text:
Noyabr 12-de Kiyevde Taras Şevçenko adına Milliy universitetinde «İsmail Gasprinskiy – qırımtatar halqınıñ ulu oğlu» mevzusında halqara konferentsiya ötkerilecek. Qırımtatarlarnıñ Kiyev cemiyeti semetdeşlerini davet ete.
Tedbir teşkilâtçıları Türkiye Cumhuriyeti Elçihanesiniñ qol tutuvı ile NAN Ukrainı A.Y.Krımskiy adına Şarqşınaslıq institutı ve Türk işbirligi ve koordinatsion agentligi (TİKA) olalar.
Tedbirde Ukraina ve Türkiyeniñ meşur alimleri çıqışta bulunacaq, İsmail Gasprinskiy aqqında vesiqalı film kösterilecek.
Davetli musafirler arasında qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, Ukraina tasil naziri Serğiy Kvit ve bir çoq halqara siyaset erbabı mevcut.
İsmail Gasprinskiy – qırımtatar maarifçisi, yazıcı, oca, medeniyet ve cemaat-siyaset erbabıdır. O, qırımtatarlar arasında zemaneviy ğayelerniñ teşviqatçısı olaraq belli edi.


c: text/html

text:
Aliye KERİMOVA.
Biz Qırıma ayaq bastıq –
Artqa yol yogtır artıq.
Dedeler vasiyetin unutmadıq-
Olar içün, Vatan içün qayttıq.
Bu güzel, bahtlı bir devir edi. Biz Qırımda yaşadıq, bizni doğurgan ve östürgen bereketli topraqnı sevdiq. Balalarnı yetiştirdik, topraqnı tımar ettik, bağ-bağçalar oturttıq. Ve bu işni öyle yapa edik ki, bu işni bizden de eyi kimse yapamaz edi. Böyle rahat yaşayış başqalarnı ille suqlandırmaq kerek edi. Birinci darbe 1783 senesine doğru keldi ve ondan sonra kettikçe daa ziyade qulaç aldı. 1937 senesi bu zulumdan artıq qurtalmayacağımıznı anladıq. Hucur bir şey, “3” ve “7” kibi bahtlı raqamlar kimerde bahtsızlıq da ketirebileler.
Bizim şubelerimiz 1944 senesi aqiqatqa çevirildiler. Bizni yer yüzünden silip taşlamağa niyetlendiler. Amma umut en soñ öle degendayın, biz umut ettik, sağ qaldıq ve qayttıq. İleride bizni ne beklegenini bilmesem de, menim nesilimni devam ettirmek içün elimden kelgenini yaparım.
Menim qartbabamnıñ babası dedem Abkerim Süleyman oğlu (soñradan Süleymanov) ve bitamnıñ anası Şaliye Süleymanova (qocağa çıqmazdan evel – Ametşayeva) Balaqlava rayonınıñ Küçük Muskomya (Rezervnoye) köyünde yaşadılar. Abkerim qartbabam öz babasınıñ işini devam etip – tütün östürdi, Tütün östürüv sırları olarda nesilden-nesilge keçe edi. Olarnıñ torunları bunı alâ daa hatırlaylar.
Qorantaları tez arada büyük hocalıqnıñ saipleri oldılar (sonradan bunıñ içün dedem bolşeviklerniñ cezasına oğradı). Qartbabamda tütün östürmek içün öz toprağı, bağçası, otlağı bar edi. Topraqnı tımar etmek içün onda alman cınısından olğan eki atı, ögüzi, künde 25 litr süt bergen sığırları bar edi. Tarlalarda çavdar, arpa, boğday saçqan. Bereket cıyılğan soñ anbarlar rıqma-rıq tolu ediler. Kolhozlar peyda olğan son şu anbarlarda kolhoz mahsulları saqlanılğan.
Elbette, Abkerimnen Şaliye bu büyük hocalıq işlerini özleri alıp baramaz ediler. Balaları yardım etkenler. Olar az değiller – episi olıp sekiz can; Gülsüm, Süfyan, Salim, Hatice (Abkerim’niñ anası şerefine adlandırılğan), Naim, Fevziye, Nazmiye ve Şamil. Olardan ğayrı qartbabam daa eki öksüz balanı baqqan – Vanya ve Ostajnı (Şaşa). Olar aqqında şimdi bir de bir malümat yoqtır. Abkerim qartbabam pek cümert ve küleryüzli insan edi. Şaliye bitam ise yahşi ev bikesi olğan. Sofralarnı ustalıqnen donatmağa bile edi. Qartbabam maden işlerinen de oğraşqan. Anbarları yanında ustahane qurıp, köy hocalıq aletlerini, pıçaqlar yapa edi. Onıñ ustahanesinde çingeneler de işlegenler. Onıñ azbarındaki quyudan ise bütün köy cemaatı faydalanğan.
Kollektivizatsiya vaqtında, yani qararnen 1929 senesi, köy cemaatınıñ ürmetini qazanğan Abkerim Suleymanov kolhoz reisi ola. O, aliy tasilli insan olmasa da, bilgige ıntılğan, öz balalarını oqutmaq niyet etken. Sekiz balası iptidaiy köy mektebini bitirip, oquvını devam etmeğe tırışqan.
Birinci qarılğaç Gülsüm oldı. O, Aqyar’daki Seçenkov adına fizioterapiya institutında hem oquy, hem de çalışa edi. Feldşer-ginekolog ihtisasını aldı. Almanlar Qırım’ğa ucüm etkende o öz qocası Emirasan Nazlimov ile düşmanlarnen cesaretli cenkleşti. Qocası İnkerman’da atılğan bombadan vefat etken. Soñradan Gülsüm ağrılarğa dayanaraq, Aqyar gospitalinde yaralanğan askerlerge yardım etken.
Süfyan, Salim, Hatice, Naile mektepni bitirip, tataları artından Aqyar’ğa yol aldılar. Anda oqudılar. Abkerim babalarına yardımları evelki kibi kerek değil edi – bütün topraqlarında kolhozcılar çalışqanlar. Adamlar Abkerimni künley ediler. “Öz balalarını oqutmağa yollağan, bizlerni ise zorlay” dep açuvlanğanlar.
1937 senesi küzde çekistler kelip qartbabamıznı, bir şey anlatmay, alıp keteler. Stalin repressiyaları qulaç aldılar. 1938 senesi qorantası ondan Omsk’tan mektup ala. Babaları sağ olğanını haber ete. Oña çoraplar yollamalarını rica ete. Balalarınıñ kelecegini qayğırğanıñı yaza. Qoranta içün bu sevinçli haber edi. Şaliye bita ona qutu (posılka) yollay. Amma bundan soñra ondan mektüpler kelmey. Abkerim Süleymanov’nıñ 1938 seneden soñki taqdiri belgisizdir.
Baba yaqalanğan soñ qoranta başı Süfyan oldı. O vaqıtta Süfyan Aqyar’da yaşay ve çalışa edi. Süfyan Abkerimov Süleymanoviç 1910 senesi doğdı. Yedi yıllıq mektepten son radioelektron tehnikumında oqudı ve sonradan Qırımenergosbıtta elektromonter olıp çalıştı. 1934 senesi Tatyana Vasilyevna değen qızğa evlendi. O, Tatyana ile Balıqlava’da tanışa. Qız anda kitaphaneci olıp çalışqan. 1935-1936 seneleri olarda İgor oğulları doğa. Abkerim ağa repressiyağa oğratılğan son Süfyan Aqyar’dan Balıqlava’ğa kete. Şu yerde pioner bölüginin müdiri ola.
30-ncı senelerinin sonunda Süfyan’ğa Aqyar’ğa qaytmağa izin bereler. Bundan evel hain oğlu diye ona izin bermey ediler. Aqyar’da o üç qatlı binanıñ inşaatına iştirak etkeni içün ona kvartira bereler. Cenk başlağanda qansınen oğlu Taşkent’ke avuşalar. Yolda oğlu vefat ete. Tatyana Taşkent’te çalışa ve qocasınen mektüpleşe. Qocası ise almanlarnen cenkleşe edi. Olarnıñ Aqyar’daki kvartirasında Gülsüm ve Fevziye yaşağanlar. Bir künü evlerine bomba tüşe amma olar şu daqqalarda mağazda bulunğanları içün sağ qalalar,
Süfyan Kerimov (pasportta Abkerimov) cesurane cenkleşti. Bir ara tapqanda Taşkent’ke barıp Tatyana’nı qaytara. Olar bir-birini pek sevgenler ve bütün cenkni beraber keçkenler, Kiyev, Lvov, Çehoslovakiya qadar düşmannı quvğanlar. Süfyan Kerimov defalarca yaralanıp, sonunda saqat da oldı.
Ğalebe qazanılğan soñ Abkerimovlar Lvov’da qalalar. Botkin soqağında komendant evinde yaşağanlar. Süfyan’nı ürmet etken komandir ona Qırımtatarlarının sürgün etilgeni aqqında aytıp, onınnen beraber Leningrad’qa köçmesini teklif ete. Amma Süfyan Abkerimov vatanperver insan olaraq, teklifni red ete ve Lvov’da qala. 1945 senesi qorantasında qızı Natalya doğa. Yaşayışları bir qarar. Süfyan Lvov fabrikasında elektrik olıp çalışa. 1956 senesi Lvov’ğa gastrollernen “Haytarma” ansambli kele. Kontsertten soñ Süfyan artistlernin yanına kelip olardan cenkten evel şu ansamblinin solisti olğan tatası Hatice Kerimova aqqında soray. Artistlerden birisi Hatice’ni bilgenin ayta ve onıñ adresini bere. Ağa ve tata birbirine mektüpler yazıp başlaylar. Sonradan, Hruşev devirinde bir-birine musafirlikke de bardılar. 1993 senesi Süfyan Süleymanoviç Qırım’ğa qayta ve Aqyar’da yerleşe. Qızı Lvov’da qala. Süfyan Kerimov ve onuñ qarısı 2002 senesi vefat ettiler. Bundan soñ qızları qorantasınen Qırım’ğa köçti,
Hatice Kerimova 1915 senesi aprel 25te doğdı. Profteh oquv yurtunı bitirgen son Qırımenergosbıtta laborant olıp çalıştı. Hatice pek dülber ve istidatlı qız edi. Simferopol opera ve balet teatrinde vokal kurslarına qatnadı. Aynı şu vaqıtta Qırım devlet yır ve oyun milliy ansambli (sonradan “Haytarma” adını aldı) meydanğa ketirile. Haticenin gür ve aenkli sesi ansambl reberi bestekâr Yaya Şerfedinov’nı ayrette qaldıra ve o, ansamblinin birinci solisti ola. Onıñ ile birlikte namlı yırcılar Ediye Topçı, Sabriye Erecepova ve başqaları çalıştılar. Ansambl bütün Qırım’nı boylap gastroller berdi. Hatice bita da 1932-33 senelerine ait olğan afişa da saqlanğan. Bir qaç yıl evelsi bitam şu afışanı ve eski fotoresimlerini Qırımtatar medeniyetini ğayrıdan tiklev boyunca koordinatsiyon merkezine ediye etti ve olar çeşit sergilerde kösterile.
Hatice dülber olğanı içün er kişiler peşinden yüre ediler. Amma o gönlüni yaş kontsermeystr Aleksandr Bodenko’ğa berdi. Olar evlendiler ve 1935 senesi oların Lilâ adlı qızı doğdı. Birazdan soñ qarı-qoca ayırıla. Cenk başlağanda Hatice öz qızını Büyük-Süren’de yaşağan anasınıñ evinde qaldıra ve özü Aqyar’ğa qayta. Aqyar mudafaacıları aldında yırladı, yüreklerini köterdi. Künlerden bir kün askerler arasında Hatice öz qardaşı Naileni köre. O, hemşire olaraq cebege yollanıla edı. Naile Berlin’gece bardı ve cenkten leytenant unvanınen qayttı. Cebedeşi ile evlengen soñ Moskvağa avuşa. Naile Kerimova altı evlât doğurdı. Olar episi şimdi Rusiye’de yaşaylar.
Fevziye Kerimova da Moskva’ğa barıp Torf institutunda bir yıl oqudı. Amma sonra para qalmağanı içün Qırım’ğa qayttı. Qırım’ğa qaytqan künü ise cenk başlandı. O yaralı askerlerge yardım etti. Cenknin bütün deşetini öz közlerinen kördi. Bir kün o yaralı askerlernen düşmanlardan qaçayatqanda yerge tüşip öleyatqan askerni öz arqasına yaslap, onı havfsız bir yerde gizledi. Asker tedaviylengen soñ oña: “Menim soyadım Gusev. Komandirim. Belki daa vaqtı kelir körüşirmiz…” dedi. Bundan soñ Fevziye lagerge tüşe, andan qaça, Büyük Süren’ge qayta. Şu vaqıt köyge Almanlar kelip, sağlam adamların, şu sırada Fevziye ve Haticeni vagonlarğa oturup, Avstrya’ğa aydaylar. Yüdenburg’de (Viyana’dan 300 km.) olar ve daa 50 yaş qız ostarbayter olaraq italyan kâğıt fabrikasında çalışalar.
Fevziye ve Hatice esirlikte bulunğan vaqıtta olarnıñ anası Şaliye Kerimova Büyük Süren’de eki oğul Salim ve Şamil, qızı Nazmiye ve torun Lilâ’nen (Haticenin qızı) özü qala. Salim Kerimov 1913 senesi doğdı. Onıñ kemikleri pek zayıf olğanı içün onı cenkke yollamadılar. Amma o ep bir partizanlarğa yardım etti, olarğa haberler, aşayt mallarını ketire edi. Onıñ qardaşı Şamil ise oña bu işte yardım etken. Salim’niñ apayı Alime oña eki qız Gülâra (1936) ve Dilâra’nı (1937) doğurdı.
1944 senesi mayıs 18de sürgünlik neticesinde Qırımtatar halqı Vatansız qaldı.
