text:
Xalıqaralıq huqıq
Xalıqaralıq huqıq ma'mleketler aralıq yaki ken'irek ma'nide xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'n bolg'an waqıya ha'm protsesslerdin' huqıqıy qa'siyetlerin qarastıratın ilimi.
Xalıqaralıq huqıqıy normalarda milliy ma'mleketlerdin' o'z-ara qatnasıqlarındag'ı quramalı protsesslar o'z sheshimin tabadı. Olardın' tiykarında qa'liplesip atırg'an, xalıqaralıq subektiv niyetin emes, al ja'miyetlik rawajlanıwının' obektiv faktorlarına say keletug'ın huqıqıy sana xalıqaralıq huqıqta o'z sa'wlesin tabadı.
Ha'zirgi xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'sir jasawshı ko'plegen faktorlar ishinde xalıqaralıq huqıq u'stinligi haqqındag'ı qag'ıyda XXI a'sirdegi tsivilizatsiya ha'm huqıqıy sana da'rejesine ko'birek say keledi.
Xalıqaralıq huqıq iliminde xalıqaralıq huqıq tu'sinigine ha'r qıylı ta'riyipler berilgen. Solardan bir qatarın to'mende ko'rsetilgen:
Birinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıqtı "ma'mleketlerdin' niyetin muwapıqlastırıw tiykarında du'zilgen ha'm rawajlanatug'ın ma'mleketlerdin' tınısh-tatıw jasawı, xalıqlardın' ten' huqıqlıg'ı ha'm o'z ta'g'dirin o'zi belgilewin ta'miyinlew maqsetinde xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması" sıpatında ta'riyplew mu'mkin.
Ekinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "ma'mleketler ha'm usı huqıq sistemasının' basqa subektları arasındag'ı qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması".
U'shinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq "ja'miyetlik rawajlanıw nızamlıqlarının' ta'siri menen baylanıslı ra'wishte xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi ha'm ma'mleketler niyetinin' salıstırmalı sa'ykesligin bildiriwshi sha'rtnamalar, a'det normaları ha'm printsiplar sisteması".
To'rtinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "xalıqaralıq (ma'mleketler aralıq ha'm basqa tu'rdegi) qatnasıqlardı retlestiriwshi normalar jıyındısı ha'm sisteması".
Besinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "huqıqtın' biyg'a'rez tarawı bolıp, o'zinde bir pu'tin ha'm tutas printsiplar ha'm normalar sistemasın, yag'nıy en' da'slep ma'mleketler arasındag'ı xalıqaralıq qatnasıqlar tarawın retlestiriwshi, yuridikalıq ma'jbu'riy bolg'an a'dep-ikramlıq qag'ıydalardı bildiredi".
Altınshı ta'riyp: "Xalıqaralıq huqıq ju'da' ken' ha'm tu'rli tarawlardı o'z ishine alıwshı ayrıqsha huqıqlar sisteması. Sonın' menen birge tek normalar jıyındısı bolıp qalmastan, olardın' sisteması da".
Xalıqaralıq huqıqqa berilgen joqarıdag'ı ha'm basqa ko'plep ta'riyplerdin' avtorları imkanı bolg'anınsha ko'birek xalıqaralıq huqıqqa ta'n bolg'an waqıyalardı qamtıp alıwg'a ha'reket etken.
Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq ekinshi jer ju'zlik urıstan keyin Birlesken Milletler Sho'lkeminin' Ustavı qabıl etilgennen son' ju'zege kelip, rawajlang'an. Sol sebepli, "Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq" tu'sinigi xalıqaralıq qatnasıqlarının' ulıwma moyınlang'an priniplerı menen normaları rawajlanıwının' jan'a basqıshın sa'wlelendirgen halda, xalıqaralıq huqıq ha'reketinin' xronologiyalıq ko'lemin belgileydi.


c: text/html

text:
Kyivde dekabrniñ 13-nde «Qırım inciri» edebiyat yarışınıñ ğalipleri aynı adı olğan edebiy-bediiy festival çerçivesinde mukâfatlandırılacaq.
Festival üç kün devam etecek – dekabrniñ 13-nden 15-ne qadar.
«Dekabrniñ 14-nde ve 15-nde edebiyat mevzusında munaqaşalar olacaq ve yarış iştirakçi laureatlarınıñ eserleri oqulacaq», – dep aytıla «Qırım eviniñ» haberinde.
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, «Qırım inciri» yarışı finalistleriniñ qısqa cedveli dekabrniñ 1-ne qadar aydınlatılacaq. Daa evel 2019 senesi «Qırım inciri» ekinci edebiyat yarışında iştirak etken 125 müellif arasında eki qırımlı siyasiy mabüsniñ – Server Mustafayev ve Osman Arifmemetovnıñ – eserleri bar, dep haber etilgen edi.
«Qırım inciri» birinci yazıcı yarışı 2018 senesi yazda başlağan edi. İşler oktâbrniñ 31-ne qadar qabul etildi. Yarışqa bütün Ukrainadan altı nominatsiyada 135 müellifniñ 244 işi keldi: «şiiriyet», «qırımtatar tilinde nesir», «ukrain tilinde nesir», «tercime» ve «qadın baqışı».
«Qırım inciri» ukrain-qırımtatar cıyıntığı Kyivdeki «Kitap arsenalında» taqdim etilgen edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye akimiyeti qırımtatar milliy areketi içün qoqla liderini qıdırıp başladı. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Ukrinform» neşirine bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, şimdi «Rusiye akimiyeti Qırım ealisinden riayetkârlıqnıñ er künlik ifadelemesini talap ete», – dep haber ete Ukrainskaya pravda.
«Bunı yapmasañız, siz – duşmansıñız. İşğalci akimiyet oca, jurnalist, farqlı vazifelerde olğan reberlerni boysunmağa talap eteler. FSB vekilleri er kesnen «subet» keçireler. Er şey ardı-sıra keçe, «Krımnaş» sabıq tarafdarları bile problemlerge rastkele», – dedi Çubarov.
Onıñ bildirgenine köre, Rusiye akimiyeti qırımtatarlarğa qazan tatarlar üzerinden basqı etmek ğayesinden vazgeçti.
«FSB qırımtatarlar – tarihiy taqdir ve rejimge qarşı küreş tecribesine köre – Rusiyeniñ tatar, türk ya da musulman aleminde yolbaşçılıq ete bilgenlerini añlap, akimiyet içün telüke olması mümkün degen neticege keldi. Bizler ise bnı tüşünmedik bile», – dep ayttı Çubarov.
Onıñ fikirince, şimdi Rusiye «çeçen stsenariyine» ümüt besley.
«Olar halq üzerinde nezaretni kefil etecek insannı qırımtatarlar arasında qıdıralar. Ramzan Kadırov kibi insanlarnı. Rusiye akimiyetiniñ yalıñız Çeçenistanda meydanğa ketirilgen qoqlalar akimiyeti ile munasebeti olur», – dep tüşüne Meclis reisi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qırım «halq imayesi»niñ Rusiye Mudafaa nazirligi ve Qırımnıñ Rusiyeli başı Sergey Aksenov tarafından medallernen mukâfatlandıruv merasimi Aqmescitte üküm sürgen ava şaraitlerinden sebep belgisiz müddetke keçirile, – haber ete Qırım.Aqiqat.
Mukâfatlandıruv tedbiri başqa künge keçirilgeni aqta iyün 9 künü Qırım «halq imayesiniñ» matbuat hızmeti bildire.
«Ava şaraitleri fena olğanından seber mukâfatlandıruv tedbiri belgisiz müddetke keçirile», – denile beyanatta.
Aqmescitte iyün 10 künü Belgisiz asker mezarı yanında Qırımnıñ «halq imayesi» vekillerini Rusiye Mudafaa Nazirligi ve Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov tarafından ayırılğan medallernen taqdirleycek ediler.
«Halq imayecilerine» «Qırım qaytarıluvı içün» ve «Qırımnıñ qoruvı içün» medallerini berecek ediler.
Qırım «halq imayesiniñ» vekillerini yarımada işğalinden sebep endi bir qaç sefer taqdirlegen ediler.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Estoniyada Qırımtatar Milliy Meclis azaları estoniyalı siyasetçi, «Ukrainanıñ ve qırımtatar halqını dostı» Tunne-Väldo Kelam ile körüştiler. Bunı Facebookta Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirdi.
«Trihiy şahıs, 80-ci yıllarda Estoniyanıñ azatlıq küreşiniñ yetekçilerinden biri – Tunne Kelam işe körüşüv. Bügün o Avropa Parlamentinde Estoniyanı temsil etken deputat, eñ büyük gruppa EPP – halq firqasınıñ azası. Tunne Mustafa Cemilevniñ Saharov adına mukâfatqa namzet olaraq teklif etilmesiniñ teşebbüsçisi ve tarafdarı edi. Tunne dey ki, namzetniñ teklif etilmesi – Mustafa Cemilevniñ şahsiyetine ve onıñ sayesinde Qırım işğali ve insan aqlarınıñ bozulmasına diqqat celp etmek içün yapılğan edi. Tunne Mustafa Cemilevni dekabrniñ ortasında Strasbourgqa davet etti», – dep bildirdi Ceppar.
O qayd etti ki, Tunneni eminliknen «Ukrainanıñ ve qırımtatar halqınıñ büyük dostı» olaraq tanıtmağa mumkün.
«Öz yerinde bulunıp, bügün o Qırım meselesi diqqatnıñ celp etilmesine kefil ola. Onnen birlikte Qırımnen alâqalı bir-qaç leyhanı muzakere ettik, Tuneniñ destegi ğayet müimdir», – dep yazdı Emine Ceppar.
2016 senesi Cemilev Saharov mukâfatına namzet olaraq teklif etilgen edi, lâkin onı, DAİŞ esaretinden qurtulıp, yezidler cemiyeti ve qadılarnıñ aqqları içün küşken Nadia Murad ve Lamiya Aci Başar qazndılar.


text:
Ukrainada Vladimir Leninniñ tahminen 1,5 dane eykeli sökülip alındı, dep bildire mayısnıñ 20-nde siyasiy repressiya qurbanları hatırası Kününe bağışlanğan tedbirde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko.
«Ukrainanıñ kommunistik ve milliy-sotsialistik rejimlerni takbih etüv qanunı esasında 52 biñ dane meydan ve soqaq, aman-aman biñ dane meskün yerlernıñ adı deñiştirilgen edi. Tek Lenin eykelleriniñ tahminen 1,5 biñ danesi sökülip alındı. Repressiya ve millionlarnen insanlarnıñ yoq etilüvinde qabaatlı olğan kommunist firqası eninde-soñunda yasaqlandı», – dedi Poroşenko.
O, 2013 senesiniñ soñunda «Ukraina haritası Sovetler Birligi Kommunist firqasınıñ tarih kitabındaki illüstratsiya kibi körüne edi» dep saya.
2015 senesi aprel ayında Ukraina Yuqarı Radası kommunist ve totalitar natsist rejimlerni, olarnıñ propagandası ve timsalleri yasaqlağan devlet qanun leyhasını qabul etti. Qabunğa binaen, Ukrainada natsizm, millitçi-sotsializmniñ timsalleri ve propagandası, bu degerliklerniñ, natsist ve faşist gruppalarnıñ er angi bir faaliyeti yasaqlandı.
2018 senesi fevral ayında Ukraina milliy hatıra institutınıñ müdiri Volodımır Vyatroviç Ukrainada kommunizmden qurtuluv esnası bitti dep bidirdi.


text:
Aqmescitte aprelniñ 30-nda saba arbiy tehnikanıñ büyük kolonnası keçti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Eñ azından 15 zırhlı taşıyıcı, 5 «Grad» ateş maşinası, 5-er çeşit kalibrli topçı silâ, bir qaç uçaqquvar-raketa kompleksi, hususan C-300 qayd etildi.
Tehnikanıñ yeri mayısnıñ 9-nda olacaq parad içün deñiştirile bile.
Rusiye arbiyleri mayısnıñ 9-nda Qırımnıñ şeerlerinde Ekinci cian cenkiniñ bitmesini qayd etip, bu munasebeten paradlar keçirecek. Tedbirlerde beş biñge yaqın Rusiye arbiyi ve 100 daneden ziyade tehnika iştirak etecek, dep bildire Rusiye Qara deñiz flotunıñ matbuat hızmeti.
2018 senesi mayısnıñ 9-nda Aqmescit, Aqyar ve Keriçte arbiy paradlar ve «Bessmertnıy polk» («Ebediy polk») aktsiyası keçirilgen edi.
Rusiye işğal etken Qırımda 2014 senesinden soñ «Zafer künü» sovet ve Rusiye bayramı Qızıl Ordu ve sovet halqınıñ natsist Almaniyanı yeñgen bayramı olaraq qayd etilmekte. Ukrainada mayısnıñ 8-nde Hatıra ve barışıq künü olaraq qayd etilmekte, mayısnıñ 9-nda Ekinci cian cenkinde natsizmni yeñüv künü.


