text:
Xoquq saqlaw oyışmaları eşçänlegenä qağılışlı tağın ike yañalıq. Atnakiç könne Başqortstan Yuğarı mäxkämäsendä Fail Äxmätşinnıñ ğarizası buyınça utırış bulıp ütte. Elegräk tä “Azatlıq” radiosında xäbär itelüençä, Şaran rayonı gäzite möxärrire urınbasarı Fail Äxmätşin 2004 yıl başınnan uq yäğni ike yılğa yaqın inde üz xoquqların yaqlap, mäxkämä yulın taptıy. 2003 yılda Başqortstan Prezidentın saylawlar waqıtında Mortaza Räximovnıñ köndäşe Ralif Safin faydasına eşlägän öçen, anı eşennän alğannar ide. Şunnan soñ Fail äfände gäzit redaksiäse möxärriren mäxkämägä birde. Üze ber epopeyagä äylängän bu mäxkämäneñ soñğı utırışı berniçä ay elek Tuymazı şähärendä ütep, anda mäxkämä qararı Fail Äxmätşin faydasına çığarılğan ide. “Fail Äxmätşinnı yañadan eşenä alırğa häm aña üz ixtıyarınnan tış eşsez yörgän ber yıldan artıq waqıt öçen tulısınça xezmät xaqın tülärgä” digän qarar çığarıldı ul çaqta. Ämma Şaran rayonı gäzite möxärrire bu qarar belän rizalaşmıyça, älege eşne Başqortstan Yuğarı mäxkämäsenä birde. İnde menä atnakiç könne şuşı mäxkämä utırışı buldı häm anıñ qararı da Fail Äxmätşin faydasına buldı.
Fail äfände şuşınıñ belän üzeneñ ğädellek öçen ike yılğa yaqın suzılğan köräşe tämamlanğandır dip uylıy. Härxäldä, Rusiä Yuğarı mäxkämäsenä minem östän möräcäğät itep bulaşmaslar inde, möğayın, digän ışanıçın belderä ul.
Başqortstan Yuğarı mäxkämäsendä atnakiç könne tağın ber kiñ bilgele eş buyınça utırış bulırğa tieş ide. Çit ilgä tıyılğan mäğlümatlar tapşıruda ğayıplänüçe tatar ğalime Oskar Kaybıyşev östennän däwam itüçe mäxkämä eşeneñ çirattağı utırışı 8 dekaber''gä bilgelängän ide. Ämma bu utırış bulmadı. Oskar Qaybışewnıñ äle genä bilgelängän yaña yaqlawçısı, mäxkämä dokumentları belän nıqlap tanışıp çığu maqsatında, bu utırışnı berazğa kiçekterüne sorağan häm sud''ya anıñ bu üteneçenä uñay cawap birgän. Xäzer Yuğarı mäxkämä utırışı 26 dekabergä bilgelängän. Anda Oskar Kaybıyşevka qarata ğaipläw qararı uqıla başlar dip kötelä. Ul qarar 150 bittän tora dilär. Mäxkämä utırışına jurnalistlar kertelmäyäçäk.


c: text/html

text:
Bügen çeçen awılı Sentoroyda, 9 mayda Groznıyda terror ğämälennän hälaq bulğan Çeçnya prezidentı Äxmät Qadıyrovnı cirlädelär. Barlığı 6 keşe hälaq bulğan, räsmi xäbärlärgä qarağanda 57 keşe yaralanğan. Alar arasında Rusiä ğäskärläreneñ berläşmä törkem citäkçese Valeriy Baranov ta bar. Ul Mozdoqtağı xärbi xastaxänägä salınğan. Rusiäneñ general prokurorı Sergey Fridinskiy bu terror ğämäle 9 mayğa qädär küpkä aldan äzerlängän dip belederde. Bügen Çeçnyada prezident wazifaların ütäwçe Sergey Abramov Äxmät Qadıyrovnıñ ulı Ramzannı respublika premier-ministrınıñ berençe urınbasarı itep bilgeläde.
Çeçnyanıñ Şali rayonında Şali belän Serjen Yurt arasındağı zur yulda xärbi yök maşinası şartlatılğan. Militsiä ofitserı hälaq bulğan, tağı öç keşe yaralanğan. Groznıy rayonınıñ Alxan Qala awılında uzğan tönne öç çeçen militsionerı üterelgän.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Başqortstanda sotsial taşlamalarnı aqçalata tüläwgä almaştırunıñ berençe qorbannarı xastaxanälärdä tikşerelü öçen ozın çiratlarda torğanda wafat bula. Respublika xakimiätläre başqa taşlamaları bulmağan ölkännär öçen şähär tiräse avtobuslarında lgotalarnı qaldırırğa cıyına. Başqortstannıñ baş prokurorı wazıyfasın başqaruçı Mixail Vilipukin moñarçı respublika militsiäsen tänqitläp kilsä, xäzer Eçke eşlär ministrı Rafail Divaevnı yaqlap çığış yasadı. Divaevqa qarşı protest çaraları oyıştıruçılarğa yaña ğäyepläwlär taşlandı.
Rämzit Abuläyev, Ufa.


text:
Ğiraqta tağın 2 amerikan xärbie xäläk buldı
Kiçä Tikrit şähärendä amerikannarnıñ Black Hawk boralağı qazağa oçradı. Andağı 6 xärbineñ barısı da xäläk buldı. Bu qazanı tikşerü däwam itä. Ämmä bügen amerikan polkovniğı Steve Russel boralaqnıñ bärep töşerelgän buluın tanıdı:
Audio (Steve Russel)
"Black Hawk qazağa oçradı, qorbannar bar. Bez qazanı açıqlawda yärdäm itäbez. Ämmä boralaq cirdän bärep töşelgän bulırğa tieş."
Russel süzlärençä, uzğan töndä koalitsiä köçläre, qaza bulğan urın tirälärendä, hawa häm artilleriä xöcümnäre yasağan:
Audio (Steve Russel) "Bezgä xöcüm bulğan bar urınnarnı utqa tottıq. Berençedän bez ul xöcümçelärne yuq itergä, ikençedän, alarğa üzebezneñ köçne kürsätergä telibez."
Tikrit uramnarına tanklar, xärbi maşinalar kertelgän. Xöcüm näticäsendä şähär çitendäge buş yortlar cimerelgän, dip xäbär itelä.


text:
Dönya başqalaları Tähran cawabına reaksiä belderä
İrannıñ uran bayıtunı tuqtatu taläbenä buysınmawına qarata dönya xökümätläre törle reaksiä belderä. Quşma Ştatlar şunduq tänqit belderep İranğa çikläwlär kertü ixtimalı turında uylana başlasa, Yewropa illäre häm dä Rusiä Tähran belän söyläşülärne däwam itergä çaqıra.
Comğa irtäsendä Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov Mäskäwneñ Xalıqara mönäsäbätlär institutına kilep, İrannı çiklärgä tügel, ä söyläşülärne däwam itergä kiräk, dip belderde:
"Ütkänneñ täcribäsen iskä alıp, bez körçekkä iltüçe ultimatumnarğa quşıla almıybız. Äye, säyäsäte sorawlar tudırğan illär küp, läkin bez ber dönyada yäşibez, şuña kürä bu sorawlarnı çikläw belän tügel, ä dialog aşa xäl itergä kiräk" di Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı.
Mondıy aşığıç reaksiä İminlek Şurası äğzalarında İran mäsäläsendä citdi fiker ayırması buluğa işarä itä.
Şuranıñ ike daimi äğzası - Quşma Ştatlar belän Britaniä - İranğa qırıs çaralar belän inde küptän yanıy. Soñğı waqıtta alarğa qalğan 3 äğza – Fransiä, Rusiä häm Qıtay da quşılğan ide. Germaniä belän bergä şuşı 6 il İranğa uran bayıtuın tuqtatu öçen soñğı waqıt itep 31 Awgustnı bilgeläde. Şul uq waqıtta Rusiä belän Qıtay, bez bu krizisnı fäqät diplomatik yullar belän çişü öçen dip täqararlap kildelär. Fransiäneñ qaraşı da tögäl tügel. Beryaqtan Parij Tährannıñ adımına ükeneç belderä, ikençe yaqtan söyläşülär däwam itergä tieş di.
Comğa könne Yewropa Berlege tışqı eşlär ministrları Finlandiäneñ Lappeenranta şähärendä cıyıldı. Oşraşuda İran mäsäläse dä kütärelde. Yewropa illäre qaraşın Finlandia tışqı eşlär ministrı Erkki Tuomioja citkerde:
"Minemçä bez barıbız da İran belän citdi eş itergä telibez. Ägär alar çınlap ta söyläşergä äzer ikän, şartların qararğa kiräk. Yewropa Berlege diplomatiäse bu yulda berençe tora" di Finlandia ministrı.
Tähran çınlap ta söyläşergä äzer buluın belderä, ber ük waqıtta uran bayıtuın tuqtatırğa telämi, bu bezneñ xoquqıbız, di. İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad atrnakiç könne Atom İdaräse qararına qädär ük bolay dide:
"Alar şunı añlarğa tieş, İran xalqı basımğa az ğına da bireşmiäçäk, üz xoquqlarınıñ bozıluın qabul itmiäçäk" di İran prezidentı.
Ul şulay uq çikläwrdän qurıqmawın äytte. Atom yağulığı citeştergän il çikläwlärgä genä tüzä alır, dide ul.
Şimbä könne İranğa BMO general sekretare Kofi Annan kilüe kötelä. Töbäktäge başqa mäsälär belän bergä söyläşülärdä atom mäsäläse dä töp urın alır dip kötelä. Läkin İminlek Şurasında İran belän nişlärgä digän sorawğa urtaq fiker bulmağan şartlarda anıñ diplomatiä mömkinlekläre älbättä çiklängän. Östäwenä, Washington Times yazuına qarağanda, Amerika xökümäteneñ üzendä dä İran mäsäläsendä berdäm fiker yuq ikän. Qayber belgeçlär fikerençä, bu wazğiättä Annan Tähranğa Yewropa belän eş itergä täqdim itergä mömkin. Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät citäkçese Havier Solana kiläse atna İran wäkile Ali Laricani belän oçraşırğa cıyına.
Ali Ğilmi


text:
Britan premier-ministrı Tony Blair, Äl-Samud 2 raketaların yuq bu ğına citmi, Saddam Xösäin, meñlägän tonna ximik häm biologik qoralın da añlatırğa tieş, dip äytte. Bagdad, xärbi basım bulmasa, çigenmiäçägen kürsätte, dide ul. Bu süzlären ul bügen Madridta, İspan premier-ministrı Jose Maria Aznar belän ütkärgän matbuğat oçraşuında äytte. Blair süzlärençä, Ğiraqqa qarşı köç qullanırğa waqıt citte, häm monı kiçekterü – wazğiätne tağı da qurqınıçraq itäçäk:
Audio: Ägär bez xäräkät itmäsäk, berdäm niätebezne kürsätmäsäk, näticä – tınıçlıq tügel, ä barı tik, konfliktnı kiçelterü bulaçaq, di Blair.
Bügen Waşingtonda, Aq Yort süzçese Ari Fleişer, Ğiraqnıñ raketalarnı yuq itü rizalığın “yalğan” dip atadı.


text:
Rusiä prezidentı Putinnıñ Qıtay säfäre: kön tärtibendä iqtisad häm terrorğa qarşı köräş
Atnakiç könne Rusiä prezidentı Vladimir Putin 3 könlek räsmi säfär belän Qıtayğa kilde. Qıtay räsmiläre belän söyläşülärdä iqtisadi mäsälälär, şul isäptän, neft ütkärgeçe tözü, häm dä terrorğa qarşı köräştä xezmättäşlek mäsäläse kütäreler dip kötelä.
Audio (Adam Ward): "Berençese energiä. Rusiä Qıtaynı zur külämdä energiä belän täemin itä, Qıtaynıñ ixtiacı arta bara, xäzer ul importqa bäyle. İkeneçese saqlanu texnologiäse. Qıtay ozaq yıllar Rusiädän qoral satıp ala, älegä üze citeşterä almıy."
Uzğan yıl Rusiä Qıtayğa satqan neft küläme 70%qa artıp 5.25 million tonnağa citkän ide. Ämmä uzğan ayda Yukos şirkäte Qıtayğa könenä 100 meñ barel neft cibärüen Üktäberneñ 20senä qädär tuqtatıp torırğa buldı. Yukos Qıtaynıñ neftkä 60% ixtiacın qänäğätländerä ide. Räsmi Pekin Mäskäwne bu mäsäläne niçek tä bulsa xäl itergä çaqırdı. Pekinnı borçığan tağın ber närsä: älegä neft Rusiädän Qıtayğa timer yul aşa kilä. Qıtay räsmiläre Seberdän neft ütkärgeçe suzırğa teli. Bu eş inde berniçä yıl urınınnan quzğalmıy. Ul arada 2 milliard-yarım dollarlıq bu proyektqa Yaponiä däğwa itä. Ayırma şunda: Pekin ütkärgeçne Qıtaynıñ tönyaq-könçığışındağı Daqiñ şähärenä suzırğa teläsä, Tokio – Qıtaynı uratıp Naxodka portına suzıp, annnan neftne köymä belän taşırğa teli.
Rusiä prezidentı Putin çärşämbedä Qıtay jurnalistlarına birgän äñgämäsendä bu mäsälägä qağılıp, Rusiä üz mänfägätlärennän çığıp eş itäçäk, dide. Adam Ward süzlärençä, bu oçraqta Mäskäw ber yul saylap, ikençe yaqnı üpkälätäse kilmi:
Audio (Adam Ward): "Rusiä belän Qıtay, soñğı yıllarda Quşma Ştatlar yoğıntısın kimetü öçen strategik partnerlıq tözergä tırıştı. Ämmä Pekin bu xezmättäşlek belän gel qänäğät tügel, çönki Rusiä yış qına partnerlıq tügel, üz mänfägätennän çığıp eş itä."
Putin säfärendä kütärelmi qala almağan tağın ber mäsälä, älbättä, terrorğa qarşı köräş. Çärşämbedä Qıtay jurnalistlarına Putin bolay dide:
Audio (Vladimir Putin) "Urtaq yawızlıqqa qarşı uñışlı köräşü öçen köçlärne berläşterergä kiräk, ber teldä söyläşergä, terrornı bilgeläwdä ike standart säyäsätennän kitegä kiräk."
Mäskäw belän Pekin bu mäsälädä urtaq telne şunda taba ala: Rusiäneñ Çeçnyası bulsa, Qıtaynıñ Sincan töbäge, bäysezlek öçen köräşkän uyğırları bar.
Atnakiç, säfärneñ berençe könendä Rusiä häm Qıtay citäkçeläre berniçä dokument imzaladı. Şul isäptän, urtaq çiklär, Rusiäneñ Dönya Säwdä oyışmasına kerüe, Korea yarımutrawı, terrorğa qarşı köräştä xezmätäşlek turında urtaq belderülär. Rusiä prezidentınıñ Qıtay säfäre şimbägä qädär däwam itäçäk.
-Ali Gilmi


text:
Venezuela citäkçese yänä Rusiädä, Putin belän oçraşa
Rusiädä näq ber yıl elek kenä buluına qaramastan, Venezuela prezidentı Hugo Chavez yänä Mäskäwdä, xörmätle tıñlawçılar. Belarus häm İranğa da baru qaralğan şuşı säfären ul Rusiädän başlap cibärde. Anda ul Vladimir Putin belän oçraşıp, Rusiädän yaña qorallar alu xaqında söyläşer dip kötelä.
Chavez säfäreneñ Rusiädän başta Minskidä, ä annarı Tähranda däwam itüe dä Venezuela citäkçeseneñ kemnär belän duslaşuın, döresräge, kemgä qarşı duslaşuın yaxşı sürätli.
Ä Mäskäwgä Hugo Chavez kübräk alış-bireşkä yöri. Bıltır ul yüldä bulıp kitkännän Venezuela Rusiädän barlığı 3 milliard dollarğa höcüm oçqıçları, xärbi boralaqlar, Kalaşnikov mıltıqları satıp aldı. Şuña da Rusiä qoral citeşterüçeläre öçen Chavez bik teläp qarşı alınğan qunaq. Qoral kileşüläre bu yulı da bulır dip kötelä. Prezident Chavez üze härxäldä, Rusiägä zur ömetlär bağlap kilüen belderä:
"Bez ğädättägeçä ikeyaqlı xezmättäşlegebezgä häm berektäşlegebezgä tirän ışanıp, yaña Rusiägä, 21-nçe ğasır Rusiäsenä ömetlär bağlap kildek", dide Venezuela prezidentı çärşämbe kiçen Mäskäwgä kilep töşkäç.
Pänceşämbedä Hugo Chavez Mäskäwdä Simon Bolivar üzägen açqanda, üzeneñ bu yulı Rusiägä nigezdä mädäni bäyläneşlär mäs''äläsen qaraw teläge belän kilüen, qoral satıp alu turında doşmannar ğına söyläwen äytep kitte.
Anıñ şuşı säfäre Vladimir Putinneñ tağın berniçä könnän Quşma Ştatlarğa barıp, anda George Bush belän oçraşuı aldınnan yasala. Chaveznıñ bıltırğı säfäre häm bigräk tä anıñ Rusiädän şul xätle küp qoral satıp aluı Washingtonda zur borçular yatqan ide. Bu yulı inde Kreml Quşma Ştatlarnıñ bıyılğı säfärgä dä borçıluın kimteregä tırışa kebek. Misal öçen, Chavez Mäskäwdä Däwlät Duması deputatları qarşında çığış yasarğa telägän ide, ämma Rusiä yağı monıñ belän kileşmäde.
Qoral häm mädäni mäs''älälärdän tış Rusiäneñ Venezuela belän söyläşülärendä tağın ber möhim urtaq mänfäğäte bar, ul da bulsa, energetika häm yağulıq ölkäsendä. Neft yatmalarına bay şuşı ike il bügenge köndä Venezueladağı neft industriäsen täräqqi itü proyektların tikşerä. Moñardan tış, Latin Amerikasına torbaütkärgeçlär qoru ixtimalı qarala. Mäğlüm ki, Chavez Venezuelada distä yıllar buyı eşläp kilgän Könbatış şirkätlären qısrıqlap çığaru säyäsäten alıp bara, xätta xosusi milekne kire däwlätkä qaytaru basımın yasıy.
Comğa könne Hugo Chavez, Vladimir Putin ozatuında Rostov-Don şähärenä barıp anda at çabışları qarayaçaq häm şunnan soñ Belaruskä, annarı İranğa yul totaçaq.
Kärim Kamal


