text:
Räşit Wahapov festivale Sembergä kilep citte
Törle töbäklärdän bu çara turında “Azatlıq” aşa xäbärlär buldı inde. Şulay da Sembernekeneñ qayber üzençälekläre dä iğtibarğa layıqtır. “Nihayät” digäne – iñ soñlap, Qazanda uzaçaq yomğaq aldınnan ğına buluınnan. Şul üpkäne Räşit Wahapovnıñ yaqtaşı Ramil Kuramşinğa da belderergä turı kilde. Ä ul ikençeräk uylıy ikän.
Törle ölkälärdä uzğaç qına Sembergä, sezne ixtiram itep, şomartıbraq alıp kildek. Moña şatlanırğa ğına kiräk. Anıñ belän uynarğa turı kilmädeme? – digän sorawğa Ramil üzeneñ soñ tuuına häm Räşit abıynıñ irtä, bik irtä yaqtı dönyadan kitüenä köyeneç belderde. Tuğan awılı Quçqay pojar awılına qaytqalıy, şulay uq Räşit abıynıñ tuğan awılı Aqtüktä yış bula ikän Ramil. “Azatlıq” radiosı aşa awıldaşlarınıñ anı ixtiram itülären işetkänenä dä bik şat, dide ul.
Anıñ belän uynarğa turı kilmädeme? – digän sorawğa Ramil üzeneñ soñ tuuına häm Räşit abıynıñ irtä, bik irtä yaqtı dönyadan kitüenä köyeneç belderde.
Tuğan awılı Quçqay pojar awılına qaytqalıy, şulay uq Räşit abıynıñ tuğan awılı Aqtüktä yış bula ikän Ramil. “Azatlıq” radiosı aşa awıldaşlarınıñ anı ixtiram itülären işetkänenä dä bik şat, dide ul.Tamaşa başlanğançı Rifat Fattaxovqa da ber-ike soraw birü mömkinlege tabıldı. Bu izge eşkä närsä etärgeç birgän ikän soñ?
“Milli moñnı ğailä tärbiäse birä. İñ qıyın çaqlarında äbiem sandığınnan Räşit Wahapov cırları yazılğan qara tälinkäne çığarıp, onıqların milli moñ belän sıylıy ide. Şul minem bäğeremä señgänder. İkençedän, minem omtılışlarım kürenekle şäxeslärebez Ğomär ağa Bäşirov, İlham abıy Şakirov tarafınnan zur xuplaw taptı. Häm İlbaşı Mintimer ağanıñ märxämätle, ixtiramlı mönäsäbäte dä zur yärdäm birde”. Awılığızdağı Wahapov muzee elek bik tä “tıynaq” ide. Bu yaqtan üzgäreşlär yuqmı? “Älegä yuq. Ämma monıñ östendä eş alıp barıla. Xätta Nijgar ölkäse başlığı Şansev fatixası belän awılda Räşit ağanıñ häykäle dä bulırğa oxşıy. Älbättä, üzebezdän dä tırışlıq taläp itelä.”
Awılığızdağı Wahapov muzee elek bik tä “tıynaq” ide. Bu yaqtan üzgäreşlär yuqmı?
“Älegä yuq. Ämma monıñ östendä eş alıp barıla. Xätta Nijgar ölkäse başlığı Şansev fatixası belän awılda Räşit ağanıñ häykäle dä bulırğa oxşıy. Älbättä, üzebezdän dä tırışlıq taläp itelä.”Amin, şulay bulsın, diäse genä qala inde.
Ä konsert Ölkä filarmoniäseneñ elek “Russkaya duşa” dip atalğan qıllı orkestrı başqaruında Säydäş marşı belän başlanıp kitte.
Annan soñ cirle üzeşçännärennän urıs häm tatar kiemnärendäge bişär qız “Bez Räsäydä yäşibez” dip atalğan xoreografik tamaşa kürsättelär. Tantanalı açışqa kilgän Ölkä xakimiäteneñ 3 wäkile, kiñäşmägä baru xacäte arqasında kitärgä mäcbürlär, dip ğafu ütenep kitkäç, tamaşanı alıp baruçı tatarçağa küçte. Festival'' bik tä yuğarı oyışqanlıq belän çın milli möxittä bardı. Oyıştıruçılar cırçılarnı da tirän zäwıq belän saylıy belgännär. Firdüs Kadıyrov, mäsälän, Xaq Täğälä birgän moñın döres qullansa, üstersä, Räşit Wahapov yuğarılığına da ölgäşä alır, dip utırdı kürşe ağay. Röstäm Äsäyevneñ iskitkeç köçle moñı, Bäşirä Nasıyrovanıñ nazlı tawışı Wahapov varislarına bay buluıbıznı açıq kürsätte. Konsertnı şulay uq ölkäneñ törle rayonnarınnan çaqırılğan unnan artıq üz talantlarıbız da yarıysı ğına bizädelär. Şöker, diärgä kiräk. Bu cähättän Mäläkäs qızı Fäniä Xäliullovanıñ çığışına tuqtalıp ütü dä kiräkter. Ul İlham Şakirovnıñ “Sin sazıñnı uynadıñ” digän cırı belän kilgän. Bu cırnıñ üzençälekle, çın şärqiça bizäleşe Fäniä xanımnı ayıruça ozın-ozaq alqışlarğa layıq itte.
Kiçäneñ tağın ber üzençälege iğtibarğa layıq. Zalda çäçäk totıp utıruçılar baytaq bulsa da, säxnägä bäyläm belän menüçelär siräk buldı: Älfiäne, İlhamnı kötep utırğannar ikän. Alarnıñ här cırınnan soñ, ikeşär-öçär keşe säxnä yulın taptadılar. Soñğı yıllarda “zamança” dip atalğan tırt-pırt taqmaqlardan tuyıp, tamaşaçı milli moñıbıznı sağınğandır, küräseñ.
Xäyer, bu festival''neñ töp maqsatı häm mäğnäse dä şul iç. Rifat Fattaxov monı säxnädän dä añlatıp ütte.
Qäderle qunaq – yaqtaşıbız Renat Xaris ta näq şuña borçılıp yazğan poemasınnan uqığan özek tä tirän tä''sirle yañğıradı.
Mäsälän, anı Räşit Wahapovqa bağışlanğan poemasın yazarğa näq şul – milli moñıbıznıñ zamança digän çüp-çar astında qaluı ixtimalına xäweflänü mäcbür itkän ikän. Kiçä barışında isä milli moñ möxiten Räşit Wahapovnıñ tılsımlı tawışı da tulılandıra tordı. Häm şundıy möxittä yäş buın wäkilläreneñ dä baytaq buluı – ayıruça küñelle küreneş.
Xalıq arasında bu Festival''ne oyıştıruçılarğa, ayıruça Rifat Fattaxovqa räxmät süzläre küp yañğıradı. Tänäfestä dä, taralışqanda da.
Ä konsert-tamaşa barça qatnaşuçılarğa da räxmät xatları tapşıru belän tämamlandı. İñ oluğı – Ölkä başlığı Sergey Morozovnıñ Räxmät xatı. Alar ikäw genä: millätebezneñ ğorurlığı İlham Şakirov belän Älfiä Afzalovağa.
Ayrat İbrahim, Sember


c: text/html

text:
Ekrem Çelebi - Çekirge
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Çekirge
Etiketler : Ekrem Çelebi - Çekirge türkü indir, Ekrem Çelebi - Çekirge türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Çekirge mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Çekirge türküsü, Çekirge sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Çekirge bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Zülüf Dökülmüş Yüze
Ekrem Çelebi - Hani Nerede Babam
Ekrem Çelebi - Beyaz Gül Kırmızı Gül
Ekrem Çelebi - Yine Göç Eyledi Avşar Elleri
Ekrem Çelebi - Ankara da Yedim Taze Meyvayı
Ekrem Çelebi - Sorun Şu Feleği
Ekrem Çelebi - Gerçek Mi Serap Mı Bilemem
Ekrem Çelebi - Gele Gele Geldim

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çirkäwlär bayıp kitmäsme?
Çirkäwlärgä milek - mal-mölkät bireläçäk. Şul nisbättän Rusiä premyer-ministrınıñ berençe urınbasarı Dmitriy Medvedev citäkçelegendäge Xökümät komissiäse konsepsiä buldırdı häm aprel'gä qanun proektın äzerlärgä quştı - Rusiäneñ iqtisad üseşe ministrlığına. Bilgele ki, çirkäwlärgä irek birügä alar milek belän teläsä niçek qullana alaçaq. Barısı da üz ixtıarlarında.
Çirkäwlärgä bötenläygä üz binaları, tirälektäge cirläre häm alarğa qarağan başqa oyışmalar, mäsälän dini mäktäpläre birelergä mömkin. Barı monıñ öçen Rusiä milek idäräsenä bu çınnan da alarğa qarağan mal ikänen genä isbat itkän ğariza tapşıru zarur. Bügenge köndä Rusiädä 200дәH artıq irlärneke häm şul uq xätle xatın-qızlar monastıyre, şulay uq 12 meñnän artıq pravoslaw gıybadätxanäläre terkälgän. Ägär alarğa mölkät birü turındağı qanun qabul itelä, härqaysı monnan faydalanu yağın qarayaçaq. Qayber belgeçlär fikerençä, çirkäwlär basımı astında, gıybadätxanälärgä şaqtıy milek birelergä mömkin häm alar “Gazprom”, “Rusiä timer yulları” kebek öre Rusiä şirqat'läre rätendä bulaçaqlar. Çınnan da Mäskäwdä 1 gektar cirneñ bäyäse 6-7 million dollar torğannı iskä alsañ, çirkäwlärneñ bayıp kitüen köt tä tor. Üzem xuca-närsä telim, şunı eşlim başlanaçaq. Qazan yeparxiäse idäräse särqatibe:
Bu uñay küreneş bulaçaq, çönki tarixi döreslek qaytaçaq – elek bolarnıñ barısı da çirkäw mölkäte bulıp tordı. Bu qanun çirkäwlärgä irken sularğa mömkinlek biräçäk. Sinnän monı inde berkem tartıp ala almayaçaqta ışanıç tuaçaq. Çönki qayber binalarnı waqıtlıça tüläwgä birep toralar. Ägär çirkäw binaları qaytarılsa, bu inde niçekter kiläçäkkä ömet uyata.Qazan yeparxiäse idäräse särqatibe, çirkäwlärgä üz mölkätläre qaytarılsa bez anı aqça eşläw yunäleşendä qullanmayaçaqbız dip belderde.
Rusiäneñ iqtisad üseşe ministrlığı qazna aqçasın çirkäwlär çığımnarına totası kilmi. İmeş mölkätne alar qaramağına birü dä çirkäwlär däwlättän aqça soramasın öçen ikän.
Tatarstannıñ “Bolğar” mäçete imamı İldus xäzrät Fäiz:
Mäsälän, Yäşel Üzändä Raifa monastıyre bar. Dimäk aña qarağan cirlär häm urmannar da anıñ şäxsi mölkäte bulırğa mömkin dip añlarğa bula. Läkin mäçetlärneñ dä alınmağan cirläre dä şaqtıy. Alar da qaytarılır dip ışananam, çönki waqif digän äyber bar. Monıñ öçen möftilär Şurası da bergäläşep eşläsennär ide.İldus xäzrät Fäiz äytüençä, xristian dinen säyäsi däräcädä kütärü bara. Läkin aqça eşläw belän xäzer Rusiä qanunı bozmıyça ğına här dini oyışma da şöğellänä ala di. Çönki ul çirkäwlärneñ mäçetlärneñ Ustavında bilgelängän.
Landış Xarrasova


text:
Yewropa berlegeneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı ölkän wäkile Javier Solana berlekneñ 300-400 keşelek xärbi törkeme Makedoniädä tınıçlıq saqlawğa kereşäçäk dide.
Solana bu belderüen Brüssel’dä Yewropa Berlege häm NATO ilçeläre, säyäsi citäkçeläreneñ urtaq oçraşuında yasadı.
Anıñ äytüençä, Yewropa Berlege eş planın äzerläp NATO-ğa tapşırğan. NATO bu plannı öyrängännän soñ Yewropa Berlege wäkilläre belän yañadan oçraşaçaq.
Makedoniädä NATO tınıçlıq ğäskärläre 2001-nçe yılnıñ sentäbrendä xökümät ğäskärläre belän alban ğisyançıları arasındağı bäreleşlärne tutqtatu turındağı solıx kileşüennän soñ urnaştırıldı.


text:
Äfğänstanneñ könyağındağı tawlarda sişämbe könne hälakätkä yulıqqan Çinuk AQŞ xärbi boralağı yanına bügen qotqaruçılar törkeme kilep citte. Ämma boralaqta bulğan 17 keşeneñ yazmışı turında älegä berni dä äytelmi. Alar ülgän dip isäplänelä.
AQŞ xärbiläre süzçese Leytenant Polkovnik Jerry O'Hara qotqaruçılar anda barıp citte, ämma doşman suğışçıları alarnıñ eşenä qomaçawlıy dide.
Çärşämbe könne qotqaruçılarğa anda barırğa qomaçawlağan dawıl bügen tındı. Boralaqnıñ tawlar arasındağı yaqınlaşırğa qıyın urında cimerelüe, anda cäyäw genä kilergä mömkin buluı häm atışlarnıñ däwam itü säbäple qotqaru eşe tağın da qatlawlandı.
Boralaq töşkännän birle ul urında küktä AQŞ xärbi oçqıçları oçıp yörde, cirdä AQŞ häm Äfğän xärbiläre ğisyançılarğa boralaqqa yaqınlaşu mömkinlege birmäde.


text:
Timur Akulov: Taliban totqınnarın azat itü öçen Tatarstan wäkilläre Äfğanstanğa 26 märtäbä bardı
16 avgustta ber qızıqlı, istälekle waqiğağa 10 yıl tuldı. Süz 1996 yılda Taliban xäräkäte äsirlegennän Tatarstan oçuçılarınıñ qaçuı turında bara. 7 keşe oçqıçları belän ber yıldan artıq Äfğanstanda äsirlektä yattı. Äfğanstannan äsirlektän qaçqan 7 keşe Tatarstannıñ Aerostan aviakompaniäse oçuçıları ide. İl-76 oçqıçında alar qoral taşıy torğan bulğannar. Alarnı 1995 yılnıñ 3 avgustında Äfğanstan kügendä oçıp barğanda, oçqıçları belän cirgä töşärgä taläp itep, äsirlekkä alalar. Şunnan Aerostan oçuçıları ber yıldan artıq Qandahar şähärendä yäşilär. Qoral taşığan öçen aldan alarnı ülem cäzasına da xökem itärgä telilär. Läkin Tatarstan wäkilläre alıp barğan söyläşülär näticäsendä, Tatarstan oçuçıları isän qala. Äytergä kiräk, Rusiädä çittä bälägä tarğan watandaşlarına yärdäm itärgä bik aşıqmıylar. Aerostan wäkilläre kebek başqa illärdä totqarlanğan oçuçılar yış qına yıllar buyı äsirlektän qayta almıy integä. Bu oçraqta totqınnarğa respublika citäkçelegenä räxmät äytergä kiräk, dip sanıy Qandahar totqınnarın azat itüdän zur rol’ uynağan Tatarstan prezidentınıñ tışqı elemtälär departamentı citäkçese Timur Akulov.
Oktäber ayına qädär federal’ xakimiätlär oçuçılarnı azat itü eşenä iğtibar belän qaradılar. Läkin noyäberdän başlap alar älege problema belän qızıqsınmıy başladı. Monda tatarstan respublika prezidentı Mintimer Şäymievqa zur räxmät äytergä kiräk. Ul mine çaqırıp aldı da, yegetlärne azat itmiçä Qandaharğa yöriäçäkbez, dide. Şunnan soñ, ber yıl eçendä Tatarstan delegatsiäse 26 märtäbä Äfğanstanğa barıp, söyläşülär alıp bardı, oçuçılar belän oçraştı. Minemçä, Tatarstan prezidentı tırışlığı belän genä älege totqınnar alarnı kötkän yazmışqa duçar bulmadı.Alda äytelgänçä, söyläşülär bik ozaq häm awır bara. Läkin totqınnarnı irtäräk tä azat itü mömkinlege bula. Timur Akulov istälekläre belän urtaqlaşunı däwam itä.
Oçuçılarnı inde dekaberdä ük azat itärgä mömkinçelek bar ide. Dekaber başında Qandaharğa barıp söyläşülär alıp barğanda, taliplarnıñ citäkçese mulla Omarnıñ wäkile totqınnarnı dekaber azağında cibärergä qarar barlığı turında äytte. Min bu xaqta Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığına da qaytıp äyttem. Läkin älege mäğlümätne Rusiäneñ ul waqıttağı tışqı eşlär ministrı Andrey Kozırev jurnalistlar arasında taratıp, min 24 dekaberdä bezneñ oçuçılarnı barıp üzem alıp qaytam, dide. Şuña kürä, 24 dä 7 totqınnı alıp qaytıp kitärgä dip Äfğanstanğa kilgäç, min Qandahar provinsiäseneñ gubernatorı belän oçraştım. Ul bezneñ belän bik säyer genä söyläşte. Aralaşa torğaç, şul açıqlandı, taliplar Andrey Kozırevnı kötkännär ikän. Bez anı monda qarşı alırğa äzer, kire qayt ta äyt, ministrı üze kilmiçä, bez totqınnarnı azat itmäyäçäkbez Şuşı oçraqtan soñ, tağın bik küp söyläşülär, aralaşular başlana. Axır çiktä, söyläşülär bernindi dä näticälär birmägäç, äsirlektän qaçu plannarı qorıla başlıy. Aldan totqınnar cir yulınnan kitep qararğa teli. Läkin älege ısulnı tormışqa aşırmaslıq qıyınlıqlar bulu säbäple, kire qağıla. Şunnan soñ, oçqıçqa utırıp kitep qaraw mömkinlegen qarıy başlıylar. Söyläşülär alıp baruçılar totqındağı oçuçılar üzläreneñ oçqıçların tikşerep, anıñ texnik xaläten qararğa mömkinlek ala. Şul uq waqıtta Ğäräp Ämirlekläre belän oçqıçqa hawa yulın açu turında da söyläşenelä. Häm menä nihayät, ber yıl oçmağan, xätta qaralmağan oçqıçta 7 tatarstan oçuçısı hawağa kütärelep Ğäräp Ämirlekläreneñ Şarj şähäre hawa alanına kilep töşä. Annan Aerostan oçuçıların Qazanğa alıp qaytalar.
Monda alarnı bik zurlap qarşı alalar. 10 yıl elek şuşı waqiğağa bağışlanğan matbuğat bitlärendä, 7 tatarstanlı tanılğan yaqtaşları, II bötendönya suğışı qaharmanı Mixail Devyataev batırlığın qabatladı, dip yazılğan ide. Oçuçılarğa xätta Rusiäneñ xökümät büläkläre dä tapşırıldı. Läkin 10 yıldan soñ inde älege waqiğanı ällä ni iskä aluçı bulmadı.
Gölnaz İlgizär


text:
Qırğızstan parlamentı prezidentnıñ konstitutsiägä üzgäreşlär kertü täqdimen kire qaqtı. Bu konstitutsiä Bişkäktä oppoztisiäneñ uram cıyınnarınnan soñ, noyäber ayında, qabul itelgän ide. İl başı täqdimnäreneñ ber öleşendä, prezidentqa parlamentnı raslaw häm premernı bilgeläw xoquqın kire qaytaru qaralğan. Oppozitsiä Qormanbäk Baqıyıvnı aldan ireşelgän kileşüne bozuda gäyepläde.
“Prezident Baqıyıv, iske sistemanı kire qaytarırğa teli. Ul wäkälätläreneñ häm xoquqlarınıñ elekke prezident Aqayıvnıqınnan da küberäk buluın teli”,- dide oppozitsiä başlıqlarınıñ berse Omurbäk Tekebayıv.


