text:
“Qazan utları” jurnalınıñ 2004 yılğı 12 sanına küzätü
“Qazan utları” jurnalınıñ 12 sanında El'mira Şärifullinanıñ “Yazmışıña yazılsamı?...”dip isemlängän xikäyäsendä keşelärne ğäripländerüçe qansız Xakimullanıñ xatınnarı berseneñ barlığın ikençese belmiçä, Almaz belän Almaziäne törle ğailädä tärbiäläp qarap üsterälär. Almaz tabip, ä Almaziä uqıtuçı hönärenä iä bula. Xikäyäneñ eçtälege şunıñ belän ğibrätle : alar, ber ata balaları ber-bersenä ğaşıyq bulıp, öyläneşälär. Ä yumor häm satira säxifäsendä Fänzaman Battalnıñ “Äcäldän yamanraq” dip isemlängän xikäyäsendäge geroe , ğalim Söyakäyewneñ kampitr ölkäsendä ireşkän açışları tudırğan macaraları turında. Rämziä Ğabdelxakovanıñ “Sirat küpere” isemle xikäyäse ğailädäge tärbiäneñ tä'sire zur buluı turında söyli. Xikäyäneñ eçtälege şunnan ğibärät: :Äfğan suğışında Rämilneñ iman kiterep isän qalğan könendä, anıñ däw äniseneñ dönya belän xuşlaşqanın belep uquçı tetränmi qalmıy. “Tuğan cirgä äylänep qayta alsam, äbiem qarşına tezlänep ğafu ütener idem”,- dip xıyallanğan Rämil, “Qayttı... Täräzälärenä arqılı-torqılı taqtalar qadaqlağan buş yort qarşı aldı anı.“Tezlände... Äbise qarşına tügel, anıñ qäber östendäge taşqa qarap önsez qaldı. Yaşkel't- sorı taşqa näq menä şul kön, Rämil iman kitergän kön çoqıp yazılğan ide...” Qazan utları jurnalınıñ bu sanında bik küp şağirlärneñ şiğerläre urın alğan. Şäwkät Ğaliev ,Salisä Gäräyeva, Rkail Zäydulla, İlgizär Soltan , Rifä Raxman, Mansur Safin, Räsimä Ğarifullina icat itkän şiğerlärgä xas ber toyğı bar. Ul da bulsa -tuğan ilgä, tuğan cirgä mäxäbbät , tabiğät'neñ maturlığına soqlanu belän bergä xalıqnıñ uzğan tarixın xäterdä totu. Publitsistikağa kilsäk, jurnalda Rafail' Mostafinnıñ “Ğaynan- taş digän süz” dip isemlängän yazması batır suğışçı, jälilçe Ğaynan Qormaş turında. Ä menä Mäxmüt Äxmätcanovnıñ “Ruxiät” näşriäte çığarğan kitaplarnı uqıp uylanuınnan soñ tuğan fikerlären tuplağan “Ğilem häm tärbiä” digän yazması xalıqnıñ küzen açırğa, anıñ milli üzañın uyatırğa yärdäm itärdäy yazma. “Keşe şäxesen tärbiäläwdä kitapnıñ role ğayät zur .Şuña kürä dä tatar xalqı ğömer ğömergä kitapnı üzeneñ dustı, yuldaşı itkän,“-dip başlıy ul süzen. İdel Bolğarstanı, Altın Urda, Qazan xanlığı kitapxanäläre xaqında zamandaşları soqlanıp yazıp qaldırğannar. Akademik Äbrar Karimullin mäğlümatlarına qarağanda di ul: “ revolsiägä qädär tatar telendä un meñnän artıq isemdä kitap dönya kürgän. Tatarlardan qala , törki xalıqlarnıñ da sanı 30 dan artıp kitä. Ä alar revolyutsiägä qädär cämğısı 1 meñ isemdä kitap çığarğannar , di ul.. Anıñ süz uñayınnan ğına äytep kitkän süzläre bik tä iğtibarğa layıq. Ul äytä :“ Zamanında törki xalıqlarnıñ aralaşu tele bulıp tatar tele sanalğan.Alay ğınamı?: Petr I waqıtında Könçığış illärgä cibärelä torğan räsmi dokumentlar tatar telendä yazılğan, revolyutsiägä qädär Kavkaz möselmannarın ğomumän , tatar dip yörtkännär”, h. b. turında mäğlümat birä Mäxmüt Äxmätcanov. Ä menä 2004 yılnıñ 1 iyülendä üzgäreşlär häm östämälär kertelgän xäzerge Tatarstan respublikası xalıqları telläre turındağı zakonınıñ 15 matdäsendä TR däwlät orğannarı, predpriätiäläre, uçrejdenielär häm başqa oyışmalar arasında räsmi yazışu häm başqa üzara räsmi mönäsäbätlär tatar häm rus tellärendä , ä Rossiä Federatsiäsendä häm anıñ subyektlarındağı adresatlar belän rus telendä alıp barıla.”,-dip qanunğa kertelgän. Häm bu üzgäreşlär belän “Qazan utları” jurnalınıñ 153-159 bitlärendä tanışırğa bula. Mäxmüt Äxmätcanov milli üzañı bulğan xalıqnıñ ğına kiläçäge bar, dip yähüdlärneñ keşe tärbiäläwdä ”...Sineñ üz tuğan ileñ bar, Watan bäysezlek alır, sin üz cireñä qaytırsıñ häm ..qayda ğına yäşäsäñ dä üz qäwemeñ keşesen yaqın tuğanıñ itep kür häm aña häryaqlap yärdäm it”digän süzlären, şunsı xaq di: älege ideyälär yähüd balasına ana söte belän bergä señderelä” di ul. ”Ruxiät” näşriätında 1997-2003 yıllarda 50 gä yaqın kitap basılğan. Alarnı ike törkemgä bülep bula: revolyutsiägä qädär yäşägän, icat itkän kürenekle ğalimnär, yazuçılarnıñ äsärläre häm Qama aryağında tuıp üskän prozaiklarnıñ, şağirlärneñ äsärläre”. Şiğer kitapları arasınnan Ğamil Afzalnıñ”Ğomer kiçüläre” cıyıntığına tuplağan şiğri äsärlär zaman sulışı belän bik tä awazdaş.“Ruxiät näşriätında Rawil Fäyzullinnıñ ”Kaleydoskop” isemle şiğri äsärlär cıyıntığı da çıqtı. Anıñ şiğerläreneñ küpläre tege yäki bu äsärgä epigraf bulıp xezmät itärlek di ul. “Ruxiät” näşriäte tarafınnan dönyağa çığarılğan kitaplar uquçığa ğilem genä tügel. Tärbiä dä birä . Alar millätne yäşätügä, saqlawğa, xezmät itä,- dip tämamlıy yazmasın Mäxmüt Äxmätcanov.
Ä “Bezneñ zaman geroe” säxifäsendä “Säxnä ädäbiätında – zamandaş” dip atalğan dramaturgiä geroyları turında Älfät Zakircanovnıñ yazması birelgän. Uquçı iğtibarın ul waqıt sınawın ütkän p'yesalarda bügenge säxnä ädäbiätınıñ talantlı wäkilläre ataqlı klassiklarıbız Ğ.Kamal, Ğ.İsxaqi, F.Ämirxan, M.Fäyzi, K.Tinçurinnardan kilä torğan iñ matur traditsiälärne saqlap qala, üsterä häm böten qarşılıqlarında, ruxi kiçereşlärendä açılğan zaman geroen mäydanğa çığara,”-dip tezep kitä: Ş.Xösäenovnıñ Anası (“Äniemneñ aq külmäge”), T.Miñnullinnıñ Älmändäre (“Äldermeştän Älmändär”), Mädinäse (“Ay bulmasa, yoldız bar”), A. Ğiläcevnıñ Miässäre (“Yefäk bawlı bılbıl qoş”), İ. Yüzievneñ Xämzine (“Sanduğaçlar kilgän bezgä”) R.Batullanıñ Minzifası(“Kiçer mine . änkäy”) h.b –änä şundıylar.Häm alar tudırğan tiplar - zamannıñ qırıs sınawlarına qarşı äxlaqi saflıqnı quyğan, tormış fälsäfäsen üzläştergän, ğomümkeşelek qimmätlärenä tuğrı qalğan , xalıq yazmışın üz yazmışı itkän, anıñ bügengesen häm kiläçägen qayğırtıp yäşägän milli xarakterlar”-di Älfät Zakircanov. “ Säxnä ädäbiätında çağılış tapqan bezneñ zaman geroe nindi ul?”-digän sorawğa ber genä cömlä belän äytkändä – qatlawlı, qarşılıqlı, häm törle.”-dip cawap birä ul. Xäzerge säxnä ädäbiätında bez yäşi torğan üzgärtep qoru däwereneñ tipik wäkilläre zaman sınawın ütep, kiläçäk buınnarda da zur qızıqsınu uyatırlıq olı xarakterlar bulmawı, älbättä küñeldä nindider qänäğätsezlek tudıra. Bügengeneñ yaña Älmändärläre belän säxnädä oçraşası kilä.Şuña da zamannıñ äxlaqi häm fälsäfi qimmätlären üzendä tuplağan geroylar, qızıqlı äsärlär tuar”,- digän ömettä qala ul. Jurnalda tağın Qazan universitetınıñ 200 yıllığına bağışlanğan KDU professorı Xatıyp Miñnegulovnıñ ”Ğilem-mäğrifät märkäze dip isemlängän yazması birelä.Häm tağın Adler Timergalinnıñ milliät süzlegendä Qahwä- kofe ağaçı turında mäğlümat birelä. Anıñ turında qısqa ğına itep äytep kitsäk: Ul, kofe- Yämänneñ 800-1000 metr bieklektäge tawlı töbäklärendä üsä ikän. 4 yıldan soñ uq cimeş birä başlıy. Yılına 10-12 kg uñış birä. Möselmannar arasında qayber faqihlar qahwäne isertkeç belän tiñläşterep, anı eçü möbäx bulmıy, xäräm bula, digän mäs'älä quzğatqannar. 917 yılda Mäkkä xökümäte kofe qullanunı tıysa da, bu tıyu tora –bara yomşağan häm möselmannar qahwä eçärgä tämam ğädätlängännär. 1517 yılda törek soltanı Sälim üz mämläkätenä Misır belän Ğaräbstan yarımutrawın quşqannan soñ, qahwä tämam räsmiläşterelä diärgä mömkin, çönki ğosmanlılarda ul milli eçemlek bulıp sanalğan. Qahwäne “şaxmatçılar häm fiker iäläre söte ”dip atağannar.”,-dip añlatma birä Adler Timerğalin üz süzlegendä. Şuşınıñ belän bez “Qazan utları” jurnalınıñ 12 sanına küzätüne tämamlıybız.
Azatlıq radiosı, Mälikä Basıyr, Qazan.


c: text/html

text:
Bügen bez möselman dönyasınıñ in uqımışlı ämma ikençe sıynıf keşe dip sanalğan iranlı xatın qızlar şulayuq islamnıñ in qırıs qanunnarı xökem sörgän Söğüt Ğäräbstänendä berençe xatın qız pilot turında söylärbez.
Xatın qıznıñ maşina yöretü xoquqı bulmağan Söğüt Ğäräbstänendä Hanadi Zakariya Hindi berençe xatın qız pilot bulıp ilneñ tarixına kerde.Küptän tügel genä Yordaniädä oçu akademiäsen tämamlap ilenä qaytqan Hanadi şunduq eş tä taptı. Söğätlu milliarder şäxzadä Alwaleed bin Talal üzeneñ xosusi hava şirkätendä Kingdom Holdingta tutaşqa 10yıl kontrakt belän eş birde. Dönya küläm bizeness alıp baruçı Alwaleed xatın qızlar artta qalmasqa tieş aeronatika yäki pilot ambitsiäläre bulğan xatın qıznı ximäyä itärgä äzermem digän. İslamnıñ izge ğıybadätxanäläre urnaşqan Söğät Ğäräbstäne dönyanıñ in konservativ ile.Anda xatın qız xoquqların kütärep tä bulmıy , çönki konservativlar xatın qızğa kübräk irek birü dingä qarşı dip qarıy . İr at yanında eşli almağan , atası irennän ayrım säyäxät tä itä almağan xatın qızlar aqçaları bulsa da sonğı waqıtlarğa qädär kiyem salım alğanda kiyep tä qarıy almıylar ide . Ämma şäxzadä Alwaleed xatın qıznıñ ir at belän yarışuı islamğa qarşı tügel , yaxşı möselman kiresençä cineskä qaramıy cämğiätkä yök bulmas öçen qatı eşlärgä tieş dip söylägän cirle xabär agentlıqlarına . Şulay da pilot xanım eşkä baru öçen üze maşinağa utıra almıy. Anı hava mäydanına şäfer iltep quyarğa tieş. Çönki Söğutta xatın qız maşina yöretä almıy . Ämma oçunı tıyğan qanun yuq dip yaza Saudi News isemle basma . Şuşı basmada Hindinıñ pilot kiyemendä şäxzadä belän qul qısışqan räseme dä söğüt qanunnarına qarşı, başyaulıqsız, citmäse ir at belän qul qısışu..Kötergä kiräk bälkim dä yaqın kiläçäktä möftinıñ yaña fätvası bulır bu turıda , xatın qızğa ükçele başmak kiyüne ber niçä yıl elek tıyğan möfti xatın qıznıñ pilot buluın da tıyu öçen säbäp sıltau tabar . Äle bu aralarda ğına Patşa bilgelägän kiñäş şurasınıñ ölkän äğzası Möxämmäd al Zulfa xatın qıznıñ maşina yöretüenä quyılğan tıyu aqrınlap köçtän çığarılsın dip äytsä dä ul xatın qız maşina yöretä başlasa bu ciddi sotsial problemağa säbäp bulaçaq , suğutlu xatın qıznı yöretkän ber millionnan artıq çit il keşese eşsez qalaçaq dip östäp quyğan ide. Zulfanıñ xatın qız turında äytkän şuşı süzläre şau şuğa säbäp bula. Qayber äğzalar anı kiñäş şurasınnan çığarırğa ikençeläre Suğut pasportın alırğa , yäğni watandaşlıqtan çığarırğa dip aqırıp baqırışqannar. Eçke eşlär ministrı şäxzadä Nayef bez başqa illärdä bulğan xällärgä iärmibez bez islamğa kileşle yäşebez dip beldergän. Nayef süzlärençä, xatın qızlar Söğättä bik xörmätle urında ber keşe dä şiklänmäskä tieş , irlärebez xatın qıznıñ namısın saqlar öçen üz cannnarın birergä äzer dip söylägän Arab news basması xabärenä qarağanda..
İran da universitet yuğarı uqu yortın tämamlawçılarnıñ 60%tan artığın xatın qızlar täşkil itä Möselman dönyasınıñ in uqımışlı xatın qızları İranda .Ämma bu alarnıñ üzläre äytmişle ikençe sıynıf keşe buluların tuqtatmıy.Comğa könne ikençe tur prezident saylawlarında Mäxmüd Axmädinejatnıñ ciñep çığuı xatın qızlar öçen zur şartlıq tügelder. 2 yıl Tehran şähreneñ mere bulıp torğan ütä konservativ Axmedinejat şul waqıt eçendä şähärneñ cämäğätçelek binalarında xatın qız ir atlar öçen ayrım liftlar buldırdı.Säyäsi söxnädä belenmägän , tanılmağan bu keşeneñ alıp baraçaq säyäsät turında spekulativ fikerlär genä yöri . Üze älegä matur süzlär söyläwdän yıraqraqqqa kitmäsä dä, xoquq yaqlawçılar yaxşı närsä kötmi . Şäriğät qanunnarınıñ xökem sörgän İslam Respublikası İranda mäxkämäde xatın qız şäxädäteneñ bäyäse yartı ğına , bälä qazada ülgän xatınğa ir öçen tülängän aqçanıñ yartısı ğına tülänä . Prezident Xatami tırışlığı belän qayber qanunnar üzgärtelde. İnde ir at telägäneçä xatının ayıra almıy. Eş mäxkämädä xäl qılına , aliment tüläv mäcbüriäte bar. Ayrılu waqıtında bala keçkenä bulsa 7yäşen tutırğançı anası qarıy ala, ä annan soñ bala atağa tapşırıla . Elek ir bala 2yäşennän soñ atağa tapşırıla ide, inde 7yäşne xatın qızğa tanılğan xoquq dip qararğa kiräkter. İran ir atlar cännäte Qanun, mädäniät, traditsiälär irlärne yaqlıy .97nçe yılda ilneñ xatın qız häm yäşläreneñ yaqlawı belän xakimiätkä kilgän Xatami waqıtında xatın qız, politsiä ,taxi şöfere kebek hönärlärgä qabul itelde. İr at qına yöregän futbol stadiumına xatın qız da ütep kerde. İranda maşina yarışları bik popular sport ,ildä in yaxşı maşina yöretüçe 28yäşlek xatın qız. Xatami çorında xatın qız kiyem salımında da üzgäreşlär buldı, elek bulğan kebek ozın yämsez palta österäp yörüçelär kimede küp kenä xatın qız xäzer tar, gäwdägä sılaşqan pältä , bişmät kiyä tösle zur yaulıqlar bäyle başladı çäçlär dä yış qına kürengäli , tıyılğan bulğan iren buyaw, küz, kerfek buyaw äle kiñ cäyelgän.Sonğı saylawlarda da saqçılar şurası xatın qıznıñ prezident saylawlarında namzät buluına kirtä quydı. Xälbuki 2003nçe yılda Nobel bülägenä layıq bulğan Şirin Ebadi konstitutsiä xatın qıznıñ saylanuına röxsät itä dip äytkän ide. İranda säyasi sistemada saylanmi,bilgelängän oyışmalar in zur xakimiätkä iä.Prezident xatın qız statusında fundamental üzgäreşlär kertä almıy. İranda parlamentqa saylana alğan xatın qız ireneñ röxsäte bulmıy çit ilgä kitä almıy. Eşneñ qızığı şunda ki İranda xatın qız deputatlar nıq konservativ, äle prezident saylawları waqıtında ğına alarnıñ berse irneñ 4 xatın alırğa xoquqı bar dip äytkän ide , ikençese cämäğäçelek aldında 10faxişene ütersäk , başqalarına sabaq bulır digän ide. Allağa şäqer bu idea ğämälgä quyılmadı. Sutrasportı şirkäte xucası Faridex Yagmayi bez äle dä ikençe sıynıf watandaş , ämma İranda xatın qız üz xoquqları öçen köräşergä kiräklegen belä dip söyli.
färidä xämit

