text:
Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili Yewropada yaqlaw ezli
Brüsseldä öç könlek säfär belän bu könnärdä Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili yöri, xörmätle tıñlawçılar. Anda Yewropa Berlege häm NATO citäkçeläre belän alıp barğan söyläşülärendä ul üz ileneñ şuşı ike oyışma belän araların nığıtu yulların tikşerä. Säfäreneñ berençe könendä Saakaşvili, Gruziä NATO belän inde küpkä ışanıçlıraq atlıy, dip beldergän ide. Anıñ şul süzlärennän añlaşılğança, Gruziäneñ NATOğa kerü ixtimalı xäzer tağın da yuğarıraq.
Monı Saakaşvili dä yaxşı belä. Berlekneñ tışqı säyäsät wä iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile Javier Solana belän oçraşqannan soñ ul "bez Yewropa Berlege işegenä qaqmıybız da, çönki sezneñ açunı qabartasıbız kilmi", dip belderde. Anıñ urınına Tiflis aralarnı äkrenläp, ämma özlekle töstä nığıtunı yaqlıy, di Mixail Saakaşvili:
"Bez telägän närsä şul - viza alularnı ciñeläytü, bigräk tä yäşlär, eşmäkärlär öçen, ä soñraq inde bar xalıq öçen dä. Bezgä säwdäne yaxşırtu kiräk, asılda irekle säwdä kertü yaxşı bulır ide, häm bez şuñardan mömkin qädär kübräk fayda kürü yulların belergä tieş. Ğomumän, bez Yewropa Berlegendä äğzalıqnı küz aldında totmağan, ämma şuña yaqın torğan bar närsäne dä eşlärgä tieş", dip bilgeli üz ileneñ Yerwopa belän araların nığıtu yulların Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili.
İnde telgä alınğan Javier Solana düşämbedä, Yewropa Berlegeneñ Gruziä belän tirän wä tığız mönäsäbätläre bar, min moña ifrat ta qänäğätmen, dip beldergän ide. Berük waqıtta ul Berlekneñ Gruziä belän mönäsäbätläre Kavkaz töbägendäge Ärmänstan häm Azärbaycan belän bulğanınnan ayırılmıy, Yewropa bar şul töbäk belän berdäm eş itärgä teli dip tä östäde.
Solana Saakaşviline ikençe ber möhim ölkädä yaqlap çıqtı. Tiflisneñ üzendäge milli azçılıqlar - osetinnar häm abxazlar belän bulğan nizaqlarında Yewropa Gruziäneñ territorial bötenlegen tanıy:
"Bezneñ biredä Yewropada Gruziäneñ territorial bötenlegenä ışanuğa zur ähämiät birüebezgä ayıruça basım yasarğa telär idek. Gruzinnar şulay uq bezneñ yaqlawğa iä bulaçaq, ägär dä bez nindi dä bulsa yardäm kürsätä alabız ikän, bez bulışaçaqbız", dip belderde Mixail Saakaşviligä Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät häm iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile Javier Solana.
NATO mäs''äläsenä kilgändä, Saakaşvili belderüläre küpkä kütärenke ide. Ul xäbärçelärgä, Tiflis NATOdan äğzalıqqa äzerlek planın täqdim itüne kötä, bu şuşı yıl azağında yäisä 2008-neñ başında bula ala, dip belderde. Bu plan asılda NATOğa kerüne inde garantiäli.
Kärim Kamal


c: text/html

text: Rusiä prezidentı Vladimir Putin häm Mısır prezidentı Xösni Möbäräk Mäskäwdä ütkän oçraşuda Yaqın Könçığıştağı xälne cayğa salu turında söyläşkän. Şulay uq ike yaqlı xezmättäşlekne kiñäytü dä tikşerelgän. Möbäräk Mısırda Rusiä eşquarlarına taşlamalı, irekle iqtisadıy töbäk buldırırğa cıyınuları turında da äytkän. Bu oçraşudan soñ Putin “Bez Mısır prezidentı belän xezmättäşlekneñ ayırım tarmaqları turında bik täfsille itep häm şulay uq xalıqara säyäsätneñ bigräk tä sizemle yaqları turında da söyläştek. Şul uq waqıtta Mısır bezdä zur qızıqsınu uyata häm tışqı säyäsätebezdä dä aña zur ixtibar birelä. Mısır ğäräp, İslam dönyasında iñ ähämiätle xezmättäşlärebezneñ berse bulıp qala”,- dide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Törkiäneñ appelätsiä mäxkämähe qort xalqı mänfägättären yaqlağan Xalıq-demoqratik partiä yetäkselege ağzalarına sığarılğan gäyepläw xökömön üz kösöndä qaldırzı. Säyäsmändär Xalıq-demokratik partiänıñ 2002 yılda parlament haylawzarında qatnaşıuın tä'min itkän yalğan dokumenttar eşläwzä gäyeplängäyne. Ul waqıtta partiä 2 million haylawsı yaqlawın tapha la parlamentqa üter ösön 10 protsent tawış yıya almağaynı. Ägär haylaw komissiähı partiä ösön birelgän haylaw bülletendären gämäldän sığarırğa qarar ithä, Törkiälä xakimlıq itkän Gäzellek häm Üseş partiähı parlamentta küpselek urındarzı yuğaltıuı ixtimal.


text:
Tügäräk östäl artında “Sputnik-Trans-Serwis- Qazan”, “Troykaplyus K”, “Persona Grata” häm başqa turistik şirkät citäkçeläre başta Qazan şähär Şurası deputatı, “Yevrokaskad” açıq aksionerlıq cämğiäte direktorı Nail Bikmullinnıñ süzlärenä qolaq salıp utırdılar. Annan söyläşügä üzläre dä qısıldılar. Nail' Bikmullin qunaqxanälärneñ bügenge torışına, anı tözüdä häm eşlätep cibärüdäge problemalarnı sanap uzdı. Qunaqxanäneñ xezmät kürsätü däräcäsen kütärergä kiräklegen iskärtte. “Täcribägez citmäsä Mäskäwgä, yäki başqa turizm nıq üseş alğan şähärlärgä barıp qaytığız! ”-dip tä kiñäş birde. Anıñ süzlärenä qarağanda bügenge köndä Qazanda yaqınça 3200 urınlı 37 qunaqxanä eşli. “Miraj” qunaqxanäse genä 5 yoldızlı. Tağın ike qunaqxanä 2-3 yoldızlılar, qalğannarına äle “yoldız” birelmägän. Şuña da qaramastan “Ekonom-klass”lı az byudjetlı qunaqxanälär bik az di şähär deputatı.
- Ayaqqa basıp kitä almağan qunaqxanälärgä dä mömkin bulğan l'gotalardan faydalanıp qalıp, eşläw däwerendä başqa ısullarnı qullanıp ternäklänep bula - di ul.
Nail Bikmullin Qazandağı küp kenä qunaqxanälärdä tärtip yuqlığına da basım yasadı. Bu urında Qazannıñ “TroykaPlyuSK” häm Mäskäwneñ “Wiaduq” turistik şirkätläre arasındağı ğauğanı iskä töşerep kitärgä bula. Aprel' ayında kilgän mäskäwlelär Qazanğa bötenläy kilmäs däräcägä citep qaytıp kitkännär. Qunaqlar Qazanda bernindi millilek tapmağannar, alarğa Sumda qullanu waqıtı çıqqan rizıqlar birgännär, qunaqxanädä ber urınğa ikeşär keşe yatqırmaqçı bulğannar. Boları qullanuda bulğan qunaqxanälär, alar başqalağa kilgän turistlarnı qänäğätländerä almıylar ikän. Şuña da turistlarnıñ kübese könendä kilep könendä kitep tä bara. Ä yañaların tözergä yaqınça ber million dollar aqça kiräk, şulay uq äzer binanı arendağa alu bäyälär dä qimmät. Söyläşüdä qunaqxanä biznesın häm turistlıq biznesen ikegä bülep qararğa kiräk digän süz dä yañğıradı. İñ awırı qunaqxanä biznesı ikän. Tügäräk östäl artındağı başqalada turizm üseşe buyınça cawaplı keşelär 15 avgustta Qazan munitsipal' berämlege başqarma komitetı citäkçese Marat Zahidullin belän oçraşaçaqlar. Alar Marat Zahidullin belän oçraşqanğa qädär repetitsiä ütkärdelär, närsä söyliäçäklären barladılar. Şunnan alar kafe, restoran, aşxanälärdäge xezmät kürsätüne, aşu-eçü yaqların da bäyäläp üttelär. Qazanda öçpoçmaqnı cirenä citkerep Bauman uramındağı “Çäy yortında” ğına peşerälär ikän. Qalğan cirdä ul çile-peşle kileş satıla di turşirkät wäkilläre.
- Milli rizıqlarnı ğomumän ber genä turistlarnı qabul itä torğan urın da peşerä belmi! - di Qazan şähär deputatı, eşmäkär Nail Bikmullin.
Kiñäşmädägelär rizıqlarğa ayıruça iğtibar ittelär.Çittän kilgän turistlarğa kübräk üzebezneñ milli aşlarıbıznı, rizıqlarıbıznı tämle, matur itep awız itterergä kiräk. Tatarstan tatar milli rizıqları belän dä turistlar küñelendä qalırğa tieş - di tışqı elemtälär häm turizm komitetı räise wazifaların başqaruçı Güzäl Şäyxullina. Annarı başqaladağı kofelar irtänge säğät 10 da ğına açılalar, unğa qädär turistlar aç yöri. Bu mä’säläne dä kütärergä kiräklegenä basım yasaldı.
Qazannıñ sınlı sänğät muzey citäkçese Älfiä Tutayıwa turistlarnı Tatarstannıñ istälekle urınnarına säyäxätlärneñ, andağı ekskursovovlarnıñ tübän däräcäle buluın äytte. Aña qalğannar da quşıldılar. Älfiä Tutayıwa süz belän Qol Şärif mäçetenä dä suğılıp kitärgä ölgerde. Ul mäçetkä ber ük yualıqnı qat-qat kiertep kertülärenä qarşı töşte.
Bu utırıp söyläşü 2 säğätkä qädär däwam itte. Monda Tatarstannıñ nindi istälekle, küñel açu, turistlar yöri- yäşi torğan urın bar, barsında küzdän kiçerep üttelär. Qazan çitendäge “Zäñgär kül”, “Aqqoş küle” tirälären üzgärtep, ul küllärgä turistlarnı aqça tülätep kertergä uylıylar. Turistik şirkät wäkilläre söyläşep tuyğaç, matur ğına itep inomarkalarına utırdılar da vıyjıyldatıyp qına törlese-törle yaqqa taralıştılar…
Röstäm İsxaqi


text: Äzärbäycanda bügen opozitsiäneñ 5basması çıqmadı. Räsmi mäğlümätqä qarağanada basu materialı qıtlığı.Ämma Azadlıq, Yeni mausawat , bahi habar , Hurriät häm Yeni zaman gazetaları muharrirläre material qıtlığı nigezdä gazetalarnıñ çığuın tuqtatu öçen oıyıştırldı dip belderde. xakimiätlär belä torıp defitsit, qıtlıq oyıştırğan. ilneñ yaña prezidentı İlham Aliev bu eşkä qatnaşı yuq dip äytkän. Aliev administratsiäse süzçese qıtlıq texnik problemadan tudı mätbuağt irekle , telägän waqıtta bassın digän


text:
AQŞ häm Törkiä wäkilläre Ğiraqta 11 törek xärbien qulğa alu waqıyğasın tikşerüne tämamladı
Ğiraqta 4-nçe iyüldä 11 törek xärbieneñ amerikalılar tarafınnan qulğa alınuına bäyle xalıqara cäncal tämamlandı kebek. İke yaqnıñ wäkilläre bu waqıyğanı tikşergännän soñ qızğanıç belderde häm kiläçäktä Ğiraqnı tönyağında xezmättäşlekne arttıru kiräklege turında kileşte.
4 iyüldä älege xärbilärneñ qulğa alınuın Törkiäneñ Baş xärbi idaräse Ankara belän Waşington arasında ışanıç krizisı dip bäyälägän ide. Xärbilär 2 täwlektän soñ azat itelde.
Urtaq belderüdä "İke yaq ta berektäşlär arasında bulğan älege waqıyğağa häm totqarlanğan törek soldatlarına qarata möğämälägä qızğanıç belderä" dielä. Anda şulay uq "İke yaq ta töbäktäge iminlekkä häm totrıqlılıqqa bäyle mäs''älälärdä nindi dä bulsa çara kürer aldınnan härtörle mäğlümätne tieşle kanallar aşa tiz arada urtaqlaşırğa tieş dip kileşte" digän yullar bar. İke il arasındağı xezmättäşlekne häm koordinatsiä eşlären yaxşırtu öçen östämä çaralar kiräklege turında da äytelä. Törkiä tışqı eşlär ministrı Abdulla Gul urtaq konmissiä Ğiraqnıñ Söläymäniä şähärendä bulğan bu xälgä oxşaş waqıyğalarnıñ kiläçäktä qabatlanuına yul quymas öçen komitetlar oyıştıru turında kileşte dide häm Söläymäniädäge xälne zur xata dip atadı. Törkiäneñ Xörriät gazetı yazuınça Ankara Bağdadta üzeneñ elemtä ofitserın buldıraçaq.
Yaqın Könçığıştağı diplomatlar äytüençä qulğa alınğan bu xärbilär Ğiraqnıñ tönyağındağı körd citäkçeläreneñ bersen üterergä niätlängän törek maxsus köçlär äğzaları bulğan. Ankara isä bu ğäyepläwne kire qağa. Diplomatlar äytüençä qulğa alınğannarnıñ berse polkovnik däräcäsendä. AQŞ häm Britan xärbiläre şikle eşçänlege öçen ani Ğiraqtan inde 2 märtäbä çığarıp cibärgän bulğan. Urtaq belderüdä qulğa alunıñ säbäbe tögäl genä äytelmi.
Törkiä xärbi törkemnäre 1990-nçı yıllardan başlap Ğiraqqa yış kergäli ide. Biredä alar Ğiraqqa sıyınğan Törkiä körd separatistlarına qarşı xärbi çaralar ütkärä ide. Ul çaqta bu ğämällär Ankara belän Waşington arasındağı mönäsäbätlärgä zıyan kitermäde. Ämma Ankaranıñ Ğiraq suğışında qatnaşaçaq amerikan ğäskärlären Törkiädä urnaştırırğa rizalıq birmäwe ike il arasındağı küptänge xezmättäşlekkä külägä töşerde. Soñraq Tönyaq Ğiraqta törek ğäskärläreneñ role mäs''äläse dä Ankara belän Waşington arasındağı mönäsäbätlärne kierenkeläşterde.
Ğiraq kördläre suğış waqırında Säddam Xösäin köçlärenä qarşı amerikannar belän beryaqta suğıştılar häm xäzer dä alar amerikannarnıñ yaqın berektäşe sanala. Ämma biredä möstäqil Körd däwläte oyıştırılu mömkinlege häm anıñ törkiä kördlärendä separatizmnı arttıru ixtimalı Ankarada tirän borçıluğa säbäp bula.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Kamallılar Sember xalqın “Qazan sölgese” belän “sıyladılar”
Ul'yan däwlät teatrınıñ 220 yıllığına bağışlanğan festival'dä xucalar 3 spektakl' kürsättelär häm yomğaqlaw könendä bäyräm kiçäse oyıştırdılar. Festival'dä şulay uq Orenbur, Kaluğa, Samar ölkäläre teatrları, Mäskäwdän Räsäy Akademiä Keçe teatrı berär tamaşa birdelär. Ğaliaskär Kamal isemendäge Tatar Däwlät akademiä teatrı “Qazan sölgese”n alıp kilgän.
Kamallılarnıñ ifrat ta bay repertuarınnan näq anı saylap alunı teatrnıñ direktorı Şamil Zakirov tamaşaçınıñ klassika yaratuı, aña tartıluı belän añlattı. Kärim Tinçurin, Fätxi Burnaş, Näqi İsänbät kebek böyek dramaturglarıbız äsärläre, Säydäş muzıkası xalıqnıñ küñelendä saqlana, häm moña bezdä üz öleşebezne kertergä tieş, dide ul.
“Qazan sölgese” 80 yıl uynala häm kiläçäktä dä uynalaçaq. Bu yulı ul yañaça, zamana taläplärenä turı kiterep quyılğan. Teatr üze dä yäşärde, rejissurası da, xoreografiäse dä bügenge tamaşaçı mänfäğätennän çığıp eşkärtelgän. “Dinnän köläsez” digän kisätülärne isäpkä alıp, älege mäs’älägä qarata saq bulırğa tırışqannar.
Läkin eçtälegenä üzgäreşlär kertep bulmıy, çönki bu - klassika, häm ul moña qädär niçek birelgän, kiläçäktä dä töp eçtälegen saqlap qalaçaq. Ä üzgäreşlär estetik yaqtan: säxnägä plastika kilä, säxnä xäräkätläre bay, ber ük waqıtta cırlıylar da, xäräkätlänälär dä, yäğni biilär. Bu – zamana taläbe, zamana küreneşe.
“Asılyar”, “Ğaliyäbanu”, “Zäñgär şäl” kebek çın säxnä cäwhärläreneñ eçtälege dä zamana taläplärenä cawap birmi, alarnıñ milli üzañnı saqlap qalu häm tärbiä yağınnan ällä ni faydası yuq, digän fikerlär işetergä turı kilä. Alarnıñ säxnädä qaluı närsä belän aqlana ala?” digän sorawğa, Şamil äfände menä ni dide: “Klassika härwaqıtta uynalaçaq, böten xalıqlar da üzeneken üz itä, üzeneken yarata, İske tormışnı da qarıysı kilä. Här 10 – 15 yıl arasında buınnar üzgärä, alar üzlärençä kürälär. Monı xalıqnıñ üz mirasına mäxäbbäte belän añlatıp bula. Moda uzıp ta kitä, yañadan qayta da”
“Küptän bezne iskä alğanığız yuq. Monı Sember xalqınıñ teatrğa bitaraf buluı belän dä añlatuçılar da bar. Bik sağındırıp kildegez, bu yulı da räsmi çaqıru buyınça ğına. Bezneñ yaqlarğa gastrol'lär oyıştıruğa uylamıysızmı?” – dip tä sorarğa turı kilde.
Şamil Zakirov Sember tamaşaçısı turında yuğarı fikerdä ikän. Xätta Ufa tamaşaçısı belän dä täñgälläşterde anı. Ä tamaşaçınıñ az bulu oçraqları – teatrnıñ üzennän tora: repertuar saylıy belergä häm osta oyıştırırğa kiräk. Häm teatrnıñ direktorı, bıyıl közgä bulmasa, kiläse yılda gastrol'gä kilergä wäğdä itte.
Bälki mondıy belderügä bu yulı zalda ber genä buş urın bulmawı da qıyulıq birgänder. Siräk bulğan küreneşkä awıllardan da baytaq kilgännär. Çardaqlı rayonı Yenğanay awılı mäktäbeneñ- ana tele uqıtuçısı Älfiä xanım Alımova, mäsälän, 30 – 40 çaması bala alıp kilgän. “Menä, di ul, ädäbiät däreslärendä Kärim Tinçurin, Näqi İsänbät, Ğaliaskär Kamal kebek yazuçılarıbıznıñ äsärläre belän balalarnı tanıştırabız, ä alarnı üz küzeñ belän kürü küñellärgä tirän señderep qala”.
Şöker, andıy uqıtuçılarıbız bar äle. Älfiä genä tügel.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Aşık Emekçi - Ali ler
Sanatçı : Aşık Emekçi
Türkü : Ali ler
Etiketler : Aşık Emekçi - Ali ler türkü indir, Aşık Emekçi - Ali ler türkü dinle, Aşık Emekçi türküleri, Ali ler mp3 indir, Aşık Emekçi türküleri Ali ler türküsü, Ali ler sözleri, Aşık Emekçi mp3 dinle, Aşık Emekçi download, Ali ler bedava mp3, Aşık Emekçi türkü sözleri, Aşık Emekçi türkü dinle, Aşık Emekçi son albüm indir
Aşık Emekçi Türküleri
Aşık Emekçi - İşçilerin Hepsi Vardı
Aşık Emekçi - Ali nin Aşkına Düştük
Aşık Emekçi - Deniz Yusuf Hüseyin
Aşık Emekçi - Mahir İle Yoldaşları
Aşık Emekçi - Zalimlerin Zulmü
Aşık Emekçi - Patron Ağa Meclisi


