text:
(Äñgime)
Belgili bir merzimdik basılımnıñ redaktorınıñ kabïnetine basına tülki tımaq, üstine tüye jüninen jasalınğan jeñil şekpen, ayağına qazaqşa etik kïgen, örilgen qamşısın eki büktep qolına ustağan şımır deneli, şïraq qïmıldı aqsaqal erkin basıp, kirip keldi. Jigerli jüzine erekşe sus beretin wıttı da ottı közderindegi erekşe bir oylılıq aqsaqaldıñ jasınıñ birtalayğa barıp qalğanına meñzegenimen, narttay nurlı kelbeti, jas barıstay jeñil de kerbez qïmılı, əjimsiz keñ mañdayı, qoladan qaşap qondırğanday qalıñ qastarı men səl qayqılaw ïilgen up-uzın kirpikterdiñ astınan keyde jıp-jılı nur sebelep, keyde muz toñdırıp qaraytın qos janarındağı səl ğana üp etkennen tutana ketkeli turğanday seziletin qwat uşqını, ïegin kömkere döñgeletip, sənmen tegistep qoyğan qoyu buyra saqalı bul kisiniñ kərilik degen awılğa əzirge at basın bura qoymağanın bildirgendey. Aqsaqal öziniñ kïim kïisimen de, erekşe tür-turpatımen de, jaña ğasırda, jañaşa ömir sürip jatqan alıp qaladağı zaman talabına say jabdıqtalğan mına kabïnetke ğasırlar qoynawına siñip, joğalıp bara jatqan tap-taza qazaqı bolmıstıñ, erekşe bir örlik pen darxandıqtıñ lebi men kelbetin köşirip əkelgendey edi. Aqsaqalğa ere kirgen xatşı qız, kelgen kisige süysinisin jasıra almay, tañırqay qarap turğan bastığına:
- Ağay, mına kisi meni tıñdamay kirip ketti, – dedi, kinəli ünmen jılamsıray söylep. Redaktor, xatşı qızğa tüsindim degendey basın ïzep, qolımen bara ber dep ïşara jasadı. Söytti de stolınıñ ar jağınan beri şığıp:
- Assalawmağaleykwm, ağası, – dep, qos qolın amandaswğa beyimdey sozıp, aqsaqalğa qaray asığa umtıldı. Aqsaqal:
- Wağaleykwmassalam, bar bol! – dep redaktordıñ qolın qısıp amandastı. Beytanıs aqsaqaldıñ kömeyden kümbirley tögilgen dawsı da, keñ alaqanınıñ qarımı da batırğa layıq tür-tulğasına say bolıp şıqtı. Redaktor qolınıñ süyekteri sıqırlap, sınıp keterdey qattı awırıp qalğanın sezdirip almawğa tırısıp, jumıs stolına qaray burıldı:
- Qoş keldiñiz, joğarı şığıñız, ağası, – dedi orındıqtı meñzep. Aqsaqal orındıqqa jayğasıp, otırğan soñ:
- Qadam jetken jerge bəle jetpesin! – dep, bata jasadı.
Aqsaqaldıñ qarsısındağı orındıqqa barıp otırğan redaktor jigit:
- Keliñiz aqsaqal, qal jağdaylarıñız jaqsı ma, üy-işi , bala – şağa aman ba, – dep, bastırmalata bir surap alıp, xatşı qızdı şaqırıp şəy əkeldirdi.
- Allağa şükir, amanbız, özderiñ amansıñdar ma?
- Amanşılıq. Jürip jatırmız. Tirşilik qoy, əytewir. Tañnıñ atısı, künniñ batısı bir bitpeytin.
- Balam, tiri keziñde, tirligiñ bitpegeni durıs. Tirligiñ bitken küni – seniñ de bitkeniñ. Sondıqtan tirligiñniñ barına, tirilerdiñ qatarında jürgeniñe şükirşilik jasa. – dedi aqsaqal.
- Ïə, Allağa şükir, ağa, şükir!
Aqsaqal, buyımtayıñızdı ayta otırıñız, ne şarwamen jürsiz?
- Buyımtayım, ötken jolı jornaldarıña maqala jazıp edim. Onı baspaymız degen xat keldi. Sonıñ sebebin bilgeli keldim.
Redaktor xatşı qızğa orınbasarın şaqırwdı tapsırdı.
Körşi kabïnette əzir otırğan orınbasarı, köp küttirmey, tez keldi. Ol kirip, amandasıp bolğan soñ:
- Mına ağanıñ jazğan maqalasın ne üşin baspadıñdar? – dep suradı redaktor.
- Öytkeni ol maqalada zorlıq -zombılıqtı nasïxattaytın sözder bar eken. Sondıqtan biz onı basa almaymız.
- Mağan maqalanı alıp kel. Orınbasar maqalanı alıp kelip, redaktorğa berip, şığıp ketti. Redaktor maqalanı oqıp şığıp:
- Ağa, mına jerde iniñizdi qamşımen urğanıñızdı jazıpsız.
- Ïə, jazdım.
- Mine sol sözderiñiz zorlıqtı nasïxattaw bolıp tabıladı. Eger ol sözderdi alıp tastasañız, onda basamız.
- Qarağım, bul jerden qanday zorlıq körip otırsıñ?
- Ağa, mına jerde iniñizdi qamşımen sabağanıñız zorlıq emey ne?
- O zaman da bu zaman, inisin urw zorlıq boladı degendi qaydan şığardıñdar?
- Ağası, siz onı jəy urğan joqsız, qamşımen urdıñız ğoy!
- Al, söytse ne boptı?
- Qamşı ol qarw ğoy.
- Qarwı qalay?
- Solay. Ol – qarw. Sosın urw adamğa zorlıq jasaw bolıp tabıladı.
- Ey, sender de! Sen ömiriñde tayaq jemediñ be ?
- Jedim.
- Al , endi ne dep otırsıñ?
- Ağa, ol bala kezimizde töbeleskende, keyin boksqa qatısqanda jedim. Ol qamşımen sabaw emes qoy.
- Əp-bərekelde! Mine, öz sawalıña öziñ jawap berip otırsıñ. Judırıq, şapalaq nemese tayaq jew men arqaña qamşı tïyu ekewiniñ jer men köktey ayırması bar. Sebebi qamşı – bïliktiñ belgisi. Ol – tərbïeniñ quralı.
- Tüsinbedim. Qanday bïliktiñ?
- Erkektiñ əyeliniñ, ağanıñ inisiniñ aldındağı, əkeniñ uldarınıñ aldındağı bïliginiñ belgisi. Ömirinde bir ret arqasına qamşı tïip körmegen erkek jetisken küyew, arqalı ağa, iltïpattı ini bolıp jarıtpaydı.Qamşı – erkektiñ boyında namıstı, jigerlilikti, şıdamdılıqtı oyatatın birden bir qural. Al əyelin judırıqtap, şapalaqpen, ne basqa ədispen qanşa tömpeştese de, erkek ol əyelge bïligin jürgize alması anıq. Al arqasına qamşı tïgen əyeldiñ saytanı birden basıladı. Saytandarı qayta qozğanşa jiptiktey bolıp jüredi.
- Sonda sizdi əkeñiz qamşımen sabaytın ba edi?
- Meniñ əkem, eşqaşan qolımen meni, nemese əyelin urğan emes. Aşwlansa, törde ilwli turğan qamşısın alıp kelip, tartıp-tartıp jiberetin.
- Qamşını əkelemin degenşe qaşıp ketpeysiz be?
- Qayda qaşamın?
- Dalağa. Aşçwı basılğan soñ qaytıp kelmeysiz be?
- Qaşsañ, onda tayaqtı köbirek jeysiñ ğoy. Sağan qızıq aytayın.
- Aytıñız.
- Alğaş üylengen kezim. Bir küni əyelim aytqanımdı istemey, qarsı kelgeninde, jağınan şapalaqpen tartıp jiberdim. Qaydan kelip qalğanın bilmeymin arqama əkemniñ qamşısı sart ete qaldı da: “sen, əkeñniñ közinşe qatın urwğa jarap qaldıñ ba? ” degen əkemniñ dawsına qosılıp, qamşısı jon arqamdı tağı da osıp ötti. Sonda əkeniñ közinşe əyel urğan körgensizdik ekenin tüsingenmin. Ol kezde jasım 22 de Almatıda oqïtınmın. Ertesine Almatığa baratın poezğa otırdım. Tünde mingendikten ertesine tüske qaray oyansam tömende üş orıs jigiti əñgimelesip otır eken. Əñgimeleri bala tərbïesi jayında. Men tömenge tüsken soñ birewi “mına jigitten surayıq” – dedi. Sodan birewi:
- Seni əkeñ ura ma? – dep suradı.
- Joq, urmaydı.
- Mine, kördiñ be, – dedi əlgi jigit. – Öytkeni sen onıñ özin sabap tastawıñ mümkin.
Jïırma ekidegi jigittiñ əkemnen tayaq jedim degeni uyat bolar dep otırğan men, köylegimdi şeşip, arqamdağı qamşınıñ tilip ketken izderin körsetip:
- Mine, küni keşe əkeme qarsı kelip qalğanım üşin jegen tayağımnıñ izi, – dedim.
- Sonda sen əkeñ urğanda qarsılaspadıñ ba?
- Joq bizde əkege qarsı kelwge bolmaydı, kerek bolsa qolınan ustawğa bolmaydı. Ekinşisi:
- Mine, bularda ülkenge qarsı kelmeydi. Biz balalarımızben birge otırıp sıra, araq işip, temekini birge şegemiz. Sosın ol bala bizdi qalay sıylasın?! Mine, qazaqtardıñ danışpandığı, – dedi.
- Sonda qızdardı da qamşımen uratın ba edi?
- Qarağım , sen öziñ qazaqsıñ ba? Qay atañnan körip ediñ, qız balanı əkesiniñ urğanın?! Qız balağa əkesi qol köterse, ol üyden baqıt köşedi. Qızdı anası tərbïeleydi. Eger qızı əkesine qarsı söyleytin bolsa, onda şeşesi teksiz, körgensiz bolğanı.
- Mına körşi orıs xalqı ul – qızdarın remenmen uradı ğoy.
- Remenniñ qazaqşası qalay ataladı, bilesiñ be?
- Beldik.
- Durıs, beldik. Biraq onıñ qazaqşa atawı – ışqırbaw. Sol ışqırbawmen tərbïelengen qız bala bolaşaqta qanday əyel boladı dep oylaysıñ?!
- Ïə, mınawıñız qïsınğa keledi eken. Soñğı kezde ışqırına ïe bola almay jürgen qızdardıñ köbeyip bara jatqandığı da ras-aw! – redaktor jigit aqsaqaldıñ əñgimesine öziniñ eriksiz erip ketkenin sezdi.
- Al öz dəstürinen jeringen xalıq qurdımğa ketip, ult retinde joyılıp ketwi anıq.
Qamşı üydi jın-saytannan, türli jamandıqtan qorğaydı. Sondıqtan atam qazaqtıñ üyiniñ törinde qamşı ilwli turatın bolğan. Seniñ töriñde ilwli turğan qamşı bar ma özi? Ündemeysiñ. Töriñde ər türli swretter ilwli turğan bolar! Redaktordıñ köz aldına üyiniñ törinde ilwli turğan qımbat kartïnaları men birge əyeliniñ, balalarınıñ özine qarsı söylep jatqan keyipteri elestep ketti.
- Men munı nege aytıp otırmın?! – dedi aqsaqal sözin sabaqtap: – Neşe türli jındanıp ketkenderdiñ moldalar qamşımen bir tartqanda jını birden basıladı. Neşe türli asaw jılqılardı qamşımen tartıp jibergende, jwasıp sala beredi. Mine qamşınıñ qasïeti. Al sender … eee, jaraydı. Sözimdi qor etip qayteyin?!
Redaktor oylanıp otırıp qaldı. Bala kezindegi bir oqïğa köz aldına kelip tura qaldı. Bul ata-anasınıñ bes qızdıñ ortasındağı jalğız ulı bolatın. Ərïne, erkelik te jeterlik edi. Bir küni bir buzıqtığına aşwlanğan əkesi qamşısın alıp, munı urayın dep kelip qalğanda, anası marqum şırıldap kelip:
- Qudaydan tilep alğan jalğız balağa qalay qolıñ köteriledi?! Odan da üyrenip qalğan meni ur, – dep, arağa tura qaldı. Sol kezde əkesi:
- Ə, köksoqqan aqımaq qatın, balañ erkek emes, ez bolıp ösetin boldı-aw! Qap, Quday-ay! – dep, qamşısın irgege laqtırıp jiberip, şığıp jüre bergen-di. Sodan qaytıp əkesi buğan qamşı kötergen emes. Redaktor basın kötergende, aqsaqal şığıp ketken eken. Ornınan uşıp turıp, sırtqa umtıldı. Jügirip şığa beriske jetkeninde, əlgi kisi sırtqı ülken esikke jaqındap qalğan eken.
- Ağatay, toqtañızşı, datım bar, – dep ayğay saldı. Aqsaqal oşarıla burılıp:
- Ayt, – dedi.
- Ağajan, quldığıñız bolayın, meni qamşımen bir tartıñızşı, – dedi.
- Nege? Seni ne dep uramın?! Foyede turğandar mına ekewiniñ əñgimesin eriksiz tañ qala tıñdadı.
- Əkem ura almay ketip edi. Əkem üşin urıñızşı, – dedi jigit. Qarïya qamşısın köterip redaktordıñ arqasınan tartıp -tartıp jiberdi. Esik aldında turğan küzetşiler kömekke umtıla bergen edi, jigit olardı qolımen jasqap, tïıp tastadı. Aqsaqalğa burılıp:
- Ağa, sizge köp raxmet! Əñgimeñiz jornaldıñ kelesi sanına mindetti türde şığadı. Əzirge saw bolıñız. – dedi de, kabïnetine bet aldı. Kabïnetke kirgen soñ, jürgizwşisin şaqırıp, “bazardan jaqsı qamşı əkel” – dep, jumsadı da, “büginnen bastap törimde qamşı ilwli turatın boladı” – dedi közderinen ot uşqındap. Sonan soñ, jumıs stolındağı əkesiniñ swretine maqtanışpen meyirlene qaradı:
MEN ENDI SAĞAN LAYIQ UL BOLAMIN, ƏKE!
Əbdireyim Ömirov, argymaq.kz


c: text/html

text:
Atlantik okean
Atlantik okean – Tınç okeandan soñ eñ büyük ekinci okeandır. Bir zamanlar bir parça olğan qıtanıñ bölünüvinen meydanğa kelgen olıp, Avropa ve Afrikanı Amerika qıtasından ayıra. Yan deñizlerinen birlikte (Aq deñiz, Şimaliy deñiz ve Baltik deñiz) 106,2 mln. km² meydanlıqqa saip olıp, yer yüzüniñ beşte bir meydanlığını qaplay.
3314 m ortalama terenligi bulunğan okeannıñ eñ teren noqtası Puerto Riko çuqurıdır (9219 m). Ayrıca dünyanıñ eñ uzun okean sıradağı olğan Orta Atlantik sırtı bu okeanda buluna.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Şanxay
Şanxay yä Şanhai (qıtayça: 上海, pinyin: Shànghǎi, u tele: 上海 , [zãhe], Zånhae) - Qıtaynıñ iñ zur şähäre. Xalıq sanı buyınça dönyanıñ iñ zur şähäre.
Qıtay könçığışında, Yantszı yılğası deltasında urnaşa.
Xalıq sanı 23 800 000 keşe (2012).
Dönyanıñ iñ zur portı. Qıtay Xalıq Cömhüriäteneñ möhim mädäni häm aqça üzäge.
XXI ğasırnıñ başına Şanxay keçe balıqçı şähärennän töp dönyanıñ aqça üzägenä äwerelä.
Şähär iseme[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qıtayça şähär iseme ike ierolif belän yazıla. Berençe ieroglif - "östendä", ikençe - "diñgez" digän süz. Şulay itep törle tärcemälärgä qaramastan Şanxay mäğnäse - "diñgez yanında" şähär.
Qıtay telendä Şanxay "Hu" (沪) bulıp yazıla.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär bulğanğa qädär Suntszän öyäzenä kerä.
Sun dinastiäse çorınnan birle (960 yıldan) Şanxay zur portına äwerelä.
XV ğasırdan Lütszägän - Yantszı yılğasınıñ iñ zur portı. Soñraq ul üz ähämiäten yuğalta.
1553 yıldan Şanxayda şähär diwarı tözelä häm ul şähär statusın ala.
XIX ğasırda - Berençe Äfyün suğışı waqıtında Böyekbritaniä Şanxaynı basıp ala.
1842 yılda Nankin kileşüe - Äfyün suğışı tämamı.
1843 yılda - Vansän şartnamäse näticäsendä Şanxay könbatış illäre öçen açıla.
1853 yıl - Taypin kütäreleşe.
1863 yılda - Böyekbritaniä häm AQŞ Xuanlu yılğasında urnaşqan awılları Şanxay xalıqara settlmentnı tözilär.
1894-1895 yılğı Yaponiä-Qıtay suğışı näticäsenda Şanxayda yapon şirkätläre kilep çığa.
1932 yılda - Yaponiä ğäskärläre Şanxay şähären utqa tota.
1937 - Yaponiä Şanxaynı basıp ala häm qurçaq xakimiäten urnaştıra.
İkençe Bötendönya suğışında Şanxayğa suğıştan qaçqan möhäcirlär kilälär.
1949 yılda kommunistlar Şanxay şähären basıp alalar.
1992 yıldan elekke Şanxay merı Tszän Tsze Min şähärdä salımnarnı kimetä häm şähär iqtisadı 9-15% üseşen ber yılda kürsätä.