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Foto: Nur.kz
Temirtawda buzaqılar 20 zïrattı qïratıp tastağan. Zïrattardı tonağandar ülken top bolıp jumıs istegen. Olar qorımdağı kölemi men pişini bir-birine uqsas qorşawlardı alıp ketken dep xabarlay`dı Baq.kz-tiñ Qarağandıdağı tilşisi.
Jerlew qızmeti agenttigi basşısınıñ orınbasarı Aleksandr Ïştvanïktiñ ay`twınşa zïrattı küzetetin küzetşi bolmağandıqtan ol özi qorımğa kelip, tekserip turadı eken. Osınday` tekseristerdiñ birinde ol zïrattardıñ qorşawların buzıp jatqan urılardı körip qalğan.
«Biz jürgizwşi ekewimiz bir adamdı ğana ustap ülgerdik. Toptıñ qalğan müşeleri qaşıp ketti. Tonawşılar pişini men kölemi birdey` qorşawlardı alğan. Olar şamamen 20 bey`itti qïratqan. Qazir qorşawlar qoy`mada tur. Key` adamdar twğan-twıstarınıñ zïratı tonalğanın äli bilmey`di», - dedi A.Ïştvanïk.
Bïılğı jılı Temirtaw qalasınıñ polïcïya bölimine qorımdardı tonaw faktisi boy`ınşa 13 arız tüsken. Sotqa tek ekewi ğana jetken. Quqıq qorğaw qızmetkerleriniñ ay`twınşa, eger buzaqılar qılmıs üstinde ustalmasa bunday` qılmıstardı aşw qïınğa soğadı.
«Ökinişke oray`, adamdar bizge keş xabarlasadı. Olar twıstarınıñ bey`itine jïi kelmegendikten, qorımnıñ tonalğanın bilmey` de jatadı. Key`de tipti jartı jıldan key`in polïcïyağa arız tüsiretinder de bar. Waqıt ötip ketkendikten qılmıstı däleldey`tin ay`ğaqtardı tawıp, urılardı ustaw qïınğa soğadı», - dedi Temirtaw qalasınıñ Eski qalalıq polïcïya böliminiñ basşısı Bawırjan Amangeldïn.


text:
Ufada xalıqara arxitektorlar kiñäşmäse ütä
Ufada comğa könne arxitektorlarnıñ xalıqara konferensiäse üz eşen başladı. “Awraziä. T- Ekopolis. Şähärlär tözeleşe häm arxitekturada inovatsiälär” dip atalğan bu kiñäşmä, Başqortstannıñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tuluğa bağışlana, dip belderde respublika citäkçeläre.
Xalıqara konferensiägä Yaponiädän, Qıtaydan, Almaniädän, Fransiädän, Qazaqstan, Äzerbaycan Respublikalarınnan, Rusiä töbäklärennän 400rә yaqın wäkil kilde. Başqortstan däwlät Cıyılışı-Qorıltay binasında açılğan bu kiñäşmägä irtän prezident Mortaza Räximov ta kilep kitte. Üzeneñ qotlaw çığışında ul xäzerge zamanda şähärlär tözeleşe, arxitekturadağı yañalıqlar XXI ğasır ruxına täñgäl kilergä tieş dip belderde. Ufadağı kiñäşmägä cıyılğan kürenekle arxitektorlar näq menä şul burıçnı ütäwgä alına da inde.
Mäğlüm buluınça, bıyıl Ufada da bik küp yaña tözeleşlär bara. Alarnıñ barçası da diärlek älege dä bayağı Başqortstannıñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tulunı bäyräm itügä äzerlek programmasına yaraşlı başqarıla. Ufadağı qayber tözeleşlärne Yaponiä arxitektorları häm tözüçeläre dä üz östenä aldı. Ufanıñ taw östendä häm berniçä yılğa buyında utıruı alarnıñ icadi mömkinleklären kiñräk açarğa yärdäm itä ikän. Härxäldä, alar üzläre şulay dip belderä.
Ufada arxitektorlarnıñ xalıqara kiñäşmäse şimbä könne dä däwam itäçäk.


text:
“İzgelekkä näsıyxätlär” häm Samar merınıñ açışları
Tatarstannıñ Çallı şähärendä “İslam nurı” näşriätı soñğı 4- 5 yılda gäcitädä dönya kürgän iñ yaxşı wäğäzlärne “İzgelekkä näsıyxätlär” iseme belän kitap itep çığardı. Cıyentıqta 17 avtornıñ wäğäzläre basılğan. 17 avtornıñ berse- Samar Cämiğ mäscedeneñ Baş imamı Xälil uğlı İrşat Safin.
Duslıq yortında tatar balaları üzläreneñ çırşı bäyrämnären uzdırdılar. Şundıy matur bäyrämne narasıylarğa milli xäräkätneñ yäşlär törkeme oyıştırğan ide. Färhäd mäxmütov häm Al''bina Mäxmütova tırışlığı belän öç säğätlek tamaşa balalarğa da, olılarğa da zur ruxi läzzät birde. Qış babay, Qar qızı, Şüräle, Ubırlı qarçıq, Xat taşuçı- barçası da matur itep tatarça söylädelär, cırladılar, biedelär, şiğer söylädelär. Qunaq aşı- qara qarşı digändäy, nänilär dä töşep qalğannardan bulmadılar. Şiğerlär dä söylädelär, cırlap ta kürsättelär. Altmışqa yaqın narasıy yäşel çırşı tiräsendä bolın çäçäklären xäterlättelär. Bersennän – berse matur külmäkle qızçıqlar qurçaqlarnı xäterlätälär ide. Tatar balaları tatar moxitendä yal ittelär, cır tıñladılar, iyüllär kürdelär. Bıyıl berençe märtäbä çırşı bäyrämendä nänilärneñ İzge kitabıbız Qor’ännän ayätlär uquı- şulay uq Samar tatar balalarınıñ ruxi baylığın kürsätte. Yal mäcleseneñ 10 yäşlek İl''yasnıñ “Azan” äytüe belän başlanuı şulay uq yañalıq buldı. Balalarnıñ ğına tügel, ä küp ata- analarnıñ da “Azan” tıñlawları siräk küreneş bit.
Bügenge köndä Samarda illegä yaqın çirkäw, şunıñ östenä tağın 19 çirkäwne tözep yatalar. “Boлжckaя зapя”” gäcitäseneñ yaña yılnıñ berençe sanında ölkäneñ baş ataqayı Sergi belän Samar şähäreneñ türäse Georgiy Limanskiy curnalistnıñ soraMlarına cawap totalar. Baş ataqay mer Limanskinı maqtap beterä almıy. Sergi äytüençä, Limanski Samar mäktäplärendä pravoslavie däreslären kertügä zur köç quya ikän. Samarda çirkäwlär sanı üsügä bik küp närsälär yaxşığa üzgärgän ikän bit! Şunda uq 30% ayırılular kimegän, 45 märtäbä narkomannar sanı kimegän.Läkin gäcitä añlatmağan ber närsäne, narkomannar ülü arqasında da alarnıñ sanı kimüe bar bit! Balalar tabu artqan häm şähärdä 500 tözeleş kranı eşli ikän. Limanski: “Mondıy küreneş Rossiädä berqayda da yuq,”- dip oran sala. Eşlär bolay barsa, här millionlı şähärdä Samardağı kebek 80 çirkäw salırğa da barlıq problemalar da xäl iteläçäk. Vladıka Sergi: “Bol''şe xramov- menşe tyurem”,- digän şiğar taşlağan. Ataqay Sergeyğa soraw biräse kilä. Revolyutsiägä qädär atlağan sayın çirkäw torğan, nigä soñ bu 1917 yıl qanqoyğıçı kilep çıqqan ikän soñ tärele, çirkäwle, poplı Rusiädä? Ni öçen ruslar aqlarğa häm qızıllarğa bülengännär?
Çirkäwlär sanınıñ artuı bala tabuğa tä''sire bulğan, xättä şähärdä tözeleş krannarı da artqan, ä menä çirkäwlär sanı xaqlar üsüdän genä tuqtata almıy älegä.
Ğinwarnıñ berennän elektroenergiäseneñ ber kilovatına elek 1 sum 15 tien tüläsälär, xäzer 1 sum 31 tien tüläyäçäklär.
Ayırım marşrutlarda Ğazellärdä ber utırğanda 15 sum tüläsälär, xäzer 20 sum tülilär.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
İran BMOnıñ inspektorlarına Parçindağı xärbi qorılmanı barıp kürergä röxsät birde. Amerika Quşma Ştatları biredä yäşren atom qoralı citeşterelü ixtimalı bar dip kisätä. Xalıqara Atom Agentlığı başlığı Möhammäd ElBaradei, jurnalistlarğa, Tährannan 30 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan şuşı urınnı tikşerüçelär yaqın arada barıp küräçäk, dip belderde.
İran atom qoralı citeşterüen kire qağa. Qayber illär, şul sanda AQŞ, İran atom energiäse citeştermäsä dä – ilneñ nefte häm gazı tınıç maqsatlarda qullanu öçen citärlek, dip belderä.


text:
Tuqaynıñ 120 yıllığına bağışlanğan çaralar däwam itä
April ayı yaz ayı ğına tügel, tatarnıñ milli uyanu, şiğriät ayı. Bu ayda Ğ. Tuqaynıñ tuuına 120 yıl tulunı bilgeläp ütelä. Ber atnadan, 26 aprildä
Ğ. Tuqaynıñ tuğan könendä zur şiğriät bäyräme ütäçäk. Tatarstanda bu kön “26 april' - tuğan tellär köne” dip iğlan itelgän.
April ayınıñ öçençe atnasında Ğ. Tuqaynıñ 120 yıllığına bağışlanıp ütkärelgän kiçälärneñ berse, 21 aprilda, “Tuqay uquları” belän anıñ isemen yörtkän ädäbi muzeyda däwam itte.
Bu, “Tuqay uquları“n, Tuqay cämğiäteneñ räise, professor Xatip Miñnegulov alıp bardı. Kiçädä süz Ğ. Tuqaynıñ icatındağı islam ahäñnärennän başlanıp, anıñ fänni häm qarşılıqlı fikerläre turında , Ğ.Tuqay belän Ğ. İbrahimov mönäsäbätlärenä Ğ. İsxaqi qaraşı turında bardı, kiçädä zur -zur ädiplärneñ çığışları tıñlandı. Anıñ şiğerläreneñ başqa telgä tärcemäläre turında da bik küp yaña mäğlümat işetelde. Tatar milläten bügenge köndä borçığan mäs'älälär turında da , Tuqaynıñ şiğerläre uquçılarda icadilıq tärbiäläwgä niçek yärdäm itüe turında täcribä urtaqlaşuçılar buldı.
Ä pänceşämbe könne Qazannıñ Sovet rayonında urnaşqan “Säydäş” mädäni üzäge Ğ. Tuqaynıñ 120 yıllığına bağışlap uzdırılğan “Kitap bäyräme ”dä 500 yäş tamaşaçını cıydı. Anda, teatr , bank, elemtä, säwdä yünäleşendä belem alğan yäşlär häm sovet rayonında urnaşqan mäktäplärdän kilgännär balalar aldında Rafail Mostafin, Cäwdät Därzaman , Fäyrüzä Möslimovalar çığış yasadı. “Räweş közgese” dip isemlängän konsert programmasında häwäskär cırçılar, häm “Säydäş” biyu ansamble qatnaştı.
İdel –Press näşriätennän Ğ. Tuqay, M. Cälil turındağı kitaplarnı “Säydäş” üzägendä urnaşqan kitapxanägä büläk ittelär .
Bu, 30 yıllıq tarixı, 2200 uquçısı, häm 102000 kitabı bulğan kitapxanädä “Miras” häm “Sabıyğa” dip isemlängän ädäbi klub eşläp kilä. Xäzerge köndä kitapxanäne Nailä xanım Bikmeeva citäkli.
Ä menä aldağı düşämbedä, yäğni 24 aprilda G. İbrahimov isemendäge tel, ädäbiät häm sänğät institutında böyek şağirneñ 120 yıllığına bağışlanğan “G. Tuqay mirası häm xäzerge zaman” dip isemlängän fänni- ğämäli konferensiä ütäçäk. Bu konferensiägä Rusiäneñ törle şähärlärennän genä tügel , xätta , çit illärdän dä fän eşlekleläreneñ qatnaşuı kötelä. Anda yäş ğalimnärgä dä süz bireläçäk. Ä soñınnan konferensiä materialların tuplağan fänni cıyıntıq çığaru planlaştırıla.
Şulay uq , 24 aprilda BTK BK Mirsäy Ğarifnıñ “Mäñgelek mäxäbbät” dip atalğan kitabın täqdim itü kiçäsenä çaqıra. Kitap Qazanda basılıp çıqtı. Avtorğa şuşı könnärdä 60 yıl tuldı.
Kitapnıñ avtorı - cämäğät eşleklese, Bötentatar Milli Mäcles deputatı, Başqortstannıñ Üktäberskiy şähärendä urnaşqan “Iq” tañnarı regional' ädäbi berläşmäse citäkçese, publitsist Marsel' Ğaripov. Ul bügen bezdä qunaqta.
Xäzer anıñ üzen tıñlıyq äle “ “G.Tuqaynıñ 40 lap mäxäbbätkä, xatın-qızğa bağışlanğan şiğerläre, barısı da tik ber Zäytünägä ğaşıyq buluınnan yazılğandır , digän fiker tua” ,- dide ul.
Sez, “Mäñgelek mäxäbbät” dip isemlängän kitapnıñ avtorı (Mirsäy Ğarifnı) Marsel' Ğaripovnı tıñladığız.
Aldağı könnärdä Qazanda, Tuqayğa bağışlanıp uzdırılğan mädäni çaralar belän, bez sezne äle tanıştırıp torırbız.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
BDB premyer ministrları äğza illär arasındağı säwdä kirtälären aqrınlap beteräçäk protokol imzaladı
AUDİO: Bez BDB illäre arasındağı problemalarnı häm ğämäli tormışta bulğan kirtälärne beterergä telibez. Qızğanıç ki, alar äle şaqtıy küp. Bezneñ BDBdağı härber diärlek il belän ikeyaqlı mönäsäbätlärdä andıy qarşılıqlar bar. Bez alar belän şöğellänäbez häm şuña kürä bügen bez bu protokolnı imzaladıq. Ukraina premyer ministrı Yulia Timoşenko BDBdağı barlıq säwdä kirtäläreneñ beterelüen teläwe turında äytep bu dokumentnı imzalamğan dip xäbär itelä. Fradkov şulay uq Gruziä, Ukraina häm Qırğızstan citäkçelegendä küptän tügel bulğan üzgäreşlär BDBdağı tärräqiätkä tä'sir itmäde dide. Fradkov aldağı ber yılğa Berdämlek şurası räise itep saylandı. Moldova premyer ministrı Vasily Tarlev belän Taciqstan premyer ministrı Akil Akilov räistäşlär bulaçaqlar. Gruziä premyer ministrı Zurab Nogaideli İtar-Tass agentlığına BDB wäğdä itelgänçä eşlämi dide. Nogaideli DBD üz äğzalarınıñ territorial' berbötenlegen tä'min itä almadı häm äğza illär arasında vizasın xäräkät buldırmadı dide.


text:
Üzbäkstan senatı AQŞ xärbilären Üzbäkstannan çığarırğa digän qararnı rasladı
AUDİO: Üzbäkstannıñ Xanabad hawa bazasınnan AQŞ xärbilären çığaru taläbe yäryaqlap nigezle. Moñarçı çığış yasağan senatorlarnıñ barısı da Üzbäkstannıñ pozitsiäsen tulısınça yaqlıy.
K2 iseme belän dä atalğan bu baza kürşe Äfğänstanda AQŞ citäkçelegendäge operatsiälärgä yardäm itte. AQŞ Üzbäkstannıñ Ändican şähärendä may ayında bulğan xalıq kütäreleşen häm anı qanlı räweştä bastırunı bäysez räweştä quşılu taläplärenä quşılğannan soñ Kärimov AQŞ köçlärenä Üzbäkstannan kitärgä quştı.


