text:
Qırımtatar faali ve bloger Lutfiye Zudiyeva Qırımdaki insan aqları vaziyeti, Qırım musulmanları ve qırımtatar halqınıñ problemleri, halqnı birleştirgen ğaye ve Qırım cemiyetiniñ diger aktual meseleleri aqqında Qırım.Aqiqatqa tarif ete.
– Lutfiye, bu zor zamanda vatandaş baqışlarıñıznı ifadelemege ne yardım ete?
– Ayatta ğayeden ğayrı daa küçlü alet olamaz. O, dünyabaqışımıznı şekillendire, ömür tarzımıznı tüzete, belli bir yerlerde qullanılmasını belgilemekte. Ayatımnıñ eñ müimi – islâmdır, o, maña ilham bere ve bu qıyın zamanlarda küç qata.
Sürgünlik, ziyalı, imamlarnıñ qurşunğa tizilmesi, mecburiy icret — bir çoq şeyni kene köremiz
2014 senesinden evel de aynı edi. Adaletsizlikke qarşı küreş coğrafiyağa, siyasiy qurumğa bağlı degil ve tek erler ya da qadınlarnıñ aqqı sayılmaz. O, iç bir vaqıt cınsiyetke köre bölünmey edi. Aksine, cemaat esnaslarınen bağlı qanunlarnıñ universal temelleri bar olıp, cınsiyetke baqmadan berilgendir. Buña köre, imkânım olğanı qadar etrafımdaki esnaslarğa tesir etmege tırışam.
– Amma 2014 senesinden soñ Qırımda çoq şey deñişti.
– Bugün Rusiyeniñ halqıma qarşı yapqanları tarihiy hatıranen de bağlı olıp qabul etilemez. Sürgünlik, ziyalı, imamlarnıñ qurşunğa tizilmesi, mecburiy icret – bu cinayetlerni qartlarımız hatırlay ve bu acı ile yaşaylar. Bugünki nesilimiz de bir çoq şeyni kördi.
– Bu yıl Qırımda farqlı baqışları içün kim zarar kördi?
– Bu yıl sınavlar çoq oldı. Amma büyük iz qaldırğan adisler bar. Yaqın dostlarımız olğan zenaatdaş, faal, meşur insanlar maneviy basqığa oğradı. Martnıñ 22-nde Nariman Memedeminov tutuldı, mayısnıñ 21-nde – Server Mustafayev, iyülniñ 19-nda evinde tintüv ötkerilgen Gülsum Aliyevağa qarşı cinaiy iş açıldı. 2018 senesi yazda qadınlarğa basqı yapılmağa başladı. Uquq qoruyıcılar bunı provokatsiya maqsadınen yapa, dep tüşünem. Buña da lâyıq bir şekilde dayanmaq kerek.
– Rusiye akimiyeti Qırım musulmanları arasında ne sebepten telüke köre?
– Pek qolay: bu insanlarnı idare etmek küç, em de paranen ya da küç qullanıp oyunğa celp etmek pek zor. Kontrol ve idarege boysunmağan er şey qorquza. Qırım musulmanlarınıñ bir ğayesi bar, bu ğaye ise FSB muarririyetindeki Rusiyeniñ «ananeviy İslâm» paradigmasına kelişmey. O, qarardan ziyade faaldir.
– Müftiylik de aynımı?
Mında oquğan, fikir yürsetken, başqaca tüşüngen insanlar kerekmey. Olarnen er vaqıt küreşecekler
– Müftiylik Rusiyeniñ umumiy trendlerine uyıp, bütün tarafdarları er yönelişte vekâlet aldı. Fikirleri farqlı olğanlar ise daimiy «risk alanına» kire. Başqalarınıñ fikirleri ise adiy kitaplar ola, razı olmaq ya da red etmek mümkün. Bunıñnen bağlı munaqaşa yapmaq mümkün. Amma bugünde-bugün Qırımda öyle degil. Aman-aman er vaqıt şu sebeplerde apiske alalar. Eñ azından «taqiqattan evel teşkerüvlernen» vaziyetni qıyınlaştırmağa tırışalar. Böylece, faallerni Qırımdan ketmege mecbur eteler. Mında oquğan, fikir yürsetken, başqaca tüşüngen soyları kerekmey. Olarnen er vaqıt küreşecekler.
– Siziñ fikiriñizce, dünya toplulığı Qırımda insan aqlarını qorçalamaq içün bütün usullarnı qullanamı?
– Men er şeyge şübenen baqam, amma halqara toplulıqnıñ dünyanıñ diger «sıcaq noqtalarında» musulmanlarnıñ problemlerini nasıl etkenine baqsañ, Qırım meselesinen bağlı onlarnen beyanatqa işanç qalmay. Men hope for the best, but prepare for the worst (yahşılıq bekle, amma beterine azırlañ) qavrayışını begenem. Böyle yanaşsañ, insan, teşkilât, kütleviy haber vastaları, devletlerden közüñ qaytmay. Bu vaziyetni közetip, suvğa köre ketesiñ kibi manasına kelmey. Er şeyge azır olıp, elinden kelgenini yapasıñ. Bütün dünya yüzüni çevirmek mümkün. Rabbiñe nenen kelecegiñ müim.
Dört yıl devam etken tintüv, yaqalav, para cezalarından soñ Allahtan başqa kimsege işanç qalmadı, çünki qırımtatar halqı özü qaldı, medeniy dünya ne yapacağını bilmey. Sen bunı başından bilesiñ, amma zor allarda kerçekten ögrenesiñ.
– Qırımtatar halqı bu vaziyette nege işana?
– Qırımtatarlarnıñ ekseriyeti tek Allahsa ve öz küçüne işana. 300 Spartalınıñ ikâyesine oşay. «Büyük halqlarğa» siyasiy imtian bermekten, aqlanmaqtan bezdik. Kerçek areket, er bir siyasiy mabüs içün toqtamağan küreş olmasını isteymiz – onıñ dini ya da milleti müim degil.
– Qırımda aq qorçalayıcılarnıñ işi ne qadar semereli?
Kerçek areket, er bir siyasiy mabüs içün toqtamağan küreş olmasını isteymiz
– Qırımda monitoring missiyaları pek kerek. «Alanda» çalışacaq aq qorçalayıcılar yetmey. Mında yaşağan aq qorçalayıcılar gece-kündüz çalışalar, olar yuqu ne olğanını ya da qoranta ile vaqıt keçirmekni unutqanlar, gece-kündüz olarğa telefon eteler, mesac, mektüp yazalar. Men tek bir qurulışnı aytmağa istemeyim, baqışları ve fikirleri pek farqlı olğan insanlar bar. Halq öz küçünen cemaat qorçalayıcıları, jurnalist, faallerni «östüre», çünki bunı başqası yapmaycağını bile.
– Bu faaliyette nege emiyet berile?
Eali uquqiy ceetten oqumış olsa, uquq qoruyıcılarnen bir qalğan insannı qorçalav seviyesi daa yüksek ola
– Er kes añlay, bugün eali uquqiy ceetten oqumış olsa, uquq qoruyıcılarnen bir qalğan insannı qorçalav seviyesi daa yüksek ola. Elbette, bu bir kefil degil. Aman-aman bütün mahkeme ve tintüvlerde em Rusiye uquqı, em halqara uquq bozula. Amma köremiz ki, bir çoq vaziyette vaqtında telefon etmeniñ faydası ola edi. Sorğuda vesiqalarğa doğru yanaşma da aynı. Hususiy hızmet ve politsiya aqlarını bilmegen insanlarnen bunı faal sürette qullana. Şunıñ içün ealini ögretmek kerek, kimseniñ işi qolay olmasın. Elbette, barışçı, silâsız eali ile küreşke iş demege mümkün degil.
– Qırımtatarlar 2014 senesinden evel olğanı kibi birlik qalamı?
– Menim fikirimce, qırımtatarlarnıñ şimdiki birligi şimdi pek yüksek. Yıllar devamında munaqaşada bulunğanlar bile özara «köpür» qurıp oldı. Halq içinde problem ve munaqaşa olmağanını aytmaq doğru olmaz edi. Amma birleştirecek fikirler bar, biri-birini añlamaq istegi bar – eñ müimi de budır. Ğaye etrafında birleşmege yardım etecek meydan peyda oldı. Onı uquq qoruyıcılar er keske basqı yapıp meydanğa ketirgenler.
– Siziñ fikiriñizce, zemaneviy Qırımda qırımtatarlarnıñ eñ büyük problemi nedir?
Qırımtatarlarnıñ printsipial vazifesi – Qırımda qalmaqtar. Bu bizim evimiz, er bir köşesinde tarihımıznıñ bir qısmı bar
– Esas vazifemiz – işançını coyğan, qorquğa dalğan, passiv ve işbirlikçi halq olmayıp, kimligimizni saqlamaqtır. Assimilâtsiya mehanizmleri tasil, kütleviy haber vastaları, Qırımdaki siyasiy ayat üzerinden pek faal çalışa.
Ekincisi – özüni saqlap qalmaq, Qırımda küç qullanılması – 21-inci asırdaki genotsiddir.
Qırımtatarlarnıñ printsipial vazifesi – Qırımda qalmaqtar. Bu bizim evimiz, er bir köşesinde tarihımıznıñ bir qısmı bar.


c: text/html

text:
Ukraina silâlı quvetleri Azaq yönelişinde arbiy quvetlerini arttırdı dep haber ete USQ Qara quvetler komandani Sergey Popko özüniñ Facebook saifesinde.
“Rusiye Federatsiyasınıñ Azaq deñizindeki agressiv areketlerine qarşı Ukraina Silâlı quvetleri Baş ştabınıñ qararına binaen Azaq yönelişinde şu cumleden Silâlı quvetlerniñ Qara quvetler gruppirovkası arttırıldı”, – dep yaza Popko.
O, USQ regionda vaziyetni tolusınen nezaret etkeni, gemiler gruppirovkasınıñ areketlerine qol tutqanı ve deñiz sailiniñ işançlı mudafaasını temin etkeni aqqında ayttı.
“Umumiy arbiy brigadalar, sail mudafaa brigadaları, ordunıñ raketa bölükleri ve topçılar, arbiy uçaq bölüklerinen beraber daima anda buluna ve nezaret etemiz”, – dep ilâve etti Popko.
Sentâbrniñ 6-nda Ukraina milliy havfsızlığı ve mudafaa Şurası Azaq deñizinde arbiy-deñiz quvetleriniñ arttırılacağına dair qarar qabul etken edi.
Oquñız: Azaq deñizinde qarşı turuv: Ukraina Rusiye tecavuzına nasıl cevap bere
Mayıs ayınıñ ortasında, Keriç köpüriniñ maşnalar yürecek qısmı yekünlengen soñ, haberlerge köre Rusiye, Kaspiy deñizinde qaydlı deñiz gemilerini, şu cumleden arbiy soylârını da Azaq deñizine keçirdi. Bu arada Moskva strategik obyekniñ etrafını qorçalamaq kerek olğanına esaslana.
Şundan berli Rusiye 148 dane ukrain ve çetel ticaret gemisini toqtatıp, işbu gemilerde bulunğan ekipaj hadimlerinen diger şahıslarnı sorğuladı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda, Kapsel körfezi yanında, cumaaqşamı künü küçlü yel, qayıqlarda yaldağan eki aqaynı deñizge alıp ketti.
Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
"Qurtaruv operatsiaysını keçirgende, aqaylarnıñ ekisini ve qayıqlarnı gemige köterip, yalığa alıp kettiler. Raatlanıcılarnen, suvda özüni alıp baruv qaideleri, hususan havfsız deñiz qayıq yaldaması aqqında subet keçirildi", - aytıp berdiler matbuat hızmetinde.
Müessise malümatına köre, yılnıñ başından yarımadada 98 suv qazası oldı, 106 adamnı qurtardılar, olardan 25-i bala.
Avgust 21-isinde Sudaq yanında Qapsihor (Morskoye) köyünde "Çoban Qale" plâjında aqıntı, qadınnı deñizge alıp ketkeni aqqında bildirgen ediler. Qazağa oğrağannı yalıdan 1,5 kilometr mesafede tapıp, qarağa alıp çıqtılar ve hastahenege qoydılar.


text:
Qırımda yollarda ve dağlarda qalın duman bar. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildire.
"Yarımadanıñ bazı yollarında qalın duman bar, bundan sebep yol areketi bayağı qıyınlaştırılacaq, onıñ içün aydavcılar bütün yaramay vaziyetlerniñ ögüni almalı ve diqqatlı ve mıqayt olmalı", - denile beyanatta.
Duman yol areketiniñ bütün iştirakçileri içün havflı olğanını bildireler, bunıñ içün piyadeler yol ve soqaqlarnı keçkende olduqça mıqayt olmalı, aydavcılar ise kereksiz ozmalardan ve yolaq deñiştirmelerinden vazgeçmeli.
Daa evel gidrometeorologiya merkezi Qırımda yanvarniñ 6-sında ava şaraiti bozulacağını haber etti.


