text:
Tatarstan delegatsiäse Yekaterinburgta
Düşämbe irtäsendä Qazan hawa alanınnan Yekaterinburgka taba maxsus oçqıç kütärelde. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev citäkçelegendä delegatsiä Sverdlovski ölkäsendäge Tatarstan könnärenä kitte. Qazan qunaqların Sverdlovskinıñ Kol'sovo hawa mäydanında ölkä gubernatorı Eduard Rossel' qarşıladı. Ölkä xökümäte äğzäläre häm Tatarstan delegatsiäse ike töbäkneñ iqtisadi häm mädäni xezmättäşlege turında mäsäläne urtaq utırışta tikşerdelär. Bu vizit ike köngä suzılaçaq. Delegatsiä sostavına Tatarstannıñ iñ köçle sänğät ostaları, cämäğät eşlekleläre kertelgän. Üzara xezmättäşlek turında 5 yıl elek tözelgän kileşüne yañadan tikşerep ozaytudan başqa, Sverdlovsk ölkäsendä tatar mädäniäte könnäre ütä. Xäzer iqtisadi xezmättäşlek häm räsmi citäkçelärneñ söyläşüläre belän berrättän milli mäsälälärgä, tatarlarğa ruxi, mädäni yärdäm kürsätügä zur iğtibar birelä başladı. Ural – küptänge tatar töbäge. Anda 200 meñgä yaqın millättäşlärebez yäşi.


c: text/html

text:
Ğiraqnıñ könyağındağı bäreleşlärdä ber britan soldatı hälak buldı beräw yaralandı
AUDİO: Britan soldatları Ali äş-Şärqi aşa ütkändä alarğa utızlap keşelek törkem qarşı çıqqan. Bu törkemdäge qayber keşelär belän soldatlar arasında atış bulğan. Näticädä ber soldat ülgän, beräw yaralanğan.
Xärbilär äytüençä, yaqındağı bazadan soldatlarğa yardäm kilgän häm alar törkemdäge 10 keşene totqarlğan. AQŞ xärbiläre Bağdadtan tönyaqtaraq cinayätçelärne häm Säddam Xösäin tarafdarların ezläw operatsiäse barışında tağın 17 keşe totqarlandı dip belderä.
Bügen Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin Ğiraqqa BMO citäkçelegendäge xalıqara köçlär kertergä çaqırdı. De Villepin anda iminlek urnaştıru öçen AQŞ citäkçelegendäge köçlärgä yardämgä östämä ğäskärlär cibärü genä citärlek tügel dide.
Bügen Tailand üz ğäskärläreneñ berençe öleşeneñ Ğiraqqa yäkşämbe könne kilep citäçägen iğlan itte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Başqortstanda prezident saylawlarına 2 atnadan äzräk waqıt qalıp bara. Ämma xäzerge prezident Mortaza Räximovnıñ töp köndäşe sanalğan Sergei Veremeyenko äle dä terkälmägän. Prezidentlıqqa namzätlärneñ yıllıq keremnäre xalıqqa bilgele buldı. İnde aldan kötelgänçä, räsmi basmalarda çıqqan bu mäğlümatkä qarağanda namzätlär şaqtıy fäqir. Ämma şunda uq başqa mäğlümat çaralarında namzätlär turında tulıraq mäğlümat ta dönya kürde. Alar nigezendä qayber kandidatlarnı saylawaldı köräşennän töşerep qaldıru mömkin, digän belderülär yañğradı. Şimbä könne Ufada tatar oyışmalarınıñ eşen kileşterü şurası utırışı uzdı. Tatarlar saylawlarda keme yaqlayaçağın äle xäl itä almıy.
Mönir Wafin, Ufa


text: Sydney. Avstraliä xökümäte üzeneñ İndoneziä wäkilläre belän bergä, Bali höcümen oyıştıruçılarnıñ cäzadan qaçmawın tä'min itü ölkäsendä eş alıp baruın xäbär itä. Premyer-ministr John Howard, ike ilneñ dä räsmi wäkilläre şul höcüm öçen cawaplılarnıñ tieşle itep cäzalanuın teli dip belderde. 2002-nçe yılnıñ üktäbrendä bulğan häm 202 keşeneñ ülüenä kitergän Bali şartlawları mäxkämädä maxsus anti-terror qanunı nigezendä qaralğan ide. Läkin comğa könne İndoneziäneñ Konstitutsiä mäxkämäse, bu Konstitutsiägä turı kilmi, çönki qanun höcümnärdän soñ ğına qabul itelde digän qarar çığardı.


text:
Osman Öztunç - Yanık Ömer
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Yanık Ömer
Etiketler : Osman Öztunç - Yanık Ömer türkü indir, Osman Öztunç - Yanık Ömer türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Yanık Ömer mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Yanık Ömer türküsü, Yanık Ömer sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Yanık Ömer bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Kan Düşerken Toprağa
Osman Öztunç - Foseptik Çukuru
Osman Öztunç - Sende Neyi Aradım
Osman Öztunç - Çakırcalı Mehmet
Osman Öztunç - Ben Dönersem Başbuğum
Osman Öztunç - Dağlara Komşu Oldum


text:
Qazandağı tözeleşlär bäyrämnän soñ da däwam itäçäk
Qazannıñ meñyıllığına bağışlanğan räsmi çaralarğa qädär 18 kön qaldı. 26 avgustta Bäysez däwlätlär berlegenä kerüçe 12 ilneñ prezidentları qatnaşlığındağı sammit häm Rusiä gubernatorları, prezidentlarınıñ Däwlät Sovetı İrek mäydanında Ratuşa binasında ütäçäk. Uzğan atna axırında meñyıllıqqa äzerlek buyınça oyıştıru komissiäneñ soñğı utırışı buldı. Komissiäneñ räise – Rusiä prezidentı Vladimir Putin bu yulı Qazanğa üze kilmiçä, Rusiäneñ finans ministrı Aleksey Kudrinnı cibärde. Komissiä utırışında äzerlek eşläreneñ niçek baruına yomğaq yasalğaç, eşlärneñ bik küp buluın, ämma alar barısı da ütälergä tieşlegen äyttelär.
İñ möhime, älbättä, aqça mäs’äläse. Bik küp obyektlar yubiley programmasınnan töşerep qaldırıla yäki alarnı tözü meñyıllıqtan soñ da däwam ittereläçäk. Ägär dä şundıy tantanalı bäyrämnärdän soñ da metro tözeleşe yartı yulda qalsa, yäğni Qazansu yılğasın ütep, Dekabristlar uramına suzılmasa, anıñ belän yörüçelär küp bulmayaçaq. Qazansu yılğası aşa tözelep yatuçı Millenium küpereneñ dä ber yağı ğına tözelä, ikençe yağın tözemägän oçraqta, şähärneñ Yaña Savin rayonınnan üzäkkä yaña küperdän ütep, kiregä, üzäktän çitkä taba elekkeçä ponton küperdän yörergä turı kiläçäk. Aleksey Kudrin uylapmı, uynapmı, digändäy, yubileydan soñ da tözeleşlär däwam itäçäk, dip eçne cılıtırlıq süzlär äytte.
Ä xäzergä balta, çükeç tawışları Qazan tözeleşlärendä çıñlap tora. Aleksey Kudrin häm Tatarstan citäkçeläre ör-yaña metro poyezdına utırıp, 8 çaqrımlıq cir astı yulınnan metro stansiälären qarap üttelär. Elekke Pobeda kinoteatrı häm qurçaq teatrı qarşındağı tatar awılı digän ör-yaña kompleksqa barıp, komissiä äğzäläre ağaç yortlı yaña awıl uramnarınnan yördelär. Şunda uq, uramda peşerelgän qoymaq belän sıylandılar. Qazan qoymaqları bıyıl bik küp, alarnıñ qaysıları töyerle, ä qaysıları uñışlı bulır? Elekke Sverdlov uramı başında näq Peterburgtağı kebek küperlär, fontannar, yaqtırtqıçlar yanında Petr I häykäle möğayın quyılmas. Şähär xakimiäte başlığı urınbasarı Älfiä Tutaeva bu urınğa Lev Gumilevqa häykäl quyu döres bulaçaq, digän belderü yasadı. Älbättä, Älfiä Tutaeva Matvienko yäki Şäymiev, İsxaqov däräcäsendä räsmi belderü yasıy almıy, ämma şähär başlığı urınbasarınıñ räsmi belderüe bu.
Ä bäxäsle mäs’älälärneñ berse – şähär üzägendäge yaña tözeleşlär turında mäğlümat citmäw. Qazanda 500 cimerek bina bar. Şularnıñ ber yöze bäyrämgä qädär sütelep taşlana, şaqtıy küp sandağısı maxsus tuqımalar belän qaplanıp quyıla. Ä tağın da kübräge – şul kileş, cimerek xälendä kürenep toraçaq. Bu tabiği, çönki tözeleş bara bit.
Rimzil Wäli


text:
Nacafta bügen çağıştırmaça tınıçlıq xökem sörä Kiçä ğıysyançı şığı ruxanise Muqtada al-Sadrneñ yardämçese Abdäl Hajı al Daraji Bagdadta mätbuğat oçraşuında barlıq ğıraqlılarnı Nacafnı yaqlarğa çaqırdı(audio)
Barlıq ğıraqlılarnı tınıç räweştä Nacafqa barırğa häm İmam Ali Ğıybadätxanäsen saqlau öçen canlı qalqan buldırırğa çaqıram dide ul.
Nacafta amerikan xärbiläre ğıybadätxanä urnaşqan şähär üzägen çolğap alğan. Muqtada al-Sadrnıñ ciñelçe yaralanuı , ämma anıñ suğış belän idarä itergä däwam itüe belderelde
Şığılarnıñ izge şähre Nacaf Saddam Xösäin xakimiätennän elek iki ğasır buyı möselmannarnıñ dini fänni üzäge bulıp tordı. İzge törbä belän bergä anda dönyanıñ in zur ziratı da urnaşqan 13 kwadrad kilometrlıq bu qabristanğa kümülügä şığılar zur märtäbä dip qarıy Nacafta aylardan birle radikal ruxani Muqtada al-Sadrnıñ mehdi suğışçıları tora. Atnakiç irtän meñnnärçä amerikan soldatı, ğıraq ğäskäriläre , tanka , boralaqlar belän Nacafta zur höcüm başlattı. AQŞ komandirları da Ğıraq xökümäte dä izge törbä-ğıybadätxanädä suğış alıp barmayaçaqbız , anıñ zarar kürmäwe öçen qulıbızdan kilgänne eşlärbez digän wäğdälär birde.Ämma Sadr suğışçları näk şunda urnaşqan. Sadr yardämçese elegeräk işetänegezçä barlıq ğıraqlılarnı Nacaftağı izge ğıybadätxanäne yaqlarğa, anıñ tiräsendä canlı qalqan buldırırğa çaqırdı. Bagdadta demonstrantlar Ğıraq xökümäte urnaşqan bina aldında rizasızlıq belderde
(audio)
Bombalau waqıtnda al-Sadr ciñelçe yaralanğan digän xabärlär yöri. Sadr taraftarların üze häläk bulsa da suğışqa däwam itergä öndäp kilä..Bagdadta bitlek kigän ber demonstrant bolay dip äytte(audio)
Säyed –citäkçeneñ yaraları bezne ğorurlandıra, cihadqa öndi. Citäkçeneñ şäxit buluı başkütärüne köçländeräçäk kenä.İrtädän birle Sadr şähre qorban bulırğa äzer.al Sadrnıñ xakimiät körsesendä uturuına qarağanda yaralanuı bezne kübräk ğorurlandıra .
Ämma Ğıraqnıñ eçke eşlär ministırı Falah al –Naqib bügen Sadr yaralanmağan waqıtlı xökümät belän törbädän çığıp kitü turında söyläşülär alıp bara dip äytte. Reuter Naqipqa tayanıp, atışlarnı tuqtatu köçtä , Sadr tınıç räweştä çığıp kitsä, aña zian kiterelmiäçäk dip belderde. Xabärlärgä qarağanda bügen Nacafta çağıştırmaça tınıçlıq xökem sörä. Räsmilär 9könnän birle barğan qorallı bäreleşlärne tuqtatu buyınça ğısyançılar belän söyläşä . Amerikan mayorı Bob Pizzateli bezneñ xärbilärgä älegä atışlarnı tuqtatu kürsätmäse birelde dip äytte Yaqın könçığıştağı qayber illär häm İran Nacaftağı bäreleşlärne şunduq tuqtatırğa çaqırdı. Tehranda bügen protst cıyınnnarı buldı. .İran xalıqara cämäğätçelek bu eşkä qatnaşırğa tieş digän qaraşta.Livanda tanılğan şığı ruxanisı izge urınnnar zararlansa, üç alınaçaq dip yanadı. Bügen Basrada Britan gazetası Sunday Telegraph jurnalistı James Brandon totıq itep alınğan dip belderelä.Ğıysyançılar, amerikannar 24 säğät eçendä Nacaftan çığıp kitmäsä totıqnı üterü belän kisätä
färidä xämit,praga


text:
Törkmänstannıñ BDB-dän çitläşüe artında ni yata?
Qazannıñ meñyıllığına Bäysez däwlätlär berdämlegennän başta 12 prezident kötelsä dä, soñğı mizgeldä genä alar arasında Törkmänstan prezidentı Saparmorad Niazovnıñ bulmayaçağı açıqlandı. Anıñ Qazan oçraşuına kilmäw säbäbe beraz soñraq añlaşıldı - Törkmänstan Bäysez däwlätlär berdämlegendä kiläçäktä barı tik "berläşterelgän äğza" ğına bulırğa teläwen belderde. Qazan oçraşuına yullağan xatında prezident Niazov üz ileneñ şuşı adımın neytrallek säyäsätenä tuğrı bulıp qaluı belän añlattı.
Audio
"Kiläçäktä bu bäysez wä tarafsız Törkmänstannıñ, Bäysez däwlätlär berdämlege illäre belän açıq wä üzara faydalı xezmättäşlekne kiñäytü ölkäsendä yaña ber şanlı ciñüe bularaq bäyälänäçäk" dip atıy räsmi Aşğabadnıñ BDB-däge urının üzgärtü qararın törkmän televideniäse. Şulay itep yaqınça 5 million xalqı bulğan Törkmänstan üzeneñ elekke sovet respublikaları belän araların barı tik ikeyaqlı kileşülär nigezendä genä qorırğa teläwen belderä. Şundıy säyäsätkä küçü zaruriaten Aşğabad üzeneñ tarafsızlığı, yäğni neytrallege belän añlata. Läkin qayber belgeçlär başqa säbäplär buluına da işarä itä. Mäskäwdäge Strategik tikşerenülär üzäge mödire Andrey Piontkovski fikerençä, BDB asılda Rusiädän arzanğa ğına tabiği çimallar alu häm anıñ säyäsi yaqlawın qazanu öçen qorılğan oyışma bularaq yäşäp kilde. Şulay qarağanda, Törkmänstan öçen bu xäzer bik ük kiräk närsä tügel - il tabiği gaz baylıqları yağınnan berençelär rätendä, ul anı çitkä genä dä yılına 5 million şaqmaq metr sata. Mäskäwdä yäşägän ikençe ber belgeç Artion Ulunyan, törkmän citäkçeseneñ qararı artında iqtisadi tügel, ä kübräk säyäsi säbäplär yata dip isäpli. Törkmän xakimiate Mäskäwneñ elekke sovet cirlärendä törle töstäge inqilaplar taraluğa kirtä quya almawın kürde, Bäysez däwlätlär berdämlegendä äğza bulunıñ añardan qotqarmawın añladı, di Ulunyan:
Audio, Artion Ulunyan
Törkmänbaşınıñ qatı qul idaräse bar dönya buylap, qaywaqıt xätta BDB qısalarında da tänqitlänä. İlen şul oyışmadan çitläşterep Niazov xäzer üzen şul tänqittän tağın da ayırırğa teli, digän fikerdä Ulunyan. Ä Andrey Piontkovski, Törkmänstannıñ Bäysez däwlätlär berdämlegendä "berläşterelgän äğza" ğına bulıp qaluı aña fayda da kitermiäçäk, zianğa da bulmayaçaq dip belderä:
Audio, Andrey Piontkovski
Piontkovski, Bäysez däwlätlär berdämlegeneñ kiräklege inde ällä ni qalmadı, anıñ oçraşuları äğza illärneñ däwlät başlıqları öçen kiñäşläşü häm şäxsi aralaşu urını ğına bulıp tora dip isäpli.
Kärim Kamal


text:
Ğäziz Älmöxämätov isemendäge bäyge başlana
Ataqlı kompozitor häm cırçı Ğäziz Älmöxämätovnıñ istälegen Başqortstanda qäderläp saqlıylar. Anıñ icatına bağışlanğan törle mädäni çaralar, sänğät bäygeläre oyıştıru da şunıñ ber çağılışı. Menä bu yıl azağında, dekäbr ayında häwäskär cırçılar häm maxsus muzıyka uqu yortlarınıñ täwge qurslarında belem aluçı taliplar arasında Ğäziz Älmöxämätov isemendäge çirattağı sänğät bäygese ütäçäk. Soñğı yıllarda matur traditsiägä äylängän bu yarışma sänğät yulına, zur säxnägä küp kenä yäş talantlarnı çığardı.
Äle respublik rayonnarında şuşı bäygeneñ Ufadağı yomğaqlaw öleşenä iñ yaxşı başqaruçılarnı saylap alu etabı bara. Bäygene oyıştıruçılar äytüençä, Ğäziz Älmöxämätov isemendäge abruylı sänğät yarışmasında qatnaşu öçen däğwa itüçelär bıyıl ayıruça küp.
Ufada Ğäziz Älmöxämätovnıñ siksän yäşne uzğan qızı Roza xanım Latıypowa-Älmöxämätowa äle dä isän-saw yäşi. Ätise xörmätenä tatar häm başqort cırçıları arasında bäygeneñ daimi oyıştırıluın ul anıñ yaqtı istälegen qäderläp saqlaw dip bäyäli. Telewidenie, radioda yaña tapşırular äzerlände, mäktäplärdä xäter kiçäläre dä ütä, di Roza apa.
(Roza) Bu kürenekle kompozitor häm cırçı Ğäziz Älmöxämätovnıñ qızı Roza xanım buldı. Kiläse atnanıñ sişämbesendä Ufa däwlät sänğät aqädemiäsendä Ğäziz Älmöxämätovqa bağışlanğan fänni konferensiä dä ütkärelä.


