text:
Livan oppozitsiäse oyıştırğan uram cıyını Hezbollanıñ namayışların da uzıp kitte
Düşämbedä Bäyrutta Süriä ğäskärlären Livannan çığarunı taläp itkän qarşılıq çarası ütte. Elekke premier-ministr Rafiq Hariri üterelgännän birle bu oppozitsiäneñ iñ zur qarşılıq çarası buldı, anda yözlägän meñ keşe qatnaştı. Küzätüçelär äytüençä, bügenge cıyın uzğan atna Hezbolla tarafdarlarınıñ Süriäne yaqlap ütkärgän namayışların da uzıp kitkän.
Düşämbedä Bäyrut üzäge qaynap torğan ber qazannı xäterlätte. Elämnär tağılğan maşinalar tawış birä-birä Şähitlär mäydanına ağıldı. Oyıştıruçılar bu xalıq taşqının tärtikä salırğa tırıştı. Livan cirendä 30 yıllap torğan Süriä ğäskärläreneñ ildän kitüen taläp itkän qarşılıq çarasına yözlägän meñ keşe cıyıldı. Livan oppozitsiäseneñ bügenge çarası Süriä-taraflı köçlärneñ uzğan atna ütkärgän demonstratsiälärenä cawap bularaq qabul itelde. Ber atna elek Hezbolla tarafdarları Süriägä watandaşlar suğışınnan soñ Livanda totrıqlılıq urnaştıruda yärdäm itkäne öçen räxmät belderep namayış oyıştırdı, anda yartı millionlap keşe qatnaşqan ide. Yäkşämbedä könyaqtağı Nabitiä şährendä 200-300läp keşe cıyıldı.
Düşämbedä oppozitsiä oyıştırğan çara bolarnıñ ikesen dä uzıp kitte sıman. Frans Press mäglümätenä qarağanda düşämbedä Bäyrut uramnarına 800 meñläp keşe çıqqan. Oyıştıruşılar üzläre qatnaşuşuçılarnı million çaması dip belderä.
Xezmätkärlärenä bu çarada qatnaşırğa mömkinlek birer öçen küp kenä banklar häm ofislar töştän soñ eşlämäde. Mäktäp häm universitetlarda da uqular kön urtasına qädär genä buldı. Meñlägän keşe ireklek, berdämlek, Süriä ğäskärläreneñ kitüen taläp itkän şiğärlär qıçqırıp şähär üzägenä ağıldı.
Audio (uram tawşıları)
Kübeseneñ qulında qızıllı-aqlı-yäşelle Livan bayrağı. Bügenge akisä ber ay elek üterelgän elekke premier-ministr Rafiq Haririnı iskä alu çarası da buldı. Çığış yasawçılar bu üterügä açıq, xalıqara tikşerü ütkärergä, näticälären xalıqqa iğlan itergä taläp itte. Livanda küplär Haririnıñ üleme öçen Süriäne ğäyepli. Süriä üze qatışı buluın kire qağa. Räsmi Dämäşk ğäskärlären çığarırğa wäğdä itte, ämmä alarnıñ qayçan, nindi tärtiptä çığarılası älegä tulısınça xäl itelmägän.
-Ali Gilmi


c: text/html

text:
Samar – bay töbäk. Şuña biregä immigrantlar ağıla
Soñğı yıllarda Rusiägä kön'yak illärdän eş ezläp kilüçelärneñ sanı artqannan- arta bara. Ä Samar ölkäse Rusiäneñ kön'yak qapqalarınıñ berse bulıp tora. İkençe säbäp – Samar ölkäse Rusiäneñ bay töbäkläreneñ berse. Älbättä inde baylıq bar cirdä eş tä tabıla. Menä şul säbäplär Rusiädäge immigrantlarnıñ 7% Samar töbägendä tuqtalırğa şartlar bulıp qala birä. Belgeçlär äytüençä, Rusiädä immigrantlar belän iñ yaxşı eş Tatarstanda quyılğan ikän. Menä şul täcribäne başqalarğa da citkezü niätennän, İdel buyı okrugınıñ töbäk wäkillären Qazanğa çaqırıp seminar uzdırdılar. Samar ölkä administratsiäseneñ millätlär buyınça baş belgeçe Nadecda Osipova Qazanda bulıp qayttı häm süzen immigrantlarğa bağışlıy:
Qazanda xoquq saqlaw orğannarı häm milli oyışmalar qulğa- qul totınıp eşlilär. Çınnan da milli xäräkät wäkile üz xalqın kübräk, tiränräk belä bit. Şul uq waqıtta tärtip saqlawçılar da cinayätçene qulğa töşerügä, milli xäräkät yulbaşçısına xäbär itälär. Ğomumän Qazanda iğtibarğa layık model' eşli. Qazanlılar ısulı Angliädä dä qullanıla. Angliädä dä här politseyski milli mäxällä belän eş itä. Angliädä politseyskinıñ atna sayın milli mäxällä citäkçese belän oçraşu- ğädäti xäl. Fransuzlar milli azçılıqnı tanımaw yulına bastılar, alar millätlärne fransuzlar arasında “eretü” maqsatın quyğannar. Bügenge köndä waq millätlärne yaqlaw buyınça Yevropa konvensiäse qabul itelgän. Bu dokumentqa qulnı Fransiä belän Törkiä genä quymağan. Ä bit Fransiädä yäşägän xalıqnıñ 10% waq millätlär, ä un protsent bik küp ul. Fransiädä ärmännär genä dä 260 meñ keşe. Bügenge köndä immigrantlar kilü buyınça Amerika häm Germaniädän soñ Rusiä tora. Rusiägä kilüçelär ilneñ qanunnarın, ğöref- ğädätlären, telen belmilär.
Ä Qazanda bu mäs'älälär niçek xäl itelä?
Qazanğa kilgän immigrantlarnı waqıtlıça toraqqa urnaştıralar. Annarı eş ezläp kilüçe üze taba torırğa urınnı.
Xäzer şähär çitendä immigrantlar öçen arzan tulay toraq salınaçaq. Qazan yulı buyınça Sverdlau da bara. Anda immigrantlar öçen baraklar tözelä ikän. Çit mämläkätlärdän eş ezläp kilüçelärne Qazandağı üzäk eşle itä, uzğan yılnı altı meñ keşene eşkä urnaştırğannar. Şul uq üzäk aşa 200 keşene Qazannan quıp ta çığarğannar. Quıp çığarıla torğan keşelär öçen uñaylı, çista, yoqlaw urınnarı buldırılğan. Bezneñ Zubçaninovqa bistäsendäge deportatsiä üzäge qotoçqıç xäldä bit. Tatarstanda quıp çığaruçılarğa da keşelekle mönäsäbät kürsätelä. Şunı onıtırğa yaramıy, açulı, üçle ata- analardan tağın da usalraq balalar üsep citä. Axırı yaman betäçäk. Migratsiä säyäsätendäge liberallıq däwlät faydasına tügel.
Rusiädä bala tuu kimegännän kimi bara. İrlärneñ öçtän ber öleşe araqıdan ülä. Menä şul şartlarda eşçe köçlärne tik yağadan kilgännär genä tä'min itä alalar. Bügenge köndä iñ ayanıçı şul ki, rusiägä iñ nadan qatlam ağılsa, rusiädän här yılnı Yevropağa häm başqa illärgä 100 meñ aqıl iäse qaça. Bigräktä Seber, Tön'yak buşıy.
Qazannan qaytqaç, Samar eçke eşlär ideräse nindiräk näticä yasadı?
Milli üzäklär belän eşli başladı. Qazan yulınnan baralar. Sverdlau täcribäse dä öyränelä. Bälki ike ürnäkneñ berse, bälki öçençe variant kilep çığar. Tatarstanda törekmän, äfgan, körd cämğiätläre eşli, Samarnıñ üzendä älegä alar yuq. Qazanda general Säfärgaliev kvartalğa ber üzendä milli cämğiätlärneñ citäkçelären cıyıp kiñäşmä uzdıra.
Tatarstanda eşçe qullar citmi. Şuña da anda milli oyışmalarğa eşçe köçlärgä zakaz birälär. Milli lider üz töbägenä barıp eşçelär cıyıp qayta. Bu inde däwlät säyäsäte digän süz.
Tarix şunı kürsätä, Rossiä ğömer- ğömergä üzenä immigrantlar cıyğan. Tik menä Rusiäneñ här töbägenä dä immigrantlar ağılmıy. Mäsälän, Penza ölkäsen alar uratıp uzalar. Xäyerçe töbäkkä immigrant barmıy.
Şamil Bahautdin, Samar

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Munitsipal berämleklär Rusiäne bäxetle itärme?
Tatarstanda moña qädär kürenmägän saylawlarğa sanawlı ğına säğätlär qalıp bara. Eş şunda ki, Tatarstan, Rusiäneñ qayber töbäkläre belän bergä, munitsipal berämleklärgä saylawlar ütkärä. Respublika räsmiläre, monı, cirle xakimiät xalıqqa yaqınayaçaq, alay ğına da tügel, bu çın xalıq xakimiäte bulaçaq dip ışandıra. Rusiä ğasırlar buyına üzenä optimal' xakimiät tözeleşe ezläde. Ul zemstvolar, obşçinalar buldı. Patşa xakimiäte dä optimal' bulıp çıqmadı. Bolşeviklar alarnı bärep töşerep, sovetlarğa xakimiätne qulğa tottırdı. Annan soñ demokratiä kilde, xalıq saylawlarda prezidentlar da , deputatlar saylıy başladı, berniçäse arasınnan küñelenä xuş kilgänen saylap alıp. İnde, ul da optimal' bulıp çıqmadı, prezidentların bilgeli başladılar. Xäzer isä, menä munitsipal' berämleklär uylap çığardılar. Älbättä, sivilizatsiäle illärdä, bu berämleklär bik şäp eşläp kilä dip söylilär anı. Läkin, Rusiäneñ yünsez yulları belän cülärlär idärä itä, şuña şundıy problema bar digän kölkele ğibärä bar bit. Monısı inde, Rusiäneñ sivilizatsiäle bulmağanın kürsätüçe ğibärä. Bu munitsipal' berämlekläre dä, sivilizatsiäle bulıp çığarmı, kiläçäk kürsäter. Här xäldä, Tatarstan ekspriment räweşendä şuşı saylawlarğa yaqınlaştı.
Ul, munitsipal berämleklärgä xakimiätne kübräk birälär ikän. Yäğni, küp närsäne cirle üzidarä aşa xäl itep bulaçaq. Yul yuqmı- üzidarä tözesen. Gaz kermägänme, şulay uq üzidarä eşe bu. Häm başqalar. Läkin, ul yul salırğa da, gaz kertergä xalıq aqçanı üze cıyarğa tieş. Bu idealda. Ä xalıq anıñ qädär bay tügel bit, kolxozları da bit, küp cirdä yılına ike bäyrämgä genä aqça tüli. Ä Tatarstan monı üzençä xäl itä. Respublika däräcäsendä, berniçä fond oyıştırılğan. Ul fondlar, citmägän aqçanı bülep biräçäklär ikän. Şulay itep, kiläse yılğa uq, şuşı fondlar aşa bireläçäk aqça 5 milliardqa yaqın qaralğan. Monnan tış, cirle üzidarälärgä xakimiät funksiälären başqarğan öçen östämä tağın 8 milliard aqça bireläçäk. Şuşı külämdäge yärdäm belän, Respublika cirle problemaların öleşçä bulsa da xäl itärgä cıyına. Şunısı da açıq, munitsipal berämleklärgä küçü ul zaman taläbe. Monısı belgeçlär süze.
Räfis Cämdixan


text:
Italiä Florida fenomenın kiçerä - Prodine de, Berlusconine dä yaqlaw yaqınça bertigez
İtaliädäge parlament saylawları Romano Prodi citäklägän urta-sul köçlärneñ tar ğına östenlege belän tämamlandı. Xäzerge premyer-ministr ottırğan Silvio Berlusconi isä tawışlarnı yañadan sanawnı taläp itä. İtaliä şulay itep, suğıştan soñğı tarixına xas säyäsi totrıqsızlıq çorına qayta ala, dip kisätä belgeçlär. Berlusconi üzeneñ premyerlıq mötdäten 5 yıl buyı tuqtamıy ütägän berdänber säyäsätçe ide.
"Qäderle duslarım, bez ciñdek häm xäzer inde eşli başlarğa kiräk", di Romano Prodi.
Prodi citäklägän kiñ berektäşlekkä katoliklar da, sotsial-demokratlar da, kommunistlar da, moxitne saqlawçılar da kerä. Deputatlar pulatı saylawlarında alar tawışlarnıñ 49,8 protsentın qazandı. Ä başında Silvio Berlusconi torğan uñçılarda bu san barı tik protsentnıñ yözdän cide öleşenä genä kim, yäğni 49,7. Ayırma asılda 25 meñläp tawış qına. Ämma İtaliä qanunı şundıy ki, ayırma nindi genä bulmasın, Deputatlar pulatında ciñüçegä andağı 630 urınnıñ kimendä 55 protsentı birelä. Yäğni, Prodi tarafdarlarınıñ anda 340 deputatı bulaçaq.
Köndäşlär arasındağı ayırmanıñ barı tik 25 meñ tawış qına buluı turında inde äytelgän ide, bu uñaydan Silvio Berlusconi yağı şul tawışlarnı yañadan saylaw taläben kütärä. Premyer üze äle bernindi dä belderü yasamadı, aldan iğlan itelgän matbuğat oçraşuınnan da waz kiçte, ä menä anıñ inde urınınnan kitäçäk xökümätendä töbäklär eşen alıp barğan Enrico La Loggia bolay di:
"Minemçä, tawışlarnı tikşerep çığu här yaq öçen dä faydalı bula ala. Bez monı saylawlarda qatnaşqan italiannar aldında eşlärgä burıçlı", di Berlusconi xökümätendäge ministr.
Tawışlarnı yañadan sanaw isä İtaliädä säyäsi xaos çığara ala, küplär bu uñaydan, 2000-nçe yılda Quşma Ştatlarnıñ Florida ştatında bulğan xällärne iskä töşerä. Ul çaqta da kiläse amerikan prezidentınıñ kem bulaçağı tawışlarnı yañadan saylaw aşa xäl itelgän ide.
Ä älegä İtaliädä bar iğtibar parlamentnıñ yuğarı pulatı - senattağı urınnarnıñ niçek bülenäçägenä birelä. Yaña xökümätne tözü öçen anıñ ike pulatta da yaqlanuı kiräk, yäğni monıñ öçen Deputatlar pulatındağı küpçelek kenä citmi. İl eçendäge soñğı näticälär şunı kürsätä ki, Berlusconineñ senatta ber urını kübräk bulaçaq. Ämma bu ildän çittä yäşäwçe italiannar birgän tawışnı sanamağanda. Alar isä senattağı 6 urınnıñ yazmışın xäl itä, häm Romano Prodi tarafdarları belderüençä, alar şul 6 urınnıñ 4-en yawlağan. Xäzerge sulçı deputatlarnıñ berse Franco Danieli:
"Wäzğiat şundıy ki, urta-sul berektäşlekneñ senatta 154, ä urta-uñnarnıñ 155 urını bar. Çittäge tawış yardämendä tağın 4 urın qazanuıbız säbäple bezneñ anda 158, ä qarşı yaqnıñ 156 urını bulaçaq. Bu älbättä, qıl östendä torğan östenlek, bez äle saylanmağan, ğömerlek senatorlar buluın da istä totarğa tieşbez", di Franco Danieli.
Berlusconi yağı Prodi tarafdarlarınıñ bu ömetlären Pirr ciñüe dip atıy. Niçek kenä bulmasın, bu saylawlar İtaliäne näq ikegä bülä häm şul şartlarda il belän idarä itüneñ bik awır bulaçağı kön kebek açıq. Küplär İtaliäneñ yaña xökümäte qısqa ğömerle bulır, dip uylıy. Ämma Romano Prodi üze kütärenke ruxta:
Ul "bez berdäm kileş 5 yıl buyı idarä itäçäkbez", dip belderä.
Kärim Kamal


