnärdä Ryazan ölkäse, Qasım yaqlarına barırğa cienuçılar turında da mäğlüm buldı. Tarixtan bilgele, Qasım şähäre danlıqlı Qasım xanlığı belän bäyle. Bıyıl bu şähärgä nigez salınuğa 850 yıl tula, yäğni bu töbäk Mäskäw belän ber çorda tözelä başlağan. Anda tatar ezläre bulsa da, milli tormış yuq däräcäsendä. 17 meñgä yaqın Qasım şähäre xalqınıñ, 2 meñgä yaqını tatar digän mäğlümatebez bar. Ämmä anda milli oyışma da, matbuğat ta yuq. Xäberçelärebez şuşı yaqlarğa barıp, Qasım xanlığı warisları turında tulıraq mglümat citkerer. Ä älegä şular mäğlüm. Comğa 13 sentäber könne Tatarstan wäkilläre Ryazan ölkäseneñ Podlipki awılında tatarlar belän oçraşırğa ciena, annan soñ alar Qasım şähäreneñ yubiley çaralarında qatnaşaq. Şähär başlığı Qasımnıñ 850 yıllığına Mintimer Şäymievnı çaqırğan bulğan, läkin Tatarstan Prezidentı anda bara almayaçaq ikän. Şuña kürä respubliqa citäkçese Qasımğa anıñ wäkile itep cämäğät eşlekläre, artistlarğa barırğa täqdim itkän.
Bikä Timerova


text:
Tatar Radiosı bäyge uzdırdı
12 may könne älege xäbär äzerlängän waqıtta, Qazannıñ "Dinamo" stadionında "TATAR RADIOSI" kubogına voleybol turnirı uza. Radio könenä bağışlap ütkärelgän uyında jurnalistlardan, tatar estradası artistlarınnan, "TATAR RADIOSI" xezmätkärlärennän häm canatarlardan torğan 4 cıyılma komanda uynıy. Oyıştıruçılar, äytkänçä artistlarnıñ cıyılma komandasında Firzär Mortazin, Zöfär Xäyretdinov, Röstäm Zakirov, Räsim Nizamov, Almaz Şärifullin, Färit Taişev, "Zaman" törkeme cırçısı Ayrat Gomärov bar.Gölnaz Şäyxetdin


text:
Kievta Rusiä häm Ukraina tışqı eşlär ministrları İgor İvanov belän Konstantin Griççenko oçraşıp söyläşte.
İvanov bez çişelmägän mäs'älälär turında söyläşergä häm xezmättäşlek mönäsäbätlären däwam itärgä kileştek dide.
Oçraşunıñ maqsatı Azov häm Qara diñgezne totaştıruçı Kerç buğazına bäyle kierenkelekne kimetü ide.
Mäğlüm bulğança, Rusiä Ukrainanıñ buğaz urtasındağı Tuzla utrawına taba damba tözi.
Rusiä bu damba Rusiä yarların eroziädän saqlıyaçaq di. Kiev isä Mäskäw Urkaina ciren tartıp alırğa teli dip utrawda çik saqçıları urnaştırdı.


text:
Mehmet Özbek - Bülbülüm Uçar
Sanatçı : Mehmet Özbek
Türkü : Bülbülüm Uçar
Etiketler : Mehmet Özbek - Bülbülüm Uçar türkü indir, Mehmet Özbek - Bülbülüm Uçar türkü dinle, Mehmet Özbek türküleri, Bülbülüm Uçar mp3 indir, Mehmet Özbek türküleri Bülbülüm Uçar türküsü, Bülbülüm Uçar sözleri, Mehmet Özbek mp3 dinle, Mehmet Özbek download, Bülbülüm Uçar bedava mp3, Mehmet Özbek türkü sözleri, Mehmet Özbek türkü dinle, Mehmet Özbek son albüm indir
Mehmet Özbek Türküleri
Mehmet Özbek - Kalk Gidelim Şıh Bağına
Mehmet Özbek - Yola Çıktım Mardin e
Mehmet Özbek - Kapıyı Çalan Kimdir
mehmet özbek - gülüm di gel men seni seveli-kerkük divanı (kerkük)
Mehmet Özbek - Kerkük Divanı 1
Mehmet Özbek - Kerkük Divanı 2
Mehmet Özbek - Giderim Burdan Artık
Mehmet Özbek - Güzele Bak Güzele
Mehmet Özbek - Karaköprü Narlıktır


text:
Macarstan inqilabı däresläre
50 yıl elek 23 üktäberdä, meñlägän macar studentı sovetlar säyäsätenä qarşılıq belderep häm iqtisadi reformalarnı yaqlap Budapeşt üzägennän ütä. Ber säğät eçendä qarşılıq belderüçelärneñ sanı 200 meñgä citä. Budapeşta uram çualışları başlana. Öç atnadan soñ, Sovet gäskärläre tarafınnan inqilab bastırıla, meñärçä keşe üterelä.
“Bu - kommizmnıñ kabul itelmäslek häm näticäsez buluın kürsätte. İkençe yaqtan, Sovetlar berlege yaqlagan waqıtqa qädär, kommunistik däwlät cimerelä almyı. Başqa yullar da tabılırğa tieş ide. Quşma Ştatlar öçen oyränerlek äyber şul buldı – qarşılıq kürsätü häm ireklär birü kebek buş şiğärlärdän qala, Quşma ştatlar häm başqa illär bergälär wäzğiätne üzrter öçen eşlärgä tieş ide.”
Ükätberneñ 23ndä üzgäreşlär waqıttı citkän kebek bula. Meñlägän student, Polşadagı, sovetlarğa qarşı qarşlıq çaraları belän täesirlänep, 16 taläp quyıp Budapeşt uramnarnına çıqtı. Alar, Sovetlar gäskärlären çığaru, irekle saylawlar ütkärü, iktisadanı häm tışqı eşlärne üzrätü, häm cirle kommustrlarnı qılğan cinäyätlär öçen cazada tartunı taläp itte. Uram cıyınnarına çıqqan keşelärneñ sanı 200 meñgä citkäç, yäşeren politsiä cielgan keşene taratu maqstaında, ut aça. Berniçä keşe üterelä.
24nçe üktäberdä, studentlarnıñ töp taläbe ütälä. Premyer ministr itep reformalar yaqlı İmre Nagy bilgelänä. Sovetlar tankları Butapeşta torsa da häm berniçä keşe üterelsä dä, bu yañalıq ciñü bularaq qabul itelä. Nagy Sovetlar qäskärlären çığaru turında söyläşülär başlap cibärä. Däwlät radiosında çığış yasağanda Nagy Mararcstan xalqına yäşeren politsiä taratılaçaq häm il üzeneñ tarixi bayrağına qaytçaq dide.
İke kön üktännän soñ, Sovet Armiäse Budapeştan kittä. Noyäberneñ 1nde, xäl itkeç mizgel bula. Nagy Macarstannıñ Warşaw kileşüennän çığuın belderä. 3 könnän soñ, 1 meñ sovet ğäskäre, Budapeştqa kerä. 5.15 minutta Nagynıñ radioda xalıqqa yasağan soñğı möräcägete bula.
“İrtänge sägätlärdä Sovet gäskärläre, xökümätne bärep töşerü maqsatı belän, Macarstan başqalasına höcümnären başladı, bezneñ ğäskärlär Sovetlar köçläre belän köräşä. Xökümät üz urınında.”
Ber atna däwam itkän suğışlardan soñ, 2 500 läp Macarstan keşese häm 700 läp Sovet soldatı ülde. 200 meñläp Macarstan keşese çitkä kitärgä mäcbür buldı. 1958 yılda Nagy yäşeren mäxkämä qararı belän cazalap üterelä.
Sovetlarnıñ macar inkilabın bastıruı, Könçışığış Yevropanı selketä. Miroslav Kusy, ul waqıtta Çechoslovakiädä yäş anti kommunist dissident bulğan. “Macarstan, açıqtan açıq qarşılıq kürsätüneñ qurqınıç buluınnıñ yämsez misalı ide. Rejim qatı, qansız häm salqın –qanlı bulgan. Bu mömkin tügel ide. Wäzğiätne yaxşırtu öçen başqa yullarnı ezlädek, çönki rejim, nindidä bulsa qarşılıq belderüçelärne bastırır öçen küp mömkinleklärgä iyä ide.”
Kusy Azatlıqqa äytkänçä, Macarstan inkilabınıñ bastırıluı, anıñ häm kiläçäk Çexiä Prezidentı Vatslav Havel öçen kiläçäk üzgäreşlär öçen top etärgeç buldı.


text:
Britaniä ilçelege matbuğat irege turında seminar uzdırdı
27 martta mäskäwdä Britaniä ilçelege “Alışınıp torğan dönyada matbuğat ireklege” digän temağa Rusiä jurnalistları belän seminar uzdırdı. Bu seminar 3 bülektän tordı. Anda “jurnalistlar häm däwlät”, “jurnalistlar häm näşriät”, “Jurnalistlar häm cämğiät” digän temalar qaraldı. Jurnalistlar qarşında Britaniä ilçese Toni Brenton çığış yasap, çın demokratiä azat matbuğattan başqa mömkin tügel. İñ möhime jurnalistlar byurokratlarnı tınıçlıqta qaldırmasqa tieş. Şul uq waqıtta matbuğat azatlığınıñ çigen jurnalistlar üzläre bilgelärgä tieş, dip belderde. İlçe şulay uq, näşriätne kontrol''dä totu da möhim eşlärneñ berse, bu ölkädä Britaniä inde tarix kürsätkänçä dönya külämendä berençelärdän tora. Şul uq waqıtta ul matbuğat azatlığına da garantiä birä, dide. Häm seminarnıñ maqsatı - Britaniä massakuläm mäğlümat çaralarınıñ häm küp törle bäxäslär çığarğan Rusiä mäğlümat çaraları belän täcribä urtaqlaşu dip belderde. Seminarda Britaniä yağınnan Britaniä jurnalistlar berlege general'' sekretare Dcerimi Diar häm Britaniäneñ matbuğatqa birelgän şiqayätne tikşerü komissiäseneñ xalıqara konsul''tantı professor Robert Pinker qatnaştı. Bu seminarda Federatsiä şurasınnan mäğlümat säyäsäte komissiäse räise Naruseva qatnaşırğa tieş bulsa da, ul kürenmäde. Seminarda Rusiä jurnalistlar berlege general'' sekretare Yakovenko, jurnalistlar berlege sekretare Mixail Fedotov, “Moskovskie novosti” gazetası redaktorı Tret''yakov, “Exo Moskvı” radiosı citäkçese Benediktov, häm The New Times jurnalı redaktorı Raf Şakirov , Ekstremal'' jurnalistlar üzäge direktorı Oleg Panfilov qatnaştı. Curnalistlar häm xakimiät bülegendä çığış yasağan “Exo Moskvı” radiosı citäkçese Benidiktov, “ Mäğlümat çaraları turındağı qanunğa soñğı yıllarda 42 tözätmä kertelde. Läkin alarnıñ berse dä jurnalistlar faydasına tügel. Rusiä yustitsiäse jurnalistlar faydasına qarar çığarmıy. Xäzer inde jurnalistlar Yevropva mäxkämäsenä möräcäğät itärgä mäcbür” dide. Aleksey Benidiktov şulay uq, 2000 yılnı oyışqan jurnalistlarnıñ Media berlegen, xakimiätneñ jurnalistikanı zägıyf''länderer öçen maxsus uylap çığarılğan oyışması dip atadı. Näticädä dide ul, jurnalistlarnı berläştergän köçle oyışma da, jurnalistlarnı yaqlıy torğan profsoyuz da yuq. Seminarda qatnaşqan däwlät duması deputatı Riskin, Benidiktovnıñ mäğlümat çaraları turındağı qanunğa tözätmälär kertelü turındağı süzlären şik astına alıp, anı tikşerergä wäğdä itte. Şul uq waqıtta Däwlät Dumasına xakimiät tarafınnan basım buluın da belderde häm bügenge köndä barlıq elektron massaküläm mäğlümat çaralar xakimiät qulında, ictimaği televidenie buldıru turında süzlär küp bulsa da, ul televidenie bügen köngä qädär haman yuq, dide. Üzeneñ çığışında The New Times jurnalı baş redaktorı Raf Şakirov, soñğı waqıtta şundıy xäl küzätelä, xakimiät kenä tügel, bigräk tä çinovniklar xalıqtan azat matbuğat süzen yäşerergä tırışa. Bu bik küñelsez närsä dip belderde. Älbättä seminarda Britaniä yağınnan da çığış yasawçılar buldı. Läkin alarnıñ problemaları bezneke belän çağıştırğanda kük belän cir arası kebek dide, Rusiä jurnalistları berlege general sekretare Yakovenko. Oçraşu axırında ike yaq ta mondıy seminarlarnıñ faydalı buluın äytep, tağın da oçraşu teläklären belderep taralıştılar.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
İslam Cihadı Berlege äğzäläre Germaniädä
Çärşämbe könne Germaniädä qulğa alınğan 3 keşe – Üzäk Aziädä urnaşqan İslam Cihadı Berlege äğzaläre bulırğa mömkin. Bu xaqta Germaniä räsmiläre belderde. Bu terror törkeme – Üzbäkstannıñ İslam Xäräkäteneñ ber öleşe dip sanala. İkese dä alar Quşma Ştatlar däwlät departamentınıñ terror oyışmaları isemlegenä kertelgän. Kemnär ul - İslam Cihadı Berlege häm Germaniädä terror ğamälläre oyıştırunıñ maqsatı nindi bulğan?
Germaniäneñ baş prokurorı Monika Harms süzlärenä qarağanda, İslam Cihad Berlege – sönni möselmannardan tora, alarnıñ kübese Üzäk Aziä illärendä, ämma ber öleşe dönyanıñ başqa illärendä, Yevropada da bar. Berençe tapqır bu oyışmanıñ iseme 2004nçe yılda Taşkent häm Boxarada bulğan şartlawlarğa bäyläp yañğradı. Ul çaqta terror höcümnärendä 47 keşe häläk bulğan ide. Üzbäk räsmiläre şartlawlarda Üzbäkstannıñ İslam Xäräkäte häm Hizb ut-Tahrirnı ğayepläde, ämma soñıraq cawaplılıqnı üz östenä İslam Cihad Berlege aldı.
2004nçe yılda Berlek tağın ber terror ğamälendä qatnaştı, Taşkenttağı Amerikan häm İzrail ilçelekläre yanında bulğan şartlawlarda 2 keşe häläk buldı häm berniçäse yaralandı. Üz ilçelegenä höcümnän soñ AQŞ bu törkemne "global terror oyışmaları" rätenä kertte.
İslam Cihad Berlegeneñ maqsatı – Üzäk Aziädä islam däwläten qoru. Oyışma suğışçıları tuğan illärendä qulğa alınudan qaçıp 90nçı yıllarda Äfğanstan häm Paqstanğa küçte. Berlek Äfğanstanda barğan suğış waqıtında yuq itelgän dip farazlana ide. Anıñ az sanlı äğzaları Paqstan belän Äfğanstan çik buyında qala birä.
İslam Cihad Berlege üz maqsatları häm fälsäfäse turında açıq itep beldermi, höcümnär öçen cawaplılıqnı üz östenä almıy. Ämma kiçä Germaniädä qulğa alınğan terror ğamällären äzerläwdä şiklänelgän keşelärneñ bu berlek äzğaläre buluı – belgeçlärne ğacäpländermi.
Germaniädäge İminlek Öyrünüläre Üzäge belgeçe polokovnik Nick Pratt.:
"Berençedän, bu ber kemne dä şaqqatırmıy. Bu keşelär – Äl-Qaida çeltäreneñ ber öleşe, alar näq Niderland, İspaniä häm Britaniädä kebek ğamällär qıla, alar Germaniäne yaxşı belä."
Bu keşelärne İslam Cihad Berlege Germaniädä taba häm üz täğlimatenä tarta.
Näq şul säbäptän, qayberläwlär, qulğa alınğan bu öç keşene Üzäk Aziägä bäyläw döres tügel, dip sanıy.