text:
AQŞ silâlı quvetleriniñ meselelri boyunca senat komitetiniñ reisi senator John McCain «Ukrainağa yardım müteber olması içün areket etmege» azır olğanını bildirdi, – dep haber ete yanvar 8 künü Radio Svoboda.
«Bilgenim tek bir stsenariy bar – Qırımnı Ukrainağa qaytarıñız, şarqiy Ukrainadan yoq oluñız ve tek o zaman biz Ukrainanıñ finlândiyalaştıruvı aqqında ayta bilecekmiz», – dep bildirdi o.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Rusiyedeki «Memorial» uquqimaye merkezi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçileri olğan Muslim Aliyev, Enver Bekirov, Vadim Sirük, Refat Alimov ve Arsen Cepparovnı siyasiy mabüs dep tanıdı. Bu aqta«Memorial»nıñ saytında söz yürsetilmekte.
«Bizim fikrimizce, bu esassız bir qabaatlavlar. Mahkeme etilgenler terroristik faaliyetnen oğraşmaq çette tursın, cemaatçılıq içün havflı olğan er angi bir areket bile yapmağanlar», – denilmekte uquqimaye merkeziniñ haberinde.
Uquqimayeciler Qırımnı «Rusiye tarafından ilhaq etilgen» dep saya ve Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçilerini tez vaqıtta azat etilgenni talap eteler.
2016 senesi fevral-mart ayları arasında Yaltada Arsen Cepparov ve Refat Alimov, Emir-Üsein Kuku, Muslim Aliyev, Enver Bekirov ve Vadim Sirük tutulıp alınğan edi. Olar Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqası olğanındsa qabaatlana.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» mahkemelerini Aqmescitte köçme oturışuvda keçire edi. Ondan soñ tevqif etilgen qırımlılar Rostov-na-Donu şeerine yollanıldı.
Yanvarniñ 24-nde Ukraina tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» altı iştirakçisiniñ azat etilmesi talap etken edi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımlı cemaat jurnalisti, bloger Nariman Memedeminovnıñ imayesi onıñ şartlı olaraq vaqtından evel azat etilüvi aqqında tekrar ariza berdi. Bu aqta advokatı Emil Kurbedinov «Qırım birdemligine» bildirdi.
«Bu muracaatnı artıq Rostov vilâyetiniñ Bagayevskiy rayon mahkemesi baqacaq. Birinci muracaatnı Kirov rayon mahkemesine bergen edik, amma mahkeme onı temelden baqıp olamadı, çünki Nariman Memedeminov o vaqıt Rostov-na-Donu izolâtorından yaşav tarzı koloniyasına avuştırıldı. Biz Nariman Memedeminovnıñ vaqtından evel azat etilüvini talap etemiz, çünki qanunğa köre böyle aqqı bar», – dep izaatladı advokat Kurbedinov.
Daa evel belli olğanına köre, Memedeminov Rusiyeniñ Rostov vilâyetindeki Sadkovskiy qasabasınınıñ №8 yaşav tarzı koloniyasına ketirildi.
2019 senesi oktâbr ayında mahkeme Memedeminovnı eki buçuq yıl yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti. İmayesi Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmege niyetlengenini bildirdi.
Bir sıra Ukraina aq qorçalayıcı ve media teşkilâtı halqara teşkilâtlarnı ve Avropa Birligi memleketleri, ABD, Kanada, Yaponiya ükümetlerinden Rusiyeden Memedeminovnı azat etmesini talap etmesine çağırdı.
Moskva vilâyetindeki Vlasiha Arbiy istinaf mahkemesi mayısnıñ 14-nde qırımlı bloger, cemaat jurnalisti Nariman Memedeminovnı terror faaliyetine açıq çağırğanında qabaatlağan ükümni deñiştirmedi.
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, vatandaş jurnalisti. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Kremlge tabi olğan Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi sentâbrniñ 5-ne keçirilmesi planlaştırılğan «fevral 26 davasınıñ» oturışını belli olmağan müddetke qaldırdı. Qırımlı advokat Edem Semedlâyevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, qadı diger esnasta meşğul.
«Prokuratura qabaatlayıcı qararnı bilip, imaye tarafınıñ delillerini taqdim etecek», – dep ayttı Semedlâyev.
Bundan evel mahkeme prokuror tatilde olğanı içün oturışnı sentâbrniñ 5-ne avuştırğan edi. Avgustnıñ 18-de Kremlge tabi olğan Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi oturışnı avgustnıñ 24-ne avuştırğan edi. Sebebi – qabaatlayıcı taraf oturışqa azırlanıp olamadı.
Kreml kontrol etken Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi iyülniñ 20-de «fevral 26 davasınıñ» mabüsleri Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ ev apsinde bulunma müddetini oktâbrniñ 7-ne qadar uzattı.
«Fevral 26 davasınıñ» mabüsleri Mustafa Degermenci ve Ali Asanov aprelniñ 6-dan berli ev apsinde bulunalar. Bundan evel ise Aqmescit SİZOsında yatqan ediler.
2015 senesi yarımadada qırımtatar faallerini 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün mahküm etmege başladılar. Olarnı qalabalıqlarda iştirak etkeninde qabaatlaylar.
Soñra mahkeme «fevral 26 davasını» ekige böldi: Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca esnasnıñ diger iştirakçileri olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyev davası şeklinde.


text:
Noyabr 24-te aqşam işğal etilgen Aqmescitteki fevruşat anbarında yanğın yüz berdi. Bunı Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Berilgen malümatqa köre, Danilov, 43 adresi boyunca yüz bergen yanğın aqqında haber saat 16.00 keldi.
«Bir qatlı bina, tuman 800 kvadrat metrlik meydannı qaplap aldı, yanğın meydanı ögrenile. İlk malümatlarğa köre, bir kimse yaralanmadı», – dep qayd ete FVN Qırım idaresi.
Vaqia yerinde 11 esas ve mahsus maşina ve 72 qurtarıcı çalışa.
Malüm ki, bazarertesi künü, noyabr 24-te, saba Aqmescitteki Merkeziy bazarınıñ bir qısmı «Yujnaya» podstantsiyasında yüz bergen yanğın sebebinden yaşıqsız qaldı, – umumen 25 biñ insan ışıqsız qaldı.


text:
Bunı o, Berlindeki matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Tış işler nazirligi yolbaşçısınıñ zanınca, «Ukrainanıñ devlet ve cemiyet olaraq siyasiy kelecegi olmasa, Rusiye ve Ukraina arasında siyasiy ve iqtisadiy munasebetler de olmaycaq».
Ştaynmayyer Rusiyeniñ Ukrainağa nisbeten areketlerini «siyaset ve halqara aq-uquqları ceetten kelişmegenini» ayta.
Almaniya tış işler nazirliginiñ yolbaşçısı dey ki, halqara aracılar buhran al etilmesi içün areketlerini toqtatmamalı. O, bu yönelişte «birinci adım» olaraq halqara kontant gruppasınıñ meydanğa ketirilüvini tanıy. İşbu gruppa «Avropa Birligi ve AQŞ nezareti altında Ukraina ve Rusiye arasında muzakereler keçirilmesine» yol aça bile.
Bu afta AQŞ, AB, Rusiye ve Ukraina diplomatları kelecek afta buhran al etilmesi içün dört taraflı körüşüv ötkerilmesi aqqında añlaştılar. Muzakerelerde tış işler nazirlikleriniñ baş reberleri iştirak etecek.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko BM Baş assambleyasınıñ 73-ünci sessiyasında çıqışta bulunıp, Rusiye BM Halqara mahkemesiniñ işğal etilgen Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağını lâğu etmek qararını körmemezlikke urğanını bildirdi.
«2017 senesiniñ başında BM Halqara mahkemesi Rusiyeni işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ temsil organı olğan Meclis faaliyetini yasaq etmek qararını lâğu etmege çağırğan edi. Lâkin Rusiye halqara şartlarğa uymayıp ve Mahkemege sayğısızlıq kösterip, mezkür qararnı körmemezlikke ura», – dedi Poroşenko.
O, «qanunsız Qırım işğaliniñ birinci kününden başlap qırımtatarlar ve etnik ukrainler repressiya ve ayırımğa oğrap, öldürile, azaplarğa çektirile, taqip etile ve uydurılğan qabaatlavlar boyunca apiske alına», dep qoştı.
«Qırımdaki işğalci Rusiye rejiminiñ esir ve qurbanları cedveli aman-aman er kün arta», – dedi Poroşenko.
Onıñ aytqanına köre, ilhaq etilgen yarımadada qırımtatarı ya da ukrain olmaq «cinayet» sayıla.
2016 senesi Rusiye nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, soñra da Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımtatarlarnıñ temsil organı olğan Milliy Meclisni yasaq etmege qarar berdi. Qırımtatar Milliy Meclisi Rusiyeniñ topraq bütünligini bozmağa tırışqanında ve insanlarnı qorquzğanında qabaatlanıp, ekstremist teşkilât olaraq tanıldı. Amma 2017 senesi aprel ayında BM Halqara mahkemesi Ukraina açtırğan dava çerçivesinde Rusiyeni Meclis yasağını lâğu etmesine çağırdı.
Bu sene aprelniñ 24-nde belli olğanı kibi, Kyiv BM Halqara mahkemesine muracaat etip, Rusiyeniñ 2017 senesi qabul etilgen Rusiyege qarşı vaqtınca tedbir alınmasına dair buyruqqa köre Qırımtatar Milliy Meclisini yasaq etüv qararını lâğu etmek mecbur olğanını tasdıqlamağa rica etken edi.


text:
Şimdiki vaqıtta Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdaki vaqialar, Nadejda Savçenkoğa qarşı makeme, yarımadada milliy Meclisniñ qapatılma davası - bütün bular «stalinizm yaşağanı» ve o, Rusiye prezidenti Vladimir Pütinnen sıq bağlı olğanını köstere. Bu aqta Ukraina Milliy ilimler akademiyasınıñ Ukraina tarihı institutınıñ ilmiy hadimi Lüdmila Grineviç Qırım.Aqiqat radiosınıñ efirinde bildirdi.
«Bugünki künde stalinizm yaşağanını iqrar etmek kerekmiz. Bağışlañız, amma şimdi biz buña köstergen eki tedbirni elde etemiz. Mart 3 künü (mart 5 künü - Stalinniñ ölüm künü)
Nadâ Savçenkoğa qarşı makeme ketişatı. Er birimiz şimdi onıñ sağ qalması içün Allahqa dua etmekte, çünki quru açlıq bu şaqa degildir. Ve aynı mart 3 künü qırımtatar milliy Meclisniñ qapatılma davasınıñ makeme oturışı. Vaqialarnıñ ekisi de stalin mefküresi, stalin ameli canlı olğanını köstermekte. Şusı meraqlı ki, bu doğrudan - doğru Pütinnen bağlı», - qayd etti mütehassıs.
Grineviçniñ fikirince, «Rusiye devlet maşnası şimdi Stalinni begengenler sayısınıñ çoqlaşmasına yöneltken", onıñ rejimi ise "insan yaşamaq aqqını körmemezlikke urulğanınıñ timsalidir».
İosif Stalinniñ 63 ölüm yıllığı munasebetinen Aqyarnıñ vokzal meydanında kommunistler toplaştı. Tantanalı sürette olar Rusiye nezaret asıtnda bulunğan şeer yolbaşçısı Sergey Menâyloğa regionda sovet yolbaşçısınıñ eykelini qurmaq ricası ile bulundılar.
Aqmescitte belgisiz şahıslar tarafından İosif Stalinniñ memorial tahtasında «Cellât» sözüni yazıp qaldırdılar.
1945 senesi Qırımda ötkerilgen Yalta konferentsiyasında iştirak etken ve yarımadada bu sebepten bulunğan İ. V. Stalinniñ hatırasına memorial tahta yerleştirildi. O, KPRFniñ Qırım cumhuriyet komitetiniñ binası duvarında Dolgorukov soqağı 10 - A adresi boyunca qoyulğan.
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qırımtatar milliy Meclisniñ faaliyetini makeme yardımınen yasaq etmege isteyler. Birinci makeme oturışı mart 3 künü keçirildi. Mecliske vesiqalarnen tanış olmaq içün yedi kün berildi. Nevbetteki oturış mart 10 künü ötkerilecek.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Ukrain vatandaşı Nadejda Savçenko Rusiyede apiste bulunğan vaqıtta onıñ imayecilerinden biri olğan rusiyeli adliyeci Mark Feygin Qırımtatar Milliy Meclisi reis muavini «İlmi Umerovnı imaye etecegini» bildirdi.
«Onı Cinaiy Kodeksi 280.1 maddesiniñ 2-ci qısmı (Rusiye bütünligini bozuvınen bağlı areketlerni yapmaq halq ögünde çağıruv) boyunca qabaatlaylar. Biz Nikolay Polozov (Ahtem Çiygoz ve Hayser Cemilevni imaye etken) ve Qırımdaki zenaatdaşlarırmız ile işimizni başlaymız. Yaqında anda baracam, amma men yardımğa muhtacım. Büyük yardımğa. Bu aqta birazdan haber eterim», – dep yazdı Feygin iyün 20-de Facebook saifesinde.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı. Umerovniñ bildirgenine köre, onıñ işi çerçivesinde Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti onı psihiatrik ekspertizadan keçtirmege niyetlene.
Mayıs 19-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovğa rusiyeli Federal havfsızlıq hızmetiniñ Qırım idaresinde sorğudan soñ qabaatlavnı taqdim ettiler.
Mayıs 12-de onıñ evinde tintüv keçirildi, Rusiye FSB-niñ Qırım idaresiniñ taqiqatçısı oña çıqmamaq şartını bildirgen vesiqanı berdi. Bundan soñ taqiqatçılar İlmi Umerovnı iş malümatını faş etmemesi aqqında imza qoymağa mecbur ettiler. Sorğuğa onıñ apayı ve balaları da çekilgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım studenti Belâl Belâlovnıñ ölüm sebepleri boyunca resmiy mahkeme-tibbiy ekspertiza zeerlenüv olğanını tasdıqlay. Bu aqqında «Krım Media» neşiri yaza.
Neşir Rusiyeniñ Qırımdaki Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat idaresiniñ resmiy vekili Yevgeniya Belikovağa esaslanıp bildire. Onıñ aytqanına köre, studentniñ ölüm sebebi belgisiz toksin qarışma ile zeerlenüv oldı.
Belikova studentniñ tam sintetik tütün qarışması ile zeerlengenini tasdıqlamadı.
Qırım.Aqiqat saytınıñ malümatına köre, bazarertesi künü, oktâbr 13-te, Qırımda eki genç ğayıp oldı. Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ studenti – birinci kurs talebesi Artöm Dayrabekov, ve onıñ dostu Belâl Belâlov, Qırım müendislik pedagogika universitetiniñ birinci kurs talebesi, ğayıp oldılar.
Salı künü, oktâbr 14-te, Aqmescitte Sevastopolskaya soqağında Belâl Belâlovnıñ cesedi tapıldı. Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümetine yayaqın olğan Krıminform saytı genç tütün qarışması ile zeerlenip, vefat etti, dep bildirgen edi.


