text:
Tämäke qorbannarı ozaq yäşämi
Qayberäwlär tämäke tartuğa iäläşü dip kenä qarıy. Ämma tabiplar kisätä – tartu ul narkotik bäyläneş! Bik qatlawlı awırular kiterüçe bäyläneş. Bötendönya sälämätlek oyışması mäğlümatlarına qarağanda, tämäkedän barlıqqa kilgän awırulardan här 8 sekund sayın Cir şarında ber keşe ülä! Bügenge köndä Rusiä tämäke qullanu buyınça dönyada dürtençe urında tora. Ä tartuçı balalar sanı buyınça – berençe urında! Tatarstandağı yäşüsmerlär arasında da yaman ğädät ayıruça kiñ taralğan. Bügen respublikada 15-17 yäşlek yegetlärneñ – 60%tı, ä qızlarnıñ 36%tı tämäke köyrätä. Keşe ni öçen tämäke tarta? Tatarstanlılar üzläreneñ tämäke belän mawığu säbäben bolay añlata:
-Qatlawlı situatsiälär barlıqqa kilgändä, üzeñne ışandırasıñ - menä min tartsam miña ciñelräk bula dip. Şuña kürä tämäkegä iñ berençe üreläseñ inde. -Bu minem barı tik yäşlek cülärlegem. Kiläçäktä min bu naçar ğädättän qotılaçaqmın. -Tämäke mine tınıçlandıra. -Ä mine bäläkäy çaqta zur malaylar köçläp öyrätte. Menä şul waqıttan birle taşlap bulmıy bit. Xäzer inde 60 yıl tartam!
-Bu minem barı tik yäşlek cülärlegem. Kiläçäktä min bu naçar ğädättän qotılaçaqmın.
-Tämäke mine tınıçlandıra.
-Ä mine bäläkäy çaqta zur malaylar köçläp öyrätte. Menä şul waqıttan birle taşlap bulmıy bit. Xäzer inde 60 yıl tartam!Uramnarda tämäke tartmağan xatın-qızlarnı torğan sayın sirägräk oçratabız. Alay ğına da tügel, zıyanlı dip tormıy – yökle xatınnar da tämäke pısqıta. Näticäse – andıylarnıñ balaları küp oçraqta ğärip yäki üle tua.
Tabiplar äytüençä, tämäke tartuçılarnıñ 90%tı üpkä şeşennän, 25%tı yöräk awırularınnan dönya quya. Tötenlätergä yaratuçınıñ bit tirese yäşli cıyırçıqlar belän qaplana, qarasu töskä kerä, yuqara. Alarnıñ çäçe dä, yäştäşlärnekenä qarağanda, irtäräk ağara. Belgeçlär äytüençä, tämäke tartu – ir-atlarda censi köçsezlekneñ dä töp säbäbe bulıp tora.
Şunı da onıtmasaq ide - tartuçı belän ber bülmädä utırğan tartmawçı keşegä dä zıyan şaqtıy kilä. Andıy keşe üze könenä 3 tämäke tartqan kebek bula. Şuña da küp kenä illärdä tartmawçılarnıñ xoquqların yaqlıy torğan maxsus qanunnar bar. Böyekbritaniädä, mäsälän, tartmawçı xezmätkär tämäke tartuçı xezmättäşennän 25 meñ dollar kompensatsiä taläp itä ala, dip yaza “Mäğärif” jurnalı. Norvegiädä barı tik üz öendä häm maşinada ğına yarıy. İspaniädä tartuın taşlağan härkemgä 300 yevro aqça tülänä. Anda tartuçığa berdänber şart quyıla – 6 ay buyı ber dä tämäke tartmasqa. Tartmawçılarnıñ xoquqların yaqlıy torğan illär arasında Rusiä yuq. Çönki bezneñ ildä sälämätlek iñ soñğı urında. Döres, ildä tämäke tartunı çikli torğan qanunnar bar. Ämma alar da tieşle däräcädä ütälmägäç, alardan ni fayda?
Tartunıñ zıyanı turında tämäke şirkätlärendä eşläwçelär närsä uylıy ikän? Ber tämäke şirkäte wäkile belän şuşı xaqta söyläştek:
Tämäkeneñ sälämätlek öçen zıyanı zur buluı turında küptännän bilgele inde. Tik şulay da küp keşe haman da tartuın däwam itä. Min tämäke şirkäte wäkile bularaq şunı äytä alam - keşeneñ sälämätlege qimmäte belän bernärsä dä çağıştırıla almıy. Bernindi aqça, maşinalar, fatirlar da anı alıştıra almıy. Şuña kürä ildä tämäke häm anı tartu kul'turası bar ikän. Anı citeşterü, satu qanun buyınça eşlänergä tieş. Tämäkene balalarğa satarğa yaramıy. Balalar bulğan cirdä tämäkegä reklama yasarğa da yaramıy.Xäyerçe häm awıru bulğançı sälämät häm bay bulu yaxşıraq ikänen härkem belä. Ämma küp keşe tämäke tartıp torğan uñışlı keşe obrazın çağıldırğan reklamağa ışanıp, sälämätlegen dä, aqçasın da tötengä alıştıra. Ä tämäke citeşterüçelär material' yaqtan naçar bulğan häm tämäke kitergän awırular aldında köçsez keşelär yäşägän illär, töbäklär öçen eşli. Çönki näq andıy keşe reklamadağı uñışlı geroylarğa oxşarğa tırışa. Köçle millätlär isä ildä sälämät yäşäw räweşen alğa sörä. Alar, berençe çiratta tämäkegä qarşı köräş tä alıp bara.
Yıl sayın 31 mayda Bötendönya sälämätlek oyışması tarafınnan kertelgän tämäkegä qarşı köräş köne ütkärelä. Bıyıl älege aksiäneñ maqsatı – tämäke turında kübräk mäğlümat birü. Çönki soñğı yıllarda “ciñel”, “natural'” tämäkelär digän bulıp keşelärne torğan sayın kübräk aldıylar. Ä tämäke nindi formada çığuğa qaramastan, keşe tormışı öçen qurqınıç.
Tämäke tartu nindi genä köçle ğädät, narkotik bäyläneş buluğa qaramastan, millionlağan keşe annan qotıla alğan. Tämäkene taşlaw öçen, älbättä, iñ äwwäl üz telägeñ kiräk. Ä tämäkesez yäşäw ozınraq häm qızıqlıraq bulaçaq!
Al'bina Zäynulla


c: text/html

text:
Almatı oblısınıñ eki turğını ay`wandıqpen kisi öltirgeni sotta däleldendi. Olardıñ biri ömir boy`ına, ekinşisi 25 jılğa bas bostandığınan ay`ırıldı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Qılmıstıq ister jönindegi mamandandırılğan awdanaralıq sot malşı üş jigitti öltirw twralı is boy`ınşa ükim şığardı. Ağay`ındılardıñ mäy`itteri bïılğı jıldıñ qırküy`eginde tabılğan bolatın.
Tergew mälimeti boy`ınşa sottalwşı Talğat Süley`menov pen Murat Oñalbaev ağay`ındılardı malın ïelenw üşin öltirgen. Qoy`şı Bağıt Bay`qasımov bolğan jay`ttı bile tura, polïcïyağa xabarlamağan. Sol üşin ol da qılmıstıq jawapkerşilikke tartıldı.
informburo.kz portalınıñ mälimetinşe, sot Talğat Süley`menovke ömir boy`ı bas bostandığınan ay`ırw türinde jaza kesti, al Murat Oñalbaev 25 jılğa sottaldı.
Baqıt Bay`qasımov tört jılğa bas bostandığınan ay`ırıldı.
Prokwror üş ağay`ındını öltirgen küdiktilerdi ömir boy`ına bas bostandığınan ay`ırwdı surağan edi.
Esteriñizge salsaq, Taldıqorğan qalasına jaqın mañdağı Köksw awdanınıñ 3 turğını Almatı jaqtağı Uzınağaş bazarında mal satamız dep iz-tüzsiz joğalıp ketken bolatın. Key`inirek olardıñ denesi tabılğanı xabarlandı. Vedomstvodağılardıñ ay`twınşa, marqumdardıñ denesinde zorlıq belgiler bar.
Polïcey`ler kisi öltirdi degen küdiktilerdi ustadı. Olar Jambıl awdanınıñ eki turğını. Küdiktiler waqıtşa ustaw ïzolyatorına qamaldı.
Tergew ayaqtalğanşa, ustalğandar eki ay`ğa – 24 qaraşağa dey`in qamawğa alındı. Key`inirek Sağıntaev Almatı oblısında öltirilgen ağay`ındılardıñ oqïğasına qatıstı pikir bildirip, sala mïnïstrine tïisti tapsırma berdi. Sonday`-aq, Mäjiliste de, Senatta da qaza tapqan ağay`ındılardıñ oqïğasına qatıstı mäsele köterildi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dimäşq
Dimäşq yäki Damask (ğäräpçä: دمشق (Dimäşq), الشام (Äş-şäm), farsıça:Demeşgeh), Süriäneñ ikençe iñ zur şähäre häm başqalası.
Dönya tarixındağı berençe cinayät bulğan Kabilneñ Habilne üterüe Dimäşqneñ tönyağındağı Kasyun tawında urın alğanına ışanalar.
İñ tanılğan tarixi urınnarınnan berse - Ämäwi mäçete. Qayber möselmannar bu mäçettä Ğaysä häm Mähdi Päyğämbärläre kümelgän dip uylıylar.
1516 yılda Sälim soltan ğäskärläre tarafınnan qulğa alınuınnan soñ möhimlege arta bara.
Berençe dönya suğışınnan soñ başta Böyek Britaniä, annarı, 1920 yıldan başlap Fransiä idaräse astında.
1946 yılda bäysezlek alğan Suriäneñ başqalası bula.
Arxitektura üzençelekläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ämäwilär çorında mädäni üzäk buluı säbäple, Damask arxitektura yağınnan bik alğa kitä. Arxitekturasında ğäräp, grek häm Rim yoğıntıları kürenä. Dönyanıñ berençe modern park ürnäkläre monda qorıla, annarı İspaniä aşa böten Awrupağa tarala. Mongol basuı säbäple binalarnıñ kübese yuq bula.
Ğosmanlılar, şähärne qulğa alğannan soñ küp tarixi bina töziler. Alarnıñ iñ maturlarınıñ berse bulıp Damask timer yul vokzalı sanala.
İsem[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähärneñ tulı iseme Dimäşk-äş-Şäm. Dimäşq iseme Aramey telendäge דרמשק (Darmeśeq) süzennän kilä, "suı küp bulğan urın" digänne añlata. Ğäräplär häm Töreklär şähärne qısqaça Şäm dip yörtälär.


text:
Enver Demirbağ - İndim Yarin Bahçesine
Sanatçı : Enver Demirbağ
Türkü : İndim Yarin Bahçesine
Etiketler : Enver Demirbağ - İndim Yarin Bahçesine türkü indir, Enver Demirbağ - İndim Yarin Bahçesine türkü dinle, Enver Demirbağ türküleri, İndim Yarin Bahçesine mp3 indir, Enver Demirbağ türküleri İndim Yarin Bahçesine türküsü, İndim Yarin Bahçesine sözleri, Enver Demirbağ mp3 dinle, Enver Demirbağ download, İndim Yarin Bahçesine bedava mp3, Enver Demirbağ türkü sözleri, Enver Demirbağ türkü dinle, Enver Demirbağ son albüm indir
Enver Demirbağ Türküleri
Enver Demirbağ - Bu Dere Buz Bağlamış
Enver Demirbağ - Yel Eser Kum Savrulur
Enver Demirbağ - İndim Yarin Bahçesine
Enver Demirbağ - Muhalif Hoyrat
Enver Demirbağ - Evleri Uçta Yarim
Enver Demirbağ - Kar Mı Yağmış
Enver Demirbağ - Görmedim Alemde
Enver Demirbağ - Yere Kum Savrulur
Enver Demirbağ - Hayriyemin Alçak Damı
Enver Demirbağ - Bülbülün Kanadı Sarı


text:
Amerikan prezidentı Gruziäneñ töbäktä demokartiä taratuına yuğarı bäyä birde
Düşämbedä Mäskäwdä ütkän Ciñü tantasınnan soñ amerikan prezidentı George Bush Yevropa säfären däwam itep Gruziägä kilde. Sişämbedä Tiflis üzägendä anı meñlägän keşe qarşıladı. Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili Bushnıñ Gruziägä kilüen üz ile öçen zur säyäsi qazanış dip atadı.
Audio (George Bush): "Gamardjoba!"
Bushnıñ här cömläse diärlek alqışlarğa kümelde:
Audio (George Bush): "Azatlıq xaqına ruxi täwäqqällek kürsätkän prezidentığız belän yänäşä toruıma ğorurlanam."
"Qunaq aşı qara-qara qarşı", yänäşädä yılmayıp torğan Saakaşvili Bushnı azatlıq köräşçese dip zurladı häm anıñ Gruziägä dus bularaq kilüen äytte:
Audio (Mixail Saakaşvili): "Tarix barışında bu şähärgä küp imperiä citäkçeläre kilde, läkin alar Gruziägä basıp aluçı sifatında kilde. Bügen Gruziä tarixında berençe tapqır monda dönyanıñ iñ qüätle däwlät citäkçese. Min anı ğorurlanıp sälämlim."
Bush Gruziäneñ bar töbäkkä häm elekke sovet illärenä demokratiä taratuğa kertkän öleşenä yuğarı bäyä birde:
Audio (George Bush): "Soñğı aylarda dönya Bağdadtan alıp Bişkäkkä qädär şaqqatırlıq ömetle üzgäreşlärgä şahit buldı. Läkin Ğiraqtağı cete qızıl, Ukrainadağı äflisün, Livandağı erbet inqilaplarına qädär Gruziädä gölçäçäk inqilabı buldı."
İnqilapnıñ äle berençe genä adım buluın iskärtep, Bush gruzinnarnı alğa taba da demokratik institutlar qorırğa, azçılıqlar, oppozitsiä ixtiram itelgän, süz ireklege bulğan yaña Gruziä tözergä çaqırdı.
Saakaşvili, Gruziäneñ alğa taba da Amerikanıñ dönyada demokratiä taratuda partnerı bulaçağın ışandırdı. Ser tügel, Saakaşvili Rusiä belän tartışuda Quşma Ştatlarnı üzeneñ teräge itep kürä. Gruziäneñ NATO häm Yevropa Berlegenä kerüen töp maqsat itep quya. Bush Gruziäneñ bu niätlären xuplasa da, moña ireşü öçen separatist töbäk konfliktların tınıç yul belän xäl itergä çaqırdı:
Audio (George Bush): "Bez Gruziäneñ Yevropa institutlarına quşılu niätenä ixtiram belderäbez, NATO belän yaqınayuın xuplıybız. Gruziä citäkçeläre atlantik aşa berlekkä quşılu öçen konfliktlarnı tınıç yul belän çişü kiräklegen belä. Berük waqıtta Gruziäneñ bötenlege häm möstäqillege başqa illär tarafınnan da ixtiram itelergä tieş."
Saakaşvili üzbilgelängän Abxaziä häm Könyaq Osetiäne tınıç yul belän Tiflis qaramağına qaytarırğa wäğdä itä. Rusiä belän tığız bäyläneştä bulğan bu ike töbäk 80nçe yıllar axırı, 90nçı yıllar başında Gruziädän çığuın beldergän ide.
Mäskäwdä küplär Bushnıñ Tiflis säfären xuplamıy, elekke sovet illärenä tıqşınu dip bäyäli. Rusiäneñ Gruziädäge xärbi nığıtmaları tiräsendäge qarşılıqlar säbäple Saakaşvili Mäskäwdäge ciñü tantanalarına kilmäde. Bush isä Mäskäwdän Tifliskä oçıp, Putinnıñ, bu nığıtmalarnı İstanbul kileşüläre nigezendä Gruziädän çığaru wäğdäsen alıp kilde.
Şulay itep Latviada başlağan Yevropa säfären Bush, Hollandiä häm Rusiädä däwam itep, Gruziädä tämamladı. Saakaşvili süzlärenä qarağanda aña iñ oşağanı Gruziä bulğan. Amerikan prezidentı Gruzin xalqınıñ qunaqçıllığına, aşlarına, biyülärenä yuğarı bäyä birde. Konsert barışında xättä säxnägä menep biep tä kürsätte.
-Ali Gilmi