text:
Konstitutsiä tiräsendä bäxäslär
Räsmi dairälärneñ diskussiälärne artıq cäyeldermäw teläge nıq sizelä. Şulay da oppozitsiä 121 matdägä 100 tözätmä äzerläp ölgergän ikän. Alarnıñ töp mäğnäse Tatarstan Konstitutsiäsen maksimal' räweştä Federal' Konstitutsiä belän yaqınaytu, täñgälläşterü. «Tügäräk östäl» tiräsendä berläşkän cämäğät oyışmaları häm xäräkätläre parlament saylawların tizräk uzdırırğa, Prezident apparatın, Ministrlar Kabinetı belän berläşterergä, xaqimiät başlıqların saylap quyarğa täqdim itälär. Oppozitsion köçlär forsattan faydalanıp, tamırdan üzgärülär parlamentta ğına tügel başqa yuğarı dairälärdä dä bulırğa tieş dip sanıy.
Milli xäräkät liderları isä, bernindi yaña Konstitutsiä kiräkmi, iskese dä bik äybät digän fikerdä toralar. Citmäsä, iske Konstitutsiäneñ referendum aşa qabul itelüen iskärtälär.
Läkin monısı — ideal, çınbarlıqta Konstitutsiäne siplärgä turı kiläçäk. Häm şuña da yaña variantqa sallı maddälär kertergä, ä inde qayberlären saqlap qalırğa kiräkter. Bu uñaydan bügenge parlamentta uñışlı eşläp kilgän ber törkem milli canlı deputatlarnıñ pozitsiäse häm täqdimnäre iğtibarğa wä yaqlawğa layıq kebek kürenä.
Comğa könne «BocToчHый эkcпpecc» gazetası Däwlät Şurasınıñ fän, mägärif, mädäniät häm milli mäsälälär buyınça komissiä citäkçese Razil Wälievneñ zur mäqäläsen bastırıp çığardı. Älege yazmanıñ isemendä ük avtornıñ pozitsiäse qıçqırıp tora. «Suverenitettan baş tartırğa yaramıy» digän mäqälädä Razil äfände federal' xaqimiätneñ milli säyäsäten analizlap, anı tänqitli, soñğı yıllarda köçäyä barğan millätlärne, töbäklärne qısunıñ säbäplären açıqlıy.
Razil Wäliev häm deputat Tufan Minnullin, Konstitutsion komissiä äğzaları bularaq, yaña töp zakonğa 11. maddäne kertkännär. Ul Tatarstannan çittä yäşägän millättäşlärebez öçen bik möhim. Anda bolay diyılgän: «Tatarstan respublikası üzeneñ territoriäsennän çittä yäşägän tatarlarğa telne, mädäniätne üsterüdä häm üzençäleklegen saqlawda yärdäm kürsätä».
Älbättä, mondıy konstitutsion maddä bezneñ xökümätkä dä, başqa oyışmalarğa da çit töbäklärdä yäşägän millättäşlärgä iğtibarnı arttırırğa, bulışırğa yaxşı forsat birä.
Razil Wäliev şulay uq Konstitutsiäneñ 61. maddäsen köçendä qaldırunı yaqlap çığa. «Tatarstan suveren respublika, xalıqara xoquq subyektı» diyelä anda. Deputat fikerençä, xalıq tarafınnan referendumda xuplanğan älege maddäne alıp taşlarğa xoquqıy nigez, ä parlamentnıñ wäqäläte yuq. Yä 61. maddä şul kileş qalırğa tiyış, yä anıñ buyınça yaña referendum uzdırırğa kiräk.


text:
Çallılar Zidannı qotlıylar
Fransiä cıyılma komandası futbolçısı Zinadin Zidan häm İtaliä uyınçısı Materatssinıñ final uyınında üz-üzlären totışları buyınça 20 yüldä maxsus komissiä utırışı buldı. Biredä Zidannıñ, 2006 yılğı dönya berençelegendä iñ yaxşı uyınçı digän iseme saqlanıp qaldı. Şuşı uñaydan, Çallınıñ milli xäräkät oyışmaları wäkilläre häm citäkçelär dön'yaküläm tanılğan Zidanğa qotlaw telegramması cibärdelär. Anıñ eçtälege mondıy :
Şuşı isemgä häm "Altın tup"qa layıq buluığız belän sez böten dönya möselmannarın söyenderdegez. Sez, Möxämmät Ali, Jak Kusto, İmam Şamil, Mansur Şäyex kebek, keşelek tarixına öleş kerttegez. Bezne şulay uq, Mäkkägä Xaj qılırğa barırğa cıyınuığız da quandırdı. Matbuğat çaraları xäbär itüençä, Almaniädä uzğan berençelektän soñ sez futboldan kitärgä cıyınasız. Läkin bez sineñ futboldan kitüeñne telämibez. Sez äle Aljir häm Fransiä xalıqları xäterendä ozaq saqlanırsız.
Çallıdan Zinadin Zidan isemenä cibärelgän şuşı telegrammağa aqsaqallar şurasınnan Gäbdelbari Zinurov, tatar uqıtuçıları assotsiatsiäse räise Färit Räximov, Milli şura räise Azat Ähliullin, "Möslimä" gäzite baş möxärrire Älmirä İdiätullina,Tatar ictimaği üzäge räise Räfis Kaşapov imza quyğannar. Xäzer inde, telegrammanıñ Zinadin Zidanğa barıp ireşüen, tatarlar qotlawına nindi dä bulsa mönäsäbäten belergä genä qala.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Yäkşämbe irtäsendä Çallıdan küñelsez xäbär kilde. Şähär xakimiäte başlığı Räşit Xämädiev yöräk öyänägennän wafat bulğan. Yaña ğına, 31 yüldä Alabuğa yanındağı utrawda ütkän neftçelär sammitında qatnaşqan Räşit Xämidiev, 1 avgustta Tatarstan prezidentı belän KamAZ qarap yörde. 55 yäşen genä tutırğan ir keşeneñ säyäsi, ruxi resursları betmägän bulsa da, kierenke tormış, stresslar keşeneñ tänen tuzdırğan, küräseñ. Räşit Xämädievneñ wafat buluı respublikanıñ ruxi, säyäsi tormışın siskänderep cibärde. Çallı - Rusiä häm Tatarstan säyäsäteneñ möhim ber noqtası.
Räşit Xämädievneñ cäsäde Çallıdan Aqsubayğa boralaq belän iltep quyıldı. Çallı xakimiäte yazmışı, Tatarstandağı mömkin üzgäreşlär mäsäläse xäzergä açıq qaldı.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Rusiä türäläre Mäskäwgä qaytıp kitte…
Rusiä türäläre Mäskäwgä qaytıp kitte…
İminlek sovetı başlığı Rusiä İslam universitetına kerep, andağı şäkertlär, möğalimnär belän söyläşte, törle däräcädäge belgeçlär belän aralaştı. Ser tügel, Tatarstannı vaxxabizm oyası bularaq dönyağa sasıttılar. Bu eştä bigräk tä Ufadağı SDUM räise möfti Tälğät Tacetdin häm anıñ Qazandağı wäkilläre armıy-talmıy tırıştı. Alarğa häm qayber Mäskäw mäğlümät çaralarına qolaq salsañ, Tatarstanda poçmaq sayın doşman, boevik, adım sayın vaxxabist tulıp yata. Ä Qazanğa kilgäç qunaqlar İslam universitetında çın cäditçe, dönyawi fikerle, mäğrifätle uqu yortı kürdelär. Häm şuşı uqu yortında ällä qayda ğäräp illärendä uqırğa omtılmağan Rusiä yäşläre belem ala. Dimäk, bu imamnar xäzerge cirle şartlarnı añlap, xäräkät itärgä äzer. Älbättä, Vladimir Ruşaylo Qazanda çağında iminlek sovetınıñ qararların ütäw turında yabıq utırış ta ütkärde häm anda Tatarstan kebek respublikalarnıñ çit illär tarafınnan, bigräk tä iğtibar üzägendä totıluı turında süz barğan, dilär. Qayber Tatarstan töbäklärendä mädräsälärdä belem alğan yäşlärneñ Kavkazğa, Äfğänstanğa barıp suğış xäräkätlärendä qatnaşuı turında da iskä alğannar. Tatarstan niqädär däräcädä qurqınıç çığanağı ikänlegen döres bäyälägännärme, yuqmı – anısın berkem dä belmi. Tatarstannan salımnar qayırıp alalar, anı eşlätälär häm annan qurqalar da – menä şundıy zamana.
Näq şul uq könnärdä Däwlät Duması räise Gennadiy Seleznevnıñ da Qazanda bulıp kitüen beläsez. Seleznev Däwlät Sovetındağı konferensiädä Qazan-Mäskäw şartnamäsen anaxronizm dip atadı häm anı onıtırğa çaqırdı. Färit Möxämmätşin monıñ belän kileşmiçä keşe aldında ayaq teräp bäxäsläşte. Küräseñ şunlıqtandır Xalıqlar duslığı yortında milli oyışmalar belän oçraşqan waqıtta Gennadiy Seleznevqa ictimaği üzäk, “İdel-Ural” häm başqa oyışmalar wäkilläre Rusiäneñ kolonial' häm imperiäçel säyäsät alıp baruın tänqitlägän sorawlar birdelär. Millätara mäsälälärgä bäyle sorawlar da bar ide. Şul waqıtta Duma räise, monda qaydadır millätlär ministrı Vladimir Zorin bulırğa tieş, ul cawap birergä tieş, dide. Ämmä şunısı qızıq, Kasyanov fatixası belän kilgän Vladimir Zorin, Rusiäneñ qanun çığaru palatası räisennän çaqıru almağan, şuña kürä protokol buyınça ul parlament citäkçeseneñ oçraşularında qatnaşmağan. Şulay itep, Qazan qalasına Rusiä patşasınıñ törle tarmaq wäkilläre kilep tä, beryulı oçraşıp, beryulı tatarstanlılarnıñ fikerlären tıñlıy almıylar. Ä Tatarstanda Mäskäwdän kilgäç, alarnıñ barısı da ber çıbıqtan quılğan, İvan Groznıy öçen dä, Stalin, Putin öçen dä beryulı cawap birälär, dip sanıylar. Säyäsi kuxnyada nindi qazannar qaynawın häm kemneñ peşekçe buluın Qazanda belep citkermilär. Bigräk tä, milli xäräkät ähelläre häm cämäğät oyışmaları.


text:
Folklor muzıka ansamble Finländiän qayttı
MB - Xörmätle Aydar äfände, menä sez tağın Finländiädän gastrollärdän qaytıp töştegez. 7 şähärdä çığışlar yasağanığıznı işettek, qaysı şähärlärdä çığış yasadığız? Sezne iñ şaqqattırğanı närsä buldı? Finländiädä tatar tamaşaçısı sezne niçek qabul itte? Konsertlarığızğa başqa millät wäkilläre kildelärme?
AF - Tampere şähärendä tatar diasporası bik köçle. Punkaxaryu digän iñ matur şähärdä soñğı konsertıbıznı quydıq. Bu gastrollärneñ ayırması şunda buldı, tatar sänğäten bez tatarlarğa ğına tügel, ä fin xalqına kürsättek. Häm mine iñ şaqqattırğanı, fin tamaşaçısınıñ tıñlıy belü däräcäseneñ nindi yuğarılıqta buluı buldı. Fin xalqınıñ bezgä bulğan mönäsäbäte konserttan tış waqıtlarda da sizelde. Alar bezne bik xörmät belän yaxşı-yaxşı qunaqxanälärgä urnaştırdılar, bik yuğarı däräcädä qunaq ittelär.
MB - Aydar äfände, sezne Finländiädä şähär uramnarında tanımıylarmı soñ?
AF - Alar bik xäbärdar. Azatlıq radiosın da tıñlıylar, “Yaña ğasır” televideniesen dä qarıylar. Min alıp barğan “Cırlıyq äle” tapşıruı turında andağı tatarlar kilep äytkäç, miña bik zur açış buldı.
MB - Şul tamaşaçını sixri moñğa törüdä, tatar xalqınıñ folklorın yuğarı professional däräcägä kütärüdä sezgä kemnär yärdäm itä?
AF - Bu barı tik ezlänülärneñ näticäse. Min küp kenä folklorçılar belän elemtädä yäşim. Qotdus Xösnullin, İlgiz Qadıyrov häm başqa folklorçılar belän. Küñelemä oşağan xalıq cırları bula ikän, eläkterep alam da, kompozitor Mars Kaşipov häm arancirovçik İlfat Däwlätşin belän bik tığız elemtädä toram. Annarı eş kilep citä bezgä. Yärdämçelärem Xalisä Şärapova, xormeyster Fatıyma Axmadeeva, orkestr citäkçem Ğäli Niazov. Häm bez dürtäwläşep bergä, qulğa-qul totınışıp eşläp, äsärlärne şulay säxnägä quyarlıq itep äzerlibez.
Asıl mirasıbıznı, milli moñnarıbız, ğöref-ğadätlärebez, uyın yolalarıbıznı torğızıp, tuplap, yañadan xalqıbızğa ireşterüçe ansamblneñ sänğät citäkçese Aydar Fäyzraxmanov belän äñgämä tıñladığız.
Mälikä Basıyr, Qazan


text:
Amerikan xärbi köçlärennän alınğan mäğlümatkä qarağanda Ğiraq armiäseneñ 5nçe korpusı tönyaqtağı Mosul şähärendä amerikannarğa birelgän. Ğiraq ğaskärläre häm koalitsiä köçläre arasında atışlarnı tuqtatu turında kileşü imzalanğan, Ğiraq xärbiläre irekkä cibärelde. Bu xaqta Üzäk xärbi idaräneñ wäkile general Vincent Brooks belderde.
Amerikan xärbiläre wäkile mayor Rumi Nielson-Green, maxsus köçlär Mosul häm Kirkuk şähärlärenä urnaştı, dip belderde. Qorallanğan kördlär isä kiçä alınğan Kirkuk şähären amerikan ğaskärläre kontrolenä birmäkçe.
3 şähärdä Kirkuk, Mosul häm Bağdadta urlaw häm talawlar däwam itä. Kirkukta uzğan töndä ber-niçä keşe üterelgän, dip xäbär itelä. Amerikan generalı Vincent Brooks, Ğiraq citäkçeläre başqa illärgä kitergä tırışa, dide. “Koalitsiädäge illär xökümätläre xökem itelergä tieşle rejim citäkçeläreneñ 55 keşelek isemlegen tözede. Bu keşelär totılırğa, qulğa alınırğa yä üterelergä tieş”, dide Vincent Brooks.
Yözlägän Ğiraqlılar bügen Bağdadtağı xärbi küzläw idaräse binasına watıp kerde. Säyäsi totqınnarnıñ tuğannarı üz yaqınnarı şul binanıñ bazlarında totıla dip farazlağan. Qayberläwlär cirne qazıp kerergä tırıştı, ber cirdä şartlaw yañğrağan dip xäbär itelde. Soñıraq Amerikan xärbiläre xärbi küzläw idaräse binasın üz kontrolenä aldı.