Bizim qorantamız Özbekistan’ıñ Sırdarya rayonı Novooltkseyevka stantsiyasında “Bolşevik” kolhoznıñ yanında barakta yaşadı. Salim qartbabam kolhozda demirci, qurucı olıp çalıştı. Onıñ öz qollarının yasağan degirmenlerinen adamlar mısırboğdaynı çekip mamalıga değen aş yapqanlar. Nice adamlar böyle etip açlıqtan qurtarıldı. Alime bitamız balalarnı terbiyeledi, ev hocalığını baqtı. 1948 senesi ise qorantada ilk oğlan – Alim doğdı. 1951 senesi ise menim babam – Nuriddin doğdı. Qoranta muabbet yaşadı. Olar bir-birine daima sadıq ediler ve şu bağlılıq sayesinde bütün qıyınlıqlarğa dayandılar.
1945 senesi Hatice ve Fevziye esirlikten qurtuldılar. Amma olarnı Qırımğa değil de, Özbekistanğa ketirdiler. Fevziye birden tifnen hastalandı ve onı Hatice baqtı. Haticenin qızı Lilâ elâk oldı. Birazdan son o istifadaki podpolkovnik Rustem Ablayev’nen tanışa ve olar evleneler. Ayatı öz yoluna mindi. Hatice bala bağçasında terbiyeci olıp çalışqanda onı Yaya Şerfedinov tapa ve ansamblge işke çağıra. Amma qocası razı olmay.
Fevziye Kerimova Taşkent’te, istisal buhgalteri zenaatı oqudı ve yahşi işte çalıştı. 1966 senesi Hamza Mahmudov’nen evlendi ve bahtlı yaşadı. Bir kün Fevziye’ni Aqyar’ğa, sabıq cenkçiler körüşüvine davet ettiler. Anda o Gusev değen eski tanışını kördi. Sonra Fevziye oña onıñ cenk vaqtında yaralanğanını tasdıqlağan kâğıtnı yolladı ve şu kâğıt yardımınen Gusev imtiyazlar alıp başladı. “Siz meni eki kere qurtardınız” – dep yazğan sonra Gusev Fevziye’ge. Fevziye Kerimova özü de Aqyar müdafaasında iştirak etkeni içün bir sıra orden ve medallernen taqdirlengen edi. 1993 senesi o Aqyar’da kvartira aldı ve tatası Hatice’nen şu yerge köçti. Şu senesi Süfyan, Gülsüm Kerimovlar da Qırım’ğa köçtıler. Gülsüm’niñ Lilâ adlı qızı ve Enver torunı bar. 1994 senesi Gülsüm Kerimova vefat etti. Menim qartanamnıñ anası Şaliye Süleymanova ise Yangiyül’de kence oğlu Şamil’niñ evinde yaşadı. 1967 senesi keçindi.
Şamil Kerimov 1991 senesi Qırımğa köçti. Şimdi o ve apayı Uriye Bağçasaray’da, Hansaray yanında yaşaylar. Uriye bita şu yerde çibereknen pahlava sata. Olarnıñ balaları Akim, Alim, Lenura, Ayder Qırım’da yerleştiler. Yaqında Şamil qartbabanıñ torun torunı – Aliyeçik doğdı.
Men alâ daa menim qartbabamnıñ babasının kence qızı – Nazmiye Kerimova aqqında bir şey aytmadım. O, Özbekistan’da Sırdarya şeerinde yaşadı. Onıñ altı balası bar – Vasfiye, Enver, Remziye, Zülbiye, Elvira ve Edem. Olarnıñ episi şimdi Qırım’nıñ Qurman rayonında yaşaylar. Qaviy ailevıy bağlar olarğa ve bütün qırımtatarlarğa küç-quvet bereler.
Menim doğmuş qartbabamnen bitam Salim ve Alime Kerimovlar Özbekistan’da vefat ettiler. Olar omürniñ sonuna qadar Qırım’nı hatırladılar.
Alime bita üç oğul Alim, Nuriddin, Nariman’nı, ve üç qız – Gülâra, Dilara, Gülnara’nı doğurdı. Olardan Qırım’ğa en birinci köçken Alim Kerimov’dır. O apaynen 1988 senesinden berli Bağçasaray’nıñ merkezinde yaşay ve çalışa.
Babanınıñ aptesi Gülâra Ametşayeva qocası Zaur Ametşayev’nen Saq rayonında yaşay. Balaları Zair, Seyran, Gülziye, Cafer ve Zülfiye de Saq rayonın Mityayevo, Trudjvoye, Juravli köylerinde yaşay. Babamnıñ qardaşı Nariman da anda yaşay. Şimdi Özbekistan’da qız qardaşları Dilara ve Gülnara qaldı.
Dilara Abiyeva qocası Zayreddinnen Sırdarya’da yaşay. Zenur, Venera ve Salim balalarından tek Salim Qırım’ğa qayttı. Salim’nen apayı Alime Bağçasaray rayonında yaşaylar. Olarıñ oğulları Timur öse. Gülnara Eminova da qocası Enver’nen Sırdarya’da. Arşen ve Emine adlı balaları bar. Emine’nin de keçende oğlu doğdı ve olar Qırım’ğa köçmek niyetindeler.
Bizim qorantamız Qırım’ğa 1990 senesinde köçti. Babam Nuriddin Kerimov ve anam Zulayha Hasanovna 1979 senesi evlendiler. 1983 senesi men (Aliye) doğdım. Bir yıldan son ise qardaşım Rustem doğdı. Balalıqta biz bir-birimizge pek beñzep, eki egiz kibi edik. Biz Qırım’ğa babamıznıñ maşinasına oturıp keldik. Özbekistan’da yanı evimizni ucuz satmaq mecbur oldıq. Vatan her şeyden qıymetlidir. Özbekistan’da menim içün eñ yaqın varlıqlardan biri – sevimli köpeğim qaldı. İnanınız ki, yedi yaşındaqı qızçıq içün sevimli köpeciginen ayrılmaq pek qıyındır. 1993 senesi köpegimni daa bir kere körmek fursatım peyda oldı – amma artıq köpeğim meni tanımadı. Hatıra tek insanlar içün emiyetli bir şey olsa kerek…
Biz Özbekistan’dan Qırım’ğa kelgence Qazahistan çöllerinden, Hazar ve Azav denizleri sahillerinden keçtik. Olarğa baqqanda Qırım cennet köşesi kibi köründi bizge. İlk vaqıtları qorantamız Alim emcemiznin evinde yaşadı. Babamız bütün Qırım’nı boylap ev qıdırdı. Amma. de paramız yetmedi, de başqa sebepler ortağa çıqtı. Niayet, biz Bağçasaray rayonının Verhoreçye köyünde (babamız soylarımıznıñ yanında yaşamağa istedi) eski bir ev aldıq. Onı yanıdan qurdıq. Babamnı işke almay ediler. O, başta qurucı edi, şimdi ise ev hocalığını baqa: sığırlarnı asray. Anam ekim. O başta konserva tsehinde, sonra Bağçasaray merkeziy rayon hastahanesinden köyümizde feldşer-ebanay punktında çalıştı. Keçenlerde o nefaqağa çıqtı ve ev bikesi oldı.
Anam tarafından bitam Zekiye Cabbarova (evelde Üseyinova) şimdi Özbekistan’da Sırdarya rayonında yaşay. O, 1929 senesi Simferopol’de doğdı. Onın şu yerdeki evi alâ daa tura. Bitam Qırım’ğa kelip şu evine kirmek körmek istedi – yanı saipleri kirmege razılıq bermediler. Zekiye bitaynı daa eki qızı bar. Onın oğlu – emcem Zair Özbekistan’da elâk oldı. Onın apayı Şefika ise yaqında balaları Tair ve Zarema’nen Qırım’ğa köçti. Tair endi evlendi ve apayı Dilâra’nen Aziz ve Zair oğullarını östüre. Bitaları Zekiye olarnı körmek istey. İnşalla o da Qırım’ğa qaytar. Zekiye bitamnın qorantası aqqında daa çoq şeyler yazmaq mümkün – amma bu endi başqa bir ikâye olacaq.
Lügatçe
Buhgalter: Muhasebeci.
Çekistler: Çeka görevlileri (Rusça
: ЧK – чpeзBычaйHaя koMиccия çrezvıçaynaya komissiya
, Sovyet devletinin ilk güvenlik kurumu teşkilattı).
Gastrol: Turne, konser.
Kvartira: Apartman dairesi.
Qırımenergosbıt: Kırım Devlet Enerji teşkilatı.
Punktında: Noktasında.
Stantsiyasında: İstasyonunda
*
Sevastopol Milliy Tehnik Üniversitetinin tercimanlıq nazariyesi ve ameliyatı bölüginin 2-sınıf studenti. Adresim: Bağçasaray rayonı, Verhoreçye köyü, Sizova köyü, 9. Ev telefonı: (8-06554) 7-68-89. Sevastopoldeki telefon: (8-0692) 24-84-50.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye Yuqarı mahkemesi yarım yıl evelsi dört qırımtatarına qarşı Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca çıqarılğan ükümniñ temyiz arizasını iyülniñ 11-nde baqacaq. Bu aqta advokat Edem Semedlâyev mezkür dava boyunca mahküm etilgen Zevri Abseitovnı SİZOda ziyaret etken soñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Zevri Rostov vilâyetiniñ Novoçerkassk şeerindeki №3 SİZOda alâ daa tutula. Onı SİZOnıñ mahsus blokuna yerleştirdiler, memuriyet ağır terror maddesine esaslana. İyülniñ 11-nde Rusiye Yuqarı mahkemesinde baqılacaq temyiz arizasını muzakere ettik. Halqara uquq ceetinden Rusiyeniñ olarnı mahküm etmek aqqı olmağanını laf ettik. Birinci instantsiya mahkemesiniñ qararı qanunsız dep tanılacağına ümütimiz yoq, şunıñ içün kelecek basamaqnı muzakere ettik», – dep tarif etti Semedlâyev.
Advokatnıñ bildirgenine köre, imaye mahkümlerniñ Qırımğa mümkün olğanı qadar yaqın olğan koloniyalarda cezalarını çekmelerini isteycek.
«Ombudsmen Tatyana Moskalkovağa muracaat yazacaqmız, olarnı uzaq regionlarğa degil de, evlerine yaqın bir yerge yollanmalarına yardım etmesini rica etecekmiz», – dedi Semedlâyev.
2018 senesi dekabr ayında Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Enver Mamutovnı 17 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti, Ruslan Abiltarov, Remzi Memetov ve Zevri Abseitov 9 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etildi.
Mabüslerden iç birisi qabaatını tanımadı. Olar cinaiy işniñ «siyasiy sebepleri bar», dep qayd etti.
2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede Bağçasaraynıñ dört sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tutulıp, terrorizmde qabaatlandı. Olar, Rusiyede terroristik dep tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şübeli dep sayıla.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov, yarımadağa qaytqan soñ observatorğa yerleştirilmek içün evelden yazılı razılığı olmadan qırımlılarnı çetelden qaytarmamağa buyurdı.
Bu, bazı qaytıp kelgen qırımlılarnıñ alıp baruvınıñ neticesidir, añlata Aksönov. Çünki kimer adamlar kelgen soñ observatorğa barmaqnı red ete.
"Bizim daa İndistandan bir gruppamız bar. Bu tekrarlanmasın dep, yazılı razılıqnamesiz olarnen aytışma bile keçirmeñiz. Anda, Indistandan observatorda otursınlar", - dedi Aksönov.
Bundan ğayrı, çetelge barıp kelgen er kes mecburiy observatorğa oturtılacağını ayttı.
Qırımda 51 tasdıqlanğan COVID-19 adisesi bar. Aqyarda - 18.
Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bağçasaray rayon istimal birliginiñ paycıları ve binanı elge keçirmege istegen insanlar arasında qarşılıq endi üç kün devam ete.
Qırım.Aqiqatqa Bağçasaray rayon istimal birligi şurasınıñ reisi Margarita Levaşkina aytqanı kibi, binanı tosmenge tutqan insanlar, «halq imayesi» vekilleri olması mümkün, özlerini qaba ve sert alıp baralar.
«Rezil ete, aşalaylar. Kabinetimni tosmenge tutqanlar, amma biz oña sürip kirdik. Erkeklerni binağa kirsetmeyler. Aqşamdan nevbette turğan adamlar mındadır. Politsiya bugün keldi, amma bir şey yapmay, ayatta otura», – dep tarif etti o.
Levaşkinanıñ malümatına köre, «halq imayesi» vekilleri ketirgen vesiqalarda Bağçasaray rayon istimal birligi endi «Qırım ticariy şirketiniñ» qısmı olaraq belgilegendir.
«Yañı müdirniñ tayinlenmesi aqta emirni ketirdiler. Amma oña kimse diqqat etmey. Er kes yerinde qala. Kimse işlemey. Vaziyet pek kergin, soñu ne olur, bilmeyim», – dey qadın.
Bağçasaray rayon istimal birliginiñ yolbaşçıları bildirgeni kibi, şeer akimiyeti alâ daa işbu adisege seslenmedi.
Bağçasaray rayon istimal birliginiñ bölüginde fevral 2-den tayaqları olğan maskalı ve «Qırım arslanları» belgileri ile insanlar tura.
Fevral 3 künü paycılar toplanıp, bina kirişi üzerinde nezaretni qautarıp oldılar. Mında bunı qanunsız zapt etüv olaraq tanıylar.


