text:
Sümer Ezgü - Dalları Bastı Kiraz
Sanatçı : Sümer Ezgü
Türkü : Dalları Bastı Kiraz
Etiketler : Sümer Ezgü - Dalları Bastı Kiraz türkü indir, Sümer Ezgü - Dalları Bastı Kiraz türkü dinle, Sümer Ezgü türküleri, Dalları Bastı Kiraz mp3 indir, Sümer Ezgü türküleri Dalları Bastı Kiraz türküsü, Dalları Bastı Kiraz sözleri, Sümer Ezgü mp3 dinle, Sümer Ezgü download, Dalları Bastı Kiraz bedava mp3, Sümer Ezgü türkü sözleri, Sümer Ezgü türkü dinle, Sümer Ezgü son albüm indir
Sümer Ezgü Türküleri
Sümer Ezgü - İki Büyük Nimetim Var
Sümer Ezgü - Gine Yeşillendi Acıpayam Yolları
sümer ezgü - potinimin bağına (ankara)
Sümer Ezgü - Teke Zortlatmaları
Sümer Ezgü - Harmandalı Zeybeği
sümer ezgü - iki keklik bir kayada ötüyor (balıkesir)
Sümer Ezgü - Kavuşmak Güman Oldu
Sümer Ezgü - Denizli nin Horozları (Asmam Çardaktan)
Sümer Ezgü - Kayayı Kırcı Tuttu (İlvanlım)
Sümer Ezgü - Hey Erenler Hak Aşkına
Sümer Ezgü - Kahpe Gençlik Geldi Geçti
Sümer Ezgü - Karanfil Ekeceğim


c: text/html

text:
Edige Mırza
Edige mırza (1352 – 1419) – Altın Ordu devletini Toqtamış handan soñ (1391 – 1419) idare etken emir.
Edige mırza, Manğıt sülâlesiniñ reisi edi, Toqtamış hannıñ Timurnen davalaşmasında Timurğa qol tuttı. Timurnıñ Altın Ordu devletine yapqan 1391-deki bastıruvından evel, onıñ qatına qaçıp hızmetine kirdi. Timur Toqtamış hannen esaplaşa ekende, o Qırımda Cenevizlerni yeñip Kefeni aldı. Timur, Terek uruşından soñ 1395 senesi Altın Ordu devletine Toqtamışnıñ yerine Timur Qutluqnı han tayinlegen soñ onıñ emiri oldı.
Timur Qutluqnıñ 1401 senesi vefatından soñra Şadibek han tayinlendi. 1408 senesi Şadibeknen Edige mırza arasında olğan uruşta Şadibek yeñilip tahtnı taşlap qaçtı. Yerine tahtqa Pulat Bekni mindirdi. Bu devirde Edige mırza devletniñ idaresini tas-tamam qoluna aldı. Lâkin Cengiz sülâlesinden kelmegeni içün tıpqı Emir Noğayday han degil de, emir olıp qaldı.
1399 senesinde devlet idaresini yañıdan almaq istegen Toqtamış han, Litvaniya, Lehistan, Moskva Knâzlığı quvetlerinen beraber areketke kirişti, lâkin Edige mırza 200 000 askerlik bu balaban ordunı Özü özeni boyunda qarşılap yeñdi. Toqtamış Sibirdeki qıpçaq qabileleriniñ qatına qaçtı. Edige mırza onı 1405 senesi tapıp öldürdi. Lâkin Toqtamış hannıñ oğullarınen davaları bitmedi.
Timur 1405 senesi Çin seferinde ölgen soñ Edige mırza Harezmge kirdi, bu yerni bir vaqıt Altın Ordu idaresinde tuttı. 1409 senesi Moskoviya, Litvaniyanen cenkte ekende Moskvağa ücüm etti, olarnı bergige bağlap qayttı. 1412-de Toqtamış hannıñ oğullarından Celâleddin, Litvaniya ve Moskoviyanen beraber Altın Orduğa qarşı cenkke kirdi, lâkin kene Edige mırzağa yeñildi. Edige mırza 1416-da Kiyevge ücüm etip yağmaladı.
Toqtamış hannıñ oğullarından Qadir Berdi 1419 senesi Edige mırzanı Cayıq özeni yaqınlarında yeñip öldürdi. Onıñ sülâlesi daa soñ Noğay Orda adınen bir vaqıt daa üküm sürdi. Hacı Tarhan Hanlığınıñ temeliniñ qoyulması ve Cengiz sülâlesinden birevini han köterilmesi bularnıñ sayeside oldı. Bu sülâleden Mansur Oğulları (Manğıtlar) ve bazı diger qabileler daa soñra Qırım Hanlığınıñ tabiyetine kirdi.
Edige mırzanıñ cenklerde köstergen qaramanlıqları başta Noğay qabileleri ve başqa türkiy milletlerde destanlarğa mevzu teşkil etti. Edige Destanı deñişik variantlarda ağızdan ağızğa dolaşıp künümizge qadar keldi.
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Akdes N. Kurat, IV-XVIII yüzyıllarda Karadeniz kuzeyindeki türk kavimleri ve devletleri. 1972

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İran Törkiäneñ aradaşlığın telämi
Törkiä AQŞ-nıñ NATO partnerı bularaq, İran belän ike arada aradaşlıq rolen uynarğa teläwenä işarälär yasadı. Ämma İran yağı mondıy aradaşlıqnıñ kiräk bulmawın äytte.
Prezident Gül 11 häm 12 mart könnärendä Tähranda un il qatnaşqan Ekonomik xezmättäşlek oyışması (EXO) illäreneñ oçraşuında qatnaştı. Monda ul törek jurnalistları belän oçraşqanda, ilneñ aradaşlıq rolen üti aluı turında äytte.
Ul, prezident Obama belän yaña säyäsät çorınıñ başlanuına işarä itep, üzeneñ İran prezidentı Äxmädinicät häm dini citäkçe Xamaney belän oçraşıp söyläşkän belderde. “Xamaney Törkiä belän duslıqqa ähämiät birep, Törkiäneñ AQŞ-İran dialoğında yuğarı rol' uynawın äytte”, di Gül.
Bälki Gül bu süzlärne ütkän atnada Anqarağa kilgän AQŞ tışqı eşlär ministrı Hillari Klinton belän bulğan söyläşülärneñ täesire belän äytkänder. Çönki şuşı säfär waqıtında, prezident Barak Obamanıñ aprel başında Törkiägä kilüe äytelde. Bu isä Törkiäneñ Yaqın Könçığışta role üste dip bäyälängän ide.
12 martta isä EXO-nıñ yuğarı däräcäle oçraşuında yasağan çığışından soñ, İran prezidentı Äxmädinicätqa bu turıda soraw birelde. Anıñ cawabı törek diplomatiasenä şok tä’sire yasadı. “Aradaşlıqnıñ kiräge yuq. Pozisiabez anıq. Ägär dä mönäsäbätlärdä ğädellek häm xörmät bulsa, dönyada problema qalmas”, dip belderde Äxmädinicät.
Monıñ belän ul Törkiä yäki başqa ber ilneñ aradaşlığına moxtac bulmawın, 30 yıldan birle AQŞ belän diplomatík mönäsäbättä bulmağan İrannıñ taşlamalar yasarğa da cıyınmawın äytergä teläde.
Mäğlüm, soñğı yıllarda İrannıñ atom-töş programması arqasında ike arada mönäsäbätlär tağın da kiyerenkeläşkän ide. Obamanıñ Buşqa qarağanda, Yaqın Könçığışqa qarata yağımlıraq säyäsät alıp barırğa teläwen kürsätkän işarälär, Äxmädinicätqa üz pozisiaseneñ köçäygän buluı da ber täesir qaldırğan.
Tege yaqtan Tähran Ankara belän mönäsäbätlären tağın da nığıtu belän qızıqsına. Bu isä Törkiäne könbatıştan yıraqlaştıru öçen ber adım tügelme? Yuğıysä, Tähran da Ankara kebek Törkiä belän säwdä külämen artıru belän qızıqsınamı, bilgele tügel.
Äxmädinicät EXO liderlarına “sosializm ekonomikası cimerelde, liberal ekonomika da tarqalu aldında, şunıñ öçen bez un il urtaq ber aqça berämlege buldırırğa tiyeşbez”, dide. Şuşı süzläre asılda mäğnäle.
Prezident Gül, ilenä qaytışlıy oçqıçta jurnalistlarğa Waşingtonnıñ Tähranğa xäbären iltmäwe, ä Ankaranıñ qaraşın tapşırğan buluın belderde. Çönki AQŞ-İran mönäsäbätläre sülpänäysä monnan iñ zur faydanı Törkiä küräçük.
Bügenge köndä Törkiä İrannan 7-8 milliard dollarlıq neft belän ğaz ala. AQŞ-nıñ İran belän säwdägä salğan kirtäse sütelsä, ike il arasındağı säwdä 20-30 milliard dollarğa üsäçäk dip faraz itelä. Törkiäneñ mänfäğäte isä başlıça monda yata. İnde kiläse aylarda Waşington Tähran mönäsäbätläre niçek täräkqıy itäçäk, dip Ankara dikkat belän küzätep bara.


text: Quşma Ştatlarda häm Britaniadä terror qurqınıçlığınıñ däräcäse “iñ yuğarı” dan “citdigä” qaldırılğan. İñ yuğarı däräcä 10 avgustta, Quşma Ştatlarğa baraçaq oçqıçlarda terror ğämälläre äzerlänü turında xäbärlärdän soñ kertelde. Terror ğämälläre buldırılmıy qalındı. Töp ğäyeplänüçelär, 20 dän artıq keşe, qulğa alındı. Böyek Britanianeñ eçke eşlär ministrı John Reid bolay dide: “Qurqınıçlıqnıñ däräcäse üzgärü, bötenläy betkän digän süz tügel. Keşelär belergä tieş, äle qaydadır Britaniagä höcümnär planlaştıruçı başqa ekstremistlar qalğan bulırğa mömkin. Şuña kürä iminlek täemin itüdä qayber çaralar üz köçendä qala”.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Saqlanu ministrlığınnan Rusiä armiäsendä ilne teträtkän wäxşilekne tikşerüçe xärbi prokurorlar belän tulısınça xezmättäşlek itüne taläp itte.
Çiläbe xärbi uqu yortında Yaña yıl bäyrämnärendä ölkänräk xärbilär tarafınnan nıq qıynalğan 19 yäşlek Andrey Sıçevnıñ ayaqları häm censi äğzaları kiselde.
Xökümät utırışında Putin "Min saqlanu ministrlığınnan bu cinayätne tulısınça tikşerüçe baş prokuraturağa mömkin bulğan barlıq yardämne kürsätüne sorıym. İkençedän, min saqlanu ministrınnan armiädä häm flotta tärbiä eşen yaxşırtu maqstında xoquqıy häm oyıştıru täqdimnäre belän çığunı sorıym" dide.
Putin şulay uq Saqlanu ministrlığına Sıçev ğailäsenä finans yardäme kürsätergä quştı. Xärbi prokurorlar äytüençä Sıçevnı qıynawda 12 xärbi ğäyeplänä. Alarnıñ öçese törmägä yabıp totıla. Sıçevlar ğailäse bu waqıyğa öçen cawaplılarnı, şul isäptän Saqlanu ministrlığın mäxkamägä biräçägen belderde.


text: Fälästin autonomiäseneñ yaña xökümäten citäkläwçe radikal “Xämäs” törkeme, İzrailgä qarşı qorallı köräşne däwam itärgä niätli. Bu xaqta bügen Xämäs başlığı Xalid Meşal “Äl Cäzirä “ teleqänälına telefonnan birgän äñgämäsendä belderde. Pänceşämbedä fälästinnärneñ yaña qäbinetı dönyädan ayırılğan xäldä eşli başladı.Yaqın könçığıştağı vazgiatne cayğa salu aradaşçıları BMO,Europa berlege, Quşma Ştatlar häm Rusiä “Xämäsne” köç qullanudan baş tartırğa häm İzrail belän bulğan elekke kileşülärne tanırğa çaqıra.


text: Ramallah. Märxüm Yäsir Arafat urınına kemneñ kilüe ğinwarneñ 9-ında bilgele bulaçaq, fälästin üzidaräse başlığın saylaw şuşı köngä bilgelände. Fälästinlelärne 40 yılğa yaqın citäklägän Arafat üz warisın bilgelämi wafat buldı. France Press agentlığı mäğlümatına qarağanda, fälästin oyışmaları arasında iñ qüwätlese sanalğan Fatah törkeme saylawlarda üz nämzäte itep Mäxmüt Abbasnı täqdim itkän. Şul uq agentlıq, premyer-ministr Äxmät Qıray bügen Fälästin iminlek şurası başlığı itep bilgelände dip xäbär itä, elek bu urınnı Yäsir Arafat alıp tora ide. Fälästin üzidaräseneñ waqıtlı citäkçese itep älegä parlament başlığı Räwhi Fattuh raslandı.


text:
Semberdä “Milli belem häm tärbiä täcribäse, problemaları häm üseş yulları” digän seminar ütte
Seminar şähär buyınça iñ yaxşı sanaluçı Zöyaaryağı rayonınıñ 55-mäktäbendä häm aña uquçılar äzerläwçe 233-balalar baqçasında buldı. Şähärdä 1700 bala törle formalarda ana telen öyränügä cälep itelgän. Bu – barlıq urıs bulmağan balalarnıñ 8 protsentı çaması. Şul 1700 balanıñ 1200e tatarlar, qalğannarı çuaş, muqşı balaları. Seminarda qatnaşqan metodistlar, mäktäp direktorları urınbasarları, avtonomiälär wäkilläre häm uqıtuçılar başta balalar baqçasında teatral'läşterelgän tamaşa qaradılar. Annan soñ 55-mäktäp belän tanıştılar häm, 7 törkemgä bülenep, açıq däreslärdä qatnaştılar.
Yomğaq utırışında citdi fiker alışu buldı. Tatar avtonomiäse wäkile Rifqat Äxmädullow üz çığışın räxmät süzlärennän başladı, läkin 8 protsentnıñ bik az ikänen assızıqladı. Anıñ fikerençä, barısı da mäktäp direktorlarınnan tora. Ä alarnıñ küpçelege bu mäs’älägä bitaraf qına tügel, ä qarşı da toralar. Misal itep 29 häm 53 mäktäplär direktorların kiterde. Mondıy ğamällär Rusiä qanunnarın bozu ğına tügel, ilebezneñ xalıqara oyışmalar ustavların da ütämäwen dä kürsätä, dide Rifqat Äxmädullow. Misal itep, Yevropa şurasınıñ milli azçılıqlarnı yaqlaw turındağı “Ramoçnaya konvensiä”dän özek uqıp ta kürsätte.
Muqşı avtonomiäse räise Mixail Krıymkin süzläre ayıruça xäwefle yañğıradı. Mordva xalqı elekke canisäptän soñ 400 meñgä kimegän – 840 meñ genä qalğan. Bu – urıslaştıru säyäsäteneñ cimeşe. “Älegä şähär buyınça mordva avtonomiäseneñ eş näticäläre nul' genä,”- ide Mixail İvanoviç. Seminarnıñ ğına tügel, milli kul'turalarnı mäktäp sistemasına iñderüneñ töp maqsatı tolerantlıqnı nığıtu ikän. Yomğaq utırışında “Tuğan tel” oyışması wäkilläre soñğı yıllarda kiñ qullanış tapqan bu töşençäneñ astırtın mäğnäsenä iğtibar yunälttelär: organizmnıñ çit-yat tä'sirlärgä qarşı toru säläten yuğaltuı mäğnäsenä. Qızğanıç, bügenge çara da “tolerantlıq” töşençäsen ruslaştıruğa qarşı toru sälätennän mäxrüm itü dip añlarğa bula, didelär alar. Şähär Mäğärif bülege başlığınıñ urınbasarı Valentina Sawçenko çığışında tağın ber ğäcäpländererlek fiker yañğıradı. Baqsañ, urıs bulmağan xalıqlarnıñ tellären mäktäplärdä uqıtu eşe ayırım entuziastlar tırışlığı belän genä mömkin – alardan aqçalata yärdäm kiräk.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text: Belarusta şimbä könne oppozisianeñ uram cıyınnarın quıp taratqanda häm 25 martta Minskiy üzägendäge çatırlar lagerın tar-mar itkän waqıtta totqarlanğannar östennän mäxkämä däwam itä. Uram cıyınnarında qatnaşqanı öçen Rusiäneñ öç watandaşı 15är täwlekkä xökem itelgän. Alar arasında xoquq yaqlawçı Aleksadr Podrabinek ta bar. Şundıy uq xökem qararı ike Ukraina watandaşına häm Polşanıñ Belarustağı elekke ilçesenä çığarılğan. Görcestannan ike curnalistı da berse 5 ikençese 15 täwlekkä iregennän mäxrüm itelgän. Xoquq yaqlawçı oyışmalarnıñ mäğlümätlärenä qarağanda, mäxkämägä 500 gä yaqın keşe tartılaçaq . Alar arasında oppozisiadän prezidentlıqqa elekke nämzät bulğan Aleksandr Kozulín da bar. Anı tärtipsezleklär oyıştıruda gäyeplilär. Qozulínğa 6 yılğa qädär iregennän mäxrüm itü yanıy. 25 martta totqarlanğan Rusiä curnalistı Pavel Şerementnı bügen azat itkännär.


