text:
- Qazaqstandağı korporatïvtik twrïzm narığınıñ awqımı qanday?
Qazaqstan ekonomïkası damıp jatqandıqtan, is jüzinde, qazaqstandıq ärbir törtinşi sayaxattawşı – qızmettik qajettilikter boyınşa iskerlik saparğa şığıp jatqan adam bolıp tabıladı. Alwan türli iskerlik maqsattarmen jasalatın osınday saparlardıñ bütin bir sektorı iskerlik twrïzm dep ataladı. Korporatïvtik twrïzmdegi tek issaparlardı ğana emes, sansız is-şaralardı uyımdastırw jäne olarğa türli qızmetter körsetw qajettiligi quramına körme-järmeñkelik jäne kongrestik ortalıqtar, bïznes-otelder, bïznes-avïacïya, tölem jüyeleri, onlayn-texnologïyalar kiretin ülken bir qızmetter ïndwstrïyasın twındattı, bïznesmender sol qızmetterdiñ arqasında öziniñ geografïyalıq jağdayına täweldi bolmay-aq, «bïznes işinde» jüre aladı.
Korporatïvtik twrïzm narığınıñ şınayı awqımın eseptep şığw qïın, öytkeni, atalmış salağa issaparlarğa standarttı qızmet körsetwlerden özge, MICE (Meetings-Incentive-Conferences-Events) sïyaqtı bağıttar da kiredi, ol kompanïya qızmetkerlerin, seriktesteri men klïentterin damıtwğa, ıntalandırwğa, oqıtwğa, sonday-aq, kompanïyanıñ qundılıqtarın, onıñ ustanımdarı men işki jäne sırtqı tutınwşığa arnalğan mümkindikterin tanıstırwğa bağıttalğan is-şaralar. Iskerlik twrïzmniñ bul salasında ülken kölemdegi aqşa aynalımda jür, öytkeni, türli deñgeydegi kompanïyalar türli deñgeydegi is-şaralarğa tapsırıs beredi. Birewi öz qalasında Qazaqstan işilik işki jumıs konferencïyasın ötkizse, endi biri tabïğatqa şıqqandı, tağı biri Türkïyağa nemese alıs şetelge barwdı durıs köredi. Ol is-şaranı ötkizw ornı, pişini, şaqırılğan trenerler (eger trenïngke qatıstı bolsa), jıl mezgili jäne basqa da faktorlar soñğı bağağa qattı äserin tïgizedi. Sondıqtan bir jaqtı bağa berw qïın-aq, degenmen, şamalap bağalar bolsaq, atalmış san $7-10 mlrd-qa jaqındaydı.
- Sizder jumıs barısında qanday qïındıqtarmen betpe-bet kelesizder?
- Bul narıq bizde endi payda bolğandıqtan negizgi qïındıqtar köptegen kemşilikterge baylanıstı twındaydı. Mısalı, jas kompanïyalardıñ täjirïbeleriniñ jäne qarjılıq qorlarınıñ joqtığı (öytkeni köbinese, klïentterdi nesïelendirwge twra keledi) klïentterdiñ jalpı sala jumısına birjaqtı bağa berwine äkep soğadı. Aynalımdağı qarajattıñ bolmawınan, kelisilgen merzim men şarttardıñ saqtalmawınan servïsten bas tartw jağdayları da bolğan, nemese qajetti baylanıstardıñ joqtığınan kompanïya üşinşi taraptan tüsetin belgili bir jeñildikter kölemin usına almaydı. Al bul öz kezeginde, jalpı alğanda, narıqqa degen qarım-qatınasqa salqın äserin tïgizedi.
Ekinşi jağınan, munday servïske birinşi ret jüginip otırğan keybir qazaqstandıq jergilikti kompanïyalar az ğana sanïtarlıq tölemdi tölese, kez kelgen, tipti, negizsiz talaptardı alğa tartwğa nemese birjaqtı tärtip boyınşa qol jetkiligen kelisimderden bas tartwğa tolıq quqılımız dep oylaydı.
Jalpı alğanda, Qazaqstandağı korporatïvtik twrïzm salası ayağınan endi nıq turıp keledi dep senimmen aytwğa boladı.
- Korporatïvtik twrïzm narığına Reseydegi jağdaylar men elimizdegi devalvacïyalıq boljaldar qalay äser etwde? Eger suranıs azayğan bolsa, onı uzaq waqıtqa sozılatın qubılıs dep esepteysizder me?
Narıqqa Reseydegi jağdaylardan göri, devalvacïyalıq boljaldar köbirek äser etwde, naqtıraq aytsaq, reseylik jağday eşqanday äserin tïgizgen joq. Eger äli orın ala qoymağan jağdaydıñ (devalvacïyanıñ) saldarları jaylı aytsaq, bir jağınan, özimizdiñ qazaqstandıq kompanïyalar üşin qwanwğa da boladı – iskerlik saparlar mäselesindegi ünemdi täsilge köşe bastağan qarjılıq tärtip deñgeyi birşama östi. Burın keybir kompanïyalardıñ top-menedjmenti kez kelgen jağdayda bizden tek şeteldik äwe tasımaldawşıları men joğarğı klastı talap etip kelgen bolsa, qazir onday suranıstar birşama azaydı. Soñğı jartı jıldıqtağı bastı talap – eki jıl burınğıday joğarı märtebelik emes, ünemdilik bolwda. Mısalı, qazir MAW äwe kompanïyasınıñ ünemdi uşwlarına degen suranıs artıp keledi. Sonday-aq, elimiz boyınşa jïi sayaxattaytın mamandardıñ (ekspedïtorlardıñ) uşaqtan poyızğa, «qubılmalı» bïletterden (uşw küni men waqıtın erkin tañdawğa mümkindik beretin) tirkelgen bïletterge jappay «awısa» bastağanın bayqawğa boladı. Kompanïyalar öz qızmetkerlerinen issaparlardı josparlaw mäselesinde muqïyat bolwdı talap ete bastadı. Eger cïfr tilimen aytsaq, framacevtïka, FMCG, qarjı ïnstïtwttarı (äsirese xalıqaralıq tasımaldawlar) sïyaqtı salalardağı uşw köleminiñ 15-20%-ğa azayğanın bayqaymız.
- Köptegen qazaqstandıq kompanïyalarda issaparlardı josparlawmen äli künge deyin xatşılar nemese marketïng departamentiniñ qızmetkerleri aynalısadı. Sizdiñ oyıñızşa, elimizdegi iskerlik twrïzm mädenïeti nelikten bayaw damwda?
Meniñ oyımşa, siz sïpattağan jağday qazaqstandıq basqarwşılardıñ jalpı iskerlik bilim deñgeyine, jäne ärïne, kompanïyalar awqımına da tikeley baylanıstı. Eger biz şağın ştattı jeke käsipker twralı söz qozğasaq, onday täsildiñ key jağdayda özin aqtap alatını da tüsinikti. Alayda, ortaşa kölemdi kompanïyalar twralı aytsaq, bir qızmetkerge ünem jasaw äwe bïletiniñ qunı, qonaqüylerde turw qunı jäne t.b. közge birden körine qoymaytın şığındarğa alıp keledi.
Sonımen qatar, şeteldik oyınşılar üşin MICE salasında qızmetter körsetw türli bölimşelerdiñ mamandarımen özara äreketteswdi twdıratının ayta ketw kerek. Xalıqaralıq kompanïyalarda logïstïka birşama qurılımdalğan, äkimşilik reswrstar jäne HR departamentteri bar, jalpı is-şaralardı uyımdastırw barısında bizben marketologtar tığız jumıs istey aladı. Bäri kompanïya kölemi men basqarwşı qızmetkerdiñ täjirïbesine baylanıstı ekenin qaytalap aytamın. Eger bizdiñ işki statïstïkamızdı alsaq, mınaday cïfrlar keltirwge boladı: issaparlardı josparlaw kezinde biz 100 ötiniştiñ şamamen, 30-ında xatşılarmen jumıs isteymiz, 100 ötiniştiñ 20-ında bölim basqarwşıları, 100 ötiniştiñ 45-inde qatardağı qızmetkerler, marketologtar, qarjıgerler men HR böliminiñ qızmetkerleri boladı.
- Äkimşilik şığındardıñ bul sanatın qalay durıs basqarsa boladı? Bälkim, bar qïındıq köptegen kompanïyalardıñ twragenttikter servïsine razı bolmawınan jäne iskerlik twrïzm mäselesin jäne issapardı josparlawdı öz qızmetkerlerine senip tapsırwdı durıs köretindiginen şığar? Bizdegi kompanïyalardıñ korporatïvtik trevel-sayasatı bar ma?
Sawattı travel-management-ti aldıñğı jıldardağı saparlardı zerttep, solarğa taldaw jasawdan bastaw qajet. Kompanïyanıñ issaparlar men saparlarğa jumsalğan şığındarın eseptep, sandıq jäne sapalıq qurılımdı qaraw kerek, paydalanılğan qonaqüylerdiñ qanşa juldızdıq ekenin, korporatïvtik jeñildikter men basqa da jayttardı anıqtaw kerek. Ağımdağı jäne aldağı jıldardağı saparlardıñ boljaldı kestesin jasap, onı qarjı qızmetimen talqılap, sırtqı sarapşınıñ kömegine jüginw kerek, onda da birden kelisim-şartqa otırw mindetti emes. Öziñizdiñ aldağı şığındarıñızdı keñesşilermen talqılap, kontragenttiñ keñesine qulaq asıñız. Bizdiñ oyımızşa, iskerlik saparlardı basqarw men josparlaw mäselesin jılına 2 mln teñgeden oylastırw qajet. Qarjı kölemi jılına 120 mln teñgeden astam bolsa, jeke menedjer alwdı usınamız.
Eger kompanïya işinde trevel-byudjetti basqarw mäselesine qatıstı barlıq deñgeydegi qızmetkerler üşin mindetti bolıp tabılatın sayasat nemese işki erejeler türindegi bir täsil engizilmese nemese saqtalmaytın bolsa, iskerlik saparlarğa ketetin şığındardı oñtaylandırw is jüzinde, mümkin emes. Atalmış qujatta äwe jäne t/j bïletterin, qonaqüy nömerlerin brondawdıñ, qunın tölewdiñ, vïzağa ötinim berwdiñ, avtokölikti jalğa alw erejesiniñ, reysterdi, qızmet körsetw klastarın tañdaw ölşemderiniñ barlıq procesteri jazılwı tïis. Sonday-aq, qızmetkerler issapardı qujattıq räsimdew barısında naqtı nusqawlıqtı saqtawı, iskerlik sapalar byudjetiniñ kölemine qatıstı menedjementtiñ türli deñgeyine arnalğan biregey talaptardı saqtawı tïis. Al köptegen qazaqstandıq kompanïyalarda onday sayasat bolğannıñ özinde, köbinese, deklaratïvtik türde ğana, onı qujat türinde tirkemegen qalpında qoldanadı.
Twrïstik agenttiktermen jumıs istewdiñ ökinişti jağdayları iskerlik saparlarğa qızmet körsetw salasına da salqın äserin tïgizwi mümkin. Tağı qaytalap aytamın, korporatïvtik sektormen endi ğana jumıs istey bastağan jas kompanïyalar da jağımsız äser qaldırwı ıqtïmal.
- Bizdiñ komanïyalarımız qazir nege tañdaw jasawda: sayaxatşınıñ qawipsizdigine me, älde ünemge me?
Eger xalıqaralıq oyınşılarğa qatıstı aytsaq (şeteldik kompanïyalar, birikken käsiporındar), onda ärïne, birinşi kezekke qawipsizdikti qoyadı. Atalmış mäselede qazaqstandıq kompanïyalardıñ jağdayı är türli, iri kompanïyalar öz qızmetkerleriniñ bağasın jaqsı biledi, sondıqtan olardıñ qawipsizdiginen aqşa ünemdep qalwğa tırıspaydı, al basım köpşiligi qarjını ünemdew ayasınan şığa almaydı.
- Otandıq iskerlik sayaxatşılardıñ neni qalaytını jayında azdap aytıp ötseñiz. Qanday äwe jelisimen, qanday klaspen uşqandı täwir köredi, qanday qonaqüylerge toqtaydı?
Qazirgi şınayı jağdaylar men joğarıda aytıp ötken devalvacïyalıq boljaldardı qosqanda, ekonomïkalıq axwal köptegen tapsırıs berwşilerdi tärtipke keltirwde, olar üşin eñ durıs tañdaw qïsındı ünem bolıp qaldı. Eki jıl burın biz rasımen de, klïentterdiñ tek qana belgili bir klastı, belgili bir servïs deñgeyiniñ bağasın (servïs deñgeyin emes, bağasın) şeteldik brendti kompanïyalardı tañdaytının bayqaytınbız. Klïentter tarapınan orın alğan qazirgi özgerister meniñ oyımşa, jaqsı özgerister ala kelgen sïyaqtı, öytkeni ol özgerister klïent tartw isinde tasımaldawşılardı öz servïsin tüzewge ïtermelewde. Bağa men sapanıñ şınayı arasalmağın oylaytın kez keldi.
Eger qonaqüy tañdaw jayında aytar bolsaq, birinşi orınğa juldızdar sanı nemese jibek jaymalardıñ bar-joğı emes, qonaqüydegi joğarğı jıldamdıqtağı ïnternettiñ bolwı birinşi orınğa şığadı, ekinşisi – äkimşilik jaylılıq (qaladağı ornalasw ornı, qoğamdıq transport jelisi men iskerlik ortalıqqa jaqın ornalaswı) jäne, ärïne, servïs. Eger top-menedjement nemese bïznes ïesi jaylı aytsaq, onda dwştağı qondırğınıñ markası nemese nömirdegi teledïdar eniniñ kölemi sïyaqtı usaq-tüyekterge män beriledi. Bul jerde jaylılıq pen bäriniñ minsiz bolwı degen eki närseni eskerw qajet.
- Bizdiñ twrïsterimiz qanday elderge jïi qatınaydı? Damw qarqını boyınşa bïznes-sayaxattıñ aldıñğı qatardağı 5 narığın atay alasız ba?
Qazirgi kezdegi iskerlik twrïzmde aldıñğı orındı ïelenwşi el, ärïne, Türkïya. Onıñ twrïstik salası korporatïv-işilik is-şaralar (konferencïya, dïrektorlar keñesi, köşpeli jïnalıs jäne t.b.) ötkizgisi keletinder üşin alwan türli tañdaw usına aladı. Budan özge, Türkïyada soltüstik ewropalıq elder arasında ülken suranısqa ïe bola bastağan «qısqı köşpeli keñse» dep atalatın bağıt payda bolwda. Jumsaq swbtropïkalıq klïmat, birqalıptı jılı teñiz, otelderdiñ tömengi bağadağı qalıptı qızmet körsetwler jüyesi (bos turğan qonaqüyler öz nömirlerin barınşa toltırıp alwğa umtıladı) – nömirlerdi fïndikterdiñ, şvedterdiñ, norvegïyalıqtardıñ, dattıqtardıñ jäne basqalardıñ qwana-qwana satıp alwınıñ bastı sebebi bolıp tabıladı.
Suranıs ösiminiñ qarqınına qatıstı aytsaq, Grwzïya, Ïspanïya, Malayzïya, Qıtay, Vetnam sïyaqtı elderdi aytwğa boladı. Olarda bağa men sapanıñ arasalmağı birşama oyğa qonımdı.
- Qazir onlayn türinde twrdı öz betinşe bronday alatın twrsïter sanı ösip keledi. Siz munı korporatïvtik klïentter üşin ıñğaylı şeşim dep oylaysız ba? Elimizde onlayn-brondaw ülsesi ösip kele me?
Texnïkalıq damw bir ornında tura bermeydi jäne oğan qarsı turwdıñ paydası da, eş mäni de joq. Trevel-kompanïyalar qalasa da, qalamasa da, onlayn-texnologïyalar bizdiñ kündelikti ömirimizge enip jatır, aldımızda aşılıp jatqan mümkindikterdi paydalanğan äldeqayda durıs bolar edi. Degenmen, jeke tulğalar üşin narıqqa jıldam siñisip ketken texnologïyalar korporatïvtik twrïzmge birden siñe almaydı. Mäsele kez kelgen bïzneste ayaq astınan twındaytın jağdaylardıñ ärqaşan bolıp turatındığında ğoy, sondıqtan is jüzinde, barlıq kompanïyalar täwlik boyı qoldaw alwğa, operatordan qosımşa anıqtamalıq aqparat alıp turwğa müddeli, biraq onlayn-brondawda onı jüzege asırw qïın.
Issapardıñ küni men waqıtı aldın-ala belgili bolsa, ïä, onlayn-brondaw rasımen de, öte ıñğaylı. Öytkeni avïabïletter issaparğa ketetin şığındardıñ edäwir köp böligin quraydı jäne avïa-uşwlardı küniburın josparlaw, arnayı tarïfterdi paydalanw uşwğa ketetin şığındardı qısqartwğa septigin tïgizedi. Biraq ayaq astınan twındağan issapar jaylı aytsaq, bïznes oğan täwekel etpegendi durıs köredi.
- Qazaqstandağı iskerlik twrïzm narığınıñ keleşegi zor dep oylaysız ba?
Qazaqstandağı twrïstik salanıñ keleşegi qızığwşılıq twdırıp otır. Men nege bulay senimmen aytıp otırmın? Birinşiden, Qazaqstannıñ jıldam öse bastağan ekonomïkası men elimizge degen qızığwşılıqtıñ arta bastawı kompanïyalar sanınıñ öswine ıqpal etedi, soğan säykes, bizdiñ bïznesimizge de oñ äserin tïgizedi. Ekinşiden, Kedendik jäne Ewrazïyalıq odaqtarğa enwimizdiñ arqasında, qazaqstandıq kompanïyalardıñ iskerlik bpylanıstarı küşeya bastadı. Jäne, ärïne, Ortalıq Azïyadağı Resey men Qıtay arasındağı küşeya bastağan bäsekelestik ekonomïkalıq turğıdan bïznes damwınıñ jäne iskerlik twrïzm keleşeginiñ zor ekenin körsetedi.
Derekközi: kapital.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