text: Qabul. Äfğan xakimiate bügen başqala Qabulda, ilneñ törle töbäklärendäge yaqınça 100 meñläp suğışçını qoralsızlandıru, xärbi xezmättän cibärü häm alarnı yañadan cämğiatkä qaytaru eşlären alıp baraçaq maxsus idarä açtı. "Yaña başlanğıçlar" dip atalğan şuşı programma Berläşkän Millätlär häm başqa xalıqara oyışmalar yardämendä buldırıldı. Äfğanstannıñ vitse-prezidentı Kärim Xälili, ägär dä şuşı programmanı ğämälgä aşırıp bulmasa, bu il öçen awır näticälärgä kiteräçäk, şuña kürä äfğan xökümäte anıñ uñışqa ireşüwe öçen xälennän kilgäneneñ barın da eşliäçäk dip belderde. Qabuldağı üzäk xakimiat inde berniçä märtäbä ildäge törle qorallı törkemnärne qoralsızlandırıp qarağan ide, läkin bu tırışlıqlar ällä ni uñışlı bulmadı. Yaña programmada xäzer, qoralın tapşırğan keşelärgä maxsus tanıqlıq birü qarala, alar şunıñ nigezendä maxsus taşlamalarğa - küpmeder aqçağa, eş künegüläre ütkärügä, kredit alu xoquqına iä bulaçaq.


text:
İlham Şakirovqa Tatarstan ordenı tapşırıldı
Nihayät, Tatarstan respublikası aldındağı qazanışları öçen digän respublika ordenınıñ berençe xucası bilgele buldı. Älege orden inde 2004 yılda uq buldırılğan bulsa da, anı berençe bulıp tapşırırlıq keşe şuşı köngä qädär bilgelänmägän ide. Sişämbe könne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev respublikanıñ iñ yuğarı bülägen mäşhür tatar cırçısı İlham Şakirovqa tapşırıldı. Bu cırçınıñ 70 yıllıq yubileyına bağışlanğan Kamal teatrı binasında uzğan kiçädä buldı. Kiçädä İlham Şakirovnı qotladılar, anıñ xörmätenä matur süzlär häm cırlar yañğırattılar. Ä tantanalı kiçä aldınnan Mintimer Şäymiev cırçı belän bergä anıñ yaña fatirın barıp qaradılar. Bu büläk İlham Şakirovqa xökümät tarafınnan tuğan köne uñayınnan tapşırıldı. Ä Qazanda 16 fevral’ könne İlham Şakirov isemendäge cır bäygese başlanıp kitte.
Tatarstanğa da çärşämbe könne qar-burannar kilep citte. Qazanda 16 fevral’dä köne buyı qar yawdı, buran qotırındı. Şähär xakimiäte mäğlümätlärenä qarağanda, başqalanıñ uramnarında 300dän artıq maxsus yul çistartu caylanmaları eşlägän. Töngä alar sanı tağı da artırğa tieş. Läkin şuña da qaramastan, Qazan uramnarında qar körtläre üsä genä bara, maşina bökeläreneñ sanı da artıp qına tora. Läkin buranğa da qaramastan, Qazannıñ aeroportı köndez ğädäti rejimda eşläde, ber oçqıç ta borılıp kitmäde. Oçqıç digännän, şuşı könnärdä genä Qazannıñ Gorbunov isemendäge aviaberläşmäse Transaero şirkäte häm Finans lizing kompaniäse belän kileşü tözede. Anıñ nigezendä 2005-2007 yıllarda qazanlılar 10 TU-214 oçqıçın yasap sataçaq. Alar belän Rusiäneñ Transaero şirkäte qullanaçaq, ä oçqıçlarnı citeşterüne finanslawnı üz östenä küptän tügel genä tözelgän Finans lizing kompaniäse alaçaq. Monıñ öçen älege kompaniägä 600 million dollar kiräk bulaçaq. Şulay itep, Qazan aviatözüçeläre kiläse berniçä yılğa eş belän tä’min iteläçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
BMO general sekretarı Kofi Annan Kosovoda reformalar mäsäläsendä progress bulmawına yañadan borçılu belderep azçılıq xalıqlarnıñ şartların yaxşırtuları öçen etnik alban citäkçelärenä möräcäğät itte.K.Annan 16säxifälek xisabınıñ zur öleşen Kosovodağı azçılıq xalıqlarnıñ xoquqların yaxşırtu şulsanda xäräkät ireklege, xezmät urınnarı tabu häm mätbuğat irekelegenä bağışlağan.
BMO general sekretarı yaña xisabında Kosovodağı azçılıq xalıqlarnı hädäf itep alğan köç qullanunıñ fizik wä psixologik ezläre qala birä dip äytkän. Xäterläsägez mart ayında albannar ike kön buyına köç qullanıp , 19 keşene üterde,900dan artığın yaraladı , yaqınça 900qorılma , yortlar çirkäw, manastırlar yandırıldı azçlıqlar maxalläsendä 4100keşe öysez yortsız qaldı. Bu älbättä 1999nçe yıldan birle Kosovoda torğan NATO häm BMO 2 million keşe yäşägän töbäk belän niçek idarä itä digän sorawlarğa säbäp buldı. Xalqınıñ 90%ın albannar täşkil itkän Kosovo, Serbiäneñ ber öleşe bulıp qalaçaqmı, ällä albannar telägäneçä bäysezmı bulaçaq bu turıda xalıqara cämätçelek qarar biräçäk. Ölkäneñ statusı turında qarar birgänçe,mäğlüm Kosovo xalıqara standartlarğa kilep citärgä tieş.
Kofi Annan ,19keşeneñ ülemenä säbäp bulğan köç qullanu öçen cawaplılarnı tabıp mäxkämä aldına çığarığız dip alban citäkçelärgä möräcäğät itte. Annan süzçese Fred Eckard xisabta Kosovo assambleyasınıñ BMO tänqitlärenä qarata konstitutsiä qısalarına tözätmälär kertü omtılışlarına borçılu belderelä dide.Eckard süzlärençä(audio)
Kosovo assambleyasınıñ Kosovo konstitutsiä qısalarına tözätmälär kertü omtılışı, anıñ kompenetsiäsenä kermi häm Kosovonın aşığıç prioritetlarına ähämiät birmäwne çağıldıra
BMO İminlek Şurası atnakiçtä Kosovo mäsäläsen qarıyaçaq.Oyışmanıñ ölkägä täğäyenlägän ilçe etnik alban citäkçeläreneñ buysınuçanlığın yaxşırtu öçen BMOnıñ reforma säyäsäten küzdän kiçerergä çaqıra. Norvegiäle diplomat Kai Eideneñ xisabı turında şurağa mäğlümät birelde. Şuranıñ ismeneñ belenüen telämägän ber diplomatı radiobız xabärçesenä Eide statustan elek standartlarnı yaxşırtırğa kiñäş itä dip beldergän.Ul in möhim standart itep azçılıqlarnıñ şartların yaxşırtu häm monıñ tizlektä ğämälgä quyuluın teli Diplomat süzlärençä, ägär dä bu standartlar ğämälgä quyılsa etnik alban citäkçelärenä iqtisadnı kontrol , yustitsiä häm cirle administratsiä eşläre tizräk tapşırılır ide dip äytte.Bu ayda İminlek Şurası belän Rusiä citäkçelek itä. Rusiäneñ BModağı yaña ilçese Andrei Denisov jurnalistlarğa (audio)
Kosovo mäsäläse ähämiät üzägendä tora, çönki bez ölkädä mart ayında bulıp alğan köç qullanunı äle dä borçılu belän xäterlibez.Bu ayda İminlek Şurasında bik aktiv diskussiälär bulaçaq dip söyläde.
Rusiä standartlar mäsäläse turında bilgelängän waqıtnı kiläse yıl urtalarına qädär kiçekterergä çaqıra häm ul Belgradnıñ ölkäne kanton xälenä kiterü planın yaqlıy
färidä xämit,praga