text:
Aqmescit Demir yol rayon mahkemesinde mart 30 künü Aqmescitte mart 9-da ukrain şairi TarasŞevçenko hatırasına keçirilgen aktsiyada iştirak etken Kurtseit Abdullavniñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı keçti. Oña 20 saatlik mecburiy işlerni maküm ettiler.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, Kurtseit Abdullayevni tedbirlerniñ keçirüv nizamına riayet etmeyip, «Qırım – Ukrainadır» yazısı ile Ukraina bayrağını köstergeni içün qabaatlı tanıdılar.
Abdullayev qabaatını tanımay ve itiraz bildirecek ola.
Malüm olğanı kibi, Aqmescitte «politsiya» hadimleri Şevçenko doğğan kününe bağışlanğan mitingniñ teşkilâtçısı Leonid Kuzmin ve daa eki iştirakçini yaqaladılar. Politsiya hadimleriniñ sözlerine köre, sebep – mitingde ukrain timsalleriniñ olması. Mahkeme üç faalni mecburiy işler ile cezaladı. Faaller mahkeme qararına şikâyet ettiler.


text:
Moskovadan bizge bu künlede kuvançlı hapar kelgendi. Anda "Karaçay Poeziyanı Antologiyası" çıkgandı. Beri XVIII - XX. ömürlede cazılgan em aşhı işle kirgendile. Kesi da ol eki bölümden kuralgandı. Birinçide ak söz bla cazılgan folklor, ekinçisinde va avtorlanı çıgarmaları. Bu kitapda 625 bet bardı, ol ulludu em avurdu. Bek köb cıllanı kulluk eterikdi halkına, alay igi kagıtha basmalangandı. "Elbrusoid" degen camagat fond çıgargandı anı. Fondnu tamadası Totorkullanı Hasannı caşı Aliy a sav bolsun, millet kulturanı aynıtuvga ullu kıyın salganı üçün. Antologiyanı va basmaga Bayramuklanı Fatima bla Akbaylanı Azret hazırlagandıla.
Birinçi kere bıllay kitap 1965 cılda çıkgan edi. Andan beri 40 cılnı içinde, nençası koşuldu da poeziyanı nürlü em kıyın da duniyasına? Alanı sanı igi da ösgendi. Alay, carsuvga, 60-çı-80-çi cıllada adabiyatha tavkel kirgen bir kavum fahmulu poetle duniyadan zamansız ketgendile: Batçalanı Mussa, Kobanlanı Ahmat, Kipkelanı Hamit, Hubiylanı Magomet em başhala. "Bir talay cıldan beri alanı basmalanmay turgan alamat çıgarmaların endigi tölülege kaytaruv cangı antologiyanı kuraganlanı baş nüzürüdü. Poeziyabıznı aynıvuna ullu ülüş koşhanlanı da, cırlamay bolalmay, anı taza cürekden ete kelgen kaysı bir poetni da, bizni kolubuz-ayagıbız cetgen cerde bolub, Karaçay poeziyada sözün aytırga tavkel bolgannı birin da tışında koymazga küreşgenbiz. Sözge can salganlanı fahmu daracalarına baga biçüvnü va okuvçunu kesine koyganbız" deb cazadı kitapnı al sözünde kesini oyumun poet Bayramuklanı Fatima.
Bu kitapda 82 poetni caşav em çıgarmaçılık collarını üslerinden aytıladı, alanı poeziyaları bla da şagıreylenirge ong bardı. Mından bilese Ullu Oktyabır revolütsiyaga deri da Karaçaynı nazmuçuları az bolmaganın. Cüz cıl caşagan Semenlanı Kaltur (1750-1850) açadı ol tizmeni. Anı, Bayramuklanı Küçüknü (1772-1862), Abayhanlanı Davutnu (1800-1892) em başhalanı çıgarmaları basmadan calan da XX-çı ömürnü ekinçi carımında çıkgandıla.
Bu antologiyaga kirgen fahmulu poeziyada ençi ızları bolgan poetleni belgilerge tiyişlidi: Kırımşavhallanı İslamnı, Semenlanı İsmailni (Cırçı Sımayıl), Bayramuklanı Halimatnı, karındaşla Hubiylanı Osmannı, Magometni em Nazirni, Botaşlanı Hamitni (Amerika), Kagıylanı Nazifanı, Akbaylanı Azretni (Moskova), Batçalanı Mussanı, Laypanlanı Bilalnı (Norvegiya), Bayramuklanı Fatimanı (Moskova), Özdenlanı Albertni, Özdenlanı Safarnı (Tırnavuz), Adilhan Adilulunu (Turkiya) em başhala. Men poetleni caşagan cerlerin da boşdan belgilemeyme, har birini kesini kadarı, avazı, ençiligi. Ala curtlarına termilüvleri, kaygıruv avazları bla bizni da sansız koymaydıla, cüregibizni kozgaydıla.
Söz üçün, Turkiyanı Konya şaharında 1970 cıl tuvgan Adilhan Adilulu (ata-babaları Orus-Kafkaz uruşnu közüvünde köçgendile mından) taza Karaçay tilde cazadı nazmuların. Botaşlanı Hamit a (1918-2002) Karaçayda tuvub, 25 cıllık zamanında, uruşnu közüvünde saylav eterge tüşgendi anga, ne tış kıralda kalırga kerek edi, beri kelse va sibirge aşırlık edile. Alay bla tüşgendi ol Amerikaga. Ne caşlay ketse da mından, milletini adet töresin, halk cırların, kulturasın, ana tilin unutmagandı. Anı koy, nazmuların da ol, Amerikada caşaganlıkga, ana tilinde cazgandı.
Ala, ekisi da, ata curtubuzda caşab, Karaçay-Malkar tilde söleşirge süymegenlege ayıb etedile, ne canı bla da ariuv ülgü körgüzte. Adilhannı, Botaş ulunu da nazmuların okuy cılarıgıng keledi. Kimi Karaçayda, kimi Rusyanı uruş avlaklarında, kimi Amerikada tabhandıla kabır ülüşlerin. Ma bılay caza edi Botaş ulu New-Yorkda, tuvgan cerin tansıklay:
Katışhaned duniya, katışhaned millet
Ekili halkımı, ya Allah sen bir et
Zorluknu tubanı curtumdan cel bla ket
Cüregim, tohtab kalmay, sen ol künge cet
Caşasam da, altın kalada uzakda
Men caşayma curtsuz, tansıklık tuzakda
Cangız sense kaygım, ömürlük muratım
Karaçay, canımı caralı kanatı,
Botaş ulu Hamit, Karaçayga, Malkarga da kelib, 1990-çı cıllada tansıgın algan edi. Anga 70 cıldan atlaganlıkga, ol colnu uzaklıgından korkmagandı:
La ilaha illallah
Çıkmay endi bir palah
Kart-Curtuma bir ceteyim
Topuragın ba eteyim
Tiyrelerin iynaklayım
Sın taşlanı kuçaklayım
Senge bek termilgenleden
Başha curtlada ölgenleden
İssi salam aytayım.
Caşavunu aslamısı Amerikada ötüb, New-Yorknu biyik üylerini arasında "tanış betle izley" cüregin tansıklıkdan "cırthıç sezimni talay", "Alan söznü küsey", alay caşagandı. Avuşhan da anda etgendi. Anı "Ketalmayma" degen nazmusun okusang a titireydi sanlarıng, angılaysa Botaş ulunu caralı cüregin em kadarın:
Bügün ete, tambla ete
Ata curtha ketalmayma
Sagışımda tang bla kete
Şam Kart-Curtha cetalmayma
Kim biledi, cılım kelib
Meni halim hınç-hınçmıdı
Kartlıgıngda köçeme deb
Colga çıkgan bir tınçmıdı
Zorçu kıralda entda zorluk
Bolmazın bir bilge edim
Konak bolub, barıb, curtda
İgisagan ölge edim.
Amerikadagı, Turkiyadagı, Karaçay-Malkarda, Moskovada caşagan Tavlunu birça uradı cüregi, birdi kaygısı, sagışı, umutu da. Anga şagatdıla bu kitapda basmalangan poetleni nazmuları. Poetni kadarı va nazmularındadı. Uzakda, Amerikada caşagan Botaş ulunu caralı cüregini kaygıların Turkiyadagı Adilhan Adilulu da kalay tüz angılaydı, kalay birça oyumlaydıla har neni da ala. "Curtumdan Kengde " degen nazmusu va Adilhannı anga şagatdı:
Curtundan kengde kalgan adamnı
Bilirse cüregi cara bolganın
Curtun körmey ölgen adamnı
Eşitirse kabırında cılaganın
Atala tuvgan cerleni sıyların
Hurmetlerin da tuvdukla körelle
Kerti bagaların a, kengde kalıb
Termilib turganla artık bilelle.
Alay, XIX-çı ömürde, Orus patçah, Kafkazga kelgenden sora, Karaçay-Malkarlıla da, muhacirlikni sınab, Turkiyaga köçgendile. Duniyanı katış boluvu, uruş-tüyüşü va bütün da küçlengendi andan arı da. Birinçi em ekinçi bütev duniya uruşla, Stalinçi repressiyala da milyonla bla adamlanı kadarların carsuvlu, buşuvlu da etgendile. Ma ol közüvde tüşgendi Botaş ulunu caşav colu. Alay a anı Turkiyada caşagan 36 cıllık Adilhan kalay angılaydı bügünde da!
Alaga cuvab bergença cazadı "Şam Kavkazın" Bayramuklanı Fatima, tili bay, oyumu azat, Karaçay poeziyaga cangı soluv beralgan, ençi ızı bolgan poet.
Öhtem Kavkaz, o şam Kavkaz, can Kavkaz
Tarihingi, deydile, entda kan bla caz
Taşlarıngı cılamukla cuvalla
Caşlarıngı duşman etib kuvalla
Kimge duşman, kimge kurman etelle
Alay ete, ne muratha cetelle
Erkinlikge biz erkinbiz deymille
Onov, otov onglunukud deymille
Halk caşaydı, caşavunda kuvanç az
Kavkaz curtda çagalmaydı kerti caz
Tarına da, carına da suklanıb
Koymaydıla, baylıgına cutlanıb
Sen Tavluga, öhtem Kavkaz, şam Kavkaz
Ahırat azab, cannet beşik, şam Kavkaz.
Bu kaygılanı seleytirge küreşgença algış etedi Özdenlanı Safar:
Kartlarıbız az bolgandan
Kabırla da köb bolgandan
Cangı cıl, tileyme, sen sakla
Ak ayrandan erikgenden
Tavlarıbız erigenden
Cangı cıl, tileyme, sen sakla
Men senden bir tilek tileyme
Ol bolurun bek izleyme
Ak karıng bla nasıbnı bir çaç
Tebmesinle tavlarıbız
Ölmesinle kartlarıbız
Turganıça tursun taş-agaç.
Karaçay Poeziyanı Antologiyasında nart cırla, algışla, uvçuluk bla baylamlı cırla da bardıla. Urunuvnu, tarıhnı, cigitlikni, süymeklikni üsünden da. Küyle, çam cırla da mında keslerine cer tabhandıla. Sabiy folklorga da tiyişli es bölgendile bu kitapnı caraşdırganla.
"Elbrusoid" fondnu Karaçay-Malkar milletni kulturasın aynıtuvga koşhan ülüşü ayırmaladı, maganılıdı, ulludu. Kuvandıradı ogurlu işleri bla Totorkullanı Aliy, sav bolsun! Endi va Malkar poeziya bla prozanı da antologiyaları basmalanırla deb iynanırça. Ol iynanuvnu manga ma bu aşhı kitap beredi. Ne kadar cangı şartlanı bilese bu çıgarmalanı okuy, neçik kozgaydıla ala esingi, cüregingi da! Milletibizni halk cırları, folkloru, poeziyası, barısı közbavsuz, türlenivsüz, taza da bolganlarıça basmalangandıla. Bizni adabiyatıbıznı bla tarıhıbıznı igi da bayıklandırgandı bu kitap. Izı kalın bolsun!
_____________________________________________________________
Bittirlanı Aminat, Adabiyatıbıznı, Tarıhıbıznı da Bayırklandırgan Kitap,
Zaman Gazetesi, 3-Bet, 25.07.2006, Nalçik
_____________________________________________________________


text:
Hırvatistanda ilk koronavirus hastası qayd etildi. Bu aqta fevralniñ 25-nde memleketniñ baş naziri Andrey Plenkoviç bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Onıñ aytqanına köre, fevralniñ 19-ndan 21-ne qadar İtaliyada Milanda olğan bir genç hastalandı. O, Zagrebge hastahanege alındı, şimdi alı bir qarar, dep qayd etti ükümet yolbaşçısı.
O vaqıt Hırvatistan sağlıq naziri Vili Beroş, Riyeva şeerinde İtaliyadan qaytqan doquz işçi hastahanege alındı. Nazirniñ bildirgenine köre, telâş içün bir sebep yoq, organlar ealini qorumaq içün kerekli tedbirler ala. O, Hırvatistan Avropa memleketleriniñ tecribesini qullana, dep bildirdi.
Zagreb kütleviy haber vastaları ava limanlarında ve sıñır keçiş noqtalarında kontrol tedbirleri quvetleştirildi, dep bildire.


text:
Sabıq siyasiy mabüs, Qırım sakini Volodımır Baluh, "siyasiy mabüslerni azat etüv platformasını qurmaq" – bu "maneviy borc", çünki "bugünde tevqifli qalğanlar bar".
«Bügünde apishanelerde tutulğan adamlar bar. Biz azat etilgen soñ, devlet tarafından mahkümler içün belli bir adımlar yapılmadı. Bizim borcumız – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi içün bir platforma yaratmaq. Bizni azat etmek içün, reabilitatsiyamız içün ne qadar çoq insan ğayret etti, şimdi ise bir türlü adımlar yoq», – dedi Baluh Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ fikrince, siyasiy baqışları içün apis yerleyerinde bulunğan "insanlarnıñ mevzusını" kerekli seviyege çıqarmalımız.
«Nafile olmaması pek müim. Rusiye apishanelerinde ve DNR zindanlarındaki siyasiy mabüslerniñ ağır vaziyeti al etilmesi maqsadınen bu platforma iç esnaslarğa tesirli olması içün mesleatlaşmalar, muzakereler keçirile. Azırlanamız ve ümüt etem ki, tezden neticeleri aqqında aytıp berecekmiz. Bizim faaliyetimiz is etilecek, dep inanam», – dep qayd etti sabıq siyasiy mabüs.
Evel, Qırımlı rejissör Oleg Sentsov, Kremlniñ eski reineleri siyasiy mabüslerni azat etüv platformasını qurmağa istey, dep bildirdi.
Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda tutulğan Ukraina vatandaşlarınıñ advokatları ve soy-sopları olarnı azat etüv esnasında bir ilerilev körmey. Polozovnıñ malümatına köre, al-azırda 130-dan çoq Ukraina vatandaşı Rusiyede ya da Qırımda tutula.
2020 senesi oktâbr ayında Kyivde «Er birini hatırlat» aktsiyası olıp keçti. İştirakçileri akimiyetke Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı mabüsler aqqında hatırlattı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.