c: text/html

text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ tışqı alâqalar bölük reberi Ali Hamzin «devlette er angi bir din binalarını ateşke berüv – belâ ve cemaatta ksenofobiya kibi hastalığınıñ işareti» olğanını qayd etti. O, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ resmiy Moskvağa Qırımda soñki olğanlarnen bağlı berilgen malümatqa munasebetini ögrenmek istey.
Bunı o Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
Hamzinniñ fikirince, soñki adise-vaqialarnıñ sebebi Qırımnıñ bugünki akimiyetiniñ Qırımtatar Milliy Meclisi ile dialog bozulması oldı. Onıñ fikirince, bu da 2014 senesi mart 11-de Qırım parlamenti qabul etken «Qırımtatar halqı aq-uquqlarınıñ ğayrıdan tiklenmesi ve onıñ Qırım toplulığına bağlanması kefaleti aqqında» qararnı qabul ettikten soñra oldı.
«Ve şimdi bu vaziyette meni Moskvanıñ mevamı meraqlandıra, hususan Rusiye prezidentiniñ Qırım federal bölgesinde vekâletli temsilcisi Oleg Belaventsevniñ meraqlandıra. Belaventsev Rusiye yolbaşçısına kerçek malümat yetkizemi...», – dedi Hamzin.
Malüm olğanı kibi, noyabr 12-de gece belgisiz şahıslar Sudaq civarında Qoz qasabasında camini yaqmağa tırıştılar.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov bunı «işğal akimiyetniñ bütün dünyanıñ qırımtatarlarğa qarşı repressiya ve basqını toqtatmaq talabına açıq bir cevabıdır».
Qırım Müftisi Emirali Ablayev akimiyetke muracaat etip, cinayetçilerni tapmağa ve cezalamağa çağırdı. Qırım musulmanları Diniy idaresi «cezasızlıq yañı cinayetlerge yol bergenini» qayd etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mäskeude Putinniñ saylaualdı ştabı aşıldı
Resey prezidenttigine törtinşi märte tüsetin Vladimir Putinniñ saylaualdı ştabı Mäskeude aşıldı.
Ştabtıñ teñ törağaları bolıp "Sirius" balalar ortalığınıñ jetekşisi Elena Şmeleva, "Kamaz" bas direktorı Sergey Kogogin jäne Balalar onkologiyası ortalığınıñ direktorı Aleksandr Rumyancev tağayındaldı. Ştab baspasöz hatşısı – jurnalist Andrey Kondraşov. Ol Qırımdı 2014 jılı Reseydiñ anneksiyalauına arnalğan "Krım. Put' na rodinu" fil'min tüsirgen.
Särsenbi küni Putin öz ştabına barıp, eriktilermen söylesti.
Ümitker Putinge qol jinau ştab aşılmastan bwrın bastalğan. Onı "Resey eriktileri" wyımı jürgizip jatır. Qañtardıñ ayağına deyin 300 mıñ qol jinaluı tiis. Reseydiñ türli aymaqtarınan qol jinau tärtibiniñ bwzılğanı turalı aqparattar tüsip jatır.
Särsenbi küni Putin ştabtıñ teñ törağalarına qol jinaudı "dwrıstap, zañ ayasında" jürgizuin swradı, dep habarladı "Interfaks".
Abai.kz


text:
Qanapiya Basıqarabalası degen kim?
Basıqarabalası Qanapiya degende köz aldımızğa közi kömir şoğınday, sözi mirdiñ oğınday, eki iığına eki kisi mingendey batır twlğalı jigit elesteydi. Şınında ol qanday kisi boldı eken?! Ötken künnen qalğan suretter joq. Biraq, el auzında saqtalğan derekter bar.
Sarıarqanıñ ataqtı sal-serileri Birjan sal, Jayau Mwsa, Aqan seri, Segiz seri, Qwltumalardıñ qatarında qostanaylıq änşi-sazger Qanapiyanıñ da bolğanın köne köz qariyalar küni büginge deyin aytıp otıradı. Qanapiya Qostanay oblısınıñ Äulieköl öñirinde, Qazanbası ormanınıñ Besağaş degen jerinde tuıp-ösken. Arğınnıñ işinde qwlqay ruına jatadı. Atası Berdibaydan: Medet, Şedet, Basıqara tuğan. Qanapiyanıñ özi tört ağayındı: Esqoja, Arıstan, Älekeş degen inileri bolğan. Öz kindiginen wl bolmağan.
«Qanapiya jüris-twrısı şapşañ, qızıl şıraylı, qoyu qara qastı, qır mwrındı, keñ mañdaylı, ajarlı kisi eken. Aq şapan, ükili qwndız börik kiedi eken. Ükili dombırasına monşaq tizip aladı eken», – deydi kezinde Qanapiyanıñ inisi Älekeşpen söylesip, jas kezinde özi de ol kisini körgen Qoyşıbaywlı Täñirbergen aqsaqal. Közi aşıq, kökiregi oyau Qanapiyanıñ Birjan salğa jazğan dostıq hatınan onıñ sauattı bolğanın bayqaymız.
«Minse berik, şapsa jüyrik qazanatım,
Qwlaq sal Telqoñırğa, jamağatım!
Balası Qojağwldıñ Birjan salğa,
Jibergen hatpen bwl bir amanatım», – dep dästürli jır ülgisinde bastalğan öleñmen jazılğan hat osıdan keyin Qanapiyanıñ özine ğana tän aduındı, ör keudeli sözderge kezek beredi:.
«Minuşi em ker bestini, jılqı jiya,
Birjanğa arnap aq qağaz, aldım siya.
Sibir men Orınborğa atım şıqqan,
Balası Basıqara Qanapiya...
Tas biter tau basına qiya-qiya,
Qolıma qalam menen aldım siya.
Ädeyi bir-eki auız Birjanğa arnap,
Söz jazğan osılayşa Qanapiya...»
degen Qanapiya jırı köpşilikke oy saları anıq.
Onıñ bizge jetken tuındıları qasqaldaqtıñ qanınday ğana. Biraq, az da bolsa saz ekenin aytuımız kerek.
Qanapiya ataqtı aqın Nwrhan Ahmetbekovtıñ anası, aqın qız Äbişpen de aytısqa tüsken. Bälkim, el işinen tabılıp qaluı.
E.Ismayılov «Aqındar» dep atalatın halıq aqındarı tvorçestvosına arnalğan monografiyasında Qostanay öñirinde tuıp-ösken halıq aqındarı Nwrjan Nauşabaev, Omar Şipin, Nwrhan Ahmetbekov, Sät Esenbaev şığarmaşılığına toqtaladı. Nwrhan aqınnıñ sözine süyenip, onıñ şeşesi Äbiş 19 jasında Basıqarabalası Qanapiyamen aytısıp, jeñip şıqqan eken, – deydi.
Aqınnıñ köp sözderi şeşendik sözder qatarına jatadı: «Batırmen joldas bolsañ, halqın jauğa bermegenin aytadı, şeşenmen joldas bolsañ, söz öneriniñ örnegin aytadı, mırzamen joldas bolsañ, köñilge jaqpaytın qılıqtı aytadı, wrımen joldas bolsañ, qanıpezer bwzıqtı aytadı, baymen joldas bolsañ, mıñğırğan malın aytadı, şalduarmen joldas bolsañ, qaydağı men jaydağını aytadı, şaruamen joldas bolsañ, botası men taylağın aytadı, şebermen joldas bolsañ, wstarası men qayrağın aytadı», – deydi.
Auızeki aytqan sözderiniñ birinde: «Bir mästekti äkelip qorağa baylap kör, aldına swlı tögip, kök şöp salıp, bağıp-qağıp, sılap-sipap kütkeniñdi wmıtıp, jal bitken soñ toyınıp, aldına barsañ, tistep, artına barsañ, teuip, jaman maldı asırasañ, şoqtığına qol apartpas, jaman adamdı sıylasañ, janına qoñsı qondırmas. Bilimsizdi mırza deseñ, qwlına sanar, jalına jal bitse, edireyip şığa keler. Tektige qızmet etip, sıylas bolsañ, tarıqqanında şapağatı tier», – deydi.
Endi bir sözinde: «Jigit üylenbey ketpeydi, qızday alğanğa jetpeydi, qonaqası işilmey ketpeydi, şaqırıp bergenge jetpeydi, dau bitpey ketpeydi, bi aldına jüginip, ädildik bolmay jığılsañ, ölgeniñşe esiñnen ketpeydi», – dep kösiledi. Qartayğan şağında bir jiında otırıp jastarğa aytqanı:
«Qwstay edim bir künde,
Aydıñ kölden qu alğan.
Biz qu alğan ol kölder,
Osı künde sualğan.
Batır da boldıq bir kezde,
Jigit jiıp, tu alğan.
Mırza da boldıq bir kezde,
Eldiñ sıylap kärisin,
Bay men kedey, bärisin,
Alğıs penen bata alğan.
Jastıq däuren ötken soñ,
Küş pen quat ketken soñ,
Bir swmıray şal boldıq,
Auzı-basımız quarğan...»
Seriniñ inisi Älekeştiñ aytuı boyınşa, Qanapiya 1840 jılı tuıp, 1917 jılı naurızda 77 jasında süzekpen auırıp, qaytıs bolğan. Ata mekeninde jerlengen.
Bizben äñgimesinde aqınnıñ Qostanay qalasında twratın jienşarı Ümit Aymwhambetova jasında qwlağında qalğan biraz jaydan sır tiegin ağıtqan edi.
Qanapiya aqınnıñ äkesi Basıqara ülken bay, äri molda, äri baqsı kisi bolsa kerek. Ol kisiniñ birneşe äyeli bolğan. Baylığı sonşa, suaruğa äkelgende jılqılarınıñ şeti körinbeydi eken, sonda da bäybişesi su işken jılqığa qarap: «Şal-au, bizdiñ jılqı osı-aq pa?» – deydi eken.
Wldarınıñ biri Arıstan asa küşti bolsa kerek. Taban tirep twra qalğanda, par ögiz ornınan qozğalta almaydı eken. Jalğız wlı bir salıp qalğanınan jan tapsıra jazdaptı, sodan bılay eşkimdi eşqaşan jäbirlemeuge, qol tigizbeuge ant bergen eken.
«Sol Arıstannan Mwstafa degen wl, Zeynep degen qız tuğan. Zeynep meniñ äkemniñ şeşesi. Mwstafadan Smağwl, Ahmetbek degen eki wl tuğan. Bwl kisiler de äri aqın, äri dombıraşı. Smağwl nağaşım äri ülken molda bolğan kisi, Mekkege barğan, jılan jwtqan baqsı bolğan desedi. Onıñ şındığın bilmeymin. Oblısımızda belgili molda boldı. Ol kisi «Ateist» degen jurnal jazdırıp alatın. Üşkirgeni em bolatın», – deydi Ümit.
Qanapiya baydıñ balası bola twra, bar malın kedeyge bölip berip, öziniki bitkennen keyin basqa baylardıñ üyir-üyir jılqısın aydap äkelip bir tünde soyıp, qaqtap, terisin dalağa tañ ata jayıp qoyadı eken, quğınşı körsin dep. Kelgenderge «Bayekeñe ayt, Qanapiya aydap, soyıp aldı!» – dep qoya beredi eken. Al birde quğınşınıñ biri boy bermey, qol jwmsay bastağanda, onı daladağı baqanğa baylap qoyadı. Şeşesi şığıp: «Bosat, obal boladı, ana sütimdi aspanğa sauamın, jibermeseñ», – degen soñ barıp qoya beredi.
Qıruar etti kedey-kepşikke bölip bergen seri özi sol etten auız da timeydi eken. Bwğan nalığan äkesi Basıqara balasına teris batasın berip, teris qaraptı. Basıqara aytqanı qalt ketpeytin baqsı eken, birde bir ağayın kelinderiniñ biri Basıqara äuletin balağattap kökip keledi eken, onı estigen Basıqara şıday almay: «Oy, Qwday, qaq basınan qondırğır!» – degen eken, älgi äyel kire bere tabaldırıqta eki qolımen basın wstap, jan tapsırıptı. El sözine sener bolsaq, teris bata alğan Qanapiya ärqilı kezeñdi bastan ötkizse kerek. Jolda toqtağan auıldarı biri sıylap qarsı alsa, biri qorıqqanınan asın beredi eken.
Birde mınaday jağday bolıptı. Qıs küni bir auılğa baydıñ üyine kelip toqtaydı. Dalada börkin şeşip, qamşımen eki qwlağın, eki ayağın tartıp-tartıp jiberip (ädeti eken), atqosşısına: «Barıp, Qanapiya kelip twr dep ayt!» – deydi.
Qaytıp kelgen oğan: «Ne dedi?» – depti.
Ol: «Ündemedi», – deydi.
«Endeşe kirelik!»
Kirip kelse, eki kisi törde kösilip, jastıqqa jantayğan, aldına as qoyıp jatır eken.
«Bılay şığıñız!» – degen üy iesiniñ sözinen keyin barıp dastarhanğa otıradı, ana kisiler orın bermeydi, söylespey, mensinbey otırğanın bilgen soñ, közin qısıp qalıp, atqosşısına belgi beredi, ol bayqamağansıp şamdı söndirip tastaydı. Şırpı izdep äure bolıp, şamdı jaqsa, tabaqta dım joq. Qonaqtar biri qazı, biri qarta ruınan eken.
«Siz kimsiz?» – degen sözge Qanapiya: «Sender biriñ qazı, biriñ qarta bolsañ, men jayamın», – dep dürse qoya beripti.
Qazaqtıñ şeşendik önerine tañday qaqqan zertteuşilerdiñ biri P.Melioranskiy: «Qazaqtar şeşen äri ädemi söyleudiñ ülken şeberi. Söz öneriniñ qwdiretti ieleri – ertekşi-äñgimeşilerdi, improvizatorlar men jıraulardı olar qadir twtıp, erekşe qwrmetteydi», – dep jazğan bolatın. Osı sözdi Qanapiya aqınğa baylanıstı aytuğa da boladı. Qanapiya aqınnıñ büginde el jii aytatın äni bireu ğana. Biraq bireu de bolsa, biregey än ekendiginde eşkimniñ dauı joq.
«Jasımnan köp saldırdım qarşığanı,
Aqqan ter mañdayımnan tamşıladı.
Nıspımız Qanapiya bolğannan soñ,
Jiılıp öñşeñ qaşqın jamşıladı.
Jasımnan qarsı boldım hanzadağa,
Jüyrik at jaraspay ma bozbalağa.
Balası Basıqara Qanapiya,
Jem boldım ala qıstay qandalağa» –
dep aqındığına batırlığın serik qılğan azamat aqın eşkimge esesin jibermegenge wqsaydı.
El auzındağı äñgimelerdiñ birinde Qanapiyağa jergilikti dümşe moldalardıñ biri jala jabadı. Ayday jönelgen jandarmdardan qapısın tauıp, qaşıp şıqqan Qanapiya auılına kelse eki äyeli de toyda jürse kerek, molda da sonda bolsa kerek. Qanapiya janına ergen serikteriniñ biri arqılı habar bergizip: «Meni jandarmmen şayqasıp, oqqa wştı, qaytıs bolıp ketti degen habar beriñder», – deydi. Äyelderine qalay joqtau aytu kerek ekenin de üyretip qoyğan bolu kerek, olar eki büyirin tayanıp swñqıldağanda, estigen eldiñ etegi jasqa toladı. Ölimdi jerge payda izdep kelgen dümşe molda Qanapiyanıñ üstine kirip, qolın wstay bergende, bos jatqan ekinşi qolımen moldanı jağınan tartıp jiberedi. Ne bolıp, ne qoyğanın añğara almay, eseñgirep qalğan moldekeñ «öliktiñ» betine üñilse, ol bir közin baqıraytıp aşıp qarağanda, moldanıñ esi şığıp, bölmeden twra qaşıp, esik aldına barıp talıp jığıladı.
Qanapiyanıñ qalıñ jwrtşılıqqa äli keñ taray qoymağan ekinşi änin Nauırzım audanındağı Qayğı auılında twrğan qadirli aqsaqal, belgili änşi Bayqonıs Mwhamedjanov jaqsı biletin edi. Ökinişke oray, bwl än äli künge deyin än jinaqtarında jariyalanbay keledi.
Atalğan änniñ mätini mınanday:
«Kerbesti atqa minemin jılqı jiya,
Abzal qızdar tartadı garmoniya.
Qwyqıljıtıp osı änge basatwğın,
Basıqara balası Qanapiya.
Ayağıma kigenim qajol kebis,
Silekeyi qalqanıñ bal men jemis.
«Elde seri jalğız men» – dep jürgende,
Swlu qızdıñ ösegi şığadı emis».
Qanapiyanıñ üzik-üzik öleñderin el auzınan jazıp alıp, osı uaqıtqa deyin saqtap kelgen wrpaqtarınıñ biri Mwstafanıñ nemeresi, Ahmetbektiñ qızı – Qanşayım Karmenova. Onıñ aytuına qarağanda, ataqtı «Qanapiya» jırınıñ soñğı şumağı:
«Sarı masa bizdiñ eldi şağıp jatır,
Qapajan onı bilmey ne qıp jatır?!
Qızğanğan qızıl itke jem boladı,
Saumalı sabasınan ağıp jatır», – degen joldar tüsip qalğan.
Al:
«Öteniñ özi jaqsı, bala jaman,
Ötipti bizden bwrın talay zaman,
Jün-jıbır, qıl-qıbırğa üstim toldı,
Iä, Alla, qwtqar deymin esen-aman.
Öteke, üyiñ suıq, qorañ-dağı,
Suı joq däret alar qwmandağı.
Atıma şöp, astıma tösek te joq,
Qosqa qonsam bolmay ma mwnan-dağı», – degen sözin Öte degen kisige aytqan eken.
«Qolıma aq qağaz ben aldım siya,
Balası Basıqara Qanapiya.
Bi-ti dep aytqan sözge tüsinersiñ,
Süygenim, osı hatım bir qwpiya» – degen öleñ de, mazmwnınan körinip twrğanday, Qanapiya jırı ekendigi kümän tuğızbaydı. Jalpı, Qanapiya aqın ejelgi şığıs şayırları sekildi öz esimin şığarğan öleñderine jii qosıp otırğan. Jası wlğayğan şağında mınanday öleñ şığarğan:
«Aspanda wşıp jürgen aqşa qwrlar,
Mıltıqtıñ bilte bassa oğı zırlar.
Öleñdi jas künimde aytuşı edim,
Kelmeydi wlğayğan soñ dauıs-mwñdar.
Ülken joq Mwhamedten, Qwdaydan soñ,
Qattı joq tobılğıdan, ırğaydan soñ,
Öleñdi jas künimde aytuşı edim,
Kelmeydi dauıs şirkin wlğayğan soñ.
Wşadı bozşa torğay ködeni ıqtap,
Söyleydi jaqsı jigit sözin mıqtap.
Jürgende mwrtqa ökpelep, saqal şıqtı,
Üstine jığılğannıñ jwdırıqtap».
Aqın jırları Birjan sal, Aqan seri, ükili Ibıray sekildi sal-seriler öleñderimen mazmwndas:
«Deuşi edim kärilik kelmes mañayıma,
Orta jüz, atım şıqtı talayına,
Bwl künde qız-kelinşek qırın tarttı,
Kirgen soñ aq-nısana samayıma.
Bizderge elu degen tanıldı ösek,
Halıqtiki ras eken, eseptesek,
Qırıq asıp, elu jasqa kirgennen soñ,
Kisige jaramaydı böten tösek».
Qanapiya aqın sol twstağı köp aqındar joralğısımen äyelder turalı da öleñ jazadı. Äyeldiñ wstamdısı, aqıldısı ğana er jigitke baq äkeletinin ayta kelip:
«Qatınıñ jaman bolsa, basıñ qatar,
Demey-aq ülken kisi, atıñdı atar.
Käpirden qwtılatın eş hayla joq,
Keş bolsa, süyretilip birge jatar.
Estisiñ qatınıñnıñ aqırğanın,
Artınan «mwnda kel!» – dep şaqırğanın.
Uaqıtıñ bar bolsa da, kemşilik köp,
Tizesin oñaşa üyde batırğanın».
Osınday mändi sözderi, sändi äuenderi qalğan sañlaq aqın el jadınan şığuı mümkin emes.
Aqılbek Şayahmet
Abai.kz