text:
AQŞ däwlät sekretarı C.Powell belän Tönyaq Koreanıñ tışqı eşlär ministırı Nam Sun bügen irtän söyläştelär. Bu 2 yıl elek atom krizisı başlanıp kitkännän soñ in yuğarı däräcädäge oçraşu bulıp tora.Däwlät departamentı süzçese Richard Boucher alar Azie-Tın Okeanı iminlek cıyını barğan Jakartada oçraştı .İke ministır altılı söyläşülärneñ sonğı raundında yasalğan täqdimnärne tikşerde dide. T.Korea räsmie Chung Song-il süzlärençä(audio)
Taraflar prinsıpta ışanıç buldıru turında kileşte. Bez bu prinsıp belän kileşäbez, oçraşuda atmosfera yaxşı ide
ASEAN illäre bügen yıllıq oçraşuları tämamlanğannan soñ yasağan belderüendä Korea yarım utrauında kierenkelekne sülpänäytü mäqsatında alıp barılğan altılı söyläşülärne yaqlıybız dielgän


text:
Omskida Gabdräşit İbrahimovnıñ 150 yıllığı bilgelände
Uzğan comğa - şimbä könnärendä Omskida häm ölkä üzägennän 300 çaqrım yıraqlıqta bulğan Tara şähärendä dönya külämendä tanılğan din ğalime, tarixçı, milli säyäsätçe Gabdräşit İbrahimovnıñ 150 yıllıq yubileyı bilgelänep uzdı. Bu çara ölkä tatar milli mädäni moxtariäte häm Bötendönya Tatar Kongressı initsiativası belän oyıştırıldı. Bötendönya Tatar Kongressı älege çaranı oyıştıruda omskilılarğa yärdäm kürsätüen sorap säyäsätçe, yazuçı, tarix fännäre kandidatı Fäwziä Bäyrämovağa möräcäğät itkän, anıñ Omskiğa barıp qaytuın sorağan.
Mäğlüm bulğança Gabdräşit İbrahimov 1857 yılnı Omski ölkäseneñ Tara şähärendä tuğan. 8 yäşenä qädär anda üskän. Soñınnan da, törle yıllarda ber-niçä märtäbä Tarada bulğan. Uzğan ğasır başında Omski ölkäseneñ Bol'şereç'ye rayonındağı tatar awıllarınnan ber törkem tatarlarğa Törkiä küçep kitüdä yärdäm kürsätkän keşeneñ Gabdräşit İbrahimov buluı mäğlüm. Xaqlı ki, “Omski tatarları şundıy däräcäle yaqtaşları bulğanlığı turında belälärme, anıñ belän ğorurlanalarmı, ğalimneñ 150 yıllığın bilgelärgä cıyına idelärme?”, - digän soraw tua. Qızğanıç, bu sorawğa uñay cawap birüçe bulmadı diärgä mömkin. Tara mäçetendä cıyılğan möselmannar da, Omskinıñ milli mädäni möxtariätenä kilgän aktivistlar da Gabdräşit İbrahimov turında bik az belüläre, yäki berni dä belmäwläre turında äyttelär.
Ämma, Omski tatarları Gabdräşit İbrahimovnıñ eşçänlege turında bötenläy xäbärdar tügellär, dip bulmıy. Omskida näşer itelä torğan “Tatar dönyası” gazetasınıñ 2004 yılnıñ 8-nçe sanında Mendelev isemendäge Tubıl pedagogiä institutı ğalimäse Flera Sayfullinanıñ Gabdräşit İbrahimov turındağı mäkäläse basılıp çıqqan ide. Küplärgä ul barıp citmägän axrı, Fäwziä Beyremova belän oçraşuda qatnaşuçılarnıñ küpçelege Gabdräşit İbrahimov turında berençe işetüläre turında äyttelär, “bezneñ öçen bu açış buldı” , - didelär. Xalıqnıñ Gabdräşit İbrahimov kebek olpat şäheslär turında belmäwlärendä bezneñ dä ğayıbebez bar, di Fäwziä xanım. “Qazanda ğalimneñ kitapları, eşläre basılıp çıqsa, alar kiñ cämäğätçelekkä citkerelsä, Seber yaqlarında da ğalim turında belerlär ide. Bu yünäleştä bez az eşlibez”, - dide.
Tara şähärendä häm Omskida bulğan oçraşular barışında Fäwziä xanım xalıqnı Gabdräşit İbrahimovnıñ eşçänlege belän tanıştırdı. “Tatarlarnıñ milli üzañın üsterüdä, islamça yäşärgä öyrätüdä, milli mäğärifne üsterüdä, tatar matbuğatın çığara başlawda, milli säyäsätne başlap cibärüdä anıñ role bäyäläp betergesez” , - dide ul.
Äytergä kiräk, yaqtaşları bulğan Gabdräşit İbrahimovnıñ eşçänlege belän tanışqannan soñ, Tara tatarlarında anıñ isemen şähär tarixına kertü teläge tudı. Tara muzeyında, yäki tatar üzäge bülmäsendä, yäki mäçettä Gabdräşit İbrahimov icatına bağışlanğan kürgäzmä oyıştırırğa, tatarlar küpläp yäşägän ber uramğa Gabdräşit İbrahimov isemen birügä ireşergä, cirle mätbuğattä anıñ isemen kütärä başlarğa digän täqdimnär yasaldı. Bu yünäleştäge eşlär tatar üzäge aktivistlarına tapşırıldı.
Tarada da , Omskida da oçraşuğa kilgän millättäşlärebez Fäwziä Bäyrämovağa tarixi şäxes - Gabdräşit İbrahimov belän tanıştırğanı öçen tirän räxmätle buluların, mondıy oçraşularnıñ yışraq buluların teläwläre turında belderdelär. Fäwziä xanım tağın ber qat millätkä xezmät itüçe şäxeslärne belü, alarnıñ isemnären kiñ cämäğätçelekkä citkerü zarur ikänlegenä basım yasadı.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Rusiädäge sotsial'' qänäğätsezlek oyışqanraq tös ala bara
Atna azağı bar Rusiädä toraq xucalığın reformalawğa qarşı yaña uram cıyınnarı ütkärü belän bilgelände, xörmätle tıñlawçılar. Şundıy ber çaranıñ Ufada ütüe xaqında "Azatlıq" äle şimbä könne ük söylägän ide. Bügen isä bez şuşı qarşılıq cıyınnarınıñ şaqtıy oyışqan töstä uza başlawına tuqtalıp kitmäkçe.
Älegä qädär ildä sotsializm çorınnan qalğan tärtip saqlanıp kilde - toraq-kommunal'' xucalığı çığımnarınıñ zur öleşen däwlät qaplap tordı. Läkin xäzer bu ölkädä dä bazar tärtiplären kertü maqsatın quyğan xökümät şul çığımnarnıñ äkrenläp tulısınça qullanuçılar tarafınnan tülänüenä küçergä teli. Kiläse yıl başınnan ğämälgä Rusiä şartları öçen şaqtıy qırıs ber qanun kerä - toraq çığımnarın tüläp barmağannar şul toraqtan quıp çığarıla alaçaq. Bu xalıqnı şul qädär qurqıta ki, uram cıyınnarında elek işetelmägän taläplär yañğırıy başlawğa kiterä. Rusiäneñ Yıraq Könçığışındağı Xabarovski şähärendä - anda toraq çığımnarı yıl başınnan 40 protsentqa artqan - şimbä könne ğomumän prezidentnıñ Putinneñ urınınnan kitüen taläp ittelär:
"Bez härkemne dä tübändäge taläplärne yaqlawğa öndibez: prezident häm xökümät urınnarınnan kitärgä tieş. "Yedinaya Rossiä"dän torğan Däwlät häm töbäk Dumasın taratırğa. Bu reformalarnı başlap cibärüçelärne mäxkämägä tartırğa!", digän taläplär quya Xabarovskidä uzğan uram cıyını.
Başqortstan başqalası Ufada isä tänqit süzläre üzäk xökümätkä qarata ğına tügel, cirle xakimiatkä, ayırım alğanda prezident Mortaza Räximovqa da äytelde. Başqortstan kommunistları wäkile Radmir Yangirov:
"Räximov üz urınında inde 15 yıl utıra, Amerikada bu waqıt eçendä öçençe prezident almaşır ide. Xakimiat almaşmıy ikän, bu inde feodalizm", dip äytelde Ufadağı cıyında.
Mäskäwdä Kümäk Ğämällär İnstitutı digän keçkenä ber törkem eşen alıp baruçı Carine Clement fikerençä, soñğı waqiğälär Rusiä keşeläreneñ üz yazmışın üz qullarına alırğa tırışuın kürsätä, häm bu astan kilgän omtılışlar xakimiatkä qarşı köçle oppozitsiä tuuına kiterä ala:
Qarşılıq çaralarında qatnaşuçılar arasında nigezdä olı yäştägelär, pensionerlar bulsa da, soñğı yıl andıy cıyınnarda yäş buınnıñ, studentlarnıñ qatnaşuın da kürsätte. Üz protestların oyıştıru eşendä alar İnternetnı kiñ qullana. 23 yäşlek Aleksandr Korsunov monıñ öçen maxsus säxifä açqan, ul "Skaji Net!" - "Yuq dip äyt" digän isem astında eşli häm maqsatı itep, xökümät qulındağı mäğlümat çaraları kürmämeşkä salınğan xäbärlärne citkerüne quya:
"Mäğlümatnı belügä xakimiat çiklär quya häm näticädä saylawçılar üzenä kürä ber zombigä äylänä. Bez isä, keşelärgä bar sürätne dä kürsätergä kiräk dip uylıybız, alar kiräk dip tapqanın üzläre saylasın", di "Skaji Net!" digän säxifä ostası Aleksandr Korsunov.
Fevral başında Rusiä şulay astan oyışqan protestnı inde ber kürgän ide - ul çaqta meñlärçä maşina yörtüçe xakimiat wäkilläreneñ yul xäräkätendäge östenlegenä qarşı çıqtı.
Kärim Kamal


text:
Putin: Yuganskneftegaz şirkäteneñ däwlät qaramağına küçüe - qanuni ğämäl
Audio (Vladimir Putin): "Bügen däwlät qanuni bazar mexanizmnarı qullanıp üzeneñ mänfägätlären ayqlıy. Monı tulısınça normal dip sanıym."
Rusiäneñ salım räsmiläre Yukos şäxsi neft kompaniäsen yözlägän million dollar salım tülämäwdä ğäyepläp, yıldan artıq tikşerü eşläre alıp bardı. Yukosnıñ töp şirkäte bulğan Yuganskneftegaz uzğan atna auksionda bilgesez şirkätkä satıldı. Kiçä ul däwlät qaramağındağı Rosneft kompaniäse qulına küçte dip iğlan itelde.
Putin şulay uq Quşma Ştatlarnı häm başqa könbatış illären, Rusiä-Ukraina mönäsäbätlärenä tıqşınıp, Rusiäne izolätsiäläw tırışlığında ğäyepläde. Polşa prezidentı Aleksandr Kwasnevskiğa qağılıp Putin ğädäti bulmağan cawap qaytardı. Uzğan atna Kwasnevski Polşanıñ "Polityka" mäcmüğasına "Rusiägä Ukrainasız yaxşıraq bulır" digän süzlär äytkän ide. Bügenge matbuğat oçraşuında Putin, äyterseñ bu szülär ğämäldäge prezident tügel, ä başqa eş ezlägän keşe tarafınnan äytelgän, dide.


text:
Sverdlovski gubernatorı Eduard Rosselneñ "Rusiädä ber genä millät qalırğa tieş" digän süzlärenä añlatma birep, Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev "min monı küz aldına kiterä almıym" dip belderde. Xäbär itkänebezçä, çärşämbedä Yekaterinburda milli mäsälälärgä bağışlanğan konferensiädä, Rossel, Rusiädä "rossianin" digän ber genä millät bulırğa tieş, töbäklär dä, millätkä qarap tözelergä tieş tügel digän belderü yasağan ide. Bezneñ Peterburdağı xäbärçebezneñ Peterburnıñ tuğan könenä kilgän Miñtimer Şäymievtän Rossel belderüenä qarata mönäsäbäten soradı. Tatarstan prezidentı bolay dide:
"Anı başqa ber keşe äytsä, äle niçekter añlap bulır ide. Rossel üze bit ul alman. Alman keşese şundıy süz söylägäç, min monı añlıy da almıyn, küz aldına da kiterä almıym."
Tatarstan prezidentınıñ Peterbur säfäre turında bezneñ comğa tapşıruında.


text: Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması häm Quşma Ştatlarnıñ, Rusiädä ütkän saylawlar uiñayınnan beldergän borçularına bügen Yevropa Komissiäse quşıldı. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması xisabında: Rusiä xökümäte üzenä kiräkle näticägä ireşü öçen administrativ resurs häm mäglümät çaraları östennän kotrolne qullandı, şuña kürä bu saylawlarnı demokratik dip atap bulmıy, dielgän. Bügen Yevropa Komissiäse wäkile Diego de Ojeda, bu xisap belän tulısınça kileşüwen belderde. Anıñ süzlärençä, saylaw aldı kompaniäse waqıtında bar namzätlärgä mäglümät çaralarında tigez mömkinleklär birelmäw ayıruça borçılu uyata.


text: İnğuşetiäneñ quat strukturası xezmätkärläre, febräldä urlanğan parlament deputatı Moğämed Çaxkievnı azat itkän. Respublikanıñ eçke eşlär ministrlığı raslawlarına qarağanda, Çeçnyä belän yıraq tügel çiktä tawlı urında maxsus operasia ütkärelgän. Totqarlanğannar da bar. İnğuşetiä prezidentı Murat Zyäziqov xatınınıñ ätise bulğan 72 yäşlek deputatnıñ sälämätlege qänäğätlänerlek. Çaxkievnı Nazrända üz öyennän yıraq bulmağan ber cirdä, qorallanğan keşelär, maşínasın tuqtatıp, şoferınıñ başına suğıp miñgerätkännän soñ, üzen urlap kitkän bulğannar.


