text:
Uqıtuçılar awgust kiñäşmäsen ütkärä
Başqortstan uqıtuçıları comğa könne üzläreneñ yıl sayın oyıştırıluçı avgust kiñäşmäsen ütkärä. Bıyıl bu cıyın respublikanıñ Nurimsan häm İglin rayonnarında uzaçaq. Şuşı ike kürşe rayonda älege kiñäşmädä qatnaşuçılarnı yaqtı yöz belän qarşılaw öçen küp eşlär başqarılğan. Bıyıl ike rayonda cämğısı 7 yaña mäktäp tözelep betkän. Comğa könne alarnı açu tantanaları da ütäçäk dip belderelde.
Uqıtuçılarnıñ avgust kiñäşmäse eşendä, här yıldağıça, respublika Prezidentı Mortaza Räximov, Däwlät Cıyılışı-Qorıltay räise Konstantin Tolkaçev, premyer-ministr Rafael' Baydäülätov häm başqa yuğarı citäkçelär dä qatnaşaçaq. Maxsus şuşı kiñäşmädä qatnaşu öçen, Ufağa Rusiä mäğärif ministrı Fursenqo äfände dä çaqırıldı. Ul comğa könne irtänge yaqta Başqortstan däwlät universitetında oçraşuda bulğannan soñ, respublika citäkçeläre ozatuında, avgust kiñäşmäse ütäçäk Nuriman häm İglin rayonnarına bara. Nuriman rayonı üzägendäge plenar utırış eşendä qatnaşıp, anda çığış yasarğa da tieş Mäskäw qunağı.
Bıyıl avgust kiñäşmäsendäge töp fiker alışular Rusiädä qabul itelgän Milli proyektlar qısalarında mäğärif ölkäsendä reformalar ütkärü xaqında bulır dip kötelä. Bıyıl uqu-uqıtu ölkäsendä zur uñışlarğa ireşkän uqıtuçılarğa “Mäğärif” milli proyektına yaraşlı 100-är meñ sum grantlar da birelä. Şuşı büläkkä iä buluçılar arasında tatar uqıtuçıları da baytaq. Bu aqçalar alarğa 1 sentäberdä – Belem könendä tapşırılaçaq.
Bıyılğı uqu yılında Başqortstan mäktäplärendä başqa törle reformalar niçek barır, älegä mäğlüm tügel, ä menä barlıq millätlär balalarına da mäcbüri töstä başqort telen uqıta başlaw kiñ qolaçlı tormışqa aşırıla başlayaçaq. Berençe sıynıftan 11 nçe sıynıfqaça härtörle millät balaları başqort telen motlaq öyränergä tieş bula. Älegä bu başlanğıçqa qarşılıq süzdä genä bulsa, ruslar häm başqa millätlär arasında üz balaların köçläp başqortça uqıta başlawğa rizasızlıq uqu yılı başlanıp küpmeder waqıt ütkäç, kiskenläşer, digän farazlar bar.
Başqortstan mäktäplärendä başqort telen mäcbüri uqıta başlaw ayıruça tatar cämäğätçelegen nıq borçıy. Bu ğämälgä rizasızlıq belderep, Başqortstan tatar milli oyışmaları qayber çaralar oyıştırdı häm törle däräcä citäkçelärgä möräcäğätlär dä qabul itte. Ämma Başqortstan citäkçelege yaqlawın alğan respublika Mäğärif ministrlığı türäläre üzläre başlağan eştän waz kiçmäs häm ata-analar yağınnan nindi genä rizasızlıqlar bulsa da, başqort telen kiñküläm öyrätä başlawnı cäyelderer kebek.
Bu eş tatar mäktäplärenä häm tatar gimnaziälärenä dä qağılaçaq. Ufada ike tatar gimnaziäse bar. 65 nçe sanlı tatar gimnaziäsendä äle ike yaña bina tözelep betep kilä. 1Hчe sentäbergä alarnı açu tantanalı şartlarda ütäçäk dilär.
84 nçe sanlı tatar gimnaziäsendä tözeleş eşläre alıp barılmadı. Anıñ binası nıqlı häm zur. Anda cäy köne tieşle tözekländerü, maturlaw eşläre genä başqarılğan. Bıyıl gimnaziädä balalarğa başqort telen dä uqıta başlawğa uqu yortı direktorı Ramilä Xäyrullina älläni xafalanu beldermäde. “Atnağa ike-öç säğät başqort telen öyränüdän bezneñ uqıtu protsessına zur xıyan kilmäyäçäk, başqort telen uqıtu tatar däresläre xisabına alıp barılmayaçaq”. – di Ramilä xanım.
Ramilä – Bezneñ gimnaziädä barlığı 89 uqıtuçı belem birä. Alar barısı da yuğarı kategoriäle uqıtuçılar. Bıyılğı uqu yılına da bik yaxşılap äzerländek. Bıyıl berençe sıynıfqa 90ra yaqın bala kiläçäk dip kötäbez. Bezdä tatar tele häm ingliz tele tiränten öyrätelä. Barlıq mömkinleklär dä bar uqırğa da, törle sälätlärne üsterergä dä.
Ufadağı 84 nçe sanlı tatar gimnaziäse direktorı Ramilä Xäyrullina fikerläre buldı.
Şulay itep comğa könne Başqortstan uqıtuçıları üzläreneñ yıl sayın ütä torğan respublika avgust kiñäşmäsenä cıyıla. Anda respublikanıñ iñ yuğarı citäkçeläre häm Mäskäwdän kilgän qunaq – Rusiä mäğärif ministrı Fursenqo äfände dä qatnaşaçaq.


c: text/html

text:
Başqortstanda taşlamalarnı aqçalata tüläwgä qarşılıq çaraları däwam itä
Aldan uq xäbär itelüençä, şimbä köngä täğayınlängän uram cıyınnarın Başqortstan hönär berlekläre, Kommunistlar firqäse, «Rodina» firqäse häm başqa ictimağıy häm milli xäräkätlär oyıştıra. Başqortstan tatar milli oyışmaları berlege häm Başqortstan Tatar milli- mädäni moxtäriäte dä bu cıyınnı oyıştıruçılar isemlegendä. Tatar oyışmaları bu qarşılıq çarasında, nigezdä, urındağı üzidärä başlıqların saylap quyuğa qağılışlı cämägätçelekkä üz mönäsäbäten citkerergä teli. Başqortstan Tatar ictimağıy oyışması räise Ayrat Ğiniätullin äytüençä, respublik xaqimiätläre isem öçen genä urınnardağı üzidärä başlıqların saylap quyu tärtiben ğämälgä quyunı yaqlasa da, asılda alar bu täñgäldä elekke xälneñ qaluın teli, yägni mäsälän, alar öçen urınnardağı xaqimiätlär başlıqların saylap tügel, ä moñarçı bulğanıça, östän täğayınläp quyu ğına caylı bulır ide. Çönki bilgeläp quyılğan keşene tezgendä totıp bula, aña närsä quşsañ, ul şunı eşläyäçäk. Ayrat Ğiniätullin äytüençä, äle respublikta urınnardağı üzidärä başlıqların saylap quyu xaqında referendum ütkärüne yaqlap qultamğalar cıyu eşe tämamlanıp kilä. Bu eş 28 ğinwarğa qädär genä röxsät itelgän. Şuñarçı barlıq saylawçılarnıñ 3 protsentınıñ referendumnı yaqlap imza saluı kiräk. Älege qatlawlı eşne oyıştıruçılar bu külämneñ artığı belän cıyılaçağın ışandıra.
Şulay itep, bu şimbä Ufa xaqimnärenä genä tügel, ä bar respublik türälärenä dä tınğısızlıq alıp kilä. Qarşılıq cıyını Ufa xaqimiäte binası aldında, Lenin isemendäge mäydanda ütäçäk. Ägär inde militsiä xezmätkärläre quıp taratmasa. Cıyınnı oyıştıruçılar älege çarağa 20-30 meñ keşe kiler dip kötä. Älege uram cıyının ütkärügä qarşı buluçılar da tabıldı. Qayber ictimağıy oyışmalar citäkçeläre şuşı qarşılıq çarasın oyıştırunıñ yaramağan eş buluın belderep 21 ğinwar könne ber möräcägät qabul itte. Möräcägätkä qul quyuçılar arasında respubliktağı mari, çuaş, alman, uqrain xalıqlarınıñ milli oyışmaları citäkçeläre bar. Ämma bu möräcägätkä qul quymağan oppozitsiä köçläre älege möräcägätne räsmi xaqimiätlärneñ oyıştırğanlığın äytä.
Şimbä ütäçäk cıyınğa Rusiä Kommunistlar partiäseneñ Başqortstan bülege wäkilläre comğa könne ük repetitsiä ütkärde inde. Qızıl bayraqlar totqan ber törkem kommunistlar 21 ğinwar könne Lenin isemen yörtkän mäydanğa kilep, anda üz yulbaşçılarınıñ häykälenä çäçkälär saldı. Ber yöz tiräse genä fikerdäşlären cıya alğan bu törkem, Kommunistlar partiäseneñ Başqortstan bülege räise wazıyfaların başqaruçı Vladimir Nesterovnıñ Lenin babayğa mädxiä cırlağan qısqaça notığın tıñlağaç, beraz taptanıp tordı da, yartı säğät eçendä taralışa da başladı. Xäter çarasında qatnaşuçı ölkän yäştäge keşelärne könneñ salqınlığı da qualadı buğay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Başqort Däwlät Uniwersitetınıñ tatar filoloğiäse qäfedrası mödire, Başqortstan tatarları kongressı başqarma qomitetı räise urınbasarı, filoloğiä fännäre doktorı, professor Radik Sibäğätov belän ufalılar ul belem birgän uniwersitet binasında sawbullaştı. 7 Mayda matäm cıyınında uqu yortınıñ rektorı,Bötendönya başqortları häm Başqortstan tatarları kongressı başqarma qomitetları räisläre, ğälimnär, studentlar çığış yasadı. Oppozitsiä liderı Rämil Bignovqa süz birelmäde. Radik Sibäğätov Ufanıñ Könyäk ziratına cirlände.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
Ğıraqta ğıynuar azağında saylawlar ütkärelergä tieş. Ämma ildä bigräk tä sönnilär yäşägän urınnardağı iminlek problemaları tawış birü niçek bulır mikän digän ciddi sorawlar tudıra.Sonğı könnärdä Ğıraq milli gwardiäse, politsiä binaları häm tawış birü öçen terkälü üzäklärenä yasalğan höcümnär problemanıñ kiskennegen kürsätä.
Ğıysyançılar 30-nçe ğıynuardağı saylawlarnı garantiälärgä tieşle töp köç Ğıraq Milli Gwardiäsenä höcümnärne arttırdı.Yäkşämbedä ike intiharçı maşinaların şartlağıçlar belän tutırıp Ğıraq xärbiläre utırğan aftobusqa barıp bärelde. 23 soldat häläk buldı . Höcüm Bagdadnıñ tönyağında Balad yaqınında AQŞ xärbi bazasına yanında buldı. Waqıyğä turında ğıraqlı xärbi Reuterğa(audio)
Höcüm irtänge 8dä Sayid Möxämmäd uramında buldı.Xärbilär aftobus belän xezmät urınına yul totqan çaqta şartlaw buldı 25 keşe ülde
Ğıysyançılar bügen dä höcümnärenä däwam itte Ğıraq waqıtlı premyere Allawi partiäseneñ başkwartirına yaqın urında maşinada bomba şartlatıldı ike keşe ülde. Alar press konferensiä ütkärü öçen başkwartirağa barğan partiä räsmiläre bulğan. Bügen Ğıraqnıñ törle urınnarında şulayuq Bagdadta tağı maşinada bomba şartlatılğan . Sonğı waqıtlardağı höcümnär politsiä, xärbilär ,cirle räsmilär häm saylawçılarnı terkäw üzäklären hädäf itep ala. Yäkşämbedä Diyala töbägendä ike xökümät räsmie, şulayuq yäkşämbedä Bagdadta politsiä mayorı ütereldä. Şuluq könne Tikritte saylawçılarnı terkägän 2 üzäkkä mina atqıç höcüm oyıştırıldı. Ğıysyançı törkemnär saylawlarğa qatnaşaçaq här kemne üterü belän kisätä. Äytergä kiräk alarnıñ bu kampaniäse ilneñ üzäk öleşlärendä saylaw räsmilären qurqutuda nindider däräcädä uñışlı buldı.Baiji şährendä saylaw komisiäseneñ barlıq äğzaları yanawlar säbäple çigende.Yäkşämbedä partizannnar kürşe Şarqat şährendä şähär xezmätkärlären uramğa çığarıp saylaw punktı bularaq qullanılaçaq xökümät binasın şartlattı Ğıysyançılar sonğı könnärdä höcümnären arttırıp xalıqqa politsiä häm milli gwardiä sezne saylawlarda saqlıy almayaçaq digän täsir qaldırırğa tırışa. AQŞ räsmiläre belderüençä saylawlarda qurqınıçsızlıq öçen Ğıraq iminlek köçläre cawaplı bulaçaq ämma amerikan häm xalıqara köçlär yaqında toraçaq , kiräk bula qalsa alar şunduq yardämgä kiläçäk.Qayber analitiklar iminlek tämin itelä almasa xalıq bigräk tä sönnilär tawış birügä qatnaşmayaçaq digän qaraşta.Qayber Sönni citäkçeläre bolay da saylawlarğa qatnaşmaqa çaqıra, alar bu tawış birü xakimiätne şığılarğa tapşıru bulıp tora digän fikerdä. Ammanda urnaşqan Xalıqara krizis törkemendä belgeç Joost Hiltermann sönnilär yäşägän töbäklärdä xalıqnıñ tawış birügä küpläp qatnaşmawı ğıysyançılarğa faydalı bulaçaq di(audio)
Sönni ğäräblär Ğıraqnıñ kiläçägendä politik azçılıq bulıp qalaçaq , privilegiäläre betäçäk digän qurqu säbäple saylawlarğa barmayaçaq şulay itep alar üzlären çitlätüne raslağan kebek üz maxallälärendä ğıysyannıñ artu cäyelüenä dä säbäp bulaçaq
Sönnilärneñ in möhim säyäsi partiäse Ğıraqnıñ islamçı partiäse saylawlarğa qatnaşmayaçağın belderde. Ul şulayuq saylawlardan soñ äzerlänäçäk yaña konstitutsiäne dä qabul itmiäçäk. İlneñ waqıtlı prezidentı sönni Gazi al Yawar xalıqnı küpläp saylawlarğa qatnaşırğa çaqıra. Xökümät sönnilärne saylawlarğa öndäw öçen qabilä räislärenä möräcäğät itte.
färidä xämit


text:
Räfiq Möxämmätşin: "Şäymiev Putinğa kiräk"
Rusiä prezidentı 12 dekaberdä “Rusiä Federatsiäse sub''yektlarınıñ başqarma häm zakon çığaru orğannarın oyıştırunıñ ğomumi prinsipları” dip atalğan federal'' qanunğa üzgärtülär kertüne xupladı.
Töbäk citäkçelären Rusiä prezidentı bilgeli digän tözätmäne Rusiä prezidentı üze Däwlät Dumasına täqdim itkän ide. İnde, monnan soñ, Rusiä töbäk citäkçelären V. Putin bilgeläyäçäk. Şul isäptän, Tatarstannıqın da. Läkin ber mä’sälä bar. Ul da bulsa, älegä xätle xalıq tarafınnan saylanğan töbäk citäkçelären, V.Putin ni eşlätäçäk? Alar, şartlı räweştä genä üz teläkläre belän eştän kitep, Rusiä prezidentına, töbäkne citäklärgä yañadan ışanıç belderüen, bilgeläp quyuın sorap xat yazaçaqlarmı? Yäisä, saylanğan waqıtları çıqqançı eşläyäçäklärme?
Säyäsät fännäre doktorı Räfiq Möxämmätşin fikere menä bolay.
Bötenese ber yulı yazıp, bötenese ber yulı bilgeläner dip uylamıym. Mäsälän, Tatarstan prezidentınıñ wäkälätläre äle bit betmägän. Betkäç kenä andıy problema kilep tuar. Ä alğa taba niçek bulır, äytüe qıyın. Monda inde Tatarstan prezidentınıñ ğına tügel, Putinnıñ da teläge nindi bulır, şuñardan da tora. Säyäsätçelärneñ farazlarına qarağanda, Tatarstanda Putin Şäymievnı qaldıraçaq. Çönki, respublikada iqtisadıy yaqtan da, säyäsi, milli-dini yaqtan da wäzğıät totrıqlı. Şuña kürä, bu totrıqlı säyäsätne tä''min itüçe prezident Rusiä prezidentı Putin öçen kiräk dip uylıym. Ä Tatarstan prezidentın xalıq saylap quyğan wäkälätläre çıqqançı uq, Rusiä prezidentı bilgeläp quyaçaqmı?
Yuq dip uylıym. Bulmas. Ul problema xalıq saylap quyğan wäkälätläre çıqqaç tuar dip uylıym.
Räfiq Möxämmätşinnıñ yaña qabul itelgän qanunnıñ ğömere häm Tatarstanğa qağılışınıñ näticäläre turında fikere bolayraq.
Miña qalsa, Putin da, başqalar da, açıq itep äytmäsälärdä, bu zakonnı waqıtlıça dip, Rossiädä ekstremizm, terrorçılıq beterelgänçegä qädär dip kenä qabul ittelär. Härxäldä şundıy fiker yañğıradı. Annarı iske sistemağa äylänep qaytılır da. Ä Tatarstanğa kilgändä, min bu zakonnıñ respublika öçen bernindi faydasın da kürmim. Tatarstan, Rusiä konstitutsiäse buyınça, federatsiä eçendäge däwlät. Ä anıñ prezidentın bilgeläp quyu, ölkälär däräcäsenä töşeräçäk. Bu zakon Rossiädä oyışqan federal'' strukturalarnı bötenläy cimerä.Qayber çığanaqlar raslağança, Rusiä demokratik köçläre, qabul itelgän qanunğa riza bulmıyça, anı Konstitutsion mäxkämägä birmäkçe bulalar ikän. Rusiä Konstitutsiäsenä turı kilmi dip. Bu turıda Räfiq Möxämmätşin bolayraq uylıy.
Anıñ faydası bulmas dip uylıym. Menä latin grafikası buyınça birep qaradılar inde. Bügenge köndä oyışa başlağan grajdanlıq cämğiäte Rusiädä üzen az kürsätä. Şuña kürä, mäxkämä çın mäğnäsendä möstäqil oyışma bulırğa tieş bulsa da, möstäqil tügellegen menä şuşı latin grafikası eşe kürsätte inde. Yäğni anda birüdän nindi mäğnä? Bernärsä dä üzgärmäyäçäk. Qabul itelgän qanun döres dip, tağın ber qarar çığaraçaq.Säyäsät fännäre doktorı Räfiq Möxämmätşin buldı.
Şunısı qızıq, Tatarstan, tatar xalqı öçen Rusiä Konstitutsiäse köne inde niçänçe märtäbä matur qararlar kitergäne yuq. Rusiä xalqı latin imzasın maxsus röxsät, federal'' qanun bulğan oçraqta ğına qullana alaçaq digän Rusiä qanunı da 2002 nçe yılnıñ 11 dekaberendä V. Putin tarafınnan imzalanğan ide.
Konstitutsiä, demokratiä digännän, tağın ber waqiğanı äytep ütü kiräkter. 1989 yılnıñ 14 dekabere Andrey Saxarov ülgän kön. SSSRnı çın federatsiä, demokratik il dip kürergä xıyallanğan dönyaküläm tanılğan ğalimneñ cenazasına Tatarstan citäkçeläre dä barğan ide. Saxarovnıñ töp maqsatlarınıñ berse millät, keşe xoquqların yaqlaw ide bit. Bu da dekaber urtalarında bulğan xäl.Räfis Cämdixan


