text:
Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev ähbarat vä kommunikatsiyalär ministri Däuren Abaevni qobul qildi. Uçrişiş davamida Dšlät rähbirigä «Tšrtinçi sanaät inqilavi şaraitidiki täräqqiyatniŋ yeŋi imkaniyätliri» namliq Mäktüp dairisidä qoyulğan väzipilärni ämälgä aşuruşniŋ ketip berişi toğriliq ähbarat berildi.Nursultan Nazarbaev innovatsiyalär vä yeŋi tehnologiyalärni җariy qiliş, şundaqla moşu җäriyanda «Qazaqstandiki 100 yeŋi isim» layihisigä qatnaşquçilarniŋ ihtidarini paydiliniş işini davamlaşturuşniŋ zšrür ekänligini täkitlidi.
Qazaqstan Prezidenti şundaqla qazaq tilini latin häripigä kšçiriş mäsilisigä tohtilip, dšlät tiliniŋ märtivisini aşuruş boyiçä çarilärni kšrüşniŋ muhim ekänligini täkitlidi.
Latin häripigä kšçüş җäriyani hälqimiz üçün tarihiy muhim bolup hesaplinidu. Şuniŋ bilän billä qazaq tiliniŋ märtivisini aşuruş işini davamlaşuturuş zšrür. Parlament vä hškümätniŋ paaliyiti päqät dšlät tilida ämälgä aşuruluşi keräk. Şuniŋ bilän bir vaqitta grajdanlarniŋ moşu mäsilidiki hoquqini kamsitişqa bolmaydu. Ular üçün sinhronluq tärҗimä imkaniyätliri kšzdä tutuluşi zšrür, – dedi Dšlät rähbiri.
Qazaqstan Prezidenti latin häripigä basquçluq kšçüşniŋ muhim ekänligini täkitläp, qazaq tiliğa oqutuş usullirini mukämmälläştürüş mäsilisini puhta üginişni tapşurdi.
Uniŋdin taşqiri Nursultan Nazarbaev elimizniŋ ammiviy ähbarat vasitiliridä kiberbehätärlikni täminläş vä riqabätkä qabilliqni aşuruş mäsililirigä diqqät ağdurdi.
Dšlät rähbiri elimiz telekanalliri serialliriniŋ süpitini yahşilaşniŋ zšrür ekänligini atap kšrsätti vä yaşlarni vätänpärvärlik rohta tärbiyiläş işida mass-medianiŋ muhim rol' atquridiğanliğini tätkitlidi.
Uçrişiş davamida Däuren Abaev Qazaqstan Prezidentiğa «Räqämlik Qazaqstan» programmisini ämälgä aşuruş planliri toğriliq doklad qildi vä uniŋ muhim yšnilişlirini çüşändürüş çariliri toğriliq ähbarat bärdi.
Biz «Räqämlik Qazaqstan» dšlät programmisini ämälgä aşuruş işini davamlaşturuvatimiz. Umumän, programma dairisidä 120 birläşkän çarä-tädbir kšzdä tutuldi, ularniŋ jigirmisi biyil orunlinidu, – dedi ähbarat vä kommunikatsiyalär ministri.
Şundaqla ministr Nursultan Nazarbaevqa «Astana EKSPO-2017» kšrgäzmä kompleksi infraquruluminiŋ asasida quruluvatqan Astana Hub häliqara tehnoparkniŋ iş planliri toğriliq ähbarat bärdi.
Dšlät rähbiri uçrişiş ahirida birqatar eniq tapşurmilarni bärdi.
***
Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev Ğärbiy Qazaqstan vilayitiniŋ hakimi Altay Kšlginovni qobul qildi.
Uçrişiş vaqtida Prezidentqa Ğärbiy Qazaqstan vilayitiniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy täräqqiyati toğriliq hesavat berildi.
Altay Kšlginov Dšlät rähbirini regionda asasiy ihtisadiy kšrsätküçlärniŋ šskänligi vä dšlät häm sahaliq programmilarni ämälgä aşuruşniŋ ketip berişi toğriliq hävärdar qildi.
Vilayättiki iҗtimaiy-ihtisadiy ähval turaqlaşqan. Qobul qilinğan dšlät programmiliri aktiv ämälgä aşuruluvatidu. Ularni orunlaşniŋ nätiҗiliri boyiçä ihtisatta iҗabiy tendentsiyalär bayqalmaqta, – dedi vilayät hakimi.
Altay Kšlginovniŋ ähbaritiğa qariğanda, şundaqla 2017-jilniŋ yäküni boyiçä vilayättä sanaättä, mähsulatni qayta işläş sektorida vä quruluş sahasida kšrsätküçärniŋ šskänligi bayqalmaqta. Umumiy mähsulat kšlämi 2,2 trillion täŋgini täşkil qildi.
Uçrişişniŋ ahirida Nursultan Nazarbaev birqatar eniq tapşurmilarni bärdi.
Prezident hozurida
Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev ähbarat vä kommunikatsiyalär ministri Däuren Abaevni qobul qildi. Uçrişiş davamida Dšlät rähbirigä «Tšrtinçi sanaät inqilavi şaraitidiki täräqqiyatniŋ yeŋi imkaniyätliri» namliq Mäktüp dairisidä qoyulğan väzipilärni ämälgä aşuruşniŋ ketip berişi toğriliq ähbarat berildi.Nursultan Nazarbaev innovatsiyalär vä yeŋi tehnologiyalärni җariy qiliş, şundaqla moşu җäriyanda «Qazaqstandiki 100 yeŋi isim» layihisigä qatnaşquçilarniŋ ihtidarini paydiliniş işini davamlaşturuşniŋ zšrür ekänligini täkitlidi.


c: text/html

text:
DÖN'YA
İran Yämän yar buyındağı Ğadän qultığına 2 xärbi köymä cibärde
Zambiyada baqır şaxtasında barlıqqa kilgän cimerelüdä kim digändä 10 keşeneñ ğomere özelgän
Ğıyraq baş ministrı İbadi terror oyışmalarınıñ Törkiyägä höcüm itüenä röxsät birmäyäçäklären belderde
Bötendön’ya sälamätlek saqlaw oyışması komp’yuter uyınnarına bäylelekne “ruxi sälamätlek taypılışı” kategoriyäsenä kertelüen belderde
Awrupa Berlege qaçaq häm sıyınuçılar xaqındağı şäxsi mäğ’lümatlarnı tağın da kiñäytelgän häm centekle räweştä tuplayaçaq
Şveśiyada sośial’ çeltärdän qaçaqlar häm sıyınuçılarnı mısqıllağan keşegä törmä cäzası birelde
Nigeriyada Boko Xaram höcümnärennän qaçıp möhacir lager’larına sıyınğan 2 meñnän artıq keşe kire öylärenä qayttı
Hindstanda bozılğan ber ATMnı tözätü öçen açsalar, êçendäge aqçalardan cillär iskän
İndoneziyanıñ Sumatra utrawındağı Toba külendä ber yulçı köymäse qaplanu näticäsendä yuğaluçılarnıñ sanı 178kä citüen xäbär itälär
Saqlanu ministrı Tiena Kulibali bu qaberleklärneñ çınnan da barlığın häm waqıyğada xärbilärneñ qatnaşı buluın qabul itte
İzrail’ tarafı beldergänçä, apparat töbäktä küzläw maqsatı belän qullanılğan
Äfğanstanda Ramazan bäyräme uñayınnan 3 könlek utnı tuqtatudan soñ “Taliban” berençe höcümen yasağan
AQŞnıñ oyışmadağı daimi wäkile Nikki Xeyli ilenen älege adımğa baruınıñ säbäben: “Bu şura isemenä layıq tügel,”-dip añlattı
Marstağı serle taşlıqlarnıñ çığanağı kük yözenä gaz, taş häm köl atuçı vulkanik şartlawlar buluı mömkin
Könbatış Afrika ile Kot-d’İvuarnıñ êlekkege başqalası Abidjanda bulğan su basularda 10 keşeneñ ğomere özeld
Yämändä xökümät köçläre xusilärgä qarşı başlanğan operaśiya qısalarında Xudäydä xalıqara aêroportında tulı kontrol’ urnaştırdı

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kapı ve Pencere Sistemleri
İzopen Isı Yalıtımlı Pencere ve Kapı Sistemi
AW 60 Alüminyum Ahşap Kapı ve Pencere Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımlı)
AC 60 Alüminyum Vitrin Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımsız)
DB 60 Alüminyum Dahili Bölme Sistemi (Isı Yalıtımsız)
DE 50 Alüminyum Kapı ve Pencere Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımlı)
DE 60 Alüminyum Kapı ve Pencere Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımlı)
EC 50 Alüminyum Kapı ve Pencere Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımsız)
ECO 60 Alüminyum Doğrama Sistemi
IZO 67 Alüminyum Kapı ve Pencere Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımlı)
IZO 75 Alüminyum Pencere Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımlı)
IZOC 60 Alüminyum Vitrin Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımlı)
IZOCA 75 Alüminyum Çift Eksen Açılabilir Gizli Kanatlı Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımlı)
IZOGM 75 Alüminyum Gizli Menteşeli- Gizli Kanatlı Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımlı)
ST 70 Alüminyum Kapı ve Pencere Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımlı)
ST 80 Alüminyum Kapı ve Pencere Doğrama Sistemi (Isı Yalıtımlı)


text:
Ukrainada AQŞ elçisi Geoffrey Pyatt qırımtatar halqı yetekçileriniñ mevamına qol tuta, dedi Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev.
«Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Meclis reisi Refat Çubarov ve Qırım meseleleri boyunca Devlet hızmetiniñ başı Aslan Ömer Qırımlı ile Ukrainada AQŞ elçisi Geoffrey Pyatt ile körüştiler. Muzakereler devamında elçi efendi mevamımızğa qol tutqanını bildirdi», – yazdı Cemilev Facebookta çarşenbe künü, iyül 29-da.
Diger tafsilâtlarnı o qayd etmedi.
Çubarov, öz nevbetinde, AQŞ elçisi ile subetni olduqça semereli olaraq adladı. «Muzakere etilgen suallerniñ arasında fikirlerimiz bir olmağan sual yoq edi… Bazılarnıñ yaqın zamanda amelge keçirilmesine ümüt besleymiz», – dey Çubarov.


text:
«Donetsk Halq Cumhuriyeti» ve «İslam devleti» taqımlarınıñ bayraqları kibi qırımtatar bayrağını da «Eurovision-2016» yarışında açmağa yasaqladılar. Yır yarışınıñ teşkilâtçıları keçken afta yayınlağan bayraqlarnıñ cedvelini alıp qoydılar. Bayraqlarnıñ qullanuvını yañı vesiqada qayd etildi. Qoşulğan 42 memleketniñ ya da Birleşken Milletler Teşkilâtına kirgen memleket bayraqlarınıñ qullanuvı içün ruhset berildi.
Ukrainalı yırıcı Jamalanıñ mühlisleri Stockholmnıñ kontsert zalında qırımtatar milliy bayrağını açamazlar. «Eurovision-2016» yır yarışınıñ teşkilâtçıları iştirak etecek 42 memleketniñ ya da Birleşken Milletler teşkilâtına kirgen memleketlerniñ bayraqlarından ğayrı başqa bayraqlarnıñ qullanmasını yasaq ettiler.
Kontsert zalında açması yasaq olğan bayraqlarnıñ cedveli keçken afta soñunda yır yarışınıñ resmiy saytında peyda oldı. Yasaq etilgen bayraqlar cedveline qırımtatarlarnıñ milliy bayrağı, «Donetsk Halq Cumhuriyeti» ve «İslâm devleti» bayraqları kirdi. «Eurovision-2016» yır yarışınıñ bağ bölüginiñ reberi Paul Jordan Radio Svobodağa bunıñ yañlış olğanını aydınlattı.
«Keçken afta yayınlanğan vesiqa derc etilmemek kerek edi. Şimdi ise saytta episi kriteriyler bar. Biz iç bir bayraqnı ya da yerni «İslâm devletiniñ» bayrağı ile qıyaslamaq istemedik, evelki vesiqa içün afu soraymız. Canı ağırğan er kesten afu soraymız», – dep qayd etti yarışnıñ resmiy vekili.
Saytta yañı vesiqa peyda oldı
Yañı vesiqada LGBT birleşmesi (Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender community) ve Avropa birligi bayraqlarınıñ qullanması izin berildi. Yasaq etilgen bayraqlarnıñ hususiyetleri: reklam, ayırım ya da siyasiy ve diger levhalar.
Konkret bir memleketke ya da yerge qarşı çıqmaq içün değil, mantıqlı bir qaide tizmek içün qanunlar qabul etildi. Aynısı qırımtatar bayrağına da aitPaul Jordan
«Bayraqlarnen bağlı ayrı talimatlar bar. Misal olaraq, bayraqnıñ çubuğı madeniy ya da tahta olamaz, tek plastik ola bile. Bayraq iç bir siyasiy bilgi taşımaycaq. Bu bayraqlar iştirak etken memleketler ya da Birleşken Milletler Teşkilâtına kirgen diger memleketlerge ait ola bile. «Donetsk Halq Cumhuriyeti» (Ukrainada terrorist tanılğan gruppirovka – QA) bayrağı yer davalı olğanı içün degil, bayraq «Eurovision-2016» yarışına qoşulğan bir memleketni temsil etmegeni içün yasaqlandı. Konkret bir memleketke ya da yerge qarşı çıqmaq içün değil, mantıqlı bir qaide tizmek içün qanunlar qabul etildi. Aynısı qırımtatar bayrağına da ait. O iştirak etken memleket ve Birleşken Milletler Teşkilâtına kirgen bir memleketniñ bayrağı degil, bu sebepten böyle qarar. Bu qarar Qırımğa qarşı qabul etilmedi. Meselâ, İskoçiyanıñ milliy bayrağı da yasaq altında», – dep ayttı Paul Jordan Radio Svobodağa.
Yır yarışınıñ teşkilâtçıları qayd eteler ki, qanunlarnıñ yerine ketirilmesi tedbirniñ telükesizlik hızmeti tarafından közetilecek ve bir de bir bozuv olsa, bayraqnı saqlamağa talap etecekler.
Bu sene yır yarışında Ukrainanı Jamala qırımtatarlarnıñ sürgünligini añlatqan «1944» yırınen temsil etecek.
Çubarov Jamalanıñ çıqışına qoltutmağa çağırdı
«Bu «Eurovision» yarısınıñ bayraqlarnen bağlı resmiy siyaseti. Biz onı ürmet etemiz ve qabul etemiz », – dep ayttı Radio Svobodağa Jamalanıñ PR-müdiri Denis Kozlovskiy.
Teşkilâtçılar bu yarışnıñ Kreml tarafından siyasetleştirüv neticesinde peyda ola bilecek manialarğa yol bermemege tırışalarRefat Çubarov
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov öz Facebook saifesinde bu meseleni şu şekilde izaatladı: «Elbet de, men bu qararnı begenmedim, amma bu aqnı olarğa kaldıram – teşkilâtçılar bu yarışnıñ Kreml tarafından siyasetleştirüv neticesinde peyda ola bilecek manialarğa yol bermemege tırışalar».
Refat Çubarov Jamalağa qoltutmağa çağırdı.
«Eurovision-2016 » yarışınıñ yarım finalları Stokgolm şeerinde mayıs 10 ve 12 künleri, finalı ise mayıs 14-te keçirilecek. Jamala ekinci yarım finalda 15-inci olaraq sanağa çıqacaq.
Radio Svoboda
Metnniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında


text:
Elwdi eñsergen köp adam soñğı jïırma jıl boyı biraz närseni istemegenine ökinedi eken. Mümkin, siz otızda bolsañız, tizimdegilerdiñ birazın jasap körersiz.
1. Şılım şekpeñiz. Endi bastasañız, derew tastañız
«Eger meniñ sözderimdi oqıp otırsañız, sizderden jalınıp suraymın, temeki tartpañızdar, – deydi Sïndï Perlman Fïnk. – Şılım şegw: öte qımbat, ne isteseñ de ketpeytin jaman ïis qolqañdı qawıp turadı, temeki tüptiñ tübinde adamnıñ ağzasına awrw äkeledi. Temeki tartatın adamnıñ obırmen awırwğa mümkindigi mol. Deniñiz saw bolsın deseñiz, temeki tartpañız».
2. Ne bolsa, sonı jemeñiz
«Adam mol tabıs taba aladı. Onı 20 jasta da, 30 jasta da, 40 da, 50 de, tipti 70 de tabasız. Biraq sol aqşağa densawlıq satıp ala almaysız. Otızğa kelgen adam fastfwdtan bas tartwı kerek» deydi Sïrïş Çïlakamarï.
3. Ata-anañızben, bawırlarmen qarım-qatınastı retteñiz
«Et jaqındarıñızben tatw bolıñız. Jaqın emestigiñizdi olardıñ közinşe keybir närselerdi aşıq ayta almaytındığıñızdan sezesiz. Biraq otbasıdan artıq sizdi eşkim tanï almas. Olar sizdiñ şın mäninde kim ekeniñizdi, qanday ekeniñizdi biledi. Otız jasta bul sözben kelispewiñiz mümkin. Biraq qırıqtan asqan soñ tüsine bastaysız.
Öz basım kürdeli otbasınıñ balasımın. Aytayın degenim, biz bir-birimizdi qattı jek kördik. Basqa otbasılarda basqaşa ekenin tüsinem. Eger men özim ıqtïyattı bolğanımda meni tüsinip, qoldaytın jandar köptew bolatının keş tüsinip jatırmın». Robert Woker.
4. Künniñ astına arnawlı jaqpamay jaqpay şıqpañız
«Eşkimdi tıñdamaytınmın. Künniñ astında köp jüretin adamnıñ terisi tez qartayadı. Teñizge barğan sayın künge qarsı jaqpalardı jağıp jüriñiz. Äytpese, säl waqıttan soñ qalay tez qartayğanıñızdı köretin bolasız». Sïndï Perlman Fïnk.
5. Sportpen şuğıldanw
«Eger otız jasta sportpen şuğıldanwdı bastasañız elw jasta da qïmılıñız şïraq, köñil küyiñiz tamaşa boladı. Salmaqtı baqılap otırw kerek. Jattığw jasawdı ädet qılıñız. Arıq adamdardıñ densawlığı mıqtıraq boladı». Sïndï Perlman Fïnk.
6. Aqşa jïnawdı üyrenw
«Aqşa jïnap üyren degen aqıl tım qarabayır ekeni anıq. Özim otızda bolğanda aqşa twralı oylamaytınmın. Özime tabısım jetip turdı. Biraq waqıt öte kele baspana, balanıñ oqwı, zeynetke de aqşa jïnaw kerektigin tüsinesiñ. Jas kezden ünemdep üyrenw – paydalı bir ädet bolar edi». Klïf Djïllï.
7. Qolda barğa qanağat etw
«Jetistikke jetwden göri osı sätte, däl qazir ömir sürip üyrenw mañızdı eken. Qazir qolda barğa qanağat etseñiz mïllïoner bolmay qalasız. Biraq mïllïonsız-aq baqıttı ömir süresiz. Mümkin, jol-jönekey bayıp ketersiz. Biraq köñiliñiz qalağan ömirdi süresiz». Robert Wolker.
8. Ulı maqsattardı keyinge qaldırma
«Üy alğıñız kele me? Bala süygiñiz keldi me? Kitap jazwdı arman etesiz be? Ekinşi bilim alwdı oyladıñız ba? Jumıstı awıstırwdı? Käsip qılwdı üyrengiñiz kele me? Jaña aspapta oynawdı? Elde joq tağam dayındawdı? Sw astında jüzgiñiz kele me? Sayasatpen aynalısqıñız kele me? Onda, sonıñ bärin bügin bastañız» – deydi Bïll Karvïn. Erteñge eşteñe qaldırwğa bolmaydı. Otızdan asqan soñ waqıt zwıldaydı. Adam eseygen sayın waqıtı da jıldam ötedi. Armanıña qol jetkizwdi büginnen basta, äytpese, keş qalasıñ.
9. Jaylı uyıqtap üyren
«Uyıqtaytın bölmeni qarañğılaw kerek, teledïdar körwge bolmaydı. Bir waqıtta uyıqtap, bir waqıtta turıp dağdılanwdıñ paydası zor». Nan Val’dman.
10. Tiske kütim kerek
«Büginnen qalmay tis därigerine barıñız. Tis tazalaytın jipti satıp alıñız. Tisiñ bar da tas şayna, tisiñ ketken soñ as qayda? Tisten ayırılğan adam qattı qïnaladı. Tisti bülinwden saqtaw qïın, tek sawlığın az ğana uzartwğa boladı. Ïmplantanttar öte ıñğaysız. Äri qımbat. Tisti künine eki ret ftorsız pastamen şayu kerek. Bul öte mañızdı». Kérolayn Zelonka.
11. Dünïe jïma, estelik jï
Siz – sizdiñ täjirïbeñizdiñ nätïjesisiz. Elwge kelgende beker dünïe jïyuğa köp waqıt ketirgeniñizge ökinesiz. Estelik dünïe-buyımğa qarağanda qunsızdanbaydı. Onı eşkim tartıp ala almaydı.
12. Älemge bir qundı dünïe beriñiz
«Qızmet etw» deytin anıqtamağa say keletin bir äreket jasañız. Jan jüregiñizben ıntalanıp isteytin bir isti tabw. Esesine eşteñe kütpew.
13. Är närsege qızığa bil. Kün sayın qorqatın bir närseni iste
«Kün sayın bir qızıq jağday jasañız. Kez kelgen täwekelge bel bwıp, sonı jasap köriñiz. Sayaxattañız. Saqtıq jasay bermey, erkin ömir süriñiz. Şamañız jetse, paraşyutpen sekirip köriñiz. Tayaq ustağan kezde sol kündi eske alıp, bir külip alarsız». Mérï Lïk.
14. Jılına on kitap oqıñız
«Jas künimde teledïdardı köp körwşi em. Qazirgi zamannıñ jastarı oyın oynaydı. Biraq adamnıñ mïı eşqaşan özgermeytinin umıtpañız. Eger adam uzın-sonar mätin oqımasa, onıñ mïı öspeydi, damımaydı. Bul aksïoma». Vïnïta Mwzwkwmar.
15. Şamañız kelgen sayın sayaxattañız
«Ärbir sayaxat adamdı özgertedi. Öziñniñ kim ekeniñdi tüsinwge köp kömektesedi. Ömirde ne mañızdı ekenin tüsinesiñ. Köp adam üyden şıqpay ömirin ötkizedi. Sebebi, qorqadı. Ömirdi özgertwge ıntalanbasañız, ömiriñiz qorqınışpen öte beredi. Qorqınış köp jerde – ömir azaya beredi». Djeff Goïns.
16. Medïtacïya jasap üyreniñiz
«Medïtacïyanı şın jasay alğan adamğa onıñ bereri uşan-teñiz. Medïtacïyağa az ğana waqıt ketedi. Medïtacïyanıñ beretin özgerisi ulan-ğayır. Soñğı elw jıldan bergi jasalğan ğılımï zerttew jumıstar medïtacïyanıñ küş-qwatın däleldedi». Rens de Nobel’.
17. Öziñdi özgemen salıstırma
«Betiñizdi äjim basqan kezde sawıq keşke barwdıñ eş qızığı bolmay qaladı. Özgelerdi öziñe qaratwğa tırıspaysıñ. Adam özin tanwdı däl qazir bastawı kerek. Ol üşin 40 ne 50 jastı kütip kerek emes». Satïş Kwmar Gréndxï.
18. Kündelik jazıñız
«Sizdiñ jüregiñizdi dir etkizgen sätterdi qağaz betine tüsirip otırmasañız, olar umıtıladı. Sol sätterdi on jıldan keyin oqwdıñ öz ğajabı bar. Komp’yuterge jazıp, swrettermen äsemdeñiz. Ata-anañızdıñ onday mümkindigi bolmadı, sizdiñ zaman ilgeri. Sosın öziñizge raqmet aytatın kün twadı». Mark Krowlï.
19. Baspanalı bolıñız
«Ne üy, ne päter satıp alıñız. Aqşa jumsawdıñ eñ tïimdi täsili. Äytpese, elwge kelip üy mäselesin şeşwge twra keledi». Lïz Rïd.
20. Dostasıp üyreniñiz
«Öziñizdiñ eñ artıq qalıbıñız retinde qabıldaytın adamdardı tawıp alıñız. Öziniñ önegesimen sizdi jekpe-jekke şaqıratın adamdarmen dostasıñız. Olardıñ bar jaqsılığın üyreniñiz. Birge küliñiz. Aqımaq bolwğa da qorıqpañız. Ömirdiñ jarqın sätterin birge ötkiziñiz. Dostarmen aptasına bir ret kezdesip turıñız. Olardıñ nemen ömir süretinin bilip jüriñiz».
Awdarğan Şınar Äbildä


text:
2014 jılı Fïlïppïnde Ramazan ayınıñ bastalwına oray Masdjïd Dïmawkom attı alqızıl meşit salındı dep jazdı otpadus.com.
“Onıñ däl osı tüske boyalwı beybitşilik, maxabbat pen tüsinistikti beynelew maqsatın közdeydi”, – dep tüsindirdi aymaq meri Samsodïn Dïmawkom.
Budan özge Dïmawkomnıñ jubayınıñ süyikti tüsi alqızıl bolğandıqtan meşit sol tüske boyalğan eken.
Merdiñ tapsırmasımen alqızıl tüske äkimdik, polïcïya bölimşeleri, bazar jäne özge de ğïmarattar boyalğan.
Derekközi:nur.kz
Tegï: Älemde talay qızıq bar,
Kommentarïï


text:
Altın nesil” internet-klubı dostlarını topladı (FOTO)
Aqmescitte Qırım ve Sevastopol Diniy idaresiniñ “Altın nesil” internet-klubınıñ açıluvı olıp keçti. Klub 10-16 yaşına qadar yigirmiden ziyade gençni topladı.
İnternet-klubınıñ reberleri ocalar Feride Memetova ve Ayşe Adilova balalar içün meraqlı programmanı azırladılar: gençler biri-birinen tanış oldılar, kendisi ve meraqlanğan şeyleri aqqında tarif ettiler. “Faydalı ilim” leyhasınıñ reberi Zeyneb Bairovanıñ sözlerine köre, ay devamında balalar internet-klubınıñ faaliyetinde iştirak ettiler.
“Olar oqutuv videolarını çıqardı, yarışlar, kvest keçtiler. Bugün ise keçirilgen yarışlarnıñ ğalipleri belli oldı. Er bala klub iştirakçisi kartasınıñ saibi oldı”, – dep ayttı Zeyneb Bairova. Tedbirniñ soñunda balalar bouling oynadılar.
Hatırlatamız, “Altın nesil” internet-klubı genç müsulmanlar içün çalışmaqta! Onıñ esas maqsadı 10-16 yaşındaki balalarğa alternativ qonuşuv meydanını qurmaqtır. Mında genç qırımtatar müsulmanı şahsiyetiniñ inkişafı içün yarışlar, oyunlar işlep çıqarıldı. Bundan da ğayrı, programma boyunca iştirakçiler ayda bir kere toplaşıp, milletimizniñ tarihı ve medeniyetini ögrenecekler.
QMDİ MDT hızmeti


text:
Nawrız – köktemniñ alğaşqı ayı. Bul ayda awa rayı da qubılmalı boladı. Al ertede köşpeli jurtşılıq nawrızdıñ kelgenin tabïğattağı özgeristerge qarap bilgen. Ol qanday özgerister ekenin oqï otırıñızdar.
1. Nawrızda kün men tün teñeledi, juldızdar teñesedi, yağnï Sümbile, Üşarqar-Tarazı, Ürker jäne Sulw Sarı bir tüzwdiñ boyında tizile ornalasadı. Esepşiler juldızdardıñ teñeswinen kün men tünniñ teñelwin bayqaydı.
2. Arıstan men Ögiz şoqjuldızdarı ğarış alañında şayqasqa tüsedi. «Atası men anası, Üş jüz alpıs bes balası, On eki awıl şaması, Otız or dwadaq, Bes balaq san, Elw eki qaraqşı» degen qazaqtıñ jumbağı da bar.
3. Esepşiler Äz Nawrızdıñ kelgenin jan-janwarlardıñ qılığınan da bayqaydı. Nawrızdıñ 14-de sarışunaq ininen şığadı. Nawrızda kün swıq bolatın bolsa in awzınan uzamaydı, al kün jılı bolatın bolsa uzağıraqtaw jerge şığadı.
4. Kün men tün teñelgende tasbaqa ininen awzına şöp tistep şığadı. Şöptiñ atı «märïyam şöp» dep ataladı. Onı eppen alğan adam baqıttı, däwletti boladı degen senim bar.
5. Kün men tün teñelgende, balıq awnap tüsedi. Keybir elderde kün men tünniñ teñelgenin osı qubılıstan bayqaydı.
massaget.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Kreml nezareti astında bulunğan Qırım akimiyeti yerli sakinlerni yarımadada binalarnıñ yıqtıruvınen tarik ete, qırımtatarlar ellerine silâ alğanlarını istey, çünki böyle etip halqqa qarşı küçniñ qullanması aqlana bilir. Böyle fikirini Qırım.Aqiqat radiosınıñ yayınıda qırımtatar halqınıñ aqları qorçalaması boyunca Komitetiniñ koordinatorı Sinaver Kadırov izaatladı.
«Olar, (qırım akimiyeti) zıddiyetni barışıqnen çezmege istemeyler. Vaziyetni patlatmaq, insanlar hucur areketlerni yapıp başlağanlarını isteyler. Saña qarşı silânı alsalar, seni de aynısını yapmağa mecbur eteler. İşte bundan saqınmaq kerek. Çünki olar ilâki bunı bekleyler, böyleliknen yerli cemaatqa qarşı yapılğan cismen ucum aqlana bilir», - dep ayttı Sinaver Kadırov.
Evel haber etilgeni kibi, mart 23 künü Sudaq şeherinde qırımtatarlarnıñ 6 tane evleri ve bazarı yıqtırılacaq edi. Alçaq massivine qırımtatarlarnıñ evlerni yıqtırmaq içün, 100 - ge yaqın silâlı uquq qorçalayıcılar keldi. OMOn ve makemeciler bir qaç saatten soñ massivni terk ettiler. Yerli akimiyet qırımtatar evleriniñ saiplerine kompromiss variantını teklif etti, evler yer yüzünden silingenini istemeseler, on kün içinde 76 mln. ruble ödemek kerekler ya da binalar mecburen yıqtırılacaq.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Üş mergen
Äbil Nüsipbaev, - qazaq, öziniñ 3 nemisti jayratqanın aytıp otır. Ol eluden asa nemis päşestiñ közin joyıp, özi 1942 jılı qaza tapqan.
Töleuğali Äbdibekov, - qazaq, 397 päşesti jayratıp, özi 1944 jılı erlikpen qaza tapqan.
Anorbay Erjanov, - özbek, 60 päşesti öltirip, özi 1942 jılı qaza tapqan.
... . ...
1944 jıldıñ 22 aqpanında Äbdibekov pen nemis mergeniniñ arasında mısıq-tışqan qwsap añdısqan tarihi jekpe-jek bolğan.
Töleuğali ağamız suıq tiip auırğanına qaramastan, aq qar, kök mwzdı jastanıp jatıp, nemis mergenin wzaq baqılağan. Älde jöteldi me eken, mümkin auır sırqattan qinalıp döñbekşidi me, äyteuir, nemis mergeni bayqap qap, birinşi bop oq atadı da, Äbdibekovtı moynınan jaralaydı.
Töleuğali batır auır jaralansa da, nemis mergeniniñ jatqan ornın anıqtap, bir oqpen mwrttay wşıradı.
Artınşa, qansırap jatıp, özi de köz jwmğan...
Bwl onıñ dwşpanmen bolğan soñğı jekpe-jegi edi...
Qanat Eskendir
Facebook-tegi paraqşasınan


