text:
Qosqan waqıtı Mamır 14, 2014 | 1 624 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
«Ulttıq topıraqtan när almağan körkem ädebïettiñ bolaşağı joq»
Dandaý Isqaq ulı, Süleýmen Demïrel atındağı wnïversïtet rektorınıñ keñesşisi, fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı, professor, Xalıqaralıq Aýtmatov akademïyasınıñ jäne QR Gwmanïtarlıq ğılımdar akademïyasınıñ akademïgi:
– Dandaý Isqaq ulı, äñgimeñizdi ötken jılğı şetelderde bolğan saparlarıñızdan bastasañız?
– Men ötken jıldıñ qazan-qaraşa aýlarında ğılımï jumıstarğa baýlanıstı Äzirbaýjanda jäne Qıtaý elinde bolıp qaýttım. Äzirbaýjanda bolğanda, olardıñ köptegen ğalımdarı men aqın-jazwşılarımen kezdesip, äzirbaýjan xalqınıñ ulttıq turmıs-tirşiligi, tiliniñ jağdaýımen jäne ğılımı, mädenïeti, tarïxımen tanıstım. Äzirbaýjan Ğılım akademïyasınıñ Til bilimi, Ädebïet jäne Tarïx ïnstïtwtarında bolıp, ğalımdarmen pikirlesip, biraz mälelelerge qanıqqandaý boldıq. Olar, ulttıñ tarïxın, ädebïetin, mädenïetin, tilin zerttewde biraz jetistikterge qol jetkizgen. Ğılımï eñbekteriniñ jalpı deñgeýinde, zerttew ädisterinde ilgerlewşilik baýqaldı. Ğalımdarınıñ köpşiligi ağılşın tilin ïgeripti, keýingi jastardıñ bäri ağılşın tiline jüýrik. Bizdiñ Qazaqstanda orıs tilinsiz kün köre almaýmız ğoý. Al ol jaqtağı jastar orıs tilin onşa bile bermeýdi eken.
– Äzirbaýjannıñ memleket tili – äzerbaýjan tili emes pe?
– Memlekettik til retinde – äzirbaýjan tili, al xalıqaralıq til jäne ğılım tili retinde – ağılşın tili qoldanıla bastaptı. Barlıq xalıq äzirbaýjan tilinde söýleýdi, barlıq belgilemeler men jïındar äzerbaýjan tilinde ötedi. Äzirbaýjan ğalımdarı özderin türki älemindegi ülken xalıqtıñ biri sanaýdı. Olardıñ resmï emes mälimetimen älemde äzerbaýjan ultı – 60 mïllïon. 60 mïllïon bolmasa da, 45-50 mïllïondaý äzirbaýjan bar ekeni ras. Olar özderin «qaýğısı köp, bağı aşılmağan ulttardıñ biri – bizbiz» dep, sanaýdı. Öýtkeni äzirbaýjan törtke bölinip ketken. Solardıñ işinde jeke otaw tigip otırğanı – qazirgi Bakwdiñ töñiregindegi äzirbaýjandar. Al endi äzirbaýjandardıñ 25-30 mïllïondaýı qazirgi Ïranda ömir sürip jatır. Olardıñ ne mektebi joq, ne gazet-jwrnalı joq. Barlığı äzirbaýjan tilin turmısta, otbasında qoldanadı da qoğamdıq ömirde – parsı tili. Reseýdiñ quramındğı Dağıstanda da äzirbaýjandıqtar turadı. Kezinde Keñes ükimeti şekaranı bölgende ädiletsizdikpen äzerbaýjandar tutas turatın Derbentti Dağıstannıñ quramına qosqan. Üşinşi bir bölegi – Naxïçevanda. Bul Türkïyamen şektesetin Äzirbaýjannıñ oblısı bolğan. Sonda eni 10-50 şaqırımğa sozılatın äzerbaýjandar turatın añğardı Ärmenïyağa berip jibergen. Söýtip, bükil türki älemin, yağnï derbes el Türkïyanı Keñester Odağınıñ quramında qalğan türki tektes respwblïkalardan osılaýşa bölip tastatadı. Türkiler birikpesin, küşeýmesin degen zulımdıq maqsatpen. Bul – kezindegi Keñestik ïmperïyanıñ qoldan jasağan kedergileri.
– Qarabaq oqïğası da osındaý ädiletsiziktiñ jemisi emes pe eken?
– Durıs aýtıp otırsıñ.Qazir ärbir äzirbaýjandıqtıñ janına qattı batatın närse – Qarabax mäselesi. Äzirbaýjan ğalımdarınıñ aýtwınşa, Qarabaq äzirbaýjan xalqı paýda bolğanan bastap, äzirbaýjannıñ jeri bolğan. Ärmender basıp alğan Qarabax qazir Äzirbaýjan xalqınıñ jarılmaý turğan, jarılwğa tïisti jarasınıñ biri sïyaqtı. «Soğısıp tartıp alwğa küşimiz jetedi. Biraq, ärmenderdi orıstar ölerdeý qorğaýdı» deýdi. Ustaranıñ jüzindeý qılpıldağan qazirgi zamannıñ sayatatın tüsinwdiñ özi qïın, kürdeli närse bolıp ketti ğoý. Öýkeni Reseý äskerin Grwzïyadan şığarğan kezde, sonı Qarabaxqa aparıp jaýğastırıptı. Äzirbaýjan Qarabax üşin soğısatın bolsa, ärmenmen emes, Reseý äskerimen soğısatın bolıp tur. Qarabax mäselesi Äzirbaýjan memleketiniñ sayasatınıñ bir ülken temirqazığı dewge boladı. Sol sebepten de äzirbaýjandıqtar orıstar men ärmenderdi onşa jaqtıra bermeýdi.
– Jaña «äzirbaýjandar özderin türki älemindegi iri xalıqtardıñ biri sanaýdı» dep qaldıñız. Sol twralı keñirek toqtala ketseñiz?
– Bizdiñ ğalımdardıñ tujırımı boýınşa, «türki xalıqtarı burın Altaýda ömir sürip, keýin Ewrazïyağa keñinen tarağan. Kavkazğa, Atlant muqïtına deýin barğan» deýmiz ğoý. Al äzirbaýjandıq tarïxşı ğalımdar: «Joq biz atamzamannan beri Kavkazda turamız» deýdi. Kerisinşe, ärmender basqa jaqtan, Ïraqtan kelgen, olardıñ turıp jatqan jeri – türkilerdiñ jeri. Bizdiñ babalarımızdıñ twıp-ösken jeri». Bul közqarastar bizdiñ ğalımdardıñ pikirine qarağanda – özgeşelew. Mine, osındaý närselerdi aşıq aýtıp otır.
Biz azamattıq tarïxımızdı, ädebï tarïxımızdı endi-endi tereñdep zertteý bastadıq qoý. Al olar bizdiñ jıl sanawımızdan burınğı üş mıñ jıldıq azamattıq tarïxı men ädebïet tarïxın bilip otır. Üş mıñ jıl degen oñaý närse emes. Arxeologïyalıq zerttewler men jazba derekteri boýınşa, biz atam zamannnan Kavkazdıñ turğılıqtı xalqımız degen mazmundağı zerttewler jazıp, tom-tom kitaptar şığarğan.
Parsı ädebïetiniñ klassïkalıq şığarması atalıp kelgen «Avesta» jırı bar ğoý. Sol «Avestanı» qazaq ädebïeti men türki xalıqtarınıñ, sonıñ işinde qazaq ädebïetine qatısı jäýlı 1990-jıldarı Toqbolat Eñsegenov degen jigit zerttep doktorlıq dïssertatcïya qorğağan bolatın. Sonda bizdiñ ğalımdar: «Bul pikir durıs emes, bul bükil älem tanığan parsı ädebïetiniñ klassïkalıq şığarması, sonı bizge tartqanımız, türki xalıqtarına qatısı bar degenimiz, sıpaýlap aýtqanda, ol – bilmestik, ğılımï negizi joq» dep jañağı dïssertacïyanı bekitpeý tastatqan bolatın. T.Eñsegenovtıñ pikiri boýınşa, «Avestadağı» negizgi oqïğalar qazirgi Amwdarïya men Sırdarïyanıñ mañında ötedi. Jer-sw attarı men türkilik atawlar bar. Biraq endi, şığarma parsı tilinde saqtalğan. Al äzerbaýjan ğalımdardıñ aýtwınşa, «Avesta» kezinde türki tilinde jazılğan, keýin parsı tiline awdarılğan. Tüp nusqa joğalıp ketip, parsılardıñ qolındağı awdarması saqtalıp qalğan» degen pikirler aýtadı. Endi bizdiñ ğalımdar küni büginge deýin osı dawmen keledi. Al Äzirbaýjan ğalımdarı «ol bizdiki» dep ädebïetiniñ tarïxına äldeqaşan kirgizip qoýğan.
– Sizdiñ osı äñgimeñizden keýin bizdiñ ğalımdar oýlanatın şığar?
– Birtindep, birtindep munı moýındaý bastadıq. Bizdiñ ädebïetimizdiñ tarïxın keşegi 1960-jılğa deýin 18-ğasırdan bastap keldik qoý, B.Kenjebaevtıñ bastawımen Muxtar Mağawïn qazaq ädebïetiniñ tarïxın arğı qazaq xandığınan bastasa, al Mırzataý Joldasbekov 6-7- ğasırdağı Orxon-Enïseý jazbalarına deýin apardı ğoý. Al qazir qazaq ädebïetiniñ tarïxın zerttew tereñdep bara jatır. «Avesta» tek parsılardiki ğana emes, oğan türki xalıqtarınıñ da qatısı bar» degen sïpattağı pikirler joğarı oqw orındarınıñ bağdarlamasına kire bastadı.
Eñ ejelgi mädenïettiñ ökilderine şwmerler, al «şwmer jazwları» alğaşqı tarïxï eskertkiş dep sanalıp kelgen bolatın. Al şwmerler kim degende, «ol – evreýlerdiñ arğı ataları» degen pikir aýtılatın. Al Äzirbaýjan ğalımdarı «şwmerler» türkilerdiñ arğı ataları dep otır. Türiktiñ ğalımdarı da osındaý pikirde. Al bizde – basqaşa. Sondıqtan bizde qazaq xalqınıñ, onıñ ädebïetiniñ tarïxın zerttegende, tereñinen oýlanatın mäseleler barşılıq. Äzirbaýjan ğalımdarınıñ zertewlerimen tanısıp, olarmen pikir almasqanımız paýdalı bolmaq. Olardıñ ğalımdarı bizge kelip, konfrencïyalarğa qatısıp, bizdiñ ğalımdar olarğa barıp, aralas-quralas bolw özimizdi-özimiz tanwğa, türki tildes xalıqtardıñ tamırı, tübiri bir ekendigine, rwxanï birligine, bul türki tildes xalıqtardıñ Ewrazïyada este joq eski zamandardan kele jatqanına közimizdi jetkize tüser edi.
