text:
____________________________________________________________________________________________
© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.
All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
___________________________________________________________________________________________
Cidençe Qazan tatar xanı
Mamuq xan
(1496-1497)
Mamuq xan Qazan xanlıgında üzen ozaq tota almagan: malga ülçәwsez xirıslıgı belәn Qazan xalqın üzenә doşman itkәn, sәwdәgәrlәrneñ malların wә Qazandagı yugarı dәrәcәle keşelәrneñ hәr törle mölkәtlәren zolım wә cәber belәn alıp, xәtta üzen xan itep quyarga tırışqan sıynıfqa da küp cәber wә zolım itkәn. Mamuq xan ber mәrtәbә Qazanga bәyle bulgan xalıqlarnı (yәgni, üz xalqın) talau öçen Qazannan Arça qalasına çıgıp kitkәn. Ar cirlәren talap qaytqan waqıtta Qazan yaqınında küp qorallı xalıq kürgәn. Bu xalıq Mamuqnı Qazanga kertmәs öçen şәhәrdәn çıgıp qarşı toruçılar ikәn. Hәm şular „bezgә xalıqnı talauçı xan kirәk tügel“ dip, Mamuqnı qualap cibәrgәnnәr. Şunnan soñ Mamuq nugay cirenә kitep yulda ülgәn.
Şul arada Qazannan Mәskәwgә ilçelәr cibәrelgәn. Knez Öçençe İwannan әwәl gafu ütenep, itagat qıluın şart itep, xanlıqqa İbrahim xannıñ öçençe ulı Gabdellatifnı soragannar. Knez İwan şul şartlarga razıy bulıp, Gabdellatifnı birergә vәgdә itkәn.
Sigezençe Qazan tatar xanı
Gabdellatif xan
(1497-1502)
Qazan xalqınıñ gozeren qabul itep, Mәskәw kneze Öçençe İwan Qazanga 1497-nçe yılda Gabdellatifnı cibәrgәn. Ul 1497-nçe yılda Qazannan quılıp kitkәn Moxәmmәdәminneñ bertugan enese (yәgni, İbrahim xannıñ Nursoltan isemle xatınınnan tugan ulı), atasınıñ wafatınnan soñ anası belәn Qırımga kitkәn bulgan. Annan şul yılda gına, yәgni 1497-nçe yılda Mәskәwgә, Russiә xezmәtenә kilgәn ikәn. Mәskәw milkendә tereklәnep toru öçen aña Zwenigorod qalası birelgәn (barça tülәwlәre belәn), yәgni hәr törle tülәwlәrne şul şәhәr xalqınnan cıyıp alırga bulgan.
Yaña xannı Qazan tәxetenә utırtıp, xalqın ant itterü öçen Mәskәwdәn knez Xolmskıy belәn Paletskıy cibәrelgәn. „Barça knezlәr, ulannar wә gadi xalıq da üz dinnәre buyınça ant itterelsen“, -dip Mәskәw knezennәn әmer bulgan. Gabdellatif xan zamanında Qazannan quılgan Mamuqnıñ tuganı Agalaq 1499-nçı-1500-nçe yıllarda Qazanga ike mәrtәbә gaskәr belәn kilgәn. Әwәlgesendә Mәskәwdәn yardәm birelgәn, ikençe kilüendә Qazannı öç atna qadәr gaskәr belәn çolgap yatqan, mәgәr Qazandagı ruslar şәhәrne birmәskә bulışqannar.
Mamuq xannı töşergәn açudan tartışqan wә doşmanlaşqan nugay xökemdarınıñ cәberennәn Gabdellatifnı Mәskәw kneze saqlasa da, ul da Qazanda ozaq tora almagan. İke yaqlı bulıp, ber tarafına duslıq, ikençe tarafına doşmanlıq kürsәtmәkçe bulgan (yәgni, Mәskәw knezenә dә hәm Qazan xalqına da riyalanıp, yaramaqçı bulgan), mәgәr ul bik tiz sizelgәn. Әwәlge yılda uq Gabdellatif xan östennәn zarlanıp, Qazannan Mәskәwgә ilçelәr bargan. „Gabdellatif urınına Moxәmmәdәminne cibәr“, -dip soragannar; şul sәbәple, Mәskәw kneze Öçençe İwan bu xannı tiz töşerep wә bugaulap Mәskәwgә kiterü öçen knez Nojrewatıynı Qazanga cibәrgәn.
Ul Gabdellatifnı әsir itep Mәskәwgә alıp kilgәn, annan Beloozero qalasına totqınlıqqa cibәrelep, 1502-nce yılda şunda wafat bulgan.
Şunnan soñ Qazanga xan itep yәnә Moxәmmәdәminne cibәrgәnnәr. Ul abisı İlham xannan tol qalgan ciñgәsen Mәskәw knezennәn sorap, törmәdәn çıgartıp, üzenә xatınlıqqa algan. Ul xatın İlham xan belәn Wologda qalasında ozaq torgan.
Tugızınçı Qazan tatar xanı
Moxәmmәdәmin xan
(ikençe mәrtәbә)
(1502-1518)
Moxәmmәdәmin Mәskәw kneze Öçençe İwannıñ yardәme belәn Qazanda xan bulıp utırsa da, Mәskәw xilafına eş qıla başlap, ruslarga tәmam doşman bulgan. Anıñ bu rәweşle xәrәkәtenә Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre sәbәp bulgan: alar Qazannıñ Mәskәwgә bәyle buluı belәn xannarınıñ da Mәskәw knezenә itagat qılıp toruına razıy bulmagannar. Moxәmmәdәminneñ Mәskәwgә doşman buluına bigrәk abisı İlham xannan tol qalgan xatını sәbәp bulgan, imeş. Ul Qazan xanlıgınnan töşerelgәn İlham belәn bergә Wologda qalasında totqınlıqta ozaq toru sәbәple, Mәskәw knezenә doşman küze belәn genә qaragan. Moxәmmәdәmin xan, xatının artıq yaratqanlıqtan, anıñ telәwençә genә eş qılgan. Rus letopislarınıñ xәbәrençә, xannıñ xatını iren hәrwaqıt ruslarga qarşı torıp, Mәskәwgә bәyle buludan çıgarga öndәgәn, şul xosusta Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre belәn dә yәşeren xәbәrlәşep torgan. İrenә әytә ikәn: „Sin Mәskәw zalimınıñ qolı, bügen tәxettә, irtәgә İlham xan misalında totqınlıqta ülerseñ, padişahlar wә barça xalıq sine xurlıylar, bu xurlıqtan qotıl, östeñdә Mәskәw cәfasın kütәrüdәn şöhrәt belәn ülü artıq“, -dip. Şul sәbәple, Moxәmmәdәmin xannıñ üzendә ixtiarı qalmagan, imeş
Moxәmmәdәmin xan Mәskәwgә doşmanlıgın kürsәtergә kötep kenә torgan hәm ul forsat tabılgan. 24-nce iyündә başlana torgan mәşhür Qazan yәrminkәsenә hәr taraftan küp xalıq, küp mal belәn rus sәwdәgәrlәre dә kilә ikәn. 1505-nçe yılda qazanlılar rus sәwdәgәrlәren şәhәrgә kertep, alarga kinәttәn höcüm itkәnnәr, şәhәrdә alarnı talap, qayberlәren ütergәlәp betergәnnәr. Mәskәw knezeneñ Qazanda daimi tora torgan ilçesen dә ütergәnnәr, ülemnәn qaçıp qotılgan ruslarnı totıp, Nugay urdasına әsir itep alıp kitkәnnәr. Qazan ölkәsendә toruçı ruslarnı da xatınnarı wә balaları belәn barçasın da malların alıp ütergәlәp betergәnnәr, şunnan soñ Moxәmmәdәmin üze dә, bik hәm morzaları da bayıgannar, imeş. Xan üzenә altın tac wә kömeş sawıtlar yasatqan, әwәlge kebek qazannan wә agaç sawıtlardan aşamagan, imeş.
Moxәmmәdәmin xannıñ Nijniga sәfәre
Yәrminkәgә kilgәn sәwdәgәrlәrne şul rәweşle hәlәk itkәnnәn soñ, Moxәmmәdәmin xan Qazan wә nugay xalqınnan siksәn meñ qadәr (qırıq meñ tatar, yegerme meñ nugay) gaskәre cıyıp, Mәskәw çiklәrenә kitkәn. Nijni qalasın çolgap algan, Nijni tirәsendәge posadlarnı yandırgan. Şul waqıtta tatarlarga qarşı Mәskәw kneze yöz meñ qadәr gaskәr cibәrgәn. Nijnida ruslarnıñ gaskәre az bulganlıqtan, tatarlarga qarşı torırlıq quәtlәre bulmagan. Litwalardan sugışıp algan tupları bulgan hәm darı da tabılgan, lәkin ata belüçelәr bulmagan.
7-nçe sintәberdә Moxәmmәdәmin qalanı alırga әmer itkәn hәm xәzerlәnә başlagannar. Nijni törmәsendә öç yöz qadәr Litwa әsirlәre bar ikәn. „Әgәr dә tatarlarga qarşı sugışsagız, sezne azat itәbez“ –dip, alarnı çıgargannar, alar bik razıy bulgannar. Litwa әsirlәren tup atarga quşqannar. Şul waqıtta ber nugay morzası (Moxәmmәdәminneñ qayınenese) kükrәgenә yadrә tiep ülgәn, ul ciznәsenә bulışır öçen nugay gaskәre belәn kilgәn ikәn.
Nugay gaskәreneñ xәrәkәte anıñ quşuınça gına bulganlıqtan, ul ülgәç Qazan gaskәre arasında tәrtipsezleklәr kürenә başlagan: başlıqları ülgәç, nugaylar sugışudan tuqtagannar. Qazanlılar sugışu tarafında bulganlıqtan, nugaylar belәn qazanlılar üzara sugışa başlagannar, Moxәmmәdәmin xan bu sugışnı köçkә genә tuqtatqan. Ruslar wә Litwa keşelәre bolarnıñ hәr ike tarafına da tuplardan atqannar. Moxәmmәdәmin xan, hiçber nәticәsez, gaskәre belәn tizrәk qaytıp kitәrgә mәcbur bulgan. (1)
Knez İwan yöz meñ qadәr qaskәr cıyıp, Murom qalasına barırga әmer itkәn, lәkin şul uq 1505-nçe yılnıñ köz könendә (27-nçe üktәberdә) Mәskәw kneze Öçençe İwan ülgәn, anıñ urınına ulı Öçençe Wasilıy utırgan.
Rus gaskәreneñ Qazanga 1506-ncı yılgı höcüme hәm nәticәlәre
Bu knez qazanlılardan atasınıñ üçen alır öçen 1506-nçı yıl yaz könendә, zur gaskәr cıyıp, üzeneñ Ugliç qalasındagı tuganı Dmitrıy belәn knez Belskiynı atlar wә köymәlәr belәn Qazanga cibәrgәn, atlı gaskәr qorı cirdәn bargan. Ruslarnıñ bu sәfәrlәre bik uñmagan: 22-nçe mayda rus köymәlәre Qazanga kilep tuqtagannar, ozaq sәfәrdәn argan wә könneñ qızulıgınnan xәlsez bulgan rus gaskәre qazanlılar belәn sugışırga totıngan. Ruslar Qazan gaskәren şәhәr eçenә qualap kergәn waqıtta tatarlarnıñ quәtle atlı gaskәre ruslarnıñ artınnan töşep, İdel tarafınnan yulların özgәn, ruslar qaça başlagaç, tatarlar bik kübesen ütergәnnәr, qayberlәre ber külgә töşep batqannar, qayberlәre әsir bulıp tatarlar qulına töşkәnnәr. Bik azı gına köymәlәrenә barıp utırgannar, alar artta qalgan Mәskәw gaskәren kötep algannar. Ul gaskәr kilep citkәç knez Dmitrıy yañadan Qazanga höcüm itkәn.
24-nçe iyündә (rus sәwdәgәrlәren hәlәk qılgannan ber yıl bulganda) rus gaskәre Arça qırındagı yәrminkәgә kilep höcüm itkәn. Şul waqıtta Moxәmmәdәmin xan ruslarnı ciñgәnlektәn (alarnıñ kire kilülәrennәn xәbәre bulmıyça), üzeneñ dusları belәn Arça qırında çatırlarda kәyef wә xozurda yata ikәn. Ul zur yәrminkә waqıtında Arça qırında ber meñnәn artıq çatırlar bulgan. Kinәttәn rus gaskәre höcüm itep, küp xalıqnı atlar belәn taptatıp wә üterep hәlәk itkәn. Xalıq qurqıp, şәhәr eçenә qaçıp kergәn, tar uramnarda ber-bersen taptap hәlәk bulıp betkәnnәr, ruslar şәhәr eçenә kermiçә, yәrminkәne talarga, aşarga wә eçәrgә totıngannar, gaskәr başlıqları xan çatırlarında yal itәrgә yatqannar. Moxәmmәdәmin xan biek manaradan rus gaskәreneñ xәrәkәten qarap torgan.
Arıp wә iserep yoqlagan rus gaskәrenә ikençe könne irtә belәn şәhәrdәn çıgıp Qazannıñ yegerme meñ atlı gaskәre, utız meñ cәyәwle çirmeşlәr höcüm itkәnnәr. Rus letopislәreneñ xәbәrençә, ruslar artlarınnan qualap, kisep, üterep kilgәn tatar gaskәrennәn sarıq kötüe kebek qaçıp, köymәlәrenә kergәnnәr. Böten Arça qırı ruslarnıñ qanlı üleklәre belәn qaplangan, bik kübe suga batqan. (2) Mәskәwneñ yöz meñ gaskәrennәn barı cide meñ keşe genә qalgan.
Mәskәwdә bu xәbәrne işetep bik qaygırgannar. Annan soñ knez Öçençe Wasilıy Qazanga yәnә gaskәr cibәrep, ul açunı qaytarmaqçı bulgan. Mәgәr Moxәmmәdәmin xan tizdәn knez Wasilıyga xat yazıp, tübәnçelek belәn solıx qılışunı soragan. (1507-nçe yılda). Şunnan soñ küp yıllar (xәtta Moxәmmәdәmin xannıñ wafatına qadәr) Mәskәw belәn Qazan arasında hiçber nizag bulmagan, tatulıq wә tınıçlıq bulgan. Dimәk, Rus padişahları xәrbi jaqtan köçle bulgan xalıqlarga qarşı sugışudan qurıqannar, üzlәrenә doşman dip kürgәn hәm cirlәren basıp alırga dip isәp totqan xalıqlarnıñ zәgiflәnüen kötep torgannar. Bu Qazan tatarlarına qarata da şulay bulgan.
Moxәmmәdәmin xan yaman awıru belәn çirlәp, böten tәne cәrәxәtlәngәn. Xan ozaq zaman awıru bulganlıqtan, Qazan xalqı knez Öçençe Wasilıydan Moxәmmәdәmin ülsә Qazanda ber mәrtәbә torıp kitkәn Gabdellatifnı xan itep quyunı soragan. Qazanlılar hәrwaqıt Mәskәwgә bәyle bulıp, xannarnı da Mәskәw knezeneñ röxsәte belәn genә (yәgni, ul cibәrgәn әdәmnәrne genә) quyarga wәgdә birgәnnәr, imeş. Gabdellatif Qazan xanlıgına bilgelәnep quyılsa da, 1517-nçe yıl noyәberdә Mәskәwdә wafat bulgan. Annan soñ ozaq tormıyça (1518-nçe yıl dikәberdә), Moxәmmәdәmin xan wafat bulgan. Anıñ wafatı xaqında Mәskәw knezenә 26-nçı dikәberdә xәbәr kitergәnnәr. Moxәmmәdәmin xannıñ wafatınnan soñ Qazanda Saraydan çıqqan Olug Moxәmmәd xannıñ nәsele kiselde. Moxәmmәdәmin xan üzennәn soñ (ana ber, ata başqa) enese Saxibgәrәyne Qırımnan kiterep, Qazanda xan itәrgә wasiyәt qılgan. Lәkin şul yılda Saxibgәrәyneñ atası (Qırım xanı Xacigәrәy ulı Miñlegәrәy) wafat bulgan. Urınına ulı Moxәmmәdgәrәy xan bulıp, tuganı Saxibgәrәyne törmәgә utırtqan.
Unınçı Qazan tatar xanı
Şahgali xan
(1519-1521)
Moxәmmәdәmin xannıñ wafatınnan soñ Mәskәw kneze Öçençe Wasilıy Qazanga Russiә xezmәtendә torgan (Qasıym xökemdarı) Şahgaline cibәrәmen dip mәglüm itkәn. Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre (yәgni, morzalar hәm ulannar), üzlәreneñ wәgdәlәre buyınça, Mәskәw knezeneñ әmere belәn quyılgan xannı qabul itkәnnәr.
Şahgalineñ atası Allahyar, Altın Urda xanı Әxmәdneñ ulı bulgan wә ber möddәt Astraxanda xan bulsa kirәk, çönki rus letopislәrendә Şahgali „Astraxan kneze“ dip yazılgan. Qırım xanı Moxәmmәdgәrәy Qazanga üzeneñ tuganı Saxibgәrәyne quymaqçı bulgan hәm Qazanga üzlәreneñ doşmannarı –Astraxan knezlәrennәn bәrәwne xan itep quyudan xәweflәngәn. Şul sәbәple, Moxәmmәdgәrәy xan knez Wasilıydan Qazanga Şahgaline quymasqa ütengәn, mәgәr Wasilıy monı qabul itmәgәn, „qazanlılar Şahgaline bik sorıylar“ dip cawap birgәn. Әmma, döreslektә, Qazan xalqı Şahgaline bötenlәy soramagan.
Qazannan Wasilıyga bu rәweşle xat yazgannar, imeş: „Qazan cire Allanıqı hәm sineke. Bez Allanıñ bәndәlәre wә sineñ qollarıñ, sin padişah bezne wә böten cirebezne iskә töşerep, ber padişah bilgelәsәñ ikәn“, -dip. Wasilıynıñ qaramagında Qazan xanlıgına Şahgali iñ muafıyq kürelgәn: Russiәdә tәrbiә qılınganlıqtan, ul Mәskәwdә bik ışanıçlı bulgan hәm üze dә Mәskәw knezenә tugrı wә xıyanәtsez bulıp, xanlıqta әmanәt kebek torunı wәgdә itkәn. Knez Wasilıy Şahgaline quyu belәn Qırım xanı Moxәmmәdgәrәygә dә qarşı tormaqçı bulgan.
Şahgaline (1519-nçı yıl aprildә) Qazanga woywoda Karpow kitergәn, Şahgali üze belәn bergә küp tatarlar alıp kilgәn, anı Qazanga cibәrgәndә knez Wasilıy Qazan xalqınıñ qulınnan ant yazuı alırga quşqan. (3) Dimәk, weliki knez Wasiliy üzen süzdә „Bolgar padişahısı“ dip sanap yörsә dә, moña üze dә bik ük ışanıp betmәgәn. Qazan xalqınnan yazulı ant alıp, alardan üzeneñ Bolgar padişahısı ikәnen raslattırası kilgәn. Xәtta Wasilıy Qazan xanlıgına üze saylagan Şahgaligә dә tulısınça ışanmagan, aña da törle kisәtülәr yasagan.
Şahgalineñ üzenә weliki knezneñ eşlәren saqlarga hәm böten Qazan mәmlәkәteneñ xalqı wә balaları belәn, Mәskәwgә buysınuın quymasqa әmer itelgәn. Lәkin yaña xan Qazanda artıq abruy taba almagan: hәrwaqıt Mәskәw knezeñ әmere belәn genә eş qılıp hәm anınıg faydasın gına küzәtep üz Qazan xalqına iltifatsız bulganlıqtan, Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre anı ber dә yaratmagannar. Alar Mәskәwdәn Şahgalineñ ixlasın sünderep, Russiәgә bәylelekne dә beterer öçen anı ügetlәp wә törleçә tırışıp qaragannar. Şahgali alarnıñ kiñәşlәren totmagan, bәlki Mәskәw xilafına tırışqan öçen kübesen cәzalagan, törmәgә salgan, qayberlәren ütertkәn. Şul xәrәkәtlәre belәn Qırım xanı Moxәmmәdgәrәy faydalangan: Qazannıñ biklәre hәm morzaları anıñ belәn yәşeren xәbәrlәşep, kiñәş itә başlagannar. Moxәmmәdgәrәyneñ keçe enese Saxibgәrәyne Qazanga xanlıqqa soragannar. Әgәr dә Qazan xalqı Saxibgәrәyne xan itep quysa, Moxәmmәdgәrәy xan Qazannı Mәskәwdәn xәwefsez itep (yәgni, saqlap), sәyәsi cәhәtlәrennәn hiçkemgә buysındırmasqa wәgdә qılgan.
