text:
Duniyada em oñluğa sanalğan on nazmuçunu caş tölüge amanatları Parijde kitab bolub çıkğandı. Ol onovlandan biri Oljas Suleymenovdu. Batıda [Zapadda] alay atı aytılğan adamnı bizde caş tölü bile da bolmaz. SSSR çaçılğanlı soyuz respublikala ençi kralla bolğandıla. Kazahstan da bolğandı ençi davlet. Kaynayla ala – erkin egemen [suverennıy] kralla, keslerini oñlu cazıvçuların birer cerge keleçi etib olturtalla, alay demek – cazıvçularını sıyların körelle, ışanalla, ala diplomat işleni kimden da igi bardırlıklarına bazalla. Söz üçün, Oljas Kazahstannı UNESCOda keleçisidi. Ol alamatdı, aşhıdı, alay a soruv: ıyıkda eki kere çıkğan karaçay gazetni bir betin Oljasha bergenden mağana barmıdı, alaysız da bu cergili materiallanı kalay sıyındırırğa bilmey kıyınlaşa turğanlay? Andan ese, biz Karaçay bla baylamlı adamlanı, haparlanı basmalasak igi tülmüdü? Ne igilik etgendi Suleymenov Karaçayğa? Ma endi adamnı kölüne kelirge bolluk bu kucur soruvlağa cuvab da ete, Oljasnı üsünden talay söz aytayık.
1989 cıl iyun ayda SSSR-ni Baş Sovetini birinçi sessiyasında Oljas Suleymenov söznü köndelen salıb tohtaydı: «Biz işibizni repressiyağa tüşgen halklağa reabilitatsiya etivnü colun-coruğun caraşdırıvdan başlarğa kerekbiz. Allay reabilitatsion zakon alınmay, kral sürğünñe tüşgen halkladan stalinizmni murdarlığı üçün keçmeklik tilemey, alğa barırğa col cokdu. Orus, Gürcü, Kazah halkla da kıyınlık çeger üçün kalmağandıla. Alay a, millet belgi bla başdan ayak curtlarından sürülgen halkla eki kat kıyınlık çekgendile. Biz ol zatnı kralnı atından, zakon halda açık aytırğa kerekbiz...». Büğün barıbız da bilgen «Repressiyağa tüşgen halklağa reabilitatsiya etivnü hakından» zakonnu caraşdırıv ma alay başlanñandı. Biz – tutmakdan-sürgünden ötgen halkladan biri – Oljasnı bu adamlığın, erkişiligin unuturğa bollukbuzmu?
Alay a, «börü atarık börkünden» degenley, Suleymenovnu bütev duniyağa belgili etgen anı «Slovo o polku İgoreve» atlı tarih çığarmanı üsünden cazğan tintivleri-oyumları bolğandıla. Kral korkuvsuzluknu orğanları 1975 cıl Oljasnı «Az i YA» kitabın Sovet Soyuznu bütev tükenlerinden, kitabhanelerinden sıyırıb, küydürüb küreşgendile. Ol onovnu etgen a SSSR-ni Kommunist partiyasını ideologiya canından başçısı Suslov bolğandı. SSSR-ni İlmula Akademiyası da Suleymenovnu kitabın «uvathan» cıyılıvla, süzüvle bardırğandı. Kazahstannı başçısı Kunayev Brejnev bla söleşib, Oljasnı caklarğa, saklarğa küreşgendi. Suleymenovnu atasın 1937 cıl «halknı cavu» deb kuruthandıla. Suslovnu başçılığı bla biyağı kara küçle Oljasha da ol atnı atarğa küreşgendile. Kunayev bolmasa, Oljasha kallay kıyınlıkla çekdirlik bolur edile. Bir poet üçün Suslov bla arasın aman eterge bizde tamadaladan kişi bazarıkmı edi eken? Kunayev halkın, curtun caklağan adam bolğandı. 1962 cıl Hruşçöv kıbıla Kazahstannı igi kesek cerin mamuk ösdürüvçü honşu respublikağa berirge izlegendi. Kunayev birden eki bolmağandı. İşinden çığarğan edile anı üçün. Kuru bu eki zatı oğuna anı oñlu adam bolğanın körgüztmeymidi? Bizni tamadalada tuvğan cerlerin çaçdırmaz üçün, başha subektlege koşdurmaz üçün, halkların-curtların koruvlar-saklar üçün Kunayevça küreşgen [küreşirik] barmıdı eken?
Kazah halkı bek ullu kıyınlık körgen halkladandı. 1926 cıl adam sanav kağıtlada bılay cazıladı: «Kazahlıla – SSSR-ni em köb sanlı Türk tilli halkıdıla – 6 million 200 miñ adam». 1939 cıl kazah halknı sanı sanı kuru 2 milliondu. Allay bir adamı kırılğan kazah halkını Oljasça nazmuçusu, alimi, Kunayevça da başçısı bolğanı nasıb edi...
Suslovğa da, akademiklege da Oljasnı kitabı ne kıyınlık salğan bolur edi?
Oljas «Slovo o polku İgoreve»-ni tintib, duniya bla bir Türk söz tabhandı. Bu tarih çığarmada akademikle okuyalmay kalğan cerleni, ne da ala ters okuğan cerleni açıklağandı. Slavyanla bla Türk kavumlanı arasında burun küçlü baylamlılık bolğanın, til, kultura canı bla ala bir-birin bayındıra honşu caşağanların körgüztgendi. Alay a olsağatda orus ilmu «bizge kultura kelgen ese Yevropadan kelgendi, karañı Aziya, Türkle – kazavat, çabıvul etgenden başha cuk bilmegen cahille – bizni kulturabızğa ne ülüş koşallığelle, büğün-bügeçe da alanı adam etalmay, tsivilizatsiyağa koşalmay küreşebiz, sora va» deb, bu közden karağandı Türk-Musliman milletlege. Ma bıllay tuthuçsuz, calğan «ilmu» oyumğa karşçı turğandı Oljas. Suleymenov SSSR-ni Türk halklarına es tabdırğandı, tarihibizge közübüznü açhandı, kölübüznü költürgendi. «Türkbüz» derge korkub, buyuğub turğanla, Oljasnı kitabın okub, «Biz halkbız, adambız – Türkbüz biz» deb öhtemlenñendile. «Tavlanı eñişge etmegenley, tüzleni örge költürgendi» Oljas. Bütev Türk duniyanı örge költürgendi ol. Suslovçu ideologiyağa, ol ideologiyanı kulu-karavaşı bolğan SSSR-ni ilmula Akademiyasına da karşçı turğandı Oljas cañız kesi. Nazmularındaça, ilmuda da cañı söznü, Kerti söznü aytalğandı. Kerti Söznü aytır üçün a fahmu da, bilim da, bet da, öt da kerekdi. Türk duniyanı , Türk esni, Türk tarihni vyathanı üçün biz – Türk duniyanı bir burhusu – Oljasha sav bol derge kerekbizmi?
Alay a Oljas kuru kıyınlık körgen halklanı, ne da Türk kavumlanı ökülü tüldü. Oljas «Nevada-Semipalatinsk» atlı orğanizatsiyanı kurab, bütev duniyada atom savutnu sınağan poligonlanı cabdırırğa izleydi. Kazahstanda poligonnu cabdırğandı. Suleymenov bütev duniyanı atom cahanimden-korkuvdan kutharır canından küreşedi. Ol canı bla köb iş da etgendi. Biz caşağan Cerni, duniyanı ölümden koruvlab küreşgen Oljas mahtavğa tıyınşlı tülmüdü?
1960-1980 cıllada Oljas başlarına erkin bolur üçün küreşgen koloniyalanı tarihlerin tintib küreşgendi. Alay a alanı muratları kuru azatlık bla boşalsa, ol koloniyala ayak üsüne turalmay kıyınlaşadıla. Erkinlik-egemenlik kerekdi, alay a halklanı, krallanı arasında baylamlılık üzülmezge kerekdi. Metropoliya bla da , honşula bla da iş cürütürge tıyınşlıdı.
Kesini oyumun Oljas formula halda aythandı: «ot vekov kolonialnoy zavisimosti çerez period nezavisimosti k epohe osoznannoy vzamozavisimosti». Eşta, baş erkinligi üçün küreşgen har bir halk, sağış eterça bir akılman fikirdi bu. Oljas Suleymenovnu art közüvde cazğan kitabı «Yazık pisma» da, bütevduniya ilmuda cañı sözdü. Adam ulu barı da bir cerde caratılıb, alaydan tört canına çaçılğanı – ol belgili zatdı. Din tilde aytsak, barıbız da Adam bla Havadan caratılğanbız. Alay a ol birinçi talay cüz adam kallay tilde söleşgendile – ma anı üsündendi kitab. Birinçi tamğaladan-iyeroglifleden Sözge, cazma tilge adam ulu kalay köçgenin körgüztür üçün, Oljas kallay bir kitab okuğanın, kallay tintivle bardırğanın aytıb çıkğan da kıyındı. Ahırı bıllay oyumğa kelgendi: « Alğa Belgi, ızı bla Söz. Ol belgile Allahnı belgileridile, ol sözle da Anı atları». Bu kitabnı okuğan adam añlarıkdı, Oljas Söznü taşa mağanasın açhanı alimle atomnu açhança bir zat bolğanın. Alay a atomnu açhan-çaçhan duniyağa korkuv sala ese, Oljasnı birinçi Söznü, tilni açhanı adam ulu bir bolğanın, bir ata bla anadan caratılğanın körgüztedi, adam ulunu birigivge çakıradı. Alğaraklada Oljas «Türki v doistorii» degen kol cazmasın «As-Alan» jurnalda basmalanırın tıyınşlığa sanab, maña bergen edi. Anda da Türk kaydan çıkğanın, duniyağa kalay cayılğanın tintedi. Suleymenov Türk kavumla üçün kanın-canın ayamay işleydi. Oljasnı etgen işine karasam, 726 cıl Bilga-Tonükuk cazğan tizginle esime keledile: Tun udumadım – keçe cuklamadım, Kunduz olturmadım – kündüz olturmadım, Kara terimdi töktim – kara terimi tökdüm, Kzl kañmd üğğurtdtim – kızıl kanımı sürdüm Türk budun uçun – Türk halk üçün.
Suleymenovça adamı bolğan halk nasıblıdı. Alay a, Oljas kuru kesini halkını tül, bütev adam ulunu kayğısın körürge bolumu, bilimi, fahmusu cetgen adamdı. Adam ulunu kerti tarihin tüz okuğan bla kalmay, adam ulunu cazıvun igi canına cazarğa kolundan kelgen nasıblı kavumdandı Oljas.
Dağıda bir çerterge izlegenim: bütev duniya problemaladan baş költüralmay turğanlıkğa, Oljas kalam tuthanlağa ayırıb es bölgenley turadı. Türk cazıvçulada allay kayğırıvnu men cañız Kaysın Kuliyevde emda Çiñiz Aytmatovda körgenme. Kesimi üsümde sınağan zatımı aytama.
Türk karnaşıbıznı 70 cıllığına coralanñan sözümü Aña atalğan nazmum bla boşarğa süeme.
ADAMNI COLU, CAZIVU DA – SÖZDE
Oljas SULEYMENOV’ğa
Kırk cılda kimge kelgendi Kuran,
Kimge – «Az i YA».
Suv eski ızına kayıtadı:
Cañıradı Yevraziya.
İt iyesin tanımağan sağatda,
Adamğa Teyrisin tanıthan da bar.
Men – Teyri adamı – karayma avalğa:
Belgiden-Sözden başlanadı Adam.
Kökge karay, culduzlağa uzala,
Adam ayak üsüne süelgendi,
Kün tayakça, elibça tüzelgendi –
Kara tanığan kününden başlanadı Adam.
Enikley tabiğatnı
Tillenñendi adam ulu.
Tavuşdan-belgiden-tamğadan köçe Sözge
Türlenñendi adam ulu.
Adam söznü, Söz da adamnı –
Bir-birin carathanla ala.
Muruldağandan, köz bla, barmak bla söleşgenden kutulub,
Adam cazıvun caza tebregendi kesi.
Men da kündüz Künnü ızından bardım,
Keçe va – Aynı.
Tamğalarında Adurhaynı,
Budiyannı, Navruznu emda Tramnı
Köreme culduznu, Aynı.
Kitab açhança açama Karaçaynı:
Kara – ceti kat mağanası Anı.
Kökden başlanadı col,
Kökge da kaytaradı ol.
Kökdedi biz caşağan Cer.
Ne bek küreşsek da biz,
Kökden ayırılırğa cokdu madar.
Cer avruvlağa da Kökdedi darman,
Cer soruvlağa da Kökdedi cuvab.
Cer colu adamnı başlanadı Belgiden-Sözden.
Ol ketgença körünse da közden emda kölden,
Bir keramatlı çığad da içibizden,
Açadı bizge cañıdan anı:
Sözde caşınıbdı colu Adamnı,
Sözde cazılıbdı cazıvu Adamnı.
Kıyınlığıbız bizni –
Tüz okuy, añılay, caza bilmeybiz Söznü.
Alay a, bir keramatlı çığad da içibizden
Taşa mağanasın, kerti mağanasın açadı Söznü –
Hak colğa kaytaradı bizni.
Adam uluğa kayıtadı caz –
Açıladı Kök, enedi carık, keledi avaz:
Kara tanı – cay anı –
Kerti Tarihiñi, cazıvuñu da caz.


c: text/html

text:
Dekabr 19-da Aqmescit (Simferopol) - Ermeni Bazar (Armânsk) yolunda “Ural” rusiye arbiy yük maşnası çevirildi. Bu aqta VKontakte içtimaiy ağındaki “AvtopartnörTsentr” gruppasında haber etile.
Gruppada derc etilgen videoda, maşna yol kenarına çevirilgeni körüne, yanında başqa üç arbiy yük maşnası tura edi.
Rusiye Qara deñiz flotunıñ matbuat hızmetinde, “Ural” yol buzu olğanından sebep avdarılğanını “Krıminform”ğa bildirdi, zararlanğanlar yoq.
2014 senesi Qırım ilhaqından soñ yarımadada sürekli arbiy örgenmeler keçirile. Ukraina Baş Ştabında, rusiye arbiylerniñ Qırımdaki areketlerini qanunsız tanıy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqsaq Timer däwläte
Aqsaq Timer däwläte yäki Timeridlär däwläte - Aqsaq Timer Üzäk Aziädä yawlap aluları näticäsendä 1370 yılda barlıqqa kilgän däwlät, 1501 yılda Şäybäni citäklägän küçmä üzbäklär qäbiläläre Sämärqand şähären basıp alğannan soñ Timer däwläte beterelä. Soñğı Timerid Babur qaçıp, 1504 yılda Qabul qalasın basıp ala, soñraq Hindstanğa höcüm itä häm 1526 yılda Böyek Mogollar imperiäsenä nigez sala. Timer dinastiäneñ wäkilläre Badaxşanda 1585 yılğa qädär xakimlek itä.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Timer däwläte elekke Çağatay olısı territoriäsendä barlıqqa kilä.
1370 yılda Balx şähärendäge qorıltayda Aqsaq Timer Turan ämire itep saylanıla. Timer bügenge Üzbäkstan, Tacikstan häm tönyaq Äfğänstannı berläşterä.
1376 yılda Timer däwläte Xäräzem ilen basıp ala.
1393 yılda Timer Bağdad şähären basıp ala.
1395 yıldan Timer däwläte Altın Urdağa qarşı suğışa başlıy.
1398 yılda Timer Dähli soltanatına qarşı yaw belän bara.
1401 yılda Aqsaq Timer ğäskäre Dimäşq şähären basıp ala.
1402 yılda Aqsaq Timer ğäskäre törek soltanın ciñä.
1405 yılda Aqsaq Timer ülgännän soñ, onığı Xälil-Soltan täxetkä utıra, läkin 1409 yılda anı Şahrux bärep töşerä. Şahrux başqalasın Herat qalasına küçerä.
Bu waqıtta Timer däwläte tarqala başlıy: 1405 yılda Ğiraq, 1408 yılda Azärbaycan çığalar.
1447 yılda Şahrux ülgäç, ulı Oluğbäk täxetkä utıra häm başqalasın Sämärqandqa kire küçerä.
1449 yılda Oluğbäk ulı Abd äl Latıyf atasın bärep töşerä, soñraq Olığbäk üterelä.
Üzara nizağlaşuda Timer onığı Abu-Säyed ciñä. Näq Abu-Säyed (1424—1469) Äbelxäyer citäklägän küçmä üzbäklär qabiläsen çaqıra.
Abu-Säyed warisları idärä itkär çorda däwlät bik taraya, tik Maweranahr qalğan.
1501 yılda Şäybäni citäklägän küçmä üzbäklär qäbiläläre Sämärqand şähären basıp ala häm Maweranahrda Boxara xanlığına nigez sala.


