text:
Dünya sağlıq teşkilâtı Beyazrusiye akimiyetine muracaat etip, koronavirus qırğınlığınıñ yaramay vaziyetine azırlamasına çağırdı. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
Dünya sağlıq teşkilâtı mütehassısları vaziyetni tedqiq etüv neticelerine köre Minskte jurnalistlernen körüşti. Beyazrusiyede qırğınlıq daa telükeli fazağa keçti, dep bildirdi gruppa reberi Patrik O'Konnor.
O, Beyazrusiye akimiyetine fevqulâde areketler planını ve hastahanelerni azırlamasını tevsiye etti. DST vekilleri bütün kütleviy tedbirlerni, hususan mayıs 9 arbiy paradını lâğu etmege tevsiye etti.
Beyazrusiye mudafaa nazirligi cumaertesi künü ilân etkenine köre, paradnı başqa vaqıtqa qaldıruv ihtimali bile «muzakere etilmey».
Beyazrusiye sağlıq naziri DST ekspertleriniñ matbuat konferentsiyasından soñ ve olarnıñ tevsiyelerine baqmadan, Beyazrusiyede keniş karantin tedbirleri ilân etilmemeli, dep ayttı. Vladimir Karanikniñ bildirgenine köre, «sıñırlav tedbirleri hastalıqnı yoq etip olamaz».
Aprelniñ başından berli Beyazrusiyede, resmiy malümatqa köre, hastalarnıñ sayısı 10 qat arttı. 2226 insannıñ diagnozı tasdıqlandı. Olardan bir qaç yüz insan tibbiyet hadimidir. 20 kişiden çoq vefat etti.
Prezident Aleksandr Lukaşenko cumaertesi künü Minskte Dünya sağlıq teşkilâtınıñ mütehassısları taqdim etken hulâsalarnı şimdilik izaatlamadı.


c: text/html

text:
Rusiye Devlet dumasınıñ işğal etilgen Qırım deputatı Ruslan Balbek, Jenevada keçirilgen İnsan aqları, demokratiya ve uquq üstünligi meseleleri Forumında çıqışta bulunğanını iddia ete. Balbek noyabrniñ 23-nde forum munaqaşasında iştirak etkenini aydınlatqan foto ve video parçasını derc etti.
O, Qırım.Aqiqat muarririyetini Ruslan Balbekniñ Jenevadaki forumda iştirak etmegenine dair malümatnı derc etkeninde qabaatladı.
«Men ne İsviçre, ne çıqışlarda yoq edim, deyler ve, olarğa köre, Devlet dumasınıñ deputatı Ruslan Balbek, belki de, iç yoq. Közleriñizni açtırayım, cemaat, – men barım! Ve Jenevada – BM insan aqları meseleleri forumında Qırımda insan aqları ve milletlernen bağlı fikirlerimni resmiy şekilde ve açıqça bildirmege imkânım oldı», – dep yazdı Ruslan Balbek Facebookta.
Qırım.Aqiqat, Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Cepparnıñ sözlerini derc etti. Onıñ bildirgenine köre, Ruslan Balbek Rusiye eyyetiniñ erkânında bar edi, amma forumda çıqışta bulunmadı ve forumda söz alğan Rusiye vekili Qırımdan temsilci olğanını aytmadı.
Forum vesiqalarında Ruslan Balbekniñ adı yoq.
Qırım.Aqiqat, Ruslan Balbekniñ Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavininiñ malümatınen bağlı izaatlarını almağa tırışa. Matbuat kâtibi vaziyetni izaatlamay, Balbekniñ özü ise telefonda cevap bermey.
Rusiye Devlet dumasınıñ işğal etilgen Qırım deputatı Ruslan Balbek, insan aqları, demokratiya ve uquq üstünligi meselelerine bağışlanğan BM tedbirlerinden birinde iştirak etkenini bildirdi.
Sentâbrniñ 11-nde Varşavada keçirilgen OSCE konferentsiyasında Ukraina eyyeti Qırımnıñ eki Rusiye «vekiline» çıqışta bulunmağa imkân bermedi. Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, daa soñra konferentsiyada Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ bulğar milliy-medeniy muhtariyetiniñ vekili İvan Abajer çıqışta bulundı.
Emine Ceppar, Ukraina akimiyeti Qırım «vekilleriniñ» Varşavadaki OSCE konferentsiyasında iştirak etmek içün Şengen alanınıñ sıñırlarından angi vesiqalar esasında keçkenini teşkere.
Ceppar, Varşavadaki OSCE toplaşuvında iştirak etken işğal altındaki Qırımnıñ Rusiye kütleviy haber vastaları «gibrid cenki çerçivesinde areket etti», dep tüşüngenini bildirdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kyivde noyabrniñ 18-nde «Qırım ve qırımtatar halqınıñ tarihı» dersligi ve qırımtatarlarnıñ tarihı, medeniyeti ve sanatı aqqında dersler ile online platforma taqdim etildi.
«Qırım ailesi» cemaat birleşmesiniñ reberi Anife Kurtseitovanıñ aytqanına köre, Qırım tarihı dersligi eki tilde basıldı – ukraince ve qırımtatarca.
«Bu afta bu dersliklerni Ukrainanıñ çeşit regionlarına ve çetelge yollap oldıq. Ukraina medeniyet fondunıñ yardımınen 1000 nusha çıqtı – 500-i ukraince ve 500-i qırımtatarca», – dedi o.
Derslik müellifleri tarihçılar Gülnara Bekirova, Serğiy Gromenko, Andriy İvanets, Yuliya Tişçenko, Bekir Ablayev ola.
«Bu derslik balalar içün dep yazılğan, amma oquyıcıları daa çoq. Asırlarnen Rusiye, soñra ise sovet imperiyası şaraitlerinde qalğan halqlar içün tarihını bilmek ve onı öz tarihçılarınıñ baqışınen körmek pek müim», – dedi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerindeki daimiy vekili Anton Korınevıçnıñ fikirince, bu derslik basılğan soñ nevbetteki adım – kitapnıñ tasil müessiselerinde olması.
«Qırım ailesi» cemaat teşkilâtı online platformanı, Qırım, qırımtatarlar, medeniyet ve sanat tarihı aqqında video ve uzaqtan derslerni taqdim etti, dep haber etilgen edi. Tasil kursınıñ müellifleri arasında – rejissör Ahtem Seitablayev, çölmekçi ressam Rustem Skibin, alıp barıcı ve yırcı Elzara Batalova, qırımlı tarihçılar Gülnara Bekirova ve Andriy İvanets.