– Jaqında türki tildes xalıqtardıñ ortaq älipbïin birlikke keltirw twralı äñgime boldı. Munıñ bizge qanşalıqtı paýdası bar?
– Bizdiñ rwxanï qundılıqtarğa tolıq ïe bola almaý otırwımızdıñ bastı sebebi, özimizdiñ älipbïimizdiñ turaqtı bolmawınan der edim. Bir keze arab älipbïinde, sodan soñ latın älipbïinde boldıq. Qazir türkitildes xalıqtar aldı-aldına türli älipbï qoldanıp jür. Qıtaýdağı qandastarımız arab älipbïin qoldanıp keledi. Bizder orıs älipbïindemiz. Al bizden basqa elder latın älipbïine köşip ketti. Bügingi künniñ talabımen erteñgi kündi oýlaýtın bolsaq, bizge älipbïdiñ birligi – öte qajet. Bul mäsele bügin ğana köterilip otırğan joq. Ötken ğasırdıñ bas şeninde köterilgen bolatın. Mısalı, 1926-jılı türkitildes xalıqtardıñ ökilderi Bakwde bas qosıp ortaq älipbïge köşw twralı şeşimge kelgen tuğın. Sol şeşimnen keýin, türki xalıqtarı tügelge jwıq latın älipbïin qoldanısqa endirdi. Biraq keýin Keñes ükimeti bir künde onı özgertip, orıs grafïkasına köşirip jiberdi. Al sol burınğı şeşim boýınşa Türkïya latın älipbïinde qalıp qoýdı. 1991-jılı türkitildes xalıqtar täwelsizdik alğan kezde, osı mäsele qaýtadan köterildi. Söýtip, ğalımdardıñ köpşiligi türkitildes xalıqtardıñ birligin saqtaw üşin, basqa ulttarğa siñip ketpew üşin, jahandanwğa jutılıp ketpew üşin, ortaq älipbï jasawdı usınğan bolatın. Tübinde biz latın älipbïine köşwimiz kerek. Munıñ birneşe sebepteri bar:
Birinşiden, türki xalıqtarınıñ birligi üşin. Türki xalıqtarı büginge deýin jasandı türde bölşektengen. Küni keşege deýin Taşkent qazaqtıñ qalasındaý bolıp keldi. Meniñ awılım sol mañda boldı da toý tomalaq, as beretin bolsa bizdiñ eldiñ qazaqtarı kerek-jaraqtarın Taşkenttiñ bazarınan äkeletin. Kerek bolsa, qazaqtıñ ult zïyalılarınıñ birazı sol jerden şıqqan. Şekara degen bolmağan. Qırğız, özbek degen qazaqtıñ rwları sekildi äser etken. Al mına täwelsizdik alğannan keýin tipti bizdi jasandı türde bölip tastadı. Bölşektengen mıqtılıq emes. Bul älemdik jahandanwdıñ awzına bölşektep-bölşektep salıp berwge daýındağanmen birdeý. Şekaranıñ bolğanı durıs, bolsın. Biraq, türki tektes xalıqtardıñ rwxanï qundılıqtarı birge bolwı kerek. Oğan jetkizetin birden bir qural – til, ädebïet, mädenïet. Jaña älipbï mine, osığan qızmet etedi.
Osı jerde tağı bir mısaldı aýta ketken jön. Arab tilinde jïırma şaqtı elde turatın eki jüz mïllïondaý xalıq söýleýdi. Tili bir bolğanmen, arab äleminiñ şığısındağı Ïraqtıq pen batısındağı Morokkolıq bir-birimen söýleskende, erkin kete almaýdı. Al arabtıñ ädebï tilimen söleskende, jaqsı tüsinisedi. Sonda eki jüz mïllïondaý xalıqtı arab qılıp otırğan – ädebï arab tili. Arab eliniñ barlığında bükil bilim, ğılım, sayasat osı ädebï arab tilinde, yağnï Qurannıñ tilinde jüredi. Şetelderde arab tilin oqığanda, osı jalpı arab elderine ortaq ädebï arab tilin üýrenedi. Söýtip, arabtıñ ädebï tili eki jüz mïllïonnan astam xalıqtı tegi jağınan da, rwxı jağınan da twıstırıp, ülken bir ulttıñ şañırağı astında ustap otır. Ortaq tildiñ qudireti degen mine osı jerden aýqın körinedi. Mäselege osı turğıdan kelgende, latın grafïkasına negizdelgen türki xalıqtarınıñ älipbïleri tüptiñ tübinde twıstas xalıqtardı jaqındata tüswge qızmet etwge tïis.
Ekinşiden, qazaq älipbïinde qazir 42 ärip bar. Sonıñ on şaqtısı – qazaq tilinde joq artıq tañbalar. Bul xaripter orıs tilinen engen sözderdi tübirin saqtap jazw üşin kerek bolğan. Orıs tilinen engen sözderdi tübirin saqtap jazw – qazaq tiliniñ negizgi zañı – ündestik zañına tipti qaýşı. Latın älipbïine köşw tilimizdi, sözimizdi basqa tilderden jönsiz engen qoqıstardan tazartw üşin de kerek. Tilimizdiñ özindik zañdılıqtarın qalpına keltirip, jat äripterdiñ közin joğaltwğa taptırmaýtın birden bir amal.
Üşinşiden, qazirgi zamannıñ talaptarına säýkes. Bükil älemdegi bilim-ğılımnıñ 80 paýızı latın grafïkasındağı ağılşın tilinde. Jaqında men Qıtaýğa bir xalıqaralıq konferencïyağa barıp keldim. Bir jarım mïllïard xalqı bar ult tek xanzw tilinde söýleýtin şığar desem, olaý emes eken. Ol jaqta da bilim-ğılım ağılşındana bastağan. Konferencïya bastan-ayaq ağılşın tilinde ötti. Sondıqtan bizdiñ jastarımız mına örkenïetten öziniñ ornın alw üşin, älemdik, qoğamdıq damwdan qalmawı üşin bilim-ğılımmen qarwlanwı kerek. Ol bilim-ğılımnıñ negizi, ädebïettegi közi osı latın älipbïinde jatır. Onıñ üstine kompyuter, ïnternettiñ bäri osı ağılşın tilinde ğoý, sol üşin de latın älipbïi qajet.
– Qıtaýğa barğanıñızdı aýtıp qaldıñız. Bul sapar da sizdiñ ğılımï jumısıñızğa qatıstı ma, älde…
– Qaraşa aýında Qıtaý Qoğamdıq Ğılımdar akademïyasında ötken xalıqaralıq sïmpozïwmğa qatısıp, Beýjiñde bolıp qaýttım. Qaraşanıñ 15-17 künderi épos tanwğa arnalıp ötken dünïe jüzilik ädebïettanwşılardıñ xalıqaralıq sïmpozïwmına älemniñ 37 elinen 120-ğa jwıq ğalım qatıstı. Özbekstan, Qırğızstan, Äzirbaýjannan bir adamnan barsa, Türkïyadan 2 adam, Qazaqstanan akademïk Seýit Qasqabasov ekewimiz qatıstıq. Konferencïya bastan ayaq ağılşın tilinde jürdi. Meniñ bir baýqağanım, Qıtaýdıñ ğalımdarı ağılşın tiline jüýrik. Ädebïet tanwşı ğalımdardıñ bäri ağılşın tilinde saýrap tur. Al biz büginge deýin orıstıñ tili dünïeniñ kilti, orısşa bilsek, dünïeniñ barlıq jerinde bizge jol aşıq dep jüre berippiz. Söýtsek, Qıtaý turmaq mına Özbekstan, Äzirbaýjandarda da ağa urpaq bolmasa, keýingi urpaqtarı orısşa jön surawdı da onşa bile bermeýdi. Sol sekildi Qıtaýda da orıs tili ğılım tilinen qalıp, ornın ağılşın tiline bere bastağandaý körindi.
– Siz bayandamañızdı qaý tilde jasadıñız?
– Qazaq tilinde jasadım.
– Qazaq tilin tüsingender boldı ma?
– Beýjiñdegi Ulttar wnïversïtetiniñ professorı özimizdiñ qandasımız ağılşın tiline awdarıp otırdı. Meniñ bayandamamnıñ taqırıbı «Qazaq éposınıñ zerttelwi» boldı. Épostıq şığarmalar nağız ulttıq şığarmalar ğoý. Keñes ükimetiniñ kezinde bul şığarmalardı zerttewge, xalıq arasına taratwğa, nasïxattawğa şektew qoýılğan bolatın. Öýtkeni ol – ulttıq sana-sezimdi, ulttıq dästürdi jañğırtatın närseler. Bul şektew 1991-jıldarğa deýin jalğastı.
– Beýjiñdegi konferencïya qandaý qawlı qabıldadı?
– Qıtaýdaulttıq ädebïetti zerttewge memlekettik turğıdan män beriledi eken. Sol ulttıq ädebïettiñ işinde qazaq ädebïeti de bar. Eki künge sozığan konferencïya soñında ğalımdar xalıqaralıq qarım-qatınastı nığaýta berwmen birge, ädebïettanwşılardıñ xalıqaralıq qawımdastığın qurıp, bir awızdan qawlı qabıldandı. Sol komïtetetke müşe boldıq. Qoğam Gankongta tirkelmekşi. Sonımen ädebïettanwşı ğalımdar jıl saýın ba, eki jılda ma bir ret bas qosıp otıratın boldı. Ädebïettanwşılardıñ xalıqaralıq qawımdastığınıñ törağası bolıp, Qıtaý Ğılım akademïyası Ulttar ïnstïtwtınıñ dïrektorı Sïgïnmenge (ultı moñğol), orınbasarlığınıñ birine amerïkalıq Garvard wnïversïtetiniñ professorı, ekinşisine Reseý Ğılım akademïyası Étnologïya jäne antropologïya ïnstïtwtınıñ bölim meñgerwşisi D. A. Fwnk, jawaptı ğalım xatşısı bolıp, osındağı Ulttar ïnstïtwtınıñ bölim meñgerwşisi, ğılım doktorı, professor Ädil Jumatırdı (ultı qırğız) saýlandı. Qazir ädebïettanwşılar qawımdastığınıñ uýımdastırw jumıstarı jürip jatır.
– Bul qoğamdı kim qarjılandıradı eken?
– Qoğam jetekşileri: «Eñ birinşiQıtaý ükimetiniñmemlekettik esebine kirgizemiz, ekinşiden demewşiler tabamız» dep otır.
– Atalmış konferencïyada ğılımï bayandama jasawmen ğana şekteldi me?
– Konferencïyağa Reseýdegi türki tildes xalıqtardıñ birazınıñ ökilderi qatıstı. Xaqas, tuba, saxa degen sekildi. Al Qıtaýdağı qırğızdardan şıqqan eki jırşı «Manas» épostıq jırın jatqa orındasa, Reseýlik altaýlıqtar, moñğoldar men qalmaqtar «Jangr» degen sekildi jırların orındap, önerlerin körsetti. Ewropadan, Afrïkadan, Amerïkadan kelgen ğalımdarmen tanıstıq. Bir tañğalarlıq närse, neğurlım ataqtı ğalım bolsa, ol solğurlım qarapaýım.