text:
Yaponia başqalasında Äfğanstandağı tınıçlıq problemalarına bağışlanğan 4 könlek xalıqara cıyın tögällände. Yomğaqlaw matbuğat oçraşuında Äfğanstan prezidentı Xämit Qarzay “Äfğanstanda qoral qullanu artunıñ 2 säbäbe bar. Berençese - däwlät tarmaqlarınıñ, bigräk tä politsianeñ, ayırım alğanda awıl cirlärendä, yomşaq buluı. Şulay uq tışqı säbäplär dä bar. Ğısyançılar Äfğanstanğa çit illärdän höcümnär oyıştıra. Alarnıñ anda öyränü üzäkläre bar, alarnı qorallandıralar, finanslıylar häm Äfğanstanğa cibärälär”, - dide.
Qarzay ilne torğızuda bulışqan ximayaçelärgä räxmät belderde. Häm alğa taba da terror häm narkotik satuğa qarşı köräşü öçen Qabulğa bulışıp torırğa çaqırdı.


text:
Nagasaki -- Yaponiäneñ Nagasaki şähärendä bügen atom höcümenä 60 yıl tulu uñayınnan çaralar ütte. 1945 yılnıñ 9 avgustında amerikannar taşlağan bomba şartlaw näticäsendä 70 meñnän artıq keşe häläk buldı. Cirle waqıt belän säğät 11dä, näq bomba şartlağan waqıtta, 6 meläp keşe, şul isäptän premier-ministr Yunichiro Koizumi, ber minut tınlıq tottılar. Nagasaki xakime İçço İto, 2001-neñ 11 Sintäberennän soñ Amerikannarnıñ terrorçılıqtan qurquın añlıym, läkin Quşma Ştatlarnıñ atom qoralı bu ilne iminräk itäme, digän soraw quydı:
"Quşma Ştatlarnıñ 10 meñläp atom çuqmarı bar, atom sınawlar ütkärde, citmäsä, keçkenä atom bombası yasamaqçı. Amerikannar bu säyäsätneñ tınıçlıq kiterüenä ışanamı? Sez barığız da atom qoralına qarşı. Dönyağa tınıçlıq kiterü öçen bez berläşergä tieş."
Şundıy uq eçtälektä belderüne, şimbä könne, Hiroshima şartlawına 60 yıl tulu uñayınnan, premier-ministr Koizumi da yasağan ide.


text: Küwäyt. Şuşı ilneñ eçke eşlär ministrı Möxämmäd Xälid al Sabah süzlärenä qarağanda, Ğiraq prezidentı Saddam Xösäyen Küwäyttä terror oyıştıru ğämällären yaqlıy häm üz ileneñ Farsı qultığı däwlätlärendäge ilçeleklären yäşeren mäğlümat cıyu öçen qullana. Ministr şulay uq, Küwäyttäge amerikan xärbilärenä qarşı höcüm oyıştırırğa mataşuda şiklänelep kiçä totqarlanğan öç keşe arasında eçke eşlär ministrlığında eşlägän ber politsiä xezmätkäre dä bar dip belderde. Soñğı 5 ay eçendä genä dä Küwäyttä amerikan watandaşlarına 6 märtäbä ut açıldı, şulardan ikese ülemgä kitergän ide. Uzğan noyäbrdä başqaladan könyaqtağı olı yulda ike amerikan ğäskärienä ut açıp alarnı yaralağan keşe dä politsiä xezmätkäre ide, ul xäzer saq astında, läkin üzen aqılğa say itep kürsätergä tırışa.


text:
Pänceşämbedän Ğiraq ğaskärlärenä citäkçelek amerikan xärbilärennän, räsmi räweştä, Ğiraq xökümätenä küçte. Bagdadta ütkän tantanalı çara waqıtında AQŞ generalı Djordj Keysi, bu küçeş Ğiraq bäysezlege yulında ähämiätle mayaq, dide. Kileşügä kürä, idaräne Ğiraq xökümäte öleşläp üz qulına alaçaq. Başta aña cir öste ğaskärläre diviziäse, flot häm hawa köçläre tapşırılaçaq.
Pänceşämbe Bağdadtağı höcümnär häm şartlawlarda kim digändä 17 keşe üterelgän. Distälägän keşe yaralanğan. Uzğan tön Bağdadta bilgesez keşelär Ğiraq parlamentı spikerınıñ tuğanın urlağannar.


text:
Pribor tözüçelär qarşılıq aksiäse ütkärä
Ufanıñ Priborlar tözü berläşmäse eşçeläre qarşılıq aksiäse ütkärä. Eş şunda, zavodta eşlägän 3000 xezmätkärneñ 865 qısqartu turında färman imzalanğan. Älege zavod xärbi häm grajdannar aviatsiäse öçen avtopilotlarğa elektron cihazlar çığaruçı ildäge berdänber şirkät. Eştän qısqartu säbäben çığarğan äyberlärgä moxtaclıq bulmaw häm zavod binalarınıñ bik qimmätle urında tözelüe belän añlatalar. Eş şunda, älege berläşmä utırğan küp kenä urın Salawat Yulaev prospektı buyında urnaşqan. Zavodnıñ hönär berlekläre kilep tuğan xäl buyınça federal' üzäkkä möräcäğät itärgä cıyına.


text:
Bügen Paqstan iminlek köçläre Äfğänstan çigendä qıtaylı 2 totıqnı azat itü öçen ber yortqa reyd oyıştırdı. Totıqlarnıñ berse hälak buldı.
Bu operatsiä Paqstannıñ könyaq wäzirstan töbägendä bulğan. Mäğlümät ministrı Şäyx Räşit Äxmät yaw barışında totıq aluçılarnıñ 5-se dä üterelde häm alar qıtaylı totıqlarnıñ bersenä attı, soñraq ul totıq ülde dide.
Qıtay xökümäte üz watandaşınıñ ülemenä qızğanıç belderü belän bergä alarnı azat itärgä tırışqan Paqstan xökümätenä räxmät belderde.
Bu qıtaylılar uzğan şimbädä totıq itep alındı. Totıq aluçılar ägär dä Paqstan terrorğa qarşı operatsiälären tuqtatmasa alarnı üterü belän yanadı.


text:
BMO Ğiraqqa iqtisadıy yardäm planı turında konferensiä ütkärde
Comğa kөnne New Yorkta Berläşkän Millätlär Oyışmsı Ğiraqnı totrıqlılandıru өçen yaña iqtidıy plannı ğämälgä aşıru turında xalıqara konferensiä ütkärde. Anda 90-lap ilneñ wäkile qatnaştı.
Konferensiäneñ maqsatı dip Ğiraq xөkümäteneñ donor bulırğa mөmkin illärne Ğiraqqa iqtisadıy yardäm kürsätergä künderü өçen Ğiraq Kompakt dip atalğan plannı räsmi räweştä iğlan itüe ataldı.
BMO general sekretare Ban Ki Mun anda qatnaşuçılarğa BMO Ğiraqnı tөzekländerüdä yardäm itärgä äzer dide.
"Bu Compact planı Ğiraqlılarnı ildä totrıqlılıq häm iminlek urnaştıruğa ruxlandıruçı berençe kөçle häm säyäsi mөhim işarä bulır dip өmetlänäbez. Şulay uq xalıqara cämäğätçelek alarnıñ izge eşlärendä tayanıç buluın kürsätüçe kөçle işarä bulır dip өmetlänäbez" dide Mun.
Ğiraq Kompact 2006 yılnıñ ğinwarında eşli başlağan Äfğän iqtisadıy planına oxşaş.
Ğiraq vitse prezidentı, konferensiä räistäşe Ğadel Ğäbdel Mähdi Ğiraqta küptän tügel qabul itelgän hydrokarbonnar qanunı Compactnı ğämälgä aşırunıñ başlanğıç noqtası buldı dide. Ikençese Xalıqara Valyuta fondı belän tayanıç kileşüe.
Ğäbdel Mähdi donor bulırğa mөmkin illärgä xäzer Ğiraqnı tөzekländerü eşenä investitsiälär kertü өçen dөres waqıt citte dide.
"Bez bügenge konferensiä näticälärennän bik qanäğät. Bez Ğuraqnı xalıqara cämäğätçelek yardäme belän bu krizistan alıp çığırbız dip kөtäbez. Suveren, berbäm Ğiraqnı, Demokratik, federal Ğiraqnı, uñışlı Ğiraqnı, burıçlarınnan qotılğan, üze burıçqa birüçe ilne, zur mөmkinlekläre bulğan ilne" dide Ğäbdel-Mähdi.
BMO general sekretarenıñ Ğiraq өçen yaña maxsus kiñäşçese Ibrahim Ğämbärigä kөç qullanu, bäreleşlärgä çumğan ildä yaña itqisadıy proyektlarnı finanslaw qurqınıçlı tügelme digän soraw birelde.
Ğämbäri Ğiraq wäzğiätneñ iskitkeç yaxşı bulğanın kөtep tora almıy, ildä yaña iqtisadıy plannarnı tormışqa aşıru өçen imin urınnar da bar dide.
"Bez Ğiraq turındağı xalıqara plan näq menä ildäge wäzğiätne normalläşterügä yardäm itüçe mäsälälärne çişü qısasında tөzelgän dip isäplibez. Bez Ğiraq xөkümätenä iqtisadıy reforma, hyrdokarbon qanunın, investitsiälär qanunın häm 2007 yılğa tulısınça täemin itelgän burjetnı tormışqa aşıruğa yardäm itü өçen ildäge iminlek xäleneñ iskitkeç yaxşıruın kөtep tora almıybız" dide Ğämbäri.
Ğiraq Compactnıñ kiläse oçraşuı 30 aprelgä, anı räsmi räweştä ğämälgä quya başlaw kөnenä qädär ütäçäk.
Naif Aqmal


text:
Başqortostanğa "Svyaz-Bank" şirqäte kilä
Bank etäksehe Gennadiy Meçeryakov respublika prezidentı menän höyläşep unıñ Öfölä filialın asıu turahında kileşte. Gennadiy meçeryakov şunda uq Mortaza Räximovtı Başqortostanda bank eşmäkärlegen yäyeldereü buyınsa plandarı mennän dä tanıştırźı. ,,Bank respublika bilädämähendä milli proekttarźı ğämälgä aşırıuźa qatnaşırğa, ,,Räsäy poçtahı,, şirkäte menän bergä xalıqqa poçta-bank xeźmättäre kürhätergä niätläy. Mortaza Räximov bildäläüensä, respublikala eşqıuarlıq, ayırıusa sotsial yünäleşle eşqıuarlıq menän şöğölläneü ösön bötä şarttar tıuźırılğan.


text:
NKOlar turındağı qanun proyektınıñ berençe qorbanı - Migrant Oyışmaları Forumı yabıla
Rusiädä migrantlarnıñ xoquqların yaqlauçı Migrant Oyışmaları Forumı isemle NKO üz eşçänlegen tuqtatuın belderde. Oyışma NKOlar östennän nıq dävlät kontrolen urnaştırunı küz aldında totqan qanunproyektı Dävlät Dumasında berençe uqılışta ütkännän soñ, çit il sponserlarınıñ finans yardämen tuqtatuları moña säbäp buldı dip belderde.
"Kiläse yıl öçen bezneñ ber genä tien aqçabız da yuq. Xätta buro öçen dä tüli almıybız. Xökümättän bäysez oyışmalarğa qarağan qanun proyektın tikşerä başlağaç häm Rusiädä sponserlarğa şik tuğaç, bezneñ potansial sponserlarıbız endäşmi başladı. Bez yabılırğa mäcbürbez, başqa mömkinlegebez yuq. "
Bu forum 1996-nçe yılda oyıştırıldı. Ul Rusiäneñ 47 töbägendä 200-gä yaqın migratsiä xoquqların yaqlauçı oyışmalarnı berläşterä. Ul migratsiä säyäsäten yomışartu häm xökümätneñ Rusiädä illegal eşlävçe migrantlarğa amnistiä iğlan itü qararı öçen tırışıp kilde. Grafovanıñ süzlärençä, Rusiädä xenofogiäneñ köçlänüen küz aldında totanda, oyışmanıñ yabıluı zur faciä bulıp tora.
"Uniformalı xezmätkärlärdän torğan Federal Migratsiä xezmäte , sivil oyışmalarnıñ qatnaşlığınnan tış amnistiä mäsäläsen ğämälgä quya almayaçaq . Bezneñ xäzer eşebezne tuqtatarığa mäcbür buluıbız bik qızğanıç. Bu bik bik yalğış. "
Qanunproyektı qayber ölkän räsmilärneñ Görcstan, Ukraina häm Qırğızıstanda xakimiätlärneñ almaşuında çit illärdän finansiälängän NKOlar töp rol uynadı digän belderülärennän soñ täqdim itelde. Prezident Putin dä İyül ayında çit lllärdän finansiälängän NKOlarnıñ politik aktivlıq belän şöğellänülärenä yul quymayaçağın beldergän ide. Täqdim qanun tösen alğan xäldä, NKOlar dävlät komissisendä terkälergä tieş bulaçaqlar häm xakimiätlär alarnıñ finasların tikşerä alaçaqlar. Qanunproyektı Rusiädä dä, çit illärdä dä qatı tänqitlängäç, prezident Putin 5-nçe dikäberdä administratsiäsenä aña tözätmälär kertergä quştı. Migrant Oyışmaları Forumı älegä qanunproyektı säbäple eşen tuqtatırğa mäcbür bulaçaq berençe NKO. Grafova başqalar da monı eşlärgä tieş bulaçaqlar dip kisätä. Läkin, xökümättän bäysez balıq oyışmalar da şundıy pessimistik qaraşta tügel. Memorial oyışması başqarma direktorı Tatyana Kasatkina, qanunproyektınıñ finansiälävgä älegä täsire bulmadı dip belderde. Ul xätta protestlar xakimiätlärne qanunproyektınnan vaz kiçülärenä dä etäräçäk dip ömet itä.
"Putin qayber üzgäreşlär kertüne täqdim itte inde. Qanunproyektı xäzer ük tikşerelmiäçäk, çänki ul üzgäreşlärne kertergä kiräk. Şul säbäple ul kiçektereläçäk. Bälkim ul kiläse yılda tikşereler , bälkim çit illärdäge häm Rusiädäge qänäğätsezlek säbäple ul bötenläy onıtılır."
Bu qanunproyektı Tatarstanda da eşläp kilgän xökümättän bäysez oyışmalarğa täsir itäçäk. Bu xaqta Bikä Timerova Qazan xoquq yaqlau Üzäge programmalar direktorı Pavel Çikov belän söyläşte. Anıñ süzlärençä,
Audio
Xäbärçebezneñ sezneñ eşçänlegegezne kem finansiäli digän sorauına Pavel Çikov bolay dip cavap birde.
Audio
Aq Yortnıñ süzläörençä, prezident Buş bu mäsäläne 18-nçe Noyäberdä Putin belän Könyaq Koreada oçraşqanda kütärep çıqqan. 22-nçe Noyäberdä NKOlarnıñ citäkçeläre parlamentnı qanunproyektın kire qağarğa çaqırğan möräcäğät belän çıqtılar häm 1300 keşe imzalağan petitsiä tapşırdılar.
Färit İdelle, Praga.


text:
Qarşılıq aksiäse öçen ştraf
Respublikanıñ arbitraj mäxkämäse qarşılıq aksiäse oyıştıruçılarğa zur külämdä ştraf çäpäde. Anıñ küläme 140 meñ sum. Bu uzğan yılnıñ 26 nçı mart bulğan miting uñayınnan. Eş şunda, başqalanıñ “Elektr transportı idärälege” qarşılıq aksiäsen oyıştıruçılarnı xäräkätne tuqtatuda ğayepläp mäxkämägä birgän ide. Mäxkämä alarnıñ bu taläben qänäğätländerde. Qarşılıq aksiäsen oyıştıruçılarnıñ berse — Robert Zahriev monı başqala xakimiäte zakazı belän eşlänü dip isäpli häm mäxkämäläşep ğädellek tabarğa ömet itüen belderde.


