text:
Nazıym Xikmätneñ äyberläre Udmurtiädä
15 ğinwar'dä törki dönyasında tanılğan şağir Nazıym Xikmätneñ tuğan köne. Şağirneñ 105 yıllığın Udmurtiä respublikanıñ Votkinskiy şähärendä zurlar bilgeläp üttelär. Votkinskiy şähär muzeyında Nazıym Xikmätkä bağışlanğan şağirneñ äyberlärennän yaña kürgäzmä dä açıldı. Qoyaşlı Törkiäne Udmurtiä respublikasınıñ Votkinskiy qalasın närsä berläşterä, ni säbäple bu şähär muzeyında Nazıym Xikmätkä bağışlanğan kürgäzmä eşli başlağan digän sorawlar urınlı, älbättä. Moña añlatma bik ğadi.
Votkinskiy qalasında tuıp üsep, biredä urta mäktäpne tämamlağan, küp yıllar Mäskäwdä ğömer itkän Galina Kolesnikova, törki dönyasında tanılğan şağir Nazıym Xikmätneñ tormış iptäşe, bügen qabat biredä yäşi.
Galina xanım Nazıym Xikmätne däwalawçı, şağirneñ şoferı, särkätibe häm yaratqan xatını. Galina Kolesnikova Votkinskiyda urta mäktäpne tämamlap, Perm şähärendä meditsina institutında, tabip hönärenä iä bulğan, ul - suğış veteranı.
Suğıştan soñ Mäskäwdä ordenatura tämamlıy, yartı ğasır Mäskäw şifaxanälärendä eşli. Galina Kolesnikovanıñ 20 yıldan artıq ğömere Kreml' sistemasındağı şifaxanälär belän bäyle. Kolesnikova Galina süzlärenä qarağanda, SSSRnıñ küp kenä xakimiät citäkçelären, çit il grajdannarın, tanılğan mädäniät, sänğät, ädäbiät ähellären däwalarğa turı kilgän.
Galina Kolesnikova süzlärençä, ul cide yıl şağir, dramaturg Nazıym Xikmät belän bergä yäşi. Alar Mäskäwdän yıraq bulmağan yazuçılar poseolığı Peredelkinoda ğömer itälär. Nazıym Xikmät wafat bulğannan soñ Galina Kolesnikova Votkinskiy şähärenä küçep qayta, Şulay itep şağir Nazıym Xikmätneñ äyberläre dä Udmurtiägä kilep ireşä. Galina Kolesnikova şağirneñ ğailä arxivın, anıñ qullanma äyberlären -mebel', sawıt—saba, kitaplar, al'bomnar, kiemnär - barlığı 900 danägä yaqın äyberen Votkinskiy şähäreneñ muzeyına tapşıra.
Galina Kolesnikova Nazıym Xikmät turında ike kitap yazğan, cide fotoal'bom çığarğan.
Votkinskiy şähäreneñ tarix häm mädäniätenä bağışlanğan muzey xezmätkäre Svetlana Morozova Nazıym Xikmätneñ äyberläre arasında iñ qäderle bulğan ber eksponat turında bolay dide
Radioalgıç Nazıym Xikmätkä tuğan ile awazın - Törkiädän tapşırularnı tıñlarğa mömkinçelek birgän. Şifaxanädä yatqanda şağir näq şuşı radioalgıçnı kiterülären sorağan. Radionıñ alğı yağı tuqımadan eşlängän, anda şağir törle illärdän alıp qaytqan znaçokların berketep barğan. Muzeyğa Galina Kolesnikova Nazıym Xikmätneñ 300 törle yıllarda häm törle illärdä näşer itelgän kitapların, p'yessaların, kinossenariyların tapşırğan. Muzey eksponatları arasında Nazıym Xikmätneñ äsärläre basılğan maşinkası da bar.
Xämidä Ğayfullina, İjaw


c: text/html

text:
Tatarstan jurnalistları üzäk kanallarnı ayulıy
Soñğı waqıtta küp kenä tele jurnalistlar Tatarstan televiden'yesında çınığu alğannan soñ, üzäk televiden'ye kanallarına eşkä alına başladı. Bu xätta ğädätkä kerä başladı. Äytik, Yaña ğasırda eşläwçe Dmitriy Nesterov “Sport” kanalına alındı, şulay uq “Yaña ğasır” kanalınıñ xäbärlären alıp barğan Liliä Gil'deeva menä inde berniçä ay däwamında NTV da “Segodnya” tapşıruında efirğa çığa. Ä menä “Efir” kanalındağı Maksim Şäräfetdinov isä 1 nçe kanalğa eşkä küçkäç üz imidjın da üzgärtte. İrtänge xäbärlärne alıp baruçı Maksim elekkege kebek küzlek häm tuzğan çäçtän tügel, ä cıynaq häm tıynaq bulıp qalğan. Alar rätenä yaña ğına “Tatarstan” däwlät tele-radiokompaniäsendä eşläwçe Färidä Qorbanğaleeva da quşıldı. Färidäneñ kitüe bötenläy kötelmägän buldı. Çönki ul küptän tügel genä “Vesti” nıñ Tatarstandağı üz xäbärçese itep bilgelängän ide. Ul Mäskäwgä eş käğäzlären räsmiläşterergä barğan cirennän, bu tapşırunı alıp barırğa qalğan. Çönki moña qädär eşlägän alıp baruçı eştän kitärgä bulğan. Üze äytmeşli, aña oçraqlı räweştä genä tieşle waqıtta, tieşle urında bulırğa turı kilgän: “Tapşırularnı alıp baruda minem bernindi dä täcribäm yuq ide. Häm alar mine hönäri sıyfatlarıma qarap almadılar, çönki minem berqayçan da alıp baruçı bulıp eşlägänem bulmadı. Menä soñğı waqıtta üzäk kanallarda tatar alıp baruçıları da yışaya başladı. Bälki bezgä qarata nindider qızıqsınu bardır. Çönki ber qarağanda, bu qızıq häm yat. İkençe yaqtan qarağanda, Rusiädä küp kenä millät wäkilläre yäşi. Häm niöçen ruslar ğına üzäk kanallarda eşlärgä tieş. Nigä äle tatarlar bulmasqa tieş. Läkin minemçä, milli yaq zur ähämiätkä iä tügel. Bu barı tik oçraqlı räweştä genä bulğan xäl. ” Älegä Färidä Qazannı bötenläygä taşlap kitärgä uylamıy. Ber atna Mäskäwdä eşlägännän soñ, atna däwamında Qazanda yal itärgä cıyına. Üzäk kanalda berençe tapşırunı alıp barğanda Färidä bik borçıldım di. “Min älege tapşırunı böten Rusiä qarağanlıqtan borçılmadım. Ä näq menä Tatarstan xalqı küzätep torğanlıqtan qatıraq borçıldım. Tekstnı uqığanda borçılmas öçen yaqın keşeñne küz aldıña kiterergä quşalar. Häm şul waqıtta min küz aldıma elek eşlägän kollektivımnı kiteräm.” Ä menä tanılğan telejurnalist, küp kenä alıp baruçılarnıñ ostazı bulğan Liä Zahidullinanıñ Tatarstan jurnalistlarınıñ Mäskäwgä kitep eşläwlärenä mönäsäbäte nindi ikän? Şul soraw belän bez anıñ üzenä möräcäğät ittek. “Bezneñ jurnalistlarnıñ üzäk televiden'yesına kitüenä min ber dä ğäcäplänmim. Çönki elek-elektän üzäk televiden'ye regionnardağı talantlı jurnalistlarnı häm alıp baruçılarnı üzenä eşkä çaqıra torğan buldı. Häm ul ğadäti äbyr. Ä bezneñ talantlar bik. Ber yıl eçendä genä berniçä jurnalist üzäk kanallarğa eşkä urnaştı. Bezgä alar belän ğorurlanırğa ğına qala. Alar bit üzläre kitmäde, ä alarnı çaqırıp aldılar. Çönki bezneñ Qazanda bik yaxşı televiden'ye mäktäbe. Bik aqıllı, talantlı, ürnäk kürsätä torğan jurnalistlar bezdä çınığu ala häm äle alar bezdä bik küp. ” Liä Zahidullina süzlärenä qarağanda, Tatarstan üzäk televiden'ye öçen äzerlekle belgeçlär çığaru urını da. Üzäk kanallardağı eşkä taläpçänlek, cirle telekanallarğa qarağanda qatıraq älbättä, läkin Qazan qızları häm yegetläre ul eşne cirenä citkerep başqaralar, di Liä Zahidullina. Gölnaz Şäyxetdin

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Xalıqtar berläşewe könön xalıq bayram tip qabul itmäy
Duma deputattarı tarixtı üźgärtep, 4-se noyabrźe bayram yahap quyğaynı. İldä tüñkäreleş yahağan 7-se noyabrźe tarixtan alıp taşlap, ular 4-se noyaber– xalıqtar berläşeüe könö bayramın uylap sığarźı.
Xäźer kilep, şul mäğlüm buldı– Räsäyźän polyaktarźı qıuısılar arahında urıś ğäskärźäre menän ber rättän başqorttar źa bulğan ikän. Ğalim Bayazit Ğälimov bıltır oşo bayramğa arnalğan sarala qatnaşıp oşolarźı belgän.
Bayazit Ğälimov äyteüensä, revolyutsiya bayramın yuqqa sığarıp, tatıulıq könönä äyländereü olo bıuın keşeläre arahında yaqlau tapmay. Sönki kommunizm töźöü xıyalı menän yäşägändär ösön 7-se noyaber iñ izge bayram bulğan. Frantsuzdar üź revolyutsiyahın haman bayram itä, Amerika la möstäqillek könön onotmay, sönki ul tarix, tigän fekerźä Bayazit Ğälimov.
4-se noyaber–Xalıqtar berläşäüe könön xalıq nisek qabul itä huñ. Azatlıq radiohı xäbärsehe ber–nisä keşegä oşo horauźı birźe. Tıñlausılarıbıźğa qapma– qarşı kilgän ike fekerźe işettermäksebeź.
/Nindäy bayram bulhın ti. Yarlı menän bayźıñ, enäyätse menän talanğandıñ berläşeüe bayram bulmay inde.Bıl bayram sovet osorondağı revolyutsiya könö urınına bildälänä. Berläşeü könö tigän bayram käräk./
Bına şulay. 4-se noyabrgä qarata oşonday törlö fekerźär bar. Berläşeü könö aldınan bögön Öfölä eş urınında zäğiflängän 10 keşegä Oka avtomobildäre lä tapşırźılar, rayon– qalalarźa tantanalar başlandı.


text: Ğíraq başqalası üzägendä polísí binası yanında bombı quyılğan maşína şartlap kim digändä 9 keşe hälaq buldı, 20 dän artıq keşe yaralandı. Maşínanı intixar terrorçı yörtkän. Näjafta ğíraq iminlek köçläre belän şigilärnıñ başlığı Möktäd Äs Sadrnıñ suğışçıları arasında qatı bäreleşlär bara. İminlek köçlärenä Quşma Ştatlarnıñ diñgez pexotaçıları bulışa. Anda 3 keşe hälaq bulğan. Atışlar waqıtında berniçä amerikan boralağı bärep töşerelgän. Yaralanuçılar bar. Ğíraq polísísı 7 çit il suğışçısın qulğa aldı. Alar kiçä Mosul şähärendä amerikan köçläre belän bäreleşlärdä qatnaşuda şiklänelä. Qulğa alınğannar ğäräp häm möselman illäre watandaşları. Bügen Mosulda çağıştırmaça tınıçlıq urnaştı. Kiçäge bäreleşlärdä kimendä 22 keşe üterelde. Alar arasında 14 keşe tınıç xalıqtan ide.


text:
Serbiäneñ könyağındağı Preşevo üzänlegendä serb çik saqçısı ber alban üsmerne ütergännän soñ etnik alban citäkçeläre Serbiä iminlek köçlären xalıqara köçlärgä almaştırırğa çaqırdı.
Preşevo şurası äğzaları qabul itkän belderüdäge bu taläp Preşevodağı protest cıyınında uqıldı.
Serbiä xakimiätläre äytüençä, 16 yäşlek bu üsmer röxsätsez räweştä Makedoniä çigen ütärgä mataşqanda atıp üterelgän. Ämma albannar ul ber säbäpsezgä üterelgän dip täqrarlıy.
Serbiä saqlanu ministrı Prvoslav Daviniç bu turıda qızğanıç süzläre belderde häm bu eşne tulısınça tikşerergä wäğdä itte.


text: Fälestin autonomiähı yetäksehe Yäsir Arafat fekerensä, Yaqın könsığıştağı xäldärze köyläwzä solıx yulı bularaq bildäle xalıqara plan – üle. Arafat bıl beldereüze kamerälar hünderelgäs, CNN telekompaniähı xäbärsehe menän äñgämänän huñ belderze. Fälestin yetäksehe xalıq-ara plandı gämälgä aşırıuzı özöüzä İzraildı gäyepläne. İzrail xökümäte Arafattı fälestin bilämälärenän yebäreü ixtimallığın inqar itmäy, tip belderze İzrail haqlanıu ministrı Şäwl Mofaz. Unıñ hüzzärenä qarağanda, fälestin yetäksehe Yaqın könsığıştağı xäldärze köyläwgä kamasawlay. Mofaz Arafattı ike yıl elek qıumawzı tarixi xata tip atanı.


