text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin yalıñız onıñ rejiminen razı olğan qırımtatarlar ile «dialog-rejimge» başlaycaq. Böyle bir fikirni Ukrain mustaqil siyasiy tedqiqler merkeziniñ eksperti Yuliya Tişçenko Qırım.Aqiqat saytına seslendirdi.
Malüm olğanı kibi, oktâbr 14-te oktâbr 14-te Rusiye yazıcısı Nikolay Svanidze İnsan aqları boyunca Şura toplaşuvında Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımda insanlar ğayıp olğanı aqqında bildirdi.
Putin bundan haberi olmağanını bildirip, vaziyetni ögrenecek, dep işandırdı.
Jurnalist ve uquq qorçalayıcınıñ bildirgenine köre, o, Rusiye akimiyetini «temsil institutları, şu cümleden, Meclis ile dialogğa başlamağa» çağırdı.
Jurnalistniñ aytqanına köre, Putin oña bu meselege diqqat ayırğanı içün teşekkürler bildirdi.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Ukrainada insan aq-uquqlarına riayet etüv aqqında soñki maruzasında Qırımdaki vaziyet, şu cümleden qırımtatar halqı vekillerine nisbeten basqı qayd etile.
BMT İnsan aqları boyunca idare Qırım akimiyeti ve Rusiye akimiyetine qırımtatarlarğa qarşı basqı, qorquzuv areketlerini toqtatmağa ve yarımadanıñ er bir sakinine esas aqlarını kefil etmege çağıra.


c: text/html

text:
Oktabr 27 cümaaqşamı Viyanada «Qırımda jurnalistika ve söz serbestligi» konferentsıyası ötkerildi.
Konferentsiyağa ukrain jurnalisti ve mediaeksperti Yüriy Lukanov, Qırımdan advokat Emil Kurbedinov ve jurnalist Yelena Lısenko teşrif buyurdılar.
Advokat Emil Kurbedinovnıñ Facebookta yazğan sözlerine köre, o ve onıñ meslekdeşleri «qanunsız taqip etüvler, Qırımdaki faallerge ve söz serbestligine qarşı küreş müiti» aqqında bildirdiler.
«Cinaiy işler ve başqa taqip etelüv areketlerden ğayrı, men cemaat faaleri aqqında da söz yürsettim. Adamlar özüni telükege atıp, kamera, telefon ve planşetlernen «silâlanıp», tintüv, apiske aluv ve mahkeme toplaşuvlarını çekip, yerli sakinlerden, advokatlardan intervyü alıp, internetke yükliyler», – dedi Kurbedinov.
Advokat ve zenatdaşları bildirdiler ki, olar izaatlarnen video-malümat ve maqalelerni özleri internetke yüklemel mecburlar.
Emil Kurbedinov Qırımdaki bu faallerge qarşı yañı basqılar yapılacağı beklenilgenini qayd etti.
«İnsan aqları bozulğan yerlerge, apiske alınuv, tintüv keçirilgen yerlerge kelgen mezkür faallerge, aveskâr muhbirlerge ve teşebbüs köstergen vatandaşlarğa qarşı, meselâ Bağçasaraydaki faallerniñ memuriy mesuliyetke çekilmesi kibi, yañı basqılar yapılacağını bekleymiz», – dedi Kurbedinov.
Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullanğanını istedi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2017 senesiniñ başında Rusiyeniñ Qırımda başlatqan federal maqsatlı programması (FTSP) korruptsion skandallarnen devam ete. Fevral ayında küç idareleriniñ hadimleri yarımadanıñ baş naziri Oleg Kazurinni yaqalağan edi. O, federal maqsatlı programmanıñ iştirak etken bazı şahsiy şirketlerniñ menfaatlarına qol tutqanı içün 27 million ruble qapar alğanında qabaatlanğa edi. Onıñ diger yolbaşçılar ortalama aylıqları 500-600 biñ rubleni teşkil etkeni belli olğanı, Sayuv palatasınıñ diqqatını çekken edi. Albuki, Qırımda alâ daa Rusiyeniñ programma içün ayırğan paraları vaqtında menimsenmey ve bazı obyektlerniñ işke tüşürilmesi enqastan uzatılmaqta.
Rusiyeli cemaat faali, «Qırım.Temiz sail » (Çistıy bereg.Krım) teşkilâtınıñ yolbaşçısı, daa evel Qırımnıñ rusiyeli ilk baş naziri Mihail Şeremetniñ yardımcısı olaraq çalışqan Vladimir Garnaçuk, yarımadanıñ yolbaşçıları federal paralarnıñ bir qısmını cebine atmaqnıñ bir yolunı tapqanlarından emin.
Qırımğa ayırılğan FTSP miqdarınıñ 10% ceplerge atılğanı aqqında aytmaq mümkün
Vladimir Garnaçuk
– Qırımlı memurlar azamiy federal finansirleme almaq maqsadınen çeşit türlü proyektler içün yapılacaq masraflarnı ep arttırmağa areket eteler. Bir taraftan, bütün paralarnı menimseycek derecedeki tecribege saip degiller, diger taraftan da – çalmaqtan qorqalar, çünki paralar taqip altında bulunmaqta. FTSP parasını işlenken em qurucı, em subpodryatçınıñ bergilerni tölemesi ve sairesi ep teşkerilmekte. Federal memurlarğa paralarnı yüksek seviyede çalmalarına keder etken çıqmay, lâkin yerli seviyede büyük bir parça qoparıp aluvda bir sıra zorluqları bar. Men bellesem, Qırımğa ayırılğan FTSP miqdarınıñ 10% ceplerge atılğanı aqqında aytmaq mümkün.Buña baqmadan, Rusiye Ukrainağa nisbeten yarımadağa daa ziyade para masraf ete, bu ise öz meyvasını kösterecektir
MDU iqtisadiyat fakultetine bağlı iqtisadiy siyasetni tedqiq etiv Merkeziniñ müdiri Oleg Buklemişev qayd etkenine köre, Rusiye devleti FTSP vastasınen, sanki dersiñ, normal yatırımcılarnı deñiştire.
– Rusiyede esasen ticariy yatırımcılarnıñ iştirak etmesini talap etken proyektlerde zorluqlar çıqa. Lâkin çetten kelgen işadamlarnıñ celp etilmesi, olarıñ kâr etmesini temin etilmesi içün, tamamaile farqlı derecedeki bir ekspertiza ve strukturlemege ihtiyac bar. Onıñ yerine Rusiye devleti yatırımcılar yerine özü çalışıp, masraflarnıñ bayağı şişirilmesine sebep ola ve çeşit seviyedeki memurlar rutbelerini öz faydasına qullanalar.
Rusiyeli iqtisatçı Dmitriy Nekrasov FTSP paraları Qırımğa iqtisadiy yükseliş bermez dep saya.
Qırımlı memurlar doğru planlaştırmaqnı bilmeden federal paralarnı pek yañlış masraf eteler
Dmitriy Nekrasov
– Mesele tek hırsızlıq degil de, beceriksizliknen de alâqalı: ekseriy allarda memurlar doğru planlaştırmaqnı bilmeden federal paralarnı pek yañlış ve tüşüncesiz masraf eteler. Makroiqtisadiy noqtai-nazardan baqqanda, Rusiye yarımadanıñ inkişafına bu qadar masraf etmesine kerek barmı degen ciddiy şubeler mevcut. Moskva 2020 senesine qadar yani 5 yılğa, Qırım ve Aqyarğa 800 milliard ruble yani devlet bücetiniñ 5% masraf etmek niyetinde. Men bellesem, Rusiye regionlarındabu paralarnı daa da mantıqlı şekilde qullanmaq mümkün olur edi. Qırımda FTSP paraları esasen infrastruktura proyektlerine qullanılmaqta. Bu, elbette, pek yahşı, amma infrastruktura öz başına iqtisadiy yükseliş ve işadamlarınıñ faaleşmesine bir sebep olamaz. Meselâ, turizm kibi artacaq talap kerek, lâkin çeşit türlü sebeplerden dolayı Qırmda bu mesele pek ağır.
(Matirialnıñ metin şeklini Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Bunı o, Qırım.Aqiqat haber agentligine bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, al-azırda Ukraina Baş prokuraturasında Qırım ve öz başına ilân etilgen Qırım akimiyetiniñ qanunsız areketinen oğraşqan ayrı strukturanıñ meydanğa ketirilüv meselesi muzakere etile.
«Qırım «akimiyetiniñ» areketleri qanunsız ve cinaiy kodeksi altında qaldı. Bizler qarar alıp, insan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaat etecekmiz. Eminim, bu iş muvafaqiyetli olacaq, çünki Rusiye uquqiy qanunları tanılmağan», – dep ayttı Cemilev.
Mayıs 3-de Cemilevni Qırımğa kirsetmediler. Onıñ semetdeşleri Aqmescit, Bağçasaray, Eski Qırım, Kezlev şeerleri civarında ve Qurman rayonınıñ Büyük-Onlar qasabasında yollarnı qapattılar.
Bundan soñra Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya Meclis reisi Refat Çubarovnı «ekstremizm faaliyetini yasaq etüvi» aqqında tenbiyeledi ve, buña qulaq asılmasa, Meclis yoq etilecek ve onıñ faaliyeti yasaq etilecegini bildirdi.
Tünevin Qırım mahkemeleriniñ qararınen Cemilevni qarşılağan bazı adamlarnı Rusiye qanunları boyunca 10 biñ rublege qadar cezaladılar.


text:
«Kiyevstar» ukrain operatorınıñ müşterileri işğal etilgen Qırımda bağsız qaldı. Ne messac yollamağa, ne telefon açmağa imkân yoq.
Mobil operatornın saytında bildirilgeni kibi, şirket qırım müşterilerine vaqtınca hızmet berüvni toqtata.
«Kiyevstar» Qırım müşterilerine vaqtınca hızmet berüvni toqtatqanı aqqında bildiremiz. Oñaytsızlıq içün afu soraymız», – denile beyanatta.
Avguts 5-6 künleri «MTS-Ukraina» qırım müşterilerinde bağ yoq edi. Şirkette qayd etilgeni kibi, Akmescitte ağnıñ köşe obyekti bozulğan edi. Bir qaç künden soñ MTS-Ukraina müşterilerini tehnikiy roumingge keçirdiler.


text:
İşğal etilgen Qırımda rus silâlı hızmetleri, oktâbrniñ 14-nde bir kişilik piketlerge çıqqan faillerni sözde soravdan keçire. Subetlerniñ maqsadı – faillerden aktsiyanıñ teşkilâçılarını ögrenmek. Bu malümatnı Qırım.Aqiqatqa qırımlı fail Zair Smedlâyev bildirdi.
«Adamlar tutulğan bütün rayonlarda soravğa çağırıla. Bu Canköy, İçki, Seyitler, Yedi Quyu rayonı. Olar bir kişilik piketlerniñ teşkilâtçısını tapmağa istey. Bilgenim qadar, çoqusı (Rusiye Konstitutsiyasınıñ – QA) 51-ci maddesine esaslanıp, iç bir şey aytmay. Belki, bazıları ifade de qaldıra», – dedi Smedlâyev.
Oktâbrniñ 18-nde malüm oldı ki, Qırımnıñ Seyitler rayonında Rusiyeniñ silâlı hızmetçileri, oktâbrniñ 14-nde yarımadada ötkerilgen piketler munasebetinen, dört yerli sakinni «soravğa» çağırttırğan. O künü silâlı hızmetler tarafıdan qırımtatarlarğa, musulmanlarğa yapılğan repressiyalarına narazılıq bildirmek içün 100-den çoq adam çıqqan edi.