text:
Ä xäzer kierenke Yaqın Könçığıştan Kanadağa, xörmätle tıñlawçılar. Anda keşelärneñ ber-bere belän tatu yäşäw, törle azçılıqlar, şul isäptän milli azçılıqlar xoquqın saqlaw ölkäsendä zur täcribä tuplanğan. Düşämbedä Kanada xökümäte bu ölkädä yaña ber zur adım yasadı, premyer-ministr Jean Chretien cirle indian qabiläsenä alarnıñ asaba cirlären qaytaru kileşüwen imzaladı.
Yaqın Könçığışta İzrail belän fälästinlelär arasında nizaq cir tiräsendä barğan kebek, Kanada premyerı imzalağan kileşü dä näq menä cir mäs''älälären xäl itä. Üzeneñ könbatış Arktika bilämälärendä Kanada xökümäte anda ğasırlar buyı ğömer kiçergän Dogrib indian qabiläsenä alarnıñ asaba cirlären qaytarıp birä. Alar anda üz ğöref-ğädätlären, mädäniaten saqlap qalu öçen üzidarä urnaştıra ala, häm federal'' üzäk alarğa salım taşlamaları kertä. Kileşüdä qaralğan sannar qızıqlı - Dogrib qabiläsendä barlığı 4 meñ keşe, ä alar qaramağına qaytarılğan cir, küläme yağınnan, Belgiägä tiñ. Kanadanıñ tönyağında keşe yäşämi diärlek, bu yaqtan qarağanda anı Yaqın Könçığış belän bik çağıştırıp ta bulmıy. Läkin niçek kenä bulmasın, kileşüdä Dogrib qabiläseneñ üz cirlärendä awnı häm balıq totunı kontrol'' itüwe, industrial'' täräqqiatne üze xäl itüwe qaralğan. Moñardan tış qabilä cirendä bügenge köndä ike almaz bazı urnaşqan häm federal'' xökümät alardan tabış kürüne dä indiannarğa tapşıra. 1999-nçı yılda Kanada üzendä inde şundıy ber üzidarä cire buldırğan ide, könçığış Arktikadağı indiannar öçen Nunavit rayonı oyıştırıldı. Anda da cirle xalıq üz asaba cirendä tormışın üze kiräk tapqança qora. Düşämbedä Dogrib qabiläse belän ireşelgän kileşügä qul quyğanda Kanada premyer-ministrı Jean Chretien, "şuşı waqiğä Kanadanıñ iñ yaxşı sifatların kürsätä, bez asaba xalıqlarnıñ xoquqların tanu ölkäsendä dönyada alda barabız" dip belderde. "Bez şul xoquqlarnı üz konstitutsiäbezdä dä tanığan berdänber il" dip östäde Kanada premyer-ministrı. Dogrib qabiläseneñ üzidarägä häm cirlärenä xuca bulu xoquqın tanığan kileşüdä cirle şura häm töbäk citäkçelären saylaw da qaralğan. Şurağa teläsä kem saylana alsa da, anıñ kimendä yartısı indiannardan torırğa tieş. Federal'' üzäktä isä şuşı üzidarä cirendä cinayät qanunnarın ğämälgä quyu, sälämätlek saqlaw häm mäğärif eşen qaraw kebek wäkalätlär qala. Şul iğtibarnı cälep itä - Dogrib indiannarı belän şuşı kileşügä ireşü 12 yıl waqıt aldı, häm federal'' xökümät wäkilläre äytüwençä, bu üzenä kürä unikal'' ber kileşü bulıp tora, ul 3 törle xakimiatne - federal'', töbäk häm asaba indian idarälären bergä eşlätü omtılışın çağıldıra. Asaba xalıqlarnıñ xoquqların garantiäläw mäs''äläsendä Kanada täcribäsen xäzer Avstraliä, Mexico, tağın berniçä Könyaq Amerika ile öyränergä tırışa di, federal'' xökümättä indian eşlären häm tönyaq cirlären täräqqi itüne bağuçı ministr Robert Nault. Premyer Chretien üz çığışında, üz ileneñ bu ölkädäge qazanışları belän ğorurlanuwın äytep, "bez Kanadada törlelekne yaratabız, indiannar bu cirneñ berençe keşeläre bulğan. Menä min elegräk indian eşläre ministrı bulğanda, yotu säyäsäte bara ide, qayberäwlär üzläreneñ indian bulıp yazıluwın telämäde, ä xäzer isä qarağız, tönyaqta täräqqiat niçek alğa kitte" dip belderde.
Kärim Kamal, Praga


text:
Rusiädäge Äfğän yätimnäreneñ 20 yıldan soñğı xäle
Rusiä veterannarı sovet ğäskärlärnneñ Afğanistannan çığıp kitüeneñ yıllığın iskä alalar. Soñğı sovet ğäskäre 1989-nçe yılnıñ 15-nçe fevralendä çığıp kitte. Bu SSSRnıñ Afğanistanğa xärbi intervensiäse näticäsendä başlanğan häm10 yılğa suzılğan suğışnıñ azağı buldı. Rusiä veterannarı xäzerge rejim alarnı onıttı dip şikayät itälär. Läkin, onıtılğa- iğtibarsız qaldırılğan şäxeslär alar ğına tügel. Sovet-Afğan suğışında yätim qalğan häm Rusiädä üskän küpkenä afğannar xäzer illegal imigrant bulıp xisaplanalar häm alarğa deporatsiä yanıy.
"Afğanistannan kitkändä miña 9 yäş ide häm ul dokumentnı alu mömkin tügel. Afğanistanda rejimnar üzgärde, başta mujahidlär häm annan taliblar xakimiätkä kilde. Rejim üzgärgän sayın arxivlar yandırıldı. Anda dokumentlar qalmadı diärlek. Barlıq dokumentlar miña Rusiädä birelde. Xäzer dokumentım bulmağaç migratsiä xezmäte miña ber ay eçendä Rusiädän kitärgä digän räsmi xat cibärde."
Raşid tanılğan keşe xoquqların yaqlau oyışması Memorial öçen eşlävçe advokat Svetlana Martinovağa yardäm sorap möräcäğät itkän. Martinovanıñ süzlärneçä, Raşidnıñ legal statut alu öçen köräşe Rusiä Migratsiä säyäsäteneñ citeşsezlegen çağıldıra.
"Rusiä vatandaşlığın alır öçen çit il keşese başta vaqıtlı yäşäv röxsäte alırğa tieş , monı alır öçen anıñ üz ilendä cinayät eşlämägän buluı xaqında dokument kiräk. Problema şunda. Säyäsi qaçqınnar xoquqı alğan beräv üz ilennän andıy raslau alalmıy, ä inde ilçeleklär andıy dokument birmilär."
Martinovanıñ tırışlığı arqasnda Raşidnıñ vaqıtlı säyäsi qaçqınnar xoquqınıñ möddäte ber yılğa ozaytıldı. Şunnan soñ närsä bulır, bilgesez. Raşidnıñ mäsäläse çığarma tügel. Sovet-afğan kileşüenä esasän Rusiägä cibärelgän yätimnärneñ qayberläre öylänü arqılı Rusiä vatandaşlığın alalğannar. Başqalarnıñ statutı bilgesez. Migratsiä mäsäläse buyınça spetsiallaşqan keşe xoquqları aktivistı Svetlana Gannuşkina Afğan yätimnärenä möğämälä äxläqsezlek bulıp tora häm yaña Afğanistan passportı mäsäläne qatmarlandıra dip belderde.
"Yaña Afğan passportında keşeneñ qayçan kilgäne. 1984-nçe yıldamı, ällä bügenme. kürsätelmägän . Alarnıñ vizası da yuq. Alar yaña ğına Afğan passportın alıp Rusiägä illegal kergän şäxeslärgä täñgäl. Alar belän ber ay yäisä bügen illegal räveştä Rusiägä kergän kergän şäxeslär arasında ayırma yuq."
Raşid Afğanistanğa qaytırğa telämi, üzen Rus häm Rusiäne öye dip xisaplauın äytä. Ul 20 yıl elek Afğanistanğa kiterelgän başqa yözärlägän yätim kebek ük ber kön Rusiä üzenä vatandaşlıq birer dip ömet itä. Ul miña tik keşe xoquqları aktivistları ğına yardäm itä dip tä äytte. Gannuşkina prezident Putinneñ keşe xoquqları buyınça kiñäş komitetınıñ da ağzası . Ul 2002-nçe häm 2003-nçe yıllarda uq Putingä Afğan yätimnäreneñ qıyınlıqların añlatqan bulğan. Anıñ süzlärneçä, prezident bu mäsälägä borçıluın beldergän. Xökümätneñ migratsiä säyäsäte buyınça komissiäse isä 2004-nçe yılnıñ ğinvarında ğına bu mäsäläne tikşergän, läkin, Afğan yätimnäreneñ yaxmışın yaxşırtaçaq ber nindi dä çara kürmägän. Gannuşkinanıñ süzlärençä, komissiä yätimnär tuğan ilgä kire qaytırğa irekle digän yomğaq qına yasağan.
Färit İdelle, Praga.


text: Rusiäneñ general ştab başlığı urınbasarı Aleksandr Ruşkin, Rusiäneñ Gruziädäge 2 xärbi nığıtması kimendä 3 yılğa ğämäldä qalaçaq dip belderde. Axalkalaki häm Batumidağı nığıtmalar monnan da irtäräk buşatıp bulmıy, dide ul. Gruziä bu nığıtmalarnı mömkin qädär tizräk yabarğa teli. Şuşı atnada Gruziäneñ Konfliktlarnı çişü ministrı Georgi Xaindrav, bu nığıtmalarnı aldağı 3-6 ayda yabu ixtimalın äytkän ide. Uzğan atnada Gruziä parlamentı Rusiäne bu nığıtmaların şuşı yılnıñ axırına qädär yabırğa çaqırğan qarar qabul itkän ide, 1 Mayğa qädär Mäskäw kileşmäsä, çaralar belän kisätkän ide.


text:
Bügen Ğiraqnıñ tönyağında Baydji şähärendä amerika xärbi bazası yanında minalanğan maşina şartlawdan 11 keşe hälaq bulğan, küplär yaralanğan. Reuters agentlığı mäğlümätlärenä qarağanda, Bağdadnıñ “yäşel zona”sı yanındağı Kördstan Patriotları şurası urnaşqan baş fatirnı utqa totqannar. Kimendä 3 keşe hälaq bulğan, 20dän artığı yaralanğan. Bolar barısı da Ğiraqnıñ xäzerge idarä şurası başlığı Ğäzi Äl-Yawir 30 yünnän soñ prezident bulaçaq digän xäbär iğlan itelgäç, kilep çıqqan. Berläşkän millätlär oyışmasınıñ Ğiraqtağa wäkile Laxdar Braximi xäbärlärenä qarağanda, prezidentnıñ ike urınbasarı bilgelängän. Berse şığilar wäkile İbrahim Äl-Cäfäri, ikençese kördlärneñ autonomiäle İrbil töbäge parlament citäkçese Rawş Şawayz. Ğiraq prezidentı başlıça ilneñ wäkillek wazifaların başqaraçaq. Bilgelänüdän soñ Ğazi Äl-Yawir bolay dide:
Audio (Ğazi Äl-Yawir)
“Bez Ğiraqlılar, BMOnıñ iminlek şurası rezolyutsiäse nigezendä tulısınça möstäqillek alırğa omtılabız. Bu bezgä irekle, bäysez, demokratik, federal däwlät tözärgä mömkinlek biräçäk.”


