text:
Sandardıñ atauı jäne latın älippesi qaydan şıqtı?
«San — mölşerdi sipattaytın, sanauda paydalanılatın abstrakt närse» (Vikipediya — aşıq enciklopediyasınan alınğan mälimet). San jaylı bükil älemdik ğılımnıñ ortaq twjırımı osı.
Qazirgi tañda öz tuğan eliniñ tarihi jadın jañğırtıp, jağımsızınan qaşıp, jaqsısın jalğastırıp, bilimin damıta almağan elderdiñ tığırıqqa tireleri ayqın. Demek, wrpağı bilimsiz eldiñ keleşegi de bwlıñğır. Ärbir memleket, ärbir wlt öz ökiliniñ bilimi men boyındağı erekşe qasietteri, talantı men darındılığı, özgelerden erekşe tabiği qabileti arqılı biikterden körinip, basqalarğa qarağanda oq boyı ozıq twratınımen bağalanadı. Öz wltınıñ salt-sanası men ata-babasınan kele jatqan dästürin boyına ana sütimen, äke qanımen siñirgen ärbir wrpaq osı zaman talabına say bilimmen qarulansa, el keleşegi eñseli, märtebesi biik, armanı asqaq, eldiñ mereyi üstem bolmaq.
Atam Qazaqtıñ sözdik qorında öte jii qoldanılatın kieli sandar degen wğım bar. «3,7,9,12,40,1000» sandar tizbegin özimizdiñ kündelikti qoldanısımızda jürgen salt-dästürimizden, ädet-ğwrıptarımızdan, ırım - tıyımdarımızdan, naqıl sözderimizden, maqal-mätelderimizden, rulıq şejiremiz ben şejire-dastandarımızdan anıq köruge boladı.
Qarap otırsaq, bügingi tañda sandı auızğa almay, yağni eşteñeni sanamay ömir süru tipten de mümkin emes. Osı qarapayım 10 cifr bolmasa, biz telefon da soğa almaymız.
Eger biz 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 sandarınıñ qadir-qasietin tolıq bile otırıp, ärbir san ataulı jaylı oy tolğap jäne osı sandardıñ qalay düniege kelgenin biletin bolsaq, adam balasınıñ ötken tarihqa, yağni Ata-babalarımızğa degen qwrmeti, jalpı bilimge degen qwştarlığı oyanarı sözsiz.
Qoja Ahmet YAsaui men Beket Atanıñ sopılıq (tarihat) iliminde qasietti 7 men 12 sanı asa qwrmetteledi.
Tüsinikteme: Sopılıq ilim «Tarihat jolı» dep atı aytıp twrğanday, bwl jol Ata-babalarımızdıñ ötken tarihın zertteydi. Bwl ilim: Sopılıq ilim, Hal ilimi, Ar ilimi, Haq ilimi dep te atala beredi. Bwl bütkil jer betindegi Adam balasınıñ ötken tarihı men jan düniesin zertteytin jalğız ilim. Jer betinde bwğan teñ keletin ilim joq. Sebebi, özge dinderdiñ bäri adamzatqa kitap arqılı jetse, bwl ilim adamdarğa ata-tegiñ, jan-jüregiñ arqılı da jete beredi.
Qasietti 7 sanına qısqaşa şolu jasağannıñ özinde tömendegidey bolıp şığadı: Mañğıstau ölkesin meken etken 7 jwrt; tuıstığı bölinbeytin 7 ata; adamnıñ 7 müşesi; dünieniñ 7 qazınası; Adaydıñ 7 qayqısı; jwt 7 ağayındı; aptanıñ 7 küni; qırıq bir qwmalaq balı joramalındağı 7 taq jerge tüspes; dünieniñ 7 ğayıbı; jwldızdar älemindegi 7 qaraqşı; Jetiqaq (Mañğıstau) - jer atauı; Jetisu ölkesi - jer jännatı, 7 qabat jer astı, 7 qabat aspan älemi, 7 planeta. Eger de 7 sanına deyingi sandardı bir-birine qossaq, 1+2+3+4+5+6+7=28 boladı eken. Bwl bwrınğı 1 aydıñ wzaqtığın beredi jäne sausaq buındarımızdıñ sanı 28. Bwl ejelgi qazaq ğwlamalarınıñ jaratılısqa say öte däl, asqan şeberlikpen jasağan kalendarı. Özderiñiz körip otırğanday, bwl jerde qazirgi jıldıñ 12 ayınıñ 28,29,30,31-nen bitetinindey ärtürlilik joq.
Wlı Jaratuşıdan Mwsa payğambarğa tüsken Toratta (Taurat) 7 sanı 500 ret atalıp ötedi.
«Jeti jwrttıñ tilin bil, Jeti türli ilim bil».
«Tegin bilmegen teksiz, Jeti atasın bilmegen jetesiz».
Qazaq balası 7 atağa deyin qız alıspaydı, sebebi olar seniñ et-jaqın tuğan qarındasıñ.
On eki sanı: «12 ata Baywlı» ruları ejelgi Qazaq qağanatınıñ özegin qwrağan jäne sonımen qatar bükil qazaq halqınıñ qaraşañırağı atanğan. Soğan säykes han ordası 12 qanat keregeden twrğan. Ejelgi şejire-dastandardıñ bärinde qazaq ordasın «12 qanat Aq Orda» dep atağan. Qazaqtıñ «wltım Qazaq, wranım Alaş, keregem Ağaş» deytini osıdan. Qazaq halqı Äz äulieniñ wlı men qızınan tarağan «Nağaşı» men «Jienderden» twradı. Nağaşı degen sözimizdiñ tübiri «ağaş» bolatını osıdan. Soğan säykes 12 ay bir jıl, 12 jıl bir müşel, adam denesi 12 müşege bölinedi, maldıñ etin 12 jilikke böledi, sağat tili 12-ge bölinedi t.t.
Alğaşqı «amanattı» alğan Qoja Ahmet YAsauidiñ jası 12-de bolğan. Wstaz «atqan jebesiniñ» tüsken jerine saldırğan Şaqpaq ata meşitiniñ sırtında da wzın sanı 12 oyıq kezdesedi. Al Şopan-ata medresesinde 12 bölmeniñ ornı bar. Osı qasietti 12 sanı Beket Ata ömir sürgen kezeñde de swpılıq tarihatınıñ 12 maqamı ispetti sırttan işke kirip, meşit qabırğasınan orın alıp, 12 «qır jäne tesikpen» beynelengen.
- Eñ ejelgi wlı mädenietti düniege äkelgen Şumer eliniñ astronomdarı Kün jüyesi Kün men aydı qosqanda, on eki planetadan twratının jazıp ketken.
- Adamdarda 12 jwp qabırğa boladı.
- Qazaq küntizbesi boyınşa on eki ayğa arnayı jändikter men hayuanattardıñ atı berilgen. Olar: tışqan, siır, balıq, qoyan, wlu, jılan, jılqı, qoy, meşin, tauıq, it, doñız. Osındağı on eki jıldı bir müşel, qauipti jas dep, onı adamdar atap ötui de tegin emes. On eki sözimen baylanıstı "on eki müşeñ sau bolsın", "on ekide bir nwsqası joq", "on ekide bir güli aşılmağan" degen sözder de aytıladı.
- Asan Qayğı atamız: Tündikti özenin körgende: "On eki qazılıq Oy Tündik, mañırap jatqan qoy Tündik. Qoydıñ qwlağı twtam şığıp twrğan jer eken", - dep tastap ketuge qimay, artına üş qarağan eken.
- Temirdi qazaqtıñ belgili 12 taypasınıñ 12 bii Qaztaudıñ üstine aq kiizge köterip alıp şığıp, Taudıñ da, Temirşiniñ de atın jäne onıñ «han» degen lauazımın da özgertip taudı Şıñğıs tauı dep, al özin Şıñğıs qağan dep jariyalaydı. Osı taudıñ eñ biik şıñına Mwñal dep atasınıñ atın qoyadı.
- 1867-1868 jıldardağı reformadan keyin Jem ueziniñ qwramında 12000-14000 üydi biriktirgen 12 bolıs boldı.
40 sanı – «Ğayıp Eren Qırıq Şiltenderdiñ», yağni ejelgi qazaq handarınıñ 40 uäzirleriniñ sandıq atauların beredi. Säbidi qırqınan şığarğan. Sopılıq jolğa tüskender 40 kün şilge otırğan. «Qızğa qırıq üyden tıyım», «Bir kün aşıqqannan 40 kün aqıl swrama», «Jaqsı äke jaman balağa 40 jıl rizıq», «Qırıq jıl qırğın bolsa da ajaldı öledi» degen sekildi qırıq sanına qatıstı maqal-mätelder bar. Sonımen qatar, «qırıq jamau», «qırıq qwbılu», «qırıq pışaq», «qırıq kün toy toylau», «qırıq qız», «qırıq sandıq», «qırıq kün şilde» siyaqtı qırıq sanınıñ bwljımas zañdılıqpen qoldanılatını tağı bar.
Qasietti Qwran Kärim – bilimniñ qaynar bwlağı. Qwranda Wlı Jaratuşı Allanıñ eñ biik sana deñgeyi körinis tauıp, ondağı barlıq dünie sanmen de bayandaladı.
Mısalı, Qwranda barşamızğa belgili 114 süre, 6666 ayat bar. Osı 114 cüreniñ 16-cınan basqalarınıñ bäriniñ aldına Äl (Al, Alaş, Alşın) - 64, Ät (At, Ata) - 9, Än (An, Man, Ana) - 9, Äz (Az, Qaz, Qazaq) - 4, Äş (Aş, Aşur) - 4, Äs (As, Qas, Qas bi) - 3, Är (Ar, Arıs, Arap) - 2, Äd (Ad, Ada) - 1, Äli (Ali, Ğali) - 1, Ia (Qiyan, Iafes) – 1 degen alğaşqı atalarımızdıñ (ru, taypa, qauım, el) esimderi qoyılğan. Bwl esimder Qwran süreleriniñ Alla tarapınan kimderge qatıstı uähi etilgenin körsetedi.
Alla tağala barlıq dünieni qos-qostan jaratqan: jaqsı men jaman, tätti men aşı, kün men tün, jer men ay, er men äyel, ömir men ölim, aqiqat pen jalğan, meyirim men qatıgezdik t.t. deytin wğımdarımızdıñ bir-birinsiz küni joq. Biri bolmasa, ekinşisiniñ bar-joğında bile almaymız. Qwran Kärimde mine osı wğımdardıñ barlığınıñ tepe-teñdigi mültiksiz saqtalğan.
Qwrandı zertteuşi ğalımdardıñ aytularınşa Qasietti Qwran Kärim jwmbaqqa tolı. Jäne ol jwmbaqtardıñ şeşimi biz üşin osı jaratılıstağı zañdılıqtarğa jasırılğan. Belgili bir sözder Qwran Kärimde birneşe märte qaytalanadı. Sandardıñ qadir-qasietiniñ qwpiyaları jaylı derekter Qwran Kärimde bılayşa beriledi:
1. Jeti kök – 7 ret, Kökterdi jaratu - 7 ret;
2. Er - 23, Äyel - 23 ret;
3. Senim - 25, Senbeu - 25 ret;
4. Ösimdik - 26, Ağaş – 26 ret;
5. Qaytu - 28, Şeksiz -28 ret;
6. Jeñildik – 36, Qiınşılıq 36 ret;
7. Mwsılmandar - 41, Jihad – 41 jerde;
8. Adamdar – 50, Payğambarlar - 50 jerde;
9. İzgilik – 50, Bülik - 50 jerde;
10. Beybitşilik – 50, Jaqsılıq – 50 jerde;
11. Kesapat – 75, Şükir – 75 jerde;
12. Jwmaq - 77 ret, Tozaq - 77 ret;
13. Tura jol – 79, Meyirimdilik – 79 jerde;
14. Perişteler jaylı – 88, şaytandar jaylı 88 jerde aytılıp ötedi;
15. Zeket sözi 88 ret – Bereket sözi de 88 ret kezdesedi.
16. Qiınşılıq – 102, Sabır – 102 jerde kezdesedi.
17. Jerdegi ömir (Dünie) - 115, basqa, mäñgilik ömir (Aqıret) - 115 ret;
18. Jaza - 117 ret, Keşirim sözi odan tura eki ese artıq qaytalanğan 234);
19. Ömir – 145, Ölim – 145 jerde kezdesedi;
Ayt: «Eger adamdar men jındar Qwranğa wqsas kitap jasamaq bolıp jinalsa olar tipti olardıñ biri ekinşisine kömekşi bolsa da Qwranğa wqsas eşteñe jasay almaydı» (Qwran, «äl-Isra’» süresi 17:88)
Ejelgi Qazaq Alıp biinde de (Älippe) osı qağida bar. Onda 30 dıbıs-tañbamen jasalğan sözderdiñ qwrılımı, yağni söz jasau qağidası 15/15-ti qwraydı jäne bäri belgili bir jüyege, yağni Qazaqtıñ rulıq şejiresine tolıqtay bağındırıla otırıp jasalğan.
Sandı zertteu jwmıstarı Wlı Jaratuşı-Alla adam balasın düniege äkelip, olarğa sana bergeli beri bir sätke de tolastağan emes. Älem ğalımdarı sandar jaylı milliondağan, milliardtağan ğılımi zertteu eñbekter jazıp qaldırdı. Olardıñ qatarında «Är san özindik erekşelikke ie» degen Pifagor (b.z.b. 570—490 jj), «Sandar älemdi basqarmaydı, biraq qalay basqaru kerektigin üyretedi» degen Gete (1749-1832), Evklid (b.z.b. 365 — 300 jj), Diofand (b.z.b. 3 ğ.), P.Ferma (1601 — 65), L.Eyler (1707 — 83), P.Dirihle (1805 — 59), P.Çebışev (1821 — 94), A.Markov (1856 — 1922), I.Vinogradov (1891 — 1983), V. A. Gordlevskiy, V. V. Radlov, N. YA. Marr, V. V. Bartol'd, G. I. Ramsted, G.N.Potanin, L.Bazen, E.R.Tenişev, V.I.Çernışev, E.A.Umarov, N.S.Derjavin, M.P. Dolobko, N. N. Poppe, A. N. Samoyloviç, L. P. YAkubinskiy, P. I. Vorob'ev, V. P. Tomaşevskiy, YA. Marr. jäne t. b. bar. Osı ğalımdardıñ keybiriniñ san mıñdağan jıldar boyı zertteulerindegi bar jetken jetistigi sandardıñ geneologiyağa qatıstı ekendigine boljau jasağandarı.
Äñgimeniñ qısqasın aytqanda, bükil jer betinde sandıq jüyeni qoldanbaytın birde-bir adam, sandardıñ qwpiyasın aşuğa talpınbağan birde-bir el, birde-bir ğalım joq. Biraq, sol elderdiñ «auzımen qws tistegen» birde-bir ğalımı osı sandıq jüyeniñ qaydan şıqqanın jäne bwl wğımnıñ qalay düniege kelgenin, ärbir adam balasınıñ kün sayın mıñ, million märte kimderdiñ esimderin atap jürgenderin bilmeytinderi de aydan anıq.
Bwnı tüsinu üşin mına swraqtarğa jauap tabuımız qajet: a. Sana degen ne? ä. Allatağalanıñ eñ birinşi jaratqan adamdarı qay tilde söyledi? b. Olardıñ alğaşqı otanı qay jerde? g. Olardıñ bügingi qaraşañırağı kimder? ğ. Sandar qanday mağına beredi? d. Eñ birinşi neni (kimdi) sanadı? e. Eñ alğaşqı jazba qalay ataldı? j. Ol jaylı derekterdi qaydan tabuğa boladı?
Bütkil jer betinde bwl swraqtardıñ jauabın biletin jalğız-aq el bar. Ol, Adam Atanıñ qaraşañırağında otırğan Qazaq eli. Bwl jağday Adam Ata şejiresiniñ tek qana qaraşañıraqta jäne sonımen qatar Atam Qazaqtıñ Ana tili ayasında saqtala alatındığınıñ ayday ayğağı bolmaq.
Biz mwnıñ deregin Mañğıstaulıq aqın-jıraulardıñ kez-kelgeniniñ şejire dastandarınan taba alamız. Mısalı, Nwrım Şırşığwlwlı jırau (1831-1908):
«Adam – Safi balası
Bir terekten san bwtaq
Düniege kelgen san bolıp
Buın-buın taqtalı» dep jırlağan. («Bes ğasır jırlaydı» Almatı. 1989. 129 bet). Özderiñiz körip otırğanday, Qazaq şejiresinde Adam Ata men Aua ananıñ alğaşqı wrpaqtarınıñ esimderi jüyeli türde sanmen belgilengen jäne olardıñ «bir terekten san bwtaq» bolıp, «buın-buın taqtağa» bölinip düniege kelgeni jäne kez-kelgen atau sözdiñ tübirinde sol sözdiñ Atasınıñ atı saqtalıp otıratındığı aytıladı.
Tarih tağlımı: Söz tübiri (öz tübi, öz atası) eşqaşan jañılıspaydı. Jañılısatın adamdardıñ sanası, yağni aqılı men bilim deñgeyleri ğana. Orındı jerinde aytılmağan «Sözdiñ atası öledi» degen qazaq maqalı bar. Bizdiñ jañılısqanımız sonşalıq «Sözdiñ Atasın (iesin)» analıq tekke aynaldırıp «aptır (ap, apa)» dep atap jürmiz.
Dıbıstıq tañbalardı eñ alğaş oylap tapqan bizdiñ Atalarımız. Olar alğaşında rulıq tañba dep atalıp, ğılımi aynalımğa «Runa (Ru ana) jazbası» degen ataumen endi. Bükil älem elderi jazu tañbalarınıñ bastauı osı. Sandar men sanaudıñ negizinde de Atam Qazaqtıñ osı rulıq şejiresi jatır.
Dälel me? Tıñdap köriñiz? Ärine, eñ birinşi Allatağala Adam Ata men Aua Ananı jaratıp, eñ birinşi solarğa sana berip, tilin şığarğanı dauğa jatpasa kerek. Äytpese, biz eşbir qwbılıstı tüsinbes te, olarğa atau bermes te, bügingidey söylemes te edik. Bizge bwl swraqtarğa jauap tabu üşin mına jağdaylarğa köñil audarıp, onı ärqaysımız öz sanamızda zerdeleuimiz qajet:
Birinşiden, alğaşqı adamdar osı biz söylep jürgen qazaqtıñ Ana tilinde söylegen. Sebebi, Ad, Ada, Aday, Adam degen sözderdiñ özi taza qazaq sözi bolğandıqtan ğana biz bir-birimizdi Adam dep atap jürmiz. Basqa jwrttar Adam dep tek qana Alğaşqı Adam Atamızdı ataydı.
Ekinşiden, olardıñ alğaşqı otanı Manqıstau. Sebebi, älem elderiniñ köbi alğaşqı adamdı Adam Ata dep atasa, keybiri Man dep ataydı. Ekeui de dwrıs. Aqiqatında, Man Ata – Adam Atanıñ jalğası (wrpağı) bolıp tabıladı. Man atamızdıñ atında Manqıstau twrsa, ol jerde küni büginge deyin Adam atanıñ qaraşañırağınıñ ieleri Qaz Adaylar otır. Manqıstaudı bükil älem Adaylardıñ ata mekeni dep tanidı. Bwl bükil älem elderimen moyındalğan aqiqat. Adam men Aday atanıñ söz tübirleriniñ birdey bolatını da, olardıñ «til tañbalı Adaylar» dep atalatındarı da osıdan. Adaydıñ qazirgi «Jebe (strelka)» tañbasınıñ kez kelgen jerde adamdarğa jol körsetip twratını da osıdan. Al söz tübiri jäne «tañba» öz kezeginde eşkimdi, eşqanday dauğa, söz tüsinetin qazaqtı düdämaldıqqa jibermeydi. Endi osınıñ üstine bizdiñ tilimizdiñ «Ana tili» dep atalatının qosıñız. Ana til - meniñ şeşemniñ tili degendi emes, bwl til bükil älem elderi tilderiniñ anası degen söz. Äytpese, qazaqtan özge elder de tilderin orıs tili, arap tili, parsı t.t. degen siyaqtı wlt ataularımen atamay, Ana tili dep atağan bolar edi. Bwl jerde «aptırlıq qwqıq» tolıqtay saqtalıp otır. Sondıqtan qazaqtan özge elderdiñ öz tilderin Ana tili dep ataularına qwqıqtarı joq.