text:
İske Qazan
İske Qazan — 13-16 yözlärdä Qazansu yılğası buyındağı Bolğar-Tatar şähäre. Xäzerge Urıs Urmatı awıllığı häm Qamay şähärlege qazış cirläre şul İske Qazan qaldıqları dip uylanıla.
Şähärneñ tarihı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Borınğı çor[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bu rayonğa küçü bezneñ erağa qädär berençe meñyıllığında, Anan'yino arxeologik mädäniäte çorında uq başlandı. İske Qazan şähäre urınında tabılğan skifnıñ b.e.q. VI ğasır bulğan ike bronza közgese Qara diñgez buyı belän bäyläwlär turında xäbär itä. Anan'yino mädäniäte belän töp Qamay şähärçegennän turıdan-turı yaqınlıqta, könbatışqa taba çoqırdan soñ urnaşqan II Qamay şähärlege bäyle.
Aldağı tarixi-arxeologik çorda, b.e. I meñyıllıqta, urman tönyaq rayonı öleşçä cirle fin-ugor tokımnarı tarafınnan kilep utırılğan.
Soñraq, II meñyıllıq başınnan, bu cirlekkä törki telle bolğar häm alarğa tuğan bulğan qäbilälär küpläp küçenälär. XII yözdä İdel buyı Bolğar däwläteneñ sotsial'-iqtisadi häm säyäsi köçläre üsü säbäple, bilämäläre kiñäyä, yaña cirlärne üzläşterü başlana, şul isäptän tönyaqtan alıp Qazansu yılğasına qädär dä.
Nigezlänü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Urta ğasır şähäreneñ barlıqqa kilü protsessı Urta İdel buyı häm tulayım Könçığış Yevropa xalıqları tormışında zur üzgäreşlär belän bäyle. Qama aryağı xalqınıñ küp öleşe üzeneñ yaña idäräçeläre belän cirlären qaldıra häm alğa taba tönyaqqa kitä, bu tatar yılyazması häykällärendä dä, xalıq eposında da şaqtıy yaqtı çağılış taba. «Tatar yılyazması» nda[1] bäyän itelä: Bolğar şähären cimerelgännän soñ isän qalğan ike şäyexzädä – Altın bäk häm Alim bäk - "Qazan yılğasına kilep, nığıtma quydılar (häm) şähärgä nigez saldılar", dielä. Şul uq waqiğa turında XVII ğasırdağı başqa tatar qulyazmaları söyli.[2]
Qazansu yılgası tamağında urnaşqan köçle nıgıtma divarları, bazarlar, bay sarayları bulğan şähär Altın Urda çorında barlıqka kilä. Şähär berniçä isem astında bilgele: Ğazan, Bulgar Al-Cädid, Qazan, İske Qazan.
Bu urman tönyaq rayonında, törki telle xalıqlarğa (bolğarlarğa, bolğarğa qädär törki tamırlarına, soñraq qıpçaqlarğa h.b.) inde mäğlüm Qazansu yılğası urta ağımında, nığıtma barlıqqa kilä, ul tizdän yuğarıda atalğan mongolğa qädär cirlekneñ säyäsi-administrativ üzägenä äwerelä. Ul başqalardan üz cireneñ ähämiäte, xalıq isäbe häm citeşterü köçlären häm ictimaği xezmät büleşüe üsüläre täşkil itkän köçlärneñ üsüe belän ayırılıp tora ide.
Şähär üskändä, törki çığanaqlı hönärçelek häm säwdä, tözeleş sänğäte häm dekorativ-ğämäli sänğät üseş ala. Bu xaqta arxeologik tikşerenülär belän açıqlanğan matdi mädäniät qaldıqları açıq dälilli: keramika, zärkän eşlänmäläre, xezmät qoralları häm suğış qoralı, timer häm baqır könküreş äyberläre, citeşterü kompleksları (ostaxänälär, Metallurgiä häm çülmäk tawarları), epigrafika. Şähärçekkä kömeş ciçid (Altın Urda täñkäläre) XIV häm, nigezdä, XV ğasırdan artıq.
Urıs ğäskärläreneñ 1376 wä 1399 yıllardağı yawlarınnan soñ elekke ähämiäten yuğalta.
Qazan xanlığı çorında (15.-16. yözlär) ere bäk bilämäsenä äwerelä.
Yaña Qazan barlıqqa kilü belän İske Qazannıñ töp öleşe, anıñ hönärçelek yulı yuqqa çığa. Soñğı tapqır İske Qazan şähäre Qazan xanı Can-Ali xan qaznasına bäyle räweştä, 1536 yılda rus yılyazmalarında telgä alına. Üzeneñ töp maqsatınnan tış, xanlıqnıñ tönyaq cirlären saqlaw buyınça xärbi-strategik punkt bularaq, İske Qazan nığıtması üzenä kürä bastion-törmä sıyfatında östämä rol' uynadı, küräseñ, anda xärbi äsirlär dä bar ide.
Şähärneñ cimerelüe [үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1552 yılnıñ sentäberendä Qazan şähäre şturmına qädär Yawız İvan armiäseneñ rus ğäskärläre zur otryadınıñ Qazan artına säfäre näticäsendä İske Qazan şähärçege xärbi forpost bularaq alınğan häm beterelgän. Qazan xanlığın yawlap alğannan soñ, 13-16 yıldan soñ tözelgän rus kitaplarında, yäğni 1565 – 1568 yıllarda, ul İski-Qazan urını itep iskä alına, ä yänäşädä urnaşqan awıl - Knäz-Qamay (xäzerge Qamay), isemen Qazan knäze Qamaydan alğan. Annan soñğı dokumental' materiallarda[3] awıl şulay uq Knyaz'-Kamayevo dip atala, qaywaqıt «İski-Qazan-Qamay» östämä yäki «İsqamay» qısqartılğan dip atala. Ul şulay cirle rus häm tatar xalqı tarafınnan soñğı waqıtqa qädär diärlek atalğan.
İske Qazan cirendä ezlänülär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Arxeologik yaqtan İske Qazan ike töp häykäl belän täqdim itelgän: Tatarstan Respublikası Biektaw rayonınıñ Qamay awılı yanında, Qazansu yılğasınıñ uñ yaq yarında urnaşqan 61200 kv. m mäydanlı Qamay I (İske Qazan) şähärlege häm 124 gektarlı Rus Urmatı I awıllığı. Şähärlek ul - säyäsi üzäk, İske Qazan kirmäne qaldıqları (soñraq – forpost şähäre), Qazan turında tarixi-arxeologik ädäbiatnıñ töp öleşe bu häykälgä qarıy. Awıl urını - borınğı şähärneñ hönärçelek-säwdä posadı qaldıqları. Alardan tış, öçençe häykäl ul - şähärçektän yıraq tügel urnaşqan İske Qazan ziratı. Älege ziratta elek urnaşqan XV ğasır taşı xäzerge waqıtta İske Qazan muzeyında tora.
1770 yılda säyäxätçe Nikolay Pavloviç Brüşlov süzlärençä, ‘Tatarlar bu cirne yaxşı saqlıy, anı bugen dä İske Qazan dip atıylar’ dip yazğannar.
İske Qazannıñ häm anıñ yaqın tirädäge häykälläre XVIII ğasır azağınnan tikşerelä. Başta cirle xalıqnıñ Qazan barlıqqa kilü turında tarixi xikäyälären häm riwäyätlären cıyğan geograf-säyäxätçelär häm tarixçı-qızıqsınuçılar berençe qır taswirlamaları bulğan, istäleklär şulay uq anıñ territoriäsendä matdi mädäniätneñ qayber qaldıqları öyränü belän bäyle. Soñraq, XX ğasır başınnan alıp, epigrafik häykällärne parallel' öyrängändä, keçe arxeologik qazu eşläre belän Qazan universitetı qarşındağı Arxeologiä, tarix häm etnografiä cämğiäte, qayber Mäskäw häm Qazan cämğiätläre äğzaları uzdıra (V. L. Borisov, İ.N.Smirnov, P. A. Ponomarev, M.M. Xomyakov, İ. N. Borozdin, Ali-Räxim).
1950 yıllarda bu urınnarda SSRB Fännär akademiäse Qazan filialınıñ Tel, ädäbiät häm sänğät institutı häm N.F. Qalinin citäkçelegendä Qazan universitetınıñ arxeologik ekspeditsiäse eşli. 1960 yılda İske Qazan häykällärendä keçe tikşerenülär A.P. Smirnov citäklägän İdel buyı arxeologik ekspeditsiäse ütkärä. 1972-1989 yıllarda İske Qazan häykälläre R. G. Fäxretdinov citäkçelegendä häm A. G. Möxämmädiev, N. G. Möxämmädiev qatnaşında ezlänelä (1969-1970 yıllarda R. G. Fäxretdinov şulay uq Qazansu yılğasınıñ yuğarı häm urta ağımnarı basseynınıñ, XII-XVI ğasırlar yaña häykällären açıqlaw belän, berençe totaş arxeologik razvedqa uzdırdı).
1995-1996 yıllarda häykällär territoriäsendä A.Ä. Borhnov citäkçelegendä arxeologik ekspeditsiä eşlägän. Oktäber inqıylabına qädärge ezlänülärneñ saqlanıp qalğan materiallarınıñ az öleşe Tatarstan Respublikası berläşterelgän däwlät muzeyında häm Finlyandiä Milli muzeyında (Xel'sinki) urnaşqan; A.P. Smirnov qazu materialları - Däwlät tarixi muzeyında (Mäskäw), N.F.Qalinin - Qazan universitetınıñ arxeologiä kabinetında, R. G. Fäxretdinov - İske Qazan muzeyında saqlana.
Muzeyga 1970-80. yıllarda Ravil Ğabdraxman ulı Fäyzraxmanov ezlänülärendä tabılğan härtörle qaldıqlarğa nigezlänep, tabıldıqlarnır monda urnaştırğannar. Numizmatika äyberläre şähärnen qaysı ğasırda çäçäk atqanın, biredä säwdägärlek urın alğanın dälilli.
Xäzerge köndä Qamay awıl cirlege zur bulmağan daça awılına oxşağan. Millätlärgä kilgändä, bügenge köndä Qamayda küp protsentnı urıs xalkı täşkil itä. Qamay belän yänäşädä urnaşkan Rus urmatı häm Tatar äyşäse täşkil itä. Biredä meditsina punktı eşläp kilä.
İske Qazan şähäre turında bik az mäğlümatlär bar, şuña kürä anıñ kilep çığışı turında ğalimnär arasında bäxäslär tudıra.
İske Qazan şähärçegenen qaldıqlarınnan nibarı vallar häm rov ğına qalğan. Anıñ urnaşuı – Qamay awılınınnan 2 çaqrım yıraqlıkta, mäydanı buyınça 7ga, 50-60 metrlıq tigezlektä.
Şähärnen tarixın bağışlanğan muzey Kamal awılında 1995 yılda açılğan.
Rus urmatı häm Tatar äyşäse awıllarınnan äle dä sawıt-saba qaldıqların tabalar. Ğädättä alar awıl xalqınıñ baqçalarında, yäki kötüçeler tarafınnan tabıla. Tabıldıqlar arsında – 40000-60000 yıllıq mamont teşe, başqa cirdä yasalğan çuyın häm başqalar.
Xäzerge köndä İske Qazan cirlegendä yıl sayın ‘Sälät’ oyışması üz lagerlären uzdıra.[4]
İske Qazannıñ zur şähär buluwın aqçalar dälilli. Elekkege zamannarda biredä aqça suğa torğan zur üzäk bulğan. Arxeologik ezlänülär altın-kömeş aqçalarnı tabuda zur öleş kertte.
Biredä qazu eşlären Albert Axmätcan ulı Borxanov häm Ravil Ğabdraxman ulı Fäyzraxmanovlar alıp barğan. İñ berençe qazu 1928 yılda, soñğısı 2012 dä bulğan. Şu raskoplarnı cıyıp saqlar öçen muzey 1992. oyıştırılğan. 2003. Yılda muzey yaña binağa küçkän.
Çığanaqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Rawil Fäxretdinov. Tatar xalqı häm Tatarstan tarixı. §35 Иcke KaзaH 2019 eлHың 7 aпpeлb kөHeHдә apxиBлaHraH.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ «Dastan fi-t-tarix» VI bülege, yäğni XVII ğasır axırı-XVII ğasır başında tözelgän «Däftär-i Çıñğız — nämä» tarixi inşa buyınça
- ↑ İ. G. Georgi, K. F. Fuks, İ. F. Yakovkin qulyazmalarında, «Färxäg-nämä», «Tavrix ud-Dawair», «Bäyän dastan ut-Tarix», «Yanmıy torğan pätşäbikä turında povest'tä», tatar xalıq awız icatınıñ küp sanlı variantlarında
- ↑ XVIII ğasırnıñ 70 nçe yıllarğı «General' ızanlaw aktları» h. b.
- ↑ http://selet.biz/lt/projects/camp/iske-kazan/


text:
Rusiyede ukrain uçucısı Nadejda Savçekoğa çıqarılğan mahkeme ükmü işke tüşürildi ve onıñ keleceginen bağlı mesele baqıla bile. Bunı adliyecisi Mark Feygin bildirdi, dep haber ete aprel 5-te «İnterfaks-Ukraina».
«Müşterimniñ emri üzerine ükümden şikâyet etmedik. Böylece, üküm gece işke tüşürildi», – dep qayd etti adliyeci.
Feygin bildirdi ki, «yaqın kelecekte Nadejdanıñ taqdirine tesir etecek deñişmeler ola bile». «Menim malümatıma köre, bazı mesleatlar devam ete, amma soñki qarar daa qabul etilmedi», – dep qoştı o.
Rusiye Tışqı işler nazirligi Savçenkonıñ kelecegi üküm işke tüşürilgen soñ muzakere etile bile, dep bildirgen edi. Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Savçenko azat etilse, Ukrainada silânen yaqalanğan ruslar Yerofeyev ve Aleksandrov azat etilecekler, dep aytqan edi.
Aprel 4-te Ukraina vatandaşı Nadeeja Savçenko aprel 6-da quru açlıq grevine başlaycağını tasdıqladı. Bu aqqında adliyecileri derc etken mektübinde aytıla.
Mart 22-de Rostov vilâyetiniñ Donetsk şeeri mahkemesi Ukraina vatandaşı Nadejda Savçenkonı 22 yılğa qadar apiske aldı. Nadejda Savçenkoğa «sıñırnı qanunsız alda keçkeninden» 30 000 rublelik para cezası berili. Mahkeme Savçenkonı eki Rusiye jurnalistiniñ öldürüvi ile qabaatladı.
Nadejda Savçenko 2014 senesiniñ iyül ayından başlap, Rusiyeniñ apisinde, yapılğan cinaiy iş boyunca bulunmaqta. Savçenkonı Ukrainada qanunsız bulunğan, rusiye devlet televideniyesınıñ eki hadiminiñ öldürmesinde, separatist gruppasınıñ suiqast öldürmesinde ve qanunsız Rusiye sıñırını keçmesinde qabaatlaylar.


text:
Qırımda işğalci akimiyetke boysunğan Meclisni körmege isteyler, amma qırımtatarlarnıñ azimkârlığı sebebinden sıqıştıruvlar devam etecek, dedi milliy yetekçi Mustafa Cemilev, dep haber ete UNN.
«Olar (yañı akimiyet – muar.) işğalni tanığan ve hayırlağan qırımtatar milliy Meclisni körmege isteyler. Bizde böyle bir şey yoq edi ve olmaycaq, şunıñ içün bu kibi sıqıştıruv devam etecek», – dedi Cemilev.
O, rusiyeli akimiyet Qırımda «saylavlarnıñ yıqılğanı sebebinden açuvlanğanını» qayd etti.
«Qırımtatarlar basqı altındalar, tintüv, işten boşatuv, orduğa çağıruv, bunıñ ile insanlarnı özüne boysundırmağa tırışalar», – dey o.
O, qırımtatarlar Rusiye tarafından kösterilgen cezalavlarğa baqmadan, Meclisni qorumağa devam eteceklerine ümüt besley.
Sentâbr 17 künü «Qırım» Fondı»nıñ başı Riza Şevkiyevge Fondnıñ binasında bulunğan bütün qırımtatar teşkilâtları binanı terk etmege mecbur olğanı aqqında qararnı oqudılar.
Bundan evel, sentâbr 16 künü, Meclis binasında tintüvler keçirildi. Olarnıñ neticesinde qırımtatar milliy Meclis toplaşuvlarınıñ protokolları, bilgisayarlar ve Ukraina halq deptutatı Mustafa Cemilevniñ şahsiy şeyleri tutıp alındı.


