text:
BMO ğalimnәr tөrkeme Cirneñ cılınuı өçen keşene ğәyepli
Klimatnı өyrәnüçe iñ kürenekle ğalimnәrdәn torğan xalıqara şura comğa kөnne Parijda üzeneñ xisabın iğlan itte. Anda cir şarınıñ cılınuına keşe ğәyeple bulırğa bik mөmkin dielә. Xisapta şulay uq aldağı distәlәrçә yılda tabiği mөxittә bik zur üzgәreşlәr bulu mөmkinlege turında kisәtelә.
Berlәşkәn Millәtlәr Oyışması tөzegәn şul şura isemennәn çığış yasap Solomon bu üzgәreşlәr өçen kemneñ ğәyeple buluın şiksez belәbez dide.
"Barlıq bu gazlar өçen, meñnәrçә yıl dәwam itkәn eşçәnlektәn bik nıq ayırıluçı bu zur artuğa küz salsaq, yapma tәesire birüçe bu gazlarnıñ tөp sәbәbe keşe eşçәnlege buluına ber şik tә yuq" dide Solomon.
Şura xisabında klimat üzgәreşlәrenә keşe ğәyeple digәn fiker 90 protsent ışanıç belәn әytelә.
Bu inde şul uq şuranıñ 5 yıl elek әzerlәgәn xisabındağıdan küpkә zurraq ışanıç.
Ul çaqta cirneñ cılınuı, diñgez suınıñ kütәrelüe өçen keşe ğәyeple digәn fiker 66 protsent ışanıç belәn әytelgәn ide.
Comğa kөnne iğlan itelgәn xisapta, әgәr cirneñ cılınuı awızlıqlanmasa, bu aldağı distәlәrçә yılda tabiği mөxittә bik zur üzgәreşlәrgә kiterergә mөmkin dielә.
Hәm cirneñ yazmışı keşelek eşçәnlege alğa taba üzgәrü-üzgәrmәwgә bәyle bulaçağı әytelә.
Ğalimnәr bu ğasır axırına cirdә urtaça hawa temperaturası 1.8-dәn alıp 4 dәrәcәgә qәdәr artırğa mөmkin digәn nәticәgә kilә. Şul uq waqıtta artu 1.1 genә yәki xәtta 6.4 dәrәcә dә bula ala dielә.
Diñgezdә su bieklegeneñ küpmegә artaçağın farazlaw isә küpkә qıyınraq ikәn.
Şulay da alar әytüençә, saqlıq belәn genә isәplәwlәrgә qarağanda, ğasır axırında giñgez bieklege 18-dәn alıp 58 santimetrğa artırğa mөmkin.
"Xәzerge kliman üzgәreşlәren turıdan-turı küzәtülәrneñ tөp nәticәse klimatnıñ cılınuı açıqtan-açıq kürenü. Bu hawa hәm okean cılılığın tikşergәndә dә, qar hәm boznıñ erüen küzәtkәndә dә, dөnyada giñgezlәr bieklegeneñ artuın küzәtkәndә dә açıq kürenә" dide Solomon.
Şura әzerlәgәn 1600 bitlek xisapta cirneñ cılınuın aqrınaytu өçen nilәr eşlәrgә kirәklege turında kiñәşlәr birelmi.
Әmma BMOnıñ klimat üzgәreşlәre turında bıyıl iğlan itelәçәk zurraq xisabında ul sorawlarğa da cawaplar bulaçaq. Comğa kөnne iğlan itelgәn xisap şul zurraq xisapnıñ berençe өleşe genә.
Naif Aqmal, Praga.


c: text/html

text:
Dönyadağı iñ zur partiä - Qıtay kommunistlarınıñ çirattağı qorıltayı açıldı
Düşämbe könne Pekindä Qıtay kommunistlarınıñ 17 qorıltayı açıldı. Anda dönyada iñ zur templar belän üsä torğan şuşı ilneñ aldağı biş yılda nindi yünäleştä baraçağı xäl itelä. Älegä Qıtay öçen nıq iqtisadi üseş, ämma säyäsi ölkädä şaqtıy torğınlıq xas. Citäkçel partiä moña üzgäreşlär kertüne yaqlarmı, ällä inde barısın da elekkeçä qaldırırmı?
Biş yıl elek kebek ük, kompartiä citäkçese bu yulı da "Qıtay üzençälege bulğan sotsializm bayrağın yuğarı kütärü" kiräklege, fängä nigezlängän täräqqiät, reformalar häm açıqlıq turında söyläde. Yäğni qayber küzätüçelär kötkänçä, Qıtaynıñ kiläçäktä dä bazar prinsiplarına nigezlängän iqtisadın barı ber partiä - kommunistlar ğına citäkçelegendä alıp baraçağına işarä itte.
Ämma Xu çığışında şul uq waqıtta, ildä sotsial tigezsezlekneñ artuı, moxitne saqlaw problemalarınıñ kiskenläşüe turında da süzlär buldı.
"Tulayem alğanda bar keşe öçen dä çağıştırmaça yaxşı ğına yäşäw standartlarına ireşelsä dä, keremnärne ğadel bülü ölkäsendä üsä barğan upqın tendensiäsen haman da äle kire borılmadı. Şähärdä dä, awılda da, fäqir häm tübän keremle keşelär citärlek, häm xäzer bar taraflarnıñ da mänfäğätlären köyläw eşe tağın da qatlawlandı", dip belderä Qıtay kommunistları citäkçese ildäge sotsial'' wäzğiätneñ üzgärä baruın tanıp.
Hongkong şähäre universitetınıñ Qıtaynı öyränü üzäge citäkçese Joseph Çañ, räsmi Pekin ildäge qänäğätsezlek xisläreneñ fetnägä kiterüe qurqınıçın bik yaxşı añlıy, di:
"Qıtay citäkçelege, citez iqtisadi üseşkä qaramastan, baylar häm fäqirlär arasındağı upqınnıñ kiñäyüe häm sotsial'' qarşılıqlarnıñ kiskenläşüe turında bik yaxşı belä", di Çañ Qıtay kommunistları öçen kiläçäktä awır problemalar tuu ixtimalı xaqında.
Uzğan atnada, nigezdä möselmannar yäşägän Şıñcan töbägendä, cirle xalıqnıñ mamıqnı arzanğa satıp aluğa qarşı çualışlar oyıştıruı, anda kimendä 40 keşeneñ törle cäräxätlär aluı xaqında xäbär kilgän ide.
Qorıltayda şulay uq partiä eçendäge tärtipne nığıtu, töbäk citäkçelären üzäktäge idarä qaramağına nığraq bäyläw mäs''äläse dä qaralaçaq dip kötelä. Älegä isä urındağı partiä türäläre berkemgä dä buysınmıy, üzlärenä-üze patşa bulıp yäşi häm, misal öçen, moxitne, awıl xucalığı cirlären saqlaw turında üzäktän kilgän kürsätmälärne ütämi, dip xäbär itelä. İkençe yaqtan, bu urta buın citäkçelär arasında rişwätçelek kebek küreneşneñ cäyelüenä kiterä.
Yuğarı citäkçelekkä kilgändä, general'' sekretar Xu Cintao, Politburoga üzeneñ yaña keşelären kertep, urının saqlap qalır dip kötelä.
Qıtay kommunistlarınıñ 17-nçe qorıltayı 10 kön däwam itäçäk.
Kärim Kamal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Başqortostan jurnalistarı berlegeneñ İnternet säxifäse asıldı
Sayt bik źur häm törlö bülektärźän tora. Mäśälän, respublika jurnalistarı internet aşa yuridik konsultatsiyalar, xoquqi yaqlau alasaq. Oyoştorousılar äyteüensä, saytta respublikanıñ barlıq matbuğat baśmaları xaqında la mäğlümät tuplanasaq– bında ğazeta–jurnaldarğa hıltanmalar urınlaşasaq. Bınan tış, vakansiyalar, yañılıqtar, törlö mäqälälär, diskussiyalar bülektäre lä bar. Yänä ber möhim bülek belemde kamillaştırıuğa qağıla. Başqalala uźğarılğan barlıq seminarźar, uqıuźar turahında la jurnalistar sayt aşa on–layn rejimında beläsäk.
Döyöm alğanda, berlek etäkselege Başqortostandıñ barlıq töbäktärendä eşläüse jurnalistar oşo sayt aşa berläşäsäk tigän fekerźä. Äle respublika jurnalistar berlegenä 1000 –dän aşıu keşe alınğan, bığa tiklem ular maxsus sayt aşa aralaşıuźan mäxrüm ine. Xäźer respublikanıñ qäläm ośtaları interaktiv äñgämälär źä uźğara alasaq.


text:
Mordoviädä mart ayınıñ berençe könnärendä tatarlar häm islam belän bäylängän ike skandal çıqtı
Başta Saranski ğazetlarında häm televideniedä Azyurqa (urısça Belozer'ye) awılında ütkärelgän tentülär waqıtında şul awılnıñ keşese Xafiz Qadeewnıñ öennän dini kitaplar, audio— häm videokassetalar alınuı turında xäbär itelde. Ğazetlarda da, televizorda da iñ zur cinayät dälile itep “Джиxaд TaTapckoro Hapoдa” kitabın kürsättelär. Mäsälän, Mordoviänıñ iñ zur tirajlı bulğan “Stolitsa S” gazetası böten berençe bitkä diärlek şul kitapnıñ räsemen bastırdı. Ä inde bu Azyurqa awılındağı tentülärne tasvirlagan mäqälä eçendä şul uq kitapnıñ ikençe räseme astındağı yazuda şulay äytelgän ide (sitat): “C пoMoщbю эToй лиTepaTypы MoжHo paзжиraTb MeжHaциoHaлbHyю poзHb”.
Bu kitapnı 1998 yılda Qazanda ike avtor bastırıp çığarğan: İsxaq xazrät Lotfullin häm tarixçı Fayzulxaq İslaev. Bu fänni xezmät dini uqu yortları öçen dä, dönyawi uqu yortları öçen dä yazılğan. Häm bu bik küp tarixi mäğlumat kiterelgän kitapnı tatar xalqı 7 yıl däwamında inde uqi. Ä inde bıyıl Mordoviäda anı ekstremist kitap dip atadılar, xalıqlar arasında doşmanlıq uyata dip äyttelär.
Bu kitap ike öleştän tora. Berençe öleşen İsxaq xazrät Lotfullin yazğan. Ul Qazan xanlığı beterelgän waqıttan, 1552 yıldan alıp xäzerge köngä qadär tatar xalqı belän bulğan xällärne yaza. Şul berençe öleş näq “Джиxaд TaTapckoro Hapoдa” dip äytelä dä inde. Monda tatar xalqınıñ öleşenä tigän açı yazmışı, anıñ üzen, dinen saqlarğa tırışuı turında yazılğan. Şunnan ul “Tatar xalqınıñ cihadı” dip atalğan da.
Kitapnıñ ikençe öleşe “ИcTopия HoBokpeщeHckoй koHTopы” dip atala. Fayzulxaq İslaev 1731 yıldan 1764 yılğa qadär, 33 yıl däwamında eşläp kilgän bu kontornıñ yawız eşlären tasvirlıy. Monda bik küp arxiv dokumentlarınnan özeklär kiterelä.
“Stolitsa S” gazetasıyndağı mäqäläneñ iseme genä dä ni tora!!! “PaзrpoMлeHo лoroBo эkcTpeMиcToB! ФCБ MopдoBии пpoBeлa ycпeшHyю cпeцoпepaцию”. Mordoviäda uñışlı maxsus operatsiä – ul ikän möselman keşeseneñ öenä kerep, annan dini kitaplar, audio- videokassetlar alıp kitü bula.
Mordoviä jurnalistları armıy-talmıy sensatsiä ezläwdä şaqtıy şomardılar inde. Ber-ike ay elek şul uq Azyurqa awılında ber xucalıqnıñ sarayına zakonsıyz tartılğan ğaz torbaların kisärgä dip kilgännär ide. Torbalarnı kisärgä “Saranskmejraygaz” xezmätkärläre üzläre genä kilmägän, alarnıñ yanında avtomatlar totıp, masqalar kiep OMON suğışçıları da kilä. Yänäsä, Azyurqa xalqı qurksın, ğaz torbasın kisügä qarışmasın. Şul avtomatlar totıp ğaz torbaların kisüne dä jurnalistlar üz ğazetlarında häm televidenieda OMON otryadınıñ uñışlı maxsus operatsiäse dip atağannar ide, batır, qurqu belmäs Mordoviä OMONına kem dä qarşı toralmıy dip maqtanğannar ide.
Şulay, qorallı doşman bulmağaç, qayandır ezläp nindi bulsa da “doşman” tabarğa kiräk, nindider “maxsus operatsiälar” ütkärergä kiräk. Bu tatar awılına biş tienlek xezmät belän kilgändä dä avtomatlar totıp, masqalar kiep kilü – bu üze dä awıl xalqın kimsetü, awıl xalqına doşmanğa kebek qarağanlıqnı açıq itep kürsätü. Ä inde şundıy sensatsiä ezlägän publikatsiälär, çebennän fil yasawçılar, xalıqnı tağın da qotırta. Ber yaqtan, çınbarlıqnı belgän tatarlar, möselmannar üzläre turında şundıy yalğannarnı uqığaç, işetkäç, niçek alar xaqimiätlärne yaratsın di? İkençe yaqtan, döreslekne belmägän urıs, muqşı xalqı, alar da bit qurqa – küräseñme, kürşe tatar awılında ekstremistlar, vaxxabitlar yäşi ikän, alardan qurqarğa kiräk, alarnı, bälki, yuq itärgä dä kiräkter?
“Stolitsa S” gazetasıyndağı mäqäläneñ ber cirendä Xafiz Qadeewnıñ fotosı urnaştırılğan häm foto astına şulay yazılğan (sitat): “B дoMe y эToro жиTeля Бeлoзepbя изъяTы MaTepиaлы эkcTpeMиcTckoro Toлka”. Qayan belä bu jurnalist nindi soñ bu kitaplar, audio-videokassetlar? Çınlaptamı alar ekstremistik yunäleşle, tügelme? Ä qayda ul ekstremist kitaplar tezmäse? Bälki tıñlawçılarıbıznıñ öylärendä dä şundıy kitap bardır? Bar, älbättä, küp keşedä bar. Ä bulsa ni? Äle tatar-möselman xalqı üz dini kitapların uqırğa qurqıp torırğamı tieş?
Xafiz Qadeewnıñ öennän alınğan kitaplar arasında “KHиra eдиHoбoжия” kitabı da bulğan, dilär. Bu kitapnı Mäskäwneñ Savelov rayonı sudı çınnan da ekstremistik ädäbiät dip tanığan ide häm anı Rusiä territoriäsendä taratudan tıyğan ide. Ämma Xafiznıñ öendä bulğan bu kitap äle qayadır taratıla digän süz tügel. Bu kitapnı taratırğa ğına yaramıy, ä öeñdä bulsa, öeñdä uqısañ, ul cinayät tügel.
Ämma Xafiz Kadeev, awıl keşeläre äytüençä, öennän qaçıp kitkän, di. Qaçarsıñ da. Başta vaxxabit dip, ekstremist dip törmägä utırtıp qinarlar, annan, gönaxıñnı tabalmağaç, öeñä cibärerlär. Bu Azyurqa awılında berençe oçraq tügel inde, mondıy xällär bulğaladı inde.
Bu waqiğanıñ tağı ber momentı turında äytmi bulmıy. Mordoviä ğazetları, ayıruça şul uq “Stolitsa S” gazetası, Azyurqa awılı möselmannarın Ul'yanovski şähärendä tar-mar itelgän “Cämäğät” isemle sigez keşedän torğan ber cinayät törkeme belän bäyläp toralar. Şul “Cämäğät” törkemeneñ ber äğzası Waleri Xaertdinov militsiä qulına näq Mordoviäda elägä. Anıñ monda tanışları bar ikän. Alar arasında Azyurqa awılınnan Xafiz Kadeev ta bula. Şunnan anıñ öendä tentü ütkärälär dä. Häm şul tentü turında maqtanıp yazılğan “PaзrpoMлeHo лoroBo эkcTpeMиcToB!” mäqäläse yanında uq Ul'yanovskinıñ “Cämäğät” törkemen tar-mar itü turında tağı ber material urnaştırılğan. Dimäk, Ul'yanovskida ber bandanı tuzdırğannar, häm Mordoviä çekistları da artta qalmağan, alar da danlıqlı eş eşlägän, yänäse, şul “Cämäğät” cinayätçel törkemeneñ Mordoviäğa ekstremist ädäbiät tarata torğan kanalın yapqannar.
Mordoviäda tatarlar, möselmannar belän bäylängän ikençe sensatsiä, ikençe skandal Nail' Gumirov isemle ber juliknıñ Mordoviä tatarların ike atna buyına aldap aqça cıya yörüe turında. Bu juliknıñ qızıqlı macalaraları turında Mordoviä ğazetlarında, televidenieda mart ayı buyına niçämä-niçä publikatsiä häm tapşıru çıqtı. Bu tatar Ostap Benderı turında kiläse tapşıruda işetersez.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