Üşinşiden, jer betindegi bükil älem elderimen moyındalğan şındıq, kimde-kim qanday wğımdı düniege äkelse, nemese qanday da bir jañalıq aşsa, sol wğım men jañalıqqa sol adamnıñ esimi beriledi. Demek, bütkil jer betindegi barlıq ataular alğaşqı Atalarımız ben Analarımızdıñ esimderi. Sebebi, adamzattıñ alğaşqı damu kezeñinde adamdar eñ birinşi bolıp birin-biri tanıdı jäne birine-biri esim berdi. Ol ataular basında öte qısqa bir, eki, arı ketkende üş dıbıstan qwraldı. Keyin olar köbeye kele özge jer, su, tabiğat qwbılıstarı atauına aynaldı.
Törtinşiden, qazaqtıñ barlıq atauları men söz jüyesi adam balasınıñ ömirindegi barlıq tanım-tüsinikteri özderin ğalamdıq qwbılıstarmen teñeulerden jäne salıstırulardan twradı. Sondıqtan bizdiñ sözdik qorımızda nebir asıl teñeuler jäne soğan säykes laqap esimder jii kezdesedi. Qazaq tilin jaqsı biletin jandarğa onı tüsinudiñ eş qiındığı joq.
Besinşiden, sandardıñ bäri alğaşqı atalarımızdıñ sandıq atauı, yağni laqap esimderi. Olar eñ birinşi bolıp birin-biri sanadı, dälirek aytqanda wrpaqtarı Ataların (jeti atasın) jäne arğı tekterin sanadı. Sana degen wğımnıñ söz tübiri Ana bolatını osıdan.
Altınşı, «Sana» degen sözdiñ tolıq mağınası Saq Ana. Qazaqtıñ köp dıbıstı barlıq sözi birikken sözderden twradı. Atam Qazaqtıñ söz jasau qağidası boyınşa eki sözden bir söz qwralğanda dıbıs ündestigine säykes, aldıñğı sözdiñ soñğı dıbısı, nemese ekinşi sözdiñ birinşi dıbısı tüsip qalıp otıradı. Mısalı: Atamnıñ jwrtı–Atajwrt, Ay auılı–Aylı, Alıp bi–Älippe, bastau alğan–bastalğan, joq bolğan–joğalğan, tauıp alğan–tabılğan, kögerip ketken-kögergen, Balıqşı Saq Kün –Balasağwn, Dombıra jasauşılar aulı–Dombauıl, Qaz bir (pir)–qazir, Han auılı–qañlı, Qoja Ahmet–Qojahmet, Han ağa–Qañğa, Noğaylar auılı–Noğaylı, Üstiñgi jwrt–Üstirt, Ot Man (Otpan)–Otan, Man äke–Meke (arabiyadağı qala), Mandardıñ qırı–Manqır, Mandardıñ kenti–Mankent, Mandardıñ qıstauı–Mañğıstau t.t. bolıp jalğasıp kete beredi. Bwl qağida dauğa da, kümänğa da jatuğa tiis emes.
Jetinşi, ärbir wğımnıñ atauı sol wğımnıñ bir auız sözben jazılğan wlı tarihı. Biz bwnı kez kelgen atauğa tarih retinde qarağan da ğana ayqın tüsine alamız. Jäne tağı bir ünemi este wstaytın jağday, är bir wğımnıñ, yağni özen men köldiñ, teñiz ben mwhittıñ, şwñqır men qwdıqtıñ, kez-kelgen ıdıstıñ tübi bolatını siyaqtı, adam balasınıñ da tüp atası bar. Soğan säykes barlıq ataulardıñ söz tübiri (öz tübi, öz atası) boladı. Söz tübiri eşkimdi aldamaydı jäne eşkimdi eşqanday dau-damayğa jibermeydi. Mine osı qağidağa säykes, yağni Adam Ata men Aday Atanıñ söz tübirleriniñ birdeyliginen, bügingi Aday şejiresiniñ - Adam ata şejiresi ekenin köremiz. Keybir «bilgişterdiñ» Aday ata men Qaz Ağa (Qazaq) şejiresin bar-joğı 500 jıl dep esepteytinderiniñ negizsiz ekendigin qaperleriñizge bere otırıp, Qaz Adaydıñ barlıq şejire-dastandarında aytılğanday, Aday şejiresiniñ bastauın jetpis mıñ jıl arığa qaray ısırsaq, aqiqatı osı boladı.
Segizinşi, älem şejiresin tanıp bilude bizge asa köñil audaratın jağday sözderdiñ tek qana dıbıs –tañbalardan emes, olardıñ buın-buınğa bölinui. Sebebi, sonau tüptegi eñ alğaşqı Adam Ata men Aua Ana düniege kelgeli beri, olar atalı, äkeli, balalı, nemereli, şöbereli, şöpşekti t.t. buın-buın bolıp jalğasıp keledi. Bükil älem elderiniñ Ata tek şejiresinde de, solardı ataytın sözder men söylemderde de, artqı buın aldıñğı buınnıñ jalğası retinde däl solay berilip keledi. Bütkil jer betindegi barlıq rular, taypalar, wlıstar, handıqtar men qağandıqtar da osılay buın-buın bolıp düniege keldi. Bwl dauğa da, kümänğa da jatuğa tiis emes. Bwl jağday Sättiğwl atamızdıñ şejire-dastanında bılayşa öriledi:
«Özender qwrğap sualmas
Qaynarı bolsa aqpalı.
Bekarıs pen Alşınnan
Kişi jüzdiñ balası
Dürep edik el bolıp
Buın-buın taqtalı» (Sättiğwl Janğabılwlı «Amanat» Almatı. 1996. 178 bet).
Toğızınşı, ejelgi Ğwn, Gun, Gunnu, Hun, Hunnu degen wğımdardıñ bäriniñ tüp atauı Kün, yağni qazaqtıñ Kün qağanatı. Mısalı, Künderdiñ äygili bileuşisi Edildi «Kün qağanı» dep atağan. Iä, Iä kädimgi aspandağı bükil dünieni jarıq qılıp, jılu berip, jarqırap twrğan künimizdiñ atındağı Kün. Künniñ tübiri Ün. Kün - Qazaqtıñ Qu jäne Ün degen eki birikken sözi.
Osı birinşi buındağı «Qu» jäne ekinşi «Ün» degen eki buın sözdiñ rulıq şejiredegi atauı Adaydıñ ülken wlı, yağni birinşi buını Qwdayke (Qu Aday äke) bolsa, ekinşi buındağı «Ün» onınşı buın wrpağı Mwñal (sandıq atauı Monğol) boladı.
Ündi halqınıñ Ündi (dauıstı, äuezdi) dep atalatınınıñ da sırı osı. Olardıñ tüp atası «Dauıstı» atanıñ molası Mañğıstauda küni büginde de bar.
Adam atanıñ qaraşañırağı Adaydıñ kenje nemeresi Mwñaldıñ da söz tübiri «ün (wn, wñ)» bolatını osıdan. Özderiñiz körip otırğanday «biday» degen sözdiñ avtorı Bi Aday bolsa, wnnıñ avtorlıq qwqığı Qaz Adaydıñ qaraşañırağı Mwñalda jatır.
Aspandağı künniñ tübiri «ün» bolatını da osıdan.
Onınşı, bükil älem elderi öz mädenietterin Altaydan taratadı jäne onı kämil moyındaydı. Al, Altaydıñ tegi Mañğıstauda. Altaylıqtardıñ arasında jırlanatın «Ma Aday-Qara» batırlıq dastanı osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı bolmaq.
Ejelgi şejire-tarihtıñ bäri Mañğıstauda älemdik MAD patşalığı bolğanın jäne onıñ älem astanası dep, atalğanın jazadı. MAD qısqartılğan söz. Sebebi, key jazbalar MAD-tı Ma Aday-Qara, Maday (Matay), Man Aday dep hattaptı. Ejelgi Midiya patşalığı da kezinde Maday dep atalıptı. Qazaq mädenietiniñ de osı MAD-tan bastau alatının söz tübirindegi Mäd (Mad) degen tübirinen ayqın köremiz. Arabiyadağı Meke (Man äke) qalası men Madinadan da biz osını köremiz. Älem kartasında Ad, Mad degen tübiri bar elder, eldi mekender men toponomikalıq ataular öte köp. Orıs halqınıñ anaların Mat deytinderi de osıdan.
Altaydıñ «Ma-Aday qara» jırında:
«Jemeney taudıñ jonında,
Ma-Aday qara eli bar.
Qısı-jazı qar jaumas,
Kök oray şalğın beli bar» degen joldar bar.
On birinşi, Manqıstau tübegi swğına kirip twrğan teñiz Kaspiy dep ataladı. Kaspiydiñ tüpki qazaqi atauı Qas bi. Ol öz kezeginde Qaz bidiñ (Qazaqtıñ) laqap atı, yağni sinonim. Sonda Qaz degenimiz bükil älem elderi mädenietiniñ eñ biik şıñı bolsa, Qas degen söz kez-kelgen wğımdardıñ eñ biik şıñı. Onıñ arjağında eşteñe joq. Qazaqtıñ sözdik qorındağı Qas Saq, Qas batır, Qas mergen, Qas aqın, Qas şeşen, Qas twlpar, Qas düldil, Qas şeber, Qas qağım, Qas qır (biiktik), Qas dwşpan, Qas aru, Qas swlular osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı bolmaq. Qazaqtıñ «qasietti adam», «qasietsiz adam» degen wğımdarınıñ şığu tegi de osı. Endi osılardıñ qasına Qaz aqtıñ tağı bir balama atauı Qazdı (aspanda wşatın, kieli qws) qosıp qoyıñız. Al, BI degen sözdiñ mağınası barşamızğa belgili bolsa kerek. Şınında da, eñ birinşi tili şıqqan eldiñ Qas bi atanbay basqaşa ataluı mümkin de emes qoy. Bwl dauğa jatpaytın twjırım. Ejelgi qazaqtar jaqsılıqqa jarısudan aldarına jan salmay, yağni bäygeden kelip osınday eñ qwrmetti atauğa ie bolğan.
On ekinşi, Äñgimeniñ qısqası, tilde Ata da bar, Ana da bar. Atası, auızdan şıqqan ärbir söziñniñ tübiri (öz tübi). Anası – til, yağni tiliñ bolmasa söyley almaytın mılqausıñ. Sözdiñ Atası Adam Ata, Anası Aua Ana.
Eñ joğarğı sana (sanaudıñ) iesi Wlı Jaratuşı-Alla, Alladan keyingisi Adam. Allanıñ adamğa bergen sanasınıñ arqasında Äz ata wrpaqtarı sandıq jüyeni meñgerdi. Biz qoldanıp jürgen dıbıstıq tañbalar men sandardıñ bäri osı sandardı oylap tauıp, düniege äkelgen wlı atalarımızdıñ esimi. Dıbıstıq tañbalar da, soğan säykes sandıq jüye de olardıñ düniege kelu ret sanın beredi. Sol üşinde keyde bizder, sannıñ ornına 1-A, 2-Ä, 3-B, 4-G, 5-Ğ, 6-D, 7-E, 8-J, 9-Z, 10-I, 11-Y, 12-K, 13-Q, 14-L, 15-M, 16-N, 17-Ñ, 18-O, 19-Ö, 20-P, 21-R, 22-S, 23-T, 24-Ü, 25-U, 26-W, 27-H, 28-Ş, 29-I, 30-İ degen dıbıstıq tañbaların qoldanamız. Eñ alğaşqı älemdik wlı derjava Qazaq qağandığınıñ (ol zamanda qazaqtan basqa memleket bolmağan) qoldanğan dıbıstıq 30 tañbacı osı. Bwl 30 tañba älem tarihındağı adamdardıñ, elderdiñ, memleketterdiñ, qağanattardıñ düniege kelu ret sanımen tolıqtay säykes jasalğan. Eger Biz osı tañbalardıñ ornındarın auıstırıp, tañbalardı 30-dan az, nemese köp etetin bolsaq, jaña engizgen Älippe bizdi Qazaqi bolmısımızdan ajıratıp özge eldiñ müddesine qızmet jasaytın boladı. Sondıqtan, joğarıda körsetilgen ärbir tañbanıñ sırın, bükil qazaq balasına rulıq şejiremizben salıstırıp zertteudi wsınamın!
Aqiqatında, qayta-qayta dıbıstıq tañbanı özgertu dwrıs dünie emes. Zerdelep qarasaq, mwnday jağdaylar özge sırt eldiñ ıqpalına say jasaladı eken. Mısalı, 1930 ben 1940 jıldardağı Keñes biliginiñ qazaq Älippesin zorlıqpen eki ret özgertkenin eske alıñız. Biz osı özgeristerden keyin azğana jılda qazaqtıñ birde-bir ejelgi sözin tüpnwsqadan oqi almaytın, jazba tarihımızdıñ bärinen ajırağan, düniege Ata salttarımızdan, Ata dästürlerimizden, ädet-ğwrıptarımızdan, dilimiz ben dinimizden, Ana tilimizden ajırap, sanası sansırağan jaña mäñgürt wrpaq bolıp şığa keldik.
Atam Qazaqtıñ rulıq şejiresin Adam-Adam bolğalı zerttep, zerdeleumen aynalısıp kele jatqan Tarihat jolı, yağni sopılıq ilim sandardıñ düniege kelu tarihın ayşıqtap tüsindiredi:
Qazaq qarttıñ üş wlı bar: ülkeni Wlı jüz – Aqarıs, ortanşısı Orta jüz - Janarıs, kenjesi Kişi jüz - Bekarıs dep ataladı.
Wlı jüz Aqarıstı (Ağa Arıs) - Üysin, Orta jüz Janarıstı - Arğın, Kişi jüz Bekarıstı - Alşın dep te atay beredi. Sebebi, qazaqtıñ qalğan ruları düniege kelu retimen osı üş negizgi rudıñ aynalasına toptasqan, yağni sol negizgi rudıñ jaqın tumalastarı.
Birinşi, Wlı jüz taypaları: 1.Sarıüysin, 2.Şapıraştı, 3.Oşaqtı, 4.Istı,
5.Alban, 6.Suan, 7.Dulat, 8.Sirgeli, 9.Qañlı, 10.Jalayır, 11.Şanışqılı, 12.Qatağan.
Ekinşi, Orta jüz taypaları: 1.Arğın, 2.Nayman, 3.Qıpşaq, 4.Qoñırat, 5.Kerey, 6.Uaq.
Üşinşi, Kişi jüz taypaları: 1.Älimwlı, 2.Jetiru, 3.Baywlı.
Baywlı – On eki Ata Baywlı dep te ataladı: Olar Alaşa (ülkeni), Baybaqtı,
Qızılqwrt, Masqar, Şerkeş, Isıq, Tana, Jappas, Esentemir, Beriş, Taz, Aday (kenjesi) (Enciklopediyalıq derekten). On eki ata Baywldarınıñ soñğı ğasırlardağı bükil Alaş jwrtımen moyındalğan qwramı osı. Özderiñiz körip otırğanday, ülkeni Alaşa bolsa, eñ kişisi (kenjesi) Aday. Qaz Adaydıñ bükil Qazaqtıñ qaraşañırağınıñ iesi delinetini osıdan. Sebebi, Adam Atamız eñ alğaş osı şañıraqtı qwrdı, köterdi, osı şañıraqta ğwmır keşip, oşağınıñ otın öşirmey, wrpağın jalğastırıp keledi. Demek, şejiredegi attarı atalğan rular san atauın iemdengen «buın-buın taqtalı» wrpaqtardıñ bası.
Bir (birinşi buın, birinşi orında) - Adam Atanıñ, yağni onıñ qaraşañırağı Adaydıñ eki balası Qwdayke men Kelimberdiniñ sandıq atauı, sonımen qatar barlıq sandıq jüyeniñ bastauı.
Bir – Bi (bi) jäne ir (iri) degen eki birikken sözden twradı. Bwl jerde iri Bi dep Aday Atanıñ eki wlı Qwdayke (Qu Aday äke) jäne Kelimberdi aytıladı.
Ärine, eñ birinşi bolıp, Adam Ata men Aua Ananıñ tili şığıp söyledi, wrpaqtarı arı qaray damıttı. Adam atanıñ qaraşañırağınıñ ieleri Adaylardıñ «til tañbalı Adaylar» delinetini osıdan. Ädilet (söz tübiri Äd (Ad) Adaydıñ laqap atı. Ad qauımı Ädilettiñ atası, yağni osı wlı wğımnıñ «avtorı». Adam balasında wrpağı üşin Atadan artıq eşkim ädil bola almaydı.
Qwdayke Aday Atamızdıñ taq mwrageri, al Kelimberdi Atamızdıñ qaraşañırağı bolıp tabıladı. Bügingi Qaz Adaylar sol qaraşañıraqtıñ (Ata şañıraqtıñ, Käri şañıraqtıñ) oşağınıñ otın söndirmey, sol Atalarımızdan qalğan rulıq şejireni, saltı men dästürin, ädetteri men ğwrıptarın, tili men dinin, tipti bäri-bärin saqtap bügingi künge jetkizip otır.
Sayıstarda: bas jülde, birinşi, ekinşi, üşinşi orındar beriletin qağida bar. Osı qağidanıñ bas jüldesi Adam (Aday) atamızdıñ atına tağayındalğan. Attarı aytıp twrğanday, birinşi orın bir sanın, ekinşi orın eki sanın, üşinşi orın üş sanın iemdenip otırğan Atalarımızdıñ atına belgilengen.
Qazaqtıñ jalğız qalğan qariya adamdı «Qubas» dep ataytındarı osıdan.
Bir sanınıñ dıbıstıq-tañba atauı «A» - Ada (Ata) men Ana degen mağınası bar.
«A» tañbası atına say jasalğan. Er men äyeldiñ bası qosılıp, bel jağı birigip twr. Zer salıp qarağan adamğa Er adamnıñ jiñişke, äyel adamnıñ juan bolıp belgilenuinen, äyelderdiñ düniege wrpaq äkelitinin de meñzelip twrğanın bayqar edik.
Jaraysıñdar! Atalarım! Al, qazirgi latın Älippe tañbaların wsınıp jürgenderge berer keñesim: Sizderdiñ wsınğan tañbalarıñızda Ejelgi atalarımızdıñ şınayı tarihına tolıqtay say keletin däl osınday kez-kelgen adam balası tüsinetindey ayqın mağınası boluğa tiis.
Eki sanı (ekinşi buın, ekinşi orında) – Aday Atanıñ ekinşi buın wrpağı, yağni birinşi nemeresi Qu Aday äkeniñ ülken wlı Täzike (Äz äke), bügingi atauı Qazaq), söz tübiri Äz äulie atamızdıñ esimi. Molası Man Atağa jaqın jerde, qırdıñ üstinde.
Täzike: T- tolıp tolısu; Äzimiz – Äz (Az); «İ» — balası, wrpağı; soñğı «Ke» jalğauı – äke degen mağına beredi. Bwl eki buın, qazaq ta «Aqqu menen Qaz, Aday menen Taz egiz», — dep twjırımdalğan. Balama atauı Az eli (basında köp emes, az halıq). Atam Qazaqtıñ «ÄKE» degen qasietti wğımı osı eki buın arasında düniege kelgen. Bwl aytqanımızdıñ ayday ayğağı Qazbek bolsa-Qazeke, Bolat-bolsa Bäke, Nasıredin bolsa-Näke, Samat bolsa-Säke deytinimiz bolıp tabıladı. Eki (balaması jwp (jwbay), qos (qosaq)) sanı Qazaqtıñ sandıq atauı.
Qaz atamızdıñ laqap (madaq) esimi «Äz». Biz arı qaray üşeuiniñ (Aday Ata, Qwdayke, Täzike) ornına Äz atamızdıñ atın qoldanamız. Sebebi, Äz ata – Äz äulie, Äziz delinip, janıña eñ jaqın, ayaulı atamız degendi bildiredi. Qazaq balasına at qoyğanda tañğı mezgilde «Azan şaqırıp» qoyatını, «Äz ata! Mına jarıq düniege tağı bir wrpağıñız keldi» - dep, Qasietti Qwrannıñ sürelerinen üzindi aytılıp, jaña tuğan näresteniñ qwlağına üş ret balasına qoyğan esimin dauıstap ayqaylaydı. «Azan şaqırıp» at qoyudıñ sırı osı.
Balaması: Azan (Az Man) - jarıq künniñ bastalu kezeñi, yağni künniñ şığar mezgili.
Azan – Jıl bası Naurız ayınıñ alğaşqı üş küni Äz küni dep ataladı.
Azan şaqıru – Namazğa jığıludı bastardan bwrın Azan şaqırıladı.