text:
Avropa Şurası Parlament Assambleyasında ukrain delegatsiyasınıñ azası Oleksiy Gonçarenko, PACE Qırım ile bağlı munaqaşalarnı ne içün desteklemegenini añlattı. Oıñ bildirgenine köre, bunıñ yerine başqa eki mevzuğa qoltutqanlar, olardan biri – Moskvada tevqif etilgen Rusiye mualefetçisi Aleksey Navalnıy ile bağlı vaziyet.
"Bazarertesi künü ukrain delegatsiyası acele munaqaşalar çerçivesinde Qırımdaki vaziyetni muzakere etmege teklif etti. Amma böyle sessiya çerçivesinde tek eki mevzu baqıla bile ve ukraian mevzusı kerek qadar rey toplamadı. Bunıñ yerine Aleksey Navalnıy ve big data desteklendi. Biz içün bu negativ, amma bu aqiqiy vaqia", – dedi o Qırım.Aqiqatqa.
Gonçarenkonıñ aytqanına köre, 2019 senesi yazda Assambleya qaidelerni deñiştirip ve Rusiye delagatsiyasına PACE-ge qaytmağa izip berim “Rusiye tarafına aylanğan”.
“Bu pek negativ şey edi ve şimdi bunıñ aqibetlerini köremiz. Qırım meselesini em munaqaşalarda, em çıqışlarda köterdik, em de yuqarıda añılğan tüzetmeni de teklif ettik. Ve kelecekte de bunı yapacaqmız”, – dep qoştı Gonçarenko.
Avropa Şurası Parlament Assambleyasında ukrain millet vekillerinden ibaret olğan delegatsiya Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuvlarına dair munaqaşalarnıñ teşebbüsçisi oldı.
Evel Şuranıñ PACE-deki daimiy delegatsiyasınıñ reisi Mariya Mezentseva, Assambleyanıñ meydançığında resmiy olmağa “Qırım platforması”nıñ yaratıluvınıilân etti.
Dekabrniñ 16-nda BMT Baş Assambleyası işğal etilgen Qırımda insan aqları vaziyeti aqqında yañartılğan ve quvetleştirilgen qararnı qabul etti.
Yanvarnıñ 14-nde Avropa insan aqları mahkemesi Qırım ile bağlı Ukrainanıñ Rusiyege qarşı davası boyunca Büyük palatanıñ qararını ilân etti. Oña köre, mahkeme davanı “qısmen maqbul” tanıdı ve onıñ aslını baqıp başladı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımda Rusiye FSBsiniñ hadimleri bir kün içinde ekinci kere Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahküm etilgen Muslim Aliyevniñ qızı Gülsum Aliyevanı tuttı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, Aliyeva Rusiye kontrol etken «Armânsk» keçiş noqtasından ekinci kere esas Ukrainağa çıqmağa tırıştı.
«Gülsum Aliyeva Ermeni Bazar şeeriniñ politsiya bölüginden çıqıp, aqayınen beraber memuriy keçiş noqtasına keldi, çünki bugün Hersonğa barmalı. Anda o, tekrar tutuldı ve Rusiye sıñır hızmetiniñ hadimlerinden biri tarafından subet odasına alıp ketirildi», – dep tarif etti advokat Emil Kurbedinov Qırım.Aqiqatqa.
Yanvarniñ 13-nde Aliyeva Qırımdan çıqmağa tırışqanda tutulıp, Ermeni Bazar politsiya bölügine ketirildi. Beş saattan soñ Rusiye quvetçileri onı yiberdi. Advokat Edem Semedlâyevniñ aytqanına köre, Aliyeva «alâ daa cinaiy qıdıruvda buluna». Advokat, Gülsumnıñ yanında oña qarşı dava qapatılğanına dair bütün vesiqalar bar edi, dep bildirdi.
Rosfinmonitoring saytına köre, Gülsum Aliyeva ekstremist faaliyeti ya da terrorizm ile alâqaları bar olğanına dair malümat olğan teşkilât ve şahıslar cedvelinde 766 nomera altında buluna.
Gülsum Aliyeva Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında tutulğan soñ Ermeni Bazardaki Rusiye politsiyasınıñ bölügine alıp ketirildi. Advokatnıñ aytqanına köre, Gülsumnıñ yanında oña qarşı cinaiy dava qapatılğanına dair bütün vesiqaları bar edi.
«Qırım birdemligi» birleşmesiniñ malümatına köre, Aliyeva tibbiy vesiqalarnı resmiyleştirmek ve ihtisasiy tibbiy mesleat almaq içün Hersonğa kete edi.
Rusiye quvet müessiseleriniñ izaatları şimdilik yoq.
2018 senesi iyül ayında Rusiye telükesizlik organlarınıñ hadimleri Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» iştirakçisi Muslim Aliyevniñ evinde «tahqiqat tedbirler» keçirgeni aqqında haber etilgen edi. Daa soñra belli olğanına köre, onıñ üyken qızı Gülsum Aliyevağa protokol tizilgen. O, Facebookta paylaşqanları içün Rusiye CK (milletlerara zıddiyet çıqaruv) 282-nci maddesine köre qabaatlanğan edi.
2019 senesi yanvar ayında Aluştadaki Tahqiqat bölügi Gülsum Aliyevağa qarşı cinaiy davanı qapattı.
2019 senesi iyünniñ 12-nde Gülsum Aliyeva Facebookta paylaşqanları içün «nefret ya da duşmanlıq doğurğanında» (Rusiye MCK 20.3.1 maddesi) qabaatlanıp, memuriy sıñırda Rusiye quvetçileri tarafından tutuldı. Bir qaç künden soñ Aluştanıñ Rusiye prokuraturası Gülsum Aliyevanıñ memuriy davasını toqtatıp, mesüliyetke çeküv müddeti bitti, dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Tatar tele
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Tatar tele (Tatarça) – tatarlarnıñ milli tele, Tatarstannıñ däwlät tele, Rusiädä taralu buyınça ikençe tel.
Törki tellärneñ qıpçaq törkemenä kerä. UNESCO iğlan itkän 14 tel isemlegenä kerä. Leksika yağınnan tatar telenä iñ yaqın tel — başqort tele, annarı nuğay, qaraqalpaq, qazaq, balqar, üzbäk, uyğır häm qomıq telläre bara.
Telneñ taralışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar tele Tatarstan Cömhüriätendä, şulay uq Başqortstan, Mari İle, Udmurtiä, Mordoviä cömhüriätlärendä, Tömän, Sember häm Sarıtaw ölkälärendä kiñ taralğan. Rusiäneñ barlıq töbäklärendä dä tatarlar yäşi, barısında da tatarça söyläşüçelär bar. Tatar telendä Rusiädä 5,3 mln. yaqın keşe söyläşä (2002. yılnıñ xalıq isäbe buyınça). Tatar tele şulay uq başqortlar (524 399 meñ keşe), ruslar (136617 keşe), çirmeşlär (42892 keşe), arlar (26242 keşe) häm çuaşlar (68624 keşe) arasında da qullanıla. 2002 yılnıñ xalıq isäbe alu kürsätkänçä, Rusiä tatarlarınıñ 81%-ı tatar telen belä (5554601 keşedän 4488330 keşe, 2002 yılnıñ xalıq isäbe buyınça).
Dönyada tatarça belgännärneñ sanı mäğlüm tügel. Bu san yaqınça 6 millionnan 8 millionğa qädär. Tatar tele Üzbäkstan, Qazaqstan, Azärbäycan, Qırğızstan, Tacikstan häm Törekmänstan illärendä taralğan. Tatarça söyläşüçelär AQŞ-ta, Almaniädä, Australiädä häm başqa illärdä dä bar.
Tatarça Tatarstanda räsmi tel bulıp sanala. Törki teleneñ Qawqazda qullanıla torğan söyläme dä tatarçağa bik yaqın, ul anda Qomıqça dip atala.
Tatar tele xalıqara qullanuda yöri torğan tel. Tatar telendä tatarlar ğına tügel, İdel-Uralnıñ başqa xalıqları da söyläşä, alar arasında: başqort, çuaş, udmurt, çirmeş, qazaq, azäri h.b. xalıqlar wäkilläre. Urıslar arasında da Tatarça söyläşüçelär bar.
Dialektlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Telneñ bilgele ber töbäktä genä taralğan tören dialekt, cirle söyläş dip atıylar. Şul töbäkkä genä xas, ğomumxalıq telenä kermägän süzlärne dialektal leksikağa kertep qarıylar. Dialektik süzlär territorial yaqtan çiklängän bulalar.
Tatar tele ike dialekt berämlegenä bülenä:
1) urta;
2) könbatış (mişär);
Dialektlarnıñ töp üzençäleklären fonetik tözeleş, morfologik şäkellär, sintaksik alımnar häm leksik materiallar buyınça açıqlarğa mömkin. Dialektlar söyläşlärgä bülenä. Urta dialekt, mäsälän, 12 söyläştän tora. Ädäbi telneñ nigeze itep urta dialekt alınğan. Ädäbi tel dialektlarğa zur yoğıntı yasarğa mömkin (radio, TV, matbuğat, mäğärif sisteması h.b. arqılı).
Urta dialektnıñ qayber lingvistik üzençälekläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1) c-läşterü: cul, ceget.
2) [q], [ğ] awazlarınıñ qalın äyteleşe: qarğa, qamış;
3) [a] awazınıñ o-laştırıluı: ba°la°lar.
4) f//p küçeşe: Patıyma, färdä;
5) x//k küçeşe: qatın;
6) III. zat tartım şäkeleneñ qabatlanuı: ansısı, qaysısı;
7) infinitiv şäkele -mağa, -malı: barmalı.
Könbatış dialektnıñ qayber lingvistik üzençälekläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1) y-läşterü: Yamali, yañı;
2) [a] awazınıñ açıq itep äytelüe: bala;
3) iren-iren [o], [ö], [u], [ü] irenläştermäw: ken, begen, ten, kıyaş, tegel;
4) diftonglarnı monoftonglaştıru-ber awaz bulıp äytelä: süläw, ädä, ü, bäräm, kanyar;
5) [q]/, [ğ] awazlarınıñ [k], [g] bulıp äytelüe yäisä töşep qaluı: kar, agats, afu, Ali, Usman.
Älifba[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bügenge Kirill älifbası häm Latin älifbası qullanıla, Ğärap imläse qullanışı dä röxsät itelgän. Kirill älifbasında 39 xäref bar, Latin älifbasında 34 xäref bar.
Kirill älifbası
Latin älifbası
Tatar teleneñ yazu tarixı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar tele tarixı bay bulu säbäple, üzeneñ tormış yulında yazuın berniçä tapqır almaştırğan.
- Run yazuı (VII. yözdä barlıqqa kilä). Azaw, Seber, Qawkaz häm Macarstan cirleklärendä kiñ taralğan bula. Yazu räweşläre – törle, ämmä nigezläre – ber. Şunlıqtan törki runnar, macar runnar häm başqa tör runnar bar.
- Uyğır yazuı. Cüçi Olısı çorı waqıtında xan saraylarında räsmi dokumentlar, xatlar yazğannar.
- Ğäräp yazuı. Tatarlarğa bu yazu islam dinen qabul itü belän berlektä kilä (922. yıl). Ber meñ yıldan artıq qullanıla. XIX azağında, XX başında bik zur üzgäreşlär kiçerä. Yaña imla, urta imla kilep kerä. Ğäräp yazuı sänğät däräcäsenä kütärelä. Ğäräp yazuında küpçelek matbuğat yazmaları qullanılğan, ädäbi äsärlär yazılğan.
- Latin yazuı. 1927. yılda tatarlar latin älifbasın qullana başlıylar, ul "Yañalif" dip atala. Yazuda töp prinsip – fonetik. Şulay uq bu çorda älifbağa ä, ö, ü, c, ñ, h xärefläre kertelä.
- Kirill yazuı. Ruslarda bu älifba xristian dine qabul itelgäç kertelä (988. yıl), 1918. yıldan birle älifbağa üzgäreşlär kermi. Tatarlar 1939-1940. yıllarda bu älifbağa küçä. Şunnan soñ tatar xalqınıñ yazuına üzgäreşlär kergäne yuq.
Başta Törki telendä yazu öçen berniçä älifba qullanılğan, alar arasında Törki xalıqlarnıñ üz “Urxın älifbası” da bar.
900 yıllarnıñ başında qullanuğa Ğäräp älifbasına nigezlängän älifba kerä. Ozaq waqıtlar Ğäräp yazuı Tatarlar tarafınnan bernindi üzgärtüsez genä qullanılıp kilä. Farsılar, üz telläreneñ ixtıyaclarınnan çığıp, Ğäräp älifbasına dürt xäref östilär (p, ç, j, g). äkrenläp bu xäreflärne Urta Aziä Törkiläre dä üzläşterä, soñraq alarnı Tatarlar da qabul itälär, älifbalar tarixında ul «İske imlä» yä isä «İske älif» iseme belän yörtelä. Läkin ul äle Tatar telenä, anıñ qanunnarına tulısınça cawap birä torğan älifba bulmıy. Mäsälän, Tatar telendäge «g» İske imlä älifbasında Ğäräp teleneñ «k», Tatarnıñ «ç» Ğäräpneñ «c», häm «p» urınında «b», «ñ» Ğäräpneñ iske “nk” xärefläre arqılı belderelgän. Borınğı Tatar qulyazmalarında başqa xäreflär yärdämendä belderü oçraqları da bar.
19. yözneñ axırlarında Ğäräp yazuın Tatar teleneñ tulıraq yaraqlaştıru kiräklege turında xäräkät başlana. Anı berençelärdän bulıp Qayum Nasıyri (1825-1902) kütärep çığa. Bu mäsäläne ul 1885. yılda Qazanda basılıp çıqqan «änmüzäc» kitabında şaqtí kiñ yaqtırta. Mäğrifätçe ğälim Tatar telendä un suzıq awaz buluın kürsätä, alarnı belderü öçen Tatar älifbasında östämä xäreflär kiräklegen äytep, ul xäreflärne täqdim itä. Läkin törle säbäplär arqasında ul üzeneñ bu täqdimnären ğämälgä aşıra almıy qala.
Tatar imlasın kamilläşterügä zur öleş kertkän ğälimnär arasında Äxmäthadi Maqsudiğa (1864-1941) ayırım tuqtalıp ütärgä bula. Äxmäthadi Maqsudinıñ 1892. yılda berençe tapqır dönya kürgän «Möğällime äwwäl» isemle älifbası ayıruça zur uñış qazana. Kitapnıñ utızdan artıq basması bar, ğömümi bastıru 1,200,000 danädän artıp kitä. Maqsudinıñ bu älifbası buyınça Tatarlar ğına tügel, Üzbäklär, Qazaqlar, Qırğızlar, Qırım Tatarları häm başqa Törki xalıqlar da uqu-yazu nigezlären üzläştergännär.
Äxmäthadi Maqsudi imla mäs'älälären tere tälqinçe bula, üzeneñ «Yoldız» gäcite bitlärendä imla mäs'älälären yaqtırtqan mäqälälärgä zur urın birä, “‘imlada işetelgänçä yazu tieşle’ digän mäşhür qağidäne Tatar dönyasına kertep, armıy-talmıy taratırğa tırışa” ( Ğ.İbrahimnıñ bäyälämäse). Äxmäthadi Maqsudi Ğäräp yazuındağı öç suzıq awaz xäreflärenä tağın ikene (qısqa waw häm hai räsmiä) östi häm däreslekläre, kitapları aşa şunı ğämälgä kertep cibärä.
20. yözneñ berençe yıllarında Ğäräp yazuı nigezendäge başqa Tatarça älifbalar da mäydanğa kilä. Uqu öçen däresleklär, süzleklär basılıp çığa. Ğäräp yazulı bu Tatarça älifbalarnıñ, däresleklärneñ barısın da mökämmäl dip äytep bulmıy, älbättä, läkin alar arasında uñışlı ğına tözelgännäre dä bar. Şundıylardan X.Zäbirineñ «Räsemle älifba» (Qazan, 1910), Ğ.Nuğaybäkneñ «Başlanğıç» wä «Xösne xat» (1911, 1912), Ğ.Äxmärneñ «Xösne xat» (Qazan, 1911), Ğ.Alparnıñ «Xäref wä imlamız» (Qazan, 1912) häm «Tatar älifbası» (Qazan, 1913), N.Dumawinıñ balalarnı “ber ayda uqırğa, yazarğa öyrätä torğan” «Möğällim» (Qazan, 1913), X.Ğälineñ «Döres yazu» (Qazan, 1913), Ğ.İbrahimnıñ «Tatar sarıfı» häm «Tatar imlası» (Qazan, 1911, 1914) isemle kitapların kürsätergä bulır ide.
Bu yıllarda Ğäräp yazuın tözekländerü, Tatar telenä yaqınaytu yünäläşendä başqa omtılışlar da bula, xätta ayırım proyektlar da täqdim itelä, alar da ul çorda ğämälgä aşa almıy qalalar.
Soñğı tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Latin xärefläre XIII-XIV ğasırdan uq siräk qullanuda yöri başlıy. Yazu-älifbanı üzgärtü xäräkäte 19. yözneñ axırında başlana.
1926. yılnıñ Fevralendä Baqıda Törki xalıqlarnıñ Berençe Qorıltayı açıla. Şul uq 1926 yılnıñ aprelendä Qazanda “Yaña Tatar älifbası” cämğiäte oyışa.
1927. yılnıñ 3. İülendä Tatarstan xökümäteneñ maxsus qararı belän Jañalif – Tatar teleneñ räsmi älifbası itep raslana, anı ğämälgä kertü turında ber-ber artlı qararlar qabul itelä. “Jañalif” 1940. yılnıñ Ğinwarına qädär qullanılıp kilä. Jañalif 25 tartıqtan wä 9 suzıqtan tora ide.
1926. yıldan 1939. yılğa tikle arada, yäğni 12-13 yıl eçendä näşriätlärdän 7 meñ tiräse kitap töre çığa.
Tatar yazuı 1938-ençe yılda kirillitsaga küçerelä häm älegäçä ul yazu räsmi qullanılışta saqlana.
1999. yıldan birle Latin älifbası nigezendä tözelgän Yañalifkä qaytu bara häm qabul itelgän buyınça bu küçü 2011. yılğa tikle tämamlanırğa tieş ide. Läkin Räsäy Yuğarı Mäxkämäse latin älifbasın däwlät tele bularaq qullanu 2004. yılda tıyğan.
2012. yılda Tatarstan Däwlät Şurası yaña "Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu qanunı" qabul itä. Qanun buyınça Kirill, Latin, Ğärab älifbasın qullanu röxsät itelä.
Tatar İrekle Ensiklopediäse – Wikipediädä kirill häm latin älifbalarında yazuı röxsät itelä.
Tärbiälänü tarixı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar tele İdel buyı häm Ural aldı rayonnarında başqa tuğan häm şulay uq tuğan bulmağan tellär nigezendä tärbiälände. Tatar telenä mari, mordva, udmurt, ğäräp, farsı, rus telläre yoğıntısı ayıruça zur buldı.
Saqlanıp qalğan ädäbi mirasnıñ iñ borınğısı XIII ğasırğa qarıy. İdel buyı Bolğarı şağire Qol Ğali yazğan «Qıyssai Yosıf» poeması. Poema yazılğan tel üzendä bolğar häm qıpçaq telläre elementların berläşterä. Manğul imperiäse häm Oluğ Olıs çorında räsmi tel bularaq İdel buyı törkiläreneñ qıpçaq tele qullanıla. Qazan xanlığı çorında iske tatar tele tärbiälänä, bu telgä ğäräp häm farsı tellärennän alınmalar xas bula.
Räsmi status[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarstanda tatar tele, rus tele belän berrättän, däwlät tele bulıp sanala. Tatar telendä räsmi bularaq kirill älifbası qullanıla. Qayber tatarlar, kübesençä çit illärdä, latin häm ğäräp älifbasın da qullana. Tatarstanda tatar mäktäpläre küp. Yuğarı uqu yortlarında tatar tele fakultetları bar.
MMÇ[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar telendä törle mässäqüläm mäğlümat çaraları eşli.
TV[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar telendäge TV tapşırularına kilgändä:
- tulısınça tatarça tapşıruçı telekanallar: TNV-Planeta, Mäydan h.b
- tapşırularınıñ 50%-ı tatar telendä: Tatarstan – Yaña Ğasır teleradiokompaniäse.
- atnasına berniçä tatarça tapşıru: Tatarstan teleradiokompaniäse, KZN telekanalı (Adımnar tapşıruı), Başqort iärçen TV-se.
Radio[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatar radioları
Tatar telendä şaqtıy radiolar eşli.
- Mäğlümati radiolar - Azatlıq radiosı, «Tatarstan radiosı» häm Törkiä awazı — Tatarça, h.b.
- Nigezendä küñel açu radioları – Tatar radiosı, Bolğar radiosı (elekke Yaña ğasır radiosı), Quray, Küñel, Qazan häm başqalar.
Monnan tış distälärçä rayon radioları, internet radioları bar.
Matbuğat[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatar matbuğatı
1990. yıllardan birle tatar matbuğatı da şaqtıy bayıdı. Tatar telendä yözlärçä gazeta-jurnallar çığa. Alarnıñ arasında däwlät basmaları da(«Watanım Tatarstan», «Şähri Qazan», «Qazan utları»), şäxsi basmalar da bar («Bezneñ gäcit», «İrek mäydanı», «Aqçarlaq»).
Elektron matbuğat[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatar internetı
- Şulay uq qarağız: Tatar-inform häm Matbuğat.ru.
Küpsanlı däwläti häm däwlätkä qaramağan mäğlümäti agentlıqlar tuplap torğan yañalıqlarnı İnternet çeltäre aşa Bötendönyä päräweze xezmäte nigezendä üz web-säxifälär yärdämendä taratalar.
Tatarlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarlıq
Tatar tele, anıñ xäle häm anı belü däräcäse — tatarlarnıñ milli kemleklärenä qarağan mäsälälärneñ näq üzägendä.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- «İ tuğan tel» – Tatar telenä bağışlanğan säxifä
- DMoz.org: Tatar telenä bağışlanğan bitlär cıyıntığı 2009 eлHың 3 июHb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Tatarça-Törekçä, Törekçä-Tatarça Süzlek 2011 eлHың 31 июлb kөHeHдә apxиBлaHraH.