text:
Här yıl sayın Salawatnıñ tatar xalqı küp yäşägän şähärlärne urap qaytuı ğädätkä kergän. Töbäklärdä yäşäwçe cır söyüçelär belän oçraşıp yaña cırların, artist tele belän äytsäk, yaña konsert proğrammasın kürsätep kitä. Yaz köne ul ğädättä Tömän ölkäsenä häm tönyäk şähärlärgä yul tota. Menä Salawatnıñ turnesı başlandı. Berençe konsertın ul 2 nçe martta Tömändä birde. Bu yulı törkemen Qazannan autobusqa utırtıp cibärep, üze poyızd belän kilde. Ä menä Salawat poyızdda waqıtta “Tatarstan yaña ğasır” tele qanalında anıñ berençe “Salawatta qunaqta” digän tapşıruı böten dönyağa kürsätelde.
Salawat: Bu fäqät minnän çıqqan täqdim buldı. Çönki, tatar telewideniäse ul bezneñ küptän kötkän äyberebez. Xıyal. Bu xıyalnı tormışqa aşırdıq. Tatarstan xalqı, älbättä prezidentıbız, xökemätebez xıyalğa aşırdı. Läkin “Tatarstan Novıy Vek” digän kanalnıñ bäläkäy genä ber protsentı qalıp bara tatarlarğa. Bez söymägän, bez belmägän millätlär kerep üzläreneñ proyektların urnaştırıp yatalar. Min bu äybergä bik qarşı. Çönki, anda tatarnıqı bulırğa tieş ul. 24 säğät buyına, ni äytmeşli tatar cırları, tatarça spektäkl.
Eşem bolay da tığız, bik küp. Soñğa qalabız axırı alıp qalıym äle berär kanalnı digän fiker inde ul minem. Berençesen eşlädek İlxam Şaqirov belän. İkençesen qararsız Şäwkät Biktimirov belän. Öçençesen Ğäliäskär Kamal teatrınıñ direktorı Şamil Zinnurovıç belän. Dürtençese bulaçaq Awropa çempionnarı autoğonşçiklar belän. Annan inde tamaşaçılar sorağan artistlarnı kübräk. Kübräk telewidenie häm radio aşa äzeräk cırlıy torğan şäheslärebez cırlayaçaq. Älfiä apa, İlham abıy, Flürä Söläymanowa, Ğabdulla Räximqulov, Taxir Yaqupov häm başqalar häm başqalar. Kön sayın telewideniädän töşmi torğan sanduğaçlarıbız ul qanalda çığış yasamayaçaqlar dip isäplim inde min. Çönki alarnı bolay da inde irtän torsañ kiçkä tikle radio häm telewidenie ya kemder sorap ala alarnı. Ya kemder tartıp meñgerä. Kemder etep meñgerä telewideniägä. Şuña kürä şäheslär belän genä şöğellänäçäkmen.
-Alarnı keşe bularaq açırğa tırışasızmı?
-Menä Älfiä apanıñ sin Älfiä Awzalowa ikänen beläseñ. Xätta qaysı yaqtan ikänen, nindi tormış ikänen belmiseñ. Monda inde kübräk üzläre turında üzläre söyläyäçäklär.
-Açılmağan bitläre.
-Äyye şäxeslärneñ açılmağan bitläre. Bu tapşıru tağın ber närsäse belän ayırılıp toraçaq. Bu tapşıruda min üzem ber tapqır da üzem cırlayaçaqmın. Bu miña dan şöxrät qazanır öçen eşlängän äyber tügel. Küñelem quşqannı eşlim. Salawat Fätxetdinov digän cırçı anda ber waqıtta da çığış yasamayaçaq.
-Salawat teleproyektlar qıybat tora.
-Yuq. Bez aqçadan qıybatıraq. Aqça... Böten äyberne dä aqçağa qorıp beterep bulmıy. İnde yäş tä bara Allağa şöker. Küñel telägän äyberlär bar. Annan inde minem duslarım bik bay. Min äytkäç tä: “Şundıy-şundıy proyekt, beraz aqçalar taläp iter inde. Yegetlär sezdän dä yärdäm kiräk”,- digäç, Salawat abıy nindi soraw. Bersüzsez. Xätta küpme dip tä sorap tormadılar. Şuña kürä duslarım Allağa şöker. Sänğätne yaratuçı tatar bayları bik küp. Anıñ qaysı bersen tabırğa kiräk, qaysı bersen uyatırğa kiräk. Min üzem dä naçar keşelär yanında yörmim. İ minem tirädä dä naçar keşelär yörmi.
-Salawat! Sezne qıstıbıy yarata dilär. Menä bez radiotıñlawçılarğa şundıy soraw birgän idek.
-Qıstıbıynı yaratam. Läysän peşergän qıstıbıynı ğına yaratam. Minem xatın sımaq başqaça qıstıbıy peşerüçe yuq. Başqa bütän äyberne peşerä dä belmi torğandır...
-Menä bit 8 nçe mart citep kilä. Läysän Qazanda, ä sin çittä.
-Yasap kittek büläkne. Minem çitkä çığıp kitü anıñ öçen üze ber bäyräm. 8 mart büläge şul bulaçaq. Monsı şayaru. Bez härwaqıt telefonda, härwaqıt svyäzdä.
Äytkänemçä Salawat bu könnärdä Tömän ölkäseneñ Tönyäk şähärlärendä konsert quya. Xatın-qızlar bäyräme aldınnan änilärgä, qızlarğa, xanımnarğa cılı teläklären dä äytä. Tömän radiosın tıñlawçılarğa “Salawatnıñ iñ yaratqan rizığın belsägez, 8 mart aldınnan büläk yasap, konsertın buşqa qarıy alasız”,- dip soraw birgän ide. Bu sorawğa barı tik ber genä döres cawap alındı. Anı Tömän şähärendä yäşäwçe Rawza Polişçuq äytte. Rawza apa: “Min üzem qıstıbıy yaratqaç, nişläpter Salawat ta qıstıbıy yaratadır dip uyladım”,- dide.
Nail Alan,Tömän


text: Başqortstan hawa yulları kompanísınıñ ber törkem oçuçıları häm styuardessaları qarşılıq aksísı ütkärgän ide.Alar ber kön eş taşlap , xezmät xaqların arttırunı , kompaní belän idarä itüdä kollektífnıñ da rolen kütärüne täemin itüne taläp itte.Aksí näticäsendä Mäskäw , Norilsk şähärlärenä häm Törkiägä oçış özelgän ide.Kompanínıñ general direktorı Winer Şaqírov, aksí qanunsız dip , republíknıñ yuğarı mäxkämäsenä birde.Anıñ uyınça , anda barlıq kollektíf ta qatnaşmağan , aksí ütäçäge turında qanunğa yaraşlı xakímítqa häm kompanínıñ federal citäkçelegenä aldan xäbär itü bulmağan.Winer Şaqírov bu çara finans yuğaltularğa häm kompanínıñ äberuyın töşerügä alıp kilde dip saní.


text:
Rawil xäzrät Ğäynetdin Papa Benedict XVI belderüe turında
Rim papası Benedict XVI üzeneñ ber çığışında İslam dinen kimsetkän süzlär äytep, möselmannarnı räncetkän öçen yäkşämbedä tirän ükeneçen belderde. Ul minem şäxsi qaraş tügel, ä ber sitat qına ide, dide ul. Qayber möselman ruxaniları bu añlatmanı qabul itte, qayberläre – monıñ belän genä qänäğät tügel, papanıñ ğafu ütenüen taläp itä.
Uzğan sişämbe Regensburg universitetında yasağan çığışında urta ğasır padişahınıñ İslam turında äytkän süzlären qabatlap möselmannarnıñ xislären räncetkän öçen, Papa Benedict XVI yäkşämbedä ükeneç belderde. Bu minem şäxsi qaraş tügel, ä ber sitat qına, çığışnıñ maqsatı da, xristiannar belän möselmannar arasında üzara ixtiram nigezendä, eçkesrez söyläşügä çaqıru ide, dide ul.
Qayber möselman ruxaniları bu añlatmanı qabul itte, qayberläre – monıñ belän genä qänäğät tügel.
XIV ğasır Vizantia padişahı Manuel Palaeologus äytep qaldırğan häm uzğan sişämbe Papa tarafınnan qabatlanğan süzlär bolay yañğırıy:
"Möxämmät päyğämbär nindi yañalıq alıp kilde soñ, kürsätegez miña, fäqät yawızlıq häm keşesezlek tabarsız, häm dä üz dinen qılıç belän taratu färmannarın".
Şuşı süzlär dönya möselmannarında zur rizasızlıq uyattı. Möselman illärendä moña qarşı protest çaraları başlandı. Rusiäneñ Mäftilär Şurası şimbä könne yasağan maxsus belderüendä, andıy sitatlar qullanunıñ urınsız ikänen añlatıp papanı qafu ütenergä çaqırdı. Düşämbedä Möftilär Şurası räise Rawil xäzrät Ğäynetdin radiobızğa üz qaraşın citkerde:
"Niçäder ğasırlar elek uylanmağan, bälki İslamğa nindider näfräte bulğan padişahnıñ äytkän süzen bügenge köndä papa Benedictnıñ qabatlap, millionlağan xalıq aldına çığaruı bezneñ öçen kötelmägän waqiğa buldı. Möselmannar monı añlamadılar, bu katolik çirkäweneñ räsmi qaraşımı – şunı añlarğa telädelär" di Rawil xäzrät Ğäynetdin.
Papanıñ yäkşämbe könne birgän añlatması turında Rawil xäzrät Ğäynetdin bolay dide:
"Bik yaxşı, yäkşämbe könne papa, min İslam dinen kimsetergä telämädem, bu minem pozitsiä tügel, bu ber tarixi şäxesneñ süzen genä qabatlaw ğına disä dä, küñellärdä awır toyğı qaldı. Katolik çirkäweneñ yuğarı citäkçese millard yarım möselmannı mıqsıllıy torğan, uylanmağan süzlärne äyergä tieş tügel ide" di Rawil xäzrät Ğäynetdin.
Papanıñ yäkşämbe añlatmasınnan soñ anı ğafu ütenergä çaqıru köçendä qalamı digän sorawğa Rawil xäzrät Ğäynetdin bolay dide:
"Qänäğätländek disäk tä bula, çönki Benedict XVI bu minem fikerem häm katolik çirkäwe pozitsiäse tügel dip añlattı. Bälki ul monı üzeneñ xezmäte belän kiläçäktä tağın da tanıtır, İslamğa häm möselmannarğa xörmäten ğämäldä küräster. Ämmä, bu äle yañğıraş tabar, Benedict XVIğa küp märtäbä İslam illärendä bulğanda, möselman oyışmaları belän oçraşqanda üzeneñ İslamğa mönäsäbäten äytep aqlanırğa turı kiler dip uylıym" di Rawil xäzrät Ğäynetdin.
İke aydan Benedict XVI Törkiägä barırğa tieş. Uzğan atna Törkiäneñ Diniä nazaräte räise Ali Bardaqoğlı Papanıñ sişämbe çığışına kisken tänqit belderde. Katolik çirkäwen zamanında Möselmannarğa qarşı täre yawların oyıştırğanın iskärtep ul, Papanı Törkiägä kiler aldınnan ğafu ütenergä çaqırdı. Yuq isä bu säfärneñ dinnär, mädäniätlär arasında tatulıq urnaştıruda faydası bulmayaçaq dide ul.
Ali Ğilmi


text: Bügen Yevropa Parlamentı räsmieneñ ofisında xatqa salınğan bomba şartladı, yaralanuçılar yuq dip xäbär itelä. Älege xat Parlamenttağı Germaniäneñ xristian demokratik säyäsi törkeme başlığı Hans-Gert Poettering'qa yullanğan bulğan. Açqanda xat yana başlağan. Partiäneñ matbuğat wäkile Robert Fitzhenry, şikle kürengän tağın ber tartma tikşerelde, ämma ziyanlı ber ni dä tabılmadı, dip xäbär itte. Soñğı atnalarda Yervopa Berlege oyışmalarına kimendä tağın 4 xatqa salınğan bomba cibärelgän. Alarnıñ qayberlärenä salınğan şartlatqıçlar tönyaq İtaliäneñ Bologna şähärendä yasalğan, dip xäbär itelä.