text:
Nağoyğa häykäl
Ufağa nigez saluçı Mixail Nağoyğa häykäl quyıldı. Anı “Işanıç” isemle tözeleş-torlaq kooperativı räise Niqolay Şvetsov quydı. Häykäl xakimiät röxsätennän başqa yasaldı häm başqalanıñ Kooperativ bistäsendä, şäxsi cirgä quyıldı. Nağoy häykäle älegä räsmi açılmağan. Niqolay Şvetsov häykäl yasawçı sınçığa höcüm buluın, internet aşa häykälne cimeräçäkläre turında kisätülär kilüen äytte. Eşquar süzlärençä, häykälgä yıraq tügel Premyer-ministr Rafael' Baydäülätovnıñ yortı urnaşqan, ä anı täwlek äylänäse saqlıylar. Şuña Şvetsov häykälgä höcüm bulmawı da ixtimal dip uylıy. Häykälneñ räsmi açılu köne älegä bilgelänmägän.


text:
BMO qaçaqlar idaräse wäkilläre Ändicannan kilep Qırğızstanda sıyınu xoquqı alırğa teläwçe üzbäklär belän oçraşa.
BMOnıñ qaçaqlar yuğarı komissionerı yardämçese Kamel Morjane häm başqa räsmilär Üzbäkstanğa qaytarılğan oçraqta azaplawlarğa duçar bulırğa mömkin üzbäklärgä Qırğızstanda sıyınu birelergä tieşme-yuqmı ikänen açıqlıy.
BMO xalıqara kileşülär nigezendä däwlätlär üz illärendä azaplawğa duçar bulırğa mömkin qaçaqlarnı sıyındırırğa tieş digän pozitsiädä.
Bügen Qırğızstan baş prokurorı Azimbäk Bäknazarov BMOnı üze cinayätçe dip isäplägän 29 qaçaqnı Qırğızstannan alıp kitärgä çaqırdı.
AUDİO: Min alarğa äyttem, ber anta eçendä alıp kitsägez alıp kitäsez, kitmäsägez baş prokuror bularaq min alarnı Üzbäkstanğa tapşıra başlıym didem. Şunı äytkännän soñ alar borçılıp tizräk eşli başladılar .


text: Fälestin autonomiähı premer ministrı Äxmät Qorei täwge eş könön İzrailğa soloq xaqında kileşeüze tergezeü täkdimenän başlağan. İzrail xaqimiättäre bıl täkdimde kire qaqqan. Soloq, Qorei hüzzärenä qarağanda, kösörgäneşle xälde kämetergä mömkinlek tıuzırır ine. İzraildıñ xezmät ministrı Zewulun Orlev Fälestindıñ yañı xaqimiättäre täwzä terrorğa qarşı köräştä niättäreneñ yetdi bulıuın isbatlarğa teyeş tip beldergän. İzrail İordandıñ Könbayış yarı häm Ğaza hızığı arahında fälestindarzıñ xäräkäten tıyıu waqıtın ozaytqan. Tıyıu Haifalağı yañıraq bulğan teraqttan huñ inderelgäyne.


text:
"Min tatarça söyläşäm!" aksiäse niçek ütte?
Bu atnada töp waqiğa bulıp Ğabdulla Tuqaynıñ 120 yıllıq yubileyın bilgeläp ütü tordı. Olı yubiley uñayınnan respublika buylap küpsanlı çaralar uzdı. Xäyer, alar elekkege yıllarda ütä torğan çaralardan ällä ni ayırılmadı. Şul uq şağirgä bağışlanğan kürgäzmälär, şiğer kiçäläre, iskä alu tantanaları. Läkin şular arasında Tuqay bäyräme uñayınnan bu yulı şaqtıy üzençälekle ber çara da uzdı. Süz Üzebez xäräkäteneñ Min tatarça söyläşäm aksiäse turında bara. Anı oyıştıru turında bez sezgä inde söylägän idek. Bügenge tapşıruda isä bez aksiäneñ maqsatları, niçek uzuı, anıñ näticäläre xaqında söyläşep alırğa buldıq. Azatlıq radiosınıñ Qazan studiäsendä uzğan tügäräk östä söyläşüendä Min tatarça söyläşäm aksiäsen ütkärgän Üzebez xäräkäteneñ koordinatorı, Molodej Tatarstana gäciteneñ jurnalistı Aliä Sabirova, filologiä fännäre kandidatı, iketellelek mäsälläre belgeçe Zäytünä İsxaqova, Azatlıq jurnalistları Rimzil Wäli, Räfis Cämdixan qatnaştı. Tügäräk östälneñ töp teması itep Üzebez çarası bulsa da, anda süz Min tatarça söyläşäm aksiäse turında ğına barmadı. Studiäbez qunaqları, ğomumän, tatar teleneñ torışı, anıñ kiläçäge, ana telenä yäşlärne cälep itü, telne öyrätü mäs’äläläre xaqında da fikerläşte. Şuşı söyläşüne sez dä tıñlap qarağız äle.
Zäytünä xanım, söyläşüne sezdän başlıyq äle, sez Üzebezneñ aksiäse turında närsä uylıysız.
Z.İ. Min üzem bu çarada qatnaşmadım, läkin televideniedän kürsätkännän, işetkännän küzätep bardım. Häm şulardan çığıp äyter şunı äyter idem, bu çara yuğarıdan quşıp eşlänelgän çarağa oşağan ide. Monda kilüçelär dä şul tatar filologiäse, tatar jurnalistikası fakul’tetlarınnan kilgän studentlar ide
A.S. Bezneñ aksiäne uzdırırğa xakimiätlär ğomumän bernindi dä yärdäm kürsätmädelär. Bu yäşlärneñ üzläreneñ teläklärennän barlıqqa kilgän çara. Xäyer, bezgä Yaña ğasır kanalı yärdäm itte. Alar aşa bu aksiä turında kübräk keşelär belde. Qatnaşuçılar sanına kilgändä, bezneñ çaranı berniçä meñ keşe qaradı.Äye, Min tatarça söyläşäm aksiäsendä kübräk awıldan kilgän tatar studentları qatnaştı. Läkin alar öçen mondıy çara kiräkmi dip kem äytä ala. Alar da bit şähärgä kilep urıslaşıp kitärgä bik mömkin
Z.İ. Min pedagogiä universitetında uqıtam. Minem studentlarnıñ küpçelege – awıldan kilgän tatar balaları. Läkin tänäfestä alar barısı da diärlek urısça söyläşlär. Läkin şunısında äytergä kiräk, xäzer yäşlärneñ telgän mönäsäbäte yaxşı yaqqa üzgärde. Moña respublikada qabul itelgän tellär turındağı qanun häm tatar teleneñ däwlät tele bulıp iğlan itü da bulışqandır, dip uylıym minA.S. Tatar tele däwlät tele bulıp inde bik küptännän däwlät tele bulıp tora, läkin bu bezneñ könküreştä ällä ni sizelmi, yäşlär tatar telendä söyläşmi. Minemçä, yäşlärne cälep itär öçen bezgä yaña, zamança ısullar qullanırğa kiräk, iskelärneñ yaxşı näticä birmägänen kürdek bit indeR.W. Yäşlär tatar telen üz itmi şul. Menä Tuqay bäyrämendä dä qarap tordım, bäyräm uzğan urında bik az keşe cıyılğan, alarnıñ da kübese olılar. Min Üzebez oyıştırğan aksiädä dä buldım häm min anı bik qızıqsınıp qaradım. Bauman uramında tatar yäşläreneñ tatarça yäşi başlağanı kürendeZ.İ. Nindider yılına ber uzdırıla torğan çara belän genä yäşlärne ana telenä cälep itep bulmıy. Bu mäs’älägä komplekslı kilergä kiräk. Bez balalarnı daimi çaralar belän cälep itärgä, ana telen mäktäptä dä, balalar baqçasında uq uqıtırğa kiräkA.S. Bez aksiä barışında keşelärgä Min tatarça söyläşäm dip yazılğan tüştamğalar da tarattıq. Bu keşelärgä tatar telendä aralaşunı ciñeläytü öçen eşlände. Sez şuşındıy tüştamğa taqqan keşene oçratsağız, anıñ belän qurıqmıyça tatarça söyläşä alasız. Kiläçäktä bez äle kibetlärdä Monda tatarça söyläşälär digän yazular da elärgä niätlibez. Üzebez xäräkäte kiläçäktä dä telne üsterü yünäleşendä eş alıp barırğa cıyına. Bez mäktäplärgä dä kerergä telibez. Menä bu eşlärdä bezgä Tatarstannıñ Fän häm mäğärif ministrlığı yärdäm itsä bik äybät bulır ideMenä şundıy söyläşü buldı Qazan studiäsendä. İsegezgä töşeräm, anda Üzebez xäräkäte koordinatorı Aliä Sabirova, filologiä fännäre kandidatı Zäytünä İsxaqova, jurnalistlar Rimzil Wäli, Räfis Cämdixam qatnaştı, söyläşüne Gölnaz İlgizär alıp bardı.


text: Gruziäneñ yaña prezidentı Mixail Saakaşvili bügen Tbilisi çirkäwendä Milli Kileşü turında belderü imzaladı. Saakaşvili, cämğiättäge tarqawlıqnı beterüne töp maqsat dip atadı. İmzalaw tantanasında Gruziäneñ katolik çirkäwe ruxanie İlia II-nçe qatnaştı. Deputat Eldar Şengelaya süzlärençä, yaqın arada Zviad Gamsaxurdianıñ 1993 yılda Şevarnadzenı bärep töşerü tırışlığınnan soñ qulğa alınğan 30-lap keşene irekkä çığaru turında qarar qabul iteläçäk. Saakaşvili, şulay uq Gamsaxurdianı Gruziägä qaytarıp cirlärgä çaqırdı. Gruziäneñ sovet çorınnan soñ berençe prezidentı Zviad Gamsaxurdia Çeçnya başqlası Groznıyda cirlängän.


text:
Prezident saylawlarına ber kön qalğanda bügen dä Äfğanstanda köç qullanu tuqtamadı. Qabulda Amerika Quşma Ştatları häm Germaniä ilçelege yanında raketa şartladı. Yaralanuçılar yuq dip xäbär itelä. Tağın ber raketa könçığıştağı Jalalabad şähärendä ber öygä töşte, anda ber qız häm ir keşe yaralanğan.
Könyaqtağı Zabul provinsiäse başqalası Qalat şähärendä raketalar atılğan. Höcümnär öçen cawaplılıqnı üz östenä Taliban suğışçılarınıñ berse Latif Hakimi alğan dip xäbär itelä, ämma bu xäbär bäysez çığanaqlarda raslanmadı.
Saylawlar aldınnan Talibannan höcümnär belän yanawlar bar. 100 meñnän artıq äfğan häm xalıqara iminlek saqlaw köçläre höcümnärne buldırmaw öçen çaralar kürä.


text:
Iranğa çikläwlär kertü mäsäläsen BMOnıñ İminlek Şurası tikşerä
BMO İminlek Şurasınıñ barlığı 15 äğzäse dä bügen, uran bayıtudan baş tartmağan öçen, İranğa östämä çikläwlär kertü turında söyläşä başlar dip kötelä.
BMO İminlek Şurasınıñ 5 äğzäse häm Germaniä İran öçen yaña çikläwlär qırıslatırğa tieş, digän qararğa kilep İran mäsäläsendäge bäxäsne İmenlek Şurası däräcäsenä çığarırğa äzer.
Çikläwlärne qırıslatu qaraşın Quşma Ştatalar häm Britaniä ütkärä. Qıtay häm Rusiäneñ İranda iqtisdai mänfäğätläre bar. Frantsiäneñ BMOdağı wäkile Jean-Mars de la Sabliere İranğa östämä çikläwlär mäsäläsendä fiker alışu axırığa yaqınlaşa dide, ämma täfsille mäğlümat birüdän baş tarttı.
İminlek şurasınıñ 10 äğzäse, İran programması tiräsendäge fiker alışularda tiränten qatnaşmyı ide. Läkin bügennänn başlap, alar mäsälägä qarata kiñäşläşülär ütkärä başlyı, alarnıñ küzäteçe bularaq role zur bulıp qala. Britaniäneñ BMOdağı ilçese Emyr Jones Parry bolay dip äytte :
“Xäzer inde şuşı söyläşülärneñ näticäsenä expertlar tarafınnan bäyä birelep, kire bezneñ başqalalarğa cibärler, dip kötäbez, häm bez yañadan sişämbe irtäsendä oçraşıp kiläçäktä närşä eşliäyäçägebezne qararbız. Tekst citdi bulır dip kötelä. Häm bez ber qararnı çığaruğa yaqınayabız”
Quşma Ştatlarnıñ BMOdağı ilçese wazifaların başqaruçı Alejandro Wolff, yaña çikläwlärneñ maqsatı İranğa cäza birü tügel, ä Tährannı söyläşülärgä qaytuğa etärü, di.
Axır çiktä bez telägän nersä ul - İrannğa cäza birü, aña zyın salu tügel, ä anı kire qaytaru häm üzläre saylağan yabıqlıqran çığu öçen yul tabırğa yärdäm itü
Söñğı berniçä köndä, qararğa kerteläse täqdimnär turında fiker alışu buldı. Yaqlarnıñ qaraşları arasındağı ayırıma zur bulu säbäple, axırğı qararğa närsä kertelüen farazlaw qıyın. Bäxäslär kiterep çığarğan täqdimnärneñ berse, İrannıñ İnkilab Gvardiäse qaramağında bulğan mölkätne tuñdıru ide. Oyışma İrannıñ iñ möhim yünäleşlären üz kontrolendä tota, şular arasında gaz häm neft mäsälälärne, saqlanu qoralları. Rusiä İnqilab Gvardiäse isemen atawğa qarşı çığa, bu anı oyışma bularaq cäzalaw bulır ide, dip äytä Rusiäneñ BMOdağı wäkile Vitaliy Çurkin.
Qıtay wäkile Wang Guangya äytkänçä, Qıtay İranğa gädäti qoral tıyunı kertüne yaqlıy ala, ämma Qıtay kebek illär citeşterä torğan qorallarnıñ sawdäseneñ tıyıluın telämäs ide. Başqa çikläwlär arasında, İran belän säwdä itä torğan şirkätlärgä kreditlar birüdän tuqtaw ide. Läkin moña Germaniä qarşı çığa, çönki bu ilneñ Tähran belän säwdä alıp barğan şirkätlärenä zıyan salırğa mömkin.
Şulay itep, BMOnnıñ İminlek Şurasınıñ İranğa qarata kertelergä mömkin yaña çikläwläre nidän ğiybärät bulır, älegä farazlarğa qıyın. BMOnıñ dekaberdäge qararı belän atom tözeleşendä qullana alırlıq materiallarnı häm texnologiälärneñ säwdäsen tıyu häm İran citäkçelegeneñ, törkemnäreneñ häm zur şirkätläreneñ xisapların tuñdıru kertelgän ide. Şul arada İran Prezidentı Mähmüt Ähmädinecad ilneñ atom programması tiräsendäge kierenkelek mäsäläsendä BMO İminlek Şurasına üze kilep möräcäğät itärgä teli. İran däwlät televideniäse xäbär itkänçä, Ähmädinecad ilneñ atom programması tınıç maqsatlarda qullanaçaq, digän däillären kiterergä ciyına.
Bikä Timerova.


text: Bagdad. Ğiraq premyer-ministrı İbrahim äl-Cäğfäri, ildä iminlekne nığıtu öçen xökümät xälennän kilgän barın da eşliäçäk, ul xätta ğädättän tış xäl dä iğlan itä ala dip belderde. Ul arada ildä çualışlar däwam itte - yäkşämbedä qorallı ğisyançılar Bagdadta transport ministrlığında eşläwçe yuğarı däräcäle ber xezmätkärne häm anıñ şoferın atıp üterde. Ğiraqtağı amerikan köçläre bar il buylap ütkärelgän ğäskäri çaralarda 109 çikle keşene qulğa aluın xäbär itte. Quşma Ştatlar xärbiläre şulay uq, Süriä çige yanında Äbu Musa äl-Zarqawineñ terror çeltärenä bäyle buluda şiklänelgän 6 keşene yuq itüen belderde.


