text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
İlhaq etilgen Qırım – imitatsiyalar ve ucuz piar territoriyası. Yerli memurlar içtimaiy ve milletlerara amanlıq suretini süslemege ya da sahteleştirmege tırışalar. Bir problemanıñ üstüni boşboğazlıq ya da propagandanıñ qalın qatlamınen örtmek mümkün olmasa, onı ekinci planğa çekmege, közden saqlamağa tırışalar. Böyle problemalardan biri, er yıl mayıs 18-de 1944 senesiniñ cinayetkârca sürgün etilgenini hatırlatqan ve tutıp alınğan aqlarnıñ qaytarılmasını talap etken qırımtatarlar edi.
Rusiyeniñ Qırım başlığı Sergey Aksönov «Qırımtatarlarnıñ şurası» oturışuvını keçirdi. Esas mesele – Ekinci Cian cenki yıllarında tamır halqınıñ sürgün etilmesiniñ nevbetteki yıllığına bağışlanğan tedbirlerniñ planı edi. Oturışuvnıñ başında o, matem künü, bütün milletlerge ait Qırım sakinleri ve qomşu Rusiye sakinleri içün muim bir vaqiadır, dep beyan etti. Sergey Aksönov: «Bir anane olaraq hatıra tedbirlerinde ukümet vekilleri iştirak ete. Bu kün soy-aqrabalar, tanışlar, dostlar ve yaqınlarğa sürgünlikten qaytmağanlar, ağır ayat vaziyetine tüşkenlerniñ hatırasına sayğı köstermege imkân bere. Amma aynı zamanda bu, kelecek içün qırımtatar halqınıñ medeniyeti ve ananeleriniñ inkişafı boyunca bizim umumiy planlarımızdır. Ve eñ esası, böyle vaziyetniñ tekrarlanmasına başqa iç bir vaqıt yol bermemektir», – dedi.
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırımdaki milletlerara munasebetler boyunca komitetniñ rehberi Lenur Abduramanov tedbirler programmasını ilân etti: hatıra işaretlerge çiçek qoyuv, «Yüregiñde ateş yaq» tedbiri (Qırımtatar Milliy Meclisine yaqın teşkilâtlardan «borcğa alınğan» ğaye), camilerde dualar ve «bir sıra diger tedbirler». Esas tedbirniñ yapılması Bağçasaray rayonında, «Süren» («Siren») demiryol stantsiyası yanında planlaştırılğan. Belki Sergey Aksönovnıñ matbuat hizmeti «Qırımtatarlarnıñ şurası» oturışuvını pek «quru» şekilde tasvir etti de, körüşüvde matem tedbirlerini keçirmek içün başqa variantlar da muzakere etilgendir? Yoq, resmiy jurnalistlser bir şeyni qaçırmadı. Devlet milletlerara komitetiniñ matbuat hizmeti bergen esabatqa köre, Lenur Abduramanov keçken aftada rehberligi altında çalışqanlar ve diger muessiselerniñ vekilleri ile tıpqı böyle plannı muzakere etti: programmanıñ esas qısmı Bağçasaray rayonında – tarlada keçecek.
«Qırımtatarlarnıñ şurası» ukümetten, matem tedbirleriniñ ukümet içün oñaytlı olğan formatta – Aqmescitten ve diger şeerlerden uzaqça bir yerde keçirilmesine sımarış aldı
«Qırımtatarlarnıñ şurası» – ilhaq etilgen Qırımnıñ ukümetine tolusınen tabi olğan teşkilât. O, bu seneniñ fevralinde yarımadanıñ Rusiyege tabi muftisi Emirali Ablayevniñ rehberligi altında sözde Qırım «musulmanlarınıñ qurultayı»nda tesis etildi. «Şura»nıñ esas maqsadı – qırımtatarlar arasında Rusiye ukümetini populâr etüv, yurtdaşlarını memurlar tarafından teşkil etilgen siyasiy tedbirlerde iştirak etmeleri içün celp etüv, milletlerara barışıqlıqnıñ körünşini yaratuv. Cenap Ablayev ve onıñ safdaşları eki siyasiy mifke qol tutulması içün çalışa. Birincisi – sanki qırımtatarlar ilhaq etilüv vaqiasını qabul etmege ya da oña baş egmege azırlar. Ekincisi – Rusiye ve Qırım ukümeti tamır halqına «ihsanlar etti», onı «aqladı» ve milliy medeniyetiniñ inkişafı içün imkânlar yarattı. Ealini, qırımtatarlar Ukraina ukümeti vaqtında, sanki, al-azırda olğan, Rusiyedeki «milletler dostluğı»nıñ quturması vaziyetine köre daa yaramay yaşay ediler, dep qandırmaq isteyler.
Bu sefer «Qırımtatarlarnıñ şurası» ukümetten, matem tedbirleriniñ ukümet içün oñaytlı olğan formatta – Aqmescitten ve diger şeerlerden uzaqça bir yerde keçirilmesine sımarış aldı. Tamır halqı özüniñ kederli sıfatı ile Qırım ayatınıñ yañı şorbacılarınıñ keyfini bozmasın, dep. İlhaqtan evel de yerli ukümet, er yıl mayıs 18-de yarımadanıñ şeerlerinde keçken mitinglerge pek menfiy munasebet köstere edi. Eñ kütleviy vaqialar Aqmescitniñ merkezinde keçe edi. Anda bütün Qırımdan qırımtatarlar kelip, toplaşa ediler. Böyle duşmanlıqnıñ sebepleri türlü-türlü edi: memurlarnıñ, ola bilecek qarışıqlıqlardan, etnik esastaki çatışmalardan qorqu; Kyiv tarafından, yerli ukümetniñ tamır halqınen bir tilge kelip olamağanına dair ihtimallı iddialar.
Halqnıñ sürgün etilmesi esnasında elâk olğanlar içün yas tutuv, şovenistlerge, olar yat adamlarnıñ evlerine kirip yerleşken kelmeşekler olğanlarını hatırlata
Ondan ğayrı şovinizmni, qırımtatarlar ve ukrainler ile bağlı olğan er şeyniñ qabul etilmegenini añmaq kerek. Qırımnıñ ukümeti ve parlamentinde yerleşip pekingen gizli tatarofoblar ve Ukrainanı nefret etkenler içün mayıs 18 ya da Ukrainanıñ Mustaqillik künü (maneviy ceetten) ağrı berici adiseler edi. Halqnıñ sürgün etilmesi esnasında elâk olğanlar içün yas tutuv, şovenistlerge, olar yat adamlarnıñ evlerine kirip yerleşken kelmeşekler olğanlarını hatırlata edi. Ukrainanıñ mustaqilligi olarğa, siyasiy elitanıñ bir qısmı olmaq içün ukrain tilini ögrenmege aqılları yetmegenini hatırlata edi. Ukrain ya da qırımtatar «milletçiligi» ile küreş büyük ölçüde Qırım parlamentiniñ reisi Vladimir Konstantinov ve onıñ yaqın etrafındakilerniñ şahsiy kompleksleri ile bağlı edi. Bu sebepten ilhaqtan soñ Qırım ukümeti birinci nevbette qırımtatarlarnıñ er türlü kütleviy tedbirlerini yasaq etti ve milliy tillerde tasilniñ ğayıp etilmesine can ile berildi.
Ayın-oyunlarnıñ aqibetteki maqsadı – mayıs 18-ni, mayıs 9-nıñ nasıldır analogına çevirmek, matem kününi propagandistik tedbirler, siyasiy maskaradnıñ «çöpü» tübüne kömmektir
2014 senesinde mayıs 18 mitindi Aqmescitniñ çetinde Rusiye telükesizlik hadimleriniñ nezareti altında keçti. Ondan soñ şeerde buña oşağan kütleviy tedbirler olmadı. Şimdi endi tamır halqı içün «Süren» stantsiyasında «matem gettosı»nı meydanğa ketirip, «Qırımtatarlarnıñ şurası»na semetdeşleri arasında añlatuv işini keçirmege avale ettiler. Ve aynı zamanda halqnı, Rusiye qanunları ile garantiya etilgen formal aqlarından bile marum eteler. Bu ayın-oyunlarnıñ aqibetteki maqsadı – mayıs 18-ni, («ğalebe bayramı» denilgen) mayıs 9-nıñ nasıldır analogına çevirmek, matem kününi propagandistik tedbirler, halq şeñliklerine çevirilgen siyasiy maskaradnıñ «çöpü» tübüne kömmektir. Yalıñız bu taqdirde Qırımdaki Rusiyeniñ üst seviyeli rehberleri özüni yat adamlarnıñ evinde çağırılmağan musafir olaraq is etmeycekler.
İhtar: Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, qırımtatarlarnı ilhaq etilgen Qırımda mayıs 18-de, Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv qurbanlarınıñ hatıra kününde umum Ukraina sessizlik daqqasına qatılmağa davet etti.
O, Ukrainanıñ qıtadaki qısmında, qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri Herson vilâyeti, Geniçesk rayonı, Novoalekseyevka, Odesa, Lviv ve tedbirler ukrain ve yeudi cemaatlarınıñ iştiraki ile Holokost muzeyinde yapılacaq Dneprde keçecekler, dep qayd etti.
Qırımdan qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarını hatırlama künü er yıl mayıs 18-de qayd etile. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Sergey Stelmah, Qırım siyasiy közeticisi (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikirler muelliflerniñ öz fikirlerini ifade ete ve muarririyetniñ noqtai-nazarını er vaqıt aks etmezler


c: text/html

text:
NATO men Türkiya arasındağı talastı mäseleniñ biri Reseydiñ S-400 qorğanıs jüyelerin Türkiyanıñ satıp alu isi bolatın. Bwl mäselede NATO müşeleri «reseylik qorğanıs jüyeleri wyımnıñ strategiyalıq qauipsizdigine qater töndiredi» dep qarap, Türkiyanıñ reseylik äue qorğanıs jüyesin satıp aluına qarsı bolıp kelgen. Al, Türkiya jaq özderiniñ saralau tobınıñ zertteu qortındısın alğa tartıp, bwnıñ tek qorğanıs üşin ğana paydalanılatının aytqan edi.
Türkiyanıñ «Anatolı» aqparattıq agenttiginiñ habarına qarağanda, bir kün bwrın türik eliniñ basşısı Rejep Tayıp Erdoğan reseylik S-400 qorğanıs jüyesin satıp alu kelisimine qol qoyğanın jariya etken. Bwl turalı türik basşısı Qazaqstanda bolıp ötken IIW-nıñ sammitinde jurnalisterdiñ swrağına jauap bergen kezde mälimdegen. Ol sözinde: «Elimizdi qorğau üşin qauipsizdik saqtau qwrılğıların özimiz aluğa tiispiz. Türkiya özin-özi qorğau üşin qauipsizdikti saqtau şaraların nığaytu isine eşkim dau-damay tuğıza almaydı. Qorğanıs jüyelerin satıp alumen qatar Türkiya jaq öziniñ de äskeri önerkäsibin arttıra tüsetinin boladı», – dedi.
Türik eliniñ basşısı sözinde: «Är-türli äue kölikterin jasauğa qabiletti bolğan Türkiya, öziniñ äleuetin terrorizmge qarsı küreste anıq tanıtıp keledi. Aytalıq, soñğı bir aptada Türkiya ÄÄK-i 90 terroristi joydı», – dedi.
Esteriñizge sala keteyik, Türkiya jaq «Reseydiñ äue qorğanıs jüyelerin satıp alu şeşimin Süriyadağı türli küşterden qauip töngen kezde, NATO äue qorğanıs jüyeleri Türkiyağa uaqıtında kömek körsetpegeni üşin qabıldadıq» degen bolatın.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
QR Ulttıq ekonomïka mïnïstrliginiñ mälimetinşe, bïılğı qañtar-mawsımda sırtqı tawar aynalım 39,5 mlrd. dollardı qurap, 2014 jıldıñ säykes kezeñimen salıstırğanda 36 payızğa tömendedi. Buğan Qazaqstannıñ negizgi sawda seriktesteri bolıp tabılatın Resey men Qıtayda älemdik suranıstıñ tömendewi sırtqı sawda qarqınına keri ıqpal etti.
«Osı jağdaylarda «100 naqtı qadam» Ult josparın jüzege asırw bügingi axwalğa jawap beretin negizgi maqsat bolıp tabıladı. Olar bizdiñ ekonomïka üşin problemalar men özekti mindetterdi is jüzinde şeşwge bağıttalğan»,-dep qostı M. Muqanov.
Derekközi: QazAqparat
Tegï: Qarjı jäne ekonomïka,
Kommentarïï


text:
Martnıñ 29-da HSN halqara kommunikatsiyalar saasında ömürge keçirilgen leyhalar aqqında esabat berecek
2018 senesi martnıñ 29-da saat 11-de "Ükrinform" haber agentliginiñ matbuat merkezinde Yaponiyada Ukraina haber siyaseti Nazirliginiñ eki leyhası - "Dâkuyu" filmi ve manga üslübinde ukrain arbiyleri resimleriniñ sergisi sebebinden matbuat konferentsiya ötkerilecek.
Tedbir vaqtında HSN 2018 senesi halqara kommunikatsiya saasında leyhalarnıñ ömürge keçirilmesi perspektivaları aqqında aytıp berecek.
İştirakçiler: Artem Bidenko, Ukraina haber siyaseti Nazirliginiñ devlet kâtibi; Anatoliy solovey, Ukraina tış işler Nazirliginiñ Diplomatiya idareliginiñ başlığı; Daysuke Minamino, Ukrainada Yaponiya elçiliginde siyasiy bölükniñ reberi, Birinci kâtip; Marına Sobotük, halqara kommunikatsiyalar meselelerinden Ukraina haber siyaseti Naziriniñ mesleatçısı.
Teşkilâtçı: Ukraina haber siyaseti Nazirligi.
"Dâkuyu" filmi Ukrainanı Yaponiya turistiniñ közünen meraqlı, musafirçen, özgün memleket kibi köre. Filmni HSN sımarışına "Best Friends Film" çıqarğan.
2017 senesi oktâbr ayında Ukraina haber siyaseti Nazirliginiñ davetnamesine Yaponiyadan Natsume ressamı keldi ve yapon manga usulında ukrain arbiyleriniñ süretleri ile işlerini ketirdi. Martnıñ 14-den başlap resimler Yaponiyada Ukrainada Elçiliginde daima taqdim etile.
KHV qayd etilüvi [email protected] adressi boyunca.
“Ukrinform” adresi: B.Hmelnitskogo soq., 8/16 (“Teatralna” m.st)
Kontakt telefonları: (044) 279-20-60, 279-00-05
Kiriş iş şeadetnameleri ve Milliy jurnalistler toplulığı varaqaları boyunca.
Cedvel


