text:
Başqortstannıñ möstaqillek turında deklarasiä iğlan itüenä bügen 14 yıl. Räsmi dairälärdä bu kön törle oçraşular häm cıyınnar belän bilgelänä. Xalıq öçen qullanışqa yaña küperlär häm fatirlar tapşırıla. Uramnarda fiker soraşu – ğadi xalıqnıñ bu köngä ähämiät birmägänen kürsätä. Moña qaramastan, Başqortstan bu könne zurlap bilgeli häm qunaqlar qabul itä. Tatarstannan kilüçelär arasında däwlät eşleklese İndus Tahirov, Däwlät Şurası deputatı Robert Minnulin, Tatarstan yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullun häm başqalar bar. Tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ düşämbe tapşıruında.
Mönir Wafin, Ufa


c: text/html

text: İnde xäbär itkänebezçä, «Edinaya Rossia – Berdäm Rusiä» firqäseneñ General şura äğzäse, Tatarstannan saylanğan Duma Deputatı Oleg Morozov partiäneñ Tatarstandağı tarafdarları, jurnalistlar, säyäsätçelär belän oçraştı. Berdäm Rusia eçke qarşılıqlardan integä ikän. Alay ğına da tügel, firqäda tärtip bulmaw, qayber cirle citäkçelärneñ partiä aqçaların üzläşterü kebek küreneşlär dä bar. Morozov äytkänçä, martta ütäse qorıltayda finans mäsälälärenä häm kadrlar säyäsätenä açıqlıq kerergä tieş. «Azatlıq» radiosı xäbärçese: «Ni säbäple xakimiät firqäsenä nigez saluçılarnıñ berse bulğan Mintimer Şäymievkä häm Tatarstanğa şul uq xakimiätkä yaqın mäğlümat çaraları tuplar ata?», - digän soraw birde. Bu oçraqta süz latin grafikasına qarşı çığu, separatistlıqta, wahapçılarnı yaqlawda ğäyepläw kebek küreneşlär turında bara. Morozov, bu hiç tä kemder tarafınnan alıp barılğan, aldan planlaştırılğan maqsatçan çara tügel, dide. Ul Mäskäw Kremlendäğe ayırım çinovniklarnıñ eş kürsätergä teläp, kiräkmägän ölkälärgä tıqşınıp, kiräkmägän eş maytarıp yörü mömkinlegen tanıy. Ämma Rusiä citäkçese Vladimir Putin andıy tügel, di ul. Morozov, Rusiä citäkçese belän küp tapqır oçraşıp, anıñ Tatarstan häm Şäymiev turındağı fikere belän yaxşı tanış ikän. Duma deputatı süzlärençä, Putin Tatarstannı häm anıñ citäkçesen bik yuğarı bäyäli. «Berdäm Rusiä» firqäse bürosınıñ räistäşe Şäymiev Rusiä Prezidentı Putinnıñ säyäsi köräştäşe, digän belderü yasadı Oleg Morozov.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiä diñgezçelären qotqaru eşe däwam itä
İdäräneñ matbuğat wäkile kapitan İgor Dıgalo, diñgezçelärneñ xäle yaxşı, ämma hawaları äz, dip belderde:
"Çınbarlıqta 24 säğätlek kenä hawa qaldı. Qotqaru eşläre ber totqarlıqsız däwam itäçäk".
Qotqaru eşlärendä Britaniä häm AQŞnıñ qatnaşuı mäğlüm. 13 metrlı älege su astı köymäse öyränülär waqıtında balıqçılar yätmälärenä çornalıp töpkä töşä başlağan häm 190 metr tiränlektä batıp qalğan. Qotqaru eşläre däwam itä. Rusiä Yaponiädän yärdäm soradı, ämma Tokyo xäbär itüençä yapon korapları Kamçatka yarlarına düşämbedän dä irtäräk kilep citä almayaçaq.


text:
Foto: vesti.ru
«Tvïtter» älewmettik jelisinde jarïyalanğan «ajal periştesiniñ» swretteri amerïkalıqtardıñ zäresin aldı. Swretterden qara kïim jamılğan, şınjırlawlı adam qañqasınıñ aspanda qalıqtap jürgeni anıq körinedi. Jazba avtorı Zak Kryuger şın mänisinde munıñ kädimgi dron ekenin ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Ay`twınşa, qaljıñbas ağası körşilerin osılay`şa aldap soqpaq bolğan. «Äzirey`ildi» körgen key`bir körşiler qattı qorqıp qalsa, endi biri munıñ oy`ın ekenin birden tüsingen. Alay`da, ïnternet qoldanwşı bul swretterdiñ ğalamtorda tez tarap ketkenine tañğalıp otır. Qazir bul postqa 280 mıñ «lay`k» basılğan eken, dep jazadı vesti.ru.


text:
Bu atna azağında Başqortstannıñ “Qızıl tañ” gazetasınıñ basıla başlanuına 85 yıl tula. Soñğı waqıtta bu gazeta kübräk iqtisadi-sotsial' mäsälälär turıda yazsa da, bu gäzitkä Tatarstanda iğtibar zur. “Qızıl tañ” jurnalistların häm uquçılarnı qotlap, Tatarstan räsmi xat cibärer dip farazlana. Läkin “Qızıl tañ”nı Qazannan kem täbriklär, älegä bilgele tügel. Şimbä sanında Färit Möxämmätşin yäki Mintimer Şäymiev imzalağan xat kürerbez, inşalla. Tatarstan Konstitutsiäseneñ 14 maddäse nigezendä respublikanıñ çit töbäklärdäge tatarlar häm tatar telendäge matbuğat çaralarına iğtibarı köçäyä.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
BMO İminlek Şurası Kosovonıñ daimi statusı turındağı söyläşülärneñ başlauın yaqlıy
Düşämbedä BMO İminlek Şurası Kosovonıñ(daimi) statusın çişü buyınça xalıqara aradaşçılar belän söyläşülär başlaunı rasladı.BMO general sekretarı K.Annan mäxsus ilçene ber atna eçendä bilgeliäçäk. BMO räsmiläre Serbiä töbägeneñ kiläçägen açıqlağan söyläşülär regional totrıqlılıq öçen zarur digän qaraşta .Serbiä premyere Vojislav Kostunica Şurağa här törle söyläşülär Kosovo, Serbie häm Çernogoriäneñ( Qaratau)ber öleşe bularaq qalaçaq digän fiker belän başlanırğa tieş dip belderde
Altı yıl yarım däwam itkän operatsiädän soñ status söyläşülärenä başlau- tarixi waqıyğä. Bu eş üze tarixi ber eş häm ul Kosovada uñay qarşı alınaçaq dip äytä alam.
Kofi Annan jurnalistlarğa fin diplomatı Martti Ahtisaarinı söyläşülär öçen wäkil bularaq bilgeliäçägen belderde. Şuranıñ qararınnan elek BMO wäkile Kai Eide söyläşülär başlau Kosovo öçen in yaxşı yul digän ide.Ul İminlek Şurasında yasağan çığışında Kosovoda küpçelektäge albannar belän azçılıqtağı serblarnıñ arası ber dä yaxşıdan tügel, köç qullanudan qurqu, xäl qılınmağan milek mäsäläläre qanun tärtipneñ zäğif buluı küp kenä serbneñ kire qaytuın tuqtata dip säyläde. Ämma şulay da Eide Kosovoda status cuonu saqlap qalu wazğiätne tağı da naçarlandıraçaq di.Eide:
Status söyläşülären başlau öçen waqıt citkän dip çın küñeldän ışanam.Ütkän yıldan birle Kosovoda xalıqara tırışlıqlıqnıñ dinamikası belän säyäsi protsess bara.Bu protsessnı özep yäki tuqtatıp bulmıy.Ul körçektän çığıp kötü-ömedkä üzgärde , eşlärneñ yañadan körçekkä tayanuına röxsät itelmäskä tieş.
Eide alban citäkçelärgä status söyläşüläre yanında reformalar däwam itergä tieş dip basım yasıy. Häm Kosovoda xalıqara yuristlar, xakimnär häm politsiä küpläp bulırğa tieş dip azsızıqlıy.Ul yaqlaw bik küp ölkälärdä taläp itelgänlektän anı çittän torıp kontrol itep bulmıy. Kiläçäktäge status protsesına başlau , xalıqara oyışmalar sonğı fazağa tügel ä ikençe basqıçqa ğına küçälär digän süz dip söyli BMO wäkile Kai Eide .
Serbie premyer ministrı Vojislav Kostunice İminlek Şurasın ileneñ suverenlek häm territorial bötenlegenä xörmät itergä çaqırıp kilä.Ul Belgrad kompromisqa nigezlängän söyläşülär belän mäsäläne xäl qılırğa äzer disä dä , söyläşülär Kosovo, Serbie- Qarataunıñ ber öleşe bulıp qalaçaq digän nigezdä başlanırğa tieş dip belderde. Kostunica:
Bez añlap citmibez, min şulayuq çaralarnıñ demokratiägä qarşı häm xalıqara qabul itelgän çiklärne qurqınıç astında qaldırıp qabul iteläçägen bu möxtäräm şura äğzaları da añlap citmi dip ışanam
Kosovoda etnik alban citäkçeläre Belgradtan bäysezlek taläp itä.Ölkänen premyere Bayram Kosumi Kosovo watandaşların yaqlaw öçen qanun qağıydälär tizlektä ğämälgä quyılaçaq dip belderä İminlek Şurasına cibärgän xatında.Reutersğa birgän ängämädä isä Kosumi :
Belgrad Kosovonıñ kiläçäge turında qarar birü xoquqına ber qayçan da iä bulmayaçaq. Belgradtan soralsa ide, Kosovo bügen bulmas ta ide
1999 yılda NATO Serb köçlären bombalağannan birle Kosovo formal räweştä BMO tarafınnan idarä itelä.BMO administratorı Petersen:
Bez hämmäbez dä Belgrad häm Priştinanın Kosovonıñ statusı turındağı pozitsiäläreneñ berbersennän yıraq buluın beläbez.Xalıqara idarä itelgän protsess mäsäläne çişkänçe bu şulay qalaçaq.Ni qädär tizräk xäl qılınsa Kosova watandaşları häm täbäk öçen yaxşıraq bulaçaq
İminlek Şurasında utırğan AQŞ häm könbatış Yevropa illäre Kosovonıñ statusı turındağı söyläşülärne yıl azağında başlau yağında tora färidä xämit


text:
Qazaxstan: Konstitutsiä Şurası prezident saylawların 2005neñ dikäberendä ütkärergä çaqıra
Comğa könne Qazaxstannıñ Konstitutsiä Şurası prezident saylawları şuşı yılnıñ dikäberendä ütäçäk digän qarar çığardı. Bu qarar räsmilär belän oppozitsiä arasında aylar buyı barğan bäxäskä noqta quydı. Küzätüçelär fikerençä, waqıt az qalu säbäple, oppozitsiä saylawlarğa äzerlänep ölgermiäçäk häm ciñüne yänä Nursoltan Nazarbaev yawlayaçaq.
"Kiläse prezident saylawları 2005 yılnıñ dikäberendä, berençe yäkşämbedä ütergä tieş."
Saylaw könen bilgeläw üteneçe belän Mäcles deputatları Şurağa Yül ayında uq möräcäğät itkän ide. Ämmä Şura üzeneñ qararın şuşı köngä qädär suzdı.
Bu qarar Qazaxstan konstitutsiäsendäge ike qarşılıqlı matdä tiräsendä barğan bäxäskä noqta quyar sıman.
41nçe matdädä prezidentlıq möddäte 7 yıl dielgän. Bu matdägä kürä 1999nıñ ğinwarında ütkän waqıtınnan alda saylawlarda ciñep çıqqan Nazarbaevnıñ möddäte 2006nıñ ğinwarında çığa.
Ä menä 94nçe matdädä saylawlar prezidentlıq möddäte çıqqannan soñ kiläse Dikäberneñ berençe yäşkşämbesendä ütä, dielgän. Yağni, bu matdägä kürä, saylawlar 2006nçı yılnıñ dikäberendä ütergä tieş bulıp çığa. Ul çaqta Nazarbaevnıñ möddäte çıqqanğa inde 11 ay bula.
11 aylıq xakimiät buşlığı buldırmas öçen Nazarbaev taraflı Watan partiäse saylawlarnı ber yıl alda, şuşı yılnıñ dikäberendä ütkärergä çaqırdı. Ämmä başqa räsmilär, ul çaqta Nazarbaevnıñ möddäte äle çıqmağan bula, saylawlar ütkärü qanunsız, dip qarşı çıqtı.
Oppozitsiädäge "Ğädel Qazaxstan öçen" xäräkät äzğası Jarmaxan Toyaqbay kiläse saylawlarda qatnaşırğa cıyına. Radiobıznıñ Qazax bülegenä birgän äñgämäsendä ul, Konstitutsiä Şurasında da, Mäclestä dä Nazarbaev taraflı keşelär, oppozitsiägä äzerlänergä waqıt qaldırmas öçen alar saylawlarnı şuşı yılda ütkärergä tırışaçaq dip uzğan ayda uq äytepquyğan ide:
"Minemçä saylawlar şuşı yılda ütäçäk, moña şik yuq. Xäzer alar monı oyıştıru öçen törle yullar tikşerä."
Şuranıñ comğa qararına qädär qazaxlarnıñ kübese saylawlarnıñ qayçan ütäse turında bixäbär ide. Misal öçen, menä bu Astana keşeläre:
Audio (Astana keşeläre)
Şura qararın xäzer parlamentnıñ ike palatası raslarğa tieş. Ämmä monda bernindi dä sürpriz kötelmi. Mäclestä dä, Senatta da küpçelekne "nazarbaevçılar" täşkil itä.
Dikäber saylawlarında yänä Nazarbaev ciñer dip kötelä. Bu anıñ 3nçe möddäte bulaçaq. Anıñ abruyı äle dä yuğarı bulıp qala. Ä menä oppozitiä, kiresençä, zäğif, bülengän, oyışmağan. Östäwenä xakimiät tä anı tağı da zäğifländerü öçen çaralar kürä. Küzätüçelär fikerençä, Konstitutsiä Şurasınıñ waqıt suzuı da şundıy çaralarnıñ berse bulğan. Almatadağı säyäsät belgeçe Dosım Satpaev:
"Saylaw könen bilgeläwne suzu – xakimiätneñ osta ğämäle buldı. Oppozitsiä awır xäldä qaldı, çönki bu mäsälä xäl itelmägän kileş ul üzeneñ köçlären döres itep bilgeli almadı."
Küzätüçelär xakimiätneñ oppozitsiägä qarşı başqa ğämällären dä sanıy. Şuşı ayda oppozitsiädäge Çın Aq Yul partiäse räistäşe, eşquar Bulat Abilovqa cinäyät eşe açılğan. Prezidentlıq öçen köräşer dip kötelgän Jarmaxan Toyaqbayğa prokuratura saylaw-aldı kampaniäsen irtä başlıysıñ, dip kisätü yasağan.
Xalqıara oyışmalar Qazaxstan saylawların iğtibar belän küzätep barırğa cıyına. Ni genä äytmä, Gruziä, Ukraina häm Qırğızstan inqlapları näq menä saylaw näticälären bozudan başlanıp kitte.
Şuşı ayda Amerikan prezidentı George Bush Nazarbaevqa ğädel saylawlar ütkärergä çaqırğan xat yulladı. Yevropa Berlege citäkçeläre dä uzğan ay Brüsseldä ütkän oçraşuda Qazaxstan saylawların iğtibar belän küzätäçägen belderde.
-Ali Gilmi


text:
İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Ayatulla Ali Xamenei yözlärçä namzätneñ parlament saylawlarınnan çitläşterelüe säbäple başlanğan säyäsi krizisqa älegä qatnaşmayaçağın belderde. Xamenei bu problema xoquqıy yullar belän çişelergä tieş, barlıq xoquqıy adımnarnı ütkännän soñ faydası bulmasa şul çaqta ğına bu eşkä qatnaşaçaqmın dide. İrannıñ İnqilab Saqçıları Şurası tarafınnan quyılğan çikläwlärgä protest yözennän bügen 90-lap reformaçıl deputat urınnarınnan quzğalmıy utıra. Älege çikläwlär yözlärçä reformaçıl namzätkä, şul isäptän xäzer parlamentta bulğan 80-läp deputatqa saylawlarda qatnaşu mömkinlege birmiäçäk.
Prezident Möxämmät Xatami bu qarar dini demokratiä qağidälärenä yaraşlı tügel dip Xamenei belän bu turıda söyläşergä wäğdä birde.
Yewropa Berlege İrannıñ demokratik saylawlar standarların bozmawı Berlek belän mönäsäbätlär öçen zarur şartlarnıñ berse dip belderde. Berlekneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı ölkän wäkile Javier Solana Tähranda çığış yasap, xäzerge deputatlarnıñ nigä saylawlardan çitläşeterelüen yewropalılarğa añlatu qıyın bulaçaq dide:
AUDİO: Bez saylaw protsessınıñ mömkin qädär ğädel häm açıq buluın bik nıq telibez. Saylaw momentı ğına tügel, ul saylawlar aldındağı protseslar da şundıy bulırğa tieş. Bez menä şunı kürergä telibez. Häm hiçşiksez, bu ildäge xalıqnıñ küpçelege dä şunı teli.


