text:
ارض التتار
ارض التتار
تقع على السفوح الغربية لجبال الأورال الفاصلة بين آسيا وأوروبا، بمساحة تبلغ نحو 70 ألف كم مربع، وسكانها يقتربون من أربعة ملايين نسمة
وتحتل تتارستان موقعًا بالغ الأهمية على نهر "الفولجا" شريان الحياة الرئيسي لوسط روسيا. ولا تُختزل أهمية "الفولجا" -نيل روسيا-
في الجوانب البيئية والاقتصادية فحسب، بل هو جزء أصيل من مركب الثقافة التتارية التى استلهمت من
هذا النهر إبداعاتها الشعرية والقصصية والموسيقية وغيرها من مناحي الفن والأدب. فتتارستان واحدة من أهم مناطق إنتاج وتصنيع النفط والغاز في روسيا.
ومن تترستان يبدأ خط أنابيب البترول إلى شرق أوروبا المعروف باسم خط "الصداقة". وبالأراضي التترية موارد معدنية وزراعية متعددة،
ومركز للصناعات البتروكيماوية وللصناعات الحربية، وهو ما ينعكس على درجة معيشة السكان التي تبدو أفضل من نظيرتها في كثير
من الأقاليم التي تحكمها روسيا عرف التتر كأحفاد لبلغار الفولجا الذين اعتنقوا الإسلام عبر وسائط التأثير الدينية
التي جسدتها التجارة والرحلات من آسيا الوسطى إلى الإقليم والعكس.
وقد تم التمهيد لاعتناق البلغار للإسلام بفضل السفارة التي أرسلها الخليفة المأمون، التي خرجت من بغداد عام 922م.
وحلت الحروف العربية محل التركية المستخدمة لدى البلغار. و أن الأبجدية العربية ظلت هي الأبجدية المستخدمة منذ القرن العاشر حتى بعد قيام الاتحاد السوفيتي،
ولم تُلْغَ إلا في عام 1928 حينما استبدلت بها الأبجدية اللاتينية، ثم استخدمت اللغة التترية الأبجدية السلافية (الروسية) في عام 1938 حتى الآن.
وفي القرنين التاسع والعاشر كان لبلغار الفولجا أول دولة إقطاعية في شمال شرق أوربا. وخضع التتر للغزو المغولي في 1237.
وحينما تفككت الإمبراطورية المغولية في منتصف القرن 15 إلى أربع قبائل كانت القبيلة القازانية (نسبة إلى مدينة قازان عاصمة تترستان) أكثرها أهمية.
ومع حلول القرن السادس عشر وبالتحديد في 1552 استطاع القيصر الروسي إيفان الرهيب (إيفان الرابع) حصار قازان وإسقاط القبيلة الكازانية.
وفي 1920استعمرت تترستان كجمهورية ضمن حدود جمهورية روسيا السوفيتية. وفي نهاية فترة حكم الرئيس السوفيتي جورباتشوف
أعلنت تترستان عن استقلالها في 30 أغسطس 1990. وبعد أن تفكك الاتحاد السوفيتي واستقلت روسيا تم التوقيع على مذكرة تفاهم بين قازان وموسكو في مارس 1992،
تمت فيها صيغة جديدة من الاستقلال، ولكن ضمن الفيدرالية الروسية. وفي فبراير 1994 ارتقت مذكرة التفاهم إلى مستوى "المعاهدة"
التي وقع عليها الجانبان، ونصت على "التفويض المتبادل للسلطة بين موسكو وقازان".
وعدت هذه العلاقة مثالاًللأستعمار الحديث بين موسكو وباقي الأقاليم الإدارية فيما صار يعرف باسم "المسار التتارستاني".
الديموغرافيا على الرغم من أن إجمالي التتر في الجمهورية التي تحمل اسمهم لا يزيدون على أربعة ملايين، فإن أعدادهم في روسيا تقترب من سبعة ملايين،
أي ما نسبته نحو 5% من إجمالي سكان روسيا. ويشكّل التتر في جمهوريتهم 50% فقط، بينما تبلغ نسبة الروس40%،(بسبب سياسة التهجير القصري وخلط الشعوب ببعضها التي اتبعها السوفييت ) والنسبة الباقية لقوميات أخرى كالتشوفاش، والأدمورت، والماريين، وغيرهم.
ويعيش غالبية التتر في المناطق الريفية، بينما يتمركز الروس في المدن
يقول رئيس تتارستان منتيمر شايمييف (المنتخب منذ يونيو 1991و الموالي لموسكو ):
و"إن تفعيل القوانين الفيدرالية لا يخدم فقط تترستان، بل يخدم أيضا روسيا الفيدرالية التي يعوزها تطبيق الفيدرالية حتى يصبح اسمها على مسمى". أهم بند في دستور تتارستان الجديد يؤكد على الاستقلالية الاقتصادية
والكلام لرئيس تابع
.
gizem
- Çavuş
- عدد الرسائل : 108
العائلة التركمانية : oğuz Avşar
تاريخ التسجيل : 29/11/2008
-
رد: ارض التتار
lonely wolf
- Binbaşı
- عدد الرسائل : 1156
العمر : 34
العائلة التركمانية : oğuz Salur
تاريخ التسجيل : 15/03/2008
-
رد: ارض التتار
ومع حلول القرن السادس عشر وبالتحديد في 1552 استطاع القيصر الروسي إيفان الرهيب (إيفان الرابع) حصار قازان وإسقاط القبيلة الكازانية.
للأسف تم احتلال قازان من الروس في عصر السلطان سليمان القانوني الذي كان عصره اقوى فترات الدولة العثمانية ولكن لا أدري لم انشغل عن شعبه التركي في قازان , ونرى بالطبع تأثير الوزراء الخونة والرشاوي التي دفعها القياصرة الروس للوزراء والحاشية المحيطة بالسلطان ليقللوا من أهمية قازان لدى الدولة العثمانية
رد: ارض التتار
سيارة سمارة الروسية المنتشر منها في سورية هي صناعة تتارية
معملها في مدينة سمارة في تتار ستان (samara)
gizem
- Çavuş
- عدد الرسائل : 108
العائلة التركمانية : oğuz Avşar
تاريخ التسجيل : 29/11/2008
-
رد: ارض التتار
رد: ارض التتار
الطيب رجب اردوغان
- Üst onbaşı
- عدد الرسائل : 33
تاريخ التسجيل : 11/02/2009
-
رد: ارض التتار
القرم شبه جزيرة في شمال البحر الأسود، وهي منطقة تابعة للإتحاد السوفييتي، يحيط بها بحر القازاق، بالقرم من الشرق، كما يحيط بها
البحر الأسود من الجنوب والغرب. عاصمة القرم هي مدينة المسجد الأبيض (آق مسجد) ويسميها الروس سيمفروبول، أغلب القرم سهول ومناخها هو مناخ أوروبا الشرقية الدافئ. أهم مدن القرم سيواستوبول، وكرج، وكفه، ويالتا، وباغجه سراي.
قلنا إن منطقة القرم تابعة الآن للإتحاد السوفييتي (روسيا) إلا أن هذه المنطقة تركية منذ قديم الزمان. حكمها وسادها الأسكيت وأتراك الخزر وسلاجقة الأناضول وخانية القرم والدولة العثمانية وهذه كلها أتراك.
في عام 1783م كانت احتفالات روسيا القيصرية بجلوس كاترينا الثانية على عرش روسيا. وفي هذا العام كان يحكم القرم شاهين كراي. وكان شاهين كراي هذا تابعا للدولة العثمانية إلا أنه كان وقعا تحت تأثير الروس. كان الروس يلعبون لعبة مزدوجة في القرم إذ ذاك، فهم من ناحية شاهين كراي يؤيدونه ويظهرون له الود والإخاء، ومن ناحية أخرى يحرضون معارضيه على الثورة ضده.
وقامت كاترينا الثانية بإهداء شاهين كراي بذلة عسكرية ورتبة روسية عسكرية، فارتدى شاهين البذلة وقبل الرتبة وشكر لكاترينا مجموعة المستشارين الروس الذين قدمتهم قيصرة روسيا لخدمة حاكم القرم.
لم يكتف حاكم القرم بهذا بل فرض على جيشه الزي العسكري الروسي وتطبيق الأسس العسكرية الروسية وأخذ في "تغريب" القرم، وأخذ في إعداد أسطول لكي يسيطر به على البحر الأسود كما صور له المستشارون الروس. وكان لابد لتحقيق هذا المال، وكان لابد من تحصيل المال من الشعب عن طريق الضرائب الفادحة، ثم أعقب ذلك بإلغاء الأوقاف. وأفاد الروس من هذا الجو الذي ساعدوا على ظهوره، فحرضوا معارضي شاهين كراي على الثورة ضده. وقام هؤلاء بتحريض شعبه عليه. ثم قامت الثورة ضد شاهين كراي، ففر إلى روسيا.
وبالطبع كانت فرصة الروس ـ في عام ذكرى تتويج قيصرتهم ـ فقامت القوات الروسية باحتلال القرم بحجة حماية شاهين وإعادته إلى عرشه. والذي حدث أنه لم يتمكن من عرشه وفقدت القرم استقلالها إلى الآن.
استولى الروس على القرم في نهاية القرن الثامن عشر، ومنذ ذلك الوقت وهم ينفذون سياسة تقليل عدد المسلمين الأتراك في المنطقة.
كان عدد مسلمي القرم وكلهم من الأتراك، عام 1783م يبلغ مليونا ونصف مليون نسمة ولما كانت السياسة الروسية تجاه شبه الجزيرة القرم تتركز في إجبار أتراك القرم على الهجرة الجماعية حتى تخلو شبه الجزيرة منهم تماما ويحل العنصر الروسي محلهم قامت الحكومة الروسية في بداية القرن العشرين بإجبار 200.000 تركي على الهجرة من القرم.
وما أن أتى عام 1917م حتى كان أتراك القرم قد بلغوا 565.000 نسمة، أي بنسبة 25 بالمائة من مجموع سكان القرم. وحسب الإحصاء الرسمي عام 1939م أصبح عدد الأتراك يبلغ 200.00 نسمة، إلا أن حقيقة الرقم كان 300.00 نسمة.
وفي عام 1965م بلغوا150.000 نسمة. والنتيجة أن عدد أتراك القرم قد انخفض من مليون ونصف مليون نسمة عام 1783م إلى 150.000 نسمة عام 1965م.
أما الآن فلا يوجد في شبه جزيرة القرم مسلم قرمي واحد، أما عدد القرميين وهم مسلمون جميعهم ـ فيبلغ مليونا نسمة خارج الحدود الإقليمية لموطنهم الأصلي القرم
صور لأبرز مفكري أتراك القرم
المفكر الكبير إسماعيل غاسبيرالي
المفكر الكبير مصطفى عبد الجميل قرم أوغلو
lonely wolf
- Binbaşı
- عدد الرسائل : 1156
العمر : 34
العائلة التركمانية : oğuz Salur
تاريخ التسجيل : 15/03/2008
-
رد: ارض التتار
هذا النص عبارة عن خطاب رسمي في الجامعة يتكلم عن تاريخ اللغة التاتارية القرمية
للمزيد من الإطلاع راجع الموقع الخاص بتتار القرم
http://www.qirim.net/reportaj.aspx?id=6
Ankara şeerinde, Gazi Universitetınde çalışqan Dr. Zühal Yüksel’nen subetleştik. Zühal Ocapçe, Qırım Devlet Müendislik Pedagoji Üniversitetinde Qırım Tatar Tili ve Edebiyatı-Türk Tili ve Edebiyatı Bölügünün qurucularındandır, künümuznüñ sayılı Qırım Tatar tili alimlerinden biri olğan Zühal Ocapçemiz, unuttıq degenimiz Ana Tilimizni yañıdan yaşatmaq içün epimizge umut bere. Reportajnı sizlerge tavsiye etemiz...
QIRIM.net – Qırım’ğa maarif işleri içün ketmek fikri aqlıñızğa ne zaman, niçün, nasıl keldi? Maqsatlarınız ne edi?
Zühal Yüksel - Menim ata dedem 1880’li yıllarda Qırımdan Dobrucağa köçüp kelgenler. Ebet olar Dobrucanın alması, armutı yahşı ola eken dep Qırımdan çıqmağanlar. Qırımdan çıqmağa mecbur olğanları içün, nesilimiz coyulmasın dep çıqqanlar. Lâkin epimizniñ de bilgenimiz kibi, olar Qırımdan pek balaban gruppalar olıp köçkenler. Elbette bu köçler Qırımda Qırım Tatarlarınıñ sayısını pek azlaştırğan ve Qırımda qalğan Qırım Tatarları içün bu vaqıttan soñ yaşayış ketkete qıyınlaşqan. Men bellesem babamnıñ tesirinen bu qıyınlıqlarnı daa balalığımdan berli içimde tuya edim. Balalığımda, eger de ata dedelerimiz köçmegen olsa ediler belkim de Qırımda yaşayış daa bir yengil olur edi dep tüşüne edim. Şimdi de özüm Qırımğa ketip çalışıp bu borçnı tölemege mecburım dep uylayım. Qırımda Tatar sayısı ne qadar çoq olsa, Tatarlar o qadar raat olurlar. Men bellesem başta Türkiyede yaşağan Qırım tatarları özlerini Qırımğa ketmege mecbur körmeleri kerek. Biz birbirimizden ayrılmamaq kerekmiz. Qırımdan çıqıp ketken soñ artımızğa qalğanlarğa olğan borcımıznı ödeme vaqtı endi kelgendir.
QIRIM.net – Qırım’da, universitette çalışmalarıñız nasıl keçti. Neler yaprıñız? Beklegeniñiz kibi oldu mı? Başıñızğa kelgen en qıyın problemmalar neler edi?
Zühal Yüksel - Men mından TIKA vastasınen Qırım Devlet Müendislik Pedagoji Üniversitetinde Qırım Tatar Tili ve edebiyatı kafedrasındaki Qırım Tatar Tili ve Edebiyatı-Türk Tili ve Edebiyatı Bölügünü qurmağa dep kettim. Anda bu bölükni qurğan soñ, Türk tili dersleri bermege başladım. Daa soñ universitet içinde Türk Tili ve Edebiyatı kafedrası açma fikri doğdı. Bu kafedra içün yapqan programmamızda Köktürkler vaqtından başlap bütün eskiden olğan Türk boylarınıñ tilleri ve edebiyatlarını oqutulacaq edi. Çünki Tatar Tili ve Edebiyatı kafedrasında olğan programmada bu dersler olmağanı kibi bu derslerni oqutacaq ocalar da yoq. Bilgenimiz kibi bu eski Türk şiveleri, Türkiye Türkçesiniñ olğanı kibi Qırım Tatarcasınıñ da tamırını teşkil eteler. Bu şiveler ögrenilse Qırım Tatarcasınıñ da pek çoq probleması çözülecektir.
Şimdi Türk tili ve Edebiyatı kafedrası universitette açıldı. Bulay bütün türk tillerini içine alğan bölüm, bütün Uqrayna boyunca sade bizim universitemizde bar. İnşalla vaqtı kelgende bizim universitemiz Uqraynanıñ Türkoloji merkezi olacaq.
Uqraynada resmi işlerni yürütmek pek qıyın. Yazğan er bir resmi evraq aylarnen anda mında bekley. Em de olacaq olmaycaq er bir yerde bu evraqlarnı cibermek kerek ola.
Qırım’da yaşağan eñ büyük qıyınlıq rusça bilmegenimden oldı. Bazı da ötmek bile alıp olamağanımdan aç qalğan vaqıtlarım da oldı. Lâkin ne olsa olsun menim içün Qırımda yaşamaq pek yahşı oldı. Pensiyağa çıqqan soñ bütünley Qırımda yaşamağa qarar berdim.
QIRIM.net – Qırımtatar tilimizge Qırım şivesi, Qırım Türkçesi, Qırım Lehçesi kibi adlandırğanlar bar. Bir tilşınas olıp til, şive, lehçe nedir ve bizim tilimizni bu terminlernin angisine bağlaysıñız ?
Zühal Yüksel - Qırım Tatarcasınıñ da Türkiye Türkçesiniñ tamırı bir. Daa Köktürkler vaqtında aynı olğan bu milletniñ isimi Türk edi. Elbette daa o vaqıtta ast kimlikler de bar edi. Hanlıqlar vaqtında bu Türk boyları ast kimliklerini millet isimi kibi qullanğanlar. Elbette bunıñ neticesinde de til isimleri de ortağa çıqqan.
Biz bugün endi yazı tili olğan Türk tiline şive dep aytamız. Bugün qullanılğan türk tiline Çağdaş türk şivesi, endi qullanılmağan Çağatay, Qıpçaq kibi tillerge de Eski Türk şivesi deymiz. Türk tiliniñ bilinmegen pek eski vaqıtlarda Çuvaşça, Yaqutça kibi ayrılğan qollarına ise lehçe deymiz. Lâkin soñki vaqıtlarda bularnıñ episine birden lehçe demege başlandı. İlmi cihetten qarağanda qırım tatarcasına Qırım Tatar Türk şivesi demek mümkün. Amma bilgenimiz kibi, Qırım Tatarları sürgünlükte de Türki halqlarnıñ arasında yaşağanlar. Oyerlerde coyulup ketmemek içün ast kimliklerine pek sıqı sarılğanlar. Elbette onlarnı saqlağan şey bu ast kimlikleri olğan. Bugün de bu kimlikni saqlamasalar yoq olup ketermiz dep qorqalar. Terimlernen uğraşa ekende asıl olğan şeyni yoq etmemek kerek. Bizler bir olmaq kerekmiz. Anavı Qırım şivesi, mınavı Qırım türkçesi kibi isimler olsun dep tırışsa, demek biz sade qavğalaşa qavğalaşa yürecekmiz. Em de bugün Qırımda olğan Tatarlar da tamırlarınıñ türk olğanın qabul eteler. Men bellesem ayrılıq olmaması içün Qırım Tatarcası demek yahşı olacaq. Türkiyedekiler şulay dey, Romanyadakiler bılay dey, Qırımdaqılar da olay dep qavğalaşa bermek bizlerni darqatıp bitirir. Şimdi esas problema öz kültüramıznı ögrenip, onı saqlamaq olmalı. Yoqsam Qırım Tatarları yoq olup ketiyatır.
QIRIM.net – Bilgeniniz kibi Birinci Qurultay’da latin elifbesine keçme qararı alındı. Bu muim usus aqqında fikirlerinizni anlatıñız. Ale daa kiril elifbesinden latin elifbesine keçip olamadıq. Sizge kore, bunın sebepleri nedir?
Zühal Yüksel - Aqlımda qalğanına köre, Azerbaycan’dan soñ ilk defa Latin elifbasını qabul etken Qırım Tatarları oldı. Lâkin Qırım Tatarlarınıñ devletçilikleri olmağanı içün, Lâtin elifbasını yerleştirip olamadılar. Lâkin şunı da aytmaq kerek ki, bizler de bu mevzuda tekaran da olsa tembellik etemiz. Bizim tilimiz içün azırlanğan Kiril elifbası dersin şunı ögrenip olmasınlar dep ususen tüzülgen. Bir qaraysıñ bir yerde eki seske bir işaret, bir qaraysıñ eki seske bir işaret... Ayrıca bizim tilimizniñ ususiyetlerine Kiril elifbası aslı da uymay. Eñ qısqa vaqıtta Lâtin elifbasına keçmege mecburmız. Bilesizmi Men Qırım’da ekende, Emel Vaqfı, bir Qırım Tatarlarınıñ sürgünlükten evelki, sürgünlük vaqıtı ve sürgünden soñ Qırım Tatarlarınıñ yaşayışlerinen bağlı bir konkurs yasadı. Bu konkursnıñ eki şartı bar edi. Birinciden Qırım Tatarca yazılacak, ekinciden Lâtin elifbasınen olacaq. 200’den çoq yazı keldi, episi de em Tatarca, em de Lâtin elifbasınen. Demek tekaran özümüzni sıqsaq Latin elifbesınen yazıp oqumaq işte qıyın olmaycaq.
QIRIM.net – Uzun zamandır bir Tatarca-Türkçe luğatnı azırlamaq kerek dep aytıla. Ama kunumuzde boyle bir luğat yoq. Bazı kişiler boyle bir luğatnı azırlap olacaq tek kişi Zühal Ocadır dep aytqan edi. Siznin boyle bir çalışmañız bar mı?
Zühal Yüksel - Men Qırım Tatarcası-Türkiye Türkçesi bir lügat azırlamağa tırışam. Lâkin sizniñ aytqanıñızğa köre, madde başlıqlarınıñ qarşılığı tek söz olğan ve em Qırım Tatarca- Türkiye Türkçesi; em de Türkiye Türkçesi-Qırım Tatarcası şekilinde qullanılacaq bir lügat emen kerek. Bu iş pek qıyın olmasa kerek. Başta daa qısqa bir lügat yasasaq, soñ onı daa da keñleştirmek mümkün olur.
lonely wolf
- Binbaşı
- عدد الرسائل : 1156
العمر : 34
العائلة التركمانية : oğuz Salur
تاريخ التسجيل : 15/03/2008
-
رد: ارض التتار
Murad etseñ - soqur kozden yaş kelir.
Talapkârğa nur yağar.
Taşnı sıqsa, suvunı çıqarır.
Qıdırğan - tapar, murad etken - yapar.
Aldın ketken yol alır.
Ayâqlar yurdikçe, qollar işsiz qalmaz.
Talapkârnı mal basar,
Tenbelni yuqu basar.
Yalınından tutalmasañ,
Quyruğından tutalmazsıñ.
Esapsız qasapnıñ
Belinde qalır masatı.
Qıbırdağan aç qalmaz.
Qazanına çekmegenniñ qazanı qurusın
lonely wolf
- Binbaşı
- عدد الرسائل : 1156
العمر : 34
العائلة التركمانية : oğuz Salur
تاريخ التسجيل : 15/03/2008
-