text:
Elektronïka alıbı Galaxy Tab A & S Pen attı planşettiñ tayawda sawdağa şığarılatının jarïya etti. Qurılğınıñ özgelerden erekşeligi onıñ stïlwsı bar. Munday «qalamsabı» bar planşetter, ädette qımbat turatını belgili. Onıñ jumıs önimdiligi de joğarı boladı, dep jazadı planet-today.ru.
Planşet aq jäne qara tüsti etip şığarılğan. Salmağı 487 gramm, al ekran dïagonali - 9,7 dyuym. Qurılğınıñ qwattı batareyası beynerolïkterdi üzdiksiz 14 sağat boyı körwge mümkindik beredi. Eki kameralı: aldıñğısı 2, al negizgisi 5 megapïkseldi. Al osığan deyin kompanïya Galaxy A8 eñ jiñişke smartfonın şığarğan edi, dep jazadı 24.kz.
QazAqparat
Tegï: Narıq jäne turmıs,
Kommentarïï


text:
Resey Federacïyasındağı «Angel-xranïtel» jüyesi älewmettik jelige kiretin oqwşılardı qadağalaydı. Bul bağdarlama ata-anağa öz balasınıñ terrorïstik uyımdar men ekstremïstik sïpattağı materïaldarğa tanıtqan qızığwşılığı twralı xabarlaytın boladı. Servïs balanıñ ïkemdiligin anıqtap, onıñ paraqşasındağı mwzıka, beynerolïk, swretterdi saraptaydı. Bir qızığı, paraqşasında ekstremïzm jaylı materïaldarı bar balanıñ ata-anasına bul twralı SMS-xabarlama keledi. Sonday-aq, mektepte älewmettik qızmetkerler men psïxologtar balalarmen jumıs jürgizip, oqwşılardıñ paraqşalarındağı terrorïzm jäne ekstremïzm, ÏGÏL uyımı twralı aqparat öşirilip tastaladı.
Derekközi: islam.kz
Tegï: Glavnaya, Texnologïya,
Kommentarïï


text:
Rïo-de-Janeyro (Brazïlïya) olïmpïadasına Azïya boksşıların iriktew üşin Qıtaydıñ Cyanyan qalasında ötip jatqan jarısta üş qazaqstandıq boksşı şïrek fïnalğa şıqtı.
52 kïlogramm salmaqta 2015 jılğı Azïya çempïonı Oljas Sättibaev Roldan Bonkalesti (Fïlïppïn), 64 kïlogramm salmaqta jasöspirimder arasındağı olïmpïada çempïonı Abılayxan Jüsipov Xwn Yawn Lïdi (Oñtüstik Koreya), 81 kïlogramm salmaqta London olïmpïadasınıñ kümis jüldegeri Ädilbek Nïyazımbetov Xegwn Yandı (Oñtüstik Koreya) jeñdi. Üş boksşı da qarsılastarınan 3:0 esebimen basım tüsti.
Şïrek fïnalda Sättibaev oñtüstik koreyalıq Ïn Kwmmen, Jüsipov avstralïyalıq Davïd Vïdlïmen, Nïyazımbetov sïrïyalıq Alaa Gwsswnmen kezdesedi. Nïyazımbetov pen Gwsswn bıltırğı Azïya çempïonatınıñ şïrek fïnalında kezdesip, qazaqstandıq boksşı jeñiske jetken.
Qıtaydağı iriktew jarısı 2 säwir küni ayaqtaladı. Är salmaq därejesindegi alğaşqı üştikke engen boksşılar olïmpïadağa joldama aladı.
Qazir Qazaqstan quraması sapınan Birjan Jaqıp, Berik Äbdiraxmanov, Danïyar Elewsinov jäne Vasïlïy Levït olïmpïada joldamasın ïelengen.
Derekközi: Azattıq
Tegï: Sport jañalıqtarı,
Kommentarïï


text:
Şšhrät MÄSİMOV, “Uyğur avazi”/ Adämlär adättä här jilni qandaqtu-bir ümüt-işänçilär bilän kütidu, uniŋ şatliq-xoşalliqlarni elip kelişini arman qilidu. Almuta şähiri Gornıy Gigant mähällisiniŋ turğunliri Nuräxmät vä Asiyäm Qadirovlarmu yeŋi 2018-jilniŋ däsläpki künliriniŋ ailisigä xuş xävär elip kelidiğanliğini kütkän edi. Sävävi, ular sportniŋ çaŋğuda tramplindin säkräş türi bilän şuğullinip kelivatqan nävrisi — 13 yaşliq İlşatqa işinätti. İlşatmu apisi Aidäm bilän bova-momisiniŋ işänçisini aqlap, hämmini xoşalliqqa bšlidi. U Qazaqstan tallanma komandisiniŋ tärkividä Rossiya Federatsiyasiniŋ Perm' šlkisidä štkän än°äniviy «Yeŋi jilliq tramplin» turnirida 40 — 60 metrliq tramplinlardin säkräp, bir altun, üç kümüç medal'ğa egä boldi.
Täkitläş keräkki, Rossiyaniŋ Moskva vä Sankt-Peterburg şähärliri bilän barliq degidäk sub°ektliridin 100din oşuq sportçi qatnaşqan mäzkür musabiqilärdä Qazaqstan şänini qoğdiğan İlşattin başqa yänä säkkiz sportçiniŋ hämmisi olҗiliq qaytti. Ular tallanma komandimizniŋ ğoҗuniğa härxil däriҗidiki 17 medal' saldi.
Bu yärdä biyilmu sšyümlük näşrigä sadiq bolup qalğan gezitxanlirimizniŋ İlşat toğriliq täpsiliy bilgüsi kelidiğanliği täbiiy. Bizmu moşuni kšzdä tutqan halda kälgüsidin çoŋ ümüt kütküzüvatqan yaş sportçi bilän sšhbätläştuq.
— Almutidiki mäxsus sport mäktiviniŋ 8-sinipida oquymän. Çaŋğuda tramplindin säkräş bilän 9 yeşimdin, yäni 4-siniptin tartip şuğullinip kelivatimän. Däsläpki mäşiqländürgüçim hasan aka Toxtaxunov. Rossiyadä štkän turnirda meniŋdin başqa Daniil Vasil'ev altun medal' yeŋivaldi. Pursättin paydilinip, bizni mäzkür turnirğa täyyarliğan mäşiqländürgüçilär hasan Tohtahunov bilän Sergey İvanoviç Lepixinğa minnätdarliq bildürmäkçimän.
Şuni alahidä täkitläymizki, çaŋğuda tramplindin säkräş boyiçä şuğullinip kelivatqanqiniğa bari-yoqi tšrt jil bolğan İlşat Qadirov mälum utuqlarnimu qolğa kältürüptu. Mäsilän, җumhuriyät çempionatida ikkinçi orunğa erişkän bolsa, bultu yazda Germaniyadä štkän duniyaviy musabiqidä däsläpki ottuzluqtin kšrünüp, Sloveniyadä uyuşturulğan turnirda ikkinçi orunğa sazavär boptu.
Älvättä, İlşat çiqidiğan egiz çoqqilar, eniğiraği, tramplinlar texi alda. Şundaq ekän, biz qara kšzümizgä utuq tiligäç, uniŋ uçquçi çaŋğuçilar qataridin kšrünüşini xalaymiz.
Rossiyadin olҗiliq qaytti
Şšhrät MÄSİMOV, “Uyğur avazi”/ Adämlär adättä här jilni qandaqtu-bir ümüt-işänçilär bilän kütidu, uniŋ şatliq-xoşalliqlarni elip kelişini arman qilidu. Almuta şähiri Gornıy Gigant mähällisiniŋ turğunliri Nuräxmät vä Asiyäm Qadirovlarmu yeŋi 2018-jilniŋ däsläpki künliriniŋ ailisigä xuş xävär elip kelidiğanliğini kütkän edi. Sävävi, ular sportniŋ çaŋğuda tramplindin säkräş türi bilän şuğullinip kelivatqan nävrisi — 13 yaşliq İlşatqa işinätti. İlşatmu apisi Aidäm bilän bova-momisiniŋ işänçisini aqlap, hämmini xoşalliqqa bšlidi. U Qazaqstan tallanma komandisiniŋ tärkividä Rossiya Federatsiyasiniŋ Perm' šlkisidä štkän än°äniviy «Yeŋi jilliq tramplin» turnirida 40 — 60 metrliq tramplinlardin säkräp, bir altun, üç kümüç medal'ğa egä boldi.


text:
Birinşi kezeñde Resey quramasınıñ qaqpasına jalğız şaybanı Kodï Ïkïn soqtı.
Ekinşi kezeñde kanadalıqtar tağı üş şayba engizdi. Olar – Ennïs, Krosbï jäne Segïn.
Üşinşi kezeñde kanadalıq xokeyşiler tağı eki ret swırılıp alğa şıqtı – Jïrw men Makkïnnon erekşelendi.
Kanada qaqpaşısı Smït bir ğana ret qapı qaldı. Esep qorıtındısı boyınşa esep 6:1. Kanada quraması älem çempïonı tïtwlın jeñip aldı.
Basıp şığarwğa arnalğan nusqamaqalasında: Sport XokkeyKommentarïy qaldırw (kommentarïy: 0)
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Xalıqaralıq sayısta jeñiske jetken Sanjar Mädïev Gollïvwdqa joldama alıp, qazir akterlik şeberligin şeteldik mamandarmen birge şıñdap jatır. Akterïnstagramdağı paraqşasında jañalıqtarımen bölisip qana qoymay, essiz aqınnıñ rölin somdap jatqan qoyılımnan üzindi körsetti.
Sanjar Mädïev xalıqaralıq Hollywood Immersive 2016 sayısınıñ fïnalïsi atanıp, Gollïvwdqa barğan bolatın. Ötken jıldıñ jeltoqsan ayında bastalğan sayısqa älemniñ tükpir-tükpirinen 5000 adam qatısqan edi. Sayıs şartına säykes, 15 fïnalïst Los-Andjeleste Hollywood Immersive bağdarlaması ayasında akterlik şeberlik sabağın aladı dep kelisilgen. Sayıs nätïjesi boyınşa, qazaqstandıq Sanjar Mädïev üzdikterdiñ üzdigi atanıp, joldama aldı.
Djon Patrïk Şenlïdiñ “Ïtalo-amerïkalıq kelisim” pesasındağı essiz aqınnıñ rölin somdağan säti.
Hollywood Immersive negizin salwşı Lïlï Dowson Sanjar twralı “Sanjar öte talanttı akter äri sırt kelbeti tartımdı. Munı bizge joldağan alğaşqı vïdeosınan-aq bayqağan bolatınbız. Al negizi jumısın körgen kezde, sayısta bäsekeniñ mıqtı bolğanına qaramastan, onıñ jeñiske qol jetkizetinin sezdik. Gollïvwdqa kelip, bizge qosılwın asığa kütip otırmız!” dep pikir bildirgen bolatın.
Sanjar “Obratnaya storona”, “Skaz o rozovom zayce”, “Elkï 2”, “Xod konem”, “Serdce moe – Astana” fïlmder men “Marko Polo” telexïkayasına tüsip ülgergen. Elimizdiñ eñ ädemi jigitter qatarınan tabılatın akteri Möldir Mädïevağa üylengen bolatın.
stan.kz
Tegï: Kïno jäne TV,
Kommentarïï


text:
2 Haziran 2015 Salı
Tenbelniñ tüşü (qısqa hikaye)
Haziran 02, 2015 Edebiyat ve tenqit, Qandımov Yunus No comments
Adamnıñ yaşı keçken sayın onuñ hareketi sakinleşe, adımları ağırlaşa eken, - dep tüşüne Veis ve her kün saba turğanda beden terbiyesinen oğraşmağa niyetlene. Bu aqta atta tüş de köre.
…Ustünde mas-mavı triko. Ayaqlarında beyaz yolaqlı krossovkalar. Başında topuzlı fes, yanaqları kiraz kibi al. Çertseñ çatlaycaq. Çoqusı adamlar Daha yuqlay. O ise çapa. Sağlıq peşinden çapa.
Ufuqta mağrur dağlar körüne. Tañ avası ter-temiz. Nefes alğan sayın alacağı kele. Avtobus beklep turğan adamlar oña, onuñ iradesine suqlana. Aysa! Sağlam ekende çapmasañ, hasta olğanda nasıl çaparsıñ!
Çapmaq büyük baht! Ögge doğru atqan her bir adımıñ gipertoniya, gripp, revmatizm, infarktan uzaqlaştıra. Esken serin yelçik doğrudan-doğru seniñ cigerleriñe kelip tola. Qandamarlarıñda qan tıpqı çoqraq kibi qaynay.
"Men qartal, ya da emen degilim. Lâkin olar qadar yaşarım. Men çapam, hastalıqlar menden qaça. Men çapam. Men… Men… Şu arada:
…Ey aqay, tur, aydı. Yeter yatqanıñ. Tez yuvun da qaveñni iç. İşke keç qalırsıñ, - dedi qadını.
… Olâ-an, saat doquz!.. Körgenim tüş eken daa. Mına endi çapmaqnı kör…
Yunus Qandım.