Eki – ek jäne i. Ek – ekeu, egiz, egu, egin egu, yağni balama mağınası köbeyu. Atam Qazaqtıñ «Bas ekeu bolmay, mal ekeu bolmaydı», «Erdiñ eki söylegeni ölgeni» deytinderiniñ de sırı osı.
Al «i»-ge kelsek, qazaqta «i, y, ı, i» dıbıstarı wrpağı, balası degen mağına beredi. Mısalı, Qoja Ahmet Iassaui (Qoja Ahmet Iasınıñ balası), Äkim Tarazi (Äkim Tarazdıñ balası), Äbubäkir Kerderi (Äbibäkir Kerderiniñ balası), Qadır Mırza Äli (Qadır Mırzalınıñ balası) t.t..
Qazaq handarı men qağandarınıñ bastarına kiip jüretin bas kiimderiniñ Täj (Täz) dep atalatındarı osıdan. Bütkil jer betinde Ata sıylaudıñ, Äke sıylaudıñ bwdan asqan ozıq ülgisi bolıp körgen emes. Bola da almaydı. Qazaq handarı men qağandarı bastarına kietin bas kiimderine tüp atamızdıñ atın qoyıp, bastarına kiip jürse, qaramağındağı eli de olardan qalıspay, olar otıratın «altın taqtı» taqiya dep atap, bastarına kiip jürgen. Demek, olar osınday qwrmetke ılayıq bolğan. Mine Bizdiñ ejelgi Atalarımız ben Analarımız birin-biri osılay qwrmettegen.
Eki – köbeyudiñ bası, yağni er men äyel, soğan säykes Qazaq degen attı iemdengen eñ alğaşqı wlı eldiñ sandıq atauı.
Küni bügindegi älem ğalımdarınıñ barlıq jazba derekterindegi qazaqtı «keñ dalada emin-erkin köşip-qonıp jüretin batıl adamdar, erjürek erkin, täuelsiz adamdar» deytinderiniñ sırı osı.
Sodan beri aradan qanşama sular ağıp, qanşama ondağan mıñ jıldar ötse de sol tüptegi eşkimge täuelsiz eñ alğaşqı eldiñ atın saqtap otırmız.
Eki sanınıñ dıbıstıq atauı «Ä» - Äke men äyel. «Ärkimniñ äkesi özine Äz äulie» degen söz sodan beri jalğasın tauıp keledi.
Üş sanı (üşinşi buın, üşinşi orında) – Qu Aday äkemizdiñ eki wlınıñ kişisi Qosay Atamızdıñ qauımı. Qosay - Aday Atağa ret sanımen sanağanda üşinşi buın bolıp keledi. Birinşi buın Adaydıñ eki balası Qwdayke men Kelimberdi, ekinşi buın Qwdaykeniñ ülken wlı Täzike, üşinşi buında kenje wl Qosaylar. Kezinde Qwdayke köşi suğa ketip, olardan Qosay atanıñ wrpağı Nwq payğambar, onıñ otbası men mwsılmandıqtı moyındağan az ğana el Allanıñ qalauımen topan suda kemege minip aman qalğan.
Qosay – birikken söz. Söz tübiri Os (Oş) bolsa, Qos – eki, nemese egiz + Ay degen sözderden jasalıp, üş sanı Qosaylardıñ sandıq atauın beredi. Osı üş degen tübirden tuındaytın küş, küşti, küş-quat degen wğımdar Adamzattıñ Qosaylarğa bergen bağası. Küştiñ avtorı Qosay (Küştiñ tübiri üş bolatını osıdan (Qu jäne üş)), Quattıñ avtorı atı aytıp twrğanday Qu men Ad, yağni Qwdayke (Qu Aday äke) bolıp tabıladı.
Eñ alğaşqı ot jaqqandar osı üş buın wrpaq. Mañğıstaudıñ qara oyınıñ qaq törindegi eñ biik taudıñ Otpan (Ot man, Ot adam) atalatın sebebi de osı. Otan degen sözimiz osı Otpannıñ qısqartılğan nwsqası. Ot jağatın qondırğını «mosı» jäne «oşaq» dep ataytınımız, osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı. Mosı pen oşaqtıñ söz tübirleriniñ «Os (Oş)» Qosay atamızdıñ «azan şaqırıp» qoyğan esimimen birdey bolatını osı. Qosay atamız «mosı» jäne «oşaq» degen bir auız sözben küni büginge deyin «avtorlıq qwqıqtarın» saqtap otır. Qazaqtıñ oşağınıñ otı sönbeui üşin düniege wrpaq kelui kerek. Qazaq qariyalarınıñ «Oşağıñnıñ otı sönbesin» dep bata beretinderiniñ de sırı osıdan.
Tört amaldıñ biri «qosu» Qosaylardıñ laqap atı. Ekeuiniñ de «Qos» degen söz tübirleriniñ birdey bolatını osıdan.
Qosaylarğa «Ağa balası» dep asa qwrmet körsetiletininiñ negizgi sırı da osı. Tuğan-tumalastarın, inilerin janınıñ jıluın berip jäne ot jağıp jılıtsa, olar ağa bolmağanda kim ağa boladı?! Janında ağası men dosı bar jan qor boluşı ma edi? Qosaydan joldasıñ bolsa jolıñnıñ bolatını da osı. Dostıñ tübiri «os» bolıp Qosaymen tübirles bolatını da osıdan.
Tüsinikteme: Qwdayke qauımına soñğı nükteni Nwq payğambar qoydı. Alay da bwl qauım Qosay Ata wrpağı Nwq payğambardıñ kemesine mingen jandarmen jalğasıp ketuine baylanıstı, söylemde de Qos Nüktemen jalğasıp ketti. Qos Nükteniñ tolıq mağınası Qosay Nwq Ata bolıp tabıladı. Qosaydan joldasıñ bolsa, jolıñ boladı degen söz osılay düniege keldi. Aqiqatında da, Qosay Ata wrpağı Nwq payğambarğa joldas bolğandardıñ ğana jolı bolıp, kemege minip aman qalğan bolatın.
Aptanıñ üşinşi küni, yağni särsenbiniñ sätti küni dep, saparğa şığatını osıdan qalğan. Qazaqtıñ rulıq şejire deregi boyınşa 3 sanı Qazaqtıñ 3 jüziniñ, sonımen qatar Bekarıstıñ 3 balasınıñ da sandıq esebin beredi.
On segiz mıñ ğalamnıñ jaratılısı tügeldey qatar öriledi: Mısalı, jarıqtıñ üş közi – Kün, Ay, Jwldız. Üş bastau – Aspan, Jer, Adam. Otbası – erkek, äyel, wrpaq.
Köptegen elderde 3 sanı qauipti san dep esepteledi. Sebebi, osı üşinşi buın wrpaq Nwq payğambar zamanında apatqa wşırağan.
Üş sanınıñ dıbıstıq atauı «B» - Bala. Bir, eki, üş – Ata, Äke, bala. Mwnı kimde-kim kezdeysoq säykestik dep oylaytın bolsa qattı qatelesedi. Eger biz osıdan latın äribine ötip, onda «Ä» tañbası bolmaytın bolsa, bwl balalardıñ nekesiz, yağni äkeleriniñ kim ekenin bilmey düniege kelgen degenin bildiretin boladı.
«B» tañbası eki sızıq jäne «jükti äyeldiñ» beynesin beredi. Demek, ötemiz dep otırğan Älippemizde barlıq dıbıstıq tañbalar osılay söyleuge tiis.
Biz ötemiz dep otırğan Älippemizde osı qağida mindetti türde saqtaluğa tiis. Äytpese, Adam Atanı jaratqan Wlı Jaratuşı – Alla emes, biz maymıldan jaraldıq, atamız ayuan dep moyındağan bolıp şığamız.
Tört sanı (törtinşi buın) - Qaz Adaydıñ törtinşi buın wrpağı Qwnanorıstar (Rısqwldar), bwl bayağı Nwq payğambardan taraytın qauım, şejiredegi Adaydıñ kişi wlı Kelimberdiniñ birinşi wlı, yağni sol Nwq payğambar kemesinen Qazığwrt (Qazıq jwrt) tauına tüsip aman qalğan birinşi buın wrpaqtar. Bwl Kelimberdi Atamızdıñ birinşi buını, al Aday Atadan eseptegen de törtinşi buını. Basında bäri bir halıq, yağni törteui tügel bolıp, töbedegini alıp, qatarınıñ bärinen ozğandar osılar. Bügingi orıstar osı rudıñ atın iemdenip, qazaqtan bölinip, bölek otau tikken wrpaqtarı. Biraq olar büginde atalıq tekten bezip, analıq tekke, yağni Raşanğa (Evropalıqtar olardı naşa Raşa deydi) aynalıp ketti. Ejelgi qazaq şejirelerinde orıstardı jiender eli dep ataytındarınıñ sırı osı. Qaeaqta jien dep qızdan tuğan wrpaqtı aytadı.
Orıstıñ aldında twrğan «Qwnan» - Qu (Qu Aday äke), «Ün» (Kün, Künder (Hundar), qaraşañırağı Mwñal), «N» dıbısı Nwq atamızdıñ jäne An (Man, Ana) degen mağına beredi. Demek, orıstıñ aldında twrğan «Qwnan» olardıñ ata-tegin jäne olardıñ ret sanın körsetip twr. Sebebi, Qwnanorıstar Adaydıñ üşinşi nemeresi bolsa, Qwnan da jılqı balasınıñ ösu därejesiniñ üşinşi satısı bolıp tabıladı. Jılqınıñ jaña tuğan balasın Qwlın (qwlınşaq), bir jastan keyin Tay, üş jastağısın Qwnan dep ataydı.
Birinşi buın - Qwdayke, Kelimberdi, ekinşi buın – Täzike, üşinşi buın – Qosay, törtinşi buın - Qwnanorıs.
Tört sanı Qwnanorıstardıñ sandıq atauı. Tübiri - Ör (biik jer, örleu, joğarılau), Ört (örtenu, küyip-janu), Tör (üydiñ, dastarhannıñ töri), Töre (Tör ie), törağa, törayım. Bügingi Biz ruğa jatpaymız dep jürgen törelerdiñ rulıq teginiñ bastau alatın jeri osı. Demek, Qazaqtıñ «Törteu tügel bolsa, töbedegi keler» degen wlağattı sözi solarğa baylanıstı aytıldı. Törteudiñ tört közi tügel, auızdarı bir bolsa, olardıñ orındarınıñ törde bolatınına qanday dau bar. Olardıñ auız birligi «taudan tömen qaray, aua jayılmay bir arnamen sarqıray aqqan sel siyaqtı» bükil älemge ülgi bolğan. Kelimberdiniñ altı balasınıñ ülkeni, yağni qalğan bes balanıñ ağası bolğandıqtan, olardıñ ornı törde bolatınına qanday dau bar.
Qazirgi orıs halqı Ata-babalarınıñ bizden bölinetin jeri osı törtinşi buın. Biz olardı äli künge deyin sol ejelgi ru atımen atap jürmiz. Ejelgi jır-dastandar orıstardı jiender eli, yağni qazaqtıñ qızınan tarağan wrpaq dep atap, olardıñ bastarınıñ birigip, twtas el bolıp biriguine jağday jasağan. Alayda, bügingi orıs halqı Darvin ilimin tolıqtay moyındaularına baylanıstı Ata şejireden ajırap ketken. Biraq, künderdiñ künin de «Er aynalıp elin tabarı» sözsiz.
Tört sanınıñ dıbıstıq atauı «G» - Gu-Gu, Guil men Gül. Guil – topan sudan keyingi säbilik kezeñ, Gül – ülbiregen qız ben bozbala. Adamzattıñ damu, eseyu kezeñin bildirip twr.
Bes sanı (besinşi buın) – Aqpandar. Qazaqtıñ aqiqatqa ata bolıp, ağa atanatını osı atalarımızdıñ twsı. Ata tarihımızdağı Aq Künder (Aq Hwndar, Aqqadtar), Saq, Saqtar jäne qazaqtıñ eñ asıl qasietiniñ atauı Saqi (mırza, qolı aşıq) sözi solardan qaldı. Saqtıñ tübiri Aq bolatını osıdan. Qazaqtı aqiqatqa Ata etip, bükil älem elderine Ağa (Qaz ağa, Qazaq) atandırğan osılar.
Aqpandar Qaz Adaydıñ besinşi buın wrpağı. Söz tübiri Aq. Ekinşi buını Pan (Man). Bwlar Qaz Adaydıñ ekinşi wlı Kelimberdiden taraytın törtinşi nemeresi.
Aq pen Ädilettiñ (söz tübiri Ad (Äd, Ädil) mağınaları birdey jäne sol siyaqtı «As»-tıñ da mağınası osı. Aldıñğı eki söz eñ joğarğı adami qasiet, adaldıq pen ädildikti bildirse, As (bas) eñ üzdik, eñ joğarı degendi bildiredi. Bügingi balalardıñ bilimine bağa bergendegi bir öte jaman, eki jaman, üş qanağattanarlıq, tört jaqsı, bes öte jaqsı dep bağa beriletininiñ sırı osı. Ağa men Aqiqatqa bes degen bağa berilip otır.
Ağanıñ tübiri «Ağ (Aq)» bolatını osıdan. Älem bileuşisi, yağni barlıq handardıñ ağası degen mağına beretin «Qağannıñ (Q-ağa-n)» söz tübiri Ağa bolatını da osıdan. Qart qazaqtıñ üş wlınıñ ülkeniniñ Ağa Arıs (Ağarıs) atanatını da osıdan. Barlıq jaqsı dünieniñ Aq dep atalatını da osıdan.
Aq (Aqiqat) – asa qasietti wğım. Sondıqtan, barlıq izgi nietten tuındaytın kieli wğımdardıñ bärine Aq sözi qosılıp aytıladı. Mısalı, Ananıñ aq süti, Aq neke, Aq adal jar, Aq adal mal, jaña tüsken jas kelinşektiñ basına tağatın Aq oramal, Aqşa bwlt, Aq orda, Aq bosağa, Aq tilek, Aq niet, Aq jürek, Aqıl, Aqqu, Aqtau, Aqsu, Ädilettiñ Aq tuı t.t.
QAZAQ degen el esimimizdegi QAZ degen tübirge «AQ» jalğanıp, Qazaq – Aqiqattıñ atası dep, atalatını da osıdan.
Bes sanı Aqpannıñ sandıq atauı bolsa, Aqiqat (şındıq) degen wğımda – Qaz Adaydıñ besinşi buın wrpağı Aqpandardıñ avtorlıq qwqığı jatır. Ejelgi Aqqad (Aq Qaz Aday) atalğan wlı eldiñ tegi de osı.
Bes sanınıñ dıbıstıq atauı «Ğ» - bwl sannıñ joğarıda körsetilgenderden de basqa ğalım, ğılım, on segiz mıñ ğalam degendey älem qwpiyaların tolıq meñgergen degen de mağınaları bar.
Altı sanı (altınşı buın) - Qaz Adaydıñ altınşı buın wrpağı Balıqşılardıñ sandıq atauı. Bizdiñ Al, Alği, Alan, Alaş, altı Alaş degen wğımdarımızdıñ bäri osınıñ işinde. Altı Alaş (aldıñğı altı el: 1 buın - Qwdayke, Kelimberdi. 2 buın - Täzike. 3 buın - Qosay. 4 buın - Qwnanorıs. 5 buın - Aqpan. 6 buın - Balıqşı. Alaşqa jatqan alğaşqı altı elimiz osı), Alşın (Kişi jüz rularınıñ tüp atası), Alğı, Aldıñğı, Alğaşqı (eñ birinşi degen mağına beredi), Alği – Adaydıñ ejelgi wranı. Qazirgi Üstirttiñ (qırdıñ) atauı ejelgi şejire-dastandar da Alğidıñ dalası dep atalğan. Alaş (bükil qazaqtıñ wranı), Alman (Almaniya), Altay eli, tauı men ölkesi, Alatau, Balasağwn (Balıqşı Saq Ğwn) qalası, Baltıq teñizi men elderi, Balqan tauları, Balqaş köli, Alıp (Alpi) tauı, arı qaray alıs, alğıs, alıp, alu, almau t.t. bolıp kete beredi. Altı sanımen Balıqşı atamızdıñ esimderiniñ söz tübirleriniñ birdey bolatını osı.
Tört amaldıñ biri «Alu» degenimizde – Balıqşı atamızdıñ aptırlıq qwqı bar.
Alaşqa jatqan altı eldiñ tüp qazığı Twran (Türik) bolıp tabıladı. Äygili Qojabergen jıraudıñ: «Alaşqa jatqan altı eldiñ,
Tüpki atası Twrannan,
Jañılmañdar qazağım,
Alaş baba wrannan» dep jırlaytını osıdan.
Altınşı buın, bwl bütkil jer betindegi alğaşqı altı buın wrpaqtıñ bir qağanat qwramında san mıñdağan jıldar boyı ğwmır keşetin kezeñi. Olardıñ Altı Alaş atalıp, auızdarınıñ bir bolıp, keyingi wrpaqqa ülgi bolatın kezeñi. Bwlardıñ Qazaqtıñ rulıq-şejirelik jüyesindegi atauları Balıqşı (Şıbıntay, Qıpşaqtar). «Altau ala bolsa, auızdağı ketedi», — dep eskertip ketken solar. Qazaqtıñ «sıbağa», äygili muzıkalıq aspaptarınıñ biri «Sıbızğı», twqımı tausılmaytın qara şıbınnıñ atauları da solardan qaldı.
Tarih tağlımı: Kez-kelgen atau sözdiñ tübirinde (öz tübinde), sol wğımdı düniege äkelgen rudıñ (atanıñ) esimi twradı. Biz onı qazir «aptır (avtor)», söz tübiri «ap apa), av (ab, aba, baba)» dep, analıq tekke aynaldırıp jiberdik.
Altı, alpıs, altı jüz, altı mıñ, altı mıñ altı jüz alpıs altı t.t. bäri osı Alaşqa jatqan altı eldiñ sandıq atauları. Ol zamandarda bükil älem elderi bir memlekettiñ qwramında, bäri bir atanıñ wrpağı ekendikterin ayqın sezine otırıp tatu-tätti ğwmır keşken.
On segiz mıñ ğalam degendegi, ğalamnıñ söz tübiri (öz tübi, öz atası) «Al» bolatını da osıdan. Bügingi ğalımdarımız qwpiyasın aşa almay jürgen bütkil jer betin torlay salınğan alıp piramidalardı da salğan bizdiñ Atalarımız. Oğan Egipet piramidasınıñ işindegi bölmeniñ qabırğasınan tabılğan «dombıra» men «Adaydıñ «til tañbası» tolıqtay kuälik ete aladı. Endi osınıñ üstine Kair (Egipet) mwrajayına qoyılğan Tutanhamonnıñ (Egipet perğauını, mürdesi piramida işine jerlengen) bala kezinde oynağan oyınşığı qoydıñ asığı jäne piramidalardıñ eñ biik şıñınıñ Adaydıñ tañbası «jebemen» säykes keletindigin jäne Qwran Kärimde Perğauın äskeriniñ «qazıq» dep atalğanın qosıñız. Demek, ol zamandarda bükil älem elderi bir tilde, yağni bügingi Qazaqtıñ Ana tilin de söylep, bir ğana bileuşi qağanğa (handardıñ ağasına) bağınğan bolıp twr. Oğan dälel retinde aytarımız, sol piramidalar şoğırlarınıñ arası artıq ta emes, kem de emes tura 6666 km boluı. Endi osınıñ üstine Qasietti Qwran Kärim süreleriniñ 6666 ayattan twratının qosıñız.
Älemdi, äsirese batıstıqtardı dir etkizetin sannıñ biri 666 sanı. Olar üşin 666 – eñ qorqınıştı san. Krestyan dinindegiler 666-nı şaytandıq san dep esepteydi. Olar üşin 666 - nıñ sonşalıqtı jekswrın boluına 6 sanınıñ (altı Alaştıñ) mineziniñ qiqarlığı jazıqtı. 6 sanı erkindiktiñ nışanı, eşkimge eş närsege bas imeytin asau san. Ömirine 2 ret 6 sanı qatıstı bolsa, onda ol jer betindegi eşbir bilikke bağınbaytın düley küşke aynalmaq.
Aqiqatında, 6+6+6=18 mıñ ğalam boladı. Qazaq şejiresi Qazaqtıñ dañqtı wlı Er Däuittiñ wlı Süleymen patşanıñ osı 18 000 ğalamğa patşa bolıp, barlıq añdar men jan-januarlardıñ tilin bilgendigin aytadı.