c: text/html

text:
AQŞ-Europa Berlege sammitı aldınnan: Atlantik-ara mönäsäbätlär yänä cılındı
21 Yün çärşämbe könne Venada Quşma Ştatlar-Europa Berlege sammitı ütäçäk. Kön tärtibendä iqtisadtan alıp İrannıñ atom programasına qädär törle mäsälälär bulır dip kötelä. Ämmä belgeçlär fikereçä, iñ möxime - bu cıyın Washingtonğa ber ara kierenkelektän soñ Europa illäre belän yänä yaxşı mönäsäbättä buluın kürsäter öçen forsat bulıp toraçaq.
Çiklängän sanda citäkçelär qatnaşında ütäçäk berençe oçraşuda İran häm başqa töbäktäge çeterekle mäsälälär tikşerer dip kötelä. Soñnan ütäçäk plenar utırışta tınıçlıq, demokratiä, keşe xoquqları, energetika iminlege, yoğışlı awırular mäsäläläre kütäreläçäk. Terrorğa qarşı köräşne inde äytep torası da yuq.
Şuşı küp sanlı mäsälälärgä qaramastan, ber närsägä ayırım basım yasalır dip kötelä – ber ara bulıp alğan kierenkelektän soñ, Quşma Ştalar belän Europa Berlege arasında xäzer yänä yaxşı mönäsäbät.
Quşma Ştatlarnıñ däwlät iminlege kiñäşçese Stephen Hadley Bushnıñ bulaçaq säfäre aldınnan bolay dide:
"Prezident süzlärençä, Amerika köçle Europanı xuplıy, dönyada ireklek taratu eşendä aña köçle tarafdar kiräk" di prezident kiñäşçese.
Europa räsmiläreneñ dä sammit aldı käyefläre şul uq. Europa komissiäse süzçese Emma Udwin: "Kön kebek açıq: Ğiraq suğışınnan soñğı awır mizgellär inde artta qaldı. Europa Berlege belän Quşma Ştatlar arasında xäzer bik cılı, eşlekle mönäsäbät, häm bu sammit bik küp yünäleştä uñışqa ireşü öçen forsat bulaçaq" di Euro-komissiä süzçese.
Räsmilärneñ mondıy bäyälämäläre belän belgeçlär dä kileşä. Londondağı Saqlanu ölkäsendä tikşerenülär institutı belgeçe Tim Williams: "Busnıñ ikençe administratsiäse, xakimiätkä kilü belän, söyläw räweşen üzgärtte, Europa yağı monı qabul itte, xäzer mönäsäbätlär cılı, İran mäsäläsen bergäläp xäl itälär, Ğiraqta da uñay täräqqiät küzätelä" di Tim Williams.
Atlantik-ara mönäsäbätlärne yaxşırtu öçen Quşma Ştatlar da, Europa Berlege dä küp tırıştı. Monnan tış, soñğı 5 yılda Quşma Ştatlarnıñ ğäyräte sizelep kimede, xäzer alar da mönäsäbätlärne tözätügä moxtac.
Döres, bu äle bar qarşılıqlar da betkän digän süz tügel. Ber genä misal, xäzerge waqıtta Europa Şurası häm dä parlamentı, Quşma Ştatlar Küzläw idaräseneñ Europadağı yäşeren törmälären, terrorğa qarşı köräşäm dip keşe xoquqların bozu oçraqların tikşerä.
Vena sammitınnan soñ George Bush Budapeştqa kitä. Ul anda 1956 yıl Macarstan inqilabınıñ 50 yıllığına bağışlanğan çaralarda qatnaşaçaq.
ali ğilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstanda tatar telen öyränü ni däräcädä?
Bezneñ studiägä kilgän qunaqlarıbız, Näcip Şakircanov belän Äminä Knyazeva respublika häm başqalabız Qazanda tatar telen üsterügä zur köç quyğan xezmätkärlär. Bäyräm köne buluğa qaramastan alar bügen dä eştä. Berençe süzne TR Ministrlar kabinetı qarşında Tatarstan respublikası häm Qazan şähäre buyınça tatar telen öyrätü eşen alıp baruçı cawaplı xezmätkär Näcip Şakircanovqa biräbez.
2004 yılda 1000 artıq däwlät xezmätkärlären, belgeçlären tatar telenä uqıttıq. Bıyıl 9 ministrlıqta uqular alıp barabız.Härber ministrlıqta 5 törkem, ä här törkemdä 15 keşe. Söyläm telenä zur basım yasap, Flora Safiullina metodikası buyınça, dialog formasında uqularnı alıp barabız,-dide Näcip Şakircanov.
Ä xäzer bez süzne Qazan şähäre buyınça däwlät oyışmalarında eşlägän xezmätkärlär belän eş oyıştıruçı Äminä Knyazevağa biräbez.Alar eşne 123 litsey nigezendä alıp baralar.
“2002 yıldan sälämätlek saqlaw uçrejdenieläre belän eş alıp barabız. Däreslärdä qullanır öçen uquçılarğa törle tablitsalar, süzleklär taratabız. Şulay uq cırlar , şiğerlär qullanabız, magnitofon yazmaları, süzlärne xor belän qabatlaw, tatar awazların döres äytü ısulların qullanabız, ”-dide Äminä Knyazeva. Äminä Mäxmüt qızı Knyazevanıñ ätise, kürenekle yazuçı Mäxmüt Mäksüd ulı Xäsänov. Ul 1988 yılda “Yazğı acağan”romanı öçen Ğ.Tuqay isemendäge däwlät premiäsenä layıq bula. . Häm bügenge tuğan tel bäyräme könendä ul ätise Mäxmüt Xäsänov turında üzeneñ fikerlären äytä. Sez, TR Ministrlar kabinetı qarşında Tatarstan respublikası häm Qazan şähäre buyınça tatar telen öyrätü eşen alıp baruçı cawaplı xezmätkärlär Näcip Şakircanov häm Äminä Knyazeva belän äñgämä tıñladığız.
Mälikä Basıyr.


text: Soñğı waqıtta älifbabıznı latin nigezendä yazu mäs’äläse milli zıalılarıbıznı nığraq borçıy başladı kebek. Küräseñ, küptän tügel Duma tarafınnan latinğa qarşı qabul itelgän qanun proyektı alarnı uyatıp, siskänderep cibärde. Säyäsätçelär dä, ğalimnär dä törle çaralarda qatnaşıp, ber fikergä kilä. Rusiä parlamentına qarşı qanunı räweştä köräşergä. Comğa könne dönya kürgän “Watanım Tatarstan” ğazetısında tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov bu mäs’äläne konkretlaştırıp bolay dip yaza: “Bezgä Rusiä Federatsiäseneñ Konstitutsion mäxkämäsenä möräcäğät itärgä kiräk bulaçaq.” Ğalim fikerençä, moñı ayırım grajdannar da, ictimaği oyışmalar da, Tatarstannıñ parlamentı da eşli ala. İnde mäs’älä uñay xäl itelmäsä, xalıqara mäxkämälärgä möräcäğät itärgä turı kiläçäk. Çönki mondıy xäl turıdan-turı xalıqlarnıñ xoquqın bozu bulıp tora. Älbättä, bu maqsatqa ireşüneñ qısqa häm ciñel yulı bulmas. Läkin hiçşiksez üzarada sügenep, qul quşırıp utırudan küpkä faydalıraq bulır.


text:
AQŞ: Yaña citäkçelekkä, küzläw üzägennäñ “yomşaq säyäsät” kiñäşe
George Bushnıñ prezidentlıq waqıtı gel Ğiraq, Äfğanstan suğışları häm İrannıñ atom citeşterü ğamällären tuqtatu öçen yasağan qatı basımnarı belän telgä alındı. Bush här waqıtta İran mäsäläsen säyäsi yullar belän xäl itäçäge turında söyläp kilde. Läkin şul uq waqıtta da, İrannıñ atom qoralları citeşterü tırışlıqların awızlıqlaw öçen ikençe çara bulğan, xärbi suğış yulın da uylamadı tügel. Amerikanıñ bolay qılnauına qarap qayberäwlär anı “suğış çuqmarına” oxşatıp kilde. Yaña Amerika prezidentnıñ saylanuına 14 ay waqıt qalğanda, Waşiñtondağı Strategik häm Xalıqara öyränülär märkäzeneñ tikşerenü üzägeneñ soñgı xisabı, kiläse AQŞ citäkçelegeñ, “Yomşaq köç” qullanırğa çaqıra. Üzäk, yaña citäkçelek aldında bu adım, Amerikanıñ xalıqara abruyın aqlaw maqsatında iñ uñay ısul bularaq kürä.
Bu öyränülär, Aq Yortta, Buşnıñ berençe 4 yıllıq prezidentlığı waqıtında, anıñ däwlät sekretarlığı urınbasarlığı wazifasıñ başqarğan, Richard Armitage häm Harward Universitetınnan Joseph Nye tarafınnan alıp barıldı. Joseph şul uq waqıtta, uñay AQŞ säyäsäte ısulların añlatqan “Yomşaq Köç” isemle kitapnın avtorı.
Strategik xalıqara öyränülär märkäzenen web saxifäsendä, Richard häm Robert kütärgän bäxeslärneñ video yazmaları näşer itelä. Bu tasmalardañ bersendä, Richard AQŞnı “suğış çuqmarına” oxşatırğa yarata, üz süzläre belän äytkändä ‘suğışçı malay”. Zur mäxällä uramnarındağı başqa malaylar, bu “suğış çuqmarınıñ” niçek üz köçen kürsätergä telägäneñ küzätä, ber yaqtanda aña ışanıp-ışanmaw mäsäläse turında uylıy.
“Bu malay üzen başqalarğa niçek kürsätä, dus itepme ällä suğış çuqmarı bularaqmı. Menä şul oçraqta min uylawımça AQŞ kübräk, suğış çuqmarı bularaq kürelä. Minemçä moña iğtibar itergä kiräk, çönki, bezneñ cıyılışlarnın bersenä qatnaşqan beräw äytkän ide: “AQŞ qayçan säyäsättä ülem köräşenä kersä, ul başqalarnı yaqlamıy. Bu isä ışanıçsızlıq tudıra.
Robert isä, üz öleşendä, Amerikan “köçen” istä totarğa kiräk di. Waşiñton, säyäsi diplomatiägä iğtibarın arttırırğa tiyeş. Qurqutu urnına, yärdäm kürsätergä kiräk di ul.
“Xärbi xästärlär belän nığıtılmağan diplomatiä ul buş dip isäpim min. Bez barıbız da monıñ mäğnäsen añlıybızdır. Läkin berençe bularaq bezneñ diplomatiä yullarının qullanıuıbız kübräk urınlı bulır ide. Çönki waqıtına qarap şartlar başqaça bula ala, yärdäm itärgä me ällä yañadañ öyrätergä me, yäisä başta çiklär aşa xalıq häm fikerlär alışırnırğamı, bularnıñ barsı da ber çarası bula ala.
Şul uq waqıtta xisap, AQŞnı terorla küräştäñ baş tartırğa kiñäş itme. Läkin kiläse citäkçelek bu ölkädä mawığıp kitüdäñ saq bulırğa tiyeş diyelä anda. Yäğni, Waşiñton, terorğa qarşı suğış ideasın ğına tügel, ä dönyağa kübräk uñay qaraş taratırğa tiyeş diyelä.


text:
Pol'şa xärbiläre süzçese äytüençä suğışçılar koalitsiä maşinalarına ut açqannan soñ atışlar başlanğan. Bolğarstan saqlanu ministrlığı Kerbala höcümendä yaralanğan ber soldatınıñ soñraq hälak buluı turında belderde. Ğiraqnıñ üzäk öleşendäge xalıqara köçlärne Pol'şa citäkli.
Şığıylarnıñ radikal' din ähele Muqtada äs-Sadr citäkçelegendäge suğışçılar bu ay başında ğisyan kütärep ilneñ könyağındağı berniçä şähärne üz qullarına aldı häm koalitsiä ğäskärlärenä nıq qarşılıq kürsätte. Bügen Sadr ägär dä koalitsiä ğäskärläre Könyaqtağı izge şığıy şähärlärenä ütep kerergä mataşsa alarğa qarşı intixar höcümnäre belän yanadı.