text:
Rusiädä ber täwlek eçendä ike faciğädä 170-läp keşe ülde
Rusiädä soñğı täwlek eçendä bulğan ike faciğä zur sanda keşeneñ ülemenä kiterde. Düşämbedä Seberdäge Kemerovo ölkäsendä şaxtada bulğan şartlaw näticäsendä 100-dän artıq kümerçe häläk buldı. Sişämbedä könyaqtağı Krasnodar krayında kartlar yortında yanğın çığıp 60-tan artıq keşe ülde.
Qorbannar arasında şaxta citäkçeläre, Britaniä belgeçe häm anıñ tärcemäçese bar. Britaniädä citeşterelgän cixaznı tikşerü öçen alar bazğa töşkän bulğan.
Rusiäneñ ğädättän-tış xällär ministrı Sergei Şoygu sişämbedä Novokuznetskida qotqaru eşläre barışı belän tanıştırdı:
"İñ qatlawlı urınğa cittek. Cimerelülär bik zur. Saqlıq belän genä barabız. Şartlaw näticäsendä şaxtanıñ elemtä çaraları yuq itelgän. Bu da eşlärne awırayta" di Rusiäneñ ğädättän-tış xällär ministrı.
Şuşı qaza 1991 yılda Sovetlar Berlege cimerelgännän birle Rusiäneñ kümer bazlarında iñ zur faciğä buldı. 1997 yılda şul uq töbäktä metan gazı şartlaw näticäsendä 67 keşe ülgän ide.
Sişämbe irtäsendä Rusiäneñ bu yulı könyağınnan tağın ber faciğä turında xäbär kilde. Uzğan töndä Krasnodar krayınıñ Kamışevat awılında kartlar yortında yanğın çığu näticäsendä 62 keşe häläk bulğan. Alar arasında kartlarğa yanğan binadan çığırğa yärdäm itergä tırışqan 58 yäşlek şäfqät tutaşı Lidiya Peçensova da bar. Tağın 33 keşe törle däräcädä cäräxätlär alğan, kübese xastaxanägä kiterlgän.
Yanğın çığunıñ säbäbe älegä tögäl bilgele tügel. Kartlar yortınıñ yoqı binası tulısınça yanıp betkän. Awılnıñ üzendä yanğın sünderü bülege yuq. Kürşedäge yanğın sünderüçelär yanğın urınına kilep citkänçe ber säğät çaması waqıt ütkän.
Soñğı waqıtta Rusiädä mäktäp, xastaxanä, internat häm başqa şundıy däwlät qaramağındağı urınnarda yanğın çığu yış küreneşkä äylände.
Sişämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin, xökümät citäkçesennän, bu soñğı ike faciğäneñ häm dä Samarda bulğan oçqıç qazasınıñ säbäplären centekläp tikşerergä taläp itte. Uzğan şimbä Samarda oçqıç töşkändä bulğan qaza näticäsendä 6 keşe häläk bulğan ide.
Ali Ğilmi


text:
İstanbulda “Rusiä-İslam dönyası” strategik küzallaw törkemeneñ 3nçe utırışı ütte
2006 yılnıñ Martında Mäskäwdä 18 İslam ile belän Rusiä arasında “strategik küzallaw törkeme” tözü turında kileşü tözelgän ide. Törkemneñ ikençe utırışı 2006 yıl 29-31 Awgustta Qazanda buldı. Öçençese isä bu yılnıñ 1-2 Fevralendä İstanbulda ütkärelde. Törkemneñ mäqsatı - terrorizm qurqınıçına qarşı urtaq çaralar kürü, tınıçlıq häm tüzemlek tärbiäsenä östenlek birü.
Döres, eş isemdä tügel. Şuşı Rusiä-İslam dönyası strategik küzallaw törkemeneñ 3nçe utırışında da Rusiä isemennän kilgän delegatlarnıñ küpçelegeneñ Tatarlardan toruwı İslam illäre belän mönäsäbättä Mäskäwneñ Tatarlarğa moxtac buluwınıñ ber bilgese ide. Şulay, İstanbulğa kilgän delegatsiädä Prezident Şäymiyevtän tış, medeniät ministere Välieva, prezident apparatınnan Akulov, Mäskäw möftiye Gaynettin, Tatarstan möftie Ğosmanov, barlığı unlap keşe bar ide. Konovolov üz qaramağı astındağı Şäymievqa xörmät kürsätüne kiräk tapmasa da, Törek yağı zur xörmät kürsätte, añarğa gel prezident dip kenä möräcäğät ittelär.
Strategik küzallaw törkeme utırışına Rusiä tarafınnan ilçe Popov qatnaştı. Cıyılışta İslam Konferentsiäse Oyışması General Sekretarı Prof. Ekmeleddin İhsanoğlu, IRCICA citäkçese Halit Eren, elekke törek tışqı eşlär ministere Yaşar Yakış, premierneñ baş kiñäşçese häm böyek ilçe Prof. Ahmet Davutoglu belän AK partiäse deputatı Prof. Nevzat Yalçıntaş ta bar ide.
İslam illäreneñ könbatışta isemnäre turıdan turı terorizm belän yänäşä atala başlağannan birle bu illärdä dä rizasızlıq üsä başladı. Alar üzlären könbatış dönyasına añlatırğa mataşalar. Rusiäneñ insiativası belän tözelgän “strategik küzallaw törkeme” asılda menä şuşı ğäybättän qotılırğa öleş kerter ide. Ämma möselmannarnıñ bik ük citdi eş alıp barmawı küzgä çağıla. Misal öçen, İstanbul cıyılışına isemnäre aldan belderelgän bulsa da, törki respublikalardan tik Qırgızstan isemennän Çınğız Aytmatov kilde. Azerbaycan isemennän, programda başqası yazılğan bulsa da, Türksoynıñ ğömerlek citäkçese Bülbüloglu qatnaştı.
İstanbuldağı strategik küzallaw törkeme utırışında Prezident Şäymievneñ çığışında Törkiäneñ Atatörek çorı belän Sovetlar Berlegeñ revolutsiä çorın çağıştırğanda Şeymievneñ Atatörekne anti-islam dip bäyäläwe häm laosizm çorınıñ tämamlanıp yañadan mäğnäwiätkä-dingä qaytış başlandı dip belderüwe törek jurnalistları arasında zur dulqınlanu tudırdı. Çönki şundıy ber äytem Törek rejimen soraw astında qaldıru bulıp tora. Soñında Şäymiev bu äytkännäreneñ yalğış añlaşılğan buluwın belderergä mäcbur qaldı. Monnan tış başqa qızıqlı täräqqiät bulmadı.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Törkiäneñ tışqı säyäsättäge yünäleşe üzgäräme?
Soñğı waqıtta Törkiäneñ tışqı säyäsättäge adımnarı xalıqara cämäğätçelek tarafınnan iğtibar belän küzätelä.Törkiä tışqı säyäsättä qaya taba borıla?
Törkiäne, Yaqın Könçığış, Fälästin, İzrail, Süriä, İran, Ğıyraq kebek illärdän alıp, Rusiä, Kavkaz, Qara diñgez illäre, Äfğanstan häm Pakıstanğa qädär cäyelgän kiñ geografik prizmada Amerika öçen möhim illärneñ berse, dip taswirlıy Amerikanıñ Hudson institutında Yewraziä säyäsät bülege başlığı Zeyno Baran.
Törkiä aldında tışqı säyäsättäge iñ zur kirtä ärmännär mäsäläse ide. 1915 yıl waqıyğasın ärmän diasporası tarafınnan qayber illärdä "genosid" dip tanıtu tırışlıqları däwam itä.
Törkiä isä Ärmänstan belän özelgän mönäsäbätne torğızu öçen Yerevanda söyläşülärne başladı. Läkin bu xäl qardäş il - Azärbaycanda rizasızlıq tudırdı. Soñğı könnärdä il matbuğatında Törkiäneñ Ärmänstan belän yaqınayu säyäsäte tänqıytlänä.
Törkiä kürşeläre belän mönäsäbäten yaxşırta
Törkiä räsmiläre isä bu yünäleşneñ Ärmänstan belän genä çiklänmäwen, Törkiäneñ tirä-yaqtağı barlıq kürşeläre belän küptännän özelep qalğan mönäsäbätlärne yañadan torğızu niyäte bularaq añlatma birä.
Şul uq yünäleştä Törkiäneñ İran, Süriä belän dä yaqınayuı kürelä.
"Törkiäneñ bu adımı isä, AQŞ häm Könbatış illäre arasında rizasızlıq tudıra kebek. Şul isäptän, Törkiäneñ bu säyäsäte üzenä kürä qatlawlı ber yünäleş dip atarğa bula", di töbäk belgeçe Zeyno xanım.
Törkiä häm yaña AQŞ xakimiate
“Obama xakimiate başqarğan tışqı säyäsätkä küz salğanda, anıñ pragmatik häm realist ber yünäleştä baruın kürergä bula. Anıñ Törkiä belän mönäsäbätlärendä dä bu sizelä. Törkiä Amerika öçen töbäk säyäsätendä möhim illärdän berse.
AQŞ şul isäptän NATO häm töbäktäge ähämmiätenä qarap, Törkiä belän mönäsäbätne yuğarı däräcädä saqlarğa tiyeş", di töbäk belgeçe Zeyno xanım.
Rusiä-Törkiä mönäsäbätläre
Küptän tügel Törkiä prezidentı Abdullah Gül Mäskäw häm Qazanğa räsmi säfär belän kilde. Ankaranıñ Rusiä belän mönäsäbätlären arttıru tırışlıqlarınıñ asılında ni yata?
“Törkiä öçen Rusiä könnän-kön ähämmiäte artqan illärneñ berse. İke il arasında milliard dollarlıq säwdä mönäsäbäte bar.
Monnan qala ike il arsındağı energia ölkäsendäge xezmättäşlek bik kiräkle. Şul isäptän ike il arasınsında “Zäñgär ağım” dip isemlängän energia planı bar”, Zeyno Baran.
Zeyno xanım süzlärenä qarağanda, älege waqıtta bu planğa yaña ber proyekt buldıru mäsäläse qarala. Bu xezmättäşlek ike taraf öçen dä bik otışlı bulaçaq.
Törkiä Rusiäne "Nabucco"ğa tartırğa tırışa
“Monnan qala bigräk tä Azärbaycan, Urta Aziä häm Yewropa öçen bik möhim bulğan energianı Törkiä aşa Yewropağa taşıyaçaq Nabucco energia proektı bar. Törkiä Rusiäne dä bu proyektqa quşarğa tırışa. İrannıñ da bu proyektqa quşılırğa teläwe turında süzlär yöri.
Törkiäneñ Rusiäne Nabucco proyektına tartu belän proyektnıñ strategik ähämmiäten häm eçtälege şaqtıy üzgärtäçäk. Proektnıñ AQŞ tarafınnan yaqlanuın küz aldında totqanda, Risiäneñ bu proyektqa quşıluı geo-politik tärtipkä zur zıyan kiterüe ixtimalın da arttıra”, digän qaraşta tora AQŞtağı Yewraziä belgeçe Zeyno Baran.


text: Belgänegezçä, Tatarstanda fizkul'tura häm sportqa mönäsäbät naçardan tügel. Xäyer, bu nigezdä massaküläm sportqa tügel, ä zur sportqa qarıy. Äledän-äle Qazanda bersennän-berse zur, matur, sıyfatlı sport binaları açılıp tora. Yañartılğan Sport sarayı diseñme, mähabät Basket-xollnı iskä alasıñmı. Yaqın kiläçäktä Qazanda tağın ber şundıy bina üsep çığaçaq. Bu yulı tennis üzäge. Zamança tözelgän häm cihazlanğan älege üzäktä 4 yabıq, 10 açıq qort bulaçaq. Niätlär buyınça anda beryulı 5 meñnän artıq tamaşaçı sıyaçaq. Tennis üzägeneñ proyektı inde äzer dä ikän. Küptän tügel Qazanğa Devis kubogın alıp kilep kürsätkän Şamil Tarpişçev üze belän bu proektnı da alıp kilgän bulğan. Üzäkne tözep beterü häm açu ğädättägeçä 2005 yılğa, Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itkän könnärgä bilgelängän. Ä 27 ğinwardan 2 fшvralgä qädär Qazanda traditsion «Qazan kremle Kubogı»na tennis yarışları uzaçaq. Bıyıl alar 12 märtäbä ütäçäk. Anda 30-lap tennisçı qatnaşır, dip kötelä. Älege turnirda qatnaşuçılar arasında ğadi keşelär öçen ällä ni tanış isemnär bulmasa da, tennis belgeçläre süzlärenä qarağanda, «Qazan kremle Kubogı» öçen şaqtıy ğına köçle Rusiä sportçıları köräşäçäk, dip xäbär itä «İntertat.ru» säxifäse. Şulay itep, kiläçäktä Qazan Rusiädä xokkey, basketbol ğına tügel, ä tennis üzägenä dä äwerelep kitärgä mömkin.


text:
Rusiäneñ Federatsiä Şurası ildäge xökümättän bäysez oyışmalarnıñ eşçänlegen çikläwçe bäxäsle qanunnı xupladı.
Qanun 153-kä ber qarşı tawış belän qabul itelde. Beräw tawış birüdä qatnaşmadı.
Parlamentnıñ tübän palatası däwlät duması qanunnı uzğan atnada qabul itkän ide. Rusiä prezidentı Vladimir Putin imzalağannan soñ ul ğämälgä keräçäk.
Rusiäneñ xoquq yaqlaw oyışmaları bu qanunnıñ qayber öleşläre xalıqara qanunnarğa qarşı kilä di.
Xökümättän bäysez oyışmalar bu qanun Rusiädäge eşçänlekne nıq qıyınlaştıraçaq dide. Quşma Ştatlar häm Yewropa Berlege bu qanun demokratiä öçen zıyanlı di.
Rusiäneñ tışqı küzläw xezmäte başlığı Sergey Lebedev çit il küzläw oyışmaları Rusiädäge humanitar häm xökümättän bäysez oyışmalardan faydalana dide.