text:
Putin YUKOSqa qarata qaraşın yomşartamı?
Rusiä häm Yevropa Berlege sammitında nindi genä möxim mäsälälär tikşerelmäsen, Yukos kompaniäse tiräsendäge xällär iğtibarsız qala almıy. Çärşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin bu cancal başlanğannan birle berençe tapqır Yukos faydasına belderü yasadı. Rimda jurnalistlar aldında çığış yasap, Putin, Rusiä xökümätneñ, Yukosnıñ litsenziäsen alu niätenä tänqit belderde. Bu Yukosqa bulğan mönäsäbätneñ yomşaruwın añlatamı?
İtaliädä säfär yörgän Rusiä prezidentı qulına bu gäzit niçek kilep kergänder, ämmä şul uq könne Rimda, jurnalistlar aldında çığış yasap, Putin, minisirlıqnıñ bu niätenä qarşı çıqtı:
Audio
"Yukosnıñ litesenziäsen alu kebek adımnar şik uyata. Ber räsmi oyışma aksiälärne tuñdıra, ikençese şul nigezdä litsenziäne ala. Şundıy xis qala di Putin, äyterseñ däwlät bu kompaniäne beterergä teli, däwlät üz aldına andıy maqsat quya almıy."
Putin, monıñ işe adımnar iqtisad öçen tiskäre näticälär kiterergä mömkin dide, häm xökümät bu adımnan totılıp qalır, digän ömeten äytte:
Audio
Şulay itep, berniçä kön elek kenä Yukos mäsäläsendä bernindi satulaşu bulmayaçaq, yarsınuığıznı tuqtatığız, dip cikergän prezident, Yukos faydasına berençe belderüen yasadı. Bu närsä: Yukosqa qarata qaraş üzgärü me, ällä Könbatışnı tınıçlandıru süzläreme.
Mäglüm ki, Yukos tiräsendäge xällärgä Könbatış borçılu belderä. Atnakiç könne Standart & Poors agentlığı, ägär Yukos tiräsendäge xällär Rusiädän kapital ağıluğa kiterä ikän, bez Rusiäneñ xalıqara reiting mäsäläsen qabat küzdän kiçerä alabız, digän belderü yasadı.
Küptän tügel Yekaterinburda alman kanslerın qunaq itkändä, Rusiäneñ investitsiä däräcäseneñ kütärelüwe belän maqtanğan häm çit il eşquarların Rusiägä investitsiä kertergä öndägän Putin öçen bu, älbättä, quanıçlı xäbär bulmas ide.
Ali Gilmi, Praga


text: Qabul. Äfğanstandağı amerikan xärbiläre süzlärenä qarağanda, ildä Talibannı yaqlaw kimi bara häm bu xäräkät xäzer Qabuldağı yaña xakimiat belän tatulaşırğa teli. Quşma Ştatlarnıñ xärbi wäkile Scott Nelson bügen, äfğan xökümäte belän Taliban wä Hezbe-İslami oyışması arasında atışlarnı tuqtatu söyläşüläre bara dip belderde. Ul şulay uq, terrorçılar Äfğanstandağı totrıqlılıqqa tä'sir itü sälätenä inde iä tügel, äl-Qaidäneñ soñğı belderüläre barı tik ildäge täräqqiatne bozu omtılışı ğına bulıp tora dide. Ä menä amerikan köçläreneñ töp başlığı general Eric Olson süzlärenä qarağanda, äl-Qaidä başlıqları üz qaldıqları aşa ildä höcümnärne haman da däwam itä. Ul bu xaqta bügen France Press agentlığına belderde.


text:
Xalıqara Atom İdaräse İran turında belderü yasadı
"Min yañadan İrannıñ İminlek Şurası quyğan şartnı ütämägäne öçen borçılam, İminlek Şurası İranğa qarşı çikläwlär qabul itkän ide häm bez İran ul taläplärne ütär dip ömetlängän idek."
AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice, dönya illäre İrannıñ uran bayıtuın tuqtatuı häm söyläşülärgä qaytuı öçen mömkin bulğan här çaranı küräçäk, dip belderde. Waşingtonnıñ İranğa höcüm itergä niäte yuq, dide Rice. Britan premyer-ministrı Tony Blair da İranğa barı tik diplomatik cawap bulaçaq, dip belderde. Tähranda bügen 100gä yaqın student atom programmasın yaqlap uramnarğa çıqtı.


text:
Qazanda tatar teatrınıñ 100 yıllığına bağışlanğan kiçä uzdı
Qıtay başlığı Xu Szin'taonıñ Qazanğa kilüe tatar teatrınıñ 100 yıllığına bağışlanğan tantanalı kiçä programmasına kertelmäsä dä, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev üzeneñ çığışın inde qunaq oçqıçınıñ hawada buluın häm menä-menä kilep citäçägen äytep başlap cibärde. Tatar teatrı turında bik cılı itep, ozaqlap söylärgä cıyınuın, ämma qunaqnı qarşılaw da zur ähämiätkä iä buluın äytep uzdı ul. Şulay itep 27- se kiçendäge prezident programmasına Qıtay başlığı äz genä üzgäreş kertte. Teatr tele belän äytsäk, dramaturgiäsen üzgärtte.
Tağın ber keşe turında äytep ütäsem kilä. Min barığız turında da äyter idem, samolet! … Şuña kürä yä bötenesen äytergä kiräk, ayırım-ayırım ğına äytüe kemne dä bulsa bik awır.
dip prezident üzeneñ çığışı urtasında da, bik aşıqqanlığın, ämma tatar teatrı turındağı iñ cılı fikerlären citkerep qalırğa teläwen belderde. Prezidentnıñ çığışı teatrläşterelgän tamaşadan soñ buldı. Häm Şäymiev, "Bu tamaşa tatar teatr niqädär zur, awır yul ütüen, bay tarixqa iä buluın añlattı. Bik küp şäxeslärebez teatr sänğätenä tormışların bağışlağan, ğömerlären birgän. Xalıqnı - xalıq itkän dä, millätne - millät itkän dä ul teatr", - dide. "Ägär dramaturg bulğan bulsam, ä minem tormışta dramaturgiä bar ul, rolem genä başqa, digäç, bolay dip östäde.
Tatar akademiä teatrı ul- bezneñ teatrlarıbıznıñ ana qortı dip äyter idem min. Şundıy p'essa da yazğan bulır idem. Çönki ul bezneñ barıbıznı da berläşterä. Çınnan da, möxtäräm tıñlawçılar tatar teatr sänğäteneñ 100 yıllığına bağışlanğan tantanalı kiçä teatr söyuçelärne dä, Rusiä häm çit il qunaqların da, tatar teatrınıñ başı bulğan "Säyär" truppasınıñ bügenge däwamçıları - Ufanıñ "Nur", Orenburg, Tuymazı, Qazannıñ K.Tinçurin isemendäge drama häm komediä, Ğ.Kariev isemendäge Yäş tamaşaçılar, Minzälä, Älmät, Tübän Qama, Çallı Tatar däwlät drama teatrları wäkillären dä ber qanat astına cıydı.
Bügen Şäwkät Biktimerov säxnägä kilep çıqqaçtın… Ul bezneñ belän bergä yäşi, icat itä torğan SSSR xalıq artistıbız. Şundıy ürnäklärebez bulğanda, şäxesebez bulğanda, şundıy keşene toyıp, anıñ belän säxnägä çığıp uynarğa mömkinlek bulğanda monnan da zur bäxet yuq dip sanıym bigräk tä artistlar tormışında. Şul uq waqıtta yaña buınıbız niçek uynıy, urta buınıbız niçek uynıy. Döresen genä äytkändä bez tatarnı da ğäcäpländergäç, alar başqalarnı da ğäcäpländerer ide.
Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev fikerenä quşılıp, ğäcäplänügä kilgändä isä, çınnan da teatr sänğäteneñ üseşenä bağışlanğan tamaşa ğäcäplänerlek ide. Teatr bäyräme 19 ğasır azağında uq Ğabdraxman İl'yasi tarafınnan icat itelgän "Biçara qız" isemle spektakl' belän başlanıp kitte. Rejisser Färit Bikçäntäev tatar teatrınıñ berençe omtılışların kürsätergä teläp, p'yesada barlıq rol'lärne dä ğasır başındağıça xatın-qızlarnı da irlärdän uynattı. Annan soñ säxnädä ber-ber artlı "Säyär" truppası oyışqan çorlarnı, suğış yılların, tatar teatrlarınıñ töp üseş etapların çağıldırğan teatral' küreneşlär, K.Tinçurinnıñ "Zäñgäl şäl", Zölfät Xäkimneñ "Küräzäçe", "Telsez küke", Mansur Ğiläcevneñ "Basketbolist", Tufan Miñnullinnıñ "Äldermeştän Älmändär", "Ğaliäbanu, sıluım, irkäm" spektakl'läre ber-bersenä ürelep bardı.
Menä monda bit äle Şamil Zakirov bar. Bu kem ikän bu? Dramaturg bularaq şundıy fikergä kildem. Bu- umartaçı.
dip prezident, Qamal teatrı mödirenä Rusiäneñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre isemen tapşırdı. Mintimer Şäymiev säxnädän Rossiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ da qotlaw telegrammasın da uqıdı.
Tatarstan Prezidentınnan soñ süzne TR Premyer-ministrı urınbasarı - mädäniät ministrı Zilä Wälieva aldı. Ul da, Tatarstan kötkän ähämiätle waqiğanı belderep, sänğät ähellärenä maqtawlı isemnär tapşırğanğa qädär, tatar teatrınıñ berençe 100 yıllığı tarixında qıtay isemnäre yuq ide. Ä bügenge çarada Xu Szin'tao üze dä qatnaşqan kebek buldı, dip äytte. Prezidentnıñ Qıtay başlığın qarşı alırğa kitüen assızıqlap, yaña rol'gä kerep, büläklär tapşıru wazifasınıñ da üzenä qalğanlığın şayarıp äytep aldı.
Nail Alan.


text:
abay qunanbay ulı
(1845-1904)
qazaq xalqanıñ tutas bir däwiriniñ aqal-oyı men mädenïetiniñ, öneri men ädebïetiniñ asqar şıñın beyneleytin kemeñgeri abay qunanbaev.
dana aqan-abay 1845 jılı tamız ayında, qazirgi şığıs qazaqstan oblısı, abay awdanı, şıñğıs tawında twğan. Abaydıñ äkesi-qunanbay öz eline atağı şıqqan ağa sultan. Zerdeli zerek el ağası, iri tulğa. Abaydıñ anası-uljan, äjesi-zere.
segiz jasar abay öziniñ zerektik qabiletimen äke közine ılıgip, ümit küter, ata jolın aqtar bala bolar ma degen oy saladı. Mine osı sebepten äkesi qunanbay abaydı semey qalasına aparıp, äweli ğabdwljappar moldağa oqwğa beredi. Bul moldanıñ qaramağında eki jılday oqap, musılmanşa bastawış bilim aladı. Budan keyin, on jasar abay, bir basqaş ilgeri därejedegi, jabıq oqw ornı, meşit janındağı dinï medresege tüsedi. Medreseniñ soñğı jılında abay musılmanşa oqwmen toqtamay, semeydegi "prïxodskaya şköläğa" tüsip, üş ayday orısşa da oqağan. Bul-abaydıñ orısşanı ïgerip ketwine negiz bolğan.
on üş jasında abaydı äkesi qunanbay oqwdan şığarıp, el bïlew ädısın üïretedi. 60-jıldardıñ ayaq kezinen bastap abay azdap oqağan orısşasın öz betimen oqw arqalı damıtıp, orısşa kitaptardı köp oqïdı. Semey kitaphanasınan keyde özi barıp, keyde arnayı kisi jiberip kitaptar aldıradı. Söïtip jürip, ol 1870 jılı peterbwrgten jer awdarılıp kelgen jas revölyotsïöner e. PMïxayelïspen kezdesedi. Kitaphanada l. Tolstoy kitäbin surap turğan qazaqa adamdı körip tañırqağan mïxayelïs oğan tayap kelip, jön suraydı. Ekewiniñ tanıstığı osıdan bastalıp, keyin ülken dostıqqa aynaladı.
bul jıldarı abay orıstıñ ulı klässïkteri pwşkïn, tolstoy, lermontovtarmen qatar revölyotsïöner-demökrättär belïnskïï, gertsen, çernişevskïï, dobrolyobov, saltıkov-şşedrïn, nekrasovtardıñ jäne ewröpäniñ aqan, ğalım, fïlosoftarınıñ da eñbekterimen tanısıp, ädebï bilimin, fïlosofyalıq oy-pikirin, dünïetänw közqarasın keñeyte tüsedi. Abay orıs ädebïeti men pwblïtsïstïkasın tek oqwşı, üïrenwşi ğana bolıp qoïğan joq, olardı qazaq dalasına nasïxattawşı, öziniñ mazmunına türi say, körkem awdarmaları arqalı onıñ ïdeyası men mazmunın da, ïestetïkalıq qasïetterin de qazaq oqwşılarına däl jetkizwşi boldı.
1886 jılı abay "ğılım tappay maqtanba, "ïnternättä oqap jür" öleñderin jazdı. Aqannıñ bul öleñderiniñ küni büginge deyın mäni zor. Aqan aytqan : ösek, ötirik, maqtanşaqtıq, erinşektik, orınsız mal şaşw syaqtı teris äreketter äli de bar. Al, talap, eñbek, ğılım, qanağat, raqam da bizdiñ qazirgi tärbïege däl keledi.
abay qazaq pöïezyasin jaña bïikke köterdi. Ol özine deyıngi qazaq ädebïetindegi kemşilikterdi qaytalamadı. Şığıs, batıs, orıs mädenïetin öz şığarmalarına ulgi etip, sol arqalı öz öleñderiniñ sapasın joğarılattı, ulttıq türdi saqtay otırıp, oğan ïnternatsïonaldıq när berdi, ädebïetimizdi şın öner därejesine jetkizdi.
özi üstem taptan şıqsa da, abay buqaraşıl tilektegi xalıq aqanı boldı. Ol şığarmalarında sol xalıqtıñ müddesin, arman muñın jırladı. Sonıñ jarqan bolaşağın añsadı. Aqan adamnıñ adamdıq qasïeti eñbekte, ğılim-bılım üïrenwde, adamgerşilik minez-qulıqta dep uqtı. Sondıqtan elin eñbekke, önerge ündedi. Qazaq ayeliniñ bas bostandığın jırladı.
abay qazaqtıñ ulttıq ädebïetin mazmunı jağınan ğana emes, tür jağınan da bayıttı. Qazaqtıñ ädebï tilınıñ negizin saldı.
qazaq ädebïetiniñ körnekti jazwşısı muxtar Äwezov abaydı "qazaq pöïezyasiniñ kün şwaqtı asqar bïıgi" dep orındı atağan.


text:
Nyu York
- Bu maqale Nyu York şeeri aqqındadır. Ştat içün Nyu York (ştat) maqalesini baqıñız.
Nyu York (inglizce New York City) – Amerika Qoşma Ştatlarınıñ eñ büyük şeeri ve dünyanıñ eñ büyük şeerlerinden biridir. Ealisiniñ sayısı 8 244 910 (2011 senesi)[1]. Nyu York aglomeratsiyasında 18,9 million adam yaşay. Şeer Atlantik okeannıñ yalısında, Nyu York ştatınıñ cenüp-şarq parçasında buluna. Yüz yıldan berli dünyanıñ eñ müim ticaret, maliye, siyaset ve medeniyet merkezlerinden biridir. Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ baş merkezi Nyu Yorktadır.
Tüpyazılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- ↑ Roberts S. Population Growth in New York City Is Outpacing 2010 Census, 2011 Estimates Show // The New York Times. — 2012 aprel 5.


text: Bäyrut. Livannıñ 10 kön elek kenä urınınnan kitkän premyer-ministrı Omar Karami bügen yänä şul eşenä qaytu täqdimen qabul itte. Prezident Emil Lahud tarafınnan raslanğannan soñ, Süriä tarafdarı sanalğan Karami maxsus belderü belän çıqtı häm anda ildäge bar partiälärne dä, däwlätne qotqaru maqsatında berdämlek xökümäten qoruğa öndäde. Ämma oppozitsiädäge qayber oyışmlar monı inde kire qaqtı. Parlament äğzası Antoine Andrawos, Karami üze berdämlekne gäwdäländermi dide, ikençe ber deputat Färis Säyet, elekke premyernı yaña xökümät başlığı itep bilgeläwne, uramnarda Süriä yaqlı xökümätkä qarşı cıyınnar ütkärgän xalıqnı "qotırtu" dip bäyäläde. Süriäneñ Livan eşlärenä tıqşınuına qarşı uram çaraları 14-nçe fivraldä Bäyrutta elekke premyer-ministr Rafıyq Xariri üterelgännän soñ başlanğan ide. Anda qatnaşuçılar, monıñ artında Süriä tora digän fiker belderä.