text:
Iranda bügen parlament saylawı uza. Reformaçı namzätlärneñ küpçelegeneñ terkälä almawı säbäble, bügenge saylawda konservativlärnıñ ciñep mäclestäge küpçelekne saqlar dip isäplänä.
İran citäkçeläre, Tährannıñ atom programı säbäble İranğa basımnarnıñ artqan şuşı könnärdä, İranlılarnıñ dönyağa berdäm xalıq buluların kürsätü öçen saylawğa äwzem qatnaşırğa çaqıra. Läkin saylawçılar küzlegennäñ qarağanda mäclestäge 290 urın öçen barğan saylawda ällä ni saylaw mömkinçelege küp bulmağan xalıqnıñ, bu çaqıruğa ni qadär qolaq salaçağı soraw bulıp tora.
Ğadättä saylawğa namzät bulu öçen 4.500 keşe möracäğat itkän ide. Läkin küpçelegen konservativlär täşkil itkän namzätlär isemlegennäñ reformaçılar töşerelep qaldı. Çönki İnqilap saqçıları alarnıñ inqilapqa tuğrılıqlı buluın raslıy almadı.
İsemlektä qalğan reformaçı namzätlär isä bik äz tanılğan keşelär häm alarnıñ sanı bik az. Şulay da şura namzät bulaçaq keşelärneñ kem buluına qarap isemlekkkä kertelüe turındağı ğayepläwne inqar itä. Reformaçılar isä hiç yuğı mäclestäge ellekke 40 urınnı saqlap qalırğa ömetlänä.
Yuğarı citäkçe Ayatullah Ali Xamaney, tawış birgännän soñ yasağan çığışında tağın ber qat xalıqnı saylawğa tulısınça qatnaşırğa çaqırdı.
“Min qaderle watandaşlarıma, tağın ber qat aldıbızdağı 4 yıl öçen İrannıñ kiläçägen bilgelägän saylawda biräçäge tawışlarınıñ, nindi mäğnägä iä buluın häm anıñ ähämmiäten añlarğa kiñäş itäm.”
Konservativlärne yaqlağan Xamaney, İranlılarnı tawış birgändä, AQŞqa qarşı – ä ğadellekkä häm dingä tuğrılıqlı bulğan namzätlärne saylarğa çaqırdı.
Äxmädinicat säyäsäten tänqitläw belän pragmatik konservativçelärdän sanalğan elekke prezident Ali Axbar Xaşimi Rafsancani dä, bu çaqıruğa awazdaş çığış yasadı.
“Bezneñ çittäge doşmannarıbız bezneñ zäğif ber mäcleskä iä buluıbıznı häm saylawda äzräk keşeneñ qatnaşuın teli. Çönki bu ike äyber xalıq belän sistem arasında zur ayırma buluın kürsätü dä rol uynıy.”
Saylawğa 44 million keşe qatnaşa ala. Häm saylawda küpçeleknen qatnaşuı möhim ber mäsälä bulıp qala. 2004 yılda bulğan saylawda xalıqnıñ 51 % ğına saylawğa qatnaştı. 4 yıl elek bulğan saylawda da İnqilap saqçıları namzätlek isemlegenä äz sanda reformaçı kerüenä röxsät itkän ide.


text:
Raşat Safin: «Globalläşügä qaraş neytral bulırğa tieş. Här yamanlıqta yaxşılıq, här yaxşılıqta – naçarlıq bar. Tuğan wazğiättän fayda tabu yäki zıyan kürü millätneñ üzennän tora... Xäzerge şartlarda bezdän, yaponnar, qıtaylar, yahudilär misalında, üz mädäniätebezne, traditsiälärne saqlağan xäldä, berläşüneñ imperiäne qaqşatuçı, cämğiät üseşenä yaña impul’s birüçe yaqların osta qullana belü sorala.» (Mädäni comğa)
Läkin suğış obyektiv töstä yaqtırtıla dip äytep bulmıy, Pecпyблиka TaTapcTaH ««Aqıllı» raketalar teläsä qaya ata» digän yazma bastırsa, Tatarstan yäşläre gizätendä «Bağdat yäki ülem», - digän mäqälä dönya kürde. Ğomumän, AQŞqa qarşı çığışlar bäygesendä berençelekne Tatarstan yäşläre gäzitenä birep buladır. Bu basma Amerika Prezidentı G.Buşnıñ fotoräsemen üläksä qozğınına yabıştırıp, şul räweşle, xaywannar dönyasında, digän cömlä astında bastırdı. Yazmada süz Amerikada yäşi torğan üläksä qozğınnarı turında bara. Anda amerikannar üläksä qozğınnarı sıman dip turıdan-turı äytelmäsä dä, mäqälädälege surätläwlär häm Buş räseme şunı işaräli. Menä ber özek: «Griflar – ütken küzle qoşlar. İsne ällä ni sizmäsälär dä, bieklektän üzlärenä kiräk qorbannı xäzer kürep alalar häm uqtalalar. Qara griflar Gibraltardan alıp Tyän-Şan tawlarına qädär kiñlekne kontrol’dä tota, qar grifları – Pamir häm Himalay tawları arasındağı kiñlektä üläksä cia. Amerika grifları älege qoşlar ğailäsendä iñ ereläre, iñ suğışçannarı. Tışqı qiäfät ni aşawğa qarıy. Griflarnıñ qiäfätendä dä çağıla bu: köçle, käkre tomşıq, şärä muyın, ä astaraq qupşı yaqa. Tarqalıp baruçı it kisäklärennän çıqqan mäyet sutı qoşnıñ şärä muyınınnan tiz ağıp töşä, ä qabarınqı yaqası anı şunduq üzenä señderä. » - dip yaza Amerikan qozğınnarı xaqında Tatarstan yäşläre gäzite. Şunduq, astrologlarnıñ fikere dä basılğan. Yoldızlarğa qarap, faraz qora torğan belgeçlär, suğışta amerikannarnı zur yuğaltular kötä äle, dip isäpläp çığarğan imeş.
BocToчHый эkcпpecc gäzite ul yuldan barmadı. Basma Tatarstandağı törle däräcädäge citäkçelärdän «Saddam ozaq tora alır mikän?» digän soraştıru ütkärgän. Däwlät oyışmasında eşläwçe beräw: « suğış däwam itäçäk, ä BMO häm zur biznes wäkilläre mäsäläne niçek xäl itärgä, dip uylarğa tieş»,- di . Ber gäzit möxärrire : «Belmim, äytäse qıyın...», - dip cawap birä. İctimaği oyışma citäkçese isä : «Suğış ber ay çaması barır, annan betär, ä kiläçäktä xalıqara oyışmalarnıñ däräcäse artırga tieş», - dip sanıy.
BocToчHый эkcпpecc atnalığı, şulay uq, Tatarstandağı zur säyäsätkä dä iğtibarlı. Gäzit, aldan wäğdä itkänçä, bu ayda iñ tä’sirle säyäsätçelär isemlegen bastıra. İñ berençe urında - Prezident Mintimer Şäymiev, annan soñ, premyer Röstäm Miñnexanov bara. Ekspertlar fikerençä, premyernıñ tä’sirlege iqtisatnı häm resursların nıq kontrol’dä totuı arqasında arta bara. Öçençe urınğa Qazan şähär başlığı Kamil İsxaqov mengän, tawış birüdä qatnaşqan belgeçlär fikerençä, şähär başlığın, ber tuqtawsız televizordan kürsätep toru da moña tä’sir itkän. Üzeneñ öçençe urınnan dürtençegä töşkän Parlament räise bu ayda külägädä buldı, dielä gäzittä. Rusiä xakimiätlärendäge soñğı üzgäreşlär säbäple, Tatarstannıñ eçke eçlär ministrı Äsxät Säfärovnıñ tä’sirlege artqan. Eşmäkär Ayrat Xäyrullinnıñ da abruy, qüäte könnän kön arta bara, ul 20nçe urınnan 16nçığa kütärelgän. Bu atna matbuğatında çığış yasap, ul kapitalınıñ $1 milliard dollarğa tiñ buluın iğlan itte, şuña kürä, ekspertlar fikerençä, anıñ isemlektäge däräcäse kiläçäkkä tağı da kütäreler.
Tatar matbuğatı isä başqa törle reytinglarğa, Tuqay bülägenä lauriatlar isemlegenä iğtibarnı yünältä. Watanım Tatarstan gäzitendä mäsälän, «Tuqay premiäsenä nämzätlär» digän säxifädä filologiä fännäre kandidatı Ravia Zaripovanıñ «Tarix suqmaqlarınnan» digän mäqäläse dönya kürde. Yazmanıñ avtorı Tuqay belägenä yazuçı Mösäğit Xäbibullin layıq dip sanıy. Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiät quşımtasında «Qol Şärifneñ igelekle warisı» dip isemlängän yazmada Räfis Äxmät, kompozitor Şamil Şärifullinnıñ millätkä niqädär fayda kitergänen surätli. Şuşında uq, Tatarstannıñ atqazanğan fän eşleklese Änwär Xäyri Qotdus Xösnullin «Mönäcätlär häm bäyetlär» kitabı häm ğomum fänni eşçänlege öçen Tuqay bülägenä layıq, digän fiker äytä. BocToчHый эkcпpecc atnalığı da Tuqay bülägen däğwälawçılardan çittä qalmasqa tırışa. Gäzitneñ «tatar ğasırı» säxifäsendä bu atnada da Ravil Buxarayevnıñ yazması urın aldı. Ul anda ütkän atnada başlağan temanı, İstanbuldağı fänni konferensiä turındağı uy-fikerläre belän tanıştırunı däwam itterä.
Şunıñ belän bergä, matbuğatta Rabit Batulla belän äñgämälär dönya kürde. Aña bu atnada 65 yäş tuldı. Mädäni comğa gäzitendä dönya kürgän äñgämä «Min berkemgä oxşarğa da, oşarğa da telämim» dip atala ide. Şuşı uq möstäqil fiker yörtüen ul Şähri Qazan gäzite xäbärçe aldında da kürsätä. Mäsälän ul, anıñ turında yazarğa kilgän keşene «fälän yäş tulğaç sine maqtıylar inde, matbuğatta ber-bersenä taç oxşağan äñgämälär basıla, äydägez minem turında tügel, ä ädiplär turında söyläşik» dip qarşılıy. Şulay itep Şähri Qazan gäzitendäge yazma «Kem ul ädip?» dip atala ide häm bügenge yazuçı, şağirlärgä bağışlanğan ide. Bu yazmada Rabit Batulla ütkän atnalarda KaзaHckиe BeдoMocTи gäzitendä basılıp kilgän «Tatarlar nigä betä?» digän mäqälälär şälkemendäge fikerlären küpmeder däräcädä qabatlıy. Mäsälän anda da, xäzerge tatar ädäbiätendä aqsaqal ädiplärneñ bulu, bulmawı mäs’äläse kütärelde. Bu çığışında da Rabit Batulla här yazuçı, här şağir ädip tügel, qädersezlämik bu atamanı, di. Ul şunda küpçelek şağirlärgä bäyä birep kitä. Räşit Äxmätcannı ul tel sänğätendäge kompozitor, dip atıy, Robert Äxmätcannı qantarlı şağir di. Anıñ fikerençä, Röstäm Minğalim – yamansu ruxlı, ä Gazinur Murat – modern şağir. Mödäris Äğläm cilegenä qädär tatar bulsa, Zälfät – bieklektän bieklekkä ireşkän şäxes, dip sanıy ikän Rabit Batulla. Menä anıñ yazmasınnan tağın ber özek. «Älitar ädäbiät, sänğät – sänğät öçen böyek şiğriät, dibez. Häm süzebezgä dälil bularaq, Pol Verlen, Stefan Mallarme, Pol Elyuar, Yäxyä Kyämal Bäyatlı, Aleksandr Blok, Marina Tsvetayeva, Anna Axmatova, Fet, Balmontlarnıñ icatın kiteräbez. Ä tatarda? Tatarda barmı şahlar ädäbiäte, aqsöyäklär şiğriäte? Tuqay, Taqtaş, Därdmänd, Rämi, Tufan, Ravil, Xaris, Äxmätcannar, Razil, Aqyeget, Zölqärnäylär, Şağircan, Söläyman, Sültilär bar, şöker.» - digän fikerdä tora Rabit Batulla. Yazmanıñ axırında ul şuşı şäxeslär turında kübräk yazarğa häm alar icatın tiränräk öyränergä ide, digän telägen äytä. Şunıñ belän bergä icat keşelärennän torğan oyışma tözergä kiräk, digän täqdimen tä qabatlıy.
Mädäni comğa gäzitendä dä milli zıyalılar turında süz bara. Bu yulı, Raşat Safinnıñ «Ğiraq, global’läşü, tatar ictimaği fikerläwe» digän yazmasında zıyalılarnıñ belemnäre, fikerläwe, analiz yasıy aluı turında süz bara. Raşat Safin fikerençä, xäzer milli säyäsätneñ strategik maqsatlarnı häm taktik burıçlarnı bilgeläwdä dä uylarıbız tarqaw. Şuña kürä ul, üz aldına, zıyalılarnıñ matbuğattağı çığışları häm tatar ictimaği oyışmalar qabul itkän dokumentlarnı ğomumiläşterü burıçın quya. Üz yazmasında ul, tatar ictimaği üzägeneñ plenumın, Ğiraqqa qarşı suğışnı, Yaqın Könçığıştağı, Afğanstandağı wazğiätne telgä ala, AQŞnıñ Rusiä belän mönäsäbätlärenä tuqtala. Global’läşü, Tatarstan qanunnarın Rusiänekenä turı kitetü, vertikal tözü, «rossiyännar» milläten tözügä kitäräçäk, dip äytä avtor. Axırda ul şundıy näticä yasıy.
« Dimäk, insaniätneñ berläşüen tatar ictimaği fikerläwenä tiskäre bäyäläw nigezle bulıp çığa tügelme? Yuq, bu zur säyäsi xata bulır ide. Global’läşügä qaraş neytral bulırğa tieş. Här yamanlıqta- yaxşılıq här yaxşılıqta – naçarlıq bar. Tuğan wazğiättän fayda tabu yäki zıyan kürü millätneñ üzennän tora. ... Xäzerge şartlarda bezdän, yaponnar, qıtaylar, yahudilär misalında, üz mädäniätebezne, traditsiälärne saqlağan xäldä, berläşüneñ imperiäne qaqşatuçı, cämğiät üseşenä yaña impul’s birüçe yaqların osta qullanu belü sorala.» - dip yaza Raşat Safin Mädäni Comğa atnalığında.
Bu atnada, şulay uq, Qazan utları jurnalınıñ mart sanı da dönya kürde. Jurnal «Tışta yaz» isemle şiğer belän açılıp kitä. Annan soñ Marat Ämirxannıñ «Toyaq eze» isemle romanı belän dä tanışıp bula. Şunnan soñ Ravil Fäyzullinıñ yaña şiğerläre, yäş avtor Nurziläneñ xikiyäläre urın alğan. «Dönya ädäbiäte cäwhärläre» säxifäsendä Saimä İbrahimova tärcemäsendä Ağata Kristinıñ «Ğäyepläwçe şahit» isemle xikäyäse basılğan. Jurnalnıñ «Äxmät Fäyzigä 100 yıl» dip isemlängän öleşendä bu şağirneñ törle yıllardağı şiğerläre belän tanışırğa mömkin. Şunısı ähämiätle, bu säxifädä yazmalar latin xärefläre belän birelgän. Mäsälän anıñ «Ğabdulla Tuqayğa» digän dürtyullığı
töbendäge süzlärdän ğibärät. Belmim, qaysı tawlar kükrägennän Häykäleñneñ taşı, timere, - Tik sin üzeñ xalıq yörägeñnän, Xalıq mäxäbbäte – sineñ isemeñ. Xalıq ğömere – sineñ ğömereñ. Bu şiğer 1958 yılda yazılğan bulğan. Şunıñ östäwenä ul äle «Tuqay» romanın yazğan keşe dä. Şuşı böyek şağir obrazın millät tormışı belän tığız bäyläp, olı tarixi waqiğalar fonında taswirlağan bu romanı öçen Äxmät Fäyzi näq 1958 yılda Tatarstannıñ G.Tuqay isemendäge däwlät premiäse belän büläklängän, dip äytelä Qazan utları jurnalında.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Sabantuy aldınnan
Çärşämbe könne Omskida “Tatar cırı-2005” cır bäygeseneñ berençe turı bulıp ütte. Yarış yäş buyınça ikegä bülenep, 16 yäştän 35-käçä yäşlär, häm 35 yäştän ölkänräklär arasında bardı. Näticädä 6 keşe ikençe turğa saylanıp alındı. Şuşı uq könnärdä ölkäneñ awıl-rayonnarında da “Tatar cırı “ konkursınıñ berençe turı bara. Ğädättä mart ayında ütkärelä torğan bu konkurs bıyıl maxsus sabantuy waqıtına kiçekterelgän ide. İkençe häm öçençe tur, bıyıl Ust'-İşem rayon üzägendä ütkäreläçäk ölkä sabantuyı aldınnan bulaçaq. Ä ölkä külämendä sabantuy Omski töbägendä gubernator farmanı belän, milli mädäniätlär festivale “Yedinenie” qısalarında oyıştırıla häm başqa töbäklärdän ayırma bularaq ike yılğa ber genä märtäbä ütkärelä. Yıl sayın ütkärü mömkinlege matdi yaqtan awırlıqlar belän çiklängän dip añlatıla. Bäyrämneñ töp oyıştıruçısı - Mädäniät Ministrlığı qarşında eşläwçe “Duslıq yortı”. Tatar moxtariäteneñ qatnaşı asılda sabantuy mäydanında konsert programması belän çığış yasawdan ğibärät. Bıyıl ölkädä sabantuynıñ çirattağısı. Ul iyün ayınıñ soñğı yal könnärenä bilgelängän häm äytep ütelgänçä ölkäneñ iñ yıraq – Ust'-İşem rayonında bulaçaq. Sabantuy aldınnan cır bäygesennän tış başqa çaralar ütkärü dä qaralğan. Çaralar comğa könne ük başlanıp, yäkşämbe könne sabantuy tamaşaları belän tämamlanaçaq. Bulaçaq çaralarnıñ ähämiätleräge dip “Tatar xalıq icatı – yolalar häm zamana” dip isemlängän metodik seminarnı atarğa mömkin. Anda ölkäneñ tatar awıllarında eşläwçe üzeşçän sänğät kollektivları citäkçeläreñ, kitapxanälär xezmätkärläreneñ, Qazannan kiläçäk belgeçlärneñ häm başqalarnıñ qatnaşuı kötelä. Tağı ber üzençälek - “Duslıq yortı” bıyılğı sabantuynı regionara itep ütkärergä niätli – kürşe töbäklärdän qunaqlar çaqıra. Şulay itep, Omski ölkäsendä sabantuyğa äzerlek barsa, Novosibirski ölkäsendä milli bäyrämebez inde bulıp uzdı. Uzğan yakşämbedä kürşeläreneñ bäyrämenä Omskidan “Umırzaya “ ansambeleneñ ber törkem cırçıları bardı. Novosibirski sabantuyı xaqında fikerläre belän “Umırzaya“ cırçısı Safiä Xakimova büleşä.
Yazma – Safiä
Safiä xanımnıñ Omski häm Novosibirski sabantuylarınıñ ayırması turında da üz fikerläre bar.
Yazma - Safiä
Xäbäremneñ axırında Omskida ütkän cır bäygesen iskä töşerep anda başqarılğan mönäcätne tıñlawçılar iğtibarına täqdim itäsem kilä.
Rozaliä Sayganova, Azatlıq radiosı, Omski.


