text:
Helsinki-Vantaa hawa alanı
Helsinki-Vantaa hawa alanı (finça Helsinki-Vantaan lentoasema, şvedça Helsingfors-Vanda flygplats) - Finländiä başqalası Helsinki şähäreneñ xalıqara hawa alanı.
Helsinki şähär bistäsendä - Vantaa, 19 km aralığında Helsinki üzägennän tönyaqta urnaşa.
Hawa alanında öç oçıp menü-töşü yulı bar, kübese hawa sudnoların qabul itä ala.
Helsinki-Vantaa hawa alanı aşa Finländiäneñ 90 % xalıqara oçışları bara.
2012 yılda passajir äyläneşe - 14,9 mln. keşe täşkil itte, şul isäptän 31 % tranzit yulawçıları.
Helsinki-Vantaa hawa limanı 30 hawa şirkäteneñ oçqıçların qabul itä, şul isäptän Rusiädän.
Finländiäneñ milli aviataşuçısınıñ Finnair şirkäteneñ habı bulıp sanala (baş hawa alanı).
Şulay uq hawa alanında Blu1, Air Finland, Finncomm Airlines şirkätläre urnaşa.
Hawa alanı yanında Aviapolis xalıqara biznes-parkı urnaşa.
2013 yılda Helsinki-Vantaa hawa limanı Tönyaq Awrupanıñ iñ yaxşı hawa alanı bulıp tanılğan.
Hawa alanı 1952 yılda Cäyge Olimpiä uyınnarına xezmät kürsätü maqsatında Vantaa çigendä tözelgän.
Terminallar[үзrәpTү]
Hawa alanında ike terminal urnaşa: xalıqara (T2) häm eçke (T1), alar arasında maxsus çığu yulı bar.
Helsinki-Vantaa hawa alanı hab itep tözelgän, şuña kürä transfer (kilü zonasınnan kitü zonasına yul) bik uñaylı yasalğan.
Transport[үзrәpTү]
Helsinki üzägennän (Timer yul vokzal) 615 nomerlı avtobus (35-60 minut) hawa alanına barıp citep bula, şulay uq 415, 451 nomerlı avtobus baralar.


c: text/html

text:
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse
Çağıştırmalılıq teoriäse yä Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse - 1905 yılda bastırılğan Albert Einstein'nıñ fizik teoriäse, İsaak Nyuton fizikasın almaştırdı, elektromagnitizm Makswell tigezlämäläre yärdämendä kürsätelän. Bu teoriä maxsus atlı, çönki çağıştırmalılıqnıñ Einstein mäsläklärendä tartılu köçe qaralmağan. Un yıldan soñ Einstein Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsen bastırıla, bu teoriägä tartılu köçe kertelgän.
ЭчTәлek
- 1 Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseneñ dälilläre
- 2 Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse postulatları
- 3 Postulatlarnıñ matematik yazması
- 4 Maxsus çağıştırmalılıqnıñ statusı
- 5 Maxsus çağıştırmalılıqnıñ näticäläre
- 6 Absolüt başlap sanaw sisteması bulmaw
- 7 Massa, moment häm energiä
- 8 Maxsus çağıştirmalılq postulatlarınıñ testläre
- 9 Monı da qara
- 10 Sıltamalar
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseneñ dälilläre[үзrәpTү]
Çağıştırmalılıq mäslägen Galileo Galiley kertä. Aristotelneñ qaraşın yuqqa çığarğaç, ul şunnan ğibarät bula: xäräkät, tigez turı xäräkät ayıruça, berär närsägä çağıştırmaça bula, absolüt başlap sanaw sisteması bula almıy. Galileo xäzerge zamannarda da yaraqlı Galileo tigezlämälären kertä. Galileo xäräkätneñ biş qanunın kertä. Newton anı yaxşırtıp, xäräkätneñ öç qanunın ğına qaldıra.
Bu qanunar qatı cisemnär öçen eşlilär, yaqtılıq öçen alar eşlämilär. Newton'ça yaqtılıq tabiğäte - kisäkçeklär ("korpuskulär") ide, soñraq fiziklär "arqılı dulqınnar modele" qullanışlıraq bulu fikeregä kilälär. Mexanik dulqınnar moxitta küçälär, yaqtılıq öçen dä şundıy model qullana başlıylar. Bu gipotetik moxit "äfer" (efir) isemen ala. "Äfer"dä ber-bersenä qarşı kilüçe parametrlar da bar: dulqın tizlege zur bulu öçen ul bik tığız bulırğa tieş, ämmä bu tığızlıq Cirne tuqtatırğa tieş tügel. Bu fiker - absolüt sanap başlaw sisteması fikerenä oxşaş, ämma monda äfer absolüt sistemasınıñ başı bula.
19 ğasırdän yaqtılıq, elektr häm magnetizm'nıñ elektromagnit qırı aspektları añlaşılırğa başlıylar. Maxwell'nıñ tigezlämälär buyınça tizlätüçe qorılmalar yaqtılıq tizlege belän cäyelüçe elektromagnit nurlaşunı çığara. Tigezlämälär nurlaşu tizlegeneñ çığanaqnıñ tizlegennän bäysezlegen kürsätälär. Bu mexanik dulınnarğa oxşaşlığınnan kilep çığa. Mixelson-Morley eksperimentınnan soñ şundıy nätcägä kitälär: nurlaşuınıñ tizlege çığanaq tizlegenä häm küzätüçe tigezlegenä bäyle bulmıy, ul invariant ide.
Hendrik Lorentz häm başqalar elektromegnit köçlärenneñ küzätüçe urnaştıruına bäylelärne kürep alalar. Ber sistemada berençe toruçı küzätäçe ber ölkäsendä qırnı "kürmi", ä ikiençese xäräkätläderüçe küzätäçe "kürä". Lorentz statsionar äfer çağıştırmaça xäräkäte Lorentz-Fitzgerald qısqartması teoriäse nigezenä sala. Soñraq bu teoriäne qatı täñqit itälär.
Lorentz üz transformasiäse tigelämälären täqdim itsä dä, Eynşteyn'nıñ kertelgän öleşe bu tigezlämlär bigräk tä fundamental teoridän çığaru. Bu teoriä äferneñ qarşılıqnı taläp itmi. Eynşteyn närsä bar küzätüçegä invariant bula belän qızıqsına. Maxsus çağıştırmalılıq buyınça Lorentz-Fitzcerald'nıñ qatlawlı toyılğan transformasiälär ğädi geometriädän häm Pifagor teoremmalarınnan çığarıla. Bu teoriäneñ original iseme (Almançadan tärcemä itelgän) "İnvariantlar Teoriäse". Maks Plank "çağıştırmalılıq" terminen täqdim itä, çönki teoriäneñ fikerläwendä ike küzätüçelär ber bergä çağıştırılmaça xäräkätlänälär.
Maxsus çağıştırmalılıq tuqtawçı häm tigez tizlege belän xäräkätlänüçe (inertsial başlap sanaw sistemasındä buluçı) cisemnär öçen qullanalar, ğädättä. Törle inertsial başlap sanaw sistemasındä terkäp quyğan cisemneñ urınlaştırıluı häm tigezlege Lorentz transformatsiäse tigezlänäläre aşa täñgäl kilälär. Şunnan zur ğomumi xata çığarıla: maxsus çığıştımalılıq tizläneş belän xäräkätlänüçe cisemnärgä dä qullanırğa bulmıy, dilär. Bu yalğış. Mäsälän, relätivistik raket mäsäläse. Maxsus çağıştırmalılıq daimi gravitatsion qırında tizläneş belän xäräkät itüçe häm äylänüçe başlap sanaw sistemasendä buluçı cisemnär öçen xäräkätlär farazlanırğa bula. Ämmä almaşınuçan gravitatsion qırındağı cisemnärneñ xäräkätlären ciñel häm matur taswirlap birä almıybız.
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse postulatları[үзrәpTү]
1. Berençe postulat (çağıştırmallılıq postulatı)
- Törle inertsial küzätüçelär fizik küreneşlär küzätülärneñ näticäläre üz-üzenä häm real täbiğät küreneşenä yaraşırğa tieş. Yäğni, Ğälämneñ sıyfatları inertsial küzätäçeneñ urınlaştırılına bäyle bulmıy.
- Här inertsial küzätüçe öçen här fizik teoriä metematikçä bertörle.
2. İkençe postulat (c-nıñ daimilege)
- Vakuumda yaqtılıq tizlege (c) böten inertial küzätüçelärgä bertörle, böten yünäleşlärgä bertörle, çığanaqnıñ häm küzätüçeneñ tizlegenä bäyle bulmıy. Eksperimentalçä tikşertkän. Berençe häm İkençe postulattan şundıy sözemtä ide: yaqtı taratu öçen bernindi moxit ("äfer" dä) kiräkmi.
Postulatlarnıñ matematik yazması[үзrәpTү]
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ tögäl matematik yazmasında bez 4-ülçämle waqıt-fäzanı M (Minkowski fäzası) qullanabız. Bu sistemdäge noqtalar - waqiğalar idelär; fizik cisemnär şundıy fäzada sızıqlar (cisem noqta bulsa) yä kisäklär (cisem noqta bulmıyça). Sızıqlar yä kisäklär cisemneñ xäräkäten taswirlap birälär; cisemdä başqa fizik sıyfatlar da bar: energiä, moment, massa, qorılma, h.b..
İnertsial küzätüçe terminnı qullanabız. Här inertsial küzätäçedä üz inertsial başlap sanaw sisteması bar. Bu sistema M fäzası waqiğalarına koordinatlar sisteması bula. Bu başlap sanaw sisteması başqa fizik sıyfatlarına koordinatlar birä. cisemneñ moment häm energiä öçen, electromagnit qır öçen, h.b..
Birelgän berar nindi ike inertial küzätüçe, berençe başlap sanaw sistemasınnan ikençegä äwerelüçe koordinatlar transformatsiäse. Bu transformasiä koordinatlarğa genä tügel, böten fizik koordinatlar öçen yaraqlı ide: moment häm energiä , h.b.. Transformasiä qanunnarın tenzor matematikasınnan çığarırğa bula.
Här fizik qanun inertsial başlap sanaw sistemasınıñ koordinatlarında yazılğan tigezlämälär (differentsial tigezlämälär dä) sistemasında yazılırğa bula. Bu tigezlär waqıt-fäzasında törle cisemnärene törle koordinatlarğa bäylä. Ürnäklär: Makswell tigezlämäläre, Newton'nıñ berençe qanunı.
1. Berençe Postulat (Çağıştırmalılıq prinsibe)
- Här fizik qanun inertsial koordinatlar transformasiälardan soñ invariantlı qala.
2. İkençe Postulate (c-nıñ daimilege)
- şundıy ısulı belän bilgelängän absolút konstant bar bula. Ägär A, B isemle inertsial başlap sanaw sistemında häm koordinatlı ike waqiğa ikençesedä ( isemle) häm koordinatlar bulsalar,
- häm bulsa genä.
İkençe Postulat raslawınça, ber başlap sanaw sistemendä c tizlekle cisem başqalarda tağın c tizlege belän xäräkät itä. İkençe Postulat Berençedän häm Maxwell'neñ tigezlämälärdän matematikçä çığarıla ikän, şundıy oçraqta c şulay çığara: . Çönki Maxwell'neñ tigezlämälär electromagnit nurlaşuın yaqtı kebek yörtä, c-nı yaqtılıq tizlege bularaq qullanalar.
İkençe Postulatnı anıñ üzeneñ tögelräk yuraması qullanırğa bula. Fäza-waqıt intervalı inertsial başlap sanaw sistemlären alışqaç, invariant bulıp qala. Berar nindi A häm B waqiğalar öçen:
ide. Başlap sanaw sistemeläre arasında transformasiäları öçen qanunnar çağıştıru bu qanun qullanırğa bula; Lorentz transformasiälären qara.
Pseudo-Rieman küptabaqlı fäzasın qullanğaç, Postulatlarnıñ matematik küzallawı qısqarala.
Galileo çağıştırmalılığı - maxsus çağıştırmalılıqnıñ non-relätivistik limitçä töre . Bu teoriädä berençe postulat üzgärmä, ikençe postulat şulay üzgärä:
- Ägär A, B waqiğalarda isemle inertsial başlap sanaw sistemasında häm koordinatları häm başqa inertsial sistemasında () häm koordinatlar bulsa, ide. Ägär da bulsa,
- ide.
Klassik mexanika häm Newton'nıñ tartılışı Galileo çağıştırmalılığı belän ezlekle bula, ämma maxsus çağıştırmalılıq belän ezlekle bulmıy. Kiresençä, Maxwell'neñ tigezlämäläre Galileo çağıştırmalılığı belän elekle bulmıy (fizik äferneñ buluın iğlan itüçe postulattan başqa). Oçraqlarnıñ küpçelegendä maxsus çağıştırmalılıqta fizik qanunar (härkemgä mäşhür dä) maxsus şağıştırmalılıqnıñ postulatlardan häm non-relätivistik limitlarda qullanılğan maxsus çağıştırımalılıq qanunnar klassik mexanikaça başqarılğan gipotezasınnan çağırıla.
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ statusı[үзrәpTү]
Maxsus çağıtırmalılıq teoriäsen böten fizik cämäğät qabul itä. Teoriägä qarşı eksperiment näticäläre xata bulıp sanalalar. Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse eksperimentlarga täñgäl kilä, şunlıqtan gravitatsiäneñ başqa teoriälärgä (Brans-Dik teoriäse kebek) yul qardırmıy.
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ näticäläre[үзrәpTү]
- İke waqiğa waqıt arası invariant bulmıy, bu ara küzätüçelärneñ başlap sanaw sistemalarınıñ çağıştırma tizlegenä bäyle. (Lorentz transformasiä tigezlämälären qara)
- Ber başlap sanaw sistemasında ber ük waqıtta bulğan ike waqiğa başqa sistemasında törle waqıtlarda bula alalar (sinxronlıq).
- Ber cisemneñ ozınlığı törle küzätüçedä törle bulıp ala. (Lorentz transformasí tigezlämälären qara)
- İgezäklär paradoksı: kosmosta yaqtı tizlegenä yaqınnan oçuçı ber igezäk, Cirgä qaytqaç, üze bertuğanı üzennän tizräk qartayğan tabaçaq.
Absolüt başlap sanaw sisteması bulmaw[үзrәpTү]
Maxsus çağıştırmalılıq buyınça absolüt başlap sanaw sistema bula almıy; böten daimi tizlekle küzätüçelär çağıştırmaça böten fizik qanunnarı bertörle başqarılırğa tieş.
Massa, moment häm energiä[үзrәpTү]
Bu metodlar moment häm energiä bilgeläw öçen qullanalar.
Birelgän M massalı v tizlege belän baruçı cisem. Energiä häm momentnı şulay itep çığarabız:
Y - (Lorentz koeffitsientı):
c - yaqtı tizlege. Energiä häm moment şulay bäylängän:
- relátivistik energiä-moment tigezläre.
Küp tapqır keçeräk tizleklär öçen Taylor räte belän approksimatsiä itelgän Y-nı qullanırğa bula:
Bu formulalar Newton'ça kinetik energiägä häm momentqa elekle. Maxsus çağıştırmalılıq tübän tigezlärdä Newton mexanikasına elekle.
Şundí formulalardan ber cisem xäräkät itmäsä, (v = 0 häm Y = 1) nul-energiä çığarıla:
Bu xäräkätsezle energiä ide. Bu Newton teoriägä qarışma, çönki ul daimi ide.
Bu formula buyınça çağıştırmalılıqta mass energiäneñ başqa töre ide. TBu formula atom-töş massaları öçen bik möhim. Massnıñ arasına kürgäç, bez atom-töş reaksínıñ energiäne farazlana alabız. Bu formula XX ğasırnıñ fizik açıqlarınıñ iñ möhime.
Massa[үзrәpTү]
Çağıştırmalılıqta massanıñ ike bilgelämä qullanıla. Berençese: invariant massa yä xäräkätsezle mass. Bu massa böten inetsial başlap sanaw sistemalarında daimi ide. Bu massa tizlekkä bäyle bulmıy.
İkençese relätivistik massa ide:
Relátivistik mass Y-gä bäyle bula, çönki
böten başlap sanaw sistemalarında yaraqlı. Tizlek nul bulsa relátivistik häm inertsial massalar bertigez bulalar.
Relátivistik massa skalár tügel (törle küçärlärdä ul törle ide).
Maxsus çağıştirmalılq postulatlarınıñ testläre[үзrәpTү]
- Mixelson-Morley eksperimentı - äfer cile
- Hamar experimentı - äfer taşqını öçen kirtä
- Trouton-Nobl experimentı - kondensatornıñ äylänmä momentı
- Kennedi-Torndayk experimentı - waqıtnıñ qısuı
- Nurlaşu teorise experimente
Monı da qara[үзrәpTү]
- Keşelär: Arthur Eddington | Albert Einstein | Hendrik Lorentz | Hermann Minkowski | Bernhard Riemann | Henri Poincaré | Alexander MacFarlane | Robert S. Shankland
Sıltamalar[үзrәpTү]
- Reflections on Relativity A complete online book on relativity
- http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html
- Brane World Mach Principles and the Michelson-Morley experiment
- Why Hyperspace & Dual Reference frames
- Special Relativity: a matter of perspective Special relativity presented as a natural 4D extension of perspective
- Petites expériences de pensée .
- Special relativity theory made intuitive : a new approach to explain the theoretical meaning of Special Relativity from an intuitive geometrical viewpoint

