text:
Sankt-Peterburgda tuy yolaları niçek uza?
Globalizaiä çorında här xalıqnıñ üzenä genä xas bulğan matur yolaları, ğöref-ğadätläre äkrenläp onıtıla, betä bara.şul isäptän tuy yolaları da.Qayçandır tatarlarda tuylarnı ğömergä istä qalırlıq bäyräm itep ütkärgännär.Bügenge köndä isä tuy küp oçraqta"äçe-"ğorqo!"qıqıra torğan eçü mäclesenä qaytıp qala.Şulay da, bäxetkä qarşı, bu yolalarnı belgän, yäşlärebezgä citkeregä telägän keşelärebez bar äle.
Küptän tügel Rusiä milli kitapxanäseneñ milli ädäbiätlär bülegendä tatar tuylarına bağışlanğan kiçä uzdı. Kronştadta yäşäwçe Nailä apa Şihapova tuy yolaları turında täfsilläp söyläde..Aña küptän tügel öyläneşkän yäşlär Al'bina belän İldar yärdäm itep tordı.Yäş kilen belän kiäw rolen uynap.
Ulların öyländerü, qız birü tatarlar öçen bik citdi adım bulğan, alar tuğanlaşası ğailäne bik uylap qına saylağannar.Anıñ qarawı, tuylar bik küñelle uzğan, törle uyınnar, yurawlar, sınamışlar bixisap bulğan. Äytik, çäk-çäk, göbädiä eçenä yözeklär salınğan.
Qız yäki yeget göbädiäne kiskän çaqta yözek alarğa çıqsa,bu alarnıñ bäxetle bulaçağın añlatqan.Ägär ata-analarına çıqsa,alar yäşlärgä matur teläklär telägännär.
Yegetneñ änise kilengä alyapqıç büläk itkän. Yäş kilen şul alyapqıçın kiep qunaqlarğa çäy yasarğa tieş bulğan .Qunaqlarnıñ "alyapqıçnı kem büläk itte" digän sorawına İldarnıñ änise dip tügel,ä äniem dip cawap birsä, kesäsenä aqça salğannar.
İnde onıtılıp barğan "kiäw pilmäne" turında:pilmän eçenä yözem, sädäf, taş, borıç häm başqa närsälär salınğan.Kemgä närsä çığa-monısı inde törle töbäklärdä törleçä yuralğan. Taş çıqsa, mäsälän, kiäwneñ qatı tellegenä yäisä qatı xolıqlılığına işarä bulğan.
Kitapxanäçe Aziä Niğmatullina bu kiçägä xalqıbıznıñ ğöref-ğadätlärenä, yola, bäyrämnärenä arnalğan kitaplar kürgäzmäse dä oyıştırğan ide.Ul kilenneñ xolıq-fiğılen, uñğanlıq- yalqawlığın tikşerä torğan sınamışlarnı uqıp işetterde, törle töbäklärneñ tuy cırları ürnäkläre belän tanıştırdı.
Äytkänemçä, kilen rolen Älmät qızı Al'bina İşmorzina uynadı.Ul injenerlıq- iqtisat institutında uqıy häm İslam dinen, mädäniäten tergezü fondında tatar tele däresläre alıp bara.Bulaçaq tormış iptäşe İldar belän Lev Gumilev kiçäsendä, Al'bina yaña uquçılar cıyğan waqıtta tanışqannar.Niqaxnı Älmättä barlıq şartın kiterep uqıtqannar, ä tuynı inde Peterburgta rusça-tatarça yasağannar: dus qızları-yegetläre arasında ruslar küp bulu säbäple
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


c: text/html

text:
дүшәMбe, 23 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 03:35
Şulay itep 11nçe sintäberdä Tatarstan Däwlät Şurasınıñ unsigezençe plenar utırışı eşen däwam itte. Sessiäneñ töp maqsatı tiz arada parlament saylawlarına qağılışlı qanunnarğa tieşle üzgäreşlär kertü. Şuña kürä deputatlar eşne tiz tottılar. Utırış başlanıp 20 minut ütkändä Tatarstan Konstitutsiäseneñ 69, 70 häm 88 matdälärenä üzgäreşlär kertü turındağı qanun proyektı ikençe uqılışta qabul itep quyılğan ide inde. Tıñlawçılarıbıznıñ kübese bu üzgäreşlärneñ asılın “Azatlıq” radiosınnan işetep belä inde. Parlamentqa 100 deputat saylanaçaq, anıñ wäkälätläre möddätennän alda tuqtatılsa, saylawlar 120 könnän dä soñğa qalmıyça ütkärelergä tieş. İkençe mäs'älä “Tatarstan Däwlät Şurası deputatların saylawnı Rusiä Federatsiäse Prezidentın saylawlar belän berläşterü turında” qanun proyektı belän dä ozaq mataşmadılar. Gärçä bu qanun proyektı berençe uqılışta qabul itelsä dä. Qanun çığaru, qanunlılıq komissiäse räise Midxät Kormanov älege qanun proyektınıñ Rusiä häm Tatarstan qanunnarına qarşı kilmäwenä sigez dälil kiterde. Tuğızınçı dälilne ul şayaru dip “yaz köne cılı bula, saylawlar ütkärüe küñelleräk, yaña saylanuçı nämzätlärgä yoldıznamä bağuı da uñay”-dide. Qanun proyektına qarşı çığuçılar ike törle qaraşta. Deputat Sergey Oskolok “saylawçılarğa wäkälätlärebezne aldan tuqtatırğa riza buluıbıznı niçek añlatırbız häm saylawçılarıbızğa birgän wäğdälärebezne kem ütär”-digän fikerne yañğırattı. Deputat Aleksandr Ştanin ğädättägeçä tiränräk qazıdı. Ni disäñ dä Tatarstan qanunnarın reviziäläwdä ike yıllıq täcribäse bar bit. Ul bu qanunnıñ federal' qanunnar belän qarşılığı bulmasa da, läkin federal' qanun saylawlarnı berläşterergä röxsät itsä dä, mäcbür itmi dide. Şulay itep Aleksandr Ştanin fikerençä bu qanun proyektı ğämäldä däwlät şurasınıñ wäkälätlären aldan beterü turında häm bu däwlät citäkçeläre mänfäğätlärendä. Çönki Rusiä Yuğarı mäxkämäseneñ 13nçe yüldä 49 deputatnıñ wäkälätlären tuqtatuçı qararın ütärgä birelgän möddät çığa. Ğädättägeçä Aleksandr Ştaninnıñ töp opponentı bulıp Mintimer Şäymiev çıqtı. Ul deputatlarğa bu mäs'älädä däwlät citäkçeläreneñ mänfäğätläre qay tirädä buluın añlattı. Şulay itep parlament saylawların Rusiä prezidentı saylawları belän ütkärüdä bernindi dä faciğä yuq. Parlament saylawları bolay da 2004nçe yılğa bilgelängän ide. Ä inde mänfäğätlärgä kilgändä... saylawlarnı berläşterü salım tüläwçelär mänfäğätlärenä dä turı kilä - yözär millionlağan byudjet aqçaları yanğa qala. Şuña kürä parlament saylawlarına qağılışlı qanun proeyktları sintäber ayında qabul itep beterelergä tieş. Şuña kürä Tatarstan Däwlät Şurası sintäber ayında ber-ber artlı öç utırış ütkärä. Çönki waqıt qısa. Çönki federal' üzäk saylawlarnı berläşterü tieşle tärtiptä başqarılmadı dip barlıq mänfäğätläreñne, maqsatlarıñnı yuqqa çığarırğa mömkin.
Yunıs Ätnäle

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Meditsina: Här millätneñ üz daruı bula alamı?
Darular törle millät wäkillärenä törleçä täesir itäme? Millätlärneñ üz çirläre bulamı? Ägär şulay ikän, monı däwalaw ölkäsendä niçek qullanıp bula?
Tabiplar äytüenä qarağanda, ber ük daru törle keşegä törleçä täesir itä ikän. Ni öçen digändä, keşelärneñ gennar tözeleşe ayırıla. Menä şunı tabiplar üz eşendä qullanırğa cıyına.
Könbatışta bu yünäleştä berençe adımnar inde yasala. Daru bilgelär aldınnan awırunıñ gennarı tikşerelä. Bu tikşerü şaqtıy qimmät, 3 meñ dollar çaması. Şuña kürä ul xäyerçeräk illärgä tiz arada ğına barıp citmäs, di tabiplar.
Amerikan ğalimnäre şuşı mäsäläne başqaça çişergä bulğan. Dawalaw strategiäsen alar ayırım ber keşegä tügel, ä milli törkemnägä yaraqlaştırırğa täqdim itä. Ber millät wäkillärendä gennar tözeleşe oxşaş digän fikerdän çığıp.
Şuşı yaña proyekt "Farmogenetika. Här millät öçen" dip atala. Anıñ citäkçese Tönyaq Carolina universitetı professorı Dr. Howard McLeod:
"Bez Dönya Sälämätlek Oyışmasnıñ Töp Darular isemlegen aldıq, anda här ildä qullanılğan darular kiterelgän. Şul darularğa tiskäre yoğıntısı bulğan gennarnı bilgeläp çıqtıq. Xäzer qaysı ildä nindi xalıq yäşäwgä qarap, tege yä bu darunıň bu il öçen faydası-zıyanı turında äytä alabız."
Dr. McLeod süzlärençä, bu mäğlümät törle ildäge tabiplarğa döres dawalaw yulın saylarğa yärdäm itä ala.
Misal öçen, revmatoid artritlarnı däwalawda qullanıla torğan methotrexate daruı. Dr. McLeod törkeme açıqlağança, bu daru Könçığış Aziädä, şul isäptän Qıtayda, Quşma Ştatlarda kebek ük näticäle tügel ikän. Könçığış Aziä tabipları aňa steroid östärgä mäcbür.
Dr. McLeod süzlärençä, alarnıñ kiñäşläre Sälämätlek ministrlığı räsmilärenä faydalı bula ala, döres darular saylap alar aqçanı canğa qaldıra ala:
"Darular öçen çiklängän külämdä aqça qaralğan illärdä. Ägär sez, äytik astmağa qarşı 5 darunıñ berse näticä birmäwe, yä isä anıñ yan täesire buluın beläsez ikän, sez başqa darular saylıy alasız."
Amerikan ğalimnäreneñ Darular törle xalıqlarğa törleçä täesir itä digän fikere turında Tatarstanda, Başqortstanda ni uylıylar. Qazandağı xäbärçebez Albina Zäynulla täcribäle farmasevt Soltaniä Zamalieva fikeren beleşte:
"Yuq, yuq, buş süz bu. Här preparat keşeneñ millätenä tügel, organizmına qarap täesir itä. Amerikannar waqıtnı buşqa uzdıra, dip uyılıym."
Darularnıñ törle millät wäkillärenä törleçä täesir itä digän fiker belän kileşmäsä dä, Soltaniä xanım, awırularnıñ millätkä bäyle bula aluı belän kileşä:
"Ä menä awırunıñ millätkä bäyle buluı da bar, här millät bit üzençä yäşi. Menä äytälär, tatar xalqında xatın-qız awıruları belän yışraq aqırıy dilär, çönki bez kübräk ğösellänäbez. Annarı menä bu äşäke awırular da tatar xatın-qızlarında kübräk dip işetkänem bar."
Ufadağı xäbärçebez Rämzit Abulyaev xäbär itüençä, awırularnıñ millätlärgä bäyle bulu mäsäläsen Başqortostan Däwlät Medetsina Universitetı ğalimnäre dä tikşerä ikän.
"Täwźä här xalıqtıñ genetik awırıuźarı tikşerelgän, şul ıñğayźa başqorttarźıñ etnik sostawı la asıqlanğan. Professor Läylä Äxmäźiewa äytewensä, miotonik distrofia awırıuı här millättä törlösä ikän. Başqort häm tatarźa ul, urıźtarğa qarağanda, bik yış osray. Başqort häm tatarźa qatnaş nikaxtar bik küp bulıu säbäple gen da tigeź bülengän, ti Läylä xanım. Miotonik distrofianı dawalaw mömkin tügel, unı küźallap qına bula."
İnde Amerikan ğalimnäreneñ näticälären kötep qarıyq. Kem belä bälki, alar tatar-başqorlar öçen iñ yaxşı daru – bal, qımız häm mätrüşkä digän näticägä kiler. Xäyer, monısı yañalıq bulmayaçaq.
Ali Ğilmi


text: Amman -- Ürdün patşası Abdulla ilneñ İminlek xezmäte başlığı Maaruf Baxitnı yaña xökümät tözergä soradı. İzraildä ilçe bulıp eşlägän 58 yäşlek Baxit İminlek xezmäte başlığı itep uzğan atnada ğına bilgelängän ide. Xäzer ul 7 ay premier-ministr bulıp torğan Adnan Badrannı alıştıraçaq. Bu üzgäreşlär ike atna elek Ammanda, 60 keşeneñ ğömeren özgän, intihar höcümnärdän soñ yasaldı. Çığışı belän Ürdünle bulğan, Äl-Qaidäneñ Ğraqtağı wäkile Äbü Musab Äl-Zarqawi höcümnär öçen cawaplılıqnı üz östenä aldı häm kiläçäktä tuğan ilendä yaña höcümnär belän yanadı.


text:
Qazan yañadan saylawlarğa äzerlänä
Salqınnar kitärgä ölgermäde, Tatarstanda kümäkläp çañğı şuu bäygesenä çığarğa çaqıru yañğıradı. Bötenrusiä küläm ütkärelä torğan bu yarış Tatarstanda, 5 fivral könne, Qazan su yılğası tiräsendä başlanaçaq. Bıltır anda 10 meñ keşe qatnaşqan bulsa, bıyıl inde 8 meñennän ğarizalar kilgän, ä barlığı 10-12 meñläp keçe bulır dip farazlana. Bu xaqta, pänceşämbe könne Qazan şähär fizik kul’tura komitetı başlığı İlgiz Färxiev xäbär itte. Çañğı şuu bäygesendä härkemgä qatnaşırğa täqdim itelä.
Andıy populär sport yarışlarında barlıq deputatlıqqa nämzätlär qatnaşırmı yuqmı äle tögäl bilgele tügel, ämma aldağı yıllarda, xakimiät wäkilläre andıy kümäkläp ütkärelä torğan yögerülärne qaldırmıylar ide.
Saylawlar ütkän yılnıñ közendä genä buldı diärsez. Şulay da, ämma yañadan, martta Qazanda häm respublika buylap ber niçä distä okrugta, qayadır tawışlar citmiçä, citäkçelär alışınıp häm başqa säbäplärdän, yañadan saylawlar ütkäreläçäk. Qazanda, andıy östämä saylar ütäse okruglar öçäw. Qazandağı Wahapov okrugında, elekke Qazan şähär idäräse başlığı Kamil İsxaqov saylanğan ide. Ämma ul waqıtta, tormışlarnıñ alay kisken üzgärep kitüen ber kem kötmäde. Kamil İsxaqov dekabergä qädär deputat buldı da, soñınnan wazifalarınnan azat itelde. Xäzer näq şuşı okrugta saylawlarğa İlsur Metşin üzen nämzät itep kürsätkän. Anıñ saylawlarda ciñep çığuında şiklänüçelär äz.
Bu saylaw häm başqa saylaw okruglarında köräş qızıqlı bulırğa oşıy. Ber nämzät İlsur Metşin bulsa, annan başqa, Samiğullin Mansur isemle kommunistlar wäkile bar häm üzen bäysez kandidat itep kürsätkän İrek Mortazinnı da kürep bula. Ber urın öçen barlığı 8 keşe däğwä itä.
Safiullin okrugında böten saylawlarda da qatnaşa torğan Dmitriy Berdnikov xalıq wäkile bulırğa teläwen beldergän.Anıñ köndäşläre arasında, waq çinovniklar, pensioner, buxgalter, eşmäkär häm «Tatmedia» agentlığı başlığı Marat Moratov isemle zur citäkçene dä kürep bula.
Qazan artı okrugında isä, Berdnikov äfändeneñ, tormış iptäşe Olga xanım, «Tormış» firkäse başqarma komitetı başlığı Xaliullin Mirdaxim äfände, «Alma»çılar firqäsennän Ruslan Zinnätullin ber deputat kenägäse öçen köräşä. Nämzätlär arasında «Näfis –kosmetiks» kebek Rusiä külämendä eşli torğan bik ere häm bik bay şirkät citäkçese Xäybullin Dmitriy äfändene dä kürep bula. Ul da, Şähär Duması deputatı bulırğa teli.
Nämzätlär inde terkälgän, öndäw kampaniäse fivral urtalarında başlana. Ä şähär başqarma kometetı başlığı İlsur Metşinnıñ eşçänlege xaqındağı reportajlar, inde yaña yılda birle, här könne televizor ekrannarında bara.Öndäw öçen räsmi röxsät itelgän waqıtı citkäç, saylawçılar, başqa nämzätlärne küräçäk.