text:
Omskinıñ "Umırzaya" tatar-başqort ansamble xäyriä konsertı belän balalar yortında bulıp qayttı
Anda tärbiälänüçe balalar aldında tatar kollektivı belän berrättän, qazaq, ärmän üzeşçännäre dä çığış yasadı. Üzeşçännärneñ bu köndälek digändäy eşe turında ayırım söyläp torunıñ bälki kiräge dä bulmas ide, ägär dä älege balalar yortı başqalardan küpmillätle buluı belän ayırılıp tormasa, häm anda balalar belän maxsus eş alıp barılmasa. Bu balalar yortında ruslardan qala, tatar, qazaq, törekmän balaları da tärbiälänä ikän.
Bu, balalar yortı direktorı Svetlana Koxiä buldı. Anıñ süzlärençä, elegräk balalar yortlarında möselman ömmätennän bulğan balalar az bulğan. Yätim qalğan oçraqlarda alarnı tuğannarı tärbiägä alğan. Ä xäzer ällä dönya, ällä keşelär üzgärde, yätimnär genä tügel, xätta äti-äniläre isän bulğan balalar da bezgä elägä,- di Svetlana Koxiä. Aldan äytkänemçä, biredä balalarğa berniqädär milli tärbiä dä birelä. Döres, milli tärbiä asılda törle millät xalıqlarınıñ yolaları, ğöref-ğadätläre, mädäniäte belän tanıştırudan ğibärät. Häm bu eş belän ber genä keşe – qazaq millätennän bulğan tärbiäçe şöğellänä.
Menä şundıy räweştä bulsa da törle millätlär belän tanışıp, balalar biredä üzläreneñ dä nindi millättän buluların belep üsälär. Älbättä eş şunnan yıraqqa kitmi. Tatar balalarına da, qazaq balalarına tel öyrätelmi, andıy maqsat quyğanıbız yuq, ğomum programma belän eşlibez, - dide direktor. Şulay da, tatar oyışmaları tarafınnan räsmi möräcäğät bulğan oçraqta, tatar balaların tatar kollektivları konsertlarına cibärergä wäğdä itte balalar yortı direktorı Koxiä xanım.
Konsertlar digännän, Omski tatarlarına tizdän mädäni-ruxi ixtiacların cirle üzeşçännär konsertları belän genä qanäğätländergä turı kiler axrı. Märkäzebez Qazannan kilgän sänğat ostaların kürü sirägäygännän-sirägäya bara. Tatarstan artistları konsertı Omskida soñğı märtäbä 2002-nçe yılda buldı. Ul waqıtta üzeneñ matur cırları belän xalıqnı Azat Xösäyen-Timerşäyex söendergän ide. Yıraq töbäklärdä konsertlar oyıştırıp yörüçe Rişat Yosıypov alıp kilgän ide anı. Bıyıl may ayında Ural artı şähärläre buylap säyäxät qılğan häm Kamçatqağa qädär barıp citkän ber törkem artistlar da Omskinı çitlätep üttelär. Ğomumän artistlarğa yıraq şähärlärgä gastrol'lärgä yörü otışlı tügel di Rişat Yosıypov.
Şulay da äle qayber artistlar, bigräk tä yäşlär, siräk bulsa da yıraq töbäklärgä dä çığalar. Noyäber axırında Rişat Yosıypov cıyğan törkem may ayındağı marşrutın qabatlarğa niätli.
Yaz köne tuqtalmağan bulsa da közge säyäxäten bu törkem Omskidan başlarğa niätli. Konsertlarnı oyıştıruçı Rişat Yosıypov küptän tügel Omskida bulıp, kileşülär tözep kitte. Şähärneñ tatar aktivistları inde konsertnı oyıştıru xästärenä kereştelär.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Qırımtatar sürgünligi
Qırımtatar sürgünligi 1944 senesi mayıs 18 künü oldı.
Münderice
Sürgünlikniñ tarihiy sebepleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırımtatar halqınıñ vatandan bütünley sürgün etilgeniniñ esas sebepleri Rusiye devletiniñ Qırım Hanlığına nisbeten mürekkep munasebetlerinden başlana. Sabıq Altın Ordunıñ topraqlarına köz atqan Rusiye Qazan, Hacı Tarhan, Sibir hanlıqlarını, Noğay Ordusını ta XVI asırda zapt etti. Niayet, XVIII asırnıñ soñunda Rusiye İmperiyası Qırım Hanlığını da basıp almağa muvafaq oldı. Çar ükümeti Qırımnıñ tamır halqını yarımadadan bütünley sürip çıqarmaq siyasetini defalarca ömürge keçirmege ıntıldı, lâkin eñ soñu halqnı Qırımdan yavaş-yavaş sıqıp çıqarmaq qararına keldi. İşte, böyle etip qırımtatar halqınıñ taqdirine “qara asır” peyda ola ki, şu yüz yıl devamında (1783 - 1883) halqnıñ sayısı 5-6 kere eksile.
Çar ükümetiniñ yıqıluvı ve Qırımda sovet akimiyetiniñ tizilüvi vaziyetni deñiştirmedi. Aksine, arbiy areketler, mallarnı tutıp aluvlar, prodrazvörstka, 1921-1923 seneleriniñ açlığı, kolhozlaştıruv, siyasiy repressiyalar, Rusiyeden ve Ukrainadan pek çoq adamlarnıñ Qırımğa ketirilip yerleştirilüvi – bütün bular qırımtatar halqınıñ uquqsızlığını daa ziyade fenalaştırdı ve onıñ sayısınıñ ket-kete eksilmesiniñ sebebi oldı.
Sürgünlikni azırlav[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Bu ğayeni ömürge keçirmek içün ŞSCBnen Almaniya arasında cenk başlağanı imkân doğurdı. Qırımnıñ mudafaasındaki muvafaqiyetsizlik – o 1941 senesiniñ küzünde endi bütünley almanlar tarafından işğal etilgen edi, - partizan areketindeki yañlışlıqlar, Qırımnıñ rus ealisi tarafından “yat” halqlarğa nisbeten adeti üzere işançsızlığı, şübeli baquvı – bütün bular güya qırımtatarlar bir qalmay alman işğalcilerine berildiler, olarğa hızmet ettiler degen sahte, yalan fikirniñ doğmasına yardım ettiler. Qırımda partizan areketiniñ reberleri Aleksey Mokrousov ve A. Martınov 1942 senesi iyül ayında memleketniñ yolbaşçılığına “dağ ve dağ yanı rayonlarında yaşağan qırımtatarlarnıñ ekseriyeti faşistlerge berildiler”, degen yalan, iftira tolu mektüp ile muracaatta bulundılar.
1944 senesi baarde daa yañı işğalcilerden temizlengen Qırımda İçki İşler Halq Komissarlığı (HKBД) ve Devlet Telükesizlik Halq Komissarlığı (HKГБ) tarafından “diyarnı antisovet unsurlardan temizlev” bahanesi ile faal surette çeşit tedbirler keçirildi. Qırımğa episi olıp 20 biñ asker ketirildi. Mayısnıñ 10-unda Beriya Stalinge şöyle sözlernen muracaat ete: “Qırımtatarlarnıñ sovet halqına qarşı satqınlıq areketlerini esapqa alaraq ve qırımtatarlarnıñ ileride Şuralar Birliginiñ sıñır kenarında yaşaması istenilmegeninden kelip çıqıp ŞSCB İİHK Siziñ baqımıñızğa Devlet Mudafaa Komitetiniñ (ГKO) bütün tatarlarnı Qırımdan sürgün etmek qararınıñ leyhasını teklif ete”. 1944 senesi mayıs 11-de Stalinniñ imzasınen bütün qırımtatarlarnı Qırımdan Özbekistanğa sürgün etmek aqqında mahsus qarar çıqarıla. 1944 senesi mayıs 21-de çıqarılğan qararda ise olarnı Rusiyeniñ bazı vilâyetlerine yerleştirmek hususında kösteriş berile.
Aprel ayında ve soñra mayısnıñ başında acele surette qırımtatarlar eki kere esapqa alınalar. Mayıs 10-da iç bir şeyden şübelenmegen bir çoq dağ ve dağ yanı rayonlarında köylerniñ adamlarını yollarnı tamir işine aydadılar ve olarnı anda bir afta çalıştırdılar. Mayıs 18-de ise olarnı qorantalarınen, köyü-köyü ile tuvğan yurtlarından şu yollarnen aydap alıp kettiler. Sürgünlik arfesinde yani aprelde ve mayısnıñ birinci yarısında qırımtatarlar arasında bütün erkeklerni “trud armiya”ğa aluv kampaniyası ötkerildi. Soñundan añlaşılğanına köre, bunıñ sebebi – sürgünlik operatsiyasını ötkergende, olarğa qarşılıq adam olmaması közde tutulğan. “Trud armiya”ğa alınğan biñlernen adamlar esasen Rusiyeniñ şimalinde, Uralda ve diger yerlerindeki lagerlerge, Qazahistanğa yollanğanlar. Olarnı esasen yol yapıcılığında, zavodlar qurucılığında, dağ işlerinde çalıştırğanlar ve olarğa pek qılınğanlar. Eger 1941 senesi cenk başlağanınen yapılğan umumiy mobilizatsiya qırımtatar qorantalarını olarnıñ esas tayançı olğan erkeksiz qaldırğan olsa, alman işğali olarnıñ maddiy temelini bozğan olsa, “trud armiya” siyrek de olsa, qorantalarda qalğan erkeklerni ve ösmürlerni yığıştırıp aldı ki, üzere çoq balalı olğan qırımtatar qorantaları bir derece olsa da, olarğa bazana ediler. Şunıñ içün evlerinden yarı aç, yarı çıplaq aydalıp çıqarılğan qorantalar bu ceryanğa, bu faciağa endi zayıflanğan, çaresizlengen, iqtisadiy ve ruhiy ceetten sıqıştırılğan alda taşlandılar ve sürgünlikniñ birinci yılları halqnıñ soñ derece qırılğanınıñ sebeplerinden biri de budır. Sürgün etilgen qırımtatarlar baracaq cumhuriyetlerde olarnı qabul etmege belli bir azırlıq körülmekte edi. Meselâ, Beriya Özbekistan yolbaşçılarından “Özbekistan ŞSCde sürgün etilgenlerni qabul etmek ve olarnı yerleştirmek içün azırlıq işleri esasen bitirildi”, degen esabat aldı.
Sürgünlik[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1944 senesi mayıs 18 künü tañda qırımtatarlarnı sürip çıqaruv operatsiyası başlandı. Bu operatsiyada iştirak etkenlerden biri A.Vesnin o vaqianı şöyle hatırlay:
Bu facialı künni körgenlerden biri şöyle dey:
Ebet, bütün bu adiseler aynı bir vaqıtta bütün Qırımda olğandır.
Bütün bu operatsiya Qırımda mayıs 20 künü saat 16-da bitirildi: qırımtatarlarnen rıqma-rıq olğan mal vagonlarından ibaret 67 eşelon Şarqqa, Orta Asiyağa ve Uralğa yollanıldı. Evden çıqarılğanda 8 yaşında olğan Paşa Halid adamlarnı nasıl yönetilgenini şöyle hatırlay:
İİHKniñ esabatına köre Qırımdan 191 014 qırımtatar çıqarılğan, kommunistik fırqa organlarınıñ esabına köre ise – 194 111 adam. Böyle etip nasıl planlaştırılğan olsa, oyle de 47 biñ qırımtatar qorantası Qırımdan sürgün etildi. Cenk bitken soñ o qorantalarğa ordudan boşağan sabıq askerler ve başqa cumhuriyetlerde yaşağan qırımtatarlar yollandı.
1944 senesi mayıs 18 faciası qırımtatar halqınıñ tarihına sürgünlik ve vatan oğrunda küreş qurbanlarınıñ Hatıra künü olaraq kirdi ve 1960-cı senelerden berli o kün er yıl qayd etile.
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Azırlağan: Dilâra Asanova, “Qırımtatar teşebbüsi” fondu.
- Бyraй H.Ф. Бepия – И.CTaлиHy: CorлacHo BaшeMy ykaзaHию. – M.: «AИPXO-XX», 1995.
- BoзrpиH B.ИcTopичeckиe cyдbбы kpыMckиx TaTap. – M.: Mыcлb, 1992.
- BoзrpиH B. ДeпopTaция./ ИHфopMaциoHHый бюллeTeHb «Altın beşik», № 6/1. CиMфepoпoлb, 2000.
- KypTиeB P. KpыMckиe TaTapы: ЭTHичeckaя иcTopия и TpaдициoHHaя kyлbTypa: CиMфepoпoлb, 1998.
- Hekpич A. HakaзaHHыe Hapoды. – Hbю-Йopk: издaTeлbcTBo «XpoHиka», 1978.


text:
K.Annan BMOnı reformalaw täqdimnäre belän çığa
BMO general sekretarı K.Annan düşämbedä 60yıl elek oyışqan Dönya oyışmasın nıq üzgärtäçäk reforma täqdimnären açıqlıy. Annan reformaları arasında İminlek Şurasın kiñäytü, abruyu töşkän Keşe Xoquqları Komissiäsenä xoquq bozuçılarnı kertmi anı yañadan oyıştıru, terrorizmnı başqaça bilgeläp anıñ qarşılıq kürsätü( ireklek köreşendä) qullanıluın aqlaunı tuqtatu , bay illärneñ täräqi itüçe illärgä kübräk yardäm itüe kebek täqdimnär bar. Reformalar, oyışmağa törle ğäyepläwlär quyılğan waqıtqa turı kilde.
Brown(audio)
Reforma planı satulaşu eşe. Anda här kem öçen närsäder bar, bez äğzalar bilgele mäsälälärne üzlärenä töşkän qıyınlıqlar säbäple çitkä qaqmaslar dip ömed itäbez
Bıyıl sintäber ayında Ğomumi Mäcles sessiäsendä qaralaçaq plan, yuğarı däräcädäge törkemneñ İminlek Şurası äğzaların 15tän 24kä arttıru turındağı täğdimen yaqlıy. Ämma Annan da yuğarı däräcädäge törkem kebek İminlek Şurasın kiñäytü eşen BMO äğzalarına qaldıra. Alar ike tsenariedän bersen saylarğa tieş bulaçaq. Şuranıñ älege waqıtta 5 daimi äğzasınıñ ğına veto xoquqı bar.Qalğan 10äğza ike yıllıq möddätkä saylana . Älege waqıtta Jenevada cıyılğan Keşe Xoquqları komisiäse turında K.Annan keşe xoquqların nığıtu tügel ä tänqitlärgä qarşı üzlären yaqlarğa yäki başqaların tänqitlärgä teläwçe illärne komissiägä qabul itü, anı zäğiflätte, näticädä ışanıç kimedä häm bu BMOnıñ barlıq sistemasına külägä töşerä dide. Sonğı yıllarda komissiädä Kuba, Liviä, Sudan kebek illär utıra. General sekretar bu komissiäne, keşe xoquqlarnıñ in yuğarı standartlarına turlıqlı qalunı wäğdä itüçe illär arasınnan Gomumi Mäcles tarafınnan saylanğan daimi komisiä belän almaştırırğa täqdim itä. Annan xisabında tağı süz genosid, etnik tazartu yäki keşeçelekkä qarşı cinayät kebek qurqınıçlar aldında qaluçılarnı yaqlaw cawaplılığı turında bara. Andıy qurqınıç waqıtında Annnan İminlek Şurası şunduq intervensiä öçen berdäm aksiägä röxsät itärgä äzer bulırğa tieş di.Bu prinsıp İminlek Şurasınıñ bitaraflığı säbäple Sudannıñ Darfur töbägendä qurqınıç astında. Annan yardämçese Brown Darfurda 180meñ keşeneñ häläk buluı häm 1994nçe yılda Rwandadağı genosid BMOğa şeltä bulıp tora dip iqrar itte.
Brown(audio)
Rwanda häm Darfurdağı kebek xällär BMO zäğif bulğan - xökümätlär şundıy qotoçqıç , keşe xoquqların bozuçı xällärne tuqtatu öçen berdäm xäräkät itmägän, ışanıç bulmağan waqıtlarda bula.
Annan xisabında terrornı , xökümätlärne xalıqnı yäki xalıqara oyışmalarnı qurqutu mäqsatında sivil yäki xärbi bulmawçılarnı üterü yäki zarar birü mäqsatın quyğan akt dip añlata. Dönya Oyışmasındağı ğäräb illäre moña qarşılıq kürsätäçäk dip kötergä kiräk, çönki alar İzraelgä qarşı törkemnärneñ şundiy ğämällären yaqlıy. Annan tağı atom qoralları eşläp çığarırğa yaraqlı maddälärneñ taraluın tuqtatqan kileşügä tizlektä ireşergä çaqıra.İran belän barğan bäxäskä açıq işarä dä bar anda. Annan atom qoralları eşläp çığaruğa da yaraqlı texnologiäne qullanmağan, ä atom energiäsen tınıç mäqsatlar öçen genä täräqi itterüçe illärgä yağulıqnı garantiäläw çaraları täqdim itä. Annan yardämçese Robert Orr jurnalistlarğa bu mönäsäbät, küpläp üterü qoralların cäyeldermäw kileşüen küzdän kiçerü waqıtı kilgänen tanırğa tieşlegebezne añlata dip äytkän. Annan xisabında BMO tınıçlıq xärbiläreneñ seksual yavızlanularına qarata null tolerans , ber nindi çıdamlıq kürsätelmäskä tieş dip azsızıqlanğan. Annan BMO aftoritetı bulmağan oçraqta bu xärbilärneñ üz illärendä cawapqa tartıluın sorıy . Täqdimnär arasında demokratiä buldırırğa yäki anı nığıtırğa teläwçe illär öçen demokratiä fondı buldıru da bar. Moñı AQŞ xuplar dip kötelä. färidä xämit


text: İnde xäbär itkänebezçä düşämbe könne Semberdä İske Qulatqa rayonında Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetınıñ küçmä utırışı buldı. Ä sişämbe könne Qazanda Başqarma komitetınıñ tatar xalqın üsterü strategiäse buyınça komissiä utırışı buldı. Utırışnı Rinat Zakirov açtı. Ul ber yıl elek tözelgän komissiä aldında nindi burıçlar quyıluı turında söyläde. Komissiä räise Damir İsxaqov tatar xalqınıñ törle töbäklärdäge xäle, inqirazdan qotılu yulları turında söyläde. Bu mäs’äläne öyränü buyınça etnologik monitoring üzäge tözelgän häm anda küpmeder mäglümat tuplanğan. Läkin ike-öç keşelek bu üzäk tatar xalqınıñ kiläçägen bilgeli alamı soñ. Fännär akademiäseneñ, däwlät strukturalarınıñ role nindi. Utırışta süz şunıñ turında bardı.