text:
Ramallah, AQŞ däwlät sekretarı C.Rice İzraelne kiläse ayda Gazadan çigener aldınnan Fälästin xakimiäte belän koordinatsiälängän adımnar atlarğa çaqırdı.Rice bu turıda Fälästin citäkçese Mäxmüd Abbas belän oçraşqannan soñ belderde. Ul Abbasnıñ suğışçan fälästinnärne awızlıqlaw tırışlıqlarına yuğarı bäyä birsä dä kübräk eşlärgä kiräk dide (audio)
Min bu forsattan faydalanıp prezident M.Abbas citäkçelege şulayuq xökümätneñ Könbatış Üzäne häm Gazada qanun tärtib urnaştıru tırışlıqlarına yuğarı bäyä biräm.Bu tırışlıqlar fälästin citäkçelegeneñ iminlek urnaştıru häm Fälästin Däwläteneñ oyışuın kiçektergän köç qullanuçılarnı qulğa alu telägen kürsätä.
Rice AQŞları İzraelneñ çigenüennän soñ Gaza Sızığınıñ yabılmawın Könbatış Üzäne belän bäyläneştä toruın teli dide .Fälästinnär Gaza Sızığı zur törmägä äylänä ala dip qurqa


text:
Bu atnada Mäskäw milisiäse xezmätkäre Sergey Basarginğa metrodağı ber yulçını qıynap üterü ğayepläwe belderelde. Xäzer aña 8 yıldan alıp 15 yılğa qadär törmä yanıy. Tikşerüçelär mäğlümatlärenä qarağanda, milisioner, wazifasın başqarğan waqıtta milisiä bülmäsendä, eşsez, iserek xäldä administrativ tärtip bozğan öçen totılğan 1977nçe yılğı ber ir-atnı bik qatı qıynağan. Häm ul keşe qıynaludan soñ 40 minut ütkäç ülep kitkän. Küptän tügel Rusiädä ütkärelgän sosiologik tikşerenü Rusiädä milisiäneñ köç qullanuı şaqtıy kiñ taralğan küreneş buluın rasladı. Tikşerenü näticäläre turında tulıraq mäğlümat belän mikrofon aldında Naif Aqmal:
NA: Äye, Alsu. Şuşı tikşerenü-soraşuda qatnaşqan aşığıç yardäm xezmätkäläreneñ, tabiblarnıñ 87 protsentı militsiädän qıynalğan keşelärgä yardäm kürsätkänleklären äytkän. Tanılğan Yuriy Levada tikşerenülär üzäge oyıştırğan bu çarada Rusiäneñ 42 şähärendä 619 aşığıç yardäm tabibı qatnaşqan. Levada älege tikşerenügä yomğaq yasap jurnalistlarğa bu xoquq saqlawçılarnıñ, bigräk tä militsiäneñ köç qullanuı kiñ taralğan häm sistematik buluın raslıy dide. Älege tikşerenü näticäläre iğlan itelgän söyläşüdä xökümättän bäysez oyışmalarnıñ wäkilläre xakimiätlär bu xällärgä küz yoma, şuña kürä monda xökümättän bäysez oyışmalarnıñ tıqşınuı kiräk dip belderde. Tübän Novgorodtağı Ğazaplawlarğa qarşı komitet başlığı İgor Kalyapin xäzer militsiäneñ köç qullanuın kontrol'' itüçe xökem sisteması qalmadı di. Köç qullanuğa kübesençä sotsial yaqlanmağan qatlamnar, ayıq xäldä bulmawçılar, çittän kilüçelär, yäşlär, rus bulmağannar duçar itelä. Rusiä Fännär Akademiäseneñ belgeçe Sergey Yenikolopov äytüençä, köç qullanu qorbannarı kemgä möräcäğät itärgä belmi. Tabiblar da militsiädän qıynalğan keşegä meditsina yardäme kürsätü belän genä çiklägä, qıynalğan keşelärgä nindi oyışmalarğa möräcäğät itärgä kiräklegen alar da bik ük belep betermi. Soraşuda qatnaşqan här 5 tabibnıñ öçese ägär ul oyışmalarnıñ adresların belsäk anda xäbär itkän bulır idek dip äytkän. Xökümättän bäysez oyışmalarnıñ yardämennän başqa bu problemanı çişep bulmıyaçaq di Yenikolopov. Anıñ äytüençä, här 5 militsionernıñ berse diärlek Çeçnä yäki Äfğänstanda xezmät itkän häm andağı räximsez şartarnıñ tä''sire alarnıñ bügenge eşlärendä dä çağıla. Yün ayında Rusiä keşe xoquqları wäkile Vladimir Lukin da xoquq saqlaw oyışmaları xezmätkärläreneñ totqarlanuçılarğa qarata möğämäläsenä zarlanuçılardan kilgän möräcäğätlärneñ artıp kitüenä borçılu belderde. Şundıy uq soraşunı yartı yıl elek Qazan xoquq saqlaw üzäge ütkärde häm anda da şundıy uq näticälär iğlan itelgän ide.
Naif Aqmal, Alsu Qormaş - Praga


text:
Xatın-qızlar kübräk söyläşäme ällä irlärme?
Xatınnar irlärdän kübräk söyläşä digän ğibärä – törle millätlärgä xas... Xatınnar tele belän, irlär qulı belän ala, dilär tatarlar. Qıtayda – xatınnıñ tele – qılıç, ul anı ütken totır, dilär. Daniädä – xatın-qıznıñ süze betkänçe diñgez qorır digän mäqäl bar. Soñğı fänni tikşerülär isä – mäqällärneñ döreslegen kire qağa tösle....
"Söyläşü eş turında häm yabıq ber cirdä bulsa – söyläşüçelär kübräk irlär bula."
Häm, bu älbättä, xatın-qızlarnıñ eş turında söyläşä almawın añlatmıy, dip östi ul. Tikşerü 98nçe yıldan alıp 2004nçe yılğa qadär alıp barılğan, irlär häm xatın-qızlarnı ayırıp törkemnärgä bülep alarnıñ täwlek buyına söyläşülären yazıp barğannar.
Tikşerüdä qatnaşqannarnıñ 15%tı yoqlawdan qalğan başqa waqıtta ber dä awızların yapmağannar, alarnıñ yartısı irlär – yartısı xatın-qızlar bulğan, di Arizona ğalime:
"Xatın-qızlar küp söyläşä digän äyberne bälki bez – nizaqlarnı çişü ısulınnan alğanbızdır. Mönäsäbärlär kierenke bula başlağanda ğadättä irlär söyläşmi başlıy, xatınnar kiresençä söyläşü häm açıqlawnı taläp itä. Berse taläp itä, ikençese çigenä. Nizaq çişelmi qalsa ul bezneñ öçen bik möhim bula başlıy, häm bez anı ğömümiläşterep – xatınnar küp söyläşä dip äytäbez."
Älbättä bolar barısı da farazlar ğına, här törle fänni tikşerenü kebek anıñ näticäläre tulısınça qabul itelä almıy. Alay da – xalıq arasında kiñ taralğan – irlär belän xatın-qızlar törle äyberlär turında söyläşä digän fiker çınbarlıqqa turı kilä, di professor yardämçese:
"Xatın-qızlar kübräk mönäsäbätlär, moda turında söyläşä. Elek tä şulay uylıy idek. "
İrlär sport häm texnologiälär turında söyläşergä yarata. Amerikan ğalimnäre uzdırğan tikşerüdä 29 yäşkä qadärge keşelär qatnaşqan, törle yäştä söyläşü teläge üzgärergä mömkin. Ämma monnan soñ – xatın-qızlar irlärdän kübräk söyläşä digän süzgä ışanmağız!
Azatlıqnıñ xatın-qızlar säxifäse här atnanıñ sişämbesendä efirğa çığa. Qazanda bezneñ qısqa çığarılışnı kiçke 10 tulğanda Yaña Ğasır dulqınnarında tıñlağız. Azatlıq här kön qısqa dulqınnarda häm internetta!


text:
166 yaña keşe bu awırunı yoqtırğan. Ülüçelärneñ kübese başqala Pekinda. Pekinnıñ yaña başlığı Wang Qishan, xökümät, awırıp kitüçelärne izolyatsiädä totır öçen mömkin bulğannı eşli, dip belderde, läkin böten şähär äle karantinğa yabılmıy, dide: “Şähärne karantinğa yabu yä töndä şähär östenä daru sibü xaqında şunı äytä alam –min bu turıda xäbärlärne internetta ğına uqıdım. Bez Pekinda mondıy çaralarğa barırğa cıyınmıybız”, dide şähär başlığı.
Qıtayda ğına üpkä yalqınsınuınıñ yaña töre belän 3460 keşe awırıy. Ülüçelär sanı 159ğa citte.


text:
Tatarstan basmaları millät turında
Tatarstan kompozitorları häm muzıka belgeçläreneñ 1977 yıldağı saylaw qorıltayın avtor çın tarixi waqiğa, demokratiäneñ tantanası dip atıy. Älege saylawlar näticäsendä 38 yıl däwamında konservatoriäne citäklägän Näcip Cihanov urınına başqa citäkçe saylana. Mäqälä avtorı bolay dip yaza: “Küp yıllar buyı bernindi şiksez küpçelek tawış belän “saylanıp” kilgän räis ber zaman demokratik saylaw näticäsendä töşep qalır dip uylağan keşe, möğayın, bulmağandır. Älbättä, ölkän buın kompozitorları räisneñ küp ğädelsezleklären belä ide. Läkin här närsä xakimiättän, obkomnan kilüenä ışana ide”, di Mäxmüt Nigmätcänov.
Avtor Cihanov turında, “ğömerlek” deputat, beräw tarafınnan da icatına tänqit süze işetmägän, Mäskäw qunaqları aña fäqät maqtawlı süzlär genä äytkän di. Cihanov yanında eşläwçelärneñ üz fikere bulmıy, yä alar anı äytmi, çönki beldergän oçraqta kimsetelügä duçar bula. Üz urınbasarı itep tä räis fikersez keşelärne saylıy. Küp yıllar buyı üze üsterep kilgän manqort urınbasarı “bik talantlı” intrigalar oyıştıruçı bulıp çığa. Xucası ber qoyırığına basqaç, anıñ “iñ yaqın” doşmanına äwerelä häm törle yullar belän täxettän töşerergä kereşä. Sänğät''neñ torışı, kiläçäge bu keşene berqayçan da borçığanı bulmadı, fäqät şäxsän üz faydasın ğına qayğırtqan keşegä äwerelä, dip yaza Mäxmüt Nigmätcänov. Konservatoriä räisen saylawlarda mäqälä avtorı üze dä qatnaşa. Tögälräge, ul saylaw komissiäseneñ räise bula. Mäxmüt Nigmätcänov saylaw tärtiben üze oyıştıra häm üzeneñ mäqäläsendä ul bu xaqta bik täfsil''läp yaza.
Çirattağı yazma şulay uq millät yazmışına bağışlanğan. Bu yulı inde iğtibar üzägendä bügenge köndä barğan mäktäplärne qısqartu protsessı, yäğni optimizatsiä tora. Mäğärif gäzitendä basılğan Gölnar Cälälovanıñ yazması 25 ğinwardağı Tatarstan Däwlät Şurasınıñ cıyını turında. Älege cıyında süz respublikada mäğärif oyışmaların optimal''läşterü barışında tuğan problemalarnı urtağa salıp fiker alıştılar. Cir cimertep yatqan oyışmalarnı yabu-beterü küreneşläre tarixta bixisap. Qanun çığaruçılar, xökümät wäkilläreneñ oçraşuı da mäğärif ölkäsendä moñarçı bulğan şundıy ğämällärdän saqlanu yulların barlaw, il külämendä barğan “optimizatsiä” protsessınıñ asıl maqsatların anıqlawğa bağışlanğan.
Mädäni comğada çıqqan yazmada da Räis Safin mäktäplärne nığıtu kiräklegen iskärtä. “Bötenläy telsez qalmasaq” isemle yazmasında avtor tuğan telneñ däräcäsen üsterüdä mäktäplärneñ role zur buluına basım yasıy. Räis Safin tatarnıñ da urıs telle millätkä äwerelep, yuqqa çığuı ixtimal di. Xäyer, älege protsess inde küptän bara. Ul tizlegen dä könnän-kön arttıra. Moña bez üzebez dä bik teläp etärgeç biräbez bit, di mäqälä avtorı.
Albina Zäynulla


text:
Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush berençe märtäbä, ul üze zur ömetlär bağlağan Yaqın Könçığış solıx söyläşüläreneñ körçekkä terälüwen tanıdı. Anıñ süzlärenä qarağanda, monıñ öçen berençe çiratta fälästin citäkçese Yäsir Arafat ğäyeple. George Bush, "ul üzen cawaplı citäkçe itep kürsätä almadı" dip belderde.
Amerikan prezidentı şuşı süzlären Quşma Ştatlarğa säfär belän kilgän iordan patşası Ğabdullanı kürep söyläşkännän soñ, anıñ belän bergä Camp Davidta ütkärgän matbuğat oçraşuwında äytte. Anıñ fikerençä, Waşington tarafınnan yaqlanğan fälästin premyerı Mäxmüt Abbasnıñ iminlek urnaştıru tırışlıqlarına näq menä Arafat kirtälär qorıp torğan. Bilgele bulğança, şuşı ayda Abbas fälästin iminlek köçläreneñ kemgä buysınuwı mäs''äläsendä Arafat belän kileşä almıyça urınınnan kitüwen beldergän ide. "Premyer Abbasnıñ bar tırışlıqları da elekke tärtip, dimäk Arafat tarafınnan yuqqa çığarılıp kilde, şuña kürä dä bez xäzer körçekkä teräldek" dip belderde Camp Davidqa cıyılğan xäbärçelärgä Quşma Ştatlar prezidentı. Anıñ şuşı süzläre Aq yortnıñ xäzerge waqıtta Yaqın Könçığış mäs''äläsendä anıq ber qaraşqa kilmäwen kürsätä. Üz çığışında Bush yaña fälästin premyerı Äxmät Qıraynı ğomumän telgä dä almadı, Waşington aña qarata älegä üz mönäsäbäten belderergä bik aşıqmıy. Gärçä yaña premyer bu könnärdä fälästin xökümäten qoru eşläre belän mäşğül. Läkin amerikan yağı Mäxmüt Abbas kitkännän soñ üzeneñ Yaqın Könçığışta andıy waq-töyäklär belän xäzer şöğellänergä cıyınmawın kürsätergä teli sıman. Bush barı tik elekke taläben, fälästinnär yağınnan terror tuqtatılırğa tieş digänne qabatlap, "fälästin xalqı ägär dä ul tınıç tormış teli ikän, üzendä terrorğa qarşı köräş alıp baruğa 100 protsent tuğrı bulğan citäkçelek urnaştırırğa tieş" dip belderde. "Arafat üzeneñ moña sälätle bulmawın kürsätte" dip däwam itte Quşma Ştatlar prezidentı häm, fälästin citäkçelegenä yaqın kiläçäktä terrorğa qarşı köräş eşenä birelgän keşelär kiler häm bez şunnan soñ şul köräştä köçlärebezne berläşterä alırbız" digän ömet belderde. Şuşı süzlärdän añlaşılğança, Aq yorttağı respublikan citäkçelege fälästin idaräsendä Arafat qalğan xäldä anıñ belän eş itärgä cıyınmawın kürsätä. Solıx söyläşülärendä töp aradaşçı bulğan Quşma Ştatlardan İzrail monı inde küptännän teli ide, Könbatış Yardağı yähüd utarları häm İzrailneñ üzendä oyıştırılğan şartlawlar barı tik Arafatnıñ qul quşırıp utıruwı arqasında ğına buldı dip isäpli premyer-ministr Ariel Şaron tirälege. İzrail xökümäte xätta Arafatnı Könbatış Yardan quu, anı yuq itü ixtimalların tikşerüwen dä bäyän itte. Bu anıñ fälästinlelär arasında kiresençä abruyınıñ tağın da artuwına ğına kiterde. Täräqqiatneñ şul yuldan kitüwe Waşingtonnı tağın da qatlawlıraq xäldä qaldırdı. Beryaqtan ul Arafat belän bik ük eş itärgä telämäwen kürsätä, ä ikençe yaqtan anı tulısınça kire dä qağa almıy, çönki ul oçraqta Quşma Ştatlarnıñ Yaqın Könçığıştağı töp östenlege - här ike yaq belän dä bertigez, taraflarnı almıy söyläşä alu mömkinlege yuqqa çığa. Ä anı bu aradaşlıq eşendä almaştırırlıq başqa köç älegä yuq.
Kärim Kamal, Praga


