text:
Oppozitsion Taciqstan Demokratik Partiäseneñ räis urınbasarı Räxmätulla Wäliev partiä räise Mäxmätruzi İskändärov törmägä säyäsi säbäplär belän yabıldı dip Quşma Ştatlarnı bu mäs'älägä tışqınırğa çaqırdı. Kiçä yuğarı mäxkamä İskändärovnı terrorçılıqta häm aldaşu yulı belän aqça üzläşterüdä ğäyepläp 23 yıllıq törmä cäzası bilgeläde. Bügen Wäliev AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Ricenı aldağı atnada Taciqstanğa kilgäç İskändärov mäs'äläsen kütärergä çaqırdı.
"Bügen şuşı matbuğat oçraşuınnan faydalanıp min Rice xanımnan räsmi räweştä Taciqstan prezidentı, yäki Taciqstan parlamentı äğzaları, yäki yardäm itä alırlıq başqa şäxes belän oçraşularda bu mäs'äläne kütärüne sorarğa telim. Min Rice xanımnan demokratik il wäkile bularaq bu xälgä bäyä birüne häm bitaraf qalmawnı sorıym. Min anıñ moña citdi qarıyaçağına ışanam dide" Wäliev.
Wäliev şulay uq Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasında da, Yewropa Berlegenä dä möräcäğät itkänlege, ämma ul oyışmalardan bernindi cawap bulmağanlığı turında belderde.


c: text/html

text:
Bügen Başqortstanda mäğärif xezmätkärläreneñ yıllıq kiñäşmäse açıldı. Bıyıl respublika uqıtuçıları Salawat häm Qıyğı rayonnarında cıyıldı. Kiñäşmädä süz kübräk ğömüm problemalar turında bara häm äzerlek turında xisaplar uqıla. Bezneñ Ufadağı xäbärçebez başqaladağı 65nçe tatar gimnaziäse citäkçese belän elemtägä kerep-mäktäptäge xällär belän qızıqsınğan. Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma Komitetı uqu yortına TYĞ kanalın qarar öçen iärçenle tälinkä büläk itkän, kitaplar belän dä qıtlıq bulmas, di citäkçe.
Fänis Fätxi, Ufa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil'' Bikbov küp törle oçraşular ütkärde
Çirattağı yaldan çıqqannan soñ, Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbov küp kenä eşlekle oçraşular ütkärde.
Uzğan atnada Qazannan şähär xakimiäte başlığı urınbasarı Mansur Näqip ulı Xafizov kilgän ide. Oçraşu waqıtında “Qazan-Yekaterinburg – yaña meñyıllıqqa küper” proyektın tormışqa aşıru buyınça törle yullar qaraldı. Qazanğa yullar tözü öçen granitlı maxsus waq taş cibärü variantları tikşerelde. Qunaqnı şulay uq Uraltransmaş berläşmäse produktsiäse dä qızıqsındırdı. Şulay itep, oçraşu waqıtında Qazan belän Yekaterinburg arasındağı eşlekle mönäsäbätlärneñ tögäl yünäleşläre bilgelände.
Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbov ütkärgän citdi oçraşularnıñ berse Sverdlov ölkäse xökümäteneñ keşe xoquqların saqlaw buyınça wäqälätle wäkile Tat'yana Merzlyakovanı qabul itü buldı.
Oçraşu waqıtında süz tormışnıñ barlıq aspektlarına da qağılıp ütte. Sverdlov ölkäsendä yäşäwçe tatar xalqınıñ küp öleşe tuğan telne öyränä almawı, anıñ öçen şartlar tudırılmawı, bu xälneñ säbäpläre turında häm bu mä’säläneñ keşe xoquqların yaqlaw qanunnarın bozumı, yuqmı ikänlege turında fiker alışındı. Süz tatar awıllarındağı küp kenä problemalarğa, mäsälän, Ufa Şigerendä älegä qädär mäktäp tözeleşe başlanmawğa, Äräkäy awılınıñ klubsız yäşäwenä, häm başqa küp kenä mä’sälälärgä qağılıp ütte. Oçraşu waqıtında ike yaq ta kiläçäktä bergäläşep, tığız elemtädä eşlärgä teläk belderdelär.
Küptän tügel daimi wäkillektä Federal' kosmos agentlığı qaramağında eşlägän Miass däwlät maşina tözü zavodınıñ general' direktorı bulıp kitte. Älege zavod nefteximiä tarmağı öçen unikal' citeşterü cihazları çığaruı belän mäğlüm. Oçraşu waqıtında süz Tatarstan respublikası belän üzara mönäsäbätlärgä qağılıp ütte, moña qädär eşlängän eşlärgä näticä yasaldı. Monnan tış, Çiläbe ölkäsendä yäşäwçe tatarlarnıñ milli tormışı, ayırım alğanda, “Milli televidenie tapşıruların Ural tatarlarına citkerü” programmasın tormışqa aşıru yulları, tatar ictimaği oyışmaları belän mönäsäbätlärne nığıtu turında da süz bardı.
TNV tapşıruların Sverdlov ölkäseneñ küp kenä şähärlärendä kabel' televideniese yärdämendä här yortqa kertü eşe bik uñışlı bara. Yekaterinburgtan yıraq bulmağan Yuğarı Pışma, Berezovskiy, Pervoural'ski, Revda kebek şähärlärdän tış, ölkäneñ tönyak okrugında da bu eş bik aktiv bara ikän. Bu turında Rawil' Bikbovqa küptän tügel bulıp uzğan oçraşu waqıtında Sverdlov ölkäseneñ tönyaq idärä okrugı citäkçese İvan-İvanoviç Grammatik xäbär itte. Anıñ äytüençä, TNV tapşıruların Krasnotur'inski şähärendä küptän qarıylar inde. Ä bu könnärdä Tübän Tagil şähärendä bu eş başlanıp kitkän. Bu köngä qädär biredä 5000 abonentnıñ yortına TNV kertelgän. İvan-İvanoviç äytüençä, yıl axırına qädär Tübän Tagilda yäşäwçelär Tatarstan tapşıruların tulısınça qarıy alır. Ä inde Qazannıñ meñyıllığına qädär, tatar biznesmennarı yärdäme belän, başqa şähärlärdä dä bu proyektnı tormışqa aşıru mömkinlege bulır digän ömet bar.
İvan-Ivanoviç, üze rus keşese bulsa da, tatarça bik äybät söyläşä belä. Daimi wäkillek binasında oçraşu waqıtında da söyläşü tatar telendä bardı.
Böyek Ciñüneñ 60 yıllığına äzerlek yözennän, Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbov Böyek Watan suğışı veteranı, Ciñüne Berlinda qarşı alğan, suğışta kürsätkän batırlıqları öçen küp törle orden-medal'lärgä layıq bulğan Orqıya apa Xäyerlievanı qabul itte. Çäy östäle artında anıñ xäl-äxwällären soraşıp, bik cılı äñgämä qorıldı. Orqıya apa onıtmawları öçen tuğan Tatarstanına, millättäşlärgä olı räxmätlär belderde.
Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text:
Rusiäneñ Soçidan Olimpiä şähäre yasaw tırışlıqları
Rusiä Soçinı 2014 yılğı Qışqı Olimpiä Uyınnarı urını itü öçen küp tırışlıqlar quydı. Guatemala şähärendä Xalıqara Olimpiä Komitetı olimpiä urının bilgeläw turında qarar qabul itär aldınnan anda xätta üze dä sport belän şöğellänergä yaratuçı Rusiä prezidentı Vladimir Putin da kilde.
Yar buyında yaña qunaqxanälär, zatlı kibetlär yañğırdan soñ qalqıp çıqqan gömbälär sıman kütärelä.
Azatlıqnıñ Soçidağı xäbärçese Oleg Rodin "Yortlar, ofislar monda Mäskäwdäge kebek ük bulmasa da bik küp tözelä. Şähär soñğı berniçä yılda üzgärde. Xäzer bötenläy başqağa äwerelde. Tärtip tä, çistalıq ta arttı. Çın küñeldän äytäm, şähär miña oşıy" di.
Mäskäw Olimpiä uyınnarın Soçida ütkärügä ireşü öçen bik zur tırışlıq quydı. Şähärneñ ifrastrukturasın yaxşırtu häm Qışqı Uyınnar uzdırılır dip kötelgän Yaqındağı Krasnaya Polyana çañğı şuu üzägen iñ yuğarı däräcädä qoru öçen moñarçı kürelmägän külämdä, 11 milliard dollar biru turında qarar itelde.
Ämma bu planlaştırılğan qorılmalarnıñ küpçelege äle qäğäzdä genä. Soçi berqayçan da qışqı sport urını bulmadı. Häm ul äle dä cäyen diñgez buyına yal itärgä yöri torğan urın bulıp qala.
Küpçelek qışqı qorılmalarnı qäğäzdän başlap tözergä turı kiläçäk.
Rusiäneñ Olimpiä uyının üzendä ütkärü tırışlıqların yaqınnan küzätep barğan säyäsi komentator Yulia Latınina Xalıqara Olimpiä Komitetınıñ Soçiğa kilgän wäkillärenä folklorçılar, çibär qızlar, ağıp torğan araqı belän qimmätle çaralar oyıştırdılar, şunnan başqa kürsater nerse yuq ta ide di.
"Qızğanıç ki, şunnan başqa kürsäterlek berni dä yuq ide dierlek. Plannarnı ğına kürsätep bula ide. Boz sarayı planın, olimpie awılı planın. Hem iñ zur, tozatep bulmaslıq dierlek citeşsezlek transport probleması ide" di Latınina.
Olimpiä uyınnarı ütkärü niätlärngän tawlarğa barı tik ber genä, anısı da borğalanuçan yul bar. Bu yul Putinnıñ prezident maşinası öçen bik citsä dä meñärlägän sportçı, tamaşaçı, jurnalist öçen citärlek tügel.
Şulay da Latınina Soçinı Olimpiä Uyınnarı ütkärü momkin bulğan urın dip kutärüneñ añlatırlıq säbäpläre bar di.
Cirle räsmilär häm eşmälärlär tözekländerü eşläre öçen däwlät kileşülären häm zur aqçalar aluğa ömetlänä. Häm ul aqçalar inde ağıla da başlağan.
Azatlıq xäbärçese Oleg Rodin cirle xalıq qimmätle sport proyektlarına birelüçe ul aqçalarnıñ başqaça totıluın teli di.
"Küplär, älbättä, Soçida Olimpiä uyınnarın ütkärüne xuplıy. Ämma qayberäwläre şähär büdjetındağı cirle mänfäğätlär öçen qaralğan aqçalar Olimpiä Uyınnarına kitär dip borçıla" di Rodin.
Ekologiäne yaqlawçılar da Soçidä olimpiä uyınnarı ütkärü omtılışı tirä yün moxitkä zıyan kiterüçe tözeleşlärgä kiterä dip borçıla


text:
Soyuz ğäläm korabı Xalıqara Ğäläm Stansiäsenä berençe Braziliä astronawtın kiterde
Annan soñ hämma närsäneñ tärtiptä buluın tikşerü eşläre säğätyarım däwam itte. Xalıqara stansiägä Braziliä äläme belän kilgän Pontesnı anda Rusiä astronawtı Valeriy Tokarev häm Amerikan astronavtı Bill McArtur qarşıladı. "Qapqaçnı açabız. Sälam Markos" dide Tokarev.
Qoçaqlaşıp übeşülärdän soñ Mäskäwdäge Rusiä oçışlar idaräse üzägendä cıyılğan räsmilärneñ qotlawları buldı. Braziliä ğäläm idaräse wäkile "Sez öç ilne wäkillek itüçe genä tügel. Sez böten dönyağa şunı citkeräsez. keşelek ğälämgä çığarğa tieş. Ämma monıñ barı ber genä yulı bar – bergäläp" dide.
Rusiäneñ oçışlarnı idarä itüçe baş wäkile Aleksey Krasnov şayartıp "Berençe aprel belän qotlıym. Soyuzda beräwne dä onıtıp qaldırmadığızmı dide. Tokarev bez tağın ber qat tikşererbez" dip cawap birde.
Quşma Ştatlarda künedülär ütkän Pontes Xalıqara Stansiägä AQŞ ğäläm korabında kilergä tieş ide. Ämma Columbia korabı hälakätennän soñ AQŞ üz oçışların tuqtattı. Rusiä Pontesqa ğälämgä kütärelü mömkinlege birde.
Pontes xalıqara stansiädä ber atnadan artığraq bulaçaq häm berniçä sınaw ütkäräçäk, şulay uq ğälämnän Braziliäneñ öslegen tikşeräçäk.
Annan soñ ul üktäberdän birle stansiädä eşlägän Tokarev häm McArthur belän bergä 9-nçı apreldä cirgä qaytaçaq. Alarnıñ aldağı yartı yılğa amerikalı Jeff Williams häm rusiäle Pavel Vinogradov almaştıraçaq.


text: AQŞ däwlät sekretarınıñ yardämçese Richard Armitage süzlärençä,ütkän atnada terrorçı Hambalinıñ qulğa alınuına qaramastan Tailandta ütäçäk Aziä-Tın Okeanı ekonomik xezmättäşlek summitı(APEC) qurqınıç astında.Armitage bugen Sidneyda däwlät citäkçeläre şulsanda prezident Bushnıñ da qatnaşaçaq summit xäzer qurqınıç astında tügel dip uylau axmaqlıq dip beldergän.Hambali Al Qaida citäkçese Osama bin laden belän yaqın elemtädä tora häm radikal Jemaah İslamiä çeltäreneñ citäkçse.Hambali düşämbedä Tailandta qulğa alındı.Tailand xakimiätläre añı üktäberdä bulaçaq APEC summitına terror höcüme planlaştıruda ğäyepli.Armitage Avstraliada terrorğa qarşı suğış vä Tönyaq Korea turında söyläşülär alıp bara.


text: İrannıñ reforma taraflı 100-dän artıq deputatı, prezident Möxämmät Xattaminı, olı yäştäge din ähele Ayatolla Xösäin Ali Montazärine yort sağı astınnan çığaru öçen çaralar kürergä çaqırdı. 81 yäşlek Montazäri, İran ruxanie Ayatolla Ali Xömäni wäkälätlärenä şik beldergännän soñ, 1997-neñ noäberendä öy sağı astına utırtılğan ide. Ulı Äxmät äytüençä, hepatit belän awrğan Montazäri xäzer awır xäldä. Prezident isemenä cibärgän möräcäğättä deputatlar, Xattamiğa, İminlek Şurasında räis bulu wäkäläten qullanırğa täqdim itä. Läkin Şura mäsäläne tikşerü öçen, bar möxim mäsälädä soñğı süzne äytüçe Ayatolla Ali Xömänidän röxsät alırğa tieş. Xömänei, zamanında Montazärine xıyanättä ğäyeplägän ide.