text:
Bögön Өfölä Xäwefhezlek forumı başlandı. Fäzättägesä, barıhın da tantanalı oyoştorğandar. Militsia orkestrı muzıka uynanı. Xalıq küberäk kürenhen ösön studenttar za alıp kilende. Forum waqıtında eşläyäsäk kürgäzmälärze qızıl tasma qırqıp astılar. Bıl yulı bıl bäxet premyer ministr urınbasarı Fidus Yamaltdinovqa eläkte.
Kürgäzmälä 100-läp şirqät häm oyoşma ğädättän tış xäldär waqıtında fayzalanılğan texnika, yehazdar, elemtä qoramaldarı alıp kilgän. Kürgäzmänän tış Ğäzättän tış xäldär ezemtälären bötöröü xezmäteneñ Başqortostan buensa büleksähe ultırışı la ütte. Mäğlüm bulıuınsa, 11 yıl elek respublika la Xalıqtı häm bilämälärze täbiğät häm texnoğen xaraqterzağı ğäzättän tış xäldärzän haqlaw xaqındağı qanun qabul itelgäyne. Oşo qanun nigezendä Başqortostan töbäk büleksähe oyoştoroldo.
2006-sı yılda Başqortostan bilämälärendä 52 osraq, şul isäptän 43 yanğın ğäzättän tış xäldär isäbenä inderelgän. Ber yıl elek Tuymazı rayonında Uralsibneft ütkärgese torbahı tişelep ergä, şul isäptän Bişende elğahına neft aqqaynı. Salawat rayonı Arqawıl awılı ergähendä Siläbe- Petrovsk ğaz ütkärgesendä torba tişeleü zä ğäzättän tış osrağına tura kil
Ultırışta äyteleüensä Fäzättän tış xäldär säbäptäre üzgärmäy tierlek- elektr häm ğaz qoramaldarı menän haqhız eş iteü, eskän kileş tämäke tartıu.
Texnoğen xaraqterzağılarına kilgändä- yeteştereü fondınıñ tawşalıuı, qoramaldarğa üz waqıtında häm sifatlı remont yähamaw küñelhez xälgä alıp kilä.


text:
Belarus saylawlarına qarata fiker törle
Rusiä tışqı eşlär ministrlığı belderüendä, tawış birü ğädel buldı, Belarus xalqınınñ saylawın xörmät itergä kiräk dielgän. Awropa xoquq yaqlawçıları Belarustağı saylawlarnı fars dip atadı.
Üzäk saylaw komissiäseneñ aldan iğlan itelgän yaqınça mäglümätlärenä qarağanda, Belarusnıñ xäzerge başlığı tawışlarnıñ 83%tın yawlağan. Oppozitsiädäge Aleksandr Milenkewiçqa saylawçılarnıñ 6% tı tawış birgän. Oppozitsiä, tawışlar döres sanalmağan dip belderä häm qarşılıq aqsiälärenä çaqıra. Minskiyda matbuğat konferensiäsendä çığış yasağan Milenkoviç bolay dide:
«Bez saylaw näticälären tanımıybız. Belorusiädä saylawlar tügel, xäkimiätne qanunsız yawlap alu buldı. Çönki 2004 yılda ütkärelgän referendum legitim bulmadı. Belorusnıñ bügenge prezidentı bu saylawlarda qatnaşırğa xaqlı tügel», ide dip belderde Milenkoviç. Ul oppozitsiä isemennän saylawlarnı yañadan ütkärüne taläp itte.


text:
Äsäkäy rayonı üzägendä 26 martta milli mädäni möxtariätneñ 2003nçe yıldağı eş näticälärenä bağışlanğan utırışı ütte. Älege cıyınnı Äsäkäy tatarları cıyını ğına tügel – ä tönyaq Orenbur tatarlarınıñ konferensiäse dip tä atarğa bula ide, çönki anda Orenbur, Boğoroslan, Soroçinsk, Abdullin şähärlärennän dä tatar oyışmaları wäkilläre kilgän ide. Şulay uq Äsäkäydä ul könne Tatarstannıñ Älmät şähärennän kilgän qunaqlar da bar ide. Tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ şimbä tapşıruında.
Firüzä Äbsälämova, Orenbur


text:
Ul''yan ölkäseneñ Balalar häm yäşüsmerlär kitapxanäseTatar mädäniäte atnalığı uzdırdı
Annan tış 4 ğammäwi çara oyıştırılğan ide. Läkin alarda küp xalıq qatnaştı dip bulmıy. Ayıruça uñışlı uzğanı – cirle yazuçılar belän oçraşu.Başta 58-mäktäptä Aleksandr Peşne citäkçelegendä eşläp kilüçe çuaş fol'klor törkeme muqşı, çuaş, tatar, urıs xalıq cırları belän qatnaşuçılarnı sälämlädelär. Annan soñ “Ömet” gäzite redaktorı İsxaq Xälimev cıyılğan xalıqnı yazuçılarıbız belän qısqaça tanıştırıp uzdı. Ğayaz İsxaqi büläge häm “Filantrop” isemle xalıqara premiä laureatı Gaqil Säğirev Ul'yan ölkäseneñ İvan Gonçarov isemendäge premiägä täqdim itelgän ide. İsxaq Xälimev äytüençä, komissiä äğzaları Ğaqılneñ “Qabatlanmas moñ” kitabı turında bik yuğarı fikerdä. Dimäk, ömetlänergä bula.
Annan soñ Tatarstan yazuçıları berlege äğzaları Lena Sadıyqova, Rifqat Xismät üz şiğerlären uqıdılar.“Tuğan tel” idaräse äğzası Zöhrä Xäbibullina barlıq uquçıların da alıp kilgän. Liliä Yunısova, Gölinä Xäyrullina, Liliä Möxämmäteva, Älinä Çuğunova şiğri şälkem täqdim ittelär. Ğomumän, süz iñ awırtqan cirebez – telebez yazmışları turında bardı. Yazuçılar da täqdim itelgän şiğerlären şul yünäleştä saylağannar ide. Ä ğömeren yataqta uzdırırğa duçar bulğan qaharman şäxes Gaqil Säğirev Ästerxan ölkäsennän alıp qaytqan tä'sirläre belän büleşte. Bigräk anı tatar awılları mäktäplärendä dä raspisaniedä ana telenä bötenläy urın birelmäwe tirän borçuğa salğan. Häm tatar awılı mäktäbe direktorı urınına tatar keşese tabılmawı ğäcäpländergän. Revolyutsiägä qädär Ästerxannıñ, Qazan, Ural'ski, Orenbur kebek ük, tatar mädäniäte märkäzlärennän berse buluın da iskä alsañ, bigräk tä ayanıç xäl, dide Gaqil Säğirev.
Kiçä sabıy qız Gölnaz Soltanova häm Fäniä Xäliullova başqaruında Rinat Säğirevneñ abıysı Gaqil süzlärenä yazılğan cırları belän tämamlandı.“Çaralarda xalıqnıñ az qatnaşuın tatar, çuaş, muqşınıñ üz mäktäpläre, mädäni uçaqları bulmawı belän dä añlatıp bula. Dimäk, milli üzañ yuğalıp bara. Mondıy şartlarda Sez oyıştırğan çaralar kötelgän tieşle näticä birä alırmı soñ?” – digän sorawğa kitapxanäneñ Ğammäwi-mädäni eş bülege mödire İrina Rılina bolay dide: “Mondıy ğamällär mäğlümat çaralarında yarıysı ğına yaqtırtıla. Bezneñ eşçänlek, bälki, ayırım mäktäp, kitapxanä, mädäni uçaqlar açunı üz qullarında totqan türälärgä dä uylap qararğa da etärgeç birer”.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Irannıñ xökümät wäkilläre häm xalıqara qotqaruçılar Bam şähärendä uzğan comğa könge cir teträwdän soñ eçär su bulmaw, salqın hawa häm xärabälär astında küplägän mäyetlär bulu säbäple awırular taraluğa yul quymaw öçen köräşä.
Bamdağı cir teträw näticäsendä 30 meñnän artıq keşe hälak buldı, distälärçe meñ keşe yortsız qaldı, borınğı şähärneñ küpçelek öleşe cimerelde.
Xärablär astında isän qaluçılarnı tabu ömete nıq kimü säbäple töp iğtibar xäzer isän qalğannarğa vaksinalar qadaw häm su çistartu eşlärenä yünältelä.
Küçmä xastaxänälärdä 20 ildän kilgän yardäm törkemnäre eşli. Alar arasında Quşma Ştatlardan kilgän 60-lap tabip häm 20 yardämçe belgeç tä bar.
Amerikan törkeme başlığı Bill Garvelink İran räsmiläre belän oçraşıp isän qalğannarğa niçek yaxşıraq yardäm itü turında söyläşüen belderde.
1979-nçı yılda İrandağı Amerikan ilçelegendä totıqlar alu waqıyğasınnan soñ ike il arasındağı şuşı berençe turıdan-turı elemtä turındağı sorawğa ul bez säyäsi mäs'älälärgä qaramıybız dide.


text:
Omskida Başqortstan artistları konsertı
Tatarstannan çittä yäşäwçe tatarlarnı küpläp bergä cıyıp, inde yuğala başlağan milli xislären yañartıp toruçı çaralarnıñ berse dip tatar sänğät'kärläre konsertların äytergä buladır. Ayıruça Tatarstannan yäisä Başqortstannan hönäri artistlar kilgän oçraqlarda. Şuşı könnärdä genä Omski tatarların küpläp Başqortstannıñ Neftekama şähärennän kilgän filarmoniä artistları konsertqa cıydı. Bu -“Qaytawaz” estrada törkeme Omskiğa “Fäniä” dip isemlängän yäşlär studiäse çaqıruı buyınça kilgän ide. Äytergä kiräk, Tatarstan artistları Omskiğa yılğa ber märtäbä bulsa da kilep kitälär, ä Başqortstan yağınnan kilüçelär siräk bula. Soñğı märtäbä monnan 10 yıllar elek Ufadan “Ant” törkeme bulıp kitkän ide. Alarnıñ konsert programmaları barı tik başqort cırlarınnan torğan bulsa, älege “Qaytawaz” törkeme konsertında tatar cırları ğına başqarıldı. Döres, säxnädän başqort tele dä yañğıradı. Alıp baruçı Zilä Äbdelmanova tamaşaçı sorawı buyınça Anğam Atnabayıwnıñ häm Mostay Kärimneñ şiğerlären uqıdı.
Zilä Ä.: Gel yullarda yöri keşe,yullarda ütä gümer...Äytergä kiräk, Seber yağında yäşäwçe tatarlar arasında tatar-başqort mädäniäten taratuda «Qaytawaz» törkemeneñ öleşe yuq tügel.Tömän ölkäseneñ küp kenä şähärlärendä alar inde berniçä märtäbä bulğannar. Ä Omski, Novosibirski yaqlarına niçekter yulları töşmägän. Citäkçeläre Rifqat Gabdelcanov süzlärençä, kiläçäktä alarnıñ marşrutlarına hiçşiksez bu şähärlär dä östäläçäk.
Rifqat G.: Tığız elemtädä eşlärbez tatar –başqort oyışmaları belän, kübräk yoribez seber yaqlarında, Tömän tirälärendä, Svedlovsk ölkäse, Perm, Orenburg ölkälärendä. Qayda bezneñ tatar-başqort xalqı kübräk yäşäü , bez ul ölkälärne yaxşı beläbez häm yılğa ber tapqır şuşı krugnı urap çığabız. Omski xalqı berençe könnän bezneñ ruxıbıznı kütärep cibärde, ışanabız, inde başqa şähärlärdä -Tara,Tömän, Tomskida da şulay xalıq bezne qarşı alır. ... ışanam, xalqıbız telen yuğaltmas, üzeneñ cırların yuğaltmas, yäşär häm yäşäsen. Bu «Qaytawaz» törkeme citäkçese Rifqat Gabdelcanov buldı. Omskidan soñ Başqortstan artistları ölkäneñ Tara şähärendä dä çığış yasap qayttılar. Tarada yäşäwçe tatar xalqı öçen Başqortstan artistları konsertı çın mäğnäsendä bäyräm buldı. Döres, xäzerge waqıtta bu zur bulmağan seber şähärendä yäşäwçe millättäşlärebez dä tatar cırı işetergä zar bulıp utırmıylar – yış qına Tara häm kürşe-tirä rayonnar häwäskär kollektivlarınıñ konsertları bulıp tora, Tara tatar mädäniät üzäge törle bäyrämnär, milli çaralar oyıştıra. Annan tış xalıq kassetalar, tälinkälär aşa tatar cır sänğäte belän tanışıp bara. Şulay da hönäri artistlar konsertın qaraw xalıq öçen üze ber zur waqiğağa äylänä. Tarada ğädättä cirle häwäskärlär konsertına 100-gä yaqın ğına tamaşaçı cıyılsa, älege konsertta 300 keşelek zalda buş urınnar qalmağan ide.
Rozaliä Sayganova, Omski


text: Mäskäw -- Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ iqtisad kiñäşçese Andrei İllarionov Yukosnıñ töp mölkäte bulğan Yuğanskneftegaz şirkäten satunı yılnıñ "iñ aldawlı eşe" dip atadı. Bügen Mäskäwdä ütkän matbuğat oçraşuında, Yukos tarixı şunı kürsätte: uyın qağidäläre mänfägätkä qarap mizgel sayın üzgärep tora, moña bernindi räsmi, yä yarım-räsmi añlatma bula almıy, dide ul. Prezident kiñäşçese süzlärençä, Yukos eşe Rusiä iqtisadına qotıçqıç zur zıyan kiterä. Mondıy iqtisadi säyäsäte belän Rusiä tulayım citeşterüen 10 yılda ike tapqır arttıra almıy, dide ul. Putin üze, Yuğanskneftegaz'nıñ däwlät qaramağındağı Rosneft qulına küçüen "tilısınça qanuni ğämäl" dip atağan ide.


text: Europa komissiase Fälästin autonomiäsenä finans yärdämne tuqtatıp torırğa buldı.Düşämbedä Europa berlege illäreneñ tışqı eşlär ministrları, xäkimiätkä radikal “Xämäs” törkeme kilgännän soñ da yärdämne däwam itü xaqında, qarar qabul itärgä tieş.Europa berlege häm xalıqara cämäğätçelek “Xämäs”ne köç qullanudan tuqtarğa häm İzrailneñ yäşärgä xaqı buluın tanırğa çaqıra. “Xämäs” törkeme, Europa berlegeneñ tüläwlärne tuqtatıp toru qararın gäyepläde häm bu qarar ğädi xalıqqa qağılaçaq, bez Europa berlegen bu adımnan totqarlanıp torırğa çaqırabız, bu xäl fälästin xalqına kümäk cäza birüne añlata dip belderde törkem äğzäse Muşir Äl Masri.. Amerika Quşma Ştatları alğa taba da fälästinnärgä humanitar yärdäm kürsätergä äzer. Tik radikal “Xämäs” törkemenä tügel.Bu xaqta AQŞ däwlät departamentı wäkile Şon MaqKormaq bolay dide:“Bez üzebezneñ fond çaraları belän “Xämäs” xäkimiätenä teläktäşlek belderergä cıyınmıybız. Bezneñ terrorçılar belän eşebez yuq, bez terrorçılarğa aqça birmibez. Bezneñ bu qağıydä tulısı belän bu oçraqqa turı kilä.” häm däwlät sekretare Qondalíza Rays humanitar yärdämneñ turıdan turı fälästin xalqına tapşırılaçağın belergä tieş,”-dide Amerikanıñ däwlät departamentı wäkile häm bu yılda AQŞ fälästinnärgä BMO aşa 75 million dollar aqça biräçäk dip, azsızıqladı.


text:
Qırğızstan prezidentı Äskar Aqayev wazıyfasınnan çigenüe turında kileşü imzaladı
AUDİO: Bu Aqayev yağınnan möhim qarar buldı. Barınnan da birgäk bu Qırğızstan xalqına öçen häm däwlätkä xoquqıy yul belän tärräqiätne däwam itü häm xökümättä idarä çılbırın saqlaw öçen kiräk ide. Bu dokument zarur ide. Çınlıqta inqıylab inde ütte, xaña xakimiät eşkä kereşte. Ämma bu dokument xoquqıy yaqtan zarur ide.
Wazıyfadan kitü turında kileşü sişämbe könne ğämälgä kerä. Kereksikov äytüençä, Aqayev ilçelektä 18 minutlıq çığışın da yazdırıp qaldırğan. Ul sişämbe könne Qırğızstan parlamentı utırışında kürsäteläçäk häm annan soñ Qırğızstan televideniese aşa xalıqqa tapşırılaçaq. Qırğızstandağı xällär turında yazma bügen xalıqara küzätülärebezdä bulır.