text:
Comğada tönyaq Ğıraqta Törkiä xärbi köçläre 11ğäskäriäneñ AQŞ tarafınnan qulğa alınuı belän ike il arasında başlanğan krizis zur diplomatik tırışlıq arqasında 57 säğät eçendä xäl qılınıp, xärbilär irekkä çığarıldı. Könbatış mätbuğatınıñ kierenke Ankara-Waşington mönäsäbätlärendäge yaña yara dip bäyälägän insident turında
Ğıraqnıñ Süleymaniä şährendä wazıyfalı Törkiä qorallı köçläre 11 ğäskäriäneñ AQŞ xärbiläre tarafınnan qulğa alınuı belän başlanğan krizis yäkşämbe kiçne premier Erdoğannıñ Amerika vitse prezidentı Cheney belän söyläşüennän soñ soldatlar irekkä çığarıla, krizis çişelä.Ütkän kiç Bagdadtta irekkä çığarılğan ğäskärilär ,tönne qunaqxanädä ütkärä,düşämbe irtän amerikan boralağı alarnı Söläymaniägä kiterä häm alar 7.30da vazıyfalarına başlıy. Premier Erdoğan belän tışqı eşlär minsitırı Gül krizis turında AQŞ räsmiläre belän alıp barğan söyläşüläre näticä birmägäç, premier, prezident Bush belän söyläşergä teli,Waşingtonda aña ilbaşı Ohioda bäysezlek köne bäyrämenä qatnaşa, ämma Cheney belän söyläşä alasız dip äytälär. Premier Erdoğan ike berektäş il arasındağı mönäsäbätlärgä külägä töşergän mäsäläne xäl qılırğa , ğäskärilärneñ tizlektä irekkä çığarıluın taläp itkän mätbuğat xabärlärenä qarağanda , Cheney krizis säbäplären tikşerü öçen urtaq komissiä oyıştırıluın täqdim itä. AQŞ xärbiläreneñ törek ğäskärilären qulğa aluına Kirkuk gubernatorına atentant oyıştırıla digän xabär bula. Atna azağında qulğa alınğan ğäskärilär säbäple Törkiädä atfosfera şaqtıy kiskennäşä. Törkiä AQŞ xärbiläreneñ logistik teminatın ütkärgän Habur çik qapqasın bilgesez waqıtqa yaba. Ankarada AQŞ ilçeseneñ yardämçese tışqı eşlär ministırlığına çaqırıla. Tışqı eşlär minsitırılığınnnan ber törkem räsmilär Söläymaniä şährenä cibärelä. Ankara, yäkşämbedä Floridada Tampadağı ike törek liazon ofitserın kire çaqırta. . Tampada ütkäreläçäk xärbi märasimgä törek generale Hurşit Tolon protest belderep qatnaşmıy. Ankarada amerikan ilçelege aldına xalıq cıyılıp protest belderä,istanbulda AQŞ konsollığına taba yulğa çığuçılarnı politsiä tarata. Törkiä general ştab başlığı Hilmi Özkök atna azağında törek soldatlarınıñ qulğa alınuı NATO äğzası ike il arasında kierenkelekkä säbäp buldı dip äytte. Özkök süzlärençä bu ike armiä arasında ışanıç krizisına säbäp bulğan .
Törkiä 1990-nçe yıldan birle tönyaq Ğıraqta xärbilär urnaştırğan.Alar körd separatisların küzätep tora. Körd törkemnäre häm xäzer Ğıraq belän idarä itkän koalitsiä köçläreneñ basımına qaramastan Ankara ğıraqtağı xärbilären çığarmadı. Mart ayında törek parlamentı AQŞ xärbilärenä Törkiädän torıp Ğıraqqa höcüm itü röxsäte birmägän ide. Ankara-Waşington mönäsäbätläre bıraz yaxşıra töşsä dä , ällä ni cılıdan tügel. Ankarada Bilkent Universitetı tışqı säyäsät institutı Seyfi Taşan törkiädä küplär amerikannar kördlärneñ qorbanı buldı digän qaraşta dip söyli Taşan (audio)
beräü dä törek xärbiläreneñ atentant eçenä qatnaşuına ışanmıy. Alar bu uydırma häm anı belä torıp tönyaq Ğıraqtağı qayber dairälär oyıştırğan.
Amerikan räsmiläre tönyaqta Ğıraqta torğan törek köçläre turında şiqäyät beldersälär dä Londonda urnaşqan Royal United Servicese İnstitutında analitik Stephan Blackwell sonğı insident amerikan säyäsätendä yaña küreneş tügel di. Blackwell( audio)
älege mizgeldä bu ayrım insident bulıp kürenä häm ayrım cawap qaytarıldı. Älege waqıtta monıñ säyäsät üzgäreşeneñ ber öleşe yäki AQŞnıñ törek xärbiläreneñ täsiren kimetü häm törek mäxsus köçläreneñ aktivlığın kimetü tırışlığı buluın kürsätkän işarä yuq. .
Mätbuğat kiñ küläm mäğlümät çaralarında älbättä bu turıda küp söylänä. Amerika avazı radiosı insident Törkiädä AQŞqa qarşı xislärne köçäytte dip äytkändä WP waqıyğä Törkiädä AQŞqa qarata ışanıçnı kimette dip yazıp çıqtı. Fransiä gazetası Figaro ike NATO ile arasındağı bäxäsneñ nigezendä tönyaq Ğıraq yata dip äytkändä, Liberasyon Waşington mart ayında törek parlamentınıñ amerikan ğäskäriläreneñ urnaşuına qarşı tawış birüen ğafu itmäde dip yazıp çıqtı.
färidä xämit, praga


text:
Başqortostanğa AIDS kileügä 20 yıl
"1987 yılda Salauat qalahına ärmenän qaytqan eget oşo sirźe alıp qayta, huñınan başqalarźı zararlay. Başqortostanda SPİD oşo waqıttan tarala başlay."
Räsmi mäğlümättär buyınsa Başqortostanda 6 meñgä yaqın keşe Viç infektsiyalı tip terkälgän. Ularźıñ hanı yıl hayın 20-25 protsentqa arta bara. Öfönöñ SPİD üźäge belgese Nurfiğä Xäfizova äyteüensä, bıl sir menän başlısa narkomandar zararlana tigän feker döröślökkä tap kilmäy ikän. Unıñ beldereüensä, huñğı yıldarźa totanaqhıźlıq kürhätkändär arahında unı yoqtorousılar kübäygän.
Nurfiğa Xäfizova äyteüensä, uramda yäştärźe yıyıp miting uźğarıp yäki aktsiya oyoştorop qına bınday sirźärźe eñergä mataşıu döröś tügel. SPİD, şul uq narkomaniya keüek sotsial sir. Ularźı bötöröü ösön eşheźlek mäsälähen xäl itergä käräk. Sönki tip iśäpläy Nurfiğa Xäfizova, virus yörötöüselärźeñ yartıhı eşheź. Bında eş baylıqta tügel.


text:
Bush administratsiäse Ğıraqta duçar bulğan qıyınlıqlarnı üzbaşına xäl qıla almıyaçağın añlap Dönya oyışmasına möräcäğät itergä buldı.Ämma anıñ İminlek Şurasında Amerika komandasında toraçaq xalıqara köçlär buldıru turındağı rezolutsiä proyektınıñ ,suğışqa qarşı bulğan Germaniä belän Fransiä tarafınnan BMOğa citärlek kiñ rol birelmi dip şunduq kire qağıluı, Waşingtonda ällä ni reaksiägä säbäp bulmadı
Ğıraqta totrılılıq buldıra almağan Bush administratsiäse yañadan BMOna qaytıp Ğıraqta xalıqara köçlär urnaştıru häm ütkän ayda üze saylap utırtqan 25keşelek Ğıraq idarä şurasın legitimlaştırğan rezolutsiä qabul itelüen teli.
Atnakiçtä Dresden şährendä ütkän franko-german summitında prezident J.Chiraq belän kansler G.Schröder jurnalistlarğa Waşingtonnıñ Ğıraqta BMO belän eşlärgä teläwe döres yünäleştä atlanğan adım ämma bu inisiativa bezneñ qaraşıbızça citärlek tügel dip äytkän. Chiraq,mömkin bulğan qädär tizlektä aftoritetnı Ğıraq xökümätenä tapşıru bulğan prinsıp mäqsattan bu resolutsiä proyektı şaqtıy yıraqta dip söyläde.Schröder Chiraq belän tulısınça kileşep Parij belän Berlin amerikannar qulında bulğan Ğıraqnı tözekländerü eşe ğıraqlılarğa birelergä tieş digän qaraşta dip äytep tağı bolay dide(audio)
Suğışnı aqlau häm suğışqa qarata pozitsiän nindi genä bulmasın , äle Ğıraqqa demokratiä häm stabillıq turında perspektiva birü waqıtı. Äle anıñ kiläçäge turında uylau waqıtı. Politik protsess häm bigräk tä Ğıraq xökümäten uñışlı räweştä eş başına kiterü öçen cawaplılıqnı BMO üz östenä alsa ğına andıy perspektiva ğämälgä aşırıla ala.
AQŞ täqdim itkän rezolutsiä proyektı , kübräk illärneñ Ğıraqqa xärbilär cibärü şulayuq tözekländerü eşenä kübräk aqça birülären mäqsat itep quysa da ,Waşingtonnıñ Ğıraqta östenlek itkän rolen saqlap qala , tik anda xalıqara köçlär belän citäkçelek itkän AQŞ xärbiläre İminlek Şurasına xisap birer digän taşlama bar. AQŞ belän suğıştan elek bulğan nizaqnıñ täqrarlanmawı öçen bulsa kiräk Fransiä belän Germaniä bu yaña inisiativanı tikşerergä , täqdimnär yasarğa äzer buluların da äytte. Bugen Pragqa kilgän kansler Schröder, rezolutsiäne nindider aktivlıq dip bäyäläp bolay dide ( audio) bez suğış nindi genä säbäplärdän başlanğan bulmasın, xäzer Ğıraq xalqı häm böten töbäk öçen demokratik, totrıqlı däwlät buldıru öçen eşlärgä tieşlegebez turında kiläşäbez.Bez eşliäçäkbez,rezolutsiägä kilgändä nindider aktivlıq buluın iqrar itärgä kiräk. Ämma rezolutsiä praktikada närsä añlata bu turıda İminlek Şurası qarar birergä tieş.
Rezolutsiä proyektınıñ inisiatorı dip uylanğan däwlät sekertarı C.Powell minemçä proyekt Parij belän Berlinneñ ütkändäge borçılularına cawap bulıp tora dip äytep( audio)
Min alarnıñ belderülärennän tögäl närsä teläwlären yä isä Ğıraq belän idaräne kemgä tapşırırğa cıyınuların añlamadım, çönki bu cawaplılıqnı bez ğıraqlılarğa tapşırabız
İminlek Şurasınıñ daimi äğzası Russiä dä , Fransiä belän Germaniägä quşılğan kebek kürenä. Bugen Taşkentta tışqı eşlär ministırı İgor İvanov AQŞ täqdime iqtibar cälep itüçe bulsa da, Mäskäü borçılularına cawap birüe öçen anıñ östendä bik küp eşläse bar dip söylägän.Xälbuki ütkän atna azağında V.Putin AQŞ komandasındağı xalıqara köçlärgä qatnaşu xata bulmas, ämma monıñ öçen İminlek Şurasınıñ mandatı kiräk dip beldergän ide. Fransiä tışqı eşlär ministırı Dominique de Villepin bugen Figaro gazetasında basılıp çıqqan ängämäsendä Waşington telägän xalıqara köçlär berençe urında Ğıraqnıñ yaña xökümätenä faydalı bulırğa tieş , iminlekne säyäsät häm ekonomik mäsälälärdän ayırıp bulmi ägär dä anda xalıqara köçlär urnaşaçaq ikän ul Ğıraqnıñ yaña xakimiätlärenä xezmät itärgä tieş dip äytkän. Dresden summitına qatnaşqan Villepin rezolutsiä proyektı turında Parij borçıluların telgä alıp , Ğıraqta säyäsi küçeş çorında BMOğa kübräk cawaplılıq birergä kiräk ,yaña proyekt älege qısalarnı nigezle räweştä üzgärtmi dip söyläde.
Schröderneñ xätta BMO mandatı belän dä Ğıraqqa ğäskär cibärügä qarşı buluı opozitsiä häm mätbuğat tarafınnan kisken tänqitlänä.Parij belän Mäskäü bälkim bu märtäbä uyında otu şansına iäbez dip qarıy torğandır.Söyläşülär başlana ğına .
färidä xämit, praga


text:
Londonda uzğan Rusiä iqtisadıy forumında Tatarstannan da wäkillär qatnaştı
Aprel' azağında Londonda Rusiä iqtisad forumı bulıp uzğan ide. 10Hчы tapqır oyıştırıluçı bu çaranı Rusiä xakimiäte wäkilläre häm iqtisad ölkäsendä eşläwçe citäkçelär ni säbäptänder üz itmäde. Ägär aldanraq şaqtıy yuğarı dairä wäkilläre qatnaşaçaq dip xäbär itelsä, köne kilep citkäç kenä küpläreneñ anda barmawı mäğlüm buldı. Şuña biredä iñ zur citäkçe Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov ide. Ğomumän Tatarstannan Rusiä iqtisad forumına 20 keşe bardı. Çärşämbe könne respublika Xökümätendä uzğan matbuğat oçraşuında älege säfär näticäläre bäyän itelde.
Matbuğat oçraşuında Londonğa barğan Tatarstan säwdä häm tışqı iqtisadı xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov häm Tatarstan premyer-ministrı yärdämçese İskändär Möflixanov qatnaştılar. Küp kenä mäğlümat çaraları bu forumnı Rusiä citäkçelege inqär itte dip yazıp çıqtı. Matbuğat oçraşuında Xafiz Salixov ta Mäskäwdän keşelär az bulğannı äytte. Häm anıñ tel töbennän bu Tatarstan öçen bu küpmeder otışlı da buluı añlaşıldı. Respublikadan älege çarada “Tatenergo”, “Aq bars Xolding” oyışmaları, banklar wäkilläre qatnaşqan – barlığı 20 keşe. Şulay uq bu çarada Böyekbritaniäneñ säwdä häm sänäğät ministrı, Yevropa bankı wäkilläre, eşmäkärlär bulğan.
Rusiä iqtisadı forumı Londonnıñ Yılizaveta patşabikäse isemendäge zur sarayda plennar sessiä belän açılğanı äytelde. Anda Yevropa üseş häm tözekländerü bankınıñ citäkçese Jan Lemyer häm Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov çığış yasawın söyläde Xafiz Salixov. Tatarstan Xökümäte citäkçese respublika iqtisadı üseşeneñ töp yunäleşlärenä tuqtalıp yaña neft' eşkärtü kompleksları, maşina tözeleşe urta häm keçe eşmäkärlek turında söylägän. Ayırım alğanda dön'yaküläm täcribälärgä tayanuı Tatarstan öçen zur näticälär birüen assızıqlağan. Häm barısın da üz küzläre belän kürsennär öçen forumda qatnaşuçılarnı may azağında Qazanğa çaqırğan. Bilgele bulğança maynıñ 20ceHдә Qazanda Yevropa bankı idäräçelär şurasınıñ utırışı uzaçaq häm şul uq waqıtqa Rusiäneñ investitsion mömkinlekläre digän biznes –forum da qaralğan.
Matbuğat oçraşuında Tatarstan säwdä häm tışqı iqtisadı xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov belderüençä, çit il şirqat'läre belän xezmättäşlek Tatarstanğa zur investitsiälär kiterergä mömkin. Xafiz Salixov:
Näticäläre tiz genä bula digän süz tügel. Läkin eşli başlağan şirqat'lärneñ kübese bezneñ forumnar, söyläşülär näticäse.“Venerberger” şirkäte Kurkaçida zur kirpeç zavodı tözi başladı. 180 million kirpeç çığara başlayaçaqbız. Anda 40 million yevrodan kübräk aqça keräçäk. Şulay uq Vasil'yevo bistäsendä “Arkinterneyşenl” şirkäte zavod tözi. Anda kilä torğan aqça 50 million yevrodan da artıq bulaçaq. Säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov belderüençä, könneñ ikençe yartısında Röstäm Miñnexanov Yevropa bankı, “Şel” şirkate wäkilläre belän oçraşqan. Alar belän irekle söyläşü alıp barılğan häm bu Tatarstan iqtisadın dön'yaküläm tanıtuğa tağın ber yunäleş dip assızıqlandı matbuğat oçraşuında.
Monnan tış Tatarstan wäkilläre Böyekbritaniä Parlamentı Yuğarı Palatasında da bulğannar. Andağı fiker alışularda qatnaşqannar. Bu xaqta Tatarstan Premyer-ministrınıñ yärdämçese İskändär Möflixanov:
Bez dön'yaküläm tanıluğa ireşä başladıq. Duslar barlıqqa kilä. Mäsälän Yuğarı palatı lordı Nazir Äxmäd Tatarstannan forumğa delegatsiä kiläçägen belgäç maxsus çaqıru cibärgän. 80 yıl tarixı bulğan Parlament belän tanışu şaqtıy qızıqlı buldı. Ul könne Palatada xäyriäçelek häm Böyekbritaniäneñ küp balalı ğailälär turında fiker alışular bara ide.
Yuğarı palatı lordı Nazir Äxmäd Tatarstannan forumğa delegatsiä kiläçägen belgäç maxsus çaqıru cibärgän. 80 yıl tarixı bulğan Parlament belän tanışu şaqtıy qızıqlı buldı. Ul könne Palatada xäyriäçelek häm Böyekbritaniäneñ küp balalı ğailälär turında fiker alışular bara ide.Tatarstan Premyer-ministrı yärdämçese İskändär Möflixanov äytüençä, şulay uq oçraşu barışında iqtisadıy mömkinleklär häm mäğärif ölkäsendäge xezmättäşlek turında da söyläşülär bulğan.
Forumnıñ ikençe könendä törle temalarğa bağışlanğan 20 sessiä oyıştırılğan. Elegräk anda maşina tözeleşe ölkäsendä Tatarstan belän urtaq kileşülärgä qul quyıldı dip iğlan itelsä, matbuğat oçraşuında bu sorawğa açıq qına cawap birü bulmadı. Ğomumän, Xafiz Salixov Londondağı Rusiä iqtisadıy forum Tatarstan öçen berençe çiratta çit il şirqat'läre, eşmäkärläre belän küper buldıru öçen kiräk ide dip assızıqladı.
Landış Xarrasova