text:
AQŞnıñ eleke diplomat häm xärbi citäkçelärennän torğan 26 keşelek törkem qaraşınça prezident G.Bushnıñ ''ber yaqlı'' tışqı säyäsäte Amerikanıñ çittäge mänfäğätlärenä wä abruyına zian kitergän. Törkem irtägä räsmi belderü belän çığarğa cıyına. Törkem ni öçen äle belderü yasarğa qarar birde ?
''Üzgäreş öçen diplomat häm xärbi citäkçelär '' dip üzen atağan 26keşelek bu törkem prezident Bush AQŞnıñ tışqı säyäsätenä zian kiterä digän belderü yasarğa planlaştıra. Äytep kitkän 26keşe demokrat häm respublikan prezidentlar tarafınnan bilgelängän eleke diplomatlar yäki pensiädäge xärbi citäkçelär. Alarnıñ qayberläre mätbuğatqa birgän ängämälärendä Bush säyäsäte bez häm kollegalarbıznıñ yıllarça tırışıp ireşkän diplomatik näticälärne yuqqa çığara dip söylägän. Alar ayrım alğanda AQŞ citäklägän Ğıraq suğışı, Fransiä, Germaniä kebek illär belän xäzer salqınaya töşkän berektäşleklärgä işarä itä. Britaniädä dä eleke diplomatlar monnan 2 ay elek premyer T.Blairnı, anıñ Bushnıñ tışqı säyäsätenä yäbeşüen tänqitlägän belderü yasağan ide. Üzgäreş öçen xärbi citäkçe häm diplomatlar dip üzen atağan Amerika törkeme bez noyäber saylawlarında demokratik namzät John Kerryne yaqlau öçen oyışmadıq , bez Bush säyäsäteneñ AQŞnıñ küptänge berektäşleklärenä häm qıyınlıq belän qazanılğan abruyğa kilgän zian mäsäläsendä saylawçılarnıñ iqtibarın cälep itergä tırışabız dip äytä.Bushnıñ yañadan saylanu kampaniäsen alıp baruçılar belderü iğlan itelgänçe törkemgä cawap birmiäçäkbez dip äytsälär dä isemeneñ belenüen telämägän ber strategiäçe LAT birgän ängämäsendä ber taraflılıqta ğäyepläwgä şaqqatıp , ütkän atnada BMO İminlek Şurasında Ğıraqlılarğa ay azağında suverenlekne tapşıru turında AQŞ äzerlägän rezolutsiäneñ ber tawıştan qabul itelüen misal itep kiterep, törkemneñ belderüe saylawçılarğa täsir itär dip uylamim digän. Virginia Universitetında säyäsi analitik Larry Sabato bu fiker belän kileşe ,ul Azatlıqqa birgän ängämäsendä törkemdä ike möddät respublikan prezidentlar qulı astında xezmät itep soñraq Clintonnı yaqwçılar bar dip äytep (audio)
İsemlekne iqtibar belän qarap çıqtım. Anda taraf üzgärtkän demokratlar da, respublikannar da küp. Misal öçen şularnıñ berse Admiral Crowe başta prezident Bushqa xezmät itte 1992nçe yılda Bushnı tügel ä Clintonnı yaqladı .Ul Britaniägä ilçe itep cibärelep büläklände dide
Sabato törkemneñ Kerryne yaqlamıybız digän fikren kire qağa. Sabato süzlärençä
çönki bu keşelär här kön Kerry öçen eşlämi, yäki aña kiñäşlär birmi, ämma bu anı yaqlamiyıbız digän süz tügel.Bu tarafdar eşe , saylaw yılı tarafdarlıq yılı.. Üzenne bitaraf yäki moñı nindider tendensiä itep kürsätü minemçä nıq yıraqlaşu bula.
Ämma Waşingtonda American Universitetı säyäsi tarix prof. Alan Lichtman qaraşınça andıy tendensiä bar. Ul Azatlıq belän ängämä waqıtnda saylawçılar häm politik elitada xakimiättägä partiälärgä bigräk tä Ğıraq suğışın yaqlawçılarğa qarşı global xäräkät bar dip söyläde.Lichtman ''Üzgäreş öçen diplomat wä xärbi citäkçelär ''törkeme Bushnıñ ber taraflı säyäsäten ütkärü öçen borınğı berektäşleklärne çitkä qağuın häm AQŞnıñ xärbi quätenä genä tayanuın kürä, minemçä bu şäxeslär tırışıp eşlägän eşlären Bush yuqqa çığara dip uylawda xaqlı dip söyläde.Lichtman süzlärençä(audio)
Bush Amerikan tışqı säyäsäten töbe tamırınnan üzgärtte.Bush ğämälgä quyğan pre-emtiv doktrina nıq yañartılğan. Säyäsätne radikal räweştä üzgärtsän , dönyadağı häm Amerikadağı qaytawazı da köçle bula , çönki sin säyäsätçe,däwlät eşlekleläreneñ nindider waqıt tayanğan näticälärgä qarşı kilgän bulasın .
Lichtman respublikan strategiçeneñ AQŞnıñ Ğıraqtağı aksiäläre başqa illär tarafınnan yaqlana häm Ğıraq okupatsiäse BMO aşa tağı da kübräk yaqlaw kürä digän fikerlärne kire qağa.Lichtman(audio)
çınbarlıq şul ki, bu qıyın çorda AQŞnıñ xakimiätne ğıraqlılarğa tapşıru turındağı BMO rezolutsiän ütkärüe Ğıraqta alıp barğan hem küp kenä xalıqara kileşülärne kire qaqqan administratsiäneñ ber yaqlı säyäsäten ber dä zäğiflätmi dip belderä prof. Lichtman.
Administratsiä Kyoto, Anti-ballistik raketa kileşülärenän çigende ,import qorıçqa 18ay salım quyıp AQŞnıñ säwdä partnörların şulsanda Yevropa Berlegen cazalandırdı.
färidä xämit,praga


text: Äle bında bik qatı imenlek saraları kürelgän. Kürgäzmä barğan urındı 2 meñ yarım politsiä xezmätkäre haqlay. Britaniä, Amerika Quşma Ştattarı häm NATO ildärendä yeteşterelgän qoral hatıuğa quyılğan. Hatıp alıusılar arahında Paqistan, Anğola, Kolumbiä häm Süriä bar. Patsifistar bıl saranı özöü menän yanay. Ular zamansa qoraldı demoqratiä rejimı bulmağan ildärgä hatıuzıñ qurqınısı turahında iskärtä. Politsiä 60 keşene qulğa alğan. Qoral yeteştereü Britaniäğa yılına 5 milliard funt sterling kilem kilterä.


text:
Berlin – Germania konselorı Angela Merkel Zur 8lek illäreneñ kiläse atna bulaçaq samitında artqan azıq-tölek bäyäläre belän köräşü öçen yaña çaralarnıñ qabul iteläçägen belderde. Germanianıñ Tagesspiegel am Sonntag gazetasına birgän äñgämäsendä Merkel, maqsatlarnıñ qısqa waqıtlı yäğni xäzerge waqıttağı awırlıqlarnı ciñeläytü häm ozın waqıtqa suzılğan çaralar ezläw yünäleşendä, global azıq-tölek citeşterüne arttıru bulaçağın äytte.
Düşämbe könne Yaponianıñ Hokkaido utrawında bulaçaq sammitqa zur 8lek illäre wäkilläre yäğni Germania, Kanada, Fransia, İtalia, Britania, Yaponia, Russiä häm AQŞ räsmiläre qatnaşaçaq..


text:
Üzäk azianı sarança yawı urap aldı
Üzäk aziadağı aşamlıq problamına xäzer sarança yawı östälde. Äfğanstan basuların urap alğan sarançalar xäzer böten Üzäk aziaga yanıy başladı.
Sarança yawı üzäk aziada här yıl sayın oçrıy torğan xäl. Läkin bıyıl salqın qış şartlarınnan soñ bulğan sarnaça yawları, xäzer igençelärne ikelätä qayğığa saldı.
Sarançalar yıl sayın könyaqtan tön yaqqa taba küçenä. Alar küçengän çaqta aldına oçrağan basularda böten egen häm aşıy alırlıq äyberlärne aşap beterä. Basulardağı böten äyberne seberep aşap yulına däwam itkän sarançalar, artlarında buş basular ğına qaldıra.
Läkin bıyıl qatı qış şartları säbäple igennär mullap üsmi. Häm küçü yulında tuqlana almağan sarançalar, azıq ezläp tağın da tönyaraq kitä başladı. Üzäk aziağa yünälgän sarançalar, açlıqtan xäzer mamıq häm yäşelçä basularına da höcüm itä başladı.
Sarança yawları berençe bulıp april aylarında Tacikstanğa kürelä başladı. Şul waqıtta uq xalıqara yärdäm oyışmaları bıyıl sarança yawının elekke yıllarğa qarağanda kübräk bulaçağı turında kisä başlağannar ide.
Taciqstanda 220 meñ hektarlıq basu sarança höcümennnän ziyan kürde. Kırğızstanda 50 meñ , ä Qazaqstanda isä 200 meñ hektar cir ziyan kürde.
Ziyan kürgän illärdän berse Qırğıztannıñ awıl xucalığı häm su eşläre ministrı Artıqbay Argınbayev, xäzerge waqıtta üzäk aziağa bulğan sarança yawının bik qurqınıç şuña anı tuqtatu mömkinçelegenen bik az buluı turında äytte:
Taciqstanda älege problem belän köräş öçen xärbilärne cälep itä. Sarançadan qotılunıñ iñ yaxşı çarası ağulaw, läkin bu qadär küp sarançanı ağulaw Üzäk azia illäre öçen qimmätkä töşä.
Bu uñaydan, BMO belän bergä xalıqara yärdäm oyışmaları älege wazğiyatne xäl itär öçen Üzäk azia illärenä quldan kilgänçä yardäm itärgä tırışa. Läkin qayber cirlärgä inde yärdäm itär öçen soñ.
Älege ziyannın şulay uq turıdan turı mal asrawğa da yoğıntısı bar. Kiläse qış aylarında bazarlarda aşamlıq problemına östäp, aşamlıq bäyäläre belän bergä it bäyäläre dä artmas mikän digän borçı tua.


text:
8 qaraşa küni AQŞ-ta ötken prezïdenttik say`lawdıñ jırı äli bitpegenge uqsay`dı. AQŞ-tıñ Vïskonsïn ştatınıñ say`law komïssïyasına «Jasıldar partïyasınıñ» töray`ımı Djïll Stay`nnan arnay`ı petïcïya kelip tüsti. Onda Stay`n xanım Pensïlʹvanï jäne Mïçïgan ay`mağındağı xalıqtıñ dawsın qay`ta sanaw kerek dep eseptey`di. Bul usınıstı say`lawda jeñilip qalğan Xïllarï Klïnton da qoldap otır. Biraq...
Prezïdenttik say`lawdan key`in xalıq aldına mülde şıqpağan Xïllarï xanım äli küy`zeliste jürgenin jwrnalïster qawımı bay`qap qalğan. Öziniñ qurbısı bolıp sanalatın balalardı qorğaw uy`ımınıñ töray`ımı Mérïén Édelʹman uy`ımdastırğan ïgi şarağa kelgen éks-prezïdent minberde turıp äli küy`zeliste jürgenin mälim etti. Ol prezïdenttik say`law ötken on künnen beri üy`den şığa almağanın ay`ttı.
«Qazir de körpeni jamılıp, qolıma jaqsı äri qızıqtı kitap alğandı täwir köremin nemese üy`degi ädemi küşigimmen awlada qıdırıp jürgendi unatamın», -dep Xïllarï Klïnton aşığın ay`ttı.
Şın mäninde prezïdenttik say`lawdağı jeñilis Xïllarï Klïntondı küy`zeliske dwşar etken jäne jüy`kesi de sır bere bastağanğa uqsay`dı. Munı bay`qap qalğan jwrnalïster de san-saqqa jügirtip äñgime ay`twda. Tipti amerïkalıq birqatar basılım Xïllarï Klïntonnıñ say`law dodası kezindegi jurtşılıq aldına ädemi bolıp şıqqan swretteri men qazirgi bey`nesin salıstırıp qatar berwde. Rasında Klïntonnıñ qazir közinde ot joq. «Öz-özine qarawdı qoy`ıp, qalay` qartay`ıp ketken» dewşiler tabılıp jatır. Aqïqatında solay`. Qazirgi türine qarap Xïllarïdiñ küy`zelisten äli de şığa almay` jürgenin anıq bay`qawğa boladı.
Al say`law dodası kezinde Xïllarïdıñ şaş ülgisin 5-6 ay` boy`ı şaştaraz öneriniñ şeberi amerïkalıq Krïss Blévens jasap kelgen. Onıñ betine üş qabattı krem jağıp, öz qatarınan jas etip körsetken. Alay`da say`law kezinde sulw bolıp köringen Xïllarï xanım qurbısı şaqırğan balalar şarasına kelgen sätte jurt Klïntonnıñ keremet körkem jüzin köre almağan. Şaşın da ädemilemey`, balalardıñ qay`ırımdılıq keşine olpı-solpı qalpında kele salğan Xïllarï xanımnıñ köñil küy`in tüsinwge bolar. Negizi say`lawda Klïnton öziniñ jeñetinine sözsiz senimdi bolğan. Özin kütip -baptawğa aqşasın da ayamağan. Key`bir derekterge qarağanda, är kezdeswge şığar aldında şaşın äspettewge är jolı 600 dollarday` aqşa jumsap kelgen. Endi sayasatkerdiñ keşegi jarqın bey`nesi men bügingi bet -jüzin salıstırıp köriñiz.
The New York Post gazetiniñ jazwına qarağanda, say`lawaldı dodası qızğan sätte Xïllarï Klïnton öziniñ garderobına 200 mıñ dollardan artıq qarjı jumsağan körinedi.
«Prezïdent bolarına şın mäninde senip, xalıq aldına jarqıldap, ädemi kïimimen şığatın Klïntonda bügin körkemdiktiñ elesi de qalmağan»,- dey`di sarapşılar.
...Rasında Klïnton äli küy`zeliste jürgen bolar.
aikyn.kz


text: Fransiäneñ tışqı eşlär ministrı Michel Barne Ammanda İordaniä tışqı eşlär ministrı Märwän Muaşer belän söyläşülär ütkärde. Yaqlar Ğiraqta ğıysyançılar totıq itep alğan Fransiäneñ ike jurnalistın azat itü yulların ezli. “Ğiraqnıñ islam armiäse” törkeme, ägär dä Fransiä däwlät uqu yortlarında möslimälärneñ yawlıq yabuların tıyunı betermäsä, totıqlarnı cäzalap üterü belän yanıy. Fransiä xökümäte ğisyançılar taläbenä buysınmasqa buldı. Dönya cämägätçelege jurnalistlarnı irekkä çığarunı taläp itä. Fransiä möselmannarı şurası başlığı Dalil Bubaker bolay dide: “Ğiraqtağı bezneñ möselman qardäşlär belä, bez qurqınıç şartlawçan wäzğiättä. Şuña kürä, alardan jurnalistlarnı kiçekmästän ğäilälärenä qaytarunı ütenäbez”. İran tışqı eşlär ministrlığı Fransiäneñ ike jurnalistın kiçekmästän irekkä çığarırğa çaqırdı. İranda mätbuğat ireklege öçen köräş assotsiatsiäse wäkile Maşalla Şams Ol Waäzin totıqlarğa yärdäm itü öçen Ğiraqqa barırğa teläk belderde.