text:
Mustaqil Devletler Birligi ve avroaziya integratsiyası işleri boyunca Rusiye Devlet duması komiteti reisiniñ birinci muavini Konstantin Zatulin Azatlıq Radiosınıñ rus bölügine bergen izaatında ukrainalı rejissör, Qırım sakini Oleg Sentsovnıñ deñiştirilebilme ihtimalı aqqında ayttı.
«Eger biz bu usulnı mesele Savçenko ve bizim sabıq ve şimdiki rusiyeli arbiylernen bağlı olğan işte qullanğan ve deñiştirgen olsaq, printsip olaraq bunı bir emsal şeklinde qullanılması içün mania teşkil etecek iç bir şey yoq», – dedi Zatulin.
Bu arada deputat, «qarar bermege tutunmağanını ve er türlü allar olğanını», ancaq Sentsov işinde öldürilgen kimse olmağanını qayd etti.
«Savçenko rusiyeli jurnalistlerniñ öldürilüvinde iştirak etkeninde qabaatlanğan edi. Sentsov bizim qanunlarğa binaen qabaatlı sayılsa da, onıñ qabaatı mahkemede isbatlandı, faqat mında ölüm yoq, öldürilgen kimse de yoq. Elbette, bu deñiştirüv noqta-i nazarından da muim ve esapqa alınmaq kerek olğan husus», – dep izaatlay rusiyeli deputat.
Rusiyeniñ Kopeysk (Çelâbinsk vilâyeti) apishanesinde yatqan Qırım sakini olğan Oleksandr Kolçenko açlıq tutacağı aqqında mayısnıñ 31-nde ilân etken edi.
Oleg Sentsov mayısnıñ 14-nde Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen muddetsiz açlıq ilan etken edi.
Ukrainalı rejissör Oleg Sentsov Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen muddetsiz açlığını devam ete. O, mayısnıñ 31-nde «onı deñiştirüv meraqlandırmağanı», çünki o «soñuna qadar baracaq insan olğanını» ilân etken edi.
Ukrainada ve bütün dünyadaki faaller Rusiye ve prezident Vladimirr Putinden qanunsız tutulğan ukrainalılarnın azat etilmesini talap etmege devam eteler. Çeşit devlet ve qıtalarda #FreeOlegSentsov и #SaveOlegSentsov yazıları altında tedbirler ötkerile.
Sentsov ve Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.


text:
Kyivdeki mahkeme apiske alınğan «RİA Novosti-Ukraina» yolbaşçısı Kirill Vışinskiyni şahsiy mecburiyeti şartınen SİZOdan yiberdi. Bu aqta «İnterfaks-Ukraina» agentligi mahkeme salonından haber ete.
Berilgen malümatqa köre, Kyiv istinaf mahkemesi Kyiv Podil rayon mahkemesiniñ 2019 senesi iyülniñ 19-nda «RİA Novosti-Ukraina» reberini apiste tutmağa teklif etken qararını lâğu etip, sıñırlav tedbirini şahsiy mecburiyetke deñiştirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası bu malümatnı tasdıqladı.
Daa evel Kyiv istinaf mahkemesi «RİA Novosti-Ukraina» reberi Kirill Vışinskiyniñ imayesi bergen apis cezasını lâğu etüv şikâyet arizasını baquv kününi deñiştirgen edi.
«RİA Novosti-Ukraina» baş muarriri Kirill Vışinskiy 2018 senesi mayısnıñ 15-nde Kyivde devlet hainliginden (Ceza kodeksiniñ 111-inci maddesi) şübheli sayılıp tutulğan edi. Eki künden soñ apiske alındı ve bugünge qadar SİZOda buluna.
Vışinskiy anayasa qurumını devirmege tırışqanında (Ceza kodeksiniñ 109-ıncı maddesi), separatizmde (Ceza kodeksiniñ 110-uncı maddesi), milliy duşmanlıq doğurğanında (Ceza kodeksiniñ 161-inci maddesiniñ 1-inci qısmı) ve silânı qanunsız saqlağanında (Ceza kodeksiniñ 263-ünci maddesiniñ 1-inci qısmı) qabaatlana. Vışinskiy «RİA Novosti-Ukraina» reberi olıp, «Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı yıquv faaliyetine yardım etkeninde» qabaatlana.
Prokuratura versiyasına köre, Vışinskiy 2014 senesinden başlap 2018 senesine qadar agentliginiñ saytında «Ukrainağa qarşı» 72 maqaleni derc etti, bu faaliyet içün para MİA «Rossiya Segodnâ» müessisesinden Qıbrız offşorı ve Sırbistandaki şirket üzerinden kele edi.
Vışinskiy bütün qabaatlavlarnı inkâr etip, özüne qarşı davanı siyasiy sebeplernen bağlay. Apiske alınğan soñ Vışinskiy Ukraina vatandaşlığından vazgeçti ve Rusiye prezidenti Vladimir Putinden yardım istedi. Rusiye Tış işler nazirligi Ukrainadan Vışinskiyni azat etmesini defalarca talap etip, onıñ taqip etilüvini siyasiy sebeplernen bağlay edi.


text:
Ukraina Azaq deñizindeki istilâ sebebinden Rusiye ile olğan tahminen 40 añlaşmanı lâğu etmege niyetlene. Bu aqta Ukraina Tış işler naziri Pavlo Klimkin 1+1 kanalında «Pravo na vladu» yayınında bildirdi.
«Soñki vaqıt içinde 48 eki taraflı añlaşmanı «öldürdik», amma pek diqqatlı olmaq kerek, bu añlaşmalarnı «öldürsek», Ukraina vatandaşları zarar körmemeli. Nevbettekiler tez kelecek. Tahminen 40 añlaşma. Añlaşma bazamıznı ğayrıdan temelden baqamız», – dep qayd etti nazir.
Pavlo Klimkin sentâbrniñ 21-nde bildirdi ki, Kyiv Moskvağa dostluq añlaşmasını uzatmağa niyeti olmağanını haber etti.
Ukraina ve Rusiye arasında dostluq añlaşması 1997 senesi imzalanğan edi. Oña binaen, taraflar «biri-biriniñ topraq bütünligini ürmet ete ve aralarındaki sıñırlar deñişmeycegini kefil ete», em de «qurğan munasebetlerinde biri-biriniñ devlet sıñırlarını tanımağa, davalarnı barışıq bir şekilde bitirmege, küç qullanmamamağa» söz bereler.
Vesiqa on yılğa tizildi – 2008 senesi ise avtomatik bir şekilde uzatıldı. Añlaşmanıñ işini toqtatmaq içün Ukraina Rusiyeni eñ az sekiz ay ögüne haberdar etmeli.
Añlaşmanıñ iş müddeti toqtatılsın dep, Ukraina Rusiyeni resmiy şekilde nevbetteki on yıl bitkenine qadar eñ az altı ay qalğanda – yani 2018 senesi sentâbrniñ 30-na qadar – haberdar etmeli.


text:
Azerbaycan ve Ermenistanğa qoltutqan separatist regionı – Dağlıq Qarabağ akimiyeti bir-birini aprel 5-te ilân etilgen barışıq bozulması ile qabaatladılar.
Azerbaycan Mudafaa nazirligi bildirdi ki, ermeni tarafı bir kün içinde barışıq rejimini 119 kere bozdı. Haberde aytılğanına köre, Azerbaycanğa em Ermenistan, em de Dağlıq Qarabağ tarafından ateş açıldı. 20 mesken noqtası ateşke oğradı, dep haber ete Oxu.Az Azerbaycan agentligi.
Dağlıq Qarabağ bildire ki, Azerbaycan arbiyleri aprel 7-ge keçer gecesi tanılmağan cumhuriyetke istihbarat maqsadınen kirecek oldılar. Qarabağ akimiyeti Azerbaycan arbiyleri silâ ve minaatıcılarnı qullandı, dep bildire.
Aprel 2-de, cumaertesine keçer gecesi, Dağlıq Qarbağdaki vaziyet kerginleşti. Ermenistan ve Azerbaycan tarafı bir-birini ağır silâ qullanmasınen ücüm etkenleri ile qabaatladı. Ermenistan prezidenti Serj Sargsân 18 ermeni askeriniñ vefat etkenini aydınlattı. Azerbaycan akimiyeti 12 asker ve bir vatandaşnıñ elâk olğanını bildirdi. Azerbaycannıñ Ermenistanğa qoltutqan separatist regionı Dağlıq Qarabağda eki vatandaş, biri 12 yaşında oğlançıq elâk olğanı bildirildi.
Aprel 3-te Azerbaycan Mudafaa nazirligi Baku Qarabağ zıddiyeti alanında arbiy areketlerni toqtatqanını ilân etti. Ealiniñ ekseriyeti ermeni olğan Dağlıq Qarabağ 1991 senesi Azerbaycan terkibinden çıqqanını ilân etti. Bundan sebep silâlı zıddiyet yüz berdi, bunıñ neticesinde Azerbaycan topraqnı nezaret etemey, 30 biñden ziyade insan elâk oldı. Ermenilerden ibaret quveter Dağlıq Qarabağnen beraber bu region etrafındaki yüksek noqtalarnı nezaret etmekte. Böylece, Azerbaycan bu devletke ait olğan topraqnıñ aman-aman beşinci qısmını kontrol etmey.


text:
Aqyarda keçken künü altı yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Beşi yerli sakin, aralarında yedi yaşında bala da bar, bir kişi raatlanmağa keldi, dep bildire şeerniñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
«Yılnıñ başından Aqyarda 530 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. Al-azırda 76 kişi hastahanelerde buluna. 411 insan yahşı oldı, 18 kişi vefat etti», – dep aytıla haberde.
Akimiyetniñ malümatına köre, bugünki künde 170 insan yuqunç hastahanesinde közetile, 142 kişi №9 şeer hastahanesinde buluna, 318 kişi yaşağan yerde közetile.
Qırımda keçken künü 40 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Keçken aylarda Qırımda bir künde qayd etilgen koronavirus hastalarınıñ sayısında altı kere rekord qayd etilgen edi, eñ çoq hasta (84) avgustnıñ 27-nde oldı. Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı eñ yüksek raqamlarda sentâbrniñ ortasına qadar olacaq, dep bekleyler.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
«Bu saylavlar ukrain halqınıñ demokratik yönelişini tasdiqladı», – dep bildirdi Kiyevde matbuat konferentsiya devamında Ukraina prezidenti saylavlarınıñ nezareti boyunca OBSE mahsus yolbaşçısı Joao Soares.
Nezaretçiler neticelerni azırlap, saylayıcılarnıñ faalligini qayd ettiler.
Esas problemler sırasına Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde kampaniya ve saylav ile olğan meseleler ve nevbetlerniñ peyda olmasına yol bergen tehnikiy meselelerni kirseteler.
15.45-ke olğan malümatqa köre, MSK elektron protokollarnıñ 80,1% boyunca malümatnı aşkâr etti.
Bunı MSK saytı bildire.
Böyleliknen, Petro Poroşenkoğa – 54%, Yuliya Tımoşenko – 13,16%, Oleg Lâşko – 8,51%, Anatoliy Gritsenko – 5,4%, Sergiy Tigipkoğa – 5,21% qol tuttı.


text:
Bugün, fevral 8-de, Qırımnıñ 49 meskün yerinde energiyanen teminlev bozuldı, bulardan 14 yeri – qısmen.
Esasen Qırımnıñ çöl rayonları zararlandı: Aqşeyh (Razdolnoye), Curçı (Pervomayskoye), Saq, Qurman (Krasnogvardeyskoye), Yedi Quyu (Lelino), Krasnoperekopsk, Canköy, Aqmeçit (Çernomorskoye) rayonları. Umumen olaraq, tahminen 10 bin abonent yarıqsız qaldı. Qazalarnıñ sebebi, şiddetli yel ve buzlavuq oldı, neticede teller yırtıldı.
«Krımenergo» müessisesiniñ energetikleri energiyanen teminlevni yañıdan tiklemege tırışa. Tamir işlerinde 66 qazaiy brigada (200-den ziyade adam) ve 70 tehnika çalışa, dep bildire müessiseniñ matbuat hızmeti.
Furtuna havfı vaqtında «Krımenergo» müessisesi ayrı rejim boyunca işni ilân etti.
Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız


text:
Cuma künü, sentâbr 18-de, Herson vilâyeti Geniçeskte konferentsiya keçirildi, onıñ devamında yerli meclis azaları gizli rey berüv ile Qırımtatar Milliy Herson regional meclisiniñ başını sayladılar, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Konferentsiya Qırımtatar Milliy Meclisiniñ başı Refat Çubarovnıñ, Qurultaynıñ Merkeziy Saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev, Qurultay teftiş komissiyasınıñ başı Ali Ozebaşnıñ iştiraki ile keçti.
Tedbirni Geniçesk rayon devlet memuriyetiniñ başı Aleksandr Vorobyev, onıñ muavini Gülnar Bekirova, OSCE eyyetiniñ temsilcileri, jurnalistler ziyaret etti.
Rey berüvge eki namzet kösterildi – evel bu vazifeni eda etken Asan Aliyev ve Lenur Lümanov. Namzetler toplanğanlar ögünde çıqışta bulunıp, öz mevamlarını bildirdiler. Gizli rey berüvden soñ bülletenlerni konferentsiya iştirakçileri ögünde çıqırap, reylerni sayladılar.
Reylerniñ çoqusını №1 Novoalekseyevka mektebiniñ müdiri, 20 yıl devamında qırımtatar tilini ögretken Lenur Lümanov qazandı.
Öz çıqışnıda Herson vilâyetiniñ regional meclisiniñ yañı saylanğan reisi Lenur Lümanov Qırımnıñ Ukrainanıñ uquqiy alanına qaytarılması, qırımtatar tili ve medeniyetiniñ saqlanılması ve inkişaf ile bağlı esas meselelerni qayd etti.
«Bizde bir programma – tuvğan Qırımnı Ukraina devletine qaytarmaq. Bütün halqlar ile sulh ve razılıqta yaşamağa. Bunı nasıl al etecekmiz – bizde Milliy Meclis, Qurultayımız bar, yetekçileriimizge işanayıq, qoyulğan maqsat ve vazifeler becerilsin. Programmamız – Qırımnı qaytarmaq», – dey Lümanov.
Konferentsiyada Herson vilâyetiniñ regional meclisiniñ yañı erkânı sayalındı.