text:
Törkiädäge kördlär üzlären ikençe sıynıf watandaş dip xis itälär. Şulay da Kördlärneñ qayber xıyalları häm teläkläre alğa taba tormışqa aşırğa mömkin.
Dimäk, şuşı dürt il öçen körd çınbarlığı bar. Törkiädäge kördlär üzlären ikençe sıynıf watandaş dip xis itälär. Häm 30 yıldan artıq idänastı körd partizan oyışması PKK belän Törek iminlek köçläre arasındağı qanlı bäreleşlär körd problemasın köntärtibenä quyuğa etärgeç buldı. Läkin bu köräş 30 meñ keşeneñ ülüenä häm Törkiäneñ 100 milliard dollar aqça sarıf itüenä dä säbäpçe buldı.
Bıyılğı saylawlarda kön'yak-könçığıştan 20 deputat parlamentqa kerä aldı häm alar Demokratik Cämğiät Partiäsen (DTP) tözedelär. Şul partiä parlamentta forsatı tuğan sayın kördlärneñ problemasın kön tärtibenä quya. Döres, 550 urınlı parlamentta başqa partiälärdä dä deputat bulğan 100-läp körd bar. Läkin alar däşmi. Ämma niçek kenä bulmasın körd mäs’äläsen Törkiädäge hämmä keşe belä diärlek.
24 dekaberdä Ğiraqqa çiktäş Şırnaqnıñ Cizrä käsäbäsendä ğäskärlär töyalgän maşinağa atu näticäsendä, öç keşe häläk buldı, dürtese awır, tuğızı ciñelçä yaralandı. Moña oxşaş höcüm 7 oktäberdä Diärbaqırda bulğan ide. Anda 6 politsiä xezmätkäre üterelgän ide.
Cizrädäge höcümneñ Anqarağa Ğiraq premyer-ministrı äl-Malikineñ säfäre waqıtına turı kilüe dä oçraqlı tügel. Äl-Maliki Törkiä premyerı Erdoğan häm prezident Gül belän oçraştı. Küreşüneñ töp teması - PKK mäs’äläsen xäl itü.
Monnan elek tä çığışı belän körd bulğan Ğiraq prezidentı Cälal Talabani Anqarada bulğan ide. İnde ber möddättän birle Tön'yak Ğiraqtağı körd cirle idäräse, Ğiraq citäkçelege, AQŞ-nıñ başlanğıçı belän alar Törek yağı belän şuşı PKK mäs’äläsen xäl itärgä teli.
Kördlär ni taläp itä soñ? Dekaber ayı başında Törkiä ekonomik häm sotsial' tikşerenülär fondı 29 akademik, çinovnik häm säyätçelärdän cıyılğan mäğlümatlarğa tayanıp raport äzerläde. Bu raport “Körd problemasın çişü qartası, rayonnan xökümätkä täqdimnär” dip atala. Raport 24 dekaberdä matbuğatta basıldı.
Şuña kürä, kördlär kön'yak-könçığıştağı xärbi operatsiälärneñ tuqtatıluın, yaña ber konstitutsiä äzerlänüen, säyäsi partiälärne yabunıñ qıyınlaştırıluın, saylawlardağı 10% kirtäneñ bişkä töşerelüen, DTP-gä säyäsi çikläwlärneñ beterelüen, körd telenä quyılğan kirtälärneñ yuq itelüen, törekçä belmägän balalarnıñ da mäktäplärgä qabul itelüen, kitaplarda kördlärne gäyeplägän, bitärlägän öleşlärneñ çığarıluın, fäqir kördlärgä matdi yärdäm birelüen, törek xärbi köçlärenä yärdäm itkän kördlärdän oyıştırılğan saqçılıq sistemasın yuqqa çığarıluın taläp itälär.
Qısqası, şuşı taläplärneñ ber öleşe tormışqa aşuı mömkin. Misal öçen, yıl başınnan televideniedä TRT kördçä tapşırular äzerläyäçäk. Läkin PKK-nıñ terror höcümnäre tuqtamıyça, Törek cämäğätçelegendä kördlärgä yasalaçaq här törle taşlama baytaq köçle reaksiägä säbäp bulaçaq. Şulay da, kördlär berniçä distä yıldan birle quyğan taläplären tağın da köçleräk işetteräçäk.


text: İrannıñ atom eşlärendäge baş aradaşçısı Ali Larijani, Rusiäneñ İran öçen üz cirendä uran bayıtu täqdime genä Tähran öçen citärlek tügel, dip belderde. AQŞ häm Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ da yaqlawın tapqan Rusiä täqdimendä İran öçen urannı Rusiä cirendä bayıtu turında süz bara. Älege adım belän İran atom qoralın citeşterep yatmağanın isbatlıyaçaq. Larjani İrannıñ atom programmasın yaqlaw maqsatı belän Rusiä häm Qıtayda säfärdä bulıp qayttı. İran atom programmasın barı tik tınıç maqsatlarda tärräqi itüen belderä.


text:
Amerikannar Ğiraqta yözlägän million dollar aqça taptı
Amerika Quşma Ştatlarınıñ Ğiraqtağı ğäskäriläre bu atnada da, başqala Bagdadnıñ ber öleşendä toraq yortlarnı tikşergändä alarnıñ bersendä yaqınça 800 million dollar külämendä aqça taptı. Xäzerge waqıtta şul dollarlarnıñ çınlığı häm kemneke buluwı tikşerelä. Belgeçlär äytüwençä, tieşle dokumentlarsız monı açıqlaw bik qıyın bulaçaq. Ul arada elekke xakimiat wäkilläreneñ yäşerelgän aqçaların ezläw däwam itä.
Audio
“Bu iskitmäle zur küläm. Häm älbättä, iñ şiklese şul, anıñ niçek itep yäşerelüwe. Minemçä, ägär dä kemgä dä bulsa berär närsäne ayıruça nıq yäşerergä kiräk bulmasa ul yartı milliardtan artıq dollarnı alay diwar artına qaçırıp quymas ide. Aqçanıñ qaydan kilüwen, häm älbättä anı qanunsız yullar aşa qazanunı yäşerü kiräk bulğandır” dip uylıy professor Gurule. Bu xätle aqçanıñ qaydan kilüwe çınnan da zur ser bulıp qala. Tikşerüçelär anıñ İordaniä üzäk bankınnan alınğan ber milliard dollarnıñ ber öleşe bulu ixtimalın qarıy. Los Angeles Times basması mäğlümatına qarağanda, aqça Bank of Jordan dip yazılğan qalay tartmalarda bulğan. Ägär dä bu çınnan da şulay ikän, dimäk äle qalğan 200 million dollarnıñ da qayda buluwın açıqlıysı bar digän süz. Läkin tieşle dokumentları bulmağan aqçanıñ qaydan kilüwen açıqlıysı bik awır dip belderä finans belgeçläre. Bügenge köndä bar dönya buylap äyläneştä 600 milliard dollar yöri, şularnıñ 55 protsentı, yäğni küpçelege Amerika Quşma Ştatlarınnan çittä. Şikle aqçanıñ qaydan, nindi finans oyışmadan kilüwe açıqlanğan oçraqta da, anıñ niçek tuplanuwın belüwe hiç mömkin tügel. Ber mömkinlek bulıp, elekke Ğiraq räsmiläreneñ dollarlarnı, Berläşkän Millätlär qaramağında ğämälgä quyılğan “Azıq öçen neft” programmasınnan aluwı tora. İkençe ixtimal, aqça Ğiraq neften yäşeren räweştä İordaniägä satudan kilä ala. Bügenge köndä Ğiraqta andıy yäşerelgän aqçalarnı ezläw däwam itä, amerikan wäkilläre äytüwençä, alar barısı da ilne torğızu öçen buldırılğan maxsus qaznada tuplanaçaq. Şunısı da bar, dollarlarnıñ küpmeder öleşe amerikan ğäskäriläreneñ kesälärendä dä qala ala, anda inde 6 xärbi bu uñaydan qulğa alındı, alar 900 meñ dollar urlawda ğäyeplänä.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Sverdlovski ölkäsendä jurnalistlar belän oçraşu
Sverdlovski ölkäsendä tolerantlıq kul'turasın üsterü buyınça Rossiä-Germaniä urtaq proyektı eşe däwam itä. Xökümät wäkilläre belän milli oyışmalar, törle etnik törkemnär arasındağı häm başqa ictimaği mönäsäbätlärne öyränep, tirän analiz yasağannan soñ, çinovniklar häm mäktäp uqıtuçıları öçen tolerantlıq kul'turasın üsterü buyınça maxsus kurslar oyıştırılıp, uqıtu alıp barıla başladı. Jurnalistlar häm uqıtuçılar arasında tolerantlıq problemaların yaqtırtu häm mäktäp balalarına tolerantlıq kul'turasın öyrätü ısulları programmasın eşläw buyınça bäygelär iğlan itelde. Nigezlämä buyınça bäygedä ciñep çığuçılar Germaniä ilenä ike atnalıq stajirovkağa baru mömkinçelegenä iä bulaçaqlar.
Bu könnärdä Yekaterinburg şähärendä älege bäygelärneñ barışın tikşerü niäte belän kilgän nemes ekspertları eşli. Alar Sverdlovski ölkäse gubernatorı rezidentsiäsendä jurnalistlar belän oçraşu oyıştırdılar. Oçraşuğa räsmi mäğlümat çaraları wäkilläre belän berlektä milli jurnalistlar da cıyıldı. Oyıştıruçılar tağın ber tapqır bäygeneñ töp nigezlären añlattılar, jurnalistlarnı tağın da aktivraq eşlärgä çaqırdılar.
Gubernator qarşında eşläp kilüçe eçke eşlär departamentı belgeçe Marina Plyasunova milli jurnalistlarnı alarnı qızıqsındırğan problemalarnı kütärü mömkinçelege belän faydalanıp qalırğa çaqırdı. Proyektnıñ Germaniä yağınnan bulğan koordinatorı Xayko äfände Fritsşe küplärneñ bezdä millätara problemalar yuq, bezdä tınıç dip qul quşırıp utıruların äytep uzdı. Xayko äfände fikerençä, aldınğı qaraşlı keşelär älege proyektnıñ cämğiät üseşenä faydalı yoğıntısın añlap eş itä.
Jurnalistlar arasındağı bäyge 1 fevral'gä qädär däwam itäçäk. Proyektnı oyıştıruçılar ğammäwi mäğlümat çaralarınıñ mä’säläneñ möhimlegen añlap, bu eştä aktiv qatnaşaçaqlarına ışanıç belderdelär.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg


text:
Piterburda Kileşmäwçelär marşı militsiä belän bäreleşte
Piterburda Rusiä prezidentı Vladimir Putin xakimiätenä qarşı çığuçı meñnärçä keşe belän militsiä arasında bäreleşlär buldı. Kileşmäwçelär marşı dip atalğan carada qatnaşuçılar militsiä kirtäsen bärep ütep şähärneñ töp mäydanına omtıldı. Xakimiätlär bu çaranı oyıştıruğa röxsät birmägän ide.
Bu çaranı oyıştıruçılar arasında oppozitsiä yağına küçkän elekke dönya şaxmat çempionı Gary Kasparov häm ütä millätçe säyäsätçe Eduard Limonov ta bar.
Demonstratsiäçelär "Putinsız Rusiä", "Korrupsion xakimiätlärne faş itärgä" digän şiğärlär qıçqırdı. Qayberäwlär "Putin bik naçar" ikençeläre elekke premyer ministr häm kiläse prezident saylawlarında namzät bulır dip kötelgän Mixail Kasyanov turında "Kasyanov namuslı keşe" dip yazılğan plakatlar kütärgän ide.
"Bu yöreştä qatnaşuçılar küp buldı, başta 2-3 meñ ide, soñraq bälki kübräk bulğandır. Alarnı bülgäläw, qısrıqlawlarğa, baştan bilgelängän Suvorov prospektına kertmäwgä qaramastan. Ämma alar Neva prospetına yünäldelär. Bu yöreş waqıtında 2 oyıştırılmağan miting buldı" dide Voltskaya.
Küpsanlı totqarlanuçılar arasında Limonov ta bar. Azatlıq xäbärçese "Yöreş başınnan axırına qädär totqarlawlar buldı. Yöreş başlanır aldınnan Limonov häm tağın ber yözläp keşe totqarlandı" dide. Anıñ äytüençä, militsiä demonstratsiäçelärne qıynağan, älämnären, plakatların tartıp alğan.
11 martta Piterburda cirle saylawlar ütäçäk.
Naif Aqmal


text:
Bügen Şvesiä başqlasında medetsinadağı qazanışları öçen Nobel büläge ike amerikan tabibı, Richard Axel häm Linda Buck'ka tapşırıldı. Bu büläkne alar keşelärneñ islärne ayıru ölkäsendäge tikşerenüläre öçen aldı. İke ciñüçe 1 million 300 meñ dollarlıq büläkne üzara büleşäçäk. Nobel Akademiäseneñ bu qararın anıñ sekretare Hans Jornvall iğlan itte. (audio) "Fiziologiä häm medesinada Nobel büläge is sizü reseptorları häm alarnıñ tözeleşe ölkäsendäge qazanışları öçen Richard Axel häm Linda Buck'ka tapşırıla."
Axel, New Yorktağı Columbia Universitetınıñ Howard Hughes isemle Medetsina İnstitutında eşli, Buck isä – Seattle'da Fred Hutchinson isemendäge Rak Öyränüläre Üzägendä eşli.


text:
Ğiraq premier-ministrı Bağdad şartlawı öçen "säddamçılarnı" ğäyepli
Şimbä kön Bağdadta 130-lap keşeneñ ğömeren özgän intihar höcüm öçen Ğiraq premier-ministrı Nuri Äl-Mäliki Säddam Xösäyen tarafdarların ğäyepläde.
"Min kibet eçendä idem, kibetemneñ tübäse başıma işelep töşkäç, añımnı yuğalttım. Şunnan soñ närsä bulğanın belmim. Närsäder şartlağanın ğına beläm. Qorbannar bik küp, bar xastaxanälär, şul isäptän, äl-Kindi, äl-Carra, äl-Näfis, qorbannar belän tulı" di başı yaralanıp, bite qanğa batqan bu keşe.
Premier Äl-Mäliki bu şartlaw artında "säddamçılar" tora dip belderde häm alarnı häm başqa sönni ğisyançılarnı cazağa tartırğa wäğdä itte. Läkin bu anıñ berençe wäğdäse tügel. Uzğan ayda ğına ul ğisyançılarnı bastırırğa wäğdä itkän ide. Ul wäğdälär ütälde dip äytep bulmıy.
Reuters agentlığı räsmi çığanaqlardan tuplağan mäğlümätlärgä qarağanda, soñğı atnada Ğiraqnıñ törle urınnarında bulğan höcüm, bäreleşlär näticäsendä meñgä yaqın keşe häläk bulğan.
Bügengä qädär iñ küp qorban kitergän intihar höcüm 2005neñ Fevralendä Hilla qalasında bulğan ide. Anda 125 keşe ülgän ide. 2006nıñ Noyäberendä Bağdadnıñ Sadr bistäsendä 6 maşina şartlatılu näticäsendä 202 keşe häläk buldı, 250se yaralanğan ide.
Kilgän xäbärlärgä qarağanda yäkşämbedä Bağdadta bulğan yaña höcümnärdä tağın distädän artıq keşe ülgän.
Ali Ğilmi


text:
Başqortstanda başqortça telegram suğıp bulmıy... barı tik latinda
Ufada qızıq ta, qızğanıç ta xäl bulıp aldı. BDUnıñ räsem häm grafika fakultetı möğalime İldar Şäyäxmätov, 1 dekaber könne änisen tuğan köne belän qotlap Ğafuri rayonına telegram suğırğa bula. Älbättä, qotlawnı başqort telendä yaza häm anı operatorğa suza, ämma tegese telegramnı qabul itüdän baş tarta. Başqort telendä yazılğan telegram poçta xezmätkärlärendä aptıraw häm säyersenü xise tudıra. Başqort tele däwlät tele itep Başqortstanda inde 10 yıl elek qabul itelsä dä, monı tormışqa aşıru äle xıyal bulıp qala. Üz konstitusion xoquqların ütäw maqsatı belän İldar Şäyäxmätov poçta bülege citäkçelärenä möräcäğät itkän. Alar isä, bez latinça başqortça yazılğan telegram cibärä alabız, kirilça yazılğannı cibärä almıybız, digän. İldar äfände, nigä soñ Tatarstanğa latinğa küçergä röxsät itmädelär, nigä Başqortstan bu mäsälädä kürşesen yaqlamadı, dip borçıla. Tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ pänceşämbe tapşıruında!
İrşat Teläümbät, Ufa


