text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Rusiye koloniyasında tutulğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ «aqlarını ğayrıdan tiklenmesini temin etmege» talap etti. Bu künleri onı yüksek sıcağınen ceza izolâtorına qapatqanlar, dep haber etildi.
Denisova, «işkence ve insansız munasebetni toqtatmağa, tibbiy yardım kösterilüvini temin etmege, tutuv şaraitlerini mabüslerge munasebet qaidelerine uydırmağa, em de ceza izolâtorına qapatuvnıñ qanunğa uymasını teşkermege» talap ete.
«Halqara toplulıqtan Rusiye koloniyasında qanunsız tutulğan qırımtatarınıñ aqları bozulğanına diqqat ayırmasını rica etem. Kreml esirleriniñ aqlarını qorçalağan faaliyetni devam ettirmege, halqara uquq normalarınıñ toqtatıluvını toqtatmağa ve olarnı azat etmege zorlamaq içün işğalci memleketke basqı yapılmasını quvetleştirmek kerek», – dep qoştı Denisova.
Başkortostan Cezalarnı Yerine ketirüv federal hızmetiniñ idaresi qırımlınıñ ceza izolâtorına avuştırıluvını açıq sürette izaatlamadı. Qırım.Aqiqat, malümat almaq içün müessisege muracaat etecek.
Daa evel Teymur Abdullayev tahminen beş ay ceza izolâtorında qaldı, bundan soñ onı sert tutuv şaraitli kamerağa qapatqanlar.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu davanıñ mabüslerine 2019 senesi iyün ayında üküm çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


c: text/html

text:
Böyle bir muracaat tanılmağan Qırım parlamentiniñ saytında yerleştirildi.
«Qırımlılarnı Donetsk, Lugansk, Harkov ve Ukrainanıñ diger şeerleriniñ sakinlerine olarnıñ adaletli küreşi ve banderacılarğa qarşı areketinde iştirak etmege çağıramız», – aytıla beyanatta.
Qırım separatistleri «halq narazılığını toqtatmaq içün bir de bir küç areketlerini yañlış» dep sayalar, Ukraina uquq qorçalayıcılarınıñ bu regionlarda Rusiyege qol tutqanlarğa nisbeten işini ise «maydan areketçileriniñ repressiyaları» dep adladılar.
«Ukrainanıñ cenüp-şarqındaki vilâyetleriniñ sakinlerinen olarnıñ şeref ve deger, tuvğan til, kelecegini belgilemek aqqını qazanmaq içün küreşinde berabermiz», – dep aytıla beyanat metininde.
Qayd etmeli ki, bunıñ kibi sözler Qırım deputatları tarafından Qırım işğalinden evel de olğan edi.
Ukraina cenüp-şarqında Rusiyege qol tutuv mitingleri olıp keçti. Harkov ve Donetskte faaller «halq cumhuriyetlerini» ilân ettiler. Bugün Ukraina İçki işler naziri Arsen Avakov Harkovde terrorizmge qarşı tedbirler başlanğanını bildirdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Bez Êgeydä tınıç çişeleş yaqlı"
Türkiyä milli saqlanu ministrı Akar Greśiyägä çaqıru yasadı
Milli saqlanu ministrı Xulusi Akar Türkiyäneñ Êgeydä tınıç çişeleş yaqlı buluın belderde. Ul Şırnak töbägendäge çığışında Greśiyäneñ soñğı çorda artqan qotqı saluçı ğamälläre turında bolay dip söyläde: “Greśiyäneñ bu qılanmışlarınnan kire qaytuın, tınıç yul häm ısullar belän mäs’äläneñ çişelüen telibez. Yä alar monda kilsen, yä bez Greśiyägä barıyq. Bu problemalarnı çişik. Türkiyä berkem öçen dä yanaw tügel, xätär tügel. Kiyerenkelektän iñ zur zıyannı grek xalqı kürä”.
Bäyläneşle xäbärlär
2 terrorçı täêsirsez xälgä
Süriyäneñ tön’yağında kürelgän PKK/YPGle 2 terrorçı täêsirsez xälgä kiterelde
Şveśiyä terrorçını Türkiyägä kiterde
Törmägä xökem itelgän Mäxmüt Tat 2015nçe yılda Şveśiyägä qaçqan bula


text:
Ukraina Yuqarı Radası Birleşken Milletler Teşkilâtı, Avropa parlamenti, Avropa Şurası Parlament assambleyası ve Avropada havfsızlıq ve işbirlik teşkilâtı Parlament assambleyasını Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatarlarnıñ aq-uquqları bozulğanını takbih etmege çağırdı.
№4247 qararına cumaaqşamı künü 233 Ukraina halq deputatı qoltuttı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Qarar metniniñ müellifleri halqara teşkilâtlardan qırımtatarlarnı taqip etüv ve ayırımğa oğratuv areketlerini toqtatmaq, em de Qırımtatar Milliy Meclisini yasaq etmege imkân bermemek içün yardım etmege rica eteler.
Muracaat müellifleri – Georgiy Logvinskiy («Narodnıy front» fraktsiyası ), Börislav Bereza (fraktsiyadan tış), İgor Lutsenko («Batkivşçina»), İgor Skuratovskiy (Radikal firqa), Aleksey Gonçarenko («Petro Poroşenkonıñ Bloku» fraktsiyası), Yelena Sotnik («Samopomiç»).
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa izaat berip qayd etti ki, qarar maqsadı – halqara toplulıqqa işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarğa basqı artqanını hatırlatmaqtır.
«Qarar maqsadı – işğalci akimiyetniñ Qırımda yapqan qanunsız areketlerine halqara teşkilâtlarnıñ diqqatını celp etmek. Bir çoqu bizge qoltuttı. Bugün Yuqarı Rada kene muracaat ete... halqara qurulışlardan yardım istey. Maña köre, istilâcığa qarşı yañı cezalar olmaq kerek», – dedi Cemilev.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Martnıñ 1-nde Qırımda qırımtatar faali Suleyman Kadırov, onı eki yıllıq şartlı apis cezasına mahküm eterek, aynı muddet zarfında cemaat faaliyetinen oğraşmasını yasaqlağan ükümni «Rusiyeniñ qıyış adliyesi», dep adlandırdı. Bu aqta o üküm ilân etilgen soñ ayttı, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
«Bu – beklenilgen bir üküm edi. Bu Rusiye ve onıñ Rusiye adliyesi er zaman mahsus hızmetlerge bağlı edi. Bu (uküm –QA) - olarnıñ qorqudan matbaa kibi çalışqanı, şablon misali cinayet işleri çıqarıp oturğanlarınıñ bir isbatı. Bu tek mennen degil de, bütün siyasiy mabüslernen bağlı. Biz Rusiyeniñ bu «qıyış adliye» basmaqlarınıñ bütün epsinden keçer ve İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaat etermiz», – dedi Kadırov.
Kreml nezareti altındaki Kefe şeer mahkemesi martnıñ 1-nde qırımtatar faali Suleyman Kadırovnıñ ükümini ilân etti. Mahkeme onı eki yıllıq şartlı apis cezasına mahküm eterek, aynı muddet zarfında cemaat faaliyetnen oğraşmasını da yasaqladı.
Fevralniñ 28-nde rusiyeli prokuror Suleyman Kadırovqa üç yıllıq şartlı apis cezası berilgenini ve cemaat faaliyeti yasaqlanğanını istegen edi.
2016 senesi oktâbrniñ 5-nde rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri qırımtatar faali Suleyman Kadırovnıñ evine tintüv keçirmege kelip, onıñ bilgisayar ve telefon tutıp alğan ediler. 2016 senesi oktâbrniñ 11-nde Kadırovğa qarşı separatizmde qabaatlav esasında cinaiy iş açıldı.
Qabaatlağan tarafnıñ versiyasına köre, Kadırov 2016 senesi mart ayında, özüni Aqmescitli qırımtatar dep tanıtqan em de Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ Ukraina nezareti tışında qalğan bölgelerini azat etmek içün «Qırım» batalyonı teşkil etilgeni aqqında beyan etken Demyan Demyançenko degen bir şahısnıñ videoroligini paylâşqan.Bir qaç aydan soñ paylâşuv tübünde «Qol tutam? Qırım Ukraina toprağı sayılğan edi, sayıla ve sayılacaq» degen sözlerinen Kadırovnıñ izaatı peyda olğan. Oña qarşı Rusiye Cinayet kodeksiniñ 280.1. maddesine köre cinayet işi açılğan edi. Qabaatlav, Kadırovnıñ izaatları Rusiye topraq bütünligini bozma çağıruvlarınen bağlı olğanını isbatlap, FSB ekspertleri keçirgen ekspertizağa esaslana.
2017 senesi aprel ayında rusiyeli maddiy monitoring hızmeti Kadırovnı ekstremist ve terroristler cedveline kirsetti.
Kadırov cinaiy işni – onıñ cemaat faali sıfatındaki noqta-i nazarı ve uquqimaye faaliyetine qarşı mahsus hızmetler tarafından berilgen provokatsion cevap olğanını iddia ete.


text:
Bağçasarayda Rusiye politsiyası «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ bölügini qurğanında qabaatlanıp, 17 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etilgen Enver Mamutovnıñ bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqqan anası ve narazılıq aktsiyasını Facebookta canlı yayında köstergen ömür arqadaşını tutıp aldı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Zarema Mamutova oğluna çıqarılğan ükümnen razı olmağanını bildirmek içün bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqtı. Yazuvlı şiarında «Oğlum terrorist degil. 17 yıl ne içün berildi?» dep yazılğan edi.
Oña ve Facebookta canlı yayında olğan Enver Mamutovnıñ apayı Aliyeniñ yanına politsiya hadimleri keldi. Politsiya hadimi Aliye Mamutovanı anasınıñ yanında qalsa, areketleri qanunsız toplaşuv olaraq tanılacaq, dep tenbiyeledi. Bundan soñ Aliye Mamutova yolnıñ diger tarafına keçip, canlı yayınğa devam etti. Politsiyanıñ üyken inspektorı Mamutovnıñ anasından pasportını köstermesini talap etip, onıñ areketlerini bir kişilik narazılıq olaraq tanımağanını bildirdi.
Eki qadın politsiya bölügine ketirildi.
«Politsiya bölügine ketirilgenine dair protokol ve malümat berüv protokolı toldurıldı, bizler 51-inci maddeden (Rusiye Anayasasınıñ özüne ya da tuvğanlarına qarşı malümat bermekten vazgeçüv maddesi – QA) faydalandıq», – dep tarif etti Qırım.Aqiqatqa Aliye Mamutova.
Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Enver Mamutovnı 17 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti, Ruslan Abiltarov, Remzi Memetov ve Zevri Abseitov 9 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etildi.
Mabüslerden iç birisi qabaatını tanımadı. Olar cinaiy işniñ «siyasiy sebepleri bar», dep qayd etti.
2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede Bağçasaraynıñ dört sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tutulıp, terrorizmde qabaatlandı. Olar, Rusiyede terroristik dep tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şübeli dep sayıla.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Yutlandiya
Yutlandiya — Evropadaǵı yarım ataw, Baltika teńizi menen Arqa teńiz aralıǵında jaylasqan. Daniya hám Germaniyaǵa qaraslı. Maydanı 40 mıń km², uzınlıǵı 300 km shamasında. Shıǵıs tárepindegi jaǵısları kóplegen bóleklerge bóleklengen, al batıs tárepi salıstırmalı tegis. Relyefi tóbeshiklerge bay bolǵan morena tegisliginen ibarat, eń biyik jeri 173 m. Íqlımı turaqlı teńiz klimatı. Dáryaları suwlı. Iyne japıraqlı hám keń japıraqlı toǵaylar bar. Maydanınıń úlken bólegi egislik jerlerge aylandırılǵan. Qublasında Orxus (Daniya ), Flensburg (Germaniya) qalaları jaylasqan.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, ukrain deputatı Nadejda Savçenkonıñ, Donbassnı barışıqlı usullarnen qaytarmaq içün işğal etilgen Qırımnıñ meselesi vaqıtınca keçiktirilmek kerek olğanı aqqında beyanatını, ukrain halqınıñ menfaatlarına hainlik olaraq tanıy. Bunı o yanvar 18 künü Ukraina Yuqarı Rada toplaşuvında beyan etti.
Çubarov dedi ki, o Savçenko ile qonuşıp, onı bu meselede öz noqta-i nazarını daa doğru açıqlamağa çağırdı.
Bundan da ğayrı Refat Çubarov, parlament meclisinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenkoğa muracaat etip, Qırımnıñ statusını muzakere etmek içün eñ yaqın zamanda Konstitutsion Komissiyanıñ toplaşuvını ötkermege çağırdı.
«Ukraina prezidentini, eñ yaqın zamanda Konstitutsion Komissiyanı toplap, Qırımnıñ statusınen, yarımadamıznıñ keleciginen oğraşmağa çağırmağa ister edim», – dedi o.
Bundan evel Yuqarı Rada deputatı Nadejda Savçenko, Ukraina, Qırım meselesi vaqıtınca keçiktirilmese, Donbassnı barışıq ile qaytarıp olamaycağı aqqında beyan etti.
Savçenkonıñ sözlerine köre, «Donbassnı daa bir Pridnestrovyege çevirmemek içün» böyle yapılmaq kerek. Barışıqlı usullarnen vaziyetni çezmek içün bundan ğayrı başqa yol o körmey.