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qashqınlar
Qashqınlar - quwdalanıw aqıbetinde, a'skeriy ha'reketler yaki basqa ayrıqsha jag'daylar na'tiyjesinde turaqlı jasap turqan ma'mleketin taslap ketken shaxslar. Qashqınlar mashqalası bir qatar xalıqaralıq sha'rtnamalar menen retlestiriledi. BMSh ko'leminde qashqınlar mashqalasın sheshiwge ja'rdem beriw ushın qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması (QBKB) du'zilgen. 1951 jıl 28-iyulda ko'p ta'repleme Qashqınlar da'rejesi haqqında konventsiya qabıl etilgen.
1966-jılı Bas assambleya konventsiyag'a ayırım o'zgerisler kiritiwdi na'zerde tutatug'ın qashqınlar da'rejesine tiyisli Protokoldı mag'lıwmat ushın qabıl etti. "Qashqınlar" ataması ta'biyiy apat aqıbetinde o'z ma'mleketin taslap ketkenlerge qarata qollanbaydı.
Konventsiya ha'm QBKB Ustavı "qashqın" tu'sinigine dini, puqaralıg'ı, belgili toparg'a kiriwi yaki siyasiy ko'zqarası aqıbetinde quwdalawg'a tolıq tiykarlı qa'wip astındag'ı da'slep puqarası bolg'an ma'mleketten tısqarıda jasawshı ha'm usı ma'mleket hu'kimeti qorg'awınan paydalana almaytug'ın yamasa bunday qorg'awdan paydalanıwdı qa'lemeytug'ın shaxslardı kirgizedi. Olar ko'bnese de facto puqaralıg'ı joq shaxs dep ataladı, sebebi olardın' siyasiy da'rejesi puqaralıg'ı joq shaxslardın' siyasiy da'rejesinen hesh na'rse menen o'zgeshelenbeydi.
Siyasiy qashqınlar kategoriyasına tiyisli bolıw siyasiy baspana alıwg'a dawagerlik etiwge tiykar sıpatında qaralıwı mu'mkin. Biraq, usı ma'selenin' aqırg'ı na'tiyjesi qashqınlar turg'an ma'mlekettin' nızamshılıg'ı ha'm siyasatına baylanıslı.
Qashqınlar mashqalasın tu'rli faktorlar ta'siri (qashqınlardın' sotsiallıq ha'm milliy quramı, olardı o'z jurtın taslap ketiwge ma'jbu'rlegen sebepler ha'm basqalar) astında birden-bir ta'rtip penen sheshiwge bolmaydı. BMShnın' ayırım organlarında xalıqtın' g'alaba ketiwi yaki keliwi haqqındag'ı ma'seleni insan huqıqların ayaq astı etiw menen baylanıstırıp bir neshe ma'rtebe ko'terip shıg'ılg'an. G'alaba ketiw (keliw) tu'sinigi qashqınlar mashqalasın ha'm halıqtın' ekonomikalıq migratsiya mashqalasın sezilerli da'rejede birlestiredi.


text:
Atlantika okeanı
Atlantika okeanı
- batista Amerikalar ha'm Tınısh okeanı,
- shıg'ısta Evropa, Afrika, ha'm Hind okeanı,
- arqada Arktika okeanı, ha'mde
- qublada Qubla okeanı menen qorshalg'an suw ko'lemi esaplanadi.
İlimpazlardın' aytıwınsha millionlap jıllar aldında jerde tek g'ana bir okean bolg'an ha'm ol dun'yadag'ı ko'pshilik jerler ha'zirgi Atlantika okeanı ornında bir-biri menen tutas bolg'an. Olardın' oyınsha jerde vulkanlar ta'sirinen u'lken bo'liniwi payda bolg'an ha'm kontinentler a'ste aqırın bir-birinen uzaqlasıp ketken. Bo'lingen aralıq da'rya suwları menen tolıp, son'ında ten'iz arqa ha'm qubladan jarıp o'tken bolıwı mu'mkin. Bu'gingi ku'nde Amerikalardın' shıg'ıs jag'alıqları Afrikanın' batıs jag'alıqlarına uqsas formada, bıraq rasında ayırmashılıq bir ko'rgenge qarag'anda bir qansha u'lken, sonın' ushın olar anıq sa'ykes kelmeydi. Atlantika okeanı ha'zirde elege shekem u'lkeyip, al Tinish okeanı bolsa kishireyip barmaqta.


text:
Aqmescit
Aqmescit (ukraince CiMфepoпoлb, rusça CиMфepoпoлb) – merkeziy Qırımda Salğır özeni boyunda bulunğan bir şeerdir, Qırımnıñ paytahtı.
Rus ve başqa yabancı tillerinde yunan tilinden alınma "Simferopol" adı (eski yunanca ἡ Euuφepoύπoλις, /hē sümferúpolis/ - “umumiy fayda şeeri”) qullanıla.
Münderice
Coğrafiya[deñiştir]
Coğrafiy yerleşme[deñiştir]
Qırımnıñ Tış ve İçeri dağ sıraları arasındaki vadiy Salğır özeniniñ deresi ile çatışuvı neticesinde asıl olunğan yılğada buluna. Şeerniñ yanındaki özende Aqmescit suv anbarı meydanğa ketirildi.
İklim[deñiştir]
İklimi yarım quru, issidir, yımşaq qış ile. Yanvarniñ orta arareti +0,4 °C, iyülniñ orta arareti +23,3 °C. Yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi 509 mm, yılnıñ küneşli saatlarnıñ orta miqdarı 2469. Qış avanıñ de yımşaması, de suvuması ile dekabrniñ 29-dan fevralniñ 25-ece devam ete.
Tarih[deñiştir]
Zemaneviy Aqmescitniñ topraqlarında insannıñ ilk yerleşmeleri daa qadimiy devirlerde peyda oldı. Şeerniñ seleflerinden eñ bellisi milâttan evel III asırda meydanğa kelgen ve tahminen hunnular tarafından viran olunğan skit devletiniñ paytahtı Neapolistir. Neapolisniñ viranesini Salğırnıñ sol yalısındaki Petrovskaya Balka (ПeTpoBckaя Бaлka) adlı yerde körmek mümkün.
Qıpçaq qabileleri ve Altın Ordu devrinde bu ortalıqta Kermençik adlı qasaba bar edi. Qırım Hanlığı devrinde ise qalğanıñ bulunğan mekânı olğan Aqmescit şeeri (rus menbalarda Ak-Meçet (Ak-MeчeTb) olaraq keçe edi) peyda oldı. Qalğanıñ sarayı şimdiki Salgirka (Caлrиpka) adlı parkta buluna edi. O vaqıt qurulğan maallelerge Eski şeer (CTapый Гopoд) deyler. Bu yer qararnen Lenin, Sevastopolskaya, Krılov, Krasnoarmeyskaya adlı soqaqlarnen sıñırlana. Eski şeer şarq şeerlerine has yerleşüvnen, tar ve qıyış soqaqlarnen ayırılmaqta.
Qırım Rusiye İmperiyasınıñ eline keçkenden soñ Tavriya guberniyası (vilâyeti) meydanğa ketirildi. Guberniya merkeziniñ temelini Aqmescitte qoymaq qarar etildi. 1784 senesi Grigoriy Potömkinniñ reberligi altında bu yerde memuriy ve mesken binalarniñ, hristian ibadethaneniñ qurucılığı başlandı. Terkibine em Aqmescitni, em de yañı qurulğan maallelerni kirsetken şeerge Simferopol adı berildi. Yunancadan Simferopol ‘fayda şeeri’ tercime etile. O vaqtından bugüngece Simferopol Qırımnıñ memuriyet merkezidir.
Rusiyedeki Vatandaşlıq cenki vaqtında Aqmescitte biri-birini tez deñiştirgen ükümetler yerleşe ediler. Cenkniñ bitmesinen ise şeer Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetiniñ paytahtı oldı. 1941-1944 seneleri Aqmescit natsistlerniñ istilâsını ve qırımtatar halqnıñ sürgün etilüvini başından keçirdi. 1945 senesi cumhuriyetiniñ yoq olunuvınen Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyetiniñ terkibine kirgen Qırım vilâyetiniñ merkezi oldı. 1954 senesi Qırım vilâyeti Ukraina Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetiniñ terkibine kirsetildi. 1991 senesi cumhuriyetniñ yañıdan tiklenüvinen şeerge kene paytaht mertebesi qaytarıldı.
Eali sayısınıñ dinamikası[deñiştir]
- 1792 — 2 000 kişi
- 1839 — 7 000 kişi
- 1864 — 17 000 kişi
- 1887 — 38 000 kişi
- 1897 — 49 000 kişi
- 1914 — 91 000 kişi
- 1926 — 88 000 kişi
- 1939 — 143 000 kişi
- 1959 — 186 000 kişi
- 1970 — 249 000 kişi
- 1989 — 364 700 kişi
- 2001 — 363 600 kişi
- 2006 — 340 600 kişi
İqtisat[deñiştir]
Aqmescit – müim sanayı merkezidir. Maşna qurucılıq, aş ve yengil sanayı esas saalarıdır. Şeerde qararnen 70 müessise bardır. Olar arasında "Foton" televizion zavodı, "Pnevmatika", "Santehprom" adlı zavodlar, "Fiolent" maişiy tehnika zavodı, konserva zavodları, tiküv fabrikaları ve ilâhre.
Naqliyat[deñiştir]
Aqmescit Qırımnıñ müim naqliy qavuşağıdır. Cumhuriyetniñ tış dünya ile alâqa vastalarınıñ çoqusı Aqmescitten keçeler. Şeerde demiryol vokzalı, avtovokzal, 3 avtostanstiya, 2 ava limanı (birisi halqara, digeri maalliy) bardır. Aqmescit, Aluşta ve Yalta arasında dünyada eñ uzun (96,5 km) trolleybus yolu bar.
Tasil ve ilim[deñiştir]
Qırımnıñ aliy oquv yurtlarınıñ ekseriyeti Aqmescitte buluna. Olarnıñ sırasında cumhuriyetniñ baş universiteti – V.N. Vernadskiy adında Tavriya Milliy universitetidir. Diqqata lâyıq universitetlerden Agrar universiteti, Tibbiyet universiteti, Müendislik ve pedagogika universiteti, Tabiat qoruv ve kurort qurucılığınıñ milliy akademiyasını añmaq lâzim. Şeerde 12 orta mahsus oquv yurtu, 37 ihtisasiy oquv yurtu, Qırım ve Ukraina İlimler Akademiyasınıñ ilmiy-araştırma institutları buluna.
Medeniyet[deñiştir]
Aqmescitte ülkeşınaslıq, etnografik ve bediiy müzeyleri, Gorkiy adında Rus akademik dramatik teatri, Qırımtatar akademik muzıka ve drama teatri, qoqla teatri, filarmoniya, tsirk bar.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir]
Qırımnıñ başqa şeerleriniñ çoqusına baqqanda, Aqmescitte ayrı diqqatqa lâyıq yerler, mimariy abideler çoq degil. Şeerde Ulu Vatan cenkiniñ qaramanlarına, medeniyet ve sanat erbaplarına qoyulğan eykeller, 1944 sene sürgünliginiñ qurbanlarına memorial bardır. Mimarcılıq abidelerinden Aqmescitniñ saqlanılıp qalğan binalardan eñ eskisi, 1508 senesi qurulğan Kebir Cami ve Mihail Vorontsovnıñ sarayı ayırılıp turmaqtalar. Şeerniñ belli mimariy abidesi olğan Neapolniñ viranesi şimdi ğayet harap olundı.
Qırımtatar Milliy Meclisi[deñiştir]
Qırımtatar halqını temsil etken yuqarı vekaletli tek organı Qırımtatar Milliy Meclisniñ bulunğan yeri de Aqmescittir. Meclis, öz çalışmaları aqqında Qurultayğa esap bermekte olıp, Qurultay qararları, mezkür nizamname, milletlerarası uquq normaları ve bu normalarğa uyğan Ukraina qanunçılıq qararları esasında iş köre.
Bağlantılar[deñiştir]
- Niyara Bekirova. Aqmescit camileri Yañı Dünya, 2008-02-29
- Şeer memuriyetiniñ resmiy saytı
- Aqmescit resmiy saytı
- Aqmescit şeeriniñ saytı
- Aqmescitniñ tarihı ve büyük fotogalereyası
- Aqmescit - malümat merkezi
- V.İ. Vernadskiy adına Tavriya Milliy Üniversitetiniñ resmiy saytı
Atıflar[deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Miguel de Cervantes
Miguel de Cervantes Saavedra (aytılıwı: Migel de Servantes, 29-Sentyabr 1547 – 23-Aprel 1616) İspaniyalıq roman jazıwshısı, shayır ha'm dramaturg. Onın' ataqlı Don Quixote shıg'arması ko'pshilik ta'repinen en' birinshi ha'zirgi zaman romanı dep ha'mde bul tarawdag'ı en' jaqsı jazılg'an shıg'armalardan esaplanadı. Onın' İspan tiline o'tkizgen ta'siri sonshelli edi, İspan tilin ko'binese la lengua de Cervantes dep aytar edi, yag'nıy ispanshada bul Cervantes tili degendi an'latadı. Adamlar onı El Príncipe de los Ingenios – Aqıllılardın' xanzadası depte shaqırg'an.