text:
40 QIRQINCI DERS
· Muracaatname
Sayğılı ana-babalar!
Bizim eñ büyük baylığımız – bu, evlâtlarımızdır. Alla bizge olarnı bağışlay ve bizlerni bahtlı ete. Ana-baba içün eñ tatlı – evlâttır. Biz onı candan sevemiz, çeşit hayırsızlıqtan közümizniñ bebegini qorçalağan kibi qorçalaymız, asraymız, büyütemiz, sağlam olmaları içün areket etemiz. Bütün ömrümizni olarğa bağışlaymız. Alla epimizge balalarımıznıñ ferağını körmege qısmet etsin!
Ürmetli ana-babalar! Tilimizniñ bugünki vaziyeti cemiyetimizni pek raatsızlay. Balalarımız öz tilinde laf etip olamay. Böyle ketse, bir qaç yıldan öz tilimizde laf etken adam qalmaz. Biz tilimizni coyarmız. Tilimiz coyulsa, özümiz de coyulıp, başqa milletlernen qarışıp ketermiz, olarnıñ tilinde laf etip, olarnıñ adetlerini ögrenip, soñ-soñuna daa, Alla saqlasın, çoqunıp da başlarmız.
Bizge keregi bumı? Vatanımızğa bunıñ içün qaytıp keldikmi? Tarihiy vatanımız – Qırımda, baba-dede toprağında başqaları keyf çatıp yaşasınmı?
Yoq! Bizge bu kerekmey!
Onıñ içün, keliñiz acele çareler köreyik. Bizge yoq olıp ketmege yol bermeycek şeylerden biri – bu, tilimizdir.
Öz aramız ve balalarımıznen öz tilimizde laf etsek, biz bir vaqıt yoq olmamız, biz bar olurmız, milletimiz bar olur ve aziz arzu-niyetlerimizge irişirmiz, inşalla.
Balasınen öz tilinde laf etkenlerge maşalla. Balasınen başqa tilde laf etken ana-babalar ise halqımız ögünde büyük bir qabaat işley ve öz balasını özü tilsiz qaldıra.
Duşmanlarımız açıq-açıqqa: “Siz tiliñizni sevmeysiñiz, öz tiliñizde laf etmege bilmeysiñiz. Siz tezden tilsiz qalıp, yoq olıp keteceksiñiz… Bizge de keregi budır!” – dey.
Bu sözler titis sözler olsa da olar içinde aqiqat bar. Başımızğa esimizni toplayıq da, vaqıt coymayıp, tuvğan (doğmuş) tilimizni, kerek olsa, özümiz de ögreneyik ve mıtlaq balalarımızğa ögreteyik. Qoranta içinde öz tilimizde laf etmekni adet eteyik. Eşitesiñizmi? Qoranta içinde öz tilimizde laf etmekni adet eteyik.
Ondan da ğayrı, ana tilinde yazılğan kitaplarnı, gazetalarnı, jurnalnı peyda eteyik, oquyıq, balalarımızğa oqutayıq. Kitap, gazeta, jurnallar masamızda olsun. Balalarğa şiirler ezberleteyik, yırlar ögreteyik. Tilimizge aveslik, sevgi aşlamaq içün, balalarımıznı er oquğan eseri içün, er ezberlegen şiiri içün maqtayıq. Balalarımız ve özümiz tilimizniñ sevdası olayıq.
Balaçıqlarımıznıñ yahşı bir hususiyeti bar: olar er şeyni tez añlay, tez menimsey, tez ögrene. Er kün tilimiz üstünde işlesek, çoq vaqıt keçmez, evlâtlarımız da, özümiz de tuvğan tilde laf eter ve tilsizlikten qurtulırmız.
Bizge nefes almaq içün ava nasıl kerek olsa, millet olıp qalmamız içün da tilimiz kerek. Tilimiz bizni bir bütün millet ete, bizni birleştire, keçmişimiznen, tamırlarımıznen bağlay, özümizde milliy ruh asray.
Biz er şeyniñ çaresini tapqan milletmiz, aqıl-fikir ve istidat saiplerimiz. Tilimizni ögrenmek meselesinde de kerekli çarelerini taparmız – balalarımız öz tilini ögrenir, bilir, öz tilinde laf eter.
Til oğrunda işimizge Alla qolay ketirsin!
Epimiz tilimizniñ sevdası olayıq!
Bilem, halqım urf-adetini küter,
Bülbül kibi öz tilinde laf eter,
Mıtlaq olur onıñ toyu-dügüni,
Aşı-suvu Allanıñ vermiş künü.
Er yerde, er zaman birlikli olsaq,
İnsannıñ barında-yoqunda bulunsaq,
Közümiz açılır, bulurmız ünü,
Bol-serbest ömürniñ kelir bir künü.
Kelir o kün – bala-çağa şeñ küler,
Qartlarımız cümlemiznen kün körer,
Ümmetimniñ tutqan yolu aqtır,
Küçlüklerniñ ahır-soñu feraqtır!
Azırlağan Seyran Memet oğlu Üseinov 16. 05. 09 s.
Sayğılı vatandaşlar!
Yırlarımıznıñ birinde: “Biz qırımtatarmız, yoq olmadıq, biz barmız!” – degen sözler bar. Ebet, yoq olmadıq, biz barmız ve Vatanımızğa qaytmaqtamız.
Bugün ögümizde turğan ciddiy meseleler sırasında tilimizniñ ağır vaziyetinen bağlı meseleler bar. Olar bizni pek raatsızlay, telâşlandıra.
Halqımız Qırımğa kelip, ruslar arasına tüşken soñ, er kün olarnen alâqada olıp, ziyade rus tilinde laf etip, öz tilini unutıp başladı. Assimilâtsiya ceryanı bizni suvğa tüşken çöp kibi tez-tez yaldatıp, uçurım kenarına alıp kete.
Ösip kelgen neslimizniñ bayağı bir qısmı öz tilini bilmey, bilse de zayıf bile, ya da pek zayıf bile. Öyle balalarımız bar ki, atta aytılğan lafnı añlamay, selâmnı bile keregi kibi berip olamay.
Qırımda rus tili müiti üküm süre. Mektepler ve bala bağçalarınıñ çoqusında rus tilinde oqutıla. Balalarımız şu mekteplerge barıp oquy, anda rus tilini ögrenip çıqa, rus tilinde laf ete, rus tilinde fikir ete, ruslarnıñ adetlerini ögrene.
Ana-babalarnıñ özüne ise memuriyet tarafından biñ türlü ayaq çalına. Meselâ, olar: “Balañız öz tilinde oqusa, mektepni bitirgen soñ qayda barıp kirecek, qayda çalışacaq? Er yerde rus tili qullanıla. Siz bunı tüşünesiñizmi?” – dep, ana-babalarnıñ başını aylandıra, özcesine qorquza.
Ana-babalar da çeşit-çeşit: biri meseleni añlay, biri – añlamay. Olarnıñ içinde: “Vay, balam rus tilini yahşı bilmese, soñ ruslarnen bir yerde yaşamağa oña küç olur”, – degen soyu bar.
Ey, musulmannıñ balası! Er kün ruslarnıñ arasında olğan soñ, rus tilini bilmemiz dep qorqmağa şey barmı? Rus tilini bizge rus tili müiti (yani «языkoBaя cpeдa» degen şey) ögrete. Bala evinden çıqqanı kibi rus balaları arasına tüşe, rus balalarınen dost ola, oynay, sabadan aqşamğace olarnen rusça laf ete. Daa evge qaytıp kelgen soñ da evdekileri onen rusça laf etse, televizornı rus tilinde baqsa, derslikleri rus tilinde olsa, oña daa ne kerek? İşte qırımtatar qorantasında bir qazaq balası daa asrala!?
Ana-babalarnıñ daa bir qısmı, aytması ayıp: “Menim balama qırımtatar tili kerekmey, o oña kerek olmaycaq, oqusın informatikanı”, – dey. Mına qayda şaşqan papiyler!
Birlik olmağan yerde, duşmanlarımız at oynata.
Cemaatımıznı raatsızlağan, atta qorquzğan şu ki, balalarımız öz tuvğan tilinden (ve, ebet de, adetinden, terbiyesinden) çette qala ve kün-künden uzaqlaşıp kete.
Közümizni açayıq ve keç olmağance tilimizge yapışayıq, tilimizni ögreneyik, balalarımızğa ögreteyik.
Epimiz tilimizniñ sevdası olayıq!
· Şiirler, yırlar
Tilimizni coymayıq!
İlimizge qaytıp kelip,
Bir şeyden saqt olayıq,
Evallıqqa pek berilip
Tilimizni coymayıq.
Dünya malı fayda bermez
Tilimiz eger ölse,
Biñ peşman da hayır etmez
Halq temeli til ölse.
“Şap da bir, şeker de birdir”
Bir tamam fikirsizge,
Tilni bilmemek ayıptır,
Lâyıq degil bu bizge.
Öz arası qartı-yaşı
Öz tilinde laf etsin,
Ösip kelgen evlâtlar da
Öz tilini ögrensin.
Tilimizni candan sevip,
Ögreneyik, bileyik,
“Çoqqa barmaz, yoq olurlar!” –
Degenni titreteyik!
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Atalar sözleri
Oqumaq – bir vaqıt keç degil. – yчиTbcя Hиkorдa He пoздHo.
Bir qulağından kirer, bir qulağından çıqar. – B oдHo yxo BлeTaeT, из дpyroro yxa BылeTaeT.
Bar edi – yoq oldı. – Былo, дa cплылo
Aq kün – ağartır, qara kün – qarartır. – Пpи xopoшeй жизHи лицo
бeлиTcя, пpи плoxoй – чepHиTcя.
Balaban balıq ufaq balıqnı tiri yutar. – Бoлbшaя pыбa MaлeHbkyю
зaжиBo rлoTaeT.
Büyük gemige büyük derya kerek. – БoлbшoMy kopaблю – бoлbшoe плaBaHbe.
· Frazeologizmler
yüzü açıq olması içün – для oчиcTkи coBecTи
ruhtan tüşmek – пaдaTb дyxoM
esini coymaq (bayılmaq) – пaдaTb B oбMopok
istek olsun – былa бы oxoTa
başlaması küç – лиxa бeдa Haчaлo
(iş) yerinden köçmey – a Boз и HыHe TaM
Alla bile; Alla bile onı – Aллax ero зHaeT
· Ösümliklerniñ adları
пacTepHak – pasternak, yaban havuç –
пacTyшbя cyMka – çoban çantası, qıçı –
пaTиccoH – şamaha –
пepBoцBeT (пpиMyлa) – pastaçıq –
пepekaTи-пoлe (Bepблюжbя koлючka) – biñbaşqoray, qamğaq, hadıq, cantaq –
(kpacHый, чëpHый, бoлrapckий) пepeц – (qırmızı, qara, tatlı) biber –


text:
Avropa birligi azası olğan 28 devletniñ elçileri Qırımğa nisbeten kirsetilgen sanktsiyalarnı bir yılğa uzatmağa razı oldı. Bu aqta Twitterde Radio Svobodanıñ brüsselli muhbiri Rikard Jozwiak yazmaqta.
Onıñ bildirgenine köre, işbu qarar iyünniñ 19-nda Avropa birligine kirgen devletlerniñ tışqı işleri nazırleriniñ seviyesinde tasdıqlanacaq eken.
«AB elçileri Avropanıñ Qırımdaki yatırım yasağıni bir yılğa uzatmağa qarar berdi. Qarar iyünniñ 19-nda tışqı işler nazırleriniñ seviyesinde tasdıqlanacaq», – dep yaza jurnalist.
Sıñırlav tedbirleri 2014 senesi mart ayında Avropa birliginiñ Ukrainadaki buhranğa nisbeten reaktsiyası sıfatında kirsetilgen edi. Olar bir taraftan, Rusiye iqtisadiyatınıñ muayyen sektorlarına qarşı doğrultılğan ve 2017 senesi iyülniñ 31-ne qadar üküm sürgen iqtisadiy sanktsiyalarnı qaplamaqta. Diger taraftan, Qırım ve Aqyarnıñ qanunsız şekilde işğal etilmesine qarşı bir cevap şeklindeki sıñırlav tedbirleri olaraq, 2017 senesi iyunniñ 23-ne qadar devam etecektir.
Ondan da ğayrı, Ğarp 2014 senesinden başlap Donbasstaki vaziyetniñ istiqrarsızlığı sebebinden sanktsiyalar kirsetken edi. Olar esasen Rusiye vatandaşlarınen şirketlerge qarşı doğrultılğan sanktsiyalar. Sanktsiyalar Rusiye iqtisadiyatınıñ bazı dallarına qarşı da kirsetilgendir.
Kreml Donbasstaki separatistlerge qoltutuvğa alâqası olğanını inkâr ete ve çatışma zonasında yalıñız rusiyeli «göñülliler» bulunğanını qabul etmekte. Ayrıca Rusiye Qırımnı zapt etkenini inkâr eterek, bunı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Birinci Cian cenki
Birinci Cian Cenki XX asırnıñ başında olıp keçti. 1914 senesi iyül 28 künü başlnadı. Bir qaç künden soñ bu cenk cian cenkine çevirildi. Dört yıl ve üç ay devam etken (1918 senesi noyabr 11 künü bitti) cenkte otuz üç memleket – o devir beşeriyetiniñ seksen yedi fayızı – iştirak etti.
Cenk yılları iqtisadiy vaziyet ep kerginleşe edi. Fabrikalar qapala, fiyatlar öse, köyler harabe alda ediler. Bu devirde devletke itirazlar ve inqilâbiy ğayeler arta edi. Tek Ukrainada 1915 senesi 117 iş taşlav (зaбacToBka), 1916 senesi – 218 iş taşlavlar olıp keçti. İş taşlavlarda 240 000 işçi iştirak etti.