text:
Katrina ğarasatın kiçergän New Orleansta däwlät gvardiäsenä ut açu röxsäte birelde
Katrina ğarasatınıñ New Orleans şährenä kilep bärelüenä 4 ä saqlauçı säd-dambanıñ cimerelüenä 3 kön ütep şähärneñ tämamı diärlek su astında qaldı.Şartlar naçarlana bara.Xakimiätlär xalıqnıñ evakuatsiäsen qomaçaulağan talauçı häm köç qullanuçılarnı bastıru öçen kiräk bula qalsa däwlät gvardiäsenä ut açu kürsätmäse birde .AQŞ senatı tufannan zarar kürgän ilneñ qultıq töbägenä 10milliard dollardan artıq yardämne rasladı.
xatın(audio)
Anda beräw dä yuq, däwlät gvardiäse dä, politsiä dä ber kem dä..ä kemder qararğa,oyıştırırğa tieş, xalıqnıñ iminlegen tämin itergä , kiem, köndälek kiräk yarak belän tämin itergä tieş.
Xabärlärgä qarağanda comğa könne New Orleansnıñ yılğa yağında şartlaw , yanğın bulğan.Ämma säbäbe bilgele tügel ide. Räsmilärneñ Katrina tufanı yaqınlaşa şähär buşaltılırğa tieş digän öndäwlärenä qaramastan 100meñ çaması keşe New Orleansta qalğan. Şähärdä qaluçılar , xalıqnıñ in yarlı öleşen täşkil itä. Bälä qazanıñ 5.könendä yort tübälärendä utıruçalarnı yä boralaq yä kimälär belän qotqarıp qorı olı yulğa yäki yuğarıraq urınnarğa çığarıp quyalar.Şähärneñ 80%tı su astında qayber urınnarda su 3 meter tiränlektä.Tufan belän New Orleans yanındağı küldä sular kütärelä tübändä yatqan şähärne saqlağan –damba-säd cimerelep şähärne su basa. Tufanda küpme keşe häläk bulğandır bilgele tügel.Gubernator Blanco meñnärçä dip farazlıy.Ul yardämçelär mäyet bulğan yortlarğa işarälär genä quya , alarnı cıştırırğa äle waqıtı yuq dip äytte.Belgeçlär çüplär belän pıçranğan sular sälämätlek öçen zur qurqınıç töşkil itä dip belderde.Prezident
G.Bush(audio)
Tözätü, yañartu eşläre ozaqqa suzılaçaq, qatı eşläw ,sabır şulayuq bik küp aqça kiräk bulaçaq.Federal xökümät üz öleşen başqaraçaq ämma xosusi sektor da üzenä töşkänne eşlärgä tieş.
G.Bush comğa irtän New Orleans häm Qultıqta zian kürgän başqa şähärlärgä yul tottı . Waşingtonnan kitkänçe ul jurnalistlarğa
G:Bush(audio)zian kürüçülärgä yardäm kürsätü öçen bik küp keşe eşli. Min alarğa tırışlıqları öçen räxmätläremne äytergä telim. Näticälär qabul itelerlek tügel. Min anda barıp urındağılar belän söyläşeçäkmem.
AQŞ senatı atnakiçtä häläqät täbäge öçen 10milliard yarım dollar aşığıç yardämne rasladı.Bush administratsiäse 11.sintäberdän soñ in zur eçke krizis aldında qaldı.Bälä-qaza urınındağı cirle räsmilär federal xakimiät bik aqırın cawap birä dip Washingtonnı tänqitli.New Orleans mere Ray Nagin atnakiçtä New Orleans radiosına birgän ängämädä federal xakimiätlärne tänqitläp söyläde.New Orleans politsiä departamentı idaräçese Edward Compass atnakiçtä häläqätneñ 5.könendä dä şartlarnı yaxşırtu öçen citärlek yardäm kilep citmäde dip äytte. Tanılğan sivil xoquq yaqlawçısı Jesse Jackson Waşington kübese afro-amerikan New Orleansnıñ yarlı xalqına iqtibar itmi dip äytte. Qayber komentatorlar basmalarda Ğıraq suğışı häm terrorğa zur ähämiät birgän ä äydä potensial tabiğıy afätlärgä citärlek äzerlek alıp barmağan Aqyortnı tänqitläp çıqtı. İkençeläre şulsanda AQŞ Qızıl Xaç Oyışması räsmie xökümätneñ krizisqa kürsätkän mönäsäbätne xuplap çıqtı. Küp kenä çit illär AQŞtağı qotoçqıç tabiğıy afät turında borçılu belän bergä yardäm täqdimnären cibärä. BMO general sekretarı
K.Annan(audio)
Kilgän zian küz aldına kiterelgännän yamanraq. dönyanıñ başqa öleşlärendä bulğan bälä qazalarğa här waqıt bik zur comartlıq belän cawap birgän Amerika xalqı äle üze yaman häläqät aldında qaldı. Min böten dönya ismennän söyläwemne beläm , alarğa şäfqätläremne belderep BMOnıñ kürsätä alğan här törle yardämne täqdim itäm
Katrina tufanınnan soñ NATo häm başqa illär AQŞqa yardäm täqdim itte. färidä xämit


text:
Ukraina oppozitsiäse xökümät binalarınnan blokadanı aldı
Audio (Viktor Yuçenko): "Bu bez başqarıp çıqqan iñ yaxşı senari buldı. Minem östemdä ber tamçı qan bulmawı, ber köç qullanu bulmawı belän min bäxetle. Barısı bik zawıqlı ütte."
Yuçenko süzlärençä, Bäysezlek mäydanındağı berniçä çatır 26 Dikäberdä ütäçäk qabat saylawlarğa qädär şunda qalaçaq. Çärşämbedä Ukraina Radası şulay uq üzäk saylaw komissiäseneñ berniçä äğzasın, şul isäptän räisen alıştırdı. Häm dä prezident wazifalarınıñ ber öleşen parlamentqa tapşırğan qanun qabul itte.


text:
Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovnıñ Malayziädän qaytuın qayber mäğlümat çaraları "waqıtınnan alda" dip bäyäläde. Mäğlüm ki, respublika prezident saylawları aldında torğanda , anda qatnaşaçaq iñ bilgele namzät, xäzerge citäkçe Mortaza Räximovnıñ här adımına xäzer iğtibar tağın da arta. Läkin prezident Räimovnıñ häm Tatarstan Däwlät Şurası räise Färid Möxammätşinnıñ Rusiä prezidentı Putinnan alda qaytıp töşülärenä iğtibar itelde.
Başqortstan prezidentı urnına däğwa itüçelär sanı – 20gä citte. Qalğannarı turında nindi xäbärlär bar soñ? Bezgä kilep ireşkän soñğı mäğlümatkä qarağanda Bäläbäy tatar gimnaziäsendä tikşerülär däwam itä, bilgele bulğança anıñ direktorı Nurmöxammät Xösäinov ta prezident urnına däğwa itä. Tağın ber namzät – fermer Xäsän İdiatullin – üzenä höcüm yasalğanın xäbär itte. Anıñ üzen Azatlıq radiosınıñ sişämbe tapşıruında işetä alasız.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Xalıq yazuçısı Ayaz Ğiläcev soñğı yulğa ozatıldı
Xalıq yazuçısı Ayaz Ğiläcev soñğı yulğa ozatıldı
15 martta Tatar däwlät akademiä teatrında Ayaz Ğiläcev belän xuşlaşu çarası buldı. Matäm cıyılışında bixisap zıyalılarıbız: yazuçılar, şağirlär, sänğätqärlärebez, säyäsätçelär häm respublika citäkçeläre kilgän ide. Matäm cıyılışın şağir Däwlät Şurası räise urınbasarı Robert Minnullin açtı häm alıp bardı. Prezident Mintimer Şäymiev Ayaz Ğiläcevneñ qatlawlı tormış yulına, anıñ üzençeläkle icatına yuğarı bäyä birde häm şuşı xuşlaşu çarasında mondıy zur şäxeslärneñ istälegen mängelläşterü turında fikerlären äytte.
Äye, tatar yazuçılarınıñ olpatları kitep bara. Kemnär almaşqa kilä häm bezne alda ni kötä? Märxümnär kitä, ä bu qatlawlı sorawlar bezneñ belän qala.
Damir Ğismetdin


text:
“Tuğan tel” aktivistları Sember mäktäplärendä ana tele häm milli mädäniät bäygeläre uzdırdı
Sember ölkäse üzägeneñ 55-mäktäbendä şundıy uq çara uzdıru turında “Azatlıq” radiosı aşa xäbär bulğan ide. Cirle “Ömet” gäzite dä matur ğına yazma bastırdı. Çaranıñ mäğnäse häm eçtälege belän tanışqaç, başqa mäktäplär uqıtuçıları da şundıy kiçäne üz mäktäplärendä oyıştırunı sorağannar. “Tuğan tel” şuşı ğözerne ütäde. Bu yulı da çaralarnıñ töp maqsatı häm mäğnäse tatar teleneñ nindi qamil, bay, qısqa buluın anıq misallarda kürsätü ide. Läkin qayber üzençäleklär dä buldı.
Berençe yañalıq – tatar balalarınıñ isemnärenä qağılışlı. Här balağa, tanışabız dip, isemnären äytergä häm anıñ mäğnäsen añlatırğa quşıldı. Ğädätkä kergän mäğrip illäre isemnären añlatuçılar tabılmadı. Ä tatarça isem yörtkännäre şuşı yarışta da östälmä ballarğa xuca buldılar. 28-mäktäptä bitaraf çıraylı yäki pışıldaşıp utıruçı balalar da küzgä çalındı. Monı arığanlıq dip sanap, äñgämäne canlandırıp cibärü öçen, berniçä uyın da täqdim bu itelde. Bersennän özek tä kiterik inde.
Bezne cırlarğa öyrätä mäktäplärdä apalar- Ana telendä cırlıybız BEZ MALAYLAR!!! BEZ QIZLAR!!! Bu “yarışta” qızlar ciñde – köçleräk qıçqırdılar. Här sıynıfnıñ yaratqan cırı bar ikän: yalğız cırlardan soñ, alar da başqarıldı. Tik bitaraf utıru arığanlıqtan tügel ikän – tatarça añlap betermäwdän. Çaradan soñ şuşı turıda uqıtuçılar, milli xäräkät aktivistları häm mäktäp citäkçelege arasında fiker alışu buldı. Süz, nigezdä, 90-yıllar başında ölgäşkän uñışlarnıñ sülpänäyue, cirle avtonomiäneñ teşsezlege, yäş ata-analarda milli üzañnıñ sünüe säbäpläre, alar arasında eş alıp baru turında bardı. Älbättä inde, küptän ölgergän ayırım mäktäp açu mäs’äläse iğtibar üzägendä buldı. 28-mäktäp uquçıları şähärdä yäşäwçe ğailälärneñ 3-nse, 4-nçe buını inde. Ä Yaña şähärdä – älegä 2-nçe genä buın. Şunlıqtan anda balalar yaxşıraq ana telendä aralaşa. Yarışnıñ barışı da şunı kürsätte.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
9 üktäber - Bötendönya poçta köne
Dönyada 5mlnğa yaqın keşe poçta tarmağında eşli. Rusiädä poçta xezmätkärläreneñ sanı 320 meñ. Şuña kürä dä poçta - il iqtisatınıñ ayırılğısız ber öleşe bulıp sanala. Rusiä poçtalarında ber yılda milliardtan artıq xat eşkärtelä. Hönäri bäyrämnären poçta xezmätkärläre üz eş urınnarında qarşı aldı. Üz xezmäte xaqında “Tatarstan poçtası”nıñ operatorı Ruzilä Sälixova bolay dip söyläde:
Bezneñ eş bik küp xäzer. Ölgerer genä! Bik küp törle tüläwlär kilä, banderol', aqça küçerülär. Min poçta xezmätennän qänäğät kebek. Qaywaqıtta markalar, konvertlar citmi. Annarı tağın şunısı bar - bezneñ eş säğätläre arttı xäzer. Kiçke 9ra qädär eşlibez. Alabız 5 meñ sum. Monnan tış premiälär dä bulğalıy. Ul waqıtta 6 meñgä dä citä inde. İrläre bulğan xatın-qızlarğa citä inde bu. Ämma bezneñ monda küp kenä qızlar üzläre genä yäşi, alar fatirğa üzläre tüli. Menä alarğa qıyınğa turı kilä inde.“Tatarstan poçtası”nıñ operatorı Ruzilä Sälixova buldı.
Poçta xezmätennän qullanuçılar bügen poçtanıñ eşçänlege belän qänäğätme? Bezneñ bügenge Açıq mikrofon säxifäse şul xaqta. Qazanlılar fikeren tıñlıyq:
-Min qänäğät. Bik äybät eşlilär! -Äye qänäğät, ämma soñğı waqıtlarda poçta belän qullanğan yuq döresen genä äytkändä. Çönki xäzer kübräk telefonnı qullanabız. Häm tağın ber närsä bezneñ daimi toraq yuq. Şuña kürä kiräkle ğazet-jurnallarnı satıp alabız. -Min poçtadan qänäğät tügel. Çönki xatlar bik ozaq yöri. Xäzer bit telefon, internet zamanı, poçta belän bik qullanğan yuq inde. Şulay da poçtanı min bik kiräk dip sanıym. Telefonda böten närsäne söyläp beterep bulmıy bit. Monda yärdämgä xatlar kilä. Xatta böten närsäne äytep bula, xätta şiğerlär belän dä.
-Äye qänäğät, ämma soñğı waqıtlarda poçta belän qullanğan yuq döresen genä äytkändä. Çönki xäzer kübräk telefonnı qullanabız. Häm tağın ber närsä bezneñ daimi toraq yuq. Şuña kürä kiräkle ğazet-jurnallarnı satıp alabız.
-Min poçtadan qänäğät tügel. Çönki xatlar bik ozaq yöri. Xäzer bit telefon, internet zamanı, poçta belän bik qullanğan yuq inde. Şulay da poçtanı min bik kiräk dip sanıym. Telefonda böten närsäne söyläp beterep bulmıy bit. Monda yärdämgä xatlar kilä. Xatta böten närsäne äytep bula, xätta şiğerlär belän dä.Qazanlılar fikeren işettegez. “Tatarstan poçtası”nıñ “Rusiä poçtası”na quşılu quşılmaw mäs’äläsenä kilgändä, “Tatarstan poçtası”nıñ xoquq belgeçe Yuldaş Musin fikerençä, älegä “Tatarstan poçtası” möstäqillegen yuğaltmağan. Ämma Yuldaş Musin kiläçäktä Tatarstan poçtası barıber “Rusiä poçtası”na keräçäk digän farazın da äytte.
Al'bina Zäynulla


text:
“İdel”dä Bötendönya Tatar yäşläre könnäre “Sabantuy” belän tämamlandı
Yәkşämbe könne “İdel” lagerında tatar yäşläre könnäre tämamlandı. “İdel” yäşlär üzäge bu yañğırlı, salqınça könnärne cılıtıp, ruxi yaqtan bayıtu öçen bik küp eşlär başqardı. Soñğı könne lager'dä yäşlär saban tuyı ütkärelde, anda törle uyınnar häm yegetlärneñ tatarça köräşe bik qızu bardı. Bu yulı yäşlär sabantuyınıñ täkäsen Bawlı rayonı yegete İlüs yawladı. Şunda uq yäşlär könnärenä kilüçeläreneñ tatar kongressı wäkilläre belän oçraşuı buldı. Yäşlär üzläreneñ fikerlären, täqdimnären äyttelär. “İdel” lagerı administratsiäseneñ yäşlärgä tawış köçäytkeç apparatura birmäwen, tatar yäşläreneñ forumı citäkçeläreneñ lager'ğa kilep tä qaramawın tänqitlädelär. Ber atnağa yaqın däwam itkän yäşlär könnäre turında Azatlıqta tapşırular, bäxäslär inşa Alla kiläçäktä yañğırar.
Tatar yäşläre tormışındağı protsesslar kiñ cämäğätçelekneñ iğtibarına layıqlı. Ä xäzer Çallıdağı yäşlär tormışına da küz salıyq, çönki Qazandağı cıyında alar qatnaşmadı diärlek. Barı tik Mauzer Ğiniätullin, Räqip Äbdelmanov “İdel” lagerına alıp kilgän tatar yegete genä Çallı yäşläreneñ dönyada barlığın iskä töşerde.
Ğafiulla Ğazizğa söyli. Mizgel klubı yäşläre bıyıl Qazandağı İdel lagerına zurlap bara almadılar. Zamira Lariçewa äytüençä: “ yäşlär 5 könlek lagerğa 2000 sum aqçanı qibat sanağannar”. Şulay da Çallıdan Qazandağı İdel lagerına 7 keşelek delegatsiä şimbä –yäkşämbe könnärendä buldı. Alarnıñ küpçelege “Mizgel” lagerına yörüçe yäşlär ide.
Soñğı könnärdä respublikada bäla- qazalar da bulıp tora. Yoq maşinaları mıjlap torğan Qazanda 7 yäşlek qız- balanı kamaz maşinası taptağan, Ä Baltaç rayonında 79 yäşlek babay üz öyendä yanıp ülgän. Uzğan atna axırında Qazan şähäre administratsiäse binası qarşında tulay toraqlarda yäşäwçelär piketqa çıqtı. Alar üzläreneñ toraqqa xoquqların yaqlaw öçen iske şiğar'lär kütärgän ide. Düşämbe könne Azatlıqnıñ Qazan bülegenä Leninogorskiydan tıñlawçıbız Äsxät' Kärimov kilep kerde. Anıñ fikerläre häm täqdimnäre Baltaçtağı küptänge tıñlawçıbız Räfkät Zaripov çığışı kebek ük ğibrätle häm qızıqlı, ämma anı bez kiläse tapşıruğa qaldırıp torabız.
Rimzil Wäli.