text:
Thailandta yal itüçe Renat Möxämmädievtan xäbär yuq
Gölnaz İlgizär, Qazan
Mäskäwdän Näzifä Kärimova däwam itä:
Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı Tailandta tabiği qaza waqıtında yalda bulğan häm bügenge köngä qädär xäbärläre bulmağan Rusiä watandaşlarınıñ isemlegen iğlan itte. Ul isemlektä tatar familiäläre bulğan keşelär dä bar. Şular arasında bez tatarlarğa bilgele bulğan yazuçı Muxamadiev Renat Safa ulı häm anıñ tormış iptäşe Lena, qızları Zöläyxanıñ da isemnären uqıdıq. Tışqı eşlär ministrlığı belderüenä qarağanda isemlektägelär qaza bulğan cirdä bulıp ta, bügenge köngä qädär üzläre xaqında bernindi dä xäbär birmäwçelär bulıp sanala. Bu isemlek iğlan itelgännän soñ 13 keşe tışqı eşlär ministrlığına şaltıratıp, üzläreneñ isänleklären beldergännär. Läkin älegä qädär Renat Möxämädiev ğailäse turında mäglümät yuq. Renat Möxämädiev tatar uquçısına bilgele şäxes. Küp yıllar ul Tatarstan yazuçılar berlege citäkçese bulıp tordı. Anıñ Mirsäyet Soltangaliev turındağı “Sirat küpere” digän tarixi romanı häm “Kenäri çitlek qoşı” isemle äsärläre bar. Renat Möxämädiev 1993 yılda quıp taratılğan Däwlät duması deputatı da ide. Anıñ urus telendä dönya kürgän “Utlı taba östendä” dip atalğan kitabında şul waqıttağı waqiğalar tasvirlangan. Soñğı yıllarda Renat Möxämädiev Mäskäwdä yäşi häm xalıqara yazuçılar berlegendä. İkençe törle ul berlekne Sergey Mixalkov berlege dip tä atıylar. Berlekneñ räis urınbasarı bulıp eşli. Ul ictimaği häm säyäsi tormışta aktiv qatnaşuçı keşe. Tatarstanda prezident saylawları waqıtında Rifqat Altıynbaev nämzäten xuplağan ide. Şunıñ öçen dä Tatarstanda anı bik önäp betermilär dip tä äytergä bula. Xäbäre bulmawçılar arasında Renat Möxämädiewnıñ da isemen uqığannan soñ, berär mäglümät bulmasmı dip min anıñ belän bergä Xalıqara yazuçılar berlegendä eşläwçe yazuçı, fännär doktorı Şäwkät Niäziğa möräcäğät ittem. Şäwkät äfände, min anıñ yalğa barasın belä idem, alar uzğan yılda da ul taraflarda yal ittelär. Älegä Renat Möxämädiev xaqında bernindi mäğlümätebez dä yuq, bez tışqı eşlär ministrlığına da şaltıratıp qaradıq, Möxämädiev ğailäseneñ yazmışı xaqında berni dä belmilär, ä inde Mäskäw telefonı cawap birmi, dip belderde.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
«Arabtıq qwray`ış tay`pasınıñ aqsüy`egi Mustafanıñ jannan asqan Ay`baq attı sulw qızı bolıptı. Qız nökerlerin ertip, anda-sanda sey`il-serwenge şığıp turadı eken. Bir küni ol arab tübegindegi eñ körkem sanalatın Märmärat tawına sayaxatqa şıqqanda arabtıq Tälip mırzamen köñi qosıp qaladı. Onımen turmıstanwğa twıstarı: «Öz näsilimiz» dep jol qoy`may`dı. Mustafanıñ inisi Musıraf: «Qız salttı buzdı, jaman jolğa tüsti. Onı öltirw kerek» dep jinikse, Mustafanıñ ekinşi äy`eli: «Ay`baqtıñ közin qurtıñdar» dey`di.
Sonımen, Ay`baqtıñ şeşesi Fatïma onı Basıra qalasında turatın türik azamatı Samarmen üy`lendiredi» («Merkit ata» kitabınan). Tağı sol kitapta «Samar qañlınıñ bir kişi rwınan, oğız türiktiñ nemeresi Jamsap mırzanııñ urpağı» delinedi.
«Ay`baq bïke Samarğa turmıstanğan soñ bir ul twadı, onıñ atın Merkit Marat dep qoy`ıptı. Merkit Marat esey`e kele Merkit, Märkit atalıp ketedi. Merkit tört äy`elinen 20 ul, 15 qız jïını – 35 urpaq köredi. Merkittiñ atın saqtağan urpaqtarı Rïşat, Asqap, Käsey`in, Beget, Qanağat, Ökeş, Şağır qatarlı adamdar. Olardıñ urpaqtarı key`in Qosakol, Orxon jağasına kelip meken etedi» («Merkit ata» kitabınan).
«Merkitter türki ulttarınıñ barlığına siñgen, tipti, qıtay`, moñğoldardıñ işinde de bar» (Şäkerim Quday`berdi).
«Tarïxta jalay`ır, tatar, merkitter moğol atandı» (Qıdırğalï Jalay`ır).
«Moğolstan atawı Şıñğısxan däwirinen arğı jatqan uğım» (Älikey` Marğulan).
«Merkit eli – ejelgi qañlılardıñ bir butağı» ( Ğïzat Äwbäkir)
«Kerey`, nay`man, qoñırat jäne merkitter kezinde moñğoldarmen körşiles otırğan türki tay`parlaı (Jaqıp Mırzaxan).
Merkitterdiñ mekeni, şarwaşılığı jay`lı
«Qosakölinen bastap Selengi, Orxon özeni boy`larında mal şarwaşılığımen şuğıldanğan» («Türik, qırğız, qazaq äm xandar şejiresi» Şäkerim Quday`berdi).
«IV ğasırdıñ soñınan VI ğasırdıñ basına dey`ingi aralıqta merkit urpaqtarınıñ jağıday`ı öte jaqsı bolğan. Olar Muqar öñirinde şalqığan turmıs keşirip, merkit tay`pasınıñ irgesin qalap, atın şığardı» (Qurmanğalï).
«Gäwgïler Qosakölde turğanda köldiñ batısında merkit, orañxay` eli bar edi» (Şäkerim Quday`berdi).
«Merkitter bastapta IV ğasırda Bay`qal kölinen bastap, Selengi, Orxon özeni boy`larında mal şarwaşılığımen şuğıldanğan. IV ğasırdıñ soñında qazirgi Turpannıñ batısında, sonday`-aq, Tyanʹ-Şanʹ tawlarınıñ soltüstik jağı men batısındağı jay`ılımdarğa Altay`, Tarbağatay`ğa dey`in köşip-qonıp otırğan» (Änwar Bay`tur, uy`ğır zerttewşisi. «Şïnjïyañdağı ulttar tarïxı»).
Merkitterdiñ jan sanı, rwları, mädenïeti
«Merkitter türki tilinde söy`ledi. Orxon-enïsey` jazwın, soñınan soğdı jazwın pay`dalandı» (Ğïzat Äwbäkir).
«Merkitter aldımen xrïstïan dinin» (ney`rwstan) «moñğol dinin» (lama), soñınan ïslam dinin qabıldağan» ( «Merkit ata» kitabı).
«Ötekïn merkit» (Ökeş urpaqtarı), «Qatağay` merkit» (Käsey`in urpaqtarı), «Jyun-turaqılïın» (Ay`baq bïkeniñ Sawfwan urpaqtarı), budan basqa tağı «Moñğoldıñ qupïya şejiresinde» «Udowïın merkit», «Was merkit» rwları jazılğan.
«XI-XII ğasırlarda merkit ulısınıñ jan sanı köp, qonısı keñ, öz işinen oğız, mudan, xïyun, turaqılïın tay`paları bolıp neşe toptarğa bölinedi» («Qazaqtıñ qsqaşa tarïxı». Nığımet Mıñjan).
Merkitterdiñ moñğoldarmen soğısı
«Moñğoldarmen merkitterdiñ soğısı – 1179 jıldan 1220 jılğa dey`in jalğasqan» («Merkit ata» kitabı).
«Şıñğısxannıñ merkittermen bolğan soğısı 1197 jıldan 1208 jılğa dey`in tolastamağan» (Jaqıp Mırzaxan).
«Moñğoldar küşeyuden burın merkitterdiñ xalqı mol, äskerï küşi mığım edi, key`in merkitterdiñ qırğın tawıp, türkilerge taralwına moñğol-merkit soğısı sebepker bolğan» (Jaqıp Mırzaxan).
«... Däl osı kezde Yaswkey` bahadür Onon özeniniñ boy`ında añ awlap jürgende merkit rwınıñ Olxonut elinen kelinşek alıp bara jaratqan Ïki Çïlodo degen adamına uşrasadı. Bajay`lap qarasa, äketip bar jatqan qız ay` men kündey` sulw eken. Yaswkey`diñ bul qızğa köñili awıp qaladı da awılına şawıp barıp ağası Nekün tay`şı men inisi Darıtay` Otekçïindi ertip kelip...» («Moñğoldıñ qupïya şejiresi»).
Mine, osılay` Yaswkey`diñ Ugülun Ujundı Çïludodan tartıp alwı key`ingi moñğol-merkit soğısınıñ bastı sebebine ay`naldı.
Şıñğısxan erjetip, Börteni alıp, awılına qay`tıp kele jatıp Gergülen özeniniñ batısındağı Borgi-ergi degen jerinde otırğanda üş merkit tutqïıldan tap berip, Börteni alıp ketedi. Olar qwana: «Aqırı kegimiz qay`ttı» desti. Temwçïn ağay`ındarımen birge Burhan xaldun tawına jasırınıp aman qaladı. Ol kezde Moñğoldardıñ küşi älsiz, onıñ üstine bölşektengen jağıday`da turğandıqtan Temwçïn merkitterge birden batınıp tïise almay`dı. Sonımen, Kerey` xanı Tuğıruldıñ äkesimen bolğan andalığınan pay`dalanıp, kömek suray`dı.
Sonda Tuğırul:
«Qolqası üşin işiktiñ,
Merkitti jer qaptıram.
Qatınıñ Börte xanımdı,
Qutqarıp äkep tapsıram.
Qara bulğın işiktiñ,
Qarımjısın qay`taram.
Merkit qïrap, bay`şeşek,
Qolğa qonar qay`tadan», – dey`di.
Temwçïn Tuğıruldıñ aqılımen jäne öziniñ köne dostığına süy`enip Jamuqadan da kömek suray`dı. Kerey`ler 20 mıñ, Jäy`jirattar (key`bir şığarmalarda Jalay`ırlar) 20 mıñ adammen merkitterge şabwıl jasay`dı. «... Kilxo özenine jetti. Sal jasap özennen ötip, Buğura Kegerdegi Toxtabektiñ üy`iniñ üstinen tüsti
Qalqïğan qara edige,
Qaq ortadan bölindi.
Qatın, bala-şağası,
Qalmay` bäri qırıldı.
Qasïetti ordadan,
Ortağa tüsti şañıraq.
Tize bükti el-jurtı
Mekeni qaldı qañırap».
«Merkitter jan sawğalap jan-jaqqa köşwmen boldı. Esi ketken merkitti bizdiñ şerikter özderine qaratıp ala berdi» (Moñğoldıñ qupïya şejiresi). Mine, osılay` birneşe ğasır däwrendegen merkit ulısı güldenwden quldırawğa, quldırawdan ulı qul, qızı küñ bolğan aşınıştı tarïxqa kiriptar boldı.
«Osıdan Moñğoldar merkitterdiñ tuqımın tügel qaldırmay` qırıp, uldı urpaqsız, qızdı küñ etip qırğın jasağan» (Ïslam Qabışulı. «Kerey`ler kerweni»).
Merkitterdiñ bïi Toxtabek sergeldeñ turmıstı basınan ötikizse de, qajımay`-talmay` el jurtın, atamekenin quldıqtan qutqarw qamında jürdi. Biraq, qan wıstap twğan ay`laker Şıñısxandı jeñe almadı.
«Burxan haldundı qorşay` şabwldağan üş merkit ören-jaranımen öme qaptı: saw qalğanı sawğağa salındı. Qoy`ınğa sıy`ğanı quşıldı, qorağa sıy`ğanı quldanıldı» («Moñğoldıñ qupïya şejiresi»).
«Çıñğıs qağan tışqan jılınıñ küzinde Xaratalanıñ Xujağur özeninde merkittiñ Toxtabegin jeñip, elin qaratıp aldı. Toxtabek eki balasımen, tağı azdağan adamımen qaşıp ketti» («Moñğoldıñ qupïya şejiresi).
Toxtabekti Şıñğısxan özi qwalay` soqqılay`dı. Toxtabek pen Küşlik xan bastağan merkitter men nay`mandardıñ bir bölimi Ertis özeniniñ boy`ında Şıñğısxanmen aqtıq say`swğa day`ındalıp jatadı.
Sïır jılınıñ kökteminde bolğan bul soğısta Toxtabek qay`tıs bolıp, balaları onıñ süy`egin alıp kete almağandıqtan basın kesip alıp, Moñğoldarğa tastamay`, Ertis özeninen ötip ketedi.
Tiri qalğan merkitter Ortalıq Azïyadağı uy`ğırlarğa, qıpşaqtarğa, sartawıl eline siñip, Şıñğısxannıñ qandı şeñgelinen sıtılıp ketedi.
Qazirgi Dolan uy`ğırların tarïxşılar sol zamanğı merkitterdiñ urpağı dep sanay`dı eken. Qazir Kerey` tay`pasında da merkit rwı bar. Moñğolïyadağı moñğoldar işinde de merkit rwı kezdesedi.
(Qıtay`dağı qazaqtardıñ «Sen – qazaq» say`tında Tabıs esimdi adamnıñ jazbası negizinde day`ındaldı)


text:
Putin Ğäräp dönyası belän elemtälär qora
Bu atnada Rusiä prezidentı Vladimir Putin 3 ğäräp däwlätenä tarixi säfären yasadı. Söğüd Ğäräbstanında anı patşa Ğabdulla üze qarşı aldı. Yullar tözü, gaz häm neft turında söyläşülärdän tış – bu säfärneñ tağın ber maqsatı bar ide – Rusiäneñ ğäräp häm möselman dönyasında täsiren arttıru.
Rusiä häm İrannan soñ iñ küp neft tabuçı keçkenä genä Qatar däwlätendä dä söyläşülär yağulıq turında barğandır dip farazlana. Oçraşularnıñ kübesenä jurnalistlar häm küzätüçelär öçen işeklär yabıq ide.
Uzğan ğasır buyına Söğüd Ğäräbstanı belän Rusiä arasında ber nindi dä mönäsäbätlär bulmadı. Söğüdilärneñ islam dinen ezärleklägän dähri Sovetlar Berlege belän eş itäse kilmäde. Sovet ğaskärläre Äfğanstanğa kergäç är-Riäd äfğan qarşılığın yaqladı. Xäzer anı Çeçnyadağı suğışçılarnı yaqlawda ğäyeplilär. 2003nçe yılda Ğabdulla patşanıñ Mäskäwgä kilüe belän ike il arasında diplomatik mönäsäbätlär, yağulıq häm başqa ölkälärdä xezmättäşlek turında söyläşülär başlandı. Ämma Rusiäneñ Söğüd Ğäräbstanı belän qızıqsınuı – iqtisad belän genä çiklänmi. 20 million sönni möselman yäşägän Rusiä öçen – Söğüd Ğäräbstanı – sönnilärneñ ruxi häm dini märkäze. Şulay uq mönäsäbätlär – mäsxäbara kileşülärgä täsir itä alu öçen dä möhim.
Ğäräp säfärenä Putin Münxenda, salqın suğış çorın iskä töşergän süzlär äytep çıqtı. Ägär dä salqın suğış işaräläre çınnan da päydä bula ikän, elekke suğıştan ber sabaq alırğa kiräk, di Azatlıq radiosınıñ Yaqın Könçığış belgeçe Victor Yasmann. Elekke salqın suğışta Könbatışnı ciñügä kitergän säbäplärneñ berse – köçlärne üz tiräsendä berläşterä aluı ide, häm ğäräp dönyasınıñ zur öleşe Könbatış yağında ide. Xäzer Putin ğäräp dönyasın üz yağına awdarırğa tırışa, di Yasmann.
Alsu Qormaş


text:
Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw 2003-nçı yılnıñ Martında AQŞ citäkçelegendä Ğiraqqa basıp kerü näticäsendä Ğiraqta 100 meñläp tınıç keşe ülde digän xäbärne Britaniä xökümäte bik centekläp öyränäçäk dide.
Rimda BBCğa interviewda Straw bu san bik yuğarı dide.
Bu tikşerenü näticäläre bügen Britaniäneñ Lancet isemle tanılğan atnalıq meditsina jurnalında basıldı.
Tikşerüçelär bu sannarnı tikşerüçelär ber meñläp ğailäne tikşerü häm ul näticälärne suğışqa qädärge mäğlümätlär belän çağıştıru näticäsendä alğan.
Suğış başlanğannan birle küpme ğiraqlınıñ ülüe turında räsmi sannar yuq, ämma qayber xökümättän bäysez oyışmalar 10 meñmän alıp 30 meñgä qädär keşe ülgän di.


text:
Osman Öztunç - Final
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Final
Etiketler : Osman Öztunç - Final türkü indir, Osman Öztunç - Final türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Final mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Final türküsü, Final sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Final bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Bugün Ayın Işığı
Osman Öztunç - Cebeci İstasyonu
Osman Öztunç - Listelerde Kulis Var
Osman Öztunç - Züleyha da Kalmışım
Osman Öztunç - Psikopat Geceler
Osman Öztunç - Foseptik Çukuru


