text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen Amerika Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa qarşı höcümen ber niçek tä aqlap bulmıy, dip kiçekmästän xärbi çaralarnı tuqtatırğa çaqırdı. Suğışnı Putin “zur säyäsi xata” dip atadı. Kremldä ministrlar aldında çığış yasap, Rusiä prezidentı –Ğiraq suğışı -qarşılıq beldergän cämäğätçelek fikere, xalıqara qanunnar häm Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Xartiäsenä qaramastan alıp barıla, dide. Putin, nizaqnı çişügä Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası totınırğa tieş, dip sanıy.
Rusiä Ğiraqqa qarşı köç qullanuğa kisken qarşı bulğanın belderep kilde. Fransiä häm Germaniä belän berlektä Rusiä, Berläşkän Millätlär Oyışmasında Ğiraqqa suğış başlawnı röxsät itkän nindi dä bulsa rezolyutsiäne qabul itügä aldan uq qarşılıq beldergännär ide.


c: text/html

text:
«Tatnet yoldızları» bäygese başlandı.
Anda İnternettağı iñ yaxşı tatar mäğlümat çarası, kirill häm latin xäreflärendä iñ yaxşı sayt, tatar ictimaği oyışmanıñ web-bite, tarix, etnografiä, mädäniät turındağı iñ yaxşı sayt, iñ yaxşı tatar yäşlär bite, din turında häm törkilärgä bağışlanğan iñ yaxşı säxifälär kebek törlärdä yarışırğa täqdim itelä.
Ğarizalarnı qabul itü 1 aprel’dän başlandı, bäygedä qatnaşırğa telägän keşe ğarizasın 31 iyulgä qädär birä ala. 1 köndä inde 5 sayt qatnaşırğa teläk beldergän. Näticälärne bilgeläw häm büläkläw tantanası 2003 yılnıñ avgustında bulaçaq.
Bäygedä qatnaşqan eşlärne Mordoviädäge millättäşebez İrek Bikkinin, İntertat.ru agentlığınıñ baş möxärrir urınbasarı Älfiä Miñnullina, «Respublika Tatarstan» gäziteneñ bülek möxärrire Rafael Mirğazizovtan torğan jyuri qarıyaçaq.
Bikä Timerova, Qazan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Bişkäk. Qırğızstan prezidentı idaräse bügen, ilneñ Konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertü maqsatında irtägä uzaçaq refendum aldınnan qırıs iminlek çaraları kertelüwen belderde. Bu berençe çiratta ildäge bar strategik qorılmalarğa häm tawış birü urınnarına qarıy. Anda östämä militsiä köçläre urnaştırılaçaq dip xäbär itä qırğız prezidentı idaräse. Anıñ belderüwendä, tawış birü könendä nindi dä bulsa problemalar çığaru omtılışları qanun nigezendä bik tiz häm qırıs räweştä bastırılaçaq digän kisätü dä bar. Referendumğa qarşı çaralar qayber oppozitsiä törkemnärennän kötelä, alar Konstitutsiägä täqdim itelgän üzgäreşlär prezidentqa tağın da kübräk wäkalät birä dip isäpli. Tawış birüdä qatnaşaçaq ike millionlap keşe, berniçä törle üzgäreş küzdä totılğan ber täqdimgä äye yäki yuq dip kenä cawap birergä tieş. Üzgäreşlär arasında, xäzer ike palatadan torğan parlamentnı ber palatalı ğına itü täqdime dä bar. Berniçä xalıqara oyışma şuşı referendumnı ütkärü şartları xalıqara taläplärgä turı kilmi dip belderde.


text:
Qazan – sport başqalası
Bu arada Qazan sport başqalasına äylände. Çärşämbe könne başqalada Rubin futbol komandası Mäskäwneñ TSSKA futbolçıları belän uynadı. Uzğan yılnıñ çempionı belän çempionatnıñ bronza medalistları uynağanın qazanlılar ğına zarığıp kötmädelär. Mäskäwdän dä älege uyınnı qararğa 1 meñ tiräse TSSKA canatarı kilde. Älege komanda fanatlarınıñ şaqtıy tınğısız ikäne bilgele. Şuña da, alarnı Tatarstanda Qazan belän tanışır öçen avtobuslar ğına tügel, ä köçäytelgän militsiä patrul’läre dä qarşı aldı. Başqalağa şulay uq Bertuğan Znamenskiylar isemendäge ciñel atletika buyınça sport yarışlarında qatnaşuçılar da kilä başladı. Älege bäygelär Qazanda 8-9 yüldä uzaçaq. Anda Rusiä sportçıları ğına tügel, ä 23 ildän qatnaşuçılar kiler dip kötelä. Yarışlarda tanılğan Çallı sportçısı Gölnara Sämitova da qatnaşaçaq. Şuşı könnärdä genä Tula şähärendä uzğan ciñel atletika buyınça Rusiä çempionatında Gölnara Sämitova 3 meñ metrğa yögerüdä yaña dönya rekordına ireşte. Qazanda da ul ciñügä ireşer dip ömetlänä anıñ canatarları. Ä menä respublikada ütä torğan şaxmatlat buyınça xatın-qızlar arasında Rusiä çempionatında tatarstanlılar älegä ciñülärgä bik siräk ireşä.Gölnaz İlgizär


text:
Bu anıñ soñğı 2 atnadağı ikençe Ukraina säfäre.
Putin belän Ukraina prezident Leonid Kuçma Azov diñgezendäge Kavkaz portında söyläşülär ütkärgännän soñ Kerç portına kitte.
Qırımğa kilgäç tä alar belän Ukraina premyer ministrı Viktor Yanukoviç oçraştı.
21-nçe noyäberdä Ukrainada prezident saylawlarınıñ ikençe turı ütäçäk. Anda namzät bularaq Rusiägä yöz totuçı Yanukoviç belän Könbatışqa qarawçı oppozitsion Viktor Yuşçenko qatnaşa.
Üktäberdä saylawlarnıñ berençe turına 3 kön qala Putin Kievta bulğan ide. Ul säfär Yakunoviç faydasına oyıştırıldı dip sanaldı. Prezident Kuçma berençe turda Yuşçenko çiñep çıqqan yäki küp tawış cıyğan 11 ölkäneñ citäkçelären wazıyfalarınnan töşerde.
Kuçmanıñ 3 kön elek imzalanğan bu färmanı bügen parlamentnıñ internet säxifäsenä çığarıldı.


text:
Milli mäğlümat çaralarınıñ töp probleması - saqlanıp qalu
Yuliä Näsretdinova şikelle uq, başqa jurnalistlar da Qazanğa moñ-zarların cıyıp kilgän. Çiläbedä mäsälän radiotapşıruğa atnasına 3 minut qına birelä ikän. Ästerxandağı tatar gäziteneñ çığu yışlığı nıq kimegän, ul xäzer 3 ayğa 1 genä tapqır çığa. Samara häm Orenburdağı gäzitlären çığaru finans qıyınlıqlarğa bäyle. Berdäm mäglümäti tirälekne tudıru öçen «Tatarstan - yaña ğasır» kanalı xezmät itär dip uylanılğan ide. Ämma Ästerxan wäkile fikerençä, bu tele-radio kanalnıñ tapşıruları saylaw aldı çorında özelgän. Bötendönya tatar kongressı wäkile, Başqortstan televidenieseneñ Tatarstan tamaşaçıları telealğıçlarına kilep kergän kebek, «Yaña ğasır» kanalın da Ufa tamaşaçıları iğtibarına täqdim itep bulmıymı dip soradı. «Yaña ğasır»kompaniäse isemennän cawap totqan räis urınbasarı Miläwşä Aytuğanova, bu qıyın dide. Ğomumän «Yaña ğasır» tele-radiokompaniäseneñ eşenä bäyle bik küp sorawlar birelde. Miläwşä xanım ber söyeneçle xäbär dä äytte. 2004nçe yılda bu kanal 4 şähärdä, İjaw, Yekaterinbur, Ufa häm Peterburda xäbärçelär punktların açırğa cıyına ikän. Telekanalnıñ tatarça mul’tfilmnarın da, tapşırular programmasın da buşlaw ğına birüne sorawçılar buldı. Xätta ki Tatar Kongressı sputnik tälinkälären öläşep çıqmas mikän dip, şayarıp sorawçılar yuq tügel ide. Kiñäşmäneñ axırında barlığı 74 tatar mäğlümat çarasınıñ problemaların iskä aluçı qarar qabul itelde. Anda äytelgänçä, xakimiät, ictimaği oyışmalar, eşmäkärlär belän bergä finanslaw mäs’älälären xäl itärgä, federal’ häm töbäk saylaw kampaniälärendä milli-mänfäğätlärne yaqlawnı täqdim itärgä, internetnıñ tatar öleşen üsterergä yärdäm itärgä kiräk.Tatar mäğlümat çaraları arasında iñ aldınğısı itep İjawdağı milli xolding tabıldı. Könneñ ikençe yartısında Tatarstan gazet-jurnal redaksiälärendä tügäräk östäl söyläşülären uzdırğannan soñ, seminarda qatnaşuçılar İjawdağı tatar jurnalistlarınıñ aldınğı täcribäsen öyränergä baraçaq.
Bikä Timerova


text:
Bügen Säddäm Hösäinneñ tuğan şähäre Tikrit üzägenä qadär berniçä meñ amerikan maxsus xärbie-marinnar kergän dip xäbär itelä. Ğiraq köçläre tarafınnan qarşılıq yuq däräcäsendä bulğan. Amerikan ğaskärläre Tikrittağı prezident sarayın alğannar häm şähärdäge başqa binalarda Ğiraq suğışçıların ezläwne däwam itä. Ğiraq buylap iñ qatı bäreleşlär xäzer Tikrit şähäre öçen bara. Bolar xaqında bügen Amerikan xärbiläreneñ matbuğat wäkile general Vincent Brooks belderde.
Bağdadta bügen tärtip saqlaw eşenä berniçä yöz politsiä xezmätkäre kereşte. Şulay uq başqalada bügen 20gä yaqın din ähelläre häm oppozitsiä citäkçeläre oçraşıp tärtip saqlaw, su häm elektr tä’minatın yañartu turında söyläşte.


text: İranda saylawdan çitlätelgän namzätlär tiräsendä cancal däwam itä. Bügen xökümät wäkile Abdulla Ramazanzade xökümät tawış birülärne oyıştırudan baş tarta ala, dip belderde. Anıñ süzlärençä, xökümät, ğädel bulmağan saylawlarnı oyıştıra almıy. İnde xäbär itkänebezçä, İrannıñ Saqçılar Şurası 8 meñnän artıq namzätneñ yartısın saylaw isemlegennän sızıp taşlağan ide. Alarnıñ kübese reforma taraflı näzmätlär. Reforma yaqlı deputatlar şuşı qararnı üzgärtü maqsatı belän yaña qanun ölgese äzerläde. Ämmä 12 qadimçedän torğan Saqçılar Şurası bu ölgene kire qaqtı. Reforma taraflı deputat Räcäp-Ali Mazrui, ägär Saqçılar Şurası qararın üzgärtmäsä, ildä totrıqsızlıq başlanırğa mömkin, diä kisätte. Irannıñ İminlek Komitetı başlığı Möhsän Mirdamadi küp kenä deputatlar protest yözennän urınınnan kitergä cıyına dide. Prezident Mäxämmät Xattami qadimçelär qararına şulay uq tänqit belderde, häm dä bu qarar üzgärteler digän ömeten äytte. İranda parlament saylawları 20 Fivraldä ütergä tieş.


text:
Söğüd Ğärabstanında 5 politsiä xezmätkären atıp ütergän öçen kiçä qulğa alınğan ber suğışçı bügen yaralardan ülde dielä.
Söğüd eçke eşlär ministrlığı bu keşe äl-Qaidä belän bäyle ezlängän 36 keşe isemlegendäge Möxämmät Ğäberaxman äs-Süwälmi dip belderde.
Älegä raslanmağan xäbärlärgä qarağanda, bügen politsiä kiçä tönyaqtağı Qassim wilayätendä bulğan höcümnän soñ qaçıp kitkän tağın ber suğışçını atıp ütergän.
Bu qorallı keşelär tikşerü qapqasına maşina belän kilep 3 politsiä xezmätkären ütergän. Soñraq alar Burayda şähäre yanında kizüdä bulğan 2 politsiä xezmätkären atıp ütergän.


text: Xökümät permerı Rafael Baydäwlätov respublika töźöüselären torlaqqa xaq yuğarı bulğanı ösön tänqitläne. Başqortostandıñ sosial-iqtisadi üźeşen küźallağan doqumentqa yaraşlı, bıyıl ber million 700 meñ kvadrat metr, yärengä ihä tağı la 100 meñ kvadrat metrğa küberäk torlaq töźölörgä teyeş. Premer– ministr fekerensä, bınday mayźandar yeterlek tügel. Unıñ äytewensä, xalıq ixtıyajın qänäğätldänderew ösön yılına käm tigändä 2 million 400 meñ kvadrat metr torlaq töźörgä käräk. Rafael Baydäwlätov torlaq töźöü küläme artha, bälki uğa xaq ta kämer tigän ömöttä. Öfö Räsäyźeñ torlaqqa xaq iñ qimmäte bulğan 6 qalahı iźäbendä. Bınıñ säbäbe– xalıqtıñ torlaq töźölöşö menän qänäğät bulmawı. Küberäk töźöhäk– xaqtı la töşöräsäkbeź tine premer– ministr. Räsmi mäğlümättär buyınsa respublikala 168 meñ ğäilä torlaq şarttarın yaqşırtıuğa moxtaj. Ularźıñ yartıhı– xäyerselek sigendä, üź iźäptärenä torlaq hatıp ala almay. Bıl räsmi handar. Asılda ularźıñ hanı baytaqqa küberäk. Respublikala yıl hayın million yarım kvadrat metr torlaq töźölä tip höyläwgä qaramaźtan, töźölgän torlaqtıñ kübehe şäxsi sektorğa tura kilä. Yäğni xökümät yort halıp kergän ğäiläneñ kvadrat metrźarın otçetqa keretä.


text:
Yuğarı däräcädäge şäxeslärdän torğan törkem BMOda reformalar ütkärüne şulsanda İminlek Şurasın kiñäytüne häm yarlı illärgä yardäm öçen yaña mexanizm oyıştırunı kiñäş itte.General sekretar K.Annan qaramağındağı törkem 60 yıl elek tözelgän Dönya Oyışması xalıqara cämäğätçelek aldında torğan yaña qurqınıçlarğa qarşı citärlek qorallanmağan digän näticägä kilgän.Törkem äğzaları yarlılıq çirlär kebek ''yomşaq qurqınıçlar'' da , konflikt terror yäki küpläp üterü qoralları kebek dönyanı totrıqsızlandıra ala dip azsızıqlıy.
AQŞnıñ Ğıraqqa yasağan intervensiädän soñ oyıştırılğan 16keşelek törkem sişämbedä iğlan itkän 95 bitlek xisabında , BMO aldında torğan global qurqınıçlar säbäple tizlektä kiñ küläm reformalar ütkärergä çaqıra.Yaña qurqınıçlar belän eş itü öçen 101 kiñäş birelä.Bigräk tä iqtibar cälep itkäne mondıy:äğza il baş östendä tormağan qurqınıçqa qarşı preventiv aksiä öçen iminlek şurasınıñ rizalığın alırğa tieş. Mätbuğat wäkillären xisap belän tanıştırğan räsmi, bu dokumentta Ğıraq suğışınıñ legitimlığı turında sorau quyılmıy, ä kiläçäktäge qurqınıçlarğa qarşı toru öçen konsensus buldıru öçen tırışıldı digän. K.Annan möddäte tulğançı birelgän kiñäşlärne ğämälgä quyarğa tırışaçaq. Bu xaqta BMO süzçese Fred Eckhard belderde.
(audio)
Anıñ bu oyışmanı üzgärtü tırışlıqları bu atnada xisabnıñ iğlan itelüe belän iñ yuğarı noqtağa ireşte. Ul qalğan ike yılın birelgän kiñäşlärneñ mömkin bulğan qädär kübesen ğämälgä quyırğa tırışaçaq.
K.Annan mart ayında Ğomumi Mäclestä mäslixätlär turında söyliäçäk dip kötelä.
Xisabta iqtisadi täräqiät kümäk iminlek sisteması öçen nigez bulıp tora,çönki ul här törle qurqınıçqa diärlek qarşı torırğa yardäm itä dielgän. Anda ayruça AİDSqa qarşı köräşü öçen yılına 10milliard dollar sarıf itü , 2006nçe yılğa qädär global säwdä söyläşülären tämamlau, täräqi itüçe illärdä xäyerçelekne kimetü kiñäş itelä.Xisabta terrorizmğa mondıy añlatma birelgän: xökümät yäki xalıqara oyışmalarğa täsir itü mäqsatında sivil xalıqnı üterü yäki alarğa nıq zarar kiterü. Bu iqtibar cälep itä çönki törkemdä Ğäräb Ligası citäkçese mısırlı diplomat Amr Musa da utıra. Ğäräb illäre ğomumän alğanda terrorizmnı taswirlağanda çığarma yasalırğa tieş dip äytep kilä ide. Alar çit il okupantlarına qarşı höcümnärdä fälästin intihar terrorçıları kertelmäskä tieş dip äytä ide. Rusiäneñ eleke premyer ministrı Y.Primakov, Qıtaynıñ eleke tışqı eşlär ministırı Qian Qichen, Norvegineñ eleke premyere Dönya Sälämätlek Oyışmasınıñ eleke citäkçese Gro Harlem Brudtland kebek şäxeslär utırğan BMO törkeme, Oyışmanıñ keşe Xoquqları Komisiäsen üz mäqsatların çitkä qağıp Kuba, Liviä kebek äzğalarnı yaqlap utıruda ğäyepläp çıqtı.
BMOsı İminlek Şurası belgeçe Colombia Universitetı profesorı Edward Luck Azatlıq radiosına xisabnıñ eçtölege , küläme, şulayuq äzerläwçelärneñ dönyanıñ berberse belän nıq bäyle buluına ähämiät birüläre bik döres dip belderde.
Xisabta İminlek Şurasın 15tän 24 äğzağa kiñäytü turında da kiñäş birelä.Ämma törkemdäge fiker ayırmalıqların çağıldırıp alar ike model täqdim itä-berençedä veto xoququ bulmağan kübräk daimi äzğalar bulsa ,ikençe model yañartıla torğan 4yıllıq urınnar buldırunı küzdä tota. Germaniä,Braziliä,Yaponiä häm Hindistan Şurada daimi urın ezläwçe illär arasında. Profesor Luck şuranı kiñäytü anıñ funkisälären ütäwenä kirtä bula ala di .
Luck(audio)
Zur köçlär arasında kileşü taläp itelgändä 24 däwlät kiñäşläşep, satulaşıp utıra almıy..Älbättä östämä äğzalar qayçaqta bik tä faydalı bula ala.Alar oyışmanıñ nindider tör vöcdanı bula ala häm alar daimi äğzanıñ kütärä almağan mäsälälärne kön törtibenä kiterä ala.Ämma şura kiñäytelsä kübräk illär üzlären çitkä qaldırılğan dip xis itäçäk.
Waşington reformalarnı yaqlasa da, älegä ul xisab turında fiker beldermäde. Ämma ul xisabta preventiv köç qullanuğa qarağan täqdimne nıq tikşerer dip kötelä.BMOnıñ xartiäse ike oçraqta köç qullanuğa röxsät itä. 51nçe maddä :höcüm bula qalsa üzenne saqlaw öçen häm 7nçe bülektä İminlek Şurasınıñ raslaw röxäte belän dip äytelgän. Röxsät Dönya tınıçlığı qurqınıç astında bulğanda ğına birelä.
färidä xämit