text:
Üç afta devamında Aqmescitniñ psihiatrik hastahanesinde mecburiy mahkeme-tibbiy ekspertizanıñ keçirilmesi içün tutılğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerov sentâbr 7-de azat etildi. O, hastahaneden çıqıp, Azatlıq Radiosınıñ suallerine cevap berdi.
– İlmi Rustemoviç, mahkeme-tibbiy ekspertiza ne şekilde keçirildi?
– Gece-kündüz yata edim, mennen subetleşe ediler. Sualler pek adiy edi: qayda doğdım, qayda oqudım, çalıştım...
– Netice ekspertizası nasıl yapıldı?
– Men anda edim.
– Neticesi ne?
– Olar 12 kün içinde ekspertiza neticelerini aydınlatmaq kerekler.
– Bu ekspertizağa mecburiy sürette yollamañızğa nasıl qıymet kesesiñiz?
Psihiatrik ekspertizağa kerek yoq edi. Buña tesir usulı dep aytamİlmi Ümerov
– Bu birinci basamaqtır. Maña qarşı açılğan iş maddesine köre, psihiatrik ekspertizağa kerek yoq edi. Buña tesir usulı dep aytam.
– Sizni itibardan tüşürcek oldılarmı?
– Böyle bir şey olsa edi, meni ruhiy ceetten hasta aytar ediler. Böyle bir sımarış kelmedi, belki.
– Bu birinci basamaq olğanını ayttıñız. Bu iş boyunca sizni ileride ne bekley?
– Taqiqat devam etecek, taqiqatçı toplağan malümatlarnı prokuraturağa teslim etecek, soñra olar qarar çıqaracaq mahkemege yollanacaqtır.
– Qırımnı terk etmek niyetiñiz barmı?
– Yoq. İstese edim, bunı çoqtan yapar edim.
Ayşe Ümerova – İlmi Ümerovnıñ qızı – mahkeme-tibbiy ekspertiza neticelerine köre, babası «ruhiy ceetten sağlam» olğanını ayttı.
İlmi Ümerov çıqma yasağı altında buluna. Onı Rusiyeniñ topraq bütünligini bozmaq çağıruv yapqanınen qabaatlaylar.
Men Ukraina ve Rusiyeniñ topraq bütünligi ğayrıdan tiklensin isteyimİlmi Ümerov
2015 senesi ATR qırımtatar telekanalında «Rusiyeni Qırım ve Donbasstan çekilmege mecbur etmek kerek» lafları Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları olaraq tanıldı. İlmi Ümerovnıñ fikirince, onıñ sözleri aytqanlarından çıqarılğan edi. «Men devletniñ topraq bütünligini bozmağa çağırmadım. Men Rusiye Qırımnı Ukrainağa qaytarsın dep, oña qarşı cezalarnı quvetlendirmege çağırdım. Men Ukraina ve Rusiyeniñ topraq bütünligi ğayrıdan tiklensin isteyim», – dep ayttı İlmi Ümerov mahkemelerden birinde.
Onı mahsus psihiatrik hastahanesine zorlap yerleştirgen soñ onıñnen birdemlik aktsiyaları Avroapnıñ bir çoq memleketi ve şeerinde olıp keçti. Human Rights Watch, Avropa Birligi, Ukraina Tışqı işler nazirligi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ çetel işleri komiteti, Ukraina prezidenti Petro Poroşenko oña qoltutqanını bildirdiler.


text:
Aprel 23-te işini başlaycaq Avropa Şurası Parlament assambleyasınıñ (AŞPA) baar sessiyasında ilhaq etilgen Qırımdaki insan aqlarınıñ bozuluvları ve Rusiye saylavlarını muzakere etecekler.
Ondan ğayrı, AŞPAda Avropada antisemitizm, islamofobiya ve ksenofobiyanıñ artuv ve İnsan aqlarını qorçalama konventsiyasınıñ mehnizmini deñiştirüv mevzularında munaqaşalar keçecek.
Munasip kün tertibi AŞPAnıñ saytında derc etildi.
Mart 19-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda keçirilgen saylavnıñ neticelerine «sıfır derecesinde» ve «uquqiy neticeleri olmaycaq», dedi.
Ukraina Yuqarı Radası mart 22-de ilhaq etilgen Qırım territoriyasında Rusiye prezidenti saylavınıñ tanılmaması aqqında qarar içün rey berdi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Meteorologlar Frenkistan ve Almaniyada şiddetli yağmurlar yağmağa devam etecegi aqqında bildire, o yerde suv basuvı neticesinde endi 10 kişi elâk oldı ve biñlerce insanlar tahliye etilmege mecbur oldı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Elde etilgen malümatqa köre, Paristeki Sena özeninde suv seviyesi artmağa devam ete. Yüz bergen vaqia sebebinden Luvr hadimleri yerastı anbarlardan bazı eksponatlarnı diger yerge taşımağa mecbur oldı. Frenkistan paytahtında ve onıñ civarında 24 biñden ziyade ev yarıqsız qaldı. Prezident Fransua Olland eñ çoq zararlanğan rayonlarda fevqulade vaziyetni ilân etti.
Almaniyada suv basuvı devletniñ cenübiy tarafını, Bavariya ve Reynland-Pfaltseni qaplap aldı. O yerde de elâk olğanlar bar, kantsler Angela Merkel olarnıñ qorantalarına taziye bildirdi.
Angela Merkelniñ qayd etkenine köre, felâketke reaktsiya almanlarnıñ ağır vaziyette birleşken olğanını kösterdi.