– Qıtaýda türki mädenïeti men ädebïetin zerttew jumıstarı qalaý jürip jatır eken?
– Ïnstïtwttıñ türki xalıqtarınıñ ädebïetin zertteýtin böliminiñ bastığı Ädil Jumaturdınıñ basşılığımen biraz jumıstar atqarılıptı. Mektepti xanzw tilinde oqıp, joğarı oqw ornın ağılşınşa bitirgen Ädil üş tilde erkin söýlep, erkin jazadı. Qırğızdıñ «Manas» éposı YU N E S K O uýımına Qırğızstan arqılı emes, Qıtaý arqılı tirkelgen. «Manas» jırınıñ bağı Qıtaý arqılı aşılğan. Manasqa Qıtaýda üş jerden eskertkiş qoýılıptı. Sonıñ bärine jañağı Ädil Jumaturdı degen qırğız jigit ıqpal etip otır. Kördiñiz be, bir adam osındaý ïgi isterdi istegen.
Qazaq ädebïetin zerttep jürgen Ğılım doktorı, professor Xwañ Jwñşïyañ degen xanzw azamatı. Ol qazaqtıñ salt-sanası, turmıs-ädeti men tiline jüýrik. Qulja töñireginde ömirge kelip, qazaqtardıñ arasında ösken, qazaq tili men ädebïeti mamandığı boýınşa joğarı bilim alğan Xwañ qıtaý, qazaq tilderine qosa, türki tilderiniñ köpşiliginde, ağılşın, orıs tilderinde erkin söýleýdi. Qazaq xalqınıñ awız ädebïetin, onıñ işinde épostıq jırların zerttep, qıtaý, qazaq tilderinde monografïyalar jazğan, jüzdegen ğılımï-köpşilik maqalaları jarıq körgen tanımal ğalım eken. Qıtaýda bolğanımızda, qazaq tilin jaqsı meñgergen qıtaý ğalımdarımen jüzdesip, dïdarlastıq. Olardıñ qatarında qazaqtıñ tilin, ädebïetin zerttep jürgen Beýjiñdegi Ulttar wnïversïteti ädebïet fakwltetiniñ dekanı Jañ Diñjiñ men Quljadağı İle pedagogïkalıq ïnstïtwtı fïlologïya fakwltetteriniñ dekanı W Jïnfıñ jäne äýgili ğalım, professorBï Xwn bar.
Qıtaýdıñ ékonomïkası da, turmısı da, rwxı da biraz köterilgen. Älemniñ är jerinen barğan ğalımdardıñ kelip-ketw aqısın, jatın-tamaq şığının tolıq özderi köterdi. Demek, bul Qıtaý ékonomïkasınıñ köterilwiniñ arqasında ğılımğa den qoya bastağanın körsetedi. Ğılımğa qanşa qarjı kerek bolsa, sonıñ bärine aqşa tawıp berwge mümkindigi bar. Qıtaýda turıp jatqan 55 ulttıñ barlığınıñ ulttıq mädenïetin zerttewge jağdaý jasawğa kirisken. Az ulttardıñ ädebïetin, mädenïetin, tarïxın zerttewge tolıq mümkindikter berilgen. Mäselen, bizben körşi Şïñjïañğa soñğı jıldarı 100 mïllïardtaý dollar aqşa bölip, ol az sandı ulttardıñ älewmettik, rwxanï jağdaýın jaqsartwğa jumsalğan.
Jazwşılardıñ kitaptarın şığarıp, qalam aqıların berip otır. Odan artıq olarğa ne kerek. Üý mäselesin de şeşip qoýğan. Bizdikiler sïyaqtı üýsiz-küýsiz jürgen adamdardı kezdestirw qïın. Aýtıstıñ özine jılına pälen mïllïard aqşa bölinedi eken. Awdan, oblıs, respwblïkalıq aýtıstar jıl saýın ötedi. Aqındar älewmettik keleñsizdikterdi sınğa aldı ma, ol bïliktiñ qulağına sol mezette jetip, tezge salınıp otıradı eken. Aýtıstı memleket tikeleý özi qarjılardırıp otır. Qıtaýda aýtıstı ğılımï türde zerttew ïnïstïtwtı jumıs isteýdi. İle qazaq avtonomïyalı oblısınıñ Küýtin qalasındağı wnïversïtette aýtıstı zertteýtin ğılımï ortalıq (bastığı Jäken Qawıt ulı) jäne bolaşaq aýtıs aqındarın arnaýı tärbïeleýtin bölim bar. Tört jıl boýı ädebïetti, onıñ işinde söz öneri – poézïya tereñdetilip oqıtıladı. Endi termeni de osılaý jasawdı qolğa almaqşı eken. Terme de aýtıstan birde bir kem emes, nağız ulttıq, nağız fïlosofïyalıq, nağız tärbïelik, nağız gwmanïtarlıq bağıttağı öner ğoý. Termeni qolğa alwdıñ özi bul elde gwmanïstik rwxta adamzattıq tağılımdıq tärbïe berwge barınşa män berip otırğanın baýqatsa kerek. Şïnjïañdağı elge belgili Şämis Qumar ulı, Äwelxan Qalï ulı, Beksultan Qaseý ulı, Luqtarxan Ädilxan ulı, Erkin Awğanï, Muxtar, Ïyasın Qumar ulı, Idırıs Ädilqanov, Baqtıxan Biläl ulı, Ürimjibaý Jetibaý ulı, Nurseýit Mamırbek ulı, Ïyasın Jubpaý, Äbdixalıq Ospanqarı ulı, Mätqabıl Muxamedkärim, Sıraýıl Isqaq ulı sïyaqtı qazaq zïyalıları men ğalımdarı qazaq til men ädebïeti, mädenïeti men önerine aýtarlıqtaý ülesterin qosıptı. Aýtıstı YU N E S K O uýımına qazaqtıñ atınan tirketemiz dep biraz eñbektengen eken, bizdiñ eldiñ narazı bolwımen toqtatıptı. Toq eterin aýtqanda, bizde jasalwğa tïisti birşama ister sondağı qazaq zïyalılarınıñ at salıswımen atqarılıp jatır.
Bizde de osındaý aýtısqa memlekettik qoldaw körsetilwi tïis. Aýtıs – ulttıq rwxtıñ şınaýı körinisi. Qazaqstanda da aýtısqa barlıq jağdaý jasalıp, ulttıñ rwxın köterwge, ulı isterge bastawşı, ädildikke, adaldıqqa, ultqa qızmet körsetwdiñ ülgisin nasïxattaýtın nağız öner bolwı kerek.
– Qazirgi qazaq ädebïetiniñ xal-axwalı qalaý?
– Qazaq ädebïeti, mädenïeti, öneriqazir tınıstap turğan sïyaqtı. Täwelsizdik alğannan keýin ulttıq ädebïet dürkirep damıp ketpedi, kerisinşe, kibirtiktep qalğandaý. Azat eldiñ xalıqtıq rwxı köterilip, ädebïetimiz men mädenïetimizdegi ulttıq dästürdi älemdik örkenïetke bir-aq şığaramız dep oýlap edik, biraq olaý bolmadı. Munıñ birneşe sebebi bar:
Birinşi, jüz elw jılğa sozılğan otarlawdıñ saldarınan ulttıq rwxımız äbden taptalıñqırap qalğan edi. Sodan küni büginge deýin ezilip qalğan ulttıq rwx qalpına kele almaý jatır. Bizden basqa ulttıq respwblïkalar birden ulttıq tili men ultıq rwxın köterip, sana-sezimin qalpına keltirip aldı da, bükil memlekettik sayasatı ulttıq arnada jürip ketti. Türli obektïvtik jäne swbektïvtik sebepterge baýlanıstı bizde bulaý bolmadı da, munıñ özi ädebïetimizdiñ toqırawına alıp keldi.
Ekinşi sebep, bizdiñ täwelsizdigimiz mınaw jahandanw ürdisine qabat keldi. Esimizdi endi jïyamız dep jatqanda, jalğandı jalpağınan basıp, jutıp kele jatqan jahandanwğa dwşar boldıq. Jalpı aşıq demokratïyalıq qoğam qurıp jatqan bağıtımız durıs. Solaý dep, biraq özimizdiñ ulttıq qundılıqtarımız ben ulttıq muramızdı tolıq ïgermeý jatıp, eñsemizdi kötermeý jatıp, ekinşi soqqığa uşırap jatırmız. Budan älige deýin eseñgirep turmız. «Jahandanw» – ult atawlığa tübegeýli qarsı. Ädebïet pen mädenïet biri birimen aralasıp, toğısıp jatadı ğoý, al qazirgi ğalamdaswdıñ maqsatı müldem bölek. Munıñ bastı maqsatı – bükil älemdi batıstıq mädenïetke köşirw. Älem xalqın bir tilde söýleýtin, batıstıq ömir saltımen ömir süretin xalıqqa aýnaldırw. Keñes ükimeti kezinde keñes xalqın bir ult bolwğa şaqırmadı ma? Onıñ qateligi de osında. Mine, biz osılaýşa jahandanwğa qoýıp kettik. Eger biz ulttıqrwxımızdı, ulttıq qundılıqtarımızdı kötere almasaq, qaptap jatqan rwxanï soqqılardan tura almaý qalwımız äbden mümkin.
– Ädebïette «postmodernïzm» degen ağım bizge de jetti. Bul bizdiñ ulttıq ädebïetimizge tïgizer zïyanı bolmasa, paýdası joq körinedi?
– Biz emes,orıstardıñ özi budan qorğanwğa köşti. «Lïteratwrnaya gazetanıñ» betinde osı mäsele boýınşa bir jıldaý talqılaw jürdi. Soñında «postmodernïzm» degen – ulttıq ädebïetke qazılğan kör. Sondıqtan munı qabıldaý almaýmız, özimizdiñ ulttıq ädebïetimizben jürwimiz kerek» degen qorıtındığa keldi. Postmodernïzm adamğa körkemdik, éstetïkalıq läzzat bağıştaý almaýdı, adamgerşilik tärbïe bere de almaýdı. Ädebïettiñ zañdılığın joqqa şığaradı. Şığarmasın jaman dep sınasañ da moýındamaýdı. Ömirdi osılaý kördim, osılaý jazdım, meniñ pikirim osı deýdi. Keýipkeri joq emes, bar. Biraq keýipkeriniñ beýnesi aşılmağan. Mısalı, Alatawdı alıstan körgende, basqaşa da, işine barsañ tipti özgeşe ğoý. Är adam är türli sezinedi, aqın basqaşa, al jazwşı tağı basqaşa degendeý. Mine, men ömirdi osılaýşa köremin deýdi postmodernşil. Oğan ne deýsiñ sonda. Bul – ulttıq qundılıqtardı joqqa şığarwdıñ birden bir rwxanï quralı.