text: Bagdad.Ğıraqnıñ şığılar küpçelektä bulğan parlamentı konstitutsiä ölgeseneñ sonğı versiäsen nixayät rasladı.Atnalarça sonğa qalğan ölge xäzer BMO tapşırılğan.Dönya oyışması anıñ kopyaların bastırıp 15 üktäberdä ütkäreläçäk referendumnnan elek saylawçılarğa tarataçaq.Şuşı dokumentnı bastıru eşe öçen cawaplı Nicholas Haysom berençe kopyalar yaqınça 5 köndä ä 5million nösxa sintäber azağına qädär bastırılaçaq dip äytte.Sönni ğäräb säyäsätçelär BMOdan referendumnıñ ğadel buluı öçen garantiälär sorağan.Sönnilär ölgedä federalizmğa röxsät itelüe Ğıraqnıñ möselman ämma ğäräb däwläte bulmawına qarşı çığa


text:
Qazaxstan Mäclesenä saylawlarda alda Nazarbaev häm anıñ qızı citäklägän firqälär. 2006 yılda kem prezident bulır?
Yäkşämbedä Qazaxstanda ütkän parlament saylawlarında berençe ike urında prezident Nursoltan Nazarbaev häm anıñ qızı Dariga citäklägän partiälär bara. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması bu saylawlarnı demokratiä taläplärenä turı kilmi dip bäyäläde. Öçençe urındağı, opozitsiädäge Aq Yul partiäse citäkçese Altınbek Sarsenbaev, protest yözennän, Mäglümät ministrı urınınnan kitüen belderde.
Audio (İhor Ostaş)
"Sintäberneñ 19nda Qazaxstanda ütkän saylawlar Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması häm Yevropa Şurası taläplärenä cawap birmäde. Saylaw ütkärü turında möxim qararlar qabul itkändä xäbärdarlıq bulmadı. Östäwenä bu qararlar cämğiätkä waqıtında citkerelmäde."
Oyışma şulay uq, saylawaldı kompaniäse barışında mäglümät çaralarında prezident taraflı partiälärgä östenlek birelde dip sanıy. Opozitsiädäge Aq Yul firqäse räistäşläreneñ berse Altınbek Sarsenbaev urınınan kitüen bolay añlattı:
Audio (Altınbek Sarsenbaev)
"Min bu urınımnan kitüem belän watandaşlarıbızğa şunı kürsätergä telim: urın häm wazifa bezneñ öçen iñ qimmätle närsä tügel. Xalıqqa xezmät itü, ğädel bulu, bu - iñ möxime."
Sarsenbaev xakimiättä berdän-ber opozitsiä wäkile ide. İke yıl elek tözelgän Aq Yul firqäse opozitsiädä sanalsa da, moñarçı xökümätkä turıdan turı bärelmi ide. Sarsenbaevnıñ urınınan kitü adımı Qazaxstan öçen ni däräcädä möxim, anıñ näticäse nindi bulaçaq digän sorawını min Radiobıznıñ Qazax redaksiäse citäkçese Mirxät Şäripcanğa birdem:
Audio (Mirxät Şäripcan)
Mirxät süzlärençä, Qazaxstanda yuğarı räsmineñ urınınan kitüe siräk küreneş, bu adım zur äxämiätkä iä. Bu xättä Nazarvaevqa tügel, kübräk anıñ qızı Darigağa qarşı adım. 40 yäşlärdäge yaña buın wäkillläre arasında säyäsi köräş bara. Sarsenbaevnıñ kitüe Aq Yul partiäsenä abruy östiäçäk.
Dariğa Nazarbaeva Qazaxstannıñ Xäbär isemle iñ zur media kompaniäsen citäkläwdän tış, ire Rähät Aliev belän berniçä ğäzit, radio, televidenie, reklama şirkätlären kontrol itä. Küplär anı 2 yıldan ätiseneñ urının alır dip uylıy. Üze ul bu niätlären kire qağa. Yäkşämbedä tawış birgännän soñ, bügenge köngä başqa namzät turında söyläw samimilek bulır ide dide:
Audio (Dariğa Nazarbaeva)
Nursoltan Nazarbaev xakimiättä inde 1989 yıldan birle. Başta Komunistlar partiäse citäkçese bularaq, annarı Qazaxstan bäsez bulğaç prezident bulıp sdaylandı. Soñraq ul qarşılıqlı referendum aşa möddäten ozayttı, häm 2006 yılda qabat saylanu niäten belderde. Qazaxstannıñ üzendä dä, çittä dä, anıñ isemenä avtoritar idarä, çäçäk atqan korrupsiä uñayınnan tänqit belderelä. Prezidentnıñ tarafdarları isä, bu tänqitne kire qağa, häm Nazarbaevnı säyäsi häm neftkä nigezlängän iqtisadi totrıqlılıq täemin itüçe citäkçe dip atıy.
-Ali Gilmi


text:
Rusiäneñ Qıtayğa, Qıtaynıñ Rusiägä iğtibarı arta
Yañaraq qına Şanxayda Peterburg könnäre uzdı. Aña qädär Şanxay eşquarları berniçä tapqır Peterburgta bulıp kitkännär ide.
Ber yıllap inde fontannar şähäre Petergofta tözeläçäk “Baltıyk encese” toraq kompleksı turında söyläşülär alıp barıla.
21 ğasır şähäre Petergof “mini Şanxaena” bezdä qaraş törle .
Petr patşa nigez salğan 18 yöz şähäre belän yänäşä keşe aqılına sıya häm sıymıy torğan uñaylıqları bulğan zamança şähär çınlap ta Baltıyk diñgezeneñ encesenä äylänäçäk, di beräwlär. “Sazlıqta neboskreblar tözü — axmaqlıqnıñ çige”, -dip qarşı çığa ikençelär. Xalıq ni genä uylasa da, şähär xakimiäte inde “Çayn-tawn” — Qıtay şähärçege tözergä qarar çığarğan, kileşülär tözelgän, tizdän qıtaylar Fin qultığında eş tä başlayaçaqlar.
Ä inde Şanxaydağı Peterburg könnärendä bezdän 270 keşelek zur delegatsiä qatnaştı. Şähär başlıqları, xärbi orkestr, balalar futbol komandası, balet artistları belän bergä avtoritetlı eşquarlar da buldı. Şularnıñ ikese bezneñ millättäşlärebez — “Bötendönya tatar kongressı” başqarma komitetı äğzası Şamil Akbulatov , “Metallokonstruksiä” zavodı direktorlar sovetı häm “Delovaya Rossiä” ictimaği oyışması äğzası Rinat Mähdiev. Rinat Mähdiewnıñ Qıtayğa bu berençe genä baruı tügel. Rusiä prezidentınıñ Qıtayğa räsmi vizitı waqıtında ğı delegatsiä sostavına Rinat Mähdiev ta kertelgän ide..Berençedän ul şaqtıy uñışlı eşquarlarnıñ berse, ikençedän anıñ zavodı citeştergän konstruksiälär “Baltıyk encese” tözeleşendä dä qullanılaçaqlar.
Bez Rinat Mähdievtan Şanxaydağı Peterburg könnäre turındağı tä'soratları belän urtaqlaşuın soradıq ( audio:Qıtayda anı Tatarstandağı kebek iksez-çiksez qırlarda tügel, ä uç töbe qädär genä basularda şul çaqlı xalıqnı tuyındırırlıq döge üsterüläre, 10-15 yıl eçendä zamannı da uzıp kitkän şähär tözi aluları ğäcäpkä qaldırğan .Rinat Mähdiev qıtaylarnıñ Petergofta ürnäk qala tözi alularına ışanıçı zur: “Şanxaynıñ da urını sazlıqlıraq, şulay bulğaç alarnıñ täcribäse bar inde”,- di Rinat Mähdiev)
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Suğışta yış qına döreslek tä qorban bula
Ğiraq suğışınıñ berençe könnärendä AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä tarafınnan küp kenä şikle belderülär buldı. Mäs’älän baştaraq prezident Säddam Xösäin raketa höcümnärennän ülgän bulırğa mömkin dielsä, soñraq könyaqtağı Basra şähäre xalqı Säddam xakimiätenä qarşı baş kütärä dip belderelde. Ğiraq xakimiäte dä koalitsiäneñ xärbi uñışların kire qağuçı belderülär belän uynıy başladı, häm Quşma Ştatlarnı maxsus räweştä tınıç xalıqnı utqa totuda ğäyepläde. Döreslekkä bik turı kilmi torğan monıñ işe belderülär härber suğışta bula. Ämma bu belderülär nindi genä maqsatta bulmasın axır çiktä ike yaqqa da ışanıçnı kimetä.
Ğiraq suğışınıñ berençe könnärendä ike taraftan da döreslekkä turı kilmägän küp kenä belderülär yañğıradı. Bu belderülär adaştıru öçen maxsus räweştä yasalamı, xatalar yäki telägänne döreslek itep kürsätü nigezendä tuamı, axır çiktä barısınıñ da näticäse ber ike yaqqa da ışanıç kimi.
Bu yulı süz suğışı 20-nçe mart irtäsendä Bağdadqa berençe raketalar töşep berniçä minut ütü belän başlandı. Raketa höcümeneñ maqsatı Prezident Säddam Xösäinne häm anıñ xakimiäteneñ yuğarı citäkçelären üterü ide. Waşington şunda uq Säddam bu höcüm näticäsendä ülgän bulırğa mömkin dip belderde. Berniçä säğättän Säddamnıñ Ğiraq televideniesendä kürenüe dä mäs’älägä açıqlıq kertmäde. AQŞ süzçeläre Säddam yış qına yöze belän üzenä oxşağan keşelärne qullana dip häm aldan yazdırıp alınğan tasma kürsätelgän bulırğa mömkin dip belderde. Aq Yort Säddam ülgän bulırğa mömkin digän fikerne berniçä kön buyı alğan sörde. Barı tik 24-nçe Martta Säddam saw-sälamät qiäfättä televidenie aşa ozın çığış yasap Um-Qasrdağı qatı bäreleşlärne iskä alğannan soñ ğına Säddam ülgän digän imeş-mimeşlär yuqqa çıqtı.
Ämma ul çaqta inde töp iğtibar cir öste bäreleşlärenä, Faw yarımutrawındağı häm Um Qasr portındağı wäzğiätkä yünälgän ide.
AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld 21-nçe martta uq Um Qasr tulısınça koalitsiä köçläre kontrolendä dip belderde:
AUDIO: Kiçä Ğiraq mäğlümät ministrı Um Qast portı tulısınça bezneñ qulda dip belderde. Süzgä-süz äytkändä ministr “alar anı yawlap ala almadı” dide. Çınlıqta isä koalitsiä köçläre anı yawlap aldı häm Um Qasr portın, Ğiraq cireneñ arta baruçı başqa öleşen kontrol’dä tota.
Ämma Rumsfeldnıñ belderüe telängänne çınbarlıq itep kürsätü genä bulıp çıqtı axırı. Um Qasrda annan soñ da berniçä kön buyı qatı bäreleşlär däwam itte. Barı tik 5 kön ütkännän soñ ğına Britaniä saqlanu ministrı Geoff Hoon Um Qasrnıñ küpmeder däräcädä kontrol’gä alınuın iğlan itte. Şul uq könne Ğiraqnıñ mäğlümät ministrı Möxämmät Säit äs-Sahaf Um Qasr turında mondıy belderü yasadı:
AUDİO: Bez bik äybät kenä itep koalitsiä köçlären yar buyına qısrıqlıybız häm alar bik äybät itep cämäğätçelegek fikeren aldıy.
Ämma Um Qasr çınnan da inde yawlap alınğan ide.
Soñraq äs-Sahaf AQŞ citäkçelegendäge koalitsiäne Ğiraqnıñ tınıç xalıq yäşägän öleşlären qırğıy häm cinayätçel räweştä bombalawda ğäyepläde häm başqa küp kenä bik tä şikle belderülär yasadı.
Basra şähärendäge wäzğiät turında da döreslekkä bik ük turı kilmägän belderülär buldı. Uzğan atnada Britan General Mayorı Peter Wall Basrada xalıqnıñ Säddam xakimiätenä qarşı kütärelü mömkinlegen belderüçe xäbärlär bar dide. Basradağı ğisyan koalitsiä köçläre öçen bik zur uñış bula alır ide. Ämma kütärelü bulmıy qaldı. Basrada andıy mömkinlek bulğanmı-yuqmı, äle dä tögäl bilgele tügel. Soñraq Britan saqlanu ministrı Basrada kütärelü omtılışın Ğiraq xärbiläre bastırğan dip belderde.
Suğışnıñ berençe könnärendä Ğiraqnı Küwäytkä tıyılğan Scud raketaları belän höcüm itüdä ğäyeplägän xäbärlär buldı. Ämma bügenge köngä qädär Küwäytkä töşkän raketalar arasında Scud şäkelendäge raketalar bulmadı. BMO qoral tikşerüçeläre başlığı Hans Blix bügengä qädär Ğiraqnıñ bu suğışta tıyılğan qorallar qullanuın raslawçı dälillär yuq dide.
Monıñ işe adaştıru, dizinformatsiä taratu härber suğışta bula torğan küreneş. Britaniä xärbi belgeçe, Jame’s World Armies jurnalı möxärrire Charles Heyman dizinformatsiä, yäğni doşmannı butaw öçen maxsus räweştä yalğan mäğlümät taratunıñ maqsatı doşman arasında qotqı taratu, tartqalaş çığaru di:
AUDİO: Analitiklarnıñ Waşington häm Londonda yasalğan härber belderügä ışanuı bik tä qurqınıçlı. Xärbi PR maşinasınıñ xäzerge häm uzğan ike aydağı maqsatı potensial doşman arasında Ğiraq cämäğätçelegendä, xärbilärendä, häm xökümätendä qotqı taratu, tartqalaş çığaru.
AQŞ häm Britaniä PR tırışlıqlarınıñ töp öleşe dönya cämäğätçelgenä Ğiraq suğışınıñ ğädel buluın raslawğa yünältelä. Bu maqsatta Ğiraq xakimiäteneñ suğış qağidälären bozuın kürsätü bik näticäle bula ala. 25-nçe Martta AQŞ saqlanu ministrı rumsfeld bolay dip belderde:
AUDİO: Bu xakimiät suğış qağidälärenä xiänät itte. Üz xärbilären azat itelgän tınıç xalıq kiemenä kienderde, aq äläm kütärep birelgän sıman bulıp koalitsiä köçlärenä ut açtı, Qızıl Xaç maşinaların xärbi kürsätmälär taşu öçen faydalandı. Bolar barısı da suğış qağidälären citdi räweştä bozu.
Soñraq AQŞ prezidentı George Bush ta şundıyraq belderü belän çıqtı. Ğiraq mäsğlümät ministrı äs-Sahaf alarnı kire qaqtı.
Bu belderülärneñ qayberläre yäki barısı da döres tä bula ala. Älegä Ğiraqnıñ suğış cinayätlären tulısınça belep beterü mömkinlege yuq. Xäzer bu belderülärne raslawçı dälillär tuplarğa kiräk bulaçaq. Ämma Britan xärbi belgeçe Heyman bügen analitklarğa ike yaqqa da artıq nıq ışanmasqa kiñäş itä:
AUDİO: İñ möhime bu propagandanıñ bersenä dä ışanmasqa. Üzegezneñ ayıq aqılığıznı faydalanığız. Suğış qırında närsä bulğanına küz salığız. Propaganda dip qabul itelergä mömkin härber xäbärgä biz zur şik belän qarağız.
Naif Aqmal, Praga