text:
Çorum Türküleri - Fistan Giymiş Kırmalı
Sanatçı : Çorum Türküleri
Türkü : Fistan Giymiş Kırmalı
Etiketler : Çorum Türküleri - Fistan Giymiş Kırmalı türkü indir, Çorum Türküleri - Fistan Giymiş Kırmalı türkü dinle, Çorum Türküleri türküleri, Fistan Giymiş Kırmalı mp3 indir, Çorum Türküleri türküleri Fistan Giymiş Kırmalı türküsü, Fistan Giymiş Kırmalı sözleri, Çorum Türküleri mp3 dinle, Çorum Türküleri download, Fistan Giymiş Kırmalı bedava mp3, Çorum Türküleri türkü sözleri, Çorum Türküleri türkü dinle, Çorum Türküleri son albüm indir
Çorum Türküleri Türküleri
Çorum Türküleri - Fırsat Elde İken
Çorum Türküleri - Halimi Arz Ettim
Çorum Türküleri - Şu Mübarek Günde
Çorum Türküleri - Dinle Sana Bir Nasihat Edeyim
Çorum Türküleri - Ne Elmadır Ne De Nar
Çorum Türküleri - Gönül Arz Ediyor
Çorum Türküleri - Kaşların Karasına
Çorum Türküleri - Hem Okudum Hemi De Yazdım
Çorum Türküleri - Fistan Giymiş Kırmalı
Çorum Türküleri - İğdenin Dalları Yerdedir Yerde
Çorum Türküleri - Bir Taş Attım Alıca
Çorum Türküleri - Gezsem De Dünyanın


text:
Dombıraşı Aygül Ülkenbaeva «Jambıl» fïlminde Dïna Nürpeyisovanıñ rölin somdaydı, dep xabarlaydı Baistars.kz.
28 aqpan qazaqtıñ ulı aqını Jambıl Jabaevtıñ twğanına 170 jıl tolwına oray, Qazaqstan Ulttıq arnası «Jambıl» telexïkayasın körermen nazarına usınbaqşı. Tört serïyalıq tarïxï dramada jır alıbınıñ ömir jolı men şığarmaşılığı twralı bayandaladı.
Fïlmniñ rejïsseri «Lave», «Meç pobedı» twındılarımen tanıs Änwar Raybaev, al scenarïyin Baqıtjan Şormaqov jazğan. Fïlmde bastı röldi teatr men kïno akteri Bayğalï Esenälïev oynaydı. Al Dïna Nürpeyisovanı belgili küyşi Aygül Ülkenbaeva somdaydı, Küläş Bayseyitovanıñ rölinde aktrïsa Aygerim Samenova.
Telexïkayanıñ premerası 28 aqpanda Qazaqstan ulttıq arnasında boladı.
baistars.kz
Tegï: Kïno jäne TV,
Kommentarïï


text:
Adam balası 20 mïnwt işinde estigen aqparattıñ 30%-ın, al jartı sağatta 50%-ın umıtıp qaladı eken. Olay bolsa, este saqtaw qabiletimizdi qalay jaqsartamız?
1. Jattığw
Sözjumbaqtar, oyşa sanaw, logïkalıq suraqtardı şeşw, öleñderdi jattaw, şet tilderin meñgerw – mïdı jumıs istetwge arnalğan eñ tïimdi ädister. Bular - paydalı äri jeñil täsilder.
2. Jüzim şırını
Kündelikti tamaqtanw mäzirine jüzim şırının qossaq, este saqtaw qabiletimiz 20%-ğa jaqsaradı. Jüzim şırını külgin tüsti bolwı kerek. Onıñ quramında mïdı jasartatın antïoksïdanttar köp.
3. Fïzïkalıq belsendilik
Jayaw jürw, jügirw men bïlew – deneni jattıqtırıp, este saqtaw qabiletin jaqsartatın ädistiñ biri. Munday belsendilik este saqtawğa äser etetin jaswşalardıñ payda bolwına septigin tïgizedi.
4. Dawıstap aytw
Eger biz telefon nömirin, meken jayın nemese birewdiñ atı jönin dawıstap aytsaq, mïımız onı jattap aladı. Bul jazıp alw ädisinen äldeqayda tezirek jüzege asatın qubılıs.
5. Uyqı
Jaqsı uyqı – densawlıq kepili. Uyqısın qandıratın adamdardıñ ömiri uzaq boladı. Uyıqtap jatqan kezde ağzamız bosañsıp, demaladı. Jasartatın gormondar qızmeti tezdetiledi. Uyqısı qanğan ağza aqparattı 2 ese jaqsıraq esinde saqtaydı.
6. Relaksacïya
Medïtacïya, yoga jäne wqalaw zeyindi bir arnağa jïnaqtawğa, este saqtawğa äser etedi.
7. Közge arnalğan jattığw
Eger künde tañerteñ 30 sekwnd boyı köziñizge jattığw jasap tursañız, este saqtaw qabileti 10%-ğa jaqsaradı. Munı ğalımdar däleldegen.
8. Baylanıs
Este saqtaw ädisteriniñ biri – faktilerdi bir-birimen baylanıstırw (assocïacïya).
9. Tamaqtanw
Durıs tamaqtanw este saqtawğa tikeley äser etedi. Eñ aldımen, antïoksïdanttardı jew kerek. Qara örik, sawmaldıq, jañğaq, cïtrws, qızılşa, qarajïdek pen meyizdi jïirek jewiñiz kerek.
10. Därwmender
Eñ paydalı därwmen – V därwmeni. V12 därwmeniniñ (balıq, et, jumırtqa, qus) jetispewşiligi este saqtaw qabiletine keri äser etedi. Bul därwmen jumıs istewde kömekşi bolıp keledi. Sonday-aq S, E därwmenderi jaylı da umıtpawımız kerek.
Mïdı ünemi jumıs istetip tursañız, este saqtaw qabiletiñiz de jaqsaradı.
Tegï: Arwlarğa keñes,
Kommentarïï


text:
HSN: ATO zonasında meskün yerlerniñ ve sıñır çizgisiniñ qoşma nezareti keçirile
Aprelniñ 27-de Ukraina haber siyaseti Nazirliginiñ devlet kâtibi Artem Bidenkonıñ ve Teleradioyayınlav meselelerinden Milliy Şura azası Serğiy Kostınskiyniñ Donets vilâyetine iş ziyareti başlandı.
Milliy televizion ve radioyayınlav sistemasınıñ stabil çalışması teminlenüvi meselelerinden Komissiya işiniñ çerçivesinde haber siyaseti ve telükesizlik içün mesüliyetli olğan strukturalarğa ziyaretler keçirile, ukrain tele- ve radiosignalınen örtülüvniñ nezareti keçirile. Hususan, Donetsk vilâyet arbiy-grajdan memurlığınıñ başlığı Pavlo Jebrivskiynen iş toplaşuvı keçirilgen edi.
Toplaşuv vaqtında telekommunikatsion infrastrukturanıñ, dijital televizionnıñ inkişafı ve orta dalğalarda yayınlav teşkil etilüvi aqqında areketler planı qabul etildi.
Pavlo Jebrivskiyniñ sözlerine köre, tele- ve radioyayınlav inkişafınıñ leyhası em Donetsk vilâyetiniñ serbest territoriyalarına, em de Ukrainanen vaqtınca nezaret olunmağan territoriyalarına signal tarqatıluvına baqtırılğan. “Biz içün vilâyetniñ bütün territoriyasını signalnen kompleks şeklinde qapatmaq müim. Taqminen mayısnıñ 15-nece en biz, em teleradioayayınlav meselelerinden Milliy Şura, em de Haber siyaseti Nazirligi bütün iş süallerini çezip, iş leyhasınen çıqarmız. Şimdi ise qabul etemiz, sayıp baqamız, talil etemiz”, - qayd etti o.
Devlet kâtibi Artem Bidenko kelecek planlar aqqında aytıp berdi: “Yayınlav yañartuvı meselelerinden Komissiya qararlarına binaen meskün yerlerniñ ve sıñır çizgisiniñ qoşma nezareti keçirile – bu, tek yayınlav meselelerini ortağa çıqarmaq degil de, Ükümet üstün vazifeleriniñ becerilmesine sistem qararlar kirsetmege imkân berecek”.
Serğiy Kostınskıy regionda dijital televizion inkişafınıñ perspektivasını qayd etti: “Soñki eki yılda Donetsk vilâyeti Ukrainanıñ başqa vilâyetleri arasında radioyayınlav inkişafı üzerinde absolüt lider oldı. Komissiyanen 2017 senege işlenip çıqarılğan yayınlav inkişafınıñ yañı planı dijital televizion kirsetilmesi üzerinde de regionnı lider yapıp ola”.
Cedvel


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ Rusiye akimiyeti kelecek ayda Hıdırlez qırımtatar bayramını teşkil ete. Bücet müessiseleriniñ hadimleri ve diniy erbaplar kütleviy şekilde merasimge ketirilecektir. Bunı Qırım faali Nariman Celâl Facebookta yazdı.
«Qırım akimiyeti kütleviy şekilde bayram olğanını kösterecek ola. Rayonlarda bu bayramğa insanlarnı toplamağa başladılar. Mesülietli reberler Qırımnıñ şeer ve köyleriniñ quvanğan sakinlerini bu bayramğa avtobuslarnen alıp ketecek bücette çalışqanlarnı toplay», – dep yazdı Celâl.
Krem kontrol etken Qırım akimiyetiniñ bunıñnen bağlı izaatları şimdilik yoq.
Hıdırlez – türk halqlarınıñ eñ büyük bayramlarından biridir, XIX asırda onı üç kün devamında qayd etken ediler. Mayısnıñ 6-da Hadır ve İlyas peyğamberleri qarşılaşqan künü olaraq qayd etile.
Qırım işğalinden soñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri Qırımda Hıdırlezniñ qayd etilmesinde iştirak etmey. Semetdeşlerini de bayramnıñ qayd etilmesinden vazgeçmege çağırğan ediler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımtatar faalleri 1987 senesi yazda Moskvadaki vaqialarğa bağışlanğan hatıra tedbirini Aq Qayada keçirip olamadı. Rusiye uquq qoruyıcıları raatlıq alanını blok etti. Tedbir iştirakçileri Qarasuvbazar camisine keçmege mecbur oldı.
Mında dua oqup, Moskva vaqialarınıñ iştirakçilerini diñlediler, dep tarif etti qırımtatar milliy areketiniñ faali Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa.
«Pilâv aşağan soñ faallerniñ bir qısmı Eski Qırımğa ketti, anda Server Karametovnıñ azatlıqqa çıqmasınen bağlı dua merasimi keçirile», – dep ayttı o.
Avgustnıñ 20-de Qarasuvbazar rayonınıñ Aq Qaya köyünde tintüv başlağanı belli oldı. Rusiye uquq qoruyıcıları «Kovboy» raatlıq alanında «silâ anbarı» bar dep onı sarıp aldı.
Kelgen insanlarnı tedbir keçirilecek yerge almadılar. Rusiye uquq qoruyıcıları toplaşqan insanlarnıñ areketleri Rusiye Memuriy kodeksiniñ «qanunsız miting» maddesi olaraq tanıla, dep haber etti.
Qırımdaki Rusiye hızmetleri vaziyetni izaatlamay.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri oturğan evlerinde tintüvler keçirilmege başladı. Uquq qorçalayıcılar bunı «farqlı fikirlerge qarşı küreş» dep adlandıra.