text:
Yekaterinburda “XX ğasır balaları” kitabı täqdim itelde
Küptän tügel Yekaterinburg şähärendä eşläp kilüçe başqort milli üzäge Ameliä Alieva-Myäsniqovanıñ “Yegermençe ğasır balaları” dip atalğan kitabınıñ ikençe basmasın täqdir itü kiçäsen oyıştırdı. Kitapnıñ berençe basması 2003Hчe yılda, Yekaterinburg şähärenä 280 yıl tulu uñayı belän şähär xakimiäte yärdäme belän dönya kürgän ide. İkençe basma äle küptän tügel şähär duması deputatı Oleg Xäbibullin bulışlığı belän çığarıldı. İke basma da Uralda, Yekaterinburg şähärendä yäşäwçe ataqlı şäxeslärgä bağışlana.
Kitapta Yekaterinburg qalasınıñ ikençe poçetlı grajdanı, yegermençe ğasırnıñ utızınçı yıllarında ağaç qalanı taş qalağa äwerelderüçe, ataqlı tözüçe Vasiliy Raskovalov, kürenekle kompozitor Yevgeniy Rodıygin, böyek cırçı, tatar xalqınıñ kürenekle ullarınıñ berse Niaz Dautov, küp kenä ataqlı şağirlär, artistlar, rässamnar belän bergä, tatar häm başqort milli xäräkäte başında toruçı şäxeslärgä dä zur urın birelgän. Alar arasınnan Fäymä Yosıpova, Eliza Safiullina kebek xatın-qızlarıbız turında bik kürkäm oçerklar bar.
Ameliä Alieva-Myäsniqovaäıñ ätise başqort, änise tatar millätennän bulğan. Üze 1931Hчe yılda Yekaterinburg şähärendä tuıp üskän, internatsional' tärbiä alğan. Anıñ ätise Taqiulla äfände Aliev bik bilgele injener-elektri, Yekaterinburg şähären elektrifikatsiäläüçe, suğış yıllarında Uralda iñ berençe trolleybus liniäsen cibärüçe keşe bulğan. Bügenge köndä Yekaterinburg şähäre uramnarınıñ berse “İnjener Aliev” isemen yörtä.
Zıyalı ğailädä tärbiälänep, kürenekle keşelär belän aralaşıp üskän qız balanıñ üsmer waqıtı yegermençe ğasır tarixında iñ tirän ez qaldırğan Böyek Watan suğışı yıllarına turı kilgän. Şuña kürä Ameliä Taqiulla qızınıñ icatında suğış afäten üz cilkäsendä tatuçılar zur urın alıp tora. “Yegermençe ğasır balaları” kitabınıñ ikençe basmasın yazuçı Böyek Ciñüneñ altmış yıllığına bağışlap çığarğan.
Täqdir itü kiçäsenä kitapnıñ geroyları, alarnıñ tuğannarı, yazuçılar, şağirlär, jurnalistlar, tatar häm başqort milli oyışmaları wäkilläre häm başqa cämäğät eşlekleläre cıyılğan ide. Bäyrämne deputat Oleg Xäbibullin açıp cibärde. Ul kitapnıñ berençe basmasın uqıp çıqqannan soñ alğan tä'sirläre turında söyläde. Şähärebez üseşenä üzlärennän şundıy zur öleş kertüçe şäxeslärneñ isemnären mäñgeläşterüneñ kiläçäk buınnar öçen bik möhim tärbiäwi ähämiätkä iä buluına basım yasap, Oleg Bähälieviç kitapnıñ ikençe basmasın çığaruda yärdäm itärgä qarar birüe turında söyläde. Ul kitapnıñ avtorına sälämätlek, ozın ğomer, icadi uñışlar teläp, istälekle büläk tapşırdı.
Ameliä xanım Alievanıñ çığışı bik dulqınlandırğıç buldı. Kiçädä şulay uq kürenekle kompozitor Yevgeniy Rodıygin, Rossiä yazuçılar cämğiäte äğzası Valentina Rade häm başqalar çığış yasadılar. İnde 90 yäşenä citügä qaramastan, Yevgeniy Pavloviç Rodıygin cıyıluçılarnı üzeneñ köçle, matur tawışı, cır-moñnarı belän quandırdı. Kiçädä şulay uq Yekaterinburg şähäreneñ 8nçe muzıykal mäktäbendä uquçılar bik matur konsert quydılar. Başqort milli üzäge qarşında eşläp kilüçe drama tügäräge kollektivı başqort telendä spektakl'lärdän özeklär kürsätte.
Täqdir itü kiçäse şulay yegermençe ğasır balaların cıynap, duslıq, tuğandaşlıq xisläre belän suğarılıp ütte.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg.


text:
Törkiä premyer-ministrı Recep Tayyip Erdoğan Ukrainağa ike könlek säfärgä kilde.
Erdoğan häm Ukraina premyer-ministrı Viktor Yanukoviç – Yevropa Berlegenä kerü öçen xezmättäşlek itü turındağı planğa qul quydı. Şulay uq ike il Ğiraqnı tözekländerü eşendä dä berlektä eş alıp barırğa kileşte. Erdoğan şulay uq Ukraina prezidentı Leonid Kuçma belän dä oçraştı. Kuçma, üz çiratında, Törkiä premyer-ministrı'nıñ Ukrainağa säfäre – qara diñgez buyındağı ike il arasında xezmättäşlekne üsterügä häm töbäktäge totrıqlılıqqa yaxşı tä'sir itäçägen belderde.
İrtägä Erdoğan Qırımğa , andağı qırım tatarları yulbaşçıları belän oçraşuğa bara.


text:
Çallıda säyäxät qärwanı
18 avgustta Almaniä firması "Sanrad Fabrik" belän "KAMAZ" tarafınnan oyıştırılğan avtomobil'' säyäxät kärwanı Çallığa kilep citte. Ul monnan öç atna elek Kuzbass töbäge başqalası Kimrawda başlanıp kitkän ide.
Bu xaqta "KAMAZ" mäğlümat säyäsäte departamentı baş belgeçe Cihanşin Fähim añlatma birde:
-Fähim, bu säfärneñ töp maqsatı närsädä, häm biredä nindi texnika qatnaşa?
-İke xezmättäş kompaniä bu säyäxätne üzläreneñ urtaq produktsiäsen täqdim itü häm qullanuçılarnıñ fikeren öyränü öçen ütkärä. Barlığı öç KAMAZ maşinası qatnaşa. Almannar alıp kilgän maxsus yarımtağılma da bar, ul "mäğlümat maşinası", yägni infomobil'' dip atala. Maşinalarnıñ härqaysına "Sanrad Fabrik" litsenziäse buyınça Çallıda citeşterelä torğan tizlek tartmaları quyılğan. Alarnı "KAMAZ" fänni-texnik üzäge häm Almaniä firması belgeçläre ozata bara. Mondıy prezentatsiälär Kimraw, Yaña Seber, Omsk, Tömän, Yekaterinburg, Çiläbe häm Ufa ölkälärendä ütkärelde inde. Tuqtalış yasalğan böten urınnarda da cirle eşmäkärlär, käsäçäçelär, transportçılar häm xakimiät wäkilläre belän oçraşular buldı.
-Alman firması belän küptän xezmättäşlek itäsezme?
-"Sanrad Fabrik" kompaniäseneñ Fridrixshafen şähärendäge töp bülekçese belän berençe bağlanışlar monnan 15 yıllar elek başlanıp kitkän ide. Alar "KAMAZ" texnikası üseşendä yaña säxifä açtı, disäñ dä bula. Almaniädä eşlängän tizlek tartmaları başta uzış maşinalarında qullanıla ide. Elegräk, älbättä, uñışsızlıqlar da bulğaladı. Läkin alman eşlänmäläreneñ soñğı buını yuğarı sıyfatlı bulıp çıqtı, "KAMAZ" uzışçılarınıñ bu tizlek tartmalarına qarata bernindi bernindi dä dägwa beldergännäre yuq.
Soñraq bu tizlek tartmaların yök maşinalarına da quya başladıq. Şuña kürä dä alarnı Çallıda citeşterü öçen kümäk ğamäliä buldıruıbız bik tabiği adım buldı. Bu ğamäliä bıltır 23 oktäberdä eşli başlağan ide. Küptän tügel genä ber meñençe tartmaçıq cıyıldı.
-Bu xezmättäşlek "KAMAZ"ğa nindi fayda kiterä soñ?
-Äytergä kiräk, ul ike yaq öçen dä faydalı. Ber yaqtan, "KAMAZ" üz maşinaları öçen zamança häm yuğarı sıyfatlı eşlänmälär ala, ä ikençedän, "Sanrad Fabrik" kompaniäse öçen "KAMAZ" dilerlıq häm servis çeltäre aşa Räsäy bazarına ütep kerü mömkinlege tua.
19 ında kärwan üz yulın Tübän Novgorodqa häm annarı Mäskäwgä qädär däwam itäçäk. Alar Rusiä başqalasına 27 nçe avgustta kilep citärgä tieşlär.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Çiksez mömkinçeleklär ile Amerikadan säyäsi ber xabär:Terminator filmnarınıñ super yoldızı,muskelqapçığı Arnold Schwarzenegger Kalifornia gubernatorı urını öçen yarışırğa qarar birep , zurıraq säxnä ezlägän Hollywood qähärmene- Ronald Reagannıñ ezennän barırğa qarar birgän kebek kürenä.Ämma Terminator küplär uylağançı säyäsättän bötenläy çittä torğan keşe tügel.
Avstriädä tuğan 56 yäşlek mega yoldız Arnold Schwarzenegger öçen ambitsiä här närsä bulıp tora.Sonğı terminator filmı belän yañadan yoldızı yaltırıy başlağan Schwarzenegger Amerikada film kürsätelä başlanğan berençe atnada ğına 72 million dollar aqça qazandı. Grazda tuğan, yarlı politsie malayı bulıp üskän Arnold 1968-nçe yılda AQŞqa küçep kitä, muskılların üsterüdän başqa ber närsä belän şögellänmägän imigrant berberse artınnan 7 märtäbä mr Olimpia titelına layıq bula Amerikannar öçen Schwarzenegger iseme qıyın bulğanlıqatan alar anı yıllarça the Austrian oak ''Avtriä imäne dip atadı. Hollywoodtta keçkenä rollerdän soñ nixäyät 1984nçe yılda varvar Conan role anıñ öçen borılış noqtası bula. Şunnan soñ The Terminator belän ul super starğa äylänä.Kennedylerneñ demokrat klanınnan televidinie jurnalistı Maria Shrivergä öylänä.4 balası bar anıñ . Arnold Schwarzenegger filmnärendä futuristik robotlar rolendä bulsa da çıntormışta ul respublikannar partiäsendä terkälgän urtaçıl qaraşlı tanılğan äğza bulıp tora .Xalıq anı bigräk tä ğariplärneñ Mäxsus Olimpiada uyınnarı häm başqa sport programmaları öçen alıp barğan tırışlığın xuplıy. Arnold Scwarzenegger ütkän yılda ber tör politik sınaudan ütte. Ul Californiada tawış birüçelärne mobilizatsiäläp 400million aqça cıydı,. Şul aqça başlanğıç mäktäplärdä ozaytılğan kön programması öçen qullanıldı. Arnold anda üze dä ber million dollarlıq iğanä birde.Şulay itep xäzer California balaları öçen yılına 550 million dollar ayrıla. Partiädäge dusları ,respublikan Conan dip atıylar anı. Mr Olimpia kiçä kiç AQŞnıñ mäşhür bir show programmasında california gubernatorı urını öçen ütkäreläçäk mäxsus saylaularda namzätlegen quyaçağın belderde. Mäsälä bolay tora. californiada äle saylaular bulmasqa tieş ide. Ämma demokrat gubernator Gray Davis California budjet1ında bik zur defitsitkä , şulayuq energie krizisına säbäp buluda ğäyeplänä, Köndäş Respublikannar ber millionnan artıq imza cıyıp mäxsus saylaularda Davisnı çitlätep yañasın saylarğa teli Mäxsus saylaular 7nçe üktäberdä ütkärelä. Menä Terminator näk şul saylaylarda namzätlegen quya.Kiçäge programamda ul Amerikada mina barlıq mömkinçeleklär birelde.Min monda buş kesälär ämma bik küp xıyal, töşlär häm uñışqa ireşü teläge belän kildem.Miñ mömkinçeklärne qullanıdm .Min här kemneñ şulay eşläwen telim .Şunlıqatan bez Californianı elek torğan urınına qaytarırğa tieşbez dip söyläde .
Schwarzenegger(audio) Gray Davis här kemneñ kübräk xalıqnıñ xıyalların cimerde , ul alarnı nıq räncetkän öçen çitlätelergä tieş ,şunlıqatan min California Ştatı gubernator urını öçen yarışaçaqmım
Ämma mäşhür yoldız,muskıl qapçığı ışanıçlı kandidat bula alamı Californiada Berkeley Universitetında , xökümät tikşerenüläre institutı direktorı prof. Bruce Cain fikrençä ul ışanıçlı kandidat bula ala(audio)
anıñ ışanıçlı namzät buluı ixtimale bar.Ämma ul bu rolgä yaraqlaşırmı niçek bulır äytep bulmıy, çönki Arnold Schwarzeneggerneñ elegeräk andıy wazğiättä bulğanı yuq.Mätbuğat çaralarınıñ rol uynağan säyäsättä mäşhür uñışqa ireşkän kandidat ışanıçlı bula ala Ul urtaçıl respublikan dip tanıla häm partiäneñ andıylarğa ixtiacı bar.
Älbätä Arnold ber qayçanda säyäsi kampanieä alıp barmadı, anıñ andıy täcribäse yuq , törle soraular şul sanda şäxsi tormışı turında da soraular quyılaçaq, süzneñ qısqası psixologik basım zur bulaçaq.Demokratlar da aña qarşı kampaniä alıp baraçaq älbättä.Amerikada show-biznestan säyäsätkä küçü ällä ni yañalıq tügel , Ronald Reagan ğına tügel ä Clint Eastwood ta California şährendä mer bulıp tordı, äle kongress äzğası.Amerikada aktörlarnıñ tormışı , finans xälläre Yevropa belän çağıştırğanda xalıqqa bik tä bilgel. Xalıq monıñ belän qızıqsına . Avstriedä anıñ tuğan urınında bik küplär Arnold Scwarzeneggergä muskel qapçığı ğına dip qarıy. Beräü dä añı prezident, premier xätta gubernator itep küz aldına kitermiy torğandır
färidä xämit, praga


text:
Rusiädä bügen "Rusiä köne" dip atalğan bäyräm bilgelände. 1990 yılnıñ 12 Yünendä Rusiä Sovet Federativ Sotsialistik Respublikanıñ bäysezlege turında deklaratsiä qabul itelgän ide. Mäskäwneñ Qızıl mäydanında tantana çarası uzdı. Mönbärdäge räsmilär häm qunaqlar aldında xärbilär, sportçılar, milli kiemnärgä kiengän törle töbäk wäkilläre ütte. Rusiä prezidentı Vladimir Putin çığış yasap, bolay dide:
Audio (Vladimir Putin)
"Ütkän yıllarda bez moxim qazanışlarğa ireştek, ilne berläşterdek, iqtisadnı torğızdıq, däwlätneñ xalıqara däräcäsen kütärdek."
Tantanada Rusiäneñ berençe prezidentı Boris Yeltsin da qatnaştı.


text:
Uzğan yıl Mäskäw tatar cämäğätçelegeneñ wazğiäten ber şul cömlä belän genä dä bilgeläp bulır ide. Tatarlarnıñ elek milli mädäni üzäge bulğan Assadullaev Yortı öçen köräş äle däwam itsä dä-uzğan yılda tatar milli çaralarınıñ kübese näq biredä uzdı. Monnan tış Mäskäwdä yaña başlanğan eşlär dä bulğan. Äytik, Tatarstannıñ Rusiädäge daimi wäkillege uzğan yılda tatar oyışmaların üz qanatı astına cıyırğa qarar itep şura tözede. Mäskäwneñ Pedagogiä Universitetında tatar studentları ikençe yıl uquların däwam itte.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Rusiä kiñküläm mäğlümät çaraları xäbär itüençä, Rusiäneñ Gruziädäge ilçese Tifliskä qayta.
Rusiä uzğan sintäberdä şpionlıq cäncalı waqıtında Gruziädän üz ilçesen çaqırtıp alğan ide. Soñraq ul Gruziägä qarşı iqtisadıy çikläwlär kertte häm yözlärçä Gruziä watandaşın ildän çığarıp cibärde.
İlçe Vyaçeslav Kovalenko Tifliskä kitär aldınnan prezident Putin anıñ belän oçraşıp mönäsäbätlärne yaxşırtuğa taba berençe möhim adım dikäber ayında, 2007-nçe yılğa Rusiädän gaz täeminäte turında kileşügä ireşü buldı dide.
Ul kileşü näticäsendä Gruziä Rusiä gazı öçen 2 märtäbädän dä kübräk tüli başladı.


text:
İtaliäneñ Konstitutsiä mäxkämäse, ilneñ 5 yuğarı citäkçesenä, şul isäptän premier-ministr Silvio Berlusconi'ğa qağılğısızlıq tä'min itkän qanunnı köçennän çığardı. Qanunıñ berençe matdäse, bu räsmilär wazifada torğanda, alar östennän mäxkämä eşen tuqtatıp torırğa mömkinlek birä ide.
Uzğan yıl Berlusconi östennän açılğan mäxkämä eşe, näq şul qanun nigezendä tuqtatıldı. Parlament anı, İtaliäneñ Yevropa Berlegendä räislege waqıtında, premier tiräsendä ğawğa quptarmas öçen qabul itkän ide. Bügen Konstitutsiä mäxkämäse bu matdäne qanunsız dip taptı. Xäzer Berlusconi östennän mäxkämä eşe yañadan başlanırğa mömkin. Berlusconi 1985 yılda xäkimnärgä rişwät birüdä ğäyeplänä.


text:
Başqortstannıñ berläşterelgän oppozitsiäseneñ ul möräcäğätendä Başqortstandağı xällär bäyän itelgän. Anda respubliktağı ictimağıy-säyäsi, iktisadi-sotsiäl xäl körçekkä kilep terälde, totrıqlılıq turında söyläw fälsifiqätsiä dielgän.“Açıqtan-açıq urlaşu, qorrupsiä, klannarnıñ cämğiät belän autoritar xaqimlek itüe, keşe xoquqların bozu häm ireklären qısu xaqimiät krizisına alıp kilde”.
Möräcägättä Başqortstan kommunistlarınıñ referendum näticäläre dä kiterelgän. Ul referendumda qatnaşqan 127 000 keşeneñ 89,4% Räximovnı otstawqağa cibärü turında tawış birgän.
Möräcägät Putinnan Başqortstannıñ berläşterelgän oppozitsiäse wäkillären qabul itüen sorağan. Ul isemlektä altı keşe.