text:
Ärmäniä: Futbol säyäsäte nizaqlarnı xäl itärme?
Ärmänia prezidentı Serj Sarkisian Törkia belän özelgän mönäsäbätlärne yañadan torgızırğa omtıla. Ul bu maqsattan Törkiä prezidentı Abdullah Gülne sentäber ayında Yerevanda bulaçaq Törkiä-Ärmänia dönya çimpionatı saylaw maçın bergä qaraw öçen Ärmania çaqırdı.
Ärmania prezidentı kürşe il Törkiä belän mönäsäbätlärne yaxşırtır öçen Futbol säyäsäten qullanırğa buldı. Sarkisian yün ayında Rusiägä yasağan säfärendä, Törkiä prezidentın Yerevanda bulaçaq Armania-Törkiä maçın bergä qararğa Ärmäniagä çaqıraçağın iğlan itkän ide.
The Wall Street Journal gazetasında çıqqan äñgämädä Sarkisian, Ärmänstannıñ Kavkaz töbägendäge proyektlärdän çikläşterelüenä şikayät belderde. Sarkisian Törkiä belän çiklärneñ yabıluı säbäple, Ärmänstannıñ täraqqiat planının tormışqa aşa almawınnan zarlandı. “Berkemgä fayda kitermägän, barı tik ziyanga ğına bulgan älege çikläwne beterer waqıt citte dip äytkän Sarkisian, monın belän Ärmänstan prezidentı isemennän Törkiägä yaña başlanğıç adım taqdim itte.
Sarkisian fivral ayında prezidentlıqqa saylanğaç ta berençe bulıp yaña wazifa belän qotlağan prezidentlar arasında Törkiä prezidentı Gül bulğan. Erdoğan da Sarkisianğa yaña mönäsäbätlär başlaw fikeren xuplawın beldergän bulğan..
Sarkisiannıñ ni öçen Futbol säyäsäten alğa sörüenä kilgändä, 1970 yıllarda Qıtay häm AQŞ arasındağı nizaqnı taratu maqsatında uynalğan pinpon – tennis maçının uñay näticäse aña etärgeç bulğan. Älege ürnäktän ilxamlanğan Sarkisian, “Ärmän häm Törek xalqın futbol maçı berläşterä” di.
Läkin älege adımnın ni yünäleştä buluı küplärdä soraw tudıra. Bu Rusiäneñ töbäktäge säyäsäten arttıruına kitermäsme yäisä xäzergäçä östenräk bulğan AQŞ säyäsätenä qarşı bulmasmı digän borçılularğa elekke Ärmania diplomatı David Hovhannisyan bolay cäwap birde:
Russiä diplomatları, Törkiä belän mönäsäbätlärne yaxşırtu öçen Ärmäniagä AQŞ telägänçä säyäsät alıp barırğa quştı”
Sarkisiannıñ Mäskäw säfärennän ber niçä atna uzğannan soñ Rusiä tışıqı eşlär ministrı Lavrov Törkiägä yasağan säfärendä Ärmania mäsäläsen dä telgä alıp uzğan ide. Törkiä belän Ärmania arasındağı nizaqnı beterü öçen Russiädä etärgeç bulırğa tırışa çönki ike il arasındağı mönäsäbätlärneñ yaxşıruı Rusiänen dä faydasına bulaçaq. Rusiä soñgı yıllarda Könyaq Kavkazdağı täseren yuğalta başladı. Rusiä Könyaq Osetia häm Abxazia mäsäläse säbäple Gruziä belän mönäbätlär könnän kön naçaraya. Monnan qala Könyaq Kavkazda neftı bulğan illär arasında Azärbaycan isä, Rusiädän kübräk köçbatış illäre belän mönäsäbätne canlandıru yünäleşendä bara. Şuña Rusiä Ärmaniadäge köçle täseren saqlap qalırğa tırışa. Rusiänen Ärmaniada xärbi bazası bar. Häm Rusia energia tamağında köçle investesiälär kertä.
Qarabağ mäsäläsennän qala Törkiä belän Ärmänia arasında tağın ber problem Ärmän genosidı mäsäläse. Ärmännärneñ 1 dönya suğışı barışında Gosmanlı waqıtında küpläp üterü oçraqları buldı digän ğayepläwne Törkiä qabul itme. Küpçelek Yewropadağı ärmän diasporası alıp barğan genosidne tanıtu çaralarına qarşı Ankara xaqimiäte monnan ber niçä el elek taqdim belän çıqqan ide. Törkiä mäsäläne çişü yünäleşendä ike däwlätneñ tarix belgeçlärennän torğan ber törkem tözep mäsäläne tikşerüne alğa sörgän ide. Läkin Sarkisian da Koçaryan kebek uq çiklärne betermiçä mondıy taqdim belän kileşüneñ alğa taba bilgeselekkä baraçaq ber prosesnı başlataçağın äytte.


text:
Çex xatınnarı täräqiät älege tizlektä barsa 130yıldan soñ ğına Çexiädä xatın qız ir-at tängällegenä ireşeläçäk dip belderä. İranda xatın qızlarnıñ xoquqların qısqan tağı ber kürsätmä köçkä kerde .
İrannıñ räsmi xabär agentlığı İRNA häm başqa mäğlümät çaraları mädäniät ministırı Xösäin Saffar-Harandi eşlägän xatın qıznıñ qaranğı töşkänçe eşen beterep öyenä ğailäse yanına qaytuı kiräk dip äytkän. Xösäin saffar iyün ayında saylanğan yaña prezident bilgelägän qatı qul säyäsäte taraftarı ministr.
''xatın qıznıñ ğailädäge role häm balalar üsterüen küzdä totqanda xatın qız xezmätkärlärneñ burolarda kiçke 6dan soñ toruı tıyıla'' dip yazıp çıqtı Tosea gazetası Kürsätmäne ütämäwçelärgä nindi caza bireläçäk älegä bilgele tügel.
2003 yılğı Nobel tınıçlıq bülägen alğan Şirin Ebadi kürsätmäne tupas häm diskriminatsiäläwçe dip bäyäläde.Ebadi süzlärençä xatın qız üzeneñ eş säğätlären üzeneñ tormış tempına kürä caylaştıru xoquqına iä bulırğa tieş dip äytte.İsemen äytmägän ber xatın qız jurnalist fikrençä bu Axmedinejad xökümäteneñ säğätne kiregä boru, eleke prezident Xatami waqıtnda xatın qızlar ireşkän az ğına progressnı tuqtatu tırışlığı bulıp tora.Xatamınıñ 8yıl däwam itkän xakimiäte çorında xatın qızlarnıñ islamça kienü mecbüriäte az ğına bulsa da ciñiläytelde, xatın taksi şöferlege , politsiä kebek elektän tıyılğan xızmät urınnarına alına başladı.İsemen äytmägän xatın qız jurnalist gazetta tönge smenada eşli . Töştän son 3tä eşkä kilgän jurnalist süzlärenä qarağanda ,bu kürsätmä säbäple ul tizdän eşsez qalaçaq. Küzätüçelär qaraşınça, kürsätmä säbäple xatın qıznıñ eş säğätennän soñ östämä säğätlär eşläp kübräk aqça qazanu mömkinlege dä betä Xälbuki iqtisadı cünläp eşlämägän İranda yış qına xatın qız tapqan aqçanıñ ähämiäte bik zur.
BMO Xalıq Fondınıñ äle ütkän atnada ğına iğlan itelgän xisabında xatın qızlarğa kübräk xoquq birelmäsä , fakirlek, yarlılıqqa qarşı suğışnı ciñü mömkin tügel dip yazılğan. 12 üktäberdä xisabnı iğlan itkän fond citäkçese Obaid dönya citäkçelärenä yarlılıqnı beterü öçen cineslär diskriminatsiäsen beterü şart dip äytep bolay däwam itte: xatın qızğa qarşı köç qullanu tuqtatılmasa , xatın qızlar sotsial, mädäni häm säyäsi xoquqlardan tulısınça faydalanmasa yarlılıq betmiäçäk.Xisabta yılsayın 500meñ xatın qız bala tudırğanda ülä, alarnıñ kübesen qotqaru mömkin, yılsayın 76 million xatın qız kontraseptivlar qullana almawı säbäple balağa uza, yılsayın 19million abort yasala, alarnıñ qayberläre ülem belän tämamlana. Dönyada 600 million xatın qız uqıy yaza belmi çağıştıru öçen genä äytäm irlärneñ 320 millionı. Xatın qıznı uqıtu aña xoquqlar birü bik tizlektä fayda kiteräçäk dip yazılğan xisabta . Xatın qız aqçanı ğailäse öçen tabaçaq, azıraq bala tudıraçaq häm alarnı uqıtaçaq.Uqımışlı xatın qız üzen AİDSqa qarşı yaxşıraq saqlayaçaq. Afrikada irgä qarağanda AİDS belän kübräk xatın qız çirli. Tikşerülär xatın qıznıñ aqçanı yaxşıraq kontrol itüen irgä qarağanda xatınnıñ aqçanı ğailäneñ kiräk yaraqları öçen aqıllıraq sarıf itkänen kürsätä. Xisabta bolay dielgän: ber milliard 700 million xatın qız 15 belän 49 yäş arasında , alarğa tuım kontrole yäğni balanı qayçan tudıru turında üze qarar birü xoququ, şulayuq uqu mömkinçelege birelsä dönyada xalıq sanıñ kontrol ciñelleräk bulır ide. Bügen planetabızda 6.5 millird keşe yäşi älege temta däwam itsä 2050 yılda xalıq sanı 9.1 milliardqa citäçäk. Rim katolik çirkäwe başlığı papa Ratzitger äle bu könnärdä genä açlıq 21 ğasırnıñ in zur oyatı dip äytkän ide. Täräqi itüçe illärdä xatın qız azıq tölekneñ 60-80% citeştersä dä küp kenä xökümätlär xatın qızğa cir xucası bulu ireneñ röxsätennän tış cirne satunı tıya.İre ülsä cir tol xatınnan tartıp alına .Ul fäkirlekkä xökem itelä. BMO 2015 yılğa qädär yarlılıq , xäyerçelekne beterü häm xatın qıznıñ xoquqların arttıru cineslär tigezlegenä ireşü mäqsatın quya. Här xisap, här raport xatın qız xoquqların arttıru turında mäqsatlar quysa da, ni qızğanıç ki älegä alarğa ireşü mömkin bulmadı.
Cex cämxöriätendä xatın qızlar cineslär tigezlegenä ireşüdä optimist tügel ,üktäber başlarında Xatın qızlarnıñ Xalıqara Çeltäre isemle oyışmanıñ ütkärgän konferensiädä Oyışma citäkçeseneñ urınbasarı Jana Outratova ägär dä protsess älegeçä däwam itsä Çex cämğiäte ir at xatın qız tigezlegenä 130yıldan soñ ğına ireşä alaçaq dip belderde. Outratova yaqlauçı çaralar bulmıy torıp protsessnı tizlätü mömkin tügel di. Çex xalqınıñ yartısınnan artığı xatın qız 200 äğzalı yuğarı palatada xatın qızlar 17%, 81 urınlı senatta isä xatın qızlar 11% ğına täşkil itä. Xökümättäge ministırlarnıñ 3 xatın qız. Cirle gubernatorlar arasında ber genä xatın da yuq. Tatarstanda xällär niçek mikän? Çexiädä zur şirkätlärdä xatın qızlar bik siräk citäkçel pozitsiälärdä . Belgeçlärgä kürä tigezlek öçen 40% bulırğa tieş.Älege tendensiä däwam itkän xäldä 130 yäki 150yıldan soñ Çexiädä ir at xatın qız tigezlegenä ireşeläçäk dip äytä Outrova. Ul qayber illär quota sistemasın qullandı, ikençeläre cämğiätkä psixologik basım yasadı di. Yaqlawçı çaralarğa qarşılıq kürsätüçelär xatın qızlar sälätläre säbäple tügel ä quotalar arqasında ğına yuğarı pozitsiälärgä kilde dip äytä. Outrowa yuğarı posqa kilgän xatın bik näticäle eşli, ämma beräw dä aña ul posnı birergä telämi dip söyli. Xatın qıznı çitkä qağu iqtisadqa tiskäre yoğıntı yasıy dip belderä Çex Milli Bankınıñ direktorı Mixaela Erbenova . Ul xalıqnıñ yartısınıñ sälätlären qullanmau cämğiät öçen ber dä faydalı tügel di
färidä xämit


text:
Ğiraq suğışı sabaqları: rekrutlar armiäse professional armiägä qarşı tora almıy
Quşma Ştatlar citäkçelegendäge koalitsiä köçläre Ğiraq suğışında çağıştırmaça ciñel ciñügä ireşte. Ğiraqnıñ sovetlardan qalğan iske qoralı Amerikanıñ zamaça texnologiäsenä qarşı tora almadı. Ämmä belgeçlär fikerençä, eş qoralda ğına tügel, Ğiraq suğışı professional armiäneñ rekrutlar armiäse aldında tulı östenlegen kürsätte.
Rusiä generallarnıñ şuşı belderüläre xäzer älbättä kölkele yañğırıy. Koalitsiä köçläre Ğiraqnı 3 atnada ütte. 5 millionlı Bagdad qalası 48 säğättä alındı. Koalitsiä köçläreneñ yuğaltuları Amerikan häm Britan xärbilären quşıp sanasañ Reuters mäglümätenä qarağanda bügenge köngä 161 keşe täşkil itä, şularnıñ da ikese xäbärsez yuğalğan. Rusiä keşesenä bu sannarnı añlaw ciñel tügel älbättä. 1995 häm 2000 yıllarda Çeçnya başqalası Groznıynı aluğa aydan artıq waqıt kiräk buldı. Räsmi sannarğa qarağanda ğına da anda 5 meñläp xärbi xäläk buldı, 15-20 meñe yaralandı. Saldat anaları komitetı bu sannar berniçä tapqır zurraq dip belderä.
Ğiraq kompaniäsen Çeçnya suğışı belän çağıştıru döres bulmas ide, şulay da, qayber näticälär yasap qararğa bula. Berençedän, zamança qoral östenlege. Ğiraqnıñ sovetlardan qalğan ikse qoralı Amerikanıñ zamança texnologiäsenä qarşı tora almadı. Computer häm iärçennär yärdämendä idarä itelgän aqıllı raketalar da yalğıştı, süz dä yuq. Näticädä ber ğäyepsez tınıç xalıq qorban buldı. Ämmä xäräbägä qalğan Groznıynı bügenge Bagdad belän çağıştıru mömkin tügel. Rusiäneñ tanılğan xärbi belgeçe Pavel Felgenhauer süzlärençä, berençesen cimerdelär, läkin ala almadılar, ikençesen - cimermädelär, läkin aldılar.
Alay da belgeçlär fikerençä, eş qoralda ğına tügel. Ğiraq suğışı şunı isbatladı: armiä nindi genä zur bulmasın (Ğiraqta ul 400 meñ xärbi çaması ide) rekrutlar, yağni mäcbüri räweştä köçläp cıyılğan ğäskär ixtiarıy, professional armiägä qarşı tora almıy. Eş xärbilärgä tülängän aqça külämendä genä tügel. Brusseldä urnaşqan Yevropanıñ säyäsi tikşerenülär üzäge belgeçe Marius Vahl süzlärençä, bügenge könneñ zamança xärbi texnologiäsen barı tik professional xärbilär üzläşterä ala. Ber yä ike yılğa xärbi xezmätkä çaqırılğan rekrutlar moña töşenä almıy:
Audio
Bügenge köndä bar Yevropa illäre professional armiägä küçä: Belgiä, Hollandiä, İspaniä, İtaliä. Xättä Napoleon çorınnan birle rekrutlar totqan Fransiä uzğan yıl şundıy qarar qabul itte. Döres, professional armiä zurraq çığımnar sorıy, şuña kürä Norvegiä belän Daniä älegä moña bara almıy. Germaniä – ayırım oçraq, bu ilneñ üz tarixı bar, ikençe dönya suğışınnan soñ bu ildä armiä – cämğiät kontrole astında bulırğa tieş digän fälsäfä köçle. Şuña da qaramastan Gerhard Şröder xökümäte rekrutlar sanın kimetergä häm alarnıñ xezmät itü waqıtın 6 ayğa qaldırırğa tırışa. Germaniädä inde bügen ük, 290 meñ xärbineñ rekrutlar ni barı 83 meñen täşkil itä. NATOğa kergän häm kerergä cıyınğan yaña illär näq şul yuldan bara. Äytik, Çexiä 2005 yılda mäcbüri xezmätne tulısınça beterergä cıyına.
Professional armiägä küçü niätläre Rusiädä dä bar. Xärbi belgeç Pavel Felgenhauer süzlärençä, monıñ öçen berençedän, xärbilär sanın kimetergä kiräk (Rusiädä ul 3 millionnan artıq), ikençedän, ofitserlar qatlamında reforma ütkärergä kiräk. Ofitserlarğa az açqa tülänä, sotsial garantiälär yuq, iñ möxime, alarda äle dä sovet mentalitetı. Pavel süzlärençä, bu ofitserlarğa nindi genä soldat birmä, alar qorallı isreklärdän torğan bandağa äylänä. Çeçnyadağı xällär monı açıq kürsätte di ul. Ğiraq suğışına kilgändä, Pavel bu suğıştan Rusiä öçen şul uq näticä çığara: Rusineñ bügenge armiäse ber nigä dä yaramıy:
Audio
Pavel süzlärençä, 1999 yılda Çeçnyada Rusiäneñ 120 meñ xärbie bulğan. Başqala Groznıyğa taba 40 çaqırım yulnı ütü öçen alarğa 2 ay waqıt kiräk bulğan. Groznıynı alu öçen – tağın 2 ay. Ğiraqtağı cir öste operatsiäsendä şul uq 100 meñ çaması xärbi qatnaştı. Läkin Amerikan xärbiläre anı 3 atnada tämamladı. Ä bit Ğiraq Çeçnyadan, Bagdad – Groznıydan, häm dä Ğiraq xärbiläre sanı - çeçen suğışçılarınnan kimendä 10 tapqır zurraq.
Östäp tağın şunı äytärgä kiräk. Ğiraq suğışın Çeçnya suğışı belän çağıştırğan Rusiä belgeçläre nigäder bu turıda iskä almasqa tırışa. Ğiraq belän Çeçnya arasında xärbi ölkägä qaramağan zur ayırma bar. Amerikan xärbiläre Ğiraq şähärlärenä kergännän soñ, distä yıllar izelep yäşägän Ğiraq xalqı Saddam häykällären cimerä, anıñ sürätlären taptap-izä başladı. Ä menä çeçennar öçen Cäwxär Dudaev bügen dä milli qaharman bulıp qala.
Ali Gilmi, Praga