text:
Kemnär arta, kemnär kimi?
Xäteregezgä töşeregez, 1937nçe yılda ütkärelgän can isäpneñ yomğaqları Stalinğa oşamağan. Alar sotsializmğa yala yağu dip bäyälängän. Häm sanawçılarnı törmälärgä utırtqannar, atqannar da, yañadan, döresräk itep, 39nçı yılda sanağannar SSSR xalqın. Xalıq sanın alu – ul sarıq sanaw ğına tügel. Soñğısı – 2002nçe yıldağısı – bik citdi häm zur çığımnar tügep ütkärelde. Äzerlängändä ük bäxäslär uyandı. Ni disäñ dä, az-maz demokratiä bar ide bit äle.Äydägez, iñ ğomumi berençe sannarğa küz salıyq. Alarnı bit añlarğa, sannarnıñ mäğnäsenä töşenergä kiräk. Äytik, millätlär artuı yäki kimüe. Ğädättä, milli problemalarnıñ ähämiäte başqa mäs'älälär belän çağıştırğanda 12-14 urınğa quyıla. Ä can isäp alğanda, nişläpter, sorawlıqtağı millät häm tel mäs’äläse iñ berençe, iñ bäxäsle bulıp çıqtı. Xäzer dä şulay uq. Ägär dä millätlärneñ sanı ähämiätle bulmasa, qaysı ölkädä, respublikada, şähärdä, rayonda qaysı millät wäkilläreneñ küpmelegen yäşermäs idelär. Bigräk tä, saylaw aldınnan.
Şulay itep, qarıybız. Urıslar iñ kübe, alar Rusiä xalqı sanınıñ 79 protsentın täşkil itä. Elek 80 ide. İkençe urında tatarlar – alar 0,6 protsentqa, yäğni 36 meñgä artqan. Elegräk bez sezgä 14-15 meñ digän idek. Bilgele etnolog Valeriy Tişkovnıñ kal'kulyatorı äybäträk bulıp çıqtı. 36 meñgä artu – räsmi häm fänni yaqtan tanılğan san. Başqortlar 330 meñgä, yäğni 22 protsentqa artqan. Çuaşlar 8 protsentqa, mordvalar – 24 protsentqa, udmurtlar – 11, marilar – 6 protsentqa kimegän. Ukrainnar, beloruslarnıñ kimüe – 38әp protsent täşkil itä. Nemeslär – 34 protsentqa kimegän. Kavkaz xalıqları 30, 40 protsentqa artqan. Ayırım alğanda, Rusiä äzerbäyjannarı – 59 protsentqa, ärmännäre 73, inguşlar – 62 protsentqa ürçegän.Añlawı ciñel tügel bu xällärne. Baş sındırırlıq sannar. Bügenge tapşıruıbızda şuşı sannarğa analitik qaraş taşlıybız. Ekspertlarıbız Azatlıq radiosı öçen maxsus räweştä häm iñ berençe bulıp üz fikerlären äytä. Alar öçäw. Rusiä Fännär Akademiäseneñ etnologiä häm antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkov, Tarix fännäre doktorı, Qazanda oyışqan etnologiä monitoring üzäge citäkçese Damir İsxaqov häm Mäskäwdäge etnologik tikşerülär üzäge citäkçese, kürenekle ğalim Mixail Guboglo. Yomğaqlarda öç tendensiä kürenä. Ber törle millätlär kimi, ikençeläre artmıy da, kimemi dä, san buyınça elekke urında qala, öçençeläre – bik tiz ürçep bara.
Berençe törkemgä kergän ruslar, ukrainnar, beloruslar, nimeslär xätsez genä kimegännär. Şul uq waqıtta, Rusiägä çittän qaytuçı ruslar da az tügel. Kitüçeläre dä bar. Ukrainnar, beloruslar ällä üz illärenä küçep kitkännär, ällä ruslaşqannar. Äytüe qıyın. Nimeslär, yähüdlärneñ qaya kitkänen üzegez çamalıysızdır. Alar Germaniä, İzrail xalqı sanın artırğandır dip uylarğa kiräk.Valeriy Tişkov ruslar, udmurtlar, marilar, mordvalar ülüçelärneñ sanı tuuçılarnıqınnan bik küp bulğanlıqtan äzäygän dip sanıy. Ä menä ukrainnar, beloruslar, nimeslär belän başqaçaraq. Alarnıñ sanı kimüen ğalim emigratsiäneñ küplege belän añlata.
Damir İsxaqovnıñ isä fikerläre menä nindi.Ruslar sanı çınnan da bik kimegän. Alar älegä üzläreneñ sanın emigrantlar xisabına totıp toralar. Läkin alarnıñ sanı yıldan-yıl kimi bara. Dimäk, kiläçäktä ruslar tağın da kimiäçäk. Ukrainnar, beloruslarğa kilgändä, alarnıñ ber öleşe çınnan da üz illärenä qaytıp kitkänder. Läkin alar arasında rus dip yazıluçılar da baytaq buldı
Ä menä tatarlar ni xäldä? Valeriy Tişkov alarnıñ sanı elekkeçä qalğan dip sanıy. Damir İsxaqov häm başqalar tatarlarnıñ Üzäk Aziädän küpläp qaytuın isäplägändä, tatarlar kimegän dip isäpli.Tatarlar üseş yağınnan yuq däräcäsendä tora, çönki bezneñ üseş bik äz. Äle bit soñğı yıllarda Rusiägä tatarlar şaqtıy küp qayttı. Üzäk Aziädän genä dä 100 meñnän artıq millättäşebez qayttı dip sanala. Alar qaya kitkän soñ? Citmäsä, tatarlarnı berdäm itep, mişär, ästerxan, seber tatarlarına ayırmıyça sanağan sannar bu. Bu xälne Tişkov äfände äytkänçä, tatarlarnıñ bala tapmawları belän genä añlatıp bulmıy. Minemçä, xalıq sanın alğan waqıtta Mäskäwdän tatarlarnı äzäytep sanarğa digän färman bulğan
Valeriy Tişkov xalıq sanın alu näticäläre buyınça artqan millätlär turında da äytte. San yağınnan bermä-ber artqan xalıqlar arasında başqortlar da bar. Etnologiä ğalime Valeriy Tişkov fikerençä, başqortlarnıñ 330 meñgä ürçep, tatarlarnıñ artmawı, xätta kimüe etnik üzañ alışınu belän bäyle. Ul tağın ber säbäpne dä kürsätä – pripiskalar, yalğan statistika. Yäğni yalğan sannarnıñ da bulu mömkinlegen Tişkov äfände tanıy.Damir İsxaqov isä bu xaqta menä närsälär söyli.
Tatarlar iñ küp kimegän töbäk — ul Başqortstan. Başqortlarnı sanı şuşı arada 330 meñgä artuı ul tabiği üseşkä turı kilmi. Anda barı tik tatarlar xisabına ğına başqortlar sanın şulay küp itep arttırdılar. Ä etnik üzañ üzgärügä kilsäk, 10-15 yıl arasında ğına üzañ berniçek tä üzgärä almıy. Şuña kürä, bu oçraqta töp öleşne pripiskalar alıp toraŞulay itep, täcribäle ekspertlar ber ük töbäktä, ber ük şartlarda yäşägän başqortlarnı tatar häm ruslar belän çağıştırğanda, kisken artıp kitüen bilgeli. Alar bu küreneneñ iñ berençe çiratta Başqortstanda küzätelüenä iğtibar itä. Älege küreneşkä bügen bäyä birep torasıbız kilmi. Barı tik, uzğan xalıq sanın alğanda tuğan telne bilgeläw häm döres itep terkäwneñ ni qädär ähämiätle ikänen genä iskä alıyq. Valeriy Tişkov kiresençä, tel tiräsendä süz quyırtunı urınsız dip sanıy. Millät başqa, tel başqa, digän fikerdä ul.
Rusiä külämendäge iñ abruylı häm ğädel etnologlarnıñ berse Mixail Guboglo tuğan tel milli üzañnıñ iñ möhim öleşe dip sanıy.Bu xalıq isäben alğanda tuğan telne beleşmiçä bez xäzer älege mäğlümätlärne başqa yıldağı sannar belän çağıştıru mömkinlegen yuğalttıq. Çönki qayber däwlät çinovnikları keşeneñ tuğan telen alarnıñ söyläm tele dip sanıy. Bu alay tügel şul. Tuğan tel ul keşeneñ yışraq yäki äybäträk söyläşä torğan da, iñ berençe öyränelgän tel dä tügel. Keşe ber telne, ul teldä küpme häm niçek söyläşüenä qaramıyça, üzeneñ tuğan tele dip sanıy. Bu tel anıñ üzañınıñ ber öleşe. Häm keşeneñ milläten bilgelägändä, anıñ millätenä genä soraşırğa tügel, ä tuğan telen dä soraşırğa kiräk. Bu oçraqta ğına millätkä qağılışlı mäğlümätlärne döres dip sanap bula
2002nçe yılğı san aluda tuğan telne belü töp-tögäl sanalmağan. Elekke yılar dinamikası häm sotsiologik tikşerenülär yärdämendä genä millätlärneñ üz tellären belüen çamalarğa mömkin. Telägändä, monı buldırıp bula. Şulay itep, tatarlar bu yulı törkemnärgä bülenep sanalmadı, şulay da ğomumi san bik tübän bulıp çıqtı. Başqortstanda berniçä yöz meñ keşeneñ yä milli üzañı üzgärgän, yä pripiska – yalğan sanaw näticäsendä bazıp kürsätelä. Başqortstan xakimiätenä bu ğämälneñ ni öçen kiräklegen añlaw häm añlatu xäzergä mömkin tügel. Tağı da tögälräk sannar, bigräk tä respublikalar, ölkälär buyınça mäğlümatlar basılğaç, bu söyläşüne däwam itärbez.Gölnaz İlgizär, Rimzil Wäli


text:
Jalğız baspanasınıñ ïpotekasın töley` almay` jürgen azamattarğa memleket tarapınan kömek körsetiledi. Bul twralı bügin Parlament Mäjilisinde «Salıq salw jäne kedendik äkimşilendirw mäseleleri boy`ınşa QR key`bir zañnamalıq aktilerine özgerister men tolıqtırwlar engizw twralı» zañ jobasın tanıstırğan QR Ulttıq ékonomïka mïnïstri Qwandıq Bïşimbaev ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Qay`ta qarjılandırw bağdarlaması» şeñberinde ïpotekasın töley` almay`, bankterge qarız bolıp qalğan azamattarğa kömek körsetiledi. Bul bağdarlama problemanı şeşwge jäne xalıqtıñ älewmettik osal toptarınıñ jalğız baspanasın saqtap qalwğa mümkindik beredi», - dey`di Q.Bïşimbaev.
Ay`ta ketey`ik, 2015 jılğı 11 aqpanda Ükimettiñ keñey`tilgen otırısında Elbası Ulttıq bankke Ükimetpen birlesip, ïpotekalıq qarız alwşılardıñ problemasın şeşw jöninde şaralar keşenin äzirlewdi tapsırğan bolatın. Osığan oray` Ulttıq bank ekinşi deñgey`li bankterdiñ ïpotekalıq turğın üy` qarızdarın/ïpotekalıq qarızdardı qay`ta qarjılandırwğa 130,0 mlrd teñge böldi.


text:
Omski ölkäseneñ keçkenä genä ber tatar awılında mäktäp yubileyı ütte
Qarakül - Bol'şereç'ye rayonınında urnaşqan zur bulmağan tatar awıllarınıñ berse. Awılnıñ 30 lap xucalığı, ber genä uramı bar. Keçkenä bulsa da başlanğıç mäktäp, fel'dşerlıq punktı, klub eşli. Awıl yanında ğına tämle balıqları belän tirä-yaqta dan totqan, eçärgä yaraqlı su bulğan qara küle dä bar. Awıl üzeneñ isemen näq menä şuşı küldän alğan dip söylilär. Ämma awılnıñ iñ kürkäm, iñ qäderle tabıldığı – anıñ keşeläre. Xalıq biredä, başqa awıllar belän çağıştırğanda, tärtipleräk tä, yağımlıraq ta, duslıraq ta dip söylädelär uzğan yal köne awıl mäktäbeneñ 75 yıllıq yubileyına cıyılğan keşelär.
Mäktäp yubileyı çın bäyräm räweşendä küp sanlı qunaqlar, qayçandır bu mäktäpne tämamlağan uquçılar häm törle yıllarda anda eşlägän uqıtuçılar qatnaşlığında ütte. Rayon xakimiätennän häm mäğärif bülegennän dä wäkillär buldı. Oyıştıru eşlärendä Ülänkül mäktäbe uqıtuçıları häm awıl xalqı zur bulışlıq kürsätte. Bäyräm mäktäp qarşındağı mäydançıqta bardı, baraban häm bırğı tawışı astında tantanalı räweştä başlanıp kitte.
Karakül' mäktäbenä 75 yıl dip sanalsa da, awılda belem uçağı añarçı da bulmağan tügel. 100 yıldan artıq Qaraküldä mäçet eşlägän, mädräsädä balalar uqığan. Älege mäktäp binasın 1930 yılda Sovet xakimlege çorlarında tözegännär. Şunsı qızıqlı, mäktäp tözü öçen totılğan ağaçlar awılğa yaña mäçet salu öçen qaytartılğan bulğan. “Bälki şunıñ öçen dä bezneñ mäktäpne tämamlawçılarnıñ qayberläre din ähelläre bulıp kittelär”dip söyläde tantananı oyıştıruçı Karakül' mäktäbe uqıtuçısı Damira xanım Niäzova. Küplär öçen şunsı kötelmägän buldı mäktäpneñ 75 yıllıq bäyrämendä anıñ berençe uquçısı - 1930 yılnı berençe klassqa uqırğa kergän Mäwcüda apa Xasanova buldı. Ul cılı süzlär berençe uqıtuçısı Äxmätsafa äfände Niäzovanı iskä aldı, mäktäp açılğan yıllarda bulğan awırlıqlar turında söyläde.
Tantana barışında Karakül' mäktäbendä eşlägän barlıq uqıtuçılar da, biredä uqığan uquçılar da da iskä alındı. 1949- nçe yılnı berençe sıynıfqa uqırğa kergän, xäzerge waqıtta Çernalı awılında yäşäwçe Mahirä xanım Şixova uqıtuçısı - Nurğali abıy Xayrullinğa tirän räxmätle buluı turında söyläde. Mäktäp bäyrämenä Nurğali abıynıñ ulı, Qaraqüldä tuıp-üskän, biredä başlanğıç belem alğan, xäzerge köndä rayon mäxkämäsendä baş sud'ya bulıp eşlägän Ğaziz äfände Xayrullin da kilgän ide.Ul ğına da tügel, ul bäyräm ütkärü öçen totılğan matdi çığımnarnıñ küp kenä öleşen dä kütärgän.
Karakül' mäktäbendä uquçı balalar sanı, balalar küp bulğan yıllarda da, awıl keçkenä bulu säbäple, 7-8 dän artmağan. Xäzer mäktäptä 2 genä bala uqi. Ber bala 1-nçe, 1 bala 2-nçe sıynıfta. Uqıtuçı Damira Niäzovanı bu xäl älbättä borçımıy qalmıy. “Balalar bulmasa, mäktäpne yabıp quyuları da ixtimal”,-di ul. Damira xanımnı tınıçlandırırğa telägändäy, yubileyda çığış yasağan rayon mäğärif bülege citäkçese Viktor Yur'kin Karakül' mäktäbe yabılmayaçaq dip wäğdä itte.
Bäyräm bulğaç, bäyräm inde, törle yıllarda kürgän awırlıqlar iskä alınsa da, şatlıqlı könnär, küñelle mizgellär turında da söylädelär älege tantanada. Törle säbäplär arqasında bäyrämgä kilä almağannarnıñ xatları, telegrammaları uqıldı. Çığışlar cır – biyu belän aralaşıp bardı. Ülänkülneñ “Naza” ansambleneñ, Qaraqüldä tuıp üskän, biredä uqığan, xäzerge köndä Omskida yäşäwçe Rimma Baratovanıñ cırların xalıq ayıruça yaratıp tıñladı. Menä şundıy kürkäm bäyräm bulıp uzdı Omski töbägeneñ keçkenä genä ber tatar awılında. Kiläçäktä dä awıl tarqalmas, mäktäp tä saqlanıp qalır, mondıy bäyrämnär dä bulıp torır dip ömetlänäse kilä.
Saniä Mirxaleewa. Omski


text:
Paqstan premyer ministrı İslamabad İran atom bombası yasarğa tırışamı-yuqmı ikänen açıqlarğa yardäm itü öçen Xalıqara Atom Energiäse İdaräsenä atom-töş cihazları cibärä ala dide.
Premyer ministr Şäwkät Aziz Malaysiädä jurnalistlarğa bilgele ber şartlar belän Paqstan BMOnıñ atom idaräsenä sentrifuganıñ ayırım öleşlären cibärä ala dide.
Uzğan ayda Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf tä sentrifuga kisäklären cibärü turında uylanuın äytkän ide.
Atom agentlığı Paqstanda yasalğan häm İranğa tapşırılğan atom cihazlarında uran ezläre bulu-bulmawın tikşerergä teläk beldergän ide.
İran üz cihazlarında uran eze tabıluğa, İranğa atom cihazları satqan Paqstannıñ atom belgeçe Abdul Qarir Xannı ğäyeple, alar İranğa kilgändä ük uranlı bulğan dip belderde.