Qazanda bik quәtle Qırım partiәse bulgan, Urda partiәse azraq ikәn. Qırım xanı Moxәmmәdgәrәy Qazanda zur fetnә çıgarıp, 1521-nçe yıl köz könendә üzeneñ enese Saxibgәrәyne Qırım gaskәre hәm küp knezlәr wә morzalar belәn Qazanga kiterep kertkәn. Hiç qarşı toruçı bulmagan. Qazanda Şahgaline töşerep, anıñ urınına Saxibgәrәyne xan itep quygannar hәm ul xalıqqa mәglüm itterelgәn. Şahgali belәn Russiә ilçesen, hiç zarar tidermiçә, kire Mәskәwgә qaytarıp cibәrgәnnәr, Qazanda ruslarnı wә Şahgali tarafdarı bulgan biş meñ qadәr tatarlarnı da hәlәk itep, padişah xәzinәsen dә talagannar, imeş. Yaña xan Mәskәw ilçese belәn Şahgaline ütertmiçә, sorap alıp, üzeneñ atlarına atlandırıp, ike tatar xezmәtkәre belәn ozatqan. Bu waqıyganı işetkәnnәn soñ, weliki knez hәlәk bulgan xristiannar belәn Şahgali öçen bik qaygırgan, çönki Şahgaline turı xezmәte öçen ul bik yaratqan. Şahgalineñ isәnlege tiz işetelgәn. Anı ike tatar ozata kilgәnnәr. (4) Weliki knez Russiә çigendә Şahgaline qarşı alırga әmer itkәn, Mәskәwgә citәrәk üzeneñ barça olıları Şahgaliga qarşı çıqqannar, padişah sarayına citkәndә knez üze dә iltifat wә yomşaqlıq belәn qarşı algan hәm Şahgalineñ sәlәmәtlege öçen sarayına kerep, şökerana әytkәn wә şatlangan.
Şahgali Mәskәw knezenә Qazan xalqınnan wә Qırım xanınnan şikayәt qılgan, lәkin weliki knez üze dә çitenlektә bulgan. 1521-nçe yıl sintәberendә Şahgali Mәskәwdәn dә çıgıp qaçqan, çönki ul waqıtta Qırım xanı gaskәr belәn kilep, Mәskәwne çolgap algan.
Saxibgәrәyne Qazan xanlıgına quygannan soñ, Qırım xanı Moxәmmәdgәrәy, üze gaskәr belәn Russiәgә kitep, rus awılların tuzdırıp, Mәskәwgә qadәr kilgәn hәm knez Wasilıynı dan tülәrgә mәcbur itkәn. Wasilıy bu qadәr xәwefle doşmanga qarşı torırlıq ber dә xәzerlәnmәgәnlektәn, dan tülәrgә razıy bulgan. Gәrçә üzenә xurlıq bulsa da, anıñ şartlarına razıy bulgan.
Rus xalqı tatarlar höcümennәn bik qurıqqanlıqtan, Mәskәw kneze Qazan mәmlәkәteneñ çiklәrenә saqçı gaskәrlәr quygan. 1524-nçe yılga qadәr Russiәdәn Qazanga gaskәr cibәrü mömkin bulmagan, çönki ul yıllarda (20 yıl miqdarı) ruslar Polşa padişahları belәn özleksez sugışıp torgannar.
Unberençe Qazan tatar xanı
Saxibgәrәy xan
(1521-1524)
Saxibgәrәy xan, әwәlge könnәn ük, Mәskәwgә üzeneñ qatı dosmanlıgın mәglüm itkәn. Qazanga kilep utırgan yılda uq üzeneñ agası Moxәmmәdgәrәy xan belәn bergә Mәskәw ölkәlәrenә sugış belәn barıp, ruslarga küp hәlәkәtlek ireştergәnnәr, ruslarnı Batu zamanındagı kebek qurqıtqannar. Qırım wә Qazan gaskәre bik küp rus xalqın әsir itep alıp kitkәnnәr. Moxәmmәdgәrәy xan Altın Urdanı әwәlge dәrәcәsenә kitermәkçe bulgan, şul niәt belәn Astraxannı da algan. 1523-nçe yılda Saxibgәrәy xannıñ әmere belәn Qazan yәrminkәsenә kilgәn rus sәwdәgәrlәren hәm Mәskәw knezeneñ Qazandagı ilçesen dә ütergәnnәr, imeş. Saxibgәrәy xan yәnә Russiәgә barıp, Wladimir qalasın talap, Berezowo-pol awılın yandırgan, Nijni qalasın da çolgap algan, lәkin ala almıyça, qaytıp kitkәn.
Ruslarnıñ bәxetenә qarşı, Moxәmmәdgәrәy xan Astraxan mәmlәkәten Qırımga buysındırgannan soñ, üzenә nugaylarnı doşmanlaştırgan. Alar, Qırımnıñ zurayuın üzlәrenә zararlı sanap, kinәttәn Qırım tatarlarına höcüm itkәnnәr hәm şul waqıtta Moxәmmәdgәrәy xannı da ütergәnnәr. Annan soñ Qırımda Sәgadәtgәrәy xan bulıp, anıñ Qazan eşlәren qararlıq quәte bulmagan. Saxibgәrәy xan, Qırım xәllәrennәn xәbәre bulmıyça, Qazan wә Qırım gaskәre ruslarnı ciñgәnlektәn quanıp (1523-nçe yılda), Qazandagı rus sәwdәgәrlәre belәn Mәskәw ilçesen üterergә quşqan, imeş.
Qırımnıñ yaña xökemdarı Sәgadәtgәrәy xan Mәskәw kneze Öçençe Wasilıynı Qazan xanı belәn kileşterergә (tatulandırırga) bik tırışqan. Lәkin Mәskәw knezennәn bu rәweşle cawap algan, imeş: „Padişahlar üzara sugışsalar da, ilçelәrne wә sәwdәgәrlәrne ütermilәr, min ul zalim belәn kileşәçәk tügelmen“, -dip.
Saxibgәrәy xan zamanında ruslarnıñ Qazan xanlıgına poxodları
Polşa belәn tatulangannan soñ, Mәskәw kneze Qazan belәn sugışırga әzerlәnә başlagan. 1523-nçe yıl awgustta Mәskәwdәn Qazanga gaskәr cibәrelgәn, ul gaskәrneñ başlıgı Qazannan sörelgәn Şahgali bulgan. Bu gaskәr Qazanga barıp citmәgәn, bәlki Qazannıñ İdel buyındagı ölkәlәren dә genә sugışıp wә awıllarnı tuzdırıp yörgәn. Ruslar şul sәfәrlәrendә Sura yılgasınıñ İdelgә quşılgan cirendә Mәskәw kneze isemendә Wasilsurskiy qalasın bina qılgannar. Qazan cirendә bu qalanı bina qılu –kilәçәktә, Qazan belәn sugışqan waqıtlarda, rus gaskәrenә terәk bulır öçen zarur bulgan. Saxibgәrәy xan, Mәskәw mәmlәkәten üzenә zur xәwefle sanap, Qazannı İstanbul qulı astına kertü xaqında Soltan Sölәyman belәn xәbәrlәşә başlagan, Qazannı ruslardan saqlar öçen annan yardәm soragan. Soltan monı qabul itep, „Qazan Gosmaniә dәwlәteneñ ber ölkәse“ dip, üz isemennәn iglan itkәn. Töreklәrneñ Russiә xökümәtenә cibәrelgәn xәbәrlәrenә Mәskәwdәn bu rәweşle cawap birelgәn: „Qazan hәrwaqıt Mәskәw qul astında bulgan hәm bulır, fetnә çıgaruçı Saxibgәrәyneñ Qazannı sultanga birergә hiç yaqı yuq“, -dip.
1524-nçe yıl yaz könendә knez Wasilıy Qazanga yәnә 150 meñ gaskәr cibәrgәn. Gaskәr başlıqlarınnan berse yәnә şul Qazannan sörelgәn Şahgali bulgan. İstanbul soltanınıñ yardәmenә ışanıp torgan Saxibgәrәy, Mәskәwdәn bu qadәr zur gaskәrneñ Qazanga yünәlüennәn qurqıp, Qazannan Qırımga qaçqan. Qazanda üz urınına tuganı Fatiyxgәrәyneñ ulı unöç yәşlek Safagәrәyne qaldırgan. Hәm xalıqqa: „ruslarga qarşı İstanbul soltanınnan yardәm sorarga baram“, -dip kitkәn.
Qazan xalqı Safagәrәyne xan itep iglan itkәn, çuaş, çirmeş, ar xalıqlarınnan gaskәr cıyıp, Qazanga kilә torgan rus gaskәrenә qarşı torırga bik nıq xәzerlәnә başlagannar. Saxibgәrәy şunnan soñ ozaq tormıyça, Qırımda xan bulgan.
Unikençe Qazan tatar xanı
Safagәrәy xan
(1524-1531)
Safagәrәy Qazan tәxetenә sugışnıñ quәtle waqıtında utırgan. 1524-nçe yıl 7-nçe iyüldә rus köymәlәre Qazanga yaqın kilep, İdel urtasında ber atauda tuqtagan. Gaskәr başlıqları qorıdan kilә torgan atlı gaskәrne kötep, bu urında hiç xәrәkәtsez 20 kön torgannar. Şul waqıtta Qazanda agaçtan qorılgan şәhәr ixatası yana başlagan. Qazan xalqı utnı sünderep, krepostnı da tözәtkәn. Mәskәw gaskәre şul waqıtta da Qazanga höcüm itәrgә barmagan. Qazan xalqı ruslarnı hәrdaim tınıçsızlap torgan. (Bügenge marilärneñ babaları) çirmeşlәr, yullarda qarşı torıp, ruslarga azıq ezlәrgә irek birmәgәnnәr. Mәskәw belәn rus gaskәre arasındagı yulnı da özgәnnәr; ruslar eşlәre naçarayganlıqtan, Mәskәwgә xәbәr itәrgә keşe dә cibәrә almagannar. Şul arada tagı „atlı gaskәr dә ciñelgәn imeş“ dip xәbәr taralgan, ruslar bik qurıqqannar. Lәkin ul xәbәrneñ döres tügellege tiz belengәn. Atlı gaskәr ike cirdә sugışıp, Qazan gaskәren ciñep, küp mәşәqqәt wә çitenlek belәn, Qazanga kilep çitkәn. 15-nçe awgustta rus gaskәre Qazanga yaqın kilgәn. Çit mәmlәkәtlәrdәn yallap kilgәn gaskәr Qazanga höcüm itüne telәsә dә, gaskәr başlıqları höcüm itәrgә barmagannar. Mәskәwdәn gaskәr öçen kirәk bulgan azıq, kiem, qoral kebek nәrsәlәrne kiterü çiten bulgan. Küp qoralları yulda yugalıp betkәn, sugış çaraları da bik naçar bulgan, gaskәr başlıqlarınınıg sugış başlarga bahadirlıqları wә ixlasları da bulmagan. Qazannıñ atlı gaskәre ruslarnıñ üzlәren çolgap algan. Qazan xalqınıñ sorauı buyınça, ruslar solıx qılışıp, tatarlardan buysınuga wәgdә alıp wә qimmәtle bülәklәr alıp, qaytıp kitkәnnәr. Hәr ike taraftan da ilçelәr quyılgan (yәgni, Qazanda wә Mәskәwdә). Qazan xalqı Mәskәw knezenә buysınırga wәgdә itkәn. Rus gaskәreneñ başlıgı knez Belskiynı, şulqadәr qurqaqlıgı öçen xurlap, weliki knez Wasilıy bik açulangan. Knez Belskiy mitropolitnıñ qatışuı belәn genә cәzadan qotılgan, ul qatışmasa, ülem cәzasına birelәcәk ikәn.
Ruslarnıñ bu sәfәrlәre xaqında letopislәrdә, rus tarixlarında törleçә yazılgan.
Ruslarnı atlı gaskәrneñ kilep citüe dә ozaq quandırmagan, alarga tagı ikençe ber cәza ireşkәn: rus gaskәre köymәlәr belәn Toriç utraularına kilep citkәndә, İdelneñ tar cirendә, taşlar wә agaçlar belәn bugan urınga kilep kergәnnәr, köymәlәre ber-bersenә bәrelep watılgalagan. Rus köymәlәre, öyelgәn taşlar wә agaçlar arasına kilep qısılgaç, çirmeşlәr yar östennәn uq belәn aldan wә arttan ata başlagannar. Köymәlәrgә yar östennәn taşlar wә bürәnәlәr taşlap, alarnıñ kübesen batırgannar. Ruslarnıñ küp köymәlәre wә küp gaskәre hәlak bulgan, azıqları wә tupları da batqan, kübesen çirmeşlәr talap algannar.
Köymәlәrneñ bik azı gına qotılıp qalıp, qaçqannar, çirmeşlәr knez Paletskiyga bik küp zarar kitergәnnәr. Rıçkow xәbәrençә, şul waqıtta üterelgәn wә suga batqan xalıqnıñ xisabı 30 meñ qadәr bulgan. Tuplar belәn zur yadrәlәrne sudan çıgarıp, çirmeşlәr Qazanga cibәrgәnnәr. Şulay bulsa da, ruslar 15-nçe awgustta Qazannı çolgap algannar. Qazan xalqınıñ xәle möşkel bula başlagan, tup ata belә torgan ber genә keşelәre bulıp, ul da şul waqıtta üterelgәn. Şulay uq ruslarnıñ da xәle bik möşkel bulgan. Yulda çirmeşlәr hәlak itep betergәnlektәn, azıqları ber dә qalmagan, citәrlek qoralları da bulmagan, köymәlәre dә bik az gına qalgan. Qazan xalqınıñ solıx qılışunı soraganın belgәç, ruslarnıñ gaskәr başlıgı bik quangan hәm bik tiz Qazannan gaskәrne algannar. Qazan xalqı Mәskәw knezennәn üzlәreneñ әwәlge doşmanlıqların beterep, Safagәrәyne Qazanda xan itep quyunı soragan.
Bu sugış başta Mәskәw knezenә bik ömetle kürensә dә, axırda qaygılı rәweştә betkәn. Knez Öçençe Wasilıy Qazan xalqı belәn şul rәweştә solıx qılışırga mәcbur bulgan. (5)
Solıx qılışqannan soñ, Safagәrәyne xan itep tasdıyq itüne sorap, Qazannan Mәskәwgә ilçelәr cibәrәlәr; Qazan xalıqı şunıñ bәrabәrenә Mәskәw kneze Öçençe Wasilıyga buysınunı wәgdә itkәn. Mәskәwdә weliki knezneñ Safagәrәyne xaqiqıy xan dip sanauı xaqında fiker alışu ütkәrelgәn. Arada doşmanlıq tәmam betep, Russiәneñ ilçese Pilimow Qazannıñ xanınnan, yugarı dәrәcәle keşelәrennәn wә xalqınnan knez Wasilıyga xıyәnәtsezlek wә buysınuları xaqında ant yazuı algan.
Ruslarnıñ 1524-nçe yıldagı sәfәrlәre nәticәsez bulsa da, knez Öçençe Wasilıy Qazannıñ sәwdәsenә zur zarar kitergәn: yılda ber mәrtәbә (iyüldә) bula torgan Qazan yәrminkәse Aziә belәn Yewropa arasında sәwdә cәhәtennәn aradaşçı kebek bulıp torgan. Şul yәrminkәgә küp rus sәwdәgәrlәre dә kilә ikәn. Knez Wasilıy ruslarnı Qazanga kilüdәn tıygan. Aziә xalqı belәn sәwdә qılu öçen, Russiә sәwdәgәrlәrenә Idelneñ sul yagında Makarew qalası urnına cıyılırga әmer itkәn. Şunnan Mәkәrcә yәrminkәse başlangan (soñınnan, 1817-nçe yılda, Nijni Nowgorodqa küçerelgәn). Mәskәw knezeneñ bu rәweşle çaraları әwәldә rus sәwdәgәrlәre öçen, әlbәttә, zararlı bulgan, çönki könyaq wә könçıgış tarafınnan kilә torgan sәwdәgәrlәr haman әwәlgeçә Qazanga kilgәnnәr. Lәkin soñınnan Qazannıñ üz sәwdәgәrlәre dә, sәwdә malların alıştıru öçen, Russiәgә bara başlagannar.
1524-nçe yıldan soñ, Mәskәw belәn Qazan arasında tatulıq bulıp, biş yıl miqdarı sugış bulmagan. Biş yıldan soñ, araları yañadan bozılıp, sugış başlanu ixtimalı bulgan. Qazannan Russiәgә bu rәweşle xәbәrlәr kilgәn: „Safagәrәy Russiәgә yañadan doşman bulıp, Qazan xalqın Mәskәw knezenә qarşı qotırta, Qazandagı Russiә ilçesen xurlap, aña zolım itkәn“.
Ruslarnıñ Safagәrәy xan zamanında Qazanga ikençe höcüme
1530-nçı yılda Nijni Nowgorodtan küp köymәlәr wә atlar belәn, Qazanga yәnә zur gaskәr cibәrelgәn. Bu gaskәrneñ başlıgı -1524-nçe yılda Qazanga barıp, qurqıp qaytqan knez Belskiy belәn Şahgali bulgan, alar belәn tagı utız qadәr woywodalar cibәrelgәn.
Safagәrәy xan ruslarga qarşı torırga bik nıq xәzerlәnә başlagan: çuaş, çirmeş, mordwa, nugay xalıqlarınnan, Astraxannan küp gaskәr çaqırıp kitergәn. Yardәm itәrgә 30 meñ qadәr nugay tatarları da kilgәnlege mәglüm. Şәhәr yanındagı bistәne nıgıtıp, Bolaqtan Arça qırına, annan Qazan yılgasına qadәr tirәn çoqır qazıtqan. Doşman gaskәren küzәtü öçen maxsus binalar qordırgan, şәhәrneñ ike yagınnan agaç ixatalar kiterep totatştırgan. Şul rәweştә ruslarnıñ höcüm itüen wә zur sugış kötep torgannar. Әwәldә waq-töyәk kenә sugışlar bulgalagan. Fuks xәbәrençә, ruslar şul waqıtta Qazanga yardәm öçen gaskәr belәn kilgәn Astraxan wә nugay xanı belәn dә sugışqannar.
16-nçı iyüldә knez Obolenskıy gaskәrendәge yәş oxotniklar ay yaqtısında tönlә şәhәr ixatasında saqçılarnıñ yoqlaganın kürgәnnәr. Agaç ixatanıñ östenә menep, sumala töyәp, ut törtkәnnәr hәm şunı gaskәr başlıqlarına mәglüm itkәnnәr. Agaç ixatalar yana başlagaç, rus gaskәre qatı tawış belәn, trubalar qıçqırtıp, şәhәr yanındagı bistәgә basıp kergәn. Bik qatı sugışqannan soñ, ruslar cingәnnәr: bik küp xalıqnı kisep, üterep, at belәn taptatıp, agaç binalarnı yandırıp, hәlәk itep betergәnnәr. Letopislәrneñ xәbәrençә, şul sugışta 60 mengә yaqın möselman ülgәn. (6) Qazan gaskәre şәhәr eçenә kerep qaçqan, şul waqıtta, onıtılıp, krepostnıñ qapqası öç sәgat miqdarı açıq torgan. Ruslar artlarınnan basıp kerә almagannar, çönki şәhәr eçenә aldan kem kerü xaqında gaskәr başlıqları arasında nizag çıqqan. Ul arada möselmannar, xataların belep, qapqanı biklәgәnnәr. Annan soñ Qazan xalqı solıx qılışunı soragan. Ruslar razıy bulgannar. Bu waqıyga 1530-nçı yıl 16-nçı iyüldә bulgan. (7)
Ruslarnıñ gaskәr başlıqları bu sugışta da faydalana belmәgәnnәr. Alar üzlәreneñ arttan kilә torgan yöklәren saqlamagannar; ul yöklәrne Qazanga yardәm öçen kilep citkәn çirmeşlәr algannar. Şul waqıtta ruslarnıñ 70 tupları yugalgan hәm küp başlıqları ülgәn.
Ruslarnıñ qurqaq gaskәr başlıgı knez Belskiy, Qazannı bötenlәy alu mömkin bulganda da, Qazan xalqı belәn yәnә solıx qılışıp wә bülәklәr alıp, Mәskәwgә qaytıp kitkәn. Weliki knez Wasilıy Belskiynı (üzeneñ tutasınıñ ulı bulsa da) bik açulangan, xәtta ülem cәzesına birergә mәglüm itkәn. Bu waqıtta da yәnә mitropolitnıñ qatışuı belәn genә qotqarılgan.
Solıxnıñ şartlarına oyıp, Qazannan Mәskәwgә bik tiz ilçelәr bargan. Alar knez Wasilıydan xannıñ wә Qazan xalqınıñ gayeplәren kiçerüne soragannar. (8)