text: Port Säyit, Mısır. Britan xärbi korablarınıñ soñğı 20 yıl eçendä berençe märtäbä şundıy zur bergä tuplanğan törkeme bügen Mısırnıñ Suez kanalı aşa uzdı. Korablar Farsı qultığına yul tota. Kanal räsmiläre süzlärenä qarağanda, başqa köymälär belän berrättän oçqıç korabı, boralaq korabı, atom su astı köymäse dä bulğan şuşı törkemneñ kanal buylap ütüwe öçen anda qırıs iminlek çaraları kürelgän. Ğiraqqa qarşı suğış başlaw ixtimalı artu belän Britaniä Farsı qultığına 35 meñläp ğäskärien, yäğni qorallı köçläreneñ çirek öleşen cibärü turında qarar birde. Ul arada Ğiraqnıñ üzendä ber räsmi basma, prezident Saddam Xösäyenneñ, Ğiraqqa qarşı çittän million ğäskäri cibärelsä dä Bagdadqa kergändä alar barısı da yuq iteläçäk dip belderüwen xäbär itä.


text:
Bügen Rusiäneñ häm Tatarstannıñ xalıq artistı, Ğ.Tuqay isemendäge däwlät premiäse lawreatı, kompozitor Röstäm Yaxin istälegenä memorial' taqtanı açu tantanası uzdı. Taqta Tatarstan uramı, 7 yortta elengän, çönki ul bu yortta 1980-1999 yıllarda yäşägän bulğan. Kompozitornı iskä alırğa anıñ tuğannarı, Qazan şähäre xakimiäte başlığı urınbasarı wazifaların başqaruçı, mädäniät idaräse citäkçese Älfiä Tutayıva, opera cırçısı Zilä Sonğatullina, Tatarstan häm Başqortostannıñ xalıq artistı İdris Gäziev, Qazan däwlät konservatoriäse rektorı Rubin Abdullin, Tatarstannıñ kompozitorlar berlege räise Räşit Kälimullin häm başqa kürenekle şäxeslärebez kilgän ide. Bu uñaydan Tatarstan kompozitorlar berlege räise Räşit Kälimullin: ”Röstäm Yaxin – tatar muzıka sänğätendä tirän ez qaldırğan keşe. Ul bezneñ böyek kompozitorıbız häm bez anıñ belän ğorurlanabız,” dide. Ömetlänik, milli ğorurlığıbız Röstäm Yaxinnıñ isemen mäñgeläşterüdä bu täwge, läkin soñğı adım bulmas.
Damir Ğısmetdin


text:
Matbuğat közgesendä Qazannıñ 1000 yıllığı
Bu könnärdä Qazannıñ meñellığın bäyräm itügä bağışlanğan yazmalar çit il häm Rusiä gazetalarında häm, älbättä, Tatarstan matbuğatında ber-ber artlı çığıp tora. Härkem üzeneñ tä''sirläre belän büleşä. Küplär üz soqlanuın yäşermi häm şulay uq könläşep, xurlap, faş itep yazğan mäqälälär dä bar. “Matbuğat közgese” tapşıruında bez alarğa tuqtalmıyça milli üseş öçen ähämiätle häm ğibrätle fikerlärne genä sezgä citkerergä tırışırbız.
Uzğan bäyrämneñ iñ istälekle häm kötelmägän mizgelläre arasında Rusiä prezidentı V.Putinnıñ Qazan häm tatarlarnıñ, xätta Altın Urda däwläteneñ tarixtağı role turında äytkän süzläre buldı. Ğalimnär häm säyäsätçelär fikerençä, bu Rusiä prezidentınıñ tatar telendä çığış yasawınnan da ähämiätleräk. Çönki moña qädär “Altın Urda”, “Qazan xanlığı” digän süzlär barı tik fän dairäsendä genä häm nigezdä tatarlar tarafınnan ğına iskä alına ide. Räsmi çarada tatarlarnıñ tarixi däwlätlären däwlät başlığı däräcäsendä tanu bik küplärneñ küñelen yomşarttı. Tatar matbuğatında bu xäl dä sizelep tora.
Şul uq waqıtta, tatar yazmışınıñ qatlawlı häm kiläçäkneñ dä çeterekle buluın da, zıyalılar onıtmıy. “Şähri Qazan” gäzitendä publitsist Mäxmüt Äxmätcanovnıñ “Millät köçe - üzañda” yazması dönya kürde. Üz waqıtında Qazanda bulğan patşabikä Yekaterina ikençe , kürenekle rus demokratı A.İ.Gersen hb. Qazanğa yuğarı bäya birgän dip yaza avtor. Lenin, Dumadağı sotsial-demokrat deputatlar aldındağı çığışında “Här tatar awılında mäktäp bar. Uqı-yaza belmägän tatar balası yuq. Här un urıs awılınıñ bersendä genä mäktäp, läkin här awılda qabaq(çärkäxänä) bar digän tezisları bar. Uzğannı xurlawdan, ğayıplelärne ezläwdän fayda yuq, dip yaza avtor. Kürenekle rus tarixçısı N.İ.Vorob''yev äytüençä, Qazan xanlığınıñ ciñelüendä tatarlar üzläre ğayıple. Bu iñ elek alarnıñ berdämlege bulmawda çağıla. Monı raslawçı materiallar da bik küp di rus tarixçısı.
Däwläte bulmağan xalıqnıñ kiläçäge yuq, ul betäçäk, digän teoriä bar. Läkin bu teoriä mindä şik tudıra dip yaza mäqälä avtorı Mäxmüt Äxmätcanov. Qazan xanlığı basıp alınğaç, tatar milläten yuqqa çığaru öçen nilär genä eşlänmägän. Stalin zamanında millätneñ tamırına partiä balta belän çaptı - iñ zatlı zıyalılarıbıznıñ kübese atıldı, GULAGta çerede, din ähelläre yuq itelde. Milli üzañı yuğarı bulğan xalıqnıñ kiläçäge bar di avtor. Misalğa ul yähüd xalqın kiterä. Rim legionerları tarafınnan tuzdırılğan, ä annarı İkençe Bötendönya suğışınnan soñ yañadan ayaqqa basqan İzrail däwläteneñ citäkçeläre yäşeren kiñäşmä ütkärä. Yaña şartlarda xalıqnı niçek saqlap qalırğa digän mäsl''äläne quyıp alar ike qarar qabul itä. 1.Sin, yähüd keşese şunı onıtma - sineñ üz tuğan ileñ bar. Häm kiler şundıy waqıt, sin irekle Watanıña qaytırsıñ. 2.Sin qayda ğına bulsañ da, üz qäwemeñ keşesen yaqın tuğan itep kür häm aña yärdäm it. Menä şuşı ike retsept här yähüd balasına ana söte belän señderelä. Ä bezdä monıñ kirese küzätelä. Millätkä yöz belän borılırğa waqıttır. Bez - Rusiäneñ üzägendä urnaşqan töbäk, meñellıqnı bäyräm itkändä xalqıbızğa nihayät ğädel bäya birelde, anıñ tarixtağı asıl urını bilgelände, dip tämamlıy üz yazmasın publitsist Mäxmüt Äxmätcanov.
Qazannıñ meñellığı uñayınnan yazuçı Fäwziä Bäyrämova Qazannıñ başınnan altın tacı töşkängä 450 yıl bulsa da, däwlätsez şartlarda da millät üzen saqlap qala aluına da meñ şöker dip yaza. Yaña meñellıqta millät bulıp saqlanıp qalu öçen, tatar xalqı bügen öç altın bağanağa tayanırğa tieş - üz däwläteñ, üz dineñ häm üz teleñ, dip yaza avtor. Fäwziä Bäyrämova soñğı yıllarda milli universitet, latin älifbäse tiräsendä barğan bäxäslärgä üzeneñ borçuın belderä. Ul ayıruça dingä basım yasıy. Xalqıbız yañadan imanğa qaytsın öçen, xaramğa batqan tormışınnan ayırılıp İslam dinen yäşäw räweşe itep alırğa kiräk. Ä monıñ öçen däwlät däräcäsendä eş alıp baru mäcbüri, dip yaza mäqälä avtorı. Ni qızğanıç, tatar tormışınnan ana telebez kitep bara. Ul xätta Tatarstanda da çın mäğnäsendä däwlät tele bulıp kilä almadı. Qazan da üzeneñ meñ yıllığın, nigezdä, urıs telendä qarşı aldı. Tel yuq ikän, millät tä yuq. Tel ul Allahtan ämanät häm bez anı zaman axırına qädär saqlarğa tieşbez, dip yaza Fäwziä Bäyrämova.
Xäzergä tatar jurnallarınıñ meñ yıllıq bäyräm ütkännän soñ äzerlängän sannarı çığıp ölgermägän. Bu comğada uquçılarğa “Tatarstan” jurnalınıñ 9 sanı kilep citte. Anda Qazan bäyräme könnärendä yasalğan räsemnär, Rusiä, Tatarstan, Qazaxstan prezidentlarınıñ çığışları, Mäskäw belän Qazan mönäsäbätläre turında analitik yazmalar, Fatix Ämirxan turında yaña mäqälä, Kulikov suğışınıñ tarixta çağılışı häm başqa yazmalar bar. Qazannıñ meñ yıllığı, annan soñ tuğan fikerlärneñ matbuğat közgesendä çağıluı äle yaña kürenä genä başladı.
Albina Zäynulla


text:
Evianda Sigezlek oçraşuında qatnaşuçı citäkçelär İrandağı atom programmasın atom texnologiäläreneñ taraluı belän bäyläp qarawları turında beldergän ide.
İran däwlät radiosı Sigezlekneñ yomğaqlaw möräcäğätendäge yanawlarnıñ AQŞ tä'sire näticäsendä kertelüe açıq kürenä dip söyläde.
Quşma Ştatlar İran xäzer yäşeren räweştä atom qoralları yasarğa tırışa dip şiklänä, häm Russiäne İranğa Buşer atom elektr stansiäse tözergä yardäm itüdän tıyılırğa çaqıra. İran isä bu atom stansiäse barı tik tınıç maqsatlar belän genä tözelä dip täqrarlıy.


text:
Rafael Divaev: skinxedtar baş kütärä başlanı
Rafael Divaev hüźźärenä qarağanda, Öfö qala elektr seltärenä bıyıl yaź şartlatqıs halıusı yenäyätse Qazandıñ meñ yıllığın bayram itew aldınnan qulğa alınğan. Unı qlğa alıuźa Başqortostan häm Tatarstandıñ xoquq haqlaw organdarı qatnaşqan. Divaev äytewensä, Öfölä terror ğämäle qılıu niäte ber keşeneñ genä eşe tügel. Şartlatqıs halıuğa äźerlekte yuğarı oyoşqan íslam terror törkömsälärenä qarağan törköm alıp barğan. Bıyıl yaź Öfö qala elektr seltäreneñ yuğarı voltlı liniäları bağanahı yanında quldan eşlängän şartlatqıs tabılğaynı. Operativ törköm häm OMON büleksähe 7 minutqa ğına huñ kilhä Öfönöñ yartıhı uthıź qalır ine.
Rafael Divaev şulay uq Başqortostanda skinxedtar törkömönöñ baş kütärä başlawı turahında la xäbär itte. Öfölä sit ildärźän kilgän ike studenttı tuqmağas, milisia bıl yünäleşkä lä ayırım iğtibar birä başlağan. Ütkän 9 ayźa, 2004 yıl menän sağıştırğanda, terkälgän yenäyättär küpkä artqan. Ministr bını milisianıñ höźömtäleräk eşläy başlawı menän añlata. Respublikala qoral qullanıp eşlängän yenäyättär beraź kämey töşkän. Oşo uq matbuğat konferensiahında Rafael Divaev qayhı ber urındarźa küźätew kameraları quyılıuı häm bıl eşteñ respublika buyınsa kiñ yäyeldereläsäge xaqında belderźe. Älegä tik Öfönän sıqqan häm ingän yuldar ğına küźätewgä alınğan.
Rafael Divaev äytewensä, huñğı bernisä yılda respublikala gastarbayterźar hanı qırqa artqan. Ministr bını Başqortostanda töźölöş eştäreneñ kiñ yäyelderelewe menän añlata. Sittän eş eźläp kilewselär qılğan yenäyättär 40%qa artqan.
Rafael Divaev qayhı ber yünäleştär buyınsa ministrlıq prokuratura menän tığıź bäyläneştä eşläy tine. Ul Başqortostanda militsiahı xalıqtıñ ışanısı arta barıuın da bildäläne. Nijegorodtıñ sotsial tikşerenewźär üźäge Başqortostanda qala häm rayondarźa sotsiologik feker beleşewźär ütkärgän. Respondenttarźıñ 65%tı militsianıñ eşen ıñğay, 11%tı kire bahalağan.