text:
Vasiliy II
Vasiliy II Tyomnıy (Suqır) - (10.3.1415, Mäskäw - 27.3.1462, şunda uq), Mäskäw böyek kenäze (1425 yıldan). Kenäz Vasiliy I neñ ulı. 1417 yılda, abıyları wafatınnan soñ, Mäskäw kenäzlege täxetenä waris bulıp qala.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Vasiliy II baliğ bulğançı, däwlät belän anası Sofia, mitropolit Fotiy, boyar İ.D. Vsevolojskiy h.b. idärä itä.
Täxet öçen köräş[үзrәpTү]
Vasiliy II täxetkä utırğannan soñ ozaq yıllar däwamında (1425-53) böyek kenäz täxete öçen üzara köräş bara: Galitsiä kenäze Yüriy Dmitrieviç, anıñ ulları Vasiliy Kosoy häm Dmitriy Şemyaqa üz östenleklären däğwalıylar. Vasiliy II gä ber ük waqıtta Litva häm Altın Urda basımına qarşı da köräşergä turı kilä.
Suğış ciñelüläre[үзrәpTү]
1437 yılda Altın Urda täxetennän quılğan Oluğ Möxämmäd xan kenäzlekneñ çik buyındağı Biläw qalasında tuqtalğaç, Vasiliy II aña qarşı 40 meñlek ğäskär cibärä, ul ğäskär tar-mar itelä ( Biläw yanındağı suğış ).
Oluğ Möxämmäd ulı Mäxmüd xan köçlärenä qarşı toru da uñışsız tämamlana - Suzdal' yanındağı suğışta (1445) Vasiliy II ğäskäre ciñelä, kenäz üze yaralana häm qulğa alına (Suzdal' yanındağı suğış).
Zur külämdä yolım aqçası tüläw häm Tuqtamış xan zamanında atasına birelgän Xankirmän bilämäsen qaytaru şartı belän azat itelä. Mondıy kileşü boyarlar arasında qänäğätsezlek tudıra.
Fetnä häm suqıraytu[үзrәpTү]
Şunnan faydalanıp, kenäz D. Şemyaka 1446 yılda fetnä oyıştıra, Vasiliy II ne äsir itä häm suqırayta (Vasiliy IIneñ «Tyomnıy» quşamatı şul waqiğağa bäyle).
Şul yılnıñ dekaberendä Vasiliy II, Mäskäw boyarlarına häm Qazan xanlığı yärdämenä tayanıp, qabat üz täxetenä utıra, D. Şemyaka yaqlı köçlärne tar-mar itä.
Eçke säyäsät[үзrәpTү]
Üz idäräçelegen nığıtu çaraların kürä başlıy, kenäzlekneñ wağraq udel bilämälären yuqqa çığara, berläşterä. Tübän Novgorod kenäzlegen häm öleşçä Yaroslavl' kenäzlege bilämäsen üz kenäzlegenä quşuğa ireşä. Könçığıştağı Vyatka, Perm häm Tönyaq-könçığış Peçora cirbilämälären yawlaw suğışları alıp bara.
Salım tüläw tärtiben barlıq kenäzlek bilämälärendä bertörle itep üzgärtä, salım tüläwçelärneñ san isäben, ixtimal, cir bilämäläreneñ külämen dä, sanawnı ütkärtä. Vasiliy II idärä itkändä feodallarğa cir bilämäläre büläk itep birü oçraqları kimetelä.
Cirne berketü, krästiännärneñ küçenep yörüen çikläw çaraları kürelä. Tatar feodallarına rus kenäzlegendä ayırım cir bilämälär (udel cirläre) birelä. Vasiliy II idärä itkändä Qasıym xanlığı barlıqqa kiterelä. Vasiliy II Novgorodqa berniçä märtäbä yaw belän bara (1441, 1456, 1460 h.b.), 1458 yılda Noqrat ciren, şul isäptän Noqrat tatarların (Ar yağı bäkläre bilämäsen) Mäskäwgä buysındıra.
Monı da qarağız[үзrәpTү]
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- tatarile.org. Vasiliy II
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.


text:
Orta a'sir sxolastikası
Orta a'sir filosofiyası sxolastika degen atama menen ma'lim. Sxolastika (σxoλaσtιkός: {{{4}}} - alim, mektep) yag'nıy filosofiyalıq mektep degendi an'latadı.
Sxolastikanın' tiykarg'ı o'zgesheligi, ol o'zin teologiyag'a xızmet etetug'ın ilim sıpatında belgili. XI a'sirden baslap orta a'sir universitetinde logika problemalarına qızıg'ıwshılıq a'dewir ko'terildi. XI-XIV a'sirlerdin' filosofiyasına Boetsiydin' logikalıq shıg'armaları u'lken ta'sirin tiygizdi, ko'plegen tu'siniklerdin' ma'nisin ashıp berdi. Sxolastikalıq dialektikag'a qarsı ha'r qıylı mistikalıq ag'ımlar turdı. XV-XVI a'sirlerde bul sonshelli gumanistlik aq su'yekler ma'deniyatı neplagon naturfilosofiya tu'rinde rawajlana basladı.
Orta a'sirde ta'biyatqa jan'a ko'z-qaras qa'liplesedi. Qudaylıq ku'shli jaratqan haqqındag'ı ta'liymat ta'biyattın' o'z erkinligin joqqa shıg'ardı, sebebi quday ta'biyattı g'ana emes, al zatlardın' ta'biyiylik awhalına qaramastan ha'reket etti. Sonın' ushın 1) tiykarg'ı dıqqat qudayda ha'm Adam janın biliwi qaratıldı. 2) Ta'biyiy qubılıslarg'a qızıg'ıwshılıq ku'sheydi, olar simvollar retinde sa'wlelendi.
Orta a'sir oyshılları Adam ma'selesine de toqtap o'tti, ha'm ha'r qıylı juwaplar berdi.
Birinshi anıqlaması Adam qudaydın' obrazı ha'm u'lgisi.
Ekinshi Platon, Aristotel ha'm olardın' dawamshıları ta'repinen berilgen Adam bul aqıllı maqluq dep tu'sindiredi.
Adam probleması menen xristian filosofiya qızıqsındı, olardın' pikiri boyınsha, Adam-pu'tkil ta'biyatta birinshi orındı iyeleydi, al grek filosofları Adam ta'biyattan u'stin turadı ol qudaydın' u'lgisi dep tu'sindiredi.
Orta a'sir filosofları ushın Adam basqa du'nyadan kelgen. Bibliya boyınsha Adam topıraqtan ha'm suwdan islengen, o'simliklerdey o'sedi ha'm azıqlanadı. Sonın' ushın xristian da'stu'rlerinde Adam ta'biyattın' patshası, do'retiwshisi.
Xristian ta'liymatının' tu'siniwinshe qudaydın' balası Logos, yamasa İisus Xristos adamg'a enedi, ol o'limi arqalı Adam tu'rlerinin' kristegi dozaq azabınan qutqarıwdı oylaydı, solay etip adamlarg'a jaqsılıq beriwdi qoyadı.
Xristianshılıqta quday barlıq du'nyanın' jaratıwshısı, ol ta'biyattan ajıratılg'an. Onda isenim bilimnen joqarı qoyıladı, yag'nıy aqıl etpeytug'ın na'rselerdi isenimge qoyıwdı talap etedi. Xristian antologiyasın belgileytug'ın ekinshi dogmatı denenin' qaytadan tiriliwi boladı. Orta a'sir sanası isenimli tu'rde adamnın' qaytadan sol denesinde tarqalıwı boladı dep aytadı. Xristian ta'liymatı boyınsha Jan deninin' sırtında jasawı mu'mkin emes. Usı dogmatlar Jan menen denenin' problamasın orta a'sirlik tu'siniwinin' negizine alındı.
Xristian dogmatların sistemag'a alıp kelgen filosoflardan biri Origen (III a'sir) onın' ta'liymatının' negizinde Adam haqqındag'ı tu'sinikti quraydı. Onın' pikirinshe Adam ruwxtan, jannan ha'm deneden turadı.
Orta a'sir filosofları adamnın' erki ma'selesin qayta talıqlap, aqıldan son' erikke o'tti. Ma'selen Avgustin ushın barlıq adamlar eriktin' qanday bolsada o'mir ma'nisi. Adamnın' ishki turmısın baqlay otırıp, a'sirese o'zinin', Avgustin: Adam jaqsılıqtı biledi, biraq onın' erki og'an bag'ınbaydı, islewdi qa'lemesede, ol isleydi dep juwmaq shıg'ardı. Adamnın' usı awhalın ol jannın' awırıwg'a ushırawı onın' o'zine bag'ınbawı yag'nıy o'zindegi joqarg'ı baslamag'a bag'ınbawı dep bildi.
Orta a'sir ta'liymatı boyınsha Adam o'z gu'nalıq qızıg'ıwshılıqlarınan qudaydın' ja'rdemisiz qutıla almaydı. Solay etip orta a'sir filosofiyası tutası menen teotsentrizm sıpatında xarakterleniwi tiyis.
Geologiya qudaynama-berilgen dinnin' isenim-ta'liymatın sistematizatsiyalaw. Orta a'sir filosofiyasının' barlıq tiykarg'ı tu'sinikleri quday menen baylanıstırıladı ha'm ol arqalı belgilenedi.
Orta a'sirdegi filosofiyalıq oy tek Batıs Evropada emes, ol Shıg'ısta, Vizantiyada rawajlanadı.
Vizantiyanın' filosofiyasının' Batıs penen uqsaslıg'ı bolg'an menen onın' bir qatar o'zgeshelikleri bar.
476 jıl Batıs Evropa ushın Orta a'sirdin' baslanıwı bolıp tabıladı. Usı jılı Batıs Rim imperiyası germanlar ta'repinen jawlap alınadı. Shıg'ıs Rim imperiyası Vizantiya Varvarlıq jawlap alıwdan qaladı. Na'tiyjede ekonomikalıq siyasat ha'm ma'deniy da'stu'rler ha'm jetiskenlikler o'z qa'lpinde saqlanıp qaladı. Usıg'an baylanıslı Vizantiya joqarg'ı rawajlang'an o'zgeshe ma'deniyattın' orayı sıpatında basqa ellerdin' aldında turadı.
Bul jerde xristian dini ha'm onın' pravoslavyan formasında u'stemlik etti. Bilim beriwge ha'm ilimge u'lken hu'rmet penen qaradı. Vizantiya filosofları ilimnin' antikalıq tu'sinigin saqlap qaldı. Barlıq ilimler filosofiya degen atama menen birikti. Ma'selen İ.Damaskin filosofiyag'a altı anıqlama berdi:
- Filosofiya jasawshı ta'biyat bilimi
- Filosofiya qudaydın' qudaylıq ha'm Adam islerin biliw
- Filosofiya Adam o'limindegi shınıg'ıw
- Filosofiya qudayg'a usatıw
- Filosofiya barlıq iskusstvolardın' ilimlerdin' baslaması
- Filosofiya danalıqtı su'yiwshilik haqqındag'ı ilim
Vizantiya filosofları grek filosoflarının' oylarının' barlıq baylıg'ın o'zlestirip aldı ha'm saqlap qaldı. Vizantiyaja jasag'an peolatonizm ag'zaları Platon ta'liymatın sistematizatsiyaladı. Onın' tiykarg'ı wa'killeri Platon (205-270 jj), Yamalik (275-380 jj) ha'm Prokl (412-485 jj). Olar ushın pu'tkil du'nya ierarxiyalıq sistemalardan turdı, onın' to'mengi qatlamı joqarısına minnetli. Onın' en' joqarı qatlamında bir pu'tinlik jaylasqan. Ol quday. Bul bir pu'tinlik ha'r qanday bolmıstın' sebebi. Ol bolmısqa tiyili emes, sonın' ushın ya aqıl bolıp, so'z bolıp og'an jetpeydi, quday haqqında hesh na'rse aytıwg'a bolmaydı. Ekinshi qatlam bul aqıl, onda ideyalar bar, bul taza bolmıs ha'm bir pu'tinlik ta'repinen jaratılg'an.
U'shinshi qatlam Jan, ol aqıl sıyaqlı endi birgelki emes, al janlı deneler arasında bo'lingen sebebi kosmos platonikler ushın jasawshı maqluq, jin-shaytanlardın', adamlardın', haywanatlardın', o'simliklerdin' janı, bunnan basqa ol ha'reket etedi, Jan ha'r qanday ha'rekettin' barlıq oylawlardın' ha'm qapagershiliklerdin' deregi.
To'rtinshi qatlam, en' to'mengi dene Jan sıyaqlı aqıldan jan'a o'z qa'siyetlerin aqıllılıqtı garmoniyanı aladı, dene jang'a tiykarlanıp onın' formasın aladı.


text:
Antarktika
Antarktika bul jer sharının' en' to'meninde jaylasqan materik. Hawa-rayı ol jerde ju'da' suwıq. Antarktikanın' 98% ke shamalası muz benen qaplang'an. Jag'ada jaylasqan McMurdo ha'm Palmer kishkene qalaların esaplamag'anda, ol jerde ju'da' az adam jasaydı. Qubla polyuste ilim stantsiyası jaylasqan bolıp, ol jerde tiykarınan hawa-rayı ha'm kosmos izertlewleri menen baylanıslı ta'jiriybeler alıp barıladı. Antarktikag'a barıwdı qa'legen adamlar tek g'ana hawa arqalı barıwına boladı. Antarktika maydanı jag'ınan Evropadan u'lken.
Antarktika hesh qanday ma'mleketler jaylaspag'an jalg'ız materik esaplanadı. Xalıq aralıq pitimge tiykarlanıp, Antarktika jerinin' hesh biri hesh ma'mleketke tiyisli emes.
Antarktikada o'simlikler ju'da' az; hawa menen dem alıwshı haywanlardan tek pingvin, tyulen ha'm kitler bar.
Antarktika Tınısh okeanı, Atlantika okeanı ha'm the Hind okeanı menen qorshalg'an, biraq keyingi waqıtları onı qorshag'an ten'izler bir at penen yag'nıy "Qubla okeanı" dep atalmaqta. Antarktikag'a en' jaqın materik bul Qubla Amerika.
Antarktikada a'dette qısta qarang'ı, jazda jaqtı.
Antarktikada ot ha'm taslar atıwshı bir vulkan bar. Ol Erebus dep ataladı.
Basqa web-saytlar[o'zgertiw]
- Antarctic Place-names Commission of Bulgaria
- L.L. Ivanov et al, Topographic map of Livingston Island and Greenwich Island