text:
Rigoletto
Rigoletto (PиroлeTTo). Giuseppe Verdi tarafınnan icat itelgän opera. Victor Hugonıñ Le roi s’amuse pyesasına nigezlängän. Operanıñ premyerası Teatro La Feniceta 1851 yelnıñ 11 martında ütä.
Rigoletto dönyada iñ popular operalar rätenä kerä.
ЭчTәлek
İcat itü tarixı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Verdi 1850 yılda La Fenice teatrı tarafınnan yaña opera yazırğa cälep itelä. Şunnan soñ Verdi berniçä avtornñ äsärlärenä möräcäğät itep qarıy. Läkin oçraqlı räweştä Victor Hugonıñ Le roi s’amuse äsären tanıp ala. Soñınnan avtor bu äsärne ’’iskitkeç qüätle noqtaları bulğanı… Syujetnıñ böyek, çiksez buluın’’ dip taswirlıy.
Läkin syujet iskitkeç qatlawlı bulıp çığa häm Verdi Fransiä tsensurasınnan şaqtıy cafa çigä.
Rollär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Eçtälek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berençe Akt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berençe säxnä. Patşa saraendağı ber bülmä. Kenäz çirkäwdä kürgän tanış bulmağan çibärkäygä xuca bulu telägennan yana. Ul şulay uq Countess Ceranoğa tieşle tüläwlärne başqara. Rigoletto, şamaqaynıñ töp eşe – kenäzneñ küze töşkän qızlarınıñ irlären mısqıllaw bula. Şulay uq ul, kenäzgä qaysılarıñ üterü turında kiñäşlär birä torğan bula. Çirkäw qızınıñ atası, Graf Monterone Kenäzne qähärli.
İkençe säxnä. Uram. Säxnäneñ yartısı diwar belän bülengän, anda Rigoletto işegaldınıñ ber küreneşe. Şul qähär turında uylağanda, şamaqayğa bandit Sparafucile möräcäğät itä häm üzeneñ xezmäten täqdim itä. Rigoletto, asqa töşep, qızı, Gildanıñ xälen belep çığarğa bula. Qızıñ ul keşe küzennän häm, berençe çiratta, Kenäz qaraşınnan. Bu qıznıñ keşe aldına, çirkäwdän qala, çıqqan çağı bulmıy. Rigoletto kitkäç, Kenäz bülmägä kerä häm şul waqıtta Gildanıñ xezmätçesenä çirkäwdä kürgän yegetkä ğaşiyk buluıñ häm mäxäbbät tarıxın işetä.
Gilda yegetne yaratu seren açqanda, Kenäz küz aldıña küreñä häm qıznı çin-çinlap yaratuın äytep birä. Soñınnan Kenäzne qıznı çit keşelär urlıy.
İkençe Akt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Kenäz Gilda’nıñ urlanuın işetä. Läkin küpmeder waqıt ütkäç qız sarayğa kiterelä. Şul waqıtta Kenäz qız mäxäbbäte xaqına böten baylığınnan waz kiçä aluın söyli. Qız atası yanına qaytıp, anıñ eşennän oyalğanıñ äytep birä. Säxnä azağında Rigoletto Kenäzdän üç alaçağına ant birä.
Öçençe Aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Uram. Sparafucile’nıñ yort küreneşe. Rigoletto Gilda belän kilep kerä. Gilda Prinsqa qarata mäxäbbät xise belän yana. Kenäz operanıñ iñ matur ariäläreneñ bersen başqara. Bu ariädä süz xatınnarnıñ xıyänät xolqı turında bara.
Rigoletto bandit belän qunaqnı üterü turında satulaşa. İr kiemenä kienderep, Rigoletto qızın Veronağa cibära. Qız söygänenä qurqınıç anuın toyımlıy. Rigoletto Kenäzne üterü xaqıñ 20 skudi itep bilgeli.
Kük kükri. Kenäz Superficile yortında tön qunarğa bula. Gilda kire öygä qaytırğa bula, häm kinät bandintnıñ keşe üteräçägen işetp ala. Qız, ir kiemnärenä kiengän kileş, bülmägä kerä. 20 skudinı alğaç bandit mäyetne Rigolettoğa birä. Şul minutta ul Kenäz ariäsen tanıp ala, häm mäyetne açqaç, qızın tanıy. Qız, sonğı sulışın alıp, söygäne xaqına ülüena şat buluıñ äytä. Rigoletto ’’Läğnät’’ dip qıçqıra.
Reference[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ List of singers taken from Budden, Julian: The Operas of Verdi (Cassell), vol 1, p. 476.


text:
«Astana EKSPO-2017» körmesin uyımdastırwşılar keñsesinde Ulttıq kompanïya Basqarma Törağası Axmetjan Esimov Bokstan älem çempïonı, QR eñbek siñirgen sport şeberi Gennadïy Golovkïnmen kezdesti.
Ulttıq kompanïya basşısı «EKSPO-2017» körmesin ilgeriletw bağıtında atqarıp jatqan jumısı üşin sportşığa alğıs bildirdi.
«EKSPO-da Sizdiñ tamaşa sporttıq mansabıñızğa eki ese ıntızarlıqpen qadağalap otıradı. Birinşiden, biz sizdi elimizdiñ maqtanışı sanaymız. Ekinşiden, Körmeni älemge tanıtwğa ıqılas tanıtqanıñızğa şeksiz qwanıştımız», - dedi Axmetjan Esimov.
Öz kezeginde, Gennadïy Golovkïn Körme taqırıbınıñ mañızdılığın jetkizw barısında barlıq küş-jigerin salatındığın ayttı.
«Men üşin EKSPO-2017-niñ resmï elşisi bolw äri täwelsiz Qazaqstan tarïxındağı eñ bir awqımdı jobalardıñ birin tanıstırw ülken märtebe», - dedi G.Golovkïn.
Kezdeswdi qorıtındılay kele, Qazaqstanda iri boks-ïventti ötkizwdi äri bul sporttıq şaranı «Astana EKSPO-2017»-ge oraylastırw mäselesi talqılandı, dep xabarlaydı kompanïyanıñ baspasöz qızmetinen.
Tegï: Sport jañalıqtarı, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Öz hayırlav sözlerinde Türkiye Büyükelçisi Yönet Can Tezel bu sene Türkiye Büyük Millet Meclisi ilk toplaşuvı keçirilmesiniñ 95 yıllığı qayd etilgenini hatırlattı.
«23 Nisan 1920 - ilk Büyük Millet Meclisimiziñ, künümüzde Qurtuluş Cenk Müzeyi olaraq qullanılğan binada, bütün imkânsızlıqlarğa rağmen, birlik ve birdemlik ruhu içinde toplanğan künüdür. Zafernen yekünlengen milliy qurtuluş küreşinde ve suverentetimiznen bağlı bütün qararlar bu Mecliste alınğandır. Bundan sebep bu kün - Milli Suverenitet Bayramımızdır», - dey Büyükelçi öz muracaatında.
«Bu bayram, ilk evelâ suverentetimizniñ halqqa berilgenini bayram etmek maqsadını taşıy. Bu maqsatqa cenk devamında yetim ve öksüz qalğan yoqsul ballarnıñ da bir bahar şenligi çevresinde sevindirmek maqsadı da qoşulğandır», - dep, buyurdı Tezel efendi.
Yönet Can Tezel, hususan, Ukrainadan bir grup ballar musafir olaraq Türkiyege barğanlarına ve bazı ukrain mekteplerinde de bu bayram qayd etilgenine sevingenini ifade etti. Bunen beraber Tezel efendi 23 Nisan bayramına bağışlanğan bütün merasimlerniñ teşkil etilmesinen meşğullengen insanlarğa teşekkürlerini bildirdi.
Bayramnıñ tarihı
23 Nisan 1920 senesi devletniñ parlamenti – Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) teşkil etildi. 1921 senesi, qabul etilgen qanunğa binayen, 23 Nisan – Türkiyeniñ ilk devlet bayramı oldı.
1 Noyabr 1922 senesi, sultanat nizamı qaldırılıp, Türkiye Cumhuriyeti ilân etilgen edi. Bu munasebet ile 1 Noyabr Milliy Suverenitet Bayramı olaraq tasdiqlandı.
Soñra Milliy Suverenitet Bayramı baharge – TBMM ilk toplaşuvı keçirilgen – 23 Nisan kününe avuştırıldı. 1935 senesi «Bayramlar aqqında» qanun qabul etildi. Oña binaen, 23 Nisan ve 1 Noyabr bayramları bir künge birleştirildi. Böyleliknen, 23 Nisan Milliy Suverenitet Bayramı olaraq qabul etildi.
Daa soñ, 1927 senesi, 23 Nisan Bala Bayramı olaraq ilân etildi ve ilk bayram Mustafa Kemal desteginen keçirildi. Atatürkniñ fikirince, her angi memleketniñ kelecegi genç nesilnen, ve devlet oña neqadar diqqat ayırğanınen bağlı.
Qanun seviyesinde 23 Nisan bayramı 1980 yılları arbiy avdarma vaqıtında Milliy Telükesizlik Şurası tarafından tastiq etildi, ve o zamandan berli Milliy Suverenitet ve Bala Bayramı olaraq qayd etile.
1979 senesi UNESCO tarafından «Halqara balalar yılı» olaraq ilân etilgen edi. O yılı başlap, bügünge qadar TRT Devlet Teleradiokampaniyası halqara bala bayramı çerçevesinde er sene 23 Nisan «Halqara bala festivalini» teşkil ete ve bu merasimge çeşit qıtamemleketlerden bala eyetlerini Türkiyege davet ete.
«Qırımtatarlar Cemiyeti» CT matbuat hızmeti


text:
Joğarı texnologïyalar ğasırında zamanawï telefon nemese nowtbwksız ömir sürw qïın, alayda eñ tamaşa delingen qurılğınıñ da kemşilikteri boladı: qwatı tez tawsılıp qaladı.
Zamanawï gadjetter uzaq äri önimdi jumıs istewi üşin olardı qalay durıs qwattaw kerektigi jaylı birneşe keñes:
1. Qurılğını jïi qwattañız
Batareyası tolıq otırıp qalwına deyin jetkizbeñiz. Zamanawï gadjetterde qoldanılıp jürgen lïtïy-ïondıq akkwmwlyatorlarda este saqtaw äseri dep atalatın äser joq, sondıqtan olardı qwatı söngenşe ustamay, jïi qwattap otırw kerek.
Köptegen öndirwşiler lïtïy-ïondıq akkwmwlyatordıñ jaramdılıq merzimin qwatı qanşa ret tolıqtay öşkeniniñ (0%-ğa deyin) cïklimen sanaydı. Sapalı akkwmwlyatorlar üşin bul 400-600 cïkl. Lïtïy-ïondıq akkwmwlyatorıñız uzaq waqıt boyı sizge qızmet etkenin qalasañız telefonıñızdı jïi qwattap otırıñız. Eñ durısı, batareya qwatınıñ deñgeyi 10-20%-dan tömendese telefondı qwattağışqa qoyuğa boladı. Bul akkwmwlyatordıñ otırıp qalw cïklin 1000-1100-ge deyin tömendetedi.
2. Qurılğını qwattağıştan waqıtında alıñız
Gadjetiñiz 50-80%-ğa deyin qwattalıp otıratın bolsa uzağıraq qızmet etetin boladı. Eger akkwmwlyator 100%-ğa deyin qwattalsa, onı waqıtında toqtan alğan jön, öytkeni bul faktor batareyanıñ qızmet etw ğumırına äser etedi. Sondıqtan qurılğını tüni boyı qwattalwğa qaldırmawğa tırısw kerek.
3. 3 ayda bir ret qurılğını 100%-ğa deyin qwatın otırğızıp, qayta qwattandırw kerek.
Nölge deyin qwatın otırğızw sïyaqtı, uzaq waqıt boyı tolıqtay qwattandırw da lïtïy-ïondıq akkwmwlyatorlar üşin zïyan. Qurılğını turaqsız qwattandırw processterinen (biz köbine telefondı qalay bolsa solay qwattandıramız: keyde USB arqılı, rozetkadan, sırtqı akkwmwlyatordan jäne t.b.) mamandar 3 ayda bir ret akkwmwlyatordı tolıqtay otırğızıp, qayta 100%-ğa deyin qwattandırwdı jäne solay qwattandırğışta 8-12 sağat ustap turwdı usınadı.
4. Gadjettiñ öziniñ qwattağış qurılğıların paydalanıñız
Köp jağdayda qwattağış qurılğı mobïldi qurılğılarğa tikeley ornalasqanın, al sırtqı jelilik adapter küş tüswdi jeñildetip, turmıstıq elektrojeliniñ toğın tüzetetinin, yağnï batareyağa tikeley äser etpeytinin birew bilse, birew bilmeydi.
Keybir gadjetter, mısalı sandıq fotokameralar, iştey ornatılğan qwattağış qurılğıdan ayırılğan, sondıqtan olardıñ lïtïy-ïondıq akkwmwlyatorların sırtqı qwattağışqa ornalastıradı. Däl osı jağdayda sapasız qwattağıştı paydalanw batareyanıñ eñbekke qabilettiligine keri äser etwi mümkin.
5. Qattı qızdırmawğa tırısıñız
Lïtïy-ïondıq akkwmwlyatorlardıñ bastı jawı joğarı temperatwra: qattı qızwğa tözimsiz. Sondıqtan mobïldi qurılğılarğa kün säwlesiniñ tikeley tüswine jol bermeñiz, sonımen qatar jılw qubırlarınıñ janına tastamañız. Lïtïy-ïondıq akkwmwlyatorlardı paydalanwğa bolatın temperatwra mölşeri — 40 °C-tan + 50 °C-qa deyin.
bilim-all.kz
Tegï: Texnologïya,
Kommentarïï


text:
Qayğılı oqïğa Malavï eliniñ Nsane qalasında bolğan.
Turğındar örtengen azamattardan adam süyegine uqsas zat tapqan. Birden olar dwa jasawmen aynalısadı degen qorıtındığa kelgen. «Jïnalğan turığındardıñ arasınan belsendileri şığıp, jeti adamğa tap bergen. Olar jabılıp «küdiktilerdi» ustap, üstilerine benzïn quyıp,örtep tastağan»,-deydi jergilikti polïcïya ökili.
Afrïkadağı köptegen elderde dwağa, sıyqırğa senw keñinen tarağan. Olarda xrïstïan men musılman dinderiniñ barlıq merekelik ädepteri saqtalğanımen qatar adam süyegine, ärwağına senip tabınw ädeti qatar jüredi.
Kommentarïï