text:
Üzäk Aziädä töplänü maqsatında Rusiä yaña säyäsätkä küçä
Rusiä prezidentı Vladimir Putinneñ soñğı Üzäk Aziä säfäre Mäskäwneñ şuşı töbäkkä qarata yaña säyäsät alıp barırğa cıyınuın, Üzäk Aziäneñ, bigräk tä Taciqstannıñ xärbi ähämiaten yañaça añlıy başlawın kürsätä. Düşänbedä çaqta Putin Rusiäneñ anda yaña xärbi nığıtmasın açuda qatnaştı häm üz ileneñ Üzäk Aziä illäre xezmättäşlek oyışmasına kerüen belderde.
Audio, Alex Vatanka
"Bu ber Taciqstanda ğına barmıy. Şuña oxşaş närsäne sez Ärmänstanda da, Azärbaycanda da, beraz elegräk Gruziädä dä, ä xäzer isä bigräk tä Ukrainada da küräsez. Äle küptän tügel genä monı Üzbäkstanda da kürep bula ide" di Alex Vatanka. Äfğanstan belän Qıtay arasında yatuı säbäple Taciqstan strategik yaqtan bik möhim il sanala. Andağı xärbi tırışlıqların Mäskäw, şuşı töbäk belän Quşma Ştatlarnıñ da, NATO illäreneñ dä qızıqsınuı sürätendä alıp bara. Amerikan häm NATO ğäskärläre Taciqstan çige buyında, tönyaq Äfğanstanda urnaşqan. Moñardan tış NATO, Üzäk Aziä illäre belän xezmättäşlegen tağın da tiränäytergä teli. Oyışmanıñ general'' sekretare Jaap de Hoop Scheffer xäzerge waqıtta näq menä şul töbäktä säfär belän yöri, anda ul Äfğanstandağı NATO köçläreneñ Üzäk Aziä illäre belän tığızraq elemtädä toruın yaqlap çıqtı.
Audio, Jaap de Hoop Scheffer
"Min NATO-nıñ inde yaqın kiläçäktä ük Üzäk Aziädäge qayber däwlätlär belän üzara aralaşu xaqında maxsus kileşügä ireşüenä ömetlänäm, NATO-nıñ Äfğanstandağı eşe ilneñ könbatışına taba kiñäyäçäk häm bu bar töbäktä dä yaqlana ala" di NATO-nıñ general'' sekretare üzeneñ Üzäk Aziä illäre belän xezmättäşlekne arttırırğa teläwe turında. Vatanka süzlärençä, Könbatışnıñ Taciqstanğa iğtibarın arttıruı Rusiäne nıq borcuğa sala.
Audio, Alex Vatanka
"Urıslar amerikannarnıñ Üzäk Aziädä urnaşuına bik tä borçıla, alar amerikan xärbiläreneñ töbäktän äkrenläp kitüen kürergä telär ide, ämma beläsez ki, bu bulmayaçaq, urıslar monı belä häm şuña kürä alar bu eşkä tağın da kübräk köç sala" di iminlek belgeçe Alex Vatanka. Rusiäneñ Düşänbedä açılğan yaña xärbi nığıtmasında 5 meñläp ğäskäri toraçaq häm ul kiläçäktä hawa köçläre nığıtmasına äylänä ala. Berük waqıtta Rusiä Taciqstannıñ üzenä bulğan burıçınıñ 330 million dollarlıq ber öleşen sıza häm aldağı 5 yıl eçendä respublika iqtisadına 2 milliardlıq investitsiä wäğdä itä. Moña qädär Rusiä kürşe Qırğızstanda da yaña xärbi nığıtma açqan ide. Ul çaqta da açu tantanası prezident Putin qatnaşuında ütte.
Kärim Kamal


text: Rusiädä qoş kizüe turında yaña xäbärlär bar. Rusiä televideniäse xäbär itüençä, soñğı 24 säğät eçendä İdel yılğası buyındağı Kamızyak rayonında 12 üle aqqoş tabılğan. Ber ay eçendä Ästerxan ölkäsendä 560 küçep yörüçe qoş kizüdän ülgän. Cirle räsmiläre çirneñ yort qoşlarına küçmäwe öçen çaralar kürä. Qırımda awıl xucalığı ministrı Oleksandr Baranivsky yarım utrawda karantin kertü turında belderep kilä. Qırım räsmiläre bu adımğa barmıy. Ministrlıqnıñ matbuğat wäkile süzlärenä qarağanda, Qırımda tabılğan çirneñ – 2003nçı yılda Aziädä 70kä yaqın keşeneñ ğömeren özgän H5N1 virusı bulğanı mäğlüm.


text:
Äfğanstanda NATO citäkçelegendäge xärbi köçläreneñ boralağı häläkätkä oçradı. Boralaqta bulğan 17 ispan xärbie häläk buldı. Radiobıznıñ Äfğanstandağı xäbärçese, tağın ber ispan xärbi boralağı waqıtınnan alda utırğan, dip belderde. Anda cärähätlär aluçılar küp. Häläkätneñ säbäbe – naçar hawa şartları häm mexanik xata bula ala. Bu xaqta Qabuldağı Xalıqara İminlek Köçläreneñ matbuğat wäkile xäbär itte. Ämma İspaniä saqlanu ministrı Jose Bono, höcüm bulu ixtimalı dä tikşerelä, dip belderde. İke häläkät tä Herat şähärennän könyaqqa taba bulğan.
İspaniä saqlanu ministrlığı, häläkättä 12 xärbi häm 5 oçuçı häläk buldı, dip belderde. İke boralaq ta xärbi öyränülärdä qatnaşqan bulğan.


text:
Törkiädä yaña prezident: dönyäwi däwlätçelekkä islamçılıq yanıymı?
Yaqınça 90 yıldañ soñ, Atatürk tözegän dönyäwi, Törkiyä Cömhiriäte däwläte tarixında berençe tapqır, xatını yawlıq bäylägän möselman beräw, prezident bulaçaq. Tışqı eşlär ministrı Abdullah Gül, bügen parlamenttağı 3nçe tur saylawlarda prezident itep sayladı. Millionlağan Törek dönyäwi yaqlılarını xättä yewropalılarnı da ber genä soraw qızıqsındıra, Gülneñ bu üsüşe, Törkiäne kübräk möselmançalaşaçağınıñ ber ğalämäte me?
“Bez AK partiağa qarşıbız, Bez Atatürkneñ balaları! Bezneñ barınız da monıñ öçen monda cıyılğanbız.”
Dönyäwi yaqlılarınıñ köç kürsätüenä qaramastañ, möselman häm konzervatif dip bäyälängän Abdullah Gül, Törkiä prezidentlığına saylandı.
Atatürk balaları häm xärbilär, alğa taba, ägär Gül, Prezident bulıp saylana qalsa ul çağında AK Pratia Dönyäwi Däwlät sistemenä qaramıyça telägäneñ eşli alır digän borçıluda tora ide.
Gül Prezidentlıqqa däğwä belderüe Protest çaralarıñ qabındırıp säyäsi kiyerenkelekkä kiterde. Soñğı yartı ğasırda 4 xaqimiätne urnıñnañ alıp taşlağan dönyäwi däwlät saqçısı Xärbilär isä aña qatı kisätü belän çıqqan ide.
Şulay da, kiyerenkelekne bastırır öçen uzğan ay uzdırılğan saylawlarda, eşquarlıq yaqlı AK Partiä bu yulı, tawışlarnıñ yartısın diärlek alıp köçen tağın da arttırdı. Parlamenttağı bu yaña köç, Gülne Prezidentlekkä çığardı.
Xäzer inde soraw, Atatürkneñ Dönyäwi däwlätçelege nigezendäğe cömhiriät, Törkiyä säyäsätendä äle xaman tabu bulğan, yawlıq bäylägän xatını bulğan Möselman ber prezident belän ayaqta qala alırmı?
Törek Säyäsäte belgeçe, Bülent Alirıza bolay añlata:
Barlıq bu mäsälälär, protestlär çaralarıñ qabındırıp cibärde. Uramnarda yörgännär häm qaysı ber säyäsi partiälär, ilneñ kübräk fundamantalist bulaçağın äytä başlağan ide. Närsä buldı? Axırda AKP tawışlarnıñ yartısın yawladı. Minemçä monda barğan närsä, minem uylawımça yä il kübräk dini bula başladı yäisä küzgä kürengän dindarlıq bez kürgännäñ dä kübräk bulğan ikän. Ä mäsälä xäzer, bu xäl xäzer Dönyäwi däwlät sistemeneñ betä başlawın mı kürsätä, Döresrägen äytkändä, yuq bu alay tügel.
AK partiä isä ilneñ Dönyäwi Sisteminä tuğrılıqlı bulaçağın däğwä itsädä bu älbättä liberal töreklärneñ üz qaraşların üzgärtä almayaçaq.
Abdullah Gülneñ Prezident bularaq qatnaşaçağı barlıq çaralarnı da boykot itäçägen beldergän, Dönyäwi Däwlät yaqlı Cömhiriätçe Xalıq Partia räis urınbasarı, Mustafa Özyürek bolay di.
“Ägär Gül äfände, Prezident bulıp saylanğan waqıtta bötenläy başqa şäxsiät bulıp kürsätä alsa, xäzer üze wağdä itkänçä, ul çağında bez qaraşıbıznı üzgärtä alabız. Läkin, Gülneñ Prezidentlığı waqıtında, Törkiyä könnäñ kön kübräk Zamança İslamçı däwlät bulaçaq digän işaräläre bar.”
Ğadi dönyäwi däwlät yaqlılar, bigräktä xatın-qızlar, üzlärenneñ, telägänçä kiyenep, isertkeç eçemleklär içü kebek tıyılmağan irekleklären äkrinläp yuğalaçağına borçılu belderä.
Şulay da bu xaqta bötenese dä borçılmiy.
Erdoğannıñ AK partiä xaqimiäte waqıtında, Törkiä Yewropa Berlegenä äğzälek ölkäsendä tiñe kürelmäğän adımnar yasadı. Häm Yewropa Berlege dä moñä cäwap itep xökümätne sivil tormıştağı xärbi köçne äzäytü yulında yasalğan barlıq reformalarıñ yaqlap kilde.
Tanılğan säyäsi gazetalarınnañ Radikal saxifälärendä yazğan Murat Yetkin,
“Ägär Gül wağdälären ütäp kilsä, bigräktä ilneñ Dönyäwi däwlät sisteminä tuğrılıqlı qalaçağı wäğdäsen, ul waqıtta ber nindi kiyerenkelekneñ bulaçağına ışanmim. Häm ul çaqta Gülneñ prezidentlığı mäsäläse xaqında tuğan sorawlar da betär. Yugisä, säyäsi häm ictimağiy kiyerenkelek äle däwam itäçäk”
Şulay itep, bügen TBMM, Abdullah Gülne ilneñ 11nçe prezidentı itep sayladı.
Törkiyädä prezidentlek wazifası kübräk formal rol başqaru belän çiklänsä dä, anıñ mäcles tarafınnañ çığarılğan qanunnarğa veto salu xoquqı bar. Şulay uq Prezident xaqimiätne dä belgele ala.