text:
Rusiyede er söz paalığa tüşe: evelden yasaq etilgen metinlerniñ tarqatuvı içün çarlar katorgağa yollay ediler, sovetler devirinde siyaset mevzusında şaqa ya da basılğan malümat içün aqılı zayıf olğanlar içün hastahanelerge qapata ediler, lagerlerde çalıştırta ediler.
Bugünki künde devletni idare etkenler, DHK-de (KGB) yıllar devamında faaliyet kösterip, serbest fikir ve sözlerni bastıralar. Ukrain inqirazı zamanında özlerini daa beter, daa namussız alıp baralar.
Bugün de bugün Kremlni teñkid etkenleri içün ya da Ukrainağa destek kösterilgeni içün adamlarnı kötekleyler, öldüreler, avtozaklarğa nıqtaylar, memuriy ve cinaiy apis cezası belgilene. Mühbirlerniñ aqqından keleler, saytlarnı blok eteler, içtimaiy ağlarnı tolusınen nezaret eteler.
Kelişmegen sözlerge «nefretniñ teşviqatı» deyler, devlet nefretni özü beslep, belli bir telekanallarda açıqtan-açıq açuv ve nefetni numayş etmekte. Balalarnı da telükeli malümattan qorçalaycaqmız, dep, akimiyet belli Dumb Ways to Die serlevalı mültfilmden başlap, Vikipediya maqalelerine qadar er şeyni yasaqlay.
Donbassta separatistik ayın-oyunlarını alıp barğan Kreml, özüne kelgende qattı cevap bere. «Separatizmge çağıruv» adlı mahsus qanun qabul etildi. «Sibiriyanıñ federalizatsiyası içün yürüş» neticesinde veb saytlarnıñ tsenzurası ile yekünlendi. Bu kibi teşebbüs Kubande kösterilgeni içün repressiyalar qullandı, teşebbüsçilerden biri apiste buluna.
Pütinni teñkid etken publitsist Boris Stomahin ekinci kere apiste müddet keçirmekte – onı terrorizmge çağırvlarda qabaatladılar.
Ekinci cian cenkini resmiy tefsirden farqlanğan fikirler içün cinaiy ceza belgilendi.
Quturğan printer ile qıslanğan qanun çıqarıcı organı ile politsiya, prokurorlar, nezaretçiler saçma-sapan şeylerni yapalar. Belli blogerlerniñ devlet nezareti aqqında qanun qabul etildi, adiy qullanıcılarğa qarşı basqı alıp barıla. Sorğuğa er türlü sebepten, internetteki izaat, video astındaki bildirme, malümatnıñ tarqatılması da ola bile.
Mühbirlerniñ leyhaları çetelge köçip başladı (Lenta. Ru-nıñ baş muarriri Rigada rusiyeliler içün cemaat-siyasiy saytnı aça), qullanıcılar blok etilgen saytlarnı açmağa ögreneler, siyasiy sanatnıñ parlaq nümüneleri peyda olıp başladı.
Bizim Grani.Ru saytımız Rusiyede yarım yıl devamında «belgilenmegen kütleviy tedbirlerniñ keçirilüvine çağıruvlar içün» blok etile – böyle şekilde prokurorlar siyasiy mabüslerge qol tutuv aktsiyaları aqqında reportajlarnı adlandıralar.
Biz malümatlarnı olğan kölemde derc etmege devam etemiz, rusiyeli oquyıcılar içün saytımıznıñ tıpqısını arttırmağa tırışamız (şimdi Roskomnadzornıñ qara cedveline 40-qa yaqın saytımıznıñ tıpqısı kirsetildi), içtimaiy ağlarda malümatnı tarqatamız.
Biz Rusiyede saytnıñ blok etilüvi boyunca bütün mahkemelerni yuturdıq, amma oquyıcılarımıznıñ sayısını coymadıq. Biz partizanlıq şaraitlerde işimizni devam etemiz. Bizim içün Grani saytını serbest muzakerlerniñ meydanı olaraq olıp qalması ve grajdanlıq qarşılıqnıñ bir timsali kibi saqlanması müimdir. «Gizli faaliyetimiz»niñ tecribesi diger internet leyhaları içün kerekli olur, dep sayamız.
Serbest Rusiyeniñ sesleri ille yañğıraycaqlar.
Yuliya Berezovskaya, Rusiyede blok etilgen Grani.ru internet qaynağınıñ baş müdiri
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Mennan Camanaqlı
Mennan Camanaqlı (aqiqiy adı Mennan Reşid oğlu Reşidov; 1916 - 1942) - qırımtatar şairi.
Mennan Reşidov 1916 senesi Camanaq köyünde (şimdiki Aqşeyh rayonı) doğdı. 1934 senesi qurucılıq tehnikumına kirdi. Ağası körümli şair ve alim Kerim Camanaqlınıñ yardımınen edebiyat nazariyesini menimsedi. Gazeta ve mecmua saifelerinde onlarnen şiirler bastırdı. 1938 senesiniñ oktâbr ayında arbiy deñiz flotuna hızmetke çağırıldı. Ulu Vatan cenki başlağanınen eline silâ alıp Aqyarnı qorçalamağa başlay. 1942 senesi Moskva radiosından: "Bizim deñiz yalısındaki bastionımız - Aqyarda, qızğın cenk kete. Siyasiy hadimi (politrabotnik) Reşidovnıñ bölügi şeerniñ er bir evini, er bir soqağını büyük çıdamlıqnen qorçalay"... degen sözler eşitile. Tam olmağan malümatlarğa köre, uruşlarda köstergen yararlıqları içün Mennan Camanaqlı 17 kere mukâfatlana. Şair ve ressam Mennan 26 yaşında Aqyar uruşında elâk oldı.


text:
Bugünki künde Qırımda mektepten ögündeki tasil müessiselerine 3 ve 7 yaş arasında balalarnıñ satısı 26 biñni teşkil ete, üç yaşından kiçik olğanlar ise – 3 biñni teşkil ete. Bunı Kreml nezaretindeki Qırım parlamentiniñ matbuat hızmeti bildire.
Kreml nezaretinde olğan Qırım maarif, ilim, gençler siyaseti ve sport komitetiniñ yolbaşçısı Vladimir Bobkov: «Qırımda bala bağçalarına eñ uzun nevbet Aqmescittedir – mında 8800 bala bekley, Aqmescit rayonında – 3100 bala, Yaltada – 2500, Bağçasaray rayonında – 2 biñge yaqın, Keriçte – 1200, Kezlevde – 1200 bala», – dedi.
Qırım parlamentiniñ bergen malümatına köre, 2016 senesi Qırımda 5922 yañ yer açıldı, 2014 senesinden başlap ise umumen bala bağçalarında 11 biñge yaqın yañı yer açılğan.
Rusiyeniñ Qırımdaki ükümeti, Aqmescit içün 18 bala bağçasını qurulmağa vade etken edi.
Keçken sene mayısnıñ başında işğal etilgen Qırımnı ziyaret etip, Rusiye ombusmeni Tatyana Moskalkova bala bağçalarına uzun nevbetler tizilgeninen bağlı olğan problemağa diqqat çekken edi.
Qırımda bala bağçalarına nevbetler sozulğanını – Rusiyeli memurlarnıñ uzun müddetke Qırımğa yollanılğanlarınen bağlaylar.


text:
Wkraïn önertapqışı Vladïmïr Tatarenko uşaq apatqa uşırap, jerge qulağan jağdayda onıñ salonında otırğan barlıq jolawşılardı aman alıp qalatın uşaq oylap taptı. Bul twralı IslamNrews.ru xabarladı.
Tapqır ïnjener munı apat orın alğan boyda uşaqtan bölinip şığatın kapswlanıñ kömegimen jasamaqşı. Al laynerdiñ artqı jağına ornalasatın kapswlanıñ işinde jolawşılar men olardıñ jükteri boladı.
Önertapqış mälim etkendey, uşaqtıñ uşwğa bet alwı, uşıp bara jatwı jäne qonwı sätterinde orın alıp qalwı ıqtïmal apat kezinde kapswlamen birge bölinip şığatın äwe kemesi jolawşılardıñ ömirlerin de saqtap qala aladı. Buğan kapswlanıñ joğarğı jağında turatın öte mıqtı paraşyut kömektesetin boladı. Sol paraşyutke mıqtap baylanğan bölik jerge nemese swğa qalıqtap kelip qonadı da, arı qaray batpay turıp qaladı.
Konstrwktor öziniñ bul jobasın dayındaw üşin üş jıl waqıtın sarp etipti. Ol osı maqsatta jerge qalıqtap kelip qona alatın ürlemeli kameralardı da qarastırıp köripti. Sol sïyaqtı paraşyut jüyesin jeñilirek kevlar men karbon materïaldarınan qurastırwğa da birşama bas qatırıp köripti. Biraq ïnjenerdiñ bir närseni – uşqıştardı aman alıp qalwdıñ jolın qarastırmağanı birden añğarıladı. Al jurtşılıq arasına suraw salıp körgende, olardıñ 95 payızı qanşa qımbat bolsa da, özderiniñ qawipsizdikteri üşin bïletti osı uşaqqa alwğa dayın ekenderin bildiripti.
Derekközi: ras.kz
Tegï: Glavnaya, Texnologïya,
Kommentarïï


text:
Bütün Şarqiy Qırımnıñ aqiqiy bir vizit kartı, cenüp tarafından qadimiy Suvdağ üstünde yükselip turğan manzaralı Qale dağında buluna. Onıñ ekinci adı – Cenevizqaya (türkiy tilden Cenevizlilerniñ qayası dep tercime etile). Qayanıñ yüksekligi – deñiz yüzü seviyesinden 157 metr. Asılında bu, Qızqule burnunıñ esasıdır. Meydanlığı qararnen 30 hektar olğan qalege daa Ceneviz qalesi deyler. Asılında, eñ başında onıñ qurucılığına hazarlar, bizanslılar, qıpçaqlar, Altın Ordu türkleri, selcuq türkleriniñ ve, efsanege köre, bir de alanlarnıñ alâqası bar edi. Qırımda bu, künümizge qadar yahşı vaziyette saqlanıp qalğan orta asırlarğa ait yekâne binadır.
Bir anane olaraq, kurort sezonında ziyaretçilerni qalege «Ceneviz miğferi» adlı rıtsarler festivali ile celp eteler.
Bir anane olaraq, kurort sezonında ziyaretçilerni qalege «Ceneviz miğferi» adlı rıtsarler festivali ile celp eteler.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev yarımada akimiyetine yaqın olğan «Qırım» teşkilâtına inanmay. O, Qırımda Leonid Graç spiker olğan vaqıtta bu kibi teşkilâtlarnıñ taqdirini hatırlata.
Bunı o Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
«Tafsilâtlarnı bilmeyim, amma Çakallarnıñ Şurası olğanı kibidir dep tüşünem, «Qırım birligi» ve ilâhre. Biraz vaqıt keçse, bu areket de çöplük obasında olacaqtır. Şunıñ içün oña emiyet bermege kerekmey. Halqım siyasiy noqtaiy-nazarlan ğayet pişkindir, bularnı endi kördik», – dedi Cemilev.
Mecliste ise bu kibi areketleniñ maqsadı milliy idare organları olğan Meclis ve Qurultay kibi bir teşkilâtnı meydanğa ketirmekten ibarettir dep tüşüneler.
«Şahsen menim «Qırım» cemaat areketiniñ olması ile bağlı qasevetim şimdi yoq. Olarnıñ areketlerine er şey bağlıdır. Akimiyet ile saf işbirlik aqqında aytacaq bir tşekilât da ola bilir»,– dep tarif etti Qırım.Aqiqatqa qırımtatar milliy Meclisiniñ reis muavini nariman Celâl.
«Qırım» serlevalı qırımtatar halqınıñ cemaat areketiniñ teşkil etilmesi aqqında Qırımnıñ «baş nazir» muavini Remzi İlyasov haber etken edi. Onıñ aytqanı kibi, areket bu seneniñ soñuna qadar meydanğa kelecek eken. Bundan soñ ise Rusiyeniñ daa sekiz regionında öz faaliyetini tarqatacaq eken.


text:
«Ara ösirw» odağınıñ Prezïdenti Olga Çwpaxïna tïisti şaralardı jasamasaq, onda az waqıt işinde ara jer betinen mülde joyılıp ketedi dep dabıl qağıp otır.
«Öte ökinişti, aralar jer betinen joyılıp baradı. Adamdardıñ bastı maqsatı ekologïyalıq jağdaylardı jaqsartw. Ara şarwaşılığınıñ damwına barınşa köñil bölwi tïis. Äytpese, 20 jıldan keyin ara jer betinen mülde qurıp ketedi»,- dedi Olga Çwpaxïna.
Osı jerde ayta keteyik, jalpı mamandar soñğı 10 jıl işinde bul jändikter qatarınıñ joyıla bastağanın aytıp otır. Jıl sayın AQŞ-ta ara uyalarınıñ 40% qırılıp qaladı, al Ewropa qıstan soñ bal aralarınıñ 20%-ınan ayırıladı. Endi aralardıñ joyılw tendencïyası Latın Amerïkası men Azïyada bayqalwda.
Derekközi: dni.ru
Kommentarïï


text:
Fïnlyandïyalıq 10 jastağı bala Facebook jelisinen kemşilikti tapqan eñ jas xaker atandı. Bul twralı VentureBeat basılımı jergilikti aqparat quraldarına silteme jasap xabarladı.
Yanï esimdi bala Instagram jelisinen basqa qoldanwşılardıñ pikirlerin öşire alatın mümkindiktiñ bar ekenin anıqtadı. Ol bul twralı qızmet körsetw basşılığına xabarlağan. 2016 jıldıñ aqpan ayında bul qatelik joyıldı, al nawrızda Yanïge sıyaqı retinde 10 mıñ dollar berildi.
Jas xakerdiñ aytwınşa, qızmet körsetwdegi qawipsizdik twralı ol YouTube arnasındağı rolïkterden üyrengen. «Men kez kelgen adamnıñ pikirin öşire alatınmın. Tipti, Djastïn Bïberdiñ de», - dedi ol. Bolaşaqta Yanï aqparattıq qawipsizdik salasında jumıs istewdi josparlap otır.
Facebook-ten alğan sıyaqısına Yanï jaña velosïped, fwtbol jabdıqtarın jäne öziniñ eki ağasına kompyuter alatın boldı.
Baq.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, qırımtatarlarnı qorçalamaq içün tek bir yol – sanksiyalar vastasınen Ruyeni Qırımnı terk etcegine mecbur ettirmek olğanını ayttı. Bunı Türkiyeli AA agentligi haber ete.
Cemilev: «İşğalcilerniñ basqısı küçlene. Olarğa qarşı tirenmek içün bir yol bar – bu topraqnı işğalciden azat etmektir. Qırımtatarlarğa nasıl yardım etmege mümkün, dep çoq soraylar. Men deyim ki, tek bir çare – sanktsiyalar vastasınen Rusiyeni Qırımdan yoq olmağa mecbur etmek», – dep qayd etti.
O, Rusiyeniñ nevbetteki adımlarını tahmin etmek qıyın olğanını ayttı.
«O Qırımnı bu aqşam da, bir afta soñra da terk etmek mümkün», – dep qoştı qırımtatar halqınıñ lideri.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Franswa Ollandtıñ sözinşe bul Ewroodaqtan ketkisi keletinderge sabaq bolmaq.
Ulıbrïtanïya Ewroodaqtan şıqqannan keyin Ulıbrïtanïyanıñ qarjı ïnstïtwttarı ewromen klïrïngtik sawda operacïyaların jürgize almaydı. Franswa Olland Bryusseldegi Ewroodaq sammïtinde: «Ulıbrïtanïya EO müşeliginde bolğan kezde ewroaymaq üşin klïrïngtik operacïyalar jürgizgen londondıq Sïtï kompanïyaları endi bul operacïyalardı jürgize almaydı. Bul Ewropanıñ aqırın kütip otırğandar üşin ülgi bolwı mümkin. Bul sabaq boladı»-degen.
Bunıñ aldında Ewropanıñ Ortalıq banki (EOB) ewromen klïrïngtik operacïyalar jürgizetin brïtandıq kompanïyalardıñ qızmetin ewroaymaqqa awıstırwğa tırısqan edi.
Derekközi: Argwmentı ï faktı
Tegï: Qarjı jäne ekonomïka,
Kommentarïï