text:
Osman Öztunç - Efulim
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Efulim
Etiketler : Osman Öztunç - Efulim türkü indir, Osman Öztunç - Efulim türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Efulim mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Efulim türküsü, Efulim sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Efulim bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Dağlara Çıkmanın Tam Zamanı
Osman Öztunç - Sende Neyi Aradım
Osman Öztunç - Suları Islatamadım
Osman Öztunç - Yılgınlığına İnat
Osman Öztunç - Senin İki Yüzün Var
Osman Öztunç - Üzerine Alınanın


text:
Keşe xoquqların yaqlawçı Human Rights Watch törkeme (HRW) Quşma Ştatlar administratsiäsen terorğa qarşı köräş alıp barğanda keşe xoquqların bozularğa küz yomuda ğäyepläde. New Yorkta urnaşqan bu oyışma bügen üzeneñ yıllıq xisabın bäyän itte. Älege xisapta äytelgänçä, Waşington terorğa köräştä yärdäm itkän illärdä keşe xoquqları bozılu ğämällärenä küz yoma. Törkem başlığı Kenneth Roth süzlärençä, bügen Waşington zur köçkä iä, ägär ul keşe xoquqları standarlarına küz yoma başlasa, bu bar dönyağa tiskäre yoğıntı yasayaçaq. HRW şulay uq, Quşma Ştatlarnı Äfğanstandağı suğış äsirläre belän eş itkändä keşe xoquqlarına küz yomuda ğäyepläde häm Ğirtaqta suğış bula qalsa, andağı ğadi xalıqnıñ tormışın saqlarğa ütende.
HRW şulay uq, Rusiäneñ Çeçnyadağı säyäsätenä tänqit belderä. Xisapta ğäyepsez keşelärneñ qulğa alınuwı, yuqqa çığuwı, Rusiä xärbiläre tarafınnan censi ezärleklänüwe, qaçaqlar lagerları yabıluwı turında äytelä. HRW Çeçnyadağı waxşileklärgä küz yomğan häm Mäskäw belän yaqınayu säyäsäte alıp barğan NATO häm başqa xalıqara oyışmalarğa tänqit belderelä.


text: Paqstan räsmiläre mäğlümatlärenä qarağanda, Äfğanstan belän çik buyındağı Bajur awılıdna raketa höcümendä kimendä 17 keşe häläk bulğan. Höcümne kem yasağanı mäğlüm tügel, qayberläwlär AQŞ xärbi köçlären, başqalar Äfğan yağın ğäyepli. Ämma Associated Press mäğlümat agentlığı, äfğan räsmieneñ süzlären kiterep, höcümneñ Äfğanstannan bulğanın kire qaqtı. AQŞ ğäskärläre dä höcümgä qatnaşın kire qaqtı, xäzerge waqıtta ul töbäktä ber nindi dä çaralar uzdırılmıy, dip belderde. Uzğan atnada şul uq töbäktä şartlawda 8 keşe häläk bulğan ide. Ul şartlawnıñ da çığanağı bilgesez qaldı.


text:
Qazanda tatar teatrına bağışlanğan xalıqara konferensiä ütte
Bu xalıqara fänni-ğamäli konferensiä Tatar milli teatrınıñ 100 yıllığı uñayınnan oyıştırılğan teatrlar festivaleneñ soñğı könendä ütte. 27- sendä Xalıqara teatrlar könendä Ğäliäskär Qamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrında Tatar teatr sänğäteneñ 100 yıllığına bağışlanğan tantanalı kiçä bulaçaq.
Tatarstan premyerı urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva, Tatar milli teatrınıñ 100 yıllığı ruxıy tormışıbız waqiğası ğına tügel, ä ictimaği säyäsi tormışıbızda da zur ähämiätkä iä, dide.
Bezneñ respublika tatar teatrı ruxında yäşi. Görläp tatar teatrlarınıñ festivale ütte. Qazanda ütkän bu festival'dä barısı 11 teatr qatnaştı. Bügenge fänni konferensiä ber yaqtan bäyräm çaralarınıñ berse bulsa, ikençe yaqtan bäyrämne yaña däräcägä kütärep, yaña uylanular uyatır dip uylıym.
Tatarstan Fännär akademiäseneñ vitse - prezidentı, ğalim Mirqasıym Ğosmanov, teatr milli üzençälekne, ruxlıy äxlaqnı, mädäniätne, tuğan telne saqlawğa, üsterügä zur öleş kertkängä min üzemneñ çığışımnı tatar telendä yasıym, dip belderde.
Tatarça kitaplarnıñ sannarı, tirajları yıldan yıl azaya, waqıtlı matbuğat eşçänlege dä gel sayığa barğan yıllarda teatr häm säxnä sänğätebezneñ görläp eşläwen, tamaşa zallarıbıznıñ härwaqıt tulıp torğan buluın da onıtmıyq. Tatarstannan çittäge şähärlärdä gastrol'lär barğan waqıtta niqädär xalıqnıñ teatr işeklärenä yabırılu faktların da iskä töşerik. Almatı, Taşkent häm başqa şähärlärdä monnan çıqqan kitaplardan nibarı distägä yaqın nösxä aldırıp, alarnı da sanawlı keşelär uqıy ide. Gastrol'lär waqıtında spektakl'lärne meñlägän keşe qarap, tuğan sänğätkä, tuğan telgä yaqınlaşu omtılışı bula ide. Çit şähärlärdä ayırım-ayırım urnaşqan, üz ğailäläre qabıqlarında yomılıp yäşärgä mäcbür bulğan millättäşlärgä şundıy kiçälärdä oçraşu, aralaşu, tanışu mömkinlege dä tua ide.Mirqasıym Ğosmanov, üz çığışı waqıtında çit töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärgä mondıy bäyrämnärgä qatnaşu siräk nasıyp bula ide. Ä xäzer isä, bigräk tä, dip assızıqladı.
Mäskäw qunağı sänğät fännäre doktorı, professor Boris Poyurovski Marsel' Sälimcanovnıñ teatr-yortı turında çığış yasadı. Başqa kürenekle teatrlarda äydäp barğan şäxeslärneñ cannarı baqıy dönyağa küçkäç, mäktäpläre däwamçıları bulmağanğa cimerelde. Ğäliäskär Qamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrında bik küp teatrlardan ayırmalı bularaq Marsel' Sälimcanov üz eşen däwam itüçene äzerläp qaldıra aldı dip yuğarı bäye birde.
Plenar utırışta süz Tatar teatrınıñ Üzbäkstan säxnä sänğätenä yoğıntısı, Qırım tatar teatrınıñ üseşe häm barlıqqa kilüe turında da bardı. Annan soñ teatr belgeçläre, ğalimnär üzläreneñ çığışların milli dramaturgiä, tarix häm zaman, säxnä bizäleşe häm millätara mönäsäbätlär büleklärendä däwam ittelär. Anda 35 fänni çığış uqıldı. Bu xalıqara konferensiädä Qazan, Mäskäw, Taşkent, Aqmäçet, Ufa, Almatıdan teatr belgeçläre qatnaştı.
Nail Alan


text:
Amerika Quşma Ştatlarında yaña terror qurqınıçı - bu yulı saq astına finans üzäkläre alına
Amerika Quşma Ştatlarında yänä xäwef xäle - xakimiat ildä yaña terror ğämälläre bula ala dip kisätä häm alarnıñ bu yulı Washington häm New Yorkta urnaşqan möhim finans qorılmalarına qarşı yünälderelüe ixtimal dip belderä. Amerikan räsmi wäkilläre süzlärenä qarağanda, bu xaqta mäğlümat küptän tügel genä Aziädä totqarlanğan qayber şikle keşelärdän alınğan.
Audio, Tom Ridge
"Şuşı küzläw xäbärläre bezgä bik üzençälekle detal''lär birde, andıy sıyfat, mäğlümatnıñ berniçä törle buluın häm berniçä urınnan alınuın iskä alğanda, bik siräk oçrıy häm ul, küläme wä üzençälege yağınnan şaqtıy şomlı" di Quşma Ştatlarnıñ eçke iminlek ministrı Ridge. Anıñ süzlärenä qarağanda, terror ğämälläre bombalar quyılğan maşinalar yardämendä yasala ala. Şuşı qurqınıçnıñ citdilegen şul da raslıy - inde düşämbedä New Yorkta, şähärneñ eşlekle üzäge Manhattanne New Jersey ştatı belän totaştırğan Holland tunnele aşa yök maşinaları xäräkäte tuqtatıldı. New York xakimiate, şähär üzägendäge möhim binalarğa kerüçelärne tikşerüne köçäytte, cämäğät urınnarında qorallı politsiä xezmätkärläre sanı arttırıldı. Tom Ridge, yanaw xaqında mäğlümatnıñ qaydan alınuın turıdan-turı äytmäsä dä, monıñ Pakstanğa, küptän tügel genä anda, terrorğa bäyle şikle keşelärneñ qulğa alınuına işarä itte.
Audio, Tom Ridge
"Şuşı xäwef xälenä kitergän mäğlümat, ildän çittä alıp barılğan küzläw eşläre häm xärbi tırışlıqlar näticäse bulıp tora häm bu äle moñardan tış, bezneñ bar dönyadağı berektäşlärebez, ayırım alğanda Pakstan belän xezmättäşlekneñ dä cimeşe" di Tom Ridge. "Washington Post" basması yazuına qarağanda, New York häm Washingtonda urnaşqan finans üzäklärgä höcüm yasaw ixtimalı turında xäbärlär, amerikan häm Pakstan ğäskärläreneñ uzğan atnada "äl-Qaidä"gä bäyle buluda şiklänelgän berniçä keşene totqarlawı näticäsendä alınğan. Moñardan tış, äle yül başında uq şul uq Pakstanda, "äl-Qaidä"neñ elemtä sistemasın qoruda şiklänelgän ber computer möhändise qulğa alınğan bulğan. Ägär dä bolar barısı da döres bulsa, yäğni amerikannar yaña terror qurqınıçları xaqında mäğlümatnı şulay aldan qazana alsa, bu 11-nçe sintäbr waqiğälärennän soñ zur alğa kiteş bulıp tora. Läkin "äl-Qaidä" turında mäğlümat tuplaw, älege törkemneñ berböten bulmawı säbäple, şaqtıy awır bulıp qala birä. Anıñ qanatı astında bügenge köndä härberse bäysez eş itkän ayırım oyışmalar cıyılğan, şuña kürä alarnıñ barısılarınıñ da nindi plannar qoruı xaqında tögäl mäğlümat alu mömkin eş tügel kebek.
Kärim Kamal


text: Britanie köçläre ike atna şähär çitendä kötkännän soñ bugen Basrağa kerde .Britan xärbi süzçese Vernon bu adım Baath partiäse buuınnnarın şulayuq , sonğı bäreleşlärdä zäğiflägän yarım xärbi törkemnärne yuq itü mäqsatında atlandı dip äytte. Kiçä Koalitsiä köçläre Saddamnıñ yaqın berektäşe Ximik Ali iseme belän yöretelgän komandir al Majid yortın bombaladı . Ul kördlärlärgä qarşı 1988ndä yılda ağulı gaz qullanğan ide. al Majidnıñ tän saqçısı üterelgän,ämma üze isänme yuqmı bilgesez. Radiobız xabärçese şähär äle dä Ğıraq armiäse qulında dip belderä


text:
Qırğızıstanıñ Qanun çığaru mäclese, korrupsiägä qarşı köräş maqsatında, yuğarı räsmilärne üz keremnären iğlan itergä mäcbür itkän qanun qabul itte. Älege qanun nigezendä prezident, premier-ministr, Parlament wäkilläre, ministrlar, Yuğarı mäxkämä äğzaları, general prokuror häm Üzäk Saylaw komissiä räise – üzläreneñ häm yaqınnarınıñ yıllıq keremnären iğlan itergä tieş. Urınnınnan kitkän oçraqta da, alar bu xisapnı 2 yıl buyına birep torırğa tieş bulaçaq. Parlament wäkile, opozitsiädäge Ata-Mäkän partiäse citäkçese Omärbäk Tekebaev bu qanunğa xuplaw belderde:
Audio (Omärbäk Tekebaev)
"Bu isemlekkä tağın deputatlarnı, rayon citäkçelären östärgä kiräk. Yaña qanunnıñ, elekkese belän çağıştırğanda, ayırması şunda: xäzer citäkçe üz keremen genä tügel, tuğannarınıqın da iğlan itergä tieş bulaçaq."
Yaña qanunnı prezident Askar Akaev imzalarğa tieş. Ğämälgä ul kiläse yıl başınnan keräçäk.


text:
Yaña fälästin prezidentın saylaw häm İzraildä yaña xökümät raslaw solıx öçen yaña mömkinleklär aça
Törle illärneñ başlıqları fälästin citäkçese itep saylanğan Mäxmüt Abbasnı şuşı uñışı belän qotlap, bu Yaqın Könçığıştağı solıx eşlärenä yaña ber etärgeç birer digän ömet belderä. Şul ömetlärne İzraildä yaña xökümät bilgelänüe häm anıñ Gazadan İzrail köçlären çığarunı däwam itü wäğdäse dä arttıra. Ämma ike yaqta da nizaqnı elekkeçä saqlap qaluğa xezmät itkän radikallar citärlek.
Audio, Säyeb Erekat
"Äbü Mazen xäzer, minemçä, dönyadağı iñ awır eşne başqara, burıçlar çınnan da iskitmäle zur. Fälästinlelär anıñ, qanun idaräsen häm ictimaği tärtipne urnaştıruğa, xaosnı tuqtatuğa, reformalarnı däwam itügä, rişwätçelek belän köräşügä yünälderelgän berençe 100 könen küzätep toraçaq" di fälästin üzidaräse ministrı Erekat. Abbasnı borçığan problemalar başında fälästin cirlärendä abruyı şaqtıy kiñ cäyelgän "Xämäs" häm başqa şundıy radikal'' törkemnär yoğıntısın kimetü mäs''äläse tora. Alar üzläre prezident saylawlarında qatnaşmadı häm xäzer, üz höcümnären, İzrail belän berär törle uñışqa tiz arada ireşelgän oçraqta ğına tuqtataçağın belderä. "Xämäs"neñ wäkile Mäxmüd äl-Zähär düşämbedä, törkem bernärsäne dä buşqa ğına birmi häm "uñmağan tırışlıqlar" belän qızıqsınmıy digän süzlär äytte. Näq şundıy uq ütä kisken qaraşlarnı yähüd yağında da kürep bula. Düşämbe könne anda xakimiatkä premyer Ariel Şaronnıñ yaña xökümäte kilde, ul üzenä alğan töp yöklämälärneñ berse itep Gaza sızığınnan İzrail köçlären çığarunı, anı fälästinlelärgä qaldırunı bilgelägän ide. Ämma ütä millätçe yähüd dairäläre xökümätneñ şuşı planına kisken qarşı çığa. İzrailneñ "Haarets" basması xezmätkäre Lili Galili radikallarnıñ ike yaqta da, İzrailneñ üzendä dä buluı xaqında bolay di:
Audio, Lili Galili
"Xäzerge mizgeldä härnärsä dä ike yaqtağı radikallar tarafınnan da yuqqa çığarıla ala. Äytik, İzrail xalqınıñ küpçelege belüegezçä, Gazadan kitüne yaqlıy, ämma şuña da qaramastan, moña qarşı buluçılar da bar, bigräk tä Gazadağı yähüd utarlarında yäşäwçelärneñ üzläre yağınnan. Alarnı yaqlaw isä İzrailneñ üzendä dä zur häm alar bezgä watandaşlar suğışı belän yanıy" di İzrailneñ "Haarets" basması xezmätkäre. Yähüd utarçıları xökümätne çınnan da, ilneñ qorallı köçlärendäge qayber ütä millätçel dairälär ğäskärlärne Gazadan çığaruğa qarşılıq yözennän fetnä kütäräçäk dip kisätkän ide. Küptän tügel genä İzrail xökümäte Gazada üz ämerlären ütäwdän baş tartqan rezervtağı 6 ofitsernı xezmättän çitläşterde. Oppozitsiädäge Xezmät partiäse yaqlawında tözelgän yaña xökümät töbäktä solıxğa ireşüne töp maqsatlarınnan berse itep kürä. Anda vitse-premyer urının alğan Şimon Peres, Xezmät partiäse citäkçese, sişämbedä İerusalimdä bolarnı äytte:
Audio, Şimon Peres
"Bu citärlek awırlıqlar kiçergän xökümät, ämma awırlıqlar häm solıx buluı, bolarnıñ ikese dä bulmawına qarağanda xäyerleräk" di elek uñçı premyer Şaronğa oppozitsiädä torğan, ä xäzer anıñ yaña xökümätenä kergän Xezmät partiäse citäkçese Peres. Mäxmüt Abbasnıñ yaña fälästin prezidentı itep saylanuı häm İzraildä solıxnı yaqlağan yaña xökümät tözelüe Yaqın Könçığışta İzrail-fälästin söyläşülären yañartu öçen dä yaña mömkinleklär tudıra.
Kärim Kamal


text:
450 yıllıqqa yañı kitaptar sığarıla
Urıś häm sit il ğalimdarınıñ başqorttar turahında elek yaźğan xeźmättären xäźer tabıp bulmay. Respublikanıñ Kitap näşriäte etäksehe Zöfär Timerbulatov oşo turala borsolouın belderźe. 50 yıl elek sıqqan kitaptarźı xäźer şäm menän eźlähäñ dä tabıp bulmay, şuğa kürä yubiley aldınan näşriät oşo xeźmättärźe yañınan baśtıra tine näşriät etäksehe.
/kitaptı baśtırırğa planlaştırźıq, bınıñ ösön Mäskäüźän yarźam käräk. Ular beźgä yarźam wäğäźäläne./Kitap näşriäte etäksehe Zöfär Timerbulatov äyteüensä, ğilmi xeźmättärźän tış, äźäbi äśärźärźe qabatlap baśtırıu eşe lä tora.
/Kiräy Märgändeñ 50 yıl elek yaźılğan Börköt qanatı romanın yañınan baśtıq/Zöfär Timerbulatov äyteüensä, Kitap näşriäte äle 15 äśärźe qaytanan sığarğan, tağı şul samanı baśasaq.
Xörmätle tıñlausılar Zöfär Timerbulatovtıñ Kitap näşriäteneñ yubileyğa indergän ölöşö xaqında hüźźären tıñlanığıź.