Mәgәr Safagәrәy xan haman Mәskәw tarafınnan quyılgan şartlardan qotılırga tırışqan, Mәskәw boyarlarınıñ şeltәsenә qarşı, Qazan ilçese knez Tagay әytkәn imeş: „İşetәbez wә belәbez, lәkin bez antıbıznı bozgan gayeple keşelәrdәn tügelbez, weliki knezgә xıyәnәtsez buysınırga bulabız. Bezneñ cirebez qurqınıçlı rәweştә xarap bulıp bara. Safagәrәy üzeneñ nugay xalqı belәn telәsә ni eş qıla, Qazan xalqınıñ başların әylәnderә, süzendә tormıy, bezne dә oyatlı itep qaldırdı, bez anı Qazannan quarbız. Weliki knez üze bezgә xan quysın. Qazanda bezneñ tugannarıbız, qardәşlәrebez wә duslarıbız bar, Nijni qalasında әsir itelgәn möselmannarnıñ da Qazanda tugannarı wә dusları bar. Bez Wasilsurskiyga citkәç, alarga (yәgni, Qazanga) xat cibәrerbez; alar, әlbәttә, bezneñ tarafta bulıp, Safagәrәyne Qazannan qualap çıgarırlar“, -dip söylәgәn.
Safagәrәyneñ Qazan xalqı öçen faydasız qarşılıgın belep, knez Tagay Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre belәn xәbәrlәşә başlagan, alarnı „Safagәrәyne töşeregez“ dip ügetlәgәn. Qazan xalqınıñ bu kiñәşlәren belep, Safagәrәy xan üzen-üze belmiçә, bik açulanıp, Qazanda bulgan ruslarnıñ barın da üterep betermәkçe bulgan. Lәkin Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre aña irek birmәgәnnәr, Safagәrәyneñ xәrәkәtenә qarşı torıp, Mәskәwdәge ilçelәrdәn xatlar algaç, anıñ üzen Qazannan qualap çıgargannar. (9)
Qazannıñ sәyede (yәgni ruxanıylar başlıgı), ulannar, knezlәr, morzaları Safagәrәyne töşerep, üzlәreneñ wәgdәlәren berketep, Mәskәwgә buysınuları xaqında weliki knez Wasilıyga xәbәr itkәnnәr. Lәkin Qazan xanlıgınnan ber mәrtәbә töşerelgәn Şahgaline birmiçә, anıñ 15 yәşlek enese Cangaline soragannar. Alar Şahgalineñ üç aluınnan qurıqqannar.
Cangali ul waqıtta Russiәdә Metşer (yәgni Qasıym) qalasınıñ әmire ikәn. Şul waqıtta qala anıñ milkendә bulgan. Qazan xalqınıñ gozeren qabul itep, weliki knez Cangaline Qazanga xan itep cibәrgәn. Anı saqlar öçen üze belәn knez Penkow Yaroslawskiynı cibәrgәn. Qazanda Cangaline Mәskәw knezeneñ wәkile Morozow tәxetkә utırtqan. Şul waqıtta Qazan xalqınıñ barçası da xanga wә Mәskәw knezenә buysınırga ant itkәnnәr: üzlәre hәm balaları da hiç xıyәnәt itmәskә, Mәskәw knezeneñ röxsәtennәn başqa hiç padişah almasqa.
Rus knezlәre, Qazan ilçelәreneñ aradaşçılıgı belәn Qazan xalqın, xannarın töşerep, Mәskәwdәn yaña xan sorap alu dәrәcәsenә kitergәnnәr. (10)
Unöçençe Qazan tatar xanı
Cangali xan
(1531-1535)
Cangali xan Qazan tәxetenә 1531-nçe yıl, iyünneñ 29-ında utırgan. Ul zaman Qazan belәn Mәskәw arasında beraz möddәt tatulıq bulıp torgan, nizag wә doşmanlıq bulmagan.
Mәskәw knezeneñ Qazanga zur tә’sire bulgan; Qazannıñ sәyәsi eşlәre genә tügel, bәlki eçtәge eşlәreneñ dә kübese anıñ röxsәte belәn genә yörtelgәn.
Cangali xan barça watandaşları belәn Mәskәw knezenә buysınuçan bulgan.
Cangali xan, Qazanga xan bulgannan soñ, öylәnü öçen Mәskәw knezennәn röxsәt soragan. 1533-nçe yılda Mәskәw kneze Cangaligә nugay kneze mәşhür Yosıf mirza qızı Söyembikәne xatınlıqqa alırga röxsәt itkәn. Şunıñ aradaşlıgı belәn. Mәskәwgә әwәldәn ük doşman bulıp kilgәn Nugay urdasın kileştermәkçe bulgan.
Qazannan sörelgәn Şahgali üzeneñ tuganı Cangalidәn könlәşep, Astraxan wә nugay xalqı belәn yәşeren xәbәrlәr yörtә başlagan. Şul sәbәple, anı Mәskәw knezeneñ әmere belәn Beloozero qalasına totqınlıqqa birgәn.
Cangali xan gasırında (әwәldәn axırına qadәr) Mәskәw belәn Qazan arasında tatulıq bulgan, Qırım belәn Mәskәw arasında tatulıq bulmagan. Qazanda torıp kitkәn Safagәrәy Russiәdәn üç alu öçen üzeneñ agası (Qırım xanı) Saxibgәrәyne Mәskәwgә qarşı totarga tırışqan. Saxibgәrәy xan üze dә beraz möddәt Qazanda xan bulıp torıp, 1524-nçe yılda rus gaskәrennәn qaçıp kitkәn ide.
1533-nçe yıl dikәberneñ 5-endә Mәskәw kneze Öçençe Wasilıy ülep, urınına ulı Dürtençe İwan padişah bulgan. Qazan xalqı Mәskәwneñ yaña padişahına buysınu xaqında ant yazuı cibәrgәnnәr. Lәkin Qazanda yañadan Qırım partiәse quәtlәnep, alar Cangaline, yuaş әdәm bulsa da, yaratmıy başlagannar. Qazañ anıñ urınına ber mәrtәbә quılıp kitkәn Safagәrәyne xan itәrgә tırışqannar. Bu partiәneñ başında knez Bulat belәn Safagәrәyneñ xatını mәşur Görşadna bikә bulgan. (11)
1535-nçe yıl sintәberneñ 25-endә Cangali xan şәhәr çitendә (Qazan yılgası buyında) monafıyqlar tarafınnan üterelgәn, anı knez Bulat ütergәn, imeş.
Cangali belәn bergә Russiә ilçese woywoda Wasilıy Penkownı da ütergәnnәr. Şunnan soñ, Qazanga yәnә әwәldә ber mәrtәbә torıp kitkәn Safagәrәyne çaqırıp kitergәnnәr, ul bik tiz kilep, Qazan tәxetenә utırgan
Undürtençe Qazan tatar xanı
Safagәrәy xan
(ikençe mәrtәbә)
(1535-1546)
Safagәrәyne ikençe mәrtәbә xan itep Qazanga Qırım partiәse kitergәn. Alarnıñ niәtlәre –Mәskәw knezeneñ haman quәtlәnә kilgәn tә’sirlәren beterep, Qazannı Russiә qulı astınnan çıgaru bulgan.
Mәskәw kneze Dürtençe İwan Qırım xanınıñ Safagәrәy xaqında yazgan xatına qarşı bu rәweşle cәwap yazgan, imeş: „Sineñ ütenüeñ buyınça, min Qazanga gaskәr cibәrüdәn tuqtaldım hәm Safagәrәygә keşe cibәrdem. Әgәr dә ul bezneñ belәn tatu torunı telәsә, bezgә ışanıçlı keşelәr cibәrsen. Bezneñ atabız belәn bababız әwәlge Qazan xannarın niçek totqannar, bez anı da şul rәweştә ük xan itep totmaqçı bulabız. Sin bezgә yazgansıñ: „Qazan minem yortım“ dip, anıñ xaqında üzegezdә bulgan tarix kitapların qaragız. Bezneñ bababız, Allanıñ yardәme belәn, Qazannı sugışıp algan, xannı da töşergәn; sin üz faydañnı küzәtep, bezneñ faydabıznı da onıtma“, -dip.
Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre monafıyqlar tarafınnan üterelgәn Cangali xannan tol qalgan Söyembikәne Safagәrәy xanga xatınlıqqa birgәnnәr. Lızlow xәbәrençә, Safagәrәy Söyembikәne Nugay urdasınnan barıp algan hәm anıñ belәn bergә Qazanga nugay tatarların, Söyembikәneñ atasın da kitergәn. Bu qayber mәs’әlәlәrdә nugaylar belәn Qazan xalqınıñ arasın tözәtü öçen kirәkle kürelgәn.
Qazan aristokratlarınıñ qayberlәre Mәskәw tarafdarı bulgannar. Alar Mәskәw knezenә antların bozarga razıy bulmıyça, Qazan xanlıgına Şahgaline telәgәnnәr, imeş. Şahgaline Qazan tәxetenә utırtu niәte belәn totqınlıqtan çıgarıp, Beloozero qalasınnan Mәskәwgә çaqırıp kitergәnnәr. Lәkin ruslarga doşman bulgan Qırım partiәse basqan (östen kilgәn), imeş. Qazan xalqınıñ ışanıçsızlıgın belep, Safagәrәy xan Qırımnan bik küp (wә kübesençә fәqıyr) dusları belәn kilgәn. Alarga Qazanda faydalı urınnar birergә kirәk bulgan. Ul urınnar, әlbәttә, Qazan aristokratlarınnan alıp birelgәn. Şul sәbәple, Qazan aristokratları Safagәrәyne yaratmagannar hәm anıñ Qırımnan iәrtep kilgәn duslarına da doşman bulgannar. Safagәrәy xan şunı añlap, mömkin qadәr kübrәk wә tizrәk mal cıyarga tırışqan (urınınnan tagı da töşerelsә, Qırımga buş qul belәn qaytıp kitmәs öçen).
(Qazan aristokratları tarafınnan) Qazannan Mәskәwgә, weliki knez alarnıñ ütkәndәge gayeplәren kiçersen, Qazanga gaskәr belәn çinowniklar cibәrsen öçen keşelәr cibәrelgәn. Xannı yә üterergә, yәki Mәskәw çinowniklarına totıp birergә wәgdә itkәnnәr. (12)
Ruslarnıñ Qazanga yaña sәfәre
Qazan belәn Mәskәw arasında yañadan sugış başlangan. Mәskәwdәn Qazanga gaskәr cibәrelgәn. Lәkin ruslarnıñ sәfәrlәre nәticәsez bulıp qalgan, çönki rus gaskәre belәn tatar gaskәre Leskow awılı yanında qara-qarşı kilep sugışmıyça, hәr ikese dә qaytıp kitkәnnәr.
Safagәrәyneñ Russiәgә sәfәrlәre
1537-nçe yılda Safagәrәy xan Russiәneñ Murom tirәsendәge awılların tuzdırıp wә yandırıp yörgәn. Şul sәbәple, ruslar Qazanga yәnә barmaqçı bulgannar. Mәgәr Qırım xanı Mәskәw kneze Dürtençe İwanga bu rәweşle xat yazgan: „Qazanga gaskәr cibәrmә, min sineñ dusıñ bulmam“, -dip. İwan, yәş bulganlıqtan, qurqıp, Qazanga gaskәr cibәrmәgәn, çönki Qazan wә Qırım gaskәreneñ ber waqıtta Russiәgә höcüm itülәre ixtimal bulgan. Knez İwan, yәş bulganlıqtan, Russiәneñ mәmlәkәt idarәse boyarlar qulında bulgan, alar Qazan eşlәrenә ber dә iltifat itmәgәnlektәn, Qırım xanı Qazannı bötenlәy üz milkendә sanap yörtә başlagan.Qazanlılar Russiә çiklәrendә, mәsәlәn, Balaxna, Kostroma ölkәlәrendә awıllarnı talap-yandırıp yörgәnnәr, anda knez Zasekinnı da ciñgәnnәr. (13)
1540-nçı yılda Qırım xanı Russiәgә gaskәr belәn barıp, şunda qatışırga Safagәrәyne dә çaqırgan. Ul Murom qalasına qadәr barıp, rus gaskәreneñ yaqınlaşuınnan xәweflәnep kire qaytqan.
Safagәrәyneñ şul 1540-nçı yıl axırındagı Mәskәwgә qarşı bulgan sәfәre uñmaganlıqtan, Qazannıñ Qırım tarafdarlarına doşman partiәse 1541-nçe yıl başında yañadan quzgalıp, Mәskәw belәn yәşeren xәbәrlәşә başlagannar. Alarnıñ uyları haman şul Safagәrәyne xanlıqtan töşerü bulgan.
Bu partiәneñ başlıgı mәşhür knez Bulat ikәn, Mәskәw belәn xәbәrlәşüçe dә bigrәk ul bulgan. Safagәrәyne xanlıqtan töşerü öçen alar Mәskәwdәn gaskәr cibәrüne soragannar. Alarnıñ söylәwençә, Safagәrәy xalıqnı üze telәgәnçә talap, zolım wә xıyәnәt belәn cıygan malın hәrdaim Qırımga cibәrep torgan, imeş. (14)
Qazan aristokratlarınıñ xıyәnәte belәn xalqınıñ çualuı Mәskәwdәn Qazanga zur gaskәr cibәrelügә sәbәp bulgan.
Ruslarnıñ Qazan xanlıgı östenә yaña poxodları
1545-nçe yıl aprildә ike rus gaskәre Qazan yanına kilep töşkәn. (Berse İdel östendә köymәlәr belәn kilgәn, ikençese İdel buyınça qorıdan atlar belәn kilgәn). Öçençe gaskәr Perm belәn Wyatkadan kilergә tieşle bulgan. Aldan kilgәn ike gaskәr Qazan tirәsendәge awıllarnı tuzdırıp wә yandırıp, şәhәrneñ üzenә timiçә, kire qaytıp kitkәnnәr. Bu gaskәrneñ kilüennәn Qazanda üzara fetnә çıqqan, ul ruslar öçen faydalı bulgan.
Safagәrәy xan ruslarnıñ añsızdan kilep höcüm itülәrenә Qazannıñ aristokratları sәbәp bulgandır dip, şiklәnә başlagan. Şiklerәk kürengәnnәrdәn qaysıların ütergәnnәr, qaysıları şәhәrdәn quılgan. Üterelüdәn qurqıp, küp knezlәr Russiәgә qaçqannar. Qırım xanınıñ bu rәweşle xәrәkәtlәre sәbәple, xalıq bik açulanıp, tüzüdәn uzgaç, Mәskәwgә ike ilçe cibәrgәnnәr, alarnıñ berse knez Qadış, ikençese knez Çura bulgan.
Alar, 29-nçi iyüldә Mәskәwgә kilep, Safagәrәygә qarşı gaskәr cibәrüne soragannar, Safagәrәyne hәm anıñ tarafdarların üzlәre totıp birmәkçe bulgannar. Knez Dürtençe İwan alarnıñ soraganın qabul itkәn, mәgәr gaskәr bargançı, Safagәrәygә ber eş qılırga quşqan. Şul arada Qazanda fetnә kütәrelgәn (xalıq baş kütәrgәn). Safagәrәy Nugay urdasına qaçqan. Fuks xәbәrençә, Qırım partiәsen genә yaqlap, alarga gına rәximle bulganlıqtan, Qazan xalqı ul xannan tәmam tuyıp, 1546-nçı yılda anı Qazannan qualap cibәrgәnnәr. (15)
Qazan aristokratlarınıñ qayberlәre İstanbul sultanına buysınunı telәgәnnәr, qaysıları Qırımnan ikençe xan soramaqçı bulgannar, qaysıberlәre Mәskәw knezenә buysınunı telәgәnnәr. 1546-nçı yıl gıynwarda Qazannan Mәskәwgә yaña ilçelәr bargan: alar Safagәrәyne qualagannı mәglüm itep, Qazan xanlıgına yәnә ber mәrtәbә torıp kitkәn Şahgaline soragannar hәm Mәskәw knezenә buysınunı wәgdә itkәnnәr.
Şahgali, 1535-nçe yıldan birle weliki knezneñ iltifatı wә rәxime belәn faydalanıp, Mәskәwdә hәm üzenә mileklәp birelgәn Qasıym qalasında torgan. Qazannıñ sәyeden (yәgni, ruxanıylar başlıgın), ulannarın, knezlәren wә böten xalqın Mәskәwgә buysınu öçen ant itterergә weliki knez Qazanga ber wәkil cibәrgәn. Hiç qarışmıyça, barçası da ant itkәnnәr.
Annan soñ 1546-nçı yıl 8-nçe aprildә Şahgali Mәskәwdәn Qazanga cibәrelgәn. Anı weliki knezneñ ilçelәre knez Belskiy belәn Paletskiy 13-nçe iyündә tәxetkә utırtqannar. Mәskәw boyarları, Qazan xalqı ışanıçsız dip, Şahgaline yañadan Qazañ cibәrüne mәslixәt itmәgәnnәr; knez Dürtençe İwan, alarga qaramıyça, üzlegennәn cibәrgәn. (16)
Unbişençe Qazan tatar xanı
Şahgali xan
(ikençe mәrtәbә)
(1546)
Qazan aristokratlarınıñ Şahgaline tagın ber mәrtәbә Qazanga kiterülәreneñ sәbәbe mәglüm tügel. Bu kilüendә Şahgali xan Qazan tәxetendә barı ber ay miqdarı gına torgan hәm üzlegennәn ber eş tә yörtә almagan, bәlki Qazannıñ barça eşlәren aristokratları yörtkәnnәr.
Şahgali Qazanga üzeneñ öç meñ qadәr tatarları belәn kilgәn. Qazanlılar xannıñ üzen yöz keşese belәn qabul itkәnnәr, qalgannarın hәm rus woywodaların, qoral belәn qarşı torıp, şәhәrgә kertmәgәnnәr, başqa tatarların xәtta ütergәnnәr, imeş. Knez Paletskiy, tizrәk Mәskәwgә qaytıp kitep, bu xәbәrne weliki knezgә ireştergәn. „Şahgaline Qazanga padişah itep tügel, bәlki әsir itep algannar“, -dip.
Yaña xan tәxetkә utırganda şatlıq bәyrәmnәre betep citmәgәn, lәkin anıñ xilafına eş qılıp, xıyәnәtlәre belengәn. Yaña xannıñ turı wә ışanıçlı xezmәtkәrlәrennәn qayberlәren törmәgә salgannar, qayberlәren ütergәnnәr, knezlәr wә morzalar xannıñ üzen әsir itkәn kebek asragannar, şәhәrneñ tışqı yagına tügel, xalıq küzenә kürenergә dә irek birmәgәnnәr. Aristokratlar tarafınnan xannıñ üzenә hiçber xörmәt bulmagan, saraynıñ xezmәtkәrlәre wә Qazannıñ aristokratları telәgәnçә aşap-eçep yörgәnnәr. Xannıñ sarayına qorallar belәn kilep, anıñ nәrsәlәren röxsәtsez alıp, törleçә tuzdıra başlagannar. Şahgaligә mәxәbbәt totuçı barı Çura isemle ber morza bulıp, ul da hiçber çarasız, xannı tәxettә nıq totarlıq quәte bulmagan. Şahgali üzeneñ şul xәldә buluın kürep, qotılıp sәlәmәt qaluga gına çara ezli başlagan.
Qazan aristokratları xanlıqqa yañadan Safagәrәyne çaqırgannar. Ul üzeneñ Qırımnan wә nugaylardan cıyılgan dusları belәn Qazanga kilergә çıqqan, xәtta Kama yılgasına kilep citkәn bulgan. Şahgaligә qotılırga başqaça hiçber çara qalmagan: ul, Qazan xalqı bәyrәm yasap, aşau-eçü belәn mәşgül zamanda, Qazannın mәşhürrәk knezlәren wә morzaların üzenә çaqırıp sıylagan hәm isertkәn. Şul arada Çura morzanıñ yardәme belәn yәşerenep, Qazannan qaçıp çıgıp kitkәn. Çura morza anı İdel buyına qadәr ozatıp quygan. Annan knez Dimitrıy Belskiy üzeneñ kötep torgan keşelәre belәn waq köymәlәrenә utırıp, Wasilsurskıy qalasına alıp qaçqan, annan Kolomna qalasına kitkәnnәr. Ul waqıtta anda weliki knez üze gaskәr belәn Qırım tatarlarına qarşı torgan.
Safagәrәy Qazanga kilep, öçençe mәrtәbә xan bulgan. (17)
Däwamı TATARSTAN HISTORY-8'dä...
_______________________________________________________________________________
(1) Şul uq әsәr, s. 114-118
(2) Şul uq әsәr, s. 119
(3) Şul uq әsәr, s. 120-121
(4) Şul uq әsәr, s. 121
(5) Şul uq әsәr, s. 124-125
(6) Şul uq әsәr, s. 127
(7) Şul uq әsәr, s. 127-128
(8) Şul uq әsәr, s.128
(9) Şul uq әsәr, 128-129
(10) Şul uq әsәr, s.129
(11) Şul uq әsәr, s.130
(12) Şul uq әsәr, s. 131-132
(13) Şul uq әsәr, s. 132
(14) Şul uq әsәr, s. 132
(15) Şul uq әsәr, s. 133
(16) Şul uq әsәr, s. 134
(17) Şul uq әsәr, s. 134 -135