text:
Russiädä ğailädä irneñ köç qullanu, xatınıñ qıynauı äle dä xalıqnıñ şaqtıy ğına öleşe öçen xosusi eş, xatın qıynala ikän dimek närsäder eşläp xaq itkän digän qaraşnı xalıqnıñ 43% tı urtaqlaşa . Russiädä öydä köç qullanunı cinayät dip sanağan qanun yuq. Xälbuki yılsayın ire tarafınnan üterelgän xatınnar sanı, 10yıllıq Äfgan suğışında häläk buluçı xärbilärgä tiñ . Sonğı waqıtlarda Russiedä xökümättän bäysez oyışmalar , şulayuq xalıqara xoquq yaqlau oyışmaları öydäge köç qullanu belän mäşğül bula başladı.
May urtalarında Mäskäüdä eçke eşlär , sälämätlek saqlau häm xezmät ministırlığı wäkilläre Russiäneñ 40regionınnan kilgän xökümättän bäysez oyışma wäkilläre qatnaşlığında ike könlek konferensiä bulıp ütte. Xatın qızğa yardäm kürsätü oyışmaları Russiädä här kön 36meñ xatın qız ire ,partnörı tarafınnan qıynala dip belderep, xoquq saqlau oyışmaların öydäge köç qullanuğa cinayät digän möğämälä kürsätergä çaqırdılar.Köç qullanunı tuqtat isemle krizis üzäkläre berläşmäse direktorı Natalya Abubikirova yasağan belderüendä, Russiä Federatsiäsendä yılsayın ire , partnärı tarafınnan üterelgän xatın qızlar sanı SSSR waqıtında 10yıl däwam itkän Äfgan suğışında häläk bulğan soldatlar sanına tiñ , bez cämğiätneñ häm däwlätneñ bu problemağa bitaraf qaluına çıdamlıq kürsätmäskä tieşbez dip äytkän. 19nçe mayda Mäskäüdä Amnesty İnternational belän Köç Qullanunı Tuqtat berläşmäse urtaq press konferensiä ütkärep xökümätne, öydäge köç qullanu xaqında cämäğätçelekneñ mäğlümäten arttırırğa, politsiäne xatın qıznıñ şiqäyätlärenä tieşençä cawap birüe öçen künegülärdän ütkärergä häm yaxşıraq statistikalar äzerlärgä çaqırdı. Bu aralarda Russiä mätbuğatında öydä köç qullanunı xosusi , şäxsi eş dip sanaunı xökem itkän, Russiäneñ bu problema belän köräşü öçen kürgän çaralarınıñ könbatıştan bik nıq artta buluı turında törle yazma, mäqalälär basılğnnan soñ yuğarıda äytep kitkän press konferensiä ütkärelde. İzvestie basmasına qarağanda, Russiä xatın qızlarınıñ dürttän öçe öydä ninndider sort köç qullanuğa duçar bula. Russiädä qorbannarğa yardäm itü öçen 60 krizis üzäge bar, xälbuki Britaniedä andıy üzäklär sanı 500 gä yaqın. Mäskäü Däwlät Universitetı häm Fännär Akademiese Sotsiologie İnstitutınıñ ütkärgän tikşerüdä här 5nçe xatın daimi räweştä häm qatı qıynala dip äytelä. Äytep kitkän sannı Köç Qullanunı Tuqtat isemle oyışma da kiterä. May başlarında Ford Fondı tarafınnan finansiälängän Russiäneñ barlıq töbäklärendä ütkärelgän vä 2,134 ir at häm xatın qız qatnaşqan tikşerü näticäläre bigräk tä iqtibar cälep itä. Fikre soralğan barlıq ir at ve xatın qızlarnıñ 43%tı irneñ xatınıñ qıynauına xosusi eş dip qarıy,fikere soralğannarnıñ öçtän ber öleşe qıynalğan (yäğni qorbanğa ni öçen qıynaluı turında uylarğa kiñäş itkännär. Fikre soralğannarnıñ 70%tan artığı bergälek tormışta xatınnın cinese mönäsäbätkä rizalığı turında sorap torası yuq digän qaraşta Xökümättän bäysez oyışmalarnıñ tişerüläre küp kenä xatınnıñ ekonomik yaqtan da ezärleklänüen dä kürsätä. Qayber irlär eşlägän xatınnıñ här tieneñ qaya quyuı turında xisap sorasa , ikençeläre üzläre eşsez bulsa da xatınıñ eşlärgä cibärmi.
Russiä xökümäte nixäyät öydäge köç qullanunı ciddi problema itep tanıdı. 2002nçe yılda BMOnıñ xatın qızğa diskriminatsiäne beterü turındağı xisabında Russiä yıl sayın öydäge köç qullanu näticäsendä 14meñ xatın qıznıñ üterelüen tanığan. SSSRnıñ 1979 belän 1989 yıllar arasında Äfganstanda alıp barğan suğışta 15meñ sovet soldatı häläk buldı. Qısqası 10yıllıq suğışta ülgän xärbilärgä tiñ sanda Russiädä yılsayın xatın öydä üterelä. Statistik mäğlümätlärneñ bulmawı , xakimiätlärneñ kürsätkän mönäsäbät probelmanı tağı da kiskennäşterä. Öydäge köç qullanu cinayät tügel ä xosusi mäsälä digän mönäsäbät 1999-nce yılda Russineñ BMOnıñ xatın qızğa qarata diskriminatsiäne beterü agentlığna birgän xisabında da äytelgän ide . Russiä xezmät ministırlığı may azaqlarında qorbannarğa yardäm itü häm öydäge köç qullanu mäsäläsendä qanunnar qabul itü turında wäğdälär birde. Amnesty İnternationaldan Lara Griffith süzlärençä, öydäge köç qullanunı cinayät dip qabul itkän qanun zarur . Xökümättän bäysez oyışmalar bu protsess bik qatmarlı , şunlıqtan öydäge köç qullanunı tikşerüçe xoquq saqlau xezmätkärläre künegülärdän ütkärelergä tieş digän noqtada tora.
Färidä Xämit, Praga


text:
Şähri Bolğarğa säyäxät
18 iyül könne Bolğar muzey-tıyulığı üzendä Rusiäneñ törle töbäklärennän kilgän qunaqlarnı qabul itte. Monda un kön däwamında arxeologik lager' oyıştıru küzdä totıla. Bu lager' Tatarstan Respublikası Yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrlığı qarşında eşläwçe “İdel” yäşlär üzäge tarafınnan oyıştırılğan. Lager'neñ töp maqsatı – çittän kilgän tatar balaların tatar xalqı tarixı, milli mädäniät belän yaqınnanraq tanıştıru. Monda Sankt-Peterburg, İvanova, Kostrama, Tol'yatti şähärläre, Mari-el' respublikası, Sverdlau ölkäse häm Litvadan utızğa yaqın yäşüsmer yal itäçäk.
13-16 yäşlek balalar Bolğar tıyulığı cirlegendä urnaşqan palatkalı lager'da yäşiäçäklär. Alar kön sayın ber säğät däwamında bergäläşep, şunda uq ütkärelä torğan arxeologik ezlänülärdä qatnaşaçaqlar dip planlaştırıla. Şulay uq, balalarnı Qazanğa alıp baru häm biredäge istälekle urınnarnı qaraw, Qol Şärif mäçetenä kerü küzdä totıla dip xäbär itä Tatarstan Respublikası Yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrlığı qarşında eşläwçe “İdel” yäşlär üzäge.
Şähri Bolğar xäräbälärenä torğan sayın qızıqsınu arta bara. Keçe manara, Qara pulat, Xannar törbäse häm başqa borınğı taş binalar yanında Petr 1 zamanında tözelgän Uspeniä çirkäwe, Cämiğ mäçeteneñ taş bağanaları häm divar qaldıqları tora. Monda kilgän möselmannar açıq hawada cimerelgän mäçet qaldıqları arasında namaz uqı. Bu könnärdä milli xäräkät häm möselman xatın-qızlar berlege şähri Bolğarğa säyäxät yasadılar.
Monda Tatarstan möselman xatın –qızlar berlege räise Nobel' premiäsenä kandidat Älmira Ädiätullina yaña çara täqdime belän çıqtı. Bolğardağı 13 ğasırda tözelgän Cämiğ mäçet xäräbälären yañadan torğızırğa. Azatlıq radiosına ul bu xaqta menä närsälär citkerde.
Berençe däwlätebezneñ, berençe Cämiğ mäçeten torğızu – bu zaman taläbe. Xäzer bez böten aqılıbıznı, köçebezne sarıf itep anı torğızırğa tieşbez. Allahı boyırsa. Nobel' premiäsenä kandidat Älmira Ädiatullina buldı. Döres, Bolğardağı Cämiğ mäçet manarası monnan berniçä yıl elek torğızılğan ide. Läkin, tarixi arxitektura tıyulığında xäräbälärne yañabaştan kütärü, xalıqara belgeçlär tarafınnan bik xuplanmıy. Xäyer bu mäs’älädä ike törle qaraş bar. Torğızırğa yarıy, häm yaramıy digän fikerlär.
Gölnaz Şäyxetdinova. Qazan.


text:
Qazaqlar törek eşçelären qıynağan
İnde 140-tan artıq Törek eşçese İstanbulğa kiterelde, barırı törle däräcälärdä cäräxätlängän. Qayberläre iptäşlärebezdän ülüçelär buldı dip belderdelär. Şuşı qawğaga Törek eşçelärenä taratılğan 250 dollarlıq aqça säbäp buldı digän däğwalar dä bar. Ğomumän Qazaq belän Törek eşçelärneñ eş xaqları arasında şaqtıy ayırma da bar ikän.
Törkiä belän Qazaqstan räsmi organnarı bu bäreleşne häm näticälären yomşartırğa tırışalar. Däwlät ministere Kürşad Tüzmen Törek eşçelärenä qarata xöçemne Törkiäneñ tezü sektorında kürsätkän uñışların könläşkännär tarafınnan oyıştırlğan ber provokatsiä dip bäyäläde. Ul “Törek belän Qazaqlar tuğandaş xalıqlar” dide. Tege yaqtan Qazaqstan Tışqı Eşlär Ministerlege süzçese İlyas Omarov, “xastaxanädä sälämätlege qurqınıç astında ber keşe genä bar, ä ülgän kem dä yuq” dip belderde. Ul ayruça bäreleşlärneñ etnik nigezdä başlamawın, mäsäläneñ töbendä sotsial problemalarnıñ buluwın äytte.
Niçek kenä bulmasın, qanlı näticälärgä yul açqan bu bäreleş Törki xalıqlar arasında da cişelmägän baytaq problemalar buluwına da işarä itä dip äytä alabız.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
"İkençe front"nı açunıñ 60 yıllığın bilgeläw Paris belän Berlin arasındağı yaqınlıqnı nığıtu öçen faydalanıla
Atna azağında Fransiäneñ Atlantik yarlarında Yevropada "ikençe front"nı açunıñ 60 yıllığın tantana itü belän bilgelände. Bıyıl anda berençe märtäbä Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder da qatnaştı. İkençe dönya suğışında doşmanlaşqan illär xäzer urtaq kiläçäk qoru belän mäşgül.
Audio, Gerhard Schroeder
"Fransiä häm anıñ berektäşlärenä alarnıñ Germaniä, andağı demokratiä xaqına bar eşlägän eşlärenä räxmät äytü öçen bügen bik uñay kön" di kansler Schroeder. Üz çığışında ul german tarixındağı natsi çorın "millätçel sataşu" dip atıy. Germaniä kanslerı "ikençe front" açunıñ 60 yıllığı tantanalarına Fransiä prezidentı Jacques Chirac tarafınnan çaqırılğan ide. Bu xaqta ul bolay dip belderde.
Audio, Jacques Chirac
"Tarixıbızdağı şundıy möhim mizgellärne iskä alğanda min bezneñ belän Germaniäneñ dä buluın telägän idem, inde menä berniçä distä yıl buyı elekkege qan doşmannar bergäläşep üzläreneñ xäzerge tormışın qora häm urtaq kiläçägenä qarap yäşi" di Fransiä prezidentı. Chirac şulay itep, Normandiädäge tantanalarnı da Paris belän Berlin arasındağı berektäşlekne nığıtu öçen faydalandı. Ser tügel, germannar häm fransuzlar arasındağı näq menä şuşı berektäşlek bar Yevropanıñ berläşüe nigezen täşkil itä dip sanala. Yänä Jacques Chirac:
Audio, Jacques Chirac
"Tarixıbızğa, ğäskärlärebezgä, cäfa çigülärebezgä häm tükkän qanıbızğa xörmät belän, bez bügen bergäläşep tınıçlıq wä demokratiäneñ ciñüen bäyräm itäbez", di Chirac häm bolay däwam itä "Bez german-fransuz tatulaşuın dönyağa näfrätneñ kiläçäge bulmawın, tınıçlıqqa suqmaqnıñ härwaqıt tabılaçağın kürsätü öçen ürnäk itep totabız"
Prezident Chirac äytkän german-fransuz duslığı soñğı distä yılda çınnan da bik alğa kitte. Un yıl elek ul çaqtağı fransuz prezidentı Francois Mitterand Normandiädäge tantanalarğa kansler Helmut Kohlne çaqırırğa telägäç bu ike yaqta da xislär däräcäsendä genä bulsa da, nindider ber räxätsezlek uyatqan ide. Xäzer isä bu bernindi dä problem tudırmadı. Yevropa Berlegendä Paris belän Berlin inde küptännän bergäläşep eş alıp bara, bar möhim mäs''älälärne alar aldan kiñäşläşep üzara xäl itep quya. Fransiä dä, Germaniä dä, kiñäyä barğan Yevropa Berlegendä üz yoğıntısın saqlap qalu öçen bergä eş itärgä kiräklegen añlıy häm alar xäzer kiñäygän Yevropada üzlärenä yaña berektäşlär dä ezli. Näq menä şul yaqtan qarağanda, Parisnıñ Berlin belän ikençe dönya suğışı mäs''äläsendä dä urtaq fikerlär belderüe, aña bäyle tantanalarda bergäläşep qatnaşuı yaxşıraq añlaşıla.
Kärim Kamal


text:
Elekke zamannarda mişärlärdä sabantuy bulmağan, alarnıñ cäy waqıtında ütkärelä torğan üz bäyrämnäre bulğan. Penza ölkäseneñ qayber awıllarında iyün waqıtında äle dä Qır keläwe, Yärilä digän bäyrämnär ütkärelä. Ämma sowet waqıtında äkrenläp mişär awılları da saban tuyğa öyränä bardılar häm äle Tatarstan respublikınıñ yärdäme belän Penza ölkäsendäge sabantuylar elek qayçan da bulmağan däräcädä ütkärelä başladı.
Mäsälän, 21 iyündä Sabantuyı Ğorodıyşçe rayonınıñ Urta Äläzän awılında uzdı. Bu sabantuynı oyıştırırğa Tatarstannıñ Aznaqay rayonı yärdäm itkän – monda 700 kilometrdan artıq yul ütep 110 keşelek deleğätsiä kilgän: artistlar, sportçılar, xätta üz sud'yälärın da kitergännär. Äläzän xalqın Tatarstan prezidentı isemennän Aznaqay rayonı başlığı Änäs İsxaqov qotlağan. “Äläzän” ağrofirması başlığı Qyazıym Deberdiev Tatarstan qunaqlarına zur räxmätlären beldergän häm üz awılın mişärlärneñ başqalası dip dä atağan ikän.
Ä inde 29nçe iyündä ölkäneñ başqalası Penzada sigezençe märtäbä ölkä sabantuyı görläp ütte. Penzada saban tuyın uzdırırğa Tatarstannıñ Apas rayonı deleğätsiäse yärdäm itte. Saban tuyı irtä belän 11 säğät tulğanda başlanıp kitte. Penza şähäreneñ Belinskiy isemendäge parqında, az-maz sibäläp quyğan yañğırğa qaramastan, bik küp xalıq cıyılğan ide. Monda Penza şähärendä yäşäwçe tatarlar da, törle rayonnardan kilgän qunaqlar da ide. Ölkä ğubernatorı Wasiliy Boçqärev parkta cıyılğan tatar xalqın Saban tuyı bäyräme belän qotladı. Wasiliy Qüzmiç Saban tuyında kiçke säğät 4-kä qädär buldı. Şul waqıtta, Tatarstan qunaqların ozatqaç, xalıq tarala başladı häm parkta disqoteqada qatnaşır öçen yäşlär genä qaldı.
Saban tuyı bik yaxşı ütte, tämle aş-sular, tatar kitap-qassetaları satıldı, Tatarstannan kilüçe häm Penza ölkäseneñ üzeşçän artistları cırlar cırladı, köräşçelär köräşte, ciñüçelär telewizor aldı, ger kütärüçelär dä, bağanağa menüçelär dä büläksez kitmäde.
Tatarstannan kilgän qunaqlar qatnaşı Penza Saban tuyınıñ däräcäsen bik yuğarı kütärde. Tatarstannan çittä yäşägän tatarlarğa saban tuyları oyıştıruda yärdäm inde Tatarstannıñ däwlät politiqäsına äwerelä bara kebek. Bu bik kürkäm närsä kiläçäktä dä däwam itsen ide.
İrek Bikkinin, Penza


text:
Qoral belgeçe David Kelly'nıñ ülemen tikşergän Britan xÄkime lord Brian Hutton, bügen üzeneñ tikşerü näticälären iğlan itte. BBC kompaniäseneñ "xökümät, Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralın küpertep kürsätkän" digän xäbären ul nigezsez dip atadı. Uzğan yılnıñ Mayında şuşı xäbären birgändä BBC, isemen äytmi genä, ber qoral belgeçenä tayanuwın beldergän ide. Soñraq belgeçneñ David Kelly buluwı açıqlandı. Berniçä könnän anıñ üle ğäwdäse tabıldı. Lord Hutton süzlärençä, xökümät Kellynıñ isemen açıp ber yawızlıq ta eşlämäg. XÄkim - David Kelly çınlap ta üzenä-üze qul salğan, anıñ üleme öçen berkemne dä ğäyepläp bulmıy, digän näticä yasadı.
Britan premier-ministrı Tony Blair bu näticäne tulısı belän qabul itüwen belderde, häm BBCnı elegräk beldergän ğäyepläwen kire alırğa çaqırdı:
Audio (Tony Blair)
"BBC üz ğäyepläwen açıqtan-açıq ber tapqır da kire almadı. Näticädä min parlament aldında yalğançı bulıp qalam."