text:
Gürcistanda oktâbr 8, cumaertesi künü parlament saylavları keçirile. Rey berüvde üç buçuq milliondan ziyade saylayıcı iştirak ete bile. Saylavlar saat 8-de başlandı.
Radio Svoboda haber etkeni kibi, 55 saylav bölügi Gürcistandan tış 40 memlekette açılacaq.
Soravlar köstereler ki, saylayıcılarnıñ ekseriyeti öz siyasiy saylavını daa belgilemedi.
Tahminlerge köre, akimiyetteki «Gürcistannıñ arzusı – Demokratik Gürcistan» firqasınıñ esas raqibi kene de 2012 senesine qadar akimiyette olğan «Yekâne milliy areket» firqası olacaqtır.


text:
«Terciman»/«Perevodçik» qırımtatar gazetasınıñ birinci nomaresınıñ çıqqan kününe 135 yıl toluvı ve Qırımtatar jurnalistikasınıñ künü munasebeti ile Kyivde aprel 10-da «Qırım KHVleriniñ inkişaf tarihi ve işğal etilgen Qırımda söz serbestliginiñ zemaneviy vaziyeti» mevzusında tögerek masa keçecek. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Gayana Yüksel bildire.
Bildirüvde: «Jurnalistler ve aq-uquq qorçalayıcıları işğal etilgen Qırımda söz serbestligi saasındaki vaziyetni muzakere etecekler. Muzakere içün şöyle mevzular teklif etile: qırımtatar KHVleriniñ inkişaf tarihi, vaqtınca işğal etilgen Qırımda söz serbestligi saasındaki zemaneviy vaziyet, Qırımda vatandaş jurnalistlerine qol tutuv», – denile.
Aprel 10-nı Qırımtatar jurnalistikasınıñ künü olaraq 2011 senesinden itibaren qayd etip başladılar. Bu qarar, Bağçarayda, qırımtatar KHVleri konferentsiyasında alınğan edi. Birinci qırımtatar devriy neşir – qırımtatar maarifçisi İsmail Gasprinskiyniñ «Terciman» gazetası 1883 senesiniñ tamam aprel 10 kününde dünya yüzüni kördi.


text:
Rusiye Tış işleri nazirligi Rusiye vatandaşlarına, mayıs 13-te Qırımtatar Milliy Meclisi tarafından teşkil etilgen matem mitingi keçecek Ankaradaki Anadolu meydanına kelmemege tevsiye ete. Rusiyedeniñ haber agentlikleri bunı, Rusiye TİNiniñ vaziyet ve buhran merkezine atıfta bulunıp, bildireler.
Moskvada, Türkiyeniñ paytahtında planlaştırılğan toplaşuvnı «Rusiyege qarşı» doğrultılğan, dep sayalar.
Bildirüvde: «Rusiye vatandaşlarına bu meydannı ve onıñ yanındaki rayonlarnı ziyaret etüvden vazgeçmege tevsiye etile», – denile.
Türkiyedeki Ankara ve İstanbulda, munasip şekilde mayısnıñ 13 ve 20 künlerinde qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatırasına mitingler keçecek.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ malümatına köre, Ankarada mayıs 13-te qararnen 5-6 biñ kişiniñ toplanması planlaştırıla. İstanbulda miting mayıs 20-de Rusiye baş konsullığı qarşısında yapılacaq.
Daa evel Çubarov, qırımtatarlarnı ilhaq etilgen Qırımda mayıs 18-de, Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv qurbanlarını hatırlama kününde umum Ukraina sükünet daqqasına qoşulmağa davet etti.
O, Ukrainanıñ qıtadaki qısmında, qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri Herson vilâyeti, Geniçesk rayonı, Novoalekseyevka, Odesa, Lviv ve tedbirler ukrain ve yeudi cemaatlarınıñ iştiraki ile Holokost muzeyinde yapılacaq Dneprde keçecekler, dep qayd etti.
Qırımdan qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarını hatırlama künü er yıl mayıs 18-de qayd etile. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.


text:
Älewmettik qamsızdandırw Elbasınıñ tapsırmasın orındawğa bağıttalğan- Nığmatwlïn ASTANA. QazAqparat - Parlament Mäjilisiniñ jalpı otırısında «Qazaqstan Respwblïkasınıñ keybir zañnamalıq aktilerine älewmettik qamsızdandırw mäseleleri boyınşa özgerister men tolıqtırwlar engizw twralı» zañ jobası ekinşi oqılımda maquldandı, dep xabarlaydı QazAqparat.
Qazaqstanda mügedektikti proaktïvti täsilmen sırttay kwälandırw engiziledi ASTANA. QazAqparat - Qazaqstanda mügedektikti proaktïvti täsilmen sırttay kwälandırw engiziledi. Bul twralı bügin Ükimettiñ selektorlıq rejimdegi otırısında Eñbek jäne xalıqtı älewmettik qorğaw mïnïstri Mädïna Äbilqasımova ayttı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Qazaqstanda älewmettik qızmet körsetw joldarı keñeytiledi ASTANA. QazAqparat - Älewmettik qızmet körsetwge memleketten bölek, jeke sektor men ükimettik emes uyımdar birdey jumıldırıladı. Bul twralı Parlament Mäjilisiniñ jalpı otırısında älewmettik qamsızdandırw mäseleleri boyınşa zañ jobasın talqılaw kezinde QR Eñbek jäne xalıqtı älewmettik qorğaw mïnïstri Mädïna Äbilqasımova mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Mügedek balasına qarap otırğan ananıñ eñbek ötili esepteledi ASTANA. QazAqparat - Parlament Mäjilisiniñ jalpı otırısında palata depwtattarı «Qazaqstan Respwblïkasınıñ keybir zañnamalıq aktilerine älewmettik qamsızdandırw mäseleleri boyınşa özgerister men tolıqtırwlar engizw twralı» zañ jobasın birinşi oqılımda maquldadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Egov.kz portalında jumıssızdarğa arnalğan jaña qızmet payda boldı ASTANA. QazAqparat - «Ulttıq aqparattıq texnologïyalar» AQ jumıssızdar men jumıs izdewşilerge arnalğan jaña qızmetterdiñ iske qosılğanın mälim etti. Bul twralı QazAqparat atalmış kompanïyanıñ baspasöz qızmetine silteme jasap xabarlaydı.
Jumıssızdarğa arnalğan mobïldik qosımşa iske qosıladı - mïnïstr AQTÖBE. QazAqparat - Elimizde 25 mıñnan astam adam elektrondı eñbek bïrjası arqılı jumısqa ornalastı. Aldağı waqıtta mobïldik qosımşa iske qosıladı. Bul twralı Eñbek jäne xalıqtı älewmettik qorğaw mïnïstri Mädïna Äbilqasımova Aqtöbede ötken xalıqaralıq forwmda ayttı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Aqtöbede alğaşqı älewmettik käsipkerlik forwmı ötip jatır AQTÖBE. QazAqparat -Aqtöbede älewmettik käsipkerlik forwmı ötip jatır. Forwmğa Ïzraïl, Türkïya, Polşa, Grwzïya, Qızğızstannıñ sarapşıları men QR Eñbek jäne xalıqtı älewmettik qorğaw mïnïstri Mädïna Äbilqasımova qatıstı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Jastarğa eñ köp qarjı bölip otırğan öñir belgili boldı QAZALI. QazAqparat - Sır öñirinde jastardı qoldaw jäne älewmettik qamtamasız etwge respwblïka boyınşa eñ köp qarajat bölinedi. Jastar aymaq turğındarınıñ aytarlıqtay böligin qurağandıqtan jastar sayasatı mäseleleri asa mañızdı. Bul twralı Qazalı awdanında ötken jastar sayasatı mäseleleri jönindegi köşpeli keñes otırısında Qızılorda oblısınıñ äkimi Qırımbek Köşerbaev mälimdedi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Bes älewmettik bastama – birlik tuğırı ASTANA. QazAqparat - Bir sözinde Elbası Nursultan Nazarbaev «Assambleyanıñ tarïxı - bul bizdiñ turaqtılığımızdıñ tarïxı» degen bolatın. Qazaqstan xalqı Assambleyasınıñ mindeti - xalıq birligin nığaytw, qazaqstandıq qoğamnıñ negizin qalawşı qundılıqtar boyınşa qoğamdıq kelisimdi qoldaw jäne damıtw, sonday-aq, qoğamdağı ekstremïzm men radïkalïzmniñ körinisteri men adamnıñ quqığına, bostandığına qısım jasawğa bağıttalğan äreketterge qarsı turwda memlekettik organdarğa järdemdesw.
Bïıl Aqmola oblısında 20 mıñnan astam adam jumıspen qamtıladı KÖKŞETAW. QazAqparat - Aqmola oblısında Memleket basşısınıñ Joldawında aytılğan mindetterdi jüzege asırw bağıtında Jol kartası şeñberinde äkimdikter men iri käsiporındar arasında memorandwm jasaldı. Osınıñ nätïjesinde 2018 jılı oblısta 20 mıñnan astam adamdı jumısqa ornalastırw josparlanıp otır, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
Rusiye Qırım ealisini deñiştirüv siyaseti keçirerek, 1944 senesi sürgün etilgen qırımtatarlardan soñ sovet akimiyetiniñ areketlerini devam ettire. Bu aqta mayısnıñ 15-nde «1944 senesi sürgüniniñ yıllığı – qırımtatarlarnıñ genotsidi» adlı matbuat konferentsiyasında Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar ikâye etip berdi.
«Qırımtatarlar içün sürgün er bir bala bilgen yalıñız tarihnıñ ayrı bir saifesi sayılmay. Bu – ale daa devam etken küreşniñ bir qısmıdiır. 2014 senesiniñ vaqialarını hatırlap, bizler işğal aqibetleri – sürgün aqibetleri olğanını añlaymız. Qırım qırımtatarlarından temizlengen soñ, olarnıñ yerine – hususan Rusiyeden başqaları ketirildi. Bu mesele Qırımdaki siyasiy esnasnıñ bir parçası esaplana, onıñ içün şimdi Rusiye Qırımnen «ayrı bir bağ» olğanı ve «Qırımda yaşap rus tilinde laf etken ealiniñ qorçalanuvı» aqqında ayta», – dep ikâye etti o.
Ceppar yarımada ealisini deñiştirüv siyaseti SSCB ve zemaneviy Rusiye içün ananeviy dep sayıla. Onıñ sözlerine köre, Rusiyeniñ Qırımdaki areketleri «insanlarnı qorqu içine ğarq etmek, razı olmağanlarnı yarımadadan sıqıştırıp çıqarmaqnen» bağlı.
«Yarımadadan on biñlernen insanlar köçe. Aynı zamanda, doğru bir Rusiye formulası ögretmek maqsadınen arbiylerni, akimiyet temsilcileri, atta ocalarnı bile Rusiyeden ketireler. Bu halqara uquq bozuluvı sayıla, çünki işğal vaqtında ealini deñiştirmek yasaqtır», – dep ilâve etti Ceppar.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Astanada awa rayınıñ kürt buzılwınan tek uşaqtar ğana emes, poyızdar da waqıtınan keşigwde. Saldarınan Astana vokzalınıñ ğïmaratı jolawşılarğa lıq toldı. Bul twralı sn.kz saytı xabarlaydı.
Elorda turğındarınıñ köpşiligi jumıs istew üşin özge öñirlerden kelgen azamattar ekeni belgili. Al, Jaña jıl qarsañında olardıñ barlığına jwığı üylerine oralıp, meyramdı öz şañırağında qarsı alğandı jön sanaydı. Aytwlı mereke qarsañında äwejay men temir jol vokzalında jıl sayın jolawşılar qarasınıñ köbeyetini belgili. Alayda, bügingidey adamdar "keptelisi" köpten beri bolmağan jayt.
Waqıtınan keşikken jolawşılardan maza qaşqan. Tipti, vokzaldıñ anıqtama böliminde isteytin mamandar qay poyızdıñ qaşan jüretinin ayta almay otır.
Tegï: Avtojañalıqtar, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
26 eldiñ sayasatkerleri men qoğam qayratkerleriniñ eki kündik jumısınıñ qorıtındısı «Soçï deklaracïyasına» qol qoyu boldı.
Onıñ negizgi sätteriniñ biri - Soçïde qoğamdıq dïplomattardıñ ünemi kezdesip turatındığı, dep xabarlaydı vesti-sochi.tv.
Bügingi tañda Şanxay Intımaqtastığı Uyımına (ŞIU) altı el kiredi: Resey, Kazaqstan, Qıtay, Qırğızstan, Täjikstan jäne Özbekstan. 2015 jılı bul quramğa Päkistan men Ündistandı qabıldaw twralı şeşim şığarıldı.
Soçïde kelesi forwmnıñ qaşan ötkiziletindigi äzirşe belgisiz. Biraq onıñ bastamaşısı bolğan Konstantïn Zatwllïnniñ aytwınşa, soçïnsk alañı endi udayı jumıs isteytin boladı.
«ŞIU twralı öte pozïtïvti oylaw qalıptastı. Sonday-aq Soçï qalası, mundağı forwm jumısınıñ joğarı deñgeyde ötwine oñdı äser etken tamaşa jağday da pozïtïvti közqaras qalıptastırdı»,-dedi xalıqaralıq forwmdı uyımdastırw komïtetiniñ jawaptı xatşısı, TMD elderi Ïnstïtwtınıñ dïrektorı Konstantïn Zatwlïn.
Tegï: Glavnaya, Älem ekonomïkası,
Kommentarïï