text:
Söğüd şahzadäse Abdulla Mäskäwgä "tarixi" säfär qıldı
Söğüd patşalığı qorılğannan birle anıñ citäkçeseneñ Mäskäwgä kilgäne yuq ide. Sişämbedä Abdulla Kremldä Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraştı. Dönyada iñ küp neft tabuçı ike däwlät arasında törle tarmaqlarda xezmättäşlek itü turında berniçä kileşü imzalandı. Mäskäw belän Er-Riad ike aradağı mönäsäbätlärdä yaña çor başlanuwın belderä...
Bu, älbättä, diplomatiä. Mäskäw belän Er-Riad arasındağı mönäsäbätlärne "cılı duslıq" dip atap bulmıy. Uzğan ğasırnıñ 50-nçe yıllarınnan başlap Mäskäw Er-Riadnı Waşingtonnıñ tarafdarı dip sanadı. Soñğı waqıtta isä Söğüd Ğäräpstanı islamşılarğa, şul isäptän Çeçen suğışçılarına yärdäm kürsätüdä, Rusiädä wahabçılıq taratuda ğäyeplänä. Döres, waqıt-waqıt urtaq qaraşlar da bulğalıy. Amerikanıñ Ğiraq kompaniäsenä bu illärneñ ikese dä, "salmaq rizasızlıq" belderde. Yaqın Könçığış mäsäläsendä dä qayber urtaqlıqlar bar. Nixayät, tağın ber, bälki dä iñ urtaq mäsälä - neft. Qara altın tabuda Söğüd Ğäräpstanı belän Rusiä dönyada berençe ike urınnı alıp tora. Menä şuşı ike neft däwläte bu tarmaqta xezmättäşlek itü turında, kileşü imzaladı. Kileşülär başqa tarmaqlarda da tözelde, şul isäptän, fän, sport, säwdä, mäglümät belän alışu ölkäsendä. Rusiäneñ Yağulıq häm energetika ministrı İgor Yosıpov süzlärençä, neft häm gaz tarmağına qarağan kileşülärneñ ğömüm küläme 20-25 milliard dollar täşkil itäçäk. Süz Rusiägä söğüd kapitalın cälep itü, urtaq şirkätlär tözü, neft bazarında kileşep eşläw turında bara. Ämmä belgeçlär fikerençä, bu kileşüdän ällä ni zur näticälär kötmäskä kiräk. Ni genä äytmä, iqtisadta qarşı mänfägätlär digän närsä bar. Mäskäw belän Er-Riadnı alğanda, alar şaqtıy.
Neft tabuçı illär oyışması, OPECta, töp urın alıp torğan Er-Riad Mäskäwneñ dä bu oyışmağa kermäsä, hiç yuğı kileşep eşläwen telär ide. Ämmä Mäskäw öçen OPEC süze soñğı süz tügel. OPEC, neft bäyäsäneñ ber miçkägä 22-28 dollar tiräsendä stabilläşüwen teläsä, Rusiä öçen anıñ 30 dollar buluwı da bik şäp. Nixayät, bu ike il neft tabu bazarında köndäş bulıp tora.
Xäyer, iqtisadi otış bulırmı-yuqmı, säyäsi ölkädä taraflar bu säfär näticäsendä yuğaltu kiçermäs sıman. 11 sintäberdän soñ Waşington belän araların suıtqan Er-Riad, xalıqara säxnädä yaña alımnar ezli. Mäskäw öçen aldınğı möselman däwläte belän, Putin äytmeşli, "sägätlärne döresläw" zyıanğa bulmas, bigräk tä saylawlar aldınnan, şul isäptän Çeçnyada da. Küptän tügel Putin, Rusiäneñ İslam Konferensiäse oyışmasına kerü ixtimalın beldergän ide. Menä xäzer Söğüd citätkçe belän oçraştı. Ni genä äytmä Rusiädä 20 million möselman bar sanala. 3 aydan alar da saylaw urınnarına kiläçäk, alarnıñ da döres tawış birüwe kiräk...
Ali Gilmi, Praga


text:
Anqarağa su citmi
Başqala Anqarada avgust ayında öylärgä su birelüeneñ özelä alaçağı belderelde. Anqara şähär xakimiäte başlığı Melih Gökçek süzlärenä qarağanda, xäzerge waqıtta su saqlağıçında barı tik 5 aylıq su ğına qalğan. Avgust ayınnan başlap Anqarada öylärgä sunı barı tik bilgele ber waqıtlarda birä alaçaqların äytüçe şähär merı xalıqnı sunı isäpläp häm saqçıl itep qullanırğa çaqırdı häm 4-5 ay däwam itäçäk bu problemanı Anqara tiräsendä urnaşqan ber kül suın şähärgä citkeräçäk kanal proyektı belän xäl itärgä tırışuların belderde.
Şul uq waqıtta aldıbızdağı könnärdä Törkiädä “Afrika esselege” kötelä. Belgeçlär bu könnärdä qoyaş bärüdän saqlanırğa häm iğtibarlı bulırğa çaqıra.


text: Ämma ul älege täqdim iñ başta BMO qoral tikşerüçeläre başlığı Hans Blix häm Xalıqara Atom Energetikası agentlığı citäkçese Möxämmät äl-Baraday tarafınnan bulırğa tieş dip äytte. Bügen Germaniä xökümäte, Fransiä täqdimenä quşıluın beldersä dä, Ğiraqta tınıçlıq tä’min itü turında Fransiä-Germaniä räsmi planı yuq dide. Bügen Fransiä tışqı eşlär ministrlığı BMO İminlek Şurası Fransiä belän Germaniä täqdimen qabul itü öçen yaña rezolütsiä çığarırğa tieş bulmıyaçaq dide. Ministrlıq äytüençä, Ğiraq turında uzğan yılnıñ noyäbrendä qabul itelgän rezolütsiä mondıy täqdimnärne dä üz eçenä ala.


text:
Freedom House: Rusiädä demokratiä artqa çigenä
Amerikan prezidentı George Buşnıñ Rusiä säfäre aldınnan xalıqara xoquq yaqlawçı Freedom House oyışması Rusiädä demokratiäneñ artqa çigenüwe turında xisap bäyän itte. Rusiädä ğädel saylawlar häm süz ireklege torışına borçılu belderep, Freedom House amerikan prezidentın şuşı mäsäläne sammitnıñ kön tärtibenä kertergä , ä Rusiä prezidentın – çaralar kürergä çaqırdı.
Oyışmanıñ xisabında äytelgänçä, uzğan yıl Rusiädä qayber uñay täräqqiät buluğa qaramastan, töp tarmaqlar, şul isäptän, saylawlar, watandaşlar cämğiäte tözü, bäysez media, mäxkämä, yustitsiä ölkäsendä artqa kiteş däwam itä. Freedom House citäkçese Jennifer Windsor süzlärençä, kiläçäkkä qarap fiker yärtkändä, Rusiädä wazğiät borçulı bulıp qala. Saylawlar citdi tartip bozular belän ütä, bäysez jurnalistlar kisken mäqälä yazsa üç aludan qurqa, korrupsiä säyäsi häm iqtisadi tormışnıñ här tarmağına ütep kergän. Bu küzlektän qarağanda Rusiä Üzäk häm Könçığış Yevropa kürşelärennän bik nıq qalışa.
27 bitlek xisapta äytelgänçä, Rusiädä formal räweştä saylaw sisteması, härkemneñ saylaw häm saylanu xoquğı buluğa qaramastan, real xakimiät säyäsi firqälär tügel, ä Kremlgä yaqın törkemnär qulında. Freedom House yazuınça, bu küzlektän qarağanda Vladimir Putin elekke prezident Boris Yeltsinnıñ säyäsi uyınnar, äle ber, äle ikençe elitağa tayanu säyäsäten däwam itä. Näticädä küp närsäne xalıq fikerenä tayanğan säyäsi firqälär tügel, ä şul elitalar xäl itä. WPS isemle monitoring agentlığı ütkärgän fiker beleşü näticäsenä qarağanda, Rusiä xalqınıñ ni barı 14 protsentı üz ilen demokartik il dip sanıy, ä menä 54 protsentı Rusiä demokratik il tügel digän fikerdä. Cawap birgännärneñ 60 protsentı saylawlar waqıtında birelgän tawışlarnıñ närsä dä bulsa üzgärtä aluwına ışanmıy.
Freedom House xisabında äytelgänçä, Putin administratsiäse iqtisadi häm sotsial mäsälälär, şul isäptän cinäyätçelek häm korrupsiä belän köräşü mäsäläsen xäl itä almasa da, xakimiät vertikalen tözüne däwam itä. Çeçnayağa qarata qırıs säyäsät, mäglümät çaraların aqrınlap qısu, şul uq waqıtta iqtisadnıñ äle dä oligarxlar kontrole astında qaluwı, Putinnıñ prezidentlıq tamğaları bulıp tora, dielgän xispata.
Freedom House yazuınça, Rusiä xökümätendä elekke KGB xezmätkärläreneñ role artuwı da demokratiä öçen qurqınıç tudıra. Watandaşlar xoquqları qısılu, bigräk tä, däwlät citäkçelären tänqitläw mömkinlege kimü ayıruça borçılu uyata. Misal itep Freedom House uzğan yıl Mäskäw teatrında totıq alu waqiğasınnan soñ, mäglümät çaraları turındağı qanunğa tözätmälär kertelüne kiterä.
Ämmä ni ğäcäp, Rusiädä zägif iqtisad, korrupsiä, oligarxlar xakimäite, sotsial kiçereşlär, betmäs-tökänmäs Çeçnya suğışı buluğa qaramastan, prezident Putinnıñ xalıqta abruyı yuğarı bulıp qala. Freedom House fikerençä, bu ixtimal, prezidentnıñ eşçänlege tügel, ä anıñ real köndäşläre, alternativa bulmaw näticäse.
Äytkänemçä, Freedom House amerikan prezidentın Rusiä prezidentına basım yasarğa çaqırdı. Peterburda ütkän söyläşülär waqıtında bu mäsälälär kütärelgänme-yuqmı, äytü qıyın. Jurnalistlar aldına çıqqaç ike prezident Ğiraq sığışı arqasında qarşılıqlar buluğa qaramastan, üzläreneñ äle dä duslar bulıp qaluına basım yasarğa, cämägätçelekkä şul fikerne señderergä tırıştı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Adam Smith
Adam Smit (shoqındırılg'an 16-iyun 1723-jılı 17-iyul 1790 [a'yyemgi usılda 5-iyun 1723–jıl 17-iyul' 1790]) Shotlandıyalıq moral filosofı ha'm sıyasıy ekonomikanın' tiykarın salıwshısı edi. Shotlandiya Ag'artıwshılıg'ının' tiykarg'ı alımlarının' biri bolg'an Adam Smit "Moral seziminin' teoriyası" ha'm "Xalıqlar baylıg'ının' ta'biyatın ha'm sebeplerin izertlew" atli kitaplarinin' avtori. Keyingisi, a'dette "Xaliqlar baylig'i" dep qisqartilip atalatug'in kitabı, onin' magnum opusi (ullı jumısı) ha'm ekonomikanın' birinshi zamanago'y jumısı esaplanadi. Adam Smit zamanag'oy ekonomika iliminin' atası esaplanadı.
Smit Glazgo ha'm Oksford universitetlerinde moral filosofiyasın u'yrendi. Oqıwdı pitkergennen keyin ol Edinburgta tabıslı lektsiyalar oqıdı, bul onı Shotlandiya ag'artıwshılıg'ı waqtında David Hume menen birge islesiwge basladı. Smit Glazgoda moral filosofiyasın oqıtıp professorlıq jumısına eristi ha'm usı waqıtta "Moral sezimi teoriyası" kitabın jazıp baspadan shıg'ardı. Ol keyingi o'mirinde jeke oqıtıwshı boldı ha'm bul og'an Evropa boylap sayaxat etiwine ha'm sol waqıttın' intellektual jetekshilerin ushıratıwg'a imkaniyat berdi. Smit u'yine qaytıp keldi ha'm kelesi on jıldı "Xalıqlar baylıg'ı"n jazıwg'a bag'ıshladı (tiykarınan o'zinin' lektsiyalarınan alıng'an). Kitap 1776-jili baspadan shıqtı. Ol 1790-jılı qaytıs boldı.
O'mir bayanı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Balalıg'ı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Adam Smitti Shotlandiyanın' Kirkaldi qalasında Margaret Duglas du'nyag'a keltirdi. Onın' atası, ol da Adam Smit dep atalıp, yurist, jamiyetlik xızmetker bolg'an ha'm Margaret Duglasqa 1720-jılı u'ylengen. Onin' atası Smit tuwılmastan altı ay burın qaytıs bolg'an. Smittin' aniq tuwılg'an ku'ni belgisiz, biraq onin' shoqındırılıwı 1723-jılı 16-iyunda Kirkal'dida jazılg'an. Smittin' balalıg'ı haqqında azg'ana belgili bolsada, Shotlandiyalı jurnalist ha'm Smittin' omir bayanın jazıwshısı John Rae Smittin' to'rt jasında tsiganlar ta'repinen urlap ketilgenin h'am keyinirek basqalardın' qutqarıwg'a barg'anlıg'ı sebepli azat etilgenin jazıp qaldırdı.
Smit anasına ayrıqsha jaqın boldı, ha'm anası onı ilimiy islerge iytermelegen bolıwı itimal. Smit 1729 ha'm 1737-jilları aralıg'ında Kirkal'dida Burg mektebine qatnadı ha'm ol jerde latın tili, matematika, tariyx ha'm jazıw ma'deniyatın u'yrendi. Rae Burg mektebin "Shotlandiyanın' sol da'wirdegi en' zor orta mekteplerinin' biri" dep jazg'an.
Bilim alıwı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Smit on to'rt jasında Glazgo Universitetine oqıwg'a kirdi ha'm Francis Hatcheson qol astında moral filosofiyasın u'yrendi. Bul jerde ol erkinlik, oylaw, tu'siniw ha'm juwmaq shıg'arıw, sonday-aq erkin pikirge qızıg'ıwshılıg'ın rawajlandırdı. 1740-jılı, Smitke Snell Ekzibishion granti berildi ha'm ol Glazgo Universitetinen Oksford Universitetinin' Balliol Kolledjine oqıwg'a ketti.
Smit Glazgoda oqıtıw Oksfordqa salıstırg'anda bir qansha joqarı dep esapladı, ha'm oz'inin' ta'jiriybesin aqılıy qısılıw dep taptı. "Xalıqlar baylıg'ı"nin' V-kitabı II-babında Smit: "Oksford Universitetinde ja'miyetlik professorlardın' ko'pshiligi ko'plegen jıllar dawamında ulıwma oqıtıp atırg'anday bolıp ko'riniwdi de toqtatqan" dep jazdı. Sonday-aq jazılıwınsha Smit doslarına bir ma'rte Oksford ra'smiy xizmetkerlerin onın' David Humenin' "Adam ta'biyatının' traktatı" oqıp atırg'anın bilip qalıp, keyin kitaptı tartıp alıp onı qatal jazalag'anın aytıp bergen. William Robert Scott "[Smittin'] Oksford waqtı onın' o'mirlik isine azg'ana ja'rdem berdi, eger ulıwma bergen bolsa" dep jazdı. Sog'an qaramastan, Smit Oksfordta waqtında Universitettin' u'lken kitapxanasınan o'zin bir neshe pa'nler boyınsha oqıtıwg'a kitaplar alıp oqıw imkaniyatına iye boldı. Onın' xatlarında jazıwınsha o'z aldına oqımag'an paytlarında ol baxıtsız edi. Oksforda waqtının' aqırında Adam Smit nerv keselliginin' simptomların bastan keshirdi. Ol 1746-jili grantı tamamlanbastan burın Oksfordtan ketti.
"Xalıqlar baylıg'ı"nın' V-kitabında Smit Angliya universitetlerinde Shotlandiya universitetlerine salıstırg'anda oqıtıw ha'm ilimiy isler to'men sıpatlı ekenin jazdı. Ol bunı 2 sebep penen tu'siniw mu'mkin dep jazdı. Birinshi, Oksford ha'm Kembridj kolledjlerinin' baylıg'ı ha'm professorlardın' aylıg'ının' studentlerdi o'zlerine tartıw uqıbınan g'a'rezsizligi; ekinshi, ilimiy jetekshiler Angliya Shirkewinde islese de jaqsı jasawı mu'mkinligi dep ko'rsetti. Smit basında teologiya (din tanıw)ni u'yreniwdi ha'm shirkewde islewdi niyet qılg'an edi, lekin onın' keyingi oqıwları, atap aytqanda David Humenin' skeptik jumısların oqıwı onı basqa joldı tan'lawına isendirdi.