text:
William Shakespeare
William Shakespeare (aytılıwı:William Shekspir; aprel, 1564 - 23 aprel, 1616) inglis jazıwshısı. Ol pesalar ha'm poeziya jazg'an. Ko'plegen adamlar onı ha'mme da'wirdin' en' ullı inglis jazıwshısı ha'm du'nyanın' ullı jazıwshılarının' biri esaplaydı. Ol tragediya, komediya ha'm tariyxıy shıg'armalar jazg'an. Onın' poeziyası ha'm pesaları muxabbat, qızg'anısh, ashıw ha'm basqa da sezimlerge iye adamlar haqqında. Du'nya ju'zi boylap mektep oqıwshılar ol haqqında uyrenedi. Ol jumısların 1590-1613 jıllar aralıg'ında do'retken.
Mazmunı
O'miri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Shakespeare 1564-jılı aprel ayında Angliyanın' Stratford-upon-Avon qalasında tuwılg'an, John Shakespeare ha'm Mary Ardennin' balası. Shakespeare 1582-jılı 28-noyabrde o'zinen 8 jas u'lken Anne Hathawayge uylenedi. Anne u'sh aylıq ha'mledar edi. Olardın' u'sh balası bolg'an: Susanna ha'm egizekler Hamnet ha'm Judith. Uylengennen keyin Shakespeardin' atı 1592-jılg'a shekem shıqpaydı, sebebi ol Londonda jazıwshılıq penen shug'ıllanadı.
1596-jılı Hamnet qaytıs boladı. Olardın' atlarının' uqsaslıg'ı sebepli, geybir adamlardın' oyınsha, onın' o'limi Shakespearedin' 1600-1602 jılları jazg'an Daniya printsi Gamlettin' tragediyalıq tariyxı pesasının' ideyasın tuwdırg'an.
1598-jılg'a kelip Shakespeare Londonda, Temza da'ryasının' arqasında jaylasqan Michael Turner degen jerde jasag'an ha'm ol Ben Johnson ta'repinen jazılg'an Ha'r kim o'z yumorında pesası aktyorlar diziminin' en' joqarısında bolg'an.
Shakespeare "Lord Chamberlain adamları" dep atalatug'ın aktyorlıq toparda islegen. Topar, sol waqıtları basqalar sıyaqlı, og'an pul ajıratqan Lord Chamberlainnin' atı menen atalg'an. Bul topardın' ataqlı bolg'anı sonshelli, 1613-jılı Elizaveta I xanshayımının' o'liminen keyin, jan'a patsha James I topardı qollap quwatlag'an. Topar atı "Patsha adamları" atına o'zgertiledi.
Londonda Shakespearedin' a'wmeti ku'sheygen. Ol Londondag'ı Blackfriars degen jerden uy satıp alg'an ha'm u'lkenligi boyınsha Stratfordtag'ı ekinshi orında bolg'an New Placeti iyelegen.
Shakespeare jumıs islewdi 1613-jılı toqtatqan ha'm 1616-jılı qaytıs bolg'an. Ol o'limine shekem Anne menen jasag'an. Onın' qa'bir tasında (a'wliyede jatqan jerindegi tasında) bılay jazılg'an (inglisshe):
Good Friend, for Jesus' sake forbear
To dig the dust enclosed here:
Blest be the man who spares these stones,
And cursed be he that moves my bones.
Bul hesh kimnin' qa'bir tastı qozg'awı yamasa onın qa'birin ashıwg'a haqlı emesligin an'latadı. Egerde kimde-kim onın' denesin qozg'awg'a ha'reket etse, bul adamdı a'wmetsizlik ku'tedi. Geybir adamlardın' aytıwınsha, Shakespeare jazg'an basqa jumısları onın' qa'birinde, biraq hesh kim bunı teksermegen, a'wliye tasındag'ı so'zlerden qorqqan bolıwı mu'mkin. Tariyxshılar Shakespeare ta'repinen jazılg'an hesh bir jumıs onın' menen birge jerlengenine isenbeydi.
Shakespearedin' belgili jumısları[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Shakespearedin' pesalarının' tolıq dizimi:
- Shakespeare tragediyaları:
- Romeo and Juliet (Romeo ha'm Julietta)
- Macbeth (Makbet)
- King Lear (Patsha Lir)
- Hamlet (Gamlet)
- Othello (Otello)
- Titus Andronicus
- Julius Caesar (Yuliy Sezar)
- Antony and Cleopatra (Antony ha'm Kleopatra)
- Coriolanus
- Troilus and Cressida (Troilus ha'm Kressida)
- Timon of Athens (Afina Timonı)
- Shakespeare komediyaları:
- The Comedy of Errors (Qa'teler komediyası)
- All's Well That Ends Well (Jaqsı juwmaqlang'an is jaqsı)
- As You Like It (Sizin' qa'lewin'izshe)
- A Midsummer Night's Dream (Jazg'ı tu'ndegi tu's)
- Much Ado About Nothing (Taqır jerden shan' shıg'arıw)
- Measure for measure
- The Tempest (Dawıl)
- Taming of the shrew
- Twelfth Night or What You Will (On ekinshi tu'n yamasa sizin' qa'lewin'iz)
- The Merchant of Venice (Venetsiya sawdageri)
- The Merry Wives of Windsor (Windsordın' kewilli hayalları)
- Love's Labour's Lost (Su'yikli jumıs paydasız)
- The Two Gentlemen of Verona (Veronanın' eki djentlmeni)
- Pericles Prince of Tyre
- Cymbeline
- The Winter's Tale (Qıs gu'rrin'i)
- Shakespearedin' tariyxıy shıg'armaları:
- Richard III
- Richard II
- Henry VI, 1-bolim
- Henry VI, 2-bolim
- Henry VI, 3-bolim
- Henry V
- Henry IV, 1-bolim
- Henry IV, 2-bolim
- Henry VIII
- King John (Patsha Djon)
"Shakespeare"di kim jazg'an?[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Shakespearedin' o'liminen 150 jıllardan keyin, geybir ilimpazlar "Shakespeare" dep atalg'an jumıslar haqıyqatında William Shakespeare ta'repinen jazılmag'anlıg'ı haqqında ayta basladı. Bunday dep aytıwı ushın bir neshe sebepler bar edi. Ma'selen, "Shakespearedi" jazg'an adam basqa ma'mleketler (a'sirese İtaliya) haqqında ko'p mag'lıwmatqa iye bolg'an, biraq bizlerge belgili bolg'anınday William Shakespeare hesh qashan Angliyadan basqa jaqqa shıqpag'an.
"Shakespeare" di jazg'an basqa bir neshe jazıwshılar Francis Bacon, Christopher Marlowe ha'm Oxford Grafı Edward de Vere bolg'an dep shamalanadı. Ko'plegen ilimpazlar William Shakespeare atı menen atalg'an jumıslardı haqıyatında da o'zi jazg'anlıg'ına isenedi, biraq "Shakespearedi" basqa birew jazg'anlıg'ı haqqındag'ı pikir ele ko'p talıqlanbaqta.


text:
Pikir
-
ASTANA. QazAqparat - QR Parlamenti Mäjilisiniñ depwtatı Beybit Mamraev bastağan bir top mäjilismen «Awıl şarwaşılığın qarjılay qoldaw qorı» AQ-nıñ nesïelew şartarın qayta qarawdı surap otır, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.02.05.2018 13:56
-
ASTANA. QazAqparat - QR Tuñğış Prezïdenti - Elbası qorı janındağı Älemdik ekonomïka jäne sayasat ïnstïtwtınıñ sarapşısı Orazğalï Selteev «Jaña gwmanïtarlıq bilim. Qazaq tilindegi 100 jaña oqwlıq» jobasınıñ jüzege asırılwına qatıstı pikir bildirdi, dep xabarlaydı QazAqparat atalğan ortalıqqa silteme jasap.18.04.2018 14:28
-
ASTANA. QazAqparat - Jaña tarïxï cïklğa bizdiñ jetkinşek urpaqtıñ dayındığı - «100 jaña oqwlıq» sekildi naqtı is-şaradan bastalwı kerek. Älewmettanwşı, QR Käsipodaqtar federacïyası törağasınıñ orınbasarı Erlan Saïrov QazAqparat tilşisine osılay pikir bildirdi.13.04.2018 16:12
-
ANKARA. QazAqparat - Xalıqtıñ äl-awqatın arttırwğa bağıttalğan Prezïdent Nursultan Nazarbaevtıñ 5 älewmettik bastaması şeteldik sarapşılar tarapınan zor qızığwşılıqqa ïe. Sarapşılar prezïdenttik ündewdi «xalıqqa tïimdi, memleketke strategïyalıq äri bäsekege qabiletti bastama» dep bağalaydı. Jaqında Türkïyadağı Reseydi zerttew ortalığınıñ resmï saytında sayasattanwşı, Yıldırım Bayazït wnïversïtetiniñ professorı Salïx Yılmızdıñ Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaevtıñ 5 älewmettik bastaması twralı saraptama-maqalası jarïyalandı. «QazAqparat» XAA atalğan maqalanı oqırmanğa usınadı.11.04.2018 10:20
-
ASTANA. QazAqparat - Qalalardıñ da adamdar sïyaqtı öz tağdırı boladı. Osıdan eki ğasır burın muxïttıñ ar jağındağı san ulttan qurılğan el - AQŞ-ta täwelsizdigin jarïyalap, astanasın Vaşïngtonğa köşirdi. Djordj Vaşïngtonnıñ sayasï şeşimi, alıp memlekettiñ qalıptaswına jol aştı. Ol sayasat «özin-özi qorğay alğan elder ğana ösip-örkendegen» uğımınan twğan ïdeologïya. XXI ğasırdıñ tabaldırığında täwelsizdigine 7 jıl bolğan el ömirbayanında tarïxï jäne sayasï iri oqïğa el oradası Almatıdan Astanağa köşti.09.04.2018 16:32
-
ASTANA. QazAqparat - Soñğı künderi Memleket basşısı memlekettik apparattıñ eñ joğarı deñgeyinde birqatar kadrlıq awıs-tüyis jasağan bolatın. QR Tuñğış Prezïdenti qorı janındağı Älemdik ekonomïka jäne sayasat ïnstïtwtınıñ jetekşi sarapşısı, sayasattanwşı Orazğalï Selteev atalğan tağayındawlarğa qatıstı pikir bildirdi, dep xabarlaydı QazAqparat.05.04.2018 22:00
-
ASTANA. QazAqparat - Nawrız, ejelden Ulıstıñ ulı küni - tabïğat pen adam rwxınıñ jañarwı retinde toylanatın ulıq meyram. Köktemniñ osınaw erekşe sätin qazaq Jıl bası dep te äspetteydi. Molşılıqtıñ, qwanış pen şattıqtıñ, eñ bastısı tabïğattıñ tirilip, tirşiliktiñ jañarw körinisi dep tüsinedi. Ulıstıñ ulı küni qarsañında elimizge tanımal tarïxşı-etnograf Jambıl Artıqbaevtan meyramnıñ män-mañızı twralı äñgimelesken edik.21.03.2018 11:50
-
ASTANA. QazAqparat - Astanadağı Ortalıq Azïya basşılarınıñ kezdeswi tïimdi äri ıñğaylı formattı qalıptastırwğa mümkindik berdi. Osıdan keyin aymaqtağı ïntegracïya küşeyedi degen boljam bar. Oğan körşi elderdegi sayasï-ekonomïkalıq özgerister de öz septigin tïgizedi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.16.03.2018 11:14
-
ASTANA. QazAqparat - QR Prezïdenti janındağı Qazaqstan strategïyalıq zerttewler ïnstïtwtınıñ (KAZISS) dïrektorı Zarema Şawkenova qazaqstandıq-täjikstandıq qarım-qatınas ewrazïyalıq keñistiktegi ïntegracïyanı küşeytetinin aytadı, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi.14.03.2018 19:18
-
ŞIMKENT. QazAqparat - Elimizde joğarı bilim alwdıñ qoljetimdiligi men sapasın arttırıp, stwdent jastardıñ jataqxanadağı jağdayın jaqsartw mäselesi - bügingi ömirdiñ özekti taqırıbı. Bul rette Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ «Prezïdenttiñ bes älewmettik bastaması» attı xalıqqa ündewi negizinde qolğa alınatın tıñ bastamalar ustazdarğa erekşe serpin berip otır. Oñtüstik Qazaqstan memlekettik pedagogïkalıq wnversïtetiniñ prorektorı Barşagül Ïsabek osınday pikir aytadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.13.03.2018 05:23
-
ASTANA. QazAqparat - «Qazaqstan-2050» jalpıulttıq qozğalısı keñesiniñ törağası Muxtar Mankeev Elbası jarïyalağan bes älewmettik bastama twralı öz pikirin bildirdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.07.03.2018 13:53
-
ŞIMKENT. QazAqparat - Elbası ündewinde jastar mäselesine bastı köñil bölingeni qwantadı. Sebebi, bügingi jastar - jarqın bolaşaqqa aparatın altın köpir. Muxtar Äwezov atındağı Oñtüstik Qazaqstan memlekettik wnïversïtetiniñ prorektorı, professor Jambıl Aymenov osınday pikirde, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.06.03.2018 22:58
-
ASTANA. QazAqparat - Memleket basşısınıñ jaña älewmettik bastamaları memlekettik damwına tıñ serpin beredi. Bul twralı «Prezïdenttiñ bes älewmettik bastaması» boyınşa Demokratïyalıq küşterdiñ «Qazaqstan-2050» jalpıulttıq koalïcïyası otırısında «Nur Otan» partïyası Törağasınıñ birinşi orınbasarı Mäwlen Äşimbaev mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparat.06.03.2018 13:07
-
ASTANA. QazAqparat - Stwdentterge arnalğan 75 mıñ orındıq jataqxana salw jumıstarı bïıl bastalwı mümkin. Bul twralı bügin QR Prezïdenti Nursultan Nazarbaevtıñ 5 älewmettik bastamasına oray pikir bildirgen QR Bilim jäne ğılım mïnïstri Erlan Sağadïev ayttı, dep xabarlaydı QazAqparat.05.03.2018 14:30
-
ASTANA. QazAqparat - «Bes älewmettik bastama» ayasındağı 2018-2019 oqw jılındağı qosımşa granttar adam kapïtalı salasına elewli serpin beredi. Bul twralı QR Parlamenti palatalarınıñ birlesken otırısınan keyin Mäjilis depwtatı Sawıtbek Abdraxmanov mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparat.05.03.2018 13:52
-
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstanda jeke äskerï kompanïyalar joq. Biraq onıñ qurılwın qoldamaymın. Bul twralı QR Parlamenti Senatınıñ Xalıqaralıq qatınastar, qorğanıs jäne qawipsizdik komïtetiniñ törayımı Darïğa Nazarbaeva mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparat.01.03.2018 12:41
-
ASTANA. QazAqparat - «Qasïetti Qazaqstan» ğılımï-zerttew ortalığınıñ basşısı, qazaq tili älipbïin latın grafïkasına köşirw jönindegi Ulttıq komïssïya müşesi Berik Äbdiğalïulı älipbïdiñ jaña nusqasına qatıstı pikirin bildirdi, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi.20.02.2018 15:59
-
ASTANA. QazAqparat - Astana qalası äkiminiñ orınbasarı, fïlolog Ermek Amanşaev bügin Elbası Jarlığımen özgertilgen latın grafïkasınıñ jaña nusqasına qatıstı pikir bildirdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.20.02.2018 13:36
-
ASTANA. QazAqparat - «Jer jappay satıladı jäne şeteldikterge jalğa beriledi» degen mağınadağı älewmettik jelide tarağan aqparattar jalğan. OKQ-da ötken baspasöz mäslïxatında qoğam qayratkeri Muxtar Tayjan osılay mälim etti, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi.05.02.2018 18:52
arı qaray
- Elbası joldawı
- Joldaw jüktegen mindetter
- Qazaqstan tarïxı
- Älemdik BAQ Qazaqstan twralı
- Jaña ïndwstrïyalandırw
- Bolaşaqqa 100 qadam


text:
Täncin
Täncin yäki Tiäntszin (äyteleşe tıñla ) (qıtayça: 天津, pinyin: Tiānjīn) - Qıtay Xalıq cömhüriäte şähäre, xalıq sanı buyınça öçençe qala. Üzäk baş idäräsendä şähär.
Xalıq sanı buyınça dönyanıñ 5-nçe qalası.
Xalıq sanı - 14 425 000 keşe (2009), mäydan - 11 943 km², Eçke tulayım produkt - 750 mlrd. yuan'.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mongol Yüän dinastiäse çorında (1271-1368) Täncin urınında toz çığaru citeşterüläre urnaşqan bulğan.
1368 yılda "kük kiçüen saqlaw" - Tiäntcinvey dip yörtelä.
Nankin şähärennän Xanbalıq (Pekin) qalasına başqalanı küçerüdän soñ Täncin tiz üsä häm Xanbalıq qapqasına äwerelä.
1858 yılda - ğädelsez Täncin rus-qıtay traktatı, 1885 yılda Täncin şartnamäse imzalanalar.
1900 yılda - İxetuan' kütäreleşe näticäsendä şähärgä çit il ğäskärläre kerälär.
1919 yılğa qädär Rusiä İmperiäse poçta bülege şähärdä urnaşa.


text:
Osman Öztunç - Üzerine Alınanın
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Üzerine Alınanın
Etiketler : Osman Öztunç - Üzerine Alınanın türkü indir, Osman Öztunç - Üzerine Alınanın türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Üzerine Alınanın mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Üzerine Alınanın türküsü, Üzerine Alınanın sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Üzerine Alınanın bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Beton Duvar
Osman Öztunç - Şeyh Şamil
Osman Öztunç - Abdal Musa
Osman Öztunç - Usta
Osman Öztunç - Dağlara Komşu Oldum
Osman Öztunç - Akın
Osman Öztunç - Cebeci İstasyonu
Osman Öztunç - Abdülkerim
Osman Öztunç - Kan Düşerken Toprağa
Osman Öztunç - Vur
Osman Öztunç - Bahtiyarım
Osman Öztunç - Alişan
Osman Öztunç - Kiziroğlu
Osman Öztunç - Devlet Ki
Osman Öztunç - Sana Gelemem