text:
Tatarlarğa ärmännärdän ürnäk alırğa kiräk?
Xäterlisezme ikän, yuqmı ikän, uzğan yılda Azatlıq radiosı Tatarstandağı ärmän cämğiäteneñ qayber eşläre turında xäyran qalıp söylägän ide. Nişlilär bit alar, Tatarstan ärmännäre! 20 yıl elek suğa batqan trolleybustan distälägän keşene tartıp çığarğan häm şularnıñ ğömerlären qotqarğan milli qaharman, sovet zamanındağı fidaqärlek häm qıyulıq simvolı Şavarş Karapetyan turında inşalar bäygese oyıştırğannar. Qazannıñ bik küp mäktäplärendä köräş sportı buyınça zur däräcälärgä ireşkän Şavarş Karapetyannıñ qaharmanlığı belän soqlanıp, yazğan xikäyätlärne uqısağız ikän. Yäşlär qıyulıqnı, ğomumän, üzençälekle şäxeslärne yarata bit. İñ şäp inşa avtorlarına büläklär birelde. Qazan uquçılarına da tärbiä därese ütü zıyanğa tügel. Ärmännärneñ dä nindi keşelär buluın tağın ber tapqır kürdek, uqıdıq, işettek.
Şul uq ärmännär Qazannan Yerevanğa atnasına ber oçqıç reysın açuğa da ireşkännär. Şul oçqıçqa üzläre dä, üz illäreneñ qızıqlı äyberläre dä töyelä, berdä buş yörmi ul. Qazannıñ meñyıllığına bağışlap suvenir öçen zatlı itep bizälgän meñ ärmän könyağı häm şeşä sala torğan futlyar ürnäge üze ber sänğät äsäre. Ağaçtan, taştan yasalğan dekorativ pannolar, törle zatlı äyberlär meñyıllıqnıñ iñ matur büläkläre sanına keräçäk.
Bu comğada Qazan milli-mädäni üzägendä ärmän rässamnarınıñ häm dekorativ-gämäli sänğät ostalarınıñ xalıqara kürgäzmäse açıldı. Menä şul kürgäzmädä meñyıllıq Qazan, anıñ mäçetläre, matur binaları töşkän sänğät äsärläre, Qol Şärif mäçeteneñ maketı, törle vazalar quyılğan. Şunda uq Ärmänstannıñ iñ şäp rässamnarı, fotografları, çigüçeläre, keramika häm taş buyınça, ağaç belän eşläwçe ostalar icat itkän äsärlär quyılğan. İsemnären sanap betererlek tügel. Grant Tatos, Gevorg Mşetsi ärmän sänğäteneñ iñ danlıqlı rässämnäre ikän. Başqalar da şundıy uq. Barlıq familiälär dä –yan dip tämamlanğan bu isemlekne häm alarnıñ isemlegen Tatarstan ärmännäreneñ cämğiäte bastırğan matur katalog buklettan küräseñ.
Menä bu, içmasam, borınğı häm bügen dä isän bulğan sänğät, mädäni millät dip uylıysıñ. Qazanda tuğan Anna Xaçatryan bala çaqtan uq tserebral' paraliç belän awırıy. Ayaqları, qulları xäräkät itmi. Barı tik sul qulı ğına beraz ğına xäräkätlänä. Häm nindider xikmät belän şuşı çaq qına xäräkätlängän zäğif qul yasağan räsemnärne kürsägez ikän! Söyembikä manarası, Cälil isemendäge teatr, İdel yarları, qarlı urmannar häm başqa şundıy räsemnär öçen Anna Xaçatryan çit illärdä şöhrät qazanğan.
Ni öçen şulay ärmännärneñ tözeleştä, sänğättä ostalığı turında täfsillär söylim soñ? Alarnıñ xolqı häm ğädäte bolay da bilgele. Xikmät şunda – alar bit üz illärendä tügel, çittän kilgännär. Döres, soñğı 10 yılda Ärmänstanda iqtisadi xällär qatlawlı bulğaç, Rusiägä emigratsiä artqan. Xäzer inde Rusiädä ärmännärneñ sanı elekkegä qarağanda ike märtäbägä artqan. Naçar urınnarda eşlämi alar. Bazarda pıçraq cimeş satuçılar tügel alar. Fänni institutlarda, banklarda yış oçrıylar. Üzlären dä kürsätälär, torğan töbäktäge abruylı keşelär belän dä yaxşı möğällämä totalar.
Ä bu comğada äytelgän kürgäzmä aldınnan Qazannıñ Duslıq yortında İdelbuyı federal' okrugında ärmän milli-mädäni cämğiätläre citäkçeläreneñ kiñäşmäse uzdı. Anda Sarıtawdan da, Samardan da, barlıq töbäklärdän dä bik citdi keşelär kilgän. Alar ni turında söyläşälär? Eşquarlıq, yäşlärne tuğan telgä öyrätü, yäkşämbe mäktäpläre, Ärmänstan belän elemtälär, milli sänğätne üsterü häm başqalarğa kürsätü turında.
Bik tanış temalar bit bolar. Tatarlar da cıyılğaç şul turıda söyläşä. Ämma, bez cıyılğaç, kemneder qähärlärgä, üzara bulmağan xakimiätne büleşergä, üz millättäşlärebezne faş itärgä totınabız. Bik usal bu tatarlar, digän tä'sir qalırğa mömkin. Zur-zur qorıltaylarğa cıyılıp, yañğırawıqlı süzlär äytkännän soñ näticäse kürenmi. Doşmannar da qurıqmıy, duslar da berläşmi. Ärmännär ber-bersen zurlap, olı proyektlar öçen aqça tuplıy. Ä tatar cämğiätläreneñ küpçelege buşqa birelgän kitap yäki çäy-şikär bulsa quana, bulmasa – açulana. Zur ğına oyışmalarnıñ qaznasında 0 sum 0 tien bula.
Anıñ qarawı, oyışmalarnıñ sanı küp. Berse räis, ikençese urınbasar, öçençese – komissiä citäkli. Tatar bit andıy tügel ide. Eşçän, buldıqlı, ütkän yulınnan çäçäklär üsterep qaldıra torğan xalıq bit ul tatar. 3 täñkä aqça taba almıy isäñgeräp yörüçelär dä bez tügel ide bit. Ä xäzer Kavkazdan kilgän millätlärdän ürnäk alırğa irenäbez. Kiläse düşämbedä şul uq duslıq yortında äzerbäycannar bik matur çara ütkäräçäk. Alar da ärmännär, yähüdlär kebek eş buyınça üzara bäxäsläşep kitälärder. Ämma, alarnıñ ızğışuı çittän kürenmi, ä berläşüe – kürenä. Ä bezneñ härqaysıbız üzen Çıñğızxan yäki Napoleon itep xis itä. Kem bozğan soñ bezne? Anısın bälki belep tä bulmas. Ämma, niçek kire üz xälätebezgä qaytırğa? İñ xikmätle soraw şuşıdır, möğäyen.
Rimzil Wäli


text:
Berkemgä dä ser tügel, 90nçı yıllarda Rusiädä başlanğan krizis küp kenä sotsial' obyektlarnı, bigräk tä mädäniät uçaqların bik möşkel xälgä töşergän ide. Cimerek xälgä kilgän zur-zur mädäniät sarayların torğızu öçen bik küp köç kiräk. Küp oçraqta bu eşne üz östenä büdjet tügel, ä metsenatlar ala. Yekaterinburg şähäreneñ Elmaş mädäniät sarayı äle ber yıl elek kenä bik şıqsız xäldä kileş ide. Tulır-tulmas ber yıl eçendä bu bina tanımaslıq bulıp üzgärde: eçe-tışı yaqtırıp, balqıp torğan zur, matur sarayğa äwerelde. Binanı üz qaramağına tatar yegetläre alğan ikän. Şularnıñ berse, yäş tatar eşmäkäre Radik Minixanov söyläwençä, binanı ayaqqa bastıru öçen bik zur aqçalar tügärgä turı kilgän. Bina artındağı soñğı yıllarda çüplekkä äwerelgän parktan 90 yök maşinası ğına çüp çığarılğan. Park ta bügen çäçkä atıp torğan gölbaqçağa äwerelde. Äbilär çuağınıñ közge altın bizäklärgä mançılğan matur ber könendä ör-yaña matur binağa äwerelgän yaña mädäniät uçağınıñ açılu tantanası bulıp uzdı. Tantanağa xalıq bik küp bulıp cıyılğan ide. Bäyräm cır-moñğa uralıp, küptörle bizäklärgä kümelep ütte. Yaña açılğan mädäniät yortında beryulı berniçä klub eşli başlayaçaq. Klublar eşçänlege törle yäştäge xalıq ixtıäcların küzdä tota. Bulaçaq änilär öçen dä, yaña täpi basıp kitkän bäbilär öçen dä, mäktäpkäçä yäştäge sabıylar öçen dä, yäşüsmerlär, yäşlär öçen dä, utız yäştän uzğan yalğızlar öçen dä, qırıqtan uzğan xatın-qızlar öçen dä, äbilär öçen dä yäş üzençäleklärenä qarap mawıqtırğıç, eçtälekle, faydalı klublar oyıştırılğan. Biredä pedagoglar, psixologlar häm başqa belgeçlär eşli başlağan. “Ural östämä belem birü üzäge” digän isem astında oyıştırılğan oyışmanı pedagogik fännär doktorı, professor, kürenekle ğalim Miñnur Äxmätcan qızı Galaguzova citäkli. Miñnur xanım äytüençä, bişektäge bäbilärdän başlap olığayğan äbilärgä qädär bulğan xalıqnıñ buş waqıtın döres itep oyıştıra belü bik küp sotsial' problemalarnı çişärgä yärdäm itär ide. Şuña kürä Üzäkneñ eşe fänni konsepsiägä nigezlänep alıp barılaçaq. Miñnur Äxmätcan qızın Yekaterinburgta Zinaida Alekseevna bularaq belälär. Bu yazmışnıñ üz tarixı bar. Zamanında, qara repressiä yıllarında, anıñ ätisen Ural yaqlarına sörgengä sörgännär. Küp yıllar buyına bu ğailä milläten-telen yäşerep yäşärgä mäcbür bulğan. Miñnur xanım rus, yähüd xalqı arasında alarnıñ ğöref-ğadätlären señderep üskängä, bügen üz telen belmäwenä bik köyenä. Ämma ata-baba qanına señgän tatarlıq üzeneken itä. Bügen tanılğan ğalim üzläre başlağan igelekle eştä tatar milli mädäniäten, ğöref-ğadätlären çağıldırğan ğailä klubları buldıru turında xıyallana. Yekaterinburg şähärendä eşläp kilüçe tatar milli-mädäni oyışmaları bu fikerne kütärep alırlar dip ışanası kilä.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Älif Ğabdraxmanov citäklägän Sverdlov ölkäse “Aq bars” sport cämğiäteneñ “Köräş” federatsiäse yegetläre, küptän tügel Mäskäw şähärendä uzdırılğan bilbawlı köräş buyınça bötenrossiä çempionatında qatnaşıp, uñay näticälär belän qayttılar. 100 kilogrammnan artıq ülçäm buyınça Severoural'sk şähärennän Röstäm Wälullin ikençe batır bulıp qalıp, kömeş priz alıp qayttı. Röstäm Tatarstannıñ Quqmara rayonı, Kükşel awılı yegete bulıp çıqtı. Yazmış cilläre anı äle yartı yıl elek kenä Ural laklarına kitergän ikän.
Kürer küzgä tıynaq qına bu yegetneñ bilbawlı köräş buyınça ireşkän uñışları bik zur. 1980nçe yılda yäşlär arasında, 1991, 1996nçı yıllarda ul ölkännär arasında Tatarstan çempionı bulıp qalğan. Rusiä külämendäge yarışlarda da ciñep çıqqanı bulğan.
Şulay itep, Sverdlov ölkäseneñ “Köräş” federatsiäse tağın ber täcribäle, köçle köräşçegä arttı.
Federatsiäneñ alda plannarı bik zur. Moña qädär Sverdlov ölkäseneñ üzendä yäş köräşçelär üsterep tärbiäläw mömkinçelege bulmadı. Xäzer Älif ğabdraxmanov belän Röstäm Wälullin “Al cilkän” balalar häm yäşüsmerlär sport mäktäbe nigezendä bilbawlı köräş seksiäse açıp cibärergä uylıylar. Andıy ostazlar bulğanda, kiläçäktä bilbawlı köräş buyınça Sverdlov ölkäse danı yıraqlarğa taralır dip uylarğa nigez bar.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
Ufada Transort ministrı bulıp kitte
Ufada Rusiäneñ Transport ministrı İğor Levitin bulıp kitte. Ul Başqortstannıñ Rusiägä quşıluınıñ 450 yıllığı uñayınnan başlanğan tözeleş häm üzgärtep tözü eşläre belän tanışırğa kilgän ide. Ministr aeroport, timer yulı vokzalı, Duslıq yortı tözeleşlärendä buldı, yul tözekländerü eşläre belän tanıştı. Bu tözeleşlär öçen respublika bıyıl 4,5, aldağı yılda 6 milliard sum aqça üzläşterergä cıyına. Levitin federal'' qazna aqçasına tözelgän bina häm yullar federal'' milekkä küçerelgän yullarda ğına tözelergä tieş dide.
Transport ministrı kilgäç Ufanıñ üzäk uramnarında “bökelär” xasil buldı. Monıñ säbäbe federal'' ministr yörü öçen yullarnı yabu häm 20 iyün başqalada uzğan köçle yañğırlar säbäpçe.
Yañğırlar näticäsendä Oktäberneñ 50 yıllığı uramındağı “Optimarket”nıñ tübäsenä cıyılğan su säwdä zalına aqqan. “Mir” säwdä häm yal üzägeneñ berençe qatınıñ idänenä cıyılğan su 10 santimetrdan artqan. Tixoretskiy uramındağı terkäw palatası binası yanında sunıñ tiränlege yartı metrdan artqan. Bina yanına maşinalar da kilä almaw säbäple binadağı xalıq eş säğäte uzuğa qaramastan uramğa çığa almıy sunıñ çigenüen kötep yatqan.


text:
Abxaziädä prezident saylawları ütte – kem ciñgäne älegä bilgesez, ämmä Tbilisiğa qarata mönäsäbät mäğlüm
Yäkşämbedä Abxaziädä ütkän prezident saylawları näticäläre turında düşämbedä qarşılıqlı xäbärlär kilde. Başta ciñüne xäzerge prezident Vladislav Ardzinbanıñ warisı vitse-premier Raul Xajimba yawlağan dip iğlan itelgän ide. Soñraq saylaw räsmiläre bu xäbärne kire qaqtı. Ul arada opozitsiä namzäte "Çernomorskenergo" başlığı Sergei Bagapş üzeneñ ciñüe turında belderä.
Namzätlär bişäw bulsa da, töp köräş ikese arasında bardı: premier-ministr Raul Xajimba belän "Çernomorskenergo" kompaniäse başlığı Sergei Bagapş arasında. Sovet çorında KGB ofitserı bulğan Raul Xajimba xäzerge prezident Vladislav Ardzinba warisı sanala. Saylawaldı kampaniä barışında uramnarda anıñ Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän töşkän räsemnäre elengän ide. Mäskäwdän kilgän säyäsätçelär, artistlar da anıñ öçen tawış birergä öndäde. Xajimba üze dä ciñep çığaçağına şiklänmäde sıman. Yäkşämbedä tawış birü urırına kilep bolay dide:
Audio (Raul Xajimba): "Käyef şäp, bu saylawlar bezneñ ni däräcädä demokratik, normal däwlät tözergä sälätle ikänebezne küräster."
Düşämbe irtäsendä saylaw komissiäseneñ İnternet säxifäsendä berençe urında 53% belän Raul Xajimba, ikençe urında 34% belän Sergei Bagapş digän berençe sannar kürende. Ber säğät tä ütmäde, saylaw räsmiläre bu mäglümätne kire qaqtı. Saylaw komissiäse wäkile, bez bu sannarnıñ İnternetqa niçek elägüen tikşeräbez, dide.
Ul arada Sergei Bagapş üzeneñ ciñüe turında belderä. Opozitsiä wäkilläre mäglümätenä qarağanda berençe urında 51% belän näq menä ul bara, ä Xajimba 32% belän ikençe urında. "Çernomorskenergo" başlığı saylawaldı kompaniäsendä Abxaziäneñ iqtisadi möşkel xälenä, xalıqara tanılmawına basım yasadı. Yäkşämbedä, kem öçen tawış biräsez, digän sorawğa bolay dide:
Audio (Sergei Bagapş): "Üzemneñ häm ilemneñ kiläçäge öçen, dide. Abxaziä bäysez häm mul, xalqı – berdäm bulsın, citäkçesen ixtiram itsen, ä citäkçe – xalqın ixtiram itsen."
Şulay itep, töp nazmätlärneñ ikese dä bäysezlek turında söyli, bu oçraqta süz Tbilisidan bäysezlek turında bara. Gruziä öçen alarnıñ qaysısı yaxşıraq, digän sorawğa, Gruziäneñ Nizağlarnı xäl itü ministrı Georgi Xaindrava, ikese dä ber çama, berse dä Gruziä taraflı tügel dide. Bezneñ qaraşqa ciñüne opozitsiä wäkile yawlağan, ämmä bu mäsälä barıber Mäskäwdä xäl itelä, dip östäde ul.
Gruziägä qarata yaqın qaraşta torsalar da, Rusiägä qarata ike nazmättä beraz ayırma bar. Xajimba Mäskäw keşese sanala, Rusiä belän tığız bäyläneşlärne saqlarğa wäğdä itä. Mäglüm ki, abxazlarnıñ kübese Rusiä pasportı yörtä. Täbäktä lari tügel, rubl äyläneştä. Abaxaz kurortları urıslarnıñ yaratqan yal itü urını. Bagapş isä Rusiägä ul qädäre mökibbän tügel, häm dä bäysezlek süzen kiñräk mäğnädä añlıy.
-Ali Gilmi


text: Bagdad. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Ğiraqtağı qoral inspektorları bügen, barlığı 5 ayırım urınnı barıp tikşerde. Şularnıñ qayberlärendä alar inde elek tä bulğan ide. Ğiraqnıñ küpläp yuq itü qoralları buluwın, yäisä alarnı eşläp çığarırğa teläwen kürsätkän dälillärne ezläw inde ikençe ayına kerde. Tikşerülär däwam itkän ber mäldä, Quşma Ştatlar, qayber xäbärlärgä qarağanda, suğış ixtimalına äzerlek yözennän, Farsı qultığı töbägenä östämä ğäskärilär häm xärbi cihazlar cibärergä äzerlänä. Ğiraqnıñ säwdä ministrı Möxämmäd Mähdi Salix ul arada, üz ileneñ, bar mömkin höcümnärgä qarşı xärbi wä iqtisadi çaralar kürüwen xäbär itte, häm, üzenä höcüm yasawçılarğa Ğiraq onıtmaslıq sabaq biräçäk dip kisätte. Ğiraqnıñ İranda urnaşqan şığıy oppozitsiäse wäkile isä, üzendä, Saddamnıñ küpläp yuq itü qoralları eşläp çığaruwın raslağan dälillär buluwın äytte. Bu xaqta, Ğiraqnıñ islam inqilabı şurası citäkçelärennän berse Ğäbdeläziz Xäkim belderde. Anıñ süzlärençä, Ğiraq xakimiate andıy qorallarnı çiteşterä häm monı yäşerergä tırışa. Xäkim üz oyışmasınıñ, andıy şikle urınnarnıñ qayda urnaşuwı xaqında mäğlümatı buluwı, häm monı Berläşkän Millätlärgä citkerergä teläwe turında xäbär itä.


