text:
Maqsat ayqın, jauapkerşilik zor
«Qwrmanğazı» mädeniet sarayında ötken jiında aymaq basşısı Nwrlan Asqarwlı Noğaev elimizdiñ quattı da tabıstı memleketke aynalıp, öziniñ bastamaları arqılı joğarğı halıqaralıq bedelge ie boluında «Nwr Otannıñ» da alar ornı erekşe ekendigin basa ayttı.
— Wdayı halıqtıñ ortasınan tabılıp, senimin aqtauğa tırısqan «Nwr Otan» naqtı nätijeniñ, ilkimdi istiñ partiyası atanıp, eldiñ köñilinen şığa bildi. Elimizdi älemniñ eñ quattı 30 eliniñ qatarına qosu – partiyanıñ bolaşaqqa bağıt silteytin temirqazığı. «Nwr Otannıñ» kezekten tıs ötken HVİİ s'ezinde qabıldanğan «Qazaqstan – 2021. Birlik. Twraqtılıq. Jasampazdıq» jaña saylaualdı bağdarlaması da osı qwndılıqtardı közdeydi.
Küni bügin öñirimizde partiyanıñ 32 mıñnan astam müşesiniñ basın biriktirgen 136 bastauış partiya wyımı jwmıs jasap keledi. Naqtı ister partiyası principi boyınşa olardıñ jwmıstarınıñ tiimdiligi artıp, saylaualdı twğırnama atqaruşı bilik jwmısınıñ negizgi kriteriyleriniñ birine aynaldı.
Partiya törağası, Elbası Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev memleket qarjısınıñ maqsattı jwmsaluına baqılau jasaudı «nwrotandıqtarğa» tapsırdı. Oblıstağı «Nwrlı jol» bağdarlaması şeñberinde bölingen investiciyalar öñir ekonomikasınıñ damuına jaña serpin berude, — dep aymaq basşısı öñirde atqarılğan jwmıstarğa jeke-jeke toqtaldı.
Atap aytqanda, «Öziñnen basta!» akciyası barısında memlekettik organdar basşılarınıñ, memlekettik qızmetşilerdiñ tabıstarı men mülikteri turalı mälimet jergilikti bwqaralıq aqparat qwraldarında jariyalanu dağdısı öz kezeginde halıqtıñ olarğa degen senimin arttırdı.
Al, «Ardagerlerdi ardaqtayıq!» partiyalıq jobasına säykes, qazir 16 jekemenşik jäne şeteldik emhanalarmen ardagerlerge därigerlik qızmet körsetu boyınşa özara ıntımaqtastıq memorandumdar jasaqtalğan. Oblıs boyınşa barlıq Wlı Otan soğısı ardagerlerine tegin kommunaldıq qızmetter körsetilude. Aymaq basşısınıñ sözine süyensek, osı merzimde jeti soğıs ardageri twrğın üymen qamtamasız etildi.
— Biıl partiya törağası Wlttıq birıñğay testileuden şekti ball jinay almağan jäne oğan qatıspağan mektep tülekteriniñ mäselesin köterip, oğan baqılau jasaudı «Nwr Otan» partiyasına jüktegen bolatın. Oblısımızda «Jalın», «Arnaulı avtobaza» jäne tağı basqa bastauış partiya wyımdarı «Sätti qadam» partiyalıq jobası ayasında 28 tülekti öz qamqorlığına aldı. Mısalı, käsipker, Qwrmanğazı audandıq mäslihatınıñ deputatı Jwmajan Şakupov bilim sınağınan süringen 12 jastı özi basqaratın «Kaspiy-Balıq» öndiristik kooperativine jwmısqa ornalastırdı.
Esepti merzimde «nwrotandıq» käsipkerler men deputattar tarapınan «Mektepke jol», basqa da akciyalar kezinde az qamtılğan, köp balalı, mügedek bala tärbielep otırğan otbasılarına qoldau körsetildi. Bala jastan mügedek 13 balanı şet elde emdetuge kömek swrağan mwqtaj otbasılarına filialdardıñ bastamasımen jäne frakciya müşeleriniñ qoldauımen 4 million 800 mıñ teñge qarjılay demeu körsetildi. Partiyanıñ wyımdastıruımen Mançester, H.Dosmwhamedov atındağı Atırau memlekettik universitetterinde jäne Atırau medicina kolledjinde oqitın az qamtılğan otbasıdan şıqqan studentterge şeteldik kompaniyalar oqu aqısın töleuge qol wşın berdi.
Partiya filialı «Qazpoşta» akcionerlik qoğamımen birlesken memorandum şeñberinde şalğaydağı eldi meken twrğındarınıñ ötinişterin qarauda internet jüyesi mümkindigin paydalanudı qolğa aldı. Nätijesinde, Inder, Qwrmanğazı, Jılıoy audandarı eldi mekenderiniñ twrğındarı arnayı kelmey-aq baylanısqa şığıp, tolğandırğan mäseleleri boyınşa memlekettik atqaruşı organdardıñ basşıları men oblıstıq mäslihat deputattarınan tikeley jauap aluğa mümkindik berildi, — dedi aymaq basşısı.
Şaranıñ kün tärtibine say partiya filialınıñ sayasi keñes byurosı men keñes qwramı da bekitildi. Al, baqılau-tekseru komissiyasınıñ jwmısı turalı onıñ törağası Nwrjan Mwhambetqaliev bayandadı.
— Oblıs boyınşa ötken jılı 136 bastauış partiya wyımında müşeler sanı — 25 345 adam, sonıñ işinde, jañadan qabıldanğandar — 934. Jıldıq jarna töleu josparı 37 676 teñge bolıp belgilenip, jıl qorıtındısında 101,3 payızğa orındaldı. Al, ağımdağı jılı jañadan tağı bir bastauış partiya wyımı qosıldı. Biılğı on aydıñ qorıtındısında müşeler sanı — 32 325 adam. Jarna jinau josparı atalğan kezeñde 86,5 payızğa orındalıp otır, — dedi ol.
«Wlı dala qazınası» – jaña joba
Konferenciyağa arnayı qatısqan «Nwr Otan» partiyasınıñ hatşısı Qanıbek Jwmaşev biılğı esep beru-saylau konferenciyanıñ erekşeligine toqtaldı.
— Qazirgi tañda barlıq aymaqta eki jılda bir ret wyımdastırılatın esep beru-saylau konferenciyasın ötkizu nauqanı jürip jatır jäne ol el Täuelsizdiginiñ 25 jıldığına arnaluda, — dedi partiya hatşısı. — Qwrılğannan beri on jeti jıldıñ işinde memleketimizdiñ ayaqqa twruına, elimizdiñ ösuine, täuelsizdigimizdiñ bayandı boluına partiyamızdıñ qosqan ülesi zor.
Ayta ketsek, biıl respublika köleminde ekinşi ret «Eñ üzdik bastauış partiya wyımı» bayqauı wyımdastırıluda. Qanıbek Bekbolatwlınıñ aytuınşa, mwndağı bastı maqsat — bastauış partiya wyımdarına män beru, olardıñ bedelin arttıru. Sonday-aq, wyımdastırılğan «Eñ üzdik qoğamdıq qabıldau bölmesi» respublikalıq bayqauı nätijesinde elimizdegi 225 filialdıñ işinde Atırau qalalıq filialı İ orındı ielengenin de atap ketken jön. Filialdıñ halıqpen baylanıstağı bwl jetistigi qoğamdıq qabıldau bölmeleri jwmıstarın jetildiruge ülken serpilis berdi. Al, biıl bwl bayqaudıñ qorıtındısı 14 jeltoqsan küni jariyalanbaq.
— Egemendiktiñ 25 jıldığı qarsañında «Täuelsizdiktiñ jetistikteri: jañaru men jasampazdıqtıñ qazaqstandıq jolı» attı jalpıwlttıq demokratiyalıq koaliciyasınıñ otırısı ötedi. Bwl jiındı «Nwr Otan» elimizdegi barlıq partiyanıñ basın biriktirip, bir oy, bir twjırım, bir kelisimge kelu maqsatında wyımdastırğalı otır. Sonımen qatar, qaraşanıñ 21-i men jeltoqsannıñ 15-i aralığında «25 jwldızdı kün» ötkizilip, bwl şarağa «Nwr Otannıñ» barlıq filialdarı belsendi türde qatıspaq. Osı akciya ayasında partiya müşeleri «Täuelsiz Qazaqstan» poyızımen 35 stansada bolıp, halıqpen kezdesip, qoğamdıq qabıldaular ötkizedi, — dey kele, Qanıbek Jwmaşev sayasi wyımnıñ saylaualdı bağdarlamasınıñ orındalısın bayandadı.
Bastı maqsat — elimizde jüzege asıp jatqan barlıq memlekettik bağdarlamalarğa partiyalıq baqılaudı küşeytu. Osı orayda, biıl jıl basınan beri partiya ideologiyalıq, äleumettik, ekonomikalıq jäne jastar mäselesi bağıttarı boyınşa toğız jobamen jwmıs jürgizip keldi. Endi jobanı azaytıp, jwmıs auqımın keñeytu bağıtında şaralar qolğa alınuda. Bwl üşin är jobanıñ jañadan koncepciyası jasaqtaladı. Mäselen, wlttıq qwndılıqtardı wlıqtau, tarihtı däripteu maqsatında «Wlı dala eli» jobası «Wlı dala qazınası» dep atalmaq.
— Elimizde jastardıñ jwmıssızdığı mäselesi özekti bolıp otır. Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ tapsırmasına säykes, partiya bwl mäseleni şeşudi biıldan bastap naqtı qolğa aldı. Şının aytu kerek, tekseru, zertteu jwmıstarınıñ nätijesinde birde-bir memlekettik organda mektep tülekteriniñ qayda jürgeni, nemen aynalısıp jatqanı jöninde mälimetter bolmay şıqtı. Üş-tört aydıñ işinde egjey-tegjeyli tekseris jürgizip, 51397 balanı tizimge alıp, ärqaysısımen jeke-jeke jwmıs jasaldı. Bwl rette barlıq oblıstar jwmıspen nemese bilim berumen qamtu bağıtında atsalıstı. Sonıñ işinen, qazirgi tañda — 3022, al, Atırau oblısı boyınşa 28 bala qaldı. Bwl bağıttağı jwmıstar alğa qaray da jalğasın taba beredi, — dedi partiya hatşısı Qanıbek Jwmaşev.
Marapat merey ösiredi
Jiın barısında sayasi wyımnıñ strategiyalıq maqsattarı men mindetterin jüzege asıruda belsendilik tanıtıp jürgen oblıstıq käsipodaqtar ortalığı aumaqtıq käsipodaqtar birlestiginiñ törağası Dias Swltanov, «Amangeldi» öndiristik kooperativiniñ törağası Mwrat Ämirğaliev, partiya ardageri Keñes Qosıbaev «Nwr Otannıñ» «Qwrmet gramotasımen» marapattaldı. Sonday-aq, birqatar «nwrotandıqtarğa» partiya hatşısı Alğıs hat tapsırdı.
— «Qazaqstan – 2021: Birlik. Twraqtılıq. Jasampazdıq.» saylaualdı bağdarlaması partiyanıñ jaña jahandıq özgeristerge jauabı ispetti. Öytkeni, bwl jan-jaqtı talqılanıp, saralanğan qwjatta aldağı bes jılğa arnalğan basım bağıttar körsetilgen. Büginde bizdiñ elimiz basqa da alpauıt memleketter sekildi älemdik dağdarıs ıqpalın sezinude. Bwl – biz üşin sındarlı kezeñ. Sondıqtan, osı jağdayda «Nwr Otan» barşa halıqtı bir maqsatqa jwmıldıra biletin partiya boluı tiis. Alda Wlt josparına say elimizdi damıtuğa bağıttalğan auqımdı jwmıstar twr, — dep konferenciyanı qorıtındıladı oblıs äkimi, partiyanıñ oblıstıq filialınıñ törağası Nwrlan Noğaev.
Jıl basınan beri oblıstağı öndiristik kooperativter öndirgen önimder:
et – 32,3 mıñ tonna;
süt – 49,2 mıñ tonna;
kökönis – 73 mıñ tonna;
jwmırtqa – 72,8 million dana.
Öñirde soñğı üş jılda agroöndiristik keşendi subsidiyalauğa bölinetin qarajat kölemi 3,3 esegeartıp, 360 millionnan 1,2 milliard teñgege deyin jetti. Nätijesinde osı uaqıt aralığındajılıjay aumağı – 2, tamşılatıp suarılatın jer kölemi 3,5 esege artqan.
Partiya ıqpalımen päter kezeginde twrğan mügedekter, az qamtılğan otbası jäne byujdettik mekeme qızmetkerleriniñ 98-i twrğın üymen qamtılsa, 34 otbasınıñ baspanaları jöndeldi. 356 azamat qoğamdıq jäne twraqtı jwmısqa ornalastırıldı.
Ağımdağı jıldıñ 9 ayında oblısta 44,8 milliard teñgeniñ auıl şaruaşılığı önimderi öndirildi. Onıñ 26,3 milliard teñgesi mal şaruaşılığına tiesili ekenin ayrıqşa atap ötken jön.
J a r ı s s ö z d e n
Ardagerler – ärkez sapta
Nwrpeyis MAQAŞEV, partiya ardageri, Atırau oblısınıñ Qwrmetti azamatı:
– Men 1999 jıldan osı partiyanıñ müşesimin. «Otan» partiyasınan «Nwr Otan» partiyası atın alğandağı respublikalıq s'ezge qatısıp, eki märte partiya s'ezderine delegat boldım.
Büginde oblıs ekonomikasınıñ qay salasında bolmasın ilgerileu bar. Oñ özgerister medicina salasında, käsipkerlikti qoldau industriyalıq-innovaciyalıq damu bağıtında da iske asırılıp keledi. Reformalar men memlekettik bağdarlamalardıñ jüyeli jüzege asuınıñ nätijesinde bügingi tañda Qazaqstan älemdik qauımdastıqqa tanımal, aytar sözi, ayşıqtı oyı, qosar üni bar, ornıqqan memleketke aynaldı. Osı jetistikterge jetuge, birinşiden, qazaqstandıqtardıñ sayasi twraqtılıqtı, qoğamdıq kelisimdi, birlikti, beybitşilikti tañdauı sebep boldı. Bwl – otandastarımızdıñ bolaşağımızdıñ jarqın boluına qosqan ülesteriniñ oñ nätijeleri.
«Nwr Otan» partiyası qwrılğannan beri ardagerler de belsendilik tanıtıp keledi. Esen Tasqınbaev, Qatimolla Rizuanov, Töken Jwmağwlov, Mädina Ğabdisälimova, Nwrjiyan Abdolova, Il'ya Jaqanov, Räşila Mürsälieva, Janay Berkaliev sındı ağa-apalarımız eldik mäselelerge ün qosıp, jastar tärbiesine de ülken män berude.
Azamattıq belsendilik qajet
Aqtolqın AHMETJANOVA, Isatay audandıq mäslihatındağı partiya frakciyasınıñ jetekşisi:
– «Nwr Otan» – sayasi küş, jwrtşılıqtıñ joğın joqtaytın halıqtıq partiya. Halıq pen biliktiñ birligin berik ete tüsetin «Nwr Otan» partiyasınıñ frakciyası qızmetiniñ jauapkerşiligin qalıptastıruda azamattıq belsendiligimiz jetekşi röl atqaradı. Frakciya müşeleri memlekettik bağdarlamalardıñ jüzege asırıluın baqılauda, nasihat jwmıstarınıñ jürgiziluine belsendi aralasuda.
Elbası törağalıq etetin partiyanıñ eñ bastı maqsatı – wlt Täuelsizdiginiñ tiregi bolu, el erkindigin nığayta tüsuge küş salu bolıp tabıladı. Öytkeni, nwrlı bolaşaqqa jol bastağan «Nwr Otan» – bügin de halqınıñ qamın, jwrtınıñ mwñ-mwqtajın, jastardıñ bolaşağın äriden oylağan jetekşi partiya. Mindet adamğa jauapkerşilik jükteydi. Saylauşılarımızdıñ, partiyanıñ aldındağı jauapkerşilikti tereñ sezinip, osı bağıttağı jwmıstardı odan äri tiimdi jalğastıru frakciyanıñ bügingi tañdağı negizgi borışı bolıp qala bermek.
Eñ bastısı – el senimi
Berikqali SÄRSENĞALIEV, Maqat audanınıñ äkimi, audandıq partiya filialınıñ törağası:
– Elbası qazaqstandıqtarğa asa mañızdı mindetterdi naqtılap berdi. Bizdiñ aldımızda Prezident atap körsetken jaña qazaqstandıq armanımız – XXI ğasırdağı köşbasşı 30 eldiñ qatarına qosılu mindeti twr.
«Nwr Otan» partiyası Maqat audandıq filialı müşeleriniñ sanı – 2196, olar 12 bastauış partiya wyımına biriktirilgen.
Elbası «Nwrlı jol» bağdarlaması negizinde Wlttıq qordan bölingen qarjınıñ maqsattı jwmsaluına baqılau jasaudı «nwrotandıqtarğa» tapsırdı. Osı bağdarlama ayasında Dossor kentinde 300 orındıq O.Sarğwnanov atındağı mektep qwrılısı ötken jılı şilde ayında bastalğan bolatın, ağımdağı jıldıñ jeltoqsan ayında qwrılıs jwmıstarı ayaqtalıp, paydalanuğa beriledi.
«Nwr Otan» partiyası Maqat audandıq filialınıñ qoğamdıq qabıldau bölmesine bıltır 248 azamat ötiniş bildirse, biıl on ayda barlığı 396 audan twrğınınıñ ötinişteri qabıldandı.
Öreli bastama örisi
Mädi BEKSEYİTOV, «Embimwnaygaz» AQ bastauış partiya wyımı törağasınıñ orınbasarı:
– Men qızmet etetin «Embimwnaygaz» kompaniyasında «Nwr Otan» partiyasınıñ bastauış partiya wyımı jäne «Jas Otan» jastar wyımı belsendi jwmıs jasauda. Bastauış partiya wyımı müşeleri eldegi sayasi oqiğalardan tıs qalmay, mañızdı şaralarğa özindik ülesterin qosıp keledi. Kündelikti qoğam tınısın qadağalap, ärtürli bağıttağı mäselelerdi üylestirip, onı tiimdi şeşudiñ joldarın qarastıruda. Bastauış partiya wyımında partiyalıq jobalar «Ardagerlerdi ardaqtayıq!», «Baqıttı balalıq şaq», «Wlı dala eli», «Sätti qadam» sındı äleumettik mañızdı jobalar wjım müşeleriniñ belsendi aralasuımen jüzege asırıluda.
Mwnay-gaz salasınıñ märtebesin köteretin bilimdi, talanttı jastarğa bastauış partiya wyımı ünemi qoldau körsetip keledi. Mäselen, biıl Wlttıq birıñğay testileuden ötpegen jäne testileuge qatıspağan mektep tülekterin käsiptik bilim beru orındarına ornalastırıp, bastauış partiya wyımı öz qamqorlığına alıp otır. Otandıq mwnay önerkäsibin bilikti mamandarmen qamtamasız etu maqsatındağı bwl bastama öziniñ oñ nätijesin bereri sözsiz.
«Nwr Otan» partiyasımen birlese nätijesin tapqan igi şaralar – tabıstı eñbektiñ körinisi. Bwl igi şaralarda bastauış partiya wyımdarı belsendilik tanıtsa ğana biz, Otanımızdıñ odan äri güldenuine, elimizdegi tınıştıq pen twraqtılıqtıñ saqtaluına senimdi bolamız.
«Sätti qadam» – biz üşin!
Äygerim SÄULEN, Kaspiy öñiriniñ qazirgi zamanğı kolledjiniñ jas mamanı:
– «Sätti qadam» jobası – jas mamandar üşin äleumettik satı. Öziniñ tiimdiligin däleldep ülgergen bwl bağdarlama osımen törtinşi jıl qatarınan jemisti jüzege asırıluda. Biıl jobağa tolıqtırular engizildi. Soğan oray, endi eki bağıtta jwmıs isteytin bolamız. Ötken ayda joğarı oqu orındarı men kolledj tülekteri arasındağı jetim balalardı jwmısqa ornalastıru bağıtı boyınşa jwmıstar qolğa alındı. Sonıñ ayasında büginde Qazaqstannıñ barlıq öñirinde filialdarı bar iri kompaniyalar, memlekettik mekemeler men käsiporındardıñ kelisim-şart jasasu jönindegi jwmıstarı belsendi jürgizilude.
Qazir eñbek ötilinsiz jwmısqa ornalasu öte qiın. Öytkeni, jwmıs beruşiler birinşi kezekte onıñ täjiribesine qaraydı. «Sätti qadam» siyaqtı jobalar oqu ornın endi ğana bitirgen studentterge alğan bilimderin täjiribede qoldanuğa jäne eñbek narığında bäsekege qabiletti boluğa mol mümkindik beredi.
Mälike QUANIŞEVA
Aygül Ertileu
Abai.kz