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı şurasınıñ mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ davasından prokuror çetleştirilmesini red etken soñ imayeniñ daa bir qaç muracaatını baqmadı: Ahtem Çiygoznıñ mahkeme salonına ketirilmesi, davağa halqara aq qorçalayıcılarnıñ 2014 senesi fevral 26 vaqialarına dair maruzasınıñ ilâve etilmesi ve mahkeme erkânınıñ davadan bütünley çetleştirilmesi. Bunı advokat Nikolay Polozov Facebook saifesinde yazda.
Mart 27-de olıp keçken toplaşuvda imaye şaatı Lemmar Yunusovnıñ ifadeleri alındı. Onıñ aytqanına köre, «Ahtem Çiygoz bir de bir işaret köstermedi ve miting iştirakçilerine emir bermedi». Bundan soñ mahkeme imayeniñ ekinci şaatı Seyran Egamberdiyevni sorğuğa çekti. Faqat iş vaqtı bitkeninden onıñ sorğusı yekünlendi.
Salı künü, mart 28-de, diñlevler devam etecek, dep bildirdi Polozov.
Bundan evel Qırım Yuqarı mahkemesi Ahtem Çiygoznıñ apis müddetini üç ayğa, iyül 8-ne qadar uzatqan edi.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
İşğal etilgen Qırımda Ukrain mediyet merkeziniñ faali Andriy Vinogradov ve onıñ ömür arqadaşını FSB yaqalap, soñra evge yiberdi. Bunı Qırım.Aqiqatqa aileniñ advokatı Edem Semedlâyev haber etti.
Onıñ sözlerine köre, Andriy Vinogradov ve onıñ ömür arqadaşı Natalyağa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.2 (ekstremizm) maddesi boyunca taqiqat işlerinen bağlı teşkerüvler keriçirildi.
Advokat bildirdi ki, Vinogradovnıñ refiqası Natalya Harçenkonı bir-qaç saat devamında sorğudan keçirdiler.bunen beraber oña adliyeviy yardım berilmey edi, çünki Edem Semedlâyevni onıñ yanına yibermediler.
«FSB taqiqatçısı onıñ menfaatlarını temsil etmek içün meni yibermedi. Men FSB binasına kelip, müşterim angi taqiqatçıda bulunğanını ögrendim, oña telefon açtım ve müşterimniñ menfaatlarını qorçalamağa azır olğanımı bildirdim. Taqiqatçı, cevap berip, çıqacağını vade etti, neticede ise «coyuldı». Men Qırım ve Rusiye Federal telükesizlik hızmetiniñ «acele bağına» telefon açıp, bu adise aqqında haber ettim», – dedi advokat.
Neticede advokat tek Andrey Vinogradovnıñ menfaatlarını temsil ete bildi, taqiqatçı ondan da izaatlar almağa istedi. O ise, Rusiye Esas qanunınıñ 51-ci maddesine atıf etip, izaat bermege red etti.
Natalya Harçenkoğa nisbetten teşkerüvlerniñ keçirilmesine ne sebep olğanını, Edem Semedlâyev daa aytıp olamadı.
«Men bunı ögrenip olamadım, çünki sorğu vaqıtında Naltalya yaramadı. Onıñ bir-sıra hastalıqları bar, olarğa, bese-belli, stress tesir etti. Onıñ alı müşkül edi. Añlağanıma köre, mesele onıñ Facebooktaki yazıları ve begenmelerinen bağlı. Birazdan men onnen qunışıp er şeyni ögrenip olurım. Cinaiy iş daa açılmadı, amma, bellesem, Rusiyeniñ CK 280.2 maddesi boyunca açılacaqtır», – dey o.
Yanvar 12 künü Aqmescitte Rusiyeniñ FSB hadimleri tarafından Ukrain medeniyet merkeziniñ faali Andrey Vinogradovnıñ yaqalağanı belli oldı. Ömür arqadaşı Natalya ile onıñ kvartirasında tintüv keçirilgen vaqıtında o Merkezniñ yolbaşçısı Andrey Küzminge sms yollamağa yetiştirdi.
Tintüvden soñ aqay-apay ekisi de sorğudan keçirilmek içün Aqmescitteki Rusiyeniñ FSB binasına ketirildi.