Jaqında älemdik BAQ-tar älem elderi til ğılımı osıdan 6000 jıldan äri de bükil älem elderi bir tilde söylegen degen qorıtındığa kelgenderin jariyaladı. Ärine, ol til Qazaqtıñ ANA tili. Bükil jer şarındağı jer, su, tau, wlttar men memleketter jäne eldi meken ataularınıñ qazaqtıñ Ana tiline wqsas keletininiñ sırı osı. Wqsas degen sözdiñ Nwq Ata esiminiñ tübirimen tübirles bolatınını da osıdan.
Altı sanı erekşe san. Altınıñ basqa sandardan özgeşeligi onıñ özine tän erekşe qasieti bar. Ol özi bölinetin sandardıñ qosındısı men köbeytindisinen twradı. 6 sanı 1-ge, 2-ge, 3-ke bölinedi. Olardı qosıp nemese köbeytsek qaytadan altı sanı şığadı (1+2+3=1*2*3). Mwnday qasiet basqa eşbir sanda qaytalanbaydı. Altı sanı – jetistiktiñ, erkindiktiñ belgisi.
Altı sanınıñ dıbıstıq tañbası «D» - Ad qauımı. Dana men danışpan, yağni bükil adam balasına Ada (Ata) bolğan osı qauım. Adam Ata qauımı men Altı Alaşımızdıñ bastauı osılar.
Tañba tolıqtay atına say jasalğan. Birine biri jalğanğan altı sızıqtan twradı. Mwnı kimde-kim kezdeysoq säykestik dep oylaytın bolsa qattı qatelesedi. Wlı Atalarımızdıñ jazuı men sızuı, nüktesi men ütiri bäri-bäri şejirege say jasalğan.
Jeti sanı (Jetinşi buın) – Aday Atanıñ jetinşi buın wrpağı Bwzau men onıñ eki wlı Aytumıs pen Jemeneydiñ ataların Qwday (Qu Aday) dep atap, tuıstıqtarı bwzılmay san mıñdağan jıldar boyı saltanat qwratın kezeñi.
Jemeneyler de jetigen men dombıra, tuıstığı bölinbeytin jeti ata jäne soğan säykes qasietti jeti sanınıñ iesi Bwzau-Jemeneylerdiñ sandıq atauı jatır. Bügingi arab jerindegi Iemen (Jemen) memleketiniñ şığu tegi de osı. Älemniñ tüpkir-tüpkirindegi «em» degen tübiri bar barlıq jer, su, eldi meken atauları da, osı tübirden jasalğan barlıq wğımdardıñ bäriniñ avtorı Bwzau Jemeneyler. Qaz Adaylardıñ rulıq tañbasınıñ Jebe atanıp, Jemeneymen «Je» degen bir tübirden (bir atadan) bolatını da osıdan.
Jemeney – birikken söz. Em, jem, emen, jemen, ene, ey (ay) degen sözderden twradı. Söz tübiri özderiñiz körip otırğanday «em». Demek, söz tübirinde «em» sözi bolsa, osı ataular men atalatın jer, su, tau, eldi mekender jäne özge ataulardıñ bäri Jemeneylerge qatıstı degen söz. Mısalı, Emdi, Emir Mañğıstaudağı tau men eldi meken jäne jer atauı), Jem, Embi (Atırau oblısındağı özen men eldi meken), Yemen (Arabiyadağı el), Sem (orısşa jeti sanı), Vosem' (segiz), Sem'ya (orısşa otbası), Semu (solu), Semey (Soltüstik Qazaqstandağı oblıs atauı), Öskemen (oblıs pen qala atauı), Şemenoyha (eldi meken), Kemer (Reseyde el men jer atauı), Kemerşi (Aqtöbe oblısında), Sarıkemer (Taraz), Emil (Mañğıstaudağı jer men eldi meken atauı), Em, Em-dom, Emşi, Emdeu (em jasau), Emdelu, Emhana, Emşek, Emu, Emizuli, Emizik, Emşektes, Dem (dem alu, dem salu, dem beru), Iem (O, Jasağan iem, Aldıñda basımdı iemin, Iemdenu), Kiem, Äuliem, Jem (azıq), Je, Jeme, Kem (jetpey qalu), Kemiru (kemirip jeu), Kempir, Emen (ağaş), Temir (qorıtpa), Semser, Keme, Jemis, Memleket, Emle, Emtihan, Emis-emis, Emin-erkin, Jeme-jem (jeme-jemge kelgende), Emeksu, Eminu, Kemis (jetpey qalu), Kempir, Nem ketti (nemqwraylı) t. t. bolıp jalğasıp kete beredi. Bizge bwdan eñ alğaşqı adamdarğa emhana aşıp em jasağandar, alğaş ret Keme jasap suğa jüzgender, qattı ağaşqa «emen», jerden (topıraqtan) ken qazıp, temir qorıtıp, oğan «temir» dep at qoyıp, alğaşqı «Semserdi», «Selebeni» jasağandar Jemeneyler ekendigin añğaru onşa köp qiınğa soqpasa kerek. Bwl ataulardıñ Adaydıñ nemeresi Jemeneylerge tikeley qatıstı ekendiginiñ bwltarpas dälelin osı sözderdiñ soñındağı jalğaulardan da ayqın köruge boladı. «M» - täueldilik jalğau jäne ol nağız özi nemese özim. Al «N» menen «Y» balası, wlı, wrpağı degen mağına da qoldanıladı. Onıñ üstine «Ay» degenimiz Aday atamızdıñ atınıñ ekinşi buını emes pe? Sonda Jemeney atamızdıñ atınıñ negizgi mağınası «Adam ata men Aua ananıñ bükil jer betinde alğaş ret temirdi oylap tauıp, qorıtqan, soğan säykes emendey qattı atalğan wrpağı» bolıp şığadı. Küni bügindegi qoldan jasalınğan qattı zattıñ «c-emen-t» ataluı osıdan. Endi osınıñ üstine alğaş ret adam balası sorıp tütinin paydalanatın zattı Temeki (Şılım) dep atap, olardıñ adam balası ağzasına ziyandı ekenin bağamdap, emdeudi bastağandarda, araq işkişterdi de maskünem, ejelgi ru men el atauın memleket dep atağandarda bizdiñ atalarımız. Sondıqtanda, Kemenger, Kemel (Kemel adam) degen esimder Jemeney atamızdıñ laqap atı. Bwl bükil jer betindegi eldermen tolıqtay moyındalıp, qazaqtıñ sözdik qorına Dem, Älem, Kölem, Köktem, Äsem, Kilem degen terminderdi jäne sonımen qatar oydıñ, däleldemelerdiñ qorıtındısın bildiretin, anıqtauış «demek» degen sözderdi engizdi. Demek, söz tübirinde, odan keyingi buındarında, nemese söz soñında «Em» degen sözdiñ bar ekenin tüsinetin sanasında sañlauı bar birde-bir qazaq balası bwğan dau aytpasa kerekti!
Eşkim şındıqtan eşqayda qaşıp qwtıla almaydı. Bwzau ata wrpağı öz esimin alğaş ret Emen dep eñ qattı ağaşqa, Temir dep topıraqtan (tastan) qorıtılıp alınğan qattı zatqa qoysa, küni bügingi qoldan jasalğan eñ qattı qwrılıs materialı «cement» dep ataladı. Demek, barlıq qattı zattar atauınıñ avtorı Em atamız. Bwl az bolsa osılardıñ qatarına bügingi ğılımi tilde bizder «şaqpaq tas» dep ataytın, bir-birine soqqan da ot şaşatın tastı «kremniy» dep ataytının qosıñız. Barlıq zattıñ tübi, tüp atası bolatını siyaqtı, sözdiñ de tübiri bar. Demek, söz tübiri «söz bilmeytin, sözge tüsinbeytin aqımaqtardan basqalardı» eşqanday dauğa jibermeydi. Mwnı tek moyındau kerek.
Osı jerde alğaş temir qorıtıp, odan semser, selebe jasağandar Jemeneyler bolsa, Qazaqtıñ qayqı qılışı men pışağınıñ atauı qaydan şıqtı degen swraqtıñ tuındarı sözsiz. Qılış pen pışaqtı da oylap tapqan osılar. Özderiñiz körip otırğanday, Qılıştıñ söz tübiriniñ «ıl» boluı, Jemeneydiñ ağası Aytumıstıñ balası Şılım atamızdıñ atınıñ «ıl» degen söz tübirimen säykes kelui, jäne sonımen qatar, pışaqtıñ söz tübiri «ış» bolatını da osıdan. Tura qılıştıñ wş jağın sındırıp alıp, üy şaruasına paydalanıp, onı pışaq dep atağan.
Aday atanıñ jetinşi buını Bwzaudan tarağan Aytumıs, Jemeney, Şılım, Jomart atalarımızdıñ älem elderi men älem mädenietiniñ aldındağı eñbekteri tek qana bwlar emes, olardıñ qatarına jıl, jılnama, jılu, jılı, jılı jüzdi, jılımşı, jılıtqış, jılqı, jılqışı (Jılqışı Ata), jılan, jılau, jılğa, jıldam, jılju, jılt (jılt etu), jıltırau t.b. köptegen wğımdardı düniege äkeldi. Osı wğımdardıñ barlığınıñ avtorı joğarıda attarı atalğan Bwzau ata wrpaqtarı.
Barşamızğa belgili bügingi bükil jer betindegi 7 000 000 000 astam adamdardıñ barlığı sonau tüpkirdegi Adam Ata men Aua Anadan taraydı. Al, Qaz Adaylar - Adam Atanıñ qaraşañırağınıñ ieleri bolıp tabıladı. Mına şejireniñ mende saqtalıp otırğanınıñ da sırı osı.
Atam Qazaqtıñ, sonımen qatar Adam Atanıñ qaraşañırağınıñ iesi Qaz Adaylardıñ rulıq şejiresi 70 000 jıldı qamtidı. Ejelgi şejirelerdiñ bäri osılay dep körsetken.
Atam Qazaqtıñ Ata saltındağı tuıstığı bölinbeytin Jeti atalıq jüyeniñ, yağni qasietti Jeti sanınıñ «Ataları (aptırları)» osılar. Bükil älemdik üş dinniñ biri Buddanıñ da «aptırı» osılar. Bwzau men Buddanıñ tübirles (bir atadan) bolatını da osıdan. Qara («Budda dinin düniege äkelgen qazaq ruı». 08.08.2016 jıl «Abay Kz» (http://abai.kz/post/view?id=9147#comment160466)).
Qazaqtıñ qara dombırasınıñ da aptırı osılar. Biz onı qosarlanıp aytılatın «Em-dom», yağni Jemeney-Dombıra degen söz tirkesterinen ayqın köre alamız.
Bwzaudıñ tüpki atamekeni Mañğıstaudağı Bozaşı tübegi. Bwl tübek ejelde Bwzau tübegi dep te atalğan.
Jeti sanına qatıstı erekşe atap ötetin bir mäsele, bireuge qiyanat jasap qarğıs alsañ ol 7 atağa deyin daridı, seniñ qiyanatıñnıñ azabın 7 buın wrpağıñ köredi degen. Bwğan kümän keltirudiñ özi küpirlik. Bwl Ata-Babalarımızdıñ ondağan mıñ jıldar boyğı jinağan täjribesinen alınğan.
Tarih tağlımı: Qazirgi orıs tildi bilik ieleriniñ 25 jıl boyı qazaq halqına jasağan qiyanatı tım şekten şığıp ketti. Ata-baba ösietinen sabaq alıp oylanğandarıñız dwrıs.
Adamzat balası jaqın tuıstıqtarınıñ araları wzarıp, bozarıp, bwzıluı osı Bwzau Ata wrpaqtarınan bastaladı.
Jetiniñ dıbıstıq tañbası «E» - Er, erkek degen mağına beredi. Biz onı «er-azamat» degen söz tirkesterinen ayqın köre alamız. «E» tañbasınan bastalatın ed, eb, ez, ey, ek (5), el (6), em (7 ), en, eñ, ep, er, es, et, eu, eş (15), jem, sem, kem, eren erlik, ereje, er-jügen, eru, erulik beru, erik, Er Qosay, Er Tarğın, Er Şabay, Er Janaq, Erman, Erlan, Ersayın, Ermwrat, Erqanat t.t. osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı bolmaq. Endi osılardıñ üstine jerdiñ tübiri Er, aspandağı jerdiñ serigi Ay, jer de erdiñ serigi äyel ekenin qosıp qoysañız tipten de jañılıspaysız. Äyel adamnıñ esimine «Er» sözi qosılmaydı.
Tañba tolıqtay atına say jasalğan. Birine biri jalğanğan 7 sızıqtan twradı.
Segiz sanı (segizinşi buın) – tuıstığı bölinbeytin jeti atalıq jüyeden, yağni Bwzaudıñ kişi wlı Jemeneyden segiz sanı atauın iemdengen semitterdiñ üzilip (bölinip) ketetin kezeñi. Özderiñiz körip otırğanday, segizdiñ tübiri egiz. Bwl jerde «segiz kimmen egiz?», degen swraq öz-özinen tuındap twr. Ärine segiz toğızben egiz bola almaydı. Sebebi toğınşı wrpaq, segizden bir buın keyin twr.
Mına körşi orıstar jetini sem', segizdi vo-sem' dep atap, özderin biz jeti - Jemeneymen egiz emespiz, biz jetinşi buın Jemeneydiñ işinen şıqtıq, biz Jemeneydiñ balasımız dep otır.
Aday Ata wrpaqtarınıñ day-day bolıp bölinui tuıstığı bölinbeytin Jeti atalıq jüyeden ajırağan Semitterden bastaladı. Mısalı, älemdik kez-kelgen sayıstarda, jarısqa jeti el qatıssa, ol sayıs halıqaralıq sayıs dep atalmaydı. Halıqaralıq sayıs dep, qatısuşılar sanı segizden assa ğana sanalatınınıñ sırı osı.
Semit - söz tübiri (öz tübi) em. Bwl wğımdardıñ avtorı bügingi Italiyandıqtardıñ (It baqqan eldiñ) ata-babaları. Alğaş ret osı elde, it bağuşılar Atalıq tekten Analıq tekke, qazaqşa aytqanda jiender eline, yağni Evanıñ wrpaqtarına aynalıp ketti. Ev, Eva, Deva, Devuşka, Devalvaciya, Evrey, Evropa, Evpatriya, Evangelie, Evgenika t.t. wğımdar osılay düniege keldi. Evropalıqtardıñ barlıq jazba derekterindegi alğaşqı Ata-Anamızdı biz siyaqtı Adam Ata jäne Aua Ana dep qwrmetpen atamay, tura bir qwrdasınday, balasınday nemese köñildesindey etip jay ğana Adam i Eva deytinderiniñ sırı osı.
Segiz – qazirgi Arabtar men Ebreylerdiñ atası Semitterdiñ sandıq atauı. Arab pen Ebrey Bwzaudan taraydı. Semit pen Jemeneydiñ söz tübirindegi Em atamızdıñ esimi osını bildiredi.
Segizdiñ dıbıstıq tañbası «J» – qasietti jeti sanı, yağni tuıstığı bölinbeytin Bwzau-Jemeneydiñ esimin beredi. 1Jab (Jabal) 2.Jağ (Jağa), 3.Jad, 4.Jaz, 5.Jay, 6.Jaq, 7.Jal, 8.Jam, 9.Jan, 10.Jañ, 11.Jap, 12.Jar, 13.Jas, 14.Jat, 15.Jau. Jerdiñ de tübiri er bolıp, J-dan bastalatını osıdan. Segiz jetiden, semit jemeneyden bölinip şığıp twr. «Ja»-dan osı 15 sözden basqa söz jasalmaydı. Qazaqtıñ Ata-Baba degenindegi, Babamız osı Jabaldan bastalıp, ayaq jağı 15-ke jetkende tuıstıqtan ajırap, jauğa aynalıp twr. Mına soltüstiktegi körşilerimizdiñ äyelderdi Baba deytinderi osıdan. Ejelgi atalarımızdıñ «Jien el bolmas, jelke as bolmas» deytinderi de osıdan.
Adam Ata men Aua Ananıñ qaraşañırağın wstap otırğan Qazaqqa, jäne bäriniñ rulıq şejiresin, Ata saltın, dästürin, ädet-ğwrpın, tili men dinin tolıqtay saqtap bügingi künge jetkizgen Qaz Adaylardı kemsitip, kelekelep, auzına kelgenderin aytatındardıñ bäri Atalıq tekten ajırap ketken «jiender». Özderin Adam Atanıñ bel balasımın dep esepteytinder, Atasınıñ şañırağın wstap otırğan adamğa, ruğa, elge eşqaşan til tigizip, qiyanat jasamağan bolar edi.
«J» tañbası «bölinu» degen atına say biriniñ üstine biri qoyılğan eki birdey «Til tañbanıñ», «Jebeli sadaqtıñ» beynesin beredi jäne ol segiz sızıqtan jasalğan. Bwl tañba bizge qaraşañıraqta qalğanı da, bölingeni de bäribir osı Jeti atalıq jüyeden taraydı degendi bildirip twr.
Toğız sanı (toğızınşı buın) –Tobıştardıñ sandıq atauı. Toğız – oğ (oq, oğlan, wlan), toq (qarnı toq, tolısu), ız, ğız (qız), oğız (Oğızdar). Toğızdıñ söz tübiri Oğız. Mine osı bir auız sözden, yağni toğız ben tobıştıñ birinşi buındarınıñ säykestiginen jäne toğız sanınıñ söz tübirinen bükil älemge attarı äygili Oğız (guz, ögiz) atanğan elderdiñ teginiñ Tobış ekenin köremiz.
Toğız sanı atauın iemdengen, toğızınşı buın Tobıştardıñ Adam (Qaz Aday) ata wrpaqtarınıñ birin-biri sıylaudan, qwrmetteuden qalıp, birimen-biri jaulasıp ketkenderine ıza bolıp, bäriniñ «ayağın bir etikke» tıqqan kezeñi. Bükil älemge biligin jürgizgen Oğız (Ögiz) qağan, Bükil Aziya men Evropağa tügeldey biligin jürgizgen Edil (Attila) patşa osı toğınşı buınnıñ, yağni Tobıştardıñ wrpağı. Tobıştıñ tübiri Ob (op), toğızdıñ tübiri Oğız (oq pen qız) bolatını osıdan. Olardan Oğlandı (Mañğıstau), Ob (Resey), Tobıl, Qobda özenderi (Qazaq dalası), Gobi şöli (Moñğoliya), Alıp (Al'pi) tauı (Evropa) atauları qaldı. Qoy men qoyşınıñ piri Şopan ata da osı rudan. Onıñ solay ekenin anıqtau oñaydıñ oñayı. Basqaların bılay qoyğanda onı olardıñ atauınan da köre alamız. Mısalı, Tobış pen Şopan ata esimderiniñ tübirles boluı, olar bir atadan degen söz. Köp pen köbeytudiñ de (köbeytu amalı) avtorı osılar. Endi osınıñ üstine sonau este joq, eski zamandardan beri Şopan ata basındağı şıraqşılardıñ tek qana Tobıştardan bolatının (meniñ öz nağaşı atam da Babıq (Tobıştan taraydı) Bekjan swpı bwdan jüz jıl bwrın osı Şopan ata da şıraqşı bolğan), Şopan ata qorımı basındağı tañbalardıñ barlığı da «Aday tañba» ekendigin, ol jerge küni büginde Aday ata wrpaqtarınıñ alıs jerlerden arnayı aparıp jerlenetinin qosıñız. Şopan Ata qorımı Tobış Adaylardıñ rulıq qorımı. Tobıq (adamnıñ dene müşesi), Tobıqtı (Abay men Şäkärim şıqqan rudıñ atı) jäne Qobızdıñ aptırı osılar. Bügingi älemdik deñgeyde jarıstar da baladan bastap, ülkenderge deyin tebetin «doptıñ da» aptırı osılar. Sanası sansırağan bükil älemniñ «tentek» wrpaqtarın täubesine keltirip «O, Toba» degizgende osılar. Ejelgi tas «obalarda» solardan qaldı. Tarihat jolı dep atalatın Sopılıq ilimde de (Ar ilimi, Hal ilimi, Haq ilimi dep te ataladı) osı toğızınşı buın wrpaqtıñ avtorlıq qwqığı jatır.