text:
Ekonomikalıq o'siw
Ekonomikalıq o'siw[o'zgertiw]
Ekonomikalıq o'siw - obektivlik nızamlılıq bolıp, ol xalıqtın' o'siwi, ilim-texnikanın' rawajlanıwı protsessleri, o'ndiris ko'leminin' belgili bir waqıt dawamında o'siwi sıyaqlı protsessler menen baylanıslı. Ekonomikalıq o'siw ulıwma usınıstın' o'siwin yamasa ulıwma potentsiallıq islep shıg'arıw ko'lemin bildiredi. Solay etip, ekonomikalıq o'siw o'ndiristin' o'siwin g'ana emes, al ekonomikalıq potentsialdın' o'siwin de an'latadı.
Ekonomikalıq o'siw degende tek te ma'mlekettin' real da'ramatlarının' o'siwi g'ana emes, sonday-aq jan basına tuwra keletug'ın real da'ramatlardın' o'siwin de tu'sinemiz. Ekonomikalıq o'siw eki tu'rli usıl menen anıqlanadı ha'm o'lshenedi:
- Birinshi usılda ekonomikalıq o'siwdin' milliy daramatının' (jalpı milliy o'nim, sap milliy o'nim) o'tken da'wirge bolg'an o'zgeriwi sıpatında anıqlanadı ha'm ma'mlekettin' ulıwma ekonomikalıq imkaniyatları ha'reketin anıqlaw ushın qollanıladı;
- Ekinshi usılda bolsa, jalpı ishki o'nimdi (jalpı milliy o'nim, sap milliy o'nim) o'tken da'wirge bolg'an xalıqtın' jan basına o'zgeriwi sıpatında anıqlanadı.
Ekonomikalıq o'siwdi anıqlaw ha'm tiykarlap beriw protsesslerinde to'mendegilerge itibar beriw kerek:
- ekonomikalıq o'siw;
- o'siw faktorları;
- ekonomikalıq o'siw modelleri.
Milliy ekonomikanın' o'siwin o'lshewde ja'mi da'ramatlar ha'm o'nimlerdin' ha'r qıylı ko'rsetkishlerden paydalanıw mu'mkin. Ulıwma o'siw da'rejesi tiykarında jalpı ishki o'nim (JİO') mug'darı menen belgilenedi. Sonday-aq bul ko'rsetkishlerdin' mug'darı ha'm sheshiliwi tiyisli bolg'an wazıypag'a qarap, jalpı milliy o'nim (JMO') yamasa milliy daramat (MD) ko'rsetkishleride bolıwı mu'mkin. O'ytkeni olardın' barlıg'ı bir-birine og'ada jaqın' jalpı milliy o'nim ko'rsetkishlerge sap ishki o'nim ko'rsetkishleri sıyaqlı belgili bir ma'mlekettin' xalqı alıp atırg'an da'ramatlardın' mug'darın ko'rsetedi. Sonlıqtan da onnan xalıqtın' jan basına tuwra keletug'ın da'ramatlar dinamikası ha'm da'rejesin anıqlawda paydalanıw mu'mkin. Ekonomikalıq o'siw teoriyası ha'm modellerinde ulıwma makroekonomikalıq ko'rsetkishlerden ayırmashılıg'ı onshelli u'lken a'xmiyetke iye emes, o'ytkeni olardın' ayırmashılıg'ı ekonomikalıq o'siw shegarası ha'm faktorlarının' o'siw da'rejesin tan'lawda sheshiwshi protsess esaplanbaydı.
Ha'r qanday ma'mleket ekonomikalıq o'siwge umtıladı, o'ytkeni ekonomikalıq o'siw, birinshiden' milliy o'nimnin' ko'lemi ha'm da'ramattın' ko'beyiwine, ekinshiden' resurslardan na'tiyjeli paydalanıw, u'shinshiden' jan'adan-jan'a za'ru'rlikler ha'm imkaniyatlardın' payda bolıwına, to'rtinshiden' xalıq aralıq bazarda ma'mlekettin' abırayın ko'teriwge alıp keledi.
Ekonomikalıq o'siw usıllarınan durıs ha'm orınlı paydalanıw u'lken a'hmiyetke iye. Atap aytqanda, ma'mlekettin' a'skeriy potentsialın anıqlaw ha'm rawajlandırıw ma'selesi ko'rilgende ekonomikalıq o'siwdin' birinshi usılınan', ma'mleket xalqının' turmıs jag'dayı salıstırılg'anda ekinshi usıldan paydalanıw maqsetke muwapıq. Mısalı, Hindstanda jetistirilgen sap milliy o'nim Shveytsariyada jetistirilgen sap milliy o'nimnen 70 protsentke ko'p, biraqta Hindstan xalqının' jasaw da'rejesi Shveytsariya xalqının' jasaw da'rejesinen 60 ese to'men.
Ekonomikalıq o'siwge ta'sir etiwshi faktorlar. Ekonomikalıq o'siw en' aldı menen paydalanıp atırg'an resurslardın' sanı ha'm sapasına, sonday-aq paydalanıp atırg'an texnologiyag'a baylanıslı. Egerde ko'rilip atırg'an faktorlar ha'm ekonomikalıq o'siwdin' quram bo'lekleri ja'mlestirilgen bolsa, ekonomikalıq o'siwdi ekstensiv ha'm intensiv o'siwge bo'liw mu'mkin. Paydalanıp atırg'an resurslardın' mug'darı o'zgermey qalg'an jag'dayda islep shıg'arıw tolıq intensiv faktorlar esabına a'melge asırılg'an esaplanıladı. Ulıwma alg'anda ekonomikalıq o'siw bir neshe faktorlar tiykarında a'melge asırıladı:
- ta'biyiy resurslardın' sanı ha'm sapası;
- miynet resurslarının' sanı ha'm sapası;
- tiykarg'ı kapitaldın' ko'lemi;
- texnologiya ha'm basqalar.
Usı faktorlardın' barlıg'ı islep shıg'arıwg'a tikkeley ta'sir ko'rsetedi. Bul bolsa, ekonomikalıq o'siwdin' perspektivaların belgilewde islep shıg'arıw funktsiyalarınan ken' paydalanıw imkaniyatın beredi. Ekonomikalıq o'siwge ma'mlekettin' salıq sisteması da sezilerli da'rejede ta'sir etedi. Salıqqa tartıw stavkaların kemeytiw ha'm amortizatsiyag'a ajıratpalardın' o'simge qaray o'zgeriwi investitsiyalar ko'lemin ko'beytedi ha'm sol arqalı ekonomikalıq o'simdi xoshametleydi. Sotsiallıq ha'm ekologiyalıq mashqalalar ku'sheygen son'g'ı jıllarda derlik barlıq ma'mleketlerde ekonomikalıq o'siwge en' aldı menen' xalıqtın' abadanshshıg'ın ta'miyinlewdin' sha'rti sıpatında qaralmaqta.
O'ytkeni, ekonomikalıq o'siwdin' pa'tlerin arttırıw za'ru'rlikke aylanbaqta. Sol sebepli rawajlang'an ma'mleketlerde qollanılg'an ekonomikalıq o'siwdin' mug'darlıq teoriyası o'z ornın ekonomikalıq o'siwdin' sapa teoriyasına bosatıp berdi. O'tken a'sirdin' jetpisinshi jıllarının' aqırınan baslap jer ju'zinde rawajlanıw ideyası ken' taralmaqta. Bul ideyanın' tiykarg'ı maqseti keleshek a'wladlardın' za'ru'rligin' yag'nıy ekologiyalıq jaqtan sheklewler ha'm xalıqtın' ka'mbag'al qatlamlarının' za'ru'rliklerin esapqa alıw bolıp tabıladı. Qullası, ma'mleketlik siyasat ekonomikalıq o'siwdin' to'mendegi mashqalaların sheshiwge bag'darlang'an:
- tutınıw da'rejesi joqarı bolg'an' ekonomikanın' turaqlı jag'dayın ta'miyinlewge qaratılg'an amanat toplaw normaların tan'law;
- xalıqtın' o'simin ta'rtipke salıw;
- ilim-texnikanın' ekologiyalıq jaqtan qa'wipsizligin engiziw ha'm miynet o'nimdarlıg'ın arttırıw.
Ekonomikalıq o'siwdin' sotsiallıq bag'dardag'ı da'rejesi ku'sheygen sayın ekonomikalıq teoriya ha'm a'meliyatta "xalıqtın' abadanshılıg'ı" tu'sinigi ja'miyettin' sotsiallıq-ekonomikalıq rawajlanıwının' en' a'xmiyetli o'lshemi sıpatında tag'ı da aydınıraq ko'zge tu'spekte. Egerde burınları ol materiallıq ta'miyinlengenliktin' mug'dar ko'rsetkishlerin sa'wlelendirgen bolsa ha'zirgi waqıtta birinshi orıng'a ortasha o'mir ko'riw, o'lim da'rejesi, sonın' ishinde balalar o'limi, jumıssızlıq da'rejesi, da'ramatlardın' ten'sizligi, bilim da'rejesi, qorshag'an ortalıqgın' pataslanıwı ha'm basqa sol sıyaqlı ko'rsetkishler qoyılmaqta. Demek, ha'zirgi waqıtta ekonomikalıq o'siw jeke adamnın' rawajlanıwı ushın sharayat jaratıp beriwi tiyis.
Ekonomikalıq o'siwdin' unamsız aqıbetlerinin' biri xalıqtın' sotsiallıq, mu'lklik qatlamının' ku'sheyiwi esaplanadı. Sonlıqtan da ma'mleket xalıqtın' tu'rli qatlamların sotsiallıq qorg'aw maqsetinde sotsiallıq siyasat alıp baradı. Bul protsesste xalıqtın' da'ramatlarının' mug'darı da anıqlanadı.


text:
Adler
Adler - ul Qara diñgezdäge kurort, elektä qala, ä xäzer Soçinıñ Adler rayonına buysınğan bistä.
Borınğı zamannardan Sadzlar kenäzlege cirendä, Mzımta tamağında Lieş awılı torğan. 12. yözdä monda Layso isemle Genova faktoriäse urnaşılğan, ä cirlär üze Aredba ıruğınnan Sadz aqsöyäkläreneke bulğan. Aredbalarnıñ säwdä portı Törekçä Artlar dip atalğan. Urıslar, mona kilgäç anı Adler-gä üzgärtkän. Başqa teoriäçä, bu iseme Adler brigı (Almança Qaraqoş) isemennän.
Xäzerge bistä 1837.neñ 18 iyündä Svyatoy Dux (İzge Rux) qäläğse isemendä Urıslar tarafınnan nigezlängän.
Adlerda Troitsa, İzge Rux (Urıs), İzge Sarkis (Ärmän) çirkäwläre urnaşqan. Anda da Qawqaz Biosfera Tıyulığı, Adler Rayonı Tarixı muzéyı, "Tönyaq Kulturalar" parkı.


text:
Çağatay tili
Çağatay tili (öz adı جغتای - Cağatay; uyğurca چاغاتاي - Chaghatay; özbekçe چاغاتاي - Chig'atoy) - tarihiy Türkiy bir tildir. Orta Asiyada Türkiy yazı tiliniñ keliştirilmesindeki üçünci devirni teşkil ete.
Qullanuvı[deñiştir]
Çağatay tili yalıñız Orta Asiya Türkiy devletlerinde yazı ve diplomatiyası tili olaraq qullanılmağa qalmağan, Avropa Rusiyesinde Oğuzlar-Qayılar tışındaki Musulman Türkler arasında da XIX asırğa qadar qullanılğandır. Horezm Türkiy tiliniñ devamı olaraq Timurlılar devrinde peyda olğandır.
Qullanılğan elifbeleri[deñiştir]
Çağatayca yazılğan eserlerniñ deyerlik episi Arap arifleri ile. Bunıñnen birlikte Uyğur ariflerinen bazı Çağatayca metinlerge de rastkele.
Fonetik ve morfologik farqlılıqlar[deñiştir]
Çağatay tilinde, Orta Asiyada Türkiy yazı tilini ögündeki devirlerindeki bazı fonetik ve morfologik birimlerni farqlılaşqanı diqqatnı çeke. Meselâ: ilk ecada e/i deñişmesi: keç~kiç (keç), men~min (men) kibi; e/ö deñişmesi: erük~örük (erik), teşüt~töşük (teşik) kibi; zadekénsız ekizlemey: yiti~yitti (yedi), qatıq~qattıq (qattı). Bütün Türkiy tillerde olğanı kibi Çağatay tilinde de yalın, mürekkep ve örmek cümle yapıları qullanıla. Çağataycada İslâm medenietı tesiri de körüne. Arapça, hususan Farsça bir çoq söz ve tamlama olduqça çoqtır. Çağatayca yerini bugün şimdiki Özbekçege qaldırdı.
Bağlantılar[deñiştir]
- Rus devlet politik Orta Asyada H.B.Paksoy


text:
Sarkel
Sarkel (Şarkil), urta ğasırlar (10.-12. yözlär) Xäzär qälğäse. 930. yıllarda Don yılğası buyında, Don häm İdelneñ ber-berenä yaqınayğan cirendä (yılğadan-yılğağa küçü yulı başında), Bízantídan çaqırılğan injinerlär (Petrona Komatila hübü] citäkçeslegendä tözeläü Qälğäneñ kirpeç díarları ozınlığı 193,5 x 133,5 m, qalınlığı 3,75 m täşkil itkän. 965. yılda Kiev kenäze Svátoslav I tarafınnan basıp alına, 12. yöz urtalarına qädär Urıs kenäzlege qälğäse bula. Urıs yılyazmalarında Belaya Veja (Бeлaя Beжa) iseme belän yöri. Saqlanğan kirpeç dıwar, manara häm yort qaldıqları xäzer Tsimlán susaqlağıçı astında qalğan.


text:
Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR
- Açıklama:
- Edebiyat Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR konu anlatımını, dökümanlarını ve örneklerini Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR pdf, Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR doc, Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVA
- Kategori Adı:
- Edebiyat Kitap Özetleri
- Ekleyen Üye:
- Olivia Dunham
- Eklenme Tarihi:
- 15.09.2013
- Döküman İndirilme:
- 22
- Döküman Türü:
-
Yorumlar
YORUM EKLE
Benzer Dökümanlar
Edebiyat Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR Dökümanı
Edebiyat Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR Dökümanı pdf, Edebiyat Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR Dökümanı doc docx indir, Edebiyat Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR Dökümanı örnekleri indir, Edebiyat Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR Dökümanı konu anlatımı, Edebiyat Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR Dökümanı slayt,sunum indir. Edebiyat Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR konu anlatımını, dökümanlarını ve örneklerini Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR pdf, Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVAR doc, Türkün Ateşle İmtihanı Özeti Halide Edip ADIVA


text:
Mustafa Abdülcemil Qırımoğlu
Mustafa Abdülcemil oğlu Cemilev (Qırımoğlu) (1943 d.) — Qırımtatar Milliy Areketiniñ belli erbabı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, evelde sovet aq qoruyıcı, dissident.
Mustafa Cemilev 1943 senesi noyabr 13-de Qırım çölündeki Bozköy köyünde doğdı, lâkin qorantası Sudaq regionınıñ Ay Serez köyü tamırlı. 1944 senesi Mayıs 18-de cümle qırımtatar halqınen beraber Qırım'dan Özbek ŞSC'ne sürgün etildi. Taşkentteki aviatsion zavodta tornacı olıp çalıştı.
Aq Qoruyıcılıq[deñiştir]
1961 senesi Mustafa Cemilev qırımtatar dostlarınen birlikte Qırımtatar Gençleri Birligi'ni meydanğa ketirdiler. 1969 senesi o “Şuralar Birliginde insan aqlarını qoruyıcı teşebbüskâr gruppa” temelcilerinden biri oldı. Antisovet faaliyeti içün sürgünlik ve apishanede episi olıp 15-ke yaqın yıl keçirdi.
İçtimaiy ve Siyasiy Faaliyet[deñiştir]
1989 senesi Mustafa Cemilev ailesinen beraber Qırımğa Bağçasaray şeerine köçip keldi. Bundan biraz evelce ğıyabiy sürette Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (QMAT) Merkeziy Şurasınıñ Reisi olıp tayin olundı. 1991 senesi iyün ayında uzun bir müddetten soñ ilk defa Qırımtatar Halqınıñ Qurultayı toplandı. O zamanda da bu teşkilâtnıñ prezidiumı — Qırımtatar Milliy Meclisi saylandı. Meclisniñ reisi olaraq Mustafa Cemilev saylandı. O bugünge qadar bu vazifededir.
1990 seneleriniñ ortasında Mustafa Cemilev Ukraina Halq Areketi (HapoдHий Pyx ykpaïHи) degen fırqanen yaqınlaştı. 1998 senesindeki parlament saylavlarında o Ukraina Yuqarı radasınıñ halq deputatı olıp saylandı (UHA fırqa cedvelinde 9 nomerası). 2002 senesindeki Parlament saylavlarında Mustafa Cemilev “Bizim Ukraina” blokunıñ saylav cedveliniñ 28 nomerası ile parlamentke kirdi. 2006 senesindeki parlament saylavlarında o kene “Bizim Ukraina” blokundan Ukraina Yuqarı Radası'nıñ deputatı oldı (bu sefer saylav cedvelindeki 45 nomerası).
Mukâfatlar[deñiştir]
- "Nansen Mukâfatı" degen Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ (BMT) Qaçaqlar işleri Yuqarı Komissarı idaresiniñ er yılki aq qoruyıcılıq mukâfatınıñ laureatı.