c: text/html

text:
Krasnoperekopsk
Krasnoperekopsk (ukraince KpacHoпepekoпcbk, rusça KpacHoпepekoпck) – şimaliy Qırımda bir şeer, Krasnoperekopsk rayonınıñ memuriy merkezi, lâkin özü rayon terkibine kirmeyip cumhuriyetke boysunğan 11 şeerden birisidir.
Münderice
CoğrafiyaDeñiştir
Şeer Or boynunıñ cenübiy qısmında buluna. Aqmescitten şimalge taba avtomobil yolunda 124 km qadar uzaqlıqtadır. Krasnoperekopsknıñ yanında Şimal-Qırım kanalınıñ suvları keçe. Şeerniñ meydanlığı - 2241,98 km².
İklimDeñiştir
İklim yarım sahralıq, sıcaq, orta yımşaq qışlı. Yanvarniñ orta arareti –1,4°C, iyülniñ +27,3°C. Yıllıq yağanaqlar seviyesi — 301 mm.
TarihDeñiştir
- 1932 s. — Yañı Bromzavod qasabası meydanğa keldi.
- 1936 s. — Grajdanlıq cenki vaqtındaki Or boynunda olğan Perekop dögüşi şerefine qasabanıñ adı Krasno-Perekopsk dep qoyuldı.
- 1966 s. — Qasabağa şeer statusı berildi[4].
EaliDeñiştir
Şeerniñ ealisi - 31 800 kişi (2001 s.), bu cümleden:
- ruslar — 16 561 kişi (50 %);
- ukrainler — 13 602 kişi (41 %);
- qırımtatarlar — 1 121 kişi (3 %);
- başqa millet vekilleri — 6 %[5].
MenbalarDeñiştir
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Tarih şeer şurasınıñ resmiy saytında
- ↑ ДHicTpяHcbkий M. C. ETHoпoлiTичHa reorpaфiя ykpaïHи. ЛbBiB: ЛiToпиc, 2006. C.452-453.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Alat
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Alat yä Urıs Alatı - Biektaw rayonında, Biektaw timer yul stansiäsennän 33 km tönyaqtaraq, Aşıt yılğasınıñ sul quşıldığı Alat suı buyında awıl. Qazan Xanlığı däwerendä nigez salına (Alat daruğasınıñ üzäge bula). 1708-1766. yıllarda - Qazan gubernası şähäre. 1758 yänäşäsendä Alat siptzavodı nigez salına.
1989. yılda 210 keşe (Urıslar), 2000. yılda 212 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele - terlekçelek. Urta mäktäp, mädäniät yortı. 19. yöz kirpeç suğu, çilmäk yasaw käsepçelege belän mäğlüm. Uspenskaya çirkäwe - 18. yözneñ 1. çirege arxitektura istälege.


text:
«Bir dıbıs – bir ärip!» qağidası kerek!
Ötken aydıñ basında QR Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev latın qarpine tağı da qosımşa reformalardıñ qajet ekendigin halıqqa bildirgen bolatın. Keyingi kezde türli baspasöz betterinde latın älipbiiniñ tım sapasız, ıñğaysız “avtorlıq nwsqaları” jılı jañbırdan keyingi sañırauqwlaqtar sıqıldı qaptap ketti. Osı orayda «Qazirgi tañda 42 äripti latın älipbii – kem degende taptırmas uaqıtşa AL'TERNATIVA!» däl osınday latın qarpine qatıstı közqarastı wstanıp otırğan önertanuşı, audarmaşı Batırbek Bağışbekwlımen tağı da swhbattasudıñ säti tüsti. Oqırmannıñ esine sala keteyin, biz Batırbek mırzanıñ «Qazaq jäne ağılşın tilder arasındağı 1000 wqsastıq» maqalasın ötken swhbattarımızda talqılağan edik. Endi biz qazaq tili turalı, äsirese jazbaşa qazaq tili turalı naqtıraq asıqpay äñgimelessek...
Riza Isqaq: - Batırbek Bağışbekwlı, älipbidi jeñildetemiz dep tilden ajırap qalmaymız ba?
Batırbek Bağışbekwlı: - Ärine, klassikalıq latın qarpinde bar-joğı 26 ärip bar. Al bizdiñ fonetikası bay qazaq tilinde dıbıstar äldeqayda köp. Bügingi kirillicamen jazılğan älipbiimizde 42 ärip. Osı erekşelikti saqtau kerek. Biz tildi jeñildetemiz dep, töl dıbıstarımızdan ajırap qalmayıq.
Riza Isqaq: - Batırbek mırza, sizdiñ bügingi bizdiñ tildegi latın qarpiniñ qazirgi nwsqalarına azamat retinde ğana emes, til mamanı – filolog retinde de iştey köñiliñiz tola ma?
Batırbek Bağışbekwlı: - Men, ärine, qazaq tiliniñ professorı emespin, tek ağılşın tiliniñ bakalavrı bolsam da, qazaq tiliniñ älipbi nwsqası jaylı öz pikirimdi bildirip, latın qarpindegi AL'TERNATIVTİ älippeniñ öz nwsqamdı wsınğım keledi. Negizi, latın qarpine köşuge qarsı emespin, öte qızıqtı jäne asa mañızdı tarihi meje dep oylaymın. Bizdiñ wlt üşin, wlt mädenieti, ğılımı jäne aqparattandıruı üşin qajet te şığar. Kirillica degen wğım - sonau grektiñ Kirill jäne Mefodiy zamanınan kele jatır, latın qarpi sonau odan da köne Rim Imperiyası zamanınan kele jatqan lingvistikalıq qwbılıs. Nelikten latın qarpi negizinde jasalğan jaña 21-şi ğasırdıñ «qazaq qarpisi» (kazahica) degen neologizmdi wsınbasqa?! Qaljıñ emes, ras! Bwl da - bizdiñ wlttıq erekşelik bolar edi, biraq ol üşin biz älipbiimizge erekşe äripterdi engizuimiz kerekpiz, mısalı, meniñ älipbiimde olar «Ö», «Ñ», «Ğ» jäne «YA» äripteriniñ erekşe jazılu ülgileri bar. Qazir wsınılıp otırğan qazaq tiliniñ latın qarpindegi älipbi nwsqalarında nelikten, ne üşin köptegen äripter joğalıp qalğanın nemese keybir dıbıstardı belgileu üşin äripter qosarlanıp (digraf bolıp) ketkenin tüsinbeymin, tüsine de almaymın. Bwl oquğa, jazuğa - öte kürdeli! Meniñşe, är dıbıstıñ öziniñ äriptik forması boluı tiis. «Bir dıbıs – bir ärip» qağidasın qatañ wstanu kerek!
Riza Isqaq: - Atalmış qağidañız saqtalğan 42 äripten twratın latın älipbi - nwsqasın wsınğıñız keledi. Äripter tım köp emes pe?!
Batırbek Bağışbekwlı: - Joq, Riza hanım, köp emes! Birinşiden, qazaq tiliniñ kirillica qarpindegi 42 äripti älipbi közimizge äbden üyrengen, ekinşiden, bir ärip – bir dıbıs qağidasın saqtau mañızdı, jäne üşinşiden, qazaq tilinde «e», «yu», «'», «'» jäne t.b. äripteri bar köptegen kirme sözder, halıqaralıq termin sözder jetkilikti. kirme sözderdegi «c», «e», «'», «'» äripterine de ıñğaylı fonetikalıq balama BAR bolmaq. Endi «komp'yuter» degen söz «kompıyter» nemese «kompiuter» dep emes, odan dälirek «komp``Ųter» dep jazıluı mümkin boladı. Degenmen, ol kirillicadağı «sirek» äripterdiñ de latın älibiinde öz balaması, öz ornı boluı kerek dep oylaymın.
Riza Isqaq: - YAğni sonda siz bwl wsınısıñızdı lingvistika akademiyası nemese filologiya kafedrasınıñ atınan emes, öz atıñızdan jeke twlğa retinde ğana wsınıp otırsız ğoy?
Batırbek Bağışbekwlı: - Iä. Bwl - öte jeke, kerek deseñiz «jekemenşik» kişigirim bastamam, jay wsınısım. Men, ärine, qazaq tiliniñ professorı emespin, jay ğana ağılşın tiliniñ bakalavrı bolsam da, qazaq tiliniñ älipbi nwsqası jaylı öz pikirimdi bildirip, latın qarpindegi AL'TERNATIVTİ älippeniñ öz nwsqambı wsınğım keledi. Meniñ jeke pikirim boyınşa qazirgi tañda (uaqıtşa bolsa da) latın älipbiiniñ eñ qolaylı türi qazirgi 42 äripten twratın qazaq kirillica qarpindegi älipbidiñ latın qarpindegi nwsqası bolar edi. Onıñ üstine, nege «qazaqı latın qarpi» degen jaña şrift nwsqasın oylap tappasqa?!
Riza Isqaq: - Asa qızıq. Demek, basqa tilderde joq keybir äripterdiñ de nwsqasın wsınbaqsız ğoy?
Batırbek Bağışbekwlı: - Ärine! Türik tili, äzirbayjan tili, özbek tilindegi latinica nwsqaların tolıqtay köşiru tağı tiimdi emes! Nelikten biz «ç», «ş», «ş», «ğ», «ya», «yu» jäne tağı da basqa öte qajetti jeke jeke üyrenşikti dıbıstarımızdı belgileu üşin digraftardı qoldanu kerekpiz, nege sözdi tım wzartıp jiberu kerek?! Meniñ nwsqamda är bir kirill tañbasına bir latın tañbası säykes keledi. Iä, nüktelerdi qoldanğan dwrıs, biraq odan basqa sızıqşa, ütirşe nege qoldansa bolmaydı?! Mäselen, Türik tilinde kileñ apostrofı bar tañbalar: «ğ», «ü», «ş», «ç», «ö» jäne t.b. Türikter ol äripterden eş wtılıp jatqan joq. Jäne «j» degen juan dıbıstı o bastan bükil älem üşin jwmsaq «j» degen dıbıspen belgileudiñ ne keregi bar?! Juan «J» dıbısın men wsınğan töbesinde eki nüktesi bar «Z» ärippen belgileu äldeqayda dwrıs bolar edi.
Riza Isqaq: - Bayqauım boyınşa siz Ö-niñ üstinen apostroftı alıp tastap, däl ortasına nükte qoya salıpsız, meniñşe bwlay jaza bastasaq «original'no» bolar ma edi?..
Batırbek Bağışbekwlı: - Riza hanım, qayta jaqsı emes pe! Bwl - bizdiñ töl erekşeligimiz bolar edi. «Ö» degen dıbıs Türkiyadağı türikterdiñ odan da jwmsaqtau ö degen dıbısına wqsamauı tiis, sebebi bizdiñ tilde Ö degen söz «köl» degen sözde jwmsaq oqılsa, auız eki tilde «öt», «öy», «ör» degende säl juan oqıladı. Sondıqtan men O degen latın tamğanıñ ortasına nükte qoyu arqılı qazaqtıñ Ö dıbısın belgileudi wsınıp otırmın, äri ıñğaylı, äri erekşe jaña ärip. Onıñ üstine tağı bir jañalıq, Meniñ pikirimşe, tek 42 äripti latın älipbii äzirge taptırmas uaqıtşa qarip nwsqası bolar. Jäne bwl älipbi nwsqasınıñ eñ bastı erekşeligi – şriftpen (qarip) aynalısatın programmistterge bir pernege bir äripti sıyğızuğa mümkindik beredi. Sosın «däl mınau digraftardıñ qosındısı qanday dıbıs beredi eken?» dep halıq miın aşıtpay, är kirillicadağı äripke bir tikeley balamasın ğana tauıp, qoldana aladı. «Bir dıbıs – bir ärip!» qağidasın wsınamın!
Riza Isqaq: - Ötken Nwr-Swltan qalasındağı til forumında latın qarpine baylanıstı pissimistik boljamdar aytıldı. Bwl qoğamdı ekige bölip tastaydı-mıs. Atalmış boljamdarğa negiz bar ma?
Batırbek Bağışbekwlı: - Eger kez kelgen närseni rettemey, baqılamay bos jibere salsa. Tipti eñ qorqınıştı boljamdardıñ orındaluı ğajap emes. Til mäselesinde de - solay. Bizge ortaq älipbi nwsqası da kerek, öziñiz san ret aytıp jürgeniñizdey qazaq tiliniñ şın mäninde memlekettik tilge aynalğanı da kerek. Biraq, eki närse kerek joq. Ol – asığıstıq pen dañğazalıq! Eger qazir biz kim ne dese de, batıl jäne senimdi türde öz “kazahicamızdı” oylap tappasaq, onda erteñ biz ne arab qarpindegi elder qatarında, ne latın qarpindegi elder qatarında ne kirillica qarpindegi elder qatarında, ne ireoglif qarpindegi elder qatarınan tabılmay eki ortada qaluımız ıqtimal. Sondıqtan, siz ben biz bolıp qazirden bastap til mäselesin şeşip ülgerip qaluımız kerek.
Riza Isqaq: - Batırbek mırza, mağınalı swhbatıñızğa raqmet! Bälkim, eger sizdiñ osı jobañız jüzege assa, erteñ sizdi XXI ğasırdıñ Ahmet Baytwrsınwlısı dep atap ketui de mümkin dep esepteymin.
Batırbek Bağışbekwlı: - Riza hanım, tilegiñizge raqmet! Meni wyalttıñız ğoy (küldi).
Riza Isqaq: - Ötken til forumınıñ plenarlıq otırısında bir qazaq professor bılay dedi küyinip: “BWW-da qızmet etkenimde kelesidey ağılşın tildi qwjatqa közim tüsti, bir tizimniñ basında “XXI ğasırda joğalu qaupi bar tilder” dep jazılğan. Astında 20 şaqtı tilderdiñ atauları körsetilgen. Arasında bizdiñ qazaq tili de bar eken. Sonı körip men tereñ oyğa battım...”. Qadirli oqırman, jañağı qorqınıştı qwjattan bizdiñ ana tilimizdi alıp tastau üşin, barlıq mümkin äreketterdi jasayıq.
Üristembekov latın älipbii, (Nwr-Swltan qalası, qazan 2019 jıl).
Swhbattasqan: Riza Isqaq
Abai.kz