text:
____________________________________________________________________________________________
© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.
All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
____________________________________________________________________________________________
DÜRTENÇE BÜLEK
Qazan xanlıgı
Yugarıda da әytep ütkәnebezçә, bu xanlıq 1437-nçe yılda, Altın Urda xannarınnan Olug Moxammәd xan tarafınnan tözelә. Monda bu xan xaqında beraz kiñrәk maglumat birep kitü urınlı bulır:
Berençe Qazan tatar xanı
Olug Moxәmmәd xan
(1437-1445)
Olug Moxәmmәd xan 1419-nçı yılda Saray (Altın Urda) xökemdarı bula.
1425-nçe yılda Mәskәw xökemdarı Wasiliy Dimitriyewiç ülep, anıñ urınına ulı İkençe Wasilıy utırgannan soñ, Dimitrıynıñ ikençe ulı Yuri olug knezlekne üzenә dәgwa qılganlıqtan, aralarında zur nizag başlana, şul sәbәple hәr ikәwe dә, Sarayga Olug Moxәmmәd xan xozurına xökemgә baralar. Bolarnıñ nizagısına tatar morzaları wә Mәskәw boyarları da qatışıp, hәr ike taraf xannan üz faydasına xökem itüne ütenә.
Axırda Olug Moxәmmәd xan Wasilıynıñ dәgwasın xaqlı tabıp, anı olug knez itep cibәrә hәm üzeneñ fәrmanın xalıqqa uqıp Wasilıynı olug knez tәxetenә utırtu öçen Mәskәwgә mәxsus ber ilçe cibәrә, şunnan soñ Mәskәw xalqı Altın Urda xannarına xәracların (salımnarın) hiç xıyәnәtsez wә kiçertermi tülәp barırga wәgdә itә.
Rus knezlәre, hәrqaysı olug knezlekne üzenә dәgwa qılganlıqtan, üzara sugışıp, keçerәyep betәlәr. Tatar knezlәre (xanzadәlәre) dә şul rәweşle hәrqaysı xan bulunı dәgwa qılıp, üzara sugışıp, xәtta ber-bersen ütereşep, hәlәk bulıp betәlәr. 1437-nçe yılda xanzadә Timerqotlıg ulı Keçe Moxәmmәd Cayıq buyınnan kilep, üzeneñ agası Moxәmmәd xanga höcüm itep, qayber morzalarnıñ yardәme belәn anı Saraydan qualap çıgara. Şunnan soñ Sarayda anıñ urınına üze xan bulıp utıra.
Olug Moxәmmәd xan biş yıl elek Mәskәw xökemdarı itep quygan knez Wasilıynıñ yardәmenә ışanıp, üzeneneñ cәmәgәtlәre, öç meñ qadәr dusları belәn Russiәgә kitep, Oka yılgası buyında Bәlәw qalasına barıp utıra.[1] Russiә xökemdarı İkençe Wasilıy anıñ kilüen başta xuş kürep, şul urında torırga röxsәt hәm xalıqna küçep kilergә yaxşı urın birsә dә, soñgaraq Russiә dәwlәtenә qurqınıç tudırır digәn fikerdәn çıgıp[2] hәm Sarayda waqıtta Olug Moxәmmәd xannan kürgәn iltifat wә yardәmnәrne onıtıp, xanga üz cirennәn kitәrgә әmer itә. Xәtta tiz kitmәgәç, köçlәp wә qualap cibәrü öçen östenә zur gaskәr cibәrә. Olug Moxәmmәd xan niqadәr gozer itep qarasa da, rus gaskәreneñ başlıqları hic qabul itmilәr, xan üzeneñ ulın rәhen (zalojnik) itep Mәskәwgә cibәrmәkçe bula, xәtta üze dә Mәskәw knezenә xezmәt itmәkçe bula.
Solıx qılışu mömkin bulmagaç, axırda xan üze at östenә menep, tәkbir әytep, üzeneñ az gına gaskәre belәn ruslarga kötmәgәndә höcüm itә. Mәskәw gaskәre qurqıp, tәrtipsez rәweştә qaça başlıy, batır tatarlar bik kübesen üterep, hәlәk itep beterәlәr.
Şul waqıygadan soñ Olug Moxәmmәd xan üzeneñ az gına gaskәre belәn Mәskәw kneze İkence Wasilıynıñ rizalıgınnan başqa Russiә eçendә torunı xәwefle sanap, Belew qalasınnan kitәrgә mәcbur bula. Annan mordwa cirlәren ütep, Bolgar cirenә taba yünәlә, Idelneñ sul yagına küçep, Yaña Qazanga kilep utıra. Anda ruslarnıñ höcümennәn cәfalangan bolgarlar qoral wә gaskәr belәn kilgәn tatar xanın bik şatlıq belәn qabul itәlәr. Bolgar dәwlәten ruslar ikençe mәrtәbә tuzdırgannan soñ,[3] mәmlәkәte taralıp, şәhәrlәre dә wәyran bula. Bolgarlar ruslarnıñ şәhәrlәrgә höcüm itep, talap yörülәrennәn bik fәqirlәnep wә cәfalanıp betkәnlektәn, ruslarnı ciñep kilgәn Olug Moxәmmәd xannı bik şatlıq belәn qarşı alalar. Ruslarga zolım wә cәfaları öçen üzlәre dә üç qaytarmaqçı bulalar, tatarlar belәn bolgarlar beregep, ber xannıñ citәkcelegendә bulgaç, iske wә tuzgan Bolgar mәmlәkәte yañarıp „Qazan“ isemendә yörtelә başlıy.
Ul waqıtta Qazan qalası xәzerge krepost urınınnan ber caqrım yarım qadәr yugarıraq, Qazan yılgasınıñ biek yarında bula. Olug Moxәmmәd xan xәzerge krepost urınında Qurmış isemle agaçtan qala bina qıla. Şәhәrne tözәtkәnnәn soñ, Altın Urda, Astraxan, Azov, Qırım ölkәlәrennәn küp xalıq çaqırıp kiterә.
Qazanda tәmam urnaşıp, quәt xasil itkәnnәn soñ, Olug Moxәmmәd xan 1439-nçı yılda küp gaskәr belәn Russiәgә barıp, 3-nçe iyündә Mәskәwgә höcüm itә. Knez İkençe Wasilıy Mәskәwdәn çıgıp, Wolganıñ sul yagına qaça, Mәskәw yanında un kön torıp, şәhәrne ala almıyça, yanındagı olı bistәne yandırıp, tagı Kolomna qalası belәn yul östendәge rus awılların talap, Qazanga qaytıp kitәlәr. Bu waqıygadan soñ biş yılga qadәr Olug Moxәmmәd xan xaqında tarix kitaplarında ber xәbәr dә kürenmi, şul arada Qazan şәhәren üzençә tözәtep, törle ölkәlәrdәn cıyılgan gaskәrne tәrtipkә salu belәn mәşgul bulgan, dilәr.
1444-nçe yılda Olug Moxәmmәd xan küp gaskәr belәn barıp Nijni Nowgorodnı ala, annan 1445-nçe yıl qış könendә Murom qalasına bara, mәgәr Mәskәw kneze İkençe Wasilıy zur gaskәr belәn qarşı torıp, qualap cibәrә. Muromnan Nijni Nowgorodqa kire qaytıp, yulda küp rus xalqın әsir itep wә küp malların alıp qaytıp kitәlәr, tagı şul 1445-nçe yılnıñ yaz könendә Olug Moxәmmәd xannıñ ike ulı (Mәxmud belәn Yagqub) gaskәr belәn barıp, Suzdal ölkәsen talap yörilәr. Mәskәw kneze İkençe Wasilıy gaskәr belәn alarga qarşı kilep, Suzdal yılgası yanında zur sugış bula, tatarlar ciñep, Mәskәw kneze Wasiliynı üzen dә totıp әsir itep alalar. Bu waqıyga 1445-nçe yıl iyül 6-sında bula. Russiә xökemdarı әsir bulgannı işetkәç, Mәskәw xalqında yılau, qaygı, xәsrәt gayәt zur bula. Yaña gına zurayıp kilgәn Mәskәw mәmlәkәte tәmam hәlәkәtkә ireşә. Tatar knezlәre İkence Wasilıynıñ әsir itelgәnen belderü öçen, muyınındagı altın krestın alıp, Mәskәwgә anası belәn xatınına cibәrәlәr, xan üzeneñ gaskәre belәn hәm knez Wasilıynı da alıp, Nijnidan Qurmış qalasına kilә.
Olug Moxәmmәd xan әsir bulgan İkence Wasilıynıñ doşmanı Yuri ulı Şemeko belәn söylәşü öçen üz tarafınnan keşelәr cibәrә. Әgәr dә xan tarafınnan quyılgan şartlarga razi bulsa, anı Mәskәwgә olı knezlekkә quymaqçı bula. Ul söylәşü ozaqqa tartılıp, Şemeko tarafınnan xәwefle xәbәrlәr işetelә başlıy: Şemeko xan tarafınnan bargan ilçelәrne ütergәn imeş, dip yalgan xәbәrlәr tarala. Tagı Qazannan da, Bolgar әmire Ali bi (Gali bәk) Qazannı alıp, üzen Qazan xökemdarı dip iglan itkәn imeş, dip xәwefle xәbәrlәr işetelә başlıy. Şul sәbәple, Olug Moxәmmәd xan knez Wasilıynı küp aqça alıp[4] wә törle şartlar quyıp, Mәskәwgә cibәrmәkçe bula. Wasilıy şul şartlarnıñ barçasın da qabul itep, üzeneñ qotıluına bik şatlanıp, 1-nçe oktәberdә üzeneñ boyarları belәn Qurmış qalasınnan çıgıp, Mәskәwgә qaytıp kitә. Knez Wasilıynı Mәskәwgә iltep quyarga Olug Moxәmmәd xan üz tarafınnan küp ilçelәr cibәrә. Şunnan soñ Qazan belәn Mәskәw arasında knez İkençe Wasilıy zamanında (17 yıl miqdarı) tatulıq bula, sugış bulmıy.
Rus yılyazmaları buyınça, Knez İkençe Wasilıynı qotqaru-qotqarmau xaqında tatar knezlәre wә morzaları arasında zur ixtilaf bula. Xannıñ ulı Mәxmud üze әsir itkәn Wasilıynı qotqarırga razi bulmıy. Bәlki gomerlek әsir itep, böten Mәskәw mәmlәkәten Qazanga buysındırırga tırışa. Әmma xannıñ başqa ulları (Qasıym, Yәgqub, Yosıf) Mәskәw knezennәn faydalarına törle vәgdәlәr alalar. Mәsәlәn, küp tatar knezlәren wә morzaların Mәskәw xezmәtenә qabul itep, alarga faydalanu öçen şәhәrlәr hәm wazıyfa birderergә mәcbur itәlәr. Şulay itep, alar qayber morzalar belәn İkençe Wasilıynı qotqaru xaqında tırışalar. Bu tәqdimne Mәskәwneñ xәrәkәtlәren yaqınnan kontrol astında totu öçen Olug Moxәmmәd xan da yaqlagan bulsa kirәk. Şul sәbәple xanzadәlәr arasında doşmanlıq bula. Şunıñ nәticәsendә, xannıñ olı ulı Mәxmud atası belәn keçe enese Yosıfnı hәlәk itep, Qazanda üze xan bula. Şul waqıtta Qazanda xökemdarlıqnı dәgwa qılgan bolgar kneze Ali bi (Gali bәk)ne dә ütergәnlege maglüm. Olug Moxәmmәd xannıñ ike ulı (Qasıym, Yagqub) Mәxmudtan qaçıp, cirkәs cirenә kitәlәr. [5]
Qasıym xanlıgınıñ tözelüe
Mәskәwgә qaytqannan soñ da knez İkençe Wasilıynıñ yazmışı yaxşıdan bulmıy. Ul anda ber әsirlektәn qotılıp, ikençesenә elәgә: 1446-nçı yılda Yuri ulı Şemeko qulına töşә. Şunnan soñ, Şemeko üze Mәskәw xökemdarı bulıp, әsir itelgәn Wasilıynı suqıraytıp (yәgni küzen çıgarıp) „Ugliç“ qalasına totqınlıqqa birә. Şemeko Wasilıyga: „Ni öçen Russiәgә tatarlarnı kiterep, alarga awıllar hәm qalalar birdeñ? Tatarlarga mәxәbbәt quyıp, xristiannarnı rәximsez cәfaga saldıñ“, -dip әytkәn, imeş. Әmma Şemeko üze dә Mәskәw tәxetendә küp utıra almıy. Çönki Qazan xanı Olug Moxәmmәd xannıñ ike ulı (Qasıym belәn Yagqub) Wasiliynıñ başına kilgәn xәllәrdәn xabәrdar bulıp, küp dusları belәn 1446-nçı yılda Mәskәwgә baralar hәm olug knez İkençe Wasilıynı әsirlektәn qotqarıp, Mәskәwdәn Şemekonı quıp çıgarıp, Wasilıynı yañadan olug knezlekkә quyarga yardәm itәlәr.
Knez Wasilıy bu tatarlarnı zur iltifat belәn qabul itep, Russiә xezmәtenә ala. Qasıymga xıyәnәtsez xezmәte bәrabәrenә 1452-nçe yılda Meşçar qalasın mileklәp birә.
Şul waqıttan Qasıym xanlıgı başlana. Hәr taraftan ike yöz çaqrım miqdarı bulıp, xәzerge Qasıym, Yelatma, Şatskıy, Temnikow ölkәlәre anıñ milkendә bula.[6]
Ali bi yaki Gali bәk
„Qazanda Galibәk üzen xökemdar dip iglan itkәn“, -digәn xәbәrlәrgә kilgәndә isә, döreslektә, Galibәk Bolgar nәselennәn kilgәn ber әmir (xan) bula. Bolgar hәm iske Qazan şәhәrlәre ruslar tarafınnan cimerelgәç, ul bugünge Qazan şәhәrenә kilә hәm möstәqillek iglan itmәstәn genә xökümәt tözi başlagan bula. Olug Moxammәd xan kilgәç, ul xanga buysına.[7]
Qazan xanlıgınıñ çiklәre
Rus letopislәreneñ xәbәrençә, Qazan xanlıgınıñ çiklәre tönyaq tarafınnan Şәyban wә qırgız cirlәrenә qadәr, köncıgış tarafınnan Wyatka, Perm, Nidzgorod ölkәlәrenә qadәr, könyaq tarafınnan başqort dalaları, könbatış tarafınnan Ryazan, Suzdal ölkәlәrenә qadәr bula. Әwәldә bolgarlarga bәyle bulgan çuaş, cirmeş, ar, mordwa, başqort xalıqları Qazanga bәyle bulganlıqtan, alarnıñ barça cirlәre dә Qazan xanlıgı milkendә sanala.[8]
Qazan xalqınıñ kürşelәre
Ruslar
Qazanga kürşe bulgan xalıqlarnıñ berse ruslardır. Alar belәn Qazan möselmannarı (Bolgar zamannarınnan birle) tatu waqıtta sәwdә qılıp, kübrәk waqıtta sugışıp torgannar.[9]
Qırım Urdası
Altın Urda tatarlarınıñ ber törkeme Qara Diñgez buylarında küçep yörep, xәzerge Qırım ölkәlәrenә taralgan bulgan. Anda, xәzәrlәrneñ qaldıgı –qaraimnarnı da üzlәrenә buysındırıp , XV-nçe gasır urtalarında Tuqtamış xan nәselennәn Xacigәrәy isemle әdәmne Qırımda xan itep quygannar, şunnan Qırım xanlıgı başlañan. 300 yıl eçendә barısı 22 xannarı bulıp, axırgısı Şahingәrәy xannıñ wafatınnan soñ, 1783-nçe yılda, Qırım Russiәgә quşılgan.
Qırım xannarı belәn Saray xannarı arasında zur qarşılıq bulıp, şunıñ belәn hәrwaqıt doşmannarı faydalanıp torgannar. Qırım xanı Miñlegәrәyneñ ulı Moxәmmәdgәrәy ber zaman Astraxannı da alıp, üzeneñ bertuganı Saxibgәrәyne Qazanda xan itep quygan, anıñ aradaşçılıgı belәn Qazannı da üz qullarına alırga tırışqannar. Şul sәbәple atasınıñ dusı bulgan Mәskәw kneze belәn doşmanlaşıp, ruslar belәn berniçә mәrtәbә sugışqannar. Qırım xannarı Qırım belәn Mәskәw arasına hәrdaim doşmanlıq salıp torgannar. Qazanda maxsus Qırım partiәse bulıp, şular Qırım xannarı belәn xәbәrlәşep torgannar. Saxibgәrәy xannan soñ Qazanga Qırımnan yәnә ber xan kiterep quyılgan (Moxәmmәdgәrәy ulı Safagәrәy). Qazanda Qırım tatarlarınnan barısı öç xan bulganlıgı mәglüm (Saxibgәrәy, Safagәrәy, Ütәmeşgәrәy).[10]
Nugay Urdası
Qazan xalqınıñ kürşelәrennәn berse –xәzerge Samar, Astraxan ölkәlәre belәn Cayıq arasında küçep yörgәn nugay xalqı bulgan. Bu törki xalıq XIII-nçe gasırda Aziә dalalarınnan küçep kilgәn tatarlarnıñ ber bülege, Çingiz xan ulı Cuci xan balalarınnan mәşur gaskәr başlıgı Nugay iseme belәn atalgan. Altın Urda tuzgannan soñ, Astraxan ölkәsendәge nugaylar Astraxanda üzlәrenә maxsus xan quyıp, XV-nçe gasır axırında Astraxan mәmlәkәte (dәwlәte) başlangan. Qırım xannarınıñ zolımınnan saqlanu öçen Astraxan xanı Qasıym 1533-nçe yılda rus kneze Wasilıy belәn duslaşmaqçı bulıp, Mәskәwgә ilçelәr cibәrgәn, şunnan soñ anı cirkәslәr ütergәnnәr. Qasıym urınına kilgәn xannarı töreklәr belәn Qırımga buysıñannar. 1554-nçe yılda Mәskәw kneze Dürtençe İwan Astraxanga gaskәr cibәrep Dәrwiş isemle ber tatar mirzasın xan itep quygan. 1556-nçı yılda Dәrwiş Azov qalasına qaçıp, şunnan soñ ruslar 60-70 yıl qadәr üz aldına ber islam xökümәte bulgan Astraxannı sugışmıyça gına algannar.
Nugaylarnıñ Qazan xalqı belәn hәrwaqıt tatulıq belәn mögәmәlә qılgannarı añlana. Qazannan nugay dalalarına taba yöri torgan mәşur „Nugay yulı“ bulgan. Şәhәrneñ Arça qırı tarafına çıgıp kitә torgan „Nugay qapqası“ da bulgan.
Qazanda nugay xalqınnan ike xan bulganlıgı mәglüm. (Mamıq, Yәdkәr). Lәkin ikese dә berәr genә yıl torap qalgannar. Nugay әmire Timerneñ qızı Nursoltan Qazanda ber-ber artlı ike xaña xatın bulgan (ike bertugannar Xәlil, İbrahim). Nugay knezlәrennәn mәşur Yosıf morza qızı Söyembikә Qazanda ber-ber artlı öç xanga xatın bulgan (Cangali, Safagәrәy, Şahgali). Qazannıñ axırgı xanı –untugız yәşlek nugay kneze Yәdkәr ruslar belәn tәmam aqtıq çikkә qadәr sugışıp, axırında üze dә әsir bulgan.
Nugay xalqı Qazannı algannan soñ da ozaq zamannarga qadәr ruslarnı bimaza qılgan, nugaylardan saqlanu öçen 1557-nçe yılda Layış qalasın qorıp, anı saqlau öçen agaç stenalar wә manaralar bina qılıp, şunda mıltıqlı gaskәr dә quyılgan. Tagı xәzerge Sember, Samar ölkәlәrendә Uralga taba maxsus çoqırlar qazılıp şunda saqçı gaskәrlәr quyılgan. Hәm şul taraflarga rus, mordwa möhacirlәren küçerep utırta başlagannar.[11]
Qazan dәwlәtenә quşılgan çit xalıqlar
Qazan xanlıgına buysıngan çit xalıqlar –başqort, ar, cuaş wә çirmeş xalıqları bulıp, bolar elek Bolgar dәwlәtenә bәyle bulgannar. Bolgar dәwlәte tuzgannan soñ, bolar üz telәklәre belәn Qazan dәwlәtenә quşılgannar, Qazan milkenә alar köçlәp kertelmәgәn. Bu xalıqlar, Qazan xökümәtenә qarşı hicber waqıt fetnә çıgarmıyça, Qazan xalıqı belәn bergә hәrdaim doşmannarga qarşı torgannar. Qazannı ruslarga birmәskә dә bik tırşqannar, ruslar Qazanga sugış belәn kilgәn waqıtlarga hәrdaim qarşı torıp, alar belәn sugışqannar. Qazannı tәmam algannan soñ da, ruslarga qarşı torıp, üzlәre Russiә milkenә kermәskә tırışqannar. Xәtta Qazannı kire qaytarıp alırga da tırışıp yörgәnnәr, üzlәre Russiәgә buysıngannan soñ da, waqıt-waqıt fetnә kütәrep, xökümәtkә qarşı torganlıqları mәglüm. Qarşı torıp buldıra almagaç, bik kübese başqort dalalarına küçep utırgan. Çit xalıqlarnıñ bu rәweşle xәrәkәtlәre Bolgar wә Qazan milkendә bulgan waqıtlarında rәxәt torganlıqların kürsәtә. Bolgar wә Qazan xökümәtlәre alarga kamil irkenlek wә başqalar belәn tigez xoquqlar birep, hiçber awırlıq salmagan bulsa kirәk. Qazan tәbәgasendә bulgan (yәgni Qazan dәwlәtenә quşılgan) xalıqlarnıñ ber xalıq kebek torganlıqları tagı şunnan da kürelә: mәşur mitropolit Germogen XVI-nçi gasır axırında tatar, çuaş, ar xalıqları belәn bergә tora torgan yaña kerәşen bulgan keşelәrne bu rәweşle süzlәr belәn şeltәlәgәn: „Balalarıgıznı çirkәwgә iltep, isem quştırmıysız, üleklәregezne çirkәwgә iltmisez, kiew belәn qızlarıgıznı tatarlar gadәtençә nikaxlandırasız“, -dip.[12]
Qazan xökümәteneñ idarәse
Qazan Saraydan tatar xannarı kilep utırgannan soñ, tatar mәmlәkәte isemendә yörtelsә dә, mәmlәkәtneñ idarәse Altın Urdanıqına oxşamagan, bәlki bötenlәy bolgarlarnıqı kebek bulganlıgı belenә. Xan xozurında hәrwaqıt ilne idarә itüçelәr bulıp, alarnıñ üzlәrenә maxsus xoquqları bulgan. Mәmlәkәt idarәsenә hәrwaqıt alar qatışıp, xan alardan başqa üze genә idarә qıla almagan. Altın Urdanıñ idarәse bu rәweşle bulmagan, anda xan yalgız üze genә, yәgni hәr eşen üze telәgәnçә qılgan.
Qazanda nәseldәn kilә torgan (yәgni, atadan ullarga küçә torgan) biklәr wә morzalar sıynıfı da bulgan. Әgyane dәwlәt, yәgni biklәr әwәldә Bolgar knezlәrennәn bulgan. Morzalıq oluglarnıñ barçasına da xas. Bik yaki knez dәrәcәse padişah nәselennәn bulgan keşelәrgә genә birelgәn. Knezlәrneñ qayberlәre „qaraçı“ wazıyfasına quyılıp, maxsus igtibarda bulgannar. Rus yılyazmalarında „qaraçılar -xezmәtkәrlәr alar“, dip yazılgan. Yәgni, padişah „xezmәtkәre“ digәn süz. Qaraçılar dürt törgә bülenep, alarnıñ olısı, yәgni rәise, padişah nәselennәn quyılgan. Tagı xan tirәsendә „ulan“nar bulgan.[13] Alar (bu zamannıñ tәgbirençә, padişah gwardiәse) mәmlәkәttә zur türә balalarınnan bulgannar. Mәmlәkәtneñ barça eşlәre biklәr wә morzalar qulında bulganlıqtan, alar mәmlәkәtneñ iñ bayları bulgannar, xannı da alar saylagannar, yaratmasalar, anı qualap cibәrgәnnәr. Xәtta qayberlәren ütergәnnәr dә. Ölkәlәrne dә alar idarә qılıp, çit xalıqlar belәn telәgәnçә eş qılgannar, üzlәre telәgәnçә sugış başlap, solıx qılışıp, nizaglı eşlәrne dә üzlәre betergәnnәr, ilne idarә itüçelәr (biklәr hәm morzalar) mәmlәkәt xәzinәsennәn tәgayen itelgәn wazıyfa belәn faydalangannar.
Tagı Qazannıñ ruxaniları zur igtibarda bulgan, alarnıñ başlıgı -„sәyed“ Rәsülulla (yәgni Moxәmmәd pәygambәr) nәselennәn kilgәn keşelәrdәn quyılgan. Dini eşlәrne sәyed, xannan soramıyça, fәqat üz ixtiarı belәn genә yörtkәn. Sәyәsi eşlәrdә dә sәyedneñ qatnaşı bulgan. Mәsәlәn, çit padişahlar belәn arada bulgan yazularnıñ başında hәrwaqıt sәyedneñ iseme yazılgan. Sәyed at östendә bulganda xan anıñ qarşısına xörmәt belәn kilep, qulın übә ikәn.[14]
XANLIQ ZAMANINDA QAZAN ŞÄHÄRE
Qazan xökümәteneñ kereme
Xalıqtan küpme salım cıyılgan ikәne mәglüm tügel. Şulay da hәrkem ber miqdar aqça belәn, yә isә mal-cәnlek tirese belәn xökümәtkә nalog tülәgәnleklәre mәglüm. Bu naloglar qayber usal xannar zamanasında xalıqnı bik rәncetep cıyılgan, şulay da böten salımnar Altın Urda dәwlәtendәge şikelle cıyılgan. Çönki Altın Urda xanzadәlәre üzlәre belәn bergә Altın Urda gadәtlәreneñ bik kübesen kitergәnnәr, Qazan xanlıgı zamanınnan qalgan yarlıq şunı kürsәtә.[15]
Qazan xökümәtenә buysıngan çit xalıqlar da üzlәreneñ keremnәrennәn qayber öleşne padişah xәzinәsenә yasaq itep tülәgәnnәr, yaki qayber ölkәlәr yasaq cıyıp faydalanu öçen maxsus türәlәrgә birelgәn. Bu xalıqlardan cıyılgan yasaqnıñ miqdarı mәglüm tügel.[16]
Qazan dәwlәteneñ gaskәre
Qazan dәwlәteneñ gaskәre cirle tatarlardan hәm Qazan dәwlәteneñ qul astında bulgan başqa qawemnәrdәn gıybarәt bulgan.
Qazan dәwlәtendә hәrber tatar „gaskәri“ ide. Tatarlardan kübrәk çirmeşlәr sugışlarga üzlәreneñ biklәre, mirzaları komandasında kilәlәr, bu xalıq Qazan dәwlәteneñ mәnfәgәtenә iñ yaxşı biralgәn xalıqlardan xisap qılına ide. Gaskәr kübrәk borıñgı tatarlarnıqıça uq, cәyә, qılıç, söñge belәn qorallangan bula. Soñra qırımlılar xan bulgaç, Qırımnan mıltıq, tup ta kiterelep torgan. Şulay uq Qazanda Rus partiәsennәn bulgan xannarga mondıy qorallarnı Mәskәw xökümәte dә birgәn bulsa kirәk. Tatar gaskәre kübrәk atlılardan gıybarәt bulıp, sugışta şul uq borıñgı töreklәr tösle (alarnıñ taktikası belәn) eş qılgannar.[17]
Qazan xökümәteneñ üzenә buysıngan çit xalıqlarga mögәmәlәse
Qazan xökümәtenә buysıngan çit xalıqlarnıñ Bolgar zamannarınnan kilgәn möstәqil әmirlәre urınına (Qazan mәmlәkәtenә kergәnnәn soñ) waq türәlәr quyıla başlagan. Alarnıñ qayberlәre biklәr hәm morzalar arasına kerep, mәmlәkәt idarәsenә qatışqannar. Şul sәbәple, üz xalqı arasınnan bötenlәy çıqqannar, qayberlәre urınnarında qalıp, waq türәlәr dәrәcәsendә genә sanala başlagannar, yәgni әwәlge xoquqları keçerәytelgәn. Qayber xalıqlarnıñ knezlәrenә, mәsәlәn, çirmeş, mordwa knezlәrenә Qazan xannarı isemennәn maxsus yarlıqlar birelgәn, şul sәbәple, alar Qazan xannarına bik ışanıçlı bulgannar.
Qazan xökümәtenә buysıngan çit xalıqlarga hәr cәhәttәn irkenlek bulgan. Mәsәlәn, dindә xörriәt bulganlıqtan, çuaş, çirmeş, ar xalıqları üz telәklәre belәn möselman bulsa, bulgannar, telәmәgәne kamil tınıçlıq eçendә ata-babalarınnan qalgan mәcüslektә torgannar, alarnı köçlәp möselman itәrgә wә dinnәren xurlarga hiçkemgә röxsәt bulmagan.[18]
Qazan xalqınıñ kәsebe, mәdәniәte hәm mәgrifәte
Qazan xalqınıñ da kәsebe bolgarlarnıqı kebek şәhәrlәrdә sәwdә wә sanagat (=hönәrçelek), awıllarda igen igü, yort xaywannarı asrau, bal qortı tәrbiә qılu bula. Bolgarnıñ sәwdәse Qazanga küçkәnlektәn, sәwdә malları şul uq nәrsәlәr bulıp, sәwdәne dә xәtta şul uq xalıqlar belәn yasıylar. Urta Aziә belәn bolgarlar başlagan sәwdәne Qazan möselmannarı dәwam itterәlәr.[19]
Xәzerge Arça qırında yılda ber mәrtәbә (iyündә) zur yәrminkә bula. Ul әwәldә Bolgarda bula. Xәzer dә Olug Bolgar şәhәreneñ xәrabәlәre yanında „aga bazar“ isemendә ber urın bar, şunda zur yәrminkә bulgan. Bolgar yәrminkәse Qazanga küçkәnnәn soñ, Qazan Aziә belәn Yewropa arasında daimi wasita bulıp tora. Qazan xalqı, bolgarlar kebek, sәwdәgәrelektә köncıgış Yewropada berençe xalıq bulganlıqtan, Yewropa, Aziә, xәtta Afrika kontinentlarında da, Bolgar urınına Qazan iseme mәşhür bulıp qala.[20]
Cirgә xosusıy milekçelek
Qazan xanlıgında cir mölke bulgan, zur nәsellәrdәn kilә torgan biklәrneñ atadan balaga qala torgan cirlәre bulıp, alar bu cirlәrneñ kereme belәn faydalangannar. Qalgan cir awıl xalqı qulında bulgan.[21]
İkençe Qazan tatar xanı
Mәxmud xan
(1445-1464)
Qazanda tatar xannarınıñ ikençese Mәxmud xan bula.
Bu adәm üzeneñ atası Olug Moxәmmәd xan belәn keçe enese Yosıfnı, tagı Qazannıñ әwәlge xökemdarlarınnan Ali bi (Gali bәk) isemle ber bolgar knezen dә üterep, 1445-nçe yılnıñ köz fasılında üze xan bula. Şulay itep, Qazan xanlıgında Çingiz xan nәselennәn kilgәn Moxammәd xan dinastiәse patşalıq itә başlıy.[22]
Dimәk, törki-bolgar nәselennәn kilgәn xanlar Altın Urda imperiәse waqıtında da Bolgar ilendә yaqınça 200 yıl buyınça xan bulıp utırgannar, lәkin, elegerәk tә әytep ütkәnebezçә, alar imperiәneñ Çingiz nәselennәn kilgәn böyek xannarına buysınıp, alarga awır salımnar (yasaq) tülәp torgannar.
Bolgar şәhәre Qazanda xanlıq tәxetenә Çingiz nәselennәn kilgәn xannar utıra başlagaç, ruslar bu dәwlәtne „Qazan tatar xanlıgı“ yörtә başlıylar. Çönki, elegerәk tә әytep ütkәnebezçә, ruslar Çingiz nәselennәn kilgәn böten xannarnı hәm alarnıñ xalqın elek-elektәn „tatar“ dip atap kilәlәr. Ruslarga iәrep, Yewropanıñ bütәn xalıqları da alarnı şul uq isem belәn yörtәlәr. Şulay itep, ruslar 1431-nçe yılda Bolgar şәhәren cimergәnnәn soñ başqalası Qazanga küçerelgәn Bolgar xanlıgı da, başına Çingiz nәselennәn kilgәn xannar utıra başlagaç, „Tatar xanlıgı“ iseme belәn yörtelә başlıy. Waqıt ütü belәn Qazan xanlıgınıñ üz xalqı da aqrınlap „bolgar“ isemen taşlap, üzen „tatar“ dip yörtә başlıy.
İnde Çingiz nәselennәn kilgәn Qazan xanı Mәxmud xanga qaytsaq, ul üz zamanında xanlıqnıñ eçke eşlәren rәtkә sala, üz idarәse astındagı cirlәrdә tәrtip hәm iminlek urnaştıra. Şunıñ arqasında, Qazan ölkәsendә sәwdә, sәngat, hönәrçelek hәm awıl xucalıgı alga kitә. Xalıqnıñ ekonomik xәle küzgә kürenerdәy yaxşırıp kitә.
1446-nçı-1448-nçe yıllarda qazanlılar cirmeşlәr belәn bergәlәşep Ustug, Nijgorod, Murom, Wladimir ölkәlәrenә höcüm itәlәr.
Mәxmud xan 1464-nçe yılda wafat bula.
[1] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan´, 1910 hәm 2000, s. 105
[2] Sihabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 162-163
[3] Berençese 1399. yılda, ikençese 1431. yılda bula.
[4] Knez Wasilıynı azat itü öçen Russiәdәn 200 meñ sum aqça algannar.
[5] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 105-108
[6] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 108-109
[7] Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1993, s. 162-165
[8] Şul uq әsәr, s. 91
[9] Şul uq әsәr, s. 93
[10] Şul uq әsәr, s. 94-95
[11] Şul uq әsәr, s.95-96
[12] Şul uq әsәr, s. 101-102
[13] „Uglan“ digәn süzder, bolar xannıñ saqçıları bulgannar.
[14] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 102-103
[15] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 74
[16] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 103
[17] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 71-72
[18] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 103
[19] Şul uq әsәr, s. 92
[20] Şul uq әsәr, s. 92
[21] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 73
[22] Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 38