text:
Ğäräp älifbası
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ğäräp älifbası bügenge dönyada ayıruça kiñ taralğan yazulardan berse. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, ul dönyada barlıq xalıqnıñ yaqınça yözdän unına xezmät itä. Berençe näwbättä ul – Ğäräp tele öçen. Monnan tış, Ğäräp älifbası İranda Farsı tele, Päqstanda Urdu tele, Äfğänstanda Puştu wä Däri tele öçen, öleşçä Hindstanda milli älifba bularaq qabul itelgän. Ul şulay uq İslam dine kiñ taralğan başqa illärdä dä (Bangladeş, Xäbäşstan, Filippinnar, İndoneziä, Malayziä, Mozambik, Nigeriä w.b.) aktif qullanılışta yöri. XX ğasırnıñ 30 yıllarda tulısınça Latin älifbası belän alıştırılğança, Sovetlar Berlegendä yäşäwçe törki xalıqlarnıñ, şulay uq Ğosman imperiäsendäge törekläreneñ milli yazuları da şuşı älifbağa nigezlängän ide.
ЭчTәлek
- 1 Tarix
- 2 Älifba tozeleşe
- 3 Sannarnıñ yazılışı
- 4 Ğäräp älifbası başqa tellärdä
- 5 Ğäräp tele wä sanaq
- 6 Monı da qara
- 7 Päräwezdä
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp yazuınıñ borınğı watanı – Üzäk Ğäräbstan. Anıñ berençe ürnäkläre (Lixyäni, Samudi, Safi kebek taşyazmalar) Ğäräbstan yarımutrawı cirendä häm Süriäneñ Könyaq töbäklärendä tabılğan. Alarnıñ yazılu waqıtları 1.–4. yözlärgä qarıy.
Üzeneñ üseş yulında Ğäräp yazuı törle üzgäreşlär kiçergän. Anıñ çişmä başında borınğı Finiki älifbası tora. Ämma Ğäräp yazuınıñ kamilläşterüenä Nabati wä Arami yazularınıñ da zur yoğıntı yasağanlığı mäğlüm.
Xäzerge waqıtta ğälimnär Ğäräp yazuınıñ iñ borınğı ürnäge itep Qufi yazuın sanıylar. Ul Yefrat yılğası buyında urnaşqan Ğäräp xälifäte zamanında (7.-9. yözlär) başqala xezmäten ütägän äl-Qufa şähärendä tabılğan. Soñğıraq çorlarda, xattatlar tırışlığı belän, Ğäräp yazuı haman kämilläşä barğan, anıñ küp törle şäkelläre barlıqqa kilgän. Ğälimnär raslawınça, alarnıñ sanı yöz yegermegä citä. Ämma bügenge köndä bu ölgelärneñ altı-cide töre genä aktíf qullanıla. Alarnıñ Ğäräpçä atamaları: Qufi, Näsx, Söls, Röqğä, Nästäğliq, Diwan, Şikästä.
Älifba tozeleşe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp älifbası 28 xäreftän tora, alar barısı da tartıqlarnı bilgeläw öçen.
Ğäräpälif belän yazılğan süzlär uñnan sulğa taba yazıla wä ber yuldan ikençe yulğa süz küçerü närsä yuq.
Xäreflär barlıq oçraqlarda da ber genä bieklekta yazıla, yäğni Ğäräp älifbasında baş xäreflär yuq.
Ğäräp süzläre härçaq tartıqtan ğına başlana, älif xärefe dä hämzä belän başlana.
Ğäräp älifbasında xäreflarneñ dürt törle yazılu räweşe qullanıla:
- ayırım yazılışı,
- süz başında,
- süz urtasında,
- süz azağında.
Töp xäreflär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp älifbasında altı xäref özek xäreflär dip atala:
- ﺍ älif
- ﺩ däl
- ﺫ zäl
- ﺭ rä
- ﺯ zä
- ﻭ waw
Şul özek xäreflär üzlärennän soñ kilgän xäreflär belän (sul yaqtan) totaşmıylar wa süzda urın aluınnan üz qıyäfäten üzgärtmilär. Özek xäreflärdän soñ kilgän xäref süz başındağıça yazıla.
Menä älif xärefe genä aldan barğan xäref belän totaşıla.
Tartıqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp telendä icek yasawçı awazlar bularaq suzıqlar yörsälär dä, alarnıñ neçkä/qalın buluı tartıqnıñ neçkä/qalın buluına qarıy. Yäğni bu yaqtan Ğäräp yazuı elekke Orxon älifbası kebek, suzıq awazları öçen öç xäref kenä bar, wä alarnıñ qalın/neçkälege nindi tartıq belän toruların bilgeli.
Ğäräpçädä 7 istiğälä (qalın tartıq) belderüçe xäref bar: ﻕ ﻍ ﻁ ﻅ ﺹ ﺽ ﺥ. Bu xäreflär belän fätxä [a] itep, käsrä [í] itep, wä zämmä [u] itep uqıla.
Başqa xäreflär istifälä (neçkä tartıq) belderälär, wä alar belän fätxä [ä] itep, käsrä [i] itep, wä zämmä [ü] itep uqıla.
Xäräkälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp telendä xärefneñ öst/astında quyıla torğan berniçä xäräkä qullanıla. Uqığanda, başta xäref uqıla, annarı ğına xäräkä.
Suzıqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp telendä altı suzıq awaz bar, wä bik yış oçraqlarda alar bötenläy yazılmıylar, bu närsä qayçaqta ikemäğnälelekkä dä kiterä ala.
Suzıqlarnıñ öçese qısqa: [ä], [i], [u]. Qısqa suzıqlar yazuda ayırım xäref ilä tügel, xäräkä aşa ğına bilgelänä:
- َ – qısqa [a] – fätxä
- ِ – qısqa [i] – käsrä
- ُ – qısqa [u] – zämmä/damma
Ozın suzıqlarnı mäd (suzu) xärefläre ilä kürsätelä wä xäräkälärgä qarağanda ike märtäbä suzıbraq uqıla:
- fätxäle xäreftän soñ xäräkäsez älif kilsä, şul fätxä+älif ozın [ā] kebek uqıla: دَا – [dā]
- käsräle xäreftän soñ xäräkäsez yä kilsä, şul käsrä+yä ozın [ī] yä ki [iy] kebek uqıla: دِي – [diy]
- zämmäle xäreftän soñ xäräkäsez wäw kilsä, şul zämmä+wäw ozın [ū] yä ki [uw] kebek uqıla: دُو – [duw]
- fätxäle wä hämzäle äliftän soñ tağın ber xäräkäsez älif kilsä, şul ike älif urınına ber dulqınlı älif yazıla wä ul ozın [ā] kebek uqıla. أَ + ا = آ
Tänwin xäräkäläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ً – fätxä tänwin – [än] uqıla. Mísal: بَابًا – [bābän]
- ٍ – käsrä tänwin – [in] uqıla. Mísal: بَابٍ – [bābin]
- ٌ – zämmä tänwin – [ün] uqıla. Mísal: بَابٌ – [bābün]
- İskärmä: Fätxä tänwinle xäreftän soñ xäräkäsez älif kilsä, şul älif uqılmıy.
Başqa xäräkälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Täşdid[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp telendä ber ük tartıq awazlar ber-ber artlı kilsälär, berençese genä yazıla wä ikençese urınına täşdid xäräkäse (täşdidläw/ikelätkeç bilgese) genä quyıla: ّ
Täşdidle tartıq käsrälä bulsa, käsräse tartıq ilä täşdid arasına quyıla.
Sükün/Säken[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp icege ike törle bula, yä açıq, yä yabıq. Menä ْ – sükün ul tartıqnıñ yomıqlıqnı beldergeç bularaq qullanıla, icek yabuçı xäräkä, wä säkenle tartıq äytkändä awız yomıla. Mísal: بَبْ [bä+b]
Säken quyılmağan oçraqlarda tartıq barıber suzıq belän uqıla: قلب [qäläba]. Wä [qälb] äyteleşen bilgeläw öçen [l] ilä [b] tartıqlardan torğan iceklärne säken belän yabalar da: قلْبْ [qälb] (xäreflärne ayırım yazğanda: قلْبْ).
Hämzä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Hämzä atlı tawışsız tartıq ayırım ﺀ xärefe bularaq ta yazıla, wä başqa teräk xäref belän xäräkä bularaq ta:
- älifneñ öst/astında: إ أ
- wäw östendä: ؤ
- yä östendä: ئ
- İskärmä: älif, wäw, yä xärefläre hämzä xäräkäse öçen nigez/teräk bulıp qına toralar, wä uqığanda äytelmilär.
Grammatik cenes bilgese (Märbütä)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp telendä ike cenes bar:
- mözäkkär – ir cenese
- möännäs – xatın-qız cenese
Märbütä Ğäräp älifbasına ayırım xäref bularaq kermi, çönki ul cenes belderü öçen genä wä mäğnäse anıñ [t] awazı. Möännäs isemnär “tä märbütä” (tügäräk [t]) belän tämamlanalar.
Misal: قَرِيلَةٌ
Başqa xareflar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp älifbasında xäreflär berläşmäläre dä qullanıla, yäğni berniçä xärefneñ ber-bersenä totaşılıp yazıluı. Şul berläşmälärneñ lām älif genä mäcbüri, başqalarnı ayırım xäreflär aşa da yazarğa mömkin, çönki alarnıñ säkeldä bulmawı da ixtimal. Misallar:
- Allah süze bolay da yazıla: ﷲ
- Sall-Allahu-äläyhi-wäs-sälläm: ﷺ
Assimilätsiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sannarnıñ yazılışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp älifbası başqa tellärdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bügen Ğäräp älifbası bu tellärdä yazu öçen qullanıla:
- Törki tellär söylämnäre öçen Şeñcan, Äfğänstan, Ğıyraq, İranda qullanıla
- Farsı tele öçen İranda
- Körd tele öçen Ğıyraqta
- Urdu, Kaşmir, Sindhi wä Baluçi tele öçen Päqstanda
Elek qullanıldı:
- Törki teleneñ bar söylämnäre öçen (1926-1928 yıllarına qädär)
- Afrikaans tele öçen (Möselmannar arasında)
- Belarus tele öçen (Tatarlar qullandı)
- Qıtay tele öçen (Möselmannar arasında)
Ğäräp tele wä sanaq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp xärefläre Unicode eçendä “Ğäräp öleşendä” (U+0600–U+06FF) yatalar. Ğäräp xärefläreneñ Berençe töre U+FB50–U+FDFF urınnarın alğannar, wä Ğäräp xärefläreneñ İkençe töre U+FE70–U+FEFF urınnarda. Sanaqta Ğäräpçä mäten uqılış buyınça saqlana, törle programnar isä anı inde üzençä kürsätälär.
Monnan tış Ğäräp älifba belän yazu öçen berniçä berbaytlı bilgelämä dä qullanıla, mäsälän ISO-8859-6.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Omniglot.com: Ğäräpälif – İnglizçä
- HәHиләprә rapәп aлфaBиTы
- Гapәп әлифбacы дәpece. БepeHчe дәpec, TaTapчa Bидeo Vk.com


text:
Kiyev – Ukraina prezidenti yanında qırımtatarlarnıñ işleri boyunca Vekâletli Mustafa Cemilevniñ teşebbüsi ile Qırım tamır halqınıñ aqları qoruvına bir sıra leyhalar amelge keçirilecektir. Vekâletli Mustafa Cemilev faaliyetiniñ teminlevi boyunca bölüginiñ yolbaşçısı Arsen Jumadilov yaqın zamanda Kiyevde «Qırım studiyaları» yañı analitik merkeziniñ açılacağı ve Ukraina qanunlarında parlamentte qırımtatarlarnıñ deputatlıq qısmınıñ peyda olacağı aqqında Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
– Kiyev-Mogilân akademiyasında dekabr 22 künü qırımtatarlarnıñ aqlarına bağışlanğan konferentsiya keçirilecek. Mında nasıl meseleler muzakere etilecek ve onıñ keçirilmesiniñ maqsadı aqqında tarif etip olursıñızmı?
– «Qırımtatarlarnıñ, Ukraina tamır halqı olaraq, aqları teminlevinde ukrain yolu» serlevalı konferentsiya olacaq. Biz onı yılnıñ soñunda keçiremiz, çünki bu sene, evel olğanlarğa köre, bayağı farqlı oldı. Mart ayında işğal yüz berdi, aynı zamanda Ukraina Yuqarı Şurası qırımtatar halqınıñ ukrain devleti terkibinde aqlarınıñ temin etilecegi aqqında tarihiy qarar alındı. Aman-aman bir sene keçti, amma, teessüf ki, bu qarar ile bağlı nasıldır bir faallikni körmeymiz. Şimdi bütün bu meselelerniñ aktualligini köstermek, olarnı muzakere etmek ve kelecek senege uquq çıqarıcılar içün bir suratnı belgilemek isteymiz.
– Qaysı problemler aqqında aytasıñız?
– Ukraina Yuqarı Şurasınıñ Qararında qırımtatar halqı Ukrainanıñ tamır halqı olğanı aqqında aytıla. Güzel, amma qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanun olmalı. Onı daa kimse işlep çıqarmadı. Ukraina devleti bu statusnı kefil etkeni aqqında aytqan edi, amma ne Adliye nazirligi, ne uquq qorçalaycılar, ne diger organlar tarafından teşebbüs daa yoqtır. Konferentsiyanıñ neticelerinden biri – qırımtatar halqınıñ Ukraina tamır halqı olaraq statusı aqqında qanunnıñ işlep çıqarılması boyunca taqımnıñ teşkil etilmesi olacaqtır.
Ekinci mesele Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qurultayı alâ daa Ukraina uquqiy alanına kirsetilmegeni ile bağlı. Qırımtatar meselesi siyasiy şartlarnıñ mabüsi olmaqta. Biz bunı istemeymiz. Biz qanunlarda milliy idare organlarınıñ aq ve mecburiyetleriniñ qayd etilmesini isteymiz. Böyleliknen qırımtatarlarnıñ Ukraina devletinde subyektivligi peyda olacaqtır.
Daa şuna da diqqat ayırmaq isteymiz ki, qırımtatar meselesine bugün kerek olğanı kibi emiyet berilmey. Şamata ve çeşit problemlerge şikâyet çoq. Amma qırımtatarlar ile bağlı meselelerni çezecek bir ekspert areketi yoqtır. Bunı çezmek içün Kiyev-Mogilân akademiyası çerçivesinde qırımtatarlar aqqında Ukrainanıñ intellektual adetlerini devam etecek «Qırım studiyaları» analitik merkezi teşkil etilecek. Amma diqqat tek medeniyet ve tilge degil de, qırımtatarlarnıñ siyasiy, içtimaiy ve uquqiy meselelerine de ayırılacaq
– Merkezge kim kirecek ve maliyeviy destek kimniñ tarafından kösterilecek?
– İşbu studiyalar Kiyev-Mogilân akademiyasınıñ iştiragi ile teşkil etile, biz oña pek minnetdarmız. Bunıñ ile mında Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işleri boyunca Vekâletli Mustafa Cemilevniñ ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ teşebbüsi de bar.
Analitik merkez olacaq, mında Kiyev-Mogilân akademiyasınıñ studentleri içün muallimler ve mütehassıslar çalışacaq.
– Aytqanıñızğa köre, bugün çezilmegen problemlerinden biri – qırımtatar halqınıñ Ukraina tamır halqı olaraq statusı aqqında qanunnıñ olmamasıdır. Amma onıñ qabul etilmesinden evel, parlament Ukraina qavmiy-milliy siyaseti aqqında qanunğa rey bermek kerektir, degen fikir bar. Siziñce, böyle qanun kerekmi ve onıñ funktsiyaları nasıl olmalı?
– Doğrusını aytacaq olsaq, qırımtatar meselesini eki türlü vasta ile çezmek mümkün. Birincisine köre, biz yalıñız qırımtatar meselesini, ekincisine köre ise – bütün qavmiy-milliy suallerni çezemiz. Aqiqaten, men ve diger mütehassıslar qırımtatar meselesi Ukrainada qavmiy-milliy vaziyetniñ mabüsı olmamaq kerekligini tüşünemiz, çünki bu alanda bayağı sual bar. Episini çezmege başlasaq, qırımtatar meselesiniñ öyle de çette qalması mümkün olur.
– Yani, fikriñizge köre, başta qırımtatar halqı aqqında ayrı qanunnı qabul etmek kerek?
– Öyledir, menimce. Biz meselelerni adım-adım çezmek kerekmiz. Çünki bir sıra qıyın meselelerimiz bar: rus azlıqnıñ probeması, Odessa vilâyetinde bulğarlarnıñ, Çernovetsk vilâyetinde romanlarnıñ ve diger meseleler. Episini birden çezmege istesek, bunı qısqa vaqıt devamında etip olamamız, dep tüşünem.
Şimdi qırımtatar meselesiniñ çezilüvini diqqatsız qaldırmağa mümkün olmağanını köremiz. Vaziyet pek kergindir, qırımtatarlarnıñ Ukraina tamır halqı adından aytmağa imkânı olması içün bu aqlarnı temin etmelimiz.
– Bu qanunda qırımtatarlarnıñ esas aqları neden ibaret olmalı?
– Biz mütehassıslar ve qırımtatar cemiyet faalleri arasında qanunnıñ mündericesi aqqında soravnı keçirdik. Teklif etilgen qararlardan biri – Ukraina Yuqarı Şurası saylavları vaqtında ayrı çoq mandatlı qırımtatar okruglarnıñ olması. Yani, Ukraina uquqiy alanında qırımtatarlar tarafından, meselâ, beş halq deputatınıñ saylanılacağını qayd etemiz ve böyleliknen bir sıra mesele çezile. Biz nasıldır bir siyasiy küçke qoşulıp, artıq onıñ mabüsi olmaymız. Şahsiy saylavımız bar. Mında ğalebe qazanğan insanlar siyasiy küçlerni degil de, qırımtatarlarnı temsil ete.
– Bu qarar qabul etilse, uquqiy ziddiyet peyda olmazımı? Çünki, Anayasağa köre, Ukrainanıñ vatandaşları, millet mensüpligine baqmadan, qanun ögünde teñ aqlarğa saipler, ve qırımtatar okruglarnıñ teşkil etilmesi diger halqlarnıñ ayırımı olaraq tanıla bile.
– İnsan aqlarınıñ eki köntseptsiyası bar: şahsiy ve umumiy aqlar aqqında. Ekisi de doğrudır. Avropa yanaşuvı bu eki köntseptsiyanıñ birleşüvinden ibaret. Ukraina Anayasasında tamır halqlarnıñ aqları kefaleti aqqında maddeler qayd etilgen. Men aytqan qararlar da bu añlam çerçivesindedir.
– Amma Venetsian komissiyası bu areketlerni qanunsız olaraq tanısa, o vaqıt ne?
– Venetsian komissiyası böyle aytsa, biz onıñnen laf etermiz. Aqiqaten ise, ukrain mustaqilligi vaqtından berli işlep çıqarılğan ciddiy ekspert işlenmeler bar. Bu meseleler boyunca çalışqan mütehassıslar dekabr 22 künü olacaq konferentsiyada bulunacaqlar. İnsan aqlarınıñ bu eki köntseptsiyası nasıl şekilde birleşkeni aqqında tafsilâtlı marzularnı diñlemege fırsatımız olur.
– Şimdi Herson vilâyetiniñ bazı rayonlarını Qırım Muhtar Cumhuriyetine berip, anda qırımtatar milliy muhtariyetni teşkil etmege kerekmi degen mevzuda laf yürsetile. Bu mevzu konferentsiyada köterilecekmi? Siziñce, yarımada tışında qırımtatar muhtariyetni meydanğa ketirmek kerekmi?
– E, bu mevzu da köterilecek. Aktual, müim ve vaqtında. Biz qırımtatarlarnıñ milliy territorial muhtariyetini ilân etmezden evel, onıñ emiyetini añlamaq kerek olğanını tüşünemiz. Alınacaq qararlar belli olmadı.
Bunı, ilk evelâ, qırımtatarlar öz aqlarını bilsin dep, yapmaq kerek. Ekinciden ise, digerlerge mında havflı bir şey olmağanını añlatmaq kerekmiz.
– Añlağanıma köre, planlaştırılğan konferentsiya – qırımtatar meselesiniñ çezilmesi boyunca faaliyetniñ tek birinci basamağıdır. Daa nasıl adımlar planlaştırılar?
– Kerçekten de öyledir. Konferentsiya – bu meselelerni aktul etmek içün yapılacaq tek birinci adımımızdır. Biz toqtatmaycaqmız.
Birinciden, bu seneniñ neticelerine köre, Ukraina Prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işleri boyunca Vekâletli Mustafa Cemilevniñ ofisi ukrain ve ingliz tillerinde semereli esabatnı aşkâr eter. Biz onı halqara teşkilâtlarğa da taqdim etecekmiz, olarnıñ diqqatı da lâzim. Bu saada yanvarniñ başında ve ortalarında yapılacaq faaliyetimiz büyüktir.
Bundan da ğayrı, biz Herson vilâyeti ve Qırım Muhtar Cumhuriyetinen munasebetimiz ile bağlı meselelerni de tüşünemiz. Dekabr 24 künü «Herson vilâyeti, yañı sıñır zonası olaraq» mevzusında körüşüv ötkerilecek. Mında bir sıra tertibatlarnıñ vekilleri iştirak etecek. Yerlerde devlet akimiyet organları, yerli idare organları, sıñır bekçileri, gümrük hızmeti ve ilâhre. Ukraina Yuqarı Şurasına kirsetilecek qanuniy teşebbüsler nasıl olmaq kerekligini añlamağa areket etecekmiz.
Bu teşebbüslerni amelge keçirmek içün biz Ukraina nazirler Kabineti ile sıqı munasebette bulunamız, hususan Qırım işleri boyunca departament ile işbirligimiz semerelidir. Biz deputatlar ile çalışamız. Söz yalıñız Mustafa Cemilev aqqında degil, «Qırım» firqalarara birligine kirgen diger deputatlar aqqında da kete. Bunan da ğayrı, biz de Prezident Memuriyetiniñ strukturası olamız. Yani, qırımtatar halqına kerek olğan qararlarnıñ amelge keçirilmesi içün akimiyetniñ üç merkezi de celp etilgendir.