text:
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken, bir bazirgân bar eken. Bu bazirgânnıñ evinde, qafes içinde güzel bülbül bar eken.
Künlerden bir kün bazirgân başqa memleketke ketecek ola. Bülbül bazirgânnıñ ketecegini duyıp, oña:
– O memleketke barsañ, anda menim soy-aqrabam bar, olarğa menden selâm ayt, – dey.
Bazirgân:
– Ebet, aytarım, – dey.
Bülbül:
– Menim soy-aqrabam o memlekette, felân bağçadadır. Olarnı anda taparsıñ, – dep bazirgânğa yerini de ayta.
Bazirgân yolğa çıqa. Baracaq memleketine bara. İşini bitirgen soñ, bülbül aytqan bağçanı da tapa. Bu bağçada gül terekleri, nar ağaçları bar eken.
Bazirgân bu tereklerniñ üstüne qonıp yırlağan bülbullerni köre. Bir gül teregi üstünde bir bülbül episinden yahşı yırlay eken.
Bazirgân oña:
– Ey, bülbül! Siziñ qardaşlarıñızdan biri menim evimde, qafes içinde yaşay. Ondan sizge çoq-çoq selâm ketirdim, – dey.
Bülbül bunı eşitkeninen, terek töpesinden yerge tüşe de öle.
Bazirgân: “Bilgen olsam, selâmnı aytmaz edim”, – dep, ölgen bülbülni eline alıp baqa.
– Bülbül kerçekten de ölgen, – dep onı yerge taşlay. Lâkin bülbül ölmegen eken. Bazirgân onı yerge taşlağanınen, bülbül uça da kete.
Bazirgân evine qayta. Ketirgen bahşışlarını qardaşlarına bere.
Biraz vaqıt keçken soñ, qafesteki bülbül ondan:
– Ey, bazirgân! Menim selâmımnı ayttıñmı? – dep soray.
Bazirgân:
– Eger bilgen olsam, aytmaz edim. Men gül teregi üstündeki bülbülge seniñ selâmını aytqanımnen o, yerge tüşti de öldi. Men onı elime alıp baqtım, soñ yerge taşladım. Yerge taşlağanda, bülbül tirilip, uçtı da ketti. Bir şey añlamadım, – dey.
Şu künü qafesteki bülbül iç bir şey aşamay. Saba ola. Ev hızmetçileri baqsalar, bülbül ölgen. Olar bazirgânğa barıp:
– Bülbuliñiz öldi, – deyler.
Bazirgân:
– Ketiriñiz, baqayım, – dey.
Hızmetçiler bülbülni ketireler. Bazirgân onı alıp baqsa, bülbül kerçekten de ölgen.
– Bıraqıñız onı çet bir yerge, – dey.
Bazirgânnıñ degeni kibi, bülbülni çet bir yerge bıraqalar. Amma o bülbül ölmegen eken – uça da kete ve esirlikten qurtulıp öz memleketine qayta.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi noyabrniñ 11-nde Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» sekiz mabüsine apis müddetini üç ayğa uzattı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Böylece, Rustem Şeyhaliyev, Tofik Abdulgaziyev, Raim Ayvazov, Bilâl Adilov, Cemil Gafarov, Farhod Bazarov, Rustem Seythalilov ve Şaban Umerov 2020 senesi fevralniñ 15-ne qadar apiste qalacaqlar.
Mahkeme, qabaatlarnıñ «ağır» olğanına esaslanıp, imaye tarafınıñ sıñırlav tedbirini deñiştirmek muracaatını red etti.
«Mahkeme oturışuvında bir sıra muracaatımız oldı. Faqat qadı bütün muracaatlarnı red etti, bir danesini qabul etmedi, şu sebepten bugün aqlarımıznı qorup olamadıq, birden qabaatlayıcı olacaq bir taraflı esnas oldı. Raim Ayvazov qadı ve prokurornı çetleştirmege talap etti, lâkin mahkeme bunı red etti, ve qarar birden seslendirildi», – dep tarif etti advokat Rustem Kâmilev.
Advokat Mariya Eysmont mahkemege istegen er kesniñ mahkeme salonına alınmağanı sebebinden şikâyet arizasını berdi.
«İşdeşimnen mahkeme reisi adına şikâyet arizasını yazdıq, açıq mahkeme oturışuvına bütün soy-soplar ve kelgen diger insanlar alınmadı. Salonda yer bar edi, lâkin oturışuvğa er kes kirip olamadı», – dep qayd etti Mariya Eysmont.
Hatırlatamız, «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» (Aqmescitteki ekinci gruppa) mabüsi Şaban Umerov Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde yaramadı, oña «acele yardım» çağırıldı.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan faallerni apiske aldı.
Martnıñ 29-nda Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımdaki tintüvlerden soñ qıdırılğan qırımtatar faali Edem Yayaçikovnı tutıp aldı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban Umerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Bunı Birleşken milletler teşkilâtında Ukraina vekili Yuriy Sergeyev mayıs 18-de New Yorkta olıp keçken qırımtatarlar sürgünliginiñ 70 yıllığına bağışlanğan tedbirde bildirdi, dep haber ete «Golos Ameriki».
«Biñlerce qırımtatarlar sürgün etildi, olardan 40%-dan ziyade Özbekistan, Qazahistan, Uzaq Şarqta elâk oldılar. Lâkin şimdi daa bir deşetli ve facialı vaqia yüz berdi – Rusiyeniñ Qırım işğali», – dep qayd etti Sergeyev.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina akimiyetini Qırımdaki vaziyet, şu cümleden qırımtatarlar aq-uquqlarınıñ bozuluvı, milliy lider Mustafa Cemilevniñ yarımadağa kelmage yasağı, ve sürgünlik qurbanlarını añma tedbiri keçirilmesiniñ yasağı raatsızlay.
«Biz bilemiz, tarih derslerine qulaq asmağanlar cezalanacaq», – dep ayttı BMT Ukraina temsilcisi.
Tedbirde AQŞ ve Qırım qırımtatarlar cemiyetiniñ faalleri, BMT Ukraina ve Poloniyanıñ daimiy temsilcileri, cemaat erbapları iştirak ettiler.
Mayıs 18 sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra künü arfesinde Qırım «akimiyeti» iyün 6-na qadar Qırımda mitingler keçirilmesini yasaq etti. Qırımtatarlar sürgünlikniñ 70 yıllığına bağışlanğan 10 biñlik matem mitingini Aqmescitteki Aq-Meçet qasabasında keçirdiler.
Tedbirde rezolütsiya qabul etildi. Vesiqağa binaen, qırımtatarlar öz başına ilân etilgen Qırım Cumhuriyetine milliy-territorial muhtariyeti statusınıñ berilmesini talap eteler.
Matem tedbirleri OMON nezareti altında ve avada arbiy vertolötlar uçuşlarınen keçirildi.


text:
«Qazaqtimes.kz» aqparattıq, qoğamdıq-sayasi portalı qoğamnıñ är salasındağı tıñ aqparat, tanımdıq oylardı qozğauğa bağıttalğan. Saytımız bügingi ğalamdasu däuirindegi qazaq müddesin jaqtauğa, qorğauğa üles qospaq niette. Soğan oray, qazaq bolmısın bederleytin wlttıq dästür, tarih, mädeniet, ruhaniyatqa den qoyadı. Uaqıtı ötse de mänin joymağan, közden ketip, köñilden kömeskilene bastasa da mañızın saqtağan tanımdıq oy, tağılımdı söz, tartımdı oqiğalardı jañğırtu da bir maqsatımız. Qazaqtıñ bügini men erteñinde erekşe ornı bar twlğalarımızdı wmıt qaldırmay, qayta qauzap otıru da bizdiñ mindet.
Biz barınşa beytarap wstanımda bola otırıp, qazaq memleketiniñ san aluan sayasatına da öz tarapımızdan söz aytamız. Ükimettiñ qazaq tağdırına qatıstı türli qadamdarın da hal-qadirimizşe qadağalap otıramız. Halıqaralıq jaylarğa da beyjay qaramaymız. Qazaq jaylı «jarq» etken jañalıq, jağımdı habar, jaqsı pikirdi köpke jariyalauğa den qoyamız. Jağımsız twstarımızğa da jöndi közqaras bildiremiz.
Eñ bastısı, san türli aqparat ağınınıñ arasınan asılın ekşep, jasığın tektep otırsaq degen tauday talabımız bar. Sol arqılı internet keñistigindegi qazaq tildi kontenttiñ bay mazwndı, baysal oylı, salihalı da salmaqtı, sauattı deñgeyge köteriluine tamşıday bolsa da üles qossaq degen qwlşınısımız bar. Sol qwlşınısımızdı quattı iske aynaldıruğa, qwrmetti oqırman sizderdiñ de ülken qoldaularıñız kerek! Siz bolıp, biz bolıp, qazaq söziniñ, qazaq oyınıñ, qazaq müddesiniñ biiktey beruine qızmet eteyik!
"The Qazaq Times" aqparattıq, qoğamdıq-sayasi portalına 2018 jıldıñ 27 naurızında QR aqparat jäne kommunikaciyalar ministrliginen № 16990-IA "Qazaq Times" aqparat agenttigi kuäligi berilgen.
Qwrmetpen: «Qazaqtimes» redakciyası.


text:
İçindekiler
Türk Dili ve Edebiyatı 1.dönem Zümre Toplantı Tutanağı
Türk Dili ve Edebiyatı 1.dönem Zümre Toplantı Tutanağı İndir
Dosyayı indirmek için sağ alt köşedeki menü seçeneğini kullanınız. ⇑
9. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ YETİŞTİRME KURSU PLANI
10. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ YETİŞTİRME KURSU PLANI
11. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ YETİŞTİRME KURSU PLANI
12. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ YETİŞTİRME KURSU PLANI
Türk Dili ve Edebiyatı 1.dönem Zümre Toplantı Tutanağı İndir


