text:
Rusiäneñ "Gazprom"ı tirä-yündäge illärgä tä''siren tağın da arttıra - Belarus oçrağı şul xaqta söyli
Belarus xökümäteneñ "Gazprom" belän kiläse yılda gaznı küpmegä satıp alu turında soñğı minutta ğına kileşügä ireşüe, küp kenä belgeçlär fikerençä, Rusiäneñ şuşı ilgä tä''sir itüeneñ tağın da artuın kürsätä. Räsmi Minski şuşı mäs''älädä "Gazprom" alğa sörgän taläplärneñ zur öleşen qabul itärgä mäcbür buldı.
Ul ğına da citmägän, kileşüdä gaz bäyäsen aldağı 5 yıl eçendä dönya bazarlarındağı xaqqa citkerü dä qaralğan, yäğni berniçä yıldan soñ Belarus tabiği gaz öçen Yewropa illäredäy ber bäyä tüli başlayaçaq. Moña äkrenläp küçü qaralğan, kiläse yılda Belaruskä satılğan gaz bäyäse Yewropa bäyäseneñ 67 protsentın täşkil itäçäk, 2009-da - 80, tağın ber yıldan 90 bulaçaq häm nihayät 2011-dä tigezlänäçäk.
"Gazprom" belän yaña bäyä turında kileşügä ireşä almaw 10 millionlap belarusne qış urtasında möhim yağulıq kilüdän mäxrüm itü qurqınıçın tudırğan ide - "Gazprom", ägär dä Minski yaña taläplärne qabul itmäsä, 1-nçe ğinwar irtäsennän Belaruskä gaz birüne tuqtatu belän yanadı. Bu üz çiratında, gaznı Yewropağa quuğa da tä''sir itü qurqınıçın çığardı - bilgele bulğança, Belarus aşa möhim gazütkärgeçlär uza.
Kileşüdä şul torbaütkärgeçlär aşa gaz quu öçen tranzit bäyälären arttıru da qaralğan, anısın inde Belarus yağı alaçaq. Xäzer "Gazprom" ber meñ şaqmaq metr gaznı Belarus buylap ütkärü öçen 1 dollar häm 45 cent tüliäçäk. Anıñ qarawı, "Gazprom" kiläçäktä Belarus aşa ütkän şul torbaütkärgeçlärneñ öleşçä xucası bulaçaq - dürt yıl eçendä ul 2 yarım milliard "tere" dollarğa torbaütkärgeçlär çeltäreneñ, döresräge anıñ xucası "Beltransgaz" şirkäteneñ 50 protsent xissälären, yäğni aksiälären satıp alaçaq.
Belarus xökümäte belän "Gazprom" arasında ireşelgän kileşüneñ menä şul näticälären küz aldında totıp, energetika ölkäsendäge belgeçlär "Gazprom"nıñ ciñüe häm üzeneñ tirä-yündäge illärgä yoğıntısın tağın da arttıruı turında söyli.
Belarus Rusiädän yılına 21 milliard şaqmaq metr gaz satıp ala, dimäk bıyıl ul şul gaz öçen elekke yıldağı kebek ber tügel, ä 2 milliard 100 million dollar tüliäçäk. Mäskäwdä çaqta Belarus premyer-ministrı Syerhey Sidorski, bu ilneñ xäzerge büdjetı öçen bik awır yök, il iqtisadı monı kütärä almas xäldä häm anıñ awırlığı ğadi xalıq cilkäsenä töşäçäk, dip belderde:
"Belüegezçä, Belarus xalqınıñ 60 protsentı Çernobıl'' hälakäteneñ qorbanı bulıp tora, di belarus premyer-ministrı. Dimäk bez şul qorbannar, olı keşelär yanına kilep, alarğa gaz bäyäseneñ bez kötkängä qarağanda, ike märtäbä artuın añlatırğa tieş. Bez tübänräk bäyä täqdim itep qaradıq, ämma bezgä "Yuq" dip äyttelär häm bez Rusiä belän aralarıbız xaqına häm Yewropadağı partnerlarıbızğa xörmät yözennän şuşı soñğı bäyä belän rizalaşırğa mäcbürbez", dip zarlana Belarus premyerı Syerhey Sidorski.
Prezident Lukaşenka şuşı gaz kileşüe uñayınnan, Belarus xäzer bötenläy yaña törle iqtisadi wäzğiättä qalaçaq, dip belderde.
Kärim Kamal


c: text/html

text:
Törkiäneñ xakimiättäge Ğädellek häm Täräqqiät partiäse citäkçese Räcäp Erdoğan, Törkiä, Ğiraqqa qarşı ixtimal suğışta qatnaşu mäsäläsen tikşerä başlağançı, başta BMO inspektorlarınıñ xisabın kötäçäk, dip äytte. Räcäp süzlärençä, İminlek Şurası, bu xisapqa nindi bäyä birer, Törkiäneñ pozitsiäse şuña bäyle bulaçaq. Şunnan soñ ğına räsmi Ankara, Amerikan xärbilären Törkiädä urnaştıru häm Törkiä ğäskärlären Ğiraqqa cibärü mäsäläsendä qarar qılaçaq, dide ul.
Elekke Körd Eşçelär Partiäse, ägär Törkiä ğäskärläre Tönyaq Ğiraqqa kersä, kördlär, Törkiägä qarğı qorallı köräşen yañadan başlap cibäräçäk, dip kisätte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tönyq Osetiäneñ Beslan şähärendäge mäktäptä totıqlar alu belän bäyle kierenke wäzğiät başqortstanlılarnı da bitaraf qaldırmadı. Xäzer küpçelek keşe telewidenie häm radiotapşırularnıñ här säğat başındağı yañalıqlar çığarılışın qarap barırğa tırışa. Cämägät urınnarında da söyläşülärneñ töp temına äylände Osetiädäge waqıyğalar.
Totıqlar alu belän bäyle xäl Başqortstanda xoquq saqlaw oyışmalarınıñ eşen dä yaña rejimğa köyläde. Başqortstan militsiäse xezmätkärläreneñ baytaq öleşe xäzer 12 säğätlek eş rejimına küçerelgän. Ayıruça Ufanıñ xalıqara hawa alanı, timer yul vokzalı, autobuslar vokzalları häm başqa möhim obyektlar nıqlı saq astına alındı. Misal öçen, başqalanıñ timer yul woqzalında xäzer poyızdlarğa çığu häm kerü urınnarı yanında militsiä xezmätkärläre täwlek äylänäse saq tora, passajirlarnı tikşerep kertä. Bigräk tä Kavkaz respubliklarınnan kilgän keşelärgä oxşağan här keşeneñ dokumentların tikşerü mäcbürigä äylände.
Yul xäräkäte iminlege xezmätkärlärenä dä eş arttı. Alar xäzer Ufanıñ küp uram çatlarında saqta tora häm maşina yörtüçelärneñ dokumentların ğına tügel, ä küp maşinalarnıñ bağaj urınnarın, salonnarın da centekle tikşerä.
Başqortstannıñ tanılğan şäxesläre Tönyäk Osetiädäge waqıyğalar uñayınnan üzläreneñ fikerläre belän kiñ mäğlümat çaralarında urtaqlaşa başladı. Misal öçen, Suğış häm xezmät, Xärbi köçlär häm xoquq saqlaw oyışmaları weterännarınıñ respublik sowetı räise Marat Mullağallämov 3 sentäbrdä matbuğatqa birgän äñgämäsendä Beslan şähärendä mäktäp balaların häm alarnıñ ata – anaların totıq itep alğan törkemne kisken ğäipli häm cinayätçelär üz cäzasın alırğa tieş, dip äytä. «Terrorçılarğa qarşı qatğıy häm qatı çaralar kürä başlarğa waqıt», – dip belderä veterän.
Başqortstannıñ möselman ruxanıyları da Tönyäk Osetiädäge xällärgä üz mönäsäbäten belderä. Mondıy ğämälneñ islam dinenä bernindi qağılışı bulmawın iskärtä ruxanıy citäkçelär. Totıqlar itep mäktäp balaların alğan törkemdäge keşelärne möfti Nurmöxämmät Niğmätullin citäklägän Başqortstan möselmannarı diniä näzaräte dä, möfti Tälgät Tacetdin citäklägän Üzäk diniä näzaratı da kisken xökem itte. Üzäk diniä näzaratı prezidiumı Beslan şähärendä totıqlar alu ğämälen kisken xökem itkän Belderü dä qabul itte.
Comğa namazı aldınnan Ufadağı Lälä – Tyülpän mäçetendä Tälgät Tacetdin jurnalistlar belän oçraşuda tübändägelärne citkerde.
(yazma)
Äye, Başqortstanda Beslan şähärendä yözlärçä keşene, şul isäptän, mäktäp balaların totıq itep alğan keşelärne bügenge köndä nindi genä atamalar belän qähärlämilär. Alarnı yawız da, yırtqıç canwarlar da, tağın ällä kemnär dip tä atıylar. Şul uq waqıtta mäsäläneñ asılına töşenergä tırışuçılar ğına azraq kebek. Rusiädä ber – ber artlı qabatlanıp torğan terror ğämälläreneñ säbäplären açıqlaw häm alarnı beterergä tırışu omtılışları älegä kürenmi.


text:
Açıq mikrofon: Qazanda tatar atamaları citärlekme?
- Soñğı yıllarda uramnarğa tatarça isemnär quştılar. Awıldan qunaqqa kilgän äniemä Kreml'ne kürsättem, Söyembikä manarasın, Qol Şärif mäçeten , xäzer Musa Cälil opera balet teatrına barabız. Kibetlär isemenä iğtibar birgän yuq. .
-Qazan üzgärde, maturaydı.
- Uramnarda uram isemnäre yazılmağan. Menä qunaqqa kiläm Puşkin uramı buylap, bötenläy yazılmağan uram iseme, köçkä taptım, tatarça ğına tügel, rusçada.
- Citärlek. Ğ Tuqay uramı, Ğ Qamal teatrı Alar küp inde
Revolyutsiä turındağı ällä nindi uram isemnären üzgärtergä kiräk tatarça itep. Mäğrifätçelär , yazuçılar , kompozitorlar, mäsälän :Näcip Cihanov, Adel' Qutuy kebek.
-Çit il telendä dä bulırğa tieş.
- Citärlek tügel. Kübese inglizçä. Miña oşamıy mondıy närsä. Bez bit Amerikada yäşämibez – Tatarstanda .
Citärlek .
Yuq
Tatar isemendä uramnar bik az. Rus telendä kübräk.
Min Çallıdan kiläm menä mäsälän Kilgän tatar keşelärenä tatarça yazılğan kibetlär uramnar bulsa , äybäträk, ciñelleräk bulır ide.
Qazan Tatarstannıñ başqalası bulğanğa, anda tatarça isemne uramnar kibetlär kübräk bulırğa tieş.
Mälikä Basıyr


text:
AQŞ-tıñ jaña merzimge say`lanğan prezïdenti Donald Tramp eger Gavana ükimeti tayaw waqıtta elinde adam quqıqtarı jağday`ın özgertpese, söz bostandığı men din erkindigine tıy`ım salwdı jalğastıra berse, Barak Obamanıñ Kwbamen qarım-qatınastı retke keltirip jatqan sayasatın özgertwi mümkin ekenin eskertti. Bul jöninde Tramp tağay`ındağan Aq üy` äkimşiliginiñ jetekşisi Rey`ns Prïbws mälimdedi.
«Kwbamen qazirgi kelisim bizdiñ bir jaqtı şeginwimizben jasalıp otır, biraq bul jaramay`dı. Biz elde repressïyağa tıy`ım salınğanın, narıqtıñ aşıq bolwın, sayasï tutqındardı bosatwdı qalay`mız. Say`lanğan prezïdent eki eldiñ qarım-qatınası jaqsı bolw üşin atalğan jağday`lardıñ qalpına kelwine ümittenedi», - dep atap ötedi Prïbws.
Uzaq jıldar Kwbanı bïlegen Fïdelʹ Kastronıñ ömirden ötwine bay`lanıstı Tramp ştabı onı alpıs jıl boy`ında xalqın qanap kelgen, elin kedey`lik men zañsızdıqqa alıp kelgen qatıgez dïktator retinde bey`neley`tin mälimdeme tarattı.
Qurama Ştattar Kwbağa qatıstı birqatar sankcïyanı saqtay`dı, Donald Tramp munı Gavanağa qısım retinde pay`dalanadı delingen mälimdemede.


text:
Qazan uquçıları eş saylıy
Qazan yärminkäsendä ütä torğan bu kürgäzmäneñ töp maqsatı – mäktäpne tämamlawçı yäşlärgä üzläreneñ kiläçäkläre turında uylanıp, alarğa döres yul saylawda yärdäm itü, Tatarstannıñ mäğärif ölkäsendäge mömkinçelekläre, mäğärif oyışmalarınıñ innovatsion eşçänlege belän tanıştıru. Aprel başına respublikada eşsezlärneñ sanı 26 meñnän artıq keşe täşkil itüne istä totsañ, älege çara bik urınlı häm möhim bulıp çığa. Bu xaqta jurnalistlar öçen ütkän brifingta kürgäzmäne oyıştıruçılar respublikanıñ Mäğärif häm Xezmät häm mäşğüllek ministrlıqları wäkilläre söyläde. Şuşı maqsatqa ireşü niätennän Mäğärif. Karyera-2004kä bik küp qatnaşuçılar çaqırılğan. Alar arasında yuğarı häm urta maxsus uqu yortları, respublika külämendä iñ yaxşı dip tanılğan mäktäplär, litseylar häm gimnaziälär, näşriätlär, maxsus belem kütärü kursları, muzikal häm estetik belem birü mäktäpläre, eş belän täemin itü üzäkläre, törle kadrlar agentlıqları bar. Şunısın äytergä kiräk, monda Tatarstannıñ ğına tügel, ä Mäskäwneñ häm qayber kürşe-tirä respublikalarnıñ wäkilläre dä qatnaşa.
Kürgäzmädä qatnaşuçılar sanı kebek ük, anı qararğa kilüçelär dä şaqtıy. Alar arasında uqıtuçılarnı, Qazan mäktäplärennän klassları belän kilgän uquçılarnı kürergä bula ide. Kilüçe yäşlärneñ ber öleşe pavil’onnarğa kerep tä çıqmıy, çat-çotta, kibet tiräsendä yörsä dä, küpçelege kürgäzmä belän zur qızıqsınu kürsätep tanıştı. Bez monda mäktäptän soñ qaya barırğa ikänen xäl itü, kübräk mäğlümat alır öçen kildek, didelär alar.
Şulay uq älege kürgäzmä qısalarında yäşlär arasında proforientatsiä eşçänlegenä bağışlanğan berniçä qızıqlı konferensiä dä qaralğan. 8 aprel könne, mäsälän, respublikada şaqtıy uñışlı ğına eşläp kilä torğan däwlät xezmätkärlären äzerläw buyınça Prezident programması nigezendä belem aluçılarnıñ cıyılışı ütte. Comğa könne kürgäzmädä qatnaşuçılar xäzerge zamanda uquçılarnıñ bulaçaq professiälären saylaw xaqında kiñäşläşäçäk. Şimbä könne isä 21 ğasır däresleklärendä milli-regional komponent dip atalğan fänni-ğämäli konferensiä uzaçaq. Mäğärif. Karyera-2004 kürgäzmäse üzeneñ eşen 10 aprelgä qädär däwam itäçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
Mäskäw -- Rusiäneñ Saqlanu ministrı Sergei İvanov Berläşkän Millätlärneñ, dip kisätte. Bu süzlären ul bügen Mäskäwdä Qıtay wäkile Tañ Cia-san belän söyläşkäç äytte. Cia-san Rusiägä Amerikan prezidentı George Bush belän oçraşqaç kilde. Tönyaq Koreanıñ atom sınawın tänqitläsä dä , İvanov, xäzer töp burıç – Pxenyannı söyläşülär östäle artına utırtu, dide. Anıñ süzlärençä, qararda köç qullanuğa işärä dä bulmasqa tieş, häm dä çikläwlär Tönyaq Korea xalqına qarşı bulmasqa tieş.
Comğa könne BMO İminlek Şurasında veto xoquqına iä bulğan 5 ilneñ wäkile, qarar ölgesenä Rusiä häm Qıtay täqdim itkän üzgäreşlärne tikşerde. Ölge şimbä könne tawışqa quyılır dip kötelä.