text:
Başqortstan ber genä namzät öçen eşli. 21 dekabr könne ikençe turda ütäçäk prezident saylawlarınıñ näticäse bilgele. Şul uq waqıtta 7 dekabr saylawlarınıñ näticälären yuq itüne taläp itep açlıq iğlan itüçelärgä könnän kön kübräk keşe quşıla. Protest çarasında qatnaşuçılar – tawış sanawda namzätlärneñ berse, Rälif Safinnıñ xoquqları bozıluı turında däğwa itä. Aç toruçılar üzlärenä xalıqara mäğlümat çaralarınıñ iğtibarın cälep itergä teli. Başta republikanıñ ere şähärlärendä başlanğan bu çarağa xäzer inde Ufada da 60qa yaqın keşe quşılğan. Alarnıñ qayberlären sez bezneñ çärşämbe tapşıruında işetä alasız.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Qazanğa finnär küzlegennän qaraş
Qazan tatarlar märkäze genä tügel, fin-uğır xalıqlarınıñ da yäşägän, üskän cire. Finländiä ğalimnäre, Tatarstan fän eşlekläre belän bergä inde ozaq yıllar buyı xezmättäşlek alıp bara. 22nçe avgust oçraşuda, fin häm Tatarstan ğalimnäre arasında bulğan mädäni bağlanışlar turında süz bardı. Häm bu aralaşu, xezmättäşlek, xäzer genä tügel, ä ğasır başında, inkilapqa qädär başlanğan. Ş.Märcäni isemendäge Tarix İnstitutı häm Xelsinkidağı Rusiä häm Könçığış Yevropa institutı urtaq seminarında, «Qazan häm Gelsingfors arasındağı fänni häm mädäni elemtälär» digän tema qaraldı. Qazan ğalimnäre 19 ğasır başında, Qazan universitetında könçığışnı häm fin-uğrlarnı öyränü turında çığış yasadı, Turkuda kilgän belgeçlär, fin ğalimnäreneñ Qazanda eşläw tarixı turında çığışlar yasaldı. Finländiäneñ törkiçeläre dä Qazanğa kilep, mädäniätne öyrängän bulğan. Finnär küzlegennän Qazannıñ tarixı tatar ğalimnärenä qızıqlı buldı, şuña mäsälän, Sirkka Saarinen isemle fin ğalimenä küp sorawlar birelde. Seminarda şulay uq, Xelsinkidağı Rusiä häm Yevropanı öyränü İnstitutı başlığı Seppo Lallukağa «Tatarica» kitabı büläk itelde. Kitapnı birgän Tarix İnstitutı direktorı Rafail Xakimov, «Bez tarixnı yazğanda, tatarlarnı, biredä yäşägän başqa xalıqlardan ayırmıyça öyränäbez» dide. Bu fiker belän Fin ğalime Seppo Lalluka da kileşte häm «Tatarica» kitabı bezneñ etnolog ğalimnar öçen dä bik faydalı bulır, dide.
Rafail Xakimovnıñ äytüenä qarağanda, fin häm tatar ğalimnäre arasında xezmättäşlek bik uñışlı bara. Alar ber bersenä faydalı mäğlümatlar birep, yärdäm itep eşlilär dide ul. Fin ğalime Seppo Lalluka, seminar turında bolay dide : « Bez monda seminarda, inqilabqa qädär, Qazan fänni üzäk bulğan, dip söyläştek. Xäzerge milli respublikalarnıñ, Mari Äldä, Mordoviä häm Udmurtiädä üzläreneñ citdi fäne bulmağan, inqibtan soñ ğına barlıqqa kilgän. Şuña, Qazannıñ ähämiäte bik zur. Tatarlar, zur häm qaynar, omtıluçan millät bularaq başqalardan ayırılıbraq tora, ä fin-uğır xalıqları az sanlı bulğanğa häm üzlärneñ zıyalıları bik bulmağanğa küräme, alarnıñ tarixları kiñ cämäğätçelekkä bik bilgele tügel. Bu ayırma xäzer dä sizelä häm anı bezgä öyränü bik qızıq.» dide. Lalluka äfände süzlärençä, Qazan tarixın oyrängändä, finländiädäge tatarlar da fin ğalimnärenä bulışırğa tırışa.
Bikä Timerova.


text: Qazaxstannıñ Yuğarı mäxkämäse Alğa! dip isemlängän oppozisiä törkemen terkämäw qararın xupladı. Bu xaqta Azatlıq radiosınıñ Qazax redaksiäsenä xäräkätneñ citäkçese Asılbek Kojaxmetov belderde. Yuğarı mäxkämäneñ xäkime Musabek Alimbekov süzlärenä qarağanda, xäräkätne oyıştıruçılar dip bötenläy bulmağan keşelär yäki watandaşlığı bulmağan keşelär yazılğan bulğan. Bıyıl xäräkätne Yustisiä ministrlığı terkämägän ide, annan soñ 20nçe april könne Astana şähär mäxkämäse dä Alğa! törkemen terkäwdän baş tarttı. Bügen Yustisiä ministrlığı qarşında xäräkätneñ 200gä yaqın tarafdarı cıyılıp mäxkämä qararına qarşı çara uzdırdı. Aldan röxsät alınmıyça ütkärelgän şuşı uram cıyını waqıtında distälägän keşe qulğa alınğan, milisiä belän bäreleşlär bulğan. Azatlıqnıñ Qazax redaksiäse xäbär itüençä, qulğa alınğan keşelärne soñıraq tanıqlıq itkännän soñ irekkä çığarğannar.


text:
Matbuğatqa küzätü
Küzätüne bu yulı Mädäni comğa gäzitennän başlıybız. Anıñ bu sanı Räşit Ğärifneñ Bezdä xalıq xakimiäte barmı digän temağa uylanuları belän başlanıp kitä. Ğädättägeçä, atnalıq xäbärlär dä urın alğan monda. Şulay uq gäcitneñ 30nçı ğinwar sanında İ tuğan tel quşımtası da dönya kürgän. Bu çığarılışta uquçılarğa sügenü turında, yuğarı uqu yortların telneñ yazmışı, tatar isemnäre xaqında uylanular täqdim itelgän. Mädäni comğada dini temada iğtibarsız qalmağan. Qorban bäyräme uñayınnan anda Yosıf Tawaslınıñ wäğäze urın alğan. Ä xalqıbıznıñ mirası belän qızıqsınuçılarğa Damir Ğärifullinnıñ Ğäliäskär Kamal qayçan tuğan dip isemlängän yazması ayıruça qızıqlı bulır. Avtor fikerençä, tanılğan dramaturg bez belgänçä 1879nçı yılnıñ 25nçe dekaberendä tügel, ä şul uq yılnıñ 30nçı ğinwarında tuğan ikän. Watanım Tatarstan gäcite isä tatar milläteneñ yazmışına tä’sir yasarlıq ber ölkägä – tatar matbuğatı yazmışı xaqında uylana. Anıñ comğa sanında Bezgä nindi gäcit kiräk digän temağa citdi söyläşü urın alğan. Älege söyläşüdä ğalimnär Damir İsxaqov, İskändär Ğiläcev, Räfiq Möxämmätşin, Ramil Ğärifullin, jurnalist Tälğät Bariev, Raşat Safin qatnaşalar. Anı gäcitneñ baş möxärrire Miñnazıym Säfärov alıp bara. Annan tış Watanım Tatarstannıñ comğa sanında şiğriät belän qızıqsınuçılar Räbit Batullanıñ şağir Robert Äxmätcan turında uylanuların taba ala. Şulay uq anda Ğäliäskär Kamal teatrında küptän tügel genä uzğan premyera – “Yara” spektakle xaqında Asiä Yunısovanıñ fikerläre belän tanışırğa mömkin.
Gölnaz İlgizär


text:
I Devlet Geray
I Devlet Geray (1512 — 1577, Bağçasaray) - 1551 ile 1577 seneleri arasında hanlıq yaptı. Mubarek Geraynıñ oğlu ve I Meñli Geraynıñ tornu. Devlet Geray zamanında Qırım Hanlığı Osmanlı Devletinen birlikte yükseliş devrini yaşadı.
Osmanlılarnen munasebetleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qanuniy Sultan Suleyman devrinde uzun yıllar İstanbulda yaşağanı içün o zamanki Osmanlı sarayı ile olduqça eyi munasebeti bar edi. Qanuniyden balaban destek aldı. Harzem hanınıñ Osmanlı padişasından, rus cayılmasına qarşı yardım soravı üzerine osmanlı, Edil ile Don özenleri arasında bir kanal açmaq ve Hacı Tarhannı yañıdan zapt etmek içün areketke keçti. 1569-da Kefe beyiniñ idaresinde 15 biñ Osmanlı askeri, Devlet Geraynıñ ordusınen birlikte o yerge ketti. Lâkin, Vezir-i Azam Sokollu Mehmet Paşa devrinde başlanğan kanal tamamlanıp olamadı. Qırım ve osmanlı askeri keri çekildi. Bu vaqia bazı tarih adamaları tarafından Osmanlı Devletinde tohtaman deviriniñ işareti olaraq qabul etilgen.
Rusiyenen küreşi[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1555 ile 1571 seneleri arasında Rusiyege qalıcı tesirleri olğan büyük darbeler urdı. 1555 senesi Sudbişçi köyü (Tula şeerinden 150 km) yanında olğan uruşta İvan Şeremetyevniñ ordusına yeñildi. 1571-de Devlet Geraynıñ ordusı Moskva yaqınlarına qadar kirdi ve şeerni yaqtı. Özüne onıñ içün "Taht Algan" unvanı berildi. Qazan Hanlığı 1552-de, Hacı Tarhan Hanlığı ise 1556 senesinde ruslar tarafandan zapt etildi. 1568 ile 1570 seneleri arasında Qazan ve Hacı Tarhanğa seferlerge çıqtı, lâkin ruslardan qaytarılmadı. 1572-de ruslar ile kirişken Molodi Muarebesinde yeñildi. 1592-de Osmanlı padişası Rus Knâzlığından, Qazan ve Hacı Tarhannı boşatmasını istedi. O tarihlardan berli ruslarnıñ Kavkaz ve Qara deñizge enmesine mani olmaq içün yapılğan teşebbüsler faydalı olmaycaq ve ruslar 200 yüz sene zarfında Qara deñizniñ şimalindeki bütün Türk –Tatar topraqlarına yerleşecek edi.
I Devlet Geray 1577 senesi Bağçasarayda taun hastalığından öldi, yerine II Mehmed Geray keçti.


text:
BJZQ basqarma törağası Ruslan Erdenaev pen onıñ orınbasaralarınıñ birine birneşe milliard teñge jarattı degen küdik keldi, — dep habarlaydı KTK telearnası qwqıq qorğau organdarınıñ derekközderine silteme jasap.
Telearna mälimetinşe, qazir WQK qızmetkerleri qordıñ menedjerleriniñ BJZQ qarajatın qayda jwmsağandarın anıqtap jatır. Ayta keteyik, bwl tekserister bıltır jeltoqsan ayında bastalğan bolatın.
Aşıq derekközderge süyensek, Ruslan Erdenaevtıñ eki orınbasarı bolğan — Säule Düysenova men Dabır Medetbekov. Biraq äzirşe qaysısı qamauğa alınğanı belgisiz.
Ayta keteyik, Terent'ev 6 qañtardağı baspasöz mäslihatında BJZQ-ğa qatıstı qılmıstıq istiñ Wlttıq banktiñ ötinişinen keyin qozğalğanın mälimdegen.
Eske salayıq, 2016 jıldıñ 21 jeltoqsanınan bastap QR Wlttıq bankiniñ qatısuımen «Birıñğay jinaqtauşı zeynetaqı qorı» Akcionerlik qoğamınıñ qızmetine tekseris jürgizilgen bolatın. Sol kezde tekseristiñ BJZQ akcionerlik qoğamınıñ menşikti aktivterdi investiciyalauğa qatıstı jasalğan operaciyaları boyınşa jüzege asırılıp jatqanı aytılğan edi. «BJZQ» AQ-tıñ menşikti aktivteri onıñ kapitalı jäne şaruaşılıq qızmetiniñ nätijeleri esebinen qalıptastırıladı eken. «BJZQ» AQ menşikti aktivterdi derbes basqaradı», — degen edi banktegiler.
«Azamattardıñ zeynetaqı jinaqtarı «BJZQ» AQ-tıñ balansınan bölingen jäne bölek eskeriledi. Wlttıq Bank zeynetaqı jinaqtarın investiciyalaudı Qazaqstan Respublikasınıñ Wlttıq qorın basqaru jönindegi keñes maqwldağan 2016 jılğa arnalğan bağıttar boyınşa ğana jüzege asıradı. Bwl rette 2016 jılı zeynetaqı aktivterin ekonomikanıñ naqtı sektorınıñ jeke kompaniyalarınıñ qarjı qwraldarına investiciyalau közdelmeydi», — delingen edi WB habarlamasında.comments powered by HyperComments


text:
Sember qalasında Däwlät Dumasına saylawnıñ ike märtäbä uñışsız uzuı “New York Times” gäziteneñ dä iğtibarın cälep itkän
Ä “Washington Post” Dimitrowgrad şähärenä inde öçençe ildän atom qaldıqlarınıñ qaytarıluı öçen urıslarnı maqtağan yazma çığarğan. Tik menä AQŞ birgän aqçanıñ qaya kitkäne genä mäğlüm tügel.
Sember ölkäseneñ tönyak rayonnarındağı urıs awılları xalqınıñ yartısınnan küben çuaş-tatar täşkil itä. Alarnıñ mäktäpläre urıslaştıru säyäsäteneñ töp qoralı bulıp tora. Barı tik berniçä awılda ğına “etnokul'tura tügäräge” digän tärbiä ısulına urın birelä. Şundıylarnıñ berse – räsmi räweştä ölkä üzägeneñ ber öleşe dip sanalğan Laişevqa awılı. Biredä, fidaqär zat Färidä Xämidullina tırışlığı arqasında, tatar balaları ana tele, milli mädäniät belän berqädär xäbärdär.
Färidä xanım mäktäp qısaları belän genä çiklänmi: säyäxätlär oyıştıra, balalarnı ölkä üzägendäge çaralarğa alıp kilä, üze dä törle mädäni çaralar oyıştıra. Uzğan atnada, mäsälän, Laişevqa mäktäbendä cirle şağirlär, milli xäräkät aktivistları belän oçraşu kiçäse uzdı. Anda qunaqlar da, balalar da, äti-änilär dä üz ostalıqların kürsättelär.
Bäyräm yaxşı uzdı. Läkin küñelsez xislär dä tuarlıq. Färidä Xämidullina yıl sayın diärlek mondıy çaralar oyıştıra – yıl sayın anda qatnaşuçı äti-änilärneñ sanı kimi bara. Färidä xanım monıñ säbäben matdi yaqnıñ ruxi yaqtan östenlek aluı belän añlata – “bazar mönäsäbätläre tä'sire”, di. İkençe möhim säbäp tä bar: urıs mäktäbendä belem alğan yäş äti-änilär üzläre dä milli üzañnan mäxrüm üskännär – kitap, matbuğat belän qızıqsınmıylar. Yäşäyeşneñ töp maqsatı – aqça tuplawğa äylängän. Şulay da milli üzañın saqlağan ğailälär bar äle. Mäsälän, Sadriewlar ğailäse başqalarğa ürnäk bulıp tora. Ğomumän, andıy äydäwçelär, andıy ğailälär barında millätebezneñ yäşäyeşenä ömet yuq tügel äle.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Respublikanıñ İminlek Şurası utırışında qurqınıçsızlıq çaraları qaraldı
Comğa könne Tatarstan İminlek Şurasınıñ çirattağı utırışı uzdı. Soñğı aralardağı Rusiädäge terror aktlarınnan soñ älege cıyılış ayıruça aktual’ bulıp tora. Şuña da, utırışnıñ kön tärtibeneñ iñ möhim sorawı bulıp Beslan waqiğaları häm alar nisbätennän respublikada küreläçäk östämä qurqınıçsızlıq çaraları tordı. Respublikanıñ İminlek Şurası särkätibe Vener Sälimov fikerençä, Qazan terror aktları mömkin şähärlärneñ isemlegenä kertelgän dip äytergä älege nigezlär yuq. Läkin iqtisadi häm sänäğät yağınnan alğa kitkän zur şähär bularaq anıñ iminlege xoquq saqlaw organnarınıñ köndälek eşendä çağılırğa tieş.
Ul arada respublikanıñ Tübän Kama şähärendä ike tatarstanlı utırğan VAZ maşinasında qoral – Kalaşnikov avtomatları häm alarğa patronnar tabıla. Älege qoral Tatarstanda eşläwçe cinäyätçel törkemneke bulıp çığa. Xäzerge waqıtta bu törkemneñ başqa äğzälären ezläw buyınça eş alıp barıla, dip xäbär itä Federal iminlek xezmäteneñ xezmätkäre Eduard İsmäğilev. Comğa könne respublikanıñ Ğädättäntış xällär ministrlığı xezmätkärläre dä üzläreneñ törle xällärgä äzerleklären tikşerep, bäygelär ütkärde.
Gölnaz İlgizär