text:
Respublikanıñ Ural aryağı rayondarında bına ber–nisä kön tuqtauhıź yamğırźar yaua. Bıl inde yılğa buyınsa ultırğan barlıq başqort auıldarı ösön źur qatmarlıqtar tıuźıra. Täbiğät resurstarı ministrlığınan xäbär iteüźärensä, bıyıl tap Ural aryağı rayondarında qarźa hıu zapastarı küp tuplanğan. Şuğa la urındağı xalıq ta, qotqarıusılar źa uğa bik etdi äźerlänä. Bıl töbäktä ber–nisä hıuhaqlağıs bar. Ularźıñ barıhı la äle hıu tuplay. Qotqarıusılar Ağiźel, Haqmar, Tanalıq, Qıźıl yılğaları buyındağı auıldar ösön borsola. Ägär köndär yılıtıp qar irey başlaha, ular motlaq hıu aśtında qalasaq. Töbäkteñ yaźğı taşqınğa qarşı köräş komissilarınan xäbär iteüźärensä, barlıq auıldar küźäteügä alınğan, ular turahında mäğlümät kön hayın teyeşle xeźmättärgä ebärelep tora. Hıu baśıu ixtimallığı bulğan urındarźan xalıqtı evakuatsiyalau ösön urındar äźerlänä. Äle Baymaqta hıu aśtına kitkän biş yäşlek qıźźı eźläüźär dauam itä. Ä Beloretta qotqarıusılar 12 yäşlek malayźıñ käüźähen yarğa sığarźı. Ğäźättän tış xäldär idaralığınan xäbär iteüźärensä, boź öśtöndä velosepedta yörögän malayźıñ käüźähe 2 metr täränlektä yatqan. Vodolazdarğa ihä yılğa ağımı buylap 200 metrğa tiklem hıu aśtın tikşerergä tura kilgän. Tap oşo osorźa täbiğättän fayźalanıu ministrlığı ,,Taşqın,, operatsiyahın başlay. Täüge tikşereüźär şäptän tügel. Tikşerelgän 400 obekttıñ kübehendä täbiğätte haqlau qanundarı ütälmäy. Şirkättär, qaldıqtarźı hıu ağıźıp alıp kithen ösön, maxsus räüeştä yılğa ergälärenä tügä. Täbiğätte haqlau qanuniäten boźğan ösön 657 meñ humlıq 210 ştraf halınğan.
R. Abulyaew Öfö


text:
Möselman xatın-qızı üz xoquqların torğızu öçen Qor''ängä tayana
Bügen bez möselman illäre Marokko häm Mısırdağı reformalarğa tuqtalırğa buldıq. Äytep kitkän bu ike ildä öyläneşü häm ayrılışu turında köçkä kergän yaña qanunnar argumentların Qor''ängä nigezli. Möselman feministları dinne üz xoquqların torğızu öçen qullana başladı.
AQŞlarındağı Marokko ilçese Aziz Mekuar ''bez Marokkoda islam belän modern tormış şulayuq islam häm ir at xatın qız tängällege arasında qapma qarşılıq bulmawın kürsättek dip belderde.Marokkodağı reformalar poligami- yäğni küp xatınlılıqqa da yaña çikläwlär quydı. Ägär dä ir ikençe ber xatın alırğa teli ikän , başta ul xakimgä berençe wä dä ikençe xatınıñ maddi yaqtan tämin itä alaçağın isbatlarğa tieş. Marokkoda şulayuq kievgä çığu yäşe dä 15tän 18gä kütärelde, ir at öçen öylänü yäşe 18.
Misırda da xatın qız säyäsätçelär häm aktivist törkemnäre xatın qıznıñ ayrıluın ciñäläytü , bulğan qanunnı çitlätep ütü öçen islamğa möräcäğät itte. Ütkändä Misırda ir at telägän waqıtta xatınınnan ayırıla ala ide, ä xatın qız ayrılu öçen üzeneñ ire tarafınnan yaralanğan yäki ğariplängän buluın isbat itergä tieş ide. Äle isä xatın ire belän kileşep, añlaşıp yäşi almıy digän argument belän ayrıla ala. Amerikan Universitetında yaqın könçığış säyäsäte belgeçe profesor Diane Singerman süzlärençä här ike ildä dä xatın qız xoquqların yaqlawçılar argumentların Qor''ängä nigezläde häm säyäsi sistema belän bergäläp eşläde, aktivistlar islamnı üzläre faydalanğan q
ımmätle çığanaqqa äyländerde.Marokkoda da, Misırda da küpçelek qanunnar sekular bulsa da, ğailä qanunnarı şäriğätkä nigezlängän. George Town Universitetında İslam Tikşerüläre Bülegendä profesor Maysam al Faruqi Qor''ändä xatın qız häm ir atqa tängäl möğämälär kürsätelergä tieş dip açıq anıq äytelgän ,ämma yış qına xatın qıznıñ xoquqların kire qağu öçen bu yalğış täfsillänä. Möselman xatın qızları xäzer Qor''änne döres itep täfsilläw wazıyfasın yöklände dip söyli prof.xanım. Faruqi möselman feministları islamnan çitkä çıqmıy, alar üz xoquqların torğızu öçen dinne qullana di. Faruqi tağı möselman xatın qızı suqır tängällek telämi, alar bala tudıru qaraunı üz öslärenä yöklänä, ämma finans , aqça tabu ğailäne tämin itü yäklämäsen ir atqa birö. Möselman xatını qaraşınça bu cawaplılıqnı büleşü, tängällek bula. Misırda , Marokkoda sonğı qazanışlarğa qaramstan xatın qız ir at tängällege turında söyläp bulmıy.Misırda yaña qanunğa kürä xatın bergä yäşi almıy, kileşä almıybız dip mäxkämägä möräcäğät itä ala, ämma monıñ öçen ul ire tülägän qalımnı qaytarırğa tieş, anıñ aliment alu xoququ da bulmıy. Näticädä öysez, yortsız ,uramda qalğan xatınnar sanı arta ala. Ayruça , bigräk tä awılda yäşäwçe uqıy yaza belmägän xatın qız bu yaña qanunnarnı öyrängänçe şaqtıy waqıt ütäçäk. Ämma niçek kenä bulmasın tönyaq Afrikanıñ möselman illärendä aktivistlarnıñ xatın qız xoquqları öçen Qor''ängä möräcäğät itüläre iqtibar cälep itüçe. Min bu turıda ayruça Rusiä Möselmannnarı Diniä Näzaräteneñ räise möfti Rawil Gainutdingä möräcäğät ittem. (audio)
Färidä Xämit


text:
Hoşgeldiniz!
Yükleyen: İzlesene Video Kanalı
Yüklenme Tarihi: 17 Eylül 2015 - 02:19
Köksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek Güreşi
Etiketler: Köksal Baba SKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek GüreşiKöksal Baba Samed Yeşil ile bilek Gür


text:
Vengrïyadağı Jaratılıstanw ğılımdarı murajay`ındağı mamandar Key`ki batırdıñ bey`nesin qalpına keltirw jumıstarınıñ qalay` jürgizilip jatqanın ay`tıp berdi, dep xabarlay`dı Tengrinews.kz tilşisi.
13 qazanda Bwdapeştke Key`ki batırdıñ bassüy`egi jetkizildi. Mwzey`degilerdiñ ay`twınşa, mamandar batırdıñ bas süy`eginiñ bet-bey`nesin qurastırw üşin onı üş ölşemdi kompʹyuterlik tomografïyağa tüsiredi. Ol bas süy`ekti tolıqtay` zerttewge kömektesedi. Al jalpı bey`neni qalpına keltirw jumıstarınıñ qalay` jürgizilip jatqanın mamandar 18 qazanda Bwdapeşte ötetin baspasöz konferencïyasında ay`tıp berwge wäde berdi.
«Üş ölşemdi modelʹdi swretke tüsirip, DNQ saraptamalarınıñ ülgilerin alğan soñ, Key`ki batırdıñ bas süy`egi Qazaqstanğa qay`tarıladı. Sosın resmï türde ötetin saltanattı keşte batırdıñ bassüy`egi onıñ twğan jeri Torğay` awdanındağı jer qoy`nına tapsırıladı. Sonday`-aq, onda batırğa arnalğan tarïxï eskertkiş ornatıladı», - dep xabarladı mwzey`degi mamandar.
Sonımen qatar, Vengrïyadağı ğalımdar qajetti ğılımï zerttewlerdi de jürgizedi. Olar bas süy`ekke tïgen zaqımdardı anıqtap, DNQ saraptamaların jürgizedi. Jalpı antropologïyalıq saraptamanı Andraş Jolt Bïro men Şandor Evïnger jürgizedi. Al Key`ki batırdıñ bet-bey`nesin qalpına keltirw jumıstarımen Agneş Kwştar ay`nalısadı.
Vengr antropologtarı 2006 jıldan beri Qazaqstandağı Ortalıq memlekettik mwzey`men birige otırıp, antropologïyalıq jäne genetïkalıq zerttewler jürgizip keledi.
Ay`ta ketey`ik, Vengrïyanıñ antropologtarı Key`ki batırdıñ bet-bey`nesin qalpına keltirw jumıstarın 2016 jıldıñ jeltoqsanına dey`in ayaqtawdı josparlap otır.


text: İndoneziä politsiähı Jakartala Mariott qunaqxanahında terakt oyoştorouza şiklängänep qulğa alınğandarzıñ yartıhınan kübehe terakt yeşlägänse qulğa alındı tip xäbär itte. Ularzıñ qayhı berzäreneñ ütkän yılda Bali utrawında 200 keşeneñ gümeren qıyğan şartlawzarğa la qağılışı bar. İndoneziä politsiähı mäglümättäre buyınsa, teraqttar yeşläwze ütkän aznala Tailandta qulğa alınğan, Äl-Qäida menän tığız bäyläneştä torğan Djemaa İslamiä yekstremistik törkömsähe başlığı Xambali igänälägän. Tap ul üz-üzen ülterergä telägän terrorsılar yezläwgä 45 meñ dollar tülägän.


text:
Samarda arxitektura studentları milli üzäklär citäkçeläre belän oçraştı
Professor Nataliä Möxämmätşina daimi yäşlär teması belän qızıqsına. Ä bügen bu tema milli tösmerläre belän dä qatlawlandı. Sotsializm çorında zäñgär ekrannardan bäyrämnärdä bulsa da milli cır, biyu nomerları kürengäli ide.Xäzer inde barlıq kanallarda da “russkie babki”. Millätlärne ber genä oçraqta iskä töşerälär. Ägär dä ütereş, suyış, faciğa bulsa. Menä şul buşlıqnı ğalimnärebez qullanalar. Nataliä xanım Möxämmätşina yäşlär, millätlär temasına bağışlap daimi tügäräk öställär uzdırıp kilä. Şundıy oçraşularnıñ berse Samar däwlät arxitektura universitetında uzdı. Yegerme biş student tatar, tacik, çeçen, äzerbäycan , gruzin milli üzäkläreneñ citäkçeläre belän oçraştılar. Maqsat – milli üzäkläreneñ eşçänlege belän tanıştıru ide. Şul uq waqıtta yäşlärneñ millätlärgä mönäsäbätlären dä belü ide.
Tügäräk östäl tiräsendä söyläşü arxitektura universitetınıñ muzey zalında uzdı. Äñgämä aldınnan yäşlär yıraq tarixqa da küz saldılar. Qorbannar, qobannaryu Şäxes kul'tı, Böek Watan suğışı, Fin suğışı qorbannarı häm uqu yortınıñ ğorurlığına äylängän böek şäxeslär. Pıyala tartmalar eçendä yöräk qılların teträtkeç eksponatlar. Yuğaltular turında muzey xezmätkäre bolay dide:
“ Barlıq yuğarı uqu yortları belän çağıştırsaq, bezneñ ul waqıttağı tözeleş institutı az yuğaltular kiçergänyu Bu yıllarda bezneñ institut belän Viktor Kruze citäkçelek itkän hä bu şäxesneñ izgelegen, aqıllığın bäyäläp betermäslek. Kruze belgeçlärne küz qarasıday saqlap qala alğan. Ul xättä kupes, xalıq doşmanı balaların üzendä uqıtqan. Ä bit başqa yuğarı uqu yortları bu balalarnı yaqın da kitermägännär.”
Studentlar belän oçraşuda tatar üzäge 17 yıllıq tarixına tuqtalsa, tacik, çeçen, äzerbäycan, gruzinnar 3- 5 yıllıq çorları turında söylädelär. Älegä Kavkaz häm Aziä wäkilläre künegü çorın ütkärgänlektän kübräk xoquq bozu yaqlarına tuqtaldılar.
Tatarnıñ üz zarı. Elekkege şähär türäläre cämğıätneñ sorawların işetmämeşkä salınğan. Ber uramğa Musa Cälil isemen birmäw turında äytelde. Şunda ber student äytep taşlamasmı: “Tatarstanda Musa Cälil uramı bardır, citkän.” Tatar liderı da cawapsız qalmadı: “Musa Cälil ğomum Soyuz däwläte faydasına qorban bulğan oluğ şäxes. Ä menä Tatarstannıñ Alabuğa şähärendä urısnıñ klassik şağiräse iseme belän uram da, muzey da bar. Ä bit Marina Svetaeva üzeneñ narasığa bağışlanğan şiğırendä “…yoqlamasañ yä tebya otdam psu tatarinu,”- dip yazıp qaldırğan digäç, zalda tınlıq urnaştı.
Fiker alışular tämämlanğaç, min yäşlärgä ber genä soraw belän möräcäğät ittem: “Söyläşü nindi tä'sir qaldırdı häm üzegez citäkçe bulsağız, komandagıyzğa qaysı millät keşelären alır idegez?” Cawaplar:
Bezneñ rus xalqı başqa millätlär turında bik az belä. Rus qızı bularaq çeçen qızlarına soqlanam, alar sılular. Çeçen yegetläreneñ xatın- qızğa bulğan mönäsäbätlärenä soqlanıp yäşim. Qızlarnıñ küñellären kürä belälär.
Aralaşu bik küñelle häm faydalı buldı.
Bu mäğlumat minem öçen tanış ide. Belgänemne iskä genä töşerdem.
Min üz qul astıma eşkä millätenä qarap tügel, ä hönäri ostalığına qarap alır idem.
Problemalar küpçelek şäxes belän bäylängän. Här şäxesneñ nigezendä ğailä tärbiäse häm intellektı yata.
Här millätneñ üzençälege bar. Sklad açqıçın tottırğinça ul keşene cide iläktän uzdıraçaqmın.
Üz komandama tatar keşesen alır idem. Anıñ elemtäläre yaxşı, ul cawaplı. Tağın rus keşesen alır idem. Ul küp belä. Anıñ xolqı üzençälekle. Yahudinı alır idem. Ul – aqıl iäse. Yevrey – töple keşe.
Söyläşüdä 19- 22 yäşlek yegetlär häm qızlar qatnaştı. Yäşlärneñ qiblaları, älbättä inde, döreskä oxşağan. Aldağı tormış üzençä tözätmälär kertüe bik tä ixtimal.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
“Ruxiät”tä kitap bäyräme
Xökümät tarafınnan bastırılası kitaplarnı yazuçılar öçär yıl kötep alalar, çirat toralar, “Ruxiät”tä isä kitap ber yıl eçendä planğa kertelä häm dönya kürä. Üzen näşriätneñ senzorı buldım digän Tufan Miñnullin äytüençä, Tatneft' oyışması Qazanda yäşäwçe ädiplärebezne genä qayğırtıp qalmıyça, awılda icat itüçe yazuçılarnıñ da kitapların bastırırğa tırışa, ayıruça neft' çığarıla torğan rayonnarda yäşäwçelärneken. Tufan Miñnullin “Ruxiät”kä räxmät äytte, şuşı könnärdä anıñ da “Tatarnıñ ber balası” digän kitabı çıqtı.
Tufan Miñnullin respublikabızda bay oyışmalarnıñ küp buluın assızıqladı, läkin ädäbiät, sänğät ölkäsendä yärdäm kürsätergä aşığuçılarnıñ bulmawın da bilgeläp ütte. Anıñ fikerençä, tatar üzen-üze qotqarırğa tieş, qayandır çittän yärdäm kötmäskä, bälki, üz baylarıbız cilkäsenä tayanırğa kiräk, ä “aqçasın qoçaqlap yoqlağan” keşelär tarix häm millät öçen yuq, alar onıtılaçaq. XX yöz başında yäşägän bertuğan Rämiewlär häm bügengedä eşläp kilüçe Tatneft' kebek oyışmalarnı isä ürnäk itep quydı.
Tatneft'neñ qaramağında näşriät kenä tügel. Yazuçılar berlege räise – İlfaq İbrahimov üz çığışında yäş, aktiv icatçılarğa ber meñ sum külämendä un stipendiä bilgelänäçägen äytte. Bolar da Tatneft' oyışması ximayäse.
Kiçädä Rädif Ğataş, Razil Väliev häm Foat Sadriev ta çığış yasadılar. Foat Sadriev äybät ädäbiätneñ televideniedän kürsätelä torğan äxlaqsızlıqqa qarşı torıp, uquçığa uñay tä'sir itä aluı turında äytte.
Kiçädä 236 meñ sumlıq ber meñnän artıq kitap Milli kitapxanägä, şulay uq Tatar kongressına, Qamal teatrı kitapxanäsenä häm Qazan däwlät universitetına büläk iteläçäge iğlan itelde.
Aydar Camali