text:
Kongo Demokratik Respublikası
Kongo Demokratiyalıq Respublikası (Kongo Demokratiyalıq Respublikası ) paytaxtı — Kinshasa qalası.BMT aǵzası Kongo (Conqo), Kongo Demokratiyalıq Respublikası (République Démocratique du Conqo; 1971—97 jıllarda Zair Respublikası) — Oraylıq Afrikada jaylasqan mámleket. Maydanı 2345, 4 mıń km². Xalqı 65, 71 mln kisi (2012). Paytaxtı — Kinshasa qalası Basqarıw tárepten 11 wálayat (province) qa bólinedi.
Mámleket basqarıw sisteması[redaktorlaw | derekti jańalaw]
K. — respublika. Mámleket hám húkimet baslıǵı — prezident. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı húkimet hám Ótiw parlamenti tárepinen qabıl etiletuǵın dekret nızamlar arqalı prezident ámelge asıradı. Ijroiya hrkimiyatni da prezident ámelge asıradı ; ol húkimet aǵzaların tayınlaydı hám lawazımınan azat etedi.
Tábiyaatı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
K. aymaǵı Arqa hám Qubla yarım sharlarning Ekvatorial hám subekvatorial regionlarınıń ernekler menen oralǵan Kongo botig'ida jaylasqan. Kongo botigining eń tómen (300-350 m) allyuvial tegislik bólegi mámlekettiń orayı hám batısında bolıp tabıladı. Jan. de bálentligi 700-1000 m den 1200-1300 m ge shekem bolǵan supasimon platolar bar. Shaba wálayatındaǵı Mitumba tawları (1889 m), Maniqa (1679 m) hám Kundelungu (1772 m) platolari keń tektonik botiklar menen bóleklengen. Arqa shegarası boylap bálentligi 2000-3000 m li tap ;ar jaylasqan. Eń bálent jayı — K. hám Uganda shegarası daǵı Ruvenzori tog'i (5109 m). Sunmagan vulkanlar bar. Kúshli jer silkiniwler bolıp turadı. Paydalı qazilmalardan mıs, kolbalt, rux, uran, qalay, temir, volfram hám marganets kóni, boksit, altın, gúmis, platina, almaz, nikel, molibden, kómir hám basqa qazib alınadı. Íqlımı mámleket arqaında (3° qalası k. menen 3° j. k. aralıǵı ) Ekvatorial, bárháma seryog'in, qublaında hám shet arqa de subekvatorial, jazı seryog'in, qishi qurǵaqlay, Kongo botig'i jáne onıń átirapındaǵı platolarda eń ıssı ay — marttıń ortasha temperaturası 24—28°, eń salqın ay — iyulning ortasha temperaturası 22— 25°. Shıǵısı hám qublası -shıǵısındaǵı tawlarda ıqlım salqınlaw. Shaba wálayatında temperatura iyulda 16°, oktyabrda 24°. Jıllıq jawın Ekvatorial mintakada 1700-1800 mm den 2000-2200 mm ge shekem, shıǵısındaǵı tawlarda 2500 mm hám odan kóbirek; shet qublaında 1000 -1200 mm, eń arqaında 1300-1500 mm.
Dáryaları kóp hám suwlı. Eń úlken dáryası — Kongo jáne onıń irmoqlari. Mámleket taptıń 9/10 bólegi Kongo dáryası háwizinde jaylasqan. Derlik hámme dáryalarında bosaǵa hám sarqıramalar bar, gidroenergiya resursları asa úlken. Dáryalardıń málim bólimleridagina keme qatnaydi. K. de Kivu, Teńgenika, Mveru, Tumba hám basqa kól bar. K. dıń arqa bóleginde podzollashgan laterit topıraq. Batpaqlasqan tuproklarda turaqlı jasıl Ekvatorial joqarı ıǵallıqdaǵı ormanlar bar. Qubla bóleginde hám eń shet arqaındaǵı kizil tuproklarda, tiykarınan, boyı bálent o'tli savannalar, dárya boyida bolsa galereyalı ormanlar ósedi. Qublası -arqa shetindegi qızıl -gúńgirt topıraqlı jerlerde japıraq to'kuvchi siyrek savanna ormanları bar. Sharkdagi tawlarda biyiklikke kóterilgen tárepke regionlar ózgerip, joqarı ıǵallıqdaǵı Ekvatorial ormanlardan bálent taw Ekvatorial otlaqlarına shekem almasınıp baradı. Ruvenzori tog'ida máńgi qar hám mızlıqlar bar. Ormanlarda qımbat bahalı aǵashlı qızıl, sarı, eben, limba, agba sıyaqlı terekler, maylı palma, kauchuk beretuǵın ósimlikler ósedi. Haywanot dúnyası júdá bay. Ormanlarda hár túrlı meshin, jalǵizaq ; savannalarda pıl, nosorog, buyvol, dikobrazn, taw eshki, zebra, jirafa, arıslan, qaplan, gepard, shaǵal, sirtlon, begemot (dárya hám kólda), qustıń hár qıylıları, krokodil, uwlı zatlı ilonlar, balıq hám shıbın-shirkeyler (setse shıbın, termitlar) kóp. Milliy baǵları — virunga, Garamba, Salonge, Kaxuzi-Biyego hám basqa
Xalqı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
K. de 300 den artıq qáwim hám elatlar : luba, Kongo, Ruanda, azonda, bangi, tva hám basqa bar. Xalıqtıń 30% ga jaqinı iri qalalarda jasaydı. Rásmiy til — fransuz tili; suaxili tilleri, sonıń menen birge, 20 dan kóbirek sóylesim bar. Xalıqtıń yarımına jaqinı jergilikli dinlerge, qalǵanları xristian dinine ıqtıqat etedi. Zárúrli qalaları : Lubumbashi, Mbuji-Mayi, Kisangani, Kananga, Bukavu, Likasi, Matadi, Kikvit.
Tariyxı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Házirgi K. aymaǵında tómen paleolit dáwirine tiyisli mákan-jaylar hám tas qurallar tabılǵan (Kasai, Lualaba, Luapula dáryalarınıń joqarı aǵımı ). Evropalıqlar bulmanǵa keliwinen talay aldın Bakuba mámleketi húkim súrgen, ónermentshilik, sawda-satıq rawajlanǵan. Keyin Baluba, Lunda hám qalası k. onnan artıq mayda mámleketlikler ámeldegi bolǵan. Xalqı ańshılıq, balıqchilik, dıyxanshılıq, temir hám mıs kónini eritiw jumısları menen shuǵıllanıp kelgen. 15-ásir aqırında portug'allar (D. Kan ekspediciyası ) Kongo dáryası háwizine o'rnashib alıp, onı qul bazarına aylantırdı (15—19 -ásirler dawamında ondan 13 mln. den artıq qul Amerikaǵa alıp ketildi). Jergilikli xalıq kolonizatorlarǵa, jergilikli hámeldarlarǵa qarsı uzaq waqıt gúres alıp bardı (1890 -92, 1895-96, 1897-1900, 1901—07). 19 -ásir 70-jıllarında Belgiya patshası Leopold II hár túrlı focuslar menen úlken aymaqtı basıp oddi. Bul aymaq " Azat Kongo mámleketi" atı menen Leopold II múlkine aylantırildi (1885). 1908-jıl usı aymaq kompensatsiya ornına Belgiya ixtiyoriga berilgach, Belgiya Kongosı atı menen onıń koloniyasına aylandı. Hákimiyattı general-gubernator mekeme etdi. Qul sawdası hám ekspluataciyanıń kusheytiwi nátiyjesinde jergilikli xalıq azayıp ketti (1884-jıl 30 mln; 1915-jıl 15 mln.). Soǵan qaramay, mámlekette kolonizatorlarǵa qarsı háreket toqtamadı.
Birinshi jáhán urısı jıllarında hám urıstan keyin kolonizatorlar mámleket tábiyǵıy baylıqları (altın, almaz, mıs hám qalasık.) ni qazib alıp, tashib keta basladı. Kongo Demokratiyalıq Respublikasınıń kiripke mólsherlengen tarawları (kauchuk, kofe, kakao), taw kenshilik hám sanaattıń ximiya, azıq-túlik, toqımashılıq, qurılıs materi-allari sıyaqlı tarmaqları, transport hám energetika rawajlanıp bardı. Katanga, Leopoldvil, Kasai hám Kivu wálayatları tiykarǵı sanaat oraylarına aylandı. Iri qalalar qáddi kótere basladı.
Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Belgiya Kongosı AQSH hám Ullı Britaniyaǵa áskeriystrategik sheki onim (mıs, kalay, kobalt, rux, uran hám basqalar ) jetkezip beretuǵın derekke aylantırildi. Urıstan keyin 40 -, ásirese, 50-jıllarda miynetkeshlerdiń koloniya zulmiga qarsı háreketi keskin tús aldı. Af-rikaliklar kásiplik awqamları dúziw huqıqına eristiler (1946 ). Kóplegen mádeniy-aǵartıwshılıq sırtqılotlar to'zilib, olar keyin siyasiy partiyalarǵa aylandı. Bul partiyalar milliy azatlıq háreketin uyushtirib, Belgiya húkimetinen ǵárezsizlik beriwdi talap etdi. Aqır-aqıbetde, Belgiya bul talaptı qandırıwǵa májbúr boldı.
1960 -jıl 30 -iyunda ǵárezsiz K. Respublikası daǵaza etildi. Kongo milliy háreketi partiyası basshısı Patris Lumumba bas ministr, J. Kasavubu prezident lawazımın iyeledi. 1960 -jıl sentyabrde K. Respublikası BMTga qabıllandı. Respublika basshıları ortasındaǵı kelispewshilikler mámleket ǵárezsizligine rahna sola basladı. 1960 -jıl evropalıqlardı qorǵaw sıltawı menen K.ga Belgiya áskerleri bastırıp kirdi. Shabıwılchilarni daf qılıw ushın Lumumba soranıwı menen K.ga BMT armiyası kirgizildi. Lekin bul armiyanıń sustkashligi nátiyjesinde milliy húkimet húkimetten chetlatilib, patriot basshılar táqip etildi. Lumumba jırtqıshona óltirildi (1961-jıl yanvar ).patriotlar ǵárezsizlik gúresin toqtatmadilar. Olardıń qısıwı astında parlament shaqırılıp, S. Adula basshı jańa húkimet tuzildi (1961-jıl iyul). 1964-jıl K. Demokratiyalıq Respublikası dep daǵaza etildi. 1965-jıl 25-noyabrde húkimet armiya qolına ótti. Onıń bas komandiri general-leytenant S. S. Mobutu mámleket prezidenti dep daǵaza etildi. Parlament taǵı tarqatıldı, siyasiy partiya hám jámiyetlik shólkemleri iskerligi taqiklandi. Keyingi jıllarda ishki siyasiy jaǵday keskinlesdi. 1997-jıl mámleket awdarıspaǵı nátiyjesinde prezident Mobutu lawazımınan chetlatildi. Demokrat kúshler awqamınıń basshısı Loran-Dezire Qáwim húkimet tepasiga keldi. 2001-jıldan mámleket prezidenti — Jozef Qáwim. Milliy bayramı — 30 -iyun — Ǵárezsizlik kúni (1960 ).
Tiykarǵı siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları[redaktorlaw | derekti jańalaw]
K. ozodligi háreketi, 1998-jıl dúzilgen; Demokratiya ushın Kongolıqlar awqamı, 1998-jıl sırtqıl etilgen; Revolyuciya xalıq háreketi, 1967-jılda tiykar salınǵan ; Demokratiya jáne social rawajlanıw birlespesi, 1982-jılda dúzilgen; Federalchilar hám ǵárezsiz respublikashılar birlespesi, 1990 -jılda dúzilgen. K. miynetkeshler milliy birlespesi, birlesken kásiplik awqam orayı, 1967-jılda tiykar salınǵan.
Xojalıǵı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
K. — kán hám reńli metallurgiya sanaatı rawajlanǵan agrar mámleket. Xojalıǵı sırtqı bazar ushın mineral hám awıl xojalıǵı sheki onimsi óndiriske mólsherlengen. Jalpı ishki ónimde awıl hám orman xojalıǵınıń úlesi 31, 4%, taw kenshilik sanaatı úlesi 26, 9%, sawda hám xizmet kórsetiw úlesi 33, 9%.
Sanaatı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 13% sanaatda bánt. Shaba wálayatında mıs, marganets, Kipushida rux, Lualaba dáryası hám Teńgenika kuli ara -lig'ida qalay, Arqa-shıǵısda altın, Chikapa hám Kasai dáryaları háwizinde almaz qazib shiǵarıladı. Eń iri GESlar Epkin, Kongodıń tómen aǵımında 300 mıń kvt li GES qurılǵan. Reńli metallurgiya, metallsozlik, mashinasozlik, cement, ximiya, ormanshılıq, aǵash tilish, kemasozlik, toqımashılıq, tigiwshilik, ko'npoyabzal, qant-qumsheker sanaatı kárxanaları hám de may, pivo, un zavodları, temeki fabrikaları, Matadi, Kinshasada kemasozlik hám keme remontlaw kárxanaları, Mvandada neftni qayta islew zavodı bar. Tiykarǵı sanaat orayları : Kinshasa, Lumumbashi.
Awıl xojalıǵı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 76% awıl xojalıǵında bánt. Iri plantatsiya hám sharbashılıq xojalıqları menen birge yarım natural mayda dıyxan xojalıqları bar. Iri xojalıqlar jetiwtirgen ónim (palma mayı, kakao, geveya, kauchuk, kofe, shay hám basqalar ) kirip etiledi. Ishki mútajlikler ushın maniok, banan, palız eginleri, salı, mákke, sizal, tarı, qumshekerqamish, paxta, batat egiledi. Qaramal, cho'chqa, eshki, qoy boqiladi, balıq ovlanadi. Orman baylıqlarınan jetkilikli paydalanilmaydi. Kirip ushın qımbat bahalı aǵash tayarlanadı. May alıw ushın jabayı palma mıywesi teriledi. Ulıwma, awıl xojalıǵı ishki mútajlikti qandirmaydi. K. de 16 mıń km ishki suw jolı, 5, 4 mıń km temir jol, 154 mıń km avtomobil jolı bar. Teńiz portları : Matadi hám Boma. Kinshasa hám Lubumbashida xalıq aralıq aeroport bar.
Mineral sheki onim kirip buyımlarınıń 80% ini sırtqıl etedi. Shetke mıs, kobalt, rux, qalay, altın, almaz, palma moyi hám yong'og'i, kofe, shay, kauchuk, aǵash shıǵaradı. Shetten mashina -úskeneler, metall buyımlar, dári-dárman, transport quralları, azıq-túlik, gezleme, janar may keltiredi. K., tiykarınan, Belgiya, Lyuksemburg, AQSH, Italiya, Germaniya, Fransiya, Ullı Britaniya menen sawda etedi. Pul birligi — K. franki.
Medicinalıq xızmeti[redaktorlaw | derekti jańalaw]
K. de juqpalı kesellikler keń tarqalǵan. 1990 -jıllardıń baslarında 4324 emlewxana, sonday-aq, 402 ulıwma emlewxana, 300 den artıq tuwıw uyi, 500 den kóbirek dispanser, 12 medicina orayı, 19 klinika, 5 tuberkulyoz hám 3 psixik nawqaslar emlewxanası, 28 leprozoriy (moxovxona) bolǵan. Olarda 2143 vrach, 20 mıń medicinalıq miyirbiyke hám akusherka isledi. vrachlar Kinshasa, Lubumbashi, Kisangani universitetlerinde, orta medicinalıq xızmetkerler Kinshasadagi medicina bilim jurtında tayarlanadı.
Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri[redaktorlaw | derekti jańalaw]
1968-jıldan 6 jasqa deyingi balalar ushın baslanǵısh hám orta bilim beriwdiń 1-tekshesi biypul. Sabaqlar fransuz tilinde; baslanǵısh mektepte jergilikli tillerden paydalanıladı. Baslanǵısh mektep — 6 jıllıq, orta mektep — 6 jıllıq. Mámleket mekteplerinen tısqarı jeke mektepler de bar. K. de 19 mámleket, 70 jeke texnikum, 14 ped. bilim jurtı bolıp, olarda oqıw múddeti — 3—4 jıl Joqarı oqıw orınları : Kinshasa universiteti (1954), Kisangani universiteti (1963), Lubumbashi universiteti (1955), Elegant kórkem óner akademiyası, Jeńgembidagi agronomiya pánleri institutı hám Kinshasadagi pedagogika institutı, sonıń menen birge, ayırım texnikumlarning 5 jıl oqıtılatuǵın birpara fakultetleri de joqarı maǵlıwmat beredi. Ilimiy mákemeleri: Kinshasada — Oraylıq Afrika ilimiy izertlew institutı (1975), Tropik medicina institutı (1899 ), Kongo geogr. institutı (1949 ), Atom energiyası oraylıq komissarligi (1959 ), geol. izertlewleri byurosi, Lubumbashida K. tariyx jámiyeti (1974) bar. Kitapxanaları : Kinshasa milliy universitetiniń oraylıq kitapxanası (1954), Lumumbashi universitetiniń kitapxanası (1955), Kisangani universitetiniń kitapxanası, Kinshasadagi xalıq kitapxanası (1932), Kinshasadagi arxiv (1949 ).
Baspasózi, radioeshittirishi hám teleko'rsatuvi. K. de 50 den artıq gaz. hám jurnal baspa etiledi. Eń áhmiyetlileri: " Boyoma" (kúndelik gaz.), " Mjumbe" (kúndelik gaz., 1963-jıldan), " Potansye" (" Múmkinshilik", fransuz tilindegi kúndelik gaz., 1982-jıldan ), " Elima" (fransuz tilindegi kúndelik gaz., 1928-jıldan ) hám basqa K. baspasóz agentligi húkimet informaciya mákemesi bolıp, 1957-jıl sırtqıl etilgen. Radio hám televidenie húkimetke karashli. Iri qalalarda 9 radiostansiya hám paytaxtda telestansiya bar.
Ádebiyatı fransuz tilinde hám jergilikli luba, lingala, kikongo hám basqa tillerde rawajlanıp barayotir. K. xalqi qáddi. hám bay folklor dástúrlerinege iye. Xalıq awızsha ijodi úlgilerin jazıp alıw hám baspa etiw 19 -ásir aqırınan baslandı. Belgiyalıq shaqırıqkorlar xristian dinin targ'ib qılıw maqsetinde jergilikli tillerde gaz. hám mektepler ushın sabaqlıqlar baspa etdi. Bul milliy ádebiyattıń qáliplesiwine járdem berdi. Jas K. ádebiyatı, tiykarınan, kolonizatorlar hám shirkew qadaǵalawı astında rawajlandi. Ayırım jazıwchilargina milliy mustakillik ushın gúreske chorlovchi dóretpeler jarata aldı (P. Kabongo qosıqları hám A. R. Balambaning " Qara hayaldıń evolyusiyasi máselesi" dóretpeleri hám basqalar ). 1920—50 jıllar K. ádebiyatında diniy poeziya úlken orın tutdi. Bul ádebiyattıń ayırım wákilleri (A. Isambu, O. Ngongo) kolonizatorlikti fosh etiwshi dóretpeler yezdi. Mámleket ǵárezsizligi daǵaza etiliwi Ramazan yaki Qurban hayttan aldıńǵı kúninde P. Lumumba hám basqalardıń haqıyqıy milliy azatlıq ushın gúreske chorlovchi siyasiy tema daǵı qosıqları bosildi.
Nasrda folklor hám etikalıq -diniy tema daǵı gúrrińnavislik salmaqlı orın tutadı. " Babalarimiz", " Jım-jırt jang", " Muhabbat jeńisi" (D. Mutombo), " Aq adam kelgennen keyin... " (A. R. Bokvango), " Kúnde Kalumbi — Afrika qızi" (F. Edm) qıssaları, " Negrlar turmısı saqnalari" gúrrińler kompleksi K. ádebiyatınıń iri úlgileri bolıp tabıladı. Keyingi jıllarda dramaturgiya rawaj taptı. A. Monjita, Bondekve, J. Dizazi pyesalari dańq shıǵardı. Ngal Mbvil a Mpangning " Jambatist viko" hám " Ǵabırıs" romanları Afrikalıq oqımıslı adamlardıń xalıq menen óz-ara munasábetleri mashqalasına arnalǵan. Tiunamo-vumbaning gúrrińleri, Batukezanga Zamenganing qıssalarında social máseleler kóterilgen.
Arxitektorlıǵı hám suwretleytuǵın kórkem óneri[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Shaba wálayatı hám basqa orınlarda taw jar taslarına o'yib islengen súwretlerde adamlar, jonivorlar hám ósimlikler suwretlengen, olar neolit dáwirine tiyisli dep shama etiledi. Kóplegen Afrika mámleketleridegi sıyaqlı K. de da úyler shertek diywallı, geyde loydan kvadrat yamasa sheńber etip salınǵan hám ústi topan, pishen, shat menen jabılǵan. Dárya boyida jasawshı balıqchilarning úyleri qazıqlar ústine qurılǵan. 19 -ásir aqırı hám 20 -ásir baslarınan Kinshasa, Boma, Mbandaka, Likasi, Kisongaki, Lubumbashi hám basqa qalalarda kóp qabatlı úyler tropik ıqlımǵa iykemlestirip qurıldı. Keyingi jıllarda metall konstruksiyalardan hám basqa jańa qurılıs materiallarınan paydalanila basladı. Qala shetlerine birdey kórinistegi aǵashtan islengen waqıtsha jaysimon úyler qalashtirib taslanǵan.
Xalıq kórkem ónerinde aǵash háykelsheler islew keń súwret bolǵan. Naǵıslı aǵash nıqaplar islewge áhmiyet beriledi. Bul nıqaplarda túrme-túr keyip (tınıshsızlanıw, ǵázep, quwanısh hám basqalar ) ańlatpalanadı. Koloniya basqarıw princpıı jıllarında K. músinshiliginde evropalıq ustalarǵa eliklew háwij aldı. 1940 -jıllardıń aqırına kelip dáske súwretshiligi payda boldı : A. Montita tábiyat kórinisi, A. Kiabelua portret dóretpeleri jarattı. Bir gruppa súwretshiler rangdor bezew kompozitsiyalari ústinde jumıs alıp bardı. Kinshasada arxitektorlıq institutı hám Plastik kórkem óneri institutı isleydi.
Aǵash hám ılaydan islengen ıdıs ıdıslar tayarlaw, palma tolasidan rangdor shúberek, sebet, shıpta toqıw taraqqiy etken. Adam túsindegi asbap ásbapları, naǵıs oyıwshılıq usılındaǵı mebel, kósher ayqulaq hám túrli ásbaplar soǵıw háwij alǵan. Ónermentshilik rawajlanǵan. Músinshilik hám súwretshilik ayriqsha tárzde endigina rawajlana basladı.
Muzıkası[redaktorlaw | derekti jańalaw]
K. aymaǵında Baluba, Bushong, Kongo, Lunda hám basqa mámleketlikler sırtqıl tabıwınan aldın bakongo, mongo, balengola, lokele, bangala, bateke, baluba hám basqa xalıqlardıń professional muzıka mádeniyatı qáliplesip, rawajlana baslaǵan. Muzıka dástúrleri qanshelli túrme-túr bolmaydıin, bantu hám pigmeylarning muzıkalıq mádeniyatı bólek ajralıp turadı. Xalıq bayramlarında qatnasqan baqsı shayırlar jolbasshılardıń qaharmanlıǵı hám donoligini maqtaw etken.
K. orkestri ngoma, ikonko, júzimu, lokuka naqıralarınan, lira, arfa, sitra, truba, fleyta, burgu hám basqa asbaplardan ibarat. Naqıradan túrli xabarlar beriwde paydalanıladı, sonıń menen birge, ol qosıqshı hám ayaq oyınshı hayal-qızlarǵa jo'r boladı. " Naqıra tili" ga jaslıqtan uyretiledi. Milliy namalardı gitara, saksofon hám basqa Evropa ásbapları menen birge atqarıw etken professional orkestrlar K. de gitara usılı dep atalǵan. Miynet processleri (balıq tutıw, eskek esiw, dıyxanshılıq jumısları ) waqtında qosıq búydew hám oyın túsiw ádet bolǵan. Ataqlı qosıqshıları : Lvambo Makiadi, Tabu Ley, Abeti Masikinl, Mpongo Lav hám basqa 1968-jıl Kinshasada Milliy muzıka hám teatr kórkem óneri akademiyası sırtqıl tapqan. Professional kadrlar Milliy kórkem óner institutında tayarlanadı.
Teatr kórkem óneri xalıq úrp-ádetleri hám bayramları tiykarında áyyemginen rawajlanıp kelgen. Ekinshi jáhán urısınan keyin Evropa mádeniyatı tásirinde daslep háweskerler to'garagi, keyin dramaturgiya payda boldı. Súwretshi hám dramaturg A. Monjita Leopoldvilda K. folklori ligası truppasi — " Lifoko" ni tuzdi. Truppa 1960 -jıl ortalarına shekem saqnalastırılǵan ertaqlar hám turmıs syujetlari tiykarında tamasha kórsetken.
Ǵárezsizlik jıllarında háweskerler teatrlari jáne de rawajlandi. Olar repertuaridagi " Ngongo Lyutete" (D. Balamba), " Uganda miynetkeshleri" (M. Andren), " Ngombe" (A. Monjita) hám basqa pyesalarda tariyxıy, tárbiyalıq hám diniy tema daǵı waqıyalar sawlelengen.
Jańa sırtqıl etilgen " On ikkilar teatri" de qoyılǵan " Optimist", " Saylaw siri" hám basqa pyesalarda social qarama-qarsılıqlar, ótken zaman sarqitlari sın pikir etilgen. 1969 -jıl Kinshasada milliy teatr truppasi tuzildi. Bul truppaning " Jayranlar otilmasin", " Qara masih yamasa Simon Kimbangu" spektakllarında átirap ortalıqtı qorǵaw máseleleri kóterilgen, kolonizatorlik tiykarları fosh etilgen. Bul truppa professional teatr — Milliy teatr kompaniyasına aylantırildi, onıń janında 2 truppa: milliy balet hám drama truppalari bar. Olardıń jumıslarında Afrikaǵa tán koloritni saqlaw menen birge zor ańlatpalı ijroga bólek itibar beriledi. B. B. Dadyening " Mırza Tog'oNini", G. Oyono-Mbianing " Taǵı bir eskertiw" pyesalari, Molyer hám Gogol dóretpeleri buǵan mısal bóle aladı. K. de milliy kinematografiya endigina rawajlana basladı[1].
Tariyxı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Xv-XvI ásirlerde házirgi Kongo aymaqlarında Teke,Laongo mámleketleri bolǵan.1875 jılda fransuzlar koloniyaǵa aylantıra basladı.1891 jılda Fransuz Kongosi dúzildi.1910 jılda Fransuz Ekvatorial Afrikası dúzilgen waqıtta koloniya aymaǵı ekige bolındı -Gabon (garbiy bólim) hám Kongo (sharqiy bólim). Kongo 1960 jılda mustaqillikka eristi.
Geografiyası[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Paydalı qazilmalari[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Haywanat álemi[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Aymaqlıq bóliniwi[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Kongo Demokratiyalıq Respublikasınıń 2005-yilgi konstitusiyasida 26 provinsiyaga bólinedi. Házirde mámlekette 26 provinsiya bar. Avallari 11 wálayat bolǵan.
- Qubla Kivu
- Arqa Kivu
- Joqarı Kongo
- Tómen Kongo
- Batıs Kasai
- Arqa Kasai
- Ituri
- Ekvatorial provinsiya
- Katanga (Shaba)
- Bandundu
- Arqa provinsiya
Tiykarǵı qalalar[redaktorlaw | derekti jańalaw]
- Bandundu
- Boma
- Bukavu
- Ilebo
- Isiro
- Kalemie
- Kananga
- Kikvit
- Kindu
- Kinshasa
- Kisangani
- Kolvezi
- Likasi
- Lubumbashi
- Matadi
- Mbandika
- Mbanza-Ngungu
- Moba
- Mobaye-Mbonga
- Mbuji-Mayi
- Ubundu