text:
Bütün Qırımdan 300-ge yaqın adam Rusiye nezaretindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi yanına Lütfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevaga qol tutmaq içün keldi, bugün olarğa qarşı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine köre qabaatlavlar baqılacaq. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Mahkeme oturışı saat 9:30 başlanacaq edi, amma keçke qala, çünki dava malümatı alâ daa mahkeme kantselâriyasına berilmedi.
“Bizim güzel, sevimli, Qırımda ve onıñ tışında belli olğan uquq qoruyıcılarımızğa qol tutmaq içün bugün o qadar tata-qardaşlarımız, vatandaşlarımıznıñ toplanğanı pek tesirli. Esnas uzatılğanına baqmadan, advokatlar ve cemaat imayeciler taqımı soñuna qadar turmağa azır”, - dedi advokat Emine Avamileva.
Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve cemat jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı. Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı.
Zudiyeva aytqanına köre, dava malümatında 2014 yılı aprelde yapılğan Tagir Minibayevniñ yazısı keçe, o internet yazıda Zudiyeva qayd etilgen edi.
Al-azırda Qırım ve qomşu Rusiyeniñ müessiseleri bir de bir izaat bermediler.


text:
Odessa kinofestivalinde ukrainli Oles Saninniñ «Povodır» filmi numayış etildi. Filmde baş rollerden birini qırımtatar yırcısı Camala icra ete.
Taqdim merasiminden evel, Camala Facebook saifesinde böyle yazdı: «Ayatımnıñ müim bir künüdir. Seyirciler ögünde Oles Saninniñ «Povodır» filminde dramatik aktrisa kibi çıqışta bulunacağım. Filmniñ taqdiri içün qasevet etem, seyircidelerniñ onı sevgenini ve añlağanını isteyim. Qaramanım Olga – yaş qız, ayatında da rolni oynağan bir aktrisa. O, ya tüşüncesiz bir komsomol, aşq olğan qızçıq, ya Kleopatra kibi esapkâr, aqıllı, talapkâr ola bile edi. Er ceetten, o, apansızdan yırtıla bilecek ince yıp boyunca ketkenini er vaqıt bile ve añlay edi».
Odessa halqara kinofestivaliniñ matbuat hızmeti bergen malümatına köre, filmde kösterilgen vaqialar 1930 seneleriniñ başında Sovet Ukrainada olıp keçe. Süjetniñ negizinde – amerikalı oğlan Piter Şemroknıñ ve soqur çalğıcı İvan Koçerganıñ dramatik seyaahatı tura. Olar kollektivizatsiya ve açlıq vaqtında körüştiler ve 1934 senesi İvan Koçerganı Harkov civarında atıp öldürgende vedalaştılar.
Kör çalğıcınıñ yoldaşını küçük ukrainalı Anton Grin oynadı. Bundan da ğayrı, filmde tahminen 200 kör aktör oynadı, olardan çoqusı – çalğıcı.
Film büceti – 16 million grivna. «Çoq degil», – deyler prodüserler, amma buña da memnünler. Vasta sıñırlı olğanı sebebinden büyük donatmalarnı yapmağa imkân olmadı, çıqaruvlar tabiatta keçirildi. Kerek manzaralarnı tapmaq içün bütün Ukrainanı boylap kezmege kerek oldı. Çıqaruvlar, emindir Oles Sanin, dünya kinematografistlerini ayrette qaldırır.
İlk sefer Ukrainada filmni kör seyirciler içün numayış eteler, mahsus tehnologiya işletilip, ekranda olıp keçken vaqilarnı añlatacaqtır.


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi oturışuvında Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca taraflarnıñ munaqaşaları devam ete. Sentâbrniñ 8-nde dava mabüsi, «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ koordinatorı, cemaat jurnalisti Server Mustafayev soñki sözüni ayttı.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye küç qurulışları onıñ cemaat ayatında iştirakini «bastırmağa» tırışqan edi, dep bildire «Qırım birdemligi».
«Meni «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı olaraq qorquzmağa, Qırımnı terk etmeme zorlamağa, 2014 senesi barışıq ve qanun çerçivesinde başlağan tirenüv ruhını yoq etmege tırıştılar. Meni Qırımnıñ memuriy sıñırında çoq sorğuğa çekip tutqan ediler, sorğu ve profilaktik subetlerge çağırğan ediler. Apiske aluv arfesinde ve ondan evelsi meni taqip ettiler. Apiske alınğanımdan eki kün evelsi meni beyaz «Şkoda» taqip etti. Qanunsız bir şey yapmadım, aq qorçalayıcı ve jurnalist faaliyetinen oğraştım. Qaçacaq yerim yoq, Qırım – menim evim», – dedi Mustafayev.
FSB, cemaat jurnalistiniñ sözlerini izaatlamadı.
Rusiye prokuraturası bu davanıñ bütün mabüsleri içün apis cezası istedi: Marlen Asanovğa – 20 yıl ve 800 biñ ruble para cezası, Memet Belâlovğa – 21 yıl, Timur İbragimovğa – 20 yıl. Olarnı «Hizb ut-Tahrir» bölüginiñ qurucıları dep qabaatlaylar.
Qalğan dava mabüsleri içün böyle cezalar istediler: Server Zekiryayevge – 15 yıl, Server Mustafayevge – 17 yıl, Seyran Saliyevge – 19 yıl, Ernes Ametoğa – 17 yıl ve 6 ay, Edem Smailovğa – 17 yıl ve 6 ay.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Reklamaçılıq belän şöğellängän Möxamät, yäştäşläre sıman internetsız yäşäwne küz aldına da kiterä almıy. Möxammät kenä tügel, ğomum alğanda Tährandağı yäşlär küptännän internet dönyasına çumğan. Şäxsi häm eş tomışı öçen internet ul iñ kiräklelärdän.
27 yäşlek Möxamät eş tormışında şirkättäge mallarnı satar öçen internetne qullana.
“Eş urınnarında räsmi xatlar alışu öçen internettäge e-mail häm elektron fakslar bik yış qullanıla başladı. Dokumentlarnı saqlaw häm ezläp tabu barsı da xäzer sanaq aşa başqarıla, qäğaz belän eşli torğan waqıtlar küptännän bette inde.”
Äye, Möxamät süzlärenä qarağanda dönyadağı bu üzgäreştän İranda artta qalmağan. İranda xalıqnıñ 15 %ı İnternet qullana. Yäğni İran yaqın kön çığıştağı internet qullanuçılarnıñ zur öleşen täşkil itä. Läkin İranda internetnen akrtın eşläwe, Möxammät kebek öydä internetne yış qullanğan keşelärne möşkel xäldä qaldıra. Çönki İranda barı tik eş urınnarı häm räsmi ofislär genä yuğarı tizlektä internet belän tämin itelgän. Älege wazğiät isä öydä utırğan keşelärneñ törle audio häm video yazmalar bulğan saxifälärgä kerüen qıyınlaştıra. Ber videonı suırtıp alu öçen könnär buyı kötärgä mömkin.
Şäxsi qullanuçılarnın şikayätenä qarşı, İran xaqimiäte, monın ildäge internet xezmäte belän tämin itkän şirkätlärgä bäyle buluın belderä.
Läkin internet belgeçläre häm mäğlümat çaraları xoquqların yaqlawıçılar, xaqimiätneñ yüre şulay eşläwen däğwä itä.
Şvetseriadä yäşägän iranlı elemtä belgeçe Ömet Habibina, soñgı yıllarda internet yäşlär arasında mäğlumät alışınuda yış qullanıla başladı häm xaqimiät xalıqnıñ internet aşa irekle mäğlümat alıun totqarlaw öçen mondıy çarağa möräcäğat itüen belderä.
“Minemçä bu mäsälä internet belän tämin itkän şirkätlärgä bäyle tügel. Xökümät ber waqıt yuğarı tizlektäge internetnen iminlek probmlemen arttıraçağın üze äytkän ide. Asılda, internetnen tizlegen äkrenäytü, internetkä kerüçe şaxsi qullanuçılarnı kimetü häm säxifälärne totqarlaw eşendä xaqimiät öçen üzençä yaña ber çara bulıp tora.”
İran xaqimiäte, internettä xalıqnı telägän saxifägä ireşüen totqarlaw öçen törle xästärlär kürgän ide. Mäsälän xaqimiät iran xalqınıñ äxlaqına qarşı bulğan öçen pornografik eçtälekle saxifälärne totqarlanuın üze äytä. Läkin bu bar tik pornografik saxifälärgä genä qağılmıy. Alar belän bergä, xökümättän bäysez cirle häm xalıqara xäbär saxifäläre, oppozisiädäge säyäsi saxifälärgä “sözgeçlär” aşa sözelä häm kerü totqarlana.
İran yäşläre arasında internettä tanışu häm aralaşu öçen chat häm aralaşu forumnarı bik populer bulsa da Facebook kebek aralaşu saxifälärenä kerep bulmıy. Möxämmät yäşlärneñ telägän muzika saxifälärenä dä kerä almawın äytä.Xaqimiät yäşlärneñ mömkinçelegen ni qadär totqarlarğa tırışmasın, yäşlär üz yulların barıber taba. Alar monıñ öçen intenetne köyläwçe saxifälär buldırğan, bu saxifälär aşa yäşlär xaqimiät tarafınnan filtrlar aşa sözelgän saxifälärgä kerä ala.


text:
Ukrainada 2017 senesi avgustnıñ 28-ne qadar kontrol etilmegen Donbass ve işğal etilgen Qırımdan memleket içinde köçip kelgen 1 mln 586 biñ 135 kişi ya da 1 mln 276 biñ 900 qoranta qayd etilgen. Bunı Ukraina İçtimaiy siyaset nazirliginiñ matbuat hızmeti avgustnıñ 28-nde haber ete.
Mart ayında Ukraina içtimaiy siyaset nazirligi memleket içinde köçip kelgen 1 mln 623 biñ 726 insan ya da 1 mln 308 biñ 16 qoranta aqqında haber etken edi.
«2017 senesi avgustnıñ 28-ne qadar yardım alğanlarğa 1 mln 889 biñ 570 grn maliye etilgendir», – dep aytıla Ukraina nazirliginiñ haberinde.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina Adliye naziri Denıs Malüska bildirgenine köre, Ukraina Avropa insan aqları mahkemesinde Qırımnen bağlı «Ukraina Rusiyege qarşı» davasınıñ esasını baqacağını bekley. Bu aqta o, Facebook saifesinde yazdı.
«Şimdi Avropa insan aqları mahkemesiniñ qararını bekleymiz. Bu talaplarnen bağlı qarar olmaycaq, amma aradaki müim bir netice olacaq. Avropa insan aqları mahkemesi qarar çıqarılacaq künni eñ yaqın künlerde saytında aydınlatacaqtır. Avropa insan aqları mahkemesi davanı qabul etse, mahkeme Ukrainanıñ şikâyetini temelden baqıp başlaycaq. Qabul etmese – başqa davalarda cenkleşecekmiz», – dep bildirdi nazir.
Hatırlatamız, aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, Avropa insan aqları mahkemesi başta Ukrainanıñ Rusiyege qarşı şikâyetini, soñra da Ukraina vatandaşlarınıñ şahsiy şikâyetlerini baqacaq.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Kyiv Avropa insan aqları mahkemesinde işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvına dair «Ukraina Rusiyege qarşı» davasında müsbet qarar aldı.
Avropa insan aqları mahkemesinde Rusiye işğal etilgen Qırımda ve Donbasta olıp keçken adise-vaqialarnen bağlı dört biñ dava buluna.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
“Ayasofiya böten keşelek dönyası öçen açıq”
Bu xaqta Törkiyä diyänät êşläre başlığı Ali Êrbaş belderde
Törkiyä diyänät êşläre başlığı Ali Êrbaş Ayasofiya maçeteneñ böten keşelek öçen açıq buluın belderde.
Ul bu xaqta jurnalistlarğa yasağan belderüendä citkerde.
Êrbaş: “Ayasofiyanıñ 24 nçe iyül’dä ğıybadät qılu öçen açılu belän 86 yıllıq xäsrät bette. Ul xalqıbız häm böten keşelek dönyası öçen xäyerle, faydalı waqıyğa buldı. Barı tik möselmannar ğına tügel, anı kürer öçen här kön un meñnärçä keşe kilä. Ayasofiya böten keşelek dönyası öçen açıq”,-dide.
Ali Êrbaş diyänät êşläre räislege, mädäniyat häm turizm ministrlığınıñ waqıflar ğomum mödirlege, İstanbul vilayät’ idaräse belän xezmättäşlek qısalarında Ayasofiyada iñ yaxşı däräcädä xezmät kürsätergä tırışuların da äytte.
Bäyläneşle xäbärlär
Bill Geyts Fätxiyägä kilde
Forbs isemlegendäge iñ bay 4nçe keşe yaxtası belän Törkiyä yarların iñlärgä yarata
İstanbul hawa mäydanı – “Awrupanıñ iñ yaxşı aêroportı”
İstanbul hawa mäydanı Xalıqara aêroportlar şurası (ACI) tarafınnan oyıştırılğan "17th ACI Europe Awards" qısalarında "Awrupanıñ iñ yaxşı aêroportı” häm “İreşerlek hawa mäydanı" büläklärenä layıq buldı