Tüsinikteme: Şıraqşı dep, atı aytıp twrğanday, sol äulie atanğan Atasınıñ jaqqan otın söndirmey, yağni ilimin jalğastırıp otıratın adamdardı aytadı. Äulieniñ basında sol atanıñ öziniñ tikeley wrpaqtarı ğana şıraqşı boladı. Ejelgi qazaqtar şıraqşınıñ ruına qarap-aq sol äulieniñ ata-tegin, yağni ruın ayna qatesiz ajıratıp otırğan. Şopan Atanıñ basında küni büginde de sol Tobıştardıñ wrpaqtarı şıraqşı bolıp otır. Ülkenderdiñ aytularınşa meniñ nağaşı atamnıñ arjağındağı este joq eski zamandarda da osı äulie de tek qana tobış wrpaqtarı şıraqşı bolıp kele jatqan körinedi.
Tobıştıñ söz tübiri (öz tübi) «Ob, ov». Mına körşi orıstardıñ öz tekterin Ivanov, Sidorov, Petrov degendegi «Ov (Ob)» dep jürgenderi, öz tekteriniñ Tobış (Qazaq) ekendigin moyındağandarı. Demek, ejelgi orıstar öz şıqqan tekterin jaqsı bilgen. Bizge öz tegimizdi «Ov, Ev, Ova, Eva, Ovna, Evna (atam orıs), Iç (äkem evrey)» dep jazdıruğa bolmaydı. Sebebi, bizdiñ tegimiz olardan äri de, yağni eñ tüpte jatır. Qazirgi jağdayda biz tüp atamız ben äkemizden bezip (maymıldı atam dep moyındap (Darvin)), nemere-şöberelerimizge bala bolıp, bizde solarğa erip öz tegimizdi segizinşi jäne toğızınşı buınnan taratıp jürmiz.
Toğız (T-oğız) degenimizdegi Oğızdıñ aldında twrğan «T» dıbısı sözdiñ qay jerinde qoldanılsa da tolıp, tolıstı, endi özgermeydi degen mağına beredi. Mısalı, Wlt, Bwlt, Wrt, Jwrt, Qwrt, At, Wt, Qwt, Jat, Jwt, Ot, Twt, Süt, Tobış, Toğız, Toqsan, Toqsan toğız t.t.. Atam Qazaqtıñ (sopılıq ilimniñ) şejire deregi boyınşa «T» dıbısı toğız sanın iemdengen Tobıştardıñ dıbıstıq (tañbalıq) atauı.
Ejelde barlıq dünie toğız sanımen eseptelgen. Mısalı, bügingi qazaqta toğız qwmalaq (oyın), toğız-toğızdı qalıñmal (wzatılğan qızğa beriletin dünie-müliktiñ är birin toğız-toğızdan jasap beru, tipti minetin atı toğız, artatın tüyesi toğız boladı).
Toğız ayıp (beriletin jazanıñ salmağına oray – bir toğız, eki toğız, üş toğız dep, onı toğız-toğızğa köteredi). Bir toğız-toğız besti-bes jasar at. Al osı ayıp toğız-toğızğa barğanda «toqal toğız» dep atalğan. Bwl toqsan at.
«Toğız bie tartu ğıp
Aldına alıp barayıq («Qambar batır» 340 bet).
…Jiberdi tartu qılıp toğız adam («Qambar batır» 344 bet).
«Toğız qabat torqañnan – toqtaşıqtıñ terisi artıq» degen mätel de erteden beri aytılıp keledi.
Wlı Jaratuşı – Allanıñ toqsan toğız esimi bar delinetininiñ de sırı osı.
Jaratuşı bir Alladan basqa eşteñe mäñgilik emes. Toğızdıñ tağı bir qasieti wlı twlğalardıñ zayırı da 9 atadan aspağan. Mısalı, qazaqtıñ äygili qağanı Şıñğıs han qwrğan Altın Ordanıñ soñğı bileuşisi Toqtamıs handa Şıñğıs hannıñ toğızınşı wrpağı.
«Bwl taypadan toğız kisi patşalıq qıldı. Ömirdegi bolatın närselerdiñ toğızdan asatını bolmaydı» dep danışpandar aytqan (Äbilğazı).
«Türik halqında ne närseni bolsa da, toğızğa aparatın ädet bar, Qwdaytağala odan artıq jaratpağan» (Zafarnama Şarafuddin Iezdi).
Toğızdıñ dıbıstıq tañbası «Z» - 3 eselengen Qosay atamızdıñ qauımı. Bir närseni esimizde mıqtap saqtağılarımız kelse 3 ret qaytalap oqitındarımız osıdan. 3 sanı men Z tañbasınıñ wqsas bolatını da osıdan. Wqsas degen sözdiñ tübiri Nwq atamızdıñ esimi tübirimen wqsas bolatını da osıdan. Osı «Z» dıbısınan tuındaytın Zañ, zakon degen wğımdardıñ Nwq payğambar kemesinde tolıq ornağanında ayqın bağamdauğa bolar. A-1, Z-9, yağni 1 men 9 qazaqtıñ söz tübiri Az (Aziya (älemdegi halqı köp eñ ülken qwrılıq), Qazaqiya) eli atauın qwraydı.
On sanı (onınşı buın) – Qaz Adaydıñ kenje nemeresi, yağni onınşı buın wrpağı Mwñaldardıñ sandıq atauı. Bwrınğı Mwñal eli men Mwñal dalasınıñ Monğol atanıp jürgen sebebi osı. On – oñ, Mongol - Moñğol. Söz tübiri – on. Birinşi buın – Qwdayke men Kelimberdi. Ekeui bir atanıñ balaları. Ekinşi buın - Täzike, üşinşi buın - Qosay, törtinşi buın – Qwnanorıs, besinşi buın - Aqpan, altınşı buın - Balıqşı, jetinşi buın – Jemeney, segizinşi buın – Semit, toğızınşı buın – Tobıştar, onınşı buın – Mwñaldar. Aday ata buınğa jatpaydı. Ol jalğız. Buın dep tek qana wrpaq ataladı.
Mwñaldıñ söz tübiri «Wñ (wñğı)», yağni özek. Bwl sonau Adam atadan bastau alğan wrpaq Özek (os) arqılı, eşqayda bwrılmay tikeley kelip Mwñaldardan şıqtı degen söz. Olardıñ «Mwñal oşaq» dep atalatınınıñ da sırı osı. Aday atasınıñ jaqqan otın söndirmey bügingi künge jetkizdi degen söz. «Oşağıñnıñ otı sönbegey!» degen bata-tilektiñ de sırı osı. Mwñaldıñ tağı bir tübiri «mwñ», yağni uayım, qayğı bolatını da osıdan. Jan-jaqqa ıdırap, birimen biri jaulasıp ketken elderdiñ basın qosıp, mör-tañbasına «Aspanda Qwday, jerde Qağan, älem iesiniñ tañba möri», dep jazdırğan, artına «Aspanda Qwday küşti, jerde Aday küşti» degen söz qaldırğan älemge äygili, soñğı eki mıñ jıldıqtıñ eñ wlı qolbasşısı Şıñğıs qağannıñ ruı Mwñaldıñ Qiyanı (Qiyattar sol Qiyannıñ tolıp, tolısqan wrpaqtarı) bolatın. Mwñaldardıñ monğol (söz tübiri on) atanıp jürgenderiniñ sırı osı.
Ejelgi jazbalardağı segiz oq, toğız oq, on oq halıqtarı atalıp jürgender de osılar. Qıtay jılnamaşıları Türgeş qağanın «On jebe halqınıñ qağanı» dep atağan. Orhon Enisey tas jazuında «On oq Budun» dep jazılğan.
Eşbir jazba derekter de jeti oq degen söz kezdespeydi. Sebebi, jeti oq emes – ol Jebe (Adaylardıñ tañbasınıñ «Jebe» atalatını osıdan), Jebe (Jemeney) Saq atasımen, yağni Sadaqpen qoramsaqta birge jüredi. Adırnadan ajırap ketkesin barıp oqqa aynaladı. Oqqa aynalu, yağni bölinu segiz sanı atauın iemdengen semitterden bastaladı.
Adırna demekşi, Adırna – Ad (Adtıqtar, Ad qauımı, Ata), Ir (ir, bir, pir, yağni wrpaqtarı üşin şır-pırı şığıp, şırıldaytındar), Na (Ana) degen birikken sözderden twradı. Özderiñiz körip otırğanday, Ata men Ananıñ qaq ortasında Bir degen wğım twr. Kere tartılıp sozılğan adırnadan ajırap, wşıp şıqqan jebe – oqqa (oğlanğa, wlğa) aynaladı. Tarihat jolın wstanğan «Sopılıq ilim» Adamzat tarihın osılay söyletedi.
On sanı – Mwñal – Monğoldıñ sandıq atauı.
Onnıñ dıbıstıq tañbası «I» - Aday Atanıñ qaraşañırağı, yağni «Mwñal oşaq» degen söz.
«I» tañbası atına say jasalğan, eki bağana, yağni wl men qız, Ata men Ana siyaqtı belinen emes, wldıñ ayaq jağı men qızdıñ bas jağın jalğap twr. Jäne qız bala ekinşi bolsa da, onıñ därejesi wldan biik ekenin jäne qazaq qızdarınıñ ornı törde bolatının ayqın körsetip twr.
On bir - Mwñal Aday.
On men on birdiñ dıbıstıq tañbası «I men Y» bir-birine öte wqsas. Ayırması, birinşisi «Mwñal oşaq» degen mağına berse, ekinşisi wrpağı, balası, (wlı, qızı), yağni ömirdiñ jalğası dep, Er men Äyeldiñ qolına «besik» wstatqan. Ejelgi wlı ğwlamalardıñ barlığı derlik, qazirgi «Ov, ev»-diñ ornına «I,Y» dıbıstarın qoldanıp jürgenderiniñ sırı osı.. Iassaui, Jüineki, Perdausi, Balasağwni, Jalayri, Tarazi t.t. bolıp kete beredi.
On eki – Mwñal Äz äke (Qazaq).
On ekiniñ dıbıstıq tañbası «K» - negizgi mağınası «Äke». Bwl tañbanıñ osığan säykes Ken, Kenşin (Alşınnıñ inisi), Keñ (keñ dala), Kün degen de mağınaları bar. Kün - Qazaqtıñ Qu (Qu Aday äke) jäne Ün (Mwñal) degen eki birikken sözinen twratının joğarıda aytqanbız.
Ejelgi älemdik eñ wlı derjava Qazaq qağanatınıñ özegin On eki ata Baywldarı qwrağan. Olardıñ qazaqtıñ rulıq şejiresiniñ eñ soñında twrıp, qazaqtıñ qaraşañırağı atanıp jürgenderi osıdan. Osığan säykes qazaqtıñ iri rulıq birlestikteriniñ bäri 12 rudan (Atadan) qwralğan.
On üş – Mwñal Qosay.
On üştiñ dıbıstıq tañbası «Q» - 1.Qa (Qar (aq), Qara, Qarqara (aq pen qara), Qazaqtıñ qara balası), 2.Qi (Qian (Qiyat), Qidan, Qimaq), 3.Qo (Qosay (Nwq payğambardıñ ruı)), 4.Qu (Qu Aday äke), 5.Qw (Qwday, Qwdayke), 6.Qı (Qır, Qıran).
Arı qaray: 1.Qaz (aq), 2.Qay, qayı, qañlı (saq), Qañğa baba. 3.Qaq (ortası), 4.Qal (ıñ), 5.Qam (bar), 6.Qan (qağan), 7.Qañ (qañlı, qañğa), 8.Qap (Qapqaz), 9.Qar (qara), 10.Qas (saq), 11.Qat (qabat), 12.Qau (lau), 13.Qaş (qar). Bwlardıñ bäri osı bizdiñ qazaqtıñ balama atauları. Batıstıqtar 13 sanın qauip-qaterge tolı san dep esepteydi. Äsirese ol jwmağa tüsken on üşi küni odan sayın üreylene tüsedi eken. Orıs halqınıñ sengişteri 13-ti «baqıtsızdıqqa» balap, bwl küni tağdırınan jaqsılıq kütuge bolmaydı dese, ağılşındar: senimi küştiler üy salıp, üylenuge bolmaydı, tipti avtobus, poezd, wşaq, avtokölikke otırıp jol jüruge bolmaydı, olar baqıtsızdıq äkeledi dep, eşqayda şıqpay üylerinde boladı eken. Mwnıñ bäri qazaqtıñ Kün qağanatınıñ öziniñ ömir sürgen twsında Ata salttan auıtqığan eki wlı imperiyağa qamal twrğızdırğanınıñ saldarı bolsa kerek.
On tört – Mwñal Qwnanorıs.
On törttiñ tañbası «L» – La (bala), Lala (gül), laqay (balaqay), balaması laqtı eşki. Laqaylar men Tekeler zamanın da köptegen elder, eldi mekender Teke dep atalğan. Teke men Laqi - Ru attarı. Ejelde qazirgi Batıs Qazaqstandağı Oral qalası Teke, Albaniya astanası da ejelde Tekeran, al Iran astanası küni büginde de Tegeran (Tekeran) dep ataladı.
Tragediya sözi grek tilinde «tekeler äni» dep audarıladı. Demek, bäriniñ şığu tegi bir qaynardan. Bäri-bäri bastauın qazaq dalası men onıñ şejiresinen aladı. Mañğıstauda Teke ruı-Bäybişe-Şılım-Aytumıs-Bwzau-Kelimberdi-Aday bolıp taratıladı. Mañğıstauğa körşi Türikpenniñ de bir ruı Teke dep ataladı. Qazirgi Iran memleketiniñ negizin kezinde Daylardıñ Arşaq degen bir atasınıñ qalağanı barlıq jazba derekter de aytılğan. Demek, Arşaktıñ ruın Teke dep batıl aytuımızğa tolıq negiz bar. Sebebi, memlekettiñ negizin qalağan ejelgi rular, astanasına öz atalarınıñ esimderin qoyğan. Mısalı, Şıñğıs qağan qwrğan Qazaq qağanatı astanasınıñ Qaraqwrım atanatın sebebi, Qara da, Qwrım da sol Şıñğıshannıñ arğı ataları bolatın. Tekeniñ tolıq mağınası, nağız äke degen mağına beredi.
Laqaylar özderin «biz özbek te, täjik te emespiz, bizderdi jeke, derbes türki halıqtarınıñ biri dep tanu kerek» degen mäseleni är kezderde köterip keledi. Meniñşe olardıñ kezinde solay bolğanına dau bolmasa kerek. Äytpese, köptegen älem elderiniñ qwramında Laq, Laqay attı ru, taypa men elder bolmağan bolar edi. Mısalı, solardıñ biri Laki degen atpen Qazaqtıñ Qap tauındağı Dağıstannıñ jergilikti halqı sanaladı. Lakiya dep te ataladı. Oğan Laq jäne Qwlın audandarı kiredi. Kezinde olar Imam Şamildiñ eñ senimdi serikteri bolğan. Laqtarda qazaqtar siyaqtı birin-biri adam dep ataydı. Islamnıñ sunnit tarmağına jatadı.
Laqay (Laq, Laqi, Laqiya, Lakoe, Laqau) attı ru men taypa özbekter de, qaraqalpaqtıñ qıpşaq arısı işin de, qırğızdar da, qazaqtıñ qoñıratında jäne t.b. bar. Qaraqalpaq laqayları özderin Qara babadan taratadı. Laqaylar Dağıstan da (Resey), Täjikstanda jäne Iranda jeke etnos sanaladı.
Laqaylar qazaqtıñ töl wrpağı. «Alpamıs batır» jırında Alpamıstıñ tegi qazaq ekeni jäne onıñ ruı Qoñırattıñ Laqayı ekendigi anıq aytıladı.
Qazaqtıñ laq (eşkiniñ lağı), lağu (qañğıp ketu), lağnet aytu, lağman, laqtıru, laqap (laq apa), laqap söz, laqap (madaq) esim, laq etkizu (tögip tastau, aqtarıp salu) siyaqtı, «laq» degen tübiri bar barlıq atauları men wğımdarınıñ avtorı osı laqaylar.
Qazaqtıñ qısqı bas kiimi malaqaydıñ da, alaqay men solaqay degen wğımdarınıñ da avtorlıq qwqıqtarın osı Laqaylarğa (Man Laqaylarğa) bersek tipti de jañılıspaymız.
La – 1.Lab (Abaq, Labaq), 2.Lağ (lağıl, lağman, lağu, lağıp ketu, lağnet aytu), 3.Laj (lajın tabu, lajsız), 4.Lay (balşıq), 5.Laq (laqap, laq etkizdi, laqtı eşki, Laqaylar), 6.Lal (Lala gül, bala), 7.Lañ (lañ salu), 8.Lap (lapıldap janu, lap qoyu), 9. Las (las tirlik), 10. Lat (Latın), Latış (Latviya) halıqtarı, Latın tili), 11.Lau (lau tartu), 12.Laş (laşın (qws), laşıq (üyşik)).
«La» degen tübirden bastalatın Latın Amerkasınıñ bayırğı twrğındarın, Baltıq teñizi jağalauındağı Latış jäne t.b. elderdi Osı bizdiñ Laqiler men Laqaylardan tarağan wrpaq dep batıl twjırım jasay alamız. Demek, bügingi ötemiz dep otırğan Latın älippesi, Ejelgi qazaq Älippesi bolıp tabıladı.
On bes - Mwñal Aqpan.
On bestiñ tañbası «M» – Adam (Ata-m) degen mağına beredi. M – täueldilik jalğau. Bwl dıbıstıñ tüpki mağınası öz atañnan bastap sonau eñ tüpkirdegi Adam atağa deyingi Atalardıñ (Adamdardıñ) barlığı meniñ atam. Ata – babalarımızdıñ bir-birin qwrmettegeni sonşalıq kez-kelgen jandı Adam, yağni meniñ Atam dep qwrmetteudi mindettep otır. Qazaqtıñ san milliondağan sözine «M» dıbısın qossañ bäri meniki degen wğım beredi. Atam, anam, kökem, ağam, inim, balam, nemerem, şöberem, basım, ayağım, közim, qwlağım, elim, jerim, atamekenim, ayım, künim, jarığım, jwldızım, botam, balapanım t.t. bolıp kete beredi. Qazaqta Atadan taramaytın birde-bir adam, soğan säykes "M" dıbısı jalğanbaytın birde-bir atau söz joq.
«M» tañbası, bwl Adam atanıñ soñğı jäne Mannıñ birinşi dıbısı. Bükil älem elderi Wlı Jaratuşı - Allanıñ alğaşqı jaratqan sanalı tirşilik iesin Adam jäne Man dep ataydı. Osı eki wğımnıñ ekeui de bügingi Qazaq dalasınıñ bir pwşpağı Manqıstauda düniege kelgen. Özderiñiz körip otırğanday Adam Atanıñ atın Aday, Man Atanıñ Manqıstau (Mandardıñ qıstauı) wstap otır.
Aqpannıñ tübiri «Aq» bolıp, osı aytılğandardıñ bäri «ayday aqiqat» dep otır.
Äñgimeniñ qısqası, Adam topan suğa deyingiler, Man topan sudan keyingi Nwq payğambardıñ qauımı. Ejelgi qazaqtar küni keşege deyin, şejire biletinder küni büginde de özderin Nwq payğambar qauımınanbız deydi.
«M» tañbası Adam men Mandı jalğap, qol wstasıp twrğan Er men Äyeldiñ beynesin berip twr. Atına zatı say dep osındaydı aytar bolar. Eger biz Latın äribine köşkende, ol tañbamız däl osılay söyley ala ma? Ondağı tañbalar osılay söyley almasa, onda oğan köşudiñ eş qajettigi joq.
On altı - Mwñal Balıqşı.
On altınıñ tañbası «N» – Nwq payğambar atamızdıñ esimin, sonımen qatar balası (wlı, qızı), wrpağı degen mağına beredi. Mısalı, Nwralin, Nwrtazin, Sarin, Täjin, Mamin t.t. bolıp kete beredi. Ündi halqınıñ (Indiya) Ata salttarın küni büginde de «Nata», yağni Nwq Ata saltı dep ataytındarı osıdan.
«N» tañbası da şejirege say jasalğan. Adam men Man Atalarımızdıñ arasın Nwq payğambar Atamız «köpir» bolıp jalğap twr.
On jeti - Mwñal Jemeney.
On jetiniñ tañbası «Ñ» – bwl dıbıstan jas säbidiñ «Ñgä (İñgä)»-lap jılağanınan basqa söz jasalmaydı. Demek, bwl dıbıs, äli tili şıqpağan säbi degendi bildiredi. Bwl dıbıs söz arasında: Añ, Añşı, Añğal, Mañğıstau, Mañğaz, Mañdala, Mañday, Tañday, Sarañ t.t. türinde kezdesedi. Bwl wğımdarda joğarıda aytqanday, adamzat damuınıñ bastapqı (säbilik) kezeñin bildiredi.
