text:
Asya Dizi
Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 14. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 14. Bölüm, Amour et Patisserie 14. Bölüm izle, Amour et Patisserie 14. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 14. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 14. Bölüm, isimsiz Pastane 14. Bölüm izle, isimsiz Pastane 14. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 14. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 14. Bölüm, The Patisserie with No Name 14. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 14. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 14. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 14. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 14. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 14. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 13. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 13. Bölüm, Amour et Patisserie 13. Bölüm izle, Amour et Patisserie 13. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 13. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 13. Bölüm, isimsiz Pastane 13. Bölüm izle, isimsiz Pastane 13. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 13. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 13. Bölüm, The Patisserie with No Name 13. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 13. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 13. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 13. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 13. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 13. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 12. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 12. Bölüm, Amour et Patisserie 12. Bölüm izle, Amour et Patisserie 12. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 12. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 12. Bölüm, isimsiz Pastane 12. Bölüm izle, isimsiz Pastane 12. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 12. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 12. Bölüm, The Patisserie with No Name 12. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 12. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 12. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 12. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 12. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 12. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 11. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 11. Bölüm, Amour et Patisserie 11. Bölüm izle, Amour et Patisserie 11. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 11. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 11. Bölüm, isimsiz Pastane 11. Bölüm izle, isimsiz Pastane 11. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 11. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 11. Bölüm, The Patisserie with No Name 11. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 11. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 11. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 11. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 11. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 11. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 10. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 10. Bölüm, Amour et Patisserie 10. Bölüm izle, Amour et Patisserie 10. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 10. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 10. Bölüm, isimsiz Pastane 10. Bölüm izle, isimsiz Pastane 10. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 10. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 10. Bölüm, The Patisserie with No Name 10. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 10. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 10. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 10. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 10. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 10. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 9. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 9. Bölüm, Amour et Patisserie 9. Bölüm izle, Amour et Patisserie 9. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 9. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 9. Bölüm, isimsiz Pastane 9. Bölüm izle, isimsiz Pastane 9. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 9. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 9. Bölüm, The Patisserie with No Name 9. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 9. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 9. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 9. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 9. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 9. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 8. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 8. Bölüm, Amour et Patisserie 8. Bölüm izle, Amour et Patisserie 8. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 8. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 8. Bölüm, isimsiz Pastane 8. Bölüm izle, isimsiz Pastane 8. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 8. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 8. Bölüm, The Patisserie with No Name 8. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 8. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 8. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 8. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 8. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 8. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 7. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 7. Bölüm, Amour et Patisserie 7. Bölüm izle, Amour et Patisserie 7. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 7. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 7. Bölüm, isimsiz Pastane 7. Bölüm izle, isimsiz Pastane 7. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 7. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 7. Bölüm, The Patisserie with No Name 7. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 7. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 7. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 7. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 7. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 7. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 6. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 6. Bölüm, Amour et Patisserie 6. Bölüm izle, Amour et Patisserie 6. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 6. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 6. Bölüm, isimsiz Pastane 6. Bölüm izle, isimsiz Pastane 6. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 6. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 6. Bölüm, The Patisserie with No Name 6. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 6. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 6. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 6. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 6. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 6. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 5. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 5. Bölüm, Amour et Patisserie 5. Bölüm izle, Amour et Patisserie 5. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 5. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 5. Bölüm, isimsiz Pastane 5. Bölüm izle, isimsiz Pastane 5. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 5. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 5. Bölüm, The Patisserie with No Name 5. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 5. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 5. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 5. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 5. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 5. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 4. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 4. Bölüm, Amour et Patisserie 4. Bölüm izle, Amour et Patisserie 4. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 4. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 4. Bölüm, isimsiz Pastane 4. Bölüm izle, isimsiz Pastane 4. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 4. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 4. Bölüm, The Patisserie with No Name 4. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 4. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 4. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 4. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 4. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 4. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 3. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 3. Bölüm, Amour et Patisserie 3. Bölüm izle, Amour et Patisserie 3. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 3. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 3. Bölüm, isimsiz Pastane 3. Bölüm izle, isimsiz Pastane 3. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 3. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 3. Bölüm, The Patisserie with No Name 3. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 3. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 3. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 3. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 3. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 3. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 2. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 2. Bölüm, Amour et Patisserie 2. Bölüm izle, Amour et Patisserie 2. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 2. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 2. Bölüm, isimsiz Pastane 2. Bölüm izle, isimsiz Pastane 2. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 2. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 2. Bölüm, The Patisserie with No Name 2. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 2. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 2. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 2. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 2. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 2. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie 1. Bölüm izle
Etiketler: Amour et Patisserie 1. Bölüm, Amour et Patisserie 1. Bölüm izle, Amour et Patisserie 1. Bölüm tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie 1. Bölüm türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie izle, isimsiz Pastane 1. Bölüm, isimsiz Pastane 1. Bölüm izle, isimsiz Pastane 1. Bölüm tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane 1. Bölüm türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane izle, The Patisserie with No Name 1. Bölüm, The Patisserie with No Name 1. Bölüm izle, The Patisserie with No Name 1. Bölüm tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name 1. Bölüm türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name izle, Amour et Patisserie 1. Bölüm tr altyazılı izle, isimsiz Pastane 1. Bölüm tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name 1. Bölüm tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie
Amour et Patisserie Konusu
Etiketler: Amour et Patisserie izle, Amour et Patisserie tayvan dizisi izle, Amour et Patisserie türkçe altyazılı izle, isimsiz Pastane, isimsiz Pastane izle, isimsiz Pastane Konusu, isimsiz Pastane Oyuncuları, isimsiz Pastane tayvan dizisi izle, isimsiz Pastane türkçe altyazılı izle, The Patisserie with No Name, The Patisserie with No Name izle, The Patisserie with No Name Oyuncuları, The Patisserie with No Name tayvan dizisi izle, The Patisserie with No Name türkçe altyazılı izle, Amour et Patisserie tr altyazılı izle, isimsiz Pastane tr altyazılı izle, tayvan dizi, The Patisserie with No Name tr altyazılı izle,
Kategori: Amour et Patisserie


c: text/html

text:
Pakstan ğäskärläre Äfğänstan çigendäge asaba cirlärendä suğışçılar şähärçegenä höcüm itte.
Pakstan xärbiläre süzçese Şäwkät Soltan äytüençä, Könçığış Wäzirstan dip atalğan asaba cirendä äl-Qaidä äğzası dip şiklänelgän 25-30-lap keşe yäşerengän buluı turındağı küzläw mäğlümätläre raslanğannan soñ ğäskärlär anda bügen irtän xärbi çara ütkärgän.
Soltan üterelgännärneñ tögäl sanın äytmäsä dä terrorçı dip şiklänelgännärneñ barısı da üterelgän dip isäpläwen belderde.
"Bügen irtänge 6:55-tä Pakstan iminlek köçläre tögäl höcüm oyıştırdı. Anda xärbi boralaqlar da qatnaştı. 5 qorılmanıñ 3-sen bez uñışlı räweştä cimerdek. häm ul 3 qorılmada bulğan terrorçılarnıñ barısı da üterelgän dip sanala" dide Soltan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Bügen Mozdokta comğa könge teraktnıñ berençe qorbannarın cirlädelär. Xärbi xastaxändäge şartlaw qorbannarı 50gä citte. 82 keşe törle yaralanular alğan, şularnıñ 64e xastaxänädä. Şartlaw urınında ezläw, qotqaru eşläre tämamlanğan. Düşämbe, 4 avgust Tönyak Osetiädä mätäm köne. Mozdokqa kilgän Rusiäneñ saqlanu ministrı Sergey İvanov, bü höcüm saqlanu çaraları kürelmäw säbäple genä mömkin bulğan dip belderde. Baş xärbi proquratura çığanaqlarına tayanıp, "İnterfax" ağentlığı, xärbi xastaxänäneñ citäkçese Artur Arakelyan totqarlanğan dip xäbär itä.


text:
Fändäs Safiullin: «Rusiä Federatsiäse Däwlät Dumasınıñ xörmätle deputatları! Min sezneñ aradan bu qanun proektı öçen qul kütärgännärgä möräcäğät itep, sezdän ber genä närsäne ütenäm: «ciñüegez» belän aldanmağız, monda cawapqa däşmäw tınlığına yulığıp, buş xıyal läzzätenä birelmägez. Ğädelsez tübänsenüdän sıqraw da tawışsız bula, açı räncüdän yüeş küz yäşe genä tügel, qop-qorı açısı da bärep çığa.» [ Mädäni comğa ]
Tatarlarnı isä soñğı waqıtta latinnı kire qağu, mäktäp programmalarına pravoslavie dinen kertü, ğomumän tatarlarğa qarşı barğan säyäsät borçıy. Tatarstan yäşläre gäcite «Xuş latin» digän isem belän Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ latin älifbasın kire qağıp imza sırlaw belän genä çiklänmägänen bäyän itä. Çönki bu Tatarstannıñ açuın kiterer ide. Rusiä başlığı Federal'' cıyınğa xat cibärgän. Älege xatta ul Tatarstan Däwlät Sovetınıñ «tel mäsäläse buyınça» ayırım, üzgä qaraşı barlığın iskärtä. «Rusiä Federatsiäseneñ tellär turındağı qanunnarın alğa taba qamilläşterü protsessı Federal'' cıyın palataları häm Rusiä subyektlarınıñ qanun çığaru orğannarı arasında üzara söyläşülär belän alıp barılırğa tieş»,- dielä älege yullamada. Läkin Rusiäneñ säyäsi traditsiäläre buynça, mondıy söyläşülär bik ozaq barırğa häm bernindi näticä dä birmäskä mömkin. Häm bu möğayın şulay bulır da.
BpeMя и дeHbrи gäcite mäsälän Vladimir Putin älege qanunğa maxsus Rusiä Konstitutsiäse qabul itelgän könne qul quydı di bilgeläp uza. Häm latin mäsäläseneñ kiläçäge xaqında Tatarstan Däwlät Sovetınıñ mäğärif, mädäniät häm milli eşlär komissiäse räise Razil Wäliew fikeren beleşä. «Min älegä Däwlät Sovetınıñ nindi qarar qılaçağın faraz itmim. Barı üzemä bilgele bulğannı ğına äytäm. Yaqın könnärdä bezneñ komissiä cıyılaçaq häm anda sessiäneñ kiläçäk utırışına RF Konstitutsiä maxqamäsenä, qanunğa tellär turındağı östämälär kertü möräcäğäten birü mäsäläse qaralaçaq. Mondıy möräcäğätneñ kiräklegen bezgä xätta Tatarstannan çittäge millättäşlärebez dä şaltıratıp äytep tora. Ayıruça Mäskäwdän küp şaltıratalar. Bu könnärdä genä Ulyanda buldım. Andağı tatarlar da bu xaqta äyttelär»,- di Räzil Wäliev.
Mädäni comğada isä bu xaqta deputat Fändäs Safiullinnıñ Rusiä Däwlät Dumasında yasağan çığışı basılğan:
Rusiä Federatsiäse Däwlät Dumasınıñ xörmätle deputatları! Min sezneñ aradan bu qanun proektı öçen qul kütärgännärgä möräcäğät itep, sezdän ber genä närsäne ütenäm: «ciñüegez» belän aldanmağız, monda cawapqa däşmäw tınlığına yulığıp, buş xıyal läzzätenä birelmägez. Ğädelsez tübänsenüdän sıqraw da tawışsız bula, açı räncüdän yüeş küz yäşe genä tügel, qop-qorı açısı da bärep çığa,- di ul anda.
ЗBeздa ПoBoлжbяda Damir İsxaqovnıñ «Monnan soñ Putin tatarlar prezidentı tügel» digän yazması da latin älifbasın kire qağu uñayınnan yazılğan. «Polkovnik Putinnıñ 30 avgusta tatar cämäğätçelege belän oçraşqanda böten dönyağa bezneñ küpmillätle il, şunlıqtan tuğan tellärne öyränüne tıyarğa yaramıy häm başqa şunıñ işe süzläre Mäskäwgä qaytqaç başqa tar qaraşlı polkovniklar belän qaplanıp qaldı. Dimäk Tatarstan häm tatar millätenä qarata barğan basım Putinğa anıñ xaqimiäte tarafınnan yasala. Monı soñğı waqıttağı küreneşlär açıqtan-açıq çağıldıra. Şulay uq Rusiä Prezidentı Qazannıñ 1000 yıllığına küp milliardlar wäğdä itkän ide. Ul bu komissiäne citäkläsä dä, 200 mln. dollarnı ul tügel, ä kreditqa Dönya Bankı birä. Ä anı bit axır çiktä qaytarası bula. Dimäk Rusiä prezidentı küp närsäne üze xäl itmi bulıp çığa. Şunlıqtan tatarlar anarğa tayana almıy. Çönki ul şovinizmnı sayladı, ä bez tatarlar, demokratiäsez yäşi almıybız»,- di Damir İsxakov.
ЗBeздa ПoBoлжbяnıñ şul uq sanında tatarlar, karellar häm başqa millät wäkilläreneñ (alar arasında urıslar da bar) Vladimir Putinnan häm rusiä xökümätennän küñelläre qayta başlağanı bäyän itelä. «Rusiä citäkçelege tellär turındağı qanun ütäleşen, milli tellärdä belem alunı, Başqortstanda obyektivlıqnı çağıldırğan xalıq sanın uzdırunı qanäğätländerä almıy. Okruglar buldırıp, cirleklärdä härdaim küzätüçelär quyıp byurokratiäne arttırıp ta Rusiä prezidentı milli mädäniätlärne, mäğärifne häm massaküläm mäğlümat çaralarınıñ tulayım räweştä eşläwen buldıra almıy»,- dielgän «Tel belemennän şovinistlar» isemle yazmada.
Putinnıñ Qazanğa kilgäç: «Ä ruslarğa Tatarstanda ciñelme soñ?» digän sorawı qayçandır Yeltsinnıñ «suverenitetnı küpme alasığız kilsä şul xätle alığız» digän kebek ük qanatlı süzgä äylände. Ul soraw nik birelgän? Ni öçen berniçä rus cämğıäte Tatarstandağı säyäsi wäzğıätttän zarlanıp Putinğa xat cibärde? Häm nigä Tatarstan prezidentı küptän tügel rus cämğıätläre äydamannarı belän oçraştı? Bu sorawlarğa cawap tabır öçen BocToчHый эkcпpecc gäcite tügäräk östäl oyıştıra. «Rus-tatar» mäsäläsen tikşerüdä Rus mädäniäte cämğıäte räise Aleksandr Salagaev, Rusiä tatarlarınıñ federal'' milli mädäni möxtäriäte räise Rimzil Väliev, politologiä doktorı Räfiq Möxämmätşin, «Sozidanie» ijtimagıy oyışması citäkçese Ayrat Şäripov häm gäcitneñ baş möxärrire Räşid Gällämov qatnaşa. Yazma şaqtıy qızıqlı häm bay eçtälekle.
Tatar xalqı ülgänme ällä yoqlağan ğınamı?- digän soraw här zıyalını borçıy torğandır. Bu xaqta Rafael'' Xäkimov gäcit bite tutırıp: «Tatar ülmägän dä, yoqlamağan da ul köç cıya!»- dip näticä yasağan ide inde. Tatarstan yäşläre ndä tatarlar yazmışın çağıldırğan şaqtıy qızıqlı yazma dönya kürgän. Anda Nazıyf Xämitov: «Min Şähri Qazan gäcitendä Aydar Xälimneñ şul xaqtağı sallı mäqäläse belän tanışqaç, «tatar betep bara ikän» digän näticägä kilgän idem. Ä menä Rafael'' Xäkimov monıñ kiresen äytep çığış yasağaç, bu xaqta başqa yazmasqa qarar qılğan bulsam da, bälki min dä köç cıyıp qına yatqanmındır dip yänä qulıma qaläm aldım»,- di. Eş şunda ki, bezneñ bügenge xäbärçelärebezneñ kübese, üzläreneñ yazmalarında «bardı-qayttı» diyüdän uza almıylar. Qısqası, alar ayırım bülmälärgä yabılıp uylıylar. Tatarlarlarnıñ betüe iñ berençe bulıp kitap häm gäcit-jurnallarnı uquçı yäşlär sanı azayudan başlanaçaq. Monı inde böek yazuçılar sizep aldı. Häm üzläreneñ ütmäs kitapların gäcit bitlärendä bastırıp çığarıp, xalıqqa citkerep qalmaqçı bulalar. Qayber gäcitlärdä xäzer yıl buyı tögällänmägän romannar da basıla başladı digän fiker yörtelä anda.
Älbättä, tatarnıñ betüe çit ölkälärdä yäşäwçelärdän başlanır. Anda bezneñ 4 million xalqıbız yäşi, yäğni, yartısınnan artığı. Tatar ictimaği üzäkläre tarafınnan citkerelgän taläp häm mömkinlek andağı tatarlarğa üz-üzlären saqlap qalırğa yärdäm itmäyäçäk. Cirle xakimiät, mädäniät, san östenlege alarnı şul ölkäneñ üzidarä ağışına buysınuğa duçar itär. Ädip-ğalimnärebez Tatarstanda yäşäwçe tatar milläteneñ ğomeren ozınaytu öçen çaralar ezläp baş wata başladılar inde. Çönki bügenge statistiqa buyınça, 38 protsent tatar ğailäse urıs telendä genä söyläşä, 80 protsent tatar eş urınında urıs telen genä qullana, 86 protsent tatar balası mäktäplärdä urıs telendä uqi - di Nazıyf Xämitov.
Millätneñ tarqaluı Könçığış kul''tı tä''sirendä tizlänäçäk. Bügen Qazanda ğına da yözgä yaqın sekta eşli. Alarnıñ barısı da üz mäğlümat-yünäleşlären tormışqa aşıralar. Bu atnada dönya kürgän Tatarstan yäşlärendäge «Mäñge yäşiseñ kiläme?» digän yazma da şul xaqta.
Mäğrifät gäcitendä isä härdaim mäktäplärdä pravoslavie dinen uqıtu buyınça yazmalar basılıp kilä. «Rusiä Konstitutsiäseneñ 14 nçe maddäsendä ilneñ dönyawi däwlät buluı, ä 28 nçe maddädä grajdannarnıñ wöcdan irege turında äytelgän. Rusiäyaneñ ğomumi urta belem mäktäpläre turındağı dokumentta da urta belem mäktäbe dönyawi xarakterda bula, dielgän. Menä şundıy qanunnar buluğa karamastan, Rusiä mäğärif ministrı belän patriarx Aleksiy II arasında mäktäplärdä ata-analar röxsäte belän pravoslavie dinen uqıtu turında kileşü tözelde. Barlıq pravoslavie mäktäplärenä xat ta cibärelde. Anda mäs''älälär aldına mäktäplär öçen din uqıtuçıları äzerläw burıçı quyıla. Dimäk, kiläçäktä üz mäktäbenä pravoslavie uqıtunı kertüdän baş tartqan direktornı cawapqa tartırğa mömkinnär. Şulay itep, din, berençe çiratta, näq menä uqıtuçılarğa köçläp tağıla", - dielgän bu gäcittä.
Soñğı säyäsi waqiğalar şunı kürsätte: tıp-tınıç Tatarstanda ruslarnıñ millätçe cämğıätläre şaqtıy kübäygän ikän bit. Putinğa möräcäğät astına biş cämğıät häm firqa citäkçese qul quyğan ide. Tatarstan ikmäge tuqlıqlı şul. Ä menä kiräk çaqta tatarnı yaklap süz äyterlek ber ictimaği üzäk kenä bar. Bu xaqta Mäğrifättä Räfiq Şäräfiev yazması dönya kürgän.
Tatar ile soñğı waqıtta kiresençä latin älifbasında yazmalarnı kübräk birä başladı. Anıñ soñğı sanında Ruziä Safiullinanıñ «Bezne mäcbüriläp yarattırırğa telilär» digän mäktäplärgä pravoslavie dinen kertü turındağı yazma da uquçılarnı bitaraf qaldırmas dip uylıym. Ğabdulla Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäseneñ 65 yıllığı belän bäyläp birelgän yazma da qızıqlı. Bıyıl filarmoni artistları çit töbäklärgä ütkärelgän Sabantuylarğa konsertlar belän dä çıqqannar. Küptän tügel filarmoniäneñ konsertlar zalında tamaşaçılar Başqortostan sänğate belän tanışa aldı. Berençe tapqır Qazanda Başqortostan däwlät filarmoniäseneñ estrada törkemnäre qatnaşında festival'' bulıp ütte.
Landış Xarrasova, Qazan