text:
Gölşat Zäynaşevanı soñğı yulğa ozatu
Yäkşämbe könne, 3 aprel'dä kürenekle şağirä,Ğ.Tuqay büläge iäse Gölşat Zäynaşeva belän xuşlaşu Ğ.Kamal teatrı foyesendä uzdı. Söyekle şağiräse belän xuşlaşırğa xalıq küp kilgän ide. Teatr orkestrı törle kompozitorlarnıñ Gölşat Zäynaşeva süzlärenä yazılğan köylären häm xalıq köylären uynap tordı. Anıñ “Kitmä, Sanduğaç!”, “Tuğan yağım Tatarstan”, “Yäş ğömer” kebek cırları tatar xalqınıñ häm Tatarstannıñ ber bilgese bulıp tora. Märxümäne soñğı yulğa ozatırğa Tatarstannıñ Prezident apparatı citäkçese Äğzam Ğöbäydullin, Ministrlar kabinetı, Däwlät Sovetı wäkilläre dä bar ide. Tatarstan Yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin xuşlaşu mizgelen açıp cibärde, häm anıñ sänğät ölkäsendäge xezmätläre turında söyläde. Premyer ministr urınbasarı wazifaların başqaruçı Zilä Wälieva iñ berençe çiratta Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievneñ matbuğatta çıqqan “Qayğınamä”sen anıñ Gölşat Zäynäşevağa zur xörmäten häm tuğannarınıñ, duslarınıñ häm ğomumän tatar xalqınıñ qayğısın urtaqlaşuın citkerde. Gölşat Zäynaşevanıñ küp kenä xalıq yaratıp cırlağan cırların äytep uzdı, häm “sänğät keşelärenä tieşle bäyä birelügä quanıp yäşi ide ul”,- dide. Gölşat Zäynaşeva Röstäm Yaxin, Aleksandr Klyüçarev kebek kompozitorlar belän icat itte. Dramaturg, yazuçı bularaq anıñ 30 dan artıq kitabı çıqtı.
Şağirä belän xuşlaşırğa kilgän yazuçılar - Şäwkät Ğaliev , Mädinä Malikova, Lena Şağircan, Tinçurin teatrı artistı Nail' Şäyxetdinov, cırçılar isemennän Zöhrä Säxäbieva, Minzälä rayonı apparat citäkçese Fäiz Vägızovlar da xuşlaşu süzlären äyttelär. Ğailäläre isemennän Gölşat Zäynaşevanıñ kiäwe, kürenekle xoquq eşleklese Rafael' Şakircanov, anı “Göläni, ide ul bezneñ”, - dide. Ul respublika citäkçelärenä häm kiñ cämäğätçelekkä räxmätlären belderde. Märxümäne Yaña bistä zıyaratında cirlädelär. Cenazanı İldus xäzrät Fäez uqıdı. Ğ.Kamal teatrında zıyarattan qaytqannarğa anıñ istälegenä bağışlap çäy östäle äzerlägännär ide. Gölşat Zäynaşevanıñ sänğät ölkäsendäge xezmätlären iskä alğanda anıñ yaqın icattaşları, dusları anıñ Sara Sadıyqova belän bik tığız icat itüläre turında söylädelär. Älfiä Afzalova anıñ cırların yaratıp başqaruı turında, İdmas Ütägänov anıñ turında kino töşerüläre turında istälekläre belän urtaqlaştı. Gölşat Zäynaşeva zur büläklärgä layıq bulğan ide. Ä inde büläklärneñ iñ zurısı, milli şağiräneñ keşelär küñelendä häykäl salıp, xalıq küñelendä qaluı.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text: Uzğan xäbärlräebezdä Qazannı saqlawçılarğa quyılası häykäl maketınıñ ğomere ozın bulmawı turında söyläp kilä idek. Yäşel piramidağa kilep bärelgän qızıl yädrä räweşendäge proekt küpçelekneñ küñelenä yatışlı bulmadı. Küptän tügel Tatarstan Arxitektorlar berlege häm Rässamnär berlege yaña proekt täqdim ittelär. İke variantnıñ berse – dürt bağanığa utırtılğan suğışçı başlığı, ikençese – Şähri Bolğar gömbäzläre räweşendä. Proektnı tikşerergä cıyılğan cämäğätçelek ike variantnı da tänqitlägän. Bu proektta 1552 yılda Qazannı saqlağanda şähit bulğannar ruxın çağıldırmıy. Millätpärwärlär rässam Näfıyqov täqdim itkän Qazan qälğası divarınıñ Yärminkälär mäydanına qarağan buyına urnaştırılğan mavzoley räweşendäge proektnı xuplıylar.


text:
Abidin Biter (Can Türküler) - Meramin
Sanatçı : Abidin Biter (Can Türküler)
Türkü : Meramin
Etiketler : Abidin Biter (Can Türküler) - Meramin türkü indir, Abidin Biter (Can Türküler) - Meramin türkü dinle, Abidin Biter (Can Türküler) türküleri, Meramin mp3 indir, Abidin Biter (Can Türküler) türküleri Meramin türküsü, Meramin sözleri, Abidin Biter (Can Türküler) mp3 dinle, Abidin Biter (Can Türküler) download, Meramin bedava mp3, Abidin Biter (Can Türküler) türkü sözleri, Abidin Biter (Can Türküler) türkü dinle, Abidin Biter (Can Türküler) son albüm indir


text:
Balalarğa qul kütärgän uqıtuçı xökem itelde
Ufada uquçılarına qul kütärgän uqıtuçığa mäxkämä bulıp ütte. Ul başqalanıñ Ordjonikidze rayonınıñ 82 sanlı mäktäbe uqıtuçısı Larisa Ğawss. Ul tübän sıynıflarnı uqıtqan. Tärbiä ısulı bularaq, uquçılarğa qul kütärergä, kimsetergä dä küp soramağan. 9 yäşlek Nikita Vorob''yevnıñ qolağın tartqan öçen mäxkämä aña 2000 sum, Anya Ğoroşevanıñ art şärifenä suqqan öçen 500 sum aqça tülätü turında qarar çığardı. Şulay itep, mäxkämä art şärifkä suğunı qolaqtan tartuğa qarağanda dürt tapqır arzanraq dip bäyälägän.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Sergey Morozov xakimiätkä kilgäç, Säyäsi ezärlekläwlär qorbannarına bağışlanğan tıynaq qına häykäl açılğan ide. Anda menä nindi yazma da bar: “1917 – 50 yıllar arasında ölkädä 22000 keşe ezärleklängän, 2000 artığı atıp üterelgän”. 30- oktäberdä töştän soñ anda xoquq saqlawçılar piket uzdırdılar. Alar kilgänçe ük häykäldä 30ra yaqın çäçäk bäylämnäre bar ide. Alarnı quyuçılardan 3 keşe kemnärne yuğaltuları belän dä urtaqlaştılar.
(1938-yılda äti yapan şpionı dip qulğa alınğan, ä äni – nindider dokument yuğaltqanı öçen.
Minem äti-äni monda tügel – Jitomirda, Uqrainada. 10 yäştä min yätim qaldım, ätiem alman ruxaniı – pastor ide, şunıñ öçen qulğa alğannar.
Äbiebez ätisez qalğan änine häm üz onıqların qotqaru öçen, bezne aşatqan, ä üze açqa ülgän)
Ä bilgelängän waqıtqa – 15 säğätkä xoquq saqlawçılar ğına tügel, “Alma” firqäseneñ Yäşlär qanatı, Milli bol'şevik – “Natsbol”lar yäşläre, “Sistemağa qarşı watandaşlar frontı” digän oyışma wäkilläre dä kilgännär ide. Soñğılarınıñ “Politkovskaya, YUKOS… ä artaban kem?” digän şiğar'läre YUKOS belän Politkovskaya arasında nindi urtaqlıq taptığız?” digän soraw da uyattı. Menä cawapları
(Politkovskayanı üterü dä, YUKOS eşe dä – syääsi aktlar. Biznesmen da, jurnalist ta bügenge säyäsätkä qarşı çıqtılar).
Ä Natsbollarnıñ maqsatı üz fikerdäşlären totqınlıqtan çığaru häm alarnıñ isemen ağartu ikän
“Bezgä 37-yıl da citkän!” digän şiğar bügen dä terror ğämälläre ixtimal digän fiker tudıra. Ällä çınlap ta şulay uylıysızmı?” digän soraw tudırdı
(Äye, terror başlandı. Ämma älegä ğammäwi tügel – saylap-saylap qına. Kozlov belän Politkovskayanı xakimiätne önämäw berläşterä. Ä monı Kreml' dä añlıy).
Xoquq saqlawçılar menä nindi şiğar'lär totqannar:
“Säyäsi totqınnarnı irekkä çığarunı taläp itäbez!”
“Referendum turındağı xalıqqa qarşı yünältelgän qanunnı yuq itegez!”
“Prezident! Yuriy Şçekoçixinnı üterü tiräsendäge tomannı taratığız! Politkovskayanı üterüne oyıştıruçılarnı häm başqaruçılarnı tabıp cawapqa tartırğa waqıt!”
“Xoquq saqlawçılarğa yala yağunı tuqtatığız!”
“Prezident! Jirinovkiylarnıñ cirnıylanuları waqıtında - xalıqnı aç totu säyäsäten tuqtatığız!”
Şundıyraq taläplär belän 20ләп keşe basıp tora ide.
Arada berse 30 oktäberne Säyäsi qorbannarnı iskä alu köne dip kenä tügel – säyäsi qor'bannar köne dip tä sanıy. Anı totıp torğan Mönir Nasıyrov räsmi isemne bozunı menä niçek añlattı.
(Säyäsi ezärlekläwlär äle dä bara. Saxarov üzägendä 70 çaması äsirne terkägännär.
Ä törle firqälärne häm sezne närsä berläşterä?
Xakimiätneñ bügenge säyäsäten döres tügel dip sanawçılar kilde monda. Alar ildäge xällärgä borçılalar, araqı eçep yörmilär, ezlänälär. Bälki bu yäşlärgä kiräkle yünäleş birergä kiräkter. Alar da Putinnıñ “Sorawlarğa cawaplar” digän uyınına ışanmıylar. Çınlap ta, Putin xalıqnı sarıq kötüe dip sanıy kebek. Putinnıñ süzläre häm ğämälläre 1937 yılda bulğan waqiğalar bügen dä mömkin buluı mömkin digän şiklär dä uyata kebek.)
Piketçılar belän Ayrat İbrahim aralaştı, Sember


text:
Paqstannıñ räsmi kiñküläm mäğlümät çaraları äytüençä general Ali Möxämmätcan Aurakzai iminlek köçläre bu ayda Pastannıñ tönyaq-könbatışında äl-Qaidä äğzası buluda şiklänelgän 230-dan artıq keşene qulğa aldı dip belderde.
Aurakzai äytüençä, bu keşelärneñ barısı da bu ayda başlanğan operatsiä barışında totıldı dide.
Bu operatsiä barışında äl-Qaidä äğzası buluda şiklänelgän 10 keşe häm Paqstan xärbiläre yağınnan 10 keşe hälak bulğan.
Bu operatsiä Äfğänstan çigenä yaqın urnaşqan Angur Ada şähärendä häm şähär tirälärendä bulğan.
Angur Ada Äfğänstannıñ Barmal şähärennän 15-läp çaqrım yıraqlıqta. Barmal äle dä Taliban köçläre qulında dip xäbär itelä.
AQŞ köçläreneñ äl-Qaidä yäki Taliban qaldıqların yuq itüenä yış qına qaçaqlarnıñ çik aşa Paqstanğa qaçıp kitüe qomaçawlıy.


text:
Başlanğıç sıynıf uqıtuçısı bulasıñ kilsä, aqçañnı tülä!
Bu xaqta Tabul şähäre kölliäteneñ tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçısı Nazaliä Ğazieva äytte. Ölkä xökemläteneñ fän häm mäğärif departamentı änä şundıy qarar çığarğan. Tabul şähäre kölliäten bıyıl beterüçelär arasında tatar tele belgeçlege alğannar da bar.
-Bıyılğı yıl 8 tatar tele häm ädäbiäte belgeçe çığarıldı.
-Alar eş urınnarı taptılarmı son?
-Awıl mäktäplärennän, şähär mäktäplärennän çaqırular bulmadı. Küp kenä uquçılarım kerergä teli pedagogiä institutınıñ (Tabul) rus-tatar bülegenä. Ber qızım Qazanda pedinstitutta (universitet) uquın däwam itergä teli. Tatar tele häm ädäbiäte belgeçlege buyınça.
-Närsä säbäp?
-Min berençedän ata-ananıñ üz ğöref-ğadätlären, traditsiälären saqlawğa köç quymawlarınnan küräm. Balalar mäktäptä rus programmaları belän rus predmetların öyränep, zamandaşları da rus tele belän söyläşkäç, şuşı telne saylarğa tırışalar. Tatar telenä şunıñ öçen iğtibar yuq dip uylıym.
-Häm inde çınnan da, awıllarda bügenge köndä tatar tele uqıtuçısı kiräkmi bulıp çığamı?
-Bıyıl ölkä departamentında şulay dip äyttelär. Kölliät qarşında tatar tele-ädäbiätı uqıtuçısı häm başlanğıç klass uqıtuçısı qabul itü komissiäsendä inde iğlan itelde. Läkin ul tüläwle genä bulaçaq bıyılğı yılda. Çönki ölkä departamentına zayavkalar birelmägän. Andıy belgeçlär bıyılğı yılğa kiräkmi dip sanalalar.
-Ä tüläp uqu qıybat bulaçaqmı?
-Bügenge köngä tögäl bilgele tügel sanı. Şulay da 12-14 meñnär tiräsendä ber yılğa.
Nazaliä Ğaziewa äytüençä, uqu öçen aqça tüläsäñ dä tulay toraqta yäşäw mömkinlege bulaçaq häm stipendiä dä bireläçäk.
Uzğan ğasırnıñ 40 nçı yıllarınnan alıp 60 nçı yıllarğa qädär Tabuldağı tatar pedagogiä uçilişçesı berniçä meñläp başlanğıç sıynıf uqıtuçısı äzerläp çığardı. Annan soñ torğınlıq çorlarında bu uqu yortı yabıldı. Yañarış çorı-1990 nçı yıldan başlap millät pärvärlärneñ tırışlığı belän köllät qarşında tatar mäktäpläre öçen başlanğıç sıynıf uqıtuçıları äzerlänä başladı. 60 lap belgeç çığarıldı. Ämma, işetkänegezçä, alğa taba monda belem alu tüläwle bulaçaq. Äti-änilär tülise bulğaç, ul-qızlarına tülämi torğan başqa belgeçlek saylamaslar dip kem äytä ala...
“Sezgä başlanğıç sıynıf uqıtuçıları kiräkmime?”,- dip Tömän rayonınıñ mäğärif idäräsenä çıltırattım. Vakansiälär belän eşläwçe belgeç cäyge yalında ikän. Sekretar' Natal'ya Vorob'yeva: “Älegä üzebez dä kemnär kiräk ikänen belmibez. Çönki mäktäplär 30 nçı iyüngä genä vakansiäläre turında üteneçlären birep beterergä tieşlär”,- dide.
Nail Alan. Tömän.