text:
Rusiä töbäklärendä tatar telen uqıtu niçek tora?
Bügenge tügäräk östäl söyläşüe bik qızıqlı häm üzençälekle. Çönki bezneñ keçkenä studiädä beryulı altı uqıtuçı, qızıqlı şäxeslär häm möläyem xanımnar utıra. Alar Rusiä töbäklärennän, ayırım alğanda Irımburdan, Mariı respublikasınnan, Stavropol' kraennan kilgän tatar tele uqıtuçıları.
Tügäräk östäldä qatnaşuçılar belän tanıştırıp kitäm.Irımbur ölkäse Totski rayonı Ämirxan awılınnan Dilä Yosıpova; Mariy El respublikasında radioda eşläwçe Älfiä Gabdullina; Irımbur ölkäse Severnıy rayonındağı Baqay awılınnan Gölsinä Äbünagimova; Irımbur ölkäseneñ Biläy rayonında Alabaytal digän matur isemle awıldan kilgän Älfiä Möxämmätcanova; Stavropol' kraena kitkän milläşlärebezneñ ber onıqçığı Gölfinur Xäbibullina,ul İpat rayonınıñ Keçe Barxançak awılında yäşi häm Irımbır ölkäse mäğärifne üsterü töbäk ara üzägennän Lirida xanım Biktimerova.
Bu tapşırunı äzerlägändä «Azatlıq» bülegennän Gölnaz İlgizär qatnaşa, tapşırunı Rimzil Wäli alıp bara.
Şuşı yılnıñ mart axırında tatar tele uqıtuçılarnıñ böten Rossiä qorıltayı buldı. Anda biş yözdän artıq keşe qatnaştı häm bik qızıqlı çığışlar buldı. Başta plenar cıyılış, ikençe könne seksiälärdä ayırım mäsälälärne tikşerü buldı. Matbuğattağı qayber mäqälälärdä äytelgänçä, tatar tele uqıtuçıları anda bik küp bulmağan, yäki bulsa da, kilgäç çığış yasamağan, yäki anda waqıt citmägän dip äytälär.
Menä xäzer sez Qazanğa kilep, mäğärifne üsterü institutı qarşındağı maxsus kurslarda uqığannan soñ, Tatar kongressında bulğannan soñ, ber-beregez belän tanışqannan soñ, äydägez tağın ber tapqır ”qorıltay” ütkärik.Bu qorıltayda bez söyläşik, tatar telen uqıtu, tatar telen belü, anıñ kiläçäge – närsä aña qomaçawlıy, närsägä tayanıp barabız? Sez yäşägän töbäklärneñ häm Tatarstannıñ burıçları mömkinlekläre häm ğomumän, tatar teleneñ bügenge xäl, tuğan tel mäs’äläse, närsädän başlana ul? Närsä belän betä häm bezne närsälär kötä?
Dilä Yosıypova. Bezneñ Totski rayonda berniçä tatar awılı bar, läkin tatar mäktäpläre öçäw genä. Ul Xösäin urta mäktäbe, Ämirxan töp mäktäbe häm Mälek başlanğıç mäktäbe. Tatar telen öyränüçe balalarnıñ sanı yözgä dä tulmıy. Qızğanıçqa qarşı, bulğan mäktäplärneñ dä kiläçäge qızğanıç – ayanıç, alarnı kiläçäktä betü kötep tora. Bu mäktäplärne niçek bezgä saqlap qalırğa? Predmet bularaq tatar tele, ädäbiäte bezgä atnasına öç tapqır uqıtıla, mömkin bulğanda, bez komponentlardan östämä säğätlär alıp biräbez. Etnografiä tügäräge dä bik yaxşı eşli, ölkädä uzdırılğan konkurslarda qatnaşabız, Musa Cälilgä bağışlanğan konkursta bez ciñü yalladıq.
Rimzil Wäli. Tirä-yaq bit tatarça tügel, moña sez niçek ireşäsez? Balalar söyläşergä telime?
Dilä Yosıypova. Balalar söyläşergä teli, tatar telen barıtik tatar tele däreslärendä genä öyrätergä tırışmıybız. Tatar sänğate turında, tatar ädäbiäte turında, tatar tarixı turında başqa däreslärdä dä öyrätergä tırışabız.
Rimzil Wäli. Ä sezdä niçek, Gölsinä xanım?
Gölsinä Äbünagimova. Min unsigez yıl Baqay awılında tatar telen uqıtam. Min tatar telen bik yaratıp biräm. Qızğanıçqa qarşı,bez Qazannan da biş yöz kilometr çittä torabız, Irımburdan da biş yöz kilometr çittä torabız, balalar yaratıp uqilar tatar telen. Bezdä ber problema – kitaplar, däresleklär citmi. Ber däresleklär tuqsan ikençe yılnıñ, tawşalıp betkän alar. Qazanğa barıp, plakatlarnı, al'bomnarnı üzem alıp kilergä tırışam...
Gölnaz İlgizär. Ä menä Qazannan Tatar kongressı da bik küp däresleklär, kitaplar tarata dip söylädelär. Respublikada tağın şundıy närsä dä bar, ayırım rayonnar çittäge tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdän şeflıq alalar, alarğa nindider konsert belän baralar. Sezdä andıy närsä barmı?
Gölsinä Äbünagimova. Andıy äyber yuq şul bezdä. Äsäkäy rayonında, mäsälän, şeflıq itä ikän Bögelmä rayonı, alar qunaqqa kilälär, täcribälärne urtaqlaşalar. Şundıy meropriätiälär ütkärep bulsa, bez bik şat bulır idek älbättä.
Rimzil Wäli. Bu inde Irımbur ölkäseneñ mäğärif üsterü üzäge wäkile Lirida xanım Biktimerova. Bu däreslek turında sez işetkänegez barmı?
Lirida Biktimerova. Problemalar ul küp inde. Bıyıl bezgä qağäz kilde, biräbez dip kitaplarnı.
Rimzil Wäli. Ä Qazanğa «Mäğärif» näşriätenä zayavkanı birergäme?
Lirida Biktimerova. Äye, ğarizanı waqıtında cibärdek.
Rimzil Wäli. Ä sez barığızda zayavkanı elek birgänegez barmı? Ölkä üzäge cıyamı alarnı?
Lirida Biktimerova. Zayavkalarnı cıyalar, läkin kitaplar qaytmıy.
Rimzil Wäli. Ä cibärälärme kitaplarnı, sez şunı işetkänegez barmı?
Lirida Biktimerova. Min anı añlap betä almıym. Awıl mäktäpläre nigäder ala almıylar kitaplarnı.
Rimzil Wäli. Monda bezneñ äle Biläy rayonınnan Alabaytal awılınnan Älfiä xanım utıra. Sezdä xällär niçek?
Älfiä Möxämmätcanova. Bezdä xällär äzräk naçarraq. Bez unbiş yıl tatar telen fakul'tativ itep kenä alıp barabız. Ber pokolenie bala çağıbız tatar telen belmiçä üste. Mäktäp direktorı küp yörde, küp tırıştı, kitaplar ezläde häm bıyıl berençe sıynıfta tatar telen öç säğät kerttek.
Rimzil Wäli. Berniçä yıl buyı sezdä tatar tele uqıtılmağaç, alarnıñ ata-anaları da yazmıy, uqımıy. Öydä ni teldä söyläşälär xäzerge tatar awıllarda?
Älfiä Möxämmätcanova. Kübesençä rus telendä söyläşälär. Läkin äytäse kilä, soñğı yıllarda bezneñ Alabaytal mäktäbe balaları Iyrıymburğa barıp, etnografik konkurslarda urınnar alıp qayttılar. Dimäk tatar tele, tatar kul'turası kütärelä başladı.
Çın tatar awılında yäşibez, läkin menä niçä buın bala-çağa tatar telen belmiçä, tatar ädäbiäten belmiçä üstelär. Bezgä şuşındıy bulışu kiräk – konkurslar bulğannarın, seminarlar bulğannarın belik bez, bez bit anı kürmibez, belmibez, işetmibez.
Rimzil Wäli. Gölfinur xanım, menä işetep torasız sez Irımbur xällären. Anda tatar mädäniäte, mäğrifäte revolyutsiägä qädär dä üsep kilgän, anda şäp gäcitlär, jurnallar çıqqan, mädräsälär bulğan. Ä sezneñ Stavropol'dä bit andıy traditsiälär yuq?
Gölfinur Xäbibullina. Min kollegalarımnı tıñlıym, minem xälem awırraq, çönki Stavropol' krayınıñ İpat rayonında tatarlarnıñ ber genä awılı. Min üzem mäktäp direktorı bulıp eşlim.Mäktäptä ike yöz citmeş biş bala.İke yöz tatarlar, alar barısı da tatarça söylilär. Bez alarğa berär säğät tatarça fakul'tativ uqıtabız. Däresleklärebez yuq, bulğan kitaplarıbız citmi.
Rimzil Wäli. Ä kem sezdä tatar telen uqıta?
Gölfinur Xäbibullina. Bezdä tatar telen belgän keşelär uqıta,üzläre uqımağan, ä uqıtuçı yuq.
Rimzil Wäli. Ä sez uqığanda tatar gäcitlär, kitaplar kürgänegez barmı?
Gölfinur Xäbibullina. «Azat xatın» ala idek, «Söyembikä» ala idek. Xäzer «Mäğärif» alabız.
Rimzil Wäli. Menä Mariy respublikası Qazanğa yaqın inde. Sezneñ yaqta, Mariy respublikasında, tatar mäktäpläre barmı?
Älfiä Gabdullina. Saf tatar mäktäpläre yuq inde. Mäktäplärdä tatar tele üzençälekle ber tel bulıp kerä häm atnasına öç märtäbä tatar tele, tatar ädäbiäte kerä. Bezdä kadrlar digän problema yuq, uqıtuçılar tatar telen institutlarda öyrängän.
Gölnaz İlgizär. Ä nindi problemalar tatar telen uqıtu buyınça Mari El respublikasında bar soñ? Ällä bötenläy yuqmı alar?
Älfiä Gabdullina. Bötenläy yuq disäñ dä bula!
Rimzil Wäli. Barısı da barmı: däresleklär dä, uqıtuçılar da, komp'yuterlar da?
Älfiä Gabdullina. Barısı da bar, balalar da tatarça söyläşä. Tatar tele kiräkmi digän balalar da bar, läkin anı problema dip sanamıym.
Rimzil Wäli. Äytegez äle, tatar tele kiräkme? Bolarğa närsä äytäsez?
Älfiä Gabdullina. Tatar tele bit alarnıñ iñ berençe işetkän telläre häm tatar telneñ kiläçäge zur. Bezneñ balalar tatar däreslärenä yaratıp kilälär, bez olimpiadalarda urınnar alabız.
Gölsinä Äbünagimova. Min balalarğa bolay dip äytäm: tatar tele xalıqara arenağa çığarğa tieş. Ul elektän ük törki tellär arasında xalıqara aralaşu tele bulğan häm bügen anıñ şundıy burıçı tağın äylänep qayta. Mäsälän min Qazaqstanğa barıp qaytsam, min tatar telendä aralaşam.Tatar tele öydä söyläşü öçen genä kiräkmi, ul başqa törki xalıqlar belän aralaşu öçen kiräk tä.
Bügenge tatar mäğärif aldında ike töp problema tora.Berençese – ul tatar mäktäplärne saqlap alu, ikençese – tatar telen zamança uqıtu. Ä monıñ öçen komp'yuter programmaları da kiräk, däresleklär dä, uqıtu da zamança bulırğa tieş.
Rimzil Wäli. Ä Qazanda andıy problema yuq, programmanı internettan suırtıp da alıp bula. Ä sezneñ balalarnıñ komp'yuterda tatarça yazğanı barmı, tatarça säxifäne açır öçen bit programma kiräkmi, sezdä barmı internet?
Gölsinä Äbünagimova. İnternetqa bez äle totışqanıbız yuq.
Älfiä Gabdullina. Bezneñ mäktäptä internet turında süz dä barmıy äle. Bıyıl berençe telefon ğına quyğannar äle mäktäpkä.
Rimzil Wäli. Ä sezneñ Stavropol'dä internet barmı, işetkänegez barmı tatar säxifälär turında?
Gölfinur Xäbibullina. Yuq, bezdä internet yuq.
Rimzil Wäli. Sez Irımbur ölkäseneñ mäğärif üzäge keşese bularaq niçek uylıysız, Lirida xanım?
Lirida Biktimerova. Bezdä ille cide mäktäp bar, etnokul'tur komponent belän mäktäp dip atala ul. Qaysıları natsional' programma buyınça uqular, qaysıları – rus mäktäplärdä uqığan tatar balalar öçen programma buyınça uqilar. Awıl mäktäpläre natsional' programmanı alalar. Bezdä öç säğät uqıtu mömkinlege genä bar.
Tatu ğına yäşäp yatabız, yılına öçär-dürtär seminar ütkäräbez tatar tele uqıtuçıları belän. Bıltır Äsäkäy rayonında, Abdullino rayonında, Ponomarevqa rayonında seminar ütkärdek, ber-berseneñ täcribäsen öyränäbez.
Rimzil Wäli. Ber küñelsez yağı bar bıyılğı uqunıñ. Monda uqıtuçılar cibärgän töbäklär üzläre bu eş belän qızıqsınalar. Dimäk millättäşlär dä anda bik ömetlänep yäşäp yatalar, xäräkät itälär. Bu kurslarnı oyıştırğanda cawapsız qalğan bik küp distälägän töbäklär bar. Niçek xäl itärgä soñ menä bu tatar telen uqıtu däräcäsen kütärü öçen?
Gölsinä Äbünagimova. İñ berençe äti-äni belän eşlärgä kiräk, alarğa añlatırğa kiräk – tatar telen belmägän keşe çit tellärne yaxşı belmäyäçäk ul, üzeneñ kul'turasın dä belmi ul. Tatar telen öyränü, ul kul'turanı genä öyränügä genä tügel, xätta bezneñ borınğı babalarıbıznıñ dinen totarğa da köç, yärdäm birä.
Rimzil Wäli. Tağı YEĞE digän närsä bar, barıtik däwlät imtixan bar häm anda sin tatar mäktäbendä uqığan diep tormıylar, tatar balası artta qala, uqırğa kermi. Şundıy xällär sezgä tanışmı?
Gölsinä Äbünagimova. Bezneñ balalar milli programma buyınça uqısalar da, hiç tä başqa balalarğa qarağanda rus telendä kim belem kürsätmilär. Ä tatar telendä YEĞE bulğanıñ bez monda kilep işettek kenä. Şunı bez üzebezdä ütkärep cibärsäk, bik äybät bulır ide.
Rimzil Wäli. Ä tatar klassında uqu başqa fännärdän YEĞE tapşıru öçen faydamı, zıyanmı?
Lirida Biktimerova. Fayda, zıyan tügel.
Älfiä Möxämmätcanova. «Sopostavitel'noe izuçenie russkogo i tatarsqoğo yazıykov» digän metodika bar. Şunda bik küp sintaksistan, grammatikadan temalar bar. İke telneñ uqıtuçısınıñ, rus telneñ dä, tatar telneñ dä bergäläşep ber programma tözemäskä.
Gölnaz İlgizär. Läkin mäktäp citäkçelege, rayonnıñ idarä citäkçelege mondıy eksperimentlarğa mömkinçelek biräme?
Älfiä Möxämmätcanova. Anıñ nindi qurqınıçı bar? Uqıtuçınıñ üzeneñ teläge bulsın. Alarnıñ bit teläkläre yuq. Zamança eşlämilär alar.
Rimzil Wäli. Sezneñ balalar mäktäptän çıqqaç proza, yäki poeziä äsärlären uqıp birä yäki söyläp birä alamı?
Dilä Yosıypova.. Älbättä birä. Konkursta qatnaşalar, üzläre yazıp qarağan balalar da bar
Rimzil Wäli. Tağı ber keçkenä detal'ne bögelep kitik äle. Tatar tele uqıtuçısı ğädättä küpme aqça ala eş xaqı?
Dilä Yosıypova.. Min äytä almıym, läkin monda kilgändä Zelenodol rayonında buldıq häm Tatarstandağı uqıtuçılar algan eş xaqı belän bezneñ Irımbur ölkäsendä alğan eş xaqın çağıştırıp qaradıq. Şunısı küzgä taşlana, Tatarstanda uqıtuçılar kübräk ala.
Rimzil Wäli. Ul däres nağruzqasınnan toramı, ällä ber däres öçen tüläwdänme, östämälärdänme?
Älfiä Möxämmätcanova. Östämälärdän. Şäymievnıñ pravitel'stvosı nıq bulışa. Şunısı kürenep tora, sizelep tora.
Dilä Yosıypova. Tatar teleneñ säğätläre az, şuña kürä uqıtuçılarnıñ xezmät xaqı bik az.
Rimzil Wäli. Ä nişlärgä soñ, balalarnıñ sanı kimi, tatar telen uquçıları az. Nişlärgä?
Dilä Yosıypova. Menä min üzem tarix tügärägen mäktäptä alıp baram. Atnasına öç säğät.
Rimzil Wäli. Tatar telen uqıtqan öçen küpme alasız?
Gölsinä Äbünagimova. Min biş meñ öç yöz tiräse. Tatar tele uqıtuçıları tatar telennän tış başqa däreslärne alıp bara.
Rimzil Wäli. Tatar telen uqıtuçılarnı ni öçen yaratam, alar proza äsärlären, şiğerlärne söylärgä öyrätälär, üzläre dä belälär. Beräregez söyläp biräme?
Dilä Yosıypova. (Üz şiğere)
Bäxetlemen, näsel tamırlarım
Borınğıdan, tirän qatlamnan.
Üz xalqımnıñ şejeresen saqlıym
Küz tidertmi cide yatlardan.
Törki babam qanı ağa mindä,
Näsel başım tatar – bolğardan.
Sabırlığım İdel buylarınnan,
Cır – moñnarım qırır Uraldan,
Buınnardan buınnarğa küçä.
Altınnardan qimmät ber miras
Yäşägändä ilem tele yuğalmas.
Tel barında xalqım yuğalmas.
Tarix uçağında küpme baylıq
Äylänsä dä qara kümergä
Bez bar äle cirdä, bez yäşibez.
Aşıqmağız bezne kümärgä.
Bez bar bit äle, bez yäşibez
İdel buyı, Seber, Uralda.
Çal tarixı millät çıqmas,
Tön uzğanda tañnar yaralap.
Tatar uqıtuçıları bulğanda
Tatarstanıbız bulğanda bez yuğalmabız!-Rimzil Wäli. Bügen bezneñ tügäräk östäl söyläşüendä iskitkeç fidaqär şäxeslär, çın mögällimälär qatnaştı. Qızğanıçqa qarşı, mondıy milli canlı häm yuğarı äzerlekle uqıtuçılar artıq küp tügel. Çın tatar ruxlı mäktäplär şaqtıy siräk oçrıy. Tatar teleneñ däräcäse, anıñ kiläçäge, dimäk, ata-analardan, uqıtuçılardan tatar millätne, mäktäpne tä'min itüçe keşelärdän tora.


text:
Yaña Ğasır kanalı Çallıda da eşli ala.
Rusiäneñ kommunikatsia häm kiñküläm mäğlümat ministrılıgında yışlıqlar tapşıru komissiäseneñ utırışı buldı. Andağı bäygedä «Yaña ğasır» kanalı da qatnaştı. «Yaña ğasır» ber tapqır yışlıq alğan ide inde. Çınlıqta, bu yaña kanalnıñ tapşırularnı Qazannan alıp baru öçen genä litsenziäse, yäğni röxsät kağäze bar ide, ä Çallı kebek zur şähär öçen bu kanal ayırım litsenziä alırğa tieş bulğan. İnde xäzer şunısı mäğlüm buldı, Mäskäwneñ «TV Sentr» kanalı belän kierenke köräştän soñ Tatarstannıñ «Yaña Ğasır» kanalı ciñep çıqtı. Xäzer bu televidenie Çallı şähärendä dä qanunlı räweştä tapşıruların alıp bara ala.


text: Baku-Xakimiätlärneñ tıyuına qaramastan bügen Azärbaycan başqalasında bik küp keşe noyäberda irekle häm ğädel saylawlar ütkärelsen dip taläp itte.Militsiä häm xoquq saqlaw xezmätkärläre xalıqnıñ planlaştırılğan cıyın urınına baruın tuqtatsa da,xalıq tirä yaqtağı uramnarda cıyıldı.Distälärçä keşe AQŞ ilçelege aldında cıyın ütkärde. Demonstratsiä ike opozitsion partiädän berse Bezneñ Azärbaycan tarafınnan oyıştırıldı.Bu atnada 30dan artıq keşe qulğa alındı. Bakudağı AQŞ ilçelege qulğa alular, noyäber saylawlarınıñ irekle ütäçägenä şik tudıra dide.


text:
Prezident G. Bushnıñ milli iminlek kiñäşçese Condoleeza Rice, 11 sintäbr terror höcümnären tikşergän bäysez komissiäqarşında çığış yasadı. Baştan uq Rice, soñğı 20 yılda prezident xakimiäte islam terrorınıñ üsüenä döres reaksiä kürsätä almadı, ämma Bush Al Qaidanı yuq itüne – 2001nçe yılnıñ ğinwarınnan uq üz säyäsäteneñ töp maqsatlarınıñ berse itep quydı, dide.
Condileeza Rice, 2 distä yılğa yaqın Osama bin Ladennıñ Al Qaida çeltärennän kilgän qurqınıç arta barsa da, Amerika Quşma Ştatlarınıñ aña qarşı torırğa äzer bulmağanın tanıdı. Ämma Bush qurqınıç yanağanın añladı häm anı yuq itergä kiräklegen belderde, dide Rice: "Yaña Bush xakimiäte strategiäse maqsatlarınıñ berse – Al Qaidanı cimerü. Amerikadağı idarälär häm agentlıqlar citäkçelegenä – Al Qaidanı yuq itü färmanı birelde, monıñ öçen ildäge barlıq köçlärne – küzläw xezmäte, finans, diplomatik häm xärbi köçlärne cälep itü kiräklege turında äytelde" dide Condoleeza Rice.
Elekke terrorğa qarşı köräş idaräse başlığı Richard Clarke'tan ayırmalı bularaq, Rice höcümnärne buldırmasqa tırışlıq kürelmägäne öçen ğafu itenmäde. Richard Clarke bu belderüne 2 atna elek yasağan ide. Monıñ urnına Condoleeza Rice – 11 sintäbr könne bulğan qayğı häm açu xisläre turında söyläde.