text:
Başqortstan tatarları Qazanda kiñäşmädä qatnaştı
Bötendönya Tatar kongressı Başqarma komitetı äğzası, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise Ramil Bignov citäkçelegendäge wäkillek Qazanda eş säfärendä bulıp qayttı. Anda Başqortstan tatar milli oyışmaları wäkilläre Bötendönya Tatar kongressı Başqarma komitetı utırışında qatnaştı.
Ramil äfände äytüençä, Bötendönya Tatar kongressı Başqarma komitetı utırışındağı söyläşülär eşlekle şartlarda ütkän. Ramil Bignov üze, BTK Başqarma komitetınıñ iqtisadıy mäs'älälär häm eşquarlıqnı yaqlaw komissiäse äğzası bularaq, anıñ utırışında üzeneñ qayber täqdimnäre häm teläkläre belän dä çığış yasağan.
Ramil Bignov BTK Başqarma komitetınıñ eşçänlegenä, ğomumän alğanda, uñay bäya birde. “Bötendönya tatar kongressı uzğan ber yıl eçendä baytaq qına eşlär başqardı häm başqara. Törle töbäklärgä barıp küçmä utırışlar ütkärü dä üz näticäsen birä, - dide R. Bignov. – Ämma Başqortstan tatarları häm alarnıñ milli oyışmaları respublikadağı üzençälekle şartlarda eşli häm şuña da alarğa ayırım ber mönäsäbät häm yärdäm kiräk. Başqortstanda tatarlarnıñ xoquqları qısılu berkemgä dä ser tügel. Bu xaqta bez äledän-äle çañ qağıp torabız. Ämma işetüçe häm uñay üzgäreşlärgä äzer toruçılar ğına kürenmi. Alay ğına da tügel, törle säbäplär belän Bötendönya Tatar kongressınıñ ber bülege bulğan Başqortstan Tatar kongressın yabıp quyu omtılışları bara”.
Ramil Bignov süzlärençä, Qazandağı fiker alışular ezsez qalmasqa tieş. “BTK kiñäşmäsendä Başqortstan tatarları problemalarına da iğtibar yünältelde, - di ul. - Bezgä Başqortstan Tatar kongressın da, Başqortstan tatar milli-mädäni moxtariäten dä saqlap qalırğa ğına tügel, ä alarnıñ eşçänlegen tağın da näticäleräk itärgä kiräk”.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
AQŞ küzläw xezmätläre Ğiraqtağı säyäsi wäzğiätne ömetsez itep sürätli
Quşma Ştatlar küzläw xezmätläreneñ Däwlät Küzläw Bäyälämäse dip atalğan soñğı xisabında Ğiraqtağı wäzğiät törle töslär belän sürätlänä. Ğiraq säyäsätçeläreneñ ildäge mäzhäbara qarşılıqlarnı beterü mömkinlege turında farazlar ällä ni kürenmi. Şul uq waqıtta xisapta demokratlar, şul isäptän qayber prezident namzätläre yaqlağan, kiläse yılda Amerikan ğäskärlären Ğiraqtan çığarırğa digän täqdimnär dä tänqitlänä.
3 atnadan, 15-nçe sintäberdä AQŞnıñ Ğiraqtağı strategiäsen bäyäläwçe başqa ber xisap iğlan itelergä tieş. Anısın Ğiraqtağı AQŞ köçläre başlığı, general David Petraeus belän amerikan ilçese Ryan Crocker äzerli.
Küzläw xezmätläre xisabında Ğiraqtağı ğömümi köç qullanu däräcäse yuğarı bulıp qala dielä.
Şul uq waqıtta soñğı yartı yılda iminlekneñ beraz ğına artuı turında da äytelä. Häm ägär dä AQŞ köçläre Ğiraq ğäskärläre yardämendä ğisyançılarğa qatı basımnı däwam itsä iminlekneñ tağın da artuın kötep bula dielä.
Ämma xisapta Ğiraq köçläreneñ AQŞ yardämennän başqa zur xärbi operatsiälär ütkärügä äle äzer bulmawı turında da kisätelä. Şulay itep xisap AQŞ köçläreneñ qatnaşlığın kimetü moña qädär ireşelgän iminlekne yuğaltuğa kiterä ala digän näticä yasıy.
Säyäsi yaqnı isä xisap ömetsezräk itep sürätli. Anda ilneñ citäkçeläre näticäle idarä itärlek däräcägä ireşä almıy dielä.
Moña ildäge şığıy küpçelekneñ östenlekkä iä bulu omtılışınıñ qomaçawlawı turında da äytelä. Sönnilärneñ üz säyäsi statusları kimügä rizasızlığı, şulay uq ike mäzhäb eçendäge üzara büleneşlär turında da xisap birelä.
Xisapqa yazılğannarğa qarağanda, iñ nıq büleneş başqala Bağdadta. Başqalanıñ yartısınnan artıq öleşendä yäşäwçe şığıylar küpçelekne täşkil itä, häm sönni rayonnar şığıy rayonnar belän uratılıp alınğan.
Xisapta bülenülär säbäple aldağı yartı-ber yıl eçendä Ğiraq xökümäte tağın da qaqşarğa häm bu uzara säyäsi köräşneñ tağın da kiskenläşüenä kiterä ala dielä.
Demokratlar belän respublikannar kiläse ayda Kongressta başlanaçaq Ğiraq turındağı bäxäslärgä äzerlängändä bu xisap ike yaqqa da cim birä. Ğiraq suğışına aqça bülüdä Kongress möhim rol uynıy.
Kongressmennar cäyge yallar waqıtında cirle saylawçılar belän oçraşular ütkärep kilä. Häm alarnıñ kübese Amerikan ğäskärläreneñ kire ilgä qaytarıluın teli.
Kongresstağı bäxäslär waqıtında şul oçraşular da çağılaçaq.
Äle genä Ğiraq säfärennän qaytqan täesirle respublikan senator John Warner atnakiçtä prezident George Bushnı Ğiraqtağı AQŞ köçlären öleşläp qaytara başlarğa çaqırdı.
Bu Ğiraq premyer ministrı Nuri äl-Mälikigä AQŞnıñ Ğiraqqa yardäme çiksez bulmıyaçağın añlataçaq dide Warner.
"Min prezidentqa xörmät belän küpme dä bulsa xärbine alıp, Ğiraqtağı 160 meñnän artıq AQŞ xärbieneñ äytik 5 meñen qaytaru eşen başlarğa mömkin dim. Alar bıyılğı Raştua bäyrämennän dä soñğa qalmıy ğailäläre häm söygännäre yanında bula alır ide" di Warner.
Küp kenä demokratlar isä berniçä ay eçendä küpçelek yäki xätta barlıq ğäskärlärne dä Ğiraqtan çığarunı taläp itä.
Bush isä ğäskärlärne çığaruğa çaqırularnı kire qağıp kilä. Häm monıñ öçen Ğiraqtağı wäzğiätneñ yaxşıruı häm xärbi citäkçelärneñ kiñäşläre zarur di.
Naif Aqmal


text: Başqortstan zur külämle kredit alaçaq. Bu turıda respubliknıñ Premer-ministrı Rafael Baydäwlätov belderde. Ul bu kileşügä Londonda bulğan säfärendä ireşkän. London bankları 100-150 million amerikä dolları külämendä kredit biräçäk. Premer söyläşüdä bulğan qayber neçkäleklär belän dä büleşep , töbäktäge säyäsi totrıqsızlıqnı belülären ireşterde. “Alarnıñ härberse söyläşüne açu belän ük respublik Prezidentınıñ otstawqağa kitü ixtimallığı belän qızıqsındı. Bar dönyağa bilgele bulğan ata häm ul arasında barğan mantıyqqa sıymas qarşılıq bezgä inwestitsiälär cälep itü öçen qarşılıq tudıra”,- dide ul “İnterfaqs”qa birgän äñgämäsendä.


text:
Näzif Mirixanov: “Tatar milli xäräkäteneñ ideologiäse bulırğa tieş”
Comğada Qazannıñ “Basket-xoll” sportkompleksında böten respublikadan batırlar cıyıldı. Tatarstannıñ awıl xucalığı häm azıq-tölek ministrlığı bülägenä milli köräş yarışları bıyıl unınçı tapqır ütkärelä. Köräşçelärneñ 99 protsentı - awıl yegetläre. Şunısı üzençälekle, köräştä rayon citäkçeläre dä qatnaşıp, dan qazana ala. Comğa könne yarışlarnıñ saylap alu turları uza, ä şimbädä batırlar ciñü urınnarı öçen bil alışaçaq.
Milli köräş millätne saqlap qaluda, anı üsterügä üz öleşen kertä, älbättä. Ä tatar milläten saqlap qalunıñ töp yulı nidän ğibärät? Bu sorawğa Tatarstannıñ Rusiä Federatsiäsendäge tulı xoquqlı wäkile Näzif Mirixanov “Watanım Tatarstan” gäzitenä birgän äñgämäsendä bolay cawap birä. Sitata: “Bernindi ideologiä kiräkmi disälär dä, bez bit ütkän zamanda tärbiälängän keşelär. Şuña kürä irtägä, kiläçäktä närsä bulasın kürergä, farazlarğa tırışabız. Şunıñ öçen dä tatar milli xäräkäteneñ ideologiäse bulırğa tieş. Äytik, Bötendönya tatar kongressınıñ eşli başlawına un yıldan artıq, ä ideologik dokument haman da qabul itelmägän. Töp maqsatqa - tatarnı saqlap qaluğa xezmät itä torğan häm obyektiv çınbarlıqta bulğan barlıq mömkinlelärne alırğa kiräk. İñ möhime tatar xalqınıñ uzğanı da, kiläçäge dä Rusiä Federatsiäsendä bara torğan xällär häm anıñ kiläçäge belän tığız bäyläneştä ikänen istä totarğa kiräk. Tatarlar bügen assimilyatsiäneñ dürtençe stadiäsendä. Nişliseñ bu fakt. Mondıy surättä xalıq üz-üzen sazlıqtan tartıp çığara almıy. Tatarstan tatarlarnıñ 50 protsentı, Rusiä tatarlarınıñ 70 protsentı tatarça belmi. Monda ğayıplelär yuq. Çönki här buınnan millilek tamçılap çığarıla. Keşe cihanğa ürçü öçen tügel, näselen däwam itärgä tua. Ürçü häm näselne däwam itüne butarğa yaramıy. Tatar bulıp tuğansıñ ikän, sinnän soñ balalar ğına tügel, tatarlar qalırğa tieş. Ägär millätneñ yartısında diärlek passionar energiä yuq ikän, ul inde köçleräk millätlär öçen çimalğa äylänä, dip äytä Mäskäwdä Tatarstannıñ Rusiä Federatsiäsendä tulı xoquqlı wäkile bulğan Nazif Mirixanov.
Al'bina Zäynulla


text: Kiev -- Ukraina başqalası Viktor Yuçenkonıñ prezidentlıqqa ant kiterü tantanasına äzerlänä. Yäkşämbedä ütäçäk çarada 40lap ilneñ wäkilläre qatnaşaçaq. Alar arasında Gruziä parlamentı räise Nino Burjanadze, Quşma Ştatlarnıñ wazifasınnan kitüçe däwlät sekretare Colin Powell, NATO general sekertare Jaap de Hoop Scheffer. Saylawlarda Yuçenkonıñ köndäşen, premier-ministr Yanukoviçnı xuplağan Mäskäw tantanağa Federatsiä şurası räise Sergei Mironovnı cibärä. Amerikan prezidentı George Bush bügen Yuçenkoğa şaltıratıp aña qotlawın citkerde.


text:
Saylawlar –2003. Başlana başlandı...
«Rusiäneñ çın patriotları» isemendäge partiäneñ qorıltayı şuşı yal könendä buldı. Anda Tatarstannan 6 keşe qatnaştı. Älege cıyılışta bulıp qaytqan Räşit Yäğfärov xäbär itkänçä, tatar ictimaği üzäge ozaq waqıt saylağannan soñ dağıstanlı Räcäpov citäkçelegendäge elekke «İslam partiäse»n, ä xäzer «Rusiäneñ çın patriotları» isemen yörtüçe firqäne saylağan. Firqä isemlegendä 1nçe bulıp Räcäpov äfände üze tora, ikençe bulıp Tatarstan keşelärenä tanış bulmağan - tatar keşese, öçençe urında –milläte belän urıs bulğan firqä tarafdarları tora. Tatar ictimaği üzäk isemennän älege federal’ isemlekkä Ğayal Mortazin täqdim itelgän. İsemlek qorıltayda saylansa da, ul äle üzgärergä dä mömkin ikän. Elegräk, ictimaği üzäk älege firqäneñ Tatarstan bülegen oyıştırırğa yärdäm itkän. Ä xäzer ul respublika rayonnarı buylap, firqä sistemasın buldıru öçen tırışa.Grigoriy Yavlinskiy firqäse tarafdarları da saylawlarğa äzerlek eşlären alıp bara. Ütkän yal könnärendä bulğan firqä qorıltayında Tatarstannan dä wäkillär qatnaşqan. «Yabloko» firqäseneñ Tatarstan bülege citäkçese Säläxov İldus İlyas ulı äytüençä, federal’ isemlekkä Tatarstannan 2 keşe kergän, häm tağın ber nämzät 1 mandatlı Mäskäw okrugına çığarğa isäpli. 3 nämzät turında süz barsa da, ğämäldä ul 2 genä keşe bula. Säläxov İldus äfände firqä isemlegendä bara, ä Sarafanov Oleg äfände ike isemlektä dä urın alıp tora.
Rusiä külämendä terkälgän firqälärneñ kübese Tatarstanda üz bülekçälären oyıştırdı. Dimäk federal’ isemleklärdä Tatarstan keşelären kürerbez äle. Şunıñ östäwenä firqäçelär Tatarstandağı Däwlät Şurasında da urın alırğa ömetlänep tora.Bikä Timerova, Qazan.


text:
Ğiraqnıñ radikal şiği citäkçese şiğilär belän sönnilärne berdämlekkä çaqırdı
Ğiraqta şiğilär belän sönnilär arasında kierenkelek arta bara. Çärşämbedä Samarrada şiğilärneñ izge urını bulğan törbä şartlatılğannan soñ, sönnilärdän üç alu ğämälläre köçäyde. 4 kön eçendä 20gä yaqın mäçet cimerelde, 200dän artıq keşe üterelde, şularnıñ kübese sönnilär.
Yäkşämbedä şiğilärneñ radikal ruxanie Moqtada Äs-Sadr könyaqtağı Basra qalasında çığış yasap bar möselmannarnı berdämlekkä öndäde. Kiläse comğada, 3 Martta ul alarnı mäçetlärgä kilep, bergäläp ğibädät qılırğa çaqırdı. "Min bar mö''minnärne, sönnilärne dä, şiğilärne dä, Möxämmät päyğämbärçä, tuğan bulırğa öndim", di Moqtada Äs-Sadr.
Ruxani ğibätät yortların sönni häm şiği mäçetlärgä ayırmasqa çaqırdı. "Min sönnilär belän şiğilärne bergäläp ğibädät qılırğa çaqıram, şul isäptän zıyan kürgän mäçetlärdä dä, kürmägännärendä dä. Sönni yä şiği mäçet digän närsä yuq", di Moqtada Äs-Sadr.
Bu çığıştan soñ küp waqıt ta uzmadı, Basra şähäreneñ ikençe başındağı ber Şiği mäçettä şartlaw yañğıradı. Politsiä äytüenä qarağanda, bomba quyarğa mataşqan 3 ir keşe yaralanğan.
Monnan tış bügen Hilla qalasında bulğan şartlawda 7 keşe häläk bulğan. Bağdadtan könyaqqa taba mäzhäblär uqmaşıp yäşägän bu täbäktä sönni ğisyançılar xäräkät itä.
Ul arada başqalada köçäytelgän iminlek çaraları kürelä. Maşina xäräkäte tıyılğannan soñ Bağdad uramnarı bügen çağıştırmaça tınıç. Ğiraq politsiäse leitenantı Mäxmüt Mortadha äytüençä, ğadi xalıq räsmilärgä şaqtıy yärdäm kürsätä. "Xalıqnıñ yärdäme iskitkeç. Komendant säğäten alar ğämälgä quya. Bez barı tik aşığıç oçraqlarda, bik nıq kiräk bulğannarğa ğına uzırğa yärdäm itäbez", di ul.
Şimbä könne Ğiraqnıñ Saqlanu ministrı Saadun Äl-Dulaimi, Ğiraqta watandaşlar suğışı qabınsa, anıñ oçı-qırıyı bulmayaçaq, dip kisätte. Ğiraqnıñ yuğarı räsmiläre, şul isäptän, premier-ministr İbrahim Cäğfäri, prezident Calal Talabani qatnaşında, ildäge wazğiätne yaxşırtuğa bağışlanğan oçraşu ütte.
ali ğilmi


text:
«Notatar» İnternet säxifäse millätara ızğışqa säbäp bulmasmı?
«Notatar» İnternet säxifäse millätara ızğışqa säbäp bulmasmı?
Şuşı säxifäne oyıştırğan Dmitriy Suslov «bez hiç tä tatarlarğa häm tatar telenä qarşı tügel, bez tatar telen mäcbüri räweştä uqıtıluın telämibez» - digän fikeren beldergän. Anıñ cawabında, şulay uq, «bu säxifäne min eşlärgä alınmas idem, ägärdä … ägärdä minem balam uqığan sinıftağı ata-analar tatar telen uqıtuğa qarşı bulmasa» - digän süzlär dä bar. Dmitriy Suslov qunaqlar kitabında yazular qaldırğan keşelär belän bäxäskä kerep, «mäğlüm Xapugin şiqäyäte belän başlanğan mäxqämä eşe tikşerelgändä dä, tatar telen yaqlar öçen, mäxqämä utırırşlarına ber keşe dä kilmäde» - dip äytä.
Tatar telen uqıtuğa qarşı oyıştırılğan kampaniägä mäğärif ministrlığı wäkilläre räsmi räweştä mönäsäbät belderergä telämde. Tatarstan Prezidentı apparatı xezmätkärläre dä: «bu temanı quyertu, şuşı internet säxifäsenä reklama yasaw kiräkmäs ide» - digän fiker belderde. Matbuğatta, radio-televideniedä tatar cämäğätçelege wäkilläreneñ mönäsäbät belderüläre kürenmäde.