text:
Xalıqara cämäğätçelek İzrail-Liban nizağın cayğa saluğa qarata üz fikerlären belderüne däwam itä. İtalianeñ tışqı eşlär ministrı Massimo D'Alema bolay dide: “Köç qullanunı beterü häm töbäktä tınıçlıq ürnaşsın öçen Libanğa BMOnıñ tınıçlıq köçlären tuplawda İtalia üz öleşen kertergä äzer. Minem uylawımça, bez anı buldıra alğan qädär tizeräk eşlärgä tieş. Libannıñ könyäğına BMO köçlären kertü annan İzrail ğaskärlären çığaru öçen ähämiätle şart bulıp tora”.
Töbäkkä BMO nıñ 15 meñlek tınıçlıq köçläre häm Liban ğaskärläre kerergä tieş.


text:
Rawil Sabircan dönyanı gizärgä äzerlänä
Diñgez, okeannarnı xäzer bik küp köymälär gizsä dä, alar arasında Tatarstan alämen taqqanın kürü mömkin tügel ide. Läkin tizdän oçsız-qırıysız su kiñleklärendä qızıllı-aqlı-yäşelle bayraq astındağı yaxtanı oçratırğa mömkin bulaçaq. Millättäşebez Rawil Sabircan citäkçelegendäge komanda yaxtada dönyanı urap çığarğa niätli.
Tatarstan bayrağı astında su buylap bu tatarlarnıñ berençe genä säfäre tügel anısı. Tanılğan sportçı Almaz Aliev citäkçelegendä ber törkem inde 1991 yılnıñ avgustında uq Törkiägä barıp qayttı. Annarı alar tağın berniçä säyäxät qıldı. İdel, Bagira, Ence köymälärendä Almaz Aliev häm anıñ dusları Qara diñgez aşa Törkiägä barıp qayttı, Evropa tiräli yözde. Xäzer menä tağın ber millättäşebez su buylap yulğa çığarğa niätläp tora. Älege batır häm qızıqsınuçan keşe belän tanış bulığız - ul Rawil Sabircan. Qazanda yäşi, Tatpoligraf şirkäteneñ general’ direktorı bulıp eşli. Rawil äfändeneñ plannarı zurdan. Ul üzeneñ Fatima isemle köymäsendä dönya tiräle äylänep qaytırğa teli. Şuşı säfär turında tulıraq mäğlümät alır öçen bez Rawil Sabircannıñ üzenä möräcäğät ittek. Azatlıq tıñlawçılarına ul menä närsälär söyläde.
Min bu säfärgä inde 12 yıldan birle äzerlänäm. Şuşı säfär öçen 9 yıl elek yaxta, köymä dä yasadıq. Läkin äle şuşı köngä qädär cayı çıqmadı. Yä waqıt yuq ide, yä aqça citmäde, yä eşne qaldırıp kitep bulmadı. Xäzer menä berär yılğa säfärgä çığıp kitärgä mömkinlek bar. Bez 6 keşe cıyınabız, läkin daimi 3-4 keşe genä yözäçäk, barısı da ozaqqa ğailälärennän, eşlärennän kitä almıy. Çiratlap, almaşıp toraçaqbız inde. Säyäxätebezneñ maqsatlarına kilgändä, bez yal itep, dönya kürep, başqa illär, xalıqlar,mädäniätlär belän tanışırğa telibezSez zur, qatlawlı säyäxätkä äzerlänüçe Rawil Sabircannı işettegez. Bu könnärdä äzerlek eşläre inde tämamlanıp kilä, Rawil äfände häm anıñ komandası yül başlarında Qazannan yulğa çığarğa niätli.
Gölnaz İlgizär


text:
Çuvaş tili
Çuvaş tili (öz adı ЧăBaш чĕлxи) - uzaq bir türkiy tildir. Añlaşlıq kelişik çoq alçaq olğanı içün uzun devir Türkiy til olğanı qabul etilmegendir.
Rusiyede Çuvaşistan Cumhuriyetinde ekinci resmiy tildir. Diger Türkiy tillerinden ayrı qalıp, izolâtsiyanda digerlerinden uzaqlaşqan Çuvaş tili laf etken Çuvaşlar hristiandır. Çuvaş tilini eski Bulğar Türkleriniñ musulman olmağan köylülerniñ keliştirgeni ve bugünge qadar ketirgeni tüşünile.
Fonetik hususiyetler[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Künümizde diger Türkiy tillerge eñ uzaq olğan Çuvaş tiliniñ müim ses deñişimleri bar:
- Ş > L deñişme: meselâ çul (taş) (bu yerde ayrıca t>ç ve a>u deñişimleri de bar), kĕmĕl (kümüş).
- A > U deñişme: meselâ ut (at)
- Z > R deñişme: meselâ epir (biz), sakăr (sekiz), esir (siz), păru (buzağı).
- D > R deñişme: meselâ eski Türkçe hadaq>adaq>uraq>urağ> ura (ayaq); eski Türkçe hud->hur- (qoymaq).
- T > Ç deñişme (bazı sözlerde olmaylar): meselâ çul (taş). Bazı fiillerde bu tür deñişmelerge rastkelmey; tolmaq fiiliniñ Çuvaşça (tul-) şeklindedir.
- Q > Y deñişme: meselâ yun (qan).
Çuvaşlar bayağı deñişik bir Kiril elifbesinde oqup yazalar.


text:
Yekaterinburgta sälätle tatar balaları yañadan cıyıldı
Cäyge yal waqıtında andıy kiçälär bulmıy tordı. Häm menä oktäber ayında älege oçraşular yañadan başlandı.Oçraşmıy torğan dürt ay eçendä küp kenä üzgäreşlär bulıp uzğan. Mäktäpne kömeş medal' belän tämamlağan Al'bina Şäydullina, bik zur konkurslarda ciñep, beryulı ike yuğarı uqu yortına tüläwsez nigezdä uqırğa kergän. Muzıka uçilişçesın iñ yaxşı bilgelärenä genä tämamlağan Dilizä Nadıyrova konservatoriä studentı bulu bäxetenä ireşkän. Qıya-tawğa menü buyınça yäşlär arasında ike märtäbä dönya çempionı bulğan Anya Ğallämowa da bıyıl yuğarı uqu yortına uqırğa kergän.
Kiçägä cıyıluçılar bu yuğarı uñışlarğa ireşkän dusların köçle alqışlar belän täbriklädelär. Qalğannarı äle mäktäp yäşendä, şuña kürä bu yıl mäktäpne tämamlap, kiläçäkkä turı yul saylawçı balalar alar öçen ürnäk bulıp torırlıq. Kiçä barışında alarğa matur süzlär, teläklär küp äytelde. Mäktäpne tämamlap, olı tormış yulına ayaq basuçı yäşlär urınına yaña almaş kilde – Milli Media-Xolding xezmätkärläre, sälätle yäş millättäşlärebez safın tulılandıru öçen zur eş alıp barğannar. Xolding stipendiatları xäzer elekkege un urınına unsigez.Bügen oyıştırılğan kiçägä alar äti-äniläre, dusları belän kilgännär. Kiçäneñ qunaqları bulıp şulay uq ölkän yäştäge tatar uqıtuçıları Nailä apa Moksunova, Sawadıy ağa häm Zahidä apa Äxmätovlar, ölkäbezneñ tatar milli xäräkäte veteranı Söfxät ağa Nadıyrov, bu yıl Bolğariädä xalıqara bäygedä ciñep qaytqan xudojnik-model'yer Razia Urazayeva, mäğärif üsterü institutı xezmätkärläre, tatar eşmäkärläre häm başqalar çaqırılğan ide.
Şunısı quanıçlı, balalar kiçäne tulısınça üzläre oyıştırıp alıp bardılar. Üzara täbrikläw süzläre arasında alar başqaruında törle tellärdä matur cırlar yañğıradı.Annan soñ balalar kiçäneñ ölkän yäştäge qunaqların häm uqıtuçılarnı oktäber ayında bilgelänep ütelgän ölkännär köne häm uqıtuçılar bäyräme belän täbrik itep, alarğa büläklär tapşırdılar.
Tuğannan başlap rus moxitında yäşäp, rus mäktäplärendä belem aluçı tatar balalarınıñ kiçäne rus telendä alıp baruları ğäcäplänerlek tügel, anısı. Şulay bulsa da, Söfxät ağa Nadıyrov alarğa ütkän oçraşuda tuğan telne öyränä başlarğa wäğdä birülären iskä töşerep ütte:Tuğan teldä şoma itep söyläşä belmäsälär dä, öygä eş itep birelgän “Tuğan tel” cırın balalar äybätläp öyrängännär. Kiçägä cıyıluçılar ayağürä basıp xalqıbıznıñ küñel gimnın başqarğan çağında, balalar bik teläp quşıldılar.
Biredä şulay uq balalarğa çirattağı stipendiäne öläştelär, alarğa millätebezneñ danın üsterüdä üzlärennän layıqlı öleş kertülären telädelär. Annan soñ tügäräk çäy östäle yanında matur itep aralaşıp utırdılar. Kiçäneñ qunaqları şundıy faydalı oçraşular oyıştıruları öçen Milli Media-Xolding citäkçelärenä olı räxmät belderdelär.Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text:
Putin jurnalistlar belәn yıllıq oçraşuın üktәrde
Rusiә prezidentı Vladimir Putin pәnceşәmbe kөnne üz xakimiәte çorında 6-nçı mәrtәbә jurnalistlar belәn zur yıllıq oçraşu ütkәrde. Anda 1200dәn artıq jurnalist qatnaştı. Әmma küpçelegenә, şul isәptәn Tatarstan hәm Başqortstan jurnalistlarına soraw birü nasıyp bulmadı. 3 sәğәt 32 minut dәwam itkәn şul oçraşu barışında Rusiә citәkçese 69 sorawğa cawap birde. Bıyılğı oçraşu Putinnıñ jurnalistlar iñ ozın oçraşuı bulsa da, bıltır Putinğa berniçә minutqa qısqaraq oçraşuda yөzdәn artığraq soraw birergә өlgergәnnәr ide.
Putinnıñ 2-nçe prezidentlıq mөddәte tәmamlanuğa ber yıldan beraz artığraq waqıt qalıp barğanda tөp sorawlarnıñ berse, küplәrne qızıqsındırğanı yaña prezidentnı tәqdim itü mөmkinlege turında buldı. Putin moñarçı hәrçaq üzeneñ bulırğa mөmkin warisın atawdan baş tartıp, yәki konstitutsiәneñ üzgәrtep өçençe mөddәtkә xakimiәttә qalu mөmkinlegen kire qağıp kilde. Bu matbuğat oçraşuında ul tağın ber mәrtәbә waris bilgelәw bulmıyaçaq dip әytte.
"Bernindi warislar da bulmıyaçaq. Rusiә Federatsiәse prezidentı urınına namzәtlәr bulaçaq. Xakimiәtneñ burıçı - xalıq añlı rәweştә saylıy alsın өçen, alarnıñ saylaw aldı kөrәşeneñ, alarnıñ qaraşlarınıñ demokratik rәweştә yaqtırtıluın tәemin itü" dide Putin.
Şulay da ul 2008 yılnıñ Mart başında ütәçәk prezident saylawları aldınnan saylaw aldı kөrәşe barışında qaysı namzәt өçen tawış birergә kiñәş itәçәgen belderde. Әlegә küzәtüçelәr tөp namzәt saqlanu ministrı Sergey İvanov yәki premyer ministr urınbasarı Dmitriy Medvedev bula ala dip isәpli.
Energetika, çitkә neft, gaz satu hәm qudıru mәsәlәre turında sorawlar berniçә buldı. Yaña yıldan Rusiә elekke Sovetlar Berlege illәrenә tabiği gaz bәyәsen şaqtıy arttırdı. Soñğı aylarda Belarus ütkәrgeçe aşa Yewropağa neft qudıru өçen tülәw turında ikeyaqlı qatı bәxәslәr buldı.
Putin Mәskәw Rusiәneñ zur energiә baylıqların sәyәsi qoral itep qullana digәn fikerne kire qağırğa tırıştı.
"Rusiә federatsiәse üzeneñ yөklәmәlәren hәrwaqıt tulısınça ütәde hәm kilәçәktә dә ütәrgә cıyına. Әmma bez başqa illәrneñ iqtisadların zur külәmnәrdә subsidiәlәrgә tieş tügelbez" dide.
Rusiәdә rasizmnıñ, ksenofobiәneñ artuı turındağı sorawğa cawap birgәndә Rusiә citәkçese monıñ tөp sәbәplәrennәn berse dip çit il keşelәreneñ Rusiәdә eşlәweneñ il xalqına eşne kimetüen atadı.
Putinğa jurnalist Anna Politkovskayanıñ, elekke küzlәw ofitserı Aleksandr Litvinenkonıñ üterelüe turındağı sorawlarğa da cawap birergә turı kilde. Politkovskaya ütereler aldınnan Çeçnәdәge Rusiә xәrbilәreneñ, hәm Mәskәw yaqlı militsiәneñ keşe xoquqların bozuları turında yaza ide.
Putin "Bezneñ ildә dә, başqa küp kenә illәrdә dә jurnalistlarnı ezәwleklәw probleması iñ kisken problemalarnıñ berse. Bez üzebezneñ ni dәrәcәdә cawaplı buluıbıznı añlıybız. Jurnalistlarnı yaqlaw өçen barısın da eşliәçәkbez" dide.
Londonda nurlanışlı poloniy-210 belәn ağulap üterelgәn Litvinenkoğa kilgәndә, Putin Rusiәdәn qaçqan bu elekke küzlәw ofitserın mөhim bulmağan, tübәn dәrәcәdәge keşe dip atadı.
Prezidentqa Çabaqsar susaqlağıçında su bieklegen arttıruğa bәyle soraw da birelde. Şundıy uq soraw Tatarsan hәm Başqortstannıñ şaqtıy cirlәren su astında qaldıraçaq Tübәnkama susaqlağıçında sunı arttıru turında da bula alır ide. Putin energiә ixtiacın qәnәğәtlәnderü zarurlığı belәn bergә ekologiә mәsәlәlәren dә onıtmasqa çaqırdı. Su bieklegen kütәrü mәsәlәse üzәk xөkümәt belәn tөbәk citәkçelege arasında centeklәp әzerlәnergә tieş dide.
Toraq Komunal Xucalığı eşçәnlegen yaxşırtu turındağı sorawğa cawap birgәndә Rusiә prezidentı Tatarstannı uñay ürnәk dip kürsәtte.
"Әykәnemçә, küptәn tügel genә bez Tatarstanda buldıq. Anda Respublikada Toraq komunal xucalığınıñ oyıştırıluı iskitkeç yaxşı ürnәk. Zamança mәğlümәt texnologiәlәre, xalıqnı xezmәtlәnderü dәrәcәse, bazarda bürokratiәne hәm monopoliәne beterü. Bu eşlәr belәn cirle xakimiәtlәr şөğellәnergә tieş" dide Putin.
Naif Aqmal, Praga.


text: Bügen Vladikavkazda ütkän mitingta Tönyaq Osetiä prezidentı Aleksandr Dzasoxov Beslan faciğäsen "tiz häm ğädel" tikşerergä wäğdä itte. Bezneñ xäbärçebez äytüençä, mitingta qatnaşuçılar räsmilärgä kisken tänqit äytkän, maxsus xezmätlär häm baş prokuratura ğämällärenä şik beldergän. Dzasoxov süzlärençä, Beslan faciğäsennän soñ, Tönyaq Osetiädä 50läp militsiä xezmätkäre eşennän quılğan, qayberläre östennän cinäyät eşe açılğan. Sintäber başında Beslan mäktäbendä totıq alu faciğäsendä 330dan artıq keşe hälaq buldı. Alarnıñ kübese balalar ide.