text:
Elordada Tilderdi damıtw men qoldanwdıñ 2011-2020 jıldarğa arnalğan memlekettik bağdarlamasın iske asırw ayasında qazaq tilin oqıtw boyınşa kwrstar bastaldı. Bul twralı Astana äkimdiginiñ baspasöz qızmeti xabarlaydı. Bïıl tıñdawşılar sanı 1500 astı. Qalalıq Tilderdi damıtw basqarmasınıñ xabarlawınşa, bïıl tegin kwrstar twralı aqparat buqaralıq aqparat quraldarınan basqa, älewmettik jeliler arqılı taratılğan. Bul tildi üyrenem dewşiler sanın ötken jıldarmen salıstırğanda aytarlıqtay arttırwğa ıqpal etken. Tildi meñgerwge memlekettik qızmetşiler, byudjettik uyım qızmetkerleri, etnomädenï birlestikterdiñ ökilderi men t.b. nïet bildirgen. Olardıñ basım böligin jastar quraydı. Bilikti mamandar ötkizetin sabaqtar aptasına eki ret «Isker» oqw ortalığında ötedi. Ayta keteyik, qazaq tilin oqıtw boyınşa tegin kwrstar jıl soñına deyin jalğasadı.
24.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Öziñizdi baqılañız
21 kün boyı öziñizdi baqılañız: ne isteysiz, qalay turasız, qalay söyleysiz, nege bögelesiz, qalay jüresiz jäne qalay kïinesiz. Tolıqtay öziñizdi baqılañız. Eşteñeni şuqılamañız, arqañızdı tik ustañız, qoldarıñız ben ayaqtarıñızdı qadağalañız. Bosañsï bastaytın sätteriñizdi bayqañız. Jalğız bolğan künniñ özinde jïnaqı jüriñiz.
Üyde, jumısta nemese jattığw zalında jürseñiz de ärdayım öziñizdi senimdi ustap, pozïtïv şaşıp jürwiñiz kerek. Tür-älpetiñiz de 100 payızğa kütilgen bolğanı durıs. Öz stïliñizdi qalıptastırıp, sonı ustanıñız.
Öz süykimdiligiñiz jaylı oylağan sayın, ol eselene tüsedi. Kündelikti kamera aldında jürmin dep esepteñiz, sol sebepti erteñgi küni körermennen uyat bolmas üşin ärdayım jarqırap jürwiñiz kerek.
Öziñdi baqılawdı üyrenwge teñiz äskeriniñ turısı degen kündelikti jasalınatın jattığw kömektesedi. Qabırğağa jaqındañız da, ökşeñizdi, quyrığıñızdı, jawırınıñızdı, jelkeñiz ben şıntağıñızdı tïgiziñiz. Osınday pozada kündelikti kem degende 10 mïnwt turw kerek. Birneşe künnen keyin arqañız tüzwlene bastağanın bayqaysız.
Bul kişigirim jïıntıq özindi tärtipke keltirwge üyretedi, osılayşa siz öz äreketteriñizdi baqılawdı üyrenesiz. Esiñizde bolsın, munı siz öziñiz üşin jasaysız, birewler üşin emes.
Tañerteñgilik salt jora oylap tabıñız
Bizdiñ önimdiligimiz ben jïnaqılığımız tañerteñ qalay turğanımızğa baylanıstı. Sağat segizde oyatqıştıñ dıbısınan keyin äreñ turıp, kün soñında tezirek tösekke oralwdı oylap turwğa boladı. Däl üyden şığar aldında turıp, apıl-ğupıl jïnalıp, bwterbrodtı sömkege tığa salıp, aynalada jäne basıñda ne bolıp jatqanın tüsinbey dalağa atıp şığwğa boladı. Biraq eñ durısı öziñdi oyanwğa aldın ala dayındaw, öz bïorïtmiñdi sezip, jaña künniñ demin sezinw. Sizdi jaña künge beyimdeytin tañerteñgilik salt jorañız bolsın.
Mine qarapayım nusqa: oyatqıştıñ birinşi dıbısınan oyanw, azdağan fïzïkalıq jattığw, ıstıq-salqın dwş, paydalı tañğı as, oqw. Munıñ bärin siz şamamen bir sağatta jasaysız. Osını ädetke aynaldırw üşin sizge 21 kün jetkilikti.
Qanday salt jora oylap tabatınıñız mañızdı emes. Eñ bastısı, siz odan demalıs jäne meyram künderi de bas tartpawıñız kerek.
Waqıtıñızdı tïimdirek jumsap, jïnaqı, tärtipti bola bastağanıñızdı öziñiz bayqamay qalasız. Waqıt öte kele tañğı jumıstardı avtomattı türde jasaysız, olar ömiriñizdiñ bir böligine aynaladı.
Jäne de uyqı jaylı umıtpañız. Uyqıñız qanw üşin 7-8 sağat uyıqtaw kerek.
Taqwa bolıñız
Eñ aldımen 21 küniñ işinde neden arılatınıñızdı naqtılap alw kerek. Mısalı süyikti tağamıñızdı tım qurığanda bir apta jemeñiz, eñ durısı üş apta boyı. Jaqsı jattığw — tättini körinetin jerge qoyıp, küni boyı oğan qol tïgizbew.
Sonımen qatar, fïlmder, älewmettik jeliler, temeki, äñgimeler men oyındardı (t.b) da toqtatwğa boladı. Eñ bastısı — öziñe joq dep aytwdı üyrenw.
Adam öz-özin basqarwın üyrenwi kerek, keri jağdayda onı qorşağan jağdaylar basqaratın boladı. Emocïyalarğa berilmey, alğa qoyğan maqsattan taymaw kerek.
Biraq eñ qïın sınaq — üş apta älewmetten oqşawlanw: adamdarmen jumıs babımen ğana söylesw nemese otbasılıq ortada ğana jürw. Qonaqqa, kïnoğa, şaralarğa, dükenderge barmaw. Üş apta boyı öziñizben öziñiz bolıñız, munıñ önimdiligiñizge qalay äser etetinin bayqaysız.
Aldıñızğa qïın tapsırmalar qoyıñız
Bir aptada öte qïın degen tapsırmanı alıñız da, sonı qalay da orındawğa tırısıñız. Awa rayı, türli jağdaylar, köñil küy, eşteñe mañızdı emes. Künine 50 ret kewdeni jerden köterip jattığw jasaysız ba? 80, 90 - ğa ötiñiz nemese tipti 100 - ge — şektew joq. Eki künde bir maqala jazasız ba? Ekew jazıñız. Köp aqşa jaratasız ba? Birneşe kün boyı mülde aqşa qurtpañız. Qolıñızdan kele me?
Eger küşiñizdi esepke almay, tapsırma tañdağan bolsañız, onda soğıstağı buyrıqtay qabıldañız. Siz onı mindetti türde orındawıñız kerek, basqa jol joq. Bir künde ülgermeysiz be? Qajettiniñ barlığın istep bitpeyinşe, basqa isterdi qoya turıñız.
Bul tapsırma öte qïın, sebebi öziñdi satıp ketwge bolmaydı. Osını jasap bolğan soñ, küş qwatıñız artıp, köp närseni istey alatınıñızdı bilip boyıñızdı maqtanış bïleydi. Sebebi barlıq şektewler tek öziñizdiñ qïyalıñız ekenin añğarasız.
Nätïjege den qoyıñız
Bul jattığw aldıñğı jattığwğa uqsas, biraq munda siz maqsat tañdap, jospar qurasız jäne oylağanıñızdı iske asırwğa qanşa waqıt pen reswrs kerek ekenin esepteysiz.
21 künniñ işinde birdeñege qol jetkizip köriñiz: temekini tastañız, kitaptıñ bir tarawın jazıñız, 3 keli salmaq tastañız, ülken jobanı ayaqtañız... Sol kezde adamdar, jağdaylar, köñil küy, oyın-sawıq, ïnternet jäne tağı basqalar merzimge say ayaqtawğa qanşalıqtı kedergi keltiretinin bayqaysız. Biraq köñiliñiz tüspesin.
Bar nazarıñız alğa qoyğan maqsatıñızda bolsın, joldıñ soñında soğan jetkeniñizdi elestetiñiz jäne sizdi alañdatatın faktorlar jaylı oylamañız.
Smartfon men kompyuteriñizdegi eskertwlerge nätïjege qol jetkizw üşin ne istew kerek ekenin jazıp, jïi iske qosıñız.
Qolda bar mümkindikterge ğana süyenip äreket etwge bolmaydı: olay etseñiz, siz de aynaladağı mıñdağan adamdar sïyaqtı jetistikke umtılwdı bastamaysız jäne öziñizge degen senim de payda bolmaydı. Bolaşaqqa qarañız jäne onı öziñizge tartıñız.
Ädetti qalıptastırw waqıt pen jigerdi talap etetinin esten şığarmañız, esesine keyin olar sizdi kez kelgen qïındıqqa qaramastan armandarıñızğa jeteleytin boladı.
Derekközi: http://bilim-all.kz/
Kommentarïï


text:
Daruğa
Daruğa yä daruxaçı yä daruxa - tatar häm başqa törki, mongol illärendä türä, tatar xanı xärbi bulmağan wäkile. Mongol süzennän daruğa - ıru başlığı kilep çıqqan.
Daruğa, Mongol İmperiäsendä, Cüçi Olısında häm Qazan, Seber xanlıqlarında bilgele ber yünäleş töbäge.
16 yöz axırlarında – 18 yöz başlarında Urıs däwlätendä Tatar, Başqort häm başqa Törkilär yäşägän töbäklärgä nisbätle räweştä dä qullanışta bula (Qazan, Zöyä, Ufa öyäzlärendä).
Xanlıq märkäzennän mäğlüm ber yünäleştä urnaşqan bistä häm awıllarnı berläştergän, daruğa başlığına buysınğan töbäk. Qazan Xanlığı 5 taraf-yünäleşkä: Alat, Arça, Gäreç, Cöri, Nuğay daruğalarına bülänä. Nuğay daruğası belän Manğıt bäge, başqaları belän olısbäklär (daruğa bäkläre) idarä itkän. 18. yöz azaqlarına qädär Orenburg gubernası cirläreneñ dä Qazan, Nuğay, Seber, Usa daruğaları bülenüe mäğlüm.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Altın Urda däwläteneñ säyäsi häm ictimaği tormışında basqaqlar belän daruxaçılar (daruxalar) zur urın totqannar. Basqaqlar xärbi xezmättä bulıp, xökümätneñ iminlegen saqlaw wazifasın ütägännär; daruxalarnıñ töp wazifaları isä yasaq cıyunıñ barışın küzätep toru bulğan.
Basqaqlar XIV yözneñ başında uq beterelsä, daruxaçılar äle darux-ölkälärneñ xäkimiät başlıqları sıyfatında Qazan xanlığında dä yäşäp häm eşläp kilgän. Yasaq cıyuda alarğa yärdämçeläre bulışqan; boların bitekçe dip yörtkännär. Xäyer, Cuçi Olısında bitekçe xäyran zur däräcäle keşe sanalğan. Bitekçe xan diwanında da bula, anısı baş bitekçe dip atalğan; annarı ulus sayın bitekçe bulıp, şaqtıy eşne änä şular başqarğan.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- PaBил ФәxpeTдиHoB. TATAP XAЛKЫ hӘM TATAPCTAH TAPИXЫ.
- ФëдopoB-ДaBыдoB Г. A. OбщecTBeHHый cTpoй ЗoлoToй Opды. — M.: ИздaTeлbcTBo MockoBckoro yHиBepcиTeTa, 1973. — C. 30—31.


text:
GOOGLE REKLAMLARI
İ harfi ile başlayan şairler
İbo erol - İbo erol şiirleri
İbrahim ÇİFT - İbrahim ÇİFT şiirleri
İbrahim afşar - İbrahim afşar şiirleri
İbrahim AKDAĞ - İbrahim AKDAĞ şiirleri
ibrahim akveran - ibrahim akveran şiirleri
İbrahim Arar - İbrahim Arar şiirleri
İbrahim avcı - İbrahim avcı şiirleri
İbrahim AYAZ - İbrahim AYAZ şiirleri
İbrahim Balcı - İbrahim Balcı şiirleri
İbrahim baykal - İbrahim baykal şiirleri
İBRAHİM BAYKUS - İBRAHİM BAYKUS şiirleri
İbrahim BoZKuRT - İbrahim BoZKuRT şiirleri
İbrahim coşar - İbrahim coşar şiirleri
İbrahim çakar - İbrahim çakar şiirleri
İBRAHİM ÇAYIR - İBRAHİM ÇAYIR şiirleri
İbrahim DİKMEN - İbrahim DİKMEN şiirleri
İbrahim Dizman - İbrahim Dizman şiirleri
İbrahim ENGİN - İbrahim ENGİN şiirleri
İbrahim Ethem Bingül - İbrahim Ethem Bingül şiirleri
İbrahim Ethem Uzun - İbrahim Ethem Uzun şiirleri
İbrahim Gökhan DOĞAN - İbrahim Gökhan DOĞAN şiirleri
İbrahim Gökhan DOĞAN - İbrahim Gökhan DOĞAN şiirleri
İbrahim gül - İbrahim gül şiirleri
İbrahim gürcan - İbrahim gürcan şiirleri
İbrahim halil birgül - İbrahim halil birgül şiirleri
İBRAHİM HALİL KARA - İBRAHİM HALİL KARA şiirleri
ibrahim ilhan - ibrahim ilhan şiirleri
ibrahim kurt - ibrahim kurt şiirleri
ibrahim lora - ibrahim lora şiirleri
ibrahim mervani - ibrahim mervani şiirleri
İbrahim Nazım ÜLKER - İbrahim Nazım ÜLKER şiirleri
İbrahim Necip BOZ - İbrahim Necip BOZ şiirleri
İbrahim özdemir - İbrahim özdemir şiirleri
İBRAHİM ÖZENÇ İNCEKARA - İBRAHİM ÖZENÇ İNCEKARA şiirleri
İbrahim özgür - İbrahim özgür şiirleri
İbrahim Palaz - İbrahim Palaz şiirleri
İbrahim Sadri - İbrahim Sadri şiirleri
İbrahim sahin - İbrahim sahin şiirleri
İbrahim salih keder - İbrahim salih keder şiirleri
ibrahim sezer - ibrahim sezer şiirleri
İbrahim ŞAHİN - İbrahim ŞAHİN şiirleri
ibrahim turan - ibrahim turan şiirleri
İbrahim türkmen - İbrahim türkmen şiirleri
İbrahim Tüz - İbrahim Tüz şiirleri
İBRAHİM YAHYA ÜNAL - İBRAHİM YAHYA ÜNAL şiirleri
ibrahim yenilmez - ibrahim yenilmez şiirleri
İbrahim yumukgöz - İbrahim yumukgöz şiirleri
İbrahim yüksel - İbrahim yüksel şiirleri
içimden geleni - içimden geleni şiirleri
İdris aktu - İdris aktu şiirleri
İdris almaz - İdris almaz şiirleri
İdris budak - İdris budak şiirleri
İdris çifçi - İdris çifçi şiirleri
İdris gündüz - İdris gündüz şiirleri
İdris kıvrak - İdris kıvrak şiirleri
İhsan KALABALIK - İhsan KALABALIK şiirleri
İhsan Kurt - İhsan Kurt şiirleri
İHSAN ÖZETCİ - İHSAN ÖZETCİ şiirleri
İhsan Raif Hanım - İhsan Raif Hanım şiirleri
İHSAN ZAKİROĞLU İLKÖĞRETİM OKULU - İHSAN ZAKİROĞLU İLKÖĞRETİM OKULU şiirleri
İkram aliyev - İkram aliyev şiirleri
İlayda Çevik - İlayda Çevik şiirleri
İlhami Atmaca - İlhami Atmaca şiirleri
İlhami kahraman - İlhami kahraman şiirleri
İlhami SEÇKİN - İlhami SEÇKİN şiirleri
İlhami van - İlhami van şiirleri
İlhan Büyükcebeci - İlhan Büyükcebeci şiirleri
İlhan Bağırgan - İlhan Bağırgan şiirleri
İlhan Berk - İlhan Berk şiirleri
İlhan demirci - İlhan demirci şiirleri
İlhan Görgülü - İlhan Görgülü şiirleri
ilhan koruyucu - ilhan koruyucu şiirleri
ilkay Arıkan - ilkay Arıkan şiirleri
İlkay COŞKUN - İlkay COŞKUN şiirleri
İlkay Demir - İlkay Demir şiirleri
İlkay gokcen - İlkay gokcen şiirleri
İlkay özbek - İlkay özbek şiirleri
İlke zeynep ışık - İlke zeynep ışık şiirleri
İlker AKKAYA - İlker AKKAYA şiirleri
İlker alan - İlker alan şiirleri
İlker Güngörler - İlker Güngörler şiirleri
İlker MANYAZ - İlker MANYAZ şiirleri
İlker ölmez - İlker ölmez şiirleri
İlker özdamar - İlker özdamar şiirleri
İlker Selen - İlker Selen şiirleri
İlker şahin - İlker şahin şiirleri
ilker tokgöz - ilker tokgöz şiirleri
İlker tuna - İlker tuna şiirleri
İlker uğurlu - İlker uğurlu şiirleri
İlker VAROL - İlker VAROL şiirleri
İlknur Ertürk - İlknur Ertürk şiirleri
İlknur Yıldırım - İlknur Yıldırım şiirleri
illegal - illegal şiirleri
İlteris Baturalp - İlteris Baturalp şiirleri
İLYA TARIK - İLYA TARIK şiirleri
İlyas Özmen - İlyas Özmen şiirleri
İlyas yakan - İlyas yakan şiirleri
İlyas Altuner - İlyas Altuner şiirleri
ilyas aylaz - ilyas aylaz şiirleri
ilyas diken - ilyas diken şiirleri
İlyas kaplan - İlyas kaplan şiirleri
İlyas Özkan - İlyas Özkan şiirleri
İlyas Yılmaz - İlyas Yılmaz şiirleri
İmdat Örüm - İmdat Örüm şiirleri
İmdat koç - İmdat koç şiirleri
İncitanesi incitanesi - İncitanesi incitanesi şiirleri
İNTIZA erpolat - İNTIZA erpolat şiirleri
İpek cerit - İpek cerit şiirleri
İpek nalbant - İpek nalbant şiirleri
İpek Özağan - İpek Özağan şiirleri
İradet özengin - İradet özengin şiirleri
İRAZ ÇAKA - İRAZ ÇAKA şiirleri
İREM AKIN - İREM AKIN şiirleri
İrfan sarı - İrfan sarı şiirleri
irfan adıyaman - irfan adıyaman şiirleri
İrfan ay - İrfan ay şiirleri
İrfan BİLİR - İrfan BİLİR şiirleri
İrfan karli - İrfan karli şiirleri
İrfan Mücahit - İrfan Mücahit şiirleri
irfan özsoy - irfan özsoy şiirleri
İrfan Ünübol - İrfan Ünübol şiirleri
İrfan YILMAZ - İrfan YILMAZ şiirleri
İrfan28 Gulbeyaz - İrfan28 Gulbeyaz şiirleri
İSA APIK - İSA APIK şiirleri
İsa çam - İsa çam şiirleri
isa deveci - isa deveci şiirleri
İSA EGE - İSA EGE şiirleri
İsa gürbüz - İsa gürbüz şiirleri
isa karatepe - isa karatepe şiirleri
İsa kurt - İsa kurt şiirleri
İshak ÖZLÜ - İshak ÖZLÜ şiirleri
İSHAK SAMANCI - İSHAK SAMANCI şiirleri
İsimsiz cisim - İsimsiz cisim şiirleri
İSMAİL DOĞAN - İSMAİL DOĞAN şiirleri
İsmail kartal - İsmail kartal şiirleri
İSMAİL OKUR - İSMAİL OKUR şiirleri
İsmail sarıgene - İsmail sarıgene şiirleri
İsmail SOYGENİŞ - İsmail SOYGENİŞ şiirleri
İsmail Şahin - İsmail Şahin şiirleri
İsmail adil şahin - İsmail adil şahin şiirleri
İsmail akar - İsmail akar şiirleri
İsmail AKÇA - İsmail AKÇA şiirleri
İsmail Altıntaş - İsmail Altıntaş şiirleri
İsmail atalay - İsmail atalay şiirleri
İsmail bakır - İsmail bakır şiirleri
İSMAİL BAŞDUŞ - İSMAİL BAŞDUŞ şiirleri
İsmail can - İsmail can şiirleri
İsmail cem öztosun - İsmail cem öztosun şiirleri
İsmail çokinal - İsmail çokinal şiirleri
İsmail daltaban - İsmail daltaban şiirleri
İsmail Göktaş - İsmail Göktaş şiirleri
İsmail hakkı gündüz - İsmail hakkı gündüz şiirleri
İsmail kırgıl - İsmail kırgıl şiirleri
İsmail kızıldemir - İsmail kızıldemir şiirleri
İsmail KOÇANALI - İsmail KOÇANALI şiirleri
ismail koray şimşek - ismail koray şimşek şiirleri
İsmail KUYUCULAR - İsmail KUYUCULAR şiirleri
İsmail özkan - İsmail özkan şiirleri
İsmail SEZGİN - İsmail SEZGİN şiirleri
İsmail şahin - İsmail şahin şiirleri
İsmail şentürk - İsmail şentürk şiirleri
İSMAİL TÜRELİ - İSMAİL TÜRELİ şiirleri
İsmail YAVUZ - İsmail YAVUZ şiirleri
İsmail yıldız - İsmail yıldız şiirleri
İSMAİL YILMAZ - İSMAİL YILMAZ şiirleri
İsmail Yüksel - İsmail Yüksel şiirleri
İsmailoğlu Mustafa Yılmaz - İsmailoğlu Mustafa Yılmaz şiirleri
İsmet Arda - İsmet Arda şiirleri
İsmet ferit güngör - İsmet ferit güngör şiirleri
İsmet Özel - İsmet Özel şiirleri
ismet şüyün - ismet şüyün şiirleri
İsmet tahtacıoğlu - İsmet tahtacıoğlu şiirleri
İst_mavi_gece - İst_mavi_gece şiirleri
İşıl aydın - İşıl aydın şiirleri
İzmirli Alper - İzmirli Alper şiirleri
İzzeddin Usame TEKİN - İzzeddin Usame TEKİN şiirleri
İzzet ÖZCAN - İzzet ÖZCAN şiirleri
İzzet altaş - İzzet altaş şiirleri
İzzet Ensar DİLMEN - İzzet Ensar DİLMEN şiirleri
İzzet gezeroğlu - İzzet gezeroğlu şiirleri
İzzet gürel - İzzet gürel şiirleri
izzet pençe - izzet pençe şiirleri
İzzet tekin - İzzet tekin şiirleri
izzet yerli - izzet yerli şiirleri
İzzettin ARPA - İzzettin ARPA şiirleri
İzzettin güneş - İzzettin güneş şiirleri