text:
Bir kimse iç bir zaman Rusiyeni boysundıramadı. «... Olar bizni boysundıracaq olalar. Bizim yardımımıznen kendi problemlerini çezecek olalar, bizge tesir etecek olalar. Tarihta iç bir vaqıt bir kimse Rusiyege nisbeten bunı yapamadı, ve yapamaz». Bunı yaqınlarda prezidentimiz V.V.Putin ayttı. Bütünrusiye halq frontu ile körüşüvde. Ve bu ter-temiz kerçektir. Tarihnı aldatamazsıñ.
XIX asırda frenkler Rusiyege kirip, onı boysundıracaq oldılar. Neticede Rusiye Frenkistannı yıqtırdı. Kazaklar ise Parijde yürüş keçirdiler. Bugünde-bugün Frenkistannıñ iqtisadiyat, tasil, tibbiyet inkişafı ğalebe qazanğan Rusiyege köre daa yüksek seviyededir. Frenkler ise rusiyelilerden daa yahşı yaşaylar.
1939 senesi finliler Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birligi ve Finlândiya arasında cenkni başlatalar. Bu cenkte de Sovetler birligi Finlândiyanı yeñe. Ve onıñ bazı topraqlarını bile özüne ala. Bugünde-bugün Finlândiyanıñ iqtisadiyat, sağlıq saqlav, içtimaiy qoruv inkişafı ğalebe qazanğan Rusiyege köre (o zamanlarnıñ Sovetler birligi) daa yüksek seviyededir. Finliler ise rusiyelilerden daa yahşı yaşaylar.
1941 senesi Almaniya Sovetlerge qarşı cenkni başlattı. Sovetler birligine ücüm etip, onı yoq etecek oldı. Neticede Almaniya yutturdı. Ve Sovetler birligi onıñ bazı topraqlarını bile aldı. Bugünde bugün Almaniyanıñ iqtisadiyat ve bir sıra diger saalardaki inkişafı ğalebe qazanğan Rusiyege köre daa yüksek seviyededir. Alman ise, yañılmasam, rusiyeliden daa yahşı yaşay.
1945 senesi Sovetler birligi özü Yaponiyağa cenkni ilân etip, onıñ Kvantun ordusını dağıttı. Yaponiya Sovetler birligi ve onıñ ittifaqdaşlarına yutturdı. Sovetler birligi ise onıñ bazı topraqlarını bile özüne aldı. Bugünde-bugün Yaponiyanıñ iqtisadiyat, semereli tibbiyet ve diger saalardaki inkişafı ğalebe qazanğan Rusiyege köre (o zamanlarnıñ Sovetler birligi) daa yüksek seviyededir. Yapon ise rusiyeliden daa yahşı ve uzun ömür yaşay...
2014 senesi Ukraina Rusiye ile qavğa etti. Rusiye ise sabır etmeyip, eski rusiyeli, lâkin Ukrainağa ediye etilgen Qırımnı özüne qaytardı. Ve «Novorossiya» sözüni kirsetti. Ve Ukraina ile cenk zıddiyetine benzegen vaziyette buluna...
Meraqlısı şu ki, yaqın zamanda Rusiye ve rusiyeliler buña nasıl baqacaqlar?... Em de Ukraina. Belki de, bütün uruşlarda ğalip çıqmamaq kerek? İç olmasa bir kere yutuqsız olmasına razı olmaq...
Vladimir Bekiş, strategik havfsızlıq eksperti
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Herson vilâyetinde Ukraina milliy politsiyasınıñ baş idaresi bildirgeni kibi, «Kahovka – Titan» elektrik yolağınıñ beton tiremesi patlavdan sebep bozuldı.
«Şimdi Kahovka rayonı Bogdanovka köyü rayonında beton elektrik tiremesiniñ teşkerüvi devam ete. Olğan malümatlarğa köre, tireme patlavdan sebep bozuldı», – denile beyanatta.
Politsiyada bildirilgeni kibi, bu aqta malümat Mahkemeden evel taqiqatlarnıñ yekâne cedveline kirsetildi. Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 194-1 maddesi ekinci qısmı boyunca (Elektroenergetika obyektleriniñ aselet bozuluvı) cinaiy iş açıldı. Bu cinayetniñ etilmesi içün on yılğa qadar apis cezası belgilene.
Qırımda çarşenbe künü aqşam yarımadağa «Kahovka – Titan» yolağı vastası ile berilgen elektrik energiyasınıñ söndürilmesi aqqında bildirdiler. Elektrik teminlevsiz Krasnoperekopsk, Aqşeyh, Aqmeçit, Saq, Canköy rayonları, Saq ve Kezlev rayonları qaldı. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov faallerniñ buña alâqası bar olmağanını qayd ete.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rostov vilâyetindeki Bagayev rayon mahkemesi Qırım blogeri, cemaat jurnalisti Nariman Memedeminovnıñ şartlı apisten çıqarıluvı aqqında oturışnı kerige qoydı.
Bunı Qırım.Aqiqatqa advokat edem Semedlâyev aytıp berdi.
"Muracaatnıñ baqılmasını, advokat video alâqası ile oturışqa qoşulmaq aqqında ariza yazğanı içün kerige qoyuldı. Amma bu mahkemede öyle çare yoq eken. Onıñ içün avgust 12-siniñ saat 10:00 avuştırıldı", - dedi advokat.
2019 senesi oktâbr ayında mahkeme Memedeminovnı yerleşme koloniyasında 2,5 yıllıq apis cezasına maküm etti. Memedeminovnıñ imayesi İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesinde dava açmaq niyeti aqqında bildirdi.
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, vatandaş jurnalisti. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Xalıqara moxitnı saqlaw köne
Tirä-yaq moxitnı saqlap qaliq, pıçratmiq!
Sänägät ölkäsendä barlıqqa kilgän täraqqıyätlär tabiğat häm tirä-yax moxitnıň elekkedän dä zur tizlek belän pıçranuın kiterep çığardı. Üz qulı belän üz-üzen yuqqa çığaruın aňlağan keşelek çınında üzen yaňarta aluçı dönyanıň tabiği tigezlegen bozuın abaylap aldı. Bu aň-belemneň üsüe tabiğat tigezlegen saqlawğa qarağan aň-belemne dä üsterde.
Sänägät qorılmaları, avtomobillär häm härtörle qaldıqnıň tirä-yaqqa zıyan salmıyça qabat eşkärtelüe öçen aqıllı çişeleşlär tua başladı. Däwlätlär xalıqara oyışmalar aradaşçılığı belän dönyanı saqlap qalu öçen çişeleşlär ezli. Kiläçäktä keşelärneň çista moxitta yäşi aluı öçen qulıbızdan kilgänne başqarırğa tiyeş bez. Tirä-yaq moxitnı saqlap, pıçratmıyça yäşik.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi advokatlar Edem Semedlâyev ve İslâm Veliyevniñ, «narazılıq alanı»nıñ faaliyetçisi Fazil İbraimovnıñ tevqifini uzatuvğa qarşı berilgen apellâtsion şikâyetlerini qanaatlendirmedi. Bunı aprel 20-de Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
İbraimovnıñ tahqiqat izolâtorında tutuluv muddeti aprel 23-te soñuna yete. Bu munasebet ile advokatlar, yaqın künlerde tevqifniñ uzatılması boyunca nevbetteki oturışuvnıñ olacağını bekleyler. Oturışuv esnasında advokatlar, faaliyetçiniñ mahkeme zalına ketirilmesine dair muracaat ettiler. Lâkin mahkeme bunı red etti – İbraimov oturışuvda videoalâqa vastasınen iştirak etti. Oturışuv ise qapalı rejimde keçti.
Advokat: «Bir an oldı ki, imayem altında bulunğan şahıs, özüni siyasiy sebepten tevqif etilgen dep sayğanı içün, oturışuvda iştirak etmekten ve akemniñ suallerine cevap bermekten vazgeçti», – dep ikâye etti.
Rusiye İİNiniñ Qırım boyunca idaresiniñ hadimleri fevral 15-te Aqmescitte Strelkovaya soqağı rayonında «topraq arsasınıñ zapt etilmesini teşkil etkenlerinden biri»niñ evini tinttiler.
Polis hadimleri «narazılıq alanı» faaliyetçisi Fazil İbraimovnı yaqalap, Rusiye İİNiniñ Qırım boyunca idaresiniñ şeer bölügine alıp kettiler.
Qırım QHVleri, İbraimov «Rusiye Cinaiy-protsessual kodeksiniñ 91-nci maddesine muvafıq olaraq cinayet şübhesi ile» resmen yaqalandı, dep bildirdiler.
Fazil İbraimov, «narazılıq alanları» – qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytqan soñ zapt etken topraqlarınıñ qanuniyleştirilmesi oğrunda küreşi ile belli.
Qırımtatarlar evler qurğan «Strelkovaya» «narazılıq alanı» yerinde «Krımskaya roza» adlı yañı 9 biñ kişilik rayonnı qurmağa azırlanalar. Mesken evlerden ğayrı mektepler, balalar bağçaları, sport kompleksleri ve tükânlarnı qurmaqnı planlaştıralar. Şimdi adna ekseriyetle sürgünlikten qaytqanlar yaşay.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Qırımnıñ Rusiye akimiyeti tarafından apiste tutılğan Meclis reisiniñ başı Ahtem Çiygoznı Yañı yıl ile hayırladı ve oña «ruhiy küç ve cesürlik» tiledi.
Devlet başınıñ hayırlavını Facebook saifesinde Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev aşkâr etti.
«Sizge sağlıq, ruhiy küç ve cesürlik tileyim. Yañı yıl epimizni adalet ve eyilikniñ yeñecek küçüne işanç ile toldursın. Eminim, ukrainler ve qırımtatarlar mıtlaqa yekâne avropalı memlekette birlikte yaşaycaq», – qayd etti Petro Poroşenko.
Cemilev şunı da qayd etti ki, «bu tilekler bu ağır vaqıtta bütün qırımtatarlar içün müim».
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviy tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Ahtem Çiygoz, Mustafa Degermenci, Ali Asanov, Arsen Yunusov ve Eskender Emirvaliyevge nisbeten nevbetteki mahkeme toplaşuvları 2016 senesi yanvar 15-de keçirilecek.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
2014 senesi mart 16-sında “referendum” keçirüvi Aqyar şeer komissiyasınıñ reisi Valeriy Medvedev mayıs 16-sına gece keçindi. Bu malümat Aqyar Telegram-kanalında peyda oldı.
Bundan ğayrı Medvedevniñ ölgeni aqqında bir qaç Qırım ve Aqyar matbuatı da yazmaqta. Ölüm sebepleri şimdilik belli degil. Valeriy Medvedev Aqyar şeer komissiyasınıñ başı edi. Medianıñ malümatına köre, o 2014 senesi mart ayında “referendum” keçirilüviniñ teşkil etilüvinen oğraşa edi.
2017 senesi mayıs ayında Medvedev istifağa ariza yazdı.


text:
Qırımda diversiya azırlamasında qabaatlanğan Vladimir Dudkağa Aqmescit SİZOsına mektüpler kelmey. Bunıñ aqqında avgustnıñ 9-ında onıñ qardaşı Pötr Dudka Qırım.Aqiqatqa haber etti.
“Oña oğlu da, kelini de mektüp yazdı. Olar pek sade edi: eki yaşındaki tornu aqqında, turmuş şaraiti aqqında ve buña oşağan başqa şeyler aqqında. Amma bu mektüpler oña kelmey. Şikâyet etmek faydasız. Olarnıñ qaidesi bar: saña yaramay olsa em de şikâyet etsen, saña daa yaramayca yaparlar”, - dep ayttı Pötr Dudka.
SİZO hadimleriniñ bu aqta halq ögünde yapılğan tefsirleri yoq.
İyülniñ 31-inde Kreml nezareti altındaki Aqyar şeer mahkemesi Vladimir Dudka ve Aleksey Bessarabovnıñ apis müddetlerini 6 ayğa uzattı. Olar Qırımda diversiya azırlamasında qaatlandı.
2016 senesi noyabrniñ 9-da Aqyarda «Ukraina Mudafaa nazirligi baş istihbarat idaresiniñ diversion-terroristik gruppasınıñ azaları» Dmitriy Ştıblikov, Aleksey Bessarabov ve Vladimir Dudka yaqalanğan ediler.
2017 senesi noyabrniñ 16-sında Aqyar şeer mahkemesi Ştıblikovnı 5 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına ve 200 biñ rublelik (95 biñ grivna) para cezasına mahküm etti.
Ukraina havfsızlıq hızmeti Qırımda tutulğan Ukraina vatandaşları SBU hadimleri olmağanını bildirdi.


text:
Şeerliler, Aqmescitte patlavğa oşağan daa bir gürülti eşitildi, dep Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Yerli sakinler ikâye etkeni kibi, bu gürülti, ondan evel olğan seske köre, daa küçlü edi. Şeerliler, maşnalarnıñ signalizatsiyaları çalıp başlağanını ve kökte iz körüngenini bildirdi.
“Başıñnıñ töpesinde böyle gürülti eşitilse, kerçekten qorqunçlı ola. Özüm evde olsam da”, - dedi Qırım.Aqiqatqa Aqmescit sakini.
Daa evel martnıñ 19-ında Aqmescit sakinleri patlavğa oşağan gürülti eşitken, ondan soñ kökte beyaz iz körünip başlağan, dep bildirilgen edi.
İştimaiy ağlar qullanıcıları ve Rusiye matbuatı, sesniñ sebebi - uçaq ses baryerini ozğanı oldı dep tüşüne.
Daa evel Qırım sakini, sabıq arbiy adam salı künü kündüz Aqmescit üzerinde eşitilgen gürültiniñ sebebini Qırım.Aqiqatqa añlattı. Onıñ fikrince, bu - reaktiv uçaqnıñ ses baryerini ozğanı edi. O ikâye etip berdi ki, kökte büyük yükseklikte uçaq ve onıñ açıq-aydın körüngen izi bar edi. Uçaq Bavurçı (Kamenka) töpesinde aylanıp, aynı yolnen Sarabuz (Gvardeyskoye) tarafına uçqan.


text:
Bötendönya sälamätlek oyışmasınnan Törkiyä turında maqtaw süzläre
Bötendönya sälamätlek saqlaw oyışmasınıň Awrupa töbäge direktorı doktor Hans Kluge Törkiyä turında migrantlar sälamätlege öçen maqtaw süzlären citkerde
Kluge Törkiyä sälamätlek saqlaw ministrlığı häm Bötendönya sälamätlek saqlaw oyışmasınıň xezmättäşlege belän İstanbulda oyıştırılğan Awrupa töbäge migraśiya häm sälamätlek saqlaw yuğarı däräcäle cıyılışında Törkiyäneň migrant xoquqları häm sälamätlege ölkäsendäge uňışın häm täcribäsen telgä aldı.
Cıyılışnıň ayıruça İstanbulda uzuın teläwlären belderüçe Kluge: "İstanbulnı saylap aluıbıznıň säbäbe Törkiyäneň dönyada iň küp migrantnı qabul itkän il buluı häm barı tik süriyälelärne genä tügel, qabul itkän böten migrantlarğa sälamätlek saqlaw xezmäten bernindi ayırımlılıq kürsätmiçä tigez itep täq’dim itüe”, - dip äytte.
Törkiyäneň migrant sälamätlege ölkäsendäge täcribäse belän möhim urınğa iyä buluın bilgeläp uzuçı Kluge:
"Sälamätlek saqlaw ministrı Fahrettin Kocağa da bigräk tä soňğı 2 yılda “Kovid-19” pandemiyası arqasında dönya külämendä 160 ilgä sälamätlek saqlaw cihazların täêmin itüe, migrant sälamätlege mäs’äläsendä dä kürsätkän liderlığı häm şuşı cıyılış belän bergä monnan soňğı yaňa vizion buldıru barışında da kürsätäçäk praktik çişeleşlär säbäbe belän tağın ber märtäbä räxmät äytäm”, - dide.
Awrupa Berlege komissiyası başlığı urınbasarı Margaritis Schinas ta video konferenśiya belän qatnaşqan cıyılışta Ukrainada başlanğan suğış belän bergä yaňa sälamätlek saqlaw krizisı belän oçraşuların äytte.
Awrupa Berlegeneň suğışqa kirtä bulu häm suğışnıň iň tiz waqıtta tuqtatıluı öçen citdi êşçänlek alıp baruın xäterlätüçe Schinas suğış belän bergä Awrupa Berlege töbägenä qaçaqlar ağımı buluın häm bu krizisnı idarä itärgä tırışuların belderde.
Törkiyädäge migrantlarğa da yärdäm itärgä tırışuların citkerüçe Schinas: "Barıbız da Törkiyädäge uňıştan ğorurlanabız. Şuşındıy uq humanitar toyğılar belän migrant sälamätlege xalıqara xoquqqa äyländerelergä tiyeş”, - dip bilgeläp uzdı.
Bäyläneşle xäbärlär
Çavuşoğlu Kuleba belän söyläşte
Törkiyä Tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu Ukraina tışqı êşlär ministrı Dmitro Kuleba belän telefonnan söyläşte
Çik ar’yağında terrorğa qarşı köräş däwam itä
“Pänçä – Kilit” operaśiyäse töbägendä “PKK” separatist terror oyışmasınıñ 10 terrorçısı täêsirsez xälgä kiterelde


text:
Zaporojye şeer başçı Oleksandr Sın tatilge çıqıp, Terrorizmge qarşı ameliyat zonasına göñülli olaraq ketti. Bunı o, öz Facebook saifesinde bildirdi.
«İç bir şey yazmaycaq edim, amma dostlarım israr ettiler. Suallerge cevap, – dedi Sın. – Ne içün şimdi tatilge çıqam? Çünki ferval eñ sakin aylardan biridir: bayramlar bitti, bücet qabul etildi ve amelge keçirilmekte, qurucılıq daa başlanmadı (qış). ATOğa göñülli olaraq kettim ve bundan iç bir status, imtiyaz almaycam. Arbiy areketlerde iştirak etmeyim».
Sın haber etkeni kibi, o, göñülli olıp, er künlik meselelerni çezmege yardım ete, tehnikanı tamir ete.
«Zaporojyede şimdi olğan «şou» mından ne Zaporojye, ne Ukraina içün emiyetli olıp körünmey. Mında kelgende, qararım doğru olğanından emin oldım: askerlerimizge şahsen yardım etmege endi imkânım bar», – dedi o.
Belli olğanı kibi, bıltır dekabr ayında bazı siyasiy küçlerniñ tarafdarları Zaporojye yolbaşçısınıñ istifasını talap ete edi. Şu cümleden, yerli şeer şurasınıñ toplaşuvında Radikal firqasınıñ vekilleri şamata çıqarğan ediler.