text:
Universitet docenti özbek deputattarın wlttıq kiim kiyuge mindetteuin wsındı
Özbekstan Wlttıq universitetiniñ docenti, Innovaciyalıq tehnologiyalar ortalığı direktorınıñ orınbasarı Miryakub Haydarov parlament deputattarına wlttıq kiim negizinde dress-kod wsınudı engizdi.
Docenttiñ pikirinşe, parlament deputattarı europalıq kiim kimeuleri kerek. Ol halıq qalaulıları jwmısqa wlttıq kiimmen baruı kerek dep esepteydi. Mısalı, jazda jibek şapanmen, al qısta maqtadan toqılğan nemese barqıt şekpen kiyuleri kerek.
"Zañ şığaruşı palata wlttıq kiim ülgisin bekitse, joğarğı palata kiim ülgileri oblıstıq deputattar keñesinde bekite aladı. Jergilikti organdar öz aymaqtarınıñ kiimin kigeni jön. Sol sebepti ferğanalıqtar swrqandariyalıqtardan özgeşe kiinedi", - dep jazdı Haydarov 8 qañtarda Podrobno.uz saytında jariyalanğan maqalada.
Onıñ pikirinşe, özbekter wlttıq qwndılıqtarı men dästürin ärdayım saqtauı kerek. Birinşi bolıp mwnday dästürdi deputattar bastağanı dwrıs, dep esepteydi ol.
Abai.kz


text:
Rusiye ve Türkiye prezidentleri Vladimir Putin ve Recep Tayin Erdoğannıñ dekabr 1-de Ankarada ötkerilecek körüşüv künü Qırımda devletke çalışqan qırımtatarlarnı yerli vaqıtqa köre saat 13:00 ötkerilecek aktsiyağa yollaylar.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ malümatına köre, meydanğa memur, oca, ekim ve studentler kelmege mecburlar.
«Maqsat – Putinniñ Türkiye ziyareti kününde parlaq levhalarnı azırlamaq, «qırımtatarlarnıñ raat yaşayışını köstermektir...», – dedi Çubarov.
İşbu tedbir nasıl şekilde ve angi şiar altında keçirilecegi belli degil.
Hatırlatamız, noyabr 30-da, Qırımda qırımtatar halqı Cemaat şurasınıñ konferentsiyası olıp keçti. Onı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ muhalifeti «Qırım birligi» teşkil etti. Tedbirde yañı Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ keçirilmesine azırlıq başlağanını bildirdiler.
Türkiyedeki qırımtatar dernekleriniñ yolbaşçısı Ünver Sel bu qurultaynı «tarihiy vaqia» dep adladı.
«Qırım birliginiñ» reisi Seytumer Nimetullayev bildirdi ki, dekabr 1-de, Ankara ava limanında Rusiye prezidentine qol tutuv aktsiyası ötkerilecek. Onı Türkiye diasporası teşkil ete eken. Aman-aman 500 insan «Türkiyedeki qırımtatar dernekleriniñ federatsiyası Putinni alğışlay» ve «Qırımtatar halqınıñ Cemaat Şurası Putinni alğışlay» levhalarınen çıqacaq ola.


text:
Esimi atalmay otırğan keywana ötken aptada Tömengi Avstrïya jerindegi qarttar üyinde jan tapsırğan. Qïqalanıp kesilip tastalğan aqşa kwpyurleri onıñ töseginiñ astınan tabılğan.
Prokwror Erïx Xabïc bul bolğan oqïğada qılmıstıñ quramı joq ekenin mälimdedi. Sebebi, aqşanı onıñ öz ïesi joyıp jibergen. Zañger sonday-aq memlkettiñ bul jağdayda, ökinişke oray, marqumnıñ artında qalğan muragerlerine eşqanday da kömek körsete almaytının ayttı.
Osı aralıqta Avstrïyanıñ ulttıq banki bülinip qalğan kwpyurlerdi almastırıp berwge dayın ekenin jetkizdi.
«Eger qarïyanıñ muragerleri jırtılıp tastalğan aqşalardıñ qïındıların tawıp, olardıñ şınında aqşa ekenin däleldep bere alatın bolsa, söz joq, jaña qundı qağazdarğa awıstırıladı», – dedi bank törağası Frïdrïx Xammerşmïdt.
Derekközi: ras.kz
Tegï: Narıq jäne turmıs, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Ismail Karahan - Anaya Ağıt
İSmaİl Karahan - Anaya Ağit
İSmaİl Karahan - Ayrilik Türküsü-Turna
İSmaİl Karahan - Aşk Elİnden
İSmaİl Karahan - Benİ Ağlatirsan
İSmaİl Karahan - Dert Bende
İSmaİl Karahan - Erenler
İSmaİl Karahan - Güzel Olmaz
İSmaİl Karahan - Hakİmlere Söz Kalmasin
İSmaİl Karahan - Ne Güne Durur
İSmaİl Karahan - Ne Hal Oldum
İSmaİl Karahan - Oy Gardaşim
İSmaİl Karahan - Sen Olmayinca
İSmaİl Karahan - Yavaş Yavaş
- Gizli Mesaj: Kapalı
- Lütfen Gizli Mesajı Görmek İçin Teşekkür Butonunu Kullanın..


text:
Fevzi Çoban - Kirpiklerim Islak
Sanatçı : Fevzi Çoban
Türkü : Kirpiklerim Islak
Etiketler : Fevzi Çoban - Kirpiklerim Islak türkü indir, Fevzi Çoban - Kirpiklerim Islak türkü dinle, Fevzi Çoban türküleri, Kirpiklerim Islak mp3 indir, Fevzi Çoban türküleri Kirpiklerim Islak türküsü, Kirpiklerim Islak sözleri, Fevzi Çoban mp3 dinle, Fevzi Çoban download, Kirpiklerim Islak bedava mp3, Fevzi Çoban türkü sözleri, Fevzi Çoban türkü dinle, Fevzi Çoban son albüm indir
Fevzi Çoban Türküleri
Fevzi Çoban - Zeynebim
Fevzi Çoban - İskan
Fevzi Çoban - Kirpiklerim Islak


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Sloveniya prezidenti Borut Pahor ile körüşüvi esnasında Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımdaki vaziyetniñ muzakere etilgenini bildirdi. Bunıñ arfesinde bunı, Ukraina devlet başlığınıñ matbuat hizmeti bildirdi.
Poroşenko, Sloveniya prezidenti ile muzakereleriniñ neticeleri boyunca jurnalistlernen körüşüvi esnasında: «Qırımdaki vaziyetni muzakere etkende, Rusiye tarafından Ukrainağa ait territoriyanıñ vaqtınca işğal etilmesi halqara uquqnıñ ciddiy bozuluvı ola, dep daa bir kere tasdiqladıq. Ve minnetdar olğanımıznı, em de Sloveniyanıñ noqtai-nazarına yüksek qıymet keskenimizni ayrıca qayd etmek isteyim», – dedi.
Öz nevbetinde Sloveniya prezidentiniñ matbuat hizmeti mayıs 11-de Poroşenko ile körüşüvinden soñ: «Pahor, Sloveniyanıñ Rusiye tarafından Qırımnıñ ilhaqı halqara uquqnıñ bozuluvı olğanına dair noqtai-nazarını tasdiqladı. – Sloveniya Ukrainanıñ dünya tarafından tanılğan sıñırları içinde topraq bütünligi ve suverenitetine qol tutmağa devam etecek», – dep bildirdi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
24 Säuir, 2018 sağat 11:07
29 Qañtar, 2018 sağat 13:23
30 Qañtar, 2017 sağat 13:00
Älim atauı Sayandağı Arqarlı taygasınıñ tau jotalarınan bastau alatın Älim özenine baylanıstı.
8 Jeltoqsan, 2016 sağat 12:00
Orman eli-alşındar 13 ğasırdaBwqtırmaözeninen Baykal köline deyingi (Barğwjı toqım) aralıqtağı Altay-Sayan taulı ormandarı men ormandı dalalarında meken etti.
28 Qaraşa, 2016 sağat 10:34
Qazaq şejiresi Kişi jüzdi üş topqa böledi- Älimwlı, Baywlı, Jetiru.
9 Qaraşa, 2016 sağat 10:31
Tarih paraqtarın aqtarsaq, Baqtıbay batır zamanında şın mäninde de Qarasaqal degen atpen belgili bolğan adamnıñ ömir sürgenin bayqaymız.
31 Qazan, 2016 sağat 12:48
Osı derekterge süyene otırıp, qazaq Tarbağatayğa XIX ğasırdıñ basında keldi degen Kamal ağamızdıñ pikirine öz uäjimizdi wsınıp otırmız.
1 Şilde, 2016 sağat 09:15
Jämeñkeniñ elge tanılıp, bilikke aralasqanına Qaşağan bi Äuelwlınıñ da ıqpalı bolğan eken. Jäne de belgili biden köp närse üyrengen.