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası, Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım saylav komissiyasınıñ başlığına, «anayasa qurumunıñ zornen deñiştirilmesi ya da devrilmesine doğrultılğan areketlerden, Ukrainanıñ topraq bütünligine qast etkeninden ve devletke hainlik etkeninden» şübheli olğanını bildirdi.
Şübheli Ukraina vatandaşı ilhaq etilgen Qırım territoriyasında bütün qanunsız saylav ceryanlarınıñ azırlanması ve ötkerilmesinde esas figurant ola. Bunı mart 20-de muessiseniñ matbuat hizmeti bildire.
«Tayin etildi ki, 2010 senesinden başlap, o, Qırım Muhtar Cumhuriyeti saylav komissiyasınıñ reisi sıfatında, sözde «umum Qırım referendumı»nıñ ötkerilmesi boyunca Qırım Muhtar Cumhuriyeti Komissiyasınıñ başlığı olmağa razı oldı… Böylelikle o, yarımadanıñ Ukrainadan ayırılması boyunca qanunsız referendumnıñ ötkerilmesini ve, bunıñ neticesi olaraq, onıñ Rusiyege qoşulmasını temin etti», – denile bildirüvde.
QMC prokuraturasınıñ malümatına köre, şübheli şahıs, ondan ğayrı, 2014 senesinde yerli öz-özüni idare etüv orğanlrı ve qanun çıqarıcı organlar, 2016 senesinde Rusiye Devlet Duması ve 2018 senesinde Rusiye prezidenti «saylav»larınıñ ötkerilmesini temin etti.
Açıq menbalarnıñ malümatına köre, Rusiyeniñ kontroli altında olğan Qırım saylav komissiyasınıñ başlığı, Mihail Malışevdir. Onıñ tarafından açıq menbalarda bu şübhege dair izaat berilmedi.
Mart 18-de Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda prezident saylavında rey berüv ötkerildi. Resmiy Kyiv ve, ondan ğayrı, bir sıra halqara teşkilât ile bir çoq dünya devleti yarımadadaki saylavnıñ neticelerini tanımaylar.
Qırımdaki saylavda şu anda faaliyet köstergen Rusiye prezidenti Vladimir Putin, saylavcılarnıñ 71,6%-i iştirak etken alda reyleriniñ 92%-inden ziyadesini qazandı.
Mart 19-da ABniñ tış işleri boyunca matbuat kâtibi Maya Kosyançiç, Avropa Birliginde Rusiye prezidenti saylavını, ilhaq etilgen Qırım ve Aqyarda rey berüvniñ tışında, olıp keçti, dep sayılğanını qayd etti.
Mart 19-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda keçirilgen saylavnıñ neticelerine


text:
Xalıqara cinäyät mäxkämäse
Xalıqara cinäyät mäxkämäse (inglizçä International Criminal Court, ICC, fr. Cour pénale internationale) — cinäyät ğädäläte berençe xalıqara mäxkämäse, qırğınnar, genotsid, xärbi cinäyätlär, keşelekkä qarşı cinäyätlärne tikşerep qarıy.
1998 yılda Rim statutı nigezendä oyışqan, 2002 yılnıñ 1 iyülennän eşli başlıy.
Bütän maxsus häm qatnaş cinäyät mäxkämälärennän ayırmalı bularaq daimi räweştä eşli. Rim statutın qabul itkännän soñ qılğan cinäyätlär tikşerep qarala.
Xalıqara cinäyät mäxkämäse Haaga şähärendä urnaşqan, BMO Xalıqara Mäxkämäsennän ayırmalı bularaq BMO strukturasına kermi, läkin BMO İminlek Şurası qararı buyınça cinäyät eşen quzğata ala.
TaswirYзrәpTү
Eş tele - inglizçä, frantsuzça.
Xezmät itü waqıtı - 9 yıl.
Xökemdar sanı - 18.
2013 yılda BMO 193 äğzasınnan 122 Rim statutın raslağan.
2000 yılda Räsäy Rim statutın imzalağan, läkin älegä raslamağan, şuña kürä Xalıqara cinäyät mäxkämäsenä buysınmıy, läkin küzätüçe bulıp xezmättäşlek itä.
AQŞ Xalıqara cinäyät mäxkämäseneñ eşçänlegen xuplamıy, 2002 yılda üz imzasın çaqırıp qaytara.


text:
Kommunister men komsomoldar Täuelsizdikti qaşan «moyındaydı»?
Ötken jılı ğana qızıl imperiyanıñ qınsız qılışı komsomol wyımınıñ 100 jıldığın dürkiretip toylap, täuelsiz eldiñ süyegine tañba salğandar biıl tağı atqa qondı. Tağı da Qazaqstan halıqtıq kommunistik partiyasınıñ bastamaşılığımen elimizdiñ är öñirinde komsomoldıñ 101 jıldığına oray is-şaralar ötip jatır.
Ötken ömirge sağınıştarı jetelep, eski künniñ elesine esi ketip jürgender täuelsiz eldiñ törinde otırıp, kelmeske ketken özge eldiñ soyılın soğuda. Olardıñ oyınşa, «komsomol küni» toylamasa bolmaytın mañızdı mereke. Odan da ökiniştisi, «Komsomol bizdi baqtı-qaqtı» dep HH ğasırğa qarap möñirep jürgen sol kommunisterdiñ köbi bügingi qazaq biliginiñ bir-bir biiginde otır.
Ötken jılı kez-kelgen täuelsiz elde basqa bir ükimettiñ ideologiyasın, sayasatın däripteu sol eldiñ egemendigine qauipti ekenin aytılğanımen, «komsomol künin» toylauşılar bwğan qwlaq aspağan. Negizi egemen eldiñ azamatı bwrınğı bilikti añsap, bügingi ideologiyağa jat qadamğa barsa sayasi jauapkerşiligi quzastırıluı kerek edi. Alayda bügingi biliktegi köne saptastarına arqa süyegen käri komsomoldardıñ "mwrtın balta şapqan joq"...
Köne kommunister biıl tağı sol merekelerin toylap älek. kstnews.kz saytında jazıluınşa, küni keşe Qostanayda komsomoldıñ 101 jıldığına oray dabıralı şara ötken eken. Keñes odağınıñ qızıl tuın kötergen top retro kölikterge otırıp, qala köşelerin şeruletip ötken.
Jeñis sayabağınan bastalğan şeru qalanıñ ortalıq köşeleriniñ boyımen jürip ötip, tıñ igeruşiler eskertkişine kelip tizgin tartqan. Özderiniñ aytuınşa, bwl bağıt kezdeysoq tañdalmağan körinedi. Şeru barısındağı barlıq ayaldamalar komsomol tarihındağı qanday da bir mañızdı kezeñdermen baylanıstı eken. Aytpaqşı, şeruşiler Lenin eskertkişine gül şoqtarın qoyudı da wmıtqan joq.
Şaranı wyımdastıruşı Qazaqstan halıqtıq kommunistik partiyası oblıstıq komitetiniñ birinşi hatşısı Asqar Ömirzaqovtıñ aytuınşa, bwl şara wrpaqtar sabaqtastığı dästürin jalğau jäne el tarihın saqtap qalu üşin ötkizilip otır eken.
Birinşiden, bwlar aytıp otırğan el tarihı qanday tarih? Qazaq halqın jerinen, malınan, janınan ayırğan qandı tarihtı maqtanışpen merekelep otır ma?
Biz bilsek, elimizdegi kommunister üşin ata tarihtıñ bastau közi Keñes odağı ğana sekildi. Bwlarğa salsañız qazaq tarihı degen keşegi keñestik ğasır ğana deuden tayınbaydı.
Biz bwl sözderdi oydan şığarıp otırğan joqpız. Mäjilis deputatı, Qazaqstan halıqtıq kommunistik partiya frakciyasınıñ müşesi Jambıl Ahmetbekovtıñ pikiri bwl.
– Qalay bolğanda da, komsomol – bwl tağdır, bwl balalıq şaq, jastıq şaq, sosın tarih. Al älgi wltşıl patriottar men özgerip şığa kelgen ülken buın ökilderi jäne tarihi mälimetterden jwrday jastar öziniñ ötken tarihına jäne ata-babası – atası, äkesi, anası jasağan tarihqa tas atıp jatır, – degen edi Ahmetbekov ötken jılı.
Osı pikirinde berik twrğan kommunister biıl da bilgeninen jañılğan joq. Jalğız Qostanayda ğana emes, elimizdiñ är öñirinde öz merekelerin toylap, qızıl kezdesuler ötkizip jatır. Mäselen QKHP-niñ resmi saytındağı aqparattarğa süyensek:
Komsomoldıñ qwrılğanına 101 jıl toluına oray QKHP Soltüstik Qazaqstan oblıstıq komiteti mektep oquşıları arasında breyn-ring ötkizipti. Oğan Petropavl qalasındağı №32 orta mekteptiñ 11-sınıp oquşıları qatısqan eken.
Bwnı az deseñiz, QKHP Mañğıstau oblıstıq komiteti Aqtau esep jäne tehnologiyalar kolledjiniñ studentteri üşin döñgelek üstel wyımdastırıptı. Oğan komsomol qozğalısınıñ ardagerleri qonaq retinde şaqırılğan. Sonda bwl ne? Täuelsizdiktiñ taza auasımen tınıstauı tiis jas wrpaqtıñ sanasın ulau ma? Bizdiñ oyımızşa, oqu orındarında komsomoldı däripteu eldiñ egemendigin moyındamau degen söz.
Ekinşi mäsele, merekeni wyımdastıruşılar "komsomol toyın toylau — wrpaqtar sabaqtastığı dästürin jalğau" degen wran oylap tauıptı. Komsomol toyınıñ ötken jılğı bağdarlamasında «Wrpaqtar sabaqtastığın jalğau» wranı joq sekildi edi. Älde bwnıñ Prezident Qasım-Jomart Toqaevtıñ «Sabaqtastıq. Ädildik. Örleu» saylaualdı bağdarlaması jäne halıqqa arnağan Joldauında aytqan «Sabaqtastıq» sözimen qatısı bar ma eken?
Biraq Prezident aytqan sabaqtastıqtıñ mäni – erteden kele jatqan bizdiñ ädet-ğwrpımız bolsın, qoğamdıq wstanımdarımız bolsın, qol jetkizgen jetistikterimiz bolsın odan bas tartpay alğa örleu bolatın. Äste qızıl imperiyanı añsap, solardıñ toyın toylau emes edi.
Memleket basşısınıñ bağdarlamasın öz äreketteriniñ qalqanı etu kommunisterdiñ köne ädeti. Ötken jılı da Quanış Swltanov, Jambıl Ahmetbekov bastağan köne komsomoldar sol kezdegi Prezident Nwrswltan Nazarbaevtı betke wstağan.
«Komsomol toyın toylau - tarihtıñ talabı» dep jürgen Ahmetbekov atalğan mereke Elbasınıñ bağdarlamalarımen tığız baylanıstı ekenin aytqan.
– Bizdiñ qazirgi damu bağıtımızdıñ negizi sonau sovet kezinde, onıñ işinde özindik qoltañbası qalğan komsomoldıñ kezinde qalanğan, sonı eşkimniñ eskergisi kelmeydi. Komsomoldıñ jüz jıldığın toylauda eşqanday ideologiya bolğan joq. Degenmen, däl qazir bwl ideologiya öte özekti bolıp otır. Özekti bolatını sol – memleket basşısınıñ 5 äleumettik bastaması, joldau men onıñ iske asuı siyaqtı äleumettik mäseleler – mine nağız socializm degen osı. Bwl turalı eşkim aşıq ayta almaydı, öytkeni biz jabayı kapitalizmde ömir sürip jatırmız, - degen edi parlament deputatı.
Bizdiñ aytpağımız, komsomolğa üş qaynasa sorpası qosılmaytın bügingi ideologiyanı, memlekettiñ qazirgi sayasi wstanımı men memlekettik bağdarlamalardı kommunisterdiñ özderi üşin bwrmalap alğanı qanşalıqtı orındı?
Bası bar adamğa qazaq halqınıñ qızıl imperiyadan qanday qısas körgenin aytıp jatudıñ özi artıq. HH ğasırdıñ tabaldırığın attay bere küş alğan kommunisterdiñ beybit qazaq halqın qoyşa qırıp tastağanı kim-kimge de ayan. Al biz halqımız aldında keşirilmes qılmıs jasağan jauızdardıñ jeñisin toylap jürmiz. Basqaşa aytqanda, ata-baba äruaqtarınıñ qabırğañdı qayıstırar qandı şerin öz qolımızben juıp-şayıp jatırmız. Özimiz bastap osınday qadamğa barsaq mıñdap emes, milliondap qılılğan qazaqtıñ qanın kim arqalaydı?!
Özimizdiñ täuelsiz elimiz, Prezidentimiz, memlekettik rämizderimiz, änwranımız bar ekenin eskermey, eskini esten şığara almay otırğandarğa bir toqau bola ma? Miın Mäskeu ulap tastağan käri kommunister qaşan täuelsiz eldi şınayı moyındaydı? Biraq Keñes däuiriniñ küpisin äli şeşe almağan el biligi bwlarğa toqtau qoyuğa asıqpaytın sekildi…
Bügin qazaq jastarı kimge senerin bilmeydi. Bireui - äsire dinşil, arabşıl. Bireui - orısşıl mäñgürt. Bireui - azğan, bireui - tozğan. Osınıñ bärine kim kinäli? Ärine Otanın, wltın süymeytin alpısqa kelgenşe aqıl tisi şıqpağan «komsomol» ağalar kinäli. Ökiniştisi, büginde jastarımız jat ağımnıñ, kärilerimiz Keñes odağınıñ ideyasımen ömir sürude. Miı kommunizmge ulanğan komsomoldar basqarğan elde dini «izmderge» ulanğan körsoqırlar qaptamağanda qaytedi?...
Quanış Qappas
Abai.kz


text:
Qırım uquq qoruyıcı gruppası, Rusiye koloniyasında bulunğan ukrain siyasiy mabüs Volodımı Baluhqa destek köstermege teşviq ete. Bunı uquq qoruyıcılar öz Facebook saifesinde yazdı.
Volodımırğa qol tutıp, oña FSİN-mektüp Rusiye sisteması vastasınen mektüp yollamağa ricada bulunalar. Bunı yapmaq içün, bağlantıdan keçmek kerek. "Öz bölgeñizni saylañız" grafasında "Tver vilâyeti"ni qayd etmek kerek . "Müessiseni saylañız" grafasında "İK-4 Torjok" yazmalı.
Volodımır Baluh mektüplerni alsın dep, uquq qoruyıcılarniñ tevsiyelerine köre, olarnı rusça yazmaq yahşıca, ve rusiye akimiyeti "ekstremist" dep qabul ete bilecek cümle ve ibarelerden saqınmalı.