text:
Tönyaq Korea yaña raketa sınawları wäğdä itä
Tönyaq Koreanıñ çärşämbe irtäsendä raketa sınawları ütkärüen BMO İminlek Şurası äğzaları häm başqa illär xökem itep çıqqannan soñ Pxenyan tağın da raketa sınawları ütkärergä cıyınuın belderde häm bu sınawlarğa qarşı çığuçılar basım yasarğa tırışsa tağın da qatıraq ğämällär belän kisätte.
Çärşämbegä qarşı töndä Tönyaq Korea kimendä 6 raketa sınawı ütkärde. Şularnıñ berse AQŞqa qädär barıp citä ala torğan yıraq ara Taepodoñ-2 raketası ide. Berniçä säğättän bu ğämällärne xalıqara xökem itülär başlanğannan soñ Pxenyan tağın ber raketa sınawı belän cawap birde.
Xäzer isä xalıqara cämäğätçelek Tönyaq Koreanıñ mondıy ğämällärenä niçek cawap birü turında kiñäşläşä. Çärşämbe könne BMO İminlek Şurası şul turıda söyläşü öçen aşığıç utırışqa cıyıldı. Ämma Şura äğzaları nindi çaralar kürü turında urtaq fikergä kilä almadı.
Yaponiä belän Quşma Ştatlar Pxenyannıñ raketa programmasında qullanılırlıq finans häm texnologiä küçeşen tıyuçı qırıs rezolütsiä çığaru yaqlı.
Ämma veto xoquqına iä bulğan daimi äğzalarnıñ 2-se Qıtay belän Rusiä çikläwlär belän yanamawçı yomşağraq belderü belän çığarğa täqdim itä.
Alar fikerençä, çikläwlär Tönyaq Koreanıñ atom qoralları programması turınağı söyläşülärne yañartuğa qomaçawlıy ala.
6 il qatnaşındağı bu söyläşülär soñğı märtäbä uzğan yılnıñ noyäberendä ütkän ide. Ämma şunnan birle Tönyaq Korea AQŞ belän ikeyaqlı söyläşülär başlarğa tırışa. Tik äle dä uñışqa ireşä almıy.
Küp kenä analitiklar fikerençä Pxenyan bu raketa sınawları belän Waşingtonnı ikeyaqlı söyläşülär östäle yanına utırtırğa tırışa.
Waşingtondağı Cato institutınıñ Tönyaq Korea belgeçe Ted Galen Carpenter mondıy söyläşülär ber tärräqiät yulı bula alır ide di.
"Quşma Ştatlar Tönyaq Korea belän ikeyaqlı söyläşülärgä kereşmi torıp ber genä mäsälädä dä bernindi möhim tärräqiät bulmasqa mömkin. Tönyaq Korealılar monı bik nıq teli kebek. Häm minemçä bu mönäsäbätlärne normalläşterügä kereşü dä bulırğa tieş. Ägär dä bez härnärsäne 6-yaqlı söyläşülär aşa ğına xäl itärgä tırışsaq bez aña ireşä almıyaçaqbız" dide Carpenter.
Xäzer Tönyaq Korea mäsäläsendä diplomatik eşçänleklärneñ bik köçäyep kitüe küzätelä.
AQŞ prezidentı George Bush Korea turında telefon aşa Qıtay prezidentı Hu Cintao, Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Yaponiä premyer ministrı Yunishiro Koizumu häm Könyaq Korea prezidentı No Muhyun belän söyläşte.
Töbäkkä Quşma Ştatlarnıñ atom söyläşüläre törkeme başlığı Christopher Hill kilä. Comğa könne ul Qıtay tışqı eşlär ministrı urınbasarı Wu Dawey belän oçraşırğa cıyına.
Qıtay tışqı eşlär ministrlığı isä üz söyläşülär törkeme başlığın kiläse atnada Pxenyanğa cibärä.
Pänceşämbe kiçendä BMO İminlek Şurası äğzaları yañadan cıyılıp raketa sınawları ütkärgän Tönyaq Koreanı ğäyepläwçe İminlek Şurası resolütsiäsenä çikläwlär mäsäläsen kertü mömkinlege turında söyläşä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatarstan Konstitutsiäsenä 10 yıl
Tatarstan Konstitutsiäsenä 10 yıl
Monnan 10 yıl elek, 1992 yılnıñ 6 noyäberendä respublika dürtençe Konstitutsiäsen qabul itte. Küptän tügel Tatarstan Konstitutsiäseneñ 10 yıl uñayınnan “Tatarstan yaña ğasır” ictimaği xäräkäte press-klub ütkärde. Anda prezident kiñäşçese Rafail Xäkimov, Däwlät Şurası deputatı Marat Galiev jurnalistlar sorawlarına cawap birde. Säyäsätçelär 1992 yılda qabul itelgän Konstitutsiäseneñ qimmätlelegen häm unikallelegen tarixta raslanuın bilgeläp ütte. Konstitutsiä möstäqillek töşençäsen açıq bilgeläde, ike däwlät teleneñ dä tigez xoquqlılıq prinsipları bilgelände. Şulay uq anda xalıqara häm tışqı iqtisadi elemtälär urnaştıru da täwge märtäbä çağılış taptı. Tatarstan säyäsätçeläre şulay uq soñğı waqıtta Tatarstan qanunnarına basım yasaw, alarnı Rusiä qanunnarına yaraqlaştıru protsessına da bäya birdelär.
Bıyıl april ayında qabul itelgän häm 10 mayda ğämälgä kertelgän Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäse gömümfederal' qanunnarı taläplärenä turı kilä, dip sanıy alar. Şulay itep, monnan un yıl elek qabul itelgän häm yartı yıl elek yañartılğan Konstitutsiä respublikada sotsial'-iqtisadi totrıqlılıq, millätara tatulıq garantiäse buldı. Tatar tele däwlät tele däräcäsenä quyılsa da, aña başqa tellärdän östenlek birelmäde.


text:
Bagdadta häm Ğiraqnıñ başqa şähärlärendä şartlawlarnı kemnär oyıştıra digän soraw küplärne borçıy. Waqıtlı idarä şurası wäkilläre, Ğiraqtağı terror artında çit illärdän kilgän keşelär tora dip belderä häm bu uñaydan mäğlüm "äl-Qaidä"gä işarä itä. Amerikan yağı birgän soñğı mäğlümatqa qarağanda, şuşı törkem çınnan da yaña höcümnär planlaştırğan bulğan.
"Äl-Qaidä" törkemeneñ bar dönya buylap yaña höcümnär planlaştıruwı xaqında "Associated Press" agentlığına Quşma Ştatlarnıñ eçke iminlek ministrlığında eşläwçe yuğarı däräcäle wäkile, William Parrish belderde. Yaqınça ber ay elek amerikan yağı iminlekkä yanaw turında maxsus kisätü bäyän itkän ide, anıñ näq menä "äl-Qaidä"däge qayber keşelär äzerlägän ğämällärne waqıtında faş itü näticäsendä yasaluwı açıqlandı. Şul çaqta alarnıñ qayberäwläre qulğa alınğan, häm Parrish süzlärenä qarağanda, soñraq alar amerikannarğa şaqtıy möhim mäğlümat birgän. Şunnan kürengänçä, "äl-Qaidä" çınnan da Amerika Quşma Ştatlarında yaña höcümnär äzerlägän bulğan. Parrish, alar berniçä urında berük waqıtta yasalırğa tieş bulğan dip belderä. Şuşı amerikan wäkile ildäge eçke iminlek ministrınıñ mäğlümatne eşkärtü ölkäsendäge yardämçese bulıp eşli, anıñ süzlärençä, älegä tuplanğan bar mäğlümat şunı kürsätä - terrorğa qarşı alıp barılğan dönyaküläm suğışqa qaramastan, "äl-Qaidä"dän yanağan qurqınıç Quşma Ştatlar öçen iñ citdilärennän berse bulıp qala birä. Parrish qulı astında bügenge köndä 60-lap xezmätkär eşli, alarnıñ töp wazifası - terror qurqınıçı yanağan bar törkemnär turında mäğlümat cıyu, anı eşkärtü häm şulardan çığıp terrorçılarnıñ kiläçäk plannarın aldan belep toru. Näq şundıy uq eş belän ildä äle ğädäti qüwät ministrlıqları, Üzäk Küzläw İdaräse CİA häm Federal'' tikşerenülär idaräse FBİ-da şöğellänä. Şul oyışmalar arasında mäğlümat belän üzara urtaqlaşu üzäge bar. "Associated Press" belän äñgämäsennän kürengänçä, Parrish citäklägän törkem "äl-Qaidä" eşçänlegen şaqtıy centekläp öyränergä tırışa. Äytik, terrorçılar ilneñ iqtisadı, transport bäyläneşläre öçen ütä dä möhim küperlärne şartlatu maqsatın quydı di. Eçke iminlek ministrlığındağı mäğlümat eşkärtü törkeme, bin Ladennıñ suğışçılar äzerläw cäyläwlärendä küper maketları qullanılamı, küperlärneñ mexanikası öyräneläme, anda monı fänni yaqtan belgän belgeçlär barmı, menä şul närsälärne öyränä. Ara-tirä amerikannar qulına eläkkän "äl-Qaidä" suğışçılarınnan soraw alğanda, berençe qaraşqa ähämiatle bulmağan, iğtibar cälep itmägän mäğlümat ta soñraq zur açışqa, terror plannarın aldan faş itügä kiterä ala. Mäğlümat tuplaw eşendä Parrishnıñ törkeme tamojnä häm immigratsiä xezmäte keşeläre belän dä tığız xezmättäşlek itä. Maqsat - Amerika Quşma Ştatları iminlegenä yanağan ixtimal qurqınıçlar turında ber genä keçkenä xäbärne dä iğtibarsız qaldırmasqa, anı terrorçılar qullanğan strategiä häm taktikağa bäyläp qararğa. Älegä qädär, yäğni 2001-neñ 11-nçe sintäbrennän soñ "äl-Qaidä" Quşma Ştatlarnıñ üzendä başqa höcümnär oyıştırmadı. Eçke iminlek ministrlığında eşlägän William Parrish üze dä moña bik ğäcäplänüwen belderä häm "äl-Qaidä" üz taktikasın üzgärtä ala dip uylıy. Sintäbrneñ 4-endä bäyän itelgän kisätüdä, terrorçılar yänä oçqıçlarnı urlap alarnı qoral itep qullana ala digän faraz äytelgän ide.
Kärim Kamal, Praga


text:
Şarap hatıu buyınsa yañı qanun ğämälgä inä
Töndä esep yöröüźöñ tağı ber fajiğäle tamamlanışı bıl. Başqortostan xalqı bınan kire töngölögön ayıq yäşäü räüeşe alıp barasaq. Žuqbayźarğa tağı ber aźna samahı töngö kibettärgä yul asıq, unan huñ eskelek menän tügel, ä yoqo menän tön uźğarırğa qala. Respubliqa parlamentında Spirtlı esemlektärźe eteştereü häm hatıu eşmäkärlegen köyläü xaqındağı qanun 3-sö uqıuźa xuplanğaynı. Xäźer bıl qanunğa fatixahın birep prezident Mortaza Räximov imzalağan. 14-se marttan ul ğämälgä inä. Qanunğa yaraşlı, kiske 11-źän irtänge 8-gä tiklem Başqortostanda qeüäte 15 protsenttan aşıu spirtlı bulğan älqähel esemlektär hatılmayasaq. Deputattar qanundı bik tiź qabul itte. Tik unıñ artabanğı yaźmışı älegä tonoq araqı keüek. Mäśälän, täülek äylänähenä eşlägän ere kibettär qanundı nisegeräk ütäyäsäktären haman asıqlamağan. Yäki gipermarkettı yabırğa, yäki şarap bülektärendäge şeşälärźe töngölökkä yapma menän qaplap tororğa.


text:
Tatarstan Kompozitorlar berlegeneñ qorıltayı barışındagı ber konsert häm fiker alışu
Tatarstan kompozitorlar berlegeneñ IX syezdı däwam itä. Syezd qısalarında inde noyäberneñ azağında uq berniçä konsert oyıştırılğan ide. Ä dekaberneñ başınnan tağın kamera muzıkası konsertları bardı. Menä äle uzğan şimbä, 4 dekaberdä Kompozitorlar berlege urnaşqan zalda çirattağı konsert buldı. Bu konsertta bezneñ aradan kitkän, ämma xalıqnıñ yaratqan kompozitorları S. Säydäşev häm , M.Mozaffarovnıñ äsärlären yañaça eşkärtep tamaşaçığa täqdim itüçelär dä buldı. Konsertta şulay uq ataqlı kompozitor, akademik muzıka janrınıñ sağında toruçı Rinat Yenikeevnıñ yaña äsärlären tamaşaçı Tatarstannıñ qıllı kvartet ansamble başqaruında işette. Şulay uq yäş kompozitor Gölnara Timerbulatovanıñ äsärläre dä yañğıradı. Ä Liliä Tahirovanıñ vokal öçen yazılğan äsärlären cır janrında yañğıratuçılar da buldı.Konservatoriädä kompozitsiä bülegen tämamlağannan soñ, Amerikada Boston şähärendä k/fil'mnar öçen muzıka yazuda stajirovka ütkän Tübän Kama yegete Radik Sälimov üzeneñ icat itkän muzıkasın ul ber eksperiment räweşendä täqdim itte.“Bu minem tormışım. Minem başqaça, yañaça eşlisem kilä. Tatar kinofil'mına muzıka yazar idem”,- di ul. Xäzer bu muzıkadan ber özek tıñlana. Konserttan soñ şul uq zalda fiker alışu buldı. Fiker alışuda Kompozitorlar Berlege räise Räşit Kalimullin , anıñ urınbasarları häm muzıka belgeçläre, kompozitorlar qatnaştı. Çığışlardan bilgele buluınça, sänğät ölkäse aldında torğan problemalar inde çiktän aşqan ikän. Syezdnıñ däwamı äle 11 dekabergä qädär baraçaq. Ä 8 dekaberdä S.Säydaşev isemendäge Zur konsert zalında Simfonik konsert oyıştırılaçaq. Ä anda inde tatarlarnıñ bik qızıqsınıp kötkän Mäsxüdä Şämsetdinovanıñ “Çıñgızxan” simfoniäse berençe tapqır tamaşaçığa täqdim iteläçäk. Ä 10 dekaberdä şul uq zalda Anatoliy Luppovnıñ 75 yıllıq yubiley kiçäse ütäçäk.
Azatlıq radiosı, Mälikä Basıyr Qazan.


text:
Qazanda Soğud Ğäräbstanı mädäniäte könnäre uza
3-10 iyün könnärendä Rusiädä Soğub Ğäräbstanı mädäniäte Festivale uza. Anı oyıştıru Rusiä Prezidentı Vladimir Putin yöklämäse belän başqarıla. Bilgele bulğança, prezident fevral'dä Soğub Ğäräbstanına eşlekle säfär belän barğan ide häm mädäniät könnären uzdıruğa şunnan soñ qarar qılınğan. Bu çara yärdämendä Rusiä belän Soğub Ğäräbstanı arasındağı xezmättäşlekne nığıtu küzdä totıla häm äytergä kiräk mädäniät ölkäsendä genä tügel.
Mäskäwdä başlanıp kitkän Soğud Ğäräbstanı mädäniät festivale Tatarstanda däwam itä. Mädäniät könnäre qısalarında bik küp çaralar qaralğan.
Pänceşämbe könne Tatarstannıñ Mädäniät ministrlığı belän Soğud Ğäräbstanı mädäniät häm mäğlümat ministrlığı arasında Kileşü imzalandı. Soğud Ğäräbstanın kübese yabıq, yäğni mädäni tormış alğa kitmägän däwlät kebek küzallıy. Şuña jurnalistlar Kileşü imzalanğaç Tatarstan mädäniät ministrı Zilä Wäliewa häm Soğud Gäräbstanı mädäniät häm mäğlümatlaştıru ministrı İäd bin Amin Mädänigä älege ike yaqlı dokumentta närsälär salınğanı belän qızıqsındılar. Zilä Wälieva:
Mädäniät aşa il belän tanışu mömkinçelege - nindi cırlar cırlana, iyüllär kürsätelä. Alarnıñ tarixın, mirasların belü kiläçäk xezmättäşlekkä nigez bulıp tora.Tatarstan premyer ministrı urınbasarı - Tatarstan mädäniät ministrı Zilä Wälieva belderüençä, kiläçäktä tanışu öçen yazuçılar häm jurnalistlardan torğan delegatsiälärneñ ike yaqlı säfärläre kötelä. Soğud Ğäräbstanı mädäniät häm mäğlümatlaştıru ministrı İäd bin Mädäni
Maqsat itep Soğud Gäräbstanı mädäniäte belän tanıştıru tora, ayırım alğanda ğäräp biyue, ğäräp cırları, sänğät'ne, ğäräp kinosın, ğäräp kiemnäre, ayırım alğanda tuy külmäklären kürsätü tora
Ministr İäd bin Amani Mädäni belderüençä, Soğud Ğäräbstanı şaqtıy zur il häm mädäni yaqtan täqdim itärlek baylıqlar şaqtıy küp ikän.
Qazandağı festival' qısalarında isä “Mir” kinoteatrında ike kön ğäräp kinosı kürsäteläçäk, comğa könne Milli sänğät galereyasında “Mäkkä häm Mädinä ike izge şähär”, digän kürgäzmä uzaçaq, şulay uq sınlı sänğät kürgäzmäse qaralğan. Şulay uq comğa kiç “Korston” üzägendä milli tuy külmäkläre täqdim iteläçäk häm fol'klor konsert qaralğan.
Zilä Wälieva belderüençä, Soğud Ğäräbstanı mädäni könnäre xezmättäşlekne yaña däräcädä üsterergä yärdäm itäçäk.
Yaqın tirädä Soğud Ğäräbstanında Rusiä könnären oyıştıru küzdä totıla. Anda isä Tatarstan da qatnaşır dip farazlıybız dide Zilä Wälieva. Çönki Rusiädäge Soğud Ğäräbstanı mädäniäte könnäre qısalarındağı çaralarnıñ şaqtıyı näq Tatarstanda qaralğan.
Landış Xarrasova