text:
Tatar yäşläre dini mäsälälär turında söyläşte
“Kamil şäxes tärbiäläwdä dini qimmätlärneñ ähämiäte” seksiäsen säyäsät belgeçe Räfiq Möxämmätşin alıp bardı. Ul seksiä eşe tärtiben bolay bilgeläde
Problemalar bik küp. Bügen yäşlärneñ İslam dinenä qaraşı, möselman ğailäsen buldıru, dini belem birü sisteması turında söyläşergä tieşbez. Äytelgän problemalarnıñ härberse turında da süz quzğatıldı. Seksiä şunısı belän üzençälekle buldı. Anda Tatarstan möselmannarı Diniä näzaräte wäkilläre, Rusiä İslam universitetı rektorı qatnaşsa da, notıqlar söylänmäde, ä turıdan-turı yäşlärgä süz birelde. Räxätlänep fiker alışu, bäxäsläşü mömkinlege tudırıldı. Rafiq Möxämmätşin bik tatarça söylätergä tırışsa da, yäşlärneñ barısı da diärlek rusça aralaşunı yaqın kürde. Berençe bulıp çığış yasağan Sarıtawdan Nail Söläymanov İslam dine nigezendä yäşlärneñ ğailä qoru mäs’äläsenä tuqtaldı. Andıy ğailälärneñ nıq buluın äytte. Şul uq waqıtta millätläre törle bulğan möselmannar arasında nikaxlar artuın da yäşermäde. Nail Söläymanov
Bezneñ Saratov şähärendä möselmannar arasında törle millät wäkillärennän bulğan keşelär arasında nikaxlar arta bara. Ul ayıruça Saratov şähärendä nıq sizelä, ä menä awıllarda alay tügel.
Ğomumän seksiädä dindä millät barmı digän mäs'älä yış kütärelde. Ayıruça İvanovo Cämiğ mäçete imamı İldar Al'bertovnıñ çığış küp bäxäslär tudırdı. Anıñ çığışınnan ber özek
Tatarlarğa qarağanda soñğı waqıtta ruslar häm başqa millät wäkilläre İslam dinen kübräk qabul itä. İvanovada köndä ber urıs qızı mäçetkä kilä. Şuña wäğäzlär dä rusça uqıla.
Seksiädä şulay uq “İslamski prorıyv” bäygesendä tatarlarnıñ ni öçen qatnaşmawı, Mordoviädä İslam balalar lagerın oyıştıru turında fiker alışular buldı. Şulay uq dini belem alu, möselman yäşläreneñ yalın oyıştıru turında söylände.
Landış Xarrasova


text: Bügen Ğruziä räsmiläre Könyaq Osetiä citäkçelären bu töbäkne gruzinnardan çistartu niätendä ğäyepläp çıqtı. Gruziä parlamentınıñ Saqlanu häm iminlek komitetı räise Givi Targamadze süzlärençä, alarda bulğan mäglümätlärgä qarağanda, räsmi Tsxinvali Könyaq Osetiä citäkçese Eduard Kokoytığa yalğan xöcüm oyıştırıp, häm şunı säbäp itep, täbäktäge gruzin awıllarına xöcüm itä başlarğa cıyına. Targamadze monıñ işe niätlärgä Gruziä qırıs cawap qaytaraçaq, dip kisätte. Soñğı atnalarda Gruziä-Könyaq Osetiä mönäsäbätläre qıza bara. Tbilisi 90nçı yıllar başında üzbilgelängän Könyaq Osetiä belän Abxaziäne üz qaramağına qaytarırğa tırışa. Gruziä Saqlanu ministrı Giorgi Baramidze bügen söyläşülär ütkärü öçen Mäskäwgä kilde.


text:
Bwl körmege dayındalu elordanıñ 2020 jılğa deyingi damu bağdarlamasınıñ negizgi kezeñderiniñ biri bolıp tabıladı. EKSPO körmesi Astanağa öz mümkindikterin älemge körsetuge, jaña aymaqtıq turistik jäne isker ortalıq retinde investorlardı tartuğa jağday jasaydı, dedi Astana qalasınıñ äkimdiginde ötken jinalısta Äset Isekeşev.
Qala äkimdigi «Astana EKSPO-2017» kompaniyasımen birlese körmege dayındıq jönindegi ştab qwrğan bolatın. Qazirgi tañda körmeniñ 16 mıñ qonağın jayğastıru mindeti äkimdikke jüktelip otır. Qazir Astana aumağında 12 482 orınğa arnalğan 164 qonaq üy jwmıs isteydi. Biıl tağı 2829 orındıq 23 qonaq üy nısanı qoldanısqa berilmek. Sonday-aq qalada 664 keluşige arnalğan 25 hostel jwmıs isteydi. 2017 jıldıñ mamır ayına deyin qonaq üyler men hostelderde 15 975 orın dayındaladı. Qosımşa jatın orın retinde JOO-lar men kolledjderdiñ jataqhanaların jäne jalğa beriletin päterlerdi paydalanu josparlanıp otır. 7345 orınğa arnalğan 17 jataqhana (18 JOO) eriktiler, jwmıs saparımen kelgen qızmetkerler sındı EKSPO meymandarın qabıldauğa äzir.
1710 orınğa şaqtalğan 10 kolledj jataqhanası dayındaldı. Olar eldiñ är aymağınan kelgen 40 mıñ oquşını 3 künge qabılday aladı. 2017 jıldıñ mamır ayına deyin jataqhanalarda 9055 orın dayındau közdelgen. Internet-resurstardıñ mälimdeuinşe, Astanada 18 mıñ päter jalğa beriledi. Onıñ 3 mıñı täulikke jalğa berilude, mwnda da 10 mıñğa juıq adam qabıldau mümkindigi qarastırılğan. EKSPO-nı ötkizu barısında wyımdastırılatın şaralardıñ küntizbelik josparı äzirlendi. Körmege turisterdi köptep tartu üşin ol şaralar elmen qatar şetelde de tanıstırılıp, nasihattaladı, dep jazadı äkimdik saytı.comments powered by HyperComments


text:
Bügen Livannan Süriä ğaskärlären çığaru tämamlandı. Alar anda 29 yıl qaldı. Fivral ayında elekke Livan premyer-ministrı Rafiq Hariri üterelgännän soñ Süriägä Livannan häm xalıqara cämäğätçelektän basım arttı. Uram cıyınnarınnan soñ Süriä üz ğaskärlären çığarırğa mäcbür qaldı. Haririnıñ ülemendä küplär Süriäne häm Süriä yaqlı xökümätne ğayepläp çıqtı.
Süriä üz ğaskärlären Livanğa 1976nçı yılda, watandaşlar suğışı başlanğaç 1 yıl uzğannan soñ kertkän ide. Suğış 1990nçı yılda tämamlandı, Süriä ğaskärläre qaldı.


text:
Däwlät Şurası utırışları tuqtalıp tora
Däwlät Şurası utırışları tuqtalıp tora
Xäl itelmägän iqtisadi, säyäsi, sotsial' problemalar belän ber rättän milli kirtälärne dä kiçärgä turı kilä. Tatar telen tatar balalarına öyrätü ber xäl, ä başqa millät wäkillärenä tatar telen uqıtu — ikençe. Qazanda yäşäwçe ber Xapuğin isemle keşeneñ mäğärif ministrlıygın mäxqamägä birep, atnasına 6 säğät tatar telen uqıtuğa qarşı çığuı turında söylägän idek. Xapuğin yalğız bulıp çıqmadı. Tatar telen küp uqıtmasınnar dip zarlanuçılar tağın bar ikän. Läkin tatar telen yaxşı itep öyränüçelär, mäktäp däresläre yärdämendä tatar telendä irken söyläşü belüçelär sirägräk oçrıy. Menä şuña kürä, xökümätneñ tellär komissiäse, mäğärif ministrlığı, Qazan pedagogiä universitetı «Tatar telen çit tel bularaq öyrätü teoriäse häm praktikası» dip isemlängän fänni-ğamäli konferensiä ütkärälär. Bu konferensiä 18 dekaberdä, sişämbe könne Qazan pedagogika universitetında başlanıp kitäçäk. Şunısı qızıq, mondıy fänni çarada 20 yıl bue tatarlar belän ber uramda, ber yortta, xätta ber fatirda torıp ta, şuşı teldä söyläşergä öyränmägän ağaylar häm apalar da qatnaşırmı ikän?


text:
Çallı şähäre başlığı bulıp İldar Xalikov bilgelände...
Çärşämbe, 13nçe avgust könne, Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge respublika xökümäte delegatsiäse Üzbäkstanğa räsmi säfären tämamladı. Sişämbe könne Taşkent şähärendä başlanıp kitkän bu vizit ike respublika arasındağı xezmättäşlekne kiñäytü maqsatınnan oyıştırılğan ide. Tatarstanlılar Üzbäkstanda xökümät wäkilläre, eşlekle dairälär belän genä söyläşülär uzdırıp qalmadılar. Alar, şulay uq, respublikadağı tatar diasporası wäkilläre belän dä oçraştılar, millättäşlärebezneñ tormışı belän tanıştılar. İnde xäbär itkänebezçä, Qazan delegatsiäse arasında Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov ta bar ide. Äläge säfär häm anıñ näticäläre turında pänceşämbe könne respublikanıñ Ministrlar Kabinetında ütäçäk jurnalistlar belän oçraşuında iğlan itäçäklär.


text:
Yaña Fälestin premyer-ministrı Mahmud Abbas bügen üz eşenä kereşte. Bu wazifa tarixta berençe tapqır, Fälestin xakimiätendä reforlamar uzdıru kiräklege tuğaç buldırıldı. Monnan soñ İsrael belän Fälestin arasındağı tınıçlıq planın ğamälgä aşıru mömkin bulaçaq. Planda-köç qullanunı tuqtatu, fälestin suğışçılarınıñ oyışmaların taratu, yähüdlärneñ fälestin şähärlärennän kitüe, häm 2001nçe yıldan soñ fälestin cirlärendä tözelgän yähüd awıllarınıñ yuq itelüe turında süz bara. Fälestin däwläte 3 yıl eçendä tözelergä tieş bulaçaq.
Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru eşenä qatnaşqan barlıq däwlätlär häm oyışmalar Abbasnı yaña wazifada sälämläde. Yevropa Komissiäseneñ matbuğat wäkile Emma Udwin, Yevropa Berlege Abbas belän xezmättäşlek itergä niätli, yaña premyer-ministrnıñ terrorğa qarşı köräşäçägenä ömetlänä, dide. “Fälestin xakimiätenä, tınıçlıq urnaştırır dip xisap totabız. Kiçä Tel Avivta bulğan şartlaw kebek faciğale terror ğamälläre häm köç qullanuğa qarşı köräşer dip lmetlänäbez. Extremizmnıñ säyäsi progressqa qomaçawlawın buldırırğa tieş tügel bez”, dide Yevropa Komissiäse wäkile.
Uzğan töndä Tel Avivta tönge klubta Fälestin intixar terrorçısı üz üzen şartlattı, 3 İsrael keşese häläk buldı, 55 keşe yaralanğan dip xäbär itelä. Mahmud Abbas, häm Amerika Quşma Ştatları bu höcümne kisken täñqitläde.
Reuters xäbärlär agentlığı, Fälestinnärneñ Hämäs oyışması “tınıçlıq planın inqar itep, İsraelgä qarşı köräşne däwam itäçägen belderde” dip xäbär itte.


text:
Açıq mikrofon: 22 April Lenin tuğan kön. Anı niçek iskä alalar?
- Bez anıñ lozungları belän yäşädek. Anıñ küp ideyäläre faydalı ide. Xäzer yäşlär belmi.
- Ömälärgä çığa idek. Şunıñ belän istä qalğan. Ul yulbaşçı bulğan. Xäzer minem qızlar anı kem ikänne dä belmi – prezident dilär.
- Tärtip bar ide. Şuña Lenin fikerlären yaratam.
- Şul zamanda üstek. Şuña onıtılmıy. Ni genä disälär dä ul bit genial'nıy keşe bulğan. Tuzdırğan, betergän, üzgärtkän. Läkin anı onıtırğa yaramıy.
- Bezneñ mäktäptä uqıtmıylar anı. Şuña belmim.
- Döres yäşämägänne genä beläm min. Min dingä kildem. Lenin zamanında ideologiä ikençe törle ide. Lenin ideologiäse dingä qapma qarşı.
- Lenin xäzerge säyäsätçelärgä qarağanda kübräk xalıq öçen eşlägän. Keşeneñ eşe bulğan, kiläçäkkä plannarı bulğan.
- Min yaña ğına Leningradtan qayttım. Min anı Leningrad dim xäzer dä, çönki Petr İ fizik yaqtan tatarlarğa küp zıyan salğan. Lenin moral' yaqtan ğına zıyan salğan, ul bik ük küzgä kürenmi.


text:
- Divan Edebiyatı (4)
Divan Edebiyatı,Mecaz, Mecaz-ı mürsel, Teşbih, Telmih, Tecahül-i arif, İstiare (edebiyat), Tevriye, Hüsn-i talil, Leff ü neşr, Kinaye, Teşhis ve intak, Tekrir, Tenasüp, Tezkire, Tarih, Sefaretname, Seyahatname, Siyasetname, Münazara, Münşeat, Evliya tezkiresi, Kısas-ı enbiya, Siyer, Maktel-i Hüseyin, Miraciye, Hilye, Mevlid, Kırk hadis, Menkıbname, Kıyafetname, Sürname, Hamamname, Şehrengiz, Hicviye, Hezliyat, Tarih düşürme, Muamma, Lugaz, Dariye, Rahşiye, Gazel, Kaside, Mesnevi, Müstezat, Rubai, Kıta,Tuyuğ, Terkibi Bent, Terci Bent, Tevhit Münacat, Naat, Methiye, Mersiye, Hicviye, Fahriye,
- Anonim Türk Halk Edebiyatı (1)
Anonim, Türk, Halk, Edebiyatı, Mani, Türkü, Koşma, Destan, Semai, Varsağı, Bağlama
- Dini - Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı (1)
Dini - Tasavvufi, Türk Halk Edebiyatı,İlahi, nefes, nutuk, devriye, şathiye, deme, Aşık, maşuk, şarap, saki, Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı Veli Kaygusuz Abdal, Hacı Bayram-ı Veli, Eşrefoğlu Rumi, Pir Sultan Abdal, Niyaz-ı Mısrî, Sinân-ı Ümmî, Hüdâi, Sezai, Kuddusi, Turabi,
- Aşık Tarzı Türk Halk Edebiyatı (1)
Aşık, Tarzı ,Türk, Halk Edebiyatı,Güzelleme, Taşlama, Koçaklama, Ağıt, Muamma, Nasihat,Destan, ilahi, nefes ve deme
Türklerin, İslamiyeti, kabulu Farsça,Arapça,Osmanlıca eserler,Divan Edebiyatı, Halk Edebiyatı, Anonim Türk Halk Edebiyatı, Dini-Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı, Aşık Tarzı Türk Halk Edebiyatı,i türler, Kutadgu Bilig, Divanü Lûgati't-türk,Atabetü'l-hakayık,Divan-ı Hikmet, Kitab-ı Dede Korkut,Türk Halk Edebiyatı,Âşık Tarzı Türk Edebiyatı,Anonim Halk Edebiyatı, Yunus Emre Karacaoğlan, Pir Sultan Abdal, Köroğlu, Âşık Ömer, Gevherî, Kayıkçı Kul Mustafa, Ercişli Emrah, Dadaloğlu, Dertli, Erzurumlu Emrah, Batburtlu Zihni, Seyrani, Ruhsati, Aşık Veysel, Murat Çobanoğlu, Şeref Taşlıova, Sefil Selimi,


text:
21 yün Qazanda II Tatar yäşläre forumı başlana
Matbuğat oçraşuında Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov häm “Tatmedia” general' direktorı berençe urınbasarı Färit Şahiäxmätov qatnaştı. Matbuğat oçraşuında kübräk tatar yäşläre forumı qısalarında kütäreläçäk mäs'älälär xaqında süz bardı. Rinat Zakirov berençe forumnan ayırmalı bularaq bıyıl iñ töp problemalarnıñ berse – demografiä mä’säläsenä tuqtalaçaqların äytte. Uzğan yıl “Tatar ğailäse” digän programma buldırıldı kongressta dide. Tatar yegetläre häm qızların ber-berse belän tanıştırıp, matur ğailä qoru öçen eşlärgä kiräklegen belderde. Yauçılarnı eşkä cigü dä naçar bulmas ide dip assızıqladı. Şul uq waqıtta 90Hчы yıllar başında oyıştırılğan Tatar yäşläre könnärendä yäşlär ber urında “İdel” lagerendä urnaşıp, ber-berse belän tanışıp, aralaşıp, kiçke uyınnar oyıştırıp xätta ğailä dä qorıp cibärälär ide. Forumda andıy mömkinlek yuq. Rinat Zakirov monı keşeneñ küplege belän añlattı. 600 keşene ber urında yäşätü mömkinlege yuq dide ul jurnalistlarğa. Şulay itep, yäşlärgä kiçlären aralaşu, fiker alışu nasıyp bulmas tösle.
Forumğa 16 yäştän 35 yäşkäçä millättäşlärebez çaqırılğan. Alarnıñ 180 yıraq häm yaqın çit illärennän, 350 Rusiä töbäklärennän, 100 Tatarstannan. Forumğa kilüçelär gel ber ük keşelär bulmasın öçen 70 protsentı yaña, 30 protsentı elek kilgän yäşlär buluı da şart itep quyılğan.
Forumnıñ tantanalı açılışı 22 iyün könne “Aq bars” yäşlär üzägendä bulaçaq. Şul uq könne yäşlär 6 seksiägä bülenep eşläyäçäk. Alarnıñ 3ce Qazan milli mädäni üzägendä ütäçäk. Anda tatar tele, mädäniäte, din, massaküläm mäğlümat çaraları, yäşlärneñ säyäsi-ictimaği tormışındağı role, tatar ğailäse turında fiker alışu bulaçaq.
Seksiälärdä telägän härkem qatnaşa alsa, başqa çaralarda bu mömkinlek yuq. Şuña Rinat Zakirov forumda qatnaşırğa tezläwçe yäşlär bulsa aldan uq kongressqa möräcäğät itsennär dip belderde. Berniçä distä, yäğni 10-20 keşene kertü mömkinlege barlığın äytte.
Forum qısalarında şulay uq zamança tatar cır sänğäte turında diskussiä qaralğan. Şulay uq yäşlärne Tuqay belän bäyle bulğan Qırlay, Quşlawıç awıllarına alıp baraçaqlar, Qazan Saban tuyında qatnaşu da qaralğan.
Rinat Zakirov yaña saylanaçaq Tatar yäşläre forumınıñ byurosına zur ömetlär bağlawın äytte. Xäzergeseneñ eşçänlege belän bik ük qänäğät bulmawın da yäşermäde.
Bilgele bulğança, Tatar yäşläre forumı byurosınıñ yaña räise dä saylanaçaq. Bu urınğa inde nämzätlär bar ikän. Läkin alarnıñ isemnäre äle ser bulıp qala dielde matbuğat oçraşuında. Rinat Zakirovnıñ tel töbennän añlaşılğança, yaña räis itep küzdä totqan ber yeget häm ber qız bar. Anıñ berse Yäşlär forumınıñ räise bulsa, ikençese anıñ urınbasarı itep bilgelänäçäk. Älege nämzätlär belän inde küreşep söyläşülär dä bulğan.
Landış Xarrasova