text:
Awoqado (botanik iseme – Persea americana) ul 6–20 metr bieklektäge tropik ağaç. Tabiğättä Meksikadan Braziliägä xätle üsä. Xäzerge waqıtta böten tropik häm subtropik zonada üsterelä.
Yafraqları oçlı ellips formasında, tiregä oxşağan, yaltırıylar, tösläre östän açıq yäki quyı yäşel töstä, astan sorı töstä. Äflisun yafrağın xäterlätälär.
100–300 çäçäkle törkemnär belän çäçäk ata, alarnıñ 0,1% genä serkälänä. Monıñ töp säbäbe şunda – çäçäk atunıñ berençe könendä cimeşelek qına ölgerä, ä serkäçläre äle ölgermi. Annan soñ çäçäk ber köngä yabıla. Kiläse könne çäçäk yañadan açıla, serkäçlär ölgerä, ä menä cimeşelek inde şiñgän bula. Monnan tış, ölgergän cimeşlek häm serkäle çäçäklär können ayırım waqıtında açılalar.
Cimeşe – yomırqasıman yäki gruşasıman ciläk. Awoqado sortları öç geoğrafik gruppağa bülenälär:
Xäzerge waqıtta ike sortnı quşıp barlıqqa kilgän sortlar da bar (yışraq gwatemala häm meksika gruppaların quşalar). Bezneñ öçen barı tik meksika gruppası sortları möhim. Çäçäk atuı şundıy qatlawlı bulğanğa kürä cimeşlär barlıqqa kilmäs dip uylıybız, ämma matur yafraqları arqasında bu interyer öçen yaxşı sort. Orlıqtan üsterelgän awoqado 6–8 yılda çäçäk ata başlıy. Awoqado öçen çäçelgän yaqtılıq kiräk. Sez anı fatirda, ofista, teplitsada üsterä alasız. Cäy köne anı balqonğa yäki baqçağa çığara alasız.
Tufraqqa tälapçan tügel. Ğadattä baqçaçılıqta qullanılğan ciñel, urta açılıqtağı tufraq yarıy. Yıl buyına aña urtaça dımlıqtağı tufraq kiräk. Susızlıqtan yafraqların qoya ala. Waqıt-waqıt su çäçrätü dä bik faydalı.
Awoqadonı ğädättä orlıq belän ürçetälär. Çıbıqça belän barı tik qäyber sortlarnı ğına ürçetep bula.
Orlıqlarlarnı yartısına xätle su belän çılatırğa kiräk, kiñ yağı asqa taba qararğa tieş. Alarnı tişelep çığa başlağançı çılatırğa kiräk. (Eçertmäs öçen, 3 aydan da kübräk çılatırğa yaramıy. Öç ayda üsä başlamasalar, alarnı bolay ğına utırtığız. Ğädättä utırtqaç orlıqlar üsä başlıylar.)
Orlıqlarnı 3/4 öleşkä kiñ yağı belän asqa taba utırtığız. Minemçä, orlıqlarnı berämläp zurraq sawıtqa utırtu uñışlıraq. Utırtqaç, sawıtnı pıyala kisäge belän qaplağız. Şundıy räweştä anda dım saqlana, dım isä üsüne tizlätä. Artıq su tiz genä ağıp çıqsın öçen ciñel häm hawalı tufraq saylağız. Orlıqlar kügärmäsen öçen pıyalanı här könne yaqınça 30 minutqa kütärep quyığız.
Orlıqlar yaxşı tişelep çıqsın öçen alarnı köne buyı cılıda totarğa kiräk. İdeal temperatura: 25°Ctan artıq. Berençe yafraqlar çıqqaç, bülmä temperaturası da citä.
Cılılıqnı saqlar öçen, üsemlek sawıtın cılı radiator östenä quyığız. Şuña kürä orlıqlarnı utırtır öçen iñ yaxşı waqıt – qış.
Bezneñ şartlarda awoqado tiz üsä. 1 metr bieklektäge botaqlı ağaç 2 yılda üsep çığa ala.
Awoqado cimeşlären bezneñ şartlarda üsterep bulmıy. Ämma alarnı bügen cinel genä kibettä tabıp bula. Qızğanıçqa qarşı, kibettä satıp alğan cimeşlär orlığınnan üsemlek üsterep bulmıy (alarnı küp waqıtta ölgerep betmägän kileş cıyıp alalar).
Awoqado dönyada iñ tuqlıqlı cimeş. Energiäse – 100 grammğa 840 kDj (çağıştıru öçen: banan 355, manğo 215, papayya 180, pomidor 90, qıyar barı tik 0,64). Eçendä 5–32% tiregä yaxşı sılanğan may bar. Şuña kürä ul qösmetik matdälärdä yış qullanıla. Ximik sostawı buyınça awoqado cimeş bulmawına qarmastan, anı bu gruppağa kertälär.
Ğädättä anı çi kileş qullanalar. Kisep limon suın yäki başqa tämlätkeç östilär häm qaşıq belän aşıylar. Kiläse nomerda sez ber-ike awoqadodan ciñel aşamlıq retseptın taba alasız.
Printed from neznama adresa


text:
2014:seneden başlap, Yaponiya Ukrainağa $ 1,8 mlrd yardım kösterdi
2014 seneden Rusiye Ukrainağa qarşı tecavuzı başlağanından berli, Yaponiya bizim memleketimizge faal, maddiy yardım köstere. Bu zaman içinde Ukraina 1,8 mlrd.$ yardım aldı.
Bu aqta Vladimir Zelenskiy Twitterde yazdı, haber ete UATV.
“Bu yardım bizim islâatlarımızğa (reformalarımızğa), Donbassnı yañıdan qurulmasına, vaqtıncaz köçken şahslarğa yardım içün pek müimdir”- yazıla beyanatta.
Bugün Ukraina prezidenti Yaponiyağa resmiy ziyareti başlanğanını hatırlatamız. O Yaponiyanıñ baş-naziri Sindzo Abenen endi körüşti.
Oqumaq içün: Yaponiya 2,8 mln. $ Donbassnıñ qurulmasına ve ealiniñ yardımına ayırıcaq.


text:
Mäşür SASİQOV,
«Uyğur avazi»
Ötkän häptidä «Yaşlar jili» dairisidä «Shatlik You Tube» kaniliniŋ uyuşturuşi vä җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi yenidiki Sport keŋişi, Talğir nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkizi häm «Uyğur avazi» gezitiniŋ qollap-quvätlişi bilän sän°ätkarlar arisida futbol boyiçä turnir bolup štti. Uniŋğa hämmisi bolup, «Yaşlar», «Muqam», «Orhon» (Almuta), «Çonҗa» (Çonҗa) vä «Madrid» (Ämgäkçiqazaq nahiyäsi) җämi bäş komanda qatnaşti.
Turnir davamida komandilar šzara küç sinişip, futbol işqivazliri üçün qiziqarliq dämlärni hädiyä qilğaç, šzliriniŋ nemigä qabilliğini namayiş qildi. Bolupmu ularniŋ arisida «Yaşlar» komandisiniŋ äzasi Dilşat Alikov sportniŋ bu türidä šziniŋ mahirliği bilän kšzgä çüşsä, «Çonҗa» komandisiniŋ oyunçisi Armanҗan Märipovmu, huddi käspiy futbolçilarğa has maharät kšrsätti vä äŋ yahşi därvaziçi atalğan Nazim Ämätovniŋ çaqqanliği kšpçilikni qayil qildi.
Kündin-küngä ammibapliği šsüvatqan futbolni tamaşä qiliş mähsitidä jiğilğan adämlärniŋ sani şunçilik kšp boldiki, bu yärdin u yan-bu yan štkänlärniŋ bu җayda «toy boluvetiptu» däp oyliğanliği ehtimaldin jiraq ämäs. Şundaqla bu küni yaşlar täripidin štküzülüvatqan uşbu çarä-tädbirgä biraz bolsimu, šzliriniŋ hässisini qoşuş niyitidä regionalliq mäşräp äzaliriniŋ mehmanlarğa täyyarliğan birnäççä qazan polusi bilän härkimniŋ iştiyini açidiğan kavapliri turnirniŋ tehimu dağduğiliq štüşigä asas boldi.
Saz-näğmidin bir kün neri bolup, yaşlar arisida sağlam hayat tärizini tärğip qiliş mähsitidä sän°ätkarlar uyuşturğan turnirniŋ ğalipliri eniqlinip, ularğa ҖUEM yenidiki Sport komitetiniŋ räisi Äkräm Nurdunov bilän uniŋ äzaliri Zumrat Sasiqov, Salaydin Samahunov vä Roşängül Tohtahunova ҖUEMniŋ Pähriy yarliqlirini tapşurdi. Şundaq qilip, İ orun «Yaşlar» komandisiniŋ änçisigä tegip, «Shatlik You Tube» kanili täripidin 25 000 täŋgä bilän täğdirländi. Ändi İİ vä İİİ orunni egiligän «Çonҗa» bilän «Madrid» komandiliri 15 000 vä 10 000 täŋgä bilän mukapatlandi vä ularmu Pähriy yarliqlarğa egä boldi.
Turnir ahirida uyuşturğuçilar җämiyätlik işlarda paaliyätçanliği kšzgä çüşkän «käsipdişi» Äbäydullam Qämäevqa çapan yapsa, ҖUEM yenidiki Sport komitetiniŋ räisi Äkräm Nurdunov uniŋğa yaş ävlatni sağlam hayat tärizi häm vätänpärvärlik rohida tärbiyiläşkä, mustäqil Qazaqstandiki häliqlär dostluğini vä millätlärara razimänlikni mustähkämläşkä qoşqan ülüşi üçün ҖUEMniŋ Pähriy yarliği bilän mähsus medalini tapşurdi.


text:
HSN Donbassta Rusiyeniñ tecavuzı ve Qırım işğali aqqında ingliz tilinde bastırılğan kitaplarnı taqdim etti
2019 senesi iyülniñ 8-nde Ukraina tış işler Nazirliginde Ukraina haber siyaseti Nazirliginiñ destegi ile ingliz tilinde çıqarılğan kitaplarnıñ temsil tedbiri olıp ketçi.
"Er bir kitap bir timsaldir. Er bir kitapnıñ üzerinde bir çoq insan çalıştı, er biriniñ öz ikâyesi, közyaşları ve quvançı, cenk ve tınçlığı bar. Materiallar arasında em Ukrainanıñ dülberligini añlatqan ikâyeler bar, em de Donbassta Rusiyeniñ tecavuzını ve Qırım işğalini, aqiqiy cinayetlerni ve facialarnı köstergen kitaplar bar", - dep, ikâye etti Ukraina haber siyaseti Naziriniñ Birinci muavini Emine Ceppar.
Hususan, tedbirde, Mıkola Semenanıñ, Stanislar Aseyevniñ, Ölena Halimonnıñ, Anna Andrivskayanıñ ve Sergiy Zaharovnıñ kitapları taqdim etildi.
Temsil tedbiriniñ esas maqsadı — Ukraina, oñ qarşı Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı tecavuzı, Rusiyede qanunsız tutulğan siyasiy mabüsler aqqında yanğlış olmağan, kerçek malümatnı bildirmek ve Ukraina tarihı içün müim olğan vaqialarnı doğru şekilde añlatmaq.
Cedvel


text:
Raşidäm Rähmanova «Uyğur avazi» gezitiniŋ Ämgäkçiqazaq nahiyäsi boyiçä šz muhbiri süpitidä işqa kirişti. Raşidäm Rähmanova 1973-jili Çeläk yezisida tuğuldi. 1995-jili Äl-Farabi namidiki Qazaq milliy universitetiniŋ jurnalistika fakul'tetini tamamlidi. 1997-jildin tartip nahiyälik «Eŋbekşiqazaq» gezitida paaliyät elip berivatidu.
ھazir härbir yezida jut hiҗalitidin çiqivatqan tiҗarätçilär az ämäs. Ämgäkçiqazaq nahiyäsidiki Azat yezisiniŋ turğuni El'vira Nadirova şular җümlisidin. El'viraniŋ tiҗarät bilän şuğullinivatqiniğa biyil 10 jil boldi.
– Tiҗarätkä täsadipi kelip qaldim desämmu bolidu, — däydu El'vira.— U vaqitlarda Almuta şähiridiki «Yubileynıy» gastronomida konditer-aşpäz bolup işlättim. İştin birdä ätigän, birdä käç qaytimän. Tapavitim yahşi, biraq yoldişimğa bu ançila yeqip kätmätti. U meniŋ kšpiräk šydä boluşumni halatti.
Ändi nemä qiliş keräk? El'vira kšp oylandi. Ahiri yezidiki bekät kompleksini hususiylaşturuşni kšŋligä pükidu. ھaҗätlik hšҗҗätlärni jiğip, tegişlik orunlarğa tapşuridu. Ruhsät qäğäzlirini alğandin keyin Azat yezisiniŋ çoŋ koçisiniŋ boyida ahaliniŋ täläp-ehtiyaҗini inavätkä alğan halda kündilik istimal tovarlarni satidiğan dukan açidu. Uniŋ bu işi oŋuşluq bolup, kündin-küngä nätiҗidarliği šsidu. Şuniŋdin keyin ailä äzaliri täripidin «Ändi kafe açsaq qandaq bolidu?» degän täklip çüşidu. Ahiri ular šzara mäslihätlişip, kafe eçişqa bäl bağlaydu. Almutidiki pätirini setip, atisi Keipniŋ dehan egiligi ilkidiki yärdä kafe benasiniŋ quruluşini başlaydu.
– Älvättä، pätirni satqan pulimiz benaniŋ bälgülük qismini turğuzuşqila yätti. Şuŋlaşqa biz banktin nesiyä elişqa mäҗbur bolduq. Üç jilğa 24 payiz bilän 5 million täŋgä alduq. ھärqandaq käsip egiliri arimizdin tepilğaçqa, mäbläğni teҗämkarliq bilän särip qilip, kafe benasini adäm qobul qilişqa yaraydiğan halätkä yätküzduq, — däydu El'vira.
El'viraniŋ eytişiçä، kafe benasiğa elektr simlirini akisi Rinat bilän inisi Raşitlar tartqan ekän. Pärdä، dästihan häm orunduqlarniŋ qaplirini hädiliri Asiyäm bilän Gülvira tikiptu. Ändi milliy rohta bezälgän kafeniŋ dizayneri El'viraniŋ šzi ekän.
– Ürümçi şähiridiki «Uyğur bağliri» mehmanhanisida bolğinimda, uniŋ taşqi häm içki kšrünüşigä häyran qalğan edim. Mehmanhanidiki milliyligi bilän päriqlinidiğan härbir buyum, milliy kiyingän jigit-qizlar bar vuҗudumni äriksiz šzigä җälip qilivalğan edi. Şuŋlaşqa därru bazarğa yol tuttum. Mähsitim kafenimu şundaq usulda bezäş edi, — däp äsläydu sšhbätdişim.
El'vira Ürümçidin elip kälgän dekorativ materiallar bilän šz kafesida uyğurniŋ häqiqiy üzümzarliğini häm gülzarliğini bärpa qilidu. Uniŋ içidä äҗdatlar hayatini äslitidiğan quduq, harvu häm qapaqtin yasalğan buyumlarmu bar.
Äşundaq milliy rohta bezälgän kafeniŋ nemişkä «Fazenda» däp atalğini bizni qiziqturdi, älvättä. Bu soalimğa El'vira: «Biz, ailä äzaliri, asasiy işimizdin qolimiz boşiğan vaqitlarda, dadam bilän apamğa yardämlişiş üçün ularniŋ dehan egiligigä barattuq. Undaq vaqitlarda «Fazendiğa kättuq» däp qoyattuq. Keyiniräk bu yärgä kafe salduq. Şuniŋdin keyin, tilimizğa siŋişip qalğaçqa, uniŋ nami «Fazenda» bolup qaldi.
Mälumki, yeqinda Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaev mämlikät tiҗarätçilirini qollap-quvätläş mähsitidä 2-aprel'din başlap 2015-jilniŋ 1-yanvariğiçä kiçik vä ottura tiҗarät sub°ektlirini täkşürüşkä maratoriy elan qildi. Älvättä، Dšlät rähbiriniŋ bu pärmani tiҗarätçilär täripidin qizğin qobul qilindi.
– Bolupmu Prezidentimizniŋ «Män ھškümätkä yär uçastkilirini beriş vä uniŋ paydiliniş mähsitini šzgärtiş، şundaqla quruluşqa häm injenerliq sistemiğa qoşuluş ruhsitini beriş җäriyanlirini ällik payiz qisqartişni tapşurdum. 2015-jili 1-yanvar'din başlap yär uçastkisini räsmiyläştürüş qäräli 30 kündin aşmasliği keräk» degän sšzliri bizniŋ kšŋlimizdin çiqti, — däydu El'vira mämnuniyät bilän. — Çünki «Fazenda» benasi selinğan yärni dehan egiligi tärkividin çiqirip, tiҗaritimni tirkäp, hšҗҗätlirini räsmiyläştürüş җäriyani tehi davamlişivatidu. 2006-jili başlanğan bu särsançiliqniŋ ahiri tehiçä çiqmayvatidu.
Azatta klub, Mädäniyät šyi yoq. Biraq štkän vaqit içidä «Fazenda» azatliqlarniŋ mädäniyät orniğa aylandi desäk, aşurup eytqanliq ämäs. Däsläpki qetim 2011-jili nahiyälik Uyğur mädäniyät märkiziniŋ şu vaqittiki räisi Mähämmätҗan Җanbaqiev vä uniŋ orunbasari İvrayim İsmäkovniŋ täşäbbusi bilän uyuşturulğan «Anilar mäyrimimu» moşu kafeda štkän edi. Şuniŋdin buyan «Fazenda» bir künmu boş qalğini yoq. Rast, Azat ihçam yeza bolğanliqtin, älvättä، kafeğa kündüzi kelip, tamaqlinidiğanlar yoqniŋ ornida. Amma, toy-tškün, näzir-çiraqlirini jutdaşliri moşu yärdä štküzüşni adätkä aylandurğan.
Tiҗarätçi bilän sšhbätlişip oltarğinimizda bir top qiz-jigit kirip käldi. Rahat yeza okrugi hakimiyitiniŋ täşäbbusi vä «Azat» işläpçiqiriş kooperativiniŋ qollap-quvätlişi bilän okrug ahalisi Noruz mäyrimini moşu kafeda štküzüşni niyät qiptu. El'vira bolsa, älvättä، ularni huş çiray bilän kütüvaldi. Bu yärdä bahar mäyriminiŋ kšŋüldikidäk nişanlinidiğanliğiğa işänçimiz kamil.
Raşidäm RÄھMANOVA.
Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.