text:
Frankfurttaki kitap forumında «Ukrayınska pravda» baş muarriri Sevgil Musayeva-Borovik ve «Qırım eviniñ» programm müdiri Alim Aliyev «Mustafa Cemilev. Boysunmağan» kitabını taqdim etecekler. Bunı Alim Aliyev Facebookta haber etti.
«Bugün Mustafa ağanen beraber dünyanıñ eñ büyük kitap merasiminde – Frankfurt kitap forumında – bulunamız. Qırım ve qırımtatarlar, edebiyat, azatlıq, küreş, ümüt ve olacaq zafer aqqında laf etecekmiz. Diger memleketlerden kelgen çetel jurnalistlerine ve neşircilerine Sevgil Hayretdın Qızı Musaieva ile beraber yazğan «Mustafa Cemilev. Boysunmağan» kitabımıznı taqdim etecekmiz», – dep yazdı Aliyev.
«Mustafa Cemilev. Boysunmağan» kitabı Kyivde 2017 senesi martnıñ 17-nde taqdim etilgen edi.
Müellifler kitapqa baş qaraman ve qırımtatar milliy areketiniñ diger iştirakçileri ve sovetlerniñ dissidentleri ile yapqan intervyülarını kirsetip, işğal altındaki Qırımnıñ şimdiki vaziyeti aqqında tarif ettiler.
«Mustafa Cemilev. Boysunmağan» kitabı rusça ve ukraince cemi 7 biñ nusha olaraq çıqtı.
Daa evel Frankfurttaki kitap yarmalığında Sentsovnıñ ikâyeleri oqulğanını bildirgen ediler.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye FSBsiniñ Ukraina Mudafaa nazirligi Baş istihbarat idaresiniñ ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ «narazılıq aktsiyaları» ve Qırımdaki gaz borusında «diversiyanıñ» teşkil etilüvinen olğan alâqaları aqqında malümatını tefsir etti.
«Bu qabaatlavlarnı, hususan gaz borusındaki diversiyağa alâqamıznı Rusiye Federatsiyası tarafından yapılğan daa bir provokatsiya dep sayamız. Qanunsız tutulğan Ukraina vatandaşlarınıñ kütleviy haber vastalarında tarqatılğan «itiraf» videosı deşetli işkenceler neticesinde alındı. Bu qırımtatar ealisine qarşı repressiyalarnı gizlemek içün Rusiye işğalci repressiv organlarınıñ daa bir muvafaqiyetsiz ıntıluvı oldı», – dep ayttı jurnalistlerge Ukraina Tış işler nazirliginiñ spikeri Oleg Mıkolenko.
Bundan ğayrı, Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeden «qanunsız tutulğan Ukraina vatandaşlarını acele azat etmesini ve qırımtatar halqı vekillerine qarşı işkence ve taqiplerni toqtatmasını» talap etip, halqara toplulıqnı «qanunsız tutulğan Ukraina vatandaşlarınıñ Rusiye apsinden azat etilmesi içün» qoşulmasına davet etti.
Rusiye FSBsi bildirgenine köre, 2016 senesi aprel ayından itibaren Rusiye Ceza kodeksiniñ farqlı maddelerine istinaden 32 «Meclis tarafdarı» mahküm etildi, 50 «tarafdarı» cinaiy mesüliyetke çekildi, 306 «tarafdarı» memuriy mesüliyetke çekildi, 33 kişiniñ kirişi yasaqlandı, 301 prokuror tenbisi çıqarıldı ve 297 polis tenbisi oldı.
FSB, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Ukraina mahsus hızmetlerinen alâqada olğanına dair malümat aldı, dep haber ete.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa tefsirini aytıp, Rusiye quvetçileriniñ yañı qabaatlavlarını «intiqam» dep adlandırdı.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Bunı Ukraina havfsızlıq hızmeti yanında Terrorizmge qarşı merkez bildire.
Onıñ malümatına köre, sıñırcılar nevbetteki «sürprizni» aprel 17-de «Çonğar» kiriş noqtasında (Herson vilâyeti) taptılar.
«Teşkerüv tedbirleri vaqtında «Çonğar» kiriş noqtasında Qırımdan kelgen üç Dnepropetrovsk sakini yaqalandı. Avtomobil teşkerilgende, 300 biñ grivna turğan mobil ratsiyası tapıldı», – dep qayd eteler Ukraina havfsızlıq hızmetinde.
Ukraina şarqında yüz bergen vaqialardan sebep Ukraina uquq qoruyıcıları Qırım ile sıñır yerlerinde, em de diger regionlarnıñ kiriş noqtalarında teşkerüv quvetleştirildi.
Kiriş noqtalarında esas vazife Ukraina qıtasına silâ, patlav maddeleri, narkotik ve ilâhre ketirilmesine yol bermemektir.
SBU vatandaşlarğa muracaatta bulunıp, avtomobiller teşkerüvleri ve uquq qoruyıcılarınıñ talaplarınıñ müimligini añlamağa rica ete.


text:
Neşirniñ malümatına köre, Aqmescitniñ esas ve eñ oñaytlı musafirhanelerde yer yoq. Em de tek lüks nomerleri aqqında söz yürsetilmey. Asılında yer yoq. Öz musafirleriniñ sırını musafirhaneleriniñ administratsiyaları açmay. İzaatlarnı bermeyler, internete olğan telefonlarnı kimse almay.
Faqat, Moskva jurnalistlerinden biri aytqanına köre, oña mart 31 ve aprel 1 künlerine sımaralanğan nomerni bermeyip, musafirhane hadimleri öz areketini: «Medvedev keldi» dep izaatladılar.
«Qırımdaki musafirhane buhranına naqliy buhranı da qoşuldı: Medvedevniñ avtomobil kolonnası yüz metrlerge uzandı, bütün yollaqardan kete edi, yol areketini kolonnanıñ kelmesinden 10 daqiqa evel toqtata ediler», – yazıla neşirde.
Rusiye baş naziri Aqmescitke rusiye akimiyetiniñ çıqış toplaşuvına tünevin keldi. Onıñnen beraber Moskvadan muvainleri ile bir sıra nazirleri de keldi.


text:
Aksönovnıñ beyanatı Qırım «ükümetiniñ» Facebooktaki resmiy saifesinde mevcut.
«Mesih Tirilüvi bayramı arfesinde yalıñız iblisler açuvlana. Pravoslav hristianlar içün muqaddes kün arfesinde kelgen ve mında qalabalıq yapacaq olğanlar medeniyet, urf-adetlerni ürmet etmeyip, er angi bir memleketniñ ürmetsiz vatandaşdırı», – dep ayttı Aksönov.
O, emin ki, Cemilev Qırımğa kelip, provokatsion vaziyetni meydanğa ketirecek ola.
«Onıñ bu şahsiy arzusı maddiy menfaatlarınen bağlı. Er kes onıñ ğarbiy mahsus hızmetlerine alâqasını bile. Şu sebepten, biz añlaymız ki, oña Qırımdaki vaziyetni kerginleştirmege avale ettiler», – dep bildire Aksönov.
Onıñ aytqanına köre, iç bir kimse qırımtatarlarnı ne referendum arfesinde, ne de ondan soñ sıqıştırmadı. Onıñ içün böyle bir beyanat ve areketler içün sebep yoq. Aksönov slavânlar adından Cemilevni takbih etti.
«Qırımtatarlar Rusiye cemiyetine serbest bağlanılar ve, eminim, boş beyannameler ve kerçek areketler arasında farqnı köreler. Eminim, qırımtatarlarnıñ çoqusı Mustafa Cemilevniñ areketlerine qıymet kesip, slavânlarnen beraber olarnı provokatsiya olaraq tanıy», – dedi Aksönov.
O, Cemilev ve onıñ tarafdarlarını şimdi Qırımda uküm etken Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarınen qorquza.
«Bizler Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına boysunamız ve olarnı iç bir kimsege bozmağa imkân bermeycekmiz. Qırım Cumhuriyetiniñ akimiyeti siyasiy qoqlalar, şu cümleden belli bir müddet devamında para qazanmaq maqsadınen areket etken Mustafa Cemilev tarafından qorquzuv ve şartlarğa çıdamaycaq. Çatışmalarğa yol berecekler Rusiye Federatsiyasınıñ qanunları boyunca cevap berecekler», – dep qayd etti öz başına tayin etilgen baş nazir.
Cumaertesi künü Mustafa Cemilevniñ maşinasını Ermeni Bazarda yarımadanıñ memuriy sıñırından yibermey ediler. Onıñ adı Qırımda bulunması istenilmez insanlar sırasına kirsetildi eken. Cemilevnen beraber Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bar edi.
Qırımtatar milliy ve Ukraina bayraqlarınen aman-aman 30 maşina Qırım ve Ukraina sıñırında qırımtatarlarnıñ liderlerini bekledi.
Cemilev ve Çubarov 40 daqqa devamında sıñırda bulundılar. Cep telefon vastasınen keçirilgen devamlı subetlerden soñ qırımtatar liderlerini kirsetmege qarar alındı. Neticede Qırımnıñ Ukraina ile memuriy-territorial sıñırını nezaret etken şahslar Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ pasportlarını qaytarıp, oğurlı yollar tilediler.


text:
OSCE ve BMTdeki ukrain missiyası Vienada, Rusiyedeki saylâvlarnı taqip etecek Demokratik institutlar ve insan aqları Bürosının (DİİAB) közetüv missiyası, BMT Assambleyasınıñ Rusiye Qırımnı ilhaq etkenini tanımamasınen bağlı rezolütsiyasına qatiyen uymasını beklemekte.
Bu aqta diplomatik missiyanıñ Twitterdeki haberinde söz yürsetilmekte.
«Bizler, Rusiyedeki saylâvlarnı taqip etecek al-azırdaki DİİAB Közetüv missiyası qatiyen OSCE ve BMT Baş Assambleyasınıñ 68/262 «Ukraina topraq bütünligi» rezolütsiyasına köre, Ukrainanıñ ayrılmaz parçası olğan Qırım MC ve Aqyar şeeriniñ statusı deñişüviniñ iç bir şekilde tanılmamasına dair printsip ve mecburiyetleri çerçivesinde areket etecegini beklemektemiz», – denilmekte haberde.
Martnıñ 7-nde Avropa parlamenti, Rusiye ve Azerbaycanda ötkerilecek prezident saylâvlarına resmit közeticiler yollacağını planlaştırmağanını beyan etken edi.
Rusiye prezidenti saylavlarınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırım ilhaqınıñ yıllığı qayd etilgen künge tayın etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya cemaatçılığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa çağırdı.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavlarınıñ qanuniyligini tanımamağa çağırdı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi binasında mayısnıñ 18-nde qırımtatar halqı genotsidiniñ 77 yılına bağışlanğan sergi açıldı, dep haber ete Ukraina nazirliginiñ matbuat hızmeti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Sergide 1944 senesiniñ sürgünliginden evel ve soñra Qırım tarihını köstergen eki bediiy leyha işleri taqdim etildi.
Birincisi – Fatima Osmanova ve Eldar Halilniñ «Hırsızlanğan Qırım» areketleştirilgen foto leyhası – qoranta arhivinden malümatnı köstere ve qırımtatar halqınıñ sürgünlikteki medeniy yaşayışı aqqında tarif ete.
Ekinci leyha – ukrainalı ressam Yuriy Himiçniñ «Qırımnıñ qadimiy devri» eserleri – 1950-1982 seneleriniñ Qırımına bağışlanğan yüzlernen grafik ve dülber eserden ibaret.
«Tış işler nazirligini ziyaret etken er bir çetel musafiri – nazirler, parlament yolbaşçıları, ükümet reisleri – bu sergini körecekler. Bu şimdi bir çoq dünya memleketini birleştirgen iş aqqında canlı ve küçlü bediiy hatırlatuv ola: qırımtatar halqını qoruv ve Qırımnı işğalden qurtaruv», – dep ayttı sergi açılışında Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba.
Sergi açılışında qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Ukraina pravoslav kilsesiniñ mitropoliti Yepifaniy, Qırım musulmanları diniy idaresiniñ reisi Ayder Rustemov, Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili Anton Korınevıç, Khymych Art Foundation reberi Petro Zuyev ve Khymych Art Foundation tesisçileri Mihaylo Hımıç ve Ğenadiy Druzenko iştirak etkenler.
Salı künü, mayısnıñ 18-nde, sovetler qırımtatarlarnı Qırımdan sürgün etip başlağanına 77 yıl tola. Ukraina ve dünyada qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları añıla.
Aqmescitte mayısnıñ 18-nde Lenin bulvarında, tren vokzalı yanında, qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları hatırasına tedbirler keçirildi. Qırımtatar faalleriniñ aytqanına köre, tedbirler adet üzre keçirilgen abide yanında Rusiye polisi bar edi.
Bugün Ukraina ve dünyada qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları añıla. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina akimiyeti Qırım yarımadasını kontrol altına qaytarmaq içün ğayret köstere, dep qayd etti.
Türkiye Tış işler nazirligi qırımtatarlarğa qol tutmağa ve «Qırımnıñ qanunsız ilhaqından soñ zulumnı toqtatmağa tırışmağa» devam etecek, dep bildirdi.
Mayıs 18 qırımtatar genotsidiniñ qurbanlarını añma yıllığına Kanadanıñ New Brunswic vilâyetiniñ paytahtı Fredericton Ukrainanıñ Kanada elçihanesiniñ teşebbüsine qoşulıp, qırımtatar bayrağını köterdi.
Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma künü
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Yaltada yedi yıllıq teneffüsten soñ «Moskva – Yalta-Tranzit» mizah ve estrada festivali keçirilecek, – dep bildirdi festival prezidenti Mihail Aşumov.
Onıñ sözlerine köre, iyül 28 künü Yalta medeniyet merkeziniñ sanasında festivalniñ saylav yarışı olacaq, mında Qırım şeerleriniñ sakinleri iştirak etecek. Ğalipler aynı şu künü saat 20:00 «Yubileynıy» kontsert zalında keçirilecek gala-kontsertinde çıqışta bulunacaqlar.
«Avugstnıñ soñunda ğalipler Gelencikke barıp, finalda öz ustalığını kösterecekler», – dedi Aşumov. Yalta şeer şurası matbuat hızmetinde şunı bildirdiler ki, jüri azaları sırasına belli yazıcı-eccav Arkadiy Arkanov, Rusiye halq artisti Klara Novikova, Rusiyeda nam qazanğan artistler Nikolay Bandurin ve Simon Osiaşvili, Qırımnıñ sanaat erbabı Oksana Sokolik kirecekler.
Festival teşkilâtçılarınıñ fikrince, yarış qırımlılar arasından çoq istidatlı insanlarnı tapmağa imkân berir, – dep bildirdiler Yalta şeer şurasında.