text:
Törkiyä
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Törkiä diyep Awropa ilä Aziädä urnaşqan il atala. Ataması ike öleşten tora: İske Törkçädä Türk süze qatı, nıq, bögelmäs añlata, iyä süze bügenge Törkçädä şul kileş qullanıla. Başqaça äytmeşli nıq keşelär iyä bulğan il digänne añlata.
Awropada Trakya, Asiadä Anadolu. Anadolu Qara Diñgez, Mərmər Diñgeze, Ägey Diñgeze häm Urta Diñgez belän yuıla. Törkiäneñ kürşeläre: Azärbaycan, Bulğarstan, Yunanstan, Gürcüstan, Ärmänistan, İran, Ğíraq, Süriya.
İdärä büleneşe[үзrәpTү]
Törkiä idäräse 81 ilgä bülenä.
Säyäsät[үзrәpTү]
Bügenge Törkiä xaläte bäysez cömhüriäte dip sanala. Respublika 1923. yılnıñ Oktabrendä Kemal Atatürk tarafınnan barlıqqa kiterelgän.
Törkiä xökümäte soñğı arada Awrupa Berlegenä kerü kandidatı statusına iyä.
Cäğräfiä[үзrәpTү]
Mäydannıñ zur öleşe Anadolu (Anatolia) yäki Keçe Asiya yarımutrawına turı kilä. Şulay uq İstanbul buğazınıñ könbatışında Trakya (Frakiya) yarımutrawınıñ könçığış ɵleşendə urnaşqan.
Xalıq[үзrәpTү]
Mädäniät[үзrәpTү]
Monı da qara[үзrәpTү]
-
Ankara, östän bağış
-
Kızkulesi, Boğaziçi, İstanbul
-
İzmirda diñgez buyı - Kordonboyu
-
-
Selimiye mäscide, Ädirnä
-
Mäwlävi därwişlär, Qönya
-
-
Pamukkale, Denizli
-
Manavgat Çağlayanı, Äntalyä


text:
Yanvar
Yanvar ya da qara qış ayı - seneniñ ilk ayıdır. 31 künden ibarettir.
Yanvar adını, Roma qapı tañrısı Yanustan ala. Original Roma taqviminde 10 ay (304 kün) bar edi. Romalılar qış mevsimini aysız bir zaman olaraq bile ediler. M.E. tahminen 700-lerde Romulustan soñra kelgen qıral Numa Pompilius, taqvimniñ standart qameriy sene (364 kün) ile izalanması içün Yanvar ve Fevral aylarını ekledi. Çift sayılarğa qarşı batıl itiqatı olğan Romalılar senege bir kün daa eklep kün sayısını 365-ge çıqardılar.


text:
TAMAMINI GÖRMEK İÇİN TIKLAYINIZ
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 132’Nin Cevaplari Meb Yayınlari
Yazan: kinafulu Şubat 24, 2013 in Uncategorized
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 5.tema Doğa ve Evren meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 132'Nin Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Sular metni cevapları, Türkçe çalışma kitabı cevapları, Yüksek yüksek tepelere metni cevapları


text:
G'a'rezsiz Ma'mleketler Doslıq Awqamı
G'a'rezsiz Ma'mleketler Doslıq Awqamı - Usı aymaqlıq sho'lkem burıng'ı SSSR ayrım respublikaları ta'repinen du'zilgen edi.
Onı sho'lkemlestiriwshi hu'jjetler 1991-jıl 8-dekabrde Minskte, Belorussiya, Rossiya ha'm Ukraina ta'repinen qol qoyılg'an G'a'rezsiz Ma'mleketler Doslıq Awqamın du'ziw haqqındag'ı pitim, 1991-jıl 21-dekabrde (Baltik boyı respublikaları ha'm Gruziyadan tısqarı) 11 burıng'ı Awqam respublikaları ta'repinen Alma-Atada qol qoyılg'an Pitimge Protokol ha'm 1991-jıl 21-dekabrde qol qoyılg'an Alma-Ata Deklaratsiyası esaplanadı. 1993-jıl 22-yanvarda Minskte bolıp o'tken G'a'rezsiz Ma'mleketler Doslıq Awqamı ma'mleket basshıları ken'esinde (Armeniya, Belorussiya, Qazaqstan, Qırg'ızıstan, Rossiya, Ta'jikstan ha'm O'zbekstan atınan) G'a'rezsiz Ma'mleketler Doslıq Awqamı (G'MDA) Ustavı qabıl etiledi.
Doslıq Awqamının' maqsetleri to'mendegilerden ibarat:
- siyasiy, ekonomikalıq, ekologiyalıq, insanıylıq, ma'deniy ha'm basqa tarawlarda birge islesiw;
- ulıwma ekonomikalıq ortalıqtı jaratıw;
- ulıwma insanıylıq printsipler ha'm Evropada Qa'wipsizlik ha'm Birge islesiw Sho'lkeminin' normalarınan kelip shıg'ıwshı adamnın' tiykarg'ı huqıq ha'm erkinliklerin ta'miyinlew;
- ag'za ma'mleketlerdin' xalıqaralıq tınıshlıqtı ha'm qa'wipsizlikti ta'miyinlew ha'm quralsızlanıwg'a bag'darlang'an birge islesiwdi iske asırıw;
- ag'za ma'mleketler puqaralarının' Doslıq Awqamı aymag'ında erkin ju'riw ha'm baylanıslardı ta'miyinlew;
- huqıqıy qatnasıqlardın' basqa tarawlarında o'z-ara ja'rdem ha'm birge islesiwdi jolg'a qoyıw;
- daw ha'm tartısıwlardı tınısh jol menen sheshiw.
G'MDA o'z jumısın xalıqaralıq huqıqtın' ulıwma ta'n alıng'an printsipleri tiykarında du'zedi. Sonday-aq ma'mleketler aralıq qatnasıqlarda xalıqaralıq huqıqtın' u'stinligi, o'z-ara bir-birleri ha'm Doslıq Awqamı ma'plerinen kelip shıg'ıw, birlikte ha'reket etiw ha'm bir-birin qollap-quwatlaw, ha'r bir ag'za ma'mleket xalqı ma'nawyatının' pu'tinligin saqlaw, ma'deniy qa'driyatlardı saqlaw ha'm ma'deniy almasıw tarawlarında birge islesiw kibi qosımsha printsiplar da islep shıg'ılg'an.
Ustavta Doslıq Awqamı ma'pleri ta'n alınadı ha'm 1991-jıl 8-dekabrde qol qoyılg'an pitim tiykarında ma'mleket-lerdin' birge islesiw tarawları belgilenedi. Olardın' ishine:
- insannın' tiykarg'ı huqıq ha'm erkinliklerin ta'miyinlew;
- sırtqı siyasatın muwapıqlastırıw;
- ulıwma Evropa ha'm Evraziya bazarlarının' ulıwma ekonomikalıq aymag'ın jaratıw ha'm rawajlandırıw jolında birge islesiw;
- bajıxana siyasatı;
- transport ha'm baylanıs sistemaların rawajlandırıw jolında birge islesiw;
- densawlıqtı saqlaw ha'r qorshag'an ortalıqtı qorg'aw;
- sotsiallıq ha'm migratsiyalıq siyasat ma'seleleri;
- sho'lkemlesken jınayatshılıqqa qarsı gu'res;
- sırtqı shegaralardı qorg'aw ha'm qorg'anıw ma'seleleri usag'anlar kiredi.
Doslıq Awqamdag'ı ma'mleketlerdin' o'z-ara ma'pleri, ulıwma maqsetleri, birge jumıs alıp barıw tarawının' bolg'anlıg'ı, onın' wa'killikleri ha'm huqıqıy subektligi sha'rtnama tiykarındag'ı xalıqaralıq hu'kimetler aralıq sho'lkem dep atawg'a imkan beredi.
Doslıq Awqamı Ustavınan kelip shıqqan halda sho'lkemlestiriwshi ha'm ag'za ma'mleketler parıqlanadı. Birinshi toparg'a 1991-jıl 8-dekabrde qol qoyılg'an Doslıq Awqamın du'ziw haqqındag'ı pitim ha'm og'an qosımsha 1991-jıl 21-dekabrde qol qoyılg'an Protokoldı Doslıq Awqamı Ustavının' qabıl etiliwine shekem qabıl etilgen ha'm ratifikatsiyalang'an ma'mleketler, anıg'ırag'ı Armeniya, Belorussiya, Qazaqstan, Qırg'ızstan, Rossiya, O'zbekistan ha'm Ukraina kiredi.
Doslıq Awqamına qabıl etiliw ag'za ma'mleketlerdin' kelisimi menen onın' maqset ha'm printsiplerin moyınlawshı, Ustavta ko'rsetilgen minnetlerdi og'an qosılıw jolı menen qabıl etiwshi ha'r bir ma'mleket ushın ashıq esaplanadı. Sonday-aq, ayırım ma'mleketlerdin' Doslıq Awqamının' ayırım jumıs tarawlarında qosılıwshı ag'za sıpatında is alıp barıwları imkanı da na'zerde tutılg'an.
Doslıq Awqamının' joqarg'ı organı ma'mleketlik baslıqlarının' Ken'esi bolıp, ol ag'za ma'mleketler ulıwma ma'pleri ko'leminde ma'mleketler jumısın dodalaw ha'm qarar qabıl etiw wa'killigine iye. Ken'es jılına eki ma'rte jıynaladı ha'm ag'za ma'mleketlerden birinin' baslaması menen gezeksiz jıynalıslar da o'tkiziwi mu'mkin.
Doslıq Awqamı hu'kimetleri basshılarının' Ken'esi atqarıw organlarının' ulıwma ma'pleri ko'leminde ekonomikalıq, sotsiallıq ha'm basqa tarawlardı retlestiredi. Ken'es jılına to'rt ma'rte jıynaladı ha'm ag'za ma'mleketlerden birinin' baslaması menen gezeksiz jıynalıslar da o'tkeziwi mu'mkin.
Eki ken'estin' de qararları o'z-ara kelisim (konsensus) tiykarında qabıl etiledi.
Sırtqı baylanıslardı retlestiriwshi organ - sırtqı isler ministrleri ken'esi; ja'ma'a' qa'wipsizlik ha'm a'skeriy siyasiy birge islesiw tarawında qorg'anıw ministrleri ken'esi; birlesken qurallı ku'shler joqarg'ı komandavaniyası, shegara a'skeriy komandavaniesi ken'esi du'zilgen. Sonday-aq, tarawlar boyınsha birge islesiwdi retlestiriw na'zerde tutılıp, temir jol transportı ken'esi, ma'mleketler aralıq ma'sla'hat ken'esi, ma'mleketler aralıq ekologiyalıq ken'es te bar.
Doslıq Awqamı ko'leminde ekonomikalıq minnetlemelerdin' orınlanıw barısında payda bolg'an dawlar ha'm sha'rtnama ja'ne basqa ekonomikalıq hu'jjetlerdi tallawdan kelip shıg'a-tug'ın parıqlardı sheship beriwshi ekonomikalıq sud, Doslıq Awqamı ag'zaları alg'an minnetlemelerden kelip shıg'ıwshı insan huqıqları ta'miyinleniwin qadag'alawshı İnsan huqıqları komissiyası bar.
Doslıq Awqamı ko'leminde turaqlı ha'reket etiwshi atqa-rıw organı 1993-jıl aprelde Minskte o'tken ma'mleketler basshıları ken'esinde du'zilgen koordinatsion-konsultativ komitet esaplanadı. Ol ma'mleket basshıları ken'esi tayınlay-tug'ın komitet koordinatorı ha'm ha'r bir ag'za ma'mlekettin' eki turaqlı wa'kilinen ibarat. Komitet Doslıq Awqamının' barlıq jumıs tarawları boyınsha usınıslar islep shıg'adı, ekonomikalıq birge islesiwdin' anıq tarawları boyınsha sha'rtnamalardın' orınlanıwına imkaniyat jaratadı, Doslıq Awqamının' barlıq organlarının' islewine imkan jaratadı. Onın' qasında Sekretariat du'zilgen. Komitet ha'm Sekretariat Minskte jaylasqan.
Doslıq Awqamı xalıqaralıq sho'lkem sıpatında o'zgesheliklerge iye. Onı sho'lkemlestiriwshi hu'jjet ha'm Ustavı Doslıq Awqamına ag'za ma'mleketlerdin' sho'lkem jumısına qosımsha qatnasıwg'a imkan beredi. Atap aytqanda, Minskte 1991-jıl 8-dekabrde qol qoyılg'an pitimnin' 10-statyası qatnasıwshılarg'a pitimdi tolıq emes, al onın' ayırım bo'limlerin toqtatıp qoyıw imkanın beredi.


text:
A'debiyat
A'debiyat bir tilge, da'wirge yamasa ma'deniyatqa tiyisli jazba shıg'armalardın' toplamı. A'debiyat adamlardın' baxalı ha'm qızıq waqıyaların aytıwda ja'rdem beredi. Ko'plegen adamlardın' pikirinshe, a'debiyat basqa ma'deniyatlardı uyreniwdin' en' jaqsı jollarının' biri.
A'debiyat bir ma'mleket yamasa ma'deniyat jaratqan en' jaqsı jazbalar. Ol so'zlerdin' sanaatı esaplanadı.
A'debiyat degende, ko'rkem a'hmiyetliligi ushın qaralatug'ın qıyalıy yamasa do'retiwshilik shıg'armada na'zerde tutılıwı mu'mkin.