text:
Tatarstan matbuğatına küzätü: “Miras”, “Watanım Tatarstan”
Martnıñ berençe atnasında bez “Miras” jurnalınıñ 2 sanında basılğan kürenekle tarixçı İndus Tahirovnıñ “Tatarlarnı tarqatu” dip isemlängän yazmasın täqdim itäbez.Ul anda 1928-1931 yıllardağı dokument -materiallarına nigezlänep , misallar kiterep, bol'şeviklar partiäseneñ ul çorda ildä alıp barğan kolxozlaştıru häm industrial'läşterü säyäsäte turında yaza. Tatarstanda kolxozlaşu çarası- dingä qarşı kampaniä belän bergä bara. Mäçet, çirkäwlär yabılıp, alarnıñ tübälärenä flaglar elenep , alarnı mäktäp, klublarğa äyländerep, mullalarğa qarşı quyıp alıp barıla bu eşlär. Partiäneñ ikmäk xäzerläw programmasın tormışqa aşıru öçen 1930 yılnıñ 16 oktäberendä BKP(б) ölkä komitetı sekretare Abdullin aktivistlar cıyılışında yıllıq 12 meñ sentnerğa tağın 10 meñ sentner ikmäk östärgä ämer birä. Bu ğädelsez ämergä qarşı çığuçılar da bula. Ämma qarşı çığuçılarnı RSFSRnıñ Cinayät kodeksınıñ 61 matdäse nigezendä cawapqa tartılırğa tieş bulalar. Kolxozlaştıru yañaça yäşäw xäräkäte bulsa da, yañaça, keşe belän idärä itä belmägän, anı iskeçä qamçılaw ısulı belän alıp barğan respublika citäkçeläre, üzläre dä rayon citäkçelären Tatarstan cömhüriäteneñ Yuğarı sudına birergä mäcbür buluları turında belderä ul. Häm misal itep Älmät rayonınıñ keşe milken konfiskatsiäläwlärgä barıp citkän Söläy awılında barğan xällärne kiterä. Mäxkämä tarafınnan rayon citäkçeläreneñ ülem cäzasına häm törle srokka irektän mäxrüm itelüläre turında söyli ul. Mondıy xällär respublikanıñ törle rayonnarında buluın da dälilli ul. Misallarnı Piträç, Bua , Arça rayonnarınnan kiterä İndus Tahirov. Şuşı çarasız qalğan, talaw- räncetülärgä tüzä almıyça, ni qılırğa belmägän xalıq aldında şul uq yıllarda industrial'läşterü säyäsäte başlana. Xäzer , İndus Tahirovnıñ “Tatarlarnı tarqatu” dip isemlängän bu yazmasınnan tağın ber özek tıñlağız“Obkom sekretare Razumov tatarlarnı Donbassqa ozatuda ayıruça aktivlıq kürsätä. 1931 yılda ğına Tatarstan kimendä 25000 tatarın çitkä cibärä. Alarnı üzläre teläp kitkändäy kitärgä mäcbür itälär. Ä ber işlären qualar yäisä sörälär. Älbättä, tatarlar ber Donbassqa ğına cibärelmi. Mäğlümatlarğa qarağanda , Donbassta 35000 tatar eşlägän, 1931 yılnıñ yazğı verbovkası näticäsendä biregä tağın 15000 tatar kilä. Ural , Seber, Arxangel'sk, Leningrad ölkäläre, Baqu, xätta Mäskäwneñ üzenä dä , mäsälän, “Metrostroyğa, “Vodokanal”ğa tatarlar küpläp cibärelä. Älbättä bolay da küpsanlı bulmağan tatar xalqı zägıyf'länä, demografiä üseşe küp märtäbälärgä qısqara”. Sez İndus Tahirovnıñ “Tatarlarnı tarqatu” dip isemlängän yazmasınnan ber özek tıñladığız. Äye, “Oşbu yıllarda krest'yan xalqına qarata kürsätelgän repressiälär , ğädelsezleklär barı tik awıl xalqına ğına qarata yünälgän dip uylaw hiç tä döres bulmas ide. Oşbu yaman repressiälär xalqıbıznıñ hämmä qatlawına da ütep kerä. Äytik, 1920 yıllarda intelligentsiägä qarata başlanğan repressiälär 1930 yıllarda tağın kiñräk qolaç cäyä. Menä şul intelligentsiä wäkilläreneñ awıl xalqına yärdäm itärgä tırışuı turında faktlar küp oçrıy”,- di ul.
Ä “Watanım Tatarstan”gäziteneñ 4 marttağı sanında “Yıraqqa kitep qara” säxifäsendä gäzitneñ baş möxärrire Miñnazıym Safarovnıñ “Anda bezgä eş qıyın” dip isemlängän mäqäläse urın alğan. Miñnazım Safarov üzeneñ Törkiägä barıp qaytqannan soñ tuğan fikerläre belän urtaqlaşa. “ Bezdän ayırmalı bularaq Törkiädäge matbuğatnıñ , televidenie häm radionıñ, mäğlümat agentlıyklarınıñ barısı da diärlek xosusıy. Däwlätneke digännäre dä aksionerlaştırılğan . Xökümättän aqça aluçılarğa şiklänep qarıylar ikän biredä,”-dip yaza ul.
Xörmätle radio tıñlawçılar. Sez, “Matbuğat közgese” iseme astında Tatarstan matbuğatına küzätü tıñladığız. Bu atnada bez Miras jurnalınıñ 2 sanında basılıp çıqqan İndus Tahirovnıñ “Tatarlarnı tarqatu” dip isemlängän yazması turında söylädek. Häm “Watanım Tatarstan” Yazmalardan özeklärne Räfis Cämdixan uqıdı. Tapşırunı Mälikä Basıyr äzerläde. Azatlıq radiosı, Qazan.


text:
Quşma Ştatları ütkän atnada NATOdan Ğıraq suğışı bula qalsa qayber bilgele yardäm sorağan ide. Çärşämbedä Brüseldä ütkän cıyılışta Fransie belän Germanie citäklägän törkem aliansnıñ bu turıda qarar çığaruın tuqtattı. Prezident J. Chiraq Fransie belän Germanie Ğıraq suğışın buldırmas öçen här närsä eşlärnergä tieş dip kileştelär dide. Chiraq häm kansler Schroeder qoral inspektorlarınıñ Ğıraqtağı eşlären tämamlauı öçen kübräk waqıt birelergä tieş dip qarıy.
Quşma Ştatları ütkän atnada 19ildän torğan xärbi berektäşlektän, Ğıraq suğışı bula qalsa , başlıça Törkiene saqlau öçen qayber yardäm,şulsanda patriot raketaları , AWACS radar oçqıçları ,patrul köymäläre häm başqaların sorağan ide. Çärşämbedä Brüselda bulıp ütkän şaqtıy kisken söyläşülärdä Belgie, Luxemburg häm başqaları tarafınnan yaqlanğan Fransie belän Germanie suğışqa aşıqmasqa , inspektorlarğa Ğıraqnı tınıç yullar belän qoralsızlandıru öçen kübräk waqıt birergä çaqırğan. Diplomatlar fikrençä , berektäşlär prinsıpta AQŞ taläplärenä qarşı tügel, ämma alar konflikt buldırmas öçen barlıq diplomatik çaralar qullanıp betkänçe , xärbi aksiene yaqlıylar dip kürenergä telämi. Şulay itep çärşämbedä NATOda qarar çığaru öçen kiräkle konsensus bulmağan.NATO başkwartıirasındağı bu bäxäs berektäşlekneñ 11nçe sintäberdän soñ AQŞnı şunduq yaqlap çığuına kontrast bulıp tora .Ämma AQŞ Afganstanğa xärbi kampanie başlatqanda anı yaqlap ällä ni küp il qatnaşmadı.
Fransie belän Germanie Versay kileşüeneñ 40yıllığın bıyıl bik zurlap bilgeläp ütä .Prezident J.Chiraq suğış här waqıtta da ciñelüne qabul itü, ul mäsäläne in yaman xäl qılu yulı dip äytte. Chiraq süzlärençä suğış buldırmas öçen här närsä eşlänergä tieş , Fransie belän Germanieneñ krizisqa qaraşı şuluq. Kansler Schoerder prezident Chiraq belän ütkärgän urtaq mätbuğat konferensiesendä bez ikebez dä Ğıraq krizisına tınıç xäl çarası telibez häm bez moña ireşü öçen nıq xezmättäşlek itäçäkbez.dip äytte. Schoerder, Fransie TV birgän ängämäsendä bolay dip äytte audio) min iminlek şurasında Ğıraqqa höcümne raslau öçen mömkinlek kürmäümne kiçä açıq itep äyttem. Bu ber.İkençedän,min iminlek şurasınıñ 1441nomerlı rezolutsiese ğämälgä quyılırğa tieş dip qarim. Suğış bulmawı öçen qulımnan kilgän här närsäne eşliäçäkmem. Bu mäsälägä qatnaşqan barlıq xalıqlarnıñ mänfäğätlärenä turı kilä.Sişämbedä Fransie tışqı eşlär minisitırı bez qoral inspektorlarınıñ xisabı häm iminlek şurasında kileşügä ireşelgänçegä qädär Yevopa illäre şulsanda Britanieneñ ,xärbi aksie öçen AQŞ yasağan basımğa birelmäwläre öçen tırışaçaqbız dip belderde. Chiraq häm Schöderneñ belderülärenä qarata AQŞnıñ cavabı şaqtıy kisken buldı .Saqlanu ministırı Rumsfeld Waşingtonda mätbuğat üzägendä çit il jurnalistları aldında bolay dip söyläde (audio) Sez yevropa Germanie häm Fransiedän ğıybarät dip uylıysız . Min alay qaramim. Bu minemçä iske yevropa. Ägärdä NATOğa qarasız , yevropanıñ üzäge könçığışqa taba şuışqan .Anda bik küp yaña äğzalar bar. NATO ismelege häm anda küptän tügel genä çaqırılğan illär sanı 26. Sez xaqlı. Geramnie häm Fransie problema bulıp toralar.
Rumsfeld süzlärençä yevropanıñ zur öleşe Fransie belän Germanie yağında tügel ä alar AQŞ yağında .
Däwlät sekretarı C.Powell da çärşämbe kiç Amerikan televidiniesenä birgän intervyuda Fransie belän Germaniene telgä almıyça ğına bolay dide(audio) Dönyada qayber illär bu problemağa arqaların äylänärgä teli.Alar bu suqmaqnı däwam itü,1441nomerlı rezolutsie quyğan taläplärdän - ägär dä Ğıraq buysınmasa sonğı çiktä köç qullanırğa digän taläptän qurqa .AQŞları 1441nomerlı rezolutsieneñ in yaxşı şäkeldä ütälüen ömed itsä dä, ul yamanğa da äzerlekli .
Powell Germanie belän Fransie qoral belgeçläreneñ düşämbedä täqdim itäçäk xisabnı aldan bäyälilär , alar inspektorlar anda qalıp eşlärenä däwam itäçäk dip qarar birgännär inde dip söyläde. Fransie belän Germanieneñ Ğıraq suğışın tuqtatırğa tırışuı Waşingtonda citäkçelärneñ açuın çığara. Alar Parij belän Berlin Bagdadnı qoralsızlandıru eşendä ciddimi digän soraular quyğanda, suğışqa qarşı Törkie atnakiçtä 5ğäräb ile häm İran tışqı eşlär ministırların üzenä çaqırdı. Alar problemağa tınıç xäl çarası tabarğa tırışa
Färidä Xämit, Praga


text: Öfönöñ Munitsipäl elektr transportı idaralığı eşselären qısqarta. 2 tramway depohı, 3 trolleybus parqı, idaralıq iteü apparatında häm texnik xeźmätländereüźä eşläüselärźyıñ baytağı eşhyıź qalasaq. Oşo arala bında eşlägän 450 keşe mäşğüllek üźägenä barırğa mäjbür bulasaq. Bıl inde yıl başınan alıp ikense tapqır qısqartıu. Bınday qısqartıuźarźıñ tağı la bulasağı ixtimal, 4 meñlek kollektiv şulay itep kämegändän kämey bara. Munitsipäl elektr transportı idaralığı eşselär hanı menän ber rättän xeźmätländereü mayźandarın da kämetä. Bıltır, mäsälän, Öfönöñ tönyaq ölöşöndäge tramway depohı yabılğaynı. Yäqın arala ¦źäk baźar ergähyındäge 1-se hanlı trolleybus parqın da oşo yäźmış kötä. Buşap qalğan urındı qala vlastäre töźölöş mayźansığına äyländerergä uylay.


text:
"Udmurtiä" däwlät teleradiokompaniäseneñ radio efirında berençe tatar tapşıruı yañğırıy başlawına 15 yıl tuluı xaqında, xörmätle tıñlawçılar, bez sezgä xäbär itkän idek. Ütkän comğada İjaw şähäreneñ filarmoniä binasında älege datağa bağışlanğan kiçä bulıp uzdı. Kiçädän tamaşaçılar "Oçraşu" tapşıruı bezne ozaq yıllar efirda oçraştırsın",- dip taralıştı.
Kiçägä tapşırunıñ berençe redaktorı İrek Xisametdinov, radiojurnalnı efirğa çığaruda zur tırışlıq kürsätkän milli xäräkät äğzaları, xakimiät wäkilläre, millättäşlärebez cıyılğan ide. Udmurtiädä häm tatarlar yäşägän küp kenä regionnarda tanılğan cırçılarıbız respublikanıñ atqazanğan mädäniät xezmätkärläre Enirä Safina, İrek Möxämmätcanov, Sarapuldan Röstäm Valiev, El'wira Sälimcanova, milli sıynıflarda uquçı Diliä Äxmätşina, Aygöl Ğizzätullina häm başqa cırçılar başqarğan cırlar zalda cıyılğan tamaşaçı küñelenä xuş kilde. Tamaşaçılar İjaw şähäreneñ 116-nçı balalar baqçasınnan kilgän nänilär çığışın da cılı qabul itte. Gimnaziä uquçılarınıñ matur itep tuğan telebezdä zäylägän şiğerläre alqışlarğa kümelde. Däwlät Sovetınnan, milli säyäsät, mäğlumat, mäğärif ministıyrlıyklarınnan wäkillär tatar tapşırularınıñ respublikada yäşäwçe barlıq millätlär arasındağı duslıqnı propagandalawda, sotsial' tormışnı yaqtırtuda, milli sıynıflar eşen kürsätüdä yärdäme öçen räxmät süzlären citkerdelär, häm ğomumän tapşıruğa yuğarı bäya birdelär. Ayıruça cılı süzlärne "Oçraşu" tapşırularında üzeneñ yalqınlı çığışları belän millättäşlärebezne üzebezneñ mänfägat'lärne yaqlarğa öndägän Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ berençe Prezidentı Mäsgut Waxit ulı Garatuev citkerde.
Tamaşaçılar "Oçraşuğa" bağışlap yazılğan cirle avtorlarıybıyz İbrahim Biektawlı, Şihabetdin Sadıykov, Gimran Safin şiğerlärennän dä, yağımlı süzlärennän dä alarnıñ kiläçäktä dä tapşırularda yış qunaq bularaq qatnaşıp, radiotıyñlauçılarnı sienderäçägenä inandı.
"Oçraşu" radiojurnalınıñ 15 yıllığına bağışlanğan kiçä bu yıllarda anıñ millättäşlärebez tarafınnan yaqlaw tabuın, kötep alınğan informatsiä çarası buluın rasladı. Tapşırularğa kiläçäktä dä tuğan telebezgä mäxäbbät tärbiäläwdä, mädäniätebez, sänğätebez useşenä, ğöref—ğädätlärebezne saqlap qaluda üz öleşen kertüen däwam itärgä, qızıqlı keşelär belän oçraştırırğa telädelär.


text:
Konzervativlärneñ yazmışın bügenge saylawlar belgiläyäçäk. bıyılğı cäydä, 65 keşeneñ ülüenä kitergän yanğın fäcigäsennäñ soñ, bügen saylawlar başlana. Bu saylawlarda, 4 yıllıq xaqimiätkä ikençe tapqır kilergä ömetlängän premyer Karamanlis xaqimiäte, yañğın facigäse waqıtnda buldıqsızlıqta ğayeplängän ide. Xaqimiättäge partiägä köndäş bulaçaq, Sosyalist George Papandreou tora. Ul xalıqqa yasağan möräcäğatında bolay dide:
"Gretsiä öçen yaña ber kön tua, bez yaña saxifäne bergäläp açarbız. Bez Gretsiäğä ellekke abruyıñ qaytarıp, keşelärneñ yözenä yılmayu kiteräçäkbez. Bu Gretsiä öçen ömetle ber kön."
Fiker beleşü näticäläre, şul uq waqıtta keçkenä partiälärne yaqlawçılarnıñ sanınıñ, artaçığın kürsätä.