text:
Freedom House: dönyada matbuğat ireklege qısıla
3 May - Dönya Matbuğat İreklege köne uñayınnan, Freedom House oyışması pänceşämbedä üzeneñ yıllıq xisabın iğlan itte. Älege xisapta äytelgänçä, uzğan 2004 yılda qayber illärdä matbuğat ireklege ölkäsendä uñay täräqqiät küzätelsä, başqalarında, şul isäptän elekke sovet illärendä tağı da qırısraq çikläwlär kertelgän.
Soñğı xisapqa qarağanda, cir yözendä yäşägän xalıqnıñ 17 protsentı irekle illärdä, 38 protsentı yarım-irekle, ä menä qalğan 45 protsentı ireksez illärdä yäşi ikän.
Tıñlawçıbızda, min nindi ildä yäşim, digän soraw tusa, aldan uq äytip kitik. Alarnıñ kübese Rusiädä yäşi dip alsaq, küñellären töşererergä mäcbürbez. Rusiä, uzğan yıldağı şikelle ük, ireksez illär törkemendä. Äfğanstan, Bangladeş, Cameroon, Mısır, Efiopia kebek illär belän bergä ul 194 il arasında 145-152nçe urınnarnı bili.
Ğömümän, elekke sovet illärendäge wazğiätne Freedom Housnıñ Tikşerenülär bülege citäkçese Christopher Walker bolay bäyäli:
Audio (Christopher Walker)
"Media häm jurnalistlar öçen anda bik awır şartlar. Baltiq illären iskä almağanda, elekke sovet illäreneñ barısında diärlek jurnalistlarğa qotıçqıç kirtälär quıla. Berniçä ildä, şul isäptän Ukrainada ömet çatqıları kürenä başladı, läkin ğömüm möxit bik awır."
Freedom House belderüençä, uzğan yıl belän çağıştırğanda, dönyadağı 5 ildä uñay täräqqiät küzätelgän. Şularnıñ berse Ukraina. Äflisün inqilabınnan soñ anda matbuğatqa bulğan basım bermä-ber kimegän dielä, näticädä ul "ireksezdän" "yarım-irekle"gä äylängän. Walker süzlärençä, xäzer Qırğızstan jurnalistları da üzlärendä şundıy uq üzgäreşlärgä ömetlänä.
Kürşelärgä kilgändä, Üzbäkstanda räsmilär oppozitsiäneñ internet säxifälären tomalawın däwam itä. Törkmänstan isä, Tönyaq Korea, Kuba kebek illär belän bergä iñ naçarlar rätendä, isemlekneñ iñ axırında.
İsemlekneñ başında, ğädättägeçä, iñ irekle dip sanalğan, Finlandiä, İslandiä, Şvetsiä, Daniä, Norvegiä kebek illär.
Quşma Ştatlar äle dä iñ ireklelär arasında bulsa da Freedom House anıñ kürsätkeçen uzğan yıl belän çağıştırğında kimetkän. Monıñ säbäbe itep jurnalistlardan çığanaqların açırğa taläp itü oçraqları, qayber säyäsi küzätüçelärneñ federal idaralärdän grant aluları, xäbärlärdä räsmi öleşneñ artu küreneşe kiterelgän.
-Ali Gilmi


text: Bu xaqta pänceşämbe könne ilneñ Yuğarı Däwlät Şurası belderde. Tähran Berläşkän Millätlär Oyışmasın qarşılıq yulına basmasqa çaqırdı. İrannıñ atom-töş programması tiräsendä tuğan krizisnı caylaw turındağı xalıqara täqdimgä cawapnı ul 22 awgustqa birergä wäğdä itte. Pänceşämbe irtän Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, İran uñay cawap birmäsä, Mäskäw İranğa qarşı çikläwlär kertü täqdime belän kileşer axırı, dide. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurası İran problemasın qabat tikşeräçäk.


text:
Bügen Dağstan başqalasında bomba şartlap kimendä 10 keşene üterde.
Dağstan baş prokuror urınbasarı Zaur İsayev äytüençä qorbannarnıñ qayberläre Rusiä soldatları.
Metal kisäkläre turırıp yasalğan bomba xärbilär utırğan maşina uzıp barğanda uramda şartlağan.
Tabib Qazanfar Qorbanov jurnalistlarğa xäzergä xastaxnälärgä 14 keşe kiterelde, alarnıñ kübese bik yaman xäldä. Bezneñ berençel isäpläwlärgä qarağanda anda 10 keşe ülgän dide.
Soñğı arada Çeçnägä kürşe Dağstanda üterülär yışayıp kitte. Bıyıl anda berniçä kürenekle cirle räsmi häm 20-dän artıq militsioner üterelde.


text: Bügen Ğiraqta 10 Amerikan ğäskärie hälaq bulğan. 8 xärbi Bağdad yanında mina quyılğan maşina şartlağan waqıtta hälaq bulğan. Tağın berse Bağdadnıñ üzendä, ikençese – Baquba şähärendä üterelgän. Bügen Ğiraqtağı Amerikan xärbi citäkçelege, Fallucadan ğäskärlären çığaru turında iğlan itte. Anda sönnilärneñ qorallanğan törkemnäre qoalitsiä ğäskärlärenä öç atna qarşılıq kürsätep kilä. Xäbärlärgä qarağanda, şähär östennän kontrol Ğiraqnıñ yaña armiäsenä küçärgä tieş. Ul Fallucanı saqlaw arimiäse dip atalaçaq. Xärbi bülek belän 4 Ğiraq generalı citäkçelek itäçäk. Alarnıñ berse generäl Salax, Säddäm Xösäyen rejimı waqıtında uq armidä xezmät itkän veterän.


text:
Saddam Xösäinneñ ike ulı üterelgännän soñ, amerikan räsmiläre bärep töşerelgän Ğıraq citäkçese tizlektä tabılaçaq dip ışana. Ğıraqtağı sivil administratsiäneñ başlığı P.Bremer ildä iminlek urnaştıru, iqtisadnı canlandıru häm demokratik xökümätneñ nigezlären salu öçen detalle waqıt grafikası täqdim itte.
Çärşämbedä Dönya Saddam Xösäinneñ ullları Uday belän Qusaynıñ Musulda üterelü xabäre belän şau kilgändä ,Dubaydağı Al arabia televidinie çeltäre Saddamnıñ audio-tasmasın işetterde.Bärep töşerelgän diktator eleke tasmalarında bulğan kebek xalıqnı koalitsiä köçlärenä qarşılıq kürsätergä çaqıra. Amerikan räsmiläre Uday belän Qusay Xösäinneñ üterelüennän soñ , Saddam da tizdän yä üle yä tere tabılaçaq digän arta barğan optimizm beldergändä, ikençeläre bu Saddamnıñ bälkim dä sonğı tasması ide dip söyli. Prezident G.Bush Aqyortta Saddamnıñ ölkän yardämçeläre yä qulğa alındı, yä dä üterelde , ğıraqlılar Saddamnıñ inde alarnıñ tormışında rol uynamauın , anıñ ber qayçan da xakimiätkä qayta almayaçağın añlıy başladı , ullarınıñ üleme dä moñı añlata dip söyläde. G.Bush(audio)
Kiçä Musulda rejimnıñ ike xezmätkäre üterelde. Saddam Xösäinneñ ulları , bi xisap ğıraqlını cafalau,imgäkläü häm üterü öçen cawaplı. Xäzer ğıraqlılar eleke rejimnıñ kitüen häm ber qayçan da qaytmayaçağın belä.
Kemlege açıqlanmağan ğıraqlı Xösäin tuğannarnıñ Musul yanındağı villada yäşerenüen xabär itkän. Ğıraqtağı AQŞ köçläreneñ komandirı general Sanchez Pentagondağı jurnalislar öçen Bagdadta ütkärgän video-tele-konferensiädä DNK sınavı äzer bulmasa da, mäyetlärneñ teşläre turındağı meditsina mäğlümäte 2 tuğannın ülgän 4 keşe arasında buluın isbatlıy dip söyläde. General Sanchez süzlärençä, Uday ve Qusaynıñ üleme belän ğıraqlılıar inde illärendä demokratiä urnaştıru mäsäläsendä amerikannar belän xezmättäşlek itüdän qurıqmayaçaq.General , Xösäin tuğannarnıñ üleme belän koalitsiä köçlärenä höcümnär dä kimiäçäk dip äytsä dä ul höcümnärne tuqtatu häm Ğıraqta tınıçlıq urnaştıru öçen Saddamnı tabu zarur dip söyläde
Waşingtonda administratsiä häm kongress belän mäslixätläşülär ütkärgän Ğıraqtağı sivil adminstrator P.Bremer koalitsiä köçläreneñ Saddamnı tabuı waqıt mäsäläse genä, tuğannarnıñ üterelüe ğıraqlılar öçen dä koalitsiä öçen dä yaxşı xabär . Min Saddam urınında bulsa idem yaxşı yoqlıy almas idem, anıñ ulları üterelde Saddamnıñ eçke dairäsendäge 55 keşeneñ 34, 35 qulğa alındı häm bez aña yaqınlaşıp kiläbez, anı tabaçaqbız dip söyläde. Mätbuğat Klubında çığış yasağannan soñ soraularğa cawap birgän Bremer Sanchez belän kileşep, Ğıraqta tärtib urnaştıru öçen in yaxşı çara Saddamnı tabu, bu Ğıraq xalqındağı bilgesezlek qurqunı yuq itär ide dip säyläsä dä ,administrator Saddamnıñ üleme genä partizan suğışın tuqtatmayaçaq , üzäk komandalıqtan här kön kürsätmä almağan bäysez suğışçılar üz başlarına xäräkät itergä däwam itäçäk dide. Bremer Ğıraqta tärtib urnaştru eşendä amerikannarnı sabırlı bulırğa çaqırıp, dönyanıñ bik az cirendä keşelär ğıraqlılar kebek tirannardan bik tizlektä irekländerelde. Misal öçen SSSRda xalıq Stalin zolımınnan aqırınlap Gorbaçev däwrendäge çiklängän açıqlıqqa , sivil ireklekkä küçte dip äytte.Bremer (audio)
Ğıraqta çağıştırırlıq küçeş çorı bulmadı. Ğıraqlılar zolımnıñ qaranğı tönennän ireklek yaqtılığına küçte.
Bremer Ğıraqnı tözekländerü , in möhime suğıştan evvelge däräcädä elektr vä su belän tämin itü öçen 60kön kiräk, ämma barıber citeşsezleklär bulaçaq çönki bu infrastrukturağa 35yıl kapital salınmağan dip söyläde. AQŞ sivil administratsiäse elektr infrastrukturası öçen 13milliard dollar kiräk digän faraz beldergändä BMO kiläse 4 yılda su täminatın buldıru öçen 16milliard dollar kapital kiräk di.İminlek urnaştıru öçen Bremer 60köndä yaqınça 7meñ keşedän torğan sivil saqlanu batalyonnarı buldırmaqçı.İqtisadi frontta isä sivl administrator unmeñnnärçä xezmät urını aça, üktäberneñ 15dä Ğıraqta yaña aqça berämlege qullanışqa kertelä.Kiläse atnada ike däwlät bankı eşli başlıy.AQŞ kiläse 6 ayda Ğıraqta sälämätlek saqlau ölkäsendä 211million dollar sarıf itäçäk.Ay sayın mäğaşlar, pensiä häm aşığıç tüläülär öçen 200 million dollar biräçäk.Bremer tarix bezgä ekonomik ireklekneñ politik ireklek belän qultıqlaşıp baruın öyrätte dip äytte. Bik döres , Ğıraqta eşlär Bremer äytkäneçe şoma ğına barsın ide
färidä xämit, praga