text:
Törkmänstanda tirä-yün möhit saqlawçı Färit Toxbatullin qulğa alınğan
Törkmänbaşı Saparmorat Niazovqa xäcüm oyıştıruda şiklänelgän keşelärne qulğa alu qotqısı däwam itä. Andıy keşelär sanı inde distälär belän isäplänä. Qulğa alınuçılar arasında Daşouznıñ tirä-yün möxit saqlawçılar klubı wäkile Färit Toxbatullin da bar. Keşe xoquqların yaqlawçı Human Rights Watch oyışması Färit Toxbatullinnı kiçekmästän irekkä çığarırğa taläp itep maxsus belderü yasadı.
Pänceşämbe könne Boris Şixmoradovnıñ qulğa alınuwı turında xäbär itelde. Bu turıda Törkmänbaşı üze xäbär itte. Läkin elekke ministrnıñ qayda häm niçek qulğa alınuwı turında mäglümät birelmäde. İtar-Tass agentlığı, prezident tiräsendäge iseme äytelmägän ber räsmigä tayanıp Şixmuradovnıñ Aşxabadta, ber tanılğan tabipnıñ fatirında totqarlanuwın xäbär itte. Elegräk Şixmordaov İnternetta urnaştırılğan belderüendä qulğa alınğan başqalarğa yärdäm itü maqsatı belän Törkmän räsmilärenä üze baraçağın äytkän ide. Şixmoradov äytüençä, noäber axırında xökümätkä qarşı protest çaraları bulası bulğan. Törkmän räsmiläre şul çaranı buldırmas öçen, prezidentqa xöcüm tamaşasın oyıştırğan.
Xäzer Törkmänstanda şul xöcümne äzerläwdä şiklänelgän keşelärne qulğa alu qotqısı bara. Andıy keşelär sanı inde distälär belän isäplänä. Aralarında säyäsätkä qatışı bulmağan keşelär dä bar. Şularnıñ berse Törkmänstannıñ tönyaq-könçığışında urnaşqan Daşauz qalasındağı tirä-yün möxit saqlaw klubı wäkile Färit Toxbatullin.
Keşe xoquqlarn yaqlawçı Memorial üzäge belderüendä äytelgänçä Färit äfände düşämbe könne qulğa alınıp başqala Aşxabadqa kiterelgän. Anıñ närsädä ğäyeplänüwe turında älegä töğäl mäglümät yuq. Färitneñ dusları äytüençä, dikäberneñ 9-nda anı İminlek Ministrlığınıñ Daşouz bülegenä çaqırtıp Mäskäwdä opozitsiä oçraşuında qatnaşuı turında äytkännär. Süz noäber başında Törkmänstanda keşe xoquqlarına bağışlanğan konferensiä turında bara. Memorial üzäge häm xalıqara Helsinki törkeme oyıştırğan bu çarada 30-lap belgeç, jurnalsit, keşe xoquqların yaqlawçılar qatnaştı. Färit äfände üzeneñ anda qatnaşuın yäşermi, läkin säyäsät belän şögellänmäwen, barı tik keşe xoquqları belän qızıqsınıuwın beldergän.
Qulğa alunıñ tağın ber ixtimal säbäbe turında bezgä bügen telefon aşa Törkmänstandağı xäbärçebez Qödrät Babacan söyläde:
Audio (Qödrät Babacan)
Qödrät äytüençä, berniçä ay elek Daşauzda xökümätkä qarşı öndäw qäğäzläre taratılğan bulğan. Törkmänstan maxsus xezmätläre yıl axırında elenäp qalğan eşlärne aşıq-poşıq yabırğa tırışa, näticädä ber ğäyepsez keşelär räşätkä arıtna utırtıla. Pänceşämbe könne Törkmän räsmiläre qulğa alunıñ säbäpläre turında añlatma birergä tieş ide. Älegäçä, ber mäglümät tä yuq. Germaniäneñ Deutsche Welle agentlığı xäbär itüençä, Färitneñ tugannarına anıñ belän oçraşu mömkinlege birelmägän.
Xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları Färit Toxbatullin cäzalawğa duçar itelergä mömkin dip borçılu belderä. New Yorkta urnaşqan Human Rights Watch oyışması pänceşämbedä maxsus belderü yasap, Törkmän räsmilre Färitne kiçekmästän irekkä çığarırğa çaqırdı. Oyışmanıñ Yevropa häm Üzäk Azia bülege citäkçese Elizabeth Andersen süzlärençä, Färit Toxbatullin – tanılğan tirä-yün möxit saqlawçı, anıñ ber naçar eş qılğanı yuq. “Barı tik Törkmänstan xökümäte şikelle zolım rejimı ğına keşene konferensiädä qatnaşqan öçen qulğa alırğa mömkin” dide ul.
Ali Gilmi, Praga


text: Hindstannıñ ike ere kommunistlar partiäse, Sonia Gandi citäkçelegendäge Kongress partiäse oyıştıraçaq yaña koalitsiä xökümätenä kermäskä qarar qılğan. Şul uq waqıtta kommunistlar Kongress partiäsenä teläktäşlek belderä. 545 deputat bulğan parlamentta, Kommunistlar teläktäşlegendä 300 urınnı koalitsiä alıp tora. Bügen Sonia Gandi, yaña xökümät tözergä röxsät sorap, ilneñ prezidentı Abdulla Kalamğa möräcägät itär dip kötelä. Xäkimiät partiäse saylawlarda ciñelgännän soñ, Hindstan birjasında qimmätle qäğäzlär bäyäse 15% qa töşep, älegä şul yuğarılıqta tuqtap qalğan.


text:
Bu qädär qatı salqınnar Tömän ölkäsendä 100 yılğa berençe tapqır
Bu zämähir salqınnarğa iñ quanğanı mäktäp uquçılarıdır. Menä berniçä kön inde Tömän radiosı uqular bulmıy dip xäbär itä. Tömän rayonı Şıqça urta mäktäbe belän telefon aşa bäyläneşkä keräm.
Mäktäpneñ uqıtu eşläre başlığı Ruzilä Xismatullina äytüençä, öylärendä radioları bulmağannarnıñ qayberläre mäktäpkä kilep tä quya ikän. Uquçılarnıñ 3-4 kenä buluına qaramastan däreslär ütkärälär dä qaytarıp cibärälär. “Uramda ber kem dä, etlär dä yuq xätta”,- di zavuç.
Suqbaylar, yort-cirsezlär qayda cılınu urını taba soñ?- digän sorawğa cawap ezläp Tömän avtovokzalına atlıym.
“Qızım Tömändä kolledjda uqi, anıñ piçen yağarğa kildem. Könenä ike tapqır yağabız. Bügen uqımıy, şuña kürä qaytıp baram. Ayına 2 meñ sumğa öy alıp torabız. 4 meñ yarımğa utın aldıq. Bälki yazğa qädär citär”,- di Mullaş awılına qaytuçı yulçı.
“Qızımnıñ qışqı itegeneñ ükçäse yarılğan. Salqınğa tüzmägän. Şuña itek kiterdem”,- di ikençe yulçı.
“Minem ayaqta kiez itek. İ räxät tä soñ, Qazan yaqlarınnan yıl da kiterep satalar”,- di tağın beräw.
“Salqın seberdä iñ yaxşısı kisi. Anı bolannıñ ayaq tiresennän eşlilär. Annan çigälär. Ul iñ cılısı”,- dip süzgä quşıla tağın ber yulçı.
Äñgämädäşlär Toboldan Flürä Sayfullina, Mullaştan Älfiä Xälilova, Räymä Xäliullina, İnderäydän Ğaliä İsinä härkem üz yulı belän kitte. Bu qırıqqa citärdäy salqınnarda raspisaniädäge barlıq awıl-qalalarğa da avtobuslar baramı soñ? Mikofonnı mäğlümat täräzäsenä tığam. Anda utırğan xatın-qız: “Tömännän kitä torğannarı barsı da yulğa quzğala. Tik menä kürşe Kurgan, Sverdlau ölkäsennän genä bügen 10 nan artıq avtobus kilmäde”,- di.
Tömän avtovokzalında xäyran ğına waqıt ütkärsäm dä ber genä suqbay da küzgä çalınmadı. Militsiä xezmätkärläre bülmäsenä kersäm, alar da cılıda kofe eçep utıra idelär. “Magnitafonıñnı totaştırsañ ber süz dä äytmibez”,- didelär. Süzläre xaq bulsa, bu salqınnarda yort-cirsezlär avtovokzalğa kilep kersä quıp çığarmıylar ikän. Başqa qalalarda suqbaylar öşep ülmäsen dip maxsus kürsätmälär çıqqan. Cılı aşlar, qunar urınnar äzerlängän. Tömändä östän berär käğäz kilmäde mikän dip Lenin rayonı eçke eşlär bülegenä çıltıratam. Alar äytüenä qarağanda, ber nindi dä kürsätmä bulmağan.
Ä menä qatı salqınnar isä cinayätçelekneñ sannarına da qatı ğına suqqan ikän. Lenin rayonınıñ eçke eşlär bülege başlığı İrenbäk Söeşev süzlärençä, cinayät qılu 50 protsentqa ğına qalğan. Sinoptiklarnıñ süzlärenä qolaq salsaq äle ğinuarnıñ 24-25 lärenä qädär salqınnar däwam itäçäk. Tömän şähäreneñ gidrometereologiä üzäge başlığı Yılena Şarum mäğlümat oçraşuı waqıtında: “Salqınnarnı suıq seber öçen dä kötelmägän xäl, anamal' küreneş”,- dip atadı. Soñğı 100 yıl eçendä hawanıñ temperaturası bu qädär tübän töşmägän bulğan.
Nail Alan. Tömän.


text:
Lavrov Yevropağa Rusiä qaraşların citkerde
"Min bezneñ qaraşnı citkerdem, Rusiädäge soñğı tärräqiät turında sorawlarğa cawap birdem, Rusiäneñ kürşeläre, Yevropa Berlege, bezneñ Yaqın Könçığıştağı xällärgä qaraşnı äyttem, İrannıñ atom programması, keşe xoquqları torışı häm baltıyq buyı däwlätlär belän mönäsäbätlär turında sorawlarğa cawap birdem."
Oçraşuda şulay uq Yevropa Berlege belän Rusiä arasında kiläçäktä xezmättäşlek şartları da tikşerelgän. Mäğlüm bulğança, 2007nçe yılda mondıy xezmättäşlekneñ möddäte çığa. Tışqı eşlär komitetı räise Elmar Brok, yağulıq ölkäsendä iminlek turında da süz buldı, dip belderde. Üz isemen äytergä telämägän Yevropa Berlegendäge ber çığanaq, Lavrov oçraşu waqıtında Mäskäwneñ Moldova häm Belarus säyäsäten yaqladı, keşe xoquqlarınıñ bozıluın kire qaqtı, dip belderde.


text:
İslam Universitetı dönyäwime, dinime bulır - bäxäs däwam itä
Monnan sigez yıl elek oyıştırılğan Rusiä islam universitetınıñ 19 sentäberdä litsenziäse waqıtı bette. Yäğni, uqu-uqıtu öçen Rusiä mäğärif ministrlığı birgän dokument waqıtı tämamlanıp, xäzer universitet, ğäyre räsmi räweştä eşli. Şulay da litsenziä bulaçağına ışandıralar uqu yortı wäkilläre. Läkin, mä’sälä litsenziädä genä tormıy. Litsenziäne, Rusiä mäğärif ministrlığı, universitet wäkilläre süzlärenä qarağanda, yañadan birergä dä äzer ikän dä, läkin, uqu yortınıñ Ustavında, ul dini häm dönyawi uqu yortı dip yazılğan. Ä universitet programmaları barı tik dini genä. Rusiä mäğärif ministrlığı Ustavta yazılğannarığız ğämäldä dä bulsın, programmalarığıznı dönyäwiğä da äyländeregez dip bara ikän. YÄ bulmasa, ustavtan, dönyawi uqu yortı digänne alıp taşlarğa digän fiker citkerä.
Universitet, berençe yulnı saylarğa teli. Yäğni, Rusiä islam universitetı dini genä buluın.
Läkin, uqu yortın dini genä buldırıp, Ustavtan, dönyawi uqu yortı da digänne alıp taşlar häm oyıştıruçılar isemlegendä barı tik dini oyışmalarnı ğına qaldırır öçen universitetnı oyıştıruçılar riza bulırğa tieş. Ä uqu yortın ğämälgä quyuçı bulıp öç oyışma tora: Rusiä möftilär şurası, Tatarstan diniä näzaräte, Tatarstan Fännär akademiäseneñ tarix institutı. Ğäbderäşit xäzrät süzlärenä qarağanda, Rusiä möftilär şurası, anıñ räise Rawil Ğäynetdin dini uqu yortı bulırğa riza, Tatarstan möftie Ğosman xäzrättä riza, çönki ul şuşı universitetnıñ rektorı. Tik Tarix institutı qarşı.
Tarix institutı xezmätkärläre, ayırım alğanda, Damir İsxaqov, institutnıñ direktorı Rafael Xäkimov pozitsiäläre açıq. Alar, matbuğatta çıqqan yazmalarında, intervyularında, Rusiä islam institutında dönyawi belemnär dä, fänni tikşerenülär dä bulırğa tieş dilär. Xäzergä, Rusiä islam universitetında rektor bulıp, dini beleme genä bulğan Ğosman möfti tora, dip yazğan ide ber yazmasında ğalim Damir İsxaqov. Şuña kürä, anda dönyawi belemnär yuq, din ähelläre zamança belemnän qalışa dip añlattı ul. Häm,Tatarstan möftie Ğosman İsxaqinıñ rektorlıq wazifasınnan kitärgä telämi dip kürsätüçelär dä bar. Rektornıñ, möselman illärennän universitetqa aqçalata yärdäm alıp ta, ul aqçanıñ xisabı kürenmi digän dä belderülär buldı. Monnan tış, monda ideologik qarşılıqlar da bar. Tarix institutı direktorı Rafael Xäkimov, reformalanğan islam tarafdarı, anı Awrupa islamı dip atıy. Ä möfti Ğosman İsxaqi, ğäräp illärenä tartım islam tarafdarı. Rafael Xäkimov, din ähellären “Möxämmädiyä” kebek başqa uqu yortları da äzerli, Rusiä islam universitetında islamnı fänni öyränü, zaman küzlegennän çığıp bäyäli torğan yuğarı fänni uqu yortı bulsın dip bara. Şuña kürä, uqu yortınıñ ğämälgä quyuçılar isemlegennän Tarix institutın alırğa qarşı.
Moña qarşı yaq başqaça cawap birgän. Tatarstan häm Rusiä prezidentlarına xat yullağan. Bu xatqa nigezlänep, Tatarstan premyerı, mä’säläne tikşerep, ber qararğa kiler öçen, Tatarstan mäğärif ministrı citäkçelegendä komissiä oyıştıru turında qarar birgän. Älege uqu yortınıñ kiläçäge nindi bulaçağın şuşı komissiä qarıy. Universitetnı dini uqu yortı ğına bulıp qaluın telägän Ğäbderäşit xäzrät Zakirov komissiä dönyawi uqu yortı bulsın digän qara çığarğan oçraqta, ul kiñäş formasında ğına bulala dip bara. Qızıq xäl, universitetta xäzer xuca bulğannar, üzläre xatlar yazalar, şuşı xatlar nigezendä barlıqqa kilgän komissiä qararın, üzläre telägänçä bulmağan oçraqta, kiñäş kenä bulıp qabul itäbez dip belderälär.
Sişämbedä, Rusiä islam universitetı dini genä uqu yortı bulsın dip, Tatartsan prezidentına Tatarstan möselman xatın qızları berlege räise Älmira Ädiätullina da möräcäğät itte.
Kilep tugan wäzğıyät nindi çişeleş alır, küzätep barırbız.
Räfis Cämdixan.


text: Fälästin autonomiäseneñ yaña premier-ministrı İsmail Xänia, yaqın könçığış nizağın cayğa salır öçen, aradaşçılar yärdämendä ike aradağı söyläşüne başlarğa çaqırdı. Fälästin deputatları qarşında çığışı yasağan Xania, töbäktä tınıçlıq häm totrıqlılıq urnaşsın öçen, anıñ xökümäte , yaqın könçığış dürtlege yäğni AQŞ, Rusiä, Europa berlege Häm Berläşkän millätlär oyışması belän eşlärgä äzer, dip belderde. Şul uq waqıtta Xania, «basıp aluçılar belän köräştä fälästin xalqınnıñ xoquqına» teläktäşlek belderüen dä äytte. Yaqın könçığış dürtlege Xämäs törkemen, köç qullanulardan waz kiçep, İzrail belän bulğan elekke kileşülärne tanırğa häm fälästinneñ yaña xökümäten tözergä çaqıra.


text: Räsäyzeñ gäzättän tış xäldär ministrı Sergey Şoyğu Kamçatkala Mi-8 boralağı häläkätenä qağılışlı qayhı ber mäglümättärze xäbär itte. Unıñ hüzzärenä qarağanda, boralaq wertikäl qolağan, reduqtor östän füzeläjdı izgän , ä maşinanıñ artqı ölöşön wint qırqıp alğan. Şoyğu şulay uq ekipäjdıñ bildälängän marşruttan 40 gradusqa taypılıuı häm bıl turala dispetçerzarğa xäbär itmäwye xaqında la belderze. Fajigä säbäptäre älegä bildäle tügel. Häläk bulıusılar- Saxalin ölkähe ğubernatorı İğor' Färxetdinov häm ölkä xaqimiäte ağzaları 27-se augusta er quyınına tapşırılasaq. Mi-8 häläkätendä 20 keşe ülde. Fajigä bulğan urında transport proquraturahı täftişseläre törkömö eşläy. Saxalıyn ölkähendä 25-se, 26-sı, 27-se august matäm köndäre tip iglan itelde. 1998-2003- sö yıldarza törlö säbäptär buyınsa Räsäyzeñ 33 Mi-8 boralağı häläkätkä osrağan. 157 keşe wafat bulğan. Saxalin ölkä xaqimiäte tarafınan wägäzä itelgän million hum Kamçatka hawa yuldarı boralağı ekipajına tülänäsäk.


text: Bügen Rusiä Prezidentı Vladimir Putin Könyaq Könçığış Yewropa Energiä Xezmättäşlege sammitında qatnaştı. Xarvatiä prezidentı Stjepan Mesic citäkçelek itkän Sammitta tağın ( Albaniä, BosniaHersegovina, Bulgariä,Yunanistan, Makedoniä, Montenegro, Romaniä, Sloveniä ,Serbiä häm Rusiä) barlığı 10 Balkan ile wäkilläre qatnaşa. Sammitta qatnaşqan Vladimir Putin, QaraDiñgez töbennäñ ütäçäk Bolgariä belän Rusiä arasındağı gaz ütkärgeç proyektı Yewropanıñ mänfäğatenä dä turı kiläçäk dip belderde. Ul, Rusiä şirkätläreneñ dä, Balkanda gas saqlağıç qorılmalı tözergä teläge buluın äytte.