text:
Bunı Qırım.Aqiqat saytına qırımtatar milliy Meclis kâtibiyetiniñ yolbaşçısı Dilâver Akiyev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, işbu qararnıñ sebebi – aynı şu künü meydanda «Russkaya obşçina Krıma» tarafından keçirilecek tedbirler oldı.
«Şeer yolbaşçılığı «Russkaya obşçina Krıma» teşkilâtından tedbirlerniñ keçirilüvi aqqında arizanı alğan ve Lenin meydanı sabadan aqşamğace meşğul olacaq eken»,– dedi Akiyev.
O qayd etti ki, cuma künü iyün 20-de Meclis prezidiumınıñ toplaşuvı olacaq. Mında Qırımtatar bayraq Kününiñ keçirilüv yerini belgideycekler.
İyün 26 künü saat 9:00-21:00 «Russkaya obşçina» cemaat teşkilâtı Lenin meydanında «Mordoviya Qırımğa» avtonaqliye vastaları kollonasınıñ Gumanitar kervanınıñ qarşılav çerçivesinde tedbir-marafonnı keçirecek.
Evel işğal etilgen Qırımda Qırımtatar bayraq Künü munasebeti ile tedbirlerni keçirmege yasaq ettiler. Meclis olarnı iyün 26 kunü Aqmescitniñ Trenöv bağçasında keçirmege planlaştıra edi. Yasaqnı bağçağa ziyaret ile kelgen «yüzlernen balalarğa» telüke olacağı ile añlatalar. Qırımatatar bayraq Künü munasebeti ile avto yürüşni de keçirmege yasaq ettiler.
Şeer şurasınıñ resmiy cevabında «avtonaqliyatnıñ belgilengen sayısı ile (115) avto yürüşniñ iş vaqıtta keçirilüvi taşıyıcı ve yolcular içün qolaysızlıqnı ketire ve olarnıñ aqlarını boza bilecek» dep yazılğan edi.
Bundan evel yarımadada iyün 6 kününe qadar kütleviy tedbirlerni, şu cümleden mayıs 18 künü Sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra Kününi keçirmege yasaq etken ediler.


text:
İşgal etilgen Qırım ve Aqyar sakinleri Ukrainanıñ diger bir de bir regionda oktâbrniñ 20-ne qadar devlet qayd etüv organına ariza berseler, nevbetten tış halq deputatlarınıñ saylavlarında rey berecekler.
Bunı jurnalistlerge Merkeziy saylav komissiyasınıñ reis muavini Andriy Magera bildirdi.
«Qırım boyunca, şimdilik umumiy qaideler qala – saylav adresini deñiştirmeyip, rey berüv adresini deñiştirmek imkânı. Böyle bir arizanı saylavlardan 5 kün ögüne, yani oktâbrniñ 20-ne qadar, Ukrainanıñ diger regionında cedvel organına bermeli», – dep añlattı o.
Mageranıñ qayd etkenine köre, qırımlı saylayıcı yalıñız çoq mandatlı saylav bölgesi boyunca rey bere bilecek.
«Yevromaydan-Krım» areketiniñ koordinatorları Merkeziy saylav komissiyasınıñ Qırım Muhtar Cumhuriyetinde yerleşken majoritar bölgelerde saylavlar keçirilmesini red etmek qararınen razı degiller.
Faaller qırımlılarğa internet vastasınen rey bermege imkân berecek sistemanı azırlamağa teklif eteler.


text:
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı, «Qırım» firqalarara birliginiñ başı Oleksiy Gonçarenko ukrain parlamentiniñ toplaşuvında Rusiyeniñ Qırım işğaliniñ yıllığı aqqında hatırlattı ve yarımada oña şimdi türmeni añdırğanını qayd etti.
«Dünya endi bir yıl devamında üçünci cian cenki bosağasında tura. Bu er şey Qırımımızda QMC Yuqarı Şurası, Nazirler Şurası binasınıñ, Aqmescit ava limanınıñ zaptından başlandı. Yüz bergen adiselerni epimiz hatırlaymız. Bilemiz ki, Putin ve Kreml bugün Qırımdan Alkatras türme adasını yaptı, biñlerce ukrain vatandaşını mabüs ete. Qırım boz zona oldı», – dedi Gonçarenko.
O, qırımtatar halqı aqlarınıñ bozuluvını ve yarımadada olğan çeşit din vekilleriniñ zulumını qayd etti.
«Bugün bütün dünyağa, özümizge ve Ukraina vatandaşlarına Qırım – Ukraina olğanını ve olacağını hatırlatmaq kerekmiz. Qırım üzerinde Ukraina bayrağı yelpirecek», – dedi o.
2014 senesi mart ayında, Qırım işğali başlağanda, Oleksiy Gonçarenko Ay-Petri üzerine Ukraina bayrağını tikledi. Deputatnıñ sözlerine köre, yarımadada «referendum» keçken künü o, saylav bölüklerniñ birine kirip, anda rey bergen Sergey Aksönovnıñ közleri ögünde Ukraina bayrağını açıp qoydı.


text:
Ul waqıttañ birle, şaqtıy waqıt uzdı. Texas ştat başlığı Bush, AQŞ prezidentı buldı häm Sloveniä Yewropa Berlege häm NATOğa quşıldı. Uzğan yıl, berençelärdäñ bulıp Euro qullanırğa başlağan elekke sovet ile şunın belän dä çiklänmiyçä, Schengengedä quşılğan ide.
Läkin, kürkäm alp tawları häm qara urmannarı belän xäzergäçä turistlärne üzenä cälep itkän bu il, xalıqara cämäğatçelekkä bik ük mäğlüm tügel.
Sloveniä nindi il soñ?
Sloveniäneñ çista häm tabiğatkä bay buluı turistlärne gel üzenä cälep itte. Xättä ul bu tabiğate belän, elekke Yugoslaviä ilennäñ küp, Şvetsariägä oxşatıla. Yugoslaviä digännäñ, Sloveniä bügenge köndä äle dä däwam itkän balqan nizaqlarına birelmiçä, bik añsat qına – qısqa waqıtlı suğışqa tap bulsa da – 1991 yılda, Yugoslaviadäñ iñ ciñel bäysezlegen iğlan itkän il. Bälki moñarda anda yäşägän başqa etnik xalıqnıñ bik äz buluı häm slovennärneñ kübräk üz eçenä biklänep yäşäwe yärdäm itkänder.
Slovennar üzlären, tırış, tatu itep kürä häm alar kübräk könbatışqa tartıla. Serblar, xorvatlar häm boşnaklar isä alarnı tıynaq häm ğorırlı xalıq bularaq kürä. Bälki bu sıyfatı belän Sloveniä şawşuğa kübräk birelgän balqan illärennäñ ayırıladır.
Cor telle yumoristlär isä, Sloveniäne, yarlılarnıñ Austriası dip atıy.
Sloveniäneñ soñgı iqtisadi häm säyäsi uñışları arqasında ul könçığış Yewropa illäre arasında iñ bay illäredäñ bersenä äwerelde. Keşe başına bulğan yıllıq kerem, 14.800 euro yağni qalğan Yewropa berlege illäre däräcäsennäñ ällä ni kim tügel.
Läkin bu ildä barsı da al da göl dip äytep bulmıy, sanap uzğan bu uñışlı küreneşkä - külägä töşergän äyberlär dä bar älbättä.
Zagräptäge Slovenia häm Xorvatia gazetalarında yış yazğan, säyäsät belgeçe Davor Gjenero: “Sloveniä euroğa bik uñışlı ğına küçte – küçüen. Läkin problemalar monnañ soñ tua başladı. Başta idarä bäyälär üseşen tuqtata almadı, annañ Prezident belän Üzäk bank citäkçese arasında oyatsız ğawğalar qabınıp kitte, matbuğat awızlıqlana başladı häm xosusiläşterü prosessı äkrenäyde” di.
Yumart birelgän sotsial yärdämnär, qırıs bazar iqtisadı häm xökümätneñ iqtisadnı kontroldä tota başlawı, inflasiäne qotırttı häm ul noyabrda yaqınça 6 % sikerde. Şulay uq Slovenia infilasia üseşendä, Yewropa belege illären dä uzdırıp kitte.
İqtisattañ tış, säyäsi yaqtan da Sloveniadä qarşılıqlar kürenä başladı. Bigräktä keşe xoquqları mäsäläsendä. Noyabr ayında, yaqınça 600 jurnalist Yugoslavianıñ soñgı könnärendä komunistlekkä qarşı gazet çığarğan premyer Janez Jansanı - matbuğat irekleğen qısıp senzura kertergä tırışu belän ğayepläp, ğariza imzaladılar.
Monnañ qala Sloveniä bäysezlegen iğlan itkännän birle, etnik sloven bulmağan xalıqlarğa qarata möğamälä üzgärmäde. Sloveniädä sloven bulmağan öçen dokumentrı birelmägän 18 meñ keşeneñ xoquqların qaytaru öçen keşe xoquqları aktivistları Brüsselgä möracäğat itte. İldä yäşägän etnik sloven bulmağan 4.000 keşe äle passportsız yäşi.
Xaqimiät eçendäge nizaqlar turında äytäse dä yuq. Läkin şulayda, uñay häm tiskäre yaqları belän Sloveniä, könbatış yewropa xalqın äle dä bik tanılmawı arqasında üzenä qızıqsındıra. Häm yaña 6 aylıq möddät däwamında bu kiçkenä il turında dönya kiñeräk belä başlar.


text:
Kreml nezaretindeki Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi, Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca nevbetteki toplaşuvında, qurbannıñ özü olmadan, onıñ ifadelerini oqudı. Bunı yanvar 16 künü Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov Twitterde yazdı.
«Qurbanlardan biri Şlâginniñ bulunğan yeri belli olmağan soñ, mahkeme özü onıñ ifadelerini oqumağa qarar aldı», – dep yazdı Polozov.
Advokatnıñ sözlerine köre, «şaatlardan biri olğan Arpatlını da mahkeme tapıp olamadı. Lâkin onıñ ifadeleri şimdilik oqulmaycaq, çünki imaye onı tapa bildi».
Yanvar 16 künü, saba Qırımda «Çiygoznıñ işi» boyunca mahkeme toplaşuvları devam ettirilgeni bildirildi.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Qırım «mahkemesi» Çiygoznı aprel 8-ne qadar apiste qaldırmağa qarar alğan edi.


text:
Noyabr 18-inde Qırımda ava suvuqlaşacaq, deñişici bulutlılıq beklenile, yağanaqlar tahmin etilmey, Aqyarda gece ve saba yalıda bazı yerlerde duman.
Yarımada Gidrometeomerkeziniñ tahminlerine köre, Aqmescitte deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Ğarbiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 16…18º.
Aqyarda deñişici bulutlılıq. SGece ve saba yalıda duman. Cenüp-şarqiy yel 5-10 m/s. Ava arareti kündüz 13…15º.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq. Yağanaqlarsız. Şarqiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 16…18º.
Keriçte deñişici bulutlılıq. Yağanaqlarsız. Şimaliy yel 5-10 m/s. Ava arareti kündüz 13…15º.
Yüksek yanğın telükesi sebebinden yarımadada furtuna havfı ihtarını noyabrniñ 18-ne qadar uzattılar.


text:
Bunı ukrain «5 kanal» efirinde Ukraina sağlıq saqlav naziri muavini Ruslan Salütin bildirdi. Onıñ bergen malümatına köre, al-azırda ukrain arbiy hızmeçtlerden 5 insan ağır vaziyette buluna.
Ukraina mudaafa Nazirliginiñ matbuat hızmeti bergen malümatına köre, arbiy adamlar Volnovaha civarında mayıs 22 künü patlav neticesinde yaralanğanlar. Cuma künü arbiy adamı Konstantin Zinkeviç Volnovaha şeeriniñ hastahanesinde daa eki arbiy hızmetçiniñ elâk olğanı aqqında bildirdi. Volınsk vilâyetinde mayıs 23-24 matem künleri olaraq ilân etildi.


text:
Ukrain askerleri Donetsk ava limanındaki yañı terminal viranelerini terk ettiler. Bunı jurnalist ve göñülliler bildirdi.
«Mudafaanıñ tayama noqtası olaraq qullanıla bilgen yañı ve eski terminal, idare külesi bütünley yoq etildi. Ava limanına dos-doğru ateş açıla, lâkin sağ qalğan imayeciler tek bugün binanıñ yañı terminalını terk ettiler», – dep yazdı yanvar 22-de gece «Tsenzor.net» neşiriniñ baş muarriri Yuriy Butusov.
«Oğlanlarnıñ bir qısmı ava limanını terk etti, daa bir qısmı esaretke tüşti. Virane altında sağ qalğan askerler bar olması mümkün», – dep ayttı göñülli Georgiy Tuka. «Yañı terminal viranelerini terk etkenimiz cenk strategiyasında bir şeyni deñiştirmey. Küreş devam ete, ve soñuna qadar yañı terminalda cenkleşkenlerniñ hatırasına bizler küreşecekmiz ve ğalebe qazanacaqmız», – dep qayd etti Butusov. Yañı terminal mudafaasınıñ toqtatılması aqqında resmiy malümat daa yoq.
Ukrain askerleri Donetsk ava limanınıñ yañı terminalını 242 kün devamında imaye ettiler – 2014 senesi mayıs 26-dan itibaren.