text:
Satış / Həyət evi/Bağ evi, Baki, Zabrat, 40 000
Məlumat
Sabuncu rayonu mastaga qesebesi 186 nomreli avtobusun sonuncu dayanacaginda esas yoldan texmini 100 m ara mesafede yerlesen 3 sot torpaq sahesinde 3 otaqli dairevi 2 dasla tikilen ev satilir. Ev tam temirlidir kombi sistemi cekilib qazi suyu isigi daimi .Oboy muwterinin zovguyle vurulacag.Heyetinde iw gedir besetka olacaq Heyetde das dosenecek .Bir soznen tam gir yasa ev olacaq
.Qiymeti:40000 AZN real aliciya endirim olacag.
Bakida ucuz kiraye evler Bakida kiraye evler telebeler ucun kiraye evler qizlar ucun kiraye evler qaxda kiraye evler qebelede kiraye evler 9cu mikrorayonda kiraye evler Əhmədlidə satılan evlər Zabratda satılan evlər Xirdalanda ev alqi satqisi Gündəlik kirayə evlər Mastagada satilan evler Gencede satilan evler Ismayillida kiraye evler Hovsanda satilan evler Bakixanovda kiraye evler Bakixanovda satilan evler masazirda satilan evler bileceride kiraye evler kreditle satilan evler qebelede kiraye evler Sulutepe qesebesinde evlerin satisi Neftciler metrosuna yaxin satilan evler 8ci mikrorayonda kiraye evler montinde satilan evler Neftcilerde kiraye evler 5ci mikrorayonda evler Turkanda bag evi almaq Bakida ev almaq Evin qiymetini hesablamaq ucun kalkulyator
Elanın vaxtı bitmişdir


text:
Rostov vilâyetiniñ mahkemesi Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» dört mabüsiniñ imayesi bergen temyiz arizalarını red etip, olarnı apiste qaldırdı. Böylece, Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov ve Şaban Umerov avgustnıñ 15-ne qadar Rusiye SİZOsında qalacaqlar, dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
Oturışuvlar qapalı şekilde keçirildi.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukraina ve Rusiye arasındaki dostluq añlaşması, aprelniñ 1-inden amelde degil. Muqavele müddeti martnıñ 31-inde toqtatıldı. Yuqarı Rada 2018 senesi dekabr 6-sında bu muqaveleniñ devam etilmemesi aqqında qanunnı qabul etti.
Ukraina ve Rusiye arasında dostluq muqavelesi 1997 senesi imzalanğan edi ve o alâ daa amelde. Başqalarnıñ arasında, muqavele tarafları “biri biriniñ territorial bütünligini ürmet etip, aralarında olğan sıñırlarnıñ bozulamamasını tasdıqlay” ve “suveren musaviylikniñ eki taraflı ürmeti, sıñır bozulmaması, davalarnıñ barışıqlı çezmesi, küç qullanmaması ve küçnen qorquzmaması printsipleri esasında biri birinen munasebet qura”maddeleri de bar.
Vesiqa müddeti on yıl edi, ondan soñ. 2008 senesi onıñ ameli uzatıldı. Muqavele amelini toqtatmaq içün, Ukraina, yañı onyıllıqnıñ bitmesine eñ azdan 6 ay qalğanda, yani 2018 senesi sentâbr 30-ınace, Rusiyege resmiy bildirüv yollamaq kerek.


text:
2019 senesiniñ başından Qırımda 147 qızamıq hastalığı resmiy qayd etildi, olarnıñ 13-ü - Aqyarda. Bu aqta Rosdpotrebnadzornıñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Mayısnıñ 5-ine qadar Qırımda 16806 adamğa aşılav yapıldı, olardan 2689-ı bala, Aqyarda - 1155 adam, olardan 272-si bala, dep bildirdiler müessisede ve bütün sakinlerge qızamıqqa qarşı aşılanmaq tevsiye ettiler.
Aprelniñ soñunda Qırım ve Aqyarda qızamıq hastalığınıñ 138 adisesi qayd etildi, olardan 127-si Qırım cumhuriyetinde, 11-i - Aqyarda
Qırımda aprelniñ 1-nden başlap ealige qızamıqqa qarşı qoşma aşı yapılıp başladı. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
2018 senesi Dünya sağlıq teşkilâtı Avropada qızamıq hastalığınıñ rekord seviyesine çıqqanını qayd etti. Birinci 6 ayda 41 biñ insan qızamıq oldı, soñki 10 yılda er yıl olğanından daa ziyade.
Qızamıq adamdan-adamğa qolaylıqnen keçe, öksürik, yaqın toqunuvlarnen keçe. Virus eki saat devamında faal qalıp, avada ya da ten üstünde yaşay. Hasta başta sade suvuqlanuv alâmetlerini duya: tımav, sıcaqlıq, öksürik, tahminen bir aftadan eşken peyda ola (evelâ başta, soñ - bedenniñ yuqarı ve tüpteki qısımlarında). Qızamıq sebep olğan ağırlaşuvlarnıñ arasında - siñir sistemasınıñ zararlanuvı (entsefalit), pnevmoniya, otit, körüv qabiliyetiniñ ğayıp oluvı bar.


text:
«Kiyevstar» ukrain operatorınıñ müşterileri işğal etilgen Qırımda bağsız qaldı. Ne messac yollamağa, ne telefon açmağa imkân yoq.
Mobil operatornın saytında bildirilgeni kibi, şirket qırım müşterilerine vaqtınca hızmet berüvni toqtata.
«Kiyevstar» Qırım müşterilerine vaqtınca hızmet berüvni toqtatqanı aqqında bildiremiz. Oñaytsızlıq içün afu soraymız», – denile beyanatta.
Avguts 5-6 künleri «MTS-Ukraina» qırım müşterilerinde bağ yoq edi. Şirkette qayd etilgeni kibi, Akmescitte ağnıñ köşe obyekti bozulğan edi. Bir qaç künden soñ MTS-Ukraina müşterilerini tehnikiy roumingge keçirdiler.


text:
Bir kün evel “Veciye Kaşka davası” iştirakçisi Kazim Ametovnıñ qızı Naciye, onıñ babasına, davanıñ başqa iştirakçisi Ruslan Trubaçqa ve Edem Bekirovğa yardım etmek ricasınen Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovağa muracaat etti.
“Keçken afta olarnı umumiy kameradan mahsus blokqa avuştırdılar. Olar daima videokameralarnıñ nezareti altında. Türme odaları sers, suvuq, divarları betonlı. Babamnıñ apishanede peyda olğan hastalıqlarından (qan basqısı, közleriniñ zayıflaşqanı, yürek ağırları)ğayrı büyrek ve ayaqları da ağırıp başladı. Olarnı atta kezintilerge alıp çıqmaylar, yaramay aşatalar! Babam ağır sabırlı adam olğanını endi bir qaç kere aytqan edim, amma bugün o (dekabr 19 - QA) apis şaraitlerinitasvirlegeni men içün alâmet! Olarnı acele qurtarmaq kerek!” - yazdı Naciye Ametova öz Facebook saifesinde.
O, tevfiq etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ sağlıq alı aqqında da aytıp berdi. Onen beraber bir kamerada “Veciye Kaşka davası”nıñ daa bir iştirakçisi Ruslan Trubaç bulunmaqta.
“Ruslan Trubaç ile bir kamerada 1-inci gruppa saqatı Edem Bekirov otura. Onıñ yüreginde 4 şunt bar - ağır infarkt ve şeker hastalığınıñ aqibetleri. O ayatına zarur olğan künde 16 ilâc içmek kerek, kesilgen hasta ayağınıñ sarğısını deñiştirmek. Bugün o adamnı Ruslan Trubaç baqa, amma o mutehassıs degil. Bekirovğa mahsus baqıluv kerek”, - yazdı Ametovnıñ qızı.
Ombudsmen Denisova, Aqmescit SİZOsında tutulğan qırımtatar Kazim Ametovnıñ aq-uquqları bozulıvı aqqında haber alğanını yazdı.
“Men, Ametovnıñ bozulğan aqlarını tiklemek ricanen Rusiyede insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat ettim”, - yazdı ombudsmen.
Daa evel jurnalist Anton Naumlük, “Veciye Kaşka davası”nıñ mabüsleri Ruslan Trubaç ve Kazim Ametovnı Aqmescit SİZOsınıñ mahsus blokına avustırdılar dep bildirdi.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi dekabrniñ 4-nde «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri Asan Çapuh, Kazim Ametov, Bekir Degermenci ve Ruslan Trubaçnıñ apis müddetini 3 ayğa uzatqan edi.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde 82 yaşlı Veciye Kaşka vefat etti. Qırımtatar milliy areketiniñ veteranı FSB ve SOBR keçirgen mahsus tedbirlerniñ şaatı oldı. Uquq qoruyıcılar Aqmescitteki qavelerden birinde qırımtatarları Kazim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tuttı.
Olarnı Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etkenlerinde qabaatladılar. Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ ücümi vaqtında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı.Birazdan Veciye Kaşka can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
İşbu dava iştirakçileriniñ sağlıq problemleri bar. Degermenci – astma hastasıdır, Çapuh SİZOda mikroinsult keçirdi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Tatarlar cämğiyäte başlığı Bähzat Aqtaş wafat / TaTapлap җәMrыяTe бaшлыrы БәhзaT AkTaш BaфaT
İzmir Tatarlar cämğiyäte başlığı Bähzat Aqtaş wafat buldı / ИзMиp TaTapлap җәMrыяTe бaшлыrы БәhзaT AkTaш BaфaT бyлды
TӨPKИЯДӘH TATAPЧA TAПШЫPy / TÖRKİYÄDÄN TATARÇA TAPŞIRU 13.11.2021 14:00 PODKAST
2021nçe yılnıñ 7nçe noyabr’ könne Törkiyäneñ İzmir qalasında ğomer itüçe millättäşebez, dönya tatar diasporasına yaxşı tanış bulğan milli canlı Bähzat Aqtaş wafat buldı.
Ulı Bahadir qayğılı xäbärne: “Ätiyem bügen irtä belän ozaq waqıttan birle qarşı torğan yaman şeş awıruına ciñelde häm wafat buldı”, - süzläre belän citkerde.
Bötendönya Tatar Ligası, Aqtaş ğailäse belän İzmir häm İskeşähär tatar cämğiyätläreneñ qayğısın urtaqlaşıp: “Bähzat Aqtaş çın tatar patriotı, watanpärwäre ide. Tatar milli üzañın häm mädäniyäten yäşätü mäs’äläsendä härwaqıt bik aktiv ide. Yuqlığın xis itäçäkbez. Urını cännät bulsın”, - dip belderü yasadı.
Jurnalist Ruşaniya Altay: “Törkiyä millätçe ber tatar keşesen, İzmir tatar oyışması räise Bähzat Aqtaşnı soñğı yulğa ozata. Aña äle nibarı 69 yäş’ ide. Läkin üpkäsendäge yaman şeş yäşenä qarap tormadı”, - dip xäbär itep, Bähzat äfände turındağı xatiräläre belän bolay dip urtaqlaştı:
“Bähzat abıynıñ tawışın, min üzen äle tanımağan kileş, 1991nçe yılda uq işetkän idem. Törkiyägä berençelärdän bulıp uqırğa kitkän kurstaşım Säğit Xäyri anıñ belän äñgämä qorğan häm audiokassetasın Tatarstan radiosına cibärgän ide. Rasşifrovkasın yasağanda anıñ matur ahänle tawışın, çit ildä tuıp üsep tä bik matur tatarca söyläşüen soqlanıp tıñlağan idem.
Min Törkiyägä uqırğa kilgän yıllarda ul Antaliyada yäşi, anda kömeş yuvelir kibete tota ide. Annarı İzmirgä küçende.”
Bähzat äfändeneñ böten tatar çaralarında aktiv qatnaşuın iskärtep uzuçı Ruşaniya Altay: “Anıñ belän bergä İzmirdä berençe tapqır Tuqaynı iskä alu cıyının oyıştırdıq, anıñ belän bergä İzmirdä berençe tapqır tatar xalıq aşları bäygesen ütkärdek, Tatarstan kiçäsen uzdırdıq”, - dip iskä töşerde.
Ruşaniya xanım beldergänçä, ideyaläre taşıp torğan Bähzat äfände Törkiyädäge tuğan awılı Osmaniyädä Söyembikägä häm möhacir tatarlarğa häykäl salu, awılnı tatarlıq belän bäyle turistik üzäkkä äyländerü xıyalları belän yanıp yäşäde. Ulı Bahadir äytkänçä, äle urın östendä dä tatarlıq belän bäyle êşlise êşläre turında söyläşep, plannar qorıp yatqan.
Bähzat abıynıñ xatını Gölsar apanıñ da bik tatar canlı keşe buluın, ikeseneñ Ämrä häm Bahadir isemle ike malay üsterüen häm alarnıñ da bik yaxşı tatarca söyläşüen añlatuçı Ruşaniya Altay: “Bar bulıp toruıñ ğına da citä ide, Bähzat abıy. Awır tufrağıñ ciñel, urınıñ cännättä bulsın”, - dip yazdı.
Märxüm 8nçe noyabr’ düşämbe könne tuğan yağında, İskeşähär vilayäteneñ Qorıxöyek (Osmaniye) tatar awılında cirlände.
Soñğı yulğa ozatu cıyınında Tatarstannıñ Törkiyädäge tulı wäqalätle wäkile Ayrat Ğataullin da qatnaştı. Ul Tatarstan Baş ministr urınbasarı, Bötendönya tatar kongressınıñ Milli Şura räise Vasil Şäyxrazıyevneñ qayğınamäsen citkerde.
Qayğınamä xatında bolay diyelä:
“Tatar dönyası zur yuğaltu kiçerä. Ğomeren xalqıbızğa xezmät itügä bağışlağan tatar xalqınıñ kürenekle ulı, ğayär’ häm fidaqar’ şäxes, cämäğät êşleklese, ozaq yıllar däwamında Törkiyäneñ İzmir şähäre tatar üzägen citäklägän Bähzat Aqtaş baqıylıqqa küçte.
Millätebez öçen Bähzat ağanıñ vafatı zur yuğaltu.
Bötendönya tatar kongressı Milli Şurası anıñ ğailäseneñ, tuğannarınıñ, yaqınnarınıñ häm barlıq millättäşlärebezneñ tiran qayğısın urtaqlaşa, Allahtan sabırlıq sorıy.
Ruxı şat, urını cännättä bulsın”
Särdar Aqtaş fotosürätläre
2017nçe yılnıñ avgust ayında Tatarstan başqalası Qazanda ütkärelgän Bötendönya tatar kongressınıñ 6nçı qorıltayında Törkiyädän qatnaşqan Bähzat Aqtaşnıñ ul çaqta “Törkiyä awazı” öçen urtaqlaşqan uy-fikerläre belän videoyazmadan tanışa alasız.
Bäyläneşle xäbärlär
Xatirälär: Änkarada Qayum Nasıyri cıyını (2015nçe yıl)
Änkarada 2015nçe yılda Qayum Nasıyri xalıqara simpoziumı ütkärelgän ide
İskeşähärdä Sabantuy
Törkiyäneñ İskeşähär töbägendäge tatar awılı Osmaniyädä milli bäyräm - Sabantuy uzaçaq