text:
Rusiädäge Duma saylawlarınıñ ğadel ütäçägenä ömet zur tügel
Bilgele bulğança, saylawlarnıñ döres ütüen tikşerep baruda zur täcribä tuplağan küzätüçelär - Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması wäkilläre Rusiäneñ Duma saylawlarına barmawın äytte. Alar monı, Rusiä xakimiäte bezgä törle kirtälär quydı, ilgä kilü mömkinlegen birmäde, dip añlattı. Rusiädäge tawış birülärneñ yış qına zur xärämläşülär belän ütüwe ğädäti närsä. Bu yulı eşlär niçek bulır?
Rusiäneñ üzäk saylaw komissiäse, ä anı, mäğlüm ki, prezident Putinneñ yaqını Çurov citäkli, yäkşämbe könge tawış birüne menä itep, qanun taläplärenä turı kiterep uzdıraçağın äytä. Ämma ğadi xalıq arasında barıber, saylaw näticälären xakimiät faydasına, bu oçraqta Berdäm Rusiä faydasına üzgärtäçäklärenä ışanu kiñ cäyelgän.
Azatlıq radiosınıñ ike atna elek ütkärgän fiker beleşüe şunı kürsätte - soraşqan keşelärneñ 65 protsentı bu saylawlarnıñ ğadel bulaçağına ömetlänmi dä. Mäskäwdäge Carnegie üzägendä eşläwçe Nikolay Petrov monıñ belän kileşä, häm näticälärne bozıp kürsätü öçen bu yulı tağın da şäbräk säbäp bar, di. Ul da bulsa, xakimiät Duma deputatları öçen tawış birüne Putingä ışanu referendumına äyländerde, dimäk anı yaqlawnı mömkin qädär kiñräk itep kürsätü tırışlığı bulaçaq:
"Menä şul säbäple dä Putin mömkin qädär kübräk tawış qazanırğa teli. Şul säbäple alar Berdäm Rusiäne yaqlaw sanınıñ ğına tügel, ä saylawlarda qatnaşu däräcäseneñ dä yuğarı buluına ireşergä tieş", dip añlata tawış birüdä xärämläşülär bula aluın Petrov.
Saylawlarda qatnaşunı niçek arttırıp bula soñ? Tawış birü xoquqı bulğannar sanın kübäytep, Gogol'neñ "Üle cannar" äsärendäge tösle ülgännärne dä saylaw isemleklärenä kertep, di Säyäsi mäğlümät üzäge mödire Aleksey Muxin.
"Tönyaq Kavkazdağı qayber respublikalarda tawışnı saylawçılarnıñ 102 protsentı birä. Ämma bu bit hiç mömkin eş tügel. Şulay itep, menä şundıy säyer xällär dä bulğalıy", di Muxin.
Töbäk citäkçeläre, şul isäptän respublika prezidentları da xäzer Mäskäwdän, Putin tarafınnan bilgelänä, häm alar üzäk taläp itkän sannarnı birergä mäcbür bulıp qala. Heritage Foundation üzägeneñ Mäskäw idaräse başlığı Yevgeni Volk:
"Mäskäw Kremleneñ cirle gubernatorlarğa Berdäm Rusiä öçen qayda häm küpme tawış bireläçäge turında tieşle taläplär quyuı ser tügel. Häm kiläçäge şul taläpne ütäwgä bäyle bulaçaq gubernatorlar xakimiät partiäse öçen mömkin qädär kübräk tawış cıyarğa tırışuı kön kebek açıq", di Volk.
Azatlıq radiosı inde, saylawlarda torğan urınıñda tügel, ä çittä qatnaşu mömkinlegen birgän tanıqlıqlar sanınıñ bıyıl kinät artuı turında söylägän ide. Bu, näticälärne xakimiät partiäse faydasına üzgärtä alu öçen iñ qulay yullarnıñ berse - ul tawışlar soñraq näq menä xakimiät telägän urında kilep çığa ala, ämma monı kontrol itäse bik qıyın bulaçaq.
Küzätü eşläre belän bu yulı ğomumän xällär qatlawlı - ildä 100 meñnän artıq saylaw urını, ä ilgä barlığı 280 xalıqara küzätüçe çaqırılğan.
Küzätüçelär bulğan oçraqta da äle tawışlar sanın üzgärtü bik mömkin - bu "ikençe berketmä" tözü belän eşlänä. Yäğni bäysez küzätüçelär bulğanda tawışlar sanalıp ber berketmä tözelä dä, alar kitügä ul çüplekkä taşlana häm sannarnı niçek kiräk şulay kürsätkän ikençe ber berketmä tözelä.


text:
Bügin QR Énergetïka mïnïstrligi «Qazgïdromet» RMK ötkizgen bapasöz konferencïyasında Uzaq merzimdi awa ray`ın boljaw basqarmasınıñ bastığı Gülmïra Aqışeva bïıl qısta qar qalıñ tüsip, kün ızğarlı bolatının ay`ttı, dep xabarlay`dı Vaq.kz tilşisi.
Onıñ ay`twınşa, qaraşada awa ray`ı tumandı bolıp, jawın-şaşın mol tüsedi.
«Jawın-şaşın mölşeri qalıptı normadadan joğarı boladı. Qaraşa ay`ınıñ ekinşi jəne üşinşi on kündiginde awa temperatwrası edəwir tömendey`di dep boljanwda. Qaraşanıñ basında soltüstik öñirlerde, ekinşi jartısında oñtüstikte qalıñ qar tüsedi. Elimizdiñ şığısı, soltüstigi men ortalığında awa temperatwrası tünde 15-27 gradwsqa dey`in tömendey`di, kündiz ortaşa eseppen 8-16 gradws swıq boladı. Batısta, oñtüstik pen oñtüstik şığısta tünde 5-12 gradws, kündiz 0-5 gradwsqa dey`in ayaz kütiledi», - dedi Gülmïra Aqışeva.
Mamandardıñ boljawınşa, kele jatqan qıs ızğarlı bolmaq. Oñtüstik Qazaqstan, Qızılorda, Jambıl, Almatı oblıstarında qıs basqa jerlerdegi klïmattıq mənnen joğarı boladı. Qostanay`, Soltüstik Qazaqstan, Aqmola, Qızılorda men Qarağandı oblısında jawın-şaşınnıñ ay`lıq mölşeri normadan asadı.
Gülnur QWANIŞBEKQIZI


text:
Başqortstanda qoş kizüen kisätügä äzerlek eşläre kiñ cäyelderelä başladı. Belgeçlär fikerençä, cılı yaqlardan qoşlar Başqortstanğa da kire qayta başlasa, bu çirneñ alar belän kilüe qurqınıçı bar. Şuña kürä dä Başqortstannıñ weterinär xezmätläre älege bälağa qarşı bügennän ük äzerlek alıp bara. Weterinäriä häm fitosanıytar küzätü federäl xezmäteneñ Başqortstan idaräse xezmätkärläre respubliktağı weterinäriä xezmätläre başlıqların cıyıp, kiñäşmä ütkärep aldı. Anda süz qoş kizüen kisätü çaraları xaqında bardı. Mart ayında Başqortstanğa qoş kizüenä qarşı waqsinalar qaytarılırğa tieş ikän. Älegä anı 15 million danädä qaytarırğa dip niätlilär. Veterinäriä häm fitosanitar küzätü xezmäteneñ Başqortstan idaräse baş belgeçe Azamat Buqanov ul waqsinalarnıñ xalıqqa buşlay taratılaçağın ışandıra.
- Älbättä, äle çir tabılmadı Başqortstanda. Ämma bez aña äzer bulırğa tieşbez. Mart ayında bez respublikğa waqsinalar qaytara başlıybız häm alarnı urınnarğa tarataçaqbız. Alar buşlay bireläçäk xalıqqa. Barlıq weterinäriä xezmätläre dä töbäklärdä gel nıqlı küzätü alıp baraçaq, di Azamat Buqanov.
Azamat äfände Başqortstanda xäzer xalıq arasında da qoş kizüe xaqında kiñ añlatu eşläre başlayaçaqları turında äytä. “Yaz köne xalıq küpläp çebeşlär häm ürdäk, qaz bäpkäläre ala başlayaçaq. Şuña kürä dä alarnı döres tärbiäläw xaqında mäğlümat birergä tieşbez”, di weterinäriä belgeçe.


text:
Federal bülge başlıqtarı Öfögä yıyıla
Awıl xujalığın iźäpkä alıu qağıźźarı Mäskäwgä oźatıla. Bötä Räsäy awıl xujalığı iźäben alıu tamamlandı. Xäźer statistika xeźmätkärźäre qağıźźarźı qabul itew häm eşkärtew menän mäşğül. Räsmi handarğa qarağanda, respublika buyınsa Bötä Räsäy awıl xujalığı iźäben alıu mäğlümättäre 5 million 600 meñ blankta tultırılğan. Statistika xeźmäte yetäksehe urınbaźarı Röstäm Ğatawllin belderewensä, Bötä Räsäy awıl xujalığı iźäben alıu qağıźźarınıñ 3–tän ber ölöşö eşkärtelgän. Unıñ belderewensä, teyeşle eş qağıźźarı 18 sentäberğa tiklem qabul itelä. Huñınan respublikanıñ awıl xujalığı tormoşon sağıldırıusı mäğlümättär Mäskäwgä yebärelä. Bötä Räsäy awıl xujalığı iźäben alıuźıñ täwge yomğaqtarı menän käm tigändä saq yartı yıldan tanışırğa bula.


text:
Yewropa möselmannarı: integratsiä belän xällär qayda niçek tora
Dönya buylap terror qurqınıçınıñ artuı häm anıñ artında xäzer nigezdä radikal'' islamçılarnıñ toruı Könbatışta möselmannarğa qarata mönäsäbätne kisken üzgärtte. Moña üz öleşen berniçä britan möselmanın London oçqıçların şartlatırğa cıyınuda ğäyepläw dä kertte. Washingtonda urnaşqan Pew tikşerenü üzäge, Yewropada yäşäwçe möselmannarnıñ Könbatış cämğiätenä ni öçen şulay awır quşıluın, alar arasında radikal'' qaraşlarnıñ şulay kiñ cäyelüen tikşergän.
Fransiädä bügenge köndä 5 millionlap möselman yäşi, bu andağı bar xalıqnıñ yaqınça 8 protsentı digän süz. Şuña da ildäge xakimiat möselmannar belän eş itügä kübräk künekkän, ä menä islam dinendägelär azraq bulğan Britaniä häm Daniädä räsmilärneñ andıy tığız aralaşu täcribäse yuq, dielä tikşerenüdä.
Kärim, alay bulğaç, uzğan yıl azağında Fransiäneñ ere şähärlären teträtkän uram çualışların niçek añlarğa soñ? Mäğlümat çaraları alar bit möselman yäşläre tarafınnan oyıştırlıdı, dip xäbär itep torğan ide.
Pew üzäge tikşerenüe şunı açıqlağan - Fransiädäge çualışlar nigezendä dini tügel, ä bötenläy başqa, sotsial'' problemalar yatqan bulğan. Ä inde mäğlümat çaraları häm xätta qayber küzätüçelär şuşı qatlawlı wäzğiatne bik ğadi genä añlatu yulına kerep kitkän. Jodie Allen söyli:
"Bez bıltır Fransiädäge çualışlarğa küz salğaç, alarnıñ dingä qarağanda kübräk qatlawlı iqtisadi şartlar säbäple buluın açıqladıq. Fransiädäge möselman yäşlären, başqa dindägelärne yuq itü telägenä qarağanda, yuğarı däräcäle eşsezlek kübräk borçıy", di Joddie Allen.
Alay ğına da tügel, Fransiädäge yäş möselmannar, başqa illärdäge dindäşlärennän ayırmalı bularaq, nigezdä fransuz ğädätlären qabul itärgä riza tora ikän:
"Här 10 möselmannıñ 8-e Fransiädäge ğädätlärne qabul itärgä teläwen belderä. Bu, misal öçen İspaniä belän çağıştırğanda, assimilätsiäne qabul itüneñ bik yuğarı däräcäse. Gärçä, İspaniädä dä, Fransiädä kebek ük, möselmannarnıñ zur öleşe çığışı belän tönyaq Afrikadan. Ämma ispan ğädätlären qabul itärgä İspaniädäge möselmannarnıñ barı tik 53 protsentı ğına äzer. Britaniädä bu kürsätkeç 41, Germaniädä yaqınça 30 protsent. Şulay itep sez Fransiädä möselmannarnıñ üzlären öydä sıman toyuın kübräk küräsez", di Yewropa möselmannarı xälen tikşergän Joddie Allen.
Mondıy ayırmanıñ säbäpläre nidä yata soñ? Tikşerü monı açıqlıy alğanmı?
Öleşçä bu möselmannarnıñ, yä inde alar ata-babalarınıñ xäzer ğömer kiçergän illärenä dönyanıñ törle poçmaqlarınnan kilüe belän añlatıla. Fransiägä, misal öçen, alar nigezdä Afrikanıñ tönyağınnan kilä, Britaniägä - könyaq Aziädän, Germaniägä - Törkiädän. Soñğı parnı iskä almağanda, biredä Britaniä häm Fransiäneñ elekke koloniäläre belän bäyläneşe kürenä. Paris üz kolonial'' säyäsäten fransuz telen häm mädäniäten cäyelderügä nigezlägän bulsa, britannar üz mädäniäten bik taqmağan, cirle xalıqlarğa üseş mömkinlegen birgän, şuña da xäzer alarnıñ wäkilläre Britaniägä kilep urnaşqaç ta üzlären ayırımlanğan xäldä tota, dielä Washingtondağı Pew üzäge tikşerenüendä.
Kärim Kamal


text: Mäkkä. İslamnıñ izge üzäge Mäkkädäge Cämiğ mäçete imamı şäyex Salix bin Ğabdulla bin Humaid, ildäge çit il keşelärenä qarşı höcümnärne tuqtatırğa öndäde häm "äl-Qaidä" radikalların täwbä itärgä çaqırdı. Comğa namazı wäğäzendäge anıñ şuşı öndämäse Söğüd Ğäräbstanınıñ däwlät televideniäse aşa da tapşırıldı. Anda, amerikan möxändise Paul Johnsonnı urlağan islamçılarnıñ taläben ütäw öçen birelgän waqıt çığıp bara. Alar, söğüd xökümäte yözlägän dini qısyançını totqınnan azat itmäsä, Johnsonnı cäzalap üterü belän yanıy. Söğüd xakimiate terrorçılar belän söyläşülär alıp bamayaçağın belderde.


text:
Tөrkiädän atnalıq küzätü
CHP-neñ citäkçese Deniz Baykal, “Premier däwlät belän xalıqnı qapma-qarşı quyarğa tırışa; Parlament tik qanun çığarılğan ber mexanizm tügel, ä problemalar tikşerelgän ber urın; xäzer min eşlädem buldı qanunnarı bar, bu qurqınıçlı ber yul bulıp tora” dip qatı tänqitle süzlär äytte.
Qısqası parlament oppozitsiä belän xakimiättäge partiälär arasında konflikt quyırğan ber atmosferada yalğa kerde. Tabiği parlamentnıñ yalğa kerüwe xөkümätneñ aktiflıqlarınıñ betüwen, yaki tuqtaluwın añlatmıy. Şulay bu atnada diqqätne cälep itkän başqa temalar arasında ekonomik täräqqiätlär mөhim urın aldı
Tөrkiäneñ bigräktä kiñ küläm mäğlümät äsbaplarında zur payı bulğan Doğan Holdingnıñ Dışbank isemle bankasınıñ 90 protsent payı Hollandiä-Belgiä urtaqlığında tөzelgän Fortis Banka 880 million Eoroğa satıldı. Şulay itep Tөrkiäneñ xosusi bankaları arasında 7-nçe urınnı bilägän Dışbank ber çit il bankasına äwrelde.
Monnan da mөhimräk täräqqiät isä Türk Telekom şirkäteneñ, yäğni Tөrek kommunikatsiä şirkäteneñ 55 protesentlıq payınıñ 6 milliard 550 million dollarğa Oger Telecom isemle ber çit il şirkätenä satıluwı buldı. Oger şirkätenä ber niçä ay elek üterelgän Livan premiere Refik Hariri häm anıñ varisları xuca. Türk Telekom şirkätendä meñlägän keşe xezmät kürä häm alar bu satu belän riza tügellär. Şul säbäple baytaq demonstartsiälär ütkärelde. Şiksez zur burıç eçendä bulğan xөkümät däwlät zavod, şirkät häm tөzeleşlären tizlek belän xosisulaştıru belän qızıqsına. Läkin tabiği bigräktä şuşı tөzleşlärdä eşläwçelär eşsez qalabız dip moña qarşı çığalar. Ä ber өleş säyäsätçe belän jurnalist isä Tөrkiä tulısınça çit il şirkät häm illäreneñ kontrole astına keräçäk dip qurqa. “Radikal” gazetasınnan Yiğit Bulut bu turıda menä şulay dip yaza (sitat)” Ğosmanlı İmperiäse dä menä şulay quldan ıçqınğan ide. 1800lärneñ azaqlarında ekonomika çit illärneñ qulına küçü, häm tөzelgän kileşülär arqılı sistema cimerelgän ide. Bөgen isä menä şuşı tübändäge sannarğa ğına qaraw citär dip uylıym: 1994 belän 2004-nçe yılda xalıq sanı 17.4 %, milli kerem 82 %, il eçendäge burç 589, çit illärgä burç isä 129 %-qa üskän. Soñğı un yılda tulayım burçıbız 86 milliard dollardan 292 milliard dollarğa üste…” (Yiğit Buluttan sitat tämam). Dөres şuşı statistik sannarğa qarağanda Tөrkiädä ekonomik qıyınlıqlar bar, läkin tege yaqtan Tөrkiä baytaq өlkälärdä dä täräqqi itä. Inde mäsälä ekonomik balansnı tämin itü bulsa kiräk.
Tөrkiäne şatlandırğan ber täräqqiät isä Rossiäneñ Tөrek yäşelçäse belän mäyväsenä quyğan embargosın beterüwe buldı. Inde Tөrek igençese eçke bazarğa satuğa qarağanda Rossiägä satıp, qabat küberäk aqça qazana alaçaq.
Bu atna azağında Londonda bulğan terrornı Tөrek räsmi şäxesläre, şul isäptän AQŞ-ta Sun Valleydä dөnyanıñ däw şirkätläreneñ citäkçeläre belän oçraşqan Premier Erdoğan da läğänätläde.
Bu atnada İstanbulda 7.500 keşe qatnaşqan 22-nçe Dөnya Arxitektları Kongrese ütkärelde. İstanbul soñğı yıllarda xalıqara kongreslarğa xucalıq itä başladı. Äxtäm İbrahim, İstanbul.