text:
Qazan tuğrası häm bayrağı Rusiä däwlät registrında terkälde
Tatarstan däwlätçelegeneñ bilgeläre Rusiä däwlät registrında terkälde. Bu uñaydan Qazanda «Tatarstannıñ geral’dika ölkäsendäge däwlät säyäsäte» digän fänni konferensiä ütkärelde.Belgänegezçä, Tatarstannıñ yäşelle, qızıllı häm aqlı bayrağı 1991yılda, tağın ber yıldan tuğra qabul itelä, ä 1993 yılda Tatarstannıñ gimnı barlıqqa kilä. Respublikanıñ Ğeraldika ölkäsendäge däwlät säyäsäte turında söylägändä, Däwlät şurası räise urınbasarı Rimma Ratnikova bolay dip äytte: « Tatarstan tuğarsı häm bayrağınıñ Rusiä däwlät Registrında terkälüen, bez däwlätçelek bilgeläre formalaşuınıñ tämamlanuı itep qabul itäbez». Tatarstan Prezidentı qarşındağı Geral’dik şura 2002 yılda barlıqqa kilde. Ul geral’dika ölkäsendäge däwlät säyäsäte konsepsiäsen tözü, däwlät simvolların qullanu tärtibe, rayon häm şähärlärneñ bilgelären buldıru kebek mäs’älälär belän şöğellänä. Tatarstannıñ här rayonı xäzer üz tuğrasın buldırğan. 2004 yılda Qazannıñ tuğrası häm bayrağı qabul itelde. Ä 27 ğinwarda Rusiä Prezidentı qarşındağı däwlät geraldika şurası wäkilläre, Qazan tuğrası häm bayrağın terkäw turında şahidätnamäne şähär başlığına tapşırdı. Ä moña qädär, Tatarstannıñ däwlät bilgeläre, tuğra, bayraq häm gimnı Rusiä geral’dik registrında terkäw xaqındağı dokumentnı Tatarstan Prezidentına tapşırdılar.
Tatarstannıñ räsmi däwlät bilgeläre bulsa da, alarnıñ däräcäse häm qullanu tärtibe mäs’äläsendä qıyınlıqlar bar. Konferensiädä çığış yasağan Yustitsiä ministrı Midxät Qormanov, Tatarstan häm Rusiä qanunnarı arasında qarşılıqlar barlı1ğın bilgeläp ütte. Mäsälän, mir sudyaları eşlägän cirdä Tatarstan bilgelären genä quyarğa röxsät itelmi, barı Rusiä bilgelär belän bergä genä. Şulay uq Midxät Qormanov, Rusiä geral’dik Şura räise Gennadiy Velinbaxoka Rusiä tuğrası turında da soraw birde. Ni säbäple, dönyawi däwlätneñ tuğrasında 7 täre räseme häm izge Georgiy surätlängän, dip soradı ul. Gennadiy Velinbaxov, Rusiä tuğrasındağı tärelär, pravoslav täre tügel, ä geral’dik xaclar ğına, häm türkologlar da bu räsem belän kileşte, dip cawap birde. Ä atta utıruçı keşe ul, İzge Georgiy räseme tügel, ä barı tik doşmannı ciñüçe suğışçı ğına, dip añlattı. Tatar internet forumnarda, töbäk citäkçeläre häm respublika başlıqları östän bilgelänä torğan bu zamanda däwlät bilgeläreneñ kiräge qalmıy, digän fiker belderelgän ide. Ämma älege fänni cıyında bu mäs’äläne telgä aluçı tabılmadı.
Bikä Timerova.


text: Küzläwdä ğäyeplänep 4 yılğa törmägä utırtılğan Rusiä jurnalistı Grigori Pasko bügen irekkä çığarıldı. Rusiä xärbiläreneñ Tın Okeannı nurlanışlı matdälär belän pıçratuwı turında yazıp çıqqan Pasko, şpionlıqta ğäyeplänep, 2001-neñ dikäberendä 4 yılğa irektän mäxrüm itelgän ide. 2 yılda 8 ay eçendä jurnalsitqa qarata bernindi şikäyät bulmağanın iskä alıp, Ussuriski mäxkämäse anı waqıttınnan alda azat itergä buldı. Pasko, ğäyeple buluın äle dä kire qağa, häm törmädän çıqqaç, üzen tulısınça aqlarğa taläp itäçägen belderde. Anıñ advokatı İvan Pavlov, bügen Vladivostokta ütkän matbuğat oçraşuında, Paskonıñ isemen aqlaw öçen köräşne däwam itäçägen äytte.


text:
Eçke eşlär idäräse wäkilläre keşe xoquqların yaqlaw uqularında qatnaşa
Uqularğa berençe çiratta keşe xoquqların bozıp, cinayätkä tartılğan militsiä wäkilläreneñ citäkçeläre çaqırılğan. Xezmätkärläre tarafınnan eşlängän yalğışlıq öçen Eçke eşlär idäräseneñ cinayätçelärne ezläw bülekçäläre başlıqları cawap totarğa tieş bula. Çönki uqu barışında elek bulğan häm şaqtıy yañğıraş tapqan keşe xoquqların bozu oçraqları da tikşereläçäk. Alar buyınça fiker alışınaçaq.
Qazan buyınça ğına bulğanğamı treninglarğa barlığı 21 keşe genä qatnaşa. Ämma kiläçäktä bu yunäleşne cäyelderü - täcribäne respublika buyınça taratu farazları küzdä totıla ikän. Çönki militsiälär tarafınnan xalıqnı cäberläwlär äledän-äle işetelep tora.
Qazanğa qädär mondıy psixologiä häm xoquq uquları Mari İle respublikasındağı Yoşkar-Ola şähärendä oyıştırılğan. Treningnıñ qağidälären dä “Agora” isemle töbäkara keşe xoquqların yaqlaw oyışması berlege belgeçläre häm Yoşkar-Olanıñ “Keşe häm Xoquq” oyışması tarafınnan eşlängän. Tatarstan başqalasında isä uqularnı Qazan şähäreneñ keşe xoquqların yaqlaw üzäge oyıştırğan. Älege üzäkneñ matbuğat xezmäte citäkçese Liliä Safina
Ğämäldä keşe xoquqların bozunı beterü misalları kitereläçäk. Anı çınlıqta bulğan waqiğalarğa basım yasalaçaq.
Liliä Safina belderüençä, Qazannıñ keşe xoquqların yaqlaw üzägenä dä militsiä tarafınnan räncetelgän keşelärneñ xoquqları yaqlarğa turı kilgän. Uqularda şul oçraqlarğa da tuqtalaçaqlar. Liliä Safina
Bu ike köndä Eçke eşlär idäräse citäkçelärenä tağın ber qat keşe xoquqları turındağı bilgelämälärne añlataçaqlar. Keşe xoquqların çikläw xaqında söyläyaçäklär. Xalıqara häm Rusiä qanunnarına tuqtalaçaqlar. Berdäm fiker alışu waqıtında uqıtuçılar häm Eçke eşlär idäräse xezmätkärläre keşe xoquqların bozuğa kiterä torğan oçraqlarnı açıqlarğa tırışaçaqlar.
Liliä Safina äytüençä, Qazannan soñ uqular Çuaşiä respublikasında häm Çita ölkäsendä däwam itäçäk. Şulay uq alar kiläçäktä Samara häm Ul'yanda da oyıştırılaçaq. Barlığı bu programmada 6 töbäk qatnaşa. Alarnıñ härqaysında xoquq yaqlaw oyışmaları eşli. Häm alar barısı da “Agora” digän keşe xoquqların yaqlaw oyışması berläşmäsenä kerälär.
Landış Xarrasova


text:
Sişämbedä Quşma Ştatlar däwlät sekretare Condoleezza Rice aldan iğlan itelmägän säfär belän Ğiraqqa kilde. Säfären ul başqala Bağdadtan tügel, ä tönyaqtağı Kirkuk şähärennän başladı.
"Quşma Ştatllar bu äxämiätle töbäkneñ kiläçäge öçen borçıla. Kirkuk töbäge bik moxim" dide däwlät sekretare.
Ğiraqnıñ elekke citäkçese Säddam Xösäyen bu töbäktä "ğäräpläşterü" säyäsäte alıp bardı. Distälägän meñ körd häm başqa ğäräp bulmağan xalıqlar torğan cirlärennän kitergä mäcbür buldı. Alar urınına Ğiraqnıñ üzäk häm könyaq töbäklärennän ğäräplär küçerep kiterelde.
Kördlär, neftkä bay bu töbäkne üz tufrağı dip sanıy. Kirkuk şähären alar üzläreneñ başqalası, xättä "Körd İerusalimı" dip atıy. Kirkuk häm anıñ tirä yağın alar Körd avtonom töbägenä quşırğa teli. Äytkändäy, 2005 yılda qabul itelgän Ğiraqnıñ yaña konstitutsiäsendä bu töbäktä xalıq sanın alu häm bu mäsälädä referndum ütkärü qaralğan.
Töbäktäge ğäräp häm törkmän oppozitsiäse referendum ütkärügä qarşı çığa. Bağdadtağı räsmilär dä referendum töbäkräge kierenkelekneñ tağı da aruına kiteräçäk dip qurqa. Körd räsmiläre Bağdadnı referendumğa ayaq çalu niätendä ğäyepli.
Rice xanımnıñ Kirkukka säfäre şuşı säyäsi qarşılıqlarnı kimetüne maqsat itep quya.
Kirkuknıñ äxämiäten azsızıqlağan tağın ber misal: äle genä anda Berläşkän Millätlärneñ maxsus wäkile Staffan de Mistura bulıp kitte. Düşämbedä İrbil qalasında yasağan çığışnda ul referendumğa äzerlkne tizäytergä çaqırdı:
"Aldağı 6 ay eçendä Berläşkän Millätlär yärdäme belän konstitutsiäneñ 140nçı matdäsen ğämälgä quyarğa kiräk" di Berläşkän Millätlär wäkile.
Ul arada Törkiä xärbiläre Ğiraqnıñ tönyağında körd suğışçılarına qarşı çiklängän külämdä xärbi ğämällären däwam itä. Düşämbedä bulğan hawa höcümennän soñ sişämbedä 300läp xärbi Ğali Raş töbägendä çiktän 3 çaqırım eçkä kergän dip xäbär itelä.
Ğiraq Kördsätanı räsmiläre bu ğämällrgä täniqt belderde.


text:
Qazan xakimiätläre Rus Pravoslav çirkäwe quyğan şartlarnı ütädeme?
Qazan şähäreneñ üzäge böten ber tözeleş mäydanın xäterlätä. Kreml tiräläre, tämäke fabrikası, Opera teatrı, ofitserlar yortı, salım inspeksiäse, BDB illäre citäkçelär toraçaq qunaq yortları tözeleşe, üzäk uramındağı binalarnıñ tışların ağartu, uramnarda yaña asfal’t cäyü eşläre ber uq waqıtta, bik zur tizlek belän bara. Rus pravoslav çirkäwe başlığı Aleksiy II, ikona tabılğan urında çirkäw torğızılğan oçraqta ğına, Watikannanq aytqan bu sörätne Qazanğa biräbez, dip beldergän ide. Bu şart, ütälmägän tügel, Bogorodetskiy soborında yañartu eşläre bara, ämma alar äle tiz genä tämamlanmayaçaq. Qazan İzge ana ikonasınıñ qaytqaç quyılası urın, sobornıñ Krestovozjdivjenie çirkäwendä äle 19nçe yuldä genä xac quyıldı. Anda da yañartu eşläre äle tögällänmägän, şuşı çirkäwdä häm Blagoveşenie soborında da tözeleş eşläre tulı quätkä bara. Biredä, Qol Şärif mäçete tözeleşendäge kebek, açılası kön irtäsenä qädär eşlär däwam itärgä mömkin. Sişämbedä, Qazan häm Tatarstan arxiereyı Anastasiy ataqay, Kreml’däge Blagoveşenie soborında berençe uqular ütkärde. 19 yul gäzitläreneñ tışlıq bitlärendä, İkonanıñ qaytu mäs’äläse buldı. Urıs telle gäzit xäbärçeläre, İkona, urıs pravoslav çirkäwe belän söyläşelgän urında tügel, ä başqa cirdä saqlanaçağına iğtibarı yünältälär. İkona tämäke fabrikası cirlegendä, andağı Bogorodeskiy soborında tügel, ä bötenläy başqa cirdä toraçaq, dip uylanıla. Tatar gäzitläre, ayırım alğanda «Şähri Qazan» gäzite şuşı pravoslavie atnalığınıñ häm İkona qaytuın xristian tatarlar barlığın istä torıp yaqtırta.


text:
Slovakiädä kiçä ütkän parlament saylawlarınıñ berençel näticälärenä qarap sulçı Smer partiäseneñ ciñep çığuı iğlan itelde. Smer citäkçese Robert Fico bezneñ partiä xäzerge premyer ministr Mikulaş Dzurinda alıp barğan reformalarnı beteräçäk dide.
"Bezneñ programma Slovakiädä kiñ yaqlaw taptı. Bu isä, ägär dä sotsial demokratlar xökümätkä kersä iqtisadnıñ alğa taba tärräqiät itäçägen añlata. Bu moña qädär bulğan kebek berniçä keşe öçen tügel, ä xalıqnıñ küpçelege öçen faydalıraq bulaçaq. Bu Slovakiäneñ sotsialräk häm ğädelräk ilgä äwerelüe öçen zur mömkinlek biräçäk. Çönki, ägär dä raslansa, berençel näticälär xökümätneñ sulğa borıluın añlata. Häm bayraq töbäklär belän yarlıraq töbäklär arasındağı zur büleneşkä cawap birü öçen teläktäşlek programması buldırılaçaq dide" Rico.
Smer parlamentta küpçelekkä iä bulmıyaçaq. Ul 29 protsenttan az ğına kübräk tawış cıyğan. Dzurindanıñ Slovak demokratik häm xristian partiäse tawışlarnıñ 18 protsentın alğan.


text:
Komi respublikası tatarları turında
Komi respublikası tatarları turında
Läkin Usinsk şähärendä yäşäwçe Gölfirä xanım Bädretdinova bezgä bügen çirattağı milli-mädäni waqiğa turında söylämäde. Tizdän Komida saylawlar ikän. Komilıylar respubliqa başlığın saylıyaçaqlar. Şuşı uñaydan Komi respublikasında yäşäwçe tatarlar isemenä Tübän Qamadan ber möräcäğät kilep ireşkän. Bu möräcäğättä millättäşlärebezgä saylawlarda Torlopov kandidatın yaklarğa täqdim itelä. Qaydan kilgän, kem tarafınnan yazılğan soñ bu käğäz? Komi respublikası Usinsk şähäreneñ tatar-başqort avtonomiäse sovetı räise Gölfirä Ämir qızı Bädretdinova «Azatlıq» tıñlawçılarına Komida saylawlar aldınnan kilep çıqqan wazgiät turında söyläde.
Tatarlarnıñ tormışı belän qızıqsınu yäki alarğa bulışu tügel, iğtibar da itmägändä, xätta, kiresençä, bezneñ tizräk betüebezne teläp törle ğamällär qılğanda, ğadättägeçä inde törle saylawlar aldınnan yäki başqa säyäsi maqsatlarda tatarlarnı qullanu haman da däwam itä.
Gölnaz İlgizär


text:
Fälestin premyer-ministrı Äxmät Qurai tizdän suğışçan törkemnär belän İzrail' arasında atışlarnı tuqtatu turında söyläşülär başlanır dip kötäm dide.
Qurai äytüençä, söyläşülär irtägä Mırıs küzläw xezmätläre başlığı Umär Söläyman kilgännän soñ başlanır dip kötelä. Moñarçı bulğan atışlarnı tuqtatu kileşülärenä dä Söläymannıñ aradaşlıq yardäme belän ireşelgän ide.
Fälestin yağı belän söyläşülär aldınnan Yerusalimda İzrail' premyer-ministrı Ariel Şaronm xökümät belän oçraşıp İzrail' strategiäse turında söyläşte.
Qurai belän Şaron bu aldağı atnada oçraşırğa cıyına.
İke taraf ta xalıqara yaqlawğa nigezlänüçe yul xaritası dip atalğan tınıçlıq planın tormışqa aşıru teläge belderde.
Gaza Sızığında köç qullanular däwam itä. Rafah qaçaqlar lagerenda röxsätsez qoral säwdäse belän şöğellänüdä şiklänelüçe keşene qulğa alu operatsiäse barışında İzrail' xärbiläre 2 fälestinlene üterde.