text:
Prezident Qasım-Jomart Toqaev Nwrswltan Nazarbaevpen aqıldasudan wyalmaytının ayttı. Qasım-Jomart Toqaev Reseydiñ «Rossiya» telearnasınıñ «Vesti nede..
Ötken aptada Batıs aqparat qwraldarı AQŞ qorğanıs küşteriniñ Grekiyağa äskeri tehnikalardı köptep ornalastırğanı turalı köptep talqılağan bolatın. Key..
Qwrama Ştattar Iranmen aldın ala şart, talap qoymay söylesuge dayın dep mälimdedi AQŞ memlekettik hatşısı Mayk Pompeo. Biraq soğan qaramastan ol Iran ..
AQŞ prezidenti Donal'd Tramp 3 mausım küni Angliya patşayımınıñ şaqıruımen Britaniyadağı memlekettik saparın bastaydı. Aq üydiñ mälimetinde, Tramptıñ..
Dunay özeninde bolğan qayğılı oqiğadan keyin, qwtqaru operaciyasına kömek körsetu üşin Budapeştke Oñtüstik Koreyanıñ Sırtqı ister ministri Kang KEng H..


text:
London School of Economics
London School of Economics, LSE (London iqtisad häm säyäsät beleme mäktäbe) – 1895. yılda barlıqqa kilgän maxsus yuğarı belem birü yortı. Ul London Universitetı kollejları sistemasına kerä häm üniversitet däräcäsendä belem birä (BA, MA/MS, PhD). Bu mäktäb üzen dönyanıñ ictimaği fännär ölkäsendä äydäp baruçı institut dip atıy.
"The Guardian" gäzite işäpläwençä, LSE Böyekbritaniädä Oksford universitetınnan qala ikençe yuğarı uqu yortı sanala.
LSE'da uqıp çıqqan Tatarstanlılar: Oskar Prokopyev - Qazan şähäre xakimiate başlığı urınbasarı, şähär xakimiate finans idaräseneñ başlığı [1] [2].
SıltamalarYзrәpTү
ÇığanaqlarYзrәpTү
- ↑ Şähri Qazan gäzite(үлe cылTaMa)
- ↑ Qazan şähäre xakimiateneñ räsmi säxifäsendä O.V.Prokopyev biografiäse (Urısça), archived from the original on 2007-12-21, retrieved 2007-12-15


text:
Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine domuz etli aş bermege devam eteler. Bu aqta Server Mustafayevniñ advokatı Lilâ Gemeci Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Aynı aşlar, küf aş, galet peçenye, çay, sebze ezmesi ve domuz terili paştet bermege devam eteler. Bugün üyle teneffüsinde müvekkilim Server Mustafayev çay içti, peçenye aşamadı, çünki küfi bar edi, ezme aşamadı, o teneke qutusında ola ve onı tek SİZOğa kelgende bereler. Olarnı SİZOdan qaçta çıqarğanlar tam olaraq aytıp olamayım, amma saat 10:00-da mahkemede ediler, 8:00-dan keç çıqmağanlar, dep tüşünem, çünki bütün protseduralarnı keçeler», – dep qayd etti Gemeci.
Advokatnıñ aytqanına köre, çoqusı allarda qabaatlanğanlar aqşam yemegine barmay, çünki mahkeme oturışuvları saat 18:00-dan soñ bite.
«Olarnı SİZOğa ketirgence, baqılğance, kameralarına qaytqance – aqşam yemegi bite. Bugün mabüsler olarğa insaniyetsizce yanaşalar dep muracaat etti ve bu işkence ola. Eki künden berli yahşı aşamaylar. Qadı buña emiyet bermedi», – dep tarif etti Lilâ Gemeci.
Advokat Nazim Şeihmambetov musulman olğan Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine mahkeme oturışuvları vaqtına domuz etli aşlar berile, dep haber etti.
Noyabrniñ soñunda Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki №1 SİZOsında küflü ve domuz etli ag berildi, dep haber etilgen edi.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ankarada yüz bergen patlav qurbanlarınıñ fotoresimleri içtimaiy ağlarda tarqatılıp başlağanı sebebinden, mart 13 künü Türkiye makemesi, Feysbuk ve Twitterge kirişni tosmenge tutmağa qarar aldı.
CNN Turk ve NTV news bildirgenleri kibi, Türkiyede içtimaiy ağlarnıñ bazı qullanıcıları saytqa kirip olamay.
Keçenlerde, terroristlerniñ esirine oğrağan turk prokurorınıñ içtimaiy ağlarda fotoresimleri tarqatılıp başlağanı sebebinden, Türkiyede Twitter, Feysbuk ve YouTube kanalına kiriş qapatılğan edi.
Bunıñnen bir sırada 2014 senesi mart ayında, yerli seçimler arfesinde, içtimaiy ağlarda, o vaqıt nazir olğan Recep Tayip Erdoğannıñ sanki qabarcılığını tasdıq etken audiolevha peyda olğan edi. O vaqıt Twitter ve YouTube aynı şekilde qapatılğan edi.
Berilgen soñki resmiy malümatlarğa binaen, bazar künü Ankarada olıp keçken ucumnıñ qurbanları arasında eñ azı 34 kişi elâk oldı, 125 - şi yaralandı, olardan 19 - zı kritik alda qalmaqta.


text:
Herson vilâyetiniñ 88 meskün yeri işğalden azat etildi, dep haber etti Ukrayina prezidenti ofisiniñ yolbaşçısınıñ muavini Kırılo Tımoşenko.
"Cenüp" Ukrayina komandanlığında qayd etkenleri kibi, Herson vilâyetiniñ azat etilgen meskün yerlerinde tahminen 12 biñ adam yaşay.
"Stabilleştirme tedbirleriniñ keçirilgen azat etilgen köyler arasında - Novodmitrovka, Kostırka, Çereşnevoye, Novonikolayevka, Novopetrovka ve Blakitnoye", - dep bildirdi Herson vilâyetiniñ arbiy memuriyetiniñ yolbaşçısı Yaroslav Yanuşeviç.
Timoşenkonıñ malümatına köre, Harkiv viyaletinde Ukrayina Silâlı Quvetleri 551 meskün yerni azat etken.
Evel, Ukrayinadaki Rusiye ordusına komandanlıq etken Sergey Suvorkin Rusiye ordusı ealini "tahliye etmege" azırlanğanını bildirdi.
Oktâbrniñ 19-nda RF prezidenti Vladimir Putin işğal etilgen Donetsk, Lugansk, Zaporijjâ ve Herson vilâyetlerinde arbiy vaziyetniñ tayin etilmesi aqqında ferman imzaladı.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımda keçken künü 293 yañı koronavirus hastası qayd etildi, bir kün evelsi qayd etilgen hastalarnıñ sayısı 11 insan az edi. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Facebookta bildirdi.
«Bir künde 234 insan yahşı oldı, bütün müddet devamında 66 209 kişi tüzeldi», – dep aytıla haberde.
Rusiye kontrolindeki Qırım sağlıq nazirliginiñ malümatına köre, bir künde Qırımmda 16 COVID-19 hastası vefat etti. Pandemiya devamında 2504 kişi vefat etti.
Hatırlatamız, bir kün evelsi Qırımda 293 yañı koronavirus hastası ve 17 vefat qayd etildi.
Keçken aftanıñ ortasından berli koronavirus hastalarınıñ sayısı arta.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresi bildirgenine köre, Qırımnıñ bir çoq rayonında koronavirus vaziyeti kerginleşti. Müessise, Qırımda dördünci koronavirus dalğası beklenile, lâkin qırımlılar daa az aşı olmağa başladı, dep qayd etti.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.


text:
Otarlanı Kerim, Malkar adabiyatha, belgilisiça, otuzunçu cıllada kelgendi. Folklorğa süymekligi anı çığarmaçılığını kaysı kezivünde da sel bolmağandı. Tuvğan eli Girhojanda aytılğan cırla, comakla, nazmula, nart tavruhla, nart sözle añña har zamanda caşavnu kıyın collarında nöger bolğandıla.
NART SÖZLEÇA OKULGAN TİZGİNLE
Bittirlanı Tamara
Otarlanı Kerim, Malkar adabiyatha, belgilisiça, otuzunçu cıllada kelgendi. Folklorğa süymekligi anı çığarmaçılığını kaysı kezivünde da sel bolmağandı. Tuvğan eli Girhojanda aytılğan cırla, comakla, nazmula, nart tavruhla, nart sözle añña har zamanda caşavnu kıyın collarında nöger bolğandıla, poeziyasına siññendile. Bek başı va - ustazlık etgendile.
Kerimni birinçi nazmuları okuna Malkar poeziyağa fahmulu poet kelgenin körgüztgendile. Anı caş nazmuçuladan ayırmalı etgen anda filosofiya oyumunu terenligi edi, nazmunu caññı formaların izlegeni, nasiyhat nazmularını da azırak tübegenleri. ol da cazğandı oktyabr keltirgen demeññili camavat türlenivleni üslerinden. Alay ala anı nazmularında kurğak sözle bla uğay, suratlav amallanı küçleri bla berilgendile. Biz ol ışanlanı poetni «Çıpçıkçık cırlaydı» degen bek alğa cazılğan nazmularından birinde da körebiz.
Andan sora da, tabiyğatnı suratlavda otarlanı Kerim birsi poetleden ese oñlu bolğanı körünedi. Anı Malkar tavlanı, çeget sırtlanı, tav caylıklanı suratlağan nazmuları - «Tav ayazı şoş uradı», «Cılı celçik», «Kar suvla», «Çıpçıkçık cırlaydı», «Cay ertteni», «Caylıkda» - bügünlükde da Malkar poeziyanı bek ullu cetişimlerinden birine sanaladıla.
Nazmuçulanı köbüsü ol kezivde keslerini tabiyğatha coralanñan tizginlerinde adam anı kalay boysundurğanın aytmay ketmegen esele, Kerimni poeziya duniyasında ol zat hazna cokdu. ol, tabiyğatnı cumuşak, sak karamı bla suratlay, anı adamla bla birligin, alanı bir birden ayırır küç bolmağanın açıklarğa itinedi. Söz üçün, «Tav özen» degen nazmusunda Kerim bılay aytadı:
Kuvançlı üfgürgendi caz,
Har kimni kobara işge
Caşil guv içirgendi caz
oññan katapa kırtişge
Poet, kesini küçün kara sözde sınay, «Şkolnu tuvğanı», «Tutdula», «Kolan buzovçuk» degen haparların, «Andreev atlı kolhoz» degen oçerkin cazadı. Ala da, Hoçulanı Salihni, Gurtulanı Bertni haparları da Malkar prozanı bek alğa cazılğan çığarmaları edile. Kerimni «Stihle bla cırla» degen at bla çıkğan birinçi kitabına kirgen nazmulanı köbüsü kitapda çıkğınçı, halk cırla bolup kalğandıla. Alay baş cerni ua anı ol cıllada cazğan epikalı çığarmaları aladıla. «el», «Kavkaz asıraydı tavruhla», «Partizan kabırla» degen poemaları, Malkar halknı erttegi caşauvn, kıyın kadarın, oktyabr bla kelgen umutların açıklay, lirika avaznı üsü bla tavlunu duniyağa köz karamın, carık köllülügün körgüztedile. Plakatlık, akıl üyretiv, at başından söleşiv degença zatla poeziyasından keri edile.
Uruşnu kezivünde cazılğan lirikası Malkar adabiyatda ençi cerni aladı. Anı küçlü, közbavsuz avazı kanlı duşmanña kacav süelgen halkğa tavkellik berip turğandı. Carsuvğa, Kerimni uruş lirikası başha tillege köçürülmegeni sebepli ol Şimal Kavkaznı poeziyasında alıka igi belgili tüyüldü. Uruşda adamnı cazuv, colu, ötgürlügü, katılığı Kerimni nazmularını baş temalarıdıla. Poetni filosofiya köz karamı, insanlık tıñısızlığı, mudahlığı, horlamğa iynanıuv alanı tuturuklarıdıla. «Ak çaykala», «Keçe teñiz cağada», «Çalğıçı soldat», «Küygen cer», «Ak kayınçık», «Kimni saklay bolur?», «Bügün a sizde», «emenni top ok üzgendi», «Uruşnu bir suratçığı» degença nazmularında poet tuvğan cerge süymekligin tabiyğatnı suratlavnu üsü bla körgüztedi, bu alamat duniyağa uruş nença türlü palah keltirgenin, anı küysüzlügün açıklaydı. Uruşha nalat berilgeni bla birge otar ulunu nazmularında horlamğa iynanuvluk da bek küçlüdü. «Balli çakğanda» degen nazmuda uruş açılığı da, poetni horlamğa iynanıvu da birgedile.
1942 cılda, kazavatnı em umut üzdürgen künlerinde cazılğan nazmusunda poet Horlamnı ullu künü balli çakğanda, mayda bollugun kalay tüz bilgeni da seyirdi! Bayam, poet uruşnu açılığın kesi alay sınamasa, kıyınlık, azap anı cüregi bla ötmesele, allay ullu küçleri bolğan, teren mağanalı nazmulanı cazmaz edi. ol cıllada Kerim kesini teñlerinden köple kazavatda ölgenlerin eşitedi. Anı kalam karındaşları, nögerleri: Hoçulanı Salih, Gelyalanı Ramazan,
Budaylanı Azret duşmannı kolundan coyulğandıla. Ahırğını üsünden ol cazğan nazmu, «Sotsialist Kabartı-Malkar» gazetde basmalanıp, halknı horlamğa deri küreşirge, Azretça cigitleni dertlerin alırğa çakırğandı. Uruşdan sora lirikasında Kerimni caşavğa karamını baylığın anı colnu üsünden filosofiyası keñ, sabır avaz bla halknı kadarıça bergeninde körebiz. Poet alay «Colovçu bla col», «Tav colçuk», «Soldat uruşdan keledi», «Künçığışha ketip bara», «İñir colda», «Uruş col», «Keçegi col», dağıda köp nazmularında, «Colla» degen poemasında da cazğandı. Collanı sıfatları kurala turup, anı lirika duniyasına «cılla» da kiredile. Bu üç zat adam, colla, cılla - dialektika birlikni, caşav keñlikni, kıyırı-çegi bolmağan tabiyğatnı, adam ulunu alğa barıuvn körgüztgendile.
Altmışınçı cılla otarlanı Kerimni çığarmaçılık işinde ullu cetişimlerini zamanı edi. Anı köp kitabı basmalanñandı, bir-bir nazmularını har tizgini da, nart sözleça okulup, adamnı sezimin, akılın türlü-türlü zatlağa caññı közden kararça etedile. Kompozitorla anı köp nazmusuna makam saladıla. Alanı aslamısı halk cırlağa teñ bolğanları da poetni ullu fahmusunu belgisidi. Ülgüge, «Ayazçık» degen cırnı sözlerin Kerim cazğanın busağatda köple bile da bolmazla.
Caşavunu ahır cıllarında Kerim çamla, masharala da cazğandı. Adamnı etgen işi, nieti, aythan sözü da birge kölişirge keregi ol tukum nazmulanı baş şartlarıdıla. Aythanıbızça, poetni çığarmaları orus tilge az köçürülgendile. Köçürülmegenlerini da aslamısı keslerinde bolğan mağanağa tolu kelişmeydile. ol iş tüzetilirge kerekdi. Anı bla birge anı okuvçulağa alıka belgilisiz turğan çığarmaların da basmalar zaman bolğandı. «Sınla» degen kitabında poet:
Balli, bulutça, çakğandı
Caññı cazımı başlay
dep cazğandı, biyağı caz başın suratlay. otarlanı Kerim har caz başı sayın birgebizge colğa çığadı. Cılla anı cürek nürün ahşı umutların, adamlığın, cumuşak avazın, sabır sözün bütün açık, bütün cuvuk etedile bizge.