Mannıñ balası bir jasta, äli tili şıqqan joq. «Ñ» dıbısınan «Ñgä» degennen basqa söz jasalmaytının osıdan.
Biz bwl qağidadan, bizdiñ qoldanıp jürgen dıbıstıq tañbalar men san ataularınan jeke adamnıñ düniege kelui, tiliniñ şığuı, eseyip, er jetui, bilim aluı t.t. bolıp qatar örilgen, älemdik qağanattar tarihı ekenin köremiz. Sebebi, handıqtar men qağanattar, patşalıqtar men ämirlikter, memleketter men imperiyalar da tura adam siyaqtı düniege keledi, eseyedi, örkendeuiniñ şırqau şıñına şığıp barıp ıdırap ketedi, keyin özge (atalarınıñ) atauımen qayta jañğıradı.
On segiz - Mwñal Semit.
On segizdiñ tañbası «O» – Kün tañbası, şañıraq jäne «Säbi (näreste)» degen mağınası bar. Aqiqatında bwl ejelgi Künderdiñ, yağni Qu (Qu Aday äke) men Ün-derdiñ (Mwñal) tañbası.
Bas kiimmen oynauğa bolmaytını siyaqtı, «O» men de, Kün men Säbiden jäne olardan da basqa O-dan bastalatın barlıq wğımdardıñ barlığımen de oynauğa bolmaydı. O-dan bastalatın wğımdar: Ot, Oq-däri, Oqtwmsıq, Oba (auru), Oba (mola), Omarta (bal arası), Omırau (anamızdıñ tösi), Or, Oramal, Otan, Otbası, Odaq pen Bodan, yağni Otan jäne Odaqpen oynasañ bodan bolasıñ dep twr. Şınında da, Odaqpen oynauğa bolmaydı. Odaqtıñ qanday bolatının keşegi Keñester odağı kezinde körgenbiz. Qazirgi Kedendik odaq, Euro odaqtar tüptiñ tübinde sol bwrınğı «şıqqan» jerimizge qayta aparuı äbden mümkin. Bwnday jağdaylar bwrında da san ret bolğan. Äytpese bizdiñ sözdik qorımızda «Bodan» degen söz bolmağan bolar edi. Sebebi, äldi men älsiz, yağni az halıq pen köp halıq jäne mädeni damu deñgeyleri är türli elder teñ därejede Odaq bola almaydı. Bwl qarapayım adamnıñ, wrınşaq, zorlıqşıl adamdarmen joldas (saparlas) bolğanımen birday dünie. Tentektiñ aldınan «köp asqanğa, bir tosqan şıqqan» kezde qosaq arasında bosqa ketesiñ. Bügingi sankciyağa ilinip, dağdarısqa wşırap jatqanımız osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı bolmaq.
Tarih tağlımı: Segiz sanı atauın iemdengen Semitter atalı, äkeli, balalı bolıp jalğasudıñ ornına «O»-men oynap bölinip ketti. Atasın –Ata dep tuısudıñ ornına özderin bodanbız dedi, soğan özderi özderin sendirip özgelerdi de bodan etuge barın salıp jantalasıp jür. Könbegenderin qanğa boyauda.
Atam Qazaqtıñ sözdik qorındağı «Time oğan», «Neñ bar onda», «Basqağa tiseñde «O»-ğan time» deytinderiniñ sırı osı.
Qorıtındı: «O» tañbası alğaşqı «Ad» qauımı, Kün (ot) jäne Säbi (näreste, balapan) degen mağına beredi. Mine osı qağidağa säykes «O»-ğan (otqa) jolama küyip qalasıñ, «O»-ğan (säbige, närestege jäne sonımen qatar qaraşañıraqqa) time, «O»-dan aulaq jür, Ne aytsañ da «O»-dan basqasın ayt, yağni alğaşqı Atalarğa til tigiz be t.t. delinedi.
Säbi bir jastan jaña asıp, ekige şıqtı «O»-ğan tiyuge bolmaydı. Eki qazaqtıñ sandıq atauı, olar adami qasiettiñ eñ biik şıñına şıqqandar. Olarğa da tiyuge bolmaydı.
On segizdiñ dıbıstıq tañbası «O» men belgilenip, Adaydıñ Kün (Qwdayke men Mwñal) tañbasın körsetip twr.
On Jeti men On segiz Aday Bwzaudıñ sandıq atauı. Adamzat tuıstığınıñ bölinui osı On segizde jalğasın taptı.
On toğız - Mwñal Tobış.
On toğızdıñ tañbası «Ö» – 1.Öb, 2.Ög, 3.Öz, 4.Öy, 5.Ök, 6.Öl, 7.Öm, 8.Ön, 9.Öñ, 10.Öp, 11.Ör, 12.Ös, 13.Öt, 14.Öu,15.Öş. Barlığı 15 tübir söz. «O» men «Ö» egiz. Ayırması «O»-nıñ ortası şabılğan (kesilgen, bölingen), yağni arasına şekara qoyılğan. Ejelde bäri toğız-toğızdan eseptelgen. «O» men «Ö» siyaqtı toğız-toğız ben köbeytu sanı da egiz bolıp twr. Özderiñiz körip otırğanday, «O» men «Ö» dıbıstarında 15/15 bolıp 30 tañbanıñ tepe-teñdigi saqtalğan, tura Kieli Qwrannıñ jazbaları siyaqtı. Demek, Qazaqtıñ Alıp biin de (Älippe), Qwrandı da Wlı Jaratuşı-Allatağala osı jüyemen jibergen. Mannıñ balası üş jasta.
Tobıştardıñ da dıbıstıq «Ö» tañbası atına say jasalğan. Künniñ ortasın ekige bölip twr. Mağınası, birinşi Semitter Jemeneylerden nağaşılı, jiendi bir el bolıp «O» kün tañbanı iemdendi. Jiender şekten şığıp ketkende Tobıştar tañbanıñ ortasın bölip tastap, adam Atadan jalğasıp kele jatqan älemdik tärtipti qayta ornattı.
Jiırma – Ji (jina, jinama), ır (ir, iri, bir (birinşi), pir (wstaz), qır, jır, sır), jiır (bükte) jäne «ma (Man)» degen birikken sözderden twradı. Bügingi mağınası eki on metrlik wzın zattı jiırıp, eki büktep jinau, osınıñ balama mağınası eki ondıqtı qosıp jinau degen wğım beredi.
Jiırmanıñ negizgi mağınası wl men qızdan tarağan, yağni Nağaşı men Jienniñ eli degen söz. Jiırma men Jienniñ «Ji» degen bir tübirden bolatını osıdan.
Joğarıda aytqanımızday, bir sanı Adaydıñ eki balası Qwdayke men Kelinberdi (birinşi buın), yağni Adam, eki sanı qazaqtıñ sandıq atauı bolsa, on sanı solardıñ qaraşañırağı Mwñaldıñ (Mwñal oşaqtıñ) sandıq atauı. Sonda Mwñal eki eselenip Äz atanıñ Qazaq atanğan wrpaqtarın (halqın) qwrap otır.
Jiırmanıñ tañbası «P» – Pa, Pä, Pe, Pi, Po, Pw, Pü, Pı, Pi. Barlığı 9 tübir (buın) söz. Topan sudan keyingi Mannıñ balası bes, yağni perişte jasta. Nağız pişpe jasaytın jas. Aday atadan bastağan da jiırma jasta. Bozbala men Qız bala jiırmağa şığıp, pisip, jetilip twr. Mañğıstaulıq Adaylar «P» -nı Qosaylardıñ bosağa tañbası dep te ataydı. Sebebi, topan suda aman qalğan az elge «bosağa» bolğan solar bolatın. Qoñırattardıñ da tañbası osı. Qosay men Qoñırattıñ «Qo» degen bir tübirden bolatını da osıdan. Kiiz üydiñ işke kirer esigi twrğan jerdi bosağa dep ataytındarı da osıdan.
Jiırma bir – Qaz Aday.
Jiırma birdiñ dıbıstıq tañbası «R» – Ra (Kün Qwdayı), Ras (Allanıñ sözi de ras, özi de ras), Rahmet (Rizaşılıq bildiru), Rä (Räsim), Ru (Ata). Bwl Mannan bastalğandağı besinşi buınnıñ tañbası, yağni Mannıñ wrpağı bes jasta. Osı jasta säbidiñ tili «R» keluge tiis.
Jiırma eki – Äz Qazaq.
Jiırma ekiniñ tañbası «S» - sözdiñ qay jerinde qoldanılsa da «Saq, Saqtar» degen mağına beredi. Mısalğa, bärimiz biletin «Sağa» degen sözdi alayıq. Sağa – ağın sudıñ bastau alatın sağası. Osığan säykes Qazaqta «Su aqpaytın ba sağadan, söz bastalmaytın ba edi ağadan» degen maqal bar. Sağanıñ tolıq mağınası Saq Ağa.
Salt – Ata saltı. Bası Atanı sıylaudan bastalıp, artı äkeni, ağanı jäne ärbir qazaq balası özinen ülkenderdiñ bärin sıylaumen jalğasadı. Men qazaqpın degen janğa bwl qağida özgermeydi.
«S» tañbası, Adaydıñ ekinşi buınındağı Aydıñ beynesi. Birinşi buındağı Adtıñ tañbası Til men Jebe. Mañğıstau zirattarında baqilıq bolğan eri men äyeline bir kesene salınsa, Jebe men Ay tañbasın qatar saladı. Bwl osı ziratta eri men äyeli jerlengen degendi bildiredi.
Bwl tañba da, atına zatı say jasalğan. Birinşi ondıq ta (on birdi qarañız) Ata twrsa, ekinşi ondıq ta Ana (Ay) twr.
Jiırma üş - Äz Qosay.
Jiırma üş sanında - üş sanı, yağni Qosay Ata esimi 3 ret qaytalanıp 9 sanın qwrap twr.
Jiırma üştiñ dıbıstıq tañbası «T» - sözdiñ qay jerinde qoldanılsa da tolıp, tolıstı, endi özgermeydi degen mağına beredi.
«T» - 1.Tab, 2. Tağ, 3.Taj, 4.Taz, 5.Tay, 6.Taq, 7.Tal, 8.Tam, 9.Tan, 10.Tañ, 11.Tap, 12.Tar, 13.Tas, 14.Tat, 15.Tau bolıp mwnda da 15/15-ti qwraydı. Bärin tügel taldap jatpay-aq, tek qana bir mısal keltire keteyin: Üşinşi bolıp twrğan «Taj» degen tübirden tajaldan basqa söz jasalmaydı. Nege? Sebebi, üşinşi buın wrpaq Nwq payğambar zamanında topan suğa qarıq bolğan.
Tağı bir mısal: Bükil älem elderinde Karta oyını degen oyın bar. Osı oyında «Twz»-dıñ barlıq kartağa bas bolıp, bärin basatını osıdan.
«T» tañbası wldıñ (bala) tolısqanın bildirip, wltqa aynaldırıp twr; süt – su ağarıp, sütke aynalğan; ört – janıp ketken, eşteñe qalmağan; jılt – körindi de joq boldı; bwlt – bu jinalıp bwltqa aynalğan t.t. bolıp kete beredi. Mine «T» dıbısı osılay söyleydi.
«T» tañbası Man Atadan sanağanda jetinşi buın. Bwl aldıñğı jetinşi buın Bwzau-Jemeneydiñ tolıp, tolısuı. Astıñ atasın «Twz» dep ataytınımız osıdan. Bwz ben Twzdıñ tübirles bolatını osıdan.
«T» tañbası atına say jasalğan. Baqannıñ üsti beynelep aytqanda taspen bastırılğan. Bwl «T»-ğa jetu dünieniñ şegi, arı qaray asa almaysıñ degen söz.
Jiırma tört – Äz Qwnanorıs.
Dıbıstıq tañbası «Ü» - ülpildep twrğan üki (dombırağa, säukelege tağıladı), ükimet, ükim etu jäne şañıraqtı köteretin baqan. Ük (Wq) – Nwq payğambar atamızdıñ söz tübiri. Bwl topan sudan keyingi Nwq ata wrpaqtarınıñ qauımı. Atasınıñ atın Ükige baladı. Bizden basqa eşbir el öz bilikterin ükimet dep atamaydı.
«Ü»-den bastalatın tübir sözder: 1.Üb, 2.Üg, 3.Üd, 4.Üz, 5.Üy, 6.Ük (Üki, Ükaşa Ata), 7.Ül, 8.Üm, 9.Ün (Kün), 10.Üñ, 11.Üp, 12.Ür (Tür, Türik), 13.Üs, 14.Üt, 15.Üş. Barlığı 15 tübir söz. 30 tañbanıñ teñ jartısı.
Arnayı köñil audaratın jağday, besinşi buında bügingi Wlı Jüz Üysinniñ, altınşı buında Nwq payğambar qauımınıñ, toğızınşı buında Kün qağanatınıñ, onınşı buında Mwñal-Monğoldıñ, on ekinşi buında Türiktiñ negizi qalanıp twr.
Jiırma bes – Qaz (Äz) Aqpan.
Dıbıstıq tañbası «U». Bwl bizdiñ bügingi sözdik qorımızda atauı bir-aq dıbıstan twratın «U» (sırın bilmegen adamğa ziyandı, bilgen janğa däri retinde qoldanılatın ulı zat); Eki dıbıstan twratın, bükil ğalamnıñ (tabiğattıñ) eñ köp mölşerin qwraytın swyıqtıq atauları Su, Bu, Şu, nemese osı suğa baylanıstı Ju, Juu; El men jerdi qorğaudağı, ar men namıstıñ eñ biik simvolı Tu men Jalau, Qalıñ, öte köp degen mağına beretin Nu (nu orman); Sudağı balıqtı qarmaq nemese şanışqımen bir-birlep wstaytınday emes, tonnalap wstaytın Au, Qaratpa sözder Äu, Eu, Ou; Öte joğarı jıldamdıqtı bildiretin Zu; Ata-tegiñdi bildiretin Ru, Qazdıñ balaması Qu (Qumandar); Üş dıbıstan twratın Tau, Sau, Bau (bau-baqşa, jip), Quu, Buu, Juu, Tuu, Aru, Oru t.t; Alau, Atau, Swlu, Toru, Joru, Qoru, Qaru, Solu, Adgu, Adlu t.t; Jalau, Tarau, Qarau, Qwrau Aru, Aruana, Aruaq t.t. bolıp tabıladı. Demek, eñ alğaş udı oylap tauıp, onıñ dämin tatıp, oğan «u» dep at qoyğandar, Adam ata wrpaqtarınıñ ösip-önip, Ata wrpaqtarına, yağni ruğa bölinui, alğaşqı rulıq tañbanı oylap tauıp, yağni runa jazbasın düniege äkelgender, alğaş tu kötergender, bütkil jer betindegi tirşiliktiñ negizgi közi su ekendigin tanığandar, uaqıt öte kele bir-birinen alıstap ketken rulardıñ bastarın biriktirip Qu dep atap, «Aqqu menen Qaz egiz, Aday menen Taz egiz» degen maqaldı düniege äkelgen osılar.
Demek, «U» – kez-kelgen qimıl ärekettiñ soñı, yağni şırqap şığar şıñı. Mısalı, «U» işseñ ölesiñ, baru, kelu, ketu, şığu, tosu, kesu, jetu, bolu, ölu t.t.
Älemdik Qazaq qoğamınıñ Aqiqatqa Ata, özge elderge Ağa bolğanın bildiredi. Qazdıñ ekinşi buınındağı «Aq» - tıñ sırı osı. Allanıñ jolı aqiqat. Aqiqat bäriniñ şıñı. Odan wlı joq.
Jiırma altı - Äz Balıqşı (Alaş, Altı Alaş).
Dıbıstıq tañbası «W» – 1.Wb, 2.Wğ, 3.Wd, 4.Wj (Wjım), 5.Wz, 6.Wq (Nwq), 7.Wl (Wlı), 8.Wm (Wmay Ana), 9.Wn, 10.Wñ (Wñğı), 11.Wp, 12.Wr (Wran), 13.Ws (Qws), 14.Wt, 15.Wş. Barlığı 15 tübir söz. 30 tañbanıñ teñ jartısı.
Endi osı jerde asa köñil audaratın jağday, 12-şi (qazaqtıñ qaraşañırağı On eki ata Baywlı) bolıp twrğan «Wr» degen tübirden jasalatın Wra (Ura) men Wrandı qosıñız. Sonda, bizderdiñ bügingi sözdik qorımızdağı Wr, Wra, Wran (körşi eldiñ «Ura, Ura» dep jürgenderi osı söz) degenimiz Şumerlerdiñ (mayalardıñ) alğaşqı patşalarınıñ esimderi. Qwrannıñ da söz tübiriniñ «Wran» bolatını osıdan. «Wr»-dıñ aldına «T» tañbası qoyılıp, Twr, Twran atanıp jürgenderi de osıdan. Qazaqtıñ «Tügel sözdiñ tübi bir, Tüp atası Mayqı bi» deytinderi de osıdan. Söz tübiri (öz tübi) jañılıspaydı.
«W» dıbısı (3.Wd qauımı, 6.Wq (Nwq payğambar) qauımı, 7.Wl (Wlı), 10.Wñğı (özek), Mwñal (Moñğol) - Mannan sanağanda onınşı buın wrpaqtıñ sandıq atauın beredi. Demek, Mwñal tek qana Adam atanıñ emes, Man atanıñ da qaraşañıraq iesi.
Jiırma jeti - Äz Bwzau (Jemeney).
Dıbıstıq tañbası «H» – Ha, He, Hä. Barlığı üş tübir söz. Söz arasında Qahar, Qaharlı, Qaharman, Aha, Ehe, Häm bolıp kezdesedi. Üş sanı Nwq payğambardıñ tegi Qosay ruınıñ sandıq atauı. Sonımen qatar, Adam Atanıñ qaraşañırağın wstap, qasietti jeti sanı atauın iemdengen Jemeneylerdiñ de atauın beredi. Ärine solay, adamzattı tügel joyıludan aman alıp qalğan Qosay Nwq pen Qaraşañıraqtı wstap qalğan Jemeneylerden asqan Qaharman boluı mümkin be? Mine qazaqtıñ eşbir elde joq, osı erekşe «H» dıbısı Nwq payğambar qauımınıñ qazaqtıñ Ana tilinde söylegenin ayşıqtap körsetedi. Osı üş sözde, Qosay atamızdı Nwq payğambarday wlağattı wldı düniege äkelip, tärbielegeni üşin «Qaharman» dep wlağattau, «Aha, Ehe» dep olardıñ erligine süysinu jäne olardıñ artınıñ «Häm» dep jalğasıp jatqanın körsetu bar. Qayran atalarım! Tarih jazsañ osılay jaz. Bwdan asqan danalıq bolar ma? Sol üşin de ğoy, Sizderdiñ Qas bi (Kaspiy) atanıp jürgenderiñiz.
Qazirgi latın äribine ötuge baylanıstı wsınılıp jürgen jobalardıñ eşqaysısın da bwl tañba körsetilmegen. Bwl dwrıs bolmaydı. Bwl tañba qaluğa tiis. Mwnı qospay alıp tastau, bwl ejelgi atalarımızdıñ Altın ärippen jazılğan wlı tarihınıñ bir parasın jırtıp alıp, otqa laqtırğanmen birdey dünie.
Jiırma segiz - Äz Bwzau (Semey).
Dıbıstıq tañbası «Ş» – 1.Şa (şaq, şam, şar), 2.Şä, 3.Şe (şek, şekara), 4.Şi, 5.Şo, 6.Şö (şöp), 7.Şu, 8.Şw (şwbar, ala şwbar), 9.Şu, 10 Şş (tınış), 11.Şı (şır etip jarıq düniege kelu, sırtqı düniege şığu), 12.Şi (işi, işke qayta kiru). 12 tübir (buın) söz. Qazaqtıñ (Altı Alaştıñ) qaraşañırağınıñ ieleri 12 ata Baywldarınıñ sandıq atauın berip twr.
Bası joğarı qarağan üş tarmaq «Ş» tañbası - qazaqtıñ üş arısı Üş Jüzdiñ, Nwq payğambardıñ üş jaqqa ketken üş wlınıñ, Alşınnıñ üş balasınıñ t.b. üş sanına qatıstı barlıq balama wğımdarın beredi. Sonımen qatar, bwl tañbada Atam Qazaqtıñ älemge äygili «Til tañbasınıñ da» beynesi bar. Ejelgi batıstıqtardıñ Bizdiñ atalarımızdı «YAzıçniki», yağni «Til tañbalılar» dep jazğandarınıñ sırı osı.