Bizdiñ qazaq ädebïetinde de batıstıñ ıqpalı küşti bolıp tur. Öýtkeni elimizdiñ ékonomïkalıq jağdaýı jaqsarğanımen, rwxanï ömirimizde, ädebïetimizde munıñ ıqpalı aşıq körine bastadı. Bizdiñ jastarımız élektrondı quraldar men batıs baspasözderi arqılı batıstıq ömir saltınıñ qundılıqtarımen «swsındap» jatır. Ulttıq qundılıqtarımızdı tärk etip, batısqa bet burıp baradı. Tipti ulttıq kadrlarımızdan göri, qazaqtıñ tilin bilmeýtin, batıstan ağılşınşa oqıp kelgen «bolaşaqşıldar» birinşi kezekte memlekettik qızmettiñ tizginin qolına alıp jatır. Bizde älige deýin ulttıq qundılıqtar memlekettik turğıdan bağalanıp, soğan jol aşw jağı jetiñkireý bermeýdi. Adamnıñ ömir sürwine eki türli närse qajet qoý. Birinşisi – materïaldıq qundılıq, ekinşisi – rwxanï qundılıq. Ökinişke oraý, bizde materïaldıq qundılıqqa köñil bölw basım da, rwxanï qundılıqtarğa älige deýin ıqılas jetisiñkireý bermeý jatadı. Şındığında da bul ekewi qustıñ qos qanatındaý qatar jürwi kerek.
Qudaýğa şükir, qazir qarnımız toq, kïimiz bütin, biraq işimiz tütin bolıp tur. Xalıqaralıq ékonomïsterdiñ eseptewine qarağanda, Qazaqstan baý on eldiñ qatarında. Endi ulttıq qundılıqtar men ulttıq müddeni birinşi kezekte oýlap, ulttıñ erteñine memlekettik turğıdan qızmet etetin kez jetken sekildi. Ulttıq ädebïetke, ulttıq mädenïetke, ulttıq önerge jağdaý jasap, sonı damıtwdı qolğa almasaq, onı ultımızdıñ sanasına siñirmesek, uzın arqan, keñ tusaw jarğa soqtırwı äbden mümkin. Munıñ kilti atqarwşı bïliktiñ qolında tur.
– Qalaý desek te, jazwşılardıñ qalamına erkindik berilgen joq pa?
– Erkindik berip «jaz-jaz» degenmen, jazğan kitabı basılmasa, basılğan kitabına qalamaqı tölemese, onı eşkim oqımasa, jazılğan kitaptan ne paýda, ne qaýır?! Jaña aýttım ğoý, bizdiñ atqarwşı bïliktiñ negizgi tetikterinde orısşa, batısşa tärbïe, bilim alğandar otır. Olar öziniñ körgenimen, baqqanımen üýrengenimen, bilgenimen şeşedi. Kezinde Axmet Baýtursın ulı: «Adam qandaý tärbïe aladı, sol tärbïe boýınşa qızmet etedi» dep beker aýtpasa kerek. Qazaqşa tärbïelengen bala qazaq ultına, orısşa tärbïelengender orıs ultına qızmet etedi. Al Batısta tärbïelengen bala Ewropalıq dünïe tanım boýınşa, sol jaqtıñ ïdeyasına burmaý tura almaýdı. Ewropadan üýrenwimiz kerek, bilimin alwımız kerek. Biraq sol jaqqa ulttıq mektepterde oqıp, ulttıq sana-sezim qalıptastırğan qız-jigitterdi jibersek, durıs bolar edi. Biz älige deýin ulttıq sana-sezimi qalıptaspağan, qalıptasqan künniñ özinde batısşa qalıptasqan azamattardı jiberip jatırmız.
Elbasımız «qazaq pen qazaq qazaqşa söýlessin» dep, ılğï da aýtadı Ökinişke oraý, sonı jüzege asıratın jerde otırğandar – qulıqsız Qaý bir jılı men Gwmïlev atındağı Ewrazïya wnïversïtetinde jumıs istep jürgende, Reseý prezïdenti Pwtïn kelip, söz söýledi. Sonda ol: «Qazaqstan ükimeti quramınıñ 33 paýızı Mäskewden bilim alğandar» ekendigin eske salğan edi. Ol durıs qoý, biraq bizdiñ elimizdiñ bolaşağın bürkep otırğan sol 33 paýız ba dep qorqamın keýde. Olar orıstıñ dünïe tanımımen ömir süredi ğoý. Ultına qızmet etwdi ömiriniñ mänine aýnaldırğan ultjandı azamattar atqarwşı bïlikke kelmeý, ulttıq mäseleler şeşilmeýdi.
– Memleket pen xalıqtıñ müddesin öz müddesinen joğarı qoyatın ulttıq kadrlardı atqarwşı bïlikke köptep tartw jağı qïın bolıp turğan joq pa?
– Öziñ aýtpaqşı, qolında bïligi bar adamdar türli amaldarmen eldiñ aldın orap ketip jatadı. Xalıq öz arasınan şıqqan adal azamatqa senim bildirwi kerek. Biraq bizdiñ saýlawdıñ barlığı ädil ötip jatır dep aýta almaýmız. Jañağı qolında bïligi bar adamdar türli aýlalarmen özin saýlatadı. Söýtip xalıqqa tolıq erik bermeý otır. Bizde tazarw procesi jürmedi. Olar jerşildigin, rwşıldığın qozdırıp, aqşamen arbaýdı, satıp aladı, basqa da türli qısımdar jasaýdı.
Tüsine bilsek, «rw» – degen adamzattıñ eñ bïik gwmanïstik därejesin körsetetin ïnstïtwt. Qazaqtıñ tanımı boýınşa, böten adam joq, barlığımız twısqanbız. Basqa xalıqqa qarağanda, bizdiñ bul jüýemiz – öte mıqtı. Biraq sonı keýbirewler özderiniñ aram pïğılına paýdalanıp jür. «Urı ketti, urı ketti» dep, iz keswşilerdi basqa jolğa salıp jiberetinder sïyaqtı.
Meniñ uğımımşa, adamnıñ birneşe deñgeýi bar. Bir adam bar öziniñ qaraqan basınıñ qamın oýlaýtın, ekinşi bir adam bar, ağaýın twıstarına ğana kömegin tïgizetin, üşinşi bir adam rwına qızmet etedi. Al endi bir adamdar ultına, xalqına, memleketine qızmet etedi. Demek, är adamnıñ sana-sezimi, deñgeýi är türli. Rwına, taýpasına qızmet etetinder – äli ulttıq sana-sezimi jetilmegender. Raxmanqul Berdibaýdı bilesiñ, ol kisi – öle ölgeninşe «ultım» dep ötken adam. Osı jaqında Raxañnıñ 85 jasqa tolğan küni boldı. Birde bir basılım ol kisi twralı jumğan awzın aşpadı. Raxañ twralı materïal birde bir baspasöz betinde berilmedi. Kördiñiz be? Biz osındaý deñgeýge tüsip qalğanbız.
– Ulttıñ sözin söýlep, ulttıq qundılıqtar twralı aýtatındardı keleke jasaýtın bolğan joqpız ba?!
– Durıs aýtasıñ. Ondaý teksizderdi qulağımız estip, közimiz körip jür. Belgili aqın, qoğam qaýratkeri Muxtar Şaxanov qazaq tiliniñ tağdırın aýta bastap edi, «onıñ ne aýtatını belgili ğoý» dep teris aýnalatındar şıqtı. M.Şaxanovtıñ özin sondaý därejege tüsirip qoýdı. Biraq xalıqtıñ arasında M.Şaxanovtaý qurmetteletin azamattar qazir joq. Ötken jılı Qırğızstanda kezinde Şıñğıs Aýtmatov qurğan xalıqaralıq «Istıq köl» forwmı ötti. Sonda qırğızdırdıñ M.Şaxanovtı qalaý qumettegenin körseñ. Al bizde bïliktiñ qazaq tiline köñil bölmeý otırğanın aýtqanı olarğa jaqpaýdı. Muxañ aşıq aýtadı. Quddı sütke tïgen mısıq sekildi qılıp qoýğan kädimgi. «Jalın» jwrnalı memlekettik grantpen şığıp turwşı edi, endi sonı bermeý qoýıptı. Bul degen ultjandı azamattardıñ awzın türli amaldarmen jabw ğoý.
– Qılışınan qan tamğan Keñes odağınıñ kezinde bïliktiñ özi ult zïyalılarımen sanasatın bolğan eken, al qazir täwelsiz memleket qurğan Qazaq elinde zïyalılardıñ üni şıqpaý qalğanı qalaý?
– Ïntellïgencïya «zïyalı qawım» degen söz ğoý bayağı. Osı «zïyalınıñ» özin ärtürli tüsinwge boladı. Al bizde oqığan men qızmet istegenniñ barlığın zïyalı dep jür. Ädette «Zïyalını» ulttıq sana-sezimi joğarı, oqığan, bilimi joğarı azamat dep tüsinw durıs emes. Qarabasınıñ qamı üşin jürgenderdiñ bäri zïyalı emes. Zïyalı degen jeke basınıñ, äýtpese bir taýpanıñ nemese bir rwdıñ küni üşin emes, ulttıñ qamın oýlap, bükil ömiri men aqıl parasatın ultına qızmet etwge arnağandar. Bulardıñ qatarında aqın-jazwşılar, ğalımdar men qoğam qaýratkerleri köbirek körinedi. Osı turğıdan kelgende, kez kelgen adamdı zïyalı dep aýtwğa bolmaýdı. Zïyalı – ulttıñ qaýmağı, onı örge süýreýtin rwxanï küşi. Xalıq zïyalılarğa qaraýdı, zïyalılarğa senip, soñınan eredi.
Täwelsizdik alğannan keýin zïyalılardıñ arasına jik tüsip ketti. Eki top bar. Köpşiligin türli täsildermen, qızmet bar, marapattar bar, köp qoý, bïlik özine qaratıp aldı.Sodan barıp bizdiñ köptegen aqın-jazwşılarımız özderiniñ zïyalılıq qasïetterinen arıla bastağan jağdaý da bar. Biraq öziniñ pendeşiligi bolğanımen de, öziniñ arı men ujdanın saqtap qalğandar da jetkilikti. Köptegen aqın-jazwşılarımız bïlikti maqtap öleñ şığarıp, poéma, äýtpese romandar jazıp, türli joğarı sıýlıqtardı alıp jatır. Biraq olardıñ şığarmasın oqıp jatqan xalıqtı körw qïın. Kerisinşe, ulttıq ïdeyalardı, ulttıq müddelerdi jırlaýtın, xalıq süýip oqïtın aqındarımız, jazwşılarımızdıñ kün köris jağdaýı maqtarlıq emes. Mine, ömir degen – osındaý awmalı-tökpeli.