text:
Öteywlı Ospanqoja 1862 jılı Torğay ueziniñ Qızbel auılınıñ Şoban bölimşesinde düniege kelgen. Bala kezinen bastap babalarınıñ salıp ketken din jolındağı isterin jalğastırıp, osı uezdiñ islam dinin taratuşılarınıñ biri bolğan. Halıqtı jinap, aldağı bolatın tabiğat düleyleri men quañşılıq, molşılıq kezeñderin kitap köteru arqılı jetkizip otırğan, köripkel äulie adam. Ol dini sauattılıqtı halqına jetkizu üşin öz qarajatına Sarıqopa bolısınan meşit salıp, medrese aşqan. Onda belgili aqın Küderi Joldıbaywlımen osı töñirektiñ moldaları Mwhammeduäli Beketov, Qapış Jüsipwldarı däris alğan. Halıqqa dini qızmet ete jürip mwsılmannıñ bes parızınıñ biri qasietti Mekkege barıp, qajılıq saparın ötedi. Bwl 1911 jıl bolatın. Özine darığan qasietiniñ biri emşilik edi. Äsirese, esiriktenip kelgen adamdardıñ dertin üşkirip qaytarumen qatar, joğalğan mal– mülikteriniñ tabılatının ne bolmasa qoldı bolğanın aşıq aytqan. Ol ömiriniñ soñına deyin keler jılı elge qanday näubet bolatının boljap aytqan kisi. Osınday tamaşa twlğa 1928 jılı dünieden ozdı, özi saldırğan meşitiniñ qasında jerlendi. Ol qazirgi tañda Ospanqoja qorımı dep ataladı. Özi dünieden ötkennen keyin Torğay jwrtı äulie basına barıp şıraq jağıp, täuip etip, Allanıñ üyine osı äulieniñ atın bergen.
Biz söz etip otırğan Ospanqoja atamız Horasanqojadan taraydı. Horasan qojanıñ şın esimi Äbdijälel, VIII ğasırdıñ bas kezinde Orta Aziya men Qazaqstan jerinde mwsılman dinin ornıqtıru üşin ağaları Isqaqbap, Qarahan bappen Arap saharasınan keledi. Bwğan deyin Äbdijälel bap Irannıñ Horasan degen şaharınıñ qamalın bwzıp, Iran elin Islamğa engizip, özi sol qalağa patşa bolğan. Sol sebepti Horasan qoja ataladı. Äbdijälelbapqa Allanıñ bergen qasieti – onıñ denesine oq darımağan, süyegine qılış batpağan. Äbdijälelbap tek äskerbası, aruaqtı, kieli adam ğana emes, sonımen katar ülken emşilik qasieti bar, jazda jauın jaudırıp, qısta boran soqtıratın, aspandağı bwlttı öz qajetine jaratıp, tabiğat qwbılıstarın tamırşıday döp basıp, keler jıldıñ jaylılığın yaki quañşılığın, mal men jannıñ amandığın, ösimin däl tanıp, boljap otıratın abızdıq joğarı tılsım küş iesi de bolğan. Äbdijälelbaptıñ bwl qasiet-qarımı wrpaqtarına da darıp, jalğasın tapqan ürdiske aynalğan. Osınau Äbdijälelbaptıñ wrpaqtarına miras bolğan babalı bolğan abızdıq jolı şwbar attı Mälimqoja, Älim, Köken, Qosım, Seyit, Estay attı ürim-bwtağına da darıp, Ospanqoja atamızdıñ babası Haşi abızğa da köşken.
Haşi abız qaradan şıqqan han, belgili bekzat danışpan Şaqşaqwlı Jänibek atamızdıñ ruhani wstazı – piri, aqıldası, bastas, dosjar adamı bolğan. El qamın jegen sayıpqıran Jäkeñ Haşi abızdan Arğın– Qıpşaqqa pir bolıp, til – mwsılmandıqtan asa almay, nadandıqta ğwmır keşken jwrtın imandılıqqa wyıtıp, mwsılman dinin ornıqtır dep ötingende, öziniñ köp wzamay dünieden ozatındığın aytıp, dostığımızdıñ, jarasımdı sıylastığımızdıñ belgisi, ötken jaqsı künderimizdiñ kuäsi bolsın, altı balam bar, sonıñ qalağanın alarsıñ, qayınağam Qosımqojağa amanattarmın degen eken. Qazaqtıñ jorıq-şabuılsız ötken küni bar ma, jaularmen jağalasıp, maydandasıp jürgende arada zımırap jıldar ötip, wrıs tolastap, el esin jiıp, jaylı qonısqa irge qondırıp, köñilderi jaylanğan bir sätterde el jaqsıları Jänibek atamızğa qolqa salıp, Haşi abız ekeuiniñ arasındağı uädeni eske saladı. Söytip «sabaqtı ine sätimen» degendey, ol kezderi Torğaydan Bwhar, Täşkenge keruen jüredi eken, olar aylap, kündep barıp oraladı eken, eldiñ qajetin şığaru üşin keruenge el ağalarınan, bilikti, qajırlı azamattardı Jäkeñniñ tağayındauımen attandıradı eken. Bwl jolğı keruenbasılıq Torğay duanındağı Arğın atamnıñ Jılqıaydar ruınıñ Soltannıñ Aqbikeşinen tuğan Hojanazar atamızdıñ enşisine bwyırıp, jol jürgeli atan tüyesin qomdap twrğan säti eken, Jänibek bahadür Qosımqojağa hat jazıp, Haşi abız amanatın orındauğa niet bildiredi. Söytip, Hojanazar atamız Bwhar – şäripke aman-esen jetip, Qosımqojamen kezdesip, ol künderi Haşi abız dünie salğan eken, ornına dwğa oqıp, hattı tabıstap, Qosımqojanıñ keñesimen altı balanıñ kenjesi 16–17-lerdegi Azınanı elge alıp kelip, Jänibek atamızğa tabıstıradı.
Kemeñger, dana Jänibek Azınanı asıqtırmaydı, eldiñ auanımen, twrmıs, tirşiligimen tanıssın, bilissin, au-jayın bayqasın dep öz qolında bir jıl, Qarabaluanda bir jıl, Qıpşaqtarda bir jıl qonaqtatıp, eldi imandılıqqa wyıttırıp, Islam qağidalarınıñ ornığıp, qalıpqa tüsiuine jağday tuğızdıradı.jasqa kelip, oñ-solın ajıratatın kezge kelgesin Azınanı aldırıp: Endi elmen tanıs-bilis boldıñ, enşiles, qonıstas boluğa kimdi qalaysıñ? – dep Azananıñ özine oy artadı. Sonda twrıp:
– Äuelde körgen, tanıs bolğanım Hojanazar atam edi, siz qarsı bolmasañız Hojanazar atamnıñ qolına barar edim, — degesin jigittiñ sözi öz oyımen wştasqanına rizalıq tanıqan Jänibek atamız Hojanazardı aldırıp, Azınanı tapsıradı.
Jolay bozbala jigittiñ ata-babadan miras bolıp jalğasıp kele jatqan äulielik keremetin körip, kuäger bolğan, qasietine tänti bolıp, sonıñ barşasın Jänibek atamızğa rizalıqpen bayandap bergen Hojanazar atamız bwl mämilege quana kelisimin berip, Azınanı eline äkelip, wlan-asır toy jasap, öziniñ Naurızbay, Däuitbay, Qwrman esimdi üş wlı bar eken, qolına asıqtı jilik wstatıp, sen de meniñ bir wlımsın dep, kenjesi Qwrmanmen enşiles qıladı. Öz balalarınan kem qılmay üylendirip, keyin «Abız şığanağı» dep atalğan jerden qonıs beredi. Jılqıaydar atam balaları da, qaldı Torğaydıñ mızğımas qos bosağası Arğın – Qıpşaq ataulı Azına abızdı töbesine köterip, aldınan qiya kespey, aytqan şariğat ösietine den qoyadı. Azına abız da äke amanatına adaldıq tanıtıp, Qwday bergen kiesi men qasietin eldiñ amandığına, halıqtıñ bereke-birligine jwmsap, är jılı 22 naurız küni eldiñ igi jaqsıların jinap, kitap aşıp, tabiğat qwbılıstarınan sır aşıp, jıl mausımınıñ qalay ötetinin boljap, el işinde bolatın türli indet – apat jaylı saqtandırıp, odan qwtıludıñ jolın da nwsqap otırğan. Bwl dästürdi Abızdıñ nemeresi Ospanqoja da jalğastırğan. Azına babamızdıñ Hojanazar atamızdıñ ötinişimen kiiktiñ tekesin qasietimen matap, keyin atanıñ qiılıp swrauımen qayta bosatuınan aruaq köşpeli boldı deydi Abızdıñ qazirgi wrpağı Ğaziz qajı Maltabar abızdıñ tört balası Itemgen, Ötey, Sütey, Tobıl twsında birşama üzilis boladı. Eldiñ endigi ümiti Maltabar abızdıñ nemereleri Ospanqoja men Sätmağambette bolatın. Bwlardıñ ayaq alısı, eldi süyindirip twrğan sätte babalar bağı, atalar aruağı Öteydiñ bel balası Ospanqojağa qonıp, birer jılda Ospanqojanıñ ataq-dañqı Torğaydan asıp, şartarapqa jayıladı. Ospanqojanıñ üşkirgeni em bolıp, äsirese, esirik, jüyke aurularına wşırağandar men jın-periniñ salqını tigender Qojekeñniñ aldın bermey, talaylar dertinen sauığıp, Ospanqojanıñ märtebesi, därejesi, emşilik qasieti el auzında añız bolıp aytıla bastaydı. Ospanqojanıñ Alaş balasına, kiiz tuırlıqtı isi qazaq jwrtına mälim bolıp, atağın şığarğan ülken oqiğa 1913 jılğı Romanovtar äuletiniñ orıs tağın ielengeniniñ 300 jıldığına Torğay uezinen arnayı barğan, belgili bekzat Şaqşaq Jänibektiñ wrpağı, qazaqtıñ: «Oyda – Şegen, qırda – Begen twrğanda qazaqtı jau ala ma?» – dep erekşe äspetteytin ataqtı Şegen bidiñ nemeresi, ükimi barşa Torğay duanına jürip twrğan, qaqırığı – qwyma altın, tükirigi – tüyme altın, el ağası Qorğanbek barıp, Peterbordı aralap, patşanıñ sän-saltanatın körip, patşadan şen-şekpen ielenip, mol tartu-taralğımen oralıp elge qaytqanda qattı nauqastanıp, wnjırğası tüsip, sülesoq, meñ-zeñ bolıp kelgen jaqsı-jaysandarğa til bermey jata beripti. Osınau keselden arılıp, tilge keler me eken degen ümitpen Twz degen jerdi mekendegen, Bwhara – Şäripten oqıp, 12 pännen hatım – kardan bolıp qaytqan Twrlığwl Hanafiya haziretti aldırıp qaratqanda, därmensizdigin bildirip bas şayqap, haziret jarıqtıq:
– Bwl meniñ qolımnan keler emes. Mwnı qaytarsa tek meniñ şäkirtim Abızdıñ nemeresi Ospanqoja qaytarar, – dep rwqsatın berip, at şaptırıp Ospanqojanı aldırğan eken. Osı jolı şäkirt Ospan Qorğanbektey el ağasın aldına alıp dem salıp, aruaqtardıñ jeteleuimen öñkey ığay men sığay el jaqsıların dalağa şığarıp jiberip, Allağa sıyınıp, derti janına batıp qinalğan Qorğanbekti oñ jağınan tartıp jibergende:
– Qojeke-ay, endi janım kirdi ğoy, mına jağınan da bir tartşı, – dep dür silkinip, basın köterip, wşatın qwstay qomdanıp, tilge kelgen eken. Sonda esik aldında twrğan tuıstarı:
– Oybay-ay, mınau qara bala Qoqışjanğa qol köterdi-au dep jılap jibergende, Däurenbek:
– Jındanğan adamdı sabamaq tügili baylap qoyatın, wrsa – wrsın, ata jolı, jazılsa boldı», – depti. Mine, osı oqiğadan düyim jwrtqa Qaraqoja atanıp, Ospanqojanıñ aruağı aspandap, el qwrmetine bölenip, köp alğısın ielengen eken. Iä, atamızdıñ Qwday bergen qasietin aytıp tauısar kim bar deysiñ, keremet iesi äulieligine közi tirisinde tänti bolğandardıñ biri ataqtı Qwnanbay qajınıñ özi aruağına bas igen, Troickidegi ğwlama, işan – haziret Zeynolla atamız ekenin aytpasaq bolmas. Qostanaydağı 115 jıldıq tarihı bar Aqmeşitti saldırğan, basqa da igi isterimen esimi tarihta qalğan Äbdiğali YAuşev bir tünde nauqastanıp, nauqası qattı şoşındırğan ağayındarı Zeynolla haziretke at şaptırğanda:
– Qayran, äuliem-ay, bwl derttiñ şipası, Alla näsip qılsa, tek qana Torğaydan şığıp, atağı jer jarğan jas äulie Ospanqojanıñ qolınan keledi, sonı aldırıñdar, — dep kelgenderdi tabaldırığınan qaytarğanı netken köregendik deseñizşi! Aqırı Ospanqojanı aldırıp, köpes YAuşev, osılayşa, dertinen daualanğan eken. El äulie dep tanığan Ospanqoja atamızdıñ tağı bir keremeti, dünieden öterden bir jıl bwrın el-jwrtın aralap, bwl öziniñ olardı soñğı körui ekenin, endigi jolığısudı, Alla jazsa, qiyamette köretindigin, tirşiliktegi artıq-kem aytqanı bolsa, keşirim ötinetindigin aytıp qoştasadı. Aqırı bir jıldan soñ jwma namazına jinalğan jamağatqa: – Al, jamağat, aldımızda dinge zaual, halıqqa zobalañ tuğızatın qaterli bir zwlmat kele jatır. Men nauqaspın. Allanıñ aldında tırnaqtıñ qaraldısınday qadirim bolsa, men osı dertimnen ayıqpay dünie salsın dep tilek-dwğalarıñdı beriñder. Sol zwlmattı men körmesin deseñder, osılayşa, dwğa qalıñızdar, – dep köpten bata swraydı. Lajsızdan jamağat aytqanın orındaydı. Köp tilegi, öz nieti qabıl bolıp, 1928 jılı 12 şildede dünie saladı.
Ğaziz qajı ÄMİRHANWLI