text: Pol'şa tışqı äşlär ministrı Vlodzimej Simenowiç, Warşawda 1944 yıldağı baş kütärü waqıtında, sowet ğäskärläre berni dä äşlämägän öçen Rusiä polyaqlar aldında kiçerü sorarğa tieş, dip belderde. 1nçe augustta Pol'şa ilne basıp alğan natsistlarğa qarşı Warşaw baş kütärüye başlanğannıñ 60 yıllığın bilgeläp ütte. Baş kütärü 63 kön däwam itte. 200 meñläp polyaq xälaq buldı. Pol'şa çigendä toruğa qaramastan sowet ğäskärläre yärdämgä aşıqmadı. Kiçä bulğan Warşaw tantanasında Rusiädän ber genä räsmi wäkil dä qatnaşmadı.


text:
Rusiä Konstitutsiäse könendä däwlät citäkçeläre qotlaw telegrammaları belän almaştı
Rusiä Konstitutsiäse könendä däwlät citäkçeläre qotlaw telegrammaları belän almaştı
Menä Rusiä Konstitutsiäse köne belän Rusiä prezidentı Vladimir Putinnı Mintimer Şäymiev häm Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin qotladılar. Vladimir Putin da cawapsız qalmadı. İntertat.ru säxifäsendä anıñ Tatarstan prezidentına qotlawın kürergä bula. Bu qotlawda Konstitutsiä qabul itüneñ tarixta borılış waqığası buluı turında äytelä, çönki ul däwlätne häm cämğıätne demokratik üzgärtep qorunıñ iñ yuğarı plankasın quyğan. Bu planka inde bieklekkä sikerü yarışlarında quyıla torğan planka belän çağıştıru.


text:
Törmälär idaräseneñ matbuğat xezmäte başlığı Sergey Sidorov äytüençä, deputat Tınıçbäk Akmatbayev Bişkäk yanındağı Moldovanovka törmäsendä üterelgän. Şul törmäneñ başlığı İkmätulla Polotov ta totıq itep alınğan.
Elegräk eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat xezmäte totıq alu waqıyğasında atu tawışları işetelde, Akmatbayevnıñ ike tän saqçısı yaralandı dip belderde. Bügenge ğisyan waqıtında törmädä 3 keşe üterelde dip xäbär itelä
Ul törmägä barğan Azatlıq xäbärçese äytüençä, törmädä ğisyanıçlar belän premyer ministr Feliks Kulov, eçke eşlär ministrı Murat Sutalinov häm baş prokuror wazıyfasın başqaruçı Kambaralı Kongantiev söyläşülär alıp bara.


text:
Könayq Aziädä sunami häläkätendä qorbannar sanı 100 meñnän arttı. Bügen İndoneziä räsmiläre Aceh töbägendä genä ülüçelär sanı 80 meñ çaması digännän soñ, Hind Okean illärendäge bar qorbannar sanı 114 meñgä citte. Häläkät illärenä zur külämdä humanitar yärdäm cibärelä, ämmä Berläşkän Millätlär oyışması bu yärdäm älegä bar moxtaclarğa barıp citmi, dip belderde. Barlığı yärdämgä moxtac 5 millionlap keşe bar sanala. Bügen İndoneziä prezidentı Susilo Bambang Yudhoyono xökümät epidemiä taraluğa qarşı çaralar kürä dip belderde:
Audio (Susilo Bambang Yudhoyono): "Epidemiä taraluın buldırmas öçen bez bik qatı eşlibez. İñ awır wazğiät Aceh häm Melabu töbäklärendä. Törle çaralar kürelä, küçmä xastaxanälär tözügä qädär."
Bügen Hindstan xökümäteneñ töbäktä yaña sunami ixtimalı bar digän kisätüe, bolay da aç-yalanğaç qalğan xalıqta qotqı uyattı.


text: Şul uq Däwlät Şurasınnan kilgän xäbärgä qarağanda, Tatarstannan çittä urnaşqan wäkilçeleklär bik uñışlı eşli. Bu xaqta tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov üz xisabında äytte. Xäzerge waqıtta respublika büdjetınnan 12 wäkilçelek finanslana. Elekke yıllarda wäkilçelekne totu ike il arasındağı xezmättäşlek külämennän zurraq aqçağa töşkän bulsa, xäzer 23 wäkilçelekneñ 10sı üz çığımnarın üze qaplıy. Kiläçäktä büdjettan finanslaw bötenläy tuqtalaçaq, açqa büdjettan tış fondlar häm çit ilgä säwdä itärgä telägän şirkätlär xisabına başqarılaçaq ikän. Kuba, Vietnam häm Şveytsariädäge wäkilçelek şul räweşle eşen alıp bara. Aqça tabunıñ tağın ber yulı - tatar eşmäkärläreneñ berläşüe häm Tatarstan säwdä yortları öçen aqça bülep birüe. Xantı-Mansi, Saratov häm Nicgardağı wäkilçeleklärneñ eşen şulay oyıştıruı maqtawğa layıq, dip belderde ministr Xafiz Salixov.


text: Mäskäw astındağı Jukovskiyda 19nçı avgusttan 20nçe avgustqa qädär ütäçäk xalıqara aviatsiä-ğäläm salonın Qazan oçqıçlarınıñ kürsätkeç oçışları aça, dip xäbär ittelär räsmi mäğlümat çaraları. Alay uq bulmasa da älege salonda qazan oçqıçları häm boralaqları qatnaşalar. “MAKC-2003” salonı açılır aldınnan qazan oçqıçları danlıqlı “Mиr”, “Cy” oçqıçları belän ber rättä tordılar. Açu tantanasına kilgän Rusiä prezidentı Vladimir Putin Qazanda yasala torğan “Tu-160” bombardirovşçiğına häm “Tu-214” passajir oçqıçına iğtibar itte didelär federal' televidenie tapşırularında. Äye, Tatarstan aviatözüçeläre bazar şartlarında da xalıqara taläplärgä turı kilerlek dönya bazarına çığarırlıq oçqıçlar, boralaqlar citeşterü säläten saqlap qala aldı. Älbättä, bu ciñel bulmadı. Şul uq, “Big fayer” dip, dönyanı şaqqatırğan “Tu-160” oçqıçına da xärbilär zakaz birmi başlağannar ide. Äle küptän tügel genä anı modernizatsiäläwgä zakaz alındı. Ä “Tu-214” oçqıçı yazmışı niçä yıllar qıl östendä genä tordı. Eçke bazarda da köç-xäl belän genä lizing sisteması belän anı urnaştıra başladılar. Mäğlüm ki, ike “Tu-214” oçqıçı “ДaлbaBиa” şirkätendä faydalanıla. Äle küptän tügel genä şulay uq bu oçqıçlarğa da yaña xucalar tabıla başladı. Tağın öç oçqıçqa zakaz alınğan.“Tu-214” oçqıçlarınıñ yomşaq yağı - motor. Küptän tügel ber matbuğat oçraşuında, 2006nçı yılda bu oçqıçlarğa “Rols Roys” tibındağı motorlar citeşterelä başlayaçaq häm bu problema xäl iteläçäk, dip belderelgän ide. Ä inde “Mi-17” häm “Ansat” boralaqları belän, äytkändäy, ezleklelek yuq. Çit illärdän dä, BDB illärennän dä Qazan boralaqların satıp aluçılar da häm satıp alırğa tezläwçelär dä özlegep tormıy.


text:
Tatarstanda Rusiä xökümäten kontrol astına alırğa wäğdä itälär
«Berdäm Rusiä» firqäseneñ Tatarstan bülegendä, ilkülläm proektlarnı tikşerü buldı. Bu utırış, törle-törle ictimaği oyışma wäkilläreneñ cıyılışı dip iğlan itelsä dä, anda «Berdäm Rusiä» firqäseneñ Tatarstan bülege qarşında oyıştırılğan Konsul’tativ Şura wäkilläre genä qatnaştı. Utırış, «Berdäm Rusiä» firqäseneñ Tatarstan bülegendä ütkärelde. Anda ilküläm proyektlar xaqında fiker alışu bulaçaq, dip iğlan itelde. Utırış başlanır aldınnan uq, Konsul’tativ Şura başlığı Şamil Qaratay, tübändäge belderü yasadı. Xäzer ictimaği oyışma wäkilläre ilküläm proyektlarğa teläktäşlek kürsätüe turında çığış yasayaçaq, dide. İctimaği oyışma wäkilläre, ğalimnär, Rusiä Prezidentı täqdim itkän ilküläm proektlarğa teläktäşlägen belderdelär, ämma tabiplarğa, ğalimnärgä eş xaqın kütärü, kübräk külämdä bulsın ide, didelär. Utırışta qatnaşqan sälämätlek saqlaw, mäğärif, awıl xucalığı, tözeleş ministrlığı wäkilläre dä älege proyektlarğa läbäykä dip utırmadı. Sälämätlek saqlaw ministrlılığı wäkile, älege proyektlarnı niçek itep tormışqa aşıru kürsätelmägän, ul açqalar yuğalıp qalmasmı, dip borçu belderde. Ul şulay uq, xokumätneñ iğlan itelgän iñ zamança klinikalar tözü wäğdäsenä dä, şik belderde. Tatarstan inde 7nçe yıl 1 diagnostika üzägen tözep mataşa, dide ul. Finanslar citmi, ämma aña aqçanı federal büdjettan alır öçen, ul üzäkneñ federal qaramaqqa küçerergä kiräk ikän. Üzäk regional meditisina oyışmalarına yärdäm itmi. Mäğärif ministrı urınbasarı, fännär kandidatlarınıñ eş xaqların 2 meñ, ä doktorlarnıqın 4 meñgä kütärü, yaxşı närsä, ämma anıñ belän genä, yäşlärne fän belän şöğellänergä qızıqtırıp bulmas, dide ul. Sıynıf citäkçesenä östämä 1000 sum tüläp kenä, uqıtuçınıñ xälen yaxşırtıp bulmas, çönki kommunal tüläwlärneñ, bäyälärneñ artuı belän mäğärif xezmätkärläreneñ tormış däräcäse tübängä tägäräde, dide ministr urınbasarı. Rusiä xökümäte wäkilläreneñ, uçastok tabiplarınıñ eş xaqların 10meñgä, şäwkät tutaşlarnıqın 5 menğä genä qädär genä kütärü, meditsina ölkäsendä genä tügel, başqa tarmaq wäkillärendä dä qänäğätsezlek tudırğan. Menä mädäniät xezmätkärläreneñ hönär berlege başlığı Rayat Ğäliev şul xaqta söyläde.
Utırışta qatnaşqan, «Berdäm Rusiä» firqäse wäkilläre häm Duma deputatları, xökümät aldında älege mäsälälärne kisken quyaçaqbız, dip belderdelär. Deputatlar bu il küläm proyektlarnı yaxşı itep tormışqa aşırılsın öçen, xökümätneñ eşçänlegen kontrol astına quyabız, dip bik borçılu qıäfättä belderülär yasadı. Axırdan, cıyılışta qatnaşuçılar, firqäneñ başlanğıçın, yäğni ğalimnärgä, meditsina xezmätkärlärenä eş xaqın berniçä tapqırğa kütärüne xuplıy, digän käğäzgä qul quydı.
Bikä Timerova.


text:
Artqan pensiä yäşäw räweşen yaxşırtırlıqmı?
Xezmät pensiäläre 2002 yıldan ul ike öleşkä bülenep bilgelänä başlağan ide. Anıñ baza öleşe bar häm straxovka öleşe bar. Baza öleşe däwlät birä torğan töp öleş dip atala. Ä menä 2006 yılnıñ 1 avgustınnan pensiäneñ şuşı baza öleşe, yäğni däwlät birä torğan töp öleşe artmıy. Ä straxovka öleşeneñ küpmegä artuı turında Rusiä pensiä wäqıfınıñ Tatarstan bülegendä pensiä bilgeläw belgeçe Rämilä Yosıpova söyli
Dimäk, pensiälär , ildäge urtaça xezmät xaqı artuın häm bäyälär üsüen küzdä totıp Rusiädä pensiäneñ straxovka öleşe artıp toraçaq.
İndeksatsiä yasağannan soñ pensiäneñ urtaça küläme 2722, 16 tiengä citep, qayber keşelär öçen 87 sum 27 tiengä qädär artsa, qayber keşelär öçen ul 93,90 tiengä artaçaq. Sez Rämilä Yosıpovanı tıñladığız.
Älegä pensiäneñ töp öleşe 1035,9 sum bulsa, 80 yäştän artqan keşelär öçen bu töp öleş ikelätä bula, yäğni 2070 sum bula.
Pensiä aqçası 2006 yılnıñ aprelendä artqan ide.
Bu pensiä aqçasınıñ berniçä distä sumğa artuı pensionerlarğa niqädär şatlıq wä yärdäm bulıp tora soñ? Pensionerlar üzläre söyli
- Pensiäneñ bu qädär az külämgä artuına şatlanıp bulmıy . 2700 sum pensiä alam , bik küp kvartirğa tülärgä kiräk. Menä 500 sum alıp çıqtım kibetkä barırğa dip, ul citä meni? Äle yanımda onığım da bar. Başqa berni dä äytmim. - Pensiäneñ zur öleşe kvartirğa , kommunal'' tüläwlär öçen kerep betä. İpilek, sötlek, çäylek kenä qala. Pensionerlarnı ülemgä etärdelär inde. Aprel''dä arttırğan pensiäneñ xaqı da şul tirädäräk ide. Böten närsäneñ xaqı bik qıymmät. Pensiäne bu külämdä genä kütärü , bügenge yäşäyeş räweşenä turı kilmi.
- Pensiäneñ zur öleşe kvartirğa , kommunal'' tüläwlär öçen kerep betä. İpilek, sötlek, çäylek kenä qala. Pensionerlarnı ülemgä etärdelär inde.
Aprel''dä arttırğan pensiäneñ xaqı da şul tirädäräk ide. Böten närsäneñ xaqı bik qıymmät. Pensiäne bu külämdä genä kütärü , bügenge yäşäyeş räweşenä turı kilmi.Ä respublika buyınça pensiä aluçılar sanı 984 meñgä yaqın. Alar arasınnan 934 meñe xezmät pensiäse aluçılar. Menä şuşı xezmät pensiäse aluçılarnıñ pensiäläreneñ straxovka öleşe artaçaq inde. Bu arttıru respublika öçen 82,563 meñ sumğa töşäçäk.
Mälikä Basıyr