text:
1916 jılğı Qarqara köterilisiniñ qaharmanı - Twrlıqoja
Narınqol-Şarın pristavı Aleksandr Podvarkovqa Twrlıqoja turalı Ayt bolısı Raqımbay Soltanqwlov tömendegidey mälimet jibergen:
Jası – 53-te
Näsili – qazaq
Guberniyası – Jetisu
Uezi – Jarkent
Tirkelgen jeri – Ayt bolısı
Twraqtı meken-jayı – köşpendi
Tuu zañdılığı – nekeli
Dini – mwsılman
Sauatı – mwsılmanşa
Otbası – üylengen, 4 wl, 3 qız – 7 balası bar.
Käsibi – mal şaruaşılığı
Mal-mülik därejesi – bay
Jıljımaytın mülki – jazdıq üy jäne tağı basqaları
Ayrıqşa belgileri joq, sottalmağan
Araq işpeydi, äskeri mindetti emes
Ükimet nagradası – Ülken altın medal', Birinşi därejeli şapan
(Q.M.O.A. 109 qor, 1-tizbe, 35-is).
Twrlıqoja 1916 jılı tamızdıñ 3-i küni rubasılarımen birge twtqınğa alınıp, osı aydıñ 10-küni Wzaq batırdıñ auılında bolğan jiınnan jansız, Ivanov bolısınıñ qazağı Bibatır Jienbaev jipke tizgendey etip mälimet beredi. Jiınğa Albannıñ 16 bolısınan ökilder qatısadı. Äñgime mazmwnı otarşıl orıstan körgen qorlıq, maydan jwmısına bala bermeu, qarsılıq körsetu, äsker keletin joldardan künşilik jerlerden habar alu, qarsılıq körsetu, bolmağan jağdayda köterilip Qıtay auıp ketu. «Toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyini» – erteñgi el tağdırı bolatın. Bwl mämileni körşiles jatqan Vernıy, Qapal uezinen kelgen ökilder, jergilikti taranşılar, qaraqoldıq qırğız-bwğılar da qostap, qoldarın qızıl qanğa batırıp, ant işip batalasqan bolatın. Wzaqtıñ üyindegi basqosu änşeyin onşaqtı adamnıñ jiını emes, töñirektegi uezderden ökilder qosılıp, bir şeşimge kelgen ülken jiın edi.
Söytip, 11-şildede el järmeñkege jinaldı. Jämeñke men Wzaq bastağan el jaqsıları järmeñkeniñ oñtüstigindegi örge, Ayttöbeniñ basına jinaldı. Jan-jaqtan jiılğan mıñ qaralı adam ru basılardan tüyindi şeşim kütti.
Qariyalardıñ aytuınşa, erteñ wlıq aldında köptiñ tilegin jetkizu jeti atasınan bilik üzilmegen üş äulettiñ ökiline tapsırıladı. Olar – Qızılbörik Ersarıbaydan Serikbay Qanaywlı, Qojmanbetten Aytbay Därkembaywlı, Ayt-Jaynaqtan Twrlıqoja Janserkewlı. «Qilı zamanda» Mwhtar Äuezov te osı üşeuine söz beredi.
Twrlıqoja Janserkewlı
B.Jienbaevtıñ mälimeti: «11-iyun' küni bastıqtıñ keñesinde top arasınan suırılıp şıqqandar – Twrlıqoja Janserkin, Serikbay Qanaev, Aytbay Därkembaev.» (T.Jwrtbaev «Beyuaq» 87-bet). Bayqap otırsaq, auıl qariyalarınıñ äñgimesi, Jienbaevtıñ mälimeti, Äuezovtiñ körkem şığarması üşeui ündesip otır. Tağı da mälimetterge kezek berelik:
«…Iyul'diñ on birinşi düysenbi küni Alban Qarqarağa jinaldı. Keñes – bala beru, bermeu. Köp bermeuge qaulı qılıp kelip, Serikbay, Aytbay, Twrlıqoja üşeui arqılı jauabın berdi. Üşeui kelip pristopqa ayttı. Pristop bir auıq aşulandı, bir auıq aqılın aytıp, maydaladı: «Qattı jazağa wşıraysıñdar!» dedi. Jwrt ilikpey twrıp alıstı. Ayağında pristop elge: «Tarqa, ne jauap bolsa, bolıstarıñnan estisiñder», – dedi. (Ğılımi kitaphananıñ Sirek qoljazbalar qorı. 1022-buma. Jinağan – Jansügirov İliyas. Äñgimeleuşi – Aldabergen Qoyşıbekwlı (Qoyşıbay).
Qazaqtan: «Üş kisi jauap beremiz» dedi. Pristop: «Maqwl» dedi. Jauap beruge bastapqı şaqırılğan Twrlıqoja, Aytbay, Serikbay üşeui keldi. El artınan entelep, jayau sığılıp, basıp ketti. Policiya wrıp-soğıp, qılıştarın jarqıldatıp, äzer toqtatıp twr. Men däl sol aldıñğı toptıñ işinde bwğıp twrmın. …Pristop Podbarkov, onıñ orınbasarı Plotnikov, Qaraqoldıñ pristopı Krasnenkov, uçaskebay sudiya Molçevskiy, sleubatel Smernov, medicinskiy nazratel Anan'ev degender twr edi. Sleubatel Smernovtıñ qolında fotografiya jabdıq bar, ol qwrıp, dayındalıp jatır.
Börki qolında, Serikbay sözdi maydalap, izektep twr:
– Köp biledi, jwrttıñ isi, jwrtqa auır tiip twr, jwrt öz auzımen aytsın, bala beresiñder me? – degende, köp: – Joq, joq! – dep şu ete tüsti.
Üstinde kökala şıt şapanı bar Twrlıqoja:
– Toqta, olay emes, – dep sözdi alıp ketti. – «Han ädilinen taysa, qaraşası bwzıladı» degen, biz orısqa qarağanğa elu jıl tolğan joq, elu jılğa deyin soldat almaqşı emes edi, odan tandı. Bir som jiırma tiınnan artıq tütinnen ramat almaq emes edi, biıl 21-45-tiñ arasına kelgennen alım aldı, artıq aldı. Jerdi aldı, qonıstı aldı, sudı aldı, aş orıstı alıp keldi, öz jerimizdi özimizge sattı! – dep, tağı bir osındaylardı «bir» dep, «eki» dep dauıstap özi sanap twrdı. Bitip, aytıp kelip:
– Biz bala bere almaymız! Ras pa? – dep edi, twrğan köp: «Ras, Ras!» dep ayqaydı aspanğa şığardı. Köptiñ qozğalısı qozıp ketti. Köptiñ ortasınan bir şal ögizin jetelep kelip qalğan eken:
– Kim bolsa da, «bala berem» degendi men jarıp öltirem, – dep pışağın suırıp aldı.
– Patşa bala almasın, mal alsın, bala alsa, qolına jabdıq bersin. Wrısta or qazıp, şepke wstalıp, qoyşa qırılğanşa, jastığın ala jatatın bolsın! Astına at, qolına qaru berilsin, jwrt osını tileydi! – dedi Twrlıqoja.
Aytbay da kibirtiktep, birdemeni ayttı. Biraq du onıñ sözin esittirmedi. Namazdıgerde el taradı («Qarqaradağı köterilis». Ğılımi kitaphananıñ sirek qoljazbalar qorı. 1022-buma. Äñgimeleuşi – belgili qoğam qayratkeri Äubäkir Jüniswlı. Latın ärpinde maşinkağa basılğan. 46-59 better)
«Sonımen şildeniñ 11-küni ereuildiñ otı lap etip janğan kün boldı». (S.Tänekeev. 1916 jıl. Qarqara-Alban köterilisi) Iä, 11-şildede köterilistiñ tuı tigildi. Sol tudı wstağandardıñ biri – Twrlıqoja Janserkewlı. Jarkent uezi, Narınqol-Şarın uçastogınıñ pristavı A.Padvarkov uezdik Jarkent kelisim sotınıñ 4-bölimşesine bergen tüsiniginde bılay deydi: «Erteñgi sağat 10-da keñse aldına mıñ qaralı adam jinaldı. Olar jüz qadamday jerde twrdı. Men küzetşilerdi jiberip, är bolıstan bir-eki ıqpaldı adam jiberuin, mäseleniñ män-jayın tüsindiruin swradım. (Q.M.O.A. 109-qor. 1-tizbe, 35-is). Osı küni Podvarkovtıñ qasında özine bağınıştı soldattar men tilmaştar, jalpı tileules 47 adamı bolsa da halıq qaharınan qorqıp, şarasız qaldı.
Qarqara järmeñkesiniñ aldındağı 11-şildedegi oqiğalardıñ ötu barısına mwrağat derekteri arqılı oy jügirtuge boladı. Tergeu protokoldarı, bolıs tilmaştarınan alınğan jauaptar, tıñşılardıñ esebi, tergeu materialdarı – bäri sayrap twr.
Qwrman bolısınıñ tilmaşı Gribanovskiy: «Patşa bizdi aldadı. Biz Qıtay jerinen kelip ornalasqanımızda äskerge adam almaymız dep uäde bergen bolatın. Bizdiñ balalarımız qara jwmısqa üyrenbegen. Bwl sözderdi aytqan ıqpaldı adamdar – At bolısınan Twrlıqoja Janserkin, Qwrman bolısınan Sıbanqwl Arğınov, Qojbanbet bolısınan Aytbay Därkembaev, Bayanköl bolısınan Qwdiyarbek» (Q.M.O.A. 109-qor. 1 – tizbe, 35-is).
Narınqol – Şarın uçastogınıñ policiya küzetşisi Desyatov: «Patşa uädesinen taydı. Olar (balalar) qara jwmısqa üyrenbegen, erkimizben adam bermeymiz… Küşpen alıp köriñder degen ıqpaldı adamdardıñ arasınan meniñ tanitındarım – Ayt bolısınan Twrlıqoja Janserkin, Şelek bolısınan Serikbay Qanaev. Bwlardı jinalğandar qoldap otırdı». (Q.M.O.A. 109-qor. 1 – tizbe, 35-is).
Aljan bolısınıñ tilmaşı Komarov: «Patşa uädeden tayğan eken, biz de bağınudan bas tartamız», – dedi. Iqpaldı adamdardıñ arasınan tanitındarım: Twrlıqoja Janserkin, – Ayt bolsınan, Saza Töpiev – Qwrman bolısınan, Äbdihalıq Baysügirov – Qwrman bolısınan, Serikbay Qanaev – Şelek bolısınan, Aytbay Därkembaev – Qojabambet bolısınan».
Ayt bolısınıñ tilmaşı Parşukov: «Iqpaldı adamdar arasınan tanitındarım: «Twrlığoja Janserkin, Janğaraş Manabaev, Qwdiyarbek, Serikbay Qanaev, Aytbay Därkembaev».
Tekes şekara postınıñ küzetşisi Goryaçinov: «Men Qaraqara järmeñkesinde tanıs qırğızımdı kezdestirdim. Ol «qazaqtar öltiredi» degen saqtıqpen özin aytpaudı ötindi de bolğan jaydı bayandap berdi. «Qwrmetti kisiler jinalıp, adam bermeymiz, Qıtayğa qaşamız desti de, soñınan orıstar az, Qıtayğa qaşpayıq, qaruı bar adamdardı wyımdastırıp, qarsılıq körsetemiz. Sätsizdikke wşırağan jağdayda tauğa, bolmasa Qıtay ötip ketuge kelisti. Bwl iske wytqı bolıp, wyımdastırıp jürgen qwrmetti adamdar retinde mınalardı atadı: Jämeñke Mämbetov, Twrlıqoja Janserkin, Wzaq Saurıqov jäne Qazıbek Şormanov» (Q.M.O.A. 109-qor. 1-tizbe, 35-is).
Endi Twrlıqojanıñ tergeu isine bergen jauabına toqtalayıq. «1916 jıldıñ 10-şildesinde Qaban qarağaydağı Wzaq Saurıqovtıñ auılındağı keñeste basqa da adamdarmen kelise otırıp, Joğarı märtebeliniñ 25-iyun' jarlığına oray soğısıp jatqan äsker mañına qatınas, qorğanıs salu jwmıstarına adam bermeuge jäne osı jıldıñ 11-şildesinde osı uezdiñ Qarqaradağı Narınqol – Şarın bölimşesiniñ pristavı Podvarkovqa reval'ver, nagandarmen qarulanğan mıñ qaralı adamnıñ jiınına qatısıp, «adam bermeymiz, kim beruge kelisetin bolsa, – onı öltiremiz – dep ayttım. Söz qısqa, adam bermeymiz». …Qarqarağa keñeske kelgen Ivanov, Kegen, Bayanköl, Aljan, Qwrman bolıstarınıñ tilmaştarı Gudzalevskiy, Dostovalov, Komarov, Gribanovskilerden äskerge şaqırılğandardıñ tizimin tartıp alıp, qwrtıp jiberdim» (Q.M.O.A. 109-qor. 1-tizbe, 35-is).
Arı qaray tergeu jauabında kenet özgeris boladı. Onda eşqayda barmağandığın, eşkimdi körmegendigi, eşteñe bilmeytindigi aytılğan. Wzaq, Jämeñke, Äubäkir üşeui erterek qamalğandıqtan, olardan basqa on adamnıñ barlığınıñ sözi Twrlıqojanıñ bergen jauabı ülgisinde toltırılğan. Bwl tilmaş Äubäkir Jünisovtiñ el ağaların aman alıp qalu üşin jasağan «aylası» bolatın. Keyin ol osı isi üşin jwmıstan şığarılıp, qamauğa alınğanın osı taqırıptı tereñ zerttegen S.Tänekeevtiñ «Qarqara-Alban köterilisi» kitabında jan-jaqtı bayandaladı.
Sonımen tergeu qorıtındısında Jarkent uezi kelisim sotınıñ 4-bölimşesi, Resey sot ustavınıñ 396-babına süyene otırıp, 67 adam qılmıstı dep tanıladı da, patşa ükimetiniñ Qılmıstıq kodeksiniñ 13, 2, 265 jäne 266-babımen 15 adam asa qauipti qılmısker retinde atu jazasına bwyırıladı. Olar:
1.Twrlıqoja Janserkin – Ayt bolısı
2.Wzaq Saurıqov – Qwrman bolısı
3.Qazıbek Şormanov – Bayınqol bolısı
4.Jämeñke Mämbetov – Ivanov bolısı
5.Serikbay Qanaev – Şilik bolısı
6.Aytbay Därkembaev – Qojbambet bolısı… dep arı qaray kete beredi. Üş topqa topqa bölinip, barlığı 66 adam qılmısqa tartılğan.
11-şildedegi oqiğanı tergeu kezinde tıñşı-tilmaş bitkenniñ barlığı Twrlıqojanı erekşe belsendilik tanıttı dep körsetip, tergeu qorıtındısında ol patşalıq Resey üşin atıluğa bwyırılğan 15 adamnıñ işinde «№1 asa qauipti qılmısker» dep tanıladı.
M.Äuezovtiñ «Qilı zamanında» jäne S.Tänekeev «Qarqara-Alban köterilisi» şığarmalarında Qaraqol türmesinde Twrlıqojanı «joğaltıp» aladı. Serikbaymen birge «jolda atıldı», – dey saladı.
Şın mäninde, ol türmege qamalğan. Qaraqol türmesindegi qırğınnan tört adam aman şığadı. Olar Äubäkir Swltanbekov, Twrlıqoja Janserkin, Biläl Razaqov, Jayşıbek Bektenov. Endi Äubäkirdiñ esteligine nazar audaralıq: «…Bizdi aydağan Kenbay soldat qolındağı päketin berip edi, bizdi aparıp abaqtığa tığıp jiberdi. …Tün ortasında abaqtınıñ esigi aşılıp, üstimizge birtalay adam kirgizdi. Olar Albannan: Jäyşibek, Twrlıqoja, Bekdayır, Qazıbek, Saza, Käriboz, Sıbanqwl, Qwdiyarbek, Nöke, Jämpeyis, Qwrman, Jañabay, Biläl – barlığı on üş kisi, bwlardı da Qarqarağa şaqırıp alıptı da, jauapsız kenbaylatıp Qaraqolğa aydap äkelipti.
…Namaz oqıp bolğanda älgi üş soldat tağı keldi. Birinde besatar, birinde ämirken tapanşa, endi birinde berdiñke bar edi. Kele sala, temir esiktiñ tesiginen mıltıqtıñ astına aldı. Tütin twman boldı. Ornımnan «Alla-lap!» atıp twrıp, qalpağımdı kigende, arqama eki oq tidi. Qayta aynalğanımda sübemnen bir oq tidi, üstelden ırğıp tüsip, ülken esiktiñ tasasına tığıldım. Oq tigen altı kisi törde aunap jatır. Bwlar: Nöke, Saza, Qwdiyarbek, Janpeyis, Qazıbek, Käriboz edi. Bwlar birine-biri qaqtığıp, jığılıp jatır. Men az twrıp, «aqır öldim» dep, şekpenimniñ bir jeñin sıbanıp alıp, ırğıp, esikten atıp twrğan besatardıñ moynınan şap etip wstap, soldattıñ şineline şapşañ qolım tidi. Soldat baqırdı, qasındağı eki soldat mıltıqpen atuğa dat qıla almay, men wstağan mıltıqqa üşeulep talastı da, tartıp aldı. Soldattıñ etegi meniñ qolımda qaldı. Soldattar qaşıp şığa berdi.
– Al, jıldam abaqtını bwzalıq! – degende, Wzaq:
– Ökşemnen oq tidi, sonda da şığıp ölelik, esikti bwzıñdar! – dedi. Esikti ırğap twrıp bir taqtayın suırıp aldım. Sol taqtaymen temir esikti tüymiştegenimde tört şegesi suırılıp, esik sırtına qapsırılıp qaldı. İşindegiler dürkirey jöneldi. Sıbanqwl, Wzaq, men üşeumiz jwrttı ötkizip artında qala berdik, Wzaqtı jäne bes kisini daualdan laqıtırıp şığarıp, özim daualğa ırğıp şıqqanımda, Sıbanqwl meniñ etegimnen wstay şıqtı. Qarğıp jerge tüse bergende, qarsı aldımızdağı üydiñ bwrışınan mıltığın kezey bergen soldatqa közim tüsti. Sıbanqwlğa: «Qarğı» dedim, oğan sol daualdıñ üstinde oq tidi. «Ah!» dedi. Men daualdıñ bwrışın aynala berdim, sol jerde şığarğan älgi bes qırğızdı kördim, men Wzaqtı qarap jürgenimde, abaqtınıñ qaqpasınıñ aldınan Jañabaydı atıp, jalp etkizdi. Köşege mıltıq tolıp ketti. Tütini twman sasıdı. Men qaşıp qalanıñ işindegi bir noğaydikine keldim. Noğay qaqpasınan süyrep şığarıp, quıp jiberdi. Meşitke kelsem, onda da eşkim joq. Terezesin talqandap şığıp, moldaları qaşıp ketipti. Meşittiñ aldınan moldanıñ tobılğı tayağın tauıp, bir bwzılğan essiz qorağa bekindim.Ol qorada keşke şeyin jattım da, kün batqan soñ qaladan şığıp ketip, jaqın jerdegi Qaraböldek degen tauğa jettim». (Swltanbekwlı Äubäkirdiñ 16-şi jılğı basınan keşken oqiğaları. ĞK. 1022-buma).