text:
Twrğındar memleketimizdiñ ənwranı oynağan kezde orındarınan twrmağan ekeudi videoğa tüsirip, Instagram paraqşasına salğan.
Aqtöbe men Qayrat komandalarınıñ oyını kezinde özderin köpşilikten bölek wstağan din ökilderine qatıstı qalalıq meşittiñ bas imamı pikir bildirdi.
“Bir jorıqta mwsılmandardıñ əskeri az bolğan. Kəpirlerdiñ əskeri öte köp boladı. Olardı körgen keybir sahabalar taysalıp qaladı. Sol kezde Abudarda ənwran sekildi adamğa ruh beretin suırıp salma öleñin aytadı. Sol kezde sahabalar jigerlenip, soğısta jeñip şığadı.
Osı jerde ğalımdar änwrandı aytuğa da, tıñdauğa da bolatının aytadı. Tek onda şariğatqa qarsı keletin sözder bolmau kerek. Al qazaq eliniñ ənwranında şariğatqa til tigizetin sözder joq. Kerisinşe, adamğa küş, ruhani jiger beretin sözder bar. Barlıq islam memleketteriniñ öz ənwranı bar. Olar ənwrandı aytadı, tıñdaydı”,- deydi Aqtöbe qalalıq meşitiniñ bas imamı Amantay Səduov.


text:
Qazan Operatsiäse
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qazan Operatsiäse ul Räsäy Watandaşlar Suğışı barışında bulğan xärbi bäreleş. 1918. cäy azağında Qazannı KomUç häm Çex-Slovak Korpusı basıp alalar. Bolşeviklar, Qazannan küçep, tire-yağında köçlären cíıp, azat itü operatsiäsen ütkärälär.
1918. yılnıñ 5-10 sentäberendä Qızıl armiäneñ Könçığış frontı 5. Armiäse (komandir Pötr Slaven), Arça törkeme ğäskäri berämlekläre (komandir Woldemar Azin) häm İdel buyı xärbi flotiliäse (komandir F. F. Raskolnikov) suğışların alıp baralar. Töp burıçları - KomUç Xalıq Armiäseneñ Qazan törkeme belän Çex-Slovak korpusınıñ İdel buyı armiäsen (komandir A. P. Stepanov) tar-mar itü, Qazannı alu.
5. Armiäneñ Uñyaq yar buyı törkeme İdel buyı xärbu flotiliäse yärdämendä 7 sentäberdä İdelgä yaqınlaşuğa ireşä, Sulyaq yar buyı törkeme (komandir Yan Yudin) Qazansu tamağına kilep çığa. Arça törkeme şul uq könne Kinderle, Keçe Klıki awılların suğışıp ala. 9 sentäberdä Qazannıñ könbatış çitenä Nikolay Markin citäkçelegendä flotiliä matrosları belän uqçılar desantı höcüm itä häm platzdarmnı yawlap ala. Sulyaq yar buyı törkeme belän Arça törkeme suğışçıları şul uq könne şähärne qamap alalar. 10 sentäberdä öç taraftan beryulı höcüm itü näticäsendä Qazan azat itelä.
Räsäyneñ altın rezervı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Çex yawına qädär Qazan bankında Räsäy altın zapası saqlağan. Qızıllar anı küçerelümäkçe bulğan da, şundıy xäzinä Aqlarğa qalğan. Anıñ kiläse yazmışı bigesez, läkin Kolçak aşa Yaponnarğa tapşıru uylanıla. Ekzotik versiälärdän Altay takları ber küldä batu atap bula.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi fevralniñ 13-nde, 2017 senesi oktâbrniñ 14-nde bir kişilik piketke çıqqan qırımtatar, musulman 14 kişiniñ şikâyetini baqmaqnı plalaştıra.
«Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtı haber etkenine köre, birinci basamaq mahkemesinde qırımlılarğa 10 biñ ruble (4,9 biñ grivna civarında –QA) ile 15 biñ ruble (7,3 biñ grivna civarında –QA) arasında cöremeler tayin etken qarar qabul etken edi.
«Nevbet ile şu otırışuvlar keçecek: Halilov E.,10:00, Memet L., 10:00, Zevriyev M., 10:30, Suleymanov A., 12:40, Ablayeva D., 12:50, Kulametov Z., 13:00, Ablâtipov A., 13:10, Bovbekov L., 13:15, Emuuseinov R., 13:20, Kulametov G., 13:30, Asanov D., 13:40, Naneyşvili R., 13:50, Emiusein E., 14:00, Muratov S., 14:10», – denilmekte haberde.
Oktâbrniñ 14-nde yarımadada küç idaresi hadimleriniñ qırımtatarlar, musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerildi. Daa soñra Rusiye mahkemeleri bu piketlerniñ iştirakçilerine cöremeler tayin etti.
Piket iştirakçilerine qarşı, piket ötkerilmesiniñ tayin etilgen tertibini bozğanları içün (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, 20.2 maddesiniñ 5-nci qısmı) memuriy protokollar tizildi.
Daa soñra Aqmescit, Canköy, Aluşta, Suvdağ şeerlerinde ve bunıñ kibi de İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonlarında mahkeme oturışuvları ötkerildi. İçki işler nazirliginiñ Qırım boyunca ekspertiza merkezi tarafından «piketler umumiy maqsat, niyet ve teşkil etilüv ile birleştirilgen» şeklinde berilgen hulâsa, qabaatlav tarafınıñ esas delili oldı.
İlhaqından soñ Qırımda rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Rusiye alıpbarıcısı Dana Borisovağa üc yıllıq müddetke Ukrainağa kiriş yasaqlandı, dep bildire, Ukraina Havfsızlıq Hızmetiniñ matbuat hızmetine esaslanıp, "Detektor media".
Borisovanıñ özü ise, RİA Novosti matbuatına Ukrainağa kiriş yasağı aqqında tefsir bererek, bu "beklenilgen şey" edi, dep ayttı.
"Meni anda soñki künde qapatmağanlarına taaciplendim... Anda UHH-niñ hadimi, maña - qanunnı bozğan şahıs, dep ayttı da", - dedi Borisova.
İyül 15-inde Dana Borisova, öz İnstagram saifesinde, "Patsanki" Rusiye televizion şousınıñ nevbetteki mevsimini çekmek içün Kyivge iç bir zorluqsız keldi, dep haber etken edi.
Ukraina Medeniyet Nazirligi, devlet havfsızlığına telüke ola bilecekleri sebebinden ukrain sıñırnı keçmek yasaq etilgen Rusiye artistleriniñ cedvelini tize. Bu cedvel soñki sefer 2019 senesi iyün 14-ünde yañartılğan edi, o vaqıt anda 147 adam bar edi.


text:
Qazaqtıñ 1%-ı ğana sauattı!
Bayağıda qızıl qanğa boyalğan bol'şevikter kelip, kiiz üyge qızıl tuın tikti. "Qızıl otau" atalıp ketken ol üyge tek qız-kelinşekterdi jinap orısşa oqıta bastadı. Maqsat - erteñ anası balasın orısşa tärbieleu kerek. (90-şı jıldardıñ basındağı türik liceyleri sekildi) Osı kezde orısşa bilmeytinderdi "sauatsız" dedi. Keyin orıstıñ tarihi kitaptarında, basılımdarında "XX ğasırdıñ basında qazaqtardıñ 1% ğana sauattı boldı" degen dereksımaqtar köp jazıldı.
Bol'şevikterşe jäne Ekonomika jäne byudjetti josparlau vice - ministri Mädina Äbilqasımovanıñ tilimen aytsaq, XXI ğasırdıñ basında, yaki däl qazir şetelden kelgen qazaqtar "ne gramotnıe".
Al öz basım basqaşa aytar edim. Qazaqstandağı 7 jastan joğarı hat tanitındardıñ 50% astamı sauatsız. Öytkeni, olar memlekettik tilde jazğanı bılay twrsın, adam tilinde, qazaq tilinde söylese almaydı.
(Aydos Jwqanwlınıñ feysbuktegi paraqşasınan alındı)


text:
Kolumbiä universitetı
Columbia universitetı (KoлyMбия yHиBepcиTeTы). AQŞnıñ New York ştatınıñ New York şähärendä Manhattanda urnaşqan xosusıy universitet. Columbia universitetına nigez 1754 yılda salına. Ul AQŞnıñ yäş buyınça bişençe universitetı, Ürmäle göl ligası äğzası. Columbia universitetı AQŞ fänni oyışmaları arasında Nobel büläge lawreatları sanı buyınça berençe. Ul şulay uq jurnalistika, sänğät häm matur ädäbiät ölkälärendä mäşhür Pulitzer prizın birüçe oyışma.
ЭчTәлek
TarixYзrәpTү
Columbia universitetı taríxın King College iseme astında 1754 yılda başlıy. Amerika Revolusia suğşınnan soñ ul Columbia isemen ala. Şul däwer eçendä universitet 20 fänni mäktäpne üsterä. Universitetnıñ töp campusına nigez 1896 yılda salına. 1893 yılda Columbia university Press näşriätı tormışın başlıy. Bu näşriät Columbia Ensiklopediäsın bastıru belän tanış. 1902 yılda New Yorknıñ gäzit eşmäkäre Joseph Pulitzer Universitetqa jurnalistika belgeçlegen açıp cibärü öçen şaqtıy zur külämdä aqça bülep birä. Jurnalistika mäktäbe berençe tapqır üz işkelären 1912 yılda açıp cibärä. Columbia Business mäktäbe 20nçe ğasır başında eşen başlıy. Columbia universitetınıñ dewizı “ In lumine Tuo videbimus lumen” (Latinçadan, Utta yaqtılıq kürergä tieşbez).
CampusYзrәpTү
Columbia uniwersitetınıñ campusı Manhattannıñ tönyaq-könbatışında, matur urında urnaşqan. Töp campus 32 aqr cir bili. Şulay uq universitet milkendä professorlar, yuğarı qursalr studentları öçen 7000 yaqın fatir da bar. Columbia universitetınıñ kitapxanäsendä 9 millionğa yaqnı kitap urın alğan. Mäşhür kolleksiälär arasında arxitekturağa bağışlanğan kitaplar tuplanmasın atap bula. Campusnıñ Fälsäfä binasında berençe FM radío alğıçı uylap tabılğan.
OyışmaYзrәpTү
- Fu isemendäge Başlanğıç İjenerlıq häm Ğämäli Fän mäktäbe (Fu Foundation School of Engineering and Applied Science)
- Columbia College
- Barnard College
- Columbia Business mäktäbe
- Columbia universitetınıñ terapevt häm xirurglar collegı (Columbia University College of Physicians and Surgeons)
- Yuğarı Jurnalistika mäktäbe (Graduate School of Journalism)
- Xalıqara häm Cäiğıyawí bağlanışlar mäktäbe (School of International and Public Affairs)
- Yuğarı Arxitektura mäktäbe (Graduate School of Architecture, Planning and Preservation) h.b.
KeşelärYзrәpTү
Universitet prezidentları’’’


text:
Ğarışker qwttıqtauındağı surette Halıqaralıq ğarış stanciyası beynelengen, ğarışker türkimen tuı men türkimen prezidenti jazğan kitap wstap twr. Biraq mamandar Kononenko suretine tu men kitap qoldan qosılğan dep otır.
Olek Kononenkonıñ ğarış stanciyasınan qwttıqtağanın 31 jeltoqsanda türkimen memlekettik telearnası da habarlağan.
Suretti mwqiyat zerttegen fotoforensics.com saytı tu men kitap tüsi jalpı gammağa say emestigin anıqtağan. Suret Adobe Photoshop CS6 bağdarlaması arqılı özgertilgeni de belgili boldı.
Resey ğarışkeri Oleg Kononenko 1964 jılı Türkimenstannıñ Çardjou oblısında tuğan. Qazir ol Halıqaralıq ğarış stanciyasındağı missiyağa basşılıq etedi.
Abai.kz


text:
Ömür yoli – yaşlarğa ülgä
Gšhärbüvi İSMAYİLҖANOVA, “Uyğur avazi” «...Duniyaviy yüksilinişniŋ hämmä qädriyätliri, barliq ihtisadiy vä mädäniy bayliqlar virtualliq maliyä institutliri täripidin ämäs, bälki adämniŋ ämgigi arqiliq bärpa qilinidu» deyilgän elimiz Prezidenti...
Ğalҗatniŋ tağlirida uniŋ izi bar
(Mäşhur kompozitor, professor Quddus Ğoҗamiyarovniŋ tuğulğininiŋ 100 jilliliğa dair) Sšyümlük gezitimiz «Uyğur avaziniŋ» novättiki sanini qolumğa elip, aldi bilän varaqlap qarap çiqimändä, keyin oquşni qaysi...
Seğindurğan şu künlär
U äҗayip bir künlär edi. Män Moskvadiki M.Gor'kiy namidiki Ädäbiyat institutini tamamlap kälgändin keyin biraz vaqit Qazaqstandiki milliy ädäbiyat qaynimiğa kirälmäy jürdüm. Çünki Moskvada...
Qaldurğan izi mäŋgülük
Däqämdä oltirip muŋdişalmiğan adäm häqqidä yeziş qiyin ekän. Biraq u toğriliq hšҗҗätlärmu kšp närsilärdin uçur beridu... Nävirdin Qämirdin oğli Qämirdinov 1906-jili Yättisu guberniyasiniŋ Yarkänt ueziğa...
Kämtar insan
Dehan Ğäyrät – bağ Ösäkniŋ oŋ qirğiğiğa җaylaşqan yär-süyi älväk, bärikätlik, baraqsan yezilarniŋ biri. Hälqimu äzäldin iҗil-inaq, mehnätkäş, tirişçan, tädbirçan, iҗatkarliq hususiyätliri bilän päriqlinidu....
Mäzmunluq štkän šmür
Yoldaş MOLOTOV, “Uyğur avazi” Bu künlärdä hasanovlar ailisidä hoşalliq dämliri hšküm sürmäktä. Çünki çoŋ ailiniŋ mštivär anisi Klara Kiçikova 80 yaşliq tävälludini nişanlavatidu. – Unimisammu balilar bu...
Daşigürlik dostumiz
Bu maqaliniŋ qährimani Setivaldi Väliev tarihiy vätinimizniŋ Daşigür mähällisidä tuğulğan vä moşu juttiki toluqsiz ottura mäktäpni pütärgändin keyin, u Ğulҗa şähirigä atlinip, bu yärdä...
Mehir-şäpqät bilän juğirilğan jüräk
1979-jili җumhuriyätlik «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») geziti redaktsiyasigä işqa orunlaşqinimda, däsläp tonuşqan käsipdaşlirimniŋ biri Җäzirä Burhanova boldi. U kiçikkinä bšlümdä tänha oltirip, materiallarni...
himmiti bilän inavätlik
Näşriyat işi muräkkäp iҗadiy iş. Därislik näşirdin çiqqiçä birnäççä basquçlardin štidu. Ulardiki äŋ muhimi — tärҗiminiŋ tili, pikirni muvapiq şäkildä izhar qilişniŋ yollirini tepiş,...
Ottuz oğulniŋ biri
Raşidäm RÄhMANOVA, «Uyğur avazi»/ Çeläk yezisida däsläpki mäşräp ähli buniŋdin 60 jil muqäddäm millätpärvär, aŋliq hayatini sän°ätkä beğişliğan insan Nurullam Niyazovniŋ uyuşturuşi bilän qurulğan...