text:
Qazaqstan musılmandarı dinï basqarmasınan jarïyalanğan «Din jäne tarïx tağılımı jılı» ayasında Öskemen ay`mağınıñ ökil ïmamı Ermek qajı Tasbolatulı bastağan Şığıs Qazaqstan oblıstıq «Xalïfa Altay`» meşitiniñ ïmamdarı men «Öskemen qalalıq meşitiniñ» qızmetkerleri jäne 2 ay`lıq ïmamdıq kwrsta bilim alıp jatqan talapkerler senbi küni Şığıs Qazaqstan oblıstıq Drama teatrında dramatwrg D.Ramazannıñ «Kerey`-Jänibek» tarïxï dramasın tamaşaladı.
Ult tarïxınıñ örnekti kezeñderin teatr akterleri barınşa şınay`ılıqpen jetkize bilgendigi sonday`, körermender közderine jas alıp otırıp tamaşaladı. Spektaklʹge kelgen qawımnıñ rwxı oyanıp, Qazaq xandığınıñ alğaşqı qurılw sebepterine kwä boldı.
«Bizdiñ tarïxımız-ulı tarïx. Ata-babalarımız urpaq üşin jan yamay` osınday` ulı dalağa Qazaq memleketin qurıp berdi. Memleketimizdiñ twın bïikke köterip, Mäñgilik el ïdeyasına toptaswımız kerek. Xalqımızdıñ rwxın köterip, ultımızdıñ tarïxın bayanday`tın osınday` tarïxï qoy`ılımdarsanamızğa ult tarïxın jañğırtadı» dep atap ötti Ermek qajı Tasbolatulı.
Qoy`lım soñınan ökil ïmam teatrdıñ körkemdik jetekşisi, belgili rejïsser Saxan Äkeleevpen jolığıp, «Kerey`-Jänibek» dramasınan alğan äserimen bölisip, osınday` tarïxï twındılardı är kez qolday`tındığın jetkizip, teatr ujımına sättilik tiledi.


text:
Düşämbe, 8nçe dekaber köneneñ töp teması bulıp, Böten Rusiädäge kebek ük, Tatarstanda da älbättä inde saylawlar häm alarnıñ näticäläre tordı. Xäyer, ğomumrusiä buyınça sannarnı telägän keşe inde tönlä ük belä alsa, respublika bu saylawlarnı nindi näticälär belän qarşılaw turında berençe sannar barı tik düşämbe irtäsendä genä bilgele buldı. Alay da, “Tatarstan – Yaña ğasır” telekompaniäseneñ soñğı, tönge säğät 12däge Xäbärlär çığarılışı Tatarstanda 7nçe dekaber könne 75 protsenttan artıq saylawçılarnıñ üz teläklären beldergänen işetterde. Soñınnan bu san tögällände häm 77 protsentqa citte. Xäyer, saylawğa kilüçelärneñ sanı respublikada şaqtıy bulaçağın inde yäkşämbeneñ irtäsendä ük küz aldına kiterep bula ide. Çönki, Üzäk saylaw komissiäse mäğlümatlärenä qarağanda, inde säğät 10ğa uq, mäsälän Apas rayonında, saylawçılarnıñ 42% üz iregen beldergän ide. Başqa rayonnar da, bigräk tä awıldağılar, apaslılardan ällä ni qalışmadılar. Ä menä här saylawnıñ iñ qızıqlı mäğlümatläre – saylawlarda kemnär ciñügä ireşkän, ä kemnär saylawlar ilägen ütä almağanlığı turında bu tönne eş urınnarında ütkärgän respublikanıñ Üzäk saylaw komissiäse wäkillärennän 8nçe dekaber köneneñ berençe yartısında ğına mäğlümatlär kilä başladı. Äytergä kiräk, Tatarstanda da saylawlarnıñ näticäläre gomumrusiädägedän ällä ni ayırılıp tormıy. Şulay itep, 7nçe dekaberdä uzğan Rusiä däwlät Dumasına saylawlarnıñ liderı – “Yedinaya Rossiya”. Bu firqä saylawlarğa kilgän respublika saylawçılarınıñ 60% tawışına iä buldı. İkençe urında – kommunistlar. Alarğa 9%qa yaqın keşe tawış birgän. Öçençelekne Vladimir Jirinovskiynıñ LDPR firkäse yawladı. Liberal demokratlarğa üzläreneñ tawışın 6% saylawçı birgän. Başqa firqä häm berläşmälär Tatarstanda 5% cıya almadı. Rusiä buylap saylawlarda 4 urınğa çıqqan “Rodina” berläşmäse respublikada nibarı 3,68% tawışnı ğına cıydı. Saylawlarğa kilüçelärneñ 4,38% saylaw byulletennärendä Protiv vsex yulın saylap, bar nämzätlärgä dä qarşı tawış birde.
7nçe dekaber könne uzğan saylawlarnıñ näticäläre xaqında üz fikerlären Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä belderde. Düşämbe könne, säğät köndezge 3tä ul jurnalistlar belän oçraştı. Oçraşuda Mintimer Şäymiev “Yabloko” häm SPS firqäläreneñ Rusiä Dumasına bu yulı elägä almawına borçılu belderde. Şulay uq ul Başqortstanda uzğan saylawlar xaqında da üzeneñ fikerlären äytte.
Şulay itep, Tatarstanda saylawlar tınıç qına ütte häm ällä ni iskitärlek näticälärsez tämamlandı. Xäzer respublika xalqın yaqın arada – kiläse yazğa qädär, saylawlar kötmi. Ä menä kürşelärebez – Başqortstan xalqı ike atnadan soñ yañadan saylaw uçastoklarına yul totaçaq. Bilgele bulğança, alar ikençe turda respublika prezidentın saylayaçaqlar.
Gölnaz İlgizär


text:
Microsoft Vista sistemın täqdim itte. Tatar ölgese qayçan äzer bulaçaq?
30 Noyäber Microsoft kompaniäse Vista isemle yaña operatsion sistemın bäyän itte. New Yorkta ütkän çarada şirkätneñ başqarma citäkçese Steve Ballmer xäzerge Windows XP belän çağıştırğanda Vista küpkä iminräk häm ışanıçlıraq bulaçaq, dip wäğdä itte. Ğadi qullanuçlarğa ul 30 Ğinwarda satıla başlıy. Ä Vistanıñ tatar versiäse qayçan äzer bulaçaq?
Bu çınlap ta şulaymı, Vistanı satıp alaçaqsızmı, digän soraw belän bez radiobıznıñ İT, yağni mäğlümät texnologiäse citäkçese George Kennedy''ğa möräcäğät ittek:
"Vista küpkä ışanıçlıraq häm iminräk bulaçaq dilär. Zur şirkätlär öçen bu möhim. Härkem röxsäte bulğan dokumentka ğına kerä alaçaq. İkençe yaqtan, idarä itü caylaşa, bu da bezneñ öçen qızıqlı" di İT belgeçe.
Aldağı ike ayda Vista korporatsiälärgä genä satıla. Ğadi qullanuçılarğa ul Ğinwarnıñ 30nda satıla başlıy.
Şuşı waqıt eçendä Microsoftnıñ keremnäre kimer dip kötelä. Täqdim itü könendä anıñ aksiäläre 15 centqa töşte. IT citäkçeläre Vistanı satıp alırğa aşıqmas kebek. Windowsnıñ elekke versiäläre dä şaqtıy xatalı buldı. "Tişeklärne" yamaw öçen Microsoft soñraq "yamawlıqlar" yasarğa mäcbür buldı.
"Tulısınça äzer bulmıy torıp bez anı almayaçaqbız. Yış qına şulay bula: Microsoft närsäder çığara, annarı oçqılıq tota başlıy. Şuña kürä bez 9 ay, ber yıl çaması kötäçäkbez" di radiobıznıñ İT citäkçese.
Mäğlüm bulğança, Tatarstan xökümäte belän Microsoft arasındağı kileşü nigezendä Windows sistemnarınıñ tatar versiäläre eşlänä. XP digäne inde ğämäldä, bu turıda Azatlıq xäbär itkän ide. Xäzer Vistanı äzerläw eşe bara. Eşneñ niçek baruı turında bez eş törkeme äzğası, xäzerge waqıtta Quşma Ştatlarnıñ Boston şähärendä Suffolk universitetında uquçı İldar Ayupovtan soradıq.
İngliz telennän tatarçağa tärcemä itkändä, bigräk tä, texnologiä ölkäsendä, qaywaqıt atamalar-terminnar citep betmi. Bu mäsäläne niçek xäl itäsez digän sorawğa İldar bolay dide:
"Terminologiä mäsäläse iñ zurlardan, sanaq qına tügel, başqa ölkälärdä dä eşkärtelmägän. Qayber atamalarnı uylaptabırğa turı kilä. Misal öçen, "ok" XPda "äye" ide, Vistada "xup" dip täqdim ittek, başta säyer toyılsa da, annarı iäläşäseñ."
Awırlıq tudırğan tağın berniçä atama bar ikän: "Äytik, "mouse" süzenä dä qulay termin tabu qıyın. "Tıçqan" süze bar, läkin anıñ bik ük matur bulmağan başqa mäğnäse bar."
İldar süzlärençä, XP belän çağıştırğanda Vistada yomşağraq, qullanuçığa yaqınraq könküreş tele qullanıla. Tärcemä itkändä, alar monı iskä alırğa tırışa. Tıñlawçılarıbıznıñ täqdim-fikerläre bulsa, ul alarnı şuşı adresqa yullarğa ütende: xat@selet.biz
Vistanıñ tatar versiäse qayçan äzer bula, digän sorawğa, bu soraw Microsoftqa, läkin belüemçä, kiläse yılnıñ Yün-Yül ayalarına äzer bulırğa tieş, dide ul.
Şulay itep, Vistanıñ tatar şäkele 7-8 aydan kötelä. Anıñçı Vistanıñ üzendäge xataları tabılıp tözäteler, tatar versiäse mömkin qädär kamilräk bulır dip ömetlänik.
Ali Ğilmi


text:
Tatar ictimaği üzäge: tağın -“Kem ğayeple... närsä eşlärgä?”
Düşämbe könne mäğlümat çaralarında Bötentatar ictimaği üzäge räise Räşit Yäğfärov, Tatar ictimaği üzägeneñ Qazan bülege citäkçese Rinat Yusupov ğayepläwlären kire qaqtı. Renat Yusupov uzğan atnada räsmi mäğlümat çaralarında anı “şikle firqalär” belän bäyläneşkä kerü dä häm çarasızlıqta ğayepläde.
Mäğlüm ki Tatar ictimaği citäkçelegendäge qarşılıqlar milli xäräkätneñ 15 yıllığına bağışlanğan fevral' plenumında ayıruça kiskenläşte. Tatar ictimaği üzägeneñ tarqalu tarqalmawı qıl östendä genä elenep qaluı turında tıñlawçılarıbızğa ireştergän idek. Tatar milli xäräkätendäge inqiraznıñ obyektiv säbäplärdä qarşı toruçı yaqlar kileşsälär dä..., ä menä subyektiv säbäplärdä, yäğni kem ğayeple digän sorawda, qapma-qarşı pozitsiälärgä bastılar... Citäkçelekkä qarşı pozitsiädäge Yunıs Kamaletdinov yartı säğätlek diärlek çığışın räis xataların faş itügä häm milli xäräkätkä üze kertkän öleşne bäyäläwgä bağışladı. Mäğlüm ki plenum yaña räis saylawları ütkärmäde. Ğämäldä xäzerge wäzğıättä milli xäräkätne iärtep alıp kitärlek lider bulmawı açıqlandı. İctimaği üzäk räise plenumda aña eş alıp barırğa qomaçawlıq yasawçı Renat Yusupovnı prezidium häm plenumnan, ä Yunıs Kamaletdinovnı prezidiumnan çığarunı tawışqa quydı häm küpçelek tawış belän bu konflikt xäl itelde sıman. Läkin saylawlardan soñ TİÜ liderları qatnaşqan partiä tieşle protsentlarnı cıya almağaç citäkçelektäge qarşılıqlar, üpkä-sıqtalar yañadan kilep çıqtılar.
Yunıs Ätnäle.


text:
Bağdadnıñ könbatışında bügen intixar höcümendä kimendä 11 keşe hälak buldı, 50gä yaqını yaralandı. Şiğilär yulbaşçısı Moqtada as-Sadr'nıñ wäkile bügen Bağdadnıñ Sadr bistäsendä amerikan köçläre belän bulğan bäreleşlärdä 15 keşe hälak buldı, dip belderde. Soñıraq maşinağa quyılğan bomba şartladı. Ğiraqtağı amerikan ilçelege bügen Ğiraq räsmilärennän başı kiselgän mäyetne aluları turında belderde ämma anıñ kem bulğanı turında äytmäde. Täwhid wal Jihad törkeme kiçä tağın ber amerikan totığınıñ başın kiskänen xäbär itte. Bu inde ike kön eçendä cäzalap üterelgän ikençe amerikan keşese buldı. Tawhid wal Jihad törkemeneñ yulbaşçısı Abu Anas al-Şami uzğan atnada Bağdadta amerikan köçläreneñ hawa höcüme waqıtında üterelgän. Al-Şami, Tawhid wal Jihad'nıñ yulbaşçısı sanalğan Abu Musab al-Zarqawi'nıñ yardämçese bulğan dip xäbär itelä.
Amerikan xärbi çığanaqlarınnan alğan xäbärlärgä qarağanda bügen 2 ğaskärigä 3 ğiraqlını üterüdä ğayepläw belderelgän. Alarnıñ berse çulay uq yalğan räsmi belderü yasawda ğayeplänä. Ğiraq şiğiläre yulbaşçısı ayatolla as-Sistani'nıñ matbuğat xezmäte – kiçä amerikan köçläreneñ Moqtada as-Sadrnıñ Najaftağı başfatirına kerep tikşerülär ütkärüe häm anıñ yardämçelären qulğa aluı – tınıçlıq kileşüen bozu bulıp tora, dip belderde.


text:
Ğiraqtağı wäzğiät
Ğiraqta bu ayda ğına da Quşma Ştatlarnıñ 70 xärbie ülgänlege turında bilgele buldı.
AQŞ prezidentı George Bushqa ABC telekanalında äñgämä waqıtında, “New-York tims” ta “Ğiraqtağı xäzerge wäzğeyätne 1968 yılda ciñügä ireşelmägän Vetnam belän çağıştırğan” jurnalist xaqlımı, digän soraw birelde. Şul çorda, Quşma Ştatlarda bu Vetnam suğışında ciñügä ireşep bulır mikän, digän şik tuğan ide. Bush bolay dip cawap birde: “Bälki ul jurnalist xaqlıdadır. Ğıysyançılar böten Ğiraq buylap bez annan kitsen öçen barsın da eşlärgä tırışa. “Äl-qäidä” citäkçeläre dä monı açıqtan-açıq belderä”.


text: Düşämbe könne xökümät utırışında yäşlärneñ häm balalarnıñ cäyge yalına äzerlek tikşerelde. Äle haman da bulsa, pioner häm student lagerları bar ikän. Uzğan yılda 122 sälämätlek lagerında 400 meñnän artıq uquçılar yal itkän. Yuğarı mäktäp studentları 9 lagerı bar. 50 artıq şirkätneñ yal lagerları haman isän ikän. Bıyılğı cäy yalın oyıştıru öçen xökümät 492 million sum bülä. Yullamalarnıñ härqaysı 2.800 sum torsa da, ata-analar bu bäyäneñ 200 sumlap öleşen genä tüli. Älbättä, barlıq balalarğa yullama häm ocmax şartları citmäs, yal itüçe balalar sanı da artmıy, ä beraz kimi. Xökümättä süz menä şul turında bardı.


