text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy dava boyunca daa bir oturışuv oldı. Bu aqta tayin etilgen advokat Aleksandr Osokin Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, avgustnıñ 21-nde olğan oturışuvda beş kişi sorğuğa çekildi. Qadı tatilge ketkeni içün nevbetteki oturışuv oktâbrniñ 12-ne belgilendi. Şaatlarnıñ sorğuğa çekilmesi planlaştırıla.
«Krım 24» telekanalınıñ bildirgenine köre, keçken oturışuvda sekiz insan 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası ögünde Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve qarşı çıqqanlarınıñ büyük mitingi boyunca şaatlıq etti.
Advokat Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, Qırımdaki mahkeme oña Refat Çubarovnı qorçalamağa izin bermegen soñ qabaatlav tarafınıñ eñ az 16 zarar körgen kişisini ve şaatını sorğuğa çekti.
Aqmescitte iyülniñ 23-nde mahkemede Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy dava temelden baqılıp başlandı. Mahkeme vekilleri diñleyicilerni oturışuvğa ve mahkeme binasına kirsetmedi, dep bildirdi «Qırım esnası» teşebbüsiniñ faalleri.
Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, oña bu davada Çubarovnı qorçalamağa izin bermediler, çünki «menfaat zıddiyeti bar». O, bu qararnı şikâyet etmege niyetlene. Aqmescitte mahkeme advokat Polozovnıñ şikâyetini endi red etken edi.
Bu sene mart ayınıñ soñunda Rusiye Tahqiqat komiteti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212 maddesiniñ 1-inci qısmı (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq faaliyetke açıq çağıruv) açıldı.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı daa bir repressiya dalğasını başlattı».
Advokat Nikolay Polozov Rusiye tahqiqatçısınıñ onı işğal altındaki Qırımda Çubarovğa qarşı kene açılğan davada imayeden çetleştirmek niyeti aqqında bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açılğan davanen bağlı tahqiqat başlattı.


c: text/html

text:
Bu aqta mayıs 5 künü, bazarertesi, iş toplaşuvda Qırımnıñ öz başına tayin etilgen kurort ve turizm boyunca naziri Andrey Filonov bildirdi. Bunı öz başına ilân etilgen Cumhuriyet «akimiyetiniñ» kurort ve turizm boyunca nazirliginiñ matbuat hızmeti haber ete.
Nazirniñ sözlerine binayen, Qırım «akimiyeti» ögünde ilk evelâ teşkil etilgen raatlanuvnıñ segmentini – sanatoriy ve istiraat evlerini toldurmaq vazifesi turmaqtadır. Şunıñ içün yolbaşçılar raatlıq mevsimine azırlıq körmek kerekler.
«İşiñiz siziñ faallik ve azırılıq seviyeñizge bağlıdır. Bir kimse kelip, sizni raatlanıcılar ile temin etecegini beklep oturmañız. Bunıñnen beraber, siziñ işiñizge 2015 senesiniñ raatlıq mevsimi bağlana. Akimiyette bu aqta ciddiy strategik planları bardır», – dep muracaat etti sanatoriy ve istiraat evleriniñ yolbaşçılarına Filonov.
O şunı da qayd etti ki, Qırım «akimiyeti» Rusiye Sberbankı ile bu mevsimde sanatoriy ve istiraat evleriniñ tolduruvı ile bağlı muzakerelerni keçire eken. «Sberbank» umumrusiye bala şifahenesi olacağı beklenilgen «Kezlevni idare etecektir».

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mayısnıñ 1, bazaertesi künü Aqyarnıñ “Lukomorye” bala eglence parkında milliy yemekler festivali keçti. Bunı Qırım.Aqiqatınıñ korrespondenti bildirmekte.
Aqyar ve Aqmescitten kelgen yigirmige yaqın milliy-medeniy cemiyet ve teşebbüsçi gruppa park ziyaretçilerini öz halqlarınıñ milliy yemeklerinen tanıştırdı: ukrain cemiyeti borşç, pompuika ve korovay, beyaz ruslar draniki, qazan tatarları –çak-çak ve çırlama, tacikler –pilâv, dağıstanlılar- şiş kebap pişirdi.
Parknıñ ziyaretçileri onıñ merkezinde keçirilgen viktorinanıñ suallerine doğru cevap bergen taqdirde lukamorçik talonları alaraq çeşit halqlarnıñ milliy yemeklerni bedava aşap baqmağa fursat qazana ediler.
Toplanğanlar ögünde bir qaç milliy teşebbüskâr ansambl çıqış yaparaq, ana tilinde türkü yırlap, öz halqlarınıñ milliy oyunlarnı icra ettiler.
“Aqyar ukrain milliy-medeniy cemiyeti” cemaat teşkilâtınıñ failleri (UNKOS) “Çervona ruta” adlı meşur türküni icra ettiler.
Qırım.Aqiqatına berilgen izaatında UNKOS failleri festival esnasında özleri pişirgen 600 çanaq borşç dağıtqanları aqqında ayttılar.
Festivalni ayrıca Kreml nezaretindeki vaqtınca Aqyar gubernatorı vazifesini eda etken Dmitriy Ovsyannikov reberligi altındaki bir gruppa yerli memur da ziyaret etti.


text:
Aqmescit – İşğal etilgen Qırımda Yalta memuriy binası üzerinde Ukraina devlet bayrağı tiklenildi. Bu adden tış vaqia kün evelden yüz berdi. Bayraqnı yerli sakinlerden biri, özü rus olğan erkek köterdi. Faqat, bayraq çoq asılı turmadı: onı tezden alıp taşladılar, erkekni ise, yaqaladılar.
Yalta sakini, yahta kapitanı, 54 yaşında Sergey şu künü Antiterroristik operatsiyası devamında AN-26 uçaqnıñ urıp, yoq etilgeni aqqında eşitti. Rusiye Federatsiyası tarafından Qırımnıñ işğalini qabul etalmağan ve Ukraina şarqındaki vaqialarnı terenden qasevet etken erkek, bu haberni eşitip, eyecanlandı.
Bu kibi, fikirlerden vazgeçmek içün ara-sıra Kiyevge soylarını ziyaret etmek içün bara edi. Endi yolğa çıqmağa azırlana edi. Amma, soñki haberler onı belli bir numayışqa teşviq etti.
«... O, özcesine bir fleşmob uydurdı: gece bina üstüne tırmaşıp, bayraqlarnı deñiştirip, çoñ, trenge minip, qaçmağa istedi», - dep añlata erkekniñ soyı.
Gece Sergey, yanğın vaqtında qullanğan merdiven yardımınen 9 metr yuqarığa köterildi ve Yaltan memuriy binasındaki üç renkli bayraqnı ukrain sarı-mavılı bayrağına deñiştirdi. Soñra, sesler eşitildi, erkek aşağa sıçradı ve ayağını zararladı. Oın şeer prokuraturasına soravğa alıp kettiler, amma, neticedeesini coyıp başlağanda hastahanege yolladılar.
Yaltada ukrain bayrağı tahminen 30 daqiqa asılı turdı. Ekinci künü qanunnı bozğan erkekniñ evinde tintüv ötkerildi.
Qırım.Aqiqatnıñ subetdeşi aytqanı kibi, «prokuratura hdimleri kelip, evde tintüvni ötkerdiler, «Pravıy sector» ile bağnıñ dellilerini qıdırdılar. Vesiqalarda, öyle de yazdılar «Pravıy sector» ile alâqası tasdiqlanmadı. Evde ukrain bayrağı olsa edi, bu alâqa isbat etilir edi, amma Yaroşnıñ varaqası bile yoq».
«Bu işlerniñ episi siyasiy mananı taşıy», – adliyeci
Prokuratura bu vatandaşnı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 329-ci maddesi – «Rusiye Federatsiyası bayrağınıñ aşalavı» boyunca mesülietlikke çekmege istey. Bu maddege köre, erkekni bir yılğa qadar apis ete bileler.
Adliye qabulhane ağlarınıñ adliyecisi Yelena Lunevanıñ sözlerine köre, asılında aşalav, devlet timsaline nisbeten bir de bir areketni talap ete. Amma, bir bayraqnıñ digerine almaşuvını içtimaiy cietinden havflı areketlernen bir sırağa qoyulmaz. Bu vaqianı, öz başına areket etüv kibi tanımaq ve memuriy maddelerge köre baqılması kerektir. Amma, adliyeciniñ fikirince, bu işniñ devamı ne olacağını tahmin etmek küçtir.
«Şimdiki vaqıtta, bu işler siyasiy mananı taşıy, olarnıñ episi cinaiy mahkeme ya da asılında mahkemede baqılmamaq kerek. Sentsov ya da Kölçenkonıñ işleri cinaiy i şve kerçek cinayetlernen bağlı degiller. Ve şimdilik, «Pravıy sector» ile bağnı tasdiqlamağan olsalar, taqiqat işleri devamında isbatlay bileler», – qayd etti adliyeci.
Diger közeticilerniñ fikirince, bu vaqia aqqında haberniñ tarqatıluvı yarımada «akimiyeti» içün elverişli degil, çünki Qırımnıñ «Rusiye ile birleşüvine» er kes quvanmağanını ve yerli «akimiyet», Kremlge esabat bergeni kibi, er şeyni nezaret etip olamay.


text:
Türkiye Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu 27-nci OSCE naşçirler şurasında çıqışta bulunıp, Qırımda insan aqları vaziyeti qasevetlendire, dep qayd etti. Bu aqta «Ukrinform» bildire.
«Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı, qırımtatarlarnıñ vaziyeti qasevetlendirmege devam ete… Türkiyeniñ Qırımnen beraber Ukraina topraq bütünligi, mustaqilligi ve suverenitetine dair fikri deñişmey», – dedi Mevlüt Çavuşoğlu.
Türkiye Tış işler naziri Qırımnı işğalden qurtaruv platforması teşebbüsine qol tuttı.
2020 senesi BM baş kâtibi António Guterres Qırım insan aqları bozuluvına dair üç maruzanı derc etti. Soñkisinde FSB hadimleri tarafından yapılğan işkence ve sert areketler, insanlarnıñ hırsızlanmasınen bağlı şahıslarnıñ cesasız qalğanı, jurnalistlerniñ işine kirişüv, ealini Qırımdan zorlap avuştıruv ve sürgün etüv ve diger meseleler aqqında aytıla.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Şri Lankadaki patlavlarda yüzden ziyade insan elâk oldı, üç yüzge yaqın kişi yaralandı. Bombalar üç katolik ibadethanesinde ve Kolombodaki üç musafirhanede patladı, dep haber ete Reuters.
Elâk olğanlar arasında çetel vatandaşları bar, dep bildirdi memleket ükümetiniñ azası Harşa da Silva Twitterde. O, sakinlerni evde qalmağa çağırdı.
Şri Lankada ava limanı qapatıldı, dep bildire Indian Express yerli kütleviy haber vastalarınıñ malümatına esaslanıp. Ücüm mesüliyetini öz boynuna alğanlar şimdilik yoq.


text:
Noyabr 19-ında Zagrebde Avropa halq firqası, Donald Tusknı prezident vazifesine sayladı. Oña 491 delegat qoltuttı (93%), 37 adam ise oña qarşı rey berdi, dep bildire Radio Svoboda.
Tusk, reis işini dekabr 1-inde başlaycaq. Ondan evel bu vazifeni Joseph Daul becere edi.
Donald Tusk, 2007-2014 yıllarda Plomiyada baş nazir edi. 2014 senesinden başlap o, Avropa Şurasınıñ başı ola, vazife müddeti ise 2019 senesinde dekabr başında bite.
Tusk, bir qaç kere Ukrainanı ziyaret ete edi ve, Rusiye tecavuzını tenqit etip ve Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ istekelrine qarşı çıqmağa çağırtıp, Ukrainağa halqara meydançıqlarda öz destegini köstere edi.


text:
Vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve devlet içinde köçken vatandaşlar meseleleri boyunca nazirlik neşir etken muracaatta Qırımğa ziyaretlerden vazgeçmek rica etile, bunen beraber, işğal etilgen yarımada territoriyasında özüni nasıl alıp barmaq kerek olğanına diqqat etile.
«Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki vaziyet boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ provokatsion beyanatları munasebetinen, Ukraina vatandaşlarını vaqtınca işğal etilgen Qırımğa ziyaretlerden vazgeçmege çağıramız. Vaqtınca işğal etilgen yarımadada bulunğan Ukraina vatandaşlarına muqayt olmağa, provakatsiyalarğa oğramamağa ve rusiyeli kütleviy haber vastalarından alınğan malümatlarğa diqqatnen davranmağa rica etemiz», – dep bildireler beyanatta.
Bunen beraber nazirlik bildire ki, ukrain tarafı «halqara uquq qoruyıcı ve gumanitar teşkilâtlarnıñ vaqtınca işğal etilgen Qırım territoriyasına kirişni teminlemek maqsadınen tedbrilerni» keçirip başladı.
Avgust 10-da Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti bildirdi ki, işğal etilgen yarımadada kerçekleştirilecek teraktlarnıñ ögü alındı. Moskva Ukrainanı qabaatlay. Rusiye prezidenti Vladimir Pütin FSB beyanatını izaatlap, Kiyev muzakereler yolunı degil, terrorğa keçe, dep ayttı. O, «norman formatında» sammitni keçirmek «fayda yoq», dep qayd etti.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Kremlniñ Qırım qabaatları «sebepsiz ve tsinik» olğanını ayttı.
Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ beyanatlarını red etip, bular provokatsiya olğanını aydınlattı. Ukraina devlet sıñır hızmeti bildirdi ki, Rusiye işğal etken Qırım ve esas Ukraina arasındaki memuriy sıñırğa yañı tehnikanen temin etilgen askerlerni qoydı, ukrainlerge yarımada ziyaretlerinden vazgeçmege tevsiye etile.
Ukrainada AQŞ elçisi Geoffrey Pyatt bildirdi ki, AQŞ Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı «Qırım istilâsı» qabaatlarınıñ delillerini körmedi. Onıñ qayd etkenine köre, «Rusiye Ukrainağa qarşı yalan qabaatlar aytıp, özüniñ yañlış areketlerini gizleycek ola».
Avropa Birliginde ilân ettiler ki, Rusiyeniñ qabaatlavlarınıñ mustaqil müessiseler, hususan OSCE, tarafından tasdıqlanması olmadan, taraflardan iç birine destek köstermezler.