text:
cишәMбe, 24 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 16:14
SEUL -- Könyaq Koreanıñ diñgezçelek iqtisadına nigezlängän regionnarınnan könyaqk könçığış töbäge yarları, bügen qara may belän qaplanğan. Yar buyında yäşägän keşelär, diñgezgä taralğan neftnıñ qomnarnı qarağa buyawı xaqında söyli. Bu afät iñ küp diñgez qırıyındağı basularnı häm balıqçılıq urınnarına yanıy. Distälägän yar buyı iminlek köymäläre, kiçä sarı diñgezgä aqqan 10 meñ tonnan kübräk may qaldıqlarının tirä yüngä taraluın kisätü eşendä äwzem eşli.


text: Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, Mäskäw, Yevropa Berlegeneñ Rusiäneñ Yağulıq ölkäsenä çit il investorların kübräk kertü täqdimenä qarşı, dip belderde. Bügen Berlekneñ qayber yuğarı räsmi wäkilläre belän oçraşqannan soñ, Lavrov, Mäskäw xalıqara yağulıq kileşüen xörmät itä ämma qayber töp mäsälälärenä qarşı, dide. Başta Rusiä Yevropa Berlegeneñ yağulıq xartiäsen raslarğa cıyınmağan ide. Xartiä yağulıq ölkäsendä tranzit häm investisiälärne köyläwçe ber kileşü bulıp tora. 27 il kergänYevropa Berlege yağulığınıñ 4tän ber öleşen Rusiädän ala.


text:
Mäläkäs möxtäriäte räise Rival İdrisov: “ Ä minemçä mäktäp – iñ möhime!”
Dimitrovgrad dip atalğan Mäläkäs şähäre avtonomiäse ölkädä berençe bulıp ayırım mäktäp açuğa ireşüe belän ürnäk kürsätkän ide. “Tağın nindi ürnäk ğamälläregez bar?” – digän soraw avtonomiä räise Rival' İdrisovqa oşap betmäde, “Başqa rayonnardağı kebek ük, üz mömkinleklärebezdän çığıp tırışqan bulabız” – dip başladı ul süzen. Artaban iñ mäşäqätle eşläre belän tanıştırıp ütte.Mäsälän, Sabantuylar oyıştıruda zur täcribä tuplanğan. Bälki şunıñ arqasındadır, sotsiologik soraştırular näticäsenä qarasañ, bezneñ milli bäyrämebez iñ abruylı ikän küpmillätle Mäläkäs xalqı arasında. Ul'yan däwlät universitetınıñ Mäläkäs filialı tikşerüläre buyınça, barlıq xalıqnıñ 35 protsentı iñ kürkäm bäyräm dip Sabantuynı atağan. Rival' İdrisov monda tatar danın kütärü yağınnan da fayda kürä.
- Oyıştırılğan çaralar tieşle näticä birsen öçen, alarğa xalıqnıñ küpläp kilüen tä'min itärgä kiräk. Ölkä üzägendä dä elegräk milli bäyrämnär şığrım tulı zallarda uza ide. “Sember cırı” festivale, Narduğan, Näwrüz, kebek bäyrämnär… Xäzer isä, xalıq cıyu mömkin tügel, digän säbäp arqasında, tar dairäle çaralar ğına oyıştırıla. Mäläkästä niçek moña ölgäşäsez soñ?
- İñ başta oyıştıru komitetı tözelä. Anda meriä wäkile dä bulırğa tieş. Anıñ isemennän eş yörtü ciñelräk bit. Ä komitetnıñ qalğan äğzaları – avtonomiä aktivistları. Alar xalıq arasında añlatu eşläre alıp baralar, matdi yaqtan çaranı tä'min itü yaqların barlıylar. Äzerlängän smeta belän maltabarlarıbıznı tanıştıralar.
- Mondıy kiçälärgä aqça sarıf itü – mäktäpne çitlätü digänne añlatmıymı soñ?
- Yuq, anısı – töp burıç. Anda uzdırıla torğan çaralarğa yärdäm itäbez. Läkin şunısı da bar bit: ul byudjet xisabına yäşi häm ällä ni moxtac da tügel. Uzğan yılda isä mäktäpkä bik az yärdäm itä aldıq, çönki borınğı berdän-ber mäçetne remontlau, safqa bastıru kiräk ide. 3 million sum şuña cıya aldıq. Moña Oyıştıru komitetınıñ Maqtawlı räise itep şähär merı Aleksey Moloçkovnıñ saylanuı faydalı buldı, diärgä kiräk. Anıñ iseme arqasında ğına baytaq urıs-çuaş yegetläre dä yärdäm ittelär. Ä töp eş, başqaruçı räis bulğanğa, minem öskä töşte inde.
- Ä minemçä, barıber, mäktäp – iñ möhime! Xäzer ul üze ük täpiläp kitte, dip sanap bulamı?
- Can başına aqça birü turındağı qanun – şunı taläp itä häm şuña şartlar da tudıra.
- Ä monıñ öçen balalar sanı kiräk bit…
- Bezneñ burıç ta näq şul – balalar tuplaw. Başta 100- dän artıq qına ide. Xäzer – 225. Mäktäpkä tağın 50 bala kiräk – şul waqıtta tulı qanlı bulıp sanala alır ide.
- Ä parallel' sıynıflar turında uylap qarağanığız yuqmı?
- Bar da bit, qıyınlıqlar da küp. Mäktäp binası keçkenä – ike näwbättä uqıtunı oyıştıru töştän soñğı çaralarğa qomaçawlıqlar tudıra ala. Äytik, şähärdä barlığı 14 meñ uquçınıñ 2700-e – tatar balaları. Ä tatar uqıtuçılarınıñ barısı da ber ük mäktäpkä tuplandılar. Başqa mäktäplärdä fakul'tativ alıp baruçı da qalmadı. Şunlıqtan, üzebezneñ mäktäptä başqa mäktäplär balaları öçen fakul'tativ açu turında niätlär bar. Monısı niçek bulır tağın. Qısqası, üzebezçä tırışabız. Moña qädär cayın taba kildek, artaban da tabılır, dip uylıybız şulay…
dideMäläkäs avtonomiäse räise Rival' İdrisov.
Ayrat İbrahim, Sember – Mäläkäs


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän Ukraina prezidentı Leonid Kuçma Yaltada oçraşıp ike il arasında däwlät çikläre nizağın öleşçä çişüçe kileşüne imzaladı.
Uzğan közdä Rusiä belän Ukraina arasında Azovnı häm Qara Diñgezne totaştıruçı Kerç buğazında çik buyı nizağı çıqqan ide.
Kileşü ike ilgä dä Azov diñgezen häm Kerç buğazın bertigez faydalanu mömkinlege birä. Ämma Azov diñgezendäge tabiği qazılmalar turında ayırım söyläşülär kiräk bulaçaq. Anda tabiği gaz yatmaları buluı mäğlüm.
Bu atnada älege kileşü ike ilneñ dä parlamentlarında ratifikatsiälände.


text: Seul. Tönyaq Koreä şimbä könne, Quşma Ştatlarnıñ, Pxenyan üz atom programmasınnan waz kiçkän oçraqta anıñ belän mönäsäbätlärne yaxşırtu häm iqtisadi yardäm kürsätü täqdimen kire qaqtı. Tönyaq Koreä tışqı eşlär ministrlığı wäkile amerikannarnıñ şuşı täqdimen "yasalma" dip bäyälägän. Pxenyan yänä ber märtäbä üzeneñ elekke taläben qabatlıy - ul üz atom programmasın barı tik, Washington iqtisadi çikläwlärne beterep, Tönyaq Koreäne terrornı yaqlawçı illär isemlegennän alğaç häm yağulıq yardäme kürsätä başlağaç qına tuñdıraçaq.


text:
Ğiraqta şiğilärneñ Aşura bäyräme waqıtında bulğan şartlawlar näticäsendä yözdän artıq keşe xäläk buldı
Kiçäge tapşıruda Ğiraqta waqıtlı konstitutsiä mäsäläsendä, nixayät, kileşügä ireşelde digän uñay xäbär citkergän idek. Ber kön dä ütmäde, Ğiraqtan qayğılı xäbärlär kilde. Sişämbedä şiği möselmannarnıñ dini bäyräme waqıtında Bagdad häm Karbala şähärlärendä ber-ber artlı yañğırağan şartlawlar näticäsendä yözdän artıq keşe xäläk buldı, tağı da kübräge cäräxätlär aldı.
Bıyıl Martnıñ ikesenä turı kilgän Möhärräm ayınıñ 10nçı köne şiği möselmannar öçen iñ izge könnärneñ berse sanala. Saddam çorında tıyılğan Aşura bäyrämenä Bagdad belän Karbalağa Ğiraqtan ğına tügel, kürşe ğäräp illärennän dä millionnan artıq keşe cıyıldı. Näq şul könne 13 ğasır elek Karbala yanındağı bäreleştä Möxämmät piğämbärneñ onığı Xösäyen imam üterelgän. Anıñ cäberlänep üterelüwen iskä alıp şiğilär törle yolalar, şul isäptän üzlären qamçılaw yolasın başqara:
Audio (yola tawışları)
Şuşı yola waqıtında bügen Karbalada ber-ber artlı 5 şartlaw yañğırağan. Tögäl mäglümät älegä yuq, şahitlär äytüenä qarağanda, şartlatqıçlar çüp sawıtlaırna quyılğan bulğan. Cirle räsmilär intihar xöcümçelär turında söyli. Şul uq waqıtta, xalıqqa minomettan ut açıldı diyüçelär dä bar. Qorbannar sanı tögäl mäglüm tügel, läkin tabiplar äytüençä, 100gä citergä mömkin. Yaqındağı xastaxanägä cäräxätlär alğan küp keşe kiterelgän.
Audio (ambulance tawışı)
Näq şul waqıtta başqala Bagdadta, imam Musa Äl-Qazimi törbäsendä kimendä 4 şartlaw yañğırağan, anda da qorbannar sanı şul çama, ülüçelär arasında çit ildän, äytik, İrannan kilgän möselmannar bar. Bäyräm yolasında qatnaşqan xalıqqa ut açıluğa, xalıqta panika başlanğan:
Audio (xalıq tawışı)
Bu xöcümnär öçen älegä berkem dä cawaplılıqnı üz östenä almadı, läkin alarnıñ beryulı başqarıluwı, ğämälneñ yaxşı äzerlängän buluına işarä itä. Paqstannıñ Quetta şähärendä bulğan näq şundıy xöcüm näticäsendä 40lap keşe xäläk buldı. İxtimal başqaruçılar arasında – Saddam keşelärennän alıp Äl Qaidägä qädär farazlar äytelä. Xöcümnärneñ kemgä qarşı yasaluwı turında Ğiraqnıñ İdarä Şurası äğzası İbrahim Cafari bolay dide:
Audio (İbrahim Cafari)
"Bu ğämällär Ğiraq xalqına qarşı, ilneñ bäysezlekkä, azatlıqqa taba yulına qarşı. Berük waqıtta bu - şiği häm sönni möselmannar arasında büleneş buldıru niäte: sönnilär şiğilärne, şiğilär – sönnilärne üz doşmanı itep kürsen öçen."
Ğiraqnıñ häm şiği, häm sönni häm körd citäkçeläre, bügenge ğämällärgä täniqt belderde. İdarä Şurası äğzası Adnan Paçaçi, bu ğına bezne tuqtatmayaçaq, dip belderde:
Audio (Adnan Paçaçi)
"Bäxetle, mul, yaña Ğiraq tözü eşen bez alğa taba da bergäläp däwam itäçäkbez."
İdarä Şurası ildä 3 könlek matäm iğlan itte. Dimäk, ilneñ waqıtlı konstitutsiäsen imzalaw tantanası kiçekterelä digän süz. Bu tantana çärşämbegä bilgelängän ide. Xäbär itkänebezçä, düşämbedä 60 matdädän torğan waqıtlı konstitusiä mäsäläsendä kileşügä ireşelgän ide. Anda Ğiraqta süz, din ireklege, federalizm bulaçaq, xatın-qızlarğa tigez xoquqlar bireläçäk, dielgän ide. Älege dokument nigezendä Yünneñ 30da Ğiraqta yaña xökümät bilgelänegä tieş. Küplär monı bik zur qazanış dip bäyäläde. Ber kön dä ütmäde Ğiraqta qanlı waqiğalar buldı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Yort cimereklәre astında kupme keşe qaluwı – bilgele tügel.
Binada çeçnә idәrәlege xezmәtkәrlәre hәm xәrbilәrlәr, barlığı 200 ğә yaqın keşe bulğan, dip farazlana. Çeçnәneŋ yuğarı dәrәcәle citәkçelәrennәn ber kem dә ziyan kürmәde. Baş federal Insperktor Imran Wahapov qına, ciŋelçә
kontuziә aldı, dip xәbәr itelә. Jurnalistlar arasında da yaranğannar bar. Şartlatqıç tөyәğәn ike maşına kilep bәrelğәnnәn sөŋ,xhөkümәt binası cimerelep tөşә. Şulay uk, Federal Iminlek xezmәte hәm Prokuraturanıŋ, kürşedә genә torğan binalarına da zıyan kilә. Şartlatçıq tөyәğәn maşinalar belәn şәhitlәr idәrә itkәn. Rusiә xәrbilәre, bu şartlaw çeçen qır komaridları – Abu al Valid hәm Şamil Basyev tarafınnan oyışıtırlğan dip isәpli.


text:
Başqortstannıñ Beloret rayonı bilämälärendä sänägät citeşterüen başlaw öçen yaraqlı külämdä almaz yatışları tabılğan. Bu xaqta respublik premer-ministrı Rafael Baydäwlätov sişämbe könne belderde. Ufada Rusiäneñ Cir astı baylıqlarınnan faydalanu federäl ağentlığı citäkçese Anatolıyy Ledovskix belän berlektä sişämbe könne Rafael Baydäwlätov cir astı qazılma baylıqlarınnan faydalanu ölkäsendä xezmättäşlek itü buyınça Kileşügä qul quydı. Mäskäw qunağı äytüençä, bu kileşü 5 yılğa tözelgän häm ul Başqortstan yağına üzeneñ cir astı baylıqlarınnan kübräk külämdä faydalanu xoquqların birä.
Şuşı kileşüne imzalağannan soñ yasağan çığışında Başqortstan Xökümäte başlığı respubliknıñ Beloret rayonında çirattağı almaz yatışları tabıluı xaqında äytte dä inde. Başqortstanda almaz yatışların öyränü uzğan ğasırnıñ 30nçı yıllarınnan uq alıp barıla. Ämma älegä anı çığara başlaw xıyal ğına bulıp qaldı. İke-öç yıldan almaz yatışların üzläşterä başlaw küzallana, dip belderä Başqortstan citäkçelege.


text:
Şarmış Şäyxdäge sammit, Fälestendäge kiyerenkelekne çişä alırmı?
Bügen, Izrail Premyer ministrı Ehud Olmert belän Fälesten Prezidentı Mäxmüd Abbas, Misırda sammitta qatnaşa. Sammitka Misır Prezidentı Xösne Mübäräk bekän Ürden Patşası ikençe Ğabdulla da qatnaşa. Ğazza Sızığı islamçı Xämas suğışçıları tarafınnañ alınıunnañ soñ İzrail häm Xalıqara cämäğatçelege iğtibarın Könbatışyardağı yaña Abbas xäqimiätenä yünälderde.
Xämas suğışçıları Ğazzada Fättaxnı ciñep kontrolne üz östenä alğannañ soñ Fälesten İdaräse başlığı, Mäxmüd Abbas, Könbatış Yarda tüzelgän urtaq hökümättäñ Xämasnı çıgardı.
Abbas bu adımı belän, İzrael, Amerika häm Yewropa Berlege kebek illärdäñ yaña iqtisadi häm säyäsi yaqlaw taptı. Çönki älege illär monnañ elek tüzelgän urtaq hökümät zamanında, koalitsiädä Xämas buluı säbäble söyläşülärdäñ baş tarta ide.
Bügen Misırnıñ, qızıldiñgez yarındağı ŞarmışŞäyxdä ütüçe sammit aldınnañ İzrael Premyer Ministrı üz çığışında yaxşı-eşlär başlaw häm terorizmgä qarşı qatı toru xaqında söyläde.
Olmert kabinetı monnañ elek tuqtatılğan, berniçä yöz million salım aqçasın Abbas xaqimiätenä tülärgä digän qarar qabul itte. Fälesten Xaqimiäte isemenä cıyılğan aqça, anıñ ber tiyenen dä Xämas qulına kermäyäçäge xaqında kileşengän oçraqta, xaqimiätkä tapşılaçaq.
Olmert süzçese Miri Eisin, Yäkşämbe kön yasağan çığışında, monı zur ber üzgäreş dip añlattı.
“İzrail kabinetı, aqça tapşırunı xuplap çıqtı. Düşämbe kön bulaçaq söyläşülärdä, Yaña fälesten xaqimiätenä aqça küçerü xaqında Fälesten Prezidentı Abbas belän fiker alışınaçaq bu inde üzenä kürä zur ber üzgäreş.” Abbas kiñäşçese Yasser Abed Rabbo ütkän atna yasağan çığışında, sammitneñ maqsatın täräqqiätkä ireşüdä kürgäneñ belderde.
“Kiyerenkelekne çişep yañadañ tınıçlıq xaqında söyläşülärne däwam itterü, Sammitneñ töp maqsatı. Bez bulay bäyälibez”
Rabbo, Könbatış yarındağı Ramallahda yasağan çığaşında, soñğı maqsatlarnıñ belgelänüenä basım yasap bolay dide,
“Sammitneñ uñışlı buluı İzrail tarafınıñ qararlarına bäyle. Soñgı statusqa bäyle mäsälälärdä añlaşu öçen İzarael tarafınıñ säyäse söyläşüläreneñ däwam itterüe şart, şul çağında bez 1967nçe yıl kileşengän çiklär eçendä başqalası könçığış Yärüssäläm bulğan bäysez Fälesten däwlätin tüzärbez. “
AQŞ sammittän alda, İzrailne, Abbas xaqimiäten yaqlawnı arttıru häm yärdem itü öçen konkret adım atlarğa çaqırdı.
Olmertneñ süzçese Eisin, İzrail xökümäte bu çaqırunu xuplıy dip belderde.
ŞarmışŞäyx sammitı näticäsen artturu maqsatında, Tınıçlıq söyläşülärenä aradaşçı bulğan Yewropa Berlege, Rusiä, Berläşlän Millätlär häm AQŞ wäkelläre, yaqın arada İzrail, Fälesten räsmilären häm Ğaräp ligasın ziyarät itärgä cıyına.