text:
AQŞnıñ Ğıraqqa qarşı alıp barğan säyäsäten aylardan birle Yevropa häm dönyanıñ törle illäre tänqitli, qarşılıq kürsätä.Ütkän atna azağında Tokyodan,Torontoğa qädär törle şähärlärdä meñnärçä, unmeñnärçä keşe uram cıyınnarı ütkärep AQŞnıñ Bagdatqa suğış başlau ixtimalänä qarşılıq kürsätte.
Atna azağında Dönyanıñ törle urınnarında yözmeñnärçe keşe AQŞnıñ başlatuı mömkin suğışqa qarşı demonstratsielär ütkärde. Waşingtonnan Mäskäügä Ankaradan Tokyoğa qädär protest belderüçelär Bush administratsiesen Bagdadqa höcüm itmäskä çaqırdı. Ğıyraq suğışına qarşılıq kürsätü mäqsatında oyıştırılğan xalıqara aksie köne uñayınnan ütkärelgän uram cıyınnarınıñ in zurısı Waşingtonda ütte. Anda 200meñ keşe , San Fransiskodağı demonstratsiegä 50meñ keşe dip belderelä. Waşington cıyını başlar aldınnan sivil xoquq yaqlauçı Mara Verheyden_Hillard jurnalistlarğa suğışqa qarşı xäräkät , Vietnam suğışı waqıtında AQŞtağı tınıçlıq dulqınınnan nıq ayrıla,AQŞ Ğıraqqa höcüm itsä xalıq uramnarğa ağılaçaq dip äytte
Hillard süzlärençä, Bez Quşma Ştatlarında xalıq demokratiäseneñ asılın küräçäkbez. Xalıq xökümätneñ üz teläklärenä cavap birmäwen xis itsä , ul çaqta ul kütärelep uramğa çağaçaq , çönki xalıq üze öçen eşlärgä tieş.
‘Neft öçen qan tükmäskä’ digän şiğarlar qıçqırğan protest belderüçelär AQŞ başqalasınıñ töp säyäsi häm xärbi simvolläre yanınnan ütep, Martin Luther Kingnıñ 1963-nçe yılda mäşhür çığışın yasağan urınğa kilgän. Anda demokratlarnıñ eleke prezident namzäte Jesse Jackson häm 2004nçe yılda şulayuq prezident kandidatı bulıp torğan Al Sharpton çığışlar yasağan. Alar Bushnıñ militarizm säyäsäten xökem itkän. Körsigä kilüçelärneñ küpçelege kebek Waşingtonnıñ dini citäkçese Grayland Hagler dä Bush administratsiese Ğıraqnıñ neft reservaların kontrol itü öçen Saadam Xösäinne bärep töşerü yulın ezli dip belderde. Hagler ni öçen neft şirkätläreneñ , neft industrieseneñ tabış kürüe öçen ullarıbız, qızlarıbız suğışırğa, ülergä tieş dip sorağan.
Protest belderüçelär amerikannarnıñ Ğıraq suğışına şik belän qarağan ämma Bush citäkçelegen yaqlağan waqıtta cämäğätçelek fikeren Bush administratsiesenä qarşı äyländerep bulır dip ämed itä.
Bush administratsiese Ğıraq mäsäläsendä neftneñ rol uynauın qatğıy räweştä kire qağa.Ul Bagdat küpläp üterü qoralları täräqi itä, 91nçe yıldan birle iminlek şurasınıñ rezolutsielären bozıp kilä , töbäktä häm dönyada tınıçlıqqa qurqınıç tudıra dip belderä. Prezident Farsı Qultığına küpläp ğäskär kitersä dä, suğış bulmas digän ömed belderä häm saylaunı Saddam eşlärgä tieş di.Däwlät sekretarı C.Powell häm saqlanu ministırı D.Rumsfeld atna azağında televidiniedä yasağan çığışlarında Saddam xakimiättän çigenep başqa ber ilgä eksilgä kitsä konflikt bulmas dip belderde. Waşington cıyınına qatnaşqan AQŞnıñ suğışqa qarşı buluçı in tanılğan protest belderüçeläre Ğıyraq suğışı milli iminlekkä fayda tügel ä bik zur zian kiteräçäk dip äyttelär. Vietnam suğışı veteranı , paraliç suqqan Ron Koviç üzeneñ ‘4-nçe iyüldä tuğan’ isemle kitabında ni öçen suğışqa qarşı buluın añlatqan . Ul şimbä könendä bolay dip äytte: Bezneñ iminlegebezne närsä kisätä belergä telisezme?Menä bu suğış.Bu suğış bezneñ yaratqan xalqıbızğa, watandaşlarıbızğa, analar, atalarıbızğa zarar kiteräçäk. Bu suğış, bu prezidnetnıñ suğışı bezne elekegä qarağanda da zurıraq terror qurqınıçı aldında qaldıraçaq .Bu suğış bezgä terrornıñ ut tufanıñ kiteräçäk .
Dönyanıñ başqa urınnarında şulayuq Törkieneñ törle şähärlärendäge demonstratsielär AQŞ generalı Richard Meyersnıñ kilüenä turı kilde. Töreklärneñ 80% tı suğışqa qarşı.Waşington buluı mömkin suğış öçen Törkiedä 80meñ ğäskär urnaştırırğa teli. Ankara röxsät birergä aşıqmıy.Belgie, İtalia, Britanie häm Niederlandta da atna azağında Ğıraq suğışına qarşı aksielär oyıştırıldı.
Färidä Xämit, Praga


text:
Qazanda “Mädinä” näşriät yortı kitapları täqdim itelde
Pänceşämbe könne Qazanda “Mädinä” näşriätı äyberlären täqdim itü uzdı. Tübän Novgorod “Mädinä” näşriät dini kitapları bügenge köndä kübräk Qazan, Mäskäw, Finlyandiädä taratıla. Barlığı ike yılda älege näşriät 100дәH artıq kitap çığarğan. Bu bilgele älläni küp tä tügel, az da tügel. Kitaplarnıñ şaqtıyı sallı häm xalıqnı qızıqsındıra torğan eçmälektä. Dini üseş başlanğan çorda, kitaplarnıñ küpçelege sarı, sıyfatsız yuqa käğäzdä çığuğa qaramastan, bik tiz satılıp betä ide. Ayıruça Qazandağı “İman” näşriätı küp dini kitaplar çığardı häm xäzer dä çığara. 90Hчы yıllar başında döresen genä äytkändä “İman”ğa köndäş bulırlıq näşriät ta yuq ide. Şuña alarnıñ gäcit käğäzendä çığuına qaramastan, xalıq üz itte. Ämma din ähelläreneñ qayberläre monı İslamnı xörmät itmäw dip sanıy. Çönki izge süzlär yazılğan basmalarnı yırtırğa häm taşlarğa da yaramıy. “İman”nıñ qoyrığına inde küp näşriätlär basıp kilä. Qayberläre xätta uzıp ta kitte. Şunıñ berse näq “Mädinä” näşriätı. Ul Tübän Novgorod möselmannarı Diniä Näzaräte tarafınnan oyıştırılğan. Qazanda anı täqdim itüdä Tarix institutı citäkçese Rafail Xäkimov, Xökümätneñ din eşläre Şurası başlığı Rinat Näbiev, Rusiä İslam universitetı rektorı Rafiq Möxämmätşin, Mäskäw, Tübän Novgorod, Qazan ğalimnäre qatnaştı. Ni qızğanıç, çara İslam belän bäyle kitaplarnı çığaruğa bağışlansa da, Tatarstan möselmannarı Diniä Näzarätennän wäkil bulmadı.
Barlıq märtäbäle qunaqlar da näşriätneñ eşçänlegen maqtap uzdılar häm kiläçäktä bergäläp eşläwgä ömet belderülären äyttelär. Rafail Xäkimov:
Mondıy üzäklär oyışunı bik möhim dip sanıybız. Alar gazet-jurnallardan tış, kitaplar da çığaralar. Rafail Xäkimovqa quşılıp Rusiä İslam universitetı citäkçese Rafiq Möxämmätşin dini belem birü yunäleşeneñ Rusiädä köylänmägän buluın assızıqlap, kiläçäktä däresleklär häm kitaplar çığaru yunäleşendä İslam universitetı “Mädinä” näşriätı belän kileşü tözergä cıyınuın äytte. Rafiq Möxämmätşin:
Yuğarı häm urta İslam uqu yortları öçen däresleklär äle yuq ide.Rusiä İslam universitetı citäkçese Rafiq Möxämmätşin Qazanda älegä uqıtırlıq däresleklär yuq dip belderde.
Çaranı oyıştıruda küp köç quyğan “Mädäni” näşriät yortı citäkçese Damir Möxetdinov aqçanı kübräk kirpeçkä tığabız, yäğni mäçetlär tözügä di, ä şul uq waqıtta xalıqnıñ dini yaqtan beleme tübän buluın belderde. Damir äfände berençe çiratta basmalarnı çığarğanda Xänäfi mäzhäbenä basım yasawların äytte. Ğäräplärdän kergän mädäniät bezgä turı kilep betmi dide. Damir Möxetdinov “Mädinä” näşriät yortı maqsatı turında bolay dip belderde. Damir Möxetdinov:
Ğaräp telennän genä tärcemä itelgän kitaplar tügel, ä bügenge zamanda xalıqqa möhim bulğan häm häm imamnardan tış, barlıq keşelärgä añlaşıla torğan kitaplar çığarunı maqsat itep quyabız. Näq Xänäfi mäzhäbe moña turı kilä.Damir Möxetdinov alar berençe çiratta namaz uqu, Uraza totu neçkälekläre turında, ğailä-niqax mäsälälärenä bağışlanğan basmalar çığaruın äytte. Şulay uq İslam tarixı belän bäyleläre dä dönya kürgän.
“Mädinä” näşriät yortı kitaplardan tış, “Minaret” digän jurnal, “Mädinä” digän gazeta çığara. Damir Möxetdinov älegä din turında ğomum gazet-jurnal yuqlığın äytte häm Qazan, Mäskäw jurnalistların da xezmättäşlekkä çaqırdı. Şulay uq sentäberdä alar internetta İslamRF digän yaña säxifä eşlätep cibäräçäklär.
Landış Xarrasova


text:
Tatar bazarı: Qazanda qayda aşarğa?
Tatar bazarı rubrikası dip isemne zur itep alğan bulsaq ta, älegä Qazan buylap säyäxät itäbez.Döresräge, Qazandağı bazar tormışın öyränüne däwam itärgä buldıq. Ni öçen disägez, Qazan tatar başqalası. Monda anıñ töp säyäsi bazarı da, monda anıñ mädäni qaznası da. Kitabı da, gäzite dä asılda monda basıla, milli mädäniättä modanı da qazan tudıra nigezdä. Şulay bulğaç, Qazanda tatar bazarı- ul millät bazarı. Monnan tış, tağın ber möhim äyber bar- ul tatar başqalasınıñ meñ yıllığı. Näq menä meñ yıllıq Qazanda nindi aşxanälärdä täğäm cıyıp bula. Bügenge çığarılışıbız şul turıda.
Qazanda, qazanlılar üzläre dä, kilgän qunaqlar da 1090 cirdä tamaq yalğıy alalar. Bu sanğa uram çatlarındağı gamburger belän qaynar kähwä täqdim itüçe urınnar kermi. Ä süz qaynar, tulı qanlı aş aşaw xaqında bara. Törleçä aşaw, oçsızlı kafe, sovet çorı ise kilep torğan aşxanälärdä dä aşap bula, qimmätle fransuz, yapun restorannarında da. Kesäñ genä qalın bulsın.
Ä restorannar. Ğadi xalıq, Qazanda yañğırdan soñ çıqqan gömbälär kebek açılıp toruçı restorannarda yörime soñ? Älbättä, tramvay yörtüçelär monı üzlärenä röxsät itä almıy. Yäşlär mömkinlek taba. Süz Aygöl Nurlığa.
Älbättä, qimmätle häm zatlı restorannar Qazannıñ üzägendä urnaşqan. Läkin Bauman uramında tügel, ä yaqın tiräsendä. Monda, telegän keşe awrupaça äzerlängän rizıqlarnı törle restorannardan awız itä ala. Mäsälän, ispan rizıqların Afrodita, almannıqın Бoчka yäki Drim-kafe, italyannıqın Venetsiä restorannarında aşap bula. Ägär üzeñne yapun itep xis itäseñ kilsä, räxim it: Ostrovskiy uramında “Yanagi” restoranı, añardan yıraq tügel yapun kuxnyası kafesı “Yakitoriä” bar. Televideniedäge seriallarda ğına kürgän meksikalı bulasın kilsä, ütkän yıl azağında ğına açılğan “Paprikas” aşxanäsenä kerep çığıp bula. Sıra, bu oçraqta zatlı, tere sıra eçep, susaw basarğa disäñ, Berloga digän sıraxanä eşli. Tämläp aşarğa cäm xuş isle çäy eçärgä Kapital çaqırıp tora. Üzäktän yıraq kitmiçä genä “Rıba” dip atalğan kafeda matur ğına gäp qorırğa mömkin. Ul Profsoyuz uramında urnaşqan. Yıraq tügel, biş yoldızlı “miraj” qunaqxanäse. Mondağı “Opera” restoranında tel yotarlıq rizıqlar üzläre awızğa kerergä äzer sıman. Ä mähabät Piramidadağı restoranda tämläp aşaw ğına tügel, Qazan Kirmänendäge Qol-Şärif mäçetenä dä qarap soqlanıp bula.
Ä bäyälär soñ niçek dip aptırıysızmı. Zatlı aşxanälärdä ğädättä bäyäse dä zatlı inde. Läkin, kübesendä 150-200 sumğa biznes-lanç täqdim itälär. Mondıy eşlekle öylä aşları Qazan üzägendä urnaşqan “Arena” küñel açu üzägendä bik populyar. Tämle tamaq läzzätlänep aşar öçen 800-1000 sumın cällämi inde. Çınlap ta, 30-50 dollarğa canıñ telägän restoran tabıp bula.
Mäsälän, telgä alıp ütkän “Pыбa” restoranın alıyq. Monda qısla, “parmezan” dip atalğan sır, kon'yak sousı quşılğan salat 219 sum tora. “Afrodita” restoranında 329 sumğa şpinatlar, töçe qamır quşılğan Semga balığınıñ yomşaq itlären aşap bula. “Rossini” sıyır ite” dip atalğan rizıqnı “Arena”da awız itep qarağa täqdim itäm. Ul aldan, tämlätkeç ülännär häm zäytün mayında totılğan itneñ yomşaq kisäklären, gril'dä qızdırğannan soñ, maxsus konvektomat dip atalğan miçtä peşerelgän rizıq. İtne niçek qızdırunı sez üzegez äytäsez. Anı qatı itep qızdırta alasız, yäki kiresençä. Kiräk tapsağız, qanda qızdırıp ta birälär. Bu barısı da “Demiglass” sousı belän birelä. Älege fransuz aşı 230 sum tora.
Qazanda tämle tamaq modasın kem tudıra soñ? Yuğarı zäweqle aşxanälär rätendä yörergä telägän restorannar, saranlanmıyça, peşekçelärne Mäskäw, Sankt-peterburg şähärlärennän çaqıralar. Qazannıñ küp kenä restorannarı şundıy tärtiptä eşli.
Milli rizıqlar, tatar başqalası qazanda, bik kiñ taralmağan. Bauman uramındağı Tatar kulinariäse yortı äz genä bu buşlıqnı tudırdı, älbättä. Läkin mondağı bäyälär beraz teşlilär şul. Läkin, yaqın kiläçäktä, tatar milli rizıqları täqdim itüçe, kesägä suqmıy torğan bäyäle aşxanälär açılır dip ömet itäse kilä. Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itärgä kilgän, mäsälän, alman yä fransuz, üz restoranın ezläp yörmi bit inde. Ä kiresençä, tatar başqalasında tatar rizığın – öçpoçmaq, qıstıbıy, göbädiäsen awız itärgä teli.
Aygöl Nurlı
Menä şundıy zäwıqlar. Älbättä här törle zäwıqnıñ asılında mömkinlek bulu yata. Berençe çiratta aqça. Läkin, ul ğına tügel. Tämle rizıq buldıru- osta peşekçe eşe. Şul isäptän, kilgän qunaqlarnı tatar milli rizıqları belän sıylaw öçen dä osta peşekçe kiräk. Yıllar buyına awızdan täme kitmäslek itep peşerä torğan. Ä osta peşekçelär uramnan kergän keşelär tügel.
Qazanğa kilep tamaq yalğap çığarğa uylasağız, sezne menä şundıy xällär kötä. Teläsägez, 60-70 sumğa ğadi rizıq, teläsägez, berär restoranda 150-200 sumğa biznes-lanç aşıy alasız. Ä tämle itep peşerelgän tatar göbädiäläre turında ayırım söyläşerbez.
Tatar bazarı rubrikası buldı. Qazan aşxanäläre buylap Aygöl Nurlı häm Räfis Cämdixan säyäxät itte.


text:
Samar ölkäseneñ Qamışlı awılın zurladılar
Samara rus matbuğatı tatarlar turında cäyelep yazarğa yaratmıy. ä menä ğömerdä bulmağannı “KoMcoMoлbckaя пpaBдa” eşläp taşladı. Gäcitä üzeneñ öç biten Samar ölkäseneñ Qamışlı awılına bağışlıy. Gäcitäneñ ber biten tulısınça 244 yıl elek salınğan mäsced manarası bizi, şul mäscedtä 1999 yıldan başlap mädräsä dä eşläp kilä. Gäcitä awılnıñ tarixına da tuqtala, bügenge yäşäyeşen dä törle yaqtan taswirlıy.
Qamışlığa nigezne 266 yıl elek 1740 yılnı Bögelmä tiräsennän kilgän berniçä tatar ğailäse salğannar. Qamışlı awılı turında räsmi yazmanı ğalim Petr Pallas yazıp qaldırğan. 1768 yılnı oktäberneñ 14- dä Pallas mondıy yazma terkägän: “Soq yılğası yarlarında üskän qayınlıqlar buylap 15 çaqrım uzğaç, Qamışlı isemle tatar awılına yulıqtım. Awıl tiräsendä saf sulı çişmälär çıltırıy, läkin dä şul sularğa kükert quşıla, tatarlar bu çişmäne Kükertle çişmä dilär.” Çirmeşän , Soq, Kondırça yılğaları buylap qalın narat urmannarı üskän. Äle 900 yıl elek ğäräp yazuçısı häm säyäxätçese: “Bolğarlar üzlärendä üskän qalın narat büränälärennän öylär salalar”, - dip yazıp qaldırğan.
Ä 1770 yılnı kartograf Petr Rıçkov:” Qamışlı tawlarında narat urmanı üsä”,- dip yazğan. Menä şul urmannarnıñ istälege bulıp bügen dä Qamışlı yanında 340 gektar narat urmanı üsä, 30 metrlı naratlarğa 250- 300 yäş, ä inde Soq yılğasına Baytuğan yılğası quşılğan cirdäge qatnaş urmannıñ tarixın ğalimnär 70 meñ yıl belän isäplilär. Qamışlı rayonındağı tawnıñ bieklege 320 metr, bu inde ölkäneñ Cigüle tawlarınnan soñ ikençe taw digän süz. Qamışlı urmannarında Rossiäneñ Qızıl kitabına kertelgän üsemleklär küp.
Şähärdä tormış awır, awılda tağın da çitenräk. Şuña qaramastan, Qamışlı rayonında bıyıl 60 ğailä yaña yort salıp yatalar. Tormışnıñ cayğa salınuına tübändäge san da işarä yasıy. Kommunal' xezmät citäkçese Rail Bädretdinov äytüençä, ägär elek kommunal' xezmät öçen xalıqnıñ 50% tüläsä, xäzer 85 % daimi, waqıtında tüläp bara,“- di. Rayon buyınça qartlarğa yärdämne 230 xezmätkär kürsätä. Biş awılda olılar öçen köndezge yal oyıştırılğan.
Rusiädä hönäri mäktäplärneñ kübese tarqalıp bette. Ä menä Qamışlıda beryulı 250 yeget häm qız awıl xucalığında eşlärgä äzerlänälär. Qırçılıq, terlekçelek, urmançılıq belgeçläre, şoferlar, traktorçılar, kampitrçılar äzerlänä, balalarnı öç märtäbä aşatalar, buşlay torğızalar.
Tatar bar cirdä, älbättä inde, çişmälär bar. Qamışlı tiräsendä dä bersennän- berse matur çişmälär. “Ozın taw” çişmäse säğätenä 600 litr su birsä, “Şarlaq çişmäse” säğätenä 400 litr qoya, şulqädär ük su “Aq çişmä”sennän çığıp tora. Ütä kürenmäle çişmä suların eçep tuymaslıq.
Awıl tiräsendä su eçä torğan çişmälär genä tügel, däwalana torğan çişmälär dä bar. “Qamışla Matsesta”sı dip atalğanı törle çirlärdän däwalıy.
Şunısı quanıçlı, “KoMcoMoлbckaя пpaBдa B CaMape” gäcitäse ölkäneñ tatar töbägen tiränten öyränep yazğan, jurnalistları da izge maqsat quyğan bulğannar, şuña da tatar töbägen olılaw kilep çıqqan.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Qazaq Eli Täwelsizdigine 25 jıl tolğan ulıq merekeni özge elderde ömir sürip jatqan qandastarımız da qızw merekelep, aqjarma tilekterin bildirwde dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Özbekstannıñ Nawaï oblısında turatın öne qay`ratkeri, qandasımız Klara Sadırbaeva Täwelsizdik merekesimen quttıqtap, vïdeo-sälem joldadı.
«Eldiñ bäri jaqsı, öz eliñ odan da jaqsı» demekşi, Qazaqstan Respwblïkasınıñ bağa jetpes bay`lığı bolğan Täwelsizdiktiñ 25 jıldığımen şın jüregimmen quttıqtay`mın!
Qazaqstanda jasap jatqan xalıqtarğa tınıştıq, amandıq tiley`min!
Qazaqstanda ötip jatatın şaralarğa şeteldegi qazaqtardı şaqırıp, qatıstırıp jatqanı üşin rïzamız!», dey`di ol.
Vïdeo: Rwslan Qanabekova