text:
Xalıqara jurnalı xezmättäşlekkä öndi
Oçraşuğa cıyılğan törle milli oyışma wäkilläre, ğalimnär, zur cämäğät eşlekleläre İstanbuldan kilgän möxärrirgä törle sorawlar birep, xalıqara jurnalı turında qızıqlı mäğlümat aldı. Jurnal rus häm törek tellärendä öç ayğa ber tapqır çığa. Bu basma törle din wäkillären ruxi yaqtan yaqınaytu, aralarında cılı elemtälär urnaştıru öçen oyıştırılğan. Törek häm rus tellärendä çığuçı bu berdänber jurnalnı Rossiä häm BDB illärendä 5 meñläp keşe aldıra. Basmanıñ Tatarstandağı wäkil wazifasın radio jurnalist Timur Urazbaxtin üti.
Näväl xanım äytüençä, bu töbäktä yäşägän xalıq bik törle tel, din häm mädäniät belän bäyle. Şuña da xalıqlarnıñ bu üzençälekläre törle bäxäslär tudıra. Bezneñ maqsatıbız şuşı bäxäslärdän biegräk bulğan urtaq tellärne tabu ide. Üz-ara bäyläneştä buluğa da bez äzer. Mäsälän, älegä Ukrainada “Dialog Avrazii” basması törek häm ukrain tellärendä çıqsın öçen älege töbäk belän kileşü tözelde. Şulay itep bu jurnalnıñ tatar telendä dä çığarğa mömkinçelege, älbättä, bar. Sezneñ belän xezmättäşlek itkändä, bu jurnalnıñ küp yaña törläre basıla alır – dip söyläde Näväl xanım.
“21nçe ğasırda dialog, tüzemlelek, kileşep yäşäw töşençäläre zur ähämiätkä iä häm bez bu jurnal aşa ğasırnıñ bu üzençäleklären taratırğa telibez” – dip belderde Näväl xanım. Häm jurnalnıñ iseme “Da” – äye süze - Dialog Avrazii süzläreneñ baş xäreflärennän tora. Yevropa belän Aziäne ber-berse belän aralaşuğa äzer bulıp torırğa häm “Äye” dip äytergä çaqıra älege basmanıñ şiğare. İstanbul häm Qazannı çağıştırıp, Näväl xanım alarnıñ borınğı zamannan möhim mädäniät üzäkläre buluları turında söyläde. Mondıy qimmätlär başqalarğa da uñay yoğıntı yasıy – dide ul. Xalıqlarnı berläşterü rolen ütägän älege basmada ictimaği, mädäni mäs’älälärgä zur iğtibar birelä.
Aldağı sannar - Yevraziädäge konfessiälär, ictimaği oyışmalar arasındağı mönäsäbätlärgä bağışlanaçaq. Şuşı könnärdä “DA” jurnalı tanılğan qırğız yazuçısı Çıñğız Aytmatovnıñ 75 yıllıq yubileena İstanbulda äzerlek alıp bara ikän.
“Dialog Avrazii” jurnalınıñ xezmätkärläre Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan maxsus san da bastırırğa cıyınalar.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Tatarstan - Yaña ğasır xäräkäte kiläçäk turında uylana
11 aprel’ könne Qazanda uzğan Tatarstan-Yaña ğasır xäräkäte Säyäsi Şurasınıñ çirattağı utırışında anıñ citäkçese Färit Möxämmätşinnıñ çığışı tıñlandı. Tatarstan parlamentı citäkçese respublikadağı säyäsi-ictimaği wazğiät turında söyläde. Şulay uq üzeneñ çığışında ul Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievnıñ respublika Däwlät Şurasına yıllıq yullaması nigezendä xäräkätneñ kiläçäkkä plannarına da tuqtaldı. Plannar arasında yullamada qaralğan eşlär xaqında xalıq arasında añlatu eşlären alıp baru, bügenge köndä ildä aktual’ bulğan ictimaği-säyäsi problemalar xaqında fänni-praktik konferensiälär ütkärü, Tatarstanda däwlät proyektlarınıñ ütäleşen küzätep baru häm başqa şundıy eşlär qaralğan. Däwlät programmaları digändä, Färit Möxämmätşin alarğa bik citdi qararğa kiräk, dide. Häm alarnıñ ütäleşe barıbız üçen dä şul isäptän, Yaña ğasır xäräkäte öçen dä citdi imtixan bulaçaq, digän fiker äytte. Monnan tış Yaña ğasır xäräkäte wäkilläre üzläreneñ internettağı säxifälären yañartıp, ğomumän respublikanıñ mäğlümäti qırında xäräkät xaqında mäğlümätne tulıraq buldırunı maqsat itep quyğannar. Üzeneñ çığışın Möxämmätşin xäzer inde ğädätkä kergänçä, Bez buldırabız dip tämamladı.
Cıyılışnıñ axırında Azatlıq xäbärçese xäräkätneñ Säyäsi Şurası äğzası Rafail Xäkimov belän söyläşte. Tatarstan-Yaña ğasır xäräkäte belän Berdäm Rusiä firkäseneñ mönäsäbätläre turındağı sorawğa Xäkimov menä niçek cawap birde.
Bez şaqtıy möstäqil räweştä, nindider bufer bularaq torabız. Çönki Tatarstannıñ üzençälekläre, mänfäğätläre bar häm alarnı härwaqıtta Berdäm Rusiäneñ respublikadağı bülekçäseneñ eşçänlege belän genä qänäğätländerep bulmıy. Xäyer, bezneñ Berdäm Rusiädä dä şaqtıy köçle lobbi bar – Mintimer Şäymiev, Morozov, Möxämmätşin. Bez şaqtıy närsälärne eşli alabız, läkin qayber mäs’älälär niçekter töşep qalalar. Mäsälän, federalizm. Bu mäs’älälär Tatarstanğa bäyle bulıp qala. Rusiäne unifikatsiäläw mömkin tügel bit, Tatarstan barıber üzençälekle bulıp qala. Bezneñ maqsatıbız – xäräkätneñ yoğıntısın köçäytü. Bu Berdäm Rusiä firkäsenä dä kiräk, çönki bez xalıqqa yaqınraq, bezneñ üzebezneñ bülekçälärebez bar, annarı soñ bez alay uq byurokratiägä çummağanŞulay itep, 11 aprel’ könne Tatarstan-Yaña ğasır xäräkäte Säyäsi Şurasınıñ çirattağı utırışı ütte. Anda xäräkätne xalıqqa yaqınaytu, anıñ turında mäğlümät taratu kiräklege xaqında äytelde. Çınlap ta, xäräkätneñ bu yünäleştä eşlise eşläre äle bik küp, çönki Yaña ğasır digändä tatarstanlılar yış qına küz allarına Tatarstandağı teleradiokompaniäne kiterälär.
Menä bu xaqta berniçä qazanlı fikere.- Bu xäräkät turında işetkänem genä bar, ämma anıñ turında täfsilläp äytä almıym. Min säyäsät belän qızıqsınmıym.
- Yañaça yäşäw turında uylana bu xäräkät liderları, minemçä.
- Min bu turıda bik küp närsä beläm. Şunı äytäsem kilä, Tatarstanda häm ğomumän Rusiädä ideyä dä, ideologiä dä yuq. Ä bu xäräkätneñ liderı – minem yaqtaş Färit Möxämmätşin.
- Min ğomumän belmim.
- Andıy xäräkät turında işetkänem dä yuq. Min beläm “Tatarstan – Yaña ğasır” tele-radiokompaniäse bar. Televizor qarıym, gäcit-jurnallar uqıp toram, ämma andıy xäräkät turında berni dä işetkänem yuq.
- Bu xäräkätne min küptän beläm inde. Alarnıñ eşçänlege dürt yıl elek başlanğan. Bu xäräkätne Färit Möxämmätşin citäkli. Xäräkätneñ eşçänlege bezneñ tormışnı yaxşırtuğa bağışlanğan, maqsatları da alarnıñ yaxşı.
- Bu xäräkätneñ “ayular” belän quşıluı miña oşamıy. Här partiäneñ üz fikere bulırğa tieş, xökümät äytkänne genä eşlärgä kiräkmi. Bäysez bulırğa kiräk!Gölnaz İlgizär, Albina Zäynulla


text:
Qırım mäxkamäse düşämbe könne Azärbäycannıñ xalıqara möräcäğäte nigezendä Aqmäçettä totqarlanğan Azärbäycan oppozitsiäse citäkçese Räsül Gulievnı azat itte.
Guliev Aqmäçettän telefon aşa Azatlıq radiosına "Azärbäycanda repressiälärneñ yaña dulqını başlandı. Xökümät oppozitsiä fetnä äzerli di häm mine ul fetnäneñ citäkçese itep kürsätä. Bez mondıy äkiätlärne inde 1993-nçe yıldan birle işetep kiläbez. Min elekke iqtisad ministrı Färxät Alievnı ber dä belmim häm elekke finans ministrı Fiqrät Yusifov belän berqayçan da oçraşqanım bulmadı" dide.
Bügen Azärbäycan xakimiätläre Färxät Alievnıñ Guliev belän bergäläp xökümätkä qarşı fetnä äzerläw ğäyepläwe nigezendä qulğa alınuın rasladı. Räsmilär fetnä turında dälillär bu atnada qulğa alınğan Yusifovtan alındı dide. Çärşämbe könne prezident İlham Aliev bernindi säbäben äytmiçä iqtisad ministrı Färxät Alievnı eşennän aldı.
Kiçä prezident idaräse Sälamätlek saqlaw ministrı Ali İnsanovnıñ eşennän alınuın iğaln itte. Älegä raslanmağan xäbärlärgä qarağanda ul da qulğa alınğan.


text:
Natsional bol'şewistik partiäneñ 30läp wäkile Mäskäw üzägendäge sälämätlek saqlaw ministrlığı binasına bärep kerep, taşlamalarnı aqça qompensatsiäsenä alıştıruğa qarşılıq ğämäle ütkärde. Berniçä minut däwamında alar xökemätkä qarşı öndämälär qıçqırdılar, bina täräzäsennän älämnär bolğadılar. Annan soñ militsiä bu ğämälne tuqtattı häm berniqädär keşene totqarladı. “Aldınğı qızıl yäşlär” häm “Kommunistik yäşlär berlege” oyışmalarınıñ aqtiwistları taşlamalarnı aqçağa alıştıruğa qarşı açlıq iğlan itte.
Alar Mäskäw üzägendäge Teatr mäydanında çatırlar qordılar. Monda irtä belän bu qanunnı qabul itügä qarşı 600 läp keşe uram cıyını ütkärde. Qarşılıq ğämälendä şulay uq “Rusiä Çernobıle” berlege häm Pensionerlar partiäse wäkilläre dä qatnaştı. Berniçä keşe totqarlandı.


text:
Udmurtiädä tatar kitabı dönya kürde
Yäşim äle yaqtı ömet bağlap, Kiläçäkkä, irtä, bügengä Moñlı canım, meñ kisäkkä yarıp, şiğri yullar töşä küñelgä.
Şuşı yullar belän başlanğan yaqtaşıbız Gölfiä İsxaqovanıñ İjawda äle genä basılıp çıqqan «Aq moñ alıp qayınnardan» dip isemlängän şiğerlär cıyıntığı. Bu - Gölfiä İsxaqovanıñ ikençe kitabı. Cıyıntıq avtorğa ikelätä qäderle – ul anıñ näq ille yıllıq yubileyına äzer buldı. Avtor 50 yäşen 15 fevraldä bilgeläp ütte.
Gölfiä İsxaqova Votkinsk qalasına Tatarstannıñ Älmät töbägennän küçep kilgän. Küp yıllar zavodta eşli, xorğa yöri, şiğerlär xikäyälär yaza. Votkinsk şähärendä yäşäwçe moñğa, cırğa tartılğan millättäşlärebezne un yıl elek «Turğay» ansamblenä tuplıy. Ul äle konsertlar alıp baruçı, kiçälär oyıştıruçıda... Milli xäräkätneñ iñ aktiv äğzalarınıñ berse. «Turğay» ansamble cırçısı Qadriä Mannanova süzlärençä, Gölfiä İsxaqova tatar üzägen oyıştırunı başlap yörüçe, tatar sıynıflarına balalar tuplawçı, matur şiğerlär avtorı.
Gölfiä İsxaqovanıñ şiğerläre, qızıqlı xikäyäläre, waqiğalarğa bağışlanğan yazmaları Udmurtiä tatarlarnıñ cirle basması «Yañarış» gazetası bitlärendä yış kürenä. Gölfiä İsxaqovanıñ şiğerläre Udmurtiä cirendä ğömer itüçe avtorlarnıñ berençe kitabı «Yazmışlar awazı» cıyıntığında da basılıp çıqtı.
2002 yılda Gölfiä xanımnıñ möstäqıyl'' «Yazlarıma qaytam» isemle şiğerlär cıyıntığı dönya kürde. Şulay uq avtornıñ şiğerläre, yazmaları belän Tatarstanda çığıp kilüçe küp kenä basmalarda da tanışırğa mömkin.
«Gölfiä İsxaqovanıñ berkemne dä qabatlamıy torğan üz ahäñe, üz ruxi dönyası bar», – dip yaza äle genä näşriättä basılğan «Aq moñ alıp qayınnardan» isemle kitabınıñ kereş süzendä Tatarstan yazuçısı Şahinur Mostafin. Ayıruça anıñ şiğerlären xatın—qızlar yaratıp uqıy. Bu fikerlärne «Turğay» ansamble cırçısı Räfiä Xäkimova citkerde .
Üzeneñ icatqa yulı turında Gölfiä İsxaqova bolay
iskä alıp, mäktäptä uqığanda «Yäş leninçı» gazetasına şiğerlären yullawın, alarnıñ tänqit süzlärenä üpkäläwen citkerde….»
Gölfiä İsxaqova şiğerläreneñ tematikası kiñ. Lirik şiğerlär küpçelek urın ala, ämma äxlaq-iman däresläre dä birä ul, milli xisle yulları da şaqtıy.
Gölfiä İsxaqova süzlärenä yegermedän artıq cır da yazılğan. Avtor alarnıñ qaysıların üze başqara da.
Gölfiä İsxaqovanıñ ikençe qızı Güzälgä dä äniseneñ säläte birelgän. Gölfiä xanım süzlärençä, qızçıq keçkenädän ük şiğerlär yaza başlağan, alarnı üze kitapçıq itep terkäp tä barğan. Bügen äniseneñ arxivında şuşındıy berniçä kitapçıq saqlana. Güzälneñ şiğerläre belän ike teldä tösle itep yasalğan ike kitabı Tatarstan näşriätında basılıp çıqtı. Ul ğına da tügel, Gölfiä xanım äytüençä, Güzälneñ «Kerpe» isemle kitabı iñ küp soralğan kitaplarnıñ berse ikän.
Şiğriätkä säläte Güzälne jurnalistika fakul''tetına kiterä. Qızınıñ, üzeneñ dä tağın küp kenä şiğerläre, mäqäläläre, xikäyäläre cıyğan. Kiläçäktä alarnı da ber cıyıntıq itep çığarırğa niäte Gölfiä İsxaqovanıñ.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Udmurtiädä tatar awılları sanı baytaq. Ämmä alarnıñ kübeseneñ nigez salınu waqıtı bilgele bulsa da, şulay uq mäçetlär açılıp, alar qarşında oyıştırılğan mädräsälärdä uqıtu alıp barıluı mäğlum bulsa da, arxivlarda bolarnı raslawçı dokumentlar yuq. Udmurtiäneñ tönyağında urnaşqan Balezino rayonınıñ Kistem awılına millättäşlärebez 1646 nçı yıllarda kilep urnaşqan. Şulay uq arxivta terkälgän dokumentlar buyınça Kistem awıl mäktäbenä dä 175 yıl tuluı açıqlandı. Näq şuşı dokumentlarğa nigezlänep mart azağında mäktäpneñ yubileen olılap ütkärdelär. Bu xaqta «Azatlıq» radiosın daimi tıñlawçılar işetep belä.
Küräseñ, elek-elektän bu töbäktä dokumentlar belän eşläw tärtipkä quyılğan bulğan. Näq şuşı tögällek, pöxtälek — tatarlarnıñ qayda yäşäwlärenä qaramastan — belemgä omtılışın dälillärgä mömkinçelek birä. İnde ike ğasır elek biredäge tatarlarnıñ uqımışlı buluların isbatlıy bu qağäzlär. Kistemlelärneñ awılınıñ ütkänen açıqlarğa, bügengesen yazıp baru teläge, qızıqlı keşeläre turında tarix bitlärenä yazıp qaldırırğa omtılış bügen dä zur. Tarix belän qızıqsınunıñ ber dälile — Kistem awıl mäktäbendä bik eçtälekle muzey da eşläp kilä. Biredä arxeologik qazılmalardan alıp, awılnıñ törle çorların yaqtırtqan, keşelärenä bağışlanğan büleklär bar. Muzeynı mäktäpneñ başlanğıç sıynıfı uqıtuçısı Xäniä İbrahim qızı Kasimova 1965 yılda oyıştıra başlağan. Xaniä xanım süzlärençä, muzey materiallar belän tulılandırıp qına qalmağan, biredä tağın yolalarıbız belän tanıştıruğa da zur iğtibar birelä. Xäniä İbrahim qızı Kasimova bügen inde layıqlı yalda buluına qaramastan, muzeyda yış bula. Anıñ eşen uquçıları däwam itä. Xäniä xanımnıñ şöğele qızına da küçkän.
Svetlana Kasimova 1994 yılda Kistem awıl klubı belän citäkçelek itä başlağan. Änise kebek Svetlana da kistemlälärneñ sänğate, mädäniätenä bağışlanğan äyberlärne tuplap, mädäniät yortında muzey oyıştırğan.
Muzeyda bik küp eksponatlar. Mädäniät yortı qarşında eşlep kilgän drama tügärägeneñ törle yarışlarda yaulağan büläkläre. Anda törle gramotalar, garmunnar, magnitofonnar, sölge—yaulıqlar häm şuşı uq tügäräklärgä yörep, uqırğa yäisä armiägä kitkän yegetlärneñ-qızlarınıñ xatlarına qädär saqlana. Monda şuşı drama tügärägenä yörgän keşelärneñ garmunnarı, yäş kilennär çigep, sabantuyı batırlarına büläkkä çikkän sölgeläre, awıl mäktäben tämamlap, Qazanda yuğarı belem alıp, bügen Finländiädä yäşäwçe tatarlar arasında tanılğan cırçı, şiğerlär icat itüçe Cämiläneñ şiğerläre, konsert afişaları da saqlana.
Svetlana Kasimova süzlärençä, kistemlelär muzeyda yış bulalar, eksponatlar belän tanışıp, üzläreneñ öylärendäge qayseber şuşındıy siräk, üzençälekle äyberlären kiterälär.
Kistem awıl mäktäbendä, klubında ütkännärne saqlap qalu buyınça zur eş alıp barıla. Bu yunäleştä başqa awıllarda da eşne aktivlaştıru möhim, assimilyatsiäläşü protsessı tiz bara, dip urtaqlaştı Balezino rayonınıñ milli-mädäni möxtäriäte räise Räsimä Potemkina.
Şuña da Balezino rayonınıñ milli mädäni möxtäriäte Kistem awılı ürnägendä başqa awıllarnı da bügen barğan optimizatsiä protsessınnan saqlap qalu turında uylana.
Xämidä Ğayfullina, İjaw


text: Çeçnyäla Nojay-Yort rayonında yalan qomandirı Boris Aydamirov törkömö mödjäxittäre menän bäreleştä Äxmät Qadırovtıñ imenlek xezmäteneñ ike xezmätkäre häläk bulıp ösäwhe yaralanğan. Assinovsqaya häm Sernowodsk awıldarı arahındağı yulda autoqolonnala şartlaw säbäple 1 xärbi ülgän häm ösäwhe yaralanğan. Groznıyza ütkän töndä, Çeçnyä eske eştär ministrlığı xäbär iteüensä, bloqpostarza mödjäxittär menän atışta ike xärbi ülgän. İtum-qälin rayonında Räsäy xärbizäre qorallı çeçendar törkömön kamawğa alğan. Azatlıq radiohı xäbärsehe ike mödjäxitteñ üleüen xäbär itä.