text:
Çeçnyada Rusiä yaqlı xakimiät wäkilläreneñ berse-respublikanıñ tabiği gaz çeltäre başlığı urınbasarı Abdulla Arsanukaev üz oyendä atıp üterelgän dip xäbär itte. Katır-yurt awılında bulğan yortına bitlekle keşelär bärep kergän häm avtomatlardan ut açqan. Bu xaqta Çeçnyanıñ Yustitsä ministrlığı mäğlümaten kiterep Associated Press agentlığı xäbär itte.
Arsanukayev-töbäktä gaz tä'minatı öçen cawaplı däwlät şirkäte başlığı urınbasarı ide. Cinäyätneñ säbäbe-säyäsät yä eşquarlıq bula ala. Xäzerge waqıtta tikşerü bara.
Çeçnyağa qağılışlı tağın ber xäbär-bügen respublika buylap törle höcümnärdä 6 Rusiä xärbie häläk bulğan. Bu xaqta Rusiäneñ mäğlümat agentlıqları xäbär itte.


text: Äfğanstannıñ könbatışındağı Xerat provínsísında ğubernator İsamil Xan xäm cirle xärbi başlıq Ämänulla Xan köçläre arasında bäreleşlär bara. Häläq buluçılar turında xäbärlär bar. Äfğanstan saqlanu ministerlığı wäkile bolay dip belderde: “Xerad provínsísı citäkçelege xäbärençä, suğış kürşe Ğor provínsísı ğubernatorı qotqısı arqasında kilep çıqqan. Ul ğäyepläwne kire qağa häm xälne Xeratta yäşäwçelärneñ baş kütärüe dip dälilli. Bezneñ wäkillär Xeratta bulmíça, älegä anıq qına ber ni dä äytä almíbız”.


text:
Title News
Aydar Xälim: «Küñelegezgä awır almağız Mintimer Şäripoviç. Räsäy ayuın yoqlatu öçen bälki Qazan belän Mäskäw arasında Şartnämä kiräk tä bulğandır. Bezneñ qaraşka, awır ämmä tarixi aqlanğan ikençe ber yul bar ide. Ägär 90-nçı yıllar başında Tatarstan belän Başqortostan citäkçeläre üzlärendä säyäsi ixtiar tabıp, ike respublika federatsiesen buldıru turında tieşle färmanğa qul quyğan bulsa, Räsäyneñ Tatar-Başqort däwläte belän konfederatsiä tözü turında däwlätara kileşüğä qul quymıyça başqa yulı qalmıy ide.» /Şähri Qazan/
Mädäni comğa gäziteneñ yaña sanı şuşı süzlär belän açılıp kitä. Tatarstan yazıçularınıñ XIV qorıltayı tatar matbuğatınıñ iğtibar üzägendä tordı. Yazuçılar berlege idäräseneñ räise Foat Ğalimullinnıñ xisap çığışların küpçelek tatar ğäzitläre bastırıp çığardı. Mädäni comğada, mäsälän, bu yazma ber atna elek ük dönya kürgän ide. Bu könnärdä isä, BocToчHый эkcпpecc gazetası Foat Ğalimullinnıñ çığışın urıs telendä bastırdı. Qorıltay teması matbuğatta ayıruça kiñ çağılış taptı. Möstäqil fiker yörtüçe, neçkä küñelle, süzneñ tämen neçkäleklärenä qädär belüçe qäläm iyäläreneñ çığışları bu atna matbuğatına da üzenä kürä ber canlılıq, yañalıq alıp kilde. Fiker törlelege, qorıltay aldınnan äytelgän farazlar, belderelgän qaraşlar, teqdimnär ädäbiyät belgeçläreneñ genä tügel, ğadi gäzit uquçılarınıñ da iğtibarın cälep itte.
Mädäni comğa gazetasında dönya kürgän «Yılyazmabızğa nilär östädek?» digän baş astındağı mäqälädä Foat Ğalimullin bolay dip yazğan ide:
«Bez bügen yomğaq yasıy torğan yıllar (1999-2002) ğadi genä çor bulmadı. Yazuçılarnıñ ike qorıltayı arasında bez ädäbiyätneñ üzendä dä zur yuğaltular kiçerdek: N.İsänbät, M.Mähdiev kebek zur ostalar artınnan Ä.Yeniki, G.Axunov, A.Ğıyläcev kebek xalıq yazuçıları mäñgelekkä kitep bardı. Şuşı öç yıl çaması ğına waqıt eçendä bez 22 qalämdäşebezne yuğalttıq. Döres, bezneñ saflarğa bu waqıt eçendä 41 yaña qaläm ähele östälde. 2002 yılnıñ mart ayında Qazanda yäş yazuçılarnıñ seminarı ütkärelde.Ädäbiyätkä kilüçe yäşlär arasınnan Yazuçılar berlegenä täqdim itelüçelär dä buldı. Alğa taba mondıy seminarlarnı Çallı, Älmät, Arça kebek rayonnarğa bülep uzdıru otışlı bulır.»
Şuşı urında Foat Ğalimullinnıñ çığışın çitkä quyıp torıp Tatarstan yäşläre gäzitendä basılğan Näcibä Safinanıñ «Nixäl ömet?» digän mäqäläsenä küz töbik. Näcibä Safina yazuçılar berlege tiräsendäge xällärgä bik tänqiti qaraşta tora. Foat Ğalimullinıñ xisabı, anda äytelgän fikerlär belän dä ul kileşmi. Millätneñ ruxi közgese dip atalırğa xaqlı tatar ädäbiyäte ähelläre, yazıçular wä şağırlär säyer yöqıda kebek, di ul. Näcibä xanım yazuçılarnıñ xäyerçe, mesken xälendä qaluın iskä ala, ädäbiyättä janrlarnıñ üsmäwen tänqitli. Avtor, tatar ädäbiyäten dönyağa tanıtırğa kiräk digän täqdim kertä.
Döres, bu ruxtağı fikerlär Foat Ğalimullinnıñ xisabında da bar:
«Tatarstan yazuçıları Törkiyädä uzdırılğan törki ädäbiyätlär forumında, Äzerbäycan başqalasında “Kitabı Dädä-Qorqıt” äsäreneñ 1300 yıllığına bağışlanğan xalıqara konferentsiyädä qatnaştı. Şağırlär R.Xaris häm R.Fäyzullin Tönyaq Kiprda uzdırılğan törki şiğriyätlär festivalendä tatar ädäbäyäteneñ ilçeläre sıyfatında çığış yasadı.”
Näcibä Safina üzeneñ mäqäläsendä yazuçılarnıñ uquçılar belän oçraşırğa aşqınıp toruları, tuğan yaqlarına qaytırğa teläwläre, säyäxätlärdä yörep ruxi dönyanı bayıtu moxtaclığı xaqında uy-fikerläre belän urtaqlaşa:
«Döres, iñ küp uqıla torğan kitapqa bäyge ütkärelä. Maqsatı äybät bäygeneñ. Ämmä bit ul kitaplar härkemğä barıp citmi. Yazuçılar berlege Tatar Kongressı belän tığız elemtälär urnaştıru turında da uylamadı. Gädättä kemneñ qayda dustı, näçälnik tuğanı bar, tatarlar bulğan urınnarga şular yöreşterä. Östäwenä, Könbatışqa iyärülär şul däräcäğä barıp citte ki, yoldızlar yasawda bez Könbatışnı quıp citep uzıp ta kittek axrı.»
Az-maz şiğerlär yazğalap, tiz arada kitap çığarıp, ädäbiyätkä kilep kergän avtorlar turında Şähri Qazan gäzitendä Robert Äxmätcan da yazıp çıqtı. «Bazardan qaytışlıy» digän yazmasında ul bu xaqta fikerläre belän urtaqlaştı. Anıñ mäqäläsendä süz azıq-tölek bazarı turında tügel, ä ädäbiyät ölkäsendä dä urnaşqan bazar mönäsäbätläre turında bara. Bügenge ädäbi icat mäydanında iñ möhim küreneş: «cırçı» şağırlär çeben gömbäläredäy ürçep kitte. Ä şularnıñ kübesen, möstäqil icat ürnäge bularaq, köy-muzıkasınnan ayırıp qarasañ, ni stilistika, ni mäğnä, ni şiğriyät; primitiv süz tezmäse bulıp qala, dip yaza ul. Anıñ fikerençä elleke yıllardağı ädäbi kommissiälär kiräk, alar ädäbiyätneñ här törenä ütep kerergä tırışqan xalturanı dönyağa çığarmas ide. Ölkän, täcribäle yazuçılardan ostalıq däreslären alğannan soñ ğına ädäbi mäydanğa çığarğa yarıy, dip uylıy Tuqay büläge iyäse, şağir Robert Äxmätcan.
Şähri Qazan gazetasınıñ comğa sanı tulayım diyärlek, yazuçılarnıñ qorıltayına, ädäbiyät yazmışına bağışlandı. Gäzitneñ İlhamiät quşımtasında Universitet professorı Xatıyp Miñneğulov ädäbiyät fänen öyränü barışı belän tanıştıra. Anıñ uylawınça, bu ölkädä şaqtıy alğa kiteş bulsa da, qayber xezmätlärgä fänni-teoretik tiränlek, zamança fikerläw, millät yamışı belän bäyläneş, yañalıq citmi. Şuşında uq, Fänzaman Battal belän Mösäğıt Xäbibullinnıñ icadi polemikasına urın birelä. Tänqıtçe Mansur Wäli-Barcılı häm şağır Mödäris Äğlämneñ gäzit birgän ber niçä sorawğa cawabı da basıldı anda. Mansur Wäli-Barcılı, mäsälän, yazuçılarnıñ icat yortın häm ädäbi tänqıt öçen bäysez ğäzit buldırırğa täqdim itä. Mödäris Äğläm isä, yazuçılar berlgeneñ ber qanatı - däwlättän, ä ikençese - iğanäçelärdän yärdäm alıp torırğa tieş, dip sanıy.
Şulay da, Şähri Qazan gazetasında töp urınnı, bu çığışlar tügel, ä Aydar Xälimneñ Mintimer Şäymievka yünältkän açıq xatı alıp tora. Zur formatlı ber bitkä dä sıyıp betmägän bu külämle açıq xat, ädäbiyät yazmışı, dönya säyäsäte, millätneñ kiläçäge kebek çeterekle mäsälälärgä bağışlana. Avtor, «İsän qalu xaqına» dip isemlängän älege yazmasında, altmış yıllığı uñayınnan Tatarstan prezidentınnan xat aluwın, anıñ tä'sirendä şuşı açıq xatnı yazıp taşlawı turında bäyän itä.
Şuşı yazma berniçä öleşkä bülengän. «Tışqı, xalıqara faktor» diğän bülektä Aydar Xälim globalläşü qurqınıçı turında yazsa, «eçke ğomumräsäy faktorı» digän öleştä Qazan-Mäskäw arasındağı mönäsäbätlärgä tuqtala. Şuşı öleştän ber özek:
«Küñelegezgä awır almağız Mintimer Şäripoviç. Räsäy ayuın yoqlatu öçen bälki Qazan belän Mäskäw arasında Şartnämä kiräk tä bulğandır. Bezneñ qaraşka, awır ämmä tarixi aqlanğan ikençe ber yul bar ide. Ägär 90-nçı yıllar başında Tatarstan belän Başqortostan citäkçeläre üzlärendä säyäsi ixtiar tabıp, ike respublika federatsiesen buldıru turında tieşle färmanğa qul quyğan bulsa, Räsäyneñ tınıç parlament söyläşüläre şartlarında Tatar-Başqort däwläte belän konfederatsiä tözü turında däwlätara kileşüğä qul quymıyça başqa yulı qalmıy ide.»
Aydar Xälim menä şundıy matur farazlar qora älege mäqäläsendä. «Tatar häm Tatarstan faktorı» dip isemlängän bülektä ul tatarnıñ berençe doşmanı - ul üze, di. Bärdämsezlek, könçelek, ber-bersen aşaw, üz mänfäğätlären östen quyu millätebezne ber tapqır doşman qulına iltep tapşırğan ide inde. Xäzer iltep tapşırası millätebez qalmadı, dip yaza Aydar Xälim. Ul, şulay uq, Tatarstan konstitutsiäsenä tatar xalqı digän süzne kertü belän çiksez şatlanuın belderä. Anıñ fikerençä, şunıñ belän bergä, tatarnı dönya-küläm tanıtu eşe belän ictimağiy oyışmalar, yazuçılar şögellänä alır ide. Aydar Xälim anda tatar kitabı, tele, mäktäbe tiräsendä bulğan problemalarğa da iğtibarnı yünältä. Xat bik qızıqlı tämamlana. Ul, Aydar Xälim, yazuçı, milli mäcles deputatı, cirdä keşelekne saqlaw buyınça xalıqara konfederatsiäneñ Aq Xaç ordenı kavalerı dip imzalanğan.
Mintimer Şäymievnıñ bu xatqa cawabı älegä matbuğatta basılmadı.
Mädäni comğa gazetasınıñ yaña sanında qızıqlı häm ütemle mäqälälär şaqtıy buldı. Küptän tügel ütkän, “Näwrüz” festivaleneñ yomğaqları, şiğerlär, Mirğaziän Yunısnıñ «Qäläm ğadellekne yarata» digän yazması häm tuğan tel yazmışına bağışlanğan , iğtibarnı cälep itärlek başqa yazmalar da dönya kürde.
Gäzitneñ Tuğan tel quşımatsında Arça rayonı Tübän atı mäktäbe uqıtuçısı Alsu Däwlieva latin grafikasın üzläşterü, anıñ uñaylı häm qıyın yaqları turında fikerläre belän urtaqlaşa. Ägär däresleklär waqıtında kilep citsä, uquçılarğa matbuğatnı yaña grafika nigezendä uqıp barırğa mömkinlek birelsä, anı üzläşterü awır bulmayaçaq, dip saniy eksperimentta qatnaşqan uqıtuçı.
Şuşı uq temanı däwam itep Tatarstan yäşläre gazetasında basılğan ber uquçı xatına da iğtibar itü kiräkter. Anda qızıqlı misallar kiterelä. Xäsän Räxmätullin 3 sıynıfnıñ berençe yartısın latinça uqığan, ikençe yartısında - kirilğa küçkän. Niçä yıllar uzsa da, ul latin xäreflären onıtmıy, häm alar yärdämendä genä tatarça xatasız yazıp bula, dip sanıy. Kiril älifbasın qullanğan tatar keşesenä ber ük süzlärne, döres yañğırasın öçen, ike törle itep uqırğa turı kilä. Häm torğan sayın awazlar äyteleşe bozıla bara, dip yaza ul. Avtornıñ bu mäsälägä qaraşın mäqälägä isem birgän «Küp süz -- çüp süz» digän cömlädän çamalap bula. Süzdän eşkä küçärgä küptän waqıt inde, dip tä äytä ul.
Matbuğat küzätüen Bikä Timerova äzerläde