text:
Bügen biredä Amerika xärbiläre, Könyaq-Könbatış Aziädä amerikan xärbi hawa köçläreneñ U-2 oçqıçı töşep cimerelde, anıñ oçuçısı ülde dip belderde.
Quşma Ştatlarnıñ üzäk xärbi idaräse äytüençä, sişämbe kiçendä bulğan älege qaza säbäplären tikşerü eşläre bara. Xärbilär oçqıçnıñ qaysı ildä häm nindi şartlarda cimerelgänlegen älegä yäşeren tota. Könyaq Könbatış aziägä Yaqın könçığış illäre dä kerä.
Quşma Ştatlarnıñ U-2 küzläw oçqıçı berençe märtäbä 1960-nçı yılnıñ may ayında Sovetlar Berlegeneñ hawa kiñleklärendä bärep töşerelgännän soñ dönyağa tanıldı.


text:
Jurnalistlarnı Yaqlaw Komitetı xisabı: AQŞ, Burma häm Üzbäkstan
AQŞ, Burma häm Üzbäkstan arasında oxşaşlıq barmı? New Yorkta urnaşqan Jurnalistlarnı Yaqlaw Komitetınıñ bu atnada çıqqan xisabında, jurnalistlarnı iñ küp qulğa alu häm törmägä utırtu näq şuşı 3 ildä küzätelä, dielgän. Azatlıq radiosınıñ xäbärçese Julie A. Corwin xisapqa küzätü äzerläde.
"Jurnalistlarnı AQŞ xärbiläre qulğa alğan. Alar – iñ awır şartlarda waqiğalarnı yaqtırtırğa tırışqan xäbärçelär bulğan. Alar ülgän bula ala ide, şartlağan bula ala ide. Ä xäzer menä alar ber ğäyepläw belderelmägän kileş amerikan totqınlığında. Xärbilär, sez belmisez bit, bälki alarnıñ qarşılıq çaralarına qatnaşı bulğandır, di. Alar jurnalistlarnı könnär, atnalar, aylar buyı tota, qaywaqıt ber nindi dä ğäyepläw belderelmi, häm alar irekkä çığarıla."
Jurnalistlarnı qulğa alunıñ qara isemlegen Qıtay açıp cibärä, annan Kuba, Eritrea däwläte, Efiopiä kilä. 5nçe urında Üzbäkstan, anda törmädä 6 jurnalist utıra. 6nçı urınnı Quşma Ştatlar Burma belän büleşä. AQŞnıñ üzendä urnaşqan älege komitetnıñ bu isemlekkä Quşma Ştatlarnı da kertüe – ğadel, di komitet citäkçese:
"Ğayepläw belderelmi kileş jurnalitslarnı törmädä totunıñ iñ naçar yağı şunda ki – AQŞ, Ğiraqta demokratiä üsterü turında belderep kilä. AQŞ anda demokratiä tözergä teli, ä üze ber ğäyepläwsez keşelärne törmädä tota? Bu ber dä ğädel demokratiäneñ yustitsiä sistemasına turı kilmi."
Quşma Ştatlarda çığuçı qadimi "National Review Online" isemle basmanıñ möxarrire Jay Nordlinger, älege xisap amerikanıñ xalıqara däräcäsenä tap töşerer dip borçılırğa urın yuq, dip sanıy, bigräk tä Ğiraqta uzğan saylawlar sürätendä:
"Bu – bik küp Ğiraqlınıñ tawış birüläreneñ bilgese bulğan qarağa buyalğan barmaqların kütärep kürsätü çorı. Häm monıñ artında – ber genä il, Amerika Quşma Ştatları tora. Şulay itep başqa ber keşeneñ dä, Yaqın Könçığışta demokratiä häm ireklek öçen kemneñ närsä eşlägänene turında süz äytergä xaqı yuq."
Ğiraqta qulğa alınğan 4 jurnalistnıñ 3se – Reuters mäğlümat agentlığı, 1se – CBS News xäbärlär çeltäre öçen eşlägän bulğan. Äle sintäber ayında uq, Reutersnıñ baş möxarrire David Schlesinger, tsitat "açıq mäğlümat häm tieşle sistemanıñ bulmawı arqasında bezneñ qanun nigezendä eşlägän ike xäbärçebezneñ ber nindi ğäyepläwsez qulğa alınuına bik borçılam" dip beldergän ide.
Elek "The New York Times" basmasında eşlägän Judith Miller,Üzäk Küzläw İdaräseneñ yäşeren agentınıñ isemen tikşerüçelärgä äytmägäne öçen 85 kön törmädä utırıp çıqtı. Ämma Miller komitet isemlegendä yuq, çönki anı üktäberdä irekkä çığarğannar. İsemlek 2005nçe yılnıñ 1nçe dikaberenä bulğan wazğiätkä nigezlänep tözelgän. Komitetnıñ citäkçese Cooper süzlärenä qarağanda, başqaça, qulğa alınğan barlıq jurnalistlarnı küzätü mömkin tügel:
"Qızğanıçqa qarşı bik küp illärdä jurnalistlar yış qulğa alına. Alarnıñ här berse turında belep toru mömkin tügel, çönki ul çınnan da yış bula. Bik küp oçraqta jurnalistlar totqınlıqta 1 tön yäki berniçä säğäten uzdıra, yä ber ike kön, soñınnan ğäyepläw belderelmiçä irekkä çığarıla."
New Yorkta urnaşqan Jurnalistlarnı Yaqlaw Komitetı jurnalistlarnı qulğa alu tiräsendäge wazğiätne 1981nçe yıldan birle küzätep bara.
alsu qormaş


text:
Ural aryağı başqalahı Sibay qalahında Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıuğa arnap tort beşerelgän. Uçalıla başqort häm urıź balahınıñ qıñğıraw şıltıratıuın 450 yıllıqqa arnağandar. Bıyıl "Tuğanlıq" festivale lä urıźtarğa quşılıuğa arnap ütkärelä. Premier-ministr urınbaźarı İldus İleşev äytewensä, bıl mäźäni saranıñ başqa möhim mäldäre lä bar. Unı täw siratta Başqortostan uñıştarın propagandalaw ösön fayźalanıp qalırğa käräk. Kilgän qunaqtarźa respublika turahında tik ıñğay tä'sorattar ğına qalırğa teyeş. Ğäźättägesä, kilgän artistarźı qunaqtarźı Öfö aeroportında bawırhaq häm qımıź menän quray uynap qarşı alasaqtar. Xatta töndä lä. Mäźäniät ministrı urınbaźarı Zinfira Äbdelmänowa äytewensä, Başqortostan qunaqtarźı qarşı alırğa äźer.
Tuğanlıqqa kilewselärźe festiwäl programmahınan tış, hıy–xörmät tä kötä. Başqortostandağı här teatrğa sittän kilgän ber kollektiv berketelgän. Maxsus kürhätmä menän şirqättärgä lä aqsa bülergä quşılğan.
Tuğanlıq festiwälen ütkärgäs Başqortostan qaźnahınıñ nisä humğa aźayıuı turahında xäbär itelmäy.
Bıl festivalde ütkärew ösön kinematografia buyınsa federal agentlıqtan aqsa bülenewen milli säyäsät ministrlığında źur ğorurlıq menän höyläyźär.


text:
2017 jılğa arnalğan öndiristik küntizbe QR Densawlıq saqtaw jäne älewmettik damw mïnïstrliginiñ say`tında jarïyalandı, - dep xabarlay`dı Tengrinews.kz tilşisi.
Eñbek şartında jumıs waqıtınıñ qalıptı uzaqtığı üşin tölenetindey` tölemaqımen uzaqtığı azıraq jumıs waqıtı közdelwi mümkin. Sonday`-aq Kodekste qızmetkerlerdiñ jekelegen sanattarı üşin jumıs waqıtınıñ qısqartılğan uzaqtığın belgilew közdelgen:
on tört jastan on altı jasqa dey`ingi qızmetkerler üşin - aptasına 24 sağattan aspay`tın (Kodekstiñ 69-babı);
on altı jastan on segiz jasqa dey`ingi qızmetkerler üşin - aptasına 36 sağattan aspay`tın (Kodekstiñ 69-babı);
awır jumıstarda, eñbek jağday`ları zïyandı (erekşe zïyandı) jäne (nemese) qawipti jumıstarda istey`tin qızmetkerler üşin aptasına 36 sağattan aspay`tın (Kodekstiñ 69-babı);
birinşi jäne ekinşi toptağı mügedek qızmetkerlerge aptasına 36 sağattan aspay`tın (Kodekstiñ 69-babı).
Eñbek şartında, ujımdıq şartta Kodekstiñ 69-babında körsetilgen jumıs waqıtınıñ qalıptı uzaqtığınan az jumıs waqıtı közdelwi mümkin.
Kodekstiñ 79-babına säy`kes uy`ımdarda qızmetkerdiñ naqtı jumıs istegen jumıs waqıtın esepke alw jüzege asırılwğa tïis. Bes kündik jumıs aptası kezinde kündelikti jumıstıñ (jumıs awısımınıñ) uzaqtığı aptalıq norma 40 sağat bolğanda - 8 sağattan, aptalıq norma 36 sağat bolğanda - 7 sağat 12 mïnwttan aspawğa tïis; altı kündik jumıs aptası kezinde kündelikti jumıstıñ (jumıs awısımınıñ) uzaqtığı aptalıq norma 40 sağatqa teñ bolğanda - 7 sağattan, aptalıq norma 36 sağat bolğanda - 6 sağattan aspawğa tïis jäne t.b.
Osığan bay`lanıstı jumıs waqıtınıñ uzaqtığı tömendegini quray`dı:
40 sağattıq jumıs aptasında:
bes kündik jumıs aptası kezinde - 8 sağattan bes jumıs küni;
altı kündik jumıs aptası kezinde - 7 sağattan bes jumıs küni jäne uzaqtığı 5 sağat bolatın bir jumıs küni.
36 sağattıq jumıs aptasında:
bes kündik jumıs aptası kezinde - 7 sağat 12 mïnwt bolatın (7,20 sağat) bes jumıs küni; altı kündik jumıs aptası kezinde - 6 sağattan altı jumıs küni.
"Qazaqstan Respwblïkasındağı merekeler twralı" Qazaqstan Respwblïkasınıñ 2001 jılğı 13 jeltoqsandağı № 267 Zañına (budan äri - Zañ) säy`kes Qazaqstan Respwblïkasındağı ulttıq jäne memlekettik merekeler atap ötiletin künder Qazaqstan Respwblïkasınıñ eñbek zañnamasına säy`kes mereke künderi dep tanıladı.
Qazaqstan Respwblïkasındağı mereke künderi jumıs künderine kirmey`di.
Demalıs jäne mereke künderi säy`kes kelgen jağday`da merekeden key`ingi jumıs küni demalıs küni bolıp tabıladı.
Qazaqstan Respwblïkasındağı atap ötiletin mereke künderi:
ulttıq mereke:
16-17 - jeltoqsan - Täwelsizdik küni;
memlekettik merekeler:
1-2 qañtar - Jaña jıl;
8 nawrız - Xalıqaralıq äy`elder küni;
21-23 nawrız - Nawrız mey`ramı;
1 mamır - Qazaqstan xalqınıñ birligi merekesi;
7 mamır - Otan qorğawşı küni;
9 mamır - Jeñis küni;
6 şilde - Astana küni;
30 tamız - Qazaqstan Respwblïkasınıñ Konstïtwcïyası küni.
1 jeltoqsan - Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti küni.
Osığan oray`, 2017 jılğı jumıs waqıtınıñ balansın qurw kezinde Zañnıñ normaların esepke ala otırıp, demalıs künderine (senbi, jeksenbi) säy`kes keletin mereke künderi merekeden key`ingi jumıs künine awıstırıldı:
bes kündikte:
1 qañtardan 3 qañtarğa;
7 mamırdan 8 mamırğa;
16 jeltoqsannan 18 jeltoqsanğa;
17 jeltoqsannan 19 jeltoqsanğa;
altı kündikte:
1 qañtardan 3 qañtarğa;
7 mamırdan 8 mamırğa;
17 jeltoqsannan 18 jeltoqsanğa;
Kodekstiñ 84-babına säy`kes bes kündik jäne altı kündik jumıs aptasında jeksenbi jalpı demalıs küni bolıp tabıladı. Bes kündik jumıs aptasındağı ekinşi demalıs küni ujımdıq şartta nemese eñbek tärtiptemesi qağïdalarında belgilenedi.
Musılman küntizbesi boy`ınşa atap ötiletin Qurban ay`ttıñ birinşi küni, 7 qañtar - pravoslavïelik Rojdestvo demalıs künderi bolıp tabıladı.
2017 jılı Qurban ay`ttıñ birinşi küni 1 qırküy`ekke twra keledi.
Öndiristik küntizbede ay`, toqsan jäne 2017 jıldıñ tutastay` jumıs künderi (sağattarı) boy`ınşa jumıs waqıtınıñ norması keltirilgen. Ol 40 sağattıq jäne 36 sağattıq jumıs aptasında segiz, jeti jäne altı sağattıq jumıs küniniñ negizinde bes kündik jäne altı kündik jumıs aptasınıñ küntizbesi boy`ınşa eseptelgen.
2017 jılı jumıs waqıtınıñ norması:
40 sağattıq jumıs aptasında:
bes kündik - 1960 sağattı (245 kün * 8,00 sağat);
altı kündik - 1972 sağattı (246 kün * 7,00 sağat + 50 kün * 5,00 sağat);
36 sağattıq jumıs aptasında:
bes kündik - 1764 sağattı (245 kün * 7,20 sağat);
altı kündik - 1776 sağattı (296 kün * 6,00 sağat) quray`dı.
2017 jılğa arnalğan jumıs künderiniñ ortaşa ay`lıq sanı:
bes kündik jumıs aptasında - 20,42 kündi;
altı kündik jumıs aptasında - 24,67 kündi quray`dı.
2017 jılğa arnalğan küntizbelik künderdiñ ortaşa ay`lıq sanı (Qazaqstan Respwblïkasınıñ zañnamasında belgilengen mereke künderin qospağanda) 29,25-ti quray`dı.
kyzylorda-news.kz


text: Baqı -- Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması, Äzerbaycanda oppozitsiädäge Xalıq frontına bulğan höcümnärgä tänqit belderde. Yäşlär xäräkäte citäkçese Ruslan Bäşirle qulğa alınğannan soñ, bilgesez keşelär Naxeçivandä Xalıq frontı binasına höcüm itep, partiä äğzaların qıynağan. Baqınıñ üzendä dä xökümät taraflı demonstrantlar Xalıq frontı binasına höcüm itergä tırışqan. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışmasınıñ Baqıdağı wäkile Maurizo Pavesi, törle törkemnärneñ şulay uramğa çığıp xökem çığarıp yörüläre qabul iterlek närsä tügel, dide. Yaña fiker xäräkäte başlığı Ruslan Bäşirle xökümätne bärep töşerü niäte belän çit ildän yärdäm alğan digän ğäyepläw belän uzğan çärşämbedä qulğa alınğan. Oppozitsiä wäkilläre monı Noyäberdä ütäçäk saylawlar aldınnan xökümätneñ maxsus oyıştırılğan ğämäle dip atıy.


text: Mäskäw şähär mäxkämäse Däwlät Duması deputatı "Liberal Rusiä" partiäse liderı Sergey Yuşenkovnı üterüdä ğäyeplängän Mixail Kodanevnı saq astında qaldırdı. Boris Berezovskiy citäkçelegendäge "Liberal Rusiä" partiäseneñ räistäşe bulğan Kodanev 25 iyündä üzeneñ yärdämçese belän bergä totqarlanğan ide. Kodanev advokatları Baş prokuratura östennän şikäyät beldergän. Alar fikerençä, ğäyeplänüçene saq astında totu nigezlänmägän. Yuşenkovnı üterüçene ezläw häm tikşerülär däwamında altı keşe qulğa alınğan. Alarnıñ barısı da yallap ütereştä qatnaşqan dip ğäyeplänä.