text: 15 üktäberdä Qazaxstan başqalası Astanada Başqortstan wäkilçelege açıla. Comğa könne ber könlek säfärgä Qazaxstanğa prezident Mortaza Räximov citäkçelegendä Başqortstan qunaqları kilä. Alar arasında respublikanıñ Däwlät Cıyılışı qorıltayı räise Konstantin Tolkaçev, prezident administrasiäse başlığı Radiy Xabirov, vise-premyerlar, ministrlar, Ufa, Stärletamaq häm Baymaq şähär başlıqları. Başqortstan wäkilçelegen açudan tış ta Başqortstan delegasiäseneñ programması bay bulaçaq. Ber kön eçendä Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev belän oçraşu, Başqortstan xökümäte häm Astana şähär idaräse arasında säwdä-iqtisadi, fänni-texnik, şulay uq sälämätlek saqlaw, mädäniät, turism, mäğärif häm sport ölkälärendä xezmättäşlek turındağı kileşügä qul quyu kötelä. Başqortstan prezidentınıñ köntärtibenä Almatadağı tatar-başqort oyışması belän oçraşu kertelmägän. Ämma anıñ başlığı Zifa Rafikovanıñ prezidentqa äytäse süzläre bar. Qazaxstan tatarlarınıñ ber öleşe Tatarstan yaña ğasır televideniäse häm radiosı aşa Qazan xäbärlären säğate-minutı belän belep tora ala. Başqortlar isä älegä ana telendä tapşırular qarawdan mäxrüm, häm bu mäs''älädä alar Başqortstan yardämenä ömetlänä. Qazaxstanda yäşäwçe başqortlarnı – yäşlärneñ ana telen belmäwe, öyränergä teläkläre bulmawı borçıy. Şunıñ öçen öçen dä Başqortstan belän elemtälär buldıru alar öçen bik möhim.


text:
Aqsaqallar Şurası räise III Bötendönya tatar kongressı turında
Bötendönya tatar kongressı matbuğat üzäge, III nçe Bötendönya tatar kongressında 16 respublika, 35 ölkä, 5 kray, 1okrug, 21 BDB häm yıraq illärdän delegatlar qatnaşaçaq, dip xäbär itä. Piterburdan 9, Mäskäwdän 23, Başqortostannan 80. Ä menä alternativ cıyınnarda saylanğan wäkillärneñ yazmışı niçek bulır? Alternativ wäkillär saylawnıñ säbäpläre närsädä, ğomumän III Bötendönya tatar kongressına äzerlek eşläre barışına bäya, III kongressta nindi problemalar kütärü mäslixät bulır ide? Şuşı sorawlarğa Tatarstan Aqsaqallar Şurası räise Mäxmüt Niğmätcanov bolay cawap birä:
“Kongress bik märtäble cıyın, ämmä anda oçraşıp söyläşerğä genä tügel, mäğrifät, mädäniät sorawların da tikşererğä kiräk. Alternativ cıyılışlar bulmasa, bik ayaniç xäl bulır ide. Alar bar ikän, dimäk tatar milläteneñ çın xäle turında söylärlek keşelär bulaçaq.
Yunıs Ätnäle


text:
KamAZ IAA kürgäzmäsendä qatnaşaçaq
Yal könnärendä Belarus’ respublikası delegatsiäseneñ Tatarstanda räsmi säfäre tämamlandı. Respublikanıñ premyer-ministrı Sergey Sidorskiy häm başqa qunaqlar KamAZda buldılar, Alabuğadağı Belarus’ traktorların citeşterüçe şirkät belän tanıştılar. Antaliädä yal itüçe Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Törkiäneñ prezidentı Äxmät Näcär Sezer belän telefon aşa aralaştı. İke prezident Tatarstan belän Törkiä arasındağı xezmättäşlek, anı kiñäytü yulları turında söyläşkännär.
20 sentäber könne Qazanda tağın ber xalıqara fänni cıyılış eşen başlap cibärde. Bu yulı Tatarstanda organik häm fizik ximiä belän şöğellänüçe ğalimnär cıyılıp, täcribä urtaqlaşa. Älege fänni cıyılış 24 sentäbergä qädär däwam itäçäk.
Tatarstannıñ KamAZ şirkäte bıyıl berençe märtäbä Germaniäneñ Hannover şähärendä uzaçaq xalıqara avtosalonda qatnaşaçaq. Dönyada iñ zur häm populyar avtokürgäzmälärneñ berse bulğan şuşı yärminkädä tatarstanlılar üzläre citeşterä torğan iñ yaña modellärne täqdim itäçäk. Alar arasında Parij-Dakar yarışlarında berençelekne yawlağan KamAZ-4911 Extreme avtomobile dä bulaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Tsikloparafinnar
Tsikloparafinnar - yomıq çılbırlı tsiklik tözeleşle uglevodorodlar.
Alar üzlärenä tiñdäş parafinnardan molequlaları sostavındağı vodorod atomınıñ ikegä kim buluı belän ayırıla. Şul atomnarnıñ ayırılıp kitüe isäbenä, uglerod çılbırı yomılıp, bocra xasil bula1.
Tsikloparafin molequlalarında yış qına yan-yaqqa suzılğan uğlevodorod çılbırları bula
Biş häm altı buınlı tsikloparafinnarnı berençe tapqır Mäskäw universitetı professorı Vladimir Markovnikov nefttä taba. Şunnan çığıp, alarnı ikençe isem belän naftennar dip yörtälär.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- KyзbMeHko H.E., EpeMиH B.B., ПoпkoB B.A. Haчaлa xиMии. CoBpeMeHHый kypc для пocTyпaющиx B Byзы.. — M.: ЭkзaMeH, 2002.


text: Qarasay-Çerkessiäla respublika başlağın hawlawzarğa räsmi yomğaq yahalğan. Qarasay-Çerkessiä milli bankınıñ elekke yetäksehe Mostafa Batdıyıv prezident itep haylanğan. Ütkän yäkşämbe bulğan haylawzarzıñ ikense turında Batdıyıv ösön haylawsılarzıñ 48 protsentı tierlek tawış birgän. Respubliknıñ elekke başlığı Vladimir Semenov 46 yarım protsent tawış yıyğan. Haylawzarza 67 yarım protsent keşe qatnaşqan. Yañı prezident üz wazifahın haylaw yomğaqtarın matbuğatta basıp sığarğas 15 köndän huñ ütäy başlay.


text:
Omskinıñ ölkä tatar milli-mädäni möxtariätenä uramda qalu qurqınıçı yanıy
Säbäbe - yaña yıldan kommunal' xezmät kürsätü häm arendağa tüläw öçen bäyälärneñ küpkä artuı. Mäğlüm bulğança, moña qädär bina öçen tüläwlärneñ berniqädär öleşen tatar eşmäkärläre, ä kübesen, zur qıyınlıqlar belän bulsa da, moxtariät räise Xaqim Sadıykov üze tüläp kilä ide. Tüläwlärneñ şulay kisken artuı turında ul moxtariätneñ çirattağı utırışında idärä äğlälärenä citkerde. Äytergä kiräk arendağa alınğan bina şähär üzägendä urnaşqan bulğanlıqtan, elek tä tüläw şaqtıy zur summanı täşkil itä ide. Xakim äfände süzlärençä, 3 yıl eçendä barlıq tüläwlär 200 meñ sumnan artıp kitkän. Xäzer isä, şähär şurasınıñ yaña qararı buyınça, xätta kommersiä belän şöğellänmäwçe oyışmalar, şul isäptän tatar moxtariäte dä, arenda bäyäsen 6 märtäbägä artığraq tülärgä tieşlär. “Şäxsän minem andıy summanı tülärgä mömkinlegem yuq, häm 2005 yılğa arendalaw buyınça kileşü tözi almıym, binadan baş tartırğa turı kiläçäk, -dide moxtariät räise.
Moxtariät aktivı bu problemanı çişü yulın ezläp ozaq baş wattı. Ölkä , şähär başlıqlarına, şähär şurasına möräcäğät itep qararğa digän täqdimnär yasaldı. Ämma, mondıy yullar ütelgän, böten işeklär küp tapqırlar şaqılğan dip Xakim Sadıyqov küp täqdimnärne kire qaqtı. Şulay da, törle instansiälärgä tağı ber märtäbä xatlar yazıp qararğa, tiz könnärdä tatarlar öçen cıyın oyıştırırğa, anda alda torğan saylawlarda şähär başlığı wazifasına däğwä itüçe, bügenge köndä ölkä başlığınıñ berençe urınbasarı bulıp eşläwçe Viktor Şreydernı çaqırırğa, häm bu problemanı anıñ aldında quyarğa digän qarar qabul ittelär. İnde bina häm arenda mäs`äläse niçek xäl iteler, moxtariät üz urınında qala alırmı – kiläse xäbärlärebezdä beldererbez.
Qısqa ğına mädäni xäbär. Bol'şereç'ye rayon üzägendä eşläwçe “Bolğar” häm Ülänkül awılınıñ “Naza” ansambl'läre şuşı könnärdä “xalıq” isemen raslaw buyınça imtixan tottılar. Ölkä mädäniät Ministrlığınnan maxsus kilgän, kürenekle sänğät belgeçlärennän torğan komissiä ike kollektivnıñ da çığışın yuğarı bäyäläde, ansambl'lär “xalıq” isemen layıqlı yörtälär dip taptı. Dörestän dä, 16 yıl eşläp kilüçe “Naza” häm 8 yıl elek oyışqan “Bolğar” ansambl'läre başqaru ostalıqların yıldan-yıl şomarta baralar, kümäk başqarıla torğan cırlarnı berniçä tawışqa bülep cırnı maturlıylar, yaña iyüllär öyränälär, kollektivlarına yäşlärne cälep itälär.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Uzğan atnada Ufadağı uram cıyınında çığış yasağan mөfti Tәlğәt Tacetdingә Rusiә hәm Başqortostan prokuraturaları kisәtü yasadı. Lәkin respublika cәmәğәtçelege monıŋ belәn genә kileşmiçә, mөftigә qarata qatıraq caza kürergә kirәk ide, dip sanıy. Başqortostan xөkümәtendә kadrlar alışınuı dәwam itә. Bu kөnnәrdә Rafael Baydәwlәtov citәkçelegendәge delegatsiә Germaniәdә rәsmi sәfәrdә, ә Germaniә kükendәge ike oçqıçnıŋ bәreleşe turında film tөşüreçe alman jurnalistları Başqortostanğa kilde.
Mөnir Wafin, Ufa


text:
Bügen biredä Çeçnyanıñ uzğan yıl şartlawda häläk bulğan prezidentı Ahmad Qadırovqa häykäl açıldı. 13 metr bieklege bulğan häykäl başqalanıñ mäydanına urnaştırıldı. Sınnı Zurab Tsereteli yasağan. Qadırovnıñ ulı Ramzan häykäl açu tantanasında qatnaşmadı. Prezident Alu Alxanov, Ramzan Qadırovnıñ kilmäwen, anıñ "xislären yäşerä almawı" belän añlattı. Premyer-ministrnıñ berençe urınbasarı da bulğan Ramzan Qadırov citäklägän iminlek köçläre wäkilläre tantanada bar ide.
Mäskäw yaqlı Çeçen prezidentı Axmad Qadırov 2004nçe yılnıñ 9nçı mayında Groznyda Ciñü bäyräme tantanaları waqıtında şartlap häläk buldı.


text:
«Kitte canıyım Donbassqa, süz birdek taşlaşmasqa» (Donetski tatarları tormışınnan)
’’y Hac Toлbko B ДoHeцke 35-40 Tыcяч TaTap жиBeT. He roBopя yжe o TaTapax koTopыe жиByT B Xapцызcke, CHeжHoM, MakeeBke, kyдa пoBoлжckиe TaTapы пpиeзжaли Ha шaxTы."
Tatarlarnıñ kübese bu cirlärgä kümer şaxtalarına 1920-30 yıllarda kilä başlağan dip sanalsa da, çınbarlıqta bu yaqlarğa tatarlar tağın da irterek, 1918 yıllarda uq kilä başlağan. Bu Üktäber inqılabınnan soñ tuğan yaqlarında kulak dip sanalğan tatarlar, yağni tatarlarnıñ berençe dulqını ide. Räşit Bragin:
"Haш TaTapиH жиBя y ceбя B дepeBHe иMeл kopoBy и лoшaдb cчиTaлcя зaжиToчHыM TaTapиHoM, ero Haдo былo packyлaчиTb… Takaя былa пoлиTиka. PackyлaчeHHыe BыHyждeHы были пpиexaTb cюдa Ha ДoHбacc, rдe иM Morли пpeдocTaBиTb oплaчиBaeMyю paбoTy.".
Tatarlar Donbassqa aqça eşlergä kitä ideler digän kiñ taralğan stereotip qaraşqa da inde noqta quyarğa waqıt citkänder. Mondıy qaraş bu mäsälägä ber yaqlı qaraş diärgä mömkinder. Äye, tatarlar Donbassqa yaxşı tormıştan kilmägän. Läkin, bu mäsäläneñ ber yağı. İkençe yağı: sovetlar kilgäç, raskulaçivanie, kolxozlaştıru säyäsäte, riza bulmağannarnı törmägä utırtu tatarlanı tugan yaqlardan kitergä mäcbür itkän. Äye, alar tuğan yaqlarına qaytırğa da telägännär, läkin anda alarnı tanış bulmağan sovet tormışı kätä ide. Monı "Şaxter" tatar xalıq cırı süzlärennän dä anlarğa momkin:
Qaytır idem awılğa şul,
Qaytalmıyım cil-dawılğa.
Aq yözlärem sarı suqtı
Xäsrätlärem awırğa.
Tatarlar Donbassqa kilä başlağanda alarnıñ monda mäçetläre, imamnarı bulğan. Räşit Bragin 1997 yılda Donetskida tözelgän Ukraina möselman firqäse räise. Anıñ äytüençä, Donetski ölkäsendä 120 meñ möselman yäşi, alarıñ kübese tatar keşelere, mäçet imamları da yış qına tatarlar bulğan. Berençe yıllarda Donbasstağı mäçetlärdä eşlägän imamnarnı törmägä utırtqannar. Räşit Bragin:
«B ocHoBHoM TaTapы пpoжиBaли B ropoдax, rдe cTpoилиcb шaxTы. Былa и MeчeTb B ДoHeцke, и Myллa ДoHeцka… HekoTopыe Haши Myллы и BTюpbMax cидeли зa paбoTy пo дyxoBHoMy BoзpoждeHию MycyлbMaH.»
Ul yıllarda Sovetlar berlegendä barğan urıslaştıru säyäsäte tatarlarğa da qağılğan. Şuña kürä bügen monda tatar tamırları bulğan, üzlären tatar dip sanağan Braginnarnı, İvankovlarnı, Aleksandr Sergeeviçlarnı oçratırğa momkin. Räşit äfände üze dä mondıy säyäsätneñ qorbanı ikän. Räşit Cihanoviç urınına ul Raşid Yevgenieviç, Ahat Saitoviç isä Aleksandr Sergeeviç bulıp qalğan.
Läkin urıslaştıru säyäsäte, dönyada bulğan törle üzgäreşlärgä qaramastan ber ğasırğa yaqın däwerdä Donbassta tatar yuğalmağan. 1990 yıllarda monda ölkä Donetsk tatar mädäni üzäge oyıştırıla häm räsmi terkälä. Räise - Färidä Xafizova.
Ukrainada xäräkät itkän 3 möselman dini idarälärneñ berse Donetskida eşli. Bu idarägä 18 dini oyışma kerä. Ukrainadağı iñ zur mäçet tä 1990 yıllarda Donetskida tozelde. Räşit Bragin:
’’Anıñ ikençe manarasın tözergä "Şaxter" futbol komandasınıñ prezidentı Rinat Ahmätov 60 meñ dollar ayırdı.’’
Bu mäçet yanında İslam Universitetı eşli. Monda ingliz, ğäräp tellere belän bergä tatar tele dä uqıtıla. Yıl sayın universitetqa 20 şäkert qabul itelä.
2003 yılda Qazan-Donetsk arasında tuğanlıq, duslıq kileşue dä imzalanğan ide.
2004 yılda Donetskida Bötenukrain Sabantuyı da uzdırılğan ide. Ukrainada uzğan prezident saylawları waqıtında tatarlarnıñ küpçelege Viktor Yanykoviç oçen tawış birgän idelär. Räşit äfände citäklägän Möselman firqäse dä Yanukoviç oçen tawış birergä çaqırğan ide. Xäzer tatarlar Donetskida niçek toralar digen sorawıma Räşit äfände bolay dide:
”Ceйчac He Toлbko B ДoHeцke, Ho и Bo Bceй ykpaиHe cyщecTByeT MHoro пpoблeM, Ho Takиx пpoблeM MeHbшe y TaTap пo HeckoлbkиM пpичиHaM, пepBaя пpичиHa, чTo эTo TpyдoлюбиBый Hapoд, To чTo эTo cплoчeHHый Hapoд. Heлbзя ckaзaTb , чTo TaTapы жиByT Hижe cpeдHero ypoBHя. EcTb люди бoлee oбecпeчeHHыe, ecTb MeHee oбecпeчeHыыe. Ho Meждy HaMи cyщecTByeT BзaиMoпoщb.»
Süzen däwam itep Räşit Bragin "tatarlar qayda ğına yäşämäsennär - Tatarstanda, Rusiädä, Ukrainada, Qırımda - alar daimi bergä bulaçaqlar’’-dide.
Ber ğasırğa yaqın Donbassta ğomer itkän tatar bügen dä bu yaqlarda üzençä ğomer ite. Alarnıñ 3 millionlıq Donetskida uqmaşıp yäşägän urınnarı da bar. Zamanında şaxtalarğa kümer kisärgä kilgän tatarlar arasında bügen bu şahtalarnıñ xucaları da bar.
E tatar xalqı tuğan yaqlarınnan Donbassqa kitkän tatarlar xaqında "Şaxta", "Şaxter" cırların icat itte. Donbassqa kitü protsessı ğasır başında tatarlar arasında kiñ taralıp, xalıq xäterendä tirän ez qaldırğanın bu moñsu cırlar da isbatlıy.
Diläwär Osman, Aqmäçet


text:
Yewropa komissiäse Törkiäne Yewropa Berlegenä alu söyläşülärenä üktäber başında kereşü turında qarar ölgesen qabul itte.
Dokumentta söyläşülärneñ urtaq maqsatı Törkiäneñ Yewropa Berlegenä quşıluı mäs'äläse dielä. Anda şulay uq protsesnıñ waqıt belän çiklänmägän buluı häm näticäseneñ bilgele bulmawı da äytelä.
Brüssel'dä Berlekne kiñäytü komissionerı Ollie Rehn Yewropa Berlegeneñ Törkiä belän äğzalıq söyläşülären başlawnı xuplaw qararı ozın, dälille häm bik tä säyäsi debatlarnıñ näticäse dide.
Yewropadağı qayber urta-uñçı citäkçelär Törkiäneñ berlektä äğzalığına qarşı çığa. Kiçä kiç Brüssel'däge seminarda Törkiä premyer ministrı Recep Tayyip Erdogan yewropalılarğa möräcäğät itte. Erdogan Yewropa Berlege Törkiäne qabul itkännän soñ ğına barı tik xristian illärneñ genä oyışması bulmawı turında belderä alaçaq dide. Erdogan Yewropa Berlege xristian häm islam mädäniätläre tatu yäşi torğan urın bulırğa tieş dide.