text:
Sentâbr 24-te işğal etilgen Qırımda «Qırım devlet gerbi ve devlet bayrağı kününe» bağışlanğan merasimler keçirile.
Bu kün yarımadada teatr ve kontsert programmalar, sergiler taqdim etilecek.
Bundan da ğayrı, Yaltada Ay-Petri dağında bayraq tantanalı şekilde tiklenecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası, Qırım Yuqarı Radasınıñ beş sabıq deputatına, devletke hainlik yapqanlarından şübhe altında bulunğanlarını bildirdi. Bunı dekabrniñ 18-nde muessiseniñ matbuat hizmeti bildirdi.
Bidirüvde: «Olarnıñ vastasız iştiraki ile bir sıra qanunsız qararlar alınıp, bu qararlarnıñ alınması neticesinde muhtariyetniñ territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etildi», – denile.
Muessisede deputatlarınıñ adlarını bildirmediler.
Bir kün evel Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası, 2017 senesiniñ dekabr ayındaki vaziyetine köre, Qırım Yuqarı Radasınıñ 75 sabıq deputatınıñ qıdırıluvı ilân etildi, dep bildirdi.
Qırım ve Aqyar şeeri territoriyasında 2014 senesi martnıñ 16-sında yarımadanıñ statusı boyunca dünya tarafından tanılmağan referendum ötkerildi. Rusiye, onıñ neticesine esaslanıp, Qırımnı öz toprağına qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa Birligi, ne de AQŞ referendumdaki rey berüvniñ neticelerini tanımadılar. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Almaniyanıñ Tış işleri nazirligi ilhaq etilgen Qırımda Rusiye saylavınıñ ötkerilmesi arfesinde «Qırım Ukrainağa ait», dep bildirdi.
Tış siyaseti muessisesiniñ Twitterdeki bildirüvinde: «Halqara uquqnıñ bozulıvı ile yapılğan Qırımnıñ ilhaqından soñ dört yıl keçse bile, iç şübhesizdir ki: Qırım Ukrainağa ait», – denile.
Ukrainanıñ Almaniyadaki elçisi Andrey Melnik kene de Twitterde Almaniya TİNine «açıq bir beyanat ve federal ukümetiniñ Qırımnıñ reintegratsiyasında qol tutuvı» içün minnetdarlıq bildirdi.
Rusiye ukümeti mart 18-de ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylavını ötkermek istey. Onda sekiz namzet iştirak etecek – Sergey Baburin, Pavel Grudinin, Vladimir Jirinovskiy, Vladimir Putin, Kseniya Sobçak, Maksim Suraykin, Boris Titov ve Grigoriy Yavlinskiy.
Fevral 16-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda kelecekteki Rusiye prezidenti saylavınıñ neticelerini tanımamağa davet etti.
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylavınıñ tanılmaması aqqında ABniñ tış işleri ve telükesizlik siyaseti boyunca Yüksek temsilcisi Federika Mogerininiñ beyannamesinde bildirile.


text:
Noyabr 15 künü Gürcistannıñ Tbilisi şeerinde Rusiye tarafından Abhaziyanıñ işğaline qarşı mitingde muhalif küçler qırımtatar ve ukrain bayraqlarını köterdiler.
Mitingni devletniñ «Yekâne milliy areketi» muhalif firqası azırladı.
«Rusiye Abhaziya ile daa sıq munasebetler aqqında añlaşma tizgeni bizim içün bir sebep oldı», – dep ayttı Gürcistannıñ milliy havfsızlıq Şurasınıñ sabıq kâtibi Georgiy Bokeriya.
İştirakçilerniñ bazıları Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ süreti ve «Rusiyeni toqtatırmız» yazısı ile şiarlarnen keldiler.
Hatırlatamız, Rusiyeniñ istilâcı siyasetine qarşı Gürcistan ve Ukrainanıñ Kiyev şeerinde Mihaylov meydanında narazılıq numayışları teşkil etildi. Tedbirde ukrainliler ve gürciler iştirak ettiler.
Fevralniñ soñunda martnıñ başında, 2014 senesi Rusiyeden ve Qırımdaki Qara deñiz flotundan arbiyler Qırım yarımadasını işğal ettiler. Mart 16 künü 2014 senesi Qırım ve Aqyarnıñ statusı boyunca referendum ötkerildi. Onıñ neticelerine esaslanıp, Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ukraina, Avropa birligi, AQŞ bu rey berüvni tanımadılr ve Qırım Rusiye tarafından işğal etildi dep sayalar.


text:
Qırım Rusiye vatandaşları içün Türkiye ve Mısır yerini alamaz, çünki yarımadada çetel kurortlarğa oşamağan hızmetlerni köstereler, dedi Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde Qırımnıñ sabıq kurort ve turizm naziri Aleksandr Liyev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, çetelde tam pansion olsa, yarımadada ise tibbiy turizm inkişaf ete. Buña rusiyeliler alışmağan, dey Liyev.
Qırımda all inclusive sisetması olğanda – yollanma fiyatına çeşit tibbiy protseduralar ve doğru ğıdalama kirsetile. Mısırda toyıp aşağan insanlar Qırımda bu aqçağa doğru aşamağa başlar, dep tüşünmeyim. Saçmalıqtır. Bu aqta tarif etken Rusiye memurları ve turistik saasınıñ mütehassısları iç bir vaqıt Qırımğa yollanmalarnı satmay edi, Türkiye ve Mısırğa sata edi. Qırımnı Baden-Baden ile qıyaslamağa kerek, – dey o.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
28 biñden çoq qırımlı borclarından sebep çetelge barmaq aqqından marum qaldı, dep bildire Qırımdaki Rusiye mahkeme vekilleri Federal hızmetiniñ matbuat hızmeti.
«Olarnıñ büyük qısmı bir yerde çalışmağan vatandaşlardan ibarettir – 31 yaşından 42 yaşına qadar 67,8%. Statistik malümatqa köre, olardan 82,2% – erkek, 17,8% – qadınlar», – dep aytıla haberde.
Matbuat hızmeti qayd ete ki, ekseriyette para cezaları, aliment ve kommunal ödemeler aqqında laf kete.
Çetelge çıqması yasaq etilgenler arasında mahkeme qararı esasında borcları alınacaq vatandaşlar da bar.
2018 senesi noyabr ayında Rusiye Yuqarı mahkemesi borcu olğanlardan yekâne mesken yerini çekip almağa izin berdi.
Rusiyeniñ «Krımstat» müessisesiniñ malümatına köre, işğal etilgen Qırım ealisiniñ kommunal hızmetler boyunca umumiy borc miqdarı 2018 senesi iyün ayınıñ soñunda 4,2 milliard ruble (1,6 milliard ğrıvnâ – QA) olğan edi. Eñ çoq Aqmescit, Yalta ve Keriçte borclar qayd etile.
2017 senesi Rusiye Devlet duması memuriy para cezalarnı, kommunal hızmetlerni ödemegen ve banklarda 30 biñ rublege qadar kreditlerni qapatmağan insanlarğa memleketni terk etmege yasaq etken qanunnı qabul etti. Daa evel bu raqam 10 biñden ziyade degil edi. Qanun işğal etilgen Qırımda da amelge keçirildi.


text:
Ukraina telükesizlik hızmeti, Rusiye Federal telükesizlik hızmeti «Canköy» keçiş noqtasında Lviv vilâyetiniñ sakinini tutıp aldı, dep bildire.
«Dört saat devamında maneviy ve fizik basqı yapıp, er adamdan uquq qoruyıcı organlarınıñ vekilleri, Ukraina Silâlı quvetleriniñ arbiyleri ile bağlar, bölükleriniñ yerleşüvlerine dair malümat bermesini talap ettiler», – dep aytıla Ukraina telükesizlik hızmetiniñ Facebook haberinde.
Müessiseniñ malümatına köre, Rusiye quvetçileri ukrainalını «mündericesini añlamağan» vesiqanı imzalamağa zorlap, esas Ukrainağa qaytardı.
«Rusiye FSBsiniñ hadimleri maşinası, naqliyat vastasını aydav aqqına dair vesiqaları ve 2000 euro miqdarında paranı aldı», – dep qoştı UTH.
Tünevin işğal etilgen Qırım çıqışında Rusiye FSBsiniñ hadimleri Ukraina vatandaşını tuttı, dep haber etilgen edi. Qırımdaki Rusiye FSBsi sıñır idaresiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, er adam «yarımadanı amfetamin ile terk etmege tırıştı».
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Paytaxtımızda II Xalıqaralıq baqsıshılıq kórkem óneri festivalı baslandı. Amfiteatrda festivaldıń saltanatlı ashılıw máresimi ótkerildi.
20 dan aslam mámleketten kelgen kórkem óner sheberleri qatnasıwı kútilip atırǵan festivaldıń ashılıw máresiminde Ózbekstan Respublikası Senatı aǵzaları, Ministrler Kabineti wákilleri, ministrlik hám shólkemler basshıları, Joqarǵı Keńes deputatları, húkimet aǵzaları, festival qatnasıwshıları qatnastı.
Prezidentimizdiń Xalıqaralıq baqsıshılıq kórkem óneri festivalına jollaǵan qutlıqlawın Ózbekstan Respublikası Bas ministriniń orınbasarı A.Abduhakimov oqıp esittirdi.
Bunnan soń elimizge belgili kórkem óner sheberleri atqarıwında koncert baǵdarlaması ótkerildi. Hár bir aymaqtıń milliy ózgesheligin bildiriwshi kórgizbeli shıǵıwlar, yoshlı qosıqlar menen ayaq oyınlar bárshege birdey quwanısh baǵıshladı.


text:
Bunı caminiñ imamı Muhammed İslâmov bildirdi, dep haber ete Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
İmamnıñ sözlerine köre, kamera yazılarından körüne ki, saba saat 5-te camige belgisiz şahıs kelip, binağa üç patlav aletni atıp, qaçıp ketti.
Bundan da ğayrı, vandallar cami etrafındaki qoruğa faşist svastiskanıñ resimini qaldırğaanlar. Şimdi vaqia yüz bergen yerde uquq qorçalayıcılar çalışmaqta.
Qırım «İçki işler nazirliginde» Qırım.Aqiqatqa bu malümatnı tasdiqladılar ve uquq qorçalayıcı organlarına bunı cami imamı aytqanını qayd ettiler.
Qırım «İçki işler nazirligi»niñ matbuat hızmeti bergen malümatına köre, yerli insanlar alevni, fevqulâde vaziyetler boyunca nazirligini çağırmayıp, söndürdiler.
Bu vaqia boyunca cinaiy iş açıldı.
Hatırlatamız, 1998 senesi cinayetçiler camide pencerelerni qırğan ediler, 2004 senesi cami divarları ve minaresine pis sözler yazılğan edi. Keçken sene aynı şu camiden belgisiz şahıslar kameranı hırsızladılar.
Bundan da ğayrı, keçken sene Saq şeerinde Qurban bayramı arfesinde ve nevbetteki künü Qurman rayonında camilerni yaqqan ediler. Milis hadimleri teşkerüvlerni keçire edi, amma neticeler alâ daa yoq.
«Çuqurça-cami» yerli qırımtatar ealiniñ parasına ve Meclisniñ qol tutuvı ile qurulğan ve 1998 senesi avgust 26 künü açılğan edi. Mında er afta cuma namazına 300 insan kele.


text:
Qırımda Rusiye akimiyeti aselet azat matbuat vastalarını yoq ete, dey Qırımda Alan uquq qoruyıcı merkeziniñ idarecisi ve Rusiye uquq qoruyıcısı Aleksandra Krılenkova.
Bunı o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde bildirdi.
«İşbu basqı (söz serbestligine – QA) adım-aım, uzun ve keyfiyetli olğanı aqqında aytmağa mümkün. Çünk Qırımda azat jurnalist ve azat matbuat vastası deyerlik qalmadı», – dey uquq qoruyıcı.
Onıñ aytqanı kibi, bunı Aqmecsitte «fevral 26 işi» boyunca mahkeme toplaşuvı keçirilgen künü Qırım blogeri Zair Akadırovnıñ yaqalanuvı da tasdiqlay.
2014 senesi mart ayında Qırımnıñ Rusiye tarafından işğali başlağanda yarımadada İnsan aqları boyunca Qırım alan eyyeti işine başladı. Onıñ terkibine Rusiye, Ukraina ve Qırım uquq qoruyıcıları kirdi. Şimdi uquq qoruyıcı eyyet yarımadada daimiy sürette bulunıp olamay.


text:
«Eurovision» yarışında Ukrainanı temsil etken qırımtatar yırcısı Jamala konkursta icra etken öz yırını mayıs 12-de Qırımda keçirilgen tintüv ve yaqalavlardan soñ daa aktual olğanını saya.
Bu aqta o Stokgolm şeerinde cumaaqşamı künü, öz çıqışından soñ ayttı, dep bildire Qırım.Aqiqat.
«Yazıq ki, böyle vaqialar aqqında eşitkende, menim yırım daa aktual olğanını duyam», – dedi Jamala.
«Şimdiki vaqıtta Qırımda yüz bergen vaqialar pek kederlete. Ümüt etem ki, er şey yahşı olacaq. Men bütün Ukrainağa yırlayım, Qırım içün yırlayım, ve kerçekten de, menim yırım deñizdeki tamçı olıp, ihtimal, Ukrainadaki ve qırımtatarlarnıñ vaziyetini añlatmağa yardım etecegini isteyim», – dedi Jamala.
«Eurovision-2016» yarışında Ukrainanı temsil etken qırımtatar yırcısı Jamala (Susana Camaladinova) mayıs 12-de halqara yır konkursınıñ finalına keçti, final mayıs 14-te Stokgolm şeerinde keçirilecek.
Jamala yarışta Qırımdan qırımtatarlarnıñ sürgünligine bağışlanğan «1944» yırını icra ete.
Mayıs 12-de rusiyeli uquq qoruyıcılar Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda musulmanlarda ve yerli qavehanede nevbetteki tintüvlerni keçirdi. Bir qaç insan yaqalandı.
Rusiyege boysunğan işğal etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya mayıs 12-de operativ-taqiqat işleri alıp barılğanı, ve neticede «Hizb ut-Tahrir» tarafdarları yaqalanğanı aqqında bildire. Onıñ malümatına köre, 4 insan yaqalandı, 3 Bağçasaray sakinine qarşı cinaiy iş açıldı.
Söz Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abeltarov ve Enver Mamutov aqqında yürsetile.
Ukraina Tışqı işler nazirligi bu tintüvler yüz bergen soñ Rusiye ükümetinden Qırımda qırımtatarlarğa qarşı alıp barılğan repressiyalarnı toqtatmağa talap etti.
Aynı bu kün Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovnıñ evinde tintüv keçirildi. Onı Rusiye Federal havfsızlığı hızmetinde sorğuğa çektiler, bundan soñ oña Qırımdan çıqışnı yasaq etken vesiqanı berdiler.
Meclis reisi Refat Çubarov mayıs 12-de yüz bergen vaqialarnı qırımtatarlarğa ücüm dep, adlandırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırovnıñ advokatı Aleksey Ladin İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine şikâyet bermek niyetinde, dep bildire Qırım.Aqiqat muhbiri.
Ladin bunı, qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırovğa daa evel Kefe şeer mahkemesi taraından çıqarılğan ukümni deñiştirmeyip qaldırğan Rusiyeniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ oturışuvından soñ bildirdi.
Ladin: «Eki maqamda da (insan aqları ve esas urriyetlerine dair – QA) Konvetsiyanıñ bozuluvları oldı. Ondan ğayrı kassatsiyanı, başta Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Prezidiumına ve ondan soñ Rusiye Yuqarı mahkemesine berip, soñunace çıqaracaqmız», – dedi.
Advokat: «Bu cinayetniñ esas terkibiy qısmı – diger şahıslarğa muracaat etüv. Kadırov kimsege muracaat etmedi. Bu, bir şey hırsızlamadan hırsızlıq yapmaq kibi. Bu, kör soqaqqa alıp barğan yol. Kadırovğa qarşı çıqarılğan uküm ne qanuniy, ve ne de esaslandırğandır», – dep añlattı.
Qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırov qabaatlanğan cinayetinde özüni qabaatlı tanımadı.
Mayıs 3-te Rusiyeniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırovğa daa evel Kefe mahkemesi taraından çıqarılğan ukümni deñştirmeyip qaldırdı.
Qabaatlavnıñ versiyasına köre, Kadırov 2016 senesi martında, özüni Aqmescitten bir qırımtatar olaraq tanıtqan ve Ukrainanıñ kontroli altında olmağan Donetsk ve Lugansk vilâyetlerini azat etmek içün «Qırım» batalyonınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında bildirgen nasıldır Demyan Demyanenkonıñ videoroligini repost etti. Bir qaç aydan soñ repostnıñ altında, içinde, cümleden, «Qol tutam, Qırım evelden de, şimdi de ve kelecekte Ukraina olacaq» sözleri olğan Kadırovnıñ izaatı peyda oldı. Oña qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi boyunca iş açıldı. Qabaatlav FSB ekspertleri tarafından yapılğan ve Kadırovnıñ izaatında Rusiyeniñ topraq bütünliginiñ bozulmasına davet olğanını isbatlağan ekspertizağa esaslana.
2017 senesiniñ aprelinde Rusiyeniñ maliy monitoringi boyunca hizmeti Kadırovnı ekstremistler ve terroristler cedveline kirsetti.
Kadırov özü, cinaiy işi – öz noqtai-nazarını faal surette ifade etkenine ve aq-uquqnı qorçalav saasındaki faaliyetlerine cevaben mahsus hizmetler tarafından yapılğan provakatsiyadır, dep iddia ete.