text:
«Qırım Cumhuriyet Devlet şurası» dep adlanğan qanunsız Qırım parlamentiniñ başı Volodımır Konstantinov yarımadada yaşayışınıñ bütün saaları boyunca keçici müddetiniñ plannı azırlaycaq teşkiliy gruppanı meydanğa ketirmege avale etti.
Bunı müessiseniñ press-hızmetinde bildireler.
Olğan malümatqa köre, böyle plan yaqın künleri azırlanmaq kerek.
Volodımır Konstantinov al-azırda Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Volodımır Putinniñ yarımadada Rusiye federal akimiyet organlarınıñ teşkilâtlandıruvı aqqında berilgen avalesi amelge keçirgenini hatırlattı.
Federal organlarınıñ çoqusı endi teşkil olundı, eki aftadan soñ bu iş soñuna yeter.
«Bizim esas vazifemiz, akimiyetiniñ, deputatlarınıñ, nazirler Şurası azalarınıñ esas vazifesi – Qırım Cumhuriyetiniñ sakinleri iç bir qolaysızlıqnen rastkelmesin dep, şimdiki keçici zamannı eñ yüksek seviyede keçirmekten ibarettir».
Bundan da ğayrı, «spiker» qabarcılıqsız yañı Qırımnı qurmağa vade etti.
«Biz yap-yañı Qrım Cumhuriyetini qurmaq kerekmiz. Bunı yapmaq içün unikal fırsatımız bar. Yañı Cumhuriyet qabarcılıq ve bürokratiyadan temizlenmek kerek. Bu bizim strategik yolumız ve printsipial mevamızdır. Qabarcılqnen bağlı olğan adiseler Qırımdan yoq etilecek», – işandıra Volodımır Konstantinov.
Malüm olğanı kibi, Ukraina Yuqarı Şurası Qırım parlamentiniñ dağıtıluvı aqqında qararnı taa martnıñ ortasında aldı.


text:
Aluşta civarındaki Körbek köyünde sovetler zamanında ev qurulmasına işletilgen musulman baştaşları tapıldı.
Bunı Aluşta şeer şurasınıñ milletlerara munasebetler icra komitetiniñ bölük yolbaşçısı Umer Çabanov bildirdi, dep haber ete 15 minut.
Memurnıñ aytqanlarına köre, avgustnıñ 8-de 1944 senesi viran etilgen eski musulman mezarlığında yerli sakinler ve Aluşta aqsaqallar Şurasınıñ vekilleri bir sıra baştaşnı taptılar, em de aman-aman dağılıp ketecek evniñ divarlarında baştaşlar tapıldı.
«Baqılmağan evlerniñ birinde ondan ziyade baştaş taptıq. Olarnı doğru ev temeline qoya ediler. Mencesine, mezarlıq yanında yerleşken hocalıq inşaatlar qurmasına bu baştaşlar qullanılğan edi», – dep qayd etti Umer Çabanov.
Onıñ aytqanlarına köre, baştaşlar zararlandı, lâkin adı, sanı ve doğuv tarihını oqumaq mümkün.
Bundan ğayrı, Körbek köyünde 1909 senesine ait medeniy miras, şu cümleden çeşme ve topraq altındaki suv çıqarılması içün kaptajlar tapıldı.
Eñ yaqın vaqıtta şeer şurası mütehassıslar ve Qırım müzeylerine muracaat etip, tarih içün müim bir yerni alğan yadikârlıqlar aqqında tam bir malümat berilmesini rica etecek.
Bundan evel Körbek köyünde cami qurulacaq yerde eski qırımtatar baştaşını taptılar.


text:
Bunı Qırım «akimiyeti»niñ matbuat hızmeti bildire.
Festival programmasında – «Zaporojye kazakları» at teatriniñ çıqışı, qılıç ile qullanuv ustalığınıñ numayışı, at üstünde yürüv ve cigitlikniñ sanatı. Bundan da ğayrı, kazak aletleriniñ sergisi taqdim etilecektir.
Mayıs 16 künü Qırımnıñ öz başına tayinlengen baş naziri Sergey Aksönovnıñ Qırımda iyün 6-na qadar kütleviy tedbirlerniñ keçirilmesini yasaqlağan «emri» çıqtı. Bu sebepten qırımtatar milliy Meclisi mayıs 18 künü Aqmescit merkeziy meydanında sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasına bağışlanğan adetiy matem mitingni keçirip olamadı.
Bunıñnen beraber mayıs 23 künü keçirilmei planlaştırılğan Bekir Çoban-zade adına «Bekir Çoban-zadeniñ dünyası» adlı ilmiy konferentsiyası da keçirilmedi.
QHA agentliginiñ bergen malümatına köre, emirge baqmadan, mayıs 19 künü Çufut-Qalede karaimler toplandı, iyün 6-na qadar ise «Milliy Firqa» azaları Çatır Dağğa köterilecek olalar.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/08-6
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Rifqät İsrafilov (6.08.1941, Başqort ASSRnıñ Duvan-Mäçetle rayonı Yaña Möslim awılı, RSFSR, / SSRB) — tatar rejisörı, Irınbur ölkäse drama teatrınıñ (ru) baş rejisserı häm sänğät citäkçese.
Stärletamaqda mädäni-mäğrifät uçilişçesında, Ufada Ufa sänğät uçilişçesında (ru), Mäskäwdä Däwlät teatr sänğäte institutında (GİTİS, en) uqıy.
1965-1997 yıllar arasında Başqort däwlät akademiä drama teatrında eşli. 1973 yıldan Ufa sänğät institutında uqıta.
Rusiä Federatsiäsenıñ Milli teatrlar şurası räise, Teatr äxelläre berlegeneñ (ru) särkätibe, Irınbur däwlät sänğät institutı (ru) professorı.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Ukraina, ilhaq etilgen Qırımda yaqında yaqalanğan Ukraina tarafdarı olğan faal Oleğ Prıhodkonı azat etmege ve siyasiy sebepler ile tutulğan ukrainlerniñ cedveliniñ keñleşmesini toqtatmağa Rusiyeden talap etti. Bu talapnı Ukraina tarafı, oktâbr 17-sinde Vena şeerinde OSCE-niñ daimiy şurasınıñ oturışında aşkâr etti.
"Oktâbr 9-ında aqşam ukrain faaller Oleğ Prıhodko ve qadını (şaat olaraq) Qırımda evlerinde rusiye işğalci küç organlarınıñ hadimleri tarafından tutuldı. Keççe Prihodkonı "patlayıcı cihaznıñ qanunsız azırlamasında" ve "terror eyleminde" qabaatladılar. Keççe derc etilgen videoda körüne ki, rusiye işğalciler garajını öz başına tinttiler, Prihodko ise tışta turıp, uzaqtan baqmağa mecbur edi. Qırımtatar ve ukrain faallerniñ evlerine "qabaat delilleriniñ" taşlanması rusiye quvetçileri içün adiy bir şeydir". - denile Ukraina tarafınıñ beyanatında.
Ukrain diplomatlar, Oleg Prihodkonıñ davasınıñ siyasiy sebepleri bar ve deliller sahte, dep qayd ete.
"Biz böyle areketlerni tenqit kesen-kes tenqit etemiz ve tutulğan ukrainlerniñ cedveliniñ keñleşmesini toqtatmağa ve yaqalanğan mabüslerni, şu cümleden Prihodko efendini de, azat etmege rica etemiz", - denile beyanatta.
Ukrainanıñ bu beyanatına Rusiye tarafınıñ cevabı şimdilik yoq.
Prihodkonıñ tutulğanını oktâbrniñ 10-nda saba kezlevli ukrain faali, yedinci çağırılış Ukraina halq deputatı Eduard Leonov haber etti. Faalniñ ömür arqadaşı Lübov Prihodko da tutulğan edi.
FSB hadimleri Rusiye Ceza kodeksiniñ 223.1 (patlayıcı maddelerni qanunsız azırlanması) ve 205 (terror ücümi) maddelerine istinaden qabaatlay.
2019 senesi fevralniñ 8-nde Qırımdaki FSB idaresiniñ hadimleri Saq rayonınıñ Orehovo köyünde Oleg Prihodkonıñ evini tintken edi. Quvetçiler ukrain timsalleri, «Svoboda» firqasınıñ bayraqları, qırmızı-qara bayraqlar, Stepan Banderanıñ süretleri, tehnika ve ev CD-disklerini aldı. Tintüvden soñ Prihodkonı Aqmescitke alıp ketkenler, anda faaliyeti ve esas Ukraina ile bağları aqqında sorap sorğuğa çekkenler. Rusiye quvetçileri Prihodkonıñ evinde keçirilgen tintüvni izaatlamadı. 2016 senesi iyün ayında Rusiye quvetçileri faalni maşinasındaki ukrain nomeraları içün tutqan edi.


text:
Tutulğan qırımtatar faalleri Lutfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevanıñ advokatlarını Aqmescitteki Rusiye Ekstremizm ile küreş merkeziniñ binasına kirsetmeyler. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, daa bir qaç advokat Aqmescitniñ Rusiye Kyiv rayon mahkemesinde «nevbetçilik yapa».
Tutulğan faaller aqqında bir malümat yoq. Lutfiye Zudiyevanıñ ömür arqadaşı Seytasan politsiya hadimlerine apayı tutulğanını añlata.
«Eki saat devamında meni ve Lilâ Gemecini (qırımlı advokat – QA) müvekkilerimizge kirsetmeyler, «E» Merkezinde olarnıñ vaziyeti aqqında bilmeyim. Bir buyruqqa esaslanıp kirsetmeyler», – dep tarif etti advokat Emil Kurbedinov.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri qanunsız aktsiyalarnıñ keçirilmesi yasaqlanğanına dair tenbiler seslendirmekte.
«E» Merkeziniñ binası yanında tahminen 20 insan toplaştı, olar faallerge qoltutmağa keldi.
Ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimleri Zudiyeva ve Saliyeva tutulğanını izaatlamay.
Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı.
Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı. İşbu madde boyunca memuriy apis cezası berile.


text:
Bolaşaqtağı balalar sanasında Ayaz ata wmıt bolmaq Qazaqstanda, äsirese qazaq halqı arasında Ayaz ata turalı ekijardı közqaras bar. Bireuler jat mäden..
Jaña jıl tüni. Aspandı qaq tile, zuılday atılğan ot-oqtar, şatırlağan, tarsıldağan swrapıl dauıs şığaruda. Töñirek zil-zala. Maşinalar bezektep, itte..
Qazdañ qaqqan qızıl tayaq talay şoferğa tanıs bolar. Tanısıñız ne, tüsine kiretindey tanımal degen dwrıs-au. Ol qolında twrğanda jol policeyleri tım «..
Eski jıldıñ soñğı künderine arnalğan, biılğı jıldıñ soñğı aua rayı boljamın nazarlarıñızğa wsınamız. Qazgidromettiñ boljamı boyınşa, atalğan üş künde ..
Leonardo da Vinçi – Italyanıñ ataqtı suretşisi, ğalım, jauzşı, oyşıl, muzıkant. Qayta örleu däuiriniñ äygili twlğalarınıñ biri. Nağız «ämbebap» adam ülgisi. Leonardo da Vinçi dese köbine onıñ suretteri eske tüsedi. Alayda, oyşıl, ğalım tereñ mağınalı mısal äñgimeler de jazıp qaldırğan. Tömende solardıñ birneşeuin nazarlarıñızğa wsınudı jön kördik.


text:
Ukrainada Ukraina havfsızlığı hızmetiniñ (SBU) yolbaşçısı Valentin Nalivayçenko qabarcılıq ile küreş bölükleriniñ bütün yolbaşçılarını işten boşattı. Bunı Nalivayçenko cuma künü, iyün 12-de, qabarcılıq ile küreş meseleleri boyunca keçirilgen tögerek masada bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bunıñnen bağlı buyruqlarnı o iyün 12-de imzaladı.
Ukraina havfsızlığı hızmetiniñ yolbaşçısı bildirdi ki, tezden Rovno vilâyetinde SBU idaresiniñ reberligi qabarcılıqtan sebep işten boşatılacaq. Keçken sene oktâbr ayında halq deputatları «Qabarcılıqnı toqtatuv» qanunını qabul ettiler. İşbu qanun qabarcılıq ile küreşken vekâletli organlarnı belgiley. Prokuratura, içki işler nazirligi, Ukrainanıñ Qabarcılıq ile küreş milliy bürosı, Qabarcılıq ile küreş milliy agentligi bu meselelerni baqmaq kerek.