text:
R.Safin isemennän listovkalarnı kem taratqan?
Bezneñ ştab tarafınnan mondıy fal'şiwıy agitatsionnıy material taratılmadı. Bez,Territorial' saylaw uçastogı räisenä häm İleş rayonı prokurorına şuşı fakt buyınça tikşerülären häm çara kürülären taläp itep, häm şul ike törle listovkalarnı terkäp, şikäyät yazdıq. Äle cawap almadıq.,-dide ştab citäkçese.Dimäk, İleş rayonındağı Safinnıñ ştabı 5дekaбpbдә ük agitatsiä eşlären tämamlağan bulğannar. Häm alar monıñ turındaTerritorial' saylaw uçastogı räise Salawat Xäydärovqa häm rayon prokurorı Fanislam Şäydullinğa 6дekaбpbдә xat cibärgän bulğannar.Ä inde 19дekaбpbдә İsämmät awılında Räximovnıñ saylaw uçastogı wäkilläre Gölbüläk Talbiewa belän İl'yas Ğaynanovlarnıñ fal'ş listovkalar taratqanı bilgele bula. Şunduq Safinnıñ ştabına awıl keşeläre xäbär itälär.Ä Ştab territorial' saylaw uçastogına häm rayon prokurorına şul listovkalarnı terkäp ,şikäyät yazğannar ikän. Şikäyättä İleş rayonında urnaşqan Safinnıñ ştab citäkçese ,şuşı fakt buyınça tikşerü ütkärep, çarasın küregez dip taläp itkännär.Ämma listovkalarnı R.Safin çığarmawı turında mäğlümat keşelärgä citkerelmägän. Bu şikäyät tikşerelä digän mäğlümat ta, bez dä yuq.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan.


text: Qıźıu bäxäs. Tawış kütäreüźär. Şul waqıtta ber yäş keşe yoźroqtarın töynäp olo yäştäge ağayźı huğıp ta yıqtı. Militsiä xeźmätkärźären kürgäs ul yügerep qasırğa tırıştı. Ämmä militsiä xalıq arahına qasırğa mataşqan yegette totop, yılteräklätep, staqanğa inderep tä ultırttı. Öfölä ütkän mitingtağı oşo küreneşkä Azatlıq radiohı xäbärsehe lä şahit buldı. Huñınan militsiä çinovniktarı 10-15 meñ keşe yıyılğan mitingta ber nindäy źä tärtip boźouźar bulmanı tip xäbär itte. 1 May berläşkän oppozitsiä tağı la miting oyoştororğa niätläy. Bıl yulı la Respublika rayondarı häm qalalarınan autobustarźa yäştär kileüe ixtimal. Älegä bıl mäğlümätte raslawsı yuq. Şulay źa başqort yäştäre ittifağınıñ bınday plandarı bar ikäne turahında bildäle. Başqort oppozitsiähı 1 May mitinğı buyınsa älegä üź plandarın iğlan itmägän. Aldan äytelgänsä, miting Respublika yorto yanında palatqalar qorou menän tamamlanırğa teyeş. Qayhı ber mäğlümät saraları xäbär iteüensä, başqort oppozitsiähı säyer köräştäştär menän tulılanıuı ixtimal. Ular natsional-bolşewiktar oppozitsiä etäkselärenä räsmi xakimiätkä teş kenä kürhätergä tügel, ülgänse huğışırğa la täqdim itkän. Başneus säxifähe xäbärźärenä qarağanda, natsional-bolşewiktar Irımburźan şämbe Öfögä kilgän. Ämmä ularźı miting küsereleüe xaqında ber kemdä iskärtmägän. Ular üź köräştäştären Putin hin beźgä käräkmäy tigän lozungqa qarap qına tapqan. Bignovtıñ rezidensiähında sirattağı miting planı menän tanışqas, ular qaytırğa sıqqan. Öfö autowoqzalında Irımbur natsioanl-bolşewiktarı qulğa alınğan. Ämmä ber ayaqtarı menän Öfölä ikense ayaqtarı menän Irımburźa ikäne bildäle bulğas başqort militsiähı ularźı kire yebärgän. Öföläge mitingqa qarata täüge reaqsiä bar. Sverdlovskiy ölkähe ğubernatorı Eduard Rossel üźźären oopzitsiä tip atawsılar töbäktäge totoroqloloqto, millät-ara tatıulıqtı qaqşatırğa tırışa, 2003 yıl Respublika prezidentın haylawźarźa xalıqtıñ küp ölöşö Mortaza räximov ösön tawış birźe. Räximovtı min saf küñyılle, äźäple keşe bularaq beläm tigän Rossel. Mitingqa kileüselär Mortaza räximovtı ğına yaqlamanı, Räsäy prezidentı Vladimir Putindıñ üźäkläştereü säyäsäten dä hükte.


text:
Şul uq waqıtta Möşärräf bu qızğa ildän citkä kitüne tıyuçı elekke qararınnan da kire almadı.
Kiçä Paqstannıñ yuğarı mäxkamäse Mainı köçläwdä ğäyeplänüçe 13 keşene yañadan qulğa alırğa färman birde.
2002-nçe yılda Paqstannıñ könçığışındağı Punjab wilayätendä, Mirwala awılınıñ aqsaqallar şurası Mainı cäzalaw öçen köçlärgä färman birgän dielä. Mainı anıñ ir tuğanınıñ ber xatın-qız belän ğıyşığı öçen cäzalağannar dielä. Mai eşe xalıqara däräcädä zur iğtibar cälep itte. Soñraq ul kiçergännäre turında cämäğätçelekkä açıq itep söylägäne öçen xalıqara büläk aldı.


text:
Ulyanovsk ölkäseneñ tatar köräşe buyınça berençe açıq çempionatı bulıp uzdı
Oyıştıru komitetınıñ räise, köräş buyınça Yevropanıñ dön'yaküläm çempionı – Minsäyet Tacetdinov äytüençä, tatarça köräş, sportnıñ ber töre bularaq dön'yaküläm sportqa 4 yıl elek ütep kerde häm bu tör yarışta sambo belän şöğellänüçelär dä, dzyudo belän şöğellänüçelär dä bik teläp qatnaşalar.
Programma ike köngä isäplängän ide: 25 noyäber könne oyıştıruçılar Tatarstannan, Çuwaşiädän häm Ul'yanovsk ölkäsennän kilgä qunaqlarnı qarşı aldılar häm yarışta qatnaşuçılarnıñ awırlıqların bilgelädelär; 26Hчы noyäber könne – yarış uzdırıldı, ciñüçelärne bilgelände.
Çempionatnı açu tantanasında ölkäneñ administratsiä wäkilläre, deputatlar, tanılğan sportçılar çığış yasadılar. Mäsälän, Ul'yanovsk ölkäse gubernatorı Sergey Morozovnıñ Milli mäs'älälär buyınça yärdämçese Tat'yana Sergeewa köräşçelärgä gubernatornıñ qotlaw xatın yulladı, tatarça köräş buyınça dön'yaküläm çempion Şamil' Sadriev ta sportçılarğa uñışlar teläde. Barlıq tamaşaçılarğa Milli mädäni üzäk häm sport veterannarı tarafınnan keçkenä genä konsert ta äzerlängän ide. Veteran-köräşçelär yäşlärgä üget-näsixätlären äyttelär häm, uñışlar teläp, bilbawların tapşırdılar.
Yarışta 50 dän artıq sportçı qatnaştı. Näticädä 30 büläklänüçe bilgele buldı. Yuniorlar arasında törle awırlıq kategoriälärendä berençelekne tübändäge köräşçelär yawladılar: Ul'yannan Ğaynullin(50), Takmakov(60), Quşnerenko(70), Çumakov(75) häm Buadan Abdraxmanov(55). Olılar arasında Qazannan Gubzarov (65), Ğaynullin (80), Buadan Zamaletdinov (70), Dimitrovgradtan Gafarov (90) berençelekne yauladılar. Absolyut çempion däräcäsenä Dimitrovgrad şähärenä Pawlik Sergey (140) layıq buldı. Barlıq ciñüçelär 3000, 2000 häm 1000 külämendäge aqçalata premiälär häm medal'lär belän büläkländelär. Absolyut çempionğa «Sember» tatar maltabarları isemennän täkä tapşırıldı. Ğomumän alğanda, çempionatnı oyıştıruda bik küp sponsorlar qatnaştı. Oyıştıruçılar alarnıñ hämmäsenä barlıq sport söyuçelär isemennän olı räxmätlär belderdelär häm kiläçäktä tatar köräşe, yäşlärne fizik yaqtan çınıqtıru çaralarınıñ berse bularaq, ölkäküläm sport törläre arasında berençelekne alıp torır digän teläktä qaldılar.
Çulpan Firğalieva, Sember.


text:
Qırım Tatarları
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qırım Tatarları (üzataması: Qırımtatarlar, Qırımlar) - Törki xalıq.
1989. yıldağı xalıq sanın isäpkä alu waqıtında 270.000nän artıq keşe terkälgän. Ukrainada (Qırım yarımutrawında, Xerson ölkäsendä), Rusiädä (nigezdä Krasnodar häm Stavropol kraylarında) häm Üzbäkstan (başlıça Tashkänt (Taşkent) belän Färğänä ölkälärendä) yäşilär. Törkiä, Romaniä häm Bolğarstandä dä Qırımtatar diasporaları bar.
ЭчTәлek
Törkemnär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Dala yaq (Noğay Tatarlar), Taw Aldı (Tatlar) häm Könyaq yar buyı (Yalıboylular) Tatarları subetnik törkemnärenä bülenälär.
Tel häm yazu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qırımtatar telendä söyläşälär. Yazuda 1926. yılğa qädär Ğäräp älifbasın, 1939. yılğa qädär Latin älifbasın (Yañalifkä oxşaş), 1940 Urıs älifbasın (östämä xäreflärsez, digraflarnı qullanıp), 1990. yıllardan qabat Latin älifbasın (Törek älifbası nigezenä Q häm Ñ quşqaç) qullanalar.
Din[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Möselman-Sönnilär. İslamnı Altın Urda däwerendä qabul itkän, dip uylanıla. İslamğa qädär Qırımtaralarnıñ babaları öleşçä Xristian yäki Yähüd dine totuçıları bulğan.
Atalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qırımtatarlar etnogenezendä Xäzär, Qıpçaq, Nuğay, şulay uq cirle qäbilälärdän Tawır, Kimmeri, Törki Alan häm başqa qatnaşqan. Hunnarnıñ häm Skiflarnıñ yoğıntısı da bar. Berböten xalıq bularaq formalaşuları Altın Urda häm ul tarqalğanda Qırım Xanlığı däwerendä turı kilä.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Rusiä Qırım Xanlığın basıp alğaç, Qırımtatarlar 1850. yıllardan Törkiägä küçä başlıylar.
Zamança tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1918. yılda yarım möstäqil Qırım Xalıq Cömhüriäte, 1921. yılda RSFSRda Qırım ASSR oyıştırıla; 1945.tä moxtar yuqqa çığarıla.
İkençe Bötendönya Suğışı barışında Qırım okkupatsiä waqıtında (1941-1943) Natsi propaganda säbäple küp Qırımtatarlar Almannar tarafında Sovet xökümäte häm Bolşevik partizannarı qarşı suğışalar, etnik çistartularda (Yähüdlär häm Urıslarğa qarşı) qatnaşalar.
Deportatsiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1944. yılnıñ Mayında Qırımtatarlar (238,5 meñ keşe) Qırımnan mäcbüri räweştä Seber, Urta Asiä häm Urta İdel buylarına sörelä. Ayawsız qırıs şartlarda ütkärelgän küçerü barışında häm sörgendäge berençe aylarda Qırımtatarlarnıñ çama belä yartısı ülä.
Reabilitatsiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1967. yılda Qırımtatarlarnıñ konstitutsion xoquqı çiklängän räweştä torğızılsa da, 1980. yıllarnıñ axırlarına qädär alarğa üz watannarına qaytu röxsät itelmi. Üz illärenä qaytqan Qırımtatarlarnıñ ber öleşe torğızu öçen köräşä. 1992. yılda Qırımğa Cömhüriät xäläte birelä.
1990. yıllardağı Üzbäkstanda etnik çistartular säbäple Färğänä üzenendä yäşäğän Qırımtatarlar Awrupağa küçte.


text:
Yäşeren uyın biznesı bulmayaçaq
Tatarstanda uyın tarmağı eşçänlegen cayğa saluçı qanun respublika cämäğätçelegendä zur bäxäslär quptardı. Mäsälän, “İttifaq” tatar milli bäysezlek partiäse räise Fäwziä Bäyrämova cämäğätçelekkä menä mondıy süzlär belän möräcäğät itte. “Qama Alanında atom elektr stansiäse tözi almağaç, Federal' üzäk tatarlarnı biredä uyın biznesı urnaştıru belän yuqqa çığarğa uylağannardır, möğayın”, dip yazğan Fäwziä Bäyrämova.
Älegä isä uyın tarmağınıñ eşen cayğa saluçı qanun uyın biznesı wäkilläreneñ aqça qaznasın yaptı. Älege qanun nigezendä 18 oktäberdän barlıq uyın obyektları da yabılırğa tieş. “Tatarstanda uyın biznesı yäşeren räweştä bötenläy eşlämäyäçäk!” - Tatarstan Premyer-ministrınıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov şulay dip belderde. Şulay da, uyın biznesı xucalarınıñ barısı da älege qanunnı üz irekläre belän genä ütämägän. Firmalarnıñ yartısı ğına eşçänlek yunäleşen üzgärtügä kereşkän.
Rawil Moratov, Tatarstandağı barlıq uyın salonnarı inde yabıldı, dip äytsä dä, Qazandağı uyın avtomatlarınıñ qayberläre salım xisabınnan äle dä töşerelmägän. Nigezdä alar – Mäskäw kompaniäläreneñ wäkillekläre. Alarnıñ citäkçelege respublika qanunın Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäsenä tikşerergä däğwä da qılğan inde. Ämma Rawil Moratov äytüençä, alarnıñ bolay tırışuları hiç yuqqa. Xakimiät çigenergä cıyınmıy.
Şulay da, xörmätle tıñlawçılar, uyın biznesı eşquarları citäkçelär belän niçek kenä köräşsälär dä, Qazannıñ at sportı kompleksına küçärgä aşıqmıylar ikän äle. Ämma anda da teläkläre bulğan eşmäkärlärneñ barısı da elägä almayaçaq. Urınnar saylap qına bireläçäk. Qazanda monı da zakon nigezendä eşlärgä tırışalar.
Alay ğına da tügel äle. Uyın biznesı yunäleşen üzgärtkän oçraqta, eşmäkärlärgä xätta yärdäm itärgä dä äzer xökümät. Ämma alar belän mädäniät binaları, qunaqxanälär, yal itü urınnarı tözü şartların kileştergän oçraqta ğına.
Şulay da Tatarstan uyın biznesı salımnarına ğına ömet itmi, annan başqa da tabış alu mömkinlekläre bar, dide Rawil Moratov.
Yarıy, şulay bulsın di. Ämma uyın biznesı şaqtıy aqçalar kiterä. Monı härkem belä inde. Annan çıqqan salımnar da az bulırğa tieş tügel. Bıyıl ğına da Tatarstanğa uyın biznesınnan salım bularaq 300 million sumğa yaqın aqça kergän. Ägär dä yaña qanun buyınça oyıştırılğan Las-Weğas, Qazanda açılıp ta, annan tağın da kübräk tabış kersä, tik ul tabış Tatarstan qaznasına kermäsä, respublika uyın biznesınnan küz dä yommıy baş tartaçaq.
Güzäl Zıyätdinova.