text:
Telereportaj
Telereportaj - jurnalistikanın' en' quramalı janrlarınan esaplanadı. Bu'gingi ku'nde telereportaj turmıs waqıyaların haqıyqat sa'wlelendiriwi sha'rt. Waqıyanın' kemshilik ta'repin de jetiskenlik ta'repin de televidenienin' sa'wlelendiriw quralları menen su'wretlew za'ru'r. Waqıyag'a ha'r qanday "ton kiydiriw" ha'm faktlerdi bo'rttiriw yamasa pa'seytiriw menen telereportajdın' ta'sirshen'ligin asırıp bolmaydı.
Reportaj tiykarında latınsha "jetkeriw", ingliz tilinde bolsa "xabar beriw" ma'nisin bildiredi. Ol ha'zirgi zamanago'y jurnalistikada en' jawınger, jıldam janrlardan esaplanadı. Ol barlıq janrlarg'a qarag'anda o'mirge biraz jaqın turıp, waqıya ju'z berip atırg'an ornınan ja'ne ju'z berip atırg'an waqıtta alıp beriliwi menen basqa janrlardan ajıralıp turadı.
Reportaj bolıp atırg'an waqıya haqqında da'rriw tu'sinik beredi, onın' dawıslı jag'dayın "ko'shiredi" ha'm tın'lawshılardı bul waqıyanın' jag'dayı, sharayatına alıp kiredi. Lekin, telereportaj waqıyanın' anıq ko'rinisi emes, ol turmıstın' ko'p qırlılıg'ın xabarshı qarım-qatnası arqalı ko'rsetip beredi.
Telereportajdın' za'ru'rli ta'repleri onın' waqıyanın' barısın beriw ha'm tezligi bolıp esaplanadı. Ol ha'miyshe jan'alıqlar haqqında xabar beredi. Reportaj u'zliksiz ra'wishte televidenienin' barlıq su'wretlew quralları birlestirilgen, dawıslı so'z, ko'rkem ha'm hu'jjetli shawqımlar, muzıka, en' baslısı, qaytalanbas ko'rinis.
Jurnalisttin' so'zi ha'm akustikalıq su'wretlew qatlamı waqıyanı qabıl etiwdi qıyınlastırmaslıg'ı, kerisinshe, onın' mazmunlıg'ın ku'sheytiriwi ha'm rawajlandırıwı kerek.
Telereportajda jurnalisttin' roli ayrıqsha isshen' ha'm juwapkershilikli bolıp tabıladı. Ol waqıyanın' qatnasıwshısı, gu'wası bolıp g'ana qalmay, teletamashagoylerge bul waqıyanın' ortalıg'ına "kirip shıg'ıwg'a", onı tu'p tiykardı "seziw" ge ko'meklesiwi kerek. Waqıya ko'riwshiler ta'repinen tuwrı qabıl etiliwin ta'miyinlew ushın xabarshı onı anıq ha'm tu'sinikli so'z etiwi lazım. Bul talap ayrıqsha ju'da' za'ru'r a'hmiyetke iye.
Telereportaj sonday anıq jazılıwı, jazıw tasmasına tu'siriliwi ha'm efir arqalı beriliwi kerek, tamashago'y onı bir ko'riiwden-aq qabıl etiwi mu'mkin bolsın. Sebebi, telereportajda tamashago'ylerge bir ma'rte qatnas jasaw mu'mkin, olar telereportajdı qayta ko'riw mu'mkinshiligine iye emes. Sonın' ushın anıq ha'm a'piwayı turaqlı montaj tiykarı talap esaplanadı.
Xabarshının' sholıwı anıq ha'm qatan' ta'rtiplengen bolıwı kerek. Telereportajdın' temporitmin teletamashagoylerge waqıyanın' barısın baqlap ha'm qa'telespey qabıl etiliw mu'mkinshiligin jaratıw za'ru'r. İntanatsion qurılısı da waqıya mazmunına say keliwi kerek.
Teleko'rsetiwdin' teksti, jıynalg'an ha'm "reportaj" g'a jazılg'an ko'rinisli ja'ne dawıslı materialdı beriw, jurnalisttin' hawazı ha'm intonatsiyası, dinamikası. Usı barlıq usıllardı biri-birine u'zliksiz, sheberlik penen baylanıstırıw na'tiyjesinde telereportajdın' pu'tinligi ta'miyinlenedi.
Eger sol elementlerdin' birewi ulıwma materialg'a tuwrı kelmese, tamashago'yler waqıya tuwralı qa'te tu'sinikke iye bolıwı mu'mkin.
Telereportajdın' mınaday tu'rleri bar:
- waqıyalı reportaj. Xabarshının' dıqqat orayında waqıyanın' o'tiw barısı, onın' dinamikası. Ma'selen: xalıq saltanatları, jan'a ka'rxananın' ashılıwı, delegatsiyalardı ku'tiw ha'm gu'zetiw, sport jarıslarının' konferentsiyaları ha'm tag'ı basqa.
- problemalı reportaj. Bul reportajda waqıya ma'lim bir problemanın' jan'a ta'replerin ashıwda ha'm onı sheshiwde sebep rolin atqarmaqta. Ulıwma problema anıq bir waqıya arqalı du'zilip, sheshiledi.
Mazmun boyınsha telereportajlardı mınaday tu'rlerge bo'liw mu'mkin.
- Ja'miyetlik siyasiy reportaj.
- Ekonomikalıq (islep shıg'arıw) reportaj.
- Ma'deniyat ha'm ko'rkem o'ner tarawlarındag'ı waqıyalarg'a bag'ıshlang'an reportajlar.
Orınlanıwı boyınsha tuwrıdan-tuwrı jetkeriletug'ın reportaj ha'm magnit tasmasına jazılg'an reportajlardı ayırıwı mu'mkin.
Tuwrıdan-tuwrı efirge jiberiletug'ın reportaj "translatsion" ta'rizde berilip, efirde, a'dette, o'zgerissiz ko'rsetiledi.
Magnit tasmag'a jazılg'an reportaj bolsa, avtordın' ideyası ja'ne wazıypaları ko'zde tutılg'an jag'dayda montaj etiledi. Onda waqıya barısının' ta'rtibi de, bazı ta'repleri de o'zgertilip efirge jiberiledi.
Video kassetag'a jazılg'an telereportajda montajdın' roli u'lken. Montaj waqıyanın' en' za'ru'r bolg'an jag'dayların tın'law ha'm waqıttı qısqarttırıw mu'mkinshiligin beredi. Montaj printsip ta'repinen tekst redaktorlawına uqsap ketedi.
Telereportajdı montaj etip atırg'an payıtta mına qag'ıydalardı yadta tutıw kerek:
- Waqıya bolıp atırg'an orında telejurnalist barlıq tamashago'ylerdin' wa'kili ekenligin umıtpaw;
- Bolg'an waqıyanı tamashago'ylerge haqıyqat ja'ne, tuwrıdan-tuwrı jetkeriw;
- Efirge tayarlang'an telereportajda ayırım elementler jetispese, bul kemshilikti durıslaw ushın barlıq sharalardı ko'riw sha'rt.


text:
Birinci Cian cenki
Birinci Cian Cenki XX asırnıñ başında olıp keçti. 1914 senesi iyül 28 künü başlnadı. Bir qaç künden soñ bu cenk cian cenkine çevirildi. Dört yıl ve üç ay devam etken (1918 senesi noyabr 11 künü bitti) cenkte otuz üç memleket – o devir beşeriyetiniñ seksen yedi fayızı – iştirak etti.
Cenk yılları iqtisadiy vaziyet ep kerginleşe edi. Fabrikalar qapala, fiyatlar öse, köyler harabe alda ediler. Bu devirde devletke itirazlar ve inqilâbiy ğayeler arta edi. Tek Ukrainada 1915 senesi 117 iş taşlav (зaбacToBka), 1916 senesi – 218 iş taşlavlar olıp keçti. İş taşlavlarda 240 000 işçi iştirak etti.
Esas iştirakçiler[deñiştir]


text:
Cengiz Dağcı
Cengiz Dağcı (1920 mart 9, Gurzuf – 2011 sentâbr 22, London) belli qırımtatar yazıcısı.
Tercimeial[deñiştir]
Cengiz Dağcı 1920 senesi martnıñ 9-ında Yalta civarındaki Gurzuf köyünde doğdı. Babasınıñ adı Emirüsein, anasınıñ adı Fatma. Babası o yıllarda Gurzufta berberlik yapa edi. 1923 senesine qadar Emirüsein Dağcınıñ qorantası Gurzufta Demirlibağça maallesinde yaşadı. 1922 senesi Qızıltaşta ev qurmağa başladılar. 1923–1925 senelerinde evleri qurulıp bitkenge qadar Qızıltaşta Cengizniñ emcesi Osman Dağcınıñ evinde yaşadılar.
1931 senesiniñ başında Cengizniñ babası Emirüsein Dağcını yaqalaylar. Onı bir qaç ay apishanede “duşman sıfatında” tutalar ve serbest bıraqalar. Emirüsein Qızıltaşqa bir daa qaytmay, Aqmescitte qala, berberhanelerden birinde berberlik yapa.
Cengiz Dağcı başlanğıç mektepni 1931 senesi Qızıltaşta bitire. 1932 senesiniñ baarinde babası Cengizni yanına çağırtıp ala. Oğlannı Aqmescitteki 12-nci nümüne mektebiniñ 5-inci “B” sınfına alalar. Cengiz 1936 senesinden oquvını 13-ünci nümüneviy orta mektepte devam ettire. Bu yılları Qırımda iqtisadiy vaziyet tüzelip başlay. Dağcılarnıñ qorantası biraz ayaqqa turğan soñ, niayet qavuşalar, Cengizniñ Qızıltaşta qalğan anası, Tevide, Ayşe, Timur ve Halit qardaşları Aqmescitke köçip keleler.
Cengiz Dağcı 1937 senesi orta mektepni bitirgen soñ, Qırım pedagogika institutınıñ tarih fakultetine oqumağa kire.
1939-da Ekinci Cian cenki başlana ve 1940 senesiniñ dekabr 22-sinde orduğa çağırıla. 1941 senesi avgust ayınıñ ekinci yarısında Dağcınıñ vzvodu alman ve sovet ordularınıñ qarşılıqlı ateşi arasında qala. Cengiz Dağcı ağır yaralanıp esir tüşe. Cenkniñ soñlarına taba Cengiz Dağcı Varşavada Regina ile tanışıp, 1945 senesiniñ iyün ayında evlene.
1946 senesi Cengiz ve Regina Londonğa kelip, mında yerleşeler. Cengiz Dağcınıñ qızı Arzı bar. 1998 senesi Regina hanım vefat etti. Cengiz Dağcı bundan soñ da Londondaki evinde yaşadı. 2011 senesiniñ sentâbr 22 künü Londonda vefat etti.
Edebiy yaratıcılıq[deñiştir]
Cengiz Dağcı edebiyatqa bir şair olaraq kirip kele. Onıñ ilk şiirleri 1936 senesi gençlik içün neşir etilgen mecmuada derc oluna. 1936 senesi şu mecmuada onıñ “Qış” ve “Qartanay ve eçkisi” serlevalı şiirleri çıqa.
Londonda Dağcı elindeki qalemine can bağışlamağa tırışa ve 1947–1948 senelerinde rus tilinde “Büyük yalan” serlevalı üç perdelik pyesa yaza. 1958 senesiniñ başlarında pyesanı türk tiline tercime etip, “Varlıq” neşriyatına yollay. Lâkin pyesa şay da dünya yüzü körmey.
1949-da öz evi ve loqantasına saip olğan soñ, eline qalem almağa imkân taptı, yazıcılığını biraz bolca devam ettirdi. Ve, 1956 senesi “Arqadaşım Maqsud” serlevalı qırq saifelik bir ikâye yaza. İkâyeniñ qaralamasını Türkiyege “Varlıq” neşriyatına yollay. Lâkin neşriyat ikâye daa biraz uzatılsa derc oluna bilir, dep oña cevap yaza. “Arqadaşım Maqsud” şay da basılmay qala. 1956 senesi Dağcı “Varlıq” neşriyatına “Qorqunç yıllar” romanınıñ qaralamasını yollay. Aynı şu senesi roman ayrı kitap olaraq dünya yüzü köre. Bundan soñ bir sıra roman neşir olundı.
Kitapları[deñiştir]
- Korkunç Yıllar (1956)
- Yurdunu Kaybeden Adam (1957)
- Onlar da İnsandı (1958)
- O Topraklar Bizimdi (1966)
- Dönüş (1968)
- Genç Temuçin (1969)
- Ölüm ve Korku Günleri (1970)
- Badem Dalına Asılı Bebekler (1972)
- Üşüyen Sokak (1972)
- Anneme Mektuplar (1988)
- Yoldaşlar (1992)
- Biz Beraber Geçtik Bu Yolu (1996)
- Bay Markus Burton`un Köpeği (1998)
- Bay John Marple`ın Son Yolculuğu (1998)
- Hatıraları: Yansılar (4 cilt, 1990-1993)
- Ben ve İçimdeki Ben (1994)
- Hatıralarda Cengiz Dağcı (1998)


text:
Meydzi inqıylabı
Meydzi inqıylabı yä Meydzi yañarışı (yaponça 明治維新, Meydzi İşin) - 1868-1889 yıllarda / Yapon imperiäsendä ütkärelgän säyäsi, xärbi häm ictimaği-iqtisadi üzgäreşlär.
Şuşı yañarış näticäsendä arttağı agrar il dönyanıñ aldınğı däwlätenä äylänä.
Sögunat samuraylar tärtibennän Mutsuxito imperatorı häm anıñ xökümäte xäkimiätenä küçeş çorı.
Meydzi yañarış yıllarında Yaponiä milli däwläte formalaşa häm könbatış tsivilizatsiäse qazanışları kertelä.
1867 yılda sögun Tokugawa Yösinobu Yaponiä İmperatorına xäkimiätne tapşıra.
1868-1869 yılda Tokugawa sögunatı yaqlıları häm İmperator yaqlıları arasında watandaşlar suğışı başlana.
1868 yılda Bosin suğışında İmperator ğäskärläre sögunatnı ciñälär häm Edo şähären basıp ala.
Ädäbiät[үзrәpTү]
- MaзypoB И.B. ЯпoHия B пepиoд пepexoдa k kaпиTaлизMy. — 2001.


text:
Memet Niyazi
Memet Niyazi (1878-1931) – Dobrucalı belli qırımtatar şair ve yazıcısı.
Memet Niyazi, 1878 senesinde, Romaniyada Dobrucanıñ Aşçılar köyünde doğdı. İlk mektep ve rüşdiyede oqudı.
1898 senesinde Qırımğa ketip muallimlik yasadı, 1899 senesinde İstanbuldaki Darü'l-Muallimde oqudı. 1900-da Qırımğa muallimlimlik yapmaq içün kene keri qayttı lâkin, çar gizli hızmeti olğan "ohranka" tarafından sıñır tışı etildi.
Memet Niyazi, 1904 senesinde Dobrucanıñ tanınğan adamlarından Abdülhakim Efendiniñ qızı Safiye hanım ile evlenip Dobrucadaki ocalıq işine devam etti.
1910-1912 arasında "Dobruca Sadası" ve "Teşviq" gazetlerinde yazıcı olıp çalıştı. 1914-de Mecidiye şeerine yerleşip, musulman mekteplerinde Türk tili ve edebiyatı dersleri berdi.
1917-de Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ davetinen Aqmescitke kelip, "Haq Ses" gazetinde çalıştı ve daa soñ qısqa bir vaqıt içün Bağçasaraydaki Zıncırlı Medreseniñ müderrisligini yasadı. 1920-de, Qırımtatar Milliy Qurultayı darqatılğan soñ, Romaniyağa keri qaytıp kene ocalıqnen oğraştı.
Memet Niyaziniñ, 1911-de İstanbulda "İthafat" (Bağışlamalar) ve 1913-de Pazarcıqta "Sağış" isimli şiir kitapları neşir etildi. Bulardan başqa şairniñ pek çoq eseri "Yaş Tatar Yazılar" (İstanbul, 1913), "Kök Kitap" (İstanbul, 1919), "Qırım Şiirleri" (Köstence, 1935) mecmualarda basıldı. Şiirlerinde, Romaniyadaki Qırımtatarlarnıñ ata vatanlarına olğan sevgilerinden başqa, milliy tüşünce ve üriyet mevzularını tilge ketirdi. Memet Niyazi, 1931 noyabr 29-da vefat etti ve Mecidiye köyünde kömüldi.


text:
Özbek tili
Özbek tili (öz adı O‘zbek tili) - Türkiy tillerden Qarluq gruppasına ait bir til. Özbekistannıñ bir resmiy til olıp, bütün Orta Asiyada laf etilgen, Türkiy til ailesiniñ 3-nci büyük vekilidir. Şimal ve cenüp şiveleri olmaq üzere eki şivesi bar. Şimal şivesi 22 000 000-ğa yaqın bir toplulıq tarafından Özbekistanda, cenüp şivesi ise tahminen 2 500 000 nufuslı bir azlıq tarafından Afğanistanda laf etile. Özbek tili Uyğur tiline yaqın tildir. Özbek tili Türkistan coğrafiyasında Özbekistan tışında yayılğan olğan özbekler arasında; Qırğızistan, Qazahistan, Tacikistan, Afğanistan, Türkmenistanda de qullanıla. Söz mevzusı bazı regionlarda regionnıñ resmiy tilinden de çoq qullanıla.
Elifbe[deñiştir]
1924 senesinden evel, bütün Orta Asiya tilleri Arap yazısınen yazılır edi. 1924-1940 arasında resmiy Özbek tili, Stalin idaresi tarafından Kiril elifbesi israr dayatılıncağa qadar Latin elifbesinen yazılğan. 1992 yılına qadar Özbekler Kiril elifbesini qullanmağa devam ettiler, faqat şimdi Kiril elifbesi alâ daa yayğın olmasına baqmadan Latin elifbesi resmiy olaraq qabul etilgendir.
- Kiril:
- Latin:
Yazı misali[deñiştir]
- Özbekçe (latin):
Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng bo'lib tug'iladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari bilan birodarlarcha muomala qilishlari zarur.
- Özbekçe (kiril):
Бapчa oдaMлap эpkиH, қaдp-қиMMaT Ba ҳyқyқлapдa TeHr бўлиб Tyғилaдилap. yлap aқл Ba BиждoH coҳибидиpлap Ba биp-биpлapи илa биpoдapлapчa MyoMaлa қилишлapи зapyp.
- Qırımtatarca:
Bütün insanlar ür, sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar. Aqıl ve vicdanğa saipler ve bir-birlerine qarşı ağa-qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler.