text:
Samar tatar yäşläre keşe xoquqların yaqlaw oyışmasın buldırdılar
Samar tatar cirle tarixı tağın ber data belän bayıdı. Ber törkem tatar yäşläre “Sputnik” isemle Samara ölkä xoquq saqlaw cämäğät oyışmasın tözep cibärdelär. Cämäğät oyışmasınıñ Ustavı şuşı yılnı iyülneñ 12- dä Federal' terkäw xezmäteneñ Samar ölkäse buyınça baş idäräsendä möherlängän. Bu oyışma terkälgäç ber rus türäse miña:”Närsägä kiräk buldı inde bu eş?”- dip miña soraw birgän ide. Ä min aña: “Ä nigä monıñ öçen çañ suğarğa. Rusiä qanunnarı röxsät itä, ä yäşlärneñ xoquqların bozmasalar alar eşsez utıraçaqlar. Bälki KGB yegetläre çabuların cıyıbraq yörerlär”, - digän idem. Samar tarixında berençe märtäbä tatar yäşläre üz xoquqların yaqlıy torğan cämäğät oyışmasın terkädelär häm eşsez utırırğa turı kilmäde. Xizbut- Tährirçılar möhere suğılğan yäşlärne yaba da başladılar. Bügenge köndä qulğa alınğan Samar aerokosmik universitetın tämamlağan 23 yäşlek Yosıf Kerasirov xökem kötä, inde ber ayğa yaqın ike bala atası Fänis Gaynetdinnı sud utırışlarına yörtälär. Fänis tä yabılğan. Äle irektä çaqta min Fänis belän oçraşıp ozaq söyläşep utırğan idem. Minem: “Sin Xizbut- Tährirçılıq möhere suğılğan oyışmada vznos tüliseñme, äğzalıq kenägäñ barmı?”- dielä, Fänis Gaynetdin:” Yuq!”- dip cawap birde. “Ä sez Rusiädä Xalifat tözüne maqsat itep quyasızmı? “- digängä dä yuq süze işettem. “Soñ şulay bulğaç sin bit islamnı propagandalauçı ğadi adäm balası”,- didem aña. Ä Fänisneñ maqsatı zurdin ikän. Ul miña: “Rusiädä Xizbut- Tährir firqase “tıyılğannar” isemlegennän alınırğa tieş, bu turıda alar Vladimir Putinğa xatlar da yazğannar. Äye, Fänis ğadi 8 sıynıf belemle, eşçe, biş waqıt namaz uquçı, yöräge belän dinebez İslamğa birelgän, namazlıqta, dinle xatını belän qänäğät. Rus gäcitlärenä birgän interv'yularında üze äytüe buyınça Fänis söylämägän süzlärne yazğannar. Monda da anıñ intellektual' bieklege citeşmäw üzen sizderä. Gäcitçägä bastırır aldınnan mäqäläne uqıp çığarğa tieş ide ul. Ber interv'yusın min dä kürdem. Yazma urtasında açıq KÖRÄN bitlärendä täsbix häm granata. Bu inde jurnalistnıñ KGB zakazın ütäwçe ikäne küzgä bärelep tora. Fänis söyläwe buyınça aña qoral saqlıysıñ dip tä bäylänep qarağannar. Fänis Gaynetdin östennän açıq sud bara. Sudta tıñlap utıruçı milli xäräkät wäkile äytüençä, Fänisne ğayıpläp söyläwdä distälägän märtäbä Xizbut- Tährir süzen qullanalar. Läkin dä anıñ tarafınnan ğämäl yuq. Bügen bu turıda “Sputnik” isemle xoquq saqlaw cämäğät oyışması äğzası İslam Yaqupov söyli:
Bügenge köndä komitet Fänis Gaynetdinovnı yaqlaw eşe belän mäşğül'. Fänisne Xizbut- Tährirçılıqta ğayıplilär. Anısı ğına az äle. Namazlıqta yäşägän Fäniskä terrorist möhere çäpädelär. Fänisne 222 stat'ya buyınça xökem itärgä mataşqannar ide. Kilep çıqmadı. Fänisne 205 stat'ya buyınça, terrorçılıqta ğayıplärgä tırıştılar, anısı da ütmäde. Tırışabız, läkin dä eş awır bara.
İslam, ni öçen awır? Awırlıq nidä?
Yaqlaw täcribäbez yuq bit. Komitet äle genä oyıştı.
İslam, Sezneñ komitetta tatarlar ğınamı?
Kübese tatarlar,ruslar da bar.
Ä menä Fänisne ğäyepläwdä kemnär şahit bulıp baralar?
Öç tatar yegete ber ük süzlärne söylilär. KGB ofitserları yazıp birgän süzlärne qabatlawçılar. Läkin iñ ğäcäbe- mäçet keşeläre üzläreneñ bitleklären, maskaların saldılar. Mäçettän kilgän Färit Äyupov sudta bolay dide: “U nas yest soglaşenie s upravleniem FSB.” Ä Minäxmät Säğirevnıñ sudtağı süze: “U nas yest dogovor s GUWD Samarskoy oblasti.” Bu inde mäsced här namaz uqçısı turında orğannarğa mäğlümat birep tora digän süz. Bezne, namazdağı yäşlärne bu bik tä ğäcäpländerä. Äle qayçan ğına din ähellären KGB atıp üterde, Samarda xäzer baş mäçet din ähelläre KGB xezmätkärlärenä äyländelär, bügen awız tutırıp şunı ütep buladır. Samar mäçete- KGB filialına äylänep bara sıman!
Xizbut- Tährir xäräkäte turında sudqa Rusiäneñ Seber häm aziä töbägeneñ möselman dini idäräse möftie Nafiğulla Aşirov bäyälämäse kilgän. Şul ekspertiza minem qulda. Menä andağı fikerlär.
Möselmannarnıñ Seber, Aziä dine idäräse “Xizbut-Tährir”, “Sistema islama”, “Konsepsiä Xizbut- Tährir”, “İslamskaya liçnost'” kitapçıqların börtekläp iğtibar belän uqıp çıqtı. Näticäbez: “Bu kitapçıqlarda islam cämğiäten tözü fikere yata häm cämğiätne tözü yünäleşendä irekle süz irege küzdä totıla, islamça yäşäw, islamça tärbiäläw turında süz bara. Köç qullanu, xakimiätne bärep töşerä turında läm- mim häm dä keşe xoquqın bozu yuq. Kemneder kimsetü yuq. Rusiä qanunnarı nigezendä şäxesne tik qılğan ğämäle buyınça ğına gäyepläp bula. Här din wäkile üzeneñ östenlegen yaza häm bu tabiği xäl, bu här dindä küzätelä.
Töple, dälille bäyälämäsen Näfiğulla Aşirov bolay tügäräkli: “Rusiädäge Xizbut- Tährirçılarğa cinayätçelek eşen quzğatıp xoquq orğannarı Rusiä möselmannarınıñ Däwlät tarafınnan birelgän irekle fiker yörtüdän mäxrüm itälär. Dini qaraşqa ekstremizm häm terrorizm möheren tağarğa kiräkmi”, - di Rusiäneñ Seber häm Aziä öleşe möselmannar idäräse möftie Säyxelislam Näfiğulla Aşirov.
Fänis Gaynetdin östennän sud eşe betügä 23 yäşlek Yosıf Kerasirovnı xökem itü eşe başlanaçaq. Dimäk Samadan bu temağa xäbärlär bulaçaq äle.Şamil Bahautdin, Samar


text:
14 üktäbrdä Bötendönya Başqortları Qorıltayı Başqarma Komitetınıñ çirattantış utırışı uzdı. Alar Rusiä prezidentı Vladimir Putin täqdim itkän säyäsi reformalarğa üz mönäsäbäten belderer öçen cıyılğan bulğan. BDUnıñ tarix fakultetı dekanı Marat Qolşäripov Azatlıq radiosı xäbärçesenä, "saylaw – demokratik prinsiplarğa yaraşlı, ämma saylaw betsä – Mäskäw cibärgän keşe monda kilep milli respublika mänfäğätlären qayğırtırmı? Ägär bu bulmasa bu monda rizasızlıq uyataçaq," dide. Utırışta fikerlär ayırıldı. Başqort oyışmaları citäkçeläre arasında – prezident Putin täqdimnärenä qarşı çıqmasqa, Rusiäneñ bötenlegen tä'min itäçäk reformalarnı qabul itergä çaqıru da yañğradı. Berdäm fiker bulmağanlıqtan qarar qabul itelmäde. Bu eş kiläse utırışlarğa qaldırıldı.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Human Rights Watch AQŞnı soraw alu säyäsäten üzgärtergä çaqıra
Xoquq yaqlaw Oyışması Human Rights Watch üzeneñ yıllıq xisabın iğlan itte. Şuşı xisapta AQŞnıñ terrorda şiklänüçelärdän soraw alu häm xalıqara cämäğätçelekneñ Sudannıñ Darfur töbägendäge krizisqa ällä ni iqtibar itmäwe keşe xoquqlarınıñ global sistemasına zur qurqqnıç tudıra dip äytelgän.Oyışma Bush administratsiäsen Abu Graib törmäsendäge ezärlekläwlär öçen kemneñ cawaplı buluın bilgeläw öçen mäxsus prokuror bilgelergä çaqıra.Ämma administratsiäne yaqlawçılar xoquq yaqlaw törkeme wazğiätne küpertä digän qaraşta
Alberto Gonzales(audio)
Jeneva Konvensiäsen ğämälgä quyu bezne totqınnarnı bergä ber tübä astına quyarğa mäcbür itär ide, bu isä totqınnarğa mäğlümät urtaqlaşu,üz xikäyälären koordinatsiäläw , şulayuq saqçılarğa höcüm oyıştıru öçen plannar yasaw mömkinçelegn birer ide. Bu alarğa imunitet birer, bilgele suğış cinayätlärendä xökem itelmäwgä kiterer ide
AQŞ xärbiläre totqınnarğa yaxşı möğämälä kürsätüen beldersä dä irekkä çığarıluçılar cäberländek di. FBİnıñ küptän tügel genä könkürgän dokumentında Guantanamoda soraw aluçı xärbilär cäberläw metodları qullandı dip äytelä. Saqlanu ministırlığı mäğlümätenä qarağanda Abu Graib cäncalında 137 xärbigä totqınnarnı cäberläw yäki mısqıllawı säbäple törle cazalar birelgän häm tikşerülär däwam itä. Human Rigts Watch Bush administratsiäsen älege çaralardan ayrım mäxsus prokuror bilgelärgä çaqıra. Bu prokuror totqınnarnı cäberläw, keşeleksez möğämälä kürsätü yäki kimsetü kebek eşlär öçen yuğarı däräcädäge cawaplını tabu belän şägellänäçäk. Oyışma diretorı Roth Guantanamo yäki Abu Graibtağı xällär başqa illär misal öçen Rusiä xökümäte öçen keşe xoquqların çitkä qağunı qulaylaştırdı di Mäskäw Çeçnädä bulğan xällär öçen tübän xärbilär ğäyepli di
Kenneth Roth (audio)
Bu 2 mäsälädä häläqät bulıp tora totrıqsız, rätsez xökümätlär xoquq bozular turındağı tänqitlärgä xäzer yaña sıltaw taptı şulayuq traditsion räweştä keşe xoquqlarının in möhim yaqlawçısı AQŞnıñ moral aftoritetın zäğiflätte
Ütkän yıl AQŞ BModa keşe xoquqları komissiäsendä Sudannı çittä totırğa tırıştı häm Ğomumi Mäclestä Belarusnıñ keşe xoquqları säyäsäten tänqitlägän rezolutsiä äzerläde . Här ike ilneñ diplomatları Abu Graib häm Guantanamoga işarä itep AQŞnı ike yözlelektä ğäyepläde anıñ här ike inisiativası da uñışsız buldı. Ronald Reagan häm ölkän G.Bush administratsiäsendä yustitsiä ministırlığında eşlägän Waşingonda urnaşqan xoquqçı Lee Casey mäxsus prokuror kiräk tügel dip äytsä dä ul Abu Ghraib cäncalınıñ Amerika abruyına zian kiterüen tanıy. Hiç şiksez Abu Ghraib eşlärne nıq qıynlaştırdı bu keşelär suğış waqıtnda milli mänfäğätkä zur zian kiterde .Alar bik qatı cezalandırılırğa tieş dip söyli Lee Casey. 11nçe sintäberdän soñ AQŞ terrorğa qarşı suğış başlattı häm terrorçı yäki terrorçı buluda şiklänüçelärgä qarata möğämälädä xalıqara qanunda yaña prinsıplar kiräk dip basım yasadı. Ämma Human Rights Watch AQŞları keşe xoquqları prinsıplarına xıyanät itte dip qarıy . färidä xämit


text:
Rusiä diñgezçelären qotqaru eşläre däwam itä
"Batiskafnı 100 metrğa yaqınaytıp buldı. Bu urınğa maxsus bilgelär quyıldı. Xäzer anı öskä kütärü öçen maxsus karab äzelänä."
Läkin öskä kütärer öçen başta batiskafnı ıçqındırırğa kiräk. Anıñ närsägä eläkkäne turında Rusiä räsmiläre qarşılıqlı xäbärlär birde. Başta ul balıqçılar yätmäsenä eläkkän dielde. Soñraq, küzläw sistemasınıñ su astınnan ütkän antenna kabelenä uralğan dip xäbär itelde.
Amerikan häm Britan qotqaruçıları urınğa Scorpio dip atalğan maxsus apparat kiterä. Bu apparatnıñ timer kabellärne kisä torğan maxsus caylanması bar. Amerikan komandirı Kent Van Horn, xäzer waqıt belän köräş bara dide:
"Bez waqıtnıñ az buluın añlıybız, häm mömkin qädär tizräk anda citergä tırışabız. Ägär Rusiälelär bez barıp citkänçe qotqarıp ölgermäsä, bez monı Scorpio yärdämendä eşliäçäkbez."
Batiskafta küpme hawa qalğanı tögäl bilgele tügel. Ämmä Rusiä räsmiläre äytüençä, ul ber täwlekkä citergä tieş. Batiskaftağı diñgezçelär täcribäle, hawanı saqlap tota belergä tieş, di alar. Äytkändäy, batiskafta ni barı 5-7 gradus cılılıq dip xäbär itelä.
Şuşı waqiğa älbättä, 5 yıl elek Kusrki su astı köymäse belän bulğan faciğäne iskä töşerde.
Ul çaqta 118 diñgezçe xäläk bulğan ide. Rusiä räsmiläre çit ildän yärdäm sorar aldınnan waqıt suzğan öçen kisken tänqitkä tartılğan ide. Bu yulı alar waqıtnı suzmıyça yärdäm soradı. Batiskafnı öskä kütärü eşläre yaqın arada başlanırğa tieş.
-Ali Gilmi