text:
Wlt märtebesi wrpaqqa sın
Qazaqstan jas memleket degen wğım sanamızğa siñisip, saltanat qwrğalı qaşan. Halıqtıñ san jağı da, oğan telingen mädeni-ekonomikalıq jağı da sonıñ ayğağı. Alayda, sol jasımız qalay özi degen saual saralaudı qajetsinetini jäne zañdı. Endigi äñgime tiegi osı.
Qazaq jası: ol — kim? Tau qwlatıp, tas qoparğandar ma? Älde, kommerciyalıq romantikanıñ şalığı tiip, şaqşaday bası şaraday bolıp jürgender me?
Ärirek barmasaq ta, änebir kezdegi Ğani Mwratbaevtıñ twlğası mwnartadı. Men mwndalaydı. Bütin şığıs jastarınıñ şoqtığı biik şoq jwldızına aynalıp ağıp ötti lezde. Köz jazdırıp qoymay, köñil ortayttı. Bastısı — jas Mwratbaevtıñ mwratı häm qazaqtıñ maqsatı äli sol maqsat-mwrat küyinde. Mwnı, bos vakuuımdı köre bilgen Sattar, Baubekter siyaqtı köregen jas janın jaldap jwmıs istemedi me?
Istegende qanday? Ölimniñ özi şoşıp ketip, şalqalay qwlay şıntağımen jerdi süzdi emes pe? Aşuına mingen sosın, aranın aşıp, «alda qwday-ay», — dep, añıradı qazaq sonda. Jastıqtıñ wlı ülgisi jañğırıp qaldı sanada. Mwnı mäñgilik mañayına säulesin seuip, nwrlandırıp jiberetin prometey otı dersiñ. Mine, qazaq jası kim degende, osı tirkesti-aq alğa tartsaq jetip jatır.
Bwl bizdiñ zerdeli közben keşege üñilgenimiz. Qazir hal neşik?! Ötkende televizordan auıl mektebiniñ egde tartqan bir mwğalimi söylep jatır. Aytqandarı belgili närse:
— «Jağday naşar. Qıstan qalay şığarımız belgisiz. Mal bası azayıp ketti. Janğa batatını mektepke balalar qıs tüsse, tipten barudan qalatın türi bar. Kiim joq. Onı alatın aqşa qaydan bolsın. Äkimderdiñ bos sözderine äbden toydıq. Bizge qwrğaq uäde emes, naqtı közge körinetin is kerek, — dey kelip kütpegen mına bir jayttı köldeneñinen tarttı. — Biz bayağıda jastarğa renjuşi edik. Araq işesiñder, wrlıq-qarlıq jasaysıñdar dep. Beker eken. Endi onımız orınsız siyaqtı. Aytıñızşı, basqa olar ne isteui tiis? Oñdı jwmıs, aynalısar is joq. Bizdi qoyşı. Olarğa obal-aq».
Bwğan dau şığarıp köriñiz. Atalmış aşı aqiqattan bügingi eskeksiz qayığımızdıñ bet alısın, ağa buınmen jas wrpaqtıñ arasındağı beydaua baylanıstı bayqaymız. Bärinen bwrın ömirlik maqsat-mwratı, bağdarlaması joq josıqsızdıqtı añğaramız.
Bwl ne qılğan wrpaq? O zamanda, bw zaman eş närseniñ ayağı aspannan salbırap tüse qalğan joq. Tarih är närseni öz ornına qoyıp otırğan. «Keñes» attı kazarmada ösken jetim wrpaqtıñ (keşegi küngi «wlı örkeniettiñ» ökilderin aytamız) özderi moyındap, moyığanınday, äygili Ernest Heminguey aqsaqaldıñ sözine süyensek, olar: «Joğalğan wrpaq» («Poteryannoe pokolenie»).
Şındığında, aşı da bolsa, aynıtpay aytılğan. Äytpegende, bizde wrpaq pen wrpaq arasındağı jarasımdı jalğastıq, özara tüsinistik saqtalar edi-au! Bastan keşip, körip köñil şaylıqqan mına qiyamet-qayım şaqtı da tilep almas edik. Avtobus ne ayaldamada ülken kisilerge kişilik keypin saqtap orın berip jatadı ğoy jastar. Alayda, keybir ata-äjelerimiz raqmet aytudıñ ornına otıra ketip, zamannıñ zarın, jastardıñ bwzılğanın jır qıladı kelip. Osı närseniñ bäri bir mindet sekildi. Sonday suıq qalıptı, swğanaq tildilikke üyretken qoğamdı añsaytındarın qaytersiz. Köbinese östip, köpirme tilimizben oraq oramız. Ou, odanda zamannıñ tüzeluine, jastardıñ jöndeluine titimdey tize qossaşı. Endi bwğan bälenşe-tügenşe kinäli demey-aq qoyalıq. Ne desek te adam adamğa bauır degen qoğamdı qoraştanğan ekenbiz, onda adam adamğa «qasqır» degen zamanğa ıñğaylanayıq.
Nwrlan Ämirqwlov degen mırza qazaqtıñ qazirgi ziyalıların üş topqa bölgen. Birinşisi, qazaqşamen orısşanı jaqsı biletin auıldan şıqqandar. Psihologiyası, oylauı bäri qazaqşa. Ättegen-ayı, bolaşağı bwldır, keleşegi kömeski. Ekinşisi, qazaqşa men orısşağa qatar jüyrik bolğanmen — twraqsız. Özgeniñ ikemine köndikkiş. Üşinşisi, bügingi qala jastarı. YAki, jaña bağıttağı, europalıq közqarastağı adamdar deydi.
Bwl jikteude bir şındıq qılañıtadı. Äli jaña zamannıñ zañın igerip, Europa mädenietin meñgergenderimizdiñ äreketi, äser-ıqpalı küşeyip keledi. Alayda, halıq artınan eruge añtarılıs tanıttı. Bwğan belgili därejede dayındıq kerek şığar. Onı uaqıt körseter.
Endi XXI ğasırdıñ bekzattıqtıñ ülgisin kimder arqılı elestetemiz! Jılasañ tağı wramnıñ keri mine — Qazaqstanda bir jarım million qazaq jası öz ana tiline kelgende ögey!
Qazir boyımızdan «mınau meniñ otanım, elim, jerim» degen adami sezim, otanşıldıq pen tektilikti bayqarsız ba? Mına narıqtıñ ırqına könip, ayağınıñ astında taptaldıq. Öz işimizdegi indetimiz özimizben şektele qoysa jaqsı edi. Ökiniştisi, alıs-jaqın şet elderdiñ aldında tayaz sanamız tarazığa tüse bastadı.
Ötken ğasırda Reseydiñ öktemdigine jiırma bes jıl boyı qarsı twrıp, qayrat qılıp, jan alısıp, jan berisip büginge jetken şeşenderdiñ kösemi Johar Dudaev: «Eger, Resey qısım körsetse, Mäskeuge üş jüz seksen mıñ şeşendi avtomatpen qoyamın!» — dep, mälimdegen. Mine, halqına sengendik, wltına degen süyispenşilik!
Tığırıqtan şığar jol qaysı? Mana aytqanday, endi ağa buın men orta buınımız ötken uaqıttağı inerciyasımen öteri haq. Aldımızda twrğan mindet sol — siz bop, biz bop jas wrpaqtı qwtqaru. Qazaqtıñ endigi örisin keñeytpek, ne keri ketirmek jas wrpaqtıñ qolında.
Keşegi socializmniñ sodır ideologiyasınıñ ornında qalğan bos keñistikti nemen toltıramız dep bas qatuda. Ärine, basqa elderdiñ bay täjiribesine süyengen maqwl.
Alayda, biz tım evrocentrizmge boy wrdıq. Ğalamdastıru qwşağın ayqara aşıp, öñmeñdep keledi.
Jwmırına jwq bolmay-aq jwtılıp kete barmaymız ba?
Ğasır basında Swltanmahmwt Torayğırov qazaqtardı japondarmen salıstıra kelip: «Qazaqtar barlıq jağınan, äsirese sırtqı bet pişini jağınan japondarğa öte wqsas. Mwnı japondar da moyındaydı. Biz nege sonday bolmaymız? Bizdiñ olardan nemiz kem?» — dep, armandağan eken ğoy. Ol arman äli mwrtı bwzılmağan arman küyinde tür. Sodan beri bir ğasırğa juıq uaqıt ötipti. XIX ğasırdıñ ekinşi jartısında (1868 jılı Meydzi revolyuciyasınan keyin) jartı ğasırğa jetpeytin mezgilde-aq feodaldıqtıñ temir kisenin bıt-şıt üzip, dereu damu jolına wmtılıp, jedel örkendey bastağan japondardı ülgi etudiñ de qazaqqa bir wqsastığı bar. Sonda deymiz-au, olardı alıp bara jatqan ne artıqşılıq? Şikizatı şekteuli bolsa da, şirenetindey ne istepti deysiz ğoy. Olarda älgi feodaldıq zamannan japondardıñ boytwmarı ispetti siñip qalğan otan degende qwrbandıqqa dayın, jan bar, ruh bar eken. Sonıñ arqasında eñbekqorlıq pen temirdey samuraylıq tärtipke süyengen de bizge süykimdi körinip otır. Büginde wlttıq tabıstıñ üşten birin ruhani qajettilikke oylanbay jwmsap jatır. Mwnımen jastarın tärbieleude aldına jan salması anıq. Bar degen osı dep, üldemen-büldege orap esirtip qoymaydı. Baylıqtı belşeden keşip jürgen örimin qayır swratıp, «qañğırtıp» jiberetin körinedi. Sonda älgi tiınnıñ ne, adamnıñ kim ekenin sezinip, ömir süruge ıñğaylanıp şığadı da, erteñgi Japoniyanıñ qayırşısınan bastap, hanına deyinginiñ jayın oylap, qamın jey aladı. Jwmır jerdi jaulap alğan Japoniya öz jastarınıñ östip jalının janidı eken de, ümitin ükilep qoyadı eken.
Bolatbek Tölepbergen
Abai.kz