text:
Ava limanında yaqalav – Moskvadan «büyük ağanıñ» teşebbüsi – Cemilev (video)
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilev salı künü, iyün 2-de, saba Bişkekke Merkeziy Asiyada migratsiya meseleleri boyunca konferentsiyağa keldi. Lâkin militsiya hadimleri onıñ mesleatçısı Rustem Ümerovnı yaqaladılar, bundan sebep olar «Manas» ava limanında bir qaç saat qaldılar. Ukraina elçihanesiniñ hadimleri meseleni ögrengen soñ Cemilev ve Ümerov ava limanını terk ettiler. «Ava limanında yaqalav – Moskvanıñ vatandaşlarına nisbeten munasebetiniñ ifadesidir», – dep ayta Mustafa Cemilev. (Radio Svoboda Kırgızistan muarririyetiniñ videosı)


text:
Cenaze merasimi martnıñ 31-de Kiyev vaqtına köre saat 14.00 Krasnoperekopsk rayonınıñ Berdi Bolat köyünde (Privolnoye) ötkerilecek.
«Dünya anlatılmaz derecede küçük gorüne – bugün Babam öldü…», – yaza Refat Çubarov Facebook saifesinde.
Abdurahman Çubarov 1931 senesi Sudaq rayonınıñ Ay-Serez köyünde dünyağa keldi. Balalıq çağında anasız qalıp, doğmuş tizesiniñqorantasında büyüdi. 13 yaşında olğanda qırımtatar halqınen beraber Qırımdan sürgün etildi.
O, dört oğlunıñ babası edi. 1968 senesi qorantasını alıp, Qırımğa qaytıp keldi. Lâkin tuvğan köyünde degil, Krasnoperekopsk rayonınıñ Berdi Bolat köyünde (Privolnoye) yerleşti. Qurucı olıp çalıştı ve farqlı millet vekilleri arasında ürmet qazandı.
«O, er vaqıt halq ümütlerinen yaşamağa tırıştı, halqnen beraber quvanç ve dert daqqalarını yaşadı», – dep bildire Meclis matbuat hızmeti.


text:
Latviya Seymi qırımtatar genotsidiniñ 75 yılı munasebetinen mayısnıñ 9-nda beyanat qabul etip, Ukrainağa bağlı Qırımnıñ qanunsız ilhaqını tanuv siyasetine qoltuttı ve «sovetler akimiyetiniñ bir çoq halqnıñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ taqip etüvi, genotsidi» aqqında hatırlattı. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
«Bir sıra tarihiy menbada Sovetler Birliginde ve işğali altındaki topraqlarda yaşağan bir çoq halq ve etnik gruppalarğa qarşı taqip, genotsid aqqında aytıla, mında qırımtatarlar aqqında da laf kete, olarnıñ medeniy ve içtimaiy mirasını, Qırım yarımadasına tarihiy bağını yoq etüv ve qırımtatarlarnıñ vatanlarından sürgün etilüvi qayd etilmekte», – dep aytıla beyanatta.
Vesiqada Kremlniñ işğal altındaki yarımadada qırımtatarlarğa qarşı «zulum ve zorbalıq» siyaseti takbih etile.
«Rusiye vatandaşlığını almağan ve Qırımnıñ qanunsız ilhaqını tanımağan qırımtatarlar ayırımğa oğratıla. Olarğa tasil almağa, tibbiy hızmet köstermege, ana tilini qullanmağa, anane ve medeniyetini saqlap qalmağa bermeyler. Qırımtatarlarnıñ 75 yıl içinde ekinci kere sert repressiyalar, taqiplerge oğratıluvı ve vatanlarını terk etmege mecbur olğanı aqılğa uymağan bir şey. Tarihnıñ tekrarlana bilecegi qasevetlendire», – dep bildirdi Seymniñ Tış işler komitetiniñ reisi Rihards Kols.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesi Qırımdan sürgün etilgen qırımtatarlarnı añalar. Şu künü qırımtatarlar tolu birinci eşelon yarımadadan Orta Asiyağa yollanğan edi. Umumen 180 biñ kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ çeşit şeerlerinde qırımtatar sürgünliginiñ qurbanlarını añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına köre, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsid qurbanlarını añma künü olaraq ilân etildi.


text:
Kreml nezareti altındaki Qırım baş naziriniñ muavini İgor Mihayliçenko “terrorcılıq ve ekstremiz ile küreş”ni quvetleştirmege çağırta. Bu aqta o bir kün evel, Qırımda “Hizb ut-Tahrir” teşkilâtınıñ iştirakçilerinde yapılğan kütleviy tintüvlerden soñ, tefsir bergende ayttı, dep bildire Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti.
Mihayliçenkonıñ aytqanına köre, ekstremizm ve terrorcılıq ile küreşte “bütün müessise ve hızmetleriniñ tertipli ve mıqayt çalışması” kerek.
“Men cumhuriyet başınıñ noqta-i nazarına qoltutam - memurlarnı, matbuatnı, diniy erbaplarnı, cemiyet ve tasil teşkilâtlarını “ekstremizmnen küreşke” qoşmağa kerek. Tek birleşip biz buña qarşılıq kösterip olurmız”, - dep yaza Mihayliçenkonıñ sözlerinden Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti.
Haber etilgeni kibi, memur uquq qorçalayıcı organlarnıñ hızmetçilerine minnetdarlıqnı bildirdi.
Rusiye nezareti altındaki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi, martnıñ 28-inde kütleviy tintüvlerden soñ tutulıp alınğan 11 qırımtatar faalcilerine sıñırlav tedbirleriniñ saylamasını devam etecek.
Martnıñ 27-nde saba FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılğan eñ az 25 insannıñ evinde tintüv keçire. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ haber etkenine köre, tahqiqat tedbirleri qırımtatarlar yaşağan evlerde keçirile.
Bavurçıda keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Bunıñ sebebi Rusiye uquq qoruyıcıları ve Bavurçı qasabasınıñ sakinleri arasında çıqqan qavğa oldı.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ haber etkenine köre, Aqmescitniñ Bavurçı qasabasındaki Memet Appazov soqağında semetdeşlerine qoltutmağa kelgen 5 kişi tutuldı. Olarnıñ soyadları qayd etilmey.
Martnıñ 27-sinde Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov, FSB keçirgen kütleviy tintüvlerge “bütünley qoltutqanını” bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Adliyeci Emil Kurbedinovnı Qırımda Rusiye İNN İdaresdine bağlı İslâm-Terek (Kirovskoye) Rİİ bölügine kirsetmeyler. Şimdi anda tintüvden soñ rusiyeli telükesizlik hadimleri tarafından ketirilgen Kulametovlar ailesi tutulmaqta.
Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine köre, Eski Qırımdaki evinde tintüv yapılıp bitken Zekki Kulametov da Rİİ bölügine ketirildi. Ondan evel anda Zarema Kulametova ve onıñ üyken qızı Riana ketirilgen edi.
“Maña aytılğanına köre, dava materialları artıq azırlanğan ve imayem altındaki şahıslarnen mahkemede körüşirim denildi”, – dep izaatladı Qırım.Aqiqatqa adliyeci.
Ayrıca Kurbedinov onıñ bir imayeci olaraq dava materiallarınen tanışmağa kirsetilmeyuvi qaba hata olğanını ayttı.
Daa evel Aqmescit etrafındaki Kamenka qasabasında qırımtatar faali Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv yapılğanı aqqında belli olğan edi. Daa soñra haber etilgenine binaen, tintüv Zarema Kulametovanıñ da evinde de ötkerilmekte. Onıñ qızı Riana Kulametova Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında rusiyeli telükesizlik hadimleri anasını belgisiz tarafqa alıp ketkenleri aqqında haber etken edi. Ayrıca “tahqiqat areketleri” Eski Qırımda Abdullah Yakubovnıñ evinde de ötkerile.
Malümat derc etilgen maaldegece rusiyeli telükesizlik hızmetleri iç bir bir izaat bermedi.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan “Hizb ut-Tahrir” ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirip başladı.


text:
Moskva qanunsız Qırım işğalini normalleştirmek ıntıluvlarında muvaffaq olmaq fırsatlarını coydı. Bu aqta Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba bildirdi.
«Bunıñnen beraber, insan aqlarınıñ bozuluvı ve Qırımnıñ askeriyleştirilüvi Kremlge qarşı basqı quvetleştirilüvini talap ete, işğal toqtatılsın ve vaqtınca işğal etilgen yarımada Ukrainağa qaytarılsın», – dep aytıla Ukraina Tış işler naziriniñ Twitter haberinde.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kulebanıñ bildirgenine köre, Ukraina ve Rusiye prezidentleri Volodımır Zelenskıy ve Vladimir Putinniñ Qırımda körüşüvi yarımada Kyiv kontroline qaytqan soñ kerçekleştirile bile.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
FSB tarafından yaqalanğan «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» mühbiri Natalya Kokorinağa adliyeci Cemil Temişevni kirsetmediler.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, adliyeci endi 40 daqqadır Aqmescitte Franko soqağı, 13 adresi boyunca yerleşken FSB İdaresiniñ binasında buluna.
Mında mühbirniñ tuvğanlarnı, soy-sopları, matbuat vastalarınıñ temsilcileri de kelgenler.
Evel Natalya Kokorina zenaatdaşlarına bildirgeni kibi, saba saat sekizlerde oña telefon etip, ana-babası yaşağan dairge kelmege çağırdılar (özü olardan ayrı yaşay).
Dairege kelgeninden soñ, onıñ ile bağ ğayıp oldı.
Cuma künü, mart 13-de, FSB (Federal havfsızlıq hızmeti) hadimleri Qırımnıñ statusı aqqında «refederndumdan» soñ Qırımdan Kiyevge köçip kelgen Qırım jurnalisti Anna Andriyevskaya ana-babasınıñ dairesinde tintüv keçirdiler.


text:
2014 senesi 26 fevral künü Qırım Yuqarı Şura binası yanında ötkerilgen miting devamında Ahtem Çiygoz iç bir qanun bozuvını yapmadı. Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, böyle ifadelerni 1 dekabr künü «Çiygoznıñ işi» boyunca mahkemede şaat seslendirdi.
O dedi ki, mahkeme oturuşlarınıñ 50-ci kününde şaat olaraq Valeriy Gritsay soraldı, 2014 senesi fevralde o Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Ukraina İİN cemaat telükesizlik idaresiniñ yolbaşçısı edi, şimdi ise aynı vazifede Rusiye İçki işler nazirliginde buluna.
«Onıñ malümatına köre, mitingniñ keçirilecegi aqqında haber kün evelden 25 fevralde alınğan edi, militsiyanıñ, cemaat tertibini qorumağa azırlanması içün yeterli qadar vaqıtı bar edi. Şahsiy erkândan 550 insan celp etilgen edi, saba saat 8-de militsiya hadimleri bina yanında toplaşıp, turuşnı azırlay ediler. Bir-qaç kere Ahtem Çiygoznı kördi, o qanun bozuvlarını yapmay edi», – dedi advokat.
Soralğan şahıs Şura binasına atıluv aqqında da tarif etti, közyaş gazı qullanılğanını qayd etti, lâkin gaznı kim qullanğanını o bilmey.
«O dedi ki, Ukrainada kütleviy nizamsızlıqlar yüz berecek vaziyetler içün mahsus «Dalğa» planı bar edi. Lâkin o künü bu plan amelge keçirilmegen edi, çünki bunıñ ihtiyacı yoq edi. Ukraina İİN hadiminiñ fikirince, kütleviy nizamsızlıqlarğa işaret etken vaziyetler o künü olmağan edi», – dep, advokat şaatnıñ sözlerini tekrarladı.
Polozovnıñ qayd etkenine köre, soraştırılğan insan, Çiygoz tarafından kütleviy nizamsızlıqlar teşkil etilgenini tasdiqlaycaq iç bir ifade berip olamadı.
Nevbetteki mahkeme toplaşuvı 5 dekabr künü ötkerilecek.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, faal Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv keçirilgende destek köstermek içün kelgen yerli sakinlerniñ apis etilmesini qanuniy olaraq tanıdı. Bunı Facebookta tutulğanlardan biri, Osman Arifmemetov yazdı. videoğa çekken ve 5 künge apis etilgen faallerniñ şikâyet arizalarınıñ baqılması başqa künge qaldırıldı.
Mahkeme toplaşuvı bir qaç kere keçiktirilgen edi, qabaatlağan tarafnıñ şaatları diñlevde yoq edi, politsiya hadimledi ise bergen «ifadeleride qarışa ediler», qayd etti o.
Fevral 21 künü Aqmescit kenarında «ekstremist temsillerni» qullanğanında qabaatlanğan Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv ötkerildi. Marlen Mustafayevni desteklemek içün 10 insan kelip olayını video çeke ediler. Soñra Mustafayevke 11 kün, digerlerine ise 5 kün apıs cezası berildi.
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ müavini İlmi Umerov Qırımdaki tintüv ve yaqalanuvlarını «qorquzdırma areketleri» dep adlandırdı.