text:
Helsinki Federatsiäse: Elekke sovet illärendä sovet çorı özärlekläwläre kire qaytarıla
Xalıqara Helsinki Keşe Xoquqları Federatsiäsenä bıyıl 25 yıl tula. Bu waqıt eçendä, ellekke sovet cirlärendä küp üzgäreşlär bulıp aldı. Läkin soñgı xisablarga qaraganda, bäysez däwlätlär berdämlege illärendä, Urta Azia, Belarus häm ayrım alganda Rusiädä, Sovet-stilindäge ezärleklär kire qaytarıla başlagan.
Xisapta töp igtibar, 2006-2007nçe yıllarda Urta Azia illäre, Belarus häm Rusiäneñ Tönyaq kavkaz töbäklärenä birelgän. Anda Federatsiä, Xaqimiätneñ töbäklärdä elekke sovet usılların yañadañ torgızu turında belderä. Bu illärdä, din häm süz ireklegen qısıp säyäsi oppozitsiä awızlıqlana diyelä. Häm qaysı ber töbäklärdä azaplawlarga röxsät birelä, keşelärneñ yuğaluları tikşerelmi.
Federatsiäneñ, Başqarma Mödire Aaron Rhodes äytüençä, keşe xoquqları ölkäsendä alga baru tuqtagan sıman kürenä. 1990nçı yıllarda, Keşe xoqıqlarıñ yaqlawda, Yewropa İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması wä Yevropa Şurası kebek xalıqara oyışmalar belän bergä eş itü ölkäsendä täraqqiyatlar bar ide. Berläşkän Millätlär ul yıllarda tagı da eşçänräk ide. Xäzer bu täraqqiyatta çigenü küzätelä.
Federatsiä belderüençä, töbäklärdäge yaña üzgäreşlär ictimagiy oyışmalarnı qısırıqliy başlagan.
Rusiädä, 2006nçı yılda ğamälgä kergän yaña qanunnar näticäsendä, çit illär iğanäsendä bulgan İctimagi oyışmalar, yañadañ terkälü öçen qatlawlı çaralar belän bergä, salım tülärgä dä mäcbür buldı. Bu çaralarga oxşaş proseslar Urta Azia illärendä dä bara.
Keşe Xoqıqların iñ tupas bozular, Urta Aziada, Üzbäkstan häm Törkmänstanda buldı. İHFederatsiä xisabına qaraganda, 2005neñ mayında bulgan Ändican waqiyğalarınnan soñ Üzbäkstan başlagan tıyular köçäyä bara. Xalıq cıyınnarı oyıştıru bik qıyın xälgä äwerelde. Xoquq yaqlawçıları törmälärgä yabıla yäki öy küzätüe astında totıla başladı.
Törkmänstannıñ gömerlek prezidenti bulğan Safarmurat Niyazovnıñ ülüe, reformalar buldırırğa waqıtlıça ömet birgän ide, läkin ğadel häm demokratik bulmagan saylawlar bu ömetne beterde.
Xalıqara Keşe Xoquqları Federatsiäse, Keşe xoqıqlarınıñ tupas bozu oçraqlarınıñ Çeçniädä häm Tönyaq Kavkaz täbäklärendä däwam itüen belderä.
M.K.


text:
Säğät küçerüdän kemgä fayda?
Säğät tellären küçerüdän Rusiädä yıl sayın 60 meñläp keşe ülä ikän. Yaña waqıt belän yäşi başlawnıñ berençe biş könendä üz-üzeñä qul salu, infarkt oçraqları, yul-transport häläkätläreneñ sanı kisken räweştä arta di belgeçlär.
Eşçelärneñ xakimiät orğannarına küpsanlı möräcäğätlärennän kürengänçä, rusiälelärneñ kübese waqıt küçerügä riza tügel. Bu mäs’älägä tatarstanlılar niçek qarıy? Bügenge açıq mikrofon şuşı xaqta
-Berençe könnärdä awır bula inde ul. Bigräk tä studentlarğa irtän toruı qıyınraq. Ämma nişlätäseñ, däwlät elektroenergiäne ekonomit' itärgä quşa bit. Üzeñ turında ğına uylarğa yaramıy inde!
-İrtän toruları bik awır!!!
-Bar da tärtiptä. Künektem dä inde min. Ämma ğädättä keşelär waqıt küçerüne bik awır kiçerä. Minemçä, säğät küçerü kiräk närsä tügel.
-Bik äybät kiçerdem! İrtän tordım häm menä eşkä kildem ğädättägeçä.
-Kön ozınayğaç, äybät iç inde! Kübräk eşläp ölgeräseñ. Yäş bulmasam da, bik normal' kiçeräm min bu waqıtlarnı.
-Miña bik awır!!! Härwaqıt şulay. Minemçä, waqıtnı küçerergä kiräkmi. Däwlät öçen kiräkter ul bälki, ämma xalıqqa anıñ kiräge yuq.
Elek säğät küçerüne elektr energiäsen ekonomiäläü belän añlatsalar, xäzer isä monnan farmatsevtlar fayda kürä başlağan. Sankt-Peterburgnıñ “Tormışnı poyas waqıtı buyınça tözätü komitetı” äğzälärı şundıy ike dälil kiterä: elektr energiäsen ekonomiäläü nibarı 0,5 protsent qına täşkil itä, ä sälämätlekkä äytep betergesez küp zıyan kilä. Bigräk tä “cäyge waqıt”qa küçü näticäsendä yöräk-qan tamırı awıruları belän integüçelärneñ sanı arta. Ğalim Vyaçeslav Aprelov süzlärenä qarağanda, yazın häm közen säğät tellären küçerü daru biznesı basımı astında başqarıla. Waqıt üzgärtüdän soñ aptekalar ber kvartallıq plannarın arttırıp üti ikän.
Al'bina Zäynulla


text:
26nçe dikäberdä Üzbäkstanda parlament saylawları ütkärelä.Bu saylawlarğa opozitsiä partiäläre qatnaşmıy alar saylawçılarnı boykotqa çaqıra.Xalıq isä alda torğan waqıyğä belän bötenläy qızıqsınmıy diärlek.Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması saylawlarnı küzätü öçen keçkenä missiä cibärde.Xökümät yaqlı 5 partiä Olı Mecles-Parlamenttağı 120urın öçen yarışaçaq.Saylawlarnı BDB illäre,Rusiä häm Tacikstannnan kilgän küzätüçelär qarap baraçaq.
Üzbäkstan saylawlarında xärämläşülär bulmas , çönki xakimiätlär opozitsiä partiäläreneñ qatnaşuın tıydı. Ä parlamentnıñ tübän palatası öçen yarışqan 5 partiä prezident İslam Karimovnı yaqlawların belderde.Yustitsiä ministırlığı Erk, Birlik häm Ozod Dehqonlar isemle 3 töp opozitsion partiäneñ saylawlarğa terkälüen kire qaqtı. Prezident Karimov olı mäclesneñ sonğı utırışında (audio)
alda torğan saylawlar konstitutsiädä äytelgän prinsıplarğa , saylaw qanunnarı, qağıydälärenä kileşle ütergä tieş.Saylawlar ğädel, açıq irekle, ütäkürenmäle çittän ber nindi tıqşınular bulmıy, saylawçılarnıñ irekle telägen çağıldırırğa tieş.Minemçä hemmägez bu mäsälädä mine yaqlıysız häm bez hämmäbez monıñ öçen cawaplı
Könbatış küzätüçeläre , üzbäk xakimiätläre aldan uq saylawlarnıñ ğädel bulmayaçağın kürsätte.
Yevropada İminlek wä Xezmätäşlek Oıyşması parlamentar assambleyasınıñ eleke vitse prezidentı,Finländiä parlamentı äğzası Kimmo Kiljunen(audio)
İrekle ğädel bulmağan saylawlar oyıştıru öçen saylaw näticälären texnik yaqtan manipulatsiäläw ğädäti xäl tügel. İn kiñ cäyelgäne, min moñı küpkenä saylawlarnı küzätü prosesında kürdem- saylaw aldı kampaniäsendä ğädel bulmağan şartlar buldıru,tiskäre mätbuğat, küp kenä oçraqlarda xökümätkä qarşı namzät-kandidatlarnı yuq itü.Bu inde irekle ämma ğädel bulmağan saylawlar digän süz.
Erk häm Ozod dahqonlar (yäğni irekle igençelär)partiäse saylawçılarnı, xalıqara küzätüçelärne boykotqa çaqıra.Xalıqara küzätüçelär üzbäk xakimiätlärenä saylawlar legitim dip däğwä itü öçen nigez bulıp tora di.Erk partiäseneñ eksildä yäşäwçe citäkçese Möxämmäd Salix (audio)
Älege wazğiättä berdänber yul saylawlarnı boykot itü. Çönki xökümät bilgelägän saylawlarğa qatnaşu telägen belderü dä xökümätne häm saylawlarnı legitimlaştıru , opozitsiäneñ mäqsat häm demokratik idealarına xıyanät itü bula
Ämma opozitsiädäge Birlik partiäse boykotqa qatnaşmıy kiresençä üz äğzaların watandaşlar törkemnärennän namzät itep kürsätkän häm saylawlarnı da küzätep baraçaq .Partiäneñ AQŞlarında yäşäwçe citäkçese Abduraxim Polat boykot irekle, köçle sivil cämğiät häm bäysez mätbuğat bulğan ildä genä mömkin , ul çaqta boykot cämäğätçelek fikrenä täsir itä ala dip belderde. Yevropa Oyışması saylawlarnı qarap baru öçen Üzbäkstanğa keçkenä missiä cibärsä dä xoquq yaqlau törkemnäre şulsanda Human Rights Watch xalıqara küzätüçelär cibärügä qarşı.Läkin Yevropa Oyışmasınıñ demokratik buınnnar häm keşe xoquqları öçen ofisı süzçese Urdur Gunnarsdottir bu turıda komentar birü öçen waqıt irtä di(audio)
Bezneñ anda keçkenä törkem bulaçaq . Älege waqıtta Üzbäkstanda 21 küzätüçeebz bar .Alar dikäber başınnan birle anda , bez bu turıda fiker beldergänçe , yäkşämbene-saylaw könen kötergä tieşbez.
Üzbäkstan saylawların qarap baraçaq BDBnıñ başqarma komitetı missiäse başlığı Vladimir Ruşaylo 30nçe noyäberda Taşkentqa kilgäç tä komentar birde.Ul opozitsiä partiäläreneñ saylawlarğa qatnaşuın tıyu qararı turındağı sorawğa, missiä Üzbäk räsmiläreneñ qararlarına qatnaşmıy digän cawap qaytardı. Ruşaylo äzerleklärgä qänäğätlelek belderp xatın qız namzätlärgä 30%lıq kuota ayrıluına yuğarı bäyä birde.Ul ayruça saylaw bülletennäreneñ üzbäk, rus, qaraqalpaq, tacik häm qazax tellärendä basılğan buluın da xupladı.Rusiä Üzäk Saylaw Komisiäse başlığı Aleksander Veşnyakov ta üzbäklärneñ çın saylaw mömkinçelege bar här urın öçen 4 namzät kürsätelä dide. Ruşaylo da Veşnyakov ta 517namzätneñ 13neñ genä üzbäk bulmawın telgä almadılar. Alar arasında 6 rus , 4tacik 3 qazax bar. Küzätüçelär bu keşelärneñ saylanu şansı yuq kebek dip äytä. Taşkentta yäşäwçe sotsiolog Bahodir Musaev fikerençä Rusiä säyäsi expertları zur xatalar yasap saylawçılarnı açulandırmasınnar dip üzbäk räsmilärenä yardämgä kilde. İldä köçle sotsial kierenkelek xökem sörä.Taşkent Rusiädän şulayuq AQŞtan yardäm kürä ala 1999nçe yıldağı parlament saylawların tänqitlägän Waşington xäzer terrorğa qarşı suğışta Üzbäkstannıñ partnörı .Şulay da Yevropa Oyışmasındağı AQŞ wäkile P.Jones çın mäğnädä bäysez opozitsiä namzätläreneñ saylawlarğa qatnaşmawına qızğanıç belderep , bu täräqiät saylawlar ğädel yarış bulaçaqmı digän soraw tudıra dide
färidä xämit


text:
Qazannıñ meñyıllığına – “Qazan yılyazması” kitabı
“Qazan yılyazması” kitabınıñ 32 kilolıysı başqala bäyrämenä kilgän märtäbäle qunaqlarğa büläk iteläçäk. Ul barlığı 50 danä genä çığarılğan. Monnan tış zur fotoal'bom häm kesägä tığıp yörtä torğan keçkenä kitapçıq bar. Aları ğadi xalıq öçen.
360 bitlek “Qazan yılyazması” kitabına başqalanıñ tarixında bulğan iñ üzençälekle eksponatlar räsemnäre genä kergän. Barlığı 500 eksponat. Alarnıñ barısı da Tatarstannıñ muzeylarında urın alğan.
Oyıştıruçılar fikerençä, alarnıñ iñ qimmätlelären saylap xronologik räweştä kitapqa urnaştıru şaqtıy qatlawlı bulğan. Anıñ öçen barlığı 800дәH artıq slayd räsemnäre qaralğan.
Kitap “Mopckoй ПeTepбypr” näşriät yortı tarafınnan äzerlängän häm basılğan. Mondıy kitap küptä tügel bilgeläp uzılğan Sankt-Peterburgnıñ 300 yıllığına da çığarılğan bulğan. Bu xaqta Milli muzeynıñ citäkçese urınbasarı Gölçäçäk Näcipova
Sankt-Peterburgta da şundıy kitap çıqqan ide. Anıñ ideyäse şunnan alındı. Ämma bezneñ kitap yaxşıraq. Çönki beznekendä räsemnär genä tügel, ä muzey äyberläre räsemnäre dä şaqtıy.Kitap zäwıq belän eşlängän. Künnän yasalğan tışlıqqa altın belän Qazan tuğrası çigelgän.
Kitapnıñ avtorlar kollektivın Tatarstan Prezidentınıñ säyäsi mäs'älälär buyınça kiñäşçese Rafail Xäkimov citäklägän. Basmanı äzerläwdä fänni xezmätkärlär, muzey, arxiv, kitapxanä citäkçeläre qatnaşqan. Tatarstan Prezidentınıñ däwlät kiñäşçese Timur Akulov, häm başqa citäkçelär anı äzerläwdä yärdäm itkän. Sişämbe könne Milli muzeyda uzğan täqdim itüdä alarnıñ härqaysı qatnaştı. Yaña basmanı qotlarğa TR Mädäniät ministrı urınbasarı Andrey Quz'min, Qazan şähäre başlığı urınbasarı Älfiä Tutayıwa da kilgännär ide. Cıyıluçılarnıñ härqaysı meñyıllıq Qazan tarixı belän tanıştıruda älege kitapnıñ bäyäse bixisap buluın bilgeläp uzdılar. Monnan tış Qazannıñ 1000 yıllıq bäyräme qısalarında äle tağın berniçä yubiley basması dönya küräçäk. Alar arasında äle moña qadär berqayda da basılmağan Şämaillär räseme belän kalendar' da bar.
Landış Xarrasova.