text:
Rusiye, Ukraina gemisine qarşı silâ qullandı, bir yaralanğan insan bar, dep bildirdi Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Boris Babin.
«Keriç boğazınıñ çıqışında Rusiye Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemisine qarşı silâ qullandı. Gemide yaralanğan kişi bar. Ukraina silâlı quvetleri Arbiy deñiz quvetleri yardım tedbirlerini ala. Bundan evel Rusiye, Arbiy deñiz quvetleriniñ gemileri Qırım yanında işğal etilgen «Rusiye deñizinden» çıqqanda silâ qullanılacaq, dep bildirgen edi», – dep yazdı Babin Facebook saifesinde.
Onıñ malümatına köre, Rusiye Silâlı quvetleri «Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ katerlerini zapt etmekte».
Bu malümatnı Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ matbuat hızmeti de tasdıqlay.
Rusiye tarafınıñ adisenen bağlı izaatları daa yoq.
Noyabrniñ 25-nde Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirdi ki, Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra Rusiye Keriç boğazını vatandaş gemileriniñ keçmesi içün qapattı. Aynı vaqıtta, Rusiye üç gemisini Keriç boğazından yiberdi, amma Ukraina gemileriniñ Azaq deñizine keçişini blok etmege devam etti.
Rusiye kütleviy haber vastaları, adise sebebinden Keriç boğazına «bir qaç Rusiye arbiy uçağı nezaret içün» yollanılğanını bildirdi.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeniñ noyabrniñ 25-nde Qara ve Azaq deñizlerinde yapqanlarını tenqit etti.
Keçenleri Avropa parlamenti Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege ve Ukrainada deñiz taşımacılığı saasında OSCE missiyasınıñ işini kenişletmege çağırğan qararnı qabul etti.
Bu sene sentâbrniñ 6-nda Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası Azaq deñizinde arbiy-deñiz bulunmasını quvetleştirmege qarar aldı.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
2019 senesi Ukraina parlament saylavlarında eñ büyük mesele - bu gibrid Rusiye tecavuzı edi, o "ukrainlerge Qırımda ve işğal etilgen Donbass topraqlarında mebuslarnı saylamağa imkân bermedi", dep saya Halqara ukrainler kongressiniñ (HUK) halqara közeticiler komissiyasınıñ başı Yevğen Çoliy.
Bu aqta o, iyül 22-sinde Kyivde briefing vaqtında ayttı.
Umumen alğanda, onıñ aytqanına köre, Ukrainada parlamet saylavları, demokratik saylavlarnıñ halqara talaplarına uya edi, qayd etilgen bozmalar ise emiyetsiz edi ve halqanıñ irade köstürüvine tesir etmedi.
Nuqsanlıqlar arasında o, esli başlılar ve imkâniyeti sıñırlanğan şahıslar içün rey bermege qıyın olğanını qayd etti.
Qırım.Aqiqatqa tefsir bergende, ukrain diasporasınıñ teşkilâtınıñ vekili, HUK daima Qırımdaki vaziyetni közete ve halqara fotumlarda ilhaq etilgen yarımadanıñ meseleleri aqqında beyan ete, dep bildirdi.
"Halqara cemiyet buña bir cevap köstersin dep, Ukraina bütünley topraqlarını qaytarmağance, sanktsiyalarnı küçleştirsin dep, daima çağırtamız", - dedi Çoliy.
2019 senesi iyül ayında Rusiye, HUK - "Rusiye havfsızlığı ve anayasa tiziminiñ temelleri içün telüke olğan, istenilmegen teşkilât" dep ilân etti.
Yevğen Çoliy, bu qararğa "Rusiyede ukrain diasporasına basqı ve onı qalğan diasporadan ayırmaq ıntıluvı", dep ayta.


text:
1. Insan organizmindegi kalciy elementi muǵdarınıń 99 procenti tislerdiń quramında jaylasqan. Sonıń ushın da, adam denesindegi eń bekkem aǵza tisler esaplanadı.
2. Balalıq dáwirde shıǵatuǵın dáslepki tislerdi Gippokrat «sút tisleri» dep ataǵan. Eń qızıq tárepi sonda, bunday tisler anasınıń súti arqalı qáliplesedi eken.
3. Dáslepki tis chyotkası bunnan 100 jıl aldın oylap tabılǵan. Bunnan aldın adamlar tislerin tazalawda kúl, por, limonnıń suwı sıyaqlılardan paydalanǵan.
4. Tis – adam organizmindegi qayta tikleniw qábiletine iye bolmaǵan birden-bir aǵza.
5. Tis bayramı haqqında esittińiz be? Qıtayda sentyabr ayınıń 20-sánesinde «Tislerdi jaqsı kóriw kúni» dep atalǵan bayram belgilenedi.
6. Gazlı ishimliklerdi kóp tutınatuǵın insanlar olardı ishpeytuǵınlarına salıstırǵanda karies, tis túsiwi sıyaqlı keselliklerden 62 procentke kóbirek jábir tartadı eken.
7. Jaq bulshıq etleri – insan organizmindegi eń kúshli bulshıq etler esaplanadı. Belgili bolıwınsha, adam bir nárseni qattı tislegen waqıtta onıń tisleri sınıwı yamasa ústingi emalı zıyanlanıwı da múmkin. Sonıń ushın, awqatlardı áste-aqırınlıq penen shaynap jewge háreket etiń.
8. Tis insan organizmindegi eki márte ósip shıǵıw qásiyetine iye aǵza.
9. Eń birinshi transplantaciya (kóshirip ótkeriw) jolı menen ótkerilgen aǵza – tisler. Bul ámeliyat áyyemgi Egipette ámelge asırılǵan. Bay egipetliler ushın tisler pildiń súyeginen islengen.
10. Áyyemgi Britaniya ellerinde tis protezleri eń qımbat bahalı toy sawǵası esaplanǵan. Bul sawǵa bekkem shańaraq tımsalı sıpatında saltanatlı túrde tapsırılǵan.
11. Tisi menen tuwılǵan náresteler haqqında esittińiz be? Áyyemgi ullı húkimdarlar bolǵan Napoleon menen Yuliy Cezar da tisi menen tuwılǵan dep jazadı. Statistikalıq maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, dúnya júzi boyınsha hár 2000 náresteniń tek birewinde ǵana bunday jaǵday baqlanıwı múmkin. Bular perinatallıq tilser bolıp, náreste tuwılaman degenshe joldastıń ishinde jarıp shıǵadı. Anasına emiziw waqtında kesent etpewi ushın, bul tisler alıp taslanadı hám ornına sút tisleri shıǵadı.
Derek: @densawliq24ckaчaTb dle 11.3


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovnıñ fikirince, Asan Cemilevniñ (Mustafa Cemilevniñ 80 yaşındaki ağası – QA) sorğuğa çağırılması «Hizb ut-Tahrir davasında» qabaatlanğan «Bağçasaray dörtlüsiniñ» işinde şaatlarnı tapma ıntıluvıdır. Bunı Ümerov fevral 16-da Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Ümerovnıñ aytqanına köre, Asan Cemilevge berilgen sualler 2013 ve 2015 seneleri Bağçasarayda musulman bayramları azırlıqlarınen bağlı oldı.
«Sorğu vaqtında er keske tedbirlerde çıqqan küçük qavğalarnıñ videoları taqdim etildi. Zıddiyetler merasimlerniñ ötkerme şekillerinen bağlı farqlı fikirlerge esaslandı – tedbir teşkilâtçıları ve yerli sakinler añlaşıp olamay ediler: musafirlerniñ yerleşmesi, erkek ve qadınlarnıñ ayrı oturması, tedbir künü», – dep bildirdi Ümerov Facebook saifesinde.
İlmi Ümerov Qırım.Aqiqat mühbiriniñ Mustafa Cemilevniñ ağası qırımtatarlarnıñ liderine basqı yapmaq içün sorğuğa çekile bilemi sualine menfiy cevap berdi.
İlmi Ümerov Asan Cemilevniñ sağlığını aytıp, Rusiye uquq qoruyıcıları sorğuğa çekilgen insannıñ yaşı ve sağlığına baqmay, dep qayd etti.
«Mence, Mustafa Cemilevnen iç bir alâqası yoq. Sağlıq alına olar baqmay. Asan Cemilev eskiden din cemiyetiniñ reisi edi. O, Bağçasarayda faal edi», – dep añlattı o.
Fevral 16-da Bağçasarayda beş yerli sakin sorğuğa çekildi: Musa Tatarov, Mustafa Mustafayev, Asan Cemilev, Ebazer Abibullayev ve İsmail Ablayev.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet etkenini bildirip, basqılarnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullansın istedi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Cumaertesi künü, aprelniñ 4-nde, Aqmescit ava limanında qomşu Rusiyeden ve anda kerçekleştirilecek uçaq seferleri lâğu etile.
Ava limanınıñ online tablosına köre, aprelniñ 4-nde saba doquz ketiş seferi ve ondan çoq keliş seferi lâğu etildi.
Ava limanınıñ matbuat hızmeti, koronavirusnen bağlı vaziyet sebebinden uçaq seferleriniñ sayısı eksiltile, kelgen yolcularnıñ «sağlıq vaziyeti teşkerilecek ve mahsus anketalar toldurılacaq», dep bildirgen edi.
Daa evel haber etilgenine köre, Qırımda aprel ayında keçken senege köre yolcu aqınınıñ 60% eksilmesini bekleyler. Qayd etile ki, daa evel planlaştırılğan uçaq seferleriniñ 55%-ı aprelniñ 1-nden 5-ne qadar lâğu etilecek.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Qırımnıñ Rusiye medeniyet nazirligine koronavirus telükesi sebebinden aprel ayında yolcularnıñ sayısını arttırmaqtan vazgeçmesine çağırdı.
Aprelniñ 3-nde işğal etilgen Qırımda çetelden kelgen 2998 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2915-i evde dinamik közetüvde, 68-i hastahanede, 15-i observatorlarda buluna. Rospotrebnadzor malümatına köre, cuma kününe qadar 18 COVID-19 hastası qayd etildi. Aqyarda – 5 koronavirus hastası.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.
2018 senesi aprelniñ 16-nda Aqmescitte Rusiye akimiyeti ava limanınıñ yañı terminalını açtı. Onı 22 ay içinde aman-aman 32 mlrd ruble (13 mlrd ğrıvnâ – QA) sarf etip qurğanlar.
Ukraina Qırım üzerindeki ava boşluğından mesüliyetli olğan devlet olaraq Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ onıñ uçaq areketlerini ve ava limanlarını qapattı. Anda ve andan kerçekleştirilgen uçaq seferleri Ukraina ve halqara qaidelerini boza. Daa soñra Qara deñiz üzerindeki bazı yollar vatandaş aviatsiyası içün kene açılğan edi. Rusiye ava şirketleri yasaqqa baqmadan, halqara uquqnı bozıp, ilhaq etilgen Qırımğa uçmağa devam ete.