text:
Ukraina sıñırcıları Ukraina prezidentiniñ saylavları keçirilecek vaqıtqa işğal altındaki Qırımnıñ memuriy sıñırında telükesizlik tedbirlerini quvetleştirecek, dep bildire Ukraina Devlet sıñır hızmeti Azaq-Qara deñiz regional idaresiniñ matbuat hızmeti.
«Kontrol noqtalarında keçiş tedbirleriniñ keçirilmesini tezleştirmek içün sıñır kontroli kerçekleştirilecek iş yerleriniñ arttırılması planlaştırıla. Bundan ğayrı, memuriy sıñırdan keçüv nizamında bir de bir deñişme olmağanını hatırlatamız. Qanunlarğa köre, Qırımğa kirip çıqmaq tek «Kalançak», «Çaplınka» ve «Çonğar» keçiş noqtalarından mümkün», – dep aytıla haberde.
Hatırlatamız, Ukraina prezidenti saylavlarınıñ birinci turı mayısnıñ 31-nde olacaq. Namzetlerden iç birisi saylayıcılar reyleriniñ 50%-nı qazanmasa, aprelniñ 21-nde saylavlarnıñ ekinci turı olacaq.
Daa evel haber etilgeni kibi, 2019 senesi yanvar ayında 2018 senesi dekabr ayına baqqanda Qırım ve esas Ukraina arasında yolcularnıñ sayısı 17%-ğa arttı.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ qayd etkenine köre, 2019 senesi yanvar ayında 2018 senesi yanvar ayına baqqanda memuriy sıñırdan eki tarafqa keçken vatandaşlarnıñ sayısı 10% az edi.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Qırım ve Donbassnıñ bir qısımını ğayıp etken Ukrainanıñ içki ticaret saasında meseleleri çıqtı. Bunı Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük Poltava vilâyetine iş ziyaretinen bulunğan vaqıtta bildirdi, - dep haber ete UNN.
«Mallarnı satıluvınen bağlı meseleler bar. Birinciden bu Qırımnen bağlı. Ekseriyeti Qırımğa kete edi, anda şimdi fiyatlar öse, tarifler öse, Rusiye Qırımnı zapt etkeni içün biz ticaret alanını coydıq. Alış-verişniñ bir qısımı, köy –hocalıq saası ve onınen qullanğan Donetsk ve Lugansk şeerleri», – dedi Yatsenük.
Aynı zamanda, baş –nazir aytqanı kibi, Ukrainanıñ içki tijaret saası öz-özüni bütünley teminley.
«Şimdi Poltavada biz süt işhanesi saibinen laf etkende, esas mal devletniñ ihtiyaclarına ketkenini muzakere ettik. Men bilem, şimdi qaşqavalnı nasıl etip ve kimge satılacğı belgilendi. Ekşi süt mallar aqqında söz yürütilgende, o da Ukrainada satılacaq»,– dedi Yatsenük.
Baş nazirniñ aytqanına köre, Ukraina Avropa şurasında köy-hocalığı mallarını satmaq içün bütün imtiyazlarını qullanğanını qayd etti. Bildirgenine köre, Avropa parlamenti ukrain malları içün ayırı imtiyazlarnı azırlamağa devam etecek.


text:
Ukrainanıñ Almaniyadaki elçisi Andrey Melnik «Almaniya içün alternativler» adlı ultrasağ firqa adından AFC kantsleri vazifesi namzet olğan Alexandr Gaulandnıñ Rusiye işğal etken Qırım aqqındaki sözlerini açuvlandı. Bu aqta avgustnıñ 21-nde alman Hamburger Abendblatt bildirmekte.
«Gaulandnıñ utanmadan aytqan sözlerini ziyade söz aytmaq imkânsız», – dey Andrey Melnik mezkür gazetağa bergen intervyusında.
Ukraina elçisi, Ukraina Qırımnı «bazıları tüşüngeninden evel» öz kontroli altına qaytarır, dep qayd etti.
«Almaniya içün alternativler» adlı sağcı populist firqasınıñ liderleri cedvelindeki Alexandr Gauland DWğa bergen intervyusında, Rusiye «artıq Qırımnı iç bir vaqıt keri qaytarmaz» ve sanktsiyalar buña tesir etip olamaz degen edi.
Aynı zamanda Almaniya defalarca Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilmesi qanunsız olğanını qayd etken edi.


text:
Nızamǵa kóre, avtomobil, hawa, temir jol, suw, elektr transportı, metropoliten hám transport infrastrukturası obyektleri Ózbekstannıń birden-bir transport sistemasın quraydı.
Mámleketlik uyımlar hám lawazımlı shaxslar transport shólkemleriniń xojalıq iskerligine aralasıwǵa hámde olardıń xızmetkerlerin basqa jumıslarǵa tartıwǵa haqlı emes.
Transport ministrligi tarawda wákillikli mámleketlik uyım bolıp tabıladı.
Nızamǵa kóre, transport quralları muwapıqlıq yamasa transport quralı túrin maqullaw sertifikatına iye bolıwı hám dizimnen ótkeriliwi kerek.
Qáwipsizlik talaplarına juwap bermeytuǵın transportlardı Ózbekstanǵa alıp kiriw, islep shıǵarıw, satıw yamasa olardan paydalanıw qadaǵan etiledi.
Mámleketlik shegarası arqalı ótkeriw punktlerinde júklerdi tranzit alıp ótiw waqtında tranzit júkler hám hújjetler identifikaciya etiledi.
Nızamǵa kóre, Ózbekstanda tovarlar hám transport qurallarına qarata orınlanatuǵın operaciyalardan kelip shıqqan halda xalıqaralıq hám aymaqlıq transport-logistika orayları dúziliwi múmkin.
Transport-logistika orayları olarǵa hár qanday túrdegi transportta kirip kiyatırǵan hámde alıp shıǵılıp atırǵan júklerdi qoymaxanaǵa jaylastırıw, saqlaw, olarǵa islew beriw, qayta islew, qadaqlaw hám bólistiriw boyınsha xızmetler kórsetedi.
Wákillikli uyımlar vokzalda, aerovokzalda, aeroportta, metropolitende hám avtostanciyaǵa kiriw ornında transport quralın, bagajdı, júk bagajın hám júkti, jolawshılardı hám basqa shaxslardı kózden ótkeriwden ótkeriliwi múmkin.
Sonday-aq, paydalı qazılmalar jaylasqan maydanlarda transport shólkemleriniń ob'ektlerin joybarlastırıw hám qurıw, olar jaylasqan jerlerde jer astı soorujenielerin jaylatırıw qadaǵan etiledi. Ayrıqsha jaǵdaylarda, joybarlastırıw hám qurıwǵa Mámleketlik geologiya hám mineral resurslar komiteti ruqsatı menen jol qoyıladı.
Transport shólkemleri hám tasıwshılar iskerligi transport háreketleniwi menen baylanıslı bolǵan hámde miynet sharayatları oǵada zıyanlı hám oǵada awır sharayatlarda bánt bolǵan xızmetkerlerdiń dáslepki hámde dáwirlik medicinalıq kóriklerden ótkeriliwin shólkemlestiriwi shárt.
Usı Nızam rásmiy járiyalanǵan kúnnen baslap 3 ay ótkennen keyin kúshke kiredi.Derek: Huqıqıy málimleme
ckaчaTb dle 11.3


text:
Meclis azası Eskender Bariyev şu seneniñ aprel ayında qırımtatarlarınıñ havfsızlığı ve özüni belgilev aqları boyunca halqara konferentsiyasını keçirmek içün Birlekşen Milletler teşkilâtına ve Avropa telükesizlik ve işbirlik boyunca teşkilâtına ricada bulundı. Bundan da ğayrı o, ukrain akimiyetine «qırımtatar halqınıñ Rusiye-Ukrain ziddiyetinde 3-ncı tarafnı alma imkânını ögrenmek» teklifini yollamağa ve halqara konferentsiya aqqında halqara teşkilâtlarğa bildirmege teklif etti. «Eger de istesek, salı künü bu kibi qarar alına bilecek», – qayd etti Bariyev.
Öz nevbetinde, Meclisniñ tış alâqalar bölüginiñ başı Ali Hamzin halqara forumda qırımtatarlarnıñ milliy-medeniy cumhuriyetini meydanğa ketirmek içün qararnı muzakere etmege kerek olacağını tahmin etti. «Biz bugün azlıq halqı olıp, geosiyasiy erbaplarınıñ qurbanları oldıq… Şunıñ içün halqımıznıñ kelecegini halqara cemaatı, şu cümlede Ukraina ve Rusiye, çezsinler», – dedi o.
Mart 29 künü Bağçasarayda keçirilgen VI Qurultaynıñ nevbetten tış 2-ncı sessiyasında Qırımtatar halqınıñ özüni belgilev aqqını amelge keçirüvi aqqında qarar leyhası baqıla. Qarar leyhasında qırımtatar halqınıñ tarihiy Vatanında milliy-territorial cumhuriyetiniñ meydanğa ketirilmesi etrafında söz yürsetile
Qırımtatar milliy Meclisi yıllar devamında qırımtatar halqı aqlarınıñ tiklenüvi ve onıñ Ukraina sıñırlarında telükesizligi ve inkişafınıñ teminlevi boyunca Halqara forumını keçirmege teklif etken edi. Böyle forumnı OBSE imayesi altında keçirmege planlaştırıldı. Faqat, AB ve AQŞ tarafından desteklengen teklifke Ukrain akimiyeti öyle de cevap bermeyip qaldı.


text:
Cuma künü, sentâbr 26-da, Berlinde Rusiye, Ukraina ve Avropa Birligi vekilleriniñ gaz boyunca nevbetteki körüşüvi ötkerilecek, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Bundan evel Rusiye energetik naziri Aleksandr Novak Moskva öz fikirini deñiştirmedi, dep qayd etken edi. Demek ki, noyabr-dekabr borcları bütünley ve mayıs ve aprel borcları qısmen ödenilmek kerek. Al-azırda Ukrainanıñ «Gazpromğa» borcu beş milliard dollardan ziyadedir.
Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük Kiyev Rusiye ile yalıñız bazar şartları esasında añlaşmağa azır olğanını bildirdi.
«Bazar fiyatını alsaq, oña köre ödeycekmiz, lâkin Rusiyeniñ «Gazpromına» maddiy yardım köstermeycekmiz», – dep qayd etti Ukraina baş naziri.
Bu arada onıñ bildirgenine köre, qış yaqınlaşqanınen Rusiye qollarında daa ziyade imkânlar peyda ola. İyül ayınıñ soñunda Ukraina energetika ve kömür sanayı naziri Yuriy Prodan bildirdi ki, qızdıruv mevsimini keregi kibi qarşılamaq içün Ukrainanıñ gaz yedekleri yeterlidir.
Macaristanda memleket içinde gaz ihtiyacları arta, onıñ içün Ukrainağa gaz berilmesi belgisiz müddetke qadar toqtatıldı, dep aytıla gaz nañliye sistemasınıñ operator beyanatında.
2013 senesi mart ayında Macaristan şirketi ukrain tarafı ile Ukraina bazarına yılda 6 milliard kubometr gaz berilmesi aqqında añlaşqan edi. Aynı vaqıtta taşımalar ticaret ve tehnikiy şaraitlerge köre yapılacağını birden qayd ettiler.
İyün 16-dan itibaren «Gazprom» «Naftogazğa» gaz bermey. İyün ayından berli Ukraina Avropa memleketlerinden gaznı revers olaraq ala. Lâkin «Gazprom» yolbaşçısı Aleksey Miller Avropa memleketleri Ukrainağa gaz berecek olsalar, şirket Avropa şirketlerine gaz berilmesini eksilte bile, dep ayttı.
Avropa Birliginiñ energetika komissiyasınıñ yolbaşçısı Günter Ettinger Kiyev ve Moskvağa Ukraina ve Rusiye arasında gaz davası boyunca Stokgolm arbitraj mahkemesiniñ qararı olmağanına qadar çalışacaq gaz añlaşmasını imzalamağa teklif etti.