text:
Bunı o, içtimaiy ağlarda yazdı.
«Bir sıra ukrain (yalıñız ukrain degil) internet qaynaqları,Çubarov «Rusiye pasportını almağa razı olğan» emiş, fikirlerni bildirdiler. Bu kibi yalanlarnı kim yazıp başlağanını bilmeyim, amma ciddiy menbalar da bunı köçürip aldılar. Rusiyeli mühbirniñ: «Siz Rusiye pasportını alacaqsıñız?» kibi sualine, – men: «Öz halqımnen beraber yaşaycam elbette», – cevap berdim», – yazdı Çubarov.
Meclis reisniñ fikirince mühbir cevapnı sensantsiyağa çevirmege istedi.
«Amma, halq ile birlikte yaşamaq, demek Ukrain vatandaşlığından red etip, Rusiye pasportını almaq degil… Bundan sebep, mühbirlerniñ yazılarında sensatsiyanı körip qalğanlarını tınçlanmağa rica etem…Ve eyecandan maña taş atqanlarnı da afu etem», – dep yazdı Refat Çubarov.
Meclis reisi Rusiye pasportını almağa istegeni aqqında malümat tünevin onıñ Aqmescitte ötkerilgen matbuat-konferentsiyasından soñ tarqaldı. Aynı zamanda qırımtatarlarnıñ Rusiye grajdanlığını olğan vaziyetten sebep alğanlarını añlattı.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası «Qırım tarihı» Rusiye mektep dersliginiñ basıluvı sebebinden qırımtatar halqına qarşı milletlerara nefret doğurılğanından cinaiy tahqiqat başlattı.
Müessiseniñ matbuat hızmeti mayısnıñ 14-nde bildirgenine köre, Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ arizası esasında Ukraina Ceza kodeksiniñ 161-inci maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden «nefret tili qullanılmasınen qırımtatar halqına qarşı milletlerara nefret doğurğanınıñ milliy ayırım alâmetleri olğan «Qırım tarihı» dersliginiñ basılmasında olğan millet, ırq ya da din duşmanlığı ve nefreti, milliy namus ve itibarnı aşalav areketleri» sebebinden cinaiy tahqiqat başlatıldı.
QMC prokuraturasınıñ malümatına köre, işbu derslikte Ekinci cian cenki vaqtında «qırımtatar halqınıñ vekilleri kollaboratsionist faaliyetine başqa etnik gruppalarına köre daa faal qoşuldı» ve «sürgünlik yerlerinde qırımtatarlarğa bedava aş, topraq damartıları ve mesken qurucılığı içün maddiy yardım berile edi», dep aytıla.
«Al-azırda qayd etilgen cinayetniñ işlenmesine alâqası olğanlarnı tapmaq içün tedbir alına ve derslikniñ lingvistik ekspertizasınıñ belgilenmesi ile bağlı mesele çezile», – dep aytıla haberde.
2019 senesiniñ başında Rusiye işğal etken Qırımda Qırım tarihı dersligi qavğa çıqarğan edi. Qırımnıñ sanat ve tasil saasınıñ hadimleri, adliyeciler Kreml kontrolindeki Qırım tasil nazirine muracaat etip, 10-uncı sınıflar içün S. V. Yurçenko muarririyetinde çıqqan «Qırım tarihı» Rusiye dersligini qullanuvdan çıqarmasını rica etti. Derslikte Ekinci cian cenki vaqtında «tatar ealisiniñ ekseriyeti almanlarğa yahşı yanaşqan, çoqusı faal sürette yardım etken edi» dep yazılğan.
Bunıñ kibi muracaatnı Qırım akimiyetine Kreml kontrolindeki Qırımtatar şurası da yolladı. Şura derslikte qırımtatarlarnıñ Ekinci cian cenkinde iştiraki ve 1944 senesiniñ sürgünligi aqqında berilgen malümatqa açuvlandı.
Bundan soñ mektep kütüphanelerinden derslikler qaytarılıp alındı. Martnıñ 25-nde Qırım tasil nazirliginiñ adliyeci Lenura Yengulatovanıñ muracaatına bergen cevabında 10-uncı sınıf talebeleri içün «Qırım tarihı» dersligi yarımada mekteplerinde qullanılmay, dep haber etilgen edi.
Mayısnıñ 11-nde haber etilgeni kibi, Qırım akimiyeti tarih dersliginiñ qavğa çıqarğan saifelerini «yapıştırmağa», «boyalamağa» ve «kevsim almağa» qarar berdi.


text:
Qırımtatar tilini bilmege isteysiñizmi? Til – tek laqırdı vastası degildir. Qırımtatar tiliniñ ögrenilmesi boyunca «Elifbe» leyhasınıñ esas ümdesi – qırımtatar tili müitine qolaylıqnen dalmaqtır.
«Elifbe» leyhasınıñ ilk programması selâmlaşuvğa bağışlanğan.
Selâm aleyküm. Aleyküm selâm – selâmlaşuvğa cevap. Meraba, selâm. Messac. İçtimaiy ağ. Cep telefon. Cep. Çanta.Luğat
Qırımtatar tilinde selâmlaşuv zengin ve aenklidir. Bunı sözlerni amelde qullanıp añlamaq mümkün.
«Elifbe» qırımtatar tiliniñ dersleri – Qırım.Aqiqatnıñ daa bir leyhasıdır.
Metn müellifi ve alıp barıcı Halise Zinedin, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüser Emine Ceppar.
«Elifbe» ile ögren, idraq et ve qullan!


text:
Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Mariya Peyçinoviç-Büriç Ukrainada iş ziyaretinen bulunıp, Rusiye işğal etken Qırım ve Ukraina qıta arasındaki sıñırnı ziyaret etti. Bunıñ aqqında Ukraina TİN birinci müpvini Emine Ceppar haber etti.
"Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Mariya Peyçinoviç-Büriçni işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırğa refaqat etmege memnün oldım", - dep yazdı Ceppar Twitter saifesinde.
"Ümüt etem ki, sıñırğa barıp kelüv baş kâtipniñ Qırımda insan aqlarınıñ vaziyeti ile bağlı kelecek esabatınıñ azırlanmasına tesir eter. ykpaиHa KъыpыMдa insan aqlarını qorçalamaq içün AŞ ile işbirlik etmege azır", - дeп kъoшTы o.
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Mariya Peyçinoviç-Büriçke muracaat etip, Rusiye tarafından tevqif etilgen ukrainlerniñ, hususan Qırım.Aqiqat frilanseri Vladislav Yesipenkonıñ azat etilmyesine yardım etmesini istedi.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı Mahkemesi martnıñ 4-ünde ekinci Bağçasaray “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçisi Timur İbragimovnı nezaret altında qaldırdı. Bu aqta “Qırım birdemligi” cemiyet birleşmesi haber etmekte.
“Mahkeme oturışı bitti. Timur İbragimovnıñ sıñırlav tedbiri olğanıkibi qala - 2019 senesi aprel 9-ınace o nezaret altında bulunacaq”, - denile beyanatta.
Oturış qapalı edi, qarar ilânını tek Timur İbragimovnıñanasını yiberdiler.
2017 senesi oktâbrniñ 12-nde Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rospotrebnadzor yılnıñ başından Qırımda qızamıq çıqarğanı isbatlanğan 87 insannı qayd etti. Bu aqta matbuat hızmeti bildire.
«2019 senesiniñ keçken müddeti devamında Qırım Cumhuriyeti ve Aqyarda 87 qızamıq hastası, şu cümleden dört kişi Aqyarda qayd etildi. Regiondaki qızamıq tarqatılmasınıñ qırğınlıq emiyeti Ukrainadan ketirilgen edi, infektsiyanıñ ocaqlarında qızamıq aşısı olmağanlar da bar edi», – dep aytıla haberde.
Bundan evel qızamıq çıqarğan 69 insan aqqında haber etilgen edi.
Rospotrebnadzornıñ qayd etkenine köre, qızamıq profilaktikasınıñ eñ qolay ve semereli usulı aşı ola. Birinci aşı 1 yaşında, ekincisi 6 yaşında yapıla. Büyüklerge 18 yaştan 35 yaşqa qadar aşı yapıla.


text:
Qırımtatar halqı ile birdemlik aftası çerçivesinde mayısnıñ 21-nde «Qırımtatarlarnıñ gibrid sürgünligi. Kreml repressiyalarına tirenüv ve yañı halqara sanktsiyalar» online matbuat konferentsiyası ötkerilecek.
Teşkilâtçıları qayd etkenine köre, matbuat konferentsiyası vaqtında Ukraina ve halqara aq qorçalayıcı teşkilâtlarınıñ vekilleri kütleviy haber vastalarınıñ diqqatını «Kremlniñ yarımadada qırımtatarlarnıñ gibrid sürgünligini ardı-sıra kirsetkenine» celp etti.
Aq qorçalayıcılar «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev apiske alınğanınıñ yılı aqqında hatırlatmağa istey.
«Siyasiy taqip yapıluvına dos-doğru alâqası olğan Rusiye resmiy şahıslarına qarşı yañı halqara sanktsiyalar aqqında tarif etilecek», – dep ilân ete teşkilâtçılar.
Aq qorçalayıcılar BM, Avropa Şurası, Avropa Birligi ve OSCEge Rusiyede, hususan işğali altındaki Qırımda ve Donbas topraqlarında apiste qanunsız tutulğan biñlernen sakinini COVID-19-ğa oğrav telükesinden qurtaruvnen bağlı global istidanameler aqqında hatırlatacaq.
Matbuat konferentsiyası cumaaqşamı künü saat 11:00-da (Kyiv saatı) ZOOM platformasında başlanacaq.
Ukraina Baş prokurorı ofisiniñ matbuat hızmeti malümatına köre, Rusiyeniñ Qırım işğali vaqtında yarımadanı 48 biñ kişi terk etti. Rusiyeliler yarımadanıñ faal müstemlekeleştirüvini kerçekleştire. Mart ayında Krımstat, resmiy malümatqa köre, 2014 senesi Rusiyeden yarımadağa 172 biñden çoq kişi ketti, dep bildirdi: 96 biñi Qırımda qayd oldı, Aqyarda – 76 biñ.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana – «Bir acı. Bir tarih». O, qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan bir sıra aq qorçalayıcı ve media leyhasından ibarettir.
Kyivde qırımtatar halqı sürgünligi ve genotsidiniñ qurbanları hatırasına avtoyürüş keçirildi. Qırımtatar genotsidiniñ qurbanlarını añma kününe bağışlanğan «Bir ağrı. Bir tarih» online munaqaşası oldı.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina Haber siyaseti nazirligi tarafından taqdim etilgen «Ukrainada Qırım meselesi» soravınıñ netecesine köre, ukrainlerniñ 60% Ukraina qırımtatar medeniyetini desteklemek içün mahsus siyaset alıp barmalı dep saya. Sorav neticeleriniñ kopiyaları Qırım.Aqiqatqa da berildi.
Vesiqada: «Soraştırğanlarnıñ çoqusı qırımtatar sanatı ğayrıdan tiklenilgenini (68%), qırımtatar haber vastalarına yardım berilmesini (66%) ve ukrain tilinde qırımtatar yazıcılarnıñ eserleri neşir etilmesini istey (65%)», – açıqlanıla.
Ondan da ğayrı qayd etile ki, ukrainlerniñ 45% – Qırım işğali ve milliy mesüplikke köre başqalardan neticesinde eñ çoq qırımtatarlar zarar körgenini tüşüne.
Bundan evel haber etilgen edi, ukrainlerniñ 86% işğal olunğan Qırım Ukraina nezaterine qaytqanını istey.
Haber etilgeni kibi, Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ sımarışınen «Ukrainada Qırım meselesi» soravını InMind ögrenüv kompaniyası keçirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bunı Ukraina infrastruktura Nazirliginiñ matbuat-hızmeti bildire.
Söz Kezlev, Keriç, Aqyar, Kefe, Yalta limanları aqta kete. Nazirlikte aytqanları kibi, böyle qararnıñ sebebi – Ukraina bönuna alğan halqara mücberiyetlerni temin etip olamay. Çünki Qırım limanları yarımadanıñ işğali sebebinden İnfrastruktura nazirliginiñ nezareti altından çıqqandır.
«Bu sebepten Qırım ve Aqyarnıñ deñiz limanlarınada mülkiyet havfınıñ olması da mümkün. Bu aqta deñiz devletleri da haberdardır»,– dep aytalar mında.
Mayıs başında İnfrastruktra nazirliginiñ ricası ve çetel işler nazirliginiñ avalesi ile Büyük Britaniyada Ukraina elçihanesi IMO kâtibiyetine, memleket-azalarına, çetel şirketlerniñ vekillerine mütenasip malümatnı bildirdi eken.


text:
Qırımda milletlerara munasebetler kerginleşe bile, Taqiqat komiteti buña yol bermemek kerek, dep ayttı Rusiye prezidentiniñ memuriyet yolbaşçısı Sergey İvanov Rusiyeniñ Taqiqat komiteti kollegiyasınıñ toplaşuvında.
«Üküm sürgen vaziyetni köz ögüne alsaq, Qırımda milletlerara munasebetlerni kerginleştirmek ıntıluvlarına diqqat etmege rica etem. Siziñ vazifeñiz – bunıñ kibi areketlerge yol bermemek, bunıñ kibi cinayetlerni acele ve keyfiyetli sürette taqiq etmek, cinayetçilerni tapmaq – teşkilâtçılar ve sımar etkenlerden başlap iştirakçiler ve yardımcılarğa qadar», – dep tekrarlay İvanovnıñ aytqanlarını Rusiye kütleviy haber vastaları.
Qırım akimiyeti Qırımtatar Milliy Meclisini milletlerara dava çıqarmaq ıntıluvlarında bir qaç kere qabaatlağan edi, Nazirler şurası qırımtatarlarnıñ liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ Qırımğa kiriş yasaqlarınıñ bunıñnen bağlı olğanını bildirgen edi.