text:
Şüräle alman urmannarına da kilde
Tatar dönyası şälkemendä bügen sezne Germaniädäge millättäşlärebez tormışınnan yañalıqlar belän tanıştırabız, xörmätle tıñlawçılar. Şuşı könnärdä Berlinda rässam Nuriä Hadieva tırışlığı belän çäyxanä açıldı. Mainz qalasında ütkän keçe näşriätlär yärminkäsendä Aliä Taissina Bertuğan näşriäte çığarğan tatar-başqort kitapların, şul isäptän Şüräleneñ alman telenä tärcemäsen täqdim itte. Azatlıqnıñ 15 May, yäkşämbe tapşıruında bu ike fidäqär xanım belän äñgämä işetersez.
Tatar bulmağan il yuqtır, dibez. Dönyanıñ tege yä bu poçmağında millätäşebezne oçratuğa, xäzer inde ällä ni şaqqatmıybız. Ä menä qayberläreneñ, çittä yäşäsälär dä, tatarlığın onıtmıça, ğäcäyep eşlär maytaruı, soqlandıra.
Aliä xanım Tassina belän 2003neñ awgustında Berlinda ütkän Tatar mädäniäte könnärendä tanışqan idek. Zamanında Leningradta germanistika fänen uqığan Aliä xanımda şuşı qala zıyalılarına xas ber itäğätlelek küzgä çalınıp tora. Yazmış cilläre anı alman cirenä kitergän. Aliä xanım anda üzen yuğaltmağan, kiresençä. Berlinnan şaqtıy yıraq, Rhein buyındağı Weiler qalasında torsa da, ul başqaladağı Tatar-başqort üzägeneñ iñ äwzem äğzalarınıñ berse. Bertuğan isemle jurnal çığara. Şul isemdä näşriät buldırıp tatar-başqort xalqına qağılışlı kitaplar näşer itä. Kübesen alman telenä üze tärcemä itä. Kitaplarnı bizäwdä aña Berlin rässamnarı Räis Xälilov, Şamil Ğimaev, Nuriä Hadievalar bulışa. Kitaplarnıñ berniçäsen Alliä xanım uzğan atna Mainzta ütkän keçe näşriätlär yärminkäsenä alıp barğan. Aliä xanım belän äñgämä beraz soñraq bulır. Ä başta äydägez Mainzqa barışlıy, Berlinğa suğılıp çığıyq. Küptän tügel anda Tatar-başqort üzägenä nigez saluçılarnıñ berse, äle genä telgä alınğan rässam Niria Hadieva tırışlığı belän çäyxanä açılğan. Nuriä xanım belän şul turıda säyläşep aldıq.
Audio (Nuriä Hadieva belän äñgämä)
Berlindağı çäyxanä xucabikäse rässam Nuriä Hadievanı işettegez. Ä xäzer inde Rhein yarlarına taba. Uzğan atna Mainz qalasında yıl sayın ütä torğan keçe näşriätlär yärminkäse buldı. Bıyıl anda berençe tapqır Bertuğan isemle näşriät qatnaştı. Näşriätneñ citäkçese Alia xanım Taissina belän şul yärminkä, anda täqdim itelgän kitaplar, Tuqaynıñ Şürälese turıda söyläştek.
Audio (Alia Taissina belän äñgämä)
* * *
Der Schürale
(Alia Taissina tärcemäse, özek)
Bei Kazan gibt es ein Dörflein, seit jeher Kirlai genannt. Hühner singen dort wie Hähne – dafür ist das Dorf bekannt. Ich bin dort zwar nicht geboren, hab'' bloß eine Zeit verbracht Dort gesät, gepflügt, geerntet – Alles habe ich gemacht.
Dieses Dorf stand tief im Walde, doch man fand es irgendwie. Wie ein Teppich lagen Gräser, das vergesse ich wohl nie! Ob es groß war? Wenn Sie fragen, sage ich da: eher klein. Und die einz''ge Wasserquelle würde nur das Bächlein sein.
Dort gibt es nicht Frost noch Hitze, alles ist dort moderat: Ob der Wind weht, ob es regnet, eins wie''s andre akkurat. Erdbeeren und Himbeeren – reifen alle in dem Wald. Gehst du hin die Beeren pflücken, ist der Eimer voll sehr bald.
* * *
-Ali Gilmi


text: Sofya. 7 yıl elek Bolğarstannıñ elekke premyer-ministrı Andrey Lukanovne üterüdä ğäyeplängän bolğar eşmäkäre häm aña bu eştä yardäm itkän tağın 4 keşe ğömerlek törmä cäzasına xökem itelde. Şul eşmäkär, tözeleş magnatı Angel Vasilevneñ, Lukanovnı, añarda üzenä qarşı kompromat buluwı säbäple üterü ämere birüwe açıqlandı. Elekke premyernı atıp üterüdä häm monıñ öçen qoral tabuda ğäyeplänep ike ukrain watandağı da xökem itelde, moñardan tış näq şundıy uq cäza Vasilevneñ tuğannan tuğanına häm maşina yörtüçesenä dä birelde. Andrey Lukanov Bolğarstannıñ premyer-ministrı bulıp 1989-90-nçı yıllarda eşlägän ide.


text: Tabiplar İzrail premyer-ministrı Ariel Şaronnı komadan çığarunı bügen dä däwam itte. Kiçä Şaron uñ qulın selkette digän xäbärlärdän soñ bügen anıñ sul yağında da xäräkät sizelüe xäbär itelde. Xadassa xastaxanäseneñ wäkile Krumer, premyer-ministrnıñ xäle awır ämma totrıqlı, dip belderde: "Premyer-ministr Şaronnıñ xäle üzgäreşsez, ber kileş awır bulıp qala. Tabiplar kiçä başlağan eşlären bügen dä däwam itä." Tabiplar süzlärenä qarağanda, uzğan atnada Şaronnıñ baş mienä qan sawu häm 3 operasiädän soñ sälämätlegenä ziyan kilü däräcäsen açıqlar öçen berniçä kön waqıt kiräk bulaçaq.


text:
Rusiäneñ töp xalqı töşençäsen cirle xakimiätlär üzençä añlamasmı?
Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Rusiä towar citeşterüçelärne häm rusiäneñ töp xalqın yaqlaw maqsatında bazarlarda tärtip urnaştırırğa kiräk, dip qatğıy töstä belderü yasağan ide. Putin nindider millätne atamadı, läkin ber kemgä dä ser tügel, bazalarda kübesençä, Kafkaz xalıqları sata. Alarnıñ zur öleşe, Rusiädä ozaq yıllar yäşäp, biredä ğailälär qorırğa, uqırğa, Rusiä watandaşlığın alırğa da ölgergän. Rusiä Prezidentınıñ töp xalıqnı yaqlaw boyırığın, cirle xakimiätlärneñ üzençä añlaw qurqınıçı bar.
“Nizag kilep çıqqaç ta, bezdä tikşerülär başlandı. San - epidem staniäse, migratsiä xezmäte tikşerde, berni tapmagaç, inde eçke eşlär ministrlığınnan iktisadi cinäyätlär idäräse tikşerüçelär käğäzğä bäyländelär. Dokumentlar ölegerep citmägän ide, alar kötep torırğa telämädälelär. Ğädättä mondıy xata öçen kisätü genä yasıylar ide. Min nigä Saakaşvili öçen zıyan kürergä tieş, min inde küptännän Rusiä watandaşı, min Putin häm Şaymiev öçen tawış birgän idem. Qızğanıç.”
Tatarstandağı gruzinnarnı milli mädäni möxtäriäte başlığı Maya Xuxunaşvili, bezne Tatarstanda qısrıqlamıylar disä dä, ämma soñğı waqıtta ğına gruzinnarnı citdi tikşerälär, dide.
“Tatarstan küp millätle respublika, başqalar öçen ürnäk, dip äytelep kilde, monda qısrıqlaw berqayçan da bulmadı. Mziuri restoranında häm maşina tözätü xezmätlären tikşerdelär. Gruzinnar eşli alğan ölkälärne tikşerdelär. Watandaşlıqqa qarmadılar, çönki Mziurida eşlägän böten keşe - Ruisä watandaşı ide”
Tatarstandağı gruzinnarnıñ milli mädäni möxtäriäte başlığı Maya Xuxunaşvili soñğı könnärdä jurnalistlarnıñ gruzinnarğa bulğan çamadan tış iğtibarına şatlanmıy. Gruzinnar elek niçek yäşägn kebek, şulay yäşärgä teli, dide ul. Maya Xuxunaşvili Rusiä Prezidentınıñ bazarlarda tärtip urnaştıru turındağı belderüen işetkän. Gruzinnarnıñ bik azı ğına bazarda eşli, ul mäsälädä borçılası yuq, di ul. Ämma Vladimir Putinnıñ belderüendä qullanılğan “Rusiäneñ töp xalqı” digän töşençägä qarata Maya xanımnıñ üz qaraşı bar. Min üzemne Tatarstanda çit keşe itep sanamim, dide ul.
“Min üzem Rusiä watandaşlığın inde küptän alsam da, min moda küptänän yäşim, monda gailä tözedem, uqıdım monda, üzemne çit keşe itep xis itmim. Min üzem uqıtuçı, minem tirädä belemle keşelär genä. Şäxsän minem öçen şulay, ämma gomum cämğiät öçen äytep bulmuı. Ğadi keşe bezneñ xalıqlarnı berläşterüçe närsälär turında onıtqan bulırğa mömkin. Ägär bez berençe planğa nizaglarnı quybız ikän, bu Rusiä öçen cimergeç bulaçaq. Üz xalqı häm çitlärgä bülü döres tügel,”
Rusiäneñ töp xalqın häm tovar citeşterüçelären yaqlaw täqdimen Rusiäneñ awıl xucalığı ministrlığı da kütärep aldı. Mäskäwdä açılan “Altın köz –2006” forumında, ministr Aleksey Gordeyev ber belderü yasadı. Ul Rusiäneñ şähär häm töbäk başlıqlarına möräcäğät itep, bazarlardan aradaşçılarnı qısrıqlap çığarırğa çaqırdı. Bazarda tärtip urnaştıru eşendä quyät ministrlıqları da qatnaşaçaq, şähär başlıqlarına, awıl xezmätçännäre üzläre it, söt, bäränge sata alırlıq urınnar buldırığa kiräk, dide. Şulay itep, bazarlarda cirle towar citeşterüçelärne genä qaldıru maqsatı quyıla. Şulay itep yañadan Rusiäneñ töp xalqı töşençäsenä äylänep qaytabız. “Yabloko” firkäse başlığı Grigoriy Yavlinskiy üzeneñ isemen poläk babalarınan kilgän, dip atıy. Sez üzegezne Rusiäneñ töp keşese itep sanıysızmı, Rusiä prezidetnıñı bu süzlärenä niçek qaryısız, dip cawap birde.
“Millätçelekneñ qotıruı häm çitlärgä näfrätneñ köçäyüe Rusiä öçen bik qurqınıç häm oyat äyber. Xalıqlar arasında näfrät kiterep çağaru häm çit il keşelärenä näfrät, tüzemsezlek häm başqa äyberlär dä – xäzerge başqarma xakimiätlär cawaplığında.”
Bikä Timerova.


text:
Amerika Quşma Ştatlarında Saddam çorındağı Ğiraqnıñ yäşeren qoral programmaları turında azağına qädär tikşerelmägän mäğlümat qullanu tiräsendäge ğawğa däwam itä, xörmätle tıñlawçılar. Kongressnıñ Wäkillär palatasındağı küzläw komitetı, Quşma Ştatlar Ğiraq suğışın, Saddamnıñ şikle qoralları turında ışanıçlı mäğlümatkä iä bulmıy ğına başlağan digän qararğa kilde.
Aq yort bügenge köndä ifrat ta qatlawlı eş aldında tora, xörmätle tıñlawçılar. Kongressnı Ğiraq çığımnarın qaplaw öçen östämä 87 milliard dollar aqça bülep birügä künderergä kiräk. Şuña kürä dä Wäkillär palatasındağı küzläw komitetınıñ, amerikan citäkçelege Ğiraq suğışın üzendäge mäğlümatnı tikşermi genä başlağan digän fikergä kilüwe ber dä urınlı bulmadı. Bu axırğı çiktä Aq yortnı tänqitläwgä genä tügel, östämä aqçanı ğomumän birmäwgä dä kiterä ala - ägär dä Bush xökümäte suğış başlaw kebek qaralarnı, alarnıñ nindi näticälärgä kiterä aluwın abaylamıy ğına, qarşı yaq turındağı mäğlümatnı tikşermi genä qabul itä ikän, dimäk bu oçraqta xakimiatneñ cawapsızlığı turında süz yörtergä bula. Xäzer torğan sayın, Quşma Ştatlar citäkçelegeneñ Ğiraq suğışı aldınnan barı tik 90-nçı yıllarda tuplanğan mäğlümatkä genä tayanuwı açıqlana. Yäğni Farsı qultığı suğışınnan soñ Saddamnıñ çınnan da ximik qoralları buluwı, anıñ xalıqara qanunnar nigezendä tıyılğan şul qorallarnı üzendäge kördlärgä qarşı, ä aña qädär İran-Ğiraq suğışında qullanuwı açıqlanğan ide. Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası bu uñaydan berniçä qarar qabul itep, näq menä şul şikle programmaları säbäple Ğiraqqa qarşı iqtisadi çikläwlär dä kertte. Läkin xäzer tağın şul açıqlanıp kilä - amerikannarda da, britannarda da soñğı yıllarda, Saddamnıñ xäzer dä tıyılğan qorallar eşläp çığaruwın raslağan mäğlümat bulmağan, alar barı tik elekke dälillärgä genä nigezlängän. Ämma ikençe yaqtan alarda, Saddamnıñ üzendäge şikle qorallarnı yuq itüwen kürsätkän mäğlümat ta bulmağan. Waşington da, London da üzen yaqlaw maqsatında şuña basım yasarğa mäcbür. Älbättä, Ğiraq turındağı elekke mäğlümatnıñ soñğı yıllarda bayıtılıp toruwı da iskä alına. Yäkşämbedä amerikan prezidentınıñ däwlät iminlege kiñäşçese Condoleezza Rice Fox News kanalına şulay dip belderde dä. Anıñ süzlärenä qarağanda, 1998-nçe yıl belän 2003-nçe yıl arasında Saddamnıñ küpläp yuq itü qoralların citeşterüwe turındağı küzläw mäğlümatı kilep torğan häm anıñ şul tırışlıqlarınnan waz kiçüwen kürsätkän dälillär ğomumän bulmağan. Yäğni amerikannar, Saddamnıñ üzendäge yäşeren qoral programmaların yuq itüwe raslanmağaç, alar dimäk haman da ğämäldä qala digän näticägä kilgän. Wäkillär palatasındağı küzläw komitetı citäkçeläre, ä alar ğädättä Quşma Ştatlarnıñ yäşeren mäğlümat tuplaw oyışmalarına uñay mönäsäbättä, Üzäk küzläw idaräseneñ citäkçese George Tenetqa yazğan xatında şulay di. Älege xat atna azağında Reuters häm Washington Post basması tarafınnan bäyän itelde. Şunnan kürengänçä, Kongress komitetı şunı açıqlağan - 1998-nçe yıldan soñ, yäğni Ğiraqtan Berläşkän Millätlärneñ qoral inspektorları kitkännän birle Quşma Ştatlarnıñ yäşeren xezmätläre, Saddamnıñ tıyılğan qoral programmaları turında bernindi dä yaña ışanıçlı mäğlümatkä iä bulmağan. Näq şunı uq Ğiraq citäkçelegeneñ äl-Qaidä kebek xalıqara terror oyışmalarına bäyläneşläre turında da äytep bula. Kongress komitetı bu ölkädä dä wäzğiatneñ näq şundıy uq buluwın açıqlağan.
Kärim Kamal, Praga


text:
Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ äkimi Jansey`it Tüy`mebaev Türkïya Respwblïkası Ükimeti janındağı Türik ıntımaqtastıq jäne üy`lestirw agenttiginiñ (odan äri - TIKA) Qazaqstandağı ökili Älï Ïxsan Çaglarmen kezdesti, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Basqoswda taraptar bawırlas qazaq-türik qarım-qatınasın odan äri jaqsartw jay`ın talqılap, aldağı künderi qolğa alınatın naqtı josparlı jumıstarğa köşti.
Atap ay`tqanda, tayawda TIKA uy`ımınıñ uy`ımdastırwımen Oñtüstik Qazaqstan oblısındağı medïcïna mamandarı arnay`ı oqıtw kwrsınan ötip, biliktiligin jetildirmek. Şımkentte osı jıldıñ 2-5 jeltoqsan künderi ötetin täjirïbe almasw semïnarına 75 däriger qatısıp, onda ana men bala densawlığın saqtaw, onıñ işinde, ana men bala ölimin azay`tw taqırıbında däris almaqşı. Al täjirïbe almasw kwrsında belsendilik tanıtqan därigerler Türkïyağa jiberilip, ol mamandar elge kelgen soñ özge de äriptesteriniñ bilimin şıñdawğa atsalısatın boladı.
Kezdesw barısında, ay`maq basşısı öñirimizge arnay`ı kelgen märtebeli mey`manğa alğısın bildirip, atalğan joba ayasında jan-jaqtı qoldaw körsetwge day`ın ekenin jetkizdi.
Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25 jıldıq merey`toy`ına ortaqtasıp, qwanışımen böliswde osınday` jumıstardı uy`ımdastırwdı közdegen atalğan uy`ımnıñ Qazaqstandağı ökili Älï Ïxsan Çaglar bul jobanıñ buğan dey`in özge de memleketterde uy`ımdastırılıp, oñ nätïje körsetkenin ay`ttı.
Ay`ta ketw kerek, Türkïya Respwblïkası Ükimeti janındağı Türik ıntımaqtastıq jäne üy`lestirw agenttiginiñ älemniñ 56 elinde fïlïaldarı bar. Jer-jahannıñ 150 elimen ıntımaqtıq jobaların jasasqan TIKA uy`ımı soñğı 3 jılda ıntımaqtastıq jumıstarı men gwmanïtarlıq kömekterdiñ arqasında älemde birinşi orınğa şıqqan. Densawlıq saqtaw salasındağı atalğan joba uy`ımnıñ qırwar jumıstarınıñ bir ğana böligi bolıp tabıladı.