text:
Tacıqstannıñ elekke eçke eşlär ministrı xıyanät häm fetnä oyıştıru niätendä ğäyeplänä
Tacıqstannıñ elekke eçke eşlär ministrı Yaqub Sälimovqa çärşämbedä räsmi ğäyepläwlär belderelde. Emomali Raxmonovnı prezident itügä öleş kertkän bu keşe xıyanättä häm fetnä oyıştıru niätendä ğäyeplänä. 90-nçı yıllar watandaşlar suğışı waqıtında abruylı komandirlarnıñ berse bulğan Sälimov ul bolğawır çorlar turında küp närsä belä. Anıñ östennän mäxkämä eşe küp kenä iske yaralarnı açırğa mömkin.
Audio (Bahodur Xomidov)
"Bez tikşerüne elekke ğäyepläwlär nigezendä alıp barabız, ul çaqta Sälimov irektä ide. Xäzer ğäyepläwlär anıñ üzenä, advokatlar qatnaşında uqıldı."
1992dä watandaşlar suğışı qabınıp kitkän çorda Yakub Sälimov Tacıqstanda iñ qüätle keşelärneñ berse ide. 5 yıl buyına xökümät yağında suğışqan Xalıq Frontında ul baş komandirlarnıñ berse ide. 1997dä Rusiä gäzitlärenä birgän äñgämäsendä Sälimov yaña prezidentnıñ niçek saylanuwın añlattı. 92neñ 19 noyäberendä Xucand qalasında ütkän oçraşuda, Parlament häm Xalıq Frontı citäkeçeläre prezident wazifasın başqarğan Aqbarşo İskandarovnı urınınnan çigenderep, bu urınğa, Yuğarı Sovet räise, ämmä ällä ni tanılmağan Emomali Raxmonovnı quyğannar. Sälimov süzlärençä, alar kiräk çaqta Raximovnı ciñel genä alıp quyıp bulaçaq, dip uylağan. Emomali Raxmonov prezident wazifası äle dä başqara. Prezident bulğaç ta Raxmonov Sälimovnı eçke eşlär ministrı itep bilgeli. Sälimov bu ministrlıqnı Saqlanu ministrlığınnan da köçleräk oyışma itep qora. Tacıqstan Armiäseneñ iñ yaxşı cihazlanğan 1nçe Brigadası belän citäkçelek itüne Sälimov üzeneñ tarafdarı, Xalıq Frontınıñ tağın ber komandirı Mäxmüt Xodayberdıevqa tapşıra.
Sälimovnıñ qüäte könnän kön arta bara, küräseñ, şunıñ arqasında ministr belän prezidentnıñ araları bozıla. 1995tä Raxmonov Sälimovnı Törkiägä ilçe itep cibärä, tağın ber yıldan Tamojnya başlığı itep qaytara. 1997dä, Sälimov belän Xodayberdıev qarşı buluğa qaramastan, xökümät opozitsiä belän kileşü tözi. Şul uq cäydä Sälimov ğailäse belän Söğüd Ğäräpstanına kitä. Xodayberdıev ber yılğa yuqqa çıqqannan soñ, 98-neñ noyäberendä Tacıqstannıñ Soğd töbägenä bärep kerä. Bu bäreleşlärdä 200läp keşe xäläk bula.
Tacıq räsmiläre bu fetnäne xökümätne bärep töşerü niäte dip atıy, häm anı oyıştıruda Sälimovnı häm dä elekke premier, opozitsiädäge Milli Yañarış Xäräkäte citäkçese Abdullocan Abdullocanovnı ğäyepli. Tacıqstannıñ general prokurorı Bobocon Boboxonov Sälimovnıñ xäzer inde elekke däräcäse yuq dip sanıy:
Audio (Bobocon Boboxonov)
"Ul Tacıqstan qanunnarı aldında qılğan bar cinäyätläre öçen cawap biräçäk. Ul ul qädäre böyek keşe tügel, xalıq anı xuplamayaçaq."
Sälimov östennän mäxkämä eşe qayçan başlanır, ul matbuğat häm cämägätçelek öçen açıq bulırmı, älegä bilgesez. Boboxonov süzlärençä, Rusiägä Sälimov ülemgä xökem itelmiçäk digän wäğdä birelgän.
Raxmonov menä inde berniçä ay xökümättä, şul isäptän opozitsiä saflarında tazartular alıp bara. İxtimal, Sälimovnı cawapqa tartu yulı belän, ul, üzeneñ bu tazartu eşçänlegen ğädel itep kürsätergä tırışa.
Ali Gilmi, Praga


text:
Ğiraq saylawlarına xärämläşülär külägä töşerä
Ğiraqta 30 ğinwar könne birelgän tawışlarnı sanaw däwam itä, häm şulay uq qanun bozunıñ yañadan yaña oçraqları açıqlana bara. Moña qaramastan, Ğiraq häm BMO räsmiläre, ildäge wazğiätne isäpkä alğanda, saylawlar şoma uzdı, dip belderä.
Saylaw räsmiläreneñ berse, al-Mohammadi, böten xärämläşülär turında ayırım xisap äzerlänäçäk, dip xäbär itte: "Saylaw komissiäse şurası böten qanun bozularnı açıqladı. Alarnıñ här bersen ayırım tikşerergä kiräk. Annan soñ Ğiraq xalqına tikşerü näticäläre iğlan iteläçäk," dide saylaw räsmie.
"New York Times" gazetı, saylaw komissiäse äzerlägän xisapta 200gä yaqın xärämläşü oçrağı turında süz bara, dip yazıp çıqtı. Alar arasında – Törkmän häm Xristian törkemnäreneñ häm Ğiraq prezidentı Ğazi al-Yawar''nıñ – qayber töbäklärdä bületennär citmäwe turındağı şikäyätläre bar.
Milli Mäclestä sönni möselmannarınıñ wäkilläre az bulaçağına borçılular arta. Saylaw komissiäse mäğlümatlärenä qarağanda, 1 million 200 meñlek, alarnıñ 3tän 2 öleşe sönnilär bulğan Sälähetdin provinsiäsendä tawış birüdä barı tik 125 meñ keşe qatnaşqan.
Älegä sanalğan tawışlarğa qarağanda, şiğilär yulbaşçısı Ayatolla Ali al-Sistani citäkçelegendäge Berläşkän Ğiraq Alyansı iñ köçle säyäsi firqa bulıp bara. İkençe urında kördlär häm öçençe bulıp - waqıtlı premyer-ministr İyad Allawi koalisiäse kilä.
Ämma tawış birü näticäläre qayçan iğlan iteler – ansı bilgesez. Şulay uq älege 3 partiä arasındağı ayırma da artırğa yä kimergä mömkin.
Saylawlar uzğaç ta, räsmi sannar 10 könnän bulır dip wäğdä itelgän ide, yağni bu atnada, fivralneñ 9da 10 kön bula. Ämma älegä saylaw näticäläre bilgele bulır digän işarälär yuq.
BMOnıñ Ğiraqtağı wäkile Aşraf Qazi, saylawlarnı "kötelmägän uñış" dip bäyäläde. Tawış birüçelärneñ sanı – ildä säyäsi söyläşülär başlar öçen citärlek buldı, dip belderde ul: "Saylaw könendä – iminlek bulmawına qaramastan bik küp keşeneñ barıber kütärenke käyef belän tawış birergä kilüen küzätep bula ide. Bu - saylawlarğa kilmäwçelärgä dä qağıla, dip uylıym. Şuña da saylawlar – utırıp söyläşergä mömkinlek tudırdı," dide BMO wäkile.
Säyäsätçelär, yaña xökümättä Ğiraqtağı barlıq milli häm säyäsi törkemnärneñ wäkilläre bulırğa tieş dip sanıy.
Tawış birüdä qatnaşmağan sönnilärneñ Ğiraq İslam Partiäseneñ matbuğat wäkile Ayad Samarrai, täqdimnärne qararğa äzer bulğannarın belderde. "Xökümätkä yä Milli Mäcleskä kerü alay uq möhim tügel – säyäsi prosessnıñ öleşe bulu möhimräk", dide ul.
Bıyıl Ğiraqnı tağın saylawlar kötä. Milli Mäcles Ğiraqnıñ yaña waqıtlı xökümäten saylayaçaq häm yaña konstitusiäneñ yazıluın küzätäçäk. 15 üktäber könne Ğiraqlılar yaña konstitusiä mäs''äläsendä referendumda qatnaşaçaq. Töp qanun xuplansa, xalıq 15 dikaberdä yaña xökümätne saylayaçaq.
Alsu Qormaş


text: New York Times gazetına bügen Amerika Quşma Ştatları däwlät sekratere Colin Powell, Waşington Ğiraqqa saylawlar uzdırırğa yardäm iter öçen kiläse ayda xalıqara konferensiä cıyarğa niätli, dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı İyad Allawi, tawış birüne aldan bilgelängänçä ğinwar ayında oyıştıru kiräklegen xuplıy. Cıyında Yevropa Berlege illäre, şulay uq Rusiä, Misır, Törkiä, İran, Süriä, Jordan, Söğüd Ğaräpstan häm Kuwait kebek illär wäkilläre qatnaşır dip kötelä. Times gazetı yazuınça, Yevropa häm Ğaräp illäre wäkilläre bu niätne xuplıy ämma bu çara George Bushnıñ säysi uñışın arttırırğa mömkin dip borçıla. Çara – Quşma Ştatlarda saylawaldı kampaniäseneñ iñ qızğan çorında ütergä tieş bula. George Bush'nıñ köndäşe John Kerry Bushnı Ğiraqqa xalıqara yardäm cälep itä almawda ğayepläp çıqqan ide.


text: Amerika prezidentı George Bush beldereüensä, Yaqın könsığışta tınıslıq urınlaştırıu Yäsir Arafat gäyebe menän körsökkä kilep terälgän. Berläşkän Millättär Oyoşmahı generäl assambleyähınıñ sirattan tış sessiähında İzrail-Fälestin wäzgiäte turahındağı rezolyutsiä proyıqtı tikşerelä. BMO imenlek şurahı qararzarınan ayırmalı räweştä generäl assambleyä qararzarı motlaq köskä eyä tügel. Oşo köndärzä imenlek şurahında tawış birgändä Quşma Ştattar İzraildän Fälestin başlığı Yäsir Arafatqa yanawzarzı tuqtatıuzı talap itkän rezolyutsiäğa weto haldı. Rezolyutsiä İzrailğa terror höjümdäre yahağan fälestin törkömsälären faşlamağanlıqtan Waşington uğa weto halıu xoquğın fayzalandı.


text:
BMOnıñ Xalıqara Atom Energiä İdaräse başlığı Möxämmät äl-Baraday İran äle dä üzeneñ bäxäsle atom programması mäs'äläsendä xalıqara cämäğätçelekneñ ışanıçın yawlıy ala dip belderde.
"Bu çetrekle çor ämma hiç tä krisiz xäle tügel. Bu ışanıç buldıru mäs'äläse, İranğa ışanıç buldıru öçen aşığıç adımnar yasar çaq. Ämma yaqınlaşıp kilüçe qurqınıç yuq" dide äl-Baraday.
Äl-Baraday İrannıñ uzğan ayda çiklängän däräcädä uran bayıtunı yañartuı xalıqara ışanıçnı torğızuğa xezmät itmi dip östäde.
Bügen ul Vienada Atom Energiä İdaräse Şurasınıñ İran mäs'äläsen BMO İminlek Şurasına tapşıru turındağı utırışında çığış yasadı. İdarä süzçese äytüençä şurada bu mäs'älä bügen tawışqa quyılır dip kötelmi. Utırış comğa könne däwam itäçäk.
Tähranda İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat atom programması säbäple İrannıñ xalıqara izolyatsiägä duçar bulu mömkinlege turındağı kisätülärne kire qaqtı.


text:
Putin yänä AQŞnı ğayepli
“Bezneñ qulıbızdağı mäğlümätlärgä qarağanda, bu ğamäl qabat AQŞ däwlät departemantı kiñäşe belän başqarıla. Älbättä, ike taraflı mönäsäbätlär alıp barğanda, bu mäsäläne dä istä totarbız.”
Putin monın, 2nçe dekabrda bulaçaq parlament saylawların legim tügel dip kürsätü maqsatında eşlänüen belderde.
Yewropa İminlek häm xezmättäşlek oyışması isä, bu saylawlarda küzläw oyıştırılmayaçağın belderde. Säbäben isä, Rusiä kiterep çıqarğan kertälärnen küzläw eşen alıp baru mömkinçelegen, bötenläy yuqqa çığara dip anlattı. Kremlin oyışmanı, tiyeşleçä terkälmäwe belän ğayeple.
Şul uq waqtta AQŞ, Yewropa berlege häm yewropa şurasının atna axırında Mäskäw häm St. Petersburgta polisiä belän xalıq arasında çıqqan nizaqnı borçılıp küzätkännären belderde.


text: Bügen television interviewda İvanov Russiä Ğiraqqa qarşı çaralarğa quşılırğa ciınmıy dip belderde. Şul uq waqıtta ul iñ möhime Ğiraqta küpläp üterü qorallarınıñ bulmawı dide. Ğiraqta küpläp üterü qoralların ezläw däwam itä. 4 yıllıq özeklektän soñ 25-nçe noyäbrdä tağın Ğiraqqa kilgän BMO tikşerüçeläre bügen altı urınnı barıp qaradı. Bügen Waşintonda AQŞ räsmiläre Quşma Ştatlar BMO qoral tikşerüçelärenä tağın da tögälräk küzläw mäğlümätläre birä başladı dip belderde. Uzğan atnada qoral tikşerüçelär başlığı Hans Blix Quşm Ştatlardan häm Britaniädän Ğiraqnıñ qoral programmaları häm qorallar saqlanırğa mömkin urınnarı turında üzlärendä bulğan östämä dälillärne birüne sorağan ide.


text:
İrannıñ reforma taraflı töp firqä başlığı, Prezident Möxämmät Xattaminıñ enese, Möxämmät Riza Xattami, saylaw isemlegennän sızıp taşlanğan deputatlar qadimi köçlärneñ qararına buysınmaçaq, dip belderde. Monıñ aldınnan ğına, tanılğan ruxanilarnıñ berse, Ayatolla Mäxämmät İmami Qaşani, tıyılğan isemlek qabat küzdän kiçereläçäk, dip wäğdä itkän ide. Tähran Universitetında ütkärgän comğa wäğäzendä Qaşani, ilneñ yuğarı ruxanie Ayatolla Ali Xömänei isemlekne yañadan qarap çığarğa quştı, häm bez şulay eşliäçäkbez, digän ide. Ämmä Riza Xattami süzlärençä, kiläse ayda ütäçäk saylawlarda sızıp taşlanğan 3600 namzätneñ barısı da qatnaşırğa tieş.
Bu süzlären ul bügen Parlament binasında äytte. Berniçä distä deputat menä inde 6 kön rättän binadan çıqmıyça protest çarasın ütkärä. İrannıñ qadimi köçlär qulında bulğan Saqçılar Şurası kiläse ayda ütäçäk saylawlar isemlegennän 8 meñläp namzätneñ yartısın sızıp taşlağan ide. Sızılğannarnıñ kübese reforma taraflı namzätlär. Şul isäptän, xäzerge Mäclesneñ 80 deputatı.