text:
Mäskäwdä Xalıqara Film Festivale açıldı
Yünneñ soñğı atnası buyı Mäskäwdä Xalıqara Film festivale baraçaq. Bıyıl ul inde 29 märtäbä ütkärelä. Atnakiç açılğan şuşı film bäyrämendä bu yulı urıs telendä töşerelgän äsärlärgä zur iğtibar birelä, anda elekke sovet respublikalarında töşerelgän filmnar şaqtıy.
Ämma Mäskäw Film festivale räsmän Berlin, Cannes, şul uq Venetsiä film festivalläre kebek A däräcäsendä bulsa da, ul dönyaküläm abruyın äle qazana başlaw aldında ğına tora.
Sovetlar Berlege tarqaludan soñ ildäge film industriäse zur tetränü kiçerep, ayağına ul nihayät soñğı yıllarda ğına basa başladı. Bıltırğı festivaldä, misal öçen, urıs telendä ber genä film - Aleksey Muradovnıñ "Çerv" digän eşe qatnaşsa, bıyıl inde urıs telle filmnarğa töp iğtibar birelä diärgä bula. Alar, älbättä, küp tügel, töp konkursqa alınğan 19-dan 3-se genä, ämma elekke yıllar belän çağıştırğanda bu inde zur san.
Film kritiklarınıñ xalıqara berläşmäse räise Andrey Plaxov:
"Bıyılğı programmanıñ üzençälege şunda - şaqtıy ğına filmnar, öleşçä genä bulsa da, urıs telendä töşerelgän. Misal öçen, İzraildän "SSSR balaları" digäne, annarı Ukrainadan "Yılğa buyında" digäne, anda Rusiäneñ ike güzäl aktrisası uynıy, häm Gruziädän Aleko Tsabadzeneñ "Urıs öçpoçmağı" digän filmı. Ul Çeçnädäge suğış problemaları, alarnıñ näticäläre turında bik qızıqlı ber film", di Andrey Plaxov.
Töp programmadan tış Mäskäw Film festivale tamaşaçı iğtibarına ğädättägeçä konkursqa kermägän filmnarnı da täqdim itä. Häm alar Rusiäneke genä tügel, programmada Üzbäkstan, Yapuniä, Latviä, Ukraina, Quşma Ştatlar, Törkiä, Macarstan kebek illärdän kilgän äsärlärne kürep bula.
Uynalğan filmnardan tış Mäskäw festivale barışında "İrekle fikerläw" digän kategoriädä dokumental'' filmnar kürsätü dä bara, anda Qıtaydağı alternativ filmnar da täqdim iteläçäk. Ayırım itep mäşhür çex rejisserı Miloş Formannıñ berençe filmnarın kürep bulaçaq.
Mäskäw Film festivaleneñ xalıqara abruyı kütärelä başlawın anda kürenekle zatlarnıñ qatnaşuı da raslıy. Kilgän yoldızlar arasında, mäsälän, Serbiädän Emir Kusturicanı kürergä bula ide.
Kärim Kamal


text:
Yevropa räsmiläre Serbiä häm Kosovo albannarın Berläşkän Millätlär Oyışması wäkile Marti Ahtisaari täqdim itkän planğa cawaplı qararğa çaqırdı. Kosovonıñ kiläçäge turındağı plan ölgesen Ahtisaari kiçä üze Belgradqa häm Priştinağa barıp täqdim itte. Serbiä, plannı – Kosovoğa bäysezlekkä taba yul aça, dip kire qaqtı, Kosovonıñ alban citäkçelege şul uq säbäptän plannı xuplap qarşı aldı. Kosovo premyer-ministrı Agim Çeku:
"Kosovo bäysezlege – inde yazılğan kitap. Çiklär üzgärmi häm ber qayçan da üzgämiäçäk. Häm bez, albannar, bu ilneñ ber öleşe bulırğa, üz xoquqlarıbıznı demokratik sistemnar aşa yaqlarğa tieş. Bu il üz çiratında bezgä keşe xoquqları häm yäşäw xoquqların yuğarı däräcädä täqdim itergä tieş."


text:
Tämäkeselär menän köräş qätğiläşä
Başqortostanda tämäke menän köräştä tağı ber alım barlıqqa kilde. Tuqtalıştarźa, perron häm yäyäülelär ösön yuldı er-aśtı aşa sığıu urındarında tämäke tartıu tıyılasaq.
Tämäke tartıuźı sikläü turahındağı qanuniätte qatılandırıu mäsälähenä arnalğan käñäşmälä oşolay tip qarar itelgän. Qanun proektında transport häm tuqlandırıu üźäktäre, häm yämäğät urındarında tämäke tartıuźı sikläü turahındağı punkttar źa bar. Başqortostanda bınday qanun ber nisä yıl elek qabul itelgäyne.


text:
Tatarstannıñ Konstitutsion mäxkämäse räise Säyfixan Nafiev wafat buldı
Öç kön däwam itkän bäyrämnärdän soñ respublika eşkä kereşä. Döres, bu könnärdä awıl keşeläre barıber basulardan qaytmadı. Xäzer börteklelärneñ 80 protsentı cıyılğan. 3 million 600 meñ tonna igen suğıp alınğan. Rusiä şartlarında bu bik zur san. Tatarstan kebek şundıy zur respublikada här gektardan 27,4 sentner igen cıyu uñdırışlı tufraqlı könyaq töbäkläreneñ kürsätkeçen dä arttıra. Ä Samara ölkäse çigendäge Norlat rayonında ayırım basularda ğına tügel, ä urtaça, ğomumi kürsätkeç här gektardan 50 sentnerdan artıq. Tatar xalqınıñ milli tormışı menä şul tuzanlı, tirle awıl eşendä däwam itkängä, älege norlatlılar rekordın Olimpiä yarışların küzätkän kebek tanışalar.
Düşämbe könne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Rusiä statistika xezmäte citäkçese Vladimir Sokolin belän oçraştı. Räsmi mäğlümätlärgä qarağanda, söyläşü sotsial'-iqtisadi üseştä statistikanıñ ähämiäte, 2006 yılda Rusiädä awıl xucalığındağı cirlär, awıllar, terleklär sanın aluğa äzerlek turında süz barğan. Döres, 2002 yılda ütkän xalıq sanın alğannan soñ, töbäklärdä yäşäwçelärneñ milli sostavı mäğlümatlär iğlan itelmäde, milli eçtälekle 4 tom yomğaqları haman basılıp çıqmağan. Monıñ xikmäten añlatuçı yuq.
Qazanğa Tatarstan möstäqillege bäyrämendä qatnaşırğa ğına tügel, ä kreditlar birü xaqında söyläşergä Dönya bankınıñ Rusiädäge wäkile Kristalina Georgieva kilgän ide. Bu mölayım xanım bäyräm çaralarında prezidentnıñ töp qunağı bulıp yörde. Qazannıñ sotsial' üseşenä Rusiä garantiäse belän 125 million dollar kredit bireläçäk. Ämma şartı bar – aqçalar kilgänçä respublikada cirle üzidarä buyınça qanun qabul itelergä tieş. Qazanda Koreya bankirları häm LG kompaniäse wäkilläre belän dä oçraşu buldı. Urtaq şirkät tözep, neft' eşkärtüne üsterep cibäräçäk.
Här yılnı 31 avgustta Alabuğada şağirä Marina Svetaeva könnäre ütä. 1941 yılnı näq menä şuşı könne ul üz-üzenä qul salğan. Bu könnär quanıçqa, ciñü şatlığına ğına tügel, qayğılı waqiğalarğa da bäyle. İke yıl elek respublika bäyrämennän soñ üze yäşägän Ägerce rayonına qaytqan waqıtta, awıl uramında şuşı rayonnıñ xakimiät başlığı Räfis Säitov yallanğan üterüçelär tarafınnan atılğan ide. Xäzer şuşı cinayät eşe mäxkämädä.
Yäkşämbe kiçendä Qazanğa tağın ber qayğılı xäbär kilde. Mäskäwdä ataqlı xirurg häm cämäğät eşleklese Rinat Aqçurinnıñ ulı Andrey yal könne atılıp ülgän. Ällä yalğışlıq belän, ällä başqa säbäplärdän Andrey Aqçurin äniseneñ küz aldında atılu teträndergeç xäbär. Tatarstannıñ citäkçese dairäläre ataqlı millättäşneñ qayğısın urtaqlaştılar. Düşämbe könne Troekurov ziratında Andreynı kümüdä qatnaşu öçen Tatarstannıñ Sälämätlek ministrı Kamil Zıyätdinov kitte. Bu çetrekle häm Aqçurinnar ğailäse öçen bik awır xäbärne Qazanda bik kiñ taratmadılar. Ämma Komsomol'skaya pravda gäciteneñ sişämbe sanınıñ berençe bitendä Rinat Aqçurinnıñ häm anıñ ulınıñ räsemnäre basılğan ide.
Şunıñ belän qayğılı xäbärlärne tuqtatıp torsaq ta yarar ide. Läkin sişämbe könne irtänge säğät 5tä Qırımdağı Tesel' dip atalğan yal yortında Tatarstannıñ Konstitutsion mäxqämäse räise, möstäqillek alğan yıllarda respublika prokurorı bulıp eşlägän Säyfixan Näfievnıñ kötelmägändä wafat buluı mäğlüm buldı. Säyfixan Näfiev 1941 yılda Tatarstannıñ Çüpräle rayonında tuğan, Bögelmä, Qazan prokurorı bulıp eşlägän keşe. Säyfixan Näfiev oçqıç belän Qazanğa qaytarıla. Anıñ wafatı respublika cämäğätçelege häm xalqı öçen bik zur qayğı.
Tormışta aq häm qara tasmalar menä şulay aralaşıp bara ul. İñ soñğı xäbär dä moñsuraq. Bauman uramındağı Yoldızlar alleyasında tağın ber taş yoldız açıldı. Aña tatar xalqınıñ mäşhür cırçısı, berniçä yıl elek waqıtsız arabızdan kitkän Xäydär Bigiçev iseme yazılğan. Keşe kitä, iseme qala, istäleklär qala.
Rimzil Wäli


text:
Ğiraqta Rusiä diplomatların urlaw häm alarnı üterü ixtimalı artında ni yata ala?
Ğiraqtağı islam radikallarınıñ yün başında totıq itep alınğan Rusiä watandaşların üterüe turındağı belderüenä räsmi Mäskäw älegä şiklänep qarıy. Şul üterüne kürsätkän videotasma yäkşämbedä bäyän itelgän ide. Bu uñaydan çığarılğan belderüdä islamçılar, älege ğämäl Rusiä xakimiateneñ üzendäge möselmannarnı ezärlekläwe öçen eşlände, dip äytä. Elegräk şul qorallı törkem, totıqlarnı azat itüneñ şartı itep Çeçnädän federal'' köçlärne çığarunı quyğan ide.
"Bezneñ Bagdadtağı çığanaqlarıbız älegä Rusiä totıqları ülemen raslıy almıy. Tışqı eşlär ministrlığı da, Rusiäneñ Ğiraqtağı ilçelege dä, xäzer açıqlanğan mäğlümatnıñ xaqlığın tikşerü öçen bar bulğan mömkinleklärne qullana", di Rusiä tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile.
Rusiäneñ Bagdadtağı ilçelektä eşlägän 4 watandaşı - Fedor Zaytsev, Rinat Ähliullin, Anatoli Smirnov häm Oleg Fedoseyev totıq itep yünneñ 3-endä, maşinada barğanda alınğan ide. Ğiraq başqalasınıñ Mansur bistäsendä bulğan şul höcümdä ilçelekneñ ber saqçısı atıp üterelde. Monı eşlägän qorallı törkem yäkşämbedä, Rusiä diplomatları, Mäskäwdäge köfer xakimiat bezneñ Rusiädäge möselman qärdäşlärebezne törleçä cäberläwe öçen üterelde, dip belderde. Törkem üzen mäğlüm "äl-Qaidä"neñ ber öleşe itep tanıta. Elegräk isä totıqlarnı azat itü şartı itep ul Rusiäneñ Çeçnädäge ğäskärlären çığarunı quyğan ide.
Dubayda urnaşqan Farsı qultığı tikşerenü üzägendä eşläwçe Mostafa Alani fikerençä, Rusiädäge, ayırım alğanda, Çeçnädäge möselmannar isemennän eş yörtü "äl-Qaidä"neñ käferlärgä qarşı suğışnı bar dönya buylap alıp baru säyäsätenä bik turı kilä:
"Alar äytkän süzlär dönyaküläm cihad sürätenä bik turı kilä, "äl-Qaidä" üz eşen şuña nigezlägän oyışma", di Mostafa Alani.
"Äl-Qaidä"neñ citäkçese sanalğan Osama bin Laden moña qädär dä inde berniçä märtäbä, käferlärgä qarşı suğışnı bar dönya buylap - Darfurda da, Fälästindä dä, Çeçnädä dä alıp baruğa öndägän ide. Mostafa Alani tağın şuña da iğtibar itä - "äl-Qaidä" tarafdarları öçen Rusiä inde küptänge doşman bulıp tora: bin Laden üze Mäskäwgä qarşı Äfğanstanda köräşte, ikençe ber ğäräp radikalı Xattab Rusiä köçlärenä qarşı Çeçnäneñ üzendä suğıştı.
Ämma çeçen qarşılığı citäkçelege Ğiraqtağı urıs diplomatların urlawnı Çeçnä möselmannarı yazmışına bäyläwne provokatsiä dip atıy. Anıñ tışqı eşlär ministrı sanalğan Äxmät Zakayev radiobızğa bu uñaydan bolay digän ide:
"Bu bar çeçen qarşılığına, anıñ citäkçelegenä, ğomumän çeçen xalqına qarşı ber tupas provokatsiä bulıp tora", di Äxmät Zakayev, Ğiraqta Rusiä diplomatların Çeçnädäge suğışqa sıltap urlaw xaqında.
Zakayev süzlärenä qarağanda, çeçennarnıñ bäysezlek xäräkäte Rusiä belän nizaqnı säyäsi yullar aşa xäl itüne alğa sörä häm bu eştä "äl-Qaidä" yardämenä moxtac tügel.
Kärim Kamal


text:
Qırğızstan: iske parlament taraldı, prezident isä eşennän kitärgä cıyınmıy
Qırğızstandağı xakimiat krizisı älegä qädär beryulı eşläp kilgän ike parlamentnıñ berse - iskeseneñ üz-üzen taratuı belän küpmeder däräcädä xäl itelde. Bu xaqta qarar elekke parlamentnıñ ike palatası tarafınnan da qabul itelde. Şuşı täräqqiatne alqışlağan waqıtlı premyer-ministr Qormanbäk Baqiev, xäzer inde ildä tärtip urnaştıru waqıtı citte dip belderä. Ä elekke prezident Äskär Aqayev tarafdarları isä maxsus säyäsi xäräkät oyıştırçağın xäbär itä.
Audio, Moratbäk Mukaşev
"Qırğızstannıñ yaña berpalatalı parlamentı martnıñ 28-endä Omurbäk Tekebayevne üz citäkçese itep saylap, anıñ soñraq Qormanbäk Baqievne premyer-ministr itep bilgeläwen iskä alıp, Xalıq wäkilläre mäclese totrıqlılıq wä tärtip saqlaw maqsatında üz eşen irtäräk, bıyılnıñ 14-enä qädär tögällärgä buldı" di şul palatanıñ citäkçese Mukaşev. Şuşı qararnı 45 deputatnıñ 32-se yaqlap çıqtı. Utırışta qatnaşqan waqıtlı premyer-ministr Qormanbäk Baqiev, alarnıñ şuşı ğämälen "bik döres qarar" dip xupladı.
Audio, Qormanbäk Baqiev
"Sez äle genä qabul itkän qarar ifrat zur ähämiatkä iä, ul Qırğızstan tarixında möhim urın alaçaq" dip bäyäli elekke parlament palatasınıñ üzen taratu turındağı qararın Qormanbäk Baqiev. Aña qädär näq şunı uq tübän palatadağı deputatlar da eşlärgä tırışıp qaradı, ämma anda qararnı 60 deputattan 25-e genä xupladı. Şulay itep monıñ qanuni köçe yuq, ämma çınbarlıqta ul elekke parlamentnıñ eşen tulısınça tuqtata, çönki anıñ uıtırışına 25 deputat kilmäsä, parlament inde eşli almıy. Soñğı könnärdä Qırğızstanda ike parlament eşläp kilgän ide, sişämbegä qarşı töndä iskeseneñ üz eşen tuqtatu turında qarar qabul itüe şuşı xakimiat krizisınıñ formal'' töstä betüen añlata. Xäzer inde başqarma xakimiatkä kilgän oppozitsiä, ayırım alğanda waqıtlı premyer-ministr itep bilgelängän Qormanbäk Baqiev iğtibarnı başqa möhim problemalarnı çişügä yünälderep bula dip isäpli häm:
Audio, Qormanbäk Baqiev
"Xäzer inde iñ möhim burıç bulıp tärtip urnaştıru häm ildäge wäzğiatne totrıqlandıru tora" dip belderä. Ämma elekke prezident Äskär Aqayev tarafdarları üzläreneñ älegä ciñel genä birelergä cıyınmawın äytä. Alarnıñ "Ğädellek" digän xäräkäte, uzğan atnadağı xällärne qanuni yaqtan centekläp tikşerü öçen, törle säyäsi köçlärneñ wäkillärennän torğan maxsus törkem tözüne taläp itä. Alar şulay uq, Aqayev kire Qırğızstanğa qaytıp üz eşennän kitmi torıp, ul ilneñ qanuni prezidentı bulıp qala dip belderä. Sişämbedä Aqayev üze "Exo Moskvy" radiosı aşa üzeneñ çınnan Rusiädä buluın xäbär itte häm Qırğızstandağı xällärne niçek bäyäläwen söyläp birde. Ul Feliks Kulov, Qormanbäk Baqiev kebek oppozitsiä citäkçeläreneñ xäzerge waqıtta xakimiattä utıruı qanuni tügel, ildä barı tik yaña parlament eşen genä qanuni dip tanıp bula dide häm üzeneñ anıñ belän xezmättäşlek itügä äzer buluın belderde.
Kärim Kamal