Endi Twrlıqojanıñ Şorman auılına kelip, Qazıbekke köñil ayta kelgende balasına aytqan esteligine nazar audaralıq. «Birden oq tigen Qwdiyarbek, Janpeyis, Jañabay, Sıbanqwl jäne Qwrmandar «Alla, Alla» deuge ğana şaması kelip, kamera işinde swlap tüsti. Kameranıñ işi kökala tütinge tolıp ketti. Bireudi-bireu bilip bolmaydı. Sol sätte Wzaqtıñ: «Wsta mıltıqtan, bwz esikti!» dep aqırğan dausı şıqtı. Bärimiz esikke wmtıldıq. Wzaq meniñ aldımda edi, wmtıla berip, «Wh» dep bir janına qisaya berdi. Men Wzaqtı wstay aldım. «Ayağıma oq tidi» dep Wzaq mağan süyene berdi. Osı sätte on şaqtı adam bar küşimen esikti iterip şalqasınan tüsirdi. Wzaqtı süyemeldep soñın ala abaqtınıñ aldına şıqqanımda seniñ äkeñ:
– Qaş, qaşıñdar, men soldattardı bögeymin! – dedi äkeñ bizge bwyıra aqırıp. Opır-topır dualğa lap qoydıq. Sonıñ arasında, Bekdayır da Wzaqtıñ bir jağınan süyep aldı. Men dualdan asıp tüstim de, qalğandarı süyemeldep dualdan asırğan Wzaqtı tosıp aldım. Artınşa qalğandarı opır-topır dualdan asıp jatqanda Käriboz ben Sazağa oq tidi. Aldımen jetkenimen, qalğan eldi süyemeldep, dualdan asırğan Bekdayır eñ soñınan dualğa sekirip şıqqanda kök jelkesinen tigen oq mañdayınan bir-aq şığıp mert boldı. Bir kezde, bir top adam türmeniñ darbazasın bwzıp köşege şığa berdi. Seniñ äkeñ aldında keledi eken. Alğaş eñkeyip kele jatır edi, köşege şığa bere qarsı bettegi soldattı atpaq boldı ma eken, mıltığın kezene berip, kesken terektey şalqasınan tüsti…
Äkeñe oq tigenin közimizben körgen soñ, biz tiri qalğan Äubäkir, Biläl, Jäyşibek törteumiz Wzaqtı köterip äketpek bolıp edik, ol «ketiñder, meni köterip wzay almaysıñdar, men mına twrğan tanıs wyğırımnıñ üyine panalaymın. Bärimizdi birdey jasıra almas» dep könbedi de oq tigen ayağın süyretip wyğırınıñ üyine qaray jüre berdi. Söytkenşe bolğan joq köşeniñ basınan 3-4 attı soldat şığa keldi. Wzaq batır üyge jetip qalğan. Attıñ dübirinen sekem aldı ma, jarıqtıq, qoranıñ bwrışındağı tandırğa barıp tığıldı. Sol kezde üydiñ iesi, Wzaqtıñ «tanısım» degeni, köşege şığa salıp «Mwnda, mwnda!» dep ayğaylağanı, pätşağardıñ. Qılar ayla-amalımız joq, tilimizdi tistep tığılıp jatırmız. Soldattarğa, ne aytqanın estimedik, olar bwrılıp kelip, «Wzaq batır, Wzaq batır» dep kelemejdep külgenine qarağanda, tanısı, Wzaqtıñ atın atap bergendey. Batır namıstandı-au deymin, tandırdan şığa berdi. Osı sät bir orıs qılışın suırıp alıp, atın tebine wmtılıp Wzaqtı däl bastan şauıp jiberdi. Wzaq batır sılq etip, swlap tüsti… («Parız». Twrsın Sıbanqwlwlı Şormantegi).
Türmeden şıqqanda Wzaqtıñ jaralı ekendigi barlıq derekterde aytıladı. Al onıñ qay jerde qalğanı, qalay atılğandığı turalı derekter är türli.
Ködek aqın «Ürkin» dastanında bılay deydi:
Twrlıqoja, Äubäkir,
Bola jürip şermende,
Kelip jetti bir demde,
Qaraqolda twratın,
«Mwsılman» dep düngenge.
Aqısın tölep, qolma-qol,
Jasırıp tığıp bergenge.
Jarasın qarap dayında,
At alıp elden kelgende.
Al Äubäkir dualdan qarğıp tüskennen keyin qasındağı jaralı Wzaq, Twrlıqojalar turalı aytpaydı. Arı qaray jalğız qwtılğanın aytadı. Ködek «Tünqatar qajınıñ joqtauında» tağı da bılay deydi:
«Wrpaq üşin şeytter,
Wmıtar sizdi nege eliñ.
Äubäkir, Biläl, Jayış pen
Twrlıkem aman kep ediñ.
Bekdayırdıñ küşiniñ,
körgen kömegin»…
Aqınnıñ aytuınşa, bwlardıñ aman qwtılğanı Bekdayırdıñ arqası bolıp otır. Bwl jerde, ärine, «pälendey» dep kesip-pişip aytu mümkin emes. Bizdiñ mindetimiz tek derekterdi salıstıra otırıp oqırmanğa oy tastau.
Qaraqol qırğınınan keyin Twrlıqojanıñ tağdırı ne boldı? Osı twrğıda baspasöz betterinde är türli derekter jariyalanıp jür. Birde onıñ elmen birge qaza bolğandığı aytıladı, endi birde aman qalıp, ile-şala qayta wstalıp, atılıp ketkendigi söz boladı. Derekterdiñ osılayşa türlenip ketuine sebepşi jayttardıñ biri Qaraqol türmesiniñ bastığı Hromıhtıñ 1916 jılı 31-tamızda bergen raportı bolatın. Onda ol twtqındardıñ bärin «atıldığa» jatqızıp qoyğan.
Sonımen Twrlıqoja elge oraladı. Onıñ keyingi tağdırın söz qılmastan bwrın tağı da mwrağat derekterine jüginelik.
«Mirovomu Sud'i 4 uç. Djarkenskogo uezda 25 oktyabrya 1916 goda po delu o soprativlenii okazannom kirgizam na Karkare zatrebovanı svedenie ot Naçal'nika Prjeval'skoy tyur'mı, kto iz zaklyuçennıh po etomu delu arestantov ubit' vo vremya nabega 12 avgusta s.g. Ubitı po doneseniyu Naçal'nika tyur'mı ot 31 avguste s.g. № 758 v çisle drugih arestantı Aubikor' Sulembekov (Äubäkär Swltanbekov. N.Ä.). Turluhodja Janserkin, Uzak Şaurukov (Wzaq Saurıqov) Svedeniya dastavlennaya Naçal'nikom tyurmı vozdaet somneniya toçnosti tokavıh».
Postonavlenie №40
2 noyabrya, 1916 g. Djarkent.
«YA, Naçal'nik Djarkentskogo uezda podpolkovnik Stupin, rasmatrev doniseniyu po delu o begstva iz Prjeval'skoy tyurmı kirgiza Aytovskoy volosti Turluhodju Djanserkina naşel, çto on bıl zaklyuçen v tyurmu mirovoy sud'eey 4 uç. Djarkenskogo uezda, no vo vremya myateja kara kirgiz' on v çisle drugih sbejal s' Prjeval'skoy tyurmı a potomu postanovil:
Kirgiza Aytovskoy volosti Turluhodja Djanserkina zaklyuçit' Djarkenskuyu tyurmu i kopiyu postanovleniya s doznaniey perepravit' mirovomu sud'yu 4 uç. Djarkentskogo uezda i kopiyu postonavleniya predostavit' Prokurora Vernenskoy Okrujnogo suda.
İle-şala 16-küni tağı bir qaulı şığadı.
Postanovlenie:
1916 g. 17-ogo mirovoy sudiey 4 uç. Djarkenstkogo uezda, prinimaya vo vnimanie po semu delu kirgiz Aytovskoy volosti Turluhodja Djanserkin, bejavşiy iz Prjeval'skoy tyurmı pri poimke naçal'nikom Djarkentskuyu tyurmu, zapretit' emu obşenie postoronnimi licami (Q:M:O:A: 109 qor, 1-tizbe, 35 is).
Osı arqılı Twrlıqojanıñ Qaraqol qırğınınan keyingi ömirinen biraz derekter aluğa boladı. Eñ aldımen onı abaqtı azabı, Qaraqol qırğını, üzeñgiles serikteriniñ tügelge juıq opat boluı moyıta almağan, qayta şiray tüskenin bayqaymız. Suğarğan sayın şiray tüsetin şarbolat sekildi. Ol tauı şağılmay, patşa ükimetine qarsı küresin toqtatpağan. Serikterimen birge Qıtayğa jwrttı ötkizbey twrğan şekara postına şabuıl jasap, onı joyıp jibergen.
Qıtay mwrağattarındağı derekterdiñ birinde İle qorğanıs komandiri YAn Fişağa qarauıl bastığı Amri bılay dep habarlaydı: «Tamızdıñ 28-inde Qaljatta Resey qazaqtarınıñ mal-mülkin Resey soldattarı tük qaldırmay talan-tarajıladı jäne köp adamdı atıp öltirdi. Oyrat batal'onınıñ sol qanat bas basqarmasınıñ bastığı Naşün batır: «28-küni Reseyge qarastı qazaqtar Reseydiñ Albansu qarauındağı oficerleri men olardıñ otbasındağı 21 adamdı atıp öltirdi. Sonday-aq Qaşın degen jerde qorğanısta twrğan Resey oficerleri men äskerlerin qırıp saldı» (Jetisu. 1916 jıl. Qwjattar men materialdar jinağı. Qwrastıruşı: Tileubaev Ş.B. – Astana, «ElŞejire», «Astana poligrafiya AQ», 11-tom).
Bizdegi mwrağattarda şekarada, qorğanısında twrğan orıs soldattarın köterilisşilerdiñ qırıp salğandığı turalı derek mardımsız. Orıstardıñ şığını turalı aytılmaydı. Bwl derek qıtay oficerleriniñ mälimdemelerinen şığıp otır.
Bwl turalı uez bastığı Stupin bılay deydi:
«Şekara postına şabuıl jasağan banditter şayqasınıñ işinde Twrlıqoja Janserkin de bar» (Q.M.O.A. 109-qor. 1—tizbe, 35-is).
«U tolpı kirgiz grabivşih post bılo bolee 40 rujey a tam gde ona jila voorujennıh kirgiz sobiralas bol'şaya partiya i kuda to uezjali i …rili mejdu soboyu çto ih zovet Turluhodja. Vışli i dela s posta kirgizı uvezli slojili v kopiu sena i sojgli». (CGA RK. F.109. Op.1. D.17).
Osı derekten postqa şabuıl jasağan 40 mıltıqtı sarbaz ben olardıñ töñiregindegi adamdarğa Twrlıqojanıñ basşılıq jasağanın añğaramız.
Kirgizı Turluhodja Djanserkin, Telihmet Koçeganov, Baybul Akçolakov, Ortabay Kul'djabaev, Aksakal Taudarbekov, Alimdjan Zakirbaev, Sembay Satıbaldiev predlagavşie kalmıkam den'gi za propusk ih çerez granicu, krome uçastie ih v ubistve i grabejah oni bıli rasporyaditelyami i rukovoditelyami bunta v svoih starşinstvah kak govarili mne ob etom kalmık, krome vışepoimenovannıh kirgiz rukovoditeley bıli eşe starşina 4 aula Moldabay i narodnıy sud'ya 2 aula Işpekbay (fam. ih ne znayu) a takje poçetnıy kirgiz Djangaraş Manabaev 2 aula Aytovskoy volosti. (CGA RK. F.109. Op.1. D.17).
Qabılbek Sauranbaev «On altınşı jıl» dastanında Qaraqol qırğınınan keyin az jasaqpen patşa äkimşiligine qarsı küresken batırlar turalı bılay dep jazadı:
El bağıp artta qaldı otız adam,
Ataqtı bwl soğısta erlik qılğan.
Aldın tosıp soldattıñ, eldi baqtı,
El ötip bolğanınşa şekaradan.
İşinde batır Taylaq, Qwdaybersin,
Şıqsa soldat jibermey Narınqoldan.
Bwl otız, jaudan qaytpas erjürek-ti,
Jüzbası bop basqarğan bastalğannan.
…Qırğınğa wşıradı talay soldat,
Tiridey komandirin baylap alğan…
Twrlıqoja halıqqa aqıl saldı,
Aqıl tappay köpşilik esten tandı.
Qazaq, qırğız adamın qasına alıp,
Qarğa törge aldına özi bardı:
– Tuısımız bir edi qazaq, qalmaq,
Estip jatqan şığarsız bizdiñ haldi.
Patşadan keñ etekti sizdiñ halıq,
Qorğauğa kömek bergin, şıbın jandı?
Keñesip köştiñ jolın aşpaq boldı,
Qarğa törge bwl aytqan sözge nandı.
Şaqırıp Qoşqa, Moşqa şerikterin,
«Ötkiz» dep şekaradan jolğa saldı:
…Krome togo mne liçno izvestno çto pered buntom Turluhodja Djanserkin i Uzak Savrukov imeli peregovori s projivayuşimi v Kitae Albanami i karakirgizami u kotorıh prosili prinyat uçastie v bunte, ob çem mnoyu bılo doneseno naçal'niku Narınkol'sko-Çarınskogo uçastka.
(CGA RK. F.109. Op.1. D.17).
Bwl derektiñ mañızdılığı sonda Wzaq pen Twrlıqoja Qıtaydağı qandastarınan osı köteriliske qatısuın ötingen. YAğni, basşılar köterilis auqımın barınşa keñeytuge küş salğan.
1917 jıldıñ kökteminde Twrlıqoja janına Ayt işinde Süyindikten Ämire mergen men Qalıbekten Baybosın dilmar eredi de Sümbeniñ sağasımen Şartastıñ etegi, Qısañnıñ auzı arqılı tağı da Qıtay asadı. Osı sapar turalı Ködek aqın «Ürkin» dastanında bılay deydi:
«Twrlıqoja jiıp ap:
«El bolmaysıñ Qıtayğa
Qaşudı Alban qoy! – dedi.
Qalmaqtan düre jegenşe,
Öz jeriñde öl!» – dedi.
…Twrlıqoja jol şekti,
«Elimdi jiıp alam – dep.
Ürikken jwrttı qaytarıp,
Qonısına salam», – dep.
Süydin degen qalada,
«Erligimdi kör» dedi.
Sabap Törge qalmaqtı,
Aytqanına köndirdi.
Audarıp alıp börte attı,
Janına qauip töndirdi.
Üseyinbay qaşqarlıq,
Iñğayında ol jürdi.
Mıñ ambı, sibe qalıs bop,
Sözine sonda sendirdi.
Seksen tüye, segiz at
El şığının öndirdi.
Qas, Künes, Tekes, Jırğalañ
Erdiñ isin el bildi.
Bärin tügel aralap,
Aqılğa eldi köndirdi.
Qaljat, Qorğas, Narınqol
Şegaradan ötkizip,
Jerine eldi qondırdı.
…Opası joq swm ajal,
Esil erdiñ qapıda,
Oñ saparın sol qıldı.
Barmaq tistep, san wrıp,
Qalıñ Alban şulaptı.
«Ajal neden boldı» dep,
Şañdatıptı tulaqtı.
Qauip qaydan demeñiz,
Qalmaq degen qu halıq.
Qapısın tauıp ketipti,
Üzeñgige u jağıp.
…Üş kün salıp arağa,
Sümbeniñ ötip suınan,
Sol udan er swlaptı.
Jetkeninde jwma kün,
Janserkeniñ janına,
At jalın qwşıp qwlaptı.
Seksennen asıp o dünielik bolğan Rayımbek audanında twrğan Aytbay qariyanıñ äñgimesine kezek berelik: «1952 jılı meni basşılar hat berip, Mañğwlkürege jwmsadı. Bwl Qıtaydağı aşılıp sayrau nauqanınıñ kezi bolatın. Qwrmanjannıñ qwlıbı janında iintiresken el. Ataqtı qalmaq Molınğa ayıp tağılıp jatır eken. Qolında tayağı bar, bir ayağı aqsaq, dembelşe kelgen qara domalaq kisi eken. Sol twsta oğan köptegen kinä tağıldı. Jinalıs soñında söz ayıptaluşığa berildi:
– Al, halayıq, – dedi ol, – bağanadan beri taqqan kinälärıñnıñ bäri ötirik. Mende bir-aq ayıp bar. Onı taba almadıñdar. Bala kezimde ülkenderdiñ jwmsauımen «hasaqtıñ hanı» Twrlıqojanıñ üzeñgisine u jaqtım. Keyin öldi degen habar keldi. Meniñ ayıbım osı». Qalmaqtar onı «hasaqtıñ hanı» dep beker atamağan eken. Mwrağat derekterin jüginelik:
…Turluhodja Djanserkin hotya v naçale bunta ne uçastvoval no osvobodivşis iz Prjeval'skoy tyur'mı on poslal dvuh kirgiz Aytovskoy volosti uezjavşih k nemu dlya svidaniya Muhamediya Bayzakova i Moldaspana Haseneva s soobşeniem çtobı vse Albanovskie volosti naçinali bunt ob çem sami kirgizı posle razgroma pograniçnıh postov razskazıvali kalmıkam i çto Turluhodja i Dikambay provozglasili sebya hanami. (CGA RK. F.109. Op.1. D) . Derek tarihşı R. Orazovtıñ jeke qorınan alındı).
Alban işinde Aljandar Diqanbay Janpeyisovti, Ayttar Twrlıqojanı han saylağan eken. Bwl patşa biligin moyındamay, öz aldına el bolu maqsatındağı talpınıs. Qalmaqtar qazaqtıñ eki adamı ölgende toy jasap, at şaptıradı. Biri – Twrlıqoja, ekinşisi – Qwsıq Mergenbay batır.
Osı köktemde uaqıtşa ükimet ornap, köterilisşilerge keşirim jariyalanadı.
1917 g. 17 marta – Raport Tovariş prokurora Vernenskogo okrujnogo suda Mirovomu sud'e 4-go uçastka Djarkentskogo uezda
Soobşayu Vaşemu Vısokoblagorodiyu, çto soderjivşisya pod strajey v Djarkentskoy tyur'me po delu Vaşemu №5 – 1917 g. obvinyaemıe Turluhodja Djanserkin, Djayçibek Bektenev, Dikambay Djanpeysov i Aytbay Darkenbaev prokurorskim nadzorom na osnov. Ukaza Vremennogo Pravitel'stva ot 6 marta sego goda o politiçeskoy amnistiya iz nazvannoy tyur'mı osvobojdenı.
Tovariş Prokurora [podpis' nerazborçiva] (CGA RK. F.109. Op.1. D.10).
Şın mäninde, bwlardıñ eşqaysısı da türmege qamalğan joq. Mälimet 1916 jıldıñ qara küzindegi uez bastığı Stupinniñ şığarğan Qaulısına süyenip jazılğan. Eger küzde bwlar türmege qamalğanda eşqaysısı da tiri şıqpağan bolar edi.
Twrlıqoja aldımen Resey äkimşiligine qızmet etip, bolıs boldı. Birte-birte orıs ozbırlığın kördi. Iyun' jarlığı, Wzaqtıñ üyindegi bata, Ayttöbedegi ereuil, el basına töngen qayğınıñ qara bwltı, zorlıq-zombılıq, eldiñ bas köterer azamattarınıñ qwrban boluı, mwzday qarulanğan patşa äskerimen aşıq soğıs – bärin basınan keşirgen patşa ükimetiniñ qas jauına aynaldı. 1917-jıldıñ mamır ayında qalmaqtardıñ qastığınan 54 jasında dünieden ötti.
Nwrlan Äbdibekov, Jurnalister odağı sıylığınıñ lauretı
Abai.kz