text:
Tatarstanda ölkän yäştägelär küpme häm nixäldä?
1992 yıldan birle Tatarstanda BMO kertkän Ölkännär köne ğädätkä kergän ber räsmi çarağa äwerelep bara. Bıyıl ölkännärne premier-ministr Röstäm Miñnexanov qotladı. Qotlawda respublika citäkçelegeneñ ölkän buınnıñ härberseneñ qartlıq könen ciñeläytü öçen barısında eşläyäçäk, dielä. 2001 yılda, dielä qotlawda, ölkännärgä törle yärdäm çaralarına büdjettan 215 million sumnan artıq aqça bülep birelde. Statistika respublikada ölkännär, yäğni 60 yäştän uzğan irlär häm 55 yäştän uzğan xatın-qızlar 752.400 keşe häm alar barlıq xalıqnıñ 1/5 öleşen täşkil itälär. Şuña kürä ölkännär belän isäpläşmiçä yäşäp hiçtä bulmıy. Xäzerge zamanda alarnıñ matdi xäle dä, şul äytkändäy, taşqa ülçim. Xökümät törle taşlamalar yasasada, Rusiä quyğan häm arttırğan bäyälärne hiçtä quıp citärlek tügel. Bügen pensiäne berniçä distä sumğa arttıralar, ä irtägä utqa, gazğa aylıq tüläwlär yözärlägän sumğa kütärelä. Xäyer, ul arttırılğan pensiälär dä xätta räsmi mäğlümatlar kürsätkänçä yäşäw minimumın quıp citä almıy äle. Şul uq räsmi statistika ölkännärneñ garantiäle kereme - pensiä bügenge köngä urtaça 1.160 sum bulsa, ä ber keşelek yäşäw minimumı Tatarstanda 1.197 sum täşkil itä, dip täqrarlıy.


text:
Süz Semberdäge xärbi bülektän qaçqan dürt yeget xaqında bara. Yegetlär berseneñ Ufadağı äti-äniläre yanında bulğannan soñ kire çästlarına kitkän idelär. Alarnı kilep aluçılar 11nçe fivrälgä qädär qaytıp citsälär cäza bulmawın ışandırğan. Şulay buluğa qaramastan, xärbi prokuratura tikşerü başlağan. Anıñ berençe näticälärendä yegetlärneñ “babayçılıq” säbäple qaçuları turında belderüläre döreslekkä turı kilmi dielgän. Prokuratura fikerençä.alar qaçuların aqlar öçen monı uylap çığarğan. Yegetlär üzlären starşinaları qıynawın, öslärenä salqın su sibep tışqa quıp çığaruın beldergän idelär.
Möxämmät päyğambrgä karikatura töşerü häm anı quyırtu balalar şöğele. Şulay dip Rusiä möselmannarınıñ üzäk diniä nazäräte başı Şäyxelislam Tälgät Tacetdin sanıy. Möfti fikerençä, bu “balalar şaruına” iğtibar itärgä yaramıy.


text:
Räfiq Möxämmätşin: «Tağın ber şikle närsä – mäğärif sisteması aşa islam dinen däwlät küzätüenä alu omtılışı... Xäzer Putin däräcäsendä möselman mäğärif sistemasındağı qayber uqu yortların finanslaw turında süz quzğatıldı... Miña qalsa, bu ber dä qurqınıç küreneş tügel. Möselmannar yaña wazğiättä üzlären yañaça totu turında uylarğa tieş.»  [ Watanım Tatarstan ]
Bu bäyräm nindi bulırğa tieş, ul üzeneñ borınğı mäğnäsen yuğaltmadımı? Tatarstan yäşläre gäziteneñ pänceşämbe sanında basılıp çıqqan yazmada şul mäsälälär kütärelä. Älmät şähärendä yäşäwçe Marsel Zinnätulin «Gul''bamı ällä Saban tuyımı?» digän mäqäläsendä bu milli bäyrämne ütkärü tärtibe turında üz täqdimnäre belän tanıştıra. Mäsälän, ul bäyrämne urısqa yararğa tırışıp Sabantuy dip tügel, ä Saban tuyı dip atarğa kiräk di. Avtor berençe çiratta, Saban tuyın çın milli ğöref-ğädätlärgä nigezlänep, borınğı babalarıbızda niçek bulğan, şulay itep ütkärtergä teli. Bu bäyrämne «kommunistik ideologik qısalardan arındırırğa häm millätneñ üzenä qaytarırğa kiräk» - dip yaza ul. Avtornıñ iñ üzäkkä ütkäne, Saban tuyın nindi teldä alıp baru mäsäläse ikän:
Saban tuyın ber teldä, ana telendä genä alıp barırğa kiräk, çönki ul barı tik tatarnıqı. Änä urıslar üz bäyrämnären niçek xörmät itälär. Mäsälän, maslenitsa, yäğni qışnı ozatu bäyräme – barı urıs telendä genä üz milli uyınnarı belän bergä ütkärelä. Yäki çuaşlarnıñ Uyaw digän bäyrämnärendä ber genä dä tatar yäki urıs uyını yuq. Alıp barular da çuaş telendä. Qaywaqıt qayber türälärneñ şapırınıp, saban tuyı böten xalıq bäyrämenä äylände, diülärenä can ärni. Kiräk mikän anı böten xalıq bäyrämenä äyländerergä? Ul waqıtta tatarğa närsä qala soñ? Milli tösmere yuğalğaç anıñ ni qızığı bar?.. Ä Saban tuyına telägän här millät keşese kilsen, kürsen, soqlansın, ğibrät alsın. Ämma üz ustavları belän genä kilmäsen. Anı ber kemdä milli tösmersez "sovet" bäyrämenä äyländermäsen! - dip yaza Marsel Zinnätullin.
Anıñ fikerençä, velosiped, ciñel atletika, yözü häm başqa milli bulmağan sport yarışların Saban tuyında ütkärmäskä kiräk. Saban – suqa tügel, şuña kürä anı, urısça äytkändä, suqa bäyräme tügel, ä Saban – Yaz bäyräme mäğnäsendä itep qullansalar ide, dip zarlana avtor. Xäzer olawlap yuğaltqannı börtekläp cıyarğa, milli asılıbızğa qaytu yulına basarğa waqıt, digän süzlär belän tämamlıy ul üz çığışın.
Yaz ul äle uqularnıñ tämamlanğan çağı da, şuña kürä gäzitlär mäğärif temasında da iğtibarlı. Mäsälän KaзaHckиe BeдoMocTи gäzite. Bu basma soñğı waqıtta üz bitlärendä tatar problemalarına urın birä başladı. Mäsälän anda, tatar telen uqıtu mäsäläläre kütärelde, Rabit Batulla da üzeneñ fälsäfi uylanuların şuşı gäzittä bastırdı. Bu atnada şuşı gäzittä, tatar telen mäktäplärdä uqıtu temasına qağılışlı ber yazma basılıp çıqtı. Anda çığış yasağan Qazan şähär şurasınıñ mäğärif häm yäşlär eşläre komissiäse citäkçese Tamara Paşkova, çınlıqta keşelär ike tellelekkä qarşı tügel, dip äytä. Tatar telendä belem alu problemasına ul yaña qaraş täqdim itä. Xäzer, tatar telendä genä belem birüçe sıynıflar häm tatar telen tiränten öyränä torğan sıynıflar da bar. Zamanında Tamara xanım citäkçelek itkän 78 mäktäptä, 90nçı yıldan başlap, inde ike çığarılış balaları tatar telendä belem alıp çıqtı. Ämma kiläçäktä tatar çığarılışları bulmayaçaq. Çönki ata-analar telämi. Böten fännärne dä tatarça uqığan ballar, soñğı 2 yılın tögäl fännärne rus telendä dä öyränä başlıy. Çönki ata-analar kürä, yuğarı uqu yortları tatarça belem birmi, ä kübeseneñ balaların uqıtası kilä. Pedagogika universitetında häm universitetnıñ humanitar bülegendä genä imtixannı tatarça tapşırıp bulsa da, texnik yuğarı uqu yortlarında andıy mömkinlek yuq. Şuña kürä, tatar sıynıflarında tatar tele büleklärendä, tatar jurnalistikası fakultetında belem alırğa teläüçe balalar ğına uqıy. Ä alarnıñ sanı bik az bula. 4-5 keşelek sıynıf totqançı, ul balalarnı tatar gimnaziäsenä küçerü döresräk bulır, dip sanıy deputat Tamara Paşkova. Häm anıñ süzlärençä, tatar telendä yuğarı belem alu mömkinlege bulmasa, mäktäptäge xällär alğa taba da şulay däwam itäçäk.
Şuşı uq gäzittä Piterburda yäşäwçe ber millättäşebezneñ yazması urın aldı. «Tatar balasına ni dip cawap birergä?» digän yazma ğädäti ber xäl turında söyli. Piterburda ber bala öyenä yılap qayta ikän, "Nigä yılıysıñ?'', - digän sorawğa ul "Tatar-mongol yawı turında söylägändä, tarix uqıtuçısı tatarlarnıñ nindi bäğersez bulğanın söyläde", dip cawap birä. Anıñ tatar atası ni dip cawap birergä tieş? Piterburda yäşäwçe Daut Äminov, malayğa cawap birer öçen, tarixi äsärlär belän tanışıp çığa. Mäsälän Lev Gumilevnı uqıy ul. Bu ğalimneñ «Barısınnan da elek keşeleklelek» digän äsärendä bolay dip yazılğan ikän:
Altın urda basıp alğan cirlärneñ dinnärenä tüzemle bulğan häm çirkäw, başqa ğibädät yortların cimermäskä tırışqan. Xätta pravoslav çirkäwlär häm din ähelläre salımnar tüläwdän azat itelgän. «Tatar» isemen alğan törle xalıqlarnıñ cielması ul waqıtta uq inde islam dinen totqan. Ä bu din qağidäläre çirkäw watunı ğonax dip sanağan. Urıs kenäzläreneñ Altın urda belän mönäsäbätläre qatlawlı bulğan. Ämma barıber çit ildän kilgän yawlarğa alar bergä qarşı torırğa tırışqan. Mäsälän 1252 yılda Batıyxan Aleksandr Nevskiy belän bergä, Novgorod häm Pskov cirlären alman suğışçılarınnan saqlap qalğan.
Daut Äminov Gumilev xezmätlären öyrängännän soñ, «bezne haman da şul igo belän qurqıtalar, ul ğomumän bulğanmı soñ?- digän sorawlar birä. Avtor, keçkenä malayğa närsä äytergä belä xäzer. Menä yazmadan ber özek:
Tatar balasına närsä dip cawap birergä? Tatarlar Könçığış Yevropağa XIII ğasırda kilgän Batıyxan onıqları tügel, ä anıñ babaları – IX ğasırda İdel buyında tözegän Böyek Bolğar däwlätennän çıqqan, dip cawap birergä kiräk. Ä «tatar» isemen alar üzläre alıp taqqan. Bu mäğrifätle xalıq bulğan. Üktäber inqilabınnan soñ ütkärelgän berençe canisäp kürsätkänçä, tatarlar Sovetlar Berlegendäge xalıqlar arasında iñ uqımışlı millät bulğan. Babalarnıñ tatar bulğanınnan malayğa oyalası yuq. Apraksinnar, Kutuzovlar, Narışkinnar, Karamzinnar, Aqsaqovlar, Timeräzevlar, Yosıpovlar, Raxmaninovlar, Daşkovlar, Koçubey häm başqa tatar isemle keşelär tatar bulğan öçen kimsenmägän bit.
Şulay itep Piterburda yäşäwçe Daut Äminev ulına niçek cawap birergä uylap tapqan. Läkin kemgäder tatarlıqtan oyalırğa kiräkmi digän fiker oşamıy. MockoBckий KoMcoMoлeц gäzitneñ Tatarstan quşımtasında şuşı mäqälägä bäyälämä basılıp çıqtı. Qazanda ber jurnalist bar. Ul gazetalarda kitkän tögälsezleklärne, mäğnäsez fikerlärne tabıp, alarnı faş itü belän şöğellänä. Bu yulı anıñ ütker qäläme şuşı mäqälägä törtelä. Ul Piterburdağı avtor belän nigezdä kileşmi häm Altın urda xakimiätlären qatı tänqitli. 13-14 ğasır urıs yılyazmaların alıp ul, fälän çirkäw tatarlar tarafınnan cimerelgän, dip isemlek bastıra. Yazmasında ul şulay uq Gumilev belän kileşmägänen kürsätä, häm şuşı Piterburdağı tatar malayına döresen äytergä kiräk di, tatarlarnıñ nindi yawız bulğanın, yäşermäskä çaqıra.
ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä inde 3 atna rättän Damir İsxaqovnıñ «Rusiädä tatar mäsäläse» digän yazmaları basılıp kilä. Bu atnada basılıp çıqqan özektä şul uq tema yaqtırtıla. Damir İsxaqov ütkän ğasırda ğalimnär arasında tatarlarnıñ kilep çığışına törle qaraşlar buluı turında yaza. Mäsälän 1951 yıldağı tarixi jurnalda kürsätelgänçä, Qazan tarixçısı X.Ğimadi tatarlarnıñ Bolğar däwlätennän çığuın isbatlasa, ikençe ber tatar keşese Säfärğaliev Altın urda çorında törki törkemnärneñ role häm şulardan tatar xalqınıñ kilep çığu ixtimallığın alğa sörgän. Berençe qaraşqa fänni bäxäs artında zur säyäsät yata, dip yaza ğalim. Soñınnan bolğarlarğa «tatar» iseme köçläp tağıldı digän faraz tatarlarnıñ kilep çığışı digän sorawğa, räsmi cawap bularaq, tarix kitaplarına kertelde. Räsmi säyäsät şul xätle añnı cuyğannar ki, xätta, zamanında respublika belän citäkçelek itkän, Fiqrät Tabeyev «tatar» isemen «bolğar»ğa alıştıru turında uylağan bulğan. Yäğni tatarlarnı tatar-mongol yawı belän bäylämäsennär öçen, alarğa caylıraq isem uylap tabu tırışlıqları bulğan, dip yaza Damir İsxaqov.
Watanım Tatarstan gäzite başqa ber aktual tema turında yaza. «Rus islamı proyektı närsä ul?» digän yazmada süz şul isemdäge proyekt turında bara. Gäzit xäbärçese Räşit Minxac sorawğa cawap tabu öçen fännär doktorı Räfiq Möxämmätşinğa möräcäğät itä. Süz Sergey Gradirovskiynıñ ЭkcпepT jurnalında basılıp çıqqan yazması turında bara. Anda Rusiädäge möselmannarnıñ problemaları kütärelä. Räfik Möxämmätşin fikerençä, Gradirovskiy çınnan da aktual mäsälälärne kürep alğan. Berençedän, mäğärif probleması - Rusiäneñ dini mäğärif sistemasın buldıru häm din ähellären Rusiädä äzerläw. Tağın ber porblema – Rusiädä islamiät häm dini xoquq üzäkläreneñ bulmawı. Räfik Möxämmätşin fikerençä, bu proyektta şaqtıy şikle mäsälälär dä bar. Mäsälän dinne urıs süze belän bäyläw. Gradirovskiy añlatuınça ul, «urus» süzenä etnik tösmer birmi. Ul bu mäsälägä urıs mädäniäte ölkäsendä, islam dine üzen niçek tabarğa tieş, digän taläptän çığıp yaqın kilä. Borçu tudıra torğan başqa temalar da bar ul proyektta.
Tağın ber şikle närsä - mäğärif sisteması aşa islam dinen däwlät küzätüenä alu omtılışı. Älbättä, däwlät küzlegennän çığıp qarağanda, bu ğäyre tabiği xäl tügel. Här däwlät üz eçendäge protseslarnı kontrolgä alırğa omtıla. Monıñ iñ näticäle forması – mäğärif sisteması. Monıñ başqa problemalar kiterep çığaruı da mömkin. Xäzer inde Putin däräcäsendä möselman mäğärif sistemasındağı qayber uqu yortların finanslaw turında süz quzğatıldı. Bu problema bälkem xäl iteler dä inde. Miña qalsa, bu ber dä qurqınıç küreneş tügel. Möselmannar yaña wazğiättä üzlären yañaça totu turında uylarğa tieş,- dip fikerläre belän urtaqlaşa Räfiq Möxämmätşin.
Ğäzit xäbärçese yazğança, «Urıs islamı» proyektı äle matbuğatta basılmağan, ul tormışqa aşırılırmı-yuqmı, äytep bulmıy. Läkin anıñ qayber elementları tormışqa aşırıla başladı, di xäbärçe. Anıñ yazuına qarağanda, «Rusiäneñ saylap alır başqa mömkinlege yuq. Ul yä ber yaqnı ğına xuplawçı bulıp qala, yä törle-törle millätlärneñ, xalıqlarnıñ mänfäğätlären isäpkä alıp, urıs islamı proyektın öleşçä bulsa da, faydalanırğa tieş.
Bikä Timerova, Qazan


text: Makedoniädä, elekke eçke eşlär ministrı Lübe Boskovskinı qulğa alırğa order birelgän. Ul ike yıl elek, Paqıstannan häm Hindstannan yäşeren kilgän möhäcirlärne üterüdä gäyeplänä.İrtägä ilneñ parlamentı Boskovskinı deputat qağılğısızlığınnan mäxrüm itü mäsäläsen qarıyaçaq. Xäkimiätlär mäğlümätenä qarağanda 2002 yılnıñ martında Boskovskiy cide möhäcirne üterergä färmän birgän, annan soñ alar terror ğämäle xäzerlägännär, dip beldergän. Şulay itep ministr, Maqedoniäneñ terrorçılıq belän aktiv köräşen kürsätergä niätlägän.