text:
Bağçasaray – Bağçasaray rayon devlet memuriyeti yolbaşçısı vazifesini terk etken soñ, İlmi Ümerov birinci intervyüsını Qırım.Aqiqatqa berdi. Yerli qırımtatar qavehanelerniñ birinde keçken subetke, sabıq memur damalı kölmek ve cins kiyip keldi. İlmi Ümerov yapqan areketiniñ sebepleri, rayonnıñ yañı reberi ve ilerideki planlarınen paylaştı.
– İstifa aqqında arizanı ne sebepten yazdıñız?
– Men endi çoq kereler aytqan edim, ve daa bir kere tekrarlarım. Men qırımtatar, Meclis azası olıp, referendumğa qarşı edim, Rusiyeniñ Qırımnı qoşmasına qarşı edim, Qırımnıñ işğaline qarşı edim, diger devlet Ukrainağa istilâ yapqanına qarşı edim. Men, Rusiyede devlet hızmeti ve istifa arasında seçim yapılacaq olsa, ekincisini sayraım dep aytqan edim. Şimdi sentâbr ayındaki saylavlar yaqınlaşa. Saylavlar keçip, meni kerek olmağan bir şahısnı kibi vazifemden boşatqanlarını beklemeyip, özüm kettim.
– Sizge rusiyeli devlet hadiminiñ yeminini qabul etmege teklif etken edilermi?
– Yoq. Keçici müddetniñ bir qaidesi bar, biz ale daa Ukrainanıñ devlet hadimleri olaraq sayılamız, tek kâğıtta elbette. Referendumdan soñ bir qaç adamnı işke alğan edim, olar Rusiye Federatsiyasında yaşap ta, Ukraina devlet hadiminiñ yeminini qabul etken ediler. Küç hızmetleri – prokuratura, UHH (SBU), şimdi ise FHH (FSB) ,militsiya-politsiya olarnıñ episi yañıdan yemin ettiler. Amma, men imzalağan er kâğıt «Rusiye Federatsiyasınıñ böyle-böyle qanunına köre…» sözlerinen başlay, astında da «İlmi Ümerov», dep yazılğan. Bazıda men şaqalaşam: tasavvur etiñiz, 20 yıldan soñ, torun ve balalarıma bu kâğıtnı kösterip, qartbabañız kollaboratsionist edi, dep aytırlar...
Bu vazifede 9 yıl çalışıp, em qırımtatarlarğa, em rayonnıñ diger sakinlerine fayda ketirip olğanımnı tasdiqladım. Siyasiy qararlar olmasa edi, men qalır edim. Amma, şimdi, açıq yüznen yürmek içün kettim.
– Hadimleriñiz içün bu qarar iç beklenilmegen oldı, deyler. Olar istifañızğa nasıl davrandılar?
– Kerçek aytsam, bu aqta er hadimimden soramağa isteyim. Avgustnıñ 18-nde, bazar ertesi künü Baqçasaray rayon devlet reisi vazifesinde soñki toplaşuvımnı keçirdim. Bazıları aqlap ta yiberdiler.
– Rayonnıñ yañı yolbaşçısı kim olacağını bilesizmi?
– Men bilmeyim. Aksönovdan soradım, o, salı künü yañı adamnı taqdim eter, dedi. Kimni – özü daa bilmegenini söyledi.
– İlmi Rustemoviç, aynı zamanda mart ayında siz Qırımnıñ rusiyeli akimetinen işbirlik tutmaq tutmaqnıñ tarafdarlarından biri ediñiz.
– Men şimdi de qırımtatarlarnıñ akimiyet organlarında vazife almalarına qol tutam. Amma, olar bizim temsilcilerimiz olmalı. Şimdi ise, sıñırdan keçtik, bu akimiyet ne olğanını añladıq. Kerçek aytsaq: Ukrainanın 23 yıllıq mustaqilligi içinde qırımtatarlar içün pek az şey yapıldı, qırımtatarlarnıñ aqları Ukrainada da qorçalanmadı.
Biz er daim akimiyetnen davalaşa edik, hususan, Qırım seviyesinde, em de merkeziy akimiyetnen munasebetlerde de meseleler yüz bere edi. Ebet, şeriklerimiz de bar edi, olar bizni añlap, destekley ediler, lâkin, olar er vaqıt azlıqnı teşkil ettiler. Atta, Yüşçenko ükümdarlığı zamanında istegenimizge irişip olamadıq. Bizge çoq qulaq asmay ediler. Er şey içtimaiy-iqtisadiy meselelerniñ çezilüvi, yerleşüv-abadanlaştıruv programması ve bu kibi meselelernen sıñırlana edi. Aman-aman episi memurlar, atta yüksek maqamlarda bulunğan soyları, siyasiy, uquqiy meselelerniñ al etilüvi, muhtar cumhuriyetniñ statusını deñiştirmek kerekligi, tamır halqnıñ tanıluvı aqqında tüşünmey ediler. Bunıñ episi qırımtatarlarnıñ akimiyetke nisbeten menfiy munasebetniñ sebepçisi oldı. Qırım seviyesinde bu pek ciddiy edi. Tamam şu insanlar, evelden qırımtatarlarnıñ ukrain akimiyetine, şimdi ise, Rusiye akimiyetine qarşı çıqqanlarını yazalar. Ve bu sebepten qırımtatarlarnı devletniñ duşmanları kibi sayalar.
– Ne içün Meclis qırımtatarlarnıñ Rusiye Federatsiyası erkânında inkişafını körmey?
– Bu mesele Meclis toplaşuvlarında atta baqılmay edi, çünki 1991 senesi iyül ayında Qurultayda milliy mustaqillik aqqında deklaratsiya qabul etilgen edi. Şu vaqıttan soñ, mevamımıznı iç bir kere deñiştirmedik. Vesiqağa köre, biz Ukraina terkibinde milliy muhtariyetni elde etmege isteymiz. Ve bu qararnı yañıdan baqmaq içün, eñ azı yañı Qurultaynı teşkil etmek kerek.
– Bugün de bugün Ukraina qırımtatarlar içün ne yapa bile?
– Endi yapa. Kün tertibine tamır halqlar aqqında qanun kirsetile, yaqın kelecekte qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanun leyhası baqılacaq. Amma, bunıñ episini 10-15 yıl evelsi yapmaq kerek edi. O vaqıt munasebetler daa eyi ve aqibetsiz olur edi. Şimdi Ukraina er türlü qarar ala bile, amma eñ evelâ qırımtatarlarnıñ telükesizligini tüşünmek kerek. Misal içün, qanun leyhasında, qırımtatarlarnıñ öz taqdirini belgilemek aqqı aqqında yazılsa, Qırımda vaziet kerginleşirmi? Ebet, kerginleşir.
– İstifadan soñ, Meclisteki işiñizni daa faal alıp baracaqsıñız, dep aytqan ediñiz. Siz nenen oğraşacağıñıznı endi bilesizmi? Belki, Çubarov ve Cümilev olmağan vaqıtta, reislik vazifesine keçersiñiz?
– Meclisteki işim aqqında aytqanda, öz rayonımnı közde tuta edim. Amma, kerek olsa, menim statusımnı deniştirseler, maña buyurılğan işni eda etecem. Şimdi ise, 3-4 kün raatlanırım ve Puşkin, 1 soqağına yol alırım (Bağçasaray meclisiniñ ofisi yerleşken menzil – Müel. qaydları.).
– Bir qaç biñ qırımtatarı endi Qırımnı terk etti, şimdiki vaziyette kelecegini mında körmegen yaşlar, iş adamları ketmege devam eteler…
– Men ketmelerine qatiyen qarşı çıqam. Rusiye olsun, Gonduras olsun…Qırımda biz azlıqmız, biri ketse, cemaat-içtimaiy yük bizim ömüzlarımızğa qala. Küç tapıp Qırımda yaşamalımız, alışmaq kerek. Men, misal içün rus pasportlarını alğanlarnı öpkelemeyim. Ketkenlerni ise, qaçaq degil «qaçqan», dep adlandıram. Ömüriñ telüke astında olsa, qaçaq olmaq mümkün. Qırımda, bu kibi tek bir qaç adise yüz berdi, umumen böyle şey yoq. Esasen, özüne yarımadada iş tapalmay, çoqtan köçmekni tüşüngenler bu vaziyetni sebep körip, keteler.
– Çeşit millet ve dinlerge mensüp adamlar arasında munasebetler deñiştimi?
– Bugün adamlarnen qonuşqanda, «qırımtatar – qırımtatar degil» ayıruvnı birden duyasıñ. Maşinalardaki ufaçıq bayraqlarnı alayıq. Er qırımtatar maşinasınıñ camına qırımtatar timsalini yapıştırmağa qarar aldı. Başqaları da tırışalar, olar rus timsallerini qoyalar. Soñki eki-üç ay devamında bu pek közge çarpıp başladı.
Cemiyet ciddiy bölünüvge oğradı. Bu yaramay bir alâmet. Çünki, belli bir sebeplerden peyda olğan bu bölünüv turmuş ayatta davalar aça bile. Qırımda ise, bir çoq siyasetçiler öz saylavaldı programmalarnı qırımtatarlarğa qarşılıq kösterip tertip ete turğanlar. Yani, qırımtatarlarğa qarşı çıqıp, reylerniñ belli bir qısımını qazanmaq mümkün.
– Avgustnıñ 24 – Ukraina mustaqilligi künü. Bu kün siz içün emiyetlimi?
– Bu kün menim içün er vaqıt müim olıp qalacaq, çünki bu, sovet ükümeti dağılğan soñ, qurulğan mustaqil devletniñ işinde men iştirak etken devletniñ mustaqillik künü. Amma, bu künge eki kün qalğanda Qırımda diger, men bellesem tantanalı şekilde qayd etilcek – Rusiye bayraq künü ötkerile. Bu kün menim içün añlaşılmamazlıqlarnen tolu, çünki tedbirlerde iştirak etmeyip, keçirilüvine de qarşılıq kösterip olamamız.


text:
Zemaneviy Ukrainanıñ ilk prezidenti Leonid Kravçuk, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı alıp barğan cenkini toqtatmaq içün, eki devlet yolbaşçıları doğrudan-doğru öz arasında añlaşmaq kerekler. Bu aqta o Azatlıq Radiosına bergen intervyusında söz yürsetti.
«Birinciden, ne qadar qıyın olsa da, Ukraina ve Rusiye ükümetleri arasında birge-bir şeklinde yapılacaq körüşüv keçirilmesine irişmeli. Donbassta olıp keçkenlerde – Kremlniñ eli bar. Ancaq biz Rusiyenen... biz ve Rusiye ne yapıp olacağı, bizim neler yapıp olamaycaqlarımız – mesela, aytayıq ki, topraq bütünligi ve mustaqillik aqqında laf etip olamammız, qalğan şeylerni muzakere etmek mümkün, degen meselelerde añlaşmağance... Yollarnıñ biri budır», – dep saya o.
Kravçuknıñ sözlerine köre, ekinciden, «Minsk formatını» deñiştirmek kerek: ya «Budapeşt formatına» keçmeli, ya da «Minsk» formatını qaldırıp, «oñı başqa bir mundericenen toldurmalı».
Ukrainanıñ sabıq prezidenti, «cenkniñ bitmesi» şekliy olaraq, Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen bağlı, lâkin «o Rusiyeni diñley», dep saya.
«Rusiye 150 yıldan berli cenkleşip kele, anda cenk elitası şekillendi. Olarnıñ felsefesi farqlı – olarda insan, şahıs degen şey yoq, olarda devlet degen şey bar. Bizim ukrain demokratik sistemamız daa mükemmelleşmedi, amma biz insannıñ intiyacı, taqdiri, insannın yaşama, tüşünme ve yaratma ihtiyaçları aqqında tüşünemiz. Buña keçmek pek qıyın, lâkin biz artıq bu yolğa kirdik. Rusiye daa bu yolğa kiralmadı, Putin de bunı bile. Onıñ reytingi iqtisadiyat degil de, Rusiyeniñ ne derece küçlü, qudretli, er kes Rusiyeniñ istegine köre areket etkeninen bağlı. Felsefesi farqlı. Rusiye hususiy bir devlet olaraq, er kesni özüniñ felsefiy tabirine bağlamaq istey», – dep saya Leonid Kravçuk.
Leonid Kravçuk, Ukraina mustaqilligi tiklengen soñ 1991-94 seneleri onıñ prezidenti olıp, 2015 senesi sentâbr ayında yañıdan teşkil etilgen «Ukrainanıñ NATOğa kirmesi içün areket» adlı ictimaiy areketke yolbaşçılıq yapıp başlağan edi.
Ukrainanıñ cari tiş siyaseti 2017 senesi qabul etildi. Ukraina milliy menfaatlarınıñ «Ukrainanıñ Avropa Birligine aza olmaq maqsadınen, Avropa siyasiy, iqtisadiy ve uquqiy meydanına ve Şimaliy Atlantika Şartnamesi Teşkilâtına aza olmaq içün Avro-Atlantika meydanına integratsiyası» üstünlikler arasındadır. Lâkin em Kyiv, em de Avropa, Ukraina NATOğa kirmege azır olmağanı ve aza olmaq içün davet etilmege yaqın olmağanını tanımaqta.
NATO - Ukraina, buña azır olğanınen, er angi bir Avropa devleti kibi, Şimaliy Atlantik şurasına kirebilecegini ve NATOğa kiriş meselesine, üçünci bir taraf iştirak etmeden, Ukraina özü qarar berecegini beyan etmekte. Rusiye ise aksine, Ukrainanıñ NATOğa kirmesine bütünley qarşı çıqa ve şuradan «Ukrainanıñ anda qabul etilmeycegine dair garantiya» berilmesini talap ete.