text:
Stalinğa häykäl kiräkme?
Tatar-inform mäğlümat agentlığı säxifäsendä basılğan şuşı tantana xaqındağı reportajda, Mintimer Şäymiev, Stalin, Ruzvelt häm Çerçillneñ mäğlüm Yalta konferensiäsendä töşkän suräte yanında: “Menä alar bit berläşep, ber fikergä kilep Ciñügä ireşkännär. Şunıñ öçen genä bulsa da, bu öç şäxes häykälgä layeq,”- digän süzlären tarattı.
Şul uñaydan, Stalin häykälgä layeqmı digän soraw belän, “Azatlıq” berniçä tatar jurnalistına möräcäğät itte. “Watanım Tatarstan” gäzite jurnalistı İlfaq Şihapov fikere bolay yañğıradı
Minemçä , bügenge köndä iptäş Stalinğa häykäl quyu bigük kiräk äyber tügel inde. Menä, 50 yıllarda ul häykällärne cimerep taşlamağan bulsalar, alar bügenge köngä qädär dä saqlansa, ul waqıtta başqa mä’sälä. Ä bügen kiräkmi. Çönki, äle bügen dä anıñ repressiäsenä eläkkän keşelär yäşi, hiç yuğında alarnıñ balaları. Bu berençedän. İkençedän, tulı ber xalıqlar, mäsälän qırım tatarları, Stalin repressiäse qorbannarı bulğannar. Alar, şunıñ arqasında bügen dä ğazaplanalar. Min häykäl kiräkmi dip sanıym
“Tatarstan yäşläre” gäzite jurnalistı Firdüs Ğıymaletdinov fikerlärendä tıñlap ütik äle
Ber keçkenä genä byust bulsa yarıy. Häykäl quyudan ğına, Stalin zamanı äylänep qayta, aña kemder tabına digän süz tügel. Yäş buın öçen, dönyada şundıy şäxeslär bulğanlığın iskärtep toru zıyan itmäs. Häykäl häykäl genä bulıp qala ul
Mintimer Şäymievnıñ bu süzlärenä, bäysez küzätüçelär başqa törle şärex birdelär. Şäymievnıñ ğailäse dä raskulaçivaniegä duçar bulğan. . Ul Stalinğa häykäl quyu kiräk digän fikerdä tormıy. Prezidentnıñ “menä alar bit berläşep, ber fikergä kilep Ciñügä ireşkännär. Şunıñ öçen genä bulsa da, bu öç şäxes häykälgä layeq” digän süzläre, olı maqsat öçen, kiräk çaqta berläşü, ber fikergä kilü digän mäğnä yata. Tatarstan prezidentı süzlärendä Könbatış illäre belän SSSRnıñ berläşüen olılaw fikere çağıla. Här xäldä, Qazandağı säyäsät belgeçläre şulay dip añlata. Ämma häykäl süze yañğırağaç, anı turı mäğnäsendä añlawçılar da bulğalağan.
Räfis Cämdixan


text:
Kökşetawda Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti küni qarsañında süt jäne irimşik öñdey`tin jaña zawıt pay`dalanwğa berildi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Nətïje» kəsipornınıñ qwatı təwligine 40 tonna süt jəne süt önimderin öñdewge jetedi. Jobanıñ qunı - 500 mïllïon teñge. Zawıttıñ aşılwına oray` 50 adam turaqtı jumıspen qamtılmaq.
Saltanattı şarağa qatısqan öñir basşısı öñirde şağın jäne orta bïznesti damıtw bağıtında awqımdı jumıstar atqarılıp jatqanın ay`ttı.
«Bügingi tañda öñirde 15 mıñnan astam adam kəsipkerlikpen ay`nalısadı. Olar byudjetke salıq tölep, öñirdiñ əlewmettik-ékonomïkalıq damwına üles qosıp keledi. «Nətïje» kəsipornı, osı turğıdan alğanda, Aqmola oblısı awmağında ğana emes, Astana jəne Pavlolar oblıstarınıñ narığın da jawlamaq. Kəsiporınnıñ narıqta öz ornın tabatınına senim mol», – dey`di oblıs əkimi.
Ay`ta ketey`ik, bïıl oblıs ortalığında öñirlik ïndwstrïyalandırw kartası ayasında qunı 2 mïllïard teñgeden astam 7 joba jüzege asırıldı. Osınıñ nätïjesinde 200-den astam jaña jumıs ornı aşıldı.
Aqmaral AY`ĞARA


text:
Militsiä xezmätkärlären zurlaw tantanası uzdı
Düşämbedä, Qazannıñ Galiäsgar Qamal teatrı qarşındağı mäydanda aldınğı militsiä xezmätkärlären zurlaw tantanası uzdı. Rusiäneñ Eçke eşlär ministrınıñ berençe urınbasarı, militsiäneñ general-polkovniğı Aleksandr Çekalin Tatarstannıñ 43 rayonınnan 54 militsionerğa “Niva” xezmät maşinasınıñ açqıçların tapşırdı. Monnan tış, 17 “Gazel'” häm 5 “UAZ” maşinaları militsiäneñ kizü toru bülekläre häm idärälärenä kitte. Xäzerge şartlarğa här cirle bülektäge militsionerlarnıñ härqaysına maşina kiräk. Ä bügenge köndä isä 5 cirle bülek militsionerına 1 avtomaşina turı kilä. Gölnaz Şäyxetdin


text:
Närsä buldı bu dönyağa?
Närsä buldı bu dönyağa?
Rusiäneñ Könyağınnan atna buyı häwfle xäbärlär kilep tordı. Su basular säbäple yullar yabılıp torğanğa kürä, Könyaqta yal itüçe ber törkem Tatarstan balalarınıñ qaytalmıy cafalanıp yatuları turında xäbär itkän idek. Nihayät alarnıñ isän-saw, zıyansız äylänep qaytuları turında iğlan itelde.
Bıyılğı cäy, Rusiäneñ Könyağında häm Yevropadağı kebek ük bulmasa da, respublikağa da awır kilde. Su basular bulmasa da, üsemleklärgä cılı kiräk bulğan waqıtta, cäy başında salqın buldı. Annan soñ, qorılıq, ğädättän tış esselek kitte. Xalıq qaya barıp bärelergä belmäs xälgä citte. Yün, yül aylarında ğına da yözgä yaqın keşe suğa batıp ülde. Yul xäräkte imenlege inspeksiäse, yul xäläkätendä ülüçelärneñ sanı kinät artu säbäple, maxsus cıyılışlar, matbuğat oçraşuları ütkärergä mäcbür buldı.


text:
Rusiäneñ yañadan sovet çorı xällärenä qaytuı turında süzlär xäzer yış işetelä, xörmätle tıñlawçılar. Mäskäwdäge xakimiat üzeneñ bazar reformalarına häm ildä demokratik cämğiat qoru eşenä tuğrı buluın belderep torsa da, Rusiädä ğämäldä näq menä sovet yılların xäterlätkän waqiğälär bulıp tora. Mäskäwdäge cämäğät mäxkämäse, misal öçen, şuşı könnärdä genä, atom qoralları ölkäsendäge ber belgeçne Quşma Ştatlar häm Britaniä faydasına küzläw eşläre alıp baruda ğäyeple dip taptı.
Mäskäwneñ mäğlüm Amerika Quşma Ştatları häm Kanada institutında eşlägän İgor'' Sutyagin qulğa äle 1999-nıñ üktäbrendä ük alınğan ide. Rusiäneñ Federal" iminlek xezmäte anı ber britan şirkätenä, atom su astı köymäläre häm raketalardan saqlanu sisteması turında serle mäğlümat tapşıruda ğäyepläde. Rusiä tikşerüçeläre fikerençä, şul britan şirkäte artında Quşma Ştatlarnıñ Üzäk küzläw idaräse CİA torğan bulğan. İgor'' Sutyagin üze isä, britannar öçen äzerlägän bar yazmaların da açıq çığanaqlardan alınğan mäğlümatqa nigezlänep yazuın belderä häm britan şirkäte artında başqa illärneñ küzläw xezmätläre toru-tormawı xaqında üzeneñ berni dä belmäwen isbatlarğa tırışa. Ägär dä Sutyagin britannarğa söylägän mäğlümatın açıq çığanaqlardan alğan ikän, bu däwlät sere bula almıy, dimäk anı küzläw öçen däwlätkä xiänät itüdä dä ğäyepläp bulmıy. Läkin bu eşne baştan uq qırıs alıp barğan Rusiä iminlek köçläre Sutyaginne niçek tä bulsa xökem itärgä teläwen belderep tordı. Keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalarnıñ wäkilläre, Federal'' iminlek xezmäte Rusiä ğalimnäreneñ çit il keşeläre belän torğan sayın tığızraq elemtägä kerüenä zur şik belän qarıy häm şuña kürä Sutyagin oçrağın alarnı qurqıtu maqsatında faydalanırğa tırışa dip isäpli. Şul mantiqqa nigezlänep Sutyaginne xökem itü Rusiä ğalimnäreneñ çit illär belän aralaşu telägen kisken kimetergä tieş bula. Xakimiatkä elek üze KGB-da eşlägän Vladimir Putin kilü belän Rusiädäge iminlek köçläre xezmätkärläre tağın da qıyulanıp, üzläreneñ şul tırışlıqların arttırdı dip isäpli Mäskäwdäge demokratik oyışmalarnıñ wäkilläre. Bu mäxkämäneñ niçek itep alıp barıluında da çağıldı, di Anna Savitskaya, Sutyaginne yaqlawçı advokatlarnıñ berse. Berençedän, utırışnı alıp baruçı xäkim - Marina Komarova - Sutyaginne yaqlaw yağına üz eşen tieşle itep başqaruğa törleçä qomaçawladı, aqlaw dälillären bäyän itügä kirtälär qordı dip belderä Savitskaya.
Audio, Anna Savitskaya
İgor'' Sutyaginneñ ikençe advokatı Boris Kuznetsov, mäxkämä barı tik ğäyeplängän zatnı xökem itü maqsatın ğına quyğan ide, anda xätta Sutyagin mäğlümat tapşırğan keşelärneñ kem buluı, nindi ilneñ watandaşları ikänlege, ägär dä alar yäşeren xezmät oyışmasına eşlägän ikän, qaysı oyışmağa eşläwe bötenläy qaralmadı dip belderä.
Audio, Boris Kuznetsov
Anna Savitskaya tağın şuña da iğtibar itä, utırışnı alıp barğan xäkim yaqlaw yağı eşenä qomaçawlaw belän genä çiklänmiçä, 12 keşedän torğan cämäğät mäxkämäsenä dä basım yasağan, alarnıñ fikeren ul üze telägänenä üzgärtergä tırışqan.
Audio, Anna Savitskaya
Näticädä cämäğät mäxkämäse düşämbe könne bertawıştan İgor'' Sutyaginne, "küzläw eşläre alıp baru aşa däwlätkä xiänät itü"dä ğäyeple dip taptı. Rusiäneñ cinayät kodeksında monıñ öçen irektän 20-ğa yılğa qädär mäxrüm itü qaralğan. Sişämbedä advokat Kuznetsov, prokuratura mäxkämäneñ ğäyepläw qararına nigezlänep İgor'' Sutyaginne 17 yıllıq törmä cäzasına xökem itüne sorıy dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, bu xaqta qarar 7-nçe aprildä qabul itelergä tieş.
Kärim Kamal, Praga


text:
Qazanğa Cämilä kilä
Şuşı könnärdä genä Qazanğa Amerikadan kompozitor Mäsxüdä Şämsetdinova qayttı. Ul monda uza torğan respublika kompozitorları berlegeneñ cıyılışında qatnaşa.
Dekaber urtalarında Tatarstan başqalasına Finländiädän cırçı Cämilä dä kiläçäk. Ul qazanlılarğa üzeneñ Helsinki-Qazan dip atalğan konsert programmasın täqdim itäçäk. Cämilä häm anıñ mondağı icattaşları qatnaşlığındağı kiçälär Kärim Tinçurin isemendäge teatrda 15 häm 16 dekaberdä ütäçäk. Xäyer, bu xaqta belüçelär küp tügel. Cırçınıñ süzlärenä qarağanda, konsertlar xaqında xäbär taratır öçen töşerelgän reklama roligın televideniedän kürsäter öçen Cämilädän 1700 dollar aqça sorağannar. Şulay bulsa da, Finländiädän kilgän tatar cırçısınıñ çığışları turında anıñ icatın yaratuçılar inde xäbärdar.
Gölnaz İlgizär


text: Pxenyannıñ atom proğramması buyınça küpyaqlı söyläşülär Pekinda 12 mayda ütärgä tieş. Bu xaqta Könyaq Korea tışqı eşlär ministrı urınbasarı Li Su Xyuk xäbär itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, söyläşülärdä qatnaşqan altı däwlät, Tönyaq häm Könyaq Korea, AQŞ, Yaponiä häm Rusiä eşçe törkemneñ yaña oçraşuına rizalıq birgännär. Könyäk Koreanıñ tışqı eşlär ministrı elekke oçraşularda Tönyaq Korea belän urtaq fikergä kilep bulmadı, Tönyaq Korea xärbi atom proğrammasın tuqtatır öçen zur aqçalar häm höcüm itmäw turında garantiä taläp itä, dide.


text:
Äl-Qaidä terror çeltäreneñ Ğiraq bülege uzğan yäkşämbe kiçendä Bağdadta Ğiraqtağı Mısır ilçesen totıq itep alğanlığın raslaw öçen bügen ul diplomatnıñ tanıqlıqları sürätlären internetqa elde häm anı üteräçägen belderde.
İnternet säxifäsendä diplomat İhab eş-Şärifneñ maşina yörtüçe tanıqlığı, tışqı eşlär ministrlığı häm sälamätlek iminiäte tanıqlıqları kürsätelä. Ul dokumentlarda anıñ iseme, däräcäse häm fotosürätläre bar.
Kiçä Ğiraqta izge suğış öçen äl-Qaidä oyışması dip atalğan bu törkem Şärifne totıq itep aluın belderde. Moñarçı bu törkem berniçä çit il totığın ütergän ide.
Bügen Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw Bağdadta diplomatlarğa höcüm itüçelärne ğäyepläp, AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä köçläre Ğiraqtan barı tik anda iminlek urnaşqannan soñ ğına kitäçäk dide.


text:
Prokuror östennän kem prokuror?
Bu comğada Rusiä prokurorsız qaldı. Vladimir Ustinovnı baş prokuror vazıyfalarınnan çığaru turında qararnı Federatsiä Sovetı berniçä minut eçendä qabul itte. Äle küptän tügel genä cinayätçelärneñ, korrupsiä sazlığına batuçılarnıñ, terroristlarnıñ tetmäsen tetep çığışlar yasağan şundıy zur türä ğariza birgän dilär. Ğarizasın birüen birgän, ä üze şul ğariza qarala torğan Federatsiä Şurasına kilmägän dä. Häm bu ğarizanı qänäğätländerü öçen barlıq senatorlar da tawış birgän. Barı ike keşe genä başqaçaraq uylıy ikän. Alar Ustinovnı eştän alu öçen tawış birmäsälär dä, prokurornıñ yazmışı xäl itelgän.
Mäskäw qayda häm Qazan qayda? Rusiäneñ baş prokurorı üze tatar tügel, tatarlar turında ällä ni qayğırtqanı da bulmadı. Bu turıda söyläp tä torası yuq kebek. Ämma bit bu keçkenä keşe tügel. Anıñ färmanı belän barlıq ölkä, respublika häm rayon prokurorları bilgelänä. Tiktomalğa ğına prokuror alıştırmıylar. Qazandağı wağraq çinovniklar şulay dip faraz itte. Beräwlär äytä, berär gönahı çıqqandır dip. İkençeläre isä, kiresençä, gönahlılarnı faş itüe öçen uç almıylar mikän di. Bälki äle anıñ utırğan urını berär bik xikmätle keşegä kiräk bulğandır. Çinovnik xalqı üz däräcäsendä, üz kabinetında häm oyışmasında xällär niçek, näq şulay kürä dönyanı. Ämma barıber aptırattı bu xäl. Cide federal' okrug tözegändä dä aldan äytep, kiñäş totıp tormadılar. Gubernator, prezidentlarnı saylıysı urınğa bilgeläw turında iğlan itkändä dä şulay buldı. Açıqlıq zamanı dilär. Meñnärçä jurnalistlar, mäğlümat üzäkläre qullarına mobil' telefonnar, kitap qädär genä komp'yuterlar kütärep yörilär, ber mizgeldä hämmä mäğlümatnı böten dönyağa taratalar. Xäzer inde Qazannan saylanğan ike senatorğa da şaltıratıp qaradıq. “V çem delo?”, dibez. Säbäben xäzer döp-döres kileş xalıqqa citkeräbez. Ä säbäpne äytüçe yuq. Üzläre tawış birgännär, üzläre ni öçen keşene eştän çığarunı töpçenmägännär. Töpçensälär dä, kem äytsen inde alarğa. Prezident täqdim kertkän, yuğarı palata anı qararğa tieş. Uñay yaqqa, älbättä. Şunıñ belän wässäläm.
Kemder keläm astında mış-mış itep köräşep yata ikän, anda da qısılıp torası yuq. Kiräk bulsa, säbäben äytälär. Menä Yuri Skuratov. Anı yartı yıl buyı eştä azat itä almıyça şul uq senatorlar mäş kilde. Täfsille faktları küp ide. Menä Sergey Dorenko ügez kebek usal qaraşı belän televizor ekranınnan xalıqnı sözä. Zur itep prokurornıñ zäñgär pogonlı mundirı kürsätelä. Menä Skuratov ber fatirğa kerä, anda anı ike qız çişenderälär, üzläre dä çişenä, irkälilär. Böten Räsäy, dönya bu xälne kürä. Bu kinonı töşerüçelär älege tamaşanıñ awazların da yazdırıp alğannar. Skuratovqa oşağan keşe qızlar belän äybätläp söyläşä. Berse tatar ikän. Kürenep tora, anıñ biş waqıt namaz uqıp, tuğan tel, ädäbiät tarixı belän qızıqsınuı, milli ğöref-ğadätlärne ütäwe bik şikle. Prokuror da keşe bit. Ul soraştıra - sin tataroçkamı di. Äye, di tegese. Äәә, Tatarstan, Qazan, Şäymiev, di. Mäskäwdä torıp tuğan telen onıtqan bu xatın-qız inqar' itmi. Çığışı belän tatar ikän, xätta faxişä dä üzeneñ tamırınnan waz kiçä almıy. Şul waqıtta millät turında borçıluçı zıyalılar tatar xalqınıñ zur häm abruylı buluı turında uylağandır äle. Millät yuq, ul bulmasqa tieş, barısı da onıtqan inde disäñ dä, xätta general prokuror, zäñgär mundirın salğaç ta, tatarnı, Tatarstannı, anıñ citäkçesen onıtmıy. Pryamo bäğer türlärenä sibelgän ber çemetem toz kebek haman tatar yata bik küplärneñ xäterendä. Üze teläsä dä onıta almıy ul bu xalıqnıñ barlığın, qayan kilgänlegen, qaya yul totqanlığın. Yarar, Yurist Skuratovnı bik kiräk bulğaç, menä şul televizor aşa kürsätelgän pornofil'mnar yärdämendä köçkä-köçkä – yartı yıl buyı tartışqaç – nihayät ozattılar.
Ä Vladimir Ustinovnı, äytkänemçä, biş minutta xäl ittelär. 140 million xalqı bulğan il baş wata. Kemne nigä zur wazıyfağa quyalar häm ni säbäptän çığaralar? Säbäbe bulmağaç, nigä äytmilär? Bez Tatarstan prokuraturasına şaltıratıp, täfsille mäğlümat alırğa buldıq. Mäğlümat üzägendä eşläwçe Rufiä Xämidullina süz öçen kesägä kergännärdän tügel. Ämma ul da, berni belmibez, berni äytmibez, dide. Ämma prokuratura da pänceşämbe könne ük Ustiwnıñ ğariza birüen işetkän. Läkin işetüe turında da räsmi räweştä xäbär birergä xaqı yuq ikän. Menä şundıy xikmätle xällär. Bügen prokurorlar kemgä 5, kemgä 25 yıl törmädä utırırğa ikänlegen mäxkämälärdä isbatlıy, Xadorkovskiy kebek super baylarnı ällä qaylardan tabıp, katalajkağa kiterep sala. Ä irtägä şularnıñ iñ zurısın – tawışsız-tınsız ğına çığarıp cibärälär. Menä şul prokurorlar taläbe buyınça bit inde yözlägän, xätta meñlägän tözätmälär cirle qanunnarğa, respublika konstitutsiälärenä kertelde. Qayber möstäqillek deklaratsiälären dä botarlıy başlağannar idelär. Prokuror qanun ütäleşen küzätä. Ul barısınnan da östen. Östenlekkä östen, ämma bit änä Skuratov, menä Ustinov. Kemnärder mal büleşep, qabırğalar sanaşqanda, kemnärneñder başları tişelä. İñ äybäte – başıña kästrül genä kiep yörü.
Axırda äytim, prokurorlar da keşe, alarnıñ da törlese bula. Tatarstannıñ baş prokurorı Qäfil Ämirov berniçä kitap çığardı, Qazan uramnarınıñ här poçmağın täfsilläp maxsus beleşmä äzerlägän. Üze tatarça bik matur söyläşä, küñele dä millätkä açıq. Tatarstan qanunnarın üzgärtkändä canı tınıç bulmasa da, barıber kemder tözäter, qanun buyınça yäşärgä kiräk dip sanadı. Üze çın sänğät'çä fotoräsemnär kürsätep, kürgäzmälär ütkärä, xätta tabiğät küreneşläre töşkän fotoräsemnär al'bomı da basılıp çıqtı.
İnde xäzer ber añlatmıyça, zur prokurornı eştän ozatqanda närsä eşlärgä qala? Menä şul nervlarnı tınıçlandıra torğan tabiğät surätlären, peyzajlarına qarap, tirän sulış alırğa qala. Znanie preumnojaet skorb' - ğilem qayğını arttıra digän ğibärä bar. Şulay şul. Küp belsäñ, tiz qartayırsıñ. Bu comğa şulay xikmätle buldı. Tik beraz ğına eçtäge qort selkenep quya - irtägä ni bulır? Xäyerlegä mikän bu xällär? Beläse ide bit. Qaywaqıtta añlaşılmağan närsä turında, prokuror dobavit, prokuror östär äle, dip äytälär. Östägelär tartışqanda, bezneñ taz başlarğa da taş töşmäs mikän?
Rimzil Wäli