text:
Omski yağında fermerlarnıñ eşläre niçek bara?
Rusiäneñ küp kenä töbäklärendä kebek, Omski yağında da kolxoz-sovxozlar tarqalğannan soñ, fermer xucalıqları oyışıp, eşläp kitkän idelär. Ämma qızğanıç, xucalıqlarınıñ qayberläre yaña şartlarğa yaraqlaşa almıyça, fermerlıq eşen tuqtatırğa mäcbür buldılar. Bol'şereç'ye rayonınıñ Tusqazan awılında , mäsälän, 1992-93 yıllarda 8 fermerlıq xucalığı oyışqan ide. 3-4 yıl ütkännän soñ, alarnıñ 5-se, törle säbäplär arqasında, eşçänlegen tuqtattı. Qalğan öçeseneñ eşläre xäzerge köndä niçek tora? Yullarında awırlıqlar oçrıymı, nindi problemaları bar? Ğomumän, ni räweştä eş alıp baralar?
Tusqazan awılında fermerlıq eşen bügen dä däwam itüçe - Şämsetdin İbrahimovnıñ eşläre uñışlı ğına bara dip äytergä mömkin. Aşlıq cıyıp alınğan, xaywannarğa peçän äzerlängän, gömümän, barlıq eşläre dä ber cayğa salınğan. Ämma läkin, bu berençe qaraşqa ğına. Şämsetdin äfändeneñ problemaları da yuq tügel. Alarnıñ iñ qatlawlısı – yağulıq bäyäseneñ yuğarı buluı häm daimi üsep toruı. Citeştergän häm satıp cibärgän aşlığı öçen aqça almağan oçraqlar da bula ikän Şämsetdin äfändeneñ. Ämma aşlığı öçen aqça almağan waqıtta da, ul eşen tuqtatırğa cıyınmıy, niçek tä bulsa ber cayın tabarbız, - di. Şul uq waqıtta, awılnıñ ikençe ber fermerı – Linnur Axunovnıñ, yazğı çäçüne uñışlı başqarıp çığa aluına, ömete yuq däräcädä. Anıñ monnan ber-niçä yıl elek çäçkän igene qar astında qalğan. Bilgele ki, aşlıq cıyılmağan häm satılmağan Näticädä kredit häm başqa burıçlar tülänmiçä qalğan. “Bıyıl igen igü öçen aqça taba aluıma ömet yuq däräcädä”, - di Linnur äfände.
Tusqazan fermerları - Şämsetdin İbrahimov ta, Linnur Axunov ta, başqalar da fermerlıq eşe uñışlı barsın öçen, xökümättän yärdäm bulırğa tieş dip sanıylar.Alarnı awılda mallarnıñ sanı kimüe, tormışınıñ qatlawlanuı, gömümän, awılnıñ kiläçäge nindi bulır digän uy borçıy.
Östäp şunı da äytergä kiräk, uzğan közne ütkän cirle saylawlarda Şämsetdin äfände awıl xakimiäte deputatı bulıp saylanğan ide. Burıçlarınıñ küp märtäbälär artuına qaramastan, Linnur äfändedän ayırma bularaq, ul eşläreneñ uñışlı baruına ömeten yuğaltmağan. “Bez eşlämäsäk, bu eşlärne kem başqarır? Bez bu cirdä yäşibez, dimäk anı eşkärtergä dä tieşbez. Cir märxämätle ul, eşläsäñ, uñışsız qaldırmıy. Tırışıp eşlärgä genä kiräk”, - di.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Räşit Äxmätov: Rusiä töbäkläre citäkçelären bilgeläw üzen aqlamadı
2004 yılnıñ 13 sentäberendä uzğan töbäk citäkçeläre, deputatlar, senatorlar qatnaşlığında uzğan Rusiä xökümäteneñ kiñäytelgän utırışında, Vladimir Putin berniçä yaña başlanğıç turında iğlan itte. Bu Beslan faciğäsennän soñ, terrorğa qarşı köräşne köçäytü, xakimiät vertikalen nığıtu qısalarında eşlänelä, dip iğlan itelde. Älege täqdimnärneñ iñ möhimnäre – Rusiä töbäkläre citäkçelären saylaw tügel, ä prezident tarafınnan bilgeläw häm İctimaği palata tözü täqdimnäre. İctimaği palatanı tözü östendä eş äle haman däwam itä. Ä menä Rusiä subyektları citäkçelären bilgeläw inde küptännän tormışqa ta aşırıldı. Şul uq yılnıñ 15 dekaberennän Putinnıñ töbäk citäkçelären bilgeläw turındağı täqdime qanuni räweştä eşli başladı. Xäzerge köndä Rusiä prezidentı tarafınnan 31 subyektnıñ citäkçese nämzätläre kürsätelde. Şunısın da äytergä kiräk, ul täqdim itkän keşelär ber tawıştan diärlek töbäktäge parlamentlar belän raslanıp ta baralar. 2005 yılnıñ yazında Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä älege protsedura aşa ütte.
Ber yıl ütkännän soñ, prezidentnıñ bu başlanğıçı turında nindi fikerlär yöri, saylaw tügel bilgeläw sisteması üzen aqladımı... Vladimir Putin töbäk citäkçelären üze tarafınnan bilgeläwne ul waqıtta da, bügenge köndä dä bik uñay bäyäli. Xäzer citäkçelär cirle problemalar turında kübräk uylıy, alarnı xäl itüdä nığraq qatnaşa, dip beldergän prezident çit il säyäsät belgeçläre belän oçraşuında. Bu xaqta Novosti mäğlümät agentlığı xäbär itte. Mäskäw kremlenä yaqınraq torğan säyäsi belgeçlär dä şuşı fiker belän kileşä. Ä prezident xakimiäte xezmätkäre, citäkçelärne bilgeläw ısulı xätta Rusiädä demokratiäne arttıra da, digän fikerdä tora, dip yaza Newsru.com säxifäse. Xäyer, başqaça uylawçılar da yuq tügel. Küp kenä çit il belgeçläre häm qayber Rusiä säyäsätçeläre mäsälän Vladimir Putinnıñ älege täqdimen xäzer dä Rusiädä demokratiäne qısu, ilne unitar däwlät bularaq nığıtu, dip bäyäli. Töbäk citäkçeläre yañaça bilgelänä başlağannan birle, Rusiädä säyäsi totrıqlıq ta, terrorğa qarşı toru säläte dä ällä ni yaxşırmadı, digän uylar da yuq tügel. Monı Tönyaq Kavkaz respublikalarında wazğiät tä dälilli.
Ä Tatarstanda bu xaqta ni uylıylar soñ... Respublika prezidentı Putin täqdimnäreneñ ber yıllığı uñayınnan üz fikerlären beldermäde. Yalda bulu säbäpleder bälki. Ä menä üzeneñ şaqtıy qızıqlı, xätta kisken fikerläre belän bilgele bulğan jurnalist Räşit Äxmätov, Azatlıq radiosı tıñlawçılarına Rusiä töbäkläre citäkçelären bilgeläwneñ närsägä kitergäne turında söyläde.
Älege initsiativa üzen aqlamadı ğına tügel, ul äle Rusiä iqtisatınıñ üseşenä dä tiskäre yoğıntı yasadı. Gubernatorlar xäzer qurqalar häm bötenläy nindi dä bulsa başlanğıç kürsätüdän baş tarta. Alar barı tik federal’ üzäkneñ teläsä nindi qararına läbbäkäy dip kenä tora. Töbäk citäkçelären ber keşe - prezident tarafınnan bilgeläw ilneñ monarxiä xakimiätenä qaytuı belän ber. Xäzergä İnternet, komp’yuterlar zamanında älege ısullar belän eş itü – şaqtıy zıyanlı, XXI ğasır öçen älege täqdim sivilizatsiäle ğämäl tügel inde. Minemçä, bu waqıtlı küreneş häm ul 2008-2009 yıllarda, bälki Vladimir Putinnıñ almaşına kilüçe saylanğaç beterelerBu Räşit Äxmätov fikerläre ide.
Tatarstan Däwlät Şurası deputatı Tufan Miñnullin isä Vladimir Putinnıñ täqdime xaqında alar kardinal’ üzgäreşlärgä kiterde, dip uylamıy. Nindider reformalar barsa da, alarğa eçke üzgäreşlärgä kitermi, bez tıştan ğına maylaw, sılaw belän şöğellänäbez, digän fikerdä tora Tufan Miñnullin.
Respublikada Vladimir Putinnıñ Rusiä subyektları citäkçelären bilgeläwe turında menä şundıy fikerlär bar. Läkin töbäklärdäge yu-fikerlärgä xäzer Mäskäwdä ällä ni qızıqsınuçanlıq kürsätmilär. Kiresençä, et örä, kärwan bara digändäy, federal’ üzäk haman üzeneken eşläwne däwam itä.
Gölnaz İlgizär


text:
Quşma Ştatlar Däwlät sekretare Qondoleezza Rice Qıtay başqalasında, atom sınawları ütkärgän Tönyaq Koreağa BMO çikläwläre turında söyläşülär ütkärä. Qıtay xalıq respublikasınıñ tışqı eşlär ministrı Li Çjao Sin belän oçraşqaç, Rays: “Qıtay ministırı belän bez, Tönyaq Koreağa qoral häm xärbi texnologiälär kermägänlegenä häm Pxenyännıñ üzeneñ dä yäşeren räweştä atom-töş cihazları satmawına ışanıç bulsın öçen, BMO rezolutsiäsen tulısınça ütäwneñ ähämiäte turında söyläştek”,- dide.
Pänceşämbe könne Qıtaynıñ yuğarı däräcädäge törkeme, üzeneñ yaña atom sınawlarına äzer buluın beldergän Tönyaq Korea citäkçelege belän oçraşqan ide. Bügen Qıtay wäkile, bu oçraşunıñ “tikkä bulmağanlığın” xäbär itte.
AQŞ Däwlät sekrertare, Pekinğa, Korea xalıq demokratik respublikasın küp yaqlı söyläşülär östäle artına qabat qaytara alır dip, ışanıç belderde.


text:
Samarda uzaçaq Yewropa Berlege - Rusiä sammitınä nindi ömetlär bağlana?
Yewropa Berlege yuğarı räsmiläre, kiläçäk ay bulaçaq Rusiä-Yewropa- Berlege samitı Polshadan it kertünü tıyğan Rusiä belän problemnarnı beterä alır dip belderde. Älege çikläwlär näticäsendä Polsha, Mäskäwneñ yewropa belän xezmättäşlek söyläşüläre alıp baruına kirtä salğan ide. Samarda ütäçäk zur cıyınğa äzerlek nindi şartlarda bara?
Düşämbe kön Luksemburgda, Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsäte başlığı Javier Solana, Rusiäneñ tışqı eşlär minıstrı Sergey Lavrov belän söyläşü waqıtında, bulaçaq samitnıñ älege kiyerenkilekne çişä alaçağanına ömetlängänen äytkän ide.
“Bez, Rusiä belän Yewropa Berlege arasında sammittä bulaçaq säyläşülär näticäsendä yaña kileşülär tözärbez digän ömetebez äle üz köçendä. Bu bezneñ maqsat, häm bez Rusiäneñ dä şul maqsatta buluına ışanıp qalabız.”
Şulay da yewropanıñ ul ömete, Kıprısta uzğan Yewropa Berlege häm Rusiä arasında yuğarı däräcädäge söyläşülärdä sürelde. Atna axırında bulğan söyläşülärdä, Polsha tawarların tıyu qararın üzgärterlek kileşügä ireşelmäde,
Yewropa Berlegeneñ näwbättäge citäkçese Almanyanıñ Tışqı eşlär minıstrı Walter Steainmeier, Düşämbe kön wafat bulğan Boris Yeltsinneñ süzlären iskä alıp, ul başlatqan yaqınayu säyäsäte, it bazarı mäsälälärenä birelüdäñ tagın da ähämmiätleräk mäsälä dip belderde.
Yewropa belän Rusiä arasındağı ağımdağı xezmättäşlek kileşüläre, ägär taraflar baş tartmasa, tağın ber yılğa ozatılaçaq. Läkin ike arada stratagik kileşülärneñ bulmawı, ike yaq öçen dä zur yuğaltu bulıp qala.
Şulayda Yewropa belän Rusiä arasındağı mönäsäbätlär könnäñ kön salqınaya bara. Mäskäw häm St Pitirburda, 10 kön elek bulğan qarşılıq çaralarının köç qullanıp tarqatıluı, yewropa buylap Yewropa komissiäsendä häm Almanyada zur tawış quptardı häm bu xälgä borçılu oyattı.
Lavrov älege bastıru çaraların, qanunğa qarşı çıqqan keşelärne tuqtatu dip aqlandı. Xättä bu xällär yewropada da küzätelä dide, Lavrov. Bu belderügä Yewropa Berlege äğzalarınnañ cäwap älegä yuq.
Lavrov keşe xoquqları xaqında süz çıqqaç Yewropanıñ Latvia häm Estoniadağı Rus telle keşelärgä qarşı mönäsäbätne üzgärtä almawına rizasızlıq belderde.


text: Bügen Rusiä Belarusqa gaz cibärüen tuqtattı. Rusiäneñ TransNafta şirkäte räsmiläre äytüençä, bügen irtän alar, aladan kileşengän soñğı öleşne cibärep betergän. Rusiäneñ tağın 2 şirkäte – Gazprom belän İtera – Belarusqa gaz cibärüne elegräk tuqtatqan ide. Minski belän Mäskäw bäyä mäsäläsendä kileşügä ireşä almadı. Rusiä şirkätläre gaznı yuğarıraq bäyägä satırğa teli. Monnan tış Gazprom Belarusnıñ Beltransgaz şirkäten satıp alırğa teli. Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenka, Gazprom täqdim itkän 1 milliard dollarnı bik arzan bäyä dip atadı.


text:
Farsı qultığında başqorttarźıñ toqomdaştarı yäşäy?
Bildäle ğalim Salauat Ğällämov üźeneñ ğilmi eştärendä Başqort xalıq eposı Ural batırźıñ şumerźarźıñ Gölğämeş eposı menän oqşaşlığın iśbat itep, başqort eposına 4 meñ yıl ikänen dälilläne. Ğalim şulay uq başqortarźıñ kilep sığışın hind–iran xalıqtarına bäyläy. Äle tabılğan boronğo qarta oşo fekerźe nıqlı raślay– ti ul. Başqort tele hind–iran tel törkömönä oqşaş bulıuı turahında bildäle ğalim Nikolay Dmitrievtıñ farazı la bar. Asış artaban fänni yaqtan źur tikşereüźär talap itä. Xäźer Başqortostan ğalimdarı Farsığa barıp qaytırğa niätläy.


text:
Qazaqstanda ütkän Tatarstan könnäreneñ qayber näticäläre
Tatarstan delegatsiäse Qazaqstanda bulğan bu könnärdä, räsmi oçraşularda, intervyular waqıtında tatar häm qazaqlarnı bäyläp toruçı tarixi tamırlar barlığı, mädäniät, tel yaqınlığına basım yasaldı. Tuğandaş xalıq, digän süzlär äytelde, ike prezidentnıñ üz ara dustanä mönäsäbätlärdä toruı telgä alındı, Nursoltan Nazarbayıvnıñ tuğannarı arasında tatarlar barlığın, Qazaqstan xökümäte räise Danial Äxmätovnıñ änise tatar bulğanı turında da iskä töşerdelär. Qazaqstan televideniesenä intervyu oyıştırılğanda da, tatar belän qazaqnıñ tuğanlıq xislären kürsäter öçen, sorawlar qazaq telendä birelde, ä Mintimer Şäymiev tatarça cawap birde. Bu äñgämäneñ tasmasın bezgä İntertat.ru ağentlığı xäbärçese birde, şuña bez dä, andağı söyläşülärneñ eçtälegen beldek. Televidenie tapşıruın alıp baruçısı Söyembikä xanbikäne dä, Qazan xanlığın da, Ğabdulla Tuqaynı da iskä aldı, bügen Qazan ni xäldä, tatar yäşläre üzläreneñ tellären, tarixların belälärme, dip soradı. Tatarstan prezidentı, respublikada tatar tele, milli mäsäläneñ torışı xaqında cawap birde. Äytergä kiräk, Tatarstanda anıñ mondıy çığışlar yasağanı bulmadı. Tatarstan Prezidentı, Mintimer Şäymiev, şulay itep, Tatarstanda tuğan telne saqlaw öçen küp eşlänä, dip äytte, ämma bar tatarnıñ da tatarça söyläşüenä ireşä alğanıbız yuq, dide. Ul üz çığışında, tatar telen uqıtu kiräklegen añlağan öçen, urıs xalqına da, räxmätlären belderde. Biredäge tatar xalıqnıñ tatar telen öyränergä teläge bar ikän, alarğa yärdäm itärgä kiräk, dide ul bu äñgämä waqıtında.Däwlät totqan qazaq xalqınıñ tuğandaş tatar xalqına mönäsbätläre çınnan da tuğannarça mikän?
Tatar telen öyränüne oyıştıru turında tatarlar belän oçraşuda da süz bardı, 28 ütkäberdä Tatarstan wäkilläreneñ Qazaqstan tatarları belän küreşep söyläşüläre xaqında xäbär itkän idek inde. Ul oçraşuda 15 töbäktän, tatar-başqort oyışması wäkille, eşmäkärlär, tatar zıyalıları buldı, dip xäbär itte bezgä Astanadağı millättäşlär. Qazaqstan tatarları aldında iñ berençe çiratta tatar mäktäbe bulmaw mäs’äläse tora. Milli oyışmalar tırışlığı belän, tuğan tel däresläre yäkşämbe mäktäplärendä uqıtıla. Andıy mäktäp Astanada da bar. Mäsälän, Astana tatar-boşqort üzäge turında, anda yörüçe millättäşebez Färidä Barıtbayıva, bu yılnıñ avgust ayında oçraşqanda, balalarnıñ tatar telen öyränergä teläge zur, dip söylägän ide. Saylaw waqıtında xakimiät firqäse isemennän Färidä xanım Tatarstanğa barıp, Qazaqstanda tatar tele däresleklären alıp qaytqan bulğan. Ul kitaplar küpçelek Qazaqstan tatar oyışmalarına taratılğan bulğan. Ämma bu ğına citmi. 28 üktäberdä, Astana opera teatrında bulğan oçraşuda da, tatarlar başlanğıç mäktäptä bulsa da, tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä, tatar tele däreslären kertergä, dip Tatarstan yärdämen sorağan. Tatarstan Prezidentı, bu xaqta Nursoltan Nazarbayıv belän söyläşergä wäğdä itkän. Ämma Qazaqstan tatarlarınıñ problemaları anıñ belän genä betmi, Almatadağı küreşülär waqıtında, tatarlar, Azatlıq radiosı xäbärçesenä, tatar mäğlümat çaraları belän xälneñ niqädär awır bulğanı xaqında söylägän ide. «Çişmä» ansamble citäkçese Marsel Qildiyärov mäsälän, Tatarstannan gäzit- jurnallar kilep citmi, kilsä dä, soñarıp qına, tatar kibetendä 10ar jurnal alıp qaytalar, ämma ul Almatı tatarları öçen bik az, digän ide. Ğalim Grif Xayrullin äytkänçä, Qazaqstan tatarları üzläre dä gäzit çığarırlar ide, ämma bik kilep çıqmıy. Finans xäl awır bulğanlıqtan, ike gäzitne berläşterep, yılğa 4 tapqır ğına gäzit çığarırğa mömkinlek bar. Radioda qısqa qına tapşıru efirğa çığa, ä televideniedä andıy programmalar yuq, digän ide ul Almatada küreşkän waqıtta. Tatarstan Prezidentı belän bulğan oçraşuda bu xaqta da, Almatı tatarlarınıñ bina tiräsendä kilep çıqqan añlaşılmawçanlıq xaqında da, süz bulmadı. Yäşägän urınnarın taşlap, Tatarstanğa, başqa töbäklärgä qaytıp kitkän tatar, başqortlar turında iskä töşerüçe kürenmäde. Tatarlar bik zarlanmadı. Oçraşuda çığış yasağan Astana tatarı oyışması wäkile, Rafail Ablakov, olı qunaqnı törle üteneç, problemalar belän borçırğa uñaysız, dip qıyınlıqlar turında ozaqlap söyläp tormadı. Barı tik Tatarstan Prezidentına Astanada tatar milläteneñ üz yortın açarğa täqdim itte. Tatar eşmäkärläre çığış yasap, ike yaqlı biznesnı üsterergä kiräk, ul waqıtta ğına uñışlı xezmättäşlekne alıp barıp bula, digän täqdimnär kertte.Tatarstan Prezidentı cawap süz alıp, respublikanıñ Astana belän iqtisadı yaqtan nıqlap xezmättäşlek itärgä cıyınuın äytte. Tatarstan, tatarlar yäşägän barlıq töbäklär öçen uqıtuçılar äzerläp beterä almıy, Qazaqstanda uqıtuçılarnı berniçä ayıllıq kurslarda uqıtıp çığarıp bula, dide. Qazanğa qaytıp kitär aldınnan, Qazaqstan televideniesenä intervyu birgändä, Mintimer Şäymiev, Nursoltan Nazarbayıv belän tatar problemaları xaqında söyläşüen xäbär itte, Qazaqstanğa tatar teatrınıñ gastorllären oyıştıru, tatar artisların kitertü öçen çığımnarnı büleşergä kileşelde, dide. Şulay itep, tatar artistları turında işetep kenä belgän, Qazaqstan tatar yäşläreneñ, «Zäñgär şälne» kürergä ömetläre bar äle.
Bikä Timerova.