text:
Rusiyege boysunğan Aqmescit memuriyetinde «Nezaketli insanlarğa» bağışlanğan abideniñ qoyulacaq yerini belgilediler. Bu aqta müessiseniñ matbuat hızmeti bildire.
«Aqmescit şeeriniñ memuriyetinde «Nezaketli insanlarğa» – rusiyeli ordunıñ zabitlerine bağışlanğan abideniñ yapılması ve tiklenilmesi meselesi boyunca toplaşuv keçirildi... «Nezaketli insanlarğa» bağışlanğan abideniñ qoyulacaq yeri belgilendi – «Cumhuriyet şeer bağçası», – dep bildirile beyanatta.
Şeer bağçası Qırım parlamenti yanında yerleşe. Şimdiki vaqıtta skver territoriyasında alman-faşist basqıncılarından şeerniñ boşatılmasını añdırğan tank abidesi yerleşe. Şeer bağçası yanında Aleksandr Nevskiy kilsesi yerleşe.
Abideni tiklemek teşebbüsini 2015 senesi iyün ayında Qırım deputatları kösterdi. Yarımadada abide içün para toplanması aqqında ilân etildi, amma Qırım sakinleri bu işte faal olmadı, bundan da ğayrı, abide leyhası boyunca yarış devam ettirile edi.
2014 senesi Qırımda referendum keçirilgen vaqıtta yarımadada tanıtma işaretleri olmağan insanlar peyda oldı, olar ukrain ordusınıñ areketlerini blok ete ediler.
Bundan soñ, Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Nezaketli insanlar» Rusiye Silâlı quvetleriniñ hadimleri olğanını tanıdı.
«Nezaketli insanlarğa» bağışlanğan çoyun abidesi 2015 senesi Amur vilâyetinde peyda oldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları komiteti halq deputatı Rustem Umerovnıñ namzetine Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasında qurulğan müessiselerara iş gruppasında iştirak etmesi içün qol tuttı. Bu aqta qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Facebookta haber etti.
«Bu gruppa vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ işğalden qurtarıluvı ve reintegratsiyası devlet strategiyasınıñ leyhasını azırlaycaq», – dep bildirdi Umerov.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımnı işğalden qurtaruv halqara sammiti keçirilüviniñ teşebbüsçisi ola. Onı fevralniñ 26-nda Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününde keçirmege teklif eteler.
Ukraina baş naziri Denis Şmığal akimiyet azırlağan Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasınıñ noqtalarını aydınlatmadı, «devlet sırı» olğanını ayttı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba bildirdi ki, onıñ müessisesi Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasınıñ öz qısmını bitirip, Ukrainanıñ reintegratsiya ve vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirliginen mesleat keçirdi. Şimdi işbu strategiya boyunca umumiy vesiqa Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasına berilmek içün azırlanıla.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ qayd etkenine köre, Ukraina işğal altındaki topraqlarını, hususan işğal etilgen Qırımnı qaytarmaq niyetinden vazgeçmey.
Kreml Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep çoq kere bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Yaltada Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımnıñ milliy cemaat teşkilâtlarınıñ temsilcileri ile körüşüvde timsaliy Altın beşikni bağışladılar, – haber ete TASS.
Qırımnıñ regional alman milliy-medeniy muhtariyetiniñ reisi Yuriy Gempel degeni kibi, bu aqta «qadimiy efsaneler» bar eken.
«Qırımda qadimiy, ğayet qadimiy bir efsane bar. Bu efsanede Qırımda saqlanılğan Altın beşik aqta söz kete, bu beşikniñ saibi – Qırım, sulh ve fikirdeşlik saibi olacaq», – dey Gempel.
«Bu beşikni çoq insan qıdırdı ve tapıp olamadı. Bugün bu timsaliy beşik mında, ve biz onı qırımlılarğa yapqanıñız içün sizge bağışlamağa isteymiz», – dedi o.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Putin ve Medvedev şimdi ziyaret ile Qırımda buluna.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Putinniñ Qırım ziyaretini «medeniy dünyağa qarşı areket ve vaziyetniñ beterleşüvi boyunca stsenariyniñ devamı» olaraq adladı.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve baş naziri Dmitriy Medvedevniñ işğal etilgen Qırım ziyaretine narazılığını bildirdi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Tış hafiyelik (razvedka) Hızmeti reberiniñ muavini Vladimir Sinkeviçni vazifesinden azat etti.
Ukraina prezidentiniñ mütenasip qararı noyabrniñ 20-nde devlet yolbaşçısınıñ saifesinde derc etildi. Vesiqada işten boşatılma sebebini köstermey.
Poroşenko oktâbrniñ 18-nde Tış hafiyelik (razvedka) Hızmeti reberiniñ birinci muavini İgor Razinkovnı işten boşatqan edi.
Ukraina Tış hafiyelik (razvedka) Hızmeti bir devlet organı olaraq, siyasiy, iqtisadiy, arbiy-tehnik, ilmiy-tedqiqat, informatsion ve çevre qoruma saalarında hafiyelik faaliyeti köstere.


text:
Qırımnıñ Rusiye işğali devamında eñ az 138 qırımlı siyasiy sebeplerden cinaiy taqipke oğratıldı, eñ az 119-ı çeşit müddetli apis cezalarını aldı, dep aytıla yanvarniñ 18-nde Kyivde taqdim etilgen Ukraina aq qorçalayıcıları ve cemaatçıları tedqiqatında.
AB desteginen «KrımSOS» tarafından azırlanılğan «Qırımlı siyasiy mabüslerni tutuv şaraitleri: davalarğa bir nazar» adlı tedqiqatta al-azırda eñ az 96 qırımlı alâ daa apiste buluna, dep qayd etile.
«Azatlıqtan marum etüv yerlerinde bu insanlarnıñ aqları sistematik şekilde bozuldı, bir çoquna qarşı sert işkence qullanıldı, neticede cezası bitken soñ ya da siyasiy añlaşmalar neticesinde azat etilgen soñ, bu şahıslarnıñ fizik ve maneviy sağlığı tolusınen qaytarılmağan edi», – dep aytıla tedqiqatta.
Göñülliler ve aq qorçalayıcılar 2020 senesi martnıñ 29-na qadar siyasiy sebeplerden taqip etilgen 36 qırımlınıñ aqları bozulğanını qayd etti. 18-i alâ daa apiste tutula.
«İşkence Qırımda sahte mahsus hızmetler ve Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ hadimleri tarafından qullanılıp başladı. İşkence neticesinde berilgen malümat bir çoqunıñ qabaatlayıcı ükümi içün temel oldı», – dep qayd ete tedqiqat müellifleri.
Aq qorçalayıcılar «kerekli tutuv şaraitlerine riayet etilmey, mabüslerge sıq-sıq bozulğan aşlar berile», dep qayd ete.
«Eñ sert ve insaniyetsiz tutuv şaraitleri Qırımda – Aqmescitteki SİZO-1-de. İzolâtor eñ çoq 747 mabüsni sığdıra bile, amma farqlı vaqıtlarda anda 1800 insanğa qadar tutulğan edi. Kameralarda yahşı ışıq ve avalandıruv yoq, bazı kameralarnıñ camı yoq, şu sebepten suvuqlarda mabüsler üşüp hastalana», – dep aytıla esabatta.
Tedqiqat müellifleri qayd etken diger insan aqlarınıñ bozuluvları arasında – «ayat telükesi olğanda tibbiy yardım kösterilmey, mabüslerniñ diniy aqları bozula, mecburiy psihiatrik ekspertiza yapıla, etnik ayırım kerçekleştirile».
Tedqiqatçılar bildirgenine köre, qırımlılarnıñ aqları etap etilgen Rusiyede de bozula.
«Etap avtozaklarnen kerçekleştirile, mabüsler «stakanda» yarım otura (kamera 50/65/180 sm), uzun yol olsa bile, suv berilmey ve toqtamaylar», – dep qayd etile tedqiqatta.
«Qırımlı siyasiy mabüslerni tutuv şaraitleri: davalarğa bir nazar» esabatınıñ tolu versiyası mında bar.
Ukraina aq qorçalayıcıları, Rusiyede ve yarımadada tutulğan qırımlılarnıñ advokatları, Ukraina akimiyetiniñ vekilleri Qırımda ve Rusiyede tutulğanlarnıñ insan aqları bozula, dep bildire. Rusiye tarafı buña cevap bermey ya da inkâr ete.
İyülniñ başında BM insan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bachelet Qırımdaki insan aqları vaziyetine dair maruzanı taqdim etip, yarımadada işkence qullanıla ve söz serbestligi sıñırlanıla, dep bildirdi.
Dekabrniñ 16-nda BM Baş assambleyası işğal etilgen Qırımnıñ insan aqları vaziyetine dair yañartılğan ve quvetleştirilgen rezolütsiyanı qabul etti.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoq – qırımtatarıdır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ malümatına köre, 2020 senesi oktâbrniñ soñuna qadar işğal etilgen Qırımda siyasiy ya da diniy sebeplerden başlatılğan cinaiy taqipler çerçivesinde eñ az 110 insan azatlıqtan marum etildi.
Siyasiy mabüslerge qol tutuv programmasınıñ reberi, «Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ şura azası Sergey Davidisniñ bildirgenine köre, merkezleriniñ cedvelinde 315 insan bar, 59-ı – qırımtatarıdır.
Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı siyasiy, milliy ya da diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Rusiye akimiyeti bu sebeplerni inkâr ete.


text:
Cumhuriyet Halk Partisiniñ Eskişehir millet vekili Utku Çakırözer Türkiye Büyük Millet Meclisiniñ minberinden çıqışta bulunıp, Türkiye parlamenti ve Qırımtatar Milliy Meclisi arasında dostluq gruppasını qurmağa çağırdı.
«Qırım mevzusında Türkiye, ne yazıq ki, passiv vaziyette. Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı qarşısında artıq Meclisimiz areketke keçmelidir. Türkiye Büyük Millet Meclisinen Qırımtatar Milliy Meclisi arasında bir dostluq gruppası mıtlaqa qurulmalıdır», – dep yazdı Facebookta Refat Çubarov Türkiye Millet vekiliniñ aytqanlarını.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba bildirgenine köre, Qırım işğalden qurtarılğan soñ, Ukraina vatandaşlarınıñ topraq aqları ğayrıdan tiklenecek, dep bildirdi ve topraq damartılarınıñ saiplerini mülk aqqını isbatlağan ve «Rusiye tarafından olarnıñ yerine berilecek» vesiqalarını saqlamağa çağırdı.
«Rusiye ne yapsa yapsın, Qırım qaytacaq, ve işğal yıllarında qabul etilgen bütün aktlar tarihtan silinecek. Qırımda devletimizniñ suvereniteti yañıdan tiklengen soñ qanuniy saiplerniñ topraq damartıları aqqı, şübhesiz, ğayrıdan tiklenecek», – dep bildirdi Ukraina Tış işler naziri martnıñ 26-nda olğan brifingde, dep yaza «İnterfaks-Ukraina».
Kulebanıñ qayd etkenine köre, ukrainalılarnı yarımadada topraq damartısınıñ mülk aqqından marum etüv meselesi «Qırım platformasında» köterilecek.
«Bu mesele bir kereden çezilmeycek, amma çaresi tapılacaq ve bütün aqlar ğayrıdan tiklenecek», – dedi o.
Hatırlatamız, 2020 senesi martnıñ 24-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin çetel vatandaşlarına işğal altındaki yarımadada topraq saibi olmağa yasaqlağan buyruqnı imzaladı. Cedvelge Qırımnıñ yalı boyundaki çoqusı rayonlar kirdi, Keriç, Yalta, Kezlev ve Rusiye qanunlarına köre Federatsiya subyekti olğan Aqyar da. Yasaq esas Ukraina ile sıñırda olmağan ve Qara deñizge açıq olmağan tek üç rayonğa tesir etmedi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Vladimir Putin buyruqnı imzalamadan evel, Qırımda birinciden populâr yalı rayonlarında tahminen on bir buçuq biñ topraq damartısı «yabancılarğa» ait edi. Topraq saibi olmaq yasağı 55 devletke tesir etti, saiplerniñ ekseriyeti – Ukraina vatandaşlarıdır.
Rusiye, topraq saipleri buyruq işke tüşürilgen soñ bir yıl içinde olardan vazgeçmese, akimiyet topraqlarını mecburen satar, dep bildirdi.
Kâr etilgen para eski saiplerge ya da devletke berilmeli.
Avropa Birligi, Putinniñ Qırımdaki topraq buyruğını qabul etmeycek, dep bildirdi. Brüssel bu vesiqanıñ işke tüşürilüvini Ukrainağa ait yarımadanı Rusiye terkibine zornen integratsiya etmek ıntıluvı olaraq köre. Avropa Birligi Qırım ilhaqını qabul etmeycek, Ukraina topraq bütünligine qol tuta, dep bildirdi ve Moskvanı yarımadada halqara uquqnıñ bütün bozuvlarını toqtatmasına çağırdı.
Daa evel belli olğanına köre, işğal etilgen Qırımda «Rusiyeniñ sıñır topraqlarındaki» 9747 topraq damartısı Ukraina vatandaşlarına ait.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımnıñ çoqusı rayonlarında «çetel vatandaşlarına» topraq saibi olmağa yasaq etken Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ buyruğı «uquq ceetinden bir şeyge yaramay», dep bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımda ukrainalılarnı topraqsız qaldıruv «sistematik zulum» dep adlandırdı. Müessise, «1949 senesiniñ cenk vaqtında vatandaş ealisini qoruv şartnamesiniñ bozuluvı ve Halqara cinaiy davanıñ Roma statutına köre arbiy cinayet olğan» Qırımda «devlet ve şahsiy mülkni aluv» boyunca cinaiy tahqiqat alıp bara.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Rusiye tarafına «azat etilecek» ukrainalı siyasiy mabüslerniñ cedvelini bergeniniñ tafsilâtlarını aydınlattı.
Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa bergen izaatlarında qayd etti ki, cedvelge işğal etilgen Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan Ukraina vatandaşları kirseldi. Cemilevniñ aytqanına köre, Erdoğan cedvelni Rusiye prezidenti Vladimir Putinge yaqın olğan insanğa berdi.
«Laf Qırımda işğalci akimiyet tarafından apiske alınğan siyasiy mabüslerimiz aqqında kete. Tam olaraq hatırlamayım, 70 ya da 63 insan bar, millet mensüpligine baqmadan, er kes qayd etildi… Bu meselede yapqanlarını Erdoğandan soracaq edik. Amma o, strategik işbirligi toplaşuvında suallerimizden evel cedvelni bergenini ayttı. Soñra ayrıca körüşip soradım: «Tış işler nazirligine berdiñizmi?». O, dedi ki: «Yoq, Putinniñ eñ yaqın insanı bar… 24 saat içinde bütün aytqanlarımıznı Putinge yetkize», – dep tarif etti Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ bildirgenine köre, Erdoğan, Türkiye tarafı Rusiyeden cevap daa almadı, dep ayttı.
Mustafa Cemilevniñ qayd etkenine köre, Qırımtatar Milliy Meclisi Qırımda «apiske alınğanlarnı» cedvelge ala. Bu mevzuda «KrımSOS» cemaat birleşmesi yardım ete.
Bundan evel Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan, Rusiye tarafına azat etilecek ukrainalı siyasiy mabüslerniñ cedvelini bergenini ve bu meseleniñ muvafaqiyetli çezilecegini beklegenini bildirgen edi.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevden «Putin ile laf etilecek» Kremlniñ ukrainalı esirleriniñ cedvelini bermege rica etken edi.
Keçken sene oktâbr ayında Rusiye işğal etken Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Ümerov Türkiyege teslim etilgen edi. Resmiy olmağan malümatqa köre, Çiygoz ve Ümerovnıñ teslim etilmesi aqqında Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile keçirgen körüşüvinde añlaşılğan edi.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, 60-tan ziyade Ukraina vatandaşı Rusiye ve işğal altındaki Qırımda siyasiy sebeplerden azatlıqtan marum etilgen edi. Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyege 300 kere narazılıq bildirip, anda tutulğan ukrainalılarnıñ azat etilmesini talap etti.