text:
Bush Hindstan belän atom xezmättäşlege turında kileşte
AQŞ prezidentı George Bushnıñ Könyaq Aziä säfärendä bügen 2 tema iğtibar üzägendä buldı. Bush Dählidäge çığışında Hindstan belän atom kileşüen iğlan itte häm Karaçida bomba şartlatıluğa qaramastan Paqstan säfärennän baş tartmayaçağın belderde.
"Bügen bez atom energiäse turında tarixi kileşü tözedek. Hidnstan premyer ministrına bu kileşügä ireşü ciñel tügel. Min monı añlıym. AQŞ prezidentı öçen dä bu ciñel kileşü tügel. Ämma bu kileşü zarur. Bu kileşü ike yaqnıñ da xalıqlarına yardäm itäçäk" dide Bush.
Bu kileşü AQŞ kongresında raslanğanğan oçraqta sivil atom texnologiälären Hindstanğa satu öçen yul açaçaq. Bu kileşü nigezendä şulay uq Hindstan qayber atom qorılmaların xalıqara tikşerülärgä açarğa tieş bulaçaq. Qayber hind millätçeläre isä moña kisken qarşı çığa.
Kileşü yäşeren räweştä atom qoralına iä bulğan Hindstan belän anıñ bu ğämälen oşatmağan AQŞ arasındağı mönäsäbärlär öçen möhim dokument bulıp tora. Xäzer AQŞ administratsiäse Hindstan inde üzeneñ 150-200-läp atom çuqmarı belän atom qoralına iä bulğan illär klubına kerde häm bu çınbarlıqnı tanırğa kiräk di. Aq Yort Hindastannıñ atom qoralı programmasına qarşı toru öçen uñışsız bulıp çıqqan säyäsätne däwam itügä qarağanda töbäktäge demokratik däwlät bularaq anıñ belän yaxşı mönäsäbätlär qoru kiräk di.
Londondağı Xalıqara Strategik Tikşerenülär İnstitutınıñ atom mäs''äläläre belgeçe Mark Fitzpatrick "Bush Hinstannıñ atom energiäsenä moxtaclığın, andağı demokratiäne, atom texnologiäläreneñ baqşa illärgä sarqıp çığuına yäki satıluına yul quymawın, häm Hinstannıñ inde atom qorallı däwlät buluın isäpkä alıp şulay qarar itte" dide.
İqtisadı zur tizlek belän üsä baruçı Hindstan ğädäti yağulıqqa artıq bäylelektän qotılu, atom energiäsen qullanunı arttıru öçen könbatışnıñ atom texnologiäsenä iä bulırğa teli. Soñğı yıllarda Hindstannıñ yıllıq iqtisadıy üseşe 7 protsenttan artıp kitte. AQŞ administratsiäse Hindstan könbatış öçen üsä baruçı bazar bulıp tora dip isäpli. Qayber AQŞ säyäsätçeläre şulay uq Hindstan xärbi köçe belän Waşingtonnı borçuğa saluçı Qıtayğa kontr-balans bula alır ide dip ömetlänä.
Ämma Bushnıñ Hindstannı atom däwläte bularaq qabul itüe AQŞ Kongresında qarşılıqqa oçrarğa mömkin. 1978-nçe yılda qabul itelgän AQŞ qanunı Atom texnologiälären taratmaw kileşüen imzalamağan däwlätlär belän AQŞ arasında bernindi sivil atom xezmättäşlegen röxsät itmi. Häm bu qanun Bushqa bik zur qıyınlıqlar tudırırğa mömkin. Fitzpatrick qayberäwlär Hindstan belän bu yaña kileşü başqa illärgä dä, misal öçen İranğa yul aça dip isäpli di. Anıñ äytüençä, ul illär yäşeren räweştä atom qoralı yasağannan soñ berkön bezne dä kiçeräçäklär dip ömetlänergä mömkin.
"Bu kileşü AQŞnıñ soñğı 40 yıldağı säyäsätenä qarşı kilä. Atom xezmättäşlegen atom qorallarına iä bulmasqa kileşkän illär belän genä alıp barırğa röxsät itüçe xalıqara atom qoralların taratmaw kileşüenä qarşı kilä. Hindstan, Paqstan häm İzrail'' ul kileşügä quşılmadı häm şiksez Hindstan belän Paqstannıñ atom qoralları bar. Häm xäzer alarnı xalıqara normalarğa kertü problemağa äylände" di Fitzpatrick.
Kileşü xäzer Hindstannan AQŞ kongresına yul alsa, Bush üze şimbä könne Paqstanğa barırğa cıyına. Anda isä anı bötenläy başqa mäs''älälär kötä häm iğtibar üzägendä terrorğa qarşı suğış bulaçaq. Paqstannıñ terrorğa qarşı suğış frontı buluın assızıqlap bügen Karaçida ber intixarçı bomba şartlattı. 5 keşe, şul isäptän ber amerikan diplomatı hälak buldı. Şartlaw Paqstannıñ iñ zur şähärendäge AQŞ konsullığı häm Marriott qunaqxanäse yanında buldı. Bush bu höcüm Paqstan säfärenä tä''sir itmiäçäk dide.
"Terrorçılar häm üterüçelär minem Paqstan säfäremne tuqtata almıyaçaq. Minem Paqstan säfärem möhim säfär. Prezident Möşärräf belän terrorçılarğa qarşı köräşebezne däwam turında möhim söyläşü kötä. Häm anıñ bu köräştä üz isäbe dä bar. Terrorçılar anı 4 märtäbä üterergä tırıştı" dide Bush.
Bush Hindstanğa 1-nçe martta, aldan iğlan itmi genä Äfğänstanda tuqtalğannan soñ kilde. Hindstan tuqtalışı 3 köngä isäplängän.
Naif Aqmal, Praga.


text: Quşma Ştatlar, BMO İminlek şurasınıñ, atom programmasınnan baş tartmağan İranğa çikläwlär rezolutsiäseneñ yaña ölgesen xupladı. AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice “Frans press” agentlığına äñgämädä, Yewropa Berlege täqdim itkän bu dokumentnı İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzäse da xuplawnı ömetlänep kötüen belderä. Mäskäw bu rezolutsiä ölgesendä Rusiä belgeçläreneñ Buşerdağı atom elektr stansiäse tözüe turında telgä alınmawnı bigräk tä assızıqlap, anı xupladı. Küzätüçelär fikerençä, Mäskäw, Buşerdağı AES mäsäläsen rezolutsiädän töşerep qaldıru bäräbärenä bu dokumentnı xuplarğa rizalıq birgän.


text:
Qıtay aldında yaña problema: EV 71 çire tarala
Qıtaynıñ Fuyang qalasında virustan 22 bala ülde. Sälämätlek saqlaw räsmiläre xalıqnı tiz taraluçan bu çirdän saqlanırğa çaqırdı.
Qıtaynıñ sälämätlek saqlaw ministrlığı üzeneñ internettağı säxifäsendä böten vilayätlärdäge bülekçelärenä aşığıç çaralar kürergä quşuın yazıp çıqtı. Uzğan yıllarda da oçrağan bu virus bıyıl iñ küp taralıp epidemiä däräcäsenä citär digän borçılu bar. İñ awır aylar – yün häm yül ayları bulırğa mömkin.
Qul, ayaq häm awız eçe awıruı dip atalğan bu çir – yoğışlı çir, keşedän keşegä ul tökerek çäçräp tä yoğa ala. İñ tiz anı balalar eläkterä häm bu awıru baş mie yalqınsınuına kiterä ala, di belgeçlär.
Sälämätlek saqlaw ministrlığı belgeçe Li Şuang Jie, comğa könne televideniedä çığış yasap, bu çirne yoqtırğan olı keşelär üzläre awırmasqa da mömkin, ämma anı balalarğa yoqtırırğa mömkin, dip belderde.
Mart ayınnan birle Anhui vilayätendäge Fuyang şähärendä bu çirdän 22 bala ülgän. 1 mayğa awırğannarnıñ sanı 3300 citkän, alarnıñ 980ne – xastaxanädä, dip xäbär itelä. 60lap keşe awır xäldä, di tabiplar.
Kürşedäge tağın ike vilayättä awıruçılar sanı terkälgän, ämma anıñ da Enterovirus 71 çire buluın äle xäzer belgeçlär açıqlarğa tieş.
2 may comğa könne könyaqkönçığıştağı Guangdong vilayätendä yäş yarımlıq bala ülde. Bu inde çirneñ könyaqqa taba taraluın kürsätä, di tabiplar. Xinhua mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, balanıñ näq şul qul, ayaq häm awız eçe çirennän ülgäne açıqlanğan.
Bu xäbär Qıtay xökümätenä avgust ayında Olimpiä uyınnarına äzerlängändä genä tağın ber zur problema tudırdı.
Epidemiä 2003 yılda bulğan dönyağa şawlağan SARS çire taraluın iskä töşerde. Ul çaqta Qıtay ul çirneñ üzendä tarala başlawın yäşerep wazğiätne nıq qatlawlandırğan ide. SARS belän, yağni xalıqqa kübräk "qoş kizüe" bularaq bilgele bulğan çir belän 30lap ildä 8 meñgä keşe awırdı, 750läp keşe ülde.


text:
Ağulanğan Möslim awılın küçerü
50 yıl elek “Mayak” atom stansiäse şartlawdan zararlanğan Konşak rayonınıñ Möslim awılı turında soñğı yıllarda massaküläm mäğlümat çaralarında küp yazıldı, küp söylände. Rusiä parlamentınıñ ekspert törkemeneñ tikşergän näticäläre buyınça tuplanğan nurlanu dozası belän Möslim awılınıñ xäle kritik dip bilgelänä. Anda yäşäwçe xalıqnıñ effektiv ekvivalent dozası urtaça 28 ber, bu röxsät itelgännän 6 tapqırğa küberäk. Awılnıñ urtasınnan ağıp yatuçı Teça yılğası qullanu öçen genä tügel, anıñ yänäşäsendä yäşäw öçen dä zararlı ikäne xökümät citäkçelärenä küptän bilgele.
“ Äle dä Mayaq atom stansiäsendäge susaqlağıçtan andağı dambalar aşa yıl sayın 10 million kubometr sıyıq radiaktiv qaldıqlar Teça yılğasına elägä” , - di yäşellär xäräkäte oyışmasınıñ citäkçese Dar''ya Morozenkova.
Ütkän yılnı Mayaq atom stansiäseneñ direktorı Vitaliy Sadovnikovqa cinayät eşe dä quzğatıldı. Ul sıyık atom qaldıqlarınıñ yılğağa elägüen belsä dä, bu problemanı xäl itü öçen aña aqça birelsä dä, ekologik iminlek çaraların kürmägän.
Ä “Mayaq” atom stansiäseneñ tirä-yaqnı pıçratuı, xalıqnı ağulawı 1949 yıldan birle däwam itä. Sovet ileneñ kapitalistik illär belän uzışıp qorallanu yıllarında tözelä bu atom stansiäse. Berniçä yıllar buyı bernindi susaqlağıçlar da tözemiçä, radiaktiv qaldıqlar turıdan-turı yılğağa ağızılalar. Distä yıllar buyı Çiläbe ölkäse xalqı ğına tügel, kürşe Kurgan ölkäse xalqı da zararlanğan yılğadan zıyan kürälär. Ä inde 1957 yıldağı şartlawdan soñ Çiläbe häm Sverdlau ölkäläreneñ 42 toraq punktları radioaktiv bolıt belän qaplana. Barınnan da bigräk yılğa buyına urınlaşqan Möslim awıl xalqı zıyan kürä häm bu xäl älegä qädär däwam itä ide.
Rosatomnıñ citäkçese Sergey Kirienqo soñğı yartı yıl eçendä öç tapqır Kön''yak Uralda bulıp kitkännän soñ, nihayät, radionuklidlar belän zararlanğan Teça yılğası buyında urınlaşqan Möslim awılın küçerergä digän qarar qabul itelde. Başta Möslim awılınıñ yılğa buyında urınlaşqan ike-öç uramın ğına küçerü turında süz bara ide. Awıl xalqı cıyınnarğa cıyılıp, imzalar cıyıp, barlıq awılnı küçerergä sorap Xökümät Dumasına da, minatomğa da, xätta prezident aparratına da möräcäğät itälär. “Yäşellär xäräkäte”neñ küpsanlı ictimaği oyışmaları da Mäskäwdä dä, Çiläbedä dä mitinglar oyıştıralar. Nihayät, Rosatomda xalıqnıñ sorawların işetälär, awılnı tulısınça ikençe urınğa küçerep, awıl mäydanın, Teça yılğasınıñ töben tazartu, yar buyların zararlandıru eşläre alıp barırğa digän qararğa kilälär. Bu yañalıqnı işetkäç, niçämä yıllar inde integep yäşägän Möslim awıl xalqınıñ quanuların, şatlanuların añlatıp beterep kenä bulmıy.
Möslim awıl xakimiäteneñ citäkçese, Färit Kurmaşev äytüençä, awıl xalqı bu yañalıqnı işetkäç, ital''yannar bötendönya çempionatında ciñüdän soñ niçek şatlansalar, Möslim awılı xalqı da şulay söyendelär di. Bu waqiğanı niçä yıl köttelär, küpme cıyınnar cıyıp, qaylarğa ğına möräcäğät itmägännär ide awıl xalqı, di. Ber-ike uramnı ğına tügel, böten awılnı küçerergä dip, xökümät tarafınnan strategik döres xäl itelgän, di ul. Awılnı küçergäç, barlıq yortlar da sütelep, bu mäydanda bernindi xucalıq eşläre alıp barılmasqa tieş , - dip süzlären däwam itä Färit Kurmaşev.
Şulay itep awıl xalqına berniçä variant täqdim itelä. Här yort başına berär million sumlıq sertifiqat birelä, qayda teläsälär, şunda üzläre yort yäki kvartira satıp ala alalar, yä bulmasa äzer yortlarğa küçärgä mömkin bulaçaq. Ber yortta berniçä ğailä torsa da, qarar buyınça, ber yort qına bireläçäk.
Xakimiät citäkçeläre Yaña Möslimne awıldan 1,5 çaqrım ğına urınlaşqan Möslim stansiäsendä tözergä digän qararğa kilälär. Anda proyekt buyınça yortlarğa suıq su, cılı su, gaz belän yortnı cılıtu da ütkäreläçäk, 200 urınlıq yaña mäktäp, 140 urınlıq balalar baqçası, munça, mäçet, poçta, bol''nitsa salu da planlaştırılğan dilär. Balalar cäyge essedä zararlanğan Teça yılğasına su töşergä yörmäsennär öçen mäktäp belän yänäştä basseyn salu da qaralğan. Yortlarnı ağaçtan, kirpeçtän yäki metalsaydingtan salaçaqlar. Älegä proyekt eşläre alıp barıla, yaña yortlar salaçaq oyışma belän kileşülär tözelä. Ölkä citäkçeläreneñ äytüençä, fevral'' soñına kileşülär tögällänep, nindi tiptağı yortlar, qayda salınaçağı xäbär iteläçäk.
Bu proyektnı tormışqa aşıru öçen Rosatom 600 million sum aqça küçerde dä inde. Ölkä xaqimiäte yaña tözeläçäk awılda sotsial'' infrastruktura: mäktäp, balalar baqçası, bol''nitsalar tözü öçen 450 million aqça büläçäk. Ğadättän tış xällär ministrlığı MÇS ta 350 million sum aqça küçeräçäk.
Möslim awılında xalıqqa añlatu, kiräkle dokumentların döres äzerlärgä yärdäm itü öçen mäğlümät üzäge dä açıldı. Anda xoquqçılar, bank xezmätkärläre, ölkäneñ terkäw palatasınnan xezmätkärlärlär xalıq öçen buşlıy añlatu eşlären alıp baralar.
Awılda 741 yort isäplänä, alarnıñ barsıda qanun buyınça yort xucalarınıñ şäxsi milke bularaq terkälgän bulırğa tieş. Awılda yäşäwçe 52 yäşlek Fatima Waleeva äytüençä: “bez inde niçämä yıllar buyı xökümätneñ ışandıruların kötep arıp betkän idek. Niçämä yıllar awılnı küçerü turında kileşülär barğançı, awılda altınçı zıyarat açıldı, - di. Xäzer ülemgä dip cıyğan aqçalarıbıznı, öyne şäxsi milekkä küçerü öçen totabız inde. Moña 8 meñ tiräse aqça kiräk. Şulay da, nihayät bu küçerü turındağı qarar tormışqa aşırılır, xökümät citäkçeläre tağın kire uylamaslardır dip ışanabız”, - di.
Awıl xalqına uylarğa beraz waqıt birelä; ölkädä qalırğa telilärme, ällä ikençe cirgä küçep kitärgäme uyları? Ber aydan soñ awıl buyınça soraw ütkärelä häm soraw näticäläre buyınça yaña poseloknı qayda tözü bilgelänä.
Xakimiät citäkçeläre Yaña Möslim awılın Teça yılğasınnan ber yarım çaqrım ğına urınlaşqan Möslim stansiäsenä küçerergä digän qarar qabul itälär. Kottedjlar salınğan Yaña Möslim awılına küçärgä teläwçelär 283 xucalıq, xökümät subsidiäsenä sertifikat alıp, toraq mäs’äläsen üzläre xäl itärgä teläwçelär 400 gä yaqın xucalıq dip xäbär itälär. 15 ğailä rayon üzägenä Konşakqa küçärgä teläk belderälär, alar öçen 24 kvartiralı yort salına da başlağan, dilär.
Bu xäbärne işetkäç awıl xalqı tağın da rizasızlıqların belderep yöri başlıylar, çönki şul uq zararlanğan awıldan yıraq kitmiçä qalırğa teläwçelär sanı döreslekkä turı kilmi. Awıl xalqınıñ yaña salınğan äzer öylärgä küçärgä teläkläre bulsa da, barı tik Möslim stansiäsenä tügel. Çönki mallar şulay uq zararlanğan yılğa buyında kötüdä bulıp, şul yılğadan su eçäçäklär.
Awıl xalqı cıyınğa cıyılıp, Çiläbe şähäre yanındağı poseloklarğa küçärgä digän kileşügä kilälär. İnitsiativ ber törkem awılnı küçerep salu öçen üzläre urın ezläp yöri başlıylar. Çiläbe şähäreneñ yänäşäsendäge Kremen küle awılınıñ munitsipal'' xakimiät citäkçeläre belän kileşälär. Rosatom citäkçese Sergey Kirienkoğa, anıñ yärdämçese İğo Konıyşevqa Kremen küle citäkçeläre belän kileşülär bulğanlığın xäbär itep, şunda yortlar salunı finanslarğa başlarğa sorap Mäskäwgä xat ta yullıylar. Bu uñay kileşülärdän awıl xalqı tağın şatlanalar, läkin şatlıqları ozaqqa barmıy.
“Ölkä xakimiäte citäkçeläre xalıqnıñ sorawın işetäseläre kilmi, alar Möslim awıl xalqı öçen üzläre xäl itälär. Ä ölkä xakimiäte öçen şähär yanındağı poselokta yortlar saldıru qimmätkäräk töşkänlektän, awıl xalqınıñ teläge belän kileşä almıylar.
Awıl xalqı tağın da cıyınnar oyıştırıp, törle instansiälärgä, massaküläm mäğlümat çaralarına möräcäğät itälär. Bu sorawları niçek xäl iteler, älegä bilgesez.”Ber-ike ğailä genä Möslim stansiäsenä küçärgä riza bulsa, alar öçen yort salaçaqbız, ä qalğannar aqçalata alırğa mömkin. Berkemne dä mäcbüri berqayda da küçermäyäçäklär”, - di atom energiäse federal'' agentlığı citäkçeseneñ yärdämçese İägor Konıyşev.
Möslim awılın küçerergä digän soraw 1993 yılda uq qabul itelgän bulsa da, menä 13 yıldan soñ ğına uñay xäl itelä başlağan ide, tağın berazğa tuqtap qaldı. Ütkän yılnıñ berençe dekaberendä Sergey Kirienko Çiläbe ölkäsenä çirattağı kilüendä Möslimne küçerü proyektı start alğan ide, berençe dürt xucalıq aqçalata subsidiä öçen sertifiqatlar alğan idelär. Şunıñ belän älegä bu programma tağın tuqtap qaldı. Küp ğailälärneñ subsidiä alasıları kilmi, çönki xäzer ber millionğa kvartira, yä bulmasa yort satıp alu mömkin tügel, ä zararlanğan Teça yılğasınnan ber yarım çaqrım yıraqlıqtağı Möslim stansiäsenä dä küçäseläre kilmi.
Rosatomnıñ citäkçese Sergey Kirienko soñğı kilüendä tiz arada Kön''yaq Ural atom stansiäsen tözep beterergä digän qararnı da iğlan itä. Bu Rusiäneñ energiä obyektların tözü buyınça general'' planına kertelgän, dide ul.
Bu stansiäne tözü 1991 yılda Çiläbe ölkäsendä referendum ütkärelep, xalıq qarşı bulğanğa tuqtatılğan ide. 15 yıl ütkäç, xalıqnıñ fikere belän qızıqsınmıyça, xökümät organnarı tiz arada tözeleşne yañadan başlap cibäräçäklär.
Luiza Zakircan, Çiläbe