text:
Ukrainada eñ çoq insan aqlarınıñ bozuluvı, ve «şu cümleden öldürüvler ve siyasiy sebepten alıp qaçuvlar», Donbasstaki çatışmanıñ kontekstinde yapıla. Bu hususta aprel 20, cuma künü neşir etilgen AQŞ Devlet departamentiniñ al-azırdaki maruzasına aytıla. Lâkin bunıñnen bir arada AQŞnıñ tış siyaseti muessisesinde Ukrainanıñ kontroli altında olğan territoriyada da insan aqları ile problemalarnı köreler. Olarnıñ arasında – cezasızlıq muitini doğurğan mahkeme serbestliginiñ olmaması ve ukümet içindeki korruptsiya. Esabatnıñ ayrı qısmı Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımnıñ territoriyasında insan aqlarınıñ bozuluvına bağışlandı. Devlet departamenti, Amerika qanunlarına muvafıq olaraq, qararnen 200 ülke ve territoriyalardaki vaziyet aqqında vesiqanı er yıl azırlay.
Rusiyeniñ mahsus hizmetleri Qırımnı öz kontroli altına aldı ve anda insan aqlarını sıñırlaylarAQŞ Devlet departamentiniñ maruzası
Amerika tetqiqatçıları, Ukraina ile alâqalı olaraq, insan aqlarınıñ eñ ağır bozuluvları ukümetniñ kontroli altında olmağan Donbass ve Qırım territoriyalarında yapıla, dep qayd ettiler. Esabatta, Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ ve anda yerli memuriyet tayin etilgen soñ «Rusiyeniñ mahsus hizmetleri Qırımnı öz kontroli altına aldı ve anda insan aqlarını sıñırlaylar», denile. İnsan aqlarınıñ bayağı bozulmalarını eziyetlevler, apishanelerde insanğa iç de uyğun kelmegen tutuluv şaraitleri, öz başına yapılğan tevqifler, yaqalavlar, mabüslerni Rusiyege yollav, siyasiy mabüslerniñ peyda olması, şahsiy ayatqa qarışuv, qaba surette urriyetlerni sıñırlav ve mahkeme serbestliginiñ tam yoqluğı teşkil eteler.
İşğalci ukümet Qırımnıñ işğaline razılıq köstermegenlerni taqip ete
Maruza, Qırımda insan aqlarınıñ qaba surette bozuluvları arasında mustaqil KHVlerniñ bastırılması, jurnalistlerge qarşı zorbalıq, internet ve veb-saifelerniñ qullanılasını sıñırlav, toplaşuv aqqınıñ qaba surette bozulması ve şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etüv, etnik ukrainler ve qırımtatarlarğa qarşı zorbalıqnı köstere.
Maruzada, Rusiye ukümet organları yarımadada siyasiy sebepten yapılğan öldürüvler ve ğayıp oluvlarnı tahqiq etmek içün ğayret köstermediler, denile. AQŞ Devlet departamenti, Ukraina Tış işleri nazirligi tarafından kösterilgen raqamlarğa atıfta bulunıp, 28 ğayıp oluv ve şu cümleden alıp qaçılğanlardan 12-siniñ öldürilmesi aqqında ayta. Aq-uquq qorçalayıcılarınıñ şaatlıqlarına köre, yerli polis bunıñ kibi ğayıp oluvlar aqqında bildirüvlerni qayd etmekten sıq-sıq vazgeçe. Misal olaraq, tap 2016 senesi mayısında Bağçasarayda alıp qaçılğan Ervin İbragimovnıñ taqdiri ale daa belli degil.
AQŞ Devlet departamenti öz esabatında, esas olaraq qırımtatarlardan olğan onlarca siyasiy mabüslerniñ adlarını bildire, lâkin olarnıñ arasında Rusiyede terrorizm içün mahküm etilgen kinorejissör Oleg Sentsov, fermer Volodımır Baluh, Azatlıq Radiosınıñ jurnalisti Nikolay Semenanıñ adları da bar. Ondan ğayrı maruza, «separatizm» ve «kütleviy qarışıqlıqlarnı teşkil etüv»de qabaatlanğan Qırımtatar Milliy Meclisi rehberlerinden Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ qanunsız mahküm etilgenlerini, ve keçken yılnıñ soñunda Türkiyeniñ aracılığı ile olarnı Rusiye apishanelerinden azat etmek imkânnıñ peyda olğanını aña.
Donbassta zorbalıq seviyesini Rusiye kontrol ete
Rusiye, öz siyasiy menfaatlarına uyğun kelgende çatışmanı faalleştirip, Ukrainanıñ şarqında zorbalıq seviyesini kontrol eteAQŞ Devlet departamentiniñ maruzası
AQŞ Devlet departamentiniñ maruzasında: «Rusiye, öz siyasiy menfaatlarına uyğun kelgende çatışmanı faalleştirip ve aynı zamanda – esas olaraq – ateşniñ kesilmesi aqqında 2014 senesi añlaşmasını ve bundan soñki bütün taraflar arasında uzlaştırılğan yañı ateş kesüv teşebbüslerini tibarğa almayıp, Ukrainanıñ şarqında zorbalıq seviyesini kontrol ete», – denile.
Esabat Rusiyeniñ, artıq 10 biñ ayatnı ve şu cümleden 2014 senesinde Donbassta urıp tüşürilgen Malayziya uçağı qurbanlarınıñ ayatılarnı alğan çatışmanıñ başlatılmasından mesüliyetli olğanını qayd ete. Esabatta aytılğanında köre, Rusiye bazı Ukraina vatandaşlarını silâlandıra, ögrete, yönete ve olarnen yan-yanaşa cenk ete. Rusiyeniñ komandanlığı altında olğan küçler ise bütün çatışma muddeti esnasında, Rusiyeniñ komandanlığı altındaki küçler tarafından ateş kesilmesiniñ bozuluvları ya da cinayetlerini sistematik şekilde qayd etmek içün kerekli irişüv imkânına saip olmağan halqara közeticelerge muntazam surette ayaq çala ve olarnı qorquza ediler.
Aq-uquq qorçalayıcıları Ukrainanıñ kontroli altında olmağan territoriya aqqında, uquq inqiraz bulğan, insan aqlarınıñ ciddiy bozuluvları ve şu cümleden öldürüvler ve eziyetlevler sistematik şekilde yapılğan yer, dep yazalar.
Ukrainanıñ kontroli altında olğan territoriyalarda da – eziyetlevler ve apishanelerdeki ağır şaraitler
Vesiqada, Ukrainanıñ kontroli altında olğan territoriyadaki insan aqlarınıñ eñ ciddiy bozuluvları arasında eziyetlevler, apishaneler ve muvaqqat tutuluv yerlerinde insanğa iç de uyğun kelmegen tutuluv şaraitleri, öz başına yapılğan tevqifler ve yaqalavlar ve mahkeme serbestliginiñ yoqluğı qayd etile. Ondan ğayrı, esabat keniş tarqalğan ukümet içindeki korruptiya, tsenzura, veb-saifelerniñ blok etilmesi, ukümetniñ jurnalistlerge ve korruptsiya ile küreşken faaliyetçilerge qarşı cinayet işlegen cinayetçilerni mesüliyetke çekmek iqtidarında olmağanını, etnik gruppalar ve seksual azlıqlarğa qarşı zorbalıqnı qayd ete.
2014 senesiniñ fevralinde Meydanda yapılğan öldürüvle, 2014 senesiniñ mayısında Odessada insanlarnıñ elâk olması, jurnalist Pavel Şeremet, advokat Yuriy Grabovskiy, göñülliler batalyonınıñ uruşmacısı ve Ukraina faaliyetçisi Amina Okuyevanıñ öldürilmesi em de sımarış ile yapılğan öldürüv alâmetleri olğan onıñ aqayınıñ öldürilmesine qast etüvde qabaatlı olğanlarnıñ mesüliyetke çekilmegeni qayd etildi.
Qadınlarnıñ aqlarını esapqa almayıp duşmanlarını tenqit ettiler
Vaşingtonda dünyada insan aqları saasındaki vaziyet boyunca maruzanı AQŞ Devlet departamentiniñ başlığı vazifesini eda etken Con Sallivan taqdim etti. Talilcilerniñ qayd etkenine köre, Devlet departamentiniñ al-azırdaki maruza, al-azırdaki memuriyetniñ harakterine uyğun edi – Rusiye ve İran kibi Amerika duşmanlarını tenqit ete, lâkin, misal içün, Amerikanıñ ittifaqdaşı olğan Suudiy Arabistandaki insan aqlarınıñ bozuluvlarına diqqat ayrımadı. Ğazze Şeriti ve Ürdünniñ Ğarbiy yalısı kibi territoriyalarnıñ İsrail tarafından işğal etilmesi aqqında da hatırlamamağa qarar berildi. Ondan ğayrı vesiqa, qadın aqları ya da seksual azlıqlardaki aqlarnıñ bozuluvlarına çoq diqqat ayırmay, dep qayd ete CNN media şirketiniñ muhbirleri.
AQŞ Devlet departamenti, Amerikanıñ qanunlarına muvafıq olaraq, er yıl dünyadaki vaziyet aqqında maruza azırlay. Maruzanıñ materialları icra etici ukümet tarafından, taqip etilgenler içün sığınaq berüv kibi meseleler boyunca qarar bermek içün esas ola.


text:
Ïnternette Qıtaydıñ şığısındağı Tyanczïn qalasında bolğan jarılıstardıñ jantürşigerlik körinisteri men beynejazbası jarïyalandı.
Beynejazbada Bïnxay awdanınıñ basım böligin qamtığan awqımdı ört oşaqtarın körwge boladı.
Tyanczïn qalasınıñ kemejayında 12 tamız küni jergilikti 23.30 sağatta 2 joyqın jarılıs bolğan edi. Jük termïnalında turğan jarılğış zattar men janarmay cïsternası jarılğan. Keyin onıñ artı alapat örtke ulastı. Jarılıstıñ küşti bolğanı sonday 2 şaqırım qaşıqtıqta ornalasqan üylerge zaqım kelgen, dep xabarlaydı RÏA Novostï.
Soñğı mälimetterge qarağanda, TJ qaytıs bolğan adamdar sanı 44-ke jetken. 520 adamğa därigerlik kömek körsetilgen. 66 adamnıñ jağayı awır dep bağalanıp otır. Olardıñ 12-si ört söndirwşiler.
Derekközi:vesti.ru
Kommentarïï


text:
Sudaq rayon meclisiniñ reisi İlver Ametov bidirgenine köre, FSB onıñ oğlunı aqşam çıqarıp yiberecegine vade etken. Bu aqta mayısnıñ 8-de Ametov Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında ikâye etken.
«FSBge telefon ettim. Tanış olmağan maskalı insanlar oğlumnı malüm olmağan bir tarafqa alıp kettiler dedim. Olar maña: protsedura keçsin, teşkerilsin, qasevet etmeñiz, aqşamğa doğru çıqarıp yiberermiz dep ayttılar», - dedi Ametov.
Daa evel, mayısnıñ 8 bazaertesi künü, uquq qoruyıcılar Sudaq rayon meclisiniñ reisi İlver Ametov evinde tintüv keçirerek, oğlunı köteklegen ve malüm olmağan bir tarafqa alıp ketkenler.
Rusiye nezareti altındaki uquq qoruma idaresi tintüv ve tutılıp alınğanlar aqqında daa bir izaat bermedi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağı olmasında şeklengen Qırım musulmanları ve Meclis azalarınıñ evlerindeki tintüvler sıqlaştı.


text:
Sentâbrniñ 14-de Bağçasarayda «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ faalleri «Qırım marafonı» aktsiyası çerçivesinde Zarema Ümerovanıñ para cezasını ödedi. O, Facebookta Ukrainağa qoltutuv yazuvları içün Rusiye Ceza kodeksiniñ 282-nci maddesi boyunca 300 biñ ruble (tahminen 130 biñ grivna – QA) para cezası alğan edi. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Sabadan faaller işğal etilgen Qırımnıñ Bağçasaray rayonı mahkeme vekilleriniñ bölügi yerleşken bina yanında toplaştı.
«Bizler birinci para cezasını ödemek içün Bağçasaray hazine idaresiniñ binasına keldik. Kapik-kapik ketirgen üç yüz biñ rublemiz – tahminen 135 kilogrammdır. Bu paket ve qopqalarğa baqıp, er bir kapik bir insandan kelgenini añlap quvanasıñ. Böylece, bu bir insannıñ problemi degil, bütün halqnıñ problemi olğanını kösterdik», – dep ayttı faal Dilâver Memetov Qırım.Aqiqat mühbirine.
Faallerniñ bir qısmı mahkeme vekilinen beraber kapiklerni saymağa başladı. O, para cezası on rublelik kapiklernen ödenilecegine raat baqıp, bankta «kapiklerni sayğan maşina» barmı-yoqmı bilmege tırıştı. Soñra mahkeme vekilleri ve faaller kapiklerni özleri saymağa başladı.
Memetovnıñ aytqanına köre, eñ yaqın künleri faaller daa bir para cezasını ödeycek.
İyülniñ 31-de işğal etilgen Qırımda «Qırım birdemligi» «Qırım marafonı» adı altında para toplamağa başladı. Böylece, faaller siyasiy mabüs ve faallerge yardım etecek olalar. Avgustnıñ 22-ne qadar faaller 820 biñ ruble (tahminen 352 biñ grivna) topladı. Teşkilâtçılar aktsiyanı devam ettirecek ola.
Aktsiya devamında para 10 rublelik kapik şeklinde toplandı. Böylece, «lâqayt qalmağanlarnıñ birligi» kösterildi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket faalleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Miñnexanov Änkarada tatarlar belän oçraştı
“Törek wä tatar dönyasında” tapşıruı. 29.04.2018
Törek wä tatar dönyasında - 2018/04
►Törek wä tatar dönyasında - 2018/04
2018nçe yılnıñ 26nçı aprel’ könne tatar milli şağire Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan könendä Törkiyä başqalası Änkarağa Tatarstan İlbaşı Röstäm Miñnexanov citäkçelegendä wäkillek bulıp kitte.
Tatarstan qunaqları Törkiyädäge räsmi söyläşülärennän tış başqala Änkaradağı Tuqay häykälenä çäçäk bäylämnären saldı, Ğabdulla Tuqay uramında urnaşqan tatar cämğiyäte binasında millättäşlär, ildäşlär belän oçraştı.
Tatarstan Premyer-ministr urınbasarı häm Bötendönya tatar kongressınıñ Milli Şura başlığı Vasil Şäyxraziyev alıp barğan kiçädä Änkaradağı tatar cämğiyäte “Kazan mädäniyät häm yärdämläşü därnäge” başlığı Fuat Tiniş süz alıp, cämğiyät häm başqaladağı tatarlar turında mäğ’lümar birde, Törkiyä belän Tatarstan arasındağı mönäsäbätlären bäyäläde.
Bötendönya tatar ligasınıñ berençe qoruçı başlığı, yazuçı häm jurnalist märxüm Ali Aqışnıñ bertuğanı Säidä Aqış ta fikeren citkergän oçraşuda Törkiyädä belem aluçı tatar yäş’lärennän doktorant İlyas Miftaxovqa ta süz birelde.
Tatar cämğiyäte xorı qunaqlar öçen maxsus muzıkal’ programma äzerlägän kiçädä Törkiyä Cömhüriyäteneñ Qazandağı êlekke baş konsulı Turxan Dilmaç ta qatnaştı.
Tatarstan Däwlät başlığı Röstäm Miñnexanov tatar Änkaradağı tatar cämğiyäte binasındağı çığışınnan soñ qayber millättäşlärebezgä büläklären häm räxmät xatların tapşırdı.
Kiçädän yazdırıp alınğan yazmanı video bülegennän qarıy alasız yäisä TAWIŞ UYNATQIÇINNAN tıñlıy alasız.
İñ östäge fotosürättä: Tatarstan İlbaşı Röstäm Miñnexanov Bötendönya tatar ligasınıñ berençe başlığı, yazuçı häm jurnalist Ali Aqışnıñ señlese Säidä Aqışqa büläk tapşırğan çaqta.
Ärcan Bilgin häm tatarstan.ru fotosürätläre.


text:
Ukraina İnformatsion siyaseti nazirligi mayıs 18 Qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarını hatırlama kününe bağışlap kampaniyanı başlata. Bu hususta muessiseniñ bildirüvinde aytıla.
Muessiseniñ malümatına köre, kampaniya üç videorolik ile taqdim etile. Olarnı içtimaiy reklama sıfatında milliy telekanallar ve bunıñ kibi de Ukrainanıñ bütün territoriyasında olacaq bordlar ve sitilaytlarda aylandırılmaları içün yerleştirecekler.
Ukraina informatsion naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar: «Mayıs 18-ni qayd etmek – bu, sadece sürgün etüv qurbanlarını hatılamaq degil, bu, bugün de devam etken küreşniñ bir qısmıdır. Şimdi biz, asılında, yarımadadan tamır halqınıñ sürgün etilmesi ve Qırımnıñ qırımtatarlardan temizlenmesi olğan 1944 senesindeki vaqialarnıñ tekrarlanğanını köremiz», – dedi.
Mayıs 18-de Qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarını hatırlama kününe bağışlap, Kyivde Sofiyskaya meydanında devletniñ üst seviyeli rehberleriniñ iştiraki ile rekviyem aqşamı keçirilecek. Ondan ğayrı, mayıs 15-18-de Ukrainanıñ bütün territoriyasında türlü forumlar, konferentsiyalar, sergiler ve perfomanslar keçecek.
Mayıs 18 saat 12-de sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırası umum Ukraina süküt daqqası ile qayd etilecek. Aydavcılarnı bu esnada, qırımtatar halqı ile birdemligini kösterip, öz avtomobillerini toqtatmaq ve klaksonnı çaldırmaq davet eteler.
Qırımdan qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarını hatırlama künü er yıl mayıs 18-de qayd etile. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.


text:
Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonındaki Muşaş (Vişennoye) köyünde mart 24-ten 25-ke keçer gecesinde qırımtatar qorantasına çaypamaq maqsadınen silâlı ucüm yapıldı. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi.
Onıñ bildirgenine köre, ucüm esnasında evde qadınlar ve çağına yetmegen balalar buluna edi.
«Aydutlar, para ve qıymetli şeylerini talap etip, qadınlarğa qarşı beden eziyetlevi qullandılar. Al-azırda zarar körgen büyükler hastahanede yerleştirildi, aqılğa sığmaz psihologik travmalar keçirgen balalarnen ise psihologlar çalışa», – denile bidirüvde.
Qurultaynıñ Merkeziy icra komiteti reisi Zair Smedlâyev özüniñ Facebookında adiseniñ yerinde çıqarılğan videonı derc etti. Onda ev, odalarda tar-mar etilgen eşyalar ve, videonı çıqarğannıñ aytqanına köre, ucüm etkenler tarafından qadınlar tutulğan yertölege kiriş kösterile.
Al-azırda Qırım uquqqoruyıcı organlarınıñ hadimleri tarafından adisege dair izaatlar berilmedi.
Qırım.Aqiqat adiseniñ tafsilâtlarını ögrenmege areket ete.


text:
Ukraina Baş prokuraturası 2016 senesi başından başlap Rusiye işğal etken Qırımda insan aqları ve azatlığınıñ bozulmasından sebep başlatılğan 60 cinaiy taqiqat aqqında bildire.
Bunı prokuraturanıñ matbuat hızmeti bildire.
Ukraina Baş prokuraturası bildire ki, delillerni toplamaq içün tedbirler alına.
«Aynı vaqıtta sözde Qırım Cumhuriyeti prokuraturası ve vaqtınca işğal etilgen Ukraina toprağında qanunsız qurulğan diger organlarnıñ hadimleri yapqan areketlerden añlaşıla ki, Ukrainağa qoltutqan ve Qırım işğalini tenqit etken şahıslarğa basqı yapıla ve olarnı taqip eteler», – dep aytıla haberde.
Ukraina prokuraturası qayd ete ki, «Rusiye Federatsiyasınıñ repressiv siyaseti neticesinde Qırımnıñ tamır halqı – qırımtatarlar – zarar köre».
«Qırımtatar Milliy Meclisi teklif etken er angi barışıq toplaşuvları yasaq etile, liderler ve fallerniñ binalarında sözde uquq qoruyıcı olğanlar qanunsız tintüv keçire ve siyasiy sebeplerge esaslanıp adamlarnı yaqalaylar», – dep qayd ete prokuratura.
Halqara teşkilâtlar, şu cümleden Avropa parlamenti Rusiye işğal etken Qırımda insan aqları bozulğanını bildirip, Moskvanı bu cinayetlerni toqtatmağa çağırğan ediler. Rusiyege boysunğan Qırım akimiyeti bunı «abartılğan bir malümat» dep adlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.