text:
NATO, Qara deñizdəki telükesizlik meselelerində Ukraina və Gürcüstan ilə işbirlikni geñləştirmege devam etecek ola, dep birldirdi aprelniñ 13-nde Brükselde brifing vaqtında alyansnıñ başı kâtibi Yens Stoltenberg.
«Ukrainanı daa turğun yapqan ve Avropatlantik istekleriniñ ilerilemesine yardım etken kenişmiqyaslı islâatlarını destekledik ... Qara deñizdeki telükesizlik meselelerinde Ukraina ve Gürcüstan ile işbirligimizni keñleştirmege devam etecekmiz ve Ukrainanıñ inkişaf etken imkânlarğa malik bir ortaq statusından tam şekilde faydalanıp olması içün çalışamız», – dedi o.
NATO baş kâtibi Yens Stoltenberg Rusiyeni Ukraina ile sıñırda, Qırımda ve Donbasta arbiy kerginleşmeni toqtatmağa çağırdı.
Martnıñ 30-nda Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke. Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.
Ukrainanıñ ğarbiy ittifaqdaşları oña qol tutqanını bildirdi. Aprelniñ 2-nde ABD ve Ukraina prezidentleri Joseph Biden ve Volodımır Zelenskıy telefonda laf ettiler. Beyaz saraynıñ malümatına köre, «prezident Biden Rusiyeniñ Donbas ve Qırımdaki istilâsı vaziyetinde Ukraina suvereniteti ve topraq bütünligine qol tutqanını tasdıqladı».
Daa soñra Avropa Birliginiñ Tış siyaset ve telükesizlik siyaseti yuqarı temsilcisi Josep Borrell Ukraina akimiyetini Rusiye tarafından yapılğan istilâ vaziyetinde «Avropa Birligi destek köstergenine» işandırdı.
Sıñırda ve Donbasta olğan adise-vaqialar sebebinden NATO da Ukrainağa qol tutqanını bildirdi.


text:
Advokat Rifat Yahin, ekinci Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Cemil Gafarovnıñ tibbiy tedqiqini yapmaq ricası ömürge keçirilmegeni içün Aqmescit SİZOsına qarşı dava açtı.
Bunı Yahin Qırım.Aqiqat mühbirine aytıp berdi.
"Müşterim Gafarovnıñ tibbiy tedqiqi yapılmasından vazgeçüv, ve SİZO başınıñ onıñ keçirilmesi aqqında muracaatımnı baqmağanı neticesinede, areketsizlikni qanunsız tanımaq talabınen memuriy davanı açtım", - dep haber etti advokat.
O, noyabr 19-ında Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayonınıñ rusiyeli mahkemesi memuriy davanı qayd etti, dep qoştı.
Şimdilik SİZO hadimleriniñ açıq tefsirleri yoq.
Daa evel Cemil Gafarovnıñ advokatı Rifat Yahin müvekkiliniñ sağlıq vaziyeti fenalaşqanı ve mabüsniñ aqları bozulğanı içün Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovağa muracaat etti.
Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova işğal etilgen Qırımdan ukrainalı siyasiy mabüsler Cemil Gafarov, Server Gaziyev, Enver Ömerov veAsan Yanikovnıñ (Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüsleri) sağlıq vaziyeti fenalaşqanını bildirgen edi. Şu sebepten Denisova Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Ukraina vatandaşlarınıñ tibbiy tedqiqi içün yardım etmesini rica etti.
Daa evel Gafarovnıñ advokatı müvekkiliniñ alı kritik oldı, dep qayd etken edi. Cemil Gafarov üçünci derece saqatı, büyrekleri hasta ve yürek hastalıqları bar. Advokat Gafarovğa ilâc bermeyip, hastahanege avuştırmağa razı olmadılar, dep qoştı.


text:
Rusiyeniñ iqtisadiyat buhranı Qırım işğaliniñ cezası degil, Ğarpnıñ Rusiye Federatsiyasınıñ mustaqilligini «basmaq» istegidir, dep ayttı Rusiye prezidenti Vladimir Putin cumaaqşamı künü Moskvadaki matbuat konferentsiyasında, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Bu Qırım cezası degil, bu millet, medeniyet, devlet olaraq kendini qorumaq istegimiz içün cezadır», – dedi Putin.
Onıñ aytqanına köre, Ğarpta Rusiye er angi areket içün «problemalar, qarşılıq ve küreşke» rastkele.
Soñra Putin Rusiyeniñ timsali olğan ayuv aqqnda fikir yürsetmege başladı.
«Bazıda ayuvımız raat otursa, taygada domuzlarnı aydamasa, yemiş, bal aşasa, belki de, soñra onı raat qaldıracaqlar, dep tüşünem. Raat qaldırmazlar. Er zaman onı zıncırğa bağlamağa tırışacaqlar, zıncırğa oturtqan soñ ise – tiş, tırnaqlarnı da tartıp alırlar... Tırnaq ve tişlerni alğan soñ ise ayuv da kerek olmaycaq. Ondan bir teri yaparlar ve oldı. Qırımnıñ alâqası yoq. Mesele şunda ki, bizler kendi mustaqilligimizni qorumaq isteymiz», – dedi Rusiye lideri.
«Meksikanıñ Tehasını almaq – adaletli eken, bizim kendi toprağımızğa saip çıqmamız ise – adaletsizmi?», – dep ayttı Putin.
Avropa Birligi ve AQŞ Ukraina istilâsı sebebinden Rusiyege qarşı kirsetken cezalarğa cermay fiyatınıñ ucuzlaşması da qoşula. Malüm ki, cermay ve gaz Rusiye bücetine kâr ketirgen esas qaynaqlardır. Bunıñ neticesinde de Rusiye rublesi ep tüşmekte.


text:
Aqmescitte Rusiyege boysunğan ükümet «idare etilgen tarif ile muntazam taşıma teşkil etilmesi boyunca icracınıñ belgilenmesi» meselesi boyunca toplaşuv keçirdi. Bu aqta şeerniñ rusiyeli akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Naqliye ve bağ idaresi müdiri Aleksey Sahno muntazam taşıma saasında bugünki vaziyet aqqında malümat bildirdi, bunen beraber, olğan problemalarnıñ çezilmesinen bağlı tekliflerni taqdim etti», – dep aytıla beyanatta.
İyül 8-de, cuma künü mahkeme temsilcileri «Trans-Tur» naqliye şirketiniñ faaliyetini toqtattı. Bundan evel Qırımnıñ eñ büyük naqliye şirketi olğan «SimSitiTrans» işhanesiniñ litsenziyası toqtatıldı, onı Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ lideri Lenur İslâmovnen bağlaylar. Mahkeme qararınen naqliye taşıcısı mülküni mahkeme temsilcileriniñ Federal hızmeti hadimleri müürledi. İyün 29-da avtobuslar marşrutlarğa çıqmadı, olarnıñ yerine diger avtobuslar işke tüşürildi.
Ameldeki şeer yolbaşçısı Gennadiy Baharev naqliye taşıması meselesi eñ yaqın vaqıtta çezilecegini vade etken edi ve şeer sakinlerini buña «añlap» davranmağa çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescit ava limanı sentabr 8-de saat 8:30-dan 12:30-ğa qadar qapalı. Ava limanı matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, bu, «Rusiye Federatsiyası Mudafaa nazirligi «Qavqaz-2016» arbiy ögrenüvlerini keçirgeni sebebinden, vatandaş aviatsiyası seferleriniñ hafsızlığını temin etüvnen» bağlı.
Beyanatta qayd etile ki, işbu vaqıt müddeti devamında uçaq seferleriniñ qabul etilmesi ve yollanılması yapılmaycaq. Amma, ava limanı saytındaki online tablosında bildirdilgenine köre, üyleden soñ 10 ava seferi lâğu etilgen. Çoqusı Moskvağa ketken seferler lâğu etildi. Tahminen 20 sefer keçiktirile, olarnıñ çoqusı da Moskvağadır. Keçiktirilme sebepleri añlatılmay.
İşğal etilgen Qırımda seferlerniñ keçiktirilmesi iyül 18-de başlandı, o vaqıt «VİM AVİA» şirketiniñ yolcuları Aqmescit ava limanında bir künden ziyade seferni bekledi. Bunı tehnikiy meselelernen añlatqan ediler.
Kremlge boysunğan yarımada ükümetinde ava seferleriniñ kütleviy şekilde lâğu etilmesini istekniñ olmağanınen añlattılar.
2014 senesi mart ayında yarımada Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, Qırım ava limanları Ukraina ükümetiniñ qararınen qapatıldı. O yerge ve o yerden er angi uçuşlar Ukraina qanunlarını ve halqara qaidelerni boza, bunıñ içün ava şirketleri Ukraina ve İKAO tarafından halqara sanktsiyalarğa oğray bile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırım ve Aqyarda ealiniñ çerigi qadarı deñiştirdi. «İnformatsion muqavemet» gruppasınıñ talilcileri böyle neticege keldi. Olar Rusiye ve Ukraina statistikasınıñ resmiy malümatlarını qıyas etti ve, misal içün, Qırım ealisiniñ 2014 senesinde, büyük ihtimal ile Qırım sakinleriniñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmına köçmeleri neticesinde, 70 biñ kişige eksilgenini tayin ettiler.
Rosstatnıñ (Federal Devlet statistikası hizmeti – QA) bildirgenine köre, ilhaqtan soñ keçken yıllar içinde yarımadağa 247 biñden ziyade kişi keldi ve 140 biñ kişisden az ziyadesi yarımadadan çıqıp ketti. Aynı zamanda 145 biñ Qırım sakini öldi. Böylelikle, Rusiyeniñ resmiy malümatına köre yarımadanıñ ilhaqı esnasında eali deñiştirüv seviyesi qararnen 17%-ni teşkil etti. Ukraina talilcileri, hata ola bilecegini köz ögüne alaraq tüzetüv yapıp, kerçekte Rusiye yarımadada ealiniñ çerigi qadarını deñiştirdi, degen neticege keldiler.
İçtimaiyat professorı, demografiya ilimleri doktorı, Ukraina milliy akademiyası yanındaki İçtimaiyat institutınıñ yetekçi ilmiy hadimi İrina Pribıtkova, ilhaq etilgen Qırımda al-azırdaki demografik ceryanlar ile tarihiy paraleller çize.
– Ealiniñ böyle areketi, yani o yerde işğalden evel yaşağan sakinlerniñ toqtamağan çıqıp ketüvi, arbiyleştirilgen zona içün has. Böyle ceryan barışıqlı ayat devri içün has degil. Men Qırımda 1990 senesinden soñ çalıştım: o zaman, elverişli bir vaziyetten faydalanıp, yarımadağa pek çoq qırımtatar, ermeni, bulğar, yunan ve diger milletlerniñ vekilleri keldi. Şimdi buña beñzer al tekrarlana, lâkin endi Rusiye tarafından.
Ealiniñ böyle areketi, yani o yerde işğalden evel yaşağan sakinlerniñ toqtamağan çıqıp ketüvi, arbiyleştirilgen zona içün hasİrina Pribıtkova
Aqyar, o yerge bütün sabıq SSCBden pensiyağa kelgen Rusiyeniñ istifadaki arbiler sebebinden Ukraina içün er vaqıt ihtimallı problemalar çıqa bilecek yeri edi. 2014 senesinden soñ ise ealiniñ planlı surette deñiştirilmesi aqqında söylemek mümkün. Daa bir beñzeyiş – 1944 senesinde Qırımğa sovet Rusiyesiniñ Rostov, Voronej, Oröl ve diger vilâyetlerinden ketirilgen kolhozcılarnı ketirip yerleştirilmesidir.
İrina Pribıtkova, yarımadanıñ, asılında, cenk vaqtı rejiminde bulunğanı içün bundan soñ yahşı bir şey beklenmeycegini qayd ete.
Mence, köpür arbiy tehnika ile insanlarnıñ taşılması şartlarını daa optimal şekilge ketirmek içün quruldıİrina Pribıtkova
– Rusiyeliler iqtisadiyatnı inkişaf ettirmeyip, ilk nevbette mudafaa mevzilerini pekitecek ve ucümini devam ettirmek içün azırlanacaqlar. Mence, köpür bu maqsatnen – arbiy tehnika ile insanlarnıñ taşılması şartlarını daa optimal şekilge ketirmek içün quruldı. Er ne ise, demografik ceryan devam ete, onda öz trendleri bar, ve bu taşımalarnıñ neticesini añlamaq içün o, Ukraina tarafından daimiy bir şekilde közetilmek kerek. Qırımtatarlarğa qarşı, Qırımdan ketsinler ya da vatandaşlıqlarını Rusiye vatandaşlığına deñiştirsinler dep, toqtamayıp provokatsiyalar yapacaqlar. Narazılıq bildirgenlerni, qorqutmaq içün apis etecekler.
Qırım tarihçısı ve siyasetşınası Yevgeniya Gorünova, Rusiyeniñ Qırım ealisiniñ deñiştirilmesinde mantıqiy soñuna qadar baracağını zan ete.
Narazılıq ocaqları olğance, yarımada tolusınen integrirlenmegence ealiniñ deñiştirilmesi devam etecekYevgeniya Gorünova
– İç şübhesizdir ki, Rusiye Qırımdaki demografik ceryanlarını idare ete. Zanımca, ealini deñiştirüv seviyesi kene de 25% degil de, 15%-dir. Men buña, Qırım sakinleriniñ yımşaq sürgün etilüvi, der edim. Olarnı yarımadadan daa yahşı bir yaşayış qıdırmaları içün yavaş-yavaş sıqıştırıp çıqaralar. Olarnıñ yerine şimalden, Sibirden ruslar kele ve özlerinen beraber öz ananelerini ketireler. Lâkin eñ esası, olarnıñ Kremlge sadıq olmasıdır. Olardan ne meydanlar, ne de tenqit bekleyler – ukümetke de tamam bu kerek. Bundan ğayrı, iqtisadiy problemalar bar: Qırım – dotatsiyalar bölgesi olıp, onıñ içün 2 millionlıq eali – pek çoq. Rusiyege olarnı keçindirmek elverişsizdir. Soñ üç yıl içinde federal bücetten Qırım içün yalıñız dotatsiyalar içün 300 milliard ruble ayırıldı. Bu miqdarğa Pensiya fondu ayırğan paralar ve diger masraflar kirmey. Narazılıq ocaqları olğance, yarımada tolusınen integrirlenmegence ealiniñ deñiştirilmesi devam etecek.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Kyivdeki qırımtatarlar «Baar korüşüvini» keçirdiler. Tedbir Pirogovo Ukraina halq mimarcılığı ve turmuşı muzeyinde olıp keçti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Teşkilatçilardan biri Qırımtatar yaşlar merkezi Kyiv filialınıñ reisi Seit-Bekir Suleymanov böyle bir kün qırımtatarlarğa beraber toplaşmağa imkân bergenini tüşüne.
«Mında Kyivdeki qırırmtatarlarğa, ve tek qırımtatarlarğa degil, bütün istegenlerge bir yerde toplaşıp, uzun qıştan soñ bir-birini, dostlarını körmek ve yañı insanlarnen tanışmaq içün yeterli yer», – dep ayttı Suleymanov.
Tedbir çerçivesinde bayram musafirleri ve iştirakçileri qırımtatar medeniyeti ile tanıştılar: halq yırlarını diñley, qırımtatar halq oyunlarına köre ve master-klasslarda iştirak ettiler.
Bayramda Ukraina Halq artisti Femiy Mustafayev ve Qırımda nam qazanğan artist Lenara Osmanova çıqışta bulundılar.
«Nasıl olsa da, fikir ve göñlümiz Qırımda. Fikren evge, Qırımğa, ketmek ve anda böyle serbest, öz toprağımızda bayram keçirmek ister edik», – dep ayttı Lenara Osmanova.
Seit-Bekir Suleymanovnıñ aytqanına köre, «Haytarma» cemaat teşkilâtı, «Zaman» cemaat ağı, Kyiv şeeriniñ qırımtatar yaşları ve göñülliler bayramnı teşkil etmege yardım ettiler.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ on biñlerce insan Qırımnı terk etmege mecbur oldı, çoqusı da – qırımtatarlar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qapqaz bilgisayarçı özünü yañı üstewü bulan Awropanı tanış etejek
Qapqazlı Arsen Qazibekow Awropa Silicon Valley Open Doors degen cıyında özünü yañı MyDiaspora degen qulawuz üstewün görsetejek.
Bu proje Rus İskolkowo WebReady startaplanı arasında birinçi yerni aldı. O bolmay Google karxanadan «dünyanı lap da qolay startabı» degen atnı qazanıp, özel sawğat aldı.
Rus basmalağa göre üstewnü etgen yaş ulan «Google bu projeni tınç dünyalaşdırılajaq dep bizin „awletibizni“ sayladı» degen sözlerin bildirdi.
Busыahat MyDiaspora degen üstewnü qollawçularını köbüsü Paqıstanda, Britisde, Qazaxıstanda wa Rusiyada yaşay degen ma'lumat da açıq berildi.