text:
Tuqtamış xan
Tuqtamış xan — (?-1406) — Altın Urda xanı (1380-1395), Tömän (Seber) xanı (1400-1406), Çıñğız xan ulınıñ Cuçi näselennän bulğan. Böyek nizağlaşu däweren tuqtağan, Altın Urdanı berläştergän, Aqsaq Timer höcüm itkänçe däwlätne nığıtqan.
ЭчTәлek
Altın Urda nizağı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XIV yözneñ 50 nçe yılları azağında täxet öçen köräş Altın Urda tarixında zur üzgäreşlär kiterep çığara. Säyäsi nizağqa iskitkeç zur afät kilep östälä. 1346 yılnı ilgä Qıtaydan waba(çuma) awıruı kilep kerä. Yoğışlı awıru şaqtıy keşene yığıp sala, xalıq telendä «qara ülät» dip yörtelgän çirdän kürgän qazanı Altın Urda ğäyät awır kiçerä. Äle Bärkä xan zamanında uq başlanğan farsı suğışın tuqtatıp torırğa mäcbür bulıp, fäqät Canibäk idärä itüeneñ soñğı yıllarında ğına ul suğışnı yañadan başlap cibärergä mömkinlek tua. Juçi ulusında üzara nizağlaşular Canibäkneñ ulı Birdebäkne ütergännän soñ ayıruça kiskenläşep kitä. Änä şul 1359 yıldan alıp 1380 yılğa çaqlı uzğan 20 yıl eçendä 25 xan alışına—alarnıñ qaysıbere täxettä berniçä genä ay utırıp ala. Altın Urdanıñ bu faciğäle yazmışı ğäräp-farsı tarixçılarınıñ yazmalarına, şulay uq rus yılyazmalarına terkälep qala. Xan bulıp zur qödrät iäse Tuqtamış täxetkä utırğaç qına Saraydağı nizağlaşu tuqtatıla. Juçi xan näselennän çıqqan Tuqtamış ruslar belän Kulikovo suğışı bulğan 1380 yılda Altın Urda iskitkeç zur awırlıqlar kiçergän çorda xakimiätkä kilä. İkençe yaqtan, Tuqtamışnıñ täxetkä utıruına Kük Urdanıñ köçäyep kitüe yul aça. Kük Urdanıñ möstäqillek däğwalawı Sarayda Orıs xan (Möxämmät) idärä itkändä, XIV yözneñ 70 nçe yıllarınnan uq başlana. Ämma xan Kük Urdağa ayırılıp çığarğa irek birmi, Qaspiy buyındağı Manğışlaqnıñ başlığı Tuyxucanı cäzalap ütertä. Anıñ ulı Tuqtamış äle yäşräk bula, başıma citmägäyläre dip, Aqsaq Timer yanına qaça. Timerilär däwläte Çığıtay ulusında barlıqqa kilgän häm xäzergä Üzbäkstan cirlären bilägän däwlät bula.
Tuqtamış häm Aqsaq Timer: duslıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Aqsaq Timer (Tamerlan) äle ul çağında mäşhür cihangir bulmıy. Ämma alda dönyanı yawlap alu yulında qayçandır köçle-qodrätle bulğan, xälsezlänsä dä, äle baylığın cuymağan Altın Urdanı buysındıru niäten ğämälgä aşıru öçen anıñ täxetenä üzenä buysınğan keşene utırtıp quyu naçar bulmas ide, dip fiker yörtä. Juçi näselennän çıqqan älege yegettän dä qulayrağı yuqtır, monıñ xälennän kilerder, dip, Tuqtamışqa açıq çıray kürsätä. Aqsaq Timer xanzadäne zurlap qabul itä, älegä yawlap alınmağan qalalar, şul isäptän Kük Urdanıñ säyäsi märkäze Sığanaq belän idärä itü wazifasın yökli. Şunnan inde ul qalalarnı yawlap alu öçen xan ulına ğäskär bülep birä. Ämma Orıs xannıñ ulları Tuqtamış ğäskären öç märtäbä ciñälär. Fäqät dürtençe bäreleştä genä Tuqtamış, xannıñ keçe ulı Timermälikneñ ğäskären tar-mar itä, üzen cäzalap ütertä (bu waqıtta inde Orıs xan üze ülgän bula).
Altın Urda täxetendä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şunnan inde Tuqtamış, zur ğäskär tuplap, könbatışqa yünälä—äwwäl Xaräzemne, annarı Saraynı yawlap ala häm küptän tügel Dmitriy Donskoy tarafınnan ciñelgän Mamaynı Saraydan sörep çığara. Ämma ul monıñ belän genä dä qänäğätlänmi, tömän artınnan qua kitep, Qalqa yılğası buyında anıñ östenä kilep çığa häm böten ğäskären tar-mar kiterä. Xurlıqlı bu ciñelüdän soñ Mamay Qırımğa qaça, anda isä genuyalılar anıñ başına citälär. Şulay itep, Tuqtamış üzenä qarşı tora alırday tömännän dä arına häm böten Altın Urda däwlätenä xan bulıp täxetkä utıra. Bu xäl 1380 yılnıñ közge aylarında bula.
Mäskäwneñ buysındıruı (1382)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382) da qarağız
Yarıysı uq xälsezlängän Altın Urda belän idärä itüne Tuqtamış tulısınça üz qulına aludan, ämer-boyırıqların märkäzdä genä tügel, yıraqtağı uluslarda da ütätüdän başlıy. İke yıldan inde Mäskäwgä yaw çaba — anda Dmitriy Donskoynı 23-26 avgustında 1382 yılda yañadan Altın Urdağa buysındırıp, elekkegeçä yasaq tülärgä mäcbür.
Ul arada Tuqtamışnıñ köçen-qödräten şul zamannıñ mäşhür idäräçese — Litvanıñ olı kenäze Yağaylo da tanıy. Tatarnıñ aqsöyäkläre Tuqtamışnı Oluğ xan dip atıy başlıylar, Batu häm Üzbäk kebek xannar da zamanında bu däräcäne yörtmägännär.
Tuqtamış häm Aqsaq Timer: doşmanlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Altın Urda täxetenä utıru belän, Tuqtamış üzençä idärä itärgä künegep kitä häm qay arada Aqsaq Timerneñ doşmanına äwerelä. Köç sınaşırğa turı kiläçägen härqaysı añlıy. Suğışnıñ berençe bilgeläre 1385 yılda Azärbaycan tirälärendä kürenä başlıy: andağı baylıq Aqsaq Timerne cälep itä, läkin ul doşmanında ğäskär işleräk ikänne abaylap ala, suğışırğa cör'ät itmi. Köç sınaşu 1388 yılnı Kük Urdanıñ könçığış çigendä bulıp ala, tik ber genä yaqqa da fayda kitermi. Xaräzem xalqınıñ Tuqtamışqa yärdäm itkänen kürep, Aqsaq Timer tämam qotıra häm borınğı mädäniät üzäge bulğan Ürgäneçne talarğa, cimerergä ämer birä.
Qondırça yılğası buyındağı suğış (1391)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä Qondırça yılğası buyındağı suğış
Tuqtamış belän Aqsaq Timer arasındağı bik zur suğış 1391 yılnıñ 18 iyünendä Altın Urdanıñ üzägendä — İdelneñ sul yağındağı Qondırça yılğası buyında (xäzerge Samar ölkäsendä) bula.
Ğäskärlär tigez diärlek — här yaqtan da 200 meñ keşe qatnaşa. Baştaraq tatarlar ciñärder kebek, doşman ğäskären çolğap alıp, tar-mar kiterer sıman toyıla. Ämma Aqsaq Timerneñ suğışnı yañaça alıp baruı, talantlı ğäskär başlığı buluı ciñügä kiterä. Östäwenä Tuqtamışnıñ qaysıber ğäskär başlıqları xiänät itä—doşman yağına çığa. Tarixi çığanaqlar äytüençä, Tuqtamışnıñ yartı ğäskäre diärlek suğış qırında yatıp qala. Aqsaq Timer dä küp keşesen yuğalta, şuña kürä, suğış qırında ciñügä ireşsä dä, Sarayğa barıp citmi, könbatışqa yaw çapmıy, xätsez trofey qulğa töşerep häm şaqtıy küp doşman suğışçısın äsir itep, Sämärqandına qaytıp kitä.
Terek yılğası suğışı (1395)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Läkin şundıy zur yuğaltulardan soñ da Tuqtamış yañadan köçle ğäskär tuplıy ala. Yänä dürt yıldan soñ, 1395 yılnıñ 15 aprelendä, Tönyaq Qawqaznıñ Törek (Terek) yılğası buyında bu doşmannar qabat oçraşalar. Qondırça yılğası buyındağı sıman, baştaraq tatarlar osta ğına suğışalar, ämma doşman ğäskäreneñ ayawsız suğışuına axırğaça qarşı tora almıylar—ciñelälär. Şunnan Tuqtamış tönyaqqa, Bolğar yağına qaça. Anı ezärlekläp Aqsaq Timer küptänge xıyalın tormışqa aşıra — Altın Urdanıñ başqalası Saray-Bärkäne, tağın küp kenä ähämiätle şähärlären cimerä-cimerä Qırımğa çaqlı barıp citä. Saray-Bärkä, Gölstan, Ükäk, Bälcämin, Macar kebek şähärlärne tämam qırıp taşlıy, cir belän tigezli.
Tuqtamış: Şöhrät häm dansızlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuqtamışnıñ soñğı ciñelüe 1398 yılnı Altın Urdanıñ yaña xanı Timer Qotlığ ğäskäre belän suğışqanda bula. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, Tuqtamışnı qartlıq könendä yarannarı da taşlap qaldıra, häm ul 1406 yılda Könbatış Seberdä ülä. Qayçandır qodrätle wä şöhrätle xan bulıp, Altın Urdanı berläşterügä, nığıtuğa böten köçen birgän böyek şäxesneñ yazmışı änä şulay tämamlana.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Oluğ Möxämmäd
- Biläw yanındağı suğış
- Suzdal' yanındağı suğış
- Vasiliy II
- Qazan yanındağı suğış (1506)
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
- İdegäy
- Möxämmät-Ämin xan
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- PaBил ФәxpeTдиHoB. TATAP XAЛKЫ hӘM TATAPCTAH TAPИXЫ.
- MыcbkoB E. П. ПoлиTичeckaя иcTopия ЗoлoToй Opды (1236—1313 rr.). — Boлrorpaд: ИздaTeлbcTBo Boлrorpaдckoro rocyдapcTBeHHoro yHиBepcиTeTa, 2003. — 178 c. — 250 эkз. — ISBN 5-85534-807-5
- ПoчekaeB P. Ю. Цapи opдыHckиe. Биorpaфии xaHoB и пpaBиTeлeй ЗoлoToй Opды. — CПб.: EBPAЗИЯ, 2010. — 408 c. — 1000 эkз. — ISBN 978-5-91852-010-9
- CeлeзHëB Ю. B. ЭлиTa ЗoлoToй Opды. — KaзaHb: ИздaTeлbcTBo «ФэH» AH PT, 2009. — 232 c.
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.
- CyлTaHoB T.И. ЧиHrиз-xaH и ЧиHrизиды. Cyдbбa и BлacTb. — M.: ACT, 2007. — 446 c. — ISBN 5-17-035804-0
- ПaчkaлoB A. B. ЗoлoToopдыHckиe ropoдa HижHero ПoBoлжbя B koHцe XIV Beka // ЗoлoToopдыHckoe Hacлeдиe. MaTepиaлы MeждyHapoдHoй HayчHoй koHфepeHции «ПoлиTичeckaя и coциaлbHo-эkoHoMичeckaя иcTopия ЗoлoToй Opды (XIII—XV BB.)». 17 MapTa 2009 r. Cб. cTaTeй. Bып. 1. — KaзaHb: Изд. «ФәH» AH PT, 2009.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/04-8
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Barıy Noğmanov (8.04.1936, Qırmısqalı rayonınıñ İske Babiç awılı, Başqort ASSR, RSFSR, / SSRB) — sovet häm Rusiä Federatsiäse çorı başqort yazuçısı.
Xezmät yulın taşçı bularaq başlıy. Başqort däwlät universitetın tämamlağaç jurnalist, mäktäp uqıtuçısı bularaq eşli.
13 proza häm şiğriät cıyıntığı basılıp çıqqan.
SSRB yazuçılar berlege äğzası, törle ädäbi büläklär iäse.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
İnfuzoriyalar
İnfuzoriyalar tipine 8000 nan aslam tu'r kiredi. Olar ten'izde, dushshı suwlarda, ızg'ar topıraqta jasawg'a iykemlesiw menen birge, geyparaları omırtqasız ha'm omırtqalı organizmlerde de parazitlik etedi.
İnfuzoriyalardın' denesinde ko'p sandag'ı tu'rlishe jaylasqan kirpiksheler ornalasadı. Bul a'piwayılar ushın denede sapa jag'ınan ha'r tu'rli bolg'an kishkene generativ yadronın yamasa mikronukleustin' ha'm u'lken vegetativ yadronın yamasa makronukleustin bolıwı ta'n. İnfuzoriyalardın' ko'pshiliginde kirpiksheler o'mir boyına saqlanadı da olar kirpikliler – tsiliata (Ciliata) klassına birigedi. Geypara infuzoriyalarda kirpikler tirishilik tsiklinin' belgili bir da'wirinde payda bolıp, son' joq boladı. Bunday infuzoriyalar sorıwshı infuzoriyalar – suktoriya (Suctoria) klassına toplanadı.
Solay etip, infuzoriyalar tipi kirpikli infuzoriyalar (Ciliata) ha'm sorıwshı infuzoriyalar (Suctoria) bolıp eki klasska bo'linedi.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/07-2
Ğaysä Yenikeyev (2.7.1864, Ufa gubernası Bäläbäy öyäze Qarğalıbaş awılı, / Rusiä İmperiäse — mart 1931, / SSRB) — säyäsätçe, mäğrifätçe, etnograf.
Näselle tatar dvorännarı ğailäsendä tua. Irınburda uqıtuçılar seminariäsen tämamlap, urıs-tatar qazna uçilişçesı, «Xösäyeniä» mädräsäsendä eşli. Tatar-başqort xalqınıñ muzıkal folklorın cıyu ekspeditsiälärgä yöri. 1907-1917 yıllarda Rusiä imperiäse Däwlät Dumasınıñ (en) 3nçe häm 4nçe çaqırılışlarında Bäläbäy öyäzennän deputat bulıp eşli.
1929 yılda Ğ. Yenikeyev tuplağan 114 xalıq cırı yazmasın BaşNarKomPros ( Başqort ASSRnıñ Mäğärif ministrlığı) satıp ala. Kollektsiä Ufanıñ mädäniät institutı arxivında saqlana.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba
Bul qollanba taza paydalanıwshılar ushın en' birinshi maqalasın jaratıwg'a ja'rdem beriw ushın jaratılg'an.
Taza maqalanı tez jaratıw[қaйHapыH өңдey]
Taza maqalanı tez jaratıw ushın, to'mendegi tekst maydanına maqala atamasın kiritin' ha'm "Taza maqala jaratıw yamasa barına o'tiw"di basın'. Eger bul maqala ele Wikipediada joq bolsa, sizge onı jaratıw usınıs etiledi. Bıraq birinshi maqalan'ızdı jaratıwdan aldın usı qollanbanı aqırına shekem oqıp shıg'ıwın'ızdı ma'slahat etemiz.
- O'tin'- Taza maqala jaratıw yamasa barına o'tiw
- İzle - Tolıq teksti menen izlew
Basqısh 1: Maqalan'ız ushın tema saylan'.[қaйHapыH өңдey]
O'zin'izge qızıq bolg'an temanı g'ana saylan'. Ha'zirgi waqıtta ja'miyette a'hmiyetli bolg'an, bıraq o'zin'izge qızıq bolmag'an temanı saylaman'. Basta siz bul temanı jaqsı biliwin'iz sha'rt emes, bıraq bul temanı jaqsılap u'yreniw niyetin'iz bolıwı kerek. Aldınnan isenimli, anıq mag'lıwmattı qay jerden alıwdi oylap ko'rin'.
Basqısh 2: Maqalan'ız ushın atama saylan'.[қaйHapыH өңдey]
Wikipediadag'ı maqalalar ataması birlik sanda boladı, ma'selen: Tawıq, Da'rya.
- Eger maqala ataması ko'p ma'nili bolsa, maqala ataması qasına tu'sindirmesinde qawıs ishinde qosıp qoyın', ma'selen: Moskva (futbol klub), Muxabbat (film).
- Adamlar haqqında maqala jaratqanın'ızda, atama ushın sol adamnın' original tilindegi atın paydalanın', ma'selen: Mikelanjelo emes, al Michelangelo. Adamlardın' atları original tilinde qanday bolıwın bilmesen'iz, İnglis Wikipediasına kirip izlep tabıwın'ızg'a boladı.
Basqısh 3: Aldın bul maqala jaratılg'anba ekenligin tekserip ko'rin'.[қaйHapыH өңдey]
Shep ta'repte jaylasqan "izlew" aynashasında siz ta'repinen tan'lap alıng'an temanın' tayanısh so'zlerin kiritin', sa'l to'menirekte jaylasqan "İzle" belgisin basın'. İzlewdin' na'tiyjeleri siltew tu'rinde payda boladı. Eger sizdi qızıqtırg'an maqala a'lle qashan jaratılg'an bolsa, sol maqalag'a o'tip, maqalanın' joqarsında jaylasqan "o'zgertiw" belgisin basın'. Solay etip, siz bul maqalanı o'zgertiwge tayarsız.
Basqısh 4. Maqalanı jaratın'.[қaйHapыH өңдey]
Al eger sizdi qızıqtırg'an maqala ele joq bolsa, onı jaratıw kerek. Bunın' ushın usı maqalanın' basında jaylasqan "Taza maqalanı tez jaratıw" bo'limindegi tekst maydanına maqala atamasın jazın' ha'm "Taza maqala jaratıw yamasa barına o'tiw"di basın'. Eger bul maqala ele Wikipediada joq bolsa, sizge onı jaratıw usınıs etiledi.
Basqısh 5. Maqalanı durıs baslan'.[қaйHapыH өңдey]
Wikipedia maqalaları maqala atamasın qaytalawdan ha'm maqala predmetine anıqlama beriwden baslanadı, ma'selen: "Didaktikalıq materializm - filosofiyalıq ilim bolıp, ol ...", "Troy - ataqlı tariyxıy film bolıp ...". Qawıs ishinde bul terminnin' kelip shıg'ıwın ko'rsetiwge boladı. İnsan haqqında jazılg'an maqalalarda adam atınan keyin qawıs ishinde tuwılg'an ha'm qaytıs bolg'an sa'nelerin ko'rsetiw kerek, eger maqalada insannın' original tilindegi atınan paydalansan'ız, onın' qaraqalpaq tilinde qalay aytılıwın ko'rsetsen'izde boladı, ma'selen: "Leonardo da Vinci (aytılıwı: Leonardo da Vinchi, 15 aprel, 1452 - 2 may, 1519) İtaliyanın' Florentsiya qalasında tuwılg'an italiyalı su'wretshi...".
Basqısh 6. Maqalanın' o'zin jazın'.[қaйHapыH өңдey]
Maqalanın' usınıs etiletug'ın en' kishi ko'lemi 500 belgi (simvol), maqala ilimiy biraq tu'sinikli stilde jazıwı kerek. Bunnan tısqarı, Wikipedia ushın maqala jazg'an waqıtta ko'zde tutuw kerek bolg'an ju'da' a'hmiyetli 2 printsip bar:
- Neytral ko'z qaras (NKQ). Bul printsip maqala materialı pu'tkilley neytral ko'z qaras penen ha'm tolıq ashıp beriliwi kerekligin, maqala predmetine o'zin'izdin' shaxsiy ko'z qarasın'ızdı bildire almaytug'ınlıg'ın'ızdı an'latadı.
- Eger qanday da bir sorawg'a bir neshe ko'z-qaraslar bar bolsa, onda olardın' barlıg'ı maqalada ten' da'rejede ko'rsetiliwi kerek.
- Avtorlıq huqıqlardı saqlaw. Wikipedia ja'miyetinin' maqseti - biypul ha'm ha'mme qollanıwı mu'mkin bolg'an ensiklopediya jaratıw. Sol sebepli, Wikipediag'a avtorlıq huqıqqa iye bolg'an tekstler, su'wretler ha'm tag'ı basqa resurslardan nusqa alıwg'a bolmaydı. Eger mag'lıwmattın' huquqıy awhalı belgisiz bolsa, onnan Wikipediada paydalanban'. Wikipedianın' o'zi "GNU FLD" litsenziyası boyınsha is alıp baradı.
Basqısh 7. Mag'lıwmat alg'an dereklerin'izdi ko'rsetin'.[қaйHapыH өңдey]
Maqalanı jazıp bolg'annan keyin, maqala aqırında "A'debiyatlar" degen bo'limdi jaratın' ha'm ol jerde o'zin'iz maqala jazıwda paydalang'an dereklerin'izdi dizim sıpatında ko'rsetip o'tin' (materialdın' ataması, avtor(lar)ı, basıp shıg'arılg'an jeri ha'm jılı, betler sanı, ha'mde ilajı barınsha ISBN sanında ko'rsetin'). Keyin "Qosımsha mag'lıwmat" bo'limin jaratın', bul jerde jaratılg'an maqalag'a tematik jaqtan jaqın bolg'an basqa maqalalardı dizim sıpatında siltewler arqalı ko'rsetin'. Maqalanın' en' aqırında "Siltewlar" bo'limin jaratın' ha'm bul jerde mag'lıwmat alg'an İnternet betlerin ko'rsetip o'tin'. Bul bo'limde sonday-aq, siz mag'lıwmat almag'an bolsan'ızda, biraq maqala tematikasına jaqın bolg'an basqa qızıq saytlardi ko'rsetsen'izde boladı.
Basqısh 8. Maqalan'ızdı durıs ha'm shıraylı qılıp formatlan'[қaйHapыH өңдey]
Wikipediada formatlaw qıyın emes:
- Tekstti qalın ha'ripte ko'rsetiw ushın, tekstti u'sh tırnaqsha menen qorshan', yag'nıy "
'''qalın' tekst'''". Qalın' ha'rip penen maqala ataması (Basqısh 5ti qaran') ha'mde tayanıshlı terminler ha'm tu'sinikler ko'rsetiledi;
- Kursiv ushın eki tirnaqsha talap etiledi: "
''kursiv''". Kursiv penen ah'miyetli tekstti ayrıqsha qılıp ko'rsetiw ushın paydalanıladı, biraq ol onsha jaqsı oqılmaydı, sonın' ushın onı ko'p paydalanban';
- Maqalanın' bo'limleri ataması taza qatarda ha'mde eki (yamasa kishi bo'limler ushın u'sh) ten'lik belgisi menen qorshaladı, ma'selen: "
===Basqısh 8. Maqalan'ızdı durıs ha'm shıraylı qılıp formatlan'===".
- Wikipediada abzatslar bos qatar menen bo'linedi - tek abzatslar arasında bos qatar taslap ketiwin'iz jetkilikle.
- Dizimler to'mendegishe jasaladı: ha'r bir bo'lek qatarda "#" belgisi qoyıladı ha'm keyin dizimnin' keyingi elementi dawam ettiriledi. Qatar sanı qoyılmaytug'ın dizimler ushın "#" ornına "* qollanıladı, ma'selen: "
* Element 1;[taza qatar]* Element 2;[taza qatar]* Element 3.".
- İshki siltew (Wikipedianın' basqa maqalalarına siltewler) "[[Maqala ataması|siltewdin' ko'rinetug'ın teksti]]" tu'rine belgilenedi, ma'selen:
[[Gipertekst|İshki siltew]]. Eger siltewdin' ko'rinetug'ın teksti maqala ataması menen birdey bolsa, jumısımız ja'nede an'satlasadı, ma'selen
[[XX a'sir]]de ko'p na'rseler o'zgergen edi.... Jaqsı maqalanın' ha'r abzatsında keminde 3 siltew bolıwı kerek.
- Sırtqı siltew (İnternettin' basqa saytlarına siltewler) to'mendegishe belgilenedi:
[http://URL-adres Siltewdin' ko'rinetug'ın teksti]. Ma'selen:
[http://www.google.com/ "Google" izlew portalı]. Sonı este tutın', Wikipediada pullı saytlarg'a siltew beriwge bolmaydı, ulıwma Wikipediada ha'r qanday dag'aza qadag'an etiledi.
Basqısh 9. Maqalanı kategoriyalan'.[қaйHapыH өңдey]
İzlewdi an'satlastırıw ushın Wikipedianın' ha'r bir maqalası bir yamasa bir neshe kategoriyag'a jatadı. Maqalanı qandayda bir kategoriyag'a kiritiw ushın aqırında ("Siltewler" bo'liminen keyin) bos qatar taslap ketiw ha'm ha'r bir taza qatarda "Kategoriya:" so'zinen keyin ekewlik kvadrat qawıs ishine kategoriyasın ko'rsetiw kerek. Ma'selen, [[Kategoriya:Kvant fizikası]] yamasa [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan tariyxı]]. Adamlar haqqındag'ı maqalalar tuwılıwı ha'm qaytıs bolıwı boyınsha kategoriyalarg'a (ma'selen, [[Kategoriya:2 iyulda tuwılg'anlar]] yamasa [[Kategoriya:1890-jılı qaytıs bolg'anlar]]), ja'nede ka'sibi ha'm ma'mleketi kategoriyasına (ma'selen, [[Kategoriya:Ullıbritaniya filosofları]]) kiriwi sha'rt. Filmler, kompyuter oyınları ha'm romanlar shıg'ıw jılına ha'm janrına baylanıslı kategoriyalarg'a bo'linedi (ma'selen, [[Kategoriya:1910-jıl romanları]], [[Kategoriya:1977-jıl filmlereri]] yamasa [[Kategoriya:Qorqınıshlı filmler]]).
Basqısh 10. Wikiler-ara siltewlerdi ko'rsetin'[қaйHapыH өңдey]
Wikipedia bul bir neshe onlag'an du'nya ju'zi tillerinde bo'limleri bar xalıqaralıq ensiklopediya. Ha'r qıylı tillerde jazılg'an maqalalar arasında baylanıs jasaw kerek (wikiler-ara siltewler arqalı). Bunın' ushın maqalan'ızdın' atamasın inglis yamasa nemis tiline awdarın'. Maqalanın' aqırında, kategoriyalardan keyin bos qatar taslap ketin', son'ınan keyingi qatarda mına ko'rinistegi tekstti kiritin'
[[til kodı:maqala atamasının' awdarması]], bul jerde til kodında inglis tili ushın en al nemis tili ushın de ni paydalanın'. Ma'selen, "Kvant mexanikası" maqalası ushın
[[en:Quantum mechanics]] yamasa
[[de:Quantenmechanik]].