text:
Tobol qızı Alsu Törkiä futbol komandasına qaşıyq
Toboldağı Taşkievlar fatirına kilep kergäç tä diwarlarğa elengän räsemnär iğtibarnı cälep itä. Surätlär futbol belän bik ük yaqın bulmağannar öçen “ut uynatırday” yegetlärneñ qaysıdır komandada uynawınnan qala başqa mäğlümat birmi. Räsemnär işektän kilep kergäç tä, qunaq bülmäsendä dä, aş bülmäsenä dä elengän. Alar şulqädär küp, häm törle zurlıqta, häm bu fatirda yäşäwçelärneñ berse çınnan da futbol tibä digän uylar üzennän üze başqa kilep kerä.
Alsu Taşkieva 19 yäşennän birle Törkiäneñ futbol komandası yazmışı belän qızıqsına. Aña qädär ul bu ilneñ tarixın öyrängän. “Bezneñ tamırlarıbız urtaq bit”,- di. Ä menä ber könne, dönya çempionatında, Törkiäneñ cıyılma komandası Alsunı üzenä qaşıyq ittergän. Soñğı uınışsızlıqları öçen ul bik borçıla. “Trenerları almaşınu da moña yoğıntı yasağandır”,- di.
Alsu çın küñelennän Bişektäş uyınçısı İlham Madis uyınına qaşıyq. Häm Tobol qızı fikerençä, İlhamnıñ mömkinlekläre bik zur. Anı haman da östämä uyınçı itep totularına bik borçıla. Alsu İlhamnıñ küp tellärne belüenä, pianinoda uynawına häm ğomumän icadi şäxes buluına söyenä. İnternet çeltäre aşa İlhamğa berniçä tapqır xat ta yullağan bulğan. Ämma cawap bulmağaç, minem şikellelär meñnärçä der dip üz-üzen tınıçlandırğan.
Alsunıñ iñ zur xıyalı häm ul bu xıyalı tormışqa aşar dip ışana: kiläse cäygä Törkiägä barıp yaratqan komandasınıñ uyının üz küzläre belän kürü. Tik menä dönya ğibatlanuı ğına kiräk qädär aqça tuplawnı haman da suza. Şulay da 2005 nçe yılda Alsu çit il pasportın eşlätep quyğan inde. Ätise dä, änise dä, enese dä, dus-işläre dä anıñ, quş tırnaqlar eçendä äytkändä, bu “mäxäbbätenä” teläktäşlär. Ä säbäbe: üz milläteñneñ şundıy komandası bulmağaç qaya barasıñ?.
Alsu beleme buyınça yurist. Anıñ östenä östämä psixolog belgeçlegen üzläştergän. 22 genä yäş buluına qaramastan yärdäm sorap kilüçelär özelmi. Törkiägä xörmät yözennän uqıtuçıdan däreslär alıp kendek biüen öyrängän ul. Törek telen üzläşterä başlağan.
Tobol qızı Alsu Taşkieva 2006 nçı yıl Törkiäneñ futbol komandasına uñışlar kiterer dip ışana.
Nail Alan, Tömän


text:
Çeçnädä yäşeren törmälär – Helsinki Federatsiäse alarnı tikşerergä çaqıra
Bilgele bulğança, Yewropa Şurası Quşma Ştatlarnıñ Küzläw İdaräse (CIA) Yewropada yäşeren törmälär totqan, digän ğäyepläwlärne tikşerüen däwam itä. Baqsañ, andıy törmälär Rusiädä dä bar ikän. Xalıqara Helsinki Federatsiäse üzeneñ yaña xisabında Çeçnädä şundıy qanunsız törmälär buluı, sivil keşelärneñ anda cazalanuı turında xäbär itte. Federatsiä citäkçese Aaron Rhodes süzlärençä, bu Yewropanıñ keşe xoquqları turında konvesiäsen bozu bulıp tora. Rhodes CIA törmäläre belän bergä Çeçnä törmälären dä tikşerergä çaqırdı.
"Totqarlanğannarnıñ kübese – Qadırovqa quşılırğa telämägän yäşlär. Asılda, alarnıñ qotılu çarası da yuq. Qadırovqa quşılmağannar – urlana, andıylar inde yözlägän - şuşı üzäklärgä kiterelep cäzalana. Alardan törle cinäyättä, terorçıl, dini törkemnärdä qatnaşu turında şähadätnamälär taläp itelä. Cirle xalıqnıñ iñ qurıqqanı - şul" di Helsinki Federatsiäse citäkçese Aaron Rhodes.
Qorbannarnıñ berse, 2004 yılda totqarlanğan Şali yegete, radiobıznıñ Tönyaq Kavkaz bülegenä kiçergännären söyläde. Rusiä xärbiläre kiemenä kiengän 50läp keşe irtä belän anı öyennän alıp kitkän, küzlären bäyläp qıynağannar, elektr belän cazalağaç, çoqırğa bärgännär:
"8-10 metr tiränlektä çoqır, arqannan ürelgän basqıçı bar ide. Här 10-15 minut sayın mine tartıp çığarıp soraştılar, qıynadılar. Başta küzlär bäylängän ide, bäyne salsam – granata taşlıybız dip qurqıttılar. Çoqırğa soñğı tapqır töşkändä - küzlär çişelgän ide - miña qädär utırğan keşelär yazıp qaldırğan isemnärne kürdem" dip iskä ala Şali yegete.
Äytergä kiräk, Çeçnädäge yäşeren törmälär turında bu berençe xisap tügel. Räsmi Mäskäw moñarçı bu ğäypläwlärne kire qağıp kilde. Şuşı atnada Rusiä Yewropa Şurasınıñ Ministrlar komitetında räislek wazifasına kereşä. Şunı forsat itep, Helsinki Federatsiäse Yewropa Şurasın, CIA törmäläre belän bergä, Çeçnädäge yäşeren törmälärne dä tikşerergä çaqırdı. Federatsiä citäkçese süzlärençä, mondıy mäsälälärne xäl itmi torıp, Çeçnädä wazğiätneñ normalläşüe turında süz yörtep bulmıy. Bezneñ xisap – qorı tänqit kenä tügel, Yewropa Şurasınıñ şuşı xälgä iğtibarın cälep itep, bez Rusiägä bu mäsäläne çişüdä yärdäm itergä telibez, di Helsinki Federatsiäse citäkçese Aaron Rhodes.
ali ğilmi


text:
AQŞ saqlanu ministrı: Rusiä äle dä strategik berektäş bulıp qala
Räsmi säfär belän Pragağa kilgän Quşma Ştatlar saqlanu ministrı Robert Gates sişämbedä radiobızğa külämle äñgämä birde. Waşingtonnıñ Mäskäw belän mönäsäbätläre häm Rusiädä demokratiäneñ kiläçäge xaqında Pentagon başlığı ömetle süzlär äytte.
"Minemçä, bez Rusiäne strategik berektäş dip sanarğa tieş, ul üze kiresen isbatlamıyça torıp. Süzlär küp, ämmä ğämälgä kilgändä, älegä Rusiä kire qaqqısız adımnar yasamadı" dide Quşma Ştatlar saqlanu ministrı.
Robert Gates Pragada Quşma Ştatlarnıñ Çexiä häm Polşada raketa qalqanı urnaştıru plannarı turında söyläşülär ütkärde. Mäskäw bu qalqannı üzenä yanaw dip qabul itä häm anı urnaştıruğa kisken qarşı çığa.
Çexiä premier-ministrı Mirek Topolanek belän ütkärgän matbuğat oçraşuı waqıtında Gates, İrannıñ raketa yanawaları turında citdi dälillär bulmıy torıp, saqlanu sistemın ğämälgä quyu küzdä totılmıy, dide.
Raketa qalqanı, İran, Kosovo kebek mäsälälär tiräsendä kierenkelek Rusiä belän Quşma Ştatlar arasında yaña salqın suğış başlanuın añlatmıymı, digän sorawğa, Gates, bügenge kierenkelekne Amerika belän Sovetlar berlege arasındağı atom qarşılığı belän çağıştırıp bulmıy dide:
"Ul tämam başqa dönya ide. Xäzer qayçaq qatı süzlär äytelsä dä, bez xezmättäşlek itäbez. Nindider global yarış, qarşılıq, raketalar ber-berebezgä töbälgän digän qurqular yuq. Minemçä, bu tämam başqa dönya" dide Gates.
Robert Gates süzlärençä, Mäskäwneñ Şanxay oyışması, kümäk iminlek oyışması kebek NATOğa alternativ berläşmlär tozü tırışlığına da borçılası yuq:
"Berär ilneñ başqalar belän berläşü niätennän qurqası da örkäse dä yuq. Quşma Ştatlar häm NATO dönyada bulğan iñ qüätle berläşmä. Bezgä üz şäwläbezdän qurqası yuq" dide Pentagon başı.
Ruisiädä 90nçı yıllar başbaştaqlığı çorında küplär öçen demokartiäneñ mäğnäse yuğaldı. Şulay da, prezident Putinnıñ çigenüenä qaramastan, Rusiädä demokratiä bulaçağına ışanam, dide Gates:
"Demokartiä institutların tözü öçen waqıt kiräk. Saylawlar ütkärü genä äle demokratiä tügel. Rusiä tarixında 1000 yıl buyına demokartiä bulmağan. Rusiädä ireklek, demokratik institutlar üseşen xuplarğa kiräk. Häm bez monıñ küpmeder waqıt alaçağın añlarğa tieş" dide Quşma Ştatlar saqlanu ministrı.
Waqıt alu digännän, däwlät sekretare Condoleezza Rice belän küptän tügel Mäskäwgä bulğan säfäre turındağı sorawğa, Gates äfände, prezident Putin belän oçraşunıñ 40 minutqa soñarıp başlanuı turında söyläde. Bezne ber bülmägä kertep utırttılar, matbuğat wäkilläre inde cıyılğan ide. Şunda Putinnıñ ber çit il citäkçese belän aşığıç telefon söyläşüe bar dip añlattılar. Älbättä, bezne sovet çorında şikelle kötterdelär dip zarlanasım kilmi, läkin oçraşu 40 minutqa soñarıp başlandı, dip iskä aldı Quşma Ştatlar saqlanu ministrı Robert Gates.
ali ğilmi


text:
Blagoveşçendağı xällärne tikşerü haman suzıla
Başqortstannıñ Blagoveşçen şähärendä 2004 yılnıñ dekaberendä militsiä häm OMON tarafınnan ütkärelgän maxsus operatsiä häm anda qaza kürgän yözlärçä keşeneñ şikäyätläre buyınça barğan mäxkämä xaqında äledän-äle xäbär itep torabız. Blagoveşçen şähäre mäxkämäse bu eşne tikşerüne törle säbäplär belän suza kilde häm axırda militsiä xezmätkärläre faydasın qayırğan qararlar çığardı. Şulay da, Başqortstan Yuğarı mäxkämäsendä bu eş centekle tikşerelgännän soñ, militsiä belän dömbäsläşü kiterep çığarğan dip isäplängän öç ir-atnıñ ğäyepsez buluı açıqlandı.
Annan soñ bu eş yañadan Blagoveşçen şähäre mäxkämäsenä qaytarıldı. Şul uq waqıtta Başqortstan Yuğarı mäxkämäsendä Blagoveşçen şähärendäge waqiğalarda ğäyeple dip isäplängän militsiä xezmätkärläre häm alarnıñ citäkçese İldar Ramazanov östennän mäxkämä eşe däwam itte.
Şul arada Blagoveşçen şähäre mäxkämäse bu eştä Blagoveşçen şähäre Eçke eşlär idäräse başlığı İldar Ramazanov belän Başqortstan Eçke eşlär ministrlığınıñ maxsus täğäyenläneştäge köçläre komandirı urınbasarı Oleg Sokolovqa qarata açılğan mäxkämä eşen ayırım tikşerüne sorap, Başqortstan prokuraturasına möräcäğät itte. Ämma prokuratura monıñ belän kileşmiçä, BR Yuğarı mäxkämäsenä möräcäğät itkän ide. Prokuratura wäkilläre äytüençä, Blagoveşçen şähäre mäxkämäse törle yullar belän bu mäxkämä eşen tikşerüne häm ğäyeple militsiä citäkçelären xökem itüne maxsus suzarğa tırışa.
Şulay da Başqortstan Yuğarı mäxkämäse respublika prokuraturası möräcäğäten kire qaqtı. Prokuratura wäkilläre isä bireşergä uylamıy, alar Rusiä baş prokuraturasına möräcäğät itärgä cıyına. Näticädä, Blagoveşçendağı waqiğalarda ğäyeple keşelär östennän mäxkämä utırışları tağın bilgesez waqıtqa qadär kiçekterelde.
İsegezgä töşeräbez, 2004 yılnıñ dekaberendä Blagoveşçen şähärendä militsiä häm OMON xezmätkärläre, maxsus operatsiä ütkärgän çaqta, yözlärçä keşe totqarlanğan häm küpläre qaza kürgän ide. Keşe xoquqların yaqlawçılar bu waqiğalarğa cämäğätçelek häm xoquq saqlaw oyışmaları iğtibarın cälep itkännän soñ, mäxkämä eşläre açıldı häm bügenge köngä qädär ğäyeple keşelärneñ isemnäre atalsa da, alar üz cäzasın almağan.


text:
Tuğan tel bäygeläre Sverdlaw ölkäsendä uzdı
Bu könnärdä Yekaterinburg şähärendä tuğan tel buyınça ölkä külämendä olimpiada uzdırıldı. Biredä rayon häm okrug külämendä uzdırılğan tatar, başqort, mari tele buyınça berençe ike turda ciñüçe balalar qatnaştı.
Sverdlovski ölkäseneñ könbatış okrugında tuğan tel buyınça uzdırılğan olimpiadada barısı altmışlap bala qatnaşqan. Ölkä külämendä köç sınaşırğa dip 11 tatar balası, 5 başqort, 3 mari balası kilgän.
Ölkä olimpiadası tarixında berençe tapqır bik qızıqlı xäl – Tübän Sırğa rayonı, Ufa Şiğere awılınnan kilgän Liliana Yunısowa beryulı tatar telennän dä, başqort telennän dä köç sınaştı. Sverdlovski ölkäse mäğärif üsterü institutı metodistı Zäytünä Şäymöxämmätova fikerençä, beryulı tatar telen dä, başqort telen dä öyränü bu balağa ölkä külämendä üzen tanıtırğa yärdäm itte.
Ufa Şiğere awılı mäktäbendä, çınlap ta, ber ük uqıtuçı ber ük balalarnı tatar telenä dä, başqort telenä dä uqıta. Ämma olimpiadada qatnaşuçı balalar arasında telne mäktäptä bötenläy öyränmägän balalar da oçrıy. Berezovskiy şähärennän kilgän, qatnaş ğailädä tuıp üskän qız bala Olesya Sazonova tatar telen däw änise arqılı belä. Rayon mäğärif bülege xezmätkärläre anı tabıp, inde ikençe yıl rättän ölkä olimpiadasına cibärälär. Olesya tatar telen centekläp öyränergä xıyallana, ämma ul yäşägän şähärdä tatar telen öyränü öçen yäkşämbe mäktäbe dä yuq.
Tatar telen mäktäp däräcäsendä tügel, öydä, ğailädä, üzlegennän öyränep, ölkä külämendäge olimpiadada qatnaşuçı tağın ike bala bar bulıp çıqtı. Alar Pervoural'ski şähärennän kilgännär. Ğomumi urta mäktäptä belem aluçı Marat häm Älfiäne okrugta uzğan olimpiadada klass citäkçeläre qatnaştırğan. Alarnıñ ciñep çığuın işetkän tatar yäkşämbe mäktäbe uqıtuçısı Gölnara İşanova balalarnı ölkä olimpiadasına alıp kilü öçen böten köçen quyğan.
Balalarnı alıp kilüçe uqıtuçılar söyläwençä, tuğan tel buyınça olimpiadada qatnaşuçı awıl balaları qayber qıyınlıqlarğa duçar bulalar. Rayon mäğärif bülekläre balalarnıñ yulına da, ölkä üzägenä yäşäw xaqın da tüläw cayın tapmıy. Şuña kürä matdi yaqtan awırraq yäşägän ğailä balaları kilä almıy qala. Kilgännäre dä ike-öç kön barğan olimpiadalarda toraq urını ezläp integälär.
Jyuri fikerençä, olimpiadada qatnaşuçı balalarnıñ äzerlek däräcäse bu yıl başqa yıllardağığa qarağanda yuğarıraq. Ölkä olimpiadasında ciñep çığuçılar Qazanğa häm Ufağa yul totaçaq.
Fäwiä Safiullina
Yekaterinburg


text:
BMO-nıñ Ğiraqtağı qoral tikşerüçeläre başlığı Hans Blix häm Xalıqara Atom Energetikası Agentlığı citäkçese Möxämmät äl-Baraday Ğiraqta küpläp üterü qoralları ezläw barışı turında BMO İminlek Şurasına xisap birä.
Bügen Brüssel’dä Yewropa Berlege Ğiraqnı BMO tikşerüçeläre belän tulı xezmättäşlekkä çaqırdı. Yewropa Berlegendäge 15 ilneñ tışqı eşlär ministrları zarur bulğan oçraqta Ğiraqtağı qoral tikşerüçelärgä östämä waqıt birergä teläwlären belderde. Bu belderü Fransiä, Germaniä, Britaniä häm İspaniä tışqı eşlär ministrlarınıñ şul turıdağı elekke belderülären xupladı.
BMO General’ sekretare Kofi Annan da qoral tikşerüçelärgä östämä waqıt birüne xuplap çığış yasadı
AUDİO: Ägär dä alarğa waqıt kiräk ikän, eşlären tämamlaw öçen alarğa waqıt birergä kiräk. Häm bez barıbız da, İminlek Şurası, tikşerüçelärne anda cibärgändä waqıt kiräk bulaçağın añlarğa tieş idek. Min mäñgegä dimim, kiräk qädär waqıt dim. Alarğa eşlären tämamlaw öçen waqıt kiräk häm min İminlek Şurası alarğa waqıt birer dip uylıym.
Bağdadta Ğiraq tışqı eşlär ministrı Naji Sabri Ğiraq BMO tikşerüçeläre belän tulısınça xezmättäşlek itte dide. Kiçä AQŞ däwlät sekretare Colin Powell Ğiraqnıñ qoralsızlanu turındağı yöklämälären ütämäwen raslaw öçen tikşerüçelärneñ Ğiraqta qoral tabu zarurlığı yuq dip äytte.


text:
İspaniä başqalasında xalıqara terrorğa qarşı cıyın açıldı. Konferensiädä 50 ildän 180gä yaqın belgeç, alar arasında Berläşkän Millätlär Oyışması general sekretare Kofi Annan, Äfğan prezidentı Hamid Qarzai, Rusiäneñ milli iminlek şurası başlığı İgor İvanov, törle illärneñ xökümät başlıqları bar. Köntärtibendä terrornıñ säyäsi, iqtisadi, dini häm mädäni añlatması, polisiä, küzläw xezmätkäre häm xärbi köçlärneñ terrorğa qarşı köräş çaraları kebek mäs'älälär.
4 kön däwam itäçäk älege xalıqara cıyın, uzğan yılnıñ 11 martında Madridta bulğan terror höcümeneñ ber yıllığına da turı kiterelep oyıştırıldı. Ul çaqta berniçä poezda bulğan şartlawlarda 191 keşe hälak bulğan ide, meñ yarımnan artığı yaralandı.