text: Äfğanstandağı NATO köçläre wäkile polkovnik Tom Collins, NATO, könyaqtağı Musa Qala şähären äfğan xökümäte ğaskärläre üz kontrolenä alır dip kötä, dide. Uzğan atnada bu şähärne Taliban köçläre yawlap alğan ide. NATO köçläre xökümät ğaskärlärenä yardäm itergä äzer, ämma üzlärenä höcümne başlarğa aşığıç ixtiyac yuq, dide polkovnik. Musa Qalada xärbi çaralar başlansa, räsmi mäğlümatlärgäq qarağanda, meñ yarım ğailä şähärdän kitergä äzer tora. Äfğanstannıñ könyağındağı Qandahar şähärendä ike bomba şartlap 5 keşe häläk buldı. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ keşe xoquqları komissionerı Louise Arbour, äfğan xökümäteneñ, soñğı yıllarda xärbi nizaqlarda qatnaşqan barlıq äfğannarğa yarlıqaw iğlan itü qararın täñqitläp çıqtı. Suğış cinäyätlären tikşerüçe törkemnär kisätüenä qaramastan qanun 31 ğinwar könne qabul itelde.


text: Litvada ütkәn saylawlarnıŋ ikençe өleşendә leberal-demokratik firkaneŋ citәkçese, elekke premyer-ministr Rolandas Paksas ciŋü awladı. Saylawlarğa kilğәn keşelәrneŋ 55% -tı anŋ өçen tawış birde. Paksasnıŋ kөrәştәşe, xәzerğe Prezident Valdas Adamkus 45% tirәse tawış ciya aldı. Adamkus ottıruwın tanıdı hәm Paksasnı ciŋü belәn qotladı. Paskasnıŋ ciŋüwe küplәr өçen kөtelmәğәn xәl buldı, çөnki saylawlarnıŋ berençe өleşendә Adamkuska 35% tawış berelğәn bulsa, Paskas – 19 % qına ciya algan ide. Dәwlәtneŋ yaŋa citәkçese, xәzerge Prezidentnıŋ mөtdәte tәmәmlanğaç, әğni fevral ayında vazıyfasın başqara başlıy.


text:
Soñğı 15 yılda Tatarstanda 50 meñnän artıq migrant terkälgän
Bu yılnıñ 9 ayı eçendä Tatarstanda 52 meñnän artıq çit il keşese terkälgän, 20 meñ migrant administrativ cawaplılıqqa tartılğan. Bik ozaqqa suzılğan röxsät käğäzen alu eşläre, toraq, eş kebek mäs'älärdä bilgesezlek bulğan şartlarda yäşäwçe çit il keşeläre üzlären çınlap ta çit, yat keşe itep xis itä başlıy. Ä bit bu keşelärneñ kübese qayçandır urtaq il - Sovetlar Soyuzı grajdannarı bulğan. Tatarstandağı migratsiäneñ xäle turında respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı migratsiä eşläre buyınça İdärä başlığı Nikolay Vladimirov söyli:
Elek Tatarstan awıllarında här ğailädän kemder Üzbäkstanğa küçep kitkän bulğan. Sovetlar Soyuzı tarqalğaç, alarnıñ kübese kire qayttılar. 90 yıldan başlap, bügenge köngä qädär respublikağa Sovetlar Soyuzı illärennän 50 meñnän artıq keşe qayttı. Şularnıñ 74%tı tatarlar, 10%tı ruslar, qalğanı başqa millät wäkilläre. Qızğanıçqa qarşı bügen, qaytırğa teläwçelär sanı kimi. Xäzer Rusiädä dä, Tatarstanda da başqa törle migrantlar - eş ezläp kilüçelär. Bolar arasında inde tatarlar bik yuq.Küçep kilüçelärneñ sotsial' mäs’älälären xäl itü öçen Tatarstannıñ milli-mädäni moxtariätlär Assotsiatsiäse häm respublikanıñ eçke eşlär ministrlığı urtaq eşçänlek alıp barırğa bulğannar. Tatarstannıñ milli-mädäni cämğiätlär Assotsiatsiäse bu mäs'älädä bik faydalı eşlär başqara. Rusiä prezidentınıñ İdel buyı federal' okrugınıñ tulı wäkälätle wäkile yärdämçese Aleksandr Pıkov äytüençä, Rusiädä migrantlar belän eşläwçe mondıy sotsial' institut berdän ber häm ul Tatarstanda. Säğit Jaksıbaev citäklägän bu Assotsiatsiä respublikağa küçep kilüçelärgä sotsial' häm xoquqi yärdäm kürsätä.
Aleksandr Pıkov äytüençä, çit ildän kilgän eşçelärne zakonlı terkäw, eşkä urnaştıru mäs’äläläre bigräk tä küp waqıtnı ala. Küp kenä oyışmalar çit il watandaşları belän eşlärgä bik aşıqmıy. Ğomumän, Rusiäneñ zur şähärlärendä migratsiägä qarşı säyäsät küp oçraqta xuplana ikän. Monıñ säbäben Rusiä zur aqçalar yuğaltuı häm xoquqlarnıñ bozıluı belän añlatalar. Bügen Rusiäneñ küpme aqçalar yuğaltuı turında tögäl mäğlümat yuq, dide Aleksandr Pıkov, ämma äytergä bula migrantlar yıl sayın Rusiädän 15mlrdqa yaqın aqça alıp kitä. Bu aqçalarnı eşlägändä alar millionlağan salımnarnı tülämiçä qala.
Tatarstanda migratsiä mäs’äläsenä qağılışlı problemalar äle bik küp. Sişämbedä respublikanıñ eçke eşlär ministrlıysında ütkän kiñäşmädä älege problemalarnı xäl itü yulların ezlädelär. Bu kiñäşmäneñ täqdimnäre yaqın kiläçäktä Rusiä räsmilärenä cibäreläçäk. Respublikada keşe xoquqları öçen cawaplısı - ambutsman, Tatarstannıñ atqazanğan xoquq belgeçe Räşit Vägıyzov söyli:
Küp millätle Tatarstanda xalıqlar bik äybät, tatu yäşilär. Şulay da problemalar äle bik küp. Şunıñ öçen Mäskäwdä çit il eşçeläre häm watandaşlıq alu mäsäläse buyınça programma buldırırğa kiräk. Bügenge kiñäşmäneñ täqdimnären bez Rusiä räsmilärenä cibäräçäkbez. Migrantlar isä Rusiägä kiräk. Çönki Rusiädä xalıq küp ülä bügen. Putin da äytkän bit, Rusiäne tuğan cire itep sanağan härkem monda qaytırğa, yaxşı itep yäşärgä tieş.Al'bina Zäynulla


text:
Bagdad mäçetendäge şartlawda 3 ğiraqlı ülde
Ğiraqnıñ tönyağında, Talafar şähärendä, amerikan nığıtması qapqası yanında, şartlatqıç tutırılğan maşina şartlağan. Näticädä 40-tan artıq amerikan xärbie häm 6 ğiraqlı yaralanğan. Berseneñ dä tormışı quqrınıç astında tügel, dielä. Amerikan komandirı Michael Linnington, monı intihar xöcüm dip atadı:
Audio (Michael Linnington)
"Maşina zur tizlek belän qapqağa taba kilgändä, saqta torğan ike xärbi ut açqan. Yörtüçe şartlatqıçnı waqıtınnan alda şartlatırğa mäcbür bulğan."
Tağın ber intihar xöcüm bügen Bagdadnıñ tönyağında urnaşqan amerikan nığıtması yanında bulğan. İntiharçı üzen-üze şartlatırğa cıyınğanda, xärbilär aña ut açqan. Xärbilär arasında qorbannar yuq dielä.


text: Xalıqara xoquq yaqlaw oyışması Human Rights Watch UNESCOnıñ Üzbäkstan prezidentı Íslam Kärimovnı medäl belän büläkläw qararına protest belderä. Xoquq yaqlaw oyışması belderüendä Üzbäkstanda keşe xoquqlarınıñ citdi räweştä bozıluı turında äytelä. “Bu qararnı bez ğawğalı dip sanıybız. Berençe qat bu xäbär turında işetkäç, axmaqlarça şayaru dip uylağan idek”,- dide Human Rights Watch wäkile. UNESCO Kärimov bu medal belän Üzbäkstanda mädäni mirasnı saqlawğa öleş kertkän öçen xörmät yözennän büläklände, dip belderä.


text: Pänceşämbe könne Londonda bulğan şartlawlarda hälak bulğannarnıñ sanı 52gä citte, 700gä yaqını yaralanğan. Küpmeder keşe äle dä tabılmağan. Britaniä başqalasınıñ tormışı uzğan atnada bulğan terror höcümnärennän soñ kire elekke xälenä qayta başladı. Bügen metro häm avtobuslar inde yañadan keşelär belän tulı buldı, şulay da Londonda kierenkelek saqlana. Bügen şikle törgäk turında xäbär bulğaç premyer-ministr Tony Blair yäşägän häm ministrlıqlar urnaşqan üzäktäge Whitehall uramı qabat yabılğan ide. Fransiä, üzeneñ yaqınça 10 watandaşınıñ Londonda xäbärsez yuğalğanın iğlan itte. Polşa – 17 keşeneñ qayda bulğanı bilgesez, dip xäbär itte.


text:
Ğiraq başqalasındağı höcümnärdä bügen kimendä 23 ğiraqlı häläk buldı. Kiçäge şartlawlarda 150gä yaqın keşe ülde.
Bügen bulğan berençe höcümdä küpçelege polisiä xezmätkärläre, barlığı 16 keşe häläk buldı. Şähärneñ äd-Doura bistäsendä intixarçı polisiä noqtası yanında üz üzen şartlattı. Başqalanıñ könçığışındağı Humvee bistäsendä ikençe höcümdä ike amerikan xärbie cärähätlär aldı. Tağın ber intixar höcüme yañadan ad-Doura bistäsendä buldı. Anda 7 polisiä xezmätkäre häläk buldı. Räsmilär süzlärenä qarağanda, distälärçä keşe yaralanğan.
Kiçäge qanlı höcümnär öçen cawaplılıqnı üz östenä Abu Musab al-Zarqawi köçläre aldı. İnternetta çıqqan belderüdä, al-Zarqawi Ğiraq şiğilärenä qarşı suğış iğlan itte, dielgän ide.


text:
Crawford,Texas-AQŞ prezidentı G.Bush amerikannarnı Ğıraqtağı xärbi missiä mäsälsäendä sabırlı bulırğa çaqırdı.Ul atnalıq radio çığışında AQŞ ğıraqlılarğa töbäktä tınıçlıq häm totrıqlılıq urnaştıraçaq irekle il buldırırğa yardäm itä dide . Bush şulayuq konstitutsiä ölgese östendä eşläwçe ğıraq citäkçelären dä xupladı. Ul yaña demokratik konstitutsiä yaqın könçığış öçen bik zur waqıyğä bulaçaq dide.Bush(audio)
Ütkän yılda Äfganstanda bulğan kebek Ğıraqta da demokratik konstitutsiä kiñräk yaqın könçığış tarixında möhim waqıyğä bulaçaq.häm bu Ğıraqnıñ üz üzen idarä itkän, üzen saqlağan köngä bezne yaqınlaştıraçaq.
G.bush İzraelneñ Gaza sızığınnan çigenüennän dä xuplap çıqtı.


text: Ğiraqtıñ sabotajdarza gäyeple keşeläre 25 yılğa törmägä yabılıuı ixtimal. Bıl turala ildeñ eske eştär ministrlığı yetäkseläreneñ berehe Äxmät İbrahim belderze. Unıñ hüzzärenä qarağanda, urındağı xalıq neft ütkärgestärzä häm hıu menän tä'min iteü linialarında diversiälarzı kem oyoştorğanın belä. Ütkän atna azağında Ğiraqta şartlawzar hözömtähendä Törkiägä neft qıuılğan neft ütkärgestärzeñ ber-nisä ölöşö zararlanğaynı. Yäkşämbe diversiä bulıu arqahında Bağdatta hıu menän tä'min iteüzä qıyınlıqtar kilep tıuğaynı. Saddam Xösäyen rejimı waqıtında neft ütkärgestärzeñ xäwefhezlegen urındağı qabilälär tä'min itte. Bınıñ ösön xakimiättär ularğa tüläne. Amerika häm Böyök Britaniänıñ waqıtlısa xakimiäte bıl eşte tergezze, ämmä qäbilälär başlıqtarı tüläwzärze arttırıuzı talap itä.


text:
Biredä ul Aziä Tın okean iqtisadıy xezmättäşlek oyışmasınıñ yıllıq sammitında qatnaşaçaq.
Hanoyğa kilgäç Bush jurnalistlar aldında çığış yasadı, Ğiraqtaı wäzğiät turında söyläde.
Bush koalitsiä köçläre Ğiraqta qalıp yardäm itsä Ğiraqtağı xäzerge xökümät uñışqa ireşäçäk dide.
Tönyaq Koreağa kilgändä, Bush Pxenyannıñ atom-töş programması mäsäläsen tınıç yul belän diplomatiä aşa çişü mömkin dide.
Bush Vietnam suğışı tämamlanğannan soñ bu ilgä kilgän 2-nçe amerikan prezidentı buldı. Elekke prezident Bill Klinton Vietnam suğışınnan soñ Hanoyğa kilgän berençe AQŞ prezidentı buldı. Ul Vietnamğa 2000-nçe yılda kilde.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 3.III.2008
► Rusiädä "däwlät qoruçı" yäki töp din qaysısı? ► AsılYar Eurovisiondä qatnaşmaqçı
► Däwlät qoruçı" yäki töp din qaysısı?
Tatarstanda pravoslav dineneñ Rusiädä zur urın totuın häm zur eş başqaruın tanıylar. Tik, Rusiä islam dinenä dä “tiyeşle xörmät” kürsätergä tiyeş, dilär.
Urıs pravoslav dinen yış qına Rusiädä töp, asıl din dip tanıtalar. Monı çirkäw üze alğa sörergä bik yarata.
Prezident saylawı aldınnan da bu mäsälä qabat-qabat kütärelep tordı. Xätta "üsterelde dä". Yekaterinbur häm Yuğarı Tura arxiepiskobı, urıs çirkäweneñ Uraldağı türäse Vikentiy atakay üz dinen inde “däwlät qoruçı” dip atadı.
Tatarstanda da urıs pravoslav dineneñ Rusiä tarixında möhim wazıyfa başqaruın tanıylar. Tik islam dine tarafdarları Rusiä prezidentı yäki däwläte islam dinenä dä “tiyeşle xörmät” kürsätergä tiyeş, di. Moñardan tış, Rusiädä pravoslavie bulğan kebek, Tatarstanda da töp din - islam dine, diyüçelär dä bar.
Tatarstan möftie urınbasarı Wäliulla Yağqub här ilneñ “üz töp dine” bar, di. “Britaniadä ul anglikan dine. İspaniadä katoliklıq. Törkiädä yäki Misırda islam dine. Ä Rusiädä bu pravoslav dine”, dip uylıy Wäliulla xäzrät.
Bu tarixtan şulay kilä, ämma “simvolik ber mäğnägä genä iä, çönki xoquqıy yaqtan bez dönyawi ildä yäşibez”, dip östi ul.
Islam dine turında yazuçı, “Watanım Tatarstan” gazetası xäbärçese Räşit Minhac dä monı tanıy.
“Elek-elektän urısnı dine tuplap tordı. Alarğa däwlät tä qorıp birde”, di ul. “Tik bügen inde Rusiädä möselmannar da yegerme million çaması. Ul ikençe töp din bula ala.”
Räşit Minhac uylawınça, ägär dä Rusiädä pravoslav dinenä genä östenlek birelä ikän, “Tatarstanda islam dinen töp, däwlätne qoruçı din dip atarğa kiräk”.
“Çönki Tatarstan avtonom respublikası qorılğanda, anı bu cirlärdä näk menä möselmannar toruın istä totıp qordılar”, di “Watanım Tatarstan”nan Räşit Minhac.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► AsılYar Eurovisiondä qatnaşmaqçı
Tatar estradasınıñ yäş cırçısı AsılYar (Alsu Zäynetdinowa) Yewropağa omtıla. Döresräge, üze äytüençä, anıñ maqsatı - tatar cırın dönyağa işetterü.
3 mart könne ul Mäskäwgä kitte. 9 martta Rusiä başqalasında bıyılğı Eurovisiondä qatnaşırğa teläwçelär bäygegä çığaçaq. Anda AsılYar belän Dima Bilan, Aleksandr Panayotov, “Premer-ministr”, “Assorti” törkemnäre häm başqalar da qatnaşa. Ciñüçe isä, 24 mayda Belgradqa yul totaçaq. Bu qalağa dönyanıñ 43 ilendä ciñgän cırçılar kilergä tiyeş.
AsılYar bu bäygedä şiğeren Mönir Mazunov, köyen Marat Muxin icat itkän “Qarlığaçlar” cırın başqarırğa cıyına. Eurovisionğa anıñ turında mäğlümatnı äle yartı yıl elek kenä duslaşqan iptäş qızı Olya cibärgän. Ul anıñ belän bergä iñgliz telen öyränä.
“Räsemnärneñ häm yazmanıñ Rusiädäge bäygegä kitüe turında onıtqan da idek. Çaqıru kilgäç başıma, ciñsäm dä, ciñmäsäm dä tatar cırın başqalar da işetäçäk bit digän uy kilde”, di AsılYar.
9 martta 25 cırçı häm törkem qatnaşaçaq final bäygese “Räsäy” telekanalında turı efirda kürsäteläçäk.
AsılYar 2005 yılda İlham Şaqirov isemendäge Xalıqara tatar cırı bäygesendä ciñgän ide.