text:
Kiyev – Ukraina dekabr 26 künü Qırımğa ve Qırımdan maşina ve demir yol naqliyatınıñ qatnavını apansızdan lâğu etti. Milliy mudafaa ve havfsızlıq şurasında bu sıñırlavnı vaqtınca kirsetilgen qarar olaraq adladılar. Em de bu qarar yarımadağa diversantlarnı kirsetmemek içün alınğan eken. Mütehassılarnıñ fikrine köre, naqliyat qamaçavı ukrain tarafından «Minsk körüşüvleri» vaqtında Kreml içün bir basım kibi qullanıla bile, uquq qoruyıcılar ise Qırım ile naqliyat alâqasınıñ toqtatıluvını mesüliyetsiz ve qanunsız olaraq tanıylar.
Yolcu avuştıruvlarınıñ toqtatuvı aqqında «Ukrzaliznitsâ» bildirdi. Şirketniñ saytında Qırım yöneleşite qatnağan trenler artıq yalıñız Novoalekseyevka ve Herson stantsiyalarına baracağı aqqında haber peyda oldı.
Nevbette Ukraina infrastruktura Nazirligi Qırımğa avtomobil yolcu avuştıruvınıñ toqtatılması aqqında ilân etti.
«Bugünden avtomobil taşıyıcıları ve avtobus stantsiyalarınıñ saipleri qıtaiy Ukrainanı Qırım Muhtar Cumhuriyeti ile bağlağan avtobuslarğa biletlerniñ satuvını toqtatmalı», – deyler müessisede.
SNBO: sıñırlav muvaqqattır
Ukraina akimiyet organlarından iç birisi işbu usulnı qullanmağa mecbur etken havfsızlıq qararları aqqında muayyen bir şey aytıp olamadı.
Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ haber-analitik merkeziniñ spikeri Andriy Lısenko, Qırım.Aqiqat sualine cevap berip, işbu qarar qıtaiy Ukrainağa Qırımdan diversantlarnıñ kelip çıqması ile bağlı olğanını bildirdi.
«Nezaret quvetleşe, çünki mında özüni yerli sakin olaraq tanıtqan diversion taqımlarnıñ kelmesi mümkün. Şimdi istihbarat diversion işi alıp barıla. Telüke büyüktir, şunıñ içün nezaretni quvetleştirmek ve vatandaşlarnı diversion taqımlardan qorçalamaq içün bu kibi qararlar alına», – dedi Lısenko.
SNBO temsilcisi şunı da qayd etti ki, Qırım ve qıtaiy Ukraina arasında taşuvarnıñ yasağı vaqtınca alınğan bir qarar ekendir. Amma bu sıñırlav ne vaqıtqa qadar sürecegi aqqında Lısenko bir şey aytmadı.
«Ukrzaliznıtsâ»nıñ malümatına köre, Qırımdan qıtağa soñki tren dekabr 27 künü yollanıldı. Bundan soñra olacaq trenlerge biletlerni alğanlarğa kassalarğa muracaat etip, bilet aqçalarını qaytarıp almağa tevsiye eteler.
Ukraina Devlet sıñır hızmetinde aytqanları kibi, şimdilik Qırım ile memuriy sıñırnı şahsiy naqliyat ile keçmege mümkün. Müessisede şuña işandaralar ki, işbu yasaqnıñ kirsetilmesinden soñra nezaret kiriş noqtalarında nevbetler pek artmaz eken.
«Şimdilik nevbetler artmadı. Sıñırda bulunuv vaqtı aqqında aytmağa azır degilim. Amma insanlarnı olduqça tez şekilde qayd etmek içün çalışamız», – dedi Qırım.Aqiqat saytına Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat vastalarınen munasebet ve cemaatçılıq ile bağ meseleleri boyunca bölüginiñ başı Andriy Demçenko.
O şunı da qayd etti ki, eger de memuriy sıñırda naqliyat aqımı artsa, nezaret ketişatınıñ daa tez olması içün sıñır bekçileriniñ sayısını arttıracaqlar eken.
Meclis qarşı
Qırım ile yolcu munasebetiniñ toqtatılması aqqında qarar Qırımtatar Milily Meclisi ve qırımtatar mevzuatı ile oğraşqan icraiy organlar ile uyğunlaşılmağan edi. Bunı Qırım.Aqiqat saytına QMC ve Aqyar meseleleri boyunca departamentiniñ müdiri, Meclis reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlı bildirdi.
O, sıñırlavnıñ kirsetilmesini takbih etti ve Qırım ile naqliyat alâqasınıñ toqtatılması diversantlarnıñ ola bilecek ücümi ile bağlı olğanı aqqında bildirüvler aqiqatqa uymağanını bildirdi.
Eger de sizde Rusiye ile teftiş etilmegen yüzlernen sıñır kilometrleri olsa, Qırım ile sıñırnı qapatmağa acet barmı? Misal içün, Vaşington sentâbr 11 künü olğan teraktlardan soñ devlet sıñırlarını qapatmadı, amma AQŞ vatandaşları tarafından eyi şekilde qabul etilgen havfsızlıq qararlarını kirsettiAslan Ömer Qırımlı
«Bizde Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırlarında kiriş noqtaları çalışa. Ukrainanıñ mahsus ve uquq qoruyıcı hızmetleri havfsızlıqnı temin etmek içün nezaret noqtalarında teşkerüvni daa da ciddiy sürette keçire bile. Eger de sizde Rusiye ile teftiş etilmegen yüzlernen sıñır kilometrleri olsa, Qırım ile sıñırnı qapatmağa acet barmı? Misal içün, Vaşington sentâbr 11 künü olğan teraktlardan soñ devlet sıñırlarını qapatmadı, amma AQŞ vatandaşları tarafından eyi şekilde qabul etilgen havfsızlıq qararlarını kirsetti», – dedi Qırımlı.
Onıñ fikrine köre, bu qarar ile akimiyet yarımada sakinlerini öz memleketiniñ toprağı boyunca serbest areket etmege aqqından marum qaldıra.
«Bizni bağlağan yipni yırtamız! Qırım sakinlerinden ada ealisini yapıp, Qırımnı qıtadan ayırıp, Ukraina kendi vatandaşları tarafından tenqitke oğratıla bile. Eger de böyleliknen Qırımnıñ Rusiyege qoşuluvını tezleştirmege isteseler, o vaqıt, usullar doğrudır», – dedi Qırımlı.
Minsk muzakerelerinde delil
Mütehassıslarnıñ fikrine köre, Ukrainanıñ Qırım ile naqliyat alâqasınıñ toqtatılması aqqında qararı şimdilik Minskte keçirileyatqan Kiyev ile Moskva arasında muzakereler ile bağlı ola bile.
«Biz taraflarnıñ şart ve delillerini soñuna qadar bilmeymiz. Belki de, Ukraina bunı energetik ve Donbass ile bağlı olğan muzakerelerinde bir delil olaraq qullanır», – dedi Qırım.Aqiqatqa Siyasiy taqiqatlarnıñ ukrain mustaqil merkeziniñ reisi Yuliya Tişçenko.
Faqat, onıñ fikrine köre, bu qarar Ukrainağa qarşı çevirile bile, çünki bundan Rusiye teşviqatı ve Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyeti faydalınacaqtır.
«Ukraina bütün iqtisadiy ve içtimaiy belâlarda qabaatlı olğanı aqqında ğaye tarqatılacaq. Vatandaşlarnıñ bir qısmını böyle laflar Ukrainağa qarşı çevire bile», – dey Tişçenko.
Başqa taraftan, dey ekspert, naqliyatnıñ lâğu etilmesi işğalge qarşı çıqqan qırımlılar tarafından müsbet şekilde qabul etile bilir.
Siyasetşınas Sergey Kostinskiy Ukraina tarafından kirsetilgen bu sıñırlav Rusiyeniñ Qırımnı Ukrainadan ayırıluvı boyunca strategiyasına uyğan bir hata olğanını qayd ete.
Bu qarar Qırım yarımadasınıñ Ukraina tarafını tutqan ealige degil de, Qırımda ailelerini qaldırıp, qıtağa köçip kelgenlerge de tesir eterSergey Kostinskiy
«Bu qarar Qırım yarımadasınıñ Ukraina tarafını tutqan ealige degil de, Qırımda ailelerini qaldırıp, qıtağa köçip kelgenlerge de tesir eter. Qırğıylar quvana. Digerleri ise Ukrainanıñ Rusiyeden olğan farqı aqqında tüşünir, o da vatandaşları içün degil de, topraq damartası içün küreşse, bunı nasıl añlamaq, aceba», – dep yazdı Kostinskiy Facebook saifesinde.
Uquq qoruyıcılar mitingni teşkil ete
Uquq qoruyıcı teşkilâtlarnıñ azaları da naqliyatnıñ toqtatılması boyunca akimiyetniñ qararından açuvlıdır. «Almenda» cemaat maarif merkeziniñ reisi Olga Skripnik aytqanı kibi, bu qarar Ukraina vatandaşlarınıñ areket etüv ve şahsiy aileviy ayatı serbestliginiñ aqqıni boza eken.
«Malüm ki, bayramlar – bu ağır vaqıtta bir-birinden ayırılğan aileler içün birleşmek içün bir fırsattır. Qamaçavnıñ er bir şekli insan aqlarınıñ ve menfaatınıñ nazarğa alınmasını közde tuta»,– dedi uquq qoruyıcı.
Skripnik aytqanı kibi, akimiyet bu sıñırlavğa azırlanmaq içün imkân bile bermedi.
Bayramlardan ğayrı, ziyaretler, aileviy seyaatlar lâğu etile, böyle vaziyetniñ olması mümkün degil. Bu, iç bir siyasiy mevamğa baqmadan, qırımlılarnıñ menfaatını qorçalağan bir areket degildirOlga Skripnik
«Qırımda şimdi hucur bir şamata ve soñsuz nevbetler peyda ola. İnsanlar siñirlene. Bayramlardan ğayrı, ziyaretler, aileviy seyaatlar lâğu etile, böyle vaziyetniñ olması mümkün degil. Bu, iç bir siyasiy mevamğa baqmadan, qırımlılarnıñ menfaatını qorçalağan bir areket degildir», – dey uquq qoruyıcı.
Narazılıqnı bildirmek içün uquq qoruycılar Kiyevde Sofiya meydanında mitingni keçirecek olalar. Teşkilâtçılarnıñ aytqanı kibi, böyleliknen olar qırımlılarğa akimiyet tarafından ediye etilgen yañı yıllıq «bahşışı»ndan olğan açuvını bildirecek olalar. Bunıñ ile uquq qoruyıcılar işbu vaziyetni añlatmaq talabı ile Prezident Memuriyetine ve Baş prokuraturağa murcaat etecek olalar.


text:
QR bas prokuraturası qañtardağı dürbeleñnen soñ wstalğan, qamalğan azamattar men qozğalğan isterdiñ sanın jariyalap, eldegi oqiğalar kezinde tüsirilgen foto/video materialdardı jinau üşin arnayı sayt aşqanın jariyaladı.
«TJ rejimi kezeñinde jasalğan qwqıq bwzuşılıqtar üşin 6966 äkimşilik is jürgizuler qozğau turalı hattamalar toltırıldı, ärtürli äkimşilik jauaptılıqqa 4918 adam tartıldı, onıñ işinde 1978 adam qamaqqa alındı. 791 adamğa ayıppwl salındı jäne 2149-ı eskertildi. Sottardıñ qarauında 2048 material bar.
Büginde jedel-tergeu toptarı 494 qılmıstıq isti, onıñ işinde 44 – terrorizm aktileri boyınşa, 34 – jappay tärtipsizdikter boyınşa, 15 adam öltiru jäne basqaları boyınşa tergep-tekserude.
Qılmıs jasadı degen küdikpen 524 adam uaqıtşa wstau izolyatorlarına qamaldı. Sottıñ sankciyasımen 412 adam qamauğa alındı. Qazirgi uaqıtta qajetti tergeu äreketteri jürgizilude» dep habarladı.
Elde dürbeleñ kezinde iz-tüssiz ketken adamdardı jaqındarı izdep jatır. Äzirge qanşa adamnıñ iz-dereksiz ketkeni turalı naqtı aqparat belgisiz.
Joğalğan adamdar turalı aqparat jinaqtau üşin azamattıq belsendiler arnayı sayt aşqan.


text:
Qara deñizge NATO gemileriniñ kirmesi, martnıñ 21-inde keçecek Ukraina prezidenti saylavlarınen bağlı degil. Bu hususta, NATO-nıñ resmiy vekiliniñ sözlerine esaslanıp UNN ukrain haber agentligi bildirmekte.
“NATO-nıñ ekinci daimiy arbiy deñiz taqımı, “Deñiz qalqanı 2019” (Sea Shield 2019) azırlanaraq, şimdi Qara deñizde devriye yapa”, - dep belgiledi NATO vekili.
Resmiy vekilniñ aytqanına köre, manevrlerge çoqtan berli azırlıq başlanılğan edi.
“Bu, Romaniya er yıl keçirgen idman. Ne devriye, ne de manevrler Ukraina vaqialarınen bağlı degil. Üç dostane memleketniñ Qara deñiz ile sıñırı bar ve NATO muntazam sürette Qara deñizde arbiy idmanlarnı kecire”, - denile beyanatta.
Qara deñizge №2 NATO Daimiy mina qarşı gruppasınıñ flagmanı kirecek, Almaniya Arbiy Deñiz Quvetleriniñ FGS Werra (A 514) gemisi. Bu aqta fevral 15-inde “Çetel işler maydanı” közetüv gruppası, “Qara deñiz strategik tedqiqatlar İnstitutı” ve BlackSeaNews muarrireti bildire.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya Saq rayonınıñ 30 yaşında sakinine qarşı açılğan natsizm teşviqatı aqqında cinaiy işniñ qabaat qararını tasdıqladı.
Bunı Qırım prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildire.
Qabaatlanğan kişi «milletçi-radikal baqışlarınıñ tarafdarı olıp», «Vkontakte» içtimaiy ağındaki şahsiy saifesinde diger millet vekillerine nisbeten nefret ve duşmanlıq olmasına sebep ola bilgen malümatlar, em de natsizm timsallerini yerleştirdi, dep bildire matbuat hızmeti.
Prokuraturada berilgen malümatqa köre, bunıñ kibi areketler Rusiye Federatsiyası Cinaiy Kodeksiniñ 282-nci maddesi 1-inci qısımında qayd etilgen cinayet – nefret ya da duşmanlıqqa yol berüv – yaptı.
Cinaiy iş mahkemege yollanıldı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi yaqalanğan Ahtem Çiygoznıñ işinde bir de bir müsbet deñişmeler olacağına inanmayıp, onı 10 yılğa qadar azatlıqtan marum eteceklerini red etmeyler.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Kiyevdeki matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Özüni Qırım prokurorı olaraq tanıtqan kişi Ahtem Çiygoz on yılğa qadar apiske alına bile, dep ayttı, ve olar bunı yapacaqlardır. Eñ yaqın vaqıtta Ahtem Çiygoz yerini Poklonskaya almasını isteyim», – dedi Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, qırımtatarlarğa yapılğan basqığa, şu cümleden Çiygoznıñ yaqalanmasına qarşı areket etmek içün dünya toplulığı Rusiye istilâsı ile küreş içün büyük tedbirler keçirmeli.
Çubarovnıñ bildirgenine köre, yaqalanğan Çiygoznıñ adliyecisi bar, ve İnsan aqları Ukrain Helsinki gruppasınıñ vekilleri yardım etmege azırlar.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiste qaldırdı.
Yanvar 30-da sabadan berli Çiygoznıñ Bağçasaraydaki evinde tintüv keçirile. OMON hadimleri ev etrafını sarıp aldılar. İçeride Çiygoznıñ apayından ğayrı başqa bir kimse yoq. Uquq qoruyıcılar vaziyetni izaatlamay.