text:
чәpшәMбe, 25 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 00:28
“Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Kirov, Tver', Saxalin ölkälärenä häm Başqortstan respublikasına bu töbäklärdä Rusiä subyektları başlıqları saylanu uñayınnan qotlaw telegrammaları yunälderde“- dielä sişämbe räsmi xäbärlärendä. Mortaza Räximovqa cibärelgän telegrammada-“saylawçılar xuplawı prezident postında uñışlı eşçänlekkä yaña köçlär birer häm tuğandaş Başqortstan totrıqlı häm xäräkätçän üseşkä barır”- digän ışanıç belderelgän. Mäğlüm ki Başqortstannıñ yaña saylanğan prezidentınıñ inagurasiäse 27 dekabergä bilgelänüe, anda İdel buyı federal' okruğı citäkçese Sergey Kireenqo qatnaşası iğlan itelde inde. Tatarstan prezidentınıñ mätbüğat üzägendä sişämbe könne Mintimer Şäymievneñ älege inaugurasiädä qatnaşuı qatnaşmawı äle bilgesez didelär. Ä menä Tatarstan parlamentına saylawlar barışı könnän kön açıqlana bara. Üzäk saylaw komissiäse Tatarstan Däwlät Şurasına saylawlarğa äzerlekneñ köndälek manzarasın qabul itte. Saylawlarda qatnaşuçı nämzätlär, firqalär häm bloklar okrug saylaw komissiälärenä 29 dekaberdän başlap dokumentların tapşıra başlıy alalar. Dokumentlar qabul itü 28 ğinwarda tögällänä. Parlament saylawları aldı wäzğıäte turında täfsille itep Bikä Timerova. İqtisadıy yañalıqlar könnän kön iskerä barğan yıl yomğaqları belän bäyle. Tatarstan iqtisadınıñ törle tarmaqları 2003 yıl yomgaqları yasıy başladılar. “Tatneft'” general' direktorı Şäfäğät Täxäüetdinov berläşmä öçen 2003 yıl yomğaqların tulayım uñay bäyäli. Neft' çığaru berläşmädä 2002 yıl belän çağıştırğanda 0,22 protsentqa artqan. 17 milliard rubl' tabış kötelä. Läkin kiläçäktä finans totrıqlılığın saqlap qalu öçen neft' çığaru üseşen yıl sayın 1 protsentqa artuın, çığımnarnıñ 10 protsentqa kimüen tä'min itärgä kiräk. Kompaniäneñ finans iminlegä neftkä dönya bäyäläre üzgärügä bäyle. “Tatneft'” kompaniäseneñ üseş programması neft'neñ bäyäse tışqı bazarda barrelenä 20 dollardan isäpläp tözelgän-dielä räsmi xäbärdä. Xäyer Tatarstan neft' kompaniäläreneñ finans totrıqlılıq tä'min itüdä tağın ber ışanıçı bar. Ul neftne üzebezdä eşkärtep äzer produksiä itep satu. Tatarstan iqtisatı bu yunäleştädä nıqlap eşli. Küptän tügel Tübän Qama neft' eşkärtü zavodı eşli başladı. Sişämbe könne Ministrlar Kabinetı brifingında Tübän Qama zavodı citäkçelege Kön'yak Koreyänıñ LG kompaniäse Tatarstannıñ neft' eşkärtü tarmağına milliardlar belän isäplängän investitsiälär kertergä xäl qılğan dip belderde. Mäğlüm ki küptän tügel LG kompaniäse wäkilläre Säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrlığı başlanğıçı belän Tatarstan iqtisatı mömkinlekläre belän tanışıp kitkännär ide. Şulay itep Säwdä häm iqtisadıy xezmättäşlek ministrlığınıñ uzıp baruçı yılnıñ iqtisadıy yomğaqlarına kertkän xezmäteneñ faydası kürelä. Älege ministrlıqnıñ citäkçese Xafiz Salixov Ministrlar Kabinetı utırışında yıl yomğaqları buyınça xisap tottı. Soñğı öç yılda Tatarstannıñ tışqı säwdäse ikelätä artqan. Tatarstanğa Rusiä xökümäteneñ vitse premyerı Boris Aleşinnıñ kilüdä oçraqlı tügel dilär. Boris Aleşin Rusiä xökümäteneñ sänäğät, fän häm texniqa säyäsäte öçen cawaplı keşese. Sişämbe könne ul Qazandağı avia tözeleş şirkätläre mömkinlekläre belän tanışıp yörde. Qazan aviatözeleş berläşmäsendä cıyılğan TU-214 oçqıçın “Dal'avia” şirkätenä tapşıru tantanasında qatnaştı. Räsmi mäğlümat çaraları Rusiä vitse-premyerı Tatarstan sänäğäteneñ aviatözeleş tarmağı mömkinleklären uñay bäyäläde-dip xäbär ittelär.
Yunıs Ätnäle.


text:
Kudrin Qazanğa nigä kilde, yäki meñyıllıq häm tağın taşlamalar
Comğa kiçendä Qazanğa Mäskäwdän ber törkem däwlät eşlekleläre kilep töşte. Ğädättä, Mäskäw yaqlarınnan kilgän qunaqlar tatarstanğa berär syurpriz yasarğa dip kilä. Bu oçraqta, maqsat başqaraq. Mäğlümat çığanaqları xäbär itülärenä qarağanda, Rusiä finans ministrı Aleksey Kudrin citäkçelegendäge däwlät eşlekleläre arasında rusiä mäğärif ministrı Andrey Fursenko, Rusiäneñ mädäniät häm kinematografiä buyınça federal' agentlıq citäkçese Mixail Şvıydkoylar da bulır dip kötelä. Maqsatları isä, Qazannıñ meñ yıllığın ütkärü buyınça däwlät komissiäse utırışında qatnaşu. Ul şimbä köngä dip planlaştırılğan. Rusiäneñ qazna ministrı Aleksey Kudrin älege komissiäneñ räis urınbasarları bulıp tora.
“Azatlıq” qa ışanıçlı bulğan çığanaqlar, Aleksey Kudrin meñ yıllıq komissiäse utırışında ğına bulmıyça, soñğı waqıtta Rusiädä şaw-şu quzğatqan monetizatsiä, yäğni taşlamalarnı beterü-qaytaru turındağı utırış uzdıraçaq.
Taşlamalar xaqında tağın ber xäbär. Qazanda un meñ danä külämendä berdäm transportta yörü biletları satuğa çıqtı. İsegezgä töşeräbez, älege buşqa yörü biletları Rusiädä pensionerlar häm taşlamalarnı qullanuçı başqa grajdannar öçen taşlamalar beterelgäç, Tatarstanda ğämälgä kertelde. Yäğni, Rusiäneñ qayber töbäklärendä pensionerlar öçen bernindi taşlamalar qaralmağan bulsa, Tatarstanda isä oçsız xaqqa şähär transportında yörü öçen biletlar alıp bula. Bügengä isä älege biletlarnı poçta xezmätkärläre, şähär transportına bilet satuçı kiosklar da, şulay uq, transportnıñ üzendä dä alıp bula.
Küzätüçelärneñ küpçelege, taşlamalar beterelgännän soñ, protest belderep uramnarğa çığu, bu berençe qarşılıq çarası ğına buldı, ikençese, toraq-komunal' reforması başlanğaç bulaçaq dip belderälär. Yäğni, torğan fatirlar öçen 100 protsentlı tüläw kertelgäç. Bu fevral'dä bulır dip kötelä. Comğada, älege mä’sälägä qarata, Qazan xakimiäte Piramida üzägendä Qazan şähärendäge toraq-kommunal' ölkägä qarağan barlıq xezmätkärlär belän cıyılış uzdırdı. Anda xalıqqa alda torğan reformalarnı añlatu, xoquqlarnı häm reformada barışında bulaçaq üzgärtep qorular xaqında tögäl mäğlümat citkerü xaqında süz bardı.
Comğada Qazan milli mädäni üzägendä comğa könne “tatar xalqınıñ bügengese häm kiläçäge” dip atalğan temağa zıyalılar utırışı bulıp uzdı. Älege çaranı oyıştıruçı Tatar ictimaği üzäge, cıyılış zıyalılar häm millätpärwärlärneñ teläge buyınça oyıştırıldı dip xäbär itte.
Räfis Cämdixan


text: Mäskäw. Quşma Ştatlarda urnaşqan häm bar dönya buylap keşe xoquqları ütäleşen küzätep barğan "Freedom House" oyışması, Rusiä bıyıl "irekle bulmağan, ireksez" illär rätenä töşte dip belderä. Şul oyışmanıñ başqarma mödire Jenifer Windsor süzlärenä qarağanda, prezident Putin xakimiatendä "säyäsi qüwätne üzäkläşterü, mäğlümat çaraların cäberläw, ilneñ xoquq saqlaw sistemasın säyäsätläşterü" omtılışları arta bara. Windsor, şuşı omtılışlar Rusiäneñ avtoritar xakimiat çorına qaytu qurqınıçın arttıra dip isäpli. Başqa sovet respublikaları arasında demokratik qazanışlar ölkäsendä çigenülär Belarus, Litva häm Ärmänstanda küzätelgän. Törkmänstan isä Kuba, Tönyaq Koreä, Sudan, Söğüd Ğäräbstanı häm Süriä belän bergä iñ zalim illär rätenä kerä. "Freedom House" bıyıl barlığı 192 ilne tikşergän, şularnıñ 46 protsentı "irekle", 26-se "ireksez", qalğannarı "öleşçä ireksez" dip bäyälängän.


text:
Miñlexanov prezident bulırmı?
ЗBeздa ПoBoлжbя gäziteneñ soñğı sanında Räşit Äxmätov, inde teldän töşmägän, küz kürmägän Universiadanıñ gäwdäläneşe çınlıqta da kürenä başladı dip yaza. Aña mondıy fiker, Qazanğa Universiada citäkçeläre kilep kitkäç kilgän. 2011 yılda uzarğa tieşle bu çaranıñ bäyäse 1.5 milliard dollar di ul. Häm bu Qazannıñ meñ yıllığına kitkän çığımnarnıñ öçtän berenä tiñ ikän. Äle Qazanda uzarmı- yuqmı, bilgele tügel, ämma säyäsät uynala başladı.
Menä Universiadanıñ citäkçeläre Qazanğa kiler aldınnan, Putin yanında buldılar. Alarğa Rusiä prezidentı Qazannıñ iñ şäp urın, respublika alğa arğaqamaq kebek omtıla dip maqtadı. Räşit Äxmätov, näq menä bu oçraşuda, Tatarstan öçen qızıq säyäsät kürä. Eş şunda ki, anda, Tatarstan isemennän Şäymiev ta tügel, Universiadanı qabul itärgä äzerlängän Qazan isemennän Metşin dä tügel, ä Miñlexanov- respublika premyer-ministrı qatnaştı. Räşit Äxmätov, bu xälne, Mintimer Şäymiev urınıa iñ layıklı dip Şäymiev tarafınnan uq Röstäm Miñlexanov saylap alınğan dip bara. Mintimer Şäymiev ber eşne dä yuqqa ğına eşlämi di avtor. Rusiä prezidentı qarşına da Miñlexanovnı kürsäter öçen cibärgän ul digänräk fiker citkerä.
Soñğı waqıtta Mintimer Şäymiev ike märtäbä üzennän soñ prezident itep kürergä telägän keşe turında belderde. Londonda waqıtta, BBC kanalına, ul, äybät yegetlär bar dip äytte. Läkin familiä äytmäde. Monnan tış, ul berniçä yıl, respublika belän 70 yäşlek qart idärä itüen telämäs idem digän ide. Ä yaña yıldan soñ aña 70 tula. Şuña kürä, matbuğatta da, Şäymievnıñ üzennän dä bu xaqta fikerlär kübäyde. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite, Univiversiada dip atlağan yazmasında, Tatarstannıñ kiläçäk citäkçese Röstäm Miñlexanov bulırmı ikänlegenä cawap birmi. Läkin, anıñ citäkçelegendäge ministrlar kabinetı respublikanıñ iqtisatın totrıqlı üsterep kilä. Monı Putin da bilgeläp uzdı dip yaza. Şul uq waqıtta, qayber küzätüçelär, Miñlexanov kiläçäktä respublika citäkçese bulırmı - yuqmı digän süzlär yışayğaç uq, premyerğa qarşı qara PR kitte dip sanıylar. Menä bu könnärdä genä başlanğan Bolğar numirları mä’säläse şul qara PRnıñ ber ğälämäte dip belderälär. Bu eşlär yıraqtan torıp başqarıla dip sanıylar.
Räfis Cämdixan


text:
Orenbur tatarlarınıñ kürenekle wäkile, jurnalist häm televidenie operatorı İskändär Bigievqa bu könnärdä 70 yäş tuldı. Millättebez ziyalısı turında Azatlıqnıñ çärşämbe tapşıruında tatar dönyası säxifäsendä tıñlağız.
Uzğan yıl axırında Orenbur ölkäse taşlı rayonınıñ Bäşir awılında yanğın çığıp kitapxanä kölgä äylänep yanıp betkän ide.
İnde menä Bäşir awılı xalqı öçen yaña kitapxanä açıldı. Kitaplar cıyarğa cirle matbuğat çaraları, räsmi xakimiätlär, ökläneñ başqa kitapxanäläre häm ayırım millättäşlärebez yardäm itkän.
Firüzä Äbsälämova, Orenbur


text:
23 ğınwar könne Ufada Räsäy prezidentın saylawlar aldınnan älege ilbaşı Vladimir Putinnı yaqlaw buyınça saylaw aldı ştabınıñ repusblika cämäğät qabul itü bülmäläre eşli başladı. Başqalanıñ Neftçelär mädäniät sarayındağı ul bülmälärgä täwge könne möräcäğät itüçelär bulmağan. Küräseñ, saylaw aldı ştabınıñ eşli başlawı xaqında xalıq bik belmider dä. Şunısın äytergä kiräk, Mortaza Räximovnıñ saylaw aldı ştabı da şuşı uq binada eşlägän ide.
Başqortstan prezidentın saylawlarda Rusiä prezidentı Putin Räximov äfändene yaqlağan ide, xäzer Başqortstan türäläre, räxmät yözennän, anıñ üzenä dä nıqlı teräk bulırğa, yözlärenä qızıllıq kitermäskä tırışaçaq. Sin – miña, min – siña, digän prinsip alğa çığa xäzer. Ğomumän, bu saylawlarda Başqortstan citäkçeläre üz qullarındağı bar xakímít mömkinleklären Putin faydasına eşkä cigäçäk. Monı «Berdäm Rusiä» partísınıñ 22 ğínwar könne Ufada ütkän saylaw aldı konferensísındağı çığışlardan da añlarğa mömkin ide. Anda bu partínıñ Başqortstan buyınça säyäsi sowetı räise Mansur Äyüpov respublikta Vladimir Putinnıñ zur küpçelek tawış cíaçağın belderde. Tawışlar digännän, qayber säyäsät belgeçläre äledän ük farazlawınça, 14 marttağı saylawlarda Vladimir Putin öçen Başqortstan saylawçılarınıñ 85 prosentı tawış birergä mömkin. Xäyer, qayber bäysez polítoloğlar kinayaläp äytüençä, Başqortstandağı xakímít mömkinlekläre belän Putin 99 prosent tawış císa da aptırarğa tügel.


text:
Soñğı yıllarda Rawil Ämirxanovqa yöräge xälsezlänü arqasında xasta xanälärdä yış däwalanırğa turı kilä. Yöräk-yöräk şul inde 2nçe sentäber könne bötenläygä tuqtap qala, häm inde menä Fatix Ämirxannıñ ikençe buın tuğanı Rawil Ämirxanovnı 60 yäşendä cir quyınına tapşıralar. Rawil Ämirxanov tatar xalqınıñ tanılğan, ölkän ğalime. Ul yuğarı belem alıp Tatarstan fännär akademiäseneñ Tarix institutınıñ yaña tarix bülege citäkçese bulıp eşli. Tarix fännäre doktorı däräcäsenä ireşä. Tellär belüe buyınça, äybät itep tatar, rus tellärendä aralaşa alğan. Fän ölkäsendä eşläw däwerendä bik küp fänni xezmätlär, kitaplar bastıra.
Tatar milli xäräkät tarixın bik teläp yaza. Üzeneñ xezmätlärendä 18-19 ğasırdağı tatarlarnıñ üz milläte öçen köräşülären öyränä, şul ğasırdağı zur-zur tatar şäxeslären aça. Ul Fatix Ämirxannar näselennän bularaq, tatar mädäniätenä zur öleş kertkän, Fatix Ämirxannan başlap xäzerge köngä qädär Ämirxannar näsele turında külämle oçerklar yazıp qaldıra, oçerkların gazeta-jurnallarğa bastıra. Başqa fänni xezmätlären sanap kitsäk, tatar demokratik basması, Qazan tarixı, tatarlar tarixı, Urta İdel buyında islam dine, mädäniätenä bağışlanğan fänni yazmaları, kitapları bar. Xezmättäşläre Rawil Ämirxanovnıñ 600дәH artıq fänni basması dönya kürgän dip isäplilär. Dusları, xezmättäşläre digännän, anıñ belän bergä Tel ädäbiät tarix institutına aspiranturağa kergän. Kandidatlıq yaqlaw çorlarında ber-bersenä yärdämläşep eşlägän dustı Räşit Yagfärov belän aralaşıp aldıq. Räşit Yagfärov Ğalimcan İbrahimov isemendäge tel-ädäbiät institutınıñ ölkän fänni xezmätkäre, fol'klerçı ğalim. Rawil Ämirxanov turında ul bezgä menä närsälär söyläde:
- Keşe bularaq bik äybät ide ul. Nindi zur ğalim buluına qaramastan xezmättäşläre, dusları belän cılı möğämälädä buldı. Küptän tügel doktorlıq dissertatsiäsen yaqladı. Tarix institutında doktorlıq dissertatsiälären yaqlaw şurası citäkçese bulıp eşläde.
Rawil Ämirxanovnı soñğı yılğa ozatuçılar küp ideme? Qaya, niçegräk cirlädegez?
- Keşelär yallardan çığıp citmägännär. Läkin şuña da qaramastan, ike instituttan; Tel ädäbiät sänğät institutınnan da tarix institutınnan da keşelär bik küp kilgännär ide. Tuğannarı, tatar cämäğätçelege zur ber törkem bulıp anı soñğı yulğa ozattılar. Rawilne İske tatar ziratına, tuğannarı yanına cirlädek. Apası yanına cirlägez digän wasıyäte dä bulğan. Şunı iskä alıp üzeneñ apası yanına cirläp quydıq bügen. Şunsı küñelne söyenderä, Ämirxanovlar näsele bar, İldus Ämirxanov, alarnıñ tuğannarı. Minemçä äle bu näsel yuğalmayaçaq.
Sez märxüm tatar ğalime Rawil Ämirxanovnıñ turında dustı, xezmättäşe Räşit Yagfärovnı süzlären işettegez.
Röstäm İsxaqi


text:
Yewropa Komissiäse başlığı Romano Prodi bügenge könnän Yewropa berlegendä räislek itüçe İtaliä xakimiäte häm komissiä arasında xezmättäşlek tığız bäyläneştä üseş alaçaq digän ışanıçın belderde. Prodi Silvio Berlusconi belän bulğan şäxsi mönäsäbätlär dä, küptän tügel genä İtaliä premyerın korrupsiädä ğäyepläwdän kilep çıqqan nizağ ta xezmättäşlekkä yoğıntı yasamayaçaq dip ışandıra.
Yewropa Komissiäseneñ xäzerge citäkçese 2006 yılda ütäçäk saylawlarda İtaliä urta sulçılarınıñ liderı buluı ixtimal. Menä şul waqıtta inde ul İtaliä premyer ministrına turıdan turı oppozitsiädä qalaçaq.