text:
Udmurtiä mäktäpläreneñ tatar sıynıflarında uquçılar öçen çırşı bäyräme bıyıl üzençälekle uzdı
—audio—Balalar Yaña yılğa ik küp cırlar, şiğerlär öyrängän.
—audio—Çırşı tiräsendä bik matur uyennar oyıştırıp, küñel açtı balalar. Qış babay da bik mul itep büläklär alıp kilgän. Ä anıñ Färidä Timerğazinanıñ iptäşe ikänen belgäç ğäcäplänep tä, soqlanıp ta quydım. Uqıtuçı tormış iptäşeneñ yärdämen, teläktäşlegen toymasa, küñelen birep eşli almas ide.
Pänceşämbedä tatar ictimaği üzäge tırışlığı näticäsendä bıyıl tatar sıynıflarında uquçı balalar öçen çırşı bäyräme dä beraz üzgä oyıştırıldı. Bıyıl balalar, ğädättägeçä, çırşı äylänäsendä cırlap, biep yörmäde. Bäyrämne zalda — tamaşa qarap uzdırdı. Balalarğa Minzälä tatar drama teatrı artistları Ğafur Kayumovnıñ «Kötüdä — Yaña yıl» isemle spektaklen alıp kilgän ide. İskitkeç matur itep bizälgän säxnä, çınbarlıqnı xäterlätkän qar börtekläre oçıp yörüe, akterlarnıñ qızıqlı itep uynawı, zalda utıruçı äle tatar telen bik yaxşı uq däräcädä añlap betermägän balalarnı da säxnädä barğan küreneşlär mawıqtırıp,tılsımlı dönyağa alıp kitte. Mojğa şähärennän kilgän balalardan,alarnıñ uqıtuçıları Nädiä Fayaz qızı Waliewadan qızıqsınam.—audio—
Şulay itep, uqıtuçılar da, bigräk tä balalar tamaşadan zur qänäğätlek xise belän kitte. Ä minzälelelär, gastrol' afişalarında yäşusmerlär öçen spektakl'lär, yäşlär öçen dä eçtäşlekle, tärbiäwi häm uylandıra torğan äsärläre buluların äytte. Bäyrämnärgä genä tügel, ayırım yäş häm barlıq tamaşaçılar belän oçraşırğa teläk belderep kitte. Artistlar belderüençä, tamaşaçını uyınlı—kölkele spektakl'lär belän genä tügel, ä fälsäfi p'yesalar belän tärbiälärgä, alarnıñ zäwığın üsterergä kiräklegen dä assızıqladı.Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä.


text: Rusiä däwlät Dumasındağı Başqortstannan saylanğan 4 deputat “Xalıq” fondın tikşertüne kütärep Rusiäneñ Üzäk banqı, Generäl proquror häm federal finans bazarı xezmäte başlığına möräcägät itte. Alar “Xalıq” çek-inwestitsiä fondı aqça üzläşterüdä ğäipli. Älege deputatlar bu adımğa xalıqtan alınğan xatlar, möräcägätlär uñayınnan baruların äytkän. Xäbär itüebezçä, ber törkem pensionerlar küptän tügel “Xalıq” fondı eşçänlegendä “aqça urlaw”da ğäipläp Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte binası yanında Rämil Bignovqa qarşı piket ütkärgän idelär. Ul çaralarnı Rusiä pensionerları firqäseneñ respublik bülekçäse citäkçeläre oyıştırğan ide. Bignov deputatlarnıñ da bu adımğa baruların şul uq keşelär belän bäyläp añlata. Şul uq waqıtta ul üzeneñ bu fondqa qısılışı bulmawın da belderde.


text:
Pentagon Ğiraqta küpläp üterü qoralı buluğa işarä itkän äsbaplar tabılu turında iğlan itte. Bu dälillär ni däräcädä ışanıçlı?
Audio: “Trailerdağı qayber cixazlar başqa maqsatlarda da qullanılırğa mömkin. Läkin amerikan häm britan belgeçläre fikerençä, töp maqsat ber genä bula ala – biologik qoral citeşterü.”
Cambone süzlärençä, trailer, küräseñ BMO inspektorları kilü aldınnan sütelgän bulğan, anıñ törle urınnarında ammiakqa oxşağan matdä tabılğan, ul yaxşı itep yäşel-xärbi töskä buyalğan.
Bilgele bulğança, Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralı – anda suğış başlaw öçen töp säbäplärneñ berse ide. Suğış inde tämam ä qoral älegä tabılmağan. Çärşämbedä yasalğan belderü, Ğiraqta suğış başlanğannan birle, berençe şundıy belderü buldı. Tik menä BMO inspektorların Ğiraqqa qaytaruğa qarşı bulğan Waşingtonnıñ bu çirattağı dälilläre ni däräcädä ışanıçlı mikän digän soraw tua. Waşingtonda urnaşqan Säyäsi tikşerenülär institutı belgeçe Phyllis Bennis:
Audio: “İşanıç mäsäläse – bik citdi mäsälä. Näq menä şul säbäple törle taraflar BMO inspektorların Ğiraqqa qaytarırğa çaqıra.”
Uzğan yılnıñ sintäberendä Berläşkän Millätlär Oyışmasında yasağan çığışında amerikan prezidentı George Buş Ğiraqnıñ atom qoralın yasaw niätläre turında söylägän ide. Yänäse Bagdad bayıtılğan uran citeşterü öçen yuğarı sifatlı alumin torbalar satıp alğan bulğan. 4 ay soñraq BMOnıñ Atom Energiä Agentlığı bu torbalar uran baytuğa yaramıy, küräseñ alar ğadi raketalar citeşterü öçen qullanılğan digän näticä yasadı.
Britan xökümäteneñ Ğiraqtağı qoral turındağı tözelgän xisabı da, axır çiktä açıq mäglümät çaralarınnan tuplanğan mäglümät bulıp çıqtı.
Küptän tügel amerikan generalı William Wallace Bagdadta ütkän matbuğat oçraşuında, bezdä Saddamnıñ küpläp üterü qoralı turında citärlek mäglümät bar, digän ide. Ni öçen Ğiraq xärbiläre bu qoralnı ber tapqır da qullanmadı digän sorawğa, ul qoral BMO inspektorlarınnan bik yıraqqa yäşerelgän bulğan, alar anı tiz genä tartıp çığara almadı, digän cawap qaytardı.
Qabat şundıy xälgä qalmas öçen amerikan belgeçläre xäzer citdiräk tikşerü ütkärmäkçe. Cambone süzlärençä, Ğiraqta barlığı 600-läp şikle urın bar, şularnıñ älegä 70-e genä tikşerelgän.
Ali Gilmi, Praga


text:
Saban Tuyı UNESCO isemlegenä kertelerme?
Audio (Koitiro Matsuura äfände Qazannıñ meñ yıllıq, Qazan universitetınıñ 200 yıllıq tarixı barlığında inanuı, Tatarstanda yäşäwçe xalıqlarnıñ tarixi ğöref-ğadätlären, mädäniäten saqlap qala aluları, şulay uq yözläp millätneñ tatu yäşäw şartları da buldırıluı turında äytä.)
UNESCO citäkçese bu çığışın 3 yündä Qazan universitetında barğan "Yäşlär häm dönya mirası" digän ğomümrusiä studentlar forumında yasadı. Älege forumnı Qazan şähäre xakimiäte, Qazan universitetı, TİSBİ, yäğni Eşquarlıqqa yärdäm Tatar institutı oyıştırğan, ul äle tağın ber kön eşläyäçäk. Añlaşıla ki ul UNESCO general' direktorı vizitına turı kiterep ütkärelgän çara. Şuña kürä forumğa qunaq belän bergä Qazan başlığı Kamil' İsxakov, prezident Mintimer Şäymiev kildelär, studentlar belän tarixqa, mädäni mirasqa qağılışlı fikerläre belän urtaqlaştılar. Mintimer Şäymiev yäşlär aldında ğöref-ğadätlärneñ materiälläşüe, yäğni cisemläşüe turında fälsäfi fikerläre belän urtaqlaştı. Eş şunda ki Koitiro äfändeneñ vizitı barışında söyläşülärneñ tatarlar öçen iñ qızıqlısı - Sabantuyın UNESCO isemlegenä kertü mömkinlege. Monıñ xaqında süz vizitnıñ berençe könendä ük, prezident rezidentsiäsendä äñgämä waqıtında uq quzğatıldı. UNESCO oyışqan waqıtta tözelgän konvensiädä dönya mirası isemlegenä cisemle obyektlarnı, yäğni tarixi urınnarnı, binalarnı, waqiğalarnı kertü qaralğan. Mintimer Şäymiev UNESCO aldında tatar Sabantuyın, milli bäyrämne tarixi miras itep tanıtu mäsäläsen quya. Anıñ fikerençä Sabantuyı waqıtı, urını, tärtibe mäğlüm tarixi ğöref-ğädät. Sabantuy - cisemle waqiğa. UNESCO Tatarstan dälilläre belän kileşerme yuqmı, älegä bilgesez. Ä menä Qazan universitetınıñ 200 yıllığı tarixi data bulıp isemlekkä kertelde. Kileşelgän mäsälälär xaqında vizitnıñ berençe könendä ük kommünikegä imzalar salındı.


text:
Miloşeviç cäsäde Belgradqa qaytarıldı
Çärşämbedä Yugoslaviäneñ elekke citäkçese Slobadan Miloşeviçnıñ cäsäde Nederlandtan Belgradqa kiterelde. Şulay itep, suğış cinäyätlärendä ğäyeplänep, 5 yılğa yaqın Haag mäxkämäsendä ütkärgän Miloşeviç ilenä tabutta qayttı.
Serbiäneñ Sotsialistlar partiäsennän kilgän, ämmä raslanmağan xäbärlärgä qarağanda, Miloşeviç şimbä könne tuğan şähäre Pozarevacta cirlänäçäk. Xuşlaşu möräsime partiäneñ Belgradtağı binasında ütäçäk.
Serbiä prezidentı Boris Tadiç däwlät däräcäsendä cenaza ütkärügä qatğıy räweştä qarşı çıqtı. Ammä Miloşeviçnıñ ğailäse cenazanı xoususıy räweştä ütkärergä irekle, dide ul.
Bu qararnı uzğan töndä Serbiä premier-minsitrı Vojislav Kostunica da rasladı. Küzätüçelär fikerençä, Kostunica, Miloşeviç cenazasın Serbiädä ütkärügä röxsät birep, xökümättäge zäğif totrıqlılıqnı saqlap qalırğa teli. Sotsialistlar qarşı çıqsa, xökümät taralıp yaña saylawlarğa kiterergä mömkin.
Miloşeviçnıñ cäsäden Belgradqa anıñ ulı Marko alıp qayttı. Xatını Mira Markoviç ireneñ cenazasına qaytırmı-yuqmı - älegä bilgesez. Ul da watanında berniçä cinäyättä ğäyeplänä, 2003 yıldan birle Mäskäwdä yäşi. Sişämbedä Belgrad mäkmäse, aña cenazada qatnaşu mömkinlege birü öçen, anı qulğa alu qararın, waqıtlıça köçtän çığardı. Ämmä qaytqan oçraqta, pasportın tapşırırğa häm cenaza betkännän soñ soraw aluğa kilergä quştı.
Ul arada, Miloşeviç ülemenä bäyle qarşılıqlı belderülär yasala tora. Mäskäwdäge Yöräk däwalaw üzäge citäkçese Leo Bokeria, Haagqa barıp, yaru näticälären kürgännän soñ, Holland tabiplarınıñ, Miloşeviç yöräk öyänägennän wafat bulğan digän näticäse belän kileşte. Şul uq waqıtta ul, Miloşeviç tieşle däwalaw alğan bulsa, ülmägän bulır ide dide. "Bez berqayçan da anıñ Mäskäwgä kilüen taläp itmädek. Bez barı tik, aña tieşle däwalaw kürsätelmi didek. Kürsätelgän bulsa, ul äle dä isän bulır ide", di Rusiä tabibı.
Miloşeviç yuğarı qan basımınnan daru alğan, ixtimal şunıñ yan täesire bulğan digän xäbärlär, älegä raslanmadı. Toksikologiä näticäläre älegä äzer tügel. Serbiä häm Çernogoriäneñ saqlanu ministrı Zoran Stankoviç radiobızğa äytüençä, cawapsız sorawlar äle şaqtıy. "Bar tikşerülär, tieşle dokumentlar tuplanğaç qına - üler aldınnan ul nindi darulär eçkän, tabiplar yä törmä saqçılarınıñ xatası bulğanmı, yä isä berkemneñ dä xatası bulmağanmı – şuşı sorawlarğa cawaplar birelgäç kenä, bu mäsälä yabıq dip äytep bulaçaq", dide ul.
Ali Gilmi


text:
Rim papası İonn Paul İkençe Vaticanda cirlände
Comğa könne Dönyadağı ber milliard katolik papa İonn Paul İkençe belän xuşlaştı.Papanı kümü yolasına qatnaşu öçen Rimgä kilüçelär sanı 2 belän 4 million arasında dip farazlana .Qazan waqıtı belän köndez 12dä başlağan yola yaqınça 3 säğät däwam itte. İ.Paul ütkän şimbädä 84 yäşendä sonğı könnärenä qädär diärlek papalıq wazıyfasın ütägännän soñ wafat buldı. .İn kimendä 200 däwlät häm xökümät citäkçese şulayuq dönyanıñ möhim din wäkilläre dä qatnaşqan cänazä märasimı turında
Ratzinger(audio)
Bügen bez papa İonn Paul İkençeneñ dönyadağı qaldıqların ülemsezlek orlıqları itep kümäbez,yöreklärebez qayğı belän tulğan bulsa da bu ber yk waqıtta ömed , minnettarlıq waqıtı
Ratzinger qayber dairälärdä papa namzäte dip qarala. Ratzinger İonn Paul ikençeneñ tormışın natsi okupatsiäse astındağı Polşada fabrika eşçese bulu waqıtınnan alıp , Rim Katolik çirkäwe başlığı bularaq sonğı sulışın birgänçegä qädär bik ozaq yıllar qarap barğan keşe
Ratzinger(audio)
Ximie fabrikasında natsi terrorı astında eşlägändä papa Allanıñ miña iär digän çaqıruın işetkän.Şunnan soñ ul fälsäfä häm teologiä kitapları uqıy başlıy.Häm soñraq yäşren dini seminarlarğa quşıla.
Germaniädä tuğan kardinal Ratzinger papanıñ 27nçe martta paska yäkşämbesendä inanuçılarnı sonğı märtäbä täqdis itü yäğni möqäddäs qıluın bik xisle süzlär belän telgä aldı.(audio) Bez anıñ paska yäkşämbesendä azaplanıp sonğı märtäbä täräzä aldında urbi et orbi şähär häm dönyağa cibärgän sonğı täqdis sälämen ber qayçan da onıtmayaçaqbız. Böten dönyada ämma bigräk tä papanıñ tuğan Polşada xalıq zur televidie ekrannarında cänazä yolasın qarap bardı, Karol Voitilanıñ papa itep saylanğançı episkop bulıp torğan Krakovda 300meñ keşe qatnaşqan bik zur yola ütkärelde. Rimdä 10meñ politsiä, xärbilär , sivil xezmätkärlär yola barğanda tärtip saqlaw belän mäşğül buldı. Rim hava territorisäe oçqıçlarğa yabıq ide. Papanıñ tabutun İzge Peter çirkäwenä kümülü öçen alıp kergändä Rim çirkäwläreneñ qınğırawları qaqtı. Papanıñ kiparis tabutu çirkäw bazında başta tsink-tutıya ä annan soñ imän tabutqa salınıp izge Peterneñ mäyete yatqan dip isäplängän urınğa yaqın cirlände . 15minutlıq alqış häm latinçä dini cırlar , 5patşa 6patşa bikä, 70prezident häm premyer qatnaşqan 2säğät 40minutlıq yola belän, timer pärdäne cimerügä öleş kertkän , dinnär arasında berdämlekkä çaqırğan ämma üz çirkäwendä nıq qadımçı bulğan papa İonn Paul İkençene kümü yolası tämamladı. Rim Katolik kardinalläre 18nçe apreldä yaña papanı saylaw öçen cıyıla. färidä xämit