text:
Amerikan xärbi çığanaqları xäbär itüençä kiçä üzäk Ğiraqta Samarra şähärendä koalitsiä köçläre belän ğiraq suğışçıları arasında bulğan bäreleşlär aldan yaxşı oyıştırılğan höcümnär belän başlanıp kitkän. Baş kütärüçelär bankka yaña dinarlar alıp barğan amerikan maşinalarına höcüm itkän bulğan. Amerikan polkovnigı Frederick Rudesheim bügen press-konferensiädä baş kütärüçelärneñ kübeseneñ östendä elek Saddam Hösäin yaqlı bulğan fidayeen kiemnäre ide, dip belderde: "Höcümnärne aldan oyıştırğannar, başqaça äytü qıyın bulır ide. Ğiraq aqçasın alıp barunı belgäç ike ayırım konvoyqa ber waqıtta höcüm itü – oyıştırılğan äyber bulğanına şik qaldırmıy" dip belderde amerikan Frederick Rudesheim.
Bäreleşlärdä 50dän artıq ğiraq suğışçısı häm 5 amerikan xärbie üterelgän, yaqınça 8 keşe qulğa alınğan.


text:
Rusiä baş prokurorı Yustitsiä minisrlığınnan törmägä yabılğan mäğlüm eşmäkär Mixail Xodorkovskinıñ barlıq advokatların advokat statusınnan mäxrüm itüne soradı.
Bügen bu turıda Mäskäwdä baş prokuratura idaräse süzçese Natalya Vişnyakova belderde.
Vişnyakova baş advokat Genrix Padva bulmağanda ul advokatlar Xodorkovskinı yaqlawdan baş tarttı, ä bu qanunğa qarşı kilä dide. Padva isä ul çaqta awıru bulğan.
"Baş prokuratura üz xatında ul advokatlarnıñ qanunğa qarşı kilüe turında konkret faktlar kiterä. Çönki qanun advokatlarğa üzläreneñ wazıyfaların ütäwdän baş tartunı röxsät itmi" dide Vişnyakova.
Pänceşämbe könne Mäskäw appelyatsiä mäxkamäse Xodorkovski aldaşu-xärämläşüdä ğäyeple digän qararnı üz köçendä qaldırdı. Ämma aña bilgelängän 9 yıllıq törmä cäzasın 8 yılğa üzgärtte.


text:
Tatarstanda törle matdälär belän ağulanu oçraqları kimemi. Uzğan atnada ğına da, räsmi mäğlümätlärgä qarağanda, respublikada 115 ağulanı oçrağı terkälgän. Şular arasında 29 keşe äfyün, 32 se törle darulardan zıyan kürgän. 115 ağulanuçınıñ 16 sı ülgän. Qalğannarı isä törle däräcädäge xäldä xastäxänllärdä däwalana. Araqı häm başqa alkogol’ eçemläklär belän ağulanuçılar da az tügel. uzğan atnada alarnıñ sanı 43 bulğan. Şularnıñ 2 se ülgän. Ä yıl başınnan isä barlığı 2 meñ yarım tatarstanlı alkogol’ matdälären eçep zıyan kürgän. Älege san uzğan yılnıñ kürsätkeçlärennän azraq ikän, şuşı säbäptän ülüçelärneñ sanı da 19 portsentqa kimegän respublikada. Ä menä Rusiä buylap bu aralarda araqı eçep ağulanuçılarnıñ sanı könnän-kön arta. Mäğlümät çaraları xäbär itüçençä, här könne diärlek tege yäki bu ölkädä keşelär küpläp yalğan alkogol’ eçemleklärennän zıyan kürä. Ä tatarstanlılar bu problema belän yaqınnan tanışmı, soñğı aralarda Qazan xalqı da sıyfatsız araqıdan zıyan kilü oçraqları belän oçraşqanmı?
-
bulğalıy inde andıy xällär, aqça cälläp arzanlı araqı alabız da, annarı üzebez şunnan zıyan küräbez. Qibatlı kibet bulsa da, sıyfatsız araqı satarğa mömkinnär. Äytik, menä bıyıl cäy köne genä bez dular belän bäyräm itkän. Şunda kübebez ağulandıq araqıdan.
-
Bezdä araqı eçkän keşe yuq ansı, läkin araqı belän ağulanğan keşelär turında işetkänem bar. Alarnıñ bik ozaqlap başları awırtqan.
-
Üzem min araqı eçmim, läkin soñğı könnärdä araqı eçep ağulanğan keşelär küp bulğan. Bu turıda min radiodan işettem. Nigezdä alar bomjlar häm aqçasın keşelär ikän.
-
Üzemneñ ağulanğanım yuq. Çönki min araqını qibatlı kibetlärdän satıp alam.
-
Min 10 yıl elek ağulanğan idem. Xäzer radiolardan mäğlümatlarnı tıñlap baram. Sıyfatsız araqı almasqa tırışam.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Ukraina räsmiläre äytüençä Qırımda qoş kizüe çıqqannan soñ Yewropa Berlege Ukrainadan qoş-qort ite kertüne waqıtlıça tıyğan.
Veterinaria xezmätläre Rusiä belän Qazaxstanda da şundıy tıyular buluın bedlerde.
Räsmilär Qırımda 10 kön çaması elek bu çir tabılğannan soñ 50 meñnän artıq qoş üterelde dip belderä.
Şunnan soñ awıru kimendä 12 awılğa taraldı häm Qırımnıñ 10 urınınnan qoşlarnıñ küpläp ülüe turında xäbärlär kilde.
Ukraina räsmiläre Britaniä laborotoriäsennän Qırımdağı virusnıñ keşelär öçen qurqınıçlı bulu yäki bulmawı turında xäbär kötülären belderde. Älegä anda keşelärneñ awıruı turında xäbär yuq.


text:
Ekrem Çelebi - Yat Kolumun Üstüne
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Yat Kolumun Üstüne
Etiketler : Ekrem Çelebi - Yat Kolumun Üstüne türkü indir, Ekrem Çelebi - Yat Kolumun Üstüne türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Yat Kolumun Üstüne mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Yat Kolumun Üstüne türküsü, Yat Kolumun Üstüne sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Yat Kolumun Üstüne bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bu Da Gelir Bu Da Geçer
Ekrem Çelebi - Geleli Gülmedim Cihana
Ekrem Çelebi - Gayrı Dayanamam
Ekrem Çelebi - Mevlam Kerimdir
Ekrem Çelebi - Şu Dağlarda Kar Olsaydım
Ekrem Çelebi - Gezdir Ağam Kıratı
Ekrem Çelebi - Çiçekler İçinde Menevşe Baştır
Ekrem Çelebi - Yine Bahar Geldi Nedir Yaradan
ekrem çelebi - dinek dağı yeni geldim gurbetten (kırşehir)


text: Ul Baymaq, Zilayır, Kügärçen rayonnarı aşa ütep, Ziançurada tämamlandı. Mäğlüm buluınça, Şäyexzadä Babiç 1919nçı yılda Baymaq rayonınnan Kügärçen rayonına näşriät küçergändä qulğa alınğan häm cäz Mädäniät ministrlığı mädäniätsezlegen kürsätte. Ministrlıq zur külämdä qazna aqçasın yotqan. Respubliknıñ qontrol'-xisap palatı tikşerüenä qarağanda, 2004nçe yılda ministrlıq 10 million sumnan artıq aqçanı döres faydalanmağan. Şuña östäp, Buryat respublikında terkälgän şirkätkä 30 million sum aqçağa alınası äyberlär kilep citmägän. Bu finans xilaflıqları eks witse-premer, mädäniät häm milli säyäsät ministrı Xäläf İşmoratov zamanında eşlängän.


text:
Siz» ben «Bizdiñ» ortamızda jürgen qanşama jandar bar. Ärbir jannıñ özinşe köterip jürgen ömir sınaqtarı men qïındıqtarı bar. Birewge jeñil, birewge awır tïip jatqan bul qoğamda, aramızda jürgen qarapay`ım «qay`sar jandardıñ» sabırlılığı men erliginen az da bolsa ülgi-önege alar bolsaq, şükirşiligimiz köbey`er, ağay`ın!
Ay`-Künim awrwxana terezesinen sırtqı älemge özgeşe bir sezimmen qaray`dı. Bügin därigerler Ay`-Künimdi awrwxanadan şığarw jönindegi naqtı şeşimdi xabarlawı tïis. Onıñ oy`ında özin sağına kütip, «Anaşım, Sizdi sağındım, tez keliñizşiii!» dep erkeley`, moy`nına asılatın, tätti qızınıñ qılıqtarı...
Jaratwşı Täñiri bergen sabırlılıqpen bul dertke qarsı turıp kele jatqanına 11 jıldıñ jüzi bolıptı. Sırtqı älemge qarağan qaraqattay` közderinen sol on bir jıl boy`ğı körgen qïındıq pen sınaqtardı qalay` jeñgenin, ömirdiñ awır soqqısına berilmey`, tek alğa umtılğan qay`sarlıq barın ekiniñ biri tüsine bermes.
- Täte, sizge jemis alıp keldim! – dedi, Ay`-Künimmen birge bir palatada em qabıldap jatqan Sırğalım entigin basa almay`. Ay`-Künimniñ awrwxanadan şığıp, tezirek januyasına barğanın, şınay`ı tilegimen qalap jürgen päk jüregi onı erekşe jaqsı körip ketken. Sırğalım osı palatada jatqan künderi Ay`-Künimniñ barlıq äñgimesin, basınan ötken nebir qïındıqtarın şınay`ı janaşırlıqpen tıñdağan bolatın. Sırğalımnıñ oñaşa oy`lanğan kezderinde: Qanday` qay`sarlıq?! Osınday` şıdamdı bolw ekiniñ biriniñ qolınan kelmes. Täte sizben tanıs bolğanıma qwanamın. Siz osı sırqatpen 11 jıl boy`ı küresip kelesiz, al men Sizdiñ janıñızda bolmaşı sırqatqa bola way`ım jep, ömirden ümit üzip kettim emes pe?! Täntimin sağan Qazaqtıñ qızı, anası!..» dep Ay`-Künimge erekşe tamsanadı.
... – Täte, siz qanday` sırqatpen jatırsız?! – dedi, palatağa zattarın ornalastırıp jatırğan Sırğalım.
- Meniñ sırqatımdı bälkim däriger salğırttığı nemese basıma Jaratwşı tarapınan berilgen sınaq desem de bolar bälkim, - dep jïmıya qaradı Ay`-Künim, Sırğalımnıñ jüzindegi tañdanıstı bay`qap.
- Jüziñdegi tañdanıs, barlıq adamnan bay`qay`tınädettegi jağday` janım. Oy`lap otırsam, bul sırqatpen alısqanıma on bir jıldıñ jüzi bolıptı.
- On bir?.. – Sırğalım tañdanıstan dawsınıñ qattı şıqqanın bay`qamay` qaldı.
- Ïä, on bir jıl. Alğaş estigende moy`ındamağım kelmegeni ras. Biraq mañday`ğa jazılğan sınaqtı kötere bilw kerek. Biz ömir sürip jatıp, ne türli sınaqtı bastan keşirip jatamız. Birewge ol sırqat bolıp, birewge awır jağday` bolıp, birewge kedey`lik, birewge tipti bay`lıq retinde kelwi de mümkin.
Ay`-Künim janına jañadan kelgen aqköñil qızdıñ janarındağı mey`irimdilik sezimin bay`qap, oğan öz oqïğasın bayan etpekşi bolıp, onıñ janına barıp otırdı:
«Ata-ana mey`irimin körw mañday`ıma jazılmağan eken. Balalar üy`inde östim. Bälkim qïındıqtarğa tözimdilikti meniñ boy`ımda qalıptastırğan sol özim şıqqan balalar üy`i bolar. Tağdırıma ol üşin ökpe ay`tqanım joq. Öz betimmen tırmısıp, QazUW-dıñ zañ fakwlʹtetine tüsip, onı üzdik ayaqtap şıqtım. Özimmen tağdırlas bolatın adamdar bolsa olardıñ jaqtawşı bolıp, ädildik üşin soñına dey`in küresemin degen sanada nıq maqsat turdı. Sol tüpki maqsatqa jetw jolındağı «qosımşa maqsattardıñ» bärin derlik bağındırdım. Ömirlik jarımdı jolıqtırıp, jubay`ımnıñ aq nekeli jarı atandım. Ünemi köpbalalı ana atanamın degen armanım bar edi. Sırqatımnıñ bar ekeni osı kezde belgili boldı emespe. Ana baqıtın sezinemin dep ülken ümitpen kütip jürdim. Zımıranday` zwlap waqıt öte berdi. Eki jıl waqıttan soñ, därigerge qaralıp, nelikten bala kötere almay` jürgenimniñ sebebin bilgim keldi. Birneşe medïcïnalıq zerttewden soñ däriger mağan jağımsız xabar ay`ttı. Meniñ ana bola almay`tınımdı jetkizdi. Jarıq dünïeni sonşalıqtı körwge asıqqanım ba jeti ay`lıqtan säl asıp ömirge kelgen meniñ, analıq qursağım jetilmey` qalğan eken. Onsızda balalar üy`ine tastap ketken anama sol kezde qattı jılap ökpemdi ay`tqanımdı bilemin. Bul mağan qattı soqqı bolıp tïdi. Eki kün boy`ı bölmemde qamalıp jatıp aldım. Jağday`ımdı surawğa kelgen kezde jubay`ıma bärin ay`twdı jön kördim. Onımen asıqpay` otırıp, söy`lesip, bar män-jay`dı ay`ttım. Meniñ osınday` jağday`ım üşin onıñ bala süyu baqıtınan ay`ırılğanın qalamadım. Onıñ ketwin ötinip suradım», - Ay`-Künim közine kelgen jastı sürtip tastap, özin bar ıntasımen, közine jas alıp, tıñdap otığan Sırğalımğa qaradı da arı qaray` jalğadı.
«Ol ne ay`tarın bilmedi, bälkim. Uzaq ünsiz turdı da ketip qaldı. Arada birneşe apta ötken soñ men jubay`ıma xabarlasıp, onıñ mağan bala asırap alw isinde soñğı ret kömek berwin suradım. Onıñ kelisimin alğan soñ, kün-tün demey` qujat äzirlewge köştim. Aqırı degenime jetip, twılğanına 3-4 aptadan aspağan, qız balanı quşağıma aldım. Meniñ sol sättegi qwanışımdı ay`tıp jetkize almaspın. Säbïimdi quşıp üy`ge keldim. Jubay`ımda birge arı qaray` otbası bolıp, qızımızdı birge asıray`ıq dedi. Mine sodan beri birgemiz. Biraq, meniñ densawlıqta kinäratım arı qaray` jalğastı. Medïcïnalıq tekserw barısında olqılıq jibergen däriger maman qateliginen sırqatıma qosımşa tağı qosıldı. Mine , sodan beri awrwxanada jïi tekserilip, operacïya jasatıp turwğa mäjbürmin. Biraq, men moy`ığan emespin. Ay`ttım ğoy`, mağan berilgen sınaq bolar dep. Allağa şükir ömir sürip kelemin. Otbasımnıñ uy`ıtqısı bolıp otırmın, jaqında otbasımızğa tağı bir säbïdi alsaq degen oy`ımız bar. Onı qızımızda qwana qabıldadı» - dep Ay`-Künim közine eriksiz kelgen jasın sürtip, äñgimesin ayaqtadı...