text:
Men, Asan Abibulla oğlı. Qırımnıñ Seytler rayonınıñ* Noğayci-Ahmat köyünde bir fuqare qorantada 1936 senesi dünyağa keldim. Anam ve babamnıñ keçmişlerin, taqdirlerin Qırımda yaşap keçirgen devirni yazmaq içün elime qalem alıp, yazmağa niyet ettim. Bu vaqialar Oktâbr* İnqilâbından evel olıp keçe.
Bu vaqialarnı ana-babalarımızdan eşitip bu küngece zenimde saqlanıp qalğanı qadar olıp keçken künlerimizni yazaman.
Birinciden, anamnıñ ötmiş taqdirinden neler olıp, neler keçken künlerni, olıp keçken vaqialarnı yazıp bildireyim.
Anam Rebiya İlyas qızı, Qırımnıñ Seytler rayonınıñ Noğaycı-Ahmat köyünde fuqare qorantasında 1901 senesi dünyağa kelgen. Anam 8 yaşında olğanda Mesluv qartanam vefat ete. Anasınıñ ölüminden soñ anamnıñ yaşayışı pek ağır keçe. Qartbabam, 3 oğul ve menim anam kiçkene evçiklerinde ömür keçireler. Evdeki yufaq-tufaq işleri, savut-saba işleri anama qala. Qartbabam bir yuvaş kişi eken. Aq-qaranı tanımağan cail kişi eken. (Aytqan sözüm ağır kelmesin). Anam bir türlü mektepde oqumağan. Qız balağa oquv-yazuv ne kerek, degenler. Anam evdeki işlerni yapa: çamaşır yuva, azbar süpüre.
Anamnıñ büyük ağası Söyün dayım oqumuşlı kişi eken. Anama ocalıq etip, Quran oqumağa ögrete. Anam Qur’an-ı Kerim’ni pek sevip oquy ve oqumışlı qız olıp yete eken. Anam 14 yaşında ekende qartbabam vefat ete. Babasınıñ ölüminden soñ anamnıñ yaşayışı pek ağırlaşa. Evdeki bütün işler anama qala. Ağır yoqsızlıq künlerini başından keçirip ağası qardaşları ilen babalarından qalğan evlerinde ömür keçirip yaşaylar. Anamnıñ büyük ağası Söyün dayım qardaşlarını açlıqtan qutarmaq içün baylarnıñ evine işlemege kete, yañi ırğatlıq ete. Anamda 15 yaşında çamaşır yuva, suv taşıy, öyle ağır işlerde işley. Yalñız qarın toqlığına kün keçirip qardaşlarına andan-bundan artıp qalğan omaş şorbasını ketirip bere eken. Menim anam bu işlerni köylerindeki Qulamet degen baynıñ qapısında bir parça ötmek içün etken eken.
Anam bu ötmişni, öziniñ acı taqdirini bizlerge aytıp bitiralmay edi. Söylegende her vaqıt közlerinden yaş aqa edi ve elindeki yavluğı ile köz yaşlarını sürter edi: “Ketsiñ-ketsiñ o künler biz körip keçirgen künlerni sizler körmeñiz”, – der edi. Anamnıñ taqdiri pek acınıqlı keçe, çoq qorluqlarnı köre. Bu vaqıalar oktâbr inkilâbından evel olup keçe. Oktâbr inqilâbından soñ Qırımda yaşayış pek yahşı olmağan.
Halqnıñ bütün topraqları zenginlerniñ elinde olğan. Kene de yaşayış devam ete. Söyün dayım Ukraina şeherlerine barıp odır-bodır satıp qardaşlarına urbalar satıp alıp, olarnı kiyindire eken. Dayım pek merhametli kişi eken. 1919 senesiniñ küz aylarında anam, Söyün dayım, Smail qardaşı ile Qırımnıñ içinde Şoban degen köyge baralar, belkim qısmetimizni taparmız dep ekindi, aqşam arasında bir qazaqnıñ evine barıp, yatmağa yer soraylar. Olarğa bir evden yer bereler. Anam, dayılarım şu evde geceleyler. Saba turıp baqsalar, Smail dayım yatqan yerinde yoq eken. Anam, Söyün dayımnen hepsi baqalar, bir yerden tapalmaylar. Ev sahibinden soraylar. Ana baba künü ola. Anam, dayım başlarına kökni kiygenday ağlaylar. 2-3 kün qıdıralar, ne ölüsü, ne tirisi tapılmay. 14 yaşlı Smailni coyıp ağlay-ağlay köylerine qaytalar.
Bu körgülik anamnıñ savlığına büyük tesir ete. 18 yaşında anamnıñ saçları ağara. 1921-1922 senelerinde açlıq yılları ola. Ağa-qardaşlar bu açlıq yıllarından sağ-selâmet qalıp, yaşayışnı devam eteler. 1925 senesi anam menim babamnen aile quralar. Babam Menas oğlu Abibulla, Qırımnıñ içki rayon Besut koyunde fuqare qorantasında 1890 senesi dünyağa kele. Babamnıñda taqdiri anamnınki kibi yoqsızlıqda keçe. 4 ağa-qardaşlar yaşlıqdan ana-babadan öksüz qalalar. Babam cail kişi olğan. Zenginlerde çalışıp kün keçirgen. Vaqıtlar keçip anam-babam evlâdlar köreler. Kolhozlar tirile, babam birinciler sırasında kolhozğa yazılıp, kolhozcı olıp işley. Tütünçiliq ve başqa kolhoz işlerinde çalışa. Tez vaqıtta talapçilar sırasına qoşılıp, bir qaç yıllardan soñ babama başqa iş bereler. Kolhozda atbaqar olıp çalışa. Babam bu işlerde pek aruv çalışa. Bir künü kolhoz reisi Osman ağa babama: “Evine barıp, yahşı urbalarnı kiyip kel, seni üç başqa kolhozçılarnı süretke tüşürecekler”, – dep ayta. Soñ babam köstüm ve şapke kiyip kele. Soñ köydeki talapçi bolıp işlegen “udarnıklerni”* 10-12 adamnı resimge tüşüreler. Bu resimde de kolhoz reisi Osman ağa’da bar. Bu resim 1937 senesi Noğayci-Ahmat köyünde çıqarılğan. Fotosuret alâ bugün hatire olaraq menim evimde saqlı tura. Kolhoz işlerinde anamda çetde qalmağan. Kolhoznıñ tütün tarlalarında ve başqa işlerde işley. Adamlarnın da yaşayışı yavaş-yavaş yahşılanmağa başlay. Kolhozçilar kündelik aq alıp turalar. Öyle etip kolhozımızda işler qızğın ketip turğanda, 1941 senesi hayırsız Ana-Vatan cenki başlandı.
Nemse*-faşistleri yerden, kökten, suvdan qavğağa başladılar. Yaşı tolğanlarnı qavğağa alıp keteler. Köylerde tek yaş balalar, qartlar qalalar. Cenkke ketkenler arasında bizim köyümizniñ yaşları da bar ekenler, olarnıñ çoqları Vatan içün küreşip cebelerde elâq olalar.
1942 senesi alman askerleri Qırımğa bastırıp kireler. Şeherlerni, köylerni elge keçirip, özüniñ qanunlarını keçirmege başlay ve köyde qalğan 15-16 yaşındaki yaşlarnı, qızlarnı toplap, Almaniyağa qulluqqa alıp keteler. Bu yaşlar arasında menim doğmuş ağam Nariman Menazov da bar edi. Ağam 1937 senesinde Seytler rayonınıñ Noğaycı-Ahmat köyunde doğgan. Anam oğlunıñ qaydı bir şeherde tüşkenini bilalmadı, yanıqladı, ağladı. Oğlundan bir türlü mektüp almağan anam ağama bağışlap şiirler, yani türküler yazdı. 1943 senesi ağamnıñ sağlığını bilgenden soñ, şo yırnı özü uydırıp yazıp oğlunıñ hasretligini çekip yaşay.
Qara deñiz – Adağa
Qarab-qarab cılayman Qara deñiz Adağa,
Balan kele deseler, sarı altından sadaqa.
Şu Qırımdan çıqqanda ne olduğun bilmedi.
Ösüp-yetip şu Qırımnıñ zevqin iç te körmedi
Al cönedi paravoz* – Anayımnı çaqırdım,
Gece tatlı yuqumda anayım dep baqırdım,
Oğlumdan kelgen mektübni aqpoşığa oradım,
Oğlumdan mektup barmı dep poçtalyondan* soradım.
Alma-terek, narmeken, nomerası barmeken
Keleyatqan vagonlarda menim balam barmeken?
Baqıñız sayğılı oquycılar, ana yüregi çoq şeylerge dayana eken. Men bu satırlarnı yazğanda hiçte özümni toqtatalmadım, heyecanlı vaziyette qaldım. Kene anamnıñ taqdiri haqqında bir qaç olup keçken vaqialarnı yazmağa doğrı keldi.
Oğlundan ayrılğan anam ğam-qasvetlerde yaşay. Anama taliy kene kulüp baqmadı. 1942 senesi fevralda* qardaşı Ablâz vefat ete. Cenazege anamnıñ yaqın soylarından biri olğan halq kedayı Smail Salet iştiraq ete. Anama çoq yardımlar yapa. İsmail Saletke bizler qartbaba der edik. Bu kişi pek merhametli edi. Köyümizde onı sayar ediler. Çın ve manelerni yüzüne baqıp turıp aytqan keday olğan. Keday Tibkenegez köyünde yaşay eken. 1942 senesi 67 yaşında vefat ete. Anam, babam ve soylarımız onıñ cenazesinde olalar. Allanıñ rahmetinde olsun, İsmail Saletniñ öz qorantası ilen tüşken fotoresimi menim evimde saqlı tura. Bu resim 1937 senede çıqarılğan.
Çıban üstüne qotır degenleri kibi 1939 senesi doğulğan qız qardaşım Yaşire, 1944 senesi aprel* ayında hastalanıp közçiklerin ebediy yumdı. Aradan biraz vaqıt keçken soñ, 1944 senesiniñ 18 mayıs sabası halqımız içün matem kününe çevrildi. Qırımtatar halqını sevimli Vatanımızdan sürgün ettiler. Men o vaqıtlarda 8 yaşında bala edim. O künlerni yahşı bileyim.
1944 senesi 18 mayıs saba saat 6 da harbiy urba kiygen kişiler evimizge bastırıp kirdiler. Harbiyler: 10-15 daqiqada hazir oluñız, sizlerni başqa yerge köçürecekler dep, köydeki bütün Qırımtatarlarnı köyümiz çetinde tuvar yatağı olğan bir yerde topladılar. Bu yerde maşınalar tura edi. Evimizden bir şey aldırmay butün yaş-qartnı şu maşınalarğa mindirmege başladılar ve İçki rayon demiryol stansiyasına* ketirdiler. Demir yolda bir birine tirkelgen vagonlar tura edi. Şu 1944 senesi 18 mayıs öyleden soñ, bizlerni ayvan taşığan vagonlarda güzel Qırım vatanımızdan marum ettiler.
Men bu künlerni hiç bir vaqıt aqlımdan çıqarmadım. Çoq azablar çekip şu vagonlarda halqımız hastalanmağa başladılar. Olarnı yolda hastahanelerde qaldırıp ketken künlerde olğan edi. Ölgen qartlar da öldi şu yollarda, çoq uzaq yollardan kesib kelgen vagonlarda halqımız bitlemege başladılar, türlü-türlü hastalıqlarğa oğradılar. Aldan-taqdan kesilgen köydeşlerimiz uzaq yollardan keçib 1944 senesi iyün ayında Özbekistan ülkesine keldiler. Bizni Namanganğa ketirdiler. Harbiyler bizni demiryol stansiyasında qarşılap aldılar ve hepimizni bir yerge toplap, yüksek kopçekler arabalarğa mindirip, qaydadır alıp kettiler. Bizim qorantamızda şu arabalarda olıp çoq yollarnı özbek qışlaqlarını keçib, buyük suvğa ras keldik. Bu suv Sirdarya degen derya eken. O yerde parom* tura eken. Şu paromda bizlerni arabalarımıznen o tarafqa keçirdiler.
Kene de şu arabalarda bizlerni qaydadır ketirip, arabadan tüşirdiler. Bu yer Camaşoy degen selsovet eken. Bizlerni hammamğa alıp bardılar, yuvunıp bitlerden temizlendik. Şu selsovette arabalardaki tatarlarnı başqa-başqa köylerde böldiler. Biz olğan arabalar kene yolğa tüşdi. Bizni qamuş ösken batqaqlı köyge alıp kelip tüşirdiler. Biz tüşken yerimiz Namangannıñ Gül-Tepa köyü eken. Bizni bir balaban camige oşağan evniñ aldına topladılar. 3-4 kün şu yerde yaşadıq. Aş-suv yoq edi. Arıqdan aqqan suvlarnı yerge yatıp içe edik. Havası pek sıcaqlığından, çirkiyler çok edi. Açlığımızdan qaltırap, bezgek tuta başladı. Bir özbek kişisi kelip bizlerni evine alıp ketti, bir közli ev berdi. Evniñ qapu-penceresi yoq edi. Ne olsa da, yaz ayında şu evde yaşay başladıq. Evniñ içinde bir şey yoq edi. Ev sahibi Camaliddin degen kişi apayınen evniñ yerine qamuştan yapılğan cabu-buyra ketirip berdiler, biz töşedik. Bu merhametli kişiler bizge aş-suv ketirip berdiler, ne olsa da aş-suvlar aşadıq.
Anam sofrağa duva oquğan edi, ev sahibi sizler müsülmansızmı dep soradı. Babam olarnen dostlaşdı. Bizge çoq yardımler berdiler. Camalliddin ağanıñ 4 balası bar edi. Bizge elinden kelgen qadar yardım etti. Biz yaşağan köy “Serharakat” degen kolhoz eken. Babamnı işke çağırdılar. Babam qoluna oraq alıp kolhozda arpa-boğday orib başlay. Babam hırman işlerinden soñ arıq-havuzlarnı temizlemege alıp keteler. Babama isitma-bezgek hastalığı yıqıp hastalandı. Onı hastahanege yatqızdıq, anam her kün babama baqa edi. Bir künü hepimizni alıp bardı anam, hastahanege. Onda babam menim başımnı sıypap, men yahşıyım dedi. Hemşireler sürtgen ilâç babama yardım bermedi, anam ağlap evimizge keldi, bizlerni bağrına basıp babandan ayrıldıñız dep ağladı. Babam 1944 senesi 18 avgust* künü defn etildi. Alla rahmet eylesin. Babamnın ölümünden soñ azablı künlerni başımızdan keçirip yaşadık. Eki balanen dul qalğan anam iş qıdıra, iş tapalmay, qışlaqlarda eline torbasın alıp bizlerni açlıqtan qutarmaq içün tilenmege mecbur ola. Bu yaşayışnı öz közümnen körip keçirgen edim. Men bu deşetli 1944-1945 senelerinde açlıq yıllarını esler ekenmen, köz yaşlarımnı toqtatalmayman. Anam meni balalar evine bermege mecbur oldı. 1946-1947 senelerde men balalar evinde oldım. 1947 senesi 11 yaşımda özbek mektebine 1 sınıfqa bardım. Anam, tizem hastahanege işke kirdiler, pamuq tarlalarında işlep özlerini kösterdiler.
1947-48 senelerinde turdarmiyadan boşağan qırımtatar yaşları keldiler. Bu yaşlar arasında Apqadir degen yaş ile menim aptem aile quralar. 1948 senesi avgustda bizim qorantamız komendanttan* soramay Tura-Qurğanğa köçip keteler. Komendantlar bizlerni sovet qanunlarını buzdıñız dep qorqutalar, carima tölep zorğa qutuldıq.
Komendant Boçkarev degen pek hinzir adam eken. O vaqıtlarda halqımız ayda bir sefer imza ete ediler. Bu azabli künler yazmaqnen bitmez. Eniştem cilenger olıp işlep yaşayış tüzele başladı, baraqlardan ev berdiler. 1949 senesi Namangan oblastınıñ Tura-Qurğan rayonı 3 mektebine oqumağa kirdim. 1954 senesinde mektepni alâ işaretlernen bitirdim, tatarlar içün oquv yurtları yapıq edi, şuniñ içün men oqumadım. Tatar halqımız içün bizge boten laflar ayta ediler. Özbekistan elinde sürgündemiz.
Adımız yaman aytılğan biz tildemiz Osmanova Fatime – Fotimahoz aytıla komendatda bu qadın Fatime yazıla. 1957 senesi Zadaryağa barıp tokar olıp işke kirdim. MTS direktorı Tsoy Nikolay Pavloviç yahşı işlegenim içün eki közli ev berdi. Anamnıñ bir arzusı bar edi, oda meni evlendirmek meselesi edi. Deliqanlı bir çağımda bir qız ilen tanış oldım. 1958 senesi dekâbr* ayında Zemine hanımnen aile qurıp, yaşay başladıq. Zemine hanım anam istegen kelin edi. Quvanıp yaşap turğanımızda, anam ağır hastalandı. Anamnı tedaviylemek içün barmağan yerimiz qalmadı. Almaniyağa ketken oğlunı köralmay, sevimli Vatanı Qırımğa qaytalmay sürgünlikte 1959 senesi martda vefat etti. Alla rahmet eylesin. Anamnıñ ölümi menim taqdirimde silinmez izler qaldırdı. Bu dünya öyle eken. Arqadaşımnen 5 yıl ömür keçirdim. Evlâdımız olmadı. 1963 senesi qavğa-davasız ayrıldık. 1964 senesi Şerfege evlendim. Mabet yaşadık. Qızımız oldı.
Şu yılları halqımız ana-vatanğa qayta başladı. Men de evimni satıp Qırımğa köçip keldim. Çoq vaqıtlar arzum edi, şu Kerçni körmege. Çöllerinde qoy otlatıp yürmege, Kerç şeheri yaman degil, özü yahşı şeherçik. Men de kelip şu Kerçden alğan edim bir evçik. Qırımğa köçip kelgencek çoq zorluqlar yaptılar, öz evime, vaqtınca propiska* ettiler. Men işke kirdim. Propiska olmağanım içün hafa bolıp Lenino şeherine barıp sudqa* muracat ettim ve öz evime 1994 senesi propiska oldım. 1999 senesi ömür arqadaşım 30 noyabr* künü vefat etti. Morfavka köyünde bir özüm yañlız yaşay başladım. Qızım Özbekistanda qaldı. Men ağır künlerni keçirdım. Qırım vatanğa qaytış umüdünen yaşaylar. Satmağa evleri yoq. Alla bersin balam dep men bunda olarğa dua oquyman.
Sönmegen sevgi
Kişi taqdirinde çoq allar olıp keçe eken, yalñızlıqqa bir özüm qartlıq çağımda 4 köz evniñ içinde yaşadım. Özime ömür arqadaşı qıdırıp Qırımda yaşağan dostlarıma mektupler yazdım. Bir qaç aylar keçken soñ, bir qadın kişiden menim adıma yazılğan mektup keldi. Mektupni oqusam, birinci köz açıp körgen arqadaşım Zemine hanımdan eken. 37 yıldan sonki körüşüvimiz heyecanlı vaziyette keçti. Men Zeminege: “Sende men içün sönmegen sevgi barmı” dedim, olmağan olsa sana mektup yollamaz edim dedi. Zemine hanımnen 2000 senesi 37 yıllıq ayrılıqtan soñ, barışdık. Şimdiki mabet-tatuv Armiyansk (Ermenipazarı) şeherinde yaşaymız.
Sayğılı vatandaşlar! Men anamnıñ ve babamnıñ keçmiş tarihiy taqdirlerini ve özümniñ taqdirim haqqında yazğanlarım sonuna yetti. Men ister edim böyle taqdirler kimseniñ başına tüşmesin. Cümle halqımızğa yañı yılda sağlıq-selâmetlik tileb qalaman. Her bir künleri quvançlı qaberlernen tolıp taşsın. Selam ile Menasov Asan.
Safiye Nezetli konkursınıñ iştirakçilerine büyükten-büyük muvafaqıyetler tileymen.
Adresim:
Qırım, Armiyansk şeheri
Gaydar soqağı N 6, obş N 10
Ev N. 315
Menas Asan Abibulla oğlu
Tel: (267) 8-3-29-62
Lügatçe