text:
"Mağan bwyırmasa, basqağa bwyırmasın"
"Mağan bwyırmasa, basqağa bwyırmasın" degen psihologiyadan qaşan arılamız? Qazir qalada kölik qoyatın jer joq.
Barlıq jerde parkomattardı qoyıp tastağan. Sağatına 100 teñge, yağni ofiste 9-10 sağat otırsañız, künine 900-1000 teñgeni şaşasız. Sodan amalsızdan üy aulaların qaraysız, onda bos jerlerdi qorşap tastağan. Ondağan maşina tügili, qala boyınşa mıñdağan maşinanı kündiz qoyuğa bolatın jerler mına surettegidey qorşaulı twradı. Küni boyı basqağa paydasın tigizudiñ ornına bos twradı.
Ötken jılı Almatıda mwnıñ zañsızdığın aytıp, arnayı reyd jürgizip, kölik ielerine ayıppwl da töletti. Biraq eşnərse özgergen joq. Əkesinen qalğan jerdey aulalardağı bos orındardı qorşap, eşkimdi jolatpaytın qızğanşaqtar barşılıq. Osını qalay tıyuğa boladı? Bwğan qatıstı şaralar nege nətije bermeydi?
Kämşat Tasbolat
Facebook-tegi paraqşasınan


text:
Qosqan waqıtı Säwir 19, 2016 | 650 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
BÖRİLİ BAÝRAQTIÑ ÏESİ NEMESE KÖK TÜRİKTERDİÑ KÖNE JURTINDA KİM QALDI
Türki atawınıñ ïmperïyalardıñ qulağına türpideý tïip kelwiniñ sebebi ol kötergen şañıraq nemese ulıstıq orda öz qoltığına köp eldi jïnap qana qoýmaý körşilerine de qater töndirgen aýbatınıñ asqaqtığınan bolsa kerek. Sondıqtan da ata-babalarımız «Aspan täñiri» nemese «Börili baýraqtı» öz rwxtarınıñ balaması retinde tanıp basqalarğa bas ïmeý kelgeni şındıq. Ejelgi hun ïmperïyası öz aýnalasına qanşalıq ıqpaldı bolsa onıñ jurtına ot jağıp, tütin tütetken Türki uldarınıñ batırlığı da älemge äýgili boldı.
Osı oraýda sol kök türikterdiñ köne jurtında kimder qaldı nemese börili baýraqtıñ qazirgi ïesi kimder? – degen oý twadı.
Bul twralı ğalımdardıñ paýımdawın bılaý qoýğanda mına bir añızğa jaqın aqïqatqa moýın bura ketkenimiz de artıq bolmas.
Qazaq dalasına orıstıq qızıl ïmperïya ornağannan keýin odan qaşqan ozıq ult zïyalılarınıñ qıtaý asıp ketken jağdaýı bar. Osı oraýda, yağnï, 1933 jılı Stalïn men Şıñ Sısaýdıñ dostığınan sekem alğan qazaqtar özderine kele bastağan qızıl ïmperïyanıñ salqının tez añğarğan edi. Aýnala qandı qılışın jalañdatqan qalıñ jaw, endi qaýtw kerek? El basına awır kün twğanda olar jalğız-aq jol tañdadı. Bul joldıñ awır ekenin bilse de, erleri etikpen sw keşip, attarı awızdıqpen sw işetin qïın künderge bel bwdı. Biraq olar etikpen sw emes qan keşti. Attarı awızdıqpen sw işw tügili biriniñ etin bir jedi. Osınşa awır qaterge basın baýlağan qïın joldıñ buýdasın jetelegenderdiñ közdegeni türik eli boldı. Kök türikterdiñ köne jurtınan attanıp solardıñ izin basıp ejelgi etene bawırınıñ meýir-şapağat kütti. Tolarsaqtan qan keşip, artınan izdep bardı.
Barğan twıstarı quşaq jaya qarsı aldı. Jat sanağan joq jaqındıq tanıttı. Basınan sıýpap bawırına tarttı.
Alğaşqı erwlik toýda qazaqtardıñ salt-dästürin tamaşalağan olar Käben attı balwan ortağa şığıp küreskende:
-Oý mınaw öz türigimiz eken ğoý, öztürik eken ğoý,- dep şwlasıptı. Bir-birinen süýinşi surap: «Bular bizdiñ baýırğı jurtımızda qalğan, öziniñ taza qandıq tabïğatın joýmağan atalarımızdıñ asıl tuyağı eken» desken eken ğoý.
Sol Käben keýin Öztürik atalıp, onıñ ulı Mustafa(1954—1995) altı dürkin älem çempïondığın jeñip alğan Qazaqstannıñ taékvon-do şeberine aýnaldı. Bul qulağımızben estigen añız emes, közimiz körgen tarïx!
Tarïx demekşi kök türikterdiñ köne jurtına qaýta keleýikşi.
Bizde awız eki sözde jïi aýtılatın «tübi bir türki xalıqtarı» degen söz bar. Sonı odan äri qazaqşalasaq, türki ulttarı bir bäýterektiñ butaqtarı degen uğımdı bildiredi. Bizdiñ ata tegimiz birew, bir atanıñ balasımız degen söz.
«Xwndar memleketi öz kezinde Şığıs Ewropanı özine qaratsa, bizdiñ zamanımızdıñ VI ğasırınıñ ortasında altaýlıq taýpalardıñ eñ irisi – Türki qağandığı öz memleketin qurıp, Altaýdan Qırımğa deýingi jerge ïelik etti. Ol köp keşikpeý Şığıs jäne Batıs Türki qağandıqtarına bölindi. Batıs Türki qağandığınıñ ortalığı Jetisw boldı.» (Q.R.Amanjolov «Türki xalıqtarınıñ tarïxı» Almatı «Bilim» 2005, 13-bet»). Al Şığıs türki qağanatınıñ mekeni qazirgi Moñğolïya jerinen Qıtaýdağı uýğır-qazaqtar mekendep otırğan baýtaq dalanınıñ negizgi bölegin öz quramına aldı.
XIV-XV ğasırlarda Kişi Azïya men Balqan tübegin türkilerdiñ bağındırwına baýlanıstı Jerorta teñizi men Qara teñizde, Balqanda Osman türikteriniñ üstemdigi ornadı. Osman ïmperïyası dünïege keldi.
Kezinde türik qağanatı qıtaý jäne orıs elderine qandaý üreý twdırsa Osman ïmperïyasınıñ dünïege kelwi olardıñ uýqısın tağı da buzdı. Jer betindegi üstem ult nemese üstemdikke ïelik etwşi ulttı jetekşilikke alğan alıp ïmperïyalar twra özderindeý nemese özderinen de şoqtığı bïik batır tulğalı ekinşi, üşinşi elderdiñ bas köterwine müldem müddeli emes edi. Äsirese, keşe ğana jer jahandı qaltıratqan türik qağanatı nemese türki taýpalarınıñ erjürek sarbazdarı arqılı älemdi bağındırğan Şıñğısxan jäne sol ultandı elden ene körkirek alıp eseýgen Osman ïmperïyası şınında asa qwattı bolğan edi. Baýırğı Türik qağanatınıñ jerin böliske salıp olardı ult jäne ulıs türinde paýdalana bastağan qıtaý men orısqa Osman ïmperïyası eñ ülken jaw bolıp körindi. Däl osı kezde olardıñ awzınan «Pänslamïzmm», «Päntwrkïzm» degen atawlar şığa bastadı. Jek körwşilikten twğan bul uğımdardı basqanı bılaý qoýıp türki ulttarınıñ özine siñirgisi keldi.
«Birneşe Türki memleketiniñ qurılwı türki tektes xalıqtardıñ: tatar, başqurt, qazaq, qırğız, türkimen, äzirbaýjan, özbek tağı basqalarınıñ xalıq retinde qalıptaswımen qatar jürdi. Sonımen birge türki tilden qaraqalpaq, çwvaş, yakwg-saqa xalıqtarı qalıptastı. Türki tilinde söýleýtin xalıqtar sonımen qatar Dağıstandağı qumıq, noğaý, Qabardı-Balqar men Qaraşaý-Çerkestegi balqar, qaraşaý, noğaý, Naxïçevandağı äzirbaýjan, Stavropol ölkesindegi noğaý, türkimen, Moldovadağı gagazw, Wkraïna men Lïtvadağı qaraýım, Doneck oblısı men Grwzïyadağı wrwmdar, qırımçaktar jeke ulıstar bolıp qalıptastı.
XV-XVI ğasırlarda Osman ïmperïyasına bağınıştı bolğan elderde xalıqtardıñ ülken bir tobı (türikter) qalıptastı. Türki tilinde söýleýtin xalıqtardıñ jekelegen toptarı Awğanstandı, Moñğolïyanı, Qıtaýdı, Ïrandı, Bolgarïya men Rwmınïyanı, YUgoslavïya men Albanïyanı mekendedi. Türki tilinde söýleýtin türkilerdiñ keýbir şağın toptarı Kaïrde, Sïrïyada, Ïrakta, Grecïyada, sondaý-aq Afrïka elderinde şağın ulıstar bolıp qalıptasıp jattı.» (Q.R.Amanjolov «Türki xalıqtarınıñ tarïxı» Almatı «Bilim» 2005, 5 bet)
Alaýda XVI ğasırda türki elderiniñ işindegi özara qırqıs, taqqa talas saldarınan jas Türki memleketteri birinen soñ biri ortalıqtanğan Orıs memleketiniñ otarına aýnala bastadı.
XVI ğasırdıñ ortasında orıs memleketi Qazan xandığın (1522 j.), Astraxan xandığın (1556 j.) jawlap aldı. Köşim xan basqarğan Sibir xandığınıñ jerin jawlap alwğa kiristi. Keýinnin türki tildes xalıqtardıñ köpşiligin bağındırdı.
«Äýtsede, Türkistan öziniñ örlew kezeñin örkendetip kete almasada öz täwelsizdigin saqtap kelip edi. Keýin zaman ağımı bizge qarsı bağıtta jüre bastadı. Temir memleketi şağın-şağın xandıqtarğa bölindi. Bul xandar bir-birimen jağalasıp, soğıstı. Endi Türkistan Ewropanıñ orta ğasırdağı xal-jağdaýına tüsti. Ğalımdarımış naqtılı, tïimdi de paýdalı ğılımdar ornına bir jaqtılı dinnï ilimderge berilip ketti, Xalıq dini qwdalanwğa tüsti. Türkistan kökjïegin soqır senim bastı. Türkistanda ğı bul axwaldı körgen duşpandarımız Qıtaý men Reseý osı kezdi paýdalanıp qalw kerek ekenin tüsindi. Bul baý türik ölkesin basıp alw, bölşektew, otarlaw josparın qurdı. Bul jospar eki-üş ğasırğa sozılğan tartıstardan kein iske asıp, XIX ğasırdıñ soñına qaraý Türkistannıñ batıs böligin orıstar, şığıs böligin qıtaýlar basıp aldı»(«Qazaq ult azattıq qozğalısı» 8 tom,45 bet. Abdwlazïz Şıñğısxannıñ 1939 jılı 15 tamızda Mısırda ötken ïslam bawırlastıq keñesinde oqılğan «Türkistan twralı» lekcïyasınan. «Astana polïgrafïya» AQ, Astana 2008).
Patşa ükimeti türki xalıqtarınıñ, sonıñ işinde qazaq jerin otarlawdıñ alwan türli josparın jasadı. Mısalı, osı bir maqsattı iske asırwda äýel patşa İİ Ekaterïna da tüpki oýın öziniñ qupïya jarlığında aşıq atap körsetti:
1.Qırğız-qazaq xalqınıñ bir rw basşısın, ekinşi rw basşısımen araz etip, bir-birimen qas etip, biriniñ etin biri jewge sebep bolıñız.
2.Sultandardıñ birimen-birin araz qılıp, birimen-birin ïtteý tartıstırıp, biriniñ etin biri jewge sebep bolardaý is qılıñız.
3.Qırğız-qazaqtıñ basşı adamdarın sultandarmen araz qılıp, sultandardı onıñ öz qol astındağı aqsaqal adamdarmen araz qılsañız, arasına ot tüsken waqıtta janıp keterdeý kökir-sökir dayarlaý beriñiz. Osılaýşa arasına ot jağıp, bereke-birligin alsaq, azıp-tozğan qırğız-qazaq jurtı böten patşalıqtıñ qol astına köşip ketwge därmen bolmas. Öz-özderi qırıq pışaq bolıp qırılısıp, jeñilgen jağı jeñgen jağınan öş alw üşin, küş alw üşin Reseý patşalığına jaqındar, basqa patşalıqqa qorğalar. Sol waqıtta Reseý ükimeti aralarına töre bolıp, törelik retine qaraý ne anawısın, ne mına jağın qwattap turw kerek. Türki amalmen sultandardıñ küşin ketirsek, özimizden ozıp eşqaýda kete almas. Keletin, ketetin jeri özimiz bolamız. Tilgeniñizşe qaqpalap jortarmız», («Egemen Qazaqstan» gazeti, 1992. 17 qazan).
«Türkistan qaharmandarı arıstanşa arpılısıp, qaýrat körsete jürip, janımen, dilimen Otan qorğaw jolında jüz mıñdap qurban boldı. Biraq orıstarğa keletin şama-qwatınıñ joqtığı, duşpan qwatınıñ köptigi bizdi sarsıttı. 1921-1931 jıldarı qızıl jahanger Sovet orıstarı otarına ötti. Orıstar özderiniñ basqınşılıq sïpatımen qılmağandarı qalmadı. Ïslam mädenïeti men türik mädenïeti jäne olardıñ eskertkişteri qulatıldı. Dinimiz, ultımız masqaralawğa, şapqınşılıqqa dwşar boldı. Meşitterimiz, juma namaz oqılatın orındarımız kommwnïstik qulıp – qızıl otawlarğa aýnaldırıldı. Mıñdağan meşit, medreselerimiz zïnaqorlıq orındarına, kafelerge, oýınxanalarğa, äskerï kazarmalarğa aýnaldı. Äwelgi turmıs, salt-dästürlerimiz joýıldı. Bükil qawım öz quqıqtarınan maqurım etildi. Sovetterdiñ qulı bolwğa mäjbürlendi. Neşe jüz mıñ ğalımdarımız, ülkenderimiz, jas qızmetkerlerimiz qoý sekildi bawızdaldı. Är jerde bolşevïk mektepteri aşıldı. Mektepterde dinsizdikke, qudaýsızdıqqa üýretildi. Küädän päk baladlardıñ saf taza mïlarına kommwnïzïm zäri siñirildi. Ata-analarına qarsı duşpandıq nïetterin twdıra bastadı. Orıstandırw, dinsizdenlirw josparı alğa qoýıldı»(«Qazaq ult azattıq qozğalısı» 8 tom, 46-47 bet. Abdwlazïz Şıñğısxannıñ 1939 jılı 15 tamızda Mısırda ötken ïslam bawırlastıq keñesinde oqılğan «Türkistan twralı» lekcïyasınan. «Astana polïgrafïya» AQ, Astana 2008).
Al, qıtaý ïmperïyası ejelgi türki taýpalarınıñ jurtındağı uýğırlar men qazaqtardı noqtalap otırwdı eşqaşan esinen şığarmadı. Olardıñ bastı ustanımı «birte-birte jawlaw» boldı da, şıjımın uzaqqa salğan şınjırlı sayasat degenderine jetkizdi. Birtindep türki ulttarın aşsa alaqanında, jumsa judırığında ustaý bastadı.
«Türkistannıñ Qıtaý moýınsunğan şığıs böligi bolsa, Olar da adam aýtsa nanğısız ne bir bäleketterge uşırap keledi. Bular da dininen, otanınan, ulttıq quqıqtarınan maqurım etilwde. Qıtaý ükimeti bul türik musılmandarı arasında ulttıq dästür, ïslamdıq salttı joyu üşin är türli şaralar izdestirdi» («Qazaq ult azattıq qozğalısı» 8 tom, 47 bet. Abdwlazïz Şıñğısxannıñ 1939 jılı 15 tamızda Mısırda ötken ïslam bawırlastıq keñesinde oqılğan «Türkistan twralı» lekcïyasınan. «Astana polïgrafïya» AQ, Astana 2008).
Tarïx keýde qaýtalanadı. Keýde adamzattıñ oýına kirmegen oýındıar oýnalıp jatadı. Keñes odağınıñ qalawı köptegen türki memleketteriniñ basına öz erkindigin sıýladı. Sol kezderde qazaq xalqı öziniñ ult azattığı jolındağı qan tögisterdi basınan keşire jürip aqırı täwelsizdikke qol jetkizdi. Özderiniñ ejelgi türki jurtınıñ «kültögerinde» otırğanın maqtanış sezine bastadı. Türkistan şaharınıñ 1500 jıldıq toýı sonıñ bir mısalı ğana.
Türkolog ğalımdar Lev Gümïlev, S.Klyaştornıý, L.P.Okladnïkov, qazaq ğalımdarı Älkeý Marğulan, Süleýmen, Manaş Qozıbaý, Äbdwalï Qaýdar, Raxmanqul Berdibaý, Aqselew Seýdimbek, Qoýşığara Salğarı, Mırzataý Joldasbekovter türki tektes xalıqtardıñ Ana jurtı – Qazaq, Ata jurtı – Türik dep aýtqanda onıñ örkenïet deñgeýin 3000 jıldıñ ayasına sıýğızadı. Tili, mädenïeti, ädebïeti, özindik jazwı bolğan xalıq örkenïettiñ törinen orın alwğa tïis. Olaý deýtin sebemimiz, 3000 jıldıñ aldında altınmen aptap, kümispen küptep temirden tüýin tüýgen Turandaý xalıq köp bolmağan. Qazaqtardıñ eñ ğajabı basqanıñ jerin jawlamağan, ata qonısınan awa köşip ketpegen, ejelgi mekeninde mıñ ölip, mıñ tirilse de tilin, dilin, dinin, ata saltın umıtpağan baýırğı xalıq. («Turan älemi» Ïslam Qabış, Almatı «Sanat» 2007 j. 80-bet.)
Demek, qatparlı qalıñ tarïxtıñ astarına üñilgende nemese ädebïet men mädenïeti, turmıs-saltı men tirşiligi jağınan qarağanda söz basındağı qazaqtardı körgendegi türikterdiñ tamsana qızıqqanınıñ tegin emes ekenin bilemiz. Oýlarımızdı jïnaqtaý kelgende kök türikterdiñ köne jurtında otırğan Täwelsiz Qazaqstandı, ärïne, atadan qalğan baýırğı meken dep bilemiz. Al alısqa ketken jan twısımız Türikter bizdiñ bir qanatımız sïyaqtı. Olaý bolsa kök türikteriñ nağız murageri Qazaqstan men Türkïya eli dep aýtwımızdıñ eş äbestigi joq.
Dese de osı arada tağı bir sawal twındaýdı. Ol: kök türikterdiñ köne ordası bolğan qazirgi Moñğolïya jeri nemese moñğol ultı ne üşin awızğa alınbaýdı?-degen suraq.
Jer betindegi är qandaý tarïx nemese ulıstar men ulttardıñ eski şejiresi añızdardan bastaw aladı. Olaý bolsa biz osı oraýda moñğol ultınıñ qalıptaswı jönindegi añızğa azıraq toqtala keteýik.
«Moñğollardıñ atategi twralı aýtılatın añızdardağı Qïyat attı adamnıñ äýelimen birge körşi eldiñ qandı qırğınınan qaşıp qutılıp, Erkene Oon tawına batıp jasırınıp, sonda tuqım-jurağatı ösip-önip, rwlı elge aýnalwı twralı añız köne türikterdiñ atategine qatıstı añızdardağı, körşi eldiñ şabwılınan aman qalğan jalğız erkektiñ Gaoçannıñ soltüstigindegi tawğa qaşıp barıp, sonda qanşıq qasqırmen qosılıp, odan taralğan urpaqtardıñ Aşına attı rwlı elge aýnalğanı twralı IV ğasırğa tän añızımen sarındas keledi. Endi moñğoldardıñ bul añızın köne türikterdiñ osınaw añızınıñ moñğoldar arasındağı jañğırığı dese de boladı. Osınıñ özi moñğoldardıñ arğı ataları men türikterdiñ arğı ata-babaları ortasındağı qandaý da bir tarïxï sabaqtastıqtardıñ jatqanın däleldewge jetkilikti edi. Alaýda, moñğoldardıñ ö ata-babaları twralı añız munımen ayaqtalmaýdı. Arada qanşa waqıt ötkeni belgisiz bir zamanda Börte-Çïno degen adam zaýıbı Maral sulwmen birge Onon özeni bastalatın Burxan-qaldwn tawına köşip kelip, meken etkeni bayandaladı. Ärïne, bul da añız. Bar bolğanı türikterdiñ kök böri twralı añızınıñ basqa bir qıranan qaýtalanwı edi.» («Qazaqstan tarïxı twralı qıtaý derekteri» V tom 56-bet, Almatı «Daýk-Press» 2006).
Demek, xundardıñ dalasınan Türki qağanatınıñ qalıptasqanı sïyaqtı Türki qağanatınıñ ornınan bas kötergen moñğoldardıñ da bizge asa bötendigi bolmasa kerek. Köp tarïxşılar bul ekewin bir-birimen baýlanıstırğısı kelgenmen ol ejelden orıs jäne qıtaý elderiniñ işki müddesine tïimsiz sanalıp, olardıñ toýtarısına uşırap keldi. İri ïmperïyalar Türik qağanatı men Monğol ïmperïyasınıñ tarïxınan ortaqtıq tawıp, batır äwletterdi bir twdıñ astınan izdeýtin bolsaq, bul, äsirese qıtaý men orısqa jaqpaýtın boldı. Aýnalasında antalap otırğan türik, monğoldı bir atanıñ balası deýtin bolsaq, künderdiñ birinde olar ïdeyalıq ortaqtıq tawıp jatsa, ärïne qıtaý men orısqa ülken qater äkeler edi. Äsirese osı taqırıp töñireginde alğaş qalam tartqan orıs ğalımdarı mäseleniñ mänin basqa jağınan izdewge tırıstı. Solaý etti de.
Al ataqtı ğulama «Raşïd ad-Dïnniñ (1247-1318) äýgili «Jılnamalar jïnağınıñ» («Jamïat tawarïxtıñ») moñğol xalıqtarı jönindegi derekteriniñ qundılığı ğılımï ortada asa joğarı bağalanğanımen, onıñ moñğoldardıñ şığw tegine qatıstı deregi ğılımï turğıdan taldanbaý, eskerwsiz qaldırıldı. Durısında, bul dalalıq awızşa tarïxtıñ qundı deregin xatqa tüsirip, bir jüýege keltirgen teñdesi joq, bul künge jetken älemdegi alğaşqı eñbek bolatın… Raşïd ad-Dïn xatqa tüsirgen dalanıñ awızşa tarïxınıñ deregin bügingi jazba tarïxtıñ derek berw stïline köşirsek, onda bul «barlıq moñğoldardıñ da, türik taýpalarınıñ da jäne barlıq dala turğındarınıñ da şıqqan tegi bir, bäri bir xalıq – türkter» degendi bildiredi». Alaýda, «Naqtı derektermen bası aşıq şındıqtı moýındamaý, tüpki bastaw bir bolğanımen, ösken örisi bölek, tağdırı ortaqtas bolğanmen, taralıp tanılwı bölek ek xalıqtı endigi jerde birin-birine sapırılıstırıp, qoýırtpaqtaý berwdiñ eşqandaý qïsını joq. Moñğolı «türik» dep şatıstırwımız bäýterektiñ diñin butağımen şatıstırıp, diñi qaýsı dese butağın, butağı qaýsı dese diñin körsetkenmen birdeý, qolaýsız dünïe. Türik – bükil türik tektes xalıqtardıñ diñi. Moñğol men tatar – sol diñnen önip, ösip tarağan köp butaqtardıñ biri ğana». (Q.Salğaraulı «Ulı qağanat» «Folïant» baspası, Astana-2008, 345-346, 357 better).
Tarïx tereñine şındıq közimen üñilwşi ğalımdardıñ paýımınşa «Şıñğısxanğa deýin moñğol degen xalıq, el, tipti jeke taýpa da bolmağan». Sol sïyaqtı «türik» atawı da resmï qalıptasıp ülgirmegen. Tutastaý qarağanda saxarada jasap jatqan köptegen taýpalardıñ birikken qandıq-twısqandıq tulğası osı atawlardıñ qalıptaswına negiz bolğan. Orıs ğalımdarınan bastaw alatın zerttewler türikti monğoldıñ köleñkesinde qaltırwğa tırısqanmen şındıqtıñ öz arnasına bet bura bastağanı anıq.
Şıñğısxan däwiri söz bolğanda keýbir ğalımdar «moñğoldardan jeñilgen türki äskerleri batısqa qaraý awıp ketti»-dep jazdı. Bul şın mäninde şındıqqa asa janasa bermeýdi. Aýtalıq qazaq dalasına orıs öktemdigi ornaý bastağanda şet jurtqa qanşa qazaq awıp ketti. Bar bolğanı besten biri ğana. Endeşe Şıñğısxan özi jeñgen taýpalardıñ qwattı qosının, batırların özine qosıp alıp otırğan. Al awğan el asa köp emes. Azğana moñğuldardı öz quramına alğan Şıñğıstıñ qalıñ qolı kökten jawğan joq. «Köpşilik otryadtar bağındırılğan xalıqtar arasınan qurıldı» (Bartold V.V). Al joğarıda atalğan Raşïd ad-Dïnniñ Ïrannıñ «Altın daftarınan»(«Altın däpterinen») alğan «mälimeti boýınşa, Şıñğısxannıñ öler aldında(1227j) 129 mıñ jawıngeri bolğan» eken(K.Amanjolov, A.Tasbolatov «Qazaqstannıñ äskerï tarïxı» Almatı «Bilim»-2008, 33 bet). Ärïne, onıñ köbi-aq sol kezde saxarada jasap jatqan kereý, naýman, qoñırat, tatar, uýğır, t.b. erjürek türik uldarınan edi.
Şıñğısxannıñ dünïeni jawlawınıñ sırınıñ özi osı er türikterdiñ arqası bolsa kerek. Mäseleniñ män-jaýın tereñnen izdegisi kelgen ğalımdar köp jağdaýda «Türik-moñğol äskeri» nemese «Moñğol- türik äskeri»- degen atawdı qoldanadı. K.Amanjolov pen A.Tasbolatovtıñ atalğan eñbeginde de osı ïdeya qwattaladı.
Şıñğısxannıñ Türik elderin jawlawına baýlanıstı: «olardıñ qalaların, mädenïetin büldirmeñder. Dinine qurmet etiñder» – dewiniñ de özindik sebebi bar bolsa kerek.
Ïmperïyalardıñ ïtermelewi jäne dindik, ulttıq aýırmaşılıqtar, joñğarlar zamanındağı jawlastıq sïyaqtı sebepterden alıstap ketken ağaýınımız – moñğoldardıñ bizben bolğan ara-qatınas tarïxı äli de zerttewdi qajet etedi. Äsirese äli künge bası tolıq aşılmağan türki-moñğol tamırlastığı ğalımdarımızdıñ bas qatırwın kütse kerek. Basqa ïmperïyalıq ïdeyalarğa jaqpaýtın bul birlestiktiñ bizdiñ tarïxımızda alatın ornı erekşe bolmaq.
Demek, osınıñ bäri Börili baýraq astına jïnalatın ulttar men ulıstardıñ az emestigin, älsiz emestigin tüsindiredi. Osı oraýda mına bir äñgime eske tüsedi:
Türkïya Respwblïkasınıñ negizin qalağan, on bes jıl boýı onıñ tuñğış prezïdenti bolğan Mustafa Kemäl Atatürik (1881 – 1938) 1933 jıldıñ küzinde (onda Qazan töñkerisine 16 jıl, KSRO-onıñ qurılğanına 11 jıl tolğan edi), yağnï Türkïya Respwblïkasınıñ jarïyalanğanınan on jıl tolwına oraý söýlegen sözinde asa köregendikpen bılaý degen eken: … Bügin Keñestik Reseý – dosımız, körşimiz, odaqtasımız. Bul dostıqqa bügin muqtajbız. Biraq, erteñ ne boların eşkim de kesip aýta almaýdı. Däl Osman ïmperïyası sïyaqtı ol da ıdırawı mümkin. Bügin wısına qısıp ustap otırğan xalıqtar wısınan şığıp ketwi mümkin. Älem sonda bir tepe-teñdikke jetedi. Mine, sol kezde Türkïya ne isteýtinin bilwge tïis. Osı «dosımızdıñ» bïligine bizdiñ tili bir, nanım-senimi bir twıs bawırlarımız bar. Solarğa qol uşın berwge daýın bolwımız qajet. Daýın bolw degen söz sol kündi kütip otırw degen söz emes, daýındawımız kerek. Xalıqtar buğan qalaý daýındaladı. Rwxanï köpirlerin küşeýte otırıp daýındaladı. Til – bir köpir, tarïx – bir köpir, nanım-senim (din) – bir köpir. Bügin biz olardan til turğısınan da, salt-dästür jöninen de, tarïxï baýlanıstar salasınan da ajırap, öte alıs qalıp qoýdıq. Biz turğan beles durıs pa, olar turğan jer durıs pa, munı eseptep jatwdıñ paýdası joq. Olardıñ bizge jaqındaswın küte almaýmız. Bizdiñ olarğa jaqındaswımız qajet. Tarïxï baýlanıs ornatwımız kerek. Folklorlıq baýlanıs ornatwımız kerek. Bulardı kim isteýdi. Ärïne, biz! Özderiñiz körip otırsızdar, til qoğamın, tarïx qoğamın uýımdastırıp jatırmız. Tilimizdi solardıñ tiline jaqındatwğa, söýtip bir-birimizdi oñaýıraq tüsinetin jağdaýda jetwge tırıswdamız. Tarïxımızdı da solarğa jaqındatwğa tırısıp jatırmız. Ortaq tarïx jasawdıñ soñımızda. Biraq bul jaýdan-jaý jasalmaýdı. Atın qoya salwmen jasalmaýdı. Munıñ bäri memleketter men xalıqtardıñ tereñ oý-pikirleriniñ nätïjesi bolwı kerek. Estwimizşe, keýbir kelte oýlı kisiler: «Patşanıñ jumısı joq pa, tilmen, tarïxpen aýnalısa bastağanı nesi?» deýtin körinedi, söz joq, jumısım basımnan asadı. Men bügingi ozıq Türkïyanı qurwğa qalaý tırısıp jatsam, erteñgi Türkïyanıñ negizin qalawğa da sonşalıqtı män berip jatırmın. Osı jasağandarımnıñ bäri – eşbir basqa xalıqqa duşpandıq emes. Beýbitşilikti jaqtaýmız. Beýbitşilikti jaqtap qala beremiz. Biraq özgeristerine de daýın bolwımız kerek…». («Egemen Qazaqstan» gazeti. 1994, 2 tamız).
Sol jıldarda bolğan tağı bir bir jïında Atatürik: «Eñ aldımen men birtutas türki ultşılımen yağnï ultjandısımın, solaý twdım, solaý ölemin. Türki birligi künderdiñ küninde şındıqqa aýnalatınına senemin. Özim ol kündi tikeleý körmesem de, onı tüsimde köre otırıp, közimdi jumamın. Türki birligine senemin, onı körip turmın. Erteñniñ tarïxı öziniñ jaña kezeñderin türki birligimen bastaýtın boladı. Älem beýbitşilik pen turaqtılıqtı sol kezeñderden tabadı», – dep qorıtqan bolatın.
Demek, biz bul arada Atatürikten asıp ne aýtamız. Türki ulttarınıñ es jïıp, etek jïnap jatqan kezderi äli de bolsa bizden birlikti, batırlıqtı, bawırmaldıqtı kütetinin eşqaşan esimizden şığarmawımız kerek.
«Qazaq dalası – Ulı Türki eliniñ qara şañırağı»(N.Ä.Nazarbaev) bolğandıqtan börili baýraqtıñ ïeleri nemese kök türikterdiñ köne jurtındağı bizder ğana däl osılaý jar sala alamız!
Jädï Şäken, jazwşı.
Ewrazïya jazwşılar odağınıñ müşesi