text:
İyünniñ başından berli Qırımda 140 yanğın çıqtı, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
"Yarımadada er kün umumen 15-20 kere bir yer ateşlene, bu büyük miqdar ve o Qırım FVN-ni raatsız ete", - denile beyanatta.
Aqyarda Üç Quyu qasabasınıñ rayonında iyülniñ 2-nde lavanda tarlası yandı.
Bundan evel İçki rayonınıñ Mamat Şaqul (Markovo) köyünde boğday tarlası yandı.
Daa evel Kefe civarında orman yanğınını tahminen doquz saat devamında söndürdiler.
Avgustnıñ 11-inde üyleden soñ Üç Qoş deresinde yanğın başlandı. Fevqulade vaziyetler hızmetiniñ (FVH) haber etkenine köre, yanğın uzaq dağlıq yerinde, 45-80 derecelik bir bayır capında başlandı. Ateşniñ söndürmesine, derede 15-20 m/s qadar köterilgen küçlü yel mania ola.


text:
Qırım ve dünya musulmanları içün muqaddes Ramazan ayı 2021 senesi aprelniñ 13-nde başladı ve mayısnıñ 12-ne qadar devam etecek, soñra Oraza bayramı olacaq. Bazı memleketlerde Ramazan vaqtında karantin sıñırlavları quvetleştirildi, Qırımda ise daa bir COVID-19 dalğası qayd etile.
Pandemiya şaraitlerinde ve qırımlı musulmanlar Rusiye apsinde tutulğanda şimdiki Ramazannıñ hususiyetleri aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında alıp barıcı Sergey Mokruşin Kyivdeki Qırım musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Ayder Rustemov, qırımtatar faali İsmail Ramazanov, «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ göñüllisi Dilâver Memetov ve ukrainalı tarihçı, islâm mütehassısı Mıhaylo Yakubovıçnen laf etti.
– Ayder, Ramazandan haberi olmağan insanlar birinciden ne bilmeli?
Er bir musulman yılda bir kere oraza tutmalı – Ramazan ayındaAyder Rustemov
Rustemov: Bu oraza ayı, Quran ayı, cümertlik ve maneviy temizlenüv ayıdır. Oraza – İslâmnıñ şartıdır, er bir musulman yılda bir kere oraza tutmalı – Ramazan ayında. Tek ciddiy sebebi olğanlar oraza tutmay – hastalar, ekimniñ tevsiyesinen ağır ayaqlı ve emizgen qadınlar, yolda olğanlar. Olar imkânları olğanda qazalarını bermeli.
– Oraza nasıl keçe?
Rustemov: Tañ atqanından küneş batqanına qadar aş, suv, mahrem munasebetlerden vazgeçüvdir. Ebet, oraza tutmaq yaramay, güna olğan er şeyden vazgeçmek demektir. Peyğamber Muhammed efendimiz yalancı şaatlıqtan, caillikten vazgeçmegenler aş ve suvdan da vazgeçmesin, dep aytqan edi.
– Pandemiya Ramazan künlerini deñiştirdimi?
Rustemov: Ebet, sıñırladı, çünki Ramazan – cemaatnen qılınğan teravih namazları, iftarlar. Biz balaban iftarlar yapmağa tevsiye etmeymiz, namazlar ise regionğa köre sıñırlı sayıda olsun, dep aytamız. Kyiv içün bu 10 metr kârege öz namazlığı olğan bir kişi. Buña emiyet berilmeli.
– Sağ oluñız. Biz Rusiye kontrolindeki Qırım musulmanları diniy idaresiniñ vekillerini de intervyüğa davet ettik, faqat bizge cevap bermediler. Ramazannıñ Qırım hususiyetlerinden biri – bir çoq musulmannıñ onı Rusiye apsinde qarşılağanıdır, aq qorçalayıcılarnıñ fikirince, olar anda siyasiy sebeplerden oğradı. İsmail, tecribeñizni paylaşıp olursıñızmı?
Apis şaraitlerinde bile halqımıznıñ eñ yahşı oğulları oraza tuta, çünki bu islâmnıñ beş şartından biri olaİsmail Ramazanov
Ramazanov: 2018 senesiniñ başında azatlıqtan marum etildim, ve iyülniñ 14-ne qadar Aqmescit SİZOsında edim, muqaddes Ramazan ayını anda qarşıladım. Bu azatlıqtan marum etüv yerinde oraza tutmaqnıñ accı tecribesi oldı. Apis şaraitlerinde bile halqımıznıñ eñ yahşı oğulları oraza tuta, çünki bu islâmnıñ beş şartından biri ola. Biz birlikmiz, bir-birimizge qol tutamız, ana-babalarımız, tuvğanlarımız azatlıqtan yollağan güzel şeylerni iftarlar içün bermege tırışamız. Ne yazıq ki, Aqmescit SİZOsında, Rostovnıñ bir çoq koloniyasında olğanı kibi, siyasiy mabüslerimizniñ malümatına köre, islâmnıñ şartlarını kütmek içün şaraitler yoq. İbadethaneler yoq, mescitler yoq, aşlar kelişmey, elâl et bile yoq. Siyasiy mabüslerniñ aqları er yerde bozula.
– Aqmescit SİZOsınıñ ve diger tutuv yerleriniñ memuriyetlerine bu problemlernen muracaat etmege tırıştıñızmı?
Namaz vaqtı kelgende mahkeme zalında namaz qılmaq içün izin sorağan edim: namazlıq yoq edi, üst urbamnı yerge sergen edimİsmail Ramazanov
Ramazanov: Ebet, er bir mabüs şikâyet yazdı. Amma bizni sahte mahkemelerge çıqarğanlarında da oraza tutıp olamağan edik: bir qaç saatlıq yol, «stakanlarda» saatlarnen qaluv, anda oturmağa bile qıyın. Namaz vaqtı kelgende mahkeme zalında namaz qılmaq içün izin sorağan edim: namazlıq yoq edi, üst urbamnı yerge sergen edim. Aynı mahkemeniñ ayatı ya da mağazında namaz qılmamız içün konvoycılar istisna olaraq bu «stakanlardan» çıqarğan edi. Olar sıq-sıq aytalar: izin yoq, yasaq. Qırımda bir çoq millet yaşay, asırlarnen anda yaşadıq, vatanperverlerimizni mahkeme etken qadılar da Qırımdan. Olar musulman olğanımıznı bileler, Rusiye Federatsiyasınıñ qanunları da bar – olarğa vaqtınca işğal etilgen Qırımda, ebet, riayet etilmey.
– Sağ oluñız. Dilâver, siz Rusiye apsinde qırımlı musulmanlarğa yardım etken «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ göñüllisi olaraq ne ayta bilesiñiz?
Apishanelerde islâmnı kütken insanlarnıñ sayısı artqanınen ara-sıra ezan çağırılğan ediDilâver Memetov
Memetov: Bugünde-bugün mabüslerniñ apishanede olğan bütün qıyınlıqlarına baqmadan, olar imkânlarına köre oraza tutalar. Ve biz Allahqa bütün qıyınlıqlarnı qolaylaştırsın ve yahşı işlerini qabul etsin dep dua etemiz. Men dört yıl evelsi olğan adise-vaqialarnı hatırlayım, babam olğan Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri böyle problemlerge rastkelgen ilk insanlar edi. Apishanede mabüslerge olğan munasebet bugünkinden farqlı edi: em babamnıñ, em bu davanıñ diger mabüsleriniñ vaqıt taqip etmege imkânı yoq edi. Yani ne saat, ne radio bar edi, olar bir kişilik kameralarda küneşsiz oturğan edi. İzolâtor hadimleri saat qaç olğanını aytmağan edi. Babam qaç saat olğanını quşlarnıñ ötüşine köre añlamağa tırışqanını aytqan edi. Apishanelerde islâmnı kütken insanlarnıñ sayısı artqanınen ara-sıra ezan çağırılğan edi. İftar vaqtı tahmin etilgen edi. Bütün musulmanlar içün bir problem bar – koloniyadaki ya da SİZOdaki aş, çünki onı esasen domuz etinden pişireler, biz musulman olıp onı aşamaymız. Şunıñ içün bugün bu yerlerde oraza tutmaq pek qıyın. Bıltır teşkilâtımız "Mabüs içün iftar" adlı teşebbüsni yaptı: lâqayt olmağan er bir kişi siyasiy mabüske bir qaç mal yetkizmek içün apiske bir şeyler yollay bile. «Qırım birdemliginiñ» Facebook saifesinde ve YouTube kanalında bunı yapmaq içün adım-adım talimat bar. Ebet, bu tez bozulğan sür ya da et olmamalı, çünki sımarış azırlanıla ve 7-10 kün içinde yollanıla.
– Sağ oluñız. Mıhaylo, esas Ukraina aqqında aytsaq – islâm ananeleri ukrain cemiyetiniñ ayatına ne qadar integratsiya oldı? Musulmanlarnıñ ananeleri ukrainlerge añlaşılamı?
2014 senesinden soñ musulmanlar aqqında Qırım, qırımtatarlarnen bağlı accı adise-vaqialardan soñ daa çoq bilip başladılarMıhaylo Yakubovıç
Yakubovıç: Bir qaç on yıldan berli Ukraina islâm ananelerini bile. Men zemaneviy nesil aqqında aytam – hususan büyük şeerlerde yaşağan, musulmanlarnen sıq-sıq qarşılaşqan insanlar. Bundan ğayrı, ukrain musulmanları bar, em de bir qısmı faal insanlar, memleketiniñ vatanperverleri, kimligini er vaqıt qayd eteler – tek musulman olğanlarını degil, ukrain olğanını da aytalar. 2014 senesinden soñ musulmanlar aqqında Qırım, qırımtatarlarnen bağlı accı adise-vaqialardan soñ daa çoq bilip başladılar. Mence, umumen belli bir añlav seviyesi endi bar, ve bütün sorav ve diger kriteriylerge köre Ukrainanı diniy azlıqlarğa tolerantlıq köstergen memleket dep adlandırmaq mümkün. Biz televideniyeniñ merkeziy kanallarında Ramazan aqqında çoq eşitmeymiz, ebet, musulman mevzusı daa çoq İnternette köterile. Bu ceetten mahsus bir siyaset yoq.
– Oraza bayramı kibi musulman bayramları Ukrainada devlet raatlıq künleri sayılamı?
Yakubovıç: Yoq, amma bir ya da eki yıl evelsi prezidentten kelgen bir teşebbüs bar edi, musulman bayramlarını raatlıq künü dep ilân etecek ediler. Asılında, mesele er yerde çezile bile: musulmanlar iş bergenlerge muracaat etip, raatlanmaq içün izin ala bile. Pandemiya sebebinden bir çoq kişi uzaqtan çalışqan zemaneviy şaraitlerde bu raatlıq künleri mevzusını biraz yımşattı, belki. Amma yaqın zamanda Ukrainada eki büyük musulman bayramı – qırımtatarca Oraza ve Qurban bayramları – raatlıq künü olaraq ilân etilmeycektir. Bir sual peyda ola: bir qaç yüz ukrainalı içün bayram olğan kününde qalğan millionlarnen kişi ne yapacaq? Artıq hristian din bayramları bile eskisi kibi qayd etilmey. Umumen esas Ukrainada musulmanlarnıñ bayramnı yahşı şekilde qarşılamaq içün imkânları bar, dep tüşünem.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoq – qırımtatarıdır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
Siyasiy mabüslerge qol tutuv programmasınıñ reberi, «Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ şura azası Sergey Davidisniñ bildirgenine köre, merkezleriniñ cedvelinde 315 insan bar, 59-ı – qırımtatarıdır.
Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı siyasiy, milliy ya da diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Rusiye akimiyeti bu sebeplerni inkâr ete.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
Sergey Mokruşin, Qırım.Aqiqat alıp barıcısı