text:
Jumbaq
Jumbaq - ko'rkem awızeki do'retpelerinin' belgili bir janrı bolıp esaplanadı. Uyqasımlı qatarlardın' ja'rdeminde bir na'rsege usatıw arqalı jasırg'an zattı tabıwdı qoyıw jumbaqlardın' tiykarg'ı mazmunın quraydı. Jumbaqlar adamlar arasında, a'sirese onın' jas buwını - balalar arasında ko'p aytılıwı, ko'p qollanılıwı menen ayrılıp turadı.
Qaraqalpaq folklorındag'ı jumbaq janrın folklordın' basqa janrları menen shatastırıw kerek emes. Biz jumbaq degende xalıq ta'repinen do'retilgen bir, eki, to'rt, altı, onnan da ko'p qatardan turatug'ın, o'z betinshe ko'riniske iye, bo'lek aytılıp sheshiwdi talap etetug'ın tayar qa'liplesken tekstke iye, u'lkenler, ko'binese balalar arasında aytılatug'ın o'z aldına bir janrdı tu'sinemiz.
Jumbaqlar tematikası jag'ınan og'ada bay. Olardın' bir qatarı ay, ku'n, haqqında, juldızlarg'a arnalg'an. Mısalı: ku'n haqqında "Aq sandıg'ım ashıldı, ishinen jipek shashıldı", "Bir pa'rshe pa'tir, a'lemge tatır" delinse, ay ha'm ku'n tuwralı "Bir ko'lde eki jayın, biri ketse biri tayın" degen jumbaqlar do'retilgen. Al juldızlar jo'ninde "Tam basına tarı jaydım", "Biz, biz, biz edik, biz mınlag'an qız edik, tan' atqansha jayıldıq, tan' atqan son' joyıldıq"- degen jumbaq toqılg'an. Sonday-aq jumbaqlar burınnan son'g'ı o'z mazmunına iye aspan a'lemin qorshap alg'an ta'biyattı, haywanat ha'm o'simlikler dunyasın, adam ku'n-ko'risinin' barlıq ta'replerin, u'y ruzgershiligin zatlardın' ha'mmesin, o'ndiris quralların o'z qarmag'ına alıp, olardın' sır sandıg'ı etip, jas a'wladqa olardı sheshiwdi u'yretip baradı. Jumbaq balalardın' en' su'yikli janrı. Durısında da jas a'wladtın' g'ana emes, al ulıwma adamlardın' oy-o'risin, oylanıwın oy qortıwın salıstırmalı usıl menen belgili bir logikalıq juwmaqlarg'a kelip ta'miyinleytug'ın, ko'rinislerdi tolı sır menen o'zinshe ko'rkem bayanlawdı u'yretetug'ın qaraqalpaq ko'rkem awızeki xalıq do'retpelerinin' en' a'hmiyetli bir tu'ri bolıp esaplanadı.


text:
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 114’ün Cevaplari Meb Yayınlari
Bunu beğen:
Beğen Yükleniyor...
İlgili
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 4.tema Milli Kültür meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 114'ün Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, miras keçe cevapları, Oğuz Destanı metni cevapları, Türkçe çalışma kitabı cevapları


text:
Shın'g'ısxan
Shın'g'ısxan (shama menen 1162 - avgust, 1227) - Mong'ol urıwların birlestirgen ha'm Mong'ol İmperiyasın payda etken du'nyanın' en' ku'shli a'skeriy jolbasshılarının' biri. Onın' balaları ha'm aqlıqları onın' tajına miyrasxorlıq etti ha'm du'nyadag'ı en' u'lken imperiyanı payda etti.
Shın'g'ısxannın' aqlig'i, Qublay Xan, Qıtayda Yuan Dinastiyasının' (1271-1368) birinshi İmperatorı boldı. Shın'g'ısxannin' jerlengen jeri usı ku'nge shekem belgisiz. Ol sawashta ko'plep tabislarg'a eristi ha'm ko'plep dushpanların o'ltirdı, solardin' ishinde ol Jin Dinastiyasında jen'di. Ol Qitaydın' ko'pshilik bo'legin ha'm Qıtayg'a qon'sılas ma'mleketlerdin' ko'pshiligin basıp aldı. Na'tiyjede ol kushli imperiya payda etti.
Shın'g'ısxang'a tuwılıwında Temujin isimi berildi. Urıw basshısı sıpatinda ko'p jerlerdi basıp alıp, u'lken tabıslarg'a eriskennen keyin adamlar oni Shın'g'ıs dep atay basladi, shin'g'is degen "Ja'ha'n basqariwshısı" degendi an'latadı. Bir neshe on jıllıqta Shın'g'ıs u'lken a'skeriy ju'risler qılıp, ko'p adamlardı o'ltirip ju'da u'lken jerlerdi basıp aldı. Usının' menen ol o'zine tariyx kitaplarında "jabayı monster" degen ataqqa iye boldı.
Shın'g'ıs xan (mong. ЧиHrиc XaaH, Chingis Khaan; 1162 - 18 avgust, 1227) — Mongol imperatorı ha'm Mongol qa'wimlerin birlestirip, Mongol İmperiyasının' tiykarın salg'an a'skriy basshı. Onnan keyingi bolg'an xanlar Mongoliyanı adamzat tariyxındag'ı en' ullı imperiyag'a aylandırdı.
Shın'g'ıs xan Qitaydag'ı Yuan dinastiyasının' birinshi imperatorı Qublay xannın' atası bolg'an. Ha'zirgi waqıtqa shekem Shın'g'ıs xannın' qay jerde jerlengenligi anıq belgili emes.


text:
Bиkипeдия:Vandalizm
- Bu vandalizm turında iğlannar taqtası tügel. Vandalizm oçraqların Vandalizmğa qarşı idaräçe adımnarına belderegez.
Material östäw, beterü yäki üzgärtü arqılı Wikipediägä ışanıçnı häm abruyın töşerü oçen maxsus qılınğan adımnar vandalizm dip atala. Tipik vandalizm ürnäkläre - bitlärgä tsenzura çiklärenä sıymağan süzlär häm pıçraq yumor östäw, bitlärdäge mäğlümatnı nigezsez beterü häm mäğnäsezlege ap-açıq qürengän eçtalegen kertü.
Vandalizm tıyılğan. Möxärrirlär vandallarnı kisätü häm öyrätü'gä üz öleşlären kertergä çaqırılsa da, idaräçeneñ bloklawı oçen kisätu zarur tügel.
Entsiklopediäne üsteru telägennän xata nigezendä, maxsus konsensusqa qarşı yäki tärtipne bozuçı bulğan yaxşı niätle torışlıq vandalizm tügel. Eçtälek arqasında üzgärtülär suğışları vandalizm dip sanalmıy. Faydalı, yaxşı niyätkä nigezlänep naçar näticägä kitergän häm vandalizm üzgärtüläre arasında ayıru öçen zur iğtibar kiräk. Yaxşı üzgärtülärne vandalizm dip ataw zıyan kiterüçe adım sanala ala.
Ap-açıq vandallıq üzgärtülärne açıqlawğa, alarnı ütkärmäwçe ğamällär qılığız. Annarı vandallıq qıluçı möxärrirlärne kisätegez.
ЭчTәлek
- 1 Vandalizmğa qarata möğamälä
- 2 Vandalizm oçrağında ni eşlärgä kiräkmi
- 3 Vantalizm dip sanalmağan närsälär
- 3.1 Qıyu uzgärtülär
- 3.2 Avtorlıq xoquqların bozu
- 3.3 Destruktiv üzgäreşlär kertü yäki kirelek
- 3.4 Üzgärtülär taswirlamasın yazmaw
- 3.5 Tekstlarğa üztülär kertü buyınça eksperimentlar yasaw
- 3.6 Ezärlekläw yäki şäxsi höcümnär
- 3.7 Yalğış wiki formatlaw häm stil'
- 3.8 Wikipediäneñ cisemen añlamaw
- 3.9 Oçraqlı räweştä yalğış mäğlümat kiterü
- 3.10 WP:Neytral qaraş mäslägenä turı kilmäğänlek turında bäxäs çığu
- 3.11 Oçraqlı kileş tuğan mäğnäsezlek
- 3.12 Ğämäldäge qağidä-qullanma bitlärenä üzgärtülär kertü, yaxşı niyätle
- 3.13 Yäşi birgän şäxeslär biografiäläre qağidäse tarafınnan taswirlanğan üzgärtülär, yäki entsiklopedik bulmağan materialnı ütkärmäw yäki yuq itü.
- 4 Meta
- 5 Tışqı sıltamalar
Vandalizmğa qarata möğamälä[үзrәpTү]
Mäqälägä qarata vandallıqnı kürsägez, iñ ciñel adım – anı yuq itü. Ämmä iğtibar! Qaywaqıt vandallıq iskeräk, elek berkem iğtibar itmägän vandallıq östennän qılına ala. Şundıy oçraqta, möxärrirlär bu ğämälne kürmiçä başqa üzgärtülär kertergä däwam itä alalar. Bu häl, xäzer inde başqa üzgärtülär arasında kürelmägän vandallıqnı tabu häm yuq itüne nıq awırayta.
Vandalizm oçrağında ni eşlärgä kiräkmi[үзrәpTү]
- Vandalizm oçrağı arqasında mäqälälärne beterü bäxäsenä çığarmağız.
- Bu ğämällärne qıluçılarga qarata cämğiyät iğtibarın tartmağız. Şulay uq, mäğnäsez bulu säbäple, alarnı räncetmägez. Berse üz adımnarın zıyan kiterüen belep qılğanda, anı räncetü tırışlığı xälne naçarayta ğına. Kisätülärgä iğtibar itmiçä däwam itsälär, alar turında idäräçelärgä xäbär itsägezçe.
- "Vandal" süzen xiç qullanmağız. Ayıruça, bu süz faydalı kertem yasağan qullanuçılarğa, yäki yaxşı niättän yasalğan üzgärtülargä qarata. Säbäbe ğadi – üzgärtü yaxşı niät belän yasalğanda ul vandalizm dip sanalmıy. Yaxşı niät belän qılınğan ğämälder dip qarağız — bu üzgärtülärne yasağan bersen "vandal" dip ataw urınına, anıñ belän sezne borçuğa salğan äyberlär turında aralaşuğa keregez. Şäxsi kommentariylar urınına, üzgärtüneñ eçtälege häm mäğnäse turında yazığız.
Vantalizm dip sanalmağan närsälär[үзrәpTү]
Tübändäge ğämällärne qaywaqıt vandalizm dip atawçılar tabılıp torsa da, alar ğädättä vandalizm dip sanalmıy. Tik härber oçraqnı, qılınğan gämäl Wikipediä qağidä-qullanmaların boza-bozmawına qarap ayırım qararğa kiräk. Şul uq arada, berär möxärrirneñ ap-açıq vandalizm bulmağan xällärgä tıqşınuy potentsial möxärrirlärne ezärlekläw häm qü ğämälläre arqasında entsiklopediägä ziyan kiterä aluın da istä totu zarur.
Qıyu uzgärtülär[үзrәpTү]
- Konsensusqa ireşelmägän çaqta, yäki elek ireşelgän konsensusqa turı kilmägän qıyu üzgärtülär üz-üzennän vandalizm tügel. Wikipedia çämäğätçelege qullanuçılarnı qıyu bulırğa çaqıra häm totrıqlı konsensusqa ireşelüneñ ähämmiyätle ber adımı buluın tanıy.
Avtorlıq xoquqların bozu[үзrәpTү]
Destruktiv üzgäreşlär kertü yäki kirelek[үзrәpTү]
Üzgärtülär taswirlamasın yazmaw[үзrәpTү]
Tekstlarğa üztülär kertü buyınça eksperimentlar yasaw[үзrәpTү]
Ezärlekläw yäki şäxsi höcümnär[үзrәpTү]
Yalğış wiki formatlaw häm stil'[үзrәpTү]
Wikipediäneñ cisemen añlamaw[үзrәpTү]
Oçraqlı räweştä yalğış mäğlümat kiterü[үзrәpTү]
WP:Neytral qaraş mäslägenä turı kilmäğänlek turında bäxäs çığu[үзrәpTү]
Oçraqlı kileş tuğan mäğnäsezlek[үзrәpTү]
Ğämäldäge qağidä-qullanma bitlärenä üzgärtülär kertü, yaxşı niyätle[үзrәpTү]
Yäşi birgän şäxeslär biografiäläre qağidäse tarafınnan taswirlanğan üzgärtülär, yäki entsiklopedik bulmağan materialnı ütkärmäw yäki yuq itü.[үзrәpTү]
Meta[үзrәpTү]
- m:Anti-vandalism ideas
- m:Vandalbot
- m:What is a troll?
- m:Small Wiki Monitoring Team – cross-wiki anti-vandalism


text:
Yeniemlak.az ev alqi satqisi elanlar kiraye evler baki, Bakida evler in kirayesi qiymetleri qiymeti 2013 satisi alqi satqi si bakida kiraye evler 2013 menzil, obyekt, menziller 2013, ev elanlari 2013, bina evleri, ofisler. Yeniemlak.az ev alqi satqisi elanlar kiraye evler baki, Sumqayitda ev elanlari ev alqi satqi, ev satiram, aliram, satisi, satqisi, ev kirayesi, satilir, alqı-satqısı, qiymetleri sumqayitda evlerin qiymetleri satisi. Baku turk emlak / azerbaycanda dayali doseli kiralik, Baku,azerbaycanda arendaya menziller,azerbaycan emlakcilari,baku emlakcilari,bakude gunluk kiralik daireler, azerbaycanda günlük kiralık daire hizmetlerimiz - 17.
Heyet evlerinin satisi | - articles on everything, Burada yeni elanlar masinlar haqqında avtomobil bazari en yaxşı maşın bazarı. bakı masin bazarları haqqında melumatlar. alqı-satqi haqqında.. En Çox axtarılanlar : hamısı - avtomobil, kiraye, Azərbaycanda hamısı ilə əlaqədar ən çox axtarılan kelimeler.