text:
Matbuğat çaraları – yalğan taratu qoralı?
Xäterlisezme ikän, ataqlı yazuçı Çıñğız Aytmatovnıñ “Burannıy polustanok” digän äsären? Anı “И дoлbшe Beka длиTbcя дeHb” digän isem astında da çığardılar. Ä Qazannıñ Qamal teatrı säxnäsendä yäşli ğömere özelgän Damir Siraciev şul uq roman buyınça axırzaman spektakle quydı. Närsä turında disägez, qaydadır qazaq yäki qırğız häm üzbäk dalalarında xäzerge Urta Aziä ileneñ çik buyınça sarıq kötüläre yöri, ber kärwan wafat bulğan keşene yıraqtağı ber awılğa kümärgä alıp kitep bara. Şunda uq kosmodrom tözüçelär, anı saqlawçılar kükkä atılğan raketalar xäzerge zaman faciğäläre häm qayğı-şatlıqları, texnik qazanışlar, adäm balasınıñ imanın-xäteren yuğaltuı häm saqlawı. Dala buylap kötüçelär häm mallar näq 2-3 yıl elek niçek bulğan şul räweştä ğomer itälär. Beräwlärdä tamaq tuydıru, ayaq kiemendäge tişekne yamaw, çirlägän sarıqlarnı däwalaw yäki mallarnı waqıtında suyu qayğısı. İkençelär şul uq mizgeldä, şul uq dala östennän kosmik qarapta oçıp, planeta yazmışına bäyle eşlär belän şöğellänä. Qaydadır balalar açqa ülä, qartlarğa daru citmi, häm şunda uq 1000 dollarlıq külmäk, million sumlıq maşina aluçılar käyef safa qora.Ğalimnär, texnik qazanışlarnıñ tigez taralmawı texnogen katastrofağa kiterä dilär. Bulır, anısı da bardır. Änä bit, unbiş yıl xörriät, milli tereleş görlägändä universitet belän suverenitetnı, universamnı ayırmawçılar bar. Menä ber san. Sotsializm zamanında tatar gäcit jurnallarınıñ ğomumi tirajı öç million danägä yaqın ide. Ä xäzer yartı millionğa da citmi. Yarıy, şulay bulsın, mäğlümat televizor, radio, internet aşa tarala, dip ömetlänik. Ämma monı niçek ülçärgä? Milli mädäniät, mäğlümat millionnar küñelenä, zihenenä barıp citmi. Beräwlär yazğan mäqäläne ikençe qärdäşlär uqısa, huştan yazalar. Yazmasqa, bastırmasqa quşalar, radiodan da söylätmäslär ide. Çönki härkem üzenä kiräkle, küñelen kütärä torğan mäğlümatlar işetergä teli. Şunıñ öçen aqça tüläp yaqınnarın tuğan könnäre belän qotlıy. Ä millät, cämğiät öçen kiräkle mäğlümat öçen aqça tüläwçelär bik az. Ä xaqiqät digän närsä qayadır qamışlar, ärämälär arasına kerep kitä. Qazaq dalasındağı sarıqlar kebek. Äytik, soñğı atnada Tatarstan başqalasında ni öçen uram bazarındağı eşquarlar Adoratski uramın buıp, xäräkätne tuqtatırğa tırıştılar. Añlawçılar az buldı. Ni öçen uramdağı irekle bazarnı çista, cılı binalarğa kertü oşamıy? Qazanda metro tözü kiräkme, kiräk tügelme digän sorawlarğa cawaplar bertörle bulmas. Ä inde balanı tuğan telgä öyrätergäme, tatar sıynıfında uqıtırğa kiräkme? - digän soraw tağın da xikmätleräk bulıp kürenä. Xäzer gäcit-jurnallarğa yazılu bara. Möxärrirlär ükerep yılıy. Bıltırğı sannarnıñ yartısı da yuq äle, dilär. Ä ni öçen? Yuğisä, millätkä üseş, yärdäm kiräk, dilär bit. Uqı da, ruxıñnı üster. Soñğı atnanıñ iñ xikmätle mäğlümat tabışmağı – gubernator, prezidentlarnıñ östän bilgeläp quyu turındağı qanunı Dumada ikençe uqılışta raslaw. Şuşı qanun köçenä kergäç tä, gubernatorlar Putinğa ğariza yazıp, üz wazifalarınnan kitärgä äzerleklären belderäçäklär. Atna buyı keşelärne soraştıq, bu äybätme, naçarmı, xäyerle, qayğılımı bu üzgäreş? Cawap işetüläre bik qıyın buldı. Tağın ber xikmätle xäl Başqortstan tatarlarınıñ Mäskäwgä barıp qorıltay ütkärüendä Qazannı ğayepläw. Kürşe respublikadağı barlıq gäcitlär dä arqılığa buyğa şuşı qorıltaynı oyıştıruçılarnı qähärläw belän tuldı. Maxsus ezläp qaradıq, berär cirdä Rämil Bignov citäkçelegendäge bu 150 tatar qaya barğan, nigä barğan, nindi cıyılış ütkärgän. Şul turıda 3 kenä yul bulsa da, bernindi kommentariysız tögäl xäl bulmasmı dip. Yuq bit. Dimäk, Başqortstan häm başqa respublika yazmışı belän bäyle şuşı çara turında mäğlümat qıtlığı 100 protsent digän süz. 21 ğasırda xaqiqät'ne inqar itü, mäğlümatnı tomalaw menä şundıy däräcädä. Ä näticäse – ike respublikada yäşägän xalıq härqaysı üzeneñ yaqın tiräsendäge mäğlümat yäki agitatsiä belän tuqlana, ä üz xalqınıñ häm qärdäş xalıqlarınıñ çın xälen berniçek tä belä almıy. Xätta Azatlıq radiosı yärdämendä dä. Çönki soñğı atnada Başinform, “MockoBckий koMcoMoлeц”B БaшkopTcTaHe” icat itkän yalğannı kürşe respublikanıñ barlıq gäzitlärendä dä bastırdılar. Ä Tatarstan gäzitläre Mäskäwgä barğan Ufa tatarları turında yazarğa kiräk tapmadılar. Yäğni bu ğasırda mäğlümat çaraları yalğanlaw, xaqiqät'ne yäşerü öçen qullanıla. Radiolar, televizion tapşırular küp, ä millät toman eçendä. İñ qızığı, iärçenle, sputnik televideniese Tatarstanda da, Başqortstanda da bar. Ämma xätta kosmosqa mengäç tä, cirgä mäğlümat töşerü qıyın ikän. Tatarstan Yaña ğasırnıñ tapşıruların Başqortstanda bik azlar qarıy. Çönki 10 meñ sumlıq tälinkä satıp alırğa kiräk. Başqortstannıñ televideniesen Qazanda ğına qarap bula. Ä bit ber ildä, ber tuğan bulıp yäşibez. Kemnärgäder xaqiqät'ne yäşerergä, mäğlümat pärdäsen elep quyarğa kiräk. Ä ni öçen? Yalğanlar öçender inde. Başqa säbäp bulmas...
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Xikmätle xällär
Çınnan da, añlaşılmıy torğan xällär bula bit, duslar. Qaywaqıtta añlaşıla da ul, ämma şul waqiğanıñ buluına küzlär, qolaqlar ışanmıy, üzeñne çemetep qarıysı kilä. Önemme bu, töşemme dip sorıysıñ üz-üzeñnän. Allağa şöker, yaña yılda da andıy xällärne çittä qaldırmıyça, radio aşa sezgä citkerep torırbız. Demokratiä, irkenlek, xörriät qağidäläre buyınça sez, tıñlawçılar da bu faydalı häm mawıqtırğıç eştä qatnaşa alasız. Bik säyer, xikmätle xäl kürsägez, totasız da Azatlıq radiosınıñ Qazan bülegenä yazıp cibäräsez, yäisä şaltıratıp bezne şaqqatırasız. Söyläştekme şulay itärgä?Yaña yılnı qarşılawnıñ üzendä xikmät bar. Küpçelek östäl artına kümäkläp utıra da, şartlağançı aşıy, xäräm eçemlek eçä. Elek awız kütärep kümäkläp cırlaw başlana ide, xäzer bu mäs`älä aktual' tügel. Televizor bar bit, nigä integep, köçänep buşlay cırlap azaplanırğa. Şul Salawat belän Pugaçeva cırlasınnar.
Bıyıl maymıl yılı dilär. Böten ağay-ene qıtayça yäşi bit inde. Qıtaylar ürçep, Räsäy elektoratın täşkil itkäç, tatarı, başqortı, urısı qaçıp taralıp betkäç, menä şul qıtay kalendare buyınça räsmi yäşi başlarbız. Ä xäzergä ğäyre räsmi, neofitsial'no ğına maymıl yılı ütkäräbez. Nu barıber kiñ qolaç belän. Änä televizordan ber matur qız maymıllar turında söyli. Anıñ wazifası bolay dip yazıp quyılğan –Mäskäw zooparkınıñ, xaywannar baqçasınıñ yäğni, press-sekretare. Döres añlasam, şul uq maymıllarnıñ häm başqa canwarlarnıñ süzçese, alar isemennän jurnalistlarğa belderülär yasawçı bula. Ä Qazan zooparkında press-sekretar' yuq, anda direktor Al'bert äfände üze bik kileşterep söyli.Ä maymıllar bar.Döres inde, alarnıñ barısın da estrada säxnäsenä çığarıp bulmıy. Yışraq säxnädä mikrofon kütärep alarnıñ press-sekretar'ları böterelä. Ber yıldan artıq elek Qazan Piramidası açılışına estrada yoldızlarınıñ iñ şäbe, iñ tansığı Valeriy Leont'yev kilgän ide. Çığışı şäp buldı. Bıyıl da çaqırırğa dip ezläp qarağannar anı. Çönki ul bik mölayım, üze maymılğa oşağan, milläte dä, qiäfäte dä xikmätle, qarasu yözle, bödrä çäçle, üze sikerüçän. Tatarmı ällä dip xıyallanuçılar bar, tem boleye Leont'yev Komi Respublikası başqalası Sıktıvkardan, tatarlı yaqtan buğay. Yuq di bit Leont'yev. Ul yaña yılnı qarşılarğa Amerikanıñ Mayami digän töbägendäge yortına kitkän. Bu öydä bıyıl çırşı quyılmağan, pal'ma quyılğan. Döres bit bu. Ägär dä maymıl ıştansız kileş çırşı başında yöresä, enälär qadala bit inde meskengä. Ä Valeri Leont'yev, min bıltır Piramida açılışına kilgän estrada yoldızın äytäm, bıyıl yaña yıl külmägen tektermägän. Ul maymıl yılın şäp-şärä kileş qarşı alğan. Mayamidağı yortqa kilgän qunaqlar şaq qatqannar. Valeri Leont'yevnıñ xatını, şärä iren neudobnıy xälgä quymas öçen, toje çişenep, pal'ma astına utırğan. Wät içmasa buldıra beznekelär.Menä içmasam Sıktıvkar, menä siña säwit häm rus säxnäse.
Küz aldına kiterdegezme Mayamidağı ul banketnı? Qısqası, bıyılğı iñ berençe xikmätle xäl isemlegenä Valeri Leont'yevnıñ XXI ğasır öçen qızıqlı külmägen kertäbez.Çişenüdä xikmät bulğaç, ikençe itep Bötendon'ya başqort qorıltayı citäkçese Äxmät Söläymanovnıñ fänni-säyäsi açışın isemlekkä kertmi bulmıy. Uzıp kitkän prezident saylawlarında Räximovqa tawış birmägän rayonnarnı, törkemnärne, millätlärne sükkän öçen tügel älbättä. Fän doktorı, poçti akademik şundıy açış yasağan. Başqortstanda tatarlar, udmurtlar, nimeslär, kavkaz keşeläre immigrantlar, alarnıñ zapasta üz illäre bar dide ul Azatlıq radiosı xäbärçese İrşat Teläumbätkä birgän äñgämäsendä. Yağni, bezneñ cirdä oşamasa, milosti prosim, üz illärendä ıçqınsınnar di bu. Ä menä assiriyeslär, kurdlar, çegännär, teleutlar, nivxlar qaya kitsen, alarnıñ respublikası da, ile dä yuq. Yarıy tatarlar mondıy original' fikerne işetep künegep betkän, alarnıñ ise kitmi. Fol'klor ğalime äkiät, riwayät telendä fikerli, ul üzen milli yulbaşçı itep tanıtırğa tırışqaç, aña kileşä. Ämma udmurt, mari, çuaş tuğannarıbız da, tatarlar yäşägän rayonnardağı kebek ük, 7nçe dekaberdä Räximovqa tawış birmägännär. Dimäk, Äxmet Söläymanov fikerençä, alarğa, Başqortstanda oşamasa, Udmurtiägä, Mariğa, Çuaşiyägä qaytıp kitsennär. Qurqınıçmı mondıy äkämätne işetü? Ällä nindi etnik çistartuğa çaqıra buğay ul ağay. Yugoslaviädä andıy xällär yaxşığa iltmäde bit, alla saqlasın...
Monıñ öçen Söläymanovnı nişläterlär ikän? Çönki qanun bar, anı bozuçılar öçen prokuror bar, garant dip atalğan prezidentlar bar. Ämma bu yulı süz qanun, prokuror köçe taralmıy torğan Başqortstanda, berdäm rusiäneñ üzägendä bara. Dimäk Söläymanovnı räsmi tänqitläwçe, ğäyepläwçe bulmas. Zakon tügel, töşençä, ponyätie belän yäşi torğan zamanda wä ildä torabız.Udmurt, mari, çuaşlar da fol'klorçı ağaydan qurıqmasın, Äxmät Söläymanov üze Ufağa Ural artındağı Börcän rayonınnan kilgän immigrant. 1922 yılda Ufa gubernasın Keçe Başqortstanğa quşqanda, Börcän başqortları Ufada bik siräk oçrağannar. Ägär dä immigrantlar barısı da Ufadan, tön'yaq- könbatış rayonnarınnan kitsä, Ağidel belän Dim yılğası quşılğan cirdä buşlıq qalaçaq.
Äxmät Söläymanovnıñ rasistlarça belderüen 21 nçe ğasırnıñ dürtençe yılındağı iñ xikmätle xällär isemlegenä kertüdän yaxşısı bulmas. Barı satira häm yumor ğına mondıy xällärdä yärdäm itä. Prosto Äxmät Söläymanov säyäsi, fänni, xoquqi yaqtan çişenep, eçke tormışın, küñel türendäge ğäziz xıyalların kürsätkän. Yaña yılda pal'ma töbenä utırğan Valeriy Leont'yevqa yarağan ğämäl nişläp fän doktorı Äxmät Söläymanovqa yaramasqa tieş? Tem bolee berdäm Rusiädä?Bıyılğı berençe tapşırudağı xikmätle xällär şunıñ belän citep torır. Kiläse comğada xikmätle xällär qissasın däwam itärbez. Rimzil Wäli, Qazan.


text:
Söğüd Ğaräpstanda totıq itep alınğan çit il keşeläre azat itelde
Kiçä totıqlarnı azat itü çarası başlanğanda Xobar şähäreneñ şul öleşendä şartlawlar häm ut açqan tawışlar işetelä ide. Söğüd Ğaräpstannıñ iminlek xezmäte wäkile Reuters mäğlümat agentlığına, xärbi operasiä waqıtında totıqlar arasında ülüçelär bar ide, dip belderde. Ämma alarnıñ tögäl sanı yä qaysı millät wäkilläre buluı – xäbär itelmi. Xobardağı şul yortlar kompleksı citäkçese totıq itep alınğan 3 keşe bügen üterelde, alar arasında ber amerikan häm ber britan keşese bar, dip belderde. Amerikan ilçelege älegä bu xäbärne raslamadı. İminlek xezmäteneñ başqa ber wäkile azat itelgän totıqlar arasında amerikannar häm yevropalılar bar, dide.
Filipin däwläteneñ Riyadtağı ilçese Bahnarim Guinomla, Frans Press xäbär agentlığına, totıq itep alınğan 3 filipin keşese üterelde, dip belderde. Ämma alarnıñ – totıq itep alınğaç üterelgänen yäisä azat itü çarasında hälak bulğannarın ber keşe dä raslıy almadı.
Britaniä tışqı eşlär ministrlığı ülüçelär arasında britannar buluı turında räsmi belderü yasawdan tıyıldı. Ämma Londonda çığuçı ike gazet – The Mail häm The Observer, Britaniäneñ Neft şirkäte citäkçese kiçä üterelgän häm suğışçılar anıñ mäyeten ber çaqrımnan artıq aranı maşinağa tağıp österägän dip yazıp çıqtı. Bu keşe Apicorp – Ğaräp Nefte Exportı belän şöğellängän şirkätneñ citäkçese bulğan.
Söğüd Ğaräpstan şaxzadäse Abdullah bin Abdul Aziz, älege waqiğalärgä kisken täñqit belderde, däwlät televideniä kanalında çığış yasap ul, şimbä könne distägä yaqın söğüdi häm çit il keşeläre hälak buldı, dip belderde: "Mondıy xälneñ qabatlanmawı öçen söğüdilär häm monda yäşäwçe başqa keşelärne borçıy. İslamğa nindi dä bulsa qatnaşı bulğan keşelär monı ber qayçan da xuplıy almayaçaq," dide Abdullah.
Höcümnär häm totıq alu öçen cawaplılıqnı al-Qaida terror çeltäreneñ ber qanatı bulğan al-Quds brigadası üz östenä aldı. Totıqlar arasında amerikan, italyan, britan watandaşları häm ğaräplär bulğan.
Söğüd Ğaräpstan polisiäse mäğlümatlärenä qarağanda 4-5 islam terrorçısı avtomat, granata häm quldan yasalğan bombalar belän qorallanıp totıqlarnı ber biek yörtnıñ öske qatında totqan bulğan.