text:
«Roskomnadzor» «Vikipediyanıñ» narkotik aqqında maqalesini yasaq etilgen saytlar cedvelinden sildi.
«Mahkeme yasaq etilgen malümat olaraq tanığan maqale deñiştirildi. «Çaras» narkotik maddesi aqqında maqale Rusiye FSKN ekspertleri çıqarğan neticege köre, qanunnı bozmay», – dep aytıla Roskomnadzor saytında.
Nezaret hızmetiniñ haberini «Vikipediya RU» icra müdiri Stas Kozlovskiy Twitterde yerleştirdi.
Avgust 20-de Roskomnadzor entsiklopediyada «Çaras» narkotik maddesi aqqında maqaleni silmege talap etti, çünki Astrahan vilâyetiniñ mahkemesi bu malümatnı yasaq etti. Entsiklopediya reberligi maqale ilmiy tilde yazılğanına esaslanıp, mezkür qararnı yerine ketirmedi.
Avgust 24-te aqşam Roskomnadzor mezkür saifeni yasaq etilgen saytlar cedveline kirsetecegini bildirdi. «Vikipediyada» bildirgenlerine köre, malümatnı berüv protokolınıñ hususiyetlerine köre nezaret organınıñ qararı resursnıñ bütünley blok etilmesiniñ sebebi ola bile.
Avgust 25-te provayderler «Vikipediyanı» blok etmege başladı. Entsiklopediya saifeni nasıl etip açmaq mümkün olğanını aydınlattı.


text:
Ukrainada qırımtatar halqı sürgünliginiñ 72 yıllığına bağışlanğan «Radio SES» qırımtatar mustaqil internet radiosı açıldı.
Radionıñ Facebook saifesinde belgilengenine köre, «Radio SES – öz aqıqatqa ve öz galebisine inanğan bütün halqımıznıñ sesidir. Bu 100% qırımtatar muzıkası, bu Qırımda yaşağan ve çalışqan serbest ve mustaqil jurnalistler!».
Radionı qurmağa teşebbüs köstergenler bildireler ki, öyle bir program ve donatma internet olğan er bir yerden canlı yayınğa çıqmaq mümkün. Jurnalist ve alıp barıcılar telükesizlikte olacaqlar.
Test yayını mayısnıñ 18-de çalışmağa başladı. Mayıs 19-da ise radionı android-smartfonlar içün ilâveden diñlemek mümkün.
«Şimdilik yayında zemaneviy qırımtatar çalğılar ve büyük «tatamız» AS Radiosı – Avrupa stantsiyasınıñ haberleri yanğıray. Halqımız ve Qırım taqdiri lâqayt qaldırmağan er kesni işbirligine davet etemiz, tezden haber yayını başlaycaq», – dep aytıla beyanatta.
Milliy şurada 2016 senesi mart ayında cenüp Hersonda malümat saasınıñ imayesi içün işlenmeleri yapmağa başlanğan yol haritası şimdi bitmekte. Bunı Ukraina tele ve radio yayını meseleri Milliy şura azası Sergey Kostinskiy bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Auıl şaruaşılığı Qazaqstan ekonomikasındağı ornı erekşe jäne memleketti damıtu strategiyasında basım bağıttardıñ biri. Bwğan halıqtıñ 45%-ınıñ eldi-m..
13 naurızda AQŞ memlekettik departamenti jıl sayınğı älem elderindegi adam qwqıqtarınıñ jağdayın zerttegen esebin jariyalaydı. Memlekettik departament..
Europa Resey gazına täueldi bolmauı tiis – dep mälimdedi AQŞ memlekettik hatşısı Mayk Pompeo. Pompeo «CERAWeek» energetikalıq konferenciyasında mwnay ..
AQŞ pen «Taliban» qozğalısı kelisimge keldi. AQŞ-tıñ Auğanstan boyınşa arnayı ökili Zalmay Halilzad öziniñ «Twitter» paraqşasına «Taliban» qozğalısım..
Qazaqstannıñ key aymaqtarında qızılşa auruı beleñ alıp keledi. Soñğı üş ayda Jambıl oblısında qızılşa auruın jwqtırğandar sanı üş esege artqan. Mälim..


text:
`İñ yuğarı ber aylıq êksport` Näticälär
Xäbärlär [1038]
- Dön’yanıñ iñ matur uramnarınnan berse
- İlon Mask berençe tapqır iñ bay keşe buldı
- Türkiyedä banan citeşterü artqan
- Kiyem tarmağı rekord yasadı
- Törek Hawa yulları büläk aldı
- Dön’yanıñ iñ yıraq urınına 4 säğättä barıp bulaçaq
- Awrupa Berlege Ukrainağa xärbi yärdäm cibärergä cıyına
- Türkiyeneñ kipterelgän yözem êksportı arttı
- Törek losose êksportı
- Türkiyä BMOnıñ uyğır xisabın bäyäläde
- Türkiye belän Rusiyä arasında säwdä üste
- Urman çikläwege êksportınnan yaqınça 2 milliard dollar tabış
- Qazaqstannıñ Awrupağa kümer êksportı artqan
- Betlärne çığarunıñ iñ êffektiv tabiğıy ısulları
- İyül'dä êksport artqan
- Urta Aziyaneñ iñ zur mäçete açıldı
- Äzer kiyem häm konfekśion êksportı
- Ber ğaskäri şähit buldı
- Tağın qayğılı xäbär
- Awrupada qabat êsselek
- “SOLOTÜRK”tän “Ber üler, meñ terelerbez” yullaması
- Möhacirlärgä tipkän operator aqlandı
- İñ zur plastmass ürdäk
- İñ zur oçqıçnıñ täwge oçışı
- Qoyaşqa iñ yaqın planeta tabılğan
- Dön’yanıñ iñ ozın borınlı keşese Törkiyädä
- Avstriyäle Gertl Froehlich 106 yäşendä
- Dön’yanıñ iñ olı yäş’täge keşese İtaliyada yäşi
- Fälästinneñ iñ biyek bayrağı
- İñ zur mozaika Fälästindä
- Awrupanıñ iñ zur tematik parkı açıldı
- “Tınıçlıq çişmäse” xäräkäteneñ ber yıllığı
- Dön’yanıñ iñ qart keşese Yaponiyada
- Perm' universitetına höcüm
- Kük yözendä super Ay
- Dön’yanıñ iñ köçle raketası ğalämgä oçtı
- Dön’yanıñ iñ zur lalä keläme İstanbulda
- Dönyanıñ iñ zur kitabı
- “PKK” tağın ber qat çın yözen kürsätte
- Törkiyädä könüzäk mäs'älälär 02.11.2018
- Törkiyädä uqu mömkinlege
- İñ zur Atatörek portretı
- Törkiyäneñ iñ matur awılları
- Törkiyä - Awrupanıñ iñ yäş ile
- Änkarada Awrupanıñ iñ zur tematik parkı açıldı


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev işğal etilgen Qırımda oña qarşı açılğan davalarda «Rusiye tarafınıñ qabaatlavı saçma olğanını isbatlamaq içün» Avropa insan aqları mahkemesine barmağa niyetlene, dep bildirdi.
Bu aqta Cemilev oktâbrniñ 5-nde Kyivdeki brifingde ayttı.
Matbuat konferentsiyasında iştirak etken advokat Nikolay Polozov da açılğan cinaiy davalarnıñ «uquqiy sebepleri yoq ve tamamen sahte ola», dep qoştı.
«Cinaiy davanıñ siyasiy sebepleri bar olğanı içün mahkemeniñ bir çoq bozuvı bar, hususan imaye aqqı, uquq alanı tamamen bozula», – dep qayd etti advokat.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde Mustafa Cemilevniñ qabaatlavını Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine istinaden aydınlattı: «Rusiyege kirişi yasaqlanğan çetel vatandaşınıñ bir gruppa insanlarnen evelden añlaşıp, Rusiye devlet sıñırını keçüv (Rusiye CK 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı); nariye silâsını diqqatsız saqlav, onıñ başqa insan tarafından qullanılması ve ağır aqibetlerge yol açması (Rusiye CK 224-ünci maddesi); silânı qanunsız alıp saqlav (Rusiye CK 222-nci maddesiniñ 1-inci qısmı)».
Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ Ukraina davası qullanıla.
2013 senesi Hayser Cemilev babasınıñ tüfegini diqqatsız qullanıp, qorantasınıñ tanışı Fevzi Edemovnı öldürgeninde qabaatlı tanıldı. Qırım işğalinden soñ Rusiye tahqiqat organları davasını yañıdan tahqiq etmege istedi.
2015 senesi iyül ayında Avropa insan aqları mahkemesi Hayser Cemilevniñ davası boyunca qarar çıqarıp, onı SİZOdan azat etmege ve Rusiyeni sağlığına zarar ketire bilecek bir şey yapmamasına çağırdı.
2016 senesi noyabrniñ 24-nde Astrahan mahkemesi Hayser Cemilevge qarşı memuriy nezaret qararını lâğu etti. Bu Rusiye tışına çıqmağa imkân bere. 2016 senesi noyabrniñ 25-nde Hayser Cemilev koloniyadan azatlıqqa çıqıp, Kyivge ketti.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
Soltüstik Koreyanı bilep twrğan Kim äuleti öziniñ sır-qwpiyaların eldiñ işi-sırtınan jasırıp-jauıp keledi. Soltüstik Koreyanıñ özinde de bwl äuletti büge-şigesine deyin biletin adamdar köp emes. Aytalıq, KHDR-nıñ eñ joğarı basşısı Kim Joñ Un (Kim Çen In/Kim Jong Un) bwrınğı bileuşi Kim Joñ Ildiñ (Kim Çen Ir/Kim Jong Il) balası bolıp, tek qana Kim Joñ Ildiñ qaytıs boluınan bir jıl bwrın ğana jwrt közine tüsken bolatın. Jasırın derekterde Kim Joñ Un basqa at paydalanıp Europa elderinde bilim alğan dep te aytıladı. BBC-diñ onlayn qızmeti Kim äuleti turalı bir qatar tıñ derekterdi jariya etti.
2010 jıldıñ qırküyek ayındağı Kim Joñ Un Soltüstik Koreyanıñ sol kezdegi lideriniñ wlı, äri el biliginiñ mwrageri retinde jwrt aldına şıqtı. Onıñ balalıq şağı turalı anıq derek joq. Tipti tuılğan küni de belgisiz. 1983 nemese 1984 jılı düniege kelgen degen boljamdar ğana. Onıñ atası Kim Ir San otbası müşelerimen el aralauğa, otbası estelik suretterine tüsuge teris qaramağan. Biraq, onıñ wlı Kim Joñ Il sır saqtağış bileuşi boldı. Onıñ keminde tört äyeli bolğan degen derekter kezdesedi. Olardan üş wl bir qızğa äke bolğan.
Sonıñ kişisi Kim Joñ Un. Kim Joñ Il qaza bolardıñ aldında onıñ taq mwrager bolatını, miraskerlerdiñ arasında taldaular bolatını turalı eşbir mälimdeme jasalmadı. Biraq, Kim Joñ Il qaza bolğannan keyin el biligine Kim Joñ Un keldi. Alayda, Kim Joñ Ildiñ balaları arasında kürdeli taqqa talas bolğanı aqpan ayında Kim Joñ Namnıñ (Kim Çen Nam) öliminen keyin ğana belgili boldı. Malayziyanıñ ortalıq qalasında äue jayda öltirilgen Kim Joñ Nam, qazirgi KHDR bileuşisiniñ bir äke eki şeşeden tuğan ağası bolıp sanaladı. Al, osıdan keyin köp ötpey ğalamtorda özin qaza tapqan Kim Joñ Namnıñ balasımın dep atalğan Kim Han Sol' esimdi jigittiñ videosı taradı. Bwl Soltüstik Koreyanı bileuşi äulettiñ işindegi bilik talasınıñ küşti ekenin ayğaqtadı.
Ötken jıldıñ soñınan beri jwrt közine tüspey ketken, Kim Joñ Unnıñ jwbayı Li Sol' Ju (Lee Seol-ju/리설주/李雪主;) säuir ayında üşinşi balasın düniege äkelgen. Kim Joñ Unnıñ qanşa balası bar jäne olardıñ wl nemese qız ekeni turalı anıq mälimet taratılmağan. Degenmen, bileuşi Kimniñ birden bir şeteldik qonağı bolğan Dennis Rodman onıñ ekinşi balası Kim Ju E esimdi qız ekenin aytqan edi.
Li Sol' Ju turalı eşbir anıq derek joq. Bir mälimetterde onıñ änşi bolğanın aytadı. Koncerte än aytıp twrğan kezinde Kim Joñ Unnıñ közine tüsse kerek. Al onıñ üş balanı düniege äkelgeni turalı, tek qana, onıñ köpşilik aldına şıqqan jäne körinbey ketken kezderi arqılı boljanıp otır.
Kim Joñ Un taqqa otırıp, jwrt aldına şıqqan kezde onıñ janında bolğan jap-jas äyeldiñ kim ekeni turalı älem elderiniñ aqparat közderi talasa-tarmasa izdene bastadı. Sol kezde Pioñyañ (Phen'yan) mälimet berip, Li Sol' Judıñ eñ joğarı basşı Kim Joñ Unnıñ jwbayı ekenin, ol ekeuiniñ jas lider taqqa otırudan üş jıl bwrın nekege twrğanı turalı mälimet taradı. Sonımen birge eñ joğarı basşınıñ jarına eldegi jañaşıl jäne erkin tärtipti qadağalau mindeti jüktelgen.
Osınıñ bäri jas köşbasşınıñ liberaldıq jäne ortalıqşıl közqarastağı basqarudı qolğa aladı dep ümittendirgen. Alayda soñğı kezdegi KHDR-nıñ art-artınan ötkizgen zımıran sınaqtarı bwl eldiñ sırtpen bolğan qarım qatınasın tarihtağı eñ kürdeli de şieleniske tolı küyge jetkizip qoydı.
Dese de, osı eldi bilegen Kim äuletin kimder mwnşa sırlı küyde wstap otır degen swraqqa eşkim jauap bere almaydı. Tipti keybir eldiñ, äsirese orıs basılımdarı, Kim äuletimen AQŞ arasında qwpiya kelisim bar dep aytuğa qwmar. Biraq, Putin bilik basına kelu qarsañında Soltüstik Koreyağa saparmen barıp, sol kezdegi bileuşi Kim Joñ Ildiñ qızu qarsı aluına bölenip edi. Külli Pioñyañ twrğındarın köşege alıp şıqqan bwl qarsı alu, Keñes basşılarınıñ da, Resey prezidentteriniñ de eş qaysısına bwyırmağan qoşamet bolatın. Al, AQŞ pen keybir batıs basılımdarında Kim äuletiniñ artqı tiregi retinde Resey men Qıtaydı alğa tartatını da sodan bolsa kerek-ti.


text:
Böyle bir tefsir Yalta şeer şurasınıñ resmiy saytında yerleştirildi.
Tkaçuknıñ aytqanına köre, bu künleri birden bir qaç kütleviy haber vastası Yaltada Lesâ Ukrainka müzeyi Qırımda soñki siyasiy adise-vaqialardan sebep qapatıluv havfı altında bulunğanını bildirdi.
«Lesâ Ukrainka müzeyi bölük olaraq Yalta tarihiy-edebiy müzey terkibine kire. Men resmiy alda bildirem ki, KHV tarafından Lesâ Ukrainka müzeyiniñ qapatılması aqqında tarqalğan malümat yañlış», – dedi o.
Tkaçuknıñ bildirgenine köre, al-azırda Lesâ Ukrainka müzeyi işini devam ete. Onı qapatmaq içün bir de bir sebep yoq.