text:
Cuma künü, iyül 31-inde, musulmanlar büyük bayramlardan birisini - Qurban bayramnı qutlay. İlhaq etilgen Qırımda bu kün - raatlıq künüdir.
Rusiye nezaretindeki Qırım ve Aqyar Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi haber etkeni kibi, saba yarımadanıñ camilerinde bayram namazı keçti.
Ukraina TİN başınıñ müavini Emine Ceppar öz hayırlavında ilhaq etilgen Qırımda qırımtatarlar basqığa oğrağanını da ayttı.
"Bu künler tüşüncelerim hususan Qırımnen bağlıdır ve dualarımda tuvğan topraqlarında adaletsizlikke oğrağan ve taqip etilgen vatandaşlarım - qırımtatarlar - Ukraina musulmanları içün Allahtan meramet, qoruma ve yardım istegidir".
Qırım musulmanlarını bayramnen Milliy Meclis reisi Refat Çubarov da hayırladı.
"Ukraina musulmanları - mustaqil ukrain devletniñ mesuliyetli vatandaşlarıdır. Qırımtatar halqınıñ altı yıldan berli sürgen işğalge qarşı tirenüvi, onıñ Qırımnıñ tamır halqlarına ve Ukraina devletine sadıq olğanını köstere. Ukraina devletiniñ territorial bütünliginiñ tiklemesi Ukraina musulmanlarınıñ ummetiniñ eñ esas vazifesidir", - qayd etti Çubarov.
Qurban Bayramı musulmanlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri olaraq, Mekkege acılıqnıñ soñuna yetmesini temsil etip, Oraza Bayramından 70 kün keçken soñ İbraim peyğamberniñ qurbanı hatırasına keçirile.
Qurban Bayramı büyük meydanlarda cemaat ile qılınğan saba namazından başlana ve ondan soñ er yerde ayvanlarnı soyıp başlaylar. Bu ananeniñ tamırları, alemlerniñ Rabbisi İbraim peyğamberge oğlu İsmailni qurban etip çalmağa bermeyip ve sonki daqqasında qoynı kesmege buyurıp toqtatqanı aqqında qadimiy bir ikâyege barıp yeteler.


text:
«Millet» televizion şirketini uquq qoruyıcılar teşkere. Kanal reberiyeti paranı maqsattan tış qullanğanında ve büyük hırsızlıq yapqanında şeklenile.
Bu aqta Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov bildirdi.
«Bu öşek degil, «Milletten» vesiqalar alındı. Uquq qoruyıcı organları meseleni ögrene. Olarnıñ hırsızlıqta şeklenüvleri bar. Bugün uquq qoruyıcılar içün er angi devlet müessiselerine kirmek içün iç yasaqlar yoq», − dep ayttı Aksönov.
Onıñ sözlerine köre, şimdiki vaqıtta İçki işler nazirliginden ve prokuraturadan izaatlar beklenile.
«Men er vaqıt aytqan edim, kimse cinayet yapmağa niyetlengen olsa, ve reberniñ hırsızlıqnı toqtatmağa imkânı olsa, bu körüne. Şimdi İçki işler nazirliginiñ matbuat hızmetinden, prokuraturadan izaatlar bekleymiz», − dep bildire Aksönovnıñ sözlerini «KP-Krım».
«Millet» telekanalı Qırımda 2015 senesi sentâbr ayında yayınlamağa başladı. Kanalnıñ baş muarriri Seyran Mambetov ola, onıñ muavini − Susana Halilova, Mambetovnıñ apayı ise, Susanna Beytulla bediiy programmalarınıñ baş muarriri ola.


text:
►Bäysezlek referendumın iskä alıp uram cıyını uzdı
1992 yılda 21 mart könne Tatarstan däwläteneñ xalıqara statusı turında referendum uzğan ide. Şunı iskä alıp Qazanda uram cıyınnarı uzdı.
1992 yılda 21 mart könne Tatarstan däwläteneñ xalıqara statusı turında referendum uzğan ide. Yış qına anıñ uñay näticäläre iskä alınmıy. Tik bu referendum milli-demokratik xäräkätne haman da bitaraf qaldırmıy. Tatar ictimağıy üzägeneñ “eşläwçe” qanatı bu uñaydan Qazanda uram cıyınnarın yasadı.
İctimağıy üzäk liderı Yunıs Kamaletdinov radioğa bu turıda bolay dip söyläde. “Bez piketnı berniçä cirdä yasarğa telädek. Xalıq yanına yaqınraq bulırğa, anıñ xäteren yañartırğa telibez”, - dide ul. Piket oyıştıruçı Yunıs Kamaletdinov uyınça, tatarlarnı kimsetü däwam itä.
Marat Mölekov isemendäge ictimağıy üzäk piketta xalıqqa möräcäğäten taratıldı. Ul “Tatarstan bäysezlege turındağı deklarasia häm refrendum - xalıq teläge wä ixtıyarınıñ qağılsız köçe” dip atala. Anda: “Här xalıq öçen dä demokratia milli bäysezlege bulsa ğına qıymmätkä iä. Bäysezlektän başqa demokratia yuq ul”, - dip yazılğan.
Bäysezlektän çigengändä
Möräcäğättä, Tatarstan bäysezlegennän çigengändä, tatar xalqınıñ isän qalu mömkinlege dä qalmıy dip yazıla. “Tarix häm kiläse buınnar bezgä bitaraflıqnı häm bertuqtasız sabırlıq turında şapırınularnı kiçerä almas. Bez millät häm xalıq bularaq ayırım ber keşelärneñ genä bayıp kitüennän şatlanıp yäşi almıybız. Cir yözennän tälyän, moñlı cırlar tawışı astında därtle biülär belän bez yuqqa çığıp kitärgä telämibez”, - diyelä. Cıyınğa çığuçılar “ğömümi bäxetle tormış turındağı küz buyawdan” qotılırğa çaqırdı.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Açıq mikrofon: 1992 yılnıñ 21martında ütkän Tatarstan referendumın xäterlisezme, qatnaşqan idegezme?
- Qayan belim inde 16 yıl elek bulğan xälne. Kiçäge könne belmägänne.
- Ul çorda bezneñ respublikabızda, ğömümän, däwlät kiñlegendä zur demokratik ideälär, suverenlıq ideälärı kütärelep bara ide. Bu referendumda 62%tan artıq xalıqnıñ qatnaşuı, kürsätep tora ide, xalıqnıñ demokratiagä yöz totuın, anıñ demokratianeñ adımnarına bitaraf bulmawın. Üz çorı öçen bu referendum bik möhim buldı, xalıq añında tirän ez qaldırdı, dip uylıym min.
- Suğış aldınnan bulğan waqıtnı xäterlätte ul kön.Çönki ul könne xärbi texnikalarnı, diwiziälärne Kremldän zur-zur “tağaç”lar belän ozattılar. Üzem kürdem .
Vitaliy Loginov, Tatarstan Däwlät Şurası deputatı:
- Referendum bik uñışlı ütte. Ul respublikanıñ säyäsi yaqtan da, bar yaqtan da üseşen bilgeläde. Referendumnıñ uñışlı ütüe, Tatarstan respublikasınıñ Konstitusiasenä dä uñay yoğıntı yasadı.
Albert Ğafurov, ul waqıtta Çallı saylaw komissiase räise:
- Bez bik zur şatlıq belän qarşı aldıq referendumnıñ näticälären. Ul waqıtta ağitatorlar, ğädi keşelär yördelär Tatarstannıñ bäysezlege, anıñ üseşe öçen köräştä. Saylawnıñ sorawı Tatarstannıñ suwerenlığı turında ide. Referendum qabul itelde. Suwerenlıqqa qarşı agitasia alıp baruçılar da küp buldı. Mäskäwdän dä kildelär, xätta Seberdän kilgän ber tatar xatını da qarşı çıqqan ide,Tatarstannan bezne ayırmağız, dip.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Pıçraq qar Tübän Qabanğa tügelgän
Qazan däwlät universitetınıñ ğämäli ekologia kafedrası professorı Näfisä Minhaceva: “Tübän Qaban külendä balıq küpläp ülä”,- dip belderä.
Qazanda küpläp balıqnıñ ülüe berençe oçraq tügel. Mondıy xällär uzğan ğasırnıñ 80-90 yıllarında berniçä tapqır bulğan. “Ul waqıtlarda törle oyışmalar taşlandıq suların ağızu Qaban häm Tübän Qaban küllären üle xälgä kiterä yazğan ide inde”,- di Näfisä Minhaceva. Ä bügenge oçraqqa kilgändä isä ul bolay añlattı.
Qazan häm rayonara tabiğätne saqlaw prokurorınıñ ölkän yärdämçese Ramil Äxmätcanov äytüençä, Tübän Qabandağı balıqlar bötenläy başqa säbäp näticäsendä küpläp ülgän bulırğa mömkin. “Ekologia milisiase wäkilläre Qazan uramnarındağı qarnı tügüçe maşinalarnı Tübän Qaban küle yanında totqan ide. Bügenge köndä bezneñ proquraturı bu xäl uñayınnan tikşerü ütkärä”,- dide Ramil Äxmätcanov. Qazannıñ “Gorvodzelenxoz” şirkäte wäkilläre bu xälne uramdağı pıçraq qarnı tükkändä tieşle urınğa alıp barırğa şähär qaznasında aqça bulmaw belän añlatqan. Şuña kürä, aptırap tormağannar maşinalar qarnı Tübän Qaban küle yarınnan ğına buşatqan. Bu könnärdä tabiğätne saqlaw prokuraturası tikşerü eşe alıp bara. Näticäse atna-un kön eçendä bilgele bulaçaq.
Mondıy xäl Tatarstanda berençe oçraq tügel. Berniçä yıl elek Tübän Kama uramnarındağı pıçraq qar sulıqqa tügelgän bulğan. Tikşerü tabiğätkä zur zıyan yanawın beldergän. Qar tügüçe oyışma başlığı cinayät cawaplılığına tartılğan bulğan
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Yäşli nikax tansıqmı?
Yakemenko fikerençä, fatirsız, az keremle yäşlär ğailäsendä kiresençä balalar kübräk tua ikän. Ämma balalarnı ayaqqa bastıru, cämğeyätkä faydalı itep üsterü turında “Naşi” yäşlär xäräkäteneñ elekke citäkçese Vasiliy Yakemenko ber süz dä äytmi.
Rusiädä statistika kürsätkänçä, yäşli ğailä qoruçılar azayğannan-azaya bara. Däwlät tarafınnan törle programmalar qabul itelügä qaramastan, öyläneşüçelär häm kübräk bala tabarğa teläwçe artmıy. Misal öçen, yäş ğailälärgä ipoteka nigezendä taşlamalı fatir birü, ikençe bala öçen däwlätneñ 275 meñ sum aqçalata tüläme dä yäşlärne ğailä qoruğa etärgeç bulıp tormıy. Yakemenkonıñ yäşli nikaxlarnı arttıru täqdimen küplär nigezsez, uylanıp citmägän, di.
Statistika kürsätkänçä, yäşli öyläneşkännär arasında ayırılışuçılar kübräk. Yäşlär arasında qıznıñ kömänle buluı arqasında ğına qorılğan ğailä küp oçraqta tarqala, di belgeçlär. Ämma yäşli ğailä qorunı täqdim itkän Rusiä yäşlär eşläre däwlät komitetı citäkçese Yakemenko isä aqça azraq, fatirı keçeräk bulğan ğailälärdä kübräk bala bula digän fikerdä tora. Dimäk, Rusiädä yäşlär säyäsäten alğa sörgän keşe fäqıyrlektä balalar kübräk tua häm monı arttırığa kiräk digän fikerdä tora bulıp çığa.
Yäşlär küpçelege yuğarı uqu yortların tämamlağaç qına ğailä qoru yağın qarıy. Psixolok Marat Xäliullin "ayaqqa basqan” yäşlär arasında ayırılışular da azraq, di.
Dönyanıñ ber genä ilendä dä bala tabuğa öndäw öçen totılğan aqçanıñ kötelgän näticälär birgäne yuq. Xäzer Rusiädä yäşlärneñ küpçelege çit ildän ürnäk ala häm yuğarı belem alıp, yaxşı eşkä urnaşqaç qına ğailä qoru yağın qarıy.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatar matbuğatı satudan alınırğa mömkin
"Gorpeçät" qayber tatar gazetaları belän xezmättäşlek itüdän baş tarta. Bu towarnı satu fayda kitermi di şirkät
Ozaqlamıy tatar matbuğatı gazeta kiosklarınnan yuqqa çığarğa mömkin. Matbuğatnı taratu çeltärenä investor kergäç, tatar matbuğatı, kitapları annan qısrıqlap çığarıla başladı. Çönki şirkätlär berençe urınğa tabışnı quya. “Soyuz peçät”, “Ekspress peçät” çeltäre Tatarstannıñ räsmi gazetalarınnan baş tartqan ide inde, xosusi investor qulına küçkän “Gorpeçat” çeltäre dä xäzer tatar gazeta-jurnallarınnan baş tarta. Säbäbe – bu towarnı satu fayda kitermi.
Matbuğatnı taratuçı bu oyışma 2007 yılnıñ oqtyaberenä qädär Qazan şähär munitsipal berämlege qulında ide. Xäzer ul Mäskäw inwestorı milkenä äwerelde, ul inde üzeneñ tärtiben urnaştıra. Küptän tügel “Gorpeçat” oyışması respublika häm Rusiäneñ 100 läp näşriätenä xat taratıp çıqqan, alarnıñ yartısı respublikada çığa torğan gazeta-jurnallarnıñ redaksialärenä cibärelgän. Anda xezmättäşlekneñ özelüe turında äytelä.
Tatar matbuğatınıñ satudan çığarıluı gazeta-jurnallarğa faydağa bulmasa da, bik zur zıyan da salmas kebek. Çönki küpçelek milli gazetalar äbünäçelärgä, yazılu kampaniase näticäse bularaq, öylärgä kilep tora.
Alayda, tınıçlanırğa irtä äle, uquçılar öçen köräşergä, alarnı gazetanı aldıruğa künekterergä kiräk, dip sanıy “Şähri Qazan” gazetası baş möxärrire Mansur Mortazin.


text:
Bunı öz başına ilân etilge Qırım akimiyetiniñ ruporı olğan «Krıminform» haber agentligi taqiq komiteti ve Rusiye Baş prokuraturasına esaslanıp bildire.
«Bugün Qırım Cumhuriyeti boyunca Russiye Federal havfsızlıq hızmeti idaresiniñ hadimleri Yalta prokurorınıñ yardımcısı Yevgeniy Pomelovnı Yalta sakininden 7,5 biñ grivna alğanda yaqaladı. O, mahkemeden aldın malümatlarnı taqiq etüv organlarına yollanılmaycaq vesiqalar içün para talap etti», – dedi Rusiye taqiq komitetiniñ reisi Vladimir Markin.
İşbu vaqia boyunca Qırım Cumhuriyetindeki Rusiye Federatsiyası Taqiq Komitetiniñ taqiq organları tarafından Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 290-ıncı maddesiniñ 3-ünci qısmı boyunca cinaiy iş açıldı. Al-azırda ceza meselesi baqıla.