text:
“Yejek häm Çijek” teatrı suqbaylarğa normal tormışqa qaytırğa etärğeç birä
Praganıñ “Yejek häm Çijek” isemle yortsız, suqbay keşelär teatrı küptän tügel Götenıñ “Faust” äsären kiñ cämäğätçelekkä täqdim itte. Açıq hawada, taw başındağı allanıqta, teatr sänğäten söyuçe keşelär ciyıldı. Bu çaranı oyıştıruçılarnıñ berse - “Yejek häm Çijek” teatrı – sotsial häm mädäni proekt. Ul suqbaylarnı normal tormışqa qaytarırğa yärdäm itü häm cämğiätneñ şuşı yörtsız keşelärgä qaraşın üzgärtü maqstaların quya. Cirle matbuğat yazğança Pragada terkälgän 70läp teatr berläşmälere arasında yörtsız keşelär teatrı üz urının taptı inde. Awır yazmışqa duçar bulğan keşelärne normal tormışqa sänğät aşa qaytarıp bulamı?
“Faust’nı quyu - “Yejek häm Çijek” teatrınıñ başqa teatr belän bälkem berençe urtaq prektıdır. Läkin yörtsızlar teatrınıñ möstäqil proektları da şaqtyı. Bu teatr inde abruylı icadi berläşmälärdän sanala. Oyışuduan soñ ütkän 6 yıl eçendä artislar 12 äsärne säxnäläştergän. Teatrnıñ 20läp artistı bar. Qıynlıqlar da yuq tügel. Proektnıñ alıp baruçı Olga Cieslarovanıñ äytüenä qarağanda, törle säbäplär arqasında, artislar gel almaşıp tora. Kemder ber kilä dä, kitep bara, başqalar eçügä sabışa, öçençelär başqa cirgä küçep kitä, premyera aldınnan xäbärsez yuğalqan artsilar da bula, dip añtattı ul. Bu teatrnıñ artsiları uramnnarda, poezd vagonnarında yöqlap yöri, alarnıñ daimi eş urını da yuq, almaşqa taza kiemnäre dä bulmyı. Şuña da, teatrga kilep kienep, qaçıp kitkän suqbaylar da bulğan. Şuşı eş öçen Çexiä däwlätennän grant alğan Olga Cieslarova proketnıñ näticäse bar, tübännän rätle tormış alıp barırlıq däräcägä kütärelgän keşelär dä bar, di. “Suqbaylar teatrı kebek proekt - mädäni dä, sotsial da. Bu teatrda suqbay yäki suqbay bulğan keşelär uynıy. Bu eşneñ maqsatı ber yaqtan – suqbaylarğa normal tormışqa qaytırğa yärdäm itü. Alarğa etärğeç birü, alağa nindider eş tabırğa yärdäm itä. İñ berençe çiratta alarğa etärgeç birü. İkençe yaqtan proektnıñ maqsatı – cämğiätneñ şuşı suqbaylarğa bulğan qaraşın üzgärtü, suqbay bulunı närsä ikänen küz alarına kitertü. Alarnıñ närsäder eşli aluın, uynıy aluın kürsätü. Bu ike yaqlı proekt.” - di Olga Cieslarova. Ul, oyışqan waqıttan birle 6 yıl buyına, teatr aşa 3 yözläp keşe ütte, dip xäbär itte Olga.
“Yejek häm Çijek” teatrı üz eşen Daniil Xarmsnıñ yörtsızlar yäşäyeşe turındağı äsärlären quyudan başlağan. “Yejek häm Çijek” iseme dä şunnan kilgän. Bu Daniil Xarms xikiäläräneñ isemnäre. Soñınnan teatr başqa avtorlarnı quyğan. Mäsälän, Yaroslav Ğaşek äsären säxnäläştergän. İñ soñğı premyeraları – experiment räweşendä quyılğan qatlawlı äyber – “Faust” äsäre. Äsär säxnädä tügel, açıq hawadığı alannıqta, çoqır qırıyında, taş divar buyında quyıla. Monda utlar häm sınnar belän kürsätelgän Mefistofel obrazı, çoqır töbendäge urnaştırlğan alximiknıñ eş östäle, tügäräkläp tezelgän taşlar, alarnıñ qırında quyılğan şämnär, utlarnıñ uynawı häm töten cibärlep toruı, ekranda treklek yäşäyeşe turında rässemnär kürsätelüe – balar barısı da, äsärgä üzençälek birep tora.
Yortsız keşelär teatrı artistı, elek suqbay bulğan Peter Blağa äsärneñ utlar, tawışlar häm uynawçılarnıñ ostalığı aşa tamaşaçılarda nindider kütärenke xislär tudıra aluına söyenä. Tamaşadan soñ anıñ belän söyläşep aldıq, Peter zamanda slesar, timer eşkärtergä öyrängän bulğan, keçkenä şähärdä zavodta eşlägän, eşsez qalğan, soñınnan Pragaga yaxşıraq tormış ezläp kilgän. Ana urnaşa almağan, uramda yäşärgä mäcbür bulğan. Xäzer Peter şuşı teatrnıñ töp artislarnıñı berse. Faust äsärendä ul ber yulı 3-4 rol başqara. Teatrda uynaw sezgä närsä birä digän sorawğa ul bolay cawap birde: “Min bu teatrnı bik yaratam, min üzemne kürsätergä yaratam, çınlıqta bu bik möhim da tügel inde, bu miña, tormışımda maqsat, mäğnä bar digän, xis birä. Teatrğa kilgän keşelärgä üzemneñ närsäder birä aluyım oşıy. Teatrga kilgänçe min uramda yäşädem. Uramda gäzit satıp yördem. Şunda teatr turında işettem. Monda kildem, başlağanda min vagonda yoqlap yori idem, xäzer tormışım yaxşırdı, teatrdağı, bu proektağı keşelärgä räxmät, alar yärdämendä min yäşärgä urın taptım, eşkä urnaştım. Tormışım rätlänä bara.”
Peter Blağanıñ xıyalı, Şekspir äsärlärennän berär rolne başqaru. Ul kiläçäkkä plannar da qora, eş, yäşäw urını, häm bu teatr buldsın ide di. “Yejek häm Çişek” teatrı küptän tügel Macarstanda yörtsızlarnıñ xalıqara teatr fesitvalendä qatnaştı. Şundıy uq teatrlar başqa illärdä dä bar. Şuşı festivaldän Yejek häm Çicek teatrı artisları kömeş medal alp qaytqan bulğan.
Proektnı alıp baruçı Olga Cieslarova äytkänçä, subqyalar tearı häm alarnıñ festivalen ütkärü ideyası belän Rusiädä qızıqsınalar ikän. Mäskäw wäkilläre belän ul berençe söyläşülären ütkärgän inde.
Bikä Timerova


text:
Çeçnädä qarşılıq kürsätü kimi barsa da, Qadırovnıñ şäxsi armiäseneñ häm Russiä köçläreneñ ğadi xalıqnı ezärlkeläve, cäberläve kimemi. İngliz gazetası "Daily Telegraph"nıñ bügenge sanında basılıp çıqqan maqälä dä menä şul xaqta. Anıñ aftorı Julius Straussnıñ Qatır Yurttan cibärgän raportı.
Julius Strauss üzeneñ raportın İntexarçilar yuğala digän süzlär belän başlap cibärgän häm bolay dip yazğan. Maskalı ruslar irtänge säğät ikedä öygä basıp kerep 21 yäşlek tol xatın Milana Ozdoyevanı köçläp alıp kitälär. Anıñ öç yäşlek qızı Sara häm äle ber yäşen dä tutırmağan ulı Mogamed qala. Yäş xatın soñğı aylarda öylärennän alıp kitelgän çeçen tollarınıñ berse. Alar Russiä FSBsınıñ qorbanı buldılar dip uylanıla. Keşe xoquqları oyışmalarınıñ väkilläre , alarnı urlau Russiädä sivil obyektlarğa höcümnärne buldırmau maqsäte belän potansial intexarçılarnı aulau bulıp tora digän fikerdälär. Andıy intexarçılar qara tolar dip atala. Memorial oyışması ağzası Nataşa Yestemirova ğinvar ayında ğına andıy 10 urlau vaqiğäse buldı. Alar intixarçı bula alalar digän şik säbäple urlandılar dip belderde. Qatır Yurt auılında yäşägän Milana Ozdoyeva vaqiğäse ayruça räximsez. Anıñ ire Batır uzğan yılnıñ Noyäberendä İnguşetiädä FSB tarafınan cäberlängändä ülgän bulğan. Şunnan soñ Milana ike balası belän tuğan auılında ğailäsenä qayta. Ul anda kilgäç ük FSB ofitserları anı sin intexarçı bulırğa teliseñ dip sorauğa tartalar. Änise Lübov Dubasnıñ añlatuına qarağanda, Milana Bu mäğnäszlek. Minem ike keçkenä balam bar . Min yäşärgä telim dip ätkän. FSB agentları tağı da kilälär häm bu märtäbä beräv sinen pasportıñ belän Russiägä säyäxät itte dip äytälär. Milana monı da döres tügel dip kire qağa. 10 könnän soñ ul urlana. Anıñ änise Lübov Duba qızımnı urlauçılar FSB agentları, min alarnı cirle administratsiä idaräsendä kürgän idem . Läkin, min FSBğa möräcäğät itkäç, anıñ komandirı bu xatqa ber närsä dä belmim dip äytte dip belderde. Groznıy bistäläreneñ bersendä 11 yäşlek Madina da 29 yäşlek änise Liza Mussayevanıñ qayda alıp kitelgänen belmi. Änise häm anıñ öç señlese maskalı şäxeslär tarafınnan qaydadır alıp kitelgän. Alarnıñ artında 4 yäştän alıp 18 yäşkä qädäre altı bala qalğan. Xäzer şuşı balalarğa tuğannarı belän kürşeläre qarıylar. Cirle xalıq alıp kitelgän xatınnarnıñ isän bulularına ışanmıylar. İkençe Çeçnä suğışı başlağannan birle meñärlägän ir-at häm xatın-qız üterelde yaki ezsez yuğaldı . Qayber mäyetlär xarabälärdä , çoqırlarda tabıla. Qayberläreneñ mäyetläre dä tabılmıy. Human Rights Watch häm Memorial ber insident turında täfsille, dälille mäğlümätkä iä. Enele-abilı Valid häm Aslan uzğan yılnıñ fävralendä Ruslar tarafınan öylärennän alıp kitelä. 31 yäşlek Valid sorauğa tartılğanda üterelä. 25 yäşlek Aslan eskäçägä duçar itelä. Sorau aludan soñ, alarnıñ ikesen dä yök maşinasına quyıp Groznıyda buş torğan ber zavodqa alıp baralar. Şartlatqıçlar bäyläp alarnı ber çoqırğa taşlıylar. Ber soldat Aslannıñ başına ata. Läkin, ul yaralanıp isän qala. Soldatlar kitkännän soñ, ul şartlağıçlardan qotılıp , abisınıñ mäyete belän İnguşetiägä qaça ala. Qorbannarnıñ ğailäsen väkillek itkän Groznıydağı Çeçen advokatı Aminat Xumaydovna Daily Telegraf gazetası xaberçese Straussqa bolay dip äytkän. "min üzem enemne, ulımnı häm küpkenä duslarımnı yuğalttım. Min 120 cäberläv vaqiğäse turında prokuraturağa , FSBğa häm xätta prezident Putingä yazdım . Ber nindi dä reaksiä bulmadı . Sez Könbatışta, Amerikada , Angliädä ber närsä dä eşlämisez. Sezneñ öçen bez terroristlar. "
Färit İdelle, Praga.


text:
Xämas İzrailgä çigenüe öçen ber atna möddät birde
Xämas yuğarı räsmilärennän Ayman Taha, atışlarnın ber atnaga tuqtatıluın, anın däwam itüe isä İzrailnen bu waqıt eçendä xärbilären Gazzädän çigüenä bäyle dip belderde. Xämas şulay uq bügen yasagan belderüendä İzrailne, xalıqara yärdämnärnen Gazzä xalqına taratıluı öçen Gazzägä kergän çiklärne açarga çaqırdı.
Xämasnın bu belderüennän elek İzrail mäğlümat çaraları, İzrailnen ber taraflı bularaq atışlarnı tuqtatuın iğlan itüenä qaramastan, ilneñ könyagına raketa höcümnärenen äle däwam itüen beldergän ide.
İzrail bügen irtä belän, Xämas köçlärenä qarşı 22 kön däwam itkän çaralarda maqsatqa ireşüen häm atışlarnın tuqtatıluın iğlan itkän ide.
İzrail premyerı Ehud Olmert, İzrail xärbiläre alıp bargan çaralarnıñ uñışlı tämamlanuın, Xämas tarafında zur yugaltu buluın belderde. Läkin premyer, ägär sugışçılar İzrailgä höcüm itsä, sugışnıñ däwam itä alaçağı turında kisätte.
İzrailnen ber taraflı iğlan itkän atışlarnı tuqtatu qararına xalıqara yaqlaw tabu öçen Misırda bügen mäxsus sammit uza.
27 dekäbrda Gazzädä başlangan İzrail xärbi çaralarında 1,200 fälästinle häm 13 izraille hälaq buldı.