text:
Qırım mezarlıqlarınıñ baştaşlarından onlarce Aqmescit binası quruldı. Bütün Qırımda olarnıñ ne qadarı bar olğanı aqqında statistika yoq. Amma baştaşlarnı sıq-sıq yarımadanıñ çeşit köy ve şeerleriniñ evlerinde tapalar.
Baarde Aqmescitte demiryol tehnikumını tamir ete ediler. Divardaki sıvamanı alğan soñ, baştaş yazıları köründi.
Budır olardan birisi - küçük qızçıq yalıñız 2 yaşında edi. Adı saqlanılmadı, tek soyadı bar - Petrova.
Qırım paytahtınıñ merkeziniñ büyük bir qısmı mezarlıqlarda tiklenildi: şeer öse edi ve topraqqa ihtiyac bar edi. Aqmescitte onlarca binada bastaşlar qullanıldı. Professor, tarih ilimleri doktorı, "Aqmescit starojilleri klubı"nıñ başı Vladimir Polâkov, bu tecribe SSSR-de 1920-nci yıllarda başlağanını soyley.
Yigirmi yedinci yılda baştaşlarnıñ tekrar qullanılması nazariyesi ortağa çıqtı. Bu mektepni quralar ve taşlarnıqulanalarVladimir Polâkov
- Yigirmi yedinci yılda baştaşlarnıñ tekrar qullanılması nazariyesi ortağa çıqtı. Bu mektepni quralar ve taşlarnıqulanalar. Sovetskaya meydanındaki amam yağmurdan soñ dağıldı ve mezar taşları açıldı, rus baştaşları. Yaroslav Mudrıy adına universitet - dülber bir bina, Yağmurdan soñ divar sıvaması töklüldi - qaraylarnıñ baştaşları.
"Artek" bala merkeziniñ qurulışı vaqtında bile baştaşlar qullanıldı. Müzey hadimleriniñ hatırlavlarına köre, 1952-nci yılda anda meşur türk şairi Nazım Hikmet kelgen. O "Kiparisnıy" lagerine köteriler edi ve basamaq yerine Qorandan ibare ile mezar taşnı kördi. Aynı künde o taşnı alıp qoydılar.
Tarih ilimleri namzeti Sergey Gromenko qayd etkeni kibi, bu tecribe SSSR-de keñis tarqalğan edi.
- Bu mahsus yapılğan dinge qarşı ve bütün bularnıñ temelinden yoq etilmesi içün bir küreş edi.
Evelde Aqmescitte Krasnoarmeyskaya, Uçilişçnaya, Futbolistov, Krılov, Kurtsovskaya soqaqlarınıñ yerinde eski qırımtatar mezarlığı bar edi.
Yanında - yañı qırımtatar mezarlığı. Sürgünlikten soñ ekisini de yoq ettiler.
1950-nci yıllarnıñ soñunda Qırımğa sadece eki künge belli qırımtatar alimi Refat Appazov kelip oldı.
Bu mahv etilgen tatar mezarlığınıñ baştaşları edi. Tilim tutuldı, ne nefes alıp, ne ağlap, ne qıçırıp oldım...Refat Appazov
O, "Yürekte ve hatıradaki izler" adlı avtobiografiya kitabında o zaman körgeni mezarnıñ üstündeki içtimaiy kenefni böyle tasvir etti: "...Sıfatı ve qoqusından bu sade sasıq bir içtimaiy kenef olğanını, tışarıdan içeride kibi kirletilgen bir kenef olğanını añladım. Birden bir qaç tegiz beyaz taş diqqatımnı çekti, olar divarlarnı qalağan sers tolalar içün temel oldı. Şaşıp, taşlarda arap urufatınen yazılğan yazılarnı kördim. Bu daqqalarda şaşqanım ve deşetke kelgenim kibi ömrümde iç başqa duymadım. Ebet, bu mahv etilgen tatar mezarlığınıñ baştaşları edi. Tilim tutuldı, ne nefes alıp, ne ağlap, ne qıçırıp oldım..."
Keççe qırımtatar mezarlıqlarınıñ yerinde evler, 21-inci mektep, bala bağçası quruldı.
Bu boş yerde yapılğanını tasavvur etmek asıl mümkün degil. Sovet akimiyeti ölgen duşmanlarını aşalay ediSergey Gromenko
Mezar taşları qurucılıq malzemeleri kibi qullanıldı - bu sadece sovet praktikligi degil edi, dep saya tarih ilimleri namzeti Sergey Gromenko.
- Meselâ, Aqyarda bir kostölni tutıp alğanda, ondan kinoteatr yaptılar, kenefi ise altarinde qoyuldı. Bu boş yerde yapılğanını tasavvur etmek asıl mümkün degil. Sovet akimiyeti ölgen duşmanlarını aşalay edi.
Aqmescitte alman, qaray ve birinci grajdan mezarlığınıñ bir parçası yıqıldı. Evelde Kladbişçenskaya adını taşığan Krılova soqağında eki ev şimdigece qaldı: mezarlıq qaravulı ve kilse başlığınıñ evleri.
Sevastopolskaya soqağındaki 30/3 ev Qızıl ordunıñ komandanlarınıñ qorantaları içün qurula edi, anda da baştaşlar qullanıldı. O graf Aleksandr de Mezonnıñ qabri yerinde tiklendi. 14-ünci Aqmescit mektebiniñ baş kirişi Qırım cenkiniñ ilk büyük uruşı - Alma uruşı qaramanlarınıñ mezarları üstünde yerleşe.
Şeerliler bunı bilgen soñ türlüce özüni alıp bara. Mına Facebook ağından bir qaç tefsir.
Qırım sakini Nariman İbadlayev, Bağçasarayda rayon istimalcılar birliginiñ binasını bozmaq içün çoqtan berli areket ete. Töşemeden tökülgen qabir taşlarınıñ parçalarını köstere.
Nariman emin ki, Qırımda sürgünlikten evel bar olğan biñlerce qırımtatar mezarlıqlarını yoq ettiler, ve bu adiselerni tahqiq etecek mahsus komissiyanıñ teşkil etilmesini istey. Amma müessiselerge onıñ bir çoq muracaatları cevapsız qaldı.
Eki biñ qabirstannı tegizlep qoydılar. Bu daa şeerlerni saymaymızNariman İbadlayev
- Bir biñ köy ve qasabanı - episiniñ eñ azından eki mezarlığı - eki biñ qabirstannı tegizlep qoydılar. Bu daa şeerlerni saymaymız. Er kes bunıñ aqqında susıp otura. Aynı Qırım müftisi de. Men daa Ukraina vaqtında oña bardım, dedim: Mına tasdıqlağan vesiqalar, tahqiqat kecirmek kerek, toplamaq, nasıldır doğru areketler yapmaq. Olarnı bunı yapmağa inkâr etti.
2012-nci yılı Duvanköy (Verhnesadovoye) köyünde Avdullayevler qorantası 1990-ıncı yıllarda alınğan evniñ tamirini başladı. "Bu bir şok edi", - dey edi o vaqıt ev saibesi Zera Abdullayeva, evniñ divarlarında tapılğan 1800-inci yıllarnıñ baştaşları aqqında ICTV kanalında çıqqan "Nadzvıçayni novını" programmasına.
Taşlarnı körgen qurucılardan birisi QHA media portalına o adiseni böyle tasvir etti: "Saiplerni çağırdım, olar keldi, taşlarnı birer-birer çıqarıp başladıq... Mında, ğaliba, bütün soqaq öyle. Mından uzaq degil, mektep olğan yerde, anda tatar mezarlığı bar edi. Bir adamnen qonuşqanda tapqanları içün ayttım, o ise: "Menim aranım öyle qurulğan, bir sey degil, raat yuqlayım" dedi. Men yaramay yuqlar edim".
Qırımlılarnıñ bazıları özleri baştaşlarnı qurtara. Öyle şimdi endi rahmetli olğan Eski Qırımda yaşağan kollektsioner Akim Giyasov yapa edi. O evinden müzey yaptı. Baştaşlarnı ise soqaqlarda tapa edi - olardan daçalarğa yol töşey ediler.
Bazen baştaşlar Qırım müzeylerine tüşe. Bir qaç yıl evel Aqmescitte Kirova, 54 soqağında amam ve çamaşırhane binasını yıqıp baslağanda, bina mezar taşlarından yapılğanını kördiler. Qurucılar çoqusını çöplük obasına alıp kettiler. Bütün qalğan bir qaç danesi qurtarıldı, olar Aqmescit Tarih müzeyinde saqlana. Amma bu siyrek olğan şey.
Başımıznı qumğa saqlamaq kerekmey, amma bunı qabul etmek ve qiymetlendirmek, yarın er şeyni tekrarlamaq istek olmasın depVladimir Polâkov
Tarih ilimleri doktorı Vladimir Polâkov, baştaşlar içün şimdi binalarnı kimse yıqmaycaq, dep tüşüne. Amma emin ki, bunı kederli bir hatırlav kibi tanımaq ve onı seslendirmek kerek.
- Keliñiz bu sıvamanı çerçivege alayıq ve yanında bir hatıra levhasını qoyayıq ki: bu bina tarihımıznıñ bir abidesi, belki de kederli bir abidesidir. Böyle-böyle, o zamanları baştaşlardan evler qurmaq mümkün dep tüşüne ediler. Yani, başımıznı qumğa saqlamaq kerekmey, amma bunı qabul etmek ve qiymetlendirmek, yarın er şeyni tekrarlamaq istek olmasın dep.
Şimdi Qırımda er şeyni tezce sıvalamağa tırışalar. Baştaşlar adamlarnıñ közlerine çarpınmasın dep. Demiryol tehnikumınıñ binasındaki yazilar artıq körünmey.


text:
Qasıym Xanlığı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qasıym xanlığı (Qasıym patşalığı), Tatar xanlığı, Räsäyneñ daimi vassalı. 1450 yıllarda Mäskäwneñ Böyek Kenäze Vasiliy II tarafınnan Qazan xanzadäse Qasıym xanğa bülep birelgän bilämä cirlegendä oyıştırıla. Üzäge – Qasıym şähäre. Bilämäsenä Uqa yılğasınıñ urta ağımı buyları (xäzerge Rázan ölkäseneñ tönyaq-könçığışın öleşe) kergän.
Borınğı tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İñ berençe xalqı – Meşçera häm Muroma Fin-Uğır xalıqları. Kiev Ruse belän İdel buyı Bolğarı tä'sirendä yäşi. Vladimir-Suzdal kenäzlegenä kerä. 1152 yılda kenäze Yuri Dolgoruki Gorodets-Meşçórski nigezlänä. Mongol yawlarınnan soñ, 13. yöz azaqlarında ul cirlärdä Altın Urdadan çıqqan Möxämmäd Şirin bäk Mişär yortı nigezlägän bulğan; 1393 yıldan ul Rus' (Mäskäw) kenäzgele bilämäse. Suzdal' yanındağı suğıştan soñ 91445) Oluğ Möxämmäd xan anı anı kire qaytarıp birüne taläp itä. Vasili II, şul taläpne ütäp, ul ölkägä Qasím xanzadäne utırta. Qasím Räsäy patşası xezmätenä kerä. Şul cirlektä Qasím xanlığı barlıqqa kilä.
Däwlät tözeleşe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Töp xalqı Tatarlar, Urıslar, Mordwalar. Alar igençelek, terlekçelek häm hönärçelek belän şöğellängän. Töp idaräçe ıruğlar: Manğıt, Arğın, Cälair, Qıpçaq. Qasím xanlığı idaräçelären Mäskäwneñ böyek kenäzläre häm patşaları Qazan, Qırım, Seber h.b. xanlıqlardan çıqqan idaräçe dairä wäkillärennänn bilgeläp quyğannar.
Taríx[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qasıym xanlığı xannarı yış qına Mäskäwneñ Qazanğa qarşı oyıştırılğan yaw-höcümnärendä üz ğäskärläre belän qatnaşalar (1467-1469, 1487, 1552). Qasıym xanı Şahğäli (1515-1567) Mäskäw patşalığı yärdämendä öç märtäbä Qazan täxetenä utırtıla. Qazan xalqı Mäskäw däwlätenä köçläp quşılğannan soñ Qasıym xanlığınıñ möstäqillege kimi, axırda xakimiät Mäskäw voyevodaları qulına küçä. Säyed Borhan xan zamanında (1627-1679) Qasıym xanlığı xalqın çuqındıru säyäsäte başlana. Bäklär yomışlı cibärüçelärgä äylänälär. Şul säyäsätkä qarşı Tatarlar 1656. yılda baş kütärälär. Xanbikä Fatima Soltan wafatınnan soñ (1681) Qasím xanlığı yäşäwdän tuqtıy.


text:
Sentâbr 20-den 21-ge keçer gecesi Qırımda ava arareti pek tüşti – aman-aman 10 derecege, kökte bulutlar, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbirleri.
Sentâbr 21-de, üylege qadar Aqmescitte termometrler 11-12 dereceni kösterdi, deñiz yanındaki Aqyarda ise, 13 derece edi.
Qırımnıñ cenübiy yalısında sıcaqça oldı, hususan Yaltada termometrler 17 dereceni qayd etti, bu yerde ava, Qırımnıñ diger rayonlarına köre, biraz farqlana.
Muhtar qızdıruv sisteması olğan şahsiy evlerde yaşağan yerli sakinler gaz qazanlarını qullanıp, evlerini qızdırmağa başladı ve turistlerge böyle avada deñizde uvunmağa tevsiye etmey.
Qırım şeerleriniñ soqaqlarında adamlar kurtka ve küz ayaqqabınen yüre.
Sinoptiklerniñ haber etkenlerine köre, Qırımda yaqın eki afta devamında yağmur yağacaq ve ava arareti 14-17 dereceni teşkil etecek.
Qırımda ava suvuq olacağı aqqında aman-aman bütün meteorologik hızmetler bildire.