text:
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti koronavirus yuqunçınıñ tarqaluv telükesi sebebinden kirsetilgen sıñırlavlarğa baqmadan, çalışa bilecek müessise cedvelini kenişletti. Bu aqta Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ buyruğında aytıla.
«Çoq qatlı evlerni qurğan, hususan tış hızmetçi ve (ya da) sub tış hızmetçisiniñ añlaşmaları esasında çalışqan teşkilâtlar, internet-tükânlarınıñ sımarış berüv noqtaları, tükânlarğa ve diger ticaret infrastruktura obyektlerine hızmet köstergen teşkilâtlarnıñ faaliyetine iş vaqtı rejiminde çalışmağa izin berile», – dep aytıla vesiqada.
Buyruqqa köre, notarius, kiçik ve orta iş subyektlerine qol tutuv infrastrukturasını tertiplegen teşkilâtlar, ealiniñ meşğullik merkezi sıñırlavlarğa oğramaycaq.
Daa evel Qırımda koronavirus yuqunçınıñ tarqaluv telükesi sebebinden vatandaşlarnıñ özüni tecrit etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar uzatıldı.
Aprelniñ 5-nde saba işğal edilgen Qırımda 2974 insan tibbiy közetüv altında, 2886-sı dinamik közetüvde qala. 66 insan hastahanede, 22 insan observatorda buluna. Qırımda 20 koronavirus yuqunçı hastası qayd etildi, 6 tüzelgen hasta hastahaneden çıkarıldı. Aqyarda 5 kişi koronavirusqa oğradı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
1944 senesi mayısnıñ 18-ini qırımtatarlar halq tarihınıñ eñ facialı saifesi dep adlandıra. 2014 senesinden berli bunıñ tekrarlanması aqqında çoq aytıla, çünki biñlernen qırımtatarı Rusiye akimiyetiniñ siyaseti sebebinden bugün de evge qaytıp olamay. Olarnıñ arasında qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev de bar. O, bir çoq semetdeşi kibi, yedi yıldan berli evde olmadı. Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv yıllığında Mustafa Cemilevnen yarımadadaki tuvğan yerleri aqqında laf etemiz.
Mustafa Cemilevniñ qorantası Qırımnıñ Sudaq civarındaki Ay-Serez köylüdir. Sovetler zamanında onıñ adı deñiştirildi ve şimdi Mejdureçye olaraq belli. Mustafa Cemilev onı soy köyü dep adlandıra. Özü ise başqa köyde dünyağa keldi – ana-babası yaşağan yarımadanıñ şimaliy qısmındaki Bozköyde. Cemilevlerniñ qorantası Ay-Serezde alâ daa tura.
Qırımtatar sürgünligi yıllığında Mustafa Cemilevden onı yarımada ile bağlağan qoranta mirası aqqında soradıq.
– Mustafa ağa, ecdatlarıñız Ay-Serezde nasıl yaşadı, ne yaptı? Ne bilesiñiz?
– Soyumız Kelgen Sudaq regionında esasen cenevizler yaşağan edi. Küçük Kaynarca añlaşması (1774 senesi imzalanğan ve Rusiye-Türkiye cenkini toqtatqan Rusiye ve Osmanlı imperatorlıqları arasındaki barışıq añlaşması – QA) imzalanğan soñ Rusiye Qırım hanlığında hristianlarnı imaye altına aldı, çünki Qırım hanlığı ve Osmanlı imperatorlığı o vaqıt mağlübiyetke oğradılar, dep aytmaq mümkün.
Qırımda hristianlar sürgünge oğramamaq içün kütleviy şekilde islâm dinini qabul ete
Amma Rusiye bu imayeni özcesine qullandı. Hristianlar Rusiye imperiyasınıñ iç guberniyalarına, hususan Mariupol rayonına sürgün etilip başladı. O vaqıt Qırımda hristianlar sürgünge oğramamaq içün kütleviy şekilde islâm dinini qabul ete.
Ay-Serez köyünde de em hristianlar, em musulmanlar bar edi. O vaqıt pasportlar yoq edi, şunıñ içün kim qayda barıp ibadet etkenine baqqan ediler: kilse olsa, anda insanlarnı arabağa tutıp, alıp ketken qazaqlar tura edi. Bir çoq insan camige barıp, ileride musulman oldı.
1944 sürgünliginden soñ qırımtatarlarnıñ bütün izleri yoq etildi
Ay-Serezde sürgünlikten evel eki mezarlıq bar edi: biri musulman mezarlığı, ekincisi qapalı edi, anda mezarlar yoq edi. Dedelerimiz anda daa musulman olmağan ecdatlarımız defin etilgen, dep aytqan edi. Şimdi eki mezarlıq da yoq. 1944 sürgünliginden soñ qırımtatarlarnıñ bütün izleri yoq etildi. Köy ise Mejdureçye adını aldı.
Ay-Serez qadimiy yunan tilinde «Aziz Sergiy» demektir. Amma (sovetler zamanında – QA) bütün meskün yerlerniñ adları deñiştirilgende oña Mejdureçye adı berildi. Umumen Qırımda 1118 meskün yerniñ adı deñiştirildi.
– Ecdatlarıñıznıñ evini ilk sefer ne vaqıt körip oldıñız?
– Ana-babam 30-ıncı yıllarda kulak dep cezalandırıldı, Molotov vilâyetine (1957 senesi Rusiye Sotsialistik Federativ Sovet Cumhuriyetiniñ Perm vilâyeti adı berildi, 2005 senesinden itibaren – Rusiye Federatsiyasınıñ Perm ülkesi – QA) sürgün etildi. Andan qaçıp qaytqanlar. Başta Melitopolge kelgenler, soñra Qırımğa, amma Ay-Serez köyüne qaytmadılar.
Vesiqalarımda Ay-Serez köyünde doğğanım yazılsa da, men Qırımnıñ çöl taraflarında – Bozköy köyünde dünyağa keldim
Qırımnıñ çöl taraflarında Fraydorf rayonı bar edi (1930 senesi şimdiki Kezlev, Canköy ve Aqmescit rayonlarınıñ qısımlarından şekillendirilgen Fraydorf milliy yeudi rayonı Qırımnıñ şimaliy-ğarbinde yerleşken edi, 1944 senesi dekabr ayında yoq oldı – QA), soñra Novoselovevskiy adı berildi. Anda Bozköy köyü bar edi – pek kiçik edi, anda yeudi, nemse, qırımtatarlar, biraz da ruslar yaşağan edi.
Yeudiler Ekinci cian cenkinde ketti ya da natsistler tarafından yoq etildi. Soñra nemseler ve qırımtatarlar sürgün etildi. Ve köy yoq oldı. Şimdi anda 100-ge yaqın qoranta yaşay, aralarında qırımtatarlar da bar, dep aytalar. Öyle de aytalar – Bozköy.
Vesiqalarımda Ay-Serez köyünde doğğanım yazılsa da, men Qırımnıñ çöl taraflarında – Bozköy köyünde dünyağa keldim.
– Ay-Serezde qartbabañıznıñ evi nasıl edi? Alı nasıl, mimarlığı nasıl?
– Anda milliy özgünlik çoq qalmadı. Babamnıñ evi tura. Balaban, yahşı. Şimdi artıq pek balaban körünmey. Bir vaqıtları anda klub edi, soñra köçip kelgenge berildi. Anda barıp, o evni satıp almağa istedim.
Saibi kimnen laf etkenini añlap, saray almağa yetecek fiyat qoydı. Ğaliba, 50 biñ dollar edi. O vaqıtları köy içün pek paalı edi. Amma uzun muzakerelerden soñ bu ev satın alındı ve «Qırım» fonduna (1991 senesi Qırımtatar Milliy Qurultayı tarafından tesis etilgen hayriye teşkilâtı – QA) berildi. Yaqınlarında topraq alıp, milliy areket veteranları içün raatlıq yerini yapacaq edik. İşğal başladı ve işğalciler «Qırım» fondunıñ mülkini tevqif etti. Er şey tevqif altında.
– Ecdatlarıñıznıñ ikâyelerini aytqan ediñiz, Ay-Serezniñ qalarınıñ bile adları bar eken. Bu aqta ne bilesiñiz?
– Semetdeşlerimizden biri kitap çıqarğan edi. Adı «Ay-Serez» oldı. Anda, ğaliba, yetmiş eki qaya bar ve er biriniñ adı bar.
– Qırımda bir sıra memuriy bölünüv ve ad deñiştirilüvinden soñ bir çoq kiçik köy ya yoq oldı, ya da tarihiy adını coydı. Olarnı ğayrıdan tiklemege imkân barmı?
Tarihiy adlarnıñ ğayrıdan tiklenmesi aqqında aytılsa, episini ğayrıdan tiklemek kerek, dep aytqan edi
– Qırımda tarihiy toponimikanı ğayrıdan tiklev komissiyasını qurğan edik. Sürgün etilgen halqnıñ reabilitatsiyası aqqında aytılsa, bu tek onı aqlav ve sürgünlikniñ qanunsız tanılması degil, sürgünlikten evelki er şeyni, hususan meskün yerlerni ğayrıdan quruv da ola. Ve biz bu meselenen oğraşacaq komissiyanı qurdıq.
Tek cenkten evelki adnıñ ğayrıdan tiklemesi aqqında aytılmamalı. Çünki keçken asırnıñ 20-nci yıllarından başlap anda başqa adlar da bar edi. Meselâ, Telman, Oktâbrskiy ve diger sovet isimleri. Olarnıñ da öz qırımtatar adları bar. Tarihiy adlarnıñ ğayrıdan tiklenmesi aqqında aytılsa, episini ğayrıdan tiklemek kerek, dep aytqan edik.
Amma böyle problemge rastkeldik: yıllar içinde bazı köyler yoq oldı, yañıları peyda oldı, bazı köyler birleşti. Şunıñ içün köyniñ tarihiy adı olğanını bilsek, anda adını deñiştirmek daa qolay olur. Birleşken köyler olsa, berilecek adnen bağlı qarar almaq kerek.
Bizim fikirimizce, Qırım işğali daa bitmegende sürgünlikten evelki coğrafik adlar ğayrıdan tiklenmeli
Ukrainanıñ dekommunizatsiya qanunına köre, (Qırımda – QA) 67 meskün yerniñ tarihiy adı ğayrıdan tiklenmeli. Amma qanun Qırımda o, yarımada işğali bitken soñ işke tüşürilecek, dep tüzeldi. Biz qarşı edik, amma apansızdan olğanı içün itiraz bildirip olamadıq, öyle de qaldı.
Bizim fikirimizce, Qırım işğali daa bitmegende sürgünlikten evelki coğrafik adlar ğayrıdan tiklenmeli ve bütün haritarlarda kerçek adlar olmalı. Bazıları harita yañlış yazılsa, çoq davalaşmağa kerek olur dep, qıyınlıqlar aqqında ayta. Ne ise, tartışacaqmız. Bu da Qırımnı işğalden qurtaruv küreşimizniñ bir parçası ola.
Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma künü
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Kásiplik awqamǵa qalay aǵza bolıw múmkin?
Kásiplik awqamǵa aǵza bolıw ıqtıyarlı. Kásiplik awqam Ustavı talapların tán alıwshı hám orınlawshı, aǵzalıq tólemlerin turaqlı túrde tólep barıwshı 18 jasqa tolǵan hár bir puqara kásiplik awqam aǵzası bolıwı múmkin. eger 16 jasqa tolǵan puqara is beriwshi menen miynet qatnasıqlarında bolsa yamasa oqıw orınlarında bilim alıp atırǵan bolsa, kásiplik awqam aǵzalıǵına kiriwi múmkin. Kásiplik awqam aǵzalıǵına qabıl etiw hám onnan shıǵıw puqaranıń jeke arzasına bola, kásiplik awqam toparı, cex, baslanǵısh shólkem jıynalısında ámelge asırıladı. Kásiplik awqam aǵzalıǵına qabıl etiw hám onnan shıǵıw sánesi tiyisli qarar qabıl etilgennen kúnnen esaplanadı. Kásiplik awqamǵa qabıl etilgen puqaraǵa baslanǵısh shólkemniń kásiplik awqam komiteti (shólkemlestiriwshisi) tárepinen birden-bir úlgidegi aǵzalıq bileti beriledi. Kásiplik awqam shólkemi bolmaǵan kárxana, shólkem, mekeme yamasa basqa jumıs orınlarında islewshiler hám oqıwshılardı kásiplik awqam aǵzalıǵına qabıl etiw kásiplik awqamnıń rayon (qala) keńesleri prezidiumı, birlesken kásiplik awqam komitetleri tárepinen ámelge asırıladı. Bir kásiplik awqamnan basqa kásiplik awqamǵa ótkende, miynet barısı waqtınsha yamasa pútkilley toqtatılǵan jaǵdaylarda kásiplik awqam shólkemi menen úzliksiz baylanısta bolıp hám aǵzalıq tólemlerin tólep turıw shárti menen, kásiplik awqamǵa aǵzalıǵı saqlanıp qalınadı.
Jumıs beriwshi menen xızmetker ortasında dúzilgen miynet shártnamasın biykar etiw tiykarları hám tártipleri qanday?
Ózbekistan Respublikası MKniń 97-statyasında miynet shártnamasın biykar etiwdiń tiykarları belgilep berilgen bolıp, oǵan muwapıq 6 tiykar korsetilgen. Bular: 1) Táreplerdiń kelisimine kóre. Bul tiykarǵa muwapıq miynet shártnamasınıń barlıq túrleri qálegen waqıtta biykar etiliwi múmkin; 2) Táreplerdiń biriniń baslaması menen; (jumıs beriwshi yaki xızmetkerdiń) 3) SHártnama múddettiniń tamam bolıwı menen; 4) Táreplerdiń ıxtiyarına baylanıslı bolmaǵan halatlarǵa kóre; 5) Miynet shártnamasında názerde tutılǵan tiykarlarǵa kóre; Miynetke baylanıslı múnásebetlerdi biykar etiw haqqındaǵı shárt miynet shártnamasında bul shártnama jumıs beriwshi tárepinen kárxana basshısı, onıń orınbasarları, bas esapshı menen, kárxanada bas esapshı bolmaǵan táǵdirde bolsa, bas esapshı wazıypasın ámelge asırıwshı xızmetker menen dúzilgende, sonday-aq nızamda jol qoyılatuǵın basqa halatlarda da názerde tutılıwı múmkin; 6) Jańa múddetke saylanbaǵanlıǵı (tańlaw boyınsha otpegenligi) yamasa saylawda (tańlawda) qatnasıwdan bas tartqanlıǵı múnásebeti menen miynet shártnamaları biykar etiliwi múmkin.
Jańa jıldan soń aylıq is haqımnıń azayıp ketkenligin bildim. Esap-sanaq bólimine barıp bul jaǵdaydı sorastırǵanımda, poliklinikamızdıń jańadan tastıyıqlanǵan shtatlar kestesine kiritilgen ózgeris boyınsha meniń stavkam 0,75 ke túsip qalǵanlıǵın málim etti. Jumıs beriwshi meniń razılıǵımsız stavkamdı 0,75 ke túsirip taslawǵa haqılıma?
Ózbekistan Respublikası MKniń 89-statyasında «Jumıs beriwshiniń xızmetkerdiń razılıǵısız miynet shártlerin ózgertiw huqıqı» belgilep berilgen bolıp, oǵan kóre jumıs beriwshi xızmetkerdiń razılıǵısız miynet shártlerin ózgertiwge tek ǵana texnologiyadaǵı, islep shıǵarıw hám miynetti shólkemlestiriwdegi ózgerisler, jumıslar (ónim, xızmetler) kóleminiń qısqarǵanlıǵı, egerde bunday ózgerisler xızmetkerler sanı yaki jumıslar mazmunınıń ózgeriwine alıp keliwi aldınnan anıq bolǵan hallarda ǵana hakılı bolıp esaplanadı. Jumıs beriwshi miynet shártlerindegi bolajaq ózgerisler haqqında xızmetkerdi keminde eki ay aldın jazba túrde eskertip tilxat alıwı shárt. Kórsetilgen múddetti qısqartıwǵa tek ǵana xızmetkerdiń razılıǵı menen jol qoyıladı. Xızmetker menen miynet shártnaması ol jańa miynet shártleri tiykarında islewdi dawam ettiriwden bas tartqanlıǵı sebepli biykar etiliwi múmkin, bunda xızmetkerge ortasha aylıq is haqısınan kem bolmaǵan muǵdarda jumıstan bosatıw napaqası tólenedi.
Jumıstan bir kún sebepsiz qalıp qoyǵanlıǵım ushın, ishki miynet tártip qaǵıydasın bir márte qopal túrde buzdıń dep jumıstan bosatıldım. Miynet dáptersheme jumıstan bosatılǵanım sebebi, tiykarı, yaǵnıy miynet kodeksiniń tiyisli statyaları jazılǵan. Bul nızamlıma?
Ózbekistan Respublikası Miynet Kodeksiniń 81-statyası hám Ózbekistan Respublikası Ádillik Ministrliginde 1998-jıl 29-yanvarda 402-san menen dizimge alınǵan «Miynet dáptershelerin júritiw tártibi haqqında»ǵı Qollanba rásmiy hújjet esaplanǵan miynet dáptersheleri júrgiziliwiniń birden-bir tártibin belgileydi. oǵan muwapıq, xızmetkerdiń miynet dáptershesine miynet shártnamasınıń biykar etilgenligi haqqındaǵı jazıw ámeldegi nızam talaplarına saykes bolıwı, yaǵnıy miynet shártnamasın biykar etiw tiykarları (sebepleri) haqqındaǵı jazıw kiritilmesligi shárt. YAǵnıy bunda, «Miynet dáptershelerin júritiw tártibi haqqında»ǵı Qollanba talaplarına kóre tek ǵana «Miynet shártnaması biykar etildi» degen sózler jazılıwı tiyis. egerde miynet dáptershesine qate jazıwlar kiritilip ketken jaǵdayda bolsa, miynet dáptershesin boyap, shtrixlap óshiriwge jol qoyılmaydı. Al, onı tiyisli buyrıq qabıl etken halda miynet dáptershesine keyingi qatar sanı menen tiyisli jazıw kiritken halda biykar etiliwi lazım. Usı nızam talapları buzılǵan jaǵdayda bul ózR Haqimshilik juuapkershilik haqqındaǵı Kodeksiniń 49-statyasına asas miynet haqqındaǵı nızam hújjetlerin buzıw sıpatında bahalanıp, eń kem is haqınıń 2 esesinen 5 esesine shekemgi mugdarda hákimshilik járiymaǵa tartıwǵa sebep boladı. egerde bunday huqıqbuzarlıq er jetpegen shaxsqa baylanıslı islengen bolsa eń kem is haqınıń 5 esesinen 10 esesine shekemgi mugdarda hákimshilik járiymaǵa tartıwǵa sebep boladı.
Miynet shártnaması jumıs beriwshiniń baslaması menen biykar etilgende xızmetkerdi aldın-ala eskertiwi shártpe ham onıń múddetleri qanday?
Ózbekistan Respublikası MKniń 102-statyasında «Miynet shartnamasın jumıs beriwshiniń baslaması menen biykar etiw haqqında eskertiw» boyınsha nızam talabı belgilep berilgen bolıp, oǵan muwapıq: 1. Miynet shártnaması texnologiyadaǵı, islep shıgarıw hám miynetti shólkemlestiriwdegi ózgerisler, xızmetkerler sanı (shtatı) yaki jumıs mazmunınıń ózgeriwine alıp kelgen jumıslar kóleminiń qısqarǵanlıǵı yamasa karxananıń saplastırılǵanlıǵı múnásebeti menen biykar etilgende keminde 2 ay aldı; 2. Xızmetkerdiń mamanlıǵı jeterli bolmaǵanlıǵı yaki den sawlıǵınıń jagdayına baylanıslı atqarıp kiyatırǵan jumısına nalayıq bolıp qalǵanında keminde 2 hápte aldın; 3. Miynet shártnaması xızmetkerdiń ayıplı is-háreketlerdi islegenligi ushın (MK 100-st 3 hám 4-bándlerine) biykar etilgeninde 3 kún aldın xabardar etedi yaki soǵan teń muǵdarda kompensaciya tóleydi. eskertiw múddeti dawamında xızmetkerge jumıs izlew ushın háptede keminde bir kún is haqı saqlanǵan halda jumısqa shıqpaw huqıqı beriledi.
Xızmetkerdiń tiykarǵı miynet huqıqları nelerden ibarat?
Ózbekistan Respublikası MKniń 16-statyasında xızmetkerdiń tiykarǵı miynet huqıqları belgilep berilgen bolıp, Ózbekistan Respublikası Konstituciyasına muwapıq hár bir shaxs miynet etiw, erkin kásip tańlaw, haqıqıy miynet shártleri tiykarında islew hám nızamda belgilengen tártipte jumıssızlıqtan qorǵanıw huqıqına iye. Hár bir xızmetker: óziniń miyneti ushın nızam hújjetlerinde Miynetke haqı tólewdiń birden-bir tarif setkasınıń birinshi razryadı boyınsha belgilengennen az bolmaǵan muǵdarda haqı alıw; múddetleriniń shegarası belgilengen jumıs waqtın ornatıw, bir qatar kásipler hám jumıslar ushın jumıs kúnin qısqartıw, hár háptelik dem alıs kúnleri, bayram kúnleri, sonday-aq, haqı tólenetuǵın jıllıq dem alıslar beriw arqalı támiyinlenetuǵın dem alıs alıwǵa; qáwipsizlik hám gigiena talaplarına juwap beretuǵın sharayatlarda miynet etiw; kásipke tayarlaw, qayta tayarlaw hám bilimin asırıw; jumıs penen baylanıslı halda den-sawlıǵına yaki mal-múlkine jetkizilgen zıyannıń ornın qaplaw; kásiplik awqamlarına hámde xızmetkerler hám miynet jámáátiniń máplerin ańlatıwshı basqa da shólkemlerge birlesiw; qartayǵanda, miynet qábiyletin joǵaltqanda, baǵıwshısınan ayırılǵanda hám nızamda názerde tutılǵan basqa hallarda sociallıq támiynat alıw; óziniń miynet huqıqların qorǵaw, sonday-aq, sud arqalı qorǵaw hám tájiriybeli yuridikalıq járdem alıw; jámáátke baylanıslı miynet tartıslarında óz máplerin qollap-quwatlaw huqıqına iye.
Jumıs beriwshiniń tiykarǵı huqıqları nelerden ibarat?
Ózbekistan Respublikası MKniń 17-statyasında «Jumıs beriwshiniń tiykarǵı huqıqları» belgilep berilgen bolıp, oǵan kóre Jumıs beriwshi: kárxananı basqarıw hám óz wákillikleri sheńberinde ǵárezsiz túrde qararlar qabıl etiw; nızam hújjetlerine muwapıq jeke tártiptegi miynet shártnamaların dúziw hám biykar etiw; miynet shártnamasında shárt etip kórsetilgen jumıstı lazım dárejede orınlawın xızmetkerden talap etiw; óz máplerin qorǵaw ushın basqa jumıs beriwshiler menen birge jámáátlik birlespelerdi dúziw hám bunday birlespelerge aǵza bolıw huqıqına iye. Sonday-aq jumıs beriwshiniń tiykarǵı huqıqları menen bir qatarda, jumıs beriwshiniń minnetlemeleri haqqında da toqtalıp ótiw maqsetke muwapıq dep esaplayman. ózR MKniń 177-statyasına kóre «Jumıs beriwshi xızmetkerler miynetin shólkemlestiriwi, nızamlar hám basqa normativ hújjetlerde, miynet shártnamasında názerde tutılǵan miynet shárayatların jaratıp beriwi, miynet hám islep shıǵarıw intizamın támiyinlewi, miynetti qorǵaw qaǵıydalarına ámel etiwi, xızmetkerlerdiń mútájligi hám talaplarına itibar menen qarawı, olardıń miynet hám turmıs sharayatların jaqsılap barıwı, Miynet Kodeksine muwapıq jámáátlik shártnamaların dúziwi shárt».
Miynet ushın xızmetker qanday tártipte xoshametlenedi?
Ózbekistan Respublikası Miynet Kodeksiniń 180-statyası talabına kóre: Jumıstaǵı jetiskenlikleri ushın xızmetkerge baylanıslı xoshametlew sharaları qollanılıwı múmkin. Xoshametlewdiń túrleri, olardı qollanıw tártibi, abzallıq hám jeńillikler beriw jámáátlik shártnamaları, ishki miynet tártibi qaǵıydaları hám basqa lokal hújjetlerde, jámáátlik kelisimlerinde, intizam haqqındaǵı ustav hám rejelerde belgilep qoyıladı. Xızmetkerler miynet tarawında mámleket hám jámiyet aldındaǵı ayırıqsha xızmetleri ushın mámleketlik sıylıqlarǵa usınılıwı múmkin. Is haqı, sıylıqlar, qosımsha tólemler, ústemeler hám miynet haqı diziminde názerde tutılǵan basqa tólemler xoshametlew túrlerine kirmeydi. Intizamiy jaza ámel etip turǵan múddet dawamında (183-statya) xızmetkerge baylanıslı xoshametlew sharaları qollanılmaydı. Usı jerde ayta ketetuǵın nárse, Ózbekistan Respublikası Miynet Kodeksiniń 183-statyasında intizamiy jazanıń ámel etiw múddeti kórsetilip ótilgen, yaǵnıy intizamiy jazanıń ámel etiw múddeti jaza qollanılǵan kúnnen baslap bir jıldan asıp etiwi múmkin emes. eger xızmetker usı múddet ishinde jáne intizamiy jazaǵa tartılmasa, ol intizamiy jaza almaǵan dep esaplanadı. Intizamiy jazanı qollaǵan jumıs beriwshi óziniń baslaması menen, xızmetkerdiń iltimasına kóre, miynet jámááti yaki xızmetkerdiń tikkeley basshısınıń ilitmasnamasına kóre jazanı bir jıl ótpesten aldın da alıp taslawǵa haqılı. Demek, intizamiy jaza alıp taslanǵannan soń xızmetkerge baylanıslı xoshametlew sharaları qollanılıwı múmkin.