text:
Qazanda toz bette!
Rusiä şähärlärendä taralğan toz panikası xäzer Tatarstanğa da kilep citte. Ukraina Rusiäne tozsız qaldıra dip qurquğa töşkän qazanlılar da xäzer toznı paçkalap, qapçıqlap ala başladı. Xaqı öç-dürt tapqırğa artsa da bu aşamlıq Qazan kibetlärendä ozaq tormıy. Älegä qädär ber atna däwamında satıla torğan toz almağan toz xäzer ber mizgel eçendä yuqqa çıqtı. Satuçılar äytüençä, skladlarda da toz küp qalmağan. Ölkänräk keşelär mondıy xäl xätta Sovet zamanında bulmadı dip zarlana. Suğışta qatnaşuçılar toznı kiemgä, xätta altınğa alıştıruın xäterli. Xäyer, bügen andıy uq xälgä citkermäslär xalıqnı. Şulay da Qazanda çınlap ta toz betäme? Qazan kibetlärendäge satuçılarnı tıñlıyq:
-Bezdä toz öçençe kön bette. 4 sum tora ide ul. Keşelär 20şär paçka aldı! Qimmätlänäçägen belgännär inde. Öçençe könne üzem bazarda buldım, anda toz biş sum tora ikän. Bezneñ kibettä bar dip almadım. Ä üzebezdä betkän ikän! Xäzer yaña bäya belän kiläçäk inde ul. Äle menä işettem 22 sumğa satalar dip! Qaya barabız, alabız inde. -Bezdä toz kiçä bette. 3cyM 50 tien tora ide ul. Xalıq bik küp aldı anı. Televizor qarap şundıy näticä yasağannar inde üzlärençä.
-Bezdä toz kiçä bette. 3cyM 50 tien tora ide ul. Xalıq bik küp aldı anı. Televizor qarap şundıy näticä yasağannar inde üzlärençä.Respubliqa citäkçeläre isä toz betä dip borçılunı ğomumän nigezsez dip sanıy. Qazannıñ qullanu häm xezmät kürsätü Komitetı citäkçese İrek Dautov äytüençä, şähärdä toz küp häm “Bäxetle”, “Ramstor” başqa supermarketlarda, zur kibetlärdä häm küpläp sata torğan bazarlarda anı alırğa bula. İrek Dautov Qazanda toz betü problemasın yasalma dip sanıy häm Rusiä üzägendä tozğa bulğan ajiotajdan qullanuçı, fayda kürüçe eşmäkärlär, satuçılarğa caza birergä kiräk di. Şähärneñ qullanu häm xezmät kürsätü Komitetı citäkçese äytüençä, bu könnärdä Qazanda tozğa moxtaclıq bulsa da, bik tizdän şähär kibetläre yañadan toz belän tutırılaçaq.
“Kazantoz”ı aksioner cämğiäte wäkile isä Tatarstanda tozğa ajiotaj tuuda jurnalistlarnı ğayıpläde. Anıñ fikerençä, tozğa moxtaclıq mäğlümat çaralarınıñ Rusiä üzägendäge xällärne tasfirlaudan barlıqqa kilgän. Respublika citäkçelege mäs’äläne waqıtında xäl itmäwendä jurnalistlar ğayıple bulıp qaldı.
Ä Rusiä şähärlärendä xäzer toz ğına tügel, ä şikär, makaron, xätta şırpısına qädär ajiotaj barlıqqa kilä. Qayber belgeçlär bu tovarlarnı tizräk satu öçen maxsus eşlänä di. Tik menä şul uq toznı kiläse yılda aluçılar küp bulır mikän?
Al'bina Zäynulla


text: Rusiä eçke eşlär ministrlığı Mäskäw üzägendä FSB ofitserınıñ hälakätenä kitergän şartlaw intixar xatın qızlar tarafınnan başlağan teraktlarnıñ däwamı dip belderä. Eçke eşlär ministrlığı wäkile Yuriy Şuvalov Mäskäwdä şundıy şartlawlar oyıştırılaçağı xaqında maxsus xezmättä mäğlümätlär bar ide dip belderde. Rusiäneñ mäğlümät çaraları kiçä İmbir restoranına şartlatqıç alıp kilgän xatın qıznıñ şäxese açıqlanğan, ul Çeçnädän Zarema Mujixoyewa dip xäbär itä. Restoran saqçıları şiklänep, xatın qıznı totqarlaw näticäsendä, zur qorbannar bulmıy qalğan. 400 gram trotil köçendäge şartlatqıçnı zararsızlandıru waqıtında FSB mayorı Georgiy Trofimov hälak bulğan. "İnterfax" mäğlümätlärenä qarağanda, Tuşinodağı teraktta şartlamıy qalğan ikençe intixar xatın qıznıñ bilbawındağı şartlatqıçnı da Trofimov zarasızlandırğan bulğan.


text:
Sara Sadıyqova tuuğa 100 yıl tuluğa bağışlanğan çaralar başlana
Sara Sadıyqova ul - tatar xalqınıñ talantlı qızı, anıñ böten ğömere häm icat eşçänlege tatar muzıka sänğäten formalaştıru häm üsterü belän bäyle. Anıñ äsärlären işetmägän, belmägän tatar keşese yuqtır. Ä anıñ iñ populyar bulğan cırı “Cidegän çişmä”. Muzıka qoralları yärdämendä çişmä ağışın, anıñ moñın işettergän “Cidegän çişmä” köye, keşe küñelendä, bigräk tä tatar küñelendä anıñ iñ tirän yatqan qılların tabıp çirtmi qalmıy. Şunıñ öçen dä inde aña häykäl yasawçı sınçı Sara Sadıyqovanı çişmä buyında itep taswirlağan. Şulay uq anda “Cidegän çişmä” cırınıñ köye yañğırap toraçaq ikän. Bu häykäl Qazannıñ İske tatar bistäsendä Ğ.Tuqay muzeyı yanında bıyıl açılaçaq. 1 noyäbergä citeşmäsä, soñraq bulaçaq, - dide Sara Sadıyqova fondınıñ citäkçese Äzhär Xösäyenov.
Bıyıl Sara Sadıyqovanıñ tuuına 100 yıl tula. Şuşı yubiley uñayınnan Qazannıñ 4nçe gimnaziäsendä anıñ tuğan könenä bağışlap, arasında Sara Sadıyqovanıñ äsärlären başqaruçı uquçı balalar arasında Rusiä buyınça töbäk-ara festival uzaçaq. Ul bıyıl 3nçe tapqır ütkärelä. Festival 28 üktäberdä başlanaçaq. Ä anıñ Gala- konsertı bıyıl zurlap Qazan Tatar Yäş tamaşaçılar teatrı binasında uzaçaq. Festivalgä nindi balalar kiläçäk digän sorawğa Sara Sadıyqovanıñ qızı Älfiä apa Aydarskaya:
“ Talantlı sälätle balalarnı kötäbez . Bıyıl da uquçı cırçılar Mäskäwdän häm Peterburdan rayonnardan häm Qazannan kiläçäklär.”
Tatarstan xökümäte qararı nigezendä, Sara Sadıyqovanıñ 100 yıllığına bağışlanğan yubiley çaraları arasında, bıyıl ädäbiät häm sänğät yılında berençe tapqır cır festivale ütkärelä. Bu festivalneñ Gala konsertı 18 noyäberdä Çallı şähärendä uzaçaq. Ä bügenge könnärdä älege festival''neñ berençe turı respublikanıñ törle töbäklärendä bara. Mäsälän, Alabuğa şähärendä festivalneñ berençe turı 19 oktäber könenä bilgelängän. Festivalneñ Alabuğada niçek ütüe turında mädäniät ministrlığınıñ fänni- mädäni üzäge xezmätkäre, kompozitor Rif Ğataullin belän söyläşäbez.
“Sara Sadıykovanıñ xätta bez işetmägän cırların da bik matur itep başqarıp , şaqqattıruçı yäşlärebez barına bik quanabız” dide ul.
Sara Sadıyqovanıñ 100 yıllığına bağışlap äle anıñ äsärlärennän cıyıntıq ta äzerlänä. Anıñ turında istälekläre belän urtaqlaşqan şäxeslärneñ istälegen tuplağan kitap ta tizdän dönya küräçäk. Ä 22 dekaber könne anıñ istälegenä bağışlanğan zur tantanalı kiçäneñ Tatar opera häm balet teatrı binasında bulaçağı turında mädäniät ministrlığınıñ bülek mödire Zölfirä Salixova söyläde :
Sara Sadıyqovanıñ yöz yıllığına bağışlanğan tantanalı kiçä uzdıru da Respublikanıñ Simfonik orkestrı häm Däwlät cır häm biyü ansamble, Fol''klor ansamble çığışları qaralğan. Kiçädä ataqlı artistlar cırçılar, muzıkantlar qatnaşaçaq. Şulay uq “ Sania” operasınnan özek yañğırayaçaq, anı Razia Üzbäkova başqaraçaq. Sara Sadıyqova muzı kal'' komediälär avtorı bularaq ta tanılğan kompozitor. Anıñ üz çorında säxnäläşterelgän “Kiäwlär” “Mäxäbbät cırı” N.Cihanovnıñ “Qaçqın” häm “İldar” operalarında Räyxana, Sacidä, C.Fäyzineñ “Başmağım” muzıkal komediäsendä Särwär, Mozaffarovnıñ “Ğaliäbänu” operasında Ğaliäbänu häm başqalar bulaçaq.
Mälikä Basıyr


text:
Tömän "Yañarışı" baş möxarrire Azat Säğitov wafat buldı
Azat Säğitov Tömän ölkäseneñ tatar xalqı tormışındağı här problemanı üz yöräge aşa ütkärde. Awıllar taraluğa, yäşlärneñ nıqlap eçä başlawına yandı-köyde. Tatar mäktäpläre yabıluğa, yäşläreñ tuğan telne belmi üsülärenä çañ suqtı. Milli säyäsättäge üzgäreşlärgä dä anıñ taypılmas üz qaraşı buldı. Tatar xalqınıñ bötenlege öçen köräşte. “Yañarış” gazetası, möxärrir tırışlığı belän, härwaqıt milli uçaq bulıp kilde. Redaksiä binasında törle oçraşular ütte. Ölkäneñ könyağında yäşäp icat itüçelärneñ ädäbi berläşmäse oyıştırıldı. Berläşmä rayon-awıllarğa barıp daimi räweştä oçraşular ütkärde. Qäläm tibrätüçe millättäşlärebezneñ ike distägä yaqın kitabı Azat Säğitov tırışlığı belän “Yañarışta” dönya kürde. Alar arasında şağirlär, tarixçılar häm kürenekle yazuçı Tuqay büläge iäse Yaqub Zänkievneñ äsärläre dä bar. “Yañarış” redaksiäsen üzenä kürä çın tatar öye dip tä äytergä bula ide. Yulı töşkän härkem mäqälä kitermäsä dä, monda kerep xäl-äxwäl beleşüne kürkäm ğädät itep sanadı. Gazetanınıñ baş möxärrire Azat Ğizzät ulı 1940 nçı yılnıñ 15 nçe dikaberendä Tubıl rayonınıñ Uba awılında dönyağa kilä. 1962 nçe yılda Tubıl pedagogiä institutı filalogiä fakultetınıñ rus-tatar bülegen tämamlıy. Ul institutta uqığan yıllarda Tubıl şähärendä tatar telendä “Lenin yulı” gazetası çığa başlağaç, tuğan telne yaxşı belüen tanıtıp ölgergän Azatnı gazetağa eşkä çaqıralar. İnstitutnı tämamlağaç xezmät yulın mäğärif belän bäyli. 1990 nçı yılda ölkä başqarma komitetı tatar telendä “Yañarış” gazetası açu qararın qabul itkäç, baş möxärrirlek wazifası Azat Säğitovqa tapşırıla. Soñğı sulışına qadär baş möxärrir qälämen qulınnan töşermäde.
Nail Alan,Tömän


text:
Şağir Zölfät belän xuşlaşu
Şağir Zölfät belän xuşlaşu S.Säydäş isemendäge Zur konsertlar zalında irtänge säğät 11 başlandı. Ämma şağirlär, ädäbiät söyuçelär ike säğät aldan uq Zölfätne cäsadı kiterelä torğan urınğa cıyıla başladı. Şağirneñ cämğiättä totqan urını, real' däräçäse şundıy waqıtlarda açıqlana. Xalıqnıñ häm xakimiätneñ Zölfätneñ istälegenä citdi häm uñay mönäsäbäte kürende.
Zölfätneñ wafatı uñayınnan Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, Xökümät häm Däwlät Sovetı isemennän möräcäğät basılıp çıqtı. Mätem yolası räsmi häm ixlas oyıştırıldı.
Mätem cıyılışın premyer ministr urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva açtı.
Respublika citäkçelege isemennän Tatarstan premyer ministrı Röstäm Minnixanov çığış yasadı. Ul Zölfätneñ isemen mäñgeläşterü, şiğri idealların ğämälgä quyu öçen kiräkle bulğan barlıq eşlärne başqarırğa kiräkle turında äytte, şağirneñ ğailäsenä, icatın xalıqqa citkerüdä yärdäm tiergä wäğdä birde.
Mätem cıyılışında yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov, Zölfät belän 25 yıl buyı bergä eşlägän “Çayan” jurnalınıñ baş möxärrire Räşit Zäkiov, şağirlär Rädif Ğataş, Robert Miñnullin çığış yasadılar.
Robert Miñnullin: Zölfät şiğriätkä yäşen kebek yäşnäp kilep kerde. Häm ğömer buyı şundıy bulıp qaldı. Tufan belän S.Xäkimneñ yaratqan enekäşe ide. Uquçılarnıñ yaratqan şağire, qälämdäşläreneñ yaratqan dustı ide. Ul üze dä yarata belä ide: Tuğan yağı Möslimne, tuğan xalqın, tuğan telen yarattı.
Şağir Zölfät tatar xalqınıñ soñğı yıllardağı milli tereleşen aldan kürsätkän, bu yañarışnı yaqınaytqan keşe. 60 yäşe tulğanda da anı xalıq yäş, romantik, talantlı şağir bularaq qabul itte, ul aqsaqalğa tügel, ä buldıqlı tatar yegetenä, awıldağı Sabantuy batırına oxşağan ide. Ul Tatarstan respublikasınıñ qabatlanmas ber bilgese. Zölfät digän isemne xalqıbız yaxşı belä. Zölfätneñ şiğerlären uqı. Zölfätneñ kitapları tiz tarala, alarnı kibettä tabıp bulmıy. Dimäk anıñ icatı Tuqay, Taqtaş, Xäsän Tufan, Sibgat' Xäkim äsärläre kebek bezneñ küñellärdä mäñge yäşäyäçäk, didelär xuşlaşırğa kilüçelär. Tik barıber yuğaltu qayğısı zur, Zölfätneñ yuqlığına berkem dä ışana almıy. Şağir Zölfät Yaña Bistädäge möselman ziratına cirlände.
Elmira Gazizova