text:
Qırım Rusiye akimiyeti tarafından qapatılğan ve Qırım federal universiteti terkibine qoşulğan Vernadskiy adına Tavriya Milliy Universiteti qıtaiy Ukrainada işine devam etecek, dep bildirdi ukrain aliy oquv yurtunıñ rektorı vazifesine tayinlengen Vladimir Kazarin.
«Noyabr ayında Vernadskiy adına Tavriya Milliy Universitetiniñ işine qıtaiy Ukrainada devam etmesi aqqında qarar çıqtı, noyabr 19 künü men bu universitetniñ rektorı vazifesine tayinlendim», – tarif etti o Qırım.Aqiqatqa.
Şimdi iş gruppası teşkiliy meselelerni al ete, ğayrıdan açılğan aliy oquv yurtunı Şevçenko adına Kiyev milliy universiteti idare etecek – onıñ qırmızı binasında Qırımdan kelgen ocalar yerleşti. Kiyev sakinleri mesken ile yardım ettiler.
«Şimdi ğayrıdan qayd etüv ketişatını bitiremiz. Baarniñ soñunace – yaznıñ başına qadar mında, Kiyevde, TMUğa birinci qabul etüvni keçirmege planlaştıramız», – qayd etti Vladimir Kazarin.
Ukraina Tasil ve ilim nazirligi köçip kelgen universitetniñ yerleşüvi boyunca bir qaç variantnı teklif etti ve bir – bir buçuq ay devamında bu meseleni «qapatırmız», dedi rektor.
Onıñ aytqanı kibi, ocalar terkibi ile problemler olmaycaq, çünki «Qırım işdeşlerimniñ çoqusı qıtaiy Ukrainağa çoqtan köçip kelgenler» ve Qırımda qalğan bir çoqusınıñ köçip kelmesine azırmız. Vladimir Kazarin ukrain aliy oquv yurtunda çalışmağa istegen ocalarnıñ sayısı büyük olğanını qayd etti.
«Tavriya universitetiniñ Ukrainada olmasını isteymiz ve şunıñ içün Stanislavskiyniñ aytqanına riayet etecekmiz: «MHAT aktörlarnı işke almay, olarnı kollektsionirley», – dedi Vladimir Kazarin.
Kiyevde TMU şimdi gumanitar yönelişni inkişaf etecek – birinciden, Qırım halqlarınıñ til, edebiyat, tarihı, «quvetli» şarqşınaslıq fakulteti de ğayrıdan açılacaq.
«Ruhiyatçı, adliyeci ve coğrafiyacılar ile çalışacaqmız», – dedi Kazarin.
Sentâbr ortasında Vladimir Kazarin Pragada keçirilgen «Forum 2000» konferentsiyasında şimdiki Qırım tasilini tenqit etti, bundan soñ Qırım Rusiye akimiyetinde professornıñ Vernadskiy adına Qırım federal universitetiniñ Tavriya akademiyasınıñ rus ve ecnebiy edebiyatı kafedrasınıñ reberi vazifesinden boşatılması aqqında laf yürsetilmege başlandı.


text:
Marlen Mustafayevniñ ömür arqadaşı Elnara, fevral 21 künü saba Boğurçada faalniñ evindeki tintüvi aqqında tavsilâtlı şekilde tarif etti.
«Bizde kitaplarnı, bilgisayarımıznıñ sistem blokını, telefonnı tutıp aldılar. Dolaflarda bütün şeylerni baqıp çıqtılar. Olar tintüv keçirgence, maña balanen başqa odağa keçmege ayttılar», – dedi apayı.
Elnara dey ki, tintüv neticesinde silâlı hızmetler vesiqa azırladı, tintüvde ise eki şaat buluna edi.
«Sakin bir adamğa keldiler, ne sebepten de bileyim. Biz bunı beklemey edik ve buña nasıl davranmağa da bilmeymiz», – dedi Mustafayevniñ ömür arqadaşı.
Qırımda, Aqmescitniñ Boğurça qasabasında, fevral 21 künü saba, Rusiyeniñ silâlı hızmetleri, Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv ötkerdi.
Bunen beraber Marlen Mustafayevni desteklemek içün kelgen insanlardan da 10-den ziyadesi yaqalandı. İnsanlarnı yaqalamazdan ögüne, politsiya hadimleri megafon vastasınen, toplaşqanlar kütleviy merasimler aqqında qanunlarını bozğanlarını ilân ettiler.
Rusiye silâlı hızmetleri Boğurçada ötkergen areketlerini izaatsiz qaldıralar.
Ukraina Tışqı işler nazirligi defalarca zapt etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarına qarşı basqı ve taqip areketleri yapılğanınen raatsız olğanını bildire edi, ondan da ğayrı Rusiyeni yerli sakinlerge basqını toqtatqanını ve ukrainalı siyasiy mabuslarını azat etilmege çağıra edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Mart 9 künü Gaagada Halqara mahkemede Ukrainanıñ Rusiyege qarşı davasınıñ baqılması soñuna kele. Cümaaqşamı künü söz Rusiye tarafına berildi.
Ukraina Halqara mahkemede – BMT Yüksek mahkemesinde – terörizmge maddiy destek köstermesine qarşı Halqara añlaşma ve er türlü ırq ayırımınıñ yoq etilmesi boyunca Halqara añlaşmalarını bozğanında qabaatlap Rusiyege qarşı dava açtı.
Mart 6 bazarertesi künü başlanğan dört künlik toplaşuvlar çerçevesinde, sadece Ukraina rica etken Rusiyege qarşı iş baqılacaq vaqıtta üküm sürecek muvaqqat tedbirlerni almaq ricası baqıla. Davanıñ özü ise, ekspertlerniñ fikirlerine köre, yıllarğa sürmek mümkün. Ukraina mahkemeni Rusiyeni Ukrainada vatandaşlarğa qarşı terrorizm areketlerini yapqan taqımlarğa maddiy destek, silâ ketirilmesi, taqımlarnı ögretme ve aletlendirmesini toqtatmaq, em de Qırımda qırımtatar ve ukrainlerniñ taqiq etilmesi ve aqları sıñırlanmasını toqtatmağa çareler baqıldı.
Keçken eki kün devamında Ukraina tarafı davanı qazanmaq ve tedbir alınmaq içün delillerini ketirdi, Rusiye tafafı qarşı çıqtı, Ukraina Tışqı işler naziriniñ muavini Yelena Zerkal bu çıqışnı oyun ve yalan dep adlandırdı.


text:
Qırım siyasetçisi, sabıq Ukraina halq deputatı Lev Mirimskiy Qırımnıñ Ukrainağa keri qaytarılmasınıñ yollarını körmey. Bu aqqında o hubs saifesinde yazdı.
«Doğrusını aytqanda, Ukraina Qırımnı nasıl etip qaytara bilecegini tasavvur etip olamayım. Bunı nasıl etip yapmaq mümkün olğanını da bilmeyim», – dep yazdı o.
Mirimskiy işğal etilgen Qırımda keçici müddetniñ problemlerini qayd ete – naqliyat, aşayt mahsulatı ve suv qıtlığı, em de ileride yarımadada elektrik energiyasınen bağlı olacaq problemlerni tahmin ete.
Siyasetçiniñ fikirince, bu problemlerden qurtulmaq içün Qırım vaqıt ve parağa muhtac.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Ankara şeerinde resmiy ziyaretinen bulunır eken, Turkiye parlamentini 1944 senesi qırımtatarlarğa qarşı yapılğan sürgünni genotsid olaraq tanımağa çağırdı.
Bu aqta Poroşenkonıñ matbuat kâtibi Svâtoslav Tsegolko bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, bunıñnen bir sırada, Ukraina ve Turkiye Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdaki qırımtatarlarnıñ qoruması boyunca ğayretlerini faalleştirecekler.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mart 9 künü resmiy ziyareti ile Turkiye Cumhuriyetinde bulunmaqta. Ankarağa teşrif buyurğan ukrain delegatsiyasınıñ terkibine qırımtatarlarnıñ liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov kirgenler.
Ukraina ve Turkiye arasında munasebetler soñki bir qaç ay devamında faalleşti. Rusiyenen olğan zıddiyetten soñra, Turkiye halqara cemaatçılığınıñ Ukraina territorial bütünliginen, Rusiye tarafından yarımadanı işğal etkeninen bağlı mevamını qabul etip, kendi noqta - i nazarnı seslendirdi. Bunıñnen bir sırada Turkiye qırımtatarlarnen sıq bağlıdır, olarnıñ ekseriyeti Turkiye Cumhuriyetinde yaşamaqta.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile "doğru bağ"dan soñ, rusiyeli Qırım başı Sergey Aksönov, Qırımdan kelgen iç bir sual cevapsız qalmaz, dep söz berdi. Amma, Qırım.Aqiqat mühbiri tarafından soralğan yerli faaller ve cemiyetçiler, yarımadanıñ rusiyeli akimiyeti qırımlılarnıñ meselelerini çezip olacağında şübelene.
"Doğru ağ" vaqtında qırımlılardan kelgen bütün muracaatlar baqılacaq ve nezaret altına alınacaq. Biz er meseleni baqıp çıqarıq, er mesele boyunca qarar alırmız ve yapılğan işlerimiz aqqında halqqa haber etermiz. Bu, içtimaiy ağlardaki saifelerime kelgen suallerge de ait", - dedi Aksönov.
Qırım biznesmeni Oleg Zubkovğa fikrince, Vladimir Putinniñ "doğru ağ"ında muracaatlarınıñ çoqusı, yarımada sakinleriniñ çezilmegen meselelerinen bağlı.
"Rusiye prezidenti Vladimir Putinge berilgen suallerniñ çoq olğanı, prezidentke büyük inanç tasdıqı degil, bu - adamlar çaresizlik ve ümütsizlikni duyğanlarını, bölgelerde qabarcılıqnıñ büyük seviyesini köstergen şeydir", - dedi iş adamı.
Rusiye jurnalisti Oksana Yakubets, qırımlılar Sergey Aksönovnıñ taqımınıñ işini begenmey, dep saya.
"Sergey Aksönovnıñ taqımı köpürler, ava limanlar ve kosmodromlarnıñ qurulışınen meşğul edi. Aksönovnıñ yarımada şeer ve rayonlarına ziyaretleri, adamlar oña inanmağanını kösterdi, taqımı azaları ise dülber yalanlar içün endi yeterli söz tapıp olamaylar", - dep saya jurnalist.
O, Sergey Aksönovnıñ vadelerini, sentâbrde olacaq rusiyeli Qırım yerli şura saylavlarınen bağlay.
Bu taqımnen Qırımnıñ kelecegi yoqOksana Yakubets
"Kene aynı vadeler - suv, gaz, yollar, abadanlaştıruv. Amma adamlarnı endi aldatıp olamazsıñ, olar, "Yekâne Rusiye" firqasına berilgen er rey - Aksönovnıñ qorantası ve yaqınlarınıñ cebinde qoşma bir kapik olacağını, añlaylar. Bu taqımnen Qırımnıñ kelecegi yoq", - dedi jurnalist.
Qırımğa köçip kelgen Rusiye blogeri Aleksandr Gornıy, yarımadanıñ Moskova nezaretindeki akimiyeti, qırımlılarnıñ kerçek ve mevcut meselelerini bile, dep emin.
"Bütün meselelerni ve qıyınlıqlarnımemurlar öyle de bile, eñ azından bilmeliler. Şahsiy sualler bar, amma daa başqa - sistemli meseleler bar, olar yıllarnen toplana, olar aqqında biz daima laf yürsetemiz, amma olarnıñ çezilmesinde iç bir ilerlev yoq", - dedi Gornıy.
Yaltada Qırım faali Lüdvika Papadopulu daб Sergey Aksönovnıñ sözlerini ve vadelerini kelecek saylav kampaniyasınen bağlay.
Aksönov yaramay oyunda yahşı sıma yapmağa tırışaLüdvika Papadopulu
"Yekâne Rusiye" firqasınıñ reytingleri tüşkeninden sebep aytılğan boş laflar. Aksönov yaramay oyunda yahşı sıma yapmağa tırışa", - dep saya o.
O, Qırımnıñ rusiyeli başı bergen sözler yerine kelmeyceginde emin.
"Kerçekten ise o, iç bir sözüni yerine ketirmez, qırımlılarnıñ şikâyetleri de onı meraqlandırmay. Olar öz zenginleştirüvinen ve Moskova elitalarınıñ istekleriniñ yerine ketirmesinen meşğul. Bilmeyim, Aksönovğa, onıñ sözlerine ve vadelerine inanğan barmı asıl", - dedi faal.
Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen er yıl yapılğan "doğru ağ" iyünniñ 20-sinde ilhaq etilgen Qırımdan suallersiz ve canlı video bağsız keçti. Merasim dört saattan çoqqa sürdi, ve Qırımnıñ yekâne añması Keriç köprüniñ demiryol qısmınıñ qurulışınen bağlı edi.
Maqalede, Rusiye ilhaq etken yarımadada qabul etilgen ıstılaat qullanıla


text:
Ukrainanıñ topraq bütünligi tiklenilmegence Rusiyege qarşı sanktsiyalar devam etecek. Bunı dekabrniñ 13-nde Vaşingtonda Atlantika şurası forumında AQŞ Devlet kâtibi Reks Tillerson söyledi.
Onıñ aytqanına köre, bugün eñ emiyetli olğan Donbasstaki çatışma meselesidir, lâkin Qırım meselesiniñ al etilmesi içün de vaqıt kelecek.
Tillerson: «Biz Qırım meselesine qaytacaqmız. Prezident Putin açıq bir şekilde onıñ muzakere masası başında qonuşılmaycağını söyledi. Bir an kelir, qonuşılacaqtır, lâkin şimdi biz Ukrainanıñ şarqındaki zorbalıqnı toqtatmaq kerekmiz. Bunı al ete bilecekmizmi, baqayıq», – dedi.
Halqara teşkilâtları, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri oña qarşı bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Halqara bankınıñ «inkişaf politikasına borc - II» adlı leyha çerçivesinde Yaponiya, Ukraina devletine 331 mln. dollar ödünç berdi. Bu aqta Ukraina maliye nazirligi bildirmekte.
Ödünç halqara işbirliginiñ Yaponiyadaki agentligi tarafından taqdim etildi.
«Bu ödünçni almaq içün, Ukraina 10 qurulış islâatnı ömürge keçirmek kerek edi. Olarnıñ arasında bergi çuqurnıñ yoq etilmesi, gaz saasını islâat etilmesi, bücetniñ masrafı ve kelirini nezaret astında tutacaq tesirli mehanizmlerniñ meydanğa ketirilüvidir», - dep aytıla mesacda.
Maliye Ukraina devlet bücetiniñ umumiy fondınıñ esabına kelecek. «Böyleliknen, alınğan paralar devletniñ eñ büyük ihtiyaclarını, olarnıñ arasında içtimaiy masraflar ve esas reformalarnı qapata bile», - dep qoştılar nazirlikte.
Fevral ayında Ukraina Yuqarı Şurası, Yaponiyanen devletke 300 000 000 dollarnıñ ayırılmasınen bağlı añlaşma tizdi. Bu paralar Ukrainanıñ iqtisadiy reformalarını ömürge keçirmek içün yardım eter. Añlaşma 2015 senesi dekabr 4 künü Kiyev şeerinde imzalandı.