text:
Açıq mikrofon: Sez kemgä kübräk ışanasız, xakimiätkäme, ällä säyäsi partiälärgäme? Xakimiät saylawlarına barır idegezme?
Kübräk xakimiätkä ışanam. Xakimiät bezneñ tormışnı alıp bara. Çönki bez böten äyberne xakimiättän alabız. Säyäsi partiälärneñ monda qatnaşı yuq buğay. Saylawğa baram. Çönki bezdän tora . Kemne saylıylar. Bez anı saylarğa tieşbez , bez saylamasaq döres bulmıy. Menä soñğı yıllarda Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ gubernatorlarnı bilgeläp quyuı, döres tügel. Xalıq saylarğa tieş.
- Ber saylawnı da qaldırğan yuq. Menä Şäymievne saylağan idek. Küptän tügel genä menä üzebezneñ şähär başlığın sayladıq.
- Xakimiätkä berkemdä ışanmıy xäzer, kommunistlar öçen tawışımnı biräm.
-Yuq, bernindi partiäne dä belmim min. Miña 18 yäş Miña närsägä ul?
-Bernindi partiälärgä dä tawışımnı birmim.
-Säyäsi firqälärgä min ışanmıym. Min xakimiätkä ışanam. Ul ışanıçlı , çönki ul xalıqnıñ yäşäw däräcäsen yaxşırtır öçen bar şartlarnı da tudıra.
-Saylawlarğa min yörim. Xakimiätkä min ışanam. Alarnıñ böten eşlägän eşläre , ğämälgä aşıp tora. Säyäsi firqälärneñ eşläre turında min bernärsä dä äytä almıym.
-Bernindi partiälärgä dä tawışımnı birmim.
- Xakimiät saylawlarına barasızmı?
- Älbättä, çönki bu bezneñ burıçıbız.- Ä sez Tatarstandağı nindi partiälärne beläsez?
Ul qädär ük yaxşı itep belmim. Şul uq “Berdäm Rusiä” partiäseneñ filialları, LDPR filialları bar. Üzebezneñ mondağı partiälärne belmim, yuqtır, bälki. Partiälärneñ bersenä dä ışanmıym. Işanmasaq ta , nişlik soñ inde?. Çönki bez saylamasaq, başqalar saylıylar alarnı. Şuña kürä , barıber nindider ber partiägä barıp tawışnı birergä kiräk. Çönki bezneñ tawışıbız buşqa qalsa, ul başqağa kitä. - Säyäsi partiälär turında bez kübräk işetäbez. Xakimiätneñ eşçänlege turında min üzem belmim. Böten Rusiä partiäläreneñ dä Tatarstanda filialları bar , KPRF- nekedä. Ämma “Berdäm Rusiä” partiäse, sanlığı buyınça iñ zur partiä. Ber partiägä dä, bötenläy ışanıp beterep bulmıy.
- Säyäsi partiälär turında bez kübräk işetäbez. Xakimiätneñ eşçänlege turında min üzem belmim. Böten Rusiä partiäläreneñ dä Tatarstanda filialları bar , KPRF- nekedä. Ämma “Berdäm Rusiä” partiäse, sanlığı buyınça iñ zur partiä. Ber partiägä dä, bötenläy ışanıp beterep bulmıy.
Mälikä Basıyr


text:
Mäxällälär qaytırmı?
Bügenge ”tügäräk östäl” söyläşüeneñ teması bik ğadi häm çeterekle. Tatar mäxälläse häm möselman mäxälläse. Mäxälläne xäzerge tel belän äytkändä mikrorayon dip añlarğa da bula. Yäşäw urını da, tuplanğan cämäğätçelek din, yäki mädäniät, millät bilgese belän berläşterelgän xalıq häm anıñ oyışuı, anıñ citäkçeläre, urtaq ğämälläre. Şulay kilep çıqtı, xäzerge zamanda ber däwlättä yözlägän millät wäkile, törle din wäkilläre yäşäp yatalar. Tatarstanda, Qazanda yäki Bögelmädä dä menä siña barı tik tatarlar ğına digän ber genä kvartal, ber genä öy yuq. Menä siña çuaşlar yäki urıslar ğına yäşi torğan urın da yuq. Milli yaqtan çuar şähärlär, mikrorayonnar ayırım milli töslärgä buyalmıy, yäki zurraq millät tä'sire astında ğömer itä. Barı tik awıllarda ğına millättäşlär tuplanıp yäşi. Ä nigä millättäşlär belän bergä yäşämäskä tieş? Şähär şartlarında milli törkem bulıp yäşärgä mömkinme? Men şul turıda söyläşüdä bez Rusiäneñ möftilär şurası räise Rawil Gaynetdinneñ, Tatarstan diniä nazaratı citäkçese urınbasarı Wälulla Yaqupnıñ, Çuwaşiä möselmannarnıñ citäkçese Al’bert Kıyrganov fikerlären işeterbez. Tatar mäxälläse, möselman mäxälläse bügen mömkinme? Ul qayda, niçek oyışa? Menä şuşı ”tügäräk östäl” söyläşüendä Därwişlär bistäsendä yäşäwçe Nazıyf Xämitov, jurnalist Landış Xarrasova qatnaşalar. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Rimzil Wäli. Landış, tatar kongressınıñ eşläre komissiäsendä mäxällä turında süz niçegräk çıqtı?
Landış Xarrasova. Din komissiäsendä utırışı üze şul temağa bağışlanğan ide. Mäxällä: ütkäne, bügengese häm kiläçäge digän tema. Anda Rinat Zakirov mäxällälär milli bulırğa tieş dip basım yasasa, Rawil xäzrät Gaynetdin Rusiä külämendä milli mäxällä yasaw mömkin tügel dide, çönki törle millät wäkilläre yäşi, ayırım tatar mäxälläsen yasıy almıybız.
Rawil Gaynetdin çığışınnan özek. Soñğı waqıtta Tatarstanda yäşägän ğalimnärebezneñ fikerençä, mäxällä ul barı tik dini xayat belän genä yäşäw tügel, xalıqnıñ millät bularaq saqlanu häm älbättä anıñ ixtisadi, ictimaği yaqtan da citdi urın alırlıq ber oyışma. Ägär Tatarstanda mäxällä ul cirle däräcäsendä xakimiät däräcäsenä kütärelä ikän, ul ber mäs'älä. Ämma bezneñ Rossiä Federatsiäse küp millätle, küp dinle ikän, bezneñ möselman mäxälläläre bulsın. Mordoviädä bulsın, Çuwaşiäda bulsın. İslam mäxälläse bularaq anda tatar mäxälläsen oyıştırabız dip äytäbez ikän, anda bezneñ xäyriä eşlären itüçelär bulsın, bez üzebezneñ iqtisadıy buldırıp, üzebezneñ säyäsätebezne, şul rus pravoslav çirkäwe dä, rus ictimaği oyışmalarnıñ xezmät däräcäsenä kütäräbez dip uylıybız ikän, bu älbättä, xata bulaçaq.
Rimzil Wäli. Çınnan da, milli-mädäni avtonomiä, yäki ictimaği oyışma wäkile küzennän qarasañ, tatarlar mäxälläse bulırğa mömkin. Din eşleklese, älbättä, din qärdäşeneñ milläten soramıy. Nazıyf äfände, sez niçek qarıysız bu mäs’älägä?
Nazıyf Xamitov. Ägär dä qayber mäs’älälärneñ tarixına küz salsaq, revolyutsiägä qädär Tatarstanda ike meñ ike yöz mäxällä yäşägän. Revolyutsiä waqıtında alar cimerelde. Min awıldan Qazanğa kilgäç, monda berençe tapqır mäxällä digän süzne işettem. Ber törle äytkändä, ul urın digän süz. İkençe törle äytkändä, bu mäçet qarşında oyışqan ber cämğiät oyışması. İñ baştan, öy, annarı kvartal bulırğa mömkin.
Rimzil Wäli. Mäxällä – ictimaği oyışmamı, dini oyışmamı?
Nazıyf Xamitov. Ä min yortım yanında mäxällä baqçasın tözep quydım. Anda buşlay çäç aldırıla. Şunda uq bağanağa Gabdulla Tuqay şiğerlären elep quydım.
Rimzil Wäli. Dimäk, sezgä mäçetkä dä yörise yuq, söyläşergä urınığız bar.
Nazıyf Xamitov. Wälulla xäzrät tä mäxälläne oyıştırğan turında belä. Min alarğa ber niçä märtäbä möräcäğät ittem. Min mäxälläne oyıştırğan waqıtta, sez rizalığıznı birep kilegez, didem. Alar kilmäde. Miña ustavın birdelär.
Landış Xarrasova. Menä Wälulla xäzrät äytte, mäxällälärne şähärlärdä JEU qarşında tözep bula dip.
Wälulla Yaqup. Tatar möselmannarnı mäxällä eşlärenä tartu ike yul belän irsezgä bula. Berençe – äğzalıq prinsipı. Bu prinsip yuridik yaqtan saqlanırğa tieş. Şähärlärgä kilgändä, anda da mäxällälärne buldırırğa mömkin. Mäçetlärdä babaylar küp, alar aktivistlar. Alarğa zur etajlı öylärne terkätergä bik faydalı bulırğa mömkin.
Nazıyf Xamitov. Mäxällälärdä millätlärne bülergä kiräkmi, çönki annarı skandal başlana.
Rimzil Wäli. Qanunğa sıyıp bettegezme?
Nazıyf Xamitov. Miña äyttelär, äydä mäxälläne mäçet qarşında oyıştırabız. Ä anda oyıştırsaq, bezneñ intelligentsiä yörmiäçäk. Ä xäzer monda böten zıyalılar yörilär.
Rimzil Wäli. Tatarça söyläşsä, bismillanı äytsä, bula inde. Ä qış köne baqçada salqın tügelme?
Nazıyf Xamitov. Yuq, qış köne dä eşli.
Rimzil Wäli. Minem añlawımça, mäxällä – ul şuşı töbäktä, şuşı yortlarda yäşägän keşelärneñ ber cämğiäte, keşeläre yäki şul urınmı?
Nazıyf Xamitov. Mäxällä äğzäse dip atala inde. Mäçet belän butarğa yaramıy. Mäxällägä mäçet kiräk, mäçetkä mäxällä kiräkmi. Mäxällädä bez här keşegä kartoçka açıp quydıq. Anda keşeneñ biografiäsen yazdıq.
Rimzil Wäli. Çınnan da, sezneñ nindi maqsat, ni öçen kiräk buldı? Här keşeneñ üz yortı, fatirı, eşe bar.
Landış Xarrasova. Din komissiäse utırışında mäxälläneñ berençe maqsatı – tatarlarnı berläşterü didelär.
Nazıyf Xamitov. Tatarlarnı ğına berläştersäk, qarşılıq kilep çığa.
Rimzil Wäli. Ä üzara nindi teldä söyläşäsez?
Nazıyf Xamitov. Tatarça ğına söyläşmibez.
Rimzil Wäli. Ä qarşılıq nidä soñ? Bu eş Penzada yäki Mäskäwdä mömkinme?
Nazıyf Xamitov. Qarşılıq bolay kilep çıqtı. Ber qarçıqqa sez monda yörmägez, mäçetkä yöregez, dip äytkännär. Şunnan soñ miña şul äğzälär yörmi başladılar.
Rimzil Wäli. Mäxällä mäçetkä konkurent bulıp çığa meni? Ä sezgä qarşı töşüçe, kürşelär, alar arasında urıslar da bardır, alar niçek qaradı sezneñ cıyılıp utıruğa?
Nazıyf Xamitov. Andıy xäl bar ide. Çüplektä yasadım bit mäxälläne. Min qoymağa: ”Alla saqlasın!”, annarı ”Ädäm balası, ni xälläreñ bar?” dip yazıp quydım. Şuşı süzlärne uqığaç, keşelär çüpne tükmi başladılar. Xäzer miña bötenese, rusları da, tatarları da xörmät belän qarıylar.
Rimzil Wäli. Ä sezneñ işegaldında tärtip bozu, pıçratu kimemädeme şunıñ näticäsendä?
Nazıyf Xamitov. Xäzer çüpne maxsus konteynerğa taşıy başladılar, ä elek çoqırğa tükkännär. JKUdan kilep, ağaçlar utırttılar.
Rimzil Wäli. Bu nindi uramda?
Nazıyf Xamitov. Bu Solidarnost' uramında urman qırında. Ekologiä ministrlığınnan kilep, qaradılar anı.
Rimzil Wäli. Dimäk, mäxällä tabiğät'ne saqlaw öçen dä kiräk. Ä qunaqlarıbızdan sorıysı kilä, ä nişläp bezneñ ber genä mäxällä?Ä nigä un, yäki yöz tügel ul?
Landış Xarrasova. Al'bert Kırganov äytte, citmeş-siksän yıl dinsezlektän soñ mäxällä tözü tiz genä bula almıy. Xäzerge şartlarda anı tezü mömkin tügel.
Al'bert Kırganov. Revolyutsiäğa qädär bulğan mäxällälär sistemasında imamnarnıñ da, mäxällälärneñ dä, sotsial' däräcäläre dä bötenläy başqa ide. Xalıq ta bik dinle ide. Annarı, xökümät tarafınnan imamnarnıñ ayırım däräcäse bar ide. Ul awılnıñ citäkçese şikelle ide. Qız balalar abıstaylar yannarında tärbiälänep, möselman xatınnarı bulıp üstelär.
Rimzil Wäli. Mäxällä – ul şul uq prixod, obşçina tügel meni? Mäçetkä kilep, imanlıq turında söyläşmilär meni?
Nazıyf Xamitov. Yuq, mäxällä ruxi yaqnı ğına qarmıy bit. Ul böten problemalarnı ala.
Rimzil Wäli. San-Fransisko yanındağı Berlingeym bistäse bar. Ber niçä distä yıl ber uramda tatarlar toralar. Üzlären mäxällä dip sanıylar. Xel'sinkida tatar keşeläre aqça cıyıp bina alğannar küp yıllar elek. Şunda konsertlar, cıyılışlar ütkärälär. Şul uq bina mäçet bulıp ta xezmät itä, mondağı tatarlar mäxällä bulıp toralar. Rossiä külämendä yäki başqa illärdä ber tatar ğailä tügel, ä yöz tatar ğailäse yäşäw räweşen berläşterä ala mikän?
Nazıyf Xamitov. Berençedän, araqı eçüdän tuqtarğa kiräk.
Rimzil Wäli. Eçmägän keşe, sport belän şöğelläner öçen, yäki şiğerlär uqır öçen, konsert quyar öçen, mäxällädä berläşsä, yarıymı?
Nazıyf Xamitov. Älbättä.
Rimzil Wäli. Azinoda ber yortqa yöz tatar ğailäse kilep urnaşqan dip küz aldına kiterik. Dimäk, monda tatarlar yöri torğan apteka, balalar baqçası, tatarlar mäktäbe, mäçet açırğa mömkin. Mäxällä bulıp tormış alıp baralar. Şulay bulırğa mömkinme? Işanasızmı? Bez tatarlar, bäyräm ütkäräbez, kürşe apaylarıbız qıyıq qaramasmı?
Nazıyf Xamitov. Alarğa röxsät birergä kiräk.
Rimzil Wäli. Mäxällä bulmaw, tatarlarnıñ, möselmannıñ mesken bulıp kimep yäşäwenä, kimep baruına taesir itkänme?
Nazıyf Xamitov. Ägär dä bezneñ mäxällä sisteması saqlanğan bulsa, ruxi saqlanış bulğan ide. Mäxällälärne yañadan tergezsäk, şähär yortlarında da milli tormış qaynap torır.