text:
İşğal etilgen topraqlarnıñ mektep talebeleri içün ukrain attestatını alma ve derske kirmeyip imtian berme işleri qolaylaştırıldı. Bunı «Açıq siyaset» fondunıñ icra müdiri İrina Jdanova bildirdi. Abituriyentlerge de bütün kerekli vesiqalarnı bermege acet yoq. İşğal etilgen Qırım ve Donbass studentleri oquş başlağanından üç ay içinde eksik şeadetnamelerni teslim ete bileler.
İşğal etilgen Qırım ve kontrol etilmegen Donbass topraqlarınıñ mezunları aliy oquv yurtlarına qolaylaştırılğan esnastan keçip kire bileler, dep bildirdi İrina Jdanova. Ukraina tasil nazirligi buña dair buyruqnı qabul etti.
«Donetsk vilâyetiniñ tasil departamentiniñ vekilleri tünevin bildirdi ki, Donetsk vilâyetinde vaqtınca kontrol etilmegen topraqlardan 600-den ziyade bala tışqı mustaqil imtianlarğa qayd oldı», – dep ayttı Jdanova.
Jdanovanıñ bildirgenine köre, kontrol etilmegen topraqlarda oquğan balalar içün uzaqtan tasil programmaları azırlandı.Bu programmalarnıñ yardımı ile kontrol etilmegen topraqlarda berilmegen derslerni, ukrain mektebiniñ fenlerini, talebeler özleri ögrene bileler.
Programma, iş tertibi ve talap etilgen vesiqalar aqqında malümatnı abituriyentler ve ana-babaları Tasil nazirligi ve «Qırım – Ukrainadır» ve «Donbass-Ukrainadır» tasil merkezleriniñ saytlarında tapa bileler. Bundan ğayrı, separatistler «gov.ua» domenlerini blok etse, «Dostupna osvita» saytı açıldı. Anda qayd olmayıp, oquş programmaları ve bütün malümatnı almaq mümkün.
İşğal etilgen topraqlardan balalarnıñ oquşqa başlaması içün qolaylaştırılğan mehanizmi peyda oldı, dep ayta Ukraina tasil ve ilim nazirligi aliy tasil departamentiniñ müdiri Oleg Şarov.
Abituriyentler Ukrainadaki aliy oquv yurtlarınıñ tasil merkezlerinde imtian bermeli. 12 merkez açılğan edi. İmtian bergen mezunlar tasil vesiqasını alıp, kolej, tehnikum ya da aliy oquv yurtuna qolay kire bileler.
«Bu yıl bütün merkezler sentâbr 19-30 künleri çalışacaqtır. Bu şekilde universitetke kirmege mümkün olur. Bizge Ukraina vatandaşı kele, amma bütün vesiqaları yoq, imtianlarnı berip aliy oquv yurtuna kirmege imkânı bar, soñra ise üç ay içinde eksik vesiqalarnı ketire bile», – dep ayta Şarov.
İşğal etilgen topraqlardan balalarnı orta ve aliy tasil almağa celp etmemiz pek müimdir, dep ayta vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve memleket içinde köçip kelgenlerniñ meseleleri naziriniñ mesleatçısı Yuriy Grımçak.
Devlet bu meselelerni baqsa, vesiqalarnen bağlı bütün suallerniñ cevabı tapılaYuriy Grımçak
«Devlet bu meselelerni baqsa, vesiqalarnen bağlı bütün suallerniñ cevabı tapıla. Devlet olaraq bu insanlarnı celp etmelimiz, Ukraina kelecegine ve azat etilecek topraqlarnıñ kelecegine güzel bir yatırım yapamız», – dedi Grımçak.
Keçken sene, Haber siyaseti nazirliginiñ statistikasına baqılsa, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen topraqlarından üç biñden ziyade bala ukrain attestatını aldı. Faqat memurlar bile umumiy miqdarnıñ küçük bir fayızı olğanını ayta. Kontrol etilmegen topraqlarda oquğan ve keçken sene Ukraina aliy oquv yurtlarına kirecek olğan balalarnıñ ana-babaları «Donbass.Realii» saytına aytqanlarına köre, blok noqtalarından keçmek zor, amma ukrain ocaları ve mektep reberleri uzaqtan imtian bermege ve test yazmağa yardım ete ediler.
Radio Svoboda
Metinniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında


text:
Aqyarda fevralniñ 2-nde saba 99 yañı COVID-19 hastası qayd etildi. 95 kişi tüzelgen soñ yiberildi. 71 yaştan 90 yaşqa qadar dört insan vefat etti, dep haber ete şeerniñ Rusiye ükümeti.
«Umumen Aqyarda 9904 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. 8834 insan tüzeldi, 400 kişi vefat etti», – dep aytıla haberde.
Akimiyetniñ malümatına köre, bugünki künde COVID-19 tasdıqlanğan 408 kişi hastahanelerde yata. 96 kişi alı ağır olmağanlar bölüginde buluna.
616 insan közetile. 1956 insan COVID-19 aşısını aldı, ekinci etapta 721 kişi aşı oldı, al-azırda oca ve tibbiyet hadimlerine aşılar yapıla, dep aytıla haberde.
Keçken künü Qırımda 138 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen pandemiya vaqtında 32681 Covid-19 hastası qayd etildi. Tüzelgen 27400 insan yiberildi, 776 kişi vefat etti.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bu gece Odessadaki Malovskiy soqağında demir yol köprüsinde patlav yüz berdi. Elâk olğan ve zarar körgenler yoq.
İçki işler nazirliginiñ idaresi bergen malümatına köre, Odessa demir yolunda patlav tam yolda yüz berdi, onıñ neticesinde 1 metr terenligi ve diametri ile çuqur peyda oldı. Uquq qoruyıcılar vaqianı ögreneler.
Patlağan köpürge birinci olaraq «Pravıy sektor» faalleri keldi. Olar şeerdeki nizamnı muntazam sürette nezaret eteler. Bunı teşkilâtnıñ matbuat kâtibi Varvara Çernoivanenko bildirdi. Onıñ aytqanına köre, patlav trenden bir qaç daqqa ögüne yüz berdi. Maşinistke telüke aqqında bildirmege yetiştirdiler.
Mayıs 12-de Odessa patlav tehnikacıları daa bir patlavnıñ ögüni aldılar. Odessa vilâyetinde İçki işler nazirliginiñ idaresi bildire ki, şeerniñ sanayı rayonında bir zavodnıñ yanında işçiler gaz magistralini tamir etip, belgisiz şeyni taptılar. Bu elde yapılğan patlav maddesi oldı. Onı ekspertizağa yolladılar.
Mayıs 2-den 10-ğa qadar Odessa uquq qoruyıcıları faal çalıştılar. Ukrainanıñ farqlı regionlarından biñden ziyade Odessağa kelip, bu müddet devamında nizamnı nezaret ettiler. Böyle tedbirler mayıs 2 adiseleriniñ yıllığı ve Ğalebe künü sebebinden yapıldı. Bu künler Odessada raat keçti.