Jiırma toğız – Äz Tobış.
Dıbıstıq tañbası «I» – balası, wrpağı, (wlı, qızı), ömirdiñ jalğası.
Otız – Otız Qaz Adaydıñ sandıq atauı. Ot (Od-Ad qauımınıñ balama atauı) jäne ız (qız) degen birikken sözderden twradı. Üş sanınıñ Qosay atamızdıñ sandıq atauı ekendigin joğarıda aytqanbız. Otız – üş eselengen onnıñ jiıntığı.
Qosay Adaydıñ Qwdaykesinen taraytın eki balanıñ kişisi bolğandıqtan kenje balanıñ qaraşañıraq iesi delinetini osı Qosay atamızdan bastaladı. Osıdan beri qaray kenje bala qaraşañıraqtıñ, yağni Adam ata ot jaqqan oşaqtıñ iesi atalıp keledi. Bügingi bükil älem elderiniñ qaraşañırağı men oşağı qazaqtarda.
«O» tañbanıñ özi bılayşa söyleydi.
O – tañbası «Kün», şañıraq jäne «Säbi (näreste)» degen mağına beredi. Aqiqatında bwl
ejelgi Künderdiñ, yağni Qu men Ün-derdiñ tañbası. Qu - Qu Aday äke (Qwdayke) yağni Atası), al «Ün (Wñ)» (Mwñal), Adaydıñ kenje nemeresi degen mağına beredi. Bwl jerde Aspandağı Künge «Kün» dep at qoyğan Wlı Atalarımızdıñ avtorlıq qwqığı saqtalıp twr.
Bas kiimmen oynauğa bolmaytını siyaqtı, «O» men de, Kün men Säbiden jäne olardan da basqa O-dan bastalatın barlıq wğımdardıñ barlığımen de oynauğa bolmaydı. O-dan bastalatın wğımdar: Ot, Oq-däri, Oqtwmsıq, Oba (auru), Oba (mola), Omarta (bal arası), Omırau (anamızdıñ tösi), Or, Oramal, Otan, Otbası, Odaq pen Bodan, yağni Otan jäne Odaqpen oynasañ bodan bolasıñ dep twr. Şınında da, Odaqpen oynauğa bolmaydı. Odaqtıñ qanday bolatının keşegi Keñester odağı kezinde körgenbiz. Qazirgi Kedendik odaq, Euro odaqtar tüptiñ tübinde sol bwrınğı «şıqqan» jerimizge qayta aparuı äbden mümkin. Bwnday jağdaylar bwrında da san ret bolğan. Äytpese bizdiñ sözdik qorımızda «Bodan» degen söz bolmağan bolar edi. Sebebi, äldi men älsiz, yağni az halıq pen köp halıq jäne mädeni damu deñgeyleri är türli elder teñ därejede Odaq bola almaydı. Bwl qarapayım adamnıñ, wrınşaq, zorlıqşıl adamdarmen joldas (saparlas) bolğanımen birday dünie. Tentektiñ aldınan «köp asqanğa, bir tosqan şıqqan» kezde qosaq arasında bosqa ketesiñ. Bügingi sankciyağa ilinip, dağdarısqa wşırap jatqanımız osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı bolmaq.
Atam Qazaqtıñ sözdik qorındağı «Time oğan», «Neñ bar onda», «Basqağa tiseñde «O»-ğan time» deytinderiniñ sırı osı.
Qorıtındı: «O» tañbası alğaşqı «Ad» qauımı, Kün (ot) jäne Säbi (näreste, balapan) degen mağına beredi. Mine osı qağidağa säykes «O»-ğan (otqa) jolama küyip qalasıñ, «O»-ğan (säbige, närestege, yağni qaraşañıraqqa) time, «O»-dan aulaq jür, Ne aytsañ da «O»-dan basqasın ayt, yağni alğaşqı Atalarğa til tigiz be t.t. delinedi.
«T» tañbası sözdiñ qay jerinde qoldanılsa da tolıp, tolısqan «wl», al ekinşi buındağı «ız» - Qız degen mağına beredi.
Arı qaray otız bir, yağni Äz Aday, otız eki – Äz Qazaq, otız üş - Äz Qosay, otız tört – Äz Qwnanorıs, otız bes - Äz Aqpan, otız altı - Äz Balıqşı, otız jeti - Äz Jemeney, otız segiz - Äz Semit, otız toğız - Äz Tobış boladı.
Otızdıñ dıbıstıq tañbası «İ» - bwl dıbıs-tañba da ejelde qazirgi «ovtar» men «içterdiñ» ornına qoldanılğan «N» (Nwralin, Nwrtazin, Sarin t.t.), «i, y, ı» tobına jatadı.
Qazaqtıñ 30 dıbıstıq tañbasınıñ bes tañbası: 10.I, 11.Y, 16.N, 29.I, 30.İ balası (wlı, qızı), wrpağı degen mağınası bar. Bwl adamzat ğwmırınıñ üş kezeñindegi wrpaqtarı degendi bildiredi.
Birinşisi, (10.I, 11.Y) eñ alğaşqı Ad qauımı, yağni Künniñ (Qu – Qu Aday äke (Qwdayke) men Ünniñ (Mwñaldıñ) wrpaqtarı degen söz.
Mısalı: Aday - Adam atanıñ wrpağı (wlı, balası, qızı), yağni atamızdıñ qaraşañırağınıñ iesi degen qağidağa säykes Jarı Aday, Jajir Aday, Qoja Ahmet Yassaui, qajı Qwsayın Şirazi (Yassaui kesenesin saluşı şeber), Ahmet Iugineki (ädebiet tarihında «Şındıq sıyı» dastanımen mälim), Äbu Näsir Äl (Al) Farabi, Hakim Tarazi, Mahmud Qaşqari, Äl Buhari, Äbu Rayhan Äl Biruni, Hakim ata Süleymen Baqırğani, Älişer Nauayi, Firdausi (Şahnama), Äbdirahman Jämi (parsı-täjik ädebietiniñ klassigi), Mwhammed Şaybani (Joşı hannıñ wrpağı), Sayfi Sarayi, Haydar Razi, Qadırğali Jalayri, Fazlallah ibn Ruzbihan Isfahani, Mwhammed Haydar Dulati, Qaşqar hanı Äbubäkir Dulati t.t. bolıp esim sözdiñ söz soñı, «i», «y» dıbıstarımen ayaqtalsa, wlı, balası, wrpağı degen mağına berip twr. Osı jerde säl de bolsa ötken tarihtan habarı bar adamdardıñ esine sala keteyin ejelgi, äsirese bizge köbirek belgilisi orta ğasırlıq wlı ğwlamalardıñ barlığınıñ derlik ata tegi osılay jazılğan. Bwl qağida qazaqta küni büginde qoldanısta bar. Mısalı, Mwstafa Şoqay, Änes Saray, Halipa Altay, Islam Jemeney, Sabır Aday, Ordalı Qosay, Aqılbek Jemeney, Twñğışbay Al Tarazi, Qayrat Mami... Demek adam esimderiniñ qay-qaysısına da «i, y» äribin jalğasaq wrpağı degen mağına berip twr.
«Fizuli, Şämsi, Säyhali
Nauai, Sağdi, Ferdausi,
Qoja Hafiz – bu hämması
Medet ber şağiri ferdiyad,» degen Abay atamızdıñ sözinde, özderiñiz körip otırğanday attarı atalğan altı aqınnıñ esimderiniñ soñı «i» dıbısımen ayaqtaladı da, soñğı Qoja Hafizde atasınıñ esimi birinşi, ekinşi bolıp öz atı aytıladı.
Ekinşisi, (16.N) Nwq payğambarğa deyingi Adam Ata men Aua Ana wrpaqtarı degen söz.
Mısalı, Nwq payğambar negizin qalağan Man Ata qauımı - Adam Atanıñ wrpağı degen qağidağa säykes, ejelgi Twran älemindegi ata-tektiñ jazıluınıñ tağı bir nwsqası Raşid-Ad-Din (Parsı (Iran) eliniñ bileuşisi Qazan hannıñ bas uäziri, Şıñğıs hannıñ tikeley wrpağı, orta ğasırlıq tarihşı), Abu Omar Minhadj-Ad-Din Osman ibn Siraj-Ad-Din Al-Djudjani (orta ğasırlıq tarihşı), Ala-Ad-Din Mwhammed Horezmşah, onıñ wlı Jelal-Ad-Din swltan, Orta ğasırdağı Sırdariyadan İlege deyingi aymaq ämiri Bolatşınıñ inisi Kamar-Ad-Din Dulati, osı Bolatşınıñ bauırı Şamıs-Ad-Din Dulati, Otırar qalasınıñ bileuşisi Qayır hannıñ uäziri Dadır-Ad-Din Al-Amid, Bahau-Ad-Din Nakşband, Najm-Ad-Din Kubra, onıñ mwrageri Altın Orda bileuşisi Berke hanğa tikeley wstazdıq etken Bwharada twrğan şeyh Saif-Ad-Din Baharzi, ortağasırlıq mwsılman ğwlaması Nwr-Ad-Din Horezmi, Sadır-Ad-Din (keybir derekterde bwl atamızdı Baba Tükti Şaştı Äzizdiñ şın atı delinedi), imanğa kelip, şariğattı moyındağan wlı mwñal bileuşisi Özbek hannıñ ruhani tärbieşisi Nwğman-Ad-Din Al Horezmi, öz zamanınıñ wlı taquası atalğan Jälel-Ad-Din As Samarkandi, ataqtı oyşıl, aqın, qolbasşı Mwhammed Zakir Ad Din Babır, älemge äygili «Zafar nameniñ» avtorı Şaraf Ad Din Äli Iäzdi, Beket atanıñ wstazı Baqır Ad Din Mwhammed t. t. bolıp jalğasıp kete beredi. Osı esimderdegi Ad (Ad qauımı, yağni qazirgişe aytqanda osı qauımnıñ qaraşañırağınıñ iesi Aday, Al, (Alaş, Alşın), As (Alaştıñ laqap atı) al Dinge kelsek, bükil qazaqqa Din degen wğımdı engizgen osı atamız. Bwl jaylı Qıtay jılnamasında adamdarı attıñ qwlağında oynaytın Di taypası, Dinlin' eli jaylı derekter bar. Parsı (Iran) tarihı olardıñ negizin qalağandardı Mad (Man Aday M.Q.) taypalarınıñ wrpağı Diaku dep hattağan. Olardıñ esimderiniñ soñına jalğanğan «N» äribi, bastauın Man atamızdıñ atınan aladı, soğan säykes balası, wlı, qızı, wrpağı degendi bildiredi.
Bwl atamızdıñ esimi Mañğıstauda (Beyneu audanı) Diyar degen atpen jer jäne eldi meken atauında saqtalğan.
«Qıtay tarihındağı qıtaylıq emes soltüstik bes taypa memleketteriniñ (b.z.b. 304-439) qwrıluına Hwn men Üysinniñ, olardıñ tarmaqtalğan türki taypalarınıñ birlestikteri (syunnu, cze, syan'bi, di, syan) qatıstı, ärine olardıñ atauı Qıtay transkripciyasımen jazılıp keledi, şatıstırmas üşin tüp nwsqağa süyengen dwrıs qoy (k. Materialı po istorii koçevıh narodov v Kitae. 111-Ü vv. M.,1989) (B.K.Albani «Qazaqiya» Almatı. 1998. 46 bet). Bwl esimder qazaqta küni büginde de qoldanıladı. Biraq mağınası özgeriske wşırağan. YAğni üş wrpaqtıñ (tegi, öz atı jäne äkesiniñ) attarı bir esim bolıp şıqqan. Mısalı, Nasıraddin, Asamaddin, Aluaddin, Alqamaddin, Şayqımaddin, Nağımaddin, Salehaddin, Sırajaddin...
Üşinşisi, (29.I, 30.İ) Nwq payğambardan keyingi Alaştıñ (Altı Alaştıñ) wrpağı. Bwl bügingi wrpaq. Ejelgi qazaqtardıñ Alaş, Alşın, Altı Alaş, dep auızdarınan tastamaytındarınıñ sırı osı.
Mısalı, Toqtamıs Jarı, Äkim Tarazı, Börte Böri, Äbubäkir Kerderi, Qadır Mırza Äli t.t.
Tarih tağlımı: Ejelgi Qazaq Alıp bii (Älippesi) jat jwrttıñ ıqpalına say qalay bolsa solay kirme sözderdiñ ıñğayına qaray jasala salğan dünie emes. Älippe men sandar qatar öriledi jäne adamzat tarihınıñ damu kezeñin öteden de öte däldep twrıp körsetedi. Bwl qağidadan eş ayrıluğa bolmaydı.
Ejelgi batıs äleminiñ ğalımdarı özderin keremet bilgirmiz dep, qart qazaqtı özderine qarağanda bilimsiz kem sanap, sauatsız jabayılar (varvarlar) dep jazıptı. Al, özderi küni keşegi qazaqtıñ bes jasar balası da biletin dünielerge bilimderi jetpegen. Olarda, olardıñ bügingi wrpaqtarı da mwnday dünieni jasamaq tügili, jasalıp twrğan dünieni tüsinuge de sanaları (aqıldarı men bilimderi) jetpey keledi. Äñgimeniñ aşığın aytqanda, batıs ğalımdarı endi mwnıñ sırın özdiginen eşqaşan bile almaydı. Sebebi, olar bwl sırdıñ qwlpın aşatın kiltin (kodın) äldeqaşan joğaltıp alğan. Ol qazaqtıñ «ANA TİLİ». Basqa tilmen älemniñ şejire-tarihı men qwpiyaları eşqaşan aşılmaydı.
Ejelgi Qazaq Alıp biinde (Älippesinde) 30 dıbıs-tañba bar. Olar: 1.A,Ä,E, 2.B,P, 3.G,Ğ,K,Q, 4.D,T, 6.J,Z, 7.I,Y,I,İ, 8.L, 9.M, 10.N,Ñ, 11.O,Ö, 12.R, 13.S,Ş, 14.U,W,Ü, 15.H. bolıp, 15 topqa bölingen. Qazaq Alıp biiniñ keremeti, barlıq tañbalar osılay 15/15 bolıp ornalastırılğan.
Alaş arıstarı Alıp bidi (Älippeni) osılay jasağan. Alaş Arısı Ahmet Baytwrsınov Atamızda biz qoldanıp jürgen soñğı Älippeni de osı qağidağa say jasağan. Al, Sizderdiñ osılay jasau qoldarıñızdan kele me?
Kirme äripter: v, e, f, h, c, ç, ş, ', ', e, yu, ya barlığı 12 ärip. Tañbağa reforma qajet. Biraq ol tek qana mına artıq twrğan 12 tañbanı alıp tastau üşin.
Qazaqtıñ-ärip tañbalarınıñ ret sanı Adamzat balası men olar qwrğan elderdiñ düniege kelu, eseyu, jäne onıñ Ata saltınıñ (Ata zañınıñ) jäne älem elderi tarihınıñ qalıptasu kezeñin körsetedi.
Otız sanı arı qaray otız bir, yağni Äz Aday, otız eki – Äz Qazaq, otız üş - Äz Qosay, otız tört – Äz Qwnanorıs, otız bes - Äz Aqpan, otız altı - Äz Balıqşı, otız jeti - Äz Jemeney, otız segiz - Äz Semey, otız toğız - Äz Tobış bolıp şığadı.
Qırıq – Qır jäne Iq degen eki birikken sözden twradı. Qır – şartaraptı alıp jatqan biik jer. Iq – su (jayıq – jay ağatın su), qwdıq – qwt (taza) su, qayıq – su kebisi, ıq (ığu) – tömen qaray aqqan su siyaqtı maldıñ ıqqa (jeldiñ ötine) qaray ığuı t.t. Sonda bwl sannıñ negizgi mağınası eldiñ aua jayılmay, «Bir jağadan bas, bir jeñnen qol» şığaruı.
Tört sanı Qwnanorıstardıñ sandıq atauı ekendigin joğarıda aytqanbız. Sonda Qwnanorıs on eselenip Äz atanıñ Qazaq atanğan wrpaqtarın (halqın) qwrap otır.
Qazaqta «Qırıqtıñ biri Qıdır» degen söz bar. Bwl jerde osı tört buın wrpaqtan şıqqan Nwq payğambar atamızdıñ esimi ayqın meñzelip twr. Sebebi, Nwq atamız bükil eldi aralap, jamandıq ataulıdan jerkenip, mwsılman boludı uağızdadı. Mwsılmandıqtı moyındağandarı Nwq atamızdıñ kemesine minip, topan sudan aman qaldı, moyındamağandarı ajal qwştı.
Bwlardan bölek, Ata-Babalarımız twrmısta da atqarılatın salt-joralğılardı osı «qırıqpen» qiyulastıradı. Mısalı, düniege kelgen näresteni qırıq künnen soñ qırıq qasıq suğa şomıldıru, qaytıs bolğan adamnıñ qırqın beru, tağısın tağılar… Osı sındı ädet-ğwrıptarımız ben joğarıda atağanımızday, qırıqqa qatıstı mañızdılıqqa bay, astarlı sözderdiñ eski däuirlerden beri kele jatqandığın eske alar bolsaq, atam qazaqtıñ Islam dinin ejelden wstanıp, dästürin dinmen astastırıp, baylanıstırğanın jäne osı qırıq sanınıñ tikeley qazaqtıñ rulıq şejire-tarihına qatıstı ekenin wğamız. Sonda qırıq sanı topan suğa qarıq bolğan aldıñğı on eselengen üş buın wrpaqtı (Qwdayke köşin) jäne sol apattan aman qalıp ösip, örbigen jaña buın Qwnanorıstardı körsetip twr.
Qayıp Eren Qırıq Şilten atanğan äulie atalarımızdıñ (qorımı Mañğıstau da ornalasqan) san mıñdağan jıldardan beri auızdan tüspey, äspettelip kele jatuınıñ bastı sırı osı.
Qırıq sanınıñ atauı Mañğıstaudıñ Qırında (Üstirtte) düniege keldi. Bwl öñirde Adam balası alğaş ret Wlı Jaratuşı Allanı tanıdı. Soğan säykes olar üstiñgi jwrt (Üstirt), yağni biikte twrğan qırdıñ halqı atandı.
Qıdır (qıdıru) men köşu (köşpendi) – sinonim. Köşpendi qazaq halqı bükil älem elderin özderinen bölip, enşi berip, bölek şığarıp otırdı. Qıdırıp (köşip) jürip älem elderine ädilettiñ, adaldıqtıñ, jaqsılıqtıñ eñ ozıq ülgisin körsetti.
Bizdiñ osı qırımızdan bölinip, osı attı iemdenip bölek el bolğandardıñ biri qazirgi qırğız halqınıñ ata-babaları. Qırğız qısqartılğan söz. Tolıq mağınası Qırıq oğız (Qırıq qız). Qırğızdar qazaqqa jien boladı. Jien dep, qızdan tuğan wrpaqtardı aytadı. Mañğıstauda «Qırıqqız» dep atalatın jer atauı küni büginde de bar. Soltüstik Üstirtte. Onı jwrt Qırığız, Qırğız dep te atay beredi.
Adam ata wrpaqtarı bir elge (memleketke) birikkeli beri, ol el Az (Qaz) atalıp taudan tömen sarqırap aqqan suday bolıp, sol ejelgi atalar salğan jolmen keledi. Demek, qırıq sanı da Äz (Qaz) atamızdıñ sandıq atauı.
Arı qaray qırıq bir, yağni Äz Aday, qırıq eki – Äz Qazaq, qırıq üş - Äz Qosay, qırıq tört – Äz Qwnanorıs, qırıq bes - Äz Aqpan, qırıq altı - Äz Balıqşı, qırıq jeti - Äz Jemeney, qırıq segiz - Äz Semit, qırıq toğız - Äz Tobış bolıp şığadı.
Elu – el jäne u. Bes eselengen onnıñ jiıntığı. El - Aday atanıñ eki balası Qwdayke men Kelimberdiniñ Aqiqatqa jetken wrpaqtarınıñ jiıntıq atauı. Qu – Qwdayke atamızdıñ, al El – Kelimberdi atamızdıñ esimderiniñ söz tübirleri, soğan säykes Qu men El osı eki atamızdıñ «azan şaqırılıp» qoyılğan esimderi.