text:
Ukrain yırcısı Jamala «Eurovision-2017» yarışınıñ ilk yarıfinalında çıqış yaptı. O, «Zamanili» ve keçken sene İsveçyadaki yarışta oña ğalebe ketirgen «1944» adlı eki yırnı icra etti.
Radio Svoboda perde artından şounıñ canlı yayını alıp barmaqta.
Mayısnıñ 9-da Kyivde «Eurovision-2017» halqara yır yarışınıñ ilk yarıfinalı ötkerilmekte. Anda iştirak etken 18 yırcıdan 10 finalğa çıqacaq. Yarışta Ukrainanı Time türküsinen O.Torvald gruppası temsil ete.
Qırımtatar asıllı ukrain yırcısı Jamala 2016 senesi İsveçyada keçirilgen «Eurovisionda» ğalebe qazanğan edi. O, qırımtatarlarınıñ sürgünü aqqındaki «1944» adlı türkünü icra etken edi. Ukrain yırcısınıñ ğalebesinden soñ 2017 senesi yarış Kyivde keçirile.


text:
Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev 20 qırküyekte Almatıdağı atıs kezinde qaza bolğan eki policey men sot orındauşısın marapattadı. Memleket basşısınıñ arnayı jarlığı Aqordanıñ resmi saytında jariyalandı.
Toqaev jarlığına säykes, Alatau audandıq policiya basqarmasınıñ uçaskelik inspektorları Nwrbol Bayğaziev pen Darhan Süleev – 2-därejeli "Aybın" ordenimen, jeke sot orındauşıları respublikalıq palatasınıñ müşesi Mwrat Äbenov "Erligi üşin" medalimen marapattaldı.
Bir apta bwrın Almatı qalası Alatau audanı Aqbwlaq ıqşamaudanınıñ twrğını Igor' Dujnov üyden şığaru turalı sot şeşimin orındatuğa kelgen sot orındauşılarına, uçaskelik policiya inspektorları men tötenşe jağday departamenti qızmetkerlerine oq atqan. Atıstan bes adam - eki policiya qızmetkeri, bir sot orındauşı jäne üydiñ jaña iesi men onıñ dosı qaza bolğan. Oqiğağa baylanıstı "Adam öltiru" jäne "Bilik ökiline küş qoldanu" babı boyınşa eki qılmıstıq is qozğaldı.


text:
Aqmescitli teşebbüs gruppası Rusiye prezidenti Vladimir Putinden Aqmescitteki ukrain gimnaziyasını ve yarımadada ukrain mekteplerini ğayrıdan tiklemesini rica ete.
Bu aqta 2020 senesi fevralniñ 20-nde çıqqan Qırımdaki «Kommunistı Rossii» bölüginiñ «İskra pravdı» gazetasında aytıla, onı ukrainalı halqara uquqçı Boris Babin aydınlattı.
Metinde 2014 senesinden soñ Qırımdaki Rusiye akimiyeti ukrain mekteplerini, ukrain gazetasını ve ukrain teatrini qapattı, dep aytıla.
«Qırımda ukrainlerniñ etnotsidi başlandı, olarnıñ qonuşuv, medeniyet, din aqları bozula», – dep aytıla maqalede.
Müellifler, «Qırımda mektep, derslikler ve serbest ders bergen ocalar olmasa, balaları tuvğan ukrain tilinde nasıl laf etecek», dep soray.
2019 senesi Qırım aq qorçalayıcı gruppası, yarımadada bir dane ukrain mektebi qalmadı, dep bildirdi. Ukrain tilinde ders bergen sınıflar Qırımnıñ Rusiye akimiyeti bildirgeninden qat-qat azdır. Qırımtatar tilinde tasil bergen mektepler olaraq tanıtılğan mektepler asılında öyle degil, dersler em qırımtatarca, em rusça keçirile, dep qayd etti Qırım aq qorçalayıcı gruppası.
Qırımnıñ Rusiye Tasil nazirliginiñ malümatına köre, yarımadada qırımtatar tilinde ders bergen 15 mektep ve ukrain tilinde ders bergen bir mektep çalışa, 27 mektepte qırımtatar tilinde ders berilgen 126 sınıf ve ukrain tilinde ders bergen 8 sınıf çalışqan 5 mektep bar.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyevniñ bildirgenine köre, yarımadada qırımtatar tilinde ders bergen 16 mektepten yedisi qaldı. İşğalden soñ yarımadada qabul etilgen yañı «anayasanıñ» 10-uncı maddesi ise qırımtatar, ukrain ve rus tillerine devlet statusını bere.
Ukrainanıñ sabıq Tasil ve İlim naziri Liliya Ğrınevıç, Rusiye işğal etken Qırımda ukrain ve qırımtatarlarnıñ ana tilinde tasil almaq aqqı bozula, dep ayttı.


text:
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahküm etilgen Arsen Cepparovğa Rusiye tahqiqat izolâtorında anda Cemaat nezaret komissiyasınıñ azaları kelgen soñ tibbiy yardım kösterildi. Bu aqta advokat Ayder Azamatov yanvarniñ 28-nde bildirdi.
«CNK kelgen soñ Arsenni ekimge baqtırğanlar, qulağınıñ arqasında endi irinlegen çibannı kesip çıqarğanlar, bağlağanlar, tedaviylevini aytıp, antibiotik bereler. Adiy söznen aytacaq olsa, «SİZO hadimleri istese yapar». CNK reisi, Cepparov Arsenniñ sağlıq vaziyetiniñ monitoringi içün yaqın vaqıtta SİZOğa kene komissiya yollaycaq, dep qoştı», – dep bildirdi Azamatov.
Advokat Qırım.Aqiqatqa izaat berip, tibbiy yardım ekimler tarafından SİZOda kösterildi, müvekkili hastahanege alıp ketirilmedi, dep qayd etti.
Advokat Ayder Azamatov, müvekkili – Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Arsen Cepparovğa kerekli tibbiy yardım kösterilmey dep, Rostov vilâyetiniñ Şahtı şeerindeki SİZO-4 hadimleriniñ areketsizligini şikâyet etmek içün yanvarniñ 20-nde Rusiye Baş prokuraturası, Rostov vilâyetiniñ prokuraturası ve Rostov vilâyetindeki Rusiye Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti Baş idaresine bir sıra ariza yolladı.
SİZOda Cepparovnıñ sağlığı içün olğan telükeler aqqında advokatı daa evel de bildirgen edi, Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova ise Rusiye zenaatdaşı Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, acele tedbip almasını talap etti. Lâkin Moskalkova daa cevap bermedi.
Bu malümat diger menbalarda tasdıqlanmay. SİZO reberliginiñ de izaatları yoq.
Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 12-nde Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsini koloniyada qalmasına üküm etti. Mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Ukrainanıñ yañı prezidenti Volodımır Zelenskıy, “Ukraina Silâlı Quvetleri Üyken Yolbaşçısı salâhiyetlerini özüne alğanı aqqında” ilk fermanını imzaladı. Bu aqta Azatlıq Radiosı bildirmekte.
Vesiqa metni devlet başı saytında derc etildi.
“2019 senesi mayıs 20-sinde Ukraina prezidenti vazifesine buyurğanıma binaen, Ukraina Anayasasınıñ 106 maddeniñ birinci qısmınıñ 17-nci punktuna köre, bugünden başlap Ukraina Silâlı Quvetleri Üyken Yolbaşçısı salâhiyetlerini özüme alam”, - denile fermanda.
Mayıs 20-sinde Volodımır Zelenskıy resmiy şekilde Ukraina prezidenti oldı. Aprel ayında o, prezident saylavlarınıñ ekinci turınla reylerniñ 73,22%-ını qazanıp galip çıqtı. Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko reylerniñ 24,45%-ını qazandı. Ukraina prezidenti vekâletleri beş yıl devam etmektedir.
Volodımır Zelenskıy, inauguratsiya nutqunıñ soñunda Yuqarı Radanı dağıtıp yiberecegi aqqında billdirdi.


text:
Ukraina Yuqarı Radasında aprelniñ 23-nde parlament spikeri Andriy Parubiyni vazifeden çıqarmaq içün imzalarnı toplap başladılar. Bu aqta «Vidrocennâ» firqasınıñ deputatı Valeriy Pisarenko bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Qanunsızlıq, adaletsizlik ve cezasızlıq devrini bitirmege vaqıt keldi, dep tüşünem», – dep yazdı Pisarenko Facebookta.
Onıñ qayd etkenine köre, bu prezident saylavlarınıñ ğalibi Volodımır Zelenskıy ile işbirligi tutqanını köstermey.
«Vaqıt keldi», – dep qayd etti deputat.
Andriy Parubiy Yuqarı Radanıñ spikeri olaraq 2016 senesi aprel ayında saylanğan edi. O, halq deputatınıñ teşebbüsini daa izaatlamadı.
Merkeziy saylav komissiyası ekinci turı aprelniñ 21-nde keçirilgen Ukraina prezidenti saylavları prokotollarınıñ 100%-ını teşkerdi.
Bu malümatqa köre, şoumen Volodımır Zelenskıy 13 541 530 rey (73.22%) qazandı, Ukrainanıñ şimdiki prezidenti Petro Poroşenkoğa ise 4 522 320 saylayıcı (24,54%) qoltuttı.


text:
Bunı «Eho Moskvı» Rusiye mudafaa naziri Sergey Şoyguğunıñ sözleine esaslanıp bildire.
Onıñ aytqanına köre, 7 yılğa belgilengen mahsus bir plan tasdıqlanacaq. Vesiqa leyhasını Baş ştabı azırladı.
«Qırım yarımadasında ordular bölüginiñ yerleşüvi ve inkişafı boyunca toplaşuv Mudafaa nazirliginiñ reberler erkânı ve Cenüp arbiy bölgesi ile ötkerildi. Tedbirde ilerideki işniñ esas yönelişleri belgilendi», – qayd etti Şoygu.
Rusiye Mudafaa nazirligi bildire ki, salı künü Rusiye Federatsiyasında başlanğan orduğa çağıruv Qırım sakinlerine ait degil.