text:
Al-azırda Putin katerde Qara deñiz ftolunıñ arbiy gemilerni dolana. O, parad ögünde çıqışta bulunıp, Aqyarnıñ qaraman-imayeciler memorialına gülçemberler qoyacaq, veteranlar ile körüşecek ve bayram kontsertine baracaqtır.
Künniñ ekinci yarısında paradnıñ deñiz ve aviatsion qısmı başlanacaq. Aqyar körfezinde tantanalı merasimlerde 1 biñden ziyade arbiy hızmetçi, 70 uçaq ve vertolöt, Qara deñiz flotunıñ 10 arbiy gemisi iştirak etecek.
Bundan da ğayrı «Striji» (MiG-24) ve «Russkiye vitâzi» (Su-27) yüksek pilotaj aviatsion gruppalarnıñ çıqışları olacaq, dep bildire İnterfaks.
Bu Rusiye Federatsiyası prezidentiniñ işğal etilgen Qırımğa ilk ziyaretidir.
Yaqında Ukraina baş naziri arseniy Yatsenük Vladimir Putiniñ mayıs 9 künü olacaq Qırım ziyaretini tarik olaraq tanıdı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
Keçken afta haberlerde Qırım kelecegi ve topraqnıñ onıñ kerçek saibine keri qaytarılması mevzusı kene peyda oldı. Ukrainanıñ birinci prezidenti Leonid Kravçuknıñ teşebbüsi ile yarımada statusı aqqında munaqaşa başladı. O, Qırımğa «devlet muhtariyeti» statusını bermege teklif etti, bu ise ğayet davalı bir iddia.
«İkmetimiz şundan ibaret ki, bizler Donbass siyasetine yañı yanaşuv usullarını ve Qırımğa yañaşuv usullarını teklif etmek kerekmiz. Qırım Ukraina olsun istesek, ebet. Ukrainağa qaytıp, eskiden olğanı kibi olsun aytmaq istemeyim. Bu artıq imkânsız bir şey. Amma siyaset yañartılmaq kerek», – dep ayttı Kravçuk.
Şübeciler qayd eteler ki, sabıq prezidentniñ teşebbüsi Donbassnı ne olsa olsun qaytarmaq ğayesine beñzep kete. Topraqnı Kiyev baqacaq, Moskva ise qoqlalarını qullanıp, nezaret etecek. Qırımnıñ «devlet muhtariyeti» tahminen şöyle olacaq: Kreml siyasiy ve iqtisadiy problemlerge rastkelip, Donbassnıñ terroristik «cumhuriyetlerinen» beraber hırsızlağan yarımadanı «güzel» bir şekilde qaytarmağa qarar ala; teşviqat vatniklerge masal añlatmağa başlay: «Bizge Ukraina kerek, Qırım ise – onı tutmaq içün bir çengeldir». Er şey prezident Vladimir Putinniñ büyük ikmeti kibi kösterilecek, Qırımlı «rusiyelilerge» ise Kiyev üzerinde Moskva tesirini pekitmege teklif etecekler. Yeri apishane olğan yerli bölüciler ukrain parlamentinde yer alıp, Avropağa taba bütün teşebbüslerni blok etecekler. NATO hayalını uzun bir müddetke unutmaq kerek. İleride bu memleketteki vaziyetni kerginleştire bile. Mında yañı bir şey yoq. Böyle variantlar endi talil etilgen edi, «LNR» ve «DNR» Ukrainağa Kreml şartları ile kirsetilgen vaziyetler çızılğan edi.
Bazı «aqıllılar» qırımtatarlarnı bölüci dep adladılar endi, milliy muhtariyet ise Türkiye menfaatları içün çalışqan «yavaş mina» olğanını ayttılar
Alternativası barmı? Bir variant olaraq – Ukraina terkibinde qırımtatar milliy muhtariyeti. İlk evelâ devlet menfaatlarına esaslanmaq kerek. Ukraina belli şaraitlerde bunıñ kibi memuriy-siyasiy qurulışqa muhtac ola bile. Bazı «aqıllılar» qırımtatarlarnı bölüci dep adladılar endi, milliy muhtariyet ise Türkiye menfaatları içün çalışqan «yavaş mina» olğanını ayttılar. Birinci baqıştan, Rusiye istilâsı, topraqlarnı zapt etüv, iqtisadiy şantaj ve «melez cenki» bütün şübelerni yoq etmek kerek edi. Yoq, biz kene de keçken asırnıñ 90-larınıñ ortasında qarşılaşqan şeylerge qaytamız.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ peyda oluvını qısqadan hatırlatmaq kerek. Qırımtatarlar yarımadağa qaytmağa başlağan 80-lerde olarnıñ ıntıluvları tuvğan topraqqa qaytmaqnen bağlı edi, olar eskiden yarımadada olarnıñ devletçiligi bar olğanını añlay ediler. Formal bir muhtariyet şeklinde olsa da. Firqanıñ Qırım vilâyeti komitetinde SSCB-de umumiy demokratizatsiya çerçivesinde memleketniñ reberligi qaytıp kelgenler içün milliy devletçilik qura bile kibi bir qorqu bar edi.
Kommunistler bunıñ ögüni alıp, muhtariyetniñ «yañıdan quruv» planını uydurdılar. Ellerge diqqat etiñiz. Mındaki ibarelerniñ manası pek müim.
Ne sebepten «ğayrıdan tiklemek» degil? Firqa memurları añlay ediler, ğayrıdan tiklense, böyle bir muhtariyet milliy olmaq kerek. Daa 60-larda Sovetler Birliginiñ repressiyalarğa oğratılğan aman-aman bütün halqları bir şekilde devletçiligini qaytardılar. Qırımtatarlar buña nail olmadı.
Şimdiki «Qırımbizim» – iç bir medeniy memleket tanımağan bir rus «cumhuriyetidir»
Firqa reberligi «yañıdan qurmağa» qarar aldı – Qırım muhtariyetini bam-başqa siyasiy ve memuriy esaslar üzerinde quracaq ediler. 1991 senesi yanvar ayında keçirilgen referendum bu «mutantnıñ» başlanğıçı oldı. Qırımtatarlar boykot etip rey bermediler. Soñra USSC Yuqarı Radası 1945 senesi yoq etilgen Qırım MSSC-ni «ğayrıdan tiklemege» qarar berdi. Yani qırımtatar milliy muhtariyetini ğayrıdan tiklemek. Bu ayneci ibareni metnge Kravçuk kirsetken edi – Sovet Ukrainanıñ o vaqıttaki parlament reberi. Ebet, qarar yerine ketirilmedi. Esas añlamlar çirkin bir şekilde deñiştirildi.
Şimdiki «Qırımbizim» – iç bir medeniy memleket tanımağan bir rus «cumhuriyetidir». Hucur olsa da, işğalniñ ilk adımları 1991 senesi olıp keçken Qırım referendumında atılğan edi. Territorial muhtariyet şeklinde yarımadada cinaiy-nomenklatur yerleşüvi quruldı, yolbaşçıları da Ukrainadan nefret etken kişiler oldı. Neticede XXI asırda devlet sıñırlarını bozmaq doğru olğanını tüşüngen Kremlniñ siyasiy aqılsızlığı patlatıcı oldı.
90-larnıñ ortalarında Ukraina sakinleri ve qırımlılarğa qırımtatarlar Türkiye menfaatları içün areket etken bölüciler olaraq tanıtılğan edi. Bunıñ kibi fikirlerni bir sıra Qırım «eksperti» ve «siyasetşınası» seslendirgen edi. Olar başta komsomol artından yüre, soñra cinayetçilerniñ siyasiy menfaatlarına hızmet ete ediler, neticede ise 2014 senesi baarde Ukrainanı sattılar.
Soñki 25 yıl içinde Türkiye bayrağını köterip, Aqmescitni kezgen qırımtatarını kördiñizmi?
Soñki 25 yıl içinde Türkiye bayrağını köterip, Aqmescitni kezgen qırımtatarını kördiñizmi? Yoq. Aqşam türk haberlerini oturıp seyir etken qırımtatar qorantasını tasavvur etmek de zor. Olsa da, pek az. Aynı vaqıtta «kazaklar», Rusiyege qoltutqan faaller ve «rus dünyasınıñ» bir sıra qoqlasınıñ çeşit yürüşlerinden bezdik, olar özüni ukrain Qırımında pek raat is ete ediler. Kreml kanalları yarımadada Ukrainağa qarşı çoq şey aytıp, «zengin ve ilerilegen» Rusiye aqqında masallarnı añlatqan ediler.
Ebet, Qırım satqınları asker degil. Olar ev inqilâpçıları ve aşhane isyancılarına daa çoq oşap keteler. «Yeşil adamçıqlar» kelip, silâ astında «referendum» keçirgen soñ olar da cesür oldılar, bundan evel ise bunıñ kibi «faaller» Moskvağa kelişken informatsion şamatanı çıqarğan ediler. Qırımtatarlar Türkiyege nisbeten buña beñzegen bir ses-şamata çıqarmaylar. Din ve til yaqınlığına baqmadan, qırımtatarlar ve türkler ağır bir işbirligi tarihına saipler.
Ukrainada tam bir milliy siyaset olmağanını gizlemek içün qırımtatar mevzusı üzerinde siyasiy oyunlar ve mühtekirlik çoq oldı. Milliy siyaset yerini dogma, stereotip ve qorqular alğan edi. 2005 senesi Strategik tedqiqler milliy institutı azırlağan «Qırımtatarlarnıñ ukrain cemiyetine integratsiyası: problemler ve kelecegi» adlı analitik maruza derc etildi. Vesiqa Qırım şovinistleriniñ sözlerini tekrarlağan edi: qırımtatarlar tamır halq degil ve muhtariyet olmamaq kerek kibi. Müellifler «integratsiya» sözü qırımtatarlarğa kelişmegen bir söz olğanını iç tüşünmediler. Bu söz til, yerli ananeler, devlet ve içtimaiy qurulış hususiyetlerini bilmegen migrantlarğa nisbeten qullanıla bile. Qırımtatarlar mustaqillik yıllarından berli Ukrainada yaşaylar. Genç ve orta yaşlı insanlar ukraince añlay ve laf eteler. Olar zaten ukrain cemiyetine kireler, angi «integratsiya» aqqında aytıla?
Milliy muhtariyet yolu Kiyevge Moskva ögünde bir sıra strategik üstünlik bere bile
Milliy muhtariyet yolu Kiyevge Moskva ögünde bir sıra strategik üstünlik bere bile. Rusiye-Türkiye barışmasını isteymizmi? Cevap belli: yoq. Türkiye – Putinniñ kerçek cenkke azır olıp olmağanını sınap baqqan yekâne memlekettir. Ankara Rusiyeniñ Su-24 cenk uçağını tüşürip, bütün dünya ögünde Kremlge bir şamar urdı. Rusiye buña cevap olaraq türk pomidorlarını yasaq etmege ve yatırım leyhalarını qapatmağa başladı. Şunı añlamamız kerek ki, Qırım yalıñız ğarbiy ortaqlarımız (hususen AQŞ) ve NATO memleketleriniñ yardımı ile keri qaytarıla bile. Türkiye olardan biri ola. Coğrafik yerleşüv sayesinde Türkiye bu meselede müim bir yer ala bile.
Türkler – esapkâr bir halq. Qırımtatar muhtariyetini qurmaq ğayesine olar da qoltutarlar, çünki memlekette qırımtatar tamırları olğan bir qaç million insan yaşay. Türk iş adamları yarımadada iqtisadiy kâr qazana bile. Türklerni siyasiy tesir pek meraqlandırmaz. Memleket Avropa Birligine ıntıla, migratsion buhran Ankara içün elverişli oldı. Esnasnı yavaşlatqan tek bir mesele bar – Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyetiniñ siyasiy kelecegi. Amma keçken sene faydalı bir muzakere esnası planlaştırıldı, onıñ neticesinde mesele kün tertibinden çıqarıla bile. Ankara Moskvağa oşap asırlar evel kibi tüşünmey ve topraq zaptını siyasiy zafer olaraq körmey.
Andrey Zaremba, Qırımnıñ siyasiy közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Fevralniñ 4-nde Aqmescitniñ Strelkovaya mikrorayonında yerli «narazılıq meydanınıñ» faalleri miting keçirerek, Rusiye prezidenti Vladimir Putinni «ev meskenler ve caminiñ yıquvdan qorçalamasına» çağırdı.
Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine köre, aktsiya şeerniñ rusiyeli akimiyeti yıqmağa istegen cami binasında keçken.
Toplanğan faaller Rusiye prezidenti Vladimir Putinge olarnıñ mikrorayonını qurucılıqtan qurtarmasınen bağlı muracaat yazılğan üç dane büyük plakat tiklep qoyğanlar. Plakatlar üzerinde: «Prezident! Bizim evlerimiznen caminiyıquvdan qorçala», «Prezident! Qırım akimiyetiniñ aqsızlıqlarını toqtat», «Prezidentnen körüşüv talap etemiz», dep yazılğan.
Faaller öz evlerine qorçalamaq içün Moskvağa ketmege azır olğanlarını iddia ete. Anda olar öz plakatlarını Kreml ögünde numayış etmek niyetindeler.
«Narazılıq meydanınıñ» faallerinden biri olğan Fazıl İbraimov açlıq ilân etken. Oña digerleri de qoşulğan. Faallerniñ ekseriyeti nevbetnen üçer kün açlıq tutmağa niyetleneler.
«Qırım kazaklarınıñ» temsilcileri de miting iştirak etken, amma camige kirmegenler.
Strelkovaya «narazılıq meydanı» yerleşken yerde «Krımskaya roza» adlı 9 biñ kişilik yañı rayon qurulması planlaştırıla. Mesken evlerden ğayrı bu yerde mektep, balalar bağçası, sport kompleksi ve tükânlar qurulması planlaştırıla. Şimdi mında esasen repatriantlar yaşay.
Bu ihtilâf aqqında tafsilâtlıca Qırım.Aqiqat saytınıñ materiallerında oquñız.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, martnıñ 11-nde Ukraina RNBO kâtibi Oleksiy Danılov haber etken Qırımnıñ işğalden azat etüv strategiyasınıñ tasdıqlavını tefsir etti.
Zelenskıynıñ aytqanına köre, bu vesiqa daa 2014 senesi qabul etilmek kerek edi.
«Bir şeyge ümüt etkenlerge ayta bile: Ukraina Qırım aqqında unutadajğını unutıñız», – dep qayd etti o.
Onıñ qayd etkenine köre, «işgal içün şaraitni kim ve nasıl yaratqanını ögrenmek pek müimdir».
«Ve söz sadece 2014 senesi aqqında ketmey, mında daa qabul etilgen Harkiv añlaşmaları da bar», – dedi Ukraina devlet başı.
Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa Şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danılov martnıñ 11-nde, «Qırım yarımadasınıñ Rusiye Federatsiyası tarafından işğalinden bugüngece ilk temel vesiqanıñ» azırlanılğanı aqqında bildirdi. Bu vesiqada, Qırımnıñ işğalden azat etilmesi meselesinde nasıl areket etecegimizge dair açıq talimatlar berile. Bu aqta o, Kyivde brifing vaqtında ayttı.
Bundan ğayrı Oleksiy Danılovnıñ haber etkenine köre, Qırımnı işğalden azat etüv strategiyası açıq vesiqadır ve er istegen onen tanışıp ola. Ukrainanıñ çetel ortaqları yaqın vaqıtta bu vesiqanı alacaqlar.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Rusiyedeki Vladivostok şeerinden ilhaq etilgen Qırımğa iyülniñ 11-inde yolda 10 saat keçirecek uçaq çıqtı, bildire Vladivostok ava limanınıñ matbuat hızmeti.
Qayd etilgeni kibi, "Biblio-Globus" turist operatorınıñ sımarışı ile "Rossiya" ava şirketi Qırım ve rusiye Primoryesi arasında ava alâqasını açtı. Uçuşlar aftada bir kere - cumaertesi künleri olacaq.
Aqmescit ava limanınıñ onlayn cedvelindeki malümatqa köre, bu uçaq Aqmescitke saat 12:31 kelip çıqtı.
Hatırlatayıq, "Rossiya" ava şirketi iyül 5-inde Habarovsktan Qırımğa uçuşlarnı başladı.
Bundan evel Aqmescit ava limanı, koronavirus pandemiyasından sebep, 2020 senesi mayıs ayında 2019 yılnıñ aynı müddetine köre yolcularnıñ sayısı 90%-ğa azlaşqanını bildirdi.
İyün 15-inden berli yarımdada özüni izolâtsiya etv rejimi toqtatıldı.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etkeninden soñ, Ukraina akimiyeti qararınen Qırım ava limanları qapatılğan edi. Anda ve andan yapılğan er uçuş Ukraina qanunları ve halqara qaideleriniñ bozulıvı sayıla.


text:
Soñki beş yılda Putinniñ Rusiyesi, onı 2014 senesi sıcaq selâmlağan Qırım faallerini öz tenqitçilerine çevirgeni şaşırta. Olarnıñ çoqusı endi, maqalelerde olarğa "Rusiye tarafdarı olğan faaller" dememege rica ete.
Oleg Zubkovnıñ "cenkâver arslanları"nı epimiz hatırlaymız, o, olarnı "benderovets"lerge qarşı çıqaracaq edi. Şimdi ise Qırım iş adamı, "tuvğan nenesine qaytqanına" tekrar-tekrar peşman ola, ve: "Evge qayttıq, dep belledik, kerçegi ise - esirlikke", dep ayta. Keçken afta Zubkov, nemseler 1941 senesi Sibirni zapt etmegenine yazıqsına, dep ayttı, çünki, onıñce, başqa türlü tayga gektarlarnen yanmaz edi. Rusiye ve onıñ şımdiki rejiminiñ qabiliyetlerinden közü qaytqanı açıq-aydın körünip tura.
Rusiye kerçeginden, söz ve fikir ifade etüviniñ serbestligi içün endi bir qaç kere politsiya bölügine tüşken, Qırım blogeri Oleg Koçerovnıñ da közü qayttı.
"Olar, aqiqatnı aytqan, bundan ğayrı - öz fikrini ve noqta-i nazarını adamlarnıñ ögünde açıqtan-açıq beyan etken adamlardan qorqsalar, ve bunıñ içün biñlerce "kosmonavtlarnı" tutsalar, böyle rejimge - çürügen tüp deyler. Qırımlılar Rusiyege kete edi, amma çürüp turğan eReFiyağa tüştiler... Yaşayış devamında qusurlı olğan, aqıldan zayıf pigmeylerniñ şahsiy kompaniyasına", - dedi bloger.
"Açuv künü" yaqınlaşa - bunıñ aqqında Qırım faalleri de ayta
Daa çoq böyle misallerni ketirmek mümkün, amma maiyeti onsız da añlayışlı. Vladimir Putin vaziyetni baş etip olamay. Ve bu tek Qırımda degil, bütün qomşu Rusiyede, ve esası - Moskovada. "Açuv künü" yaqınlaşa - bunıñ aqqında Qırım faalleri de ayta.
"Men añlayım, esli prezident, turğunlıqnı istey, amma islâat yapılmasa, ve aşlav yerinden ve mumuriy resurslardan "Yekâne Rusiye" alıp taşlanmasa, er şey halq afaqanınen bitecek", - dep tahmin ete, özüni Rusiye tarafdarı sayğan, Qırım faali Sergey Dudçenko.
Mesele "çezüvine" yaqınlaşa, dep Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Cubarov da tüşüne. Onıñ ise vaziyetke dair siyasiy baqışlarina işanmaq mümkün.
"Ne deyim, Rusiye işğalcileri ve olarnıñ Qırımdaki hızmetkârları, endi kerçekten qorqıp başlañız: Rusiyede siyasiy krizis açıqlanıp ve küç toplap başlağanına osay. Neticede Rusiye tek Qırımdan degil qaçacaq...", - dey Meclis başı.
Mında endi ise başqa sual peyda ola: Ukraina Qırımda nasıp etip ğayrıdan integratsiya yapacaq? Qırımlılarnıñ pek çoqusı Rusiyege peşman olğanına baqmadan, çoqusı özüni kollaboratsionizmnen bulaştırdı. Belki de Kyiv, Rusiye orduları Qırımdan çıqsa, onı birden raat azır almaq mümkün, dep sayalar, amma yoq. Ve kelecekte az buçuq bile tirenüv olmasın dep, şimdiden başlap Qırım ve qırımlılarnıñ ğayrıdan integratsiyası meselesini tüşünmek kerek. Yarımada sakinleri, Ukraina Qırım üzerinde nezaretini qaytrsa, olarnen, mal-mülklerinen, perspektivalarınen ne olacağını şimdiden añlamaq kerekler.
Qırımlılar, Qırımğa Ukraina akimiyeti qaytsa, ne olacağını alâ daa bilmey. Bu pek yaramay, böyle al qorqu yarata
Bu mevzuda prezident Volodımır Zelenskıynıñ taqımını begenmek mümkün. Olar qan ihtiyacında degiller, çünki bugünge qadar Ukraina, tecavuzcı qomşusı içün öz eñ güzel oğullarınıñ bayağı qanını tökti. Onıñ içün reintegratsiya protsesi, qırımlılar içün silâsız ve zararsız keçer degen ümüt bar.
Bu mesele aqqında daa eki yıl evelsi yazğan edim, yazğan edim, çünki, menimce, bütün qırımlılar içün amnistiya olmalı, amma, yazıq ki, o vaqıtta berli vaziyet pek deñişmedi. Qırımlılar, Qırımğa Ukraina akimiyeti qaytsa, ne olacağını alâ daa bilmey. Bu pek yaramay, böyle al qorqu yarata.
Demek, "açuv künü"nde şimdiki Kreml rejimi yıqılsa, qırımlılarnı ne bekley? Dos-doğru cevabını istegen sual budır.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerinden biri Rustem Vaitov Rusiye apishanesinden azat etildi. O, Kurgan şeeriniñ koloniyasında tutulğan edi.
Bu aqta advokat Edem Semedlâyev Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Rustem Vaitov koloniyada beş yıl yatqan adam kibi körüne. Şunıñ içün, ilk evelâ, MRT yaptırmaq içün diagnostik merkezge yol alacaqmız. Yarın üyleden soñ ise evde, Qırımda, olacaqmız», – dep ayttı onı koloniyadan qarşılağan advokat.
Vaitov yarımadanıñ Rusiye işğalinden soñ «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve apis cezasını çekip azat etilgen ilk qırımlı mabüs oldı. Onı Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden («Terror teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etüv») qabaatladılar. 2016 senesi sentâbr ayında Vaitov 5 yıl umumiy rejim koloniyasında qalmasına üküm etildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
«Sluğa narodu» («Halq hızmetçisi») firqasınıñ Ukraina halq deputatı Dmıtro Razumkov Ukraina Yuqarı Radasınıñ yolbaşçısı olaraq saylandı.
Onıñ namzetine 382 Ukraina halq deputatı qoltuttı, 26-sı qarşı çıqtı, olardan 25-i – «Yevropeyska solidarnist» («Avropa birdemligi») fraktsiyasınıñ azalarıdır.
İyülniñ 21-nde olıp keçken nevbetten tış parlament saylavları neticesinde prezidentke qoltutqan «Sluğa narodu» firqası Yuqarı Radağa 250 deputatnı kirsetti. Siyasiy küçniñ diger parlament firqası ile koalitsiya şekillendirmeyip, ükümetni şekillendirmek fırsatı bar.