text:
Tatarstanda radiatsiäne küzätüçe barmı, yäki awıl xucalığı fäne ni xäldä?
Tatarstan fännär akademiäse awıl-xucalığı ölkäsendä dä unikal' ezlänülär alıp bara. Kileşersez möğayın, normal'nı ğına yäşäp yatqan,normal' keşe bik siräk “bez aşıy torğan rizıq radiatsiä yoqtıramı ikän, anıñ zararı küpme ikän” dip uylanıp utıradır. Şul uq waqıtta, tämäke tartmıy, araqını çaması belän genä “qapqalap” yörgän taza saw irneñ, üpkäsendä yaman şeş çığıp, ber-niçä yılda ülep kitüenä şaq qatabız. Yaman şeş çireneñ zaman çirenä äylänüenä künegep bettek inde. Äye, xörmätle tıñlawçılarıbız, Tatarstanda da radioaktiv zararlanu bar. Mäktäp programmasınnan qoyaştan da radiatsiä kilüen beläbez. Soñğı yıllarda texnogen produktlar- awır metallar, kanserogen matdälär dip tä işetep beläbez. Çernobıyl' atom elektrostansiäse häläkäte xätergä yaxşı uyılıp qaldı. Anıñ radiatsiäse Tatarstan östenä dä kilep citte. Şuña kürä Tatarstan fännär akademiäsendä awıl xucalığında ekologiä problemaları laboratoriäse eşçänlege häm anıñ citäkçese Robert İl'yazov belän tanışqaç bu mäs'älädä, äytkändäy, eçkä cılı kerde. Ul Tatarstanda elekkege sovetlar soyuzınnan qalğan ısullar belän berniqädär küzätü oyıştırılğanın äytä.“ Xäzer respublikanıñ tuğız kümäk xucalığında häm qırıqlap krästiän utarında radioaktiv matdälär belän awıl xucalığı produktsiäse zararlanuınıñ monitoringı alıp barıla”-di.
Robert äfände Tatarstanda tuıp üskän, belem alğan ğalim. Ğömereneñ häm fänni eşçänlegeneñ küp öleşen radioekologiägä bağışlanğan. Un ike yıl Ukrainada häm Belorussiädä Çernobıyl' häläkäte häm anıñ zararınnan arındıru probleması belän şöğellänä. Şul xezmätläre öçen Rusiäneñ “Mujestvo” ordenı belän büläklänä. Uzğan yıl büläkne tapşırğanda Mintimer Şäymiev “ Äle berençe tapqır mondıy ordennı pagonlı keşegä, qotqaruçığa tügel, ä näq menä ğalimgä tapşırırğa turı kilä” dip äytä. Monnan cide yıl elek Tatarstanğa qaytqaç Robert İl'yazov radioekologiä ölkäsendä eşläwen däwam itä. Tuplağan tikşerülärenä, küzätülärenä tayanıp bu ölkädä äydäp baruçı ğalimnär belän bergä unikal' fänni xezmät yaza. Ul “Agrosferada radiatsion häläkätlär häm alarnıñ zararınnan arınu” digän dürt yöz bitle kitap itep küptän tügel genä näşer itelde. Axırda ğalimneñ Rusiä häm Tatarstan fäneneñ xäle turında fikeren ireşteräm. Robert äfände Tatarstan fännär akademiäseneñ uzğan atna azağında Ministrlar Kabinetında xisap totuın, xisapnıñ uñay bäyälänüe turında äytä. Rusiädä dä Tatarstanda da fänneñ häm ğalimnärneñ matdi xäle naçar bulu säbäple yäşlär kilmäwen bilgeläp ütä. Fundamental' fännär üseşenä iğtibar citmäw kimçelegen äytä. Anıñ fikerençä fänni üseştän başqa däwlätneñ kiläçäge yuq. Yunıs Ätnäle.


text:
Putinnıñ İdel buyı federal' okrugıyndagı wäkile Aleksandr Konovalov Tübän Novgorodta icat intelligentsiäse belän oçraşuda sotsiologlarnıñ mondıy näticälären kiterä; Rusiädä 26 protsent xalıq ädäbi äsärlär bötenläy uqımıy. 16 protsent xalıq qına alarnı uqi. Ä 32 protsent Rusiäle üz ğömerendä ber tapqır da kitapxanägä kermägän. Bu xalıqtan alınğan soraştırulardan soñ yasalğan näticälär. Şunnan Konovalov bu näticälärne äytkännän soñ, “Ni öçen bu bolay ?”- digän soraw quyıp, ädäbi äsärlärne tudıruçılarğa möräcäğät itä. Alar Tübän Novgorodta rus yazuçıları belän ğapläşä torsınnar, ä bez Qazanğa qaytıp, üzebezneñ tatar yazuçılarınıñ xällären belik. Tatar telle ädäbi äsärläre az satıla. Alarğa ixtıäc yuq diärlek. Xalıq uqısa da çit tel yazuçılarınıñ äsärlären uqı. Ä bit tatar yazuçıları tik yatmıy, alar iske metod belän, qäläm belän bulsa da yaza birälär. Düşämbe, bez başqalanıñ yazuçılar berlege binasına kilep kergändä dä, yazuçı, irekle jurnalist İskändär Siraci, şulay uq bezgä oçrağan yazuçı-şağirlärdän Marsel Galiev, Rkail Zäydulla çirattağı äsärlären, mäqälälären yazıp yatalar ide. “Niçek xälläregez niçek? İcat intelligentsiäsenä xörmät barmı? – dip kenä äytü buldı alar şunduq süzgä quşıldılar:
- Stalin zamanında şartlar yaxşıraq ide. Utırıp yazğannar yaxşı bulğan, yazıp utırğannar ğına räxät kürmägän. Xäzer närsä xisabına yäşäsen inde yazuçı, ğonarar xisabına yäşi…
Xäzer inde icat intelligentsiäseneñ cämğiättä totqan urının qarawğa küçik. İskändär Siraci däwam itä:
- Bügenge köndä icat intelligentsiäse keşe arasına täti käçtüm kiep çığa ikän, anıñ öendä başqa käçtüme bulmasqa da mömkin. Berse östendä, berse şfanerda bulırğa mömkin. Bügen şunnan artıq ala almıy ul. Ägär dä balaların yılap, aşarğa sorap yatsalar, söt alırğa aqçañ bulmasa. Äkiät ul icat digän süz. Sin icatıñnı taşlıysın da bazarğa satu itärgä çığıp kitäseñ. Çex bazarında citärlek şundıylar. Bezne xäzer xakimiät maxsus aç tota diärseñ. Çönki tuq keşe baş kütärergä mömkin, aç keşe änä şul waq mäqälä, başqa waq eşlärdän arına almıy ul. Şuña tawışı da çıqmıy.
Ber törkem yazuçılar şundıy fikerlären citkerdelär. Alar deputatta fälän dä tügel, alar ğadi yazuçılar, icat intelligentsiäse. Äle bit bar deputat bulğan icat ähelläre; Tufan Miñnullin, Robert Miñnullin, Razil Wäliev häm başqalar. Menä alar icat intelligentsiäseneñ bügenge xäle xaqında ni äyterlär ikän!?
Röstäm İsxaqi


text:
Rusiä xalıqlarınıñ kiril xärefäläre belän genä yazuın röxsät itkän qanunnıñ qabul itelüe bu könnärdä Tatarstannı ğına tügel, Başqortstannı da borçıy. Başqortlar häm tatarlar üzlären möhim eşne eşlämi qaluda, atap äytkändä qanun ölgese äzerlängändä tieşle çaralar kürep ölgermäwdä ğayepli. Watandaş isemle Başqort qorıltayı jurnalı moxarrire urınbasarı Zakir Zinnatullin äle dä törki xalıqlarnıñ kiril xärefläre belän yazuların döres dip sanauçılarğa möräcäğät itep, kiril älifbasınıñ kiläçäge şikle, dip belderä. Başqortstannıñ tatar cämäğätçelege Rusiä prezidentı Putinğa möräcäğät äzerlägän bulsa da eçke tarqaulıq arqasında xat iäsenä barıp citmägän.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Terrorğa qarşı niçek köräşü mäs''äläsendä Yewropa belän AQŞ arasında fiker törlelege qala birä
Londondağı şartlawlar terrorğa qarşı köräş mäs''äläsen yänä kön üzägenä kütärde, xörmätle tıñlawçılar. Britan premyerı Tony Blair da, amerikan prezidentı George Bush ta terror belän köräşne tuqtatmayaçağın, anı ciñügä tikle alıp baraçağın belderä. Şuña da qaramastan, Amerika belän Yewropa arasında bu suğışnı niçek alıp baru mäs''äläsendä haman da törle qaraş qala birä.
Audio, George Bush
"Bez höcümne däwam itäbez, doşmannı üz öyebezdä kürergä telämibez häm şuña kürä dä aña qarşı bez Ğiraqta da, Äfğanstanda da, ğomumän, bar dönya buylap köräşäbez" di amerikan citäkçese, üz ileneñ terrorğa qarşı suğışnı berençe çiratta xärbi köç qullanıp alıp baruına işarä itep. Ämma Yewropada bu köräşne niçek alıp baru yulların beraz başqaçaraq kürälär, Rimdäge Xalıqara eşlär institutında eşläwçe Jean-Pierre Darnisneñ fikere şundıy. Ul, irland respublikannarı bulsın, basklar yäisä italyan sulçıları bulsın, Yewropada terror belän härzaman politsiä eş itte dip belderä:
Audio, Jean-Pierre Darnis
"Terrorğa qarşı biredä härzaman politsiä qullanıldı. Ä inde amerikannar tösle ğäskär belän, yäğni politsiä tügel, ä qorallı köçlär yardämendä Yaqın Könçığış illärendä xakimiat üzgärtü eşe, Yewropadağı säyäsi dairälär tarafınnan terrorğa qarşı köräşneñ zaruri ber öleşe itep kürelmi" di xärbi belgeç Darnis. Ul, soñğı terror ğämälläre kiresençä, alarnıñ näq menä Ğiraq arqasında buluı şigen uyattı digän fiker dä belderä:
Audio, Jean-Pierre Darnis
"London şartlawları Yewropada Ğiraq suğışı döres ide digän fiker tudırmadı, yuq, biredä ğomumi fiker şundıy ki, Ğiraq suğışı terror afäten arttırdı ğına, Ğiraqnıñ üzendä wäzğiat xäzer tağın da qatlawlandı, häm şuña kürä Yewropanıñ iminlege dä, suğışqa qädärge çor belän çağıştırğanda qurqınıçlandı ğına" di Jean-Pierre Darnis. Anıñ belän Britaniädäge St.Andrews Universitetındağı terror belgeçe Magnus Ranstorp ta kileşä:
Audio, Magnus Ranstorp
"Londondağı tösle höcümnärdän soñ cämäğätçelektä, Quşma Ştatlar belän bergä bulu terror yanawın arttıra digän xis qaldıra, bu Britaniä öçen bik xas bulmasa da, İtaliä öçen isä hiçşiksez şulay, anda inde "bez Quşma Ştatlarnı tağın küpme yaqlarbız ikän?" digän bäxäslär bara" di terror belgeçe Ranstorp.
Kärim Kamal


text:
Pentagon xisabında Ğiraqtağı xällär bik yaman itep sürätlänä
Ğiraqta köç qullanu artqannan arta bara. Düşämbe könne AQŞ saqlanu ministrlığı iğlan itkän xisapta Ğiraqtağı wäzğiät bik qara töslär belän sürätlänä. Amerikan häm Ğiraq hädäflärenä höcümnär avgust ayında kisäk artıp kitte. Bağdadta iñ zur qurqınıç xäzer şığıy suğışçılardan kilä. İñ tınıç xalıq arasında ülüçelärneñ häm yaralanuçılarnıñ küp buluına da xäzer äl-Qaidä kebek terror oyışmalarınnan bigräk alar säbäpçe.
Ämma avgust urtasınnan noyäber urtasına qädär çornı üz eçenä alğan xisap öçen anda ällä ni bäyälärlek totrıqlılıq ta, iminlek tä yuq ikän.
Xisapta AQŞ citäkçelegendäge köçlärgä, cirle iminlek saqçılarına häm tınıç xalıqqa höcümnär 22 protsentqa arttı dielä. Anda şulay uq AQŞqa qarşı köçlär sönnilär belän şığıylar arasında mäzhäbara bäreleşlär çığarıp strategik uñışqa ireşte, bu bäreleşlär Ğiraqnıñ säyäsi qorılışına yanıy häm watandaşlar suğışına äwerelergä tora dip yazılğan.
Xisap AQŞ Ğiraqta yaña strategiä ezlägän çorda, Saqlanu ministrlığına yaña citäkçe Robert Gates kilgän könne iğlan itelde.
"Barıbız da Amerikanıñ ulların häm qızların öygä qaytaru yulın ezli. Ämma prezident äytkänçä, bez Yaqın Könçığışta uñışsızlıqqa duçar bula almıybız. Bu xäldä Ğiraqtan kitü distälärçä yıllarğa xalqıbızğa ber bäla bulıp yağılaçaq, bezgä qarata ışanıçnı kimetäçäk, amerikannarnı qurqınıç astına quyaçaq" dide Gates.
Qatı tänqitlängän Donald Rumsfeldnı almaştıruçı Gates prezident George Bush belän urtaq matbuğat oçraşuında bu xisap turında berni äytmäsä dä aldağı atnalarda häm aylarda aña xisapta yazılğan xällär belän bik qatı şöğellänergä turı kiläçäk.
Xisapta Ğiraqta äl-Qaidäne mäzhäbara bäreleşlärne arttıruçı iñ qurqınıçlı köç bularaq şığıy mulla moqtada äs-Sardrnıñ Mähdi ğäskäre almaştırdı dielä.
Anda mäzhäbara bäreleşlärneñ fevral ayında Sämärrädäge şığıy törbäsen şartlatudan soñ kontroldän çığuı turında da äytelä.
Tınıç xalıq arasında qorbannarnıñ artuı turıdan-turı mäzhäbara ülem törkemnärenä bäyle. Xisapqa qarağanda, Ğiraq iminlek köçlärendä andıy törkemnärgä yardäm itüçelär dä bar.
Saqlanu ministrı urınbasarı Peter Rodman xäbärçelärgä mäzhäbara bäreleşlär ğisyançılıqtan qurqınıçraq, çönki ul bik möhim bulğan däwlät tözeleşen qaqşata dide.
Gates xälne yaxşıraq añlaw öçen Ğiraqqa barırğa cıyınuın belderde.
"Tizdän min Ğiraqqa barıp andağı xärbi citäkçelärebez häm başqa xezmätkärlär belän oçraşırğa cıyınam. Min alarnıñ andağı wäzğiätne annan torıp açıqça bäyäläwen işetergä, aldağı atnalarda häm aylarda niçek eş itü turında alarnıñ yaltıratılmağan, turıdan-turı äytkän kiñäşlären faydalanırğa telim" dide Gates.
Xisaptağı qayber sannarğa kilgändä may ayınnan avgustqa qädär Ğiraqta atnasına 800-läp höcüm bulsa soñğı arada alar meñgä yaqınlaşqan. Tınıç xalıqtan könenä urtaça 93 keşe üterelä.
Şul uq waqıtta 50 bitlek bu xisapta sannar tögäl tügel, çönki alar tikşerelmägän berençel xäbärlärgä nigezlänä häm bu sannar barı elekke çorlar belän çağıştıru öçen genä qullanılırğa tieş dielgän.
Naif Aqmal, Praga.


text: Rusiäneñ mäğlümat agentlıqları çeçen suğışçıları yulbaşçısı Aslan Masxadovnıñ iminlek xezmäte başlığı Şaa Turlaev Rusiä ğaskärlärenä birelde, dip xäbär itte. Tönyaq Kavkazdağı Rusiä xärbi köçläreneñ matbuğat wäkile İlya Şabalkin, İnterfax häm İtar-Tass xäbär agentlıqlarına, Turlaev Nozhay-Yurt rayonında birelde, dip belderde.Şabalkin süzlärenä qarağanda ägär dä Turlaev'nıñ citdi cinäyätlärdä qatnaşmağanı isbatlansa – ul xökem itelmäskä dä mömkin. Anıñ Rusiäneñ xärbi köçlärenä birelüe turındağı xäbär bäysez mäğlümat çaralarında äle raslanmağan.


text:
Uzğan atna azağında Mäskäw tatarları Qazannan kilgän professor Flera Bayazıytowa belän oçraşqan. 18 oqtyäbr könne oçraşu Mäskäw tatar zıyalıları klubında uzğan. Kiçädä şulay uq Flera Bayazıytowanıñ “Tatar-mişär ruxi mirası” dip atalğan, küp kenä millättäşlärebez tırışlığı belän dönya kürgän kitabı da täqdim itelde. “Zıyalılar klubı” isä bu çara belän üzeneñ çirattağı sezonın başlap cibärde.
Bu oçraşuda şulay uq bıyıl cäy könnärendä üzläreneñ 80 yäşlären bilgeläp ütkän, klub äğzası bulğan ike danlıqlı tatarnı yübileyları belän dä qotladılar. Alarnıñ berse armiä generälı Mäxmut Gäräyev bulsa, ikençese Rusiä fännär aqädemiäsınıñ qorrespondent-äğzası, tarixçı Şamil Möxämmädyärov ide. Alarnı qotlap başlarına Qazannan kiterelgän çigüle käläpuşlar kidertelde häm qıymmätle büläklär birelde. Qotlaw waqıtında Mäxmut Gäräyev, cırçı Roza Xabibullina belän berlektä, üze bik yaratıp cırlıy torğan “Tuy külmäge” digän cırnı säxnädän klub äğzaları öçen dä başqardı.
Qısqa ğına çığışında Şamil Möxämmädyärov, tatar xalqınıñ tarixı turında söyläp, “Borınğı tarixı bulğan tatar xalqınıñ kiläçäge dä yaqtı, xalqıbız yäşi häm ul yäşäyäçäk”, digän süzläre belän alqışlarğa layıq buldı.
“Zıyalılar klubı” kiçäsendä şulay uq Tatarstannıñ wäqälätle wäkile Nazıyf Mirixänov häm Mäskäwdä yäşäwçe başqa kürenekle millättäşlärebez dä bar ide.
Şulay uq ul kiçädä “Tatar-mişär ruxi mirası” dip atalğan kitapnı çığaruda matdi yärdämen kürsätkän eşquar Marat Devlet-Kildeyev häm Mordowiädan jurnalist İrek Bikkinin da qatnaştı.
Alar kitapnıñ çığu tarixın söylädelär häm bu eşlärdä bügenge köndä Myünxenda yäşäwçe aqädemik, millättäşebez Räşit Syünyäyevnıñ da öleşe barlığın belderdelär.
Älbättä, bu oçraşuda kitapnıñ autorı, Flera xanım Bayazıytowa da çığış yasadı. Anıñ belän bulğan äñgämäne täkdim itär aldınnan, 19 oqtyäbrda elekke Asadullayıv yortında, xäzer inde tatar xalqınıñ milli-mädäni üzäge bulğan yortta oçraşu xaqında ğına qısqaça mäğlumat biräsem kilä. Bu oçraşunı oyıştıruçılar da şular uq – kitapnı çığaruda matdi yärdämen kürsätkän yäş tatar yegetläre Marat Devlet-Kildeyev häm Aynur Sibğatullin ide. Oçraşunı Möxämmät Minaçev alıp bardı häm ul tatar-mişärlärneñ tanılğan keşeläre xaqında wiktorina da ütkärde. Büläk itep Flera Bayazıytowanıñ “Tatar-mişär ruxi mirası” digän kitabın tapşırdı.
“Zıyalılar” klubındağı kebek, Mäskäw tatarlarınıñ milli-mädäni üzägendä dä cırçı Roza Xabibullina şuşı kitaptan alınğan tuy cırların cırladı häm mişär dialektında özeklär uqıdı. Bez dä anı tıñlıyq äle:
“Xalk tezeleşep utırğan bula, küz tekäp toralar. Säy yasıy kilen. Aqsa salalar säygä.
... Kiäw belän qız azbardan kergäs, onıtıpmın äle, samawır kertälär, oslı selge belän. Şul selgene, bik xuwat kürkle selgene bälilär samawırğa. Ul inde yäş kilen kertkän samawır bula. Samawırnı tağın qotlilar, andan sun inde yäş kilen säye dip säy etsälär.
... Kiäw yağınnan qızlar, qan’señellär kürenergä kilgäç yäş kilen kienep sığa säy yörötergä. Sötse säy yasap kiterä ıstaqannarğa. Şul ıstaqannı eskäs manit sala inde säy etsüselär.
... Tuyda säy, samawar olo ğına, samsa, belen, watıruşqalar, bal. Säy artınnan ürä lapşa belän, iten dä ürä etsenä salalar. Butqa, setläş inde. Tarı setläşe kiterep quyalar yomoşaq qına, urtasında küze bula may belän. Setläştän sun kiterep quyalar kimaq padnus belän, sigeldäk belän. Ber kimaqnı yeget belän qız bülep qabalar. Kiäw yegetlär ul kimaqqa aqsa salalar.
... Säy yöretkändä qunaqlar yırlaqlilar:
Ağidelgä töşep zidım
Ruza sätsäk qutsasın.
Şul sätsäklär qutsasına,
Tormışığız oşasın.
Xazer sezneñ iğtibarğa Flera Bayazıytowa belän bulğan äñgämäne täqdim itäm.
– Flera xanım, mädäni üzäktä, çığışığıznı başlawğa, qayberäwlär: “Qara äle, üze mişärçä söylämi ikän”, dip quydılar. Cirle söyläşlärne şulay täfsille itep öyränergä närsä etärde sezne?
– Tatarstan fännär aqädemiäseneñ tel, ädäbiät häm sänğät institutında tatar xalqınıñ barlıq törkemnären dä, barlıq cirle söyläşlären dä öyränä torğan maxsus ber bülek bar, dialektoloğiä bülege. Yıl sayın tatar xalqı yäşägän töbäklärgä barıp, barısın da öyränep, yazıp qaldırırğa tırışabız. Çönki bezneñ tel baylığı, bik zur küñel baylığı, ruxi baylıq menä şuşı cirle söyläşlärebezdä äle bügenge köngä qädär saqlanıp kilä. Ul cirle söyläşlärne, anı kem niçek añlıy bit. Beräwlär äytälär, bu telne bozıp söyläw, dip. Läkin ul bezneñ tarixi küreneş, elek-elektän kilgän. Şuşı cirle söyläşlärdä bezneñ tatar xalqınıñ, äytkänemçä, ğäyät zur tel baylığı saqlanıp kilä. Tel baylığı ğına tügel, ğoref-ğädät yolalarıbız häm alarnı belderä torğan süzlär saqlanıp kilä.
– Qayber keşelär, “sez tatar telen bülgälisez”, dip äytüçelär bar. Xätta menä Asadullayıv yortında oçraşuda da ul süz buldı. Sez andıy keşelärgä närsä dip cawap birer idegez?
– Bezneñ tatar tele cirle söyläşlärgä ğäyät bay tel. Belmim, qaysı ğına törki teldä bar ikän şunıñ qädärle cirle söyläşlär. Menä şuşı cirle söyläşlär alar bezneñ tatar xalqınıñ bik zur baylığı dip äytergä urınıbız bar. Çönki ul cirle söyläşlärdä bezneñ tatar xalqınıñ borınğı üzençälekläre saqlanıp kilgän. Ällä qayda yıraqta ayırılıp qalğan awıl ikän, bez annan inde töpçenep soraşa torğaç, inde ädäbi telgä kermägän yäki onıtılıp betkän borınğı süzlärebezne tababız. Ä şul borınğı süzlär bezgä bezneñ borınğıdan kilgän yazma ädäbiätıbıznı öyränergä yärdäm itä. Şul uq “Yosıyf-Zöläyxa qıyssa”ları, Möxämmädyär äsärläre, borınğı dastannarıbız – alarnıñ telen uqıp öyränep qarasaq, anda bezneñ ädäbi telebezdä bulmağan süzlär küp. Ä şularnı añlaw eçen bez barı tik cirle söyläşkä möräcägät itäbez, çönki alar xalıq telendä bügenge köngä qädär saqlanıp yäşäp kilälär.
– Häm bu tatar telen bülü digän süz tügel?
– Bülü digän süz tügel, kiresençä. Bez cirle söyläşlärebezne nıqlap öyränmi torıp, tatar xalqın, tege, böten eçtälek belän beläbez, dip äytä almıybız. Bu, kiresençä, tatar xalqın berläşterü digän süz, dip, awız tutırıp äytergä bula. Ägär bez üzebezneñ xalqıbıznı, anıñ tarixın, telen tiränten öyränergä, belergä telibez ikän, berençe çiratta, şuşı awıllarda saqlanıp qalğan cirle söyläşlärne bik neçkäläp, böten barlığı belän yazıp qına qaldırırğa tügel, anı menä şuşılay yazıp, öyränep, temtik yaqtan törkemläp, sistemğa salıp, äle kitaplar itep çığarıp, xalqıbızğa kire qaytarıp birü östendä dä eşlärgä tieşbez. Çönki, xäzer, yäşeren-batırın tügel, bezneñ çittä yäşägän tatarlarıbızda tatar tele sayığıp bara dip äytsäk tä, ber dä xata bulmas.
– Änä sez barğan cirlärdä, sezneñ Qazannan kilgänne, ğälimnär ikänne belgäç, niçek qarıylar?
– Bik äybät qarıylar. Berençe çiratta inde, Qazannan kilgän dip, üzebezneñ yaqnı öyränergä kilgän dip şatlanıp, zurlap qarşı alalar. Häm säğätlär buyı şul cirle söyläş tele belän üz yaqlarınıñ tel üzençäleklären, ğoref-ğädät yolaların armıyça-talmıyça, äle şunı söyläşergä keşe tabılğanğa, tıñlawçı tabılğanğa räxätlänep, bik sağışlanıp ta inde, şunıñ belän ğorurlanıp ta, ütkännärne iskä töşerep, ul ölkän äbilär, anı bezgä, äytkänemçä, tönnär buyı söyläşep utırırğa äzer alar. Bez üzebez şuşı tatar xalqınıñ telen, ğoref-ğädätlären öyrängän waqıtta äle ber genä keşeneñ söyläwe belän dä qänägätlänmiçä, berniçä ölkän keşene, apalarnı, äbilärne bergä cıyıp, bötenesen bergä söylätü yulın da alıp barabız. Ul urısça “kollektivnıy opros” dip atala inde. Menä şul waqıtta bezneñ tatar xalqınıñ, tatar teleneñ baylığın açarğa tağın da zur mömkinleklär açıla, çönki ul ölkän keşelär, bersen-berse bülderä-bülderä, bersen-berse tulılandıra-tulılandıra, şul eş waqıttağı üzläreneñ tuyların, yolaların, bäyrämnärne, kiem-salımnarın, aşaw-eçülärne bik täfsilläp söyläp utıralar inde.
– Flera xanım, menä xäzer bu kilüyegezdä sez ike cirdä şuşı kitapnıñ täqdir itüen ütkärdegez. Mäskäwdäge bu oçraşulardan sezneñ nindi täesirlär qaldı?
– Mişär dialektına qarağan tel üzençäleklären, ğoref-ğädät, yolalarğa qarağan süzlärne temtik yaqtan törkemläp birelgän kitapnıñ kiräklegen alar añlap üzläreneñ yärdäm qulların suzdılar. Ul bit şuşı yärdäm qulı suzu ul, tege, iktisadi, materiäl yärdäm kürsätü genä tügel, ul çınlap torıp üzeneñ milläten, üzeneñ xalqın olılaw, anıñ telenä, ğoref-ğädätenä, tarixına, ütkänenä bitaraf tügel, dip äytergä bula. Menä bu äyber bezne ruxlandıra da, qanatlandıra da, çönki bezneñ eşlägän eşebez, tege, bu närsägä kiräk, iskelek bit inde, dip kenä qarawçılar yuq ikän. Anıñ kiräklegen añlap äle monda bezneñ xalqıbızğa qaytarıp birergä bik zur ruxi baylıq saqlanğanlığın añlap, üzläreneñ cilkälären quyıp yärdäm qulın suzarğa şulay äzer toruçılar bar ikänlege ul bezgä inde köç birä, rux birä häm aldağı könnärgä eşlärgä inde, äle därtländerep tora bezne.


text: İzrailneñ tönyäğına Liban cirennän qabat raqetalar atqannar. İzrail şähärlärenä kim digändä 120 raqeta cibärelgän. İke xatın qız hälaq bulğan, ber keşe qatı yaralanğan. İzrailneñ xärbi oçqıçları Libannı bombılawın däwam itä. Liban belän Süriäne bäyläwçe yul yaraqsız xälgä kiterelgän. Tönlä Bäyrutnıñ könyäk qırıyı bombılandı. Anda Xizbullanıñ ähämiätle qorılmaları urnaşqan. Şähärneñ üzendä 4 küper cimerelgän. İzrailneñ premer- ministrı Ämir Peres ğäskärlärgä Libannıñ eçenäräk, çiktän 20 çaqrım yıraqlıqtağı Litani yılğasına qädär, ütep kerergä äzerlänergä digän färman birde.


text: Soñğı 3 yılda Swerdlaw ölkäsendä här atna sayın tatar telendä efirğa çığıp kilgän Minem ilem tapşıruları tuqtalğanğa ber aydan artıq waqıt uzdı. Ölkädä yäşäwçe tatarlar däwlätkä salımnarnı waqıtında tüläp barsa da, ul aqçalarnı däwlät televideniese tatarlar öçen tatar telendä tapşırular äzerläwgä totmıy. Ğäddättägeçä biredäge tatarlar üz tapşıruları öçen östämä aqça cıyıp televideniegä tülärgä mäcbür. Däwlät televideniese citäkçelege aqçanı mondağı tatarlar tülämäsä Qazan bezgä aqça küçersen dip taläp itä. Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur.


text:
Yazuçı Fänis Yarullin: xatın-qızlar ir-atlardan östen sıynıf
B.T. Elek, 8 mart – xalıqara xatın-qızlar teläktäşlege köne, dip atala ide. Xäzer añıñ mäğnäse küpmeder üzgärde. Bu bäyrämgä mönäsäbätegez nindi?F.Y. Xatnı-qızlarnı irlär belän tigezläşterdelär. Ämma bu tigezläşterü alar faydasına bulmadı. Xatın-qıznı östen sıynıf itep qararğa kiräk. Bez alarğa asfal’t yul, timer yul salırğa, taş kümer çığarırğa quşsaq, bezneñ soqlanırlıq keşelärebez dä qalmas bit. Xatın-qızlar dönyanı soqlandırır öçen dönyağa kilgän.
B.T. Xatın-qızğa xoquq birergä kiräkme, ällä güzäl zatlarnıñ böten eşe matur buludan ğibärätme, niçek uylıysız?F.Y. Xoquqı bulsın anıñ. Yaratıp eşli ikän, eşläsen, şul uq waqıtta, ğailä belän garmoniä taba alsa, äybät bula inde. Öyendä genä utırsa, ul bit çitlektäge qoş kebek bula. Aña irek birergä kiräk, saylarğa mömkinlege bulsın.
B.T. Citäkçe xatın-qızlarğa niçek qarıysız?F.Y.Citäkçe urında da xatın-qızlarnıñ buluı kiräk. İr-at tormışnıñ qayber waq-toyaklären kürmi qalırğa mömkin.
B.T. Bu bäyrämdä xatın-qız tañlawçılarıbızğa nindi teläklär telär idegez?
F.Y. Xıyallarığız tormışqa aşsın. Xatın-qız üzeneñ maturlığı belän, insaflığı belän ir-atlardan östen bulırğa tieş. Dönyanıñ küp öleşen alar tota. Xatın-qızlarda ğına bula torğan eçle cılılıq dönyağa tä’sir itä. Alarnıñ küñelläre kütärenke bulsa, bezgä dä yäşärgä küñelleräk bula.Bikä Timerova.


text:
Ukrainada Luganski ölkäseneñ Suxodol'ski bistäsendä viruslı hepatit - sarı awıru belän çirläwçelär artqannan arta bara. Uzğan täwlektä tağın 47 keşene xastaxänägä salğannar. Şularnıñ 25-e balalar. Ukrainanıñ ğädättän tış xällär ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda sarı awıruı belän 384 keşe xastaxanägä salınğan. Şularnıñ 275-endä hepatit çire raslanğan.
Bu çirneñ virusı su belän tä'min itüdä qaza bulğannan soñ, eçä torğan sunıñ pıçranuınnan kilep çıqqan.
Xäzer anda su torbaların alıştıralar, sıyıqlıq qaldıqları ütä torğan torbalarnı çistartartalar häm yort aslarına töşkän sunı çığaralar. Eçä torğan sunı bu rayonğa miçkälär belän kiterä başlağannar.


text:
NATO nihayät Törkiäne yaqlarğa äzerlänüwe xaqında qarar qabul itte, läkin ber şart belän...
Berniçä atnağa suzılğan qarşılıqlı bäxäslärdän soñ NATO nihayät, suğış çığa qalğan oçraqta üz äğzalarınnan berse Törkiäne yaqlawğa äzerlek planın xuplarğa buldı. Bu turıda qarar NATO-nıñ Saqlanunı Planlaştıru komitetında qabul itelde, älege komitet şuşı oyışmanıñ iñ yuğarı xärbi idaräse bulıp tora.
Audio
Berlektäge teläktäşlek ciñep çıqtı, NATO däwlätläre qurqınıç yanağan ilgä, Törkiägä qarata kümäk cawaplılıq xisen toydı dip belderä NATO-nıñ general’ sekretare. Robertson urtaq fikergä kilü xaqında şulay tantanalı räweştä xäbär itsä dä, aña asılda bik awır barğan söyläşülärdän soñ ğına ireşelde. Bäxäslärneñ berniçä atnağa suzıluwı xätta NATO-nıñ kiläçägenä şik belän qarıy başlawğa kiterde. Fransiä, Germaniä häm Belgiä, berlekneñ iñ yuğarı säyäsi citäkçel buwını – Tönyaq Atlantik Şura däräcäsendä berniçä märtäbä, şuşı saqlanu oyışmasınıñ üz äğzalarınnan berse, Törkiäne yaqlawğa äzerlänüwenä kisken qarşı çıqtı. Alar fikerençä, andıy qarar öçen bügenge köndä şartlar yuq, yäğni Törkiägä älegä berkem dä yanamıy, ä inde qararnı waqıtınnan alda qabul itü üzennän-üze, Ğiraq suğışınıñ qotılğısız buluwın añlataçaq. Mäğlüm ki, Paris häm Berlin Ğiraq mäs’äläsendä Waşington häm London qaraşların ber dä xuplamıy, Saddamğa qarşı xärbi çaralar kürgänçe xalıqara inspeksiälär mömkinlegennän azağına qädär faydalanu urınlıraq dip belderä. Törkiäne yaqlawğa äzerlänü qararınıñ NATO-dağı säyäsi tügel, ä xärbi citäkçelek däräcäsendä qabul itelüwe dä asılda ber xäylä, Fransiäneñ qarşılığınnan qotılu çarası bulıp tora. Ä inde fransuzlardan ayırmalı bularaq Saqlanunı planlaştıru komitetına kergän Belgiä belän yäkşämbe köne buyı ügetläw alıp barldı, häm urtaq fikergä barı tik, NATO-nıñ, Ğiraq suğışı İminlek Şurası fatixa birgäç kenä başlana ala digän qaraş belän kileşüwe xisabına ireşelde. Şuña da qaramastan George Robertson qararnı nihayät qabul itüne, saqlanu oyışmasınıñ axırğı çiktä eçke qarşılıqların çişä aluğa sälätle buluwın xuplap çıqtı.
Audio
Xäzerge şartlarda Törkiägä anıñ ber kürşese yağınnan qurqınıç yanıy, şuña kürä berlektä monı isäpkä alu häm tieşle çaralar belän cawap qaytaru yöklämäse bar. Bez eşlägän närsä şul ğına di NATO-nıñ general’ sekretare Robertson. Läkin Belgiäneñ Törkiäne yaqlawğa äzerlek qararına “İminlek Şurasınıñ fatixası bulğan oçraqta ğına” digän şart kertüwe, NATO-nıñ yuğarı citäkçelegendä, bu oyışmanı Berläşkän Millätlärgä buysındıru tırışlığı bulıp tora digän borçular uyattı. Aldan uq Törkiägä bulışunı tulısınça yaqlap çıqqan Quşma Ştatlar, NATO-dağı öç il - Fransiä, Germaniä häm Belgiäneñ moña kiresençä qarşı buluwın, bar oyışmanıñ abruyına, ikeyaqlı mönäsäbätlärgä zian kiterä torğan ğämäl dip bäyälägän ide. Formal’ yaqtan qarşılıqlar inde çişelde, läkin fiker ayırmalıqları haman da däwam itä. NATO qararına nigezlänep xäzer Törkiädä, şuşı saqlanu berlegeneñ AWACS küzätü oçqıçları, Patriot raketaları urnaştırılaçaq häm ximik wä biologik höcümnärdän saqlanu çaraları küreläçäk.
Kärim Kamal, Praga.


text: Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko il haman da Evropa häm NATOğa yünäleş totaçaq dip belderde. “Evropa berlegenä häm NATOğa quşıluğa kilgändä, Ukrainadağı ber genä säyäsi köç tä ilneñ tışqı säyäsätendäge strategik maqsatnı şik astına quymıy. Häm bu yulnı däwam itü öçen tögäl kileşülärgä ireşelgän”,- dide Yüçenko. Kievta ukrainnarnıñ Bötendönya cıyınında çığış yasap Yüşçenqo Ukrainanı Rusiä, Belarus häm Qazaqstan oyıştıra torğan Urtaq iqtisadıy kiñlek tä qızıqsındıra, dip belderde. Ukrainadağı tel problemalarına kilgändä isä, ildä barı tik ber genä däwlät tele - ukrain tele genä bulırğa tieş, dide.


text:
Xalıqara Matbuğat İnstitutı xisabı: 2005 yılda 65 jurnalist üterelgän
Atnakiç könne Xalıqara Matbuğat İnstitutı Dönyada matbuğat ireklege torışı turında yıllıq xisabın bäyän itte. Älege xisapqa kürä, bar dönya buylap jurnalistlarnı ezärlekläw uzğan yılda da däwam itkän, dönyanıñ här töbägendä jurnalistlar xäbär citkerü öçen köräşergä mäcbür.
"Bu bik naçar yıl buldı, barlığı 65 jurnalist üterelde: 23e Ğiraqta, 20se Aziädä, 11-e Amerikada. Älbättä, Ğiraqtan xäbär birü qurqınıç, anda suğış bara. Läkin başqa illärdä dä, tikşerü başqarğan jurnalistlar ezärleklänä, üterelä. Xökümätlär bu cinäyätlärne açuda citärlek yärdäm kürsätmi", di Xalıqara Matbuğat İnstitutı.
Här yıldağıça xisapta jurnalistlarnıñ ezärleklänü, qıynalu, törmägä utırtılu, üterelü oçraqları kiterelgän. Läkin bıyılğısında berniçä yaña tiskäre täräqqiät turında äytelgän.
Berençedän, David Dadge süzlärençä, terror höcümnäre arqasında, moñarçı matbuğat ireklegen xuplap kilgän Könbatış Yewropada beraz çigenü küzätelä. Yewropa komissiäseneñ matbuğatnı terrorçılar mönbärenä äyländermäskä çaqırğan ömdäwe şuña ber dälil bulıp tora.
İkençe täräqqiät: Aziä xökümätläre İnternetta senzura kertergä tırışa, häm bu eştä Könbatış qatnaşa. Uzğan yılda Könbatışnıñ berniçä texnologiä şirkäte Qıtay xökümäteneñ İnternetta senzura kertü taläpläre belän kileşte. Alar üzläre – Qıtay bazarına niçek tä bulsa kerergä kiräk, axır çiktä bu cämğiätneñ açığraq buluına yärdäm itäçäk, dip añlata. Ämmä David Dadge kapitalizm Qıtayğa ireklek häm keşe xoquqları alıp kiläçäk digän añlatma belän kileşmi. Bu il äle dä jurnalistlar öçen izñ zur törmä bulıp qala di ul.
Xisaptağı tağın ber borçulı täbäk – Üzäk Aziä. Şul uq Üzbäkstanda, Andijan xällärennän soñ, jurnalistlarnı, şul isäptän Azatllıq xäbärçelären dä, ezärläekläw däwam itä.
Belarusta, matbuğatta moñarçı da bulğan çikläwlär xäzer İnternetqa kertelä. Rusiä dä isä, üz-senzura çäçäk ata, da xisapnı äzerläwçelärneñ berse Diana Orlova:
"Bu Törkmäntanda ğına tügel, xäzer Belarus, Rusiä kebek illärdä urın ala. Jurnalistlar törle ezärlekläw, ştraflardan qurqıp, räsmilärne tänqitlägän xäbärlär yazmasqa, kisken mäsälälärgä küz yomırğa tırışa. Küp kenä illärdä üz-senzura digän närsä köçäyä di", Diana Orlova.
Xisapnıñ Rusiägä bağışlanğan öleşendä, şundıy üz-senzura oçraqları kiterelgän. Misal öçen, yıl başında pensionerlarnıñ il-küläm protest çaraları däwlät televideniesendä, ber-ike töbäktä ütkän çara bularaq kürsätelgän.
REN TV moderatorı Olga Romanova räsmilärne tänqitlägän materiallar öçen urınınnan kitergä mäcbür buldı.
Çeçnädağı wazğiätne yaqtırtu matbuğatta äle dä çeterekle mäsälä bulıp qala. Quşma Ştatlarnıñ ABC telekompaniäse Andrei Babitskinıñ Şamil Basaev belän äñgämäsen kürsätkän öçen, Rusiä räsmiläre ABCğa çikläwlär belän yanadı.
Azatlıqnıñ Tönyaq Kavkazdağı xäbärçese Yuri Bagrov bertuqtawsız ezärleklänügä duçar itelä. Dağıstanda tanılğan jurnalist Magomedgazi Varisov bilgesez keşelär tarafınnan üterelde.
Xalıqara Matbuğat İnstitutı xisabı belän internetta da tanışıp bula. Anıñ adresı: www.freemedia.at
ali ğilmi


text:
Baradei süzen äytte, İrannı alda ni kötä?
22 Fivral Xalıqara Atom Energiä İdaräse İrannıñ atom programı turında xisabın iğlan itte. Anda İran BMOnıñ İminlek Şurası taläben ütämäde digän näticä yasalğan. İranğa uran baytuın tuqtatu öçen birelgän 2 ay waqıt çärşämbedä çıqtı. Tähran atom eşçänlegen däwam itäçägen belderde. İrannıñ atom programı tiräsendäge nizaq belän xäzer närsä bulaçaq?
Bayıtılğan urannı häm tınıç häm xärbi maqsatlarda qullanıp bula. Räsmi Tähran üz programın fäqät tınıç maqsatlar öçen, dip äytsä dä, xalıqara cämäğätçelekneñ zur öleşe aña ışınamıy, İran yäşeren räweştä atom qoralı yasarğa mataşa dip şiklänä.
Baradeinıñ xisabı xäzer Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasına cibäreläçäk. Şunan soñ dönyanıñ 6 qüätle ile İranğa qarata küreläse çaralarnı tikşerä başlayaçaq. Londondağı Strategik tikşerenülär institutı belgeçe Mark Fitzpatrick radiobızğa äytüençä, İranğa kiñräk çikläwlär kertelergä mömkin:
"İminlek Şurası yaña çikläwlär tikşerä başlayaçaq. 23 Dikäber qabul itelgän qararda, ägär İran 60 köndä taläpne ütämäsä, 41nçe matdä nigezendä östämä çaralar küreläçäk, dip özderep äytelgän ide. Bu iqtisadi çikläwlär digän süz" di Mark Fitzpatrick.
Dikäber qararında İminlek Şurası İranğa çiklängän külämdä çikläwlär kertkän ide. Şuranıñ daimi äzğaları Qıtay häm Rusiä qarşı bulu säbäple bäxäslär berniçä atna bardı. İran belän iqtisadi xezmättäşlege bulğan bu ike il, nizaqnı diplomatik yullar belän çişergä çaqıra.
Pekin belän Mäskäw bu yulı da İranğa qırıs çikläwlär kertergä birmäs dip uylıy Stockholmdağı Xalıqara tınıçlıq institutı belgeçe Shannon Kile:
"Beryaqtan kommersiä, ikençe yaqtan strategik säbäplärdän, alar İranğa qırıs çikläwlär kertergä telämiäçäk" di Shannon Kile.
Soñğı aylarda İranğa basım bolay da arttı. Quşma Ştatlar İran bankları, şul isäptän, Saderat bankı, terrorçılarğa yärdäm itä, dip alarnı çiklärgä tırışa. Qayber Yewropa bankları, şul isäptän, Credit Suisse, İran häm İran şirkätläre belän eşçänlegen kimette.
Belgeçlär fikerençä, monıñ işe çikläwlär kiläçäktä arta baraçaq. Basım artuğa qaramastan, İran atom eşçänlegennän kimetergä cıyınmıy.
"Älbättä, İran atom qoralın yasawğa yaqınaya başlasa, aña qarşı xärbi köç qullanu ixtimalı bar – Quşma Ştatlarmı, İzrail tarafınnannmı. Ämmä İrannıñ andıy qoralı 2009-2010 yılğa qädär bulmayaçaq, şuña kürä diplomatiä öçen äle waqıt bar" di Shannon Kile.
Amerikan räsmiläre dä İranğa qarata bar çaralar tikşerelä, ämmä älegä köç qullanu niäte yuq dip belderä. Çärşämbedä Germaniä räsmiläre Tähran belän söyläşülärne yañartu ixtimalın içqındırdı, läkin monıñ öçen Tährannıñ teläge kiräk dielde.
Londondağı Strategik tikşerenülär institutı belgeçe Mark Fitzpatrick, aldağı atnalarda ike yaqtan da diplomatik adımnar bulır dip farazlıy:
"İran, qayber şartlar belän, atom eşçänlegen tuqtatıp torırğa mömkin digän işarälär bar. İkençe yaqtan Quşma Ştatlar da, Tönyaq Korea kebek elekke doşmannarı belän eş itergä riza" di Mark Fitzpatrick.
Ul arada İrannıñ üzendä dä, Könbatış belän bu qarşılıq bezgä artıq qimmätkä töşmime digän borçular arta başladı. Şuşı atnada ber reformaçıl firqä, İran räsmilären, ilgä yaña çikläwlär kerttermäs öçen, BMO taläplären ütärgä çaqırdı.
Ali Ğilmi


text:
AQŞ xökümäte , xärbiläreneñ ğıraqlı totqınnarnı cäberläwe turında kisken tänqitkä duçar bulğanda, anıñ koalitsiädäge töp partnörı Britaniä dä näk şul eş säbäple tänqitlänä.Britaniä saqlanu ministırı kiçä xökümät bu mäsälägä soña qalıp häm sülpän genä cawap qaytardı digän ğäyepläwlärne kire qağırğa tırıştı.
Xoquq yaqlaw oyışması Amnesty İnternationalnıñ Britan xärbiläre , soldatlarnıñ ğıraqlı sivillärne üterü mäsäläsen tikşermäde dip yazılğan xisabı Britaniädä qızğan cancalğa may östäde. Amnestynıñ süzçese Lesley Warner (audio) Bez britaniäneñ üterülärne cünläp tikşermäwe häm ğıraq xalqınıñ ışınıçın yuğalta baruıbızğa borçılabız. tikşerenü ütkärelmägän, açıqlıq bulmağan häm xalıqnıñ niçek kompensatsiälänäçäge bilgele bulmağan öçen ışınıçnı yuğaltabız.
Amnestynıñ xisabında britan xärbiläre üzlärenä qurqınıç bulmağan xäldä sivillärgä ut açtı, 8yäşlek qız bala häläk buluçılar arasında dip äytelgän. Kiçä saqlanu ministırı Hoon parlamenttağı çığışında xärbilärneñ qayber totqınnarnı ezärlekläwen iqrar itte häm Xalıqara Qızıl Xaç Oyışmasınıñ bu turıdağı xisabınnan soñ andıy eşlär tuqtatıldı häm äle tikşerelä dip söyläde .Hoon süzlärençä(audio)
Min Britan xökümäte ismennän ezärleklängän ğıraqlılardan ğafu ütenäm.
Ämma ministır ber niçä keşeneñ röxsät itelmägän aksiäse säbäple wazıyfasın bik yaxşı ütägän meñnnärçä britan soldatı pıçratılmasqa tieş dide.Qızıl xaç oyışması ütkän yılnıñ mart belän noyäber ayları arasındağı küzätüläre turındağı xisabın fevraldä koalitsiä köçläre komandirlarına tapşırğan. Ämma xisap, Hoon , Blair yäki kabinetnıñ başqa äğzalarına cibärelmägän. Xisapta başlıça amerikan xärbiläre ğäyeplänsä dä Britaniä soldatlarına da 3 ğäyeb belderelä.. Hoon Xalıqara Qızıl Xaç oyışması ğomumän alğanda bezneñ totqınnarğa kürsätkän mönäsbät häm şartlar belän qänäğät, bez alar belän eşlärgä däwam itäçäkbez, ägär dä oyışma xisabın iğlan itergä qarar birsä , bez qarşı tügel dide . Ämma opozitsiä xökümät Qızıl Xaç Oyışmasınıñ ğäyepläwläre belän elegeräk eş itergä tieş ide dip höcüm itte. Hoon kiçä xärbi komandirlar xisapta äytelgän köç qullanunı üzläre tuqtatırğa tırıştı häm dokumentnı miña yäki premyergä cibärüne kiräk tapmadı dip belderde. T.Blair xisabnı ütkän atnada ğına kürgän kiçäge mätbuğat oçraşuında ul(audio) böten britan xärbiläre andıy ğämällär qıla dip äytü ğädel tügel.Qızıl Xaç Oyışmasınıñ xisabınnnan añlaumça bu ayrım keşelärneñ ğämälläre häm bez bu eşne tikşeräbez dip äytte.
Opozitsiädäge konservativ partiäneñ äğzası Nicholas Soames(audio)
Koalitsiä köçläre Ğıraqta demokratiä, totrıqlılıq häm ireklek urnaştırırğa tırışa ikän, xaos xökem sörgän naçar planlaştırılğan post konflikt möhittä qanun wä tärtib berençe urında torırğa tieş. dide.
May başlarında britan mätbuğatında basılıp çıqqan räsemnär döresme tügelme digän mäsälädä äle dä söyläşülär bara. ämma The Telegraph basması ölkän moxarrire Fenton (audio) bez dönya mätbuğatın küzdän kiçerdek , dönyanıñ zur öleşendä räsemnärneñ çınlığı, yalğanlığı kemne dä qızıqsındırmıy . Çınbarlıq şul ki zian yasaldı dip belderde.
Zian T.Blairğa da tide. Sonğı fiker beleşügä qarağanda anıñ leyboristlar xökümäte 17yılğı in tübän reitingnı alıp konservativlardan da 4 % artaraq tora.
färidä xämit,praga


text:
Hind yılğası
Hind yä İnd yılğası (tibetçä སེང་གེ།་གཙང་པོ , qıtayça 印度河 Yìndù Hé, päncäbiçä دریاۓ سندھ Sindh, puştu اباسين Abāsin, urdu دریائے سندھ) - Könyaq Aziä zur yılğası, Gimalay tawlarında Qıtayda başı, İndiädä häm Paqstanda ağa.
Yılğa başı Tibet tawlığında urnaşa, tamağı - Ğäräbstan diñgeze tönyağında, Qaraçı şähäre yanında urnaşa.
Hind ozınlığı - 3180 km, basseyn mäydanı - 960 800 km².
Hind (Sindhu) - Veda Cideyılğalığı töp yılğası.
Yılğa çığanağı 5300 m diñgez östendä bieklektä urnaşa.
1000 km artıq Qaraqorum tawları aşa ağa.
Sindhu iseme astında Gar-Dzangbo yılğası belän quğılu urınına qädär ağa, annan soñ Hind iseme astında.
Hind yılğası üzänlegendä qorı klimat.


text:
Etnik ärmän Tbilisida AQŞ häm Gruziä prezidentlarına granata atuda şiklänelä
May ayında AQŞ prezidentı George Bush Gruziädä bulıp kitkännän soñ, cirle räsmilär, prezident torğan urınğa granata atılğan, dip xäbär itkän ide. Häm Gruziä polisiäse bügen, höcüm yasarğa tırışqan 27 yäşlek bu ärmän keşese Tbilisida qulğa alındı, dip belderde.
"Höcüm itüdä şiklänelgän Vladimir Arutünyannıñ öyenä polisiä kergäç, ul ut açtı, bezneñ ber keşe, Zurab Kvlividze häläk buldı. Atışlarda cärähätlär alğan Arutünyannı polisiäneñ maxsus köçläre qulğa aldı."
Yaralanğan Arutünyannı Tbilisidağı Respublikan xastaxanägä alıp kittelär, xäzer anıñ cärähätläre awır tügel, dip xäbär itelä.
Eçke eşlär ministrı äle dä Arutünyannı Bushqa höcüm yasawda ğäyeple dip atamasqa quştı, ul äle şiklänelä genä. Äle tikşerülär däwam itäçäk, dide ministr Merabişvili.
10 mayda amerikan prezidentı George Bush Gruziä başqalasınıñ "Tavisupleba", İreklek mäydanında cıyılğan xalıq aldında çığış yasadı. Ul könne aña Rusiädä eşlängän granata atıluı, qızıl qulyawlıqqa törelgän şul granatanıñ Gruziä häm AQŞ citäkçlärennän 30 metr yıraqlıqta töşüe häm şartlamawı turında Bush ildän kitkänçe xäbär itelmäde. Gruziäneñ iminlek xezmäte wäkile granatanı şunda uq alıp çitkä iltkän bulğan.
Gruziä polisiäse amerikan belgeçläre belän berlektä tikşerülär başladı. Gruziä eçke eşlär ministrlığı şiklänelgän bu keşene tabırğa yärdäm öçen başta 20 meñ lari, yağni 11 meñ dollar wäğdä itte. Öç kön elek aqça 150 meñ lari, yağni 80 meñ dollarğa qädär arttırıldı.
Bügen Gruziä televideniäse, Bush çığışı waqıtında töşerelgän räsemnärne, häm şul räsemnärdä qara çäçle ber ir keşene kürsätte. Polisiä şul keşe, Gruziädä änise belän yäşäwçe, ber qayda da eşlämäwçe Arutünyan, dip xäbär itte. Vladimir turında tanıqlıq itkän änise Anjela, 3 kön elek ulınıñ qaydadır yuğalıp torğanın söyläde:
"Soñğı 3 kön ul öydä bulmadı, añarçı gel öydä ide," dide änise.
Pänceşämbe könne Amerikanıñ Küzläw Xezmäte, Gruziädäge tikşerülärne küzätep barğanın, ämma Arutünyannı qulğa aluğa qatnaşı bulmawın belderde.
Gruziäneñ İmedi televidenie kanalı, Federal İminlek Xezmäte Arutünyannıñ öyendä ğäyepläwgä dälillär ezlägän, dip xäbär itte. Şulay uq älegä raslanmağan xäbärlärgä qarağanda, Arutünyannıñ öyendä şartlatqıç yasaw öçen qullanıla alırlıq ximik mäddälär tabılğan.
Gruziä prezidentınıñ matbuğat xezmäte, Saakaşvili Niderlandtağı yalın özep Tbilisiğa qayta, dip xäbär itte.
Gruziädän kilgän soñğı xäbärlärgä qarağanda, bu keşe, 27 yäşlek Vladimir Arutünyan, üz ğäyeben tanığan. Bu xaqta Gruziä Sälämätlek saqlaw ministrı urınbasarı İrakli Giorgobiani belderde.
Alsu Qormaş


text:
Läylä Kärimova: “Min ätiemne ğömer buyı köttem”
Üzeñ turında uylama, ileñ turında uyla - Fatix Kärimneñ deviz bulıp yañğırağan bu süzläre här tatarnıñ yörägendä yäşi häm bu süzlär böyek şağirneñ tormış qağidäse dä bulğan. Faciğäle yazmışlı tatar şağireneñ icatı buınnarnı totaştıra. Şağirneñ ikençe qızı Läylä xanım Kärimova zur teläk belän üsep kilüçe buınğa ätise xaqında bulğan iñ qäderle xatirälären citkerä. Çärşämbedä Böyek Watan suğışı memorial-muzeenda Läylä xanım Kärimova belän oçraşu buldı.
Muzeyda Läylä Kärimova belän oçraşuğa 12 gimnaziäneñ 6-7 sıynıf uquçıları kilgän ide. Mondıy oçraşularğa Läylä xanım bik teläp kilsä dä, bu oçraşular anıñ öçen ciñel genä ütmi, älbättä. Çönki yörägendä bulğan ärneş yañara. Küz yäşläre aşa ul Başqortstannıñ Bişbüläk rayonı Aet awılında tuıp, keçkenädän mulla balası yarlığı tağılğan, ber ğäepsezgä dürt yıl buyı sörgennärdä cäberlängän, suğış tämamlanırğa öç aydan da azraq waqıt qaldı digändä ğömere özelgän ätise xaqında söyli. “Ätiemneñ yäşärgä, icat itärgä teläge, Ciñügä ışanıçı şulqädär zur ide, di Läylä xanım, şunlıqtan min anıñ üleme belän bik ozaq yıllar kileşä almadım”.
Üz ätisen Läylä xanım Kärimova bik keçkenä çağında ğına kürep qalğan. Şunlıqtan ul anı bik xäterlämi. Läkin Fatix Kärimneñ xatını Kädriä xanım qızları Ada häm Läylägä ätilären toyıp yäşärgä yärdäm itkän. Fatix Kärim xaqında Läylä xanımnıñ xatiräläre.
Keçkenä çaqta ätiemne töştä genä bulsa da kürergä xıyallandım. Bezgä äni anıñ turında härwaqıtta da söyläp tordı. Şayarıp, menä ätiegez qaytsa, barsın da söylim, dip äytä ide bez tıñlamağanda. Ätine bez toyıp yäşädek. Ul härwaqıtta da bezneñ yanda buldı. Äle dä. Min qayda ğına bulsam da, çit ilgä kitsäm dä, monda qalsam da, mäktäplärgä, törle oçraşularğa barsam dä ul minem yanda. Min anı sizäm.Suğış tämamlanırğa bik az ğına qalğanda, xärbi burıçın ütägändä Fatix Kärim ülä. Qazanğa anıñ şinele, suğış utında yazılğan 100rәH şiğerläre, poema-povest'ları qaytqan. Älege şinel' häm qulyazmalar Ciñüneñ 60 yıllığında açılğan Böyek Watan suğışı memorial-muzeenda saqlana. Fatix Kärimneñ üleme turında xäbär kilsä dä, qäbere anıñ ozaq yıllar bilgesez bula. Ul 12 yıldan soñ ğına, Könçığış Prussiä cirendä oçraqlı räweştä tabıla. Soñınnan anıñ qäbere Kaliningrad ölkäseneñ Bagrationovsk şähärenä küçerelä. Şul yıldan başlap Läylä Kärimova ulı Artem belän yıl sayın Ciñü bäyräme yaqınlaşqanda şul yaqlarğa, ätiseneñ qäber yanına aşqına. Pol'şa çigendä urnaşqan Bagrationovskiyda Fatix Kärim isemen bik qäderläp saqlıylar. Böyek şağir iseme belän atalğan uram, memorial' taqta, mäktäplärdä ütkärelgän Fatix Kärim uquları, anda anıñ icatı belän xätta ruslar da qızıqsınıp, şiğerlären rusçağa tärcemä itep öyränälär. Öç yıldan şağirneñ 100 yıllığı citä. Ä Tatarstanda häykällär quyu isemlegenä Fatix Kärim iseme kertelmägän dä.
Al'bina Zäynulla


text:
Tönyaq Korea, tağın ber märtäbä, Pxenyannıñ atom qoralı citeşterergä mömkin atom reaktorına bäyle krizisnı barı tik Quşma Ştatlar belän ikeyaqlı söyläşülär aşa çığa çişü mömkin dip belderde.
Pxenyanda Könyaq Korea Prezidentı Kim Dae Juñnıñ maxsus wäkile Lim Doñ-Won Tönyaq Koreanıñ xökümät cıyılışı başlığı Kim Yoñ Nam belän oçraştı. Doñ-Won Pxenyanğa atom programmasına bäyle kierenkelekne kimetü maqsatı belän 3 köngä kilgän ide. Anıñ säfäre irtägä tämamlana. İrtägä Seulğa qaytıp kitär aldınna ul Tönyaq Korea prezidentı Kim Joñ İl belän dä oçraşırğa niätli.


text:
Bu atnada Başqortstanda uzğan zur çaralar respublika köne belän bäyle. Köne -11nçe üktäbr bulsa da törle çaralar inde atna başınnan birle däwam itä. Bügen respublika prezidentı qarşındağı däwlät akademiäsendä ictimaği-säyäsi uqular başlandı. Köntärtibendä tağın ber mäs'älä – Başqortstanda prezident saylawları, däğwaçılar isemlege könnän kön üsä, inde aldan uq töp namzät bulır dip farazlanğan xäzerge prezident Mortaza Räximov'nıñ da bu könnärdä saylawlarda qatnaşaçağı turındağı belderüe bulır dip kötelä.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Xatın-qızlar: eşquarlıq serläre - nıqlı ğailä nigezendä
Ğömer ğömergä – dönyanıñ här poçmağında, ğailäne qayğırtu, balalarnı tärbiäläw belän kübräk xatın-qızlar şöğellände. Bügenge köndä qurıqmıyça – qaya ğına barma – xatın-qızlar şunıñ östenä eşmäkärlek belän dä şöğellänä dip äytep bula. Bügen sezne Tailand ileneñ qoyaşlı könyağında urnaşqan keçkenä genä Lanta utrawında qunaqxanä totqan ber xanım belän tanıştırırbız.
Bügenge köndä bu ğailä – plyajda 20gä yaqın bungalo – keçkenä yortlar tota, qunaqta bulıp kitkän çit il keşeläre biregä 3,4, qayberläre 8nçe tapqır kilä... misal öçen Şvesiädän Janna isemle xanım:
"Bu keşelär şundıy yaxşı, şundıy yağımlı, yardämçel. Monda alar belän uzdırğan här säğätneñ, här könneñ mäğnäse bar."
Yevropanıñ qayber illärendä möselmannardan qurıqqanda, sez ni öçen gel monda yalğa yörisez, digän sorawğa, Janna – "möselmannar törle bula" dip cawap birde:
"Alar mine möselmanlıqqa tartmıy, alar bik yardämçel, yağımlı, alarnıñ – suğışqanın tügel, ber bersenä naçar süz yäisä qıçqırıp närsäder äytüen dä kürgänem yuq," di Şvesiädän Tailandnıñ Lanta utrawına inde 8nçe tapqır yalğa kilgän Janna isemle xanım.
Eşne oyıştıruğa kilgändä, turistlarnı tabu eşe – şul Eet isemle yäş xanım cilkäsendä. Lanta utrawınıñ – äzer yullama, putevkalar planına kermäwe arqasında – aldan kemneñ qayçan kilüe bilgele bula almıy, şuña kürä turistlarnı alar här kön – zur utrawdan kilgän köymä yanına barıp qarşı ala. Anda köndäş şirkätlär dä bik küp. Köymädän töşkän, häm qaya barasın belmägän turistlarnı üzeñä cälep itü – zur ostalıq, moña ber nindi mäktäptä dä öyränep bulmıy, di Eet. Eet üze yağımlı, oyalçan, qayberäwlär kebek agressiv kilep bäylänmi. Şulay da – sezonda – ä turist sezonı Tailandta üktäberlärdä başlanıp aprillärgä qadär däwam itä – Eet kön sayın otelgä citärlek qunaqnı alıp qayta... Utrawda eş tä sezonnap qorılğan. Bezdä qış, alarda cäy bulğan 6 aynı keşelär köne-töne eşli, qalğan yartı yılnı, çiläkläp yañğır qoyğanda – yal itä, başqa töbäklärgä säyäxätkä çığa.
Eetnıñ üzeneñ dä ğailäse bar. 5 yäşlek malayı mäktäpkä yöri, ire polisiädä eşli, ber berebezne bik siräk küräbez, di Eet. Könenä 12şär säğat eşläweñä ireñ açulanmıymı digän sorawğa, Eet, - açulandı başta, di:
"Açulandı, çönki balanı, öyne häm anı qararğa waqıt qalmıy ide. Läkin bezneñ ğailädä bez eşläsäk yaxşı eşlärgä öyrängän, yaxşı bulsın dip teläsäñ – azraq eşlärgä yaramıy."
Küpçelek möselman yäşägän utrawda xatın-qızlar öçen eşläw, bigäräk tä mondıy qunaqxanä totu – ğadäti eş tügel:
"Yuq, ğadäti eş tügel bu, ämma min eşlärgä bik yaratam, aqça öçen dä tügel, eşlisem kilep eşlim, minem başım tulı yaña idealar."
Ul arada anıñ malayın – bertuğan abıysı motosiklğa utırtıp mäktäptän alıp qayttı, bala şunda uq, änise kibettä qağäzlär aqtatıp utırğan cirdä – uyınçıq maşinaların çığarıp salıp uynıy başladı.
Qunaqlarnı urnaştıru, aşatu, kerlären yuudan başlap bu ğailä – şul keçkenä utrawda – Yevropağa biletnı da alıp yäki bulğanın almaştırıp birä ala, törle utrawlarğa säyäxät oyıştıra, konsertlar quya, internet kafe tota, massajlar yasıy häm balalarnı qararğa bulışa. İnde olı yäştäge ata-ana – küz qırıyları belän genä böten cir tärtipme dip işek aldında dönyanı küzätep utıra. Eşquarlıq serläre biredä – nıqlı ğailä nigezendä.
Alsu Qormaş


text: İñ möhim ğomummilli burıçlar dip ul un yılda yeçke produksínı tulayım citeşterü külämen ike tapqır arttıru , fäqirlekne kimetü, keşelärneñ kön küreşen üsterü häm armínı zamanlaştırunı atadı. İldä demokratí prinsipların totu turında söylägändä, Vladimir Putin, Rusiäne maxsus räweştä demokratídan çitläşüdä tänqítläp, däwlätçelekne nığıtunı autoritarizm dip añlatırğa tırışalar , dide. Şul uq waqıtta ul xoquq yaqlawçılarnı da tänqitkä tottı. Läkin qaysı oyışma turında süz barğanın açıqlamadı. Putin, Rusiäneñ demokratí yünäleşe yılekkeçä qalaçaq dip belderde.


text: Üzbäkstannıñ könçığışındağı bu şähärendä bazarda bügen çualışlar buldı. Qıtaydan kiterelgän mallarnı satuçılar – naçar sıyfatlı tawarlarnı konfiskasiälärgä kilgän polisiä häm salım xezmäte räsmilären qıynadı häm taşlar attı, dip xäbär itelä. Qarşılıq çarasında barlığı 2 meñgä yaqın keşe qatnaşqan. Cirle satuçılar xakimiätneñ çittän kiterelgän mallarğa qarata yaña tärtip kertüenä qarşı. Bazardan ber törkem satuçılar şähär xakimiätenä barıp bina qarşında piket oyıştırğan. Üzbäkstanda bulıp kitkän Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması wäkile Marti Ahtisaari, 26nçı dekabergä bilgelängän parlament saylawlarında oppozisiä firqaläreneñ qatnaşmawı, "qızğanıç" dip belderde. Saylawlarda 5 partiä qatnaşaçaq, alar barısı da prezident İslam Kärimov yaqlı. Oppozisiädäge qayber firqalär saylawlarğa qatnaşırğa teläk beldergän ide, ämma alar terkälä almadı. Üzbäkstanğa Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması küzätüçeläre cibäreläçäk.


text: Bügen Bağdadta dekäber saylawlarınnan soñ berençe märtäbä parlamentnıñ eş sessiase ütä. Deputatlar, uqtyaber ayında raslanğan konstitusiane tikşerä. İlneñ töp qanunı töbäk xökümätläre oyışunı küz aldında tota. Sönnilär bu xäl ilneñ tarqaluına kiteräçäk häm alar neftsez qalaçaq dip qurquların belderde. Çönki töp neft yatmaları bulğan urınnarnıñ küpçelege şığıylar yäşi torğan jirlärgä turı kilä. Bağdadta ber intixar, polisiyskiylarnı tuplaw üzäge yanında bomba şartlatqan. 15 keşe haläk bulğan 20 keşe yaralanğan. İrtä belän Ğiraq başqalasında cäzalawlardan haläk bulğan 14 keşeneñ cäsäde tabılğan. Xäkimiätlär üterelgännär dinara doşmanlıq qorbannarı dip belderä.


text:
Bügen äfğan başqalasında AQŞ citäklägän koalisiä xärbiläre qatnaşında yul häläkäte buldı, soñınnan xalıq qarşılıq çarasına çıqtı. 5 keşe häläk bulğan dip xäbär itelä. Koalisiäneñ matbuğat wäkile polkovnik Tom Collins bu xällärgä ükeneç belderde:
"Älege faciğağa häm ülüçelär bulğanğa ükeneç belderäbez. Xällärneñ bik borçılı buluına qaramastan bez äfğan xalqı belän kiläçäktä tä xezmättäşlekne däwam itäçäkbez."
Yul qazasınnan soñ cirle xalıq amerikan ğäskärlärenä taşlar atıp maşinalarına ut törtte. Uram cıyınnarı şulay uq AQŞ häm Britaniä ilçelekläre qarşında uzdı. Amerikan ilçelege häm Berläşkän Millätlär Oyışması wäkillege xezmätkärläre iminräk cirlärgä küçerelde. Äfğanstan prezidentı Hamid Qarzai xalıqnı tınıçlanırğa çaqırdı. Wazğiätne äfğan iminlek köçläre häm NATO ğaskärläre kontroldä tota.


text:
Belarus saylawları: Lukaşenka ciñüen belderde, Oppozitsiä uramğa çıqtı
Yäkşämbedä Belarusta prezident saylawları ütte. Räsmi näticälärgä kürä, ilneñ xäzerge citäkçese Aleksandr Lukaşenka tawışlarnıň 82%-ın cıyğan. Oppozitsiä namzäte Aleksandr Milinkeviç bu näticäne xärämläşü dip atadı. Oppozitsiäneň distä meň tarafdarı Minskinıň üzäk mäydanına cıyıldı.
Protest belderüçelär belän tärtip saqlawçılar arasında çualışlar turında xäbär itelmi. Gärçä mäydan tiräsenä zur sanda xärbilär kiterelgän. Merto häm avtobus xäräkäte tuqtatılğan.
İrtä belän prezident Lukaşenka Belarusta inqilap bulmayaçaq dip kisätte häm fetnä oyıştırırğa teläwçelärneň "muyının borırğa" wäğdä itte.
Ämmä protest belderüçelärne bu yanawlar qurqıtmağan axrı. "Bu minem watanım, ägär min üz watanımda yäşärgä qurqam ikän, bu keşe öçen iň yaman närsä", di mäydanğa kilgän bu xanım.
Düşämbegä qarşı töndä Üzäk saylaw komissiäse berençel räsmi näticälärne iğlan itte. Bu näticälärgä kürä Lukaşenka tawışlarnıň 82.6%-ın cıyğan. Oppozitsiä namäzte Aleksandr Milinkeviç - 6%. Qalğan ike namzät, xakimiät taraflı deputat Serhei Haydukoviç - 3.5, tağın ber oppozitsiä namzäte Aleksandr Kazulin - 2.3% cıyğan.
Komissiä räise Lidiä Yarmoşina, Aleksandr Lukaşenkanıñ 3nçe möddätkä Belarus prezidentı bulıp saylanuın iğlan itte.
Oppozitsiä namäzte Aleksandr Milinkeviç bu räsmi sannarnı xärämläşü dip atadı. Oppozitsiäneñ üz mäglümätenä qarağanda, Lukaşenka 47, Milinkeviç 30% çaması cıyğan.
"Nindi genä kölkele sannar äytmäsennär, bez ciñdek. Çönki keşelär ireklek, ğädellek öçen köräşep buluın añladı. Alarnı niçek kenä quqırtmadılar, ä alar kilde. Bu zur ciñü, üzeñne, qurqunı ciñü", di Milinkeviç.
Milinkeviç qabat saylawlar taläp itergä cıyına. Oppozitsiä citäkçeläre düşämbe kiç yaña qarşılıq çaraları ütkärergä çaqırdı.
Ali Gilmi


text: Şwitsariäneñ "Skyguide" hawa dispetçerları şirkäte, Germaniä kügendä bulğan oçqıç qazası öçen cawaplılıqnı tulısı belän üz östenä aluın xäbär itep, hälaq bulğannarnıñ ğäilälärennän ğafu ütende. Bügen şulay uq , Şwitsariä prezidentı, Rusiä prezidentı Vladimir Putin isemenä şul qaza öçen ğafu ütenep, xat yullağan. 2002 yılnıñ 2 yül tönendä 11 meñ çaqırım bieklektä, Germaniäneñ Boden küle östendä Başqortostan hawa yulları oçqıçı Tu-154 belän, yök oçqıçı Boing 757 bäreleşkän ide. Başqortostan oçqıçında İspaniägä yalğa baruçı balalar bulğan. Bu faciğada 71 keşe hälaq buldı.


text:
Aksenov-fest
Aksenov-fest xalıqara ädäbi-muzıkal' fistiväl, 2-3. Oktäber 2007 könnärendä Tatarstan Respublikası başqalasında dönyanıñ tanılğan Urıs yazuçısı, yaqtaşıbız Vasiliy Aksönovnıñ 75 yaşlek yubileye uñayınnan "Aksenov-fest 2007" iseme belän berençe tapqır ütkärelde. Qazanda uzğan fistivälne oyıştıruçılar arasında tanılğan rok cırçısı, prodüsser Andrey Makareviç ("M-Production" prodüsserlek şirkäte) häm Qazan xakimiäte başlığı İlsur Metşin bar. Açılış tantanası Musa Cälil Opera häm Balet teatırında 2 oktäber 2007 könne uzdı.
Qatnaşuçılar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Vasiliy Aksönov
- Bella Äxmädullina
- Aleksey Kozlov (saksofon)
- Dmitriy İguldin (klavişta)
- Mixail Gendelev
- Boris Messerer
- Mixail Veller
- Anatoli Gladilin
- Yevgeniy Bores häm trio
- Yevgeniy Bores
- Orkestr kreolskogo tango häm Andrey Makareviç
- Andrey Makareviç
- İrina Rodiles (vokal)
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- [1]
- Tatmedia.Ru cache as retrieved on 30 Nov 2007 00:45:51 GMT.


text:
Möselman yäşläre bäyrämne islamça bilgeli
23 fevral' - Watannı saqlawçılar könendä Ufada da här cirdä tantanalı çaralar küp ütte. Räsmi çaralarnı comğa irtäsendä bulğan tantana başlap cibärde. Respublika Prezidentı, Premyer- ministr häm başqa yuğarı citäkçelär bäyräm uñayınnan Ufanıñ Ciñü parkına barıp, andağı mäñgelek ut aldına, şulay uq ike tapqır Sovetlar Soyuzı Geroe Musa Gäräev qäberenä çäçäklär saldı häm ber minut tın qalıp iskä aldı.
Tağın ber üzençälekle çara Ufanıñ “İxlas” mäçetendä ütte. Biredä mäçetneñ imam-xatibı, tatar imamı Möxämmät xäzrät Ğälläm fatıyxası belän, möselman yäşläre cıyıldı. “İslam mädäniäte mirası” digän ictimaği oyışmağa kerüçe möselman yäşläre Watannı saqlawçılar könen näq menä “İxlas” mäçetendä cıyılıp, çın islamça bilgeläde. Başqa küp kenä yäşlär bu könne xämer çömerep, uramda alpan-tilpän macaralar ezläp yörgändä, tatar, başqort yegetläre, Ufada yäşäwçe başqa möselman milläte wäkilläre matur ädäbi-muzıykal' kiçä oyıştırıp küñel açtı.
“Törki yäşlärebezdän şundıy kiçä ütkärü turında möräcäğät bulğaç, bez, ike dä uylamıyça riza buldıq”, - dip söyli mäçetneñ imam-xatibı Möxämmät xäzrät.
“Mondıy çaralarnı aldağı yıllarda da oyıştıraçaqbız, - di Möxämmät xäzrät. – Millät yäşlärebez islam nigezlärendä saw-sälamät tormış alıp barsa, zamana çirläre bulğan eçkeçelek, narkomaniä belän mawığuçılar da kimi barır, inşalla”.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
İran parlamentı yökle xatın-qız tormışına qurqınıç yanağan xäldä bala töşerüne röxsät itü turında qanun ölgesen xupladı. Bala yä ana awıru bulğan oçraqta abortqa xatın-qız üze häm balanıñ atası riza bulırğa, yöge 3 aydan artmasqa tieş.
İrannıñ böten qanunnarın küzätep baruçı Saqçılar Şurası äle bu qararnı küzdän kiçerergä, İslam qanunnarı häm İran konstitusiäsenä qarşı kilmäwen tikşerergä tieş.
Älege qanun şulay uq barı tik kiäywdäge xatın-qızlarğa qarıy. Kiyäwgä çıqmıy irlär belän mönäsäbätlär qoru İranda tıyılğan.
Qanun röxsätsez abortlar yasawnı tuqtatu häm balağa uzğan xatın-qızlar arasında ülüçelär sanın kimetü öçen eşlängän.
Röxsätsez bala töşergän häm aña yardäm itkän tabip 10 yılğa qadär törmä cäzasına xökem itelä ala.


text:
Berençe märtäbä tawış biräçäk saylawçılar amerikan prezident saylawda äwzem qatnaşırğa cıyına
Kiçäge tapşıruda Kärim Kamal Quşma Ştatlardağı prezident saylawları aldınnan ğäräp amerikannarınıñ üz tawışın kemgä biräçägen açıqlağan fiker beleşü turında söylägän ide. Bügen dä ul noyäbrneñ 3-endä uzaçaq saylawlar häm alar aldınnan ütkärelgän törle fiker beleşülär temasın däwam itep, bıyıl berençe märtäbä tawış birüçelär käyefen açıqlağanı xaqında söyli. Yäş saylawçılar ilneñ nindi yünäleştä baruı uñayınnan borçılu beldersä dä, prezident saylawlarında äwzem qatnaşırğa cıyına.
Audio, Rafaelo Kazakov
"Soñğı 4 yılda bez ildäge büdjet defitsiteneñ yänä trillionlağan dollarğa citüenä şahid buldıq. Bez şulay uq baylar öçen salımnarnı kisüne dä kürdek, min üzem ul qatlamğa kermim. Bez xökümätne yäşeren itü, anı azlar öçen genä eşlätü tırışlıqların da kürep torabız. Kürenä ki, bolar barısı da küpçelek xalıq öçen yaxşı närsä tügel" di bıyılğı saylawlarğa berençe märtäbä baraçaq Rafaelo Kazakov. Anıñ kebek fiker yörtüçelärgä tağın şul da zur etärgeç birä - prezident Bush 2000-nçe yılğı saylawlarnı barı tik Yuğarı Mäxkämä qararı nigezendä genä otqannan soñ alar üz tawışlarınıñ nindi zur ähämiatkä iä buluın bik yaxşı belä. İkençe yaqtan, Quşma Ştatlarğa küçep kilep, anda amerikan watandaşlığın alğannarda yaña watannıñ ber öleşenä äylänü, yaña milli üzañ xasil bulu, yaña cawaplılıqnı da añlata digän fiker östenlek itä. Bolğarstannan kilgän häm xäzer inde amerikan watandaşı bulğan ikençe ber möhäcir Milena Georgieva:
Audio, Milena Georgieva
"Böyek däwlät bulğan ilneñ cawaplılıqları da kübräk bula, di Milena, häm "kübräk qüwät belän kübräk cawaplılıq ta kilä, şuña kürä dä min üzemne xäzer amerikan keşese bularaq xis itü säbäple üz tawışımnı birüneñ ähämiaten, bulaçaq saylawlarda qatnaşunıñ möhimlegen bik yaxşı añlıym" dip belderä. Milena Georgieva häm Rafaelo Kazakov kebek 600-läp yaña amerikannıñ fikeren tikşergän Jonathan Trichter, beleşü mödire, anıñ näticäläre Quşma Ştatlardağı saylaw sistemasına bulğan ışanıçnı da kürsätä dip isäpli.
Audio, Jonathan Trichter
"Bez fikere beleşengännärdän, alarnıñ üz tawışların ğadel sanawğa ni däräcädä ışanuı xaqında da sorağan idek. 2000-nçe yılda Floridadağı tawışlarnı bik centekläp sanamaw tiräsendä çıqqan şaw-şunı küplär xäterli. Ämma bez 2000-nçe yılğı xällärgä qaramastan, yaña saylawçılarnıñ tawış birü tärtibenä ışanuın açıqladıq. Amerikanıñ yaña saylawçıları anıñ iñ ömetle, kütärenke ruxlı saylawçıları bula ala" di Jonathan Trichter, fiker beleşüne oyıştıruçılarnıñ citäkçese. Gallup üzäge ütkärgän başqa ber tikşerü, bıyılğı saylawlarda berençe märtäbä qatnaşqannarnıñ zur öleşe John Kerry öçen tawış biräçägen açıqlağan.
Kärim Kamal


text: Rusiäneñ ğädättäntış xällär ministrlığı, Novosibirski ölkäseneñ Qazaxstan belän çiktäş kimendä 4 rayonında qoş gribı tabılğan, dip xäbär itte. Cirle sälämätlek saqlaw räsmie Valery Mixeyev süzlärenä qaranda, keşelärgä ziyan kilmägän. Qazaxstanğa da wazğiät turında xäbär itelgän. Qoş gribı kübräk yort haywannarı arasında tarala, ämma 2003nçe yıldan birle Könyaqkönçığış Aziä häm Qıtayda bu çirdän kimendä 58 keşe ülde. Ğalimnär, bu awıru – keşedän keşegä küçä torğan bulıp üzgärä ala, digän borçulı farazların belderä.


text:
Süriädä AQŞ ilçelegenä höcüm buldı
Süriädäge amerikan ilçelegenä höcüm buldı. İlneñ eçke eşlär ministrlığı xäbär itüençä, iminlek köçläre, höcüm itkän suğışçını ütergän. Bügenge xällär, iğtibarnı yañadan, Süriädäge suğışçan törkemnärgä häm alarnıñ Dimäşkkä buysınmawına yüneltte.
"Atışlar buldı, annarı ilçelektän qara töten çıqqanın kürdek. Bez ilçelekkä yaqın, ämma närsä bulğanın kürerlek däräcädä ük yaqın tügel. Şartlawlar işettek, atışlar bulğanın işettek."
Süriä eçke eşlär ministrlığı köçläre 3 suğışçını atıp ütergän. General Bassam Äbd äl-Mäcid, höcümne – terror ğämäle dip atadı.
Süriädäge amerikan diplomatlarına ziyan bulmağan. İğtibar yañadan Süriädäge törle suğışçan törkemnärgä yünälde. Berlinda urnaşqan Germaniäneñ Xalıqara häm İminlek Xälläre İnstitutı citäkçese Volker Perthes, Süriä, üzenä qarşı bula alğan islam oyışmalarına irek birmäde, di. İkençe yaqtan, AQŞnıñ Ğiraqqa ğäskär kertüennän birle Äl-Qaida bülekçäläre Süriädä räxät yäşäde:
"Xökümätneñ "Möselman Qardäşlege" digän Süriädä qayçandır iñ köçle bulğan islam xäräkätenä qarşı köräş täcribäse bar. Ämma Süriä xökümätenen xäzer kübräk Äl-Qaida misalında oyışqan törkemnär, cihadçılar borçıy. Alar xökümät kontrolendä tügel, alar belän xökümät köçläre arasında bäreleşlär bulıp tora."
Waşington, Süriäne üz çige aşa Ğiraqqa suğışçılar häm alarğa aqçalar cibärüdä ğäyepläp kilä. AQŞ belän şaqtıy kierenke mönäsäbättä bulğan Dimäşk isä bu ğäyepläwlärne kire qağa. Soñğı yıllarda Süriä xökümäte üz ilendäge konservativ islamçılarğa yararğa tırışıp kübräk mäçetlär salu xästärlegen dä kürde. Ämma Süriädä "açulı keşelär" – suğışçılar kübräk cıyılğan sayın, ilneñ üzenä dä izolyasiädä qalu qurqınıçı arta bara. Waşingtonnıñ, Süriäne terrorçılarnı yaqlawda ğäyepläwläre tağın da köçäyep, xalıqara investisiälärgä ixtiyacı zur bulğan bu ilgä – çit il aqçaları kilmi başlaw ixtimalı bar.
Höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä äle ber oyışma da almadı. Kanadada säfärdä bulğan AQŞ Däwlät Sekretare Kondoleezza Rice ta, kemnär höcüm itkäne älegä bilgesez dip belderde.
Alsu Qormaş


text:
IV qorıltay turında Omski uqıtuçıları
Mäğlüm bulğança, 28-29 mart könnärendä Qazanda tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçıları, tatar etnomädäni komponentlı mäğärif oyışmaları xezmätkärläreneñ 4-nçe Bötenrossiä qorıltayı bulıp uzdı. Anda Rusiäneñ törle töbäklärennän 500-dän artıq keşe qatnaştı. Omskidan 13 delegat buldı. Comğa könne alar Omskiğa äylänep qayttılar. Delegatlarnıñ qayberläre belän min, vokzalda oçraşıp, qorıltayda tuğan xisläre, uy-fikerläre turında soraştım. Minem berençe äñgämädäşem Novosibirski ölkä tatar milli mädäni möxtariäte räise - Mödäris äfände Abakirov.
Soraw – Mödäris äfände, Sez qorıltay eşenä nindi näticä yasıy alasız?
Mödäris – näticä yasarğa älegä qıyın. Qorıltay rezolyutsiäsen bezgä citkerdelär. Qabat tikşerep çığarğa, uylaşırğa kiräk. Minem ikençe äñgämädäşem dä Novosibirski ölkäsennän – Qıştaw rayonı mädräsäse mögällime Yaqup Abdulxak ulı Vaxitov. Ul qorıltay eşennän qänäğät qalğan. Andağı oçraşular, tanışular, barsı da yaxşı buldı di ul. Ürnäk alırlıq yaxşı misallar da oçrattıq, di Yaqup äfände.
Qorıltayda Tatarstan Prezidentı Ukazı nigezendä milli mäğärifne üsterüdäge, tatar telen, mädäniät häm ädäbiätne propagandalanudağı qazanışları öçen Omski, Penza, Ul'yanovski, Mäskäw Häm Başqortstannıñ qayber uqıtuçılarına “Tatarstan Respublikasınıñ atqazanğan uqıtuçısı” digän maqtawlı isem birelde. Omskidan bu isemgä şähärneñ 1-nçe pedagogiä kolliäteneñ tatar tele uqıtuçısı Gölsinä Axmerova layık buldı
Gölsinä xanım, täbrikläw waqıtında şul qadär dulqınlanğan ki, xätta räxmät äytergä dä onıtqan. “Azatlıq” radiosı aşa ul Tatarstan Prezidentına, Mägärif ministrlığına häm Bötendönya tatar kongressına räxmäten citkerüne ütende. Annan soñ ul qorıltay eşen uñay bäyäläwe turında äytte, Tatarstannan çittä bulğan töbäklärdä milli belemgä iğtibar az birelüe turında borçıluın belderde. “ Milli belem probleması Rusiä külämendä, federal' däräcädä xäl itelmäsä, tatar tele uqıtuçılarınıñ tırışlığı näticäsez qalaçaq”, - dide ul.
Äye, milli belem problemalarına Omski häm Novosibirski uqıtuçıları da bitaraf tügellär. Alarnı çişü yulları turında da uylıylar alar. Dörestän dä, federal' däräcädä milli belemgä iğtibar yünältelmäsä, problemalar tatar tele uqıtuçıları tırışlığı belän genä çişeler mikän?
Saniä Mirxaleewa, Omski


text:
Tömän uqıtuçıları Tatarstanğa täcribä alırğa kilde
Ä Qazannıñ üzendä bu könnärdä Tömän ölkäsennän qunaqlar bar. Tatarstannan şaqtıy ğına yıraqta urnaşqan bu ölkäneñ uqıtuçıları respublikağa tatar telen uqıtuda täcribä alırğa kilgännär. Belgänegezçä, Tömän ölkäsendä küp kenä tatar yäşi. Ber atna däwamında delegatsiä wäkilläre Tatarstannıñ mäğärif ministrlıgında, Qazannıñ törle mäktäplärendä häm yuğarı uqu yortlarında oçraşular ütkäräçäk, tatar zıyalıları, uqıtuçılar belän aralaşaçaq. Çärşämbe könne isä alarnı Bötendönya tatar kongressı citäkçelege qabul itte.


text:
Qazan basketbolçıları — Yevropada berençe
Basketbol klubları arasında Yevropa çempionatınıñ finalı Qazan üzägendäge Basket-xollda uzdı. Şimbä könne Gretsiä komandası belän ütkän matçta Qazannıñ UNİKS komandası ciñep çığıp, Yevropa kubogın yawladı. Şul uq könne Mäskäwneñ Spartak komandasın 2-0 xisabı belän Qazannıñ Rubin futbol komandası da ciñä aldı. Bu matçnı qararğa häm Spartaknı därtländerergä älege komandanıñ meñ yarım canatarı kilgän ide. Şuña da qaramastan, Rubin bu sezonda berençe ciñüenä ireşte. Qazanlılarnıñ zur sportta ireşkän ciñülärenä böten Rusiä qızığıp qarıy. Axırı niçek bulır.Rimzil Wäli


text:
Tatar humanitar institutına - 10 yıl, ä Möxämmädia mädräsäsenä – 120.
25 sintäber könne Tatar humanitar institutı oyışuğa un yıl tuldı. Şuşı waqıt eçendä 726 keşe tatar telendä yuğarı belem ala aldı.
26 sintäber könne Kamal teatrı binasında şuşı institut milli respublikalarda milli belem birügä bağışlanğan fänni-praktik konferensiä uzdıra.
Şul arada ikençe danlıqlı uqu yortı — Möxämmädiä mädräsäse dä 120 yıllığın bilgeläp ütä. Tarix isnitutı şuşı waqiğağa bağışlap, fänni—praktik konferentsiä uzdırırğa ciına. 1882 yılda Ğalimcan Barudi tırışlığı belän açılğan mädräsä 1918 yılda yabıla, 1998 yılda ğına ul yañadan açıla. Xäzer mädräsädä 520 şäkert uqiy, 220-se köndezge häm 300-e kiçke bülektä.


text:
BMOnıñ Ğıraq öçen bilgelängän neftkä almaşqa azıq tölek programmasında xärämläşülär buldı digän ğäyepläwlärne AQŞ kongresı komitetı tikşerä. Komitet citäkçese senator Norm Coleman BMO general sekretarı Kofi Annannı çigenergä çaqırsa da Annan süzçese moñı kire qağıp ul bäysez komisiäneñ tikşerü näticälären kötä häm oyışmanı reformalau eşe belän mäşğül bula dide.Bush administratsiäse senatornıñ komentarlarına endäşmäde. Kongress tikşerüläre häm mätbuğatta programma turındağı tiskäre fikerlär BMOnıñ abruyına zian kiterä.
Neftkä almaşqa azıq-tölek programması belän idarä itügä qarata tänqitlär, AQŞ senatorınıñ Kofi Annannı çigenergä çaqıruı belän kiskennäşep kitte.Çärşämbedä senator NormColeman WSJ gazetasında BMO tarixındağı in zur xärämläşü öçen K.Annan cawapqa tartılırğa tieş dip yazıp çıqtı.Ğıraqnıñ humanitar programmasındağı xärämläşülärne tikşergän kongres komitetı belän Coleman citäkçelek itä.Ämma BMO süzçese Fred Eckard general sekretar Dönya oyışmasınıñ töp institutların reformalaw häm AİDSnıñ cäyelüen kimetü plannarı östendä nıq eşli dip äytep bolay dip däwam itte.
(audio)
K.Annannı ber genä äğza il dä çigenergä çaqırmadı.Bu turıda nindider agitatsiälär bar ikän bik yaxşı. Bu sälämät debat qına...Ämma ul möddäteneñ qalğan 2 yıl ber ayında üzeneñ töp eşläre belän şägellänäçäk
BMOda qayber şäxeslär general sekretarnı yaqlarğa tırıştı. Annan başqa İminlek Şurasın reformalau turındağı cıyılışta Argentina. Aljir,Kolombia, Misır,İtalia, Meksiko, Marokko Pakistan K.Korea İspanya häm Törkiä Annanğa yaqlawların belderde. Senator Coleman Kongresnıñ tikşerü komitetı Saddam Xösäin xökümäteneñ 20milliard dollardan artıq aqçanı qanunsız fondlarda cıyuı turında dälillärgä iä, Annan citäkçelegendäge BMO şundıy xärämläşülärgä yul quydı dip söyli.BMO dokumentlarnı tapşırunı yäki ölkän räsmiläreneñ Kongres komitetında çığış yasauın kire qağa. Çönki anıñ üz tikşerüläre bara. Bu tikşerü belän AQŞ üzäk Bankınıñ eleke citäkçese Paul Volcker citäkli.Ul berence näticälärne ğıynuar ayında ä tulı xisabnı yaz aylarında täğdim itäçäk. Tänqitläwçelär Annan AQŞnıñ möhim tikşerüen qomaçalıy dip äytä. Konservativ säyäsi intitut Heritage Fondation xezmätkäre Nile Gardner Azatlıqqa nıqlı tikşerü öçen Annan urınınnan kitergä tieş di .Gardner
(audio)
BMOnıñ yaxşı citäkçese xärämläşüne tuqtatırğa çaqırır ide.Ul Saddamnıñ programma belän idaräsen bigräk tä anıñ neftne kemgä satu häm qaydan humanitar äyberlärne import itü öçen urınnarnı saylaw imkäniäten tuqtatır ide
Başqaları mondıy ğäyepläwlärne küpertelgän di.AQŞnıñ BM Assosiatsiäsendä global säyäsät programmasında eşläwçe Lawrence Woocher radiobızğa birgän ängämädä ğäyepne Annanğa yökläp bulmıy, programma İminlek Şurası qaramağında ide , anda bik küp keşe häm xosusi şirkätlär qatnaştı dip äytte . Woocher
(audio)
Ul eşkä qatnaşuçılar küp, bez alarnıñ berbersenä niçek bäylängäneñ häm kemneñ närsä öçen cawaplı buluın öyränergä tieşbez.
Ğıraqnıñ küpläp üterü qoralların yuq itü mäqsatında quyılğan iqtisadi çikläwlär ildä bik zur qıtlıqqa säbäp bulğanlıqtan BMO İminlek Şurası 1996nçe yılda neftkä almaşqa azıq tölek programmasın raslıy.Şulay itep Ğıraq satqan bilgele miqdar neftkä , azıq tölek, darular häm meditsina kirek yaraqları satıp aldı.Ğıraq xökümäte neft satunı kontrol itsä dä BMO sekretarıatı möhim administrativ rol uynadı İminlek Şurası da qarap bardı bu eşne. Ämma Saddam neftne yäşren yullar belän satıp, xosusi şirkätlärgä rişwät birep ,programmanı manipulatsiäläde.Däwlät Departamentı süzçese A.Ereli Annannı çigenergä çaqırularğa cawap birmäsä dä, Annan eşneñ ähämiäten añlıy tikşerüçelär belän xezmättäşlek itä dide.Bu atnada general sekretar ulı Kojo säbäple yaña tänqitlär aldında qaldı. Kojonıñ neftkä almaşqa azıq tälek programmasında tovarlarnı tikşergän şirkättän bıyıl başlarına qädär aqça alıp torğanı faş itelde
färidä xämit


text:
30 nçı üktäber – säyäsi repressiä qorbannarın iskä alu köne
Bäxetle il dip cırlanğan SSSRda 30 oktäberdä Mordoviä häm Perm yaqlarındağı lagerlarda utıruçı säyäsi totqınnar baş kütärä. Bu kön 1991 nçe yıldan birle säyäsi qorbannarnı iskä alu köne bularaq bilgeläp ütelä. Säyäsi qorbannar sovet xakimiäte urnaşqaç uq barlıqqa kilä. Läkin kul'minatsiä noqtası 30Hчы yıllarğa turı kilä. Räsmi xakimiättän ayırmaları bularaq başqaça fiker yörtkän öçen, tormışqa başqaçaraq qaraş bulğanı öçen, xättä kilep tuğan säyäsi wäzğıyätne çäy östäle artında tanış-beleş belän söyläşep utırğan öçen genä dä qulğa alınıp, tikşerülär, qotoçqıç dopros-soraw alular, yala yağular, xökem itülär häm törmä-ğulağlar, üterülär bula. Sovet ilendä bu. Tatarstanda 30Hчы yıllarnıñ säyäsi qorbannarı 100 meñ keşegä yaqınlaşa. İldä diktatura urnaştırunı Stalin xakimiäte säyäsi köndäşlären yuq itüdän genä tügel, ä äzme-küpme matdi xäle bulğan, stalinçılarça äytsäk, kulaklarnı häm fikerle keşelärne yuq itüdän dä başlıy. Şämsiä Äxmärova- ğömere buyı uqıtuçı bulıp eşläp pensiägä çıqqan säyäsi repressiä qorbanı. Anıñ ätise mäğlüm 58 nçe stat'ya nigezendä yuq itelä.
Ş.Ä. 1937 yılnıñ 5 dekaberendä alıp kitkännärdä, şunnan birle äti yuqqa çıqtı. Monda Alabuğağa alıp kitkännär digäç, barğannar inde tuğannar. Bez cide bala bulğan ul çaqta. İkese başlı-küzle bulğannar, qalğannarı keçkenä bulğannar. 1943 nçe yılnı äni ülep kitte. Küräsen qayğıdan ülgänder inde. Annan min yätim qaldım, küräçäkläremne kürdem inde anısı. Çallığa balalar yortına da birep qarağannar ide. Änkäy ülgändä eşlämi torğan ikäw idek bez. Qalğannarı qaysı qaya. Ätine qulğa alğan waqıtta, minem barlıqnı da äytmägännär. KGBdan sorap qarağan idem, andağı dokumentlarda ätineñ ber malayı bar dip kenä kürsätelgän.
R.C. Kem yala yaqqan, beläsezme ul turıda?
Ş.Ä. Beläm, eşendä bar bit. Delosında bar bit ul turıda. Awılnıñ sel'sovet persidätele. Niçekter alarnıñ ğailäläre dä tarqalıp bette inde annan soñ, närsäder. Añarğa quşqan bulğannardır inde. Belep bulmıy bit.
“1937 yılnıñ 5 avgustınnan böten respublikalar, ölkälär häm kraylarda sovetqa qarşı aktiv elementlarnı, elekkege kulaklarnı repressiäli başlarğa. SSSR eçke eşläreneñ xalıq komisarı Yejov. 30 iyül, 1937 yıl”SSSR eçke eşläreneñ xalıq komisarı Yejov 1937 yılnıñ 30 iyülendä imzalağan “Repressiälänergä tieşle kontingent”. Bu dokument tuğız matdädän tora. Şul nisbättän: “Sovetqa qarşı eş alıp barğan elekkege kulaklar repressiälänä” Ş.Ä. Bar inde anıñ prigovorı. Ul prigovorda yazılğan. 1936 nçı yıllarda Stalin Konstitutsiäse turında inde, sobranie yasağan waqıtta, nigä dingä qağılasız digän. Dinne yaqlıy dip quyğannar ber punktında. Annan soñ inde kulak malayı dip yazğannar. Anıñ inde babası çın bay bulğan. Çallı da morza däräcäsenä citärlek bulğan. Ätise inde yurist bulğan.
Şämsiä apa kulak balası dip atalsa da, üze isän qala.
1937 yılnıñ 5 avgustta Yejov imzalağan prikazdan tağın ber özek:
“Xökem itelgännärneñ sotsial' qurqınıç bulğan balaları, alarnıñ yäşenä, qurqınıçlıq däräcäsenä häm tözälü mömkinlegenä qarap, NKVDnıñ xezmät belän tözätü koloniäsenä yäki lagerlarğa yabıla, yä bulmasa ayırım rejimdağı balalar yortına ozatıla”
Ş.Ä. Min tege keçkenä, biş yäştän qalğanğa äni ülep kitkäç, ätiläre doşman bulğan, doşman balaları dip äytkängäder, küräseñ, miña bernärsä dä söyläwçe bulmadı. Min institutnı betergäç, änineñ qäbere monda, ätineke qayda soñ dip sorağaç, apalardan inde, äkren genä, pışıldap qına, bu äle 52 nçe yıl ide, ätkäyne alıp kittelär, bezne doşman balaları dip yörtälär. Berük ber keşegä dä äytä kürmä, sin uçetta tügel didelär. Çönki, mine, yätim qalğaç ta, detdomga birgen bulğannar. Detdomnan abıy alğan da, Uralğa, Nijniy Tagil'ga alıp kitkän . Miña şulay äytmiçä yörgännär inde.
Yejovnıñ tağın ber prikazınnan özek.
“Xökemgä tartılğannarnıñ balalarınıñ säyäsi xalätlären, uquların häm tärbiä tormışın küzätüne respublikalarnıñ Eçke eşlär narkomına, ölkä häm kraylarnıñ NKVD idäräläre naçal'nikları citäkçelärenä tapşırırğa” 15 avgust, 1937 yılŞ.Ä. Menä annan soñ yördem inde der qaltırap. Cidençe klassnı awılda beterdem, mäktäpne Çallıda beterdem, Waxitov isemendäge mäktäptä. Uraldan qaçıp kittem. Çönki abıynıñ üz balaları bar ide. Xatınınıñ ike balası iärep kilde. Min gel bişlegä genä uqığaç, minnän könläşkännären, ällä niçek uñaysızlanğannarın işettem dä, qaçtım da kittem. Çallı da apalar torğan ide, urıs ğailäsendä. Balaları yuq ide. Min bala qarap toruçı bulıp urnaşqan idem. Bolar mine kürdelär dä üzlärenä aldılar.
R.C. Sezgä ul çaqta niçä yäş ide?
Ş.Ä. Ul çaqta unbişençe yäş ide. Alarda min öç yıl yäşäp, uqıdım.
“Qulğa alğanda centekle tikşerü yasarğa. Kontrrevolyutsion ädäbiät, xatlar, çit il aqçaları, qimmätle metallar, şäxsi dokumentlar häm aqçalar tartıp alına. Yejov. 15 avgust, 1937 yıl”Ş.Ä. Bezneñ yaña citkerelä torğan öylär, saraylar, aşlıq igä torğan maşina da bulğan. Sıyırlar da, aqça da bulğan. Citeşle tormış belän yäşägännär. Ätine atarğa qarar çıqqan. Yanında podsadka dip atalğan keşe bulğan. Sorağan moñardan. Äti bit anıñ maxsus keşe ikänen belmägän. Menä sin qaytmıysıñ inde, bälki cämäğäteñä citkerergä süzläreñ bardır digän. Ul çaqta bala tuğaç aqça birä torğan bulğannar. Şul aqçanıñ qayda ikänen äti äytkän. Annarı, ul aqçanı da öydän alıp çığıp kittelär. Öylärne dä tartıp aldılar. Bez iske öydä yäşädek. Min xäzer dä ul öy nigezenä qarıy almıym. Kürşelärdäge qarçıqlarğa xäyer biräm, läkin ul öy nigezenä kergänem yuq. Belmim, nigä şulaydır inde. Kerälmim...
Şämsiä apa Äxmärova Stalin çorı qorbannarınıñ millionlağannarınıñ berse genä. Andıy yazmışlar, añardan da qatı yazmışlar millionlağan bulğan. Yejov imzalağan, keşeneñ keşelegen yuq itü dokumentları da tomnar itep bastırırlıq küp. Stalin çorı ayırım şäxeslärne genä tügel, ä tulayım zıyalı qatlamnı, tulı millätlärne da yuq itä. Tatarlarğa bu bigräk tä qağıla. Qırım tatarları quılalar. Soñraq bula anısı. Aña qädär Soltanğaliyevçelär eşe, Atlasilar eşe, “cidegänçelär” eşe häm başqalar. Bügen Rusiädä säyäsi repressiä qorbannarın iskä alalar. İskä alu ber xäl, ul çorlar qabatlanmasmı?Rafis Cämdixan


text:
Uqıtu sistemasında rişwätçelek
Student, birde, uqıtuçı aldı. Kem äytmeşli, bürelär dä tuq, sarıqlar da isän. Bügen, uqıtu ölkäsendä küp kenä eşlär “aldım birdem” prinsibı buyınça başqarıla. Bu hiç kenä dä, borınğı traditsiälärebezdän sanalğan, qız belän yegetneñ büläk alışuı tügel. Ä uqıtuçı belän uquçı arasındağı bilgele ber kileşü. Tik menä alış bireşneñ obyektı küp oçraqta belem tügel, ä aqça bulıp çığa.
Sessiä citü belän, mondıy alış bireş oçraqları yışaya. Bıltır, matbuğat, radio, televidenie çañ suğıp, Awıl xucalığ, Qazan däwlät texnologiä universitetı ğalimnäreneñ rişwät aluı turında söyläde.
Studentlarnıñ bu qışqı sessiäse tınıç ütärgä oşağan ide. Läkin yuq, bıyıl da rişwät oçrağı açıqlandı. Tik uzğan yıllar belän çağıştırğanda, ul başqaçaraq. Bu yulı alış bireş, Tatar gumanitar pedagogiä universitetında açıqlandı.
Tatar mäğlümat çaraları xäbär itülärenä qarağanda älege uqu yortında tatar balalar ädäbiät kursın uqıtqan ğalimä, studentlardan 5000 meñ sum alğan. Uqıtuçı alğanmı, studentlar birgänme, monısın tieşle orğannar açılar. Bez isä başqa närsägä iğtibar itik.
Tatar balalar ädäbiäte kursı buyınça Filologiä fännäre kandidatı Säwiä Savitova äzerlängän däreslek bar. Monda balalar ädäbiäte klassikları sanalğan ğabdulla Tuqay, Därdmänd, Musa Cälil, Şäwkät Galiev, Robert Miñnullin, Bikä Räximova häm başqa tanılğan şağirlärneñ icatı belän tanışırğa bula. Şularnıñ qayberlärennän özeklär tıñlap ütik. Bu yullarnı kem genä belmi ikän.
Äydä, Aqbay! öyrän sin, art ayağıñ belän tor; Awma, awma! tup-turı tor, töz utır, yaxşı utır! İrenä ul uqırğa İrenä ul eşlärgä İrensä dä barıber Turı kilä üsärgä. Bezneñ Ğäli bigräk tatu käcä belän, Menä käcä qarap tora täräzädän, Ğali anı çiräm belän qunaq itä, Käcä räxmät uqı: saqalın selketä
Awma, awma! tup-turı tor, töz utır, yaxşı utır!
İrenä ul uqırğa
İrenä ul eşlärgä
İrensä dä barıber
Turı kilä üsärgä.
Bezneñ Ğäli bigräk tatu käcä belän,
Menä käcä qarap tora täräzädän,
Ğali anı çiräm belän qunaq itä,
Käcä räxmät uqı: saqalın selketäMenä şuşı şiğerlärne öyränergä telämiçä, studentlar, imtixannı satıp alırğa tırışqan.
Ğalimnär fikerençä ägär uquçılar, çit il ädäbiäten, çit il tarixın tapşıra almıyça aqça tüläsälär ber xäl bulır ide. Ä inde, bişektän, mäktäp partalarınnan tıñlap üskän şiğerlärne belmiçä, şuşı ädäbiätne da satıp alalar ikän. Bu tübängä töşü. Anı aqça cıyılıp, rişwätlär birep tapşırırğa tügel. Monıñ öçen beraz ğına kitap uqu da citä.
Belem qoyısın qazıybız dip, yuğarı uqu yortına kergän, Studentlar isä tatar şiğerlären xäterlilärme? Ni öçen alar balalar ädäbiäten öyränmiçä satıp alunı qulay kürä?
Beläsezme aqça tüläp ciñelräk bit, waqıt ta äräm itmiseñ, aqçasın tüliseñ dä, küñelen tınıç. Ul waqıtında min belä idem inde ul ädäbiätne, nişläp belmäskä, mäktäptä öyrängän bit. Älegä Qazan däwlät gumanitar pedagogiä universitetında tatar ädäbiäte uqıtuçısınıñ rişwät alu oçrağı tikşerelä. Anıñ näticäläre turında aldağı tapşırularda xäbär itärbez.
Ğädel Galämetdinov


text:
Port-au-Prince: Haitidä ğıysyançılar başqalağa yaqın Mirebalais bistäsen üz qullarına alğan dip xabär itelä.Port au Prince ta prezident Aristidne yaqlawçılar uramnarda barikadalar oyıştırğan.Waşingtonda räsmilär Haitidäge krizisne bastıru öçen 3 korap ğäskär cibärergä äzerlänä. G,Bush (audio)
Ber yk waqıtta bez xalıqara köçlär cibärüne dä planlaştırabız. Bu köçlär yardäm taratırğa yäki totrıqlılıq buldıru öçen qullanılaçaq ,bu säyäsi kileşüdän bağlı bulaçaq dip äytte prezident
Sonğı atnalarda ilneñ tönyağı ğıysyançılar qulına küçte


text:
“Kügärçen” ürnäk balalar ansamblenä 15 yıl tuldı
Railä xanım İbrahimova citäklägän älege ansambl' 15 yıl eçendä bik yuğarı uñışlarğa ireşte. Yekaterinburg şähäre häm Sverdlovski ölkäse külämendä mädäniät ministrlığı tarafınnan uzdırıla torğan ber genä çara da “Kügärçen”när qatnaşınnan başqa ütmi disäñ yalğış bulmas. İnde un yıldan artıq ansambl' “ürnäk fol'klor ansamble” isemen tota. “Kügärçen” ölkä külämendä oyıştırılğan törle konkurs-festival'lärdä daimi räweştä lawreat isemen ayulap kilä. İke yıl rättän inde alar Çexiä, Slovakiä illärendä dä çığış yasap, üzlären tanıtıp qayttılar.
Yekaterinburgta tuıp üskän başqort qızı Railä İbrahimova zamanında şähärneñ muzıykal pedagogik uçilişçesın tämamlap, vokal, xorda cırlaw, bayanda uynaw serlärenä nıqlap öyrängän keşe. Tınğısız yöräkle, taläpçän Railä xanım üze beräwgä dä tınğılıq birmi. Atnağa biş kön eşli ul ansambl' belän. Öç köne kümäk repetitsiälärgä kitsä, ike kön här bala belän ayırım şöğellänü, tawış quyuğa bağışlana.
İgelekle tatar häm başqort yegetläre belän tığız elemtädä eşläw arqasında balalarnıñ milli kiemnäre dä bik zatlı. Alar däreslärgä cıyıla torğan klass bülmäse tözekländerelgän, zamança cihazlandırılğan. Ğomumän, unbiş yıllıq xezmäteneñ näticäse küzgä kürenä, dip sanıy Railä xanım. Ansambl'ne oyıştırıp eşli başlağanda balalar tügel, ul üze dä tuğan telendä söyläşä belmi ide äle.
Bügen Railä xanım söyläşü genä tügel, qayber cırlarnıñ mäğnäsen dä tärcemä itä. Ä bu eş bik zarur, ni öçen digändä, balalar säxnädä cırlap qına qalmıylar, här çığış xoreografik elementlar belän säxnäläşterelep täqdim itelä. Säxnäläşterelgän şundıy küreneşlärneñ berse – “Qarğa botqası” Sverdlovski ölkäse mädäniät ministrlığı tarafınnan yıllıq kalendar' planğa kertelgän. Här yılnı yazın “kügärçen”när başqa balalarnı Uralmaş mädäniät sarayı säxnäsenä qarğa botqasına çaqıra. Ansambl' başqaruında sabantuy, aulaq öy küreneşlären dä tamaşaçı yaratıp qabul itte. Ä Qazannıñ meñyıllığına bağışlap äzerlängän muzıykal küreneş bik citdi eş bulıp tordı. 10 minutlıq bu küreneş eçendä tatar xalqınıñ danlı tarixına küz salına, yawız İvan yawı turında sötlänelä, Qazannıñ bügenge könenä dan cırlana. Ural töbägendä Qazannıñ meñyıllığına bağışlap uzdırılğan çaralarda “Kügärçen” ansambleneñ bu çığışı vizit kartoçkası bulıp tordı.
Balalar belän şundıy uñışlarğa ireşü öçen bu eşkä böten küñeleñne birep eşlärgä kiräkter. Railä İbrahimova bügen dä tınğı belmi, ezlänä. Anıñ äytüençä, eşlär öçen metodik materiallar, balalar öçen yaña cırlar az. Küptän tügel Luiza Batır-Bolgarinıñ yaña cıyıntığın qulğa töşergäç, başım kükkä tide, bik söyendem dip söyli ul. Railä xanım tatar häm başqort kompozitorlarınıñ balalar öçen kübräk zamança yaña cırlar icat itülärenä teläk belderde.
15 yıllıq yubiley kiçäsenä Sverdlovski ölkäse mädäniät ministrlığı wäkilläre, ölkä häm şähär dumasına saylanğan tatar deputatları, şähärneñ Ordjonikidze rayonı xakimiäte citäkçeläre, ansambl'gä bulışıp toruçı tatar eşmäkärläre, ictimaği oyışmalar wäkilläre kilde. Matur teläklärgä bay qotlawlar balalarnıñ maxsus äzerlängän çığışı belän ürelep bardı.
Çığış yasawçılar tatar häm başqort fol'klorı xäzinälären kiñ cämäğätçelekkä tanıta aluğa ireşkän ansambl' citäkçese Railä xanım İbrahimovağa zur icadi uñışlar teläp, olı räxmätlär belderdelär.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Salımıñnı tülä dä tınıç yoqla
Salımıñnı tülä dä tınıç yoqla. Ber ara bu äytem, radio, televideniedän yış yañğıratılıp bik populyarlaşıp kitkän ide. Çönki salım tüläw kiräklege arta barğanlığı yoqını qaçıra. Yäisä qayber salımnarnıñ keçeräy mömkinlege dä şulay uq yöräkkä suğa. Yaña yılda xökümät häm salım tüläwçelär arasında mönäsäbät beraz yaxşırırğa mömkin. Salım tüläwçelär nihayät, “salım belän idärä itü yullarınıñ kamilläşü”yenä ireştelär. 2005 yılda Vladimir Putin “salım terrorizmın” beterergä digän ide. Yaña tärtiplär moña yärdäm itäçäk. Xalıq küptän xıyallanğan yaña yıl büläge - salım amnistiäsen bıyıl üz köçenä keräçäk. Bu amnistiä 2 yıl däwamında äzerlände. Näticädä 2007 yılnıñ 1 martınnan 2008 yılnıñ 1 ğinwarına qädär salım öçen borçılıp, “tınıç yoqlıy” almağannar teläsä qaysı bankka barıp, salımnı kaznaçeystvodağı maxsus xisapqa küçerä ala. Ğadiräk äytkändä, ägär sez milegegezne satqansız da häm töp xezmät xaqınnan tış, sezneñ 120 meñnän kübräk aqçağız bar ikän, aña deklaratsiä yazılırğa tieş. Salımnıñ iñ az küläme isä, deklaratsiälänmi torğan aqçalarnıñ 13 protsentınnan da kim bulırğa tieş tügel. Läkin härkem real' keremennän 13 % aqçasın çığarıp birergä aşıqmıy. Şuña kürä deklaratsiälänmi torğan aqçanıñ öleşen tüläwne qulay kürälär. Salım inspeksiäsendä älege tüläw kvitansiälären qabul itälär, läkin mondıy keşelärne, valyuta,tamocnya zakonnarın bozalar digän bulıp, barıber keçkenä bulsa da cäzağa tartalar. Şuña kürä ekspertlar tarafınnan älege aksiä amnistiä bularaq qabul itelmi. Bu yulnı saylawçılar da az bulır dip kötelä.
Biznes ta älege amnistiägä ömetle qaramıy. Bu aksiäne xup kürgän, prezident xakimiäte, amnistiä säwdägärlär öçen tügel, ä ğadi xalıq häm keçe eşmäkärlär öçen yasalğan di.
Salım tüläwçelärneñ iñ zur teläge - salım inspeksiäseneñ tikşerü sistemasın tärtipkä salu. Dörestän dä, ägär elek tikşerü waqıtı aylar buyı barsa, xäzer çiklär quyıldı. Töp waqıt – ike ay, bilgele ber säbäplär arqasında, salım tikşerüçelär bu waqıtnı 6 häm 9 ayğa xätle ozınayta ala. Şulay uq tikşerüçelär tarafınnan soralaçaq dokumentlar isemlege dä tärtipkä salınğan. Härber tikşerüdän soñ salımçılar akt tözergä tieş bulalar. Tüläwçelär üz çiratında bu aktqa cawap qaytara ala. Xakimiät orğannarı uylawınça, “salım belän idärä itü yullarınıñ kamilläşü” sistemasın kertkäç salım kodeksında xällär yaxşığa taba üzgäräçäk. Ä bit “salım terrorizmı” zakonnarnıñ kamil bulmawları belän genä tügel, ä salım tikşerüçelärneñ eşçänlege belän bäyle. Kiläçäktä bu mäs'älä xäl itelerme – bu soraw açıq qala.
Östämä tüläw öçen salım, yäğni NDS ölkäsendä dä yañalıqlar bulır dip kötelä. Ul salım tüläwçelärgä kire qaytarılırğa tieş. Küp kenä eşmäkärlär uylawınça älege süzlär tormışqa aşmıyça, qagäzdä genä qalaçaq. Çönki bügen östämä tüläw öçen salımnı eşquarlar, küp waqıtta mäxkämä aşa ğına kire qaytara.
Östämä tüläw öçen salımğa qarata fikerlär törle bulu säbäple, çinovniklar häm eşquarlar ike törkemgä bülenä. Berençelär, tizräk ğamil idärä itü sistemasın buldırıp, ber könlek, aldawçı firmalar mä’säläsen kişergä telilär. İkençe törkem, şul isäptän prezident idäräse dä, NDSnı beterep, anı satudan salım belän almaştırmaqçı bula. Älege salımnı tüläwçe xalıqqa bu ike fiker oşıymı, yuqmı monısı berkemne dä qızıqsındırmıy.
Ğädel Galämetdinov


text:
11 sentäber faciğäsenä yartı yıl: Tatarstanda mönäsäbät
11 sentäber faciğäsenä yartı yıl: Tatarstanda mönäsäbät
Äye, 11 sentäber waqiğälärennän soñ säyäsätçelär üzgärde, säyäsät üzgärde. Häm bu dönyalarnı da üzgärtep quydı. Torğınlıq yıllarında suğışlarnı baştan kiçergän olı buın keşeläre “tegese yuq, busı yuq, tegese citeşmi, monısı citeşmi” digännärgä “dönyalar ğına tınıç bulsın” dip östäp quya ide. Alar meñ qat xaqlı bulğan. Dönyalar xäzer tınıç tügel. Şuña kürä “tawıq botlarına qorıç çıbıqlar” çornap quyıla. Tatarstanda inde iqtisad, sotsiologiä belgeçläre tawıq ite bäyäseneñ 15-20 % artaçağın farazlıy. Çönki ni disäñ dä, respublikada citeşterelä torğan tawıq ite genä citmäyäçäk häm anıñ bäyäse Amerika tawıqlarınnan qibatraq bulaçaq. Ä xalıq telendä “Hoжkи Бyшa” dip yörtelgän tawıq botları yarap quya ide äle. Bigräk tä pensionerlar 15-20 sumğa şul tawıq botın alıp qaytıp, aş peşersälär, köne buyı tamaqları tuq bula ide.


text:
İspania premier-ministrı Mart şartlawları öçen islamçı terrorçılarnı ğäyepli
Audio (Jose Luis Zapatero): "Bez İspanlılar terrorçılıqnı äle genä açmadıq. Bez anıñ belän inde 30 yıl tanış. Ber İspan xökümäte dä anıñ aldında tezlänmäde, häm tezlänmiäçäk. Här höcüm bezne nığıta ğına."
Parlamentnıñ Madrid höcümnären tikşerü komissiäsendä çığış yasap, Zapatero, bu höcümnär öçen xalıqara terrorçılar cawaplı dide. Zapatero süzlärençä, bu anıñ şäxsi fikere genä tügel, ä tikşerüçelär, politsiä, törmä xezmätkärläre mäglümätlärenä nigezlänep yasalğan näticä.


text: Ukraina parlamentı utırışında bügen xökümätkä ışanıçsızlıq belderü qararı qabul itelmäde. Utırış barğan bina tiräsenä bärep kergän Yuşçenko tarafdaraların tärtip saqlawçılar köç qullanıp kire borıp cibärgän. Parlament utırışı irtägä däwam itäçäk. Ukrainanıñ könçığışında aldağı yäkşämbe uzaçağı xäbär itelgän referendum bu atnada ütmiäçäk. Donetski ölkä başlığı Anatoliy Bliznyuk süzlärenä qarağanda, könçığış rayonnarğa avtonomiä birü turında referendum soñıraq ütäçäk. Kievqa yañadan Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät başlığı Javier Solana'nıñ kilüe kötelä. Şulay uq irtägä Ukrainağa Polşa prezidentı Aleksander Kwasniewski kiläçäk.