text:
Britaniä xökümäten selketkän Kelly skandalı BBCnıñ Ğıraq turındağı üzeneñ bäxäsläşelgän 3 tapşırunıñ çığanağı saqlanu ministırlığı xezmätkäre dr. David Kelly dip yäkşämbedä belderüe belän bälkim dä Blair xökümätenä bulğan basımnı az ğına kimette. Älege waqıtta BBC häm tapşunı äzerlägän jurnalislarğa ışanıç sorau astında .Şulay da xökümätkä Ğıraqtağı meñnnärçä qorbanğa qarağanda Britaniädäge ber ülem waqıyğäsen açıqlau , añlatu qıyınraq bulaçaq kebek .
Yäkşämbedä BBCnıñ yañalıqlar bülege direktörı Richard Sambrook , radio belän premier T.Blair xökümäte arasında bäxäskä säbäp bulğan tapşırunıñ çığanağı,ütkän atnada üz üzen ütergän qoral belgeçe Dr.David Kelly dip belderde. Sambrook süzlärençä BBC Dr Kellyneñ ülemenä nıq qızğanıç belderä.Maynıñ 29da Andrew Gilligannıñ äzerlägän tapşırunıñ çığanağı Dr Kelly me digän küp kenä spekulativ fikerlär beyan itelde. Dr Kellyneñ ğailäsenä mäğlümät birgännän soñ bez Andrew Gilligan häm iyunneñ 2vä 4nçe könnärendä Susan Watt äzerlägän tapşırularnıñ töp çığanağınıñ Dr Kelly ikäneñ raslıybız. BBC Dr Kelly belän ängämä waqıtnda alınğan mäğlümätne döres täfsillede dip ışana.Sambrook(audio)
Sonğı ber niçä atnada bez Dr Kellynı yaqlau öçen zur tırışılq alıp bardıq. Bu bezneñ aña ışanıç burıçıbız ide. Anıñ ülemennän soñ spekulativ fikerlärne tuqtatu öçen bu mäğlümätne mömkin bulğan qädär tizräk iğlan itü zarur dip uylıybız.Dr Kelly ğailäseneñ üteneçenä esasän bugen irtängä qädär bu turıda ber närsä dä äytmädek.
Sambrook süzlärenä däwam itep tağı bolay dide : BBC xökümätneñ tikşerü komitetı belän tulısınça xezmättäşlek itäçäk.Komitet citäkçese lord Huttonğa, dr Kelly belän BBCneñ 2 jurnalistı arasındağı elemtälärneñ barlıq detallären , qul yazmaların tapşıraçaqbız. Bez Dr.Kelly qaraşların cämäğätçelekkä işetterü belän däres eş eşlägänebezgä ışanırğa däwam itäbez. BBC Dr Kellyneñ tragik ülemenä qızğanıç belderä
Tikşerü komitetı citäkçese lord Hutton bugen bolay dide (audio)
Min bu tikşerüne tizlektä ütkärep xisabnı äzerlärgä nietlänem . Min şulayuq tikşerülärne kübesençä cämäğätçelekkä açıq alıp barırğa cıyınam.
Yañalıqlar direktorı Sambrooknıñ belderüe şiq tudıra. Çönki Dr Kelly ülemennän ike kön elek parlament komitetında jurnalist Gilligan belän ike märtäbä oçraşuın iqrar itsä dä , Gilligan mäqaläse öçen töp çığanaq buluın kire qaqqan ide.. 29-nçe mayda BBCtapşıruında Andrew Giligan küzläü idaräseneñ ölkän çığanağı miña , Blairnıñ kommunikatsiä mäsäläsendäge kiñäşçese Cambell Britan küzläü idaräsenä , Ğıraqqa xärbi intervensiäne aqlau öçen Bagdad 45 minut eçendä ximik häm biologik qoralların aktivlaştıra ala digän mäğlümätne dosiägä östergä digän basım yasadı digän mäğlümät birde dip äytkän ide.
Cambell paralemnt komitetında bu ğäyepläwne kire qağıp , aqlanğan ide. Komitet şulayuq qoral belgeçe Kellyneñ dä BBC xabärendä töp çığanaq bulmawına häm anıñ gönah täkäse genä buluına ışandı. Kellyneñ ğailäse häm dusları komitetta duçar bulğan qatı möğämälä säbäple ğalimneñ küñele nıq töşkän ide dip äyttelär. Comğa könne Oxfordshire dä öyennän yıraq tügel qoral belgeçeneñ mäyete tabılğaç ta Aziedä säfärdä yöregän premier T.Blair şunduq bu turıda bäysez tikşerü ütkärergä quştı . Döres xabär häm balanslı analizları belän tanılğan BBC tele-radio şirkäte sonğı waqıtlarda Ğıraq suğışı häm yaqın könçığıştağı konfliktta bitaraf tügel digän tänqitlärgä duçar bula başladı.AQŞta uñ qarşlı komentatorlar BBCnı Bagdad Broadcasting Corporation dip atıy başaldı. İzraelde Sharon xökümäte BBC xabärçelärenä mäğlümät birmi. Ütkän atnada Sharon Londonda mäğlümät çaraları wäkilläre belän irtänge çäydä oçraşqanda BBC xabärçeläre anda kertelmäde. BBC tänqitlärgä bez här ike yaqnıñ taläp häm perspektivaların belergä telägän xalıqara cämäğätçelekkä yünelgän mäğlümät çeltärebez digän cawap qaytara
färidä xämit, praga


text:
Qazaqstan Respwblïkası Parlamentiniñ uy`ğarımımen 1 jeltoqsan - Tuñğış Prezïdent küni bolıp jarïyalandı. Bul – Elbasımız Nursultan Nazarbaevtıñ basşılığımen elimiz jetken jetistikter men älemdegi abıroy` – bedeline tağı bir märte oy` jügirtip, qorıtındı jasay`tın kün. Naqtıraq ay`tqanda, bul künniñ atawı ğana Prezïdent küni, äy`tpese ol – xalıq merekesi. Olay` dey`tinimiz, Prezïdent xalıqqa, tïisinşe xalqımız Elbasına şeksiz senedi. Täwelsizdik alarda elimizde sayasï- ékonomïkalıq jağday` künde özgerip jattı. Memlekettiñ sayasï jüy`esiniñ damw- ın boljaw jäne josparlaw eñ mañızdı mäselege ay`naldı. Bizdiñ eldiñ baqıtına oray`, memleket tizginin 1990 jılı älemniñ eñ köregen, eñ kemel zamanawï sayasatşılarınıñ biri, Qazaqstannıñ tuñğış Prezïdenti Nursultan Nazarbaev qolına aldı. Ol Ewrazïya qurlığındağı tübegey`li betburıstardıñ bağıtın durıs añdap, öz xalqınıñ suranısı men muñ-muqtajın, oğan kerektini aldımen tüsindi. Jas memlekettiñ sayasï jäne ékonomïkalıq jüy`esin osı qajettilikter men suranıstarğa oray`lastırıp qurwğa bel şeşe kiristi. Elbasınıñ köregendigi, bolaşaqtı waqıt şeginen äri qaray` köre biletin qasïeti, eldi memleketke pay`dalı özgeristerge jumıldıra bilwi Qazaqstanda qoğamdıq özgeristiñ eñ kürdeli kezeñin ay`tarlıqtay` şığınsız, daw – damay`sız, qaqtığıs – dürbeleñsiz, kïkiljiñsiz ötkerwine mümkindik berdi. Qarap otırsaq, büginde körşiles el- dermen memleket şekarasınıñ belgilenwi, qorğanıs äskeriniñ qurılwı, memlekettik rämizderdiñ qabıldanwı, töl teñgemizdiñ şığarılwı, memlekettik tildiñ märtebe alwı, şet elderdegi qandastarımızdıñ qay`ta orala bastawı sïyaqtı iri de, memlekettik mañızı bar keleli isterdiñ bärinde Prezïdentimizdiñ qoltañbası bar. El ïgiligi üşin Astanada türli sammïdter, dinbasıları, memleket köşbasşıları, bïznes ökilderi, mädenïet qay`ratkerleriniñ basqoswları ötip jatır. Tipti, älemdik «EXRO - 2017» körmesi Astanada ötetin boldı. Ol degen söz elimizge qırwar ïn- vestïcïya keledi, 100-den astam eldiñ eñ üzdik jetistikteri körmege qoy`ılıp, olardı öndirisimizge engizw arqılı ékonomïkalıq örisimiz keñey`edi. Munıñ bäri bizdiñ Prezïdentimizdiñ älemdik deñgey`degi bedelin ay`qınday` tüsedi. Elbasımız Orta Azïya elderi memleketteriniñ köşbasşısı atanıp, oğan Türik memleketiniñ astanasın- da eskertkiş qoy`ıldı. Büginde Elbasınıñ memleketti qalıptastırwdağı ay`qın da, naqtı josparğa tüzilgen strategïyalıq qadamdarınıñ qanşalıqtı mañızdı bolğanı ay`qın bilinwde.
Mısalğa, el ordasınıñ Almatıdan Astanağa köşirilwin alıp qaray`ıqşı. Şeşim qabıldanar tusta, köpşilik, tipti Prezïdenttiñ eñ jaqın degen serikteriniñ özi bul şeşimniñ özin aqtay`tındığına kümän keltirgen bola- tın. Elbası Nursultan Nazarbaev jaña Qazaqstannıñ ordası eldiñ qaq ortasında, qaq jüreginde bolwı tïistigin ay`tıp, zamannıñ qanşalıqtı qïın bolıp turğanına qaramastan oy`lağan oy`ın aqırı jüzege asırdı. Nursultan Äbişulınıñ tağı bir köregendiginiñ däleli - Qazaqstan xalqı Assambleyasınıñ jumısı ekeni dawsız. Ras, köp rette Qazaqstan awmağındağı tatwlıq pen turaqtılıq eldiñ ïesi – qazaq xalqınıñ sabır salïqalığı men şıdamdılığınıñ arqasında mümkin bolıp kele jatır. Degenmen, qazaq xalqına basqa ulttardıñ sıy`lastıqpen qarap, äri barlıq ult ökilderiniñ özara tüsinistikte ğumır keşiwine eşbir memlekettiñ täjirïbesinde burın – soñdı bolmağan, älemde teñdesi joq qoğamdıq ïnstïtwt – Qazaqstan xalqı Assambleyası da öziniñ zor septigin tïgizip otırğanı şındıq. Qazaqstan Xalqı Assambleyası memlekettiñ eldegi ultaralıq tatwlıqtı barlıq ult ökilderiniñ pikirleri men pay`ımdarın eskere otırıp, ortaq şeşwge ıqılastı ekenin körsetti. Assambleyanıñ qurılwınıñ özi Qazaqstanda turatın sanı az bolsa da, köp bolsa da kez kelgen ult ökiliniñ özin qoğamdıq ürdisterden şet qalmay`, barşa ïgiliktiñ ortasında bola- rına senimin nığay`ttı. Söy`tip, qazağın da, qazaq emesin de ortaq otanı – Qazaqstandı süy`etin şınay`ı patrïottıqqa tärbïeledi. Tağı bir asa mañızdı jay`, 1997 jıldıñ 1 qazanında Qazaqstan Respwblïkasınıñ Prezïdenti Nursultan Äbişulı Nazarbaev Qazaqstan xalqına tuñğış Joldawı – «Qazaqstan - 2030» strategïyasın jarïyaladı. Ol elimizdiñ zamanawï tarïxına tuñğış ret Qazaqstannıñ damw bağıtın aldağı 30 jılğa ay`qınday`tın uzaq merzimdi jospar retinde, tüy`indi türde day`ındalğan asa mañızdı qujat retinde endi. Ötkenge köz jügirtsek, «Qazaqstan - 2030» bağdarlamasın merziminen äldeqay`da burın orındap, endi «Qazaqstan - 2050» strategïyasın jüzege asırw jolında tolağay` tabıstarğa qol jetkizwmen qatar elimiz josparlağan mejeden älde qay`da ilgerley` ozıp baradı. Eñ bastısı xalıqtıñ qazirgi jağday`ı köñil toltırarlıqtay`. Elbasınıñ «Nurlı jol», «Bïznes- 2020», «Sıbağa», «Qulan», «Altın asıq», «100 mektep, 100 awrwxana», «Qoljetimdi baspana», «Balapan» sïyaqtı türli älewmettik - ékonomïkalıq bağdarlamalardıñ arqasında bizdiñ aw- danda da eginşilik pen mal şarwaşılığı damıp, qanşama mektep, awrwxana, balabaqşalar men mädenïet üy`leri xalıqtıñ pay`dalanwına berildi.
Elimizdiñ şığısı men batısın, oñtüstigi men teriskey`in jalğay`tın dañğıldar jasa- lıp, «Ulı Jibek jolı» memleketimizge qanşama tabıs äkelwde. Eldiñ ortaşa tabısı jıldan jılğa artıp, zey`netkerler men mügedekter älewmettik jağınan tïisti zañdar talaptarına säy`kes qorğalıp keledi. Ult Köşbasşısınıñ jetekşiligimen Qazaq eli XXI – jaña ğasırda naqtı mindetteri men olardı jüzege asırw joldarın ay`qın körip, strategïyalıq damw josparına süy`enip, özindik «Qazaqsandıq jolımen» qarıştap alğa basa beretinine senemiz. Osılay`şa Qazaqstannıñ älemdegi damığan 30 eldiñ qatarına kirip, talapta- rı qatal jahandanw zamanında eşkimnen qağajw körmey`, öz küşimen örkendey`tin küni de alıs emes. Täwelsizdiktiñ 25 jıldığı qarsañında Tuñğış Prezïdent küni ötetinin aqswlıqtar da zor qwanışpen qabıldap, mektep oqwşıları «Eldiñ atın er şığaradı» taqırıbında şığarma jazsa, änşilerimiz oblıstıq «Elim dep soqqan jüregi» patrïottıq än bay`qawında üzdik şıqtı. Sonımen qatar «Biz salawattı ömirdi qolday`mız» attı sporttıq oy`ındar men döñgelek üstölder uy`ımdastırıldı. «Qazaqstannıñ Tuñğış Prezïdenti» dep atalatın qolöner şeberleriniñ körmesi, «Älemdik deñgey`degi sayasatker» attı kitap körmesi körsetilip, «Jumıspen qamtw- 2020» bağdarlaması boy`ınşa Aşıq esik küni ötti. Bügingi Prezïdent küni - şın mäninde xalıqtıñ Elbasına degen zor qurmetiniñ, özderiniñ jäne jas urpaqtıñ bolaşağına degen seniminiñ merekesi desek, aldağı waqıtta da är üy`de molşılıq bolıp, qwanıştı sätter köbey`e bersin. Prezïdentimiz aman bolsın, el aman bolsın, täwelsiz Qazaqstan ösip - örkendey` bersin!