text:
Aqyarda şeer merkezi yarımada energetik ağlarında yapılğan qazaiy işler neticesinde ışıqsız qaldı. Bu aqta şeerniñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırım energetik tertibatı ağlarında olğan qazaiy işlerden sebep «Krımenergo» dispetçeri yükniñ söndürüvi işlettirdi. Bunıñ neticesinde, al-azırda Aqyarda Ğalebe, Jidilov, Ostrâkov caddeleri ve şeer merkezi ışıqsız qaldı», – denile beyanatta.
Qırımda çarşenbe künü aqşam yarımadağa «Kahovka – Titan» yolağı vastası ile berilgen elektrik energiyasınıñ söndürilmesi aqqında bildirdiler. Elektrik teminlevsiz Krasnoperekopsk, Aqşeyh, Aqmeçit, Saq, Canköy rayonları, Saq ve Kezlev rayonları qaldı. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov faallerniñ buña alâqası bar olmağanını qayd ete.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescitte Moskvağa boysunğan rayon mahkemesi 2016 senesi fevral ayında yaqalanğan, «Hizb ut-Tahrir» işi» boyunca dört qabaatlanğan kişiniñ – Emir-Usein Kuku, Vadim Siruk, Enver Bekirov ve Muslim Aliyevniñ apiste bulunma müddetini üç ayğa uzattırdı. Bu aqta Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Mahkeme qabaatlağan tarafını tuttı, imayeniñ bütün delilleri ise, ğaliba, yaqalanğanlarnıñ soy-sopları ve toplaşuv zalınıñ divarları içün seslendirildi. Apiste bulunma müddetiniñ sentâbr 8-ge qadar uzattırılmasınıñ tek bir sebebi bar, o da, azatlıqta olıp, olar episi taqiqattan qaça bile, şaatlarğa basım yapa bile, sağlıq tarafından ise, olarnıñ iç birinde apiste bulunmaq içün zıddiyeti yoqtır, eken», – dep yazdı Smedlâyev Facebook saifesinde.
«Aslında, eñ inandırıcı soñki delil oldı: sen sağlam olsañ, apiste buluna bilesiñ, belki de, bulunmaq mecbursıñ!» – dep qoştı Smedlâyev.
İyül 7-de Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesinde bu dava boyunca er qabaatlanğan kişi boyunca dört toplaşuv keçirildi. Toplaşuvlar aman-aman saat 22.00-ge qadar devam etti.
Fevral 11-12 künleri Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımda islâm dinini kütkenlerniñ evlerinde bir sıra tintüv keçirip, insanlarnı yaqaladılar. Umumen 14 insan yaqalandı, olardan dörtü apiske alındı.
«Hizb ut-Tahrir» – halqara islâm siyasiy firqasıdır. Onıñ resmiy maqsadı islâm devletini ve musulman yaşayış tarzını qurmaqtır. Bu teşkilât Rusiye, Qazahistan ve Almaniyada yasaq etildi; Ukraina ve diger memleketlerde onıñ faaliyeti qanun boyunca keçirile bile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kiyevde, oktâbr 25 künü Ebediy Şüret Bağçasında Sovet Birliginiñ eki defa qaramanı, efsaneviy qırımtatar uçucı-sınavcı Amet-Han Sultannıñ doğuvından 95 yıl olğanı munasebeti ile hatıra tedbiri keçirilecek.
Bu aqta Qırımtatar yaşlar merkezi bildire.
Teşkilâtnıñ malümatına köre, Kiyev bağçasında Amet-Han Sultan abidesine çeçeklerniñ qoyuv tedbiri keçirilecek. Tedbirde qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov, devlet ve cemaat erbapları iştirak etecek.
Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ malümatına köre, işbu tedbirler oktâbr 24-26 künleri Aqmescit, Aluşta ve Alupkada da keçirilecek.
Şu cümleden, cumaertesi künü Aqmescitte tantanalı merasimler keçirilecek, Alupkada bazar künü Amet-Han Sultan müzeyinde yanartılğan sergini açmaq niyetindeler, Perovo köyünde oktâbr 26 künü memorial kompleks ve ava tehnikası müzeyi olacaq yerde taş qoyulacaq, aynı şu künü «Qırım müendis-pedagogik universitetinden» konferentsiya keçirilecek.
Sovetlerniñ uçucısı Amet-Han Sultan 603 cenk uçuşını yaptı, 30 uçaqnı şahsen ve 19 uçaqnı taqım içinde qırdı. Yaz işi devamında uçucı 100 uçuş vastasını ögrendi. 1971 senesi fevral 1-de Amet-Han Sultan Tu-16 uçuş laboratoriyasında sınav uçuşında elâk oldı. Moskvada defn etilgen edi.


text:
«Novaya generatsiya» gençler teşkilâtı qırımlı Ukraina vatandaşlarına informatsion ve uquq ceetinden qoltutmaq içün online haritanı azırladı. İşbu hızmetler Herson vilâyetiniñ devlet müessiselerinde kösterile.
Bunı teşkilâtnıñ resmiy Facebook saifesinde bildireler.
Böylece, haritada Herson ve Herson vilâyetinde memuriy hızmet köstergen müessise ve teşkilâtlarnıñ iş künleri ve kontakt malümatları bar.
Bundan evel Herson vilâyetinde qırımlı Ukraina vatandaşları içün memuriy yardım boyunca telefon ağı qurulğan edi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi, Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ üç figurantı – Timur İbragimov, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnıñ tahqiqat izolâtorında tutuluv muddetleriniñ uzatılmasına qarşı apellâtsiyalarını baqılmaqtan alıp taşladı ve materialnı kene birinci maqam mahkemesine, eksikliklerini yoq etmek içün yolladı. Bunı mayıs 17-de Qırım.Aqiqat muhbiri yaza.
Zekiryayevniñ advokatı Aleksey Ladin: «Bugün Kyivskiy rayon mahkemesiniñ qararına qarşı appelâtsion şikâyetlerimizniñ baqılması içün nevbetteki teşebbüs yapıldı ve material ardı-sıra üçünci kere baqılmaqtan alıp taşlandı ve birinci maqam mahkemesine, ekskliklerini yoq etmek içün yollanıldı», – dep añlattı.
İşniñ baqılmaqtan alıp taşlanması, Timur İbragimov içün, imayecisi bergen apellâtsion şikâyetniñ qırımtatar tiline tercime etilmegeni sebebinden oldı. Aynı zamanda, oturışuvnıñ başında advokatlar akem hanımğa bunı bildirgende o, işte qabaatlanğannıñ senedi bar, ve oña köre o, şikâyetniñ kopiyasını tercime ile beraber aldı, dep cevap berdi.
Ladin: «İbragimov mahkemege, tercime almağanını söyledi. Terciman Salâdinov oturışuvda, apellâtsion şikâyetni tercime etmegenini bildirdi. Men biraz şaştım: terciman tarafından tercime etilmegen şikâyetniñ alınması aqqında senet nasıl olmaq mümkün?», – dep ilâve etti.
Oturışuv qapalı şekilde keçti. İlân etilüvge yalıñız üç kişi yiberildi – er bir qabaatlanğannıñ birer aqrabası.
«Başta akem hanım, açıq şekilde ilân etilmesini red etti, lâkin soñundan bir kereden fikirni deñiştirdi. Mende bir sıra sual bar: ne içün birer kişi? ne içün mutlaqa aqrabası? bu qaysı bir norma esasında yapıla? Adaletlik printsipiniñ bozulması aşkârdır», – dep yekün çekti Ladin.
Ernes Ametovnıñ advokatı Ayder Azamatov, qabaatlanğanlarnıñ tahqiqat izolâtorında 5 ay bulunğanlarına baqmadan, olarnen iç bir tahqiqat tedbiriniñ keçirilmegenini ilâve etti.
Azamatov: «Olarnı sadece mabüs etip tuta ve protsessual kâğıtbazlıq yapalar. Endi eki aydan ziyade, mart 9-dan başlap, Yuqarı mahkeme apellâtsion şikâyetlerimizni baqıp olamay. Al-azırda olarğa tevqif muddeti iyün 9-ğa qadar uzatıldı. Biz, tahqiqatnıñ, apellâtsiyanıñ neticelerini bile beklemeyip, nevbetteki uzatuv soraycağını bekleymiz», – dedi.
Daa evel, mayıs 15-te Zekiryayev, İbragimov ve Ametovğa dair oturışuv, İbragimov içün tercimanlıq hizmetini bergen qırımtatar tiline tercimannıñ olmaması sebebinden başqa künge avuştırıldı. Aynı şu künü imaye, İbragimovnıñ advokatı tarafından berilgen şikâyetniñ qırımtatar tiline tercime etilmegenini qayd etti.
2017 senesiniñ oktâbrinde Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakinini yaqaladı. Bular – Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametov. FSB olarnı Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesi, dep köstereler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetke köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar olğanını ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri taqip etilgenini qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğalci devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Büyük Britaniya tış işleri naziri Boris Conson, AQŞ tarafından Rusiyege qarşı tatbiq etilgen sanktsiyalarnı tesirli saya ve ABden çıqqan soñ London tarafından da tıpqı böyle sanktsiyalarnıñ tatbiq ete bilecegini ayta. Bunı Bloomberg bildire.
Onıñ aytqanına köre, şimdilik Büyük Britaniya böyle adımlarnı Avropa Birligi ile uzlarştırmaq kerek, lâkin «brekzit»ten soñ Londonda daa sert munasebet köstermege imkân olacaq.
Conson: «İhtimal ile qanunsız yolnen elde etilgen zenginlikleri olğan Putinge yaqın adamlarğa qarşı Büyük Britaniya ne yapa bilecek, degen daa keniş mıqyaslı bir sual bar», – dedi.
Bunıñ arfesinde Britaniya parlamentindeki Cemaatlar odasınıñ halqara işler komiteti «Moskvanıñ altını: Büyük Britaniyada Rusiyeniñ korruptsiyası» maruzasını neşir etti. Onıñ muellifleri, Rusiyeden kelgen «kirli» paralar Birleşken qırallıqnıñ tış siyasetine zarar ketireler, dep iddia ettiler. Olar ukümetni, «Putinniñ yaqın etrafındaki kleptokratlar ve insan aqlarını bozğanlar»ğa qarşı qoşma sanktsiyalarnı qabul etmege ve bunıñ kibi de dünya bazarında Rusiyege ait senetlerniñ yerleştirilmesini blok etmege davet ettiler.
Aprel 6-da Qoşma Ştatları, Rusiyeniñ Amerikadaki saylavlarğa qarışması, Moskva tarafından Ukrainanıñ şarqındaki ve Suriyedeki arbiy çatışmalarğa qol tutulması ve em de Qırımnıñ zapt etilmesine cevap olaraq Rusiyeniñ 24 vatandaşı ve 14 şirketine qarşı sanktsiyalar tadbiq etti. AQŞnıñ ilân etkenine köre, cedvelge «Putinniñ rejiminden kâr körgen ya da Rusiyeniñ mahv etici areketlerinde anahtar rolüni oynağan» kişiler kirdi. Sanktsiyalar, AQŞta sanktsion cedvelge kirsetilgen şahıslarğa ait aktivlerniñ tevqif etilmesini ve Amerika vatandaşları ve şirketlerine olarnen emekdaşlıq yapmaqnıñ yasaq etilmesini tayin eteler.
Mayısta Avropa Birligi ilhaq etilgen Qırımda ve Aqyarda Rusiye prezident saylavınıñ teşkil etilmesine alâqası olğan beş kişige qarşı sanktsiyalar tatbiq etti.