text:
İyülniñ 24-nde saba Aqyarda yañı altı COVID-19 hastası bar, dep bildire Aqyarnıñ Rusiye ükümeti.
«Beş insan Aqyarğa Rusiyeniñ diger regionlarından keldi. Daa evel hastalanğan adamnıñ yedi yaşında oğlu da hasta oldı. Yahşı olğan daa altı kişi hastahaneden çıqarıldı», – dep aytıla haberde.
Akimiyetniñ malümatına köre, Aqyarda yılnıñ başından 312 insan koronavirus yuqunçına oğradı. al-azırda 45 kişi hastahanede yata. 251 insan tüzeldi, 6 kişi vefat etti.
«Bugünki künde 139 insan yuqunç hastahanesinde közetile, №9 şeer hastahanesinde – 152. 506 insan yaşağan yerinde közetile», – dep aytıla haberde.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
NATO ştab-dairesinde Rusiyege nisbeten kirsetilgen cezalar Qırımnıñ Rusiye işğalinden azat etilüvine ketirecegine işandırılar.
Bunı işğalden soñ yarımadağa kirişi yasaq etilgen Ukraina halq deputatı, qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev Espreso.TV efirinde bildirdi.
«Meni Brüsselde, NATO ştab-dairesinde, Rusiyege nisbeten kirsetilgen cezalarnıñ tesiri büyük olacağına işandırdılar. Ve işbu cezalar SSSRnıñ Afganistanğa kirgen vaqıtta olğan cezalardan daa da ciddiy olacağını qayd ettiler. Men bunı, ğaliba, endi körmeycegimni ayttım. Olar ise: «Yoq, o qadar uzanmaz», – dep cevap berdiler», – tarif etti Cemilev.
Onıñ sözlerine köre, qırımtatarlar Rusiye işğalinden azat olmaq içün atta qıtadan suvnnıñ qapatıluvına dayanıp olurlar.
«Semetdeşlerim telefon açıp: «Qırım içün suvnı ne zaman qapatacaqsıñız?», – dep soralar. Yani, serbest olmaq içün olar buña da çıdamağa azırlar», – dedi Cemilev.
«Qırım mıtlaqa qaytacağına şübelenmeyim. Bugünki vaziyet bütün halqara qaidelerge ters kele. Sanki XXI asırda konkistadorlar kelip, toprağımıznı tutıp aldılar. Ertemi-keçmi, amma Rusiye keri qaytır. Rusiyede «devlet şerefi» degen bir şey qalmadı. O, Şimaliy Koreya kibi oldı»,– dey Cemilev.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñ Rusiyege nisbeten Avropa birligi, AQŞ ve diger memleketler sıqı sürette cezalarnı kirsete.


text:
Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ reisi, Meclis azası Eskender Bariyev bildire ki, Rusiye uquq qoruyıcıları aprel 14-te Qarasuvbazar regional meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evinde tintüv keçirip, patronlarnı taptılar. Olarnı, Bariyevniñ aytqanına köre, özleri qoydılar.
Onıñ bildirgenine köre, regional meclisniñ reisini Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresine alıp kettiler.
«Pek sert çalışalar, birisiniñ qolunı silâ almasına izin bermeycek milliy areket faaliniñ evinde patronlarnı tapalar... Em de yarım yıl evelsi evinde keçirilgen tintüvden soñ patronlarnı kim tutacaq ki... Basqı devam etmekte. Qırımtatar halqını aşalamağa devam eteler. Bugün qırımtatarlarğa dünyada basqı altında qalğan halq statusı berilmek kerek», – dep yazdı o Facebookta.
Berilgen malümatqa köre, Qarasuvbazar regional meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evinde aprel 14-te saba uquq qoruyıcılar tintüv keçireler. Qırımtatar milliy areketiniñ faali, Qurultay Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyevniñ bildirgenine köre, uquq qoruyıcılar «fevral 26 işi» boyunca malümatnı qıdıralar.
Mustafa Asabanıñ evinde tintüv ekinci sefer keçirilmekte. Uquq qoruyıcılar 2014 senesi sentâbr 16-da da tintüv keçirgen ediler. O vaqıt, tintüv neticelerine köre, Asabanıñ qırımtatar milliy areketinen bağlı diniy risaleler alındı. Tintüvden soñ er kişini politsiyağa subet içün davet ettiler.