text: Ğıyraqta Rusiäneñ dürt diplomatı üterelgänlektän Rusiä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurasın kiçekmiçä cıyunı taläp itä. Düşämbe könne Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı Fedor Zaysev, Rinat Ähliullin, Anatolíy Smirnov häm Oleg Fedoseyevnıñ üterelgänlegen rasladı. Alar 3 yün könne Bağdatta totıq itep alındı. Alarnı urlağan “Ğıyraqtağı möcähitlär şurası” törkeme Rusiädän Çeçnyädağı ğaskärlärne çığarunı häm törmälärdäge möselmannarnıñ barsın da azat itüne taläp itte. Mäskäwdä rusiäneñ ilçeläre kiñäşmäsen açıp tışqı eşlär ministrlığı başlığı Sergey Lawrov bolay dide: “Bez äle yaña ğına zur yuğaltu kiçerdek. Bezneñ iptäşlär, Rusiä ilçelegeneñ Bağdattağı xezmätkärläre Ğıyraqta terror qotıruınıñ qorbannarı buldılar”. Xalıqara cämäğätçelek Rusiä diplomatlarınıñ üterelüen kisken tänqıytläde. Berläşkän Millätlär Oyışması General' sekretare Qöfi Annan, Quşma Ştatlar häm şulay uq törle il häm oyışma wäkilläre bu qayğını urtaqlaştı.


text:
Qazanlılar qışqa äzerlänä
İnde oktäber başlanıp kitügä dä qaramastan, Tatarstanda cılı häm qırı hawa torışı xökem sörä. Xätta ağaçlar da üzläreneñ yafraqların salırğa aşıqmıy. Xalıq yalların tabiğättä, baqçalarda ütkärä. Üz baqçaları bulmağannarı isä, Qazan bazarlarında uza torğan yäşelçä yärminkälärendä qışqa kişer, bäräñge, käbestä satıp, äzerläp qalırğa tırışa. Här şimbä, yäkşämbe könnärendä respublikanıñ törle rayonnarınnan kilgän xucalıqlar qazanlılarğa üzläre üstergän yäşelçälärne täqdim itä. Bu yallarda uzğan yärminkälärdä Tatarstannıñ awıl xucalığı ministrı Marat Äxmätov tä buldı. Döres, ul qapçıq-qapçıq bäräñge yäki kişer alırğa kilmägän ide monda. Ministr bazarlardağı satunıñ barışı, bäyälär belän qızıqsınıp yörde. Häm kürgäne belän qänäğät qaluı xaqında belderde. Şulay itep, awıl xucalığı xezmätkärläre bu aralarda şähär xalqın şatlandıra. Ä alarnıñ üzlären 7 oktäber könne täbrikläyäçäklär. Barısın da tügel, älbättä, ä iñ layıqlıların ğına. Bu könne Qazanda 5 meñ awıl xucalığı aldınğıların xörmätläyäçäklär, dip xäbär itä Tatar-inform agentlığı. Şähär bazarlarında ütä torğan yärminkälär bar qazanlılar öçen bik qulay bulsa da, ayıruça alar, ä döresräge, anda satıla torğan tawarlarğa bäyälär belän olı keşelär qänäğät. Çönki anda bäyälär şaqtıy arzan. Ä bäyräm – Olılar köne uñayınnan bu alar öçen bigräk tä möhim. Xäyer, monnan tış ta pensioner häm veterannar öçen Olılar könenä bağışlanğan unkönlek qısalarında şaqtıy ğına çaralar qaralğan.
1 oktäberdän respublikada xärbi xezmätkä közge çaqırılış başlandı. Bu yulı Rusiä armiäsenä 4 meñ tatarstanlı alınırğa tieş. Läkin çınbarlıqta alarnıñ küpmese xezmätkä kitäçäge bilgele tügel. Çönki Rusiä armiäsenä barırğa teläwçelär sanı haman da artmıy. Respublikanıñ xärbi komissariatı wäkilläre Tatarstannan xezmätkä alınğan yäşlär qaynar noqtalarğa cibärelmäyäçäk, dip beldersä dä. Bu yallarda Qazanda bilbawlı köräş buyınça dönya çempionatı ütte. Älege sport bäyrämendä 40tan artıq ildän 181 köräşçe qatnaştı. Şunısı qızıq, yarışlarda irlär genä tügel, ä xatın-qızlar da qatnaştı. Bäygedä köräşkän 12 tatarstanlıdan 10 medal’ yawlap ala aldı. Çempionatnıñ absolyut batırı bulıp ta Çallı yegete Ayrat Ğilaev qaldı. Komandalar arasında berençelekne Rusiä komandası aldı, ikençe urında – ayırım çığış yasağan tatarstanlılar, öçençedä isä – Üzbäkstan wäkilläre. Yarışta qatnaşuçılarnı köräşçe, Olimpiä uyınnarı ciñüçe Aleksandr Karelin da kilgän ide. Sportçılarnıñ köräşüen qarawdan tış, ul äle respublika premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov belän dä oçraşıp ölgerde. Aleksandr Karelin şuşı könnärdä genä respublikada qunaqta bulıp kitkän sport yoldızlarınıñ çirattağısı ide.
Gölnaz İlgizär


text:
AQŞlarında xoquq yaqlaw törkeme GLOBAL EXCHANGE
2000nçe yıldağı saylawlarda xasıyl bulğan problemalar säbäple alda torğan saylawlar öçen 15 ildän 20 küzätüçe çaqırdı.Törkemneñ bu könnärdä iğlan itelgän xisabında AQŞta sonğı 4 yılda saylawçılarnı terkäw, tawış birü häm sanaw prosedurasında täräqiät bulsa da, prosessnıñ tulısınça açıq ütäkürenmäle buluı öçen kübräk tırışlıq kürsätelergä tieş dip äytelgän.Küzätüçelärneñ bişese ireşkän berençe näticälären atnakiçtä telekonferensiädä añlattılar. Global telefon konferensiäsenä radiobıznıñ Waşingtondağı xabärçese dä qatnaştı.
Xoquq Yaqlaw Törkeme Global Exchange-neñ kommukatsie direktorı Jason Mark telekonferensiäne açqanda , saylawlarnı qarap baru öçen küzätüçelär çaqırılıu, AQŞları demokratiä urnaştıru öçen köräşä digän närsäne añlatmıy dip äytep quydı.Şulay da Mark AQŞta tawış birü sistemasında problemalar bar häm bu Amerikanıñ bötenlegenä qurqınıç tudıra dide.Ul inspektorlarnıñ buluı saylawçılarnıñ ışanıçın artırır digän ömed belderde. Welstän telefon konferensiäsenä qatnaşaqan Caerwyn Jones, Amerika ştatlarda säyäsi taraftarlarnıñ saylaw infrastrukturasın alıp baruına röxsät itkän bälkim dä berdän ber il di.Jones(audio)
Bez saylawlarnıñ ber säyäsi köç tarafınnan oyıştırıluı häm küzätelüe xalıqara norm tügel dip ışanabız.Bäxäslär kilep çığu ixtimale bar. Delegatsiä ştatlarğa saylawlarnı oyıştıru küzätü raslau öçen bäysez tarafsız idarälär buldıruların kiñäş itä
Global Exchange-neñ küzätüçeläre AQŞnıñ 5 ştatında Arizona,Florida, Georgia,Missouri häm Ohioda baytaq waqıt ütkärde. Alar tawış birü häm tawışlarnı sanaw waqıtnda da anda bulaçaqlar. Florida ştatı 2000nçe yılda saylawlar waqıtında kilep çıqqan bäxäs säbäple yaxşı belenä. Missouri ştatınıñ saylanuına şuluq yılda anda küp kenä saylawçınıñ tawışın qullana almawı säbäp .Georgio ştatı isä ekranda barmaq belän basu- elektron tawış birü sistemasın saylağan.
Küzätüçelär ayrım ştatlarğa iqtibar itsä dä, alar barlıq ştatlarğa qağılğan qayber problemalar da tapqan. Ber bik zur problema - säyäsi kampaniälärneñ xosusi räweştä finansiälänüe, bu älbättä baylarğa östenlek birä.Alar bu östenlekne beterü öçen kampaniäneñ cämäğätçelek tarafınnan finansiälänüen kiñäş itä.AQŞta saylawlarnı qarap baraçaq küzätüçelärdän berse Könyaq Afrikada bäysez saylaw komisiäse citäkçese Brigalia Bam telekonferensiädä AQŞnıñ xökem itelgän keşelärne ğämerbuyı saylawlarğa qatnaşudan mäxrüm itüe borçılu tudıra di. (audio)
Amerikanıñ dönyadağı in borınğı demokratik illärdän berse , ireklek ile buluın küzdä totqanda bu xäl borçuğa sala. min AQŞta watandaşlarnı tübän sıynıfqa quyğan bu çikläwne añlamim.
Bam şulayuq qayber ştatlarda terkälü sistemasınıñ artığı belän qatmarlı buluı säbäple azçılıqlarnıñ yış qına saylaw prosesına qatnaşa almawına da şaqqata . Xäzer bik küp ştatlar eleketronik tawış birü maşinaları qullana başladı. Bu texnika tiz , täsirle , ämma ber yk waqıtta ışanıçsız da bula ala. Jones bu xaqta bolay dide(audio)
ägär dä saylaw näticäse bik yaqın bulsa , kontrol itü öçen sin başta sanau öçen basqan töymägä basasın, ämma küpme genä basıp qarama ul şuluq sannı kürsätäçäk, çönki böten eş elektronik yul belän xäl qılınğan. Käğäz bülleten bulmıy baştağı näticäne raslau yulı yuq.
Atnakiçtä telekonferensiägä qatnaşqan Sydney Univetsitetı xoquq profesorı İrene Baghoomians Global Exchange törkemeneñ küzätüçeläre nindi dä bulsa tärtipsezleklär bar dip şiklänsä dä, qatnaşa almayaçaq, bezneñ andıy mandat yuq dip söyläde. Global Exchange törkemeneñ cıştırğan küzätüçelär belän bergä Yevropada İminlek häm Xezmätäşlek Oyışması cibärgän törkem dä 2nçe noyäber saylawların küzätep baraçaq. Yevropa Oyışmasın AQŞ Däwlät Departamentı çaqırdı.Yevropa Oyışması demokratiä nıqlap urnaşmağan urınnarğa ğına tügel ä Fransiä İspanya kebek illärgä dä küzätüçelär cibärä. Floridada 2000nçe yılda bulıp alğan waqıyğälärdän soñ Oyışma anda 2002nçe yılda ütkärelgän cirle saylawlarnı qarap bardı häm progress bik zur ämma yaxşırtası urınnar bar digän näticägä kilde.
färidä xämit


text:
Söğüd Ğäräbstanınnan Rusiägä kilgän amerikan däwlät sekretare Colin Powell, çärşämbedä Mäskäwdä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov belän oçraşıp, terrorğa qarşı köräştän alıp Ğiraq neftenä xätle bulğan mäs''älälärne tikşerde.
Rusiä başqalası amerikan däwlät sekretaren, "Çeçnä häm Söğüd Ğäräbstanındağı terror ğämälläre Mäskäw häm Waşingtonnı ber-bersenä yaqınayta ala" digän gazeta başları belän qarşı aldı. Powellnıñ Rusiä citäkçeläre belän ütäçäk söyläşüläre başta Ğiraq häm anıñ tiräsendäge xällärgä bağışlanır dip kötelsä dä, atna başında söğüd başqalasında bulğan şartlawlar Mäskäw oçraşularınıñ kön tärtibenä üzgäreşlär kertmi qalmadı. Mäğlüm ki, Rusiä prezidentı Vladimir Putin şunda uq, Çeçnä häm Söğüd Ğäräbstanındağı şartlawlar ber-bersenä bäyle, alarnı berük köçlär oyıştıra dip belderde. Andıy belderülärne Rusiä, çäçännärneñ bäysezlek öçen köräşen xalıqara terrorğa bäylärgä tırışıp elek tä yış yasıy ide. Amerikannarda awır xislär uyatqan Riyadtağı xällärne Mäskäw bu yulı da üz faydasına qullanırğa tırışa ala. Läkin xäzer ikeyaqlı aralar beraz qatlawlıraq häm Rusiä citäkçelegenä Quşma Ştatlarnıñ mönäsäbäten yaxşığa taba üzgärtü awırraq bulaçaq. Ğiraq suğışı mäs''äläsendäge qarşılıqlar, suğış inde üze nigezdä tämamlansa da, haman da qala birä. Xäzer köräş mäydanı yänä Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasına küçärgä tora. Waşington Şurağa, Ğiraqqa qarşı çikläwlärne kiçekmästän ğämäldän çığarunı küz aldında totqan yaña qarar ölgese täqdim itte. Mäskäwdän isä bu ölkädä bik aşıqmasqa kiräk digän belderülär işetelde. Waşington İminlek Şurasınnan şulay uq, Ğiraq neften satunı amerikan-britan idaräsenä tapşıruğa da fatixa alırğa teli. Saddam çorında Ğiraqnıñ neft industriäsenä nıq bäylängän Rusiä öçen moña rizalıq birü bik awır taşlama yasaw bulır ide. Ämma Mäskäwneñ qarşılıq kürsätü mömkinlekläre bik çiklängän, citmäsä may azağında Vladimir Putin Piterburnıñ 300 yıllığı tantanalarında Quşma Ştatlar prezidentı George Bush belän oçraşırğa cıyına. Şuña kürä ike il dä üzara qarşılıqların añançı niçek tä bulsa xäl itärgä tieş, Powellnıñ Mäskäw säfäre töp maqsat itep şunı quya. Amerikannarğa Putinneñ soñğı märtäbä britan premyer-ministrı Tony Blair belän niçek itep söyläşüwe oşamadı. Mäskäw belän Waşington araların beraz caylaw niäte belän kilgän Blairnı Rusiä prezidentı asılda açıqtan-açıq yañaqladı, ul amerikan-britan berektäşlegeneñ Ğiraqtağı suğışın, anda bernindi dä küpläp yuq itü qoralları tabılmaw säbäple buşqa kitkän eş dip bäyäläde. Xäzer inde amerikannar da, Mäskäwdä andıy käyeflär östenlek itkändä, Bushnıñ Piterburğa kilüwe ni belän tämamlana ala dip baş wata. Ä Waşingtonnıñ Rusiä citäkçelege belän tikşererlek möhim ber probleması bar - anı torğan sayın nığraq Mäskäwneñ Tähran belän xärbi ölkädäge xezmättäşlege borçıy. Amerikan yağı Rusiä asılda İranğa üz atom qoralın buldıruğa yardäm itä dip isäpli. Mäskäw dä, räsmi Tähran da monı kire qağa, älbättä, läkin äl-Qai''dä kebek terror törkemeneñ üz qulına qayçan da bulsa, İran tösle totrıqsız ber däwlättän atom qoralı töşerä alu ixtimalı Quşma Ştatlar citäkçelegen nıq borçıy. Bu uñaydan Mäskäw amerikannar öçen küñelle ber qarar da qabul itte, çärşämbe könne Rusiäneñ Däwlät Duması, ozaqqa suzılğan kiçekterülärdän soñ Quşma Ştatlar belän Rusiä arasında, atom qoralları sanın kimetü turındağı soñğı kileşüne raslarğa buldı.