text:
Qırım mahkemeleri topraq «samozahvatlarında» qanunsız sürette qurulğan inşaatlarnıñ yoq etilmesi aqqında 150-ge yaqın qarar çıqardı. Bunı fevral 12 künü Qırımda mahkemecilerniñ federal hızmetiniñ idare reisi Stanislav Krısin bildirdi, dep haber ete Krıminform saytı.
Krısin şunı da qayd etti ki, işbu qararlarnıñ amelge keçirilüv ketişatı ğayet zordır. Bundan evel itiraz bildirüv basamaqları keçirilmeli.
«Bundan soñ ise saiplerge şu inşaatlarnı öz başına devirmege teklif etecekmiz, böyle imkân olmasa – yerli memuriyetlerge muracaat etecekmiz, işte, bu kibi qararlarnıñ teşebbüsçileri olğan olardır», – dedi o.
Yañı yılnıñ başında Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyeti yarımadada «samozahvatlarnıñ» meselesi bütünley çezilecegi aqqında bildirgen edi.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Qırım akimiyetiniñ işbu niyeti yarımadada işğalden soñ peyda olğan rusiyelilerniñ maddesi ve istegi ile bağlı olğanını tüşüne.


text:
Qırımnıñ Bağçasaray rayonındaki Teberti (Turgenevka) köyünde dülber lavanda tarlası yaqınlarında sarı-qaverenki boğday tarlası açıla. Mında boğday endi pişmege başladı. Tarlağa oraqlı köylüler kelmegence mında yerli sakinler ve raatlanğanlar foto yapmağa kele.
Qırım.Aqiqat mühbiri boğday tarlasına barıp, tabiat güzelliginiñ fotolarını çıqardı.
Küneş batqanda: Qırımnıñ soñu körünmegen boğday tarlası (fotoresimler)
Qırımnıñ Bağçasaray rayonındaki Teberti (Turgenevka) köyünde dülber lavanda tarlası yaqınlarında sarı-qaverenki boğday tarlası açıla. Mında boğday endi pişmege başladı. Tarlağa oraqlı köylüler kelmegence mında yerli sakinler ve raatlanğanlar foto yapmağa kele.


text:
Yanvarnıñ 22-nde Ukrainanıñ Birleşüv künü qayd etile. Bu munasebet ile QMC Ukraina prezidentiniñ temsilcisi Anton Körineviç, şimdi işğal etilgen Qırımda ve Donbasnıñ işğal altındaki topraqlarında yaşağan Ukraina vatandaşlarınıñ birleşüviniñ vacipligini qayd etti.
“Eger yüz yıl evelsi Dnipro boyundan ve Ğarbiy Ukrainadan ukrainlerniñ birleşüvi müim olsa, bugünde Ukraina topraqlarında, şu cümleden vaqtınca işğal etilgen Qırım ve Donbasta yaşağan bütün Ukraina vatandaşlarınıñ birleşüvi ayrı emiyetke maliktir. Bugün öz devletimizde yaşaymız, amma vatandaşlarımıznıñ çoqu işğal şaraitinde yaşay. Şunıñ içün Birleşüv aktınıñ ve Birleşüv kününiñ emiyeti bugünde beraber olğanımıznıñ ve muvaqqat işğal mıtlaqa bitecegniñ, devlet bayrağımız ise bütün Ukraina üzerinde yelpireceginiñ pek müim bir timsalidir”, – dep yazdı Körineviç öz Facebook saifesinde.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova da yaqın zamanda Qırımnıñ “Ukraina qorantasına qaytacağına” inanğanını bildirdi.
“Bugun bizim, ukrainlerniñ, arzuları bir – Ukraina topraq bütünliginiñ ğayrıdan tiklenilüvi, qanunsız sürette apis etilgen vatandaşlarımıznıñ azat etilüvi ve Şarqta tınçlıq oluvı. Eminim ki, eñ yaqın vaqıtta menim tuvğan Qırımım, Donbasnıñ vaqtınca işğal etilgen topraqları Ukraina qorantasına qaytacaq. Ve bu, 102 yıl evel ĞUHC ve UHC-niñ birleşme aktı olğanı kibi, devletimizniñ tarihında daa bir parlaq saife olacaq. Ukrainanıñ Birleşüv künü hayırlı olsun!” – dep yazdı Denisova.
Ukraina Birleşüv Künü er yıl Ukraina Halq Cumhuriyeti ve Ğarbiy Ukraina Halq Cumhuriyetiniñ bir ukrain devletine birleşüviniñ aktı 1919 senesi yanvarniñ 22-nde ilân etilgen künü qayd etilmekte.


text:
İske Qırım
İske Qırım (qırımtatarça Eski Qırım, Эckи KъыpыM, rusça CTapый KpыM) - Qırım yarımutrawı könçığış öleşendä, Çerek Su yılğası basseynında urnaşqan şähär. İske Qırım böten yarımutrawğa isem birgän şähär.
Xalıq sanı - 9446 keşe (2011).
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XIII ğasırda Altın Urda zamanında tatarlar Qırım digän şähärgä nigez salğan. Tatarça isem Qırım qıpçaq süzennän - "qır" + "ım" - "ür", "qalqulıq" süzennän çıqqan.
Qırımda torğan genuyalılar häm başqa italiannar şähärne "Solhat" - Solcati dip yörtkännär.
Qayber tarixçılar şähär tatar Qırım isemle häm italian Solhat isemle öleşenä bülengänen farazlıylar.
XIV ğasırda şähärneñ çäçäk atu çorı. Ul däwerdä Qırım-Solhat Böyek yefäk yulınıñ zur säwdä üzäge bulğan.
Ber çığanaq buyınça mämlüklär idärä itkän Misır soltanı Beybars Qırım-Solhatta tuğan häm soñraq qalağa büläklär cibärgän, birelgän aqçada yaña mäçet tözelgän.
Qırım xanlığı nigezlängännän soñ xanlıq başqalası Qırım-Solhattan Qırıq-Ur yä Çufut Qalağa küçerelgän, soñraq Baqçasaray - Qırım xanlığı yaña başqalası.
1475 yılda Ğosman imperiäse italian koloniälären basıp alğannan soñ şähär tik İske Qırım dip yörtelä başlağan.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ДoMбpoBckий O. И.,CидopeHko B. A. CoлxaT и Cypб-Xaч. CиMфepoпoлb, 1978.
- Зaбoлoцkий П. H. Oчepkи дoиcTopичeckoro пpoшлoro KpыMa. Cлeды kaMeHHoro Beka B Юro-BocToчHoM KpыMy// CбopHиk cTaTeй пo эkoHoMиke, быTy и иcTopии Фeoдocийckoro paйoHa. Bып. 1.Фeoдocия, 1931.
- Kopпyc бocпopckиx Haдпиceй (KБH). M. — Л., 1965, № 953.


text:
Tacikistanda Kuloba şeerinde Rusiye arbiy bazasınıñ onlarnen hadimi narazılıq aktsiyasına çıqıp, yarım yıldan berli aylıq alamağanlarını bildirdiler, – dep haber ete Radio Svoboda.
Aktsiya iştirakçileriniñ aytqanına köre, bazanıñ reberligi borclarnı bermege vade etti.
Lâkin olardan biri Bozorali Boltayevniñ bildirgenine köre, bunıñ kibi vadelerni Rusiye bazasınıñ diger hadimleri bir qaç kere eşitken ediler, lâkin para öyle de berilmedi.
Rusiye bazasınıñ temsilcisi İgor Şçerbakov bildirdi ki, bazanıñ hadimlerge borcları yoq, çünki paranı üçünci taraf – hadimlerni işke qabul etken ve aylıq bergen «Bit servis-plüs» şirketine bere.
Bu şirket ise Rusiye bazasından para almağanını bildire.
Afğanistannıñ qomşusı olğan Tacikistanda tahminen 7000 Rusiye arbiyi buluna. Rusiye tışında onıñ eñ büyük arbiy noqtası mında yerleşe.