text:
Rosselhoznadzor işğal etilgen Qırımğa qıtaiy Ukrainadan 408 tonna meyva ve sebze, tavuq yımırtalar ile üç fura ve 15 tonnadan ziyade domuz etini kirsetmedi.
Bunı onıñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırımğa 121,2 tonna sebze kirsetilmedi, olardan 44,1 tonnanı vesiqasız ketirecek ediler. Bundan ğayrı, 230 tonna meyva keri qaytarıldı, olarnıñ bir qısmı İspaniyadan ketirilgen, bu mahsulatnı ise Prezidentniñ 6.08.2014 senesine ait Buyruğı yasaq ete», – aytıla matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Bundan ğayrı, nezaret hızmetiniñ cezaları altında 25,6 tonna ububat, 30,1 tonna kürpe ve 470 kilogramm spetsiya qaldı. Aynı bu sebepten – vesiqaları olmağanı içün – Kiyev vilâyetinden ketirilgen 40 biñ tavuq yımırtası kirsetilmedi.
Bundan evel Rosselhoznadzor işğal etilgen Qırımğa domuz etiniñ ketirilmesine yol bermedi.


text:
Rusiye Silâlı quvetleriniñ büyük talimleri sentâbr ayında Altayda, Qazahistan ile sıñırlarnıñ yanında ötkerilecek. Mında Raketa strategik orduları (RVSN), arbiy aviatsiya, dört biñden ziyade insan ve 400 dane tehnika iştirak etecek.
Bunı RİA Novosti agentligi (RVSN) reberliginiñ vekiline esaslanıp bildire.
Bu künleri LDPR lideri Vladimir Jirinovskiy «Eho Moskvı» radiosınıñ yayınında bildirdi ki, Ukrainadaki adise-vaqialardan soñ Rusiye, onıñ fikirince, Rusiyege qarşı areketler olğan Qazahistanğa emiyet bermeli.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin avgust 29-da «Seliger» gençler forumında çıqışta bulunıp, Qazahistan iç bir vaqıt devlet olmağan bir yerde meydanğa ketirilgenini ayttı.
Qazahistan sakinleri «ukrain stsenariyi» tekrarlanmasın dep, «Putinge tarih dersligini yolla» aktsiyasını keçirdiler.


text:
İşğal etilgen Aqmescitte, Kezlev yolu rayonında, sentâbr 12 künü isarda balalarnıñ çezgen resimleri peyda oldı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, tahminen 450 bala evelden Ukraina ile bağlı resimler yapılğan uzun isarnıñ yanında toplandı. Balalar mında çeşit resimlerni yaptı, olarnıñ arasında – ayuvlar, Moskva Kremli ve Rusiye bayrağı.
«Balalarnıñ añında Vatan sevgisi. Rusiyege sevgi ile» numayışında Aqmescitniñ tasviriy mektebi ve oquv yurtınıñ, em de Aqmescitniñ umumtasil mektepleriniñ talebeleri iştirak etti.
Aktsiya teşkilâtçılarınıñ adları belgisiz qaldı. Balalarnı kim topladı ve boyanı kim aldı degen suallerge «siyasiy firqa olmağanını» cevap olaraq ayttılar.
İşbu bir kilometr uzunlığında isar Aqmescit ava limanı yanında yerleşe, şunıñ içün oña tek yerli sakinler degil de, kelgenler de diqqat ete.


text:
Cuma künü, dekabrniñ 18-nde, “Strategiya-18” Rusiye teşebbüsiniñ faalleri Rusiye akimiyeti tarafından taqip etilgen ve tutulğan Qırım sakinleriniñ ve narazılıq bildirgen beloruslarnıñ destegine Moskvada aktsiya keçirdiler. Birkişilik piketler Arbatta olıp keçti. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbirine faal Vera Lavreşina aytıp berdi.
“Arbatta qırımtatarlarnıñ destegine “Strategiya-18” nevbetteki aktsiyasını keçirdik. Plaktlarnı azırlmağa yetiştirmeymiz: er sefer yañı basqılar, yañı mabüsler. İstseñ çatla, isteseñ patla mabüslerni deñiştirmege istemeyler. Mabüsler koronavirusnen hastalar (sürekli hastalıqlardan ğayrı), olarğa ise yardım kösterilmey. Adamlarnı ölümden qurtarmaq kerek. Donetsk ve Lugansktaki FSB-niñ gizli apishaneleri aqqında malümat ep ziyade. Adamlarnı şu ceennemden qurtarmaq kerek. Çoqusıları 6 yıldan berli anda tutula. Ve episi bu XXI asırda, avropalı memlekette ola. Bu deşet özü toqtamaz, onı toqtatmaq kerek”, - dedi Lavreşina.
Onıñ sözlerine köre, birkişilik piketler kündüz ve aqşam olğan.
Aynı böyle aktsiya dekabrniñ 18-nde Leningrad vilâyetiniñ Şlisselburg şeerinde olıp keçken.
Sankt-Peterburg ve Moskvada yaşağan Rusiye faalleri «Strategiya-18» müddetsiz aktsiyasına birleşken edi. Bu ad 1944 senesi mayısnıñ 18-nde olğan qırımtatar sürgünliginiñ künü ile bağlıdır. Er aynıñ 18-nde faaller soqaqlarğa çıqıp, işğal etilgen Qırım vaziyetini, insan aqları bozulğanını tarif eteler.Bugünki künde Rusiye taravfından siyasiy sebeplerden taqip etilgen Ukraina vatandaşlarınıñ sayısı 130 ola, dep bildirdi Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisiniñ kâtibiyeti Azatlıq Radiosınıñ muracaatına cevap berip.
2020 senesi oktâbrniñ soñuna qadar işğal etilgen Qırımda siyasiy ya da diniy sebeplerden başlatılğan cinaiy taqipler çerçivesinde eñ az 110 insan azatlıqtan marum etildi. Bu aqta Qırım aq qorçalayıcı gruppası haber ete.
Siyasiy mabüslerge qol tutuv programmasınıñ reberi, «Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ şura azası Sergey Davidisniñ bildirgenine köre, merkezleriniñ cedvelinde 315 insan bar, 59-ı – qırımtatarıdır.
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoq – qırımtatarıdır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı siyasiy, milliy ya da diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Rusiye akimiyeti bu sebeplerni inkâr ete.


text:
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi yanında işğal etilgen Qırımda ve Donbasnıñ işğal etilgen yerlerinde olğan insan aqları bozuvlarını qayd etecek merkezni qurmağa niyetleneler.
Bu aqta Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri, baş nazir muavini Oleksiy Reznikov «Savik Şusterniñ söz serbestligi» yayınında ayttı, dep haber ete «Ukrinform».
«İnsan aqları bozuvlarını qayd etecek merkezni quramız, qarar alındı. Nazirligim yanında olacaq bir qurulış. İnsan aqları – mülk, ahlâq ve digerleri – cedvellerini bermege razı olğan aq qorçalayıcı teşkilâtlarınen muzakere esnasındamız», – dep qayd etti Reznikov.
Daa evel Ukraina vekili Yevğen Tsımbalük OSCE Daimiy şurasınıñ online toplaşuvında Milliy azlıqlarnıñ işleri yuqarı komissarı Lamberto Zanyerni işğal etilgen Qırımda insan aqları bozulğanına diqqat ayırmasına çağırdı.
2014 senesiniñ işğalinden soñ Qırımdaki Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin devlet hadimleriniñ pensiyağa çıqacaq yaşını 65 yılğa qadar (qadınlarnıñ 63 yılğa) yükseltken qanunnı imzaladı. Pensiya çağı yavaş-yavaş yükselecek – er sene yarım yılğa yükselecek. Qanun 2017 senesi yanvar 1-de işke tüşürilicek.
Bundan evel Vladimir Putit Rusiyede pensiya çağını «ya erte, ya keç» yükseltmek kerek olacağını ilân etti. Prezident bunı «sistematik problemalarnen» añlattı, onıñ fikirince, bu problemalar Rusiye sakinleriniñ ömürleri uzanmasınen peyda ola bile.
Strategik işlemeler merkeziniñ reisi Aleksey Kudrin mayıs 25-te keçirilecek prezident yanındaki iqtisat şurasında, beklenilgeni kibi, pensiya çağını 63 yılğa qadar yükseltmege tevsiye etecektir.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi sentâbr 7 künü keçirilgen toplaşuvda Hersonda sentâbr 18 künü qırımtatarlarnıñ regional konferentsiyasınıñ ötkerilmesi aqta qarar aldı.
Meclis matbuat hızmetiniñ beyanatında aytılğanı kibi, bu konferentsiyanıñ keçirilmesi 2015 senesi avgust 16-da Herson regionınıñ yerli meclis azalarınıñ saylav neticeleriniñ belgilenüvi ile bağlı.
Herson vilâyetinde bir 10 biñ qırımtatarı yaşay. Herson şeeri qırımtatarlarnıñ toplu yaşağan yerlerine ait. Esas qısmı Geniçesk rayonında yaşay, mında da yerli meclis saylavları keçirilgen edi.
Herson vilâyetinde yerli meclis azalarınıñ saylavı ilk sefer keçirildi.
Meclis – Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ – qırımtatarlarnıñ milliy parlamentiniñ er beş yıl saylanılğan icraiy organıdır.


text:
Kyivde «Tatlı Ses-2018» halqara qırımtatar yırı bala yarışı keçti. Bunı tünevin Facebooktaki saifesinde yırcı Camala bildirdi.
Yırcı: «Bu yıl umum Ukraina yarışı öz formatını halqara yarışına deñiştirdi. Onda Qırımdan, Herson, Lviv ve Kyiv vilâyetlerinden yüzden ziyade bala ve olardan ğayrı Vilnüsten kelgen artistler iştirak etti.
O, «Camaladan mahsus mukâfat»nı (professional vinil çaldırıcı Audio-Technika AT-LPT3-White ve üstünde avtografı olğan vinil şeklindeki «Podıh» («Nefes») albomını) Mavile Edemova qazandı, dep bildirdi.
Camala: «Men qırımtatar yırınıñ yañğıramağa devam etkenine ve pek çoq istidatlı icracılarnıñ peyda olğanına pek quvanam! Ğalebe ile tebrikleyim! Bundan soñ yañı muvafaqiyetler, icat, arzularnıñ kerçekleşmesini ve çastlı olmaqnı tileyim!», – dep yazdı.
Cemiyet qamaçavınıñ lideri Lenur İslâmov Facebookta, «Tatlı Ses» qırımtatar yaş istidatları yarışınıñ gala-konserti 2014 senesinden soñ birinci kere Kyivde keçti, dep bildirdi.
O, konsert ATR qırımtatar telekanalı kollektiviniñ ğayreti sayesinde keçti, dep qayd etti.
ATR, «Tatlı Ses» talant-şounı 10-dan ziyade yıl evel ötkerip başladı.
2015 senesi aprelniñ 1-nden başlap, ATR qırımtatar telekanalı ve onıñnen beraber media-holdingge kirgen Lâle telekanalı ile «Meydan» radiostantsiyası ilhaq etilgen Qırımda yayınlarını toqtattılar, çünki Roskomnadzornıñ litsenziyasını alamadılar. Aynı yılda, iyünniñ 17-sinden başlap, ATR ve «Lâle»niñ yayınları Kyivden ğayrıdan çıqıp başladılar. «Meydan»nıñ yayınları ise internette translâtsiya etilip başladı.
2017 senesiniñ dekabrinde Ukrainanıñ Televideniye ve radioeşittirüvler boyunca milliy şurası «Meydan» radiosına ilhaq etilgen Qırımda yayınlarını Astra 4A sputnigi vastasınen translâtsiya etmege izin berdi.


text:
Yanvar 7-sinde Ukraina akimiyeti, Qara deñizde Rusiye ukrain deñizcilerini zapt etkeninden sebep İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesinde (YESPÇ) dava açtı. Bu aqta Facebookta Ukraina Adliye Nazirligini başınıñ muavini ve Avropa mahkemesi boyunca vekâletli İvan Lişçina bildirdi.
“Akimiyet, mahkeme, 2018 senesi noyabr 25-inde Rusiye ukrain gemilerge qanunsız zapt etüv, yaralav ve ücümi vaqtında 24 ukrain deñizciniñ aqlarını bozğanını, serbestlik sıñırlayıcı müessiselerde tutılmasını ve cinaiy qabbatlavnı qanunsız qabul etmesini talap ete. Ukraina akimiyeti, böyleliknen Konventsiyanıñ 38, 2, 3, 5 ve 6-ncı maddesi bozulğanını qayd ete”, - dep yazdı ukrain akimiyetniñ temsilcisi.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi 24 Ukraina deñizcisini 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiske aldı. Keriç hastahanesinde bulunğan daa üç deñizcini Keriç şeer mahkemesi apiske aldı. Olar da 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiyeniñ FSBsi tarafından tutılğan Ukraina deñizcilerini cenk esiri olaraq tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve AQŞ tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Qırımnıñ «Fevqulâde vaziyetler boyunca nazirligi» noyabr 29-30 künleri ava şaraitleriniñ beter olacağı aqqında haber ete.
Acele bildirüv nazirlikniñ saytında aşkâr etile.
«Qırım Cumhuriyetinde Gidrometeorologiya boyunca Regional merkeziniñ malümatına köre, Qırımda noyabr 29-30 künleri şiddetli qar, tuman, buzlavuq beklenile,» – denile beyanatta.
Ava şaraitleriniñ beterleşüvi aqqında qırımlılarnı bütün afta devamında tenbiyeley ediler. Bu sebepten Keriç keçitiniñ işi toqtatıla edi. Noyabr 27 künü Qırımda ilk qar yağdı.