text:
Rusiädä watandaşlıq qanunı yañadan üzgärteläçäk: Rusiä watandaşı bulu närsäne añlata? Rus tele imtixanın Başqortstanda birep bula
Möhacirlek mäs''äläse küp qırlı. Ğadättä bez kübräk çit illärgä kitkän watandaşlarıbız turında söyläsäk, Rusiägä, şul sanda Tatarstan belän Başqortstanğa qaytıp watandaşlıq alırğa teläwçelär dä bar, monı onıtmasqa kiräkter, xörmätle tıñlawçılar. Sovetlar Berlege tarqalğaç qayberäwlärneñ tuğannarı, yaqın dusları häm xattä ğailä äğzaläre avtomatik räweştä çit ildä qaldı. Elek ğadi genä küreşep oçraşıp yäşäwçelär torımışına – viza, tamojnya, çik buyı digän yat süzlär kerde. Bügen süz Rusiä watandaşlığı turında.
köndälek tormışnıñ ber öleşe 2.
berär däreslektän alınğan termin
Asılda – xalıq berençe cawapnı saylarğa tieş. Ämma çınbarlıq şunı kürsätä ki, Rusiädä yäşäwçelär üzläreneñ nindi il watandaşları buluı turında iskä töşermi diärlek. Üzeñneñ Rusiä watandaşı buluıñnı saylawlar waqıtı citkäç iseñä töşerälär yäisä çit ilgä çıqqanda törtterep kürsätälär. Jurnalist Bikä Timerova Qazan uramnarında keşelärgä "Rusiä watandaşlığı sezneñ öçen närsäne añlata" digän soraw belän möräcäğtä itte. Cawaplardan kürengänçä, ğadi xalıq däwlät masştablarında yäşämi, keşelärne kübräk ğailäse, öye, milläte qızıqsındıra. Kemder Rusiäne –ildä cawapsızlıq çäçäk atqanı öçen yarata, başqalar Törkiägä bulsa da kitergä ömetlänä.
2002nçe yılnıñ 1 nçe iülennän başlap Rusiädä watandaşlıq turında yaña qanun ğamälgä kerde. Qanunçığaruçılar''nıñ qanunnarnı niçek itep icat itergä häm qabul itergä üz dälilläre bardır, dip ışanası qala. Yuqsa watandaşlıq alu mäs''äläsendä, äytik Üzbäkstanda yäşägän keşene, Rusiä watandaşlığı alırğa telägän Aljir keşesenä tiñläwne niçek añlarğa? Ä yaña qanun başta näq şul turıda ide. Soñıraq, 2003nçe yılnıñ 15 dekaberennän bu qanunğa östämälär kertelde. Xäzer inde BDB däwlätlärennän kilüçelär öçen Rusiä watandaşlığın alu ciñeläytelgän. Qanundağı barlıq şartlar ütälmäsä dä watandaşlıq alıp bula. Rusiädä waqıtlıça yäşäw röxsätenä iä bulğan barlıq BDB illäre keşeläre: -watandaşlıqqa 5 yıl kötmiçä dä möräcäğät itä ala -eş urnı häm daimi xezmät xaqı buluı – şart tügel -rus telen belüenä dällär kiräk tügel ike genä şart qala – alar da Konstitutsiä häm Rusiä qanunnarın ütäw häm elekke watandaşlıqtan baş tartu. Rusiä watandaşlığın bu ciñelleräk yul belän alırğa mömkinlege bulğannar tieşle idarälärgä Sovetlar Berlegendä tuu turında tanıqlıq häm tağın qayber dokumentlar birergä tieş bula. Ä menä rus tele belemen isbatlar öçen 1991nçe yılnıñ 1 sintäberenä qadär elekke Sovetlar Berlegendä yäki annan soñ Rusiädä alınğan diplom kiräk. Bulmasa – Rusiäneñ mäğärif ministrlığı lisenziäsenä iä bulğan nindi dä bulsa uqu yortında rus tele uqığanı turında tanıqlıq kiräk. Ämma 65 yäştän olıraq bulğan irlär häm 60 yäştän olıraq bulğan xatın-qızlar, şulay uq 1nçe gruppa invalidlardan – watandaşlıq alu öçen rus tele beleme taläp itelmi. Çit il keşelärennän Rusiä watandaşlığı öçen däwlät imtixanın ala torğan ber üzäk näq ber ay elek Başqortstan Däwlät Universitetında açıldı, xörmätle tıñlawçılar. Anda bezneñ Ufadağı xäbärçebez Fänis Fätxi bulıp qayttı. FF: Tögäl ber ay elek Başqortstan däwlät universitetında çit illär watandaşlarınnan urıs tele buyınça imtixan alu Üzäge eşli başlağan ide. Älege Üzäkne oyıştırunıñ üz başlanğıçı bar. Uzğan yılnıñ cäyendä Rusiä Mäğärif ministrlığı, Rusiä Federätsiäseneñ «Watandaşlıq turında»ğı qanunına nigezlänep, çit illär watandaşlarınnan urıs telen belülärenä test ütkärüne oyıştıru xaqında färman qabul itkän ide. Ul färmanğa berketmädä Rusiäneñ qaysı yuğarı uqu yortlarında şundıy test alu üzäkläre oyıştıru mömkin buluı xaqında da äytelgän. Şul isemlektä Başqortstannan ber genä uqu yortına – Başqortstan däwlät universitetına ğına şundıy üzäk açu xoquqı birelgän.
Älege üzäkneñ eşçänlege belän täfsilleräk tanışu öçen bez anıñ citäkçese, universitetnıñ urıs tele häm anı uqıtu metodiqası qäfedrası möğallimäse, dotsent Nuriä Ğallämowa belän oçraşıp söyläştek. Nuriä xanım süzlärençä, monıñ işe üzäklär Rusiäneñ här sub''yektında berär yuğarı uqu yortında açılğan. Başqortstanda anıñ töp uniwersitetta açıluı bu yuğarı uqu yortınıñ däräcäse çınlap ta yuğarı buluına açıq dälil, di Nuriä Ğallämowa.
– Äle bezneñ üzäkneñ eşçänlegenä universitetnıñ unğa yaqın iñ yaxşı möğallimnäre cälep itelgän, – di Nuriä xanım. – Şularnıñ ikese çit illär watandaşlarınnan imtixan alu xoquğına iä, yağni alar maxsus sertifikatlı uqıtuçılar. Alar Mäskäwdä maxsus kurslarda belem alıp, şaqtıy täcribä tuplap qayttılar.
Nuriä Ğallämowa süzlärençä, Üzäkneñ töp ike maqsatı bar: berençedän, Rusiä watandaşlığın alırğa telägän çit illär keşelärennän tieşle imtixan, test qabul itü, ikençedän, Rusiä, şul isäptän Başqortstan wuzlarında belem alırğa telägän, yä bulmasa biredä üz biznesın, üz eşen başlawçılarğa urıs telen öyrätü. «Yaña başlağan eşebezdä bez üzebezdän bernindi yañalıq ta uylap çığarmadıq, – di Nuriä xanım. – Dönya illärendä moñarçı bu täñgäldä nindi alımnar qullanılğan bulsa, şul uq yullar belän, şul uq ısullar belän eşlibez. TORFL proğramması nigezendä sınaw tota çit il watandaşları. İkençe törle itep äytkändä, xalıqara taläplärgä tayanıp eş itäbez». Rusiä watandaşı bulırğa teläwçelär urıs tele buyınça testnı motlaq tapşırırğa tieş ikän. Ä menä Rusiägä, şul isäptän Başqortstanğa waqıtlıça ğına kilep qayda da bulsa belem alırğa yäki üz eşlären açarğa teläwçelärgä äle bu eş mäcbüri tügel, ämma barıber, täqdim räweşendä bulsa da, urıs telennän imtixan birü kiñäş iteläçäk di. Üzäk citäkçese mäğlümatlarına kürä, bügenge köndä Başqortstanda 3 meñnän artıq çit il watandaşı terkälgän. Alarnıñ küpçelege urıs telen tieşle däräcädä belmi, yäisä bötenläy dä «ipi – tozlıq qına» belä. Başqortstanda yaqın çit illär watandaşlarınnan tış, soñğı yıllarda yıraq çit illär wäkilläre dä işäyde. Alar arasında ayıruça w''yetnamlılar, töreklär, qıtaylılar küpçelekne täşkil itä. Äfğanlılar da bar. Alarnıñ berniçäse yaña ğına universitettağı üzäktä imtixannarnı uñışlı birgän. Ä, ğomumän, biredä imtixannar qabul itüneñ tärtibe tözelgän häm şunıñ nigezendä aprel – may aylarında uq inde baytaq qına keşe sınaw totaçaq. Nuriä Ğallämowa fikerençä, Başqortstanda çit illär watandaşlarınnan urıs telennän imtixan alu yaqın kiläçäktä kiñ qolaç alaçaq, çönki monı qanun taläp itä. Äle imtixannar birergä teläwçelär Üzäk citäkçese isemenä ğärizä yaza häm täwge oçraşuda üzläreneñ pasportın ğına kürsätä. Artıq bernindi doqumentlar da taläp itelmi di. Bügenge köngä Üzäktä belem alırğa häm urıs telen belü däräcäsenä sınaw totarğa teläp yegermegä yaqın keşe ğärizä yazğan da inde. Bu, älbättä, Başqortstandağı 3 meñnän artıq çit il keşesen isäpkä alsañ bik küp tügel. Ämma test tapşıru Üzäge üze dä yaña ğına eşli başlağan, şuña kürä anıñ açıluı xaqında küplär belmi dä. Şuşı kimçelekne beterü öçen xäzer Üzäk wäkilläre matbuğatta belderülär, reklamalar biräçäk. Urıs telen belügä imtixan tapşıru ike kön däwam itä häm aña 60 AQŞ dolları külämendä aqça tüläw bilgelängän. Ä inde urıs telen maxsus öyränü öçen tüläw tege yäki bu keşeneñ urıs telen küpme waqıt öyränüenä bäyle bulaçaq. AQ: Axırda tağın şundıy mäğlümatem bar. Soñğı 10 yıl eçendä Rusiä watandaşlığın 5 millionğa yaqın keşe alğan. 17 mart könne Rusiäneñ Däwlät Duması Rusiä watandaşlığı turındağı qanunğa yañadan üzgäreşlär kertmäkçe bulğan, ämma bu üzgäreşlärne eşläp beterer öçen kire deputatlarğa cibärgän. Tögäl nindi üzgäreşlär turında süz barğanın bez belä almadıq, ämma qanun bik qırıs, ğamäldä bik küp awırlıqlar bula, digän süzlär yöri ide. Rusiä watandaşlığın alu eşen tağın da qatlawlandırırlar, dip uylıysı kilmi. Xäbärlär bulğaç ta Azatlıq radiosı alarnı sezgä ireşterer. Älegä soraw häm täqdimnäregez bulsa bezgä xat yazığız. www.azatliq.org Alsu Qormaş – Bikä Timerova – Fänis Fätxi Praga – Qazan - Ufa


text: Rusiäneñ Federatsiä Şurası bügen strategik qoralnı qısqartu turında kileşü rasladı. Yabıq işeklär artında ütkän utırışta Şuranıñ 140 äğzası uñay, 5-e qarşı tawış birde, ikese totılıp qaldı. Quşma Ştatlar belän Rusiä arasında tözelgän bu kileşüdä ike ildäge atom qoralnıñ 3-tän-ikesen qısqartu qaralğan. 2012 yılğa Rusiädä 1700, Quşma Ştatlarda 2200 atom çuqmarı qalaçaq. İke ilneñ prezidentları kileşüne uzğan yıl imzalağan ide. Amerikan Senatı anı Mart ayında rasladı. Rusiä Duması, Ğiraq suğışın säbäp itep, raslawnı başta kiçekterep torğan ide, läkin axır çiktä, şuşı ayda raslarğa buldı. Yünneñ berendä, Peterburda ütäçäk oçraşuda, George Buş belän Vladimir Putin raslaw qäğäzläre belän almaşır dip kötelä.


text:
AQŞ Törkieneñ Yevropa Berlegenä kerü omtılışların yaqlıy
Bu atnada Kopenhagta Törkiyeneñ Yevropa Berlegendäge kiläçäge turında qarar çığarıla. AQŞ prezidentı G.Bush Ankara belän tizlektä äğzalıq söyläşüläre başlauları öçen Yevropadağı berektäşlärenä täsir itergä tırışıp şaltırata, Aqyortqa kilgän (Törkiedä) xakimiättäge islamçı partiä citäkçsese belän televidinie kameraları aldında çığışlar yasıy.
Waşington ,NATO berektäşe Törkiegä islam dönyasına strategik küper dip dip qarıy häm anıñ Yevropa Berlegenä alınuın küptännän yaqlap kilä. Ul Berlektäge qayber illär kebek tarixi, mädäni häm keşe xoquqları yağınnan qarağanda Törkiye ber qayçan da Yevropanıñ öleşe bulmasqa tieş dip uylamıy.
Amerika ayruça Ğıyraqqa xärbi höcüm oyıştırırğa turı kilsä, Törkieneñ bik tä kiräkle berektäş bulaçağın belä. Şunlıqtan sişämbedä prezident Bush Waşingtonnan Yevropadagı berektäşlärenä ber tuqtausızşaltıratıp Ankaranıñ yaqlanuın soradı. Aqyorttta islamçı partiä citäkçse Tayyib Erdogan belän televidinie kamerları aldına çığıp, bolay dide:
AudioBez sezneñ Yevropa Berlegeneñ äğzası bulu telägenä quşılabız
Bush Ğädellek vä Täräqiät partiäse citäkçesen ciñüläre belän qotlap, Törkieneñ ähämiätenä basım yasadı. Erdoğan bıyıl başlarında Waşingtonğa kilgändä aña ällä ähämiät birelmägän ide, Ämma saylaulardan soñ räsmilär Erdoğannın ekonomik reformalar häm sekular demokratiä urnaştıru tırışlıqların xuplıy, maqtıylar. Administratsie yaqlı analitiklar fikrençä.., AQ partiäneñ ciñüe , AQŞ mänfäğätlärenä nıq turı kilä ala, ägär dä partiä uñışlı bulsa, ul möselman dönyasında islam nigezle partiälärneñ demokratie , sekular yüngä äylänülärenä ürnäk bula alır ide .
Erdoğan Törkineñ sonğı aylarda keşe xoquqların yaxşırtu öçen kiñ qolaçlı refomalar ütkärüen äytte. Yevropada qayberäülär Ankaranıñ äle eşläse eşlär küp dip anı tänqitlelär. Erdoğan Berlekkä quşılu Ankaranı bik zur adımnar atlarğa mäcbür itte dip äytep bolay dide :
Audiobu demokratiägä taba bik zur siküre bulaçaq , bu bik möhim atna , nigezdä bu tarixta borılış noqtası
Aqyort süzçese Ari Fleischer dä prezident Bush Yevropada qayberäülärneñ tarixi säbäplärdän çığıp Törkieneñ berlekkä alınuına qarşı bulu fikre belän kileşmi dide.
Bush belän Erdoğan buluı mömkin Ğıyraq suğışı turında söyläşkän bulsalar da, mätbuğatqa bu turıda ällä ni mäğlümät birelmäde. Tayyib Erdoğan soñraq jurnalistlarğa min prezidenttan yevropadağı berektäşlärenä yañadan şaltıratıp berlek mäsäläsendä basım yasauın soradım dip äytte.
AQŞ prezidentınıñ şaltıratuı, atnakiçtäge summitta yevropalılarnıñ fikerlären ällä ni üzgärtmäs şikelle . Britaniedän bugen Törkie kebek sekular demokratik il belän älege şartlarda eşläü bik möhim digän süzlär işetelsä dä, İran, ğıyraq, Syriegä kürşe 70millionlıq möselman ileneñ yevropa klubına quşıluına ällä ni cılı qaranmıy.
Feridä Xämit, Praga


text:
İordan yılğasınıñ könbatış yarında İzrail belän fälästin cirlären ayırıp toraçaq diwar tözeleşenä qarşılıq aksiäläre waqıtında biş keşe yaralanğan. Barısı da çit il keşeläre. İzrail ul diwar Fälästin ekstremistlarına kirtä bulıp toraçaq dip ışana. Bügen Anin awılı yanındağı diwar qapqasın cimerergä dip ike yaqlap cıyılğan xalıqnı quıp taratır öçen xärbilär rezin yädrälär häm küz yäşe çığara torğan ğaz qullanğan.
Bügen İzrailneñ tönyağında ber atna elek yuğalğan İzrail soldatınıñ mäyeten tabıp alğannar. Ul xärbi ekstremistlar tarafınnan urlanğandır digän farazlar bulsa da, saqlanu ministrı Şawl Mafoz, nindi bulsa da näticä yasarğa äle irtäräk dip belderde.


text:
Mäxmüt Abbas Fälestinneñ berençe premier-ministrı bulaçaq
Fälestinneñ yaña premier-ministrın buldırunı İsrael belän Fälestin arasında solıx söyläşüläre başlarğa çaqırğan xalıqara aradaşçılar taläp itte. Quşma Ştatlar häm İsrael şulay uq, Yasir Arafatnıñ tä’siren kimetergä teli. Ämmä küzätüçelär fikerençä, yaña premier bilgelänügä qaramastan, Arafat, iminlek köçläre belän idarä itüne häm İsrael belän söyläşlär mäsäläsen üz qulında totaçaq.
Ul arada bügen İsrael xärbiläre Gaza sızığınnan ğäskär çığara başlağan. Uzğan atnada alar anda “iminlek zonası” buldırğan ide.


text:
Rice belän Milibandtan Äfğanstanğa kötelmägän säfär
AQŞ däwlät sekretarı Codoleezza Rice, Britaniä tışqı eşlär ministrı David Miliband belän Äfğanstanğa kötelmägän säfär belän kilde. Bu säfär NATO saqlanu ministrlarınıñ Litvanıñ Vilnius şähärendä barğan cıyılış waqıtına turı kilüedä iğtibarnı cälep itä. Mäğlüm bulğança NATOğa äğzä illär arasında, Äfğanstanğa östämä ğaskär cibärü turında qarşılıqlar bar.
AQŞ däwlät sekretarı Condoleezza Rice, NATO berektäşlären Äfğanstandağı Taliban suğışçıların beterü maqsatında başlatılğan çaralar mäsäläsendä alda “citdi sınaw” kötä dip äytte.
Qabulgä barır aldınnan kiçä Londonda yasağan çığışında Rice, NATO äğzäläre illäre şunı añlarğa tiyeş: Äfğanstandağı köräş, barıtik tınıçlıq saqlaw öçen tügel, ul ozın möddätle ber köräş dip äytte.
Anıñ bu belderüe Äfğanstan mäsäläsendä berektäş illärdäñ kübräk öleş kertü mäsäläsendä arta barğan taläplär waqıtına turı kilä. NATOnıñ aldınğı äğzäläre häm AQŞ, berlektäge illärdäñ Äfğanstanğa kübräk xärbi häm xärbi qorallar cibärüen taläp itä.
Britaniä tışqı eşlär ministrı, Ricenıñ bu çığışın yaqlap, “Britaniä Waşintonnıñ borçıluın añlıy” dip äytte.
“Soñgı atnalarda Äfğanstandağı waqiyğalarga qarata artqan iğtibarnı añlıybız. Köräş bik zur, köräş bik zur bulsa bez anda bergä bulaçaqbız. İke il Äfğanstandağı eşne ozın möddätle bulsa da başqaru öçen urtaq xezmät itäçäk”
Bu çığışlardañ soñ ike ministr Qabulgä oçtı. Alar bügen Qandaharnıñ könyağındağı xärbi frontnıñ eşen tikşerde. Bu säfär ikençe yaqtan qarağanda xärbilärneñ küñelen kütärü häm andağı eşlär barışu belän tanışu maqsadında buldı.
Qabulgä bargaç alar Äfğanstan başlığı Xämit Qarzayi belän oçraştı. Bu oçraşu soñgı arada qabınıp kitkän Äfğan-Britan mönäsäbätlären yomşartu tırışlığı bularaq ta kürelä.
Qarzayi könyaqta qabınğan qarşılıqlarda Britaniäne ğayepliy. Ul Britaniä qabilä başlıqları belän kileşep kontrolne alarğa taşlağaç, andağı iminlek bozıldı dip däğwä itä.
AQŞ häm Britan räsmiläre bu säfäreneñ ber başqa maqsatı da, taliban belän köräştä xärbi çaralardañ qala Äfğanstannıñ iqtisadi qoralmaları häm başqa ölkälärdä alğarışlarğa ni däräcä öleş kertüen küzätü ide.
Bu ölkädä kertkän üz öleşläre turında Britan ministrı Miliband, Londonda yasağan çığışında bolay digän ide:
“Bez iqtisadi, sosial häm xärbi ölkädä bergäläp xezmättäşlek itü öçen wağdä birdek. Äfğanstan kebek yarlı ilne yañadan tözekländerü eşendä Äfğan xökümäten yaqlıyaçağıbızğa süz birdek. Häm Äfğan xökümäten yaqlawda, tağın berektäş illärne dä cälep itüne üzebezgä wazifa dip sanıybız.”
Uzğan ay, İlçe Thomas Pickering häm General James Jones citäkçelegendä ber törkem belgeç Äfğanstanda öyränülär ütkärgän ide. Törkem xisabında, ğisyançılarnıñ qarşılıqların arttıraçağı turında kisätte. Häm şunıñ näticäsendä totırıqlı däwlät modeleneñ yuqqa çığaçağı yäisä yuqqa çığu xälendä qalaçağı turında kisätkän belderü yasadı.