text:
Quşma Ştatlarnıñ küzläw citäkçese Rusiä demokratiä yulınnan taypılıp Könbatışnıñ doşmanına äylänä ala dip kisätä
Washingtonnıñ Mäskäw belän süz köräşterüe däwam itä, xörmätle tıñlawçılar. Quşma Ştatlarnıñ bar küzläw xezmätläre eşen citäklägän admiral Mike McConnel il senatorları belän uzğan ber oçraşuda, demokratiä yulınnan taypıla başlağan Rusiä Könbatışnıñ doşmanına äylänä ala digän süzlär äytte.
Sişämbedä Quşma Ştatlar senatınıñ qorallı köçlär komitetı qarşında çığış yasap admiral McConnell, Putin citäkçelege astında Rusiä demokratiä yulınnan taypıldı häm xäzer inde Washingtonga qarata torğan sayın nığraq doşmanlaşa bara, dip belderde:
"Demokratiä yulınnan baruda Rusiä kire çigenä başladı. Xäzer inde anda bar protseslarnı, xalıqnı, partiälärne, başqa närsälärne kontrol itü öçen törle çaralar kürelä, bu inde Rusiäneñ kiläçäk citäkçesen aldan bilgeläp quyuğa qädär barıp citte", di Quşma Ştatlarnıñ küzläw xezmätläre eşen köyläwçe admiral McConnell.
Admiralnıñ şuşı süzläre Kremlneñ xäzerge säyäsäte, anıñ saylawlar çorı aldınnan ildäge bar säyäsi protsesnı kontrol itärgä tırışuı Washingtonnı nıq borçuğa saluın kürsätä.
Mike McConnell şulay uq, Putin xäzer Quşma Ştatlarnı doşman itep sürätlägän kiñäşçelären kübräk tıñlıy, ä alar isä Amerika-Rusiä mönäsäbätlärenä köndäşlek wä qarşılıq elementları kertä, dip isäpli:
"Min älegä añlap ölgergäne şul - prezident Putin ifrat ta konservativ häm Quşma Ştatlarğa şiklänep qarağan keşelärne tıñlıy. Alar Rusiäne izelgän, taptalğan itep sürätläwçe küzleklär aşa qarıy, yäisä alar, Quşma Ştatlar bezne üz mänfäğätendä şundıy xäldä tota, dip isäpli", di admiral McConnell Putin tirälegeneñ Amerikağa qarşı buluın sürätläp.
Washington xäzer, Kremlneñ şuşı säyäsäte ike il arasındağı xezmättäşlekkä zian kiterä ala dip uylıy. Bigräk tä terrorğa qarşı köräş häm atom qoralların cäyeldermäw ölkäsendäge xezmättäşlekkä.
Fivral başında Rusiä prezidentı Vladimir Putin Münxendä uzğan iminlek kiñäşmäsendä çığış yasap, Quşma Ştatlarnıñ xäzerge citäkçelegen üz qaraşın bar dönyağa tağuda ğäyepläp çıqqan ide.
Kärim Kamal


text:
Qazaqstannıñ Semi şähärendä Räşit Wahapov istälegenä bağışlanğan V xalıqara tatar sänğäte festivale ütte
14-18 sintäber könnärendä Qazaqstannıñ Semi şähärendä söyekle cırçıbız Räşit Wahapov istälegenä häm Qazaqstanda Rusiä yılına bağışlanğan V xalıqara tatar sänğäte festivale bulıp uzdı. Anıñ töp oyıştıruçıları Semi şähäreneñ tatar sänğäte mäktäbe häm tatar mädäniät üzäge buldı. Cirle xakimiätneñ yärdäme dä sizerlek ide : şähär üzägendäge mähabät bina - “Forsaj” isemle mädäniät sarayı 5 kön buyına tüläwsez tatarlar qaramağına birelde, festival'' ütkärüdä totılğan çığımnarnıñ dürttän ber öleşen aqimat kütärde. Başqa çığımnar iğanäçelär isäbennän buldı .
Festival'' ğädättägeçä 4 nominatsiädä ütte. Qatnaşuçılar näfis süzdä, cırda, biyudä, häm törle muzıka qorallarında uynawda köç sınadılar. Alarnıñ yäşe dä çiklänmägän ide. Konkursta 3 yäşlek nänilär dä, 80-gä citkän ölkännär dä qatnaştı. Tatar sänğäte mäktäbe direktorı häm tatar mädäniät üzäge räise Gabdulxak äfände Axunjanov tatar sänğäteneñ kiläçäge balalar qulında dip sanıy. Sänğat mäktäbenä ul 3-4 yäşlek nänilärne dä cälep itkän , alar belän “Görläwek” ansamble tözegän. Gabdulxak äfändeneñ öyränçekläre 3 yäşlek Al''bina Gabitovanıñ tırışıp-tırışıp “Kerpe” cırın başqaruına, rus millätennän bulğan 4 yäşlek Varvara Semenovanıñ moñlı itep “Zöläixä” ne suzuına soqlanmağan keşe qalmağandır.
Töp maqsatı - mömkin bulğança kübräk keşene tatar sänğätenä cälep itü häm yaña talantlar açu bulğan bu cır bäygese çın mäğnäsendä üzeneñ moradına ireşte disäk yalğış bulmas. Ğomum qatnaşuçılarnıñ sanı bu festival''dä 500 gä yaqın buldı. Şunsı da iğtibarğa layık, qatnaşuçılar anda tatar millätennän kenä tügel, nemes, qazax häm rus millätlärennän dä buldılar. Ayıruça vokal nomenatsiäsendä. Pedagogiä institutınıñ xorı, sänğät häm pedagogiä kolliätläre kollektivları “Sarman”, “Şäl bäylädem”, “Ay bılbılım”, “Ziläylük” kebek xalıq cırların üzlärenä ber ostalıq belän başqardılar. Xor häm ansambl’lär arasında berençe urınnı pedagogiä institutı xorı yauladı.
Festival''neñ tağı ber maqsatı - borıñğı cırlarnı tergezü, alarnı xalıqqa citkerü ide. Bu maqsat ta tormışqa aştı kebek. Härber qatnaşuçı Räşit Vahapov repertuarınnan ber cır häm ber ozın köy başqardı. Şunsı da quanıçlı, ölkännär dä, yäşlär dä tıñlawçığa tatar xalıq cırlarınıñ neçkäleklären citkerä aldılar. 17 yäştän 35 yäşkäçä bulğan nominatsiädä xalıq cırın başqaruda Çuwaşstan yegete İldus Şäydullinğa tiñnär bulmadı. Festival''neñ gran-prie dä aña xalqıbıznıñ “Täftiläw” cırın moñlı , matur itep başqarğanı öçen birelde.
Festival''dä yäş talantlar da açıldı. Tomskidan Näzirä Männäfovanıñ, Tübän Qamadan Marat Fäyruşinnıñ häm Ayrat İbrahimovnıñ, Semeydan Qamilä Nurbekovanıñ, Älfiä İsxakovanıñ häm Aqmaral Akıynovanıñ, Ust''-Kaminnan Dilärä İşmuratovanıñ, Novosibirskidan Älmirä Mirgayazovanıñ, Astanadan Radion Quzyäyewnıñ häm tağın küp kenä başqaruçılarnıñ çığışları jyuri tarafınnan yuğarı bäyälände. Här nominatsiädä dä ciñüçelär bilgelände, alarğa diplomnar häm büläklär birelde. Äytergä kiräk, iganaçelär yärdäme belän yunätelgän büläklär şaqtıy qimmätle ide. Gran-pri büläge - sanaq buldı. Berençe, ikençe häm öçençe urınnarnı yaulawçılarğa törle markalı fotoapparatlar, ciñel maşina suıtqıçları häm başqa törle qimmätle büläklär birelde. 7 yäştän 11 yäşkäçä bulğan nomenatsiädä ciñüçelärgä qayrı tunnar büläk itelde.
Festival''neñ qayber lawreatlarına Tatarstan mädäniät ministrlığınıñ büläkläre dä tapşırıldı. Aña Gabdulxak äfände Axuncanov citäklägän Semey tatar üzägeneñ ölkännär ansamble “İstälek” häm Qamilä xanım İsmailova citäklägän ölkä balet mäktäbeneñ biyu törkeme layıq buldı. Yarışlarda berençe urınnı aluçılarnı Bötendönya tatar kongressı isemennän dä büläklädelär. Alarğa Räşit Wahapovnıñ icatı turındağı al''bom, anıñ cırları yazılğan disklar häm kassetalar birelde.
Festival'' barışında törle töbäklärdän kilgän qatnaşuçılar öçen törle oçraşular, aralaşular da qaralğan ide. Tatarstannan, Çuaşstannan, Seber yağınnan – Omski, Tomski, Novosibirski şähärlärennän kilgän qunaqlarnı qazax xalqınıñ böyek şäxese Abay häyqale yanına alıp bardılar, köndezge häm kiçke şähär, istälekle urınnar belän tanıştırdılar. Programmada Qazaxstan xalıqları assambleyasında bulu da qaralğan ide. Anda assambleya citäkçelege häm tatar üzäge aktivistları belän oçraşu buldı. Bu çaralar älbättä festival''dä qatnaşuçılar arasında cılı möğamälälär urnaşuğa yärdäm itmi qalmadı. Anda 5 kön buyına duslıq, tuğanlıq, berdämlek xisläre xökem sörde.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Äfğanstan prezidentı Washingtonğa kilde
BFW: " Bez şulay uq Sintäberneñ 18ndä Äfğanstanda ütäçäk parlament häm cirle saylawlarğa küzätüçelär törkeme cibärergä qarar ittek."
Bu belderüen Ferrero-Waldner bügen Brusseldä Yevropa Berlege illäreneñ tışqı eşlär ministrları oçraşuında yasadı.
Ul arada Äfğanstan prezidentı Xämit Qarzai Quşma Ştatlarğa 4 könlek räsmi säfären başladı. Bügen ul Washingtonda amerikan prezidentı George Bush belän oçraşa. Bu oçraşuda Qarzai amerikan xärbiläreneñ Äfğanstandağı xärbi operatsiäse häm totqınnarnı cäberlägän xärbilärgä cäza birü mäsäläsen kütäräçägen äytte. Küptän tügel amerikan xärbiläre Qor'änne mäsxärälägän digän xäbärlär Äfğanstanda berniçä keşeneñ ülemenä kitergän qarşılıq çaralarına säbäp buldı. Şimbä könne George Bush Äfğanstannıñ yaña konstitutsiäsen, prezident häm bulaçaq parlament saylawların 2001 yılda Taliban bärep töşerelgännän soñ iñ zur qazanışlar dip atadı.


text: Amerika Däwlät sekretarı Colin Powell, Quşma Ştattar Berläşkän Millättär oyoşmahınıñ yañı rezolyutsiähın qabul iteügä ireşäsäk. Ul Ğiraqta xalıq-ara tınıslıq urınlaştırıusılarzıñ qatnaşıuın arttırasaq. Şul uq waqıtta, Powell hüzzärenä qarağanda, Amerika Ğiraqta xärbi qatnaşlığın yomşartmayasaq. Quşma Ştattar yetäkselek itkän qoalitsiäla äle 30 ildän gäskär qatnaşa. Ular 22 meñ keşe yebärgän. Fransiä, Räsäy, Hindostan häm başqa qayhı ber ildär ägär xalıq-ara qontingent Berläşkän Millättär oyoşmahınıñ imenlek şurahı mandatın almaha üz büleksälärebezze Ğiraqqa yebärmäybez tip belderze. Quşma Ştattar Ğiraqta tınıslıq urınlaştırıu operatsiähında qatnaşıuğa mömkin tiklem küberäk ildärze yälep iteügä bar kösön hala. Amerikanıñ üzäk xärbi yetäkselege başlığı general John Abizaid beldereüensä, Ğiraqta terror yanawı berense urınğa sıqtı. Ğiraqtağı xäl bögön BMO generäl sekretarı Kofi Annan häm Britaniä sit il eştäre ministrı Jack Straw osraşıuında tikşereläsäk. Straw Amerikanıñ pozitsiähın yaqlay, ämmä BMO Ğiraqta möhimeräk rol' uynarğa teyeş tip isäpläy.


text:
Neşet Çelebi - Emmoğlu
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Emmoğlu
Etiketler : Neşet Çelebi - Emmoğlu türkü indir, Neşet Çelebi - Emmoğlu türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Emmoğlu mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Emmoğlu türküsü, Emmoğlu sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Emmoğlu bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Dağların Eteklerinde
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Cananısın Canısın
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Neşet Çelebi - Esme Deli Rüzgar
Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin
Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak)


text:
Fransialağı yul-transport fajiğähyındä yäräxätläneüselär arahında Başqortostan watandaştarı la bar. Öfönän 2 keşe Parijdağı avariala yäräxättär alıp dawaxanağa eläkkän. Ular irle – qatınlı Vitaliy häm Yelena Sokolovskiyźar. Räsäy sit il eştäre ministrlığınıñ Parijdağı wäkillegenän belderewźärensä, ularźıñ ğümerźärenä qurqınıs yanamay. Ministrlıq wäkile oşolay tip belderźe.
Parijdan Lill qalahına xäräkät iteüse turist autobusı yök maşínahı menän kisä bäreleşkäyne. Fajiğälä 4 keşe, şul isäptän Räsäyźän Ğälina Şwes häläk bulğaynı. 40-lap turist dawaxanalarğa oźatılğan.


text:
Serbiädä saylaw: mäğripkäme, mäşriqqamı?
Yäşkşämbedä Serbiädä ütäçäk prezident saylawı ilneñ nindi yuldan kitäçägen bilgelär dip kötelä. Xäzerge prezident Boris Tadiç Könbatış tatarflı, anıñ töp köndäşe, Radikal partiä citäkçese Tomislav Nikoliç, Mäskäwgä yöz tota. Saylaw yarışın qızdırıp torğan töp mäsälä – Kosovo.
Serbiä prezidentı urınına 9 namzät däğwa itä. Läkin töp köräş alarnıñ ikese arasında baraçaq. Ayrıma cir belän kük arası diärlek.
Xäzerge prezident Boris Tadiç - Slobadan Miloşeviç bärep töşerelgännän soñ, Serbiäne mäğripkä qaratqan häm 2003 yılda üterelgän Könbatış taraflı premier Zoran Djindjiçnıñ warisı sanala.
Fiker beleşülärgä qarağanda, serblarnıñ 70%-tı Yewropa Belegenä kerü yağında. Tadiç radiobızğa birgän äñgämäsendä, saylawçılar şuşı yuldan taypılmas, digän ömet belderde:
Tadiçnıñ töp köndäşe Radikal partiä citäkçese Tomislav Nikoliç, Rusiä belän tığızraq mönäsäbätlär urnaştıru tarafdarı, ciñgän oçraqta Mäskäwgä Serbiädä xärbu nığıtmalar urnaştırırğa täqdim itäçägen belderä. Şulay uq, Radikal partiägä nigez saluçı, xäzer suğış cinäytlärendä ğayeplänep Haag mäxkämäse aldına basqan Voytslav Şeşelnı üzeneñ premier-ministrı itergä wäğdä itä. Serbiäneñ Yewropa Berlegenä taba awışuın Nikoliç ta tanıy. Min dä anda kerü yağında, läkin, Kosovo xisabına tügel, di ul:
Kosovo mäsäläse saylaw yarışınıñ üzägendä tordı. Liberal demokrat Sedomir Yovanoviçtan qala, 9 namzätneñ barısı da Kosovonıñ bäysezlegenä qarşı çığa.
Balkannan çittä Kosovonıñ kiläçäge inde xäl itelgän sanalsa, serb räsmiläre ser birmäskä tırışa. Berkemneñ dä tarixqa "Kosovonı yuğaltuçı" bulıp kerep qalası kilmi. Belgrad uramındağı qayber keşelär dä bu mäsäläne yöräklärenä yaqın qabul itä.
"Bu bik çeterekle, tarixi, mädäni, dini mäsälä. Kosovoğa närsä bäyläp torğanın añlata da almıym. Kosovo serblarnıñ qanında, monı üzgärtü bik qıyın."
"Kosovonıñ ayırıluı minem öçen problem tügel. Kosovoğa qarata şundıy xislär kiçergän keşelärne añlamıym. Min andıy keşe tügel."
Kosovo mäsäläse saylaw aldı yarışında zur urın alıp torsa da, älbättä, serblarnı borçığan başqa mäsälälär dä bar. Xalıqnıñ zur öleşe moxtaclıqta yäşi. Bu keşelär tawışların quş tırnaqlar eçendä, qorasağı belän biräçäk.
Berençe turda ber namzätä tä tawışlarnıñ 50%-tın cıya almas kebek. Bu oçraqta 3 fevraldä ikençe tur ütäçäk.


text:
Mäskäwdä Tatar mäs’älälärenä bağışlanğan seminar uzdı
Şunısı da bar: xäzergä xätle tatar dönyası turında Mäskäwdä mondıy zur ğilmi däräcädä söyläşülär bulmağandır. Seminarnıñ Rossiä fännär akademiäsendä uzuı da, anda abruylı fänni institutlar direktorları qatnaşuı da Mäskäwdä tatar mäs’äläsenä iğtibarnıñ bermä-ber artuı turında söyli. Küräseñ, federal' üzäk tatar mäs’äläseneñ ütä çetrekle häm möhim buluın añlap, anı üz qulına alırğa cıyına.
Utırışnı “Watanım” cämğiäte räise Räsim Aqçurin, Rossiä fännär akademiäse vitse-prezidentı Nekinelov “TaTapckий Mиp” gazetası baş redaktorı Çurbanov alıp bardılar. Tatarstan respublikasınıñ Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov, räis urınbasarı häm jurnalist Rimzil Wäliev, ğalim Damir İsxakov täqdir ittelär.


text: Bügen Ğiraqnıñ tönyağında ike intihar höcüm näticäsendä kimendä 7 keşe häläq buldı. Şartlatqıç tutırılğan maşinanıñ berse Kirkuk tiräsendäge tikşerü qapqası yanında şartlağan. Anda 5 keşe häläq bulğan, 14-e yaralanğan. İkençe intiharçı üzeneñ maşinasın Sammarada, xärbi patrul yanında şartlatqan. Anda ike xärbi häläq bulğan. Şulay uq bügen Ğiraqta bulğan bäreleşlärdä ike amerikan xärbie häläq bulğan, berse Bağdadta, ikençese Mosulda. Ul arada Äl-Cäzirä televideniese Ğiraqta xäbärsez yuğalğan 3 Rumın jurnalistınıñ süräten kürsätte. Alar öçen älegä aqça soralmağan.