text:
Prezident G.Bush sişämbe kiçne Aqyortta mätbuğat oçraşuı ütkärep ,Ğıraqtağı amerikan xärbiläreneñ sonğı atnalarda qıyınlıqlar aldında qaluın iqrar itsä dä,xakimiät bilgelängän waqıtta 30çe iyündä ğıraqlılarğa tapşırılaçaq dip belderde.
Prezident Bush sonğı 2 atna Ğıraqtağı amerikannar öçen qıyın buldı , xärbi citäkçelär taläp itsä östämä xärbilär cibäräçäkmem dip belderde. Ämma Amerika citäkçese Ğıraqtağı qarşılıq kürsätü waqıtlı küreneş, ğadi ğıraqlılarnıñ telägen dä xissen dä çağıldırmıy bärep töşerelgän prezident Saddam Xösäingä turılıqlı keşelär , çittän kilgän suğışçılar häm AQŞqa qarşı buluçı şiğı ruxanisı Muqtada al Sadr Ğıraqtağı bügenge xällär öçen cawaplı dip äytte.G. Bush (audio)
Bez ekstremist wä insafsız elemetlarnıñ xakimiätne yaulap alu öçen köç qullanuın küräbez.Bu watandaşlar suğışı yäki xalıqnıñ başkütärüe tügel. Ğıraqnıñ zur öleşe çağıştırmaça totrıqlı. Ğıraqlılarnıñ zur öleşe köç qullanunı kire qağa, diktaturağa qarşı dip söyläde.
Aprel ayında AQŞnıñ 83 ğäskärie häläk buldı, 560-ı yaralandı . Saddam rejimı cimerelgännän soñ, ber genä ayda da yuğaltular şundıy yuğarı bulmadı. Ğıraqta däwam itkän köç qullanu sonğı fiker beleşülärdä çağıla başladı. Saylawlarğa 7 ay qalıp barğanda Bushnıñ iminlek säyäsäten yaqlawçılar 50%tan az ğına kübräk.İminlektän –iqtisadqa qädär törle mäsälälärdä isä prezidentnıñ eşen xuplawçılar 50%n azıraq. Vietnam suğışı urtasında Prezident Lynden Johnson ratingı bik tübän bulğan öçen saylawlarda üz namzätlegen quymağan ide. Ämma Bush min eşemne yuğaltırğa telämim dip açıqtan açıq äytte. Jurnalistlarnıñ Ğıraq belän Vietnamnı çağıştırğan sorawına ilbaşı (audio)
bu analogiä döres tügel. Bu xärbilärebezgä dä häm doşmağa da yalğış kündermä bulıp tora dip uylıym.Zalimnar izgän ildä ireklekne torğızu bik qıyın .Bez bu yünäleştä däwam itergä tieşbez, çönki näticä bezneñ il mänfäğätenä xezmät itädigän cawap qaytardı .
Bush suverenlek 30nçe iyündä ğıraqlılarğa tapşırılaçaq. Waşington yaña xökümätne şunduq tanıp, Bagdadta ilçelek açaçaq häm ilçe täğayenliäçäk dip söyläde. 30-nçe iyündä nindi xökümät eşbaşına kiläçäk digän sorauğa prezident bu eşne BMOnıñ mäxsus wäkile Laxdar Braximi xäl qılaçaq dide. G.Bush mätbuğat oçraşuında tağı bolay dip söyläde: AQŞnıñ Ğıraqqa yardäme däwam itäçäk, AQŞ xärbiläre Ğıraqta xärbi aktivlıqların kimitmiäçäk,çönki Ğıraq al Qaidağa qarşı kiñräk suğışnıñ ber frontın täşkil itä. Sonğı distä yıllarda bez taşlama yäki çigenüneñ doşmannı qıyulandırğanın , qan tügügä kiterüen kürdek . Sivilizatsiäle dönya terror ideologiäsenä qarşı berläşep köçle effektiv orımnar yasadı.Äfganstanda Talibannıñ cimerele.ü , al Qaidanı qaqşattı, Saddam Xösäin xökem protsesın kötep utıra. Muamamer Qaddafinı ğädäti bulmağan qorallardan vazkiçergä etärde., Liviädä kürkä fermasında yäşerelgän 50tonna garçitsa gazı tabıldı . Aqyortnıñ eleke kontr-terrorizm başlığı Richard Clarknıñ mäxsus komisiä aldındağı çığışında min bik tırışsam da 11nçe sintäber höcümen tuqtata almadım dip qorbannarnıñ yaqınnarınnan yarlıqaw sorawın iskä alğan jurnalist prezident äfände seznen dä ğafu ütenü yäki şäxsi cawaplılıqnı üz östenä alırlıq xatağız barmı digän sorawın çitlätep ütkän Bush min höcümdä yaqınnarın yuğaltuçılar öçen nıq qayğırdım , xökümät eşlärne yaxşıraq koordinatsiälägän bulsa ide qan tügelmägän bulır ide digän. sez 11nçe sintäberdän soñ xata eşlädegezme digän sorawğa ilbaşı ber niçä sikund uylanğannan soñ xata tügel ä üzeneñ ğämäläre turında söyli başlağan(audio) Min Äfganstanğa näk şuluq räweştä yañadan kerer idem. Ğıraqtağı qoral zapası turında bügen belgennnärenme belgän bulsa idem , barıbır dönyanı Saddamğa qarşı suğışqa çaqırğan bulır idem.Min qorallar turında çınbarlıqnı faş iträçäkbez dip ışanam, şunın öçen bez qorallarnı tikşerü öçen bäysez komisiäse oyıştırdıq.Min çınbarlıqnı işetergä telim. Alar bälkim dä kürkä färmasında 50tonna garçitsa gazı kebek, qayda da bulsa yäşerelgän. dip söyläde prezident,
G.Bushnıñ kiçäge press konferensiäsendä yaña ber nindi detallär açıqlanmağan kebek, yünäleştä üzgäreşlär bulmayaçağı da añlaşıldı. Ğıraq suğışı AQŞnı iminräk xälgä kiteräçäk digän fiker genä täqrarlandı.
färidä xämit,praga


text:
Xristian dönyası rajtua bäyrämen bik zurlap ütkärä.Ämma bu bäyräm inde ikençe yıl Ğäysä päygämberneñ tuğan urını Bäit-Lähemdä tınıç , xätta küñelsez bilgelänä. İzrael xakimiätläre bıyıl da Fälästin citäkçese Yasir Arafatqa Rajtua çirkäwendäge tönge yolağa qatnaşu röxsäte birmäde. Rim katolik çirkäweneñ Yerusalemdäge wäkile tönge yolada yasağan çığışında İzrael belän fälästinnär arasında tınıçlıq urnaşuı öçen yaña qaraş, yaña fikerläü kiräk dip äytte.
Könbatış Yordan Üzänendäge Bäit-Lahem şähre 1995-nçe yılda fälästin idaräsenä tapşırılsa da ul äle İzrael okupatsiese astında . Çönki ber ay çaması elek Yärusalemdäge şartlaunı oyıştırğan intixar terrorçı Bäyt-Lahemnän ide.… Dönya televidinieläre bu arada mäğlüm säbäptän Bäyt Lahemne, anıñ tarixi bina ğıybadätxanälären küp kürsätä… İzrael xärbiläre şähär üzägendä ällä ni kürenmäsä dä, qaranğı, utlar yanmağan, kibet otelläre yabıq Bäit-Lahem ber dä rajtua atmosferasında tügel ..Ber waqıtlarnı böten dönyadan kilgän turistlar , bigräk tä bu waqıtta xristian xacılar belän tulğan bulırğa tieşle şähärdä bıyıl xätta şähär mäydanındağı zur çırşı ağaçı da İzraelgä protest säbäple yaqtırtılmağan berençe märtäbä şähär tarixında.
Vatikannıñ Yerusalemdäge wäkile latin patriarxı Michel Sabbah rajtua çirkäveneñ yanındağı izge Katarina çirkäwendäge çığışında İzrael okupatsiese astında yäşäwçe fälästinnärgä solıx , tınıçlıq telägän. Patriarx Sabbah izraellelärgä şähärläregezdä , uramnarığızda qan ağa, bu konfliktnı çişkän açqıç sezneñ qulda , älegäçe alıp barğan eşçänlek belän fälästinnärne izgän bulsağız da tınıçlıq urnaştıra almadığız dip äytte. Tınıçlıq vä iminlek urnaştıru öçen yaña qaraş kiräk dip söyläde Michel Sabbah.
İzrael bıyıl da Yasir Arafatqa Ramallah-dan Bäit-Lähemgä baru röxsäte birmäde. Ul añı ike yıl elek başlanğan intifada , köçqullanu- başkütärü öçen ğäyepläp kilä. Arafat düşämbedä xristian citäkçeläre belän oçraşuda böten dönya rajtuanı tınıçlıqta bäyräm itkändä, Fälästin cirlärendä, Bäit-Lähemdä xalqıbıznıñ rajtua bäyrämen qotlaunı tıyu ğädel eşme dip sorağan ide. Arafat süzlärençä böten dönya çırşı ağaçlarına soqlanıp qarağanda , Bäyt-Lähem häm Palestinadağı awıl, şähärlär qaranğıda, qamau astında , cimerek , keşelär üterelä, qulğa alına . Arafat rajtua täbriklären kündärep bez Äl Quds yäisä Bäit-lähemdä oçraşaçaqbız digän ömed belderde. Bilgele bulğança Yasir Arafat biş waqıt namaz uquçı möselman , anıñ xäläl cifäte Suxa isä xristian dinendä, Könbatış Yarı häm Bäyt-Lähem tiräsendäge awıllarda yäşäwçe fälästinnärneñ 35% xristian dinendä. Yasir Arafatnıñ inde ikençe yıl buş torğan çirkäwdäge urındığına bıyıl da kefiye häm inglizçe Xörmätle Yasir Arafat , Fälästin däwläte prezidentı digän yazu quyılğan ide. Patriarx yolada bez sezneñ monda buluığıznı bik telär idek. Allah sezgä qamau astında solıx vä ğädellek missiäsenä dävam itüe öçen aqıl häm köç birsen dip ğıybadät itte. . Mishel Sabbah çirkäüdäge inanuçılarğa bu rajtua bäyräme tormış işekläre yabıq bik qıyın şartlarğa turı kilde.Bez ireklek taläp itergä däwam itäçäkbez… Fälästinnär izrael xalqına tınıçlıq, iminlek häm yaxşılıqlar teli, bez fälästinnär izraellelärdän köç qullanunın säbäben añlauların sorıybız. Säbäp :okupatsie , sezgä yaña qaraşlarğa iä citäkçelär kiräk yäki sez citäkçelärgä monda yäşäwçe barlıq xalıqlarğa solıx vä iminlek kiteräçäk yaña qaraşlarnı qabul itterergä tieşsez dip söyläde.
Bäit-Lähemdä xristiannar bıyıl rajtua bäyrämen ğıybadätlär belän genä ütkärä, barlıq başqa bäyräm çaralarınnan vazkiçelgän. İzrael armiseneñ süzçese bez anda bulırğa ber dä telämäs idek, ämma terror oyışmaları rajtua yäki başqa bäyräm dip tänäffäs iğlan itmilär dip äytkän ide
Färidä Xämit; Praga


text: İzrail tışqı äşlär ministerı Silwan Şalom, Europa berlege yaqın könçığışta tınıçlıq urnaştıru äşendä xezmättäşlek itü ışanıçın yuğalta, dip äytte. Bügen Şalom, Telawivta berlekneñ tışqı säyäsät başlığı Xäwer Solana belän oçraştı. İzrail, könbatış yarda iminlek diwarı tözeleşen tuqtatırğa çaqırğan BMOnıñ General Assambleyäsı rezolúsísın Europa berlegeneñ tulısınça xuplawın tänqitläde. Şalom suzlärençä, berlekneñ bertawıştan fälästinnär yaqlı buluwı borçılu tudıra. Solana isä, Europa berlege bu mäsäldä üz qararın inde küptän qabul itte, dip belderde. İzrail, kisätülärgä qaramastan, fälästin suğışçılarınnan saqlanır öçen iminlek diwarı tözeleşen däwam itäçägen äytte.


text:
Qazan hawa mäydanında şundıy xikmätle xäl buldı. Tamojnya xezmätkärläre bik zur uyaulıq kürsätep, zakonsız 78 tutıy qoş totqarlağannar. Tutıy qız tügel, ä tutıy qoş, yäğni popugay. Bu qoşlar döres itep deklaratsiägä kertelmägän bulğan. Şuña kürä tutıy qoşlar Qazan zooparkına cibärelgän. Alarnı kiterüçe çit il keşese aqçasınnan qolaq qaqqan, ämma tutıy qoşlar barıber qazanlılarnı söyenderä. Milli tereleş ul mäktäptän, ğilemnän başlana. Bu atnada radionıñ Qazan byurosına kürşe respublikadan qunaqlar kilde. Tatar telen uqıtu öçen räsemle tablitsa tabarğa yärdäm sorıylar, rus mäktäbendä tatar tele uqıtu däreslege, şulay uq uqıtu programmaları. Kittek kibetkä. Öç ğözerneñ bersen dä ütäp bulmadı. Bıltır da şulay ide. Bıyıl da şul uq xäl. Şul uqıtu programmaları, däresleklär bulmağaç, meñlägän tatar klasslarında niçek uqıtalar ikän digän soraw tua. Ällä uqıtqan bulıp qına qılanalarmı. Däreslek, programma tözüçelär dä forma öçen genä qılanmıydır bit? Şuşı könnärdä Tatarstan mäğärif ministrı iyül başında çığarılğan färman köçennän çığarıldı. Çönki bu prikaznı äzerläwçe çinovniklar mäğärifkä digän çığımnarnı ekonomiäläü öçen tatar klassların artıq ürçetmäwne kiräk dip tapqannar. Ägär dä ber sıynıf 25 tän kimräk bala cıyılsa, yaña klass açmasqa digän taläp tä quyılğan bulğan. Tatar gimnaziälären dä bik üsendermäw turında qayğırtqannar ikän prikaz avtorları. Äle xata tözätelgän, milli üseşkä zıyanlı färman köçennän çığarılğan. Mäğärif ministrı Faris Xarisov andıy mäkerle färman äzerläwçelärneñ eşçänlegen tiränräk öyräner dip ışanası kilä. Bu atnada “İdel” yäşlär lagerında Tatarstannıñ yäş ğalimnäre, aspirantları yal ittelär. Aralarında tatarlar küpçelekne täşkil itä. Bezneñ öçen şunısı qızıq. Älege çara akmeologik künegülär öçen oyıştırılğan ikän. Zamança psixologik treninglar, aralaşu öçen “İdel” yarındağı naratlı häm altın qomlı matur urınğa cıyılu bik äybät. Bolay çittän qarağanda, İdeldä su kerü, irtänge aş, töşke häm kiçke aşqa yörü iğtibarnı cälep itä. Qısqası, akmeologiä Tatarstan häm tatar yäşläre öçen bik faydalı närsä. Äytergä kiräk, monı oyıştıruı yäşlär ministrlığı soñğı waqıtta bik küp qızıqlı çaralar ütkärä. Küptän tügel Tatar yäşläre könnäre “Бopиc ПoлeBoй” köymäsendä ütte. Yaxşı oyıştırılğan ide ul, küñelle häm faydalı buldı. Ni qızğanıç, utızlap töbäktän kilgän tatar yäşläre arasında Qazan yäşläre küzgä çalınmadı. “İdel” lagerında bu könnärdä cıyılğan akmeolog yegetlär häm qızlar citmägän ikän “Бopиc ПoлeBoй” köymäsendä. Bu comğada Qazanda matur ber ğädäti tuy buldı. Ğädäti digäne üz millätebez balalarınıñ quşılıp, ğailä qoruı. Yuğisä bit, mäxäbbät digän närsä teläsä nindi millät qızına yäki yegetenä bäyläp quyğaç, millätara tuylar ütkärergä turı kilä. Kiäw çit ildän tügel, ul ataqlı artist Rawil Şäräfineñ ulı Wil. Elegräk ul xoreografiä uçilişçesın tämamladı. Annarı xoquq fakul'tetın tämamlap, Qazan xakimiätendä xoquq belgeçe bulıp eşli. Liliä dä bik tärbiäle häm belemle. Anıñ änise Nelli xanım Tatarstan milli bankı räise urınbasarı. Sänğät, xoquq, finans belgeçläre qatnaşlığında tözelgän tatar ğailäse 21 ğasırnıñ matur ber bilgesenä oxşap tora. Axırda ber tözätü. Bula bit şundıy xikmätle xäl. Xätta “Azatlıq” radiosı, döresräge “Azatlıq” xäbärçeläre yalğışa ikän. Bu atnada Başqortostanda çığuçı “Yäşlek” gazetasında tatar milli problemalarğa bağışlanğan ber mäqälä turında fikerlär yañğırağan ide. Ämma anıñ avtorı tapşıruıbızda äytelgänçä, prezident administratsiäse wäkile Ämir Yuldaşbaev tügel, ä “Yäşlek” gazetasınıñ xäbärçese Azamat Yuldaşbaev. Ber familiäle ike şäxes ber-bersennän yäşläre belän dä, ğilmi däräcäläre belän dä ayırılıp tora. Barı tik Başqortostan tatar milli-mädäni xälen bäyälägändä genä, alar ber-bersenä oxşıy. Qısqası, Ämir äfände Yuldaşbaev aldında anıñ isemen döres häm urınlı qullanmağan öçen ğafu ütenäbez. “Yäşlek” gazetasındağı mäqäle Azamat yazğan. Dürt ayaqlı at ta abına, dilär. Milli mäs’älälärne tikşergändä abınırğa yazmasın, menä qayda xikmät.
Rimzil Wäli