text:
Çiläbedä Tatarstan könnäre ütä
Çiläbe ölkäsendä Tatarstan könnäre başlandı. Anda respublikadan Mintimer Şäymiev citäklägän märtäbäle delegatsiä qatnaşa. Comğa könne irtän Qazan qunaqların aeroportta ölkä gubernatorı Petr Sumin häm başqa räsmi zatlar qarşı aldı. Şunduq Mintimer Şäymiev jurnalistlar öçen press-konferensiä uzdırğan. Tatarstan prezidentı III Bötendönya tatar kongressı, Putinnıñ Qazanğa kilüe h.b. mäs'älälär turında söyläde. Çiläbe ölkäse belän xezmättäşlek itü turındağı kileşü ike yıl elek imzalanğan ide. İke aradağı säwdä äyläneşe küläme älege xezmättäşlekneñ uñışlı baruı turında söyli. Ul xäzer 3 milliard sumnı täşkil itä. Respublika könnärendä Çiläbedä “Tatarstan sänğate” digän maxsus kürgäzmä açıldı. Anda 70-läp şirkätneñ produksiäläre quyılğan, sänğatqärlärneñ desantı da şaqqatırğıç. Çiläbe ölkäse ul 300 meñgä yaqın millättäşlärebezneñ torğan cire, tuğan yağı da bit äle. Tatarstan könnären alar ayıruça kötep aldılar. Boları, älbättä, yaxşı. Ä menä küñelne tırnap torğanı – Çiläbe ölkäsendäge tatarlar küpläp yäşägän Qunaşaq rayonındağı radiatsiä belän ağulanğan awıllar häm andağı keşelärneñ xäle.
Bötendönya tatar kongressına şul rayonnıñ başlığı Färit äfände İmangulov ta kilgän ide. Anıñ belän qısqa ğına ğäpläşep tä alğan idek. “Mayak” ülgän şirkättä avariä bulıp, şunnan zıyan kürgän awıl-şähär keşelären federal' xökümät yazmışnıñ qoçağına taşlağan, diärgä bula. Atom energetikası ministrlığı da biçaralarğa tieşle yärdämne kürsätmi. Añlaşıla ki, bäyräm könnärendä çiläbelelär qunaqlarğa mondıy möşkel, ayanıç xällär turında söyläp tormaslar. Ä menä kiläçäktä ike töbäk tä oşbu mäsäläne federal' xaqimiät qarşına qabırğası belän quya alırlar ide.
Tağın şunısın da äytergä kiräk. Rusiä töbäkläre belän gorizontal' elemtälär urnaştıru, xezmättäşlek programmasın ğämälgä aşıru üz eçenä mäğärif häm mädäniät mäsälälären dä ala. Soñğı yıllarda, nihayät, söyläşülärdä traktorlar, polietilen, timer torbalar turında ğına tügel, respublikadan çittä yäşägän millättäşlärebezneñ ruxi ixtıacların qänäğätländerü dä iskä alına häm bu yünäleştä igelekle eşlär dä başqarıla.


text:
Çeçnä-Rusiä kileşüenä 10 yıl: Ni öçen 1997 yıl kileşüe ğämälgä aşa almadı?
10 yıl elek, 1997 yılnıñ 12 mayında Rusiä häm Çeçnä prezidentları - Boris Yeltsin häm Aslan Masxadov Kremldä solıx kileşüe imzalağan ide. Bu kileşü 20 ay däwam itkän, 80 meñnän artıq keşeneñ ğömeren özgän suğışqa noqta quyar dip kötelgän ide. Läkin ike yıldan tağı da kübräk qorban kitergän ikençe suğış başlandı. Ni öçen 1997 yıl kileşüe ğämälgä aşa almadı?
"Ul kileşüneñ asılı bik ğadi – utnı tuqtatu turında ide. Ber tarafnı da ciñelgän dip sanamıyça, ike aradağı mönäsäbätlärne bilgelämiçä genä. Ul sorawlar kiläçäkkä qaldırıldı. İñ möxime – suğışqa noqta quyu ide" dide Andrey Babitsky.
Bu kileşü Rusiä belän Çeçnä arasında tözelgän berençe dokumet tügel ide. Ber yıl elek imzalanğan Xasavyurt kileşüendä ike-ara bäyläneşlär, iqtisadi mönäsäbätlär, suğıştan zıyan kürgännärgä kompensatsiälär turında äytelgän ide.
1997 yılda Kremldä imzalanğan kileşü ähämiätleräk sanaldı. Läkin anda citeşsezleklär dä bar ide. Misal öçen, Çeçnäneñ statusı anda builgelänmi qaldırıldı:
"Bu dokumentnı törleçä taswirlaw mömkinlege anıñ üzenä salınğan ide. Ul Çeçnäneñ bäysezlegen tanu tügel ide. Şuña da qaramastan, çeçen yağı anı Çeçen däwläteneñ Rusiä tarafınnan tanıluı dip qabul itte" dide Parijdağı Kafkaz belgeçe Silvia Serrano.
Kileşüdän soñ Çeçnädä wazğiät başta yaxşırğan kebek buldı. Läkin ozaqqa tügel. Mäğlüm xällärdän soñ, ul çaqta Rusiäneñ premier-ministrı bulğan Vladimir Putin "terrorçılarnı bädräftä mançu" turında mäşxür süzlären äytte.
Ni öçen 1997 yıl kileşüe ğämälgä aşa almadı soñ. Radiobıznıñ Tönyaq Kafkaz belgeçe Andrey Babitsky:
"Masxadovnıñ zäğiflege, cinäyätçel törkemnärne citäklägän kiçäge komandirlar belän qarşılıqqa kerergä telämäwe. Çeçnäneñ daimi terrorçılıq çığanağı buluı da problem ide – anıñ cirennän kürşe respublikalarğa höcümnär yasaldı"
Şulay da 1997 yıl kileşüen, ul çaqtağı şartlar öçen, qazanış dip atarğa bulamı? Parijdağı Kafkaz belgeçe Silvia Serrano:
"Ber yaqtan ul dokumentnı qazanış dip atarğa bula. Läkin mäsälä şunda – anı imzalağanda taraflar ni däräcädä ixlas bulğan. Ul küz buyaw ğına bulmağanmı" dide Silvia Serrano.
Radiobıznıñ Tönyaq Kafkaz belgeçe Andrey Babitsky:
"Xäzer, Masxadovnıñ bu kileşüne forsat itep qullana almağanı açıqlanğannan soñ, anı qazanış itep atawı qıyın. Yeltsinğa kilgändä, ul xakimiätne, kileşüne, bar närsäne warisına tapşırdı. Ä ul isä Çeçnädä tağı da qansızraq suğış başladı" dide Andrey Babitsky.
Qısqası, belgeçlär fikerençä, 1997 yıl kileşüeneñ niäte yaxşı bulğan, ämmä Rusiä häm Çeçnä räsmiläre anı ğämälgä quyuda citärlek täwäkällek kürsätä almağan. Näticädä - tağı da kübräk qorban gäm ğazap kitergän ikençe suğış, üz näübätendä, islamçı suğışçılar xäräkätenä etärgeç buldı.
Ali Ğilmi


text:
Ekrem Çelebi - Al Fadimem
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Al Fadimem
Etiketler : Ekrem Çelebi - Al Fadimem türkü indir, Ekrem Çelebi - Al Fadimem türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Al Fadimem mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Al Fadimem türküsü, Al Fadimem sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Al Fadimem bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Güvenme Yalan Dünyaya
Ekrem Çelebi - Bu Dağın Karı Erimez
Ekrem Çelebi - Gönül (Sıkı Tut)
Ekrem Çelebi - Oyun Havaları ve Halaylar
Ekrem Çelebi - Adana nın Bayırına
Ekrem Çelebi - Yine Göç Eyledi Avşar Elleri
Ekrem Çelebi - Bende Bir İnsanoğluyum
Ekrem Çelebi - Bu Zalim Gurbet


text:
“İman”ğa 15 yıl
Tatarstanda ğına tügel, elekke Sovetlar berlege cirlegendä dä bik aktiv eşläwçe “İman” möselman mädäniäte märkäze üzeneñ 15 yıllığın fänni-ğamäli konferensiä belän qarşı aldı. “Dini häm ictimaği-mädäni küptörlelek şartlarında Tatarstandağı ictimaği-säyäsi tormış” dip atalğan bu cıyın sişämbe könne Qazannıñ Şihabetdin Märcäni isemendäge Tarix institutında uzdı.
“İman” märkäze 90nçı yıllar başında, ictimaği-säyäsi xäräkätlär kütärelgän çorda barlıqqa kilde. Ul yıllarda ictimaği oyışmalar yañğırdan soñ gömbälär şikelle bik küp ide. Şul isäptä berniçä dini oyışma da barlıqqa kilde. Läkin tora bara bu oyışmalarnıñ kübese yuqqa çıqtı. Ä “İman” möselman mädäniäte üzäge saqlanıp qaldı. “İman” märkäze xaqında älege üzäkneñ citäkçese, Tatarstan möselmannarı Diniä näzaräte räise urınbasarı Wäliulla xäzrät Yaqub söyli
90nçı yıllar başında islam belän qızıqsınuçı şäxeslärebez öç qanatqa bülengännär ide. Sovet zamanında mäçetlärgä yörüçelär, ämma räsmi ruxaniät'ne önämäwçelär; ikençeläre - üzgärtep qoru çorında mäçetkä yörüçelär - boları inde räsmi ruxaniätkä uñay qarawçılar häm öçençe törkem - mäçetkä äle yaña yöri başlağan kiñ qatlam zıyalıları. Şunısı qızıq, älege öç qatlam arasında bernindi dä bäyläneş yuq ide, xätta doşmanlıq ta sizelä ide. Ämma yaña barlıqqa kilgän “İman” märkäze bu qatlamnarnı berläşterde häm berdäm xezmättäşlekkä dä kiterde.Oyışmanıñ eşçänlege şaqtıy zur evolyutsiä kiçerde. Berençe yıllarda “İman” törle mäcleslär, bäyrämnär oyıştıru belän şöğellänsä, bügen ul zur näşer itü eşçänlegen alıp bara. Distälärçä gazeta-jurnallar, şul isäptä möselmannar tarafınnan yaratıp uqılğan “İman”, rusça “Vera” gäzitlären çığara. Yözlägän kitap bastırğan “İman” näşriäte dini ädäbiätkä bulğan ixtıäcnı qänäğätländerä. Näşriät şulay uq dini kalendar'lar çığaru belän dä şöğellänä. Ayırım alğanda Rusiädäge berdän ber daimi bulğan möselman xatın-qızlar gazetası “Möslimä” dä Wäliulla Yaqub yärdäme belän çığarıla. Möselman xatın-qızlar oyışması häm ğomumän möselman xäräkäteneñ aktiv eşçänlegenä “İman” märkäze zur öleş kertä. “İman” näşriäte xaqında säyäsät fännäre doktorı Räfıyk Möxämmätşin “Azatlıq” radiosına menä närsä söyläde
“İman” näşriäte ul Rusiädä berdänber. Çönki islam turında kitap küp çığaralar, läkin ber sistemağa salıp, ixtıäclarnı törle yaqlap qänäğätländerüçe näşriätlär bik az. Ä “İman” äle ul nindider ğomumi islam problemalarına qağılışlı ädäbiättän tış, bezneñ mirasnı da bastıra. Ädäbi miras ta, fälsäfi dä. “İman” näşriätendä bez berençe tapqır tatar din ähelläreneñ xezmätlären kürdek: Zıya Qamalı, Şihabetdin Märcäni, Ğabäşi häm başqalar.Al'bina Zäynulla


text: Qabul. Äfğanstannıñ elekke prezidentı Borhanetdin Rabbani, Hirat şähärendäge ber cirle basmağa, üze citäklägän Cämiat-I-islami partiäseneñ, kiläse prezident saylawlarına ayırım nämzät çığaraçağın xäbär itte. Şuşı saylawlar Äfğanstanda 2004-nçe yılnıñ yünendä uzarğa tieş. Rabbani alayda, şul nämzätneñ kem bulasın äytmäde. Ul barı tik, Cämiat-I-islamineñ Äfğanstan tormışında zur urın totuwın belderde, häm ul saylawlarda qatnaşaçaq dide. Rabbani ilne, 1992-dän alıp, xakimiatkä taliplär kilgänçe citäklägän ide. Bıltır uzğan Loya Cirğada da ul ilneñ yaña prezidentı itep saylanırğa telägän ide, läkin soñraq, xäzerge prezident Xämid Qarzaigä yul açu öçen ül bu niyätennän waz kiçte. Bügenge köndä Borhanetdin Rabbani Hirat wilayäte xakime bulıp tora.


text:
14 qazan küni awdan äkimi, «Nur Otan» partïyası awdandıq fïlïalınıñ törağası Ağzam Tastemirov Arıqbalıq awıldıq okrwgine qarastı Gornoe awılında bolıp, turğındardıñ arız-şağımdarımen tanıstı. Awıl turğındarınıñ bastı mäseleleri awılda janarmay` quyu stancïyasınıñ joqtığı, ïnternet jelisi men uyalı bay`lanıstıñ tartılmağandığı, jumıssızdıqtıñ beleñ alwına oray` jastardıñ jappay` qalağa köşwi saldarınan köptegen üy`lerdiñ qañırap qalğandığı edi. Sonımen qatar, bey`-bereket satılatın araq-şaraptıñ da turğındar üşin birşama mäsele twdıratını sözsiz. Al qañğıbas ïtterdiñ köbeyui de awıl turğındarınıñ bas awrwlarına ay`nalğan. Turğındardıñ mäselelerin şeşwde awdan basşısı Ağzam Axmetjanulı janarmay` quyu stancïyasın salw mäselesiniñ jwıq arada şeşiletinin, qazirgi waqıtta nısandı satıp alw jumısı jürip jatqandığın ay`ttı. Sonımen qosa, ïnternet pen uyalı bay`lanıs jelisin ornatwdıñ da şeşimin tabwdı mindetti mäselelerdiñ biri ekendigin alğa tartıp, eger awılda byudjettik me- keme esepke alınsa, onıñ şeşimin tabwğa bolatının jetkizdi. Awıl turğındarınıñ tek qana şağımı emes, awdan basşılığına degen alğısı da bar eken.
Buğan sebep – Gornoe awılın Sawmalköl awılımen bay`lanıstıratın küre joldıñ jöndewden ötip, jol sapasınıñ jolaw- şılar üşin qïındıq twdırmağanı edi. Arıq balıq awıldıq okrwginiñ äkimi Qalımtay` Şarapovtıñ aqparatına süy`ensek, awılda barlığı 80 üy`diñ 71 kisiler turadı. Awılda barlığı 161 adam bar. Sonımen qatar, awdan äkimi Ağzam Axmetjanulı bul küni osı awıldıñ turğındarı, otasqandarına merey`li 55 jıl bolğan eki otbasına arnay`ı barıp, merekelerimen quttıqtadı. Alğaş bolıp Ïvan jäne Nïna Egorovtardıñ şañırağına bas suqqan awdan basşısı merey`toy` ïelerin quttıqtap, estelik sıy`lığın tabıs etti. Jartı ğasırdan astam waqıt boy`ı juptarın jazbağan qos qarïyağa awdan äkimi awdan köleminde atqarılıp jatqan jumıstar jöninde äñgimelep berdi. Sonımen qatar, qarïyalardan qanday` da bir muqtajdıqtarınıñ bar-joğın surap, qarïyalardıñ Arıqbalıq-Gornoe bağıtında jüretin avtobws ne taksï qızmeti iske qosılsa degen ötinişteriniñ orındı ekenin ay`tıp jäne atalğan bağıtta taksï qızmetin usınatın jeke käsipker tawıp, bul mindetti qolğa alatının jetkizdi. Sodan key`in Vladïmïr men Lyubovʹ Zalʹvoskïy`diñ otbasına barıp, merekelerimen quttıqtap, key`ingi jas urpaqtarğa otbası bolwdıñ, otbası qundılığınıñ ay`nımas ülgisin körsetip otırğandarı üşin ülken alğısın ay`ttı.
Maqpal SERİKBEKQIZI, Swretti tüsirgen avtor.


text: Qıtay tışqı eşlär ministrlığı, Amerika Quşma Ştatları, Üzäk Aziäneñ ğaskärlärne çığarırğa digän möräcäğäten xörmät itergä tieş, dip belderde. Ministrlıqnıñ matbuğat wäkile Liu Jinçao süzlärenä qarağanda, Üzäk Aziä Quşma Ştatlar citäkçelegendäge terrorğa qarşı çaralarda qatnaştı, ämma xäzer wazğiät üzgärgäç xärbi köçlärne çığaru mäsäläsen qararğa kiräk. Uzğan atnada Şanxay Xezmättäşlek Oyışması Qırğızstan, Taciqstan häm Üzbäkstannan ğäskärlärne çığarunı sorap Waşingtonğa möräcäğät itte. Oyışmağa Rusiä, Qıtay häm Üzäk Aziäneñ 4 däwläte kerä. Qırğızstannıñ yaña prezidentı Bakiyev ta kiçäge matbuğat oçraşuında ğaskärlärne çığaru kiräklege mäsäläsenä tuqtaldı. AQŞtan älegä cawap bulmadı.