text:
Yekaterinburda TNV tapşıruların qarıylarmı?
Yekaterinburg şähärendä eşläp kilüçe “Milli Media-Xolding” citäkçeläre küptän tügel Sverdlov ölkäseneñ tatarlar tuplanıp yäşi torğan tağın un töbägendä Tatarstan “Yaña ğasır” sputnik telekanalı tapşıruların qararğa caylaştırılğan komplektlar quyu eşen tögällädelär. Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı häm Sverdlov ölkäse biznesmennarı yärdäme belän bügenge köndä ölkä buylap 32 urında şundıy caylanmalar eşli. Alar xalıq küpläp cıyılıp qarıy ala torğan urınnarğa, yäğni klublarğa, kitapxanälärgä, mäktäplärgä, xätta mäçetlärgä urnaştırılğan. Küpme xezmät, köç, aqça sarıf itelgän bu eş xalıq öçen faydalı buldımı soñ? Qarıymı xalıq Qazan tapşıruların?
Şunı açıqlaw niäte belän, bez ölkäneñ könbatışında urnaşqan tatar awıllarına yunäldek. Ärtä rayonınıñ Bikmät awılına kilep citkäç, uramda berençe oçrağan xanım yanında tuqtadıq. Säwiä isemle urta yäşlärdäge bu xanım TNV tapşıruları belän bik tanış ikän. Aña bigräk tä şimbä könnärendä bula torğan tanılğan artistlar tormışı turındağı tapşırular oşıy ikän. Säwiä xanım tatar konsertların da bik yaratıp qarıy. Ä şulay da din-äxlaq turısında tapşırular kübräk bulsın ide dip teli ul. Anıñ uyınça, comğa kön kiç kürsätelä torğan dini tapşırular ğına citmi.
Bikmät belän Ust'-Man'çaj arası ike çaqrım tiräse. Bu yaqlardağı kürşe awıllar barısı da waqıt tapqanda Ust'-Man'çaj mäktäbenä cıyıla ikän. Olı keşelär fikeren belgäç, yäşlärne dä kürep söyläşäse kilep kitte.Vadim digän yegetkä 18 yäş ikän. Tatar tapşıruların qararğa bik teläp yöri. Anı tatar konsertları da, yañalıqlar da, tatar yäşläre tormışı da qızıqsındıra. Tatar yäşläre tormışı turındağı tapşırular kübräk bulsın ide dip teläde Vadim.
Ust'-Man'çaj mäktäbenä kerep çığarğa uyladıq. Cäyge kanikullarnıñ iñ qızğan çağı, mäktäp bikleder digän şik belän mäktäp yanına kilep tuqtawğa, işektän uqu eşläre bülege mödire Räsilä xanım Waxitova kilep çıqtı. Ul äle yalda, ämma tapşırular qararğa da, küz-qolaq bulırğa da mäktäpkä kilgäläp yöri ikän. – “Cäyge eş östenä qaramastan, xalıq kilgäli, - di Räsilä xanım, - Televizor belän antenna koridorda tora, RayONOdan kilgän qunaqlar aptırıylar, niçek urlamıylar dip. Bezdä xalıq bik tärtiple. Qazan tapşıruların yaratıp qarıybız, Tatarstanda yäşäwçelärneñ tormış räweşennän ürnäk alırğa tırışabız”.
Başqa awıllarda da xalıq waqıtı bulğanda tapşırular qararğa yöri ikän. Klubta urnaştırılğan caylanmalarnı kübräk yäşlär qarıy. Ämma şunısı bar, tapşırular programmasın xalıqqa citkerü äle xäl itelmägän mäs'älä bulıp qala birä. Küp kenä qızıqlı tapşırularnı qayberäwlär belmi qala. Cirle gazetalar arqılı programma bastıru mä’säläse çişelmägän. Dimäk, bu eşne oyıştıruçılarnıñ eşne axırına qädär citkeräse bar äle.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text:
İkençe dönya suğışında ciñelüen tanuğa 60 yıl tulğan könne Yaponiä kürşe illärgä kitergän zıyan öçen täübä itte
Bügen Aziä illärendä Yaponiäneñ ikençe dönya suğışında ciñelüen tanuına 60 yıl tulu bilgelänä. 60 yıl elek 15 awgust könne, Hiroşima häm Nagasaki şähärläre bombağa totılıp berniçä kön ütügä, Yaponiä ciñelüen tanıdı, şunıñ belän ikençe dönya suğışına noqta quyıldı. 60 yıl ütsä dä, Aziä illärendä, şul isäptän Qıtayda, Yaponiäneñ suğışta qılğan ğämällärenä näfrät saqlana. Düşämbedä Tokioda ütkän çarada Yaponiä premier-ministrı Junichiro Koidzumi Yaponiädän zıyan kürgän illär aldında ğafu ütende.
İkençe dönya suğışında häläk bulğan 2 million 300 meñ yapunnı iskä alıp ber minut tınlıq iğlan itelde. Yaponiäneñ suğışta ciñelüen tanunı bilgeläp çañ suqtı.
60 yıl ütügä qaramstan, Aziä illäre Yaponiäneñ suğışta qılğan ğämällärenä äle dä näfrät saqlıy. Anı bu ğämällär öçen ğafu ütenmägän dip sanıy.
Düşämbedä Tokionıñ Budokan stadionında ütkän çarada premier-ministr Junichiro Koidzumi Yaponiäneñ kürşe illärgä kitergän zıyanı öçen täübä itte:
"Ul suğışta bezneñ il başqa illärgä, bigräk tä Aziä illärenä, küp zıyan häm ğazap kiterde. Bu suğıştağı bar qorbannar ruxına doğa qılam. Bügen, suğış betügä 60 yıl tulğan könne, xökümät üzeneñ belderüendä, suğışta qılğan xatalarnı tağın ber tanıp, hiçqayçan suğış başlamayaçağın, tınıçlıq häm mullıq xaqına eşläyäçägen belderä."
Tik bu täübä süzläre kürşe Qıtay häm Koreada küplär öçen citärlek tügel. Qıtaylarnıñ qaraşı mäglüm. Yapon ğäskärläre Qıtayğa 1932dä basıp kerde. 35 millionlap Qıtaylı üterelgän yä yaralanğan sanala. Yözlägän meñ xatın-qız eşkä yä Yapon armiäse öçen fahişälekkä quılğan. 1937 yıldağı Nanking wahşilegendä genä meñnärçä keşe yuq itelgän. Qıtay häm Korea totqınnarı baktereriologik qoral sınawda qullanılğan.
Tokionıñ mäğärif bülege Nanking waqiğaların şomartıp kürsätkän, fahişälekkä quılğan xatın-qızlarnı telgä almağan däreslek raslağannan soñ, şuşı yılnıñ Mart-April aylarında Qıtayda Yaponiägä qarşı protest çaraları quptı. Ä inde premier Koizuminıñ här yıldağıça Yakasuni törbäsenä baruı näfrätne tağı da köçäytte. Bu urın suğış qorbannarına dan urını, tik aralarında suğış cinäyätlären qıluçılar da bar.
Bügen premier bu urınğa barudan totılıp qaldı. Ämmä Yakasuni törbäsendä ütkän çarada kimendä ber xökümät äğzası häm qayber tanılğan säyäsätçelär qatnaştı. Şul isäptän suğış veteranı Hirosho Sato:
"Qıtay häm Könyaq Korea bezneñ Yakasuni tärbäsenä baruıbıznı suğış cinäyätçelären xörmätläw, suğışnı aqlaw, alarnıñ ğorurlığına zıyan kiterü dip şikäyät itä. Läkin bu alay tügel, bu tämam başqa mäsälä. Suğışta häläk bulğan batırlar ruxına doğa qılu – bar dönyada qabul itelgän ğämäl."
Küplär fikerençä, uzğan ğasırnıñ 30nçı yıllarında näq menä Yakasuni yapon millätçelären suğışqa öndäwçe bulğan. Bügen aña dan cırlawçılar monı belep eşlime? Bu soraw Yaponiäneñ üzen dä, ber yatqan ikegä bülä, ikençe yaqtan kürşelärenä qarşı quya. Tänqiteçlär äytüençä, Yaponiä üzeneñ elekke ğämälläre öçen Germaniä kebek çın küñelennän ğafu ütenergä tieş. Ä inde yartı-yortı ğına täübälär çın ışanıç uyata alımy.
-Ali Gilmi


text:
Yuşenko qararınnan baş tartırğa ciyınmıy
“Minem qararım qanunıy häm konstitutsiägä turı kilä. Min çigenmäyäçäkmen. Min cömğiättä qarşılıq häm kierenkelek bulmas, dip garantiä birä alam. Xoquq saqlaw oyışmaları prezident qararın üti. Yaña saylawlar irekle häm ğadel bulaçaq.”
Viktor Yuşenko parlamentı taratu häm yaña saylawlar ütkärü qararın, krisiz başlanğan waqıtta, yaqınça ber atna elek çığarğan ide. Bügen Ukrainada, küplär, Yuşenkonı, 2004 yılda birgän wäğdälären üti almawda ğäyepli.
Anıñ töp köndäşe - Viktor Yanukoviç. Yaña parlament saylawların ütkärügä qarşı çaralar da anıñ citäkçelegenädä ütä. Bu qarşılıq çaralarında distä meñ keşe qatnaşa. Täwlek äylänä Kiev parlamentı binanı yanında keşe tora. Qarşılıq çaralarında qatnaşuçı Sergey, Yuşenko qararınnan baş tartqançı monda toraçaqbız di. Şulay uq uram cıyınında qantaşqan Natalia “bez konstitutsiä mäxkämäse qanunıy qarar qabul itär, aña ber kem basım yasamas, qarar säyäsi bulmas dip, ometlänäbez.”–di.
Bäyräm uñayınnan yasağan çığışında Yuşenko, köndäşe Viktor Yanukoviçnı häm anı yaqlawçılarnı zalim säyäsäten häm idärä itelgän demokratiäne tağırğa tırışuda ğäyepläde.
Yanukoviç, da bäyräm uñayınnan üz çığışın yasadı. Ul xökümätneñ internet säxifäsendä basılıp çıqtı. Anda ul Ukrainadağı säyäsi nizağ demokratiä nigezendä häm qanunıy yul belän xäl iteler, dip äytä.
Bäxäsle mäsälälär Konstitutsiä mäxkämäsendä qaralğançı ber aylap waqıt kitärgä mömkin. Rusiä, Yevopa Berlege häm Quşma Ştatlarda da, Ukrainada çıqqan säyäsi nizaqqa borçıluların belderde.


text:
İñ yaxşı uqıtuçılar arasında millättäşlärebez dä bar
Ölkä mäktäplärendä xezmät itüçe 94 uqıtuçığa “Mäğärif” isemle ilküläm proyekt qısalarında 100 meñ rubl'lek grantlar tapşırılaçaq. Alar arasında berniçä millättäşebez dä bar.
Tik şunısı da iğtibarğa layıqtır: tatar millätennän bulğan andıy 6 uqıtuçınıñ 4e qatnaş xalıqlı urıs awıllarınıñ urıs mäktäplärendä tatar balaların da urısça törle fännärgä öyrätü belän mäşgul': biologiä, ximiä, ingliz tele, urıs tele… Alardan ayırmalı bularaq, Xämdiä Fäyzullina İske Qulatqıda tatar balaların ğına uqıta. Urısça bulsa da, qayber terminnarnıñ tärcemäsen dä birep.
İske Mayna rayonı Pribrejnoe awılı mäktäbeneñ urıs tele uqıtuçısı Qaşaf Zäynetdinov urıs mäktäbendä tatar balaların milli mädäniät belän tanıştıru maqsatınnan tügäräk tä oyıştırıp cibärgän. Ä menä 30 yıllıq ğomeren Zur Çirkle mäktäbendä ana telen uqıtuğa bağışlağan Näsixa Yahudinanıñ da büläklänüen tatar cämäğätçelege ayıruça şatlanıp qabul itte. Näsixa xanım tel saqçısı bulıp üz awılına ğına tügel, böten Nikolaev rayonı tatarlarına xezmät itä: rayonda ana tele uqıtuçıları metodik berläşmäseneñ citäkçese dä bit ul. Häm 5 mäçetle Zur Çirkle awılınıñ çın möselmança yäşärgä tırışuında da Näsixa Yahudinanıñ xezmäte zur, di awıl xalqı.


text:
Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymievneñ Şvetsiägä säfäre tämamlandı
Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymievneñ Şvetsiägä säfäre tämamlandı
«Tatarstan» telekanalında respublika konstitutsiäsen tikşerü däwam itä. Çärşämbe, 27 mart könne, «Krug voprosov» dip isemlängän tapşıru yänä respublikanıñ töp qanunına bağışlandı. Tamaşaçılarnıñ küpsanlı sorawlarına Tatarstan Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin cawap birde. Pänceşämbe könne irtän Färit Möxämmätşin qatnaşlığında şul uq mäsälägä bağışlanğan tapşıru «Tatarstan» radiosında kötelä. Şulay itep Tatarstan konstitutsiäsen tikşerü soñğı arada bik aktiv bara. İsegezgä töşerep ütik, konstitutsiäne Däwlät Şurasında qaraw comğa könne, 29 martta bulaçaq.


text:
«Mıñ ölip, mıñ tirilgen» qazaqtıñ ğasırlar boy`ı tartpağan azabı bar ma edi, sıbızğınıñ muñlı dawısı, zarlı üni üşin de osı aspappen xalqımız muñdas bolğan sekildenedi. Köneköz köptegen küy`şilerden estigenimde sıbızğınıñ alğaş twındağan tarïxı bılay` eken: Äldiler älsizdi basınğan zar zamanda, erte-ertede bir qaraw bay` bolıptı. Sol qaraw bay` qaptağan qalıñ malın panasız eki jetim balağa baqtırıptı.
Eki balanı elsiz, şöbi şüy`gin, swı mol bir ïen tawğa alıp barıp malımen tastap, özi sırtınan baqılap jüredi eken. Eki bala maldan köz jazsa bay`dıñ zaharı qattı, kündiz jalañayaq, jalañaş qalıñ qoy`dıñ eki şetinde tızdaqtasa, tünde boran men böriden qorqıp kirpik ilmey` küzetedi. Bir toqtısın qasqır tartıp ketse de bay`dan tayaq jey`tin bey`baqtar amalsızdan osılay`şa bey`net şegip jüre beripti. Ekewi esey`iñkirey` kele kişiregi kündiz qoy` jayadı eken de, eresektewi laşığın jöndep, otın-swın day`ındap, tamaq istep, ekewiniñ kïim-keşegin jamap-jasqap, tünde qoy` küzetedi. Künderdiñ bir küni kişisi qoy`ın şalqar töske bettete qaptatıp, tastıñ üstine otıra ketedi. Otırğanda ne istey`di, tağdır tälkegimen dünïeden attanıp ketken äkesi men şeşesin sağınadı, öz üy`i-öleñ tösegi, qara kürkesin sağınıp säbï kökiregin şer kerney`di. Onıñ sırlası jel ğana. Osılay`şa oy`ğa şomıp otırğanda ızıldağan böten bir dawıs estiledi. Dawıs qırat jaqtan şıqqanın añğaradı. Qustıñ ya añnıñ dawısına uqsamay`dı, urı-qarı birdeñe bolar dep zır jügire qoy`dıñ şetin qay`ırıp, basqa jaqqa burıp ketedi. Bir emes-aw birneşe kün bul mañğa malın jwıtpasa da jäne birde älgi jay`ılımğa qay`ta alıp kelip qulaq salsa ızıldağan dawıs tağı da änge basadı. Qasqır emes, urı emes. Mıqtasa qaraw bay`dıñ qattı tayağınday` şığar täwekel, ne bolsa da äwselesin körey`in dep bala tıñday`-tıñday` älgi dawıstıñ «ïesine» qaray` birte-birte jaqınday`dı. Izıldaqtı sonda ğana köredi. Ol ne dey`siz be? Ïä, ol añ men qus ta, urı qaraqşı da emes, basındağı büri men japırağın mal jep ketken sarı qwray` bolıp şığa keledi. Bala tañ qaladı, janı bar ma, joq. Awzı, murını bar ma, joq. Degenmen jel üdegen say`ın dawısı qattıraq şığadı, jel basılıñqırağanda bäseñdey`di. Biraq adamnıñ eñiregenindey`, öksigenindey` ayanıştı ün şığaradı eken. Dawıstı tıñday` otırıp jetimniñ şeri qozğalıp, özi de eñirep aladı. Mına qwray` jansız bolsa da balağa ün qosıp ekewi qatarlasa añıray`dı. Japadan jalğız qoy` jay`ğanda ermek ğana emes-aw, özine muñdas serik tapqanına qwanadı bay`ğus bala. Osıdan bılay` işi qwıs, bası şoltïğan sarı qwray`dıñ qasına künde kelip än qosa muñdaswdı ädetke ay`naldıradı. «Dombıra-şattıqqa, sıbızğı-muñlıqqa» dep karïyalar beker ay`tpağan ğoy`. Biraq qwrağan qwray` tügil taw ekeş zañğar tawdıñ özi müjilip tozbas pa, älgi ändetkiş sarı qwray`dı bir küni mal sındırıp, jegenin jep, uzındaw bir böligin ornına tastap ketkenin körgen bala qattı ökinedi. Jan joldasınan ay`ırılıp japa şekkendey` qapalana otırıp, sınğan qwray`dı qolına alsa qwray` tağı da ızıldağan sekildenedi. Söy`tse bul qwray`dıñ qwıs jağı jeldiñ ötine qarağanda ün şığaratının endi biledi. Qolğa alıp, key`de belge qıstıra jürip, jelge ürletip dıbısın tıñdawmen boladı. Söy`te kele üp degen jel joq tımıq künderde eringe tösep adam ürlese de dıbıs şığaradı eken, bala qattı qwanadı. Tipti awızben ürlep nendey` bir oy`dı osı dıbıspen jetkizwge boladı eken. Bala qawıp-qawıp, awzın jelge toltıra qattı-qattı ürlegende tipten keremet dıbıstardı neşe türli naqışpen şığaradı. Qırıq qubılğan sol muñlı dawısqa eltip, onımen ün qosa özi de eñirep esi ketken bala bay`ğus sol küni künniñ batıp, tünniñ bolğanın da añğarmay` qalıptı. Äy`tewir öz erkimen qosqa bet alğan qoy`ınıñ soñınan ere beripti, ere beripti. Bul aspaptı bastapqı «sızılğı» dep atağan eken. Talay` zaman ötkende bizdiñ qazaq tündikti «tüñilik» dep söz lämine qaray` säl burıp atay`tını sekildi sızılğını «sıbızğı» atandırğan. Sıbızğınıñ küy`in tıñday` otırıp bastan keşken qasiretterin eske alıp egiletin burınğı aqsaqaldar. Sıbızğını qoy` jay`ğan qoy`şıdan twğan öner dey`tini osı añızğa döp keledi.
Qusman Maqmırzaulı Yaxïya tegi
Qıtay` Xalıq Respwblïkası
urker.kazgazeta.kz