Balaması, eli (wzındıq ölşemderiniñ bası) bir eli, eki eli, üş eli, tört eli, bes eli. Elimen sanau mine osı bes elimen bitedi. «Elu erdiñ jası» arı qaray alpıs qarttıq ömirge jalğasıp ketedi.
U – Kez-kelgen qimıl ärekettiñ soñı. Mısalı, «U» işseñ ölesiñ, baru, kelu, ketu, şığu, tosu, kesu, jetu, bolu, ölu t.t. Elu – eldiktiñ eñ biik şıñı. Bir Atadan tarağan wrpaq ruğa, ru elge aynaldı, yağni Aday atamızdıñ eki balası Qu men Elden tarağan wrpaq basında bir rulı elge, artınan uaqıt öte kele köp rulı elderge aynalıp ketti. Uaqıt toqtamaydı. Sol bir Atadan tarağan wrpaq äli jalğasıp köbeyumen keledi. Biraq, qaraşañıraq ieleri sol alğaşqı atalarımızdıñ esimderin sol küyinde saqtap bügingi künge jetkizdi. Demek, elu sanı da Äz (Qaz) atamızdıñ sandıq atauı.
Bes sanı Aday Aqpannıñ, yağni aqiqattıñ atasınıñ sandıq atauı ekendigin joğarıda ayttıq. Bwl jerde sol aqiqat on eselenip, aqiqattıñ şıñına şığıp, bir rulı Elge aynalıp, eldiñ soñına jalğanğan «U» tañbası bir Ata wrpaqtarınıñ elge aynaluınıñ tolıq ayaqtalğan nätijesin ayqındap twr. Atam Qazaqtıñ «Elu jılda el jaña» deytinderiniñ sırı osı.
Arı qaray elu bir, yağni Äz Aday, elu eki – Äz Qazaq, elu üş - Äz Qosay, elu tört – Äz Qwnanorıs, elu bes - Äz Aqpan, elu altı - Äz Balıqşı, elu jeti - Äz Jemeney, elu segiz - Äz Semit, elu toğız - Äz Tobış bolıp şığadı.
Alpıs – al (alıp, alğı, alğaşqı), ıs, pıs degen birikken sözderden twradı. Altı eselengen onnıñ jiıntığı, yağni aldıñğı on buın wrpaqtıñ altı eselenui. Altı men alpıstıñ söz tübirleri bir. Alaştan tarağan altı eldiñ auzı bir bolğan kezderinde, olar alıp atandı. Alıp eldiñ pısı kim-kimniñ de pısın basarı sözsiz. Alpıs sanı da Qaz atamızdıñ sandıq atauı. Olardıñ rulıq şejiredegi atauı Balıqşı (Şıbıntay, Kıpşaq). Evropalıqtar olardı Sak, Massaget, Skif dep te ataydı.
Alpıs sanı Aday Balıqşılar üşin kieli san. Birde (19ğ) ayladırdıñ 300 alamanı Aday elin şapqanda Balıqşı Baluaniyaz batır el işinen artıq ta emes, kem de emes tura alpıs kisini tañdap alıp, attanıp, özderinen bes ese köp jaudı jeñip, jesir ayıradı. Balıqşı atalarımızdıñ osı erligine Qalniyaz jıraudıñ «Baluaniyaz batır», Ibıray aqwn Qwlbaywlınıñ «Altındı orda qonğan jer» attı eñbeginde arnayı jır arnalğan.
Bal (eñ tätti tağam), bala (adam üşin baladan tätti bar ma?), sudan şığarsa bala (säbi) siyaqtı därmensiz küy keşetin balıqtıñ, yağni tübirinde Bal sözi bar barlıq wğımdardıñ avtorı Balıqşılar. Bwl jerde ayırıqşa atap ötetin jağday, eger biz tättiniñ dämin ajırata almasaq, aşı degen wğımdı tüsinbegen bolar edik, tipti onday wğım bolmas ta edi. Soğan säykes, bükil älemdegi aşı men tätti, wzın men qısqa, jaqsı men jaman degen siyaqtı qarama-qayşılıqtı tüsine almağan bolar edik. Biriniñ-birinsiz küni joq. Balıqşı atalarımız kezinde bükil halıqqa biligin jürgizgen. Äytpese atalarımız tauğa Balqan (ekeu), kölge Balhaş, teñizge Baltıq, qalağa, özenge, su jändikterine Balıq, osılar siyaqtı älemniñ barlıq tüpkirinde 306 toponomikalıq ataulardı bermegen bolar edi.
Arı qaray alpıs bir, yağni Äz Aday, alpıs eki – Äz Qazaq, alpıs üş - Äz Qosay, alpıs tört – Äz Qwnanorıs, alpıs bes - Äz Aqpan, alpıs altı - Äz Balıqşı, alpıs jeti - Äz Jemeney, alpıs segiz - Äz Semit, alpıs toğız - Äz Tobış bolıp şığadı.
Jetpis – et, jet, is, pis. Jeti eselengen onnıñ jiıntığı, yağni Bwzau-Jemeney wrpaqtarınıñ on eselenui. Jemeney men jeti, jetpistiñ alğaşqı buınınıñ birdeyligi osıdan. Jeti sanı - jeti atağa jetkendikti bildirse, jetpis sanı sol jetiniñ on eselenip, ösip-önip, pisip-jetilgendigin bildiredi. Jetpis sanı da Äz (Qaz) atamızdıñ sandıq atauı.
Arı qaray jetpis bir, yağni Äz Aday, jetpis eki – Äz Qazaq, jetpis üş - Äz Qosay, jetpis tört – Äz Qwnanorıs, jetpis bes - Äz Aqpan, jetpis altı - Äz Balıqşı, jetpis jeti - Äz Jemeney, jetpis segiz - Äz Semit, jetpis toğız - Äz Tobış boladı.
Seksen - ek sek, en, sen. Segiz eselengen onnıñ jiıntığı. Bwl san Adaydıñ Bwzauınan tarağan eki balası Jemeney (ülkeni) men Semittiñ ekige bölinip, men nen senge aynalğanın ayşıqtap twr.
Tört amaldıñ biri «bölu» Jemeney men Semittiñ äkesi Adaydıñ jetinşi buın wrpağı Bwzaudıñ laqap atı. Bölu amalınıñ aptırı osılar. Adamzattıñ bölinui osı segiz-semitterdiñ (arap pen ebreylerdiñ) Jemeneylerden bölinulerinen bastaladı. Soğan säykes en (tañba) salu bastaldı.
Eşki men eşki bağatındardıñ piri (wstazı) Seksek atamız osı topqa jatadı.
Arı qaray seksen bir, yağni Äz Aday, seksen eki – Äz Qazaq, seksen üş - Äz Qosay, seksen tört – Äz Qwnanorıs, seksen bes - Äz Aqpan, seksen altı - Äz Balıqşı, seksen jeti - Äz Jemeney, seksen segiz - Äz Semit, seksen toğız - Äz Tobış.
Toqsan – oq, toq, an, san. Toğız eselengen onnıñ jiıntığı, yağni Tobış ata wrpaqtarınıñ on eselenui. Tobış pen toğızdıñ birinşi buınınıñ birdey bolatını osı. Ejelgi qazaqtar Tobıştardıñ tolıp, tolısqan, toğızınşı buın wrpaq boluına baylanıstı barlıq dünieni toğızben eseptegen. Biz äñgime etip otırğan «san» degen sözdiñ ekinşi buında twruınan, san degen wğımdı mına düniege kimderdiñ äkelgenin köremiz.
Tüsinikteme: Söz tübirindegi «Oq» – Sadaqtıñ (Saq Atanıñ) adırnasınan atılıp ajırağan jebe, balaması qaraşañıraqtan bölinip otau tikken wl. Toq – qarnı toq, nemese tolıp, tolısu. An – Ana. San – Sana. Demek, Ata men Ananıñ aq nekesinen tuğan wldıñ wrpaqtarı tolıp, tolısıp, köbeyip, är türli elder men memleketterge aynalıp twr.
Arı qaray toqsan bir, yağni Äz Aday, toqsan eki – Äz Qazaq, toqsan üş - Äz Qosay, toqsan tört – Äz Qwnanorıs, toqsan bes - Äz Aqpan, toqsan altı - Äz Balıqşı, toqsan jeti - Äz Jemeney, toqsan segiz - Äz Semit, toqsan toğız - Äz Tobış bolıp şığadı.
Jüz – J (Ju) jäne Üz. Jüzdiñ – birneşe balama mağınası bar:
A. J – qasietti jeti sanı, yağni tuıstığı bölinbeytin Bwzau-Jemeneydiñ esimin beredi. 1.Jaq
2.Jağ (Jağa), 3.Jad, 4.Jaz, 5.Jay, 6.Jaq, 7.Jal, 8.Jam, 9.Jan, 10.Jañ, 11.Jap, 12.Jar, 13.Jas, 14.Jat, 15.Jau. Älippeniñ 30 dıbıs-tañbasınıñ teñ jartısın 15/15 qwrap twr. Jerdiñ de tübiri er bolıp, J-dan bastalatını osıdan.
Ä. Ju - Nwq payğambar atamızdıñ eliniñ atı. Adaydıñ eki balasınıñ ülkeni Qwdayke (Qu Aday äke) atamızdıñ esim tobına jatadı. Mısalı, Au (1), Äu, Bu, Gu, Du, Eu, Ju (7), Z u, Qu (9), Nu, Ou, Ru, Su, Tu, Şu (15). Barlığı qazaq älippesiniñ rettik sanımen berilgen 15 tübir, yağni qazaq älippesiniñ teñ jartısın (15/15) qwraydı. Bası Aua anamızdıñ tübiri Au-men bastalıp Şu-men ayaqtalıp otır. Özderiñiz körip otırğanday, Qu (Qu Aday, Quman) atamızdıñ esimi tolıp, tolısqandı bildiretin toğızınşı wrpaq. Al, Ju bölinbeytin jetinşi wrpaq, yağni bwl jerde de Bwzau-Jemeneylerdiñ sandıq (rettik) atauın berip twr. Qazığwrt (Qazıq jwrt) tauınıñ ejelgi jazbalarda Judı tauı dep atalatınınıñ sırı osı.
Ekinşi buındağı Üz (Wz) tübir sözi – Aday atanıñ jetinşi buın wrpağı Bwzau atamızdıñ söz tübiri, yağni Aytumıs pen Jemeneydiñ äkesiniñ atı;
B. Jüz – kelbet (adamnıñ, eldiñ, memlekettiñ bet-jüzi, bet-beynesi, yağni keskin-kelbeti, bağıt-bağdarı (jüzin qıblağa qaratu);
G. Jüz – qılıştıñ, pışaqtıñ jüzi. Sebebi, qılıştıñ da, pışaqtıñ da avtorı Bwzaudıñ Aytumısınan taraytın Şılım atamız ekenin joğarıda ayttıq. Olardıñ adami qasieti jamandıq ataulınıñ jelkesin qiıp tüsip, jandarın jähännamğa jiberetin qılşıldağan qılıştıñ jüzindey ötkir (bilimdi) boldı;
Ğ. Qazaqtıñ üş jüzi, Qazaqtıñ üş Anasınan tuğan altı balası (Altı Alaş).
D. Ortalıq Orda.
Bwl jağday qazaqtıñ Rulıq şejiresinde de däl osılay beriledi. Qazaqtıñ (Äz äulieniñ) «Üş Jüz» dep atalatın üş Anadan tuğan üş balası bar. Bwlar halıq arasında «Wlı jüz – Ağarıs - Üysin», «Orta jüz – Janarıs - Arğın», Kişi jüz – Bekarıs - Alşın» dep te atala beredi.
Wlı jüz - osı Üş Jüzdiñ işindegi eñ wlısı, eñ ardaqtısı, eñ ülkeni, yağni eki inisiniñ (Orta Jüz ben Kişi Jüzdiñ) ağası. Ağa qazaqtıñ eñ ardaqtı wğımı. «Su aqpaytın ba edi sağadan, söz bastalmaytın ba edi ağadan» degendey, ağa twrğanda ini söylemegen. Ağaları da ärqaşan inileriniñ qamın oylağan. İnileri «Ağası bardıñ jağası bar» degen. İnileri ağaların qoldap, aytqanın eki etpey olarğa «İnisi bardıñ tınısı bar» degizgen. Olar birin-biri eşqaşan jol da, jauda da qaldırmağan. Biri üşin, biri janın qiğan.
Şegelep aytqanda WLI JÜZ Qazaq atamızdıñ ülken balası.
Orta jüz — atı aytıp twrğanday osı üş jüzdiñ ortasın da tuğan, ortanşı wlı.
Kişi jüz — qazaqtıñ üş balasınıñ eñ kişisi, eñ kenjesi, yağni Qazaq atamızdıñ qaraşañırağınıñ iesi. Eki ağasınıñ (Wlı jüz ben Orta Jüzdiñ) kenje inisi.
Qazaqtıñ şejirelik-tarihi wlttıq ideologiyası osı. Bwl jüye qazaqtıñ otbasılıq qwrılımınıñ ülkeytilgen nwsqası (maketi) bolıp tabıladı.
Qara: «Qazaqtıñ wlttıq ideologiyası» http://ult.kz/post/kazaktyn-ulttyk-ideologiyasy1
Qorıtındılap aytqanda, Jüz - Adaydıñ tuıstığı bölinbeytin jetinşi buın wrpağı Bwzau Atadan bastau alıp, jetisken wrpağı, yağni Äz äuliemiz. Jüzdiñ sandıq mağına beretini osıdan (Aydıñ jüzi qanşa boldı?).
Al, Bizdiñ «bilgiş» enciklopediyamız «Jüz» arab sözi, qazaqşağa audarğanda "bölim" degen mağınanı bildiredi» dep, arabtarğa aparıp teli salğan.
Arı qaray Jüz bir – Äz Ata wrpağı Qwdayke men Kelimberdi (Aday), jüz eki – Äz Ata wrpağı Täzike (Qazaq), jüz üş – Äz Qosay, jüz tört – Äz Qwnanorıs, jüz bes – Äz Aqpan, jüz altı – Äz Balıqşı, jüz jeti – Äz Bwzau-Jemeney, jüz segiz – Bwzau - Semey, jüz toğız – Äz Tobış.
Mıñ – Man atamızdıñ sandıq atauı. Mannıñ (Mandardıñ) qıstauı Manqıstaudıñ Mañğıstau, Mıñqıstau dep atala da, jazıla da beretini osıdan.
«M» dıbısı, sözdiñ qay jerinde qoldanılsa da «Adam (Atam)» degen mağına beredi. «I» dıbısı – balası, wrpağı. Al «Ñ» dıbısı tek qana «säbi (bala, balapan)» degen mağına da qoldanıladı. «Ñ» dıbısınan «Ñgä» degen säbidiñ guilinen basqa söz jasalmaytını osıdan. Sonda «Alaş mıñdığı» degenimiz Alaştıñ wrpağı (qolı, äskeri) degen mağına berip twr.
Arı qaray mıñ bir – Man Aday, mıñ eki -Man Äz äulie (Qazaq), mıñ üş - Man Qosay, mıñ tört - Man Qwnanorıs, mıñ bes – Man Aqpan, mıñ altı – Man Balıqşı, mıñ jeti – Man Jemeney, mıñ segiz – Man Semit, mıñ toğız – Man Tobış, mıñ on – Man Mwñal, mıñ on bir – Man Mwñal Aday, mıñ on eki – Man Mwñal Täzike, mıñ on üş – Man Mwñal Qosay bolıp jalğasıp kete beredi.
Million – Mi, il, li (il), on degen birikken sözderden twradı.
Mi (milı, misız, (sanalı, sanasız) - Qi (Qiya, Kie, Ie, Qidan, Qiyan, Qiyat) tobına jatadı. Qiyan Şıñğıshan şıqqan rudıñ atı. Adaydıñ – Mwñal - Jarı ruınan taraydı. «Il» diñ şığu törkini qazaqtıñ el degen sözi. Batıs pen şığıstıñ köptegen elderiniñ İleni-Il, Edildi-Itil, Elekti-Ilek, Esildi-Esil, Ertisti-Irtış, Jemendi – Iemen, Jerdi – ier t.t. deytinderi osı. Bizde «el» termininiñ balama mağınası bir eli, eki eli, üş eli, tört eli, bes eli dep eñ qısqa, yağni eñ tömengi ara qaşıqtıqtı bildirse, batıs elderinde (qıtayda da) «il» wzındıq ölşemin, al Mil - 1,6 km-di bildiredi. Bwl jerde il (el) sözi kez-kelgen wğımnıñ birneşe eselengenin bildiru üşin eki ret qoldanıladı. Al, on degenimiz joğarıda körsetkenimdey Mwñaldıñ sandıq atauı. Sonda biz bwl sannan Qiyat-Jarı-Mwñal-Adaydıñ sandıq atauın köremiz. Bwl twjırımğa küdik tumas üşin kaperleriñizge bere keteyin, kez-kelgen wğımğa (zatqa, düniege) sol wğımdardı düniege äkelgen adamnıñ, eldiñ esimi beriledi. Bwl qağida küni büginde de sol küyinde qoldanısta, qazirgişe aytqanda «avtorlıq qwqıq» delinedi.
«M» - Adam Ata. «I» - balası, wrpağı. Demek, Midıñ negizgi mağınası Atanıñ wrpağı. Balaması, sonıñ bärin esiñe saqtaytın basıñdağı miıñ. Il – el, illi – elder, on – mwñaldıñ sandıq atauı.
Arı qaray million bir – Aday atanıñ eki balası Qwdayke men Kelimberdi, million eki – Aday atanıñ ülken wlı Täzike (Äz äke), million üş – Qosay, million tört – Qwnanorıs, million bes – Aqpan, million altı – Balıqşı, million jeti – Jemeney (Bwzau), million segiz – Semit (Bwzau), million toğız - Tobış bolıp jalğasıp kete beredi.
Milliard – Mi, Milli jöninde qaytalap jatpaymız. Bwl sandağı ayırma soñğı «Ard» termini. Ard – qısqartılğan söz. Söz tübiri Ar bolğandıqtan, bw sözdi Ar Ad (segiz Arıs Aday) deuimizge tolıqtay negiz bar. Sebebi, osı ataudan tuındaytın Ardager sözi osı aytqanımızdıñ ayğağı bolmaq. Şınında da adam sanı Miliardqa jetkende aldıñğı atalarımız Ardagerge aynaladı emes pe?!
Arı qaray milliard bir – Aday Ata wrpağı Qwdayke men Kelimberdi, milliard eki – Aday Ata wrpağı Täzike (Äz äke), milliard üş – Aday Ata wrpağı Qosay, milliard tört – Qwnanorıs, milliard bes – Aqpan, milliard altı – Balıqşı, milliard jeti – Jemeney (Bwzau), milliard segiz – Semit (Bwzau), milliard toğız - Tobış bolıp jalğasıp kete beredi.
Qorıtındı: Dıbıstıq tañbalardı eñ alğaş oylap tapqan bizdiñ Atalarımız. Olar alğaşında «Rulıq tañba» dep atalıp, ğılımi aynalımğa «Runa (Ru Ana) jazbası» degen ataumen endi. Bükil älem elderi jazu tañbalarınıñ bastauı osı. Sandar men sanaudıñ negizinde de Atam Qazaqtıñ osı rulıq şejiresi jatır.
Endi Özderiñiz bir sätke oy jiberip köriñizder, Bizge Älemge ata bolıp, Qaraşañıraqtı wstap qalğanımız dwrıs pa, älde ötkenimizge tas atıp, mäñgürtke aynalğanımız dwrıs pa? Mwnıñ jauabın Wlı Atalarımız «Ötkeniñe tas atsañ, keleşegiñ seni zeñbirekpen atqılaydı» degen qanattı sözimen jazıp ketipti.
Al, Biz bolsaq, osınday Bizden basqa eşbir eldiñ qolı jetpeytin bağa jetpes eñ wlı ruhani baylığımızdan «üy aynalıp, at-tonımızdı ala qaşıp» jürmiz. Bükil älem ğalımdarına, eñ birinşi kezek te qazaq ğalımdarına osı körsetilgen derekterdi zerttep, zerdeleuge keñes beremiz. Qandarıñızda bar dünie ğoy, sondıqtan mwnı tüsinu Sizderge asa qiındıq tuğızbauğa tiis.
WLI JARATUŞI ALLA OSI JOLDARDI OQIĞAN BARŞAÑIZĞA IMAN BERGEY!
Qojırbaywlı Mwhambetkärim, Mañğıstau
Abai.kz