text:
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar nazirligi ilhaq etilgen Qırımda qırımtatar faali Nariman Memedeminovnıñ tevqifi qanunsız ve aqsız olğanını ayta. Bu aqta martnıñ 23-nde nazirlikniñ Facebook saifesinde haber etilmekte.
«Qırımtatar halqınıñ temsilcisi - Ukraina vatandaşına qarşı nevbetteki qanunsız bir areket. Bu – Rusiyeniñ telükesizlik küçleri tarafından yarımadanıñ ilhaqınen razı olmağan ve işğal şaraitlerinde bile öz aq-uquqlarını imaye etmege ıntılğan Qırım sakinlerini qorquzmaq maqsadınen teşkil etilmekte», – denilmekte haberde.
Nazirlik iddia etkenine köre, Ukraina ükümeti işğal altında qalğan Ukraina vatandaşlarına qol tutmaq maqsadınen, elinden kelgen er şeyniyapmağa tırışa.
«Biz halqara cemaatçılıqnıñ diqqatini Qırımda insan aqları bozıluvını közetecek mustaqil uquqimaye teşkilâtlarınıñ vekilleri bulunmaq kerek olğanıve Rusiye ükümeti tarafından Ukraina vatandaşlarınıñ taqip etüvni toqtatmaq içün tazyıq yapılmaq kerek olğanına çekemiz», – denilmekte nazirlikniñ haberinde.
Martnıñ 23-nde Kreml nezareti altındaki Aqmescit Kiev rayon mahkemesinde qırımtatar faali Nariman Memedeminovnı mayısnıñ 16-na qadar tevqif etti.
Bir kün evel rusiyeli küç idaresinin hadimleri ve uquqqoruyıcılar Nariman Memedeminovnıñ evinde tintüv yapqan ediler. Tintüvden soñ onı Aqmescit FSB idaresine sorğulamaq içün alıp keteler.
Teşkilât 2016 senesi fevralnn 11-nde Memedeminovnıñ evinde artıq tintüv yapılğan edi ve 2017 senesi iyülniñ 13-nde Bağçasaray rayon mahkemesi Memedeminovke qarşı memuriy iş açıp, 2017 senesi aprelniñ 13-nde Seydamet Mustafayevniñ evinde tüntüv yapılğan maalde, onıñ evi ögünde sanki dersiñ, qanunsız miting keçirdi dep qabaatlan edi. Tintüv maalinde semetdeşine qol tutmaq maqsadınen pek çoq qırımtatar kelgeninde, olarnıñ arasında Nariman da Memedeminov da bar edi.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Qoğamdıq qabıldaw
Sizge türli saladağı sarapşılardıñ jawabı kerek pe? Öziñizdi qızıqtırğan taqırıp boy`ınşa surağıñızdı joldañız.
Emdewge jatqızwğa tölem qalay` jürgiziledi?Jawpatı oqw
Jumıssızdarğa medïcïnalıq saqtandırw alw üşin jumıssız märtebesin alwğa tïis dep ay`tadı. Biraq, eger awılda jaramdı jumıs bolmasa jäne JK aşwğa da tabıs jetpese, tek 2-3 sïır men baqşa ğana bolsa, onda qalay` bolğanı. Yağnï, erteñ bizge medïcïnalıq kömek körsetwden bas tartıladı ma?Jawpatı oqw
Azamattığı joq adamdarğa medïcïnalıq kömek qalay` körsetiledi?Jawpatı oqw
Mısalı, adam üşin memleket jarna töledi, odan key`in ol özin-özi jumıspen qamtığan xalıq sanatına köşedi. Üzilister nemese eki eselik saqtandırw bolmay`dı ma?Jawpatı oqw
Adam saqtandırılğanı twralı qalay` bilwge boladı?Jawpatı oqw
Erikti medïcïnalıq saqtandırw saqtaladı ma? Qızmetter MÄlMS-kenemese QMS-ke qosarlanadı ma?Jawpatı oqw
Jeke zertxanağa jügingen kezde medïcïnalıq saqtandırw qorı meniñ analïz tapsırwğa jumsalğan şığıstarımdı töley`di me?Jawpatı oqw
Qordıñ şığındarı boy`ınşa aqparat xalıq üşin qanşalıqtı ay`qın boladı?Jawpatı oqw
MÄlMS engizw azamattardan tölemderdi talap etw arqılı jemqorlıqtıñ ösimin twdırmay`dı ma?Jawpatı oqw
Qazirgi kezde köptegen memlekettik medïcïnalıq uy`ımdar belsendi türde bïznespen ay`nalıswda: medïcïnalıq qızmetterdiñ basım böligi, äsirese stacïonarlar aqşalay` körsetiledi. Bul qızmetter TMKKK tizbesine kirse de, baqılaw joq, xalıq tölep jatır, memleket kerisinşe aqşalay` tabıstardı memlekettik käsiporındarğa ıntalandıradı. MÄlMS engizw kezinde jağday` qalay` özgeredi?Jawpatı oqw