text:
Rusiä matbuğatı yaña salqın suğışqa äzerlänäme?
BMO İminlek Şurası İrannıñ atom programmasın tänqitläwçe kompromiss belderüne xuplağannıñ ikençe könendä, Pänceşämbedä AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice Berlinda İminlek Şurasınıñ daimi äğzalarına berençe märtäbä İranğa qarşı çikläwlär kertü täqdime belän çıqtı. Ämma anıñ bu täqdimenä Qıtay häm Rusiä şaqtıy nıqlı räweştä qarşı çıqtı. Mäskäw Waşintonğa qarşı çaralar kürü täqdimenä küptännän qarşı çığıp kilä. Soñğı arada Mäskäw-Waşinton arasında başqa ölkälärdä dä fiker ayırmalıqlarınıñ arta baruı, bigräk tä AQŞ qarşı qatıraq söyli häm yaza başlağan Rusiäneñ kiñküläm mäğlümät çaralarında sizelä. Häm bu Rusiäneñ PR maşinasında yaña salqın suğışqa äzerlänügä oxşıy bara.
Rusiädä berniçä küzätüçe prezident George Bush arministratsiäse 2001-neñ 11-nçe sintäberennän soñ berençe märtäbä Mäskäwne AQŞnıñ strategik partnerı bularaq telgä aludan tıyılıp qaldı dip belderde.
Soñraq AQŞ saqlanu ministrlığı iğlan itkän xisap tağın da tiskäreräk reaksiägä säbäp buldı. Pentagon Rusiäne 2003-nçe yılda Ğiraqqa AQŞ citäkçelegendäge ğäskärlär kerer aldınnan ul çaqtağı Ğiraq prezidentı Säddam Xösäingä AQŞ ğäskärläreneñ xäräkätläre turında küzläw mäğlümätläre tapşıruda ğäyepläde.
Rusiä küzätüçeläre şulay uq mart başında New Yortkağı tışqı mönäsäbätlär şurası äzerlänän analitik xisapnı da tiskäre bäyäläde. Anda prezident Vladimir Putin Rusiädä köçle aftoritar xakimiät urnaştıruçı bularaq sürätlängän ide.
Könbatışnıñ Rusiägä höcüm itüe turında ğäyepläwlär monıñ belän genä betmi. 28-nçe martta Putin yaqlı internet säxifäse dni.ru Könbatış yaqlı oligrarxlar Boris Berezovski, Leonid Nevzlin häm Vladimir Gusinski Rusiägä qarşı yaña mäğlümät suğışı başlaw öçen köçlären könbatış belän berläşterä dip yazıp çıqtı.
Şul uq könne Putin yaqlı Berdäm Rusiä partiäseneñ internet säxifäse edinros.ru Rusiägä qarata Waşingtonı iñ borçığan mäs''älälär dip Mäskäwneñ AQŞnı Üzäk Aziädän qısrıqlap çığaru omtılışın, Rusiäneñ energiä säyäsäten, İranğa atom texnologiäläre satunı, Xämas fälestin suğışçan törkeme belän söyläşülärne häm xökümättän bäysez oyışmalarnıñ bastırıluın atadı.
Edinros.ru Rusiä Waşingtonnıñ arta baruçı qänäğätsezlegenä ilebezneñ säyäsi häm iqtisadıy elitasın yaqlaw maqsatındağı xalıq diplotamiäse belän cawap birergä tieş dip yazıp çıqtı.
Çınlıqta isä Rusiä uzğan yıl axırında uq täwlek buyı İngliz telendä tapşırular alıp baruçı Russia Today televideniesen eşlätä başlap tışqı säyäsi propagandasın köçäytep cibärde. Bu televidenie Aziä, Yewropa, Tönyaq Amerika illärendä kürsätä.
1-nçe aprildän Mäskäw ber alman şirkäte belän xezmättäşlektä Germaniä, Çexiä, Slovakiä häm Macarstanğa da könenä 18 säğätlek tapşırular başlıyaçağın belderde.
Ämma qayber küzätüçelär Rusiäneñ çittäge yamanatın beterü öçen bu ğına citärlek tügel dip östämä çaralar täqdim itä. Rusiä tışqı eşlär ministrlığınıñ Diplomatik akademiäse professorı, mäğlümät suğışı belgeçe İgor Panarin çittä Rusiäneñ däräcäsen kütärü öçen 5 öleştän torğan programma täqdim itä.
Berençe. Prezident idaräsennän häm xökümättän, şul isäptän tışqı eşlär minstrlığınnan häm İminlek Şurasınnan cämäğätçelekkä çığuçı barlıq mäğlümätne koordinatsiäläwçe prezident kiñäşçese postı buldıru.
İkençe. Prezident idaräsendä mäğlümätlärne analizlawçı bülek, şulay uq däwlät häm käsepçelär ximayäsendä tışqı säyäsi xäbärlär agentlığı buldıru.
Öçençe. Prezident idaräsenän, xökümättän, Dumadan, zur ilküläm mäğlümät çaralatınnan ölkän räsmilär häm säyäsi citäkçelär qatnaşında xalıq diplomatiäse öçen däwlät komissiäse buldıru.
Dürtençe. Xäzer Mädäniät Ministrlığı qaramağındağı Rusiä awazı xalıqara tapırular radiosın häm RİA Novosti xäbär agentlığın Tışqı Eşlär Ministrlığı qaramağına qaytaru.
Bişençe. Bäysez Däwlätlär Berdämlegendä, Yewropa Berlegendä häm AQŞta Rusiäneñ tışqı säyäsi mänfäğätläre öçen köräşüçe Rusiäneñ xökümätneke bulmağan oyışmaların tözü.
Häm Panarinnan ğına tügel, çittä Rusiäneñ däräcäsen kütärü maqsatındağı, AQŞqa qarşı nıq torırğa çaqıruçı törle şundıy täqdimnär Mäskäw Kremle yaqlı başqa küp kenä analitiklardan da çığa.
Naif Aqmal, Praga.


text: Başqortostandağı xäbärçebez kiçäge xäbärendä söylägänçä “Başqortostan” gäzite 19 üktäber sanında “Bınıhı la üter” digän mäqälä belän Vladimir Putinnıñ Bötendönya tatar kongressı wäkilläre belän oçraşu näticälären bötenläy ikençe yaqqa borıp, üzençä kommentariylar birep, tatar millätçeläreneñ Başqortostanğa yoğıntısı turında yazıp yata. İmeş, “V.Putin Tatarstanda urıslarnıñ ciñel bulmağan tormışın ciñeläytüne qayğırtqan. İmeş, urıs faktorı köçäyä, urıslar Tatarstan baylığı tatarlar qulına, xakimiätneñ tatarlar qulına küçüen tüzemle küzätä.” Bu Zakirov digän avtornıñ “Bınıhı la üter” digän mäqäläsennän ber özek ide. Çınbarlıqta Tatarstanda, böten Rusiädä kebek ük, baylıqnı millätlär tügel, ä vlast', xakimiät üzara büleşä.


text:
Qıtayda berniçä keşe üze teläp, gädäti bulmağan üpkä yalqınsınuı awıruına qarşı yasalğan daruğa üz öslärendä täcribä yasarğa rizalıq dirgän. 2003 yılda bu awırudan dönya külämendä 800 keşe wafat bulğan ide.
Qıtaynıñ darular yasaw şirkäte başlığı Çjen Syao Yu bu xaqta bolay dide,”Darunı qabul itkännnä soñ 72 säğät waqıt ütte. Üze teläp darunı qabul itkännärneñ bersendä dä tiskäre reaksí yuq. Şul uq waqıtta bu äle darunı öyränüneneñ berençe genä basqıçı. Axırğı näticälär närsä kürsätäçägen berkem dä äytä almí”.


text: Alar monı yaña äğzalar qabul itüçe Berlekneñ yaña xoquqıy nigezen buldıruğa taba möhim adım dip bäyäläde. Gretsiädä ütüçe şuşı cıyın barğan urınnan cittäräk politsiä taşlar häm başqa äyberlär atuçı yözlärä anarxistnı häm kapitalizmğa protest belderüçe demonstratsiäçelärne taratu öçen yäş gazı qullandı. Bu bäreleş näticäsendä nindi zıyan kilüe yäki niçä keşeneñ yaralanuı turında xäbärlär älegä yuq. Berlek citäkçelärenä konsitutsiä proyektın soñğı 16 ayda anı äzerläw belän şöğellängän törkem citäkçese, Fransiäneñ elekke prezidentı Valery Giscard d'Estaing tapşırdı. Bu konstitutsiä Yewropa Berlegeneñ prezidentın, tışqı eşlär ministrın, häm xäzergedän quätleräk başqarma komissiä buldırunı, ayırım däwlätlärneñ veto xoquqın çikläp qararlarnıñ küpçelek tawış belän qabul itelüen küzdä tota. Bu çaralar kiläse yılnıñ may ayında Berlekkä 10 yaña äğza quşılğannan soñ qararlar qabul itüne tizlätergä tieş. 15 äğza il häm 10 yaña quşıluçı il Konsitutsiäne üktäbr ayında başlanaçaq xökümätara konferensiädä qabul itär dip kötelä. Konsitutsiä proyektına qayber üzgäreşlär dä kertelergä mömkin. Qayber illär, şul isäptän Britaniä, İspaniä, Awstriä häm Portugaliä tawış birü xoquqlarınıñ häm däwlät suverenlığınıñ çiklänüenä borçılu belderde.


text:
Ufa kürgäzmäsendä Qazan boralaqları
Kürgäzmädä Qazan boralaqlar eşläw şirkäte dä üzeneñ zur mäydandağı ekspozitsiäsen açtı. Andağı kürgäzmä äsbaplarda häm zuraytılğan model''lärdä “Ansat” häm “Mi-17” boralaqlarınıñ qotqaru häm ezläwgä köylängän şäkelläreneñ barlıq sıyfatları xaqında tulı mäğlümat alırğa mömkin. Şuña kürä dä Qazan boralaqlar citeşterü şirkäte kürgäzmäse küp keşedä zur qızıqsınu uyata. Rusiä Ğädättän tış xällär ministrlığı wäkilläre kürgäzmäne oyıştıruçılar belän, kiläçäktä kileşülär tözü öçen, söyläşülär alıp bara.


text:
Sabantuy 30nçı yüldä, şähär könne ütte. Qoyıp yañğır yawğanğa bu milli bäyrämneñ ike tapqır küçerelep yül başınnan iyül axırına qaluı turında tıñlawçılarıbızğa äytkän idek. Şunlıqtan, säxnägä mengän milli mädäni möxtäriät wäkilläre dä bügengä anıñ mäğnäseneñ üzgärüe turında äytep kittelär. Ölkä milli eşlär komitetınıñ baş belgeçe Rifkät Nasibullin: “Sabantuylar ütep kitte. İnde şähärneñ bäyräme belän sezneñ bötenegezne qotlıym”,- dide. Ölkä möxtäriäteneñ mädäniät komitetı başlığı Wälimä Taşqalowa Sabantuynıñ tuğan-tumaça, tanış-beleş, dus-iş belän oçraşu urını ikänlegen äytep kitte. Ä avtonomiä räise Rişat Ziğanşin bäyrämgä başqa millät wäkilläre dä kilgänlekne istä totıp: “Bügenge bäyräm- duslıq bäyräme ul”,- dide.
Bäyrämne Tömän şähäre tatar mädäniät üzäge ütkärgänlektän, säxnädä üzäk qarşında eşläwçe sänğät törkemnäre çığış yasadı. 10-12 yäşlek qaşıqçılar ansamble ölkänräk yäştäge cır-biyü söyüçelärneñ küñellären açsa, köräş yaratqannarnı xäyran itep mäydanğa qızlar çıqtı.
Qızlarnıñ bil alışuın qarap torğan şiğri canlı Tömänle Klara Kuçkovskayanıñ küñelenä şul uq waqıtta şiğer yulları da kilgän.
-Köräşte Sabantuyında “ax-ux” kilep batırlar,
“Göp tä göp” itep tuzanğa bersen berse attılar.
Ber qarasañ uñay ğına bilgä bilbaw salasıñ,
Awızın açıp torğanda cirgä atıp salasıñ.
Batırlarğa qarap torıp canım belän qızışam,
İkençe yılğa min dä menä köräşlärdä qatnaşam.
Seber yaqlarında moña qädär ber qayçan da qızlarnıñ tatarça köräşkä çıqqanı yuq ide. Ägär dä mäydan tiräsenä cıyılğan, bik qızıqsınıp qarap torğan qızlarnı kürep, qayçandır üze köräşep yörgän biznesmen Rinat Nasirov: “Äydägez iğlan itep qarıyq, qızlar çıqmas mikän, ciñüçegä aqçalata büläk minnän”,- dip täqdim yasamasa bu yulı da bulmas ide. Qızlar arasında İşimnan kilgän Sälimä Taurbayewa batır qaldı. Annan mäydanda yäşüsmerlär häm ir-yegetlär bil alıştı. 5 yıl inde bu yaqlardağı törle Sabantuylarda baş xaqim bulğan Ğabdelxaq Minnebayev süzlärençä, ciñüçelär häm köräşüçelärneñ kübese klassik köräş belän şöğellänüçe sportçılar.
-Xäzer ostalıqları üzgärmi. Şul ber urında. Kem şöğellängän köräş belän, alar ciñälär. Kem şöğellänmägän alar ciñelälär.
-Bezneñ Tömän yegetläre arasında tatarça köräş belän şöğellänüçelär küpme?
-Tatarça köräş poka monda yuq. Grek-rim köräşe buyınça, elek klassiçeskiy dip äytälär ide, şular ğına ciñälär. Tatarskiy sentrda bez organizovat itep qarıybız, niçek bulıp çığar, tatarlarda 2 genä malay, kübese ärmän malayları şöğellänälär.
Ğabdelxaq Minnebayıv äytüençä, bu yaqlarda tatarça köräşneñ däräcäsen kütärü öçen küp eşlärgä kiräk. Xäzer Tömändä tai boksı, qağidäsez suğışlar ütä. Şunıñ räweşendä tatarça köräş şowları ütkärü dä milli üzençälekne propagandalawğa tiskäre yoğıntı yasamas ide.
Nail Alan, Tömän


text:
Xalıq Başqortostanda la kämi
Räsäy başlığı Vladimir Putindıñ yıllıq yullamahında demografia mäsälähenä oźaq waqıt büleüyı, il buyınsa la bıl xäldeñ qatmarlı bulıuın kürhätä. Putindıñ bala tabıusı äsälärgä hiźelerlek matdi yarźam xaqındağı täqdime, belgestär fekerensä, küptärźä qıźıqhınıu uyata. Tik qaźna aqsahı ğına yıthen. Başqortostandıñ ZAGS idaralığı yıtäksehyı Rämilä Yomağujína äyteüyınsä, Putindıñ bıl beldereüyın ul küptän kötkän. Rämilä Yomağujína äytewensä, Başqortostanda demografik xäl başqa töbäktär menän sağıştırğanda yaqşıraq, bınıñ ösön şarttar tıuźırılğan. İl buyınsa la oşonday qätği sarlar kürelhä, tıuım da artasaq. Sönki il imenlegen tämin itew ösön iñ berense demografianı yaqşırtıu käräk.