text:
Semberdä “Milli kul''turalarnıñ yäşlär assambleyası”dip atalğan festival'' uzdı
“CиMбиpckий kypbep” gäziteneñ pänceşämbe sanında atnanıñ iñ möhim waqiğasına qarata üz uquçılarınıñ fikeren sorap, şimbä sanında şul fikerlärne bäyän itü ğädäte bar. Bu yulı İlbaşı Putinnıñ yıllıq yullamasına mönäsäbät soralğan ide. Telefon aşa bu sorawğa bik küp cawaplar kilgän. Respondentlarnıñ barısı da diärlek Putinnıñ şoma häm matur söyläwen assızıqlıylar.
Menä berniçäse. Leonid Tarasoviç: “AQŞ Prezimdentı Ruzvel'tnıñ süzlären kiterüe bik uñışlı. Şulay uq Putinnıñ “Demokratik şiğar'lärgä qaramastan iptäş Büreneñ kemne teli – şunı aşıy” digän ğibäräse oşadı.” Aleksandr Alekseewiç: “Bu – Prezidentnıñ süz ostalığı yağınnan iñ yaxşı çığışlarınnan berse. Mäxäbbät turında bik yaxşı äytte. Tik menä narkomaniä, prostitutsiä, SPİD mäs’älälären çitlätep ütte”.
Läkin 19 respondentnıñ 16 bu matur süzlärneñ süz bulıp qına qaluına borçılu belderä. Menä qayberläre:
Bik saf, yaxşı su. “Borjomi”dan da yaxşıraq.
Ägär bu anıñ berençe çığışı bulsa, ışanır idem – ä xäzer matur xıyallar dip kenä sanıym.
Üze ük elekke yullamasınıñ ütälmägänen belderde. Ä anıñ apparatı qayda soñ?
Korrupsiä häm türälärneñ başbaştaqlığı turında bez Putinsız da beläbez. Ä kem soñ alarnı cawapqa tartırğa tieş?
Demografiä buyınça prognoz biräm: 9 aydan Räsäydä demografik şartlaw bulır, ä tağın ber aydan yätimnär yortına taşlandıq balalar ağımı quzğalır.
Yevgeniy Mixayloviç digän beräwneñ qısqa ğına itep: “Buş süz botqası bula kilde, bar häm bulaçaq” – digän bäyälämäse barlıq cawaplarğa da yomğaqlau yañğırıy. Çınlap ta, ölgergän ğämällär urınına şaw-şulı simpozium, konferensiä, qorıltay, cıyılış, assambleya, bäyrämnär, yoğışlı çirdäy, Räsäyne basıp aldılar. Uzğan atna axırında Semberdä tağın ber şaw-şulı çara uzdı - “Milli kul'turalarnıñ yäşlär assambleyası” dip atalğan festival'. Maqsatı – äxlaqi häm mädäni traditsiälärne saqlaw häm kübäytü, millätara mönäsäbätlär kul'turasın tärbiäläw sistemasın kamilläşterü.
Plenar utırış bulmadı. İdelbuyı federal' okrugına kergän töbäklärdän cıyılğan yäş aktivistlar, bülenep, 6 törle “tügäräk öställär” utırışlarında qatnaştılar. Alarda menä nindi mäs'älälär quyılğan ide:
Milli üzençälek häm üzara ixtiram.
Milli säyäsätne tormışqa aşıruda xakimiät belän cämäğätçelekneñ xezmättäşlege.
Millätara elemtälärne nığıtuda sänğät'neñ role.
Yäş buın aşa xalıqlarnı yaqınaytu.
Mäğlümat çaraları aşa tolerantlıq xisen formalaştıru.
Ruxi qimmätlär häm milli kul'tura.
Soñğısın Ul'yan Däwlät universitetında kul'turologiä fänen uqıtuçı
Galina Anaşkina alıp bardı. 3 säğät barğan äñgämäneñ yartısı çaması “Närsä soñ ul ruxi qimmätleklär?” digän sorawğa cawap ezläwgä bağışlandı. Häm “nigezdä din yata” digän näticägä kildelär. Ä kul'tura digäne – ğöref-ğadätlär, bäyrämnär ikän. Döres, “kul't” süzeneñ dä tamırı dindä buluın açıqlağaç, alarnı ayırmasqa, bergä qararğa, yäş buınnı tärbiäläwdä dinneñ ayıruça möhimlegen istä totarğa, digän fikergä kildelär. Soñraq isä, küktän cirgä töşep, milli-mädäni mänfäğät'lär, ana tele yazmışları turında da süz çıqtı. Çuaş qızı Rimma Zaxarova fikerençä, ana tele yuğaluınıñ töp säbäbe – urbanizatsiä häm ata-analarnıñ üz balaların urısça uqıtırğa tırışuı. Ul'yan pedagogiä uçilişçesında tatar törkemen uqıtqan Gölçäçäk Abzaletdinova isä tamırda “iketellelek” bayrağı astında milli tellärne qorıtu säyäsäte yatqanın añlattı.
Moña cawap yözendä yähüd yäşläre wäkile Artur şäxsi mäktäplär, televizion kanallar açarğa täqdim itte: här xalıqnıñ üz bayları bar, alar qayğırtsın milli kul'tura mäs’älälären, dide ul.
Televidenie mäs’äläse “Çişmä” häm “Yetker” tapşıruların yabuğa bäyle qalqıp çıqqan ide. Bu cähättän, qabul iteläçäk möräcäğätkä urıs bulmağan xalıqlar tellärendä tapşırular öçen ayırım telekanal buldıru taläben dä kertergä qarar qıldılar.
Sarıtawdağı tatar mäktäben tämamlağan häm şunda uq eşkä alınğan Röstäm Ğıyl'metdinov Mäskäw televideniesendä İslam dinen pıçratu, anı “terrorizm” töşençäseneñ sinonimına äyländerü şawqımına çik quyu çaraları kürergä öndäde. “Veroterpimost', tolerantnost'” kebek süzlär quyırğan çorda näq televidenie qotqı tarata. Törle cinayätlärne, din belän dä, millät belän dä bäylärgä yaramıy. Häm televideniedä İslam dineneñ çın asılın tasvirlauçı tapşırularğa da urın tabılırğa tieş.
Anıñ täqdimen dä möräcäğätkä kertergä buldılar. Şulay uq Milli mäs'älälär buyınça Federal' ministrlıqnı torğızu täqdime dä qabul itelde.
Läkin soñnan bu täqdimnärneñ dä, ğomumän, möräcäğätneñ dä buş quıq qına ikäne açıqlandı: qabul iteläse möräcäğät Ul'yan ölkäse xakimiätenä genä yünältelä bulıp çıqtı. Häm bu çaranıñ mäğnäse häm maqsatı da aptırattı: Federal' okrugnıñ başqa töbäklär yäşläre nigä soñ Sembergä kilep, Sember gubernatorınnan tolerantlıq häm veroterpimost' tärbiäläwçe çaralar kürüne telänergä tieş?
Başqortstannıñ “Azatlıq” isemle yäşlär berlege räise Zäliä Axunova da bu çarada qatnaşunıñ mäğnäsen häm maqsatın añlap betermäwen äytte. Ul, çığış yasap, üz täcribäse belän urtaqlaşırğa bulğan. Läkin mondıy ixtıac tumağan. Döres, berqädär mömkinçelek bulır da, dide ul. Kiçkä taba törle töbäklär yäşläre Sverdlov isemendä yal baqçasında estrada, fol'klor çığışları, milli uyınnar, törle kürgäzmälär programması qaralğan ide. Bälki “Veselaya planeta drujbı” digän küñel açu çarası yäşlärgä oşağandır da. Tik menä ruxi qimmätleklärne saqlap qaluğa cıyılıp küñel açu ğına citäme ikän soñ? - digän soraw da qala.
Süz soñında... armiä turında. Şuşı arada Ulyandağı Elemtä xärbi uçilişçesınıñ tözeleş batal'onınnan 53 soldat qaçıp kitkän. Räsmi añlatmalar buyınça, alar yaña komandir belän urtaq tel tapmağannar. Bu turıdağı xäbärdä, nigäder, qaçqınnarnıñ yartısınıñ armiägä qädär cinayät qılğanlığı da iskä alına. Balaçaqta uqtır inde, çönki “sudimost'” digän närsä bulsa, armiägä almıylar iç. Qaçqınnarnıñ küpçelege, desantniklar yärdäme belän, kire qaytarılğan. Qalğannarın ezlilär, di.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
2006 yılda Sverdlovski ölkäse tatarları
2006 nçı yıl Sverdlovski ölkäsendä yäşäwçe tatar xalqı öçen bik küp ictimaği, säyäsi, mädäni yaqtan ähämiätle waqiğalarğa bay buldı.
Tatarstan respublikası prezidentı tarafınnan ädäbiät häm sänğat yılı dip iğlan itelgän bu yıl waqiğaları Ural tatarlarınıñ milli tormışınnan çittä qalmadı. Bigräk tä alarnıñ Tatarstan respublikası belän Sverdlovski ölkäse arasındağı räsmi mönäsäbätlär urnaşuğa un yıl tulu qısalarında uzuı milli tormışnı tağın da tiränäytte, tulılandırdı.
Qaharman şağir Musa Cälilneñ yöz yıllığına bağışlanğan çaralar Sverdlovski ölkä gazetasında Musa Cälilneñ tormış yulı häm icatı turında konkurs –viktorina iğlan itü belän başlanıp kitkän ide. Älege viktorinada ölkäneñ törle poçmaqlarınnan bik küp keşe qatnaştı. Şulay uq ölkä kitapxanälärendä, muzeylarda uzdırılıp torğan Cälil kiçälärennän tış, Ural däwlät universitetında zurlap uzdırılğan fänni-ğamäli konferensiä, Qazan häm Yekaterinburg sänğät ostaları qatnaşında uzdırılğan zur bäyräm kiçäsen iskä alıp kitmi bulmıy. Yekaterinburg şähärendä eşläp kilgän Milli media-xolding köçe belän Sverdlovski ölkäseneñ biş ere şähärendä tatar estradası säxnä yoldızları qatnaşında zur ädäbi-muzıykal' kiçälär oyıştırıldı. Şulay uq ölkä xalqınıñ xäterenä uyılıp qalırlıq tağın ber waqiğa – Yekaterinburg şähärendä Moabit däftärläreneñ töp nösxäse kürgäzmäse bulıp uzdı.
Musa Cälil, Ğabdulla Tuqay kebek mäşhür tatar şağirläreneñ oluğ yubileylarına bağışlanğan çaralar yıl buyına däwam itte.
Tatarstannıñ Ural töbägendäge daimi wäkillege eşli başlawğa un yıl tulu uñayınnan, Yekaterinburgta küp kenä çaralar uzdırıldı. “Tatarstan-Ural: üzara xezmättäşlek täcribäläre häm kiläçäge” dip atalğan fänni simpozium ütkärü, “Qazan” jurnalınıñ İdel belän Ural arasındağı tarixi häm bügenge mönäsäbätlärgä bağışlanğan maxsus çığarılışın täqdirläw, Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege tözelep eşli başlawğa un yıl tuluğa bağışlanğan tantanalı kiçä uzdıru häm başqa küp kenä çaralar ike töbäk arasındağı tuğanlıq, duslıq cepläreneñ nıqlığın çağıldırırlıq buldı.
Tatarstan respublikası belän Sverdlovski ölkäse arasındağı üzara xezmättäşlek nığuınıñ ber misalı bulıp Yekaterinburg şähärendä “Tatar-inform” mäğlümat agentlığınıñ korpunktı, yäğni mäğlümat almaşu üzäge tözelüe tordı. Moña qädär üzara xezmättäşlek iqtisadi, mädäni, gumanitar ölkälärdä barsa, xäzer inde ul yuğarıraq basqıçqa kütärelep, üz eçenä fänni häm mäğlümat almaşu eşçänlegen dä aldı. Fänni xezmättäşlek qısalarında ike töbäkneñ dä tanılğan ğalimnäre häm yuğarı uqu yortlarında belem aluçı studentlar yıl buyına Yekaterinburg yäisä Qazan cirendä ber-berse belän oçraşular oyıştırıp, aralaşıp, üzara duslıqnı nığıtıp tordılar.
Milli mäğärif häm mädäniät ölkälärendä dä tormış görläp bardı. Tatar tele uqıtuçıları Qazanda oyıştırılğan qorıltayda qatnaşıp qaytıp, yaña därt, yaña rux belän eşkä totındılar. Tatarstan mäğärif üsterü institutı yärdäme belän tatar uqıtuçılarınıñ belemen kütärü buyınça seminarlar oyıştırılıp tordı. Sverdlovski ölkä mäğärif ministrlığı häm Yekaterinburgtağı Milli media-xolding citäkçeläre tarafınnan bik yuğarı däräcädä ölkä külämendä tatar uqıtuçıları bäygese oyıştırıldı.
Mädäniät ölkäsenä kilsäk, milli bäyrämnärebez Sabantuylar tağın da kiñräk qolaç aldı häm bu yılnı ölkäneñ qayber şähärlärendä berençe tapqır uzdırıldı. Uzğan yıl başlanğan traditsiäne däwam itep, xökümät qararı buyınça oyıştırılğan bik matur Ölkä Sabantuyı bäyräme ütte. Äledän-äle oyıştırılıp torğan konsertlardan tış, tarixta berençe tapqır ber yıl eçendä ike tatar cırı festivale bulıp uzdı. Anıñ berençese mart ayında “Yaratqan moñnar” ölkä konkursınıñ oyıştırıluına 15 yıl tuluğa bağışlanıp uzdırılğan ide. İkençese dekaber başında, “Ural sanduğaçı” iseme astında, töbäk ara festival' itep, Tatarstannan kilgän zur qunaqlar qatnaşında bik yuğarı däräcädä ütte.
Yuğarı däräcädä uzdırılğan çaralar arasınnan şulay uq Ural kubogına, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı prizlarına ütkärelgän milli köräş buyınça Bötenrossiä turnirın äytep ütmi bulmıy. Bu turnirda Tatarstan respublikası prezidentı Mintimer Şäymievnıñ bulıp kitüe Ural tatarları öçen bik zur waqiğa buldı.
Ölkä külämendä tatarlar öçen şundıy zur çaralar oyıştırılıp toru küptän tügel bulıp uzğan zur säyäsi waqiğalarğa bäyle disäñ dä yalğış bulmastır. 2006Hчы yıl Sverdlovski ölkä tatarlarınıñ milli tormışına tağın ber üzgäreş alıp kilde – oktäber ayında bulıp uzğan saylawlar näticäsendä ölkä Zakonnar cıyılışında tatar deputatlarınıñ sanı arttı. Tatar milli xäräkäten üsterüdä küptännän üz öleşen kertep torğan, ğädel, buldıqlı, namuslı tatar yegete Rinat Sadrievnıñ deputat bulıp saylanuı milli eşne sıyfat yağınnan yaxşırtıp, yuğarıraq däräcägä kütärep, quzğatıp cibärde.
Bügenge köndä Yekaterinburg şähär Dumasında biş, Sverdlovski ölkä Zakonnar cıyılışında dürt tatar deputatı eşli. Artemovskiy, Yuğarı Türä, Serov şähärlärendä dä tatar deputatları saylanğan. Äytergä kiräk, ölkä tarixında moña qädär kürelmägän bu xäl Ural tatarlarınıñ milli tormışın yaña basqıçqa kütärergä küp mömkinçeleklär tudıra. Aldağı eş perspektivaları turındağı sorawğa Rinat äfände Sadriev deputatlarnıñ potensialın xalıq öçen qullanmaw gönah bulır dip cawap birde.
Milli tormışnı yaña basqıçqa kütärüne deputatlar moña qädär tarqawraq eşlägän milli köçlärne berläşterüdä, ölkä xökümäte belän tığız elemtädä eşläwdä kürälär. Kiläse yıl başında uq Sverdlovski ölkä tatarlarınıñ zur Forumın uzdıru küzdä totıla. Bügenge köndä bu olı waqiğanı oyıştıru eşläre başlandı. Yaña 2007 yıl bar xalıqqa da igelekle eşlär, zur uñışlar kiterer dip ışanası kilä.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg


text:
Bügen Paqstan başqalasında, Könyaq Aziä illäreneñ xezmättäşlek sammitı qısalarında, Paqstan premier-ministrı Zafarulla Xan Camali Hindstan premier-ministrı Atal Behari Vacpai belän oçraştı. Oçraşuda säwdä häm terrorçılıqqa qarşı köräş mäsäläse tikşerelgän. İke yıl elek bu illär bäxäsle Kaşmir töbäge arqasnda üz-ara suğış başlaw aldında torğan ide. Vacpai Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf belän dä küreşergä täqdim itkän. Bu oçraşu irtägä ütäçäk.
Üzäk Aziä Xezmättäşlek Berläşmäsenä Paqstan belän Hindstannan tış, tağın Şri Lanka, Bangladeş, Nepal, Butan häm Maldiv utrawları kerä.