text:
Dönya Sälämätlek Saqlaw Oyışması Törkiäneñ qoş kizüenä qarşı kürgän çaralarnı uñay bäyäläde
Bügen Qıtayda ike keşeneñ qoş kizüennän ülgäne bilgele bulsa da Dönyanıñ iqtibarı Törkiädä. Anda awıl cirlärendä qoş-qort arasında çir nıq taralğan. 15keşe virusnı yoqtırğan häm ike bala älegäçä H5N1 virusı belän çirläp ülde. Läkin eşneñ qızığı şunda Törkiädä virus yoqıtırıp xastaxanädä yatqan keşelärneñ qayberlärendä xästälekneñ bernindi dä simptomnarı kürenmi.Şwed ğalimnäreneñ Vietnamda ütkärgän yaña tikşerü bälkim dä çir keşelär arasında kübräk taralğandır ämma uylanğannan yomşağraq simptomnar kürsätä digän fiker tudıra
Ülgän tauqlarımnı yalan qul belän totıp çüpkä taşladım .Şunnan soñ tamağım awırta başladı temparatura nıq kütärelde , qatı baş awırtuı däwam itkäç xastaxanägä kildem
Törkiädä ike tuğan qoş kizüe belän çirläp ülde.Öçençe tuğannın närsädän ülüe älegä bilgele bulmasa da, şuluq ğailäneñ 4.çe balası isän sau sırxauxanädän çıqtı .Bu ülem waqıyğäse könçığış Azidän çittä bulğan berençe waqıyğä.Bügen Qıtay dikäber ayında ike keşeneñ tağı H5N1 virusı belän çirläp ülüen xabär itte. Dönya Sälämätlek Oyışması mäğlümätenä qarağanda älegäçä 78 keşe bu çir belän ülde. Dönya Sälämätlek Oyışması Törkiädä ütkärgän tikşerülärdän soñ bügen mätbuğat oçraşuında ilneñ qoş kizüenä qarşı köräştä kiräkle çaralarnı kürüen beldersä dä ul kürşe illärneñ qurqınıç astında buluın belderde. Törkiägä kilgän WHO missiäse belän citäklägän Guenael Rodier süzlärençä:
Töbäktä awıl cirlärendä Törkiädä genä oxşaş xäl bulğan illärdä çirneñ häm xäyvän häm keşelärgä küçü potensialı bar.Bu keşe häm xäyvännärne nıqlap küzätü, qarap baru şulayuq çirne kontrol öçen kiräkle çaralar kürelüen taläp itä.
Törkiä yıraq könçığış tışında qoş kizüeneñ häm keşe häm qoşlarda ber yk waqıtta kürelgän häm ilneñ könçığışınnan Vannan-Aydınğa könbatışına qädär şunduq taralğan berençe il b ulıp tora. H5N1 virusı tabılğan 4 häm 5 yöşlek ike tuğan Ankara xastaxanäsendä küzätü astında. İke balada da xästaläkneñ ber nindi simptomnarı kürenmi. Dönya Sälämätlek oyışmasınnan Rodier şuşı ike bala keşeneñ çirgä birgän cawapnı küzätü öçen bik siräk şans bulıp tora dide. NYT gazetası yazmasına qarağanda , tabiplar . ällä balalar çirneñ bik başlanğıçındamı ällä H5N1 här waqıt ta bik yaman näticälärgä alıp barmıy digän sorau aldında tora Şuşı mömkinçelek Şwed belgeçläreneñ äle yaña ğına Vietnamda ütkärgän häm AQŞ meditsina jurnalında basılıp çıqqan tikşerüdä dä äytelä. Stockholmnıñ Karolinska İnstitutı belgeçläre , çir bälkim dä keşelär arasında uylanğannan kübräk cäyelgän häm simptomnarı bälkim dä yomşağraq di.Tikşerenüne alıp barğan Dr Anna Thorson moñı raslaw öçen kübräk tikşerergä kiräk di .Ul näticälär häm yaxşı häm naçar xabär di
Yaxşı xabär şul ki H5N1 virusı bik küp xisaplarda äytelgänçe här waqıt bik awır xästälekkä säbäp bulmıy . naçar närsä isä H5N1 virusınıñ başqa inflenza virusına quşılıp mutatsiälänüe yäki yaña tör kübräk yoğışlı ciñelçä taralğan virusqa äylänü ixtimale bar dip söyli Dr Thorson
Belgeçlär küptännän birle qoş kizüe virusınıñ keşedän keşegä küçä torğan millionnarça keşene ütergän yaña tör virusqa üzgärü ixtimale turında kisätep kilä. Törkiä kürşesendäge illär törle çaralar belän çirneñ taraluına qarşı köräşergä äzerlänä. Bügen Rusiä Duması süzçeseneñ urınbasarı Vladimir Jirinovski isä küçmä qoşlarnı üterergä çaqırdı. Bügen ul Dumada
Qoş kizüe añlarğa tieşsez, Rusiägä qarşı.Ul kürşe töbäklärdä ide, xäzer isä 70 million keşe yäşägän Törkiädä.Mart ayında küçmä qoşlar monda kire qaytaçaqlar.Alar Törkiädän Qara Dingez aşa qayta . Bez xökümätne qoşlarnıñ qaytuın tuqtatırğa mäcbür itergä tieş.Qoşlar tönyaqqqa oçmasqa ,alar könyaqta tuqtatılırğa tieş. Sotçidän Qırımğa qädär barlıq ir at, xärbilär küçmä qoşlarnı atarğa , qoşlar torğan cirlärendä qalırğa tieş. Bu mäzäk tügel dip söyläde V.Jirinovski färidä xämit


text:
Marat Lotfullin: “Qazanda tatar telendä eşläwçe uqıtuçılarğa 15% östämä tüläw däwam itäçäk.”
Berniçä yıl elek Tatarstannıñ tellär turındağı qanunına üzgäreşlär kertelep, ike däwlät telen belüçe uqıtuçı häm tärbiäçelärgä östämä 15% xezmät xaqı tülänä başladı. Bu könnärdä Qazanda ike telle belgeçlärne östämä aqçalardan mäxrüm itü turında süzlär yöri. Bu xäbär ber tel- urıs telen genä belgän uqıtuçılarnı nıq söyenderde. Azatlıq xäbärçeläre uzdırğan soraştırular şunı kürsätä. Bälki, ozaq yıllar däwamında barğan ber telle uqıtuçılarnı diskriminasiäläü şunıñ belän tämamlanır da, dip söylilär alar. Ber tel genä belgän uqıtuçılarnı çittä qaldırıp, ike däwlät telendä belgännärgä östämä xezmät xaqı tüläwne yuristlar xezmät kodeksına nigezlänep näq diskriminatsiä dip atıylar dip yaza, ber Qazan gäzite.
Berniçä yıl elek deputatlar tellär turındağı qanunğa üzgäreşlär kertte. Älege dokumentlar eşläw däwerendä respublikadağı ike telle uqıtuçılarnı aqça belän tä'min itü kiñ qolaç cäymäde. Ä menä Qazanda älege programma nigezendä östämä aqçalar uqıtuçılarğa ğına tügel, xätta ike telle kitapxanäçelärgä, avtobus yörtüçelärgä dä birelä başladı. Federal' qağidä buyınça östämä 15% xezmät xaqı rus sıynıflarında tatar telen häm kiresençä, tatarlarda rus telen uqıtuçılarğa ğına tülänergä tieş. Qazanda isä tatar sıynıflarında däreslärne tatarça alıp baruçı uqıtuçılarğa, balalar baqçalarında ike däwlät telendä söyläşüçe tärbiäçelärgä dä östämä aqçalar tülänä. Äytik, Qazanda tatar häm rus törkemnäre bertigez bulğan qayber baqçalarda tärbiäçelärneñ ber yartısına östämä aqça tülänsä, ikençelärenä yuq.
“BeчepHяя KaзaHb” gäzite şul uñaydan şapırınıp-şapırınıp şatlana. İmeş “iketellelärneñ” östämälären alaçaqlar ikän. Bu xäbär niqädär döreslekkä turı kilä? Qazan şähäre mäğärif idäräse başlığı urınbasarı Marat Lotfullin açıqlıq kertä.
“Qazan şähärendä tatar telendä eşläwçe uqıtuçılarğa 15% östämä tüläw däwam itäçäk. Älbättä yaña zakon nigezendä ul tüläwlärneñ şartları ministrlar kabinetı tarafınnan bilgelänergä tieş. Bez ul täqdim belän Ministrlar kabinetına çıqtıq. Häm ministrlar kabinetı moña qarşı çıqmas dip uylıybız. Häm bu tüläwlär däwam itäçäk. Kamil' Şamil ulı üzeneñ mäğärif belgeçläre cıyılışında Qazannıñ “Ömet” fondı saqlanaçaq dip äytte. Älbättä, nindider normativları
Marat Lotfullin iskä alıp ütkän “Ömet” fondı, näq menä ike tel belgän mäğärif xezmätkärlärenä aqça tüläw belän, monnan tış, şähärdä tellärne üsterü mäs’äläläre belän şöğellänä.
Şulay itep, Qazan xakimiäte çinovnikları, ber tel belgän uqıtuçığa qarağanda, ike däwlät telen dä belgän mäğärif xezmätkärlärenä 15 protsent östämä aqça tüläwne qaldıraçaqlar dip ışandıra. Waqıtında, bu östämä tüläw urıs telen genä belgän belgeçlärne ikençe däwlät tele sanalğan tatar telen dä öyränügä qızıqsındıru çarası bularaq ta kertelgän ide. Läkin, soñı aralarda, respublikada, bigräk tä Qazan kebek zur şähärlärdä tatar telenä iğtibar citep betmäw nıq sizelä. Anı kimendä binalarnıñ eläm taqtalarına ğına qarap ta kürep bula.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Human Right Watch Ğiraq suğışında qatnaşuçı taraflarnı xalıqara konvensiälärne häm suğış qanunnarın bozmasqa çaqıra.
Ğiraqtağı suğış keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları tarafınnan ayıruça zur iğtibar belän küzätep barıla. Bügen keşe xoquların yaqlawçı Human Rights Watch oyışması bu suğışta qatnaşuçı Quşma Ştatlarğa, Britaniägä, Awstraliägä häm Ğiraqqa xalıqara konvensiälärne häm suğış qanunnarın bozmasqa çaqırıp möräcäğätlär yulladı.
Bu xatlarda ber taraf ta, berençe bulıp, yäki cawap bularaq ximik, biologik yäki atom qoralları qullanmasqa tieş dielä. Ğiraq suğışta keşelärne tere qalqan bularaq qullanmasqa, ä Ğiraq andıy adımğa barğan oçraqta, AQŞ häm anıñ berektäşläre, tınıç xalıqqa ziannıñ ni qädär bulaçağın isäpläp, höcüm itkändä mömkin bulğan barlıq saqlıq çaraların kürergä çaqırıla. Bäreleşlär awıl-şähärlärdä bulğan oçraqta taraflar tınıç xalıqnı aldan kisätergä häm annan kitü mömkinlege birergä tieş dielä.
Human Rights Watch AQŞnı häm anıñ berektäşlären tınıç xalıqnıñ tormışın tä’min itü öçen zarur bulğan elektr sistemaları, azıq tölek tuplanmaları häm infrastruktura kebek, tınıç tormış öçen dä, xärbi maqsatta da qullanılırğa mömkin hädäflärgä höcüm itmäskä çaqıra. İke maqsatta qullanılırğa mömkin başqa hädäflärne, mömkin bulğan oçraqta, cimermäskä, barı tik waqıtlıça eşli almaslıq xälgä genä kiterergä kiñäş itelä.
AQŞ xärbiläre häm berektäşlär utqa totılaçaq hädäfne, ut açudan elek döres itep açıqlarğa tieş dielä. Elegräk bulğan suğışlarda küçmä hädäflärneñ, mäs’älän tınıç xalıqnı küçerüçe maşina qärwannarınıñ döres küzläw mäğlümätläre bulmaw, yäki tieşle saqlıq çaraları kürelmäw säbäple yalğışlıq belän utqa totılu oçraqları bulğan ide.
AQŞ häm anıñ berektäçläre tınıç xalıq yäşägän urınnarda barı tik tögäl tiä torğan qorallar ğına qullansın dielä keşe xoquların yaqlaw oyışması xatında. Andıy urınnarda çäçelep şarlawçan klaster bombaları qullanılmasqa, bernindi şartlarda da keşelärgä qarşı cir minaları quyılmasqa tieş dielä. Çönki bu tör qorallarnıñ tınıç xalıqqa da zian kiterü mömkinlege bik zur.
Human Rights Watch doşman ğäskärläreneñ birelüen ciñeläytergä, suğış äsirlärenä Geneva Konvensiälärendä äytelgänçä mönäsäbät kürsätergä çaqıra. Bu xatta cirle törkemnär, mäs’älän Körd köçläre tarafınnan äsir alınğannarnıñ iminlegen tä’min itü kiräklege turında da äytelä. 2001-nçe yılğı Äfğänstan suğışında Tönyaq Berektäşlek äsir itep alğan yözlärçä Taliban suğışçısı zindannarda hälak bulğan ide.
Quşma Ştatlar häm anıñ berektäşläre cirle törkemnärneñ xoquq bozularına yul quymaw, tınıç xalıqnı yaqlaw häm yardäm itü, qaçaqlarnıñ iminlegen tä’min itü öçen ayırım cawaplılıqqa iä dielä AQŞ, Britaniä häm Australiägä yullanğan xatta. Möräcäğättä, şulay uq, Humanitar yardäm oyışmaları öçen yardämgä moxtac xalıq yanına irekle häm imin ütü mömkinele birü sorala.
Human Rights Watchnıñ başqarma mödire Roth “Bu nizağta närsäneñ döres, närsäneñ yalğış buluına qaramastan barlıq taraflar da suğış qanunnarına tuğrı qalırğa tieş. Ğiraqtağı tınıç xalıq citärlek cäfa çikte, häm alarnı qorallı nizağnıñ qotoçqıç tä’sirennän saqlarğa kiräk” dip belderä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Äfğanstannıñ tönyaqkönbatışında xökümät köçläre häm Taliban yaqlı qorallanğan törkemlär arasındağı qatı bäreleşlärdä kimendä 7 keşe häläk bulğan dip xäbär itelä. Gağdis provinsiäseneñ başlığı Gül Mohammäd Arifi, bäreleşlär, provinsiädäge xökümät binasına 100dän alıp 150gä qadär Taliban suğışçısı höcüm itkäç başlandı, dip xäbär itte. Aldanraq Afğan İslam matbuğat agentlığınıñ höcüm paştunnarğa qarşı bulğan ide digän xäbären Arifi kire qaqtı.
Äfğanstanda barğan maxsus operatsiä waqıtında amerikan ğaskärläre 4 keşene qulğa alğan. Xärbilärneñ matbuğat wäkile kapitan Alayne Cramer, Kandahar şähäre yanında bu maxsus çaranı amerikan häm Rumıniä xärbiläre alıp bara, dip belderde. 10 awılda bulğan tikşerülär näticäsendä Kandahardan 140 çaqrım yıraqlıqtağı tawlı Sami Gar rayonında AK-47 mıltıqları, qul granataları häm cir minaları tabılğan. Quşma Ştatlar xärbiläre citäkçelegendäge bu maxsus operatsiä Äfğanstanda uzğan atnanıñ pänceşämbesendä başlanğan ide.