text:
Mäskäw
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Mäskäw ul Räsäy Federatsiäseneñ başqalası. İseme, Urıslar kilü aldında anda yäşägän Fin-Uğır xalıqlarınnan qalğan. Şähär 850 yıl elek salınğan ide. Bu şähärneñ möximlege Altın Urda waqıtında üskän.
ЭчTәлek
Etimologiä[үзrәpTү]
Şähär iseme Mäskäw yılğasınıñ isemennän çıqqan. Borıñğı rus telendä mosq- tamırı «batqaq, sılanuçan» yäki «saz, yüeş, dımlı» mäğnälären belderde. Yılğa iseme, bälki borıñğı rus «mosqı» (-ı quşımçası belän) süzennän çıqqan.
Başqa tellärdä şulay uq bu süzennän tözergän isemnäre bar: rus. Moscow, alman. Moskau, fr. Moscou.
Tarix[үзrәpTү]
Borıñğı çor[үзrәpTү]
Şähär yäşe anıqlap bilgele tügel. İñ borıñğı arxeologik tabılmalar taş çorına qağılalar. Berençe meñyıllığınıñ axırında Mäskäw rayonında wyätiçlär häm kriwiçlär näselläre urnaştılar. Arxeologik qazular näticäläre buyınça, XI ğasırda Mäskäw yanında çoqırlı häm urlı awıl urnaştı.
Läkin berençe ışanıçlı telgä alu İpatye yılyazmalar isäplänä. Alar buyınça, 1147 yılnıñ 4 apreldä rostov-suzdal' kenäze Yüriy Dolğorukiy Mosqov şähärendä üz duslarnı qabul itte. 1156 yılda Mäskäwdä yaña ağaç nığıtmalar tözelgännär, häm şähär mäydanı 3-4 tapqır arttı.
Monğol-tatar buysındırğan waqıtında şähär yandırıp yawlanğan,, läkin tiz torğızılğan.
Mäskäw kenäzlege üzäge[үзrәpTү]
XIII ğasırnıñ ikençe yartısınnan Mäskäw möstäqil udel kenäzlege üzäge bulıp torğan. XIV ğasırnıñ başında Mäskäw bilämäläre zuraya, anıñ sostavına Kolomna häm Mojaysk kenäzlekläre kerälär.
XIV ğasırda Mäskäwneñ Böyek Mäskäw kenäzlege üzäge bularaq kütärelüe bula. XIV ğasırda Mäskäwgä mitroplitlar rezidentsiäse küçerelä, ä 1589 yılda Mäskäw patriarxiäse oyıştırıla.
Xalıq[үзrәpTү]
Mäskäw — Rusiädä häm Awrupada xalıq sanı buyınça iñ zur şähär. Statistika buyınça, şähärdä 2012 yılda 11 612 943 keşe yäşi. Bu san özleksez yäşägän şähärçelär ğına xisapqa ala, Mäskäwdä tağın 1 million 800 meñ artıq migrantlar, ğastarbayterlar, häm törle räsmi tügel emigrantlar yäşi.
Xalıq sanı buyınça şähär Rusiädä — berençe, Awrupada — ikençe (Stambuldan soñ), dönyada — sigezençe.
Mäskäw bügen[үзrәpTү]
Şähär sanı 10,5 million tirəse (2009). Bügen anda 168 075 Tatar, 94 542 Äzeri yəşi (2002).


text:
Zöläyxa (film)
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Zöläyxa - tarixi film, Tatar ädäbiäte klassigı Ğayaz İsxaqínıñ "Zöläyxa" piesası buyınça quyıldı. Filmdağı waqıyğalar 19. yöz axırında bara. Süjetnıñ üzägendä ğädi ber tatar xatınınıñ faciğäle yazmış sürätlänä. Yaratqan irennän, balalarınnan ayırıp alıp, köçläp çit dindäge keşegä kiäwğä birelgäç, Zöläyxa yäşäwneñ mäğnäsen yuğaltıp, aqıldan şaşu däräcäsenä citä. Şuña qaramastan, yazmış bersennän berse qatlawlıraq sınawlar quya häm tarix tägärmäçe Zöläyxa kebek bik küplärne faciğäle çorlarğa alıp kerep kitä[1] [2]. Eçtälek buyınça kiñäşçelär: Räsäy möftiläre şurası räise Rawil Ğäynetdin, Razil Wäliev häm Tufan Miñnullin[3]. Piträç, Töläçe, Aqsubay, Çistay, Qazan häm Çuaşstanda kebek törle töbäklärdä töşerelgän bu filmda barlığı 150-dän artıq uyınçı qatnaştı. Kibetlärdä dä satılğan räsmi DVDlarnı Urısça häm İnglizçä subtitraları belän qaraw mömkinçelege dä bar.
25 sentäbr 2003 yılında töşerelä başlagan film ber yıl eçendä tämamlandı häm 27. dekabr 2004 könne premyerası yasaldı[4]. Büdjetı 6 milyon sumnan artıq bulğan Zöläyxa filmının räsmi täqdime 2 Mart 2006. yıl könne Tatarstan Respublikası massaküläm kommunikasialär "Tatmedia" agentlığında yasaldı[5].
Çığanaqlar[үзrәpTү]
- ↑ Bars-Media
- ↑ Tatshop.Ru
- ↑ "BeчepHяя KaзaHb": Гepoи Tpareдии пbюT цeMeHT пo-HacToящeMy
- ↑ Tatarica: PaMиc HaзMиeB : Haшe kиHo - эTo MлaдeHeц, Google cash as retrieved on 11 Oct 2007 08:41:16 GMT
- ↑ Tatar.Ru: БюджeT TaTapckoro kиHoфилbMa «Зyлeйxa» cocTaBил бoлee 6 MлH. pyблeй.


text:
Ayşe Özyılmazel Kulis Powertürk Video
Ayşe Özyılmazel Klipleri
Video Caps:
Ayşe Özyılmazel Klip Arkası – Kulis Powertürk Video indir
Video Tags: ayşe özyılmazel, ayşe özyılmazel bana çakmak, ayşe özyılmazel banyo, ayşe özyılmazel fotoları, ayşe özyılmazel frikik, ayşe özyılmazel iki sakin izle, ayşe özyılmazel köşe yazarı, ayşe özyılmazel kulis, ayşe özyılmazel küvet, ayşe özyılmazel küvette, ayşe özyılmazel powerurk tv, ayşe özyılmazel video, ayşe özyılmazer, köşe yazarı ayşe özyılmazel, kulis, kulis ayşe özyılmazel, kulis powerturk tv, powerturk tv kulis


text:
ЯpдәM:Wikiläşterü
Wikiläşterü ul mäqäläneñ saf mäten eşkärtüen añlata. Yaña mäqälälärneñ kübese şul saf kileş kenä yatalar. Wikipedia tärtibe buyınça bu mäqälälärne wikiläşteräse bar.
Mätenbizäw turında Şäp mäqälä niçek yasísı atlı bittä añlatıla, anda mätenne qalın, awışlı, sızılğan, tezelgän, sanalğan itep bizäkläw ısulları taswírlanğan.
Mätendä başqa mäqälägä wä tışqı säxifälärgä bäyläneş yasaw da bik möxim närsä. Başqa mäqälälärgä bäyläneşlär tezmäse mäqäläneñ azağına Monı da qara bülegendä urnaştıralar, tışqı säxifälärgä bäyläneşlär – Päräwezdä bülegendä.


text:
Eşini veya sevgilisini terk etmiş birinin itaatlı bir şekilde dönmesi için bu buyuyı yazıp yazdığını havaya asarsan,en kısa zamanda döner.
Yazılacak olan buyu budur:
Bismillâhirrahmânirrahîm. yedullâhi fevka yedeyye ve lillâhil emru min kablü ve min ba’dü allâhümme innes semâe semâüke vel ardu arduke ves sehlü sehlüke vel berru berruke vel bahru bahruke vel ıbâdü ıbâdüke lâ ilâhe illâ ente sübhâneke eselüke allâhümme bi nûri celâlike ve azîmi sultânike en tecalel büldâne vel müdüne vel kurâ dayyikati alâ hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete allâhümmecal aleyhid dünyâ edıkı min halkıhil hâtemi alel esbeı ve nüfiha fis sûri fecema’nâhüm ceman allâhümme hayyır fülân ibni fülânete hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete kemâ hayyıral cemelü fî aklihi vet tayru fî vikrihi vel veledi alâ mehabeti ümmihi hattâ yercia ilâ beytihâ ve mekânihellezî harace ve nüfiha fis sûri fe izâhüm minel ecdâsi ilâ rabbihim yensilûn. Kâlû yâ veylenâ men beesenâ min mer kadinâ hâzâ mâ ve ader rahmânü ve sadakal mürselûn. İn kânet illâ sayhaten vâhideten feizâhüm cemîun ledeynâ muhdarûn.velâ tahvîhi ardun velâ tahvîhi dârun velâ mekânün hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete ve ilâ mekânihâ allâhümme kemâ radedte yûsüfe alâ ya’kûbe ve kemâ radedte mûsâ ilâ ümmihi allâhümme yâ câmiaş şetâti yâ câmian nâsi li yevmin lâ raybe fîhi rüd fülân ibni fülânete alâ fülânete binti fülânete ve ilâ mekânihellezî haraca minhü vecma’ şemlehâ bi şemlihi inneke alâ külli şeyin kadîr.Arananlar:ayrılan eşi döndürme duası,döndürme büyüsü,eşi döndürme büyüsü,eşini döndürme büyüsü,eşini geri döndürme


text:
Türkiy devletler
Türkiy devletler - türkiy tiller laf etip aynı cedden kelgen devletler:
- Mustaqil türkiy memleketler:
- 1 - aslında mustaqil, amma tanılmağan bir devlet.
- Muhtar türkiy devletler:
- Altay Cumhuriyeti - Rusiye
- Başqurtistan Cumhuriyeti - Rusiye
- Çuvaşistan Cumhuriyeti - Rusiye
- Gagauz Yeri - (Gagauzlar:) - Moldova
- Haqas Cumhuriyeti - Rusiye
- Qaraqalpaqistan Cumhuriyeti - Özbekistan
- Nahçıvan Muhtar Cumhuriyeti - Azerbaycan
- Sincan-Uyğur Muhtar Rayonı (Doğu Türkistan) - Çin
- Tataristan Cumhuriyeti - Rusiye
- Tuva Cumhuriyeti - Rusiye
- Yaqutistan Cumhuriyeti - Rusiye
- Türkiy halqlar yaşağan muhtariyetleri:


text:
Alman tele
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Alman tele (almança Deutsch [Doyç]) German telläre törkemenä kerä häm bügenge dönyada iñ kiñ qullanıla torğan tellärenä kerä. Awropa Berlegendä dä ul kiñ qullanıla häm räsmi telläre arasına kerä. Almança söyläşüçeläreneñ kübese Almania, Avstria, Lixtenstein illärendä yäşi. Alardan tış İswiçrä, Lüksemburg, İtaliänıñ Südtirol töbägendä, Çığış Belgiä, Rumıniä töbäklärendä, Fransiäneñ Elzass häm Lorraine töbäklärendä dä Almança söyläşüçelär baytaq.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Törkemläw[үзrәpTү]
Alman tele German telläre ğäiläseneñ Batış törkemenä kerep, Hind-Awrupı tellär ğäiläsenä kertelä.
Räsmi bulu[үзrәpTү]
Cirle söylämnär[үзrәpTү]
Sarıf[үзrәpTү]
Töp mäqälä: Alman teleneñ sarıfı
Yazu[үзrәpTү]
Almança yazu öçen Latinälif qullanıla. Latínäliftäge ğädäti 24 xäreftän tış, Almançada öç “umlaut” («ä», «ö», «ü») häm «ss» öçen maxsus «ß» bilgese qullanıla. Soñğı ğömerlärenä tikle Almança bastıru eşendä “qara xäreflär” wä Sütterlin qullanılğan. Latinälif xärefläreneñ bu törläre bügenge ğädäti şäkellärdän bik ayırıla häm alarnı uqu künekmägän keşegä şaqtıy awır.
İmlä[үзrәpTү]
Töp mäqälä: Alman imläse
Monı da qara[үзrәpTү]
Päräwezdä[үзrәpTү]
- German 101 Learn German online (İnglizçä)
- Ethnologue.com tarafınnan Alman telenä küzätü
- Öyränüçelär öçen buşlay belem (İnglizçä)
- Verein Deutsche Sprache (Almança)


text:
Kamil Wäliev
Kamil Äxmät ulı Wäliev (KaMил ӘxMәT yлы BәлиeB) – tanılğan ğälim, fän eşleklese, fizika-matematika fännäre doktorı, RFA akademigı, RFA’neñ Fizika-Texnologiä İnstitutı direktorı (1988. yıldan).
Tormış yulı[үзrәpTү]
Kamil Wäliev 1931. yılnıñ 15. Ğínwarında Tatarstannıñ Mamadış rayonı Yuğarı Şandır awılında dönyağa kilä, Qazan Däwlät Universitetınıñ aspiranturasın tämamlí.
1953-1964. yıllarda Qazan Däwlät Pedagogika İnstitutında ölkan uqıtuçı, dosent, fizika kafedraşı çitäkçese. 1964. yılda Zelenograd şähärendä fänni institutnıñ laboratoriäsendä eşli. 1977-1983. yıllarda SSSR Fännär Akademiäseneñ P.N.Lebedev is. Fizika İnstitutında mikroelektronika sektorı çitäkçese, 1984-1988. yıllarda şundä uq mikroelektronika laboratoriyäse çitäkçese, Fizika İnstitutı direktorı urınbasarı.
1988. yılda Kamil Wäliev SSSR Fännär Akademiäseneñ Fizika-Texnologiä Institutı direktorı, beryulı şul universitetta quant sanaqları laboratoriäsen citäkli.
Kamil Wäliev SSSR häm soñınnan Räsäy elektronika sänäğäte üseşenä ın zur öleş kertkän şäxes, fänni mäktäb başlap cibarüçe.
Kamil Wäliev Tatarstan Fännär akademiäse şäräfle äğzäse.
Bülaklär[үзrәpTү]
- Lenin büläge (1974)
- Yevgeni Zavoyski xalıqara büläge
- Azärbaycan däwlät büläge
- Öktäber Revolusiäse ordenı
- İke tapqır Xezmät Qızıl Bayrağı ordenı
- S.A.Lebedev büläge (2000)


text:
Taybey
Taybey yäki Taipei (qıtayça 臺北, pinyin Táiběi) - Qıtay Cömhüriäteneñ başqalası. Qıtay Xalıq Cömhüriäte qaraşı buyınça Taybey - QXC eçendäge Taywan töbäge.
Xalıq sanı - 2 625 756 (2006).
2003 yılda Taybey şähärendä dönyanıñ iñ biek küktırnawları berse tözelä.
Taybey - ilneñ iñ möhim belem birüçe üzäge.
Tarix[үзrәpTү]
XVIII ğasırğa qädär Taybey urınında ketagalan qäbiläläre torğannar.
1709 yıldan qıtaylılar Funzen töbägennän şuşı urınğa kilä başlıy.
1875 yılda Taybey Taywan prefekturasınnan ayırıla.
1886 yılda Taywan Taybey başqalası belän Qıtaynıñ töbäge itep iğlan itelä.
1895 yılda Simonoseki şärtnämäse buyınça Taywan Yaponiägä kitä.
Yaponiä idärä itkän çorda Taywan Tayxoku isemle.
Qıtay Watandaşlar suğışı[үзrәpTү]
Watandaşlar suğışı näticäsendä Gomindan xökümäte Çan Kayşı citäkçelegendä qıytğalı Qıtaydan qaça häm Taybey şähären - waqıtlı Qıtay başqalası itep raslıy, räsmi başqala - Nankin bulğan.
Qıtay häm Rusiä Taywan bäysezlegen tanımıylar.


text:
Xicab
Xicab (rapәп. حجاب — yawlıq, yapma) — İslamda törle kiem iseme, läkin bügenge köndä "xicab" süze ğädäti möselman yawlığın añlata. Tatar xatınnarında yawlıq (xicab) kiyep yörü isä Allahı Täğälägä ışanuın belderä torğan borıñğı ğädät bula.
Möslimälär kiemeneñ başqaları:
Cilbäb (ğäräpçä جلباب) diep möselman xatınnarnıñ ozın külmäge atala. Zamança cilbäb yöz, baş, qullar wä ayaqlardan qala, başqa urınnarnı qaplıy. Baş östenä maxsus şarf kebek äyber kiälär. İslam qanunnarına turı kilä torğan külmäk bu. Şuña kürä, İndonesiädän alıp Zanzibarğa xätle faydalana.