text:
Germaniäneñ säyäsi citäkçelege Horst Koehlernı ilneñ suğıştan soñğı tuğızınçı prezidentı itep sayladı.
Xalıqara Valyuta Fondınıñ elekke citäkçese Koehler Germaniädä iqtisadıy reformalarnı tizlätergä çaqırdı.
Koehlernı prezident wazıyfasına oppozitsiädäge Xristian Demokratlar häm alarnıñ berektäşläre bulğan İrekle Demokratlar täqdim itte.
Xökümät yaqlağan universitet professorı Gesine Schwan Koehlerğa ottırdı. Schwan Germaniäneñ berençe xatın qız prezidentı bulırğa mömkin ide.
Bıyıl Koehler prezidentlıq öçen köräşü maqsatı belän Xalıqara Valyuta Fondındağı wazıyfasınnan kitte. Germaniä prezidentı Johannes Raunıñ 4 yıllıq prezidentlıq möddäte tuldı.
Germaniädä prezident kübräk simvolik wazıyfa bulıp tora, anıñ xakimiäte bik keçkenä.


text:
Rusiädä çegännär ezärleklänä, monıñ öçen xökümät häm media cawaplı, di xoquq yaqlawçılar
Uzğan atnada Volgograd ölkäsendä ike çegän qıynalıp üterelgännän soñ, xoquq yaqlaw oyışmaları, Rusiä räsmilärenä häm mäglümät çaralarına möräcäğät itep, çegännärneñ il buylap ezärleklänüen tuqtatırğa çaqırdı.
Bu höcümgä bäyle räweştä 3 yäşüsmer totqarlanğan, "xuliğanlıq" digän matdä nigezendä tikşerü başlanğan. Mäğlüm ki, bu matdä öçen barı tik ciñel caza birelä.
Xoquq yaqlawçılar häm çegän aktivistları bu xälgä açuların belderde. Çärşämbedä Mäskäwdä tügäräk östäl artında cıyılıp alar Rusiä çegännäreneñ bügenge xälen tikşerde.
2002 yılda alınğan can isäp näticälärenä kürä, Rusiädä 183 meñ çegän yäşi. Çegän citäkçeläre bu san küpkä zurraq di. Alar fikerençä, Rusiäneñ mäğlümät çaralarında çegännärne gel qarağa buyap, narkotik satuçılar häm cinäyätçelär itep kürsätü tuqtatılmasa, çegännärne kimsetü dä tuqtalmayaçaq.
Rusiä çeğännäreneñ milli-mädäni möxtariät citäkçese Aleksandr Barıyev jurnalistlarnı çegännärgä qarata mönäsäbätlären üzgärtergä çaqırdı:
"Min mäğlümät çaralarına möräcäğät itergä telim: çegännärneñ, başqa millätlärneñ xälenä keregez, dalilsez mäglümätkä nigezlängän mäqälälär yazuığıznı tuqtatığız, andıy mäqälä-tapşırular çegännär turında yalğış, tiskäre fiker tudıra. Äydägez, bu mäsäläne bergäläp xäl itik. Jurnalistlar cämğiätne kamilräk itä ala di", Rusiä çeğännäreneñ milli-mädäni möxtariät citäkçese.
Aleksandr Barıyev çegännärneñ mädäniäten, ğöref-ğädätlären yaqtırtu öçen radio häm televideniedä ay sayın ber säğät waqıt birergä çaqırdı.
Çegännärgä höcümnär Rusiädä ğädäti küreneş. Qayber gäzitlär monı tänqitli, läkin kübese küz yoma, qayberläre xättä xuplıy.
2005 yılnıñ Fevral, April, Noyäber aylarında Novosibirski ölkäseneñ İskitim awılında çegän utırmalarına höcümnär bulğan. Alarnıñ öyläre talanğan, yandırılğan, näticädä 40lap çegän ğailäse yort-qurasız qalğan.
Veçerni Nosobirski gäzite awılnı narkotiklardan tazartqan öçen höcümçelärgä xuplaw beldergän. Mäskäwdä çığa torğan Moskovski Komsomolets çegännärgä qarata näfrätle mäqälä bastırğan.
Yaroslavl qalasında ber deputat çegännärgä qarşı pogromnar başlarğa öndi. Mondıy fikerlär xättä Däwlät Dumasında işetelä. Duma deputatı Yevgeni Roizman açıqtan-açıq çegännärne öylärennän quarğa çaqıra.
Xoquq yaqlawçılar räsmilärne şuşı xällärgä küz yomuda ğäyepli. Näticädä Rusiädä çegännärgä häm başqa azçılıqlarğa qarata cinäyätlär sanı arta, di alar.
Rusiä Fännär Akademiäseneñ Etnografiä häm Antropologiä institutı xezmätkäre, Xalıqara Çegän Berlege vitse-prezidentı Nadejda Demeter süzlärençä, Rusiädä çegännär ber kemgä dä kiräk tügel:
"Çegännärgä qarata tiskäre mönäsäbätneñ säbäbe – alarnıñ kübese uqımışlı tügel, yäşäw şartları naçar, älbättä monı üzgärtergä kiräk. Ämmä moña bezneñ köç kenä citmi, däwlät yärdäme kiräk. Bez küp xatlar yazdıq, läkin alar kire qağıla, çegännärgä bağışlanğan bernindi däwlät programması yuq", di Nadejda Demeter.
Mäskäwdä ütkän tügäräk östäldä qatnaşuçılar, xökümätne, çegännärne Rusiägä 5 ğasır elek kilep urnaşqan çirle xalıq dip tanırğa çaqırğan qarar qabul itergä çaqırdılar. Alar fikerençä, bu qarar, xoquq saqlaw oyışmaların çegännärneñ konstitutsion xoquqların ixtiram itergä mäcbür itergä tieş.
ali ğilmi


text:
“Yaña ğasır” tele-radio kanalı tapşıruların başlap cibärde
“Yaña ğasır” tele-radio kanalı tapşıruların başlap cibärde
Şulay itep, düşämbe könne Qazanda, üzäk uramda yaña säwdä üzäge – Däwlät Universal Kibet açıldı. Ul zamança taläplärgä turı kiterep eşlängän. Aldağı Kongresslarda çit il häm Rusiä qunaqları äytkän tänqit süzläre iskä alınu küräseñ, Zamança qunaqxänälär, häm xäzer inde kibetlär dä buldırıla başladı.
Tübän Kamada Respublika könenä bağışlap, Neft eşkärtü şirkäteneñ ber öleşen ğamälgä tapşırırğa uylıylar. Ä Däwlät muzeyında milli sänğät ürnäklärennän torğan kügäzmä açılaçaq.
Düşämbe könne, Tatarstanıñ “Yaña ğasır” kanalı tapşıruların açıp cibärde. “Häyerle irtä, Tatarstan” digän tapşıru belän telekanal eşe başlanğan bulsa, “Yaña Ğasır” radiosı da üz programmaların maxsus tapşıru belän açıp cibärde. Zamança bizälgän kanalnıñ tapşıruları eçtälege yağınnan tügel, signalnı tapşıru yağınnan da maqtawlı süzlärgä layıq buldı. Sember häm Sverdlaw tıñlawçıları şaltıratıp, Tatarstan tapşıruların qaraw mömkinlege öçen räxmät äytkän.
Bikä Timerova


text:
Samarada çığa torğan “ Berdämlek” häm “ Azan” gäcitläre milli qaharmannar oyıştırğan bäyrämnärebez turında yazıp kilälär, şulay da ayırım jurnalistnıñ bäyräm turındağı fikerläre härwaqıtta da oyıştırılğan tantananı tulısınça taswirlap beterä almıy. Gäcitä möxärrirlären dä añlap bula, temalar küp, ä gäciteneñ urını çikle.
Tatar bäyrämen tulısınça yaqtırtu niätennän “ Tuğan tel” isemle ölkä tatar cämğiäte häm Samara şähär milli- mädäni möxtäriäte Samarda uzdırılğan tatar tantanaları turında “ Azan”nıñ maxsus sanın çığarırğa bulğannar. Şundıy maxsus san “ Yalqınlı yäşlek” ansambleneñ 35 yıllığına bağışlanğan bulsa, çirattağı maxsus san Samar ölkä Sabantuyına bağışlap çığarıldı.
Berençe bittä gubernator Konstantin Titov, Tatarstan İlbaşı Mintimer Şäymiev, Sarman rayon türäse Näfis Zakirov täbriknamäläre urın alğan. Şunda uq Poxvistnevo şähärendä yäşäwçe ukrain şağire Pavel Rudenkonıñ “ Sabantuy” isemle şiğere dä urın tapqan.
Samar şähärendäge Sabantuylar tarixına küzätüne “Tuğan tel” cämğiäte ideologı Azat Nadirov yasağan.
Gäciteneñ 2- nçe bite tulısınça tatar köräşenä bağışlana, şul uq bittä tik köräşkä matdi yärdäm kürsätkän sponsorlarnıñ isemlege birelgän, ä sänğät'kä, uyınnarğa yärdäm itüçelär isemlege sänğät, uyın büleklärendä iskä alına. Gäciteneñ dürtençe bite tulısınça yäşlär turında, iseme dä “ Bez kiläçäkle” dip atala. Gäcit bitlärendä Sabantuy mäşäqätlären üz öslärenä alğan tatarlarnıñ isem- familiäläre kürsätelgän. “ Azan” gäcitçäseneñ Samaradağı 17- nçe Sabantuyğa bağışlanğan sanı 2000 danä belän basılğan häm matdi çığımnarnı üz östenä Samar şähär milli- mädäni möxtäriäte citäkçese Äxmädulla uğlı Cämil Wälullin aldı. Samar milli xäräkäte citäkçeläre belderüençä, maxsus sannar kiläçäktä dä tatar tormışındağı waqiğalarğa bağışlap çığarılaçaq.


text:
Bögelmä şartlawında ğäyeplänüçelär aqlandı
Qazanda ağımdağı yıl yarımda islamçılar, dini ekstremizm kebek süzlär yış yañğıradı. Bu xätta Tatarstanda ğına tügel, ä Rusiä külämendä buldı. Älbättä, monıñ säbäpläre törle. Xäzer dönyası da böten cirdän ekstremist, terrorist ezläwdän ğibärät bit. Respublikanıñ qoç orğannarı da monnan çittä qala almadı. Küzätep baruçılar xäterlilärder: älege yıl başında Xizbut taxrir oyışmasında toruda ğäyeplänep din belgeçe Alişer xäzrät qulğa alınğan ide. Tikşerü barışında anıñ ğäyebe raslanmadı, anı barı tik nindider qoral saqlawda ğına ğäyeplädelär. Dini ekstremistlığı bulmağan da ikän. Ä avgust ayında elekkege Guantanamo totqınnarı Ayrat Waxitov belen Äxmärov qulğa alınıp, Mäskäwdän Tatarstanğa qaytarıldılar. Alarnı Tatarstanda şartlawlar oyıştıruda ğäyeplädelär. Läkin bu ğäyepläwlär raslanmadı. Küräseñ, Tatarstannıñ köç häm kizü orğannarı kem ğäyeple, mesken ğäyeple digän prinsip belen eşlilär.
Ä yıl başında isä, tögälräge, 8 ğinwarda Bögelmädä gaz torbası şartlağan ide. İrtänge yaqta, şähärneñ FSB bülekçäse yanında. Qayber belgeçlär, cämäğät, torbalar iskergän, alar şuña şartlıy dip äytte şul waqıtta uq. Läkin xoquq saqlaw orğannarı bu şartlaw ide dip, şartlatuçılarnı qulğa aldı. Häm tağın Guantanamoda totqın bulğannarnı. Waqiğa bolayraq bula. 8 ğinwarnıñ irtäsendä Bögelmäneñ Gaşek häm Ğafiätullin uramnarı kiseşkän urında şartlaw yañğırıy. Äytelgänçä, gaz torbası şartlıy. Şartlaw arqasında yaqın tirädäge berniçä yortnıñ täräzä pıyalaları watıla. 159 millimetrlı torba şartlağaç, Tatarstan FSBısı, cinayät kodeksınıñ Terrorizm digän 205 nçe matdäse buyınça eş quzğata. Tikşerä torğaç, aprel’ ayında tikşerüçelär Çallıda yäşäwçe 42 yäşlek Rawil Ğömärovkä, 30 yäşlek Bögelmäle Timur İşmoratovqa çığalar. İkese dä küptän tügel genä Guantanamoda totqın bulğan keşelär.
İñ qızığı şunda. Amerikannar Guantanamoda totqın bulıp torğan böten rusiälelärne aqlağannar, ğäyepsez dip tapqannar ide. Ä üzläreneñ watannarında isä alar berär xäl bulğan sayın, qulğa alına. Şulay itep, Bögelmädäge şartlawdan soñ da, alar ikese dä yañadan totqınğa äylänä. İşmoratov belän Ğömärov belän bergä tağın ber keşe qulğa alına. Ul 40 yäşlek Fänis Şäyxetdinov. Küptän tügel genä milli ızğış çığaruda ğäyeplängän keşe. Tikşerüçelär alarnıñ Bögelmädä gaz torbasın şartlatuda raslarlıq qayber mäğlümätlär tabalar. Başta qulğa alınuçılar ğäyepne tanıylar. Läkin Xalıqara Memorial üzäge qulğa alınğannar üz gäyeplären köç qullanu näticäsendä genä tanığannar, dip belderde. Älege mäs'älä mäxkämädä prisyajnıylar – xalıq utıruçıları, utırışında qaraldı. Yäğni, ğäyeplängän keşelärneñ gäyepleme, yuqmı ikänen xakim tügel, ä mäxkämägä maxsus çaqırılğan ğadi keşelär qarıy. Çärşämbe könne şundıy mäxkämä ğäyeplänüçelärne tulısınça aqladı. Alar mäxkämä zalınnan uq irekkä çığarıldı. Ğäyeplänüçe 3 möselman keşese dä mäxkämä barışında üzläreneñ ğäyeplären tanımağannar. Alarnıñ ikese Bögelmädäge şartlaw waqıtında ğomumän bu şähärdä bulmağan.
Şunısın da äytergä kiräk, Tatarstan xoquq saqlaw organnarı qulğa alğan, ä mäxkämä isä ğäyeplänüçelärne aqlap çığarğan oçraqlarınıñ bu inde berençese genä tügel. Ällä saq orğannarı döres eşläp citkermi, ällä şartlawlar çınlap ta yasalma inde. Mäxkämädä ğäyeplänüçelär dä aqlana, köç orğannarı da şartlawlar buldı dip aqlanalar. Läkin mäxkämä döres bäyä birä, dip ışanası kilä.
Räfis Cämdixan, Gölnaz İlgizär


text: Mäskäw - Rusiä bügen Gruziäne Abxaziägä qarşı xärbi çaralar äzerläwdä ğayepläde. Rusiä tışqı eşlär ministrı yasağan belderüdä, Gruziäneñ Tiflis idaräsendäge yuğarı Kodori tarlawığı töbägendä üz milisiä häm ğaskärilären nığıtuın däğwä itä. Gruziä saqlanu ministrı isä älege ğayepläwlärne inqar itte. Şul uq waqıtta Rusiä tışqı eşlär ministrı, Gruziäneñ qarşılıqlı ike töbäge, Abxaziä hän Könya Osetiäda soñgı waqıtta kiyerenkelek artuı säbäple, töbäktäge tınıçlıq saqlaw xezmätkärlärenen sanın arttırırga çaqırğan.