text:
Miiliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ aile azaları ve advokatı onı avgust 19, cuma künü hastahanede ziyaret etip oldılar. Bunı İlmi Umerovnıñ qızı Ayşe öz Facebook saifesinde haber ete.
«Körüşmege ruhset tek bizge – aile azalarına ve advokatlarğa berildi. Lâkin ancaq belgilengen saatlerde – kündüz saat 11.00-13.00 arasında ve aqşam 17.00-18.00 arasında. Bu vaqıtta onı körmege, aşatmağa, onnen qonuşmağa mümkün. Bu maqsatlar içün anda ayrı oda bar, o yerge bütün hastalarnıñ ziyaretçileri kele», – dep yazdı Ayşe Umerova.
Onıñ sözlerine köre, babası hastahanede pişirilgen aşlarnı aşamağa razı olmay, tek tuvğanlarnıñ ketirgen yemeklerini aşay. İlmi Umerovke mıtlaqqa kerek olğan ilâçlar öyle de emşire de qala.
«Bizlerni eñ çoq raatsız etken – onıñ ilâçları. Bügünki künde, yerli terapevt ve kardiologlarnen mesleatlar keçirilgen soñ, oña öz ilaçlarını içmege ruhset berdiler. Olar episi bir emşirede qaldırıla (telükesizlik tedbirlerinden, çünki ruhiy hastalar kirip, ilâçlarnı qapmaq mümkünler), bu sebepten oña er saba künlük norması berile ve o olarnı yanında taşıy», – dep yaza Ayşe Umerova.
O şunı da bildirdi ki, İlmi Umerovnen subetleşeler ve nezaret eteler. Lâkin iç bir medikamentoz usullarnen psihiatrik ekspertizanı delihane hadimleri qullanmaylar.
Kün evelsi işğal etilgen Aqmescitteki delihane hadimleri Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovke onıñ advokatı Edem Semedlâyevni yibermediler.
FSB hadimleri avgust 16 künü Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnı mecburen, hastahaneden alıp, Aqmescitteki Roza Lüksemburg soqağında yerleşken psihiatrik dispanserge ekspertiza içün ketirdiler. İlmi Umerovnıñ qızı Ayşe babasına yaqınlarınen körüşmege yasaq etilgenini haber etken edi. Bundan da ğayrı, ondan ilaçlarnı aldılar.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
İlmi Umerovnıñ alı avgust 11-de Qırımda oña qarşı psihiatrik ekspertizanıñ belgilenmesi boyunca mahkemede yaramay oldı. Acele yardım kelip, kardiografik tedqiq yapqan soñ, Umerovnı Aqmescit hastahanesine infarkt havfı ile alıp kettiler. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi kerek olğanı aqqında qarar aldı.
İmayeciler bu mahkeme qararına qarşı şikâyet etti.
«Memorial» rusiyeli uquq qorçalayıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Qırım eñ qadimiy tarihke malik bölgelerge aittir. Ayrı-ayrı atiqiyat tapılmalar, Qırımğa yerleşüv million yıl evel başlanmasını bildireler. Yazılı menbalar yarımadanıñ son uç biñ yıllıq tarihını aydınlata.
Qırım çöllerinde (Ukraina cenübiniñ büyük qısmında kibi) köçebe halqlar yaşadılar: kimmerler (milâttan evel 9-ncı asır), skitler (milâttan evel 7-nci asır, milâttan evel 3-nci asırdan başlap oturaq qabileler kibi), sarmatlar (milâttan soñ 1-nci asırdan başlap) ve alanlar (3-nci asırdan), hunlar ve qadimiy türkler (4-nci asırdan), hazarlar (7-nci asırdan), macarlar (9-ncı asır), peçenekler (9-ncı asırdan), qıpçaqlar (11-nci asırdan), moğollar (13-nci asırdan) ve noğaylar (16-ncı asırdan).
Qırım dağlarında milâttan soñ 8-nci asırda ilk avtohton halq – tavrlar meydanğa keldi. 3-nci asırda mında hristianlıqqa dönip, amma tilini saqlap gotlar (ve alanlarnıñ bir qısmı) yerleşti.
Milâttan evel 610 senesi Pantikopey – ilk ellin şeeri (ve Şarqiy Avropada alâ daa mevcut olğan eñ qadimiy şeer) peyda oldı. Bu zemaneviy Keriçtir. Nevbetteki asırnıñ devamında böyle şeerler yarımadanıñ bütün yalısı boyunca peyda oldı. Qırımnıñ şarqında bu şeerler milâttan evel 480 senesi Bospor çarlığına birleşti. Milâttan evel 528 senesi ve milâttan evel 5-nci asırnıñ başı arasında temeli qoyulğan Hersones cumhuriyet qurumını saqlap qaldı.
Milâttan evel 110-46 seneleri Qırım Mitridat 6 Yevpator devletiniñ terkibine kirdi, soñra ise milâttan evel 220-nci yenelerde Roma imperiyasınıñ tesiri altında edi. 543 senesi Hersones, cenübiy sail ve Keriç yarımadasınıñ qısmı Bizan imperiyasınıñ terkibine kirdi, dağlarnıñ got-alan eailisi («Dori memelketi») ise onıñ ortağı oldı.
11-nci asırdan başlap, qıpçaqlar tarafından Qırım çölleriniñ yaşanır alğa ketirip inkişaf ettirilgeninen qalğan yerli ealiniñ, esasen türkiy qısmınıñ yañı saiplernen beñzeşme esnası başlandı. Qırım qıpçaqlarınıñ özgünligine, yarımadanıñ Dnipro bölgesindeki diger büyük köçebelerniñ cografiy tecrit olunması tesir etti. Moğol istilâsı Qırım türkleri toplulığına yalıñız ükümran sülâlesini - Çingishan neslini ketirdi (aynı esnaslar bütün Avrasiya boyunca, şu cümleden Ruste de yüz berdi). Yarım asır içinde islâm Altın Ordunıñ Qırım ulusı içün devlet dini olıp, onıñ ealisini hristian ve putperest qomşularından kesen-kes ayırdı. Böylece, soñra qırımtatarlar adlandırılğan yañı qavimniñ özegi peyda oldı.
1260 senelerinden başlap Qırımnıñ cenübiy yalısınıñ büyük bir qısmı venedikliler ve cenevizler tarafından idare etildi.
14-nci asırnıñ soñunda ve 15-nci asırnıñ başında Ordu inqirazğa oğradı. Dağlarda Qırım yunan-got-alan ealisi Feodoro devletini meydanğa ketirdi. 1441 senesi Qırım beyleri Hacı Geray ükümdar olaraq saylana – böylece, mustaqil Qırım Hanlığı meydanğa kele. 1475 senesi cenevizlerniñ mal-mklkü ve Feodoro Osmanlı Devleti tarafından zapt etile, han ise sultannıñ tebaasına çevirildi (devleti içinde ise suveren iqtidarnı saqlap qaldı).
Bundan soñ yarımadanıñ diger halqları qısmen islâm dinine döndü ve qomşularından qırımtatarlar tilini ve adetlerini ögrenip aldılar. Böyleliknen, dağlarda olğan Feodoritlerniñ nesilleri ve Avropa ve Kavkazdan yalığa köçkenler yañı qavimniñ parçası oldılar. Qırımtatarlarnıñ meydanğa kelmesiniñ bu qadar uzun yolu, aralarında eñ azından üç büyük subetnosnıñ peyda olmasına sebep oldı: çöl noğayları, dağ ve dağ aldı tatlar ve yalıboylular.
1771 senesi, on yıl devam etken cenklerden soñ, Qırım Hanlığı Rusiye ordusı tarafından işğal etildi, tahqta soñki hag Şahin Geray çıqtı. 1783 senesi Hanlıq Rusiye imaperiyası tarafından ilhaq etildi. 1802 senesinden başlap anda Tavriya guberniyası yaratıldı.
1917 senesi Qırımda aynı zamanda demokratikleştirüv, ukrainleştirüv ve qırımtatar devleçiliginiñ ğayrıdan tiklenüv esnasları olıp keçti. Aralıq ayında Birinci Qurultay Qırım Halq Cumhuriyetini yaratmağa niyetini bildirdi ve milliy ükümet qurdı. Amma 1918 senesi qara qış ayında bolşevikler Qızıl terrornı başlap, yarımadada akimiyetni elge keçirdi. Petro Bolboçannıñ ukrain ordusı, Almaniya ordusı ve qırımtatar isyancıları beraberlikte çiçek ayında Sovet rejimini devirdiler, 1918 senesi çiçek ayınıñ 29-nda ise Qara deñiz flotu Ukraina bayraqlarını köterdi. Küzgece Qırımnıñ Ukraina Devletine qoşulması ile bağlı aytışmalar devam etti. 1919-1920 seneleri yarımadada, kommunistlerniñ ğalip olıp çıqaqan Qırımızı ve Aq ordular arasındaki cenk meydanına çevirildi.
Ekinci cian cenki zamanı, 1941 senesinden 1944 senesinece, Qırım Almaniyanıñ işğali altında edi. Natsistlerniñ quvulmasından soñ, Moskva esassız bütün qırımtatar halqını natsistler ile işbirikte qabaatladı ve 1944 senesi quralayınıñ 18-nden başlap Orta Asiyağa ve ŞSCB-niñ diger topraqlarına 200 biñden ziyade adamnı sürgün etti. Bu sürgünlik soyqırımğa çevirildi, çünki sürgünlikniñ birinci bir qaç yılı içinde qırımtatarlarnıñ 20-25 faizi vefat etti. Almanlar (1941 s.), italyanlar (1942 s.), bulğarlar, ermeniler ve yunanlar ve çetel vatandaşlar (1944 s.) da keñiş şekilde quvuldı.
Sürgün etilgen tamır halqnıñ yerine Sovet ükümeti Qırımğa kütleviy şekilde oña riayetkâr olğan ealini, hususan Rusiyeden, avuştırıp başladı ve böyle etip yarımadanıñ entik terkibini tamamınen deñiştirdi. Bu topraqnıñ evelki saipleriniñ hatırası da yoq etile edi: avtohton qırımtatar cografiy adlarnıñ 80 faizinden çoqu yañı rus-sovet adlarına deñiştirildi.
Qırımnıñ tarihında 1954 senesi de müim yer aldı. O zaman Moskva Qırım yarımadasını Ukrainağa bermege qarar aldı. Rusiye yarımadada normal iqtisadiy ayat temin etip olamadı, Qırımnıñ aman-aman bütün teminatı Ukrainadan edi. ŞSCB reberligi qararını böyle añlattı: «Qırım vilâyeti ve Ukraina ŞSC arasında umumiy iqtisadiyat, topraq yaqınlığı ve sıq iqtisadiy ve medeniy alâqalarnı köz ögüne alıp».
Şunı da qayd etmek kerek ki, 1954 senesi Qırımnıñ Ukrainağa qoşulma esanası bütün qanuniy talaplarğa uyğun olaraq resmiyleştirildi. Muvafıq qararlar em ŞSCB, em de Rusiye ve Ukraina ükümetleri tarafından izçenliknen qabul etildi, kerekli deñişmeler cumhuriyetlerniñ Anayasalarına kirsetildi.
Dünya toplulığına «daimiy Rusiye» Qırımı aqqında yañlış bir stereotip qabul ettirmege tırışqan Kremlniñ propagandasınıñ iddialarına baqmadan, yarımada Rusiye terkibinde qısqa müddet devamında edi. Qırım 1783 senesinden 1917 senesinece Rusiye imperiyası terkibinde edi. Aynı devirde, bugünde AB ve NATO-nıñ tam uquqlı azaları olğan daa bir qaç Avropa memleketi Rusiye imperatorlarnıñ akimiyeti altında edi. Rusiyeniñ terkibinde (Rusiye ŞFSC sıfatında) ise Qırım yalıñız 1912 senesinden 1954 senesinece (1941-1944 seneleri devamında Almaniya işğali altında), yani 30 yıl edi. Buña köre, Qırımnıñ ebediy «Rusiyeniñ olğanı» aqqında mif tenqitke qarşı turıp olamay.
20-nci asırnıñ başınace yarımadada etnik çoqluq qırımtatarlar edi. Ve yalıñız yerli ealiniñ başqılarğa oğratılmasından, taqip ve sürgün etilmesinden soñ ruslar yarımadada çoqluq oldı.
Qırımtatarlarnıñ kütleviy hainligi aqqında qabaat daa 1967 senesi lâğu etilgenine baqmadan, olarğa Vatanlarına qaytmağa izin berilmedi. Kütleviy qaytuv yalıñız 1989 senesinden mümkün oldı. Qırımtatar avdetçilerniñ qabulını ve yerleştirilmesini ise öz başına mustaqil Ukraina aldı.


text:
Bazar künü, yerli saatine köre saat 18:42, Seyitler rayonınıñ Çotı köyündeki (Jemçujnoye) 40 let Pobedı soq., 9 adresi boyunca ev yanğını aqqında haber etildi. Bunıñ neticesinde adamlarnı, şu cümleden küçük balalarnı tahliye ettiler.
Bunı Qırım fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Hızmetniñ malümatına köre, yanğın dört qatlı evniñ üçünci qatındaki kilerinde yüz berdi.
«Üçünci qattan esli başlı qadın tahliye etildi. Dörtünci qattan yanğıncılar dört adamnı çıqardılar. Eki büyük ve eki bala qurtarıldı – 2 ve 1,5 yaşındı. Tibbiy yardım kerek olmadı», – aytıla beyanatta.
Yanğın saat 19:20 söndürildi. Yanğın meydanı 12 metre kâreni teşkil etti. Qurtarıcılar bildire ki, yaqın yerleşken daireler zarar körmedi.
Yanğın söpdürilgen soñ ve inşaat avalanğan soñ adamlar dairelerine qayttılar.
Yanğınnı 15 adam ve 4 dane tehnika söndürdi.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova apiske alınğan qırımtatar faalleri Rostov-na-Donu ve Rostov vilâyetindeki beş SİZOğa yerleştirilecek, dep bildirdi. Bu aqta o, Facebookta yazdı.
«Aqmescit şeeriniñ Bavurçı (Kamenka) qasabasında tintüvlerniñ keçirilmesine Rostov FSB hadimleri tesadufen celp etilmedi. Er şey evelden planlaştırıldı, em de qayda yerleştirilecekleri. Olarnı Rostov vilâyetiniñ beş SİZOsına yerleştirecekler. Üç tahqiqat izolâtorı Rostovda, eki danesi şeer civarında yerleşe», – dep bildirdi Denisova.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Aqmescitniñ Bavurçı qasabasında keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Aqmescit mahkemesi Ziyadinovğa «politsiyağa qarşı çıqqanı içün» 500 ruble para cezasını berdi. Mamutov ise 5 künge apiske alındı.
Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan bütün faallerni apiske aldı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban Umerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
Martnıñ 29-nda Qırımnıñ Rusiye ombudsmeni Lüdmila Lubina Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Qırımda tevqif etilgen 23 qırımtatar faalini Rusiyege alıp ketkenler.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Noyabr 17-sinde Nikita nebatat bağçasınıñ Primorskiy parkında, “Dinozavrlar adamlarnen yaşağan olsa eger” adlı süret leyhası açıldı. Bunıñ aqqında Qırım.Aqiqat mühbiri haber etmekte.
“Nikita nebatat bağçasınıñ yerleri ve onıñ Primorskiy parkındaki “tiri” dinozavrları, “Dinozavrlar adamlarnen yaşağan olsa eger” dinozavr ülkesiniñ yaratmasına sebep oldı”, - Qırım.Aqiqatqa tefsir berdi leyha müellifi Olga Çij.
Onıñ sözlerine köre, leyhanıkerçekleşirmek içün fotocı ve modeller davet etildi. Süret çeküv yerleri de diqqat ve itinanen azırlanıldı.
Bağça ziyaretçileri, Çuha çiçek bağçasınıñ Yuqarı parkında ve Primorskiy parkınıñüç yerinde şüretke çıqtı: dino-qasaba (bala ve küçük dinozavrlar ile levha), dino-ordu (silâ ile) ve etrafında ind qamışı - bambuk ösken “Yaponiya-Qıtay” adlı yerde.
Leyhanıñ eñ yahşı şüretleri Nikita nebatat bağçasınıñ saytında yerleştirildi. Teşkilâtçılar, böyle üslüpleştirilgen süret çeküvlerni er ay keçirecekleri aqqında ayta.


text:
Qırımtatar qorantalarınıñ evlerinde kütleviy tintüvler yarımada sakinlerinde narazılıq köstermege isteklerini doğura bile.
Böyle bir fikirni qırımtatar milliy areket iştirakçisi, Qırımtatar Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqat mühbirine seslendirdi.
«Bugünde-bugün qırımtatarlarğa qarşı ve tek olarğa qarşı degil… alıp barılğan adaletsizlikke belli bir vaqıtqa qadar dayanacaqlar. Lâkin er bir adam onı tabanğa alıp taşlağanda, qollarını baylağanda, susıp oturmaycaq. Demek bir yerde ses-şamata köterilecek, narazılıqlar başlaycaq», – dedi o.
Smedlâyev Qırımda olğanlarnı yarımada vaziyetini kerginleştirmek ıntıluv olaraq tanıy.
«Saylavlardan soñ, demek, «B» planı olacaq – Qırımdaki vaziyetni kerginleştirmek. Ve birisi, bugünki künde qırımtatarlar Qırımda qalıp, şimdiki akimiyetnen yaşamaları mümkün, dep tüşünse, men yoq, dep aytarım. Aynısı ukrainler ve Qırımnıñ farqlı millet vekillerine ait», – bildire faal.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa binaen, soñki bir qaç afta devamında yarımadada qırımtatar qorantalarınıñ evlerinde tintüvler sıq-sıq ötkerilip başladı. Kütleviy tintüvler Seyitler rayonında olıp keçti.
Sentâbrniñ 9-da Bağçasaraydaki Büyük Süyren (Tankovoye) köyünde yerleşken «Qırımnıñ istidatlı balalar içün gimnaziya-internatına» tintüvnen keldiler. Oquv yurt hadimleriniñ aytqanına köre, kelgenler doğrudan gimnaziya kütüphanesine yol alıp, anda yasaq etilgen edebiyat cedvelindeki üç kitapnı taptılar. Tintüv neticelerine köre, memuriy protokol tizildi.
Sentâbrniñ 8-de ise Qırım faali ve bloger Yelizaveta Bogutskayanıñ evinde de tintüv keçirildi.
Avgust 13-te Aqmescitniñ üç musulman oquv yurtında tintüv keçirilgen edi.