text:
İlhaq etilgen Qırımdaki siyasiy mahkümlerniñ sayısı 60 kişini keçti, dep bildirdi qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «5 kanal»ğa bergen intervyusında.
Onıñ sözlerine köre, Kreml nezaretindeki mahkemeler Qırımda para cöremesinen cezalağan qırımtatar faalleri bu cedvelge kirmemekte.
«Bizler Qırımda siyasiy mahküm, azatlıqtan marum etilgen ya da SİZOda demir çabaqlar artında yatqan, mahkeme qararı denilgen ükümi çıqarılğan, ya da mahkeme qararınen Qırımda areket etmesi sıñırlanğan, dep esaplağan insanlarnıñ sayısı 60 kişini keçti. Men, 2014 senesi fevralniñ 26-ndan başlap büyük miqdarda para cöremesi tölegen adamlarnı esapqa almayım, olar sayısı artıq bir qaç yüzni keçti. Babaları apishanede olğanı sebebinden, babasız qalğan balalarnıñ sayısı yüzden ziyade», – dep ayttı Refat Çubarov.
Qırım mahkemelerinde qararlar qabul etilgen soñ, artıq aman-aman on kişi qomşu Rusiyege keçirildi.
Yanvarniñ 5-şi Cuma künü saba, Qırımda nevbetteki tintüvler keçirilgeni aqqında belli oldı.
Qırım Rusiye nezaretine keçkenden soñ, FSB yarımadada muntazam surette insanlarnı tutıp ala, tintüvler keçire, mustaqil jurnalist, qırırmtatar faalleri, muallefet ve Ukraina tarafdarı olğan cemaat erbapları ve diniy azınlıqlarnı teşkil etkenlerni sorğulay. Uquq qorçalayıcılar rusiyeli küç hadimleriniñ işbu areketlerini siyasiy ceetke esaslı dep tanıy.


text:
Rusiye nezaretindeki Aqmescitniñ Kyiv rayon mahkemesi üçünci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi, cemaat jurnalisti Amet Süleymanovnıñ ev tevqifiniñ avgustnıñ 9-ınace sozdı. Bunı "Qırım birdemligi"ne advokat Lilâ Gemeci haber etti.
O qayd etti ki, bu kün daa bir mahkeme oturışı oldı ve Federal cezalarnıicra etüv hızmetiniñ reberine, Süleymanov er ay ekimni ziyaret etmege kerek olğanını añlattılar.
Bundan ğayrı, advokatnıñ aytqanına köre, imaye tarafı operativ-qıdıruv tedbiri devamında tutulıp alınğan audio yazısınıñ psihilogik ve til ekspertizanıñ tayin etilmesi aqqında qarar ile tanış oldı. İmayeciniñ sözlerine köre, 2017-nci yılda üçünci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçileri ve başqa Bağçasaray sakinleri toplanğan camide diñleme yapıldı.
Daa evel Amet Süleymanovnıñ ev tevqifine yiberdiler. Onıñ advokatı bunıñ sebebi Süleymanov ağır hasta olğanıdır dey.
Martnıñ 11-nde Rusiye FSB hadimleriniñ teşebbüsinen qırımtatarlarnıñ evlerinde bir sıra tahqiqat tedbiri başlatıldı. Yedi tintüv keçirildi, beş kişi tutuldı: Enver Mustafayev, Seytumer Seytumerov (tarihçı – QA), Osman Seytumerov, Amet Suleymanov, Rustem Seytmemetov. Olarnı FSB bölügine alıp ketkenler.
Onıñ malümatına köre, tutulğanlar Rusiye Ceza kodeksirniñ 205.5 maddesine istinaden (Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ve böyle teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv) qabaatlana.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası martnıñ 11-nde Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında Rusiye quvetçileri keçirgen tintüvlerden sebep cinaiy tahqiqat başlattı. Daa soñra müessise daa bir cinaiy tahqiqat başlatılğanını bildirdi – o, tintüvlerden soñ qırımtatarlarnıñ tutuluvınen bağlıdır.
Ukraina Tış işler nazirligi, martnıñ 11-nde olıp keçken tintüvlerge qarşı narazılıq bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İsmail Gasprinskiy adına qırımtatar kütüphanesi ilk sefer qırımtatar tilinde soqur balalar içün mahsus Brayl elifbesinde basılğan kitaplarğa malik oldı. Bu – Gans Hristian Andersenniñ «Qalai soldatçıq» ve «Bülbül» masallarıdır. Kitaplar «G.A. Andersen. Masallar.- Simferopol. Krımgosizdat. 1941» esasında İ. Gasprinskiy adına qırımtatar kütüphanesiniñ sımarışı ile Çelâbinskteki közleri zayıf ve soqur balalar içün mahsus vilâyet kütüphanesinde basıldı.
Qırımtatar kütüphanesi direktorınıñ ilmiy işler boyunca muavini Leylâ Qadırovanıñ Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbirine bildirgenine köre böyle mahsus edebiyatqa ihtiyac endi çoqtan mevcut olıp, onı qandırmaqnıñ imkânı olmağan.
- Çelâbinsk közleri zayıf ve soqur balalar içün mahsus vilâyet kütüphanesiniñ hadimleri ile biz Sudaqta kütüphaneciler halqara seminarında tanış olıp, iş tekliflerinen paylaştıq, - dey Leylâ Qadırova.
İ. Gasprinskiy adına kütüphane hadimleri bütün dünya balaları sevip oquğan meşur masalcınıñ qırımtatar tilinde taa sürgünlikten evel neşir etilgen kitabını skanerden keçirip Çelâbinske yollaylar. Andaki zenaatdaşları ise közleri aciz oquyıcılarğa yardım etmek maqsadında eki masalnıñ ekişer nushasını bedava yapqanlar. Kitaplarnıñ baş saifesinde 5 nusha kösterilgen, lâkin şimdilik ancaq 4 nushası kelip çıqqan. Şulardan bir nushası kütüphane Aqmescitteki körlar cemiyetine berilecek.
Leylâ Qadırovanıñ aytqanına köre Brayl elifbesinde basmaq içün kitaplar ileride qırımtatar yazıcıları ve ocalarınıñ iştirakinde seçilecek.
- Bu kitaplarnı közleri zayıf balalar nasıl qabul etecekler, kitaplar ne derecede talap etilecegini ögrenmege qarar berdik. Buña köre de qalğan nushaları basılacaq, - dey Qırımtatar kütüphanesi direktorınıñ ilmiy işler boyunca muavini.
– Yaqın künlerde Sankt-Peterburgdan da mahsus edebiyat kelmesini bekleymiz. Kelecekte közleri zayıf büyükler içün de kitap sımarlamaq meramındamız.