text:
Papanıñ çirkäwlärne berläşterü xıyalı tormışqa aşmıy qaldı
Comğa könne cirlängän Rim papası İoan Pavel ikençeneñ, ayıruça soñğı yıllarda, iñ zur teläge – xristian çirkäwlären berläşterü ide. Katolik çirkäw başına basqan berençe slavyan bularaq, ul bigäräk tä pravoslav çirkäwen yaqınaytu öçen tırıştı. Ämmä qayber täräqqiätkä qaramastan, anıñ iñ zur xıyalı – Rusiägä kilü teläge tormışqa aşmıy qaldı. Rusiäneñ pravoslav çirkäwe moña qarşı çıqtı. Katolik-pravsolav mänäsäbätläre äle dä kierenke bulıp qala. Xäzer qayber küzätüçelär, papa belän bergä xristian çirkäwlären berläşterü xıyalı da cirlänmäde mikän digän soraaw quya.
Audio (Romano Scalfi)
"Papa östenlek turında säyläşülär alıp barırğa teläde. Äytergä kiräk, pravoslav çirkäwe monı küpmder däräcädä tanıdı da. 1054 yıl büleneşennän soñ Vatikan östenlege könçığıta da añlaw taptı."
Qayber pravoslav citäkçeläre, äytik Konstantinopol patriarxı Varfolomeev belän xezmättäşek buluğa qaramastan, qalğannarı papadan çitläşep kilde. Rusiä partiarxı Aleksi isä papa belän oçraşunı da, anıñ Rusiägä kilü ixtimalın da qatğıy kire qaqtı. Comğa cenazasına da üze kilmäde, patriarxatnıñ tışqı bäyläneşlär citäkçese metropolit Kirilnı cibärde.
Rusiä häm dä Ukraina çirkäwläre Vatikannı dindarlarnı katolik çirkäwenä awdaru niätendä ğäyepli. Ukrainada grek katolikları dip atalğan 5 million çaması keşe bar. Pravoslav yolaların ütäsä dä, alar papağa tuğrılıq saqlıy. Pravoslav citäkçeläre monı katoliklaştırunıñ ber ğälämäte dip sanıy.
2001 yılda Ukrainanıñ Galitsiä töbägenä yasağan tarixi säfäre waqıtında Rim papası 17 yıl sovet gulağında ütkärgän grek katolikları citäkçese kardinal Slipıynı iskä aldı:
Audio (Rim papası İoan Pavel)
"Ukraina grek katolik çirkäwen sıyındırğan şuşı Galitsiä tufgarğı, kardinal İosif Slipıy süzläre belän äytkändä, mäyet tawları, qan yılğaları belän tüşälgän."
Papanıñ bu säfärennän soñ pravoslav häm katolik çirkäwlär arasındağı kierenkelek tağı da arttı.
150 millionlı Rusiädä katoliklar ni barı 600 meñ çaması, häm bu san soñğı yıllarda kimi. Alay da, Rusiä patriarxı Aleksi pravoslav dinenä qurqınıç kürä. Uzğan yıl yasağan ber çığışnda ul bolay dide:
Audio (Rusiä patriarxı Aleksi)
"Zamana taläpläre mädäniätläre, qaraşları, ğöref-ğädätläre yaqın bulğan illärne häm xalıqlarnı berläşergä mäcbür itä. Yevropa berläşä, möselman illäre köçlären berläşterergä tırışa. Şuşı wazğiättä pravoslav tarixlı illär tarqaw bulıp qala alamı."
Ser tügel, bügenge Rusiädä eçke häm tışqı doşmannar, pravoslav dineneñ östenlege däwlät säyäsätenä ayırım urın alıp kilä. Bu şartlarda çirkäwlärne berläşterü kebek mäsälälär inde urınsız kebek.
Äytergä kiräk, şuşı tormışqa aşmağan berläşüdä räsmi Qazan da tarixqa kerep qala yazdı. Qazan başlığı Kamil İsxaqov Vatikanğa barıp Qazan anası ikonasın qaytaru turında Papa belän söyläşep qayttı. Papa anı üze kilep tapşırası ide. Anıñ xıyalı tormışqa aşmadı. Rusiä çirkäwe Papanıñ Rusiägä kilüenä qarşı çıqtı. İkonanı Mäskäwgä kardinal Kasper kiterde.
-Ali Gilmi


text:
İrannıñ atom energiäse idaräse prezident urınbasarı Möxämmät Säidi jurnalistlarğı möherlärne alu Xalıqara Atom Energiäse İradäse küzätüe astında bara dide.
İran Yewropa Berlegeneñ Tähran uran bayıtudan baş tartqan oçraqta iqtisadıy häm texnologik yardäm kürsätü täqdimen kire qaqtı. İrannıñ bäxäsle atom reaktorında uran qoral yasaw öçen bayıtılırğa mömkin digän borçılu bar.
Bügen Vienada Xalıqara Atom Energiäse İradäse İrannıñ reaktor eşen yağartuına reaksiä kürsätü turında räsmi cıyılışnı ütkärmäskä buldı. Bu diplomatlarğa alğa taba ni eşläw turında söyläşülär ütkärü öçen kübräk waqıt birä.


text:
Ğiraqta amerikannarğa qarşı kem köräşä - Saddam tarafdarlarımı ällä inde çit ildän kilgän terrorçılarmı?
Bagdadtağı soñğı höcümnär iğtibar üzägenä alar artında nindi köçlär tora digän soñ sorawnı quydı, xörmätle tıñlawçılar. Ğiraqtağı amerikan ğäskärläreneñ bu mäs''älädäge fikere ike törle. Berençeläre şartlawlar öçen Saddamnıñ Baath partiäse äğzaları cawaplı dip isäpläsä, ikençeläre çit ilgän terrorçılarnı ğäyepli.
Audio, Raymond Obierno
"Bez älegä qädär ilgä çit il suğışçılarınıñ küpläp kilüwen kürgänebez bulmadı" di amerikan generalı. Läkin xärbilär üzläre dä bu mäs''älädä ber fikerdä tügel sıman. General Dempseynıñ urınbasarı Mark Hertling, misal öçen, Bagdadtağı soñğı şartlawlarnı näq menä çittän kilgän köçlärneñ eşe dip bäyäli. Ämma ul berük waqıtta, bu elek belderelgän qaraşqa, yäğni höcümnär artında Baath äğzaları tora digän fikergä qarşı kilmi, düşämbegä qädär elekke höcümnärneñ Ğiraqtağı çit il suğışçıları tarafınnan eşlänüwen kürsätkän dälillär yuq ide, ä xäzer isä alar bar dip belderde. General Hertling kitergän mäğlümatqa qarağanda, atna başında Bagdadta, intihar höcüm äzerläwdä şiklänelgän ber adäm totqarlanğan häm añarda Süriä passportı tabılğan. Şuñadır da xäzer inde Quşma Ştatlar prezidentı George Bush ta, Baath partiäse qaldıqları Ğiraqta çittän kilgän terrorçılar belän bergä eş itä digän fiker belderä. Sişämbedä Aq yortta uzğan matbuğat oçraşuwında ul...
Audio, George Bush
"Bez xäzerge waqıtta andağı şul keşelärneñ kem ikänlegen açıqlarğa tırışabız, ämma min sezgä şunı äytä alam, minemçä alar Baathtan da, çittän kilgän terrorçılar da, yäisä xätta ikese beryulı da bula ala" di amerikan prezidentı. Belgeçlärgä kilgändä, alar Ğiraqta çittän kilgän suğışçılarnıñ eş itüwe ber dä ğäcäyep tügel digän fikerdä tora. Waşingtonda urnaşqan Saqlanu mäğlümatı üzäge xezmätkäre Mark Burgess, Ğiraqta alarnıñ küpme ikänlegen açıqlaw qıyın bulsa da, il çikläreneñ xäzer şaqtıy açıq buluwın iskä alğanda, andıy suğışçılarnıñ Ğiraqqa kilüwe şik uyatmıy dip isäpli.
Audio, Mark Burgess
"Eşlärneñ niçek baruwın kürep torğanda, min qayber çit il suğışçılarınıñ Ğiraqqa kilä almawına bik ğäcäpläner idem, alar andıy mömkinlekne ıçqındırmas ide, minemçä, andıy şartlarda Ğiraqqa barmaw alar öçen bik ğäcäep ber närsä bulır ide" di Waşingtondağı Saqlanu mäğlümatı üzägendä eşläwçe Mark Burgess. İkençe ber belgeç, Waşingtondağı Amerikan universitetında tarix uqıtqan professor Anna Nelson isä bolayraq uylıy.
Audio, Anna Nelson
Nelson fikerençä, amerikan xärbiläreneñ Bagdadtağı höcümnärne kem oyıştıru turında törle häm qarşılıqlı farazalar äytüwe alarnıñ bu ölkädä bernindi dä anıq mäğlümatı bulmawın ğına kürsätä.
Kärim Kamal, Praga


text: Bügen Rusiä başqalasında Bäysez Däwlätlär Berdämlegeneñ räsmi bulmağan 2 könlek sammitı açıldı. Oçraşunıñ maqsatı köz köne bulaçaq räsmi sammitqa xätle Berdämlektäge üzgäreşlärne tikşerü. Görcestan prezidentı Mixail Saakaşwili bu oçraşuğa kilmi, dip xäbär itkän anıñ matbuğat xezmäte. Saakaşwili Rusiä prezidentı Putin belän oçraşqaç, Abxaziä häm Könyaq Osetiädäge Rusiä tınıçlıq köçläreneñ kiläçäge xaqında äyter dip kötelgän ide. Sammitta Ärmänstan prezidentı Robert Koçaryan, Törekmänstan prezidentı Saparmurat Niazov ta qatnaşmayaçaq. “Ukrainadağı qatlawlı säyäsi xälgä kürä” Viktor Yüşçenko da Mäskäwgä kilmäskä bulğan. Bu xaqta Yüşçenkonıñ mätbuğat xezmäte xäbär itä.


text: Quşma Ştatlar häm Könyaq Korea bügen urtaq xärbi künegülär başlap cibärde. Bu künegülär 1961 yıldan birle, yıl sayın ütep kilä. Läkin bıyıl ul Tönyaq Koreanıñ atom programması tiräsendäge kierenkelek şartlarında ütä. Şimbä könne Tönyaq Koreanıñ 4 xärbi oçqıçı, Yapon dingezeneñ xalıqara suları östennän oçqan Amerikanıñ ber küzläw oçqıçın qamawğa aldı. Atışu fälän bulmadı, Amerikan oçqıçı üzeneñ nığıtmasına isän-saw qayttı. Waşington räsmi protest belderergä cıyına. Pxenyan isä, Amerika belän Könyaq Koreanıñ urtaq künegülären Tönyaqnı basıp aluğa äzerlänü dip atıy, häm künegülärne tuqtatırğa çaqıra.


text:
Ğıraq suğışı küpmegә tөşәçәk ?
Ğıraqqa qarşı suğışnıŋ qotılğısız tөs aluı sәbәple "Suğış küpmegә tөşәçәk?" digәn sorau kөntәrtibenә mende. Lәkin, AQŞ belәn Britaniәneŋ tülәrgә tieş bulaçaq aqçanıŋ miqdarı qәtği bilgele bulmasa da, kөn ütkәn sayın suğış qimmәterәkkә tөşәçәk digәn fiker өstenlek qazana.
Audio
"Iminlek hәm xәrbi әzerleklәr өçen uzğan yılda ber miliard pound çitkә quyıldı. Uzğan ayda tağı 750 milion pond ayırıldı. Qorallı kөçlәrebez Britaniә өçen ğәdәttәntış eş başqaralar hәm min alarğı raxmetemne hәm alar kirәk bulğan hәr nәrsә belәn tәmin itelәçәklәr dip belderәm."
Küzәtüçelәrneŋ fikerençә, konservativ farazlar iŋ yaxşı senarioğa yәğni qısqa hәm uŋışlı suğış nәticәsendә Saddam Xөsәin çitlәtelәçәk hәm regiondağı stabillek saqlanaçaq digәn planğa nigezlәnә. Lәkin, suğış ozaqqa suzılğan , Saddam ximik hәm biologik qorallar qullanğan xәldә, nefte bәyәlәre kütәrelәçәk , regional stabillek qaqşayaçaq . Şulay uq okkupatsiә hәm rekonstruksiәneŋ küpme vaqıtqa suzılaçağı da bilgesez. Soŋğı çiktә AQŞqa finans yөkneŋ Yale ekonomistı William Norghausnıŋ uzğan yılnıŋ dikәber ayında telgә alğan ber trilion 600 miliard dolarlığa citüe ixtimal. Şul sәbәple AQŞ rәsmilәreneŋ qәtği san birergә telәmәvlәren aŋlap bula. Britaniәdәge York Universitetınıŋ Saqlanu Ekonomikası Üzәgeneŋ direktorı Keith Hartley, sәyәsmәnnәr bәyәne hәr vaqıt kimetep kürsәterә tırışalar digәn fikerdә.
Audio
"Alar suğışnıŋ küpmegә tüçәşәge turında çın sannı belsәlәr dә , bu arzanıraqqa tөşәçәk dip kürsәtergә telilәr. Tөgәl sannı әytü, potansial dөşmanğa xәrbi kampaniә turında mәğlümәt birü bulır ide. Xәrbi sәbәplәrdәn bәyә turında saqlıq belәn, ә politik sәbәplәrdәn ul qimәtkә tüşmiәçәk dip kürsәtergә tırışunı aŋlap bula."
Bu bigerәk tә Britaniә өçen dөres. Cәmağәtçelek xastaxanәlәrgә aqça citmәgәndә, mәktәplәrgә azıraq aqça birelgәndә, salım aqçasın suğışqa sarıf itü dөresme digәn soraunı yışıraq quya başladı. Persiә qultığı suğınıŋ çığımnarı belәn dә çağıştırular yasala. Ul opperatsiә 60 miliard dolarğa tөşkәn ide. Lәkin, ul çaqta çığımnarnı başqa berektәşlәr qaplağan ide. Londondağı Birkbeck Kolegeneŋ saqlanu ekonomikası buyınça belgeçe Ron Smithnıŋ süzlәrençә, şul sәbәple ul Britaniәgә qimmәtkә tөşmәgәn.
Audio
"Kuveyt hәm Sәud Ğәrәbstannıŋ kertkәn өleşe sәbәple berençe Persiә qultığı suğışınıŋ Britaniәneŋ ekonomikasına tiskәre tәsire az buldı. Lәkin, bu mәrtәbә başqa illәrneŋ suğış yөgen kütәrülәre ikele."
Hartleyneŋ belderüenә qarağanda, potansial suğışnıŋ çığımnarı anı yarım citdi rәveştә alternativ ekonomik senario turında uylarğa etәrgәn. Suğışqa 100 miliard dolardan küberәk aqça sarıf itәse urınğa anı suğışnı buldırmau өçen sarıf itü xәyerlerәk tügelme? Anıŋ tәqdime şundıyraq; ildәn kitüe өçen Saddam Xөsәingә 20 miliard dolar tülә, ekonomikanı torğızu өçen Ğıraq xalqına 50 miliard dolar bir. Nәticәdә bu AQŞqa suğışqa qarağanda arzanıraqqa tөşәçәk. Lәkin, bu fikerne yaqlauçılar az bulır. Çөnki, bu kilәse Saddamlarnı qıulandırır ide. Lәkin, әgәr dә suğışneŋ bәyәse artsa, bәlkim bu turıda uylanu dәres bulır ide.
Fәrit Idelle, Praga.