text:
İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat Tähran Yewropanıñ uran bayıtunı tuqtatu öçen almaşqa täqdim itkän çaraların kire qağa dide.
Bügen televidenie aşa kürsätelgän çığışında Äxmädinicat Yewropa Berlegeneñ täqdimen berniçä çikläwek belän şokoladnı altınğa almaştıru dip atadı.
Ul Tährannıñ uran bayıtudan baş tartmıyaçağın häm anı tuqtatmayaçağın belderde.
Yewropa Berlege Tähran uran bayıtunı tuqtatqan oçraqta aña atom elektr stansiäsenä iä bulırğa yardäm itäçägen beldergän ide.
Diplomatlar äytüençä, xäzer Britaniä, Fransiä häm Germaniä İranğa ciñel suda eşläwçe atom reaktorı da täqdim itärgä cıyına.
Rusiä tışqı eşlär minsitrı Sergey Lavrov İran üzeneñ atom programmasına bäyle qarşılıqqa çişeleş bulırğa mömkin xalıqara täqdimnärgä konstruktiv cawap birergä tieş dide.
Yewropanıñ täqdime turında Lavrov "Bez anı yaqlıyaçaqbız häm İran aña konstruktiv cawap birer dip ömetlänäm. Bu wäzğiätkä çişeleş tabu öçen berdän-ber yul dip isäplibez" dide Lavrov.
Lavrov şulay uq İranğa qarşı çikläwlär turında uylarğa äle bik irtä dide
Yewropa Berlege belän AQŞ, İrannıñ kire qağuına qaramastan, Tähran atom qoralı yasarğa tırışa dip isäpli.


text:
Mäskäwdäge totıqlar arasında Qazan keşeläre dä bar
İnde xäbär itkänebezçä, Mäskäwdäge ayanıç xällärneñ dulqını Qazanğa şul uq könne kilep citte. Tatarstan mäğlümat çaraları «Nord-ost» myuziklı barğan teatr üzägendäge terroristik aktqa zur iğtibar kürsätte. Bazarlarda, vokzallarda daimi räweştä iğlannar yañğırıy, möräcäğät itep toralar. Yänäse, ul-bunı kürsägez, sizsägez -- xäbär itegez. Nigezdä älege dähşätle waqiğanı küpçelek borçılıp qabul itä. Berğayıpsez totqınnarnı cälläw, alarnı tizräk qotqaru, Çeçnyadağı suğışnı tuqtatu - menä şundıy täqdimnär ğadi keşelärdän dä, säyäsätçelärdän dä işetäseñ.
Pänceşämbe kiç totqınnar arasında Qazannan irle-xatınlı ike keşeneñ buluı turında xäbär kilde. Comğa könne «BeчepHяя KaзaHb» gazetası alarnıñ isemnären iğlan itte. Qazan bank mäktäben tämämlağan Albert Xäkimcanov xatını Tatyana Antonovna belän älege xäwefle teatrğa barğan bulğannar.


text:
Dönya säwdä oyışması üsep kilüçe illärneñ iqtisadına, bigräk tä andağı fermerlarğa nıq tä''sir itärlek, tarixi kileşügä ireşte
AUDİO: Min bu hiçşiksez tarixi mizgel dip uylıym. Bu çınnan da älege oyışma öçen tarixi mizgel. Çönki bez tağın ber märtäbä ber uy ber fiker belän härtörle kirtälärne ütä aluıbıznı rasladıq.
AQŞ säwdä wäkile Robert Zoellick häm Yewropa Berlege säwdä wäkile Pascal Lamy bu kileşüne dönyaküläm säwdä öçen dä, üsep kilüçe illär öçen dä faydalı kileşü dip bäyäläde. Ämma bu kileşü Yewropa Berlegendä qarşılıqlarğa oçrarğa da mömkin. Çönki Berlektän iñ küp fermer subsidiäläre aluçı il Fransiä fermer subsidiälären beterügä nıq qarşı çığa. Dönya säwdä oyışması söyläşülärendä Afrika illären wäkillek itüçe Mavrikiy wäkile 90 yarlı il törkeme telägänneñ barısına da ireşmäde, ämma bez bu kileşüne qabul itäbez dide. Könbatış Afrika illäre başta mamıq säwdäsen ayırım qarawnı taläp itä ide, xäzer alar ul taläplären kire aldı. Qıtay wäkile kileşüne xuplasa da, ul üsep kilüçe illärneñ ömetlären aqlamıy dide. Bu kileşü kiläçäktä ayırım mäs''älälär täfsilläbräk qaralaçaq kiñräk söyläşülärneñ nigeze bulıp toraçaq. Dönya Bankı äytüençä, ul kileşü säwdäne arttıru häm dönya iqtisadına milliardlarça dollar kiterep üseş tä''min itü aşa 500 millionlap keşegä yarlılıqtan çığu mömkinlege birä ala. Dönya säwdä oyışması baş mödire, bügenge kileşüne xuplasa da äle anı sintäberdä Dohada yañartılaçaq söyläşülärdä uñışlı itep tämamlarğa kiräk bulaçaq dide.
AUDİO: Bügen küptaraflılıq şiksez keçkenä ciñügä ireşte. Min monı keçkenä ciñü dip atıym, çönki kiläçäktä ütäçäk Doha söyläşülärendä uñışlı tämamlaw zur ciñü bulaçaq .
Doha söyläşülärendä sänäğät tawarlarına, ba illärdän kertelüçe sement, ayaq kiemnäre, ximiä äyberläre, maşinalar kebek tawarlarğa import poşlinaları turında kileşergä kiräk bulaçaq.


text:
Suğıştan soñğı Ğiraq xakimiäten citäkläwçe Paul Bremer bügen Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Ğiraqtağı humanitar mäs’älälär öçen cawaplı wäkile Ramiro Lopes da Silva belän oçraştı. Waqıtlı idaräneñ elekke citäkçese Jay Garner, Pentagon belderüençä, Ğiraqta iün urtalarına qadär qalaçaq.
Keşe xoquqları oyışmaları belderüençä Ğiraq buylap kümäk qaberleklärdä distälägän meñ keşe kümelgän bulırğa mömkin. Bağdadtan könyaqqa taba al-Mahawil awılında 15 meñgä yaqın keşe cirlängän dip farazlana. Säddäm Hösäin çorında üz tuğannarın yuğaltqan Ğiraqlılar qaberlektä yaqınnarın ezli. İnde 3 meñgä yaqın mäyet çığarılğan, dip xäbär itelä.


text:
Kamal teatrı artistları İstanbulda uzğan xalıqara festival`dän qayttı
Ğäliäskär Kamal isemendäge akademiä teatrı artistları Törkiädä ütkän teatr festivalendä alğan tä’sirlär belän yäşi. Düşämbe könne kiç, artistlar Qazanğa äylänep qayttı häm «Azatlıq» radiosı tıñlawçıları belän festival` turında istäleklär belän büleşte. Tatarstannıñ iñ däräcäle teatrlarnıñ berse – Ğäliäskär Kamal isemendäge akademiä teatrı yıl sayın diärlek Törkiägä barıp, törle festival’lärdä qatnaşıp qaytqan ide. Mäsälän, aldağı yıllarda «Näwrüz» isemen yörtüçe törki xalıqlar festivaleneñ dä, Törkiädä ütkärelgäne buldı, 2003yılnıñ aprelendä Adana şähärendä «Sabancı wäqıfı» oyıştırğan teatr festivalendä dä «kamallı»lar qatnaşıp qayttı. Bu yulı, artistlar İstanbuldan bötenläy başqa teatr bäyrämennän äylänep qaytqan. Festival` turında tulıraq itep, teatr artistı Xälim Cäläydän söyläwne ütendek. Anıñ äytüençä, bu «İstambul Mikän teatrı» iseme astında uzdırılğan 1nçe xalıqara festival` bulğan. Äsärlär Galata küperendä, açıq hawadağı säxnädä uynalğan. Ul çara 1nçe iyüldä açılğan bulsa, avgust ayına qädär däwam iteläçäk ikän.Xälim Cäläy äytüençä, artistlarnı İstanbulnıñ zurlığı, anıñ tarixi mäçetläre, istälekläre urınnarı şaqqatırğan. İstanbul tatarları belän oçraşu mizgelläre dä cılı xatirä bulıp alarnıñ küñellärendä yäşi. Näqi İsänbätneñ «Cirän çäçän häm Qaraçäç sılu» äsären tamaşaçı bik cılı qabul itkän. Zalda tatarlar utırğan, häm alar, baş rejisserğa möräcäğät itep, annan tärcemäsez genä häm tatarça söylärgä ütengän.
İstanbulda mondıy xalıqara teatrlar festivale 1nçe ütkärelgän ikän. Ul «İstanbul Mikän teatrı» iseme belän bäyle bulıp, alğa taba da däwam iteläçäk. Tatarstannan kilgän äsär belän festival` açılğan bulsa, Makedoniä, Bosniä, Almaniä, Başqortstan, Tuva, Astana, Çuaşstan häm Qırım-tatar teatrları festival` programmasın däwam ittergän. Här äsär milli teldä uynalğan, tärcemä bulmağan.Bikä Timerova.


text:
Räüf Denktaş: Papadopulos - bar Kiprnıñ prezidentı tügel
Audio: Papandopulos äfände, min bar Kiprnıñ prezidentı buldım, di. Tönyaq Kiprnıñ Törek respublikası citäkçese bularaq, min anı monıñ belän qotlıy almıym. Ä menä Kiprnıñ grek öleşe citäkçese buluwı belän - qotlıym.
Denktaş süzlärençä, ägär BMOnıñ general sekretare Kofi Annnan alğa sörgän, Kiprnı berläşterü planı tormışqa aşsa, Kipr – grek utrawı bulaçaq. Älege planda, Kipr kiläse yılda Yevropa Berlegenä quşılsın öçen, utrawnı tiz arada berläşterü qaralğan. Annan, Afen häm Ankarada söyläşülär ütkärgännän soñ, şuşı ay axırında Kiprğa kilergä cıyına.


text:
Kenäz bulırğa teläwçelär arta bara
Qayçandır graf, kenäz titulları balalarğa äti babalarınıñ mirası bularaq tuğanda uq birelgän bulğan.Soñğı yıllarda dvoryan bulırğa tezläwçelär bik kübäyep kitte: graf titulınnan başqa bar närsäse bulğan eşquarlar, şou biznes wäkilläre. Qayda ixtıäc, şunda täqdim: graf, kenäz, baron titulların satuçı şirkätlär, oyışmalar barlıqqa kilde, misal öçen "Novaya elita Rossii" isemle regentlar sovetı. 12 meñ yevroñnı tüliseñ dä, bernindi qarşılıqsız kenäz bulasıñ. Işanmawçılarğa gerblı tanıqlığıñnı - gramotañnı kürsätäseñ. Ä inde gertsog bulasıñ kilä ikän, 15 meñ yevroñnı jällämä. jälliseñ ikän, 5 meñ 700 genä yevroğa baron bula alasıñ. Maksim Ğalkin kebek. Döres, aña bu titulnı büläk itkännär di, imeş.
Ä qaywaqıt bötenläy kötelmägän cirdän üzeñneñ borınğı morzalar näselennän ikänlegeñne belep aptıraşta qalasıñ. Arxivlar arqılı şäcäräsen ezlätkändä, mäsälän, Leningrad ölkäsendä yäşäwçe Nailä Daşkina belän şulay kilep çığa da. Tarix belän, ayıruça üz ğailäseneñ tarixı belän qızıqsınuçı Nailä Penzanıñ Töbäkne öyränü muzeyına möräcäğät itä. Şäcäräsen tözüdä yärdäm sorap. 2006 yılnıñ fevralendä aña cawap kilä. Xätta Nailä öçen dä kötelmägän cawap. Xätta Nailä öçen dä dim, çönki äle Urta Aziädä yäşägän çaqta, mäktäptä uqığanda, iptäşläre tarix däreslärendä anıñ familiäsennän kölärgä yarata. Ä ul gel: "Yulärlär, nik köläsez, bälki min Fännär Akademiäse prezidentı Yekaterina Daşkovanıñ berär tuğanıdır", - dip cawap birä torğan bula.
Penzadan kilgän tarixi genealogiä beleşmädän kürengänçä, Daşkinnar temnikov kenäze Daşqa toqımı.Näselneñ başında Temnikov mişär däwläteneñ berençe citäkçese Bexan tora (14 ğasır). 13 ğasırdan alıp tatar ırularınıñ başlıqların morza dip yöri başlıylar. (farsıça "ämir - zadä"süzennän). Tatar morzaları 3 oçraqta kenäz titulı alğan: pravoslav dinenä küçsä, cir bilämäläre belän bergä kenäz dip atalırğa da röxsät birelgän. Urıs xärbi xezmätenä kergändä. Öçençe oçraq: qul astında küp sanlı keşe bulğan ataqlı tatarlarnı da kenäz dip yörtkännär. Urıs däwläte tatarlarnıñ kenäzlegen 16 ğasır azağında ğına räsmi räweştä tanıy başlıy. Ä inde "tatar kenäzläre" digän statusnı tulısınça fäqät 1833 yılda ğına ğämälgä kertälär.
Petr patşanıñ (1713 yıl 3 noyäber) Ukazı möselmannarğa krepostnoylar buldırunı tıya. Şunlıqtan tatar morzaları ber xucalıqlı ğına dvoryannar bulıp qala häm däwlät xezmätenä barırğa mäcbür bula. Annan inde xökümät pravoslav dinenä küçärgä telämäwçelärgä açıqtan açıq bilämälären tartıp alu belän yanıy başlıy. İslam dinendä qalğan morzalar äkrenläp däwlät xezmätendäge krest''yannarğa äylänälär, salım tülilär. Şulay itep Daşkinnar da üzläreneñ Penza bilämälärennän qolaq qağalar.
Fäqät 1784eлдa ğına Yekaterinanıñ Ukazı nigezendä möselman dinendäge morzalarğa yuğalğan statusların kenäzleklären qaytarıp alırğa mömkinçelek birelä. Üzläreneñ kenäzleklären isbatlıy alğan oçraqta. Häm Daşkinnar Penzada berençelärdän bulıp dvoryanlıykların qaytara, salım tüläwdän tuqtıy.
Titullı tatar kenäzläre ike törkemgä bülenä: berençese - rusiä kenäzläre (Urusovlar, Meşçerskiylar, Yusupovlar). Alar azçılıq. İkençe törkem - alardan astaraq - "tatar kenäzläre" Yenğalıçewlar, Daşkinnar, Bibarsovlar, Qudaşewlar, Aqçurinnar.
Pavel I 1797 yılğı Ukazı "Bärxet kitapqa" kergän barlıq kenäzlärne, şul isäptän tatar morzaların da, Rusiä kenäzläre isemlegenä kertergä ämer birä.
Ä inde Daşkinnar belän Daşkovlarnıñ tuğanlığına kilgändä, Penza muzee birgän beleşmä bu tuğanlıqnı raslamıy. Beleşmägä ışanmasqa urın yuq, çönki ul Penza ölkäseneñ Däwlät arxivı materiallarına, Şmarovnıñ genealogik kolleksiäsenä nigezlänep äzerlängän. "Yaña ğına tabadan töşkän xanbikä" Nailä Daşkinanıñ üzen dä tıñlap qarıyq.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text: 2001 yılnıñ 11 sintäberendä Amerikan şähärlärenä bulğan xöcümnärne tikşergän maxsus komissiä, Quşma Ştatlarnıñ hawa köçläre bu xöcümnärgä äzer bulmağan, digän näticä yasadı. Komissiäneñ soñğı utırışında iğlan itelgän xisabında äytelgänçä, Pentagonnıñ hawa xöcümennän saqlanu üzäge yuğalıp qalğan, näticädä xatalar häm añlaşmawlar arqasında, 4 oçqıçnıñ hiçyuğı bersen bärep töşerü forsatın ıçqındırğan. Monnan tış, urlanğan oçqıçlarnı qoral itü qullanu ixtimalı, bötenläy qaralmağan bulğan. Kiçä komissiä Äl-Qaidä belän Saddam Xösäyen arasnda xezmättäşlek bulğan dip äyter öçen ber dälil dä yuq, digän näticä yasağan ide. Maxsus komissiä yıl-yarım waqıt eçendä meñnän artıq şahitnı soraştırıp çıqtı. Üzeneñ soñğı xisabın ul 26 Yüldä iğlan itergä cıyına.


text:
Bügen Rusiä Federal' İminlek xezmäte Çeçen citäkçese Aslan Masxadovnı üterergä yardäm itkän mäğlümät öçen 10 million dollar tülägänlegen belderde.
Masxadov uzğan atnada Nojay Yurttağı ber yortnıñ bazında qaçqan urınında üterelde dielä.
Uzğan sintäber ayında Federal' İminlek Xezmäte Masxadovnı tabarğa yardäm itüçelärgä aqça wäğdä itkän ide.
Bügen Federal' iminlek xezmäte süzçese üz oyışmasınıñ mäğlümät birgän keşelärgä Rusiäneñ başqa töbägenä yäki başqa möselman ilenä küçärgä yardäm itärgä äzer buluın belderde.
İğlan itelgän büläkläwneñ niçä keşe arasında bülenüe äytelmi.