text:
Qırımda mayıs 13-15-inde büyük yanğın telükesi bar, dep ilân etildi, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Bu aqta müesssise “Qırım gidrometeorologiya ve etraftaki müit közetüvi idaresi”ne esaslanıp bildire.
Muessise, Qırım sakinleri ve musafirlerini dağda mıqayt olmağa çağırta.
Qırımda yılnıñ başından 491 yanğın södürilgen edi,olarda 42 adam elâk oldı.
Qırımda aprel 1-inden yüksek yanğın telükesi rejimi ilân etildi.
Avgustnıñ 11-inde üyleden soñ Üç Qoş deresinde yanğın başlandı. Fevqulade vaziyetler hızmetiniñ (FVH) haber etkenine köre, yanğın uzaq dağlıq yerinde, 45-80 derecelik bir bayır capında başlandı. Ateşniñ söndürmesine, derede 15-20 m/s qadar köterilgen küçlü yel mania ola.


text:
Sentâbrniñ 1-nde Aqmescitte qırımtatar tilinde tasil berecek mektep açılacaq. Anda artıq 800 bala qabul etildi ve daa devam etmekte. Bu aqta avgustnıñ 29-nda Kreml nezaretindeki Qırım parlamentiniñ toplaşuvında Qırımnıñ rusiyeli tasil naziri Natalya Gonçarova bildirdi.
«Sentâbrniñ 1-nden itibaren Aqmescitniñ «Fontanı» mikrorayonında yerleşken ve 825 kişilik kontingentke saip 44-nci mektep çalışıp başlaycaq. Artıq 800 bala qabul etildi. Ocalar taqımı da azır. Mektep rusça ve qırımtatarca olaraq eki tilde tasil berecek», – dep qayd etti Gonçarova.
İyül ayında qırımtatar faalllerden biri olğan Riza Asanov Qarasuvbazar rayonınıñ memuriyetini «qırımtatarlarına nisbeten yapılğan diskriminatsiyağa qulaq asmalarına» çağırğan edi. Öylelikne mektep «milliy» statusından marum etildi, mektep tamir etilmedi ve avtobus mektepke köy balalarını derc başlamasına bir buçuq saat qalğanda ketire.
Qırım Rusiye nezareti altına keçkeninden soñ, qırımtatarları defalarca basqı altında olğanları aqqında bildirgen ediler. Albuki Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Qırımda yaşağan halqlarnıñ aq-uquqları musaviy olğanını aytmaqta.
Ukrain uquq qoruyıcılarınıñ malümatına köre, işğal altındaki Qırımda qırımtatar balalarınıñ tek üçte biriana tilinde laf etebile, ukrain tilinde qonuşqan balalarnıñ yalıñız altıda biri ana tilinde tasil alabile.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Birleşken Milletler Teşkilâtını Qırımda insan aqlarını nezaret etüv halqara missiyasını meydanğa ketirmege çağırdı. Bunı Çubarov cuma künü, noyabr 6-da, Kiyevdeki Rusiye Federatsiyasınıñ elçihanesi yanındaki narazılıq aktsiyasında bildirdi.
«İşğalni toqtatacaq birinci adımlar – Qırımda daimiy monitoring missiyası, insan aqlarını nezaret etüv missiyası olmaq kerek. Böyle bir qarar Birleşken Milletler Teşkilâtında qabul etilmek kerek. Baş Assambleyanıñ bu topraq bizim olğanını tasdıqlağan rezolütsiyası bar. Amma kimse anda ne olğanından haberdar degil. Russia Today köstergenlerinden ğayrı», – dep ayttı Çubarov.
Bundan ğayrı, aktsiya iştirakçileri Rusiye Federatsiyasından siyasiy mabuslarnı azat etmege talap ettiler.
«Qorqu yarımadası» adlı flash mob Qırımda boysunmağan ve azatlığını qorçalağanlarğa qarşı qorquzuvlarnı ifadeledi.
«Maskalı adamlar qora boyu turdılar. Olar aytmağa qorqalar, açıq aytmağa qorqalar, Qırım Ukraina olğanını aytmaqtan qorqalar. Çünki ya Qırımğa kiremezler, ya da siyasiy sebeplerden taqip etile bileler. Qırımdaki qorqu müiti belli», – dep ayttı Ukraina haber siyaseti naziriniñ Qırım boyunca mesleatçısı Emine Ceppar.
Kiyevdeki Rusiye elçihanesi yanında basqılarğa qarşı bir qaç aktsiya keçirilgen edi. Elçihane tarafından bir de bir cevap olmadı.
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi, qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev cuma künü üyleden soñ Kiyevdeki Rusiye Federatsiyasınıñ elçihanesi yanında ötkerilecek barışıq narazılıq aktsiyasına kelmege çağırğan edi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti.


text:
Fevral 24 künü Ukraina millet vekili Andriy Artemenko Qırım MC prokuraturasına ifade bermek içün keldi. Bunı UNIAN haber ete.
Neşir yaza ki, onıñ sözlerine köre, mahkemege resmiy şekilde o davet etilmedi, kütleviy haber vastalarından malümat aldı ve tek bundan sebep keldi. Bunnen beraber Artemenko saqlanmacağını ve taqiqatnen işbirlikte bulunıp qabaatlı olmağanını isbaatlacağını ayttı.
Fevral 19 künü New York Times gazetinde derc etilgen maqalede yazıla ki, Milliy telükesizlik suallerinde AQŞ prezinetniniñ mesleatçısı Michael Flynn, istifağa ketmezden bir afta ögüne, Donald Trumpqa yaqın olğan şahıslardan Ukrainadaki umumiy vaziyetiniñ tüzetilmesi çerçivesinde Rusiyege qarşı kirsetilgen sanktsiyalarını toqtatmaq tekliflerini aldı.
Neşirde qayd etkenlerine köre, Trumpnıñ advokatı Michael Cohen, SSBC-de doğğan AQŞ prezidentniñ iş ortağı, Rusiyede biznes saasında oña yardım etken Felix Sater ve Ukraina millet vekili Andriy Artemenko bu tekliflerniñ azırlanmasında iştirak ettiler. Neşirniñ malümatına köre, muabbetlik planı – Ğarbiy Ukrainadan bütün Rus ordularınıñ çıqarılması ve Qırımnıñ Rusiyege 50 ya da 100 yılğa kirağa berilecegi aqqında Ukrainada referendumnıñ ötkerilmesi kire edi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, kütleviy haber vastalarında yayınlanğan malümatlar esasında, Ukraina millet vekili Ardriy Artemenkoğa qarşı cinaiy iş açtı. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ «kirağa» berilecegi aqqında plan azırlağan şahıslar sırasında onıñ da adı keçe. Cinaiy iş açılması aqqında fevral 21 künü Facebookta Ukraina baş prokurorı Yüriy Lutsenko beyan etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kyivde 2021 senesi mayıs ayında Qırımnı işğalden qurtaruv halqara sammitini keçirmege planlaştıralar. Bu aqta noyabrniñ 5-nde Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba brifingde bildirdi.
O, bu «resmiy qarar» ola, dep qayd etti. Kuleba, kelecek sene mayıs ayına qadar COVID-19 vaziyeti bir qarar olur, dep ümüt etkenini bildirdi.
Nazir, Kyiv yarımadanı qurtaruv Qırım platforması teşebbüsinen bağlı müsbet cevaplar ala, dep qayd etti.
Berilgen malümatqa köre, Ukraina Kyivde «Qırım platforması» teşebbüsini muzakere etmek içün sammit ötkerecek ola. Bir çoq memleket, hususan Türkiye, ABD ve Baltiya memleketleri iştirak etmege meraqlı olğanını bildirdi, Kyiv Rusiyeni de muzakere masasına davet etmege niyetlene.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Qırım memuriy sıñırı yanında reydlernen naqliyeciler teşkerile. Bu aqta martnıñ 22-nde Qırım.Aqiqatqa Ukrtranstelikesizlikniñ Qara deñiz regionlarara idaresiniñ başlığı İgor Pastuh ikâye etip berdi.
Onıñ sözlerine köre, reyd esnasında qaydelerni bozğanlar yani kerek vesiqasız çalışqan naqliyeciler tesbit etilgen.
«Teşkeriv neticesinde keçken afta 8 dane protokol tizilgen edi. Bu afta 164-nci maddege binaen 6 dane, 48-nci ve 1-nci maddelerge köre -39 dane protokol tizildi. Protokollar mahkemege yollanıldı», – dep qayd etti Pastuh.
Ukrtranstelikesizlik temsilcisi teşkerüvler devam ettirilecegine işandırdı.
Temsilcilik, naqliye hızmeti bozuluvı içün 17 ile 34 biñ grivna cöreme tölengenini ve bozuluv bir yıl devamında tekrar qaytarılğanı tesbit etilgen taqdirde – 34 biñ grivnadan başlap, naqliye vastası tutulıp alınacağına qadar barğanı aqqında hatırlattı. Bu arada müddetsiz litsenziya fiyatı 1400 grivnağa tutmaqtadır.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, 2014 senesi Ukrainanıñ qıta qısmınen yarımada arasında memuriy, amma aslında kerçek bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çaplınka» ve «Çonğar» olaraq üç kiriş-çıqış noqtası çalışıp başladı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Avgust 5-te, cuma künü Qırımda furtuna havfı ilân etildi. Rusiyege boysunğan Fevqulade vaziyetler nazirligi Qırım idaresiniñ malümatına köre, yaqın eki-üç saatta yarımadada boranlı yağmur, şiddetli sağanaqlar, burçaq ve şiddetli yel beklenile.
Bozğun ava Qırımda avgust 6-ğa qadar devam etecek, dep bildirdiler müessisede.
«Qırım gidrometeorologiya ve etraftaki müit nezareti boyunca idaresiniñ malümatına köre, yaqın eki-üç saatta ve avgust 5 kününiñ soñuna qadar, avgust 6-da kündüz Qırımnıñ bazı rayonlarında şiddetli sağanaqlar, boranlı yağmur, burçaq, saniyede 15-20 metr suratınen yel beklenile. Bunen beraber, Qırımnıñ bazı rayonlarında yanğın hafvı devam etecek», – dep aytıla beyanatta.
Avgust 4-te, cumaaqşamı künü yaşın elektrik ağına urğanı sebebinden Krasnoperekopsk rayonındaki bazı köylerde yarıqsız qaldı.
Çarşenbe künü yarımadada şiddetli sağanaqlar ve boranlı yağmurlar yağdı. Şaatlarnıñ bildirgenlerine köre, Aqmescit rayonında, hususan Molodöjnoye köyünde bir qaç ev yarıqsız qaldı, yel tereklerni yıqtı.


text:
Yawlıqlılar kerä ala
Katolik franśuz uqu yortı yawlıqlı qızlarnı da qabul itäçäk
Senegalda yawlıqlı uquçılarnı qabul itmäwçe katolik franśuz uqu yortı Sênt Janna d’Ark institutına xökümät kisätü yasadı. Ägär tıyunı ğamäldän çığarmasalar, belem birü yortı yabılaçaq yäisä tartıp alınıp başqa idarä astına bireläçäk.
Cirle matbuğat çaralarındağı xäbärlärgä qarağanda, başqala Dakarda urnaşqan älege institut xökümätneñ kisätüennän soñ kiräkle qanuni tözätülär kertte. Däwlät wäqalätleläre belän uqu yortı idaräse kiçä uzğan söyläşüdä kileşügä bardı. İke yaqnıñ da rizalığı belän institut formasına yaraqlı yawlıq kiyü röxsäte çığarıldı. Uqu yortı idaräse bu turıda yawlıqlı uquçılarnıñ äti-äniläre belän ayırım-ayırım söyläşäçäk.
Sênt Janna d’Ark institutındağı 1740 uquçınıñ 26sı yawlıqlı. Uqu yortı sentyabr’ başında alarnı kertmäyäçägen iğ’lan itep zur rizasızlıq dulqını quptardı.
Dakarda monnan alda da Franśiyä qul astındağı Awrupa menedjment institutı bina êçendä namaz qılunı tıyğan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Mäskäwdä yallar kötelä
Koronavirus arqasında 28nçe oktäbr’ – 7nçe noyabr’ könnärendä yal iğlan itelde
Hindıstan häm Nepaldağı tabiği afätlärdä 161 keşe ğomeren yuğaltqan
İke ildä dä köçle yawım - töşemnär su basu häm cir şuışular barlıqqa kitergän