text:
Aralarında yaş farqı küçük degil edi – 20 yıl. Lâkin bu işbirlikleri ve dostluqlarına keder etmedi. Eki deanıñ munasebetleri – adiy bir şey degil. İsmail Gasprinskiy ve Agatangel Krımskiy dea sözüne lâyıqlar.
İsmail Gasprinskiy – meşur qırımtatar cemaat erbabı, naşir, yazıcı, türk ve musulman aleminiñ islâatçısı.
Onıñ dostu Agatangel Krımskiy – filolog, tilşınas-poliglot, şair, terciman, ukrain şarqşınaslığınıñ temelcisidir. 1871 senesi Vladimir-Volınskiyde doğdı. Onıñ aslını soyadı yahşı köstere – babası qırımtatarlarından edi, onıñ ecdatları Bağçasaraynı XVII asırnıñ soñunda terk etip, Beyazrusiyede (o vaqıt Poloniya-Litvaniya Reç Pospolitayağa ait topraqlar edi) yerleşti.
İcadiy miraslarını ögrenüv – pek acayip ve meraqlı intellektual seyaattır. Eki deanıñ munasebetlerine dair çoq bilgimiz yoq, lâkin Agatangel Krımskiyniñ İsmail Gasprinskiy aqqında yazğan büyük maqalemiz bar. Gasprinskiyniñ ayatı ve faaliyetine dair qısım Agatangel Krımskiyniñ «Qırımtatarlarnıñ edebiyatı» işinde taqdim etilgen.
Eñ başında Krımskiy müim tarihiy devirni qayd ete: «XV-XVIII asırlarnıñ qırımtatar edebiyatı güllenüviniñ soñunı Qırımnıñ Rusiye tarafından zapt etilüvi ketirdi». Hanlar qalmadı, hayırseverler qalmadı, edebiy faaliyet toqtatıldı, «qırımtatarlar kütleviy şekilde Türkiyege köç etkenleri içün oquyıcılarnıñ sayısı pek eksildi». Böylece, «qadimiy edebiyat toqtatıldı ve… yavaş-yavan unutılıp başlandı».
XV-XVIII asırlarnıñ qırımtatar edebiyatı güllenüviniñ soñunı Qırımnıñ Rusiye tarafından zapt etilüvi ketirdiAgatangel Krımskiy
Agatangel Krımskiy bu devirde qırımtatar zadegân sınfında menfiy bir tendentsiyanı qayd etti – ruslaşuv ve qısmiy assimilâtsiya, çünki mırzalıq vekilleri Rusiye medeniyetine pek erte qoşuldı – rus mektebinde oqudı, soñra ise ükümet ya da arbiy hızmette çalıştı, – qırımtatar kimligini coydı.
Aslında, çoqusı qırımtatarlarnıñ alâ tasil almaq imkânı yoq edi. Adiy tasilni aytsaq, o, «muafazakâr-klerikallarnıñ qollarında edi», dep qayd ete Krımskiy. Mektepte (başlanğıç musulman mektebinde) ve medresede oquş daa çoq eskirgen edi («balanı oqutmaq yerine daa çoq mısqıllağan ediler», dep yaza Krımskiy). Eñ meşur oquv yurtunda bile vaziyet aynı – tahminen 1500 yılında Mengli Geray Han vaqtında qurulğan Bağçasaraydaki Zıncırlı medrese farqlı degil edi.
1880-inci yıllarnıñ başlarına qadar öyle devam etti, Krımskiyniñ aytqanına köre, o vaqıt «tasil alğan, ileri oca ve edebiyatşınas İsmail Gasprinskiyniñ büyük emiyetli maarifçilik-yazıcılıq faaliyeti başlandı. O, mırzalardan olıp, Moskva, Parij (1871-1874), İstanbulda (1874-1875) tasil aldı». Agatangel Krımskiy Gasprinskiyniñ tercimeiyalında «Terciman» gazetasınıñ açıluvı ve çıqarıluvını müim bir vaqia dep tafsilâtlıca tarif ete.
Gasprinskiy esas energiyasını «Terciman» gazetasına berdi, muarrirligini vefatına qadar devam etti, otuz yıldan çoq. Gazeta etrafında yerli medeniy küçlerni topladı»Agatangel Krımskiy
Krımskiy şöyle yaza: «1883 senesi Rusiye tarafından Qırımnıñ zapt etilüviniñ yüz yılında o, Bağçasarayda «Terciman» rus-tatar gazetasını eki tilde açtı, ve o, çoq yıllar devamında mektep iliminde yañı usullarnı ve musulman yaşayışında yañı ileri ğayelerni muntazam sürette propaganda etti… Gasprinskiy esas energiyasını «Terciman» gazetasına berdi, muarrirligini vefatına qadar devam etti, otuz yıldan çoq. Gazeta etrafında yerli medeniy küçlerni topladı».
Bu neşirniñ emiyetini aytıp, Krımskiy şöyle yazğan edi: «Terciman» yigirmi yıldan çoq bütün türklerge büyük tesir etken yekâne (ya da aman-aman bir) musulman gazetası edi; ve şunıñ içün, meselâ, Qazan tatarları İsmail Gasprinskiyniñ adını aytıp, öz edebiyat tarihında onıñ adını büyük bir ad olaraq telâffuz ete.
Krımskiy Gasprinskiyniñ edebiyat faaliyetinde tafsilâtlıca toqtala: «İsmail Gasprinskiy tek istidatlı jurnalist ve oca degil, yazıcı-belletrist edi. Ara-sıra belletristik tercimelerni («Robin Kruzo») derc ete, bazı vaqtıları öz eserlerini yaza edi. «Yol mektüpleri» şeklini seve edi, «Molla Abbas» seyaatında kibi; olarnıñ bir qısmı XV asırnıñ soñunda ispanlar yoq etken Granadanıñ bir parçası olaraq cenübiy İspaniyanıñ irişilmez dağlarında saqlanıp qalğan ideal musulman yüksek medeniyetli memleket aqqında «Dar-ur-Rahat musulmanları» utopik povesti edi. 1890-ıncı yıllarnıñ ortasında «Tercimanda» derc etilgen Gasprinskiyniñ «Kün doğdı» romanınıñ avtobiografik çizgileri bar».
Krımskiyniñ qayd etkenine köre, 1905 senesiniñ inqilâbından soñ Gasprinskiy «Tercimandan» ğayrı «Ha-ha-ha!» icviy mecmuasını, musulman qadınları içün «Alemi nisvan» ve «tatar edebiyatı tarihçısı içün daa soñra qıymetli tatar yazıcıları olacaq (meselâ, Lâtif-zade) bazı genç yazıcı quvetleri ilk sefer derc etilgen «Alemi Subyan» mecmusını neşir etip başladı». O, Gasprinskiy Peterburgda duma musulman deputatlarınıñ («Millet») organınıñ quruluvında iştirak etti, Rusiye musulmanlarnıñ siyasiy umumrus qurultaylarında çıqışta bulundı, dep yaza.
Agatangel Krımskiy, Gasprinskiy maneviy oca, bir sıra qırımtatar intellektualı – şair, yazıcı, jurnalistler – Abdulla Lâtif-zade, Ali Bodaninskiy, Osman Aqçoqraqlı, İsmail Lemanov, Asan Sabri Ayvazovnıñ ustazı olaraq qıymetli olğanını qayd etken edi. Olar ve bir sıra diger genç izdeşi ulu ocasınıñ esas işini devam ettirdi – qırımtatar halqınıñ yekâne vatanı Qırımda maarifi ve ğayrıdan doğuvını.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
.
Bunı Aqyar bankınıñ hızmetçisi bildirdi, dep haber ete 15 minut saytı.
O şunı da qayd etti ki, yuridik şahıslardan komissiya alınmay eken, digerlerden ise 10 % alına.
Deñişirüvni keçirmek içün şirket, teşkilâtnıñ temsilcisi pasportını köstermeli.
İşğal etilgen Qırım bankları ruble küpüralarnıñ ufaq parağa deñiştirüvi içün 10% alğanı keçken afta Aqyar iş adamlarından belli oldı.
Olarnıñ sözlerine köre, mahsulat fiyatları öyde de paalaştı, ufaq paranıñ qıtlığı ise olarnı daa köterecektir.
Bunıñ ile iş adamlarınıñ bazıları alâ daa ukrain grivnanı qabul ete. Bazı tükânlarda qaytımnı beralmayıp, satıcılar daa bir şey almağa rica ete, aks alda bir şey satmaylar.
Hatırlatamız, Rusiye Merkeziy bankı Qırımda ukrain banklarnıñ faaliyetni yasaq etti, olarnıñ yerine Rusiye banklarınıñ bölüklerini açmağa niyetinde.


text:
Bugün Aqmescitniñ demir yol vokzalında «Qırımnıñ halq imayesi» olaraq adlanğanlar Ukraina halq deputatı Serğiy Kunitsınnıñ Oleksiy oğlunı yaqaladı.
Bunı «UDAR» firqasınıñ matbuat hızmeti bildire.
«O, eki künge Qırımğa kelip, bugün Kiyevge qaytacaq edi. Demir yol vokzalında onıñ yanına «halq imayesiniñ» vekilleri kelip, pasportnı köstermege rica ettiler. Onı soyadından tanıdılar», – aytıla beyanatta.
Kunitsınnıñ aytqanına köre, Oleksiyni FSBge alıp ketkenler.
«Biz eki saat ögüne laf ettik. Onı sorğuğa çekmege vade ettiler. O, bir buçuq saatten berli cevap bermey», – dep ayta halq deputatı.


text:
Rostov-na-Donu şeerineki Şimal-Kavkaz arbiy bölge mahekmesinde iyül 21-de Qırımdaki teraktlarnıñ işi boyunca diñlevler keçirile. Ukrain rejissöri Oleg Sentsov ve Qırım faali Aleksandr Kolçenkoğa qabaat qısımlarını seslendirdiler. Mahküm etilgenler qabaatlarını tanımağanlarını bildirdiler.
«Oleg Sentsovnıñ qabaatı şunda ki, o, 2014 senesi mart ayında «Pravıy sektordan» Qırımda teşkilâtnıñ bölüklerini açmaq ve cumhuriyette vaziyetni kerginleştirmek ve cumhuriyetniñ Rusiye terkibinden çıqması içün akimiyet organlarına tesir etmek vazifelerini aldı», – dep tekrarlay devlet qabaatlayıcısını Mediazona.
Devlet qabaatlayıcısı sözüni bitirgen soñ Sentsov şunı dedi: «Özümni qabaatlı saymayım, endi aytqan edim. Daa bir kere tekrarlarım, men bu işni siyasiy ve uydurılğan sayam. Prokurorğa sualim bar: angi akimiyet organlarına tesir etecek edim?».
Mahkemeci mahküm etilgen kişi prokurorğa sual berip olamağanını qayd etti.
Kolçenko «terroristik teşkilâtlarda iştirak etüv ve terakt qabaatlarına» Sentsov kibi cevap berdi: «Qabaatımnı tanımayım».
Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenkonı 2014 senesi mayısta apiske aldılar. FSB (Federal havfsızlıq hızmeti – muar.) olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Pravıy sektor» ukrain teşkilâtınıñ azaları olaraq ilân etti. Taqiqatqa köre, olar bir sıra Qırım şeerinde terroristik aktlarnı keçirecek ediler, bundan ğayrı, demir yol köpürleri, elektrik yollarını yoq etmek kerek ediler. Kolçenko eñ azından 10 yılğa, Sentsov ise 20 yılğa qadar azatlıqtan marum qala bile. Ekisi de yaqalanğanından berli qabaatını red ete.
Bir sıra Rusiye ve çetel sanat erbabı ve uquq qorçalayıcısı Oleg Sentsovğa qoltutıp, oña qarşı çıqarılğan qabaatlarnı udurılğan ve siyasetnen bağlı olğanını tüşüne. Kolçenkoğa qoltutuv aktsiyaları bütün dünyada keçirilmekte.


text:
Aqmescit çempionı, ukrain sportçusı Anna Rizatdinova Koreya Kencu şeerinde keçken XVIII Bütündünya yaz Universiada-2015 yarışı neticesinde kümüş medalni qazandı.
Bu aqta Ukraina tasil ve ilim nazirligi bildire.
«2015 senesi iyül 12-de Beden terbiyesi ve sport Kiyev milliy universitetiniñ studenti Anna Rizatdinova bediiy gimnastika boyunca kümüş medalni qazandı», – denile beyanatta.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, ukrain taqımı 26 medal qazandı. Ukraina 146 memleket iştirakçileri arasında 9 yerni ala.
Anna Rizatdinova evel Bakuda Avropa oyunlarında kümüşni elde etken edi.


text:
İyd-el Adha ya da Qurban bayramı – musulmanlar içün ekinci büyük bayramdır. Acılıq bitkenini ifadelegen bayram Oraza bayramından 70 kün keçken soñ, Hicri taqvimge köre Zilhicce ayınıñ 10-uncı kününde İbrahim peyğamberniñ oğlunı qurban etmege azır olğanına bir hatıra olaraq qayd etile. Bu mubarek künde musulmanlar Yüce Allahqa ibadet ete, bir-birine ediyeler bağışlay, musafirlikke bara, qorantalarını bahşışlar ile quvandıralar. İslamda bu kün quvanç, şükür, ibadet, qardaşlıq, birdemlik ve ahlâq künüdir. Musulmanlar Yüce Allahqa daa yaqın olmaq içün bu künden faydalanmalı.
Peyğamberimiz (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) şöyle buyurdı ki: «Er halqnıñ bir bayramı bardır, bu da – siziñ bayramıñızdır».
İslamda bu kün quvanç, şükür, ibadet, qardaşlıq, birdemlik ve ahlâq künüdir
Qırım musulmanları bu işte çette qalmay. 10 yıldan berli yarımadanıñ bir çoq regionında lâqayt qalmağanlar bala ve büyükler, qart ve yaşlar içün bayram tedbirlerini keçire. Bu tedbirlerde küçük balalar mingen eşek, deve, at kibi ayvanlarnı körmek mümkün. Adamlarnı davet etilgen sanatkâr ve çalğıcılar şeñlendire, olardan bazıları nam qazanğan soylarıdır. Bayramlar Küreş yarışlarısız da keçmey. Ya lezzetli ve güzel aşlarsız bayramlar olurmı?!
Aş ustaları malzemelerni qullanıp, cemaatqa eñ güzel şarq yemeklerini teklif ete: şiş kebap, pilâv, şorpa ve ilâhre. Bayram unutılmaz salüt ve atta ateş şoularınen yekünlene.
Bütün bular musulmanlarnıñ yüreklerinde islâm ruhı yaşasın, küçük balalar balalıqtan başlap bu müitte össin ve öz bayramlarını sevsin dep, yapıla. Faqat öyle bir alğa qaldıq ki, bazıları bu areketlerni cemaat nizamı ve qıymetlerini bozacaq cinayet olaraq tanıy.
2015 senesi yanvar ayı, 2016 senesi fevral ayı, 2016 senesi aprel ayı ve, niayet, aynı yılnıñ mayıs ayında bir sıra tintüv keçirildi, bu Bayramlarnı keçirmege başlağan musulmanlar ise apiske alınmağa başladı. Bu insanlar oturğan şeerlerinde musulman bayramlarnı anane şekline ketire edi. Olar musafirler bayramnıñ sıcaq ve unutılmaz müitini is etsin dep, er şeyni birer-birer tüşünip, teşkiliy meselelerge mesüliyetli yanaşa ediler.
Tünevin dindaşları içün bayram yapqanlar bugün cemaat içün «telükeli» oldı
Sağlam tüşüngen er bir insan añlay ki, bütün bu apis cezaları, yaqalav, basqılar masqara ve iç bir mantıqqa ve aqılğa uymağan bir şey. Olarnı tanığan er bir insan, milleti ve dinine baqmadan, dinini kütken printsipial insanlar, yardımğa azır ve sözüne sadıq olğanlarını aytar. Amma, buña baqmadan, eñ büyük bayramlarnıñ temelinde olğanlar – apiske tüşti. Olarnı terrorizm ya da cemaat nizamını bozmaq ıntıluvı kibi «ciddiy» bir cinayet qabaatlaylar.
Balalarnıñ tebessümi – bugün cinayet sayılamı? Büyüklerniñ yüzlerinde baht ve ğurur közyaşları – terrorizm sayılamı?! Halqnıñ qıymetleri ve medeniyetini saqlap qalma – cemaat nizamı içün bir telükemi?!
Tasavvur etiñiz: tünevin dindaşları, tuvğanları ve yaqınları, balaları içün bayram yapqanlar, musafirler memnün olsun dep, özüni bergenler bugün cemaat içün «telükeli» oldı.
Bu mubarek bayram kününde Allahtan adaletsiz bir şekilde mahküm etilgenlerge lâqayt qalmağanlarnıñ dualarını qabul etmesini isteyim... Allah Yardımını istegenlerniñ dualarını qabul eylesin!
Allah Quran-ı Kerimde buyura ki: «Maña dua etiñiz, duañızğa cevap bereyim» («al-Ğafir» suresi, 60 ayet).
Gülsum Aliyeva, «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faali
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
«Grani.ru» Rusiye muhalifet neşiri Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi, qırımlı vatandaş jurnalisti Remzi Bekirovğa birdemlik köstergenini bildirdi.
«İlhaqtan soñ Qırım informatsion qara çuqurğa çevirildi. Avropada işğal altındaki topraqta repressiyalar keçirile, kütleviy haber vastaları olarnı pek az aydınlata. Esas mühbirlik işini esasen taqiplerniñ qurbanları özleri yapmağa mecbur. Mında jurnalistikanı aq qorçalayıcılıq ve faaliyetten ayırmağa mümkün degil. Bitmegen tintüv, apis cezaları ve uydurılğan davalar boyunca mahkemeler – bütün bularnı bizge qırımtatar vatandaş jurnalistleri tarif ete. Qısqa bir müddet içinde olar kerçekten mütehassıs oldılar. Ve, elbette, özleri zarar kördi», – dep aytıla haberde.
Neşir «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faali Nariman Memedeminov, blogerler Osman Arifmemetov ve Rustem Şeyhaliyev ve «Grani.ru» mühbiri Remzi Bekirovnıñ apiske alınğanı aqqında hatırlattı.
«Zenaatdaşlarımıznıñ acele azat etilmesini talap etemiz. Jurnalist birleşmeleriniñ olarnı qorçalamasına çağıramız», – dep aytıla neşirniñ Facebook saifesinde.
Rostov-na-Donu Leninskiy rayon mahkemesiniñ qadısı Vladimir Barvin Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi, qırımlı vatandaş jurnalisti Remzi Bekirovnıñ SİZOda tutuluv müddetini üç ayğa uzattı. Bekirov avgustnıñ 15-ne qadar Rostov-na-Donu tahqiqat izolâtorında qalacaq.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Uzğan atna Qazaxstan belän Qıtayda bulıp qaytqan Medvedev Germaniägä kiläse ayda ğına cıyına. Putin Könbatışqa irtäräk kilde häm Fransiägä ike könlek säfäre waqıtında säyättän alıp keşe xoquqlarına qadär kiñ qolaçlı mäsälälärgä tuqtaldı.
"Rusiädä keşe xoquqları yuq digän qurqular - ul küpertü. Häm ğomümän, bu tema, minemçä, başqa maqsatlarğa ireşü öçen Rusiägä basım yasaw ısulı bulıp tora" dide Putin.
Putinnıñ prezidentlığı waqıtında Rusiädä irekleklär qısıluğa qarat küp tänqitlär äytelde. Atnakiç könne Parijda ütkän matbuğat oçraşuı waqıtında Putin bu tänqitlärne kire qaqtı. Keşe xoquqları belän bäyle problemnar här ildä bar, bu yaqtan Rusiä başqa illärdän ayırılmıy, dide ul.
Rusiäne başqalardan ayırğan äyber, ul da bulsa, zur külämdä yağulıq yatmaları. Yewropa Berlege gaznıñ çiregen Rusiädän ala. Yağulıq satu xisabına Rusiä yıl sayın millardlağan dollar aqça qazana.
Ber miçkäneñ bäyäse 200 dollarğa citergä mömkin digän farazlar sürätendä, neft bäyäse artuğa rizasızlıq belderüçelär dä bar. Putin, monısı bezneñ ğayep tügel dide.
"Neft bäyäsenä kilgändä, anı Rusiä bilgelämi. Anı bazar bilgeli, ä bazarğa küp närsä täesir itä – säyäsät, iqtisad, dollar däräcäse. Ägär bäyäne Rusiä bilgeläsä, bez sezneñ belän kileşer idek, qızğanıçqa ul alay tügel" dide Rusiä prezidentı.
Putinnıñ Fransiä premier-ministrı Fransua Fiyon belän söyläşülärendä energetika töp urın alıp tordı. Monnan tış Rusiäneñ Yewropa Berlege belän xezmättäşlek turında kileşü mäsäläse dä kütärelde. Bu söyläşülär iyün axırında başlanırğa tieş. 1 iyüldän Yewropa Berlegendä Fransiä räislek itä başlıy.