text: Rusiäneñ İzvestiä gäzitendä bügen ber törkem zıyalınıñ, Sovet çorı disidentları kitaplarınıñ mäktäp isemleklärennän alınuwına protest beldergän açıq xatı basıldı. Mäğärif ministrı Vladimir Filipov isemenä yazğan xatlarında, tanılğan yazuçılar, muzıkantlar, şağirlär – Boris Pasternak, Andrei Platonov, Anna Axmatova, Osip Mandelştap kebek avtorlarnıñ mäktäp isemleklärennän çığarıla başlanuwına borçılu belderä. Xatqa imza quyğan 13 şähes arasında, yazuçı Fazil İskändär, şağir Andrei Voznesenski, muzıkant Andrei Makareviç bar.


text:
Berdäm Rusiä saylawlarğa äzerlänä
Şimbä könne Berdäm Rusiä säyäsi firkäseneñ töbäk bülekçäseneñ 9 çirattantış konferensiäse buldı. Anda Qazannıñ meñyıllığına mönäsäbät beldergän möräcäğät qabul itelde. Qazan şähäreneñ Tatarstan respublikasınıñ Yevraziädä häm dönyada totqan urını, mädäni mirasın saqlaw, yaña tözeleşlär häm respublikanıñ iqtisadi, ruxi üseşendä yubiley waqıtında ütäçäk forumnarda qabul iteläse qararlar turında bäynä-bäynä äytelä. Bu mäs'älädä bernindi şik-şöbhä, ike-mikele närsä yuq. Älbättä, çirattantış konferensiägä tantanalı belderü öçen genä cıyılmağannar. 16 oktäberdä bulaçaq cirle saylawlarda kemne, niçek itep saylaw, yäğni nämzätlärneñ isemlekläre turında süz bardı. Berdäm Rusiä isemennän 4543 nämzät çığaçaq. Barlığı 8060 mandat öçen köräş baraçaq. İñ qızığı, Yedinaya Rossiä belän berrättän, şuşı firkäneñ säyäsi iptäşläre Tatarstan - Yaña ğasır xäräkätennän köräştä qatnaşaçaq. Alar mandatlarnıñ 20 protsentına däğwä itä.
Menä şuşı cirle saylawlar häm isemleklär turında süz barğan konferensiädä Qazan şähäre citäkçese Kamil İsxaqov häm respublika xäräkätläre isemennän täqdim iteläçäk kandidatlar turında açıqtan-açıq süz quyırtmadılar. Ämma bolay da añlaşıla, şähär sovetına saylanaçaq 50 deputat urının yawlarğa teläwçelär kiläçäktä şähär başlığın saylarğa tieş bulalar. Dimäk, şuşı 50 urın öçen köräş keläm astında da, kelämneñ östendä dä qatı baraçaq. Ber ük firkä isemennän yäki partiäsez bulıp çığış yasawçı keşelärneñ çınlıqta nindi törkem häm nindi mänfäğät öçen ciñ sızğanıp köräşäçägen bik az häm bik mäğlümätle keşelär genä küz aldına kiterä. Dimäk, Qazan öçen iñ qatı köräş ber ük Berdäm Rusiä firkäse eçendä bara bulıp çığa.
Yäkşämbe könne tözüçelär bäyräme bulsa da, taş saluçılar, krançılar, beton bolğatuçılar bäyräm itmäde. Alar beton bolğattı, kirpeç saldı, diwarlar şomarttı. Çönki bu könnärdä tözüçelärdä bäyräm qayğısı yuq. Ministr marat Xösnullin üz kollegaların süzdä genä bulsa da qotlasa da, tözüçelärneñ bäyräme çınlap Qazannıñ meñyıllığınnan soñ ğına ütkäreläçäk. Obyektlarnı tapşırğaç, qızıl tasmalarnı kiskäç, aqçalarnı, büläklärne alğaç, tözüçelär bäyräm itäçäk.
Rimzil Wäli


text:
Samar töbägendä tüzemlelek ozaq saqlanırmı?
Soñğı öç yılda Samar ğalimnäre millätara mönäsäbätlärgä daimi iğtibar yünältep toralar. Moña ike säbäp bar şikelle. Berençedän, SSSR tarqalıp möstäqil' däwlätlär päydä buluğa, elekkege dustanä soyuz respublikalar süz quyışqanday rus- tatarnı quıp çığardılar, annarı ozaq ta köttermi, şul uq yullar buylap üzläre Räsäygä ağıla başladılar.
Ä Samar ölkäse Kavkaz, Aziä xalqına maylı qalca bulıp qala birä, çönki Samarda zur mal, zur şäxsi tözeleşlär. Soñğı un yılda Samar tiräsendäge taşlandıq, ülä barğan awıllarnı baylar kilep utırıp can kerttelär. Eş şunda ki, bolay da borının yuğarı kütärep yäşägän böyek rus xalqınıñ küz aldında aziatlar- kavkazlıylar köne- töne eşläp köräp- köräp aqça alalar. Ä rus millätçeläre monıñ belän riza tügellär.
Soñğı xalıq sanın alu näticäse şunı kürsätte, Rusiädä 164 etnos terkälsä, Samar ölkäsendä 135 etnos wäkilläre yäşi. ölkädä xalıqnıñ 83,6%-ı – ruslar. İke xalıq sanın alu waqıtında ärmännär 5 märtäbä artqan häm 22 meñgä yaqın, azerbaycannar- 15 meñ, taciklar 5 meñgä yarım, üzbäklär- 5 meñ yarım, gruzinnar- 3 meñ yarım. Bolar bit äle terkälgännäre genä, şul uq waqıtta töp xalıq dip sanalğan çuaş, muqşı küpkä kimi bara. Ölkä citäkçeläre üz çiratında millätlär belän eşlärgä tırışalar. Ölkä duslıq yortınıñ yıllıq çığımı- 5 mln sum. Ölkädä Rossiä- Britaniä proyektı eşli, ul “ Etnik azçılıqlar häm ğädel xökem” dip atala.
Ölkädä millätara nizağlar qabınıp- qabınıp ala. Yılxaw rayonına kergän Rus Avrali awılında azerbaycannar belän kisken mönäsäbätlär bulıp aldı. Cirle xalıq kilep urnaşqan azerbaycannarnı quarğa dip tawış kütärde. Sotsiologik tikşerülär şunı kürsätä, ölkädäge xalıqnıñ biştän ber öleşe millätara mönäsäbätlärgä tiskäre qarıy. Samarnıñ üzendä ruslarnıñ 32%-ı millätlärgä naçar mönäsäbättä.
Ölkädäge xalıqnıñ 27%-ı – bu 870 meñ keşe digän süz, millätara mönäsäbätlärdä üzläreneñ pozitsiälären älegä belgertmilär, ä taypılsalar? Häm 32% ruslarğa quşılıp kitsälär?
Eş şunda ki, ärmän, azerbaycan, çegännär xoquqlarıbıznı qısrıqlıylar dip üzlärençä sıqransalar, rus milli üzäge aq yort qarşında “ Samar ölkäsendä ruslarğa genotsid” dip aprel’dä piket oyıştırdılar.
Samarda rus milli üzäge tarafınnan ksenofobiä toyğıları propagandalana häm bigräktä kavkazofobiä. Ğalimnärneñ tikşerenüläre şunı kürsätä. Xalıq sanı buyınça, tatarlar ikençe urında torsalar da soraluçılar ruslardan soñ däräcäleräklär isemlegenä muqşı,çuaşnı atağannar, annan soñ ğına tatarlar. İñ naçar mönäsäbät çeçennar häm çegännär tarafına äytelgän.
Soñğı ike yıl eçendä Samar töbägendä möselmannarğa tiskäre qaraş artu yağında, di sotsiologik sannar. Soraw alğannarnıñ 72 protsentına kavkaz, aziä xalqınıñ üzläreneñ totışları oşamıy, ä 53 protsentına alarnıñ şöğelläre, 41%- a tışqı qıyäfätläre, ğöref- ğädätläre, xätta söyläşü maneraları da qänäğätsezlek xise uyata ikän. Sorawlarğa cawap birüçelärneñ küpçelegenä, ğomumän, azerbaycan, ärmän, gruzin, qırğız, tacik, üzbäk, çeçennar, çegännär oşamıy. Bu toyğı bigräktä Samar, Tol'yatti häm keçkenä şähärlärdä köçle, ä şular arasında yaratmağanlıqları belän Kinel' häm Yaña Kuybışev şähärläre ayırılıp toralar.
Eçke eşlär idäräse mäğlümatlarına qarağanda, 2004 yılnı terkälgän migrantlar sanı 78 meñgä yaqın, ä ekspertlar fikerençä, terkälmi yäşäwçelär sanı 40 meñgä yaqın, ä cäylären tağın da kübräk. Statistika şunı kürsätä, yıldan-yıl xalıq sanı kimi, Samar ölkäsendä genä dä soñğı 13 yıl eçendä 70 awıl yuqqa çıqqan. Eşlär şulay barsa, ğalimnär äytüençä, 2050 yılğa Rusiädä xalıq sanı 90 mln ğına qalaçaq, ä şularnıñ tik 47% ğına matdi baylıq tudıruçılar isemlegendä bulaçaq.
Sotsiologiä ğalimnäre küçep kilüçelärgä yaxşılap rus telen öyrätüne kiräk dip sanıylar häm awız tutırıp: “Millätlärne assimilatsiä buyınça Yevropa häm Sovet täcribäsen qullanırğa kiräk”,- dilär alar. Bu inde BDB illärendä qalğan ruslarnıñ üzlärenä dä qara möher çäpäw digän süz. “ Qayda qaldığız, şunda izrägez”,- digän işarä dip añlarğa da bula.
Samarnıñ üzendä rus millätçelegen üsterü östendä tübändäge basmalar bigräk tä aktiv eşli ikän. Gujov äfände citäkçelegendä “ Ya- russkiy v Samare”(Samarda min rus keşese)isemle gäcitä barlıq cirdä dä ruslar baş bulu ideyäsen sörä.
Oleg Kitter “ Aleks- inform” gäcitäsen bastıruçı, Rusiä cirlegendä unitar rus däwläten tözüne xıyal itep quya. Şul uq yünäleştä natsional- bol'şeviklar partiäse aktiv eşli.
Sotsiologlar fikerençä, eşlär şulay barsa rus millätçelege suğışçan köçkä äwerelüe bik tä ixtimal, könküreştäge şovinizm çäçäk atuı bar, ä soñğısı agressiv tärtipkä kiterä. Ata şovinizm äkrenläp yäşlär arasına kilep kerä. Samarnıñ üzendä “ Aq bürelär”, Tol'yattida “ Aq bul'doglar”, “ Apokalipsis”, “ New- city” şundıylardan.
Sotsiologlar fikerençä, Samar töbägendä millätara nizagnı köçäytü yunäleşendä “ Aleks- inform”, “ Ya- russkiy v Samare”, “ Voljskaya zarya”, “ Russkaya obşçina”, “ Samarskiy sobor”, “ Glas naroda” isemle gäcitälär yöz tota. Bu äle gäcitälär genä, ä bit şul uq äfändelär internetta şovinistik saytlar tota. İnternet digäç, internetta Konstantin Pomreninnıñ “ Nepriznannıye stroiteli imperii” (İmperiäneñ tanılmağan tözüçeläre ) isemle bik tä ütä qızıqlı yazması basıldı.
Bu yazma turında “ Azatlıq” radiosı dulqınında aldağı tapşırularda tıñlarğa äzerlänegez, tuğannar.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Udmurtiäneñ Kiäs rayon tatar mädäniäte oyışması üzeneñ 15 yıllığın tantana itte
Kiäs rayonında tatar mädäniät oyışmasına unbiş yıl. Tantana rayonnıñ Muşäk awılı mädäniät yortında 9 martta bulıp uzdı. Kiäs rayonında 2002 yılda ütkärelgän xalıq isäben alu mäğlumatlarına qarağanda, barlığı 529 tatar keşese terkälgän. Alarnıñ küp öleşe ike Tawcamal häm Baysar awıllarında tuplanıp ğömer kiçerä. Muşäk awılında häm rayon üzägendä dä beraz tatarlar yäşi, şulay uq berniçä ğailä başqa awıllarda da bar. Şuşı tarqalıp yäşägän millättäşlären berläşterü maqsatın küzallap, unbiş yıl elek Fätxiä xanım Ğataullina Kiästa kitapxanä qarşında tatar mädäniät klubın oyıştıra. Anda yörüçelärneñ cırğa-moñğa ostalıqları buluı açıqlanğaç, «Çulpan» isemendä ansambl' barlıqqa kilä. Alar küp kenä çaralarda qatnaşalar, törle bäygelärdä ciñü dä yawlıylar. Ansambl'gä ölkän häm urta buın wäkillären genä tügel, yäşlärne dä tartu niäte belän tatar telen öyränü buyınça däreslär dä alıp baralar.
Ämma problemalar da yuq tügel. Bu xaqta «Çulpan» tatar mädäni oyışması räise Fätxiä Ğataullina.
Fätxiä Ğataullina süzlärençä, bayançıları yuq, ğomumän muzıykal' belemle belgeç kiräk. Awıllarda klublarnıñ eşe dä maqtanırlıq tügel. Tawcamalda iske klub binasın berniçä yıl elek sütep taşlağannar. Ütkän yılnıñ közendä tatar oyışması häm awıl xalqı sorawı buyınça ber binanı klub itep qullanalar, ul äle räsmiläşterelmägän.
Kiäs töbägenä qağılğan iñ qızğanıç närsä — tatar awıllarında mäktäplär yuq. Balalar rus häm udmurt awılları mäktäplärendä belem ala. Öçençe yıl ğına Muşäk mäktäbendä tatar tele fakul'tativ bularaq alıp barıla başlanğan. Monıñ näticäse dä bar. Mädäni oyışmasınıñ unbiş yıllığına bağışlanğan kiçädä tatar tele tügärägenä yörüçe balalar cırlar, iyüllär başqardı. Östäp şunı da äytergä kiräk, biredä uquçılarnıñ 70 protsentı tatar ğailälärennän.
Tantanada rayon administratsiäsennän küp kenä wäkillär dä qatnaştı. Mäsälän, rayonnıñ deputatlar sovetı başlığı Şatrovanıñ tatar telen añlamasa da kiçke cidedän unğa çaqlı salqın klubta utıruı da, mädäniät bülege citäkçese Marina Mitroşina häm başqalarnıñ kiçäneñ azağına çaqlı buluları töbäktä yäşäwçe millätlär tormışı belän qızıqsınuların kürsätä. Alarnıñ Maqtaw gramotaların, büläklären oyışma äğzalarına tapşıruları monıñ dälile. Citäkçelärneñ yalqınlı çığışların da xalıq zur diqqät belän tıñladı. Menä şulay uq yalqınlı yärdäm dä bulsa ide. Administratsiädä tatar oyışmasına qağılğan problemalarnı da belälär, alarnı «Azatlıq» radiosı xäbärçese belän äñgämädä Marina Mitroşina sanap ta ütte. Tik menä maxsus muzıykal' belemle tatar telen belgän berär keşene tabarğa, inde bu yıllarda üzlärennän uqırğa cibärep tä belgeç äzerlärgä mömkin buluın isäpkä almağannar. Döres, Baysar awılı mädäniät yortı citäkçese äytüençä, metodik yärdäm kürsätergä äzerlär. Şulay uq kitapxanälär dä tatar telendä kitaplar belän tulılandırılmıy. Bu mäs’älälärne çişu yulların ezli «Çulpan» tatar mädäni oyışması.
Fätxiä xanım Ğataullinadan, eşegezne däwam itüçelär bulırmı digän sorawğa, ul bolay cawap birde.
Tağın zalda yäşlärneñ küp buluı da qüneldä ömet çatqıları uyata. Dimäk, tatar telenä, mädäniätenä moxtaclıq bar. Tatar mädäniätenä, telenä tartılu öçen İjawdan kilgän qunaqlar — milli-mädäni avtonomiä räise, Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ başlığı, milli säyäsät ministıyrlıyktan belgeçlärneñ çığışları, büläkläre dä «Çulpan» oyışması wäkilläreneñ dä, cıyılğan xalıqnıñ da küñelen kütärde.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
12-nçe Ğinvarda Mäskäv mäxkämäse Çeçnädä İkençe suğışqa säbäp bulğan binalarnı şartaltuda şäyeplängän ike keşene ğömerlekkä törmä cazasına xökem itte. Xökem protsesı yabıq işeklär artında ütkärelde. Xökem qararı iğlan itelgändä genä zalğa keşelär kertelde. Ğäyeplänüçelär xökem qararı yalğanğa nigezlängän dip yuğarı mäxkämägä şikayät belderäçäklären äyttelär.
Russiä räsmiläre, binalarnı şartlatu öçen şunduq Çeçen köräşçelären ğäyeplädelär, Çeçen komandirları monı qätği räveçtä kire qaqtılar. Qayberävlär Çeçnägä qarşı suğış başlaunı aqlau öçen bu eşne FSB oyıştırdı dip belderdelär. Niçek kenä bulmasın Düşämbe könne Mäskäv mäxkämäse Karaçay-Çerkesiädä yäşävçe Yusuf Qırmşamxalov belän Adam Dekkuşevne, terror, keşe üterä , şartlağıçlarğa iä buluda ğäyeple tabıp, ğämerlekkä törmä cazasına xökem itte. Prokuratura şuşı ike keşene çeçen fetnäçeläreneñ zakazı belän şartlağıçlar eşläp alarnı şikär qapçıqları belän Mäskäv häm Volgodonskqa kiterep binalarda şartlatuda ğäyepläde . 1999-nçe yıldağı bu teror näticäsendä 246 keşe hälak bulğan ide. İke ayğa suzılğan xökem protsesı yabıq işeklär artında ütkärelde. Räsmi belderülärgä qarağanda bu eştä qatnaşı buluda şiklänelgän tağı da altı keşe Çeçnädä bäreleşlär vaqıtında üterelgän, ike keşe äle qaçıq yöri ikän. Mäskäv şähär mäxkämäse xakime Marina Kormarova alarnıñ ikesen dä ğömerlekkä qatı rejimlı törmä cazasına häm terror qorbannarına 156 meñ dolar miqdarında kompensatsiä tülärgä xökem itte. Xökem qararı iğlan itü utırışı cämağätçelekkä açıq buldı. Xökem itelgännär qararnı yuğarı mäxkämägä şikayät itäçäkläre äyttelär. Qrımşamxalov xökem qararı yalğannarğa nigezlände dip belderde. Xökem qararınan soñ ğäyeplängännärneñ tuğannarı açıq xat belän möräcäğät ittelär. Anda mäxkämä binalarnı şartlatu belän bäyläneşle soraularğa açıqlıq kertmäde dielgän. Russiä xakimiätläre şartlatularnı FSB oyıştırdı digän ğäyeplävlärgä qarağan kitapnıñ meñärlägän nösxäsen uzğan ayda konfiskatsiäläde. Kitap aftorlarınıñ berse elekke FSB agentı , xäzer Britaniädä säyäsi qaçqınnar xoquqı alğan Aleksander Litvinenko 1999-nçı yılnıñ Sintäberendä Räzändä bulğan insidentqa qağılğan. Militsiä anda ber binanıñ podvalında şartlağıçlar dip äytelgän maddä tapqaç, binanı evakuvatsiälägän. FSB bu anti-teror kanpaniä ramnarında sizgerlekne sınau öçen eşlände, qapçıqlarda şikär genä bar ide dip belderde. Läkin, qayberävlär bu Mäskävdä häm Volgodonsktağı metodqa bik oxşaş ide digän fikerdälär. Binalarnı şartlatu Çeçnädä ikençe suğışnıñ başlanuına sıltau buldı. Bu isä şartlaulardan berniçä atna elek kenä premier itep bilgelängän küplärgä iseme dä mäğlum bulmağan FSBnıñ eleke başlığı Putinneñ abruyın kinättön kütärde . Çeçnädäge ikençe suğış 99-nçe yılnıñ sintäber ayında başlandı. Şuluq yılnıñ 31-nçe Dikäberendä Putin prezidentlıq vazıyfasın ütä başladı häm 2000-nçe yılnıñ martında isä ciñel genä prezident itep saylandı. Şulay itep Putin prezidentlıq urnın nindider ber däräcädä Mäskäv häm Volgodonskta binalarnı şartlatuğa burıçlı dip tä äytep bula.
Färit İdelle, Praga.