text:
Fransiä Yevropa Berlege konstitutsiäsen kire qaqtı. Bu Berlek kiläçägenä nindi täsir yasıy ?
Fransiä yäkşämbedä ütkärelgän referendumda Yevropa Berlege konstitutsiäsen kire qaqtı,yuq tawışı birde.Yevropada şok dulqını qaytavazı däwam itä. Ber närsä dä elek bulğan kebek bulmayaçaq, monısı açıq... Yevropa Berlegeneñ könçığışqa taba kiñäyü säyäsäteneñ däwam itüe şik astında . Bigräk tä Törkiäne küzdä totqanda Fransiä referendumı Yevropanı mängelekkä üzgärtkän buluğa oşıy
Leurdyk(audio)
Bez äle yaña säyäsi möhittä, Yevropa turındağı söyläşülär ber qayçan da eleke kebek bulmayaçaq.Yevropanıñ berleşü protsesı bu mizgelgä qädär başlıça Yevropa säyäsi elitasınıñ protsesı ide,
Xäzer bu protesessqa uramdağı keşelär qatnaştı şunlıqtan yevropanıñ kiläçäktäge berläşü protsesı başqaraq bulçaq,küpkä demokratraq cillär isäçäk. Çärşämbe könne Niederlandta ikençe referendum ütkärelä. Anda da qarşı tawış bireläçäk dip kötelä.Fransuzlarnıñ konstitutsiägä yuq dip äytüenä törle faktorlar şulsanda konstitutsiä Fransiäneñ sotsial iminlek sistemenä zarar kiterer digän qurqu säbäp buldı.Belgeç Leurdyk fikerençä Yevropa Berlegeneñ bik tizlektä könçığışqa taba kiñäyüe Ukraina, Moldova könbatış Balkan häm Törkiäneñ äğzalıq öçen çiratta toruları fransuzlarnı qurqıttı. Ber dä kötelmägändä berlekkä 10äğza östälep äğza illär sanı 15tän 25kütärelde.Fransiä xalqınıñ küpçelege öçen bu töp faktor ide häm Niederlandtta bu turıda debatlar bara .Brüsseldä Yevropa Säyäsäte Tikşerüläre Üzägendä ölkän analitik Marius Vahl fransuzlar bigräk tä Törkiäneñ kerü mämkinçelegenä borçıldı Bälkim dä Ankara belän äğzalıq söyläşüläre 3.üktäberdä başlatılmas dide Ayruça Germaniädä ğomumi saylawlarnıñ ber yıl irtäräk ütkärelüe häm konservativlarnıñ eş başına kilü ixtimaleneñ bik yuğarı buluın töreklär dä belä.Germaniä konservativları Törkiä äzğalığına qarşı
Vahl(audio)
Sonğı ber ike ayda töreklär nıq kire qaqsa da reforma protesesın alar elek bulğan kebek qızu alıp barmıy
Bu tendensiä däwam itsä , Vahl Yevropa Berlege moñı sıltau itep qullanıp Ankara belän äğzalıq söyläşülären başlaunı kiçekteräçäk di . Franszular mart ayında konstitutsiälärenä üzgäreş kertte . Şulay itep Bolgarstan belän Rumıniä Berlekkä alınğannan soñ här yaña äzğa öçen xalıq fikrenä möräcäğät iteläçäk-referendum ütkäreläçäk. Kiçäge referendumda bu tözätmä bernindi rol uynamadı. Bälkim dä hiç bulmağanda teoriädä Yevropa Berlegenä ber genä dä yaña äğza qabul itelmiäçäk. Bilgele bulğança äğzalıqqa alınaçaq yaña il barlıq illär parlamentları yäki referendumda raslanırğa tieş. Ämma dä läkin Yevropa Berlegendä 50yıl eçendäbik küp tiskäre ağımnar buldı,şunlıqtan älege wazğiätne dä artığı belän dramatikläşterergä kiräkmi.
Leurdyk (audio)
Bu Yevropanıñ berläşü protsesınıñ azağı tügel, bu nindider çağılış tabaçaq, tuqtalıp toraçaq , ämma min ber aradan soñ berleşü protsesı däwam itäçäk dip ışanam.
Vahl da Yevropa Berlege konstitusiä bulmıy torıp ta eşlären alıp bara ala .Konstitutsiä Yevropa integratsiäseneñ nigezen üzgärtmi di. Fransuzlarnıñ yuq dip tawış birüe , Germaniädäge saylawlar ,Yevropa iqtisadınıñ aqrın üsüe, Berlekneñ aqça berämlege yevronıñ bäyäseneñ nıq töşüenä kiterä ala. färidä xämit


text:
Riad şartlawları öçen Äl-Qaidä ğäyeplänä. Ni öçen xädäf itep ğäräplär saylanğan?
Soñğı mäglümätlärgä qarağanda Söğüd başqlasında bulğan intihar xöcüm näticäsendä 17 keşe xäläk bulğan, 100-dän artığı yaralanğan. Qorbannarnıñ kübese çit ildän kilgän ğäräplär. Söğüd räsmiläre bu xöcüm artında Äl-Qaidä toruwın belderä. Ämmä xädäf itep ni öçen möselmannar saylanğanı äle dä soraw bulıp qala
Tik menä ni öçen xöcümçelär xädäf itep möselmannarnı saylağan – bu soraw älegä cawapsız qala. Riadnıñ şartlaw bulğan Muhaya bistäsendä, nigezdä, kürşe ğäräp illärennän kilgän ğailälär yäşägän. Qorbannarnıñ kübese näq menä ğäräplär. Ägär Äl-Qaidäneñ doşmanı Könbatış yä Söğüd patşası ikän, ni öçen ber ğönahsız ğäräplärne üterergä, dip baş wata räsmilär. Söğüd Ğäräpstanınıñ Britaniädäge ilçese şahzadä Turki Äl-Fäyzal bu turıda menä närsä uylıy:
Audio (Turki Äl-Fäyzal)
"Minemçä, bu çarasızlıqtan kilä. Äl-Qaidäçelär xäzer Söğüd xökümäteneñ köçle basımı astında. Soñğı 6 ayda küp kenä keşe qulğa alındı, alarnıñ qoralları tabıldı. Şuşı wazğiättä alar äle dä närsägä dä bulsa sälätle ikänen kürsätergä teli."
Maynıñ 12sendä Riadta näq şul ısulda başqarılğan xöcüm näticäsendä 35 keşe xäläk bulğan ide. Şul isäptän 8 amerikan watandaşı. Söğüd räsmiläre bu xäcüm öçen Äl-Qaidäne ğäyepläde häm aña qarşı kompaniä başladı. Küptän tügel Mäkkädä bulğan bäreleş waqıtında Äl-Qaidäçe dip sanalğan ike keşe üterelde. Düşämbedä Riadqa kilgän Quşma Ştatlar däwlät sekretare urınbasarı Richard Armitage, Söğüd xökümäteneñ bu tırışlığına xuplaw belderde.
Audio (Richard Armitage)
"Söğüd iminlek köçläre yözlägän terrorçını taptı, alarnı qulğa aldı, yuq itte, oyaların cimerde. Zur külämdä qoral häm şartlatçıq tabıldı. Şul isäptän şartlatqıç tutırılğan Qor''an kitapları."
Richard Armitage soñğı xöcümne dä Söğüd xäkümäten bärep töşerergä telägän Äl-Qaidä başqarğan dip sanıy. Ämmä London İnstitutında Yaqın könçığış belgeçe Daniel Neep, Äl-Qaidä süzen qullanğanda saq bulırğa çaqıra. Bu süz kübräk xöcüm başqaru ısulına qarıy di ul, gärçä çeltärneñ üzen nıqlı strukruralı, ber bersenä buysınğan öleşlärdän torğan berdäm oyışma dip atap bulmıy. Soñğı xäcümgä kilgändä, Neep fikerençä, monda beryulı berniçä säbäp bar:
Audio (Daniel Neep)
"Beryaqtan bu Söğüd belän Könbatış arasına çöy qağu, beryaqtan Söğüdkä eşä kilgän çit il keşelären qurqıtu, östäwenä çit il keşelärenä qarşı başqarılğan xöcüm kübräk iğtibar cälep itä."
Bilgele bulğança, 2001neñ 11 sinätberendä Amerikan şähärlärenä xöcüm yasağan 19 keşeneñ 15e söğüdlär ide. Bu Washington belän Riad araısnda mönäsäbätlärneñ bozıluına kitergän ide. Şuşı yıl başında Quşma Ştatlar Söğüdtäge ğäskären çığaraçağın belderde. Daniel Neep süzlärençä, soñğı xöcüm Söğüd patşası ğailäsenä kisätü bulıp tora. Yänäse, Amerikan ğäskärläre kitkän oçraqta ta, patşa ğailäse tınıçlıqta qalmayaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text: Şulay itep, Tatarstanda uqıtuçılar, tabiplar qarşılıq aksiälärendä qatnaşmadılar, uramnarğa çıqmadılar. Küptän tügel ber populyar gäzit yazıp çıqqança, bezneñ xalıq aşarına bäräñgese-ipie bulsa, tormıştan zarlanmıy, äybät yäşibez, di. Gärçä Tatarstanda da büdjet sisteması xezmätkärläreneñ, uqıtuçılarnıñ, tabiplarnıñ xäle şul ğomümrusiädäge kebek oçın-oçqa yalğap barırlıq bulsa da. Şulay da, pänceşämbe könne hönärlilär berlegeneñ matbuğat üzäge “respublika büdjetçıları öç könlek ğomümrusiä qarşılıq aksiälärendä qatnaşmasalar da, Tatarstannıñ barlıq mäğärif, sälämätlek saqlaw häm mädäniät kollektivlarında bötenrusiä aksiäsendä qatnaşuçılarnı xuplap, cıyılışlar ütkärelde, imzalar cıyıldı”, dip xäbär itte. Bu kollektivlarnıñ 6 keşelek delegatsiäse Mäskäwgä kitkän. Alar hönärlilär berlegeneñ 28 fivraldä Mäskäwdä xökümät yortı qarşında böten xalıq cıyını aldında ütkäreläçäk matbuğat oçraşuında qatnaşaçaqlar. Biredä süz büdjet ölkäse xezmätkärlärenä xezmät xaqı sistemasın reformalağanda, däwlät garantiäse statusın saqlap qalu turında baraçaq. Ä inde xezmät xaqına yäşäwçelärneñ tormış däräcäse turında närsä söyläner, älegä bilgesez. Härxäldä, şuşı qarşılıq aksiäse aldınnan tormış däräcäseneñ iñ möhim kürsätkeçe, keşe ğömere ozınlığı turında respublika mäğlümat çaralarında da süz şaqtıy quyırdı.


text: Başqortostan Europa ildäre menän xeźmättäşlekte artaban üstereü häm nığıtıu yünäleşendä anıq saralar kürä. Kilähyı aźnala respublika parlamentı spikerı Konstantin Tolkaçev yetäkselegendäge delegatsia Çexiä häm Slovakiäğa säfär qılasaq. Unda Başqortostandıñ bıl ildär menän sawźa- iqtisadi xeźmättäşlegen nığıtıu buyınsa höyläşeüźär uźğarıu, predpriatie-firmalar menän fayźalı kileşeüźär töźöü niätläşterelä. Delegasia sostawında ximia, neft ximiahı, maşínalar eşläü, aźıq- tülek, medisina, sänäğät tarmaqtarı predpriatieları väkildäre bulasaq.