text:
AQŞları suğıştan soñ Ğıraqta kördlär telägän federativ däwlät oyıştıruğa yul quymayaçaq digän wäğdäne Ankarağa birde. Waşington şulayuq suğış tämamlanğannan soñ, törek xärbilärenä tönyaq Ğıraqqa kerep, körd suğışçıların qoralsızlandıru eşen küzätep barırğa röxsät itte . Ber yk waqıtta ul kördlärgä Törkieneñ älege töbäktäge eşçänlegen çiklärgä dä wäğdä itte.
Tönyaq Ğıraqta Sälähäddin şährendä berençe märtäbä Ğıraq opozitsieseneñ cıyını ütte.Prezident Bushnıñ mäxsus wäkile Z.Xalilzad Ğıraq milli Kongressınıñ 50äğzadan torğan kiñäş komitetı aldında yasağan çığışı ber yaqtan Törkieneñ Saddamğa qarşı koalitsiegä quşıluı öçen anı quyulandırsa, ikençe yaqtan Ankara , AQŞnıñ taläplärenä buysınırğa ,yäğni Tönyaq Ğıraqtağı barlıq xärbi xäräkätlär Waşington belän koordinatsielänergä ,şulayuq suğıştan soñ Törek ğäskäriläre annan çığıp kitergä tieş digän kisätü dä sizelde. Cıyılıştan soñ Xalilzad bez Törkieneñ koalitsieneñ ber öleşe buluına bik şat, ämma bez ber genä ilneñ dä üz başına xäräkät itüen qabul itmibez dide. Waşington suğış bula qalsa Törkiedäge xärbi bazalarnı qullanaçaq, ämma Ğıraq kördläre tönyaqtağı köçle kürşegä ber dä ışanmıy, Törkie Ğıraqta qayber urınnarnı däğwä itep kilä häm ul tönyaq Ğıraqtağı separatist körd köçlären kontrol astında totarğa teli. Qayber körd citäkçeläre , ägär dä Törek köçläre röxsätsez Ğıraqqa kersä, alarğa qarşı suğışaçaqların belderde. Xalilzad bez tönyaq Ğıraqtağı körd duslarbıznıñ borçıluların , Ankara belän söläşülärebezdä telgä aldıq dip äytte. Bush wäkile, ğıraqlılar üz citäkçelären üzläre saylıyaçaq, AQŞ xärbi okupatsiese , demokratik xökümät oyıştırılğançığa qädär genä dävam itäçäk dip äytsä dä, ul xökümätne körd suğışçıları häm eksildäge törkemnärgä tapşıru turında bernindi wäğdälär birmäde. Ul tik Ğıraqnıñ kiläse citäkçesen AQŞnıñ saylauı mantıqlı bulır ide dip äytte. Xalilzad çığışında töreklärneñ intervensiesen telgä almadı, ämma jurnalistlar aldında törek xärbiläre Ğıraqqqa AQŞ köçläre belän bergä keräçäk häm alar belän çığaçaq , Töreklärneñ üz başına xärkät itüenä bez qarşı dide. Törkie Ğıraqnıñ tönyağında Körd däwläteneñ oyışuı üzendäge 10-15 million körd arasında separatizm xislären köçländerer dip qurqa.Sonğı 20yıl, Ankara qayçaqta tönyaq Ğıraqtan torıp Törkiegä höcüm itkän körd separatislarına qarşı suğıştı. Aq partiä citäkçese T.Erdoğan ,xökümätneñ 40meñ çaması xärbine çikneñ ikençe yağına cibärergä planlaştırğanıñ belderde. Bu xärbilär töreklärneñ komandasında toraçaq, ämma AQŞ ğäskäriläre artında bulaçaq dip äytkän Erdoğan jurnalistlarnıñ basımı astında qala başlağaç, ‘ber qayçan da belmisen, bälkim alar alğaraq ta barır’dip östäp quyğan ide. Yevro Azie Strategik Tikşerülär Üzägendä eşläwçe pensiedäge general Armağan Kuloğlu süzlärençä, Törkie xärbiläre mohacirlarnıñ Törkieägä kerün tuqtatu häm kördlärneñ Kerkük häm Musuldağı neft yatmaların eläkterep ekonomik ireklekkä ireşülärenä mömkinlek quymayaçaq , alar şulayuq yaqınça 3 million dip uylanğan Ğıraqtağı törkmännärneñ mänfäğätlären saqlayaçaq. General Kuloğlu törek xärbiläre AQŞ ğäskäriläreneñ artında toraçaq, ämma amerikannar birgän wäğdälären ütämi başlasa , xärbilärebez mänfäğätlärebezne yaqlau öçen ikelänmiäçäk yäğni bilgelängän çik –yaqınça 200 kilometrne dä ütäçäk dip söyläde . Ul Törkieneñ iminlegen bez ikençe ber partiägä tapşıra almıybız, kiräk bula qalsa adımnar atlayaçaqbız , missie tönyaq Ğıraqnı waqıtlıça kontrol itü dip belderde. Kürengäneçä wazğiät qatmarlı, bula alaçaq suğışta AQŞnıñ körd häm törek berektäşläreneñ berberse belän suğışu ixtimale , Waşington öçen albastı bulıp tora. Ayruça, Quşma Ştatları xärbiläreneñ Törkiädä urnaşuına röxsät birü mäsäläseneñ Törkie parlamentında tikşerü pändeşämbedän şimbägä küçerelde.
Färidä Xämit, Praga


text:
İspaniä eçke eşlär ministrlığı xäbär itüençä, Serbiä polisiäse uzğan yıl Madrid şartlawları belän bäyle ezlängän keşene qulğa alğan. Terror ğämälenä qatnaşı buluda şiklänelgän, çığışı belän Morokkodan bulğan 22 yäşlek Äbdelmäcid Buçar, şartlawlardan soñ 3 atna uzğaç, polisiä anıñ Madridtağı öyenä kiler aldınnan ğına fatirınnan çığıp kitkän bulğan. Şul uq yortta, terrorğa qatnaşı buluda şiklänelgännär polisiä kilgänçe üz üzlären şartlatqan ide. Buçarğa xalıqara ezläw iğlan itelgän bulğan. Ul üze Belgradta başqa isem häm Ğiraq pasportı belän yäşägän. Buçar Serbiädä röxsätsez yäşägäne öçen qulğa alınğan.
İspaniä anı üzenä tapşırunı sorıyaçaq.
2004nçe yılnıñ 11 martında Madrid timer yulında bulğan şartlawlarda 191 keşe häläk buldı, meñ yarımnan artığı yaralandı.


text:
Beslan anaları Rusiä prezidentı belän oçraştı, alar Beslan xaqında çın xaqiqätne açıqlawğa ışanmıy
Beslan faciğäseneñ beryıllığın bilgelägän Rusiädä çomğa könne "Beslan anaları" digän ictimaği törkem wäkilläre Mäskäw Kremlendä prezident Vladimir Putin belän oçraştı. Beslan anaları anda Rusiä citäkçesenä şaqtıy qırıs sorawlar birergä cıyınğan ide. Ber yıl elek bulğan şuşı faciğädä isän qaluçılar federal'' xakimiatne buldıqsızlıqta häm xaqiqätne yäşerüdä ğäyepli.
Audio, Susanna Durdıyeva
"Bez prezidentnıñ da mäxkämädä, üzeneñ Beslandağı waqiğälärgä tä''sir yasarlıq nindi ğämällär qıluı xaqında tanıqlıq itüen telär idek. Qorbannar buldırmas öçen, näticälärneñ şundıy bäğersez häm qanlı bulmawı öçen ul nilär eşlägän? Bar citäkçelärneñ, bar räsmilärneñ şul waqıtta nilär eşläwen tikşergän maxsus parlament komissiäse bar bit", di Beslan anaları komitetınnan Susanna Dudıyeva. Vladimir Putin belän oçraşu aldınnan şul komitet äğzaları mäğlümat çaralarına açıq xat belän çığıp, üzläreneñ inde ğadel häm açıq tikşerenügä ışanmawın äytä. Häm alar, ägär dä bu wäzğiat tiz arada tamırdan üzgärmäsä, üzläreneñ çitkä kitärgä cıyınuın belderä. Dudıyeva monı bolay añlata:
Audio, Susanna Dudıyeva
"Xäzer inde kürep torabız ki, berni dä üzgärmi, tikşerenü riasız bulsın öçen berni dä eşlänmi. Näq menä şul bezne protestnıñ şundıy räweşenä möräcäğät itügä etärde. Bezneñ xatta şul äytelä, ul bar qorbannar isemennän yazılğan häm Beslan anaları komitetı äğzaları tarafınnan imzalanğan", di Dudıyeva. Bu xat Putingä ultimatum bulıp tora, di Susanna Dudıyeva. Ul, "ägär dä riasız tikşerenü ütkärelmi ikän, ägär dä xakimiat Beslan xälläre turında xaqiqätne bar dönyağa açıqtan-açıq äytmi ikän, bez ildän kitärgä mäcbür bulaçaqbız", di. "Häm xaqiqät öçen köräşne bez söygän watanıbız - Tönyaq Osetiädän çittän torıp däwam itäçäkbez", dip belderä Susanna Dudıyeva.
Audio, Susanna Dudıyeva
Şul xaqiqät öçen köräşbezne bez balalarıbız xaqına närsä genä bulmasın teläsä nindi şartlarda alıp baraçaqbız, di Beslan anaları komitetı äğzası Susanna Dudıyeva.
Kärim Kamal


text:
“İke urman arası bezgä qaya barası” - dip cırlıy üzençälekle cırçı İlsöya Bädretdinova. Urman da urman läkin qaysına barırğa yarıy soñ digän soraw 2007 yılnıñ ğinwarınnan xalıqnı borçıy başlar. Rusiä Däwlät Duması yaña qabul itkän urman kodeksı buyınça, aq qayınlı urmannarnı satarğa mömkin bulaçaq. Läkin ber närsä dä ciñel birelmi, ğasqäri çırşı - naratlı urınnarnı munitsipal' milektä bulsa häm kadastr isäbenä alınsa ğına. Jurnalistlar yaña urman kodeksı qabul itelgäç, “Urman satam, alasıñmı?” – digän yazmalar bastırdı. Respublikada çığıp kilüçe “Cir sulışı” gazetası da şulay dip yazdı. Läkin urmannar Rusiäneñ baylığı sanala, ul alarnı şäxsi qullarğa şulay ciñel genä satır mikänni digän soraw tua. Älege mä’sälägä açıqlıq kertergä teläp bez Qazan yanı urman xucalığı citäkçese Xaris Musinnı ezli başladıq. Ul üz wazifası buyınça yulğa çığıp kitkän bulıp çıqtı. Şunnan anıñ eş urınına şaltıratıp särkätibennän käräzle telefonın aldıq. Telefon aşa Xaris abzıy urman xucalığı tiräsendäge wäzğıätne bolayraq añlattı:
- Urmanda reforma inde, bara ul 90 yıllardan birle. Nihayät böten üzgäreşlärgä noqta quyılıp yaña urman kodeksı qabul itelde. Däwlät duması monıñ belän urmannı tabışlı itmäkçe bula, niçek bulır äytä almıym. Sez sorıysız; “Teläsä kem urmannı satıp ala alamı?” - dip. Urman berwaqıtta da satılmayaçaq. Ul däwlät milke. Yaña kodeks buyınça barı 10 – 49 yılğa qädär arendağa ğına birelä ala.
Sez Qazan yanı urman xucalığı citäkçese Xaris Musinnı işettegez. Tağın östämä sorawlar birmäkçe idek, elemtä özelde. Yulı urman aşa ütte buğay, käräzle telefonına başqa çığa almadıq. Dimäk urmannarnı 10 yıldan 49 yılğa arendağa ğına alıp bulaçaq ikän bit. Rusiä bu qararı belän urmannı tabışlı xucalıqqa äwereldermäkçe dilär bu ölkädä eşläwçelär. Urmannı arendağa birü digännän, üz östenä narat-çırşılı, imänle urınnı waqıtlıça satıp aluçı, kiskän ağaçları urınına mäcbüri räweştä yañaların utırtırğa tieş. Çönki ul barıber däwlät milke bulğan häm bulaçaq ta. Bu urmannarğa kerep teläsä kem qura ciläk-cir ciläk, gömbäsen cıya ala. Tik seberke cıyarğa katği tıyıla. Urmannı arendağa alğan xuca seberkelärne üze butap satuın satır, läkin başqalarğa birmäs. Aña bit däwlät urmannı buşqa taratırğa tügel, tabışlı itärgä birä. Urman xucalığın da biznesnıñ ber törenä äyländerälär. Arendağa urman birü kodeksı ğamälgä kergäç kiläçäktä urman saqçılarına ixtıäc tumağayı.
Röstäm İsxaqi


text:
Qırımdağı Tatar-Başqort Federatsiäse moxtac millättäşlärebezgä Ğayet könnärendä qorban ite öläşep çıqqan. Şuşı eşne başqarıp çığar öçen federatsiägä Qırım Tatar Milli mäclese dä yardäm itkän. 9 yıl eşçänlegennän soñ berençe tapqır Aqmäçettäge älege tatar-başqort üzäge üzeneñ ber-niçä bülmäsenä iä buldı.
Qırımda milli azçılıqlarğa byudjettan aqça bülenü täcribäsen Ukrainada da qullanırğa niät bar. Älege waqıtta Ukrainada milli azçılıqlarnı yaqlau turında qanun da yuq. Bu xaqta Kievta törle ictimaği oyışmalar wäkilläre cıyılıp fiker alışqan.
Dilewer Osman, Aqmäçet


text:
Yıl axırında törle oyışmalar üzläreneñ xisap-saylaw utırışların ütkärä
“Rodína“ firqäseneñ republík bülekçäse xisap-saylaw konferensísın ütkärde.Räis itep qabat Aleksandr Qozlov saylandı.
Republíkta yaña firqa bülekçäsen tözü eşläre bara.Ul pensionerlar firqäse.Anı oyıştıru eşläre belän Radmir Yängirov şöğellänä.Yängirov Başqortstan tatar ictimağí üzägeneñ elekke räise.Yängirov süzlärenä qarağanda , firqäğä kerergä ğäriza yazuçılarnıñ küpçelege tatarlar.Monı ul tatarlarnıñ yuğarı üzañı häm xoquqların yaqlawğa moxtaclığı belän añlata.