text:
Mäskäw Çeçnä konfliktnın çişüdä Germaniä täqdimnären qabul itä
Audio (Vladimir Putin): "Läkin Çeçnädä suğış betü närsä añlata? Bu Rusiädä, bigräk tä Çeçnädä problemnar betüne añlatamı? Yuq, kiresençä, bu töbäktä bezneñ citärlek problem bar. Häm bez Yevropa häm Germaniädäge partnerlarıbız belän açıqtan-açıq bergäläp eşlärgä telibez."
Ukrainağa qağılıp, Putin, prezidentlıqqa oppozitsiä namzäte Viktor Yuçenko belän eşläwdä anıñ öçen ber problem da bulmayaçağın äytte. Putin häm Schröder Ukrainada bu yäkşämbe ütäçäk saylaw näticälären ixtiram itergä kileşte.
Putin belän Schröder şulay uq Rusiä timer yullarına Germaniäneñ tiz yöreşle trännären kiterü proyektın iğlan itte. Bu proyektnıñ bäyäse 2 milliard dollar bulaçaq. Rusiä prezidentı Germaniägä ike könlek säfären tämamladı.


text:
16 mart könne Finlandiädä saylawlarda ciñep çıqqan Üzäk Partiäneñ citäkçese Anneli Jätteenmäki –ilneñ berençe xatın-qız premyer-ministrı bulaçaq. Töne buyı uzğan söyläşülärdän soñ yaña xökümät tözelüe turında iğlan itelde. Finlandiäneñ prezidentı da, xatın-qız, Tarja Halonen.
1995nçe yıldan birle oppozitsiädä bulğan Jättenmäki’neñ Üzäk partiäse –18 kabinet wazifasınıñ 8zen alaçaq, tağın 8zen-sotsial demokratlar häm Şvetsiäneñ Xalıq partiäsenä-ike wazifa qala. Älege 3 partiä wäkilläre şulay uq parlamentta da 200 urınnıñ küpçelegen, 166 urınnı täşkil itäçäk.


text:
Keşe xoquqları mäxkämäsendä tarixta berençe märtäbä elekke sovet cirlärendäge ber däwlätneñ ikençesenä şikayäte tikşerelä
Mart azağında Gruziäneñ Yustitsiä ministrlığı Yewropanıñ Keşe xoquqları mäxkämäsenä üzençälekle ber şikayät tapşırdı. Anda Tiflis Mäskäwne uzğan közdä Rusiädän küpläp gruzinnarnı quıp çığaruda ğäyepli. Strasburgta urnaşqan şuşı mäxkämädä älegä qädär öç däwlätara eş qaralğan ide. Gruziä şikayäte elekke sovet däwlätläre arasında berençe bulıp tora.
Smolenski ölkäsendä yäşägän şuşı gruzin xatını, bezneñ pasportlarda nindider xata taptılar da, ildän kitü öçen bezgä 10 kön waqıt birdelär, sez Gruziä watandaşları, bar üzegezneñ Saakaşviliegez yanına qaytığız didelär, dip zarlanğan ide şul çaqta.
Gruziäneñ tışqı eşlär eşlär ministrlığı mäğlümätenä qarağanda, şul çorda 4600-dän artıq gruzin quılğan bulğan. Şularnıñ kimendä ikese deportatsiä waqıtında wafat buldı.
Menä şunıñ öçen Tiflis xäzer Mäskäwneñ şul ğämällären mäxkämägä birä, di Gruziäneñ Yewropa Keşe xoquqları mäxkämäsendäge wäkile Bessarion Boxaşvili:
"Däwlätara şikayät ğarizası asılda uzğan köz Rusiä xakimiäte oyıştırğan deportatsiä waqıtındağı keşe xoquqların bozu oçraqlarına nigezlänä", di Gruziäneñ mäxkämädäge wäkile.
Rusiä isä, tışqı eşlär ministrlığı aşa, bu Gruziäneñ propaganda maqsatlarındağı tawış çığaruı bulıp tora, dip belderde häm mondıy ğämäl bolay da näzberek mönäsäbätlär öçen "yaman xäbär" dip kisätte.
Rusiäneñ Keşe xoquqları mäxkämäsendäge täcribäse ällä ni yaxşılardan tügel. Anda urıs däwlätenä qarşı şikayätlär artqannan-arta bara, häm alarnıñ zur öleşen Rusiä ottıra. Küptän tügel genä Mäskäw xätta mäxkämädäge daimi wäkilen dä almaştırırğa mäcbür qaldı. Elekke sovet respublikaları arasındağı berençe däwlätara mäxkämä eşen Rusiä hiç ottıru belän başlarğa telämäs ide.
Xökümätlär ğädättä ike aradağı bäxäsne Strasbourgqa, yäğni Yewropanıñ keşe xoquqları mäxkämäsenä ük citkerergä tırışmıy. Moña qädär anda şundıy däwlätara eş ike märtäbä genä qaralğan ide - 1978-dä Britaniä irland totqınnarına tieşle möğämälä kürsätmäwe eşen ottırdı, 2000-nçe yılda Törkiäneñ Daniä watandaşın cäfalaw oçrağı tikşerelde.
Kärim Kamal


text:
Gretsiä zur yanğınnar belän köräşä
Gretsiä, ilneñ zur öleşeñ urap alğan zur yanğınnar belän köräşä. Qurqınıç, tarixi urınnarğa da yaniy. Yanğınnarnıñ kübese maxsus ut-törtüdäñ çıqqan digän şik bar.
Ber meñ tiräse yanğın süderüçe, arta barğan xalıqara yärdemnär belän, ilneñ 30 dañ artıq cirendä qabınğan yanğın belän köräşä.
Gretsiä Yanğın bülege süzçese, Nikos Diamentis, Athenada yasağan matbuğat çığışında, xalıqara yärdämnär öçen räxmät belderep,
“Bik küp illär östämä yärdäm cibärä, Kibrıs 6 yanğın maşinası belän, 60 yangın sünderüçe cibärde, Fransiä dä, 4 oçqıçı belän 60 yangın sünderüçe häm İtaliä 2 oçqıçıñ cibärde.” dide.
Yanğın çıqqan urınnarnıñ berse, Olympia uyınnarı tuğan cir, Olympkä yaqınayğan. Läkin räsmilär äytüençä, yanğın klasik şähärgä zarar birer aldınnañ tuqtatılğan. Cirle muzeydäge bik qimmätle, tarixi äsärlärgä dä zarar bulmağan.
Läkin Olympia tiräsendäge park häm urmannar, zarardañ qotıla almağan. Yunan TV ekrannarında, Olympianıñ tiräsendä, xäzer yanıp betkän tawlar häm ağaçlar kürsätelde.
Peloponnese yarımutrawınıñ könbatış yağında, awıllarda yäşägän xalıq başqa cirlärgä küçerelä. Greko rayonı xalıqınnañ 89 yäşlek ber äbi, küçerü waqıtında xisläre belän bolay urtaqlaşa ide:
"Min bik qayğıram, öyemne taşlap kitärgä mäcbür bulğanım öçen qayğıram. Ul xäzer yanıp betäçäk. "
Bu faciğada şok täsere yasağan närsä, Premyerneñ Yanğınnarnıñ maxsus ut-törtüdäñ çığuına şikl belderüe ide.
Gretsiä räsmiläre, maxsus ut törtüçelärneñ tabılıp qulğa alunuı öçen mäğlümät citkerüçelärgä 100 meñdän alıp 1 million euroğaça, aqçalata büläk bireläçägen iğlan itte.
Bıyılğı ğadättäñ tış qızu hawalar häm qurulıqnıñ yanğınnıñ şundıy tiz taraluına säbäb bulğandır dip isäblänä. Läkin Yunanstada, küptännäñ maxsus oyıştırılğan yanğınnar belän köräşä.
Qanunda, Urman cirendä yortlar salırğa yaramıy. Läkin qaysı ber dorfa tözüçelär barı tik ber närsäne genä istä tota, Urman bulmasa problemdä yuq. Yewropa Berlegendäge illärdäñ ayırmalı bularaq, Gretsiädä, bu xaqta milli urman cirläre kiñlege terkälmägän, häm yanğınnañ soñ, urmannıñ qayğa xätli cäyelgän buluın häm qayğa yañadañ ağaç utırtasıñ çamalap bulmi.
Yaña yortlar salırğa telägännär, cirne ağaçlardañ arındıru öçen ut-törtep yandıruçılarğa aqça tüli ikän.
Läkin bıyılğı xällär, alar bu eşne artıqraq tırışqannar dip äytergä urın birä. Axırda yangınnar milli qaygığa äylände. Xalıq xäkimiätne tirä möxetne saqlawda citärlek çaralar kürmäw häm yanğın belän köräştä äkrin reaksiä kürsätüdä ğayeple.
Yanğın tirä möxetkä häm keşelärgä ziyan kiterü belän bergä 16nçı Sentäbrdä saylawlarğa barğan xaqimiätkä dä zarar biräçäk kebek tora.


text:
Süriä ğäskärlärennän arınğan Livanda parlament saylawların başlaw kiñäşläşüläre bara
Sişämbedä Livannan Süriä ğäskärläre çığıp kitü belän töp iğtibar anda xäzer may ayına bilgelängän saylawlarğa yünälde. Çärşämbedä anıñ tögäl könen bilgeläw xaqında kiñäşläşülär alıp barıldı. İñ möhim mäs''älä bulıp xäzer tawış birü aldınnan häm annan soñ 80-nçe yıllarda watandaşlar suğışı kiçergän şuşı ildä totrıqlılıqnı saqlap qalu tora.
Audio, Räysäl Miqdad
"Min äle menä xäzer genä Süriä Ğäräp cömhüriateneñ tışqı eşlär ministrı ğälicanäpläre İminlek Şurası häm Berläşkän Millätlär general'' sekretare ğalicanäplärenä yazğan xatın tapşırdım, anda Süriä üz ğäskärläreneñ, iminlek xezmätkärläreneñ häm bar mölkäten Livannan tulısınça çığaruın raslıy" dip belderde Süriäneñ BMO-dağı daimi wäkile New Yorkta. Çärşämbedä Livanğa Kofi Annannıñ ğäskärlär çığarunı raslaw öçen cibärgän maxsus törkeme kilde. Şulay itep şuşı ilneñ tarixında xäzer yaña çor başlanırğa tora, häm Livannı alda ni kötäçägen berkem dä ışandırıp äytä almıy. Üzeneñ İminlek Şurasına yullağan soñğı xatında Kofi Annan Livandağı küçeş çorınıñ niçek baruı xaqında borçıluın beldergän ide. May ayında anda parlament saylawları uzarğa tieş, xalıqara cämäğätçelek şul çaranı ilneñ möstäqillegen, berdämlegen häm säyäsi bäysezlegen kürsätäçäk ber sınaw itep kürä. Livandağı saylawlar berniçä öleşkä bülenep häm berniçä atnağa suzılıp ütä. Çärşämbedä tawış birüne qayçan başlaw turında fiker alışular alıp barıldı. Parlamenttağı säyäsi köçlär monı ilneñ premyer-ministr Näcip Mikatineñ yaña xökümäten bilgeläw mäs''äläsenä bäylärgä cıyınaçağın äytte. Livan parlamentı citäkçese Näbi Berri, ul Süriä tarafdarı sanala, üz säyäsi berläşmäseneñ Mikati xökümäten, saylawlarnı 29-nçı mayda başlaw bäräbärenä yaqlayaçağın xäbär itte:
Audio, Näbi Berri
"Azatlıq wä täräqqiat berläşmäse ildä saylawlar ütkärüne yaqlıy, monıñ köne 29-nçı may. Parlament citäkçese başqa täqdimnärne qabul itmiäçäk. Bezneñ berläşmä täqdim itelgän Näcip Mikati xökümäten, tawış birüneñ 29-ında başlanuı belän kileşü nigezendä yaqlayaçaq" di Livan parlamentı räise Berri. Anıñ şuşı qararı belän ildäge başqa öç möhim säyäsi köç - şığıylarnıñ Hizbulla xäräkäte, Wälit Cumblattnıñ druzları häm elekke premyer, höcümdä üterelgän märxüm Rafiq Xariri tarafdarları da kileşä dip xäbär itelä. Älegä qädär ildä Süriä ğäskärläreneñ toruı, şul kürşe ilneñ Livandağı saylawlarğa üzenä niçek kiräk şulay tä''sir itü qurqınıçın tudıra digän qurqular bar ide. İnde telgä alınğan Rafiq Xariri Dimäşqtäge xakimiatne Livan eşlärenä tıqşınuda ğäyepläp tä çıqtı. Fivral''neñ 14-endä isä ul, üzenä yasalğan höcümdä hälak buldı. Şunnan birle Süriägä xalıqara däräcädä Livandağı ğäskärlären çığaru basımı yasalıp kilde häm bu sişämbedä alarnıñ ildän tulısınça kitüe belän näticälände. Süriä ğäskärläre Livanğa, ilneñ säyäsi köçläre üteneçe belän andağı watandaşlar suğışın tuqtatu maqsatında kertelgän ide.
Kärim Kamal


text:
Şartnamä moğcizası
2006 yılnıñ axırğı atnasına keräbez. Dimäk, yılnıñ iñ xikmätle xällären iskä alırğa waqıt citä. Xikmätle digäç tä, bu dönyada bulmağannı ğına xikmätle dip sanarğa ğına yaramıy. Normal' keşeneñ başına sıymıy torğan waqiğalarnı şulay zurlap, xikmätle dibez.
Äytik, küptän tügel Däwlät Dumasında qaralırğa tieşle ber qanun çitkä alıp quyıldı, Tatarstan belän Rossiä arasında tözelgän yaña şartnamä astına Rusiäneñ iñ qödrätle, iñ zur wäqälätle keşese, saylawlar waqıtında ike tapqır iñ zur millionnar tawışın alğan V.V.Putin imzası bar. Häm dä bu şartnamä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev ta qul quyğan. İmzalar tärtiptä, möherlär suğılğan, şulay bulğaç, Qazan belän Mäskäw arasında bernindi tawış-talaş yuq digän süz bit inde. Salımnarnı, neft'tän, KamAZdan, ikmäktän kilgän tabışlarnı ğädel itep bülep, zur küpçelegen federal' qaznağa cibärep xäl itelgän. Qazan riza. Tatarstannan çit töbäktä yäşäwçe tatarlarğa mädäni-ruxi yärdäm itüne kileşülär nigezendä oyıştıruğa da fatixa alınğan. Almıy ni… Tatar tele ul Qazanda da, Samarda da, Seberdä dä şul tatar tele bit inde. Kurgan tatarları däreslegen çığarıp mataşası yuq. Tatarça kitapnı da Mäskäwdä dä, Altayda da, Semberdä dä uqıp bula. Tağın berniçä yöz danä bastırası da, millättäşlärgä salıp cibäräse. Ğäp-ğädi. Radio-televide“nie tapşırularında Tatarstan çigen ütep, Başqortstan, Irınbur yaqlarında tıñlaw öçen ällä ni qarşılıq yuq. Ber tel, ber ädäbiät, ber mädäniät. Şularnı qullana da quya. Ämma federatsiä şurası räise Sergey Mironov häm kommunistlar riza tügel, bulmıy alay. Dilär alar. Qazan belän Mäskäw kileşü tözesä, Räsäy cimerelep töşäçäk. Nişlisen inde, aynıq kileş tä xıyalı belän küktä oçıp yöri torğan keşelär bula. İldä meñnärçä, millionnarça keşe araqı eçep, ülä yäki tere mäyet bulıp can asrıy. Däwlät cimereler dip qurquçı yuq. Milliardlap urlıylar qazna malın. Änä ber ölkädä korrupsiägä qarşı komissiä äğzası da rişwät aluda ğäyeplängän. Ğädättä andıylar yaltır maşinalarda, biek kottedjlar yanına ğına qaytıp yörilär. Bu yulı nindider oçraqlar arqasında bu aferist faş itelgän. Mironovnı andıylar borçımıy. İñ ğäcäbe – Qazan-Mäskäw şartnamäsenä qarşı çığuçılar Putinnan qurıqmıy ikän. Yarıy inde, Şäymievtan qayberäwlär qurıqmıy. Ä bit V.V.Putin öç xärefle oyışmada eşlägän, üze il başı, şartnamägä üz teläge belän qul quyğan. Mironov yäki başqalar annan qurıqmıylar ikän, dimäk il başınıñ xakimiäte yomşarğan digän süz. Alla saqlasın, bötenläy patşağa qarşı köfer süz bula bit inde ul. Eşlär aña barıp citsä, Räsäy cimerelä inde.
Uzğan yılda tatar cämäğätçelege dä xikmätle eşlärdä küp qatnaştı. Äytik, däwlät ciñ sızğanıp mädäniät-sänğat yılı ütkärä. Bersennän-berse zatlı, milli ruxlı kitaplar çığara häm oçsız ğına bäyägä sata. Qazannıñ üzendä dürt tatarça uynıy torğan teatr ğärläp tora. Kön sayın estrada konsertları şawlıy. Uqu yortlarınıñ işege açıq, xätta fizika-matematikanı da tatarça uqırğa mömkinlek bar. Ä küpçelek xalıq qarışa, kitap almıy, televizor-radio qabızmıy, teatrlarnı urap ütärgä tırışa. Samaradan kilgän millättäşebez Samaradan kilgäç, urıslaşabız dip zarlanıp kitte. Añlıysızmı bu xälne. Ällä min äytäm, Qazannıñ üzendä tatar telen, milli mädäbiätnı, tarixnı tıyarğa mikän. Menä şunda ğına kiçlären yäşerenep, onıqlarğa öyrätä başlar, bälki millättäşlärebez. Bu yılnıñ tağın başqa xikmätle xällären kiläse comğada bergäläp iskä töşererbez äle. Sezdä dä andıy xällär bulsa, Qazan bülegenä yazığız, yäki şaltıratığız. Telefonıbız 5705-245, ä xat yazuçılarğa Qazan, 12, poçta tartması 155. Ä yıl tämämlanırğa näq ber atna qalıp bara. Aşığığız! Kiläse yılğa xikmätlär qalmasın inde.
Rimzil Väli