text:
Ufada Tellär komissiäse utırışı ütte
Komissiäneñ çirattağı utırışın Başqortstan witse-premerı, BR mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev açtı häm alıp bardı. Utırışta töp süz Başqortstandağı ğomum belem birü mäktäplärendä şuşı uqu yılınnan başqort telen däwlät tele bularaq, barlıq mäktäplärdä dä, barlıq millät balalarına da uqıta başlaw xaqında bardı. Älege mäsälä buyınça süzne Başqortstan mäğärif ministrı Zöhrä Räxmätullina aldı. Näq menä Mäğärif ministrlığı bıltır noyäbr ayında uq barlıq mäktäplärdä dä hämmä millät balalarına başqort telen mäcbüri uqıta başlaw xaqında qarar qabul itkän ide. Öleşçä ul äle yaña ğına tämamlanğan uqu yılında uq tormışqa aşırıla başladı. “Ä yaña uqu yılınnan, 1 sentäbrdän bu qarar tulı külämdä ğämälgä quyılaçaq, - dip belderde Zöhrä Räxmätullina. – Başqort tele barlıq mäktäplärdä dä berençe sıynıftan alıp 11 sıynıfqa qädär, töbäk qomponentı isäbenä, atnasına ikeşär säğät uqıtılaçaq. Monıñ belän başqa däreslärgä zıyan kilmäyäçäk”.
Zöhrä Räxmätullina äytüençä, Başqortstan Xökümäte, başqort telen tizlätelgän häm köçäytelgän räweştä uqıtu öçen, tieşle bulğan kitaplar, däresleklär häm metodik äsbaplar näşer itü maqsatında, östämä finanslar bülgän. “Cämğıse 23 isemdäge kitap häm äsbap çığaru qaralğan bulsa, bügenge köngä şularnıñ 14e çıqtı da inde, - di mäğärif ministrı. – Xäzerge waqıtta başqort tele häm ädäbiätın uqıtuçılar äzerlänä. Bıyıl yuğarı häm urta maxsus uqu yortların tämamlağan 300gä yaqın belgeç başqort tele uqıtuçıları safın tulılandırdı. Alarnı toraq belän täemin itü öçen, rayonnar häm şähärlär xaqimiätläre başlıqlarına kürsätmä citkerelde”.
Şulay itep, bıyılğı sentäbr ayınnan Başqortstan mäktäplärendä härber bala, urısmı ul, tatarmı, çuaşmı, niğırmı - berençe sıynıftan uq başqort telen öyränä başlayaçaq. Bu xaqta äle uzğan kiñäşmägä yomğaq yasap, Başqortstan Xökümäte räise urınbasarı, mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev kisterep äytte häm Rusiä Konstitutsiä mäxkämäseneñ Tatarstanğa qağılışlı qararın misal itep kiterde.
İlişev – Menä kiçä genä Rusiä Konstitutsiä mäxkämäse qarar çığardı Tatarstan buyınça. Anda Xapuğıyn digän ber ata keşe üz balasına tatar telen uqıtuğa riza bulmıyça mäxkämägä birgän ide. Ämma Tatarstannıñ tatar telen däwlät tele bularaq mäktäplärdä uqıtırğa xoquqları bar digän qararnı çığardı Konstitutsiä mäxkämäse. Bu xäl bezneñ Başqortstanğa da qağıla.
Äye, bu uqu yılınnan Başqortstan mäktäplärendä başqort tele däwlät tele bularaq, här millät balasına motlaq uqıtıla başlıy. Älbättä, bu eş ciñel genä tormışqa aşırıla başlar, dip uylaw berqatlılıq bulır ide. Uzğan uqu yılında uq bu başlanğıçqa qarşı çığu oçraqları küzätelde. Üz balalarına mäcbüriläp başqort telen öyrätügä qarşılıq belderep, ruslar da, tatarlar da, başqa millätlär ata-anaları da mäğärif büleklärenä häm mäğärif ministrlığına möräcägät itkän ide. Ämma ul çaqta äle başqort telen uqıtunı taläp itü xäzer quyılğanı kebek qatğıy tügel ide.
Başqortstan xaqimiätläre bu eşne üzläre dä qatı qontrol' astına alğaç, başqort telen uqıtu eşlärenä älläni qarşılıq kürsätüçelär bulmas, digän farazlawlar da bar. Ämma bu fiker belän respubliktağı tatar milli xäräkäte wäkilläre kileşmi. Yuq, alar Başqortstan mäktäplärendä başqort telen öyrätügä qarşı tügel, ämma alar başqort telen uqıtu tatar tele isäbenä alıp barılırğa mömkin häm tatarça belem birü tämaman beterelergä mömkin dip qurqa.
Annan, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise Ramil Bignov süzlärençä, bu mäsälädä Tatarstan belän Başqortstannı çağıştıru bik ük turı kilep betmi. “Tatarstanda tatar telen uqıtu, asılda tatar telen bötenläy belmägän ruslarğa häm başqa millätlärgä kiräk eş, bu alarnıñ üzlärenä faydağa ğına bula, - di Ramil Bignov. – Ämma Başqortstandağı tatarlar başqort telen bolay da üz ana telen belgän kebek belä. Şuña da anı tağın östämä däreslär birep tatar balalarına uqıtu waqıt äräm itü genä. Döres, bälki tatar balaları arasında da küpmeseder, başqortçanı bik töple üzläşterergä telider. Andıylar bar ikän, üz ixtıyarı belän öyränsen äydä”.
Ramil Bignov süzlärençä, Başqortstan tatarları respublikta tatar mäğärifen saqlap qalu öçen bar köçen salaçaq. “15 iyüldä bez Ufada respublik tatarlarınıñ zur cıyının ütkäräbez, - di Ramil äfände. – Anda barlıq tatar rayonnarınnan da tatar milli xäräkäte wäkilläre häm möğallimnär çaqırıla. Äle bu cıyınğa wäkillär saylaw öçen, töbäklärdä cıyılışlar ütä. Anda saylanğan keşelär üz rayonnarındağı tatar mäktäplärendäge xällär turında mäğlümatlar äzerläp alıp kiläçäk”.


text:
İldar Nizamov: “Azatlıq” retranslyatsiäse tuqtatılu xäbäre qış köne yäşen suqqan kebek buldı”
10 yıl buyı “Azatlıq” tapşıruların “Tatarstan” däwlät radiosı, annarı “Yaña ğasır” respublika xalqına işetterep tordı. Retranslyatsiäne tuqtatu turında qarar “Yaña ğasır” kanalı citäkçeläre tarafınnan qabul itelde. Moña anı radio tapşırularnı tikşerep toruçı federal' agentlıq tarafınnan lısenziälärne tärtipkä kiterü kiräklege turındağı kisätmäse mäcbür itte. Şul uq waqıtta 10 yıl buyı cirle kanallarda “Azatlıq” radiosın tıñlarğa künekkän tatarstanlılarnıñ mänfägate isäpkä alınmadı. Bu turıda Qazan studiäse şaltıratqan tıñlawçılar, radiobıznıñ internet säxifäsenä xatlar yazıldı.
Filologiä fännäre doktorı, Qazan universitetı professorı İldar Nizamov bu turıda menä närsälär äytte.
“21 fevral'dä – Xalıqara ana tele könendä “Azatlıq” radiosı tapşırularınıñ “Yaña ğasır” kanalınnan 1 marttan tuqtatıluı xäbäre küp kenä radiotıñlauçığa qış köne yäşen suqqan kebek buldı. Säbäben dä älegä dälilläp, töşenderep tormadılar. Ä bit aptıraşta qaluçılar, bulaçaq yuğaltuğa ğacizlänüçelär az tügel ikän. Bügen menä studentlar, ğalimnär arasında da bu küñelsez xälgä borçıluçılar oçrap tordı. “Azatlıq” bügen tatar xalqınıñ iñ abruylı, iñ tıñlana torğan radiosı. Ayırıp äytäbez, Tatarstan xalqınıqı ğına tügel, ä böten dönya tatarlarınıqı. Bügen dä ul xalıq belän, tatarğa tuğrı xezmättä. Näq menä milli canlı bulğanğa. Milli üzañ tärbiäläw dä, millätneñ, anıñ teleneñ yazmışın, kiläçägen kön sayın, här tapşıruda tirän eçtäşlek belän qayğırtıp kilä. Milli qısunıñ iñ ayusız könnärendä, äytik, Tatarstannıñ suverenlığı öçen, tatar teleneñ Tatarstanda häm Başqortstanda däwlät tele statusı köräşendä, xäl itkeç könnärdä “Azatlıq” xalıqnıñ äydämanı, ilhamçısı buldı. Ul könnärdä cämäğät oyışmaları, xätta däwlät citäkçeläre dä añarda teräk taptılar, tayandılar. Aña däwlät radio kanallarında urın birdelär. Ä menä milli möstäqillek köräşe xäräkäte tatar telen däwlät tele itü öçen çın eş sülpänderelgäç, bu qiblağa haman tuğrı qalğan tınğı belmägän, qurçaq uyınnarın kisken tänqitläp kilgän radio kiräkmäs bulıp bara. Anı başta Tatarstan radiosınnan, annarı menä “Yaña ğasır”dan qısıp mataşalar. Gärçä yäş radio “Yaña ğasır” üze añardan telebez belän osta eş itärgä, waqıtnıñ qäderen belergä, tıñlawçı mänfägaten belergä häm yaqlarğa, ğomumän küp närsägä öyräner alır ide. Küptän küzätep kiläm, tıñlawçılarnıñ baytağı “Azatlıq”nı “Yaña ğasır”nıqı dip tanıy ikän. Tege yäki bu uñışlı tapşırunı telgä alğanda, ul “Azatlıq”nıqı bulıp çığa. Bügen kilep “Azatlıq”nı uylamıyça, aşığıp tibärergä cör’ät itkän yäş radioğa monı iskä alırğa ide. “Azatlıq”nıñ turı, ğädel süze kemgäder oşamıy dip, ul yararğa tırışmıy dip anı tibärep “Yaña ğasır” zur xata yasamasın ide. Anıñ citäkçeläre, ğomumän däwlätebez citäkçeläre dä bu xaqta uylanırlar. Xalıq telägen qänäğätländererlek adım yasarlar dip ışanıp qalabız. ”
Professor İldar Nizamovnıñ fikerläre menä şundıy. Süz irege häm keşe xoquqları moña qädär Tatarstanda tupas räweştä bozıla digän mäğlümat işetelmägän ide. Xäzerge wäzğıät illär häm cämğiätlär arasındağı tınıç añlaşuğa yaña kirtälär tudıra. Kilep çıqqan şartlarda “Azatlıq” radiosınıñ Qazan bülege Respublika xakimiäteneñ, Prezentınıñ yärdäme, xakimiät orğannarınıñ bu mäsläne döres añlawına ömetlänä. Şulay da radiotıñlauçılarğa “Azatlıq” radiosın tıñlar öçen kiräk bulğan böten mömkinleklärne ezlärgä täqdim itäbez. Alar qısqa dulqınlı radioalgıçlar, internet häm başqa çaralar. “Azatlıq” materialları belän qızıqsınğan gazeta, FM dulqınnardağı redaksiäläreneñ yärdämnären häm täqdimnären kötäbez. Şulay uq “Yaña ğasır” kompaniäse belän xezmättäşlekne däwam itügä dä ömet itäbez. Efir dulqınnarında 54 yıl yañğırawçı “Azatlıq” tıñlawçıları belän ayırılışırğa telämi. Rimzil Wäli


text:
Başqortstanda waqıtınnan alda saylawlar bulırmı?
Mäskäw türäläre xaqında eç serlären açıp salğannan soñ, mäqälä autorı Rusiä töbäklärennän häm alarnıñ citäkçelärennän dä ğäyep ezli başlí. Mäqäläseneñ «Minı regionov», yäğni «Töbäklär şartlatqıçları» dip isemlängän öleşendä jurnalist Başqortstan belän Tatarstannı da şeltäläp ala. Tatarstan prezidentın iseme belän ük atamasa da, Başqortstan citäkçese Mortaza Räximovnıñ isemen tiskäre yaqtan telgä ala. Şunnan ber özektä mondí süzlär bar:
"Başqortstanda, mäsälän, federal üzäk yañadan urındağı citäkçe Räximov belän urtaq tel tapqan kebek ide. Xätta aña yañadan prezident bulıp saylanu mömkinlegen dä birdelär. Ämma bu töbäktä bügenge köndä ığı – zığılar köçäygännän köçäyä. Tatarstandağı häm Başqortstandağı säyäsi elitlar yaqın yıllarda ozaq citäkçelek itkän älege xaqimnärne almaştıru öçen äkrenläp äzerlek alıp bara. Üzlären häm üz baylıqların, aqçaların saqlap qalu maqsatında, urındağı mağnatlar mölkätlären çit illärgä küçerä."
Mäskäw basmalarında töbäklär citäkçeläre xaqında törle imeş – mimeşlär eş qına basılıp tora. Mintimer Şäymievkä bik awır qağılmasalar da, bu cähättän Mortaza Räximovqa tayaknıñ yuan başı yışraq töşä. Äle «Mosqovskiy qomsomoles» gäzitendä basılğan mäqälä dä Başqortstan prezidentı küñelenä sarı may bulıp yatmastır, möğäyen. Soñğı atnalarda Başqortstanda bıyıl waqıtınnan alda prezident saylawlar kampanísı başlanaçaq, digän süzlär quyıra başladı. Dimäk, Räximov äfände xaqında törle ruxta yazılğan mäqälälär sanı da artuı ixtimal.


text:
Esiktegi Eñbekşiqazaq awdandıq sotı Jibek Mwsïnovanı zorlağan sottalwşılarğa qatıstı ükim şığardı, dep xabarlay`dı Tengrinews.kz.
«Asxat Bektursın 10 jılğa dey`in, Almas Ermekov 9,5 jılğa dey`in, Erbol Ermekov 7,5 jılğa dey`in, al Eltay` Nurbol 9 jılğa dey`in bas bostandığınan ay`ırılsın», - dedi sot ükimin oqığan swdʹya Erlan Bay`moldïnov.
Osığan dey`in Esikte jappay` zorlaw oqïğasına qatıstı sot tergewiniñ qay`ta jürgiziletini xabarlanğan bolatın.
Eske salay`ıq, bul oqïğa tamız ay`ında bolğan edi. Zorlanğan qızdıñ twıstarı älewmettik jelilerde onı 14 tamızğa qarağan tüni kafeden bawırımen birge şıqqan sätinde birewlerdiñ urlap äketkenin xabarlağan edi. Olarğa tört adam şabwıldağan delinedi, ekewi qızdı kölikke küştep otırğızsa, tağı ekewi bawırına şabwıl jasağan. Osıdan key`in bawırı oqïğa jay`lı twıstarına ay`tıp, key`in olar izdestirip, qız jatqan kölikti tawıp alğan.


text:
Omskida xacilar xörmätenä mäcles
Mäkkägä Xac qılırğa Omskidan bıyıl 13 keşe bardı. Uzğan atnada alar bu säfärdän isän-imin äylänep qayttılar. Comğa könne Xäyer-İxsan mäçetendä xacilar xörmätenä Qor'än aşı ütkärelde. Mäcleskä ike meñgä yaqın möselman cıyılğan ide. Şunsı iğtibarğa layık, anda ölkäneñ Tavriçanqa, Mosqalenqo, Tara, Sedel'nikovo rayonnarınnan häm xätta ölkä üzägennän 500 çaqrımlap yıraqlıqta bulğan Tevrizdan da möselmannar kilgän idelär. Xacilar xalıqqa täfsilläp xac qılu räweşe turında söylädelär, üzläreneñ anda tuğan xisläre belän urtaqlaştılar.
Xacda bulıp qaytqan Azat xaci häm Ğayşä xaciä Kurmanovlar, xacda baruları belän çiksez bäxetle buluları turında belderdelär, küñelem belän äle dä andamın dide Ğayşä xaciä, küz yäşläre aşa. Çığışlardan soñ Omski möxtäsibe Anwärbek xaci Cunıysov wäğäz söyläde häm bu könnärdä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiewnıñ 70 yıllıq yubileyı bilgelänüe turında iğlan itte, anıñ adresına küp kenä cılı süzlär yulladı, andıy keşelär dönya totqası digän süzlär äytte.
Annan soñ xacilar xalıqnı zäm-zäm suınnan awız itterdelär häm aş östälenä çaqırdılar. Rizıq muldan äzerlängän, mäcleskä kilgän bar keşegä dä citärlek ide. Aştan soñ xacilar belän irekle aralaşu bardı. Min Xac qılıp qaytqan Äxtäm abıy Şäripov belän äñgämä qordım. “Bolay da ışana idem, anda barıp dinebezneñ döres ikänenä nıqlap inanıp qayttım, şunıñ belän bäxetlemen,”- dide 67 yäşlek Äxtäm abıy.
Rozaliä Sayganova, Omski


text: Qazaqstan prezidentı Nursoltan Nazarbayıv Ukrainağa säfären däwam itä. Bugen ul , “Ukraina-Qazaqstan” bizness-forumında qatnaştı. Nazarbayıv Ukraina Prezidentı belän bergä matbuğat oçraşuın ütkärde. Viktor Yuşenko, Ul häm Nazarbayev neft ütkärgeçne ozaytıp Qazaqstan neften Ukrianağa birü mäsäläsenä yaqınayu turında belderede. Yuşenko äytkänçä, yaña transport yulın tözü, anı eşlätü mäsälären qarawçı eşlekle törkemne buldıru turında kileşengän. Ütkärgeç Odessa, Brodı, Gdanski aşa ütärgä tieş. Ukraina premyer-ministrı Viktor Yanukoviç, ütkän atanada, Yevropağa neftne Ukriana aşa quu maqsatı belän Ukraina, Rusiä, Azerbayjan, Qazaqstan qatnaşlığında konsortsium tözärgä täqdim itkän ide.