text:
Soñğı xalıq sanın barlaw barışı näticäsendä, Orenbur ölkäsendä, 100 yaqın millät wäkilläre barlığı bilgele buldı. Alarnı närsä borçıy soñ? Küptän tügel Sowetlar Yortında ölkä xaqimiäte başlığı qarşındağı milli eşlär buyınça Sowet utırışı bulıp uzdı. Kön tärtibenä Orenbur ölkäsendä etnokonfessional bağlanışlarnıñ torışı digän mäsälä quyılğan ide.
Utırışnı açqanda, xaqimiät başlığı urınbasarı, mäğlümat häm ictimaği elemtälär buyınça idarä citäkçese A.Lixtin üzeneñ kereş süzendä mäsälä cämägätçelekne dä, xaqimiätne dä borçıy, läkin ölkädä bu xäl bik kierenke bulğanlıqtan tügel, dide. Dönyada kemnärder ul kierenkelekne tudırırğa kiräk tabalar häm monı bu äle bezdän bik yıraq, dip qararğa yaramıy.
Töp dokladnı millätlär eşe häm dini oyışmalar belän elemtä buyınça komitet räise V.Amelin yasadı. Ul, berençe çiratta, xalıqlar arasındağı mönäsäbätlärneñ totrıqlılığına ölkädä 2006-2010 yıllarğa tözelgän regional milli säyäsät modelen tormışqa aşıru programmasınıñ zur yoğıntı yasawın bilgeläp ütte. Bu inde xisap buyınça bişençe proğramma häm anı bu yılda finanslawğa ölkä byüdjetında 2,9 mln. sum qaralğan.
Etnokonfessionäl mönäsäbätlärneñ xälen bilgeläwdä etnomonitoring zur rol' uynıy. Küptän tügel ölkäneñ 7 rayonında 700 keşe arasında ütkärelgän tikşerenülär şunı kürsätä: berençe urında grajdanlıq pozitsiäse, yağni il keşese, ikençe urında regionäl tiñdäşlek, yağni üzeneñ tuğan ölkäse häm öçençe urında milli tiñdäşlek tora. Öçençe kürsätkeç ruslar häm tatarlarla tübän häm üzgäreşsez bulsa, qazaxlarda ul kiresençä yuğarı. Şulay uq çeçen häm ärmännärdä dä ul ikençe urında tora. Dimäk, alarnıñ milli üzañnarı yuğarıraq.
Soraştıruda qatnaşuçılarnıñ 62% telne berençe urınğa quya, 53% mädäniätne, 31% tuğan yaqnı, 26% dinne. Üz millätegez belän sezne närsä tuğanlaştıra digän sorawğa 18-30 yäştägelärneñ 51% dinne atağan, ä 60 ölkännärneñ 20% ğına.
Orenburlılarnı närsä qurqıta häm borçıy: 63% - narkomaniä, 61% - terrorizm qurqınıçı, 56% - cinayätçelek, 41% - eşsezlek, 27% - energiägä tariflar artu, 20% - rus bulmağannarnıñ sanı artu.
Üz millätenä qarata: 1% härdaim tiskäre qaraş sizälär, 5% eş, 37% siräk. Başqa millätlägä qarata tiskäre qaraşta buluçılar 2004 yılda 35%, 2005 yılda 41%. Etnik konfliktlarnıñ prognozı: 51% real tügel häm buluı ikele, 33% bilgele ber şartlarda bulu ixtimal, dip sanıy.
Bu tikşerenülär näticäse munitsipal berämlek başlıqlarına cibäreläçäk, dide V.Amelin häm anketalarnıñ öçtän ike öleşeneñ qırıylarına ütä tiskäre taswirlamalar yazıluı bu mäsäläne küz uğında totarğa kiräklegen kürsätä dip östäde.
Aldağı etnomonitoring kürsätkeçlärenä qarağanda, milli tiñdäşlek qazaxlarda yuğarı dip tabılğan. Monı tağı ber misal dälilli. Ramazan ayı başlanğanda, ölkäneñ Adamovqa rayonı Küsem awılında, yaña mäçet açıldı. Älege rayonda, soñğı un yıl eçendä, yaña salınğan mäçetlärneñ bu ikençese. Mäçet 2 qatlı, berençesendä irlär, ikençe qatında xatın-qızlar namaz uqılar. Yaña mäçetne, altı yıl däwerendä, bertuğan Baydäwlätovlar tözi. Älege ğaylädä sigez bala tärbiälänä. Alar xac da qılalar. Ulları älege mäçetne ätiläre Azmuxannıñ isemen mäñgeläşterü maqsatınnan tözede.
Älbättä, 1917 yılğa qädär Küsem awılında mäçet bulmıy tügel, bulğan, läkin xaqimiätkä bolşewiklar kilü belän uq, mäçet yabıla. Soñıraq, ğädättägeçä, kolxoz skladına äylänä. Şul waqıttan birle, möselmannar mulla yortında cıyılırğa mäcbür bulalar. İnde, nihäyät, awıl xalqınıñ da üz mäçete buldırıldı.
Alarnıñ şatlıqların urtaqlaşırğa dip, ölkädän başqa kürşe Qazaxstannan häm Samara ölkäsennän dä küp sanlı möselmannar kilgän ide. Orenbur ölkäsendä 100 artıq mäçet häm mäxällä sanala. Dimäk, alarnıñ sanı tağı bergä arttı digän süz.
Firüzä Äbsälämowa, Orenbur


text:
Arab tili
Arab tili - samiy (semid) tiller toparına kiredi.
Arab tilinin' a'debiy norması islamnan burın-aq du'zile basladı. İslam dininin' payda bolıwı arablardın' oraylasqan bir ma'mleketke birigiwine alıp keldi. Bul ha'diyse arab tilinin' bekkemleniwine ja'nede rawajlanıwına o'z ta'sirin tiygizdi. VIII-IX a'sirlerde arab tilinin' grammatikası islep shıg'ıldı, leksikografiyalıq so'zlikler jaratıldı, folklor ha'm arab ba'da'wiy poeziyası jıynaldı. Arab tilinin' arab ha'm a'ja'm (arab emes) xalıqlar arasında ken' tarqalıwına Quran ha'm Muhammed A'leyhis-salamnın' ha'diysleri o'z ta'sirin tiygizdi. Arab tili islam dini jetip barg'an barlıq xalıqlar arasında ken'nen tarqadı ha'm bekkem ornalastı. Arab tili ko'p waqıtlarg'a shekem xalıq aralıq ha'm bilim-ta'lim tili bolıp keldi. O'zlerinin' teren' ilimiy pikirleri menen du'nya iliminin' rawajlanıwına u'lken u'les qosqan A'bu'w Rayxan Beruniy, A'bu'w Nasır Farabiy, A'bu'w A'liy ibn Sina, Muhammed Xorezmiy, Mahmud Zamaxshariy ha'm t.b. ullı alım ha'm allamalar usı tilde miynetlerin do'retken.
Klassikalıq arab tili ha'zirgi arab tilinin' payda bolıwına negiz saldı. Ha'zirgi arab tili jaqın shıg'ıstag'ı ha'm Afrikanın' arqa ta'repinde jaylasqan jigirmadan artıq arab ellerinin' ra'smiy tili. Bul tilde ku'ndelikli gazeta-jurnallar shıg'adı, kitaplar basıladı, radio ha'm televidenie esittiriw ha'm ko'rsetiwleri alıp barıladı, mekteplerde, joqarı ha'm orta arnawlı oqıw orınlarında sabaqlar o'tiledi h.t.b.
Tariyxqa na'zer taslasaq islam dini kirip kelgennen baslap tap 1929 jılg'a deyin Qaraqalpaqstanda arab jazıwınan paydalanıp kelindi. Jazıw-sızıw, ilim-bilimlendiriw, ma'mleketlik isler usı jazıwda ju'rgizildi. Bizin' diyarımızda ata-babalarımızdan miyras bolıp arab tili, arab grafikası tiykarındag'ı fars, tu'rkiy tillerinde ko'plegen qoljazba ha'm baspa kitaplar saqlanıp qalg'an. Bul qoljazba ha'm baspa kitaplarda tariyxımız, ma'deniyat, a'debiyat tariyxımız boyınsha ele ilimiy ko'pshilikke ma'lim bolmag'an qunlı derekler saqlang'an.