text:
Rostov-na-Donu şeeri Lenin rayon mahkemesiniñ qadısı Aleksandr Osipov noyabrniñ 11-nde «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi (Aqmescitteki ekinci gruppa) Ruslan Suleymanovnıñ apis müddetini uzattı. O, 2020 senesi fevralniñ 15-ne qadar tahqiqat izolâtorında qalacaq.
Bu aqta Ruslannıñ ömür arqadaşı Elzara Seferşa Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Oturışuv başta açıq edi, amma tahqiqatçınıñ muracaatından soñ qadı esnasnı qapatmağa qarar aldı. Qarar seslendirilgende kirip olurmız, dep vade etildi, amma seslendirilgende bizni öyle de kirsetmediler. Aqayımnı bir saniye kördim, qararnı advokat çıqqanda bildim», – dep tarif etti apiske alınğan qırımlınıñ apayı.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan faallerni apiske aldı.
Martnıñ 29-nda Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımdaki tintüvlerden soñ qıdırılğan qırımtatar faali Edem Yayaçikovnı tutıp aldı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban Umerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Tarih iradesiyle dünyanıñ dört bucağına sepilgen, darqalğan tatarlarnıñ izlerinden ketken yolumız bizni bu sefer Poloniyağa alıp keldi. Poloniyağa kelgen seyaatçılarnı mında yaşağan tatarlarnıñ tarihı, medeniyetinen tanış etmek içün olarnı Tatar yolu, dep adlandırılğan sefer boylap kezindireler. Belostok-Sokulka-Bohoniki-Krınki-Kruşinânı adlı şeer ve köylerni qavrap alğan ve mesafesi olğanı-olacağı 150 kilometrni teşkil etken bu seferniñ asılında pek uzun bir tarihı bar.
Qırımtatarlarnıñ Poloniyada peyda oluvı aqqında em resmiy, em de efsaneni añdırğan malümatlar mevcut. İşte, resmiy menbalarğa köre Poloniyada birinci tatarlar 14-nci asırda Litvaniyanıñ ulu knâzı Vitovt, Tevton ordenine qarşı çarpışmalarda oña sadıqlıqnen hızmet etken askerlerge sığınaq bergende peyda olğanlar. Vitovtnıñ teklifini qabul etkenler arasında eñ çoq Altın Orda ve Qırım hanlığından qaçqanlar olğan. Qırımtatarlar 1410 senesi orta asır Avropası tarihında eñ büyük çarpışma olaraq qayd etilgen Grünvald uruşında iştirak etkenler.
Efsaneviy menba ise qıral Yan 111 Sobeskiy qırımtatar atlılarınıñ hızmetinden o qadar memnün olğan ki, bir kün içinde at üstünde kezip olğanı qadar topraq bahşış etken. Amma bu efsanede de can bar, çünki kerçekten de Yan Sobeskiy qırımtatarlarğa topraq, zadekânlıq unvanını bergen ve maaş tölegen.
Bu endi altıyuzyıllıq tarih. Yaqın keçmişte yani ekinci cian cenki vaqtında da Poloniya topraqlarını, şu cümleden Yüzefovo köyüni faşist basqıncılarından azat etüvde cesürlik kösterip, elâk olğan, lehler tarafından Mişka Tatar adını alğan, Poloniyanıñ eñ aliy arbiy mukâfatı Grünvald haçınen taqdirlengen doğma Dereköylü Ümer Aqmolla Adamanov, cenk bitkende 1945 senesi Poloniyanıñ Osventsim ölüm lagerine birinci olaraq kirgen ve faşistlerniñ vahşiyliklerini kamerasına közyaşları ile çekken, filmi esas delil olaraq Nürnberg mahkemesinde numayış etilgen arbiy kinooperator Kenan Qutub-zadeniñ isimlerini lehler büyük minnetdarlıq ile tilge alalar.
Bu topraqlarğa 600 yıl evel kelip yerleşken ve tamır atqan qırımtatarlarnıñ bugünde-bugün sayısı ne qadar, tili, dini, medeniyetini, urf-adetlerini saqlap oldılarmı, Qırım aqqında ne bileler kibi suallerge cevap tapmaq içün Poloniyanıñ semetdeşlerimiz toplu yaşağan Belostok şeerine yol aldıq.
2011 senesi keçirilgen ealini cedvelge aluvnıñ neticelerine köre Poloniyada 2 biñ civarında qırımtatar yaşağanı belgilendi. Asılında ise bu raqam tam degil ve qırımtatarlarnıñ sayısı 5 000 ve ondan da ziyade degen tahminler de bar.
Şimdi qırımtatarlarnıñ medeniyetini köstergen tek eki küçük köy — Kruşinânı ve Bohoniki köyleri qalğan. Kruşinânı ve Bohonikide ağaçtan yasalğan cami ve eski mezarlıqnı körmek mümkün. Lehler oña öyle de «mizar» deyler.
Bugünde-bugün köydeki tatar evleri boş olıp, sakinleri yaqın etraftaki şeerlerge köçken olsa da Oraza ve Qurban bayramlarında köy qalabalıq ola eken. Poloniya ve diger ülkelerge köçken qırımtatarlar bayramnı mıtlaqa doğğan köylerinde keçirmege tırışalar. Asılında 6 asır devamında qırımtatarlarğa yabancı til, yabancı medeniyet ve din müitinde milliy özgünligini aynı İslâm dini, bunıñ kibi de cemiyet içinde evlilik, yani tatar yigitleriniñ tek tatar qızlarınen aile qurğanları sayesinde qorçalap ve saqlap qalğanlar. Poloniya tatarlarınıñ adette eki adı — birisi Ezan çağırılıp qoyulğan ve resmiy adları bar. Meselâ Poloniya tatarlar cemiyetiniñ başı Selim Hazbiyeviç, Belostok tatar cemiyetiniñ aktivisti Edem Kşiştov Muharskiy, onıñ ömür arqadaşı Hanifa Anna Muharskaya, Musa Şarovskiy ve ilâhre.
Kruşinânı köyündeki cami Poloniyanıñ eñ eski camisidir, resmiy vesiqalarğa köre onı 18-nci asırnıñ başlarında qurğanlar. Bohoniki camisi 1873 senesi qurulıp, ekinci cian cenki vaqtında faşistlerden bayağı zarar körgen. Soñra qırımtatar cemiyeti azalarınıñ areketleri sayesinde kene tamir etilgen.
Belostokda cami yoq, yalıñız namaz qılmaq, bayramlarnı ve Quran kurslarını keçirmek içün mescit bar.
Halqımız Qırımğa qaytqan soñ ata-dedeleriniñ yurtunen bağ qurğan, Qırımda bir sıra leyhalarğa qoltutqan Poloniya qırımtatar cemiyetiniñ faaliyeti soñki yıllarda bayağı aktivleşti. Bundan 15 yıl evelsi Belostokta faal cemaatçı Galina Şahideviç «Bunçuq» qırımtatar oyun ansamblini meydanğa ketirgen ve oña yolbaşçılıq yapqan. Bugünde-bugün ansamblniñ iştirakçileri Hanifa Muharskayanıñ reberliginde tek milliy oyunlarnı degil de, bir sıra qırımtatar halq türkülerini de icra eteler.
Eki yıldan berli cemiyetniñ muracaatı ve şeer akimiyetiniñ qoltutuvında qırımtatar tili kursları da keçirilmekte. Kurslarğa em mektep talebeleri, em büyükler isteknen qatnaylar. Derslerni birinci yılı Varşava universitetini bitirgen Arzı Osmanova başlap, şimdi bu derslerni bağçasaraylı Regina Reşetova devam ettire. Regina em til derslerini bere, em qırımtatar oyun inceliklerini ögrete. Derslerden boş vaqıtını ise Bağçasarayda «Arslan» gençler merkezine qatnap, ögrengen nağışlav işine bağışlay.
Poloniyadaki qırımtatar cemiyetine Mazur universitetiniñ siyasetşınaslıq professorı, şair ve yazıcı Selim Hazbiyeviç yolbaşçılıq yapa. Yıllar devamında Poloniya tatarlarınıñ tarihı, medeniyetini tedqiq etken professor «Poloniya tatarlarınıñ efsaneleri, masal ve rivayetleri» cıyıntığını neşirge azırlap çıqardı.
Belostokta 500 nushada basılğan «Przeglad tatarski» (Tatar noqta-i nazarı) serlevalı aylıq mecmua çıqıp, anda Qırım tarihı, halqımıznıñ medeniyeti ile bağlı bir sıra maqaleler derc oluna.
Belostok tatar cemiyeti aktivistlerinen körüşüvimiz devamında olar Qırımnen medeniy bağlarnı daa ziyade pekitmek, Qırımğa sıqça kelmek isteklerinen paylaştılar.
Müellif Poloniya seferinde yardım etken Regina Reşetova, Arzı Osmanova ve Zeram Zeytullayevağa samimiy teşekkürlerini bildire
Zera BEKİROVA, «Nenkecan» mecmuası
Müellifniñ fotoresimleri


text:
1655 senesi başında Qırım hanı IV Muhammed Girey Venağa Avstriya padişahı III Ferdinandğa başında Maydan Gazibek olğan elçihaneni yolladı. Dostluq ve Qırım hanı IV Muhammed Gireyniñ tahtqa kelmesi aqqında haberden ğayrı, Qırım elçisi padişağa hannıñ muayyen tekliflerini bildirdi – Reç Pospolitağa Moskoviya ile cenkinde qol tutmaq ve yardımğa, eñ azından, dört alman polkunı yollamaq.
XVI asırnıñ başında aynı şu siyasetçi Osmanlı Devletinde müim rol oynadı ve onıñ dünya tarihındaki muvafaqiyetli taqdirini belgiledi. Amma bunı, teessüf ki, zemaneviy tarihçılar deyerlik hatırlamaylar.
Qırımtatarlar ve olarnıñ devletçiligi, Şarqiy Avropanıñ eñ nufuzlı devletlerinden biri – Qırım hanlığı tarihınıñ acınıqlı saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ yañı leyhası – Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» serlevalı video bloklarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda «Larişes» müzeyi saytından ve Qasevet mecmuasından alınğan resimler, Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerge ait ve muarririyetniñ fikir-tüşünceleri ile aynı olmaması mümkün


text:
Qırğızistan prezidenti qırğız tili rus kiril urufatında esaslanğan şimdiki elifbeden latin elifbesine keçip olacağından şubelene.
Onıñ sözlerine köre, böyle deñişüv türkiy tillerde qonuşqanlarnı birleştirmez, aksine böler, çünki bir sıra türkiy halqlar şimdi Rusiyede yaşap, rus kiril urufatını qullanmaqta.
Bundan ğayrı, Atambayev dedi ki, elifbeniñ deñişmesi nesiller arasındaki bağnıñ üzülmesine sebep olmaq mümkün, çünki qırğız yazıcılarınıñ çoqusı öz eserlerini kiril urufatında yazğan.
Qırığızistanda elifbenin deñiştirilmesine dair resmiy planlar qabul etilmegen, amma qomşu Qazahistannıñ prezidenti Nursultan Nazarbayev aprel ayında qazah tili 2025 senesine qadar kiril urufatından latin elifbesine keçmek kerek olğanını ilân etken soñ, bu mesele Qırığızistanda da muzakere etilip başlandı. Qazahistan tilşınasları endi bu yılnıñ soñuna qadar yañı elifbeni tasdiqlamaq kerek.
Türkiy tillerniñ çoqusı yazı usullarınıñ deñişmesinden keçken edi, teñqitçiler o zaman da nesiller arasındaki üzülüv ve evelki edebiyatnıñ coyulması aqqında söz yürsete edi.
Bu tiller öz vaqıtında arap urufatını qullanğan edi. Türkiy tillerni qullanğanlar, islâm dinini qabul etip, urufatlarını da deñiştirgen edi. Türkiy tillerden eñ keñiş darqalğanı ̶ türk tili 1920-ci yıllarda latin urufatına keçken edi. 1920-ci yıllarnıñ soñunda, o zaman SSCB topraqlarında qullanılğan türkiy tiller latin elifbesiniñ esasında tertip etilgen, er kes içün umumiy olğan, lâkin er bir tilniñ hususiyetini közge alğan̶«yanalif» elifbesine keçirilgen edi. 1940-ci yıllarnıñ başında bu tiller kene de mecburiy surette uyğunlaştırılğan rus kiril urufatına keçirilgen edi.
SSCB dağılğan soñ turkiy tillerde qonuşqan Azerbaycan ve Türkmenistan birden latin urufatına avuşqan edi. Özbekistanda şimdige qadar aynı zamanda em latin elifbesi, em de «sovet» kiril urufatı qullanılmaqta. Qırığızistan ve Qazahistan ep kiril urufatını saqlay.
Rusiye qanunlarınıñ talaplarına binaen, Rusiyede yaşağan halqlar, olarnıñ sırasında türkiy halqlar da ̶ kiril urufatını qullanmaq mecburlar.
Evelki SSCB devletlerden haric, türkiy tiller şimdi ekseri allarda uyğunlaştırılğan latin urufatını ya da arap yazısını qullana, bazı yerlerde, evel Rusiye çarlığınıñ tesiri olğanı sebebinden, kiril urufatı da qullanılmaqta.


text:
Rusiyeniñ «Admiral Kuznetsov» uçaq gemisi ve onıñ yolbaşçılığındaki gemiler Suriyedeki Rusiye ava-kâinat quvetleriniñ tedbirleri keçirilgen alannı terk etecekler, dep bildire TASS Baş ştabı yolbaşçısı Valeriy Gerasimovnıñ aytqanlarına esaslanıp.
Gerasimovnıñ aytqanına köre, Rusiye Mudafaa nazirligi Suriyede Rusiye askerleriniñ sayısını azlaştırmağa başladı, ve ilk olaraq cenk alanını uçaq gemileri terk etecektir. Onıñ tam çıqma müddetleri aydınlatılmadı, dep yaza TASS.
Aynı vaqıtta, neşirniñ qayd etkenine köre, Suriyede Rusiye ordusını idare etken Andrey Kartapolov yanvar 6-da Rusiye deñiz aviatsiyası soñki eki ay devamında 420 arbiy uçuşnı kerçekleştirip, uçaq gemileriniñ bütün arbiy vazifelerini yerine ketirdi, dep bildirdi. O, Suriyede C-300 ve C-400 kompleksleri esasında yekâne ava mudafaa sisteması meydanğa ketirildi, dep ayttı.
2016 senesi noyabr ortasında Rusiye Mudafaa nazirligi «Admiral Kuznetsov» ava gruppasına kirgen Mig-29 tüşkenini haber etken edi. Nazirlik uçaq deñizge uçaq gemisiniñ yanında tüşkenini bildirdi. Uçucı qurtarıldı.
Rusiyeniñ «Admiral Kuznetsov» yekâne uçaq gemisi Rusiye Arbiy-deñiz flotunıñ gemi gruppası erkânında Aq deñizde buluna. 2016 senesi noyabr 15-de Suriyede darbe endirmege başlağan edi.


text:
Ukraina Qırımda qanunsız alda yaqalanğan ukrainler, şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ azat etilmesini talap ete, dep bildirdi dekabr 12-de Twitterde Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ matbuat kâtibi Maryana Betsa.
«İşğalci Qırım Muhtar Cumhuriyetinde insan aqlarını bozmağa devam ete. A.Çiygozğa çıqarılğan qararnı uquq ceetinden takbih etemiz. Rusiyede qırımtatarlarğa yapqan basqısını toqtatmağa, A.Çiygoz ve qanunsız alda yaqalanğan diger Ukraina vatandaşlarını azat etmege talap etemiz», – dep yazdı Betsa.
Bazarertesi künü, dekabr 12-de, Qırımdaki «mahkeme» Ahtem Çiygoznıñ apis cezasını 2017 senesi fevral 8-ne qadar uzattı.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.