text:
Tatarstanda yaña uqu yılına äzerlek bara
Respublika mäktäpläre häm balalar baqçalarında bu könnärdä eş qızğan waqıt. Uqıtuçılar, citäkçelär yaña uqu yılına äzerlänä – aqça citkän xätle mäktäplärne tözekländerä, däresleklär, metodik äsbaplar yünältä, başqa kiräk-yaraqlarnı äzerli, uqıtuçılar, uquçılarnı tuplıy. Mäğärif tarmağında finanslaw ällä ni küp bulmasa da, bıyıl tatarstanda berniçä yaña mäktäp häm balalar baqçaları da açılaçaq. Şularnıñ ber öleşe tatar telle dä bulaçaq ikän. Bu xaqta respublika mäğärif xezmätkärläreneñ uzğan atna azağında ütkän avgust kiñäşmäsendä Fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxlislamov söyläde. Anıñ süzlärenä qarağanda, respublikanıñ Ägerce, Balıq Bistäse, Bazarlı Matak, Yänä çişmä rayonnarında tatar gimnaziäläre eşli başlayaçaq. 8 tatar telendä tärbiä eşen alıp bara torğan balalar baqçaları da açılaçaq. Anda Mamadış, Balıq bistäse, Norlat, Aqsubay, Yaña çişmä rayonnarında yäşäwçe balalar tärbiälänäçäk. İsegezgä töşeräm, bu xaqta ministr Täteştä ütkän avgust kiñäşmäsendä äytte.
Ğomumän, üz çığışında Räis Şäyxlislamov milli mäğärif temasın çitlätep uzmadı. Anıñ ähämiäte häm ruxi, intellektual’ baylıq bulın iskärtep, ministr, bez respublikada milli mäğärifneñ yazmışı öçen cawaplı, dip belderde. Şuşı cawaplılıqnı toyıp, ul kiläçäktä Tatarstanda milli mäğärifneñ tağın da üstereläçägenä ışanıç belderde. Şuşı yünäleştäge ğämällär arasında mäktäplärdä tatar telenä uqıtunıñ yañaça ısulın kertü bar. Älege eksperiment 2005 yılnıñ 1 sentäberennän kertelde häm xäzerge waqıtta respublikanıñ 86 mäktäbendä däwam itä. Şulay uq, Fän häm mäğärif ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, Tatarstannıñ berniçä rayonında milli mäğärifne üsterügä bağışlanğan maxsus programmalar qabul itelgän. Älege programmalar qısalarında awıl-rayonnarda närsä eşlänäçäge turında tulıraq mäğlümät alır öçen bez ministrlıq xezmätkärlärenä möräcäğät ittek. Läkin niçek kenä tırışsaq ta, bu xaqta bezgä söylärgä teläwçelärne taba almadıq.
Qazanda da kiläse uqu yılına bik tırışıp cıyınalar. İnde xäbär itelgänçä, bıyıl mäktäplärne häm balalar baqçaların tözekländerügä şähär xakimiäte uzğan yıllardağığa qarağanda, aqçanı kübräk bülep birgän. Barısı bıyılğı cäydä 100dän artıq mäğärif oyışmasında remont eşläre ütkärelergä tieş. Qazannıñ Mäğärif idäräse citäkçese İldar Ğäliäxmätov mäğlümätlärenä qarağanda, şularnıñ yartısında tözekländerü bara, 33dä eşlär inde tämamlanğan, ä qalğannarında – äle başlanmağan da. Bıyıl Tatarstan başqalasında 3 yaña mäktäp açılaçaq. Alarda xäzer eşlär tämamlanıp kilä, kiläse atnadan bu uqu yortların cihazlandıru başlanaçaq ikän. Bu xaqta İldar Gäliäxmätov şähär xakimiäte citäkçelege aldında söyläde. Qazan başlığı İlsur Metşin älege xisapnı tıñlap, mäğärif oyışmaların tözekländerü eşlären sıyfatlıraq häm tizräk alıp barırğa kiräklegen äytte. Kiläse atnadan şähär mäktäpläreneñ yaña uqu yılına äzerlegen tikşerä torğan Qabul itü komissiäse eşli başlayaçaq. Anıñ qısalarında tözekländerü eşlären genä tikşerü tügel, ä yanğınğa qarşı iminlek, sanitar-epidimioligiä xezmätkärläre wäkilläre dä üzlärenä qarağan ölkädä wazğiät niçek bulğanın tikşeräçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
Soñğı könnärdä Mäskäwdä çığuçı üzäk gäzitlärdä Başqortstandağı säyäsi-ictimaği xällärgä analiz birgän yazmalar dönya kürde. Xätta moñarçı Başqortstan citäkçelegenä älläni awır süz tidermi torğan waqıtlı matbuğat basmalarınıñ da üz bitlärendä usal-usal mäqälälär çığara başlawı törle uylarğa etärä. Qayber säyäsät belgeçläre fikerençä, Mäskäw Kremle äkrenläp kenä Başqortstannıñ ğämäldäge citäkçelege eşçänlegenä obyektiv bäyä birä başlarğa qarar itkängä oxşıy. Bu yünäleştä üzäk gäzitlär, ğädättä, östän kürsätmä häm fatıyxa bulğaç, därräw eşli başlıy. Üzäk telewidenie qanallarında da Başqortstandağı säyäsätkä, şulay uq täğayın prezident Mortaza Räximovqa häm anıñ ulı Ural Räximovqa qağılışlı tiskäre fikerle tapşırular arta. Çirattağı şundıy tapşıru TVS qanalında efirğa çıqtı. Tanılğan säyäsät belgeçe Dmitriy Orlov şuşı qanalğa birgän äñgämäsendä Başqortstan xaqimiätläreneñ häm Mortaza Räximovnıñ eşçänlegenä analiz yasadı. Ural Räximovnı Başqortstandağı baylıqlarnıñ çın xucası dip belderep, säyäsät belgeçe atası belän ulı arasında kilep çıqqan tartqalaşnı anekdot däräcäsenä citkän xällär dip bäyäläde. Dmitriy Orlov äytüençä, Mortaza Räximovnıñ respubliknıñ yağulıq-energetiqä tarmağın kire däwlät qaramağına qaytarırğa qarar itüe genä Başqortstandağı xällärne cayğa salmayaçaq. Bügenge räsmi xaqimiätlärneñ xalıq aldında abruyı da yuq häm alar cämğiätneñ tormozına äylände.
TVS telewidenie qanalına birgän äñgämäsendä Dmitriy Orlov Mortaza Räximovnı Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev belän çağıştırularğa qarata da üz fikeren äytte. «Älege çağıştıru hiç kenä dä döres tügel, – di Dmitriy Orlov. – Mintimer Şäymiev bötenläy başqa ruxtağı, demokratik qıymmätlärne xörmät itüçe prezident. Ul xalıqqa uñay täesir itep uñışqa ireşä, ä Mortaza Räximov isä üz säyäsäten xalıqnı qurqıtuğa häm basım yasawğa qora».


text: Bertawıştan qabul itelgän rezolütsiädä Yewropa Parlamentı Lukaşenkonı oppozitsion säyäsätçelärgä, aktivistlarğa, jurnalistlarğa, bersen dä ayırıp tormıyça, höcüm itüdä ğäyepläde. Alarnıñ kübesenä qarşı qulğa alular, törle qomaçawlawlar oyıştırılğan. Parlament Belarus xökümäten üz-üzen izolyatsiäläw säyäsätennän häm avtoritar, anti-demoktarik yuldan baş tartırğa çaqıra. Parlament, şulay uq, Belarusta Mart ayında ütäçäk parlament saylawlarda tawış birüçelärneñ yaqlawın arttıru öçen oppozitsion törkemnärne üz köçlären berläşterergä çaqıdı.


text:
Qazannıñ 1000-yıllığına büdjettan aqça birelü soraw astında
III Bötendönya tatar kongressınnan soñ ütkärelgän Qazan şähäre xaqimiäteneñ “eşlekle düşämbesendä” Qazannıñ 1000-yıllığın äzerläw programmasına bireläse aqçalarnıñ zur soraw bilgese astına quyıluı turında süz bardı. Respublika könendä Qazannıñ yubileena äzerlek komissiäse utırışın ütkärgändä, Rusiä prezidentı Vladimir Putin programmalarınıñ ber öleşen finanslawda problemalar bar dip beldergän. Bu kiläse yılğa Rusiä büdjetın tözüdä problemalar belän bäyle ikän. Qazan xaqimiäte başlıqları xäzer “menä wäğdä itelgän finanslawğa ışanıp, böten Qazan üzägen qazıp taşladıq, inde nişlise bulır”, dip qayğırışa. Şulay itep, bäyräm şawqımı uzdı, köndälek tormış problemaları qaldı.


text:
AQŞ prezidentı G:Bush irtägä ütkäreläçäk Yevropa Berlege sumitına qatnaşu öçen bügen soñraq säğätlärdä İrlandiägä kilä. İlneñ könbatışındağı Dromoland nığıtmasında ütäçäk 4 säğätlek sumitta Ğıraqtağı wazğiät töp urında toraçaq dip kötelä. Bush häm yevropa citäkçelären saqlau öçen 6meñ irlandiäle politsiä wazıyfalandırılğan .Vizitqa turı kiterelep İrlandiäneñ törle urınnarında Ğıraq suğışına qarşı cıyınnar planlaştırılğan. İrlandiä televidiniäsenä birgän ängämäsendä G.Bush(audio)
Bez märxämätle il. Bez köçle il, bez üzebezne saqlıybız. Ämma bez xalıqqa yardäm dä itäbez dip belderde.
Bush İrlandiädän soñ Ankarağa häm annan İstanbulğa NATO sumitına yul totaçaq.


text:
Üzäk Aziädä rişwätçelek uqutu sistemasına nıq kerep urnaşqan.Naçar xezmät xaqı tübän standartlarnıñ barlıqqa kitergän qotılğısız bocrada uqutuçılar da, administratorlar da , imtixannı ütü yäki universitetqa kerü öçen rişwät taläp itä.Ämma bu qomsız uqıtuçılarnıñ yardämsez studentlarnı sawğan ğadi xäl tügel.Eşneñ şuña barıp citüenä başqa säbäplär dä bar.
Uqutu sistemasında çäçäk atqan rişwätçelek problemasında uqıtuçı häm mäktäp administratorlarınıñ ğäyeplänüe kötelmägän xäl tügel.Alar studentlarğa bilgelär quya yäki universitetqa qabul itä. Balasınıñ universitetqa kerüe öçen rişwät birergä mäcbür bulğan üzbäk äni xaberçebezgä(audio)
balalar üsä bez närsä eşlärgä tieş,belmim. Mäktäpktä yörü bäyägä töşä...Universitetqa keräm disän, imtixan sorawlarınıñ cawapların satalar.
Böten ğäyebne rişwätçelekkä birelgän uqutuçılarğa ğına quyu yalğış bulır ide. Bäysezlek alğan Üzäk Aziä respublikları mäğarif uqutu eşlärenä ayırğan aqçanı nıq kimetergä mäcbür buldı. Uqutuçılarnıñ çağıştırmaça tübän xezmät xaqlar tağı da kimede, alar yäşäp qalu öçen rişwät ala başladı. Başqa säbäplär dä bar. Üzbäkstanda uqutuçılar rişwätçelek şul qädär kiñ cäyelgän ki , reformalar öçen ber nindi dä etärgeç yuq , rişwät alıp studentlarnı ütkärü küpkä qulayraq dip söyli. Üzbäk profesorı Azatlıqqa birgän ängämäsendä akademik standartlar kertä başlap, bürokratlarnıñ açuın çığarğançı , aqça alıp tınıç bulu ciñelleräk di (audio) Qayber Universitetlarda näk şulay . Min uqutuçılarnı ğäyepli almim, çönki qayber studentlar däreslärgä yöremi , Universitet alarnı quup çığara almıy, xoquqı yuq.. alar tüläwle uqıylar. Ägär dä uqutuçılar qatıraq akademik standartlar kertergä tırışsa, Mäğarif ministırlığı bezne ğäyepläp, cawapqa tarta ala. dip söyläde üzbäk profesorı.
Törkmänstanda isä xökümätneñ uqutu eşlärenä tıqşınıp toruı küñel töşenkelegenä säbäp bula. Uqutu materialları tikşerelä. Uqutuçılar törkmän prezidentınıñ äsäre Ruxnamäne üz programmalarına kertkänme yuqmı qarala. Ber törkmän uqutuçısı süzlärençä(audio)
Üzäk Aziäneñ başqa respubliklarınnnan ayrımalı bularaq bezdä uqutuda budjet defitsıtı ğına tügel ä xökümät säyäsäte bar. minemçä bu döres tügel..
Fidakär studentlar ğına korrupsiägä birelgän administratorlarğa rişwät birmi. Studentlar da yış qına sistemanı boza. Öyränergä, äzerlänergä niäte bulmağan yalqau studentlar da yaxşı bilge alu öçen aqça tüli. Ber tadcik qızı (audio)
Ber imtixannı birdem 10 somoni ( yaqınça 3 dollar )tüläp. Examinnarnı ütü öçen ğomumän 10-20 somoni tülärgä turı kilä. Min tülädem, äti äni belmi, belsälär käyefläre qırılır dip söyläde.
Ämma äle dä tırışu häm ziräklek arqasında uñışqa ireşep bula digän studentlar bar.. Ber törkem üzbäk studentları(audio)
här waqıt aqça tülärgä kiräk digän süz yuq.İkençse Min universitetqa tülämi kerdem. Rişwät alğan uqutuçılar bar, ämma hämmäse tügel dip äytte.
Uqıtu sistemasına rişwätçelekneñ kerüe tragedi, yaxşılarnı naçarlardan ayıru qıyın ämma ber närsä açıq-monda här kem yuğalta . Professiä dä uqutu sisteması da zarar kürä.Studentlar öyränü şansın yuğalta. Kiläse tapşırularda näticälär turında söylärbez.
färidä xämit,praga


text: İrannıñ İRNA däwlät mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, irtägä parlament utırışı köntärtibenä Britaniä, Germaniä häm Fransiä belän atom programması turında söyläşülärne tuqtatu mäsäläse quyılaçaq. Küpçelekne täşkil itkän konservativ deputatlar, Yevropa Berlegeneñ sanksiälär belän yanawına qaramastan, xökümätkä, uran bayıtunı däwam itü turında qarar qabul itergä basım yasar, dip farazlana. Parlament äğzası Kazem Calali, İRNA agentlığına, Yevropa aradaşçıları belän söyläşülär barıber körçekkä terälde, İran waqıt qına äräm itä, dip söyläp birgän. Berniçä ay Fransiä, Britaniä häm Germaniä diplomatları, İrannı atom programmasınıñ qoral yasawda qullanıla alğan öleşen tuqtatırğa ügetläp İrannıñ atom eşläre wäkilläre belän söyläşülär uzdırğan ide.


text:
Qazaxstan räsmiläre, oppozitsiädäge Demokratik Saylaw partiäsen yabu möräcägäte artında säyäsi säbäplär toruın kire qaqtı. Prokuratura belderüendä äytelgänçä, monıñ artında barı tik qanun häm tärtip urnaştıru tırışlığı yata. Prokuraturanıñ kiçä mäxkämägä tapşırğan möräcägätendä, partiäneñ soñğı belderüläre İminlek turındağı qanunğa qarşı kilä, digän ğäyepläwlär bar. Demokratik Saylaw partiäse prokuraturanı oppozitsiädäge firqäne yuqqa çığaru niätendä ğäyepläde. Partiä äğzası Batırxan Darimbät Azatlıqqa birgän äñgämäsendä monı Qazastanda ğomüm täräqqiät dip atadı:
Audio (Batırxan Darimbät): "Bügen Qazaxstanda säyäsi partiälärneñ xäle bik awır, di Darimbät. Ägär sin xökümätkä oşağannı, ul işetergä telägänne genä söyliseñ ikän, partiä bulıp yäşi alasıñ. Ägär inde anıñ zur xatalarına qarşı çığıp, bu turıda açıqtan-açıq äytäseñ ikän – şunduq ezärlekläw başlana."
Mäxkämädä berençe tıñlawlar Dikäberneñ 30na bilgelängän.


text: Bagdad. Ğiraqnıñ waqıtlı idaräsendäge säwdä ministrlığı, şul idarädä eşläwçelärneñ häm ministrlıqtağı qayber yuğarı xezmätkärlärneñ 40 million dollarlıq rişwät alu oçrağın tikşerä. Säwdä ministrı Ğäli Ğälläwi bügen France Press agentlığına, üzeneñ ber ay elek, ağaç işeklär alu turındağı 80 million dollarlıq ber kileşüneñ aldap yazıluwın açıqlağanın belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, kileşüdäge aqçanıñ yaqınça 30-40 million dolları qayadır yuğalğan. Ministr bu eşneñ xäzer prokuratura tarafınnan tikşerelüwen ütengän, ul şuşı finans xärämläşügä Ğiraqnıñ waqıtlı idaräsendäge qayber keşelärneñ dä qatnaşı bar dip isäpli.


text:
"Xatın-qızlarnıñ sälämätlege sere açıqlandı"
Xatın-qızlarnı añlamassıñ. Bödrä çäçle qızlar çäçtaraşta säğätlär buyı çäçlären turaytıp utırğanda, andıy baylıqqa iä bulmağannarınıñ çäçlären ködrälätep cannarı çığa. Ğailäsen tuydırır öçen 3 eştä eşläp tağın öyne dä qarawçı xatınnar – ex, menä aqça citärlek bulsa qıl da selketmäs idem dip xıyallana. Aqçağa intekmägännäre – buşqa bulsa da berär cirdä eşlärgä äzer.
Tikşerüdä 1946 yılda tuğan, yağni bıyıl 60 yäşen tutırğan xatın-qızlar qatnaşqan. Sälämät buluı öçen – yanıñda tayana alırlıq ir-keşe, balalar häm eş buluı kiräk. Öydä utıruçı, üzläre genä bala üsterüçe häm balasız xatın-qızlar awıruğa tizräk sabışa häm urta yäşlärdä tazara ikän. Eşlämi öydä utırğan xatın-qızlarnıñ tazaruı – eşlägännärgä qarağanda 38%qa artıq ikän.
Elekke çorlardağı "eşlämägän – aşamıy " digän mäqäl bügen inde alay uq aktual tügel. Eşlämiçä dä bik tämle aşap bula. Tatar xatın-qızları bu xaqta ni uylıy soñ? Qazandağı xäbärçebez Albina Zäynulla "Aqçağız citärlek bulsa sez eşlämäskä rizamı?" digän soraw belän belän berniçä xanımğa möräcäğät itte. Cawaplarğa qarağanda, xatın-qızlar eşlämäskä riza tügel, berse dä. Alar äzräk eşlärgä riza. Ämma ireneñ aqça alıp qaytqanın kötep utıru – tatar xanımnarınıñ ğädäte tügel, birgäk tä icat keşeläre öçen. Britaniä ğalimnäreneñ mäğlümatlärenä tatar xatın-qızlarınıñ süzläre tağın ber dälil bulıp tora. Xanımnar eştä häm ğailädä – sälämätlekläre yaxşı bulğanı öçen genä uñışqa ireşmi. Alar eşlägännäre öçen häm uñğan äni häm xatın bulğannarı öçen sälämät bula.
Alsu Qormaş


text:
Xacdan täsirlär: Britaniä möslimäse
Xacilar öylärenä köçle täsirlär häm xislär belän qayta... Xacda bulıp qaytqan Britaniä möslimäse Arifä Äqbär İndependent gazetında – möselman bulu – säyäsi bilgelänü tügel, dini täcribä dip yazıp çıqtı....
Bu borıñğı ğadätlärneñ yäş möselman britannarğa, häm minem kebek ğömerdä dä yawlıq bäylämägän, Britaniädä bäysez tormış alıp barğan keşelärgä ni qatnaşı bar?
Berençe tapqır Qäğbägä barğaç, üzen islam dine möğalime dip tanıtqan ber ir keşe miña – sin yözeñne qaplarğa häm qulıña barmaqça kiärgä tieş, digän ide. Şulay uq minem ğäräp külmägem aña artığı belän ütä kürenmäle bulıp toyılğan ide, häm imeş minem çalbarım astınnan tubıq söyägem kürengän. İslam dinendä Qäğbä yanında xatın-qızlarğa alay qaplanu kiräk sanalmıy, dip äytüem buldı, ul miña nıq açulandı.
Wahhabiçılar ile bulğanğa Söğüd Ğäräpstanğa xacğa kilgän böten xatın-qızlar şundıy möğämälä kürä dip uyladım. Ämma 5 könnän fikeremne üzgärttem. Dönyanıñ 70tän artıq ilennän kilgän möslimälärneñ här berse üzläreneñ milli kiemnären kigän ide. Milli kiemnär tösle matur häm tıynaq ide.
Qäğbä tiräsendä genä xacilar – möselmannar häm möslimälär bergä namaz qıla ala. Anda xatın-qızlar-irlärgä büleneş yuq... Näq Qäğbä tiräsen äylängändä genä min xacnıñ mäğnäsenä töşendem..Keşelär berdäm, aq tänlelär, qara tänlelär, irlär, xatın-qızlar, törle millätlär, illär, törle däräcä keşeläre – barısı da berdäm. Könbatış-Könçığış ta yuq, säyäsät tä yuq....möselmannar soñğı waqıtta islam dinen säyäsiläşterüne küzätä.. Bezgä, yäş möselmannar Könbatıştan bulğan basımğa protest yözennän yawlıq bäyli häm ğäräp kiemnärenä törenä, dip söylilär. Ämma Mäkkädä möselman bulunıñ närsä ikänen añladım. Ul - çitläşü, näfrät häm qarşılıq belderü tügel, möselman bulu ul - ruxi xälät häm ğibädät qılu...
İsemnäre köç qullanu häm şartlawlar belän pıçıratılğan britan möselmannarı öçen öygä şundıy xislär belän qaytu bälki ber dä naçar tügelder....