text:
Amerika ğalimnäre Ğälämneñ yäşen isäpläde. Akademik Räşit Sünäev 2003 yılnıñ astrofizigı isemenä layıq buldı.
Säläm xörmätle tıñlawçılar, Azatlıq dulqınnarında Fän häm Texnologiä, mikrofon aldında Ali Gilmi. Bezneñ bügenge tapşıruıbız Ğäläm häm anı öyränüçe ğäcäyep keşelär turında bulır. Ğäcäyep dip yuqqa äytmädem. Tönge kükkä qarap xozurlanğan, bala çaqta ğälämgä menergä xıyallanğan, yoldızlarğa qarap mäñgelek turında baş watqan keşelär mine añlar, dip uyılım. Bügen bu turıda söylärgä berniçä säbäp bar. Küñelleräk waqiğalar turında beraz soñraq, ä başta, şulay da, küñelseze xaqında…
Ul arada, İnternetta, başqa simaslıq farazlar oçratıp bula. Kemder faciğäne, xättä, Ğiraq belän bäyläp qarıy. İmeş Şärıqta sixri köçkä iä bulğan sufilar bar. Şular bergä cıyılıp, ber yünäleştä uylasa, fiker köçe belän küp närsä maytara ala. Kemder, astronavtnıñ berse İsraeldän buluın, ä karabınıñ kisäkläre qoyılğan Texas ştatında Fälestin isemle awıl buluwın iskä alıp, monda tirän mäğnä ezli.
Xäyer, belgeçlär citdi näticälär çığarğaç, bez bu turıda xäbär iterbez. Älegä şunı äytim, Columbia qazası, Ğäläm öyränü fänenä zur zyıan kiterde. Amerikan shuttle’ları xäzer küpmeder waqıtqa oçudan tuqtatıla. Ğälämdä eşlägän Xalıqara stansiäne täemin itü, waqıtlıça, ber Rusiä cilkäsenä qala. Ä bu zur çığımnar sorıy...
Columbia, qazağa oçrağan berençe shuttle tügel. 1986-da Challanger isemlese start alğanda şartladı, anda da 7 keşe ülgän ide. Sovet kosmonavtikası tarıixında qara bitlär, şulay uq citärlek. Bu uñaydan, qayber belgeçlär kosmosqa keşe cibärüne tuqtatırğa, ğälämne cirdän, teleskoplar, yä iärçennär belän genä öyränergä çaqıra. Tik bu täqdim tormışqa aşmas sıman. Çönki, täräqqiät digän närsäne tuqtatu mömkin tügel. Adäm balası üze yäşägän Ğälämne, anıñ qayçan, niçek barlıqqa kilgänen açıqlamıyça, tınıçlanmayaçaq.
Ğälämebezgä 13 700 000 000 yäş!
Şuşı atnada Amerikan astronomnarı sensatsion açış turında xäbär itte. Bu turıda alar fivralneñ berendä äytäse bulğan, läkin, näq şul könne bulğan facigä säbäple, beraz kötergä bulğan. NASA häm Princeton Universitetı ğalimnäre Ğälämneñ yäşen sanap çığarğan. Qızıqınuçılar bulsa, bu sannı xäbär itäm: 13 milliard 700 million yıl.
Ğälämneñ Böyek Şartlaw näticäsendä barlıqqa kilüwe häm şunnan soñ bertuqtawsız cäyelä baruwı inde mäglüm ide. Äytkändäy, ni ğäcäp, bu turıda xättä izge Qör’än kitabında yazılğan. Ä menä şartlawnıñ qayçan bulğanı, tögäl bilgele tügel ide. Proyekt citäkçese Charles Bennet äytüençä, 2001-neñ cäyendä alar ğälämgä Wilkinson isemle iärçen cibärgän bulğan. 145 million dollarğa töşkän bu cihaz cirdän million-yarım-kilometr çitkä kitep, Ğälämnän kilgän nurlarnı ülçägän. Böyek şartlawdan soñ xasil bulğan tibräneşlär äle dä sünmägän ikän. Menä şul ğäcäyep mäglümät nigezendä ğalimnär Ğälämneñ qayçan barlıqqa kilgäne häm tözeleşe turında möxim näticälär yasağan.
Berençedän, Ğäläm üzeneñ cäyelüwen däwam itäçäk. Moña qädär, qayber teoriälär, Ğäläm ber zaman cäyelüdän tuqtap, kire qısıla başlarğa mömkin, dip sanıy ide. Şulay itep, xäzer tınıçlana alasız, xörmätle tıñlawçılar, Ğäläm qısılu näticäsendä qiämät bulmaçayaq. Başqa säbäptän buluwı ixtimal, tik monıñ öçen astrofiziklaq cawpalı tügel.
İkençedän, Ğälämneñ tözeleşe turında östämä mäglümät alınğan. Baqsañ, bezgä tanış bulğan atomnar Ğälämneñ ni barı 4 protsentın täşkil itä ikän. Tağın 23 protsentı – küzgä kürenmi torğan “qara matdä”. Bu sixri matdä turında mäglümät älegä bik az. Ä menä Ğälämneñ qalğan 73 protsentnı tağı da säyerräk “qara energiä”. Monısı turında ğalimnär älegä berni belmi diärlek. Şulay itep, bez, tirä yaqnıñ ni barı 4 protsentın beläbez, bulıp çığa. Ä qalğanı närsä? Başqa dönyalarmı? Bu fikerdän genä dä, arqadan salqın yögerä. Ğalimnärgä äle ciñ sızğanıp eşlise bar…
2003 yıl astrofizigı -- Räşit Sünäev!
Zamança teleskop, iärçennär yärdämendä mäglümät tuplap, şunıñ nigezendä Ğäläm öyränü fäne - astrofizika dip atala. Bügen bu fän fundamental texnik fännärneñ iñ alğı safında tora. Zur aqçalar şunda salına, iñ zur açışlar da anda yasala.
Amerikanıñ Astronomiä Cämğıäte häm Fizika İnstitutı şuşı ölkädä zur uñışlar qazanğan ğalimnärgä Dannie Heineman isemendäge büläk tapşıra. Amerikanıñ Astronomiä Cämğıäte dönyada iñ abruylısı bulğanğa kürä, bu büläkne alğan keşe - yılnıñ astrofizigı dip tä yörtelä. Büläk 1980-nçe yılda buldırılğan. Anıñ berençe ike lauraetı, Joseph Taylor häm Riccardo Giacconi soñraq Nobel bülägen dä aldılar. Heineman bülägenä ireşkän 23 keşe arasında moñarçı ber genä sovet yä Rusiä ğalime yuq ide.
Şuşı könnärdä 2003 yılnıñ laureatı iğlan itelde. Ul Rusiäneñ Kosmosnı öyränü institutınıñ bülek mödire, akademik, millätäşebez Räşit Sünäev. Büläkne birü qäğäzendä yazılğan süzlärne inglizçädän tatarçağa yaqınça bolay tärcemä itep bula:
«Bar Ğälämnän alıp qara tişeklärgä qädär, nurlanış belän matdä arasındağı bäyläneş mäsäläsen ğäcäyep däräcädä tirän añlawğa ireşkän öçen.»
Soñğı yıllarda Räşit äfände Germaniäneñ Garching şähärändä urnaşqan Max Plank isemendäge astrofizika instututı belän citäkçelek itä. İldän ilgä yöri, konferensiälärdä qatnaşa, anı totu ciñel tügel. Min anı İnternet aşa ezläp taptım. Räşit abıy qotlawğa räxmät äytep, gafu itegez, läkin, äñgämä birergä hiç kenä dä waqıtım yuq dide.
Üze ul Taşkentta tuğan, ä menä äti-äniläre çığışı belän Mordoviä yaqlarınnan. Bu yaqnıñ tarixın, annan çıqqan keşelärne yaxşı belgän İrek Bikkininğa min Räşit abıy turında yazma äzerlärgä soradım. Xäzer süzne İrekkä biräm.
[ Irek Bikkinin ]:
Tatarlar Sovetlar Soyuzı waqıtında da, xäzerge Rossiäda da kosmosqa oçqannarı yuq. Dönyada kosmonavtlar häm astronavtlarnıñ sanı meñgä yaqınayıp kilä, ämma tatar oçuçıların kosmosqa cibärmilär. Säbäbe närsädä, ulsı bilgesez, ämma tatarlar cirdän torıp ta kosmosnı öyränüdä bik zur uñışlarğa ireşälär.
Mäsälän, SSSRnıñ Kosmosnı öyränü institutınıñ direktorı bulıp ozaq yıllar millättäşebez akademik Roald Zinnur ulı Sagdeev eşläde. Rossiänıñ kosmosnı öyränüdä iñ möhim bulğan bu institutnıñ direktorı bulıp soñğı waqıtqa qadär tatar keşese eşläde – akademik Albert Abubaqir ulı Galeev. Şul uq institutnıñ iñ uñışlı kosmos belgeçläreneñ berse, direktornıñ urınbasarı – texnik fännär doktorı Rawil Rawil ulı Nazirov, haman bezneñ millättäşebez.
Kem soñ ul akademik Räşit Sünäev? Ul xäzer Germaniänıñ Max Plank isemendäge Astrofizika institutı direktorı, Rossiänıñ “Astronomiä jurnalına xatlar” jurnalınıñ baş möhärrire. Şulay uq Räşit abıy Rossiä fännär akademiäseneñ Kosmosnı öyränü institutında üzeneñ yuğarı energiälar astrofizikası bülegen dä taşlap kitmi, Germaniädan Mäskäwgä kilgäläp tora.
Räşit Sünäev 1943 yılnıñ 1 martında Taşkentta Ali häm Säidä Sünäevlar ğailäsendä tua. Anıñ ätise Ali Abdraxman ulı Sünäev xäzerge Mordoviänıñ Kadoşkin rayonında bulğan Latış awılında zur häm xälle ber ğailädä tua. Morzalardan çığışları bulğan Sünäevlar revolütsiäğä qädär tırışçan häm bay bulalar, yon arçıp, tirelär eşkärtep, säwdä belän şöğıllänep torğannar.
Ali Sünäev Ruzaevkada mäktäptä uqıy, ämma 20 yıllar axırında, kollektivizatsiä başlanğaç, Sünäevlar ğailäseneñ ber öleşe Ästerxanğa, ikençe öleşe Taşkentqa kitä. Sünäevlarnıñ, kollektivizatsiä häm raskulaçivaniedan qaçıp qotıla almağannarın, şular arasında balalarnı da, Sebergä, Şilka yılğasına ozatalar. Qayberläre anda häläk ta bulalar.
Räşit Sünäevnıñ änise Säidä İsxaq qızı Däwlät-Kildeeva Latış awılına kürşe bulğan İsa awılında tua, ämma bulaçaq ire Ali Sünäev belän Taşkentta ğına oçraşa. Säidä apanıñ babası Usman Soltanali ulı Däwlät-Kildeev turında Mordoviä tatarları arasında xäzer dä küp legendalar yöri. Usman-bayğa, anıñ ullarına, şular arasında Säidä apanıñ ätise İsxaq Usman ulı Däwlät-Kildeevqa urıs pomeçikları knäz dip äytä bulğannar. İsxaq Däwlät-Kildeev revolütsiägä qädär säwdä eşläre belän törle Yevropa illärendä bula. Ä Sovet zamanı citkäç, anıñ ätise Usman-baynı 1918 yılda matroslar atıp ütergäç, mondıy keşelärgä böten yullar yabıla. Şunnan ul ğailäsen alıp Urta Aziägä, Taşkentqa kitä. Niçek kenä bulmasın, danlıqlı tatar morzaları häm knäzläre näselennän bulğan Räşit Sünäev xäzer böten dönya külämendä bilgele keşe buldı.
Räşit Ali ulı 1966 yılda Mäskäwdä Fizik-texnik institutın qızıl diplom belän tämamlıy, annan soñ akademik Yakov Zeldoviç citäkçelegendä aspiranturada uqıy, fännär kandidatı bula, annan soñ fännär doktorı. Astrofizika fänendä iñ möhim töşençälärneñ berse itep Zeldoviç-Sünäev effektı sanala. 1992 yıldan Räşit abıy Rossiä fännär akademiäseneñ akademigı.
Räşit Sünäevnıñ fänni xezmätläre yoldızlarnı, galaktikalarnı, böten ğalämne öyränü belän bäylängän. Ul üze äytkänçä, xäzer astrofizika fänendä yañadan-yaña açışlar kilep çığa. Bu yaña açışlar bezneñ material'' dönyağa bulğan xäzerge qaraşlarıbıznı bötenläy üzgärtüe mömkin. Astrofiziklar xäzer bik küp urınnarda bezgä kürenmägän häm bez toymağan yäşeren matdä ezläre tabalar ikän. Bu yäşeren matdä bezgä bilgele bulğan matdädän yaqınça 15 märtäbä kübräk ikän.
Räşit abıy teoretik qına tügel, ul praktik ğalim dä. Uzğan ğasırnıñ 70nçe yıllar urtasında anı kosmik eksperimentlar belän şöğıllänergä cibärälär. Räşit Sünäev küp kosmik iärçennärdäge laboratoriälarnıñ citäkçese bula. Mäsälän, anıñ citäkçelegendä “Mir” orbital'' stansiäsendä ozaq yıllar eşlägän “Kvant” module häm rentgen nurları belän eşläwçe “Granat” teleskopı fängä küp möhim açışlar kitergän.
Yevropanıñ berniçä ile tözegän gamma nurları belän eşläwçe yaña “İntegral” teleskopı – Räşit abıynıñ soñğı eksperimentlarınnan. Räşit abıynıñ tırışlığı belän Rossiä ğalimnärenä bu teleskopnıñ 25 protsent eş waqıtı birelde.
Räşit abıynıñ 4 balası bar. Anıñ ölkän ulı Şamil Amerikada, Harward universitetında molekular biologiä professorı, ikençe ulı Usman – Mäskäwdä student, keçe ulı Ali häm qızı Zölfiä, äniläre Güzäl apa, Räşit abıy belän bergä Germaniäda yäşilär.
Räşit abıy Sünäevqa 1 martta 60 yäş tula. Anıñ İsa häm Latış awıllarınnan tuğannarı anı bu yubilee belän qotlıylar häm äti-äniseneñ tuğan awılların yañadan kilep qararğa çaqıralar.
Menä şulay, xörmätle tıñlawçılar. İrekkä östäp tağın şunı äytim, Räşit Sünäev – berük waqıtta Quşma Ştatlar Fännär Akademiäse äğzası bulıp tora. Läkin, Tatarstan häm Başqortostan Akademiäläreneñ şäräfle äğzası bulu, minem öçen şulay uq qäderle, di ul. Küptän tügel ul Münchendağı Ludwig-Maximillian Universitetınıñ şäräfle professorı itep saylanğan. Läkin Qazan Universitetınıñ şäräfle professorı bulu – minem öçen şulay uq qäderle, di ul.
Heineman büläge Räşit Sünäevkä, Amerika Astronomiä Cämğıäteneñ kiläse yılnıñ ğinwarında Atlantada ütäçäk qorıltayında tapşırılaçaq.
Min Räşit abıynı şuşı büläge häm yubileyı belän qotlap, aña sawlıq-sälämätlek, kiläçäktä tağı da zurraq uñışlar telim. Ä sezneñ belän bügengä xuşlaşam, xörmätle tıñlawçılar, isän saw bulığız.


text:
İran Atom İdaräse Rezolüsiäsen Kire Qağa
BMOnıñ Xalıqara Atom Agentlığı şimbä kiç İran atom programmasın tuqtatırğa tieş, yuqsa mäsälä İminlek Şurası köntärtibenä quyılaçaq digän rezolüsiä qabul itte. AQŞ häm Yevropa Berlege rezolüsiäne xuplap qarşı alğanda İran anı kire qaqtı.
"Qanunsız ğämällärgä bez ışanbıybız, häm östämä kürsätmälärne ütärgä tieş tügel, ämma bez Atom Qoralın Cäyeldermäw Kileşüenä tuğrı bulıp qalabız. Şulay itep bez törle illär belän söyläşülärne däwam itüne yaqlıybız, häm İrannıñ üz yağına yaña däwlätlärne tartuı – tabiği xäl," dide İran ministrı.
İnde rezolüsiäneñ üzenä kilgändä, anda ägär dä İran atom programmasın tuqtatmasa, mäsäläne İminlek Şurası köntärtibenä quyu turında bara. Bu ğämäl kimendä noyaber ayına qadär başqarılmayaçaq, şul waqıtta ğına İdarä başlığı Möhammäd ElBaradei İran turında çirattağı xisabın iğlan itäçäk. 35 keşelek idaräneñ 22 äğzase rezolüsiäne xuplap tawış birde, 12 keşe – alar arasında Rusiä häm Qıtay wäkilläre, tawış birüdän totılıp qaldı, Venesuela rezolüsiägä qarşı tawış birde. İdarädäge İran wäkile Javad Vaeedi, rezolüsiäne uñışsız dip atadı:
"Quşma Ştatlar häm Britaniä mäsäläne xäzerdän ük BMOnıñ İminlek Şurasına tapşırunı teläde, ämma alar uñışqa ireşmäde. Quşma Ştatlar häm Britaniä kileşügä ber genä mömkinlek tä qaldırmadı, ämma bu uñışsız bulıp çıqtı," dide İran wäkile.
İdarä başlığı ElBaradei, rezolüsiä İranğa açıq räweştä möräcäğät itü buldı, dide:
"Xalıqara cämäğätçelek İranğa atom idaräse belän xezmättäşlek däräcäsenä rizasızlıq belderä, xalıqara cämäğätçelek üzara ışanıç buldırunıñ tübän däräcäse belän qänäğät tügel," dide ElBaradei.
Şulay uq anıñ süzlärenä qarağanda, söyläşülär häm diplomatiägä waqıt bar, çönki mäsäläneñ İminlek Şurasına tapşırılu waqıtı bilgelänmägän.
İdarädä AQŞnı wäkillek itkän Gregory Schulte, mäsälägä diplomatik çişeleş tabıluına ömetlänä:
"Bezneñ maqsatıbız – İran xalqı faydasına bulğan häm bezgä, İran atom programmasın tınıç maqsatlarda citeşterä digän ışınıç birgän diplomatik çişeleş. İran citäkçelege dä şul yulnı saylar digän ömettä qalabız," dide AQŞ wäkile.
Rezolüsiä öçen tawış birmägän Qıtay, İran häm Yevropa Berlegen söyläşülärne däwam itergä çaqırdı.
alsu qormaş


text: Qabul – Oxfam dip isemlengän xalıqara xäyriyä oyışması belderüençä Äfğanstan 5 millionnan artıq keşe, qış ayları yaqınayganda suıq qış şartlarına äzerlänü öçen aşamlıq taba almawın belderde. Britaniadä urnaşqan älege xäyriyä oyışması monın törle säbäpläre buluın, susızlıq, artqan azıq-tölek bäyäläre häm iminlekneñ yuğala başlawı xalıqnıñ aşamlıq tämin itü mömkinçelegenä zur urım yasadı dip belderde. Xällär Daikundi töbägen dä tağında citdiräk. Xäyriyä oyışması belderüençä Äfğan xökümäte bu wazğıyät belän köräşä aluı öçen 400 million dollardan kübräk aqçağa ixtiyacı bar. Şulayda xalıqara iğanäçe illär bu sannıñ 5tän ber öleşen tämin itärgä wäğdä birgän.


text:
Gazprom kiläse yılğa Gruziägä cibärelä torğan ggaznıñ bäyäsen ike tapqırdan da kübräkkä arttırırğa cıyına. Tifliskä gaznıñ meñ qubometrın, Bäysez Däwlätlär Berdämlegendäge iñ yuğarı bäyädän - 230 dollarğa satıp alırğa täqdim itelgän. Ukrainağa 130 dollar bilgelängän. Belorusqa meñ kubometrnı 200 dollarğa satu tikşerelä.
Gruziä yağı, Rusiädän kilä torğan gaz bäyäse xaqında söyläşülär däwam itäçäk, dip belderde. Gruziä tışqı eşlär ministrı Gela Bejuaşvili äytüençä, gaz bäyäse säyäsi qaraştan tügel, ä iqtisadıy yaqtan bilgelänergä tieş.


text:
Ekrem Çelebi - Aziziye
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Aziziye
Etiketler : Ekrem Çelebi - Aziziye türkü indir, Ekrem Çelebi - Aziziye türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Aziziye mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Aziziye türküsü, Aziziye sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Aziziye bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Oyun Havaları ve Halaylar
Ekrem Çelebi - Bu Zalim Gurbet
Ekrem Çelebi - Sefaleti Çeksinler De Görelim
Ekrem Çelebi - Adana nın Bayırına
Ekrem Çelebi - Sitem Taşlarına Vurdum Başımı
Ekrem Çelebi - Bu Da Gelir Bu Da Geçer
Ekrem Çelebi - Dünya (Neyleyim Seni)


text:
Qazannıñ “Säydäş” mädäni üzägendä “Kitap-2007” bäyräme uzdı
Qazannıñ “Säydäş” mädäni üzägendä yıl sayın kitap bäyräme uzdırıla. Bıyıl da, ul “Kitap-2007”dip isemlängän baş astında 25 aprel' könne uzdı. Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan könenä bağışlanğan çaralar arasında “Säydäş” mädäni üzägendä ütkän bäyrämgä dä kürenekle şağirlär , yazuçılar kildelär. Alar monda mäktäp balaları, hönäri mäktäplärdä uqığan yäşüsmerlär, yäşlär aldında üzläreneñ häm Ğ. Tuqaynıñ şiğerlären iskä aldılar, üzläre yazğan äsärlär turında söylädelär, balalarnı kitap uqırğa öndädelär.
Ä xäzer, xörmätle radio tıñlawçılar, sezneñ iğtibarığızğa kiçädän reportaj täqdim itäbez. Balalar belän oçraşuğa kilgän yazuçı Mädinä Malikova menä närsä dide.
“Bu bezneñ kitap köne. Näq menä şuşı Säydäş mädäniät üzägendä, yıl sayın balalarnı cıyıp bik matur itterep kitap bäyräme uzdırğan bu kollektivqa bik zur räxmätläremne belderäsem kilä. Bu, çınnan da Qazan şähäreneñ üzäge. Xäzer Qazannıñ üzägendä dä bik küplär tatarça söyläşälär. Mäktäplärdä dä bulabız , kitaplarnı da xäzer bik küp uqıylar. Balalar belän oçraşırğa kilsäñ, küñellär kütärelep kitä, kiläçäkkä ömet arta. Kitaplarıbıznı xalıq arasında taratuda, yäş balalarıbıznı kitap uqırğa künekterüdä bik zur eş başqarğanı öçen bik zur räxmät “Säydäş” mädäni üzäge xezmätkärlärenä”, – dide ul.
“Qazan utları ” jurnalınıñ proza bülege mödire, yazuçı Kamil Karimov fikere.
“Kem kitaptan ayırılmıy, şul kiläçäktä isän qalaçaq. Şuña kürä bez kitap söyüçelärne saqlap, cämğıätebezneñ kiläçägen saqlıybız”,- dide ul.
Kiçäne “ Tatarstan yäşläre” gäzite xezmätkäre Flürä Nizamova alıp bardı. Programmada “Säydäş” mädäni üzägenä yörüçe sälätle yäşlärneñ “Gölnaz” häm “Yalqın” vokal' ansambl'läre, “Yoldız”balalar ansamble häm “Säydäş” biyü teatrı çığış yasadı.
Kiçädä, kürenekle şağir Rädif Ğataşnıñ çığışı bik yalqınlı yañğıradı. Ul, Ğ. Tuqaynıñ bik ozaq yıllar buyı däresleklärgä kermägän, “Tayan Allağa” digän ber şiğeren uqıdı. Xäzer annan ber özek tıñlağız
Äy, söyekle , äy, bahäle, Äy, qäderle, yäş bala! Räxime bik zur anıñ, Här adäm tayan sin, Allağa!
Äy, qäderle, yäş bala!
Räxime bik zur anıñ,
Här adäm tayan sin, Allağa!Bu kiçäne qararğa 30-lap bala alıp kilgän, 49-nçı sanlı hönäri mäktäbeneñ tatar tele häm ädäbiäte däreslären alıp baruçı uqıtuçı Gölnur İbrahimova kiçäne oyıştıruçılarğa räxmätlären belderde häm uquçılarğa tere şağirlär, yazuçılar belän oçraşular alarnıñ äsärlären öyrängändä bik nıq tä'sir itüe turında äytep ütte.
“Kitap -2007”dip isemlängän bu muzıkal' ädäbi kiçädä, İdel- Press xezmätkärläre , Tatarstanda basılıp çıqqan tatar yazuçıları kitapların, bik küp kitap uquçılarğa büläk ittelär. “Qazan utları” jurnalı xezmätkärläre 2006 yılğı basmaların büläk ittelär. Bu çaradan ber bala da kitapsız qaytıp kitmäde.
Mälikä Basıyr


text:
AQŞ xärbi köçläreneñ Bagdadqa taba baruı tizlende.Alar başqalanıñ könyaq könçığış häm könbatışında koordinatsiälängän höcümnär oyıştırğanda, oçqıçlar Bagdad häm tönyaq Ğıraqnı bombalıy. Boralaqlar häm auçı oçqıçları Nacaf tiräse häm Saddamnıñ fedayinnärenä häcümnär oyıştırdı. Bagdadtqa yasalaçaq sonğı höcümneñ başlanğıçı yaqınlaşıp kilä digän täsir qala.
Bugenge xabärlärgä qarağanda Bagdadqa taba barğan amerika köçläre ike frontta möhim uñışqa ireşkän. AQŞ dingez pixotası Kut yaqınnada Tigris yılğasın ütep başqalağa barğan 6.olı yulnı kontrole astına quyğan. Bagdadtan 80çaqırım könyaqta Kärbelädä bugen irtänge säğätlärdä cömhäriät saqçılarınıñ Mädinä Diviziäse belän AQŞ xärbiläre arasında qatı ciröste suğışı bulıp alğan. Bagdad bugen dä bik qatı bombalandı . Awstralia saqlanu ministırı Robert Hill süzlärençä ike atna däwam itkän suğışta möhim mizgelgä yaqınlaşıp kiläbez. Başqala tiräsendä barğan aktivlıq sonğı höcümneñ başlanğıçı digän täsir qaldıra. Ğıraq räsmiläre Bagdadtta bik qatı qarşılıq kürästeläçäk dip äytä. Saqlanu ministırı Haşim Axmäd (audio)
13könnän birle däwam itkän suğıştan soñ doşman beznen pozitsiä, urınnarbız turında mäğlümätkä iä.Şul säbäple doşman Bagdadqa yaqınlaşunıñ bäyäse yuğarı bulaçak dip belä.
Axmädneñ bu süzlärennän soñ prezident Saddam Xösäinneñ belderüe televidiniädä uqıldı. Ul xalıqnı AQŞ vä Britan köçlärenä qarşı izge suğışqa çaqırdı. AQŞ komandirları oyıştırılğan yözlärçä hava höcümennän soñ Saddam isänme yuqmı belmibez dip äytä. Waşington da London da Saddamnıñ sonğı könnärdä televidiniädä kürenmäwe , anıñ yazmışı turında soraular tudıra dip belderä. Ğıraq räsmiläre Saddamnıñ ülgän ,yaralanğan bulıu turındağı barlıq xabärlärne kire qağa. Ğıraq televidiäse här kön diärlek Saddamnı , yaqın kiñäşçeläre belän kürsätä. Ämma ul räsemnär qayçan töşerelgänder, bu turıda ber kem dä ber närsä äytä almi. Saqlanu ministırı D.Rumsfeld , Bagdad AQŞ citäkçeläre belän atışlarnı tuqtatu turında söyläşülär alıp bara digän yalğan xabärlär tarata dip äytte. Anıñ süzlärençä Saddam Xösäin rejimı belän bernindi söyläşülär barmi , suğış Saddam rejimın xakimiättä qaldırmayaçaq . moña şik bulmasın. Saddamnıñ waqıtı tulıp kilä Koalitsiä rejim belän anıñ şartsız birelüe turında ğına söyläşülär alıp baraçaq. Nasiriye xastaxanäsenä yasalğan höcümdä amerikan suğış äsire ber xatın qız Jessica Lynchneñ qotqarıluı , ğäskärlärneñ ruxın kütärgän waqıyğä buldı bugen . AQŞ generale Vincent Brooks Qatardağı üzäk komandalıqta ütkängän brifingta (audio)
Koalitsiä köçläre uñışlı operatsiädä ğıraqlılar qulında bulğan AQŞ suğış äsiren qotqardı . Xärbi , koalitsiä köçläre kontrolendäge urınğa qayttı
Bagdadnıñ könyağında Hillada ber ğıraqlı 11 keşelek ğailäse amerikan boralağınıñ ut açuı näticändä üterelde dip belderde. Xabärlärgä qarağanda şähärne bombalau waqıtında 33 keşe häläk bulğan. Xalıqara qızlı xaç oyışmasınıñ süzçese cirle hastaxanädäge xällärne qotoçqıç dip taswirlap distälärçä izelgän mäyet kürdem dip belderde. Farsı Qultığındağı Britan köçläreneñ komandirı Brian Burridge BBCgä birgän ängämäsendä, Koalitsiä köçläre sivil yuğaltularğa yul quymas öçen bik diqqätle xäräkät itäçäk dip belderde. Britan köçläre bilgele bulğança Ğıraqnıñ könyağında aktivlıq alıp bara. Alar Basra şähren alırğa tırışa. Briatn Komandirı Saddam rejimın bärep töşergänşe waqıt ütäçäk dide.Suğış belän bäyläneşle başqa ber xabär: AQŞ däwlät sekeratrı C.Powell Ankarada ul kollegası, Gül, premier Erdoğan , prezident Sezer häm qorallı köçlär başlığı Özkök belän küreşä. Bilgele bulğança Törkiä üz territoriäsendä amerikan xärbiläreneñ urnaşuına röxsät birmägän, tik amerikan oçqıçları na oçu röxsäte genä birgän ide. Xabärlägä qarağanda Powell törklärdän logistik yaqlau sorağan. Bu turıda häm suğış belän bäyläneşle başqa yañalıqlar aldağı tapşırularda
Färidä Xämit, Praga


text:
Qıtay belän Rusiä küzlären ğälämgä töbäde
Kiläse berniçä yılda, Marsta tikşerülär alıp baru mäsäläsendä Rusiä häm Qıtay bergä eş itäçäklären belderde. Bu urtaq proyekt, ğaläm tikşerülärendäge ike ilne, iske häm yaña köçne ber araga kiterä. Azatlıq xäbärçese äytüençä, Bergäläşep yaña ğaläm ezlänüläre gamälläre alıp bargan AQŞ belän yarışırga cıyınalar.
Bu urtaq proyekt buyınça Rusiä raketa sistemaların, Qıtay isä Mars äylänäsenä keçkenä iärçen tä’min itäçäk. Ezlänü karabı ayğa iñ yaqın häm iñ zurlarınnañ sanalgan Mars iärçenenä urnaştırılaçaq.
Ğäläm tikşerülärendä äle yaña täcribä cıya başlagan Qıtay, bu proyekt belän partnerına qaraganda kübräk qızıqsına. SSSRnıñ tarqalawı häm aqça citmäwe säbäble Rusiä ğäläm programmasınnañ ozaq yıllar çittä qalgan ide.
Qıtaynıñ üzenä ışanıçı bik zur bu ölkädä. Mart ayı başlarında Qıtay ğäläm belgeçe Huang Chunping kiläse 15 yıl eçendä ğälämgä keşe cibäräçäkbez dip äytkän ide. Huang, Qıtaynıñ eçendä keşe cibärerlek ğaläm karablların buldıru proyektınıñ citäkçese ide. Elekke proyektlarda ireşkän uñışları Qıtaynıñ ışanıçın hiçşiksez tagın da arttırgandır.
Älegä qädär Qıtay ğälämgä keşene ike tapqır cibärgän ide. Şularnıñ berençese 2003-neñ üktäber ayında cibärelde. 2005-nçe yılda isä Qıtay bu täcribäseñ täraqqi itterep 5 könlek ğaläm säfärenä 5 keşene cibärde. AQŞnıñ ğäläm belgeçe Frank Mooring, üz jurnalında ‘Hawaçılıq atnası häm ğaläm texnologiäse’ isemle mäqaläsendä xäzergäçä Qıtayga äybät bäya birep kilde.
"Alarnıñ bik därtlänep häm bik igtibar belän eşlägännäre kürenä, çınnañda ğalämgä keşe cibärü eşe küp batırlıq soriy," di Mooring.
Qıtay ğalämgä keşe cibärü tarmağında AQŞ häm Rusiädän qala dönyada öçençe il bulıp qala.
Marsnıñ iärçenenä oyıştırlaçaq ğäläm säfäre Cir äylänäse säfärenä qarağanda bötenläy başqa täcribä taläp itä torgan eş.1969 häm 1972-nçe yıllarda barı tik AQŞnıñ NASA ğaläm agentlığı ğına Ayğa Apollo säfärläre belän keşe cibärä alğan ide. AQŞ kiläçäkkä yañadañ Ayga astranaut cibärü programmasın 2018gä planlaştırgan. Marsta isä Amerika ezlänülären inde berniçä yıl alıp bara. Älegä keşesez genä.
Qıtaynıñ bu ölkädä täcribälären küz aldına totqanda, Mäskäwneñ anıñ belän xezmättäşlek itüe hiçşiksez fayda ğına kiterä ala. Bu añlaşıla, läkin nigä äel Qıtay ğaläm dönyasında şundiy zur uyınçı bulırga cıyına?
"Bu alarga eşneñ texnik nigezläreñ köçländerü mömkinlegen birä. Bezneñ Könbatıştagı ğaläm programmaları belän bulğan kebek, Qıtayda da bu yäşlärne möxändislekkä, injener fännären öyränügä etäräçäk. Qıtay xökümäte älege ğaläm programması aşa üzenneñ inde yugarı däräcäle eşlärne dä başqara alırlıq köçkä iä buluın isbatlarga tırışa," dip isäpli Mooring.
2009ga planlaştırılgan Qıtay-Rusiä Mars tikşerünüläreneñ uñışlı ğına ütüe, ike il öçen dä ber-bersenä ışanıçnı arttırıp, alga taba tagın da zurraq proyektlär bulduru ölkäsendä ber basqıç bula ala.
Metin KARISMAZ


text: Atom proğrammahı häm raketa texnologiäların üstereüzä Mäskäwzeñ Tegeränğa yarzam iteüe säbäple Räsäy häm Amerikanıñ atom energiähı häm kosmos ölkähendäge xezmättäşlege siklängän. Bıl turala bögön İnterfaks ağentlığına birgän äñgämähendä Amerikanıñ Räsäyzäge ilsehe Alexandr Vershbow belderze. Ul Tula koralsılarınıñ bıl ilgä xärbi texnik hatıuın Räsäyzeñ İranğa yarzamı bularaq misal itep kilterze. Şul uq waqıtta Alexandr Vershbow İrandıñ atom obyekttarında xalıqara inspeksiälar ütkäreü mäsälähe buyınsa Räsäy pozitsiähın ıñğay bahalanı.