text:
Ufa cihazlar yasaw şirkätendä eş taşladılar
Ufa priborlar citeşterü berläşmäse xezmätkärläre häm zavod citäkçelege arasında qarşılıq däwam itä. Ul zavod citäkçeläreneñ xezmätkärlärne küpläp qısqartu turında qararınnan soñ başlanğan ide. Soñğı şundıy qararda 800 dän artıq keşene qısqartu qaralğan. Qısqartularğa qarşı şirkätneñ bäysez hönär berlege törle qarşılıq çaraları ütkärde. İnde şul çaralarnı oyıştıruçı hönär berlege başı Andrey Kolıybanovnı eşennän buşatqannar. Monı anıñ xäwefsezlek qağidäsen bozuı belän añlatqannar. İmeş, Kolıybanovnıñ östälendä ber stakan çäy torğan häm ul xalatın salğan bulğan. Staçkam anı yaqlap respublika prokuraturasına möräcäğät itte häm zabastovka iğlan itte. 17 nçe yül başlanğan zabastovkada dürt keşe qatnaştı.


text:
Hönäri belem birü mäsäläläre tikşerelde
Respublikanıñ mäğärif xezmätkärläre bu könnärdä üzläreneñ yıllıq avgust kiñäşmäsen ütkärü belän mäşğül. İnde äytkänebezçä, cıyılışnıñ töp öleşe 9-10 avgustta Täteş şähärendä uzaçaq. Sişämbe könne isä Qazanda kiñäşmäneñ ber seksiä utırışı uzdı. İdeyä texnoparkında cıyıluçılar respublikada hönäri belem birü mäs’äläsen tikşerdelär.
Bügenge cıyılışnıñ töp teması bulğan hönäri belem birü mäs’äläse Tatarstanda soñğı aralarda bik aktual’. Çönki soñğı aralarda iqtisat şaqtıy ğına üseş ala bara, sänäğät tarmağında eş arta bara. Läkin kiñäyä barğan eş bazarında eşlärgä keşe citmi xäzer Rusiädä. Eşçelärneñ urtaça yäşe dä arta bara. Çönki yäşlär mäktäptän soñ eşçe hönären alırğa tügel, yuğarı uqu yortlarına omtıla. Şul uq waqıtta, demografik wazğiät awırlaşa baru säbäple, ğomumän yäşlärneñ sanı da kimi bara.
Zavod, şirkätlärdä eşçelärneñ sanı kimü, citäkçelärne dä borçıy başladı. Şuña da, älege tarmaqqa xökümät däräcäsendä iğtibar arttı. Mäğärif xezmätkärläreneñ avgust kiñäşmäseneñ ber seksiäse hönäri belem birü mäs’äläsenä bağışlanu da şul iğtibarnıñ ber çağılışı. Cıyılışta çığış yasawçılar, ğädättägeçä, qaralğan temanıñ ähämiäte turında söyläde, ministrlıq häm xökümät tarafınnan eşlänelgän ğämällär xaqında söyläde. Kiñäşmäne alıp barğan Fän häm mäğärif ministrınıñ urınbasarı Stanislav Taraseviç, älege tarmaqqa byudjettan tış aqçalar kerä başlağanın äytte. Ä çığış yasağan Däwlät Şurası deputatı Marat Ğäliev isä, hönäri belem birü mäktäpläre wäkillärenä üzlärenä aqça tabarğa, eşmäkärlär, törle şirkätlär belän nığraq elemtägä kerergä täqdim itte. Ğomumän, aqıllı süzlär, döres täqdimnär küp yañğıradı monda. Läkin zalda utırğan törle hönäri mäktäplär wäkilläre, närsägä bezgä söylilär bolarnı, bez bit bu xaqta bolay da bik äybät beläbez, sez bit citäkçelär,sezdän tora, nik eşlämisez, dip utırdılar.
Kiñäşmäneñ tänäfesendä bez Çallı Texnik kolledjı direktorı Petr Kudryaşov belän söyläşep aldıq.
Hönäri belem birüçe mäktäplärgä iğtibar kübräk bulsın ide. Bu, berençe çiratta, finanslawnı kübäytü, aqçanı arttıru digän süz. Aqça bulsa, material’ nigezne dä yaxşırtıp ta, uquçılarnı cälep itep tä bula. İske cihazlarda zamança eşli torğan eşçene äzerlärgä mömkin tügelTatarstannıñ Fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxlislamov isä, hönäri belem birüçelärgä aqçanı üzlärenä dä eşlärgä kiräklegen iskärtte. Xäyer, ministr süzlärenä qarağanda, respublika xökümäte dä hönäri belem birü sistemasına yärdäm arttıra bara. Tatarstanda şuşı ölkädä maxsus programma da eşläp kilä ikän.
Ğomumän, ministr Räis Şäyxlislamov fikerençä, respublikada hönäri belem birü sistemasınıñ çişeläse problemaları şaqtıy. Ul belem birüneñ sıyfatın da, finanslawnı da, demografik xällärne dä iskä alıp kitte. Häm älege mäsällärne xökümät häm mäktäplär üzläre bergäläp xäl itärgä tieşlegen äytte.
Gölnaz İlgizär


text: Qabul. Äfğanstannan alınğan xäbärlärgä qarağanda, cirle qorallı törkemnär kiçä başlanğan cualışlarda Ğor wilayäte başqalası Çagçaran şähären yawlap alğannan soñ, wilayät xakime häm üzäk xökümät wäkilläre annan ilneñ İran çige yanındağı Hirat şähärenä qaçıp kitkän. Çagçaran başqala Qabuldan 220 çaqrım könbatışta yata. Andağı bäreleşlär turında radiobızğa cirle politsiä köçläre başlığı general Zaman xäbär itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, suğışlarda berniçä keşe hälak bulğan. Ul Qabuldağı üzäk xökümättän, wilayätkä östämä köçlär cibärüne ütenä. Äfğanstannıñ saqlanu ministrlığı wäkile general Azimi, prezident Xämid Qarzai irtägä bu uñaydan ğädättän tış oçraşu ütkäräçäk dip belderde.


text:
Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Äfğanstan prezidentı Xämit Qarzay belän Qabulda söyläşülär ütkärä.
“Könbatış Yewropa suğıştan soñğı Äfğanstannı torğızu öçen tırışa. Xämit Qarzay xökümäte uñışqa ireşsen öçen böten tırışlığın quyıp, kübräk bulışırğa cıyına”,- dide Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld.
Soñğı waqıtta taliplarnıñ Äfğanstanda suğışları köçäyde. Bu xaqta Xämit Qarzay “Äfğanstanda, bigräk tä berniçä rayonda, terrorçılar eşçänlegeneñ aktivlaşuı eçke häm tışqı säbäplärgä bäyle. Eçke säbäp - bezneñ politsiäneñ köçsez buluında. Bigräk tä Paqstan belän çiktäş öleştä. Anda köçle, eşçän politsiä yuq” - dide.


text:
Demokratlar yarsıy. Bush alarnı natsilarnı oçındıruçılarğa tiñläde
İzraildä äytkän qayber süzläre öçen demokratlar prezident Bushnı utlı tabağa bastırmaqçı - çığışlarınıñ bersendä ul demokrat nämzät Barak Obamanı natsilarnı oçındıruçılarğa tiñlägän işarä yasadı.
Demokratlar härxäldä şulay dip belderä. Aq yort isä Bush süzlären şulay täfsirläwne kire qağa.
Bäxäs asılda Bushnıñ İzrail parlamentı knessetta yasağan çığışındağı ber özek tiräsendä bara. Anda ul Xämas häm Hizbulla kebek törkemnärneñ İzrailgä qarata doşmanlığı häm İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad turında söylägän ide.
"Qayberäwlär, bezgä terrorçılar häm radikallar belän söyläşülär alıp barırğa kiräk dip uylıy kebek. Bezneñ mondıy axmaq ilüziälärne inde elek tä işetkän bar. Natsi tankları 1939-nçı yılda Pol'şağa kergändä, ber amerikan senatorı "İ Allam, Hitler belän aldan söyläşä alğan bulsam, eş moña qädär barıp citmäs ide", dip beldergän ide. Monı bezgä niçek tieş şulay atarğa kiräk - bu tarix tarafınnan qabat-qabat kire qağılğan yawıznıñ küñelen kürü ğädäte", dip belderde knessetta amerikan prezidentı.
Anıñ demokrat köndäşlären bu süzlär çın mäğnäsendä yarsıttı - eş şunda ki, prezident yarışına çıqqan töp nämzätlärneñ berse, Barak Obama, üzeneñ ägär dä inde Aq yortqa saylana qalsa, İran tösle Amerikağa doşmani illärneñ citäkçeläre belän dä oçraşırğa äzer buluın äytkän ide.
Demokratlar xäzer, Bush natsilarğa tiñläwne näq menä Obamağa qarşı höcüm yasaw maqsatında qullandı dip isäpli. Demokrat senator Joseph Biden respublikan prezidentnıñ borıçlı süzlären "çep-çi yalğan" dip atadı.
Obama üze bu uñaydan maxsus belderü yasap, Bushnı "şom salu säyäsätenä" quşıluda häm säyäsi höcüm yasawda ğäyepläde.
Demokratlar partiäseneñ bu mäs'älädäge qaraşın açıgraq häm täfsille itep Wäkillär pulatı citäkçese Nancy Pelosi bilgeläde:
"Bezdä şundıy tärtip, ğädät bar - prezident çittä bulğanda bez anı tänqitlämibez. Häm bu prezident öçen dä şulay bulırğa tieş dip uylarğa mömkin - yäğni çittä ul da amerikannarnı tänqitlämäskä buldıra ala. Minemçä, prezident eşlägän eş ul prezident däräcäsennän tübän ber ğämäl bulıp tora", di Pelosy häm härber citdi keşe Bush süzlärennän çitläşer digän ömeten belderä.
Aq yort bar bu fiker tufanına barı tik, Bush süzläre ayırım ber şäxesne küzdä totmıy ğına äytelgän ide, dip belderä. Prezidentnıñ matbuğat wäkile Dana Perino, yuğarı urınğa däğwalağan nämzätlär qaywaqıt bar dönya alar tiräsendä genä äylänä dip uylıy, digän farazın äytte.


text:
Ğiraqnıñ amerikannar bilgelägän İdarä Şurası äğzaläre yaña konstitutsiä äzer bulğançı il öçen waqıtlıça qanunnarnıñ proektın äzerläw turında söyläşülärne bügen däwam itte. Şimbä könne äzer bulırğa tieşle qanun ölgesendä alğa kiteş barmı – bu turıda ber ni dä xäbär itelmi. Kiçä Quşma Ştatlarnıñ BMOdağı wäkile John Negroponte, İdarä Şurası kiräk waqıtqa qanun ölgelären äzerläp beterä almas, dip borçıluın belderde.
Bağdadtan könbatışqa taba ber 200 çaqrım yıraqlıqta , Haditha şähärendä amerikan boralağı yılğağa töşkän. İke keşe hälak bulğan. Qazanıñ säbäbe – mexanik xata bulğan dielä.
Tönyaqtağı Mosul şähärendä bilgesez qorallı keşelär şähärneñ politsiä başlığı urınbasarı general Hikmat Mahmudnı häm yuğarı xärbi wäkile general Anfel İllah al-Anaznı atıp ütergän.


text:
Peterburgta sabantuy
26 nçı iyündä sabantuy aldınnan töne buyı yañğır yawsa da ,Peterburg xalqı yaratqan bäyrämen ütkärä aldı. Äytergä kiräk, bäyräm bik küp keşe qatnaşlığında, bik yaxşı uzdı.
İke säxnädä Tatarstan, Başkorostan artistları, üzebezneñ üzeşçännär kön ozını konsert birdelär.Sabantuyğa cıyılğan xalıq Yar Çallılar alıp kilgän tatar awılı belän tanışa aldılar. Qoyılar, stil'läşkän cil tegermännäre, çitän totılğan işek alları ölkän yäştägelärgä balalıq yılların, tuğan awılların xäterlätsä, şähärdä tuıp-üskän yäşlärgä iğtibarğa layıq ekzotika bulıp kürengänder. Mäydannıñ bu öleşendä”Çallı ikmäge” şirkäte citeştergän niğmätlärdän awız itärgä, satıp alırğa mömkin ide.”Çallı ikmäge”kibete direktorı Räfıyk Xäliullin söyli (audio)Çallı konditerlarınıñ “Qalfaq”, “Käläpüş”, “Qazan kremle” tortlarına da ozaq xäyran qalıp tordı xalıq.
Başqortstan Piter sabantuyına eçe qul eşläre, sänğät äsärläre belän bizälgän tirmä cibärgän ide häm, älbättä inde, başqort balı. Bäyäläre bik arzan bulmasa da, satıp aluçılarda qıtlıq yuq, di Saniä xanım Guşçina(audio)
Sabantuynıñ tantanalı öleşen Peterburg Cämiğ mäçeteneñ imam xatibı Cäfir xäzrät Ponçaev açtı.(audio)
Leningrad ölkäse gubernatorı Valeri Serdyukov, qotlawlardan soñ, kiläse sabantuyğa tatarça yäisä başqortça öyränergä wäğdä itte. Ä inde Peterburg gubernatorı Valentina Matvienko xalıqnı tatarça sälämläde häm qotladı (audio)
Tabiğat, cirdä kem xuca ikänlegen iskä töşerep, waqıt- waqıt yañğır cibärgäläp torsa da, xalıqnıñ käyefen boza almadı, cır-biyu, uyınnar kiçkä qädär däwam itte. Bäygelärdä ciñüçelärgä büläklär dä mul ğına ide.Misalğa, köräş batırına “zakonlı“ täkä häm Hyunday Elantra markalı ciñel maşina..
“Azatlıq” radiosın daimi tıñlap baruçılar, bälki, xäterlider, ütkän yıl Ğomär Gazetdinov digän ber millättäşebez garmunın asıp bağana başına mengän ide.”Bağana başında räxätlänep ber garmun uynarğa digän xıyalım bar ide, bıyıl uynıy almadım, kiläse sabantuyda barıber uynıym min anı,-dip vägdä itkän ide ul. Wäğdäsen çınlap ta ütäde. Bağana başına menep, cırlıy- cırlıy garmunın uynap töşte. Qızğanıç, sezgä tıñlata almıym, ike säxnädäge köçle dinamiklar Ğömärneñ uynawın yazdırırğa mömkinçelek birmäde.Anıñ qarawı, Ğömär Gazetdinov belän äñgämäne işetä alasız(audio)
Äytergä kiräk, bäyräm bik yaxşı oyıştırılğan ide. Tuqlanu, bädräf, çüp salu, qul yuu urınnarı, östäl-utırğıçlar, aşığıç yärdäm -berse dä istän çığarılmağan. Bu inde, berençe çiratta, “Peterburg sabantuyı”fondınıñ prezidentı İrek Galiev häm anıñ yärdämçeläre xezmäte .İrek Ğaliewnıñ xezmätenä Tatarstan xökümäte dä yuğarı bäya birde :respublikanıñ mädäniät ministrı Zilä Väliewa aña qimmätle büläk tapşırdı.
Zilä Väliewa “Azatlıq”radiosı tıñlawçılarına da berniçä süz äytte.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg