text:
2004 yılnıñ awgust ayında basılıp çıqqan "Axun awılınıñ näsel tarixı" kitabı avtorı Marsel Äxmätcanov söyli
Xörmätle radio tıñlawçılar! Çirattağı şimbä matbuğat küzätüendä bez sezne berniçä kön genä elek basılıp çıqqan “Axun awılınıñ näsel tarixı” kitabı belän tanıştırırbız. Başqortstanda yözlägän tatar awılları bar.Bu kitap alar arasındağı Ural tawları artına taba , Çiläbe ölkäse yaqlarındağı Uçalı töbägenä kergän zur häm danlıqlı Axun awılı turında. Ural yaqlarında başqortlar küpläp yäşägän, häm tatarlar belän başqortlar bergä yäşägän awıllar da az tügel. Şulay da soñğı yıllarda bu awıllarnı ber genä millättän, başqort millätennän torğan awıl isemlegenä kertep sanaw oçraqları küzätelde. “Axun awılınıñ näsel tarixı” digän kitap şuşı awılnıñ näsel ıruı anda qayçan häm qay yaqlardan kilep urnaşqanın açıqlıy. Här awılnıñ üz tarixçıları bulğan kebek, Axun awılınıñ da üz tarixçılarınnan Ğabdelwäli Sitdıq ulı Soltanov kebek bay miras qaldıruçı şäxesläre bulğan. Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosı studiäsendä “Axun awılınıñ näsel tarixı” dip atalğan 800 tiraj belän genä basılıp çıqqan kitapnıñ avtorı, filologiä fännäre doktorı, Qol Ğäli isemendäge premiä lawreatı akademik Marsel' Äxmätcanov. Marsel' äfände, Sezneñ , bilgele buluınça tuğan üskän yaqlarığız Tatarstannıñ Leninogorskiy, Ätnä, Arça rayonnarı bit inde. Sezne nişläpter Başqortstan yağındağı awıllar qızıqsındırğan. Älbättä, Axun awılı ul çınlap ta bik ataqlı awıl. Axun awılında sotsializm çorında da mäçet saqlanıp qalğan, annan zur-zur kürenekle şäxeslär çıqqanı bilgele inde.Ä sezne närsäse belän qızıqsındırdı bu Axun awılı, häm nigä sez bu kitapnı yazırğa uyladığız? 2002 yılnıñ cäyendä arxeografik ekspeditsiä uzdırırğa, Axun awılınıñ borınğı ziratların öyränergä turı kilde. Şul waqıtta ğäcäp qızıqlı materiallar tuplandı.Bu zur tatar awılı 300eл çaması ğömer itä.Anıñ ataqlı şäxesläre bar. Nigez saluçı Ğabdulla axun babay bula. Ul imamnarnı xökem itüçe bulğan, starosta bulıp ta torğan. Ğabdulla axun Daweşev ğasırnıñ ikençe yartısında Ural buyı tatarları arasında nıq tanılğan şäxes bulğan. Tatar fol'klorında mäğlüm bulğan “Ğabdulla Axun” cırı”nıñ süzlärenä 30-40eллapдa kompozitorlar anıñ köyen dä yazıp alalar. Marsel' äfände, Bu kitapnıñ qimmäte närsädä soñ? Andağı yäşägän xalıqlar qaydan kilep çıqqan, qayçan anda yäşi başlağannar soñ? Mordoviä respublikasına kergän Temnikov yäki Tömän şähärennän küçep kilüçelärdä bar,Nuğay urdasınıñ başqalası bulğan Sarayçıqtan da, Qasıym xan Kirmänennän, xäzerge Volgograd -elekke Sarıtsın şähärennän, Tatarstannan- Arçadan, Ätnädän, Mamadış, Baltaç, Saba rayonnarınnan.Bu yazma- Ural buyındağı tatarlarnıñ niçek formalaşuın kürsätä torğan yazma-çığanaq. Alarnıñ üz qulınnan qalğan Avtoftong çığanaq- yazma dip atala bu äyber. Şuña da anıñ qimmäte bik zur.Monda Ufa ğalimnäreneñ fikere dä tügel , Qazan ğalimnäreneñ süze dä tügel, ä Axun awılı xalqınıñ fikere çağıla torğan çığanaq bu. Şäcärä kitabınnan başqa tağın närsälärne öyrändegez soñ? Axun awılınıñ borınğı ike ziratın öyrändek. Andağı taşqa yazılğan yazmalardan mäğlümatlar cıynap älege kitapqa quşımta räweşendä kerttek. 30лaп keşeneñ qäber taşlarına yazılğan tarixları kiterelde. Alar granitqa uyıp yazılğannar. Anda Qıpçaq qabiläseneñ, Nuğay tatarları qabiläseneñ wäkilläre bulıp toralar. Şulay itep Uçalı rayonınıñ Axun awılında yäşäwçelärneñ näsel tamırları bik tirängä häm yıraqqa kitä ikän. Marsel' Äxmätcanov häm Wäli Soltanovnıñ kitabında kürsätelgänçä, Axun awılınıñ keşeläre mädäni yaqtan üseş alğan töbäklärdän kilep urnaşqan bulğannar. Bügenge Axun awılı keşeläreneñ näsel şäcäräse däwamçılarınıñ xäle , yäşäw räweşe nindi soñ? Yaña ğına çıqqan kitapta bu turıda äytelmi.Uçalı yaqlarında Axun awılında yäşäwçelär monı üzläre belä. Menä bu fänni sensatsiä bulıp tora. Çönki anda yäşäwçelär turında başqaçaraq añlatılıp kilende. Şunıñ öçen dä bez moña zur iğtibar birdek. Çirattağı şimbä matbuğat küzätüendä sez “Axun awılınıñ näsel tarixı”dip atalğan kitapqa anıñ avtorı Marsel' Äxmätcanovnıñ fikerlären tıñladığız.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


c: text/html

text:
Ministrlıq wäkile Xämit Riza Asefi äytüençä, ilçe Morteza Sarmadi İrannıñ Argentinadağı elekke ilçese Hadi Söläymanpurnıñ uzğan ayda Britaniädä totqarlanuı turında söyläşüdän soñ bügen Londonğa kitkän.
Britaniä xakimiätläre Söläymanpurnı Argentina sorawı nigezendä qulğa alğan ide.
Argentina Söläymanpurnı 1994-nçe yılda Buenos Airesta Yähüdlär üzägen şartlatuğa qatnaşuda ğäyepli. Ul şartlawda 85 keşe hälak buldı.
İran Söläymanpurnıñ ğäyebe yuq dip täqrarlıy.
Älege qulğa aludan soñ Britaniä belän İran arasındağı mönäsäbätlär kierenkeläşep kitte häm Tährandağı Britaniä ilçelegenä utlı qoraldan atu da buldı.
Näticädä Britaniäneñ İrandağı wäkilçelege bilgesez waqıtqa qädär yabıldı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Här bala bäyrämgä layıq
Respublikada çığarılış kiçäläre çorı. Şundıy kiçälärneñ berse pänceşämbe könne Tatarstannıñ säwdä-sänäğät palatasında uzdı. Läkin anıñ başqalardan ayırması da bar. Respublikanıñ säwdä-sänäğät palatasında 24 yün yätim häm fizik mömkinçelekläre çiklängän balalar üzläreneñ mäktäpne tämamlaw turında tanıqlıq aluların bäyräm ittelär. Älege kiçäne respublikanıñ Mäğärif ministrlığı oyıştıra. Yätim häm awıru balalar öçen bu bäyrämne oyıştıruda Mäğärif ministrlığınnan tış respublikanıñ säwdä-sänäğät palatası da zur üleş kertkän. Alarğa Neçkäbil ictimaği oyışması, İKEA kibete, İnfans’ya i futur şirkäte, Rubin komandasınıñ kapitanı Sergey Xarlamov häm başqalar bulışqan.
Kiçägä respublikanıñ 17 rayonınnan 100 yäşüsmer kilde. Alar arasında urta mäktäpne altın medal’gä tämamlağan Aznaqaydan Minzilä Äğlämova, Qazannan Viktoriä Borisova, Olesya Ponyatova, kömeş medal’gä layıq bulğan Qazan yegete İlnur Şäydullin, sport yarışlarında zur ciñülärgä ireşkän Bögelmädän Artur Ğabdraxmanov, Aznaqaydan Lenar Sabirov, Dinar Möxämmädiev, icadi sälätläre belän tanılğan Yäşel Üzännän Asiä Nasakina, Olesya Xäyrullina häm başqalar. Ğomumän, älege kiçägä respublikanıñ barlıq balalar yortınnan häm mäktäp-internatlarınnan iñ sälätle, aqıllı, aktiv uquçılar cıyılğan ide.
Alarnı qotlarğa respublika xökümäte, Däwlät Şurası wäkilläre, iğänäçelär kilgän ide. Kilüçelär balalarğa qotlaw süzläre, matur teläklär genä äytep qalmadılar, büläklär dä tapşırdılar Mäsälän, premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva respublika isemennän här balağa fotoapparat tapşırdı. Üzeneñ çığışında ul şulay uq kiçädä qatnaşuçı balalarğa qıyın waqıtlarında bügenge bäyrämne oyıştıruçılarğa möräcäğät itärgä täqdim itte. Alar sezgä hiçşiksez bügenge kebek yärdäm qulı suzarlar, dide ul. Üz tormışlarına awırlıqlar, qıyınlıqlar belän yış qına yözgä-yöz qalğan awıru häm yätim keşelär öçen bu iñ zur büläk bulır ide, älbättä. Bigräk tä, wäğdä itelgän yärdäm çınlap ta kürsätelsä.Gölnaz İlgizär


text:
Aziä illäre Yevropa belän çağıştırğanda äle yaqın yıllarğa qädär bötenläy başqa tormış alıp bara ide. Moña berençe urında kultura säbäp bulsa , ikençese älbättä tübän tormış standartı ide ..Ämma xällär sonğı distä yılda bötenläy üzgärep kitte, Aziä istiğmalçıları Yevropa, Amerika istiğmalçılarınnan qupşılıq mäsäläsendä dä, maturlıq eşendä dä artta qalmıy. Maturlıq digändä süz yasalma maturlıq , operatsiälär belän ireşelgän maturlıq turında bara. Bügenge xatın qızlar säxifäsendä başta Qıtayda xäläl cifätlärenä turılıqlı bulmağan irlärne ezlärbez, ä annan şuluq Qıtay häm Aziäneñ başqa illärendä plastik xirurgie turında söylärbez.
Kommunistik Qıtaynıñ industriäse çäçäk ata.. Baylar bayığannan bayı...Ä bay qıtaylar iske ğädätlärenä tizlektä qaytıp xatınnarı östenä söyärkälär dä ala başladı. Ämma mäşhür qıtay citäkçeläre äytmeşle kük gömbäzeneñ yartısın kütärgän qıtay xatın qızları irläreneñ yaña hobiläre belän kileşmi, moña qarşı köräşergä bulğan. Uramda qara küzlek kigän, binokel ,video kameralı xatın qızlar oçratsağız , alar turılıqlı bulmağan ir atnı ezläwçe Qıtaynıñ Şerlok Holmesları -berençe xatın qız dedektivları. Liu xanım ireneñ çittä nindider mönäsäbätäläre buluın sizä başlağaç ta Xatın qız xoquqların yaqlawçı, tikşerü üzägenä möräcäğät itkän. Ğadi itep äytkändä bu üzäk xatın qızlar ğına eşlägän dedektiv bürosı.Agentlıq Liu xanım mäsäläsen tikşerergä häm anıñ mäxkämädä qullana alaçaq foto räsem, yäki nindider dälil şaxit ezlärgä qarar birä. Liu xanım süzlärençä (audio)
Mindä xäzer dälil bar. Dälil bulsa ayrılu öçen mäxkämägä möräcäğät itep bula.Ägär dä ul ğäyeben tanısa häm ğailägä qaytırğa riza bulsa min anı ğafu da itär idem. Ämma çınbarlıq şul ki ul kire qaytırğa telämi . Şunlıqtan min anı mäxkämägä biräçäkmem .
Äytep kitkän xatın qızlar ğına eşläwçe dedektiv burosı ütkän yıl başlarında Çengdu şährendä açıldı Küptän tügel genä qabul itelgän qanunğa kürä , xatın ireneñ turılıqlı bulmawın mäxkämädä isbatlıy alsa xatınğa finans östenlege tanıla. Buroda 30xatın qız tikşerüçe eşli Alarnıñ kübese buronıñ eleke klientları, irläreneñ xıyanätenä duçar bulğan xatınnar. Älbättä bu xatın qız dedektivlar törle kurslar, künegülärdän ütkän. Niçek itep dälil tuplarğa, niçek itep küzlärgä häm älbättä qıynau, köç qullanu kebek xäl bula qalsa, üzenne saqlarğa. Ä Qıtayda andıylar bik küp. Dedektiv Zhan Reuter agentlığana (audio)
xatın qız dedektiv bulu eşne qulaylaştıra. Sin ciñellek belän xalıq arasına kerep yuğala alasın.Xalıq xatın qıznı dedektiv,şımçı dip uylamıy, şunlıqtan bezgä eşbezne başqaru ciñelleräk.
Tikşerenülär ğädättä xıyanätneñ dälilen tabu öçen yış qına otel bülmäse, arendağa alınğan yortlarğa yasalğan höcüm belän tämamlana. Agentlıq klientqa dälilne tapşıra. Şunnan soñ sorasalar ,ul aradaşçı bularaq yardäm itä yäki advokat tabıp birä .Ğomumän ayrılışı baylıq milekne ber tigez bülü qabul itelgän näticä bulıp tora. Qıtaydan kilgän xabärlärgä qarağanda , yaña bay eşmäqärlär borınğı traditsiäne canlandırıp , söyärkälär ala, alarnı yortlarğa urnaştırıp maşinalr satıp ala häm alarnıñ köndälek tormışın finansiäli .
Agentlıq diretorı Zhang Guilan süzlärençä (audio)
Bügenge cämğiättä öylängän ir atnıñ ikençe xatın( söyärkä) aluı kiñ cäyelä bara. Bez klientlarbıznıñ sorawına esasän tikşerenü ütkärep dälillär tababız.Bu sotsial totrıqlılıqqa yardäm itä.İr atnıñ söyärkälär alunı ğädät xälenä kiterüen tuqtatuda yardäm itä ala .Öylängän ir atqa basım çarası bulıp tora.
Elek Qıtayda bay säwdägär yäki zur cir xucasınıñ xatını bu praktikanı däşmi qabul itergä tieş ide. Äyye şul Qıtay üzgärä bara. Xatın qız dedektivlar yañalıq bulsa, plastik (maturlıq)operatsiälär Qıtayda şulayuq Aziäneñ başqa illärendä yañalıq tügel millionnarça xatın qız şulayuq arta barğan sanda ir at küz, borınnarınıñ şäklen üzgärtä gäwdädäge artıq maylarnı suırtıp aldıra.Xättä dikäber urtalarında Pekingdä yasalma çibärlär bäygese ütte. Bäygegä qatnaşqan 22yäşlek Liu Xiaojing cines üzgärtkän operatsiä ütkärgän.Ul Reuter televidiäsenä min bäygedä ciñep çığaçağıma oşanam häm bälkim dä minem kebek uñışlı ir at tabarmım digän (audio)
China Daily isemle basma yazuına qarağanda Qıtayda maturlıq operatsiäläre öçen yılına 2 milliard 400 million dollar aqça sarıf itelä. İldä ber million çaması kosmetik salonında 6million keşe eşli. Germaniäneñ ZDF TV kürsätkän dokumental programda küz ,borın iäk tözetülär kebek kosmetik operatsiälär genä tügel ä qıtay xatın qızınıñ ayaqların ozaytqan operatsiälär dä kürsätelde . Döresen genä äytkändä min söyäklärne sındıru häm şunnan soñ aylarça ayaqları timer qırşauda torğan azaplanıp yörergä öyrängän xatın qızlarnı tulısınça qararğa qıyulığım citmäde. Operatsiälär Yevropa bäyäläre belän çağıştırılğanda arzanraq 200 yevro belän meñ yevro arasında dip äyttelär. Xaqlar küpkä arzanraq bälkim dä yaqın kiläçäktä Qıtayğa maturlıq turizmı başlar . Bilgele älege waqıtta uñışqa ireşü öçen keşe yäş , matur sälämät musqıllı häm qoyaşta qarayğan bulırğa tieş. Sonğı yıllarda könbatışta keşelär fitness zallarında küp aqçalar tüläp ğazaplana.Rusiädä niçekter ämma könbatışta tärcümä itep äytkändä ''ker taqtası qorsağı '' modada yäğni keşeneñ qorsaq öleşe musqllı eleke zamandağı ker taqtası küreneşendä bulırğa tieş.Time jurnalı yazuına qarağanda Taiwanda ütkän yılda ber millionnan artıq plastik operatsiälär yasalğan.Könyaq Koreada här 10keşeneñ berse nindider maturlıq operatsiäse yasatqan. Xätta İran kebek konservativ ildä yılına in kimendä 50meñ keşe borın operatsiäse yasata ikän. Xatın qız ber xäl ä 15meñläp iranlı ir at ta borınnnarın tözätterä ikän Xirurglar bu eş öçen meñ dollar ala . Konservativ mullalar älegä bu turıda fikerlären bäyan itmäde. Eleke sovet respublikası Tadcikstanda iqtisadi tormış ällä ni maqtanırlıq bulmasa da anda da borınnı tözätü häm artıq maylarnı suırtıp alu tadcik xatınnarı arasında popular ikän. Düşämbedä meditsina uqığan häm kiläçäktä plastik xirurgiedä spetsialläşergä telägän 23 yäşlek student Gülşan Dcafarova bolay di(audio)
Taciklar Tacisktandağı xirurglarğa ışanmıy.Alar operatsiä öçen çit ilgä bara. Min da çit ildä plastik hirurgie uqıp Tacikstanğa qaytırğa telim. Monda in zur problema xatın qıznıñ artıq simez buluı, alar yabırğa teli, borınnarın da tözätterä.Televidiäniädä, çit ildä maturrıraq keşelär kürä xalıq. Alar yaxşıraq xezmät urını ir tabu öçen dä operatsiä eşlätü belän qızıqsına . Aziäneñ küp kenä illärendä cines üzgärtkän awır opratsiälär yasala sonğı yıllarda. Ämma böten keşe plastik operatsiägä uñay qaramıy. Misal öçen pekinglı ber xanım (audio) Min moña qarşı. ägär dä matur bulıp tumağansın ikän matur bulırğa tırışma , Aqçannı aş-suğa qullan,
Maturlıq töş xıyalları qayçaqta facigä belän dä tämamlana ala qıtayda istiğmalçını yaqlau basması yazuına qarağanda uñışsız kosmetik operatsiälär säbäple 200meñnän artıq cinayät protsesı başlatılğan
färidä xämit


text:
AQŞ köçläre sönni ğisyançılarğa qarşı xärbi operatsiälären köçäytte.
Xärbi oçqıçlar Fällücä şähärenä ike märtäbä höcüm itep ber restorannı, häm ber yortnı cimerde. AQŞ xärbiläre äytüençä, alarnı Äbü Musab äz-Zärqäwi suğışçıları faydalanğan bulğan. Şähär xastaxanäsennän alınğan mäğlümätkä qarağanda kimendä 5 keşe hälak bulğan, ikäw yaralanğan.
Qaim şähäre yanında hawa höcüme näticäsendä, xastaxanä xezmätkärläre äytüençä, kimendä 15 ğiraqlı hälak bulğan, Hit şähärendä 2 keşe hälak bulğan.
Ramadi şähärendä AQŞ xärbiläre yardämendä Ğiraq köçläre ğisyançılarnı yaqlıy dip şiklänelgän 7 mäçetne tikşerde. Möselman Ğölämälär Berläşmäseneñ töbäktäge citäkçese Abdel Alim äs-Saadi totqarlanğan.


text:
Ğiraqnıñ Än-Numania şähärendä politsianeñ 1200 gä yaqın xezmätkäre awırıy. 3 xezmätkär ülgän, 60 labın xastaxanägä salu taläp itelä. Räsmilär uylawınça, politsia xezmätkärläre eçkän su, yäki aşağan rizıqları ağulanğan bulırğa mömkin.
Bağdadta mäxkämä 12 könlek tänäfestän soñ Säddäm Xösäyen häm anıñ xezmättäşläre östennän eşen qabat başlap cibärgän. Ğıyraqnıñ alıp taşlanğan diktatorı elekke utırışlar waqıtında mäxkämä barışına qomaçawlap, qatışıp utırğanlıqtan, anı mäxkämä binasınnan çığarğan idelär. Yaqlaw isä, baş xäkimne alıştıruğa protest belderep mäxkämä eşenä kirtä qora.


text:
Ufa şähäre eçke eşlär bülege başlığı Ural Aqquçuqov ta bügen jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı oyıştırdı. Anıñ süzlärençä, bıyıl respublika başqalasında cinayätçelek oçraqları şaqtıy artqan. “Bıltırğı şuşı çor belän çağıştırğanda bıyıl Ufada cinayätçelekneñ 1,2 tapqırğa artuı terkälde, - di Ural Aqquçuqov. – Ufada yäşäwçe 80 meñ keşe bıyıl militsiä orğannarına möräcägät itte. Cämğıse 20 meñnän artıq cinayät terkälgän”.
Şul uq waqıtta küp kenä cinayätlärneñ terkälmi qaluın da tanıdı Ural Aqquçuqov. Qayber militsiä xezmätkärläre, ğomumän, xoquq saqlaw oyışmalarında eşläwçelär qaysıberdä kürsätkeçlärne bozmas öçen, tege yäki bu cinayätne terkämi dä qaldıra. “Bıyıl ğına da Ufada menä şundıy ğämälläre öçen 38 militsiä xezmätkäre cinayät cawaplılığına tarttırıldı häm eşlärennän quıldı”, - dip belderde Ural Aqquçuqov.
Şulay itep comğa kön Başqortstanda xoquq saqlaw oyışmalarınıñ xisap totu köne buldı disäñ dä yarıy. Militsiägä häm prokuraturağa qarata cämägätçelek tarafınnan rizasızlıqlar artqan ber mäldä üzençä ber cawap räweşendä qabul itelä bu xisaplar.


text:
Törkiädä konstitutsiä mäxkämäsendä xakimiättäge AK partiä östennän töp qanunnıñ laisizm, yäğni dinne däwlät eşlärennän ayıru şartın bozuda ğäyeplägän protses bara.
Başprokuror şuşı taläben başta yazma räweştä belderde. Annan soñ şuşı ğäyepläwen mäxkämä ağzaları belän AK partiä wäkilläre qarşında süzle räweştä qabatladı. Annan soñ AK partiä wäkilläre dä mäxkämä aldında bu ğäyepläwne kire qaqqan çığışların yasadılar.
Bolardan soñ konstitusiä mäxkämäseneñ tärtibe buyınça dotsent Osman Can tikşerenülären tämamlap, mäxkämä ağzalarına raportın tapşırdı. Ul raportında AK partiä yabılmasın digän näticägä kilüwen belderä. Anıñ 500 bittän torgan raportında Avropa Berlegeneñ Venedik kriteriaları dip atalgan prinsiplarına, Avropa keşe xoquqları mäxkämäse qararlarına, Avropa keşe xoquqları kileşüwe şartlarına häm Konstitutsiä Mäxkämäse qararlarına tayanıp şundıy näticigä kilüwe turında äytä. Osman Can ber säyäsi partiäne yabu öçen, ul partiäneñ “köç qullanıp, yaki köç qullanunı yaqlap demokratik sistemanı cimerüne häm töp qanun belän garantiä astına alıngan irekleklärne yuqqa çıgarunı” mäqsat itep quyuwı çın dälillär belän isbatlanuwı kiräk digän näticägä kilgän. Anıñ fikrençä, ğäyepläw aktında mondıy dälillär kiterelmägän.
Xäzer inde şuşı raport AK partiäne tınıçlandırırga tiyeşme digän soraw tua. Asılda bik tä tügel. Çönki şuşı raport konstitutsiä mäxkämäseneñ unber xakimenä kiñeş däräcäsendä genä. Alar teläsälär bu raportnı qabul itälär, yuğisä üz qaraşların belderä alalar. Ägärdä 11 ağzadan 7-se yabılsın digän qarar birsä, xökem qararı yabılu buyınça çığa. Monnan elek parlamenta qabul itelgän universitetlarga başı bäyle xatın-qızlarnıñ kerüwenä irek birgän ike yaña konstitusiä maddäse dä şul uq dotsent Osman Cannıñ raportına qaramastan kire qağılğan ide. Dimäk AK partiä öçen şuşı uñay raportqa qaramastan 11 xakimneñ nindi näticägä kiläçägen asılda kem dä belmi.
Döres Törkiägä Avropa Berlegennän dä AQŞ-tan da AK partiä yabılmasın digän basım yasala. Misal öçen, äle ütkän köndä AQŞ-nıñ Ankaradagı elekke böyek ilçelärennän Mark Parris Washingtonda “Strategik häm xalıqara tikşerenülär üzägendä” yasağan çığışında partiäne yabu awır näticälär kiterer, digän belderü yasağan ide.
Törkiädä bugenge könnärdä juridik suğışlar bara. Ber yaqtan AK partiäne yabu, ikençe yaqtan aralarında pensiädäge armiä generalläre dä bulğan 80-nän artıq keşe östennän terrorizm häm putç äzerläw ğäyebe belän Ergenekon dip atalğan xökem protsesı bara. Berencese dinçelär, ikençese laisizmı yaqlawçılar östenän bara digän qaraş östenlek itä. Törkiädä, Rusiädän ayrmalı bularaq, hämmä keşe diärlek ildäge bu protseslar belän citdi räweştä qızıqsına. Törkiä qızıq ber il hämmä keşeneñ din, tarix, säyäsät xäzer isä justitsiä, ğädellek ölkäsendä üzenä kürä fikere bar häm keşelär härber oçraqta bu turıda gäp kütärergä yaratalar. Mäğlümät çaraları da şul säbäple soñğı aylarda gel bu ike protses turında yazalar, tapşırular yasıylar.
Asılda tabiği kölkele xäl tügel. Törkiäneñ säyäsi kiläçägändäge bilgesezlek, cäy ayları buluğa qaramastan, baytaq keşene borçıy. Çönki protseslar niçek kenä näticälänmäsen Törkiäne üzgäreşlär kötä, Törkiä üzenä kürä astan öskä taba ber revolutsiä, üzgäreş kiçerä.


text:
- [15] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 77.Sayfa Cevapları
- [15] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 76.Sayfa Cevapları
- [15] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 75.Sayfa Cevapları
- [15] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 74.Sayfa Cevapları
- [15] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 72.Sayfa Cevapları
- [15] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 70.Sayfa Cevapları
- [15] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 69.Sayfa Cevapları
- [15] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 68.Sayfa Cevapları
- [15] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 67.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 65.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 64.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 63.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 61.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 57.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 56.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 55.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 54.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 53.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 52.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 50.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 49.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 47.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 46.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 45.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 44.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 43.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 42.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 40.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 39.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 38.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 36.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 35.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 32.Sayfa Cevapları
- [24] 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 31.Sayfa Cevapları
- 5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları 26-27-28.Sayfa Cevapları
5.Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cem Veb Ofset Yayınları Cevapları Tüm Sayfalar
TÜM SINIFLARA AİT DERS ve ÇALIŞMA KİTAPLARI CEVAPLARI İÇİN TIKLAYINIZ
Yasal Uyarı: Yayınlanan yazıların ve haberlerin tüm hakları calisma-derskitabicevaplari.com'a aittir.
d. Blogger tarafından desteklenmektedir.


text:
Başqortostan transformatorzar sığarasaq
Öfölä yılına 400 million euro summağa tauar eteştereü şirkäte töźölä. Öfö ergähendäge Transformator zavodı ber yıl elek halına başlağaynı. Unı la yubiley yılında eşkä ebärergä uylayźar. Premer– ministr Rafael Baydäülätov, hönäre buyınsa energetik, yañı şirqätteñ kiläsägen yaqtı küźallay. Zawodta eşläü ösön ber törköm keşelärźe Mäskäügä uqırğa ebärgändär. Yañı yıldan huñ Evropanan qoramaldar taşıy başlarğa uylayźar.
Premer– ministr inwestorźar menän bergä töźölöp yatqan zawodta käñäşmä uźğarıp oşolarźı höyläne. Bında eşlängän transformatorźar Räsäygä lä başqa ildärgä lä käräkle tauar. Ul ber waqıtta la zıyanğa eşlämäyäsäk tip belderźe Rafael Baydäülätov.


text: Bu turıda Söğüd Ğäräpstanınıñ Neft ministrı Ali Äl-Nuaimi bügen Venada äytte. Venezuelada bulğan eş taşlawlar arqasında, dönya bazarında könenä 2 million miçkä çaması neft qıtlığı barlıqqa kilgän ide. Ali süzlärençä, bu mäsälä inde xäl itelgän. Neft citeşterü küläme, aldan kileşengänçä, könenä 23 million miçkä däräcäsendä qalaçaq, dide ul. Avstria başqalasında bügen OPECnıñ ğädättän-tış oçraşuı bara. Oyışmağa kergän 11 il dönya bazarında tuğan wazğiätne tikşerä. Venezulada 6 atna däwam itkän eş taşlawlar häm Ğiraq tiräsendäge xällär näticäsendä neftneñ bäyäse ber miçkägä 31 dollardan artı.


text:
Tuqay tuuğa 120 yıl tulu uñayınnan Xalıqara fänni-ğamäli konferensiä uzdı
Tuqaynıñ tuğan köne yıraqlaşqan sayın, ul bezgä yaqınaya ğına bara. Tatarstan fännär akademiäse citäkçese Äxmät Mazgarov düşämbe könne uzğan Xalıqara konferensiä açılışında şulay dip bilgeläp uzdı. Añlaşıla, bu könnärdä G.Tuqaynıñ 120 yıllığına bağışlanğan çaralar küp uza. Ämma alar arasında bu konferensiä ber başqa östenräk tora. Bu xaqta çit häm BDB illärennän - Şveytsariä, Qazaqstan, Qırğızstan, Rusiä töbäklärennän ğalimnärneñ kilüe söyli.
Mäsälän Qazaqstan respublikası Ural''sk şähärennän pedagogika fännäre doktorı, Ural''skidağı tatar cämğıäte citäkçese Razzaq Äbüzärov konferensiägä ber köngä genä waqıt tabıp kilgän äytte. Çönki tizdän üzlärendä G. Tuqay muzeyen açaçaqlar ikän. Anda Rusiä, Qazaqstan häm Tatarstan prezidentları da qatnaşırğa tieş bulğan. Bu xaqta Razzaq Äbüzärov
May ayında prezidentlar qatnaşırğa tieş ide. Läkin alar sentäberdä kiläçäklär. Bez may urtasında açaçaqbız. Tatarstan häm Qazaqstan prezidentları, eşmäkärlär yärdäm itte. Xalıq aqça cıydı.
Qazaqstannıñ Ural''skidağı tatar cämğiäte citäkçese Razzaq Äbüzärov buldı.
Konferensiä şunıñ belän üzençälekle, monda ütkän eşlär tügel, ä aldağı köndä torğan burıçlar turında söylände. TR Premyer-ministrı urınbasarı – mädäniät ministrı Zilä Wäliewa konferensiädä qatnaşuçılarnı sälämläp, Tuqay ensiklopediäsen buldıru buyınça eş alıp barırğa kiräklegen äytte. Zilä Wälieva
1980Hчe yıllarda Nil Yuziev häm Äbrär Kärimullin Tuqay ensiklopediäse mäs’äläsen kütärep çıqtılar. Ämma bu eşne başlaw mömkinlege TR Fännär akademiäse barlıqqa kilgäç kenä tudı. Mäsälän, Lermontov ensiklopediäse 18 yıl eşlände. Ägär Tuqay ensiklopediäsen eşläwne aktivlaştıyrmasak soñğa qaluıbız mömkin. Sezdän täqdimnär kötep qalabız.
Köz köne G. Tuqayğa bağışlanğan tantanalı çaralar Mäskäwdä uzaçaq. Sankt-Peterburgta häykäl häm istälek taqtasın açu küzdä totıla. Ä 25 aprel'' könne isä Arça rayonı Qırlay awılında qunaqlar Tuqay muzeyenıñ yañartılğan ekspozitsiäse belän tanışa alaçaq. Bolar konferensiä barışında äytelde.
Akademik Mirqasıym Ğosmanov tatarlar bulğan här cirdä Tuqayğa bağışlanğan çaralar uza dide. Mäsälän Tuqaynıñ qayçandır balalarğa dip yazılğan “Tuğan tel” şiğere inde böten tatarlarnıñ gimnına äylände.
Konferensiädä qatnaşuçılar tantanalı açılıştan soñ berniçä bülekkä - seksiälärgä bülenep eşlädelär - alarda Tuqay şiğerlären törle tellärgä tärcemä itü, törle cirlärdäge Tuqay muzeyları arasında elemtälärne nığıtu, şağir icatın öyränüneñ yaña törläre turında söyläşülär bardı. Ämma iñ möhime – Tuqay mirasınıñ öyränelep betmägänlegenä basım yasaldı. Kiläçäktä ğalimnärneñ bu ölkädä eşlise eşläre äle baytaq dielde.
Landış Xarrasova


text:
Samar Duslıq yortı «Samar yoldızçıqları» isemle kitap çığardı
Samar Duslıq yortı çın mäğnäsendä xalıqlar mänfägaten qayğırtıp yäşäwçe ber izge oyağa äylänep bara. Äle genä näşriätta qarap tuymaslıq, küz nurın alırlıq tösle, şaw räsemnärdän torğan kitap dönya kürde. Kitapnıñ här quş bite ber millät tormışına bağışlanğan häm şunısı da iğtibarlı, ber quş bit narasıylarnı süräläsä, ikençe quş bit şul uq millätneñ yäşüsmerlärenä bağışlanğan, ä tulayım alğanda alar yegerme millätneñ bäyräm – tantanalarında töşerelgän mizgellär. Här millätneñ bitendä qısqa şiğar urın alğan. Tatar bitendä - ul “Mäñge yäşise kilä” digän süzlär.
Tatar bizägenä çumğan milli kiemne qızçıqlar, tübätäyle malaylar, atlar, Sabantuy küreneşläre häm şunda uq gubernator belän möfti Wağiz Yarullinnıñ basıp toruları tatar bülegen ayıruça mäğnäleräk itkän.
Kitapnıñ avtorı, Duslıq yortı direktorı Yewgeniä xanım Nikulina belän söyläşäbez:
Yewgeniä xanım, iskitärlek “Samar yoldızçıqları” isemle kitap çığardığız. Bügen Rossiädä millätlärne kürsätmilär dä, alar turında söylämilär dä. Rossiäne ber millätle itep kürsätü säyäsäten alğa sörälär. Kemneñ başına şundıy cıyentıqnı çığaru ideyäsı kilde?
Min şunı beläm, ägär millät üz telen öyränsä, ägär millät üz balaları , üz yäşläre belän şöğellänsä- ul millätneñ kiläçäge bar. Duslıq yortı üzeneñ eş däwerendä mädäni bieklektän üsep çıqtı inde. Duslıq yortı millätneñ kiläçägen uylap eş alıp bara. Şuña da yortıbız yäkşämbe däreslären oyıştıra, yäşlär belän şöğellänä başladı. Duslıq yortındağı yegerme milli üzäk törle yunäleştä'ş alıp barsalarda, maqsatları ber- ul üz xalqın saqlaw. Balalar - här millätneñ soqlanğıç cimeşläre, häm alar östendäge milli kiemnär ğorurlıq xisläre uyata. Balalar- millät barometrı. Balalar milli kiem kisälär, balalar üz telendä şiğır uqısalar, äkiät söyläsälär, üz cırların cırlasalar- millät yäşi digän süz. Ä bez inde yegerme millät bäyrämnärennän ence börteklären cıyıp tarixi mizgel buldırdıq. Balalarnıñ ölkännär belän bergä buluları – xalıqnıñ kiläçäkle ikänenä işarä.
Bügenge köndä Duslıq yortı öç törkem keşelär belän şöğellänä. Balalar, yäşlär häm ölkännär. Öç yunäleştäge eşne kütärep baru qıyınmı?
Bez monı uylap çığarmıybız. Duslıq yortı milli üzäklärneñ xezmäten iğtibar belän küzätep bara. Çınbarlıq şunı kürsätä ki. Xalıqlar üz tellären saqlaw yünäleşendä köçlären quyalar. Eşneñ başında tatarlar tordı. Alar berençe bulıp yäşlär belän şöğellänä başladılar. Ägärdä baştağı mälne başqortlar tatarlar belän bergä eş alıp barsalar, bügen alar inde möstäqıl' räweştä üz yäşläre belän eşlilär.
Yewgeniä Alekseevna, Sezneñ täcribä xalıqara iğtibarğa layık. Ber genä däwlät tä ber millätle tügel. Elekkege SSSR tarqalğaç, yäş däwlätlär barlıqqa kilde häm, äytergä kiräk, alar milli mäs'älälärdä zur xatalar yasap ölgerdelär.
Min bu ölkädä ike ürnäk küräm. Gubernator Titov säyäsäte häm milli üzäklärneñ citäkçeläre. Bezneñ räislär bik buldıqlı, tärtiple şäxeslär. Alar ber- bersennän öyränälär. Ägär dä elegräk eş buyınça rus, tatar, çuaş, muqşılar ayırılıp torsa, bügen alar isemlegenä azerbaycan, başqort, taciklar kilep quşıldı. Bolar barçası da töp Watannarı belän tığız elemtädä eşlilär. Respublikalar kitap belän zur yärdäm kürsätälär.
Eş şulay kilep çığa ki, Samar Duslıq yortı aşa Rossiä başqa däwlätlär belän tığızraq dustanä mönäsäbätkä kerä?
Äye, çınbarlıqta şulay. Kiläçäktä plannar zurdan. Aqça bulğan xäldä ällä nindi cıyıntıqlar çığarırlıq materiallarıbız citärlek.
Ägär dä gäcitlärneñ barçasın da Duslıq yortına cıysağız, Duslıq yortı üzenä ber xoldingnı xäterläter ide kebek. Bu fikergä niçek qarıysız?
Başqortlar inde qaytırğa cıyınalar. Dimäk Duslıq yortındağı tatarnıñ “Azan”ı, äzärilärneñ “Uçağı”, çuaş, ukrain gäcitläre yanına başqortlar da östäläçäk. Min moña şat.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Uzğan atnada Mordoviänıñ iñ zur tirajlı atnalıq gazetası – “Stolitsa S” – üzeneñ 14 nçe sanında näq şundıy tatarlar häm möselmannar turında yalğan taratqan material bastırıp çığardı
Rusiänıñ massa—küläm informatsiä çaralarında tatarlar häm möselmannar turında yaxşı, döres publikatsiälar siräk bula. Ğadättä ni bulsa da bozıp yazalar. Qayber oçraqlarda mondıy bozular yazuçı jurnalistnıñ tatar häm möselman problemalarında nadan buluınnan kilä, ä qayber oçraqlarda jurnalistnıñ nadanlığına redaktorlarnıñ usal niäte dä quşıla. Mordoviäda da waqıtı—waqıtı belän mondağı ğazetlarda şundıy bozılğan yäisä yalğan materiallar çığa bara.
Uzğan atnada Mordoviänıñ iñ zur tirajlı atnalıq gazetası – “Stolitsa S” – üzeneñ 14 nçe sanında näq şundıy tatarlar häm möselmannar turında yalğan taratqan material bastırıp çığardı. Mäqäläneñ iseme genä dä yañğırap tora: “150 000 дoллapoB yжe ykpaли! Ho HeфTяHoй MarHaT из KaTapa corлaceH oплaTиTb cTpoиTeлbcTBo MeчeTи B CapaHcke”. Bu mäqälädä süz Saranski şähärendä ikençe coma mäçete tözeleşe turında bara. Mäqälädä zur skandal kürsätelä – yänäse Saranski möselmannarı mäçet tözergä dip ğaräplär kitergän 150 meñ dollarnı urlağannar inde, ä ışanuçan ğaräp bayları tağı ikençe mäçetkä dä aqça birergä cıyına. Uquçı ixtıärsız uylanırğa tieş – ä bu möselman qaraqları Qatardan kitergän yaña aqçalarnı da urlamaslarmı?Saranskida 1996 yıldan birle berençe coma mäçete tözelä, ämma anı tözep beterergä äle 5 million sumnan artıq aqça kiräk. Bu berençe coma mäçeten Mäskäwdä şeyx Ravil' Gaynutdin belän eşläwçe Mordoviä möftiäte tözi. Anıñ räise Räşit Xalikov. Ä Saranskinıñ ikençe coma mäçeten Mordoviänıñ üzgä möftiäte tözergä cıyına. Bu ikençe möftiät Mordoviänıñ Regional' möftiäte dip atala, ul Ufadağı möfti Talğat xazrät Tacetdinnıñ möftiätendä terkälgän. Bu ikençe möftiätneñ räise itep Zäki xazrät Ayzatullin eşli. Zäki xazrät Qatar däwlätendä yäşäwçe Xalid ibn Xalif isemle ber şeyx belän elemtägä kergän häm bu şeyx Saranskida ikençe coma mäçete tözergä dip aqça birergä ışandırğan. Bu yañalıq Mordoviä ğazetlarında çıqqan ide inde. Xoday birsen, tağı ber Allahu yortı tözesennär, dip kenä äytergä qala.
Ämma “Stolitsa S” gazetası, sensatsiä eşlärgä tırışıp, möselmannarnı 150 meñ dollar urlawda ğayıpläp, çep—çi yalğan tağıp qına qalmağan. Şul uq publikatsiäda mäçet räseme astında öç balanıñ fotoları urnaştırılğan, alarnıñ isemnäre dä birelgän – Maşa, 13 yäşendä, Semen, 8 yäşendä, häm Maksim, 10 yäşendä. Alarğa jurnalistlar şundıy soraw birgännär – Saranskida närsä tözergä kiräk? Balalar şulay cawap birä – yaña mäktäplär, yaña balalar baqçaları, yal itü yortı, matur ber park kiräk digännär.
Gazetanıñ närsä äytergä telägäne ap—açıq kürenä – balalar äytkänçä, Saranski şähärenä mäktäplär kiräk, yal itü urınnarı kiräk, ä bu möselmannar monda yuq eşlär belän yöri, 150 meñ dollar urlağannar inde, bay häm axmaq ğaräplär tağı dollarlar kitersä, bälki tağı urlarlar. “Stolitsa S” ğazetında bu mäqäläne uqığaç Saranski möselmannarı üzlären çirattağı kimsetü öçen, alarğa yala yaqqan öçen açuların belderdelär. Gazetanıñ şef—redaktorı Vladislav Ğolubçik Mordoviä möftiäteneñ räise Räşit Xalikov häm başqa berniçä möselman belän oçraştı. Ğolubçik äfände üz gazetasında tatarlarnı häm möselmannarnı kimsetkän, yala yaqqan material dönya kürgäne öçen ğafu ütende häm kiläse atnağa üz ğazetında bu xäbärneñ döreslekkä kilmäwe, yalğan buluı turında yazu bastırırğa wäğdä itte. Şulay uq Mordoviä möselmannarınıñ tormışı, Saranskida mäçetlär tözü probleması turında zur ber reportaj eşläp bastırırğa wäğdä birde.
Mordoviä televideniesı da möselmannarnı şundıy zur aqçalar urlawda ğayıplägän ğazet materialına bağışlap ber tapşıru eşläde. Saranskinıñ mäçetlärenä kilep, möselmannar belän interv'yular aldılar häm yakşämbe kön möselmannarnı yaqlağan televizion tapşırunı böten Mordoviäğa kürsättelär. Mordoviä gazetalarında tatarlarnı, möselmannarnı mäsxärälägän mäqälälär 80 yıllar axırınnan uq çığa bara. Küpme genä ğazetlarnı, jurnalistlarnı yalğanda totıp, alarnıñ xataların kürsätep barsalar da, tatarlar, möselmannar turında yañadan—yaña yalğannar çıqmas digän garantiänı kem dä birälmi.
Möselmannarğa üz xoquqların yaqlap, mondıy yalğannar taratu öçen gazetalarnı sudğa birä başlarğa kiräkter. Ğafu ütenülär belän genä çiklänmäskäder. Rusiäda bit konstitutsiä bar, zakonnar bar. Bu zakonnar buyınça gazetalar yalğan taratsa, alardan kompensatsiä räweşendä berniçäşär yöz meñ sum da alırğa bula. Mordoviä möftiäte “Stolitsa S” gazetası belän sudlaşsa, xiçşiksez zur kompensatsiä alırğa mömkinlege bar. Şul aqçalarğa mäçetne tözep beterep bulmasa da, küpmeder rasxodlarnı qaplap bulır ide. Häm iñ möhime – tatarlar süz belän genä qalmas, sudğa birüläre dä ixtimal digän fiker jurnalistlarnıñ häm redaktorlarnıñ xäterendä qalır ide. İkençeli tatar, möselman turında yazğanda, uylabraq yazarlar ide.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


text:
Qala könöndä Öfölä 4 meñ militsiya tärtip haqlayasaq
Räsäy häm başqala könöndä Öfölä Zahir İsmäğilevqa häm Fedor Şalyapinğa häykäldär asılasaq. Qala başlığı Pawel Kaçkaev äyteüensä, Şalyapindıñ häykäle Öfö däülät sänğät akademiyahı aldında, Zahir İsmäğilewtıqı awiatsiya universitetınan alıś tüge, teatr skverında urınlaştırıla. Pavel Kaçkaev Räsäy, Öfö köndäre häm Salauat Yulaevtıñ tıuğan könö uñayınan uźğarılğan bayram 450 yıllıq yubileyğa arnala tip belderźe.
12-se iyundä Öfögä Mäskäüźän Sergey Mazaev häm Moralnıy Kodeks törkömö kilä. Qala könöndäge bayram ğäźättägesä qala xaqimiäte aldındağı mayźanda tönön salyut menän tamamlanırğa teyeş.
Küñelle yır-moñ häm hıranan därttäre taşqan xalıqtı tınıslandırıu ösön qala militsiyahı la kösäytelgän xäldä eşläyäsäk. Räsäy häm başqala könön bildälägändä Öfölä yämäğät imenlegen haqlauğa 4 meñdän aşıu militsiya xeźmätkäre yälep itelä. Respubliqa rayon-qalalarında oşo uq sama xeźmätkär dejur itäsäk.


text:
Baymaq qatın–qızzarı güzäl zattar arahında eskelekkä qarşı köräş başlay
Bıl turalağı qarar qala häm rayon qatın–qıźźar sowetınıñ ultırışında qabul itelde. Sowet räyese Luiza Däülätşina fekerensä, qatın–qıźźarźıñ eskegä halınıuı borsouğa hala, bıl üź siratında etemdär hanı artıuğa, yämäğätselekteñ äxlaqi yaqtan tübän töşöüönä kilterä. Ä keşelärźeñ küź yäştäre aşa bayıqqan kömöşkä hatıusılar ber yazahıź qala. Ultırışta bildäläneüensä, bıl kire küreneştärźe küptän sikläü käräk, qatın–qıźźar Däülät–Yıyılışı Qoroltayğa möräjäğät menän sığırğa xäl itte. Ultırışta şulay uq aq inäyźär klubı oyoştorou mäsälähe lä kütärelde.


text: Qurçaq teatrı rayonnarğa çığıp kitsä, Qazan Tatar yäşlär teatrı 18 martta yaña premyera kürsätä. Ä 15 martta anı tänqıytçelärgä täqdim itü buldı. Ul Ğalimcan İbrahimovnıñ «Almaçuar» xikäyäsenä Fänäwil Ğäliev yazğan piesa buyınça quyılğan spektakl. Spektaklne teatrnıñ baş rejisserı Rinat Äyupov säxnäläşterde. Balalar öçen tärbiäwi role bik zur bulğan Ğalimcan İbrahimov uzğan ğasırda yazıp qaldırğan bu keçkenä äsärgä, Yäşlär teatrı xezmätkärläre yañarış birde. İnde onıtıla yazğan «Almaçuar» xikäyäse spektakldä canlanıp balalarğa qayttı.


text:
Jas änşilerden quralğan Ninety One tobı büginde el awzındağı negizgi taqırıptardıñ biri. Atalğan toptıñ sän ülgisi men saxnadağı önerine narazı azamattar eldiñ är tükpirinen şığıp jatır. Ninety One-nıñ erteñ Jezqazğan qalasında ötwi tïis koncertine de ruqsat berilmepti, dep xabarlay`dı Qamshy.kz.
19 qazan küni Jezqazğan qalasınıñ Mädenïet jäne xalıqtar dostığı üy`inde Ninety One tobınıñ koncerti ötwi kerek bolğan. Alay`da, qala äkimdigine turğındar atınan atalğan koncerttiñ ötwine tıy`ım salw twralı 350 adam qol qoy`ğan xat joldanğan. Xat avtorları toptıñ ustanımdarı bala tärbïesine keri äserin tïgizetinin ay`tqan.
Äkimdik turğındardıñ ötinişin qanağattandırıp, top koncertin ötkizwge ruqsat bermegen.
«Xalıq qarsı bolıp, jüzden asa adam xat joldadı. Qala turğındarınıñ ötinişimen sanasıp, atalğan toptıñ erteñgi koncertin ötkizwge ruqsat berilmedi», - dey`di Jezqazğan qalası äkiminiñ baspasöz xatşısı Gülden Jandïlʹdïnova.


text:
Demokratlaştırıu yıldarında ölgäşelgän qazanıştar üz kösön yuğalta bara
11 üktäber respublikala bayram tip iğlan itelgän. Uğa tiklemge ike kön baytaq obyıqttar asıu, Mortaza Räximovtı ber urından quźğalmayınsa säğättär buyı kötöp torğan mäktäp uqıusılarınıñ huşın yuğaltıp yığılıuı, hıuıq teyźerewe menän iźtä qalasaq. Prezidenttıñ matuğat sekretarı Ural aryağı rayondarınıñ berehendä quldarına şar totop säğättär buyı Mortaza Räximovtı kötkän ber balanıñ huşın yuğaltıuın üź küźźäre menän kürgäs, urındağı yetäkselärźeñ sañın qağıp ta alğan. Respublika könön bayram itew ğäźättän tış xäldärheź źä bulmanı. Xoquq haqlaw orğandarı terror yanawı turahında mäğlümät alğan. Başqalanıñ Çernikovka biźtähenä şul uq minuttarźa operativ törköm sıqqan. Unda küp qatlı yortton huñğı qatında qara paqet tabılğan. Ğäźättän tış xäldär idaralığınan xäbär itewźärensä, şıltıratıu yalğan bulıp sıqqan. Bayram köndärendä respublika milisiahı kösäytelgän rejimda eşläy. Respublika xalqı ösön bıl bayram Yıldar ütew menän Respublika könön xalıq nisek qabul itä huñ? ayırılğıhıź ber ölöşönä äylände. Awıl xalqı qulaqsa eşläp qalıu ösön qalağa qartufın, käbeźtähen-bar uñışın kilterä. Qartuftıñ xaqı töştö - Öfölä unıñ kilohı 2 hum ğına tora.
11 üktäber Öfögä küp bala tärbiäläwse äsälär źä saqırıldı. Ular Başqortostanda ös meñläp keşe-maxsus bayramğa saqırılğaynı. Aqbuźat ippodromında at yarıştarı uźźı, bayram konsertı buldı. Bayram feyerverkı yañğıralı.
Rämzit Abulyayıv, Öfö


text:
Taciqstannıñ baş prokurorı Bobojan Boboxanov, oppozisiä citäkçese Mahmadruzi İskandarovnı qulğa alu turında färmannı tağın ber tapqır qabatladı. Bügen Düşänbedä matbuğat oçraşuında Boboxanov, İskandarovnı tikşerü tämamlanmadı, dide, häm Rusiä räsmiläreneñ anı törmädän çığaruına qänäğätsezlek belderde:
"Anı, qurqınıç cinäyätçe bularaq, qulğa alu färmanı bar. Ber kemneñ dä, ber säyäsi partiäneñ dä anı qulğa alırğa qomaçawlarğa xoquqı yuq. Cıyılğan rişwätlär dä aña yardäm itmiäçäk. Tuğannarı häm xezmättäşläre tırışmasın da. Qayçan da bulsa ul cawapqa tartılaçaq," dide baş prokuror.
Taciqstan demokratik partiäse başlığı İskandarov üz ilendä zur külämdä aqça üzläşterüdä häm oyışqan cinäyätçel törkemgä qatnaşı buluda ğayeplänä. Taciqstan sorawı belän ul uzğan yılnıñ dikaber ayında Mäskäwdä qulğa alınğan ide. Uzğan atnada Rusiä räsmiläre, ğayepläwlärneñ nigezsez bulğanın belderep anı irekkä çığardı häm Taciqstanğa tapşırudan baş tarttı.


text:
QR Prezïdenti Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan» Ulttıq arnasındağı Nurlan Qoyanbaevtıñ «Tüngi stwdïya» bağdarlamasında qonaqta bolıp, «baqıt» uğımı töñireginde oy` qozğadı, dep xabarlay`dı QazAqparat.
Elbası jastarğa aqıl-keñesterin bere kele, ata-anağa qurmet jay`ında ay`ttı.
«Biz ülkenderdi sıy`lap ösken qazaqpız. Qarïyalardı qazınamız dep bilgen, ananı süy`gen, qurmettegen adambız. Ananıñ aq sütinen artıq eş närse joq. Meniñ barmay`tın jerim joq qoy`, barlığın aralap jüremin. Burın meniñ jastaw kezimde Qarttar üy`inde qazaqtıñ qarïyaları bolmawşı edi. Qazir barsañ, qazaqtıñ da qarïyaları da sol jerde. Jandarına otırıp: «Balalarıñız bar ma?», dep äñgimelesip, surağanımda: «Qay`tesiñ sonı, suramay`-aq qoy`!», - dey`di. Barlığı tüsinikti boladı. Ärïne, sol kezde işiñ aşïdı. Äke men anağa jasağan jaqsılıq ta, jamandıq ta öz balalarıñnıñ aldınan şığadı. Är waqıtta oy`lanıñdar. Olarğa bir närseni bölip berwdiñ keregi joq. Jalaqılarıñnıñ jartısın aparıp berwdiñ de qajeti joq. Bes mïnwt janında otırıp, «papa, mama» deseñ - sol kerek. Olarğa basqası kerek emes. Senderge bir ay`tarım osı edi», - dedi Prezïdent.
Sonday`-aq Memleket basşısı baqıt twralı söz qozğap, qazaqstandıqtarğa batasın berdi. Nursultan Nazarbaev jaqında Garvard wnïversïteti «Baqıt degen ne?» degen suraqqa sawalnama ötkizgenin, mıñ adamnan jawap alınğannan key`in, baqıt tört närseden turatındığı anıqtalğanın ay`ttı.
«Eñ birinşi baqıt - ol bawırıña basatın balañ. Äy`eldiñ şaşı jibektey` bolatını, onıñ şaşınan künine bir ret sïpap ötseñ - solay` boladı. Ekinşiden, boy`ıñ suñğaq äri ädemi bolwıñnıñ sebebi - tamağıñnıñ jartısın aşqa berseñ. Sonday`-aq, balañdı jaqsı körw, üy`iñdegi jubay`ıñmenen tüsinisip ömir sürw, joldastarıñmen qatınasıñ, köñiliñdi köterw degen sïyaqtı qarapay`ım närseler adamnıñ baqıtına äkeledi. Onı özderiñ bilesiñder. Sondıqtan, baqtarıñ bastarıñnan tay`masın», - dep tiledi Qazaqstan Prezïdenti.


text:
Samar ölkäsendä tatar telen tatar taptıy
Tatar milläteneñ ruxi ür tawın menä inde 454 yıldan birle işälär. Ber yaqtan monı rus şovinistları eşläsä, ikençe yaqtan tatar milläten üz tatarıbız cimerä. Tel yuğala dip sıqranabız, ğöref- ğädätlärebez yuqqa çığa dip täqrarlıybız. Şul uq waqıtta tatar üz öyenä tatar gäcit- jurnalların aldırmıy, tatarça kitap uqımıy, tatar telendä bulğan radio- telekanallarnı tıñlarğa, qararğa köç quymıy.
Cır tütälenä küz salsañ, awıl – millätebezneñ izge bişege. Tik menä eşlär şulay barsa, tatar awılında tizdän sanduğaçlar da rusça sayrıy başlar, axırı.
Samarda millätpärvarlarıbız bärelä- suğıla tatar balalarınnan ğına tuplanğan mäktäp açtılar, xäzer şul mäktäpne ike märtäbä zuraytu yözennän küp köç sarıf itelä. Ölkä häm şähär byudjetlarınnan 100 millionğa yaqın aqça alu yünäleşendä tir tügelä. Maqsat izge. Millionlı rus şähärendä tatar balasına milli möhit buldıru, telgä yörätü, ğöref- ğädätlärebezne islärenä señderü.
Ä ölkäneñ qayber awıllarında üzebezneñ ük tatarlar mäktäptä tatar telen uqıtuğa qarşı çığalar, tatar tele däreslärennän baş tartıp ğariza yazalar! Şundıy yämsez küreneşlärneñ berse Samar ölkäseneñ Poxvistnevo rayonına kergän ataqlı dürt mäçetle Ğali awılına qağıla. Ğali awılı urta mäktäbeneñ tatar tele uqıtuçısı Zölfiä xanım Asılgäräyeva söyli:
“ Mäktäpneñ ber sıynıfı inde ike yıl tatar telen uqımıy. Äti- äniläre ğariza yazıp birdelär. Tatar telennän baş tarttılar.”
Şundıy uq yämsez xäl ölkäneñ Yaña Usman urta mäktäbendä dä bula yazğan. Yarıy äle direktor qatı torğan.
Tatar tele uqıtuçısı Gölfiä Märdäğäläm qızı söyli:
“ Ata - analar talpınıp qarağannar ide tatar telen uqıttırmasqa, direktor barçasın da urınnarına quydı.”


text: Qırğızıstan prezidentı Qormanbäk Baqıyıv, oppozitsia nıq basım yasağanğa, quät tarmaqları başlıqlarınıñ qayberlären alıştırdı. Milli iminlek xezmäte başlığı itep, eçke eşlär ministrı bulıp eşlägän Marat Sutalínov bilgelängän. Ğosmanlı Ğurunov waqıtlıça eçke eşlär ministrı wazífaların başqaraçaq. Ul moña qädär terrorğa häm dini ekstremizmğa qarşı bülekkä citäkçelek itkän ide. Oppozitsianeñ başlığı Ğömärbäk Tekebayıv belän bulğan xäl bu citdi taläplärne quyarğa etärde. Tekebäyıvnıñ sumqasında äfiün tabılğaç, bu eşne tikşergän parlament törkeme, quät tarmaqları oyıştırğan provokatsia buluın açıqladı.


text:
Sverdlaw өlkәse gubernatorı Edurad Rossel milli oyışma wәkillәre belәn oçraşqannan sөŋ, өlkә başlığınıŋ yәrdәmçese qabattan milli lidelranı cıyğan. Alarğa dәwlәt yardәmendә hәl itelerğә tieşle mәsәlәlәrneŋ isemlegen tөzerğә hәm bu qәğәzlәrne xaqimiәtkә tapşırırğa kirәk bulaçak. Bu oçraşuda, gubernatornıŋ çırşı bәyrәmendә tөrle millәt wәkillәren kürerğә telәwe dә әytelğәn. Tatar balaları, şulay itep, gubernator aldında nindi şığır sөylәrğә hәm nindi cır cırlarğa dip aldan uq uylap quyarğa tieş bula.
Fәviә Safullina, Yekaterinbur.


text:
Osman Öztunç - Bugün Ayın Işığı
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Bugün Ayın Işığı
Etiketler : Osman Öztunç - Bugün Ayın Işığı türkü indir, Osman Öztunç - Bugün Ayın Işığı türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Bugün Ayın Işığı mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Bugün Ayın Işığı türküsü, Bugün Ayın Işığı sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Bugün Ayın Işığı bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Suları Islatamadım
Osman Öztunç - Züleyha da Kalmışım
Osman Öztunç - Foseptik Çukuru
Osman Öztunç - Yılgınlığına İnat
Osman Öztunç - Kan Düşerken Toprağa


text:
İran Xalıqara Atom Energiä İdaräse belän ixtiarıy xezmättäşlegen tuqtattı
Atom qoralın taratmaw turındağı kileşügä Östämä protokol dip atalğan dokumentnı İran Könbatış basımı astında 2003 yılda imzalağan ide. Bu protokol nigezendä, 18 yıl buyına yäşeren atom eşçänlege alıp baruın taınğan İran, uran bayıtuın tuqtatıp torırığa, xalıqara inspektorlarğa teläsä qaysı waqıtta tikşerü ütkärergä röxsät birgän ide. Menä şul tikşerülär xäzer röxsät itelmiäçäk digän süz.
Şul uq waqıtta İran Atom qoralın taratmaw kileşüe nigezendä eşçänlegen däwam itergä cıyına. "Amerika xökümäteneñ artıq zur taläplärenä bez açıqça cawap biräbez, bez atom texnologiäsenä iä bulu niätennän baş tartmıybız, bu bezneñ qanuni xoquqıbız", di İrannıñ Tışqı eşlär ministrı.
Berük waqıtta İran räsmiläre kilep tuğan wazğiätne diplomatik yullar belän xäl itergä, xalıqara cämäğätçelek belän söyläşülärne däwam itü telägen belderä. Bu turıda bügen Tışqı eşlär ministrlığı süzçese Xämit Riza Asefi qabat äytte.
İran mäsäläsen İminlek Şuirasına tapşırırğa qarar itelsä dä, aldağı ber ay eçendä älegä ber çara da kürelmiäçäk. Xalıqara Atom energiä idaräse başlığı Möxämmät Äl-Baradei''nıñ Mart ayında bulaçaq xisabına qädär.
Menä şuşı ay eçendä İran räsmiläre söyläşülärne däwam itergä cıyına. Ayırım alğanda, Rusiäneñ İranğa urannı bayıtıp birü täqdime turında. Ämmä Asefi süzlärençä, xäzer bu täqdim, yaña wazğiätkä kürä üzgärtelergä tieş. Fivralneñ 16sında Rusiä häm İran räsmiläre şuşı mäsälädä oçraşırğa cıyına.
Yäkşämbedä Münxenda barğan iminlek konferensiäsendä Rusiäneñ Saqlanu ministrı Sergei İvanov, İran belän söyläşülärne däwamitergä kiräk, xalıqara inspektorlarnıñ annan kitüe – bik naçar fal bulaçaq dide.
Şul uq konferensiädä qatnaşqan Quşma Ştalar däwlät sekretare urınbasarı Robert Zöllick, Washington, İranğa basım yasaw öçen xalıqara koalitsiä tözergä cıyına dide. Washington İrannı yäşeren räweştä atom qoralı buldıru niätendä ğäyepli. Tähran bu ğäyepläwlärne kire qağa, atom programmasın barı tik tınıç maqsatlar öçen dip belderä.
ali ğilmi


text: 20 dekäber başqalanıñ Lenin mäydanında “Buş kästrüllär marşı” isemle qarşılıq aksiäse uzdı. Ul keçe bazarlarnı beterügä qarşı yünältelgän ide. Çarada yözgä yaqın keşe qatnaştı. Alar: “Bezgä yal üzäkläre tügel, arzanlı ikmäk kiräk!”, “Azıq-tölekne qaydan satıp alunı üzebezgä saylaw irege biregez!”, “Keçe bazarlarnı yaqlaw - Başqortstan awılların yaqlaw”, “Keçe bazarlar yazmışın - referendumğa!” häm başqa şundıy eçtälekle şigärlär totqannar ide. Çara axırında respublika xakimiäten eşquarlıq xoquqların bozuda ğäyepläp imza cıyu oyıştırıldı. Alar Rusiäneñ baş prokuraturası häm monopoliägä qarşı idarälärgä cibäreläçäk.


text: Kiçä İrannıñ tönyağı häm üzäk rayonnarında bulğan cir teträw näticäsendä kimendä 35 keşe hälak buldı, 350gä yaqını yaralandı. Qazwin provinsiäse iñ küp ziyan kürgän. Anda 80nnän artıq awıl cimerelgän. İsän qalğan keşelär tağın cir teträwdän qurqıp tönne uramda uzdırğan. Amerika Quşma Ştatlarınıñ Geologik küzätülär agentlığı cir teträw Rixter ülçäwe belän 6.2 köçendä buldı, dip belderde. Anıñ üzäge Baladeh şähärendä, Tährannan 70 çaqrım yıraqlıqta, Kspi diñgezennän yıraq tügel bulğan. Cir teträw başqala Tähranda da sizelgän.


text:
Räşit Zahidullin: Teatr uttan tügel, sudan kübräk zıyan kürde
Sişämbe könne Qazandağı Kärim Tinçurin isemendäge tatar teatrı binasında yanğın çıqtı. Bu xaqta respublika televideniesendä genä tügel, xätta üzäk kanallarında da reportajlar buldı. Anda Qazandağı tatar teatrında zur yanğın çığıp, binağa şaqtıy zıyan kilde, dip söylädelär. Läkin teatr wäkilläre jurnalistlarnıñ älege waqiğanı şulay faciğäle itep kürsätüe belän kileşmi. Sensatsiä artınnan quıp, televidenie xezmätkärläre bezneñ tamaşaçılarnı aldadı, teatrnıñ abruyına zıyan kiterde, dip sanıy alar. Şuña da, bu yanğın xaqında tulıraq häm tögälräk mäğlümät alır öçen bez teatrnıñ baş rejisserı Räşit Zahidullinğa möräcäğät ittek. Ul bezgä menä närsälär söyläde.
Teatr yanğınnan alay ällä ni zur zıyan kürmäde. İñ zur zıyan yanğınnı sündergändä sibelgän sudan buldı. Läkin bez yanğın sünderüçelärgä barıber bik räxmätle, alar bik tiz kilep, yanğınnı sünderdelär, alar bulmasa zıyan kübräk bulğan bulır ide. Yanğın dip, anda ber divan ğına yandı, utına qarağanda, tötene kübräk buldı. Berençe qatta yal bülmäsendäge ber divannan şundıy tawış quptı. Keşelärgä kilgändä, bezneñ ber xezmätkär tötennän qurqıp, täräzädän sikerde, başqa alay zıyan kürüçe yuq. Teatrda isä säxnä, kostyum-dekoratsiälär isän. Läkin tözekländerü eşläre barıber kiräk inde. Läkin bez üzebezneñ säxnädä bulmasa da, tamaşaçılar aldında çığış yasarbız, dip uylıymŞulay itep, Kärim Tinçurin isemendäge teatrnıñ baş rejisserı Räşit Zahidullin fikerençä, alar tamaşaçılar belän bik ozaqqa ayırılırğa niätlämi.
Gölnaz İlgizär


text:
Rafael Xäkim “Mädäni comğa”da
“Keşe qayçan üläsen belsä, Ğazrailgä dä rişwät birü ämälen tabar ide”. Bu yullar “Mädäni comğa”nıñ bügenge sanınnan möxtäräm tıñlawçılar. Ämma süz Ğazraillärgä, dingä bağışlanğan yazma turında barmıy. Tatarstan Däwlät şurasındağı “rişwätçelekkä, yäğni korrupsiägä qarşı toru turındağı” qanunnı ğämälgä aşıru barışı belän jurnalistlarnı tanıştıru utırışın kiñräk yaqtırta. İşetkänegezçä,“Mädäni comğa” bu sanında da säyäsi häm xoquq mäs’älälären çitlätep ütmägän. Ä menä aqça birep kemne dä bulsa, nider eşlätügä kilgändä, gazetadağı “Bişençe bağana” digän mäqälädä Rabit Batulla Xac säfäre tä’sirläre belän urtaqlaşıp, “Batulla ağa, sine Xacğa yullar öçen ike-öç bay aqça birergä riza,- digäç,- Bu bit alarnıñ xäläl aqçası sawabı da alarğa kübräk bulır”,- dip üzeneñ aqça aludan baş tartuı turında yaza.
Säfär, säyäxät digännän “Mädäni comğa” bu sanında Niyaz Xalitovnıñ säyäxätkä kilüçelärne ozatıp yörüçelär öçen qullanma bularaq çığarılğan “Qazan kirmäne”- “Kazanski Kreml'” digän kitabı belän bäxäskä kerä. Ğalim Marsel' Äxmätcanov kitap avtorınıñ “Bezneñ erağa qädär berençe meñ yıllıq axırında xäzerge Qazan tiräsendä borınğı mari etnosına qarağan qabilälär yäşägän” digän yulların şik astına ala.
“Mädäni comğa” xezmätkäre Niyaz Aqmal da üzeneñ yazmasın tarix belän bäyläneşle kürenekle şäxeskä Tatarstan fännär akademiäseneñ tarix institutı mödire Rafael' Xäkimgä bağışlağan. Mäqälä “Mine äti döres añlar ide” dip atala.
Äñgämä qorırğa barğanda min anıñ şäxsi tormışı turında söyläşergä dip barğan idem. Rafael' äfände belän oçraşqaç säyäsätkä qağılmıy mömkin tügel ikän. Ul 10 yıl däwamında citäklägän Märcäni isemendäge tarix institutına 10 yäş tuldı. Näq şuşı könnärdä, anıñ tuğan köne aldınnan bezgä xäbär kilep ireşte Mäskäwdä Tatarstan belän ike aradağı şartnamägä Däwlät duması uñay tawış birgän. Soñğı könnärdä genä şuşı säyäsi waqiğalar bulıp torğan waqıtta qaytıp citte Budapeşttan menä şuşı tarix institutı äzerläp çığarğan ike zur fänni kitaplar. Berse atala “Tatarika” dip, ikençese “Atlas Tatarii”. Menä şulay ite bezneñ süz ireksezdän başlandı şartnamädän. Rafael' äfändeneñ üze belän yaqınnan aralaşqanım yuq ide. Miña bik qızıqlı şäxes belän oçraşırğa turı kilde. Tarix institutınıñ Qazannıñ tuuına 1000 yıl tulunı niçek itep zur öleş kertkännären. “Tatarika” häm “Atlas Tatarii” digän kitaplarda, Rafael' äfände äytüençä 1000 yıllıq, 2000 yıllıq iñ borınğı zamannardan birle tatar tarixına bäyle bulğan waqiğalar açıla häm xaritälär bu kitapta birelä. Bu mäqäläne bügen qulına alıp uqığan keşelär Rafael' Xäkim çinovnikmı ällä çinovnik tügelme digän bik qızıqlı sorawğa da cawap tabarlar dip uylıym.
Bu mäqäläne bügen qulına alıp uqığan keşelär Rafael' Xäkim çinovnikmı ällä çinovnik tügelme digän bik qızıqlı sorawğa da cawap tabarlar dip uylıym.“Mädäni comğa”nı daimi uquçılarnıñ qayberläre “Cihan şahit”tağı şaqqatqıç waqiğalar, Rusiäneñ başqa töbäklärendäge mädäni çaralar, Yoldıznamädäge farazlar belän dä tanışırğa ölgergänder inde. “Mädäni comğa” cırçı İlham Şakirovnıñ kiçä ütkän tuğan köne uñayınnan Renat Xaris yazğan şiğerne dä iñ berençelärdän bulıp bastıra. Annan yullar.
Sember säxnäsenä üzeñ çıqmas borın,
İsemeñne işetügä, xalıq, torıp
basıp alqışladı sine- därräw quptı… Şiğerne tulısı belän uqıysı kilgännärgä häm äytelgännär turında kübebräk belergä telägännärgä “Mädäni comğanı” tabıp uqıysı ğına qala inde möxtäräm tıñlawçılar.Nail Alan


text:
İzrail'neñ könyağındağı şuşı şähärneñ üzäk aftobus stansiäsendä ber intixarçı fälestinle bomba şartlatıp distälärçä keşene yaraladı. Politsiä süzçese Avi Zelba äytüençä, intixarçı avtobusqa utıra almıyça bombanı uramda şartlatqan.
Yaralanuçılarnıñ ikese awır xäldä dielä. Alar intixarçığa aftobusqa utıru mömkinlege birmägän iminlek saqçıları dip isäplänelä.
Şartlaw bügen irtän, izrail'dä härkem yaña eş atnasın başlarğa aşıqqan säğätlärdä buldı.
Älegä şartlaw öçen cawaplılıqnı beräw dä üz östenä almadı. 3 kön elek İzrail' xärbiläre Könbatış Yardağı Tulkarm şähärendä suğışçılar yäşerengän urınğa reyd barışında 5 fälestinlene üterülären beldergän ide.


text:
Räsäyźeñ küp kenä kiñ mäğlümät saraları Başqortostanda huñğı ös ayźa moral-psixologik klimattıñ qırqa üźgäreüe turahında xäbär itä. Bınıñ ösön matbuğat bittärenä genä bağırğa käräk. Oppozitsiä Räsäy prezidentı Vladimir Putindıñ xakimiät vertikaleneñ nıqlığın tikşerä. Başinform ağentlığı oppozitsiä sığıştarın şulay tip bahalanı. Unda küp kenä mäğlümät saraları Başqortostandıñ berläşterelgän oppozitsiähınıñ Mäskäüźäge aksiähına bitaraf qaldı tip äytelä. Bınıñ säbäbe – "liberal aźsılıqtıñ sıbar yıyılmahınan torğan säyäsi Gulag totqondarınıñ sığıştarı üźgärgän Räsäygä tap kilmäy". Tekä yegettärźeñ Boeing yallap Mäskäügä osouın da bıl mäqälä autorı äle bınday uy donyala ber genä oppozitsiänıñ da başına kilgän eş tügel tip äytkän. Ul oppozitsiä sığıştarında Başqotostan ösön tügel, Räsäy ösön źur xäüef yatıuın kürä. Yäğni, Başqortostan Räsäyźä xakimiätte qolatıuźıñ teüäl uylanılğan ber senariyı. Şuğa la ägär Kreml başqort oppozitsiähına birelhä, başqa töbäktärźä lä şunday uq sığıştar kitäsäk. Ämmä ikense sığanaqtar buyınsa, Başqortostandağı oppozitsiäğa Kreml kontrollek itä. Mäskäü başqort oppozitsiähı yarźamında Sergey Veremeyenko yarźamında başqara almağan eştären atqarıp qalırğa tırışa. Yäğni, Başqotostandıñ neft eşkärteü kompleksın qulğa töşöröü. Üźźären oşolay fayźalanırğa birgän oppozitsiä yetäkseläreneñ başın neftkä almaştırasaqtar. Häm bögön ük oşo fekergä qarata Başqortostandıñ berläşterelgän oppozitsiähı üź qaraşın belderźe. Koordinatsiä şurahı ağzahı Mäjit Xujin äyteüensä:
Audio
Başqortostandıñ berläşterelgän oppozitsiähı sığışı oşo aźna aźağına,16 aprilgä täğäyenlängän. Kisä şuranıñ sirattağı ultırışında uğa äźyerlek häm Mäskäüźäge aksiäğa yomğaq yahaldı:
Audio
16 april berläşkän oppozitsiä mitinğıhına Qazan, İjaw, Irımbur häm Sallı tatarźarı la qatnaşırğa saqırıu alğan. Sallınan tatar ijtimaği üźäge räyese Räfis Kaşapov xäbär iteüensä, 2003 yılda Başqortostan Prezidentın haylawźarı, 2002 yılda Bötä Räsäy xalıq isäben alıuźı onotorloq tügel. Mitingta qatnaşıusılar bılarźıñ barıhın da Mortaza Räximovtıñ isenä töşörörgä niätläy. Räfis Kaşapov Başqotostan oppozitsiähı talaptarın tulıhınsa yaqlawı turahında beldergän. Qasandır Ayrat Dilmöxämätov ağza bulıp torğan Başqort xalıq kongresı oyoşmahı Başqortostanda oppozitsiä bulıuın xuplay. Oyoşma yetäksehe Fänit Moratbaqıyıv äyteüensä:
Audio
Fänit Moratbaqıyıv ta Başqortostan oppozitsiähınıñ nindäy alımdar menän eşläüe, mitingtarğa kileüselärgä aqsa tüläneüe turahında tulı mäğlümät bar.
Audio


text:
Kiçä Belarus başqalası Minskida oppozisiä oyıştırğan uram cıyınında qatnaşqan 5 ukrain watandaşınıñ qulğa alınuına Ukraina tışqı eşlär ministrlığı Keivtağı Belarus ilçelegenä borçılu belderde. Ukrain diplomatlarına qulğa alınğan üz watandaşları belän oçraşu röxsät itelmäwe, 1963nçe yılğı diplomatik mönäsäbätlär turındağı konvensiäne bozu bulıp tora, häm ayıruça borçılu tudıra, dip belderde tışqı eşlär ministrlığı.
İnterfax xäbär itüençä, cıyında qatnaşqan 14 rusiä keşese häm 13 belarus aktivistı da şulay uq qulğa alınğan. Kiçä yözdän artıq keşe prezident xakimiäte binası yanına kilep Alexander Lukaşenkanıñ avtoritar säyäsätenä protestın tapşırırğa telägän. Şunda qula alular başlanğan.


text:
Waşington Ğıraqqa qarşı suğışta AQŞnı yaqlasalar da, Xalıqara Cinayätlär Mäxkämäse mäsäläsendä üz qubızına biyemägän illärgä xärbi yardämne tuqtattı.
AQŞ amerikan vatandaşlarına Xalıqara Cinayätlär Mäxkämäsendä cavapqa tartılmauları öçen immunitet tanığan ikeyaqlı kileşügä qul quymağan 35 ilgä 50 milion dollarlıq xärbi yardämne köçtän çığardı. Amerikanıñ Üzäk häm Könçığış Yevropadağı berektäşläreneñ bu qarardan küñelläre qayttı. Radiobıznıñ Washingtondağı xäbärçese qayber illärneñ väkilläre belän söyläşte.
Audio
"AQŞ keşelären Xalıqara Cinayätlär Mäxkämäsennän saqlaunıñ bezneñ här il belän mönäsäbätlärebezdä möhim mesele bulaçağına şik bulmasın."
Buşnıñ qararın tänqitlävçelär, AQŞ Yevropadağı berektöşlärenä yardämne tuqtatuı belän Xalıqara Cinayätlär Mäxkämäsenä qarata totqan pozitsiäse öçen yuğarı bäyä tüli digän fikerdälär. Litvanıñ Washngtondağı ilçelegeneñ mätbuğat süzçese Rolandas Kocinskas AQŞnıñ isemlekkä üz ilen kertüenä qarata küñel qaytunı yäşermäde.
Audio
"Bez bu bulmas dip uylağan idek. AQŞnı yäisä Yevropanı saylau aldında qalırğa mäcbür buluıbızğa küñelebez qayttı."
Kacinskas Litva yaqınça 4 million dollar yuğaltaçaq dip belderde. Slovakiäneñ dä Washingtondağı väkile Peter Kmeç tä küñel qaytunı yäşermäde
Audio
"Bez AQŞ administratsiäsenä ilebezneñ AQŞnıñ Ğıraqtağı kamaniändä häm terrorğa qarşı köräşendä turılıqlı berektäşe buluın añlatırğa tırışabız. Bezgä NATOnıñ tulı xoquqlı ağzası häm AQŞ berktäşe möğämäläse kürsäteler dip kötkän idek."
Latviä ilçese Ricard Mucins isä Brussel belän Washington urtaq fikergä kilmägän xäldä, şuşı altı il qorban bulaçaq digän fikerdä.
AQŞnıñ elekke prezidentı Klinton Xalıqara Cinayätlär Mäxkämäsen buldıru kileşüenä qul quyan bulsa da, prezident Buş mannan vaz kiçte häm ul vaqıttan başlap AQŞ administratiäse aña qarşı köräşä. İllärgä amerikan keşelärenä immunitet tanığan ikeyaqlı kileşügä qul quyuları öçen basım yasıy. Xorvatiä, Serbiä häm Çernogoriäneñ dä yardämne yuğaltuları äle mömkin. Human Rights Watchtağı xalıqara yustitsiä programması direktorı Richard Dickerneñ fikerençä, yardämne tuqtatu AQŞnıñ Üzäk häm Könçığış Yevropadağı berektäşlären yañaqlau belän ber. Bu adımnı Belgrad häm Zagreptağı millätçelärgä añlatu bik qıyın
Audio
"Serbiä häm Xorvatiä aldında torğan qıyınlıqlarnı añlatıp bulmıy. Ber yaqtan AQŞ xökümäte şuşı illärneñ xökümätlärenä Yugoslaviä buyınça Haaga teribunalı belän xezmätättäşlek itsennär dip , ä ikençe yaqtan Xalıqara Cinayätlär Mäxkämäse belän xezmättäşlek itmäsennär dip basım yasıy. Bu ikeyözelelek häm yämsez."
Xalıqara Mäxkämäne yaqlauçılar , anda tik cirle mäxkämälär tikşermägän suğış cinayätläre genä tikşereläçäk dip monı yaqlıylar. Moña qaramastan, AQŞ immunitet mäsäläsendä ayırım illärgä basım yasauın dävam itä häm Buş administratsiäse isemlektäge 35 ilneñ qayberläre ikeyaqlı kileşügä qul quyar dip ömetlänä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Udmurtiä başqalası İjaw şähärendäge tatar gimnaziäsen kiñäytep tözü turında uquçılar da, uqıtuçılar da, ata—analarnıñ da xıyallanıp yörüläre xaqında «Azatlıqqa» xäbär itkän idem. Bu mäs'älä respublika, şähär citäkçeläre aldında da ber genä tapqır kütärelmäde. Bu atnada gimnaziä xälenä qağılışlı problemalar tağın qalqıp çıqtı.
Ütkän uqu yılında tatar gimnaziäseneñ statusın yaqlağanda komissiä berniçä täqdim yasağan ide. Alarnıñ ber öleşe uqıtu—tärbiä eşenä qağılsa, şulay uq gimnaziäneñ uqıtu mäydanı az buluı da assızıqlandı. Şuşı uq täqdimnär ütkän yılda oktäber başında gimnaziädä uzdırılğan mägägrif ministıyrlığınıñ küçmä kollegiä utırışında da raslandı. Quyılğan problemalarnı gimnaziä urnaşqan İjaw şähäreneñ Lenin rayonı administratsiäse häm şähär mäğärif bülekläre xäl itärgä tieş bulsa, ber yıl waqıt uzğan, ämmä alarnıñ berse dä ğämälgä aşırılmağan. Ul täqdimnärneñ iñ möhime — gimnaziäneñ uqıtu mäydanın kiñäytü. Ä bu mäs'älädä bügengä xätle bernindi dä açıqlıq yuq. Yanqormanıñ tözeleş proyektı da, anı başqarıp çığu öçen finanslar bülep birü dä ütälmägän. Şuşı könnärdä gimnaziädäge problemalarnı xäl itü buyınça qabul itelgän qararlarnıñ ütäleşen respublika Xakimiäte qarşındağı uqu yortların attestatsiäläü komitetı utırışı tikşeräçäk. İnde cawaplı keşelär niçek cawap birerlär, tağın nindi qararlar qabul iteler, waqıt kürsäter.
Bu atnada Udmurtiä başqalasında berdänber udmurt gimnaziäseneñ dä kiläçäge turında waqiğalar buldı. Gimnaziä älegä qadär şähär üzägendäge yaraqlaştırılğan binada tuplanğan bulsa, yaña uqu yılınnan udmurt gimnaziäseneñ dä uqıtu mäydanın kiñäytü niäte belän alarnı şähär çitendäge mäktäpkä küçerdelär. Monıñ belän ata—analar kileşmiçä, respublika Xakimiäte qarşında uram cıyınnarı oyıştırdılar. Däwlät Sovetı Räise İğor Semenov yanında, mägärif ministıyrlıygında da oçraşular bulıp ütte. Näticädä, balalarnı älegä elekkege binalarında qaldırdılar. Ämmä mäğärif ministrı Andrey Kuznetsov teletapşıruda — balalar ber tel belän genä çiklänergä tieş tügel digän fikerne belderde. Dimäk, yaña ministr gimnaziäneñ uqıtu protsessı belän tanış tügel, alarnıñ udmurtmı, tatarmı gimnaziäläre alar, anda uqıtu nigezdä federal' programma buyınça alıp barılğanın, häm östämä tuğan tel uqıtıluın belmi küräseñ.
İjaw şähäreneñ 10—nçı mäktäbe binasın tözep, anda üzençälekle uqıtu häm tärbiäläw sistemasın buldırğan, mäktäptä çirek ğasırğa yaqın direktor bulıp xezmät itkän, layıqlı yalğa çıqqaç ta anda sotsial' pedagog wazifasın başqarğan Rawil Minneäxmät ulı Ğubayıwnıñ isemen mäñgeläşterü yözennän pänceşämbedä anda memorial' taqta açu tantanası bulıp ütte. Bu uñaydan miting oyıştırıldı. Anda uquçılar, uqıtuçılar, Rawil Minneäxmät ulınıñ dusları, tuğannarı, ictimaği xäräkät wäkilläre cıyılğan ide.
Balalar da, çığış yasağan här keşe dä mäktäp direktorınıñ xezmätenä yuğarı bäye birdelär, anıñ belän bergä eşlägän yıllarnı iskä aldılar. 10—nçı mäktäpneñ bügenge direktorı, Rawil Ğubayıwnıñ eşen däwam itüçe Yılena Razvalinova mitingta Rawil Ğubayıwnıñ isemen mäñgeläşterü buyınça mäktäptä küp kenä çaralar qaralğanın da citkerde. Maxsus xisap açıp, Rawil Gubaev fondı buldırırğa, anıñ turında mäğlumatlar cıyıp, başta mäktäp muzeenda ekspozitsiä, ike yıldan Rawil Gubaev muzee açarğa, aña bağışlap sport yarışların uzdırırğa häm başqa çaralar turında qarar qabul itelde.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Texnik xata Londonnı yaña faciğädän saqlap qaldı
London metrosında bügen aziä qiäfätle ber yäş keşene polisiä atıp ütergän. Xäbärlärgä qarağanda polisiä bu keşene başta poezğa etep kertkän, soñınnan aña idängä yatırğa quşqan, häm ut açqan. Anıñ intixarçı bulu-bulmawı älegä raslanmadı. Kiçä London metrosınıñ 3 tuqtalışında 4 şartlatqıç tabılğan ide. Tikşerülär däwam itä.
Metrodağı bu xälne üz küze belän küzätkän, Mark Whitby menä närsälär söyläde:
"Tawışlar işettem, "cirgä yat, çıq" dip qıçqırdlar. Uñ yaqqa qarağan idem – ber ir keşe poezğa yögerä ide, aziä qiäfätle. Ul poezğa oçıp kerde diärlek, şundıy tiz yögerde. Anıñ artınnan 3 keşe çaptı. Berse qulına, sul qulına qara töstäge pistolet totqan ide, ikese bu keşene idängä yıqtı, öçençese aña ut açtı, 5 tapqır atqanın işettem," dide şaxit.
Radiobıznıñ Londondağı xäbärçese Robert Parsons, metroda tınıçsızlıq sizelä, di. Premyer-ministrı Tony Blairnıñ xalıqqa tınıç bulırğa häm köndälek eşlären däwam itergä çaqıruına qaramastan, borçılu kimemi. Barı tik, pänceşämbe könne tabılğan şartlap ölgermägän bombalar – ğäyeple bulğannarnı tabırğa yärdäm iter digän ömet bar.
Londondağı Xalıqara Strategik Öyränülär institutınıñ saqlanu analizı bülege başlığı polkovnik Kristofer Langton:
"Ägär dä bombalar şartlamağan bulsa, häm keşelär qulğa alınsa, kiläçäktä planlaştırılğan höcümnär häm alarnı kemnär planlaştırunı açıqlarğa yärdäm iter ide", dide polkovnik.
7 yül häm kiçäge bombalarnıñ ber bersänä oxşaş buluı qurqu uyata. Här ike oçraqta da metro häm avtobusqa 4 bomba quyılğan, här ike oçraqta da, bombalar rükzakka urnaştırılğan, här ike oçraqta da şartlawlar yaqınça ber waqıtta yañğrarğa tieş bulğan.
Kiçä faciğa bulmıy qaldı. Närsä bu? Panika tudıru tırışlığımı? Başqa köçlärneñ 7 yülne qabatlarğa omtıluımı? Ällä planlaştırılğan ämma ğämälgä aşmağan terror höcümeme? Polkovnik Langton öçençe faraz döreslekkä kübräk oxşağan, di.
"Zur ixtimal belän bombalar şartlağaç yanıp kitä almağan. Ägär dä başqalar 7 yülne qabatlarğa telägän bulsa – alar şartlatqıçlar häm böten cihazlarnı qaydan alır ide? Küp keşe andıy cihazğa iä bulmıy. Minemçä, bu – citdi höcüm omtılışı ide," dide Londondağı Xalıqara Strategik Öyränülär institutı belgeçe.
Ul arada comğa könne, üzen Al Qaida belän bäyläneştä torğan, Abu Hafs al-Masri Brigadası dip atağan ber törkem , internet säxifäsendä, böten höcümnär öçen cawaplılıqnı üz östenä aldı. Ämma bu mäğlümat bäysez çığanaqlarda äle raslanmağan.
Kiçä 2 atna elek bulğan kebek 50dän artıq keşe häläk bulmasa da, bombalar tabıluı turındağı xäbär şähär xalqınıñ tormışına tınıçsızlıq, qurqu häm borçılu östäde. Texnik xata Londonnı yaña ber faciğädän saqlap qaldı.
Alsu Qormaş


text: Respublika eske eştär ministrlığında qoordinatsiä käñäşmähendä lä Öfölä ütkän minitg töp temnarźıñ berehe buldı. Räsäy eske eştär ministrlığınıñ İdel buyı federal oqruğındağı baş idaralıq yetäksehe Vladimir Şçerbaqov äyteüensä, şunday küp keşe yıyılğan urında tärtip haqlawźı yuğarı kimäldä oyoştorouźı la yuğarı bahalarğa käräk. Rafael Diwayıv, "min mitingta üźem buldım häm şuğa la utlı yawaplılıq menän äytä alam, militsiä bik osta eş itte. 1 meñgä yaqın militsiä xeźmätkäre yämäğät tärtiben haqlanı." Vladimir Şçerbaqov Blağoweşçenda äle xäldär haman da awır bulıp qala tine. Unıñ hüźźärenä qarağanda, elekke kön genä bında altı mäyet tabılğan. Xälde ıñğay yaqqa üźgärteü ösön Respublika eske eştär ministrlığına daimi bıl qalağa militsiä xeźmätkärźären yebärep tororğa tura kilä. Rafael Diwayıv bıl turala ministrlıqtıñ kiñäytelgän qollegiä ultırışında belderźe. Unda bildäläneüensä, huñğı ös ayźa Respublikala 15 meñ yenäyät terkälgän. Bıl yenäyättärźeñ här ösönsöhö eskän kileş qılınğan. Üsmerźär arahında yenäyätselek artıuı xäźer inde yämäğätselektä genä tügel, ministrlıqta la yetdi borsolou tıuźıra. 26 qala häm rayonda üsmerźär tarafınan qılınğan yenäyättär 2 tapqırğa artqan.


text:
AQŞ Däwlät Departamentı dönyadağı keşe säwdäse turında yıllıq xisabın iğlan itte
AQŞ Däwlät Departamentı xalıqara keşe säwdäse turında yıllıq xisabın iğlan itte. Däwlät sekretare Colin Powell keşe säwdäsen zamança qol säwdäse dip atadı häm älege xisap däwlätlärne bu çirgä qarşı köräşkä etärer dip ömetlänüe turında belderde.
AUDİO: Bezneñ 21-nçe ğasırda, ireklek häm demokratiä barlıq qitğalarğa cäyelgän çorda, yözlärçä meñ ir-atnıñ, xatın qıznıñ häm balanıñ ekspluatatsiälänüe, mısqıllanuı häm keşe qayğısı belän säwdä itüçelär tarafınnan qollıqqa töşerelüe qotoçqıç, äxlaqıy qabul itelmäslek küreneş.
Powell keşe säwdäse ber ilne dä citlätep uzmıy, şul isäptän Quşma Ştatlarda da yılına 20 meñläp keşe fäxeşxänälärdä, awıl xucalığında eşlätü öçen urlana dide.
Keşe säwdäsenä qarşı qanun nigezendä äzerlängän bu xisapta älege problemağa qarşı berni dä eşlämäwçe däwlätlärgä humanitar bulmağan häm säwdädän bäysez mäs''älälärdä AQŞ tarafınnan yardämne tuqtatu mömkinlege turında äytelä. Waşington şulay uq alarğa Dönya Bankı häm Xalıqara Valüta Fondı tarafınnan burıçqa aqça birüne häm başqa tör yardämne kisä ala.
Xisapta 15 il 3-nçe iñ yaman törkemgä kertelgän. Şular arasında Bosniä häm Hersegovina, Kuba, Gruziä, Gretsiä, Qazaxstan, Tönyaq Korea, Sudan, Törkiä häm Üzbäkstan da bar. Bu illär iñ tübän standardlarğa yaraqlaşmaw tügel, xätta keşe säwdäsenä qarşı çaralar da kürmi dielä.
Powellnıñ ölkän kiñäşçese John Miller AQŞ çikläwlär kertkänçe bu illärneñ beraz waqıtı bar äle dide:
AUDİO: Prezident qanun nigezendä çikläwlär kertü turında qararnı äle közgä 1-nçe üktäbrgä qädär çığarmıy. Şuña kürä 3-nçe törkemdäge däwlätlär aña qädär citärlek tırışlıq kürsätä ala.
Xisapta 74 däwlätne üz eçendä alğan 2-nçe törkemdägelär, iñ tübän standardlarğa yaraqlaşmasa da, keşe säwdäsenä qarşı çaralar kürä dielä. Bu isemlektä Albaniä, Belarus, Bolğarstan, Qıtay, Xorvatiä, Macarstan, Yaponiä, Qırğzstan, Latviä, Moldova, Paqstan, Rumıniä, Russiä, Serbiä häm Çernogoriä, Slovakiä, Sloveniä, Taciqstan, Ukraina da bar.
Standlarğa sıyışuçı 1-nçe törkemgä Çexiä, Litva, Makedoniä, Pol''şa häm Britaniä kebek illär kerä. Bu illär keşe säwdäsen cinayätçelek dip tanıy, anıñ belän şöğellänüçelärne cäzağa tarta, törle saqlaw programmalarına iä häm keşe säwdäse qorbannarın cawapqa tartmıy.
Miller xätta bu iñ yuğarı törkemgä kerüçe illär dä berençe çiratta xatın qızlarnı häm balalarnı sex xezmätenä häm qollarça eşlärgä mäcbür itüçe keşe säwdäsen tulısınça beterä almıy dide. Şundıy illär arasında Quşma Ştatlar da bar.
Uzğan yılda qayber illärdäge uñay üzgäreşlärgä kilgändä, Berläşkän Ğäräp Ämirlekläre 3-nçe törkemnän 1-nçegä kütärelgän. Ärmänstan, Belarus, Russiä häm Tajiqstan da keşe säwdäsenä qarşı köräş näticäsendä 3-nçedän 2-nçe törkemgä küçkän.
Miller Russiädä tizdän qabul iteler dip kötelgän “Keşe säwdäsenä qarşı köräş qanunı” başqa illär öçen ürnäk bula ala dide. Tönyaq Korea belän Kubanı ul bu yaqtan iñ yaman illär dip ayırıp kürsätte häm alarnı xätta keşe säwdäsenä qarşı köräş turında uylap ta qaramawda ğäyepläde.
Xisap AQŞ ilçelekläre qatnaşında häm BMOnıñ balalar öçen ğädättän tış xällär fondı, qaçaqlar komissiäse, Amnesty İnternational, Human Right Watch kebeke xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları yardäme belän äzerlängän.
Naif Aqmal, Praga.


text:
25 may könne Ärmänstan xalqı parlamentnı saylıyaçaq. Kiçä Üzäk Saylaw Komissiässe, parlamenttağı 131 urın öçen köräşäçäk 20dän artıq säyäsi firqa, 500gän yaqın bäysez namzät terkäde. Üz möddäten tämamlap kilüçe xäzerge Ärmänstan parlamentında küpçelekne prezident Robert Kaçarian tarafdarları täşkil itä. Kaçarian uzğan ayda ikençe tapqır prezident itep saylandı. Prezident yaqlı köçlär bulaçaq saylawlarda da küpçelek urınnarnı saqlap qalırğa ömetlänä.
Oppozitsiädäge iñ populyar törkem-küptän tügel genä Kaçariannıñ töp kändäşe citäkçelegendä tözelgän Ğadellek Berlege. Demirçian 5nçe mart könne uzğan prezident saylawlarında üzeneñ ciñelüen tanudan baş tartqan ide häm parlament saylawlarınıñ ğadäl uzğan xäldä anda ciñäçägen beldergän ide.
Yevropa Şurası prezident saylawlarında bulğan citeşsezleklärne qabatlamasqa çaqırıp, ğadel bulmağan saylawlar Ärmänstannıñ keşe xoquqları oyışmalarında äğza buluın şik astına quya, dip belderde.
Parlament saylawları belän bergä 25 may könne referendum uzaçaq. Xalıq konstitutsiägä prezident Kaçarian tarafınnan äzerlängän üzgäreşlär mäs’äläsendä tawış biräçäk. Robert Kaçarian, konstitutsiägä östämälär-prezident xakimiäten qısqartıp parlamentka kübräk wäkälätlär biräçäk, disä, anıñ köndäşläre-näq qarşısın belderä.


text:
Yatıp qalğançı atıp qalıyqmı ällä...
Bötentatar ictimaği üzäge matbuğat oçraşuında Rusiä prezidentı häm Tatarstan parlamentı saylawlarına dürt kön qala tağın ber tapqır pozitsiäsen açıqlap, saylawlarğa mönäsäbäten belderde. İctimaği üzäk Rusiädä soñı yıllarda barğan tendensiälärgä:
Federal'' Şurada Rusiäneñ distälägän xalıqlarınıñ wäkilläre bulmawı, millätlär palatası bulmawı,
milli säyäsät ministrlığı beterelü,
däwlät byudjetınnan milli säyäsätne finanslawnı tuqtatu,
milli televizion häm radio tapşırularnı qısqartu,
millätlärneñ üz yazularına, ayırım alğanda latinğa küçüne tıyu kebek küreneşlärgä bäyä birep-“konstitutsion prinsiplardan äkrenläp häm qızulana bara torğan çigenü açıq sizelde”-digän näticä yasıy.
Ber özek. “Küptän küp xörmätle Rusiä Federatsiäse Prezidentı Vladimir Vladimiroviç Putin räxim itep Rusiäneñ küpmillätlege ul tarixi çınbarlıq häm bäyäläp betergesez, saqlana häm östälä torğan unikal'' ruxi-mädäni baylığı ikäneñ onıtmağız. Rusiä xalqın häm Rusiä xakimiäten küpmillätlelek ul Rusiäneñ bäläse dip, Rusiäne yañarışqa etärüçe köçlärne çeçen protsessı kebek qanlı qırılış yulınnan cibärergä tırışqan mäkerle kiñäşçeläre yanığızdan tup yädräse oçarlıq yıraqlıqta totığız.”
Ä inde parlament saylawlarına kilgändä, mäğlüm ki, Bötentatar ictimaği üzäge milli säyäsättä uñay pozitsiädä torğan firqa isemlegendä bulsa da Tatarstan Däwlät Şurasına ütärgä tırışa. Bu saylawlarda İctimaği Üzäk liderları “Poccийckaя koMMyHиcTичeckaя paбoчaя пapTия-Poccийckaя пapTия koMMyHиcToB” isemleklärendä qatnaşa. Şuña kürä matbuğat oçraşuında älege firqa bülege citäkçese Rif Zarifullin, äxlaqi liderı dip täqdim itep itelgän Fändäs Safiullin. İsemlektä öçençe bulıp torğan sänäğätçe Mixail Kal''çev, mädäniät eşleklese Miñğol Galiev bar idelär. Forsattan faydalanıp Fändäs Safiullinğa Rusiä xakimiätendäge soñı üzgäreşlärgä mönäsäbäten beleştem. Ul Rusiä xökümätendä milli mäs''älälär öçen cawaplı ministr wazifası beterelü, xökümät apparatı citäkçese itep elek prezident apparatı citäkçeläreneñ berse bularaq respublikalar wäkälätlären çikläw buyınça bik qatı eş alıp barğan Dmitriy Kozak quyıluı, Rusiäneñ kiläçäktä federalizm yulında baruın şik astına quya dip sanıy.
Şulay itep milli xäräkät yatıp qalğançı atıp, bu saylawlarda millät öçen närsäder eşläp bulmasa hiç yuğında isän ikäneñ belderep, tawışın işetterergä niätli.Yunıs Ätnäle


text:
Paqstan Däwlät televiziäse Prezident General Pärwäz Möşärräfneñ, ildä ğadättäñ tış xäl iğlan itüen belderde. Bu räsmi belderü, Paqstannıñ xosusi TV kanalarında, Ğadättäñ tış xällär ildä qatğiy bulaçaqğı xäbärläre yañgırawınnañ soñ, iğlan itelde. Qarar ildäge säyäsi kiyenkelek häm köç qullanunıñ arta başlawınnañ soñ kilde. Bu qararnıñ Ğinwarda bulası saylawlarnı kiçekterä alu ixtimalı bar. Möşärräf, şul uq waqıtta Yuğarı mäxkämäneñ üze turında biräçäk qararın kötä.
Mäxkämä, Möşärräfneñ uzğan ay yañadan prezident bulıp saylanuınnañ soñ, säyäsi häm xärbi citäkçe sıyfatında 2 wazifanı da başqaru xoqıqı mäsäläsen qarıy.


text:
Ğıraq: dikäber başlanğannan birle 14 amerikan ğäskäre üterelde
Ğıraqta atnakiçtä bomba şartlawı näticäsendä 10 amerikan marine häläk buldı. Bu suğıştağı in yaman insidentlardan berse bulıp tora. Şuşı xabär, amerikan xärbilären öygä qaytaru öçen çaqırular artqan ber waqıtta häm prezident G.Bushnıñ Ğıraqta ciñü strategiäse turında yasağan çığışınnan soñ ike kön ütkäç kilde.
Bez ğämerlärneñ özelüenä qayğırabız. ber soldatmı yäki 10, 11me bu xabär bezne qayğığa sala. Bez alarnıñ ğailäläre öçen doğa qılabız. Alarnıñ yaratqan beräw bik möhim eş öçen qorban buldı. Bez alarnıñ xezmät häm birgän qorbannarı öçen menge räxmätle bulaçaqbız dip äytte Aqyort süzçese.
Yul qırıyında şartlağan bomba timer çıbıq belän bäylängän artilärie snaradlarınnan yasalğan ide.AQŞ komandirları qulda eşlängän şartlağıçlar bara tora köçlänä häm qamilläşä digän borçılu belderä. Älegä waqıtta Ğıraqta şundıy şartlağıçlar amerikan soldatlarınıñ in küp ülemenä säbäp bula. AQŞ yuğaltuları 2100ne ütep kitte.Häläk buluçı xärbilär sanınıñ artuı säbäple , soldatlarnı öygä qaytarırğa digän çaqırular da arta. Ämma çärşämbe könne prezident G.Bush Ğıraqtan çığıp kitü öçen waqıt bilgelänmiäçäk dip äytte. Anıñ süzlärençä AQŞ xärbiläre ğıysyançılarğa qarşı zur progress yasıy.İlbaşı Min tulı ciñüdän başqa närsä qabul itmiçäkmem dide.
AQŞ xärbiläre dä qazanışları buluın äytä. Atnakiçtä Koalitsiä operatsiäläreneñ ofitserı general mayor Rick Lynch Bagdadnıñ könbatışında alıp barılğan operatsiälär näticäsendä noyäber ayında intihar höcümnäreneñ sanı kimede dip belderde Ämmä läkin häm AQŞ häm Ğıraq räsmiläre 15 dikäberdä bulaçaq parlament saylawlarınnan elek ğıysyançılarnıñ höcümnäre artaçaq digän qaraşta.Xärbilär comğa könne marinnarnıñ üleme turında xabär itkännän soñ ber niçä säğät ütkäç tağı 3 marinnıñ Bagdadnıñ könyağında maşina qazasında häläk bulğanı atnakiçtä Ramadidäge bäreleşlärdä yaralanğan ber ğäskärneñ dä ülgäne bilgele buldı. Dikäber başlanuı belän 13 amerikan soldatı häläk buldı.. Al Jazeera televidiniäse Ğıraqta berse amerikan 4 keşeneñ totıq itep alınğanın xabär itte.Urlawçılar,AQŞ häm Ğıraq törmälärendäge totqınnar atnakiçkä qädär irekkä çığarılmasa xristian tınıçlıq aktivistları ütereläçäk dip belderde färidä xämit


text: Ul şähär häm rayon başlıqların östän bilgeläw-bilgelämäw mäsäläsen qaradı. Referendum sorawı bik qatlawlı itep quyılğan ide. Xalıq referendumda iskeçä östän bilgeläwgä qarşı tawış biräbez dip uylasa, ul çınlıqta bilgeläwne qanunlaştırudan ğıybärät. Xäzer şähär häm rayon xakimiäte başlıqları Prezident täqdime belän deputatlar şurasında saylanaçaq. Yağni östän bilgäläw yaña formada däwam itäçäk. Başqortstan üzäk saylaw idäräse särkätibe Nailä Altınowa referendum här 104 saylaw oqruğında da ütte dip ireşterde. Aldan yasağan mäğlümatlarğa qarağanda, referendumda saylaw xoquqına iä bulğan xalıqnıñ 54% qatnaşqan. Tawış nisbätläre turında mäğlümatlar älegä yasalmağan.


text:
Tatarstan konstitutsiäse haman kük belän cir arasında
Düşämbe könneñ ikençe yartısına qädär prezident yäki anıñ ğämälläre, belderüläre turında bernindi mäğlümät tä bulmadı. Anıñ qarawı, Däwlät Sovetınıñ kiläçäge, Rusiä konstitutsion mäxqämäseneñ yaña çıqqan qararı härwaqıt tel oçında. Säyäsi oyışmalar Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşinnıñ belderüen añlarğa tırışalar. Däwlät Sovetına deputatlar saylaw tärtibe Rusiä qanunnarına täñgäl tügel ikän. Şulay da, Däwlät Sovetı üzeneñ tulı srogın tutırğançı älege sostavta eşli ala. Läkin anıñ eşläwenä, administratsiä başlıqlarınıñ deputat bularaq zakon çığarıp utırularına ışanuçılar bik az. Putin belän Tatarstan citäkçelege arasında säyäsi kileşü nigezendä qabul itelgän konstitutsion mäxqämä qararı, taş divar tügel. Anıñ kiräkmägän yaqqa awıp töşüe dä mömkin. Şuña kürä tizräk qanunnarnı, konstitutsiäne tözätü häm Däwlät Sovetın yañaça qoru döresräk bulır, dip sanıy Midxät Faruqşin häm başqa bäysez analitiklar.
Tatarstannıñ konstitutsiäsenä kertelä torğan üzgäreşlär, döresräge, töp qanunnıñ yaña redaksiäse qayber citäkçelärneñ östälendä yata. Ämmä, anıñ eçtälege däwlät sere däräcäsendä. Däwläte bulmasa da, tirän yäşerelgän sere bula ikän. Xäer, 29 ğinwarda kontsitutsion kiñäşmä cıyılırğa tieş. Däwlät Sovetı xäzer inde zakonnarnı barı tik plenar cıyılışta ğına qabul itä. Qısqası, säyäsi häm xoquqıy wäzğıät bik qatlawlı. Bu şartlarda milli cämäğätçelek, Tatarstan möstäqillege yaqlılar ni uylıy torğandır — xäbärlär azraq. Bötentatar ictimağıy üzägeneñ çirattağı qorıltae 13-14 aprilgä bilgelängän.


text:
Title News
Foat Urazay: Niçek kenä awır bulmasın, älege tragediä dönya cämäğätçelegen çeçen problemasına niçekter başqaçaraq qararğa mäcbür itte. Şul uq waqıtta ul, Rusiädäge bügenge rejimınıñ keşesezlek sıyfatların da bik açıq kürsätte. İñ teträndergäne — bu rejim öçen säyäsi ambitsiälärneñ häm yalğan ğorurlıq xiseneñ üz grajdannarı tormışına qarata östen buluı. Kilep tuğan ekstremal' xäldä Rusiä Prezidentı totıqlarnı qotqarunıñ möhimlegen tanısa da, faciğäneñ başı çeçen suğışına barıp totaşuın tanırğa telämäde... Ägär kiñ cämäğätçelek bitaraflıq yöqısınnan uyanmasa, Rusiädä mätäm könnäre alğa taba da bulıp toraçaq digän süz. [Mädäni comğa]
Bu söyläşü başqa telekanallarda, internetta häm matbuğatta zur bäxäslär kitep çığardı. Tapşıruda qatnaşqan tatar ictimaği üzäge räise urınbasarı Rinat Nurğali häm yazuçı Zölfät Xäkimneñ fikerläre ayıruça qarşılıqlı häm döres tügel dip tabıldı. Rafael Xäkimneñ suğışnı tuqtatu kiräklege turındağı süzläre, Nurğalineñ çeçennarnı watannarın saqlawçılar itep atawı häm Rusiä Prezidentınıñ härqaysısın mançu turındağı süzläre uñayınnan Zölfät Xäkimneñ süz uynatuı Efir telekompaniäse xäbärçeläre häm jurnalist Lev Ovrutskiy tarafınnan kisken räweştä gäyeplände.
Soñınnan kazan.ru digän internet säxifäse dä älege televidenie tapşıruınıñ eçtälegen häm aña mönäsäbäten qäğäzgä töşerep, üz säxifäsenä elep quydı. Şuña östäp, säxifä, Tatarstan xaqimiätlären terrorçılarnı yaqlawda gäyepläde. BpeMя и дeHbrи gäzite dä älege kompaniägä quşılıp, üz süzen äytte. «Tatar televideniesı terrorçılarnı yaqlımı?» digän mäqälädä Rafael Xäkim dä, İrek Mortazin da üz fikeren äytte. Gäzit älege şäxeslärgä, bigräk tä tapşırunı alıp baruçığa çeçen suğışına häm terrorçılarğa ber yaqlı qaraşnı teqdim itü kebek däğwä belderä. Älege gäzit Tatarstan kanalınıñ opponentların Efir telekompaniäsen dä tänqıtläp aldı. Çönki älege kanal totıqlar alğan könne erotik film kürsätkän bulğan ikän. Basmanıñ xäbärçeläre şulay uq, başqa mäğlümat çaralarına Rusiäneñ başqalasında barğan waqiğalarnı onıtıp, cırlı-biyüle tapşırularnı özmägän öçen da qänäğätsezlegen belderde. «Bez Rusiädä yäşibez, monı küptän añlarğa waqıt inde»dip yazdı gäzit. Ütkän atna matbuğat küzätüendä tatar matbuğatı älege qotoçqıç waqiğalarğa bitaraf qaldı digän bäya birgän idek, ämma bu atnada, tatar matbuğatında basılğan mäqälälär xäbärçelärneñ aktual mäsälälärgä bäya birü salätenä tel—teş tiderergä mömkinlek birmäde.
Tatarstan yäşläre gäzite totıq alu waqiğaların yaqtırtqanda batırçılıq kürsätergä tırıştı. Basma räsmi qaraş belän genä çiklänmiçä, oppozitsion matbuğatnıñ fikeren dä işetterde. Mäsälän anda Azatlıq radiosında yañğırağan fikerlär çağılış taptı, radinıñ urıs telendä yäşläwçe xezmäte täqdim itkän mäğlümätlar dä dönya kürde. Mädäni comğa gäzitendä Foat Urazay totıq alu waqiğasın analizlap, tübändegelärne yazıp çıqtı. Niçek kenä awır bulmasın, älege tragediä dönya cämäğätçelegen çeçen problemasına niçekter başqaçaraq qararğa mäcbür itte. Şul uq waqıtta ul Rusiädäge bügenge rejimınıñ keşesezlek sıyfatların da bik açıq kürsätte. İñ teträndergäne — bu rejim öçen säyäsi ambitsiälärneñ häm yalğan ğorurlıq xiseneñ üz grajdannarı tormışına qarata östen buluı. Kilep tuğan ekstremal' xäldä Rusiä Prezidentı totıqlarnı qotqarunıñ möhimlegen tanısa da, faciğäneñ başı çeçen suğışına barıp totaşuın tanırğa telämädä... Ägär kiñ cämäğätçelek bitaraflıq yöqısınnan uyanmasa, Rusiädä mätäm könnäre alğa taba da bulıp toraçaq digän süz. — digän süzlär bar Foat Urazaynıñ mäqäläsendä. Avtor yazğança, totıqları qotqaru operatsiäse, ximik mätdälärne qullanu cämäğätçelektä küp sorawlar tudırdı. BeчepHяя KaзaHb gäzite Qazanda bilgele keşelär arasında şundıy soraştıru uzdırdı. Ellekke televidenie diktorı Abdulla Dubin Çeçen suğışı barğan waqıtta qurqınıç saqlanaçaq. Terrorçılarnı ciñgännän söñ masayıp yörergä tügel, ä mäsäläne xäl itärgä kiräk, - dip cawap birgän. Tabibä Dina Mejvetdinova nindi ğaz qullanğanın belü, keşelärne qotqaru öçen bik möhim di. Älege fiker alışuda qatnaşqan maxsus xärbi bülek äğzäse häm prokaratura xezmätkäre bezneñ sorawlar yuq, barısı da bik döres eşlände dip cawap birä. Şähri Qazan gäzite dä älege xälgä üz qaraşın belderde.Mäsälän ul tatar ictimaği üzägeneñ möräcäğätlären bastırıp çığardı.
Gäzitlärdä çallı millätçeläre eşe dip täqdim itelä torğan, yaña tözelä başlağan pravoslav ğibädät yörtınıñ divarın watu eşe, bu atna matbuğatında aktiv räweştä tikşerelde. ЖизHb gäzitendä «ğadi pensioner apa pravoslav xramnı cimerde» digän baş astında ber mäqälä çıqtı. Yazmanıñ avtorı, ğawğalı tarixları belän tanılğan jurnalist Gleb Postnov, bu yulı da bäxäs kiterep çığarığa uylıy dip şiklänerğä mömkin ide. Ämma mäqälä bik tınıç ruxta yazılğan bulıp çıqtı. Avtor bernindi millät ara, din ara nizagnıñ bulmawına basım yasıy. Xäbärçeneñ yazğanına kürä, yaña salınğan divarnı cimergän apa, şuşınnan yıraq tuğel üsep utırğan 3 qayın ağaçın saqlarğa tırışqan. Bu qayınnarnı ul üzeneñ abıysı belän bergä utırtqan bulğan häm bu ağaçlar aña ülğän tuğanınıñ qäbere kebek qäderle ikän. Ägär Çallıdağı parkta pravoslav kompleks tözelä qalsa, bu ağaçlar saqlanmas ide.
Nailä apa Fazlıyıva xaqimiätlärgä yazıp qarağan, veteran dusları belän açlıq iğlan itkän, annan soñ xälneñ üzgärüenä ömmet uyanğan bulğan. Çönki tözeleşneñ urının üzgärtü turında kileşengän, ämma ul berniçä metrğa ğına küçerelgän bulğan.
ЖизHb gäzite xäbärçese Oleg ataqaynıñ işegen açıp kerü turışılıqları turında söyli. Ataqay açulanıp, min sezgä läğnät uqiyaçaqmın, dip ozatıp cibärde. Rayon xaqimiätläreneñ işegen açıp qaradım, ul da bireşmäde. Çallıda cimerelgän xram temasına, tıyu salğannar digän tä'sir qala. Nailä apağa qarata, tikşerüçelär millekne añlı räweştä yuq itü digän 167 mätdä nigezendä cinäyät eşe açqan. Pensioner apa üzen gäyepli dip sanamıy. Ul kön sayın abıysı utırtqan qayınnar yanına kilüen däwam itä. Alarnı qoçıp tora. Qart küzlärdän yäşlär ağa. Abıysı belän ul närsä turında serläşäder, anısın çamalap qına belep buladır.
ЖизHb gäzite bu xälne menä şulay yaktırttı. BocToчHый эkcпpecc gäzite dä elege waqiğalarğa iğtibarnı yunältep, üz uquçılarına «ubırlı qarçıqlarğa yaumı?» digän yazmanı täqdim itte. Gäzit bu xälneñ mäzäk häm ayanıç yaqların sürätli. Qarşılıq çarasın oyıştıruçılarnı, yäğni 60 yäşkä citkän berniçä äbine bik tä qurqınıç cinäyätçelär sıman qulğa alğannar, dip yaza gäzit. Alarğa tağılğan millekne bozu, wäxşilärçä cimerü, häm millät ara ızğışqa qotırtu digän mätdälär nigezendä älege äbilärne 20 yılğa irektän mährüm itärgä mömkinnär. Gäzit xäbärçeläre dä bu xälgä uz añlatmaların birä. Çallıda millät ara häm din ara nizagnıñ buluı mömkin mikän? 90 nçı yıllarda, respublikada millät ara wäzğıät bik kierenke bulğan çaqta da, pravoslav ğibädät yörtları tiräsendä ber qayçanda nizağlar bulmadı. Yaqşı rayonda, yılğa portı yanında pravoslav xram tözelgändä dä bernindi problemlar kilep çıqmadı. Mäskäw mäğlümat çaraları tarafınnan islam estremistlarınıñ oyası dip täqdim itelä torğan Çallıda, 19 ğasır çirkäwläre şähärdä berençe mäçet tözelgänçegä qädär torğızılğan ide. Din ara konfliktlar turındağı süzlär nigezleme soñ?— dip yaza BocToчHый эkcпpecc gäziteneñ xäbärçeläre. Basma älege xälgä «cimerüne bir niçek tä aqlap bulmasa da, nizagnıñ kiskenläşüenä kitergän xaqimiätlärneñ dä monda gäyebe zur» digän ruxtağı bäya birä.
BocToчHый эkcпpecc gäziteneñ krizistan soñ yaña sanı basılıp çıqtı. Anda Ägerce rayonı başlığın üterüdä elleke rayon başlığı gäyeple digän şaqqatırğıç xäbär basılğan. «Sladko» konsternına kergän Qazannıñ «Zarya» konditer şirkäteneñ citäkçeläre üz urınnarınnan ni säbäple kitüläre xaqında aktual äñgämä urnaştırılğan. «Tatar ğasırı» säxifäsendä Azatlıq radiosınıñ tatar—başqort redaksiäse citäkçese, tanılğan millättäşebez Färit Aği (İdelle) belän äñgämä urın alğan. «Timer pärdäneñ tege yağınnan kilgän keşe» dip isemlängän äñgämädä Färit efände, Azatlıq radiosında eşli başlawı, sovet yıllarında radio belen xezmättäşlek itkän jurnalistlar, ul yıllardağı wäzğıyät, ğomum milli problemalar xaqında fikerläre belän urtaqlaşa. Küpçelek gäzitlärdä jurnalistika fakultetınıñ 40 yıllığı zur çağılış taptı. Bu añlaşıla da, här gäzittä şuşı fakultetnı tämämlağan şäkertlär eşli. Şähri Qazan gäzitendä «Biredä uylarğa öyrätälär» digän soraştıru näticäläre basılıp çıqqan. Anda şuşı fakultetnı törle yıllarda tämämlağan, ä xäzer törle gäzitlärdä baş möxärrir urınbasarı,cawaplı särkätip, bülek mödire bulıp eşlägän keşelär uqığan yıllarnı häm niçek jurnalist hönären saylawı turında fikerläre belän büleşä.
Mädäni comğa gäzite jurnalistika bülegendä elektron mäğlümat çaraları kafedrası açıluı xaqında xäbär itep, Qazan däwlät universitetınıñ jurnalistiqk fakultetı zamança belgeçlärne ezerli ala digän näticä yasıy.
Bikä Timerova.


text:
Moldovadan keşelär kitä, balalarğa ata-ana iğtibarı citmi
Yıl sayın Moldovadan meñlägän keşe çit illärgä eşkä kitä. alarnıñ öydä qalğan tuğannarı – çittän kilgän aqçalarğa ğına yäşi, Moldovanıñ üzendä eş yuq. Yevropanıñ bu iñ yarlı ilendä iqtisadi wazğiät naçarlana bara, sosial problemalar da arta.
"Min küp säyäxät ittem, yöri torğaç, Moldovadan çitkä kitü teläge arta bardı, çönki anda Moldova xökümäte täqdim itkän şartlardan küpkä yaxşıraq. Yäşlär öçen monda mömkinleklär yuq, xezmät xaqları bik kübän. Ul aqça xattä transport, aşarğa-eçergä, kiem alırğa häm fatirğa tülärgä dä citmi."
Sovetlar Berlege tarqalğannan birle Moldova iqtisadınıñ xäle äle naçarlana ğına. Moldovadan bik küp keşe bügenge köndä telläre häm mädäniätläre yaqın bulğan İtaliä, İspaniä, Portugaliä häm Gresiädä eşli häm yäşi. Xalıqara Migrasiä oyışması mäğlümatlärenä qarağanda, çit illärdä eşlägän moldovannar ayına yaqınşa 800 dollar alsa, tuğan yaqlarında urtaça xezmät xaqı – 120 dollar ikän.
Bik küp ğailälär çittän tuğannarı cibärgän aqçağa ğına yäşi. Bu aqça ilneñ iqtisadına da faydağa. Ämma yäş, eşli alırlıq keşelärneñ kitüe – bügenge köndä iñ zur problema. İldä eşli alırlıq xalıqnıñ 20%tı yağni här 5nçe keşe kitkän. Bu 300 meñ keşe digän süz. Belgeçlär läkin, çın san 3 märtäbä yuğarıraq bulırğa mömkin, di.
Çitkä kitüçelär arasında här öçençe keşe professor, injener yä tabip, yağni yuğarı belemle keşelär digän süz. Möhacirlär ağımı artuına tağın ber säbäp bar, ul da bulsa – Romaniäneñ Yevropa Berlegenä kerüe. Romaniäneñ watandaşlıq turındağı qanunı nigezendä, 1940nçı yılğa qadär äbi-balaları Moldova cirendä yäşägänen isbatlıy alğan här keşegä Romaniä, yağni Yevropa Berlege ile watandaşlığı birelä. 40nçı yılğa qadär Moldova Romaniägä kerä ide.
Romaniä watandaşlığı alu bäxetenä ireşkännär, yarlı Romaniädä qalırğa telämi, yulların Yevropanıñ xälleräk illärenä däwam itä. Kön sayın Kişinewnıñ yustisiä ministrlığı yanına su buyı çiratları tezelä. Çit illärgä kitergä teläwçelär biredä kitärgä röxsät qağäze alırğa tieş. Çitkä kitüdän tış başqa çara yuq, di inde 4 yıl elek keçkenä awılınnan kitkän Zinaida isemle xanım.
"Awılda olılar häm balalar ğına qaldı. Ğailälär tarqala. İrem, mäsälän Rusiädä eşli, min İtaliädä. Başqa çara yuq, balalarıbızğa yardäm itergä kiräk. Moldova, bezneñ çittä eşläp aqça alıp qaytuıbızğa räxmätle bulırğa tieş. Bez bit üzgärep qaytabız, qaytıp bez üz eşlärebezne açabız, fatirlar öçen tüli başlıybız. Monda alğan aqça belän alarnı eşläp bulameni."
Ata-anaları şulay itep aqça eşläp torğan balalar xäyerçelektä yäşämäsä dä, alarğa başqa törle qurqınıçlar yanıy. Moldovanıñ Psixologlar Assosiasiäse citäkçese Luçia Savka, balalarğa ata-ana iğtibarı citmi, di:
"Qız balalar 7nçe, xattä 5nçe sıynıfta censi tormış başlıy, bala töşerä. Censi mönäsäbätkä şundıy irtä kerüne säbäbe – balalarğa iğtibar häm ata-ana yaratuı citmi. Ata-analar yıraq bulğanda balalar alar urına başqa äyber ezli başlıy."
Çit ildän altın yañğır kebek yawğan aqçalarnıñ da qadere bik az bula, di Luçia xanım:
"Ata-analar üz ğayeben aqlarğa tırışqanda balalarğa aqça cibärä häm anıñ niçek totılğanın da qaramıy. Küplär öçen bu aqça küktän töşä. Anası aña närsä aşatırğa belmi utırğanda yäşüsmer atası cibärgän 200 dollarğa üzenä kesä telefonı alırğa mömkin."
Moldovada – yäşlärneñ çitkä kitüe tiz arada ğına tuqtar digän ömet yuq diärlek. Kiresençä, Romaniäneñ Yevropa Berlegenä kerüe – Zinaida kebek keşelärgä tağın da kübräk mömkinleklär açtı.