text:
Firqäñneñ yünäleşe anıqmı?
Däwlät Şurası utırışları, Prezidentnı bilgeläw çarları belän firqälär tormışı külägädä qaldı. Ä anda da waqiğalar bulıp tora. «Tatar-inform» agentlığı «Tormış» firqäsennän äğzlär kitä bara, digän xäbär bastırıp çığardı. Agentlıq mäğlümatına qarağanda, bu könnärdä, firqäneñ elekke äğzäse Verentsov äfände, belderü yasap, işekne qağıp çığıp kitkän. «Tatar-inform»nıñ internet säxifädä, älege Verentsov äfändeneñ belderüe dä basılıp çıqtı. Anda äytelgänçä, 16 martta bulğan firqä cıyılışınnan soñ, ul älege oyışmadan çığarğa bulğan. Çönki firqäneñ yünäleşe aña bilgele tügel. Başta «Tormış» firqäse, xakimiätlärne tänqitläwçe tügel, a barı tik üz qaraşın belderüçe firqä bulıp tanılğan ide. Firqäneñ cirle citäkçese Räfqat Altınbayıvnıñ Federatsiä Şurasınnan çıqqan soñ, «Tormış» firqäse oppozitsiägä küçte, dip yaza älege xat avtorı. Rusiä Prezidentı Mintimer Şäymievnı Prezident itep saylarğa täqdim itte, ägär «Tormış» firqäse Şäymievqa qarşı bulsa, dimäk «Tormış» firqäse Putinğa da ışanıç beldermi. Verentsov äfände ike ut arasında bulırğa telämi, şuña firqädän kitä ikän.
Bu mäğlümatqa firqäseneñ Qazan bülegendä ber nindi añlatma birmädelär. Moña qädär «Zvezda Povolvja» gäzigite dä, bilgele keşelär «Tormış» firkäsen taşlap kitte, dip yazıp çıqtı. Çıqqannar arasında tatar yazuçısı Rinat Möxämmädiev iseme dä ataldı. Ämma yazuçıdan üzennän, bu xäbärne raslawçı yäki inqär itüçe belderülär kilmäde.
«Berdäm Rusiä» firqäse, aktivlığın arttıra. Populyarlıq qazanu yözennän, firqä, in bäxäsle sorawlarğa cawap birü öçen, qaynar telefon liniäsen eşlätep cibärä. Firqä Çallı häm başqa zur şähärlärdä, cirle bülekçälärendä cıyılışlar ütkärde. Böten respublika qorıltayı aprel ayına bilgelängän.
Bikä Timerova.


text:
Başqortstan cämägätçelege bu atnada 26 fivraldä Ufada ber-ber artlı ütkän öç miting tudırğan yaña atmosferada yäşäde. Mäğlüm buluınça, 26 fivraldä Ufa meriäse qarşındağı mäydanda oppozitsion köçlärneñ urtaq mitingası, Salawat Yulayıv häykäle yanında BR kommunistları mitinğası häm , soñıraq, BR Prezidentı binası qarşında iskä alğan ike mitingta qatnaşuçılarnıñ berläşkän mitingası uzdırıldı.
Mitingta qatnaşuçılar qulındağı plakatlardağı, çığışlardağı häm qabul itelgän rezolüsiädäge taläplärne dürt törkemgä tuplarğa bula.
Berençese – BR Prezidentı Mortaza Räximovnıñ urınınnan kitüye, şartlı räweştä “ğäilä” dip atalğannar qulına tuplanğan respublika baylıqların däwlätkä kire qaytaru.
İkençese – 2004 yılnıñ dikäberendä Blagoweçen şähärendä milisiä häm OMON suğışçılarınıñ ğayepsez keşelärne küpläp tuqmawları faktların ğadel itep tikşerü, BR Eçke eşläre ministrı Rafail Diwayevnı häm İdel buyı federal oqruhınıñ BR buyınça Baş inspektorı Engels Qolmöxämmätovnı eşlärennän azat itü.
Öçençese – ğädi xalıqnı bölgenlekkä iltüçe sossiäl reformalarnı häm kommunal tüläwlärne arttırunı tuqtatu.
Dürtençese – cirle üzidärä citäkçeläreneñ xalıq tarafınnan saylanuın täemin itü.
BR Prezidentı Mortaza Räximovnıñ urınınnan kitüen taläp itüçelär, qağidä bularaq, üzläreneñ fikerlären Mortaza Räximovnıñ şäxsän citeşsezleklären bäyän itep kenä tügel, ä anıñ ulı Uralnıñ eşçänlegendäge qanunsızlıqlar belän nigezlilär. Mitingtağı çığışında “Rus'” ictimaği berläşmäse räise Anatolıyy Dubovskiy bolay dide:
“...ГeHepaлbHoй ПpokypaType Poccийckoй Фeдepaции HeMeдлeHHo HaчaTb paccлeдoBaHиe HapyшeHий co cTopoHы cыHa ПpeзидeHTa – ypaлa PaxиMoBa, пoпыTkи ero зaxBaTиTb BлacTb B ГoccoбpaHии, o чeM pacckaзыBaл BceM PaxиMoB пo TeлeBидeHию...ЛишиTb ero cыHa HeзakoHHыx дoлжHocTeй B ToплиBHo-эHepreTичeckoM koMплekce, a Takжe HeзakoHHo пpиcBoeHHыx иM akций, дeHeжHыx cpeдcTB и иMyщecTBa...BMecTe ckaжeM – HET пpecTyпHoMy, зapBaBшeMycя peжиMy PaxиMoBa...”
24 fivraldä ütkän BR Däwlät cıyılışı tiräsendäge xällärne dä, yağni Başqortstannıñ Yağulıq-energetika kompleksındağı köçlärneñ palament spikerı Konstantin Tolkäçevnı üz keşelärenä alıştırırğa niätläwlären, küpçelek çığış yasawçılar Räximovlar ğäiläse ğämäle dip bilgelädelär. Menä bu turıda Ufanıñ elekke vise-merı Radmir Yängirov närsä dip belderde:
“...BpeMя PaxиMoBыx пpoшлo. И rocyдapcTBeHHый пepeBopoT, koTopый oH “oбHapyжил” –эTo пepeBopoT cпpoBoциpoBaHHый B ceMbe PaxиMoBыx – oTцoM и cыHoM!...”
Şulay itep, 26 fivraldä aldan bilgelängän mitinglar şaqtıy masştablı üttelär. Bu mitingta quyılğan taläplär, xäzer inde federal xaqimiätkä genä yünältelä. Ğömümän alğanda, BR Prezidentına yasala torğan basımnı Mäskäwdäge qayber räsmi köçlär dä xuplıy, axrı. Härxäldä, Rusiä telewizion kanalları, gäzitläre Başqortstandağı xällärneñ tiskäre yaqların da eş kürsätä başladılar.Başqortstandağı tatar xäräkäte dä milli şiğärlärne quyıp torıp ğömüm demokratik köräş yulına bastı. Başqortstan tatarları milli oyışmaları berlege räise Ramil Bignov äytüençä - Mortaza Räximovnı urınınnan quptarıp almıy torıp, tatar milli problemnarın çişep bulmayaçaq.
Kärim Yauşev, Ufa


text:
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Bötenrusiä xalıq sanın alu uñayınnan yasalğan möräcäğätlärgä reaksiä
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Rusiädä xalıq sanın alu uñayınnan tatar xalqına häm Rusiä citäkçelegenä möräcäğätlärenä qarata Mäskäw säyäsätçeläreneñ dä reaksiäse mäğlüm buldı. Strana.ru İnternet säxifäsendä Rusiä fännär akademiäseneñ etnologiä häm antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkov Tatarstan parlamentı möräcäğätlären kommentariäläp, kiresençä, etnologlar etnografik törkemnärgä bik tiz tarqala baruçı tatar xalqın bergä tuplarğa tırışalar, dide. Anıñ fikerençä, «tatarlar» digän etnonimğa Qazan tatarları belän berläşterügä qarşı bulğan wäkillärne dä isäptä totıp, tatarlarnıñ barlıq geografik törkemnäre dä berläştereläçäk. Mişärlär, noğaybäklär, ästerxan, seber tatarları «tatarlar» digän bülekneñ bülekçeläre genä bulaçaq. Ä menä qırım tatarları häm keräşennär ayırım xalıq bulıp qalaçaqlar, di Valeriy Tişkov. Şulay itep, Rusiädä 2002 yılda xalıq sanın alğanda, tatarlar, kim digändä, 3 xalıqqa — tatarlar, qırım tatarları häm keräşennärgä bülenäçäk, bulıp çığa. Äle uzğan atna başında ğına Rusiäneñ millät eşläre ministrı Vladimir Zorin milli möxtäriätlär wäkilläre belän oçraşqanda, tatarlar bülenep kürsätelmäyäçäk, barı tik kiläçäktä analiz yasaw öçen tatar milläteneñ törkemnäre isäpkä alınaçaq, dip täqrärladı.
Xäer, Rusiädä başqa millätlärgä qarata säyäsät, härxäldä fänni yünäleş inde däresleklärgä kergän ikän. Rusiä Prezidentı qarşındağı Däwlät xezmäteneñ Rusiä akademiäse çığarğan «OcHoBы HaциoHaлbHыx и фeдepaTиBHыx oTHoшeHий» digän uqu äsbabında 1989 yılğı xalıq sanın aluında küp kenä azsanlı xalıqlarnıñ isäpkä alınmawı turında sannar kiterelä. Şular arasında, mäsälän, Udmurt Respublikasında 10 meñ bisermännärneñ udmurtlar sanına, Çiläbe ölkäsendä 8 meñ noğaybäkneñ tatar sanına kertelüe turında yazılğan. Şuşı mäğlümatlardan soñ yaña Böternrusiä xalıq sanın alu näticäsendä Rusiäneñ azsanlı xalıqlar isemlege kiñäyteler, dip farazlıybız, dielä. Şulay itep, tatarlarnı bülgäläw inde uqu äsbaplarına kertelgän, xäl itelgän närsä, bulıp çığa.


text:
Serbiä Yewrovizionda ciñüen bäyräm itä
Uzğan töndä Serbiä Ewrovizion television cır bäygesendä ciñep çığuın bäyräm itte. 22 yäşlek serb qızı Mariya Şerifoviç uzğan töndä Helsinkidä ütkärelgän cır bäygesendä finaldağı 23 köndäşen ciñep berençe urın aldı.
Uramnardağı maşinalardan da Mariyanıñ tawışı qıçqırtıp uynatıldı.
Bu könnärdä Yewropağa yöz totuçı xökümät tözü belän mäşğül bulğan Serb parlamentı da kiçke utırışın özep Serbiäneñ ciñüen alqışladı.
Premyer ministr urınına bilgelängän Voyislav Koştunitsa Şerifoviçqa yullağan xatında "Buldırdıñ Mariya! Bu töndä barlıq serbiä sineñ arqada ğorurlana häm bäyräm itä" dip yazdı.
Serblarnıñ Molitva çırı Alla belän keşe arasındağı bilgesezleklär turında.
Cırşı üze Finländiä başqalasındağı matbuğat oçraşuında ciñüe turında "Min Serbiä öçen yaña çor başlandı dip uylıym, muzıka ölkäsendäge genä tügel. Min bik ğorurlanam. Döresen äytkändä ni äytergä dä belmim. Min bik ğorurlanam, çönki min bar uñışıma cır aşa ireştem. Barı cır aşa ğına. Çığıp cırlaw aşa ğına. Häm min moña bik ğorurlanam" dide.
Ukrian cırçısı Verka Serdüçqa bu bäygedä ikençe, Rusiäneñ Serebro törkeme öçençe urınnı aldı.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 27.III.2008
►“Gorpeçat”: Bez zıyanğa eşli almıybız ►Tatarika” orkestrı Qazaqstanda da ürnäk ►Yaña tatar pyesası 2007" bäygese büläge öçen 39 äsär yarıştı ►Roald Säğdiev tamırların barlıy
1 apreldän «Gorpeçat» kiosklarında “Watanım Tatarstan” häm tağın berniçä räsmi tatar ğäzetı satılmıy başlıy. Qayber tatar gazeta häm jurnallarınıñ «Gorpeçat» kiosklarınnan alınu mömkinlege turında xäbär itkän idek. Başqa redaksialärgä xezmättäşlekne tuqtatu mömkinlege, çaralar kürü kiräklege turında kisätü xatları cibärelgän. “Azatlıq” bu mäsäläne öyrängändä, matbuğatnı taratuçı şuşı çeltär wäkilläre añlatmalar birüdän baş tarttı. Xäzer şirkät citäkçelege waqıt tabıp, “Azatlıq”qa üz qaraşın citkerergä buldı.
Çeltärneñ Qazanda 121 kiosqı bar. Zurraq kiosklar quyu, sannarın arttıru - älegä mömkin tügel, di “Gorpeçat” oyışmasınıñ başqarma direktorı.
Gölnara xanım, milli matbuğatnı taratu, alarğa reklam yasaw – kiosklar çeltäre wazıyfası tügel di. Ul, bu basmalarnı näşer itüçelärne üzlären çaralar kürergä öndi.
Ul, gäzitlärne kire qaytaru maqsatında çeltärgä basım yasaw – mäsäläne xäl itmäs, dip äytä. Ämma, şul uq waqıtta, “Gorpeçat” şähär xakimiatläre belän dä xezmättäşlek urnaştıruğa ömetlänä. Yaña, zurraq kiosklar quyıp bulsa, alarda bälkem fayda kitermägän, ämma cämğıyät öçen kiräkle bulğan matbuğatqa da urın tabılır ide, di “Gorpeçat” çeltäre citäkçese Artamonova.
Köndälek häm citdi milli basmalarnıñ kiosklarğa meñlärçä tirajlarnıñ bik keçkenä öleşe genä çığarıla. Qalğanı - poçta aşa, abunäçelärneñ öylärenä ük citkerelä.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatarika” orkestrı Qazaqstanda da ürnäk
Bu çarada orkestr başqa äsärlär belän berrättän Färit Yarullinnıñ “Şüräle” baletınnan Söyembikäneñ tuyda biüe öleşen dä başqardı. “Monda Qırım tatarları, Europa, Latin Amerikası köyläre häm tatar klassikasın da uynadıq”,- di skripqaçı, konservatoriä dotsentı Lenar Ayqayıv. Äñgämägä Qazan däwlät konservatoriäse süzçese Waxit Şäripov ta kilep quşıldı.
Bu ikençe festivaldä Qazaqstan yağınnan 4 professional orkestr häm çittän Qazan belän Novosibirski törkeme qatnaşsa, berençe festivalgä Astana böten Urta Aziä: Qırğızstan, Törekmänstan, Tacikstan, Üzbäkstan häm Qazaqstan orkestrların üzenä cıyğan bulğan.
Bu yulı “Tatarika” profesionallar arasında berdän-ber studentlar törkeme buluına qaramastan, festivalneñ iñ yuğarı bäyäsen alğan. “Qararğa kilgän tatarlar da bik küp ide. Alar tatar köylären işetep quandı”,- di Lenar Ayqayıv. Räşit Wahapov isemendäge soñğı xalıqara bäygedä yuñ yuğarı bäyä alğan Qazan konservatoriäse studentı Filüs Qähirov häm uzğan yıl İtaliadä aqqordionçılar bäygesendä Gran-pri yawlap dönyanıñ iñ yaxşı aqqordionçısı bulıp tanılğan Almaz Äxmätcanov çığışın da tamaşaçı Tatarstannıñ üzençälekle ber bizäge bularaq qabul itkän.
Orkestrda berençedän bişençegä qädär barı tik studentlar ğına uynıy. Rinat Xalitov äytüençä, bügenge köndä yaxşı muzıkantlar defitsit. Betergännär qayda da üz urının taba. “Qazan nurı”ansamblendä, Cır-biü ansambleneñ orkestrında uynawçılarnıñ küpçelege Qazan däwlät konservatoriäsendä uqıp tatar muzıkası orkestrında çınıqqannar.
Rinat XalitovKonservatoriagä yaña kilgännärne uqu, imtixan sınawları ğına kötmi, “Tatarika”nıñ yaña icadi plannarı da qarşı ala. “Yaña uqu yılında “Başmağım” spektaklen quyarğa cıyınabız”,- di Rinat Xalitov.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Yaña tatar pyesası 2007" bäygese büläge öçen 39 äsär yarıştı
39 qatnaşqan äsärdän 10-sı saylap alınğan. Alarnıñ isemnäre häm autorları älegä bilgele tügel.
Bäygedä tanılğan häm bilgele bulmağan dramaturglar bertigez däräcädä qatnaşa aldı. Autorlar üz äsärlären uylap çığarılğan isemnär astında täqdim itte.
Älegä bäygeneñ bülägen “Lyustra”, “Mıltıq”, “Bıltır qızı”, “Täxet” häm başqa isemdäge küpsanlı äsärlärneñ däğwä itüe bilgele.
Aldağı yıllarda ütkärelgän bu bäygedä berniçä tapqır bilgele dramaturg Tufan Miñnullin ciñgän ide.
Aña bäygeneñ jyürisında qatnaşırğa täqdim itelde. Ämma ul bäyä birü eşendä qatnaşudan baş tarttı. Şulay da bäygedäge ber äsärgä dramaturg Tufan Miñnullinnıñ maxsus büläge tapşırılaq.
Şulay uq, Mädäniät ministrlığı, başqa oyışmalar da oşatqan äsärlärne ayırım büläkli.
“Yaña tatar pyesäsı” bäygese bişençe yıl rättän, tatar dramaturgiasen üsterü maqsatında ütkärelä. Bäygedä ciñüçe autorğa aqçalata büläk birelä, äsären respublika teatrlarında säxnäläşterü wäğdä itelä.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Roald Säğdiev tamırların barlıy
Tanılğan ğälim Roald Säğdiev belän Tatar Kongressı binasında ütkän oçraşu
Aldağı könnärdä Roald Säğdievnıñ Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev belän oçraşuın xäbär itkän idek inde. Anı bu könnärdä oçraşularğa yış däşälär, 26 martqa tanılğan ğälimne Qazan üzägendäge Bötendönya tatar kongressına qunaqqa çaqırdılar häm ul bik rizalaşıp täqdimne qabul itte. Bu xaqta Roäld Säğdiev belän oçraşunı başlap cibärüçe kongress citäkçese Rinat Zaqirov äytte. Ul östäl artında utıruçı kongress wäkilläreneñ qısqaça eşçänlege belän häm başqa kilgän qunaqlar belän tanıştırğaç, dönyaqüläm tanılğan ğälimgä Qol Şärif mäçete räseme, tübätäy büläk itte. Annan süz qunaqnıñ üzenä birelde.
Roäld Säğdiev rus telendä söyläde. Süzen ul 80 yıllar axırındağı tarixlarnı iskä töşerüdän başladı. Ul waqıtta anı Ğorbaçev ğälim bularaq yuğarı däräcädä qabul itkän bulğan, annan inde Säğdievneñ fikerläre Yeltsin yağına yaqınaya başlağaç, ğälimne iğtibar üzägennän çitläşterälär.
Tanılğan ğälim latina mäsäläsenä dä qalğılıp aldı. Anıñ Putin belän bulğan oçraşuında bu xaqta süz bulğan, Rusiä prezidentı latin grafikasına qarşı buluın äytkän.
Kongressta Roäld Säğdiev belän oçraşu istälekkä fotoğa töşü häm çäy tabını artında duslar belän ğapläşep tögällände.