text:
JÜZ ÜŞ JILĞA SOZILĞAN QUĞIN
(nemese, Wlt wstazı Ahmet Baytwrsınovtıñ otbası men öziniñ qiın qıstauda ötken tağdırı turalı tarihi hikayat)
Jwmat ÄNESWLI
1885-jıl, Qarğalı. Bwl Tosın bolısınıñ toğaylı, sulı, körikti jeriniñ biri edi.Tosın bolısı özenniñ jağası men jide toğayınıñ arasına ılği appaq aq şañqan kiiz üyler tikken. Bolıs saylauı ötip, oyaz bastığı qatısqan ülken jiın bolıp,oğan qarastı Torğay beketiniñ, Aqköl, Aqqwm,Şöptiköl auıldarınıñ ökilderi qatısqan. Saylau qorıtındısına narazılıq bildirip, işten tınıp twrğan negizinen Aqköl, Aqqwmnan kelgender edi. Bw jaqtağı belsendi, beldi, el arasında bedeldileri -ümbeteylikter, onıñ işinde Şoşaq balaları Aqtas, Baytwrsın, Sabalaqtıñ jüris twrıstarı, sözderi de iri edi. Jinalğan jwrt saylaudıñ qorıtındısına köñilderi tolmay, iştey tınğanmen, Aqtastay iri qimıldı ağasına süyendi me, Baytwrsın ortadağı oneki qanattı aq üyden mañ mañ basıp şığıp, swlu küreñ atqa minñp, uez ortalığına qaytuğa bet alğan uez bastığı polkovnik YAkovlevke söz aytuğa bekinip, küreñ attıñ jolın tosa bergen. Uez bastığınıñ eki jağında qayqı qılış tağınğan kazaktar Baytwrsınğa qaray wmtıla bergen. Soğan qaramastan Baytwrsın uez bastığına:
«Biz saylau qorıtındısına narazımız!» dep aytıp saldı. YAkovlev qasındağılarğa «Qalağa aparıp, qamañdar, mınanı!» bwyrıq bergen. Kazaktar Baytwrsınğa wmtıla bergeni sol edi, ülgermedi, ol qolındağı şıbırtqımen YAkovlevti tartıp jibergende, şıbırtqınıñ wşı moynına oralıp, uez bastığı atınan jerge mwrttay wşıp tüsti. 1868-jılı orıs patşasınıñ Ukazımen Qazaq jerin aymaqtarğa, oblıstarğa bölip basqaru jüyesi engizilgen bolatın. Onda Batıs Sibir aymağı, Torğay, Sırdariya, Türkistan, Jetisu oblıstarına bölip edi. Ol jüye boyınşa Torğay oblısınıñ ortalığı Orınborda, Torğay ueziniñ ortalığı Torğayda bolğan.
Al, endi Qazaq jerinde otarlıq aymaqtıq basqaru jüyesi jüzege asqan on jeti jıl işinde «Orıstıñ uezd basqarıp otırğan polkovnik bastığın wrğan eken» degendey erek oqiğa Torğaydan basqa eş jerde bolıp körgen emes. Sodan ba, uez bastığı YAkovlevti wrğan üşin Aqtastıñ, Baytwrsınnıñ, Sabalaqtıñ qoldarına kisen salınıp, sol küni türmege aydaldı. YAkovlevtiñ qatañ talabımen Şoşaq balalarınıñ barlıq mülki, malı tügeldey känpeskelenip, maldarı Torğayğa aydaldı. Şoşaqtıñ basqa balalaları, Erğazı ataqtı oqiğa kezinde Qarğalıda bolmağandıqtan, olar twtqındaludan aman qaldı.
Biraq, sotqa deyin, tergeuşilerdiñ Aqtas pen Baytwrsınğa körsetpegen qorlığı joq, sabadı, wrdı, tepti. Twtqındağı üş azamatta barlığına şıdadı. Köp wzamay uez sotı bolıp, Aqtas, Baytwrsın, Sabalaqtı on bes jıl Sibir katorgasına aydau turalı şeşim şığardı.
«Twtqındardı Sibirge aydaydı» degen küni Aqköl,Aqqwmnan kelgen ağayındar, uez ortalığındağı «bwrın bolmağan «qızıqtı» köru üşin qızıl türmeniñ şığa berisine jinalğan. Säske aua türme esigi qılıştı kazaktar jinaldı da türme esigi aşılıp, odan kisendeuli üş twtqın şıqtı. Saqal mwrttarı ösip ketken. Äueli Aqtastıñ bäybişesi Übijan küñirenip, küyeuimen köristi. Odan keyin jolın kütip twrğan Ahmettiñ anası Küñşe Baytwrsındı eñirep, jır aytıp köristi. Basqa ağayındarda şulap, jılap jatır. Kazaktardıñ starşinası jinalğan jwrtqa ayğaylap, qamşı siltep, aybar körsetti. Olar twtqındardı jedel tüye jegilgen arbağa otırğızdı. Ekinşi arbada twtqındardı baqılaytın soldattar otırğan. Aqtastıñ bäybişesi Übijan uez äkimşiliginen katorgağa küyeui Aqtaspen birge baruğa wlıqsat qağaz alğan. Übijan arbağa twtqındarmen birge otırdı. Jılap qoştasu öte auır boldı. Bükil Torğay titirkenip ketkendey boldı. Qılıştı kazaktar qorşağan eki twtqındar otırğan arba Qostanay jolına tüsti, qayğılı adamdardan tez alıstağısı kelgendey, tüyeler dañğıl jolğa tüsip jortıp baradı…
Osı qorlıqtıñ bärin közimen körgen bala Ahmet
«Oq tiip, on üşimde oy tüsirip,
Bitpegen jüregimde bar bir jaram…» dep jazuı sodan edi…
Sibirge aydalğan Şoşaq balasınıñ ülkeni Aqtastıñ Erğazığa aytqan sözi boyınşa, onıñ ülkeni Spandiyar Torğaydağı mektepke oqıtıluı tiis edi, Biraq, Spandiyar mektepte oqığısı kelmey, Erğazı tört jıldıq orıs qazaq uçilişesine Ahmetti apardı. Ahmet jetimder men sırttan kelgen balalarğa arnalğan pansionda jatıp oqıdı. Bala Ahmettiñ bwrın auıl moldasınan oqıp, anası Küñşeden orıs kirilicasındağı älippesin tanığanı bar edi. Sodan Ahmet ekinşi kursta jürgende orıs tilin erkin meñgerip alğan. Jazdağı kanikulda auılına barmadı, pansionda jatıp, kitaphanadan şıqpadı tört jıl boyı, orıs, şetel ädebietin, geografiyasın tereñdep oquğa qwştarlığı arttı. Kitaphanadan bos kezderi kezde pansionnıñ sırtına şığıp, oğan jaqın ornalasqan kazarmadağı kazak soldattarınıñ is äreketterne qarap otıradı. Balada bolsa, Ahmettiñ sonday kezderi orıs imperiyasınıñ Torğay jerin ielene bastağan tarihın oylaydı. Uez äkimşiligi Torğayğa kelip, üstemdikterin erkin jürgize bastağanına da köp uaqıt bolmağan eken, köz jiberse, tamırların äli de tereñdep engize bastağan sıñaylı, bilgen adamğa. Bala Ahmet qolınan keler qayran joğına kürsindi. Jazğı kanikulda uez ortalığında ötken ülken astarda elge belgili aqın jıraulardı, termeşilerdi qızığa tıñdağan kezderi boldı. Sodan keyin pansionğa kelip,
Bwrın jazılğan däpterdiñ sırtına, bos jerlerine alğaşqı öleñderi ädemi örnektey tiziletin. Ädemi demekşi, uçilişedegi alğaşqı künnen, anıq, mäşinkege tüskendey birkelki jazu tärtibine üyrengen. Onı Ahañnıñ keyingi ğwmırındağı qoljazbalarınan bayqauğa boladı.
Ahmet Baytwrsınov 1891-jılı tört klastıq Torğay orıs qazaq uçilişesin jaqsı ayaqtap, Orınbordağı mwğalimder jayalaytın tört jıldıq uçilişege tüsken bolatın. Onı 1895-jılı oydağıday ayaqtap, Äuliekölde birer jıl wstazdıq jolında boldı, täjiribe jinaqtadı.
Aqtöbe, Äulieköl mektepterinde wstazdıq qızmet etken jıldarı jetkinşekterge bilim berude jaña ädistemelik jüye qoldanudıñ joldarın izdestirdi.
Qazaq kirilicadan basqa, älippe jasaudı oylastıra bastağan kezi. Sol üşin kitaphanalardan älem täjiribesin zerdelep, latın, qoldanısta jürgen arap älipbiin tereñ zerttep, olardıñ qazaq sözine, dıbısına ıñğaylı jaqtarın qarastırdı. Wstazdıqta bolğan toğız jıl işinde Ahmet Baytwrsınov älemdik tarih, ädebiet, filologiya ğılımdarınıñ biraz sırlarına qanıqtı. Ahañ wstaz bolıp jürse de, qoğamnıñ sayasi astarına üñile bastadı. Resey otarşılarınıñ qazaq jerindegi biligin nığayta tüsip, qara qazaqtıñ jerine tereñdep ene bastağanın, halıqtıñ qabırğası ezgiden qayısıp jürgenin jüregimen sezindi, kördi.
Sonday aq, sauatsız eldiñ otarşılarğa qarsı qayranı da bolmaytının bildi. Sondıqtan, ädebietpen jwrttıñ namısın qayrap, sauattarın aşu qajettigin mwrat etti.
«Ahmet Baytwrsınov Äuliekölde qızmet etip jürgende Bädrisafamen « 1896-1897-jıldarı nekeleskeni anıq» dep dälelsiz, qwjatsız derekterdi tıqpalap jürgenderde bar.
Birinşiden, A.Baytwrsınov pen Bädrisafa Mwhamedsadıqqızımen Äuliekölde nekeleskeni turalı eş naqtı derek, qwjat joq.
Ekinşiden, äkesi Baytwrsın men ağası Aqtastıñ Sibir katorgasında aydauda boluına baylanıstı A.Baytwrsınovtıñ ol «jıldarı» üylenu «oyınada kelmedi» desek, qisını keler. Ahañnıñ ağaları men äkesi Sibirge aydalıp ketkende Ahañnıñ tuğan auılında anası Küñşe men bauırları Qali, Mäşen, qarındası Jilyaş qalğan. Uez bastığı maldarın kämpeskelep ketkesin ağayındar onşaqtı qoy, bir siır, bir at jinap berisken. Uez äkimşiliginiñ quğınınan keyin Şoşaq balaları jüdep qalğan. Ahmet Baytwrsınov Äulikölde mwğalimdikte jürgende sağınsada, elge bara almadı. Äulikölde mektepterdegi qızmetinde keyde Ahaña eñbek aqı da tölenbey qalatın. Biraq, Ahañ elden kömek swramadı, öziniñ mañday terimen tapqan jalaqısına kün kördi. A.Baytwrsınovtıñ Äulikölde jürgende üylenbeuine de, elge bara almauına da osınday sebepter boldı.
A.Baytwrsınovtıñ äkesi men ağası Aqtas Sibirdegi aydaudan 1902-jılı, on jeti jıldan keyin oraldı. Ata jwrtta Şoşaq äuleti qaytadan abıroy bedelge ie bola bastadı, tirşilikteri jöndele bastadı. A.Baytwrsınovtıñ sodan keyin eñsesi tüzeldi, ruhani tärbielik bağıttağı maqsattarına erkin bas qoydı.
Ahañnıñ äkesi aydaudan oralğannan keyin, jeti jıldan soñ, yağni, 1909-jılı alpıs altı jasında ömirden ozğan. Al, anası Küñşi 1919- jılı ömirden ötken eken. Küñşi qasietti de, äulie adam boldı desek te boladı. Baytwrsın şañırağında qos örkeşti bir analıq tüye bolğan eken, sol tüye keşke jayılımnan kele jatıp, ılği Küñşiniñ beyitine soğıp, tizerlep alıp, bozdap otıradı eken. Sonı körgen jwrt eriksiz közderine jas aladı eken. Ahañnıñ äkesi Baytwrsınnıñ ağası Aqtas 1920- jılı qaytıs bolıptı.
A.Baytwrsınov I.Krılovtıñ mısaldarın HH- ğasırdıñ bas kezinde audarudı bastağan. «Audaru» degen tura aytqandağı mağınası ğoy, Ahañ 1909-jılı basılıp şıqqan «Qırıq mısaldı» qazaq ömirine beyimdep, erkin, audarğan.
Osı jılı Mirjaqıp Dulatovtıñ da «Oyan , qazaq» attı jır kitabı basılıp şıqqan. «Oyan, qazaq!» pen «Qırıq mısaldıñ» sol kezdegi qazaqqa äseri mol boldı.
1904-jılı A.Baytwrsınov Ombıdağı Torğay oblısı oqu isteri jöindegi inspektorı Alektorovtı izdep barğan. Oğan mektepterde qazaq balaların hristian dinine kirgizudi doğarudı, mwsılmanşa oqıtatın qazaq klastarın aşu mäselelerin aytqan bolatın. Biraq, missionerlik qızmet atqarıp jürgen Alektorov A.Baytwrsınovtıñ kötergen mäselelerine köñil bölmedi. Resey otarşılarınıñ qazaq jerinde mektep aşqandağı maqsattarı, olardı hristian dinine köptep tartu ekenin A.Baytwrsınov sodan tüsingen.
Sol künnen bastap A.Baytwrsınov ağartu isinde jaña bağıt äkelu üşin ğılımi bağıtta zertteu jwmısına belsene kiristi.
Ombıda jürgende Ahañdı Mirjaqıp Dulatov izdep kelgen. Jalındap twrğan aqın jigitke A.Baytwrsınov qattı ırza bolıp, ekeui dostasıp ketti, el üşin bir maqsatta qızmet etuge belsene kirisip ketti.
Sodan ekeui mwğalimdikti Semey oblısında jalğasıtırdı.
Söytip jürgende, Reseyde 1905- jılı revolyuciya bolıp, odan ile demokratiyalıq keybir keñdikterge jol aşqan patşanıñ deklaraciyası şıqqan. 1905- jılğı Reseydegi revolyuciyalıq köterilis qazaqtıñ oqığandarınıñ arasında bir ümit otın jalğadı.
Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatov Semeyden qazaqtıñ qamın, keleşegin oylaytın oqığan ozıq oylı azamattarmen tanıstı. Sonıñ biri zañ salasında qızmet isteytin zañger Jaqıp Aqbaev edi. Älihan Bökeyhanov Ombıda jürsede, Ahañmen,Mirjaqıppen habarlasıp twratın. Patşağa qazaq mäselesin köterip, aymaqtıq bilikke peticiya jazu ideyasın kötergen so kisi. On eki mıñday adam qol qoyğan äygili Peticiya jazılıp, Ombıdağı Ä.Bökeyhanovqa jetkizilgen. Ol patşanıñ, İşki ister ministrligine, jäne aymaqtıq gubernator atına jazılğan edi. Semey ueziniñ jandarmeriyasınıñ bastığı Osovskiydiñ gubernatorğa jetkizgen derekteri boyınşa Ä.Bökeyhanov ol Peticiyanı poşta arqılı Peterborğa jibergen. Sodan keyin, Semey ueziniñ tıñşıları peticiya jazğandardı izdep, «küdikti» dep, A.Baytwrsınovtıñ, M.Dulatovtıñ, J.Aqbaevtiñ jäne basqa birneşe adamnıñ artınan añdığan. Sonıñ nätijesinde alğaş 1907-jıl A.Baytwrsınov, J.Aqbaev jäne tağı birer adamdı az uaqıtqa qamauğa alğan. Tıñşılardıñ Dala gubernatorına jetkizui boyınşa «Qarqaralı» peticiyasınıñ teksin jazğan J.Aqbaev» delingen. Sodan sol jılı sot bolıp, zañger Jaqıp Aqbaev Jetisuğa jer audarılğan.
Ahaña tergeuşilerdiñ küşteuimen «peticiya jazuğa qatısı bar» dep jala japqandarımen alğaş türmege tüsken ğoy sol jolı.
«…Qinamaydı au, abaqtığa japqanı,
Qiın emes, darğa asqanı, atqanı,
Osılardıñ mağan auır bärinen,
Öz auılıñnıñ itteri ürip, qapqanı» dep mwñayatını sol sebepten edi.
Bir belgili jazuşı « A.Baytwrsınovtıñ Bädrisafa Mwhamedsadıq qızına üylengen» dep jazuı osı oqiğadan keyin,yağni,1908- jılı. A.Baytwrsınovtıñ qolında ösken Samwrat Käkişev öziniñ atası turalı kitapşasında «Ahañ «Bädrisafa apañ men türmede jatqanda tamaq tasıp, kirimdi juıp berdi. Oğan üylenbesem, meniñ azamattığıma sın bolar edi» degenin jazğan.
Semey ueziniñ jandarmeriyası twraqtı añdauda bolğan A.Baytwrsınovtı 1909-jılı 1şildede «separatistik ügit naihat jürgizdi»dep tağı türmege qamağan. Jwbayı Bädrisafa Dala gubernatorınan kömek köre almağasın, Resey Dumasınıñ deputattarına A.Baytwrsınovtıñ hal jağdayın aytıp arız jazğan. Resey Dumasınıñ deputatı Bädrisafa Mwhamedsalıq qızınıñ arızına nazar audarıp, İşki ister ministrine osı isti «qısqartu» turalı wsınıs jasaydı. 1910-jılı Semey uezdik sotı A.Baytwrsınovtıñ isin qarap, onı on altı jılğa jer audaru turalı ükim şığarğan.
«Qoş sau bol, Qarqaralı juılmağan,
Ayday ber, qalsa adamıñ quılmağan…»degen jır joldarı da janı qinalğan adamnıñ sözi ğoy.
Ahmet Baytwrsınov aydauda bolatın jeri retinde Orınbor qalasın tañdadı. Ahañ 1917-jılğı töñkeriske deyin osı Orınborda twrdı.
«Qarqaralı» isin tergeuşiler tergeudi bes jılğa sozğan. Soñında 1910-jılı «osı iske qatısı bar» dep tauıp, Ä.Bökeyhanov pen M.Dulatovtı türmege japqan. Olar bir jılday türmede otırıp, şıqqan. M.Dulatov odan şıqqan soñ, jandarmeriyadan tasada bolu üşin Türkistanğa ketti. Dostar taptı sol jerden. 1913-jılı M.Dulatov Orınborğa keterde sol dostarı biraz aqşa jinap bergen.
Sol aqşamen Mirjaqıp Dulatov birden A.Baytwrsınovqa keledi. Öytkeni, ekeuiniñ de armanı qazaqşa gazet şığaru edi. Mirjaqıptıñ qarjısına Qazan medresesinde oqıp jürgen oquşılarda aqşa qosadı. Söytip, Ahañ men Mirjaqıp şağın tipografiya satıp aladı. Ahañ Qazan qalasında özi arab älipbii negizinde jasağan Älipbiindegi jiırma segiz äriptiñ wyasın Qazanda temirden qwydıradı. Gazet şığatın qağaz satıp aladı, tipografiya twratın üy jaldaydı. Söytip, biraz wyımdastıru jwmıstarınan keyin, 1913-jılı 1-şi aqpan küni Orınbor qalasında «Qazaq» gazetiniñ birinşi sanı jarıqqa şığadı! Bwl qazaq eliniñ keleşegi üşin jasağan öte mañızdı qadam boldı.Gazette sol kezderi qazaq basında şeşilmey jürgen bastı mäselelerdiñ bäri jazıldı. Jerdi qazaqqa bölu mäseleleri, jerdi zemstvoğa qaratu mäselesi, qazaq klastarın aşu men älipbimen oqıtu mäselesi, sottarda priyasjnıylardıñ boluı, qazaqtardı jer audarudı toqtatu mäselesi, orıs qaraşekpendilerin qazaq jeriniñ şwraylı jerlerine qonıstandırudı toqtatu mäselesi degen siyaqtı özekti mäselelerdi köterip otırumen birge, «qazaq qalay el boladı» degen tärizdi keleşek qazaq memlekettigine qatıstı oylarğa türtki bolğan.
Jergilikti ükimet «Qazaq» gazetinde jazılğan osınday mäselelerdi «separatistik» dep 1914-jılı gazettiñ bas redaktorı A.Baytwrsınovtı twtqındağan. Şamalıdan keyin eldiñ jinağan kömegimen A.Baytwrsınov 3000 som (ol kezde bwl öte köp aqşa) tölep türmeden bosağan. Bwl orıs patşalığı (dwrısı otarşılığı) twsındağı Ahmet Baytwrsınovtıñ soñğı ret türmede otıruı edi.
Öz ğwmırındağı eñ ülken zorlıq, eñ ülken qorlıq biraz jıldan keyin Keñes ükimeti twsında bolatının Ahañ ol kezde sezbedi.
1913-jıldan 1929-jılğa deyingi aralıqta A.Baytwrsınov eli üşin. Qazaqtıñ keleşektegi memlekettigi üşin atqarğan qızmetteri wlan ğayır. Qazaq Älipbiin, birneşe Oqu qwraldarın, metodikalıq oqulıqtar men qazaq terminologiyasın qalıptastırdı. «Qazaq» gazetindegi maqalalardıñ köbin osı Ahañ men Jahañ (M.Dulatov) jazğan. Gazetke kelgen maqalalardı tüzetip, öñdep qayta jazıp şığudıñ özi qanşa jwmıs. A.Baytwrsınov ne istesede, wltınıñ keleşegi üşin istedi. 1923-jılı Ahañnıñ merey toyında Ükimet müşesi Säken Seyullinniñ «Qazaqtıñ basqa oqığandarı şen izdep qızmet qılıp jürgende, sol zamanda A.Baytwrsınov qazaq halqınıñ qamın oylağan jalğız kisi edi» degen sebebi sol.
A.Baytwrsınov 1917-jılı Reseyde Aqpan töñkerisi bolğannan keyin, Qazaq siezin şaqırıp, Alaş partiyasın qwru turalı ideya kötergenderdiñ biri. 1917-jılı säuirde Orınborda Jalpı Qazaq siezi bolıp, onda Alaş partiyası men Alaş orda qwrıldı. Alaş partiyasınıñ bağdarlamasın jazğandardıñ biri A.Baytwrsınov. Bwl partiya bağdarlaması qaraşa ayında «Qazaq» gazetinde jariyalandı. «Alaş» partiyası Uqıtşa ükimmetten Qazaq avtonomiyasın aludan ümittengen bolatın Biraq, küzde Reseyde Qazan töñkerisi ükimet bolşebekterdiñ qolına ötken. A.Baytwrsınov QAZAQ AVTONOMIYASIN osı Keñes ükimetinen aluğa bel buadı. 1919-jılı naurızda Ä. Jangeldin bastağan onbir adammen birge A.Baytwrsınov Mäskeuge barıp, Leninmen, jäne Wlt isteri jönindegi komissar Stalinmen Qazaq avtonomiyasın qwru turalı kelissözdi tura tört ay boyı, yağni şilde ayına deyin jürgizedi. Aqırı, Lenin men Stalin A.Baytwrsınovtıñ tört ay işinde jarıssözderde aytqan mäselelerimen kelisip, Qırğız avtonomiyasın qwru turalı şeşim şığaradı. Sol Qazaq avtonomiyasın qwru komissiyasınıñ müşesi bolıp tağayındalğan A.Baytwrsınov Qazaq avtonomiyasınıñ şekarasın, respublikalıq statusınıñ jobaların jazumen aynalısadı. Sonıñ negizinde 1920-jılı A.Baytwrsınov körsetken territoriyalar negizinde Qazaq (Qırğız) avtonomiyasınıñ qwrılğanı turalı Jarlıqqa Lenin qol qoyadı.
A.Baytwsınov sonımen birge osı uaqıtta Alaş qayratkerlerine keşirim jasau turalı Keñes biligine ötiniş jazıp, ol qabıl bolıp, Alaş qayratkerleri qısqa uaqıtqa bolsa da, Keñes ükimetiniñ türli salalarında qızmet isteuge mümkindik aldı.
KEÑES TWSINDAĞI QUĞIN men QANDI QIRĞIN
Keñes ökimeti twsındağı quğın patşalıq imperiya kezindegi quğınnan asıp tüsip, qandı qırğınğa jalğastı.Goloşekin Qazaqstandağı ükimet basına kelgennen keyin nağız alasapıran bastaldı. Baylar dep atalğandardıñ mal mülki tärkilenip, özderi otbasımen jer audarıldı. Sosın Alaş qayratkerlerin türmege jaba bastadı. M.Dulatov, Ä.Bökeyhanov, A.Baytwrsınov 1929-jılı twtqındalıp, türmege jabıldı. Ahmet Baytwrsınov Butırka türmesinde üş jıl otırıp, sodan soñ Arhangelge wzaq jılğa katorgağa aydaldı.
A.Baytwrsınov twtqındalğanda, onıñ tuıstarında quğındau bastalğan edi. Ahañnıñ inisi Mäşen qajınıda NKVD twtqındap, odan soñ tipti habarsız joğalıp ketken. Sodan köp wzamay, Ahañnıñ ağası Käkiştiñ Aumat pen Qazihan degen eki balasın audan miliciyası men auıl belsendileri Aqköldiñ jağasında quıp jürip, sabap, qorlap öltirgen.
Ahañ wstalğannan keyin Almatıda qalğan jarı Bädrisafa Mqhamedsadıq qızı jazuşı Gorkiydiñ äyeli Peşkovağa hat jazıp, «A.Baytwrsınovqa kömektesuin» ötingen. Sol kezde «Krasnıy krest» degen mekemede qızmet istep jürgen Peşkova A.Baytwrsınovqa ara tüsken. Sodan keyin ğana A.Baytwrsınov 1934-jılı Arhangelden Almatığa kelgen. Biraq, eş mekeme Ahañdı qızmetke qabıldamağan. Tek bir orıs därigeriniñ qamqorlığına iligip, sanitar bolıp jwmıs istegen.
Ahañnıñ tärbiesinde bolıp, qolında twrğan öziniñ «Ahañ turalı aqiqat» attı kitapşasında «Sabaqtan üyge kelsem, Ahamdı NKVDniñ adamdarı kelip, alıp ketipti» dep jazadı. YAğni, A.Baytwrsınovtı NKVD 1937-jılı kwzde twtqındağan. Bir apta ötpey, Ahañnıñ qarındası Kätezdiñ küyeui Rüstemdi de (Äbdiğapar hannıñ balası) twtqındağan. Onıñ üyinen Ahañnıñ «Mädeniet tarihı» degen kitabın tauıp, tergeuşi alıp ketipti. Rüstemdi sosın «Memleketke qauipti adamnıñ kitabın jasırğan» dep ayıp tağıp, onı da atu jazasına kesipti.
Ahañ üşin bwl jolı ( 1937-jılı) Qali degen ağasınıñ balası Ämirdi NKVD türmege toğıtıp, onı da atıp jiberipti.
Al, Ahañnıñ auru haldegi jwbayı Bädrisafanı asırap alğan qızı Şolpanmen Tom qalasına aydap jibergen. Sodan Bädrisafa Mwhammedsadıq qızı 1941-jılı oralıp, Qostanaydağı Ämirdiñ balası Nazardıñ üyin izdep tauıp aladı. Olardıñ körgen küni naşar eken, sodan Bädrisafa Qostanay janındağı Qarttar üyinen pana tauıp, sol jerde köp wzamay ömirden ötedi.
Al, Aqtastıñ balası Şäymerden Qostanay jaqtağı orıstardıñ arasına kirip ketip, sodan NKVDniñ quğınınan aman qalğan.
Bar ğwmırın wltınıñ mwratına sarp etken Memleket qayratkeri, birneşe ğılımnıñ negizin qalağan ğalım, aqın, publicist Ahmet Baytwrsınwlı 1937-jılı NKVDniñ üştiginiñ şeşimimen qaraşa ayında atılıp ketti. Söytip, A.Baytwrsınov tura 66 jasında qandı qoldılardıñ oğınan ömiri qiıldı. Patşa oyazın wrğanı üşin wzaq jıl katorgada bolğan äkesi Baytwrsında elge kelgennen keyin,66 jasında ömirden baz keşip edi.
Äñgimemizdi Şoşaq baları Aqtas, Baytwrsın, Sabalaqtıñ oyazdı wrıp wzaq jılğa katorgağa aydalğanınan bastap edim. Qazaqtıñ batır twlğalarınıñ bwl isi orıs otarşıldığına qarsı körsetken qayratı edi. Solay bola twrsa da, keyin, patşalıq imperiya qwlağannan keyin, bwl er azamattardı aqtau turalı söz qozğalmadı. Keñes biligi twsında da solay boldı. Solay bolsada, biz A.Baytwrsınovtıñ ağaları,äkesi otarşıl, ädiletsiz qoğamğa qarsı aybat tanıtqanı üşin ğana ayıptalğandarın, aydauda bolğandarın iştey sezemiz.
Keñes ideologiyası Alaş qayratkerlerin, onıñ işinde Ahmet Baytwrsınov tärizdi wlı qayratkerdi twqımımen qwrtıp jiberudi oylastırğan edi. 1937-jılı NKVD Ahmet Baytwrsınovtan basqa, tört tuısın atıp, wrıp öltirgen, ekeuin Tom qalasına jer aydağan.
Biraq, osı atalğan kisiler, NKVDiniñ kinäsinen qaza tapsada aqtalmadı. Tek 1988- jılı osı kisilerdiñ işinen Odaq boyınşa aqtalğanı -Ahmet Baytwrsınov.
1988-jılğa deyin Ahmet Baytwrsınovtıñ atın atau qılmıs bolıp sanaldı. Sonda, ädildikti talap etkeni üşin sottalıp ketken 1885-jıldı qosıp sanağanda, Şoşaq balaları 103-jıl jazıqsız «ayıptı» bolıp kelgen eken. Sekseninşi jılğa deyin «A.Baytwrsınovtıñ sözin, öleñin, änin aytqanı» üşin sottalıp, qızmetinen quılğan adamdar boldı. A.Baytwrsınovtıñ qanday deñgeyde quğında bolğanın sodan bile beriñiz.
Jwmat ÄNESWLI ,jazuşı, tarihşı
kerey.kz