Xalıq – bïliktiñ közi. Bïliktiñ basında otırğan adamdar xalıqtıq müddege qızmet etwi kerek. Xalıq pen bïliktiñ arasında alşaqtıq bolmaw kerek. Bïlik xalıq, onıñ ökili zïyalılar aýtqan oý-pikir, ïdeyalarğa ılğï da nazar salıp otırğanı jön. Aqın-jazwşı – xalıqtıñ qulağı, közi, mïı, sana-sezimi. Olar qoğamdağı jağdaýlardı aldın ala sezip, bïlikke aýtıp otırwı kerek. Al qazir bizde bïlik basqaşa oýlaýdı, ult zïyalıları dep jürgenderimiz basqaşa oýlaýdı. Desek te ultjandılıqtan taýmağan azamattarımız da barşılıq. Küni keşe ğana ömirden ötken Raxmanqul Berdibaý ağamız tayaqtıñ bir uşı kelip özine tïip jatsa da şındıqtı batıl aýtıp ketken arıstarımızdıñ biri edi. Bul tizimdi soza berwge boladı. Ärbir sanalı azamat xalqınıñ baqıtımen baqıttı. Sol üşin küýip-pisedi, otqa da swğa da tüsedi. Xalqı baqıtsız bolsa, onda ol – da baqıtsız. Qazaqtıñ tarïxındağı eñ baqıttı kez – qazirgi waqıt dep oýlaýmın. Öýtkeni, eñ bastısı täwelsizdigimiz bar, qalğanınıñ bäri birtindep bola beredi.
Qazir bizde jetispeý otırğan bir ğana närse, ol – ultqa qızmet etw jağı. Ulttı saqtap qalw – ülken mäsele. Mine, osığan janı aşïtın azamattar aşı aýtıp jatır. Olar bïliktiñ jawı emes, xalıqtıñ qası emes. Olar – nağız ulttıq batırlar. Solardı qoldawdıñ ornına, kerisinşe kewdeden ïterip jatırmız. Jaña aýtıs öneri jaýlı aýttıq qoý. Sonda aýtılğan aşı şındıqtardı jüzege asırwdıñ ornına, kerisinşe onı teledïdardan bermeý, ötkizbeý jatwımızdıñ özi äli de ulttıq sana-sezimniñ jetilmewinen der edim.
– Qoğamdağı ädiletsizdikter men ädebïettegi naşar şığarmalar sınalıp jatsa da soğan män bermeýtin bolıp aldıq. Öýtkeni soğan etimiz üýrenip ketken…
– Meniñ mamandığım ädebï sın mäseleleri ğoý. Sın – qoğamğa öte qajetti närse. Sınsız min tüzelmeýdi. Biraq sınawdıñ özindik mädenïeti bar. Ğılımğa süýenip, mädenïetti sın jazw kerek. Jazılıp ta jür. İşinara uşqarı sındar da joq emes. Qazaq sözge turğan. Desek te bizde qazir sınalıp jatqan adamdar örlep ösip ketetini tağı bar. Ädebïette de sınalıp jatqan şığarmalar türli marapattarğa ïe bolıp, tipti memlekettik sıýlıq alıp jatatını adamnıñ namısına tïedi. Bul da – bizdiñ tragedïyamız. Qoğamımızdı jegideý jep jatqan närse – osı. Sın aýtılğan soñ sonı tekserip, sodan nätïje şığarw kerek qoý. Kerisinşe, bizde eregesip, «men mıqtımın, al şawıp al» degenge deýin baradı.
Qoğamda türli sınï pikirlerdiñ aýtılıp jatwı – zañdı. Qoğam solaý bolwı kerek. Türli közqarastar men ïdeyalar aýtılwı kerek, sonıñ işinen kerektisin paýdalanw xalıqtıñ, bïliktiñ enşisinde. Sonda ulı ïdeyalar jarqırap alğa şığadı, al ömiri ötken, kemşin ïdeyalar artta qaladı kömilip. Söýtip qoğam alğa jıljıp, damwğa mümkindik aladı. Sın aýtw, sındı tıñdaw mädenïeti bizde äli jetiñkiremeýdi. Ädebï sında da osı jağdaýlar qaýtalanıp jatır.
– Qazirgi qazaq ädebïetiniñ bağınıñ aşılmaý jatqanı sınşılardıñ joqtığı nemese olardıñ atsalıspawınan dep pikir aýtıp jürgender bar.
– Bulaý aýtw durıs emes. Sınnıñ äseriniñ bolatını şındıq, baspasözde sındar jazılıp jatır. Biraq ädebïettiñ damımaý jatqanınıñ birneşe sebepterin joğarıda aýtıp kettim ğoý. Soğan qosa aýta ketetin bir närse – bizde rwxanï qundılıqtarğa, ulttıq qundılıqtarğa onşa män berilmeý, batıstıq qundılıqtarğa burılıñqırap jatwımız. Eger bizdiñ memlekettik sayasatımızda ulttıq ïdeologïya basşılıqqa alınatın bolsa, ulttıq qundılıqtarımız negiz dep eseptelse, ulttıq ädebïetimiz nasxattalıp jatsa, ulttıq mädenïetimiz ulttıñ negizgi ömir sürw saltımızğa aýnalsa, ulttıq ädebïet te damï tüser edi. Al endi Batıstıñ postmodernïzm sekildi türli ağımdarı bizdi işteý iritip, qurtwğa äreket jasap jatır. Ulttıq ädebïetimizdi, ulttıq rwxanï qundılıqtarımızdı buzıp, sol arqılı ultımızdı joýıp jiberewi äbden mümkin.
– Siz qazirgi qazaq ädebïetiniñ ulttıq rwxanï qundılıqtar därejesine köterile almaý, batıstıq postmodernïzm ädebïetine moýınusına bastağanına qınjılasız. Bunıñ bäri ulttıq ädebïetimizdiñ bïlik tarabınan näsïxattalmaý jatwınan ekeni de – şındıq. Budan şığwdıñ basqadaý jolı joq pa?
– Jalpı ädebïet mäñgilik qundılıqtardı jırlaýdı. Qazir bizdiñ qoğamımızda ulı özgerister bolıp jatır. Socïalïzmnen birden kapïtalïmge köşip kettik. Sonda bizdiñ ïdealımız ne? Qazirgi zamannıñ geroýı kim? Qazirgi qoğamda türli özgerister bolıp jatır. Qaýsısınıñ bolaşağı bar, qaýsısı waqıtşa närse? Mine, osılardıñ barlığı, yağnï qoğamdıq ömirdi fïlosofïyalıq, körkemdik turğıdan tanıp-bilwdiñ mümkin bolmaý jatqandığı, bolğan künniñ özinde de asa kürdeliligi, qïındığı äser etwde.
Qazir bizde kösemsöz barınşa jaqsı damwda. Pwblïcïstïkanıñ bastı maqsatı – bügingi künniñ problemaların köterw. Al ädebïet bügingi pwblïcïstïkamen jazılsa, onda bügingi künniñ deñgeýinde qalıp qoyadı. Ädebïet ötken ğasırlardıñ nemese osı zamannıñ ömirlik zärw mäselesin körkemdik deñgeýge köterip, mäñgilikke ketwi kerek. Mäselen, Abaýdıñ aýtqandarı küni büginge deýin öz qunın arttırmasa, kemigen joq qoý. Sondıqtan bügingi künniñ mäselesin jazwşı mïınıñ domnasına salıp, qorıtw üstinde. YAğnï, bügingi qoğamdıq ömirdiñ qaý jağı kerek, qaýsısı kerek emes, ne jetispeý jatır? Eñ bastısı – bügingi zamannıñ geroýı kim? Anaw mïllïonerler me türli täsildermen baýıp jatqan, äýtpese şetelge qaşıp jatqan? Joq, äýtpese, tek qana taza ömir süremin, tek qana ultıma qızmet etemin dep künin köre almaý jürgen azamattar ma? Batısta qalaý bolıp jatır?..
Biz kezinde eñ ädiletti qoğam – socïalïstik qoğam dewşi edik, onıñ jağdaýı anaw boldı. Socïalïstik qoğamda adamdardıñ älewmettik jağdaýın durıs şeşwdiñ barlıq mümkindikteri bar edi. Biraq mına Reseý de sol socïalïstik ïdeyalardı öziniñ otanşıldıq, otarşıldıq pïğıldarına paýdalandı. Sodan aman qalğanımızğa qudaýğa mıñ da bir şükir. Bolmasa endi 50-100 jılda qazaq ultı joýılıp keter me edi, qaýter edi. Mine, älewmettik qoğamdağı osındaý özgerister aqın-jazwşılarımızdı rwxanï dağdarısqa tap qıldı. Socïalïstik zamanda «bizdiñ zamanımızdıñ geroýı» kommwnïster boldı. Al qazir kimder mïllïonerler me, joq türli dinï sektalardıñ basşıları ma, joq qarapaýım xalıq pa? Xalıq desek, mınadaý narıqtıq ékonomïkada olar eşqaşan eñsesin kötere almaýdı. Mine, jazwşınıñ sanasında osındaý sandağan problemalar men ömirdi tanıp-bilw, mïdan ötkerip, qorıtw jağı jürip jatır.
– Bul process qaý kezge deýin jalğasadı dep oýlaýsız?
– Memleket ulttıq til, ulttıq qundılıqtarğa öktemdik berwi kerek. Al «ulttıq qundılıq» degenimiz jalpı «adamzattıq qundılıqqa» qaýşı emes. Kerisinşe, solardıñ bir bölşegi, solarmen säýkes, ündes kelip, sol arqılı ult tanıladı. Älemdik örkenïetke özindik ülesin qosa aladı. Mine, osı jağı bizde öz därejesinde jürmeý otır. Socïalïzm kezinde ädebïet barınşa damıdı. Öýtkeni, kommwnïstik partïya ulttıñ zïyalı qawımın, ulttıñ qaýmağın, élïtasın kommwnïstik ïdeyalardı jüzege asırw jolında ügit-nasïxat jasawğa barınşa paýdalandı; olarğa barlıq jağdaý jasaldı. Al qazir de sondaý bolwğa tïisti edi. Ulttıq tilge, ulttıq qundılıqtarğa barınşa basımdılıq berip, ulttıq zïyalılarımızğa, ulttıq élïtamızğa barınşa qurmet körsetilwi kerek. Ulttı alğa süreýtin osı – ulttıq élïta, ult zïyalıları. Al bizde – kerisinşe.