text:
Qazanğa baruçı uqıtuçılar ezärleklänä
Mart ayında Qazanda tatar mäğärifenä bağışlanğan törle çaralar bulğan ide. Anda Mäğärif ministrlığı räsmi 15 keşene genä alıp barıp qayttı. Gärçä çaqıruçı yaq 100 yaqın keşene qabul itärgä äzer buluın xäbär itkän ide. Häm älege çaqırudan faydalanıp, küp kenä tatar tele uqıtuçıları, üz isäplärenä Qazanda bulıp qaytqan idelär. İnde alarğa basım başlanğan. Berençe küsäk Kuşnarenko rayonınıñ Baytalı mäktäbe direktorı İlfir Kotdusov başına töşkän. Ul “Azatlıq” xäbärçesenä Qazanğa balalarnı alıp barıp qaytuı, andağı alarnıñ uñışları turında söyläde. Bu atna başınnan Qazanğa säfäre öçen basım başlanuın xäbär itte. Anı Başqortstan mäğärif ministrı urınbasarı Artur Surin äñgämägä çaqırğan. “Azatlıq” xäbärçeseneñ Surinğa şaltıratuına ul bu eş belän Respublika Prezidentı xakimiäte şöğellänüen ireşterde.


text: Tatarstanda soñğı könnärdä millät häm respublika belän bäyle waqiğalar yış bulıp tora. Comğa könne Qazan xanlığınıñ yığıluına bağışlanğan fänni-praktik konferensiä cämäğätçelektä qızıqsınu uyattı. Radio, televidenie bu turıda täfsille mäğlümat birde. 450 yıl elek Qazannıñ yaulanuı, şuşı 4.5 ğasır eçendä tatarlarnıñ däwlät ideäsennän häm millätennän baş tartmawı bu xalıqnıñ yazmışın ğadäti qısalardan ayırıp quya. BTİÜ tatar däwläte cimerelüeneñ 450 yıllığına bağışlanğan Xäter könen bıyıl Qazanda 13 oktäberdä ütkärä. Säğät 11 İrek mäydanında Matäm cıyını başlana, Kremlgä kümäk yöreş belän däwam itä häm Yärminkä mäydanında Qazannı saqlawçılar ruxına namaz uqu belän tämamlana.


text:
AQŞ däwlät sekretare Quşma Ştatlar Yaqın Könçığışta tınıçlıq urtanştıru yulların tabuğa kübräk köç quyaçaq dide. Yaqın Könçığışqa säfäre waqıtında Condoleezza Rice Ramalla şähärendä fälästin avtonomiäse başlığı Mäxmüt Abbas belän oçraştı. Abbas , Hamas törkeme belän milli berdämläşü xökümäten tözü tırışlarınıñ däwam itelüe turında xäbär itte. Kileşügä ireşep bulmasa, avtonomiädä yaña saylawlar ütkärergä kiräk bulaçaq, dide Mäxmüt Abbas. Düşämbedä Rice İzrail premyer ministrı Ehud Olmert belän oçraşırğa tieş.
Şul arada, Hamas wäkilläre Quşma Ştatlar ğämällären tänqitli. Hamas räsmie Fawzi Barhom, Rice fälästinleläreñ berdämlegen alğa sörergä tieş, di.
“Xäzergä qädär Rice fälästinlelärneñ ber öleşenä teläktäşek kürsätä”, dip belderä Hamas wäkile. Fawzi Barhom süzlärençä, Quşma Ştatlarnıñ töbäktäge säyäsäte fälästinlär arasındaı kileşmäwçänekkä kiterä.
Quşma Ştatlar Hamasnı terrorçı oyışma dip isäpli. Hamas wäkilläre Fälästindö Qanun Şurasında küpçelek urınğa iä, häm Hamas başlığı İsmail Haniyeh Fälästin avtonomiäseneñ premyer-ministrı bulıp tora.
Mäxmüt Abbas, Hamas belän köndäşlek itüçe Fatah firkäse başlığı, ul Fälästin avtonomiäseneñ citäkçese dä bulıp tora.
Quşma Ştatlar Abbasqa teläktäşlek kürsätä, çönki ul İzrailneñ yäşäw xoquqın tanırğa riza. Hamas İzrailne tanırğa telämi. İzrail Premyer ministrı Ehud Olmert Rice belän düşämbedä oçraşaçaq, aña qädär ul kiläçäk oçraşu turında fiker alışu öçen xökümätne çaqırıp aldı.


text: Pekin. Qıtay prezidentı Jiang Zemin bügen britan premyer-ministrı Tony Blairğa, Ğiraqtağı qoral inspeksiäläre däwam itärgä tieş häm alarnı xätta köçäytü kiräk dip belderde. Qıtaydağı mäğlümat çaraları xäbärenä qarağanda, Jiang britan premyerına bu xaqta üzeneñ anıñ belän bulğan telefon söyläşüwendä äytkän, häm şunda uq ul, qoral inspektorlarınıñ uzğan comğada bäyän itelgän soñğı xisabı Ğiraqnı qoralsızlandıru eşendä täräqqiat buluwın kürsätte dip tä beldergän. Qıtaynıñ däwlät televideniäse, prezident Jiang Zemin premyer Blairğa, ägär dä qoral inspeksiäläre däwam itep, alar tağın da köçäytelsä, Ğiraq mäs’äläsen xäl itü maqsatına Berläşkän Millätlär qısalarında da ireşep bulaçağın citkerde dip xäbär itä. Qıtaynıñ tışqı eşlär ministrı da İminlek Şurasınıñ comğa utırışında, Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral inspeksiäläre däwam itärgä tieş dip beldergän ide.


text:
Üzäk Aziä: Saylawlar aldınnan mäğlümät çaraların awızlıqlaw arttırıla
Üzäk Aziada ike respublika kiläse aylarda saylawlarğa äzerlänä. Qazaxstanda Parlament saylawları Avgustnıñ urtalarında bulaçaq. Üzbäkstanda isä Prezident saylawları Dekabrda bulırğa tiyeş. Xäzerge xaqimiättäge elita üz urnında qalır digän qaraş üz köçendä tora. Xäzer bik az keşe bu 2 saylawlarda şaqqattırğıç üzgäreşlär bulır dip farazliy . Şulayda här ixtimalğa qarş,ı ike taraftağı xaqimiät mäğlüm çaralarnda kontrolne artturuı sezelä.
Yertısbaev, Elektronik mäğlümät çaralarına terkälü zarurlığı beteräläçäk dide. Häm ul, mäxkämädä jurnalistlärnıñ çığanaq kürsätergä digän häm naxaq söyläwne xökemgä tartu kebek tıyularnıñ çığarılaçağın açıqladı.
Şul uq waqıtta, Yertısbaev wäğdä itkän bu reformalarnıñ 18nçe Avgustta Parlament saylawları tämamlanğaç qına ğamälgä keräçäge - bäysez qazax jurnalistlär iğtibarınnañ çittä qalmadı. Monnañ qala, Astanadañ kilgän xäbärlärgä qarağanda räsmilärneñ, saylawlar aldınnan mäğlümat çaralarıñ awızlıqlaw tırışlıqlarınıñ arta bara ikän.
Oppozitsiä, tağı küp keşegä ireşüne maqsat itep üz tasmalarıñ internetkä urnaştırdı. Sotsial Demokratik Partiası wäkile Ämercan Qosanov, xaqimiätneñ awızlıqlawın belderä.
"Video yazmalarda bez awızı bal-mayda bulğan baylar belän ipi häm suğa da moxtac yäşägän yarlılar arasındağı kisken qarşılıqnı çağıldırırğa telädek. Häm monıñ mäğlümäti ber bomba bulaçağın belä."
Qasanov, üz partisına mäğlümät çikläwe yanawın belderä.
Şul uq waqıtta, Dekabrda Prezident saylawları bulaçaq Üzbäkstanda isä, ber nindi äzerlek çaraları küzätelmi.
Başqala Taşkänttä, däwlät qaramağındağı TVdä eşlägän ber jurnalist, tänqiyt xäbärlären tapşıruluı tıyıldı dip belderä.
"Ğayre räsmi kürsätmä bulğan ki, küñelsez xäbärlär, keşelärneñ käyefeñ töşergän närsälär, tänqiyt xäbärlär barsı da tuqtatılırğa, Saylawlar aldınnañ keşelärneñ küñelen kütärä torğan metarilar kürsätergär birergä äytelgän"
Bügenge şartlarda döresen äytkän dä Üzbäkstanda, matbuğat irege yuq. Erik Fredman, Michigan Universitetında Jurnalizm Proffessorı yärdemçese. Ul Azatlıq radiobızğa, Mäğlümat çaraların awızlıqlawlar üzäk aziada illärendä yış oçrıy torğan xäl dip belderä.
“Moña alternativ yul yuq. Jurnalist, bilgelängän iqtisadi häm säyäsi möxittä üzeñ saqlap qalırğa tiyeş. Ägär dä alar saylawlar aldınnañ qarşılıqlı waqıtta oppozitsiänıñ fikerlärenä iğtibar birmi yäisä bu turıda xäbär yazmi ikän bu şul wazğiätkä bäyle. Bez tıştañ alarğa bolay eşlämäskä tiyeş, arada tigezlek häm ğadellek bulırğa tiyeş dip äytä alırbız. Läkin şul uq waqıtta monıñ alarnıñ üzen saqlaw öçen bulay eşlägäneñ añlarğa tiyeşbez.” Töbäktäge elekke sovet illärendä, mäğlümat çaralarınıñ äle xaman saylawlar aldınnan elekke ısullar belän eşläwe küzätelä.


text:
Mintimer Şäymievkä Rusiä saqlanu ministrlığınıñ atap birelä torğan qoralı tapşırıldı
«Tatar-İnform» agentlığı sişämbe könne Qazan Kremlendä uzğan tağın ber waqiğa turında xäbär itä. Mintimer Şäymiev biredä İdelbue-Ural okruğı ğaskär başlığı general Aleksandr Baranovnı qabul itkän. Oçraşu barışında Aleksandr Baranov Rusiä Federatsiäse saqlanu ministrınıñ Mintimer Şäymievkä saqlanu mäsälälären xäl itüdä aktiv qatnaşqanı öçen atap birelgän qoral tapşırılu turında färmanıñ iğlan itkän. Büläkne qabul itep, Mintimer Şäymiev, bu qoralnı berwaqıtta da qullanmayaçağın äytkän.


text:
Räfqät Altınbaev häm "Tormış" qotlawları
Älbättä, bu zatlı qäğäz produksiäse anı näşer itüçelärgä baytaq aqçağa töşkänder. Räfqät äfände dönyanı yaxşı çamalıy torğan keşe bularaq, tiktomaldan aqçanı äräm-şäräm itär ideme? Dimäk ul monı säyäsi maqsatlardan çığıp başqarğan. Añlaşıla ki, alda saylawlar – yoqlap qalırğa yaramıy. Mäğlüm ki, Altınbaev, Tatarstanda bik tırışıp qarasa da, moña xätle uñışlarğa ireşä almağan ide. Läkin ottırular anıñ küñelen töşermägän axrısı. Närsä bu, ücätlekme, revanşmı, ällä üz köçenä nıq ışanumı? Yaqın arada bez monı açıqlarbız kebek.


text:
London şartlawlarında hälak bulğannar sanı arta, läkin tormış ğädäti xälenä qayta bara
Atnakiç Londonnı ğına tügel, bar dönyanı teträtkän şarlawlar öçen kem cawaplı? Xäzer alıp barılğan külämle tikşerü şuşı sorawğa cawaplar ezli. Kimendä 50 keşeneñ ğömeren özgän häm 700-dän artığın cäräxätlägän şuşı terror ğämällärendä mäğlüm "äl-Qaidä" törkemeneñ eze sizelä dip belderä älegä britan räsmiläre.
Audio, İan Blair
"Min xäzer yasıy alırlıq iñ möhim belderü bulıp şähär politsiäseneñ şuşı qotoçqıç ğämällär öçen kemneñ cawaplı buluın açıqlarğa äzerlegen xäbär itü tora" di Zur London (Metropolitan) politsiäse başlığı. Älegä şuşı şartlawlar öçen cawaplılıqnı moña qädär bilgele bulmağan, ämma üzen radikal'' islamçılarğa bäylägän ber törkem alğan ide. Ul näq şundıy uq terror ğämällären İtaliä häm Daniägä qarşı da oyıştıraçağın wäğdä itä. Mäğlüm bulğança, şuşı illär Quşma Ştatlar belän bergä Ğiraqta üz ğäskärlären tota. Britaniäneñ eçke eşlär ministrı Charles Clark, xökümät bu yanawlarğa häm ğomumän, älege törkemneñ cawaplılıqnı üz östenä aluına bik citdi qarıy dip belderä. Ä politsiä başlığı ul arada barlığı dürt şartlawda zian kürgän qorbannar sanına da açıqlıq kertte:
Audio, İan Blair
"Şuşı mizgeldä bez 50-dän artıq keşeneñ hälak buluın äytä alabız. Ülem-citemne tögälräk açıqlaw bik qatlawlı, çönki şartlaw bulğan ike urınnı çistartu şaqtıy awır" di İan Blair, London politsiäse başlığı. Radiobıznıñ britan başqalasındağı xäbärçese Robert Parson süzlärenä qarağanda, London xalqınıñ zur öleşe atnakiç tetränüennän inde ğädäti tormışqa qayta başlağan:
Audio, Robert Parson
"Minemçä, Londonda xäzer härkem qullanğan süz, ul "stoik", yäğni ärnügä bitaraf bulu süze. Härkem ni genä bulmasın üz tormışın däwam itärgä äzer. Kötelgängä qarşı London metrosı bügen normal'' eşli baladı. Bombalar şartlağan qayber liniälär yabıq, ämma qalğan öleşe ğädättägeçä eşläp tora" dip sürätli britan başqalasındağı ğomumi wäzğiatne radiobız xäbärçese Robert Parson. Dönya buylap isä Londondağı terrornı xökemläw däwam itä. Tieşle belderülär belän Könbatış illäre genä tügel, Äfğanstan, Ğiraq, İran, başqa möselman illäreneñ citäkçeläre dä çıqtı.
Kärim Kamal


text:
Şimbä könne «Tatarstan yaña ğasır» digän ictimaği-säyäsi xäräkät can täslim qıldı. Däwlät Sovetı räise Färid Möxämmätşin citäkçelegendä tözelgän üz aldında respublika möstäqillegen, Tatarstan mänfäğätlären yaklaw maqsatların quyğan şuşı xäräkätneñ 4 nçe qorıltayında bu oyışmanıñ nizamnämäsäenä, yäğni ustavına üzgäreşlär kertelde. Xäzer «TYaG» ictimağıy-säyäsi xäräkäte isemennänän säyäsi digän süz töşerep qaldırıla häm rusiäneñ partiälär turında qanunı taläp itkänçä respublika oeşması saylawlar waqıtında täqdim itä almıy. Xörriätneñ xäzerge cimeşläre şundıy — säyäsättä qatnaşu, saylawlarda üz kandidatların täkdim itär öçen bötenrusiä firqasenä kerergä kiräk yäki üz oeşmañnı federal' partiäneñ bülekçäse itärgä kiräk. «TYaG» bernindi firqağä dä kermiçä möstäqıyllegen saqlarğa qarar itte. Saylaw könnäre citkändä ul nindi xäräkät yäki firqa belän berläşep alıp, arım kandidadtlarğa yärdäm itäçäk.
Ser tügel, xaqimiät oeşmaları çinovniklarına tayanğan «TYaG» cıelışlarına yörüçelär, «Yedinaya Rossiya»ne yaqlap can atalar. Şulay da, «yaña ğasır»çılar Tatarstan Konstitutsiäsen, respublikada ike tellelekne yaklağan rezolyutsiälär qabul ittelär. Dimäk, Färit Möxämmätşinnıñ xäräkäte üz qıyblasınnan taypılmıy. Şulay da xäräkät liderı häm anıñ köräştäşläre Rafail Xäkimov, Marat Gäliev çığışlarında moñ sulıq, aqlanu, zarlanu tösmerläre küzgä taşlandı.
Yaña ğasırğa kergäç, Tatarstannıñ däräcäsen töşerü kampaniäse köçäep kitte. Ä yaklawçılar moña qarşı toramı? «Tatarstan yaña ğasır» qorıltaenda xäzer iñ möhim mäs'älä - urta häm keçe käsäbђçelekne canlandıru. Bazar iqtisadın häm cirle towar citeşterüçelärne köçäytü, xalıqqa sotsial' yärdäm kürsätü turında borçıla bu urtaçıl xäräkät. Programmanıñ bu öleşendä Tatarstannıñ bäysez başbirmäs xäräkäteneñ maqsatı Rusiä häm Tatarstannıñ räsmi xaqimiäteneñ yöräk türendäge xıyallarına turı kilä. Şunısı ğına xäzergä bilgesez, elğa urtasında su tirän bula, «Tatarstan yaña ğasır» xäräkäte dä xäzerge säyäsi tiränleklärdä batıp qalmas mikän? Bu bik ayanıç xäl bulır ide, çönki respublikanı saqlawçı räsmi häm küätle cämäğät oeşmaları bolay da yuq däräcäsendä.