text:
SİZOnıñ tibbiy bölüginde tutulğan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ insulin dozası arttırıldı. Amma, advokat İslâm Velilâyevniñ aytqanına köre, şeker seviyesi öyle de yüksek qala.
«Künde üç kere insulin ala. Saba ve aqşam uzun seans, üylede qısqa ola. Yaqında keçirilgen teşkerüvden soñ üyle dozası lâğu etildi ve diabetonnıñ bir buçuq apı berile. Edem ağa alğan insulininiñ dozası 30-dan 35-ke artqanını esapladı. Şeker seviyesi ise tüşmey ve yüksek qala», – dep tarif etti advokat Qırım.Aqiqatqa.
Velilâyevniñ qayd etkenine köre, insulin müvekkiliniñ sağlığına zararlı tesir ete.
«Azatlıqta olğanda şeker seviyesini ilâclarnen tertip etken edi. SİZOda er şey protokolğa köre, şingen insulin berilse, ine qoyacaqlar. Amma insulin onıñ içün pek zararlı ola, hususan dört suniy damarı olğan yüregine. İnsulin onıñ yüregini yavaş-yavaş öldüre», – dep añlattı advokat.
Aprelniñ 8-ne belgilengen mahkeme oturışuvında apis cezasınıñ uzatılması baqılacaq, imaye Bekirovnı ev apsine avuştırmağa rica etecek.
«Sıñırlav tedbiri deñiştirilmeli, hastahanede baqtırmaq, tamçılıq koymaq içün ev apsinde bulunmalı. SİZOda insulinden ğayrı bir şey berilmey, qalğanlarını tuvğanları ketire. Kelecek oturışuvda sıñırlav tedbirini deñiştirmege kene rica etecekmiz», – dedi advokat.
Keçenleri Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye zenaatdaşı Tatyana Moskalkovağa qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ sağlıq vaziyeti aqqında muracaat yolladı.
O, tibbiy teşkerüvden soñ insulin iñektsiyalarından allergiya keçirdi.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Rusiyede mahküm etilgen ukrainalı rejissör Oleg Sentsovnı Labıtnangi koloniyasında advokat Dmitriy Dinze ziyaret etti. Bu aqta iyünniñ 5-nde Dinze Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
Onıñ aytqanına köre, Sentsov icat etmege devam ete, ekinci film üzerinde işke başladı.
«Yaqında roman yazdı, yolladı, tezden onı bastırmaq kerekler. Añlağanıma köre, tezden basılacaq ikâyeler de yazdı. Şimdi ekinci film üzerinde işke başlay», – dedi advokat.
Dinzeniñ bildirgenine köre, Oleg Sentsovnıñ alı bir qarar.
«Özüni yahşı is ete. Bugün keyfi yerinde edi. Sağlığı da yerinde, özüne keldi. Sağlığını şikâyet etmey», – dedi advokat.
Dinzeniñ qayd etkenine köre, ukrainalı rejissör koloniya memuriyeti ile qavğa etmey.
2011 senesi Oleg Sentsov «Gamer» filmini çıqardı. Bu ikâye kibersportçı karyerasını yapqan qırımlı genç aqqında tarif ete. «Nosorog» ekinci filmi üzerindeki işni Oleg bitirip olamadı – bu işni Euromaydan, soñra Qırımdaki adise-vaqialar ve apis cezası toqtattı.
Qırımlı rejissör Oleg Sentsov ve anarhist Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
Oleg Sentsov Rusiye şimalindeki Labıtnangi şeerinde apiste yata. Aleksandar Kolçenko ise Uraldaki Kopeysk şeeriniñ koloniyasında buluna.
Keçken sene Rusiye apishanelerinde tutulğan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile tutqan 145 künlik açlıqtan soñ Oleg Sentsov «aşamağa yazma şekilde razı oldı». O, bunı «zornen aşatuv telükesi bar olğanından mecburiy adım» dep adlandırdı. Amnesty International zornen aşatuv işkence ola, dep bildirdi. 2018 senesi oktâbrniñ 25-nde Sentsovğa Avropa parlamentiniñ «İfade serbestligi» içün Saharov mukâfatı berildi.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.


text:
Qırımda, cemiyet içinde aks-sada doğurğan siyasiy mahkeme davalarında iştirak etken Moskva advokatı Nikolay Polozov Qırım.Aqiqat radiosındaki «Azatlıq aqqı» yayınınıñ «Adliyeciniñ tevsiyeleri» rubrikasında eviñiz tintilgende özüñizni nasıl tutmaq keregiñizni, nege aqqıñız olğanını ve nege diqqat etmek kerekligini añlata.
Adliyeci: «Tintüv – apansızdan yapılğan tahqiqat areketidir. Bu sebepten, eñ evelâ, esiñizni başıñızğa toplap, telâşqa kelmemek kerek. Tahqiqatçılar sıq-sıq iylekârlıq yapa: olar poçtacı ya da kommunal hizmetleriniñ hadimleri sıfatında operativ hadimlerni yollay, ve olar qapını açmaqnı rica ete», – dey.
İnsan qapını birden açmasa, onda advokatqa telefon etmek içün qısqa bir vaqıt olacaq
Ve, Rusiye Federatsiyasında cariy olğan qanunlarğa binaen, qapını öz isteginen açmaq ya da açmamaq – siziñ şahsiy qararıñızdır, dep qayd ete. İnsan qapını birden açmasa, onda advokatqa telefon etmek ya da aqrabaları ve yaqınlarından, oña telefon açmalarını rica etmek içün qısqa bir vaqıt olacaq. Nikolay Polozov, ondan ğayrı mutlaqa içtimaiy ağlarda bunı qayd etmek ve KHV vekillerine muracaat etmekni tevsiye ete.
Amma Rusiye advokatı mezkür şeylerni mümkün olğanı qadar tez yapmaqnı tevsiye ete, çünki insan uzun vaqıt içinde qapını açmasa, tahqiqatçıda onı zornen açıp, evge kirmege aqqı bar.
Tahqiqatçı diger hadimlernen beraber meskeniñizge kirgen soñ, sizge tintüv ile kelgen şahıslarnıñ vekâletlerini teşkermek kerek.
Thqiqatçınıñ şeadetnamesini teşkermek kereksiñiz, anda onıñ vazifesi, yani «tahqiqatçı» yazılmaq kerekNikolay Polozov
Aq-uquq qorçalayıcısı: «Evelâ, tahqiqatçınıñ şeadetnamesini teşkermek kereksiñiz, anda onıñ vazifesi, yani «tahqiqatçı» yazılmaq kerek. Ondan soñ, onda, «sılaq» denilgen mastikalı muuri olğan meskenniñ tintilmesine dair mahkeme qararınıñ asıl nushası olmaq kerek. İstisna olğan allarda o, meskende tintüvni mahkeme qararını almadan, öz qararı esasında keçirmek mümkün. Lâkin mahkeme qararını o, daa soñra – bir kün içinde almaq mecbur», – dep, birinci nevbette nege diqqat etmek kerekligini añlata.
Tahqiqatçı, advokatnıñ kelgenini beklemeyip, tintüvni onıñ kelgeninden evel başlamaq mümkün. Bu taqdirde advokat pek diqqatlı olmaqnı tevsiye ete:
«Bu sebepten siz, evelâ, tintüvniñ bütün odalarda birden degil de, muayen bir odada keçirilmesine, ve tahqiqatçı ile kelgen şahıslarnıñ eviñiz içinde dağılıp ketmemesine diqqat etmek kereksiñiz. Ekincide, tahqiqat areketlerini qayd etmek mümkün – qanun, video ve fotoresimler çıqarmaqnı yasaq etmey. Üçüncide, tahqiqatçı eñ azından eki şaatnı ketirmek kerek, olarnıñ qollarında pasportlar olmalı ve olarnıñ bilgileri protokolğa yazılmalı».
Advokat Polozov, evni vastasız şekilde tintken operativ hadimlerniñ areketlerini diqqatnen közetmekni tevsiye ete:
«Eviñizge bir de-bir yasaq şeyni ketirip qoymasınlar dep, olar episi köre bilecek yeriñizde, ya da aqrabalarıñız köre bilecek yerde bulunmaq kerekler».
Evi tintilgen insan tahqiqatçığa elektron cihazlarınıñ parollerini bermek borclu degil
Tahqiqatçı, tintüvniñ ketişatını tintüv protokolına yazıp, onıñ keçken yeri ile donatılmasını tafsilâtlı surette tasvir etmek ve tapılğan şeylerni qayd etmek kerek. Adliyeci, evi tintilgen insan tahqiqatçığa elektron cihazlarınıñ parollerini bermek borclu degil, ve qanun olarnı, tahqiqatçı tarafından musadere etilmeden özünde qaldırmağa imkân bere. Lâkin bu taqdirde tahqiqatçığa olarnıñ içindeki malümatnı kopiyalamaq kerek olacaq:
«Er alda tahqiqatçınıñ, sizden elektron cihazlar, kompyuterler, telefonlar ve beñzer şeylerni almaq ya da, içlerindeki malümatnı kopiyalap, qaldırmaq meselesini öz başına çezmege aqqı bar».
Adliyeci, tintüv protokolında yazılğanlarnı mutlaqa diqqatnen oqumaq ve içinde bozuluvlar ya da yañlış kösterilgen faktlar olsa, bütün bu şeylerni protokolğa yazıp, yalıñız bundan soñ onı imzalamaq kerek, dey.


text:
Vikipediya:Til
Qırımtatar vikipediyasında maqaleler tek zemaneviy edebiy Qırımtatar tilinde yazılır.
- Ecnebiy tiller
Diger tillerde yazılğan maqaleler uyğun til bölüminde yerleştirilmeli. Türk tilinde yazılğanlarnı Türk vikipediyasında, Rus tilinde yazılğanlarnı - Rus vikipediyasında yerleştirmek mümkün. Ecnebiy tillerdeki, Qırımtatar tiline tercime etilmegen maqaleler yaratılğanından itibaren bir qaç kün devamında yoq etilecektir.
- Şiveler
Şimdi edebiy Qırımtatar tilini bilgenlerniñ sayısı pek büyük degildir. Onıñ içün vikipediyada Qırımtatar şivelerinde (yani çöl, orta yolaq ve yalı boyu) de yazmaq mümkün. Eger edebiy Qırımtatar tilini yahşı bilmeseñiz, tuvğan şiveñizde yazmaqtan utanmañız. Faqat soñ o maqaleler başqa qullanıcılar tarafından edebiy tilge uydurılacaqtır. Edebiy tilinde yazılğan maqalelerni şivelerge uydurmaq mümkün degil.


text: 10.09.19j. «Dene şınıqtırw» mamandığınıñ stwdentteri üşin «Mamandanw küni» attı sporttıq is-şara ötti. Bul is-şaranıñ maqsatı dene şınıqtırw mamandandırılğan stwdentter tobın biriktirw boldı. Mindetteri: tañdağan mamandığı boyınşa oqw barısında stwdentterde jağımdı qatınastı qalıptastırw; «Rwxanï Jağırı» bağdarlaması ayasında Qostanay oblısınıñ qasïetti jerlerin aralaw; stwdentterdiñ şığarmaşılıq älewetin iske asırw. Is-şara Ibıray Altınsarïn kesenesiniñ awmağında ötkiziledi dep şeşildi, stwdentter skandïnavïyalıq serwendewmen «Mamandıq küni» ötetin jerge sayaxattadı. Kolledjden mavzoleyge deyin nawqan uyımdastırıldı jäne köñildi ötti, ekinşi jäne üşinşi kwrs stwdentteri birinşi kwrs stwdentterine stwdenttik ömirdiñ barlıq qızıqtarı twralı aytıp berdi, barlığı bul jerge qalay tez jetkenderine tañdanıp, şarşawdı da bayqamadı. Kesene awmağında 3 kwrs stwdentteri I.Altınsarïn twralı materïaldar dayındap, keseneniñ qay jerde ornalasqandığı twralı äñgimelesti. Tarïxqa qısqaşa ékskwrsïyadan keyin stwdentter şay işwge ketti. Qosımşa qwat alğannan keyin stwdentter komanda qurw boyınşa trenïngterge belsendi qatıstı, onda stwdentter de, muğalimder de topqa biriktirildi.Is-şara barısında dostıq atmosfera sezildi, aldağı waqıtta «Dene şınıqtırw» mamandığınıñ stwdentterin oqıtw bir-birimen tatw otbası boladı dep senemin.


text:
Federatsiya Şurası iyünniñ 25-de olıp keçken toplaşuvda Ukraina territoriyasında Rusiye Federatsiyasınıñ Silâlı Quvetlerini qullanmaq ruhsetiniñ lâğu etilmesine qol tuttı. Bu qararğa 153 senator rey berdi, 1 – qarşı çıqtı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Böylece, senatorlar Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ qararına qol tuttılar.
Malüm ki, Putin Federatsiya Şurasına Ukrainada Rusiye ordusını qullanmaq ruhseti aqqında 2014 senesi martnıñ 1-ne ait qararnı lâğu etmege rica etti.
Rusiye prezidentiniñ bildirgenine köre, Ukrainada barışıq esnasınıñ başlanması içün şaraitler yaratılması onıñ içün müimdir.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Putinniñ bu teşebbüsini Ukrainanıñ şarqiy regionlarında vaziyetni al etüv tedbirlerinde birinci faydalı adım dep adladı.


text:
Avropa Birligi Şurası dekar 19 künü Rusiye Federatsıyasına qarşı iqtisadiy yaptırımlarnı 2017 senesi 31 iyülge qadar devam ettirdi. Bu aqta AB Şurasınıñ resmiy qararında söz yürsetile.
«Dekabr 15 künü Avropa şurasınıñ toplaşuvında Minsk añlaşmalarınıñ kerşekleştirüv ceryanına qıymet kesip, AB yetekçileri sanktsiyalarnıñ daa altı ayğa uzatılmasına yol açtılar. AB şurası bu qararnı 19 dekabrde yazılı şekilde resmiylertirdi», – dep aytıla AB qararında.
Sanktsiyalarnıñ müddedi yanvar ayınıñ soñunda soñuna kele.
2014 senesinden başlap Ukrainadaki vaziyet kengirleşkeninden ve Rusiyeniñ oña qarşı Qırım ve Donbass istilâsından sebep Ğarp tarafından oña qarşı ceza kirsetildi. Yaptırımlar daa çoq rusiyeli şahıs ve şirketlerge ait, em de Ukrainanıñ sabıq idaresinden Donbasstaki ve Qırımdaki ayrılıqçılar sanktsiya cedveline kirsetilgen. Bundan da ğayrı Rusiye iqtisadiyatınıñ bazı saaları da cezalanğan.
Soñki zamanları Rusiye ğarbiy ortaqları vastasınen, halqara mecburiyetlerni yerine ketirmeyip, sanktsiyalarnı bütünley ya da qısmen lâğu etmek ğayesini keçirmege tırışa. Bunen beraber Rusiye ile munasebetler tüzetilmek kerek olğanı aqqında AQŞ saylanılğan prezidenti Donald Trump ta seslengen edi.


text:
Şakir Selim
Şakir Selim (1942 – 2008) - belli qırımtatar şairi, sanat erbabı, terciman.
Şakir Selim 1942 s. aprel 10-da Aqşeyh rayonınıñ Büyük As köyünde doğdı. Sürgünlikten soñ başta Özbekistannıñ Cambay qasabasında, daa soñra Taşkentte ömür sürdi. 1958-de orta mektepni bitirip, Samarqand muallim mektebinde oqudı. Eki sene muallimlik yasağan soñ, asker olıp Sibirge ketti. 1965-de Samarqand Universiteti Filologiya Fakulteti Rus tili bölügine kirdi, 1971-de diplomını aldı. İlki şiirleri 1963-de Lenin Bayrağı gazetasında basılıp çığa. 1972-de “Aqbardaq” adınen şiir kitabı neşir ola. Daa soñ, “Duyğularım”, “Sevgi Alevi”, “Uyanuv”, “Yellerni Diñle” ve Qırımda “Tüşünce” adlı şiir kitapları basılıp çığa. 1996-da Ankarada şiir yarışmasında birinci oldı. Kene aynı sene Arif Nihat Asiya şiir mukâfatını aldı. 1997–de Adam Mitskeviçniñ "Qırım Sonetleri" adlı eserini Qırımtatar tiline tercime etkeni içün “Polkul” fondunıñ Lehistan mukâfatını qazandı. Kene 1997-de Taras Sevçenko adına Ukraina Devlet mukâfatı aldı. Şairge 1998-de Qırımtatar Teatri hadimlerinen beraber yüksek devlet mukâfatı berildi. Bir defa Qırımtatar Milliy Meclisi azası oldı. 1997-den 2007-ge qadar Yıldız mecmuasınıñ baş muarriri olıp çalıştı. Müim sağlıq problemleri sebebinen 2008-de Qırımtatar Yazıcılar Birligi reisligi vazifesinden de ayrılğan edi. Şakir Selim 2008 s. noyabr 18 künü ağır haslalıqtan soñ vefat etti.