text:
Tabiplar Radik Xäbirovnıñ terelergä ömete yuq dip sanıy
Radik Xäbirovnıñ qıl östendä torğan yazmışı xaqında söylägän idek, xörmätle tıñlawçılar. Näq ber yıl elek 19 yäşlek Qazan yegete Irınbur ölkäseneñ Totsk garnizonına xezmät itärgä kilä. Ämma bilgesez säbäplär arqasında Xäbirov ike tapqır xärbi bülektän qaça digän mäğlümatlar bar. Monnan soñ yegetne xärbi gospital'neñ psixiatriä bülegenä urnaştıralar. Gospital'dä Radik üz üzenä qul sala. Anı qotqaralar. Häm yeget märtkä kitä. Ämma bolar xaqında yegetneñ tuğannarına xäbär itmilär. Armiädä yeget 50killogramğa yabığa. Şundıy bik awır xäldä Radik Qazanğa qaytarıla.
Şuşı yılnıñ 12 iyülendä Totsk xärbi garnizonı prokurorı cinayät eşe quzğata. Tikşerülär başlana. “Ağora” töbäkara xoquq yaqlaw Assotsiatsiäneñ wäkile Rämil Äxmätgaliev Radik Xäbirovnı yaqlaw belän şöğellänä. Şuşı waqıtqa qädär yeget märtkä kitkän xäldä qala dip söyläp kilde tabiplar. Ämma anıñ xäle tağı da qatlawlı bulıp çıqtı. Bu könnärdä psixiatriä ekspertizasınıñ qayber mäğlümatläre bilgele buldı. Alar xaqında Rämil Äxmätgaliev söyli:
Yegettä baş mie qabığınıñ üleme küzätelä. Ekspertlar aña şundıy diagnoz quydı. Bu yegetneñ ülemen añlatmıy. Radik äle isän, anı däwalıylar, şuña kürä ömet bar.Ämma tabiplar kiresen äytä. Yegetneñ terelüenä ömet inde yuq. Ekspertizanı uzdırğan psixiatr Artem Ozerski “Rossiyskaya gazeta” xäbärçesenä äytüençä, Xäbirovnıñ yuğarı psixik eşçänlege inde mömkin tügel. Ul barı tik şulay yatıp qına tora ala. Häm başqalar yärdämennän başqa yäşi almıy.
Tikşerülär isä monıñ belän tämamlanmıy. Tabiplar yegetneñ armiägä qädär psixik awırular bulu bulmawın, üz üzenä qul saluınıñ säbäplären açıqlarğa tırışa. İnde xäbär itüebezçä, armiägä qädär ük Radik ruxi yaqtan sälämät bulmağan dip şiklänälär. Ekspertiza närsä kürsäter, älegä bilgesez. Anıñ näticäläre kiläse atnağa bilgele bulaçaq dip kötelä.
Radiknı iñ yaxşı belüçe anıñ üz ätise Säyetgäräy Xäbirov. Xäzer anı tıñlap kitik:
Radik sälämät ide. Ul sport belän şöğellänä ide. Xärbi bülekkä cibärgänçe Saratovta uqıttılar alarnı, anda da tikşerep sälämät digän näticä çığarğannar ide. Ägär sälämät bulsa anı armiägä dä almaslar ide inde. Armiägä kitkändä anıñ awırlığı 73 kilo ide, qaytqanda isä 26 ğına buldı.Al'bina Zäynulla


text:
Tatarstan igençäläre yılına 120 meñ alırmı?
- Bezneñ Balıq bistäseneñ tufrağı da uñdırışlı tügel. İkmäk tä naçar çığa. Annan soñ min ministrlıq birgän unış näticäläre döres tügelder dip uylıym. Ambarlarda ipi bik az bit.
Bu könnärdä Yuğarı Oslan rayonında Rusiä däwlät duması komitetı räiseneñ agrar mäsälälär buyınça urınbasarı Ayrat Xäyrullin jurnalistlarğa “Qızıl Şärıq Agro” cämğiäte eşçänlege belän tanıştırdı. Älege şirkät 26 meñ gektar cirdä ikmäk üsterä ikän. “Qızıl Şärıq Agro” şirkäte äle 3 yıl ğına eşli, aldağı 1-2 yıl eçendä cirlären 30 meñ gektarğa citkerergä teli. Şirkätneñ citäkçelege söyläwençä 3 yıl eçendä 1800 danä texnika satıp alğannar, texnik bazanıñ 70 protsentı yañartılğan. “Qızıl Şärıq Agro”şirkäteneñ oktäber ayında Yuğarı Oslan rayonında 4200 terlek sıydırışlı terlekçelek kompleksı açılaçaq. İkençe yılğa 5800 başqa citkerergä isäplilär. Ayrat Xäyrullin yäş belgeçlärne awılda qaldıru öçen toraq buldırırğa da rizamın di. İkençe yılğa “Qızıl Şärıq Agro” şirkäte 5 meñ keşegä eş urını buldırırğa burıç quya. Alarnıñ ber meñ yarımı terlekçelektä eşliäçäk ikän. Şirkättä eş xaqı tüläw ber köngä dä soñarmıy di alar. Xäyrullin çınlap söyläsä, awıl xezmätçännäreneñ eş xaqı yılına 100 meñ, mexanizatora 120 meñ sumnan da kim bulmasqa tieş digän fikerdä. Ä Mamadış rayonında investorlarğa 50gә 50 mönäsäbätendä. Bezgä monı şul rayon jurnalistı äytte. Anda “Wamin” şirkäte 12 xucalıqnı berläşterep eşläp yata ikän. Ä Balıq bistäse rayonınıñ keçeräk fermer xucalığı citäkçeseneñ mönäsäbäte başqaçaraq. Äñgämä däwerendä eşläre qatı buluı da añlaşıldı.
- Alar kilälär awıl xalqın talap kitälär. Bezneñ kürşe awıl cirlären dä investor aldı. Ul awıl xalqı ul investornı berdä maqtamıy äle. Min sovet çorında tärbiälängängäderme kümäk xucalıqlar buluın telär idem.
Bu kolxozlarnı taratıp betergäç tä ayaqqa basıyrğa telägän awıl abzıyı fikerläre buldı.
Röstäm İsxaqi


text:
19 awgust fetnäsen Tatarstanda da xäterlilär
19 avgust – üzenä kürä istälekle kön. Demokratik cämäğätçelek bu könne fetnäçelär baş kütärgän kön dip sanıy. Ä säyäsi reformalarğa qarşı dairälär öçen GKÇP oyıştırıp, tarixnı üzgärtergä omtıluçılar patriot-qaharman bulıp sanala. Tatarstan häm tatar xalqı da 1991 yılnıñ 19 avgustın onıta almıy. Xäzer bu waqiğa XIX ğasırdağı dekabristlar çığışı, 1917 yılnıñ fevral’ inqilabı yäki Kornilov fetnäse, Stalin üleme kebek ük tarix kitaplarına kertelgän.
Tatarstanda da 13 yıl elek kiçergän älege waqiğanı yaxşı xäterlilär. Ul könnärdäge bilgesezlek häm il citäkçeläre dip üzlären iğlan itkän GKÇP başlıqlarına xuplaw yäki tänqit qaraşı açıqtan-açıq äytelmäsä dä, üzara söyläşüdä sizelep tordı. Xätta başqaladan yıraq awıl xalqı da Mäskäwdä nindider qurqınıç, naçar närsä kilep çığuın añlıy ide. Şul waqıtta Tatarstan fetnäçelärne xupladımı, xuplamadımı digän bäxäslär Mäskäw matbuğatında qızu bardı. Ä tatar milli xäräkät äğzäläre GKÇP fetnäsenä nindi mönäsäbättä buldı soñ? Xäzerge milli zıyalılar 91 yıl fetnäseneñ tatar xalqına zur zıyan kiterüen iskä ala. Älege şomlı waqiğalar xaqında istäleklären belenä urtaqlaşuın ütenep bez Çallığa yazuçı, milli xäräkät veteranı Fäwziä Bäyrämovağa şaltırattıq. Läkin Fäwziä xanım öydä bulmaw säbäple, üzeneñ xatiräläre belän anıñ tormış iptäşe, üze dä milli xäräkättä qatnaşuçı Cämil Safiullin büleşte. Ul şulay uq Fäwziä Bäyrämovanıñ bu könnärdä qayda buluı turında da söylär.
Çallıda milli xäräkät GKÇPğa berençe könnän ük qarşı çıqtı. Şähär citäkçeläre bezne tınıçlandırırğa tırışsa da, bez piketlar oyıştırdıq, qarşılıq aksiäläre ütkärdek. Fäwziäne isä min 19 könne ük Qazanğa ozattım. Anda studentlar, demokratlar belän Kreml’gä taba barğanda, alarnı totıp qıynağannar da ide äleÄgär dä 20 avgustta Soyuz kileşüe tözelsä, Tatarstan soyuzdaş respublika bulası ikän. Şuña kürä, GKÇP rejimı kertelgän könne protest beldergän Fäwziä Bäyrämova häm başqa milli demokratlar tatar xalqınıñ yazmışın da qayğırtqannar bulıp çığa. Ul waqıtta GKÇP ciñelde, ä demokratiä ciñdeme soñ? Üzläreneñ isemlären äytergä telämägän tatar milli demokratları bügen bu sorawğa açıq cawap birergä mömkin tügel dip belderä. Läkin bu inde başqa tema. Ä 1991 yıldağı şomlı 19 avgustta qara köçlärne ciñärgä barı 2-3 kön genä qalğan ide.
Gölnaz İlgizär


text:
25-26 noyäber könnärendä Barnawl şähärendä Altay kraenda yäşäwçe tatarlarnıñ häm qazaxlarnıñ 1-nçe qorıltayı bulıp uzdı
Anıñ eşendä 100 gä yaqın delegat häm qunaq qatnaştı. Kray häm şähär xakimiätläre wäkilläre dä buldılar. Qorıltayda qatnaşuçılar Altay kraenıñ törle şähärlärennän häm rayonnarınnan, Qazaxstan cömhüriäteneñ Pawlodar, Semipalptinski, Ust'-Kamenogorski şähärlärennän, Rusiäneñ Seber yağı şähärlärennän - Tomskidan, Novosibirskidan, Omskidan, Yekateringburgtan häm Tatarstannan buldılar.
Älege qorıltayda qatnaşqan Omski tatar milli mädäni möxtariäte räise urınbasarı Xälil äfände Sadıykov Omskiğa qaytqannan soñ möxtariät idaräseneñ düşämbe könne uzğan kiñäytelgän utırışında Barnawlda uzğan qorıltaynıñ eşe turında bäyän itte. Anıñ süzlärençä Altay kraenda yäşäwçe tatarlarnıñ häm qazaxlarnıñ bu berençe qorıltayı Barnawl şähäreneñ tatar mädäniät üzäge häm qazaxlarnıñ “Ata-mura” dip isemlängän mädäniät üzäge initsiativaları belän ütkärelgän. Oyıştıru eşlärendä “Dulqın” tatar mädäniät üzäge dä qatnaşqan. Totılğan çığımnarnıñ barsın da tatar eşmäkäre – Änwär äfände Äminov kütärgän
“ Qorıltaynıñ töp maqsatı - Altay kraenda yäşäwçe tatarlarnıñ häm qazaxlarnıñ milli üseş konsepsiälären häm milli mädäni möxtariätlären tözü buldı”, - di Xälil äfände. Bu sorawlar qorıltay barışında uzğan “Küp millätle Altay” dip isemlängän tügäräk östäl söyläşüendä centekläp tikşerelgän. Üz töbäklärendäge milli xäräkätneñ torışı, belän Novosibirskidan, Omskidan, Konçıygıyş Qazaxstannan kilgän qunaqlar tanıştırğannar üzläreneñ eş täcribäläre belän urtaqlaşqannar.
Qazan qunaqları - Tatarstan diniä näzaräteneñ bülek mödire Rifxat' xäzrät Nasıybullin häm Bötendon'ya tatar kongressı başqarma komitetı äğzası Mars äfände Tukaev qorıltay qunaqlarına Tatarstan sälämen tapşırğannar, kitaplar büläk itkännär.
Altay kraendağı tatar häm qazax mädäni üzäkläreneñ bügenge köndäge eşçänlege turında üzäk citäkçeläre Zaqir äfände Latıypov häm Xäyercan äfände Dusembekov söylägän. Qorıltayda bu o yışmalarnıñ problemaları kütärelgän, alarnı çişü yulları qaralğan. Annan tış oyışmalarnıñ aldağı eş plannarı belän tanışu bulğan, alarnı tormışqa aşıru buyınça fiker alışu barğan.
Qorıltaynıñ ikençe könne uzğan utırışında Altayda yäşäwçe tatarlarnıñ häm qazaxlarnıñ milli mädäni möxtariätların tözü turında qarar qabul itelgän, programmalar tözü östendä eş başlanğan. “Tözeläçäk möxtariätlärneñ töp eş yunäleşläre, başqalarnıqı kebek, milli mädäniätlärne üsterü, ğöref-ğadätlärne torğızu, xalıqta, ayıruça yäş buında milli üzañ tärbiäläw, islam dine nigezendä äxlaqi tärbiä birü kebek prinsiplarğa tayanıp alıp barılırğa tieş” - digän qarar da qabul itelgän anda.
Saniä Mirxaleewa. Azatlıq radiosı. Omski .


text:
Yaña İqtisadi Säyäsät
Yaña İqtisadi Säyäsät (NEP) (Urısça: HЭП – HoBaя эkoHoMичeckaя пoлиTиka ), 1921 Yılnıñ martında RKP(b)'nıñ 10. qorıltayında qabul itelä; Xärbi Kommunizm säyäsätenä almaşqa kilä. Töp eçtälege: prodrazvörstkanı prodnalog (çiklängän külämendä salıp tüläw) belän alıştıru, bazar mönäsäbätlärennän, yallanğan xezmättän, törle räweştäge milektän häm citeşterü çaraların arendalaw mömkinlegelärennän faydalanu. Tatarstanda xucalıq apparatın üzgärtep qoru ğämälgä aşırıla, sänäğät xucalıq isäbenä küçerelä.
Şartlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qanqoyğıç Watandaşlar suğışınnan soñ Sovet Rusiäneñ iqtisadı bötenläy cimerelgän diärlek. Vladimir Lenin 1921 yılda Yaña İqtisadi Säyäsäten başlarğa mäcbür bula, xosusıy şirkätlär açıluı röxsät itelä.
Üzleklär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Trest häm sindikatlar, kanton citeşterü berläşmäläre sisteması sänäğätne bazar mönäsäbätläre belän bäyli. 1922 yıl başında 10 trest (Lesotrest, Metallotrest, Pişçetrest, Silikattrest, Tatvalenka, Tatşveytrest, Elektrotrest h.b.); 7 kanton citeşterü berläşmäse (Alabuğa, Bua, Bögelmä, Mamadış, Spas, Çallı, Çistay) isäplänä. Qayber wağraq citeşterü şirkätläre elekke xucalarına qaytarıla. 41 ere sänäğät şirkäte arendağa, ş.i. 23e xosusí milek xucalarına birelä (1922). Däwlät, xosusí, kooperativ-kümäk säwdä itü törläe barlıqqa kilä. NEP töbäktä Berençe Bötendönya, Grajdannar suğışlarında cimerelgän xalıq xucalığın tiz arada torğızuğa, 1921-1922 yıllardağı açlıqnı, 1922-1923tä igen uñmaw säbäple kilep tuğan qıtlıqnı beterügä kiterä. 1920-yıllar axırında xalıq xucalığın industrializatsiäläşterü häm krestiän xucalıqların kümäkläşterü barışında NEP ğämäldän çığarıla.
Qazanışlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1921-1926 yıllarda sänäğät citeşterü indeksı 3 tapqırğa arta, awıl xuçalığı citeşterüe 2 tapqırğa arta häm 1913 yılğı kürsätkeçlärne 18%qa arttırıp ütägän. Sänäğät tawarları öçen kümärtäläp bäyäläre 26%qa kimegän.


text:
Yevropa Berlege prezidentı wazifasın ütägän Gretsiä Yevropa Parlamentınıñ çirattantış utırışında bügen Ğiraq suğışı arqasında Yevropa Berlege belän Amerika Quşma Ştatları arasında mönäsäbätlär bozıldı, dip belderde. Fiker ayırmalıqların beterer öçen taraflar arasında açıq söyläşü kiräk, dide Gretsiä tışqı eşlär ministrı George Papandreou. Berläşkän Millätlär Oyışması xalıqara nizaqlarnı çişüdäge urnın qaytarırğa tieş, dide ul. Berlektäge 15 äğza Ğiraq suğışı mäs’äläsendä ike törkemgä bülende. Papanderou süzlärençä, Yevropa Berlege berdäm iminlek häm tışqı säyäsät buldıru mäs’äläsendä tağın da kübräk eş başqarırğa tieş. Bügen kiçen Brüsseldä Berlek citäkçeläre oçraşıp Ğiraqtağı humanitar wazğiätne tikşerä häm suğışqa qaramastan Yaqın Könçığışta totrıqlılıqnı saqlap qalu yaqların qarıy.
Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät başlığı Javier Solana Berlek citäkçeläre oçraşuı aldınnan Amerika Quşma Ştatlarına , suğışnı mömkin qadär qısqa totırğa dip möräcäğät itte: Suğışnı mömkin qadär tizräk beterep, suğışqa ber qatnaşı bulmağan xalıqnıñ ğazapların tuqtatu-töp burıç. Häm Yevropa Berlege isemennän bez bu xaqta möräcäğät yasarğa telibez, dide Javier Solana.
Şunda uq, Brüsseldä bügen NATO äğzaläre wäkilläre cıyıldı.