text:
Aqmescit – 86 yaşlı Fatma Memetova Aqmescit civarı Boğurça qasabasında yaşay, amma tamırları Qarasuvbazar şeerinden. Uzaq 1944 senesi Fatma bita 16 yaşında qız edi, onıñ içün bu facialı vaqialar onıñ hatırasında ebediyen saqlı qaldı.
Cenk devamında Memetovlar qorantasınıñ evinde NKVD reberi Andrey İvanoviç apayınen yaşay ediler. Olar mayıs 17 künü 1944 senesi Memetovlar qorantasına bütün qırımtatarlarn sürgün eteceklerini bildirdiler. Amma, olarnıñ sözlerine iç bir kimse inanmadı, çünki Fatma Memetovanıñ eñiştesi cebede bulunıp, Qızıl Ordu içün küreşti. Mayısnıñ 18-nde tañda evlerine eki sker ve zabit keldi.
«Azırlanıñız, sizni sürgün etecekler, 15 daqiqañız bar. Anam, Quranğa yapıştı, biz tatamnen ağlay edik. Ne alacağımıznı bilmedik. Qolumızğa tüşken şeylerni aldıq. Böyle etip evimizden çıqardılar», – dep hatırlay qadın.
Soñra qırımtatarlarnı yerli elektrik stantsiyası yanında topladılar.
«Saba saat 04:00-ten gece saat 01:00-ge qadar yağmur tübünde oturdıq, soñra bizni maşinalarğa yüklep başladılar».
Bundan soñ, Qarasuvbazar sakinlerini Seitler qasabasındaki stantsiyasında mal taşığan vagonlarğa nıqtadılar.
«Qapularnı, pencerelerni mıhlap qoydılar. Yolda bizni aşatmay ediler, bir kere tarlada bir yerde toqtadıq, qopqalarda tuzlu balıq şorbasını ketirdiler. Aşasañ, birden suvsaysıñ, su vise, yoq edi. Vagonlarda adamlar hastalanıp, öle ediler, bir qadın bala taptı, amma balası öldi», – dep hatırlay qartana.
18 künden soñ, ğarip yolcular bitlep qaldılar, olarnı Solikamsk rayonınıñ Perm vilâyetine ketirdiler. Adamlar bir yıl devamında şeylerni torbalardan çıqarmay ediler, episi qaytacaqlarına işana edi.
«Er kesni işlemege mecbur ettiler. Men hocalıq saasında çalıştım, soñra kâğıt işhanesine aldılar», – dey bita.
1959 senesi Fatma Memetova Özbekistannıñ Sırdarya vilâyeti Gülistan şeerine köçti. 1961 senesi aqayğı çıqtı, üç balanıñ anası oldı. Tuvğan Qırımğa tek 1996 senesi köçip oldı.


text:
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov yarımadada nefaqa ve para yardımınıñ berilmesi ile bağlı meseleni yanvar 23-ke qadar al etmege avale etti. Bunı o Qırım «Nazirler şurasınıñ» toplaşuvında çarşenbe künü, yanvar 21-de, bildirdi.
Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire ki, Aksönovnıñ bu avalesini Qırım emek ve içtimaiy qoruv «nazirligi», Hazine idaresi ve Nefaqa fondu aldı.
«Müessise hadimlerine vazife: bugün «soñuna qadar» çalışmaq. Mesele çezilmese, men işte sabağa qadar oturam. Yardım kerek olsa, men federal nazirlernen bağlanırım. Cuma kününe qadar mesele al etilmeli, para berilmeli», – dedi Sergey Aksönov.
Onıñ qayd etkenine köre, qarardan ziyade çalışqan hadimlerni para mukâfatı bekley.
Malüm ki, işğal etilgen Qırımda yalıñız nefaqa ve para yardımı degil, aylıqlar da berilmey.
Yanvar 21-de Qırım maliye «naziri» Vladimir Levandovskiy bildirdi ki, Qırımda aylıqlar berilmegeniniñ sebebi Qırımnıñ bücet sistemasınıñ Rusiye standartlarına keçüvi ile bağlı.
Aqımdaki seneniñ yanvar ayınıñ soñuna qadar Qırımdaki bücet teşkilâtlarınıñ hadimleri aylıqlarını tolusınen alacaqlar, – dedi o.
2014 senesiniñ soñuna Qırım müessiseleriniñ aylıqlar borcu 241,5 mln. rubleni teşkil etti. Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov borclarnı 2015 senesi başlanmazdan evel ödemege vade etken edi.


text:
Açıq diplomatiya vastalarınen qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qoruv meselesi oktâbr 12-de Qırım.Aqiqat radiosında saba efiriniñ mevzusı olacaq. Yayın musafiri – Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ tamır halqları meseleleri boyunca Daimiy Forumnıñ prezident muavini, azası Oliver Loode.
Yayın iş künleri saat 8:35 ve 18:30 orta dalğalarda 549 kgts sıqlığında efirge çıqa.
Efirge (044) 490-29-05 nomeralı telefon vastasınen bağlanmaq mümkün.
Diñleyiciler crimea.reality@gmail.com elektron adresine mektüplerini yollay bileler. Qırım.Aqiqat Radiosını Qırım.Aqiqat saytında diñlemege mümkün.
Qırım.Aqiqat Radiosı Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ Qırımda radio yayınlavınıñ teklinmesi boyunca leyhasınıñ ekinci basamağı çerçivesinde işlep çıqarıldı.


text:
Aluştanıñ bir qısmı cumaaqşamı künü, fevralniñ 6-sında, saba saat 9-dan aqşam saat 16-ğace suvsız qalacaq. Bunı "Voda Krıma" müessisesi haber ete.
Hromıh, Verhnâya, Karla Marksa, Sverdlova, 15 Aprelâ, Kalâdina, Engelsa, Uritskogo, Baglikova, Gorkogo ve Rozı Lüksemburg soqaqlarında suv olmaycaq.
Fevralniñ 5-inde bildirile edi ki, Rusiye nezaretindeki Aqmescit akimiyeti suvu azlaşqan yapma gölleri sebebinden şeer sakinlerine saatlıq cedvel boyunca suv teminatını yapmağa istey.
Fevralniñ 5-inde Moskova nezaretindeki Qırım Suv hocalığı ve melioratsiyası boyunca Devlet komitetinin başı İgor Vayl, Aqmescitte eñ çoqu 90-100 künlük içme suvu yedekleri qalğanını haber etti.
Daa evel Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ suv hocalığı ve melioratsiya devlet komiteti, yarımada suv anbarlarınıñ üçte biri tolu, dep bildirgen edi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
İşğal etilgen Qırımda Qarasuvbazar şeer yolbaşçısı Albert Kangiyevni grajdanlarnıñ muracaatlarını baquv müddetini bozğanı içün cezaladılar.
Bunı Qırım «prokuraturasınıñ» matbuat hızmeti bildire.
Böylece, şeer yolbaşçısı memuriy bozuvda qabaatlı olaraq tanıla.
Bundan sebep Kangiyev 5 biñ ruble miqdarında para cezasını tölemek kerek.
«Qırım Cumhuriyeti Yuqarı Mahkemesiniñ qararına binaen, Qarasuvbazar şeer yolbaşçısınıñ apellâtsion şikâyeti qabul etilmedi, yerli mahkeme qararı ise – deñişmesiz qaldı», – aytıla beyanatta.
Sentâbr 3-te Qarasuvbazar şeer şurasınıñ toplaşuvında mer Albetr Kangiyev prokuratura qararına köre üç para cezasını aldı. Bundan evel Qarasuvbazar şeer şurasınıñndeputatları merniñ istifasını talap etken ediler.


text:
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov afu soramasını talap etken siyasiy mabüslerniñ ana-babaları ve qırımtatar milliy areketiniñ veteranlarına çıqmadı.
Olarnıñ bildirgenine köre, Aksenov qırımtatar halqını terrorizmde qabaatladı.
Laf Aksenovnıñ Facebookta yazğanları aqqında kete. O, «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca musulmanlarnıñ tutulmasını izaatladı. FSB areketlerini «terrorizm ve ekstremizm ile küreş» dep adlandırdı.
Veteranlarnıñ yanına Qırımnıñ Milletlerara munasebetler işleri devlet komitetiniñ yolbaşçısı Albert Kangiyev çıqtı. O, odasına keçip, bütün meselelerni laf etmege teklif etti. Soñra Kangiyev olarnıñ ricalarını Aksenovğa yetkizecek, dep söz berdi.
«Sergey Valeryeviç çıqmaycaq, konstruktiv bir dialog olmasını isteseñiz, yapılacaq areketlerni teklif ettim. Meni qararnı seslendirgen insan olaraq qabul etmeseñiz, bu siziñ qıyınlıqlarıñızdır. Normal dialog yolunen ketmege qarar bersek, qarar almaq kerekmiz», – dedi Kangiyev.
Toplaşqan qırımtatarlar memurnen qavğa etken soñ er kes dağıldı.
İyülniñ 8-nde qırımtatar milliy areketiniñ veteranları Nazirler Şurası binasına kelip, Aksenovnen körüşmege istegenini endi bildirgen edi. Başta Qırım ükümetiniñ apparat hadimi yanlarına çıqtı. Aksenovnıñ qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler, tutuluvlar ve apiske aluvlarınen alâqası yoq, dep ayttı. Qırımnıñ Rusiye iç siyaseti, malümat ve bağ naziri Mihail Afanasyev de toplaşqanlarnıñ yanına çıqıp, Aksenov ükümet binasında degil, dep bildirdi.
İyülniñ 7-nde saba erte qırımlılarnıñ evlerinde tintüvler keçirildi: Emil Ziyadinov, İsmet İbragimov, Alim Sufyanov, Seyran Hayretdinov, Aleksandr Sizikov, Vadim Bektemirov, Zekirya Muratov ve Aluştada Dilâver Memetov. Memetov tintüv vaqtında evde degil edi, onı qıdırmağa devam eteler, dep bildire «Qırım birdemliginiñ» faalleri.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, mahsus hızmetniñ hadimleri Qırımda «Hizb ut-Tahrirni» teşkil etkeninden ve iştirak etkeninden şübheli sayılğan yedi insannı tuttı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi beyanatını derc etip, «qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen yañı qanunsız tintüvler ve tutuvlarnen bağlı narazılığını» bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
İlhaq etilgen Qırımda 2019 yılda 7,43 million turist raatlandı, bu ise 2018 senesi köstergiçlerinden 9,3% çoqçadır, dep yazdı Fecebookta Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov.
"Musafirlerimizniñ 57% "Qırım köprü"nden keldi, şu cümleden altı biñden ziyade adam yılnıñ soñunda açılğan demiryolundan keldi. Umumen köpürden Qırımğa 2,5 million naqliyat kirdi", - dep qayd etti Aksönov.
Onıñ aytqanına köre, 1,1 millionğa qadar adam Qırımğa qıta Ukrainadan keldi. Ecnebiy raatlanıcılarnıñ 20% - Belarustan, 11% - Qazahistandan, 7% - Almaniyadan, 4% Özbekistanda ve 4% Ermenistandan, 3% - Estoniyadan, 2% - Azerbaycandan.
Daa evel Rusiye nezaretindeki turizm, kurort ve sport komitetiniñ başı Aleksey Çernâk, 2019 senesinde ilhaq etilgen Qırımğa 159 memleketten musafir kelgenini bildire edi.
2019 senesi oktâbrniñ başında Rusiye nezaretindeki Qırim ükümetiniñ Kurortlar nazirligi, 2019 senesinde yarımadanı 6,6 million turist ziyaret etti, dep bildire edi.


text:
«Çonğarda Qırım maydanında» – yarımada ile memuriy sıñırdaki «Çonğar» kiriş noqtası rayonında Qırımnıñ «erzaq qamaçavı» keçirilgen territoriyada – ukrain askerleri içün maskalav kiyim ve ağlarnı öreler.
Qırım.Aqqat mühbirine «Energodarsk biyleri» (Zaporojye vilâyeti) faalleriniñ idarecisi Andrey Perepelka degeni kibi, «Çonğar»ğa ağlarnıñ örülmesi içün bütün kerek olğan şeylerni ketirdiler.
«Mında insan pek çoq, olarnıñ yedegini qullanmaq içün, ağlarnıñ örülmesi içün çerçivelerni ketirdik. Mında insanlarnı ağlarnıñ örülmesine celp etmege mümkün olğanını tüşünemiz», – dey o.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler. Afta devamında Qırım ile memuriy sıñırdan bir yük maşinası bile keçmedi.