Kapïtalïzmniñ jaqsı qağïdaları bar. Narıqtıq qatınas boýınşa, ulttıq baýlıqtıñ 50 paýızdaýı 10 paýızdaý ulttıq élïtanıñ qolına jïnaqtalıp, ulttıq müddeniñ asa mañızdı salalarına jumsalwğa, yağnï tek qana ulttıq müddege qızmet etwge tïis.Bul narıqtı koğamnıñ eñ jaqsı jağı, al bizde kerisinşe bolıp jatır. Osı ulttıq baýlıq ult zïyalıları men ult müddesin oýlaýtındarğa emes, basqaşa tärbïelengen, basqaşa oýlaýtın, bizge jat müddege qızmet jasaýtındardıñ qolında. Olar ulttıq baýlıqtarımızdı şetelge alıp ketip jatır. Mäselen, Maşkevïç Qazaqstan ékonomïkasınıñ bir tutqasın ustap otırğan azamat qoý. Men onı Qazaq eline, qazaq xalqına qızmet etedi degenge senbeýmin. Al endi ol bükilälemdik evreý radïosın aşıp, aqşasın soğan bölip, evreý üşin qızmet jasap jatır. Evreý ultına, evreý ultınıñ ulı ult ekendigine, Ïzraïl memleketiniñ sayasatın jüzege asırwğa janın sala qızmet jasap jatır. Al özimizdiñ qazaqtan şıqqan mïllïonerlerdiñ ultına qızmet jasap jatqan ataqtıları – joqtıñ qası. Qudaýğa qarağan birli-jarımdarın baspasözden oqıp qalğanımız bolmasa, nağız ultjandı mïllïonerler sïrek. Köpşiligi jeke basınıñ qamı üşin jür. Kerisinşe, ultqa zïyanın tïgizip, ulttıñ materïaldıq baýlığın ïtşe talap, şetelge äketip jatır. Mundaý jağdaý toqtawı kerek. Özimizge özimiz kelip, ulttıq qundılıqtardı jasaýtın, sonı boýına saqtap, keýingi urpaqtarğa şırqın buzbaý bere alatın bolsa, ulttıq ädebïetti jazatın, ğılımdı jazatın aqın-jazwşı, zertewşilerge keñ jol aşıladı. Sodan barıp ulttıq qundılıqtar ömirge keletin boladı, damïtın boladı. Ulttıq ädebïetimizdiñ boýına qan jügirip, jandanatın boladı.
– Ulttıq ädebïetti jañğırtıp jürgen jawşılardan kimdi atağan bolar ediñiz?
– Ärkimniñ öziniñ aýnalısatın taqırıbı bar. Meniñ käsibim – ädebïet tanw, ädebïetti zerttew. Onıñ işinde ädebïet teorïyası. Soñğı kezderde türki älemi ädebïetin zerttewmen aýnalısıp kettim de, qazaq ädebïetiniñ jaña twındıların oqwğa waqıt jetise bermeýdi. Biraq qazirgi körkem ädebïetpen aýnalısıp jürgen jaqsı jazwşılarımız jetkilikti. Batıstıñ mıqtı dep jürgen jazwşılarınıñ keýbir şığarmaların oqısañ, köñiliñ tola bermeýdi. Oğan qarağanda, bizdiñ aqın-jazwşılarımızdıñ şığarmaları jaqsı. Sonıñ işinde ulttıq naqışı bar şığarmalarğa köbirek iş tartamın. Mäselen, Tınımbaý Nurmağambetov, Dwlat Ïsabekov, Qabdeş Jumadilovtiñ şığarmaları. Q.Jumadilov – qazirgi zamandağı qazaq ädebïetiniñ xas şeberi. Al orta bwın jas jazwşılardan Nurğalï Orazdı erekşe atağan bolar edim. Ömirdiñ özin möldiretip, ulttıq boyawımen kestelegende, şığarmalarınıñ dämi tañdaýda qaladı.
Kaýbir jazwşılardıñ şığarmaların oqısañ, tipten tüsine de almaýsıñ. Öner xalıqqa arnalwı kerek, xalıq tüsinetindeý bolwı kerek. Osı turğıdan kelgende, abstrakt söýlep ketetin jas aqındardı da kezdestiremiz. Ultttıq bağıttağı aqındardan eñ aldımen, Temirxan Medetbekti atar edim. Bul tizimdi soza berwge boladı. Soñğı kezderde Elgezek Aqberen degen jas aqınnıñ öleñderi nazar awdartıp jür. Bularda ultıq ïdeya men ulttıq boyaw bar. Bärin aýt ta birin aýt, bizdiñ qalamgerlerdiñ köbinde ulttıq tamırğa qan jiberw jağı jetisiñkireý bermeýdi. Ulttıq topıraqtan närlenbeýinşe, ädebïettiñ bolaşağı joq.
Äñgimelesken
Älimjan ÄŞİM ULI


c: text/html

text:
Belgisiz birewler Resey änşisi Dïma Bïlannıñ Jaña Mäskewdegi üyin tonadı, dep xabarladı «Ïnterfaks» agenttigine quqıq qorğaw organdarındağı aqparat közi.Onıñ aytwınşa, jumağa qarağan tüni Dïma Bïlannıñ Rasskazovka kentindegi üyiniñ tonalğanı twralı xabarlama kelip tüsken.
RF IIM Mäskew boyınşa MB baspasöz qızmetiniñ bastığı Andrey Galïakberov qalalıq polïcïyanıñ «kenttegi» üydiñ tonalwın tergep jatqanın rastadı.
«Oqïğa ornına kelip jetken tergew-jedel tobı üydiñ 33 jastağı ïesin, sonday-aq küzetşisin surastırdı. Polïcïya qızmetkerleri oqïğa ornın qarap şığıp, buzwdıñ bolwı mümkin izderin tirkedi, üyde turğan zattardağı sawsaq izderin şeşip aldı», - dedi ol.
Galïakberov bolğan oqïğa men urlanğan zattar tiziminiñ anıqtalıp jatqanın atap ötti.
QazAqparat
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İstanbulda salı künü, yanvar 3-de, insanlar yılbaş gecesinde 39 insan elâk olğan, 65 kişi ise yaralanğan terakt yüz bergen Reina klubınıñ kirişinde insanlar duağa toplaştı, dep bildire Radio Svoboda.
Ücüm etken kişini qıdırmağa devam eteler. Qırğızistan memurları şeklengen kişiniñ kimligini ögrenmek içün Türkiye ile iş tutqanını bildirdi.
Azatlıqta qalğan ücüm etken insan Reina gece klubına kirip, Yañı yılnı qayd etken insanlarğa qarşı ateş açtı.
Neticede 39 insan elâk oldı ve 69 kişi yaralandı.
«İslâm devleti» teşkilâtı bu adiseden mesülietini öz boynuna alıp, Türkiyeniñ Suriyege cenk kirişmesi içün intiqam olğanını ayttı.
Türkiye kütleviy haber vastaları bildirdi ki, şeklengen kişi Özbekistan ya da Qırğızistandan çıqma ola bile. Bazı ekspertler ücüm etken kişi arbiy azırlıq körgenini tüşüne.
Türkiye ükümetiniñ vekili bildirdi ki, memurlar ücüm etken kişiniñ kimligini aman-aman ögrengenler.


text:
Yaña Yefäk yulı, êçmä suı häm cirle maşina
Törki dönya xäbärläre 48
Yaña zur Yefäk yulı 2018 xalıqara säyäxäte
Yaña zur Yefäk yulı 2018 xalıqara säyäxäte Qazaqstan ximayäsendä kiläse yılnıñ aprel’ häm iyün’ ayları aralığında oyıştırılaçaq.
Qazaqstan mädäniyät häm sport ministrlığınıñ mädäniyät häm sänğät departamentı mödire Almaz Nurazxan “Kazmedia” üzägendä ütkärelgän matbuğat oçraşuında Qazaqstan ximayäsendä Pol’şa säyäxätçese häm tikşerenüçese Yatsek Palkeviç citäkläyäçäk “Yaña Yefäk yulı 2018” säyäxäteneñ oyıştırılaçağın äytte.
Qıtaydan başlanaçaq säyäxät yünäleşeneñ Qazaqstan, Qırğızstan, Üzbäkstan, Rusiyä häm Belarustan uzıp, iyün’ ayında Pol’şada tämamlanaçağın assızıqlawçı Nurazxan: "Säyäxät maqsatı – Aziya belän Awrupanı totaştıruçı tarixi Yefäk yulı uzğan illärneñ mädäni bağlanışların añlatu”, - dip belderde.
Nurazxan 33tän kübräk tarixi urınnı üz êçenä aluçı säyäxätkä BMO mäğarif, belem häm mädäniyät oyışması YUNESKOnıñ yärdäm kürsätüen añlattı.
Qazaqstan turizm milli şirkäte idarä şurası başlığı urınbasarı Timur Duysengaliyev ta bıyıl iyün’-sentyabr’ aylarında uzdırılğan Astana EXPO 2017 xalıqara ênergetika yärminkäsennän soñ Qazaqstannıñ barı tik neft’ häm tabiği gaz ile genä tügel, turizm ile bularaq ta dönyağa açıluına iğ’tibarnı yünältte.
Qazaqstannıñ turizm potenśialınıñ çit ildä tanıtıluı cähätennän Yefäk yulı teması kebek köçle çaralarnı qullanaçaqların belderüçe Duysengaliyev: "Çönki Yefäk yulı teması dönya markalarınnan tağın da populyar torışqa äylände. Bu bezneñ öçen möhim häm Yefäk yulınıñ säwdä markası bularaq qullanıluın täêmin itä. Qazaqstan buldıraçaq markalardan berse dä Yefäk yulı bulaçaq”, - dip äytte.
TİKAnıñ Qırğızstanda êçmä suı proyektı
TİKA törki xezmättäşlek häm koordinaśiya agentlığı Qırğızstannıñ tön’yağında Krasnıy Reçka awılınıñ êçü suı ixtıyacın qanäğätländeräçäk proyektnı tämamlap xezmätkä açtı.
Qırğızstan axıska (mesxet) törekläre cämğiyäteneñ teläge nigezendä TİKA Bişkäk programması koordinatorlığı Krasnıy Reçkada 125 yortnıñ su ixtıyacın qanäğätländerü öçen cir astına ber meñ 250 metr ozınlığında töp su torbasın saldı häm awıl mäçete urnaşqan cirlekkä fontan yasattırdı.
Oyıştırılğan açılış tantanasında TİKA başlığı kiñäşçese Qamil Kolabaş, TİKA Bişkäk programması koordinatorı Ali Muslu, Ahıska-mesxet törekläre cämğiyäte idarä şurası äğzaläre, cirle citäkçelek räsmiläre häm küp sanda keşe qatnaştı.
Qor’än Kärimneñ uqıluı belän başlanğan tantanada Kolabaş, TİKA başlığı Särdar Çamnıñ sälamnären citkerep, qırğız xalqı belän sośial’ ölkädä proyektlarnı tormışqa aşırırğa däwam itäçäklärenä basım yasadı.
TİKA proyektlarınıñ awıl xalqına xäyerle buluın teläwçe Kolabaş: "Çişmä-fontan salınğan urında gel bäyräm bulsın”, - dip äytte.
Programma koordinatorı Muslu da TİKAnıñ Qırğızstanda êçü suı proyektlarına bik zur ähämiyät birüen belderde.
Törkiyäneñ üz avtomobile: “Moña härkemneñ ışanuı kiräk”
Törkiyäneñ cirle avtomobilen êşläp çığaraçaq Urtaq kereşü törkemenä kerüçelärneñ berse bulğan “Zorlu Holding” idarä şurası başlığı Äxmät Nazif Zorlu, cirle avtomobil’dä güzäl äyberlärneñ bulaçağına ışanuın belderep: "Moña härkemneñ ışanuı kiräk. Işanmasağız, ber närsä dä bulmıy. Yulğa çıqtıq. “Ya Allah, Bismillah” diyebez. İnşallah, näticäse dä yaxşı bulır”, - dip äytte.