text:
Rusiye MÇSiniñ Qırım idaresifevralniñ 4 ve 5-nde Qırımnıñ bazı özenlerinde su seviyesi yükseleceginen bağlı acele tenbiyelev bildire.
Bu aqta fevralniñ 4-nde Kreml nezaretindeki nazirlik bildire.
«Fevralniñ 4-nde künniñ ekinci yarısında ve fevralniñ 5-nde künniñ ilk yarısında Qırımnıñ bazı özenlerinde su seviyesi telükeli noqtağa yetmeycek şekilde 0,5 ile 1 m qadar yüksele bilecek», – denilmekte haberde.
Qurtarıcılar Qırım sakinlerini özen yataqlarına yaqınlaşqanda havfsızlıq qaidelerine riyayet etmege çağıralar.
Rusiye MÇSiniñ Qırım idaresi, Aq deñiz tsiklonlarınıñ atmosferik cebe bölüklerini keçken soñ, 3-nci, 4-nci ve 5-nci fevral geceleri Qırımda avanıñ bozulması beklenile: saniye 15-20 m tezliginde cenübiy-ğarbiy yönelişte esip başlağan rüzgâr şimaliy-ğarbiy yönelişte keçecek, şiddeti saniyede 25 m tezliginde qadar artacaq. Sinoptikler aytqanına köre, fevralniñ 4 ve 5-nde kündüz küçlü, yer-yer pek küçlü yağışlar beklene.


text:
Aqmescitte Rusiye politsiya hadimleri saba Taras Şevçenko abidesini sarıp aldılar, mında gece Ukraina tarafdarları Ukraina imayecisi Künü munasebeti ile çeçek ketirip qoyğanlar.
Bunı «Golos Krıma» haber agentligi bildirdi.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyetinden Kobzar abidesiniñ sarıp alınğanı ile bağlı resmiy izaatı yoq.
Şevçenko şeer bağçası ukrain faalleri içün timsaliy yer. Qırım işğalinden soñ Rusiye mahsus hızmetleri mında defalarca ukrain aktsiyalarınıñ iştirakçilerini yaqalay edi.
Ukrainada oktâbr 14 künü ilk sefer devlet seviyesinde İmayeci kününi qayd eteler. Prezident Petro Poroşenkonıñ qararına binayen, bugün Ukraina devlet müessiseleri binaları üzerinde bayraqlarnı kötere.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası bu tarihnı yarımada işğaliniñ başlanuvı künü olaraq ilân etti.


text:
İspaniyada «Gloriya» qasırğası neticesinde eñ az 13 insan can berdi. Bu aqta Azatlıq Radiosı Reuters agentliginiñ malümatına esaslanıp haber ete.
Kataloniya akimiyeti ölgen eki kişi aqqında yanvarniñ 23-nde bildirdi. Bir insan balıq tutqanda elâk oldı, ekincisi suv basuvı olğan Kabasa şeerinde maşinanıñ içinde ölü tapıldı.
Dört kişi ğayıp oldı.
Meteorologlarnıñ malümattına köre, furtuna çekile, amma onlarnen mektep daa çalışmay, 100-den çoq yol ise qapalı qala.
Yanvarniñ 24-nde İspaniya ükümeti qasırğa sebebinden acele toplaşuv keçirmege niyetlene.


text:
Aqmescit SİZOsında tutulğan Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerinden biri, siyasiy mabüs Cemil Gafarov yanvarniñ 28-nde tibbiy teşkerüvlerge çıqarılmalı. Bu aqta advokatı Rifat Yahin Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Memuriy davam baqılğan mahkemede iştirak etken SİZO-1 vekili bugün saba Cemil Gafarovnıñ Semaşko Cumhuriyet klinik hastahanesine tibbiy tedqiqlerge çıqarılması saat 10-ğa planlaştırıla, dep bildirdi», – dedi advokat.
Yahin, tibbiy teşkerüvge yollamaq qararını SİZO yolbaşçısı Sergey Berejnoy imzaladı, dep bildirgen edi.
Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova işğal etilgen Qırımdan ukrainalı siyasiy mabüs Cemil Gafarov (Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüsi) sağlıq vaziyeti fenalaşqanını bildirgen edi. Şu sebepten Denisova Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Ukraina vatandaşlarınıñ tibbiy tedqiqi içün yardım etmesini rica etti.
Daa evel Gafarovnıñ advokatı müvekkiliniñ alı kritik oldı, dep qayd etken edi. Cemil Gafarov üçünci derece saqatı, büyrekleri hasta ve yürek hastalıqları bar. Advokat Gafarovğa ilâc bermeyip, hastahanege avuştırmağa razı olmadılar, dep qoştı.
2019 senesi martnıñ 27-nde Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal tutuldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırım qamaçavı iştirakçileri Herson vilâyetinde elektrik tiremeleriniñ eki yolağına tamircilerini kirgizmege azır, dedi qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev LigaBiznesİnform neşirine.
Aytqanı kibi, söz Herson vilâyetiniñ bazı rayonlarını ve Zaporojye AESne barğan yolaqnı temin etken yolaq aqqında kete.
«Şimdi biz mütehassıslarnı minadan temizlev ve tamir işlerniñ keçirilmesi içün kirgizmege azırmız. Anda Qırımnı dolanğan ve Herson vilâyetine barıp yetken bir yolaq bar. Anda da olar yarıqsız eken. Bu yolaqnı işlettirmek azırmız. Qıtaiy qısımda insanlar çekişmemeli. Daa bir yolaq Zaporojye AES ile bağlı», – dey Cemilev.
Sözlerine köre, Qırımda elektrik energiyasınıñ ğayrıdan teminlevi aqta muzakereler tek Rusiye ve işğal etilgen yarımadada ukrain siyasiy mabüsleriniñ azat etilmesinden soñ ola bile.
Qırımtatarlarnıñ yetekçisi tüşüngeni kibi, Qırımnıñ energetik qamaçavına cevap olaraq Rusiye Ukrainağa nisbeten nevbetteki ticariy sıñırlavlarnı kirsete bile.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen.
Ukrain uquq qoruyıcıları elektrik tiremeleriniñ bozuluvı boyunca cinaiy işlerni açtı. Qırımda yarımadanıñ rusiyeli prokuraturası yarımadağa elektrik energiyasınıñ berilmemesini taqiq ete.


text:
Qırımda terroristik bölükniñ teşkil etkeninde qabaatlanğan Aqyarlı Ruslan Zeytullayev boyunca mahkemeniñ alacaq qararı kelecekte aynı maddeki qararlarğa tesir etecek. Böyle fikirni mart 25 künü advokat Emil Kurbedinov seslendirdi.
«Bu arada Rostovda keçken Ruslan Zeytullayevniñ mahkemesi pek müim. Ağır maddede bu birinci tecribemiz, çünki Ruslannı bir añlaşılmağan bir zümreni teşkil etkeninde qabaatlaylar. Tezden mahkeme öz qararını çıqaracaq ve kelecekte bu aynı maddedeki qararlarğa tesir etecek», – dedi Kurbedinov.
Advokatnıñ sözlerine köre, mahkeme ketişatında «davanıñ bir sımarış olğanı açıqtan körüne. Ceza qararını çıqarmağa aşıqalar».
«Men bellesem, iyülge qadar Ruslan daa Rostovda bulunacaq, iyülniñ soñunda ise onı Rusiyeniñ bir de bir apishanesine yollarlar. Öz şaatlarımıznı çağırğanımız eki üç mahkeme toplaşuvı qaldı. Mart 29-30 künleri Ruslan bir qaç beyanat berecek, mahkemede bir de bir kütleviy haber vastası olsa, pek yahşı olacaq», – dep qoştı Kurbedinov.
Keçende Rostovda mahkeme «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabusı Zeytullayevniñ imayesinden kelgen muracaatlarnıñ 8-den ziyadesini red etti.
Ruslan Zeytullayevniñ davası boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı mart 29 ve 30 künleri olacaq. Toplaşuvlarda imaye tarafınıñ şaatları ifade berecekler.
Rostov-na-Donu şeerindeki Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi, iyün 1-de mahkemeni başlap, sentâbr 7 künü «Hizb ut-Tahrir» ile alâqalarınen qabaatlanğan Qırım musulmanlarınıñ işi boyunca ükmüni çıqardı. Mahkeme qararına binaen, Aqyar sakini Ruslan Zeytullayev «Hizb ut-Tahrir» bölügini teşkil etti dep yedi yılğa, Ferat Sayfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primov ise beş yılğa qadar apiske alındı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
Ukraina Tışqı işler nazirligi, Rusiye akmiyeti tarafından yapılğan «nevbetteki safsata mahkemesini» takbih etti ve Rusiyeden deral ükümüni lâğu etmesini talap ete.