c: text/html

text:
2015 jıldıñ soñında Pak Kın Xe Soltüstik Koreyanıñ «basşılığın awıstırwğa» sankcïya beretin qujatqa qol qoyğan. Bul jospardı jüzege asırwdıñ bir jolı retinde Kïm Çen In mingen poyızğa şabwıl jasaw nemese qasaqana jazatayım pat uyımdastırw oylastırılğan. Sonday-aq Soltüstik Koreyada memlekettik töñkeris jasaw amaldarı da qarastırılğan.
Al ötken jıldıñ jeltoqsanında Pak Kın Xeniñ özi taqtan taydırıldı. Oñtüstik Koreyanıñ jaña basşılığı munday josparlardan bas tartqan körinedi.
Derekköz: newsru.com
Kommentarïï

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rölge ïe bola almay qalğan ryazandıq jürgizwşi Qırımnıñ batısında ornalasqan Tarxankwt müyisinde köligimen qosa bïiktigi 20 metrlik jardan quladı.
Apat keşe keşkisin orın alğan. Chevrolet Lanos jürgizwşisi zardap şekpegen. Avtokölik şuñqırğa keptelip qalğannan keyin, aldıñğı terezesin sındırıp, 10 metr bïktikten teñizge qulağan.
Bul şuñqır katerlerden balıqtı köterip alw üşin 100 jıl burın qazılğan. Biraq äli künge mañına qorşaw ornatılmağan. Şuñqırğa avtoköliktiñ qulawı birinşi ret orın alıp otırğan jağday.
Dereköz: motor.kz
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
08.01.2018
14 yanvar – Watan qorǵawshıları kúni aldınan Nókis qalasında áskeriy xizmetkerler ushın jańa úyler qurılıp, paydalanıwǵa tapsırıldı.
05.01.2018
Ózbekistan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2018-jıl 5-yanvar kúni Tashkent wáláyatınıń Zangiota rayonına sarap etti. Bul haqqında Ózbekistan Respublikası Prezidenti press xizmeti xabar berdi.
03.01.2018
Ózbekistan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoyev basshılıǵında 2018-jıl 3-yanvar kúni Ministrler Kabineti kompleksleri jumısların analizlew hám jańa wazıypalardı belgilewge baǵıshlawǵan jıynalıs bolıp ótti. Bul haqqında Ózbekistan Respublikası Prezidenti press xizmeti xabar berdi.
04.12.2017
Ózbekistan Respublikası Prezidenti SHavkat Mirziyoevtıń usınısına bola Awǵanstan Islam Respublikası Prezidenti Muhammad Ashraf Ǵani 4-dekabr kúni rásmiy sapar menen elimizge keldi.
20.11.2017
Ózbekistan Prezidenti is haqı, pensiyalar, stipendiyalar hám napaqalar muǵdarın asırıw haqqındaǵı pármanın imzaladı. Bul haqqında «Xalq sózi» gazetası saytında xabar berilgen.
14.11.2017
Usı jıldıń sentyabr ayınan baslap Qaraózek rayonında “Shamshirgaron effekt” juwapkershiligi sheklengen jámietine qaraslı tigiwshilik tsexında dáslepki ónim shıǵarıla basladı.
31.10.2017
Usı jıl 30-oktyabr kúni AQSHtıń Ózbekistandaǵı elshisi Pamela Spratlen respublikamızǵa sapar etip keldi. Elshini Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı M.Erniyazov qabıl etti.
29.10.2017
Tashkentte 2017-jıl 31-oktyabr kúni “Ozbekistan-Qazaqstan: diplomatiyalıq múnásibetler ornatilǵanlıǵınıń 25 jıllıǵı” temasında xalıqaralıq seminar bolıp ótedi.
27.10.2017
Ózbekistan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev 27-oktyabr kúni Rossiya 27-oktabr kuni Rossiya Prezidenti Rossiya Federaciyası Húkimeti Prezidenti Vladimir Putinnıń tapsırmasına muwapıq mámleketimizge kelgen Rossiya Federaciyası Húkimeti basshısı orınbasarı Dmitriy Rogozindı qabıl etti.


text:
Çubarov ve Cemilev Radağa «Blok Poroşenko» firqası ile saylanacaqlar
Qırımtatar milliy Meclis reisi Refat Çubarov ve qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, halq deputatı Mustafa Cemilev Ukraina Yuqarı Şurasına «Blok Petra Poroşenko» cedveli boyunca saylanacaqlar. Bunı firqa toplaşuvı vaqtında Yuriy Lutsenko bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Onıñ sözlerine köre, olar «bütün postmaydan firqalarına er biriniñ cedveline qırımtatar milliy Meclisinden eñ azından birer vekil olsun» degen muracaatı ile bulundılar. Lutsenko «cedvelimizde eki insan – Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov» olacağını qayd etti.
Müddetten evel parlament saylavlarına «Blok Petra Poroşenko» cedveliniñ birinci yerinde «UDAR» firqasınıñ yetekçisi Vitaliy Kliçko olacaq.
«Blok Petra Poroşenko» ve «UDAR» firqaları saylavlarğa beraber ketmege qarar aldılar.
Ukraina Yuqarı Şurasına müddetten evel saylavlar oktâbr 26 künü keçirilecek.


text:
Türkiyeniñ Eskişehirinde qırımtatar diasporası bayram teşkil etti
Türkiyeniñ Eskişehir şeerinde iyülniñ 2-nde qırımtatar diaspora vekilleri milliy medeniyet ve adetlerge bağışlanılğan ananeviy bayramnı keçirdi. Merasimde ukrain diplomatları ve yerli akimiyet temsilcileri de iştirak etti. Bunı Twitterde Türkiyedeki Ukraina elçihanesiniñ matbuat hızmeti haber etti.
«Eskişehirniñ şeer akimiyeti temsilcileri Rusiyeni Qırımdan ellerini çekmege çağırdı ve Ukrainağa destek bildirdi», – dep aytıla bildirüvde.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Delta Mermer Doğal Taş
doğaltaş, mermer, traverten, mermer traverten, mermer fayans, mermer plaka, doğal taş, doğaltaş, granit, bej mermer, mermer mutfak tezgahı, pencere mermeri, bahçe mermerleri, eskitme, eskitme mermer, eskitme taş, şömine mermeri, mermer lavabo, evye, duşluk, küvet, basamak, havuz taşı, havuz kenarlığı, mermer sütun, mozaik, mozaik taş, mozaik mermer, tezgah, oniks, onix, granit mermer, taş kaplama, kırma taş, doğal taşlar, doğaltaş, afyon mermer, granit tezgah, mutfak granit, bej mermer, mutfak mermer, mozaik mermer, mermer tezgah, mermer mutfak, mermer mozaik, dekoratif taş, patlatma taş, traverten mermer, granit mutfak tezgahı, taş mermer, patlatma traverten, mermer traverten, mutfak tezgahı mermer, doğal taş kaplama, taş duvar kaplama, taş dekorasyon, taş dekor, mermer kaplama, merdiven mermer, siyah granit, mutfak mermeri, doğal granit, bursa bej, yeşil mermer, traverten kaplama, mermer dekorasyon, patlatma mermer, granit mutfak tezgahları, burdur bej, antik mozaik, mermer fayans, dekoratif duvar kaplama


text:
Konservanttar – organïkalıq quramdardıñ ıdırawına kedergi jasaytın zattar. Olar köptegen azıq-tüliktiñ quramında kezdesedi jäne adam ağzasına zïyandı. Bügingi maqalamızda zïyandı konservanttardıñ birneşewimen tanıs bolasızdar.
-E 621 – natrïy glyutomatı. Satıp alınğan qızanaqtı sömkeden alğanda keremet xoş ïis payda boladı. Bul glwtamïn qışqılınıñ tuzdarına baylanıstı. Natrïy glyutomatı barlıq jemisterge jaña piskendey xoş ïis pen keremet däm beredi. Glyutomat balalar üşin öte qawipti. Bunday qospası bar tağamdı jegen balalar äbden mazasızdanadı.
-E 320 – antïoksïdant. Jaña pisken ösimdik mayın saqtaydı, biraq kancerogendi bolıp sanaladı.
-E 924 – kalïy bromatı. Onı nanğa qosadı. Osınıñ arqasında baton jäne bagetter jumsaq äri awağa tolı boladı. Bul qospa isik twdıradı degen küdikpen zertxanalarda tekserilwde.
-E 102 – tartrazïn. Demikpe twdırwı mümkin boyağış.
-E 330 – lïmon qışqılı. Asqazan jarası jäne gastrït kezinde qoldanwğa bolmaydı.
anabol.kz
Kommentarïï


text:
Kiyevdekı Tavriya universitetine yıl devamında avuşmağa mumkün olacaq
«Qırımda ve ATO bölgesindeki ağır vaziyetni» köz ögüne alıp, Ukraina Tasil ve ilim nazirligi Vernadskiy adına Tavriya Milliy Universitetine yıl devamında diger üniversitetlerden avuşacaq studentlerni qabul etmege izin berdi.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Vernadskiy adına TMU matbuat-hızmeti bildirdi
«Tavriya üniversitesiniñ talebeleri aynı zamanda Avropa aliy oquv yurtlarında da oqumaq mumkünler. Olarnen student ve oca deñişüvleri aqqında añlaşmalar tizilgen», – dep aytıla beyanatta.
Vernadskiy adına Tavriya Milliy Universiteti (TMU) 2016 senesinden başlap Ukrainanıñ qitaiy qısımında çalışa. Universitette yedi «Qırım – Ukraina» tasil merkezlerinden biri teşkil etilgen. Qırımdan kelgen abituriyentler, mında kelip, Tışqı mustaqil imtihanlarını tapşırmayıp ukrain tasilini alabileler.
Universitette oquv yılı sentâbrniñ 26 künü Tasil nazirliginiñ binasında keçirilgen tantanalı açılış merasimi ile başlandı.