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda ve esas Ukrainada mart 21 künü qırımtatar mütefekkiri, yazıcı, maarifçi ve neşirci İsmail Gasprinskiyniñ doğğanından 166-ci yıllığını qayd eteler.
Kreml nezaretindeki Qırım Medeniyet nazirliginiñ matbuat hızmeti, Gasprinskiy adına qırımtatar kitaphaneisinde ananeviy «İsmail Gasprinskiyniñ dünyası» adlı edebiy oquvlar ötkerilecegini haber ete. Maarifçiniñ ayatı ve icadiy mirasına bağışlanğan bu oquvlar, 1997 senesinden başlap, er sene ötkerile.
İsmail Gasprinskiy (1851-7914) – qırımtatar mütefekkiri, maarifçi, neşirci ve siyasetçi olıp, ceditçilik ve türkçilik areketleriniñ tesisçilerinden biri. Gasprinskiyniñ dünyaviy ümdeleri ve ğayeleri liberal mefküre, cemiyetniñ teraqqiy inkişafı, slav ve türk halqlarnıñ dostluğı, hristian ve musulmanlarnıñ tolerans davranışı, sotsialistlerniñ radikal talaplarını red etmekte esaslana edi.
Gasprinskiy Bağçasaraya vefat oldı ve Zıncırlı medrese toprağında defin etilgen.


text:
Bwqara TIŞQANBAEV
Bwqara TIŞQANBAEV, 1920-şı jılı Almatı oblısında düniege kelgen. 30-şı jıldarı alapat aştıqta Şığıs Türkistandağı qazaqtarğa ötken. 1944-şı jılı Qwljadağı “Azat Şığıs Türkistan” (keyin Töñkeris Tañı bolıp özgertilgen) gazetiniñ qazaq tilindegi nwsqasınıñ jauaptı redaktorı (bas redaktor) bolğan.
1945-şı jılı Qwljada Şığıs Türkistan töñkerisşil jastar wyımınıñ ortalıq komiteti qwrılıp, komitet jağınan şığarılğan “ODAQ” jurnalınıñ bas redaktorı bolğan. 1952-şı jılı Şıñjañ ölkelik mädeniet meñgenmesine auısıp bölim bastığı bolğan. Keyin “ŞWĞILA” jurnalınıñ şığuına jetekşilik etken. 1955-şı jılı “Qasen-Jämila” kinosın jazıp, ekranğa tüsirgen. 1962-şı jılı auğan qalıñ elmen birge Qazaqstanğa ötken.


text:
Qaytalanbas twındı Twrïn Koroldik kitapxanasınan qupïya jağdayda jetkizildi. 50 mln ewroğa saqtandırılğan swret ılğaldılığı men temperatwrası qalıptı qurış bokstiñ işine ornalastırılğan eken. Sapasın minsiz qalıpta saqtaw üşin körme zalınıñ jarığı da söndirildi. Sarapşılar «Ulı qarïya awır nawqastanğan» dep bağa berwde. Şeberdiñ qılqalamınan twındağan şedevr, şamamen, 500 jıl burın salınğan. Qazir köpşilik swret betinde jıl sanap köbeyip bara jatqan qoñır daqtarğa qatıstı alañdap otır. Dey turğanmen, ğalımdar onıñ qundılığın barınşa saqtap qalwdıñ amalın tapqanday. Leonardo Da Vïnçï avtoportretin, şamamen, 60 jasında salğan. Bul swret onıñ şığarmaşılıq jolındağı eñ üzdik twındı bolıp sanaladı. Marïya Krïstïna Mïzïtï, Murağat pen kitap murasın qalpına keltirw jäne saqtaw ïnstïtwtınıñ dïrektorı: - Biz juqa qağazdıñ ärin ketirwi mümkin xïmïyalıq quraldardı qoldanbay, qurğaq tazalaw ädisimen dernäsilder men şañ-tozañdı tügel joydıq. Qazir öner ïesiniñ swreti qalıptı jağdayda.
Derekközi: 24.kz
Tegï: Teatrlar, murajaylar, körmeler,
Kommentarïï


text:
Reyçel Uillis. Qazaqstandı şikizattıq otınğa täueldilikten qalay arıltuğa boladı?
Küzde orın alğan kömir tapşılığı biraz eldi bürseñ qaqtırıp, mäsele ükimettik deñgeyge deyin kötergen soñ qıtımır qıs tüse biraq şeşilgendey edi, ötken aptada «kömir joq» dep biraz aymaq halqı qayta şuladı. Äsem Almatı üşin «qalıptı jağday» bop ketken kök tütin biıl arqağa jetip, Astana aspanın toruıldağanı da este. «Bolaşaqtıñ energiyası» taqırıbında EKSPO körmesin ötkizgen bilik endi Astanağa gaz tartu mäselesimen basın qatıruda. Bwnıñ barlığı halıqtı otınmen qamtamasız etu salasındağı qordalanğan problemalardan habar berip twr. Qorşağan orta barlığımızğa ortaq bolğandıqtan mäsele älemdik sarapşılardı da beyjay qaldırmauda. Tayauda HUFFINGTONPOST.COM saytında qorşağan ortağa qauip-qater mäseleleri boyınşa Singapurda twratın amerikalıq keñesşi Reyçel Uillistiñ Qazaqstannıñ jasıl ekonomikağa ötu mümkindikteri men onıñ jolında kezdesetin kedergiler turalı saraptamalıq materialı jarıq kördi. Maqalanı ıqşamdap, oqırmanğa wsınudı jön kördik.
Mwnay bağasınıñ barreline 100 dollardıq deñgeyden tömendegenine 3 jıldan asıp baradı. Alayda Qazaqstan ükimeti Ortalıq Aziyadağı bay mwnay qorına iek artıp, jaña şınayı jağdaymen eskişe küresuin jalğastıruda. Bükilälemdik banktiñ ağa ekonomisti Gans Timmer juırdağı swqbattarınıñ birinde Qazaqstan men onıñ körşi elderine şikizattıq otınğa täueldilikten arılıp, jañğırtılatın energetikalıq sektorlarğa köptep investiciya tartudıñ qajettiligine toqtaldı. Bwdan bas tartu – ekonomikanı toqıratıp, ekologiyağa nwqsan keltirui ıqtimal.
Mwnaydıñ iri eksporttauşısı äri öz aymağında alıp ekonomikalıq äleueti bar Qazaqstan jañğırtılatın energiya közderi sektorın keñeytip, ülken maqsattardı jüzege asırarlıqtay impul'ske ie. Juırda ğana ötkizgen halıqaralıq körme taqırıbın – «Bolaşaqtıñ energiyası» dep aluı sonıñ däleli. Qazaqstan öz ambiciyasına qol jetkizu üşin birinşi kezekte jeke investorlardı tartuğa jwmıstanıp, keñestik sarqınşaqtardan arıla almağan beriştik (skleroznıy) iskerlik klimatın reformalauı tiis.
Eldegi 4,8 milliard tonnağa teñ kömirsutektiñ anıqtalğan qorı älemdegi irilerdiñ qatarına jatadı. Qazaqstan osı resurstardıñ arqasında özin Keñes Odağınıñ qirandısınan aman alıp şığıp, ekonomikasın on ese wlğayttı. Qılmıs, kedeylik, ekstremizm örşip twrğan körşi elderimen salıstırğanda Qazaqstanda birşama tınıştıq pen bereke ornağan.
Älbette, bwnday ösim üşin belgili bir deñgeyde qwn töledi. Büginde Qazaqstan jer şarındağı eñ lastanğan elderdiñ biri. Köptegen kömirqışqıl qwrılğıları (uglekislotnıe ustanovki) men qauipti qaldıqtar su men topıraqqa siñip qalğan. Keñestik auır öndiristiñ mwrageri de osı el. Ükimet soñğı jıldarğa deyin ekonomikalıq damu jolında bwnday teris äserge köz jwmıp qaradı.
Alayda 2014 jılı mwnay bağasınıñ arzandauı, bastı sauda seriktester Resey men Qıtay damuınıñ bayaulauı Qazaqstanğa qattı äser etti. Mwnay öndiru kölemi kemigendikten, jıl basında 4,2 payız ösu qarqınına ie bolğan JİÖ jıl soñında 1 payızdıq körsetkişke deyin qwlap, jiırma jıldağı eñ tömengi ösimdi körsetti. Osı tağılettes soqqılar Qazaqstannıñ kömirsutekke şekten tıs täueldiligin, ekonomikanıñ basqa salalarınıñ kenjelep twrğandığın äşkereledi.
Nätijesinde prezident Nazarbaev birqatar reformalardı jüzege asırıp, Qazaqstan öñirdegi jañğırtılatın energiya közderiniñ iri qoldauşısı bolıp şığa keldi. El ükimeti «Jasıl energiya koncepciyası» sayasatın engizu jolında BWW-nıñ damu bağdarlamasımen jäne birneşe seriktespen äriptestik ornattı. Ol Qazaqstannıñ aldına birneşe mindetteme qoydı. Solardıñ işinde 2050 jılğa deyin öndiriletin energiyanıñ 50 payızın jañırtılatın energiya közderi qwrauı tiis degen mindetteme bar. Qazaqstan bwl maqsattı jüzege asıruda Europa qayta qwru jäne damu banki, twraqtı energetika salasındağı iri investorlar sındı negizgi qarjı instituttarımen äriptestik baylanıs ornattı.
Qazaqstan şınımende jel men kün energiyasın öndiru boyınşa auqımdı jobalar jasauda iri äleuetke ie. BWW-nıñ damu bağdarlamasınıñ esebinşe, eldegi jel energiyasınıñ mümkindigi qoldanıstağı energiya öndirisinen on esege asıp ketedi. Alayda investorlar üşin onı jasau qwnı qımbat äri maşaqatı köp. Qazaqstan älige deyin elektroenergiyanı jeñil alu täsiline nazar audarmauda. Sonıñ saldarınan eldiñ soltüstigindegi jel energiyası jobaları toqtap twr.
Alayda eldegi korrupciya, şeteldik investorlarğa qırın közqaras, qwqıqtıq jüyedegi kemşilikter ıqtimaldı investorlardı ürkitude. Şeteldik firmalar biznestegi bastı kedergilerdiñ biri retinde osı jemqorlıqtı ataydı. Qazaqstan Transparency International kompaniyasınıñ ğalamdıq reytinginde «Jemqorlıqtı tüysinu indeksi» boyınşa 131-orında twr. Sot töreligi jüyesin tereñ jemqorlıq jaylağan. Sottar sayasi elita baqılauında. Sot procesiniñ är kezeñinde jağımdı nätijege qol jetkizu üşin para beru jii wşırasadı. Salıqtıq äkimşilik pen özge de memlekettik qızmette jemqorlıq «qız-qız qaynauda». Kompaniyalardıñ 25 payızı salıq qızmetkerlerimen kezdeskende olardıñ qoldarına sıylıq wstatatındığın aytqan.
Şeteldik investiciyanı retteytin zañdar jetilmegen jäne dwrıs orındala bermeydi. Mäselen energetikalıq aukciondarğa, elektroenergiyalıq koncessiyalarğa jäne osığan jaqın salalarğa qatıstı ükimette tanısı bar oyınşılardı kötermeleu tendenciyası beleñ alğan.
Eger atalmış problemalar şeşimin tappasa, Qazaqstannıñ jasıl ekonomikağa ötu wmtılısı «Bolaşaqtıñ energiyası» taqırıbındağı körmesi sındı sätsiz bolmaq. Sınşılar körmeni mwnayğa täueldi eldiñ tañğalarlıqtay ekonomikalıq türlenuge qol jetkizgendigine şeteldik investorlardı sendiruge talpınıs jasauı retinde bağaladı. Astana bwnday qwytırqılıqtıñ wdayı jalğasa bermeytindigin tüsinui kerek.
Reyçel Uillis
Audarğan Melis Seydahmetov
Abai.kz