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Mäskäw, Şanxai Xezmättäşlek Oyışmasınıñ rolen häm wäkälätlären arttıru öçen tırışlıq küräçäk, dip belderde. 10 yıl elek tözelgän oyışmada töp rolne Rusiä häm Qıtay uynıy, şulay uq anda Qırğızstan, Qazaxstan, Taciqstan häm Üzbäkstan äğza bulıp tora. Putin, Şanxai Xezmättäşlek Oyışması, töbäktäge başqa berleklär belän köndäşlek itergä tieş tügel, dide:
"Xalıqara säxnädä Şanxai Xezmättäşlek Oyışması belän qızıqsınu arta. Bez anı küräbez häm oşatabız. Şulay uq bez bezneñ oyışma belän xalıqara säxnädä köndäşlek itü omtılışların da küzätäbez. Ämma minemçä bez köndäşlek urınına uñay näticäle eş belän şöğellänergä tieş."
Putin bügen Mäskäwdä äğza illärneñ qanunçığaruçıları belän oçraştı. İran – oyışmada küzätüçe bularaq qatnaşa. İran prezidentı Mäxmüd Äxmädinecad 15 yün könne ütäçäk summitqa çaqırılğan.


text:
Izrail' saqlanu ministrı Şaul Mofaz Livandağı Hezbolla suğışçıları İzrail'neñ tönyaq çigenä zur höcüm yasarğa cıyına dide
AUDİO: Bez Hezbolla suğışçılarınıñ tönyaqta İzrail' xärbilärenä artilleriä yäki tankka qarşı qorallarğa qarağanda köçleräk qorallar belän höcüm itärgä cıyınuın beläbez. Häm Tönyaq Xärbi Citäkçelek andıy mömkinlekkä äzer tora.
Kiçä Hezbolla tönyaqtağı bäxäsle çik buyında İzrail' xärbilärenä qarşı artilleriä utı açtı. İzrail dä hawa höcümnäre häm artilleriä utı belän cawap birde. Bügen Ganz kiçäge höcüm öçen Süriä häm Livan xökümätlären ğäyepläde. Hezbolla İzrail'gä qarşı kiçäge höcüm İzrail'neñ fälestinlelärgä häm Süriägä qarşı xärbi operatsiäläre öçen üç alu buldı dide


text:
Başqortostan jurnalistarı hönäri bayramdarın bildäläy
Başqortostan jurnalistarı hönäri bayramdarın bildäläy. Ber törköm kollegalar başqort jurnalistikahın buldırğan Şähit Xoźaybirźin häykälenä säskälär haldı. Žuñınan Başqort akademiya drama teatrında bayram ütte. Unda Başqortostan jurnalistar berlegeneñ 50 yıllığı bildälände. Jurnalistar bayramına respublika etäkselege kilmäne. Bıl köndö prezident Mortaza Räximov küp balalı äsälärgä miźal tapşırıu menän mäşğül buldı. Ul yänä 60 äsägä miźal birźe häm säyäsättä häm iqtisadta ul tiklem mäğlümätle bulmağan yıyılıusılarğa respublikalağı üśeş turahında höyläne. Bayramğa kilmähä lä prezident aldan xäbärselärźe qotlanı. Başqortostanda 800 baśma yänä 200 elektron mäğlümät bar, 6 teldä näşer iteläbeź tielä unda. Radio häm televidenienıñ täülegenä 18 säğät efir alıp barıuı la bildälänä. Mortaza Räximov ayırıusa Başqortostan jurnalistarınıñ yıldıñ töp waqiğahı- Başqortostandıñ rus däülätenä quşılıuınıñ 450 yıllığın mäğlümät saralarında kiñ yaqtırtıuğa qıuanısın beldergän.


text:
Äfğänstanda sintäber ayında ütäçäk parlament saylawların oyıştıru eşen citäkläwçe ildä totrıqlı iminlek buluın belderde.
Şul uq waqıtta BMO-Äfğänstan urtaq saylaw komissiäse başlığı Peter Erben wäzğiätneñ bik tiz naçarayırğa mömkinlege turında da äytte.
Sişämbe könne Äfğänstandağı BMO törkeme başlığı köç qullanunıñ artuı 18-nçe sintäbergä bilgelängän saylawlarnı özärgä mömkin digän ide.
BMO ilçese Jean Arnault ilneñ könyağındağı, könyaq-könçığışındağı häm könçığışındağı höcümnärneñ däwam itüe anda yäşäwçe paştunnarnıñ saylawlarda qatnaşuına qomaçawlıy ala dide.


text:
Keşe xoquqları aktivistları Üzbäkstandağı qulğa alularğa borçıla
Keşe xoquqları törkemnäre qanlı räveştä bastırılğan protestlardan soñ Üzbäkstannıñ könçığışındağı qulğa alularğa borçılalar. Alar bu keşe xoquqları aktivistların qısunı-auızlıqlaunı maqsät itep quya dip belderälär.
Audio
"Ätimneñ advokatı Mavluda Axmedova miña bolarnı añlattı. Anı vaqıtlıça qulğa alğannar. Ul ike kön elek Oşta bulğan häm anda qulğa alınğan. Alar miña 24-nçe mayda kilergä quşqannar. Min anıñ qulğa alınu säbäben soradım. Alar ber närsä dä äytmädelär."
Zaynabitdinov qulğa alınğan berdän bere aktivist tügel. Human Rights Watchnıñ xezmätkäre Aleksander Petrov bolay dide
Audio
"Bezgä başqa keşe xoquqları aktivistlarınıñ da qulğa alınğan, qıynalğan buluı turında xäbärlär kilä."
Ul şulay uq Ergulik keşe xoquqların yaqlau oyışmasınıñ ike ağzasınıñ Ändicanda sivil kiemle räsmilär tarafınnan qıynalğan bulun da äytte. Anıñ fikerençä, xakimiätlär aktivistlarnı auızlıqlarğa, endäşmäskä mäcbür itärgä telilär.
Audio
"Üzäbäkstandağı xäzerge şartlarda , bigeräk tä Färgana Üzänendä xakimiätlär ul regionnan xäbärlärneñ taralmauın, bigeräk tä Maynıñ 13-ndä yözärlägän ğäyepsez keşelärneñ üterelüe xaqında xalıqara reaksiäne buldırmasqa tırışalar. Ezärlekläv, qulğa alular, cirle keşe xoquqları aktivistlarınıñ bu xaqta mäğlümät ciyıp alarnı xalıqara forumlarğa, jurnalistlarğa , oyışmalarğa häm çit il dävlätlärenä citkerülären buldırmau maqästendä eşlänä."
Başqa regionnardan da raportlar kilä. Üzbäkstannıñ Bäysez keşe xoquqları Oyışmasınıñ Cizzaktağı bülege başlığı Oktam Pardayev cirle räsmilär , şul sanda şähär prokurorı belän bulğan oçraşu xaqında bolay di
Audio
"Mine kisätep bolay didelär. Ğailäñ turında uyla. Sin äle yäş. Ülsäñ sina ber närsä dä yardäm itmäs. Oppozitsiädäge Erk partiäse dä, aqça da yardäm itä almas."
Namanğanda cirle keşe xoquqları aktivistı Sobitxon Ustaboyev Yäkşämbedä qulğa alınğan. Ul Ändicandağı üterülärgä häm xökümätneñ vaqiğäne bäysez tikşerügä yul quymauına protets belderep açlıq iğlan itäçägen beldergännän soñ qulğa alındı. Şähärdäge başqa aktivist Olimcon Yunusov bolay di
Audio
"Üzbäk xökümäte ekonomik reformalar ütkäräse urınğa yañadan xalıqnı ezärlekli, endäştermäs öçen keşelärne qulğa ala. Bez endäşmäsäk ezärlkeläv artaçaq qına."
Human Rights Watch Zaynabitdinonıñ iminlegenä borçıluın belderde häm anı irekkä çığarırğa çaqırdı. Ul şulay uq xalıqara cämağätçelek Üzbäk xökümäten anıñ häm başqa aktivistlanıñ imilegen tämin itärgä çaqırırğa tieş dip tä belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Sişämbedä Brüsseldä AQŞ däwlät sekretarı C.Powellnıñ Yevropa Berlegeneñ älege häm kiläçäktäge 25 tışqı eşlär ministırı belän oçraşuında yaña fikerlär beyan itelmäde, tik bilgele eleke pozitsiälär genä qabatlandı. Powell Yevropa Berlegeneñ saqlanu ölkäsendäge xezmättäşlege turında AQŞnıñ bilgele borçıluların qabatladı. İran turında ike arada fiker ayırmalıqları bulsa da,Waşingtonnıñ älegä bu turıda qatı basım yasamayaçağı añlaşıldı.
Däwlät sekretarı C.Powell Kiçä Brüsselda 25tışqı eşlär ministırı belän töşke aşta oçraştı. Ul Waşingtonnıñ borçılğan qayber mäsälälärdä sorawlar birep qarasa da , Yevropa Berlege aldan qararlaştırılğanıça , oçraşu tik trans –Atlantik mönäsäbätläre turında räsmi bulmağan fiker alışu bulaçaq digän pozitsiäsen üzgärtmi, anıñ sorawlarına açıq anıq cawap birmäde.Berlek çığanaqlarınıñ belderüenä kürä Powell,Berlekneñ konstitutsiä proyektı saqlanu ölkäsendä üzara xezmätäşlek itergä röxsät itä bu närsäne añlata? Berlekneñ planlaştıru başkavartirası nindi mäqsat quya? Bu NATO , AQŞ belän xezmätäşlekkä nindi täsir yasayaçaq ? kebek sorawlar birgän. Ber diplomatnıñ äytüenä qarağanda, ber mäsälädä dä ciddi debatlar bulmağan, ämma ğomumän alğanda berlekneñ cawapları näzäqätle, matur bulğan. Fransiä belän Germaniä , saqlanu mäsäläsendä Berlekneñ nindider däräcädä aftonomiäse turındağı teläklären belgertsälär dä, trans-Atlantik mönäsbätläre oçraşuda ber niçek tä soraw astında qalmadı. C.Powell jurnalistlarğa NATOnıñ berdäm bulıp qalaçağına ışanam, berlekneñ saqlanu mäsäläsändä nığuın xuplıbız digän Powell(audio)
Quşma Ştatları berläşkän, kiñäygän dönya säxnäsendä zur rol uynağan Yevropa teli.Yevropa Berlege saqlanu mömkinçelegen kiñäytsä dä, AQŞ belän Yevropnıñ iminlege bergäläp NATOğa bäylängän.Bez Berlekneñ iminlek ölkäsendä üzen üsterü inisiativaların yaqlıybız.
İrannıñ atom programması berlek belän Powell oçraşuında in bäxäsle mäsälä bulıp kürende.Powell Tehran döres yaqqa borılsa da , ul xalıqara cämäğätçelekkä bilgele programmaların tämam tuqtatqançığa qädär Waşington qänäğät bulmayaçaq dip söyläde.Powell xalıqara Atom Agentlığınıñ atnakiçtä bulaçaq cıyınında AQŞ İran belän yıllarça däwam itkän qıyınlıqlarnı dönyağa kürsätäçäk qatı telle rezolutsiä teli,çınbarlıq şul ki Tehran atom qoralların cäyeldermäw kileşüenä turılıqlı bulmadı dip söyläde. Yevropa Berlege Powel şuluq fikerdä tügel şikelle çönki berlekneñ tışqı säyäsät koordinatorı J.Solana bez İrannıñ atom töşsez zona buluın telibez ,ämma qurqınıç buldırmaw öçen in yaxşı yul dialog dip äytep (audio)
Bez İran belän konstruktiv dialog aşa uran bayıtunı tuqtatuğa ireşergä tırışabız. Bez bu bayıtu protsesın tuqtatırğa telibez ,bez tınıç bulmağan mäqsatlar öçen atom programması buldıru häväfen tuqtatırğa telibez.
Qayber çığanaqlar Powell yomşaq resolutsiä qabul itkänçe, anı bötenley qabul itmäwne xäyerleräk kürä dip äytte. Başqa xalıqara mäsälälärdä isä Yevropa Berlege belän Powell arasında ber nindi fiker ayırmalıqları bulmağan.Ğıraq mäsäläsendä däwlät sekretarı, AQŞ konstitutsiäneñ fevral ayında äzer buluın häm iyün azağında waqıtlı Ğıraq xökümäteneñ eş başına kilüen teli digän.Yaqın könçığış turında ul Amerika yul xaritası-tınıçlıq planınıñ ğämälgä quyuluın teli dip belderep, Berlek belän şuluq fikerdä buluın kürsätte. Powell Russiägä qarata borçılu belderep,Yevropa Berlege Mäskäüdän xalıqara mäsälälärdä alğan yäklämärenä turılıqlı buluın taläp itergä tieş dip äytep Russiä 1999nçe yılda Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışmasına wäğdä itkäneçä Moldovadan ğäskär häm xärbi kiräk yaraqların çığarırğa tieş dip äytkän.
färidä xämit,praga


text:
Pavel Kaçqaev qağıź kiśäktären yıyırğa quşa
Başqala uramdarında röxsät itelmägän urındarźa iğlan yäbeştereüselärgä ştarf halınasaq. Äle Öfönöñ torlaq-kommunal xujalığı idaralığında biş maxsus briğada töźölgän. Ular avtobus tuqtalıştarın tulıhınsa taźartıp sığasaq. Xakimiät qararın ütämäüselärgä ber meñ humğa tiklem ştraf halınıuı ixtimal. Öfö merı Pawel Kaçqaew yäygä tiklem tuqtalıştarźa elberźäp torğan qağıźźar bulmaśqa teyeş tip beldergän. Öfö 450 yıllıq bayramdı qarşılarğa äźerlänä. Yäyen ük kümäk xalıq, abruylı qunaqtar kilä başlay. Pawel Kaçqaevtıñ ular aldında ärpeş bulıp kürengehe kilmäy.


text:
2004 yılnıñ Nobel büläkläre tapşırıldı
Audio (Wangari Maathai): "Ezlekle täräqqiät, demokratiä häm tınıçlıq ber-bersennän ayırılğısız äyberlär, bezgä monı añlarğa waqıt."
Afrikada 30 million ağaç utırtıp çıqqan "Yäşel bilbaw" isemle xäräkätkä nigez saluçı 64 yäşlek Maathai xanım xäzerge waqıtta Kenyanıñ Möxit saqlaw ministrı urınbasarı. Ber million euro aqçalata büläkkä östäp aña Nobel diplomı häm altın medal tapşırıldı.
Bügen Stockholmda ütkän ikençe tantanada Şvetsiä patşası Karl Gustaf 2004 yılnıñ meditsina, fizika, ximiä häm iqtisad ölkäsendä büläklären tapşırdı. Ädäbiät ölkäsendäge büläkkä iä bulğan Elfriede Jelinek, sälämätlege säbäple, Stockholmğa kilä almadı.


text:
Taliban Äfğän saylawlarında höcüm itmäskä wäğdä birä
AUDİO: Bez berqayçan da yaqınlaşıp kilüçe saylawlarnı özärgä teläwebez turında äytmädek. Saylawlarnı özü bezneñ öçen möhim tügel. Bezneñ saylawlarnı özärgä teläwebez turındağı barlıq belderülärne matbuğat uylap çığarğan. Alar bezneñ köräşne qaraltırğa teli. Bez saylaw urınnarına elek tä höcüm itmädek häm kiläçäktä dä höcüm itmiäçäkbez. Saqlanu ministrlığı wäkile general Azimi Talibannıñ bu wäğdäsen xuplap monıñ çınnan da şulay bulaçağın äle kürergä kiräk dide. Räsmilär soñğı aylarda suğışçılarnıñ höcümnäre artuı turında belderä. Bügen AQŞ xärbiläre soñğı atnalarda Äfğän armiäse belän urtaq operatsiälär barışında Taliban suğışçısı dip şiklänelgän ber yözdän keşe üterelde dide.