text:
Roza Tufitullova Rusiä ictimağiy palata äğzası
Şuşı könnärdä Rusiä ictimaği palatasına soñğı 42 wäkil raslandı. Älegä 84 keşe arasında ber tatar ğına, Rusiä möftilär şurası räise Ravil Gaynetdin genä bar ide. Anı Rusiä Prezidentı täqdim itte. Nihayät, 7 federal' okrug wäkilläre arasınnan da ictimaği palatağa 42 keşe saylap alındı. Alar arasında “Söyembikä” jurnalınıñ elekke baş möxärrire Roza Tufitullova da bar.
Jurnalist häm cämäğät eşleklese Roza Tufitullova üzeneñ eşçänlegen Qazan televideniese studiäseneñ balalar öçen tapşırular redaksiäse möxärrire wazifasında başlap cibärgän bulsa, annarı “Yäş leninçı” gazetasında, “Yalqın”, “Söembikä” jurnallarınıñ baş möxärrire buldı. Şunnan soñ “Aq qalfaq” tatar xatın – qızları assotsiatsiäse räise, Böten dönya tatar kongressı başqarma komitetı räis urınbasarı, Tatarstannıñ xalıq deputatı buldı. Anda ul Tatarstan Däwlät Şurasınıñ sotsial' mäs'älälär, balalar häm yäşlär eşläre buyınça daimi komissiä äğzası eşen alıp bardı. Xäzer Rusiä ictimaği palatası äğzası bulıp raslanğan Roza xanım berençe märtäbä Azatlıqqa interv'yu birde.
-Roza xanım, menä sez Rusiä ictimagıy palatasına saylandığız. Sezneñçä, milli cämğiätneñ, cämäğätçelekneñ fikere däwlät qararların tikşergändä kiräkme häm bügenge köndä bu mömkinme? -Min üzemä tağın da cawaplıraq eş alam, ämma inde ğömeremneñ 30 dan artıq yılı şunı ictimaği fikerne tuplawğa kitte dip äytsäm ber dä yalqışmam, çönki min professiäm buyınça jurnalist.
Bügenge köndä cämäğätçelekneñ tawışı häm fikere zur däwlät eşläre, zur programmalar qabul itkändä iskä alınıp kilde dip äytep bulmıy. Cämäğät eşleklese häm jurnalist bularaq ta ictimaği fikerneñ köçen yuğalttıq bez. Şul säbäple yuğarı vlast'neñ cämäğätçelek fikerenä omtıluına min ömetläremne bağlıym. Hiçşiksez millätebez turında da, xalqıbıznıñ kiläçäge turında da fikerlär kütäreler dip uylıym. Minemçä, aldan ömet bulırğa tieş. Bu palatanıñ Rusiädä tözelep kitüe nindider üzgäreşlär buluın xäbär itä torğan eş dip sanıym min monı. -Roza xanım, sez menä ömet dip äyttegez, sezneñ moña qädär eşlängän eşlärneñ kübese tiz genä ömetne aqlıy torğan tügel kebek toyıla. Äytik, Tatarstan Prezidentı qarşındağı yarlıqaw komissiäse bik cannı özgäli torğan eş, şulay uq däwlät Şurasında sez demografiä, ğailä, xalıq sanınıñ kimüe turında açınıp citdi analizlar birgän keşe . Rusiä külämendä, Prezidentqa şuşı äyberlärne işetterü kiräkme? Bu eştä sezneñ kiläçäkkä ömetegez barmı, moña niçegräk ireşergä telisez?
-Roza xanım, sez menä ömet dip äyttegez, sezneñ moña qädär eşlängän eşlärneñ kübese tiz genä ömetne aqlıy torğan tügel kebek toyıla. Äytik, Tatarstan Prezidentı qarşındağı yarlıqaw komissiäse bik cannı özgäli torğan eş, şulay uq däwlät Şurasında sez demografiä, ğailä, xalıq sanınıñ kimüe turında açınıp citdi analizlar birgän keşe . Rusiä külämendä, Prezidentqa şuşı äyberlärne işetterü kiräkme? Bu eştä sezneñ kiläçäkkä ömetegez barmı, moña niçegräk
ireşergä telisez?-Xalqıbız äytmeşli, ömetsez şaytan ğına. Bälki bu oçraqta ul turı kilep tä betmi torğanda. Çınlap ta soñğı yıllarda minem cämäğätçelektä alıp barğan eşem xäsrät däryasında buldı dip äytsäm döres buldı. Şul uq yarlıqaw komissiäsendä häm xalıq deputatı bulğan çaqta, miña çınlap ta tormışıbıznıñ nigezen täşkil itä torğan iñ ähämiätle mäs’älälärne kütärergä turı kilde. Şularnıñ berse Tatarstanda demografik xäl turında. Bu sannarnı iskä töşerä başlasañ çäçläreñ ürä toraçaq. Ämma küpmesender ul waqıtta uq işetterep beterü mömkin tügel ide. Şuña kürä dä bu palatağa cämğiät häm däwlät aldında da cämğiätne borçığan mäs’älälärne borçığan kisken itep quyarday keşelär saylandı. Bälki bezneñ tawışlar işeteler dip uylıym min. Çönki äle bit nığıtıp eşkä totınmağan bu palata.
Äye, menä sez yarlıqaw komissiäsen iskä töşerdegez. Miña monda bügenge yäşlärneñ qotoçqıç yazmışları belän oçraşıp torırğa turı kilä. Kübese alarnıñ narkomaniäneñ äsirläre häm şul kileş törmälärgä elägälär. Älbättä bu bezneñ Tatarstan öçen genä kilgän afät tügel, bu böten dönya külämendäge afät. Älegä cämäğätçelekneñ tawışı işetelmi, nıq tawış bulğanda anı bezneñ xakimiät işetergä tieş.
Bügenge köndä böten keşelek dönyası aldında torğan awır problemalarnı çişüdä min üzebezneñ xalıqqa, anıñ ruxına, köçenä häm ğomumän Respublikabızğa, anıñ citäkçese Prezidentıbız Mintimer Şäymievqa ışanam, şuña kürä minem ömetem zur.
Soñğı ike – öç yılda matbuğatta häm cämäğätçelek arasında sirägräk kürengän Roza Tufitullovanıñ zur säyäsi orbitağa çığarıluı Tatarstan häm tatar xalqı öçen zur waqiğa. Täcribäle säyäsätçelär fikerençä, Roza Tufitullovanıñ milli üseşkä, demokratiägä qaraşları häm jurnalistikada, säyäsättä tuplağan täcribäse ataqlı keşelärdän torğan Rusiä ictimaği palatasınıñ eşçänlegenä tä'sir itäçäk.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Törkiä 10 möhim töbäktäge wäzğiätne küzätäçäk
Törkiäneñ däwlät küzläw idaräse MİT, üzeneñ yaña planında il öçen möhim töbäklärne bilgeli. MİT dönya eşläre ağımına zur yoğıntı yasağan 10 kiyerenke töbäkne iqtisadi, säyäsi, mädäni häm demografik yaqtan küzätep toraçağın belderä.
Şul isäptän, inglizçädän qala, ğäräp, serb, ärmän, gruzin, cäbräy, grek, qıtay, bolğar, urıs, alban häm boşnak tellärenä iğtibar arttırıla.
MİT başlığı urınbasarı Ämrä Tanär 2007 yılnıñ 5 ğıynwarında yasağan çığışında “däwlätne saqlap qaluda iñ möhim ısul - küzläw idaräseneñ il säyäsäten häm mänfäğätlären yaqlaw eşenä bäyle” dip äytkän ide.
MİT bilgelägän töbäklär häm andağı säyäsi täräkqiät:
Kavkaz
Rusiäneñ töbäktäge yaña strategiase
Gruziäneñ NATOğa äğza bulırğa tırışuı
Törkiä-Ärmänstan-Azärbaycan mönäsäbätläre
Tawlı Qarabax nizağı
Baqı-Tiflis-Cäyhan häm Samsun-Cäyhan ğaz häm neft ütkärgeçe proyektları
Balkan
Elekke Yuğoslaviäne täşkil itkän illär arasındağı qarşılıqlar
Kosovo bäysezlege
Serbiä häm Xorvatianeñ Yewropa Berlegenä äğzalıq protsessı
Makedonia häm Albaniane Yewropa Berlegenä integrasialäw tırışlıqları häm ilne tözekländerü planı
Gresianeñ Balkan illärenä finans häm telekommunikasia şirkätlärenä investisiase
Aziädän alıp Tın okean illärenä qädär
Töbäk illärendä AQŞ häm Europa Berlege arasında iqtisadi köndäşlek
Töbäktä Qıtay häm Yaponia yoğıntısı
Äfğanstan häm andağı terror xäräkätläre
Yaqın Könçığış
Ğıyraq häm Libandağı soñğı wäzğiät
İzrail-Fälästin nizağı
İrannıñ atom proğramı
Süriäneñ töbäktäge yoğıntısı
Ğäräb illäre xakimiatlärendäge üzgäreşlär
Aq (Urta) diñgez
Qıbrıs mäsäläse
Aq diñgezdäge energia çığanaqların tikşerü
Misır belän Gresia arasındağı Aq diñgezdä neft yatmaların ezläw kileşüe
Ege diñgeze
Törkiä-Gresia arasında siwil hawa kiñlege mäğlümat üzäge proektı häm çiklär mäsäläse
Qara diñgez
Könçığış Qara diñgezdäge bay neft yatmaların ezläw, energiagä bäyle diñgez qırıyındağı illärneñ ber-bersenä yoğıntısı
Afrika
Burundi, Angola, Syerra-Leone, Efiopiä, Eritreyä häm Kongodağı eçke krizisnıñ il eçendä suğışqa etärüe
Törkiäneñ Afrika illärenä säwdä potensialı
Tözeleş häm tekstil ölkäsendä investisia häm monıñ yärdämendä üseş alğan mönäsäbätlär
Qızıl diñgez häm Aden buğazı
Strategik noqtalarda yoğıntı buldıru
Urta Aziä häm Xazär yatmaları
Neft häm ğaz xezmättäşlege, ğaz ütkärgeçe öçen kiräkle cirlärne bilgeläw
Rusiäneñ energia töbäklärenä cäyelü säyäsäte
Rusiä-Qıtay arasındağı energia xezmättäşlege
Şul iğtibarnı cälep itä - Törkiäneñ küzläw idaräse planında Qırım, İdel-Ural, Ğağawz ile kebek möhim töbäklär atalmıy.


text:
Tatarstan saylawlarına Ukraina küzätüçeläre kiläçäk
Rusiäneñ qayber subyektlarındağı okruglar buş qalğan, çönki saylanırğa kandidatlar yuq ikän. Alardan ayırmalı bularaq Tatarstanda barlıq okruglarda da kandidatlar belän tulğan häm alar inde terkälgän. Bu xaqta “Tatmedia”da uzğan oçraşuda Tatarstan Saylaw komissiäse räise Anatoliy Fomin belderde. Häm Tatarstan xalqı saylawlarğa härdaim bik cawaplılıq belän qaradı dip bilgeläp uzdı. Şuña da qaramastan küp kenä xalıq älege saylawnıñ asılın añlap citkermi. Kübese yaña xakimiät başlığın saylaw dip qabul itä.
16 oktäberdä uzaçaq saylawlarda qatnaşır öçen awıllardağı okruglarda bereşär genä kandidat bar. Ä menä Qazanda kandidatlar köndäşlek zur. Ber urınğa 4-5 keşe. 50 mandatqa 221 kandidat terkälgän.
Şulay uq Çallı belän Älmättä dä saylawda qatnaşırğa tezläwçelär ber urınğa berniçä dip belderde Saylaw komissiäse räise.
Saylawlarda qatnaşırğa etläwçelär terkälü öçen yä imza cıyarğa tieşlär ide, yä 30 meñ aqça kertergä. Aqça birüçelär az buldı dip xäbär itelde matbuğat oçraşuında. Kübese imza tapşırğan. Ul okrugtağı xalıqnıñ 1 protsentı bulırğa tieş. Bu isä üz-üzen kürsätüçe kandidatlarğa ğına qağıla. Ä menä törle firqälärdäge kandidatlarğa aqça da tülise, imza da cıyası yuq. Ğomumän saylawlarda törle firqälärdän kandidatlar terkälgän. Alar arasında“Berdäm Rusiä”, “KПPФ”, “ЛДПP”, “Tormış partiäse”n atap uzdı Anatoliy Fomin. İctimaği xäräkätlärdän “Tatarstan Yaña Ğasır” bar. Şunısı qızıq, kandidatlarnı Üzäk saylaw komissiäse terkämägän. Alar üzläre kürsätelgän okrugqa üzläre barıp terkälgän. Ğomumän böten mäs'älälär munitsipal' berämleklärdä xäl itelä. Ä Saylaw komissiäse saylawlarnı qanunnarğa turı kilü-kilmäwen genä tikşeräçäk. Xäzerge waqıtta Tatarstanda 4 meñ saylaw komissiäse oyıştırılğan.
Bügenge köndä saylawlarda qatnaşuçı Tatarstannıñ rayon häm şähär başlıqları qanun buyınça yalğa kitkännär. Tatarstan rayonnarı başlıqlarınıñ härqaysı saylawda qatnaşaçaq. Ä Qazanda barı şähär merı Kamil İsxakov häm Waxitov rayonı başlığı Räfis Borhanov ğına kandidat itep terkälgän.
15 sentäberdän kandidatlarnıñ massaküläm mäğlümat çaralarında öndäwläre başlanaçaq. Bu saylawlarda kandidatlar sanı bik küp bulaçaq. Şul säbäple televidenie-radioda efir waqıtı citüe şikle. “Alar kübräk saylaw turında ğomum mäğlümat birer, ä menä cirle häm respublika gäzitläre kandidatlar belän tanıştırır”, - dide Anatoliy Fomin.
Saylawğa kilüçelär sanı xalıqnıñ 20 protsent bulsa şul citäçäk häm saylawlar uzğan sanalaçaq.
Tatarstanğa saylawlarnı küzätergä Ukrainadan wäkillär kiläçäk ikän. Başqa çit illärdän küzätüçelär kilergä älegä teläk beldermägännär.
Landış Xarrasova.


text:
«Atameken» UKP basqarma törağasınıñ orınbasarı Murat Äbenovtıñ ay`twınşa, «Meniñ elim» älewmettik ïnvestïcïyalar bağdarlaması ay`maqtarda älewmettik ïnfraqurılım qalıptastıradı jäne ömir sürw deñgey`iniñ sapasınıñ köterilwin qamtamasız etedi.
«Astana qalasında sport alañdarın salıp, artınan joğarı lawazımdı tulğalarınıñ köpşiliginiñ nazarına usınw oñay`. Biraq qarapay`ım adamdar üşin munday` jobadan keler pay`da az ekenine senimdimin. «Meniñ elim» bağdarlamasınıñ keremeti sol, ay`maqtarda qay`ta jañartılıp, qurılıp jatqan älewmettik ïnfraqurılımdardı tek «Samurıq-Qazına» tobına kiretin käsiporındardıñ qızmetkerleri ğana emes, sonday`-aq osı ay`maqtıñ barlıq turğındarı pay`dalana aladı, - dedi Murat Äbenov.
«Samurıq-Qazına» AQ «Meniñ elim» qatısatın öñirlerde Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalğan älewmettik ïnvestïcïyalardıñ bağdarlamasın iske qostı. Bağdarlama maqsatı ay`maqtarda ömir sürw sapasın arttırw, xalıqtıñ sapalı qalalıq qorşağan ortağa, bilim berw, densawlıq saqtaw jäne mädenïet nısandarına qol jetwizwin keñey`twge bağıttalğan. Bağdarlama elimizddegi «Samurıq-Qazına» AQ xoldïnginiñ taw-ken öndirw jäne qay`ta öñdew kompanïyaları ornalasqan awmaqtarın qamtïtın boladı. Birinşi kezeñde (2016-2017 jıldar) bağdarlama Aqmola, Pavlodar jäne Mañğıstaw oblısın qamtïtın boladı, al aldağı jıldarı - eldiñ basqa altı öñirinde jürgiziledi. Jıl say`ın osı jobanı iske asırw üşin 3 mlrd teñgege dey`in bölw josparlanğan. Bağdarlama äkimgeri retinde «Samruk-Kazyna Trust» älewmettik jobalardı damıtw Qorı ataldı.
«Meniñ elim» bağdarlaması ayasında Samruk-Kazyna Trust tizimi sarapşılıq-konswlʹtatïvtik keñeste qaralatın jobalar bay`qawın ötkizedi. Eñ bastısı, jergilikti xalıqtıñ pikirin eskere otırıp şeşim qabıldanadı», - dep sözin jalğadı.


text:
Başqort telen köçläp uqıtuğa qarşı piket
Piketta törle milli oyışmalar, şul isäptän tatar, urıs, çuaş, mari xalıqlarınıñ cämägätçelek oyışmaları wäkilläre dä qatnaştı. Alar härberse üzläreneñ plaqatların, şigärlären totıp kilgän. Küpçelegendä – Başqortstanda barlıq millätlär balalarına da köçläp başqort telen uqıtuğa rizasızlıq belderelä. “Tatar telenä däwlät tele statusı birelsen”, “Ufada çuaş teatrı açılsın” digän kebegräk şigärlär dä bar ide.
Ruslarnıñ “Rus'” ictimağıy oyışması räise Anatolıyy Dubovskiy respublikta ixtıyarsızlap başqort telen uqıtunıñ döres bulmawın äytep, moña qarşı kiläçäktä dä köräşäçäklären belderä:
Bez äle 1999 yılda uq, BR Tatar ictimağıy üzäge belän berlektä, Başqortstanda başqort telenä däwlät tele statusı birelügä qarşı çıqqan idek. Çönki bu döres eş tügel. Ämma xaqimiätlär üz eşen eşli. Äle menä başqort telen köçläp kertmäkçelär. Moña qarşı da köräşäçäkbez.
Ufadağı piketta qatnaşqan “Rus'” oyışması räise Anatolıyy Dubovskiy fikerläre buldı. Başqortstannıñ Berläşkän oppozitsiäse köçläre kileşterü şurası räise, BR Tatar milli-mädäni moxtariäte räise Ramil Bignov ta piket barışında başqort telen köçläp uqıtuğa mönäsäbäten belderde. Anıñ süzlärençä, köçläp tağılğan närsä, kiresençä, xalıqnıñ ğayräten genä çigeräçäk:
Başqortstanda başqort telen barlıq xalıqlarğa da köçläp uqıtu döres tügel. Çönki Başqortstanda tatarlar üzläre genä dä 1 million yarım. Şunnan urıslar millionnan artıq. Telägän keşe räxätdlänep öyränsen başqort telen, läkin nigä mäcbüriläp uqıtırğa. Bez xalıq arasında da, mäktäplärdä dä bu yünäleştä añlatu eşlären alıp baraçaqbız.
Ramil Bignov süzlärençä, tatar cämägätçelege respublikta tatar mäktäpläreneñ başqortlaştırıla baruına riza bulıp tormayaçaq.
Başqort telen kiñküläm uqıtuğa qarşılıq yözennän Ufada oyıştırılğan piketqa çuaşlarnıñ “Atalanu” digän milli oyışması wäkilläre dä üz şigärlären totıp kilgän. Bu oyışmanıñ räise Griğoriy Stepanov äytüençä, Başqortstanda çuaş xalqınıñ milli-mädäni mänfäğatlären qänägätländerü täñgälendä bik az eşlär başqarıla. “Häm şul şartlarda başqort telen dä köçläp uqıtuğa çuaş xalqı, älbättä inde, kisken qarşı”, - di Stepanov äfände:
Çuaşlar başqort telen uqıtuğa kisken qarşı. Teläge bulğan keşe uqısın äydä. Ä nigä köçläp öyrätergä başqort telen.
Başqortstan çuaşlarınıñ “Atalanu” milli oyışması räise Griğoriy Stepanov süzlärençä, respublikta başqort telen uqıtuğa qarşılıq çaraları piketlar oyıştıru belän genä betmäyäçäk. Bu yünäleştä çuaş awıllarında añlatu eşläre dä başlanaçaq. Başqortstanda başqort telen barlıq millätlär balalarına da öyrätä başlawnı respubliktağı qayber başqort oyışmaları wäkilläre dä azağınaça uylanıp betmägän başlanğıç, dip isäpli. Ufadağı piketta qatnaşqan başqort milli xäräkäte citäkçeläreneñ berse Ayrat Dilmöxämätov fikerençä, bu ğämäl kiläçäktä respublikta millätara mönäsäbätlärne bozuğa kiterergä mömkin:
Min äle 2 yıl elek ük üzemneñ “Yazıq moy – vrağ moy” digän yazmamda bu xaqta kisätkän idem. Başqort telen köçläp uqıtu döres tügel. Ul uylanıp betmägän. Bu xäl millätara mönäsäbätlärne bozaçaq.
Älege piket tögäl ber säğät däwam itte. Piket bulğan urınnı distälärçä militsiä xezmätkärläre uratıp alğan ide. Alar piketçılarğa älläni qomaçawlıq qılmadı. Xäyer, piketçılar üzläre dä, küp sanlı piketlar oyıştırıp, şomarıp betkän buğay, törle añlaşılmawçanlıqlarğa säbäp birmäde, oyışqan töstä üz eşen başqardı da cıynaq qına taralıştı.