text:
Qırsızlanğan soñ vatandaş jurnalisti ve "Qapsız Qırım tibbiyeti" teşebbüsiniñ koordinatorı İrına Danilovıç sekiz kün devamında Rusiye FSB-siniñ Qırımdaki idaresinde tutuldı. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri advokat Ayder Azmatovğa atfı etip bildire.
Onıñ sözlerine köre, Danilovıç poligrafta deñelgen ve bir şey gizlegeni kibi olsa "ormanğa çıqaruv" ile tehdit etilgen. Bütün bu vaqıt devamında aş oña künde tek bir kere berilgen. Rusiye FSB-nde qalğan müddetniñ soñunda azat etilüvge qarşılıqlı olaraq boş kâğıtlarnı imzalamağa teklif etkenler. Bunı yapqan soñ oña güya onıñ çatasında 200 gramm patlayıcı maddeler tapılğanını bildirip, qarar çıqarmaq içün mahkemege alıp ketkenler.
Rusiye quvetçileri advokat Azamatvonıñ bildirüvni açıq izaatlamaylar.
Mayısnıñ 11-nde Qırımda qırsızlanğan vatandaş jurnalisti İrına Danilovıç Aqmescit SİZO-sında tutulğanı aqqında malümat resmiy tasdıqlandı.
Vatandaş jurnalisti İrına Danilovıç hırsızlanğan video Köktebel çıqışındaki yaqarlıq stantsiyasından birinde tapıldı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbirine babası Bronislav Danilovıç bildirdi.
Hatırlatamız, İrına Danilovıç aprelniñ 29-nda ğayıp oldı ve bugünge qadar bulunğan yeri, uquqiy statusı belli degil. O künü yaşağan evinde FSB hadimleri tintüv keçirgende bir sıra bozuv yaptı.
İrına Danilovıç emşire olıp çalışa ve içtimaiy ağlarda saifesi ve bir qaç bloger saifesi bar. Anda işğal etilgen yarımadadaki tibbiyet hadimleriniñ aqları ve sağlıq problemlerinen bağlı yazılar paylaşa.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net . Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
38 yıldan soñ tabıldı
Gimalay tawında yuğalğan ber ğaskärneñ mäyete tabıldı
Gimalay tawındağı Siaçen bozlığı töbägendä barlıqqa kilgän qar körte faciğasında yuğalğan ber ğaskärneñ mäyete 38 yıldan soñ tabıldı.
Uttarakxand vilayäteneñ yuğarı däräcäle räsmi zatı Maniş Kumar 38 yıl êlek yuğalğan Çandraşekxar Xarbola mäyeteneñ tabıluın häm tuğan yağına cibäreläçägen äytte.
Kumar beldergänçä ülgän keşeneñ şäxes tanıqlığı kartasındağı nomerınnan öyränelde.
Xarbola 1984tä Siaçen bozlığındağı patrul’ operaśiyase waqıtında qar körte faciğasına yulığa.
Bäyläneşle xäbärlär
Ukraina toraq punktlarnı kire ala
Zelenskiy kiçäge belderüendä sentyabr’dän birle barı Xar’kov töbägendä 450dän artıq toraq punktnı Rusiyä köçlärennän kire aluların äytte
Ukraina portlarınnan cibärelgän aşlıq
Ukraina portlarınnan cibärelgän aşlıq miqdarı 6 millon tonnadan artıp kitte


text:
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov, yılnıñ başından berli Qırımnı 6 million 870 biñ adam ziyaret etkenini bildire.
"Musafirlerniñ çoqusı er vaqıt kibi Moskova, Moskova vilâyeti, Sankt-Peterburg, Privoljye ve Ural federal okruglarından kele", - yazdı Aksönov Facebookta.
Bundan ğayrı o, 1 milliom 35 biñ adam Qırımğa qıta Ukrainadan kelgenini qayd ete.
Ukraina müessiseleri Aksönovnıñ beyanatını şimdilik tefsir etmedi.
Daa evel ukrain sıñırcılar, keçken yılğa köre, ilhaq etilgen Qırım ve Herson vilâyeti arasındaki memuriy sıñırda adamlarnıñ miqdarı çoqlaşmadı, dep qayd etken ediler.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti, Qırımda qıta Ukraina turistleriniñ sayısını qabatrıp aytalar, dep bir qaç kere bilidire ediler. Müessise, Qırım akimiyeti, mumuriy sıñırdan keçken bütün adamlarnı "turist" kibi sayğanını qayd ete.


text:
Qırım sakinlerini, reabilitatsiya aqqında arizalarnı baqıp çıquv muddetini qısqartmaq imkânı bar, dep haberdar eteler. Aqyar boyunca Rusiye İçki işler nazirliginiñ idaresi (İİNİ) bildirgeni kibi, sürgün etilgen vatandaşlar, mahsus meskün yerlerde bulunuv adisesi aqqında arhiv spravkalarınıñ (malümat bergen vesiqa – QA) berilmesine dair arizanı şahsen yollay bileler.
Munasip izaat Aqyar boyunca Rusiye İİNİ saytında dekabrniñ 21-nde ilân etildi.
Bildirüvde: «Aqyar boyunca Rusiye İİNİ, 1917 senesi oktâbr 25 (noyabr 7) kününden başlap memuriy tertip ile alâqalı olaraq Qırım vilâyeti territoriyasından sürgün etilgen ermeni, bulğar, yunan, qırımtatar ve nemse halqlarına ait vatandaşlarnı, mezkür halqlarğa ait şahıslarnıñ mahsus meskün yerlerde bulunğanları adisesi aqqında arhiv spravkalarını almaq içün Özbekistan Cumhuriyeti İçki işler nazirligi (İİN), Tacikistan Cumhuriyeti İİN ve Qırğızıstan Cumhuriyeti İİNniñ muayen bölge bölüklerine arizalarnı şahsen yollamağa imkânları olğanına dair haberdar ete», – denile.
Bunıñ sayesinde siyasiy repressiyalar qurbanlarınıñ reabilitatsiya aqqında arizalarını baqıp çiqmaq içün lâzim muddetni qısqartmaq ve bunıñ kibi de Rusiye ve mezkün devletlerdeki muessiseler arasında keçmişke ait malümatlarnen deñişmek içün lâzim vaqıtnıñ sarf etilmesinden qaçınmaq mümkün olacaq, dep qayd etile.
Qırımda oktâbrniñ 24-nde Kremlniñ kontroli altında bulunğan Halqara munasebetleri ve yarımadanıñ sürgün etilgen vatandaşlarınıñ işleri boyunca komitetniñ yañı rehberi tayin etildi. Muessiseniñ başına Lenur Abduramanov qoyuldı.
Muessiseniñ bundan evelki rehberi Zaur Smirnov oktâbrniñ 16-sında istifa etti. Daa soñra Rusiye tarafından tayin etilgen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov, Smirnovnıñ onıñ talabınen, «işi semeresiz olğanı içün» istifa etkenini söyledi.


text:
Aqmescit – Qırımtatarca laf etmek ve añlamaq kün-künden daa da mot ola, ve yalıñız qırımtatarlar arasında degil. Qırımda yarımadanıñ tamır halqınıñ tilini ögrenmege istegenlerniñ sayısı arta. Bunıñ sebebi ne?
Qırımnıñ til kursları bazarında qırımtatarca ögrenmege istegen adamlarnıñ sayısı arta, dep qayd eteler til hızmetlerini köstergen şirket hadimleri. «Eskiden bizler eki-üç ay devamında bir sıra ilân, «ağzaviy reklama» sayesinde beş-altı insandan ibaret gruppanı toplasaq, şimdi muracaatlar fayızı arttı. Adamlar kendileri ögrenüv yerlerini qıdırıp, derslerge yazılalar», – dep bildirdiler Aqmescitteki «Lexicon» til merkezinde Qırım.Aqiqat mühbirine.
Politsiya hadimleri ve uquqçılar qırımtatarcanı ögrenmege isteyler
Ocalarnıñ aytqanına köre, qırımtatarca til kurslarına qatnağan adamlarnıñ esas maqsadı – «yarımada qomşularınıñ tilini ve medeniyetini añlamaq ıntıluvıdır».
«Bazı menim diñleyicilerim böyle degen ediler: «Siziñ tiliñizde o qadar çoq müsbet şey bar ki; er angi ibarede – sağlıq, eyilik tilegi ve Allahqa şükür etmesi», – dep qayd etti «Lexicon» til merkeziniñ ocası Tamila Abduveliyeva. Onıñ aytqanına köre, qırımlılarnıñ genç nesiliniñ bir çoq qırımtatar dostu bar, olar qırımtatarca qonuşmağa isteyler, şu cümleden içtimaiy ağlarda da. «Bir genç qadın aqlımda qaldı – onkodispanser ekimi, o, bayağı çekişken hastalarnen çalışqanını dedi. O, adamlarğa, hususan yaşlı insanlarğa, olarnıñ ana tilinde bir-eki söz aytıp, quvandırmaq içün kurslarğa keldi», – dedi Abduveliyeva.
Til merkezleriniñ hadimleri qayd eteler ki, qırımtatarcanı ögrenmege istegen insanlar arasında devlet hızmetiniñ vekilleri ve iş adamları çoq. «Politsiya, mahkeme hadimleri sıq-sıq muracaat etip başladılar, bu qırımtatar müşterileriniñ isteginen vesiqalar deñiştirilmesinen bağlıdır», – dep qayd eteler ocalar.
Diñleyicilerniñ çoqusı çalışa ya da student olğanı içün aqşam gruppaları açıla. Kurslar ise üç seviyege bölüne: 1-inci – temel derecesidir. 2-nci, esas kurs, cümle qurmağa başlağan ve qırımtatarlarnen serbest qonuşmağa istegen insanlar içün azırlandı. 3-ünci kurs diñleyicileri televideniye, radio ve zenaat laflarını añlaycaq olğan insanlar içün açıldı. Eñ ucuz kurs fiyatı – 24 ders içün 3000 ruble.
«Diñleyicilerniñ talapları meraqlı: qonuşma til ibareleri çoq olsun. Onıñ içün kurs devamında tilniñ esas qaide ve qanunları berile, pek qısqa, olar cümlege baqıp, qaide manasını añlaylar ve onı qullanmağa ögreneler», – dep aytalar «Lexicon» merkezinde.
YouTube yardım olaraq: qırımtatarcanıñ ögrenüv usulları farqlı oldı
Ocalarnıñ fikirince, al-azırda qırımtatar tilini ögrenüv imkânları, eki-üç yıl evel olğanına köre, daa da çoq.
Mahsus til merkezleriniñ kurslarına qatnap, para ödemege imkânı olmağan, amma tilni ögrenmege istegen adamlar bedava kurslarına qatnay bileler. Eki yıldan berli «Qardaşlıq» qırımtatar gençler teşkilâtı Qırım musulmanları Diniy idaresi ile beraber «qırımtatar tilini populârlaştırmaq maqsadında din ve millet mensüpligine baqmadan, qırımlılar içün» bedava kurslarnı teşkil eteler.
Bunıñ içün aftada eki kere qırımtatar til derslerine qatnamaqnen beraber qırımtatar tiliniñ çıqışlı intensivlerinde iştirak etmege ve içtimaiy ağlardaki, şu cümleden «Vkontakte» ağındaki, «Til mektebi» saifelerine yazılmağa teklif etile. Pablikler de üç til seviyesini teklif ete – temelden başlap yüksek seviyege qadar. Teşkilât YouTube ağında qırımtatarcanıñ video dersleri üzerinde çalışa.
«Tilini ögrenmege istegenlerniñ bir qısmı distantsion şekilde ögrenmege istey, – dep bildirdi «Qardaşlıq» teşkilâtınıñ reisi Asan Emirsaliyev. – Şimdi bizim gruppalarımızda bilgilerini pekitmege istegen qırımtatarlar çoq. Amma diger millet vekilleri de çoq, yıl-yıldan olarnıñ sayısı ep arta».
Bu yaz qırımtatar tilini ögrenmege istegenler içün Facebook ağında da mahsus teşebbüs yerine ketirildi. Er kün mahsus gruppada yañı qırımtatar sözü, onıñ ukrain ve ingliz tercimesi peyda ola.
«Qırımtatar luğatları yeterli degil»,– «Terciman»
Qırımtatar tilinde kitaplarnı satqan «Terciman» kitap evinde qırımtatar tilinde edebiyat yeterli olmağanını qayd eteler.
«Soñki yarım yıl devamında qırımtatarlar «oqumaq içün» bir şey soraylar. Diger millet temsilcileri luğatlarnı soraylar. Qırımtatarlarnıñ tarihı, yemekleri, filmlerinen meraqlanıp başladılar», – dep aytalar kitap tükânınıñ hadimleri.
Aynı zamanda, olar tilni ögrenmek içün derslik, levhalar az olğanından şikâyet eteler.
«Disk, audio ve videolar ya da elektron versiyaları aqqında aytmayıq. Cep luğatları pek az. Büyük kitaplar oñaytsız ve paalı: 400-500 ruble. Söz sırası, rusça-qırımtatarca luğatlar çoq. Amma qırımtatarca-rusça yeterli degil», – dep qayd eteler «Terciman» kitap evinde.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ qırımtatar tilinde tasil idaresiniñ reberi Emine Avamileva qayd ete ki, yarımadadaki orta tasil oquv yurtlarında qırımtatar tilini ögrenmege istegen diger millet vekilleriniñ sayısı arttı.
«Mence, yigirmi yıldan berli til, tasil aqqımız içün küreşkenimiz, qomşularnıñ tilini bilmek kerekligini ifadelegen eyi qomşulıq aqqında aytqanımız öz issesini qoştı. Mence, kelecegini Qırımda körgenlerniñ qırımtatar tilini bilmek mecbur olğanlarını tasdıqlay», – dep tüşüne Meclis azası.
UNESCO halqara teşkilâtı resmiy şekilde qırımtatar tilini ğayıp olayatqan tiller sırasına kirsetti.


text:
ATO ştabında boyevikler ukrain arbiylerini itibardan tüşürmek ve Minsk añlaşmalarını bozmaq içün tariklerge azrılıq körgenini qayd eteler.
Bu aqta ATO matbuat merkeziniñ Facebook saifesinde aytıla.
«Saat altıdan terroristler Debaltsevo yönelişinde ukrain küçleriniñ noqta ve lagerlerine ateş açmaqtalar. Bunıñ ile işbu teşkilâtlar şahsiy erkân ve tehnikanı Gorlovka, Uglegorsk, Vergulevka, Zorinskten sıñırğa yaqın avuştıra», – deyler matbuat merkezinde.
Evel bildirilgeni kibi, ATO zonasında ateş toqatuv rejimi saqlanıla, amma boyevikler ise ukrain arbiyleriniñ mevzimlerine 10 kere ateş açqan ediler.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina millet vekili Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclis reisi, millet vekili Refat Çubarov ve «Eurovision-2016» ğalibi olğan yırcı Camala, «Fokus» mecmuasınıñ tertip etken Eñ itibarlı 100 ukrainli cedveline kirdiler.
Bu cedvel mecmuanıñ sitesinde yerleştirgen.
Refat Çubarov 61 yerde yerleşti, Mustafa Cemilev – 62. Camala bu reytingniñ 96 satırında yerleşti.
2015 seneside Cemilev ve Çubarov «Fokus» mecmuasınıñ 100 Eñ itibarlı ukrainliler reytinginide yer alğan ediler. Olar 50 ve 51-ci erlerni tuta ediler.