text:
Aleksandr Pushkin
Aleksandr Sergeevich Pushkin (6 iyun, 1799, Moskva - 10 fevral 1837, Sankt Peterburg) orıs shayırı, dramaturg, roman ha'm qısqa gu'rrin'ler jazıwshısı bolg'an. Ko'pshiliktin' oyınsha, ol en' ullı orıs shayırı bolg'an. Ol orıs a'debiyatının' ullı da'stu'rin baslag'an. Pushkin hesh bir orıs shayırı qollanbag'an stilde jazg'an: ol eski shirkew kitablarına tiykarlan'gan emes, al awız eki orıs tilinen paydalang'an stilde jazg'an. Onın' basqa orıs jazıwshılarına ta'siri ku'shli bolg'an ha'm ko'plegen orıs kompozitorları onın' gu'rrin'lerine ha'm taqmaqlarına namalar do'retken. Pushkinnin' poemaları Rossiyadan basqa ma'mleketlerde aytarlıqtay ko'p adam ta'repinen oqılmaydı. Bunın' sebebi onın' poeziyasın basqa tilge jaqsı awdarıw ju'da' qıyın, sebebi so'zler orıs ma'deniyatına tiyisli ma'nige tolı. Pushkin 1837-jılı 37 jasında duelde o'ltiriledi.
Mazmunı
Erte jılları[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Pushkinnin' a'kesi eski aristokrat shan'araqtan bolg'an. Anası ta'repinen Pushkin afrikalıq tu'birge iye bolg'an. Onın' atası Abram Gannibal İstanbulda Abissiniyalı (Efiyopiyalı) bolg'an ha'm Tu'rk sultanının' sarayında jasag'an. Orıs elshisi onı Rossiya patshası Ullı Pyotrg'a sawg'a retinde satıp alg'an. Gannibal Ullı Pyotrge jaqsı ta'sir qaldırg'an ha'm ol oqıw ushın Parijge jiberilgen. Keyinshelik ol ju'da' bayıp ketedi. Pushkin o'zinin' ullı atası menen maqtanıshqa iye bog'an ha'm ol haqqında Ullı Pyotrdın' nergi dep atalg'an romanında jazg'an.
19-a'sirde Rossiyanın' barlıq aristokrat shan'araqları fransuz tilin uyrengen, solay etip Pushkin, onın' a'jag'ası ha'm a'japası orıs tiline qarag'anda fransuz tilinde jaqsıraq so'ylegen ha'm jazg'an. Balalardı Arina Rodionovna Yakovleva atlı ta'rbiyashı baqqan. Olardı orıs tilin jaqsı ko'riwge u'yretken usı ta'rbiyashı boladı. Ol balalarg'a orıs xalıq erteklerin aytıp bergen. Pushkin krestyanlar menen orıs tilinde so'ylesken ha'm a'kesinin' kitapxanasında ko'plegen kitaplardı oqıg'an.
Ol 12 jasında Tsarskoye Seloda jaylasqan İmperator litseyi dep atalatug'ın taza mektepke baradı. Keyinshelik bul mektep olardın' ataqlı oqıwshısı hu'rmetine Pushkin dep atalg'an. Ol tez arada orıs ertekleri qaharamanlarınan ha'm waqıyalarınan paydalang'an halda, orıs tilinde romantikalıq poemalardı jaza baslag'an. Ruslan ha'm Lyudmila poeması keyinirek Mixail Glinka ta'repinen operag'a aylanadı.
Ereseklik[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
1817-jılı Pushkin Sankt Peterburgta sırt el firmasına jumısqa kiredi. Ol tez arada siyasat penen qızıg'ıp baslaydı ha'm 1825-jılı bir topar dvoryanlar ha'm armiya ofitserleri basshılıqqa jan'a patsha qoyıp onın' ku'shin azaytıwg'a ha'reket etken dekabristler ko'terilisin qollap quwatlaydı. Pushkin bir neshe siya'siy poemalardı jazg'an. Na'tiyjede ol Sankt Peterburgtan ketiwge ma'jbu'r bolg'an. Ol ma'mlekettin' qublasındag'ı Kavkaz ha'm Qırımda altı jıl su'rginde bolıwg'a ma'jbu'r boladı. Ol o'zinin' qublada basınan keshirgenlerin bir neshe romantikalıq gu'rrin' poemalarda (waqıyanı aytıp beriwshi uzın poemalarda) jazg'an. Ol Evgeniy Onegin dep atalg'an taqmaq tu'rindegi roman u'stinde jumısın baslag'an. Ol romandı 1833-jılg'a shekem pitkermegen. Bul onın' en' belgili jumısı bolg'an. Bul shıg'arma ko'plegen muzıkantlar ta'repinen qollanılg'an, ha'tte Tchaikovskiy onı operag'a aylandırg'an. Poema a'piwayı orıs adamların sol da'wir ja'miyetinde su'wretleydi.
Pushkin ele su'rginde ekenligine ashıwlanadı ha'm doslarına ko'plegen xatlar jazadı. Bul xatlardın' ko'pshiligi keyinirek baspadan shıg'arılg'an. Ol ko'p waqtın ishiw, oynaw ha'm qılısh penen urısıw menen o'tkergen. Ol o'zi qol astında jumıs islep atırg'an graftın' qızın jaqsı ko'rip qaladı. Graf Pushkindi Rossiyanın' basqa shetine, Pskovqa jaqın jerde o'zinin' anasının' pomestieine su'rginge jiberedi. Pushkin bul jerde eki jıl o'tkeredi. Ol jalg'ız edi, biraq ol orıs tariyxın uyrenedi ha'm krestyanlar menen baylanısta boladı. Onın' jazg'an poemaları orıs ma'deniyatı ideyalarına tolı edi. Ol o'zinin' baslı jumıslarının' biri bolg'an tariyxıy waqıyag'a tiykarlang'an Boris Godunov dramasın jazg'an. Kompozitor Musorgskiy keyinirek bunı operag'a aylandırg'an. Boris Godunov 17-a'sirdegi jawız patsha bolg'an. Pushkinnin' pesası a'piwayı adamlarda u'lken ku'sh bolg'anlıg'ın ko'rsetedi. Sol sebepli onı baspadan shıg'arıw Pushkin ushın qıyın boladı.
Su'rginnen qaytıp keliwi[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
1825-jılg'ı ko'terilisten keyin taza patsha Nikolay I sol waqıtqa kelip Pushkinnin' ju'da' belgili bolıp ketkenin tu'sinedi. Ol onın' ko'teriliste qatnaspag'anın da tu'sinedi ha'm onın' qaytıp keliwine ruxsat beredi. Patsha Pushkinnin' jumısları baspadan shıg'ıwınan aldın o'zi ko'rip shıg'atug'ınlıg'ın aytadı. Ol o'zinin' jaqsı patsha bolatug'ının ha'm jarlılardın' (qullardın') azat etiliwine ja'rdem beretug'ınlıg'ın aytadı. Pushkin qıyın jag'dayda edi, sebebi ol patshag'a unamaytug'ın hesh zat jaza almas edi. Ol ma'mleket basshıları haqqında jaman zat jazbaslıg'ı ushın ju'da' abaylı bolıwı kerek edi. Politsiya itibar menen onı baqlawdı dawam ettirdi. Degen menen, sol waqıtta Pushkin ko'plegen ullı shıg'armalardı jazadı, derlik ha'r biri orıs a'debiyatında o'z tarawının' birinshisi bolg'an. Bug'an Pikalı xanım (ПиkoBaя дaMa) dep atalg'an qisqa gu'rrin'i mısal bola aladı. Bul shıg'arma Tchaikovsky ta'repinen operag'a aylandırilg'an ha'm Dostoevskiydin' romanlarına u'lken ta'sir ko'rsetken.
Aqırgı jılları[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Pushkin o'zinin' son'g'ı jıllarında Sankt Peterburgta hu'kimet xızmetinde bolg'an. Ol 1831-jılı uylengen ha'm patsha sarayı ja'miyetinde ko'p waqıt o'tkeriwge ma'jbu'r bolg'an. Ol ko'birek proza jaza baslag'an. Ol Ullı Pyotr tariyxın ha'm Kapitan qızı tariyxıy romanın jazg'an. Ol patshadan o'z jumısınan bosap, waqtın awılda jazıw menen o'tkeriwine ruxsat etiwin sorag'an. Patsha bug'an ruxsat bermegen. Pushkin 1837-jılı duelde o'ltiriledi. Ol hayalının' hu'rmetin qorg'awı ushın duelge shıg'ıwına ma'jbu'r boladı.
Pushkinnin' jetiskenlikleri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Pushkin bolmag'anında bu'gingi ku'nde orıs tili ju'da' o'zgeshe bolar edi. Shıg'armalarında awız eki so'ylesiw tilin paydalanıwı arqalı ol onı an'sat sonın' menen birge teren' sezimlerdi bildire alatug'ın tilge aylandırdı. Onın' jumısları keyinirek Turgenev, Goncharov ha'm Lev Tolstoy sıyaqlı jazıwshılarg'a u'lken ta'sir ko'rsetken. Evgeniy Onegin da'wir ja'miyetin ashıp bergen birinshi orıs romanı bolg'an. Onın' jumısları barlıq baslı tillerge awdarılg'an.


text:
Räsäy “Slavyan yazması” könen bäyräm itä: Närsä soñ ul “kirillitsa”?
Soñğı yıllarda iyün başında Slavyan yazmasınıñ fälän yıllığın bäyräm itü ğädätkä kerep bara. Bıyıl isä, nigäder, may ayında uq başlandı bu tirädäge şaw-şular. Mäskäw televideniese Xantımansiski şähärendä oyıştıralaçaq zur bäyräm turında bäyän itte. Urıslaştıru säyäsäte xantı häm mansilarnı da slavyan dip sanarğa mömkinlek açqan, dip uylarğa da bula sıman.
Tatarstannıñ Däwlät Şurası tatar telen ğäriplätüçe kiril xärefennän qotqarırğa omtılıp qarağan ide dä - Rusiä Däwlät Dumasınıñ atalarça qayğırtuı arqasında kirilğa yabışıp qaldıq. Dumanıñ döres dumat' itkänen nigezläw öçen, kiril xärefe bäyrämeneñ Qazannarğa da barıp citüe ixtimal...
Artaban Pol'şa, Çexiä, Slovakiä, Xorvatiälärgä, şulay uq yaña ğına täpiläp kitkän Çernogoriägä dä taratırğa bulır ide mondıy bäyrämnärne. Slavyanskaya pis'mennost' bulğan şartlarda bu illär slavyannarınıñ ällä nindi çit-yat latin imlasın qullanırğa nindi xaqı bar?! Alar da barı tik kirilda ğına uqırğa-yazarğa xaqlı. Kiril belän Mefodinıñ näq Moraviyädä öç yıl yarım şul xäreftä yazılğan Svyaşçennoe pisaniene xalıqqa iñderüläre turındağı riwayät tä bu ğamälgä etärgeç birä.
Tik başta qayber açıqlıqlar kertü dä qomaçawlamas. Äytik, bu imlanı Kirillitsa tügel - Konstantinitsa dip atarğa kiräk bulır. Çönki ğömere buyı Konstantin iseme belän yäşägän keşe, qatı awırıp, ülär aldınnan monastıyrğa kitkändä genä İzge Kiril könendä yaña isem qabul itä. Ä xäref icat itkändä ul Konstantin bula bit. İkençedän, kirillitsa dip atalğan älifba 9-ğasırda AÇIŞ bulıp sanala almıy. Bogemiä ğalime Dobner yazuınça, kirillitsa, nigezdä, grek xäreflärennän torğan, barı tik 7 genä glagolitsa xärefe östälgän.
Häm alarnıñ bügenge urıs xäreflärenä bernindi oxşaşlığı da yuq, diärgä bula. Işanmasağız, Piterğa barıp, Fännär akademiäseneñ andağı kit'apxanäsendä saqlanuçı “Russkaya pravda”nıñ 15-ğasır qulyazması nösxäse belän tanışıp qararğa bula. Xäyer, borınğı urıs yazmalarınıñ “tarixi” dip atalğan küp kitaplarda fotoräsemnären dä, “borınğı” urıs ädäbiäte ürnäklären dä bügenge ğadi urıs keşese uqı almas. Bixisap reformalardan soñ, Berençe Petr tarafınnan yartılaş latinlaştırılğan älifbanı kirillitsa dip tä, kostantinitsa dip tä atap bulmıy inde.
Ä xäzer kürenekle tarixçı Morat Aci (Adji) fikerlärenä qolaq salıp qarıyq. Anıñ äytüençä, bu ike bertuğan slavyan cirlärennän yıraqta, Böyek Bolğarstan qağanatı cirlärendä dönyağa kilgännär. Törki teldä aralaşqannar häm yazğannar. Yaña älifba runik yazma nigezendä buldırılğan. Awrupa xalıqları belän tığızraq bağlanışlar urnaştıru maqsatınnan, runnarnı grek häm latin liderlarına yaqınaytqannar ğına.
Bu ike tuğannı urıslaştıru qayan kilep çıqqan soñ? Kiril belän Mefodinıñ tormışı (Jitie) turındağı grekça riwayätneñ çirkäw-slavyan telenä tärcemäsendä menä närsä dielgän: “Xersonesta Kiril urıstan urıs grammatikasın häm urıs telen öyrängän” (“Uçilsya u rusa russkoy gramote”). Bu özektän ük kürenä ki: çirkäw üze dä Kirilnıñ urıs bulmağanın kire qaqmıy. Häm Xersones ta Xerson tügel – Qarsun. “Qarasu” yılğası isemennän. Monısı ällä ni tügel äle – ikençe närsä möhimräk: grekça originalda mondıy cömlä bötenläy yuq. Ä urısça tärcemädä “rus”, “russkiy” süzlären qullanu da bötenläy nigezsez: tärcemä itkän çirkäw ähelläre grekça originaldağı “surski” süzen bar cirdä dä “russkiy” süzenä alıştırğannar. Näq şunnan bu “Jitieneñ” mäğnäse çelpärämä kilä dä inde. Çönki “surski” süze “siriski”, yäğni “süriäle” digänne añlata. Ä Süriä kitapların uqu häm Süriä telen öyränü Kiril öçen ul waqıtta tabiği bula. Urıs kitaplarınıñ ise dä kilmägän waqıtlarda. Yazması bulmağan xalıqnıñ nindi kitapları buluı mömkin inde?
“Slavyan pervouçitel'” turındağı riwayät bernindi dokumentlar belän dä raslanmağan. Ber genä misal. Urıs “yılyazmaları” bu pervouçitel'lärne xristianlaştıru missiäse belän Kievkä “cibärälär”. Berniçä märtäbä üzgärtep yazılğan “yılyazmalar” avtorları başqa çığanaqlarnıñ bersendä genä dä Kiril belän Mefodinıñ Kiev belän elemtäläre, bäyläneşe turında bötenläy läm-mim ikänenä dä iğtibar itmägännär, küräseñ. Ğomumän, yalğannar belän yamalğan yalğan tarixlı Rusiä öçen, monısı da ğädäti küreneşter inde.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Politsiä: London metrosındağı öç bomba da berniçä mizgel ayırma belän genä şartlağan
Londondağı şartlawlarğa inde ike kön ütep kitte, anda xäzer ezlänülär ike yünäleştä bara - metroda äle dä qalğan dip farazlanğan ülüçelärneñ cäsadları häm şuşı terror ğämällären qıluçılarnı.
Atnakiç 3 şartlaw kiçergän London metrosı öleşçä genä bulsa inde ğädäti eşenä qayttı. Politsiä ülüçelär sanın 50-läp dip bilgeläsä dä, bu sannıñ artuı ixtimal dip belderä. Cir astında äle haman da ezlänü eşläre bara, monıñ şaqtıy awır eş buluı açıqlandı, çönki Russell square stansiäse yanında tunelneñ işelü qurqınıçı bar dip äytelde. Şuşı ezlänü belän bergä ikençese da däwam itä - xakimiat älege höcümnärne kemnär oyıştırğanın, monıñ radikal'' islamçılarğa bäyle bulu-bulmawın tikşerä. Politsiä süzlärenä qarağanda, ul zur iğtibar belän "äl-Qaidäneñ Yewropa cihadı" digän yäşeren törkem isemennän yasalğan belderüne tikşerä, cawaplılıqnı üz östenä näq menä ul alğan ide. Moña inde tağın ike törkem östälde, häm alar da "äl-Qaidä"gä yaqın tora dip farazlana. Britan basmaları şimbä könne berençe şikle keşe turında yazıp çıqtı, ul üze Maroctan häm ul ike yıl elek Casablancadağı şartlawlarnı oyıştıruda da şiklänelä dip xäbär itelä. Politsiä bu xaqta älegä berni dä beldermäde. Şimbä könne anıñ ber wäkile Brian Paddick barı tik, tikşerenülärneñ niçek baruı xaqında tübändägene genä äytte:
Audio, Brian Paddick
"Texnik tikşerenülär näticäsenä häm berniçä şahidneñ belderüenä qarağanda, London metrosındağı öç bomba da berniçä mizgel ayırma belän irtänge 8.50-dä şartlağanğa oşap tora" di London politsiäse wäkile. Şuşı höcümnärneñ berük diärlek mizgeldä yasaluın iskä alıp, şartlatu öçen säğät caylanması qullanılğan bulu ixtimalı zurraq, digän näticä yasıy älegä Paddick, ämma bolarnıñ intihar höcüme bula aluın da ul kire qaqmıy.
Audio, Brian Paddick
London xalqı isä höcümnärneñ küpsanlı qorbannarğa kiterüe uñayınnan qayğıruı belän bergä, üzeneñ qurquğa birelmäwen, tormışnıñ däwam itüen belderä.
Audio, Mark Tyler
"Sez alğa barunı däwam itärgä tieşsez, sez mondıy ğämällärneñ üzegezne qurqıtuğa yul quyarğa tieş tügel" di Londonda yäşäwçe Mark Tyler. Britan xalqınıñ faciğäne sabır ğına kiçerüen premyer-ministr Tony Blair dä maqtıy. Şimbä könne ul üz xökümäteneñ şartlawlarğa cawap yözennän iminlek ölkäsendäge qanunnarnı tağın da qırıslatırğa cıyınmawın äytte. Blair fikerençä, iminlek şartların qırıslatu ğına keşelärne andıy höcümnärdän qotqara almıy, monıñ öçen bar dönya terrorğa kitergän säbäplär - fäqirlek, demokratiäneñ citeşmäwe, Yaqın Könçığışta däwam itkän nizaq belän köräşergä tieş dip belderde.
Kärim Kamal


text:
Yewropa Berlegendä küçmä prezidentlıq eşlären alıp baruçı Awstriä Berlekneñ tışqı eşlär ministrları Törkiäne Berlekkä äğza itep alu turında täfsille söyläşülärne Qıbrız mäsäläse çişelgännän soñ başlarğa dip kileşte dide.
Qıbrız Törkiäne äğza itep alu söyläşülärenä alar başlanğançı uq kirtä quyu belän yanağan ide. Qıbrız başta Ankaranıñ anı tanuın häm anıñ belän mönäsäbätlären normalläşterüen teli.
Törkiä isä Qıbrız xökümäten tanımıy.
Berlek ministrları bügen şulay uq Xorvatiä belän äğzalıq söyläşülären başlarğa dip kileşte häm Montenegronıñ Serbiädän bäysezlegen räsmi räweştä tanıdı häm yül ayında Kongo demokratik respublikasında ütäçäk prezident häm parlament saylawlarında iminlek saqlarğa yardäm itü öçen 2 meñ xärbi cibärüne xupladı.