text: Ufada şağir, yazuçı häm yumor ostası Marat Käbirovnıñ icat kiçäse bulıp ütte. Marat Käbirovqa nibarı 35 yäş ikänen iskä alğanda, bu bik üzençälekle kiçä. Başqortstanda andıy yäştä kiçä ütkärüneñ bu berençe oçrağı. Çarada şağir süzlärenä cırlar yañğıradı, yumor ostaları anıñ monoloğların başqardı. Kiçädä bilgele cırçılar Xäniä Färxi, Näfkät Niğmätullin häm başqa küplär qatnaştı. Çarağa kerü aqçağa buluğa qaramastan, zalda alma töşär urın da yuq ide. 29nçı may kiçä şağirneñ tuğan yağı – İleş rayonı üzäge Yuğarı Yärkäydä dä uzdı. Anda cirle xaqimiät çaranı uzdıruda yaqtaş şağirlärenä yärdäm itü urınına, törle qarşılıqlar tudırğan. Marat Käbirov Başqortstan yazuçıları arasında berdänber internet säxifäle keşe. Anıñ adresı : maratkabirov.narod.ru


text:
"Quray" gazetası Närsä Turında Yaza?
Qazanğa bağışlanğan mäqälädä şähärneñ Könçığış häm Könbatış oçen borınğı zamannardan aradaşçı häm küper bulğanı, Rusiä, dönya tarihında,mädäniatında totqan urını xaqında äytelä. Şulay uq mäqälädä bügen Qazanda 1 million 108 meñ keşe yäşägäne, alar arasında 101 millät wäkile, 29 uqu yortı, 151 zur şirkät bulğanı, metro tözelgene haqında xäbär itelä.
Salawat Yulayıvnıñ 251 yıllığına bağışlanğan mäqlädän uquçılar anın ğomer yulı, Rusiä patşalığına qarşı köräşe, Baltik illärendä 1800 yılda, 46 yäşendä katorgada ülgäne häm başqa faktlar belen tanışa alalar. ’’Salawat Yulayıv başqort xalqının ruhiy ber simvolı bulıp qaldı’’, dip yaza tarih fännäre doktorı, şağır Fänil Kuzbekov.
"Quray" gazetasınıñ tulı ber bite Qırım qalası Aqmäçettä uzğan Bötenqırım sabantuyına bağışlanğan. ’’Sabantuyı – bu tik cır-biü tugel. Bu tatarlarnı mädäni, ruhiy yaqtan berläştergän unikal ber ğoref-ğädät, bu tatar xalqınıñ üz-üzenä qaytuınıñ ber çarası’’- dip yaza gazeta. Mäqälädä tatar Sabantuyın dönyaküläm miras itep terkäw täqdimen Qırımdağı Tatar-başqort federatsiäse Qırım Yuğarı Radasında yaqlarğa taqdim itkäne xäbär itelä. Uquçılar Aqmäçettä yäşägän, Qırımnan sörgen itelgän, küp balalı Kaneevlar ğailäse yazmışı, tatar telendä basılğan tabışmaqlar belän tanışa ala.
"Quraynıñ" sonğı bite balalarğa bağışlanğan. Monda "Balalar – bezneñ kiläçägebez" isemle mäqälä, İldar Yuzeevnıñ tatar telende "Balaçaq xıyalları", başqort telendä Mostay Kärimneñ "Os moğciza mine äsir aldı" şığerläre,"Min häm minem ğailä" isemle balalar arasında iğlan itelgen yarış şartları belän tanışa alalar uquçılar.
E menä Kievta yäşäwçe millättäşlärebez üzleren dönyağa televidenie aşa tanıtalar. Kievta uzğan Sabantuy haqında Ukraina telekanallarınıñ berse 20 minutlıq film töşergän häm çit illärdä yäşägän ukraınnar diasporası oçen 80 ildä kürsätkän.
Kievta uzğan "Kiev sanduğaçı" tatar cırı häm mädäniyatı festivale haqında töşerelgän film da tizdän bu kanal aşa kürsäteleçek. "Ukrainada, Kievta yäşäwçe tatarlar haqında töşerelgän filmnıñ da 1nçe seriäse inde äzer, anıñ berniçä seriäse bulaçaq"- dide "Tuğan tel" Bötenukrain tatar mädäni üzäge räise Qänäfiä Hösnetdinov.
Ukrainada in bay keşelerneñ berse dip sanalğan millättäşebez Rinat Ähmätov Ukraina bayları arasında 1nçe urınnan 3nçe urınğa töşkän. Bu haqta Polşada näşer itelgän "Wprost" jurnalı xäbär itä. Ä Könçığış Awropada iñ bay 100 keşe arasında Ähmätov $2,1 mlrd. baylığı belän 15nçe urınğa quyılğan.
Diläwär Osman, Aqmäçet


text:
1 aprildän Qazanda toraq-kommunal' xezmät bäyäläre 5 - 10 % arta
1 aprildän Qazanda toraq-kommunal' xezmät bäyäläre 5 - 10 % arta
Äle citmäsä, bu arada yortta yäşäwçelärgä anketalar kiterälär. Alarnı uqıysıñ da ni yılarğa, ni kölergä belmiseñ. Anketa tözüçelär mısqıl itkän kebek sorıylar: «Sez fälän-fälän DEZnıñ» eşe belän qanäğätme», «podyezdlarıgız çistamı» h.b. monısı inde anketa avtorları ayda bulmasa da Rusiädä yäşämilär axrısı, digän fiker tudıra.
Şulay da 1 aprel' belän cämäğät! Yışraq yılmayığız. Şulay yäşärgä ciñeleräk ul. Uramda yaz. Ozaqlamıy cäy. Dimäk, daçalarğa barıp beraz bulsa da mäşäqätlärdän onıtılıp torırğa bula.
Damir Ğismetdin


text:
Los Angeles’ta yıl sayın uza torğan Oskar bülägen birü tantanası ütte. Uzğan yılnıñ iñ yaxşı filmı bulıp Çikago isemle muzıkal film tanıldı. Täqdim itelgän 13 nominatsiäneñ 6sında film ciñep çıqtı. Ğadättäge qupşı tantanalar bıyıl bulmıy qaldı. Ğiraq suğışı häm şunıñ arqasında köçäytelgän iminlek çaraları sürätendä uzğan bu tantağa qayber kino yoldızları kilüdän baş tarttı.
Polşa direktorı Roman Polanski üzeneñ ikençe bötendönya suğışı waqıtındağı Varşavadağı getto turındağı filmı öçen iñ yaxşı film direktorı isemen aldı. “The Hours” yağni “Säğatlär” isemle dramada iñ yaxşı xatın-qız rolen uynağan öçen Oskar bülägenä layıq bulğan Nicole Kidman üzeneñ çığışında –sänğatneñ iñ möhim äyber bulğanın äytte: “Dönyada şundıy mäxşär barğanda niçek Büläkläw Akademiäsenä kilä alasıñ dip sorawçılar buldı…Çönki sänğat –möhim, dide Nicole Kidman.
İñ yaxşı ir-at role öçen Oskar bülägen Pianist filmında yähüdlärne küpläp üterü waqıtında isän qalğan yähüd muzıkantın uynağan Adrien Brody aldı. Üzeneñ dokumental äsäre öçen Oskar bülägenä layıq bulğan rejisser Michiel Moore, üzeneñ çığışında Ğiraqqa qarşı barğan suğışta Amerikan citäkçelegen täñqitläde.


text:
Awılnıñ kiläçägenä ömetlänäse kilä
Damir Äminev tä şul mäktäpne tämämlağan. Ğömere Tömän yaqlarında uzğan. Xäzer Sembergä qaytıp urnaşqaç, yıraq bulsa da, tuğan awılına yış qaytıp yöri. Qulınnan kilgänçä, kitaplar, metodik qullanmalar belän yärdäm itä. Mäktäp balaları belän oçraşular uzdıra, ana tele, tarixıbız buyınça bäygelär oyıştıra. Läkin ul üzeneñ mondıy eşçänlegeneñ näticäläre say buluğa xafalana. Rusiäneñ millätlärneñ tamırın qorıtu säyäsäte biredä dä milli xislärneñ sülpänäyuenä kitergän. Damir fikerençä, milli üzañnı torğızuğa, ana teleneñ abruyın kütärergä, bälki, olpat şäxesne iskä töşerü, anıñ turındağı yaktı xätirälär yärdäm itär ide.Damir Äminev awılınıñ kiläçägenä ömeten özmägän. Mäktäp sabıylarınıñ “Tağın da kilegez abıy!” dip özelep toruları da şul ömetne nığıta. “Ömetsez şaytan ğına, ömet qalmasa, yäşäyeşneñ mäğnäse dä yuğala”, dip tä östäde “Tuğan tel” aktivistı Damir Äminev.
Ayrat İbrahim.


text:
Jurnalist Yelena Tokareva Qazanda buldı
Yelena Tokareva Rusiä külämendä küplärgä säyäsätçelärne faş itüçe bularaq mäğlüm. İnde törle basmalarda eşläp çarlanğan älege jurnalist bügen “Stringer” dip atalağan yazu eşe belän şöğellänüçe proyekt belän citäkçelek itä, yäğni zur häm bay keşelär turında xalıqqa işetmägänne işetterä. Yelena Tokarevanıñ bügenge köndä ike kitabı dönya kürde. Tizdän “Kruiz” dip atalğan öçençesen yazarğa cıyına. Ul anda Mäskäwdä yuğarı urınnarda utıruçı säyäsätçelär, törle jurnalistlar, FSB yäğni iminlek xezmäte wäkilläre, törle säyäsi “uyınnar” turında bäyän itä. Bilgele ki, turı äytkän tuğanına yaramağan di, şuña da Yelena Tokarevanı da qurqıtuçılar bulğalıy ikän. Läkin xalıq äledän-äle faş itülärne işetsä dä, tulayım alğanda xakimiät häm bügenge säyäsät belän qänäğät buluın äytä. Rus millätçeläreneñ “Rus marşların” uzdıruları küpçelek xalıqqa yaqın di.
Rusiäneñ Belorussiä, Gruziä häm tağın qayber illär belän mönäsäbätläre bozıluın Yelena Tokareva artqa çigenü dip bilgeläde. Ğomumän küp närsä xäzer qara altın, yäğni neft'kä bäyle buluın häm böten säyäsät şunıñ tiräsendä äylänüen belderde. Yelena Tokareva bügen küp kenä jurnalistlarnıñ da ul yäki bu säyäsätçelär törkemenä kergänen assızıqladı. Oşamağannarın isä yuq itärgä tırışalar. Mäsälän küptän tügel atıp üterelgän Anna Politkovskaya şundıylarnıñ berse. Yelena Toqarewa zamanında anıñ belän ber bülmädä utırğan. Yelena Tokareva:
Jurnalist hönäre şunıñ belän qurqınıç beraz alarğa oşamağança yazsan sineñ östeñä pıçraq atarğa, yarsulanırğa totınalar. Menä Annanı da şulay üterdelär. Ägär sine kürä almağannarın sizsäñ inde ağulawnı köt tä tor. Annanı da başta ağulağannar ide. Ägär Litvinenko keşelärne qıynasa, Anna da, Çiqoçixin da berkemne dä ütermädelär. Jurnalistlarğa üterü belän tügel, ä süz belän cawap birsennär ide.
Yelena Tokareva Anna Politkovskayanı Rusiädä yaratmadılar dide. Ul çit ildä keşelärne yaqlaw üzäkläre belän tığız elemtädä torıp anda añlaw taptı dip belderde. Aleksandr Litvinenkonı üzeneñ elekke xezmättäşläre üterde dip assızıqladı. Yegor Gaydarnı ağularğa tırışuları turında döreslekkä turı kilmi. Gaydarnı yuq itü bügen hiç berkemgä dä kiräk tügel dip assızıqladı.
Landış Xarrasova.


text:
Çeçnäme, Noxçiçöme? Alxanov respublika atamasın üzgärtergä täqdim itä, Qadırov – qarşı
Çeçnä prezidentı Alu Alxanov respublika atamasın üzgärtergä täqdim itä. Bu täqdimen ul düşämbedä Peterburda Rusiä-ğäräp şurası utırışı qısalarında yasadı. Alxanov fikerençä, "Çeçnä" süze çeçen telendä kilbätsez yañğırıy, ul respublikanı "Noxçiçö" dip atarğa täqdim itä. Çeçnä premier-ministrı Ramzan Qadırov bu täqdimgä qarşı çıqtı. İsem alıştıru niäte artında närsä yata?
Şul uq waqıtta Alu Alxanov äytüençä, çeçennar berqayçan da üzlären "çeçen" dip atamağan, ä "noxçi" digän. Noxçiçö – çeçennar ile bulıp çığa.
Nixayät, öçençe atama – İçkeriä. Anısın, mäğlüm bulğança, Çeçnäneñ berençe prezidentı Cäwhär Dudaev kertkän. Bu atamanı aña xatını Alla täqdim itkän dilär. Ul anı yaratqan şağire Mixail Lermontovnıñ ber şiğerendä tapqan. İçkeriä süze, qumıq telennän kilä, eçke cir digänne añlata, Çeçnäneñ könyağındağı tawlı töbäklären şulay dip yörtkännär.
Çeçnä süzennän baş tartu säbäben ul çaqta Dudaev, xäzer radiobıznıñ Tönyaq Kavkaz bülegendä eşlägän Baudi Martanovqa bolay añlatqan:
"Çeçnä digän terriroriä dä, millät tä yuq, bu köçläp tağılğan et quşamatı" di Cäwhär Dudaev.
İçkeriä atamasın kertsä dä, Dudaev Noxçiçö isemennän baş tartmağan di Baudi Martanov:
"1990 yılnıñ 25 noyäberendä, Çeçen xalqınıñ berençe qorıltayı ütte, qararlar arasında Çeçen respublikasın Noxçiço dip üzgärtü dä bar ide. 1992 yıl Dudaev konstitutsiäsendä "Çeçen respublikası – Noxçiçö" dip yazıldı. Ul çaqta Dudaev, bezgä ike atama qullanunı berkem dä tıymıy dide" di Baudi Martanov.
Çeçnäneñ xäzerge konstitutsiäsendä Çeçen respublikası dip yazılğan. Ni öçen Alxanov isem üzgärtü mäsäläsen näq menä xäzer kütärep çıqtı soñ. Jurnalist Baudi Martanov monı prezident Alxanov belän premier-ministr Ramzan Qadırov arasında xakimiät öçen barğan köräş belän añlata:
"Alxanov formal räweştä prezident bulıp sanalsa da, respublikada bar närsäne Ramzan Qadırov xäl itä" di Jurnalist Baudi Martanov.
Respublikanıñ atamasın üzgärtü täqdimenä Qadırov qarşı çıqtı. Bu eş zur çığımnar taläp itäçäk, älegä monıñ kiräge yuq dide ul.
Näq ber aydan, 5 Üktäberdä Ramzan Qadırovqa 30 yäş tula, Çeçen konstitutsiäse nigezendä ul prezident bula ala digän süz. Mäğlüm bulğança, xäzer respublika başlığın Rusiä prezidentı täqdim itä.
Jurnalist Baudi Martanov äytüençä, näq şul köngä Groznıyda Bötendönya Çeçen qorıltayın ütkärü bilgelänägän. İxtimal, bu qorıltay Putinğa möräcäğät belän çığır. Ramzan Qadırovnı prezident itü täqdime belän.
Ali Ğilmi


text:
Aq yort Ğiraqta şikle qorallar ezläw eşenä tağın 600 million dollar aqça sorıy
Ğiraqta küpläp yuq itü qoralların tabu öçen maxsus bilgelängän amerikan wäkile David Kay älegä andıy şikle qorallarğa yulıqmawın xäbär itte, xörmätle tıñlawçılar. Prezident Bushnıñ Ğiraq suğışın başlaw öçen qullanğan iñ möhim sıltawı şulay itep haman nigezsez bulıp qala. Xäzer inde Aq yort Ğiraqtağı ezlänülärne däwam itügä östämä 600 million dollar bülep birergä teli.
Audio, David Kay
"Bez älegä bernindi dä qoral taba almadıq, läkin bu hiç kenä dä bezneñ, Ğiraqta andıy qoral yuq digän fikergä kilüwebezne añlatmıy. Bu barı tik, eşlise eşlär äle küp bulğan zur ildä qorallarnıñ şuşı mizgelgä tabılmawın ğına añlata" dip belderä David Kay. Anıñ süzlärenä qarağanda, ildä şikle qoral programmalrına bäyle küpsanlı cihazlar tabılğan häm şul ölkägä qarağan eşçänlek alıp barıluwı açıqlanğan.
Audio, David Kay
"Bez bıltırğı noyäbrdä Ğiraqqa kire qaytuçı BMO inspektorlarına bötenläy kürsätelmägän eşçänlek bilgeläre wä cihazlar taptıq, alar arasında ximik wä biologik ölkälärgä qarağannarı bar, raketalar ölkäsendä bu eşçänlek bigräk tä küzgä taşlanırlıq" di Ğiraqtağı amerikan inspektorlarınıñ citäkçese. Bush idaräse ezlänüne kiläçäktä dä däwam itep, Saddamnıñ qırın eşlär belän şöğellänüwen barıber açıqlayaçağına ömetlänä. Saqlanu ministrı Donald Rumsfeld şulay uq atnakiç Pentagonda ütkärelgän matbuğat oçraşuwında, Ğiraqta yäşeren qorallar ezläw eşe äle azağına yaqınlaşudan bik yıraq tora dip belderde.
Audio, Donald Rumsfeld
"Alarnıñ, yäğni inspektorlarnıñ eşlise eşe äle küp, alarnıñ şaqtıy ğına keşedän soraw alası bar. Alarnıñ äle, moña qädär bulmağan şaqtıy ğına urınnı barıp tikşeräse bar" di amerikan saqlanu ministrı Rumsfeld häm, "ışanam ki, törkem tapqan bar närsäne dä bez kiläçäktä beläçäkbez" dip belderä. Ğiraqtağı ezlänü törkeme öçen östämä aqça Pentagonnıñ küzläw eşläre öçen sorala, yäğni aqçanıñ niçek sarıf itelüwe, törkemneñ eşe turında mäğlümat cämäğätçelekkä bik bäyän itelmiäçäk. Läkin soralğan aqçanıñ külämennän kürengänçä, Aq yort Ğiraqta yäşeren qorallar yäisä hiçyuğı alarnıñ ezen tabu öçen köçen dä, aqçasın da qızğanmayaçaq.
Kärim Kamal, Praga