text:
Yaponiya akimiyeti ve yerli kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, memleketniñ cenübinde aprel 14-te yüz bergen küçlü bir yer teprenüvi neticesinde eñ azından 2 insan elâk oldı, yüzlernen kişi yaralandı.
NHK telekanalınıñ malümatına köre, yıqılğan evde bir kişi elâk oldı, ekincisi yer teprenüvinden soñ yüz bergen yanğın neticesinde can berdi. Bundan ğayrı, eñ azından 400 insan hastahanede.
Fevqulâde vaziyetler neticeleriniñ yoq etilmesinden mesülietli memurlardan biri bildirdi ki, Kumamoto şeerinde doquz kişi elâk oldı. Qurbanlarnıñ sayısı arta bile.
Adamlarnı qıdırmağa devam eteler.
6 magnitudalı zelzele Küsü ğarp adasını da qaplap aldı, on biñlernen kişi evlerini terk etmege mecbur oldı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovnıñ advokatı Mark Feyginniñ fikirince, Qırımda Umerovğa qarşı mahkeme esnasını başlatqan Rusiye akimiyeti «bu davadan zarar kördi».
«Ozüñiz baqıñız, taqiqatçı Skripka İlmi ağağa «men bu davanı bir qaç aftadan bitirerim» dep aytqan edi, bu 2016 senesi mayıs ayında olğan edi. Şübesiz, bundan soñraki vaqialar Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini tamamen yasaqlamağa qarar alıp bu davanı başlatqan Rusiye akimiyetine fayda ketirmedi», – dep ayttı Feygin mayısnıñ 12-nde Qırım.Aqiqatqa.
Advokatnıñ qayd etkenine köre, ilk diñlevler Aqmescit rayon mahkemesinde olacaq. Şimdilik oturış künü belgilenmegen, lâkin ilk diñlevler qapalı şekilde keçirilecektir.
«Mahkeme mustaqil olsa ve cinaiy-protsessual qanunğa riayet etilse edi, bu dava iç bir vaqıt qabaat ükmü ile yekünlenmez edi... İlmi Umerovnıñ davası tarihiy olacaqtır. Qırımtatar halqı kollaboratsionizmde qabaatlanıp sürgün etilgen 1944 senesinden soñ, bugünde-bugün bu halq ve İlmi Umerov onıñ vekili olaraq Qırımda zor zamanlarnı yaşaylar. Qırımtatarları yarımadanı terk etecek ya da küreşini qanunğa uyğun bir şekilde devam etecek — bu davanıñ soñuna bağlıdır», – dep qayd etti advokat.
Umerovnıñ advokatı tahmin ete ki, ilk diñlevler 2017 senesi iyün ayınıñ başında ola bile, soñra dava bütünley baqılacaq. Feygin «qabaat içün bir sıra ediye» ve «bu dava şamatalı» olacağında işandırdı.
İlmi Umerovğa qarşı ekstremizm maddesi boyunca FSB tarafından cinaiy iş açılğanını 2016 senesi mayıs 12 künü Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya beyan etken edi.
Meclis reisi muavininiñ yaqalanuvı, tintüvi ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket failleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.


text:
2017 senesinde Qırım sakinleriniñ ortalama maaşı 6%-ge arttı. Bunı, Kremlniñ kontroli altında olğan Krımstat (Federal devlet statistikası hizmetiniñ Qırım ve Aqyar şeeri boyunca idaresi) tarafından azırlanğan ilhaq etilgen Qırımnıñ içtimaiy-iqtisadiy inkişafınıñ ilk neticeleri tasdiqlaylar.
Bildirüvde: «2016 senesi ile qiyas etilgende maaş 6%-ge arttı», – denile.
Qırım sakinleriniñ ortalama aylığı 26,3 biñ rubleni (12,1 biñ hrivnanı – QA) teşkil etti. Qomşu Rusiyedeki Cenübiy federal okrugınıñ subyektleri arasında ilhaq etilgen Qırım altıncı yer aldı (CFO boyunca ortalama maaş – 28 563 ruble (13,2 biñ hrivna – QA), Rusiye boyunca – 39 biñ ruble (qararnen 18 biñ hrivna – QA). Eñ çoq maliye ve sigorta saası (orta esapnen – 52,8 biñ ruble (24,4 biñ hrivna – QA), ve faydalı qazıntılarnı çıqaruv saasınıñ (43,2 biñ ruble (qararnen 20 biñ hrivna – QA) hadimleri qazanalar.
Bildirüvge köre, Qırımda iqtisadiy ceetten faal ealiniñ sayısı 915,5 biñ kişi, ya da bütün ealiniñ 64,4%-ni teşkil ete. İşsizlik nisbeti – 6,4% (2016 senesinde – 6,8%). İşsizlerniñ 623%-i – qadınlar, 62,2%-i köyde yaşaylar.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescitteki Qırım Nazirler şurasınıñ binasına noyabrniñ 9-nda saba avtozak ve bir qaç mikroavtobus keldi. Bina etrafında politsiya hadimleri tura, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Keçken afta Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ milletlerara munasebetler işleri devlet komitetiniñ reisi Albert Kangiyev Nazirler şurasınıñ binası ögünde Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovdan afu soramasını talap etken qırımtatar faallerinen laf etip, bazarertesi künü, noyabrniñ 9-nda, bir qaç qırımtatarınen qapalı bir körüşüv keçirilmesini teklif etti.
Noyabrniñ 6-nda Nazirler şurasınıñ binası ögüne kelgen qırımtatar faalleri ve mabüslerniñ soy-sopları açıq körüşüv ötkerilmesini, hususan Aksenovnıñ çıqıp, Facebookta yazğanlarını izaatlamasını talap etti. Kangiyev böyle körüşüv olmaycaq, dep ayttı. Qırımtatarlar ise Kangiyevniñ teklifini red etti.
Laf Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ Facebookta yazğanları aqqında kete. O, Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi çıqarğan üküm arfesinde Keriç köpründe Rusiye uquq qoruyıcıları dava mabüslerine «qol tutmağa» istegen vatandaşlarnı tuttı, dep bildirdi. Soñra ise «Hizb ut-Tahrir ile alâqalar» ve terrorizmni desteklev» Rusiye qanunlarını boza, dep qayd etti.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 3-nde Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üç mabüsini 42 yılğa apiske üküm etti. Rustem Emiruseinovğa 17 yıl apis cezası berildi, ilk eki yılı apishanede, qalğanı sert rejimde keçecek. Arsen Abhairov 13 yılğa üküm etildi, ilk eki yılı apishanede keçecek. Eskender Abdulganiyev 12 yılğa üküm etildi, ilk eki yılını apishanede keçirecek.
Bu sene yazda qırımtatar milliy areketiniñ veteranları Qırım Nazirler şurasına kelip, Aksenovdan afu soramasını talap etti. Olar Qırım yolbaşçısı qırımtatar halqını terrorizmde qabaatladı, dep ayttı. Laf Aksenovnıñ Facebookta yazğanları aqqında kete. O, yañı «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca musulmanlarnıñ tutulğanını izaatlağan edi. FSB areketlerini ise «terrorizm ve ekstremizm ile küreş» dep adlandırdı. Sergey Aksenov qırımtatarlarnen öyle de körüşmedi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Kreml nezaretindeki Aqmescit şeer şurasınıñ deputatları şeer memuriyetiniñ yañı yolbaşçısını sayladı. Bu vazifege Qırım parlamentiniñ iqtisadiy, bücet-maliye ve bergi siyaseti komitetiniñ reisi İgor Lukaşev keçti. Bu aqta Qırım kütleviy haber vastaları bildire.
Rey berilmezden Lukaşev şeer şurasınıñ toplaşuvında çıqışta bulundı.
«Men programmamnı yarışta seslendirgen edim. Şeerdeki işniñ maqsadı – Aqmescitni Qırımnıñ kerçek paytahtına çevirecek programma ve taqımnı meydanğa ketirmektir. Bugün er şey bar. Federal, Qırım yolbaşçısı, Aqmescitlilerniñ destegi bar. Esnaslar inqilâpçı degil de, tekâmul olacaq. İnqilâplar endi çoq oldı», – dep tekrarlay Lukaşevniñ aytqanlarını «Krıminform».
Bu namzetke 31 deputattan 29-ı qoltuttı.
Qırımda Aqmescit memuriyetiniñ Rusiye yolbaşçısı ola bilecek eki namzet belgilengen edi. Bular Kreml nezaretindeki Qırım parlamentiniñ iqtisadiy, bücet-maliye ve bergi siyaseti komitetiniñ reisi İgor Lukaşev ve «Krıminform» saytınıñ baş müdiri Maksim Nikolayenko.
Avgustnıñ 30-da Rusiye nezaretindeki Aqmescit şeer yolbaşçısı Gennadiy Baharev istifağa çıqtı. Resmiy şekilde sağlıq alı sebep olğan, dep bildirilgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından teşkil etilgen yañı qırımtatar teleradiokompaniyası «yarımada işğaliceleriniñ yañı teşviqat aleti olacağını» bildirdi.
«Olar işğal etilgen Qırımnıñ qanunsız akimiyeti tarafından kontrol etilecek şirketni meydanğa ketireler», – dey Çubarov Radio Svobodağa.
«Yañı, aytqanları kibi, «cemaat» teleradiokorporatsiyanı teşkil etmege söz bereler. Amma o tam şekilde Milletler işleri boyunca komitet tarafından kontrol etilecek. Devlet tarafından nezaret etilecek şirketten ne beklemek kerek?», – dedi Çubarov.
Evel, salı künü, iyün 9-da, Qırım.Aqiqat Qırım nazirler Şurası «Cemaat qırımtatar teleradiokompaniyası» muhtar teşkilâtını meydanğa ketirgeni aqta bildirgen edi.
Telekanal tesisçisi – Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca «Devlet komiteti» oldı.
Aprel 1-ge keçer gecesi ATR telekanalı, Lâle bala telekanalı işini toqtatmağa mecbur oldılar. «Meydan» ve «Lider» radioları da diñleyicilerinen sağlıqlaştılar. ATR qapatılğan soñ cumhuriyetniñ akimiyeti cemaat qırımtatar telekanalını açmağa teklif etti. Olarnıñ fikirince, qırımtatarlar kerçek malümatnı almaq aqqını qullanacaqlar.


text:
Yanvarniñ 15-nde Aqmescitte Qırım qoqlalar akademik teatri binasınıñ yıqmağa başlaycaq olalar. Bu aqta «Sputnik v Krımu» radiosınıñ efirinde şeerniñ rusiyeli yolbaşçısınıñ muavini Sergey Krutsük haber etti.
«Qoqlalar teatriniñ yıquv işleri daa başlamadı, lâkin şartname artıq imzalanıp, mezat yapıldı.Kapital qurucılıq hızmeti - sımarışçı, Medeniyet nazirligi ise, paranıñ baş yöneticisidir. Yanvarniñ 15-nden itibaren teşkilât obyektke kelerek, etrafına qora çekecek ve azırlıq işlerine başlaycaq. Fevralniñ 15-ne qadar ilk-evelâ al-azırdaki bina yıqılıp, yañı binanıñ qurucılığı başlanacaq», – dep bildire Ktutsükniñ sözlerini «RİA Krım».
KHV yazğanına köre, şeer memuriyeti qurucılıq devam etken müddet içinde Jukovskogo soqağından Gorkogo soqağına maşnalarnıñ kirişi sıñırlanacaq, maşnalar turağı yasaqlanacaq eken.
Yanvarniñ 9-nda Aqmescit memuriyeti Gorkogo soqağına maşna kirişi belli olmağan vaqıtqace qapatılacağı aqqında haber etken edi.
2017 senesi avgust ayında Rusiye Devlet baş ekspertizası evelki Qırım qoqlalar akademik teatri yerine Aqmescitte balalar teatr merkezi qurulmasınen bağlı leyhanı maqul dep tanığan edi.
Dekabr ayında belli olğanı kibi Sankt-Peterburglı «Meandr» şirketi, Aqmescitteki qoqlalar teatri yerine qurulacaq balalar teatr sanatınıñ merkezi qurucılığınen bağlı yarışmada ğalebe qazanğan edi.