text:
Sentâbr 26-da Aqmescit-Kefe yolunda, çoqusı qırımtatarlar yaşağan Boğurça (Kamenka) qasabası yanında ortodoks haç tiklenildi.
Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisi azası Gayana Yüksel Facebook saifesinde bildirdi.
«Demek ki, islâm dinini kütken qasaba sakinleri endi haç tübünde yaşay. Haçnı bir qaç ay evel tiklemege tırıştılar, amma o vaqıt qırımtatarlar çıqtı, olar qarşı oldı. Politsiya kelgen edi. O vaqıt tiklemege bermediler», – dep yazdı Yüksel.
Qırımnıñ ameldeki ükümet ve haç tiklenilmesinen bağlı olğan cemiyetniñ izaatları daa yoq.
Bu sene iyül ayında Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi (QMDİ) Aqmescit kirişinde, qırımtatarlar toplu yaşağan qasaba yanında ibadet etilecek haçnıñ tiklenilmesine qarşı narazılıq bildirdi.
Bundan evel kazak cemiyetleriniñ teşebbüsi ile yarımadada onlarca ibadet etilecek haçlar tiklenildi. Farqlı yıllarda, 2000 senesinden başlap, bu, diger dinler temsilcileri tarafından narazılıqnıñ peyda olmasına sebep olğan.
2014 senesi avgust ayında, işğalden yarım yıl keçken soñ, haç Bağçasaray rayonındaki Tav Badraq (Skalistoye) köyünde yol kenarında peyda oldı, evel o yerde, qırımtatarlarnıñ fikrince, eski qırımtatar mezarlığı bar edi. 2015 senesi oktabr ayında eñ büyük, yüksekligi 7 metr, ağırlığı 6 tonna olğan haç Nikolayevka kirişinde qoyuldı. 2016 senesi aprel ayında ibadet etilecek haç Sudaqta, mayıs ayında ise, birden üç haç Aqmescitniñ Yalta tarafından kirişinde, Eski Orda (Lozovoye) ve Anğarada (Perevalnoye) tiklenildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyede tutulğan Ukraina vatandaşları Muslim Aliyev, İnver Bekirov, Vadim Siruk, Refat Alimov, Arsen Cepparov ve Emir-Usein Kukunıñ Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davası» çerçivesinde çıqarılğan ükümge qarşı istinaf şikâyetiniñ red etilmesine qarşı narazılıq bildirdi.
Ukraina nazirliginiñ beyanatında qırımlılarğa qarşı qabaatlav sahte, üküm ise qanunsız dep adlandırıla.
«Bu qararnı Ukraina vatandaşlarını taqip etken siyasiy sebepli repressiv kampaniya içün Rusiye milliy ceza qanunlarınıñ qullanıluv delili olaraq köremiz, işğalci devlet olğan Rusiye halqara gumanitar uquqını boza», – dep qayd etti Ukraina Tış işler nazirligi.
Nazirlik, BM Baş kâtibiniñ işğal etilgen Qırımda ve Aqyarda insan aqları vaziyetine dair ara maruzası aqqında hatırlattı. Ukraina Tış işler nazirliginiñ qayd etkenne köre, işbu maruza «Qırımda işğalci akimiyet yapqan cinayetlerniñ büyükligini isbatlay».
«Rusiye Federatsiyası qanunsız tutulğan Ukraina vatandaşlarını acele azat etmeli ve BM Baş Assambleyasınıñ 2014 senesi martnıñ 27-nde "Ukraina topraq bütünligi», 2016-2019 seneleriniñ "Qırım Muhtar Cumhuriyetinde ve Aqyarda insan aqları vaziyeti (Ukraina)" qararlarını, BM Halqara mahkemesiniñ Ukrainanıñ Rusiye Federatsiyasına qarşı davası çerçivesinde Irqiy ayırım şekillerini yoq etüv halqara şartnamesini qullanuv emrini yerine ketirmeli», – dep bildirdi Ukraina Tış işler nazirligi.
Mında halqara toplulıqnı Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı toqtatılsın, Rusiyede ve vaqtınca işğal etilgen Ukraina topraqlarında tutulğan Ukraina vatandaşları azat etilsin, em de Ukraina topraq bütünligi ğayrıdan tiklensin dep, Rusiyege qarşı siyasiy-diplomatik ve sanktsion basqını quvetleştirmesine çağırğanlar.
Rusiye tarafı Ukraina nazirliginiñ beyanatına daa cevap bermedi.
Cumaaqşam künü, iyünniñ 25-nde, Moskva vilâyetiniñ (Rusiye) Vlasiha şeerindeki Arbiy istinaf mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsiniñ ükmüni deñiştirmeyip qaldırdı.
Böylece, Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ 2019 senesi qabul etken qararı deñişmedi. Mahkeme qararına köre,
Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
Amnesty International aq qorçalayıcı teşkilâtı Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» bütün mabüslerini vicdan mabüsi dep adlandırdı.
Ukraina Tış işler nazirligi bu üküm sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Kartlis Deda
Kartlis Deda (gürcice ქართლის დედა - “Gürcistannıñ Anası”) - Gürcistannıñ paytahtı Tifliste, şeerniñ timsali olğan monumental eykelniñ adıdır.
Tiflisniñ qurulışınıñ 1500 yıldönüminde, 1958 senesi Sololaki töpesine tikildi. Gürci eykeltraş Elguca Amaşukeliniñ yapqan alümin eykeli, yigirmi metr yüksekliginde, gürci milliy urbası içinde bir qadın figurasıdır. Gürci milliy tabiat çizgileriniñ eñ yahşı temsil etkeni qabul etilgen eykelniñ bir elinde, dost olaraq kelgenlerge şarap sunmaq içün büyük bir kâse, diger elinde, duşman olaraq kelgenlerge qarşı qullanmaq üzere bir qılıç buluna.


text:
Qomşu Rusiyeniñ Qara deñiz flotu komandanı Aleksandr Vitko, 2014 senesinden başlap, Moskva «Aq ve Qara deñizlerde vazifeler becermek maqsadınen» 50-den ziyade yañı arbiy gemi, kater ve yardımcı gemiler yolladı, dep bildire.
Bunı o, tünevin «İnterfaks» haber agentligine bergen intervyuda söyledi.
«Keçken üç yıl içinde bizge 50-den ziyade yañı arbiy gemi, kater ve yardımcı gemiler berildi. Olar iç bir azırlıqsız ve uzun bir işletüvge kirsetüv müddetini keçmeden vazifelerini becermege başladılar», – dep ketire Vitkonıñ sözlerini agentlik.
Onıñ aytqanına köre soñki bir yıl içinde flotnıñ arbiy ve yardımcı gemileri 20-den ziyade deñiz seferi ile üç flotlar arası sefer yaptılar.
«Qara deñizge kelgende, mında zemaneviy gemilerge qarşı «Bastion» sail raketa kompleksleri, Qırımda yerleştirilgen S-400 avadan ucumğa qarşı raketa kompleksleri, em de flotnıñ ava quvetleri ile avadan ucumğa qarşı mudafaa uçaqları bölgede çeşitli telükelerden emniyetni temin etmekniñ mantıqiy zıncırını tamamlaylar», – dedi Vitko «İnterfaks»qa.
Rusiye 2014 senesinde Qırımnı ilhaq etken soñ yarımadada er yıl arbiy talimler yaptıra. Ukrainanıñ Baş ştabında, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda yaptırılğan arbiy talimlerge qanunsız deyler.
Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Londonda terror ğämäle (iyün, 2017)
Londonda terror ğämäle - 2017 yılnıñ 3 iyünendä kiçke 22:08 säğättä üzäk Londonda höcümnär seriäse.
London küperendä aq mikroavtobus zur tizlektä berniçä cäyäwlelärne taptatıp ütergän. Pülisä rayonnı evakualägän. "London küpere" metro stansiäse yabılğan.
Soñraq Boro bazarında 4 keşe pıçaq belän yaralanğan (bistro kafesı London küpereneñ könyaq öleşendä urnaşqan). Bazarda atış başlanğan.
Terror höcümnäre näticäsendä 7 keşe häläk bulğan, 48 keşe yaralanğan, 3 terrorçı pülisä tarafınnan üterelgän.
Terror ğämäle öçen cawaplılıqnı İGİL alğan
Terror höcümendä Pakstanda tuğan 27 yäşlek Huram Batt häm Liviä-Marokko çığışlı 30 yäşlek Raşid Reduan şiklänelä.
SıltamalarYзrәpTү
- https://www.azatliq.org/a/28526776.html ЛoHдoHдa hөҗүMдә җидe keшe hәлak бyлды


text:
Moldovanıñ Pridnestrovye regionındaki Rusiye ordusı tolu cenk azırlığına ketirildi, dep bildire Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı aqşam.
«Moldova Cumhuriyetiniñ Pridnestrovye regionında Rusiye ordusınıñ operativ gruppa bölüvleri «tolu» cenk azırlığına ketirildi. Quvet qurulışları quvetleştirilgen hızmet rejimine keçirildi», – dep aytıla haberde.
Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımnen koridor yapmağa tırışa, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi «Moldovanıñ Pridnestrovye regionını fevralniñ 24-nde Ukrainağa qarşı Rusiye tarafından başlatılğan büyük cenkke çekmek ıntıluvlarını» takbih ete, dep bildirdi.
Soñki künleri Moldovanıñ Pridnestrovye separatist regionında patlav ve ateş aqqında haber etile.
Aprelniñ 26-nda Moldovanıñ Yüksek telükesizlik şurasınıñ toplaşuvı olıp keçti. Moldova prezidenti Mayya Sandu bu adiselerni «vaziyetni kerginleştirmek istegen Pridnestrovyedeki çeşit gruppirovkalar arasındaki zıddiyetlerniñ neticesi» olaraq saya, dep bildirdi. O, devlet müessiselerine diqqatlı olmağa, vatandaşlarğa ise raat olmağa tevsiye etti.
Pridnestrovye – 1992 senesinden berli Kişinev kontrol etmegen Moldovanıñ separatist regionıdır. Rusiye 20 yıldan berli Pridnestrovyede tahminen 1700 arbiyni tuta.
Martnıñ başında Pridnestrovye akimiyeti Moldovanı olarnıñ «mustaqilligini» tanımağa ve Moldova reberliginiñ Avropa Birligine kirüv arizasını bergen soñ devletlerara añlaşmanı imzalamağa çağırdı.
Aprelniñ 22-nde Rusiyede Ukrainadaki «mahsus operatsiyanıñ» (Rusiye yapqan ücümini böyle adlandıra – QA) ekinci fazası vaqtındaki yañı planlar aqqında ayttılar. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatnı temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbasnı ve cenübiy Ukrainanı kontrol altına almağa niyetlengenlerini bildirdi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d3f6698iwwkivl.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
AQMESCİT – Qırımnıñ Rusiye ükümeti milletlerara munasebetler işleri devlet komitetiniñ reberi Ayder Tippa «Halqlarnıñ dostluq evi» bücet müessisesiniñ işine yüksek qıymet kesti. Qırım.Aqiqat, bu müessiseniñ faaliyeti aqqında qırımlı cemaatçılarnıñ fikrini sorap bilmege istedi.
2021 senesi «Halqlarnıñ dostluq evi» müessisesi Qırımda 71 tedbir keçirdi. Müessiseniñ saytında haber etilgenine köre, milliy medeniyet ve ananelerniñ inkişafınen bağlı 46 medeniy-kütleviy tedbir; cemaat araısnda eyi qomşulıq seviyesini arttıruv ve ksenofobiya ile küreşke bağışlanğan doquz tedbir ve üç konferentsiya; din saasında dört din-maarif tedbiri; doquz tedbir – qırım qarayları ve qırımçaqlarnıñ tarihiy-medeniy mirasını saqlavğa yardım çerçivesinde.
Haber etilgenine köre, 2021 senesi «Rusiye halqlarnıñ etnik medeniy inkişafı ve umumrusiye vatandaş birliginiñ pekitilüvinen bağlı» tedbirlerge 60 000 insan keldi.
Milletlerara ve dinlerara meselelerde çoq iş yapıldıAyder Tippa
«Milletlerara ve dinlerara meselelerde çoq iş yapıldı. «Halqlarnıñ dostluq evi» tedbirler keçirdi – bu bizge bağlı bir teşkilât, 7,6 millionlıq yetmişten çoq tedbir. Beraber balaban iş yapıldı. Tedbirde bütün yönelişlerde, Qırımda yaşağan milletlernen bağlı iştirak ettik. Bu medeniyet, birlik inkişafıdır. Diniy tedbirler ve bayramlar. Planlaştırılğan bütün tedbirler kerçekleştirildi», – dep tarif etti Rusiye kontrolindeki «Millet» telekanalınıñ yayınında Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ milletlerara munasebetler işleri devlet komitetiniñ yolbaşçısı Ayder Tippa.
Qırımtatar faali Edem Dudakovnıñ fikirince, «Dostluq evi» faaliyet köstergenini taqlit ete, lâkin olğan problemlerni çezmey. Qırımda qırımtatar tiliniñ inkişafı ve onıñ mekteplerde ögrenilüvi, mustaqil qırımtatar kütleviy haber vastalarınıñ olmaması ve diger meseleler al etilmey. Dudakovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgen fikrine köre, «Halqlarnıñ dostluq evi» faaliyetiniñ Qırımda kerçek yaşayışnen bir alâqası yoq.
«Halqlarnıñ dostluq evi» Qırımnıñ tamır halqınıñ siyasiy taqip etilüvini gizleyEdem Dudakov
«Halqlarnıñ dostluq evini», qurğanlarnıñ közünen, «Qırımnıñ tamır halqı» ıstılasını çoq milletli propaganda mifologiyası içün nivelirlemek kerek edi, bu da baş imperiya mifiniñ ilerilevine yardım ete – «ananeviy rus Qırımı». Devlet komitetinde «Qırım qazaqlığı» bölügi bile peyda oldı. Bu bölük Ayder Tippa vaqtında inkişaf ettirile. Devlet komitetiniñ reisi ise «rus dünyası» mefküresine para bere. «Halqlarnıñ dostluq evi» daa bir «müim» vazife yapa – Qırımnıñ tamır halqınıñ siyasiy taqip etilüvini, insanlarnıñ hırsızlanğanını, işkence, apis cezaları ve babasız qalğan 200-den çoq balanı gizley», – dep ayttı fikrini Qırım.Aqiqatqa faal.
Qırımtatar cemaat faali Zair Smedlâ Qırım.Aqiqatqa izaat berip, «Halqlarnıñ dostluq eviniñ» faaliyetini körmey, dep ayttı.
Cemaat arasında mülk ve vazife, milliy ve diniy mensüplikke köre ayıruv artaEdem Dudakov
«Bu «Evniñ» büyük faaliyeti aqqında eşitmedim: amma aytacam: masraf etilgen sermiya keregi kibi qullanılsa edi, neticesi körünir edi. Ne yazıq ki, cemaat arasında mülk ve vazife, milliy ve diniy mensüplikke köre ayıruv arta. Bu qurulışlarnıñ faaliyeti aqqında bir şey aytıp olamaysıñ. Olar maliye sermiyasını qullanuvda acayip ustalar, amma para kerekmegen, halqımıznıñ vekillerine qarşı yapılğan qanunsızlıq meselelerinde olar ne eşiteler, ne de köreler. Öyle de yaşaymız: akimiyette olğanlarnıñ bayramları bitmey, qalğanlarınıñ – sınav ve işkenceleri», – dep tarif etti cemaatçı.
Qırımnıñ Azerbaycan cemiyetiniñ sabıq reberi Ragim Gumbatov «Halqlarnıñ dostluq evi» tarafından «dostluqnıñ» etnik gruppalarını qavrap alğanınıñ alçaq seviyesini» qayd ete.
Normal vaziyette «Halqlarnıñ dostluq eviniñ» işi – «olsun dep» ve körünmek içün degil de, sistematik ve semereli teşkil etilse, pek faydalı ve kerekli bir iştirZair Smedlâ
«Cedvelge aluvnıñ malümatına köre, Qırımda yüzden çoq millet yaşay. Milletlerara devlet komitetiniñ «Halqlarnıñ dostluq evi» malümatında ise Qırımda yaşağan 170 millet vekilleri aqqında aytıla. Qırımda al-azırda on beşke yaqın cumhuriyet seviyeli milliy-medeniy birleşme bar. Qırımda milliy-medeniy teşkilâtlarnıñ quruluvı ve inkişafına belli bir alâqası olğan insan olaraq «dostluq» etnik gruppalarını yahşı qavrap almay, dep aytam. Meselâ, Ukraina vaqtında Milletlerara cemiyet fondunıñ erkânına cumhuriyet seviyeli tahminen qırq milliy-medeniy teşkilât kirgen edi. Normal vaziyette «Halqlarnıñ dostluq eviniñ» işi – «olsun dep» ve körünmek içün degil de, sistematik ve semereli teşkil etilse, pek faydalı ve kerekli bir iştir», – dep izaatladı vaziyetni Qırım.Aqiqatqa cemaatçı.
Qırımlı faal Tatyana Sergeyevanıñ aytqanına köre, bir çoq qırımlını «Halqlarnıñ dostluq eviniñ» faaliyeti meraqlandırmay, çünki onıñ tek formal tarafı bar.
«Bütün milliy ve etnik bayramlar çoqtan endi esabat içün resmiy tedbirler oldı. Milliy medeniyet, musafirçenliknen tanış etken, bilmek, qabul etmek, dostlaşmaq, ürmet etmek, sevmek ve emiyetini bilmek istegini doğurğan o samimiy ve sıcaq bayramlar degil endi. Bir qaç yıldan berli böyle bayramlarğa barmaymız, çünki qaravul ve qoralar peyda oldı, «canı» ise ketti», – dep izaatladı vaziyetni Qırım.Aqiqatqa Sergeyeva.
Qırım.Aqiqatqa izaat bergen «Serbest Qırım» cemaat areketiniñ faali Emine İbraimova «Halqlarnıñ dostluq eviniñ» faaliyeti qırımtatarlarğa qarşı repressiyalar yapılğanda bir taraflı körüne, dep qayd etti.
«Veba vaqtında ziyafetni» añdıra, tamır halqlarnıñ vekilleri sıq-sıq apiske alınaEmine İbraimova
«Büyük para almaq içün neler yapmağa azırlay. «Veba vaqtında ziyafetni» añdıra, tamır halqlarnıñ vekilleri sıq-sıq apiske alına. Babaları sağ olsa da, babasız qalğan bala sayısınıñ artuvı da – o «büyük halqlar dostluğınıñ» bir qısmıdır. Halqlarnıñ qaviy dostluğı içün din kütken qırımtatarlarnı apiske yollamaq kerektir, ve ne qadar çoq yollasalar, «Qırımnıñ halqlar dostluğı» mevzusında tedbirlerge o qadar çoq para alırlar. Qırımtatarlarğa qarşı işkenceler ise bu programmanıñ «esas qısmıdır», – dep ayttı İbraimova.
«Halqlarnıñ dostluq evi» – Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ milletlerara munasebetler işleri devlet komitetine ait olğan müessisedir, onıñ vazifesi «Qırım halqlarınıñ milliy-medeniy inkişafı», «Qırımda milletlerara ve halqlarara barışıqnı temin etüv» ola.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Kiyevniñ Ebediy şüret bağçasında qırımtatar halqınıñ ulu oğlu, uçucı-sınavcı Amet-Han Sultan abidesine gülçemberlerni qoyuv tedbiri keçti, haber ete QHA.
Tedbirde qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov iştirak ettiler.
Ukraina halq deputatı Refat Çubarov Amet-Han Sultannıñ insaniy çizgilerini qayd etti.
«Cebede cesür, ve ekinci cian cenkinden soñ qırımtatar halqı sürgün etilgende cesür edi. Onı satın almağa tırışa ediler, milletni deñiştirmege talap ete ediler. Öz halqı ile er vaqıt olacağından emin edi. Amet-Han Sultan qırımtatar halqınıñ iştirakçilerinden biri edi. Arizalarnı imzalay, akimiyetke qırımtatar eyyetleri ile bara ve halqınıñ Vatanğa avdetini talap ete edi. Aynı şu sebepten onı qırımtatarlar ürmet eteler», – dedi Çubarov.
«Haytarma» filminde Amet-Han Sultan rolüni icra etken aktör Ahtem Seytablayev qaramannıñ aile ve halqına sevgisini qayd etti.
«Haytarma» filmine azırlıq körgende komandamız ile çoq malümat oqudıq. Olğan bütün malümatnı: vesiqalı, arhiv, tercimeialnı, Amet-Han Sultannıñ dostları ve zenaatdaşlarınıñ hatırlavları. Özümiz içün bazı şeylerni qayd ettik – canlı insan olğanını istey edik. Ana-babasını sevgen, yaşağan toprağını sevgen. Onıñ içinde bu er şey bar edi», – dey Seytablayev.
Sovetlerniñ uçucısı Amet-Han Sultan 603 cenk uçuşını yaptı, 30 uçaqnı şahsen ve 19 uçaqnı taqım içinde qırdı. Yaz işi devamında uçucı 100 uçuş vastasını ögrendi. 1971 senesi fevral 1-de Amet-Han Sultan Tu-16 uçuş laboratoriyasında sınav uçuşında elâk oldı. Moskvada defn etilgen edi.