text:
Libanda tözekländerü eşläre başlana
Libannıñ könyağında atışlar tuqtaluğa 3 kön tulğanda Berläşkän Millätlär Oyışması anda 3 meñyarımlıq xalıqara ğäskär urnaştıruğa ömetlänüen belderde. Ul arada tözekländerü tırışlıqları da başlanıp kitte. Xalıqara cämäğätçelek häm möselman dönyası yardäm wäğdä itä. Ämma urınnarda, bigräk dä Bäyrütneñ häm könyaq Libannıñ iñ nıq cimerelgän öleşlärendä tözekländerü eşlären Hizbulla üz qulına alırğa oxşıy.
Çärşämbe könne Libannıñ üseş häm tözekländerü şurası başlığı Fadl Şalak zıyan 3.5 milliard dollarğa citä dip belderde. Şunıñ 2 milliardı binalar cimerelü, beryarım milliardı küperlär, yullar, elektr stansiäläre, infrastruktura cimerelü belän bäyle.
Şalaq äytüençä bu äle täğayen san tügel. Turıdan turı bulmağan zıyannı, yäğni käsepçelek, sänäğätkä häm turizmğa ni qädär zıyan kilüen isäpläw eşe äle däwam itä.
Berençel isäpläwlärgä qarağanda 100-läp yulğa, 70 küpergä zıyan kilgän. Niçä yort cimerelgänlege äle bilgesez. Xibulla äytüençä, 15 meñläp yort yuq itelgän, tağın da kübräge törleçä zıyan kürgän. Başqa isäpläwlärgä qarağanda 10 meñläp yortnı tözätäse bulaçaq.
Tözekländerü eşlärendä Xizbulla iñ citeze bulırğa oxşıy. İnternettağı Dar äl-Xayät gazetınıñ Bäyrüt bülege möxärrire Zöhäyer Ksaybati İran tarafınnan yaqlanğan şığıy suğışçılar ber dä waqıt yuğaltıp tormıyça zıyannı isäpläw, xäräbälärne çistartu, yortsızlar öçen yaña yäki waqıtlı yäşäw urını ezläw eşenä kereşte di.
"Ğömümän İzrail bombalağan bu urınnarda ğädättä xalıq Xizbullanı yaqlıy, şuña kürä alar öçen berençe bulıp tazartu, tözekländerü eşläre ütkärü bik möhim" di Ksaybati.
Xizbulla citäkçese Xäsän Nasralla televidenie aşa yortları cimerelgännärgä aqça kiçekmiçä tülänäçäk dip wäğdä itte.
Tözekländerü eşlärenä Liban xökümäte dä kereşä. Ämma Ksaybati äytüençä, İrannan häm çittäge bay Liban şığıylarınnan zur yardäm aluçı Xizbulla xökümät belän xezmättäşlek itügä qarağanda kübräk yarışa bulırğa oxşıy.
"Bu älegä açıq tügel, Ämma Xizbulla citäkçese Nasralla äytüençä, alar xökümätneñ yortlarnı tözekländerä başlawın kötep utırırğa cıyınmıy. Alar xökümätne kötergä cıyınmıy, şunısı açıq" dide Ksaybati.
Şulay da Ksaybati äytüençä, tözekländerü häm yardäm eşlärendä Xizbulla çınnan da töp rolne aldı dip äytergä äle bik irtä."Bu äle başı ğına. Atışlarnı tuqtau iğlan itelügä äle 3 kenä kön bula bit. Ni bulaçağın belü öçen berniçä kön kötärgä turı kiläçäk. Çönki keşelär üz öylärenä qayta ğına häm kilgän zıyanna kürä genä başladı. Alar çınnan da qaytırmı, ällä Xizbulla yäki xökümät alarğa yortların tözekländerergä yardäm itkänçegä qädär çittä torıp torırlarmı soñraq açıqlanaçaq" dide Ksaybati.
Turıdan turı tözekländerü yardämen Xizbullağa yardäm itep kilüçe İran da täqdim itte. İzrailne dönya xaritasınnan sörtep taşlarğa çaqırğan İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat İran Libannı tözekländerüdä yardäm itärgä äzer dide.
Qayber küzätüçelär Xizbulla belän İrannıñ yardäm wäğdäläre häm xökümättän aldaraq bulu tırışlıqları suğıştan soñ Liban xalqınıñ küñelen yawlaw omtılışınıñ ber çağılışı da bula ala di.
Ul arada Şwetsiä xökümäte 31 avgustta Libanğa humanitar yardäm öçen xalıqara donorlar konferensiäse ütkäräçägen iğlan itte. Stokholmda ütäçäk ul cıyınğa 60-lap ilneñ xökümät wäkilläre çaqırılğan.
Ğäräp illäreneñ tışqı eşlär ministrları da bu yäkşämbedä Mısırda Ğäräp Ligası idaräsendä oçraşıp Liban turında söyläşäçäk. Anda süz Ğäräp illäre citäkçeläreneñ ğädättän tış summitın cıyu-cıymaw häm Libannı tözekländerügä niçek itep öleş kertü turında baraçaq.
Naif Aqmal, Praga.


text: Cluj, Rumıniä. Biredä yäşäwçe yözlägän macar, ikençe dönya suğışı waqıtında cinayätlär qıluda şiklänelep ülemgä xökem itelgän, xäzer inde märxüm şağir Albert Wassnı aqlaw taläbe belän çıqtı. Transilvaniädä tuğan Wass 1946-nçı yılda Rumıniädäge kommunistik mäxkämä tarafınnan, üzennän başqa ğına ülem cäzasına xökem itelgän ide. Suğış azağında ul başta Germaniägä qaça, annarı Quşma Ştatlarğa kitä, anda xäbärçe häm uqıtuçı bulıp eşli. Wass 1998-nçe yılda wafat bulğançı rumın yağı ğäyepläwlären kire qağıp kilde.


text:
Azatlıq radiosı xezmätkäre Ğiraqqa xäbär alıp qaytırğa kitkän cirdän ike äsir alıp qayttı
Ğiraq suğışın yaqtırtuçı jurnalistlarnıñ kübese köndez Ğiraqta eşlägännän soñ töngelekkä Küwäytkä qayta. Çönki Ğiraqta koalitsiä köçläre yawlap alğan cirlärdä alar üzlären tönlä äle haman da imin xis itmi. Bezneñ xäbärçebez Charles Recknagel da uzğan atnada Ğiraq-Küwäyt çige aşa yış ütep yörde. Anıñ äytüençä, Ğiraq suğışın yaqtırtuçı jurnalistlar biredä yış qına säyer xällärgä yulığa, mäs’älän, Ğiraq dezertirları jurnalistlarnı koalitsiä soldatları dip uylap äsirlekkä birelä. Näq şundıy xälgä bezneñ xäbärçebez üze dä oçrağan häm xäbärçe wazıyfaların başqarğan waqıtta ike äsir dä alıp qaytqan.
Armiädän qaçqannan soñ alar xärbi kiemnären taşlap, şähärdäge ber räximle keşedän iske kiemnär alıp kigän. Häm binalarnıñ torbalarında qalğan sunı eçep, Britan soldatları yul buyındağı balalarğa taşlap qaldırğan ikmäkne aşap kön kürgän. Bertuğannarnıñ yäşräge Fadi üzläreneñ Bağdadtan 150 çaqrımlap könçığıştağı ber awıldan buluları turında söyli. Anıñ äytüençä, suğış başlanırğa ber atna qala iminlek xezmätkärläre awıldağı ir-atlarnı cıyıp alıp häm qaçmasınnar öçen qulların boğawlap xärbi bazağa alıp kitkän.
İke yeget şunda berençe märtäbä qullarına utlı qoral totıp, 4 kön buyına anı çistartırğa, qorırğa häm atarğa öyränä. Şunnan soñ alarnı avtobus belän Um Qasrğa alıp kilälär häm “Bu sezneñ watanığıznıñ ber öleşe, anı saqlağız” dip äytälär. Abıylı enele Ali belän Fadi suğışqa üz teläkläre belän kilmäwe turında xäbärçebezgä bolay dip belderde.
AUDİO: Bez ni eşli ala idek soñ? Berni dä. Alar bezne front sızığına suğışqa mäcbüriläp alıp kilde. Alar bezne avtomatlar, minaatqıçlar, artilleriä belän suğışırğa mäcbür itte. Bez monı eşlärgä telämädek. Bez öygä qaytırğa telibez, ämma niçek qaytırğa belmibez. Monı xätta Alla da da röxsät itmi. Bez 4 kön genä xärbi künegülär üttek. Alar “Xäzer suğış waqıtı, sez suğışa belmäsägez dä suğışırğa tieş” dip äyttelär. Alar bezne mäcbür ittelär.
Bu ike üsmer äytüençä, amerikannar häm britannar höcüm başlağannan soñ berençe säğätlärdä ük alarnıñ bülegennän, Säddam xakimiäte öçen ülärgä telämägen bik küp keşe qaçıp kitkän. Başta bu ike üsmer britannardan qaçıp yatqan. Soñraq, 1991-nçe yılğı Farsı qultığı suğışında qatnaşqan ber keşe oçrap alarnı çit il soldatları sezgä yaxşı möğämälä kürsäter dip ışandırğannan soñ, alar äsirlekkä birelergä qarar qılğan.
Äsirlär lagerına alıp barğanda, yegetlär başta öy telefonın birep äti änilärenä şaltıratunı häm isän-imin buluların xäbär itüne ütengän. Ämma soñraq atalarınıñ batırlarça suğışırğa quşqanlığın islärenä töşerep, anıñ käyefen qırmas öçen öygä şaltıratmawnı sorağan.
Äsirlär lagerenda bu ike Ğiraq soldatın hiç tä ğäcäplänmiçä qabul itkännär. Xäbär alıp qaytırğa dip kitkän cirdän 2 äsir alıp qaytqan jurnalistlarğa biredä üz ixtiarları belän äsirlekkä birelüçelärneñ moñarçı da küp bulğanlığın äytkännär.
Naif Aqmal, Praga.


text:
«Nursultan Nazarbaev şın mäninde xalıq işinen şıqqan köşbasşı retinde öziniñ eren eñbegimen asqan patrïottıqtıñ, eline adaldıqtıñ ülgisin körsetti». Bul twralı Qazaqstan xalqı Assambleyası keñesiniñ 1 jeltoqsan - QR Tuñğış Prezïdenti küni merekesine oray` joldağan quttıqtawında ay`tılğan.
«Sizderdi Qazaqstan Respwblïkası Tuñğış Prezïdentiniñ künimen - Elbası künimen, Qazaqstan xalqı tarïxï tañdaw jasağan künmen quttıqtay`mız. Bul küni biz jaña memlekettiñ jarqın bolaşağı üşin, qoğamdağı tatwlıq pen birlik üşin özine asqan zor jawapkerşilik alğan Ult köşbasşın say`ladıq» delingen quttıqtawda.
QXA keñesi, sonday`-aq, Täwelsiz Qazaqstandı nığay`tw men damıtwdıñ 25 jılı ärqay`sımızdıñ Nursultan Äbişulı Nazarbaevtıñ basşılığımen eren eñbek etwimizdiñ arqasında Otanımız qol jetkizgen şoqtıqtı jetistikter men jeñisterdiñ jılına ay`nalğanın atap ötken.
Täwelsizdiktiñ 25 jıldığı qazaqstandıq ulı arman - Ulı Dala elin eñ ozıq damığan otız eldiñ terezesi teñ müşesi etw twralı armandı orınday`tın Bes prezïdenttik reforma şeñberinde memleket pen qoğamdı awqımdı modernïzacïyalaw jılı boldı.
«Bizdiñ ärqay`sımız üşin Tuñğış Prezïdent küni - eldegi turaqtılıq, erteñgi künge degen senimdilik, qoğamdıq kelisim men birliktiñ saltanatı üşin Memleket basşısına bükilxalıqtıq süy`ispenşilik pen qoldaw, adamï zor rïzaşılıq bildiriletin kün. Täwelsiz Qazaqstannıñ negizin qalawşı Nursultan Nazarbaev, şın mäninde xalıq işinen şıqqan köşbasşı retinde öziniñ eren eñbegimen asqan patrïottıqtıñ, eline adaldıqtıñ ülgisin körsetti, oğan uqsaw - är azamat üşin zor märtebe» dep atap ötedi QXA keñesi.
Sonday`-aq, quttıqtawda:
«Täwelsizdiktiñ 25 jıldığı atap ötiletin jılı biz Elbasınıñ bastamasımen Qazaqstan xalqınıñ rwxanï Konstïtwcïyası bolıp tabılatın «Mäñgilik El» patrïottıq aktin qabıldadıq. Onıñ negizinde - birlik, ortaq müdde jäne tarïxï tağdır, qarapay`ım da tüsinikti qundılıqtar jatır, olar: bolaşaqqa degen senimdilik, qawipsizdik, ïgilik pen balalardıñ baqıtı», dep jazılğan.
«Qurmetti otandastar! Biz sizderge memleket qay`ratkeri, öz xalqınıñ adal perzenti -Elbası Nursultan Äbişulı Nazarbaev öziniñ orasan zor talantı men sayasï erik-jigerin arnağan tatwlığımız ben birligimiz bayandı bolsın dep tiley`miz. Densawlıqtarıñız zor, tabıstarıñız mol bolsın!» dep tüy`indelgen quttıqtaw xatı.


text:
Amerikada Demokratlarnıñ sınaw saylawlarında senator John Kerry yaña ciñülärgä ireşte
Amerikada Demokratlarnıñ sınaw saylawlarında senator John Kerry yaña ciñülärgä ireşte Quşma Ştatlarda prezident saylawlarına äzerlekneñ ber öleşe bulğan ayırım partiälärneñ sınaw saylawlarında Demokrat Senator John Kerry yaña ciñülär yawladı.
AUDİO: Miçigan Demokratik Partiäsendä 2004 sınawları ciñüçese Massaçusetstan Senator John Kerry. Ul böten ştattan 73 meñ 704 tawış cıydı. Bu barlıq tawışlarnıñ 50 protsentınnan az ğına kimräk, 49 böten yözdän 98 protsent.
İrtän Miçigannıñ barlıq öleşlärennän dä yawış näticäläre bergä quşıp isäplängännän soñ Kerrynıñ xätta 52 protsent tawış cıyğanlığı açıqlandı. Dean 17 prosent belän ikençe, Tönyaq Karolina ştatı Senatorı John Edwards 13 protsent cıyıp öçençe urın aldı. Miçigandağı sınawlarda qalğan 18 protsent çaması tawışnı pensiädäge general Wesley Klark, keşe xoquqları aktivistı Al Sharpton häm elekke Kleveland merı, kongressmen Dennis Kucinich büleşte.
Waşington ştatında isä tawışlarnıñ sanalğan 99 protsentına qarağanda Kerry 48, Dean 30 protsent tawış cıyğan. Alardan soñ 8 protsent cıyğan Kucinich häm 7 protsent belän Edwards kilä. Säyäsi küzätüçelär fikerençä, Kerrynıñ bu ciñüläre anıñ Demokartik Partiäneñ iyül ayındağı cıyınında Respublikan prezident George Bushqa qarşı demokrat namzät itep kürsätelü mömkinleklären tağın da arttıra. Prezident saylawları ikençı noyäberdä ütäçäk. Äle ike atna elek kenä Bush belän yarışqa Dean çığar kebek kürenä ide. Ämma İowa ştatında Kerrynıñ ciñüe belän Deannıñ basqan urını qaqşıy başladı. Kerry inde barlığı 11 ştatta ütkärelgän sınawlarda ciñep çıqtı. Edwards belän Clark berär ştatta ğına ciñge. Uzğan töndäge ciñü çığışında ul üzeneñ demokrat köndäşläre turında tügel ä törle uydırmalar, yarım döres xäbärlär, bozıp kürsätülär häm yalğannar qullanuçı respublikan yala yağu maşinası turında söyläde. Küptän tügel respublikannar anı töp amerikan qimmätlären añlamawçı Massaçusets liberalı dip sürätläwgä kereşkän ide. Kerry prezident Bushnıñ büdjet defitsitın, suğış waqıtında baylarnıñ salımnarın kimerü qararın, häm soñğı 3 yılda 3 million eş urının yuğaltuğa kitergän säyäsäten tänqitläde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Qırğızstannıñ xakimiättäb töşerelgän prezidentı Äskär Aqayev üzeneñ ike töp säyäsi köndäşen yaqlap alar ilne citäkli alaçaq dide.
Prezident wazıyfaların başqaruçı Kurmanbek Bakievnı häm elekke iminlek xezmäte başlığı Feliks Kulovnı yaqlawçı Aqayev belderüe bügen Veçerniy Bişkek gazetında häm ber Qırğız-info internet säxifäsendä çıqtı.
Aqayev xislärne çitkä quyıp uylağanda, Bakiev belän Kulov Qırğızstan aldında torğan qıyınlıqlarnı çişü öçen iñ yaxşı keşelär dip uylawın äytä.
Töp qıyınlıqlar arasında ul ildä säyäsi totrıqlılıqnı köçäytüne häm demokratiäne üsterüne atıy.
Kulov belän Bakiev, ägär Bakiev 10-nçı yüldä ütäçäk prezident saylawlarında ciñep çıqsa Kulov premyer minsitr bulaçaq dip kileşte.