text:
«Yä qol bulasıñ, yä imperator» - tatar teatrına 100 yıl
Xörmätle tıñlawçılar! Uzğan yäkşämbedä Tatar teatrınıñ yöz yıllığına bağışlanğan tügäräk östäl söyläşüeneñ berençe öleşe efirğa çıqqan ide. XX ğasır başında demokratik häm ruxi kütäreleş çorında ictimaği tormışqa kilep kergän tatar teatrı xalqıbızğa millät bularaq tuplanırğa üz üzen bilgelärgä yärdäm itkän. Dramaturglar, rejisserlar, akterlar patşa xakimiäteneñ küzätüe häm basımı astında yäşägännär. İcadi ezlänülär dä ğadi bulmağan. Yöz yıl ütkäç, tatar teatrı cämğiättä nindi urın tota. Xäzerge çorda ul nindi ideyälär, ruxi ideallar alıp kilä. Şaqtıy qatlawlı mä’sälä bu. Xäzer tormış üzgärde, globalizatsiä milli tellärne, mädäniätne poçmaqqa qısrıqlıy. Televidenie, kino, küñel açu industriäse elek teatr totqan urınnı torğan sayın kübräk qolaçlıy bara. Här keşeneñ waqıtına häm aqçasına däğwä itä torğan mömkinleklär bik küp. Distä meñnärçä keşelär şaw-gör kilep, stadionnarda xokkey, futbol, basketbol tamaşaların qarıylar. Ekrannarda detektivlar, qurqınıç faciğalar, ciñel köldergeçlär, tönge klublarda, restorannarda, cılı diñgezlär buyında, yal yortlarında täqdim itelgän servis – bolar barısıda Ğaliasqar Qamalnıñ «Berençe teatr» p''yesasında Xämzä bay balalarınıñ teatrğa barıp kürgän tamaşanı alıştırırlıq. Rusiä töbäklärendä distälärçä teatrlar inde yabılğan. Elegräk televizor häm radio aşa teatr yazmasıları efirğa çığa ide. Xäzer anısı da yuq, diärlek. DVD, magnitofon yazmalarında da spektakl'' yazmaların tabıp bulmıy. Teatrğa yörerdäy millättäşlärebezneñ şaqtıy öleşe tuğan telne belmi, yäisä mädäniät, estetika belän qızıqsınmıy. Qazannıñ üzendä genä öç-dürt teatr bulıp, anda dürt yöz meñle tatar Qazan tamaşaçısın kiterü, ike million tatarlı Tatarstan keşelären milli spektakl''gä çaqıru torğan sayın qıyınlaşa. Menä şuşı çorda teatrlarıbız xalıqqa nindi ruxi produkt, nindi ideyälär, nindi äxlaq täqdim itä soñ? Teatrda närsä möhimräk, tormış materialımı, säyäsätme, ällä estetikamı? Globalizatsiä häm imansızlanu çorında milli teatrnıñ missiäse nindi?
İltani İlalova. Teatrnıñ üleme turında, kino dönyağa kilgäç, qıçqıru başlandı. Ä teatr ülmi. Bügenge köndä yäşlär teatrğa kübräk yöri başladı, çönki teatrda tere artist uynıy. Ä min tamaşaçı bularaq teatrğa artistlarnı kürergä yörim. Ä kinoda tere keşe uynamıy, ul plençağa yazılğan äyber.
Ğafur Kayumov. Teatr yäşäçäk, ä yäşärme tatar teatrı, bu zur soraw. Xaqas, Tıwa teatrı, başqa milli teatrlar spektakl''lärne urıs telendä alıp baralar. Teatrğa kilergä tieş äzerlekle tamaşaçı.
İltani İlalova. Ğafu it, tatar teatrına qarçıqlar yörilär. Alar älbättä «Ğaliäbänunı», «Zäñgär şälne» qaraçaraqlar. Ä yäşlärgä görläp barğan «Qazan yegetläre» oşıy. Şuña kürä tamaşaçısı da törle bula.
Rimzil Wäli. Töbäklärdä xalıq nindi teatr qarıy, bilet xaqı küpme?
İnsaf Xamitov. Bügenge köndä cämğiätebez nindi, teatrıbız şundıy. Töbäklärdä yäşägänebez xalıqnıñ qazandağı tamaşaçıbız belän ayırma älbättä zur., çönki Qazanda etnokul''tura produktsiäse, konsertlar, tamaşalar bik yış. Ufanıñ tamaşaçısı bötenläy ikençe, aña närsä kürsätsäñ dä, ul anı iğtibar belän qarıy. Ul ber tamaşağa da bitaraf qalmıy. Saratovta, mäsälän, küp yıllar tatar teatrı bulğanı yuq. Üzebezneñ spektakl''ne täqdim itkännän soñ, xalıq spektakl''neñ berençe öleşen bernindi dä mönäsäbätsez belän qaradılar. Läkin, spektakl'' tämamlanğaç, alar ruxi tetränü, çistaru sizdelär.
Rimzil Wäli. Qazanda dürt tatar teatrı bar. Dürt yöz meñ tatar bar. Minemçä sıyfat bik çamalı, çönki konsertlarğa samotekka quysañ tamaşalarğa xalıq bik kilmi.
Şamil Zakirov. Bıyıl bezneñ teatrıbız altı gastrol''lärdä buldı. Bu bik aktiv eşli torğan teatr. Mäskäwdä, Ufada, Alma-atada, Vladikavkazda, Bakuda, Londonda buldıq. Bilet xaqı soñğı waqıtta arta bara. Läkin teatr gastrol''lärgä yörergä tieş, şunsız teatr yäşi almıy. Bez gastrol''lärdän härwaqıt şatlanıp kiläbez, çönki tamaşa zalları gel tulı bula. Teatr yäşlär öçen eşlärgä tieş, çönki soñğı waqıtta alar spektakl''lärgä yöri, alar sänğät''ne üzençä añlıy. Teatrğa yañalıq kiräk. Tamaşaçını yuğaltırğa yaramıy bezgä.
Rimzil Wäli. Sez Çüprälegä, İske Qulatqağa yäki Çuwaşiäneñ Batır rayonına yış qına bara alasızmı?
Şamil Zakirov. Çüpräle rayonında, Bua rayonında da, Çuwaşiä yaqlarında da bulabız. Bu bik teatral yaqlar.
Rimzil Wäli. Buada teatr açıp yörüçe Rail Sadri «Watanım Tatarstan» gazetasınıñ 22 dekaber (tatar teatrına 100 yıl tulu uñayınnan) sanında tatar teatrı bügen krizista dip äytkän. Mondıy qaraşqa niçek qarıysız?
Şamil Zakirov. Railneñ tatar teatrına diagnoz quyırğa köçe citmi. Anıñ spektakl''läre tübän däräcädä. Ul Ramil Tuxvatullinnıñ fikeren kiterä ul, läkin Ramil Tuxvatullin soñğı waqıtta spektakl''lärdä bik az uynıy. Anıñ spektakl''lärgä xalıq yörmi.
Ğafur Kayumov. Teatr – ul zur sänğät, bik neçkä, zäwıqlı, fälsäfi, psixologik, qatlawlı sänğät bulırğa tieş. Yöz yıl elek bulğan teatr belän bügenge teatrnı çağıştırıp bulmıy. Teatrnıñ üseşenä yärdäm kiräk.
İltani İlalova. Bügenge teatrnıñ yuğarı sıyfatınnan qurqırğa kiräkmi. Tormış üzgärä, dönya üzgärä, şunıñ belän bergä teatrnıñ alımnarı üzgärä, stilistikası üzgärä. Här ber çor üzeneñ teatrınıñ sorıy.
Rimzil Wäli. Bügenge çor nindi spektakl'', nindi ideyä, nindi estetika sorıy?
İltani İlalova. Bügenge teatrda iñ möhime - sälät.
Rimzil Wäli. Millät turında bulsa spektakl'', qararlarmı anı? Yörerlärme daimi häm ütkärerlärme?
Şamil Zakirov. Londonda bezneñ spektakl''ne şul xätle tetränü belän qabul ittelär, küz yäşläre belän qaradılar. Çönki milli ideyä böten keşe öçen köçle.
Rimzil Wäli. Bügen teatrğa närsä kiräk, närsäne quyırğa kiräk?
İnsaf Xamitov. Teatrnıñ tamaşa zalına tutırıp kilgän xalıq qına ul teatrnıñ bik yuğarı däräcädä yäki bu teatr krizista digän kürsätkeç tügel, minemçä. Bügen reklama, marketing bik köçle, tamaşaçını zalğa cıyıp bula. Ä ul ber-ike yıldan närsä kürgän ikänen xäterlime? Bügen äytelä, tatar teatrı krizista. Ä sez qarağız, zur tirajlı jurnallar, gazetalar bügen nindi xäldä. Ä yazuçılarnıñ romannarın, kitapların kibetlärdä çiratlap alalarmı? Cämğiätebez nindi - teatrıbız şundıy. Ämma bez üzebezneñ plankabıznı yuğaltmıybız, qäderläp saqlanğan äyberlärebezne bez ciñel genä birmibez.
Rimzil Wäli. Axırda, Şamil äfände, bu bäyräm niçek bulaçaq häm nindi keşelär qatnaşa bu bäyrämdä?
Şamil Zakirov. Bu böten tatar teatrı sänğät''neñ bäyräme. Ul tatar teatrlarınıñ dekadası räweşendä ütkäreläçäk - uncidençe marttan yegerme altınçı martqa qadär. Böten tatar teatrları qatnaşaçaq. Alar xalıqqa maxsus äzerlängän spektakl''lärne kürsätäçäk. Şulay uq fänni konferensiä uzdırular da kötelä. Bez bötenegezne dä tatar teatrnıñ yöz yıllığı belän täbrik itäbez.
Rimzil Wäli. Äydägez äle, tapşırunıñ axırında Gabdulla Tuqaynıñ süzlären iskä töşerik.
Xalıqqa därse ğibrätter teatr,
Küñeldä yoqlağan därtne uyatır.
Teatr – yaqtılıqqa, nurğa iltä,
Kire yulğa cibärmi, uñğa iltä.
Teatr kölderäder, uynatadır,
Tağı ütkän ğömerne uylatadır.
Kürerseñ anda üz xäleñ, kölärseñ –
Kölärlek bulsa, bulması – yılarsıñ.
Kürerseñ tormışıñ nindi: citeşme?
Citeş bulmasa, qay cire citeşmi?
Tözäterseñ şunı, täkmil itärseñ, -
Şulay şaqtıy belem täxsil itärseñ.
Üsär yaxşılığıñ, sin yaxşı bulsañ:
Cılı qanlı itär ul, wäxşi bulsañ.
Tigez kürä böten cannı teatr:
Kiräk qol bul, kiräksä imperator.
Mökaddäs ul, böyek ul, ğali zat ul,
Tämam xör ul wä bik kiñ ul, azat ul.


text:
Gerhard Schröder: "Terrornıñ tamırları belän köräşergä kiräk"
Audio (Jacques Chirac)
"Bügen Fransiä terror xädäfe tügel, läkin başqa demokratiälär şikelle, ul da terror ğämällärennän imin tügel."
Schröder terrorğa qarşı bergäläp köräşergä çaqırdı:
Audio (Gerhard Schröder)
"Terroğa qarşı ber köç belän genä köräşep bulmıy. Anıñ tamırlarına qarşı da köröşergä kiräk. Öçençe dönya illäreneñ artta qaluwı bu tamırlarnıñ iñ möxime."
Yevropa Berlegeneñ yaña konstitutsiäsenä kilgändä, Schröder, kiläse atnada Brusseldä ütäçäk sammitta bu mäsälädä kileşügä ireşep bulmas, dide. Ämmä Schröder da, Chirac ta, yıl axırına konstitusiä äzer bulırğa tieş, digän fiker belderde.


text:
Amerikan tarixçısı Könbatışqa Rusiä imperiäse täcribäsenä qarawnı täqdim itä
Könbatış illäre üzlärendäge möselmannar sanınıñ artuı, alar arasında radikal'' qaraşlar üsüe belän ni eşlärgä belmi baş watqan ber çorda, qayber belgeçlär Rusiä tarixına küz salunı kiñäş itä. Stanford Universitetındağı tarixçı Robert Crews äle genä "Päyğämbär wä Patşa xaqında" digän kitabın çığardı, anda ul Rusiä imperiäseneñ başqalarına qarağanda ozağraq yäşäwe, anıñ üzendäge möselmannarğa qarata alıp barğan säyäsäte, alarda da yaqlaw tabuı belän añlatıla, dip yaza. "Azatlıq" radiosı Crewsnıñ şuşı ölkädäge fikerlären üzennän soraşırğa buldı.
"Katarina İkençe ildä üzenä qädär patşa itkännärneñ täcribäsennän şunı kürä - pravoslav dinendä bulmağan xalıqnı ezärlekläw ğädättä baş kütärülärgä genä kiterä, häm şulay itep imperiä qorunı tağın da qatlawlandıra, tağın da qibatlı eş itä", dip añlata Äbi patşanıñ pragmatik buluın Stanford tarixçısı Crews.
Rusiäneñ başqa patşaları täcribäsennän tış Katarinanıñ üz täcribäse dä bula - möselman törkilär yäşägän İdel-Ural buyları 18-nçe ğasırda törle başkütärülärne ber-ber artlı kiçerä.
Ämma Äbi patşanıñ dini ezärlekläwne yomşatuı hiç kenä dä däwlätneñ din eşlärennän çitläşüen añlatmıy. Kiresençä, Ğosmanlı imperiäse täcribäsen öyränep Katarina İkençe Rusiädäge möselmannar öçen maxsus xakimiät qorılışı buldıra häm anı da urıs däwläten nığıtu eşenä cigä. Robert Crews:
"Xakimiät üz säyäsätenä dini yaqlaw ezli. Başqa süzlär belän äytkändä, ul qarşılıq kürsätü ixtimalın kimetü öçen cirle möselman ruxanilären imperiäneñ xakimiät bağanasına bäyläp quya", di Äbi patşanıñ dinnär ölkäsendäge säyäsäten tikşergän amerikan tarixçısı.
Köçläp çuqındıru tırışlıqları sürätendä eçke Rusiä möselmannarı, ayırım alğanda, ruxanilär arasında käfer patşa däwläte belän xezmättäşlek itärgä teläwçelär bik bulmıy, şuña da qaramastan, Orenburda berençe Diniä nazäräte tözelä, andağı möftigä Rusiä qaznasınnan şaqtıy ğına eş xaqı bilgelänä. Urıs patşasına xezmät itkän möselman ruxaniläre mäxällä eşlärendä üz mänfäğätlären ütkärgändä Rusiä ğäskäre köçlärenä tayana başlıy.
Robert Crews, Rusiä imperiäseneñ şuşı xikmätle säyäsäte bügenge köngä inde turıdan-turı küçerelä almasa da, anı öyränü bik faydalı bulır ide, di. Xäzer, misal öçen, möselmannar şaqtıy bulğan Britaniädä alarnıñ ber häm berböten xäyäten, üzenä kürä ber möftiäten qoru turında uylanalar. Britaniädäge islamnı şulay oyıştıru andağı möselmannarnı britan cämğiätenä quşu eşen ciñeläyter ide digän faraz belderä tarixçı Robert Crews.
Kärim Kamal