text:
İrannıñ elekke prezidentı Washington belän Tährannı aňlaşuğa çaqıra
Ğäyre-räsmi säfär belän Quşma Ştatlarğa kilgän İrannıñ elekke prezidentı Möxämmät Xattami Washington belän Tähran arasında yanawlar telendä söyläşüne tuqtatırğa çaqırdı. 1979 İslam inqilabınnan birle Xattami Quşma Ştatlarğa ayaq basqan iñ yuğarı İran räsmie buldı.
Xattaminıñ Quşma Ştatlarğa baruın İrannıñ üzendä dä tänqitläwçelär buldı. İran xökümäte süzçeseneñ xatını anı Amerikanıñ quştanı dip atadı häm ruxani däräcäsen alırğa çaqırdı.
Şul uq waqıtta anıñ säfären ike dönya arasında küper salu, duslaşu omtılışı dip bäyäläwçelär bar. Atnakiç Washingtonnıñ üzäk çirkäwendä çığış yasap Xattami xristian, möselman, yäxüdlärne xezmättäşlekkä öndäde:
"Başlap şunı äytäsem kilä, bez İbrahim yulınnan baruçılar, dönyada tınıçlıq urnaştıru, köç qullanularğa qarşı köräşü öçen kübräk xezmättäşlek itergä iteş" di Xattami.
Jurnalistlar, älbättä, iñ qaynar mäsälä – İrannıñ atom programması turında soradı. Xattami, kötelgänçä, anı yaqlap çıqtı:
"Min xakimiättä çağında tınıç atom texnologiäsenä ireşü tırışlıqları kürelde, alar xäzer dä kürelä. İran – atom qoralın taratmaw kileşüe äğzası. Här ağzanıñ üz texnologiäsen üsterü xoquqı bar. Kileşüneñ ütälüen tikşerep bula. Älegä Atom idaräse İran kileşüne bozğan dip ber genä xisabında da äytmäde" di Xattami.
Xattami Yaqın könçığışnı küpläp üterü qoralınnan azat itergä çaqırdı. İzrail, Hindstan, Paqstan kebek atom qoralları bulğan illär dä bu kileşügä quşılırğa tieş dide.
İrannıñ elekke prezidentı Quşma Ştalarğa şäxsi säfär belän kilgän, anıñ Amerikan räsmiläre belän oçraşuı qaralmağan. Üzeneñ çığışında ul Washington belän Tährannı "añlaşu telenä" qaytırğa çaqırdı:
"Yuğarı räsmilär söyläşer aldınnan başta ike il arasındağı añlaşmawnı beterergä kiräk. Qızğanıçqa qarşı monıñ tamırları tirän. İke yaqnıñ da däğwaları bar, qayberläre urınlı, qayberläre yuq. Bez üz-ara ixtiram häm tigezlek nigezendä söyläşergä äzer bulırğa tieş" di Xattami.
İranda keşe xoquqları torışı turındağı sorawğa Xattami, andıy mäsälälär bar, läkin alar şul uq Guantanamoda tağı da kübräk dide. Demokratiägä kilgändä, bu äzer proyekt tügel, ä process, İran da şul yul belän abar, anı demokratiä şartlarında 2 ğasır yäşägän illär belän çağıştırırğa kiräk tügel, dide ul. Xäzerge prezident Mäxmüt Äxmädinecad sezneñ çorda ireşelgän üzgäreşlärne yuqqa çığara digän fikerne Xattami kire qaqtı, İslam respublikasınıñ töp säyäsäte şul uq qala, dide.
Xattami çığış yasağan arada çirkäw yanında 300läp protest belderüçe İranda ireklek häm demokratiä taläp itüen däwam itte.
"Bez monda bezgä ireklek kiräk dip äytergä kildek. Bez İrandağı yäş studentlarnı yaqlıybız, andağı rejimnı, İslam respublikasın telämibez. Bezgä ireklek kiräk" di protest belderüçe yeget.
Quşma Ştatlarğa säfäre waqıtında Möxämmät Xattami Washingtonnan tış New York, Chicagoda buldı, BMO konferensiäsendä, dini häm akademik çaralarda qatnaştı.
Ali Ğilmi


text:
Rejïsser Aqan Sataevtıñ «Xaker» fïlʹmi AQŞ pen Kanadada 2 jeltoqsanda prokatqa şığadı. Bul twralı Tengrinews.kz tilşisine kartïnanıñ prodyuseri Sanjar Sultanov xabarladı.
«Xaker» (Anonymous) fïlʹminiñ dïstrïbʹyutorı – Sony Picture xalıqaralıq kompanïyası. Kïnokartïna qañtar men nawrız ay`larınıñ aralığında Ulıbrïtanïya, Francïya, Ïtalïya, Avstralïya jäne Latın Amerïka elderinde şığadı eken. Prodyuserdiñ ay`twınşa, kompanïyamen kelissözder jartı jıl boy`ı jürgizilip, kelisimge qol qoy`ılğan. Endi osı elderdegi körermender rejïsser Aqan Sataevtıñ kartïnasın tamaşalay` aladı.
Al qazaqstandıq kïnoteatrlarda fïlʹmdi 1 jeltoqsannan bastap körwge boladı. Ay`ta ketey`ik, 28 qaraşada Instagram älewmettik jelisinde fleşmob bastalıp ketti. Qazaqstan éstradasınıñ ärtisteri «Akkawnt buzıldı. Tolığıraq 1 jeltoqsanda» degen jazbamen swretter jarïyaladı. Osılay`şa olardıñ key`in kartïnanıñ prokatqa şığwına osılay` qoldaw bildirgeni belgili boldı.
Kartïna Qazaqstanda bir ret körsetilgen. Fïlʹm 2015 jılı «Ewrazïya» xalıqaralıq kïnofestïvaliniñ şımıldığın aştı. Aqan Sataev suxbattarında öz kartïnasın qazaqstandıqtarğa körsetkisi keletinin, biraq kartïnanıñ jarıqqa şığw procesiniñ 2 jılğa sozılıp ketkenin birneşe märte ay`tqan bolatın.
«Xaker» - Aqan Sataevtıñ şeteldik körermenge arnalğan tuñğış fïlʹmi. Fïlʹmniñ tüsirilim jumıstarı Torontoda, Nʹyu-Y`orkte, Gonkongte jäne Bangkokte 2014 jılı ötken bolatın. Bastı rölderde amerïkalıq akterler Kallén MakOlïff jäne Lorrey`n Nïkolson (Djek Nïkolsonnıñ qızı) oy`nay`dı. Tïmwr Jaqsılıqov pen Sanjar Sultanov jazğan scenarïy`de kredït kartaları arqılı alayaqtıq jolmen aqşa tapqan xakerdiñ ömiri twralı bayandaladı.


text:
Qırğızstanda xakimiat almaşınuı: oppozitsiä monı tınıç qına başqarunı yaqlawın belderä
Qırğızstan oppozitsiäseneñ parlament saylawlarındağı xärämläşülärgä qarşı ütkärgän uram cıyınnarı pänceşämbedä başqala Bişkäktä xökümät binasın yawlap alu belän däwam itte. Wäzğiatneñ şulay kötelmägän yünäleştä täräqqi itüe sürätendä xakimiat wäkilläre, şul isäptän prezident Aqayev ta üzlären berniçek tä kürsätmäde, alarnıñ qayda buluı xaqında köne buyı qarşılıqlı xäbärlär kilep tordı.
Audio, Bubuxan Dosalieva
"Bişkäk waqıtı belän öç tulırğa biş minutta üzäktäge Alatoo mäydanında cıyılğan xalıq xökümätneñ Aq yortın çornap alğan timer kirtälärne ütep häm militsiä safları aşa uzıp binağa kerä başladı" dip xäbär itä Bişkäktän radiobıznıñ qırğız xezmäte xäbärçese Bubuxan Dosalieva. Bu höcümneñ beryaqtan, kötelmägändä, häm şul uq waqıtta, çağıştırmaça tınıç, köç qullanmıy ğına ütüenä qaramastan, xökümät binasın yawlap alu talaw häm cimerü oçraqları belän bilgelände dip xäbär itä radiobıznıñ Bişkäktäge ikençe xäbärçese Jean- Christophe Peuch:
Audio, Jean-Christophe Peuch
"Qarşı çığuçılar inde binağa ütep kerde häm anda xäzer asılda talaw bara, täräzälärdän televizorlarnı, törle qäğäzlärne, utırğıç mazarlarnı taşlıylar, häm monı elegräk militsiä köçläre belän bäreleşkän berük törkem eşli bulsa kiräk" di radiobız xäbärçese Peuch. Xökümät binasın yawlap alğannan soñ oppozitsiä tarafdarları Qırğızstannıñ däwlät televideniäse häm radiosı binasın da üz qulına aldı, televideniä xäzer uramdağı xällärne kürsätä, ä däwlät radiosı "Azatlıq"nıñ qırğız telendäge tapşıruların birä başladı. Prezident Aqayevnıñ qayda buluı xaqında anıq mäğlümat yuq, anıñ ğomumän, ildäge xällärgä ni däräcädä tä''sir itä aluı da bilgele tügel. Köne buyı anıñ ildän kitüe, ğailäseneñ kürşe Qazaqstan yağına taba kitüe xaqında xäbärlär kilep tordı. Bişkäktä wäzğiat oppozitsiä öçen niçek kenä uñay täräqqi itmäsen, qanuni yaqtan xakimiat iäse bulıp haman da prezident qala, häm oppozitsiäneñ yuğarı citäkçeläre monı añlıy kebek. Şularnıñ berse, xakimiat tarafınnan 5 yıl törmädä totılğan häm atna kiç nihayät azat itelgän Feliks Kulov bu uñaydan televideniä aşa möhim belderülär belän çıqtı:
Audio, Feliks Kulov
"Bezneñ öçen xäzer iñ möhime tınıçlıq häm bez xakimiatneñ tınıç qına, ber genä citäkçegä dä zian kitermi küçüe öçen barın da eşliäçäkbez. Bezneñ qanuni töstä saylanğan prezidentıbız, ä moña şik bula almıy häm bez şunnan çığıp eş itärgä tieşbez - xalıqqa çığıp, wäzğiatne añlatırğa häm xakimiatne tınıç qına küçerüne tä''min itärgä tieş" di oppozitsiäneñ prezident Aqayev belän xezmättäşlek itü kiräklege turında Feliks Kulov. Zamanında Aqayevneñ yaqın tarafdarı, vitse-prezident bulğan, annarı isä törmägä xökem itelgän Kulov xäzer televideniä aşa prezidentqa iminlek häm yaqlaw wäğdä itte. Moñardan tış oppozitsiä Qırğızstannıñ xäzer saylanğan tügel, ä elekke parlamentın cıyu kiräklege turında da belderde. Feliks Kulov, äle genä ütkän, oppozitsiä fikerençä, tupas xärämläşülär belän ütkän saylawlarnıñ qanunlığı turında Yuğarı Mäxkämä üz qararın çığarırğa tieş digän fiker bäyän itte.
Kärim Kamal


text:
Başqortstanda qoral satuçı törkemneñ totıluı, uzğan yıl axırında Ufada bulğan şartlaw häm respublika prezidentın saylawlar xäzer öçese bergä bäyläp qarala. Başqortstanda rayon xakimiäte başlıqların almaştıru Çişmä rayonı citäkçese Rämil Mansurovnı wazıyfasınnan alu belän däwam itärgä mömkin. Respublika xisap palatası küptän tügen bu rayonda tikşerü ütkärgän ide. Ufa tatarları 27-nçe aprel'dä Ğabdulla Tuqaynı Tatar moñı isemle ädäbi-muzıkal' kiçä belän iskä aldı. Baqşortstan tatar sılularınıñ Näwrüz Güzäle-2004 bäygesendä Näwrüz Sıluı isemen Neftekama şähärennän 17 yäşlek Aliä Xäkimcanova yawladı.
Mönir Wafin, Ufa.


text: Biredä bügen Britaniä, Fransiä häm Germaniä tışqı eşlär ministrları oçraşıp İrannıñ atom programması tiräsendäge kierenkelekne çişü yulların tikşerde. Diplomatlar İran mäsäläsen BMOnıñ İminlek Şurası köntärtibenä quyarğa çaqırdı. Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät başlığı Javier Solana, Xalıqara Atom İdaräseneñ çirattantış utırışın cıyarğa täqdim itte. Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, İrannıñ atom eşçänlegen yañartuı turındağı belderüe, atom programmasınıñ yäşeren xärbi maqsatları bula aluına işärä itä ala, dide. Tährannıñ atom programmasın däwam itep Natanztağı qorılmasınıñ eşen yañatruı – xalıqara qanunnarğa qarşı kilmi, dide Lavrov. Ämma İranğa xäzerge waqıtta atom energiäseneñ kiräk bulmawı – anıñ bu adımı turında şik uyata, dip belderde Rusiä tışqı eşlär ministrı Exo Moskvı radiosına. Lavrov şulay uq, kiläse atnada Londonda Rusiä, Amerika Quşma Ştatları, Qıtay häm Yevropa Berlege wäkilläreneñ İran mäsäläsendä oçraşuı bilgelängän, dip xäbär itte.


text:
Mäskäw, Kiläse atnada İzraelgä baraçaq prezident V.Putin İzrael televidiniäsenä birgän ängämädä İrannıñ sivil mäqsatlar öçen atom programması täräqi itüen tuqtatu, añı kimsetü bulır häm ciddi näticälärgä alıp bara alır dip äytte . Putin (audio) Russiä İrannıñ atom potensialın nığıtu öçen genä yardäm itmi . Bez atom energiäseneñ tik tınıç mäqsatlar öçen genä qullanıluı östendä eşlibez
İzrael häm AQŞ İran yäşren räweştä atom bombası eşläp çığarırğa tırışa dip şiklänä. İran moñı kire qağa.
Putin ängämä waqıtında xökümät anti-semitizm häm xenophobiağa qarşı köräşäçäk ämma älegä waqıtta bu Rusiädä ciddi problema tügel dide. Putin şulayuq G:Bush belän fiker ayırmalıqları bulsa da , mönäsbätlärebez yaxşı dip äytte.


text:
Başqortstannıñ yağulıq-energetika tarmağı tiräsendä haman da ığı-zığı häm tartqalaşlar tuqtalmıy. Başqortstan Arbitraj mäxkämäse atnaqiç könne ütkän utırışında respublikanıñ neft tarmağı şirkätlären däwlät qaramağına qaytarudan çirattağı tapqır baş tarttı. Bu mäxkämä üzeneñ 10 yündäge elekke utırışında da Başqortstan neft eşkärtü şirkätlären däwlät qaramağına qaytarudan baş tartqan ide. Şunnan soñ Başqortstan prokuraturası bu qarar belän kileşmiçä, apellätsiägä birde. Ämma atnakiç şuşı mäsälä buyınça ütkän utırışta baş prokuratura ciñelü açısın tatıdı. Şulay itep, Başqortstandağı neft eşkärtüçe dürt şirkät häm «Başkirnefteprodukt» berläşmäse yänä dä respublika prezidentı ulı Ural Räximov citäklägän «Başkirskiy kapital» isemle xosusi xolding qaramağında qaldı. Bu xolding wäkilläre mäxkämä utırışında çığış yasap, «neft tarmağında däwlätneñ xoquqları bozılmıy» dip raslarğa tırıştı. Şuşı uq fikerne Başqortstannıñ räsmi citäkçelege dä qüätli. Älege xäl respublika cämägätçelegen tämam aptıraşta qaldırdı. Monı respublika prezidentınıñ ulı Ural Räximov belän yäşeren kileşüe näticäse bulırğa mömkin dip kenä farazlıylar xäzer.
Şulay itep, respublika prokuraturası çirattağı tapqır räsmi xakimiätlär basımı astında qaldı. Ämma baş prokuraturanıñ äle tağın da yuğarıraq mäxkämägä – Ural töbäge arbitraj mäxkämäsenä möräcägät itü mömkinlege bar. Läkin küp säyäsätçelär ul mäxkämädä dä Ural Räximov tarafdarlarınıñ, dimäk Başqortstan räsmi xakimiätläreneñ dä östen çığaçağın farazlıy.
Şul uq waqıtta Başqortstan proqurorı Aleksandr Konovalov xaqında da törle imeş-mimeşlär yöri. Berniçä atna inde Konovalov äfändeneñ räsmi çaralarda kürengäne yuq. Anı cäyge yalğa kitkän dilär. Menä şul cäyge yallardan anıñ Başqortstanğa kire qaytmayaçağı turında da äytälär. Atnaqiç könne Ufada quät oyışmaları citäkçeläreneñ ber cıyını bulıp ütkän ide. Başqortstan televideniese şunnan kürsätkän reportajında respublika prokurorı urınbasarı Salawat Kärimovnıñ çığışın kürsätkändä, titrlarda anı «prokuror wazıyfaların başqaruçı» dip täqdim itte. Bu da qayber imeş-mimeşlärgä nigezlek birä, bilgele.