text:
Cumaertesi künü, iyünniñ 29-da, Aqmescitte kabel televideniyeniñ operatorları bir sıra ukrain telekanallarınıñ yayınlavını toqtattılar.
Böyleliknen, «Inter», «1+1», «2+2», «5 kanal», «ICTV», «Novıy kanal», «NEWS 24», «NTN», «RADA» telekanallarınıñ yayınları söndürildi. Olarnıñ yerine çeşit Rusiye telekanalları çalışa, dep haber ete «İnterfaks-Ukraina».
Aynı vaqıtta, Qırım.Aqiqat malümatına köre, Çernomorskaya teleradiokompaniyasınıñ işi de toqtatıldı. Qırım «Devlet şurasınıñ» deputatlarından birine ait «İTV-K» kabel operatorınıñ ağını da söndürdiler.
Aqmescitniñ kabel ağlarında bir sıra ukrain eglence, muzıka ve bala telekanallarınıñ yayınlavı devam etmekte.
Malüm olğanı ki, aqımdaki seneniñ mart ayında Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada ukrain telekanallarını söndürdiler. Şimdi olarnıñ yerine Rusiye telekanalları çalışa.
Hatırlatamız, «MTS-Ukraina» cep telefon operatorı bağ keyfiyetiniñ fenalaşması ve yarımadada iş toqtatıla bilecegini bildirdi.


text:
ïrïya jawıngerleriniñ qorşawında qalğan şaharğa munday kömek soñğı ret ötken jıldıñ qazan ayında kelgen. Sodan beri jergilikti turğındar işer asqa jarımay, aştan qırıla bastağan. Qorşawda qalğan qala turğındarınıñ qarnı toyıp as işpegenine üş aydıñ jüzi boldı. Asxanalarına qarasañ, qañırap bos turğan ıdıstan özge eşnärse közge ilinbeydi. Turğındar «jıldıñ jılı mezgilinde jasıl şöpti talğajaw etip küneltsek, endi jerdi qar basqannan beri qara swğa tuz ben burış qosıp qaynatıp işip, ölmestiñ künin keşip jatırmız», - deydi. Jergilikti awrwxananıñ därigeri Moxammed Yuswftıñ aytwınşa, künine aştıqtan buratılıp 200-300 adam keledi eken. Solardıñ on şaqtısı qaza tapqan. Al Sïrïyadağı ıntımaqtastıq qozğalısınıñ negizin salğan Abdwlazïz Almaşï Maday qalasındağı bul jağdayğa el prezïdenti Başar Asadtı kinälap otır. Abdwlazïz Almaşï, Sïrïyadağı ıntımaqtastıq qozğalısın qurawşı: - Adamdar as pen däri-därmek tapşılığınan qattı zardap tartıp otır. Alayda bul Asad üşin jañalıq emes. Ol oppozïcïyanıñ qarawındağı bul awdanğa kire almağandıqtan türli ayla-şara qoldandı. Solardıñ biri – aştıq. Munı adamdarğa qarsı qarw retinde paydalanıp otır. Onıñ bul äreketterin xalıqaralıq uyımdar keşirmewi tïis. Al resmï Damask gwmanïtarlıq apatqa äli künge deyin Maday qalasında jasırınıp jürgen sodırlardı ayıptap otır. Sïrïyanıñ BUU-dağı ökili Başar Djafarïdiñ sözinşe, osığan deyin qalağa jiberilgen gwmanïtarlıq kömekti däl sol awdanda jasırınğan sodırlar tonap alıp ketken. Degenmen osı jolı aştıq azabın tartqandarğa jöneltilgen jük kölikteri dittegen jerine aman-esen jetti. BUU-nıñ mälimeti boyınşa, Maday qalasınıñ 400-ge jwıq turğını osınday xalde. Al jalpı qorşawda qalğan awdandarda 4,5 mıñ adam azaptı kün keşip jatır. Olardıñ barlığı gwmanïtarlıq kömekke muqtaj.
Derekközi: 24.kz
Kommentarïï


text:
Yorkşïr graftığınıñ turğını Adam Leyton (Adam Leyton) 24 sağatta barğan elder sanı boyınşa rekord ornattı. 25 mamırda ol tañerteñgi 7-de Germanïyadan şığıp, jolay Lyuksembwrg, Francïya, Belgïya, Gollandïya, Danïya, Şvecïya, Polşa, Çexïya, Slovakïya, Vengrïyada bolıp, saparın Avstrïyada ayaqtadı. Bul twralı Daily mail basılımı jazadı.
Bir täwlik işinde twrïst Varşavadan Bratïslavqa baratın poyızda eki sağat qana köz şırımın alğan. Soñğı 12-şi memleketke ülgerwi üşin oğan şekaranı jayaw kesip ötwge twra kelgen.
39 jastağı üş balanıñ äkesi osı saparın qañtar ayınan beri josparlağan.
Buğan deyingi osınday älemdik rekord 1993 jılı ornatılğan, sol jolı sayaxatşı bir täwlikte 11 memleketke barıp ülgergen.
QazAqparat
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
Qırğızstan keden qızmetiniñ jwmısın jaqsartpasa, Qazaqstan şekara baqılauın odan äri küşeytedi – dedi QR Qarjı ministrligine qarastı memlekettik kirister komiteti törağasınıñ orınbasarı Gosman Ämrin jurnalister aldında söylegen sözinde.
Gosman Ämrin jurnalister aldında qazaq-qırğız qarım-qatınasındağı jağdaylardı tüsindiru barısında: «Biz Qırğızstan tarapına bwl mäseleniñ bir ğana şeşu jolı bar ekenin tüsindirgimiz keledi. Ol – birlesip jwmıs isteu. Bwl barlıq kedergilerdi joyıp, aşıq jwmıs isteuge mümkindik beredi. Eger olar bizge aqparat beruden bas tartatın bolsa, bizben qosılıp jwmıs istemeytin bolsa, onda Qazaqstan tarapı şekara baqılauın äri qaray da küşeytuge mäjbür boladı. Biz bwğan deyin Qırğızstanmen eki el arasındağı tauarlardıñ bağası jayındağı aqparatpen almasuğa kelisken bolatınbız. Biz olarğa osı mäselege baylanıstı qwjattardı jiberdik, al olar bizge qwjattarın äli jibergen joq. Onıñ üstine şekara dauına baylanıstı mäselelerdi şeşuge bağıttalğan «Jol kartası» bağdarlamasına da qol qoyılğan joq» - degen.
Esteriñizge salayıq, qazan ayınıñ 10-ınan beri Qazaqstannıñ Qırğızstanmen aradağı şekarası küşeytilgen rejimde jwmıs isteude. Bes birdey qırğız süt öndiruşi kompaniyasına Qazaqstan aumağına önimderin eksporttauğa tıyım salınğan. Köpşilik jwrt qazaq-qırğız şekarasındağı daudı Qırğızstan keden qızmetiniñ dwrıs jwmıs istemey otıruımen nemese qırğız süt önimderiniñ sanitarlıq talaptarğa say emestigimen emes, Atambaev pen Nazarbaev teketiresimen baylanıstıradı. Qoğamda bwnday pikir qalıptasuına sebepte joq emes. Öytkeni bwğan deyin Almazbek Atambaev Nazarbaevtı qatañ sınğa alıp, qazaq biligin «jemqorlar» dep ayıptağan bolatın.


text:
«Taliban» radikaldı qozğalısınıñ şabuılı saldarınan Auğanstan Qarulı küşteriniñ kem degende 15 äskeri qızmetkeri qaza tapqan. Bwl turalı «Pajhwok» agenttigi habarlaydı.
Esteriñizge salsaq, 9 mausım küni «Taliban» wyımı men Auğanstan biligi özara kelisimge kelip, Oraza aytqa baylanıstı üş kündik uaqıtşa bitim jariyalağan edi. Bwl — Auğanstandağı qaqtığıs bastalğan 2011 jıldan beri alğaşqı jağday. Negizinde, bitimgerlik merzimi mausımnıñ 11-nen 19-na deyin jalğasadı dep kütilgen edi. Alayda, «Talibandar» 4 mausımda Kabul qalasındağı terrorlıq jağdaydan keyin bitim şartın özgertti. Al keşe, DAIŞ terrorlıq tobı men «Taliban» radikaldı qozğalısınıñ belsendileri arasında Auğanstannıñ Türkimenstan şekarasında qaqtığıs orın alğan. Qazir Auğanstan biligi eldegi jağdaydıñ bwrınğıdan da şielenisip ketkenin habarlap otır.


text:
Mayısnıñ 25-nde büyük qırımtatar filologı, türkologı, şairi, cemaat erbabı Bekir Çoban-zadeniñ doğğanına 125 yıl oldı. Onıñ taqdiri baş aylândırıcı burulışlardan, yükşeliş ve enişlerden ibaret edi, lâkin soñu kerçekten de pek facialı bitti.
1893 senesi Qarasuvbazardaki çoban ailesinde bir oğlan doğa, adını da Bekir qoyalar. O zaman, elbette, ana-babası bu oğlan olarnıñ şeerini, atta bütün Qırımnı dünyağa tanıtıp, dünyaca meşur alim olacağı tasavvur bile etalmay ediler. Çoban Vaap özü faqır olıp oqumağa çaresi olmağan ise de, oğlunıñ taqdiri daa da yahşı olğanını istey edi. Bekir onıñ ümitlerini bütünley aqlay ve başlanğıç mektepni alâ derecede bitire. Bundan soñ, hayriye cemiyeti esabına Türkiyege oqumağa kete.
Mında da genç oğlan özüni yahşı taraftan köstere ve litseyni bitirgen soñ til ögrenmege berilip, İstanbul universitetine bağlı arap ve fransız tili kurslarına qatnap başlay. Olarnı bitirgen soñ, Bekir orta mektep ve litseylerde bu tiller boyunca ders berme aqqı qazana.
Lâkin o bu yerde toqtamay. Belli bir vaqıt Bekir Odessada oquy ve 1914 Birinci dünya muarebesi başlağan soñ, cebege kete. Çoqqa barmay deliqanlı Macaristanda esir tüşe, andan da... talebe kürsüsine avuşa.
Aqmescitte Çoban-zade Tavriya universitetiniñ şarqşınaslıq fakultetinde çalışa, anda da professor unvanına nail ola
Budapeştte Bekir tarih-fiologiya fakultetine oqumağa kire ve pek çoq vaqıt keçmeden Çoban-zade doktorlıq dissertatsiyasını qorçalay. O, Şarq akademiyasında ders bere ve 1090 senesi Budapeştni terk eterek, vatanına qaytıp kele. Aqmescitte Çoban-zade Tavriya universitetiniñ şarqşınaslıq fakultetinde çalışa, anda da professor unvanına nail ola.
Qırımda Sovetler akimiyeti qurulğan soñ, Çoban-zade Qırım Muhtar SSC Merkeziy İcra Komitetiniñ azası olaraq saylâna. Aynı zamanda o SSCB qanuniy olğan ve yasaqlanmağan qırımtatar «Milli-Fırqa» partiyasınıñ liderlerinden biri ola.
1924 senesi yazda Bekir Çoban-zadeni Bakuğa mesleatçı-alim sıfatında Yañı türkiy elifbe Komitetine çalışmağa çağıralar. O, Azerbaycan devlet universitetiniñ azerbaycan tili ve edebiyatı kafedrasınıñ professorı, soñradan o universitetniñ şarq fakultetine yolbaşçı olaraq saylâna.
1926 senesi fevral soñ-martnıñ başında Bakuda Birinci umumittifaq türkologiya qurultayı ötkerile. Qurultayğa bütün dünyadan kelgen türkolog-alimler toplaşa. Onıñ işinde 130 delegat, şu cumleden professor Bekir Çoban-zadeniñ reberligi altında büyük bir qırımtatar alimler delegatsiyası da (Osman Aqçoqraqlı, Asan Sabri Ayvazov, Abibulla Odabaş, Şevqiy Bektöre, Yaqub Kemal, İsmail Lömanov, Mamut Nedim) iştirak ete.
1927 senesi Bekir Çoban-zade Bütünittifaq yañı türkiy elifbe Merkeziy Komiteti ilmiy şurasınıñ reisi olaraq saylâna
Çoban-zade qurultaynıñ eñ körümli iştirakçilerinden biri ola ve «Türkiy lehcelerniñ yaqınlığı» ve «İlmiy terminologiya sisteması aqqında» degen eki dane maruza oquy. Onıñ içün kelecek 1927 senesi professor Çoban-zade Bütünittifaq yañı elifbe Merkeziy Komiteti ilmiy şurasınıñ reisi olaraq saylânpğanı boş bir yerde olmağandır.
Faqat devlet içindeki siyasiy vaziyet ep fenalaşıp barmaqta edi. 1928 senesi mayıs ayında Qırım Muhtar SSC İcra komitetiniñ reisi Veli İbraimov qurşunğa tizile, çoqqa barmay «Milliy Fırqa» fırqasınıñ «eñ faal yolbaşçı hadimlerinden» 63-ü tevqif etile. Bu maalde Bekir Çoban-zade artıq Azerbaycanda ola ve bu vaziyet, onıñ ilmiy alemdeki namı em de Azerbaycan yolbaşçıları arasındaki itibarı onı taqiplerden qurtara. Albuki, pek qısqa bir muddetke...
Bakuda ötkerilgen mahkeme oldı-olacağı 20 daqqada bite. Ölüm cezası 1937 senesi oktâbrniñ 13-nde yerine ketirile
1937 senesiniñ başında Bekir Çoban-zade Baku universitetiniñ professorı, SSCB İlimler Akademiyası Azerbaycan bölüginiñ hadimi ola. O, 1937 senesi yanvarniñ 28-nde Kislovodskta tedavi olğan maalde tevqif etile. Bakuda ötkerilgen mahkeme oldı-olacağı 20 daqqada bite. Ölüm cezası 1937 senesi oktâbrniñ 13-nde yerine ketirile.
1937-1938 senelerindeki Büyük terror devrinde elâk olğan ekseriyet kibi, Çoban-zade de aqlanğan olsa bile - büyük alimniñ taqdiri facialı bite.
Ancaq bu künni biz kederli fikirlernen qayd etemiz. Bunıñ sebebi – qırımtatar halqınıñ Qırımdaki bugünki vaziyeti.
Bir ay evelsi yani 2018 senesi aprelniñ 26-nda tintüvlerden soñ tevqit etilerek, qırımtatarlar arasında meşur ve ürmet qazanğan iş adamı, hayriyeci ve Bekir Çoban-zade Fondınıñ tesisçisi Resül Velilâyev Lefortovo SİZOsına alıp ketilgen edi.
Resül Velilâyev 2002-2006 seneleri Qırım Yuqarı Şurası 4-nci çağıruvınıñ deputatı olğan edi. 2010-2015 seneleri – Qarasuvbazar rayon şurasının deputatı ola. O, teşkil etken «Güzel» ticaret ağı – yerli bücetniñ ve şeer sakinlerini işnen teminlegen muim bir menba ola.
Velilâyev Qarasuvbazarda (Belogorsk) öz parasına Bekir Çoban-zadeniñ eykelini qoydıra, 2003 senesi ise, Bekir Çoban-zade adına Hayriye Fondı teşkil ete
2001 senesi Velilâyev öz parasına Qarasuvbazarda (Belogorsk) Bekir Çoban-zadeniñ eykelini qoydıra, 2003 senesi ise, Bekir Çoban-zade adına Hayriye Fondı teşkil ete. Bunıñ sayesinde balalarğa stipendiya bermege, «Yaş virtuoz» Cumhuriyet konkursına maddiy yardım köstermege, rayon umumtasil mekteplerine, rayon hastahanesine, diger işhane ve muessiselerge yardım etmege imkân doğa.
2006 senesinden başlap, belli alimlerniñ gumanitar tedqiqleri taqdirlengen Bekir Çoban-zade adına Halqara mükâfat tesis etile. 2011 senesinden itibaren Fond «Bekir Çoban-zadeniñ dünyası» adlı Halqara türkologiya konferentsiyası ötkerile.
Bundan bu yaq, başlanğan bütün bu muim işler ve Resül Velilâyevniñ kelecekteki taqdiri de darbe altına tüşe…
Men bu maqaleni azırlağan arada daa bir acayip insannıñ – qırımtatar halqı milliy areketiniñ iştirakçişi, eki defa siaysiy mabüs olğan, öz halqınıñ vatanperveri ve kerçekten de dramatik taqdir saibi olğan Yuriy Osmanovnıñ materialları közüme çarptı.
Onıñ çoq taraflı faaliyetiniñ bir tarafı – on yıllar devamında yasaqlanğan - İsmail Gasprinskiy, Bekir Çoban-zade kibi - büyük qırımtatar erbaplarınıñ eserlerini tercime etken ve populârlaştırmaq edi.
Bekir Çoban-zadeniñ 100 yıllığına bağışlanğan tedbirde Yuriy Osmanov şöyle degen edi:
Onıñ şiiriyetinde ögüt yoq. O bütünley nazik ve qırımtatar tiliniñ zenginden zengin hususiyetleri üzerinde qurulğanYuriy Osmanov
«…Bazı istisna şahıslardan ğayrıfikir yürsetmege qadir olğan ve olmağan Rusiye ve Ukraina cemiyeti bütün samimiyeti ile qırımtatarlarnı bir kiyik qabile ya da burnu sındırılğan ve başları darbe aşağan çeşit türlü «tedbirlerniñ» iştirakçisi dep farz ete. Em de olarğa, qırımtatarlarnıñ şairleri ve yüksek şiiriyeti bar dep aytsañ, olar buñaTUOğa (tanılmağan uçqan obyekt) inanğanı qadar inannırlar. Çünki iç kimse bu şairlerniñ eserleriniñ ne asıl nushasını, ne detercimesini oqumağa çaresi olmağan, çünki olar ortalıqta yoq. Ğayrı tabiiy olğan işbu al Rusiyede ve Ukrainada da az olmamaq üzre, qırımtatarına nisbeten «duşmandır», «aydur varvardır» degen sıfat saqlanmasına sebep ola. Tercimeler bizim özümizge de kerek, çünki halqımıznıñ büyük bir qısmı edebiy tilni kerek derecede bilmey, ekseriyet ise – derc etilgen bizim büyük ustalarımıznıñ eserlerini tanımay bile. Ve nihayet, başqa tilge tercime etmek, munderice ve şekilniñ körüngen kopiyalanmasınen özgün bir eser yaratmaqnıñ ortaq bir şeklidir. Bu hususan Bekir Çoban-zade kibi bir şairnen alâqalı. Onıñ şiiiriyetinde ögüt yoq. O bütünley nazik ve qırımtatar tiliniñ zenginden zengin hususiyetleri üzerinde qurulğan».
Afsus ki, Yuriu Osmanovnıñ bu sözleri yigirmi beş yıl evel olğanı kibi bugünki künde o derece aktual...
Men bu maqalemni Yuriy Osmanov tercime etken Bekir Çoban-zadeniñ «Bulutlar» adlı efsaneviy şiirnden alınğan satırlarnen bitirmek isteyim:
Bulutlar, bulutlar!..
Ketici bulutlar,
Çonğarğa, Qıtayğa,
Yetici bulutlar!..
Alıñız meni de, göñülüm açılsın,
Közümden yaşlarım yurtuma saçılsın!...