text:
Parasatqa senim nemese “Qozı Körpeş – Bayan swlu” serialına qatıstı oy
Men qazaq televiziyasındağı özgerister men ürdisterdi “Qazaqstan” Wlttıq arnası arqılı bağamdaymın, “Qazaqstan” Wlttıq arnası arqılı bağalaymın. “Qazaqstan” Wlttıq arnası, älbette, üyimizdiñ törinen kök jäşik orın tepken, ötken ğasırdan beri taralıp, öristegen san telearnanıñ atası, bastau-bwlağı, wşar biigi ispetti. Ärine, biiktiktiñ közge bwrın şalınatını sekildi, “Qazaqstan” Wlttıq arnasındağı qit etken qimıl da nazardan tıs qalmaydı büginde.
“Ğalımnıñ hatı ölmeydi” - deydi aynalayın qazağım! “Rukopisi ne goryat”- deydi M.Bulgakovtıñ bir keyipkeri “Master i Margarita” degen ataqtı şığarmasında... Sol mäñgilik hattay, örtenbes qoljazbaday jarqırap, däuirden-däuirge köşken ruhani qazınamız, öşpes jauhar jırımız bar bizdiñ de. Sonıñ biri de, biregeyi – “Qozı Körpeş-Bayan swlu”. Onı bağzı zamanda jırşılar tañdı-tañğa wrıp jırlağan-tın. Bertin kele türli mätinderi hatqa tüsirilip, tasqa basıldı. Jiırmadan astam nwsqası bar ekeni anıqtaldı. Ädebiettegi alıbımız Ğabeñ – Ğabit Müsirepovtıñ qalamınan tülep şığıp, p'esağa aynalıp, qazaq sahnasında da dürkin-dürkin qoyılıp keledi. Bwl klassikalıq dünieni qayırıp qoymağan qazaq teatr rejisserleri joq şığar teginde: M.Nasonov, Ä.Mämbetov, J.Hadjiev, Q.Sügirbekov... Ärkim ärqilı qoydı, özgertip qoydı, türlendirip qoydı, atın jasırıp, atauın jañalap qoydı... Jwrt japırlap barıp, jabılıp tamaşalap jattı. “Anau anaday eken, mınau mınaday eken,”-degen joq tek. Ras, sın bolar. Ras, tosırqau bolar, biraq är qoyuşı-rejisserdiñ şığarmanı zerdeleu rakursı är qilı ekenin jwrt sezbedi dep ayta almaymız. Şığarmanı siqına qarap sınağan joq, körkemdik körkine qarağan edi onda. Şığarmanı kim, qayda sahnalağanına qarağan joq, talğamnıñ talqısında ğana tarazılağan edi onda.
Keyin, anığında 1954 jılı Ğabeñniñ scenariyi negizinde Ş. Aymanov “Mahabbat turalı añız” attı fil'm tüsirdi. 1992 jılı A. Äşimov ta jır attas körkem fil'm jasağan.
Sol jauhar jırımız jaqında teleserialğa aynalıp körermenderge wsınılğan edi. Altı bölimnen twradı eken. Alpıs bölimnen twrsa da jaqsı dünie bolsa jattıq joq, halıq birden bas qoyğan. Alğaşı küngi körsetilimnen keyin-aq, laylı sudan bas tartqan tarpañday osqırınğan biraz jwrt “feysbuk” attı qırğa şığıp toqaylasqan. Sodan day-day alaman aytıs pen san pikir äleumettik jelide señdey soqtığıstı. “Has swlu degen Bayanımız tämpiş qara bolğanı ma sonda,”- dedik. “Bayanımız netken döreki edi, änebir aytqan sözin qaraşı,”-dedik. “Tilin qara, tap bir tas jolda ösken mına jastardikindey jadağay,”-dedik. “Qarap twrğan jigitke qız artılğanı nesi,”-dedik. Pikirlerdiñ jöni de, keri de bar edi. Aldı-artına qaratqan joqpız, qara esekke teris otırğızıp, jan-jaqtan qaumalay quıp, ala jöneldik. Telehikayanıñ körsetilimi bel ortasınan aua bere daudı tipten üdettik. “Bayanğa “Bayandı” qorlattıq-au,”- dedik. Tipti, teleserialdıñ prodyuseri rejisseri emes ekenin, prodyuserdiñ şığarma körkemdigine tolıq jauaptı emes ekendigin de esten şığarıp aldıq. Qızdı-qızdımen Bayan Maqsatqızınıñ jeke ömirine auız salıp, jır keyipkerlerimen baylanıstırıp, bölip, jwptastırıp tastadıq. Qızdı-qızdımen “Bayan serialğa bölingen qarjını qaytarsın,”-dep, o Bayannan bw Bayanğa op-oñay auısıp, töpep berdik. Teleserial “Bayannan” göri ömiri körikten şıqqan temirdey qızıp twrğan prodyuser Bayandı twqırtu qızığıraq boldı köbimizge. Bwl alamanda bireu bilip şapsa, köbimiz bos dalaqtadıq. Ejelgi Rim sayasi qayratkeri YU.Cezar'dıñ “Lyudi ohotno veryat tomu, çemu jelayut verit'”-degen qanattı sözi eske tüsedi mwndayda.
Meniñ biluimşe, elimizdegi televiziya örisinde teleserialdar toqsanınşı jıldardıñ ortasında qılañ berip, eki mıñınşı jıldardan beri qarqın alğan eken. Küni keşege deyin körermen retinde san serialdıñ “ıstığına küydik, suığına toñdıq”. Keyingi jıl serialdar tipti, jauıp ketti. Biraq kemşilikteri jırtılıp ayırılatın. Tehnikalıq twrğıdan sapası tüzelgenimen, mazmwnı bäz bayağı qalpında qalıp qoydı. Bastı kemşiligi, negizgi kemşiligi, keşirilmes kemşiligi: wlttıq ruhınıñ joqtığında edi. Bar bolsa, tayazdığında edi. Serialdar scenariyleri orısşa jazılıp, qazaqşa qasañ audarılıp tüsirile beretin. Akterlerdiñ oyınında, tilinde, twrmısında orıs jwrtına tän akcent pen işara twnıp twratın. Qazaqtıñ twrmısı men tilinen mahrwm rejisser tüsirilim alañındağı balañ redaktordıñ kömegimen öner tudıra beretin. Serial şığarsa boldı oğan. Tili qazaqşa bolsa bolğanı, janı turasında bas qatırıp jatpaq emes. Keşiriñizder, kino tuındınıñ wlttıq bolmısın audarma til şeşpeydi. Sizdi tildi audaruıñız mümkin, biraq scenaridegi joq qazaqtıñ janın ürlep jağa almaysız. Eger olay bolsa, F.Dostoevskiydiñ “Idiotın” qazaqşa audarayıq ta, qazaq şığarması dep jariyalayıq? Bolmasa, F.Kafkanıñ “Zamokın” qazaqşağa qotarıp, qazaqtıñ postmodernist jazuşılarınıñ qatarın nege köbeytpeske? E.Zolyanıñ “Tvorçestvosın” audarsaq, tağı bir qazaq realist jazuşısı men wlı şığarması düniege keler mümkin? Joq, ärine! Mümkin emes! Fil'm scenariyi de sol siyaqtı. Qazaq bolmısı äu basta scenariy negizine salınbağan soñ, qazaqşağa altı qaytara audarsañ da özdiginen wlttıq şığarmağa aynalıp ketpeydi! Al, özge tildegi scenariy tipti wlı dünie bolıp şığıp, audarmasqa bolmaytın jay tusa, onı qazaq tiline täjimalau jetkiliksiz, onı adaptaciya[beyimdeu]jasau kerek!
Hoş, osınday şalajansar serialdar köp edi ğoy bıltırlar? Serial jobaları wstağannıñ qolında, tistegenniñ auızında ketip edi ğoy ötken jıldarı? Bwrnağı jılı? Sol kezde nege baybalam salmadıq? Tipti, bes-altı jılday sentimentalizmmen suarılğan eş qisın-qalıbı joq, sağızday sozılğan ündi serialı “Anandidi” egilip otırıp tamaşalap edik qoy? Bala şağa tügelimen şäyi oramal jabılıp, üyirilip bilep, uildep öleñ aytıp, ündige aynalıp kete jazdağan joq pa edi? Qıñq etpep edik qoy sonda? Endi bwl ne köterilis?
Sebebi tüsinikti, arna basşılığı auısıp, törağalıqqa Erlan Qarin kelgeli äujay özgergen-tın. Erlan Tınımbaywlı arnanıñ jwmısın aşıq jürgize bastağan. Äp degende jas jurnalister men basılımdarda belsendiligi men wtımdı oylarımen körinip jürgen biraz jastardı [B.Mürsälim, Q. Amanjolwlı, Q. Tileuhan, J. Äbildaqızı, K. Tasbolat, B.Sarıbay t.s.s.]jinap, aqıldasıp, wlttıq arnağa kerekti dünielerdi talqığa saldı. Wlttıq arnanı örkendetu, mazmwnın bayıtu jolında san basqosu, san kezdesu jasap jürgenin qwlağımız şalatın. Sol basqosularda alaştıñ ruhın jañğırtar “Alaşorda” alıptarı jöninde körkem tuındı jasaudı wsınıs qılğan edi. Sol basqosulardıñ nätijesinde Wlttıq arnada “Men – qazaqpın” mega jobası düniege keldi. Parasat ölşemidey D. Äbdik jürgizetin “Parasat maydanı” şıqtı efirge. B.Uälidiñ “Birinşi studiya” dodası, M. Tümenbaydıñ “Apta” saraptau bağdarlamaları körermenmen qauıştı. Eleuli özgerister edi bwlar. Erlan Tınımbaywlı “Feysbuk” äleumettik jeli keñistiginde de bolıp jatqan özgerister men jañalıqtardı aşıq jariyalap, pikir jinap otırdı. Kez-kelgen uaqıtta baylanısqa dayar edi. Sındı da, sırğımanı da estuge äzir bolatın. “Qozı Körpeş – Bayan swlu” serialı şıqqandağı şudıñ zor boluınıñ bir sebebi – osı. Atalğan serialğa baylanıstı äleumettik jelidegi pikirlerge Erlan Tınımbaywlı baysaldı türde jauap berip otırdı. Baysaldı türde şeşimin bildirdi. Ketken kemşilikti de ayttı, joq emes jaqsılıqtardı da ayttı...
Negizi, bwl tamaşa dialog edi. Bwl – jetistik edi. Bwl parasat iesiniñ izgi äreketteri edi. Esiginiñ tübine barıp ayqalasañ, dauısıñnıñ jañğırığı estilmeytin ötken kezeñmen salıstıra jasağan baylamım bwl. Endi közjwmbaylıqtıñ bolmaytının, arna janınan “körkemdik keñes” qwrılıp jatqanın bwrın da aytqan, qazir de eske salıp jatır Erlan Tınımbaywlı. Soğan kämil senemiz. Keler jıl qazaqtıñ janı kestelegen körkem serialdar düniege kelerine riyasız senem. Bügingi kün “Qazaqstan” Wlttıq arnası ünemi nazarda, körermenderi köbeygeni tayğa tañba basqanday anıq bayqaladı. Alaştıñ ruhın izdegen azamat, halqının janın tüsinetinine de, keregin beretinine de şübämiz joq.
Daniyar Salamat, dramaturg, kinorejisser
Abai.kz


text:
«QazMunayGaz» barlıq öñirde AÏ-92 benzïnin eş şektewsiz satıp jatır
ASTANA. QazAqparat - «QazMunayGaz Önimderi» JŞS suranısqa ïe AÏ-92 markalı benzïnin barlıq öñirde erkin türde satıp jatır. Bul twralı atalğan kompanïyanıñ baspasöz qızmeti xabarlaydı.
Astana, Aqtaw Atıraw, Ayaköz, Balqaş, Qızılorda, Petropavl, Semey, Taraz, Oral, Öskemen jäne Şımkentte AÏ-92 markalı benzïni tolığımen erkin rejïmde satılıp jatır.
«QazMunayGaz» bölşek sawda jelisi ştattı rejïmde jumıs istewde. Janarmay qorı jetkilikti, qazaqstandıq zawıttardan, sonday-aq ïmporttıq otınnıñ jaña partïyaları täwlik sayın kelip tüswde.
Benzïndi 20 lïtrge deyin satıp alwğa bolatın öñirlerde jağday janarmaydıñ jetkilikti köleminiñ kelip tüswine qaray rettelwde.
«QazMunayGaz» JMQS jelisine bükil Qazaqstan boyınşa 342 janarmay quyu stancïyası enedi jäne bölşek sawda arqılı ötkizwde munay önimderi narığınıñ 15%-ın ïelenedi.


text:
Eygen Manfred
Eygen Manfred (1927.9.5, Boxum) -nemis fizikximiyashısı. Gyottingen u'niversitetin pitirgen, (1951), sol u'niversitetde (1951— 53), 1953 jıldan Gyottingendegi Maks Plank fizikximiya institutında islegen (1964 jıldan direktor). Tiykarg'ı ilimiy isleri ju'da tez keshetug'ın ximiyalıq reaksiyalardı o'zi islep shıqqan ximiyalıq relaksatsion spektroskopiya usılında izertlewge tiyisli. Ku'shsiz elektrolitler eritpelerinde keshetug'ın tezkar reaksiyalardı u'yreniw maqsetinde elektrolitdin' dissotsiatsiyalanıw da'rejesin asırıwg'a imkaniyat beretug'ın ku'shli elektr maydanın ta'sir ettiriw usılın usıng'an. Fermentativ kataliz, mag'lıwmatlardı u'zatıw mexanizmi ha'm basqa molekulyar biologik. maselelerin u'yrengen. Nobel sıylıg'ı laureatı (1967; R.J.Norrish ha'm J. Porter menen birgelikde).


text:
Qırımtatar Milliy Areketiniñ faaliyetçisi Bekir Degermenci 57 yaşında. Onıñ nesiline ait diger qırımtatarlarda olğanı kibi, Bekirniñ balalığı sürgünlikte keçti. Mektep çağında at sportu ile oğraştı, er vaqıt çoq oquy edi. Aliy tasil almadı, çünki çalışıp, Bekirden ğayrı daa beş bala olğan büyük qorantasına yardım etmek kerek edi.
Ömür arqadaşı Aliye ile 1988 senesinde tanış oldı. O, oña aqayğa çıqacaq dep, başta iç bir vaqıt aqlına bile kelmedi, dey. Lâkin bir yıl soñra endi toy yaptılar.
Qadın: «Bekirde meni, onıñ böyle israrlı olğanı iliştirdi. Men «yoq» degenimde bile o, er vaqıt kele edi. Onıñ pek oqumışlı suhbetdeş olğanını, onen munaqaşalar yapmaqnı begene edim. Bu meni onda iliştire edi», – dep hatırlay.
Toydan yarım yıl keçken soñ Bekir Degermenci, qorantanı köçüre bilecek yerni qıdırmaq içün Qırımğa ketti. Böyle yer Suvdağ civarındaki Suvuq Sala (Gruşevka) qasabasında tapıldı.
Bu yerge kelmegence bu Qırımnı körgenim yoq edi. Lâkin onıñ menim vatanım olğanını er vaqıt bile edimBekir Degermenci
Bir intervyüde Bekir: «Bu yerge kelmegence bu Qırımnı körgenim yoq edi. Lâkin onıñ menim vatanım olğanını, Özbekistanda musafir olğanımnı er vaqıt bile edim. Men anda pek yahşı yaşay edim. Bizde ev bar edi, men taksici olıp çalıştım, taksiciler ise o vaqıt yahşı qazana ediler. Amma maña bu kerekmey edi. Men bu yerge, Qırımğa kelmek istey edim. Çünki onıñ menim, balalarımnıñ, ecdatlarımnıñ vatanı olğanını bile edim», – dep ikâye etti.
Köçken soñ yaşayış pek ağır edi. Degermenciler qorantası Suvuq Sala köyünde, ne yolu, ne de gazı olğan yerde bir topraq arsasını alıp, ev qurmağa başladı. Qırımğa qaytqanlarınıñ birinci yıllarında qırımtatarlarğa işke kirmek pek qıyın edi. Degermenciler qorantası, teplitsada sebzeler yetiştirip ve bazarda satıp keçinmege mecbur oldı. Ondan soñ Bekir Suvdağ sanatoriyleriniñ birisine şoför olıp işke kirdi. Daa soñra o, o yerde ufaq bir musafirhane açıp, yazın bütün qorantasınen anda çalışa edi.
Bekir Degemenci er vaqıt milliy areketniñ faal iştirakçisi edi. Mitinger, aktsiyalar ya da bayramlar olsun, iç bir tedbirni qaçırmay edi. Ömür arqadaşı, ağırayaqlı olğanda bile, sıq-sıq öz başına qalmağa mecbur olğanını hatırlay: «Ve men oña, Bekir, men bir özüm qalam da, degende, o er vaqıt: «Bir şey degil! Sen bir özüñ degilsiñ, sen halqnen berabersiñ! Men ise halqım qayda olsa, anda olacam!», dep cevap bere edi».
Bekir Degermencide eki yetişken balası bar: oğlu Mustafa 29 ve qızı Mavile 24 yaşındalar. 2015 senesi aprelinde Rusiye telükesizlik hadimleri Mustafanı yaqalap, 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkeninde qabaatlağan soñ olarnıñ soyadı birinci kere haberlerde peyda oldı. O vaqıt on biñlerce kişi aktsiyağa çıqtı. Olarnıñ arasında Bekir Degermenci de bar edi.
Qırım.Aqiqatnıñ «Qırım. Ğalipler muhakeme etilmez» filminde o: «Halq çoq edi, er kes özü istegenini qıçıra edi: biz Ukraina dep qıçırdıq, olar Rusiye dep qıçırdı. Er şey oldı. Soñ men yaramadım, meni qalabalıq içinde pek sıqtılar. Oğlum meni qalabalıqtan çıqardı. Ondan soñ men qalabalıq içine kirmedim, çetten közettim, baqa edim. Lâkin soñuna qadar degil», – dep ikâye ete.
Mustafa Degermenci tahqiqat izolâtorında aman-aman eki yıl keçirdi, ve endi bir yıldan berli ev apisinde buluna. «Fevral 26 işi» ale daa devam ete, ve uküm daa ileride. Bu davanıñ baş figurantı – Ahtem Çiygoz – 2017 senesinde afu etilgen edi. Advokatlarnıñ aytqanına köre, şimdi akemler bu keniş aks-sada doğurğan işiniñ diger figurantlarına qarşı ne yapmaqnı bilmeyler.
Mustafa tevqif etilgen soñ Bekir Degermenci, oğlunı qorçalamaq içün qolundan ne kelse, er şeyni yaptı: defalarca Avropa Parlamenti ve Avropada Telükesizlik ve emekdaşlıq teşkilâtınıñ oturışuvlarında iştirak etti, Kyivde matbuat konferentsiyalar ve türlü KHVlerge intervyüler berdi. Er şeyni oğlu Mustafanı qurtarmaq içün yaptı, çünki Qırım mahkemeleriniñ adaletli qararına inanmay edi. Aq-uquq qorçalayıcıları ve ömür arqadaşı onıñ, bu faalligi sebebinden zarar körgeninden eminler.
İhtimal, bütün belâmıznıñ tek bir sebebi – qırımtatarlar olğanımızdırAliye Dermencini
Degermenciniñ ömür arqadaşı: «İhtimal, bütün belâmıznıñ tek bir sebebi – qırımtatarlar olğanımızdır. Bütün bu aqsımlavlarnı özümizge qarşı yapılğanını kördik. Men bunı daa balalıqta körgen edim, Bekir ve qorantam artıq bu yerde kördiler» – dey.
Oğlunıñ tevqifinden bir yıl keçken soñ Aliye Dermencini 17 yıl çalışqan laboratoriyadan boşamağa mecbur ettiler. Çünki o, mahkeme oturışuvlarğa barmaq içün pek sıq izin soramağa mecbur ola edi.
Aliye: «Meni, ya mahkemelerge qatnamaqnı toqtatmağa, ya da işten boşamağa mecbur olacağıma büyük bir ustalıqnen ketirdiler. Men de bulardan ekincisini sayladım. Oğlumnı ve şimdi endi aqayımnı körmek içün bu, yekâne çaremdir, dedim. Bu sebepten ariza yazdım da işten çıqtım», – dedi.
Tanışlar Bekir Degermencini merhametli ve yardımğa daima azır adam olaraq tasvir eteler. Birisi ağır vaziyette olsa, o, pek telâşlana ve türlü yollarnen yardım etmege tırışa edi. Tamam bunıñ kibi de o, ölüminden az evel qırımtatar milliy areketi veteranı Veciye Kaşkağa yardım etmege qarar berdi. Torunınıñ Türkiye vatandaşı olğan ömür arqadaşı qadından büyük miqdarda paranı, tahqiqatnıñ versiyasına köre, borcğa alğanda ve, aileniñ vesiyasına köre, hırsızlağanda o, diger faaliyetçiler ile birlikte bu adamnen bir qaç kere körüşip, hırsızlağannı qaytarmaq kerek olğanında qandıracaq oldı. Lâkin o adam Veciye Kaşkağa paranı berecek kününde, 2017 senesi noyabr 23-te, olar yaqalandı ve aqsız yerde para talap etkenlerinde qabaatlandılar.
Bekir Degermenci pensiyada, o – astmatik, 3-nci gruppa saqatı. Tevqiften üç afta keçken soñ sağlığınıñ vaziyeti o qadar fenalaştı ki, onı Aqmescit hastahanelerinden biriniñ reanimatsiya bölügine alıp kettiler. Daa bir qaç kün keçken soñ onı pulmanologiya bölügine keçirdiler ve, palatada yer qalmağanına sıltap, koridorda yerleştirdiler. Bütün bu muddet içinde esini coyıp yatğan adamnı üç telükesizlik hadimi qaravulladı. Yanına ne aqrabaları, ne de advokatlarını yiberdiler. Aliye bütün malümatnı ekimniñ aytqanından ala edi.
Aliye Degermenci: «O laf etip olamay, çünki o, intubatsiya etilgen alda, onıñ yerine aqcigerlerni avalandıruv cihazı çalışa. Lâkin o, er şeyni eşite, başını sallay. Bu, ekimniñ aytqanına köredir. Şimdilik o, tolusınen ilâclarnen tedavilene. Olar onı daa çoq ilac yuqusında tutmağa tırışalar, çünki o basımnı kontrol etalmay», – dep aqaynıñ vaziyetini izaladı.
Bekir Degermenci hastahanede 20 künden ziyade qaldı. Lâkin mahkeme onıñ alını, sıñırlav tedbirini daa yımşaqqa deñiştirmek içün yeterli esas, dep tanımadı. Qorçalavı, iç olmadı, ev apisini soradı. Amma Degermencini kene tahqiqat izolâtorına yolladılar.
Oturışuvlardan birinde Degermenci kamerada oksigen maskası ile buluna edi, akemler ise oturışuvnı bile başqa künge avuştırmadılar. O oturışuvğa Bekir yanına mektüp alıp keldi ve onı ailesine berip oldı. Metküpte o, yaqalavlarından evelki hususlar ve adiselerniñ tafsilâtlarını yazıp berdi. Onıñ mektübini daa soñra qızı Mavile neşir etti.
Qızı: «Bir adamğa yardım etip de, başqasına ağrı bereyim dep, aqılımda bile yoq edi. Men bellesem, insanlar añlarlar ki, insaniyetlilik ve ahlâq ceetinden menim ve tanışlarımnıñ ayıbı yoq. Çünki biz bu alçaq adamnı iç de qorquzmadıq. Biz ondan yalıñız bu meseleni tezce çezmekni istey edik. O ise, ne sebepten ve kimniñ sözüne uyıp, bilmeyim, bizni nasıldır 90-ncı yıllardan qalma cinayetçiler olaraq kösterdi. Yani, buña köre, dört qart adam, qorquzıp ve öz menfaatlarını kütip, ondan aqsız yerde para talap ete edi. Bu bir sandıraqlamadır», – dep, o mektüpniñ satırlarını oquy.
2017 senesiniñ noyabrinde telükesizlik hadimleri, aqsız yerde para talap etüv qabaalavı boyunca Bekir Degermencinen beraber daa bir qaç qırımtatarnı yaqaladılar. O künü mahsus operatsiya esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı, 83 yaşlı Veciye Kaşka elâk oldı. Faaliyetçiler bu tevqifni, siyasiy sebepten yapılğan ve olarnıñ faaliyeti ile bağlı dep sayalar. Olar dörtü de Rusiyeniñ mahsus hizmetleri ve telükesizlik hadimleri tarafından taqip etilgen yurtdaşlarına faal surette yardım ete ediler.
«Bloglar» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz fikirlerini aks etip, muarririyetniñ fikrini aks etmey bileler