Zorlu ber programma qısalarında kilgän Törkiyäneñ Bursa qalasında “Anadolu” agentlığı xäbärçesenä yasağan açıqlawında şähärneñ avtomobil’ tarmağında üz süzen äytüen assızıqladı.
Törkiyädä êşläp çığarılğan avtomobil’lärneñ 60-70%ınıñ Bursada citeşterelüen belderüçe Zorlu uzğan atnada ütkärelgän "Avtomobil’ oçraşuları” çarasında çit illärdän dä qunaqlarnıñ qatnaşuın häm şuşı çara waqıtında ike yaqlı êş söyläşüläreneñ ütkärelüen äytte.
Cirle avtomobil’ citeşterüendä wazıyfanı üz östenä alırğa äzer buluların assızıqlawçı Zorlu: "Bu konsorśiumda urın aldıq. Bez sänäğättän kilgän törkem. Törkiyädä sänäğättä êş belän täêmin itkän iñ zur törkemnärdän berse. Sänäğättä 30 meñ êşläwçebez bar. İnşallah, ilebez häm törkemebez isemennän xäyerle bulsın,” - dip fikerlären citkerde.
Dön’yada yaña tendenśiyanıñ fosil’ yağulıq bulmağan êlektrlı yaña maşinalar häm keşesez maşinalar buluına basım yasawçı Zorlu “Vestel” firmasınıñ bu ölkädäge öleşen añlattı, “Zorlu Meta Nikel Kobalt” qorılmasın açıp cibärülären belderde häm “Bez bu il öçen härwaqıt bar häm bulırğa däwam itäçäkbez”, - dip basım yasadı.
Çığanaq: trtavaz.com.tr, kaztr.com


text:
RÏA Novostï agenttigi Ïtalïyanıñ Il Fatto Quatidiano basılımına silteme jasay otırıp, oqïğanıñ ötken jıldıñ qañtar ayında bolğanın, biraq bul twralı endi ğana belgili bolıp otırğanın xabarladı. Eldiñ soltüstigindegi Padwya qalasınıñ turğını şetel äwe kompanïyasında qurlıqaralıq reysterde uşatın pïlot bolıp jumıs istepti.
Uşqış pen onıñ äyeliñ arasındağı urıs Pwdwï qalasınıñ tärtip saqşılarınıñ nazarına tüsipti, sebebi ajırasqısı kelmegen küyewi äyelin türli qılmıstardı aytıp, qorqıtqan eken.
Sonday bir kezekti janjaldan keyin Tokïoğa uşw aldında pïlot äyeline "Eger meni tastap ketseñ, uşaqtı qulatamın" degen mätinmen SMS jazıp jiberipti. Il Fatto Quatidiano mälimetinşe, sol reystegi uşaqtıñ bortında 200 adam bolğan.
Osı oqïğadan keyin atı atalmay otırğan äwe kompanïyası pïlottı jumıstan şektep, psïxoterapïya kwrstarınan ötwge jiberipti.
Derekközi: tengrinews.kz
Tegï: Älemde talay qızıq bar, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Dünya qırımtatar kongressi farqlı memleket ükümetlerine muracaat etip, 1944 senesiniñ qırımtatar sürgünligini genotsid olaraq tanımağa çağırdı. Bu aqqında «Qırım haberleri» agentligi bildire.
«1944 senesi halqnı bütünley yoq etmek içün kerçekleştirilgen kütleviy qırımtatar sürgünligi cinayet olaraq tanılıp, halqara uquqqa köre genotsid sayıla. Böylece, Kongress muracaat alğan devlet ükümetlerinden 1944 senesiniñ adise-vaqialarını genotsid olaraq tanımalarını talap ete», – dep qayd ete neşir.
Muracaat Avropa, Amerika, Latin Amerika, Afrika ve Birleşken Milletlerde temsil etilmegen millet ve halqlar teşkilâtınıñ tahminen 300 devlet-azasına yollanılğandır.
2015 senesi noyabr 12-de Ukraina 1944 senesi mayıs 18-de kerçekleştirilgen qırımtatar sürgünligini genotsid olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ fikirine köre, Kremlniñ nezaretindeki Qırım akimiyeti qırımtatar bayrağını öz menfaatında qullana ve dünya cemaatına vade haberlerini yollamağa tırışa. Böyle fikirni Çubarov iyünniñ 26-nda Kyivniñ merkezinde Qırımtatar bayraq Künü munasebetinden ötkerilgen yürüş devamında Qırım.Aqiqatqa seslendirdi.
«Olar adamlarnı mahsus toplap, olarnıñ – işğalcilerniñ emirinde çalışqanlarğa Rus işğalci bayraqlarınıñ yanında qırımtatar bayrağını qullanmağa avale ete. Böyle etip, dünyaki teessuratnı – itaatsızlıq numayışını bölmege istey», – dedi Meclis reisi.
Onıñ sözlerine köre, bayraq – qırımtatar halqınıñ ayırılmaz parçasıdır ve o «işğalcilerğe qarşı itaatsızlıq» timsali oldı.
«Qırımtatar bayrağı bügün sadece qırımtatar halqı aqqında hatırlatmay, o işğalcilarge qarşı riayetkârsızlıqnı köstere, namus aqqında hatırlata. Bu sebepten bügün Qırımda, akimiyetten ruhset almayıp, qırımtatar bayraqlarınen bir de bir merasimler ötkerilse, adamlar bu timsal içün cezalana», – dedi Çubarov.
Kyivde Qırımtatar bayraq Künü munasebetinen bir sıra tedbir keçirildi. Radio Svoboda ile birlikte Qırım.Aqiqat adiseler olıp keçken yerlerden canlı yayın alıp bardı.
Qırımtatarları iyünniñ 26-nda Milliy bayraq Kününi qayd ete. Böyle bir kün olaraq, 1991 senesi iyünniñ 26-27 künlerinde Aqmescitte ötkerilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultaynıñ birinci künü seçilgen edi.
Qırımtatar bayrağı – altın tamğalı kök bayraqtır.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iyünniñ 26-da qırımtatar halqınıñ Milliy bayraq kününi tebrikledi ve «qırımtatar ve Ukraina bayraqları serbest Qırımda dalğalanacağından» emin olğanını bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ayatjan Ahmetjan
1986 jılı 18 şildede QHR, ŞWAR, Mwñğwlküre audanında düniege kelgen. 2006 jılı atajwrtı Qazaqstanğa oralıp, 2006–2007 jıldarı Q.A.YAssaui atındağı Halıqaralıq qazaq-türik universitetiniñ dayındıq kursın, 2007-2011 jıldarı L.N.Gumilev atındağı Euraziya Wlttıq universitetiniñ jaratılıstanu ğılımdarı, himiya (bakalavr) fakul'tetin bitirgen, 2013-2015 jıldarı atalmış universitetten himiya ğılımdarınıñ magistri därejesin alğan. QR Bilim jäne ğılım ministriniñ «Qwrmet» gramotasınıñ iegeri, joğarı sanattı himiya päni mwğalimi, «Qazbilim» (kazbilim.kz) portalınıñ bas redaktorı, aqın, jurnalist.
2010 jılı «Erkime könşi, ey, ömir!» attı jır jinağı; 2016 jılı «Minez» attı jır jinağı, «Wlt bolam deseñ…» attı maqalalar jinağı, «Himiya jaña formattı testter jinağı», «himiya 8 sınıp esepter men jattığular jinağı», 2017 jılı «himiya olimpiada esepteri men şeşu joldarı» attı ädistemelik qwraldarı jarıq körgen. «Şığıs şınarı», «Alıp qarağaş» attı jır jinaqtarına öleñderi engen. Bilim salası men wrpaq tärbiesine qatıstı ünemi qalam terbep kele jetqan wstaz.
Respublikalıq, oblıstıq, qalalıq müşäyralardıñ, aqındar aytısınıñ jeñimpazı.


text:
2017 jılı azıq-tülik önimderine 23 mln teñgeden astam somağa ayıppul salındı
KÖKŞETAW. QazAqparat- Aqmola oblısında azıq-tülik önimderiniñ sapasın baqılaw maqsatında jürgizilgen tekseris nätïjesine say 23 mïllïonnan astam teñge ayıppul salındı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi öñirlik kommwnïkacïyalar qızmetine silteme jasap.
Aqmola oblısı boyınşa qoğamdıq densawlıq saqtaw departamentiniñ deregi boyınşa öñirde sapasız azıq-tülik önimderiniñ sanı azayğan.
Mäselen, azıq-tülik önimderiniñ 2015 jılı 38,4 payızı, 2016 jılı 24,1 payızı, 2017 jılı 17,2 payızı texnïkalıq reglament talaptarına say bolmay şıqtı.
«Saraptama qorıtındısına say 2017 jılı tekserwge alınğan sınaqtıñ 17,2 payızı talapqa say bolmay şıqtı. Onıñ işinde 11,8 payızı tağamdarğa, 8,7 payızı balalar önimine, 5,8 payızı balalar men jasöspirimderdiñ kïimine, 6 payızı parfyum jäne kosmetïkalıq önimderge, 1 payızı turmıstıq xïmïya önimderine, 0,7 payızı jağar maylar men arnayı suyıqtıqtarğa, 0,2 payızı polïmer, sïntetïka jäne özge materïaldarğa tïesili. Sonımen qatar, 94,1 payız markilew, 7,7 payızı qawipsizdiktiñ mïkrobïologïyalıq körsetkişteri boyınşa, 4,8 payızı fïzïkalıq jäne xïmïyalıq körsetikşterine tïesili boldı», dep atap ötti öñirlik kommwnïkacïyalar qızmeti.
Osı waqıtqa deyin 5 tonnadan astam, onıñ işinde 324 tonna tağam jäne 3 tonnadan astam xïmïyalıq jäne munayxïmïya önimderi sawdadan alındı.
«Osığan baylanıstı xalıqtıñ sanïtarlıq-epïdemologïyalıq äl-awqatı salasındağı QR zañnamasınıñ talaptarına jol bergen käsipkerlik swbektilerine 162 jazbaşa eskertw berildi», dep tüsindirdi vedomstvo.
Tekseris nätïjesine say 23 mïllïonnan astam teñgege ayıppul salındı.


text:
Qazaqstandıq uyalı operatorlar nawrız ayınan bastap 4G jüyesin iske qoswğa dayın. Uyalı baylanıs operatorları xabarlağanday QR ïnvestïcïya jäne damw mïnïstrligi kelesi aydan bastalğanğa deyin atalğan jüyeni qoswdı mindettegen. Al Tele2 LTE-dı aqpan ayınıñ soñında Qazaqstannıñ barlıq aymağına taratatının mälimdedi.