text:
Aqyarda iyülniñ 2-nde 119 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, tüzelgen 75 kişi hastahaneden yiberildi, 59 yaşından 89 yaşına qadar dört insan vefat etti, dep bildire şeerniñ Rusiye ükümeti.
«Umumen (pandemiya vaqtında – QA) Aqyarda 16 852 kişi yañı koronavirus yuqunçına oğradı. 14 814 insan tüzeldi, 744 kişi vefat etti. 403 insan közetile, bu insanlar hastalarnen alâqada oldı, amma COVID-19 diagnozı tasdıqlanmadı», – dep aytıla haberde.
Bir kün evelsi Aqyarda 114 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Qırımda keçken künü, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 308 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya yarımadada koronavirus hastalarınıñ sayısı arta, dep bildirgen edi.
Qırımnıñ sağlıq naziri Aleksandr Ostapenkonıñ malümatına köre, Qırımnıñ tibbiy müessiselerinde 2 810 hasta yeri bar. Keçken afta 585 koronavirus hastası hastahanege alındı, Qırımda 224 hastanıñ alı ağır ve pek ağır.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov yarımadada yañı lockdown ilân etilmesi mümkün, dep qorqa.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev iyün 23 künü Romağa keldi. Mında o İnsan aqları boyunca parlament komiteti toplaşuvında ve Deputat palatasında tış işler boyunca komitetiniñ toplaşuvında iştirak etecektir.
Bunı Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırımtatarlarnıñ yetekçisi ukrain diasporası ve italyan matbuat vastalarınıñ jurnalistleri ile körüşecek», – denile beyanatta.
Mında şunı da qayd ettiler ki, «Ukrainanıñ siyasiy şeriklerine işğal etilgen yarımada vaziyeti ile yaqınca tanış olmağa» imkân berecek diger körüşüvler de planlaştırıla.
Qırımda insan aqlarınıñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ aqlarınıñ bozuluvı aqqında daima halqara uquq qoruyıcı teşkilâtlar bildire, amma Qırım akimiyeti bu malümatnı red ete. İyün başında Rusiye tış işler nazirligi «qırımtatar sualini siyasiyleştirmemege» çağırdı.


text:
Qırımtatar halqı Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov OSCE azası olğan devletlerniñ nazirleri ve ABD devlet kâtibi Rex Tillersonnen körüşmek içün, Viennağa uçıp kettiler.
Bu aqta dekabrniñ 7-nde Facebookta, qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirmekte.
«Tabi ki, (Çiygoz ve Umerov – QA) muvaqqat işğal etilgen Qırımdaki insan aqları, siaysiy mabüsler, Rusiyege nisbeten basqınıñ arttırılması hususında laf etecekler», – dep yaza o.
Bu yıl sentâbr ayında Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Ahtem Çiygoznı 8 yıllık koloniya cezasına mahküm etken edi. O, 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqaru Şurası binasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulıp alındı. Çiygoz kutleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlanğan edi.
Ondan soñ mahkeme İlmi Umerovnı Qırımda eki yıl yaşav tarzındaki koloniyada qaluv cezasına mahküm etken edi. Umerov açıq menbalarda yapılğan separatizmge çağıruv yapmaqta qabaatlandı.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Umerov ve Çiygoznı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ yolbaşçıları Kyivge keldiler.


text:
Ukrainanıñ Estoniyadaki fevqulâde ve salâhiyetli elçisi Maryana Betsa halqara ortaqlarnı, Qırımnıñ işğali içün Rusiyege qarşı qoyulğan sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırdı. Bunı o, martnıñ 10-nda «Milliy sebat: Qırımnıñ işğali Ukrainağa nasıl tesir ete?» munaqaşası vaqtında bildirdi.
«Rusiye Fedeartsiyaına qarşı sanktsiyalar qoyğan ortaqlarımızğa minnetdarım. Olar (sanktsiyalar – QA) kerçekten kerekliler. Amma olarnı quvetleştirmelimiz – em memleket içinde, em de halqara seviyede», – dedi o.
Elçiniñ qayd etkeni kibi, Rusiye Ukrainanıñ qısmı olğan Qırımnı işğal etip, halqara qanunlarını bozdı.
«2014 senesi halqara munasebetlerde buhran peyda oldı ve dünya telükesizliginiñ bütün sisteması bozuldı. Soñki yedi yıl içinde de ket-kete fenalaşa», – dep qoştı Betsa.
Ukraina elçisi qayd etti ki, «Qırım platforması» yarımadanı işğalden azat etüv halqara meydançıqnıñ maqsatlarından biri «halqara uquqqa ürmetni keri qaytarmaq».
«Qırım platforması», fikrimizce kelecekte Qırımnıñ işğalden azat etilüvini temin etecek kerekli, yañı bir mehanizmdir... «Qırım platforması» sammiti sammit oğrunda sammit kibi olmaycağı bellidir. Bu, halqara ortaqlarımıznen qoşmağa istegenimiz küçlü bir alettir», – dedi Betsa.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, fevralnıñ 26-nda, cuma künü, Qırımnıñ işğalden azat etilüvi ve reintegratsiyası içün yapılğan tedbirler aqqında ferman imzaladı.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Qırımnıñ ilhaqı «Qırım baari» denilgen vaqianıñ tarafdarları ve duşmanları arasında açıq bir sıñır çizgisi keçirdi. Birincileri öz noqtai-nazarında aqlı olğanını iddia etecek. Ekincileri ise – «referendum» neticelerini iç bir şekilde qabul etmeycek.
Ancaq «qaranen» «beyazlar» arasında bir fikirge kelgen ve vaziyetke uyğanlarnı birleştirgen üçünki renkniñ bir çeşiti de olacaq. İşte, «kül tüsteki» bu gruppanıñ davranışı bir çoq unsurğa bağlıdır.Meselâ, er bir vaqia ya da adisede olar illâ ki yetişmegen bir tola qıdıracaqlar. İşte, bu da üstine qaviy «qara» ya da «beyaz» divar qurulacaq temelni teşkil etecek. Lâkin keççe olar bir fikirge kelip olamağan er kesni inanadırmağa areket etecek.
Üç yıl içinde qırımtatar muitinde al-azırdaki vaziyette qırımtatarğa Tatarstan qullanğan inkişaf yolunı saylâmaq uyğun olacağını tahmin etkenlerniñ sayısı pek çoq olmağan fikirdeşler gruppası şekillengen edi. Bu ğaye 2014 senesiniñ baarinde resmiy seviyedeki ziyaretler ve diger protokol inceliklerinen Qırım ve Tatarstan cumhuriyeti arasında bağlar oñarılğan soñ, onıñ tarafdarlarınıñ añında yahşı etip qaviyleşti. Şimdi vaziyet bütünley deñişkeni ve keçmişteki yaqın alâqa ve bağlardan yalıñız hatıra qalğanına baqmadan, insanlar öz noqtai nazarından vazgeçmey.
«Bu gruppanıñ temsilcileri alâ daa, - «Biz, İdil tatarları kibi, Rusiyede olsaq saqlanıp qalırmız. Olarnıñ öz cumhuriyeti, prezidenti ve olar bilgen bir til bar...» - degen deliller ketire. Olar bütün samimiyetinen buña inanıp oturalar. Resmiy olaraq «Rusiye milleti aqqında qanun» qabul etilmesi teklif etilgen devlette degenleri, belki de olur». Ya da Qırımnıñ sabıq prokurorı, Devlet Dumasınıñ deputatı Natalya Poklonskaya beyan etkeni kibi: «Rus, ukrain, ermeni ve rumlar – bir millet. Biz milliy mensübiyetimiz muim degil, biz epimiz çoqmilletli rus milletine aitmiz». Basit sözlernen aytqanda: sözlerniñ manasını deñiştirerek, «sovet insanına» beñzer obraz yaratmaqnıñ nevbetteki teşebbüsi.
Yalıñız meraqlı tarafı da şudır ki, «tatar misaliniñ» Qırımdaki tarafdarları Tarastan mektep talebeleri devlet tili olğan tatar tilini mecburiy olaraq ögrenmemege başlaycaqları aqqında haber etilgen soñ, öz ğayesine sadıq qalır ekenlermi, aceba?
Qırımtatarlar balalarınıñ ana tilinde tasil almasınen oğraşsalar bile, ıntıluvları muvafaqiyetsiz bite
«Rusiye Federatsiyasınıñ Tasil nazirligi Tatarstan yolbaşçılarınıñ tekliflerini köz ogüne alaraq,devlet sıñırları içinde devlet tillerini ögrenüv fursatları aftada ekişer saat olmaq üzre, ana-babalarnıñ yazılı razılığı esasında göñülli olaraq yapılacaq degen planınıñ variantını işlep çıqardı», – dep bildire cumhuriyet Devlet şurasınıñ toplaşuvında Tatarstan prokurorı İldus Nafikov. Onıñ qayd etkenine köre, prokuratura regionnıñ bütün tasil muessiselerini teşkerip çıqqan, mekteplerde rus tiliniñ oqutıluvı ve göñülli olaraq ögrenilgen diger tillernen bağlı hatalar tapqan. «Tasilnen bağlı federal qanun standartlarında közde tutulğan rus tili oqutıluvınıñ kölemi eksilgenini – teşkerilgen mekteplerden yalıñız 24 danesi talap etilgen şartlarğa uyğun çalışqanı belli ola», – dep malümat bere Tatarstan prokurorı. Onıñ sözlerine köre, bir danesinden ğayrı mekteplerniñ episi qanun bozulmasınen bağlu hatalarnı, artıq yoq etilip başlağan. Neler olğanı ceetinden «bir halq» añlamı ve cumleden er kes tarafından til ögrenilüvi de, bir etnosnıñ kimligi qorçalanması, uymağan kategoriyalarğa oşay. Devlet maşnası, umumiy olaraq qabul etilgen sistemağa qarşı olğan er bir ifadeni çıqarıp taşlamaq içün er şey yapa/yapar.
Birisi: Rusiye qanunında garantiyalar bar, dep itiraz eter. Ancaq, afsus ki, bu tek kâğıtta yazılı. Ayat ise başqa şeyni köstere -qırımtatarlar balalarınıñ ana tilinde tasil almasınen oğraşsalar bile, ıntıluvları muvafaqiyetsiz bite. Qırım mektepleriniñ müdirleri: oca, kitap, odalar ve saire yetişmey dep, illâ bir manaçıq tapıp, ana-babalarnıñ talabını red eteler. Halqqa bildirilmesi ve mahkemege muracaat etilmesinden soñ bile mesele çezilmey.
Boş hayal qurmañız, çünki bizler «bir halqmız».
Viktor Vladimirov, qırımlı (telüke havfı sebebinden muellifniñ adı ve soyadı deñiştirilgendir))
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mümkün


text:
Qırımtatar faali ve aq qorçalayıcı Abdureşit Cepparovnıñ bildirgenine köre, Aqmescitte aprelniñ 23-nde saba Rusiye quvetçileri Ruslan Ramazanovnıñ evini tinte.
Cepparovnıñ malümatına köre, Ramazanovnıñ evini saba erte «Rusiye OMON hadimleri sarıp aldı».
Bu malümatnı başqa menbalar şimdilik tasdıqlamay, Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
Bundan evel Qarasuvbazar rayonınıñ Bağça Eli (Bogatoye) köyünde aprelniñ 22-nde saba qırımtatarı Eldar Fetlâyevniñ evinde «tahqiqat tedbirleri» keçirildi. Tintüv yarım saattan soñ bitti, kimse tutulmadı. Fetlâyevniñ evinde keçirilgen «tahqiqat tedbirleri» vaqtında tehnika (planşetler) ve CD-disk alındı, dep haber ete faaller.
FSB hadimleri salı künü, aprelniñ 20-nde, saat 14:00-da Qarasuvbazar rayonınıñ Qışlav (Kurskoye) köyünde qırımtatarı Seyran Taymazovnıñ evini tintmege keldi.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, Qırımda Rusiye quvetçileri üç ay içinde 126 qırımtatarını tuttı.
İnsan aqları Yuqarı komissarınıñ idaresi 2014 senesinden berli işğal etilgen Qırımda 43 insan, hususan dört qadın hırsızlanğanını qayd etti.
ABD Devlet departamenti martnıñ 30-nda 2020 senesiniñ insan aqları maruzasını derc etip, Rusiyeni Qırım yarımadasını işğal etkeni içün tenqit etti.
2020 senesiniñ insan aqları maruzasınıñ «Ukraina – Qırım» qısmında Rusiye işğal etken yarımadada «quvet qurulışlarınıñ suistimalları, insan hırsızlavları ve işkenceler» aqqında tarif etile.
Kreml, salı künü insan aqlarına riayet etüv aqqında maruzada derc etilgen ABD Devlet departamentiniñ Rusiyege qarşı hulâsalarınen razı olmağanını bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye nezareti altındaki Qarasuvbazar rayonınıñ prokuraturası, “Taygan” Qırım safari parkında “Arslanlar ile kezinti”ni yasaqladı. Bu aqta parknıñ resmiy saytında yazılğan.
“Qarasuvbazar rayonınıñ prokurorı bizni “Arslanlar ile kezunti”den marum etti! Er vaqıt kibi, Oleg Alekseyeviçniñ (Oleg Zubkov - QA) mında olmağanını qullanıp, mahkeme qararı arslanlarnen kezintini yasaqladı”, - denile beyanatta.
“Taygan”, makeme qararını temyiz eteceklerini bildirdi.
“Biz küreşsiz teslim olmacaqmız. Ögde - apellâtsiya ve red etüvler. Bu hızmet içün küreş küçlü olacaq”, - dep yazılğan bildirmede.
2018 senesi iyülde “Taygan” parkında arslan turist Olga Solominanı tişlegen. Qadınıñ aytqanına köre, “Taygan” müdiri Oleg Zubkov o yerde edi, amma arslannı birden tınçlatıp olamadı.
Zubkov ise, Solomina sarğoş olıp, arslanğa qaşanğanğan ve bunıñ içün ayvan onı tişlegen, dep ayta.