text: Bişkäk. Qırğızstandağı waqıtlı xakimiat ildän qaçqan prezident Äskär Aqayevnıñ tizräk üz wazifasınnan kitüen teli. Parlament räise Omurbäk Tekebayev bügen, ägär dä Aqayev bu xaqta ğariza birü öçen kire ilgä qayta ikän, ul ezärleklänmäyäçäk dip belderde. Xäzerge waqıtta prezident Rusiädä, ul Qırğızstannan martnıñ 24-endä, Bişkäktäge xökümät binası oppozitsiä tarafınnan yawlap alınğaç qaçıp kitkän ide. Aqayev üzen haman da Qırğızstannıñ qanuni prezidentı dip sanıy, ämma üzenä iminlek garantiäläre birelgän oçraqta urınınnan kitärgä äzer buluın äytä. İlneñ waqıtlı premyer-ministrı häm prezident wazifaların ütäwçe Qormanbäk Baqiev isä, Aqayev älegä çittä yäşäsä xäyerleräk, anıñ prezidentlıqtan waz kiçü turındağı ğarizasın Mäskäwgä maxsus parlament wäkillege barıp alırğa tieş dip isäpli.


text:
Rusiäneñ elekke tarixında da, sovet çorında da ike başlı xakimiätlär totrıqsızlıqqa kiterä ide. Medvedev-Putin idaräse belän närsä bulır?
2 martta prezident saylawdan soñ Rusiädä şaqtıy çeterekle wazğiät - ike citäkçe barlıqqa kiläçäk. Saylawda ciñer dip kötelgän Dmitriy Medvedev – prezident, ä xäzerge prezident Vladimir Putin – premier-ministr bulaçaq.
Rusiädä elek-elektän kilgän wağraq türälärneñ patşağa tuğrılıq kürsätü ğadätläre bar. Şularnıñ berse – eş bülmäsendä patşanıñ suräten diwarğa elep quyu.
Medvedev portretın elergä cıyınmıym
İke atna elek Kremldä uzğan matbuğat oçraşuında ber jurnalist Putinnan, Medvedev prezident bulğaç, sez anıñ portretın diwarğa elep quyasızmı, dip soradı.
"Kileşäsezder, min xökümät citäkçese bulsam, unikal wazğiät tuaçaq. Min üzem dä 8 yıl prezident bulıp eşlädem, häm naçar eşlämädem, - dip cawap birde Putin. - Dmitriy Anatolieviç prezident bulsa, miña anıñ belän mönäsäbätlär qoru öçen portret elü kiräk tügel. Eş mönäsäbätlären qoru öçen bezneñ başqa çaralar da citärlek."
İl belän kem idarä itäçäk?
Medvedevnıñ yaña prezident bulaçağına şik yuq. Putin bu oçraqta premier bulaçağın aldan äytep quydı.
Töp soraw şul: il belän kem idarä itäçäk? Häm bu ike başlı xakimiät totrıqlı bulırmı?
Küp kenä küzätüçelär, Putinnı prezident Medvedevqa buysınuçı premier itep küz aldına kitera almıy.
"Bu soñğı çığışı da urınınnan kitüçe prezident tügel, ä alğa taba da citäkçelek itäçäk keşe çığışı ide, - di oppozitsiädäge säyäsätçe Vladimir Rıjkov. - Yağni, kemneñ berençe, kemneñ ikençe ikänen xalıqqa gel añlatıp toralar."
Xakimiättä büleneş yaxşığa tügel
Läkin may ayında wazıyfasına kereşkännän soñ, Medvedev inde başqa wäkälätlärgä iä bulaçaq. Anıñ eş urını Kremldä, ul quät buınnarın kontrol itäçäk, "atom tarması" da anıñ qulında bulaçaq.
Rusiä tarixında yuğarı xakimiättäge büleneşlär ğädättä yaxşığa kitermi.
Gorbaçev belän Yeltsin perestroyka başında tarafdar bulsalar, soñnan köndäşkä äyländelär.
Yeltsin da 1991 yıl avgust fetnäsendä Rutskoy häm Xasbulatov belän iñgä-iñ tordı. 2 yıldan isä alar sıyınğan parlament binasın utqa tottı.
Quät buınnarında köndäşlek
Rusiäneñ quät buınnarında bügen dä köçle köndäşlek küzätelä. Ber yaqta narkotiklarğa qarşı köräş xezmäte başlığı Viktor Çerkesov. İkençe yaqta - FSB başlığı Nikolay Patruşev, prezident idaräse başlığı urınbasarı İgor Seçin. Seçinnıñ Medvedevqa qarşı buluı mäğlüm. Belgeçlär fikerençä, Putin şuşı siloviklar aşa Medvedevnı da kontrol itäçäk.
"Bu mänfäğät qarşılığı ğına tügel, ä Rusiäneñ kiläçägenä qaraşlar bäygese. – di Mäskäwdäge Carnegie üzäge belgeçe Andrey Ryabov. - Bu qarşılıq ozaqqa bara almıy. Yaqın arada kemder üzeneñ östenlegen kürsätergä tieş bulaçaq."
Putin Filaret bulmaqçımı?
Şulay da, Harvard professorı Edward Keenan süzlärençä, Rusiädä xakimiät büleneşe uñışlı bulğan çığarmalar da bar. Şularnıñ berse - XVII ğasır başındağı Mixail patşa häm anıñ atası partiarx Filaret çorı.
Romanov toqımınnan berençe patşa Mixail täxetkä utırğanda aña 16 yäş bula. İl belän anıñ atası Filaret idarä itä. Rusiädä "böyek fetnä" dip atalğan 15 yıllıq açlıq-yalanğaçlıq çorınnan soñ, alarnıñ idaräse şaqtıy uñışlı bula.
Professor Keenan fikerençä, Putinnıñ 90-nçı yıllarnı yış qına "böyek fetnä" çorı belän çağıştıruı, ä Medvedevnıñ Putinnı ata mäğnäsendä telgä aluı yuqqa tügel. Ğalim fikerençä, bu Filaretqa işarä, häm Putin monı belä torıp eşli.


text:
Qırğızstan saylawlarınıñ ikençe turı oppozitsiäneñ xakimiatenkä qarşı cıyınnarı belän bilgelände
Qırğızstanda bügen şaqtıy bäxäslär uyatqan parlament saylawlarınıñ ikençe turı uza. Berençe säğätlärdä anda qatnaşu tübän ide, moña öleşçä hawanıñ naçar buluı säbäp buldı dip belderde räsmi şäxeslär. Ä qayber saylaw bülgelärendä tawış birü ğomumän ütkärelmäde, alarda yä berençe turdağı näticälärgä qarşı cıyınnar bara, yä inde şul näticälärneñ qanunilığı mäxkämälärdä qarala.
Audio, Roza Otunbayıva
"Bezdä alayda qayber üzençäleklär buluı açıqlandı. Çit il keşeläre bezdän "Qırığızstanda nindi inqilab bula ala soñ? Bu göl inqilabımı, ällä lälänekeme" dip sorıylar. Bez alarğa xäzer "bu tirmä inqilabı" dip äytäbez. İlneñ törle poçmaqlarında keşelär tirmälär qora, häm bu alarnıñ äzerlegen häm äwzemlegen kürsätä" dip belderä Roza Otunbayıva, qırğız oppozitsiäse citäkçese. Xakimiat Otunbayıvanıñ deputat bulu tırışlığına qarşı çığıp, anı räsmän nämzät itep terkäwdän baş tartqan ide. Üzäk saylaw komissiäse monı, yaña saylaw qanunınıñ, bar nämzätlärneñ dä soñğı 5 yılda Qırğızstanda yäşäwen taläp itüe belän añlattı. Ä Otunbayıva isä, diplomat bularaq, şul 5 yılnıñ 2-sen Berläşkän Millätlär öçen Abxaziädä eşläde. Ägär dä nämzätlär isemlegennän sızıp taşlanmağan bulsa, Roza Otunbayıva Bişkäkneñ Universitet bülgesennän saylanırğa telägän ide, ä anda isä xäzer deputat bulu öçen prezident Aqayıvnıñ qızı Bermät köräş alıp bara. Zamanında ul da Berläşkän Millätlär öçen eşlägän ide, ämma Bermät Aqayıva Qırğızstanğa näq menä 5 yıl elek kire qaytıp urnaştı. Bügenge tawış birüneñ berençel näticäläre inde kiçen ük bilgele bula başlar dip kötelä. Saylawlarnıñ ikençe turı da törle xalıqara oyışmalarnıñ küzätüe astında bara, alar üz fikeren, yäğni tawış birüneñ alarça niçek baruın, çista bulu-bulmawın düşämbedä iğlan itärgä tieş.
Kärim Kamal


text: Ğiraqnıñ bäysez saylaw komissiäse äğzase Abdul Hussein Hindawi, yal könnärendä ütäçäk referendumda törmädä utıruçı Säddäm Hösäin häm başqa totqınnarğa üz tawışların birergä röxsät itelgän, dip belderde. 15nçe üktäberdä ütäçäk konstitusiä turındağı referendumda qatnaşırğa röxsät alğan totqınnar isemlege äle raslanmağan, ämma Hindawi süzlärenä qarağanda, Ğiraq qanunı nigezendä, ğäyepläw belderelmägän totqınnarnıñ tawış birü xoquqı bar. Säddäm Hösäin eşe mäsäläsendä mäxkämä utırışı kiläse atnağa, üktäberneñ 19zına bilgelängän. Quşma Ştatlarnıñ xärbi qorılmalarında tağın 12 meñgä yaqın totqın xökem çığarunı kötä. Bügen Ğiraqta şiği häm körd säyäsi yulbaşçıları sönni ğäräp citäkçelär belän konstitusiä ölgese mäsäläsendä söyläşülärne däwam itte.


text: Bögön jurnalistar xoquqtarın yaqlağan ike xalıq-ara oyoşma Ğiraqtıñ idara şurahınıñ kisä qabul itkän qararın tänkitläp sıqtı. Kisä idara şurahı Saddam Xösäyen häm unıñ yaqlılarzıñ awdioğa yazılğan möräjägäte bularaq yazmalarzı ber-nisä tapqır efirğa birgäne ösön Äl-Jäzirä häm Äl-Gäräbiä telekompaniälarına Ğiraqtıñ yañı xaqimiättäre eşmäkärlegen yaqtırtıuzı tıyğaynı. Siktärze tanımağan reporterzar häm jurnalistarzı yaqlaw qomitetı oyoşmaları beldereüensä, terrorsılar xaqında mäglümätte xalıqqa yetkereü- jurnalistar eşmäkärlegeneñ ber ayırılğıhız ölöşö. Ğiraq xaqimiättäre, xoquq haqlawsılar fekerensä, kiñ mäglümät saraları eşmäkärlegen siklärgä tügel, xuplarğa teyeş.