text: Amerikan ğaskärläre şigilär başlığı Moqtada Äs Sadr köçlärenä qarşı operasínı waqıtlıça tuqtatı. Ğíraq xakímítları qan qoyunı tuqtatu öçen söyläşülär alıp bara. Äs Sadrnıñ yärdämçese Abdl' äl Darací ğíraq xalqına möräcäğät belän çıqtı. “Min böten ğíraqlılarnı Nacafqa barırğa häm anda şigilär izgese imam Ali mawzoleyen saqlap qalu öçen tere qalqan yasarğa çaqıram”. dide Äs Sadrnıñ yärdämçese. Amerikan ğaskärläreneñ operasísı waqıtında Äs Sadrnı yaralanuı turında xäbär taralğaç Bağdatta anıñ tarafdarları uram yöreşe ütkärde. Ğíraq xakímítları şigilär başlığınıñ yaralanuı turındağı xäbärne kire qağa. Ğíraqnıñ Basra şähärendä britan jurnalistın totıq itep alağan ğísyançılar, ägär dä koalísí köçläre Nacafqa xöcümne tuqtatmasa, anı cäzalap üterü belän yaní. “Sandi Telegraf” ğäzetısı jurnalistı qunaqxanädä üz bülmäsennän urlandı. Cirle telewidenie totıq söylägän wideo yazmanı kürsätte. “Min jurnalist. Min barı tik Ğíraqta ni bulğan turında ğına yazam. Min “Sandi Telegraf”tan Djeyms Brendon”. Bu wideo yazmadağı jurnalist süzläre ide. Yazmada anıñ belän bergä basıp torğan bitlek kigän keşe dä bar. Ul bolay dip belderde: “Bez amerikannardan üz ğaskärlären 24 säğät äçendä Nacaftan alıp çığuların taläp itäbez. Ägär dä yuq ikän, bu keşe ütereläçäk”.


text: Bagdad,Ğıraq neft ministırlığı süzçese Assem Jihad AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä 2 yıl elek ilgä kergännän birle, neft industriäse infrastrukturası nıq zianlandı häm 11 milliard dollardan artıq aqça yuğalttı dip belderde.Jihad süzlärençä in küp sabotajlar ilneñ tönyaq qorılmalarına yasaldı häm tönyaqtan Törkiäneñ Ceyhan portına könenä 400men miçkä neft eksportı tuqtaldı. İntervensiädän elek Ğıraq Kirkuk yatmalarınnan könenä 800meñ miçkä neft cibärä ide Ceyhanğa. Sonğı 6 atnada ul yañadan ara tirä Ceyhanğa neft pompalıy başladı.


text:
Qazaxstan prezidentı reformalar wäğdä itä
"Saylawlar ütkärü eşendä qayber uñay üzgäreş küzätelsä dä, Qazaxstanda 4 dikaber bulğan saylawlar oyışmanıñ häm xalıqara demokratik taläplärneñ barısına da turı kilmäde."
Britan parlamentı küzätüçeläre isä saylawlarnı andıy uq zur xärämläşülär belän ütmäwen bilgeläde. Lord Cecil Parkinson citäkçelegendäge parlament wäkilläre, kiçäge saylawlar – bäysez Qazaxstan tarixındağı iñ ğädel häm açıq tawış birü buldı, dip belderde. Tawışlarnıñ 91%tın Qazaxstannıñ xäzerge prezidentı Nursoltan Nazarbayev alğan. Bügen tarafdarları aldında çığış yasap, Nazarbayev, säyäsi häm iqtisadi reformalarnı däwam itergä wäğdä itte.


text:
Açıq mikrofon: Sez şähär transportınıñ yörüe, anda xezmät kürsätü belän qänäğätme?
8 iyün könne Qazan ratuşası qarşındağı mäydanda şähär pensionerları piketqa çıqtı. Şunı da äytergä kiräk, älege piket maxsus Qazan şähär Dumasınıñ xosusi avtobus xucalarına qağılışlı mäs''älälär sessiädä qaralaçaq mäsälälärgä turı kiterelgän ide. Aqça urınına sotsial'' bilet kürsätep yörüçe pensionerlarğa xosusi avtobuslar yörtüçelär tieşle xezmät kürsätmi. Şunlıqtan ölkän yäştäge keşelär alardan qänäğät tügel ikän. Pensionerlar qullarına “Şäxsi yörtüçe, pensionernı xörmät it. Üzeñ dä pensioner bulırsıñ!”, “Munitsipal'' transport üseş alsın!” dip yazılğan şiğar''lär kütärep tordılar. Piketqa cıyılğannar süzlärenä qarağanda, marşrut avtobuslarında alar bik yış tupaslıq belän genä tügel, qul kütärü belän dä oçraşa. Tuqtalışta pensionerlarnı kürgän yörtüçelär tuqtamıyça ütep kitä. Ölkän yäştäge keşelärneñ qarşında avtobus işeklären yabıp quyalar, yäisä keşeneñ salonğa da kergänen kötmiçä, quzğalıp kitälär. Ä açıq mikrofonğa “ Sez şähär transportınıñ yörüe, anda xezmät kürsätü belän qänäğätme?-digän sorawğa cawaplar ezlädek.
Yäş eşçe qız :
- Qänäğät tügel. Qaysı waqıt avtobuslarnı artlarınnan ğına kürep qalasıñ . küp waqıtta keşe bik küp bula , utırıp ta bulmıy . Kiçlären 6-7 säğätlärdä bötenläy utırıp bulmıy. Xökümät avtobusları bik siräk yöri. Şäxsän avtobuslar yarıysı ğına yöri.
Pensioner äbi:
- Veterannar klinikasına rentgen ütärgä kilergä çıqqan idem, R. Zorge uramı yağınnan, 12 tramvayğa utırıp, , Aqçarlaq yanında böke buldı. Soñğa qaldım, rentgen ütkärmädelär, menä qaytıp baram , 2 säğät utırıp, yılap, bik borçıldım, validol aldım.
- Xezmättä bulıp, eştän qaytıp kilgän xanım:
-Törleçä bula. Bügen eşkä barğanda Adel Qutuy tuqtalışında ber 10 minutlap tordıq bökedä . Annan “Aqçarlaq” tuqtalışında basıp tordıq. Transport bik kübäyde, eşkä barıp citüe qıyınlaştı.
Urta yäştäge xanım:
- Xosusilar yaxşıraq yöri, xökümätnekenä qarağanda. Konduktorlar bik usal itep qarıylar. Utırtasıları kilmi . Tuqtalışta ber- ike yäş keşe tormasa, “Gazel”lär bötenläy tuqtatmıylar.
Student qız:
- Qänäğät. Üzäktän- kvartalğa yaxşı yöri .Marşrutqalar küp yörilär.
Pensioner apa:
-Qänäğätländererlek tügel. Ğazellär bik siräk yörilär.Täkdim itär idem zur avtobuslarnı, küp keşe sıydırışlı avtobuslarnı kertergä. Märxämätle keşe yuq xäzer. Olı keşelärgä dä , bala-çağa belän kergän keşelärgä dä urın birüçe yuq . Tüläw buyınça – bez pensionerlar pensiä kenägäse belän yöribez. Keçkenä avtobuslar bezgä xezmät kürsätmilär. “Paz”iklarğa , “Yılaz”larğa bezne kertälär. Ul yağı bik caylı.
Mälikä Basıyr


text:
Almatıda Tuñğış Prezïdent künine oray` uy`ımdastırılıp jatqan xalıqaralıq «Ewrazïya barısı» twrnïrinde moñğolïyalıq qandasımız Serik Berdimuratulı komandalastarına jeñis sıy`ladı, dep xabarlay`dı BAQ.kz QazAqparatqa silteme jasap.
Moñğolïya balwandarı Täjikstan balwandarın 4:3 esebimen jeñdi. Asa tartıstı ötken bäsekeniñ alğaşqı üş beldeswinde eki komanda balwandarı 3:3 esebimen teñ tüsken bolatın. Şeşwşi sında Moñğolïya quramasında 100 keli salmaqta beldesken étnïkalıq qazaq balwan Serik Berdimuratulı qarsılasın upay` sanımen utıp, komandalastarına kelesi ay`nalımğa şığwğa mümkindik alıp berdi.
Serik Berdimuratulı Bayan-Ölgey` ay`mağında Céngél awılında dünïege kelgen. Ol sportpen on jasınan beri şuğıldanadı. Swmo, sambo, moñğol küresi jäne dzyu-domen ay`nalısadı. Köptegen jarıstardıñ jeñimpazı. Esteriñizge sala ketey`ik, osığan dey`in Grwzïya balwandarı özbekstandıq qarsılastarınan 6:2 esebimen utıp, kelesi beldeswge joldama alsa, Qazaqstan quraması Polʹşa balwandarın 7:0 esebimen oy`sırata utqan bolatın.


text:
“Azatlıq” radiosınıñ “Yaña ğasır” öçen maxsus äzerlänä torğan 20 minutlıq xäbärlär cıyılması sişämbe könne efirğa çıqmadı. 1 marttan “Azatlıq”nıñ ber säğätlek efir waqıtı 20 minutqa qalğaç radiotıyñlauçıylar belän elemtä kimede. Sişämbe “Azatlıq”nıñ daydjesı çıqmawğa qaramastan Qazan byurosına xalıqtan şaltıratular bik az kilde.
Professor İldar Nizamov Qazan däwlät universitetında alıp barğan däreslärendä yäş jurnalistlarğa “Azatlıq” radiosı xaqında yış iskä ala ide. 1 marttan “Azatlıq” “Yaña ğasır”da efir waqıtı qısqarğaç jurfak studentları İldar Nizamovnı yaratıp tıñlarğa ölgergän radiosı öçen nıq qayğırıp yörde didelär. Annan ul “Azatlıq”nı qısqa dulqınnardan ezläp qarağan, taba almağan, 20 minutlıq daydjest qına anı qänäğätländermi ikän. Şunnan inde İldar Nizamov üzeneñ borçulı- sorawlı uyların “Mädäni comğa” gazetasınıñ mart ayınıñ soñğı sanına ayazırğa bulğan. Älegä ul san dönyağa çıqmadı, çıqqaç gäcit uquçılar İldar Nizamov fikerläre belän tulıraq tanışa alır. Äytkänebezçä, sişämbe 27 martta “Yaña ğasır”da “Azatlıq”nıñ quşımtası efirğa çıqmıy qaldı. Nigä bolay buldı digäç, texnik säbäp dip añlattılar. Kompyuterlar belän urtaq tel taba almadıq, başqa andıy xatalar bulmas dip ışandırdı “Yaña ğasır”lılar. Şunnan soñ bez, “Azatlıq”nıñ Qazan byurosına üze yış şaltıratqan, soñğı aylarda şaltıratmıy başlağan, küp yıllar buyı “Azatlıq”nı tıñlap kilüçe Qazannıñ Tınıçlıq bistäsendä yäşäwçe İlyas abzıy belän söyläşep alırğa buldıq.
- Elek bik yaratıp tıñlıy idem, xäzer küñel qayttı.
Qısqa dulqınnardan nigä tıñlamıysız digäç, minem radioda qısqa dulqınnar yuq di İlyas abzıy.
Bu Qazanda yäşäwçe “Azatlıq”nı yuğaltıp baruçı ber tıñlawçıbız ide. Tatarstannıñ başqa rayonnarındağı “Azatlıq”nı “Yaña ğasır”dan tıñlağan xalıq bügenge köndä aptıraşta ikän. Ayıruça Piträç, Balıq bistäse, Teläçe rayonnarınnan şaltıratular, moñ zarlar yış kilde. Yäşlärdän tügel, ölkän buınnan. Alarğa “Azatlıq”nıñ ber säğätlek tapşıruın qısqa dulqınnardan, internettan tıñlağız digän idek. Qısqa dulqınnardan tıñlap qarawçılardan mondıy cawap yañğıradı:
- Min totıp qarağan idem qısqa dulqınnardan läkin bik naçar işetelä bit. Bötenläy işetelmi diärlek.
Tatar ictimaği üzäge räise, cämäğät eşleklese Tälğät Bariev äytüençä:
- Salqın suğış yıllarındağı kebek xäzer irekle mäğlümat çaraların qısu, beterü bara.
“Azatlıq”nıñ “Yaña ğasır”da efir waqıtı qısqarğaç, soraştırulardan kürengänçä küp tıñlawçılar bezne yuğaltqan ikän. Tatarstannıñ çittäge rayonnarında äbi-babaları torğan Qazandağı tatar yäşläre arasında “Yaña ğasır”dan “Azatlıq” qısqarğaç babayğa infark bula yazdı dip tä äytüçelär buldı.
Röstäm İsxaqi


text:
İldä nilär bulıp yata? - 03.VI.2008
►Altın - cirdä, ciz diwarda nişli? ►Kazan-2013: tatarlar sınaw aldında ►Altın - cirdä, ciz diwarda nişli? ►Qazanda kibernetika: teoriadä häm ğämäldä
►Kazan-2013: tatarlar sınaw aldında
Ämma törle töbäk, törle qatlam wäkilläre älege xäbärne üzlärençä añlıylar. Qazannıñ Universiada ütkärergä däğwä itüçelär bäygesendä ciñep çığuı küplärdä ğorurlıq xise uyatsa da, tatar cämäğätçelegendä bu ğämälgä şiklänep yäisä eşneñ närsädä ikänen añlamıyça, qawşap qaluçılar da bar.
Şulay itep, www.azatliq.org säxifäsendä Kazan-2013 proektın bergäläp alıp barırğa çaqırabız!
Möhim häm qızıqlı räsemnär, ideyälär, elektron poçta, ğädi xat häm mobil telefon aşa Prağadağı baş redaksiagä yäki Azatlıqnıñ Qazandağı studiasenä cibärelsen ide. Universiada häm milli yäşäyeşkä täesire turında fiker alışuda härkem qatnaşa ala. 5 yıldan soñ böten cir şarı yäşläre tatar xalqınıñ ruxi üzäge bulğan Qazanğa cıyılaçaq. Bu tarixi waqıyğağa äzerlek bügennän ük başlana. Milli jurnalistlar, milli cämäğätçelek tä zur sınaw aldında tora. Beleşep, kiñäşep torıyq, iñ möhim temalarnı urtağa salıp söyläşik. Max birep torır çaq tügel!
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Altın - cirdä, ciz diwarda nişli?
Çerek küldä tatar yazuçısı häm mäğrifätçesenä dä istälek taqtası qabat açıldı.
Qazanda taqtalar urlana da qabat açıla. Çerek küldä tatar yazuçısı häm mäğrifätçesenä dä istälek taqtası qabat açıldı.
Repressia qorbanı Ğömär Ğäligä 2006 yılda eçke eşlär ministrlığı häm elekkege KGB qarşında uq açılğan taqta ber yıldan soñ yuqqa çıqqan bulğan. Baqsañ, ciz dä altın kebek cirdä dä yatmıy, diwarda da tormıy di.
Xalıqara säyäxät awılı “Fänsar Bäräkät” cire Tatarstan arbitraj mäxkämäsendä qarala başladı. 3 yündä berençel tıñlawlar buldı.
Tatarstan räsmiläre 2013 yılda bulaçaq Universiada öçen sport sarayları salğanda häm Qazanda Atletik awıl tözegändä moña qädär bulğan yortlar sütelmäyääçäk dip belderä. Bu xaqta sişämbe könne Tatarstannıñ yäşlär eşläre, sport häm turistlıq ministrı Marat Bariev äytte. Türälärneñ tel töbennän añlaşılğança, yañalarnı buldıruğa böten köç quyılaçaq.
Tatarstan arbitraj mäxkämäsendä kiläse utırış 3 yülgä bilgelände.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Qazanda kibernetika: teoriadä häm ğämäldä
kazan
Mäğlümatlaştıru fänni-tikşerenü institutı direktorı Mansur Ablayıv isä teoriadän ğämälgä küçü bar di. “Qazanda ICL (elekkege elektron xisaplaw maşinası zavodı) proektları bar. Şulay uq üzebezgä xas bulğan programma produqtların da yasıybız. Xäzer inde İnternet ta bik alğa kitte. Bezneñ belgeçlär eşsez dä, zaqazsız da utırmıy. Bez xalıqnı, sänäğätne mäğlümatlaştıru eşenä yaqınaytabız”, - di ul.


text: Sinay yarımutrawında xärbilärgä häm polisia xezmätkärlärenä berniçä höcüm yasalğan. İke intixar BMOnıñ ike tınıçlıq yaqlawçısıları autoqolonnarı yanında üz üzlären şartlatqan . Mısırnıñ iminlik xezmäte mäğlümätlärenä qarağanda 4 keşe yaralanğan. Öçençe höcüm Mısırnıñ könçığışındağı Aş-Şarqıya wiläyätendä bulğan. Annan törle mäğlümätlär kilä. Yaralanuçılar bar digäne dä, yuq digän xäbärlär dä bar. İke kön elek bulğan, Daxab qurortındağı şartlawlarnı tikşerüçe polisia 30 keşene totqarlağan. Daxabtağı teraqt öçen cawaplılıqnı berkem dä üz östenä almağan. Bu terror ğämälendä 23 keşe haläk buldı. Dönya cämäğätçelege Daxabtağı şartlatularnı kisken gäyepläp çıqtı.


text: Bu qorıltay deputatı , keşe xoquqları öçen köräşçe Edward Murzinnıñ cirle parlamentqa qanun ölgese äzerläp tapşıruı belän başlanğan ide.Qorıltay anı qarawdan baş tartqaç , Murzin Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäsenä möräcägät itte häm annan da şundıy uq cawap aldı.İnde çiratta Rusiäneñ Konstitutsiä mäxkämäse.Aña birü öçen ZAĞSnıñ kire qağuı turında doqument bulırğa tieş.Şuña iä bulu öçen Murzin adaşı Edward Mişin belän Mäskäwneñ Butır' ZAĞSına ğärizä birde.Mişin Mäskäwdä çığuçı “KWİR“ jurnalı möxärrire.Ul üzeneñ seksuäl orientatsiäse öçen köräşmäwen , ä bu adımğa şundıylar öçen baruın beldergän.Murzin da xäbärdärlek çaralarına şunı uq beldergän ide.