text:
Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde yazda Qırımda yaqalanğan «diversant» Redvan Suleymanovnıñ apis cezası uzatılmasına dair oturış olıp keçti. Mahkemeci SİZOda yatma müddetini 2017 senesi yanvar 30-na qadar uzattı, bunı advokat Emil Kürbedinov Facebookta bildirdi.
«Redvan Suleymanov – bu sene FSB tarafından yaqalanğan «diversant» – mahkeme tarafından sebepsiz alda 2017 senesi yanvar 30-na qadar apiste qaldırıldı. FSB bildire ki, Suleymanov Rusiyege, şu cümleden FSB-ge 4 mln rubleden ziyade zarar ketirdi», – dep ayttı advokat.
«Ukrain diversion gruppasında» iştirak etmesi ile qabaatlanğan Redvan Suleymanov Aqmescitteki Taqiqat izolâtorında yata, onıñ davasında taqiqat devam etmekte.
Rusiye kütleviy haber vastaları FSB malümatına esaslanıp, Redvan Suleymanov iyül 30-da Aqmescit ava limanında yaqalanğanını bildirgen edi. Avgust 12-de Federal havfsızlıq hızmeti Suleymanov sorğuğa çekilgen videonı Rusiye matbuat vastalarına yolladı. Yaqalanğan dey ki, 2015 senesi oktâbr ayında Zaporojye şeerinde ukrain istihbaratı oña iş teklif etti. Suleymanovnıñ aytqanına köre, oña arbiy tehnikasınıñ areketleri aqqında malümat toplamağa emir etildi, soñra ise patlav maddeleri qoyulacaq yerlerni Aqmescit vokzalında ve ava limanında tapmağa avale etildi.
Avgust 10-da FSB bildirdi ki, avgust 7-ne keçer gecesi Qırımda yarımadada teraktlarnı azırlağan «ukrain diversantları» yaqalandı. Bundan evel Rusiye sıñırcıları üç kün devamında yarımada ile memuriy sıñırdaki kiriş ve çıqış noqtalarını blok etken edi.
Ukraina akimiyeti Moskva bergen malümatını inkâr etip, Rusiye mahsus hızmetleri «provokatsiya» yapa, dep bildire.


text:
Maydanda tahminen saat 12:00 Mihaylovskaya soqağı tarafından köpçeklerni yaqıp başladılar. Lâkin kiyevliler ve yanğıncılar yanğınnı tez-tez söndürdiler, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Maydannıñ şimdiki sakinleri ve Maydannı temizlemege kelgen Kiyev sakinleri ve faalleri arasında çatışma yüz berdi. Belgisiz bir insan Molotov qarışmasını atqan eken.
Cumaertesi künü, avgustnıñ 9-da, kiyevliler, kommunal hızmetçiler, cemaat faalleri Maydannı temizlemege, Kreşçatik soqağını ve oña yaqın soqaqlarnı barrikadalardan boşatmağa keldiler. Kiyev şeer yolbaşçısı Vitaliy Kliçko da aktsiyağa qoşuldı ve Maydan sakinlerinen muzakereler keçirdi.


text:
Ukraina şarqında soñki aftaları vaziyetniñ beterleşüvi 16500 insannı evlerini terk etmege mecbur etti – bu BMT-niñ qaçaqlar işleri boyunca Bölüginiñ malümatı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Ukrainada şimdilik qaçaqlarnıñ umumiy sayısı tahminen 54 biñ insannı teşkil ete.
BMT temsilcisi Jenevada jurnalistlerge qaçaqlar işleri boyunca bölügi ziddiyet alanından insanlarnıñ acele köçip ketkenini qayd etkenini bildirdi. Melissa Fleming şunı da qayd etti ki, bu sene başından Ukrainanıñ 110 vatandaşı Rusiyege ketti eken. Olardan doquz buçuq biñ insan Rusiye akimiyetinden meskenniñ berilmesini soradı.
BMT malümatına köre, Ukrainanıñ tahminen yedi yüz vatandaşı Poloniya, Aqrusiye, Çehiya ve Romaniyağa ketti.


text:
Qırımğa Ukrainadan berilgen elektroenergiya miqdarı 650 mvt oldı, elektroenergiyanıñ söndürüvi kirsetilmeycek.
Bunı Rusiye İnterfaks agentligine bazarertesi künü Qırımnıñ yaqarlıq ve energetika «naziri» Sergey Yegorov bildirdi.
«Ukrainadan ketirilgen energetikanıñ acımı 650 mvt teşkil ete, şahsiy generatsiya da bar küçü ile çalışa. Söndürüvler planlaştırılmay», – dedi Yegorov.
Qırım «naziri» aytqanı kibi, yañı yılnı Qırımda yarıqta qarşılarlar.
Yegorovnıñ sözlerine binayen, Qırımda tamir brigadalarınıñ nevbeti Yañı yılda küçleştirilecek.
Keçken afta Ukraina eki kere Qırımğa elektroenergiyannı berilmesini toqtatqan edi. Bu vaqıtta yarımadada yarıqnıñ qazaiy söndürüvleri yüz bere edi.
«Ukrinterenergo» Qırımğa elektrikanıñ satuvı boyunca mezatnı ilân etken edi. Mezat dekabr 30 künü saat 11:00 keçecek. Mezatnıñ neticesinde olğan fiyat – elektroenergiyanıñ yanvar ayı içün fiyatı olacaqtır.


text:
Aqmescit psihiatriya hastahanesiniñ ekimleri Qırım blogeri, vatandaş faaliyetçisi Nariman Memedeminovnıñ psihiatriya ekspertizasına yollanılğanına taacipleneler. Bunı, iyül 4-te Memedeminovnı ziyaret etken advokat Edem Semedlâyev ikâye etti.
Advokat: «Narimannıñ ruhiy alı normal, küreşçı alıdır. O, qabaatı olmağanını, psihiatriya ceetinden normal olğanını isbatlamağa azır. Bu vaziyet onı pek çekiştirse de, o, asılında bu ekspertizadan keçirilgenini doğru saymay. Psihiator ekimler amelde onıñnen er kün körüşe ve onıñ bu ekspertizağa ne sebepten yollanılğanına taacipleneler, çünki o, adekvat bir insandır», – dep ikâye etti.
Semedlâyev, tevqif etilgen blogerniñ ne ekimlerge, ne de onı hastahanede qaravullağan insanlarğa bir türlü itirazları yoq, dep qayd etti.
Semedlâyev: «Onda musulmanlar, qırımtatarlarnı terrorist sayğan ve «terrorist» olsa, demek insan normal degil ve onı psihiatriya eskpertizasından keçirmek kerek, degen Rusiye qanunlarına itirazları bar. Onıñ açuvını çıqarğan da, tamam bu. O, adekvat, normal insan olğanını isbatlamağa azır ve isbatlamaqtadır», – dep bildirdi.
Mayıs 15-te Rusiyeniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Kiyevskiy rayon mahkemesi, terrorizmniñ propagandasında qabaatlanğan qırımtatar faaliyetçisi, vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminovğa tevqifni dört ayğa uzattı. Memedeminov tahqiqat izolâtorında ağustos 15-ke qadar qalacaq.
Martta Bağçasaray rayonında Rusiye telükesizlik ve polis hadimleri Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Bundan soñ mahkeme Memedeminovnı tevqif etti.
Mart 23-te QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaqaqqınıñ bozuluvı» dedi.
Ukraina TİNi vatandaş faaliyetçisiniñ yaqalanmasını taqbih etip, ilhaq etilgen Qırımdaki Rusiye ukümetinden Memedeminovnıñ azat etilemsini talap ete.


text:
Yaltada Qırımda iyülniñ 3-nden 5-ne qadar ilân etilgen furtuna ihtarı sebebinlen fevqulâde vaziyetler ştabını toplaylar. Bu aqta şeerniñ Rusiye memuriyetiniñ yolbaşçısı Yanina Pavlenko bildirdi.
«Bugün saat beşte fevqulâde vaziyetler komissiyası kene toplana, yaqınlaşqan furtunağa azırlıq planını azırlaymız. Büyük Yaltanıñ «tar yerlerini» bilemiz. Anda tehnika ve insanlarnı yerleştirecekmiz. Daa bir künümiz bar», – dedi Pavlenko.
Hatırlatamız, Qırımnıñ Rusiye Fevqulâde vaziyetler idaresi iyülniñ 3-nden 5-ne qadar yarımadada küçlü sağanaq, boranlı yağmur yağacaq ve küçlü ruzgâr esecek, dep bekley.
Qırım Gidromettsentr yolbaşçısı Tatyana Lübetskaya iyülniñ 3-nde Qırımğa yağmur ketirecek daa bir tsiklon olacaq, dep bildirdi.
Qırımnıñ Rusiye fevqulâde vaziyetler nazirligi idaresi bildirgenine köre, 2021 senesi iyünniñ 16-ndan 18-ne qadar küçlü yağanaqlar neticesinde 426 azbar, 356 ev, 18 içtimaiy ceetten müim obyektni suv bastı. İyünniñ 22-nde saba, Qırım qurtarıcılarınıñ malümatına köre, Yalta ve Yedi Quyu rayonında 37 ev suvda qala. Umumen suv basqan yerlerden 1783 insan tahliye etildi.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ yolbaşçısı Yuriy Gotsanük iyünniñ 25-nde Fevqulâde vaziyetler komissiyasınıñ toplaşuvında Qırımda selden kelgen zarar 200 million rubleden çoq oldı, dep bildirdi.
Akimiyet Qırımnıñ yedek fondundan 161 mln 160 biñ ruble yarımadadaki fevqulâde vaziyet aqibetlerini yoq etmek içün sarf etmege qarar berdi.