text:
Könyaq Osetiädä tağın ber bäysezlek referendumı häm beryulı 2 prezident saylawları ütkärelä
Gruziädän ayırılırğa teläwçe Könyaq Osetiä bu yäkşämbedä tağın ber märtäbä referendum ütkärep üzen tağın ber märtäbä bäysezlegen iğlan itärgä cıyına. Ämma üktäberdä Moldovada ütkän referendum kebek ük Könyaq Osetiäneke dä xalıqara cämäğätçelek tarafınnan tanılmas kebek. Şulay da ul Könyaq Osetiä separatizmın yaqlawçı Mäskäw belän Tiflis arasındağı kierenkelekne tağın da arttırırğa mömkin.
Könyaq Osetiä başqalası Tsxinvali uramnarında ütkärelgän fiker beleşüdä beräw "Minemçä, ällä ni ügetlärgä dä kiräkmi. Keşelär belän aralaşqanda alarda bu uynıñ ni qädär köçle buluı sizelä. Şuña kürä döres fikerläwçe härkemneñ 12 noyäberdä kilep Könyaq Osetiäneñ bäysezlege öçen tawış biräçägenä, 1992 yılnıñ 19 ğinwarında uq xalıq tarafınnan bilgelängän yulnı raslıyaçağına hiç tä şiklänmim" dide.
92 yıldağı referendumda 98 protsent bäysezlek öçen tawış birgän ide. Yäşkämbe könne referendum belän bergä Könyaq Osetiädä prezident saylawları da ütä. Ul saylawlarda tağın ber möddätkä saylanırğa cıyınuçı xäzerge prezident Eduard Kakoytı ni öçen yañadan referendum ütkärelä digän sorawğa yäş buınğa da üz süzen äytü mömkinlege tudıru kiräk dip cawap birde.
"Xäzer inde buınnar almaştı. Ul çaqta 3-4 yäştä genä bulğan Könyaq Osetiä watandaşları üz xalqı kiläçäge öçen tawış birä almadı. Bez monıñ barlıq Könyaq Osetiä xalqı fikere buluın kürsätergä telibez. Bu demokratiäneñ iñ yuğarı forması. Bu Gruziä citäkçelegeneñ agressiv säyäsätenä, Könbatışnıñ bezgä taqqan 2 törle standartlarına Könyaq Osetiä xalqınıñ cawabı" dide Kakoytı.
Referendumnıñ näq menä xäzer ütkärelüe dä tikmägä tügel. Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Gruziädäge bülekçäsen citäkläwçe Ron Reeve bu referendum Kosovonıñ bäysezlek omtılışı belän bäyle dip isäpli. Dikäber ayında Kosovonıñ statusı täğäyenläner dip kötelä.
Rusiä Kosovo ürnäge Könyaq Osetiä, Abxaziä, Dnestr buyı töbäge öçen dä qullanıla ala dip belderde. Häm başqa oçraqlar öçen qullanılmağanda BMO İminlek Şurasında Rusiäneñ Kosovo bäysezlegen tanımaw mömkinlege turında da işarälär buldı.
Quşma Ştatlardağı Johns Hopkins Universitetınıñ Üzäk Aziä-Kavkaz bülege Mödire Svante Cornell xätta Könyaq Osetiä Mäskäw citäkçelegendä eş itä dip isäpli.
Gruziä isä bu referendum xoquqıy tügel häm ul tınıçlıq urnaştıru eşenä qomaçawlıy dip belderde.
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Gruziä bu referendumnan qurıqmasqa tieş, üz bilgelänü xoquqı xalıqara xoquqnıñ ber öleşe dide.
Şulay da Johns Hopkins universitetı belgeçe Cornell Tatarstan belän Çeçnä kebek üz respublikalarında bäysezlek omtılışlarınıñ köçäyüen telämäwçe Rusiä bu referendum näticäsen tanımas kebek di.
"Rusiä anı tanu belän yanıyaçaq häm Rusiä monı Gruziä belän mönäsäbätlärdä basım yasaw öçen qullanaçaq. Şul uq waqıtta, minemçä, anı tanu Rusiä faydasına bulmıyaçaq. Rusiägä xäzerge wäzğiät faydalı. Tanılmağan töbäklärneñ Rusiägä şaqtıy nıq bäyle buluı faydalı. Häm minemçä, Rusiä näq menä xäzerge wäzğiätneñ däwam itüen teli. Könbatıştan qarağanda isä, bu referendum cirle citäkçelekneñ xoquqıy statusın berniçek tä nığıta almıy" di Cornell.
Yäkşämbe könne yañadan saylanır dip kötelgän Könyaq Osetiä prezidentı bezneñ yaqın aradağı maqsat bäysezlek bulsa da, kiläçäktä bez Rusiädäge Tönyaq Osetiä belän quşılırğa telibez dip belderde.
Könyaq Osetiäneñ 30-40-lap protsent täşkil itkän görcilär isä şul uq könne başqa ber tanılmağan tawış birü, başqa isemlek belän prezident saylawları ütkärergä cıyına. Görcilär, yäğni Könyaq Osetiäneñ Gruziädän ayırılırğa telämäwçe öleşe ütkärgän alternativ prezident saylawlarında töp namzät Dmitri Sanakoyev.
Kakaoytı bu alternativ saylawlarnı Tiflis oyıştıra häm Könyaq Osetiädä anıñ mondıy saylawlar ütkärergä xoquqıy nigeze yuq dip belderde. Gruziä isä bu saylawlarğa qatnaşlığı buluın kire qağa.
Könyaq Osetiäneñ bu öleşe alternativ prezident idaräse häm bälki xätta alternativ parlament ta tözergä cıyına.
Qayberäwlär Könyaq Osetiä xalqınıñ öçtän ber öleşe tarafınnan yaqlanğan mondıy alternativ xakimiät kiläçäktä Könyaq Osetiäne Tiflis qarağamağına qaytaru yulı bula ala dip isäpli.
Naif Aqmal, Praga.


text:
İzge Bilär cirendä «Sälät»neñ 10nçı cıyını tämamlandı
Şuşı cäyläwgä qädär, sälätle yäşlär respublikanıñ 8 rayonında 2 atna buyı maxsuslaşqan lagerlarda yal itte, aralaştı, belem tupladı. «Sälät»neñ 10 yıllığına, bu oyışmanıñ başlanğıçında torğan «Azatlıq» radiosı xäbärçese Ali Ğilmi dä çaqırılğan ide. Ul şuşı 4 köndä Bilärdä buldı häm xäzer «Azatlıq» radiosı tıñlawçılarına bıyılğı cıyınnıñ niçek ütüen, telefonnan ğına, söyläp birde:«9 iyül könne, Bilär cirenä, 700 läp bala kilep urnaştı. Yubiley cıyını bulğaç, ul 3 kön tügel, 4 kön bardı. Küz aldına kiteregez, Bilär cire, Xucalar tawı, İzge çişmä, şuşında, kiñ alanda, balalar yözlägän çatır qordı, zur tirmälär dä bar ide, äyterseñ lä ber zur şähärçek kilep utırğan. Şimbä könne, alar ğädättäge Saban tuyların ütkärde, alar inde anı Sälät tuy dip atıy, şul uq könne, här alannı täqdim itü tamaşaların kürsätte. Berençe alan 1994 yılda Arçada başlanıp kitkän ide, anda bez kompyuterğa häwäs bulğan ber 10 balanı ğına cıyğan idek, anıñ yünäleşe - fänni ide. Xäzer «Sälät»tä nindi genä yünäleştä eşlämi, tarix diseñme, ädäbiät-sänğätme - teläsä qaysısı bar. Şuşı 10nçı cıyınğa, tege waqıtnı 1994 yılda, berençe «Sälät» alanında qatnaşqan yegetlär kilde, Samardan - Yösıf, Voljskiydan – Röstäm, Älmättän – Nail. Alar inde xäzer zur şirkätlär citäkli, läkin «Sälät»ne onıtmıy. Berençe sälkeşlär belän bik cılı oçraşu buldı. Yäkşämbe könne yäşlär qatnaşlığında fänni konferensiä buldı. Kiläçäktä Bilärdä «FänSar» Yäşlärneñ fän şähärçegen oyıştıru küz aldında totıla. Menä şuşı berläşmäne alar niçek kürergä telilär, şul xaqta här 8 alan çığış yasap, üz täqdimnären kertte. Min alarnı tıñlap qaradım da, xäyran qaldım. Nindi genä täqdimnär yuq alarda. Bilärneñ tabiğäten saqlaw, tarixnı öyränü, arxeologik tikşerenülär ütkärü, zamança texnologiälärne üsterü mäs’äläläre dä kütärelde. Düşämbe könne, yäşlär yanına ministr Marat Barıyıv kilep kitte, ğalimnär Änwär Xäyri häm Fayaz Xucin Bilär qazılmalarına qarap däres ütkärde, Fännär Akademiäsennän zur wäkilçelek kilgän ide. 13 iyüldä yäşlär çatırların sütep, kiläse yılğa da Bilärgä kilergä yazsın dip, taralıştılar.» Sez, xäbärçebez Ali Ğilmineñ Bilärdäge waqiğalar xaqındağı xäbären işettegez. Ul şulay uq, fänne üsterü, telne, tarixnı niçek itep saqlaw turındağı yäşlär fikeren yazıp alğan häm alarnı tıñlawıçlarıbızğa «Azatlıq» radiosınıñ tapşırularında işetterergä wäğdä itte.
Bikä Timerova.


text:
Tikşerüçelär Bali şartlatuların başqaruçılarnıñ kemlegen açıqlarğa tırışa
Indoneziäneñ Bali utrawında tikşerüçelär şimbä könne 26 keşeneñ ülemenä, 130-lap keşeneñ yaralanuına kitergän şartlatularnı başqarğan 3 intixarçınıñ kem buluın açıqlarğa tırışai. Politsiä äytüençä, başqaruçılarnı açıqlaw şartlawlarnı kem oyıştırğanlığın belergä yardäm itäçäk. Älegä beräw dä cawaplılıqnı üz östenä almadı. Ämma küp kenä terrorğa qarşı köräş belgeçläre bu şartlawlar Jemaah İslamia suğışçan törkeme ısulında buldı dip belderä häm yaña höcümnär bulırğa mömkin dip kisätä.
Küp tä ütmästän 8 çaqrım yıraqlıqta Jimbaran şähäreneñ yar buyındağı 2 restoranında da şartlaw bula. Şul şartlawlarnıñ bersendä yaralanğan yapon keşese "Zur şartlaw tawışınnan başqa berni xäterlämim. Şunnan soñ böten yaqta xaos buldı. Häm şunnan soñ minem qarşıdağı keşeneñ ber dä qimıldıy almawın xäterlim" dide
Politsiä şartlawlar urınınnan bik yamsez ämma kireqaqqısız dälillär, gäwdäsez 3 baş häm 3 par ayaq qına tabuın belder. Bu qaldıqlar 3 intixarçınıñ kem buluın açıqlarğa yardäm itär dilär. Tikşerüçelär bu başlarnıñ sürätlären inde kiñ cämäğätçelekkä kürsätep belüçelär bulsa alarnıñ kem buluın tiz arada xäbär itüne soradı.
Bali Politsiäse başlığı Made Pastika alarnıñ kem buluın açıqlaw şartlawlarnıñ oyıştıruçıların tabarğa yardäm itär ide di. "3 itnixarçınıñ berse Kutada, 2-se Jimbaranda bulğan. Şigem yuq, oyıştıruda häm şartlatqıçlarnı äzerläwdä başqalar da qatnaşqan, häm bez alarnı ezlibez" dide Pastika.
Tikşerüçelär bigräk tä bu şartlawlarnıñ Jemaah İslamia suğışçan törkeme belän bäyläneşe bulu-bulmawına dälillär ezli. Jemaah İslamia äl-Qaidä terror çeltäre belän bäyläneştä buluın beldergän ide. Jemaah İslamia soñğı yıllarda Balida bulğan berniçä şartlaw, şul isäptän 2002-neñ üktäberendä 202 keşene ütergän şartlaw öçen dä cawaplılıqnı üz östenä aldı.
Tikşerüçelär şimbä şartlawları elekke Jemaah İslamia şartlawların xäterlätä di. Ämma İndoneziä xoquq oyışmaların belän bergä eşläwçe Awstraliä politsiäse äytüençä, Kutada häm Jimbaranda qullanılğan şartlatqıçlar elekke Jemaah İslamia şartlatularındağıdan şaqtıy ayırıla.
İndoneziä prezidentı Susilo Bambañ Yudhoyono terrorçılar yaña höcümnär äzerlärgä mömkin dip kisätte häm ildä uyawlıqnı arttırırğa wäğdä itte. "Bez ildä terrorçılıqqa qarşı köräşne köçäytäçäkbez. Bez saqlanu, buldırmaw terrorğa qarşı köräşü öçen çaralarnıñ tieşençä buluın bäyäläw eşen däwam itäçäkbez. Bez terrorğa qarşı köräştä näticäle dönyaküläm, töbäk häm cirle xezmättäşlekneñ ber öleşe bularaq İndoneziädä terrorğa qarşı däwamlı köräşäçäkbez" dide prezident.
İldäge barlıq politsiä köçläreneñ öçtän ikese kiräk bulğan operatsiägä kereşü öçen iñ yuğarı däräcädä äzer tora.
Terrorçılar höcüme küpçelek xalqın möselmannar täşkil itkän İndoneziäneñ Hindular yäşägän öleşendäge turism sänäğätenä dä bik zur orım bula ala. İndoneziäneñ Bali utrawı turizm sänäğätenä 2002-nçe yılğı şartlawlar näticäsendäge qatı orımnan soñ äle genä ayaqqa basıp kilä ide.
Naif Aqmal, Praga.