text:
Qazan merı itep İlsur Metşin bilgelände
Qazan şähär Şurasınıñ cidençe sessiäsendä Qazan merı itep İlsur Metşin saylandı. Aña utırışta qatnaşqan 46 deputatnıñ 45 tawış birde. Yaña saylanğan Qazan merına Qazan munitsipalitetı saylaw komissiäse räise Valeri Daşin şähär merınıñ wazifa bilgesen tapşırdı.
İlsur Metşinnı şähäre munitsipal' berämlege başqarma komitetı citäkçelek wazifalarınnan üz teläge belän azat itelde. Şunlıqtan, älege wazifağa bäyge iğlan itelde. Moña qädär başqarma komitet wazifaların başqaru İlşat Minkinğa yöklände.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Cämil Niğmätov: Yaña universitet Tatarstannıñ milli simvolına äylänergä tieş
Tatar matbuğatı, anıñ bügengese häm kiläçäge turında söyläşülär, älege tarmaqtağı problemalar xaqında fiker alışular soñğı aralarda az tügel. Alarnıñ näticäläre ällä ni kürenmäsä dä, iğtibar yünältü barıber kiräk, älbättä. Menä uzğan yäkşämbedä dä Tatarstan - Yaña ğasır kanalınıñ Mädäniät dönyası tapşıruında çirattağı märtäbä tatar matbuğatı, anı populyarlaştıru yulları turında süz bardı. Söyläşügä Qazanda tatar telendä näşer itelä torğan berniçä jurnal redaksiäse wäkilläre çaqırılğan. Tügäräk östäl söyläşüenä Çayan, Qazan utları, Sabıyğa, Söyembikä, Miras, Tatarstan jurnallarınnan kilgännär ide. Fiker alışu waqıtında küp törle fikerlär yañğıradı. Kemder tatar matbuğatı zamanadan qalışmasqa, kiläçäkne küz aldında totıp eş itärgä kiräk, dide. Qaysılar isä, kiresençä, bez dönya artınnan quarğa tieş tügel, milli jurnalistika üzgärmäskä tieş, digän fikerlär işetterde.
Yaña informatsion texnologiälär, İnternet turında da süz buldı. Ayırım alğanda, tatar matbağalarınıñ İnternetta säxifälären buldıru, buldırmaw mäsäläse tikşerelde. Ni qızğanıç, oçraşuda qatnaşuçı jurnalistlarnıñ kübese bu eşkä tiskäre qaraşların belderde. Dönya çeltärendä gäcit-jurnallarnıñ säxifälären buldıru tirajnı arttıruğa da kitermi, zur mäqälälärne kompyuterdan uqırğa da qıyın, imeş. Tatar xalqına andıy närsä kiräkmi, xätta Internet ul çir diüçelär dä buldı. Tapşırunı alıp baruçınıñ häm studiädäge qayber qunaqlarnıñ, tatar matbuğatına yäşlärne cälep itärgä kiräklege turında uylarğa, yaña mäğlümäti texnologiälärsez kiläçäkne küz aldına kiterep bulmaw xaqında fikerläre dä alarnı ışandıra almadı. Barı tik Tatarstan häm Çayan jurnallarınıñ baş möxärrirläre genä älege eşneñ möhimlegen añlawı turında äytte. Tatarstan jurnalı, mäsälän, anıñ baş möxärrire Rifat Fattaxov süzlärenä qarağanda, yaqın kiläçäktä üzläreneñ basmalarınıñ İnternet säxifäsen yasarğa teli ikän. Ä menä Çayan jurnalı böten dönya çeltärendä üzeneñ biten inde buldırğan da. Basmanıñ baş möxärrire Räşit Zäkiev säxifäne uqıp, jurnal xaqında belüçelär älegä bik küp bulmasa da, bar, dip söyläde. Çayannıñ säxifä ike ayğa ber yañartılıp tora.
Şulay itep, tatar telendä näşer itelüçe berniçä basmadan qala, respublikada tatar telendä dönya kürä torğan 100dän artıq basma mäğlümät çaraları İnternet çeltärenä çığarğa aşıqmıy. İnternetta täqdim itelgännär arasında da üzläreneñ säxifälären tieşle däräcädä qarap, yañartıp toruçılar yuq däräcäsendä. Menä, mäsälän, Mäğärif jurnalı. Bu aylıq ictimaği-pedagogik häm fänni-ädäbi ğomumtatar jurnalınıñ İnternetta üz bite bar. Anda jurnal, anıñ xezmätkärläre, basmada çağılış tapqan temalar belän tanışırğa mömkin. Läkin säxifädäge bar mäğlümätkä dä ışanırğa yaramıy. Mäsälän, baş möxärrir belän tanıştıruçı bülektä sezne yılmayıp jurnalnıñ elekkege citäkçese sälämli. Ğärçä, Färit Şäräfetdinovnı xäzerge baş möxärrir Ğäbdelxaq Şämsetdinov inde şaqtıydan alıştırsa da. Alay da, Mäğärif jurnalı turında monda mäğlümät alıp bula.
Mäğärif jurnalı turında süz başlağanbız ikän, äydägez äle anıñ belän yaqınnanraq tanışıp kitik. Monıñ öçen jurnalnıñ soñğı ike sanına küzätü yasıyq. Älege basmanı Tatarstan xökümäte häm respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrlığı oyıştırğan. Dimäk, anda Tatarstanda mäğärif ölkäseneñ bügengese, kiläçäktä üseş yünäleşläre xaqında belep bula. Xäyer, berençe çiratta Mäğärif jurnalı mäktäp uqıtuçıları öçen kiräkle. Alar öçen basmada törle däres, klasstantış çara ürnäkläre, balalarğa belem häm tärbiä birü eşendä kiräkle häm qızıqlı mäğlümätlär urnaştırılğan. Ayıruça zur iğtibar tatar häm rus tellären uqıtuğa birelä. Basmanıñ Tuğan tel häm ädäbiyat, Rus mäktäplärendäge tatar balalarına, Rus telle balalarğa – tatar tele häm ädäbiyatı, Russkoe slovo digän rubrikaları bar. Tatarstan xalıqları telläre turındağı qanunnı häm däwlät programmasın tormışqa aşıru niätennän Mäğärifneñ Tel däryası dip isemlängän maxsus quşımtası da eşläp kilä. Anıñ çirattağı çığarılışı – jurnalnıñ dekaber ayı sanında.
Läkin boları – hönäri mäğlümät, bez alarğa tuqtalıp tormıybız. Monnan tış ta Mäğärif jurnalında qızıqlı mäğlümät şaqtıy. Basmanıñ noyäber ayında dönya kürgän sanında mäsälän, Tatar däwlät humanitar-pedagogika universitetı rektorı Cämil Niğmätov mäğärif ölkäsendäge qimmätlär turında uylana. Anıñ fikerençä, bügenge köndä mäğärif tarmağında töp maqsat bulıp törle millät wäkillärenä bergä yäşärgä öyränü, üzebezneñ milli mädäniätne, telne üsterü belän berrättän başqa xalıqlarnıñ da ğöreflären, tarixların, mädäniätlären öyränü tora. Şulay uq Cämil Niğmätov Tatarstannıñ iqtisadi häm sänäğät üseşendä respublikanıñ yuğarı uqu yortlarınıñ öleşen arttırırğa kiräklege turında da äytä. Rektor jurnal uquçıların üze citäklägän universitet belän dä yaqınraq tanıştıra. Üzeneñ yazmasınıñ axırında ul bolay di. Tatar xalqınıñ Milli universitet turında küptänge xıyalı nihayät tormışqa aştı, bezgä älege eşne başlap cibärergä nasıyp bulğan, şuña da bez, elekkege uñışlarğa salınıp yäşärgä tügel, ä Tatar däwlät humanitar-pedagogika universitetı kiläçäktä Tatarstannıñ milli simvolına äwerelsen öçen barısın da eşlärgä tieş, dip yaza universitetnıñ rektorı Cämil Niğmätov.
Küptän tügel genä açılğan yuğarı uqu yortı respublikanıñ tağın ber simvolına äylänerme-yuqmı, anısın waqıt kürsäter, ä menä tuğra, gimn häm alämneñ däwlät simvollar buluı härkemgä bilgele. Şuñadır küräseñ, jurnalda alarğa ixtiram qaraş, tuğan ilgä mäxäbbät tärbiäläw turında da yazılğan, xätta maxsus çara ürnäge dä kiterelgän. Läkin, qızğanıçqa qarşı, monda süz Rusiäneñ däwlät simvollarına mäxäbbät uyatu turında ğına süz bara.
Monnan tış Mäğärif jurnalınıñ 11 sanında kürenekle ğalim, törki dönyasın öyränüçe Şamil Möxämmädyarov xaqında beleşmä alırğa, yazuçı Soltan Şämsineñ Nizağlı yortta dip isemlängän yaña ğına basılıp çıqqan kitabı turında uqırğa mömkin. Älege kitapta 200 yıllıq tarixı bulğan Altın Urda däwläte turında süz bara. Nizağlı yortta tarixi waqiğalar, faktlar ayırım şäxeslär tormışı, eşçänlege turında söyläw belän bergä tasfirlana, dip yaza mäqälä avtorı Mäxmüt Äxmätcanov.
Jurnalnıñ dekaber ayı sanı isä Tatarstannıñ mäğärifne üsterü institutı rektorı İlsur Hadiullin fikerläre belän başlanıp kitä. İlsur hadiullin belän äñgämädän küp yıllar Uqıtuçılar belemen kütärü institutı dip atalğan häm bıyıl ğına mäğärifne üsterü institutı dip üzgärtelgän institutnıñ eşçänlege turında tulıraq mäğlümät alıp bula. İsem alıştıru cisemne üzgärtügä dä kitergän ikän – älege uqu yortında yaña kafedralar, üzäklär açılğan, uqıtuçılar öçen törle kurslar buldırılğan, belem birü häm kütärüneñ yaña ısulları oyıştırılğan. Bu uqu yortında çit töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebezne dä onıtmıylar ikän. Başqa töbäklärdä yäşäp xezmät itüçe tatar tele uqıtuçılarına işeklärebez härwaqıt açıq, alar öçen belemne kütärü kursları tüläwsez. Bez üzebez dä başqa töbäklärgä barıp, kurslar oyıştırabız, mäsälän, küptän tügel genä Ulyan ölkäsendä bulıp qayttıq, Sverdlaw, Çiläbe yaqlarına çığarğa torabız, dip söylägän Mäğärif xäbärçesenä İlsur Hadiulin. Şunısı da qızıqlı, institutta rus balalarına tatar telen tiränten öyrätü buyınça eksperiment ta bara ikän äle. Törle millät balalarına tatar telen mäktäplärdä uqıta başlağannan birle mondıy eksperimentlar şaqtıy buldı, älbättä. Läkin alarnıñ berse dä diärlek kötkän näticägä kitermäde. Ni qızğanıç, çirattağı uqıtu ısulı başqalardan ni belän ayırılğanı turında äñgämädä berni dä äytelmi. Kiläse tapşırularıbızda bez sezgä bu xaqta tulıraq itep söylärbez äle. Ä älegä İlsur Hadiullin citäkläglän institut xezmätkärlärenä rus balalarına tatar telen uqıtuda uñışlar teläp qalıyq.
Monnan tış Mäğärif jurnalınıñ 12 sanında uquçılar yazuçı Möxämmät Mähdiev turında istleklär uqıy ala. Ğalim Änwär Xäyrineñ Rizaetdin Fäxretdin turındağı yazması da iğtibarnı cälep itärlek. Tağın ber qızıqlı yazma basılğan jurnalnıñ 2005 yıldağı soñğı sanında. Tarix institutı xezmätkärläre uqıtuçılarnı Qazan, döresräge şähärdä kürgäzmälär oyıştıru tarixı belän tanıştıra. Älege yazmadan kürengänçä, Qazanda inde XIX ğasırnıñ 30 yıllarınnan birle sänäğıy häm awıl xucalığı kürgäzmäläre eşläp kilgän ikän. Şulay uq basmada Tatarstan başqalasında quyılğan barlıq häykällärneñ isemlege dä birelgän.
Gölnaz İlgizär


text:
Köyenerbezme, söyenerbezme?
Tağın avgust başı citä.Tağın cırçı Salawat Fätxetdinov Qazan säxnäsendä 2 atna buyı xäkimlek itäçäk. Anıñ yıl sayın berär yañalıq belän xalıqnı şaqqattıra torğan ğädäte bar. Ber yılnı ul tamaşaçını su buyına qomlıqqa alıp kitsä, ikençe yılnı Qazan şähäreneñ timer yulında qarşı ala , qayber yılnı awıldağı xällär turındağı cırlar belän tamaşaçınıñ huşın alsa, bıyıl närsä belän tamaşaçını üzenä qaratır ikän digän uylar belän ezläp kittem Salawatnı. Bıyıl anıñ konsertları ütäçäk “Uniks” konsertlar zalında repetitsiälär uzmıymı dip, şunda kittem. Ämma monda bernärsä dä belep bulmadı. İmeşter, Salawat İdel buyındağı daçasında yaña programmasın çarlap yata ikän, kemnärdänder, ul repetitsiälären Çallıda uzdıra ikän, digän farazlar işetergä turı kilde. Ä bilet bäyäläre bıltırğıça qalğanı, anısı yaxşı, ä eçtälege uzğan yıllardağı qabatlansa qızıq bulmas ide. Şunısı iskä töşte, Salawat bıyıl tatar xatın-qızlarınıñ onıtılıp bara torğan isemnärenä iğtibar kürsätäçägen belderä. İx, içmasam isemem dä ul saylağan isemnär arasında yuq bit.Bälki berär büläk kötär ide mine. İnde 30 iyül könne kassağa şaltıratıp beleşkän idem: “Apparaturaların quya başladılar, Ä Salawat üze äle kürenmi”,- diep xäbär ittelär.Ul şulay yıl sayın tilmertä inde. Konsertınıñ eçtälegen nindi bulaçağın zur ser itep saqlıy. Şulay bulsa da anı tamaşaçı yarata şul. Salawat Fätxetdinov ozın tatar xalıq köylären zamança häm törle muzıka qoralları yärdämendä nindider ber garmoniägä köyläp, aña üzeneñ mawıqtırğıç, irlärgä xas bariton tawışı häm moñlı tembrı belän quşılıp, tamaşaçınıñ küñelen yawlıy. Qayberäwlär , äy, yalqıttı inde Salawat konsertları dip äytsälär dä,ber ike kön anıñ tawışı işetelmi başlasa,Salawat qayçan säxnägä çığa inde, - dip anı tağın yuqsına başlıylar. Bıyıl inde ul säxnägä maşina belän kilep çıqmas ta mikän äle? Çönki bıyıl ul küptän tügel Xalıqara Avtokrossta qatnaştı, Salawatqa Xalıqara sport ostası digän isem birelde. Şulay itep tamaşaçı törle farazlar qora. Ä Salawatnı bügenge köngä qädär Qazanda tabıp bulmıy.Ällä Salawat säxnägä çıqqanda da avtodromda yarışqa çıqqandağı kebek bu çabışnıñ ni belän tämamlanğanın belmi mikän?
Mälikä Basıyr,Qazan.


text:
Ğıraqta şartlatqıçlarnıñ urlanuı prezidentlıq yarışında Buş öçen tiskäre küreneş
Xalıqara Atom Agentlığı BMOsı İminlek Şurasına, Ğıraqta 340 tonna şartlağıç urlandı dip xäbär itte. Bu soñğı 18 ay eçendä bulğan. Bu mäsälä AQŞta saylaualdı kampaniäsendä şunduq köntärtibenä mende. Kerry Buş administratsiäsen Ğıraqta sälätsezlektä ğäyepläde. AQŞ räsmiläre bu citdi qurqınıç tudırmıy dip belderü belän ber rättän, Ğıraqtağı qoral qorılmaların saqlau qıyın dip iqrar ittelär.
Audio
"Agentlıq kontrolendä bulğan material yäisä cihazlarnıñ urlanuı berençe märtäbä tügel. El Baraday İminlek Şurasına, agentlıq kontrolendä bulğan binalarnıñ sütep alınğanın häm andağı materiallarnıñ yuğalğanın ike atna elek kenä beldergän ide."
İminlek Şurasına bu xaqtağı berençe raportı cir iärçene aşa küzätülärgä nigezlängän ide. AQŞ räsmiläre ul vaqıtta andıy qorılmalarda saqlau çaraların nığıtuların , Ğıraq räsmilärenä kontrol eşen nığıtuğa yardäm itülären häm massa küläm üterü qoralları belän bäyläneşe bulğan materiallarnıñ eksportın tıyu östendä eşlävlären beldergän idelär. Soñğı urlau xaqında berençe bularaq Nyu York Tayms gazetası Ğıraq, AQŞ häm BMOsı räsmilärenä tayanıp xäbär itte. Şunnan soñ Xalıqara Atom Agentlığı bu xaqta belderde. AQŞ Dävlät Departamentı süzçese Adam Ereli Ğıraqta qorallar bulğan barlıq qorılmalarnı saqlau qıyın dip iqrar itte.
Audio
"Bez Ğıraqqa İreklek Operatsiäsen başlağannan birle, ildäge qoral xästärlären saqlau öçen här törle çaralar kürdek. Läkin, andağı qoral häm qoral xästärläreneñ sanın küz aldında totqanda barlıq qorılmalarnı 100 protsent saqlau mömkin tügel."
Şartlatqıçlarnıñ urlanuı turındağı soñğı xäbär AQŞta prezident saylaularına ber atna vaqıt qalğanda mäğlum buldı. Prezidentlıqqa kandidatlığın quyğan demokrat senator John Kerry bu raportnı Buş administratsiäseneñ Ğıraqtağı problemmalarnı xäl itärgä äzer bulmauın kürsätü öçen faydalandı.
Audio
"Buş administratsiäse bu yılnıñ mayında terroristlarnıñ tarixtağı iñ köçle şartlaunı oyıştıru öçen tırışaluları mömkin dip kisätte. Prezident nigez çaralarnı kürmäve säbäple, ilebez häm xärbilärebez azıraq imin. Bu Ğıraqtağı östämä zur xatalarnıñ berse."
Buş Düşämbedäge kampaniäsendä bu xaqta endäşmäde.
Färit İdelle, Praga.