text:
Jaratwşı Ïemiz bir isti quldarına parız etse onda ol närsede pende üşin eki dünïede de payda bolatını sözsiz. Ïslamnıñ bes tireginiñ biri oraza da solay. Onıñ qasïetteri, şarapatı twralı, sonday-aq awız bekitwşiniñ şeksiz sawaptarğa keneletini jaylı Quran ayattarı men payğambar (s.ğ.s) xadïsterinen oqıp, ïmamdar awızdarınan estip jürmiz. Bul – orazanıñ adamğa äkeletin rwxanï paydası. Biraq, bul maqalada biz awız bekitwdiñ rwxanï emes adam densawlığına äkeletin dünïelik paydası twralı äñgime qozğağandı jön körip otırmız.
Birinşiden, qazirgi medïcïnalıq izdenisterdiñ nätïjesinde oraza turğısında üş närseni aytwğa boladı:
1. Oraza – işip-jewden toqtalatın jäy ğana dinï joralğı ğana emes sonday-aq, onıñ adam densawlığına zor paydası bar ekeni qazirgi tañda däleldenip otır;
2. Oraza – adam tolıqqandı ömir sürw qalpın ustap turwı üşin mañızdı process;
3. Oraza – adamğa tamaq jew, tınıs alw, uyqı, is-qïmıl sïyaqtı adam organïzmine ömirlik mañızı bar qubılıstardıñ biri bolıp tabıladı. Eger adam uzaq merzimge uyqıdan ne tamaq jewden tıyılsa densawlığına zaqım kelip, dertke şaldığatını sekildi adam oraza ustamasa ağzalarına zïyan keletini anıqtalıp otır.
Endigi kezekte orazanıñ oñ qasïetteriniñ onına jeke-jeke toqtalayıq.
1. Jaswşalar jañarıp eskileri joyıladı
Oraza – adam organïzmindegi qajetinen artıq jäne eski jaswşalardı joyuşı qızmetin atqaradı. Orazanıñ tärtibi boyınşa adam jılına bir ay tolığımen awız bekitedi. Künine kem degende 14 sağat jep-işwden tıyılıp, odan keyin birneşe sağatqa awızın aşıp äl jïnap alw qajet. Bul – adam ağzasındağı jaswlardı jandandırıp, kerek emesterin joyu processine qajet waqıtqa dälme-däl keledi. Adam qarnı aşqan kezde älsiz jaswşalar özdiginen joyılıp, aştıqqa qarsı turw üşin adamnıñ işki organïzmderi belsendilikpen jumıs isteydi. Osı sätte adam ağzalarınıñ belsendiligi artıp, ömirşeñdigi küşeye tüsedi. Sonday-aq oraza adam organïzimin tas, artıq et, may mölşeri sïyaqtı zïyandı zattardan arıltadı
2. «Qant» awrwına tosqawıl boladı
Oraza tutw – qandağı qant ülesin barınşa tömen mölşerge tüsirwge ülken septigin tïgizedi. Sebebi, oraza ustağan kezde adamnıñ uyqı bezi dem aladı. Uyqı bezi qanttı kraxmaldı zattar men maylarğa aynaldıratın ïnswlïn böledi. Eger adam uyqı beziniñ şığaratın ïnswlïnen artıq mölşerde tamaq jeytin bolsa onda bul uyqı bezine awır tïip jumıs istew belsendiligin tömendetedi. Osılay jalğasa berse uyqı bezi öz fwnkcïyasın atqarwdan qaladı. Osı waqıtta adam boyındağı qant qanğa taray bastaydı da onıñ qandağı quramı birte-birte köbeyip adam qant awrwına şaldığadı. Qazirgi älemniñ biraz jerinde qant dertine şaldıqqan adamdardı oraza tutw arqılı emdew etek alwda. Awız bekitw arqılı qant arwın emdew procesi bılay jüredi: pacïent üş apta boyı künine (qanındağı qanttıñ mölşerine baylanıstı) künine 10 sağatpen 20 sağat arasında awız bekitedi. Odan keyin awız aşqan kezde jeñil tamaqtarmen qorektenedi. Bul xïmïyalıq däri-därmekterdi qoldanbay qant awrwın emdewdegi öte utımdı jol ekenin medïcïna däleldep otır.
Francwz bïologı, işki ağzalar boyınşa bilikti däriger bolğan, Nobel sıylığınıñ lawreatı Aleksïs Karrel öziniñ «Belgisiz adam» degen eñbeginde bılay deydi: «Adamdar barlıq ğasırlarda oraza tutqan. Sonday-aq barlıq dinder tamaq-swdan tıyılıp awız bekitwge şaqırwdan eşqaşan tıyılğan emes. Adam awız bekitkende eñ birinşi aştıq, odan soñ denede älsizdik sezinedi. Keyde osınıñ äserinen adam qobaljwı da mümkin. Bul sırtqı bolıp jatqan jağdaylar, biraq işki organïzmde qubılıstar buğan qarağanda mañızdıraq. Osı sätte büyrektegi qant qïmıldaydı, onımen birge teriniñ astında saqtalğan maylar da qïmıldap erïdi. Işki ağzalar men jürek bir qalıptı jumıs istewi üşin barlıq organïzm özindegi saqtalğan qordan qajetti energïya jumsay bastaydı. Bul – bolaşaqta adam organïzminiñ jaqsı jumıs istewimen qamtamasız etedi». Karrel aytıp otırğan tamaqtan belgili bir merzimge tıyılıp, awız bekitw – musılmandardıñ orazasa tutw ülgisine tolıqtay keletin ayta ketken jön.
3. Artıq salmaqtan arılwğa äserin tïgizedi
Eger oraza ustawşı awız aşqannan keyin jeytin tamaq mölşerine şektew qoyıp, durıs rejïmmen jürse boydağı artıq salmaqtan arılwğa oraza taptırmaytın ädis. Yağnï, adam uzaqqa waqıtqa qarnı aş jürip birden awız aşqan kezde tamaq pen swsındarğa toyıp almağanı jön. Sebebi bul kerisinşe salmaqtıñ köbeyuine äkep soğadı. Alla elşisi (s.a.s) awız aşar kezde tek birneşe qurmalardan däm tartıp, az ğana sw işip aqşam namazına turatın. Payğambarımızdıñ (s.a.s) osı bir ädeti bärimizge ülgi bola aladı. Sebebi qurmanıñ quramında qant bar, al qant qan quramına tez taraydı sol sebepti adam awzın qurmamen aşatın bolsa birden toqşılıqtı sezinedi. Sonımen qatar qurma adam ağzaları qalıptı jumıs istew üşin qajetti energïyamen qamtamasız etedi.
Köp adamdar küni boyı tamaqtan tıyılıp awız aşqannan keyin birden awır, maylı tamaqtardı, kökenisterdi jep bastaydı. Bul tağamdardı asqazan qorıtwı uzaq waqıt aladı. Ağza asqazanğa tüsken tamaqtan özine kerek energïyasın alıp ol qantqa aynalwı sebebinen adam toqşılıqtı sezinedi. Biraq kisi bäribir özin aş sezinip tamaqtıñ üstine tamaqtı jey beredi, söytip organïzmine qajetti energïyanı mölşerinen asırıp jiberedi. Osılayşa oraza ustaw öziniñ qasïetteriniñ birin joğaltıp, adam artıq salmaq qosıp semizdikke uşıraydı. Ärïne Alla şarïğatınıñ bizge qalağanı bul emes.
4. Teri awrwlarına paydası
Awız bekitwdiñ teri awrwlarımen küreswde paydalı äseri bar. Sebebi adam oraza tutqan kezde qandağı sw mölşeri azayadı, yağnï teridegi sw quramı da kemïdi degen söz. Bul – teriniñ qwattılığın arttırıp, zïyandı mïkroptar men bakterïyalarğa qarsı turwğa kömektesedi. Sonday-aq qışıma awrınıñ adam denesine äri qaray taralwın toqtatıp, teriniñ maylanwı men allergïyadan jazılwğa da oñ äserin tïgizedi.
5. Tuz baylanw arwına paydası
Bul dert köp tamaqtanwdan äsirese etten jasalğan önimdermen köp qorektenwden payda boladı. Sonday-aq adam şamasınan tıs tamaq jegende bulşıq etterdegi proteyn quramı tım köbeyip, buzıla bastaydı. Bul adam bwındarına äsirese ayaqtağı ülken barmaqqa nesep qışqılınıñ jïnalwına äkep soğadı. Adam tuz baylanw awrwına şaldıqqan kezde älgi bwındar isip, qızaradı da awırta bastaydı. Sonday-aq qandağı nesep tuzınıñ mölşeri köbeyip ol büyrekke jïnalıp, tunadı. Bul process aqırında büyrekte tas payda bolwına äkep soğadı. Sondıqtan tamaq pen swdan tıyılıp biraz waqıtta awız bekitw bul dertti emdewdegi utımdı jol.
6. Qan qoyulanwıñ aldın aladı
Köptegen musılman jäne musılman emes ğalımdarı awız bekitwdiñ denedegi maydıñ quramın azaytwmen qatar xolesterïn mölşerin de bäseñdetetinin jarısa aytadı. Xolesterïn degenimiz ol – qan tamırlarına tunatın zat. Denedegi maydıñ quramı köbegen sayın xolesterïn mölşeri de ulğayadı. Bunıñ artı arterïoskleroz (qan tamırlarınıñ maylanwı) dertine jäne jürek pen mïdağı qannıñ qoyulanwına äkep soğadı.
Ïä, Alla Tağalanıñ «Bilseñder, oraza ustağandarıñ özderiñe jaqsı» degen ayatın estigende tañ qalwdıñ qajeti joq. Bizder tamaqtı tım köp jep özimizdiñ densawlığımızğa zalal keltirip jatamız. Eger biz Alla şarïğatı men payğambar (s.a.s) jolın ustanıp tamaq köp jewden tıyılıp, ayına kem degende üş kün oraza tutıp jüretin bolsaq bul dertterge şaldığw ıqtïmalı bäseñdey tüsetini anıq.
7. Adam ağzaların wlı zattardan tazartadı
Qazirgi kezde tağam önimderin uzaq merzimge saqtaw üşin quramına xïmïyalıq qospalar qosılatının barşamız bilemiz. Bul önimder adam asqazanına tüsken kezde wlı zattarğa aynalıp denedegi maydıñ işine saqtalıp qaladı. Adam uzaq waqıt tamaqtan tıyılwı älgi maydağı wlı zattardıñ erwine äkeledi. Oğan qosa adam organïzimin wlı zattardan qorğawğa jawaptı büyrek, bawır sïyaqtı ağzalarğa öz fwncïyaların atqarwğa kömektesedi. Sonday-aq awız bekitw kezinde durıs tamaqtanıp, artıq tağamnan bas tartatın bolsa bul organïzmnıñ ïmmwnïtetin küşeytedi.
Makfon degen amerïkalıq däriger bılay deydi: «Barlıq adam tipti awrw bolmasa da oraza ustawğa muqtaj. Sebebi qazirgi tağam önimderiniñ wları adam boyına siñip qaladı. Bul adamdıñ organïzminiñ belsendiligin tejep, boyına awırlıq salıp özin awrw sïyaqtı sezinwge aparadı. Al adam awız bekitken kezde älgi wlı qaldıqtar adam boyınan joyılıp, ağzalar tazalanadı. Boyındağı aştıq kezinde joyılğan jaswşalar oraza ustap bolğannan keyin 20 künge jetpey qayta jañaradı. Denedegi wlı qaldıqtar ketip, jaswlar jañarğan soñ adam özin jeñil sezinip, qwatqa ïe boladı».
8. As qorıtw jüyesi dem aladı
Awız bekitw – as qorıtw jüyesiniñ dem alwına mümkindik beredi. Degenmen adam organïzimi öziniñ tabïğï fwnkcïyaların atqaradı jäne tamaq qorıtwğa arnalğan söl ädettegiden az mölşerden bölingenimen söl bölw processi qalıptı jağdayda öz qızmetin atqara beredi. Bul adamnıñ söl bölw jüyesin jaqsartıp, bir qalıpqa tüsiredi. Biraq bir eskerte ketetin jäyt oraza ustağan kezde asqazan qışqıldıq bölwdi toqtatpaydı. Yağnï, asqazanında jarası bar adam awız bekitw kezinde abay bolwı qajet.
9. Jağımsız täweldilikterden arılw
Jağımsız täweldilikter dese aldımen köz aldımızğa tütini burqırağan temeki keletini xaq. Ökinişke oray oğan täweldilikten jäy adamdardı aytpağanda bes waqıt namazın oqıp jürgen bawırlarımızdıñ arasında da zardap şegip jürgender bar. Sonday kisiler üşin ramazan ayı – aram ädetten arılwğa taptırmaytın kezeñ. Sebebi basqa künderi «temekini tastaymın» dep öziñizge wäde berip artınan näpsi qurğırdıñ aytqanına ilesip ketkeniñizben, orazanıñ waqtında Alladan qorqınış budan sizdi ïnşalla qaytaradı. Ärïne qazirgi zamanda täwildiliktiñ tür-türi köbeyip ketti. Bulardan arılw aldımen adamnıñ özine baylanıstı. Orazanıñ küninde toqtatıp, tüninde qayta bastawı da mümkin. Biraq bilip qoyıñız, Ramazan ayı tek awız bekitip qana qoymay sonday-aq jaman sözderden, usqınsız ädetterden, jağımsız täweldilikterden ayırılwğa kömektesetin mümkindik ayı. Arıla almay jürgen täweldilikteriñiz bolsa mümkindikti jiberip almañız.
10. Qan qısımın tüsirw men bas awrwına paydası
Awız bekitw – qan qısımın tüsirwge jäne qannıñ qoyulanwı qawpin azaytwğa bağıttalğan tabïğï jol. Öytkeni adam uzaq waqıtqa tamaqtan tıyılğan kezde boyğa qajetti energïyanı jetkizw üşin organïzm denedegi maymen qosa glyukozanı jağa bastaydı. Sonday-aq adam boyındağı tamaq quramı jäne adrenalïn sïyaqtı gormondar azayadı. Bunıñ bäri boydağı qan qısımınıñ tüswine äkeledi.
Ağayın, qarap otırsaq Alla Tağala bizge oraza ustawğa ämir berw arqılı tek Aqıretimizdi emes osı dünïede de denimiz saw bolıp jürwmizdi qalağan eken. Rasında bizge Jaratwşımızday meyirimdilikti, şapağattı eşkim körsete almaydı. Endeşe biz awız bekitw arqılı Aqıretimizge azıq jïnawımızben qatar osı dünïede ozadı ekenbiz. Alla ustağan orazalarıñızdı qabıl qılsın!
Maqala avtorı: Bwrxan Abdwlxäkim
2015 jılğı Ramazan ayınıñ kestesi
ESKERTW:
1. Bïıl, yağnï 2015 jılı musılmandıq ay küntizbesi boyınşa Qasïetti Ramazan ayı 29 kün.
2. Şildeniñ 13-nen 14-ne qarağan tün Läylätwl-Qadr, yağnï qasïetti Qadir tüni.
3. Säresi işw tañ namazınıñ kirwine 10 mïnwt qalğanda toqtatıladı.
4. Awızdı aqşam namazınıñ waqıtı bolısımen qurmamen nemese swmen jäne t.b. jemispen de aşwğa boladı.
5. Tarawïx namazı Quptan namazınan keyin oqıladı, al Ütir-Wäjip namazı eñ soñınan jamağatpen oqıladı.
6. Pitir-sadaqanı ramazan ayınıñ basınan ayt namazına deyin berwge boladı. Pitirdiñ qunı jalpı Qazaqstan aymağı boyınşa 200 teñge.
7. 17 - şilde (juma) küni Oraza ayt meyramı bastaladı.
8. Orazağa nïet: Alla tağala üşin mübarak ramazan ayınıñ orazasın ustawğa tañnan kün batqanğa deyin nïet ettim.
9. Awızaşar duğası: «Jaratqan Ïem Sen üşin oraza ustadım, Sağan ïman keltirdim, Sağan täwekel ettim, Sen bergen rïzıq nesibeñmen awız aştım. Ïä, keşirimdi Alla! meniñ aldıñğı jäne soñğı künä-kemşilikterimdi keşire gör!»
Derekközi: http://muftyat.kz
Kommentarïï