text:
Tübän Kamadağı GES tulı qüätkä eşläyäçäkme?
Bügen Rusia televidenie kanalları kürsätkänçä, Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Burey gidro-elektro stansiäsen eşlätep cibärü tantanasında qatnaştı. Bu stansiä böten Yıraq Könçığışta energetik problemalarnı xäl itärgä tieş. Bu yaqlarğa kümer kertü küläme kimiäçäk.Şuşı gidro-elektr stansiäse töp energiä çığanaqlarınıñ berse bulır, dip kötelä. Şul uq waqıtta Tatarstanda da, gidro-elektr stansiäse bar häm energiägä ixtiac bulsa da, Tübän Kama GESı tulı qüätkä eşlämi.
Tatarstanda Tübän Kama su saqlağıçınıñ bieklegen kütärep, stansiäne tulı qüätenä eşlätep cibärü turında söyläşülär soñğı waqıtta onıtılıp torğan ide äle. İyül başında ütkän «regional üseş strategiäläre» forumında Mintimer Şäymiev üze bu mäs’äläne iskä töşerde.
Bilgele bulğança, su bieklege 68 metr tiräsendä bulır, dip isäplänep tözelgän bu stansiä, açılğannan birle uq, 62 metr däräcäsendä genä eşläde. Berniçä yıl elek, eşläp çığarılğan elektr-energiäneñ külämen arttıru mäs’äläse kilep basqaç, Tübän Kama su saqlağıçınıñ bieklegen kütärü turında süz quzğatıldı. Ul waqıtta barğan bäxäslär waqıtında kütärü yaqlı häm aña qarşı taraflar belende. Ber yaqtan arzanlı elektr-energie bulsa, ikençe yaqtan, bu kütärelü öçen çığımnarnı qaplaw mäs’äläse qalqıp çığa.
Älege mäs’älä onıtılıp torğan waqıt eçendä, bu yünäleştä eş barıber alıp barılğan ikän. Xäzer su saqlağıçınıñ däräcäse 63,3 häm 63,5 metr tiräsendä saqlana. Şul xaqtağı kileşü Başqortstan, Udmurtiä häm Tatarstan premyerları arasında 3 yündä, Çallıda şähärendä imzalandı. Su bieklegen kütärü näticäsendä tabılğan östämä aqça tözekländerü eşlärenä häm proekta qaralğan cihazlarnı tözep beterügä totılaçaq. Su basu näticäsendä zıyan kürergä mömkin Udmurtiä häm Başqortstan citäkçelege belän söyläşülär xäzer genä tügel, inde küptännän alıp barıldı. Alarnıñ näticälelege xaqında Mintimer Şäymiev ta ütkän atnada bulğan töbäklär forumında äytep kitte:Tübän Kama stansiäsendä böten qüätneñ öçtän ber öleşe genä qullanıla. Böten yaqlar öçen dä faydalı kileşügä kilä almıybız. Anı eşlätep cibärü öçen barı tik 14 milliard sum kiräk. Ägär eşläp çığara alsaq, kürşelär belän dä büleşer idek. Bez yazğı taşu waqıtında ğına eşläp aldıq azraq, böten yaqtan fayda buldı.
Mintimer Şäymiev tänqitläp kitsä dä, kürşe respublika wäkilläre belän kiñäşläşülär tuqtamıy. Mäsälän, şuşı mäs’älä belän şöğellänü öçen oyıştırılğan xökümät ara energetik häm koordinatsion şura citäkçese Fänis Ğabraxman ulı Nafiqov şuşı könnärdä Başqortstandağı kollegaları belän söyläşergä dip, Krasnokama rayonına bara. Anıñ süzlärençä, xäzerge waqıtta belgeçlär su saqlağıçınıñ bieklegen proekta qaralağan 68 metrğa qädär kütärü planın tözi. Şulay uq 66 metrğa kütärü ixtimallığı ta qarala. Tübän Kama su saqlağıçın tulı qüätkä eşlätep cibärü öçen, tözekländerü eşlären alıp baru, kiräkle cihazların tözep beterü genä tügel, su basaçaq cirlärne äzerläw dä kiräk.
Fänis äfände Nafikovnıñ äytüenä qarağanda, 68 metrğa isäplängän bu proektnı 3 respublika citäkçelege bu yıl axırına qädär äzerläp beterergä tieş. Annan soñ anı Rusiä başqalasında raslarğa tieşlär.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Qazan oçqıçları - Yıraq Şärıq kügendä
Tatarstannıñ aviatsiä xezmätkärläre dä üzläreneñ eşçänlegen arttıralar. Ğomumän alğanda, 2004nçe yılda respublikanıñ saqlanu sänäğätendä xäl iteläse problemalar kimergä tieş. Bu xaqta Tatarstannıñ iqtisat häm sänäğät ministrı urınbasarı Sergey Muxin belderde. Tatarstan aviatözüçelärenä kilgändä, 2004nçe yılda alar tarafınnan tözelgän 3 TU-214 oçqıçı Finans-lizing kompaniäsenä tapşırılaçaq. 1997nçe yılda oyıştırılğan älege kompaniä törle sänäğät tarmaqlarındağı kileşülärne finanslıy. 2007nçe yılda bu kompaniägä Qazannıñ Gorbunov isemendäge aviatsiä şirkätendä cıyılğan 10 oçqıç tapşırılır, dip kötelä. Busı äle kiläçäktä. Ä xäzerge köndä isä tatarstanlılar eşlägän yaña TU-214 oçqıçlar inde küklärdä oça. Äytergä kiräk, älege oçqıçlar xäzerge köndä Rusiädä tözelä torğan samoletlar arasında iñ yañalardan häm yaxşılardan sanala. Şuña da qaramastan, TU-214 tikşerülär ütep, litsenziä alsın öçen federal xökümätneñ aqçası tabılmadı. Bu eşne Tatarstan finanslap, 200 million sum aqça birde. Anıñ qarawı, xäzerge köndä Qazan aviatsiä şirkätlärendä eşläwçelär eşsez utırmıy, ä alar tözegän oçqıçlar, mäsälän, Yıraq Şärıq küklärendä oça. Anda Qazannan inde öçençe oçqıç ozatıldı. Alar äybät kenä eşläsä, Dal’avia şirkäte Qazannan tağın 5-6 oçqıç alırğa niätli.


text:
Tatarlar.ru üzeneñ 5 yıllığın Qazanda bäyräm itte
Tatarstanda yubileylar yış ütä. Bilgele şäxeslär tügäräk dataların bilgeläp ütä, törle oyışmalar tuğan könnären zurlap uzdıra. Ä İnternettağı säxifälärneñ yubiley bäyrämnäre, äle moña qädär, bilgeläp ütelgäne yuq ide. Tatarlar.ru partalı xezmätkärläre üzeneñ 5 yıllığın Qazanda uzdırırğa buldı. Tantanalı kiçä Tatar kongressı binasında, sayt qullanuçıları, dusları qatnaşlığında ütte. www.tatarlar.ru digän adresnı internet belän azmı küpme tanış bulğan tatar zıyalıları belä bulıp çıqtı. İnternetta eşläwçelär cıyılışlarında ğädättä zamança texnologiäne belüçe yäşlär genä cıyıla ide, bu yulı isä, ölkän buyın yazuçılar da, internettan yıraq torğan yawlıqlı äbilär dä bar ide. Yazuçı häm deputat Tufan Miñnullin, milli xäräkät wäkile Tälğät Äxmädişin, «Aq Qalfaq» oyışması citäkçese Kämäriä Xämidullina häm internet sayt xucaları, qızıqsınuçı yäşlär dä buldı anda. Tatarlar.ru mäğlümatqa bay, köndä yañarıp tora torğan, dönya tatarları turında operativ mäğlümat citkerä torğan internet säxifä. Törle ölkä keşelären ul tağın «yıl tatarı»bäygesen ütkärüe belän dä üz tiräsendä tuplıy aldı.
Älege yubiley kiçäsendä, Yıl tatarları bäygesendä, törle yıllarda ciñgän keşelär cıyılğan ide. Kiçä doğadan başlanıp kitte. Tatarlar.ru säxifäseneñ xucası Timur Söläymanov, ul alıp bara torğan proyektnıñ keçkenä yubiley bäyrämen urtaqlaşırğa kilgän qunaqlarğa ixlas räxmätlären belderde. Ğädäti yubiley kiçälärennän ayırmalı räweştä, yubilyarğa büläklär yawdırmadılar biredä, säxifä isememnän üzennän qunaqlarğa diplomnar birelde. Tatar kongressında uzğan cıyılışta, iñ berençe bulıp, 2005 yıl tatarları büläklände. 2005 yılda iñ zur eş eşlägän tatar xatın qızı – jurnalist Gamirä Däwlätşina cämäğätçelek aldına çıqtı. Çallıdağı milli xäräkät wäkile Tälğät Äxmädişinğa da diplom birelde. Ul 2005 yıl tatarı bulğan ide. Tatarlar.ru säxifäsendä yış çığış yasağan häm 2004 yılda internet tawış birüdä ciñgän Fändäs Safiullinğa da diplom tapşırıldı. Büläkne tapşırğan xoquqçı Nazım Safin, üze dä internettan yıraq keşe tügel, tanışlarnıñ saytlarına kerep yöri ikän. Fändäs Safiullin, räxmätlären belderep, internettan, kompyuterdan başqa yäşäw awır bula başlawın äytte. Dramaturg häm deputat Tufan Miñnullin kiçädä, internet häm kompyuterlarnı yaratmawın belderde. Ämma, zamanası şul bulğaç, faydalı närsä ikänen tanıdı. Tatarlar.ru säxifäseneñ finans çığımnarı tulısı belän baş möxärrir cilkäsendä yata, yubiley bäyräme dä entuziastlar tırışlığı belän ütte. Ämma waqiğa zur yañğıraş aldı. Timur Söläymanov 2nçe tatar gimnaziäsendä uquçılar belän oçraşıp, master- klass birgän. «Üzebez» xäräkäte uzdırğan press-klub söyläşüendä dä qatnaşqan. Televideniedä, radioda çığış yasağan.
Kongress binasında ütkän tantanalı cıyılışqa da saytnıñ dusları, artistlar, cırçılar kilde. Bäyräm kiçäse, räsmi öleştän soñ, yäş cırçılar, yaña muzıkal törkemnär qatnaşlığında bulğan konsert belän tämamlandı.Bikä Timerova.


text:
Rawil Sälihmät möräcäğäte
Qäderle millättäşlär!
Minem äniemneñ ğailäse, Äsäkäevlär, Ufadağı Mamleevlar ğailäse belän 1910 yıllardan birle yaqın duslar ide. Bu ğailälär ikese dä 1937 yıl Stalin zolımı çorında küp ğazaplar kiçerde. Xäzer Saniä Mamleevanıñ ulı, dönyaküläm tanılğan ğalim, Rusiä Fännär akademiäseneñ Ufadağı Ütä sığılmalı metallar problemnarı institutı citäkçese, akademik Askar Kaybışev FSBnıñ (elekke KGB) uydırma ğäyepläwläre nigezendä Könyaq Korea avtomobil citeşterü şirkätenä däwlät serläre tapşıruda ğäyeplänä. Kübegez beläder, soñğı waqıtta Rusiädä çit il ğalimnäre belän qanuni räweştä xezmättäşlek itkän küp kenä ğalimnärgä şundıy ğäyepläwlär belderelä. Kaybışev eşe turında Associated Press, Washington Post, Azatlıq Radiosı, Deutsche Welle, Echo Moskvy, Novaya Gazeta häm başqa kiñküläm mäglümat çaraları xäbär itte. Sez dä bu turıda xalıqara cämäğätçelekkä, keşe xoquqları oyışmalarına, fänni dairälärgä citkerüdä qulığızdan kilgänçä yärdäm itsägez ide. Dönya kürgän yazmalar, mäqälälär, internet säxifäläre turında miña xäbär itüegezne ütenäm. Min bu mäglümätne tieşle keşe xoquqları oyışmalarına tapşırırmın.
Rawil Sälihmät
selihmet@gte.net


text:
Öç törek Puşkin bülägenä iä buldı
Xäbär itelgängä kürä, Törkiädän İlber Ortaylı, Ataol Behramoğlu belän Hakan Aksayga Puşkin büläge bireläçäk.
Bu büläk Rus tele häm ädäbiatına yasağan xezmätlär öçen birelä häm bugen 11 keşe moña layıq tabılğan. Inde ber yulı öç törekkä mondıy büläk birü ğädättän tış küreneş. Tabiği ber ük waqıtta Törkiä Rusiä duslığına da zur öleş kertä. Puşkin bülägenä layıq tabılğan Prof. Dr. İlber Ortaylı çığışı belän Qırım Tatarı, Ğosmanlı tarixi turında belgeç häm Topkapı Sarayı direktorı, anıñ Törkidä abroyı zur.
Atatol Behramoğlu üze şağir häm Rus şağirlärennän yasağan tärcümäläre belän tanıla. Ul Mayakovsi, Ahmatova, Yesenin, Nekrasov, Brodski häm Puşkinäneñ qayber şiğerlären törek uquçısına tanıtqan. Hakan Aksay isä jurnalist, niçä yıllardan birle Mäskäwdä yäşi. “Cumhuriyet” gazetasında atnada ber Rusiä turındağı küzätüwläre basılıp çığa. Ul ayruça Törek-Rus Tikşerenüläre üzägen tözegän.


text:
AQŞ köçläre Bağdad hawa alanın kontrol’gä alıp şähärgä bik yaqın pozitsiälärdä torğanda, şimbä irtäsendä başqalanı häm şähär tirälären bombalaw däwam itte
Bağdadqa taba Al Kut şähäre yağınnan, könyaq könçığıştan da AQŞ ğäskärläre kilä. Ğiraq köçläreneñ alarğa berqädär qarşılıq kürsätüe, şul uq waqıtta, alarğa Cömhüriät Saqçılarınıñ 2500-läp xärbieneñ äsirlekkä birelüe turında äytelä. AQŞ Berläşterelgän Ştabı wäkile General Mayor Stanley McChrystal Bağdadnıñ könyaq tiräläre neytral’läşterelde dip äytergä bula dide. Elek başqalanı saqlawçı bocra Cömhüriät Saqçılarınıñ 6 diviziäsennän tora ide, xäzer alarnıñ ikese yuq itelde diärlek dide McChrystal:
AUDİO: Bez qalğan 4 diviziäneñ barısı da xäzege waqıtta şaqtıy xälsezlängän, şaqtıy köçsezlängän dip isäplibez. Min san belän äytmim, ämma ul qalğan dürtese inde baştağığa hiç tä oxşamıy.
Kiçä Bağdadta Ğiraq mäğlümät ministrı Möxämmät Säit äs-Sahaf koalitsiä köçlärenä qarşı yaña tör xärbi operatsiälär oyıştırılaçaq dip belderde. Anıñ äytüençä, ximik yäki biologik qoral qullanılmayaçaq, intixar höcümnäre bulaçaq. AQŞ Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralları qullanu mömkinlege turında belderep kilsä dä, Ğiraq älegä qädär andıy tıyılğan qorallar qullanmadı.
Kiçä Ğiraq televideniese tağın ber märtäbä Ğiraq prezidentı Säddam Xösäinne kürsätte. Säddam bu çığışında da xärbilärne batırlarça suğışırğa öndäde häm Ğiraq xalqına ciñü wäğdä itte. Kiçä şulay uq dönyanıñ barlıq televidenieläre Säddamnıñ Bağdad uramında xärbilär häm xalıq arasında yörüen kürsätte. Säddam çığışında 23-nçe martta Amerikan boralağın bärep töşerü waqıyğası da iskä alındı. Analitiklar tağın ber märtäbä Säddam isänme-yuqmı ikänlege turında fikerlären belderügä kereşte. Mäğlüm bulğança, Säddam 20-nçe marttağı raketa höcümnärennän soñ ülgän bulırğa mömkin sanala. Ägär kürsätelgän tasmada çınnan da Säddam üze bulsa - ul isän digän süz. Kiçä Aq Yort wäkile Ari Fleischer, AQŞ xökümäte televideniedä kürsätelgän keşe çınnan da Säddam dip isäplime digän sorawğa, bu möhim tügel dip cawap birde:
AUDİO: Mäs’älägä kiñräk itep qarağanda monıñ ber ähämiäte dä yuq. Çönki anda ul bulsa da bulmasa da, Ğiraq xakimiäteneñ könnäre sanawlı häm axırına citep kilä.
Ämma Ğiraqta Säddamnan soñ närsä bulaçağı haman da möhim mäs’älä bulıp qala. Kiçä Parijda Russiä, Fransiä häm Germaniä tışqı eşlär ministrları oçraşıp suğıştan soñğı Ğiraqnı tözekländerü turında söyläşte. Bu öç il BMO İminlek Şurasındı suğışqa qarşı, qoral tikşerülärne ozaytu yaqlı bulğan ide. Xäzer alar suğıştan soñğı Ğiraqta BMO töp rol’ne uynarğa tieş dip diplomatik basımnı arttıra bara.
Kiçä AQŞ däwlät sekretare Colin Powell pänceşämbe könne Brüssel’dä Yewropa berlege häm NATO ministrları oçraşuında BMO-nıñ Ğiraqtağı role turında täğäyen qarar qabul itelmäde, ämma barlıq ministrlar da BMO-ğda rol’ bireläçäge belän kileşte dide:
AUDİO: Bez BMO-nıñ nindi rol’ alaçağın bilgeläw turındağı pragmatik dialog başında torabız. BMO anda härnärsädä partner bulaçaq. Monı härkem añlıy, häm bu turıda kileşmäwçänlek yuq.
Powell koalitsiä äğzaları suğış alıp barudan säyäsi, iqtisadıy yuğaltular kiçerde, keşelären yuğalttı, şuña kürä ğiraqnı tözekländerüdä koalitsiä töp rol’ne alırğa tieş dide.
Naif Aqmal, Praga.


text: İrlandiä premiäre Bertie Ahern Yevropa Berlegeneñ prezidentı bulıp torğan waqıt eçendä,berlekneñ berençe konstitutsiäse turında äğzalar arasında kompromis tabarğa tırışaçaq dip belderde.Ahern BBCgä birgän ängämäsendä ,İrlandiä zur illärneñ töp mäsälälärdä , keçkenä illär rizalığı bulmıy alğa taba baruın buldırmasqa tırışaçaq ,çönki bu xäl törle tigezsezleklärgä säbäp bulaçaq häm yevropa xalıqlarınıñ faydasına bulmayaçaq dip söyläde. İrlandiä bügennän başlap rotatsiä prinsıbına kürä 6 ay möddät belän berlekneñ prezidentı bulıp toraçaq