text:
Ten'iz maydanı
Ha'zirgi ten'iz huqıqı ma'lim xalıqaralıq-huqıqıy normalar biyg'a'rez sisteması sıpatında 1982-jılı qabıl etilgen Ten'iz huqıqı boyınsha BMSh konventsiyasında kodifikatsiyalang'an. Onda barlıq ten'iz maydanları, sonın' ishinde ten'iz ha'm okeanlar tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları, olardın' u'stindegi hawa boslıg'ı huqıqıy da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibi belgilengen. Usı universal kodifikatsiyalang'an Konventsiya teksti, qatnasıwshı ma'mleketler ta'repinen konsensus tiykarında Ten'iz huqıqı boyınsha III Konventsiyada islep shıg'ılıp, ten'iz maydanlarınan tınısh maqsetlerde ha'm adamzat pa'rawanlıg'ı ushın paydalanıw ha'm onı qadag'an etiwdi retlestiriwshi ken' ko'lemdegi xalıqaralıq-huqıqıy normalardı kodifikatsiyalaw ha'm progressiv rawajlandırıwdın' ayqın mısalı bolıp tabıladı. Konventsiya eki tu'rdegi, yag'nıy:
birinshiden, qurg'aqlıq boyı ma'mleketleri aymag'ının' quram bo'legin du'ziwshi ha'mde;
ekinshiden, ma'mleketler yurisdiktsiyası ko'leminen tısqarıda jaylasqan ten'iz maydanları huqıqıy da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibin belgileydi.
Konventsiyag'a muwapıq, jag'a boyı ma'mleketinin' suvereniteti (ha'm onın' milliy yurisdiktsiyası) onın' qurg'aqlıq aymag'ı ha'm ishki suwları tısqarısına, arxipelag-ma'mleket bolsa onın' arxipelag suwları shegarası tısqarısına ha'm og'an tutasqan aymaqlıq ten'iz dep atalıwshı ten'iz poyasına jayıladı. Atap ko'rsetilgen suverenitet aymaqlıq ten'iz, onın' tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları, u'stindegi hawa boslıg'ına da tarqaladı. Aymaqlıq ten'iz u'stindegi suverenitet ten'iz huqıqı boyınsha Konventsiya ha'm xalıqaralıq huqıqtın' basqa normalarına muwapıq a'melge asırıladı. İshki suwlar ha'm aymaqlıq ten'iz ja'ne tiyisli ra'wishte arxipelag suwlar ha'm aymaqlıq suwlar, sonday-aq, olardın' u'stindegi hawa boslıg'ı, tu'bi ha'm jer astı baylıqları bunnan kelip shıg'ıwshı barlıq aqıbetler menen tiyisli ma'mleket aymag'ının' bo'legi esaplanadı. Usı maydanlardın' huqıqıy ta'rtibi tiyisli ma'mleket ta'repinen o'z xalıqaralıq-huqıqıy minnetlemelerinen kelip shıg'ıp ha'm og'an say ra'wishte erkin tiykarlarda ornatıladı. Usınday aymaqlıq ten'izge tiyisli xalıqaralıq minnetlerinen biri, yag'nıy basqa barlıq ma'mleketler kemelerine tınısh o'te alıw huqıqının' beriliwi minnetlemesi mazmunı ha'm onnan paydalanıw sha'rayatları Konventsiyada ko'rsetilgen.
Konventsiya aymaqlıq ten'izdin' ishki ha'm sırtqı shegaraların ha'm olardın' delimitatsiya ta'rtibin belgileydi. Sonday-aq, Konventsiya "arxipelag-ma'mleket" ha'm "arxipelag-suwlar" tu'sinikleri a'hmiyetin anıqlaydı. Aymaqlıq suwlar shegarasınan (sonın' ishinde, onın' u'stindegi hawa boslıg'ı, tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları), yag'nıy jag'a boyı ma'mleketleri milliy yurisdiktsiyası ko'leminen tısqarıdag'ı ten'iz maydanı xalıqaralıq maydandı quraydı. Onın' yuridikalıq da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibi tek xalıqaralıq huqıq penen belgilenedi, usı jag'dayda xalıqaralıq ten'iz huqıqı normaları ta'repinen ornatıladı. Ma'lim bir ma'mleket suvereniteti astında bolmag'an bunday maydanlar xalıqaralıq maydanlar yaki ulıwma paydalanıw maydanları esaplanadı.
Olardın' huqıqıy ta'rtibi ma'mleketler ha'm ayırım tiyisli wa'killikke iye bolg'an xalıqaralıq sho'lkemler (atap aytqanda, Evropa Awqamı) ta'repinen kelisilip, Konventsiya qag'ıydalarında o'z sheshimin tabadı. Ulıwma alg'anda bunday ta'rtip xalıqaralıq ten'iz maydanınan paydalanıwshı barlıq ma'mleketler ushın ornatılg'an. Biraq xalıqaralıq ten'iz maydanlarının' ayırım bo'limleri huqıqıy ta'rtibin ornatıwda jag'a boyı ma'mleketleri ha'm usı ma'mleketlerdin' ayrıqsha ma'pleri esapqa alınadı. Sonnan kelip shıg'ıp bul tu'rdegi maydanlar ushın ayrıqsha huqıqıy ta'rtip belgilenedi.
Xalıqaralıq ten'iz maydanı quramında:
- (aymaqlıq ten'izge) tutasıwshı zona;
- ayrıqsha ekonomikalıq zona;
- kontinental shelf usag'an bo'limler bar. Usı tu'si-nikler a'hmiyeti ha'm olardın' huqıqıy ta'rtibi Konventsiyada anıqlap berilgen.
Ten'iz huqıqına tiyisli basqa a'hmiyetli tu'siniklerge "ashıq ten'iz" tu'sinigi kiredi. Ashıq ten'iz huqıqıy ta'rtibin du'ziwshi en' a'hmiyetli bo'limlerden biri "ashıq ten'iz erkinligi" tu'sinigi menen sa'wleleniwshi ta'rtip esaplanadı.
Ten'iz ha'm okeanlardı tınısh maqsetlerde, atap aytqanda, u'yreniw, qorg'anıw ha'm ten'iz ortalıg'ın saqlaw maqsetlerinde paydalanıwdı retlestiriwshi en' a'hmiyetli xalıqaralıq-huqıqıy tiykarları usılardan ibarat.


text:
Ğiraq saylaw komissiäse 15-nçe dikäberdä ütkän parlament saylawlarındağı 227 saylaw tartmasında xärämläşülär bulğan dip ul tartmalardağı saylaw näticälären ğämäldän çığardı. Ämma bu üzgäreşlär inde iğlan itelgän saylaw näticälärenä bik az ğına tä'sir itä dielä.
Saylaw komissionerı Ğadel Ällämi 31 meñläp saylaw tartmasına nigezlängän täğäyen näticälär comğa könne 20-nçe ğinwarda iğlan iteläçäk dide.
Reuters xäbär itüençä, Parlamenttağı urınnarnıñ biştän öçe diärlek şığıylar ittifağı qulında bulaçaq. Sönnilärgä Kördlärgä biştän-berär öleşe qalaçaq.


text:
Äfganstanda prezident saylawlarına 2aydan azıraq waqıt qalıp barğanda NATO da AQŞ citäklägän koalitsion köçlär dä saylawlar irekle , ğädel ütergä tieş dip äytsälär dä , alarnıñ berse dä saylawlarda iminlekne tämin itüdä tulı cawaplılıqnı üz östenä almıy. Bu isä üz çiratında xezmätkärläreneñ iminlege öçen borçılğan xalıqara oyışmalarnıñ zur küzätüçe missiälär cibärüen tuqtattı.
NATO citäklägän qısqartılıp İSAF dip yöretelgän köçlär şulayuq AQŞ citäkçelegendäge OEF köçläreneñ räsmiläre 9nçe üktäberdä ütäçäk prezident saylawları irekle häm ğädel bulırğa tieş dip belderep kilä. Ämma şulay da här ike törkem tawış birüdä iminlekne Äfganstan armiäse häm politsiäse tämin itergä tieş digän noqtada tora. Näticädä Yevropa Berlege häm Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması saylawlarnı qarap baru öçen zur küzätüçe törkemnäre cibärmäskä buldı.Alarnıñ hör ikese dä zur şähärlärgä genä keçkenä törkemnär cibärä.Regionnarda suğışçan törkemnär, ğıysyançılar säbäple xezmätkärlärneñ iminlege qurqınıç astında qalaçaq digän kiñ cäyelgän qurqu bar.Äfganstanda kübese amerikan soldatlarınnan torğan 18meñ keşelek OEF törkeme belän citäklägän general mayor Eric Olson bolay di(audio)
koalitsiä 5meñ tawış birü urınında iminlekne tämin itmiäçäk.Ämma koalitsiä 5meñ punkta iminlekne tämin itkän Äfgan armiäse häm äfgan politsiäse belän eşliäçäk.Urnalar urınında iminlekne tämin itü başlıça Äfgan politsiäseneñ cawaplılığı bulaçaq.Bu turıda Äfgan xökümäte belän koalitsiä arasında kileşelde. Tawış birü urınnarı tiräsendä iminlekne tämin itü Äfgan armiäseneñ eşe bulaçaq, koalitsion köçlär zurıraq töbäklärdä tawış birü punktları tiräsendä kiñräk zonanı qarıyaçaq.
Olson bälkim dä OEF häm Äfgan köçläre büllätännär salınğan urna, tartmalarnı üzäkkä tapşıru eşendä xezmättäşlek itär dip äytkän ide.
İlneñ könbatış ,şulayuq İSAFnıñ küpläp torğan häm iminlekne tämin itkän Qabulda räsmilär büllätännärne transportlauda da xezmätäşlekne kire qağa. Ütkän atnada İSAFnıñ başwartirası urnaşqan Qabulda fransuz ofitserı Marc Rudkiewicz NATO tartmalarnı transport eşenä qatnaşmayaçaq, Berektäşlek opozitsiäneñ zur tärtipsezleklär buldırmauı öçen qurqutuçı köç kenä bulıp toraçaq, BMOsı saylawçılarnı terkäw eşen alıp bardı , tawış birü urınnarında iminlekne tämin itü 13meñ keşedän torğan Äfgan armiäseneñ eşe bulaçaq dip söyläde . İSAFnıñ yaña citäkçese general Jean Louis Py . Ul Yevropa berlegeneñ Yevrokorps dip atalğan yaña törkemen wäkilçelek itä.Yevrokorps Fransiä häm Germaniä ğäskärilärennän tora. General Py radiobızğa birgän ängämädä İSAF saylawlarnıñ irekle häm ğädel ütüen garantiäli almıy dip iqrar itte. General süzlärençä, xalıqara cämäğätçelekneñ töp borçıluı saylawlarnıñ ışanıçlılığı, saylawlar mömkin bulğan qädär ğädel ütergä tieş.Ul Könçığış Yevropada başta saylawlarnı oyıştırğanda kimçeleklär buldı, ämma bu soñraq totrıqlı demokratiälärneñ barlıqqa kilüenä qomaçaulamadı dip östäp quyğan. NATO citäklägän İSAF şulayuq AQŞ citäkçelegendäge OEF köçläre saylawlarğa kirtä bulaçaq kiñ küläm tärtipsezleklär bulır dip borçıla.Amerikan general mayorı Olson (audio)
minemçä doşman älege waqıtta terkälüne tuqta almağan dip uylıy häm şunlıqtan xäzer tawış birüne qomaçaulau öçen tağı da aktivraq bulaçaq dip kötergä häm şunlıqtan bez yaxşıraq äzerlänergä tieş dip belderde Olson.
Räsmilär üzaralarında saylawlarda xärämläşü mömkinçelekläre küp dip söyli. Berdän artıq tawış birü şulayuq pakstan häm İranlılarnıñ tawış birügä qatnaşuları . Ayruça qanunğa kürä, saylaw aldı kampaniäse waqıtında namzätlärneñ berse üterelsä, saylawlarnı kiçekterü yä dä ütkärmäü mömkinçelege bar.
färidä xämit,praga


text:
«Watanım» oyışması islamğa reforma ütkärü kiräklege turında uylarğa çaqıra
İslamnı reformalawnı, dingä qaraşnı üzgärtü belän butamasqa kiräk. «Watanım» oyışması ütkärgän seminarda qatnaşuçı törle taraf wäkilläre şuşı fikerdä kileşä. Başqa mä’sälälärdä alarnıñ qaraşları ayırılıp tora. Zamanında Tarix İnstitutı direktorı Rafail Xakimovnıñ evroislam teoriäse, yaña cäditçelek turında fikerläre kiñ tanıldı. Älege seminarda Rafail Xäkimov töp doklad belän çığış yasadı. Ul evroislam, cäditçelek, Kursavinıñ 200 yıl elek reformalaw turıda äytelgän fikerlären kiterde. Annan soñ, din ähelläre süz aldı. Tübän Kamadan kilgän imam Ramil xäzrät Yunısov, mäsälän, cämäğätçelekneñ äle xäzerge kileş bulğan din nigezlären belep betermi, şuña anı üzgärtep qorırğa irtä äle, digän fiker belderde. Dönyawi ğalimnärdän fännär doktorı Rafiq Möxämmätşin çığış yasadı. Anıñ fikerençä, tatar cämğiäten saqlap qaluda islam zur rol uynağan bulğan. Din yaxşı mäğnädä konservativ ölkä, şuña kürä reformalar cämğiätne tarqatuğa kiterergä mömkin. Läkin, şul uq waqıtta, ğalim isäpläwençä, cämğiätneñ gel üseştä buluın iğtibardan çığarmasqa kiräk.Tatarstan Diniä näzaräteneñ propaganda bülege başlığı İldus xäzrät Fäiz, şulay uq, çığış yasap, üzeneñ tänqitle fikeren belderde. Dönyawi ğalimnär başta din nigezlären öyränergä tieş, islamnı añlawda yuğarılıqqa ireşergä tieş, annan soñ ğına reformalaw turında söyläşergä mömkin, digän qaraşta tora ul. İldus xäzrät Fäizdän soñ çığış yasağan fännär doktorı Damir İsxaqov, din ähele taşlağan ğäyıpläüne qabul itep, dönyawi ğalimnärneñ islam nigezläre turında belemnäre citärlek, dip cawap birde. Damir İsxaqov, bügenge köndä din ähelläre tatar xalqı öçen bik tä möhim sorawlarğa cawap birep betermi, federalizmğa, ictimaği-säyäsi xällärgä qarata da möselman cämäğätçelegeneñ üz fikere yuq, dip söyläde Damir İsxaqov. Östälneñ ike yağında utırğan dönyawi ğalimnär häm islam dine ähelläre, islamnı reformalawğa qarata törle-törle qaraşlar äytsälär dä, dineñ üseş konseptsiäse turında bergäläp fiker alışırğa kiräk, digän täqdim belän kileşte.
Bikä Timerova.


text:
Xalıqaralıq huqıq
Xalıqaralıq huqıq ma'mleketler aralıq yaki ken'irek ma'nide xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'n bolg'an waqıya ha'm protsesslerdin' huqıqıy qa'siyetlerin qarastıratın ilimi.
Xalıqaralıq huqıqıy normalarda milliy ma'mleketlerdin' o'z-ara qatnasıqlarındag'ı quramalı protsesslar o'z sheshimin tabadı. Olardın' tiykarında qa'liplesip atırg'an, xalıqaralıq subektiv niyetin emes, al ja'miyetlik rawajlanıwının' obektiv faktorlarına say keletug'ın huqıqıy sana xalıqaralıq huqıqta o'z sa'wlesin tabadı.
Ha'zirgi xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'sir jasawshı ko'plegen faktorlar ishinde xalıqaralıq huqıq u'stinligi haqqındag'ı qag'ıyda XXI a'sirdegi tsivilizatsiya ha'm huqıqıy sana da'rejesine ko'birek say keledi.
Xalıqaralıq huqıq iliminde xalıqaralıq huqıq tu'sinigine ha'r qıylı ta'riyipler berilgen. Solardan bir qatarın to'mende ko'rsetilgen:
Birinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıqtı "ma'mleketlerdin' niyetin muwapıqlastırıw tiykarında du'zilgen ha'm rawajlanatug'ın ma'mleketlerdin' tınısh-tatıw jasawı, xalıqlardın' ten' huqıqlıg'ı ha'm o'z ta'g'dirin o'zi belgilewin ta'miyinlew maqsetinde xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması" sıpatında ta'riyplew mu'mkin.
Ekinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "ma'mleketler ha'm usı huqıq sistemasının' basqa subektları arasındag'ı qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması".
U'shinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq "ja'miyetlik rawajlanıw nızamlıqlarının' ta'siri menen baylanıslı ra'wishte xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi ha'm ma'mleketler niyetinin' salıstırmalı sa'ykesligin bildiriwshi sha'rtnamalar, a'det normaları ha'm printsiplar sisteması".
To'rtinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "xalıqaralıq (ma'mleketler aralıq ha'm basqa tu'rdegi) qatnasıqlardı retlestiriwshi normalar jıyındısı ha'm sisteması".
Besinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "huqıqtın' biyg'a'rez tarawı bolıp, o'zinde bir pu'tin ha'm tutas printsiplar ha'm normalar sistemasın, yag'nıy en' da'slep ma'mleketler arasındag'ı xalıqaralıq qatnasıqlar tarawın retlestiriwshi, yuridikalıq ma'jbu'riy bolg'an a'dep-ikramlıq qag'ıydalardı bildiredi".
Altınshı ta'riyp: "Xalıqaralıq huqıq ju'da' ken' ha'm tu'rli tarawlardı o'z ishine alıwshı ayrıqsha huqıqlar sisteması. Sonın' menen birge tek normalar jıyındısı bolıp qalmastan, olardın' sisteması da".
Xalıqaralıq huqıqqa berilgen joqarıdag'ı ha'm basqa ko'plep ta'riyplerdin' avtorları imkanı bolg'anınsha ko'birek xalıqaralıq huqıqqa ta'n bolg'an waqıyalardı qamtıp alıwg'a ha'reket etken.
Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq ekinshi jer ju'zlik urıstan keyin Birlesken Milletler Sho'lkeminin' Ustavı qabıl etilgennen son' ju'zege kelip, rawajlang'an. Sol sebepli, "Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq" tu'sinigi xalıqaralıq qatnasıqlarının' ulıwma moyınlang'an priniplerı menen normaları rawajlanıwının' jan'a basqıshın sa'wlelendirgen halda, xalıqaralıq huqıq ha'reketinin' xronologiyalıq ko'lemin belgileydi.