text:
“Amandıq bolsa 5 mïllïon teñgeni qolıma tïgennen-aq kömek qorlarına berwdi, operacïyağa kiretin balalarğa, jetimder üyine kömekteswdi nïet etip otırmın. Sebebi, är azamat qazaqtıñ qamqorlıqqa muqtaj balalarına kömek qolın sozatın bolsa, sol kömekten balalar baqıtqa kenelse, munday istiñ sawabı kez kelgen jeñimpazdıq ataqtan älde qayda artıq. Allanıñ bergen osınday baqıtına kişkene bolsa da özgelerge kömegim arqılı raxmetimdi, şükirimdi aytqım keledi”, – deydi Muratbek.
Eske sala keteyik, Muratbek Xayrolda “Qazaqstan dawısı” jobasında Nurlan Albannıñ şäkirte retinde öner körsetip, jeñimpaz atanğan bolatın.
Tegï: Mwzıka,
Kommentarïï


text:
«Qırım.Aqiqat» teleleyhası: Qırım. Cumhuriyet separatizmniñ merkezi olaraq
24 yıl evelsi Qırımnıñ firqa nomenklaturası kommunistik qoruqnı meydanğa ketirmege qarar aldı. Bir qaç yıl devamında Qırım cumhuriyeti bu şekilde separatizm ve aydutlarnıñ merkezi oldı. Qırım Ukraina terkibinde bir vilâyet olaraq qalsa edi, onı işğal eter edilermi? Ve Ukraina terkibinde kelecek Qırım cumhuriyeti nasıl olacaq?
Cumhuriyet separatizmniñ merkezi olaraq – «24» haber telekanalında Qırım jurnalisti Aleksandr Yankovskiy alıp barğan «Qırım.Aqiqat» yayınıñ yañı mevzusı.
Studiya musafirleri – tarih ilimleri namzeti Sergey Gromenko ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Aslan Ömer Qırımlı
Studiya musafirleri – tarih ilimleri namzeti Sergey Gromenko ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Aslan Ömer Qırımlı.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa.
Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında ise saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) derc oluna.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Nyu-Yorkte rok-mwzıka süyetin qawımnıñ arasında qundı birneşe zat awkcïonğa qoyıladı.
Olardıñ işinde Ledï Gaganıñ alğaşqı pïanïnosı bar. Bul mwzıkalıq aspapta Stefanï Djermanotta öziniñ tuñğış änin jazdı. Bolaşaq juldız ol kezde bes jasta bolatın. Uyımdastırwşılar bul mwzıkalıq aspap 200 mıñ dollarğa deyingi bağa deñgeyinde satıladı dep otır.
Sonday-aq, satılımğa "Bïtlz" änderiniñ biriniñ tüpnusqası qoyıladı. Djon Lennon onı qarapayım qağazğa jazğan. Al bul jartı mïllïon dollarğa bağalanıp otır. Özge lottardıñ işinde "Nïrvana" lïderi Kwrt Kobeynniñ xatı jäne Queen tobınıñ müşesi - Freddï Merkwrïdiñ saxnada kïgen kostyumı bar, dep xabarladı Vesti.ru.
QazAqparat
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
Ukraina çetel işler naziri Milât ile qırım hayırlav kartı ile hayırlay
Ukraina çetel işler nazirliginiñ başı Pavlo Klimkin Milât ve Yılbaş ile hayırlap, Qırım – Ukraina olğanını hatırlata.
Yaltadaki qarlı Qarılğaç yuvası tasvir etilgen hayırlav kartını Klimkin twitter ağında aşkâr etti.
«Ürmetli dostlarım, 2014 senesi köstergen destegiñiz içün sağ oluñız. Sizge tınçlıq, abadanlıq tileyim»,– dep yazdı Klimkin «Qarılğaç yuvası, Qırım, Ukraina» yazılı hayırlav kartında.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Bügin Almatıda Äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universitetinde körnekti ğalım, qoğam qayratkeri Twrsınbek Käkişevtiñ 90 jıldığına arnalğan "Twrsınbek Käkişwlı jäne ädebiet tarihınıñ özekti mäseleleri" attı halıqaralıq ğılımi-praktikalıq konferenciya ötti.
Sonday-aq, QazWU-dıñ Filologiya jäne älem tilderi fakul'tetinde professor atındağı därishana aşıldı.
Konferenciyada QazWU-dıñ birinşi prorektorı Mwhambetqali Bürkitbaev jäne aqın Nwrlan Orazalin, f.ğ.d., professor Äbsattar Derbisäliev, QR WĞA akademigi Uälihan Qalijan sındı azamattar qatısıp, Twrsınbek Käkişev jaylı söz söylep, estelikterin ayttı.
Ayta keteyik, bwğan deyin ädebietşi ğalım Twrsınbek Käkişevtiñ 90 jıldığına oray "Er Jänibek" halıqaralıq qoğamdıq qorı futboldan halıqaralıq turnir wyımdastırıp, älemniñ altı elinen jäne Qazaqstannıñ jan-jağınan kelgen 20 komanda baq sınağan.


text:
Qazaqstandıq Ulpan Nurbekova bodïbïldïngten Gonkongta ötken Arnold Classic Asia twrnïriniñ jeñimpazı atandı, - dep xabarlaydı Vesti.kz.
Almatılıq bodïbïlder arw absolyut jäne fïtnes-bïkïnï kategorïyasında barlıq qarsılasınan basım boldı. Onıñ qarsılastarı Resey, Oñtüstik Koreya, Portwgalïya, Avstralïya jäne Ündistan elderinen bolğan.
Arnold Classic Asia ataqtı osı attas bayqawdıñ ayasında ötken. Onıñ uyımdastırwşısı burınğı belgili bodïbïlder jäne akter Arnold Şvarcnegger.
Ayta keteyik, Ulpan Nurbekova bodïbïldïngpen aynalısqanına nebäri üş jıl bolğan. Sportşı qız Qazaqstan jäne Orta Azïya çempïonı ataqtarın jeñip alğan. Sonımen qatar, Azïya jäne WBPF älem çempïonatınıñ kümis jüldegeri. Nurbekovanıñ jattıqtırwşısı Qayrat Sızdıqov.
Tegï: Sport jañalıqtarı,
Kommentarïï


text:
Elbasınıñ tapsırmasımen qwrılatın qordıñ Jarğısı dwrıs boluı kerek
«Nwr Otan» partiyasına
QR Mädeniet jäne sport ministri
A. Mwhamediwlına!
QR Sırtqı ister ministri
Q. Äbdirahmanovqa!
Üstimizdegi jıldı Astanada ötken Düniejüzi qazaqtarınıñ V qwrıltayında Wlt Köşbasşısı Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev şettegi jäne elge köşip kelgen ağayındardı qoldau üşin «Otandastar» degen qor qwru turalı Ükimetke tapsırma bergeni mälim.
Atalğan Qwrıltayda Prezident «Otandastar» qorı Düniejüzi qazaqtarınıñ qauımdastığımen birlesip, otandastarğa jan-jaqtı qoldau men kömek körsetu is-şaraların anıqtap, keşendi bağdarlama äzirleui kerektigin de atap aytqan bolatın. Äzirlengen keşendi bağdarlamada qazaq köşiniñ mäseleleri, alıstağı ağayınmen baylanıstıratın barlıq mäseleler qamtıluı tiis ekeni tapsırılğan. Bağdarlamanıñ basımdıqtarı men mindetteri Qor arqılı iske asırılatının da eskertken.
Elbasımızdıñ sol tapsırması negizinde, Qazaqstan Respublikası Ükimetiniñ 2017 jılğı 13 qazandağı №644 qaulısımen «Otandastar qorı» kommerciyalıq emes akcionerlik qoğamı qwrıldı.
Ükimet Qaulısında «Şeteldegi jäne Qazaqstan Respublikasına köşip kelgen etnikalıq qazaqtardı qoldaudı qamtamasız etu qoğam qızmetiniñ negizgi nısanası bolıp ayqındalsın» delingen. Endi osı maqsattı negizge ala otırıp, QR Mädeniet jäne sport ministrligi men QR Sırtqı ister ministrligi «Otandastar» qorınıñ Jarğısın jasaytını anıq.
Söz joq, «Otandastar» qorı Elbası erte jolğa qoyğan, tarihi, strategiyalıq mañızı tötenşe zor köşi-qon sayastına öz septigin tigizedi jäne bolaşaqta Izrayl men Germaniyanıñ wlttıq köşi-qon qorları sekildi ülken missiyanı arqalaydı.
Ol üşin, eñ aldımen, JARĞI dwrıs bekitilui kerek!
Bügingi tañda, Qwdayğa şükir, köşip kelgen ağayındardı qoldau jağı tük qiındıq tudırmaydı. Mäsele, şettegi qandastarımızğa qol wşın beru jağı är elde ärqilı jüzege asırılatını belgili. Erkin, demokratiyalı batıs elderi men bir şekpennen şıqqa TMD memleketteri Qor jwmısına kedergi keltirmey, tüsinistikpen qaraydı. Al, «Erteñ köleñkesinen qorqatın, az wlttarğa degen sayasatı Sarıarqanıñ jeli sekildi wytqımalı elderge baru, qandas bauırlarğa kömek beru mäselesi qalay boladı?!» degen tüyindi osı bastan jaqsı oylasqan äbzal.
Demek, Qor memlekettik wyım bolmağan soñ, tek ekonomikalıq kömekpen ğana şektelmey, etnikalıq qazaqtardıñ ruhani, sayasi bostandığına da köñil böletinin esten şığarmağanı dwrıs.
Sondıqtan, atlğan eki ministrlik «Otandastar» qorınıñ Jarğısına «... etnikalıq qazaqtardıñ müddesin qorğaydı!» degen sözdi mindetti türde kergizui kerek! Bwl bap Otandastar qorınıñ ğana emes, Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığınıñ da jarğısında boluı tiis.
Auıt Mwqibek
05.12.2017
Abai.kz


text:
Sankt-Peterburg delegaţiyasının Gagauziyaya vizitının kultura çalışmaları programasına görä, Gagauziyanın Regional resim Galereyasında oldu bir prezentaţiya, angısında Sankt-Peterburgtan musaafirlär tanıştırdılar insannarı kimi kiyatlarlan, ani çıktı Sankt-Peterburgta bitki vakıtlarda.
O kiyatların arasında, rus yazıcılarının kiyatlarının arasında, vardılar Ay-Boba Mihail ÇAKİRin “EVANGELİA. Gagauzça. Türkçä” kiyadı hem «ГEPБ, ФЛAГ, ГИMH. Гarayзия (Pecпyблиka MoлдoBa). ГEPБ, ФЛAГ, ГИMH. CaHkT-ПeTepбypr (Poccия)» kiyadı.
Prezentaţiyada Sankt-Peterburg pravitelstvosunun Basım hem mas-mediyaylan işlişkileri Komitetın başı Sergey SEREZLEV okudu dokladı «ГocyдapcTBeHHaя пoддepжka kHиroиздaHия и kHиropacпpocTpaHeHия B CaHkT-ПeTepбypre».
Sora nasaat etti Sankt-Peterburg ANO «KHижHaя лaBka пиcaTeлeй» pravleniyasının predsedateli Vladimir MALIŞEV, angısı annattı o kiyatlar için, ani bitki vakıtta Sankt-Peterburg yazıcılar Birliindä tiparlandı.
Sankt-Peterburg GKU «KHижHaя лaBka пиcaTeлeй» direktor yardımcısı Andrey ŞAMRAY annattı o kiyat sergileri hem çarşıları için, ani yapılêr Sankt-Peterburgta.
Prezentaţiyada pay aldılar gagauz yazıcıları, kultura, bilim hem cümne insannarı.


text:
Rusiye restovratorları Bağçasaraydaki Han sarayınıñ konstruktsion hususiyetlerini mahv eteler – faaliyetçi
Qırım faaliyetçileri, Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğınıñ territoriyasındaki Han sarayında Rusiye şirketi tarafından yapılğan rekonstruktiya ketişatını fotosurette qayd ettiler. Fotosurette, tarihiy binanıñ konstruktsion elementleriniñ alıp taşlanğanı ve mahv etilgeni körüne.
İşler alıp barılğan yerni ziyaret etken faaliyetçi, QMC Halqara munasebetleri ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ işleri boyunca Cumhuriyet komitetiniñ sabıq rehberi Edem Dudakov, bu malümatnı Qırım.Aqiqat içün tasdiqladı.
Dudakov: «Kerişler mahv etildi, olarnı bu yerden alıp kettiler. Bir qısmını pıçıp taşladı ve daa bir qısmını alıp kettiler. Yani biz kerişlerniñ eski alını endi qaytarıp olamamız. Olar ise özleri de medeniy mirasnıñ obyekti ola ve olarnı saqlap qalmaq kerek edi. Em de «UkrNİİrestavratsiyi»niñ («Ukrainanıñ Restavratsiya İlmiy-teşkerüv institutı») malümatına köre, yalıñız dört kerişni deñiştirmek kerek edi. Olar (restavratorlar – QA) ise 100 faizni deñiştirdi. Bu endi tüzetilmez. Biz bundan soñ Han sarayını şimdi körgeniñiz alda körmeycekmiz», – dep saya.
Restavratsiya leyhasını Aqmescitteki «Kiramet» şirketi azırladı. Baş podrâdcı – Moskvadaki «Atta-group» şirketidir. Eki şirketniñ de restavratsiya saasında tecribesi yoq. Leyhanıñ özü gizli tutula. Ukraina mutehassısları, vesiqanıñ mecburiy ekspertizanı ne yerde keçkenini bilip olamadılar.
Ukraina Medeniy mirasnı qorçalav departamenti yanındaki restavratsiya komitetiniñ sabıq rehberi Yakov Dihtâr: «İş nasıldır ilân etilmegen leyha boyunca yapıla. Kompyuterge kirip, bu obyekt üzerinde çalışqan leyha grubunıñ erkânına bir baqılsa, yete. Anda restavratsiya boyunca mutehassıslar yoq», – dep qayd ete.
İşlerni becergen şirketler Qırım faaliyetçileriniñ malümatına izaat bermediler. Aynı zamanda işniñ yapılmasını Qırım musulmanlarınıñ Diniy İdaresi nezaret ete. Onda da iç bir qayd seslendirilmedi.
Qırım musulmanlarınıñ Diniy İdaresi muftisi Emirali Ablayev yerli KHVde: «Ümüt etemiz ki, daa çoq vaqıt mevcut olacaq, ve bütün halq, Rusiyeniñ bütün halqları bizge kelip, bu zenginliklerge taaciplenecekler. Sağ oluñız. Bugün viran etile dep aytılğanı ise – men sizge böyle deycegim: er ay, belki ayda eki-üç kere Diniy idare tarafından kontrol etile ve körgeniñiz kibi, bütün aytılğanları, bu endi siyasettir – ve onıñ bizge alâqası yoq», – dedi.
2016 senesiniñ iyül ayında Rusiye kontroli altında bulunğan Qırım akimiyetiniñ Medeniy variyetni qorçalav boyunca Devlet komiteti yarımadanıñ bir qaç tarihiy obyekti ve bu cümleden Bağçasaraydaki Han sarayında ilk nevbetteki qazağa qarşı işlerniñ keçirilmesini uyğunlaştırılğan edi.
Noyabr ayında Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ kontroli altında bulunğan Han sarayı esasındaki muzeyniñ mudiri Meryem Seytumerova, saraynıñ eki obyekti – baş bina ve han camisinde qazağa qarşı işler alıp barılğanını ve olarnı toqtatmaq olmağanını söyledi. O, UNESCO ekspertleri, binanı ziyaret etip, rekonstruktsiya ketişatına qıymet kese bileler, dep saya.
Bağçasaraydaki Han sarayı, Suvdağdaki Ceneviz qalesi, Qırım astrofizik observatoriyası (rasadhanesi), Mangup-qale, Eski-kermen ve Çufut-qale UNESCOnıñ Dünya mirası obyektleri cedveline kirsetilmesi içün namzet olalar.
Bağçasaraydaki Han sarayı muzeyi – qırımtatarlarnıñ tarihı ile alâqalı olğan eñ belli muzey, Qırımlı Girey hanlarınıñ yazlıq rezidentiyası yeridir. Muzey kompleskiniñ territoriyasında saray, harem binası, han mezarlığı ve cami bulunalar.