text:
Qırım Tatarları Torımşınnan
Yanı oquv yılı arfesinde Kamenkada qurulğan qırımtatar mektebini komissiya qabul etti. Mesele şunda ki, bu mektep keçken sene tantalı şekilde 1 sentyaberde prezident kelecek dep endi açılğan edi, lyakin o oylede çalışıp başlamayıp qapatıldı. Sebebi: qurucılar kerekli işlerni yapıp etiştirmegenler. İşte bır yıldan son Kamekadaki qırımtatar mektebi ekinci kere açılacaq. Mektep direktorı Nariman Ahmetov bildirgenine kore bu mektep bir smenalı mektep sınıflarda 18 talebe olacaq. Qırım tasil ministrı Aleksandr Gluzman Kamenkadaki mektep qırımtatar, rus, ukrain tillerinde oqutaçaq mektep olaşaq dey:
Audio (Aleksandr Gluzman)
"Men bilmeyim boyle malümat qaydan alındı . Kamenkada başından eki tilli rus ve qırımtatar mektebi çalışıp keldi. Bu mektepte ukrain tilinde oqumağa ıstegenler peyda olğanından bu mektep uç tilde qırımtatar, rus ve ukrain tillerinde oqutacaq mektep olacaq."
Gluzman 1 sentyabrde mektepke baracaq qırımtatar talebelerıne elıfbeler edie etilecek dedi.
A mına ‘Maarifçi’ qırımtatar tasil hadımlerı Assotsıatsıası reisi Safure Qacametova fikirince qırımtatarları toplu yaşağan qasabalarda milli qırımtatar mektepleri açılmaq kerek, tek boyle taqdırde mektepte qırımtatar tili muiti ola bıle. O 2005-2006 oquv yılı qırımtatar tili fakultatıv dersten cedvelge fen olaraq kirsetilmek kerek dep saya. Tek çoqusı mektep elbaşçıları bunı yapmağa, qırımtatar sınıflarını açmağa istemegenlerinide bildire ‘Marifçinin’ reisi.
Cenkten evel Qırımda 371 qırımtatar mektebi, 55 rus-qırımtatar, 3 pedtehnikum, 1 pedinstitut olğan.
A mına Komsomolskoe qasabasında qurulğan ukrain mektebine qarşı çıqqan çeşit rus cemietleri tınıp qaldılar demege mumkün . A. Gluzman bu mektep rus ve ukrain mektebi olacaq dep haber etti. Amma bu meselege Qırımğa kelgen Rusienin devlet Duması deputatı Dmitriy Rogozinde kelıp qarıştı:
Audio (Dmitriy Rogozin)
"Qırım ruslarnıki edi ve olacaq. Vatan tilden başlana. Mında menim vatandaşlarım yaşay, men ukrainada rus tilini qorçalamaga Rusiedeki kollegalarımnı, başqa kuçlerni cağıracam. Ukraına ozü imzalağan tılle aqqında Avropa Hartiyasını eda etmey."
1 sentyabrden Ukraina ve Qırım boünca butün mahqeme oturuşuvları ukrain tilinde alıp barılacağı aqqında kosteriş kenede rus cemietleri azalarını ziyade raatsızladı.Bu aqta ‘Krımskoe vremya’ gazetası 27 avgustta ‘Femidu ostavili bez yazıka’ adlı maqaleni bastırdı. A Qırım abulqatları kollegiyası reisi Vladimir Zubarev rus tili Qırımda qısıla dep, onı qorçalavda Qırımdaki cumhuriet baş argument olıp qala dep matbuat korüşüvinide otkerdi.Şunı da hatırlatmaq mumkün. V.Zubarev oz-ozüni 1978 senesi Beşterekte yaqqan Musa Mamutnın işinde yat adam degıl.O devırde V.Zubarev Beşterek kirgen Aqmescit rayon prokurorı edi.
Keçken afta ‘Krımskoe vremya’, ’Krımskaya pravda’ gazetleri tamır halqlarğa bağışlanğan, Aqmescitte keçken tegerek masa aqqında maqaleler bastırdılar. Olarnın ekserieti qırımtatar halqı Qırımda tamır halq degil , bu uydurma degen şekilde ruh taşıylar.
Qırımnın rus cemieti reis muavini Oleg Rodivilov Krımskaya pravda gazetasında Meclis-Qurultay milletlerara munasebetlerni qozğay, slavyan halqlarına nısbeten ğarezlik aşlap, tatarlarnı oz maqsatları içün mobilizatsiyalay, dep yaza. Sonunda O.Rodivilov er bir slavyannı kelecek saylavlarda birlik olıp iştirak etmege çağıra.İşte kim kimni nege mobilizatsıyalay açıq aydın korüne.
Qırım ukümeti başı A.Matvienko Bahçsaray rayonını ziyaret etıp,I.Gasprinskıynin muzeyinde rayon memurietinen korüşti. Bu rayonğa 2 ay evel meclis azası İlmi Umerjv tayinlengen edi. A.Matvüenko Hancaraynı ziyaret etip onın restavratsıya işlerını devam etmek içün yardım etecegini, Hansaraynı UNESCO imaesine keçirilmesine qoltutacağını bildirdi. O Bahçasarayda ‘Üregimdeki ızlar’ adlı qırımtatar ressamı Rustem Eminovnın sergisinide ziyaret etti. İ.Umerov Qırımda ‘Sürgünlir qurbanları hatırasına’ muzey açmaq teklif etken A.Matvienkoğa.
Aqyar şeher şurası reisi Valentin Borisov ustünden cinaiy iş qozgaldı. O vazifesinden faydalanuvda , bücetke 12 million grivnya zarar ketirgeninde qabaatlana.
Qazannın 1000yıllığına bağışlanğan bayram tantanalarında Meclisten Refat Çubarov, artistlerden yaş yırcı Elzara Batalova iştirak eteler.
Kezlevde 26-29 avgustta keçken ‘Şarq Bazarı’ adlı türk-tatr festivali 29 avgustta gala kontsertnen ekünlendi. Festivalde Türkie,Qırım;Rusie,Ukraina artistleri iştirak ettiler.
2-3 sentyabrde Qarasuvbazarda ‘Aq Qaya’ festivali keçecek. Bu aqta Qırım medeniet naziri muavini İsmet Zaatov ‘Azatlıq’ radiosına haber etıp’ Bu milliy medenietler ve folklor festivali olacaq’ dedi.
Dilever Osman, Qırım


text:
Bügen biredä Rusiä häm Misır prezidentları, Vladimir Putin häm Hösni Mubarak oçraştı. Söyläşülärdän soñ ütkärelgän matbuğat oçraşuında ike il citäkçeläre Ğiraqta Berläşkän Millätlär Oyışması rolen arttıru kiräklege turında belderde.
Rusiä prezidentı Putin Yaqın Könçığış tınıçlıq söyläşülären bıyıl Mäskäwdä ütkärüne täqdim itte: "Közen bez Mäskäwdä böten yaqlar, şul sanda aradaşçılar qatnaşında xalıqara konferensiä ütkärä alabız," dide Putin. Yaqın Könçığıç tınıçlıq prosessında Rusiä, AQŞ, Yevropa Berlege häm BMO aradaşçılıq itä. Fälestin premyer-ministrı urınbasarı Nabil Şaath, täqdimne xupladı. İzrael tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Mark Regev, İzrael, Mäskäwdä cıyıluğa qarşı tügel, läkin añarçı eşlänäse eşlär küp äle, dip belderde. Misırğa Putin kiçä kilde. Bu Rusiä ilbaşınıñ soñğı 40 yıl eçendä Misırğa berençe tapqır kilüe. Bügen Rusiä prezidentı İzrael häm Fälestin cirlärenä yul tottı. Ul arada Gaza sızığındağı Guş Xatif yähüd utarında bügen İzraelneñ Gazadan çığıp kitüenä qarşılıq belderep 15 meñgä yaqın keşe uram cıyını oyıştırdı. İzrael planı nigezendä Gaza sızığındağı 21 yähüd utarı häm Könbatış Yarnıñ tönyağındağı 4 awıl barısı da çığarılırğa tieş.


text:
Bu xaqta Rossiä qunaqxanäseneñ altın zalında ütkän oyıştıru konferenssiäse iğlan itte. Konferensiädä Rusiäneñ 42 töbägennän 98 wäkil qatnaştı. Töp xisap belän yaña oyışmasınıñ oyıştıru qomitetı räise Xösäyen Cabrailov çığış yasadı. Çeçen millätennän bulğan Umar häm Xösäyen Cabrailovlar danlıqlı eşquarlar. Alar äle 2003 yılda “Demoqratiä häm soöial üseşkä teläktäşlek” digän fond ta oyıştırğan bulğannar. Yaña oyışmanı barlıqqa kiterüdä bu fond zur öleş kertkän. Üzeneñ çığışında Xösäyen Cabrailov, bügenge köndä barlıq islam dönyasında tirän üzgäreşlär bara. Bez böten ğäläm möselman dönyasınıñ ber öleşe. Bez teläsäk tä bu üzgäreşlärdän çittä qala almıybız. Bez islam dönyasınnan çitläşsäk, bezne Äl- Qäidä basıp alaçaq, dide. . Bez üzebezneñ ,häm ilebezneñ fänfäğatlären dialoğ häm xezmättäşlek yärdämendä Möselman dönyası dip atalğan dönyada saqlap qalırğa tieş dide ul. Oyıştıruçılarnıñ äytüenä qarağanda bu oyışma säyäsi dä, dini oyışma da tügel. Ul millätara ictimağıy xäräkät bulaçaq..Oyıştıruçılarnı şulay uq Qawqaz töbägendäge yäşlärneñ yazmışı da borçıy. Çönki Qawqazda yäşlärgä yul kürsäterdäy oyışma yuq di alar. Ä xäkimiät bu yaqtan bitaraflıq kürsätä dip sanıy, Rusiäneñ islam mirası dip atalğan xäräkätne oyıştıruçılar. Äytkänemçä bu oyıştıru konferensiäsendä deleğätlar küp ide. Çığış yasawçılar yaña oyışmağa uñış teläp kenä qalmıy, üz teläklären dä belderdelär. Rusiäneñ möftilär şurası räistäşe Nafiğulla Aşirov üzeneñ çığışında bu oyışma dini idarälärne qontrol''dä tota torğan oyışma bulmasqa tieş digän fikeren belderde.Tatarstannan da wäkillär küp ide. Alar barısı da çığış yasadı. Konferensiäneñ tänäfes waqıtında alarnıñ qaysı berläre belän söyläşü mömkinlege dä buldı. Tatarstannan tarix institutı direktorı Rafayıl Xäkimov ta çığış yasadı. Üzeneñ çığışında ul oyışmanıñ kiräklege xaqında da cäditçelelk xäräkäte turında da söyläde. Tatarstan deleğäsiäsendä xalıq küp ide. Mäsälän Räşit Yağafarov bu yaña ictimağıy xäräkät Däwlät Dumasında möselman fraqsiäse barlıqqa kilüdä üz rolen uynayaçaq dip belderde. Ä inde Tatarstan möselman xatın qızları citäkçese Elmira İdiatullina xalıqnı ruxi yaqtan tärbiäläwdä Rusiäneñ möselman mirası oyışması zur öleş kerter dip ömetlänä.
Şulay itep bügen Rusiädä, 20 million Rusiä möselmannarın berläşterergä yöz totqan” Rusiäneñ islam mirası” dip atalğan ictimağıy xäräkät barlıqqa kilde.
Näzifä Kärimowa, Mäskäw.


text:
Fälestin citäkçese Yassir Arafat belän berrättän Yewropa Berlege häm Russiä dä İzrail'neñ kiçä Gaza Sızığında 10 keşene ütergän höcümnären ğäyepläp çıqtı. Brüssel'dä Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen xawaplı yuğarı wäkile Javier Solana tınıç xalıq arasında qorbannarğa säbäp bulğan xärbi ğämällärgä tirän qızğanıç qına belderä alam dide. Mäskäwdä Russiä tışqı eşlär ministrlığı İzrail'neñ xärbi ğämällären töbäkkä tınıçlıq kitermäyäçäk çamadan tış qoral qullanu dip bäyäläde. Rusiä häm Solana ikese dä İzrail' belän Fälestinlelärne Yewropa Berlege, Rusiä, BMO häm AQŞ äzerlägän "yul xaritası" dip yörtelüçe tınıçlıq planın tormışqa aşıru yulına qaytırğa çaqırdı. Bügen Arafat "yul xaritasın" äzerläwdä qatnaşqannarğa möräcäğät itep, İzrail'neñ xärbi qotırınuların tuqtatığız dide:
AUDİO: Min xalıqara cämäğätçelekne, BMOnı, AQŞnı, Yewropa Berlegen, Rusiäne, möselman häm ğäräp däwlätlären, dönyadağı barlıq duslarnı kiçekmästän, izge cirne häm bu nıq xalıqnı beterü maqsatındağı şuşı xärbi qotırınularnı tuqtatu eşenä kereşergä çaqıram.
İzrail' uzğan atna axırında Könbatış Yarda 3 İzrail' soldatın ütergän höcümgä, häm Gazadan İzrail'neñ könyağına 8 raketa oçıruğa cawap itep kiçä Gazağa ut açtı.


text:
Xalıqara Jurnalistlar Federatsiäse İran xökümäteneñ çit illärdä bulğan jurnalistlar küzläw eşlärenä bäyle bulırğa mömkin digän belderülärenä borçıluın citkerde.
Oyışma belderüendä İran küzläw ministrınıñ uzğan atnada äytkännäre küzdä totıla.
Ministr küzläw xezmätläre Könbatışnıñ jurnalistlarnı, studentlarnı häm eşçelärne tikşerenü sıltawı belän küzläw eşlärendä qatnaşırğa yallawın açıqladı dip beldergän ide.
Amnesty İnternational isä İranda keşe xoquqların, azçılıq xoquqların yaqlawçılarnı häm başqa tınıç tänqitläwçelärne qulğa alularğa borçılu belderde.
Oyışma belderüençä, soñğı könnärdä toqtarlanğannar arasında İran azäriläre häm küptän tügel 4 xatın-qıznı üterügä qarşı demonstratsä oyıştırırğa mataşqan 10 keşe dä bar.


text:
Şäymievnıñ qabat prezident bulaçağı turında ğadi xalıq närsä uylıy?
Soraştıru Qazannıñ Mäskäw rayonında ütkärelde. Pensionerlar gailäse, bu prezidentka kündek inde, ul alasın alğan, bez aña riza, dip cawap birde. Urta yäştäge xatın-qız, min säyäsät belän qızıqsınmıym, miña barıber,bäyälär genä üsmäsen, dide. İkençe xatın-qız, Şäymiev bulsa bula inde, bez bernäsä dä üzgärtä almıybız, dip äyte. Urta yäştäge ir-at, min qarşı, almaşu bulırğa tieş, yäş keşe yañaça eşlär ide, dide.
Cawap birgän keşelär arasında yaña prezident bilgelänü mömkinlege turında bötenläy işetmägän keşelär dä oçradı. Alar, bez ber närsä dä xäl imtibez, şuña qızıqsınmıyıbız da, dip belderdelär. İr-atlarnı da, xatın-qızlarnı da, penesioner häm äle yäş keşelärne dä küpçelek oçraqta sotsial kürsätkeçlär borçıy.
14 mart könne säyäsi firqä wäkilläre, ictimaği oyışma citäkçeläre dä bu mäsälägä fikeren belderde. «Tatar-iform» ağentlığı soraştıru ütkärgän. Däwlät şurası räise urınbasarı Rimma Ratnikova, prezident köndäşlären qoralsızlandırdı, ä xalıqnı söyenderde dip belderde. Kommunislar firqäse wäkile Aleksandr Saliy, citäkçelär almaşırga tieş, ämma prezident bulırğa layıq başqa keşe kürmim, dip äytte. Şul uk firkä wäkile, Näsimä Stolyarova, citäkçe bulırlıq keşelär bar, ä Şäymievnı xäzer Prezident tügel, gubernator itep atarga kiräk, digän fikerdä tora. Tatar milli-mädäni avtonomiä räise, bu saylawlar ütkärergä qaralğan aqçanı ekomiälärgä mömkinek birä, digän qaraş belderde. Deputat Marat Ğaliev, soñğı 15 yılda Mintimer Şäymiev millätara nizaqqa yul quymadı, ber millätkä dä östenlek birmäde, şuña, anıñ qaluın, uyñay bäyälim, dide.
Bikä Timerova


text:
Qazan hawa alanında kön buyı Kongress qunaqların qarşılıylar
Qazan hawa alanında kön buyı Kongress qunaqların qarşılıylar
Başqortostan tatarlarınıñ räsmi delegatsiäse çärşämbe könne irtän kilergä tieş. Kürşe respublikanıñ qayber wäkilläre inde kilep, Qazandağı millättäşläre belän oçraşa başladı. Kongressta alternativ qorıltaylarda saylanğan delğatlar da bulaçaq.
İñ qızığı şul, alternativ qorıltaylarnıñ wäkilläre kürşe respublikadan ğına tügel, Amerika Quşma Ştatlarınnan da kilgän. Yaqşämbe könne kiç, Qazanğa 3 Amerika tatarı kilde. Xäbärne efirğa ezerlägän waqıtta Qazanğa Üzbäkstan tatarları wäkillçelege kilep töçte. Şulay uq bügen Törkiä, Uqraina, Kemerovo häm Sverdlaw ölkäläre, Krasnodar krae, Xantı-Mansi avtonomiäse, Çiläbe qunaqların kötälär.
Kongressnıñ oyıştıru büleklärendä Kongressnıñ seksiälärendä qabul itelergä tieşle rezolutsiälärne, qararlarnı yazu belän mäşgül. Mäsälän, bezgä kilep ireşkän mäğlümatlarğa qarağanda, yäşlär problemalarına bağışlanğan seksiädä tatarlarnıñ milli-mädäni üseşe, tatar yäşläre oyışmalarnıñ xaqimiät oyışmaları belän eşläw täcribäse, tuğan telne saqlaw problemaları kütäreläçäk.


text:
"Watandaşlarım tanklar astına yattı"
Törkiyä ilbaşı watandaşlar yärdämendä FETÖ yasağan adımnıñ kire çigenderelüen xäterlätte
Kire çigenderelgän tüntäreleş kereşüennän soñ Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Törkiyäneñ berlege, bötenlege, qardäşlegenä tüzä almawçılarnıñ 15nçe iyul könge däwlätne qulğa töşerü xäräkäteneñ qorallı ğamälgä äylänüen äytep, waqiğa barlıqqa kilgän tönne yasağan çaqıruına ilneñ här poçmağınnan barlıq watandaşlarnıñ qolaq salıp, mäydannarnı tutıruı yärdämendä FETÖ (Fethullah terror oyışması) yasağan adımnıñ kire çigenderelüen xäterlätte.
“Barlıq watandaşlarım mäydannarnı tutırıp, “Alarnıñ tanklar belän tupları bulsa, bezneñ dä imanıbız bar” diyep, qarşılarında tordılar. Bu yäş qardäşlärebezneñ tanklar astına yatuları çirattan waqiğa tügel. Bu imannıñ täşwike. Monı başqardılar,” – dide.
Törkiyä Böyek Millät Mäclese başlığı İsmail Kahraman da millät bularaq berböten bulunı belderep, bu qayğını kiçertüçelärneñ layıqlı cäzağa tratılaçaqların äytte.
Kahraman: “Bu – terrordır. Barlıqqa kereşü uñışqa ireşmäde. Däwlät bu waqiğadan cawaplılarnıñ häm eçke belän tışqı törkemnäreneñ tabıluın tä’min itäçäk. Monı xoquq eçendä başqaraçaq,” – dide.
Premyer-ministr häm Ğadälät häm qalqınu partiyase ğomüm başlığı Binali Yıldırım isä demokratiyane saqlap qalğan törek xalqına räxmäten belderep: “Küzläre qaplanğan ide. Läkin şunı belmädelär: millätneñ öyenä qağıluçılarnıñ qulı yanar. Ber täwlek tä ütmiçä qulları yandı. Bernindi tüntäreleş kereşüen oyıştıruçılar uñışqa ireşmäde. Monnan soñ da ireşmäs. Berkemneñ dä monnan soñ millät iradäsenä qul suzarğa qıyulığı bulmayaçaq,” – dide.