text:
“Vesti nedeli” terrorçılarnı xuplağan Tatarstan televideniesen “faş itte”
Yäkşämbe kiçendä Tatarstan televideniesendä 24 oktäberdä efirğa çıqqan tapşırunı kürsätep, andağı çığışlarnı terrorçılarnı yaqlaw, dip atadılar. Tatarstandağı milli xäräkät niqädär sülpän, ezleksez, dip sanalsa da, bu yulı bik qurqınıç, separatistik ğämäl dip kürsätelde. Yarıy äle bu yulı Çallıda tözelä başlağan çirkäw nigezen aqtarğan äbilär yäki Quqmarağa Kavkazdan häm Başqortostannan kilep gaz trubasın şartlatırğa awıl yegetlären qotırtuçı diversantlar kürsätelmäde. Läkin barıber Tatarstan, terror, diversiä, millätçelek, separatistik, Çeçnya digän töşençälär kön sayın, säğät sayın yañğırap tora. Menä şuşı şartlarda da Tatarstanda xäzergä bernindi totıqlar alınmıy, radikal millätçelär xökümät organnarında eşläp, säyäsi qiblanı demokratiädän çitkä bormıy, millätlär arasında tınıçlıq bozılmıy. Ägär dä televizor qaramasañ, Mäskäw gäzitlären uqımasañ, Tatarstanda äybät kenä yäşäp bula.


text:
Saylaw aldı qorıltaylarında här närsä aldan mäğlüm bulsa da ciñü öçen alar bik möhim bulıp qala birä
Soñğı 170 yıldan artıq çorda Suşma Ştatlarda töp partiälär üz namzätlären saylaw aldınnan ütkärelä torğan ilküläm cıyında saylap kilä. Ämma bu cıyınnar äkrenläp namzätne bilgeläw häm partiäneñ pozitsiäsen belderü cıyınnarınnan töp namzätne kiñräk tanıtu cıyınına äwerelde. Säyäsi analitiklar, xäzerge cıynnar televidenie tamaşası itep oyıştırıluğa qaramastan, partiäneñ uñışqa ireşüe öçen xälitkeç waqıyğa bulıp qala di.
Saylaw reformaları tarafdarı bulğan Tawış birü häm Demokratiä üzäge dip ataluçı bäysez oyışma mödire Rob Ritchie söyli:
AUDİO: Bu eşlärneñ barısın da e-mail, fax yäki xat aşa eşläp buluğa qaramastan, ayırım ştatlarnıñ partiäläre tuplanması bularaq tügel, ilküläm partiä bularaq bergä cıyılıp söyläşüneñ başqa faydalı yaqları bar. Saylaw aldı cıyını monıñ öçen üzençälekle mömkinlek bulıp tora. Bu çämäğätçelekkä kürsätü öçen genä tügel, ä partiäneñ ozın ara trayektoriäseneñ bik möhim ber öleşe dä.
Demokratik partiäne yaqlawçı säyäsi tikşerenülär oyışması bulğan Demokratiä Korpusı mödire Jim Gerstein saylaw aldı cıyını partiägä birelgänlekne, entuziazmnı ülçäw qoralı da di. Gerstein fikerençä, bu cıyında demokratlar nazmäte dip sanalğan John Kerryğa nıqlı yaqlaw beldereläçäk, häm Kerrynıñ saylaw fondına yaxşı ğına aqça da cıyılaçaq.
AUDİO: Partiädä bik zur energiä bar häm ul bu cıyında kürener dip uylıym. Häm min cıyında partiäneñ yünäleşen kürsätüçe törle temalar kütäreler dip uylıym.
Ämma başqa analitiklar fikerençä, xäzerge säyäsi bazar bik näzberek närsä häm televizor qarawçılar saylaw kampaniäsen ütkärüçelär kürsätergä telägän närsäne genä kürä alaçaq.
Waşingtondağı bäysez tikşerenülär üzäge bulğan Kato İnstitutında eşläwçe Patrick Basham xäzerge cıyınnar partiä namzäteneñ kiñküläm PR kampaniäsenä äwerelde di.
AUDİO: Cıyınnı ütkärüçelär, yäğni Kerry kampaniäsen alıp baruçılar berdäm front buluın kürsätü öçen cämäğätçelek häm kiñküläm mäğlümät çaraları işetäçäk böten närsäne idarä itäçäk. Şuña kürä, härwaqıttağıça partiäneñ ayırım öleşlärendä bäxäslär häm kileşmäwçänleklär buluğa qaramastan, oyıştıruçılar alarnı säxnädän, utlardan häm kameralardan mömkin qädär yıraqtaraq totarğa tırışaçaq.
Bıyılğı cıyınnar 1834-nçe yıldan XX ğasır urtalarına qädär här 4 yıl sayın ütkärelgän cıyınnardan inde nıq ayırıla. Ul çaqtağı cıyınnar bik kierenke ütä torğan bulğan. Partiä wäkilläre prezident namzäten häm vitse prezident namzäten saylağanda, partiäneñ saylaw aldı platformasın, prinsipların bilgelägändä qatı köräş barğan. 1912-nçı yılda Respublikannarnıñ saylaw elekke prezident häm ul çaqtağı namzät Theodore Roosevelt belän William Howard Taft arasındağı köräş şul qädär qızu bulğan ki, Roosevelt tarafdarları xätta cıyınnan çığıp Progressiv Partiä digän yaña partiä oyıştırğan. Näticädä 3 Partiä qatnaşındağı prezident saylawlarında Demokrat Woodrow Wilson ciñep çığa.
1924-nçe yılda Demokratlar üzläreneñ urtaq namzäte John Davisnı bilgeläw öçen partiä eçendä 103 märtäbä tawış birü ütkärgän. Ämma prezident saylawlarında anı respublikan Calvin Coolidge ciñep çığa.
İkençe Bötendönya Suğışınnan soñ partiä eçendäge berençel saylawlarnıñ role arta başlıy. Bu sistemada partiä äğzaları ayırım namzätlärne yaqlawçı wäkillär öçen tawış birä ala. Şulay itep partiäneñ töp namzäten bilgeläw role berençel saylawlarğa küçä. Partiäneñ saylaw aldı cıyını isä berençel saylawlarda bilgelängän namzätne ratifikatsiäläw, räsmiläşterü cıyını ğına bulıp qala.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Uyın biznesı turındagı qanun qabul itelmäde
Uyın avtomatlarınıñ sanı respublikada 12 meñnän dä artıp kitkän ikän. Bu ölkädä däwlät kontrol’legen urnaştıru yözennän parlamentta qanun äzerlänä. Ul berençe uqılışnı ütkän ide inde. Qanun, uyın avtomatların barısın da ber cirdä tuplarğa, Kama Alanı yäki Qazan ippodromında urnaştırunı küz aldında tota. İkençe uqılışqa citkäç, qanunğa täqdim itelgän ber tözätmä arqasında xökümät häm parlament arasında qarşılıq kilep çıqtı. Mäs’älä, pänceşämbe könne parlament utırışında xäl itelergä tieş ide, ämma deputatlar, tözätmälärne qabul itmäde, kiçekterep torırğa buldı. Uyın avtomatları, salonnar, kazino kebek urınnar, Qazanda adım sayın urnaşqan. Eşmäkärlär, kafelar tabış kitermi başlağaç, alarnı tiz genä uyın salonnarına äyländerä torğan buldı, xätta inde bolay da yaxşı satıla torğan azıq-tölek kibetlären yabıp, ipi, söt urınnarına, binalarına uyın atvomatların kertep quydı. Awıllarda da andıy caylanmalar barlıqqa kilde, anda da dönyasın onıtıp, yäşlär dä, qartlar da uynıy başladı. Deputat Tufan Miñnullin, qanunnı tikşerü barğanda, äydä tıyıq bu äyberne, dip yalqınlı çığışlar yasadı.Qanun, uyın biznesı belän şöğellänüne bötenläye belän tıymıy, barı älege uyın cihazların xakimiätlär bilgelängän urınnarda urnaştırunı küz aldında tota. Xökümät äzerlängän tözätmälärdä, barı Kama Alanı häm Qazan at sportı komplesksında ğına urnaştırırğa, başqa cirdä urnaştıru tıyarğa, dip äytelgän ide. Ämma deputatlar, komitet utırışında bu tözätmäne kire qağıp, avtomatlarnıñ urnaşu urının xökumät belän kileşterep, cirle xakimiätlär bilgeli, digän matdäne täqdim ittelär. Mondıy fiker belän kileşmiçä, xökumät räise urınbasarı Rawil Moratov, tiz arada matbuğat oçraşuın ütkärde. Anda ul pensiälären uynap betergän artlarnı, burıçqa batqan, urlaw, talawğa qädär barıp citkän yäşlärne misal itep kiterep, deputatlarnı uyın biznesınıñ mänfäğätlären yaqlawda gäyıpläde. İnde, sessiä köne kilep citte. Anda Prezident Mintimer Şäymiev ta üz qaraşın belderde, ul da, avtomatlarnı 2 genä urında urnaştıru yaqlı bulıp çıqtı. Ämma, deputatlar da üz pozitsiälärendä qalırğa buldı. Parlament räise Färit Möxämmätşin ike yaqnı kileşterü yulın taptı.
Ul, qanun bik kiräk dide, ämma bäxäsle tözämä östendä eş äle tämamlanmağan, başqa mätdälären dä tözätep beteräse dä bar, äle federal qanun da qaralıp betmägän dip, mäs’äläne kiläse utırışqa qädär kiçekterergä täqdim itte. Qayber deputatlar, xäzer uq tawış birik, dip qarşı çığıp qaradı, ämma parlament räise, diskussiäne beterep, kiçekterü täqdimenä qarata tawış birergä çaqırdı. Deputatlarnıñ küpçelege räise täqdime belän rizalaştı.
Älegä qädär uyın biznesı iskeçä eşläwen däwam itä. «Azatlıq» radiosı xäbärçese Qazan üzägendä urnaşqan, ber uyın salonına kerep, avtomatlarnı häm uynawçılarnı kürep çıqtı. Salonnıñ citäkçese Aleksey äfände äytkänçä, alarğa äle cihazlarnı cıyarğa häm başqa cirgä küçärgä digän boyırıqlar kilmägän. İppodromğa küçüne, Aleksey xuplamıy, çönki anda bay keşelär genä barıp yöri alaçaq, di ul. «Belmim niçek alar anda xäl itärlär, yuın biznesına bik zur aqçalar äylänä. Minemçä bu eş yabılmas. Däwlätkä üzenä dä faydalı, bez bik zur salımnar tülibez här avtomattan», dip cawap birde salon citäkçese.
Äytkänebezçä, deputatlar, qanunğa tözätmälär kertüne häm 2nçe,3nçe uqılışta qabul itü eşen, kiläse utırışqa qädär, 3 martqa qaldırdı. Aña qädär, xökumät belän deputatlar, ber tözätmä tiräsendä niçek kileşerlär, äle tögäl äytep bulmıy, ämma belgeçlär, deputatlar. Prezident äytkän fikerne xuplar, uyın avtomatların urnaştıru öçen barı 2 genä urınnı qaldırırlar, dip farazlıy.Bikä Timerova.


text:
Kongres Ğıraq mäsäläsen kütärde
AQŞnıñ Ğiraqtağı yuğarı xärbi başlığı David Petreaus Kongresta Ğiraqtağı xärbi eşçänlekläre turında çığış yasadı. Bu çığış ayıruça qızıqsınu tudırdı, çönki prezident saylawındağı 3 töp namzät, Obama, Clinton häm McCain Petreausqa Ğiraqtağı wazğiät turında sorawlar birde.
Soñgı waqıtta Ğiraqta barğan xärbi çaralarnı kimetü planı aldınnan General Petraeus bügen kongress aldında üz taqdimnäre belän çığış yasadı.
Soñgı xärbi planga kürä, yül ayında kimendä 5 xärbi nığıtmanın AQŞqa kire qaytarıluı planlaştırıla. Läkin Petraeus, xärbilärne tiz waqıtta qaytaru qararınnan elek, başta Ğiraqtağı iminlek mäsäläsen xäl itär öçen waqıt taläp itte. Bäğdadtağı ğisyançı xöcümnär häm mäzxäp-ara bäreleşlär belän köräşü maqsatında ğaskär sanı 140.000näñ 170.000gä arttırılğan ide. Generalnıñ plannı tuqtatu taqdime bu utırışta räsmi bularaq telgä alındı.
Kongressnıñ aldınğı saflarında prezidentlıqqa däğwä beldergän 3 namzät qatnaştı. Namzätlär Ğiraq mäsäläsendä alğa taba üz yünäleşlären belgelär öçen Generalğa küzbräk soraw birde. Bu älbättä Ğiraqtağı xärbi wazğiätnen nindi töskä äylänäçägen küzallawda zur rol uynıy.
Respublikannar partiäsennän namzät, John McCainnıñ Generalneñ taqdimenä uñay qaryaçağı düşämbe könne Veteran xarbilär aldında yasağan çığışınnañ uq belgele ide:
“Ğiraqtağı xaqiqat turında keşelärdä inde şik yuq, xäzer bez andağı bäreleşlärneñ betmäyäçäk töpsez qoyı sıman kürenüenä qaramibız. Bez alğa taba bu plannıñ uñışlı ğına tämamlanuı mäsäläsenä genä iğtibar biräbez”
McCain Amerikan xärbiläreneñ Ğiraqta qaldıru fikeren yaqlıy. George Bush kebek, ul da ğaskär sanın arttıru yäisä kimetü mäsäläsendäge qararlarnıñ andağı xärbi başlıqlar tarafınnañ xäl itelüe xuplıy.
Läkin Demokratlardan prezidentlıqqa 2 namzät, Barrack Obama belän Hillary Clinton, saylaw aldı çaraları barışında AQŞ ğaskärlären kimetüne tizäytergä çaqıra. Bu isä General taqdime belän kileşmi. Häm inde bu xäl Ğiraqta alıp barılaçaq strategiälär turında Amerika xalqı arasında bäxäslär tudıra.
AQŞnıñ xärbi köçlären arttırıuı belän Ğiraqta soñgı waqıtta bäreleşlär ozın waqıtqa tınıp qalğan ide. Läkin Basradağı xärbi çaralardan soñ bäreleşlär tağın arta başladı. Basra suğışı Amerika xärbilärenä totırıqlıqnıñ ni qadär tiz arada bozıla alaçağın kürsätte.
Şuña Petraeus xäzer eşne saylawlarğa qaldırmıyça, qarar birü mäsäläsendä üz taqdimnären aqlarğa tırıştı. Xärbilärne kire qaytarunı waqıtlıça tuqtatu belän general ildä iminlek urnaşu häm säyäsätçelärne Ğiraqta urtaq mänfäğatlärdä berläşüe öçen Ğiraqqa äzräk tağın möddät birergä omtıla.