text: Bagdad. Quşma Ştatlar citäkçelegendäge berektäşlär bügen Ğiraqta qoral tuplaw öçen maxsus üzäklär aña başladı. Läkin France Press agentlığı mäğlümatına qarağanda, anıñ xäbärçeläre bulıp qaytqan ber genä şundıy üzäktä dä älegä qädär qoral kiterüçe bulmağan. Soñğı 3 kön eçendä Könbatış berektäşläre radio aşa, xalıq arasında Saddam bärep töşerelgännän soñ taralğan qorallarnı tapşıru möräcäğäte belän çıqqan ide. Ğiraq xalqınıñ zur öleşe säyäsätneñ yış üzgärep toruwına işarä itep üzendäge qorallarnı kire birergä telämäwen belderä. Tağın ike atnadan soñ Ğiraqta, qoral saqlawnı köylägän yaña tärtip ğämälgä keräçäk, keşelärgä anda mıltıq kebek qorallarnı totu röxsät itelsä dä, alarğa anı cämäğät urınnarında yörtergä tıyılaçaq.


text:
Äñgimeni osılay bastauğa tura keldi. Öytkeni eldegi qoğamdıq-sayasi, äleumettik-ruhani ömir kez kelgen adamdı şarşattı. Aşığı solay. Qarap twrıp, qaraday qanıñ qarayadı. Jurnalispiz, jazıp-sızıp jürmiz deymiz. Biraq sodan ne payda? Tıñdauşısı joq qoğamnan, bwyığı tirlikten şarşadım. Tipti jazğıñ da kelmeydi. Keyde halıqtı tonap bayığan, boyında ne kisiligi, ne kişiligi joq, bilimsiz, biliksizderdiñ alşañdap jürgenin körsem, Qazaqstannan ketkim keledi…
Qazaqstanda nege qazaqtarda ğana baspana joq? Jaldamalı päterde, jataqhanalarda nege birıñğay qazaqtar ğana twradı? Ne üşin jalpı qazaq kedey? Osı saualdardıñ jauabın köp izdedim. Biraq tappadım. Nege ekenin sol sätte Qazaqstannan ketkim keldi.
Keşe bir dosıma osı oyımdı aytıp edim, «qayda barasıñ?» dedi. Ras-au, qayda baram? Jauabın bügin taptım.
Adam qwqı saqtalğan, kisiniñ qadirin biletin, adamnıñ eñbegin bağalaytın elge ketkim keledi. «Onday memleket bar ma?» dedim özime özim swraq qoyıp. Bar eken. Zañı zayırlı, adamdarınıñ jüzinen şuaq şaşqan, bir-birine külip amandasatın elder köp eken. Al biz öz-özimizden şarşap jürmiz. Nege? Qoğamda nege şarşau, aşu-ıza basım? Kimge ökpelimiz? Kimge ızalanamız?
Osınday kezde Qazaqstannan ketip, jwrtı jwmaq, eli erekşe bir memlekettiñ qaqpasın qaqqım keledi.
– Reseyge tartıp ketseñşi, – deydi dosım äzildep. Astarında şındıq bar. Mäskeudi körgem joq.
– Reseyge baylap tastasa da qalmaspın, – dedim.
– Onda Qıtay, Japon, Korey siyaqtı elge köş, – deydi janaşır köñilmen.
– Ne qayır? – dedim özine qarap. Onıñ da Qazaqstannan ketkisi kelip jür eken.
– Europağa ketsek qaytedi? – dep şırt tükirdi.
– Tükirme – dedim, – Europağa baru üşin ülken mädeniet kerek! (Tauıp aytqan sözim osı boldı-au deymin).
– Europañ köp qoy, naqtı qay elge?
– Bilmeymin!
– Mağan Amerika wnap jür.
– Nege?
– Bilmeymin!..
«Otan», «Ana til», «Astana», «Almatı» deymiz. Biraq sonşama süygen otanıñnıñ qadirin basqalar körip, baylığın basqalar jep jatsa, qalay ğana şetelge ketkiñ kelmeydi, ä?! Bayları şirigen, kedeyi qara sumen janın bağıp otırğan elden qalay ğana şarşamaysıñ?! Şeneunikteri şetelde twratın, bala-şağası bay elderde ömir süretin, özi qazaq jeriniñ baylığın sorıp otırğan memleketten qalay ğana bezbeysiñ! Qısqası, Qazaqstannan ketkim kelip jür, ayıp etpeñizderşi!..
Jaras ŞÖKE


text:
İzraelneñ tınıçlıq urnaştıruğa kirtä dip qarağan Y.Arafatnı pändeşämbe kiç çitlätü turında qabul itkän prinsıb qararı, premier urınbasarı Ehud Olmertnıñ Y.Arafatnı sörgengä cibärü yä dä üterü mömkin dip belderüe belän açıqlıq qazandı.Gaza Sızığınnan İndoneziägä qädär möselman dönyasında Arafatnı yaqlap demonstratsiälär ütkärelä.Waşington İzraelneñ aksiäsen yaqlamayaçağına işarä itsä dä anı tuqtatu öçen citärlek basım yasıyaçaqmı.Izrael Arafatnı ütersä tınıçlıq planıñ kümergäme turı kiläçäk
İzrael vitse premiere Ehud Olmert İzrael xökümäteneñ Yasir Arafat turındağı pozitsiäsen bolay itep açıqladı. (audio) Y.Arafat cinayätçe,üterüçe.İzrael xökümäte älege şartlarda cinayätçe , cinayät eşlärgä etärüçe häm andıy operatsiälärne oyıştıruçılarnı kiräk bulsa yuq itergä qarar birde. Arafat çığarma bulıp tormıy. İzraelneñ anı sörgengä cibärü yäki üterü turındağı şuşı belderüe Yaqın könçığış säyäsätendä yoldızı sürelä barğan xästä, qartayıp kilgän Y.Arafatnı yañadan üzäk säxnägä kütärep fälästinnärneñ kire qaqqısız citäkçese buluın kürsätte. Arafat Ramalladağı cimerek başkavartirasında añı saqlau, canlı qalqan bulu öçen cıyılğan meñnnärçä fälästinlene sälämläp dönya televidinie kameraları aldında çığışlar yasıy. Gaza häm Könbatış Yordan Üzäne şähärlärendä Arafatnı yaqlau öçen üzen qorban itergä äzer fälästinnär demonstratsiä ütkärä. Arafatnı yaqlağan cıyınnar fälästin cirlärendä genä tügel ä İndoneziägä qädär böten möselman dönyasanıda ütte atna azağında. İzrael xökümäteneñ qararı xalıqara cämäğätçelekneñ şul sanda anıñ in yaqın berektäşe AQŞnıñ qarşılıq kürsätüenä säbäp buldı. Däwlät sekretarı C.Powell yäkşämbedä Bagdadta bolay dip säyläde(audio) AQŞları Y.Arfatnı üterü yäki sörgängä cibärü fikren yaqlamıy. Bu bezneñ pozitsiä tügel häm tügel ide. İzrael xökümäte moñı belä.Anıñ näticäse yaxşı bulmayaçaq. Böten ğäräb dänyası , möselman dönyası häm dönyanıñ başqa urınnarında açu beldereläçäk dip kötergä kiräk.Bu näzberek mizgeldä bu qarar tınıçlıq planına niçek yardäm itär belmim .
Urtaçıl fälästinnär İzraelneñ Arafatnı üterü belän kisätü bik zur xata dip äytä.Mäxmud Abbas xökümätendä iminlek minsitırı bulıp torağan Möxämmäd Dahlan İzrael axmaq tügel, ul prezident Arafat üterelsä, yäki quulsa monıñ qanlı konfliktqa säbäp bulaçağın häm tınıçlıq protsesın yañartu öçen ber nindi mömkinlek bulmayaçağın bik yaxşı belä dip söyläde.Fälästin wäkile Saeb Erakat Arafatqa nindi de bulsa zian kilsä ,şunnan soñ fälästin cirlärendä radikallär östenlek itäçäk , alar berençe bulıp , solıx yağında toruçılarnı şulsanda mine üteräçäklär dip söyläde. Arafat İzrael tarafınnan tege yäki bu yul belän çitlätelsä monıñ yul xaritası dip yöretelgän tınıçlıq urnaştıru planına ber faydası da bulmayaçaq dip Powell da äytte. AQŞnıñ Arafatqa qarşı ber nindi dä aksiä oyıştırmağız dip İzraelgä äytüeneñ ällä ni faydası yuq, bigräk tä fälästin terrorçıları yaña höcüm oyıştırsa. Administratsiä çınlap ta bu mäsälädä ciddi xäräkät itärgä qarar birsä moñı bälkim dä G.Bush üze Sharonğa xosusi räweştä äytergä tieş bulaçaq. Älegä Waşingtonnan kilgän signallar ällä ni köçle tügel.
färidä xämit, praga


text:
Epidemiologtar hağıraq bulırğa käñäş itä
Qullanıusılar xoquğın küźäteü buyınsa Räsäy idaralığınıñ Başqortostandağı büleksähenän xäbär iteüźärensä, gemmorağik biźgäk yoqtoru qurqınısı bar. Kimereüselärźeñ yaqınsa östän ber ölöşö infektsiyalı. Köndär yılınıu menän respubliqala talpan qaźalıu osraqtarı la yışaya. Bıl waqıtta ular keşe sälämätlege ösön ayırıusa xäüefle. Oźaq daualanmağan xäldä talpan entsefalitı, yä ihä talpan borreliozı auır höźömtälärgä, xatta ülemgä kiltereüe ixtimal. Tap şunıñ ösön dä tabiptar yaqın köndärźä ayırıusa haq bulırğa saqıra.
Epidemioloğiya häm gigiena üźäge belgestäre äyteüensä, täbiğättä talpandarźıñ 10 protsentqa yaqını entsefalit menän zararlanğan. Bıl auırıu balalar ösön genä tügel, ölkän yäştägelärźeñ sälämätlegenä lä xäüef tıuźırıuı ixtimal. Uźğan yılda respubliqanıñ gigiena häm epidiomoloğiya üźägenä talpan qaźalıp 3 meñ yarım keşe möräjäğät itkän. ‡źäkkä kileüselärźeñ küpselege may–iyun ayźarına tura kiläsäk, ti tabiptar. Sönki tap oşo osorźa qan hurıusı böjäktär ayırıusa źur äüźemlek kürhätä. Köndär yañı ğına yılına başlauına qaramaśtan, talpandar qışqı yoqonan uyanırğa ölgörgän dä inde. Şunıñ ösön dä tabiptar täbiğät qosağına sıqqanda xalıqtı haq bulırğa saqıra. Üźäkkä kilterelgän talpandarğa zamansa qoramaldarźa tikşereü ütkärelä. Qan hurıusı böjäk zararlı osraqta, tabiptar talpanğa qarşı immunoğlobulin yahatıu ösön yullama birä. Bınan tış, üźäk yuridik şäxestär menän talpandarźı tikşereügä kileşeüźär töźöy başlağan.


text: Bağdadta AQŞnıñ kimendä dürt xärbi maşinası şartlatılğan. Wazğiät älegä açıqlanmağan. Şaxitlär fikerençä qorbannar xärbilär häm cirle xalıq arasında da bar. Falucada waqıtlı kileşüne bozıp, koalitsiä ğäskärläre belän sönnilär arasında atışlar bulğan. Amerika xärbi citäkçelege mäğlümätlärenä qarağanda, bäreleşlärdä sigez sönni möselmanı üterelgän, dürt AQŞ xärbie yaralanğan. Basradan Ğiraq neften çığaru yañartılğan. İlneñ könyağındağı ere neft çığaru terminalı, yäkşämbe töngä qarşı, şartlatu qurqınıçı yanawdan, yabılğan ide.


text:
Programmabıznıñ xatın qızlarğa ayrılğan bu öleşendä sezgä 8-nçe mart xalıqara xatın qızlar könendä qayber illärdä bulıp alğan iqtibar cälep itüçe waqıyğälär turında söylämäkçebez
Bakuda urnaşqan freelance jurnalist Chloe Arnold Moscow Times gazetasında “8-nçe mart çäçäk dingezendä aslın yuğalttı “ isemle mäqaläsendä Azerbaycanda xalıqara xatın qızlar köneneñ niçek ütkärelüen bıraz ğäcäpsenep, bıraz da mısqıllap añlata. Chloe xanım miña berençe çäçäk bäylämen irtänge 8dä uram poçmağındağı yäşelçe kibete xucası kiterep birde , kön buyına kibetçe, parixmaxir , kürşelär, çäçäk ,büläklär taşıdılar, qotlau telefonnarı, kesä telefonına yauğan kündermälär belän xalıqara xatın qızlar köne monda aslın , mäğnäsen yuğaltıp ikençe Valentin könenä äylängän dip yaza. Ul mäqaläsendä Bakudağı ber tanışı xatın qıznıñ bez yıl buyına här kön yuabız, her kön peşeräbez, bala qaribız, qayçaqta böten kön çittä eşlibez , monıñ öçen bezgä yılına ber çäçäk bäyläme birü citä dip uylıylar , bu 21-nçe ğasır tügel ä qaranğı çornı xäterlätä dip eçen buşaltqanın yaza C.Arnold üz mäqaläsendä . Eleke Sovet respubliklarında 8-nçı martta xatın qızlar çäçäk, xuşbuy, şikalatlar belän büläklängändä Mäskäüdä xoquq yaqlau oyışması Amnesty İnternational xatın qızlar turında küñelsez sannar iğlan itte. Amnesty İnternational Russie eçke eşlär ministırlığına tayanıp mondıy sannar kiterde. Russiedä urtaça alğanda 40minutta ber , ber xatın ire yäki partnörı tarafınnan üterelä. Yılına 14meñ xatın qız ğailädä köç qullanu säbäple ülä. İkençe törle äytkändä 1999nçe yıldan birlä Çeçnedä häläk bulğan rus soldatlarnıñ sanınnan yılına 3 märtäbä artığraq xatın qız üterelä . Başqa ber küñelsez san här kön Russiedä 36meñ xatın partnärı tarafınnan qıynala. Xoquq yaqlau oyışmaları xatın qıznı ezärlekläü, üterelüenä Çeçnä suğışı, yarlılıq, eşsezlek häm alkogolizm töp säbäp bulıp tora dip belderä. Xatın qız xoquqların yaqlauçılar qaraşınça suğıştan qaytqan irlärneñ kübese ruxi yaqtan sälämät tügel .Ayruça Sovetlar Berlegeneñ cimerelüennän soñ ışanıçı nıq qaqşağan rus cämğiäte arta barğan patriarxal strukturağa qarıy başlağan. Aşığıç yardäm puktında eşläwçe beräü irläre, partnärları tarafınnan ezärleklängän xatın qız militsiegä şikäyät beldersä , faydası yuq, çönki anda xatın qızğa qarşı köç qullanunı ğailä eşe dip qarıylar dip beldergän. Amnesty İnternational räsmilär öydäge köç qullanunı xatın qızğa qarşı eşlängän cinayät dip bäyälärgä tieş dip belderde., Taliban däwrendä barlıq xoquqlardan mäxrüm itelgän afgan xatın qızları aqırınlap bulsa da qayber xoquqlarına qawışa başladı. Xalıqara Xatın qızlar könendä Afganstanda xatın qızlar öçen genä radio stansie eşli başladı. 8-nçe martta Afgan Xatın Qıznıñ Tawışı isemle stansie berençe märtäbä efirğa çıqtı. Tanılğan afgan jurnalistı Cämilä Mudcahed citäklägän radio başqa närsälär belän berrättän , tärbiä köndälek tormış turında programmalar äzerli. Mudcahed 2001nçe yılda Taliban bärep töşerelgännän soñ afgan televidiniesendä kürengän berençe xatın qız jurnalist . Radiostansiedä tağı 5 xatın qız jurnalist eşli.Radio Fransieneñ xökümättän bäysez AİNA oyışması häm UNESCO ximäyäsendä açıldı.
8-nçe martta İslam Respubliaksı İranda 1979-nçe yıldan soñ berençe märtäbä xatın qızlar demonstratsie ütkärep irlär belän ber tigez säyäsi häm sotsial xoquqlar taläp itte. Yaulıq bäylägän, ozın paltalar kigän xatın qızlar Tehrannın üzäk parkında cıyıldı. Alarnı ber törkem ir atlar ozata bardı. Demonstratsiene küp sanda iminlek xezmätkärläre ,şulsanda ğıynuar ayında künegülären tämamlağan 400 xatın qız politsie qarap bardı .Cıyında çığış yasağan Zöhrä Arzani deputatlar öçen tawış birüçelärneñ yartısı xatın qız ide. Niçek itep sez, xatınnarığız, analarığız, tuğan señelläregezneñ xoquqın kire qağa alasız?Ni öçen xatın qızlarğa yuğarı citäkçelek yäki ministır posları birelmi? Digän soraular quydı.Cıyında qayber xatın qızlar ir atnıñ köç qullanuın xökem itkän , ikençeläre Ğıraq suğışına qarşı plakatlar kütärgän ide. İranda xatın qızlar reform xäräkäten nıq yaqlıy.66 million İran xalqınıñ 31 millionnan artığın xatın qızlar täşkil itä. İran xatın qızları ğäräb illäre belän çağıştırğanda kübräk ireklek häm politik xoquqlarğa iä.
Färidä Xämit,Praga