text:
Qırımda politsiya Amet-Han Sultan mukâfatına qırımtatar komandaları arasında keçirilgen futbol matçına qırımtatar milliy bayraqlarını ketirmege yasaq etecek edi.
Bu aqta Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Yarışlarnıñ başlanuvında politsiya hadimleri maña qırımtatar milliy bayrağını kötermege yasaq etecek ediler. Yani, böyle emir yuqarıdan kelgendir, milliy timsallerni qullanuv yasağı, soñ künleri olğan vaqialar şunı tasdiqlay», – yazdı o Facebookta.
Onıñ sözlerine köre, böyle yasaqlar milletniñ özüni idare etüv aqqından vazgeçüvi ile bağlı «eserler» ve içinde qırımtatar bayraqları olğan maşinalarğa zarar ketirüv ile bir sırada tura.
«Bütün bu cinayetlerni etkenler alâ daa tapılmağan, camilerni ateşke bergenler ve hırsızlar, vandallar tapılmağanı kibi. Bütün bular akimiyetniñ indemez razılığı ile yapıladır, birinci nevbette, anda ketip, halqı içün ölmege söz bergenlerniñ razılığı ile», – qayd etti Smedlâyev.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiä prezidentı Putinnıñ Avropalılarğa töbäp, Kosovo iğlan itkän bäysezlekne tanıysız ikän, 30 yıl elek bäysezlegen iğlan itkän Tönyaq Kiper Törek Respublikasınıŋ da bäysezlegen tanığız, ike yözlelek yasamağız,- dip kisätkän ide.
Törkiädä baytaqlar monı Putin Törek tezisın yaqlıy dip añlasalar da, ul kiresençä Tönyaq Kiperdä ber yaqlı bäysezlek iğlanın niçek tanımağan bulsağız, Kosovonıñ ber yaqlı bäysezlek qararın da qabul itmägez dimäkçe buldı.
Mäğlüm, Mäskäwneñ Kosovonıñ bäyesezlegenä qarşı buluı öçen säbäbe bar, slavyan berdämlege isemennän Serblarnı yaqlıy. Törkiä isä borınğı Ğosmanlı İmperieäseneŋ tufraqları eçendä bulğan Kosovo Albannarınıŋ bäysezlegen qabul itep, häm tarixi yaqtan, häm dini yaqtan tuğandaşlıq kürsätkän bula. Tabiği politik tormışta eşlär nibarı emansiä belän genä barmıy. Ankara ber ük waqıtta Kosovonıŋ bäysezlegen tanığan AQŞ belän Avropa illärenä menä Tönyaq Kiperdä dä şuluq xäl, sez dä anıŋ bäysezlegen tanığız digän mesajnı birmäkçe. Törkiäneñ Kosovo Albannarın yaqlaw pozitsiäsenä küçüeneñ ber säbäbe tarixi bulsa, ikençe säbäbe Törkiädä azçılıq Albannarnıñ, az sanda da bulsa Kosovoda da azçılıq Töreklärneñ yäşäwe bulsa kiräk.
Dimäk 20-nçe yözneñ ikençe yartısınnan başlap dönyada bäysezlek omıtılışları köç qazanğan. Elektän zur kolonial köçlärneŋ xakimiätendä bulğan dönyabızda här ber etnik törkem üz bäysezlege öçen tırışqan, köräşkän häm baytağı da şuşı izge mäqsatına ireşkän.
Avropada isä soñğı 15-20 yılda Yugoslaviä tarqalıp altı häm xәzer Kosovo belän cide, Çexoslavakiä Çex belän Slovak illärenä bülenep ike, tulayım 9 il bäysez buldı. Belgiä isä ikegä bülenü aldında tora. İspaniä Katalanar belän Basklar bötenläy ayrılıp çıqmasınnar dip qurqa. Dönyanıŋ başqa yaqlarında da bäysezlek omtılışına kereşkän xalıqlar bar. Qafqaziädä Çäçän bäysezlek omtılışı qanğa buwılsa da, Mäskäwneñ yaqlawına ireşkän Abhaziä belän Könyaq Ossetia şundıy omtılışta. Tawlıq Qarabaxtağı ärmännär dä bäysezlek iğlan ittelär.
Ğıyraqta ber Körd däwläte tözeläçäk dip kötelä. Fälästinnärneñ omtılışı däwam itä. Xätta Kanadadağı Fransuzlar da bäysezlektän waz kiçmilär. UNPO dip atalğan Wäkilçelek itelmägän millätlär häm xalıqlar oyışmasında 69 ağza bar. Şular arasında Tatarstan belän Başqortstannıñ da isemnäre terkälgän. Rusiädän 14 xalıqnıñ ağza buluwı añlaşıla. Dimäk, bu xalıqlarnıñ da bälki tulı bäysezlek bulmasa da törle taläpläre bar. Alar arasında san yağınnan BMO-ndağı ağza illärneñ baytağınnan küberäk xalıq sanına iä Tatarlar, Uygurlar, Kördlär, Tayvanlılar bar.


text:
Qırımdaki totalitar mefküre Rusiyeniñ yarımada işğaline nasıl etip yardım etti. Ukrainanıñ yañı Qanunı – kommunistik ve natsist rejimleriniñ takbih etilmesi – Qırımda nasıl çalışacaq. Ve, niayet, Qırımnıñ şeer ve köyleri tarihiy adlarını ne vaqıt alacaq, Qırım haritasına Qurman, İçki, Otuz ve diger unikal adlar ne vaqıt qaytarılacaq.
Al-azırda Ukraina tarihiy adlarnı qaytarıp, işğal etilgen yarımadadaki vaziyetke nasıl tesir ete bile – «Qırım.Aqiqat» yayınında «24 haber» haber telekanalında.
Studiya musafirleri – tarih ilimleri namzeti, Ukraina tarihiy hatıra milliy institutınıñ hadimi Sergey Gromenko ve Yaqın şarq tedqiqleri merkeziniñ müdir muavini Sergey Danilov.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 ve bazar künü saat 11:30 efirge çıqa. Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında saat 18:30 seyir etmek mümkün.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko Rusiye ilhaq etken Aqmescitni doğğan kününen hayırladı, ve Qırım paytahtında alâ daa Ukraina vatanperverleri yaşay, dep ayttı.
“Şeerde alâ daa aqiqiy Ukraina vatanperverleri yaşay, olar içün Qırım ve tuvğan şeer iç bir vaqıt “rus dünyası”nıñ qısmı olmaz. Çünki Qırım - bu Ukraina olğanında bütün bünya biznen razıdır! Ümüt ve optimizmni coymağanıñız içün sağ oluñız!, - yazdı bazar künü saba Facebookta Poroşenko.
Aqmescitte şeer kününi yaznıñ birinci raatlıq künlerinde qutlaylar. Bu yıl paytahtnıñ 235 yıllığı Halqara bala kününen bir künge keldi.
Şeerde raatlıq künlerine şenlik merasimleri azırlandı.


text:
İlhaq etilgen Qırımğa uçqan Rusiye avayollarınıñ uçaqları, maliyeviy sanktsiyalarğa baqmadan Avropağa uçmağa devam eteler.
Bu aqta Qırım.Aqiqat TVde uçaq taşımacılığı boyunca mutehassıs Vyaçeslav Konovalov ikâye etip berdi.
«ABD ve diger halqara teşkilâtlar olarnı sanktsion cedvelge qoşmadı. Rusiyeniñ belli-başlı 20 uçaq kompaniyalarınıñ epsi Aqmescitke uça ve maliyeviy sanktsiyalarğa qulaq asmaylar. Men bellesem, olar aralarında añlaşqanğa oşaylâr», – dep iza ete Konıvalov.
vropa Birliginiñ Ukrainadaki temsilciligi Rusiye şirketlerinirñ problemasını sanktsiya kirsetüv yolunen çezmek mumkün olur edi dep aytalar. Ancaq diplomatlar, bu uzun ve murekkep siyasiy esnas olğanını iddia eteler.
«Avropa Şurasında sanktsiyalarnen alâqalı qararlar defalarca tartılaraq qabul etile. Olar ancaq munasip qarardan soñ ilân etile», – dey Avropa Birliginiñ Ukrainadaki temsilciliginiñ mesleatçısı Yurgens Vilcenskas.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti aprelniñ 16-nda «Aqmescit» avalimanınıñ aerovokzal kompleksiniişke tüşürdi.
2014 senesi yarımada Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, Ukraina ükümetiniñ qararına binaen Qırım avalimanları qapatılğan edi. Anda ve andan yapılğan bütün uçuşlar Ukraina ve halqara qaidelerni bozmaq dep sayıla.
2017 senesi oktâbr ayına qadar, çetel uçaqları Qırımğa daimiy uçuşlar yaparaq, Ukraina ava boşlıuğını 13 biñ kere bozdı.


text:
İlbavda (Lviv) sentâbr 22-sinde Kitap forumında Qırımda yaşağan ukrain rejissörı Oleğ Sentsovnıñ "Marketör" ikâyeler kitabı taqdim etilecek, bildire "Staroğo Leva" neşriyatı.
"Bu kitap - Oleğnıñ ikayeleriniñ toplamı, o onı türmede yazdı. Müellif 90-ıncı yıllarnıñ başında olğan öz studenlik vaqtı aqqında, degerliklerniñ deñişmesi aqqında, stereotiplerniñ bozulması aqqında, öz şekillenmesi aqqında ikâye ete. Metinniñ originalı ukrain tiline tercimenen beraber olacaq", - denile beyanatta.
2017 senesi oktâbr 27-sinde Kyivde "Oleğ Sentsov" kitabı taqdim etildi. Anda Oleğnı yahşı bilgen adamlarnıñ onıñ aqqında hatıralarını, onıñ kitaplarından parçalarnı ve onıñ davası boyunca keçken şaatlarnıñ sorğu protokollarınıñ parçalarını topladılar. Kitapta çoq süret bar - ev arhivinden ve mahkeme odasından.
İyülde Odesa kinofestivaliniñ qapalış merasiminde qırmızı halıda Rusiyede apiske alınğan qırımlı ukrain rejissöri Oleg Sentsovğa qoltutuv aktsiyası keçirildi.
Keçken sene Rusiye apishanelerinde tutulğan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile tutqan 145 künlik açlıqtan soñ Oleg Sentsov «aşamağa yazma şekilde razı oldı». O, bunı «zornen aşatuv telükesi bar olğanından mecburiy adım» dep adlandırdı. Amnesty International zornen aşatuv işkence ola, dep bildirdi. 2018 senesi oktâbrniñ 25-nde Sentsovğa Avropa parlamentiniñ «İfade serbestligi» içün Saharov mukâfatı berildi.
Siyasiy mabüs Oleğ Sentsov aqqında daa çoq malümat Qırım.Aqiqat saytında tapa bilesiñiz.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.


text:
Saba, sentâbr 21-de, Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda vaziyet sakindir, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Şu cümleden, «Çonğar» kiriş noqtasında bir 300 insan bar, olarnıñ sırasında Meclis temsilcileri, vatanperverler, arbiy insanlar ve jurnalistler. Mında Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov keldi.
«Kalançak» kiriş noqtasında, Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, qıtaiy Ukraina tarafından turğan bir 90 yük maşinası bar, daa bir 20 maşina – bitaraf yolaqta. Aynı şu yerle bir yigirmi insan tura – arbiyler, qırımtatar bayrağı ile vatandaşlar, saba «Kalançak» noqtasına «OSCE» yazısı ile eki maşina keldi.
Qırım jurnalistleri bildirgeni kibi, «Çaplinka» kiriş noqtasında bir seksen yük maşinası tura.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov qamaçav teşkilâtçılarınıñ areketlerini takbih etti ve aqılları yerine kelecegine ümüdini bildirdi. Onıñ aytqanı kibi, Qırım akimiyeti ukrain malınıñ yoq olması neticesinde fiyatlarnıñ köterilmemesini taqip etecegini qayd etti.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ malümatına köre, Qırımğa yol açqan noqtalarda 150-200 yük maşinası toplanğan.


text:
Qırımda yılnıñ başından berli 1392 yanğın oldı, olardan 861-i - quru ösümlik ve çöplükniñ yanması sebebinden oldı. Bunı Rusiye nezaretindeki Qırım Fevqulâde Vaziyetler Nazirligi bildire.
"Keçken eki kün içinde Qırımda 4 yanğın söndürildi, olardan 2-si mesken sektorda ve daa 2-si - quru otnıñ ve çöplükniñ yanması edi", - denile beyanatta.
Qurtarıcılar yarımada sakin ve musafirlerini "yanğın telükesizligi qaidelerine uymaq kerek olğanını" hatırlata.
Hatırlatayıq, aprelniñ 28-inde Qırımnıñ cenübiy yalısında dağda yanğın oldı, onı sadece ertesi künü söndürip oldılar.
Aqyarnıñ rusiyeli ükümeti mayıs 21-inece dağlarnıñ ziyaretini yasaqladı.
Qırımda yaz yanğın telükesi mevsimininiñ başlanğıçını aprelniñ 1-inde ilân ettiler. Oramn ziyaretiniñ yasağı mayısnıñ 12-sinece uzatıldı.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Sohiba Burhanovanıñ Kiyev rayon mahkemesiniñ öldürilgen aqayı Nabi Rahimovnıñ naaşını bermemek qararına qarşı istinaf şikâyetini red etti.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi advokat Siyar Paniçniñ malümatına esaslanıp haber ete.
«Olğan malümatımızğa köre, bir terror aktsiyası olmadı. Rahimov yaşağan yerinde operativ-qıdıruv tedbirleri vaqtında öldürildi. Başqa bir delilni Kiyev rayon mahkemesinde tahqiqatçı köstermedi», – dep bildirdi Paniç.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi Rusiye FSBsiniñ hadimleri tarafından öldürilgen Özbekistan vatandaşı Nabi Rahimovnıñ naaşını defin etilmesi içün bermedi.
Mayısnıñ 11-nde saba faaller Qırımda İçki rayonınıñ Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyünde Ayub Rahimovnıñ evinde keçirilgen tintüv aqqında bildirdi. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.
Daa soñra «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Aqmescit civarındaki Dubki köyünde daa bir tintüv başlandı, dep bildirdi. Anda İçki rayonı Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyündeki evinde tahqiqat tedbirleri keçirilgen Ayub Rahimov buluna, dep tahmin etilgen edi.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi «uquq qoruyıcı organları hadimleriniñ ayatına qast etkeninden» şübheli sayılğan 49 yaşında Aqmescit sakinine qarşı cinaiy dava açıldı, dep bildirdi. Müessise, erkek «operativ vazifede» olğan FSB hadimlerine qarşı ateş açtı, dep bildirdi.
Şübheliniñ adı ve soyadı, adiseniñ tafsilâtları Tahqiqat komiteti tarafından aydınlatılmay.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası, Özbekistan vatandaşı Ayub (Nabi) Rahimovnıñ Aqmescit civarındaki Dubki köyünde öldürilüviniñ tafsilâtlarını bilmek içün «kerekli tedbirler» alına, dep bildirdi.


text:
Noyabr 24-den Yaltada bala bağçaları işini toqtata, umumtasil mektepleri qısqartılğan rejimde çalışacaq.
Yalta şeeriniñ rusiyeli memuriyeti başınıñ muavini Yelena Pereverzeva aytqanı kibi, noyabr 24-den umumtasil mekteplerniñ işi kene qısqartıla.
«Dersler 30, teneffüsler – 5 daqqa olacaq. Dersler saat 8:30 ya da 9:00 (yerli vaqıt boyunca) başlana. Aş – quru aş payı», – tarif etti Pereverzeva.
Aytqanı kibi, şimdi bala bağçalarınıñ işini imkânsız köre.
«Noyabr 24-den bala bağçalarınıñ işini toqtatmağa teklif etemiz. Qoşma tasil müessiseleri tasil ve medeniyet saasında, kitaphane ve müzeyler adetiy rejim boyunca çalışacaq, yarıqlnı künniñ uzunlığına köre», – dedi memuriyet başınıñ muavini.
Onıñ sözlerine binayen, ileride tasil müessiseleri ve bala bağçalarınıñ işi «Krımenergo» cedvellerine köre çalışacaq.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi. Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini tamirlemege başlağanlar.


text:
Rusiye sıñırcıları Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki «Armânsk» keçiş noqtasında qırımlı aq qorçalayıcı Abdureşid Cepparovnı yiberdi.
Bu aqta advokat Mammet Mambetov Facebook saifesinde yazdı. O, tafsilâtlı malümat bermedi.
Daa evel Mambetov «Armânsk» Rusiye keçiş noqtasında sıñırcılar esas Ukrainağa yol tutqan Cepparovnı tuta, dep bildirdi.
Al-azırda işğal etilgen Qırımnıñ müessiseleri bu malümatnı izaatlamay.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».