text:
Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahküm etilgen Nuri Primov 8 yıl memuriy nezaret altında qalacaq, dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Facebookta.
«2019 senesi noyabrniñ 18-nde Mariy El Cumhuriyetiniñ Sovet rayon mahkeme binasında Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Nuri Primovnıñ azatlıqtan marum etüv müddeti yekünlengeninen bağlı oturışuv oldı. Apis cezası 2020 senesi fevralde bite. Mahkeme oturışuvı neticesinde Primovğa nisbeten 8 yıllıq memuriy nezaret qararı çıqarıldı», – dep aytıla haberde.
Advokat Edem Semedlâyevniñ aytqanına köre, memuriy nezaret ağır ya da pek ağır qabaatı içün mahkümiyeti bitmegen ya da qalğan çağına ketken ve azat etilgen şahısqa belgilene.
«Oğlanlarnıñ «cinayetleri» pek ağır ola da, olarnı memuriy nezaret altına da alalar. Memuriy nezaret müddeti mahkümiyet bitecek müddetten az olamaz. Terror davaları boyunca mahkümiyet bitken müddet 8 yıl ola. Şu sebepten mahkeme Nuri Primovğa nisbeten 8 yıl memuriy nezaret qararını çıqardı», – dep añlattı advokat.
Onıñ aytqanına köre, Primovnı bir sıra sıñırlavlar beklemekte: saat 22:00-dan saba 06:00-ğa qadar evde olmaq, ilhaq etilgen Qırımnı ya da şeerni (mahkeme nasıl qarar alsa) terk etmemek, ayda eki kere mahkemede qayd olmaq kerek.
«Memuriy nezaret yaqın vaqıtta azatlıqqa çıqmağa azırlanğan Vaitov Rustemge ve Ferat Sayfullayevge de berilecek, dep tüşünem», – dep ayttı Semedlâyev.
2017 senesi sentâbr ayında Rostov-na-Donudaki Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi qararını seslendirip, «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» aqyarlı mabüsleri Ferat Sayfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primovnı beş yıl umumiy rejim koloniyasında qalmalarına üküm etti.
2018 senesi iyünniñ 20-nde Qırımda 68 yaşında Raime Primova açlıq ilân etti. O, Rusiye mahküm etken oğlunı almaştıruv cedveline kirsetmege talap etti. Narazılıq vaqtında onı hastahanege alıp ketkenler. Daa soñra Raime Primova açlığını toqtattı.
Keçken sene dekabr ayında Rusiyeniñ Mariy El cumhuriyetiniñ Sovet rayon mahkemesiniñ qadısı Yelena Yakimova Nuri Primovnı şartlı olaraq vaqtından evel azat etmege razı olmadı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/13 iyün
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 13 iyün biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Argentinada Yazuçı köne, Qırğızstanda Xäter köne, h.b.
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1831 — Ceyms Makswell, şotland fiziğı.
Wafatlar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1920 — Bäker Belousov, Rusiä watandaşlar suğışı qaharmanı.


text:
Aziya jazuşıları forumı ne berdi?
1) 46 jıl bwrın Älimjanovtıñ wyımdastıruımen ötken Aziya-Afrika qalamgerleriniñ forumı äli künge auızdan tüspey keledi. 1991 jıldan beri qazaq jazuşıları eşkimmen kezdesip, jüzdesken joq! Aziya ädebietinde ne bolıp jatır dep bas qatırğan emes. Bwl forum qazaq qalamgerlerine ülken mümkindik berdi. Qazaq qalamgerleri JO basşılığına osı mümkindikti bergenine rahmet aytuları kerek, eger ol mümkindikti paydalana almasa, öziniñ sorı! Aqşasın eseptep, äyteuir küye jağıp qalu. Sol bayağı, körealmauşılıq, iştarlıq!
2) Forum ayasında ondağan elderdiñ Jazuşılar odağımen ekijaqtı ıntımaqtastıq turalı memorandumdarğa qol qoyıldı. Osı memorandumdar negizinde biraz jwmıs (äsirese, audarma salasında) atqarılatın boladı.
3) Qazaq qalamgerlerin Aziya memleketterine tanıstırdı. Öz kezeginde Aziyanıñ tükpir-tükpirinen kelgen jazuşılar tek qazaq qalamgerlerimen emes, bir-birimen tanısıp, pikir almastı.
4) Aziya qalamgerleriniñ birazı Qazaqstanğa alğaş keldi, olardıñ qazaq elinen, onıñ ädebieti, mädenieti men önerinen ülkeeeeen äser alıp qaytqanına kuä boldıq.
5) Qazaqtıñ jas aqın-jazuşıları ülken täjiribeden ötti.
6) Forum bastan-ayaq tek qazaq tilinde ötti, qazaq tilinde halıqaralıq şara wyımdastıruğa bolatının däleldep berdi. Qazaqtildi audarmaşılar mwnday halıqaralıq şaralardıñ esiginen sığalap qaytuşı edik, bwrındarı.
Eske tüskenderi osı, qalğanın keyin jazamın.
Jänibek Köpjasardıñ facebook paraqşasınan
Abai.kz


text:
Ukraina Tış işler nazirligi, «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ (Ukraina), em de Qara ve Azaq deñizleriniñ askeriyleştirilüv problemleri» qararınıñ yañı leyhası yılnıñ soñuna qadar Birleşken Milletler Baş Assambleyası tarafından qabul etilüvini talap etecek. Bu aqta Tış işler naziriniñ muavini Yeğor Bojok Twitterde haber etti.
«BMde elçi Volodımır Yelçenko ile beraber işğal etilgen Qırımnıñ Rusiye tarafından askeriyleştirilüvinen bağlı BM BA qarar leyhası mesleatlarını başlattıq. Bu yılnıñ soñuna qadar onıñ qabul etilüvini teminlemege planlaştıramız», – dep yazdı Bojok.
Ukraina Tış işler nazirliginiñ vekili bildirgenine köre, Qırımda 2019 senesi küzde 31,5 biñ Rusiye arbiyi, biñge yaqın tehnika, hususan tank, zırhlı maşina, küçlü top vastaları, aviatsiya ve flot bulunalar.
2018 senesi dekabrniñ 17-nde Qırım, Qara ve Azaq deñizleriniñ askeriyleştirilüvinen bağlı qabul etilgen BM Baş Assambleyasınıñ qararı Rusiyeni Qırımdan ordusını çıqarmasına çağırıp, Qara ve Azaq deñizlerinde arbiylerniñ bulunuvını takbih ete.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bügin Nwr-swltanda Ükimet otırısı ötti. Jiında eldegi tauar aynalımı, azıq-tülik önimderi bağasınıñ ösui, inflyaciya saldarı men sebepteri talqılandı.
Sauda jäne integraciya ministri Baqıt Swltanov Euraziyalıq ekonomikalıq odaq elderiniñ, äsirese Reseydegi bağanıñ Qazaqstanğa salqını tiip jatqanın ayttı. Mäselen, 2017 jıldan bastap bağası 38%-ğa ösip 192,5 litr/teñge bolğan dizel' otını azıq-tülik önimderi bağasınıñ ösuine äkep soqqan.
Osı jıldıñ 16 tamızında İşki sauda erejesine engizilgen özgerister küşine engizilgen bolatın. Özgerister boyınşa äleumettik mañızı bar azıq-tülik tauarlarına 15%-dan aspaytın sauda üstemelerin belgilenui tiis. Nätijesinde, azıq-tülik tauarların jetkizuşilerden sauda jelileri alatın retro-bonustardı (sıyaqılardı) belgileuge tıyım salınıp, basqa azıq-tülik tauarları boyınşa 5%-ğa deyin sıyaqı limiti belgilengen. Degenmen, sanaulı uaqıt işinde tauarlar bağası bwrınğıdan qwbıla tüsken. Bağanıñ ösuine rettelmegen öndiris, tiimsiz deldaldardıñ sanınıñ köp boluı, saqtau şarttarınıñ orındalmauı, twtınuşığa deyin kepildengen jetkizu arnalarınıñ joqtığı sebep bolıp otır.
QR Wlttıq ekonomika ministri Ruslan Dälenov azıq-tülik bağaları ösuiniñ jartısı äleumettik mañızı bar 19 azıq-tülik tauarına tiesili ekenin jäne olardıñ bağası 9%-ğa köterilgenin atap ötti.
Statistikağa süyensek, jıldıq inflyaciya 5,4% deñgeyge jetken. Al 2018 jıldıñ şildesinde ol 5,9%-dı körsetken. «Inflyaciyanıñ ösuine eñ köp äser etken azıq-tülik tauarları» — degen Dälenov, büginnen bastap tauar bağalarına apta sayın baqılau jürgiziletinin ayttı.
Ükimet otırısında mälim bolğan jañalıqtardıñ biri — aldağı uaqıtta «Twtınuşılar qwqığın qorğau turalı» zañ jobasınıñ engizilui. Ministr Swltanovtıñ aytuınşa, 2020 jılı «aynalım» shemasın respublika deñgeyinde jäne barlıq 19 tauarlıq poziciya boyınşa iske asıru da josparlanıp otır. Bwl — ekinşi jañalıq delik. Üşinşiden, Jambıl, Batıs-Qazaqstan, Pavlodar, Şığıs Qazaqstan, Mañğıstau oblıstarında köterme-taratu ortalıqtarın salınbaq.
Körşi memleketterdegi ekonomikalıq jağdaydıñ Qazaqstandı aynalıp ötpeytindigin eskersek, tauar bağaların twraqtandıruda şendiler biraz qiındıqqa tap boları sözsiz. Qazirdiñ özinde 1 AQŞ dolları 387.84 bağamın körsetip twr. Degenmen, ekonomikada jağımdı jañalıqtardıñ bolatının eskertken Swltanov bıltır Resey, Ortalıq Aziya jäne Qazaqstannıñ işki tauar aynalımınıñ kölemi 579,6 mlrd AQŞ dolların qwrauı Qazaqstan satu jüyesin qwruda ülken potencialğa ie ekenin tilge tiek etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov iyülniñ 5-nde Rusiye akimiyetiniñ ilhaq etilgen Qırımğa kirişini yasaqlağanına beş yıl toldı, dep bildirdi.
«Bugün Rusiye organlarınıñ, işğalci memleketniñ Qırımğa kirişimniñ beş yıllıq «yasağı» yekünlenmekte… Evge barıp, anamnı, tuvğanlarımnı quçaqlamağa mümkün sanki… Amma rusiyeli işğalciler endi azırlandı, «Rusiye devletiniñ anayasa qurumı ve telükesizliginiñ esaslarına qarşı cinayet işlegenim» içün ğıyabiy şekilde apiske üküm etildim», – dep yazdı Çubarov Facebook saifesinde.
Onıñ bildirgenine köre, «pis ve çirkin memleket Rusiye adını taşıy».
«Belki, başqa da ola bile – demokratik, muvafaqiyetli, eyi qomşulı… Amma başta onıñ şimdiki reberleri 2014 senesi fevral ayından berli Ukrainağa qarşı halqara gumanitar uquqınıñ ciddiy bozuvından mesüliyetli şahıslarnıñ mahkeme taqibi içün Halqara mahkemeniñ skemlesine oturmalı, Rusiyeniñ zulumğa oğrağan bir çoq tamır halqı ise serbest inkişaf aqqını Moskva diktatı tışında yerine ketire», – dep qoştı Meclis reisi.
2014 senesi iyülniñ 5-nde Çubarov Meclisniñ Herson vilâyetinde keçirilgen toplaşuvından yarımadağa qaytqanda Rusiye quvetçileri kirişini 5 yılğa yasaqlağan edi. Yarımadanıñ memuriy sıñırında Çubarovnı Qırımnıñ o vaqıt Rusiye prokurorı olğan Natalya Poklonskaya qarşıladı. O, «ekstremist faaliyetiniñ yasağına dair» tenbi oqudı, Rusiye sıñırcıları ise Meclis reisiniñ Rusiyege kirişi 5 yılğa yasaqlanğanını bildirdi.
O vaqıttan berli Çubarov Qırımğa barmay. 2015 senesi Poklonskaya Meclis reisini yarımadada bekley, dep bildirdi. Amma kiriş yasağı meselesinde fikri deñişmedi, FSB Çubarovğa qarşı «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları» sebebinden cinaiy iş açtı.
Yarım yıldan soñ, 2015 senesi oktâbrniñ 28-nde, Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi FSB muracaatına esaslanıp, Meclis reisini ğıyabiy şekilde apiske aldı. Mahkeme qararına köre, Çubarov «teslim etilgen» ya da «Rusiye Federatsiyasında yaqalanğan» soñ eki ayğa apiske alınmalı. Bu qararğa binaen, qırımtatar lideri yarımadağa barsa, SİZOğa yollanılacaq.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko noyabr 25 künü, işğal etilgen topraqlardan çıqıp avuşqan aliy oquv yurtlarına destek berilmesi aqqında qanunnı imzaladı. Bu aqta prezident idaresiniñ resmiy sitesinde haber etile.
«Qanun – avuşqan aliy oquv yurtları ve ilim müessiseleriniñ keregi kibi çalışmaları, böyle müessiselerniñ, olarnıñ hadimleri ve talebeleriniñ aqlarıni ve qanuniy menfaatlarını qarşılamaq içün azırlanılğan», – dep yazıla bildirüvde.
Vernadskiy adına Tavriya Milliy Universiteti (TMU) 2016 senesinden başlap Ukrainanıñ qitaiy qısımında çalışa. TMU-da tasil almaq içün yarımadadan 700-den ziyade student keldi. «Qırım – Ukraina» tasil merkezleriniñ 12-den birisi universitet temelinde açılğan, bu merkezde qırımlı abituriyentler, Tışqı mustaqil teşkerüv imtianlarını tapşırmayıp, ukrain tasilini ala bile.