text:
Dönya Sälämätlek Saqlaw oyışması Qıtay xökümäten yaña tör üpkä yalqınsınuı belän çirläwçe barlıq awırular turında täfsille xisap tapşırırğa quştı. Oyışmanıñ matbuğat wäkile Chris Powell Frans Press Mäğlümat Agentlığına, Qıtay räsmiläre SARS virusına qağılışlı yaña statistika iğlan itte, dip belderde. Qıtay tabiplarınıñ Time jurnalına birgän mäğlümatlärenä qarağanda virusnı yoqtıru oçraqlarınıñ kübese xäbär itelmägän.
SARS virusı yä başqaça äytsäk pnevmoniäneñ yaña töre dönyada 100dän artıq keşeneñ ğömeren özde, awırular sanı 2 meñ 800dän arttı. Bügen Qazaxstan räsmiläre, respublikada berençe tapqır ber awıru SARS virusın yoqtırğanında şiklänelep xastaxanägä salındı, dip xäbär itte. Şulay uq ul keşe belän elemtädä torğan tağın 15 keşe dä küzätügä alınğan.
Rumıniä prezidentı İon İliescu ay azağına Qıtayğa planlaştırılğan säfären kiçekterde, dip xäbär itelä.


text:
Üzbäkstan BMOnıñ may ayında Ändican waqıyğalarında qatnaşuçılar ğädel xökem itelmäde dip borçıluları nigezsez dip belderde.
Mäxkamälär Ändican waqiğalarında qatnaşqan öçen inde 150-dän artıq keşene xökem itte. Xoquq yaqlawçılar anda xärbilär ut açıp yözlärçä tınıç demonstratsiäçene üterde di. BMOnıñ baş xoquq yaqlawçı räsmie Louise Arbour Ändican mäxkamäläre ğädelsez xökem qararları çığarırğa, çın cinayätçelär cäzasın qalırğa mömkin dip borçılu beldergän ide. Üzbäkstan baş prokuraturası süzçese Svetlana Ortikova mäxkamälär xalıqara standartlarğa turı kilä dide.
"Ändicanda terrär ğämälläre qılınğanlığına şik yuq. Bez dönya cämäğätçelegenä şunı äytergä telibez, Ändicandağı terror ğämällären häm başqa bik zur cinayätlärne tikşerü barışında barlıq xoquqıy protseduralar ütälde. Keşe ülemnärenä kitergän bu cinayätlärne tikşerü cinayät eşe protsedularınıñ iñ qatğıy taläplärenä turı kiterep alıp barıldı" dide Ortikova.


text:
Ğiraq konstitusiäse referendumda xuplandı
"Referendum üze – näticälär nindi buluına qaramastan, Ğiraq öçen demokratiä yulında, dönya belän köndäşlek itä alırlıq zamança cämğiät tözü yulında alğa taba zur adım. Şulay uq bu – Ğiraqlılar öçen zur uñış."
Ğiraq xökümätenä texnik yärdäm kürsätkän BMO wäkilçelege başlığı Carina Perelli, näticälär tögäl häm ışanıçlı, dip östäde. Yevropa Berlege dä tawış birü näticälären xupladı. Ber sönni ğäräp räsmie Saleh al-Motlaq, referendumda xärämläşülär bulğanı turında xäbär itte. Referendumnıñ ütüe – Ğiraqqa dikaber ayında saylawlar uzdıruğa yul aça.
Bu xäbär – Ğiraqta häläk bulğan amerikan xärbiläre sanınıñ 2 meñgä yaqınlaşqan çorına turı kilde. İl buylap köç qullanu kimemi, tönyaqtağı Söläymaniä vilayätendä intixar höcümendä kimendä 12 keşe häläk buldı.


text:
Yaña aylıq xisapta bıyıl dönyada könlek neft' ixtiacı 82.4 million miçkä dielä. Uzğan aydağı belderüdä 82.2 milliom miçkä dielgän ide. Bu sannıñ arttırıluı Aziä illärendä neft'kä ixtiacnıñ artuı belän añlatıla.
Bügen neft' bäyäse yaña bieklekkä kütärelde. Ber miçkä neft' bäyäse 54 dollardan artıp kitte. Bäyälär artuğa, öleşçä, Qıtay kebek tiz üsüçe illärdä neft'kä ixtıyacnıñ artuı säbäpçe dielä.
İran İslam İnqilabınnan soñ 1979-nçı 80-nçe yıllarda ber miçkä neft' bäyäse 80 dollarğa kütärelep dönya iqtisadında töşenkelekkä kitergän ide.


text:
AQŞ prezidentı George Bush Ğiraq suğışı öçen 80 milliard dollar birü qararın imzaladı.
Bush bügen Ğiraq suğışı öçen 80 milliardqa yaqın dollar birü turında qaqarnı imzaladı. Saqlanu ministrlığı isä Ğiraqtağı xärbi çaralarğa küpme aqça kitüen iğlan itte. Pentagon äytüençä, suğışqa 20 milliard dollar totılğan. Monnan tış Ğiraqta meñnärçä xärbi totu oçen 30-nçı sentnäbrgä qädär ay sayın 2 milliad dollar kiräk bulır dip kötelä. Ämma AQŞ ğäskärläreneñ Ğiraqta küpme toraçağı äle bilgele tügel.
Bügen Bağdadqa Ğiraqtağı AQŞ citäkçelegendäge xärbi köçlär başlığı general Tommy Franks kilep biredäge AQŞ xärbi citäkçeläre belän oçraştı. Amerikanıñ başqa ber yuğarı xärbi citäkçese general William Wallace başqala yanındağı elekke Säddam xalıqara hawa alanında ğäskärlär belän oçraştı. Wallace Quşma Ştatlarnıñ 1-nçe cir öste diviziäse aldında çığış yasap, xärbi kizüne däwam itärgä kiräk, AQŞ ğäskärlärenä qarşı intixar höcümnäre häm başqa tör höcümnär äle dä bulırğa mömkin dide.
Ğiraqta tınıçlıq salqaw eşenä tizdän Ğiraq suğışında qatnaşmağan başqa illär dä quşılır kebek. Bolğarstan saqlanu minstrlığı Quşma Ştatlar tınıçlıq saqlaw ğäskärläre cibärüne sorap möräcäğät itte dip belderde. Bolğarstan Ğiraqqa xärbilär cibärü mäs’äläsen bu atna axırında qarar dip kötelä.
Bügen Aq Yort BMOnı Ğiraqqa qarşı çikläwlärne beterergö çaqırdı. Aq Yort süzçese jurnalistlarğa xäzer Ğiraq xalqı azat itelgännän soñ çikläwlärne beterergä kiräk dip belderde. 1990-nçı yılda başlanğan häm älegäçä ğämäldä qaluçı bu çikläwlär BMOnıñ neft’ öçen azıq-tölek programması qısalarınnan tış Ğiraqtan neft’ satıp alunı häm aña törle tawarlar satunı tıya. Süzçe çikläwlärne beterü Ğiraq belän normal’ säwdä mönäsäbätlären mömkin qädär tizräk yañartırğa yardäm itäçäk dide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
“Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” Prof. Dr. Nadir Däwlät. 1nçe kisäk
Çınlıqta isä bu ölkädä başta Qıtay-Angliä (Fransiä, Almaniä h.b.), soñıraq Yapon-Rus häm iñ axırda Yapon-Sovet häm Yapon-AQŞ konkurensiäse Yıraq Könçığış ölkälärenä kilep urnaşqan elekkege rus watandaşlarına 1945 yıldan soñ tağın ber awırlıq kiterde, qayberläre xäylägä aldanıp, qayberläre isä qul astına alınıp Sovetlar Soyuzına kire qaytarıldı. Ber yazuçı äytüençä, Sovetlar Soyuzına äylänep qaytuçılar “qızğan tabadan utnıñ eçenä ük töşte” Berniqadär bäxetkä ireşüçelär, yäğni viza ala alğannar AQŞ, Kanada, Avstraliä yäisä Törkiägä kitep sıyındı. Şul räweşle ölkän yäşlärenä citüçelär ğomerlärendä ike xätta öç tapqır yäşägän illären alıştırığa mäcbür buldı. Här yaña il yaña awırlıqlar, yağni yaraqlaşu mäsäläläre, yaña iqtisadi awırlıqlar kiterde.
Mançuryädä ruslar yänä küpçelekne, tatar-başqortlar isä azçılıqnı täşkil itte. Yağni çit ildä dä şulay uq ruslar belän bergä eşlädelär, alarnıñ mäktäplärendä belem aldılar. Barı tik urtaq bulmağan gıybadätxanäläre çirkäw häm mäçetlär ayırım ide (aları da böten cirdä dä yuq ide). Tatar-başqortlar liberal'' ruslar yanında, faşist yäisä kommunist qaraşlı ruslarnıñ yoğıntısınnan da qotıla almadılar. Xätta üz xaqimiätläre astında totuçı Yaponiä, Mançuti-go (Mançuqo) yäisä Qıtay xaqimlekläre Rusiädän kilgän qaçqınnar bulğanlıqtan, alarnı rus dip qabul itttelär. Qısqası, ölkädäge rus basımçılığı, rus yoğıntısı, rus mädäniäteneñ izüçe üzençälege, balalarnı assimilyatsiäläü, yäş näsellärne üz mädäniätlärennän yıraqlaştıru, üz millätennän çitläşterü küreneşe Yıraq Könçığışta da däwam itä kilde. Bu problemalarğa tağın üz mäsälälären Yaponiä, Mançutigo yäisä Qıtay xaqimlärenä añlatu awırlığı da quşıldı. İkençe törle äytkändä, yäşäw öçen köräş barı tik iqtisadi ölkädä genä tügel, qurqınıçsızlıq ölkäsendä dä, mädäni, xätta dini ölkälärdä dä şaqtıy fidaqarlek taläp itte.
Sovet armiäse 1945 yılnıñ 9 avgustında Mançuryä belän Koreyänı yaulap aldı. Yaulap alınğan ölkälärdä yäşäwçe barlıq iske rus watandaşları avtomatik räweştä “doşman eşçänlek alıp baruçılar” dip iğlan itelde. Aldan uq äzerlänep quyğan isemleklärdä NKVD (soñıraq KGB iseme belän atala başladı) häm SMERŞ Rus Aq armiäsenä yäisä Yaponiä armiäsendä xezmät itüçe 10 meñ keşene törle ğayepläre öçen xökem itep, Sebergä cibärep xezmät lagerlarına yaptılar. Sovet propagandasına ışanğan 3 meñ xätle rusqa 1947 yılda Sovet pasportı birelde, häm alar Tientsin portına iñ yaqın bulğan Naxodkağa cibäreldelär. Läkin wäğdä itelgännärneñ berse genä dä ütälmäde. Kiresençä, alar çikläre uratılıp alınğan xezmät lager''larına ozatıldılar, ber öleşe isä atıp üterelde. Alar arasınnan isän qalğannarı 1956 yılda Xruşçovnıñ Sovetlar Berlege Kommunistlar Partyiseneñ General'' Sekretare itep saylanuwınnan soñ anıñ Stalinnı ğayepläwe häm anıñ çorındağı eşçänlekneñ tuqtatıluı näticäsendä bu cäzadan qotıldı. Läkin 1948 yılnıñ aprilendä Mançuryä belän Koreyäda Sovet basımı yuq itelgännän soñ bu Sovet terrorınnan niçek bulsa da qotıla alğan yäisä Sovet basımı astındağı ölkälärdä yäşämäwçe rus möhacirläre Seul, Şanxay häm Hong-Kongqa sıyınıp dönyanıñ törle illärenä qaçu yuılın taptı.
1949 yılnıñ oktäberendä Qıtayda xaqimiätne üz qullarına alğan kommunistlar isä ölkälärdäge möhacirlärne yä Qıtay wıtandaşlığına küçülären, yä dä ildän çığıp kitülären taläp ittelär. Älbättä, ildän çığıp kitüçelärgä üzlären qabul itärlek başqa ber il tabıp, viza aluları citdi ber problema ide. International Organization for Refugees Affairs (Xalıqara Möhacirlär Oyışması) mondıy kebeklärne waqıtlı räweştä Filipinnarnıñ 7 çılbırlı utrawdan barlıqqa kilgän Tubabao (Tubuai) utrawlarınnan Ğuyan häm Samarasqa urnaştırdı. Qaçqınnarnıñ kübese bu utrawlarda bik awır klimat şartlarında viza kötä-kötä berniçä yılğa qaldı. Näticädä bu qaçqınnar AQŞ, Kanada, Avstraliä häm Törkiä kebek däwlätlär tarafınnan qabul iteldelär. Qıtay watandaşlığına küçüçe yäşlärneñ xäle isä Sovetlar Berlegendä yäşäwçelärdän ällä ni ayırlımadı. Gärçä xezmät lagerlarına yabılmadılar, ämma kommunistlar rejimınnan ğadel häm yaxşı mönäsäbät tä kürmädelär.
Prof. Dr. Nadir Däwlätneñ “ Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” isemle xezmätennän өzeklär tıñladığız. Däwamı kiläse tapşıruwıbızda.


text:
Saylawlarda “barsına da qarşı” digän yul bulmayaçaq
Däwlät Dumasında öçençe uqılışta Rusiägä torırğa häm eşkä kilergä röxsät birä torğan qanun ölgese qabul itelde. Mondıy röxsätne alu öçen ğäriza häm ilgä kerü öçen kiräkle doqumentlar da citäçäk. Kilüçelär yäşäw urının üzläre saylıy häm il buylap küçep yöri alaçaq. Yartı yıl däwamında çit il watandaşı üzeneñ kereme turında beleşmä tapşırmasa röxsät yuqqa çığarğa mömkin. Bu yaña qağıydälär Rusiä belän wiza rejimı bulmağan däwlät watandaşlarına qarıy. Yaña yıldan köçkä kerer dip uylanıla.