text:
Färit Urazaev: “Bäläbäy gimnaziäsendä törle millät balaları uqıy”
Soñğı 10 yılda tatarlar küpläp yäşägän Rusiä töbäklärendä millättäşlärebezneñ mädäniäte, uqu, belem alu däräcäse kütärelä bara. Töbäklärdä tatar yäkşämbe mäktäplären açu, tatar gimnaziälären buldıru näticäsendä uñışqa ireşep bula. Moña misal itep, Başqortstannıñ Bäläbäy şähärendä 10 yıl elek tatar gimnaziäseneñ oyışıp kitüen äytep bulır ide.
Bügenge köndä uñışlı eşläp kilüçe Bäläbäy gimnaziäse Rusiä territoriäsendä, Tatarstannan tış barlıqqa kilgän tatar gimnaziäläreneñ berençese. Älege gimnaziä üzenä kürä tatar gimnaziäläre arasında üzençälekle häm bäräkätle uqu yortı. Gimnaziä sälätle balalarğa belem birüçe uqu planı buyınça eş itä. Äytik, ingliz tele häm informatika däresläre 2 sıynıftan uqıtıla başlıy. Ä 5 sıynıftan balalar tatar xalqınıñ tarixın uqular. Şulay uq, tarix, tabiğät beleme, muzıka, xezmät, fizik künegülär häm Başqortstan mädäniäte däresläre tatar telendä alıp barıla. Şunı äytergä kiräk, Bäläbäy gimnaziäse direktorı Nurmöxämmät Xösäinov üzendä tatarça belem alğan yeget – qızlarnıñ küplären Qazan yuğarı uqu yortlarına belem alırğa alıp kilä häm alar belän bergä yuğarı uqu yortlarına kerü imtixannarın birgändä borçılıp yöri.
Bäläbäy gimnaziäse yubileena Qazannan Tatarstannıñ mäğärif ministrlığı isemennän töbäklärdä belem birü bülegeneñ baş belgeçe Röstäm Xäibraxmanov, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı wäkile, Rusiä tatarlarınıñ milli – mädäni möxtäriäte räistäşe Färit Urazaev, Çallıdan yazuçı Aydar Xälim bardılar. Säfärdän qaytqaç Färit äfände bäyrämneñ niçek uzuı turında tulıraq mäğlümat birde.
“Bu bäyräm bik matur itep, tantanalı häm matur itep uzdı. Şuşı gimnaziäne 10 yıl elek açırğa yärdäm itkän administratsiädän, cämäğätçelektän, ata – analar arasında barlıq şäxeslärne dä cıyğan ide. Monda Başqortstannıñ Bäläbäy şähär başlığı, mäğärif bülegennän dä keşelär kilep gimnaziäne zurlap qotladılar. Kiçädä küp kenä uqıtuçılarğa maqtaw gramotaları tapşırıldı. Bu gimnaziä turında küp kenä imeş – mimeşlär, şaw – şular yörsä dä, alar administratsiä belä, xakimiät belän qulğa – qul totınışıp, bergäläşep eşlär alıp baralar. Häm näticäläre dä bar. Alarnıñ uqu barışında cämğiätneñ öç törle zakazına alar tögäl cawap birälär. Berençese, alarda uqıy torğan balalar saw – sälämätlär. Anda sälämätlek kompleksı tözep, şuşı eştä eş alıp barıla. Altı yıl inde alarnıñ karantinğa yabılğannarı yuq. İkençedän, uqu yunäleşendä. Alarnıñ gimnaziäsen tämamlağan balalarnıñ 80-90 % yuğarı uqu yortlarına uqırğa kerä. Öçençedän, bu gimnaziädä uquçılarnıñ 10 yıl däwerendä militsiägä çaqırtılğanı yuq. Yäğni tärtip yağınnan ideal'däräcädä eşlär alıp barıla. Äytergä kiräk, Bäläbäy gimnaziäsendä törle millät balaları uqı. Yäğni, bu tatar här cirdä üze genä kiläçäkne bilgelämi, ä başqa millät wäkillärenä dä qul suza. Bügenge köndä Bäläbäy şähärendäge tatar gimnaziäse ul böten Räsäy töbägendäge gimnaziälärgä küp kenä yaqtan ürnäk bulıp torırlıq”.
Bügenge köndä 10 yıl däwerendä eşläwçe gimnaziäneñ tatar milläten üsterüdäge role ğayät zur. Häm saw – sälämät, añ- belemgä iä bulğan häm milli traditsiälärdä tärbiälängän, cämğiätneñ iminlegen tä'min itüçe yäş buın ul bügen, kön qadağınıñ taläbe.
Gölnaz Şäyxetdin


text: İsegezgä töşeräbez, uzğan yılnıñ dekäbr ayında militsiä xezmätkärläre Blağoweşçen şähärendä tazartu operatsiäse ütkärgän idelär. Älege operatsiä barışında yözlärçä ğäipsez keşe militsiä tarafınnan tuqmalğan häm başqa törle zıyannar kürgän ide. Proquratura bu eşne küptän tikşerep betsä dä, mäxkämä anı qarawnı suzıp kilä. 25nçe oqtyäbr bulaçaq utırış 16nçı noyäbrgä küçerelde. Säbäbe — ber militsiä xezmätkäreneñ adwoqatınıñ utırışqa kilmäwe. Utırışta ikençe ber ğäiple militsioner adwoqatın alıştıru telägen belderde. Zıyan kürüçe blağoweşçenlılarnı yaqlawçı adwoqat Stanislaw Markelov bu adwoqat alıştırular mäxkämäne maxsus suzu öçen eşlänä dip sanıy. Çönki cinayät eşe 50 tomğa cıyılğan häm anıñ belän tanışu öçen adwoqatqa berniçä ay kiräk. Markelov mäxkämä “Santa-Barbara” filmı kebek suzılır digän uyda.


text:
Färit Möxämmätşin Strasburgta Tatarstan konstitutsiäsen tikşerä
Şulay itep, Şäymiev Qazanda tennisnı üsterü eşläre belän mäşğül bulsa, Tatarstan Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin isä Strassburg şähärenä kitte. Ul anda 15-16 oktäberdä ütä torğan Yevropa cirle häm töbäk xaqimiätläre kongressınıñ mädäniät häm mäğärif komitetı utırışında qatnaştı. Şulay uq Tatarstan spikerı Strassburgta Yevropanıñ cirle häm töbäk xaqimiätläre kongressı citäkçelege häm Yevropa Şurası general' sekretare belän dä oçraşırğa tieş ide. Strassburgtağı oçraşular waqıtında Tatarstannıñ yaña redaksiädäge Konstitutsiäseneñ Rusiä ratifikatsiälägän Yevropa Shurasınıñ kileşü-xoquqıy aktlarına turı kilüe tikşerelgän.


text:
Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, İran "çit illärdäge terrornı yaqlawın tuqtatırğa tieş", dip belderde. İrannıñ atom programması tiräsendä nizaq çişelmägän kileş qala. İran, atom texnoligiälären tınıç maqsatlarda tärräqi itüen belderä. AQŞ, Britaniä, Fransiä, Germaniä häm İzrail İrannıñ atom qoralı citeşterä aluına borçıla.
Xalıqara Atom Energiäse İdaräse 2 fivral könne çirattantış utırışına cıyılaçaq. İran xökümäte – yanawlarğa borçılmawın belderde. İrannıñ atom eşläre mäsäläsendäge töp aradaşçısı Ali Larijani sişämbe könne Mäskäwdä Rusiä İminlek Şurası başlığı İgor İvanov häm başqa yuğarı räsmi wäkillär belän oçraşaçaq.


text:
Mari respublikasında millätçelär cäberlänä
Marilarnıñ ictimaği oyışmasına, anıñ aktivistlarına höcüm itülär ike yıl elek, respubliqa başlığın saylawlardan soñ köçäyep kitä. Saylawlarda “Mariy Uşem” oyışması wäkilläre Leonid Markelovnı tügel, başqa nämzätne yaqlıylar. Ämma saylawlarda Markelov ciñä häm milli oyışma wäkillären ezärlekläw başlana. Alarnı qinıylar, qurqıtalar. Ä “Mariy Uşem” oyışmasınıñ eşçänlegen qanunsızlıqta ğayıpläp, şuşı yılnıñ 8 noyäberendä oyışmanı yuridik terkäwdän töşerdelär.
Ä bu aralarda tağın ber mari keşesenä ğayıp taqtılar. Mariy respublikasınıñ jretsı yäğni qartı Vitaliy Tanakov millätara häm dinara nizağlar çığaruda ğayıplänä.
İdelbuyı häm Uralda tanılğan ideolog, marilar dine belgeçe Vitaliy Tanakov marilarnıñ dine, anıñ nigezläre häm kiläçägenä bağışlanğan kitapçıq çığarğan. Bu kitapta Tanakov mari dineneñ üseşen başqa dinnär belän çağıştırıp kürsätä. Respublika prokuraturası isä Vitaliy Tanakov marilar milläten, dinen başqalardan östen quya diep, cinayät eşe quzğattı. Federal' iminlek xezmäteneñ Mari respublikası bülege wäkilläre millätara häm dinara nizağqa kiterüçe älege kitapnı taratu öçen “Mariy Uşem” oyışması citäkçese Nina Maksimovağa da eş quzğattı.
Ekspertiza öçen älege basma Qazan däwlät universitetına cibärelgän. Universitet xezmätkärläre isä kitap çınlap ta milli wä dini nizağlar çığara digän näticä çığarğan. Ekspertlarnıñ kübese tatar keşeläre bulğan. Marat Mölekov isemendäge Bötentatar ictimaği üzäge wäkilläre bu tatarlarnı marilarğa qarşı quyu öçen maxsus eşlänä dip belderä.
“Keşe häm qanun” töbäkara ictimaği oyışmasınıñ Mariy Eldağı bülege citäkçese Sergey Poduzov mäxkämä utırışında Mariy El qartı Vitaliy Tanakovnı yaqlayaçaq. Sergey Poduzov söyli:
Bezneñ uyıbızça, prokuratura üz wäkälätlären arttırıp, dini traditsiälärgä bik tiränten kergän. Keşe xoquqların yaqlawçı Yevropa mäxkämäse qararı buyınça da bu röxsät itelmi. Häm bezneñ oyışma Vitaliy Tanakovnı keşe xoquqların bozuçı däwlät orğannarı wäkillärennän yaqlap çığa
Mäxkämä Vitaliy Tanawovqa nindi qarar çığarır älegä bilgele tügel. Kiläse mäxkämä utırışı 30 noyäbergä bilgelängän.
Al'bina Zäynulla


text:
Tatarstan Däwlät Gimnı qabul itelügä 12 yıl tuldı
Tatarstan Konstitutsiäsenä küz salsaq:Tatarstan Konstitutsiäseneñ 121 matdäsendä Tatarstan Däwlät gimnı turında şundıy süzlär yazılğan:
“Tatarstan respublikasınıñ Däwlät gerbı, Däwlät flagı, Däwlät gimnı – Tatarstan respublikası suverenitetın, Tatarstan xalqınıñ üzençälegen häm traditsiälären çağıldıruçı räsmi simvolları bar. Tatarstan respublikasınıñ däwlät simvolların taswirlaw häm alarnı qullanu tärtibe Tatarstan Respublikası zakonı belän bilgelänä.
Bu uñaydan bez Tatarstan Respublikasınıñ däwlät simvolikasınıñ 18 matdäsenä küz salabız. Anda “Tatarstan respublikasınıñ Däwlät gimnı - kompozitor Röstäm Yaxinnıñ muzıkal'' äsärennän ğibärät. Tatarstan respublikası Däwlät gimnınıñ muzıkal'' redaksiäse Tatarstan Respublikası Däwlät sovetı tarafınnan raslana , häm Tatarstan respublikası Yuğarı Sovetınıñ 1993 yılnıñ 14 yülendäge qararı (3kyшыMTa) belän raslanğan gimnnıñ muzıkal'' redaksiäsendä tögäl başqarıla.” dip yazılğan.
Şunnan soñ bez Tatarstan Däwlät Sovetı deputatı, Tatarstannıñ xalıq şağire Renat Xarisovnı, anı “Aqqoş küle” yazlığında yal itkän çağında tabıp , anıñ Däwlät gimnın niçek saylap alğannarın, häm ni öçen Tatarstan gimnı süzsez buluı turında anıñ fikerlären soraştıq:
audio
“Respublikabızda bik küp törle xalıq yäşi, alar törle teldä söyläşälär, törle din totalar, häm respublikada tigez xoquqlı ike däwlät tele bulu säbäple,( tatar tele häm rus tele) qaysı teldä aldan başqarırğa, häm küpme başqarırğa dip uylaştıq ta, häm 50% illärneñ gimnı süzsez buluın isäpkä alıp, bez süzsez gimn qabul ittek”,- dide ul.
Şunnan soñ bez uramğa çığıp Däwlät gimnı turında ğadi keşelärneñ respublika gimnına mönäsäbäten , şulay uq sport yarışlarında Tatarstan gimnı başqarılğanda nindi toyğılar kiçerüläre turında fikerlären beldek. Alarnıñ arasında ölkännär: yäşlegebezne iskä töşeräbez, räxätlek, häm mullıq toyabız, xäzer ähämiäte qalmadı inde” didelär; tatarça söyläşkän yäşlär : “ğorurlıq xisläre kiçeräbez” didelär. Ä qayberläre , çit yaqlarında ozaq yıllar buyı eşläp qaytqannar: “ber tapqır da işetkänebez yuq”, ä rus yegetläre; tıñlağanım da yuq, min tik Rossiä gimnın ğına tanıym ,- dip cawap birde.
Ägär dä bezneñ gimnnı, flagnı , yäğni gerbıbıznı kem dä bulsa yaman niät belän mäsxäräli ikän, anı kem yaqlıy?- digän sorawğa, Renat Xaris bolay cawap birde:
“Rossiäneñ cinayät kodeksı ul keşene cawaplıqqa tartmıy, ä ul keşe Tatarstan Zakonı buyınça zakon nigezendä cawaplıqqa tartıla”,-dide ul. Şulay itep 12 yıl buyı här irtädä radio aşa yañğıratuçı Tatarstan gimnınıñ tuğan könnäre 13-14 yül könnäre. Ä menä gimnnıñ süzläre äle raslanmağan .Monısı inde şiğriät belän tügel, ä säyäsät belän bäyle.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text: Bügen Ğiraqnıñ könyaqkönçığışında Amara şähärendä yañadan uram cıyınnarı oyıştırğan yözlägän ğiraqlı häm britan ğaskärläre arasında bäreleşlär buldı. Mäğlümat agentlıqları xäbär itüençä – ğiraqlılar britan xärbilärenä taşlar atqan, ğaskärlär isä alarnı rezin çuqmarlar belän qıynağan. Bu çuwalışlar, kiçä eşsezlekkä qarşı uram cıyını waqıtında başlandı. 6 keşe hälak buldı. Britan ğaskärläre wäkile mayor Tim Smith, 5 keşeneñ ülgänen raslıy alam, dide: "Hälak bulğannarnıñ mäyetlären xalıq şunda uq alıp kitsä dä kiçäge bäreleşlärdä 5 keşeneñ ülgän buluın raslıy alabız. Çınbarlıqta närsä bulğanı xäzer tikşerelä," dide britan xärbie.