text:
5 biñ Qırım sakinini qanunsız olaraq Rusiye ordusındaki hizmetke çağırdılar – aq-uquq qorçalayıcısı
2017 senesiniñ soñundaki vaziyetke köre, ilhaq etilgen Qırımnıñ 5 biñge yaqın sakini muddetli hizmet içün Rusiye ordusına çağırıldı. Muddetli arbiy hizmetke çağırılğan gençlerniñ sayısında artuv közetile. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ canlı yayınında Qırım aq-uquq qorçalayıcıları grubunıñ azası İrina Sedova bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, yarımadada Rusiye ordusında hizmet etüvden qaçınğanlarğa qarşı cinaiy işler açılıp başladı.
Sedova: «Biz şimdi tamam böyle vaziyetlerde yapılacaq areketler boyunca tevsiyeler işlep çıqamız. Bundan qaçınmaq içün tek bir yol bar – arbiy hizmet içün qayd etilmemek. O zaman yalıñız memuriy iş açacaqlar. Lâkin bunı yapmaq pek qıyın, çünki şimdi arbiy hizmet içün em mekteplilerni, em sturdentlerni kütleviy surette qayd eteler. Meselâ, sabıq TMU, şimdiki «Qırım federal universiteti»nde arbiy hizmet içün qayd etilmegenlerge diplomlar bile berilmey», – dedi.
Aq-uquq qorçalayıcısı, ondan ğayrı Qırım arbiy komissariatlarınıñ hadimleri Ukrainanıñ qıtadaki qısmına ketken gençlerni tapıp, olarnı qıdıruvğa berecekleri ile qorquzalar.
Sedova: «Qırımnıñ özünde orduğa çağırıluv bir bayram kibi teşkil etile, ve bir çoq adam buña aldana, soñundan ise dayanılmaz şaraitlerden zorluq çekeler», – dedi.
Qırım aq-uquq qorçalayıcıları grubu Qırım sakinlerine, ilhaq etilgen yarımadadan Rusiye ordusına çağırıluv faktları aqqında haber bermek ricası ile muracaat etti.
Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye akimiyeti Qırım sakinlerini öz ordusınıñ saflarına ala. Yarımadada pek çoq kütleviy tedbirlerde Rusiye Silâlı quvetlerinde hizmet etüv propagandası yapıla. Halqara qanunları ve BMT Baş Assambleyasınıñ qararlarına rağmen Qırım sakinlerini Rusiye ordusında hizmet etmege davet eteler.


text:
Jazdıgüni jalañayaq jürgennen ökşeniñ terisi tilimdenip, jarılıp ketedi. Onıñ qarağan közge oğaş köringeni bılay tursın, densawlıqqa tïgizer zïyanı da köp. Tilingen, qïılğan jerlerden qan joldarına ïnfekcïya kirip, türli awrwğa şaldığw qawpi de joq emes. Sondıqtan eger ökşeñiz jarılsa, tömendegi maskanı jasap, derew emdeñiz!
Şağın legenge 1,5 lïtr ıstıqtaw (biraq ayaq küydirmeytindey) sw quyıp, 4 as qasıq swtek totığın (perekïs vodoroda) qosıñız. Osı swğa ayağıñızdı salıp, biraz otırıñız. Eger ökşeñiz tım qattı jarılğan bolsa, uzağıraq otırw kerek. Ayaqtı swdan şığara salıp, ökşeñizdi pemzamen ısqılañız. Al odan keyin swmen şayıp, qurğatıp sürtken soñ, därixanadan alğan glïcerïnniñ üstinen qutı tolğanşa qarapayım alma sirke swın qosıñız.
Jaqsılap şayqap, osı qospadan ökşeñizge jağıp, ayağıñızğa polïetïlen qap kïiñiz. Bul maskanı jatar aldında jasap, qaptı tañerteñ şeşseñiz, ayağıñızdıñ terisi jup-jumsaq bolıp, tilimdengeni tez jazıladı.
Ayaqtı swğa aptasına bir-aq ret salw jetkilikti, al maskanı kündelikti jasağan jön.
http://anabol.kz/sululyk-syry/1479-okshe-zharylyp-tilimdense
Tegï: Arwlarğa keñes,
Kommentarïï


text:
Oñtüstik Qazaqstan oblısı Sayram awdanınıñ turğındarı mektep äkimşiligi oramal tağatın oqwşı qızdarınıñ quqığın şektegenin aytıp otır.
Bul twralı turğındar Qamshy.kz saytına xabarlasıp şağımdanğan
«OQO, Sayram awdanı, Intımaq awılı № 24 M.Maxajanov atındağı jalpı orta mektepte bizdiñ qızdarımız mektepke barğan kezinde şığarıp qaytarıp jiberipti, sebebi qızdarımız oramalda jüredi. Biz – ata-analar sebebin swrawğa bardıq. Mektep basşılığı oramaldı şeşpese, mektepke kirgizbeytinin ayttı», – dep otır Şamxat Bolatov, Batırjan Ğayïbnazarov, Şamşïddïn Bolatov, Batırjan Kärimbaev esimdi awıl turğındarı.
Olar qızdarına mektep ülgisindegi arnayı forma kïgizgenmen, bastarındağı oramaldarın şeşwden üzildi-kesildi bas tartwda.
Esteriñizge salsaq, Bilim jäne ğılım mïnïstrliginiñ bastamasımen orta mektep oqwşıları üşin biriñğay mektep formasına köşw twralı talap küşine engen bolatın. Quzırlı mïnïstrlik buğan deyin mektep kïiminiñ ülgisi är mekteptiñ ata-analar jïınında anıqtalatının xabarlağan.
Derekközi: qamshy.kz
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
2016 jılı joğarı bilimdi mamandardı dayındaw üşin memleket tarapınan 31 702 tapsırıs tüsip otır. Budan basqa sırttay bölimder üşin 300, joğarı oqw orındarınıñ dayındıq bölimine 2 500, JOO tildik dayındıq bölimderi üşin 450 grant bölingen.
Munıñ işinde pedagogïkalıq mamandıqtar üşin 5000, gwmanïtarlıq ğılımğa – 700, quqıq salasına – 100, önerge – 170, älewmettik ğılımdarğa – 700, jaratılıstanw ğılımdarı boyınşa – 1470, texnïkalıq ğılımdar jäne texnologïyalar üşin – 12593, äskerï is jäne qawipsizdikke – 60, medïcïnalıq mamandıqtarğa – 3000, awıl şarwaşılığı jäne veterïnarïyağa – 2690 grant qarastırılğan.
Bilim jäne ğılım mïnïstrligi tarapı magïstr mamandar dayarlawğa arnalğan memlekettik tapsırıs kölemi 7429 orınğa, beyindi magïstratwrağa 3000 orındı qurağanın mälimdedi.
PhD doktorantwra boyınşa memlekettik tapsırıs 628 orındı qurasa, onıñ 43 orını Nazarbaev Wnïversïtetine bölindi.
Tapsırıstıñ işinde 3 162 grant Serpin-2050 jobası boyınşa «Mäñgilik el jastarı-ïndwstrïyağa!» bağdarlamasına bölingen. Sonday-aq, 1000 grant – pedagogïkalıq, 1717 – texnïkalıq, 345 – awıl şarwaşılığı jäne 100 orın medïcïnalıq mamandıqtar üşin arnayı qarastırılıp otır.
Kommentarïï


text:
Mehmet Özbek - Öllem Öllem
Sanatçı : Mehmet Özbek
Türkü : Öllem Öllem
Etiketler : Mehmet Özbek - Öllem Öllem türkü indir, Mehmet Özbek - Öllem Öllem türkü dinle, Mehmet Özbek türküleri, Öllem Öllem mp3 indir, Mehmet Özbek türküleri Öllem Öllem türküsü, Öllem Öllem sözleri, Mehmet Özbek mp3 dinle, Mehmet Özbek download, Öllem Öllem bedava mp3, Mehmet Özbek türkü sözleri, Mehmet Özbek türkü dinle, Mehmet Özbek son albüm indir
Mehmet Özbek Türküleri
Mehmet Özbek - Ezo Gelin
Mehmet Özbek - Veziranasın Vezirana
Mehmet Özbek - Karaköprü Narlıktır
mehmet özbek - kalenin dibinde bir daş olaydım (kerkük)
Mehmet Özbek - Dön Beri
mehmet özbek - çimeni su gögertmiş çimeni (kerkük)
mehmet özbek - gülüm di gel men seni seveli-kerkük divanı (kerkük)
Mehmet Özbek - Gül Güle
Mehmet Özbek - Kapıyı Çalan Kimdir
Mehmet Özbek - Baba Bugün
Mehmet Özbek - Yola Çıktım Mardin e
Mehmet Özbek - Bakar Kapı Zarınnan
Mehmet Özbek - Güzele Bak Güzele
Mehmet Özbek - Yaradan Var
Mehmet Özbek - Kalk Gidelim Şıh Bağına