text:
Simferopol ( אוקראינה )
מרחקים בין ערים אחרות
- מרחק Simferopol - Kiev קוזנצובסק
- מרחק Simferopol - Kerch
- מרחק Simferopol - Dnipropetrovsk
- מרחק Simferopol - Donetsk
- מרחק Simferopol - Odessa
- מרחק Simferopol - Zaporizhzhya
- מרחק Simferopol - L'viv
- מרחק Simferopol - קרולבץ '
- מרחק Simferopol - Mykolayiv
- מרחק Simferopol - Mariupol
- מרחק Simferopol - Luhansk
- מרחק Simferopol - Khmil'nyk
- מרחק Simferopol - Sevastopol
- מרחק Simferopol - Makiyivka
- מרחק Simferopol - Vinnytsya
- מרחק Simferopol - Khartsyz'k
- מרחק Simferopol - Poltava
- מרחק Simferopol - Chernihiv
- מרחק Simferopol - Cherkasy
- מרחק Simferopol - Sumy
- מרחק Simferopol - Zhytomyr
- מרחק Simferopol - Horlivka
- מרחק Simferopol - Rivne
- מרחק Simferopol - Kiliya
- מרחק Simferopol - Dniprodzerzhyns'k
- מרחק Simferopol - Chernivtsi
- מרחק Simferopol - Ternopil'
- מרחק Simferopol - Krasnyy Luch
- מרחק Simferopol - Luts'k
- מרחק Simferopol - Ivano-Frankivs'k
- מרחק Simferopol - בילה Tserkva
- מרחק Simferopol - Kivsharivka
- מרחק Simferopol - Melitopol'
- מרחק Simferopol - Kozyatyn
- מרחק Simferopol - Nikopol'
- מרחק Simferopol - Syevyerodonets'k
- מרחק Simferopol - Sloviansk
- מרחק Simferopol - Berdyans'k
- מרחק Simferopol - Uzhhorod
- מרחק Simferopol - Alchevs'k
- מרחק Simferopol - Pavlohrad
- מרחק Simferopol - Lysychans'k
- מרחק Simferopol - Yevpatoriya
- מרחק Simferopol - Yenakiyeve
- מרחק Simferopol - Oleksandriya
- מרחק Simferopol - קלוש
- מרחק Simferopol - Komsomol's'ke
- מרחק Simferopol - Konotop
- מרחק Simferopol - Krasnyy Lyman
- מרחק Kiev קוזנצובסק - Simferopol
- מרחק Kerch - Simferopol
- מרחק Dnipropetrovsk - Simferopol
- מרחק Donetsk - Simferopol
- מרחק Odessa - Simferopol
- מרחק Zaporizhzhya - Simferopol
- מרחק L'viv - Simferopol
- מרחק קרולבץ ' - Simferopol
- מרחק Mykolayiv - Simferopol
- מרחק Mariupol - Simferopol
- מרחק Luhansk - Simferopol
- מרחק Khmil'nyk - Simferopol
- מרחק Sevastopol - Simferopol
- מרחק Makiyivka - Simferopol
- מרחק Vinnytsya - Simferopol
- מרחק Khartsyz'k - Simferopol
- מרחק Poltava - Simferopol
- מרחק Chernihiv - Simferopol
- מרחק Cherkasy - Simferopol
- מרחק Sumy - Simferopol
- מרחק Zhytomyr - Simferopol
- מרחק Horlivka - Simferopol
- מרחק Rivne - Simferopol
- מרחק Kiliya - Simferopol
- מרחק Dniprodzerzhyns'k - Simferopol
- מרחק Chernivtsi - Simferopol
- מרחק Ternopil' - Simferopol
- מרחק Krasnyy Luch - Simferopol
- מרחק Luts'k - Simferopol
- מרחק Ivano-Frankivs'k - Simferopol
- מרחק בילה Tserkva - Simferopol
- מרחק Kivsharivka - Simferopol
- מרחק Melitopol' - Simferopol
- מרחק Kozyatyn - Simferopol
- מרחק Nikopol' - Simferopol
- מרחק Syevyerodonets'k - Simferopol
- מרחק Sloviansk - Simferopol
- מרחק Berdyans'k - Simferopol
- מרחק Uzhhorod - Simferopol
- מרחק Alchevs'k - Simferopol
- מרחק Pavlohrad - Simferopol
- מרחק Lysychans'k - Simferopol
- מרחק Yevpatoriya - Simferopol
- מרחק Yenakiyeve - Simferopol
- מרחק Oleksandriya - Simferopol
- מרחק קלוש - Simferopol
- מרחק Komsomol's'ke - Simferopol
- מרחק Konotop - Simferopol
- מרחק Krasnyy Lyman - Simferopol


text:
Barlıq qazaqstandıqtarğa belgili bolğanday, otandasımız Dimaş Qwdaybergenov Qıtayda ötip jatqan «Änşi» jobasınıñ betaşar taratılımında joğarı nätije körsetti. Alğaşqı orındağan änimen-aq bir künde tanımal jwldızğa aynalıp şığa keldi. Saytımız alğaş bolıp, onıñ birinşi tüsirilimin Qazaqstan jwrtşılığına jetkizdi. Barlıq qazaqstandıqtarmen birge, jobanıñ ekinşi aynalımın apta boyı asığa küttik.
Qıtay Hunan provinciyasınıñ telekanalında taratılıp jatqan jobanıñ ekinşi aynalımı bügin Beyjiñ uaqıtımen 22:15 mölşerinde bastaldı. (Astana uaqıtımen 20:15) Kezekti än bäsekesinen bwrın, Dimaş turalı arnayı beyne syujet tarattı. Onda Dimaştıñ jobadağı jarqın jwldız ekenin anıq körsetipti. Alğaşqı aynalımnıñ altın belgisin alğan Dimaştıñ, ata-anasına, otbasına bwl quanışın onlayn qoñırau arqılı jetkizgenin de nazarınan qağıs qaldırmaptı. Birinşi aynalım ayaqtalğannan keyingi, kütu bölmesine altın belgi alıp kirgen Dimaştı äriptesteriniñ qwşaq jaya qarsı alğanın bayqadıq.
Ekinşi aynalımda Dimaştıñ aldın-ala dayındağan äni rwqsatsız taratılıp ketkendikten, oğan jaña änge dayındalu tapsırılıptı. Jobada Dimaşpen jwmıs jasağan mamandar oğan Vitastsıñ «Opera 2» änin sınap köruge wsınıs bergen. Al Dimaş bolsa bwl änge öziniñ bwrınnan sıralğı ekenin, tipti Vitastan eki dıbıs joğarı ayta alatının jetkizgende, qıtay mamandardıñ esi şığıp ketse kerek. Sonımen ekinşi aynalımğa Dimaştıñ orındauındağı «Opera 2» äni tağı bir märte Qıtaydı silkip alıptı.
Tipti, ol dauısın birte birte joğarığa köterip, äuezin äuede qalıqtatqanday wstap twrğanda, qıtaylıq körermender ornınan öre twrıp, barmaqtarın körsetti. Süyiniş pen tañdanıs olardıñ jüzinen ayqın bilinip twrdı. Bwl jolı Dimaştıñ änin körermender arasında äkesi Qanat Aytbaev ta tıñdadı. Wlına razı bolğan äkeniñ jüzinde maqtanış pen süyiniş qatar bilinedi.
Ayta keteyik, Vitas «Opera 2» änimen köp jıl bwrın Qıtayğa eñ tanımal şeteldik önerjwldızı bolıp edi. Dimaştıñ äninen keyin olar Vitastı wmıtıp ketui äbden mümkin.
Jaraysıñ Dimaş!
“The Qazaq Times”


text:
2016 j. 1 säwirde elimizdegi xalıq sanı 17733,2 mıñ adamdı quradı, sonıñ işinde qalalıqtar - 10113,8 mıñ (57%), awıldıqtar - 7619,4 mıñ adamdı (43%) quradı. 2015 jılğı 1 säwirmen salıstırğanda xalıq sanı 257,1 mıñ adamğa nemese 1,47% östi. Bul twralı QR UEM Statïstïka komïtetinen xabarladı.
AXAT organdarı usınğan azamattıq xal aktileri jazbalarındağı mälimetterdi öñdew nätïjesinde, 2016 j. qañtar-nawrızda twılğandar sanı 99,4 (2015 jılğı qañtar-nawrızda - 92,1) mıñ adamdı quradı, bul 2015j. qañtar-aqpanğa qarağanda 7,9% köp. Tww kezektiligi boyınşa birinşi, ekinşi jäne üşinşi twğandardıñ üles salmağı säykesinşe 31% (32%), 29% (29%) jäne 19% (18%) quradı. Twwdıñ jalpı koeffïcïenti 1000 adamğa 22,47 (21,31) twılğandardı quradı.
Qarastırılıp otırğan kezeñde qaytıs bolğandar sanı 34,4 (33,2) mıñ adamdı quradı, bul 2015j. qañtar-nawrızğa qarağanda 3,6% köp. Ölim-jitimniñ jalpı koeffïcïenti 1000 adamğa 7,78 (7,70) qaytıs bolğandardı quradı.
2016 j. qañtar-nawrızda respwblïka xalqınıñ tabïğï ösimi 2015j. qañtar-nawrızben salıstırğanda 6,1 mıñ adamğa nemese 10,4% köbeyip, 65,0 (58,9) mıñ adamdı quradı. Tabïğï ösimniñ jalpı koeffïcïenti 1000 adamğa şaqqanda 14,69 (13,61) adamdı quradı.
2016 jılğı qañtar-nawrızda respwblïkada 1 jasqa deyingi 1033 (847) näreste ölimi tirkeldi. 2015 jılğı qañtar-nawrızben salıstırğanda 1 jasqa deyingi şetinegen näreste sanı 22% köbeydi. 2016 jılğı qañtar-nawrızda näreste ölim-jitiminiñ koeffïcïeti 1000 twğandarğa şaqqanda 10,39 (9,23) quradı. Näreste ölim-jitiminiñ negizgi sebebi - perïnataldıq kezeñde payda bolatın jağdaylar, budan 2016 jılğı qañtar-nawrızda 551 (444) näreste qaytıs bolıp, näresteler arasındağı jalpı ölim sanınıñ 53,3% (52,4%) quradı. Twa bitken awıtqwlardan 217 (169) nemese 21% (20%), tınıs organdarı awrwlarınan - 91 (56) nemese 8,8% (6,6%) jäne jazatayım jağdaydan, wlanwdan jäne jaraqattan - 39 (42) nemese 3,8% (5%) näreste qaytıs boldı.
Köşi-qon polïcïyası organdarı usınğan kelw/ketwdi statïstïkalıq esepke alw talondarındağı mälimetterdi öñdew nätïjesinde, 2016 jılğı qañtar-nawrızda elimizge turğılıqtı turwğa kelgenderdiñ tirkelw sanı (köşip-qonwşılar) 2015 jılğı qañtar-nawrızben salıstırğanda 26,7% kemip, 3053 adamdı quradı. Elimizden ketken köşip-qonwşılardıñ tirkelw sanı 20,3% köbeyip, 5434 adamdı quradı, köşi-qonnıñ ayırımı -2381 adam boldı. Elimizdegi negizgi köşi-qon almaswı TMD memleketterimen bolwda. TMD elderinen kelgenderdiñ jäne sol elderge ketkenderdiñ ülesi, tïisinşe, 75,2% jäne 87,7% quradı. Qarastırılıp otırğan kezeñde 2015 j. qañtar-nawrızben salıstırğanda el işinde köşip-qonwşılar sanı 16,6% azayıp, 97660 adamdı quradı. Öñiraralıq köşip-qonwşılardıñ ülesine elimizdiñ jalpı işki köşip-qonwşılar sanınıñ 42,5% tïesili. Öñiraralıq köşi-qonnıñ oñ ayırımı Almatı (8586 adam) qalasında jäne Aqmola (320 adam), Qostanay (318 adam), Mañğıstaw (291 adam), Pavlodar (280 adam), Atıraw (83 adam) oblıstarında qalıptastı.
Kommentarïï


text:
Qırımda aprel 23-25 künleri ava suvuq olacağı tahmin etilmekte. Bunı Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Qırım gidrometeorologiya ve tabiat monitoringi idaresiniñ» malümatına köre, aprel 23, 24, 25 künleri gece ve saba Qırımnıñ çöl ve dağ yanındaki rayonlarında ava sıfırdan aşağı 3-0 dereceni teşkil etecektir», – dep qayd etildi.
Ava bozulğanı içün Keriç parom keçitiniñ işi vaqtınca toqtatıldı. Aprelniñ 21 künü sabadan başlap Aqyar körfezinde yolcu katerleriniñ areketi de toqtatıldı.
Qırımda aprelniñ 19-ndan başlap ava bozuldı: yel quvetleşti, bazı yerlerde qar yaqa. Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi yarımadada furtuna havfını ilân etti.


text:
Yanvar 8-de saba Hersonda, Ukrainada devletke hainlik yaptı deye şübhe altında tutulğan sabıq Qırım sağlıq saqlav naziri Pötr Mihalçevskiyge sıñırlav tedbiriniñ tayin etilmesi boyunca mahkeme oturışuvı yapıla. Bunı Qırım.Aqiqatqa QMC prokuraturasınıñ matbuat hizmetinde bildirdiler.
Muessiseniñ matbuat hizmetinde Qırım.Aqiqatqa tasdiqladılarına köre, oturışuv, mahkemeden evelki tahqiqat organınıñ bulunğan yeri boyunca ötkerile. Al-azırda akem keñeş odasına ketti.
Mihalçevskiy yanvar 5-te Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 111-nci maddesi (devletke hainlik) boyunca cinayet işlegeninde töhmetni imzaladı. Maddeniñ sanktsiyası, 15 yılğace muddetke azatlıqtan marum etüv şeklinde cezalavnı közde tuta.
Mihalçevskiy özü şimdilik Ukraina telükesizlik hizmeti ve prokuraturasınıñ bildirüvlerini izalamay.
Yanvarniñ başında Ukraina Telükesizlik hizmetiniñ hadimleri Qırımnıñ sabıq Rusiyege tabi sağlıq saqlav naziri Pötr Mihalçevskiyniñ Kyivde bulunması faktını tayin ettiler.
2014 senesi iyün 10-da Qırımnıñ Rusiyege tabi sağlıq saqlav naziri Pötr Mihalçevskiy öz istegi ile istifa etüv aqqında ariza yazdı. Qırımnıñ Rusiyege tabi yolbaşçısı Sergey Aksönov, Mihalçevskiyni «madde boyunca» işten boşamamaq içün istifa etmege mecbur etkenini söyledi.


text:
Bağçasaray regional meclisiniñ toplaşuvında aprel 18-de Qırımnıñ şimdiki akimiyeti qırımtatarlarnıñ milliy bayramı Hıdırlez ile bağlı keçirecek tedbirlerde iştirak etmemek qararı qabul etildi.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerov bildire.
«Regional meclis Qırımtatar Milliy Meclisine muracaatta bulunıp, akimiyet tarafından keçirilecek «qıdırlezge» cumhuriyet derecesinde qoltutmamağa rica ete... «Taun vaqtında ziyafet olmaz», dep ayttı iştirakçilerden biri... Qarar aman-aman bir ağızdan qabul etildi, bir kişi bitaraf oldı», – dep yazdı o Facebookta.
Qırımnıñ Rusiye ükümeti bu sene qırımtatarlarnıñ Hıdırlez bayramını mayıs 3-te Moskva artistleriniñ iştirakinen keçirmek istey.
Keçken sene Mustafa Cemilevni Moskva ava limanından Qırımğa kirsetmegenleri içün Meclis Hıdırlez bayramını lâğu etti.
Hıdırlez qırımtatarlarnıñ baar bayramıdır. Onı «quralay» (mayıs) ayınıñ birinci aftasınıñ cuma künü qayd eteler.