text:
Cumaaqşamı künü, noyabrniñ 7-nde, Kreml kontrolindeki Sudaqnıñ Mirovoy mahkemesi sentâbrniñ 27-nde Rusiye quvetçileri evini tintken yerli faal İlver Ametovğa para cezasını bermege qarar aldı.
Bu aqta advokat Lenura Yengulatova Qırım.Aqiqatqa haber etti.
«Ondan alınğan silâ sebebinden degil, bergi beyannamesi sebebinden oturışuv oldı. 300 ruble para cezası berildi. O, razı oldı: beyannamede kerçekten hata bar edi. Amma kene de beyannameni muasebeciler bergi hızmetine yollağan edi, olar ise bir şey almağanını bildire», – dedi Yengulatova.
Onıñ aytqanına köre, bu «faallerge yapılğan basqı şekillerinden biri ola bile».
Qırım.Aqiqatta olğan mahkeme celpnamesinde İlver Ametov Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 15.5 maddesine istinaden (bergi beyannamesini berüv müddetini bozuv) qabaatlana, dep aytıla.
Aynı vaqıtta, advokatnıñ aytqanına köre, Rusiye quvetçileri faalniñ eski silânı toplav litsenziyası bozulğanını baqa bile.
Sentâbrniñ 27-nde Sudaqta Rusiye quvetçileri İlver Ametovnıñ evini tintti. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bir qaç on silâlı Rusiye quvetçisi İlver Ametovnıñ evini blok etti, dep bildirgen edi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası İlver Ametovğa ait binalarda keçirilgen «qanunsız tintüvler» sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Sudaqtaki tintüvlerden soñ Ametovnıñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aza şeadetnamesi, müzey eksponatları, bazı vesiqalar «ekspertizağa» alındı.
Advokat Nazim Şeyhmambetovnıñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri tintüvlerni Rusiye Ceza kodeksiniñ 280, 282 ve 238 maddelerine istinaden cinayetlerden şübhe bar olğanı içün «tahqiqattan evel teşkerüvi çerçivesinde» keçirdi.
Rusiye quvetçileri İlver Ametovnıñ evini endi tintken edi. Birinci tintüv 2015 senesi dekabr ayında, o, hastahanede olğanda, keçirilgen edi. Sebebi belli degil. 2017 senesi mayısında quvetçiler tekrar kelip, oğlunı tuttı.


text:
Frenkistannıñ Charlie Hebdo muarririyetine yapılğan ücümda şeklengen üç şahıstan biri 18 yaşında Hamid Murad politsiyağa özü teslim etildi. Bunı France-Presse bildire.
Agentlikniñ malümatına köre, Murad Reims civarındaki şeerlerden birinde apiske alındı. Onı ağa-qardaş Şerif ve Said Kuaçiniñ ortağı dep adlaylar. Kuaçiler yanvar 7-de kündüz satirik mecmuanıñ muarririyet binasına kirip, avtomatlardan ateş açtılar. Ücüm neticesinde 12 insan elâk oldı.
Cumaaqşamı künü, yanvar 8-de, Frenkistan politsiyası ağa-qardaş Kuaçilerniñ fotoresimlerini aydınlattı. Politsiya beyanatında denile ki, 32 yaşında Şerif ve 34 yaşında Said apiske alınmalı. Olarnıñ yanında silâ bar ola bile.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı, Ukraina prezidentiniñ keñeşçisi, Aqyar şeer devlet memuriyetiniñ sabıq başı Sergey Kunitsın dey ki, Qırımnıñ tam qamaçavı Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ qaytarıluvına yardım etmez. Bunı o sentâbr 21 künü «Svoboda slova» efirinde bildirdi.
Onıñ fikrine köre, anda yaşağan insanlarğa Ukraina olarnı keri beklegenini köstermek kerek.
«Olarnı anda zulum etsek, territoriyanı qaytarıp olamamız, amma anda er şey pek yahşı olmasına da imkân bermemek kerekmiz», – dey o.
«Ebet, Qırımğa biñlerce yük maşinalarınıñ kelmesi ve Rusiye ordusınıñ aşatmasına qarşım, şunıñ içün bu yahşı bir varianttır», – dedi Kunitsın.
Evel Qırımtatar Milliy Meclisniñ başı Refat Çubarov Qırımnıñ «erzaq qamaçavından» soñ energetik qurşavı ola bilecegi aqqında aytqan edi.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Estoniya Tış işler nazirligi «Qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını alem-aşkâre diplomatiya usulları ile qoruv» leyhasınıñ amelge keçirilmesine 105 biñ yevro ayıracaq.
Bu aqta oktâbr 6 künü Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında BMT insan aqları boyunca daimiy forumınıñ prezident muavini, finn-ugorlarnıñ halqara areketiniñ faali, leyhanıñ baş eksperti Oliver Loode bildirdi.
«Leyha maqsadı – halqara cemaatçılıqnı qırımtatarlar aqqında haberdar etmek. Ekinciden – tamır halqı olğan qırımtatarlarğa qol tutuv meselesinde dost ve şeriklerni tapmaq. Üçünciden – estoniyalılarnıñ soñ on yıl içerisinde halqara kommunikatsiya ve diplomatiya saasında qazanğan tecribesi ile paylaşmaq», – dey ekspert.
Onıñ sözlerine köre, leyha çerçivesinde Avropa memleketlerinde kösterilecek sergi azırlanacaq, Avropa telekanallarında kösterilecek video malümatları toplanılacaq, körüşüv ve seminarlar teşkil etilecek. Çeşit usullar ile qırımtatarlar, tarihı, medeniyeti, Qırmdaki şimdiki yaşayışı aqqında tarif etecekler.
«Qırımtatar halqı nasıl bir vaziyetke tüşkeni ve qırımtatarlar kim olğanı aqqında promo-roliklerniñ teşkil etilecegi aqqında söz kete. Bu sergi Ğarp memleketleri boyunca seyahat etecek, ve, ümüt etemiz ki, BMT çerçivesinde taqdim etilecek. Ümüt etemiz, dünya cemaatçılığı halqnıñ vaziyeti aqqında daa da ziyade haberdar olur», – qayd etti leyha idarecisiEmine Ceppar.
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev işbu leyhağa müsbet qıymet kesti: «Qırım meselesiniñ aydınlatuvında ve Ukraina topraq bütünliginiñ teminlevinde mezkür leyhanıñ emiyeti büyük».
Matbuat-konferentsiyasınıñ iştirakileri bildirgeni kibi, yaqın vaqıtta leyha inkişafınıñ yol haritası işlep çıqarılacaq. Strategiya üzerinde komanda çalışacaq, şu sırada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri de. Leyha 2015 senesi sentâbrde başlandı ve 2017 senesi avugst ayına qadar devam etecek, deyler teşkilâtçılar.


text:
Martnıñ 17-sinden başlap Ukraina muntazam uçuşlarnı toqtata. Bunı Ukraina prezidenti Volodımır Zelesnkıy ilân etti.
"Üç künden soñ muntazam uçuşlarnı toqtatacaqmız. Bu müddette siz evge qaytmalısıñız. Obyektiv sebepler ile bunı yapıp olamağanlar, Ukraina elçiligine muracaat etmeli. Ukrain ava şirketlerinen işbirlikte olarnı muntazam olmağan uçaqlarnen evge qaytarırmız", - dedi Zelenskıy.
Ukraina prezidentiniñ aytqanına köre, bu raatlıq künlerinde mahsus uçaq İtaliya ve Sloveniya sıñrında qalğan ukrainlerni qaytarır.
"Ancaq men bütün ukrainlerni nevbetteki üç künde qaytmağa çağıram. Qaytqanlarnıñ episiniñ tibbiy teşkerüvi yapılacaq. Hastalıq alâmetleri tapılsa, olar observatsiyağa yollanılacaq", - dedi Zelenskıy.
Ukrainada koronavirustan ilk ölüm qayd etildi. Bu - Jıtomir vilâyetiniñ 71 yaşındaki sakini edi.
Martnıñ 12-sinde Dünya sağlıq teşkilâtı koronavirus pandemiyasını ilân etti.
Yañı çeşit koronavirus yuqunçı 2019 senesi dekabr ayında Qıtayda tarqalıp başladı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası ilhaq etilgen Qırımda tarihiy ya da medeniy yadikârlıqlarnı qıdıruv, arheologik işlerni qanunsız alıp baruv, aselet yoq etüv ya da yıquvnen bağlı cinaiy iş açılmasınıñ yürsetilüvinde reberlik yapa.
Bu aqta yanvarniñ 2-nde nezaret muessisesiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Haber etilgenine köre, söz Ukraina Cinayet kodeksiniñ 298 maddeniñ 1-nci qısmındaki (vatandaşnıñ bergilendirilmegen yüz minimal keliriniñ miqdarı qadar cöreme ya da üç yılğa azatlıqtan marum etilüvi közde tutula) cinayet alâmetleri, 394 maddeniñ(altı aylıq apis cezası ya üç yılğa azatlıqtan marum etilüv ye da apis cezası) aqqında kete.
Prokuraturada qayd etilgenine köre, mahkemeden evel ötkerilgen taqiqat devamında delillerni belgilemek ve arheologik miras saasında milliy qanunlarnı bozğan şahıslarnı tayinlev boyunca tedbirler alınmaqta. Söz, 2014-2017 seneleri zarfında Rusiye medeniyet nazirliginiñ yarımadadaki arheologik obyektlerniñ meydanğa çıqarılıp ögrenilüvi içün bergen izinleri aqqında kete. 2017 senesi saqlanmaq kerek olğan 7500 dane arheologik eser tapılğan, dep qayd ete prokuratura.
Hususan, Keriç etrafında yerleşken Qızavul mezarlığında bizim milâtnıñ 2 asırına ait qabirlerniñ qanunsız qazılğanı, qum alınuvı esnasında antik Artezian şeerinde arheologik obyektlerniñ yoq etilüvi, Ukraina Muzey fondı eserleriniñ Moskvadaki «Pantikopey ve Fanagoriya. Bospor çarlığınıñ eki paytahtı» sergisine alınıp ketilüvi, milliy emiyetke saip olğan «Qarılğaç yuvası» mimariy abidesi yerleşken qaya üstünde qanunsız işlernñ alınıp barıluvı, Sudaqtaki Ceneviz qalesi territoriyasında ve milliy emiyeti saip olğan «Hansaray»da qanunsız arheologik işlerniñ keçirilüvi aqqında haber etile.
Mahkemeden evel yapılğan taqiqatnı Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Milliy politsiyası Baş idaresiniñ taqiqat bölügi keçirmekte, dep qayd ete prokuratura.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü olaraq qabul etti.