text: Respublika yetäkselege narkomaniağa qarşı köräştä qätği saralar kürew käräklege turahında belderä. Ämmä ul saralarźıñ nimägä qaytıp qalasağı turahında äytelmäy. Narkotiktar äyläneşen küźätew buyınsa idaralıqtan xäbär itewźärensä, Başqortostanda 3 yıl elek biş meñ narkoman bulha, xäźer ularźıñ hanı 100 meñdän aşqan. Bıl räsmi mäğlümät. Narkomandarźıñ yıldan–yıl artıuı, ularźıñ arahında yäştärźeñ ayırıusa küp bulıuı belgestärźä borsolow tıuźıra. Respublika yetäkselege ağıuğa qarşı köräş alımdarınıñ höźömtäle tügellegen tanırğa mäjbür.


text:
Öçençe möselman qorıltayına yöz yıl
100 yıl elek , 1906 yılnıñ 16 avgustınnan 21 yünenä qädär Tübän Novgorodta Bötenrusiä möselmannarınıñ Öçençe qorıltayı uza. Äytergä kiräk, möselmannar tormışınıñ möhim problemaları äle 1905 yılnıñ avgustında Berençe syezdda uq quyıla. 1906 yılnıñ ğinwarında Peterburgta uzğan İkençe syezdda möselmannar firqäseneñ Ustavı häm programması qabul itelä. Yartı yıl ütügä çirattağı qorıltay. Ğomumän, 1906 yıl möselmannar öçen ömet yılı bula häm bu syezdğa da alar zur ömet bağlıylar. Syezdda ul waqıtnıñ tanılğan eşlekleläre: Topçibaşev, Gasprinskiy, Apanaev, Alkin, Aqçurin, Bigiev häm başqalar qatnaşa.
Syezdğa kerü tüläwle bula.
Qorıltay möselmannarnıñ säyäsi firqäse bulırğa tieş digän qarar çığara häm 15 keşedän torğan Üzäk komitet saylap quya. Üzäk komitet üz çiratında öç keşedän byuro saylarğa tieş bula. Peterburgta daimi yäşäwçelärdän. Alarğa xezmät xaqı da tülänergä tieş bula.
Qorıltay kön tärtibenä möselmannarğa qağılışlı küp kenä problemalarnı quya häm xäl itärgä tırışa, şul isäptän baytaq yıllar däwamında barğan ärmän -möselman konfliktın.
Dürtençe qorıltay 1907 yılnıñ 10 avgustında cıyılırğa tieş bula.
Öçençe qorıltay turında täfsilläbräk Peterburgnıñ töbäk öyränüçese Al'mira Tahircanova söylär.
Ni öçen syezdnı Peterburgta tügel, ä Tübän Novgorodta uzdırırğa bulalar?
Çönki Tübän Novgorodta avgust ayında yärminkädä bik küp xalıq cıyıla, Rusiäneñ törle töbäklärennän 2 meñläp keşe. Säwdägärlärneñ şaqtıy öleşe möselmannar. Säwdägärlär ul waqıtta cämğiätneñ iñ aktiv äğzası.
-Syezda nindi sorawlar qaralğan?
1905 yılnıñ 17 oktäberendä iğlan itelgän ireklär tormışqa aşmıy .Başta şul turıda söyläşälär.Annan dini eşlär belän idärä itügä üzgäreşlär kertü. İñ citdi sorawlarnıñ berse -mäktäp häm mädräsälär reforması.
-Belem birü programmasına nindi üzgäreşlär kertergä cıyınalar?
Başlanğıç mäktäp barça 8 yäşe tulğan balalar öçen mäcbüri bulırğa tieş. Uqu yılı awıllarda berençe oktäberdän 15 aprel'gä qädär, şähärdä berençe sentäberdän 15 mayğa xätle däwam itä. Uqıtuçılar öçen 2 yıllıq seminariä açu küzdä totıla. Qızlar mäktäbe öçen uqıtuçılar Qazan, Baqı, Baxçisaray häm başqa şähärlärdä äzerlänergä tieş. Uqıtu programmasına matematika, astronomiä, filosofiä däresläre, farsı, ğäräp häm başqa şärıq telläre kerergä tieş bula. Mädräsä uqıtuçılarına imam bulu mäcbüri tügel
Dini eşlär belän 5 möfti idärä itärgä tieş. Alarnı 5 yılğa saylap quyarğa tieşlär, dini eşlärne yaxşı belgän, äxlaqi yaqtan ürnäkle häm zaman taläplären yaxşı belgän din eşlekleläre arasınnan..Ul möftilärneñ yuridik sorawlar buyınça kiñäşçeläre bulırğa tieş. Yuğarı belemle möselman yuristlarınnan. Möftilärneñ eşe belän citäkçelek itü Räsül Ulamğa yöklätelä. Räsül Ulam möselmannarnıñ ixtıäcların turıdan turı imperatorğa citkerep torırğa tieş bula.
-Bu plannar tormışqa aşamı soñ?
Yuq, bu syezdnıñ da plannarı tormışqa aşmıy. Berençe, İkençe syezdnıqı kebek.. Ä inde Dürtençe syezd xökümät röxsäte belän fäqät 1914 ğına uzdırıla.
Gölzadä Kamalova, Sankt- Peterburg


text:
Mintimer Şäymiev pravoslav belän katoliklarnı tatulaştıra alırmı?
Belgänegezçä, küptän tügel, belgeçlär şurası Vatikanda saqlana torğan şuşı ikonanı tikşerde. Alar çığarğan näticägä qarağanda, Rim papası qaytartırğa teläk beldergän ikona 400 yıl elek tabılğan çın ikona tügel, ä anıñ küçermäse genä. Bu kopiä XVIII ğasırnıñ berençe yartısında yasalğan dip sanıy, belgeçlär.
Mintimer Şäymiev ikonanıñ çın bulmawın tanıy, ämma bu anıñ ähämiäten kimetmi, di. İke ğasır eçendä aña tabınıp küpme keşe doğa qılğan häm pravoslavlar anı barıber bik yuğarı bäyäli, dip belderde Tatarstan prezidentı. Qazan şähär başlığı Kamil İsxaqov häm däwlät kiñäşçese Rafail Xäkim İoan Pavel II belän oçraşqanda, ul bernindi şartlar quymıyça, ikonanı qaytarırğa telägen belderde. Häm, Mintimer Şäymiev fikerençä, töp iğtibarnı ikonanıñ yäşenä tügel, ä anıñ Qazanğa qaytu mömkinlegenä birergä kiräk.
Moña qädär ber genä Rim Papasınıñ Qazanğa tügel, Rusiägä dä kilgäne bulmağan. Pravoslav tarmaq citäkçelege dä moña qarşı çığa. Ägär möselman keşese Mintimer Şäymiev, katoliklar belän pravoslavlarnı tatulaştıra alsa, anıñ iseme dönya tarixına kerep qalaçaq, di säyäsi küzätüçelär.
Bu xäbär mäğlümat agentlıqları aşa kiçä kiç kenä taraldı, şunduq aña mönäsäbät belderü dä kürende. Regions.ru agentlığı mäsälän, Şäymiev katolik häm pravoslavlar arasındağı qarşılıqlarda uynap, üzenä säyäsi kapital tuplarğa teli, dip yazıp çıqtı, xristian çirkäwläre cimerelgän häm xakimiätlär keräşennärgä basım yasağan bu respublika citäkçeseneñ xristiannarnı qayğırtırğa tırışuı - ikeyözlelek, dip sanıy şuşı mäğlümat agentlığı.
Şulay itep, küpme waqıt ütsä dä, Çallıdağı çirkäw tiräsendäge qarşılıq uñışlı ğına xäl itelsä dä, anıñ şaw-şuı onıtılmağan ikän äle. Niçek kenä bulmasın, ikonanı qaytartuğa äzerlek eşläre barıber bara. 16 mayda, Rusiä Prezidentı yullamasın täqdim itkän könne, Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığında kiñäşmä bulaçaq, anda şul häm Qazannıñ 1000 yıllığına äzerlek eşläre, çit ildän finans yärdäm alu mäsäläläre tikşereläçäk.


text:
Quşma Ştatlarda Kongress saylawları: kem närsä öçen tawış biräçäk?
7 Üktäber Quşma Ştatlarda Kongress saylawları. 12 yıl respublikannar qulında bulğan Kongress, hiç yuğı anıñ berär pulatı, bu yulı demokratlarğa küçergä mömkin digän farazlar bar. Amerikannar üz tawışların närsägä qarap birergä cıyına? Washingtondağı xäbärçebez Heather Maher ğadi amerikannar fikeren beleşte.
Kemne närsä borçıy soñ? Janey isemle xanım ilneñ ikençe poçmağınnan, Washington ştatınnan kilgän. Anı iñ borçığanı büdjet defitsitı, bügen ul 8.5 trillion dollar çaması:
"Bu defitsit Ğiraq suğışına açqa tügü arqasında, näticädä sotsial ölkägä zıyan kilä".
Bob New York ştatınnan, 22 yıl politsiädä eşlägän. Baştaraq ul Bushnıñ Ğiraq säyäsäten xuplağan, xäzer yuq:
"Başta xuplıy idem, xäzer yuq. Ğiraqqa kerü xata tügel ide. Läkin Saddamnı totqaç, anı üteräse dä kitäse ide. Ä xäzer anda watandaşlar suğışı bara, bu tağı ber mäşxär".
Bobnıñ iptäşe Dannı Ğiraqtan tış tağın immigrantlar borçıy:
"İmmigratsiä bik zur problema. Mäğärif, sälämätlek tarmağında awırlıqlar tudıra. Qanunsız immigrantlar mäsäläsenä kübräk iğtibar kiräk".
74 yäşlek Dot xanım Alabama ştatınnan kilgän, pensionerlar törkeme belän säyäxät itä. Ul Bushnı yaqlıy, ämmä amerikan xärbiläreneñ qaytuın teli:
"Min Bushnı yaqlıym, läkin, minemçä, xärbilärgä qaytırğa waqıt. Minem irem Vietnamğa 127 tapqır bardı, balalarıbız keçkenä ide, min ul ğazaplarnı xäterlim. Xäzer şul uq xäldäge xatınnarnı kürep yörägem ärni, yegetlär qaytsın ide".
Ğiraq suğışı, iqtisad, immigratsiä. Kiläse saylawlar aldınnan Amerikannarnı iñ borçğını şul. Läkin ul ğına tügel.
Mississippi ştatı - qara tänlelärneñ xoquq dawlaw xäräkäte zamanında näq şunda başlanğan ide. Baqsañ, şul ştattan kilgän Laurie xanımnı tigezlek mäsäläse äle dä borçıy:
"Keşeneñ çığışına qarap köräş bara. Härkem härkemgä qarşı. Nindider harmoniä, tınıçlıq citmi".
Kongressqa üz wäkileñne saylap, wazğiätne üzgärtep bulamı? Här amerikan diärlek moña ışana, şuña kürä säylawlarğa bara da.
Çığarmalar bik siräk. Misal öçen, bu könne Mall parkında berdän-ber şundıy keşe tabılğan - Washington ştatınnan kilgän Mike isemle yeget:
"Demokratlar belän respublikannarğa kilgändä, alar berläşmi torıp.. min alarnıñ ikesennän dä yalıqtım".
Kiläse sişämbedä Mike saylawlarğa barırğa cıyınmıy.
Ali Ğilmi


text: Şığı säyäsätçeläre ilneñ waqıtlı konstitusiäse turında baş ayatolla belän söyläşä.Kiçä Ğıraq waqıtlı idarä şurasınıñ 5 şığı äğzası kördlärneñ aftonomiä mäsälä turında kileşä almıy, dokumentqa qul quyunu kire qaqtı.Şuranıñ älege citäkçese şiğı ruxanise Möxämmäd al Uloum bügen Nacafqa barıp al Sistani belän bu turıda söyläşäçäkmem dide. Şuranıñ başqa şığı äğzaları inde Nacafta. Al Ulloum konstitutsiägä düşämbedä qul quyılır dip uylıy.AQŞ bäxäsneñ ähämiäten kimetergä tırışıp, moñı demokratik küreneş dip atıy


text:
Respublikanıñ bu ölkäsendä şimbä könne qıynalğan jurnalist häm keşe xoquqların yaqlawçı Uluğbek Xaydarov xastaxanädä, anıñ xäle yxşıruğa taba bara, dip xäbär itelä.
Xaydarov süzlärenä qarağanda, şimbä könne ul mobil telefonında söyläşep torğanda, yanına ber keşe kilep, "kürsätermen siña niçek yazasın" digän süzlär belän anı qıynıy başlağan.
Jurnalist xökümätneñ "qara isemlegendä" bulğan. Häm oppozisiä belderüençä, bu isemlek küptän tügel cirle räsmilärgä taratılğan bulğan.
Bu ayda bäysez jurnalist Sobirjon Yakubov ildäge konstitusiä tärtibenä qarşı çıqqanı öçen qulğa alınğan ide.


text:
Təwelsiz elimizdi bayandı bolaşaqqa, kemel keleşekke bastağan elimizdiñ Tuñğış Prezïdenti Nursultan Nazarbaevtıñ jeke qasïetteri twralı az ay`tılıp jürgen joq. Elimizdegi kez kelgen kitapxanadan Elbasınıñ balalıq şağınan bügingi kemeldengen kezine dey`in tügel qamtïtın ər alwan eñbektermen tanıswğa elimizdiñ ərbir turğındarınıñ mümkindigi bar. Degenmen, köpşilik qawım elimizge belgili küy`şilerdiñ Ult köşbasşısına arnağan küy`lerin bile bermey`di. Sonıñ biri Qazaqstan Respwblïkasınıñ Eñbek siñirgen artïsi Seken Turısbektiñ «Məñgilik el» küy`i. Küy`şiniñ ay`twınşa, Elbasımız Nursultan Əbişulınıñ Joldawında ay`tılğan «Məñgilik El» ïdeyası atalğan küy`diñ jarıqqa şığwına əser etken. – Nursultan Əbişulınıñ «Qoğamda «Qazaq eliniñ ulttıq ïdeyası qanday` bolwı kerek?» degen sawal jïi talqığa tüsetinin körip jürmin. Biz üşin bolaşağımızğa bağdar etetin, ulttı uy`ıstırıp, ulı maqsattarğa jeteley`tin ïdeya bar.
Ol – Məñgilik El ïdeyası» degeni bar. Ərbir ult urpağınıñ, Otanınıñ bolaşağı məñgilik bolğanın qalay`dı. Elbası Joldawında ay`tılğan «Məñgilik El» ïdeyası «Məñgilik el» küy`iniñ jarıqqa şığwına əser etti. Küy` aldağı bolaşaqtan kütken ülken ümit, Təwelsizdigimiz bayandı, eldigimiz məñgi, qoğamımız tınış bolsa eken degen asqaq armanmen astasıp jatır, – dey`di küy`şi. Al, qazaq önerine alpısınşı jıldarı qubılıs bolıp kelgen suñğıla küy`şi- kompozïtor Şəmil Əbiltaev «Qazaqstan- Nursultan» küy`in jarıqqa şığarw üşin jeti jıl waqıt arnağan eken. – Elbasımızdı madaqtap küy` arnay`ın dep josparlağan emespin. El işinde ər türli sarındağı patrïottıq is-şaralarğa qatısıp qalamız.
Sonda jastardıñ «Qazaqstan-Nursultan» dep urandatqanın birneşe mərte estidim. Osı bir söz kündiz- tüni oy`ımnan şıqpay`, köñilimde jattalıp qaldı. Söy`tip jürgende arada jıldıñ jüzi ötip, «Qazaqstan-Nursultan» küy`i jarıqqa şıqtı. Osıdan eki jıl burın qabıldawında bolğanımda atalğan küy`di Elbasımızdıñ özine orındap berdim, – dey`di Ş.Əbiltay`ulı. Sonday`-aq, Şəmil Əbiltay`ulı Nursultan Əbişulınıñ sözine jazılğan «Şubar at» əniniñ avtorı. Avtordıñ ay`twınşa, QR Memleket jəne qoğam qay`ratkeri Maxmut Qasımbekovtiñ «Elin süy`gen Elbası» attı kitabınan «Şubar at» öleñin oqığanda jan dünïesi tebirenip, ən twğan eken. Key`in Elbasımızdıñ twğan jerge degen sağınışınan twındağan «Şubar at» əni Dosımjan Tañatarovtıñ orındawında xalıqqa keñinen taradı.
Talğat NURXANOV