text:
Sarıtawda yäş möselmannar qorıltayı uzdı
“Tügäräk öställärdä” citdi söyläşü bulğan. Alda torğan iñ zur problemalar – qatnaş nikaxlar arqasında assimilyatsiäneñ köçäyüe, telebezneñ qullanışı tarayuı, globalizatsiä şawqımı astında milli üzañnıñ eri baruı ayıruça borçuğa sala. Ä bu faktorlarğa qarşı toru öçen yäşlär arasında ruxi, mädäni häm fizik baylıqnı nığıtu. Fizik digäne - tän baylığı, sälämätlek. Sarıtawda bu öç yünäleştä dä yarıysı ğına ürnäk ğämällär bar: yäşlär dingä tartıla, üzeşçän sänğat''kä zur iğtibar birelä – törle konkurslar, KVNnar uzdırıla, tatar yäşläreneñ futbol komandası 2-nçe ligada berençe urınnı bili…
Şundıy uñışlar belän tanışu alardan ürnäk alırğa da etärgeç birä ala. İldar Usmanov nindi eşlär başqarırğa kiräklegen kürdem, di. İñ berençe burıç – Yäşlär oyışmasın tudıru. Moña Qazan yegete Ruslan Aysin da yärdäm wäğdä itkän. Häm İldarnıñ Pedagogiä universitetında tarix fänen öyränüçe Rafail Dävätäev belän oçraşuın bu eşçänlektä berençe adımı dip sanarğa buladır.
İldar Sarıtawda başqa ürnäk alırlıq närsälär dä kürep qaytqan. Sarıtaw Avtonomiäse räise Qamil Äbläzewneñ barlıq çaralarğa da matdi yärdäme turında härkem soqlanıp häm ğorurlanıp söyli. İñ oşağanı – Sarıtawnıñ Tatar gimnaziäsendäge tärtip. Başqa mäktäplärdän ayırmalı bularaq, anda bernindi eteş-törteş, tawış-çabış yuq: barısı da tınıç, tıynaq. Storoj sıyfatında da oyıqbaş bäyläp utıruçı aqayulıqlı äbi - qorallı OMONçı tügel. Häm uquçılar arasında da üzara tınıç häm märxämätle möğämälä.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Qazan Dumasında xalıqnı borçığan mäsälälär qaraldı
Qazan Duması sessiäsen ikençe törle mer İlsur Metşin komandasın täqdim itü dip atap bulır ide. Kamil İsxaqovtan soñ citäkçelektäge küp kenä keşelär almaşınuı berkemgä dä ser tügel. İlsur Metşinnıñ isä üz tiräsenä Tübän Qama keşelären cıyuı da bilgele. Şuñadır Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev açıqtan-açıq Qazan belän Tübän Qama ikese ike şähär häm anda alıp barılğan wäzğıät monda turı kilmi dip işarä itte. Ni disäñ dä “Tübänkamaneftexim“ kebek aqça birüçe öre şirqat'lär, neft' Qazanda yuq, şuña aqça tabunıñ başqa yulların, yäğni beraz tir tügärgä kiräk bulaçağı assızıqlandı. Bilgele ki, monıñ öçen keçe eşmäkärlekne üsterü taläp itelüe äytelde.
Mintimer Şäymiev bu yunäleştä yaña citäkçelegen tänqitläp uzdı. Ğomumän Qazan şähäre citäkçelegenä bu könnärdä tänqitlär şaqtıy bulğaladı. Başqarma komitet citäkçese Marat Zahidullovqa 20 fevral' könne Şähär Duması deputatları cılılıq energiäsenä buyınça şaqtıy sorawlar birdelär. Bilgele bulğança, qayber xucalıqlarğa fatir bäyäläre 2-3ләTә artıp kilde. Bu “Kazenergo”ğa qarağan yortlar. Şuña “Tatenergo”nıqı belän urtaq bäyä bilgelärgä kiräklege äytelde.
Sessiädä Prezident Mintimer Şäymiev äkrenläp barlıq yortlarnı “Tatenergo”ğa kertäçäkbez, Kamil İsxaqov bulğanda anı şul räweşle eşläsäk xalıqqa yaxşıraq bulaçağına ışandırıp almadıq dide. Monnan tış transport häm yullar buyınça da fikerlär äytelde. Bilgele bulğança, “Berdäm Rusiä” million xalqı bulğan şähärlärgä, şul isäptän Qazanğa da 1 milliard sum aqça birergä wäğdä itkän ide. Ul aqçalar isä 2008 häm 2009 yılda da bireläçäk ikän. Dimäk inde 3 milliard sum bulaçaq. Annarı 500 meñ xalıq yäşägän şähärgä tağın milliard yarım aqça quşılaçağı assızıqlandı.
Şulay uq sessiädä qayber ministr häm oyışma citäkçelärenä eläkkäläde. Mäsälän mäktäptäge tabipları buyınça bäxäs buldı. Alarnıñ xezmät xaqları 3 meñgä dä tulmaw säbäple xezmätkärlär citeşmi ikän. Barı 60 protsent qına eşli. Mintimer Şäymiev älege mäktäp tabiplarınıñ Mäğärif ministrlığına qarağanlığın belgäç aptıraşta da qaldı, alar başqa tabiplar kebek ük buluın äytte. Ministr Kamil Zıyätdinovnı bastırıp soradı.
Şulay uq sotsial' ipoteka nigezendä fatir alu mäs’äläsenä dä tuqtaldılar. Yäş ğailälärgä byudjet oyışmasında eşläwçelärgä qarağanda da kübräk fatir birelüe äytelde. Tatarstan toraq fondı citäkçese Tälğät Abdullin monıñ belän kileşmäde. 900 fatir tözergä tieş bulsaq, bez 1 meñ yarım tözedek. Häm şul artıq tözelgänneñ 300eH yäş ğailälärgä birdek dide. Mintimer Şäymiev isä Rusiä töbäklärendä dä älege sotsial' ipoteka belän qızıqsınuların häm xatlar küp kilüen äytte. Bälki bezgä başqa töbäklärdän dä yaxşı belgeçlärne cälep itär öçen fatir birüne oyıştırırğadır dip äytte. Läkin berençe çiratta qazannarğa birergä kiräklegenä işarä itte.
Ğomumän Qazan şähäre Duması sessiäse canlı uzdı. Mer İlsur Metşin Qazan mäktäplärendä buşqa birelä torğan vitaminlı söt belän maqtanıp prezidentnıñ käyefen kütärde. Qıtayda xalıq şunıñ yärdämendä ozın buylı bulıp üsä dide. Kiläçäktä mäktäplärdä töşke aşlar da buşqa bulaçağın wäğdä itte, Qazan merı. Şulay uq oçqıçlar mä’säläsenä tuqtaldılar. Qazannıñ oçqıçlar citeşterüçe oyışması zakazlarnı üti almıy ikän. Şäymiev isä Mäskäw aldında xätta oyat buluın äytte.
Sessiädä Qazan şähäre yaña citäkçelegeneñ plannarı, ömetläre ay-hay zurdan buluı kürende, ämma alarnı äle tormışqa da aşırırğa kiräklegenä basım yasadı Mintimer Şäymiev.
Landış Xarrasova


text:
Usul-i Cedid
Usul-i Cedid (zemaneviy tilge yañı usul olaraq tercime etile) - İsmail Gasprinskiy tarafından 1884 senesi Bağçasaray maalle mekteplerinde başlatılıp, daa soñra Rusiye İmperiyasınıñ pek çoq musulman şeerlerinde inkişaf ettirilgen yañı talim ve terbiye usullarına köre oqutılğan mekteplerge berilgen isim edi.
Gasprinskiy 1884 senesi Bağçasaraynıñ Qaytaz Ağa maallesinde açqan mektebinde ilk tecribesini yaptı. Kerek olğan para, alet ve levazimatnıñ tapılması, oquv programmasınıñ azırlanması, muallimlerniñ yetiştirilmesi, derste oqutılacaqlarnıñ basılması, episi İsmail Gasprinskiy tarafından yapıldı. Usul-i Cedid ariflerni degil seslerni ögretmek esasına tayana edi. Lâkin, qadimciler (eski usuldan tarafdarları) ve halq oña en başta razı kelmedi. O yañı mektepni menimsetmek içün qırq künde oquma-yazma ögretecegini devam etti. Tam qırq kün soñra Bağçasaray halqınıñ aldında talebelerni imtian etti, episi de oquma-yazmanı ögrengen ediler. Bu vaqiadan soñra Gasprinskiyniñ itibarı artqan edi. Qadimciler şalt ögrenilgen ilim şalt unutılır dep qarşı kelmege devam ettiler.
Gasprinskiyge köre, maarif sisteması, ana tiliniñ ögretilmesine hızmet etmeli ve diniy malümatlarnen beraber dünyeviy malümatlar da olması kerek edi. Usul-i Cedidde muayyen ders zamanları ve talebe sayıları edi. İlk mekteplerde oquv zamanı eki yılnı keçmeycek, bir muallim 30 - 40-tan ziyade talebege aynı vaqıtta ders bermeycek edi. Aftada altı kün ve bir ders kününde zamanı 45-er daqqanı aşmağan eñ çoq beş ders oqutılacaq edi. Talebeniñ yorulmaması içün ders aralarında teneffüsler bar edi. Bedeniy cezalar da berilmey edi. Maalle mektepleriniñ tersine, Usul-i Cedid mekteplerinde er afta ve semestr soñlarında bütün fenlerden imtianlar yapıldı. Mektepni tamamlamaq içün bu imtianlardan keçmek kerek edi. Mekteplerniñ avasına, temizligine, yarıq olmasına diqqat etildi. O zamanğa qadar yalıñız Rus mekteplerinde körülgen raleler, qaratahta, kitaplıq ve diger oquv levazimatı mekteplerde ola edi.
Oquv programmasında da büyük deñişmeler oldı. İlk basamaqta ana tilinde oquma-yazma, esap (arifmetika), hat, Quran oquma ve İslâmnıñ esasları, ekinci basamaqta coğrafiya ve tarih, İslâm ve memleket tarihı aqqında dersler ve tabiat bilgisi dersleri de oqutıldı. Çoqusı ilk sefer berilgen bu dersler içün ders kitabı da olmağanından, Usul-i Cedid mekteplerinde qullanılacaq esas ders kitabını da 1884 senesinde Hoca-i Subyan adınen Gasprinskiyniñ özü yazıp, kene özüniñ matbaasında bastırdı.
Bu vaqıtta Tercimanda devamlı Usul-i Cedidnen alâqalı maqaleler yazğan Gasprinskiy, körüşlerini Rusiye türkiy halqlarnıñ episine qabul ettirmek ğayesinde edi. Bunıñ içün er sene Rusiyeniñ er tarafından musulman tuccarlarınıñ kelgeni Nijniy Novgorod panayırına barıp onıñ propagandasını etti. 1887 senesi Bağçasaray nümüne mektebi muallimi Bekir Efendini Râzan vilâyetindeki Ankermanğa yiberdi. Bekir Efendi ekinci nümüne mektepni o yerde açtı. Usul-i Cedid er yaqta duyulıp başladı. Türlü yerlerden 80 qadar molla Bağçasarayğa kelip Usul-i Cedidni ögrenip memleketlerine qayttılar. Bundan soñ Rusiyeniñ aman er vilâyetinde ekişer-üçer mektep teşkil etildi. 1893 senesi Samarqandğa barğan Gasprinskiy anda bir nümüne mektep açtı, bu mektep üç ay soñra qapatılğan olsa da savtiy (fonetik) usulnıñ (usul-i savtiye) ketirgen faydalarını köstergeni içün, Orta Asiyada peş-peşke Usul-i Cedid mektepleri açılmağa başlandı.
Gasprinskiyniñ başlatqan bu inqilâbına eñ başta qoltutqanlar bütün Rusiye turkiy halqları arasında em iqtisadiy em de medeniy taraftan en quvetli olğan Qazan Tatarları edi. Evelâ Qazan Tatarları artında da Azeriler arasından çıqqan ileri körüşli mollalar, muallimler, tuccarlar ve zengin musulmanlar Usul-i Cecid areketini baş destekçisi oldılar. 1914 senesine kelgende Rusiyedeki Usul-i Cedid mektepleriniñ sayısı 5000 qadar oldı.
Gasprinskiy musulman qızları içün ilk Usul-i Cedid mektebini tatası Pembe hanım Bolatuqovağa 1893-de Bağçasarayda açtırdı. Bu nümüne diger yerlerge de qısqa zamanda cayıldı. Usul-i Cedid inqilâbı Rusiye turkiy halqları arasında qadın areketini bir başlanğıç noqtası oldı.


text:
Fransiä belän Germaniä büdjet defitsitı öçen ştraf tüliäçäk
Fransí häm Germaní turındağı Europa berlege ministerlar şurasınıñ 25 nçe nöyäber könne qabul itelgän qararı kire qağıla. Çönki alar Europa berlege belän älegräk kileşengän búdjet defitsitın arttıruğa qarağan protseduralarğa, häm şulay uq älegräk ministerlar şurası üze xuplağan täqdimnärgä qarşı kilä.
Qäğidä beldergänçä, defitsit äçke citeşterü külämennän 3 prosentqa artsa, eurotöbäkkä berekkän 12 däwlätneñ härqaysı ştrafqa tartılırğa tieş. Germaní häm Fransí defitsit belän bulğan wäzğíatne 2005 nçe yılda ğına tözätergä wäğdä itte.


text:
Mädänä awılında Tübän Novgorod ölkäseneñ tatar kitapxanäçeläre cıyıldı
Küptän tügel genä Tübän Novgorod ölkäse, Qızı Oktäber rayonı, Mädänä awılında tatar xalqına xezmät kürsätüçe kitapxanäçelärneñ seminarı uzdı. Älege çaranıñ oyıştıruçısı – Lenin isemendäge Tübän Novgorod ölkä fänni universal' kitapxanäse.
Seminarnı kitapxanä citäkçese Kuznetsova Natal'ya Anatol'yevna açıp cibärde. Ul ölkä kitapxanäseneñ uñışları, kiläçäkkä plannarı turında söyläde. Bu seminarnıñ bik tä kiräklegen, tatar xalqına xezmät kürsätüne tağın da canlandırıp cibärüne küzdä totıp oyıştırılğanın assızıqladı. Alda torğan burıçlarnı, problemalarnı bergäläp çişkändä genä uñışlarğa ireşep buluına basım yasadı. Ä problemalar bik küp ikän. Şul isäptän, xalıqnıñ tuğan telen naçar belüläre häm anı öyränergä bik zur teläkläre buluı. Dimäk, yuğarı kvalifikatsiäle uqıtuçılar citmi.
Tağın ber zur mäs'älä - tatarça kitaplarnıñ citmäwe, satuda bulğannarınıñ da yöz illeşär sumğa satıluı. Monıñ turında Qızıl Oktäber rayonı xakimiät başlığı, Tahir Xäyretdinov üz çığışında xäbär itte. Kitapxanälärne tatar kitapları belän tä'min itü problemasın iñ berençe çiratta çişü kiräklegenä basım yasadı. Monıñ öçen ul finans yärdäm wäğdä itte. Şulay bulaçağına ömetlänep, yañalıqnı zalda cıyılğan barlıq qunaqlar da köçle alqışlar belän qabul ittelär.
Kitapxanädä matur ädäbiät belän qıyınlıqlar tusa da, dini kitaplar bik küp ikän. Kitapxanäne alar belän daimi räweştä yänäşädä genä tözelgän “Räşidä” mäçete tä'min itep tora, dini bäyrämnärne dä bergä uzdıralar. Mäçet belän kitapxanä arasında bik yaxşı xezmättäşlek urnaştırılğan, älegä respublikabızda da, Rusiädä dä mondıy elemtälär ürnäkläre yuq däräcäsendä.
“Räşidä” mäçete turında da berniçä süz äytep kitäse kilä. Mäçet arxitektur yaqtan bik zur zäwıq belän tözelgän. Eçendä öç muzey bar. Berse xalqıbıznıñ tarixına, ikençese repressiälängän din ähellärenä bağışlanğan, öçençesendä ölkäneñ tabiğät üzençäleklären çağıldırğan eksponatlar urnaştırılğan. Alğa taba mişärlärneñ geroik zatları häm İslam dine muzeyları açu planlaştırıla.
Bezgä Sergaç tatarlarınnan bik küp uñay täcribä alırğa mömkin. Misal öçen, Mädänä awılında tuıp üskän ber tatar bayı, Fäyez Ğilmanov “Räşidä” mäçeten tözegän. Östäwenä, üz yortında şäkertlärne yäşätä häm alarğa ay sayın ber meñ sum külämendä stipendiä tüläp tora ikän. Şäkertlär isä, buşlay yäşäp, borçular belmi uqıy alalar.
Bolardan tış, tuğan awılına öç qatlı poliklinika tözetkän, anı cihazlandırğan. Äle mädäniät yortı belän kitapxanägä dä material' yärdäm kürsätep tora ikän. Awıldaşları Fäyez Ğilmanovnı metsenat dip sanıylar.
Aydar Camali


text: İzrail premyer ministrı Ariel Şaron bügen Londonda Britaniä premyer ministrı Tony Blair belän söyläşüläre waqıtında, Fälästin aftonomiäse başlığı Yasir Arafat belän bar törle mönäsäbätlärne tuqtatırğa çaqırdı. Şaron Arafatnıñ Fälästin aftonomiäse premyer ministrı Mäxmüt Abbasnıñ abruyın töşerergä omtıluında häm Yaqın Könçığışta tınıçlıqnı cayğa saluda kirtälär quyarğa tırışuına inanğanlığın belderde. Küptän tügel genä Amerikanıñ FOX televidenisenä äñgämä birgän Şaron, inde öç yıl buyı tuqtamıy qan qoyulardağı barlıq cawaplılıqnı, ul haman da terrorçılarğa teläktäşlek belderä dip, Yasir Arafatqa yökläde.