text: Rusiä räsmiläre Yukos kompaniäse belän bäyle şirkätlärgä basımın arttıra bara. Samarda Kuybışev Nefteşkärtü Zavodınıñ direktorlar şurası räise Rafail Zäynullin qulğa alınğan. Ul salım tülämäwdä ğäyeplänä. Yukos kompaniäse bu ğäyepläwne nigezsez dip sanıy häm şikäyät belderergä cıyına. Yukosnıñ 3 yuğarı citäkçese, Mixail Xodorkovski, Leonid Nevzlin häm Vladimir Dubovqa şul uq ğäyepläwlär belderelgän ide. Üktäber ayında qulğa alınğan Xodorkovski xäzer Mäskäw törmäsendä utıra. Nevzlin belän Dubov çit ilgä çığıp kitte. İnterpolnıñ Rusiä wäkile äytüenä qarağanda, alar xalıqara ezläw isemlegenä kertelgän. Tänqitçelär Yukosqa qarşı açılğan eşne säyäsät belän bäyli, opozitsiädäge liberal partiälärgä yärdäm itkän öçen Xodorkovskinı cazalaw çarası dip atıy.


text:
Görciädä xakimiät alışındı: Rusiäneñ bu ilgä qarata säyäsäte nindi bulır?
Saylaw näticäläre belän kileşmägän opozitsiäneñ öç atna däwam itkän basımınnan soñ, yäkşämbedä prezident Eduard Şevarnadze urınınnan kitüwen belderde. Şuşı xälitkeç adım aldınnan Şevarnadze belän opozitsiä arasında ütkän söyläşülärdä aradaşçı wazifasın Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı İgor İvanov başqardı. Qayber küzätüçelär fikerençä, alğa taba räsmi Mäskäw üzeneñ Görciägä yoğıntısın arttırırğa tırışaçaq
Audio (İgor İvanov)
Ser tügel, soñğı waqıtta Mäskäw-Tbilisi araları taqır bulmadı. Rusiä üzeneñ könyaq kürşesen Çeçen suğışçılarına yärdäm itüdä ğäyepläde, xättä Pankisi tarlawığın utqa tottı, Görciä watandaşlarına viza kertte. Tbilisinıñ könbatış belän yaqınayuwı da Mäskäwdä rizasızlıq uyattı bulsa kiräk. Rusiäne uratıp Baqı-Cäyxan neft ütkärgeçen tözü diseñme, amerikan xärbilärennän künegülär alu diseñme, NATOga kerü telägen belderü diseñme. Şuña da qaramastan, Mäskäw soñğı waqıtqa qädär Şevarnadzenı totrıqlıq tä''min itüçe citäkçe dip sanadı. Uzğan yäkşämbedä wazğiät kisken üzgärgännän soñ, Mäskäw Görciägä qarata säyäsäten kire qararğa mäcbür. Tanılğan säyäsät belgeçe Andrei Piantkovski süzlärençä, xäzer Mäskäw, üzeneñ xataların tözätergä, monısı könbatış yaqlı, ä monısı Rusiä taraflı dip bülgäläw ğädätennnän baş tartırğa tieş:
Audio (Andrei Piantkovski)
Piantkovski süzlärençä, könbatış yaqlı härnärsäne şunduq Rusiägä qarşı dip taswiralawdan tuqtarğa waqıt. Anıñ fikerençä, Görciädäge wazğiät Rusiä belän Quşma Ştatlarnıñ elekke sovet kiñlegendä köndäşlek itmiçä, xezmättäşlek itü mömkinlegen kürsätte.
Görciä opozitsiäseneñ parlament binasın basıp alu ğämälenä räsmi Mäskäw başta "qabul itmäslek" digän bäyälämä birgän ide. Bügen Mäskäwdä ütkän xökümät utırışı waqıtında Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Görciäneñ qanuni räweştä saylanaçaq yaña citäkçelege ike il arasındağı duslıqnı qaytarır, digän ömeten belderde:
Audio (Vladimir Putin)
Süz dä yuq, Rusiä belän Görciäne küp närsä bäyli, tarix qına tügel, ä bügenge könküreş, şul isäptän iqtisad. Görciädä yanğan gaz älegä tulısınça Rusiädän kilä. Rusiägä könyaq çigendä totrıqlı kürşe kiräk. Bu yaqtan qarağanda Görciäneñ yaña xakimiätenä bik qatlawlı miras qala. Rusiä çigendä urnaşqan separatis Abxazia, Törkiä yaığnda urnaşqan, Şevarnazde taraflı bulğan Acarstan. Bu töbäkneñ çeterekle mäsälä bulıp qaluın şul da kürsätä. Tbilisida xakimiät alışınğannan soñ Acarstan citäkçese Aslan Abaşidze ğädättän-tış xäl kertte. Tbilisda söyläşülären tämamlaw belän İgor İvanov Abaşidze belän oçraşu öçen Acarstanğa kitte.
Ali Gilmi, Praga


text: Viktor Yuşenko cirne üz belgeñ belän alu häm röxsätsez tözeleş alıp baru öçen cäzanı arttıra torğan qanunğa qul quydı. Bu xaqta, prezidentnıñ matbuğat xezmäte xäbär itä. Mondıy cinayättä gäyeple keşe 3mennän alıp 5 meñnän artıq grivnalıq cazağa yäki 3 yılğa irektän mäxrüme itü cazasına tartılırğa tieş. Mäsälä, Ukrainanıñ Qırım öleşe öçen ayıruça aktual. Avtonomiä parlamentı başlığı Anatoliy Gritsenko: “mäsälä millätara mönäsäbätlärär yassılığınnan çıqtı inde, elek üz beldegeñ belän cirne alu qırım tatarları öçen xas ide, xäzer, cirne ala almağan başqa qrımlılar da bu yuldan bara”, dip belderde. Qanunnı ezläwçe keşelärneñ berse, deputat Leonid Ğraç, cirne röxsätsez alu belän köräşüçe xoquq yaqlaw oyışmaları xäzer qanunıyı nigezdä tayana ala, dip belderde. Anıñ äytüenä qarağanda, Ukrainada cirne üz beldege belän alu oçraqları bulmağan ber genä täbäk tä qalmağan.


text:
Tatar yäşläreneñ yaña ğämäle. Flash mob.
Flash mob xäräkäte inde küptännän Rusiägä ütep kerde häm zur şähärlärdä bik tiz arada tamır cäyde. Mäsälän ütkän berniçä atnada Mäskäw, Çiläbe, Yekaterinbur, Samar , Petrozavodskiy, Yaroslavl häm Qazanda flash mob çaraları ütte. Bu xaqta flashmob.ru digän internet säxifäse xäbär itte.Ber ük waqıtta kilep çığu häm nindider ğämäl başqaru berniçä minut eçendä ütep kitsä dä, aña äzerlek eşläre ozağraq waqıt taläp itä. Flash mobta qatnaşuçılar üzläre bu çaranı ğämäl qılu dip atıy. Başta böten keşe ber yulı başqara torğan ğämälneñ mäğnäse xaqında uylanıla. Törle ideyalar täqdim itelä, internet saytlarda fiker alışudan soñ, qaysı ideya ciñä şul tormışqa aşırıla. Mäsälän Mäskäwdä ütkän ber çarada añlaşılmağan süzlär yazılğan taqta belän poyezd qarşılaw çarası bulğan. Kemder oçraqlı xäreflär urınına taqtağa Vladimir Vladimiroviç Putin dip yazırğa täqdim itkän häm qaybereder şulay eşlägän dä. Läkin Flash mob säyäsätennän çittä torırğa tırışa, şuña Prezident isemen yazunı küplär xuplamağan. Ğämäl qıluçılar ber uq minutta törle yaqtan kilep çıqqan, añlaşılmağan yazularnı kütärep torğan häm 4-5 minuttan taralğan.
Yekaterinburda yäşlär şähärdä bilgele ber zur kibet yanına kilep, tübäsenä qarap torğan. Qızıqsınuçılar sorawına «xäzer kürersez, kibetneñ qalay başı şuıp töşäçäk», dip cawap birgännär. Mäskäwdä, ber törkem yäşlär ber uq minutqa ber urınğa cıyılıp «Qayda minem taş baqa?» digän süzlär belän ber yulı ayaq astına qarağan.İnde Qazanda da şulay cülärlänep yörüçelär tabıldı. 1 atna elek 2 yäşlär törkeme İrek mäydanında qara qarşı basıp torğan. Ber yaqtağılar - «Eş ezlim», ikençe yaqtağılar – «Eş täqdim itäm» digän yazular kütärep torğan.
Bu şimbädä Qazannıñ ber yulı ike urında flash mob çarası ütte. Berse - şähärneñ ber kafesı yanında, täräzä qırına keşe cielıp, kafeda aşawıçlarğa 5 minut däwamında tekälep qarap torğan. Ä ikençese - şulay uq keşe küp yöri torğan urında ber törkem Qazan yäşläre bergäläp «xäzer yañğır yawaçaq» dip kükkä qarap torğan.Bu çaralar tatar yäşlären dä cälep itä. İnternet, elektron poçta yärdämendäge söyläşülär tatarça da bardı. Ğämälgä beraz milli tös kertergä teläweçlär bar. Tatar yäşläreneñ ber uq fiker belän yanıp, ber uq ğämäl başqaru - üzenä kürä milli xäräkät bulır ide.
Bikä Timerova.


text:
Belgili prodyuser, akter Nurtas Adambay` Bayan Maqsatqızın jaqtap şığıptı. Onıñ ay`twınşa, soñğı kezderi Bayannıñ atına qarata ay`tılatın jön-josıqsız pikirler köbey`ip ketken, dep xabarlay`dı Baq.kz kaz.365info.kz say`tına silteme jasap.
Bügin özim üşin jaqsı jañalıq estidim. «Taraz» fïlʹmin tamaşalağan Bayan Maqsatqızı kïnoğa qay`ta oralatının ay`tıptı. Aldımen fïlʹmdi tamaşalağanı üşin alğıs ay`tamın. Biraq, ay`tpağım bul emes. Älewmettik jelide Bayan Maqsatqızınıñ atına kir keltirgen, orınsız soqtıqqan pikirlerdi oqıp qaldım. Arasında äy`elder ğana emes, erkekter de jür. Ötirik-ösek.
Şınımdı ay`tsam, oqıp otırıp öz közime özim senbedim? Äy` adamdar, senderge ne bolğan? Sonşalıqtı qatigezdik qay`dan jür sizderde? Ömir sizderdi renjitkeni üşin bükil aşw-ızanı basqa birewge üy`ip-tökkenidurıs pa? Jaray`dı, äy`elderdi tüsinwge boladı. Tabïğatında bar şığar… Bolmasa öziniñ küy`ewinen körgen teperişin jeñildetw üşin basqa birewdiñ atına awır söz ay`tıp «tazaratın» bolar, kim bilgen.
Al erkekterge ne joq? Bayan sizderge ne jazdı?
Öz basım Bayandı bayağıdan tanïmın. Ol öte mıqtı äy`el. Alay`da qanşa degenmen ol näzik jandı.
Sondıqtan oğan qatıstı las pikir jazarda aldımen oy`lanıp alıñdar. Egerde ol özine qısım jasağanğa qarsılıq tanıta almay`tın älsiz äy`el dep oy`lasañız qatelesesiz.
Elimizdegi er-azamattardıñ köpşiligi Bayan üşin turıp berwge bar. Sonıñ biri - menmin.
P.S. Erkekter, erkek bolıp qalay`ıq. Er-azamat degen atımızdı saqtay`ıq. Al äy`elder, sizder aldımen öz ömirleriñizdi tüzetip alıñızdarşı…


text:
Comğa Tatarstannıñ igençeläre Qazanğa, “Piramida” mädäni-küñel açu binasına uñış bäyrämenä cıyıldılar. Respublika külämendä uzuçı älege çarada, Tatarstan prezidentı, ministrları, şähär merı, rayon başlıqları häm başqa türälär ber-bersen, annan igençelärne awıl xucalığı xezmätkärläre köne belän qotladılar.
Başqalanıñ “Piramida”sı tiräsen allı-gölle töslär, yäşelçälär kürgäzmäse çolğap alğan ide. Zur-zur taqtalarda Tatarstannıñ aldınğı rayonnıñ qırlarında, xucalıq binalarında töşerelgän tösle foto surätlär. Bu foto räsemnärgä qarap-qarap kitkän igençe abzıy-apalar soqlanıp ta, borçılıp ta alalar: “Ex böten rayonnarda da şuşı foto surätlärdäge xätle texnika, mul uñışlı qırları bulsa ikän…”- dip quyalar. Mikrofon kürsätügä qaça başlıylar.
Bıltır Uñış bäyräme Qazannıñ “Basxet-xol” binasında bulsa, bıyıl Piramidada aldınğı dip tabılğan awıl xucalığı xezmätçännären qimmätle büläklär, maqtaw käğäzläre, traktorlar belän söyenderdelär. Älege çara bulğançı “İntertat.ru” respublikanıñ elektron gazetası: “Başqa yıllar belän çağıştırğanda, bıyıl älege bäyrämgä, rayon yäki oyışma citäkçeläre genä kiläçäk” – dip yazğan ide. Moña ışanırğa da bula çönki uñış bäyrämendägelärneñ kübese igençegä oşamağan ide. Maşinaları inomarkalar. Yarıy monsı başqa närsä, süzebez uñış bäyräme turında ide bit äle. 2006 yılda Tatarstan igençeläre 4mln. 600 meñ tonna aşlıq cıyğannar. Respublikanıñ awıl xucalığı ministrlığı wäkile Almaz Kaşapov söyli:
- Uñış bıyıl ciñel genä cıyılmadı. Bez uñış belän qänäğät, yıl sayın xäyran ğına aşlıq cıyıp alabız. Menä monda Tatarstannıñ iñ aldınğı 7 rayonı bilgelände: Baltaç, Aqtanış, Nurlat, Bua, Çirmeşän, Zäy, Apas. Bäyrämgä respublikanıñ şuşı häm başqa rayonnarınıñ igençeläre, terlekçeläre, xucalıq, oyışma citäkçeläre kildelär. Tatarstan prezidentıynnanhäm başqa citäkçelärennän qimmätle büläklär alıp, maqtaw süzläre işetep qaytıp kittelär.
Aldınğı rayonnardan Zäy, Apas digännän. Zäylelär qullarına premiä, maqtaw käğäzläre, ör-yaña traktornıñ käğäzlären alğaç “Azatlıq”qa söyläwne kiräk dip tapmadılar. “Yuq, yuq söyli almıybız!” - dip kitep bardılar. Ä Apaslılar söyläde. Alarnıñ bıyıl kürsätkeçläre başqa yıllardan küpkä yuğarı bulğan. Apas rayonı Yaña Yul xucalığı citäkçese Mansur abzıy Gäläwetdinov belän aralaşabız:
- Bıyılğı bäyräm dä yıldağıça bik yaxşı oyıştırılğan. 1997 yıldan birle uñış bäyrämenä kiläm. Awıl xucalı ölkäsendä 1968 yıldan birle. Bez bıyıl rayon tarixında berençe tapqır mul uñış aldıq. Gektarınnan 32 sentner. Bäyrämgä rayonğa 8 keşe kildek. Ulım da kilde, ul kombayner bulıp eşli.
Sez Apaslı Mansur abzıy Gäläwetdinovnı tıñladığız. Uñış bäyräme yıldağıça uzdı. Tatarstan citäkçelege aldınğılarnı qotladılar, büläklär tapşırdılar, artta qalğan rayonnarnı süz belän ruxlandırdılar.
Röstäm İsxaqi


text:
Şunısı qızıq, federal' üzäk respublikağa qarata säyäsätne ber qulına perännek, ikençe qulına çıbırqı totıp alıp baruın yäşerep tä tormıy. Sergey Kirienko xörmätläp, büläkläp yörgän waqıtta uq Rusiä general' prokurorınıñ İdel buyı federal' okrugı buyınça urınbasarı Sergey Gerasimovnıñ Rusiä Yuğarı mäxkämäsenä Tatarstan Yuğarı mäxkämäseneñ 31 ğinwarda çığarğan qararın yuqqa çığaru turında küzätçelek ğarizası tapşırğanı mäğlüm buldı. Tatarstan Yuğarı mäxkämäse älege qararında Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Tatarstan Konstitutsiäsenä qarata mäxkämälär qararların ütäwdän çitläşü faktın raslaw turında Rusiä Federatsiäse general' prokuraturası ğarizasın kire qaqqan ide. Xäbär itep kilüebezçä, Tatarstan xoquq saqlaw oyışmalarınıñ Rusiä general' prokuraturası belän Tatarstan Konstitutsiäse xaqında tartqalaşuı inde ber yıl çaması bara. General' prokuratura Tatarstan Konstitutsiäseneñ däwlätçelek, möstäqillekne çağıldıruçı maddälären ğämäldän çığarırğa teli. Tatarstan Yuğarı mäxkämäse mondıy protestlarnı xoquq normalarına, Rusiä qanunnarına tayanıp, kire qağa. Bu yulı Rusiä general' prokurorı urınbasarı Sergey Gerasimov Rusiä Federatsiäse Yuğarı mäxkämäsenä prokuratura cıyğan materiallarğa bäyä birep, Rusiä prezidentına, Tatarstan Däwlät Şurasına kisätü yasaw wäkälätlären qullanırlıq qarar çığarırğa tieş, dip sanıy.
Yunıs Ätnäle, Qazan