text:
Meñlägän keşe qatnaşlığındağı qarşılıq çaraların Xisbulla törkeme oyıştıra. Bäyrutta ciyılğan distä meñ keşe Fuad Siniora citäklägän xökmätneñ kitüen taläp itä. Uram ciyınnarında qatnaşuçılar, çatırlar qorıp, tönne dä Premyer ministr Fuat Siniora utırğan bina yanına ütkärde. Uram cıyınnarında qatnaşqan 19 yäşlek Farah Fakux bolay di: Min Xisbullanı yaqlıym, alar mine yaqlıy. Min, bu xökümät bezgä bernärsä dä birmi, dip uylyım. Alar bezneñ belän bergä tügel. Xisbulla, keşelärgä bik kiräk bulğan imenlekne birä.
Bügen Bäyrüttä, Siniora belän Britaniä tışqı eşlär ministrı Margaret Beckett oçraştı. Ul aña teläktäçlekgen belderde.
“Min wäzgiät belän üzem tanışırğa häm Liban xökümätenä teläktäşlek belderergä telädem. Bu xökümät xalıq tarafınnan saylap quyılğan, şuña kürä anıñ xoquqları bar. Qanunıñ töstä saylğangan xökümätkä xalıqara cämäğätçelekneñ dä teläktäşlege qomaqçawlamas ide.”
Quşma Ştatlar, Libandağı xökümätne bärep töşerü tırışlıqlarında Suriä häm İrannı ğäyepli. Siniora uram ciyınnarı basımına bireşmiçä, eştän kitärgä ciyınmawın belderä.


text:
28 qaraşa küni sağat 11.00-de Ä.Täjibaev atındağı oblıstıq ämbebap ğılımï kitapxanasında 1 jeltoqsan – Qazaqstan Respwblïkası Tuñğış Prezïdenti künine arnalğan «Täwelsiz Qazaqstan jäne Tuñğış Prezïdent» attı kitap körmesiniñ saltanattı aşılwı boldı.
Şaranıñ maqsatı – oqırman qawımğa Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ ömiri men jürgizip otırğan sayasatın, iskerlik qabiletin keñinen nasïxattaw. Jas oqırmandarğa Prezïdenttiñ el üşin jasağan isterin ülgi-önege etw. Öz Otanın, xalqın, eli men jerin süy`etin azamat bolıp öswge tärbïelew.
Şarağa zïyalı qawım ökilderi, ulttıq mädenï ortalıq ökilderi, basqarma basşıları, joğarı jäne arnawlı oqw orındarınıñ oqıtwşıları men stwdentteri qatıstı.
Taqırıpqa say` bezendirilgen avanzal törinde 2-şi qabattan tömenge qaray` Elbasınıñ ay`tqan qanattı sözderi, swretteri ilingen. «Qazaqstan Respwblïkası Prezïdentiniñ Qazaqstan xalqına arnalğan Joldawı» jäne «Qazaqstan jolı» kitaptarınıñ maketi de zal törinen orın alğan. Körme janındağı teledïdar arqılı kitapxana pay`dalanwşılarına «Nursultan Nazarbaev – Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti» attı élektrondıq kitapxanadağı mälimetter bazasına kirgen N.Nazarbaevtıñ ömiri men qızmeti twralı bïblïografïyalıq jazbalar usınıldı.
Qoğam qay`ratkeri Erjan Wäy`is, Nazarbaev zïyatkerlik mektebiniñ baspasöz xatşısı Elena Rıbïna, Qızılorda memlekettik wnïversïtetiniñ «Qorqıttanw jäne ölke tarïxı» ğılımï zerttew ïnstïtwtınıñ ğılımï qızmetkeri Axmetbek Baqıtjan quttıqtaw lebizderin bildirdi. Täwelsizdik qurdastarı Prezïdent, Qazaqstan twralı öleñder oqıdı jäne patrïottıq änder orındaldı. Şara qatıswşılarına Elbasınıñ ömiri men qızmeti, eñbekteri jazılğan «Tuñğış Prezïdent» attı bwkletter taratıldı.


text:
Foto: БayыpжaH ЖyACБAEB
Mäjilis törağası Nurlan Nığmatwlïn Astanada «Täwelsizdiktiñ 25 jıldığı: Nätïjeler. Jetistikter. Keleşek kökjïegi» xalıqaralıq konferencïyasında quttıqtaw söz söy`lep, bizdiñ elimizdiñ qalıptaswı men damwı jolında Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaevtıñ teñdessiz röline toqtaldı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
«Biz 25 jıldıñ işinde barlıq qïındıqtı jeñip, damığan 50 eldiñ qatarına kirdik. Bul şınında tarïxï jeñis. Bul Tuñğış Prezïdentimiz – Elbası Nursultan Äbişulı Nazarbaevtıñ köregen sayasatınıñ, batıl qadamdarınıñ, tarïxï şeşimderiniñ jeñisi. Sondıqtan, 25 jıldıq bïik belester – elimiz üşin, xalqımız üşin jarqın bolaşaqqa jol aşıp otır»,-dedi Nurlan Nığmatwlïn.
Mäjilis törağası atap ötkendey`, Elbasınıñ basşılığımen jetken bul merey`toy` el tarïxında erekşe kezeñ. Qazirgi waqıtta älem aldında Qazaqstannıñ öz bedeli, abıroy`ı, bïik märtebesi bar.
N. Nığmatwlïnniñ pikirinşe, täwelsizdiktiñ aq tañı atqan şaqta xalıq öziniñ şınay`ı tañdawın jasadı. Nursultan Nazarbaevtı El Prezïdenti retinde tañday` otırıp, tağdırlı şeşim qabıldadı. Sol waqıttan bastap, Elbası memleketimizdiñ qarqındı damwınıñ, Qazaqstannıñ güldenwiniñ kepiline ay`naldı.
Mañızdı xalıqaralıq jïınnıñ uy`ımdastırwşısı Qazaqstan Respwblïkası Parlamenti Mäjilisi men QR Sırtqı ister mïnïstrligi.
Forwm jumısına Belarwsʹ, Belʹgïya, Ïran, Ïtalïya, Qazaqstan, Qıtay`, Qırğızstan, Latvïya, Polʹşa, Resey`, AQŞ, Türkïya, Fïnlyandïya, RGF jäne Şvecïya elderiniñ parlamenttik ökilderi men sarapşıları qatıswda.
Şara üş sessïyanı qamtïdı. Olar: «Qazaqstandağı negizgi sayasï jäne ékonomïkalıq reformalardıñ qorıtındıları», «Qazaqstan älemdik sayasatta», «Qazaqstan: Keleşek kökjïegi».


text:
Awıl şarwaşılığı mïnïstrligi moratorïy` jarïyalanğan Jer kodeksinen bölek, jaña zañ jobasın äzirlep jatır.
«Bir qolğa şektew qoy`ıp otırmız. Burın bir qolğa şektew tek qana jekege satılğanda ğana bolatın. Al endi egerde jalğa alatın bolsañ, bul jerde de bir qolğa şektew ay`tılğalı otır. Bul da alğaş ret qabıldanğalı otırğan normalardıñ biri», - dey`di QR Awıl şarwaşılığı mïnïstri Asqar Mırzaxmetov.
Jerdi pay`dalanwşığa da talap eki esege küşey`edi. Alqaptardı jalğa bermes burın respwblïkalıq bay`qaw jarïyalanadı. Jäne fermerden aldın ala bïznes jospar talap etilmek. Yağnï, käsipker jalğa alğan jerge ne egetinin küni burın körsetwi kerek. Mırzaxmetov «Jer» twralı jaña zañ jobasın jaqın künderi parlamentke tanıstırmaqşı. Budan bölek, Awıl şarwaşılığı mïnïstri qazir qoldanıstağı 24 mïllïon gektar alqaptağı bïday`dıñ kölemin qısqartıp, ornına jem-şöpti arttırmaq. Öy`tkeni, elimizde malğa azıq jetpey` jatır eken. Sonday`-aq depwtattar esep berwge kelgen Mırzaxmetovten swbsïdïyanıñ da nätïjesin suradı. Soñğı üş jılda awıl şarwaşılığına bölingen swbsïdïya 500 mïllïard teñgeden asıptı. Biraq qırwar qarjı tïimdi ïgerilmey` jatır. Mäjilismender jıl say`ın qırılıp jatqan mal men kïiktiñ sanına da alañdawlı.
«Kïikterdiñ ölgen jerinde mal nege ölmedi? Pasterelez birneşe jıldan beri belgili, onday` awrw bar ekeni. Oğan qarsı şara qabıldap jatırmız dep bir ay`tılw kerek qoy`. Bir de bir närse estigen joqpız», - dey`di Mäjilis depwtatı Baqtıqoja İzmuxambetov.
KTK


text:
Rusiä töbäklärendäge tatar tele uqıtuçılarınıñ IV qorıltayı tämamlandı
29 mart könne Tatar tele uqıtuçılarınıñ IV Bötenrusiä qorıltayı üz eşen tämamladı. Qazanğa Rusiäneñ küp kenä töbäklärennän cıyılğan 500 tiräse keşe tatar mäğärife problemaların tikşerep, öylärenä taralıştı. Çärşämbe kiçendä isä qorıltay delegatları üzläreneñ eşlärenä yomğaq yasar öçen şähärneñ Aq bars tamaşalar zalına cıyıldı. Monda cıyılış qısalarında eşlägän 8 seksiä utırışına näticälär yasaldı, räsmi dokumentlar qabul itelde. Qorıltayda qabul itelgän ber qarar ayıruça qızıqlı. Qazanda Rusiä tatar mäktäpläre häm gimnaziäläre direktorlarınıñ Şurası oyıştıru turında xäl itelde. Bu xaqta ber seksiä täqdimen cıyılışnıñ delegatları xupladı. Şulay itep, xäzer yılğa berniçä märtäbä töbäklärdän tatar mäktäpläre citäkçeläre Qazanğa cıyılıp, üzläreneñ problemaları xaqında kiñäşläşäçäk. Çärşämbedä tatar tele uqıtuçılarınıñ bötenrusiä qorıltayı tämamlandı, läkin 30 martta Qazanda mäğärifkä qağılışlı tağın ber cıyın başlanıp kitte. Bu yulı respublikanıñ yäş pedagogları cıyıldı Tatarstan başqalasında. Respublikanıñ törle rayon, şähärlärennän kilgän 300 keşe tatar däwlät humanitar-pedagogika universitetında üzläreneñ problemaları, alarnı çişü yulları xaqında kiñäşläşäçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
Ramil Bignov: Tatar tele statusı mäs''äläsendä tatar oyışmalarınıñ fikere üzgärmi
Tatarstannıñ Başqortstandağı säwdä – iqtisadí wäkilçelege citäkçese, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qömitetı räise urınbasarı Ramil Bignov fikerençä, tatar milli oyışmaları republíkta tatar telenä fäqät däwlät tele statusı birüne genä taläp itärgä qarar itkän ide häm alar üz mönäsäbäten üzgärtmäde.
– "Qayber başqort milli oyışmaları liderlarınıñ häm başqort ğälimnäreneñ tatar telenä däwlät tele statusı birelsä, şunı uq başqa millätlär dä sorí başlayaçaq digän arğumentı döres tügel, – di R. Bignov. – Çönki, berençedän republíkta tatar xalqı sanı 1 million yarım çaması, başqortnıñ üzennän dä kübräk. İkençedän, Räsäyneñ başqa töbäklärendä bişär, xätta cide telgä däwlät tele statusı birelüe täcribäse bar. Misal itep Dağıstan respublikasın kiterü dä citä".
Başqortstandağı tatar tele yazmışı turında Ufada ğına tügel, ä tatarlar küpläp yäşägän rayonnarda da borçılalar häm anı saqlaw, yaqlaw öçen xällärennän kilgänçä eşlär başqaralar. Republíknıñ Çaqmağış rayonında 2004 yılda berençe tapqır tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçılarınıñ zur kiñäşmäse bulıp ütte. Anda şul töbäk rayonnarı möğällimnäre belän bergä Ufadan da qayber tatar ğälimnäre häm möğällimnäre qatnaştı.
Başqortstannıñ tatarlar iñ küp yäşägän rayonnarnıñ berse – Çaqmağış uqıtuçıları oyıştırğan bu fiker alışu möğällimnärneñ üzläre äytüençä, bik tä waqıtlı häm fähemle bulğan. Kiñäşmä barışında anda qatnaşuçılar rayon mäktäplärendä tatar tele häm ädäbiätı uqıtunıñ aldınğı täcribäläre belän dä urtaqlaşqan. Bik kiräkle bu oçraşuda çığış yasawçı möğällimnärneñ fikere ber buldı: ana telebezne üzebezdän başqa berkem dä yaqlamayaçaq. «Tatar awıllarında köçläp başqort tele häm ädäbiätı uqıtunı kertü dä barı tik üzebezneñ üşänlektän, köçsezlek kürsätep, awızıbızğa su qabıp torudan ğına»,– dip assızıqladı tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçıları.
Älege kiñäşmä barışında tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçılarınıñ baytağınıñ yañaça eş alımnarı kertüe, Qazannan üzläre yörep, klasstan tış däreslär öçen dä törle kitaplar alıp qaytuları açıqlanğan. Mondí aldınğılıq, älbättä, maqtawğa layıq. Ämma barıber küpçelek uqıtuçılar «xäzer tizdän tatar mäktäplären başqortlaştırıp beteräçäklär» digän sıltaw belän iskegä genä yabışıp yata. Tanılğan tatar ğälime, fän doktorı, Uqıtuçılar belemen qämilläşterü institutı möğällime Äxät Niğmätullin fikerençä, tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçıları qaysıberdä haman da elekke däresleklär nigezendä genä uqıta. Ä bit tatar tele soñğı yıllarda ällä níkdär üzgäreşlär kiçerde. Onıtılıp baruçı matur süzlärebez, ğíbarälärebez kire qayttı. Ana tele häm ädäbiätı uqıtuçılarınıñ küpçelege isä şularnı qullanmí.
Şuşı uq fikerne Ufadağı tatar tele ğälimnäre, professorlar Radik Sibäğätov belän Sufín Powarísov ta yaqlí. Alarnıñ süzlärenä qarağanda, Başqortstandağı tatar mäktäplärendä tatar tele häm ädäbiätın uqıtuçılar soñğı waqıtta telebezdä bulğan uñay üzgäreşlärne üzläre dä nıqlap öyränergä tieş, şunsız alar balalarıbızğa teldäge yañalıqlarnı öyrätä almayaçaq. «Nindi genä qısular bulsa da, Başqortstanda tatar tele betmäyäçäk häm anıñ tamırın qorıta almayaçaqlar,– di Radik Sibäğätov. – Andí omtılışlar kiläçäktä tatar belän başqort arasında zur nizağ çığaraçaq. Çönki tatar endäşmäs– endäşmäs tä, ber kütärelep çığar. Ä andí ızğış başqortqa kiräkme. Älbättä, kiräkmi». Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qömitetı räise urınbasarı wazífaların da başqaruçı Radik ağa Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovnıñ republíkta yäşäwçe tatarlarnıñ tele statusı mäsäläsen xäl itäçäkbez, digän wäğdäse dä buş süzlär genä bulıp qalmayaçağına ışana. Million yarım tatarnı borçığan mäsäläne uñay xäl itü Başqortstanda millätara kierenkelekne köne – säğäte belän yomşartır ide.