text:
Elheneüzärgä qarşı yañı vaksina
,,İmmunopreparat,, predpriyatiehında tiźźän yañı vaksinalar tsexı asıla. Ğalimdar äyteüensä, bında eteştereläsäk vaksina erenle elheneüźärźe daualağanda qullanılasaq. Yañı vaksinanıñ sostavı la qat–qat tikşereüźär ütä. Bioloğik reaktorźar urın alğan laboratoriyalarźa taźalıq xököm hörä. Bında belgestär maxsus keyemdä eş itä. Tap oşonda vaksina eteştereü ösön kulturalar üśterelä. Yañı preparattı ğalimdar törlö qatmarlıqtağı bik küp sirźärgä nıqlı kärtä tip atay. Yäräxättärźän häm operatsiyalarźan huñ ğäźättä küźätelgän erenle şeştär häm elheneüźär menän köräştä bıl vaksinanıñ tiñe yuq, ti ,,İmmunopreparat,, predpriyatiehı belgestäre. Yañı preparat yarźamında şeşeüźärźe iśkärteü maqsatında operatsiya aldınan immunlaştırıu ütkärelä. Tsex etäkselege äyteüensä, belgestär yañı vaksinanı eteştereü buyınsa maxsus uqıuźar ütkän. Vaksinanı küpläp eteşterergä predpriyatie tulıhınsa äźer, ti belgestär. Tsex töźökländerelgän, bında zaman talaptarına yauap birgän yañı qorolmalar hatıp alınğan. Vaksina Mäskäüźäge standartlaştırıu häm kontrol institutında klinik tikşereüźär ütkän. Respublika ğalimdarı preparattı eteştereügä röxsät alğan. Tiźźän unı küpläp eteşterä başlau qarala.


text:
Mäsğut Waxit ulı Ğaratuyevqa 75 yäş tula
AudioYubilyar üze saylağan hönärläreneñ härqaysısın yaratıp başqarğan. Armiä xezmätennän soñ, İjawdağı mexanika institutın tämamlap, başta zavodta injener bulıp xezmet itä, annan soñ şuşı uq institutta studentlarğa belem birä, texnik fännäre kandidatlıylığı däräjäsenä dissertatsiä yaqlıy, institutta un yıldan artıq fakul'tet dekanı bulıp eşli. Häm näq şul yıllarda millätneñ kiläçäk yazmışı turında uylana başlıy. Tatar isemen yörtkän studentlar tuğan telendä aralaşa belmi. Mäsğut äfände millätneñ kiläçägen tatar zıyalıları belän bäyli. Älbättä, alar üzläre şıtıp çığıp üsmi. Tatar zıyalıların milli cirlektä tärbiälärgä kiräk dip sanıy. Rus telendä belem alıp, rus ädäbiäte, tarixı qısalarında milli ruxlı keşelär tärbiälänmi. Mäsğut Waxitoviç däwlät häm partiäneñ milli añlı zıyalılır tärbiäli almawına, häm teläge dä bulmağanına inana. Bu fikerlär anı 1989nçe yılda partiädän çığu turında ğariza yazarğa mäcbür itä. Anda mondıy yullar bar — «…tatar xalqınıñ mädäniäten, telen, sänğäten yuq itkän partiäneñ veteranı bula almıym. Min bu cinäyättä süz äytmi torumda üzemne dä ğayeplim, häm qalğan ğömeremne tatar telen, anıñ mädäniäten torğızuda aktiv qatnaşaçaqmın…».
Dörestän dä, Mäsğut äfände Ğaratuyev 1990nçı yıldan milli xäräkätkä çuma. Ul Udmurtiädä tatar milli xäräkäten oyıştıruçı, respublikada massaküläm informatsiä çaraların buldıruçı. Härkemgä mäğlüm, «Udmurtiä» tele radiokompaniäsendä radio häm teletapşırularnıñ efirğa çığuında, tatar basması dönya kürüendä küp köç quyğan keşelärneñ berse. Bügen milli teletapşırular alıp baruçılarnı, berençe tatar basmasınıñ xezmätkärlären tuplawçı da ul üze buldı.Udmurtiädä başqa regionnar belän çağıştırğanda berençelärdän bulıp tatar informatsiä çaraları millättäşlärebezne söyenderde. Başta radioda «Oçraşu», soñraq televideniädän «Xäyerle kiç» tatar tapşıruları efirğa çıqtı, tatar basması «Yañarış» dönya qurde. Başta televizion tapşırularnı äzerläwçe, soñraq «Yañarış» gazetasınıñ baş redaktorı İrek Şäripov, üze dä milli xäräkättä Mäsğut äfände Ğaratuyev ürnägendä eşli başladı.
AudioMillätne saqlawnıñ yulı — telne saqlaw. Tel saqlanğanda ğına millät yäşi. Şuña da Mäsğut äfände Ğaratuyevnıñ täp mäs’äläläreneñ berse — milli belem biru sistemasın buldıru ide. Balalar baqçalarında tatar törkemnäre, mäktäplärdä tatar sıynıfları, anda eşne alıp baru öçen kadrlarnı respublikanıñ yuğarı uqu yortlarında äzerläw — bolar barısıda tormışqa aştı. Yäşlärdä uzebezneñ tarixi Watanıbız, millätebez belän ğorurlanu xise tärbiäläwdä, üzebezneñ tarixıbıznı öyränüdä, mädäniätebez, sänğatebezgä mäxäbbät tärbiäläwdä alıp barğan eşläre sanap betergesez. Tatar ictimaği üzäge, bigräk tä anıñ prezidentı Mäsğut äfände Ğaratuyev tırışlığı belän respublikada yäş muzıykantlar festivalläre, jır konkursları oyıştırıla başlandı, häm alarnı uzdıru traditsiägä äverelde. İjaw şähärendä 1998nçe yılnıñ berençe sintäberendä, küp yıllardan soñ tatar mäktäbe tözekländerelep, anda tatar gimnaziäse açıluında da — Mäsğut ağanıñ qatnaşı zur buldı. Anıñ mägärif ölkäsendäge uñışları da zur bäyälände — respublikanıñ atqazanğan mägärif xezmätkäre iseme birelde.
Milli mäs’älälärne xäl itü buyınça tatar ictimaği üzäge, bigräk tä Mäsğut äfände Ğaratuyev taläbe buyınça, respublika xakimiäte qarşında milli eşlär buyınça komitet barlıqqa kilde, xäzer ul milli säyäsät ministrlığı.Mäsğut Waxit ulı Udmurtiädä genä tuğel, Tatarstanda, Russiä külämendä ütkärelgän çaralarda yış qatnaşa. Säyäsätçelär anıñ suzenä qolaq sala. 1992—93nçe yıllarda Udmurtiä häm Tatarstan respublikaları arasında mäğärif häm mädäniät ölkälärendä ayırım çaralar utkäru turında kileşu tözügä küp köç quydı ul. «İman» tatar yäşläre berlege dä anıñ qanatı astında eşli başladı. Mäsgut Waxit ulı Garatuev 1997nçe yılda bulıp ütkän ikençe tatar kongressında BTK başqa komitetınıñ prezidium äğzası bulıp saylandı. Millätebezneñ ixtıyacların qänäğätländerü buyınça başqarğan eşläre dä yuğarı bäyälände — berençelärdän bulıp Bätendönya tatar kongressınıñ maxsus premiäsenä iä buldı. Äle sanap utkän häm bu isemlektän tış ta küpme çaralar oyıştırıldı, eşlär başqarıldı. Alarnı tormışqa aşıru öçen dä küpme käç, tırışlıq waqıt kiräk. Mäsgut äfände waqqıtı belän dä, şäxsi eşläreneñ çittäräk qaluı belän dä sanaşmadı — iñ berençe çiratta millätne ayaqqa bastıru äçen tırıştı.
Milli problemalarnı konkret keşelär belän xäl itü maqsatınnan, TİU taläbe buyınça respublikada başta milli säyäsät komitetı barlıqqa kilde, soñraq ul ministrlıq statusın aldı.Bez Mäsğut Waxit ulınıñ eşçenlege turında küp söylädek, ä ğäilädä ul nindi urın tota soñ. Min yubilyarnıñ ulı Muratnıñ qızı Liliä Ğaratuyeva belän oçraştım. Liliä tatar gimnaziäsendä unınçı sıynıfta uqi, tatar tele olimpiadalarında qatnaşıp, berençe urınnarnı yauladı, bik küp çaralarda qatnaşa, tırışıp uqi, babası başlağan eşne däwam itärgä niäte. Ä şulayda, Liliäneñ uzen tıñlıyk äle:
AudioÄye, Mäsğut Waxit ulı Garatuyev başlağan eşlärne däwam itüçelär bik küp. Alar arasında anıñ ğailä äğzaları da, ul bertekläp tuplağan milli kadrlar.
AudioXämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Äfğänstanda bomba şartlap 5 keşe hälak buldı, 10-aw yaralandı
Äfğänstandağı BMO wäkile Jean Arnauls bu belderüne bügen Äfğänstannıñ Herat şähärendä kimendä 5 keşene ütergä häm 10 keşene yaralağan bomba şartlawdan soñ yasadı. Arnault mondıy höcümnär saylawlarğa qurqınıç yanawın häm ilgä östämä çit il ğäskärlären kiterü kiräklegen kürsätä dide.
Comğa könne Äfğän häm BMO räsmiläre prezident saylawları 9-nçı üktäberdä ütäçäk dip belderde. Baştaraq prezident saylawları belän bergä ütkärergä planlaştırılğan parlament saylawlarınıñ aprel' ayına bilgelänüe iğlan itelde.


text:
Yılsayın Üzäk Aziä illärennän meñnnärçä yäş xatın qız faxişälek mäqsatında ildän alıp kitelä. Töbäktäge xökümätlär keşe belän säwdä turında diskussilär alıp barırğa telämi, bezneñ ildä andıy problema yuq dip kenä äytä. Yzäk Aziedäge 5 xökümätneñ berse dä keşe belän säwdä itüçelärne cazalandıru öçen mäxsus qanun äzerlämägän. Ämma sonğı waqıtlarda Qazaxstanda vä Tadcikstanda cinayätlär kodeksındağı qayber maddälärne üzgärtü xökümätlärneñ bu mäsälägä qarata mönäsäbätendä üzgäreş buluın kürsätä.
5 yıl buyı Düşänbedä eş ezlägän Mädinä näticädä keşe belän säwdä itüçelärneñ qorbanı bula Mädinä(audio)
Min eş ezlägän çaqta ber keşe miña täqdim yası. Ul yuğarı tormış standartı häm finans bäysezlege telärmi iden dip sorıy.Ul barlıq säyäxät dokumentların äzrli , çığımnarnı çit ildä aqça qazanğaç tülärsen di. Bez tağı 3 qız belän Dubayğa kildek. Ul pasportlarnı aldı häm bezne törle illärdän bik küp xatın qızlar yäşägän yortqa urnaştırdı. Anda tadcik, rus, qırgız, qazaxlar bar ide. Şunnan soñ ğına bez nindi eşkä urnaştırıluıbıznı añladıq. Bez faxişä bulrığa tieş idek .
Üzäk Aziedä keşe belän säwdä turında statistik mäğlümät yuq. Xalıqara Migratsiä Oyışması farazına qarağanda ber niçä meñ xatın qız alarnıñ qayberläre 16 yäştä genä keşe belän säwdä itüçelärneñ qorbanı.Äle sonğı waqıtlarğa qädär xäkümätlär dä cämğiät tä bu problemanı çitkä qağırğa tırıştı. Möselman cämğiätendä älbättä xatın qıznı faxişälek öçen satu alu kebek temağa söyläşep bulmıy. Qorbannar da bu turıda politsiägä dä ber närsä äytmi, çönki konservativ cämğiät alarnı kire qağaçaq dip qurqa. Cirle xökümätlär äle dä Üzäk Aziedä xatın qız belän säwdä itü çit il oyışmaları
äytkän däräcädä tügel dip inqär itälär. Şulay da niçekter mönäsäbät üzgärä. Çönki politsiä, tamoj , iminlek xezmätläre şaqtıy ğına sanda säwdägä qatnaşqan keşelärne qulğa aldı.Başta äytelgäneçä 2 xökümät cinayätlär kodeksına üzgäreşlär kertte. Üzäk Aziedä xatın qızlar Berläşkän Ğäräb Ämiratıİ, İran , Tailand Könyaq Korea Russiä häm Germaniägä faxişälekkä satılalar. Düşänbedä xökümätttän bäysez MODAR ( äni) isemle oyışmanıñ citäkçese Gölçährä Mirzoyeva qorbannarnıñ zur öleşe az uqımışlı iqtisadi qıyınlıqlar eçendä qalğan yäş xatın qız di Mirzoyeva bolay dip söyli(audio)
aradaşçılarnıñ zur öleşe xatın qız. Alar qızlarğa çit ildä eş tabu mömkinçelekläre turında ällä nindi hikäyälär söyli. Küptän tügel egnä 4 qız Berläşkän Ğäräb Ämiratınnan qayttı. Qızlar bezgä kürşelärendäge bay eşquar xatın qıznıñ Ämiratlarda tadcik aşları bik yaratıla , qızlar anda eşpeşerüçe bulıp eş taba ala dip söylägän. Qızlarnıñ ğailäläre alarnı Ämiratqa cibärä. Bik tizlektä qızlar ber nindi eş bulmawın añlıy, säwdägärlärgä burıçların tüläü öçen alar faxişä bulıp eşlärgä mäcbür itelgän.
Yış qına säwdägärlär bu xatın qızlarnıñ pasportın ala, alar cirle telne , ilne belmi , politsiägä barırğa qurqa. Bu qızlarnıñ qayberlären politsiä qulğa ala illärenä deportatsiäli. Başqaları isä ezsez yuğala Migratsiä oyışması häm xökümättän bäysez oyışmalar bu xatın qızlarnıñ qaçuı öçen yardäm itä. Öygä qaytqan qorbannarnı ikençe krizis kötä.. Üzäk Aziäneñ konservativ cämğiätläre faxişä bulıp eşlägän xatın qıznı qabul itä almi. Düşänbedä Xalqara Migratsiä oyışmısında program koordinatorı Nigina Mamadjonova bez bu xatın qızlarnı cämğiätkä integratsiälärgä tırışabız.Alarnı künegülärdän ütkärep, keçkenä käseb başlap cibärüläre öçen finans yardäme biräbez di.
Taşkentta urnaşqan İstiqbolli Avlod isemle xökümättän bäysez oyışmanıñ xezmätkäre Nodira karimova bez bu xatın qızlarğa sıyınu urını buldırırğa teläsäk tä aqça yuq ämma bez alarnı qaytqaç yaqlarğa tırışabız di Karimova
Qaytqan qızlarnı hava mäydanında qarşı alıp ofisqa alıp kiläbez. Alar psixolok häm ginekologlar belän söyläşä ala. Alar bezneñ ofiskä kilep problemaları turında söyläşä ala, eş ezli ala , Bez alarğa yaña pasport alaırğa yardäm itäbez , yış qına alarnıñ bernindi dokumentı bulmi,bez yardäm itergä tırışsaq ta , çın mäğnädä bulışlıq kürsätü öçen proyekt yuq.
Karimova ildä xezmät urınnarı buldırılmasa, keşe belän säwdä tuqtalmayçaq di. Begeçlär, Üzäk Aziä illäreneñ bersendä dä, xatın qıznı seksual yaqtan qullanğan öçen säwdägärlärne xökümgä tartaçaq qanun yuqdip äytä. Tadcikstan vä Qaxastannıñ cinayätlär kodeksınıñ qayber madddälären üzgärtüe , säwdägärlärne xökümgä tartunı qulaylaştıraçaq.QAxastanda Xalıqara Migratsiä Oyışması räsmiä Katerina Badikova süzlärençä cirle politsiä , yaxşı oyışqan, çik saqçıları häm başqalarına rişwät birä alğan zur çeltär belän eş itü qıyın , alar qızlarnıñ yäşen üzgärtä, säyäxät öçen här törle dokumentlarnı äzerli, vizalarnı yä bizenes yä dä alış bireş säfärläre öçen ala.Badikova( audio)
yış qına bu qızlarnıñ yäşe keçkenä , qayberläre 16dan da yäşräk.Ämma säwdägärlär qızlarğa yaña dokument pasportlar eşlätä. qızlar 25. xätta 30 yäştä dip kürsätelä,.yışqına alar oyıştırılğan turist törkemendä ir at küzätüenädä säyäxät itä.Çiktä çik saqçılarına rişwät birelgän , qızlar probelmasız çiktän ütkärelä.
Mädinä kebek qorbannar politsiäneñ säwdägärlärgä qarşı köräşä alaçağına ber dä ışanmıy. Mädinä(audio)
min politsiägä şikäyät itergä qurqam, Şikäyät itsäm, alar böten ğailämne üteräçäklär , Ul mine 3 qız belän bergä Dubayğa alıp kitte Ägär dä ul 10 märtäbä bu eşne eşlägän bulsa bik bay häm köçle bulırğa tieş.
Mädinä tormışın yañadan oyıştırırğa ütkändäege qurqınıç eşlärne onıtırğa tırışa. Ämma hänäre , uqımışı bulmağankeçkenä balalı bu xatın qızğa legitim eş tabıp, urnaşuı qulay bulmayçaq.
färidä xämit, praga.