text:
Älege bäxäs, yäğni Yevropa Berlegeneñ äzerlänep yatqan täwge Konstitutsiäsendä qitğanıñ xristian mädäniatenä nigezlänüen açıqtan-açıq belderü-beldermäw mäs''äläse bu atnada yañadan Berlekneñ könüzäk temasına äylände. İtaliä citäkçelegendäge 7 äğza il Yevropa Berlegen "tarixi xaqiqät"ne tanıp, yaña Konstitutsiägä Yevropanıñ "xristian tamırları" turında maxsus cömlä kertüne yaqlap çıqtı. Şuşı möräcäğät Berlek illäre tışqı eşlär ministrlarınıñ Brüsseldä uzğan cıyınında yasaldı, anda töp mäs''älä bulıp näq menä Konstitutsiäne qaraw, anı Yevropa Berlege illäreneñ kiläse ayda uzaçaq yuğarı däräcäle oçraşuına çığaru torğan ide. Şulay itep, Yevropanıñ xristianlığın tikşerü, äle haman da xäl itelmägän häm şaqtıy qatlawlı mäs''älä bulıp torğan, yaña Berlektä tawış birü tärtiben häm büdjetnı tuplaw yulların bilgeläwne tämam artqa etärde. Konstitutsiäneñ xäzerge waqıtta tikşerelgän ölgesendä süz barı tik "Yevropanıñ mädäni, dini wä humanistik mirası" turında ğına bara. Tekstnı äzerlägändä anda xristian dinenneñ urının bilgeläw, Täñrene telgä alu täqdimnäre yasalsa da, bu däwlät eşläre dinnän ayırılğan Fransiä häm protestant skandinav illäre yağınnan qarşılıq uyattı. Alar fikerençä, yaña Yevropanı berläşterü hiç kenä dä dini nigezlärgä tayanmasqa tieş, bu berençedän. Ä ikençedän, barı tik xristianlıqnı ğına telgä alu Yevropadağı möselman häm yähüdilärgä qarata itağätsezlek bulır ide digän fiker dä belderelde. Şunnan soñ Yevropanıñ "yähüdi-xristian tamırları"n telgä alu täqdim itelde, läkin Yevropa parlamentı anı da kire qaqtı. Xäzer inde Konstitutsiäne qabul itü waqıtı yaqınlaşqan sayın, anda xristianlıqnıñ urının telgä alu omtılışı yañadan yasaldı - İtaliä, Pol''şa, Litva, Mal''ta, Portugaliä, Çexiä häm Slovakiä ministrları xäzer Berlektä räislek itkän İrlandiäneñ xökümätenä, bu mäs''älä bezneñ öçen häm Yevropanıñ millionlağan watandaşı öçen ifrat ta möhim bulıp qala dip maxsus xat yulladı. İğtibarnı şul cälep itä - sanap kitkän şuşı illärdä katolik çirkäwneñ tä''sire şaqtıy köçle. Çexiä bu ölkädä beraz çittäräk torsa da (älege il üzeneñ dährilege belän tanılğan), andağı xökümät xakimiatkä azsanlı xristian-demokratlar yardäme belän genä kilde häm ilneñ tışqı eşlär ministrı da şul dini partiädän. Şuña kürä bu isemlektä Çexiäne kürü ğäcäp tügel. Elek bu törkemne katoliklar köçle bulğan İspaniä dä xuplıy ide, läkin anda xäzer sotsialistlar xökümäte häm ul ilneñ "xristianlıqnı ütkärü" säyäsätennän waz kiçte. İspan tışqı eşlär ministrı Miguel Angel Moratinos bu uñaydan, "İspaniä katolik il, ämma Yevropa Konstitutsiäsendä bezneñ xökümätneñ dinnän ayırıluı qaralğan, häm şuña kürä bez tekstnı niçek bar şulay, yäğni xristianlıqnıñ östenlegen bilgelämi genä qaldıru yağında dip belderde. Yevropa Konstitutsiäse kereşendä xristianlıqnıñ qitğa tarixındağı ayırım urının bilgeläwne Vatican da yaqlıy, ä menä üzendä millionlağan möselman yäşägän Britaniä başqa fikerdä. Britan tışqı eşlär ministrı Jack Straw, "ägär dä bez berär dinne telgä alabız ikän, başqaların da onıtmasqa tieş bulaçaqbız" dip belderde. Häm yaña täräqqiat - şuşı atna başında Fransiä xökümäte elekke qırıs qaraşın üzgärtep, xäzer 7 il täqdime ölkäsendä urtaq kileşügä ireşergä äzer toruın xäbär itte.
Kärim Kamal


text:
Qırımdaki İçki rayonınıñ Ferngeym (Urojaynoye) ve Tuzlu Şeyh Eli (Prisivaşnoye) köylerinde iyünniñ 15-de Rusiye sıñırcıları politsiya hadimlerinen beraber yerli sakinlerniñ pasportlarını teşkerdi. Bunı iyünniñ 16-da Ferngeym sakini, qırımtatar milliy areketiniñ faili İbraim Usmanov Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, iyünniñ 15-de Ferngeym ve Tuzlu Şeyh Eli köylerinde sıñırcılar politsiyanen beraber teşkerüvler keçirdi. Ferngeymde onğa yaqın şahsiy azbar baqıldı, insanlarnıñ pasportları da teşkerildi.
«1971 senesinden berli Ferngeymde oturam, mında er kesni tanıyım. Mında olğanlarğa lâqayt degilim. Tünevinki teşkerüv qırımtatar halqını aşalamaqta, dep tüşünem. Sıñırğa yaqın yer dep, mında sözde «profilaktika» yapqanlar. Mında 60 qırımtatar qorantası yaşay, bizni teşkereler. Ne maqsadnen kelgenlerini sorasam, emirleri bar olğanını aytalar. Bizden pek qorqadırlar», – dep izaatladı vaziyetni Qırım.Aqiqatqa İbraim Usmanov.
Ferngeym sakini Ümer Ametov ve qomşusı teşkerüvge oğrağanlar arasına kirdi. «Teşkerüvni yerli biri ve sıñırcı zabit keçirdiler. Er kesniñ pasportını baqalarmı dep sorasam, yoq, saylap alğanlarını ayttılar», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa Ümer Ametov.
Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımnıñ İçki rayonında olğan teşkerüvlerni şimdilik izaatlamay.
İyünniñ 15-de Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev Facebook saifesinde Ferngeym köyünde Rusiye uquq qoruyıcıları yerli sakinlerniñ pasportlarını teşkermek içün evlerini baqıp çıqqan, dep yazdı.
Uquq qoruyıcılar vesiqalarnı teşkerip, köy «Qırımnıñ sıñır alanında» yerleşkenini qayd etti.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket failleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bazar künü, avgustnıñ 9-nda, Beyazrusiyede prezident saylavları olıp keçti. Akimiyetniñ bildirgenine köre, ilk malümatqa köre, devletniñ şimdiki yolbaşçısı Aleksandr Lukaşenko reylerniñ 80%-ını qazanıp ğalebe qazana. Biñlernen insan bu neticelerni sahte sayıp, narazılıq bildirmek içün soqaqlarğa çıqtı. Politsiya narazılıq bildirgenlerni sert bir şekilde dağıttı, dep bildire «Nastoyaşçeye Vremâ».
Azatlıq Radiosınıñ Beyazrusiye hızmeti bildirgenine köre, avgustnıñ 10-na keçer gecesi quvetçiler Beyazrusiyeniñ paytahtı Minskte olğan narazılıq aktsiyaları vaqtında ışıq ses granatalarını ve köz yaşlatıcı gaz qullandı. Uquq qoruyıcılarğa qarşı ateş açıldı.
Ayrı militsiya bölügi insanlarnı Ğalebeniñ 50 yılı parkına taba çetleştirip başladı. Narazılıq aktsiyaları vaqtında Associated Press jurnalisti Mstislav Çernovnı köteklegenler. Onı acele yardım alıp ketti. Azatlıq Radiosınıñ malümatına köre, onlarnen insan tutuldı.
«BELTA» devlet agentligi aydınlatqan devlet Exit pollınıñ malümatına köre, Lukaşenko Beyazrusiye prezidenti saylavlarında ğalebe qazandı. Berilgen malümatqa köre, Lukaşenko reylerniñ 79,7%-ını aldı. Ekinci yerni muhalifet namzeti Svetlana Tihanovskaya (6,8%), üçünci yerni Anna Kanopatskaya (2,3%) qazandı.


text:
Rusiyeniñ Avropa Şurasındaki daimiy temsilcisi, elçi İvan Soltanovskiy, Avropa Şurası Nazirler kömitetiniñ işğal etilgen Qırımda insan aqları vaziyeti ile bağlı qararı «halqra munasebetlerniñ esas printsiperine ve teşkilâtnıñ nizamnamesine zıt kele», dep saya. Bunı o, TASS malümat agentligine bildirdi.
Elçiniñ fikrince, böyle bir qarar «Rusiyeniñ içki işlerine kirişüvdir, topraq bütünligine şübe yarata».
Qararnıñ metini ise, «Kyivniñ propaganda ile tolu beyanatlarına esaslanğan».
«Bu vesiqada Ukraina ve ğarbiy memleketler tarafından Qırım sakinleriniñ esas insan aqlarınıñ bozulması gizlidir», – dedi o.
Diger Rusiye diplomatları kibi o da, Ğarpnı Qırımnıñ «suv blokadasına» dair kollektiv reaktsiyası olmağanını takbih etti.
Soltanovskiy, Rusiyeniñ Avropa Şurasınıñ organlarına defalarca Rusiye ile alâqalı mandatları çerçivesinde monitoring missiyaları ile Qırımğa ziyaret içün davetnameler yollanğanını ayttı, amma «olarnıñ episi körmemezlikke uruldı».
«Ukraina qanunlarına bağlantılar ile qabul etilgen qarar Avropa Şurası delegatsiyalarınıñ Qırımğa yolculıqlarını imkânsız alğa ketire. Bu qararnı uquq ceetinden qanunsız sayamız. Bunıñ içün AŞNK Almaniyanıñ reisligi mesül», – dep qoştı o.
Mayısnıñ 11-nde Avropa Şurası Nazirler Komiteti «Qırım MC ve Aqyar şeerinde insan aqları vaziyeti » qararnı qabul etti.
Aprel ayında Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar Avropa Şurası Nazirler komitetine Ukrainanıñ teşebbüsi liye teşkilâtnıñ Qırımda insan aqları bozuvları ile bağlı vaziyetniñ monitoringine dair işniñ faalleştirilüvi aqqında qarar leyhasını taqdim etti.
Aprelniñ 7-nde, çarşenbe künü, Kyivde ukrain uquq qoruyıcı teşkilâtlarnıñ temsilcileri Avropa Şurası insan aqları komissarı Dunâ Miyatoviç ile körüşüv vaqtında işğal etilgen Qırımdaki bozuvlar ve taqipler aqqında aytıp berdiler.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Keriç (Qırım) köpründe avtonaqliyatnıñ areketi toqtatıldı, dep haber ete Rusiye naqliyat nazirligi.
"Noyabrniñ 8-de saba saat 4-ten aqşam saat 4-ke qadar (Moskva vaqtınen) Qırım köpründe tamir işleri sebebinden avtonaqliyatnıñ areketi toqtatılacaq", - dep yazıla bildirmede.
Aydayıcılarğa seferlerini evelden planlaştırmalarını ve peyda olğan malümatnı közetmelerini rчica eteler.
Oktâbrniñ 8-nde saba Qırım köpründe patlav oldı. Rusiye tahqiqatçılarınıñ versiyasına köre, yük maşinası patladı. Neticede eki maşina yolu zarar kördi, patlav sebebinden ya da aynı vaqıtta köpürniñ tren yolundan ketken yük treni yanıp başladı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin bu patlavnı «terakt» dep adlandırdı, onıñ icracıları ve sımarış etkenler Ukrayına mahsus hızmetleri ola. Rusiye Tahqiqat komiteti Rusiye Ceza kodeksiniñ 205-inci maddesine («Terrorizm») istinaden cinaiy dava açtı.
Ukrayına resmiy şahısları izaat bermey. Prezident ofisiniñ yolbaşçısı Mıhaylo Podolâk «Putinniñ şahsiy leyhasını» patlatuv – rusiyelilerniñ işi ve arbiy reberlikniñ FSBge qarşı ücümi ola, dep ayttı.
The New York Times gazetası «Ukrayınska pravda», UNIAN ve Washington Posttan soñ Ukrayına memurınıñ malümatına esaslanıp bildirgenine köre, ücümni Ukrayına mahsus hızmetleri teşkil etti. Olarnıñ versiyası – yük maşinasını patlatuvdır.
Resmiy şekilde köpürdeki patlav içün kimse mesüliyetini tanımadı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Pentagon “Resey küşteri tığırıqqa tireldi” deydi.
Pentagonnıñ mälimetinşe, 24 aqpannan beri Resey Ukrainada ärtürli 900 raketa atqılağan. AQŞ keyingi künderi Reseydiñ raketa şabuıldarı belgili bir nısanağa emes, jön-josıqsız jasalıp jatır dep mälimdedi.
azattyq.org
AQŞ qorğanıs ministrligi keyingi birneşe künde Resey küşteri aytarlıqtay progresske jete almadı, “tığırıqqa tireldi” dep otır. Pentagon Ukraina äskerileri Reseydiñ bronetehnikalarına, wşaqtarına, logistikasına “tiimdi şabuıl jasay aldı” deydi.
Ukraina qorğanıs küşteriniñ bügingi 15 naurızdağı mälimeti boyınşa Reseydiñ qırğınğa wşırap, qirağan tehnikaları men şığını mınaday deñgeyge jetipti: Samoletter — 81; Vertoletter — 95; Tankter — 404; Bronemaşinalar — 1279; Artilleriyalıq sistemalar — 150; PVO-lar — 36; Reaktivti sistemalar — 64; Avtocisternalar — 60; Avtotehnikalar — 640; Korabl'der (katerler) — 3; BPLA operativti-taktikalıq deñgeydegi — 9; Jeke qwramdağı sarbazdar — 13 500 adamnan asıp ketti. Resey KSRO ıdırağalı beri mwnday swmdıq şığınğa wşıramağan eken. Qıtayğa qol jayıp, kömek swrauınıñ sebebi de osı. Ukraina bärimizdiñ täuelsizdigimiz üşin küresip jatır. Jasasın Ukraina! Slava Ukraini! Glory to Ukraina!


text:
İşğal altındaki Aqyarda Rusiye Federatsiyasınıñ Kommunistler firqasınıñ (RFKF) şeer komiteti oktâbr avdarmasınıñ 99-ıncı yıllığını miting ve yürüş keçirip qayd etti. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Mühbirniñ aytqanına köre, tedbirler başlamazdan evel Aqyar kommunistleriniñ reberleri Soñsuz ateşke çeçeklerni qoydı.
Mitingni RFKF şeer komitetiniñ reisi Vasiliy Parhomenko açtı. Onıñ aytqanına köre, 1917 senesi olıp keçken «oktâbr avdarmasından» soñ «içtimaiy adalet zamanı» keldi. Vasiliy Parhomenko «inqilâp qazanğan içtimaiy eyiliklerni yoq etken dünya bayları» halqnıñ şimdiki ağır vaziyetinden mesülietli olğanını ayttı.
Bundan ğayrı, mitingde RFKF rayon bölükleriniñ reberleri çıqışta bulundı, olar admiral Kolçak, general Denikin ve diger «çar generallarınıñ» abideleri tiklenmesine qarşı çıqtılar.
Mitingden soñ Nahimov caddesi boyunca RFKF şeer komitetine qadar yürüş olıp keçti.
Noyabr 5-de Aqyar kommunistleri şeerde risalelerni tarqatıp, «oktâbr inqilâbınıñ» 99-ıncı yıllığına bağışlanğan miting ve numayışqa qoşulmağa çağırdılar. Tedbir şiarı – «İşçilerniñ akimiyetine sen ve men qoltutamız, noyabr 7 bizim künümiz».
Soñki yılları noyabr numayışında bir qaç yüz kişi iştirak ete. Bu sene teşkilâtçılar eki yüz iştirakçini celp etmege planlaştıra. Kommunistlerden ğayrı, bayramğa veteran, komsomolcı ve arbiy cemaat teşkilâtlarınıñ azaları kelecek.