text:
Bügen Vietnamda komunistik köçlärneñ Vietnam suğışında amerikannarnı çiñüenä 30 yıl tulu tantanaları ütte. Elekke Sayğon, xäzerge Ho Şi Min qalasında ütkän çaralar uzğan yıllar belän çağıştırğanda küpkä tinağraq buldı: paradqa tanklar da, raketalar da çığarılmadı. Bügenge köndä Quşma Ştatlar Vietnamıñ töp säwdä partnerı bulıp tora. Vietnam citäkçeläre, bu mönäsäbätlärgä zıyan kiterergä telämi, ütkängä tügel, kiläçäkkä qarap eş itäçägen belderde.
Vietnam suğışında 2 million Vitenamlı häm 58 meñ amerikan xärbie häläq buldı. Amerikan ğäskärläre annan 1975 yılnıñ 30 Aprilendä çığıp kitte. Tağın ike yıldan Sayğon alındı.


text: Bu xaqta Ğiraqnıñ mäğlümat ministrı Möhammäd Said Al-Sahaf ta belderde. Amerikan prezidentı Bushnıñ matbuğat wäkile Quşma Ştatlarda, Rusiäneñ Ğiraqqa tankka qarşı qoral, qarañğıda kürä torğan cihazlar häm iärçennär signalın tomalıy torğan texnologiälär satqan buluına ışanıçlı däwlillär bar, dip äytte. Ğayeplängän Rusiä şirkätläreneñ berse, Mäskäwdä urnaşqan Aviakonversia şirkäte, üzläreneñ Ğiraqqa andıy cihazlar satqan buluların kire qaqtı. Prezident Bushnıñ telefon söyläşüendä äytkän ğaypläwlären Rusiä citäkçese Vladimir Putin da kire qaqtı. Rusiä prezidentınıñ matbuğat wäkile Waşington üz ğayepläwlärenä dälillär kitermäde, dide. Tışqı eşlär ministrı İgor İvanov ta Rusiäneñ xalıqara çikläwlärne bozıp Ğiraqqa nindi dä bulsa cihaz satqan buluın kire qaqtı.


text:
Başqortstan bu könnärdä bäyräm ruxında yäşi. Mäğlüm buluınça, 12 yün könne Ufa şähäre köne häm Rusiä köne bäyräm itelä. Ufa şähäre köne uñayınnan baytaq çaralar başlandı da inde. Başqalanıñ törle mädäniät saraylarında sänğät çaraları barsa, respublika citäkçeläre härtörle yaña binalar, küperlär häm başqa sotsiäl yünäleştäge obyektlarnı faydalanuğa tapşıru tantanalarında qızıl tasmalar kisü belän mäşğül. Comğa könne dä Ufada berniçä zur ğına yaña tözeleşne safqa kerttelär.
Şimbä häm yäkşämbe könnärendä respublika rayonnarında milli bäyräm – Sabantuylar da uzaçaq häm bu atna azağında şunıñ belän bıyılğı sabantuylar tögällänä dä. 12 iyün könne isä Ufa iñ tantanalı urınğa äwerelä. Başqaladağı barlıq mäydannarda, parklarda sänğät ostaları çığış yasıy, sport bäygeläre oyıştırıla. Ä iñ zur tamaşa «Aqbuzat» ippodromında bulaçaq. Anda Başqortstanda tuıp üskän, milläte belän yartılaş tatar bulğan, bügenge köndä Sankt-Peterburgta yäşäp icat itüçe tanılğan cırçı häm muzıykant Yüriy Şevçuq zur konsert kürsätä. Anda 30 meñnän artıq tamaşaçı bulaçaq, dip kötelä. Mäğlüm buluınça, Yüriy Şevçuqqa ike yıl çaması elek «Başqortstannıñ xalıq artistı» digän maqtawlı isem birü turında Mortaza Räximovnıñ färmanı bulğan ide. Yuğarı isemnärgä bik ise kitmägän Yüriy Şevçuqnıñ älegä qädär şul isemneñ bilgelären Ufağa kilep alırğa forsatı çıqmadı. İnde menä Ufadağı konsertı barışında aña şul bilgelär dä tapşırılaçaq. Respublika prezidentı da bu konsertqa kilä digän xäbärlär taraldı. Dimäk, büläkne Mortaza Räximov üz qulı belän tapşırırğa mömkin. Şulay itep respublika xaqimiätläre üzençä tanılğan cırçı aldında ğafu ütenä bulıp çığa. Ni öçen digändä, anı räsmi xaqimiätlär üz zamanında ideoloğıyk säbäplärdän Ufadan kitärgä mäcbür itkän ide. Ufağa kiler aldınnan birgän ber äñgämäsendä sänğät yoldızı «miña xaqimiätlärdän berni dä kiräkmi» dip beldersä dä, üzenä birelgän Xalıq artistı isemen ul, tärbiälelek yözennän bulsa da, qabul iter dip farazlana.
Tışqı yaqtan berençe qaraşqa bäyrämnär ruxında yäşäsä dä, Başqortstanda säyäsi häm ictimaği tormışnı hiç kenä dä bäyrämçä dip äytep bulmıy. Elegräk tä xäbär itelüençä, yünneñ 26 sında Ufada häm rayonnarda urınnardağı üzidärä orğannarına saylawlar ütäçäk. Ufa şähär sovetına saylawlarğa äzerlek tiräsendä kilep tuğan kierenkelek könnän-kön kiskenläşä bara. 35 deputat mandatı urınına äle 200 tiräse däğwaçı köräş alıp bara. Kandidat itep terkälä almağan tağın yözgä yaqın keşe isä bu könnärdä üzlären naxaqqa räncetelgän, dip mäxkämä yulların taptıy häm terkälü öçen bar köçen sala. Ufa şähär sovetına saylanırğa teläwçelärneñ zur küpçelege ere şirkätlär citäkçeläre. Ä terkälä almawçılar arasında prezident Mortaza Räximovnıñ ulı Ural Räximovnıñ tarafdarları bulğan yağulıq-energetiqä tarmağı şirkätläre citäkçeläre dä baytaq. Xäzer bäysez mäğlümat çaraları aşa saylawaldı köräşeneñ ber-bereñne ğäipläw çorı başlandı.
Respublika xaqimiätläre urınnardağı üzidärä orğannarı tizdän yañaça eşli başlayaçaq, dip belderergä yaratsa da, bäysez säyäsätçelär monı kire qağa. Respublikada elek niçek küz buyaw bulsa, kiläçäktä dä şundıy uq aldaşu häm küzgä töten cibärü bulaçaq, dip kisterep äytä alar. Xätta çit illärdä yäşäwçe säyäsät belgeçläre dä Başqortstandağı säyäsi-ictimaği xällärne centekle öyränep, kitaplar çığara. Şundıy soñğı ber kitapnı Amerika Quşma Ştatlarında yäşäwçe säyäsät belgeçe Tomila Lankina yazğan. Anı inglizçädän urıs telenä tärcemä qılıp, şuşı atnada ğına Ufada da näşer ittelär. Kitap autorı Başqortstanda 1997 yıldan birle berniçä tapqır eş säfärlärendä bulıp, biredäge xällärne nıqlı öyrängän häm säyäsi xällärgä töple analıyz birü omtılışı yasağan. «SSSR zamanınnan birle Başqortstanda berni dä üzgärmägän, – dip yaza Tomila Lankina. – Blağoweşçen şähärendä militsiä xezmätkärläreneñ yözlärçä keşene tuqmawı, Ufada bıyıl oppozitsiä köçläreneñ kiñ qolaçlı uram cıyınnarı ütüe Başqortstanda haman da demokratiägä taba xäräkät bulmawın açıq kürsätä». AQŞ belgeçeneñ urıs telenä tärcemä itelgän kitabına kereş süzne Ufadağı tanılğan tatar ğälime İldar Ğabdrafıyqov yazğan häm anıñ möxärrire dä ul.
Şulay itep Başqortstanda çın-çınlap xalıqnıñ üzidäräse sistemın urnaştırğançı şaqtıy ara ütäse bulır äle, möğayın. Çönki 26 martta ütäçäk saylawlar da, Başqortstan oppozitsiäse citäkçeläre fikerençä, çın saylawlar bula almıy. Bu saylawlarğa xalıqnıñ da bik az kiläçäge farazlana. Çönki xalıq berençedän barıber bu saylawlarğa ışanmıy, ikençedän, cäyge çorda küp keşelär üz baqçalarında qalunı östenräk kürä.


text:
Çallınıñ invalid sportçıları Mäskäwdä
Çallınıñ invalid sportçıları 1996 yıldan alıp İdel-Ural regionnarında, Qalmıq ilendä, Kavkaz respublikalarında buldılar, 2004 yılda "Berdäm Rusiä öçen" digän isem astında, uzğan yıl "Tatarstan-Qazaxstan" atvomobil' säfäre oyıştırdılar. Un yıl eçendä 6 säfär bulıp, atlarda, köymälärdä, maşinalarda 31 meñ çaqrım yul uzıp qayttılar. İnde menä invalid sportçılarnıñ Rusiädä barır urınnarı da qalmadı kebek. Yuq, barır urınnarı qalğan ikän äle anısı-Rusiä başqalası Mäskäw. 15 may könne, Çallınıñ Azatlıq mäydanınnan 12 invalid Oqa maşinalarında häm ber avtobus belän şuşı başqalağa yul tottılar. Säfär " Terrorizmğa-yuq" digän isem astında ütä häm bu süzlär avtobusnıñ mañğayına da zur itep yazıp quyılğan. Ciñel avtomobil'lärneñ artqı yağına " Avtoprobeg Naberejnıye Çelnı - Moskva" dielgän.
Yazular ber xäl, İdel-Ural fondı invalidları Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşu xaqında da xıyallanıp, yulğa çıqtılar. Härxäldä, prezident apparatına " Terrorizmğa-yuq" dip isemlängän säfär xaqında, bügenge wäzğıättä invalidlarnıñ prezident belän oçraşu zarurlığı xaqında xäbär-mäglümätlär cibärelgän ikän. Xäyer, alarğa prezidentqa ğözerlären citkerergä nasıyp bulmasa da, ällä ni qayğırmaslar tösle. Çönki, Qazan, Çuaşstan,Mari ile, Tübän Novgorod Vladimir häm başqa şähärlär aşa uzaçaq bu säfärdä qızıqlı çaralar da qaralğan. Nindi alar. Bu xaqta avtoyöreştä qatnaşuçı, yumoristik kitaplar avtorı Fänis Nuretdinov Azatlıqqa bolay di:
-Bezneñ teläklärebez bik izge. Maqsatıbız-xalıqlar arasındağı duslıqnı nığıtu. Bälki äle Putin rezedensiäsendä dä qabul itärlär, äzräk üzebezneñ süzlärebezne äyterbez...
Ä menä säfärne oyıştıruçı, İdel-Ural fondı citäkçese Räkit Äbrelmänov, Vladimir Putin belän oçraşu bula qalğanda, nindi problemalarnı kütäräsez-digän sorawğa qısqa ğına itep, "İnvalidlarnı protezlau häm Oka maşinaları mäsäläsen"- dide, Räkit äfände älegä bu mäs’älälärneñ asılına añlatma birmäde.
Yulğa çığuçılarnı ozatu tantanasın da şähär xäkime urınbasarları, QamAZ citäkçeläre dä bar ide. Şähär şurası räise urınbasarı Xäydär Gälävetdinov säfärçelärgä- Maqsatlarığız tormışqa aşsın, ayıruça prezident V.V. Putin belän oçraşu telägegez- dide. " Terrorizmğa-yuq" säfärendä qatnaşuçılar Qazanğa barıp cittelär häm Çuaşstan başqalası Çabaqsarğa yul tottılar. 17 may könne Çabaqsardan Tübän Novgoradqa kitärgä niätlilär. Mäskäwne urap Çallığa qaytu 22 mayda dip farazlana.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko xökümätneñ yuğarı räsmiläre belän oçraşıp xökümätne korrupsiädä ğäyepläwgä bäyle krizis turında söyläşülär ütkärde.
Bügen Ukraina parlamentınıñ yaña utırışı açılğanda parlament räise Volodimir Lıtvın prezident Viktor Yuşçenko xökümäten tänqitläde.
Lıtvın xökümät yañaça eş itkän sıman kürensä dä çınlıqta näq elekke prezident Leonid Kuçma xakimiäte kebek eşli dide.
Parlament räise şulay uq xökümätne statistikanı bozıp kürsätüdä, säyäsi totrıqsızlıqta, iqtisadıy torğınlıqta häm tışqı säyäsättä uñay näticälärgä ireşmäwdä ğäyepläde.
Yuşçenko bu yıl başında xakimiätlä kiler aldınnan häm annan soñ üzeneñ töp säyäsi maqsatı korrupsiägä qarşı köräş buluın belderde. Uzğan şimbä könne Ukrainanıñ däwlät sekretare Oleksandr Zinçenko wazıyfasınnan kitte häm şunnan soñ xökümät räsmilären korrupsiädä ğäyepläde.


text:
Küpmillätle Peterburg tolerantlıq yaqlı
Peterburgta berniçä yıl "Liga natsiy"isemle millätara ictimaği oyışma eşläp kilä.Anıñ sostavına 31 milli cämğiät kerä. "Liga natsiy"oyışmasın xärbi tabip inguş Ğamzat Tsokiev citäkli.31 mayda Peterburg Milli mädäniätlär yortında liganıñ konferensiäse uzdı. Ğamzat Tsokiev üzeneñ çığışında oyışmanıñ törle ictimaği xäräkätlär belän xezmättäşlege, şähär mädäni häm ictimaği tormışındağı role turında äytep ütte. Mäskäw Millätlär fondı belän dä xezmättäşlek alıp barırğa cıyınalar ikän. Etnografiä muzey xezmätkäre Nina Romanova Liga yärdäme belän Peterburgta eşläp kilüçe millä-mädäni oyışmalar turında beleşmä- kitap çığarırğa äzerlänä, Liga tırışlığı belän törle millätlär ädäbiätınnan kitapxanä cıyğannar, Liga köçe belän şähärdä cidençe tapqır "Woz'memsya zar uqi, druz'ya"digän festival' uzğan. Bıyıl berençe tapqır küpmillätle Liga küp millät keşeläre cirlängän Piskarevka memorialında subbotnik ütkärgännär- ziratnı çistartqannar.
Şähär tormışında ä üzem qatnaşırğa tırışsa da, Liganıñ problemaları da citärlek: üz ofisları yuq, informatsiä citärlek tügel, matbuğat bitlärendä milli mäs'älälär yaqtırtılmıy. Ayğa ber çığa başlağan "Karavan" häm "Newsqoyı vremya" gäzitendä ike atnağa ber kürenä torğan millätara problemalar kolonkasın sanamağanda. Televidenie, radioda da milli mäs’älälärgä urın yuq. Ä bit Liganıñ töp maqsatı -millätara mönäsäbätlärne garmoniägä kiterü, keşelärne ber bersenä qarata tüzemle bula belergä öyrätü. Monıñ öçen Milli mädäniätlär yortında ber bulsa da bülmä , anda daimi eş alıp baruçı ber xezmätkär , televideniedä, radioda waqıt, millätara gäzit çığaru öçen matdi yärdäm kiräk, -dide Ğamzat Sokiev.
Konferensiädä "Berdäm Rusiä"wäkiläre dä bar ide. Şularnıñ berse- Qanunnar cıyılışı deputatı, "Konfessiyäara mönäsäbätlär" komissiäse räise İğor Rimmer:" Rusiäne Rusiä itüçe- küpmillätle xalqı, ägär bez kemgäder şul xalıqnı millätenä, dinenä qarap bülgälärgä röxsät itäbez ikän, bez tarqalaçaqbız, Rusiäneñ kiläçäge bulmayaçaq",- dide.
Milli mädäniätlär yortı direktorı Oleg Rodzeviç: "Peterburg tağın sınaw aldında tora: şähärgä eşçe qullar citmi, şuña yaqın arada migrantlar ağımı kötelä, başlıça Urta Aziä, Kavkazdan. Bötenläy başqa moxitta tärbiälängän, tel, sotsial' problemaları bulğan bu keşelär belän eşläw öçen yaña şartlarda yäşärgä öyrätü, sotsial' yärdäm sisteması bulırğa tieş dide.
Oleg RodzeviçkaPeterburg yähüdläreneñ mädäni oyışması räise Yewgeniä L'vova da quşıldı: "Liga natsiy "säyäsi uyınnarda, ayıruça "Berdäm Rusiäneñ" uyınnarında, ğına qatnaşırğa tieş tügel, ä başlıça sotsial' mäs’älälärgä iğtibar itärgä tieş, alğa kitkän illärdä sotsial' mäs'älälär belän ictimaği oyışmalar şöğellänä dä inde",-dide Yevgeniä L'vova. "Ksenofobiä belän tolerantlıqnıñ nigezendä sotsial' problemalar , belem, mädäniät citeşmäw yata. Şuña kürä Liganıñ üz sotsial' programması bulırğa tieş. Tolerantlıq tärbiäläwne üzeñnän başlarğa kiräk, annan yäşüsmerlärgä, balalarğa birergä. Peterburg tolerant şähär bula alamı digän sorawğa Yewgeniä: "Şähär tolerant ta , tüzemsez dä bula almıy , yarlıq tağıp qına bernärsä dä üzgärmi .Tolerantlıq- ğomumcämğiät sälämätlegennän kilä. Ksenofobiä ul- organizm awıru bulğandağı tire çire kebek ,tışqı küreneş kenä. Cämğiätebez awıru, anı däwalarğa kiräk, "Liga natsiy"nıñ role menä şul da inde., çönki milli cämğiätlär, berençedän, üz äğläläre öçen cawaplı, ikençedän- alar üz äğzaların ğailädäge kebek yaqınnan belä",- dip süzen yomğaqladı Yegeniä L'vova.
Liganıñ prezidentı Ğamzat Tsokiev mäğlümat çaraları turında şähär xakimiäte belän citdi süz alıp barırğa cıyına häm urtaq tel taba alırına ışana.
Gölzadä Kamalova, Sankt- Peterburg


text:
Kursk su astı köymäsendä hälaq bulğan diñgezçelärneñ ğailäläre yallağan advokatlar su astı köymäseneñ haläqätkä oçrawı säbäplären tikşerüne tuqtatu qararına qarşı mäxkämägä dägwä belderä. Hälaq bulğannarnıñ ğailäläre tikşerü waqıtında
diñgezçelärneñ hälaq bulu waqıtı döres bilgelänmägän bulırğa mömkin dip sanıy. 21 aprildä Mäskäwneñ xärbi mäxkämäse alarnıñ şikäyätlären qänäğätländermäde. Atom su astı köymäse 2000 yılnıñ 12 awgustında Tönyaq flotta künegülär waqıtında batıp qaldı. Anıñ eçendäge 118 keşe hälaq buldı.