text:
İdel-Ural xalqı häm böten törki dönya öçen qayğılı, uylandırırlıq waqiğa - 1552 yılda däwlätçelekne yuğaltunıñ 456 yıllığı uñayınnan Ankarada da Qazan şähitlären iskä alu cıyını ütkärelde.
Cıyında çığış yasawçılar üz ilen saqlawçılar belän şäxsi mänfägat'läre öçen xıyänät itüçelär arasındağı qarşılıqlar cähätennän bulsın, üz cannarın birep watannarın yaqlağan şähitlärneñ batırlığı yağınnan bulsın, bu waqiğanı iskä töşerüneñ ähämiäteneñ bik zur buluına basım yasadı.
Tatar-uyğır ğalime İklil Qorban häm anıñ Tatarstanda tuıp üskän xäläl cefete, ädäbiät belgeçe Roza xanımnıñ tırışlığı belän uzdırılğan çara nigezen Yosıf Aqçura salğan “Törek uçaqları” cämğiäteneñ yärdäme belän ictimaği oyışmanıñ üzäk binasında oyıştırıldı.
Cıyılış oyıştıru komitetı citäkçese Roza Qorbannıñ Tatarstandağı säyäsi wäzğıät, milli problemalar turındağı çığışı belän başlanıp kitte.
Roza Qorban “İttifaq” partiäse başlığı, yazuçı Fäwziä Bäyramovanıñ cıyınğa dip yazıp cibärgän belderüen dä uqıdı.
Kürenekle säyäsätçe häm yazuçı Bäyramova belderüendä Tatarstannıñ 1992 yılnıñ 21 martında uzdırılğan referendum näticäsendä bäysez däwlät bulırğa xoquq qazanğanın, dönya illäre - Kosovanıñ, Rusiä - Kön'yak Osetiä belän Abxaziäneñ möstäqillegen tanığanı kebek, Tatarstannıñ da säyäsi bäysezlegen qabul itärgä tieş buluların belderde. Anıñ: “15 oktäber – tatar milläteneñ bäysezlegen yuğaltqan kön bulsa, ul monnan soñ tatar däwläten qabattan torğızu öçen köräşkä kütäreleş köne bulsın”, digän süzläre alqışlar belän qarşılandı.
Konferensiädä Bötendönya tatar ligası maqtawlı räise Ali Aqışnıñ cıyınğa dip cibärgän çığışı da yañğıradı. Ali ağanıñ notığında bäysez häm avtonom törki cömhüriätlärne berläştergän Böyek konfederativ däwlät ideyäseneñ tormışqa aşırılırğa tieşlege bäyän itelde, şulay uq bügenge köndä Rusiädä federatsiäneñ yuqqa çığarılıp, milli respublikalarnıñ beterelüe qurqınıçına iğtibar yünältelep, Tatarstannıñ tulı möstäqillek yulındağı köräşen matbuğat çaraları, internet aşa böten dönyağa ireşterü zarurlığı äytelde.
Notıqnıñ axırın Ali Aqış azatlıq öçen milli köräşne törki xalıqlarnıñ tanılğan milli liderları Mostafa Kemal Atatörek, Ämin Räsülzadä, Cagfär Säytäxmät, Şäyex Şamil, Ğayaz İsxaqilar yulınnan däwam itärgä kiräklegen iskärtep tögälläde.
Eşmäkär Mäcit Süzär Tatarstannıñ 1992 yıldan bügengä qädär nindi üzgäreşlär kiçergänlegen, tik milli mäs’älälärneñ genä älläni iskitärlek xäl itelmäwe turında äytep uzdı.
“Tuqay” mädäniät häm mäğrifät üzäge räise Kürşat Altay isä iğtibarnı Qazan xanlığınıñ soñğı bäysez xanbikäse Söyembikäneñ faciğäle, açı xäsrät tulı yazmışına yünältte häm Söyembikä qäbereneñ Qazanğa qaytaru fikeren belderde. “Söyembikä belän bergä bäysezlegebez kitte, inde anıñ söyäkläre belän möstäqillegebezgä kire qawışu ömete aqlanır waqıt citte”, dip äytüçe Kürşat äfände “Söyembikä” bäyeten dä uqıp kürsätte.
Ğalim İklil Qorban Qazannıñ 1552 yılğı faciğäsenä tuqtalıp uzdı. Bügenge kön Mäskäw xakimiäteneñ tatarlarnıñ “Xäter köne”nnän tınıçsız buluın alğa sörüçe İklil äfände: “Rusiäneñ bäysez däwlät bulğan Gruziäğa höcüm itüen isäpkä alsaq, üz idäräse astındağı urıs bulmawçı xalıqlarğa närsä genä eşlämäs inde!”, dip şiklänü-qurquları belän dä urtaqlaştı.
Anqara universitetı professorı Abdullah Gündogdu Qazan xanlığınıñ cimerelü säbäplären añlatqan bulsa, “Törek uçaqları” cämğiäte başlığı, professor doktor Orhan Qawuncu isä “Kavkaz töbäge, Qaradiñgez krizisı häm Rusiä” digän temağa çığış yasadı häm şul cähättän Tatarstannıñ säyäsi statusı, kiläçäk yazmışı turında süz alıp bardı.
Ädäbiät belän bäyle utırışta isä Ğazi universitetı professorı Xikmät Doğannıñ “Söyembikä” romanı belän dramaturg wä rässam Muzaffär Qayanıñ “Qazan mäläkäse Söyembikä” piessasınıñ yazılu tarixı turında mäğlümat birelde.
Cıyında Äzerbaycan xatın-qızları xoquqların saqlaw cämğiäte başlığı, Anqara universitetı dotsentı Xanım Xalilova da qatnaştı. Milli azatlıq öçen köräş alıp baruçı batır xatın-qızlar belän ğorurlanuın assızıqlawçı ğalimä xanım üzeneñ çığışında tatar xalqına teläktäşlegen citkerde.
Şiğerlär belän tögällängän “Söyembikäne häm Qazan şähitlären iskä alu cıyını”nda İskeşähär tatar cämğiäte häm Konya tatarları belän Ankara häm İzmirdağı qırım tatar cämğiäte wäkilläre dä qatnaştı.
Qazannıñ urıs ğäskäre tarafınnan ayulap alınuı häm şähri Qazannıñ yağıluınıñ 456 yıllığı uñayınnan İstanbulda da “İdel-Ural” cämğiäte Qazan şähitläreneñ ruxlarına bağışlap Qor’än uqıttı.


text:
Minem militsiä mine saqlıy...
Älege tarix bıyılnıñ aprel' ayında başlana. Qazanda yäşäwçe Viktor Litvin Qazan kommunal' milke belän idärä itü komitetı oyıştırğan auksionda kibet açu öçen Ğubkina uramındağı elekke diskoklub binasın arendağa alğan. Anda tözätü eşläre başlanğaç, 19nçı yün könne berniçä militsiä xezmätkäre binanı urap ala häm Sovet rayonınıñ ĞAİ başlığı Sergey Lavrov binanıñ xucasına, tözätü belän şöğillängän eşçelärgä eşne taşlap kitärgä boyırıq birä. Ul bu boyırıqnı bu binada däwlät avtoinspeksiäneñ idäräse bulaçağı belän añlata.Ber kön ütkäç, 20nçe yün könne, eşmäkär Litvinnı tağın ber tapqır kürgändä, şul uq ĞAİ başlığı anı qinıy. Qinalğan eşmäkär tabiblardan tieşle spravkalarnı cıyıp, Sovet rayonınıñ mäxkämäsenä möräcäğät itkäç, mäxkämä militsiä xezmätkärläreneñ ğämällären qanunsız dip taba. Ämma, şul uq rayonnıñ prokuraturası kiresençä uylap, Respublika Yuğarı Mäxkämäsenä şiqäyät yullarğa äzerlängändä, Tatarstan prokuraturası üz tikşerüen ütkärä. Tikşerü şunı açıqlıy. Sovet rayonınıñ başlığı Al'bert Kamaleyev bäxäs tudırğan binanı rayon militsiäse başlığı Fayaz Şabayevqa alırğa röxsät itkän häm Şabayev rayonnıñ ĞAİ başlığı Sergey Lavrovqa bu milekne qulğa alırğa quşqan. Ämma, monı dällillägän dokumentlar bulmaw säbäple, tikşerüçelär bik qızıqlı wäzğiätkä yulıqqannar. Eşmäkär Viktor Litvinnıñ advokatı söyli, ul tabiği säbäplärdän üz isemen äytmäwne soradı.
TasmaŞulay itep, militsiä başlıqlarınıñ Ğubkin uramındağı binanı alığız digän käğäze yuq. Xäyer, ul bula da almıy, çönki qanun buyınça, Sovet rayonı administratsiäseneñ kommunal' milektä bulğan binalarnı birü mömkinlege yuq. Monıñ öçen şähärneñ KUKİ isemle, kommunal' milek belän idärä itü komissiäse oyıştırılğan.
TasmaŞulay itep, Tatarstan prokuraturası quzğatqan cinäyät eşe bik faydalı misal bulıp çığa. Ber yaqtan ul xalıqnı üz xoquqların qurıqmıyça yaqlarğa öyrätsä, ikençe yaqtan ul militsiä başlıqlarına milek mäs`älälärendä qanunğa nigezlänep eşlärgä kiräklegen kürsätä.
İskändär Nurmi, Qazan


text:
Qazanda Yevraziä şähärläre mirasına bağışlanğan konferensiä başlandı
17 iyündä Qazanda, dönya mirası şähärläre oyışmasınıñ 1nçe konferensiäse üz eşen başlap cibärde. Älege oyışma citäkçeseneñ urınbasarı bulıp Qazan şähär başlığı Kamil İsxaqov tora.Xalıqara konferensiäneñ räsmi açılışı bulğan Piramida binasında, nindi genä il, nindi genä xalıq wäkile oçramadı. Biredä Misır, Gretsiä, Macarstan, Hindstan, İndoneziä, Qıtay, Törkiä, Tailand, Laos häm Bangladeştan kilgän şähär başlıqları, ğalimnär, cämäğät eşlekleläre buldı anda. Dönya mirası şähärläre oyışması barlığı 200 qaladan tora. Anıñ Tönyaq häm Könyaq Yevropa, Latin Amerika häm Afrikada 5 regional bülege eşli. Ä Yevraziä kontinentı şähärläre bülege buldırılğaç, Yevropa häm Aziä şähärläre mirasına bağışlanğan konferensiäne Qazanda ütkärergä qarar qılınğan häm bu çara 17 yündä başlandı. Ul ike kön däwamında baraçaq. Dönya mirası şähärläre xalıqara oyışmasınıñ Yevraziä bülege sekretare Rasix Sağitov söylägänçä, konferensiä Qazan qalasına böten dönyada turistlarnı kiterergä yärdäm itärgä tieş.
Turizmnan qala, älege cıyılışında milli mirasnı saqlaw, informatsiä çeltären buldıru, iminlek tä’min itü, bu eşkä yäşlärne cälep itü kebek mäs’älälär qaralaçaq. Konferensiäneñ açılış tantanasında Tatarstan Prezidentı da qatnaştı. Ul, globalizatsiä çorında milli mirasnı saqlaw ähämiätenä basım yasadı, häm Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ xalıqara konferensiäne sälämäläw telegrammasın uqıp birde.Bikä Timerova.


text:
Yevropa Berlege belän Rusiä arasındağı kileşü Berlekneñ 10 yaña äğzasına da cäyelderelde
1 Mayda Yevropa Berlegenä 10 yaña il quşıla. Bu waqiğa aldınnan Yevropa Berlege Rusiä belän bulğan kileşüen yaña äğzalarğa cäyelderü maqsatı belän söyläşülär alıp bardı. Mäskäw quyğan taläplär arasında iñ çetereklese - Baltik illärendäge urıs-telle azçılıqlar belän bäyle. Sişämbedä Luxemburgta ütkän oçraşudan soñ taraflar, nixayät, kileşügä ireşüen belderde.
Sişämbedä Luxemburğta ütkän oçraşuda berniçä ayğa suzılğan söyläşülärgä, nixayät, yomğaq yasaldı. Rusiä belän Yevropa Berlege arasındağı kileşüne yaña äğzalarğa cäyelderü turında yaña kileşü tözelde. Rusiä yağınnan anı tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov imzaladı. Yevropa Berlege yağınnan – xäzerge waqıtta Berlektä räislek itkän İrlandia tışqı eşlär ministrı Brian Cowen. Cowen, bu kileşü ike aradağı mönäsäbätlärne yaña däräcägä kütärä dip belderde:
Audio (Brian Cowen)
"Yevropa Berlege kiñäyüen iskä alıp, xezmättäşlek kileşüe yaña äğzalarğa cäyelä. Minemçä Yevropa Berlege belän Rusiä May ayında näticäle sammit ütkärep, mönäsäbätlärne yaña däräcägä kütärä ala. Bu kileşü Rusiä häm Yevropa Berlegenä kiñäyüneñ faydasın kürergä möminlek aça."
Kileşügä östäp, Rusiäneñ borçuların iskä alğan urtaq belderü yasaldı. Anda Kaliningrad, viza, azçılıqlar turında äytelä. Baltik illäre ayırım telgä alınmağan, ämmä şundıy cämlä bar: Yevropa Berlegendä äğzalıq – keşe häm azçılıq xoquqların yaqlaw öçen garantia bulıp tora. Sergei Lavrov, Rusiä Duması kileşüne raslasın öçen, Yevropa yağınnan azçılıqlar mäsäläsendä östämä adımnar kiräk bulaçaq, dide:
Audio (Sergei Lavrov)
"Şunısı quanıçlı, yaqın arada bezgä Yevropa Berlegeneñ azçılıqlarnıñ cämğiyäwi integratsiäse turında planın birergä wäğdä ittelär. Bez anı centekläp tikşererbez. Xäzer ireşelgän kileşüne ğämälgä quyu möxim. Rusiä Duması kileşüne raslağanda näq menä şunı iskä alaçaq."
Lavrov süzlärençä, Rusiä bu kileşüne cäyelderügä älegä şartlı räweştä genä bara. Yänäse, Mäskäw quyğan şartlar ütälmäsä, Duma kileşüne raslamasqa da mömkin. Bu uñaydan Eston häm Latış diplomatları, Rusiä yaña şartlar quyıp, söyläşülärne tağın berniçä ayğa suzırğa mömkin digän borçılu belderde. Yevropa Berlegeneñ Tışqı eşlär komissarı Chris Patten, bu borçularnı kire qaqtı. Kileşü belän urtaq belderü – ikese ike närsä, alar şartlar belän bäylänmägän dide ul:
Audio (Chris Patten)
"Äydägez, terminnar belän tögäl bulıyq. Urtaq belderü häm kileşüne yaña äğzalarğa cäyelderü turında söyläşülär paralel räweştä bardı. Bez şartlar turında söylöşmädek, bez bu mäsälälärne paralel räweştä tikşerdek."
Düşämbedä Latvia wäkilläre ğädäti bulmağan ber adım yasadı. Utırış başlanır aldınan alar ministrlarğa öläşengän qäğäzlär arasına ber möräcäğät qıstırıp çıqtı. Bu qäğäzlär ğädättä açıq taratılmıy, ämmä berse Azatlıq xäbärçese qulına kerde. Möräcäğättä, Copenhagenda kileşengän şartlarğa tuğrı qalırğa çaqırılğan. Latvia wäkilläre äytüençä, alar bu möräcägätne Rusiäneñ azçılıq mäsäläsen qabat kütärüen buldırmas öçen yasağan.
Ali Gilmi, Praga


text: Qıtay häm Hong Kong SARS virusınnan ülgän keşelärneñ sanı arta dip xäbär itte. Qıtayda bu san 99ğa , Hong Kongta isä 97gä citkän. Dönya buylap üpkä yalqınsınuınıñ yaña tören 4 meñnän artıq keşe yoqtırğan. Qıtay tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Liu Jinchao, “awırunıñ taraluı-moña qadär bulğan ber faciğa belän dä çağıştırırlıq tügel” dip belderde. Hong Kongta bügen 200 meñgä yaqın mäktäp uquçıları yañadan uqu yortlarına yöri başladı. SARStan saqlanır öçen alarğa bitleklär kiergä quşılğan.


text:
Paqstan: saylaw mäclese şimbä könne yaña prezidentnı saylıy
Paqıstan Ğomum Parlement häm töbäk qanun çığaruçılarınnañ torğan, saylaw mäclese, ilneñ kiläçäk prezidenteñ irtägä saylayaçaq. Saylawlarda, Prezident Pärwäz Möşärräf isä, saylawlar da ciñär dip kötelä. Ul qanun çığaruçılar tarafınnañ yaqlansa da, oppozitsä säyäsätçeläre anı namzätlektäñ baş tartuın sorap aña protest belderälär.
Xäzerge waqıtta, Paqstan xärbi başlığı wazifalısın da başqarğan, Möşärräfkä qarşı, 160 qanun çığaruçı, protest belderep eşläreñ taşlap kittelär. Köpçelek tawışnı yawlağan namzät kiläse 5 yıllıqqa Prezident itep belgelänäçäk. Saylawlarda, 5 namzät köräşä. Möşärräf Paqstan möselman ligası partiasınnañ qatnaşa.
Oppozitsiädäge qanun çığaruçılar, İslamçı törkem häm advokatlar berlege, Yuğarı mäxkämägä, Paqstan xärbi başlığı bulğan Pärwäz Möşärräfne saylawlardañ alırğa dip ğariza yazğannar ide. Alar, Xärbi başlıq bulğan beräw Prezident bula almas dip däğwä itä. Yuğarı mäxkämä isä bu şikäyätlärneñ kübeseñ kire qaqtı. Läkin saylawlardañ ber kön alda, mäxkämä, kilgän şikäyätlärne qaraw öçen, prezident saylawları planlaştırılğança irtägä bulaçağın läkin näticälär isä sonınnañ iğlan iteläçäk digän qarar iğlan itte. Başta, Möşärräfneñ namzätlegen şartsız qabul itkän Mäxmäneñ, näticälärne kütterü qararı, kötelmägän xäl buldı.
Möşärräf belän kileşü waqıtında, Bhutto, üzenä qarşı korupsiä ğayepläwläreñ qotılırğa tırışa ide.
Küzätüçelär, üz ilendäge säyäse krizis säbäble, Möşärräfkä köçle bulıp qalu öçen Bhutto firqäsennäñ yaqlaw keräk bulaçaq dip saniy.
Saylawlar Qazan waqıtı belän irtängä säğat 7 dä bulaçaq.


text:
İnde mäğlüm bulğança bu atnadadan başlap Başqortstanda prezident saylawlarında qatnaşırğa teläwçelär räsmi töstä dokumentların saylaw komissiäsenä tapşıra ala. Berençe namzätlär isemnäre bilgele buldı da inde.
Bügen sezne respublikadağı Salawat şähäre tatar ictimaği üzägeneñ uñışlı eşe belän tanıştırırğa cıyınabız. Anda bıyıl üzäk tırışlığı belän mäktäplärdä tatar sıynıfları açıldı, yaña yıldan tatar telle yaña basma çığara başlarğa cıyınalar. TİÜ räise belän äñgämäne Azatlıq radiosında t1ıñlağız.
Fänis Fätxi, Ufa


text: Könyaq Korea 1980-nçe yıllarda plutoniy belän sınawlar ütkärgänen tanıdı. Könyaq Korea räsmie süzlärençä, xäzer bu mäsäläne Xalıqara Atom Energiä İdaräse tikşerä. Uzğan atnada räsmi Seul 4 yıl elek keçkenä külämdä bayıtılğan uran belän sınawlar ütkärgänen tanığan ide. Bu matdälärneñ ikese dä atom qoralında qullınıla. Könyaq Koreanıñ Atom iminlege idaräse başlığı Kim Yong-Shik, bu fäqät tınıç maqsatta sınawlar, bez Xalıqara Atom Energiä İdaräse qağidälären ütäwne kiläçäktä dä däwam itäçäkbez, dide. Seulnıñ şuşı belderüe Tönyaq Koreanıñ atom programması turında barğan 6-yaqlı söyläşülär waqıtına turı kilde. Räsmi Pxenyan, Seulnıñ bu eşçänlege töbäktä qoral yarışına kiterergö mömkin digän kisätü yasadı.