text:
Yaqın arada Ğiraqtağı koalitsiä köçlärenä höcümnär artır dip kötelä.
Ğiraqta koalitsiä köçlärenä yäşeren höcümnär däwam itä. Atna axırında barlığı 4 amerikan xärbie hälak bulsa, düşämbe irtän tağın ber amerikan soldatı häm anıñ ğiraqlı tärcemäçese üterelde. AQŞ xärbi citäkçelege häm Ğitaqtağı waqıtlı Amerikan idaräse başlığı Paul Bremer äytüençä, aldağı aylarda mondıy bäreleşlär kimer dip kötelmi. Şulay da Ğiraqnıñ kiläçägenä ömet belän qarala.
Citmäsä yäkşämbe könne şiği möselmannar üzäge sanalğan Nacaf şähärendä 4 meñläp keşe AQŞ xärbilärenä qarşı kisken şiğarlär qıçqırıp andağı amerikan xärbi idaräse yanına kilde.
Üzäk ştab başlığı general John Abizaid yaqın arada höcümnär artır dip kötärgä kiräk dide. Anıñ äytüençä, Ğiraqta säyäsi citäkçelärneñ idarä şurasın oyıştıru ğiraqnı tözekländerügä taba möhim adım bulıp qarala häm bu doşman köçlärneñ açuın çığarğan. Şul uq waqıtta Abizaid ägär dä tüzemlegebezne yuğaltmasaq min uñışqa ireşü mömkinlegebezgä bik zur optimizm belän qarıym dide. Ğiraqtağı wäzğiätne häm üz küzläre belän kürep bäyäläw öçen Bağdadqa kilgän AQŞ saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitz höcüm itüçelärne qarşılıq köçläre dip tügel ä reaksiä köçläre dip atarğa çaqırdı.
Ğiraqtağı waqıtlı AQŞ administratsiäse başlığı Paul Bremer bu könnärdä Ğiraqtağı wäzğiät turında prezident Bush belän söyläşü öçen Waşingtonğa kilde häm törle televizion tapşırularda qatnaşıp Ğiraqtağı wäzğiät turında cämäğätçelekkä xisap birde. Bezgä berqädär waqıt anda qalırğa turı kiläçäk, niçä yılğa ikänen min äle äytä almıym dide Bremer. Ğiraqtağı AQŞ administratsiäse başlığı "Säddam Xösäin, minemçä, isän häm ,minemçä, ul Ğiraqta. Anı tizräk ütersäk yäki totsaq yaxşıraq bulaçaq, çönki anıñ yazmışınıñ haman da bilgesez qaluı, hiçşiksez, Säddam tarafdarlarına anı yaqlawnı arttıru mömkinlege birä" dip äytte.
Säddamnı totarğa yardäm itüçegä yäki anıñ ülemen isbatlawçığa 25 million dollar wäğdä itelgän. Küptän tügel AQŞ Üzäk Küzläw İdaräse Säddam möräcäğäte dip ber ğäräp televideniesennän tapşırılğan tasmadağı tawış çınnan da Säddamnekenä oxşağan dip beldergän ide. Bremer kübesençä Ğiraqnıñ Bağdadtan tönyaqtqaraq, sönnilär yäşägän öleşendä bulıp toruçı höcümnär artında Säddam tora dip isäplämi. Ämma anıñ äytüençä, bu höcümnärne Säddamneñ elekke yaxşı künegülär ütkän täcribäle xärbiläre oyıştıra. Höcüm itep qaçıp kitüçe törkemnärdä ğädättä 5-6 keşe bula.
Küptän tügel Ğiraqta bulıp qaytqan demokrat, Senatnıñ Küzläw Komitetı äğzası John Rockefeller IV Säddam haman da isän häm ilne kontrol''dä tota, populyarlıq aşa tügel, ä üç alu belän qurqıtu yardämendä dide.
Şulay da Bremer, Abizaid kebek ük Ğiraqnıñ kiläçägenä ömet belän qarın belderde:
AUDİO: Mimemçä, ägär dä ğiraqlılar 6-8 ayda konstitsiä äzerläp ölgersä, häm annan soñ tiz arada saylawlar ütkärelsä ber yıl eçendä anda suveren xökümät bulırğa mömkin dip isäplim.
General leytenant Ricardo Sanchez kiläçäktä 6500 keşelek Ğiraq sivil saqlanu köçläre oyıştırılaçağın iğlan itte. Bu köçlär amerikan köçläre belän bergä xezmät itäçäk häm ğiraq xalqı belän amerikannar arasında añlaşılmawçanlıqlarnı kimetü öçen tärcemäçe bulıp eşliäçäk.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Çeçen köräşçeläre citäkçese Şamil Basayev rus hädäflärenä qarşı höcümnär däwam itäçäk, ul höcümnärdä ximik qorallar da aqlana dide.
Çeçen köräşçeläreneñ räsmi internet säxifäsenä elengän belderüdä Basayev Rusiä prezidentı Vladimir Putinnı Russiä köçläre Çeçnädä xalıqara qanunnarnı bozmasqa tieş digän taläplärne ütämäwdä ğäyepläde.
Basayev Russiä xärbi köçläre Çeçennarğa qarşı ximik qorallar häm başqa ağular qullana di. Häm xäzer bezneñ dä Russiägä qarşı ximik qorallar häm ağular qullanırğa xoquqıbız bar di.
Basayev Rus Pravoslav çirkäwenä qarşı höcümnär bulaçağı turında kisätä.


text:
Ul er jetip, qız balïğat jasqa tolğannan key`in şañıraq köterwdi oy`ğa aladı. Olardıñ key`birewleri ata- ana ıqpalımen bolsa, endi birewleri Allanıñ aq jolımen neke qïyuğa bel bay`lay`dı. Ärïne, üy` bolıp, köbey`gen barlığımız üşin qwanıştı jay`t.
Alay`da, üy`lenw oñay`, üy` bolw qïın degendi umıtpağanımız abzal. Tipti, qazirgi kezde üy`lenw qïın, üy` bolw odan da qïın dep jatadı. Bul sözdi maquldamasaq, qarsılıq bildirmey`miz. Sözimizdiñ basında ay`tıp ketkenimizdey` bozbala men boy`jetken maxabbattıñ dämin sezinbey` tura almay`dı. Bir körgennen ğaşıq bolw, essiz süyu on segizge endi tolgan jasöspirim üşin esten ketpes sät bolıp qalatını sözsiz. Eñ bastısı qatelikke boy` aldırmaw. Qanday` qatelik dey`siz ğoy`? Eñ aldımen oy`ğa oralatını nekesiz tösek qatınasında bolw, arağa bir jıl salmay` ajırasw, sonımen qatar öz - özine qol jumsaw.
Mine, osı tektes kemşilikter qoğam dertine ay`nalıp bara jatır. Bilmestikpen ot basqan sulwlarımız ayağı awırlap, ne istey`minniñ küy`in keşw edi. Ä.Täjibaev kitapxanasınan şığıp, ayaldamağa jaqındağanım sol edi, etegi jasqa tolgan boy`jetkendi jolıqgırdım. Basında män bermegen edim, key`innen qay`ta barıp qarawdı jön sanadım. Sodan ne kerek, eñkildep otırğan qurbıma tayadım da, «ne boldı?» dep tötesinen qoy`ıp qaldım. Jılağannan ba eki közi qızarıp ketken ol meniñ moy`nıma asıla ketti. Mende eş abırjımastan qasına jay`ğastım. Jaranıñ awzın tırnamay`ın degen nïetpen eşteñe suramawğa bekindim. Alay`da, işine bükken sırı tınıştıq bermedi me, ol bärin özi jay`ıp saldı. Äñgimeniñ bay`ıbın tındap qarasam, süy`gen jigitinen qol üzipti. Jäy` ğana ay`ırılıssa mey`li ğoy`...
Jüreginiñ tükpirinde bir tirşilik ïesi qonıstanıp ülgergen. Janğa batqanı da osı. «Şaraday` bası şaqşaday`» bolıp otırğan ol eki ottıñ arasında turğanday`. Qazaqtıñ qaraköz qızı osınday` därmensiz küy`ge uşırağanı bir qınjıldırsa, eşqanday` qol uşın soza almay` otırğanım janıma judırıq bolıp tïdi. Ay`nalama jek körinişti közben bir sät qarap öttim. Bawır eti balasın qoqısqa tastağandar, şetelge sawdalağandar, qızdarğa zorlıq körsetip, ay`wandıqpen öltirgender köbey`mese azayar emes. Jerdegi qım - qwıt tirşilikke nalıdım da, basımdı köterip şuğıla şaşqan altın künge tilqattım: - Külli älemge jarıq berwşi, altın kün!
Şınımen - aq, jer betinde jaqsılıq atawlı qalmağanı ma? Rasımen, adamzat balası mey`irimdilik pen izgilikti umıtıp jüregimiz tasqa ay`nalğanı ma? Eger ol tasqa ay`nalsa, sen nege eritpey`siñ? Sen nege barlığına jılwlıq sıy`lamay`sıñ? Älde seniñ de dérmeniñ jetpey` me? Sonda kimniñ därmeni jetedi? Meniñ be? Qatigez qoğamnan baz keşip otırğanımda bey`tanıs qızdı müldem umıtıp ketippin. Derew esimdi jïdım da, onı jigerlendirwge tırıstım. Äy`tse de munıñ eş kömek bermey`tinin ekewmiz de bilip otırğanbız. Qolımnan bar kelgeni jılı sözder ğana boldı. Qoştasarda uyalı telefonınıñ nömerin aldım da, «eşqaşan berilme, periştendi dünïege äkel», - dedim. Osı sözderi ay`tıp turğanda jüregim qars ay`ırıldı. Nege dey`sizder goy`? Maqul, ol säbï dünïe esigin aştı delik, bolaşağı qanday` bolmaq? Ata- ana qos qanatımız bolsa, ol jalğız qanatpen qalay` uşpaq? Meni mazalay`tın da osı. Sondıqtan, barlığımız keleşek üşin alandawımız qajet. Bir sättik läzzat üşin bey`künä jannıñ tağdırın tälkekke salw ädiletsizdik. Qay`ğıdan qan jutıp jürgenşe, baqıtqa balqığan artıq emes pe?!
Lawra ŞUĞLA


text:
Rusiä uquçılarınıñ tarix buyınça olimpiadası Qazannıñ meñyıllığına bağışlana
Qazanda bu könnärdä mäktäp uquçılarınıñ Tarix fäne buyınça olimpiadası bara. Anda Rusiäneñ 56 töbägennän respublika häm ölkä bäygelärendä ciñügä ireşkän balalar qatnaşa. 2003 yılda bu çara Sankt-Piterburgta uzıp, şuşı şähärneñ tarixına bağışlansa, bıyılğı olimpiadanıñ üzençälege şunda – ul başqalabıznıñ meñyıllığına bağışlanıp ütä. Älege täqdim belän Qazan şähäre xakimiäte çıqtı, ä Rusiäneñ Mäğärif ministrlığı moña qarşı kilmäde. Oyıştıruçılar süzlärenä qarağanda, bu bäygeneñ biremnäre, sorawları arasında milli-regional komponent qısalarında Qazanğa, anıñ meñyıllıq tarixına bağışlanğan sorawlar da bar. Alay ğına da tügel, olimpiada barışında, 22 aprel’ könne, Qazan köne dä ütkäreläçäk. Bu könne bäygedä qatnaşuçılar Qazan däwlät universitetı belän tanışıp, anda ütäçäk başqala tarixına bağışlanğan viktorinada üz köçlären sınap qarıy alaçaqlar. Şul uq pänceşämbe könne olimpiadanıñ final öleşe dä ütäçäk. Anda bäygeneñ soñğı öleşenä ütkän 20 uquçıdan 9 bala ciñüçe dip tabılaçaq. Olimpiada nigezdä Qazannıñ iñ yaxşı mäktäpläreneñ berse – Mäskäw rayonında urnaşqan 102 gimnaziädä ütä. Xäyer, Qazanda uza torğan älege çaranıñ programması bäygelärdän tış ta bik monda. Başqala qunaqları Qazan, anıñ tarixı, respublika belän tanışa, törle mäktäplärendä bula, şähärneñ citäkçeläre belän oçraşa. Uquçılarnı alıp kilüçe uqıtuçılar da onıtılmağan. Alar öçen törle seminarlar, ğalimnär häm alarnıñ Tatarstandağı kollegaları belän oçraşular, täcribä urtaqlaşular qaralğan. Tarix buyınça olimpiada 23 aprel’gä qädär däwam itäçäk.
Gölnaz İlgizär


text: Bügen Rusiädä “Novaya gazeta” küzätüçese Anna Politkovskayanıñ ülüenä 40 kön tulu uñayınnan anı iskä alu çaraları ütte. Politkovskaya 7 nçe üktäber könne atıp üterelgän ide. Politkovskayanıñ xezmättäşläre bäysez tikşerü eşe alıp bara. “Novaya gazeta” möxärrireneñ urınbasarı Vitali Yaroşevski bu xaqta Azatlıq radíosına birgän äñgämädä: “Maxsus räsmi tikşerü eşe alıp barıla. Mindä bulğan xäbärlärgä qarağanda anda yaxşı belgeçlär kergän. Alar bu ülemgä kitergän töp öç säbäpne tikşerä. Ämma nindi säbäplär ikänlege äytelmi. Bu şulay uq tikşerü barışına zıyan kilmäsen öçen eşlänä. Şulay uq paralel räweştä jurnalist tikşerüe dä alıp barıla. Bez kiräk dip tapqan näticälärne xäbär iterbez”,- dide.