text:
Washington keşe xoquqları turındağı yıllıq xisabın üze üti mikän?
AQŞ Dävlät Departamentı Düşämbedä dönyada keşe xoquqlarınıñ torışı turında üzeneñ yıllıq raportın iğlan itte. Anda süz küpkenä illärdä , şul sanda elekke Sovetlar Berlegendä keşe xoquqların bozu açıqça telgä alınğan. Şulay da qayber küzätüçelär Washington xärbi häm sävdä mönäsäbätlären nığıtırğa telägän illärdä keşe xoquqlarınıñ bozıluın citdigä ala mikän digän sorau da quyalar. Radiobıznıñ Washingtondağı küzätüçese bu xaqta ike belgeç belän söyläşte.
Audio
"Küpkenä keşelär bez Üzäk Aziädä yana berektäşlär tapqaç, bu anda keşe xoquqlarınıñ bozıluın tänqitlävne tuqtatuğa kiteräçäk dip uyladılar. Çınbarlıqta kiresençä buldı. Bez Üzbäkstan kebek urınnarda keşe xoquqlarınıñ torışına küberäk ähämiät birä başladıq häm üzgäreşlärne yaqlauçı keşelär tarafın aktıvıraq tota başladıq."
Kozaknıñ süzlärençä, yıllıq raportnıñ maqsäte berävne ğäyepläv tügel, ä Dävlät Departamentı belän AQ Yortqa säyäsätne bilgelävlärenä yardäm itü. Washngtonda urnaşqan bäysez Xalıqara Tınıçlıq öçen Carnegie Endowment üzägeneñ Russiä häm Euroaziä programası xezmätkäre Rose Gottemoellerneñ fikerençä, Buş administratsiäse bu raporttan faydalana. Anıñ süzlärençä, prezident Buş Russiä prezidentı Putin belän Bratislavada oçraşqanda keşe xoquqları mäsäläsen kütärep çıqqan.
Audio
"AQŞ bu illärdä demokratik reformalarnıñ bezneñ standartlarğa kürä buluın küz aldında totqan säysät alıp bara. Bez prezident Buşnıñ prezident Putin belän Bratislavada oçraşqanda bu xaqta açıqça söylävenä tanıq buldıq. AQŞnıñ säyäsäte bu illär belän xezmättäşlekkä häm ber ük vaqıtta reformalarnıñ zarurlığı mäsäläsendä üz qaraşların açıqça belderügä nigezlängän. "
Gottemoeller AQŞ keşe xoquqları ölkäsendä barlıq illärgä ber ük taläp quymıy digän şikayätkä qağılıp, Washingtonnıñ reaksiäse keşe xoquqların bozunıñ külämennän häm bu illär belän nindi mönäsäbätlär urnaştıruınnan bäyle, şul säbäple daimi ezleklelek yuq dip cavap birde. Human Rights Watchnıñ Üzbäkstan buyınça tikşeräçese Allison Gillnıñ fikerençä, AQŞ üzara mönäsäbätlärgä zian kitermiçä, Üzbäkstan kebek illärdä sivil irekleklärne üsterü öçen küberäk eşli ala. Gillnıñ qaraşınça, Buş administratsiäse Üzäkstanda xärbi bazalar alğannan soñ, anıñ prezidentı İslam Kerimovnı açulandırudan tartına.
Audio
"AQŞnıñ bu regionda häm bigeräk tä Üzbäkstanda täsire ikeyağı da ütker qılıçnı iskä töşerä. Ber yaqtan AQŞ belän Üzbäkstan arasındağı mönäsäbätlär tiränäyä bara, ikençe yaqtan AQŞ iminlek mäsäläsendäge mönäsäbätlärenä zian kiler dip bu mönäsäbätlärne tieşençä faydalanudan tartına. Minemçä, bu borçılu urınsız. AQŞ zur täsirgä iä häm ul monnan faydalanırğa tieş."
Gillnıñ belderüenä qarağanda, AQŞ Kongresı, Üzbäkstanda keşe xoquqlarınıñ bozıluı säbäple Karimov xökümätenä 18 milion dolarlıq yardämne tuqtattı. Läkin, Pentagon monıñ täsiren 21 milion dollarlıq xärbi yardäm birüe belän yuqqa çığarğan. Mondıy säyäsät AQŞnıñ ezärleklävçe uñ yünäleştäge xökümätlär belän Salqın Suğış çorındağı xezmättäşlegen iskä töşerä. Ayırma şunda ğına. Ul vaqıtta AQŞ kommunizmğa qarşı köräşkän bulsa, xäzer ul möselman militantlarğa qarşı köräşä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Foto: kиHocTyдияHың бacпacөз қызMeTi
Ş.Ay`manov atındağı «Qazaqfïlʹm» kïnostwdïyası Äbiş Kekilbaevtıñ «Şıñıraw» povesiniñ jelisimen tolıqmetrajdı körkem fïlʹm tüsirwdi qolğa aldı. Fïlʹmniñ day`ındıq jumıstarı bastalıp ta ketti. Qazir tüsirilim tobı jasaqtalıp, akterlerdi iriktew jumıstarı jürip jatır, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Fïlʹmniñ scenarïy` avtorı äri rejïsseri – Jañabek Jetirwov.
Tüsirilimniñ barlığı derlik Mañğıstaw oblısında ötedi. Fïlʹmde Qaraqïya oy`ısı, Üstirt şoqısı jäne Kaspïy` teñizi körinis tabadı. Jwıq arada rejïsser ötpeli körinisterdi tüsirw üşin Aqtawğa jol jürgeli otır.
Jañabek Jetirwov köptegen derekti fïlʹmderdiñ jäne «Dünïejarıq», «Aqqız» attı körkem swretti fïlʹmderdiñ avtorı. Sonday`-aq, Jañabek Jetirwov jazwşı Äbiş Kekilbaevtıñ ömiri men şığarmaşılığına arnalğan «Samğaw» derekti fïlʹm tüsirgen, dep xabarlay`dı kïnostwdïyanıñ baspasöz qızmeti.
Äbiş Kekilbaevtıñ üzdik twındılarınıñ biri «Şıñırawdı» ékrandaw asa jawapkerşilikti talap etetinin ay`ta otırıp, rejïsser şığarma jay`lı közqarasımen bölisti:
«Aspannan juldız izdegennen, jerdiñ tübinen sw izdew qïınıraq şığar. Eñsep är qudıqtı qazw üşin jüz oy`lanıp, mıñ tolğanadı. Üstirtte ğasırlar boy`ı qudıq qazğan babalarınıñ isin jalğastırwşı oğan sırttan kelgen Qalpaqtıñ qudıq qazıp, ayaq astınan abıroy`ğa ïe bolwı, Eñsepti eseñgiretip jiberedi. Onıñ endigi maqsatı Qalpaqtı jer etw. Eñ tereñ qudıq qazıp tarïxta atın qaldırw. Qalpaqtıñ atın eldiñ esinen öşirw».
Fïlʹmdi şığarmanıñ deñgey`inde tüsirwdi maqsat tutqan rejïsser tek twındını bayandap qoy`may`, öz tarapınan tıñ şeşimder jasay`tının da ay`tıp ötti:
«Xalıqtı swmen qamtamasız etip rïzaşılığına bölenwdi maqsat etwmen bastalğan jumıstıñ artı bäsekege ay`naladı. Al bäsekede şek bolmay`dı. Şeksizdikke umıtılw tılsım küşpen tay`talasqanmen birdey`. Oğan adamnıñ aqılı da, küşi de jetpey`di. Eñseptiñ tragedïyası da osında. Rejïsser retinde men üşin Eñseptiñ jan-dünïesin körsetw mañızdı. Prozanıñ tilinde jaqsı qoldanılğan täsil kïnematografïyada utımdı bolmay` tipti, mañızın bere almay` qaladı. Sondıqtan da fïlʹmge poveste joq key`bir özgerister engizdim. Jalpı povestiñ syujettik jelisin, fabwlasın saqtadım».


text:
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Rusiä Federatsiä Şurasında bulaçaq wäkileneñ iseme ataldı
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ 10 plenar sessiäseneñ däwamı 17 ğinwarğa bilgelände. Anıñ kön tärtibendä 26 mäsälä. Berençese -- Däwlät Şurasınıñ Federatsiä Şurasındağı wäkilen saylaw. Düşämbedä Färit Möxämmätşin älege wäkil itep, Däwlät Şurası räise urınbasarı İrina Laroçkina namzäten atadı. Çığışı Älmät yağınnan, geologiä fännäre doktorı İrina Laroçkina, Däwlät Şurası räise urınbasarı bulıp 1,5 yıl eşli. Parlament jurnalistları anıñ älläni işetelerlek, telgä alınırlıq başlanğıçlar, yañarışlar belän çıqqanın küzätmädelär. Färit Möxämmätşin İrina Laroçkina kandidaturasına tuqtalu säbäplären sanağanda, ähämiätlese itep, anıñ Tatarstannıñ xatın-qızlar häm rus telle xalıq öleşe mänfäğätlären çağıldıruın atadı. Färit Möxämmätşinnıñ interviusınnan ber sitat: «...şunıñ belän bez üzebezneñ sentrist pozitsiäbezne yañadan çağıldırabız. Rusiä parlamentında ul bezneñ respublika isemennän layıqlı eşlär, anıñ grajdannarı mänfäğätlären yaqlar, dip uylıym.»


text:
İraq krizisındağı sonğı waqıyğälärgä bezneñ añlatmalar
Bagdad ikençe tön bombalanğanda AQŞ räsmiläre bu äle suğışnıñ berençe fazası ğına , asıl höcümnär kiläçäktä dip yanadı. Saqlanu ministırı Rumsfeld (audio) närsä bulaçaq ul bernindi konfliktınıñ qabatlanuı bulmayaçaq , elek kürelmägän köç vä därääcädä bulaçaq dip kisätte. Bagdadta sonğı säğätlärdä köçle şartlaular işetelä , Ğıraqnıñ oçqıçlarğa qarşı artiläriese cawap utı aça.( audio) Xabärlärgä qarağanda şartlaular Tigris yılğasınıñ könbatışınnnan işetelä. Anda Saddamnıñ ike sarayı häm Ğıraq küzläü oyışmasınıñ başkavartirası urnaşqan. Xabärçelär belderüenä qarağanda AQŞ artileriese könyaq Ğıraqtağı pozitsiälärne utqa tota AQŞ saqlanu ministırı Donald Rumsfeld Pentagonda ütkärgän mätbuğat oçraşuında irtänge höcümda hädäf Ğıraq citäkçelege ide., Saddamnıñ könnäre sanaulı dip belderde. Rumsfeld Ğıraq xärbilärenä koalitsie köçlärenä qarşılıq kürsätmägez dip äytep bolay dide:Kürsätmälärgä buysınıp küpläp üterü qoralların qullanu yäki Ğıraq infrastrukturasın cimerü kebek cinayätlärgä qatnaşuçılar tabılaçaq häm cazalandırılaçaq.Suğış cinayätçeläre xökemgä tartılaçaq min ämer,kürsätmälärgä buysındım digän aqlanular qabul itelmiäçäk .
Rumsfeld brifingta bu ber yaqlı aksiä tügel, koalitsiä 91-nçe yılğı belän çağıştırğanda kiñräk, aña küpläp möselman illäre dä qatnaşa dide. Ul Quşma Ştatları xärbiläre neftqa bay möselman ilenä höcüm itä digän tänqitlärne kire qağıp, bu ilgä , dingä qarşı tügel ä rejimğa qarşı suğış dip äytte. Şul arada ştab başlığı general Richard Myers bu konfliktqa ciñel dip qarauçılar yalğışa, suğış qurqınıçlı, yuğaltular bulaçaq dip belderde.AQŞnıñ 3nçe cäyävle batalionı Könyaq Ğıraqtağı hädäflärne utqa tota .Qazan waqıtı belän kiçke 8dä başlağan bu höcüm , kötelgän cir öste höcümeneñ başlanğıçı bulırğa tieş. . General mayor Buford Blound artilerie utı ciröste höcümeneñ başlanuına signal bulaçaq dip äytep quyğan ide. 100dän artıq tup yädräse atılsa da Ğıraq yağı cawap qaytarmadı.
Kuweit televidiäse ğıraq ğäskäriläreneñ Basra yaqınında küp kenä neft qoyısına ut törtkänen xabär itte. Ämma Ğıraq neft ministırı bu xabärne kire qaqtı. İran kiñ küläm mäğlümät çaraları AQŞ oçqıçlarınıñ şul tiräne bombalauın belderde. AQŞ xökümäte Törkiäneñ hava territoriäsen AQŞ suğış oçqıçlarına açuı öçen räxmät beldersä dä , elek täğdim itelgän yardäm paketı kire alındı dip äytte . Törkie paralemntı bugen şunı häm üz ğäskärilären Tönyaq Ğıraqqa cibärü turındağı memorandumnı rasladı. Aqyort süzçese A.fleiscehr 30milliard dollarlıq yardäm paketı Ankaranıñ 62 meñ amerikan soldatına könyaq könçığış Törkiedä urınaşuına cawap itep bireläçäk ide , paralament 1nçe martta bu taläpne raslamadı dip söyläde. Törek xärbiläreneñ Tönyaq Ğıraqqa kerüe , kördlär telämägän eş . Amerika bugen terror höcümnärennän qurqıp bik küp illärdäge ilçeläklären yaptı
Färidä xämit. Praga


text:
İğtibar üzägendäge ike mäxkämä utırışı uzdı
Respublikada bu aralarda zur yañğıraşlı, küplärneñ iğtibarın cälep itkän mäxkämä eşläre tämamlandı. Respublikadağı Tatmedia agentlığı citäkçese Marat Moratovnıñ bäysez dip sanalğan Zvezda Povolj’ya gäcitenä däğwası turında bez sezgä inde söylägän idek. İsegezgä töşerep kitäbez, uzğan yazda Marat Moratov Qazan Dumasına saylanğan ide. Şul waqıtta, Zvezda Povolj’ya gäcitendä, saylaw aldı köräşen alıp barğanda, älege nämzät saylaw qanunnarın bozdı, dip yazıp çıqtı. Monıñ belän kileşmiçä, basmanı yalğanda ğäyepläp, Moratov gäcitne mäxkämägä birde. Ul mäxkämädän üze kürgän moral’ zıyan bärabärenä gäcittän 100 meñ sum tülätüne taläp itte. Şuşı däğwälar tikşerelgän arada Zvezda Povolj’yanı yaqlap Tatar ictimaği üzäge ike piket oyıştırdı. Alay ğına da tügel, ictimaği üzäk wäkilläre Marat Moratovnı wazifasınnan azat itüne dä taläp ittelär.
Gäcit mäğlümätlärenä qarağanda, üzäk wäkilläre 2 yün könne dä tağın ber piket ütkärergä niätlilär ikän. Bu yulı alar gäcitne respublikanıñ Jurnalistlar berlege yanında yaqlayaçaq. Mäxkämä eşenä qaytsaq, soñğı utırış 30 may könne uzdı. Anda Morat Moratovnıñ wäkile – ä Tatmedianıñ general’ direktorı mäxkämägä üze kilmägän ide, häm Zvezda Povolj’yanıñ baş möxärrire Räşit Äxmätovnı tıñlap, xäkimnär Moratovnıñ däğwäsın öleşçä qänäğätländerü turında qarar qabul itkännär. Mäxkämä qararı nigezendä gäcit Tatmedia citäkçesenä 5 meñ rubl’ tülärgä tieş.
Tatarstanda iğtibar üzägendä torğan tağın ber mäxkämä eşe kriminal’, cinayätçelär belän bäyle. Süz Çallıdağı 29 kompleks dip atalğan cinayätçel törkem turında bara. Älege cinayät eşe qısalarında 33 keşegä gäyepläwlär belderelgän. 29 kompleks törkeme tarixın da isegezgä töşerep ütik. Törkemneñ wäkillären Çallıda ğına tügel, respublika buylap, xätta Mäskäwdä dä qılınğan 20 dän artıq üterüdä, talaw, qanunsız qoral yörtü häm başqa cinayätlärdä ğäyeplilär. Eçke eşlär ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, alar xisabında Minzälädän Räfis Loqmanov häm anıñ belän bulğan tağı 7 keşene, Alabuğa şähär şurası deputatı Aydar İsrafilovnı üterü, küp kenä iqtisadi cinayätlär bar. Alar berniçä şaqtıy zur şirkät häm banklarnı kontrol’ itkännär. Adığan Säläxov citäklägän törkemgä 500 tiräse keşe kergän, dip isäplilär tikşerüçelär.
Berençe bulıp 29 kompleks äğzälärenä İsrafilovnıñ üterelüen tikşergändä çıqqannar. Tikşerüçelär deputatnı üterüçene qulğa alalar häm anıñ aşa törkemneñ başqa äğzälären dä tikşerä başlıylar. Tikşerü eşläre barışında barlığı 33 keşe qulğa alınğan. Alarğa bäyle mäxkämä eşe 2004 yılnıñ 29 noyäberendä başlanıp kitä. Bik ozaq däwam itkän utırışlardan soñ, nihayät, şuşı eşkä dä noqta quyılır waqıt citte. 30 mayda uzğan utırışta cämäğät mäxkämäse qulğa alınğan 33 keşene ğäyeple dip taptı. Läkin ğäyeplänüçelärneñ advokatları älege qarar belän kileşmi, alar aña şikäyät birergä teli. Xäzer ğäyeplänüçelär üzläreneñ cäzaların kötä.
Gölnaz İlgizär


text:
“Qazan küçtänäçe”
Qazannıñ meñellığı uñayınnan Tatarstan kitap näşriätendä çığarılğan älege basma tatar başqalası, tatar xalqı xaqında mäğlümat alırğa, borınğı şähär belän yaqınnanraq tanışırğa mömkinlek birä. Tışlıqta Söyembikä manarası häm Qol Şärif mäçetläre töşerelgän kitap tatar başqalasınıñ olı tarixı turında söyli.
“Qazanım – şiğri azanım” isemle bu cıyentıkta Qazan turında riwayätlär, bäyetlär, şiğerlär häm poemalar tuplanğan. Kitap respublikanıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanovnıñ süzläre belän başlana. Premyer üzeneñ kereş süzendä bolay di. “Qazan- şağirlär şähäre. Biredä böyek Tuqay yäşägän, ğisyançı şağir Hadi Taqtaş, geroy şağir Musa Cälil icat itkän. Şağirlär Qazanda yäşäp kenä qalmağannar, bälki, üzläreneñ iñ güzäl äsärlären, küñel cäwhärlären dä Qazanğa bağışlağannar. Qazanğa atap bik küp şiğerlär, cırlar, poemalar yazılğan, dastannar icat itelgän. Böyek Qazanıbıznıñ meñellığı uñayınnan çığarıla torğan bu mäcmüğada änä şuşı äsärlärdän iñ yaxşı ürnäklär tuplanğan”.
Cıyentıknıñ riwayätlär, bäyetlär belän açıluı tabiği. Yazma ädäbiätneñ çişmä başı xalıq awaz icatında. Riwayätlär Qazanğa nigez salınu, Qazan atamasınıñ kilep çığuı turında söyli. Bäyetlär möstäqillegen cuyğan, cimerülärgä duçar itelgän tatar başqalası xaqında. “Bäyte Şähri Qazan”, “Faciğai Qazan”, “Qazannı alu bäyetläre” elek böten dönyağa tanılğan güzäl, mäşhür qalanıñ suğış afätenä duçar buluı, xärabä xälenä qaluı turında söyli.
Şiğerlär bülege Qazan xanlığınıñ güzäl tormışın, tatar xalqınıñ bäysezlek öçen köräşen taswirlağan Qol Şärif icatı belän açıla. Älege bülektä Tuqay, Näqi İsänbät, Xäsän Tufan da, sovet çorında icat itkän ädiplär dä, xäzerge çor yazuçıları da bar. Xäzer sezneñ iğtibarğa Safuan Mullağaliewnıñ Qazanğa atap yazğan şiğeren täqdim itäbez:
Üz däwläten yuğaltqan xalıqqa Kemnär kürgän bäxet kölgänen? Niçä ğasır sabır itep, xalqım, Qazan yanıp qalğan kölläreñ Küzeñ almıy kötteñ köyrägänen, Birer bulıp ğäziz ğömereñ… Min dä bit şul qazan köllärendä Sünmi qalğan utlı kümerneñ Ber çatqısı – dörläp kitär idem, İzge qanat cilpep cil issä! Mondıy xällär tarixta küp bulğan, Qayberäwläre bügen dä istä… İ-ix, Qanatların cilpep cil issä!
Tatar xalqı tarixında, anıñ mädäni tormışında yaqtı ez qaldırğan mäşhür şağirlärneñ yazmışı Qazan yazmışınnan ayırılğısız. Qazanda borın-borınğıdan şiğri küñelle xalıq yäşägän, Qazan şağirlär şähäre bulğan. Alarnı üzeneñ güzällege, böyeklege, borınğılığı, izgelege belän cälep itep torğan. Oluğ yubiley meñellığı citkäç Qazannıñ yöze dä nığraq açıla başladı. Bügen tatar başqalasınıñ tarixi häm mädäni mirası yañabaştan barlana. “Qazanım – şiğri azanım” kitabı monıñ ber misalı.
Albina Zäynulla