text:
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi evelki instantsiya mahkemesine qarşı temyiz arizasını red etip, Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ apayı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanıñ 1000 ruble para cezasını deñiştirmedi. Saliyeva 2013 senesi Facebookta paylaşqanları içün mahküm etildi. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber ete.
Faallerniñ malümatına köre, mahkeme oturışuvı vaqtında imaye esnas, «E» Merkezi vekilleriniñ, prokurornıñ iştirakini videoğa çıqarmaq içün izin istedi. Bu muracaat qanaatlendirilmedi.
Advokatlar ketirilüv protokolı tutuluv protokolından evel tizilgenine mahkemeniñ diqqatını celp etecek oldı.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi mayısnıñ 31-nde qırımtatar qadın faali, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı Mümine Saliyevanı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesini (yasaqlanğan teşkilâtnıñ timsallerini numayış etüv) bozğanında qabaatlı tanıp, oña 1000 ruble para cezasını berdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyardaki Milliy politsiyanıñ Baş idaresi yarımadada qırımtatar qadın faali Mümine Saliyevanıñ tutuluvından sebep cinaiy tahqiqat başlatqan edi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Germaniä wäkile Wolfgang İshinger, bügen BBC radiosına birgän äñgämäsendä, bu Belgrad belän Priştina arasında kileşülär yulı belän närsägäder ireşü öçen soñğı mömkinlek bulır kebek, dide. Söyläşülärdä Washingtonnı wäkillek itüçe Frank Wisner bolay dide : “Belgrad häm Priştinadağı xökumätlär bezgä bu söyläşülärdä qatnaşaçağı turında wäğdälär birde. Bu citdi tirışlıq bulaçaq. Kontakt törkemennän 3 aradaşçı häm general sekretar da, bu atnada baraçaq söyläşülärdä aktiv qatnaşırğa çaqırdı. Şulay itep bu citdi çara bulaçaq, bez töbäktä tinıçlıq häm totrıqlıqa ireşüeneñ böten yulların qaryıaçaqbız”
Rusiä Kosovo mäsäläse xaqındağı Ahtisaari planı mäsäläsendä BMOda tawış birgändä veto salu belän yanağan ide. Rusiä, ike yaqnı da qänäğätlädergän çişeleş bulmyıça, plannı yaqlamayaçağın belderde.
AQŞ Kosovonıñ möstäqil bulu mömkinlegen yaqlıy.
Washigton wäkile Ahtisaari planı, axırğı qararğa kiler öçen möhim nigez bulıp qala, dip belderde. Frank Wisner : “Bu söyläşülär, yaqlar kiläçäktä niçek xäräkät itärgä ciyına – alarğa monı küzallarğa bu bälkem soñğı mömkinlek bulır. Uylawımça, Serbiä yağı töp iğtibarnı status mäsäläsenä biräçäk. Kosovo albannarı yağı bu mäsäläne kire qağıra tırışaçaq. Kosovo belän Serbiä kiläçäktä niçek eş itärlär, ber töbäktä niçek yäşlär, bu xaqtağı sorawlar bar. Alar küp mäsälälärne kütärä ala. Minemçä, cawaplılıq ike yaqta da yata, häm bez alarnıñ tırışaçağına ışandıq”
Serbiä, Kosovoga çiklängän möstäqıyllek birüçe Ahtisaarı planı, ilneñ bötenlegen cimerä dip, anı kire qaqtı. Ämma moña qädär şuşı plan urınına ber närsä dä täqdim itmäde. Yevropa Berlege, söyläşülärdä, Kosovo soñğı 8 yıl Serbiä idäräse astında tügel inde, digän fikergä basım yasarğa ciyına. Bu xaqta Germaniä wäkile Belgradqa barır aldınnan beldergän bulğan.
1998-99 yılğı suğıştan soñ, Kosovo räsmi räweştä Serbiä ölkäse bulıp sanalsa da, ämma anda BMO häm NATO idärä itä.
Bikä Timerova.


text:
Kreml kontrol etken işğal etilgen Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi iyülniñ 7-de bağçasaraylı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» daa eki mabüsi Zevri Abseitov ve Enver Mamutovnıñ apiste yatma müddetini sentâbrniñ 12-ne qadar uzatmağa qarar aldı. Bunı Qırımdaki Radio Svoboda mühbiri Anton Naumlük Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Bundan evel mahkeme davanıñ eki diger mabüsi Remzi Memetov ve Rustem Abiltarovğa qarşı aynı qarar aldı.
Mahkeme oturışı ve qarar seslendirilmesi qapalı şekilde keçirildi. Aman-aman 30 insan nezaret altında tutulğan bağçasaraylılarğa qoltutmaq içün mahkeme binası ögünde toplaştı, dep bildirdi Facebookta Qırım faali Osman Arifm.
Mayısnıñ başında mahkeme bağçasaraylı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» dört mabüsiniñ apiste yatma müddetini 2017 senesi iyülniñ 11-ne qadar uzatqan edi.
2016 senesi mayısnıñ 12-de Bağçasarayda Rusiye uquq qoruyıcıları musulmanlarnıñ evlerinde ve yerli qavehanede tintüvler keçirgen edi. Neticede 4 Bağçasaray sakini yaqalandı ve terrorizm ile qabaatlandı: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov i Enver Mamutov. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmesinde şeklenip FSB hadimleri tarafından yaqalanğan ediler.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescit rayon mahkemesi ekstremistik ifadelerde qabaatlanğan İsmail Ramazanovnıñ tevqifini mayıs 18-ge qadar uzattı.
Bunı aprel 16-da Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Oturışuv esnasında tahqiqatçı Alisa Gluhova, iş boyunca ekspertizalarnıñ neticeleri keldi, bu sebepten uquqqoruyıcılarğa, qabaatlav neticesini azırlamaq ve materiallarnı prokuraturağa alıp bermek içün daa bir ay kerek, dep bildirdi.
Ondan ğayrı Gluhova, muhakeme etilgen şahıs qaçmaq ya da qanunğa qarşı olğan faaliyetinen oğraşmaqnı devam etmek mumkün, dep bildirdi.
Qırım.Aqiqat muhbiriniñ bildirgenine köre, Ramazanovnıñ advokatı Aleksey Ladin, işniñ tahqiq etilmesi esnasında «açıq bir surette uzatılğanı körüne, ve bu, tahqiqatçınıñ, sıñırlav tedbirini uzatmaq aqqında muracaatınıñ red etilmesi içün esas olmaq mumkün», dedi.
Ramazanov, özüni qabaatlı tanımağanını, bunı qanun vastasınen isbatlamağa azır olğanını ve Qırımdan qaçmağa azırlanmağanını ilâve etti.
Yanvar 23-te Novıy Mirde Rusiye telükesizlik hadimleri, qırımtatar İsmail Ramazanovğa ekstremizmniñ propagandasında qabaatlavnı bildirip, evini tinttiler. Daa soñra mahkeme yaqalanğannı tevqif etti.
Daa soñra Rusiyeniñ Qırım boyunca Tahqiqat komitetinde tahqiqatçılarnıñ, internet-radio vastasınen ekstremistik materiallarnı tarqatqanında qabaatlanğan Aqmescit rayonınıñ sakinine qarşı cinaiy iş açqanlarını bildirdiler.
İlhaqtan soñ Qırımnı asılında idare etken Rusiye ukümeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarğa qarşı, evlerinde kütleviy surette ötkerilgen tintilüvlerni qullana.


text:
Yuqarı Rada reisi Andriy Parubiy Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ parlamentni dağıtmaq qararı Anayasa mahkemesinde şikâyet etilecek, dep bildirdi. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
«Kederli ve telâşlı bir şey, Ukraina Anayasasınıñ Kefili öz faaliyetini Anayasanı qaba bir şekilde bozıp başlay. Yaramay bir işaret», – dep yazdı Parubiy Facebook ağında.
Parlament reisi tefsir qaldırğanlardan biriniñ «Anayasa bozuluvı Anayasa mahkemesinde şikâyet etilecekmi» sualine «ebet» dep cevap berdi.
Prezidentniñ saytında mayısnıñ 21-nde Ukraina Yuqarı Radasını dağıtuv buyruğı derc etilgen ve nevbetten tış parlament saylavlarınıñ keçirilmesi iyülniñ 21-ne belgilendi.
Ukraina Anayasasına köre, nevbetten tış parlament saylavları Ukraina Yuqarı Radasınıñ vekâletleri vaqtından evel toqtatılğanına dair qarar derc etilgeninden 60 kün içinde keçirile.
Qanun boyunca nevbetteki parlament saylavları 2019 senesi oktâbrniñ 27-nde ötkerilmeli.


text:
Ukrainada iyülniñ 9-nda 507 yañı COVID-19 hastası (işğal etilgen Lugansk ve Donetsk vilâyetleriniñ ayrı rayonları, Qırım ve Aqyar sayılmay – QA) qayd etildi.
Keçken künü 364 insan hastahanege alındı, 899 kişi yahşı oldı, 20 insan vefat etti, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Keçken künü eñ çoq hasta Kyivde (150), Kyiv (47) ve Harkiv (40) vilâyetlerinde qayd etildi.
Pandemiya vaqtında Ukrainada 2,24 mln COVID-19 hastası qayd etildi, 52592 insan vefat etti.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Yırçı Qazaqnı Asarlarını Sözlügü
Yırçı Qazaqnı yaratıwçuluğunu haqında wa onu qumuq adabiyatda görmekli ör yeri, qumuq tilni ensiklopedyası darajadağı leksikası tilibizni saqlanıwu wa ösüwü uçun paydasını ahamiyatın taşdırmağa süyemen wa şairni öz milleti uçun zor ullu-üyken warisligini xadirin bilip, gelejekde de iş görmekni yorayman.
Şairni enniden soñ çığajaq kitabında şu ördegi esgeriwlege ahamiyat berip, tiyişlilerin qollap, tiyişsizlerin geri urup, inkär etip çığarsa, kitabı bir xıylı kemçiliklersiz bolar edi.
Bir xıylı qumuq muallimleni wa sayaw oxuwçulanı atından pensioner muallim İbadulla Haci.Kitapnı oxumaq...


text:
Soltüstik polyus
Teñiz -qwrlıqtıñ ıqpalı: Oñtüstik polyus – töñiregi teñiz-mwhitpen qorşalğan wlı qwrlıq. Al soltüstik polyus jan-jağı qwrlıqpen qorşalğan teñiz-mwhit. Teñizdiñ qwrlıqqa qarağanda jılıu simiru siımdılığı zor boladı. Bwl qwbwlıs, wlı qwrlıq sanalatın oñtüstik polyustiñ qısqı jartı jılındağı aua tempraturasınıñ twtqiıl tömendeuin tuğızadı.
Jer bederiniñ ıqpalı: Oñtüstik polyustegi Antarktida qwrlığınıñ teñiz deñgeyinen biiktigi ortaşa eseppen alğanda 2350 metir şamasında bolıp, jer şarındağı teñiz deñgeyinen biiktigi eñ joğarı qwrlıq bolıp sanaladı. Osı sebepti aua tempraturası biiktiktiñ artuına baylanıstı tömendey tüsken.
Teñiz ağısınıñ ıqpalı: 40-60 rgadustıq oñtüstik endiktegi batıs jeliniñ aynalma ağısı Antraktidanı aynala soğıp, tömen endiktegi öñirlerden keletin jılı aua ağısınıñ kiruine kedergi jasaydı. Al Soltüstik mwzdı mwhittıñ jiegindegi Barencevo teñizine soltüstik Atlant mwhit jılı ağısı ağıp kiredi. Suıq ağıs ağılıp şıqqanda, mwz kesekterin ala ketedi. Suıq ağıs pen jılı ağıstıñ wşırasuı saldarınan, sudıñ ortaşa tempraturası birşama joğarı boladı.
Mwz denelerdiñ ıqpalı: Antraktidanıñ jer aumağı 4 miilion şarşı kilometrden astam. Ondağı mwz ben qardıñ ortaşa qalıñdığı 2 mıñ metrge juıq bolıp, bükil jer şarındağı mwzdıñ 90 payızı şoğırlanğan. Al Soltüstik Mwzdı mwhittıñ jer aumağı 13 million şarşı kilometrden astam. Mwz qabatınıñ qalıñdığı 2-4 metr şamasında ğana. Eñ qalıñ jeri 30 metrden aspaydı.
Kün men tünniñ almasu ıqpalı: Oñtüstik polyuste polyar küni bolğan kezde jer şarı künge jaqın nüktede twradı. Polyar tüni bolğan kezde künge eñ alıs nüktede twradı. Söytip, oñtüstik polyustiñ polyar küni soltüstik polyusten qısqa, polyar tüni soltüstik polyusten wzaq bolğandıqtan, qabıldaytın kün nwrı men jılu mölşeri soltüstik polyusten az boladı.
Joğarıdağı sebepterdiñ bäri oñtüstik polyustiñ soltüstik polyusten suıq boluına äser etetin negizni faktorlar.
Oñtüstik polyus
Audarğan: Qalaniya Äbdiraswlqızı


text:
Bugün Qırımdaki yaşayış yarımadanıñ işğaline qol tutqanlar içün bile qıyındır.
Bunı «Den» neşirine qırımtatar milliy Meclis reisi Refat Çubarov bildirdi.
Onıñ fikrince, işğal olunğan Qırımda qalğan insanlarnıñ taqdiri ğayet müimdir.
«Kesen-kes qıymetni kesmeycegim, amma bugün Qırımda yaşağanlar, meydanlarğa Rusiye bayraqları ile çıqqanlar bile, ciddiy problemlerge rastkeldi»,– dey Çubarov.
Onıñ aytqanı kibi, Ukrainada köçip kelgenlerge ve yarımadağa yaşağanlarğa yardım kösterecek Qırım Nazirligi olmaq kerek.
«Qırımdan 7-10 biñ insan çıqtı, olarğa devlet yardımı kerek. Amma eñ müimi – işğal etilgen Qırımda qalğan insanlardır. Menimce, Qırım Nazirligi olmalı. Bu kibi organnıñ teşkil etilmesi qırımlılarnıñ ameliy ve siyasiy suallerini al etmege imkân bermeli. Bu al Ukrainada Qırımda qalğanlarnı tüşüngenini kösterir»,– dedi Çubarov.
İyül 15 künü Yuqarı Şurada Qırım işleri boyunca Nazirlikniñ peyda olmasınıñ kerekligini muzakere ete ediler. Tögerek masa neticesinde bu nazirlikniñ başı vazifesine Refat Çubarov ve qırım Avromaydan iştirakçisi Anatoliy Kovalskiyniñ namzetleri kösterildi.