text: Aljir räsmiläre belderüençä bu atnada bulğan köçle cir teträw waqıtında 1759 keşe häläk bulğan, 7 meñnän artığı yaralanğan. Yardäm dönyanıñ böten illärennän kilep tora. Könyaq Afrika xärbilär, texnik belgeçläree, tabiplar cibärde. Britaniä-isän qalğannarnı ezläw öçen maxsus qotqaruçılar cibärgän. Jordaniädän aljirğa 15 tonna azıq-tölek häm medetsina yardäme tulı oçqıç kilä. İsän qalğannarnı ezläw eşe äle dä däwam itä. Yortları cimerelgän meñlägän keşe uramnarda tön kiçerä. Qayber keşelär xökümätne häläkät näticälärenä tiz reaksiä kürsätä almağanında ğayepli.


text:
BMO General sekretare Kofi Annan'nıñ Mäskäwgä 3 könlek säfäre däwam itä. Bügen Rusiä prezidentı Vladimir Putin Annan belän oçraşqanda, xalıqara problemalarnı dönyada BMOdan da näticäleräk itep xäl itäçäk ber oyışma da yuq, dip belderde. Annan üz çiratında, uzğan yılda global kierenkelekneñ kimüe belän qanäğät bulğanın belderde: "Uzğan yıl bulğan kierenkelek äz genä bulsa da kimi bara, häm kürep toram – törle xökümätlär urtaq mänfäğätlärne qayğırtıp berläşä," dide Kofi Annan.
Annan şulay uq Rusiä prezidentı Putinğa, yaña problemalar belän eş itü öçen yaña eşçe komissiä tözüdä yardäm itüe öçen räxmäten belderde.


text:
«Tatarstan — yaña ğasır» televideniese däwlät qaramağında
Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, respublika «Tatarstan — yaña ğasır» televidenieseneñ kontrol' paketına iä buldı. Däwlät cir häm milek komitetı älege telekompaniä aksiäläreneñ 51 protsentına xuca bulsa, qalğannarı «TAİF» qaramağında. Mondıy büleşü «TNV» öçen faydağa bulır dip faraz itelä. 2003 yılda respublika büdjetennan aña 4 million dollar bireläçäk. Mondıy zur aqçalarğa yaña telekompaniäne täpi yörtergä genä tügel, yögerep eşlärgä öyrätep bulaçaq. Älbättä, ägär teläk bulsa.
Damir Ğismetdin.


text:
Qırğızstannıñ waqıtlı prezidentı Kurmanbek Bakiev üze citäkçelegendäge yaña xökümätneñ töp burıçları dip korrupsiägä häm yarlılıqqa qarşı köräşne atadı.
Bakiev bügen Vienada Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ daimi şurası utırışında çığış yasadı.
Bakiev Qırğızstanda korrupsiä tormışnıñ barlıq ölkälärenä dä ütep kergän häm xökümät aña qarşı köräşergä tırışa dide.
Elegräk Bakiev şulay uq Qırğızstan yaqınlaşıp kilüçe prezident saylawlarına qarata Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ berniçä kiñäşen qabul itte dide.
AUDİO: Belüegezçä, Oyışmanıñ Demokratik institutlar häm keşe xoquqları idaräse Qırğız Respublikasında waqıtınnan alda prezident saylawları ütkärügä yardämçel kiñäşlär äzerläp parlament äğzalarına häm üzäk saylaw komissiäsenä tapşırdı. Bez ul kiñäşlärneñ küpçelegen qabul ittek.
Prezident saylawları 10-nçı iyüldä ütäçäk.


text:
Bügen Rusiä mäxkamäse kürenekle eşmäkär Mixail Xodorkovskiyğa häm anıñ käsepçelek partnerı Platon Lebedevqa xökem qararın uqunı tağın pänceşämbegä kiçekterde.
Sişämbe könne xäkimä İrina Kolesnikova Xodorkovskiy belän Lebedev salımnan qaçularda, xärämläşülärdä, aqça üzläşterülärdä ğäyeple dide. Ämma alarğa belderelgän barlıq 7 ğäyepläw turında räsmi qarar mäxkamädä äle uqılmadı.
Prokurorlar alarnıñ ikesenä dä 10 yıllıq törmä cäzası birüne sorıy.
Elek Rusiäneñ iñ bay keşese bulğan Xodorkovskiy belän Lebedev üzlärenä belderelgän ğäyepläwlärne kire qağa.
Xodorkovskiy 2003-neñ üktäberendä qulğa alındı. Anıñ tarafdarları bu ğäyepläwlärne Xodorkovskiynıñ säyäsi bäysezlegen yuq itü tırışlığı dip bäyäli.


text:
Amerikan räsmiläre Bagdad häm Karbala xöcümnären Äbü Musab Äl-Zarqawi oyıştırğan dip sanıy
Ğiraqta matäm könnäre. Sişämbedä Aşura bäyräme waqıtnda bulğan şartlawlar näticäsendä ülüçelär sanı 170-tän arttı. Bagdad belän Karbalada bulğan bu xöcümnär öçen amerikan räsmiläre çığışı belän Yordannan bulğan Äbü Musab Äl-Zarqawinı ğäyepläde. Alar fikerençä bu keşe Ğiraqnıñ elekke maxsus xezmätläre belän elemtädä tora.
Audio (John Abizaid)
"Bezdä bu xöcümnärne Zarqawi belän bäylägän mäglümätlär bar. Monnan tış, anıñ elekke rejim wäkilläre, bigräk tä Ğiraqnıñ maxsus xezmätläre belän bäyläneştä buluı turında mäglümätlär bar. Terrorçıl törkemnärneñ Ğiraqnıñ elekke maxsus xezmätläre belän tığız elemtägä kerüwe citdi borçular uyata."
Abizaid üze tögäl mäglümätlär kitermäde. Ämmä soñraq Amerikan xärbiläreneñ Bagdadtağı süzçese general Mark Kimmitt, mäsälägä beraz açıqlıq kertte:
Audio (Mark Kimmitt)
"Zarqawinı elekke xöcümnär belän bäylägän citdi dälillär bar. 25 şundıy xöcüm turında ul üze söyli, häm bu üze ber dälil bulıp tora. Bagdad häm Karbala xöcümnäre dä şul uq räweştä."
Çığışı belän Yordannan bulğan 37 yäşlek Äbü Musab Äl-Zarqawi Könbatışqa qarşı jihad iğlan itkän islamçılarnıñ berse sanala. Terorizm belgeçläre anı fiker iäse, yaxşı oyıştıruçı dip bäyäli. Äl Qaidäneñ Äfğanstandağı lagerlarında künegülär ütkän bu keşeneñ xäzer törle illärdä üz çeltäre bar sanala. Könbatış belän urtaq tel tapqan Yordan citäkçelären qarşı çığıp Zarqawi inde küptännän bu töbäktä Amerika mänfägätlärenä qarşı köräş alıp bara. 2002 yılda Ammanda amerikan diplomatınıñ üterelüen oyıştıruda ğäyeplängän Zarqawinı Yordan mäxkämäse ülemgä xökem itte.
Ğinwar ayında amerikan xärbiläre Zarqawinıñ Äfğanstandağı Äl Qaidä citäkeçlärenä yazğan ber xatın qulğa töşerüläre turında belderde. Amerikan räsmiläre äytüençä, bu xatta Zarqawi 25 xöcüm oyıştıruı turında yaza, häm dä yaña xöcümnär başqaru öçen yärdäm sorıy. Amerikan räsmiläre äytüençä, süz Ğiraqnıñ şiği möselmannarına qarşı xöcümnär oyıştırıp, şiğilar belän sönnilär arasında bäreleş tudıru turında bara. Axır çiktä bu amerikan xärbiläreneñ ildän çığıp kitüwenä yärdm itergä tieş dip sanala. General Kimmitt süzlärençä, Bagdad belän Karbalada bulğan xöcümnär, anda beryulı intihar xöcümçelär, yäşerelgän bombalar häm dä minometlar qullanu näq menä Zarqawi qulın xäterlätä. Ul – köçle xis qaldıra torğan, külämle ğämällär oyıştırıp, mömkin qädär kübräk möselmannı izge suğışqa cälep itergä tırışa.
Uzğan ayda Amerikan räsmiläre Zarqawinıñ totıluına yä ülemenä kitergän mäglümät öçen 5 million dollar wäğdä itkän ide. Xäzer bu büläkneñ küläme 2 tapqır arttırıldı.
Ber ük waqıtta amerikan räsmiläre Zarqawi – berdän-ber oyıştıruçı bulmasqa mömkin dip kisätä. Ğiratqa bulğan küp sanlı xöcümnär artında Saddamnıñ elekke keşeläre, şul isäptän maxsus xezmätlär tora dip sanala. Zarqawi kebek keşelärneñ bu köçlär belän elemtägä kerüwe ayıruça qurqınıç dip sanala.
Süz uñayınnan, Zarqawi kebek keşeneñ qalqıp çığuwı Washingtonnı terrorğa qarşı suğış taktikasın üzgärtergä mäcbür itergä mömkin. Elegräk töp maqsat – Äl Qaidäne yuq itü ide. Uzğan ayda CİA başlığı George Tenet Senatta yasağan çığışında, Äl Qaidä taralğannan soñ, anıñ urınına küp sanlı, ber-bersenä bäysez wağraq çeltärläk barlıqa kilüwen tanıdı. Bu törkemnär Äl Qaidädän fäqät ruxi yä matdi yärdäm ala, läkin möstäqil xäräkät itä belä, xärberseneñ Zarqawi kebek citäkçese bar. Härberse Amerikağa qarşı üz suğışın alıp bara. Ägär bu döres bulsa, terrorğa qarşı suğış, digän äyber, oçı-qırıyı kürenmägän, küp-frontlı, kiñäyä barğan ber bäreleşkä äylänä digän süz.
Ali Gilmi, Praga


text: Üzbäkstan oppozisiäse xalıqnı 26nçı dekaberdä ütäçäk parlament saylawlarına barmasqa çaqıra. Ozod Dehkonlar yağni irekle krestyannar partiäse başlığı Nigora Xidoyatova, bäysez namzätlärneñ saylawlarda qatnaşuı bik qatlawlı, dip belderde. Firqa utırışı barğanda bilgesez keşelär binanıñ işeklären häm täräzälären watıp kitkän. Höcümneñ säbäbe bilgesez, ämma partiä monı "provokasiä" dip atadı. Şähär polisiäse bu ğamäl turında xäbärdar bulmağanın belderde. Respublikada 5 säyäsi partiä bar, alar barısı da prezident İslam Kärimovnı yaqlıy. Oppozisiädäge firqalär, terkälep ölgermägän digän sıltaw belän namzätlär isemlegenä kertelmägän ide. New Yorkta urnaşqan xalıqara keşe xoquqları ligası prezident Kärimovqa, Üzbäkstannıñ xoquq saqlawçılarınıñ – terrorçılıqta şiklänelep qulğa alınğan keşelärne ezärlekläw oçraşqların tikşerüne sorap xat cibärde. Oyışma mart häm april ayında bulğan terror höcümnärennän soñ ütkän mäxkämä utırışları uñayınnan borçılu belderde. Terror ğamällärendä 47 keşe hälak bulğan ide. Üzbäk xakimiätläre kimendä 66 keşene terrorğa qatnaşı buluda ğayepläp törmägä yaptı, 28 keşeneñ xökem eşe däwam itä. Xoquq oyışması – cäberläw häm ezärlekläw oçraşqarın tikşerergä çaqırdı.


text:
“Cırlıyq äle” tapşıruında çittäge millättäşlärebez dä qatnaşırğa teli
"Cırlıyq äle" tapşırtuı 2000 nçe yılnı efirğa çıqtı. Ul waqıtta üzäk kanallarnıñ bersendä “yraдaй Meлoдию” tapşıruı bara ide. “Cırlıyq äle” proyektı da şunıñ nigezendä eşlängän. Bu xaqta matbuğat oçraşuında “Tatarstan - Yaña Ğasır” teleradiokompaniyase direktorı urınbasarı Miläwşä Aytuganova äytte.
“yraдaй Meлoдию” tapşıruı inde efirğa küptän çıqmasa da, “Cırlıyq äle” tapşıruı kiresençä kamilläşä genä bara. Ber yıl yarım elek ul yañardı - xäzer tamaşaçı karaokeğa quşılıp cırlıy ala.
Biş yılda tapşıruda 1 meñ 500 tiräse uyınçı çığış yasağan. Alarnıñ kübese Tatarstan rayon – awıllarında yäşäwçelär. Läkin bäygedä qatnaşuı ciñellärdän tügel. Bu xaqta matbuğat oçraşuında tapşırunı alıp baruçı Aydar Fäyzraxmanov
Töre tawışqa çığıp cırlawnı xätta professional' cırçılar da başqara almıy. Bu böten keşeneñ dä xälennän kilmi. Tapşıru çıqqannan soñ televideniegä xatlar da küp kilä, şaltıratuçılar da baytaq bula ikän. Kübese ğädelsez bäyä biräsez dip belderälär di, Miläwşä Aytuganova. “Televizor qarawçılar turıdan - turı tawış birä alsa yaxşı bulır ide, ämma xäzergä mondıy mömkinlek yuq”, - dielde matbuğat oçraşuında.
Tapşırularnı Tatarstan häm Başqortstan prezidentları da qarıy ikän. “Tapşırunıñ G. Qamal teatrındağı yubiley konsertı Mintimer Şäymievneñ tuğan könendä - 20 ğinwarda uzuı şunıñ belän bäyle tügelme”, - dip tä qızıqsındı jurnalistlar
Prezidentqa çaqıru xatı cibärdek. Ämma ul tuğan könendä xalıqtan yırağraq tora. Läkin tapşırunı qarap bara. Şulay uq tapşırunı Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov ta qarıy, samşit waqıtında Qazanğa kilgändä gel qartlarnı ğına kürsätäsez dip belderde.Tapşıru bügenge köndä sürelep barğan üzeşçän sänğät'ne saqlap qalu. maqsatın quya. “Xäzer xätta mäcleslärdä cırlar cırlanmıy, xalıq cırlarnı da, alarnı yazuçılarnı da belmi”, - dielde jurnalistlar belän oçraşuda. Proyektnıñ avtorı Näcip Bädretdinov rayonnarğa çığıp tapşıruda qatnaşuçılarnı üze saylıy ikän. Şunıñ arqılı rayondağı keşelär turında da fiker tua ikän.
Elek üzeşçän sänğä'kärlär bäygeläre uza ide. Xäzer alar yuq, tapşırularnı qarap rayonda nindi cırçılar yäşäwen belälär.Tapşıruda qatnaşırğa teläp şaltıratuçılar şaqtıy buluı äytelde matbuğat oçraşuında. Miläwşä Aytuganova belderüençä, Tatarstandağılardan tış, Yekaterinburg, İjaw,Ul'yan, Penza, Perm şähärlärendäge, Xantı-Mansi avtonomiä okrugındağı millättäşlärebez dä bik kilergä teli ikän.
Comğa könne G. Qamal teatrında uzaçaq televizion konsertta zalda utıruçılar da qatnaşa alaçaq, çönki säxnädä ekrannar da urnaştırılaçaq.
Landış Xarrasova.


text:
Karzai: amerikan oçqıçları xöcüme näticäsendä 10 cirle keşe ülgän
Audio (Xämit Karzai)
"Tikşerü tämamlandı. Qızğanıçqa qarşı miña kilgän xisapta äytelgänçä, qorbannar arasında tınıç xalıq, irlär, xatın-qızlar, balalar bar. Min Uruzğan citäkçesennän isän qalğannarnıñ isemlegen soradım, alarğa yärdäm kürsäteläçäk."
Elegräk Amerikan xärbiläre bu xöcüm waqıtında 5 keşe xäläk buldı, alar barısı taliban suğışçıları, dip beldergän ide. Bügen Amerikan xärbiläreneñ matbuğat wäkile Bryan Hilferty, bez Äfğan räsmiläre äzerlägän xisapnı tikşeräçäkbez, läkin oçqıçtan töşerelgän tasmada bu 5 keşeneñ suğışçı ikäne açıq kürenä, dip belderde.