text: Şul uq waqıtta Pxenyan, älege kileşüdän çıqsa da, atom qoralları yasarğa ciınmawı turında äytä. Xalıqara cämäğätçelek Pxenyannıñ älege qararın tänqitläp anı bu niätennän çigenergä çaqırdı. Yaponiä xökümäte wäkile Yasuo Fukuda “Tönyaq Koreanıñ mondıy yul saylawı bik tä qızğanıç häm bu bik tirän borçılu uyata, bez Tönyaq Koreanı kileşüdän çığu turındağı bu qararınnan baş tartırğa çaqırabız” dide. Şundıy borçılu belderülär Fransiä, Britaniä, Russiä, Qıtay häm Quşma Ştatlardan da işetelde AQŞ-nıñ bu mäs’älä belän şöğellänüçe yuğarı wäkile, Däwlät sekretare yardämçese John Bolton “bu ber dä kötelmägän qarar bulmadı, çönki Pxenyan moñarçı da ul kileşüne ütämi ide” dide. Bügen Bañkokta yasağan çığışında ul Waşington bu mäs’äläne diplomatik, tınıç yul belän çişärgä teli dip äytte. Kileşüdän çığuın iğlan itkännän soñ Tönyaq Korea Quşma Ştatlar belän suğış bulsa çiñep çığaçağı turında belderde. Tönyaq Koreanıñ räsmi xäbär agentlığı ber gazetadan “Korea yarımutrawındağı suğış Öçençe Bötendönya Suğışı bulaçaq” digän özemtäne tarattı.


text:
Ğiraqnıñ Basra şähärennän küçerelüçe yözlärçä Britan xärbie Bağdadtan 25 çaqrımdağı xärbi bazağa kilep citte.
Britaniä saqlanu ministrlığı bu bazanıñ tögäl genä qayda urnaşuın häm anda küpme xärbi kilüen äytmi. Barlığı 850 britan xärbie küçerelergä tieş.
AQŞ xärbiläre Bağdad tirälären saqlawnı Britan xärbilärenä tapşırıp, andağı köçlärne Bağdadtan könbatıştağı şähärlärdä, şul isäptän Fällücädä ğisyançılarğa qarşı suğışqa cibärergä teli.
Politsiä äytüençä, bügen qorallı keşelär Diyala wilayäteneñ gubernator urınbasarı Aqil Xämit äl-Adelinı atıp ütergän.


text:
Tönyaq Koreä dönyağa üz atom bombasın sınaw belän yanıy
Comğada Qıtay başqalası Pekindä Tönyaq Koreäneñ atom programması yazmışına bağışlanğan häm 6 il wäkilläre qatnaşqan söyläşülär tämamlandı, xörmätle tıñlawçılar. Anda yaqlar bu ölkädä fiker alışularnı däwam itü xaqında kileşsä dä, Tönyaq Koreäneñ tizdän üz atom qoralın sınap qararğa cıyınuwı turında iğlan itüwe söyläşülärgä zur külägä töşerde.
Audio, Wañ Yi
Qıtay tışqı eşlär ministrı urınbasarı şulay uq, "altılı" söyläşülärneñ kiläçäktä däwam ittereläçäge turında da äytte.
Audio, Wañ Yi
"Bar taraflar da altı yaqlı söyläşülärne däwam itü xaqında kileşte, kiläçäk oçraşunıñ qayçan tü waqıtı mömkin qädär tizräk diplomatik kanallar aşa bilgelänäçäk" di Qıtay wäkile Wañ Yi. Könyaq Koreä häm Yaponiä wäkilläre, Pekin söyläşülärendä, bar Koreä yarımutrawınıñ atom qoralınnan azat urın bulu zaruriate mäs''äläsendä konsensusqa ireşelde dip belderä. Läkin diplomatlarnıñ wäzğiatne alsu töslär birep sürätläw säläte härkemgä mäğlüm, çınbarlıq ğädättä beraz başqa törleräk bula. Pekin oçraşuwında 6 il qatnaşsa da, anda asılda şularnıñ ikese - kommunistik Tönyaq Koreä häm anıñ atom programması uñayınnan zur borçuğa töşkän Quşma Ştatlar arasındağı qarşılıqlar qaraldı. Häm älegä şul qarşılıqlar üz çişeleşen taba almadı. Pxenyan, üzendäge atom programmasınnan waz kiçüneñ şartı itep, Waşington belän ber-bereñä höcüm itmäw turında maxsus kileşü tözüne häm Amerika Quşma Ştatları belän diplomatik mönäsäbätlär urnaştırunı quya, amerikannar isä Tönyaq Koreä belän ikeyaqlı ğına söyläşülär alıp barunı kire qağa häm anıñ bersüzsez qoralsızlanuwın teli. Şuşı suğışçan pozitsiäsen nığıtu maqsatında Tönyaq Koreä xökümäte tizdän räsmi töstä üzen atom qoralına iä däwlät dip iğlan itärgä cıyınuwın belderde. Alay ğına da tügel, monı raslaw maqsatında ul şul atom qoralın sınarğa da äzerlänä. Bu xaqta Pekin söyläşülärendä Tönyaqnıñ tışqı eşlär ministrı urınbasarı xäbär itkän, dönya mäğlümat çaralarına isä älege xäbärne amerikannar citkerde. Waşington Pxenyannıñ şul belderüwen äle haman da centekläp öyränä, häm anıñ üzendäge mäğlümat belän niçek turı kilüwen tikşerä. Amerikan yağı inde elek tä, üzendäge küzläw mäğlümatlarına tayanıp, Pxenyannıñ ber yäisä ike atom bombası bar, häm ul yaqın kiläçäktä yañaların citeşterü xälenä citep kilä dip belderep torğan ide. Quşma Ştatlardağı qayber räsmi wäkillär fikerençä, kommunistik Tönyaqnıñ soñğı belderüwe, üzen beraz qurqınıçraq partner itep kürsätergä tırışıp yasala. Ä Xalıqara atom energiäse idaräse başlığı Möxämmäd äl-Baradey isä ğomumän, Tönyaq Koreä xökümäte bar dönyanı örketü belän şöğellänä, aña hiç kenä dä ışanırğa yaramıy, Pxenyan xäzer dönyağa iñ zur qurqınıç bulıp tora dip isäpli.
Kärim Kamal, Praga


text:
Putin FSB eşen yuğarı bäyäläde
"Küzläw oyışmaları yuğarı ostalıq däräcäsen kürsätte. Şpionnar cäncalınıñ xökümättän bäysez oyışmalarğa külägä töşerüe qızğanıç. Ämma monıñ öçen Federal İminlek Xezmäte ğäyeple tügel, xökümättän bäysez oyışmalar aqçalarnıñ qaydan kilüenä saqlıq belän qararğa tieş."
Küptän tügel 4 Britaniä diplomatı Rusiädä küzläw eşläre belän şöğellänüdä ğäyeplände. Alarnıñ berse xökümättän bäysez oyışmalarğa aqça birep torğan dip farazlana. Xoquq yaqlaw oyışmaları bu ğäyepläwlärne kire qağıp, bu xälneñ qarşılıqlı qanun qabul itelgännän soñ eşlänüe – maxsus äzerlängän kampaniä ide, dip belderde. AQŞnıñ Rusiädge ilçese William Burns bügen Rusiä buylap üzeneñ berençe säfären Qazannan başlap, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev belän oçraştı. Soñınnan matbuğat oçraşuında, Burns, xökümättän bäysez oyışmalar turındağı qanunnıñ niçek itep ğämälgä kerüen küzätep baraçaqların belderde:
"Bez yaña qanunnıñ ğämälgä kerüen iğtibar küzätep baraçaqbız, çönki xökümättän bäysez oyışmalar Rusiä cämğiäte öçen bik faydalı häm bez alarğa Rusiä qanunnarı qısalarında yärdäm itüne däwam itäçäkbez."


text:
18 may Qırım tatarlarınıñ mätäm köne
18 mayda Mäskäw qırım tatarları oyışması milläteneñ mätäm könen bilgeläp Lubyanka mäydanındağı reprissiä qorbannarına quyılğan taş yanına cıyıldı. Alar Qırım tatarların illärennän sörgängä 61 yıl waqıt ütügä qaramastan bügenge köngä qadär Uqrainada bu xalıqnıñ statusı açıqlanmağan buluın belderdelär. Bu xaqta Qırımdağı millättäşlärenä teläktäşlek belderep Mäskäw Qırım tatarları oyışması isemennän İrek Kotdusov möräcäğät uqıdı. Ul süzen däwam itep, Qırım tatarların mäclesenä Ukraina xökümätendä konstitutsion status birüne taläp itte.Lubyanqa mäydanına bik küp sanlı bulmasa da Mäskäwdäge Qırım tatarlarınıñ iñ märtäbäle şäxesläre cıyılğan ide. Şulardan akademik Yaqup Bekirovnı, ğömer buyı Korolev citäkçelegendä kosmos sänäğätenä xezmät itkän Rifat Abbasovnı, fännär kandidatı Al'fred Xösäenovnı atarğa bula. 1944 yılnıñ 18 mayında avtomatlar belän qorallanğan soldatlar yoqılarınnan uyatıp, öylärennän quıp çığarğan waqıtta Alfred Xösäenovka barı tuğız yaş bula. Häm ul soñğı un yılda küp törle integülärdän soñ sud aşa ğına , barı uzğan yılnıñ dekaberendä yarlıqaw turında dokument ala alğan. Sörelü xällären isenä töşergän Al'fred ağa küz yäşlären tıya almadı. Ä menä Rifat Appasovnı törmädän barı tik Sergey Korolev qına alıp qalğan. Qırım tatarlarınıñ mädäniäte öçen yanıp yörgän, Qırımda üz yortınnan muzey yasarğa alınğan İbrahim Nizami milläte turında şiğer söyläde.
Şulay itep, bügen Mäskäwdäge Qırım tatarları da xalqına teläktäşlek belderep mätäm könen uzdırdı. Reprissiä qorbannarına quyılğan häykälgä çäçäklär saldı. Monda şulay uq xoquq yaqlawçılar da Watan partiäse citäkçese Möxämmät Minaçev ta çığış yasadı.Çığış yasawçı Qırım tatarları bügenge köndä Mäskäw mäktäplärendä äle haman da qırım tatarların doşman itep kürsätkän däresleklärdän uqıtalar, şuña kürä balalarıbızğa qırın qaraş dip belderdelär. Bu çara öçen röxsät birelmägän bulsa da mäydanğa ber genä militsiä xezmätkäre kilep tä berni soramadı.
Näzifä Kärimova, “Azatlıq” radiosı Mäskäw.


text:
җoMra, 20 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 23:14
Ministrlar kabinetınıñ sişämbe brifingı toraq häm kommunal' xezmäte tüläwläre standartına bağışlandı. Brifingnı alıp baruçı tözeleş häm arxitektura ministrı urınbasarı Räwzil Xaciev älege standartlarnıñ qayan kilep çığuın häm mäğnäsen añlattı. Rusiä xökümäteneñ “Toraqqa häm kommunal' xezmätkä tüläwneñ federal' standartları” turındağı qararı 25nçe avgustta çıqqan. Anda biş töp standart qaralğan. Tüläwlär däräcäse 90 protsenttan da , ğailä keremnärendä anıñ öleşe 22 protsenttan da artmasqa tieş. Kommunal' xezmät öçen tüläw 1 kvadrat metrğa 20 sum külämendä, kapital' remontqa 2 sum 60 tien bilgelänä. Bişençe standart toraqnıñ sotsial' normaları üzgärtelmägän. Tatarstan älege standartlarnı yomşartırğa niätli. Şulay itep Tatarstanda 2004nçe yılda fatir öçen tüläw ğailä keremeneñ 16 protsentın ğına täşkil itäçäk. Fatir häm kommunal' xezmät öçen tüläw çın bäxäsenä qarağanda 90 protsent däräcäsendä qaldırılsa da monda da yomşartırğa ömet qala äle. 2003nçe yılda Tatarstanlılar fatirları öçen çın bäyäneñ 72 protsentın ğına tülägännär. Qalğanıñ byudjettan qaplap barğannar. Bıyıl da byudjettan toraq häm kommunal' xezmät öçen tüläwlärgä 100 million sum çaması subsidiälär qaralğan. Ämma läkin näq menä şuşı subsidiälär arqasında respublikada toraq-kommunal' xucalıqta başlanğan reformalar qomğa terälde.2002nçe yılda toraq häm kommunal' xezmät öçen bäyälär arttırılıp subsidiälär alu tärtibe kertelgäç alarnı alu xättä fäqir keşelärgä dä mömkin tügel ikäne açıqlandı. Fatir öçen 300 – 400 sumlıq tüläw xisapları ala başlağaç Qazan xalqı mäxkämä yulların taptıy başladı. Artınnan yöri torğaç Zinnur Xalikov başlanğıçındağı mäxkämä eşe uñay xäl itelde. 2002nçe yılnıñ avgustında Ministrlar kabinetınıñ toraq-kommunal' tarifların kütärgän qararın ğämäldän çığardı. Läkin şul qanuni bulmağan tariflar buyınça tüläwlär cıyu däwam itte. Zinnur Xalikov qabat mäxqamä eşe quzğattı. Ul Qazan xalqına xökümät 600 million sum aqça qaytarıp birergä tieş di. 8nçe oktäberdä Qazannıñ Vaxitov rayonı mäxkämäse Zinnur Xalikov taläben kire qaqtı. İmeş ul 3 ayğa soñğa qalğan. 17nçe noyäber könne Tatarstan Yuğarı mäxkämäse dä Zinnur Xalikov yañğıratqan 2002nçe yılda qanunsız cıyıp alınğan toraq-kommunal' xucalıq tüläwlären qaytarıp birü taläben kire qaqtı. Ä bıyıl Tatarstanda toraq-kommunal' xucalıqta yaña reformalar alıp barıldı. Xalıq toraq häm kommunal' xezmät öçen alğa kitkän çit illärdägeçä tulı bäxäsen tüläde diärlek. Tik monıñ belän toraq şarları yaxşırmadı. Tübädän tamğanı tamdı, krannan aqmağan su aqmadı,cıyıştırılmağan çüp cıyıştırılmadı, eşlämägän lift eşlämäde. Menä xäzer 2004nçe yılğa xalıqqa yomşaq standartlar täqdim itelä. Ay-xay tağın yomşaq cäyep qatığa utırtu bulmasmı ikän didelär brifing tämamlanğaç jurnalistlar. Yaña standartlar belän isäplägändä dä 2-3 bülmäle sovet standartları buyınça tözelgän şähär fatirlarına ayğa 400-500 sum çığa bit äle.
Yunıs Ätnäle