text:
Rusiye nezaretindeki Qırım Sağlıq Nazirliginde, tünevin koronavirustan daa bir adam vefat etkenini bildirdiler.
Müessise köstergen statistika malümatında, Qırımda bu infektsiyadan umumen 34 adam vefat etkeni qayd etile.
"Tibbiy nezaret altında 1516 adam bar, olardan evlerinde 12 adam baqıla, hastahanelerde 1356 yata, observatorlarda 148 adam bar", - denile beyanatta.
Akimiyetniñ malümatına köre, umumen Qırımda 2845 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 93-ü çetelden keldi, 124-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. Bütün vaqıtta umumen 1845 adam yahşı oldı, 33 adam ödli. Aqyarda 571 adam hastalandı, 430 adam tedaviylendi, 19 adam vefat eti.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırımda koronavirus hastalarınıñ eñ yüksek sayısı sentâbrniñ ortasında olacaq, dep beklenile.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Yuqarı Rada deputatı, Ukrainanıñ PACE eyyetiniñ azası Rustem Umerov Ukraina parlamentinde «Qırım platforması» paketi çerçivesinde siyasiy mabüsler qanunı azırlanıla, dep bildirdi. Bu aqta o, Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Yaqında jurnalistimiz, zenaatdaşımızğa (Qırım.Aqiqat freelanceri, Vladislav Yesipenkoğa – QA) advokatlar kirsetilmedi. O, işkencege oğratılğanını mahkemede ayttı. Ne yazıq ki, bu mesele bizim içün pek qıyın, (siyasiy mabüslerniñ – QA) soy-sopları bizge muracaat ete ve biz siyasiy mabüsler qanunını keçirmege isteymiz. Onı prezidentniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki ve Aqyardaki temsilciligi azırlay ve olarnen beraber onı qabul etmege teklif etecekmiz. Bu sammitten evel keçirmege istegen «Qırım platforması» paketiniñ qanunlarından biri», – dep tarif etti Umerov.
Deputatnıñ qayd etkenine köre, bu qanun qabul etilse, siyasiy mabüslerniñ reintegratsiyasına yardım etecek, onıñ yardımınen maddiy yardım kösterilecek.
Hatırlatamız, iyülniñ 13-nde Rustem Umerov sessiya zalınıñ minberinden çıqışta bulunıp, Qırım.Aqiqat freelanceri Vladislav Yesipenkonı ve Qırım ve Rusiyedeki bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmege çağırdı.
İyülniñ 6-nda Kyivniñ merkeziy meydanında Qırımdaki Rusiye mahkemesi tarafından apis cezası dekabrniñ 18-ne qadar uzatılğan Vladislav Yesipenkoğa qol tutuv aktsiyası ötkerildi.
Serbest Avropa Radiosı/Azatlıq Radiosınıñ prezidenti Jamie Fly Yesipenkonı acele azat etmege çağırdı. ABD Devlet departamenti Azatlıq Radiosınıñ freelanceri oğrağan vaziyet sebebinden qasevetlengenini bildirdi.
Apiske alınğan freelancer Yekaterika Yesipenko Vladislav daa bir maddege istinaden qabaatlana, dep bildirdi – Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesi (Silâ, esas parçalarını qanunsız aluv, berüv, satuv, saqlav ya da taşuv). Bu maddeniñ sanktsiyaları 5 yıldan 12 yılğa qadar azatlıqtan marum etüvni belgiley.
Aq qorçalayıcılarnıñ aytqanına köre, Qırımda Vladislav Yesipenko Rusiye Ceza kodeksiniñ 223.1 maddesine istinaden (Patlayıcı maddelerni qanunsız azırlav, qanunsız yapuv, ğayrıdan yapuv ya da patlayıcı cihazlarnı tamir etüv) qabaatlanğan edi. Bu maddege köre 8 yıldan 12 yılğa qadar apis cezası berile bile.
Matbuat serbestligi kününde Yekaterina Yesipenko aqayını işkencege oğratıp, şaatlıq etmege zorlağanlar, dep bildirdi.
Mayısnıñ 20-nde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy «Qırım platforması» sammitine 30 memleketniñ vekilleri kelecek, dep ayttı. Onıñ bildirgenine köre, Rusiye «Qırım platformasını» pek ağır yanaşa.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Qırımda eski siyasiy mabüs, qırımtatar faali Edem Bekirovğa qarşı mahkeme oturışuvlarınıñ yañıdan başlağanını takbih etti.
«Birinci derece saqatı, hronik hastalıqları, hususan şeker ve omurğa problemleri olğan Edem Bekirovğa qarşı mahkeme oturışuvlarınıñ yañıdan başlamasını işğalci memleket tarafından siyasiy taqipniñ devamı dep sayam. Rusiye akimiyetiniñ qanunsız areketlerini takbih etip, Ukraina vatandaşlarınıñ siyasiy taqibi toqtatılsın ve Rusiye Federatsiyasında ve vaqtınca işğal etilgen Qırımda qanunsız apiske alınğanlar azat etilsin dep, halqara toplulıqtan olarğa qarşı basqı yapmasını rica etem», – dep yazdı Denisova Telegram kanalında.
Cuma künü, fevralniñ 19-nda, Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi sabıq siyasiy mabüs, qırımtatar faali Edem Bekirovğa qarşı cinaiy davanı temelden baqıp başladı.
Bundan evel Qırım Yuqarı mahkemesi evelki instantsiya mahkemesiniñ qararını deñiştirmeyip, eski siyasiy mabüs, qırımtatar faali Edem Bekirovnı qıdıruvğa ilân etti.
2020 senesi mayısnıñ 14-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi 2019 senesi sentâbr ayında Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnı deñişüv neticesinde SİZOdan azat etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ cinaiy davasını yañıdan baqıp başladı. Daa soñra aynı mahkeme faalni mahkemege «zornen ketirmege» qarar berdi. Mayısnıñ 22-nde prokurornıñ muracaatınen qadı Bekirovnı qıdıruvğa ilân etmege qarar aldı.
Edem Bekirovnıñ fikirince, Qırımda yañıdan başlatılğan mahkeme esnası ve qıdıruvğa ilân etilüvi qabaatlayıcı ükümnen yekünlenecek.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Kyivdeki Rusiye elçihanesi Ukraina tarafından azat etilgenlerniñ fotoresimini derc etti, amma anda aytılğan 35 insandan tek 24-ü bar. Rusiyege teslim etilgenlerniñ resmiy cedveli alâ daa yoq. Rusiyege MH17 uçaq seferiniñ davasında şübheli Vladimir Tsemah ve «RİA Novosti Ukraina» baş muarriri Kirill Vışinskiy teslim etilgeni belli.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Ukraina devlet akimiyeti organları, Ukraina halq deputatları ve qıtaiy Ukrainada olğan qırımtatar cemaat teşkilâtlarınıñ azaları ile sıq munasebetiniñ pekitilmesi içün Kiyevde Meclis reisi uzurında er cuma künü keçirilecek muşavere teşkil etildi.
Meclis reisiniñ matbuat hızmeti bergen malümatqa köre, cuma künü, yanvar 16-da, Muşavereniñ birinci toplaşuvında qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev, Meclis reisiniñ muavini, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar işleri boyunca Departament müdiri Aslan Ömer Qırımlı, Ukraina halq deputatı Georgiy Logvinskiy, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ faaliyetini temin etüv bölüginiñ reberi Arsen Jumadilov, «Qırım cemiyeti» cemaat teşkilâtınıñ koordinatorı Refat Ümerov, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ vekili Rustem Ümerov, ve daa bir sıra ekspert iştirak ettiler.
Muşavereni Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov alıp bardı.
Toplaşuv iştirakçileri temsil etken teşkilâtlarnıñ 2014 senesi faaliyetiniñ neticelerini ve 2015 senesine olğan planlarını taqdim ettiler. Bundan da ğayrı, muşavere iştirakçileri işbirlik qurıp, Qırımnıñ işğalden azat etilmesiniñ strategiyası, «Qırımtatar halqınıñ statusı aqqında» Ukraina Qanun leyhası, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Anayasa leyhası üzerinde çalışmağa qarar aldılar.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi uzurında nevbetteki Muşavere 2014 senesi yanvar 23-de keçirilecek.


text:
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kulebanıñ fikirince, Rusiye «Qırım platformasınıñ» muvafaqiyetini eksiltmege» tırışacaq. Bu aqta o, «Obozrevatel» ukrain haber agentligine intervyüda ayttı.
«(Rusiye vekilleri – QA) kelsin. Qırımnı qaytaruv ile bağlı muzakere esnası kerek. Muzakerelerniñ kün tertibinde tek bir mesele olacaq – Rusiyeniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyardan çıqmasınıñ modalligi ve bu topraqta Ukraina suvereniteti ve yurisdiktsiyasınıñ ğayrıdan tiklenmesidir. Olarnen başqa laf etecek bir şeyimiz yoq. Davet etem!», – dep bildirdi Kuleba.
Kuleba, «sorav, media cevapları, tış siyaset mütehassıslarınıñ cevaplarına köre – bu teşebbüs («Qırım platforması» – QA) tam oldı», dep qayd etti.
Rusiye, Kulebanıñ beyanatını daa izaatlamadı.
Nazir Kuleba Rusiyeniñ, hususan Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı, Qırımnıñ sabıq Rusiye prokurorı Natalya Poklonskayanıñ Dnipro suvınıñ Qırım içün kesilmesi sebebinden Birleşken Milletlerge muracaat etmek ıntıluvları neticesiz olacaq, dep tüşüne.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Aqyar medeniyet müessiseleriniñ reberliginde kadr deñişmeleri ola.
Tavriya Hersonesi müzey qoruğı temsilcisiniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgen malümatına köre, qoruq müdiri Larisa Sedikova öz vazifesinden boşatıla, amma ilim boyunca müdir muavini vazifesine qaytıp, müzeyde çalışmağa devam ete. O, bu vazifeni müessiseniñ müdiri vazifesine tayinlengeninden evel eda etken edi.
Şimdiki vaqıtta Hersones müdiri vazifesini kim eda etecegi daa belli degil.
«Şimdiki vaqıtta müdirniñ vazifesinden boşatılmasınıñ sebepleri ve aqibetleri aqqında çoq fikir ve tahminler bar, amma olarnıñ iç biri resmiy olaraq belgilenmedi», – dep ayttı Hersones temsilcisi.
Bundan da ğayrı, iyün 8-de Aqyarnıñ mudafaa ve azat etilmesi müzeyiniñ müdiri Aleksandr Rudometov öz isteginen vazifesinden boşatılmaq içün ariza yazdı.
Bu mesele boyunca müessise hadimleriniñ izaatı alınmadı. Aqyardaki «ForPost» haber portalınıñ malümatına köre, müdir vazifesine yaqında Volgograd şeerinden kelgen «Stalingrad uruşı» müzeyiniñ sabıq müdiri Nikolay Musiyenko tayinlendi.
Öz arizasına izaat berip, Rudometov onı bu vazifeden «boşatılmağa mecbur etekenlerini» bildirdi, ve şimdiki vaqıtta medeniy müessiseler müdirlerini «devletniñ qıtaiy tarafından kelgen adamlarğa» deñiştirgenlerini qayd etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Mosolmandar ösön izge ayźarźıñ berehe bulğan Ramaźan başlandı. Başqortostan mosolmandar diniä nazaratı räyese Nurmöxämät xäźrät respublika mosolmandarın täbrik itep ramaźan- ul tüźemlelek häm märxämätlek ayı tip belderźe. Möftöy ramaźandı täülekteñ yaqtı ölöşöndä rizıq eyeüźän tıyılıu ayı tip atanı. Säyäsi yuśıq ta täbriktän sittä qalmanı. Beź bıyıl 450 yıllıq yubileyźı bildäläybeź. Unıñ töp saraları tap oşo ramaźan ayına tura kilä. Nurmöxämät xäźrät bıl datalarźıñ tap kileüen osraqlı tügel, ul şatlıq häm säskä atıuğa kiltergängä şulay tine.
Tik donyala bayram menän bergä ığı- zığıhı la yänäş yöröy. Azatlıq radiohınıñ daimi tıñlausıları xäbarźar inde- Baymaq rayonında ber keşe urıś sirkäüen yandırğaynı. Baqtihäñ bında ber nindäy źä dini inanıuźar tügel, ä donyaui nizağtar bulğan ikän. Möftöy Nurmöxämät xäźrät urıś qoramın tergeźeüźä mosolmandar źa qatnaşır tigän ömötön etkerźe.
Möftöy äyteüensä, Öföläge Salauat Yulaev prospektındağı yañı mäset töźölöşöndä xristian dinen totousılar źa eşläy. Şulay bulğas, küp millätle häm törlö dinle Başqortostanda ber-bereñä yarźam iteü barı sauap qına.
Äytkändäy, pravoslav xalıqtar berlege fondı ultırışında Patriarx Aleksiy ikense, Başqortostanda dini yorttarźı tergeźeü buyınsa küp eştär başqarıla tigäyne.
,,Räsäy töbäktärendä qoramdarźı töźökländereü,, proğrammahı Başqortostanda yuğarı kimälgä quyılğan tip beldergäyne Patriarx Aleksiy ikense.
Başqortostan bilämälärendä 301 dini yort eşläp kilä. Bıl isemlekkä mäset häm qoramdar, sirkäüźär inderelgän.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov sanktsion cedvellerge Rusiyeniñ yeudiy cemiyetler federatsiyasınıñ kirsetilmesini talap etecek ola. Bunı Çubarov Radio Svoboda intervyüsında dedi. O, işğal etilgen Aqmescitte baş ravvin vazifesine Rusiyeniñ yeudiy cemiyetler federatsiyasınıñ yolbaşçısı Berl Lazarnıñ oğlu Yehezkel Lazarnıñ tayinlenmesini izaatladı.
«Anda Ukraina qanunlarına riayet etmeyip, Qırımnı Rusiyeniñ toprağı olaraq tanıp, vekillerini yollamaları olmaycaq bir şey», – dep qayd etti Çubarov.
Meclis reisi hatırlattı ki, Qırımda insan aqları bozula ve işğal etilgen yarımada «qırımtatar getto» ola. Onıñ fikirince, bir din cemiyeti anda temsilcilerini yollasa, «din kütkenlerge qarşı cinayet işley».
Yehezkel Lazar işğal etilgen Qırımğa köçkenini ve Aqmescit ravvini olğanını oktâbrniñ 4-de «Nezavisimaya gazeta» neşirine bildirdi.
Rusiyeniñ yeudiy cemiyetler federatsiyasınıñ yolbaşısı Berl Lazar ola. O, özüni Rusiyeniñ baş ravvini dep adlandıra. 2005 senesi Berl Lazar Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ buyruğı ile Rusiyeniñ Cemaat palatasınıñ azası olaraq tayinlengen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text: Yañı uqıu yılına tiklem ber ay samahı waqıt qaldı. Ata-äsälär balaların mäktäpkä äźerläü menän mäşğül, uqıtıusılar awğust ihä käñäşmähen kötä. Bıyıl respubliqa pedağoğtarı käñäşmähe Kügärsen häm Köyörgäźe rayondarında ütäsäk. Belem bireü sifatı buyınsa Başqortostan bişense urında kilä - Räsäy mäğarif ministrlığı ütkärgän reyting höźömtäläre şunday. Bıl yaqşı kürhätkes, ämmä mäğariftı qamillaştırıu yähätenän mömkinlektär tağı la kiñeräk. Başqortostan mäğarif ministrı Zinnät Allayarov xäbärselär menän osraşıuında şulay, tip belderźe. Mäğarif ministrı äyteüensä, bötä tör belem bireü uçerejdenielarınıñ hanı buyınsa Başqortostan il töbäktäre arahında täüge urında. Respubliqala 5 meñ belem bireü uçerejdeniehı bar. Ularźa 910 meñ keşe belem ala, 196 meñ pedağoğ häm tärbiäse eşläy. İñ möhime, töbäktä belem bireüźeñ sifatına iğtibar, ğäźättägesä, yuğarı kimäldä. Äle Başqortostan mäktäptäreneñ 84 protsentı İnternet seltärenä totaşqan. Xäl itähe mäsälälär źä yuq tügel. Respubliqala 1 meñdän aşıu aź qomplektlı mäktäp bar. Ularźa belem bireüźe yaqşırtıu mäsälähe tora. Tağı la ber könüźäk problema ul- balalar baqsaları. Respubliqala tıuım hanı arta bara, ä mäktäpkäsä uçerejdenielar eteşmäy. Äle barlığı 27 meñ bala baqsağa barıu ösön sirat kötä. Mäğarif ministrı yañı uqıu yılına mäktäptärźeñ äźerlegenä lä bayqau yahanı. Bıyıl Respublikala 45 yañı mäktäp asılasaq.Irımbur ,,Başqortostan köndären,, qarşılay.