text:
İşğal etilgen Qırımdan saylanğan Rusiye senatorı Sergey Tsekov Ahtem Çiygozğa qarşı şaatlıq etmedi. Bunı iyünniñ 20-de oturışnıñ birinci qısmından soñ Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov bildirdi. Radio Svoboda jurnalisti Anton Naumlük ve Qırım.Aqiqat «Çiygoz davası» baqılğan mahkeme yanından canlı kösterdiler.
«Tsekov Çiygozğa qarşı malümat bermedi. O, Çiygoznıñ faaliyeti aqqında bir şey bilmegenini ayttı: cinaiy plannıñ teşkil etmesi, Çiygoznıñ fevralniñ 26-da Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ binası yanında yapqanlarından haberi yoq», – dedi Polozov.
Mahkeme saat 14:30-da devam etecektir. Ekinci şaat, işğal etilgen Qırımdan saylanğan Rusiye senatorı Olga Kovitidiniñ sorğuğa çekilmesi beklenile.
Bundan evel işğal etilgen Qırımdan saylanğan Rusiye senatorı Sergey Tsekov «Çiygoz davası» baqılğan Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesine sorğuğa keldi, dep bildirilgen edi.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ territorial bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Twrmasañ aqıñ ketedi, wrmasañ qatın ketedi
Qatındı wru-wrmau turalı söz qızıp twr. Ä. Nwrpeyisovtiñ “Qan men ter” şığarmasında Kälen: Qatın men it sabamaytın qazaq bar ma?!” deydi.
Kezinde bizdiñ şal da qamşımen sıqpırtıp jiberetin. Men de jaman wram, bir qızığı kempir wrğan sayın jağdayımdı jasay tüsedi. “Twrmasañ aqıñ ketedi, wrmasañ qatın ketedi” degen söz bar ğoy. Özderi tilep twrğanda wrıp alğan sauap boladı. Biraq balalarğa körsetpey oñaşada wru kerek. Wrmasañ tili şığıp ketedi.
Qazirgi jastarda jiger joq, özderi qız siyaqtı boyanıp jüredi, sosın qaydan wrsın. Negizi äyelder bekerge şulaydı, äytpese wratın jigitterdi olar da sıylaydı. Qoğam wrmaytın erkekterden ğana twrsa kim-köringenge jem bolmaymız ba?
Nwrtay Ernazar
Facebook-tegi paraqşasınan


text:
Säwir 25, 2017 | avtor shalqar
Sottılığınıñ barı nemese joğı twralı anıqtama berw merzimi bügingi künnen bastap qazaqstandıqtar üşin 22 künnen 8 jumıs künine deýin qısqartıldı.
Säwir 18, 2017 | avtor shalqar
Memlekettik organdardan now-xawdı sınawğa äzirşe tek Bas prokwratwra ğana bel baýladı. Bügingi künnen bastap élektrondıq ükimet portalınan sottılığı joq twralı
Säwir 14, 2017 | avtor shalqar
QR Parlamenti Senatınıñ Ékonomïkalıq sayasat, ïnnovacïyalıq damw jäne käsipkerlik komïtetiniñ depwtattarı «Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyasınıñ obektilerin araladı. Aqparat jäne
Säwir 7, 2017 | avtor shalqar
Bügin «Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyasınıñ barlıq basşı quramı «Dwbler künine» qatıstı. Osılaýşa, Almatı qalası «XQKO» departamentiniñ dïrektorı
Säwir 6, 2017 | avtor shalqar
Almatı qalasında “Azamattarğa arnalğan ükimet” memlekettik korporacïyası” kommercïyalıq emes akcïonerlik qoğamınıñ törağası Abılaýxan Esenulı Ospanov, “Xalıqqa qızmet körsetw ortalığı” dïrekcïyasınıñ
Säwir 5, 2017 | avtor shalqar
QR Ïnvestïcïyalar jäne damw mïnïstri Jeñis Qasımbek älewmettik jelidegi paraqşasında Astanadan Ulan batır, Erevan, Sïngapwr, Tokïo, Şanxaý men Nyu-Ýorkqa uşatın
Säwir 5, 2017 | avtor shalqar
Säwir aýınıñ 10-16 künderi aralığında Qızılorda oblısınıñ Äzerbaýjan Respwblïkasındağı mädenïet jäne öner künderi ayasında Bakw jäne Şekï qalalarında gastroldik


text:
Ekrem Çelebi - Kara Bahtım Kem Talihim
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Kara Bahtım Kem Talihim
Etiketler : Ekrem Çelebi - Kara Bahtım Kem Talihim türkü indir, Ekrem Çelebi - Kara Bahtım Kem Talihim türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Kara Bahtım Kem Talihim mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Kara Bahtım Kem Talihim türküsü, Kara Bahtım Kem Talihim sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Kara Bahtım Kem Talihim bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Aslan Mustafa
Ekrem Çelebi - Vefasız Leyla
Ekrem Çelebi - Dağlar Başı Karlı Olur
Ekrem Çelebi - Ağlamayı Seviyorum
Ekrem Çelebi - Bundan Sanane
Ekrem Çelebi - Atım Bağladım
Ekrem Çelebi - Gezdir Ağam Kıratı
Ekrem Çelebi - Unutma Dost
Ekrem Çelebi - Allı Sunam
Ekrem Çelebi - Bitti Mahpus
Ekrem Çelebi - Hafız Mektepten Gelir
Ekrem Çelebi - Dağlar Duman Olmadan Gel
Ekrem Çelebi - Kıyma Felek
Ekrem Çelebi - Sultanım
Ekrem Çelebi - Kara Bahtım Kem Talihim