text:
Omskida bäyräm kiçäse
Watannı saqlawçılar köne uñayınnan Omskida törle bäyräm çaraları küpkä aldan başlandı. Çaralarnıñ ölkä külämendä ütkärelgännäreneñ iñ möhime 22 fevral''dä Ciñü Parkında häykäl açu buldgandır. Soñğı, tınıç dip sanalğan yıllarda xärbi konfliktlarda häläk bulğannar häm isän-imin äylänep qaytqannar istälegenä biredä mähabät memorial kompleks tözelde. Anı açu tantanasında ölkä häm şähär citäkçelege, studentlar,balalar, soldatlar, kadetlar, şähär cämäğätçelege häm başqalar qatnaştı. Tantanada çığış yasawçılar, bu monument törle suğışlar soldatların, araları 10-ar yıl bulğan buınnarnı berläşterde, waqıtında alar suğışqa cibärüçelär xaqlımı, dip soramadılar, burıçların ütädelär, - dip assızıqladılar. Mondıy çaranıñ yäşlär öçen zarurlığına basım yasadılar.
Häykäl açu tantanasında bu soñğı suğışlarda ulların yuğaltqan ata-analar da az bulmadı. Gölfiä apa häm Säwçät abıy Mösäğitovlarnıñ ulları Feliks Avgan suğışında häläk bulğan. Bezgä Avganstan digän süzne genä dä işetü awır, didelär alar. Şulay da Gölfiä apa belän Säwçät abıy Watannı saqlawçılar köne aldınnan tatar milli-mädäni moxtariäte oyıştırğan xäter kiçäsenä kilgän idelär. Avganstan afäten kiçerüçelärdän tış Böek Ciñüneñ 60 yıllığına bağışlanğan bu kiçägä suğış häm tıl veterannarı, tatar millätennän bulğan kadetlar häm Armiä saflarında xezmät itüçe soldatlar çaqırıldı. Küpläre 80 yäşlären tutırğan olpat veterannarnıñ xatirälären hämmäse qızıqsınıp tıñladı.
Sovetlar Soyuzı qaharmanı Ğafar Nazar ulı Nasardinov turında istälekläre belän anıñ kilene Lälä xanım Nasardinova urtaqlaştı.
Ğafar abıy Nasardinov 1992 yılda wafat bula. Böyek Watan suğışında Omski ölkäsendä tuıp üskän 4 tatar keşese Sovetlar Soyuzı qaharmanı isemenä layık bula. Qızğanıçqa, bügenge köndä alarnıñ berse dä arabızda yuq inde.
Kiçä barışında suğış qorbannarı xörmätenä tınlıq minutı, doğa qılu yolaları ütälde. “Umırzaya” ansamble cırçıları suğış, tınıçlıq temasına cırlar başqardılar.
Kiçägä kilgän kadetlar qısqaça üzläre turında söylädelär, aldağı plannarı belän urtaqlaştılar.Kadetlar korpusında uquçı yegetlär asılda ätiläreneñ, babalarınıñ eşen däwam itsälär, kiçägä kilgän soldatlar Omskiğa xärbi xezmät ütü öçen cibärelgännär. Yegetlär-Nail Moxtarov häm Azamat Kärimov, biredä inde ike yılğa yaqın xezmät itälär, armiägä Orenburdan häm Başqortstannan çaqırılğannar. Alar tatarça matur ğına çığış yasadılar, kiçäne oyıştıruçı apalarınıñ sorawı buyınça qıyınsınıp qına bulsa da cırlap ta birdelär.
Şunısı da äytep ütärgä kiräk, tuğan telneñ bügenge köndä betep baruına qarata borçuların da belderdelär kiçädä qatnaşqan ölkännärebez, yäşlärgä üget-näsixätlären dä birdelär, izge teläklären dä yulladılar.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Tatar kongressnıñ İvanovo şähärendä küçmä utırışı uzdı
Pänceşämbe irtäsendä ber törkem cämäğät eşlekleläre, ğalimnär, jurnalistlar İvanova şähärennän Qazanğa qaytıp töştelär. Alar uzğan çärşämbe 25 mayda İvanovada ütkän tatar milli – mädäni çaralarında qatnaştı. Anda tözelgän mäçet yanında mäktäp – mädräsä binasınıñ nigez taşı salu yolası, şulay uq BTK byurosınıñ küçmä utırışı, İvanova universitetında milli tatar mäğärife häm yäkşämbe mäktäbe turında konferensiä, ölkä gubernatorı, şähär başlığı belän oçraşular kebek bik möhim häm qırıq çaralar şul uq çärşämbe kön qısalarına sıya aldı. Qazannan İvanovağa qädär 12 -13 säğät, yäğni tön däwamında säfär qılıp, köndez şuşı çaralarda qatnaşqannan soñ İvanova tatarlarınıñ üzeşçän teatr-spektaklen qarağannan soñ tağın tön däwamında 800 çaqrım yullar ütep Qazanğa qaytu öçen citdi säbäplär bar. İvanovağa baruçılar arasında eş belän mäşğül keşelär – tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov, anıñ urınbasarı, tarix fännäre doktorı – Damir İsxaqov, xökümät apparatınıñ bülek mödire – Kim Miñnullin, mäğärif ministrlığınıñ bülek mödire – Radik Zaripov, yazuçı häm cämäğät eşleklese Fäwziä Bäyrämova, başqarma komitet apparatınıñ cawaplı xezmätkärläre Rinat Wäliullin, Miläwşä Ğömärova, Gölnaz Şäyxieva, şulay uq Penza, Vladimir, Mäskäw, Tübän Novgorod, Ryazan’ ölkäläreneñ tatar cämğiätläreneñ citäkçeläre İvanovağa ber dä yuqqa ğına cıyılmadı. Elekke Vladimir kenäz bilämälärendä, çıqıldap torğan rus häm pravoslav töbäge ivanovada menä inde 10 yıldan artıq tatar milli, dini tormışı canlanıp kilä. Anda bik matur, mähabät mäçet tözelgän, yäkşämbe mäktäe eşli, Sabantuylar ütä, yäşlärneñ Nur cämğiäte häm tatar milli möxtäriäte tözelgän. Anıñ başlap yörüçe häm möfti Färit Lyapin ölkä xakimiät orğannarı belän urtaq tel taba alğan.
Fänni – praktik konferensiädä häm tatar kongressınıñ byuro cıyılışında başqarılğan eşlärgä yomğaqlar yasaldı. Rusiäneñ bik küp töbäklärendä islam dinenä häm milli cämğiätlärgä qırın qaraw ğädätkä kersä, İvanovada tatarlarğa mönäsäbät äybät. Ölkä gubernatorı Vladimir İl'iç belän oçraşu waqıtında ul, bez tatarlarnıñ oyışqanlığın, añ- belem, tärtiplelegen kürep torabız. Bezneñ tatar cämğiäteneñ milli, mädäni, dini üseşenä şatlanabız dip belderde. Yaña tözelgän mäçet, yäğni islam mädäniäte üzäge ixatasında. Mäktäp–mädräsägä nigez taşı salu da şähär başlığı Groşov belän bergä küptän tügel genä ölkä gubernatorınıñ urınbasarı itep bilgelängän Rinat Yağfarov ta qatnaştı. Orenburda tuğan, Çiläbedä üskän, xosusıy biznesta, şulay uq Gazpromda häm Rusiä prezidentınıñ administratsiäsendä eşlägän bu yäş yeget perspektivalı kadr, dip sanala. Şähär Sovetı deputatları citäkçese dä tatar millätennän.
Ğomumän, bu oçraşular İvanova töbägendäge borınğı törki tatar awılları, millättäşlärebezneñ tarixi ezläre turında bik küp närsä mäğlüm buldı. İñ möhime, dokladlarda söylänep torğan tolerantlıqnıñ häm milli sabırlıqnıñ tormışta kiñräk taraluı. Bu könne yañğırağan çığışlar da, “Millätem” teatr-studiäseneñ Musa spektaklen quyuı da bik qızıq buldı. Ämma iñ möhime - citdi mädäni ictimaği mäs'älälär tikşerelüe.
İvanovada ütkän cıyılışlardan Qazan qunaqları üzläre belän yaña tä'sir genä tügel, ä başqarası eşlär isemlege alıp qayttılar. Bigräk tä Tatarstan belän xezmättäşlek, tatar yäşläre häm balaları Qazanğa säyäxätkä tatar möxitendä aralaşıp yäşärgä cibärep qaytaru täqdimnäre aktual' bulıp çıqtı. Bügenge säyäsi häm psixologik torğınlıq, kierenkelek çorında milli ruxnıñ irekle üsep kilüe ğädäti waqiğa tügel.
Rimzil Wäli


text:
Foto: aBTopдiki
Aqtöbede 5 mawsım küni bolğan terrorïstik oqïğağa qatıstı aldın ala tıñdaw ötip jatır. Swdʹya Nurlan Sultanovtıñ şeşimimen negizgi sot otırısı jabıq türde ötedi. Alğaşqı sot otırısı 24 qazanğa belgilengen, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Bügin tañerteñ Aqtöbe oblıstıq qılmıstıq ister jönindegi mamandandırılğan awdanaralıq sotında 5 mawsım küni bolğan lañkestik oqïğağa bay`lanıstı sot otırısınıñ aldın ala tıñdalımı bastaldı. Qala qawipsizdigi üşin quqıq qorğawşılar küşey`tilgen tärtipte jumıs istep jatır. Sot otırısı kezinde oblıstıq sottıñ törağası Muratqalï Äketay`, oblıstıq işki ister departamentiniñ basşısı Maxambet Abïsatov, jergilikti polïcïya basşısı Qanat Älïev jäne Ulttıq qawipsizdik komïtetiniñ ökilderi kelip, arnay`ı jasaq pen snay`perler küzetti küşey`tti.
Swdʹya Nurlan Sultanov qorğawşılar men memlekettik ay`ıptalwşılardı tanıstırıp, sottalwşılarğa tağılğan ay`ıptı oqığan soñ sot zalındağı dıbıs öşirildi. Sot endi jabıq esik jağday`ında ötedi.
«Qılmıstıq iske qatıstı aldın ala sot tıñdalımı aşıq jağday`da ötti. Sot otırısı kezinde swdʹya Nurlan Sultanov negizgi sot otırısı jabdıq türde ötedi dep şeşim şığardı. Sondıqtan, sot zalınan beriletin dıbıs öşirildi. Qorğawşılar tügel keletin bolsa, negizgi sot otırısı 24 qazanğa belgilenedi. QR zañnamasına säy`kes qawipsizdik üşin sottı jabıq ötkizwge boladı»,- dedi oblıstıq qılmıstıq ister jönindegi mamandandırılğan awdanaralıq sotınıñ swdʹyası Axmetqalï Moldağalïev.
Eske salsaq, 5 mawsımda «Pallada» men «Pantera» qarw-jaraq dükeni men №6655 äskerï bölimine şabwıl jasaldı. Terrorlıq akti kezinde 8 adam qaza tawıp, 23 adam jaralandı, awrwxanada em qabıldadı. Barlığı 29 sottalwşınıñ 9-ı lañkestik şabwıl jasağanı, 18-i josparlanğan qılmıstı xabarlamağanı, ekewi qılmıstı jasırğanı üşin jawap beredi. Sottalwşılardıñ 28-i waqıtşa tergew ïzolyatorında otır, birewi qaladan şıqpaw jönindegi qolxatpen bosatılğan. Qılmıstıq is 201 tomnan turadı. İs boy`ınşa 215 saraptama jasaldı.
Ay`ta ketey`ik, oblıstıq qılmıstıq ister jönindegi mamandandırılğan awdanaralıq sotında jaña zal jasaqtaldı. Ğïmaratta 20 bey`nekamera bar. Munda sottalwşılardıñ är qadamı baqılawda.


text:
Bäxäsläşergä urın bar
Bäxäsläşergä urın bar
Tağın şunısın da äytergä kiräk: federalizm temasına Qazanda ay sayın diärlek fänni-ğämäli konferensiälär, seminarlar uzıp tora. Läkin fän üz yulında, ä säyäsät bötenläy başqa yaqqa xäräkät itä. Döresen äytkändä, älege fänni çaralar yış qına «xälwä-xälwä» dip qabatlawnı iskä töşerälär. Ğalimnär «federalizm» dip täqrarlap toralar, ä üzäktäge xakimiät Jirinovskiynıñ Rossiäne guberniäläşterü ideyäsen ğämälgä aşıru östendä armıy-talmıy eşli birä. Küptän tügel «KoMcoMoлbckaя ПpaBдa» gazetında päyda bulğan guberniäläşterü proyektı änä şul xaqta söyli.
Konferensiädä Boris Yeltsinnıñ elekkege kiñäşçese Emil' Pain millätara mäs’älälärne tikşergändä şaqtıy qızıqlı çığış yasadı, soñğı waqıtta Rusiädä milli üzañğa qarağanda dini faktor köçäyep bara digän fikergä qarşı çıqtı. Pain süzlärenä qarağanda, xäzer barlıq millät wäkilläreneñ, şul isäptän urıslarnıñ da, milli añı bik tiz üsep bara. Häm bu protsessnıñ nindi näticälärgä kiterüen küzallawı qıyın. Emil' Pain Federal' üzäkneñ vertikal' urnaştıru, täñgälläşterü säyäsäten, okruglarnıñ eşen tänqıytläde.


text:
Könçığış Berlinda Äxmädiä mäçete?
Soñğı waqıtta Könbatışta İslam mäsälälärenä iğtibar bermä-ber arttı. Yewropanıñ abruylı basmalarında kön sayın diärlek İslam belän bäyle mäqälälär basıla. Monıñ säbäbe närsädä? Möselmannar çit moxitkä niçek yaraqlaşa? Cirle xalıq alarğa nindi möğämälä kürsätä?
WSJ gäzite atnakiç sanında Belgiädä yäşäwçe Möxämmät Mimun turında yaza. 1988 yılda qabul itelgän qanun nigezendä Belgiädä üz öyeñdä qorban çalu tıyılğan ikän. İmeş malnı rizıq itep suyarğa yarıy, ä menä yola itep yuq. Möxämmät äfände sarığın Toyotasına salıp maxsus urınğa kilgän, yañğır astında ike säğät çirat kötkän. Citmäsä yulda anı politsiä tuqtatqan. Bagajniqta tere mal yörtkän öçen ştraf tülätkän. Sarıqnı qayışlamağan öçen dä tülätmäkçe bulğan. Belgän bulsam, öyädä genä çalır idem, dip suqrana Möxämmät äfände.
Independent gäzite comğa sanında İspan möselmannarınıñ Cordoba qalasında mäçetne torğızu niäte turında yaza. Borıñğı İslam patşalığı Äl-Andalus üzäge bulğan Cordoba – Yewropa möselmannarınıñ tabınu urını sanala. Möselmannar VIII gasırdağı mäşxür mäçetneñ ikegä kimetelgän ölgesen tözergä cıyına. Berniçä ğäräp ile yärdäm itergä äzer. Läkin cirle xristian ruxaniı, bu oçraqta çirkäwneñ abruyı kimiäçäk, dip mäçet tözügä qarşı çığa. Bäxäs däwam itä.
Moña oxşaş xäl Germaniä başqalası Berlinda. Şuşı atnada şähärneñ könçığış öleşendäge Pankov-Heinersdorf bistäsendä yaña mäçetkä nigez taşı salındı. Berlindağı Äxmädiä mäxälläse iske fabrika urınında mäçet kütärergä cıyına, räsmilärdän röxsät bar. Läkin cirle xalıq moña qarşı çıqqan. Berniçä distä keşe taş salu tantanasına kilep, "Mäçetkä yuq!" digän şigärlär qıçqırğan. Şuşı mäçet tiräsendäge şaw-şu turında bez Berlinda yäşäwçe İslam belgeçe, İrekle Universitet qarşındağı Türkologiä İnstituı xezmätkäre Rufat Sattarov belän söyläştek.
"Pankov bistäsendä tözeläse mäçet şunıñ belän ähämiätle - ul Berlinnıñ Könçığış öleşendä berençe mäçet bulaçaq. Berlinda barlığı 70tän artıq mäçet bar dip sanala, läkin alar barısı da şähärneñ Könbatış öleşendä. Berlin diwarı cimerelgännän soñ möselmannar küpläp näq menä Könçığışta töplänä başladı. Älegä qädär alarnıñ ğibädät yortı yuq ide."
Rufat Sattarov äytençä, bu mäçetne Axmädiä mäxälläse tözergä cıyına.
"Mäçetneñ mäydanı 4 meñ kvadrat metr, manaraları 12 metr biek bulaçaq. Ul Möxämmät Päyğämbärneñ berençe xatını Xädiçä isemen yörtäçäk."
Qarşılıq belderüçe törkemneñ citäkçese Joachim Swietlik Reuters agentlığına, Äxmädiä xäräkäten "İslamnıñ töp ağımı tarafınnan tanılmağan, demokatiägä qarşı sekta" dip atağan.
İslam belgeçe Rufat Sattarov süzlärençä, XIX ğasırda Hindstanda Ğöläm Äxmät tarafınnan tözelgän bu xäräkätneñ tatar cäditçeläre arasında da tarafdarları bulğan, misal öçen Musa Bigiev. Xäräkätneñ töp fikere – dinnär arasında dialog qoru. İslam dönyasınıñ Axmädiägä qarata tiskäre mönäsäbätneñ säbäbe şunda – bu xäräkät Möxämmätne soñğı Päyğämbär dip tanımıy. Läkin Rufat fikerençä, Berlindağı mäçetkä qarşı çığuçılar ul qadäre tirän qazımıy.
"Mäçet tözügä qarşı demonstartsiägä çıqqan 50läp keşe Axmädiäneñ närsä ikänen belä dip uylamıym. Germaniäneñ räsmi çığanaqlarında Axmädiä köç qullanmıy torğan, tınıç dini oyışma bularaq terkälgän. Protest belderüçelär xäzer kiñ taralğan İslamğa qarşı populistik şiğärlär belän çiklängän."
Rufat süzlärençä, bu şiğärlär bik ğadi: mäçetkä yuq, çönki ul tözelsä azan tawışı alarnıñ tınıçlığın bozaçaq. Berlin diwarı cimerelügä qaramastan, cämğiät aqılındağı diwar, al fiker, islamğa şiklänep qaraw, belmägän äyberdän quru, äle dä isän. Monnan tış, Rufat fikerençä, monıñ artında säyäsi uyınnar da bula ala:
"Qayber mäğlümätlärgä qarağanda bu protest çaraları artında radikal uñ köçlär torğan. NPD partiäseneñ könçığış Berlinda yäşäwçe wäkilläre. "
Axırda Rufattan bu mäçet tiräsendäge şaw-şuğa Berlindağı millätäşlärebezneñ qaraşı turında soradım.
"Tatar-başqort üzägenä kilgändä, xäzer alar Berlinda ikäw, berse şul Pankov bistäsendä. Alarnıñ dini mäxällälär belän bäyläneşe yuq, eşçänlekläre milli-mädäni çaralar, bäyrämnär ütkärü belän genä çiklänä."
Berlindağı İrekle Universitet qarşındağı Türkologiä İnstituı xezmätkäre Rufat Sattarov fikerençä, bu şaw-şu berazdan tınaçaq, mäçet axır çiktä barıber tözeläçäk häm cämğiätkä faydağa ğına bulaçaq. Axmädiä mäxälläse anı qorı mäçet kenä tügel, ä törle fänni-mädäni çaralar ütä torğan, härkem, berençe çiratta almannar öçen açıq urın itergä cıyına.
Ali Ğilmi


text:
Yäştär xaqında yänä ber ukaz qabul itelde
Mortaza Räximov Yäştär- Başqortostandıñ xäl itkes resursı tigän ukazdı imzalanı. Bıl kontseptsiya balalar, üśmerźär häm yäştär arahında ruxi-äxlaqi mäźäniätte üśtereü, vatandaşlıq äüźemlegen arttırıuźı maqsat itep quya. Ukaz ihä Respublika yäştär xäräkäte sostavına ingän oyoşmalarğa däülät yarźamı kürhäteügä qaytıp qala. Respublikala 12 yäşkä tiklemge balalar hanı 584 meñ 365, 16 yäşkäsä üśmerźär 284 meñdän aşıuıraq. 17 yäştän 24-käsägelär 565 meñ, 25-30-źağılar 336 meñ 719. Başqortostanda balalar häm yäştärźeñ 43 oyoşmahı bar. Ularğa 300 meñdän aşıu keşe, şul iśäptän 250 meñ bala yälep itelgän.