text:
Qırımnıñ İslâm-Terek rayonınıñ Küleç Meçit köyünde qurulayatqan caminiñ ögüne Türkiyeniñ Bursa şeerindeki Qırımtatarlarnıñ medeniyet ve qarşılıqlı yardım Cemiyeti tarafından ediye etilgen levha asıldı.
Bunı Qırım Musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Levhada cami Qırımtatarlarnıñ medeniyet ve qarşılıqlı yardım Cemiyetiniñ sabıq reisi Adnan Süyen adına qurulğanı bildirile.
Bursada qırımtatarlarnıñ diasporası adından işbu levhanı Küleç Meçit müminlerine Kefe ve İslâm-Terek rayonlarınıñ baş imamı Nariman Köroğlu taqdim etti.
Belli olğanı kibi, leyhanıñ maliyeviy destegi Türkiyeniñ Bursa şeerindeki Qırımtatarlarnıñ medeniyet ve qarşılıqlı yardım Cemiyeti tarafından kösterile edi. Caminiñ qurucılığı 2013 senesi dekabr ayında 2014 senesi yanvar5 künü vefat etken Adnan Süyenniñ teşebbüsi ile başlağan edi. Qırım musulmanları diniy idaresi camini, hatıra olaraq, Adnan Süyenniñ adına açmağa qarar aldı.
Caminiñ açılış tedbiri 2014 senesi oktâbr ayında olmaq kerek.


text:
Aqmescitte noyabr 25 künü yaqalanğan qırımtatarı Edem Ebulisovqa Rusiye politsiya mahsus bölüginiñ hadimi ile körüşüvni teşkil etecekler. Soñkisi, taqiqatnıñ malümatına köre, qırımtatar milliy yetekçi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ Ermeni Bazarda qarşılavı vaqtında Edemniñ tarafından zarar körgen eken.
Bunı öz Facebook saifesinde uquq qorçalayıcı Emil Kürbedinov bildirdi.
«Onı politsiya hadimine qarşı etilgen basımda qabaatlaycaqlar, ğaliba. Taqiqatnıñ fikri – hadimlerni bayraq tayağınen dögdi»,– dedi Kürbedinov.
Yaqalanğannıñ tuvğanları aytqanı kibi, Edem Ebulisov aydavcı olaraq çalışa edi. Onı işniñ yanında yaqaladılar. Bundan soñ evde tintüvni keçirip, mayıs 3 künü Rusiye politsiya hadimlerine urğan bayraqnı tutıp aldılar.
Şimdilik yaqalanğannıñ tuvğanları adliyeciler ile subetleşeler.
Mayıs 3 künü Ermeni Bazarda memuriy sıñırda Mustafa Cemilevniñ qarşılavında iştirak etken daa bir qırımtatarı yaqalandı, dep haber ete adliyeci Emil Kürbedinov.
2014 senesi mayıs 3-de Mustafa Cemilevni Qırımğa kirsetmediler. Bu sebepten qırımtatarlar Ermeni Bazarnıñ «sıñırı»nda numayışnı keçirgen ediler.
Birazdan Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya Meclis reisi Refat Çubarovğa «ekstremist faaliyetiniñ yasaq olğanı» aqqında tenbiyeni seslendirgen edi. Aks alda Meclisniñ yoq etilecegini de bildirdi. Bundan soñra numayış iştirakçilerine qarşı mahkeme toplaşuvları keçirildi ve neticede insanlarğa para cezalarını belgilediler.


text:
«Fikir» rubrikası
«Üçünci Maydan başlana» – Kiyevde facialı bir şey yüz berse, narazılıq köstergenler uquq qoruyıcılar ile çatışsa, men bunıñ kibi laflarnı eşitem. Bu laflarnıñ sebebi: bunı aytqanlar Maydan ne olğanını añlamaylar.
Maydan – tehnologiyalar degil, narazılıq mitingi bile degil. Maydan – açuvlanğan bir halq. Aynı böyle: mot kostümlerde ve yañı gadget ile «Bolotnaya meydanında açuvlanğan şeer sakinleri» degil, qara kurtka ve kepkalarda açuvlanğan bir halq. Bu añkav akimiyet de açuvlanğan halqnıñ öz isteginen soqaqlarğa çıqqanına inanmay. Aynı bu sebepten Rusiyede iç bir vaqıt Maydan olmaz, çünki açuvlanğan şeer sakinleri (Moskvada – Rusiyede degil) bar ediler, barlar ve bar olacaqlar, açuvlanğan halq ise eski tarihta qaldı. O, çoqusı allarda sanada indemeyip tura.
Ukrain Maydanlarını da yaqında köremeycekmiz. Açuvlanğan halq alâ bar, añkav akimiyet ise endi yoq. Rusiyege ketti çünki. Daa doğrusı, aman-aman bütün akimiyet
Aynı bu sebepten ukrain Maydanlarını da yaqında köremeycekmiz. Açuvlanğan halq alâ bar, añkav akimiyet ise endi yoq. Rusiyege ketti çünki. Daa doğrusı, aman-aman bütün akimiyet.
2004 senesi ukrainler Maydanğa degil, doğru saylavlar içün mitingge çıqqan ediler. Akimiyet olarğa qulaq asmadı, olar ise meydanda qaldılar. Olarnıñ sayısı ep arta edi. Akimiyet dialog qurmaq yerine olarnı nasıl etip dağıtacağını ve saylavlarda olğan qalplıqlarnı nasıl qanunlaştıracağını tüşünmege başladı. Devamını bilesiñiz – nevbetten tış saylavlar oldı.
2013 senesi de ukrainler Maydanğa çıqmadı. Olar Avropa integratsiyası siyasetiniñ devam etmesi içün mitingge çıqqan ediler. Çoqusı regionlarğa barıp, «Avropa içün» teşviqat alıp barmağa istegen edi. Amma akimiyet olarnı urmağa başladı. Çünki aqılsız ve añqav. Adamlar da açuvlandı – ya siz olarnıñ yerinde olsa ediñiz, ne yapar ediñiz? Puşkinni ğayrıdan oqup ağlar ediñizmi? Soñra Lermontov, Blok, Brodskiyni... Rus şiiriyetiniñ serbest ruhu öyle bir uça – ukrain medeniyet vilâyeti degil de! Qısqası, siz ifadeli oquğance, olar toplandılar. Akimiyet olarnı nasıl etip dağıtacağını tüşünmege başladı. Olarnıñ sayısı ise ep arta. Neticede Yanukoviç qaçıp ketti ve şimdi de, belki, Brodskiyni oquy. Ya da Hodaseviçni. Kimni daa çoq begengene men bilmeyim.
Ukraina mustaqilligine qoltutqanlar Ukraina mustaqilligini qoruğan balalarğa granata atsa, bu facia sayılmazmı? Facia, belâ ve masqaralıq
Maydan tekrarlansın dep, vatandaşlar mitingge çıqmaq kerekler, akimiyet ise olar yoq kibi yanaşıp, meydanda naratnı qoyıp, toplaşqanlarnı nasıl etip dağıtacağını tüşünmege başlamaq kerek. Lâkin şimdiki Kiyev akimiyeti eki Maydannı kördi. Ve o, tehnologiyalar ve halq aqqında er şey bile. Akimiyet Maydan minberlerinden halqqa deşet ile baqqan edi. Közlerini patlatıp. Men bu közlerni aqılımda qaldırdım. Yanukoviç bütün halq Amerika elçihanesinden doğru meydanğa çıqqanını tüşüne bile edi. Ve Putin de öyle, AQŞ elçihanesi tübünde açuvlanğan şeer sakinleriniñ urbalarına kiyingen on millionlarnen deñiz piyade askeri saqlanğan tunneller bar olğanını tüşünedir.
Poroşenko ve Yatsenük isteseler bile, böyle tüşünemezler. Böyle tüşüngen adamlar ukrain siyasetinde bar, ebet. Lâkin Vladimir Vladimiroviç Putin bu adamlarnıñ saylayıcılarını alıp, Qırım, «DNR» ve «LNR» isarınıñ tübüne oturttı. Şunıñ içün olarnıñ hayalları kimsege meraqlı degil.
Aynı bu sebepten miting, numayış, buhran, istifalar ola bile. Facialar da ola bile – bunı yahşı añlaymız. Ukraina mustaqilligine qoltutqanlar Ukraina mustaqilligini qoruğan balalarğa granata atsa, bu facia sayılmazmı?
Facia, belâ ve masqaralıq.
Faqat Maydan degil.
Vitaliy Portnikov, jurnalist ve siyasiy izaatçı, Radio Svoboda közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün
Metnniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında


text:
Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti bildire ki, işğal etilgen Qırımda «Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi tarafından azırlanılğan» terroristik eylemlerniñ yapılmasına yol berilmedi, «onıñ esas obyektleri olaraq yarımadanıñ pek müim infrastruktura ve ayat teminleme elementleri belgilendi». Bu aqta rusiyeli FSB matbuat hızmeti bildire.
«Diversiya ve terroristik eylemlerniñ maqsadı, federal ve regional ükümet organları saylavlarınıñ azırlanma ve keçirilme vaqtında regionda içtimaiy-siyasiy vaziyetni kerginleştirmektir», – dep aytıla beyanatta.
Elde etilgen malümatqa köre, 2016 senesi avgust 6-dan 7-ge keçer gecesi Ermeni Bazar şeeri rayonında keçirilgen operativ-qıdıruv tedbirleri neticesinde diversant taqımı tapıldı.
«Terroristlerni yaqalağanda atışma neticesinde Rusiye FSB hadimi elâk oldı», – dep aytıla beyanatta.
FSB-de qayd ettiler ki, atışma yüz bergen yerde bular tapıldı: 40 kilogramm trotil umumiy küçünde 20 qolnen yasalğan patlatıcı alet, silâ, minalar, granatalar ve mahsus silâ, qaysı birleri «Ukraina silâlı quvetler mahsus bölükleriniñ silânuvı ola».
«Tedbirlerniñ keçirilmesi vastasınen Qırım yarımadasında Ukraina Silâlı quvetler Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresiniñ haberalma ağı yoq etildi. Ukraina ve Rusiye vatandaşları olğan şahıslar yaqalandı, olar terroristik eylemlerniñ azırlanılmasında iştirak etken ve itiraf ete», – dep qayd eteler müessisede.
FSB-nıñ malümatına köre, azırlanılğan teraktlar teşkilâtçılarından biri 1977 senesi doğğan Panov Yevgeniy Aleksandroviç ola, o, Zaporojye vilâyetiniñ sakini, Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresiniñ hadimi ola, o da yaqalandı ve itiraf ete.
Bundan da ğayrı, rusiyeli müessisede bildireler ki, «2016 senesi avgust 8-ge keçer gecesi Ukraina Mudafaa nazirliginiñ mahsus bölükleri tarafından diversiya-terroristik taqımlarınıñ keçmesi daa eki ıntıluvı yapıldı, olarnıñ ögüni Rusiye FSB uquq qoruyıcı bölükleri ve işbirlik tutqan müessiseler aldı».
«Atışma neticesinde Rusiye Federatsiyası Mudafaa nazirliginiñ arbiy adamı elâk oldı», – dep aytıla matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Operativ-qıdıruv ve arbiy tedbirler neticelerine esaslanıp, Qırım ve Aqyar boyunca Rusiye FSB idaresi tarafından cinaiy iş açıldı.
Ukraina Mudafaa nazirliginde rusiyeli FSB-nıñ malümatına izaat berilmedi.
Qırım.Aqiqat ukrain tarafından izaat almağa tırışa.
Tünevin Ukraina halq deputatı Anton Geraşenko tahmin etti ki, rusiyeli taraf avgust 7-den işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda areketni dezertirlerge qaçmağa yol bermemek içün blok etti.
Bir sıra Qırım kütleviy haber vastaları yarımada territoriyasında kamuflâj urbalı beş insannı qıdırmaq içün «Qale» planınıñ işke tüşürilmesi aqqında malümat tarqattı.
Yolcularnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgen malümatına köre, GİBDD ve silâlı OMON hadimleri avtobuslarnı toqtata, aydavcılar ve yolcularnıñ vesiqalarını baqıp çıqa.
Avgust 10-ğa keçer gecesi, saba saat 4:30-da rusiyeli taraf Ermeni Bazar yanındaki «Kalançak» keçirüv noqtasını bloktan azat etti, bu noqta avgust 7-den başlap çalışmadı.
Qırım yarımadası ile memuriy sıñırda kritik vaziyet avgust 7-de saba başlandı, o vaqıttan berli rusiyeli taraf üç keçirüv noqtasında bir qaç sefer keçirüv rejimini deñiştire edi, de olarnı blok etip, de açıp. Evel olğanı kibi, rusiyeli taraf bunıñ sebebini añlatmay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.