text:
"EŞİT, MEVTA NE SÖYLEYUR" POEMASI MİSALİNDE
ASAN ÇERGEYEVNİÑ BEDİİY USTALIĞI
1883 senesi İ. Gasprinskiyniñ "Terciman" gazetası çıqıp başlagan soñ Qırımda tamır millet arasında uyanuv deviri başlanıp, milliy devletçilikni ğayrıdan tiklemek oğrundaki küreşke büyükten-büyük siltem berildi. 1917-1918 senelerinde N. Çelebicihan ve Cafer Seydamet yetekçiliginde Kırım Halq Cumhuriyeti meydanğa ketirildi. Devletçilikni tiklemek içün küreş ğayrıdan başlandı ve alâ daa devam etmekte. 1883 senesinden 1917 senesinece olğan devirde qırımtatar halqınıñ ögünde nasıl muammalar turğan olsa, aynı şularga da turmaqta. Bugünki künde doğğan suallerge cevaplarnı ekseri allarda halqnıñ basıp keçken tarihiy yolunda, onıñ klassik edebiyatında araştırmaq sırası kele. Şunıñ içün de bu noqtaiy-nazardan kelip çıqqan İ. Gasprinskiyniñ, U. Tohtarğazınıñ, N. Çelebicihannıñ, B. Çoban-zadeniñ ve diger erbaplarımıznıñ edebiy miraslarına sıq-sıq muracaat etemiz. Böyle edipler arasında Asan Çergeyevniñ adı da bar. Onıñ edebiyatımızda tutqan yeri ne qaldırğan mirası ğayet qıymetlidir.
Asan Çergeyev acayip, aydın istidat saibi, qı¬rımtatar edebiyatı tarihında teren iz qaldırğan iibimizdir. Poemaları, manzumeleri öz deviriniñ eñ aktual mevzularını teren mündericenen, yüksek nefislik, sade ve zengin tilnen yazılğan eserlerdir.
A. Çergeyevniñ eserlerinde köterilgen meseleler yalıñız o devirde degil de, bugünki künde de mevcut olğan muammalardır. Şunıñ içün biz A. Çergeyevniñ eserlerinde, hususan "Eşit, mevta ne söyleyür" poemasında köterilgen suallerniñ aktualligi ve zemaneviyligi noqtaiy-nazarından közden keçirmek maqsat ettik.
HIH-HH asırlarnıñ kesişken deviri tarih içün ğayet sarsıntılı bir devir edi. Dünyada ve 1905 se¬nesi Rusiyede olğan inqilâp Qırımnıñ içtimaiy-siyasiy ayatına pek tesir etti. İ. Gaspralınıñ "Terciman"ından başlaşan yañı edebiyat 1905 senesine qadar kerek münderice, kerekse til ve şekil itibarı ile yañı yönelişte ketti. Moskvada, Frantsiyada oquğan soñ, 1876 senesi Qırımga kaytıp kelgen ve ocalıq etip başlağan İ. Gaspralı etrafında birleşken ediplerniñ (A. Bodaninskiy, O. Aqçoqraqlı, İ. Lömanov, A. Kerem ve digerleri) esas maqsadı halqnı medeniyetke celp etip, olarnı oqur-yazar etmek içün çareler tapmaq ve olarnı ömürge tadbiq etmek edi [1]. Bu uyanuv devirinde icat etken yazıcılar ve şairler arasında Asan Çergeyev de bar edi.
Asan Çergeyev otuzğa yaqın pye¬sa ve poemanıñ, 15 manzumeniñ müellifidir" [11,s. 211]. Lâkin bu qolâzmalarnıñ çoqusı, ocalıq sebebinden köyden-köyge köçip yürgen devirinde gayıp etile [3]. Şairniñ icadiy faaliyeti 1905 senesi inqilâbı vaqpında büyük siltem ala. Rusiyeni sarsıtqan inqilâp memleketni areketke ketirdi. Yanvar adiselerinden son Qırımnıñ şeerlerinde siyasiy isyan başlandı. Köylüler de areketlendi. Bunı 1905-1906 seneleri "Terciman" ve "Vetan hadimi" gazetaları da tasdiqlay [11, s. 208]. Birinci rus inqilâbı neticesinde başlangan vaqialar Asan Çergeyevge tssir ete. Çoqqa barmay, elde etken tec-ribesi ve 1905 senesi inqilâbı tesiri altında özüniñ büyük eserini - "Eşit, mevta ne söyleyür" poemasını yaza. Poema publitsistik harakterge malik, nefis edebiyatqa has vastalarnen zamannıñ aktual meselelerini ögge sürgen bir eserdir. Bu poeması 1909 senesinden, yani 1-nci neşirinden soñ, künümdage qadar iç bir kere basılmadı. Poemanıñ tolu variantı ne kitaphanelerde, ne de arhivlerde qalmagan. Profes¬sor İ.A. Kerimniñ çoq yıllar devamında alıp bargan araştırması belli bir müsbet netice bermedi. Cenkten evel derc olungan bir sıra maqalede poemadan bir çoq misal ketirildi. İ. Kerim şu parçalarnı toplap, qararnen olsa da sıralap, "Yıldız" mecmuasında bastırdı. Belli olğanı kibi, 1905 - 1907 seneleri Rusiyede olıp keçken inqilâbiy vaqialardan soñ reaktsiya deviri başlay. Çar ohrankaları tütün çıqmagan yerde bile "Yangın bar!" dep bağır-çagır etip yüre ediler. Böyle bir agır devirde eñ küçlü darbeler milliy tasil ve medeniyetimizge endirildi. Poemada köterilgen siyasiy-içtimaiy meseleler pek keskin kosterile. A. Çergeyev poemasını bir qaç yıl devamında bastırıp olamadı. Niayet, 1909 senesi, poema Canköyde A. Çergeyevniñ tanışı M.İ. Abkinniñ basmahanesinde kitapçıq Kirill ariflerinen basıldı. A. Çergeyev poemasını "İndemez" lağabınen çıqara. Aman-aman 2 yıl devamında kitap aqqında iç bir haber eşitilmedi. "Eşig, mevta ne yeyoyleyür" kitapçığı aqqında birinci şikâyet 1911 senesi fevral 2-de peyda ola. Bagçasaray politsmeysterine yollanılğan şikâyette "Eşit, mevta ne söyleyür" poemasınıñ adı añıla. Bir qaç vaqıttan soñ "İndemez" tahallüsi altında kim gizlengenini tapalar ve Çergeyev aqqında malümat toplpmağa başlaylar. Çar ohrankası A. Çergeyevni yaqalamaq içün uyğun manaçıqlar araştıra. 1911 senesi noyabr 14-te poemanı banderolnen Odessa şeer Tsenzura komitetine yollaylar. Tsenzura komitetiniñ matbaa işleri boyunca inspektorı İ. Spafaris poemanı rusçaga çevire ve Tsenzura komitetiniñ adına cevap yaza (cevapını "Yıldız" -1996, №6-Kerimov.)[5].
A. Kriçi skiyniñ "Öçerki russköy politiki na okrai¬nah" adlı kitabından alınğan ve prof. İ. Kerimniñ maqalesinde misal ketirilgen bu "añlatuv" çoq şeyni açıqlay. Çar samoderjaviyesiniñ alıp barğan milliy siyasetini tar-mar etip taşlay. İşte, şunıñ içün de 1912 senesi başlarında A. Çergeyevni jandarmalar yaqalaylar. Ancaq, 1913 senesi Roma¬nov sülâlesiniñ tahtqa köterilgeniniñ 300 yıl-lıgı munasebetinen amni¬stiya ilân etilip, Asan Çer¬geyev de azat etile.
"Eşit, mevta ne söyleyür" poemasında 1905 s. inqilâbı devirinde Qırım köylüleri arasında kenişlegen inqilâbiy areket ve olarnıñ talapları ifade etile. Eserni - uyanıp devirindeki halqnıñ arzu ve hayalları simvolik, kinayeli şekilde ve nefis edebiy usulnen tasvir etilgen bir eserdir [3].
A. Çergeyevniñ icadınen temelli oğraşqan A. Altañlı "Eşit, mevta ne yeyoyleyür" poeması aqqında şularnı qayd ete: "Eser 1905 senelerinde Qırım köylüleri arasında kenişlegen inqilâbiy areketni aks etken, köylülerniñ II Devlet dumasına bvrgen petitsiyasınıñ mündericesini nefis sürette ifade etken eser. Süjetı ise M.Yu. Ler-montovnıñ fransıu şairi Zeydlitsten tercime etken "Ava gemisi" adlı matumesini iñdıra" [I]. "Ava gemisi" eserinde kapitansız, deñizcisiz bir gemi tasvir eti¬le. Okeanda kimsesiz bir ada. Bu adada imperator qabiri buluna. Er yıl, imperat vefatınıñ yıl dönüminde, adağa gemi kele. İmperator tirilin qabirinden çıqa, geminen Frantsiyasına bara. Eskiden emirinde bulungan marşallarını ve sevimli oğlun çağıra. Cevap alamağan soñ, kederlene ve geminen adağa keri qayta. Lermontovnıñ şiirniñ süjeti aqşam başlap sabaga qadar devam ete. Şiir tu sa-tırrlarnen yekünlene: "...Soñra o mine sihirli gemige, / Oplanıp, başını sarqıta köksüne, / Qolunı siltey de, dert, elem, ğam ile/Yonele kene de qaytmaq içün keriye". A. Çergeyevniñ poeması ise: "Yuqlay edim, aqsırıp uyandım / Men bir tatlı yuqudan, /Açtım közüm, inan, ötüm /Patlay yazdı qorqudan; İşte, sabah, şükürler olsun, /Qapladı kün tuvuşın / Eşitemen yakın yerde / Endihoraz davuşın..." kibi satırlar eserdeki Abeş tarhanlı Ümer efendiniñ "Ava gemisi"ndeki imperator kibi tirilip, mezardan gece degil de, saba çıqqanı tasvirlenile" [3]. Aynı şu fikirni S. Nagayevniñ "Halq sevgen şair: Asan Çergeyevniñ dogğanına 100 yıl toluvı munasebetinen" serlevalg maqalesinde de rastketirmek mümkün [9]. Poema hayaliy, fantastik süjette yazılsa da, münderice itibarınen çarizm, kapitalizm qurumına qarşı edi. Şairniñ inqilâbiy demokratii edebiyatımızda müim yer alğan "Eşit, mevta ne söyleyür" poeması öz deviriniñ müim meselelerini ifade etmeknen birlikte, müellifinden büyük cesaret talap etkenini açıq-aydın köstermekte [11, s. 208 - 209]. Köterilgen meselelerge, qayd etilgen vaqialarğa bugünki künniñ noqtaiy-nazarından baqqanımızda eserniñ zemaneviy ve aktual olğanını körermiz. Dersiñ, poema bizim bugünyumiz aqqında yazılğan [4, s. 103- 106]. Lirik qaramannıñ bir çoq qaydlarını, bir çoq sözüni bundan yüz yıl evelsi degil de, sanki bugün duyamız: "...Kerçek, Kırımda tatar mülkü/Siyrek-sandırak körüne..."; "Qandavarsañ, eşitesiñ/ Salte müfti davası..."; "Baqıp tursañ, İvana beñzer, /Urbaları sıq-tırma...".
A. Çergeyevniñ poemasında bugünki alımıznıñ söznen ögul aqqında bilgi aldıq. Ögulnıñ, yani mektep talebesiniñ bu acınıqlı alla qalganınıñ sebepçisi - ocasıdır. "Kötekten ğayet hatri hoş" kibi mecaz yardımınen müellif bizge ocanıñ nasıl ölganını añlata. Talebeniñ ne içün bu alda qalğanını bu satırdan tam añlaymız. Böyle oca talebesine bilgi, ilim bermeknen degil, köteknen ögraşa.
"...Söyler oca: "Çocuq benim,
Tek süyekler babanın.
Benim urğan yerim yanmaz
Ateşine Allanıñ!"
Bu sebepten balaçıkıar
Mektebe kelmez qorqudan,
Onıñ içün millet cail,
Açılmaz közü yuqudan..."
Bu eki dörtlükte müellifniñ oquyıcını ocanıñ daa da tafsilâtlı obrazınen tanış Etmesinden, yani bu: /Çocuq benim, / Tek süyekler babanıñ. /Benim urğap yerim yakiaz Ateşine Allanıñ! /kibi satırlarda Qırım mektepleriniñ acınıqlı alını sezemiz. Cail oca cail mektepni meydanğa ketirir. Neticede bu ocalıqnıñ faydası iç körünmez. Bu dörtlüklerde de "çocuq, ben, yemek" kibi Şive sözlerine ve "benim urğan yerimânmaz; açılmaz közü yuqudan" kibi mecazlarga rastkelsmiz. Eñ meraqlısı şu ki, müellif öz eserinde em şimal em de cenüp şivelerini qullanmaqta. İnqilâp devirlerinde til meselesi yolunda C. Kermençiklinen A. Odabaş "türkçilik" ve "tatarcılıq" gayeleriniñ izinden ketip, eki tilni de matbuatta sınaganlar. Keliñiz, bu eki dörtlükke diqqatımıznı çekeyik.
"...Dünya bağlı ahiretke,
Cail olsa bir ada".
Ölgende de çeker belâ,
Eksilmez başı belâdan.
Em faqırlıq, em caşlik
Bizni yoldan qaldıran,
Çekken bile bu eziyetni,
Düñyada bulmaz iç aqran...".
Halq cail olsa, o iç bir zaman doğru yolnı, doğru izni tapmayacağı añlatıla. Şu satırlarda müellif büyük bir ustalıq ile milletiniñ nege oğraycağını tarifley. Ve bu seçilgen yolnıñ doğru olmağanını añlata.
Oquyıcığa daa da añlayışlı olsun dep, şair ustalıqnen frazeologizmlerni - "çeker belâ, eksilmez başı belâdan, yoldan qaldıran, çekken bile bu eziyetni" ve "bulmaq, qaldıran" kibi şivelerni qullana.
"...Köterildi halq qarşığa
Altmış bir senesi,
Çoqusı candan ayrıldı
Mal-mevaldan kimersi.
O vaqıt vaquf keçti
Aqar millet qoluna,
Kayni zabt etkeni tursın,
Em de bizge qılına..."
Yuqarıdaki dörtlüklerde müellif yaşağan 1905 senesi inqilâbı tariflene. Ağır yaşayışqa dayanamagan insanlar aqsızlıqqa qarşı küreşmek içün köterileler. İç bir şeyge baqmadan, adamlar toqtamay, ne mal-mülkten ne candan ayırıluv olarnı qoqutmay - "Çoqusı candan ayrıldı/ Mal-mevaldan kimersi" ğayesi mecazğa çevirile. Küreşniñ neticesi şöyle ifadelene: "O vaqıt vaquf keçti/Aqarmillet qaluna".
"...Yıqıldı köyler, yurt kesildi,
Mezarlıqlar yoq oldı,
Olanın da taşlarından
İlge bina quruldı...", -
"Mezarlıqlar yoq oldı," - mına neden, poemanıñ başında baş qaramannıñ ötü patladı: - " ...ötüm patlay yazdı qorqudan ".
Er yıl bizim musulman mezarlıqlarımız viran etile "Seitler rayonında musulman mezarlığında fevral 10-ğa keçer gecesi uç yüzge yaqın qabir aqaretlenip, viran etildi...". Ve "'Aqmescit civariidaki Çistenkoye köyünde... 40-qa yaqın baştaş yıqtırılğan... ".[14]
Dörtlükte evel olıp keçken vaqialarnıñ neticesi aydınlatıla - "Yıqıldı koyyer, yurt kesildi,
/ Mezarlıqlar yoq oldı /. Bu satırlardan añlaşıla ki, kene de adiy halq, fuqare insanlar çekişeler.
Düştüm duşman qapqanına
Qaldı, sandım qabaatke.
Quvdılar beni, dediler:
"Poşel tatarskiy lapatke!"
Tekrar şiveden sözlerge rastkelemiz:
"Düştüm duşman qapqanına /Qaldım, sandş qabaatke. /Quvdılar beni, dediler: / "Poşel, tatarskiy lapatke!". Mevta Qırımnı kezerken, çoq şeylerge rastkele, çoq şey köre. Müellif Vatanda olğan kelmeşeklerniñ davranışını tarifley, yani şair milletniñ öz Vatanında olıp da, öz evlerine, yerlerine saip olmaganını köstere. Şair er bir satırını canlı halq tilinen, bediiy mecazlar baylığınen süsley.
"...Dedim aian: "Sen bilesiñ,
Bu nasıp bir memleket?!
Benim bilgen Qırım olsa,
Savğan jen bereket..." - dörtlüginde ise mevta ayrette qalıp, öz-özüniñ belki Qırımda degil, başqa yerde olğanını tüşüne. Öz keçken ömürinde yaşağan Qırımına oşamağanını añlay. Şimdiki Qırımnı qabul etmege istemey. Mında müellif oquyıcısınen bir subette bulunıp, oña sualler bere, oquyıcını teren tüşüncege daldıra.
"...Ai, qonaqbay, söyle bana,
Bu mırzalar nerede?
Düñya içinde kezelermi,
Evelkiday kene de?!
Az yerlerde temel tikip,
Mırzanıp qaldı uç-dörtü:
Biri Orda, biri Qırda,
Bilinmez em Vatan yurtu..."
Şair çetten kelgen bir adam olaraq qonaqbaydan "nerede" dep mırzalarnı soray. Mırzalar köşelerge saqlanıp oturalar. Olğan mırzalardan da tek bir qaçı qaldı. Bu yerde müellif bir mizah tasvirinen köyde, ya şeerde qalgan tek bir zengin qonaqbaydan "paradı, sade halqnı bütün ömür qul etip tutqan mırzalarıñ qayla", - dep sorağanda, mezkürniñ vaqtı keçti zan ete.
Kitti itibar, savdı devran,
Olar kitti dünyadan,
Tek bizden ferqı şudır:
Babası kinâz ya dvorân,
"Kitti itibar, savdı Devran" satırında sayğı, ürmet qalmadı, er şey bitti, er şey ketti manası bardır. "Olar kitti dünyadan" - elbette vaqıt ket¬ti, em de, olar dünyadan kettiler. Bu satırlarğa köre, evel zamanlarda ve şimdi de fuqarelik ve baylıq qonuşmay, qarışmaylar.
"...Kimisi em satıp yurtun
iredi tap taşına,
Kimsi içti, qonuştı er kün
Yetti "Boraqay" başına!.."
Halqnıñ acınıqlı alınıñ sebeplerini müellif "yurt satıldı", "birisi içti", "birisi boşuna kıtuştı" kibi mecazlar, frazeologizmler vastasınen ifade etip, milletniñ Vatanınen işi olmağanını aytmağa istey.
"Söyleme, añladım, oğlum,
Ğayet eyi onu ben.
Biriñizniñ yoqtur farqı
Mezardan yatan ölüden" -
Qırımnı kezip yürgen "mevta" obrazı:
"Biriñizniñ yoqtur farqı / Mezarda yatan ölüden", - dep
canlılarnıñ ömür tarzınıñ ölülerden farqlı olmaganına taaciplene. Ve milletniñ inqirazğa oğrağanını, er şeyden haberi olıp, halqnıñ havflı macerağa tüşkenini köre. Ancaq buña iç bir tesir yapıp olamağanına kederlene.
Tilmen tabir mümüoni yoq
Ep beterdir körgenim,
Baña köre, ey Yarabbim,
Eyi ondan ölgenim!
Mevta körgenlerine o qadar şaşa ki, bunı añlatmağa zorlana. Körgeni ep beterleşe ve beterleşs, eyi şey iç körünmey. Şu cümleden bu dünyada yaşamaqtan ölüm daa eyidir dep, fikir ete.
Vaquf bu köy, sahibi qazna,
Arenda tuta cemaat,
Keçşemiz taqan - tuqan
Elde en kuç zenaat.
Bu dörtlükte, bugünki alımız tasvirlene. Müellif adiy halqnıñ yaşayışını tarif ete. İç bir şeyge saip olmağan insanlarnıñ zorluq, qıyınlıq çekkenleri qayd etile.
Taş çıqarıp yer qazalar.
Zor iderler eki ele.
Ayırılmaz bu ğariplik
Ne qadar terler tamsa yere.
Satırlarda kene de zemaneviy yaşayışımız tariflene "Taş çıqarıp yer qazalar" - adamlar ağır iş eteler. Ellerimiznen ağır iş yapıp özümizge ev quramız, çaremizni özümâz köremiz.
Alımıznı em baqıñız,
Üst - başımız yaçanğaç
Çekişemiz dünya içinde
Eki kün yürsek, bir kün aç.
Bu satırlarda adiy halqnıñ alı kösterile. Adamlar aç, çıplaq, uryan olaraq tariflene. Yani müellif oquyıcı diqqatını daima fuqare halqnıñ vaziyetine çeke. Yazıcı ayattaki aqsızlıqnı, çekişmelerni, ağır yaşayışnı aydınlata.
Eksildi ilim, azdı tem,
Çoq bir baiquş kişimiz,
Şimdilikçe arta gide
Turğan saytın işimiz.
Bu satırlarda müellif ilimniñ eksilgenini, bu sebipten ağır yaşayış küç alğanını añlata. Kerçek, Qırımda tatar mülkü Siyrek - sandıraq körüne...
Bu eki satırda müellif milletniñ öz yerine saip olmağanını, öz Vatanında, amma malı-mülkü olmayıp aqsız yaşaganını qayd ete.
Añlaşila, butar nemse:
"Furt - furt" idup yeyoylene,
Turasıdır buna köre.
Qazaqtan eyi körüne.
Öz Vatanında tatarlar saip olaraq yaşap olamaylar. Buña daima ya öz millet büyükleri. ya da nemeye, ruslar keder eteler. Qırımda nemse çoqlaşqanını, anda-mında yürip, söyleşkenini köstere. Nemsenen qazaqnı qıyaslasañ, olardan nemseler biraz "eyi korgone".
Diñle, oğlum, söyleyim, baq
Sen, torunçıq, toqtatur!
Millete fayda etmeyenniñ
Arıcı onıñ toktamaktır.
Müellif yetişken "oğlum" sözünen bütün yigitlerge nasiat bere. Vatan, halq yardımğa muhtacdır.
Birlik olmay ketseñiz şay,
İşiñiz ğayet pek fena...-
Şair birlik-beraberlike, muabetlikke çagıra.
Qandi varsañ.eşitesiñ
Saçte müfti davası...
Biriñizin yokıpur farqı
Mezarda yatqap ölüden...
Tatarlar arasında birlik olmaganı qayd etile.
Baqıp tursañ, İvana beñzer,
Urbaları sıqtırma.
Bıcak, palto arkasında,
Saçları uzuya qırqtırma...
Ev içinde stoya, skemle,
Tartqıda çinaq, tepisi.
Ai, anasın, qazaq şey"
Bunıñ içinde episi!
Soñunda bu 2 dörtlükte müellif halqnıñ kazaqlarğa beñzegenini, olardan iç farqı almağanını qayd zte: "İvana beñzer.. , ay, anasın, qazaq şeyii.
Asılında A. Çergeyevniñ yaratqan "mevta" obrazı keçken nesilini tarifley. Müellif Qırımnıñ eki nesilni, eki devirini kösterip, özü közetici sıfatınen meydanğa çıqa. Poema - "mevta" dep adlandırılgan nesilniñ sedasıdır. Müellif esli-başlılarnı er daim: "Ah, bularnı dedelerimiz körseydi..." kibi sözlerinen çizıp, dedelerniñ ruhını canlandıra.
A. Çergeyev şive çeşitlerini qullanğanı nafle degildir. Şair em cenüp em şimal şivelsrini bir eserde birlsştirgeni kibi, halqnıñ da böyle birlik olmasını tiley.
"...Ev içinde stol, skemle,
Tartqıda çanaq, tepisi.
Ai, anasın, qspaq şeyi
Bunıñ içinde episi!.."
Asan Çergeyevniñ "Eşit, mevta ne söyleyür" adlı poemasında köstergen bediiy tasvir ustalığı pek teren ve çoq taraflıdır. Şair pek sade, añlayışlı tilnen halqnıñ müim vaqialarını tasvir ete. Aman-aman er bir dörtlükte şair mecaçlarğa yer tapa, poemada frazeologizmler, şive sözleri, qıyaslamalar ve mubalâğa işletile.
Çergeyev poemasını yazğanda meraqlı ve pek acayip bir janrnı qullana. Eserde em tasvir, em de munaqaşa unsurları bardır. Şair bir nasiatçı-mütefikkir olaraq, gençlerge ömür tarzınıñ örneklerini köstere, eserde köterilgen mesele de bugün aktualligini coymadı. Halqımıçnıñ diger halqlar arasında dağılıp ketmesi, yaş tatar nesili tuvğan tilini unutıp, rus tilinde lafetmesi ve bunıñnen bağlı olaraq üstümizde asılğan havf -pek ciddiy bir messledir.
"Eşit, mevta ne seyleyür" poeması inqilâbiy-demokratik edebiyatımızda müim yer işğal etmekte. Poema püblipistik ruhta, bediiy edebiyatqa has usulnen yazılğan. Poemada XX asırnıñ müim meseleleri aqqında fikir yürsetile. Poema çar akimiyetiniñ tatar halqı üstünde keçirgen aşşalayıcı siyayeyetine qarşı narazılıqnı ifadelegen bir eserdir.
Tatar halq ağız yaratıcılğı ve klassik rus edebiyatınıñ tesirini köremiz. Şekil ceetini közge alsaq, eser qırımtatar manesi ölçüsinde, yani halq şiiri ölçüsinde yazılğan. Süjet qurulışı M.Yu. Lermontovnıñ "Vozduşnıy korabl" eserini añdırıp kele.
Qırımtatar halqı ögünde bugün turğan muammalar Asan Çergeyevniñ 100 yıllıq "Eşit, mevta ne söyleyür" poemasında aksini bulmaqtadır.
Qullanılğan edebiyat:
1. Altanlı A. Şair Çergeyevniñ yaratıcılığı // Lenin bayrağı. -1970. - dek. 29.
2. Cavtobeli 3. İlki adımlar // Yıldız. - 1993. - №1. - S.85 - 89.
3. Kerim İ.L. XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatar bediy sözüniñ evrimi. - Simferopol: "Krımuçpedgiz", 1998.- 184s.
4. Kerim İ. A. "Eşit, meyvta ne söyleyür": Asan Çergeyevniñ psomasına dair bazı qaydlar// Yıldız. -1996. - №6.-S. 158-162.
5. Krımskiy A. Qırımtatarlarnıñ edebnâtı. - Simferopol.: "Dolâ", 2003.-200 s.
6. Qurtnezir 3. Qırımtatar edipleri: ömür ve yaratıcılıqları aqqında qısqa malümatlar. -Simferopol: "Tavriya", 2000. - 156 s.
7. Nagayev S. Halq sevgen şair //Lenin bayrağı. -1979. - sent. 25.
8. Fazıl R., Nagayev S. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. -Simferopol: "Qırşdevoquvpedneşir", 2001. - 750 s.
9.Çergeyev A.' Eşit, mevta ne söyleyür//İıldız.-1996.-№6.-S. 162-167. 10. Çoban-zade B. Qırımtatar edebiyatınıñ soñ devri. -Simferopol: "Dolâ", 2003. - 236 s.
P. "Yañıdünya" gasetasi №7, 2008s. fevral16; №15, 2008s. aprel 12.
Asan MURADASİLOV. // Yıldız. – 2008. – № 4. – s.168-185
- oquldı - 862