«Qazirgi waqıtta biz 4G jelisin testilewden ötkizwdi ayaqtadıq jäne osı aytıñ soñında qızmet türin engizwge dayınbız», — dedi Tele2-niñ sırtqı kommwnïkacïya qızmetiniñ jetekşisi Oljas Bïbanov.
Al Beeline operatorı qañtar ayında alğaşqı tranş retinde LTE radïojïiligi boyınşa 14 mlrd teñge tölegen. Operator nawrız ayında Almatı, Oral qalalarınıñ turğındarı üşin baylanıs jïiliginiñ törtinşi legin engizedi.
«Nawrız ayında biz LTE jüyesin testilew aymağında, yağnï Almatı, Oral qalalarında engizemiz», — dedi Beeline Qazaqstannıñ ujımdıq kommwnïkacïya jönindegi dïrektorı Aleksey Bendz.
Kcell-dıñ baspasöz qızmeti LTE standartınıñ uyalı baylanısın uyımdastırwğa arnalğan radïojïilikter üşin birinşi tranştıñ tölengenin xabarladı.
«14 mïllïard teñge mölşerinde tölengen soma «Ksell» kompanïyasına LTE jelisin küşeytw üşin 700/800 MGc awqımında 10/10 MGc enimen radïojïilikter jolağın jäne 1700/1800 MGc awqımında 10/10 MGc enimen radïojïilikter jolağın paydalanwğa mümkindik beredi. Kompanïya öz jelisinde LTE iske qosw jumıstarın bastadı», — delingen baspasöz xabarlamasında.
Ayta keteyik, LTE kommercïyalıq jüysin alğaş ret 2012 jılı Altel engizdi. Al 2015 jıldıñ jeltoqsan ayında QR Ïnvestïcïya jäne damw mïnïstrliginiñ aqparat jäne aqparattandırw komïteti 4G jïiligi basqa operatorlarğa da beriletini twralı mälimdedi.
Derekközi: 7kun.kz
Kommentarïï


text:
Kemahlı Feyzullah
Biography
FEYZULLAH EFENDİ “rahmetullahi teâlâ aleyh”: Erzurumludur. Şemseddîn-i Tebrîzî soyundandır. Osmânlı şeyh-ül-islâmlarının kırkaltıncısıdır. Edirnede 1115 [m. 1703] senesinde şehîd edildi. Medrese, kütübhâne, mektebler yapdırdı. Feyzullah Erzincânî, Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdînin (İ’tikâdnâme) kitâbını türkçeye terceme etmiş, (Herkese Lâzım Olan Îmân) kitâbının birinci risâlesi olarak basılmışdır. 1323 [m. 1905] de vefât etmişdir.
Books
This member has not published any books.


text:
Ukraina sıñırcıları Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnen memuriy sıñırda Mi - 8 adlı 4 tane uçaqnıñ uçqanını qayd etti. Bu aqta ukrain sıñır hızmetiniñ saytında bildirilmekte.
«Berdânsk otrâdı «Geniçesk» bölüginiñ sıñırcıları Qırım memuriy sıñırında rus aviatsiyanıñ uçuvını tesbit etti. Umumen, işğal etilgen yerniñ üstünde 4 tane Mi - 8 uçağı izar etildi. Olar uçuvlarını memuriy sıñırğa yaqın yapqanlar», - qayd etile mesacda.
Keçken seneniñ noyabr ayında Ukraina akimiyeti rus uçaqları içün ava boşluğını tolusınen qapatmaq qararına keldi. Bundan evel arbiy uçaqlar ve arbiy tranitlerni kerçekleştirgen uçaqlar içün yasaq kirsetilgen edi. Bunıñnen bir sırada Ukraina ava boşluğından rus arbiy ve ekili nasip yüküniñ traniti yasaq etilgen.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Moskvada «O, bizim içün çar degil» narazılıq tedbiriniñ iştirakçileri ile aynı vaqıtta şeerniñ soqaqlarına qazaq uniformasını kiygen ve özüni general Baklanov adına Qırım qazaq polkunıñ uruşmacıları olaraq tanıtqan kişiler çıqtı.
Bunı Rusiyeniñ «RBK» neşiri bildire.
Jurnalistlerniñ malümatına köre, olar, ukümet tarafını tutqan milliy azatlıq areketiniñ tarafdarları ile beraber narazılıq köstergenlerge ucüm ete edi. Ondan soñ polis hadimleri olarnıñ raqiplerini sert bir şekilde yaqalay edi.
Neşirniñ bildirüvinde: «Türlü qazaq teşkilâtları muntazam surette narazılıq tedbirlerine qatılıp, ğayrı-şekliy göñülli polis yardımcıları rolüni eda eteler. Olar sıq-sıq muhalefet vekillerine ucüm ete», – denile.
Rusiye telükesizlik saytlarında Qırımdan kelgen qazaqlarnıñ yaqalanuvı aqqında malümat yoq.
General Baklanov adına Qırım qazaq polku 2014 senesi mart 1-de, dünya tarafından tanılmağan ve neticesinde Rusiye Qırımnı özüne qoşqan «referendum»da munasip hizmetler köstermek içün meydanğa ketirildi.
Qomşu Rusiyeden kelgen qazaqlar, «halq ordusı»nıñ uruşmacıları, Qara deñiz flotunıñ arbiy hadimleri ve Rusiye mahsus hizmetleriniñ hadimleri ile birlikte blok-postlarda nevbet tuta, soqaqlarda devriye keze ediler.
Ondan ğayrı qazaqlar memuriy binalarnıñ zapt etilmesi ve 2014 senesi fevral 26-da keçken miting esnasında qırımtatarlar ve ukrain faaliyetçilerine qarşılıq kösterilmesinde iştirak ettiler.


text:
Rusiye kontrol etken Qırım Yuqarı Şurasındaki «Çiygoz davasınıñ» noyabr 2-de olıp keçken oturışında qabaat tarafınıñ eki şaatı qabaatlanğannı fevral 26 mitinginde körmegenini ayttı. Bunı advokat Nikolay Polozov video muracaatında tarif etti.
««Qabaatnıñ birinci şaatı «halq göñüllileri» polkunıñ inspektorı Filonov oldı. Ahtem Çiygoznı körmedi. Mitingde zarar körmedi», – dep ayttı Polozov.
Advokatnıñ aytqanına köre, qabaat tarafınıñ ekinci şaatı Sergey Muravyev oldı, o, Kreml kontrol etken Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ hadimlerden tış mesleatçısı ola. Şaatnıñ aytqanına köre, o, Aksenovnen beraber mitingni dolaştı ve qırımtatarlar «olarğa qarşı basqı yapmadı».
«Üçünci şaat Anohin edi, «Rus birligi» firqasınıñ azası ve «halq göñüllileriniñ» azasıdır. Onı tolusınen sorğuğa çekip olamadılar, çünki taqiqat izolâtorı ile bağ üzüldi. Neticede mahkeme oturışı yarınğa qaldırıldı. Saat 9:30 başlaycaqtır», – dep qayd etti Polozov.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Qazkom memlekettik tilde söylemeu arqılı tildik janjal tuğızıp otır
Qay mekemede bolsın, Memlekettik tilde söyleudi talap etuge är azamattıñ haqı bar. Ötken jılı "Eyr Astana" äue komaniyasımen qazaq til üşin sottasıp jeñiske jetken türik azamatı Oğız Doğan Qazkom bankiniñ Astana qalasındağı Sarıarqa filialına barıp, memlekettik tilde esepşot aştıra almay, biraz qiındıqqa tap bolğanın jariyaladı. Memlekettik tilde jauap beruge jaramağan bank qızmetkerleriniñ Zañdı belşesinen basıp, azamattardıñ qwqığın taptap, talap etken tilde söylemeui, söylegisi kelmeui bwl jağdaydı sotqa deyin jetkizui äbden mümkin.
Aldımen Oğız Doğan jariyalağan video-jazbanı körip alalıq.
Özderiñiz körip otırğanday, video-jazbanı tüsiruşi mümkindiginşe mädenietti. Emociyağa, ya minezge boy aldırıp twrğan joq. Swrları qazaq bola twra bir auız söz qazaqşa til qata almağan qızmetkerlerdiñ jayı täuelsizdik alğanına 30 jıl bolğan el üşin, memleket üşin wyat jağday.
Videoğa köz salsaq, bank menedjeriniñ qazaq tilinde söyleuden bas tartqanın köruge boladı. Filialdıñ basşısı dep tanıstırğan Äliya esimdi azamatşa da Oğız Doğannıñ şağımın qwlağına da ilgisi kelmey resmi tilde söylep, qasarısıp twrıp aldı.
Bwl birinşiden, Zañdı belinen basıp, azamattıñ qwqığın taptau.
Ekinşiden, Prezident Nwrswltan Nazarbaevtiñ til turalı jürgizip otırğan sayasatın qwlaqqa ilmeu. Memlekettik tilde qızmet etuin talap etken azamatqa memlekettik tilde qızmet körsetpeu - aldımen bilikke qarsılıq. Elbasınıñ talabın şıbın şaqqan qwrlı körmeu arqılı bwlar qazaq bola twra elimizdegi memlekettikti qwrauşı qazaq wltına, qazaq tiline degen jekkörnişterin ayşıqtap otır.
Üşinşiden, bwl jekköriniş osı eki qızmetkerdiñ ğana jeke twlğalıq sipatı emes. Bwl Qazkom-nıñ jalpı beynesi dep tüsinuge boladı. Elimizdegi bildey bank qazaq tiline suıq qarap, qızmetker alğan kezde onıñ memlekettik tildi biluin talap etpegen bolıp otır. Oğız Doğanğa orısşa "uberite kameru" dep zekip jürgen qızmetkerler bwl sözdi bükil banktiñ atınan aytıp twr. Twtınuşığa "uberite" dep bwyrıq beruge Qazkom-nıñ qwqığı joq.
Törtinşiden, "Ne üşin videoğa tüsiruge bolmaydı?" degen swraqqa bank qızmetkerleriniñ biri de mardımdı jauap bere almadı. Bwl da - sauatsızdıq.
Besinşiden qazaqşa söyley biletin banktiñ qızmetkerleri (küzetşileri) klientti, yağni Oğız Doğandı iterip-iterip, bankten quıp şıqtı. Bwl Oğız Doğandı bankten iterip şığaru emes, memlekettik tildi bankten alastau dep tüsinbek läzim.
Altınşıdan, 7 minut boyı klientke qazaqşa qızmet körsetuge ınta tanıtpağan bankti sotqa beru - Oğız Doğannıñ ğana emes, jalpı qazaqqa ortaq is.
Jetinşiden, bank qızmetkerleriniñ toñmoyındanıp, qazaq tilinde söylemey qoyuı elimizdegi orıstildiler men Reseydegi şovinisterdiñ aşu-ızasına tieri anıq. YAğni, Qazkom banki twtınuşınıñ qwqığın taptap qana qoymay, memlekettik tilde söylemeu arqılı tildik janjal tuğızıp otır.
Tüyin
Bir qazaq azamatı Oğız Doğanday qadam jasap, memlekettik tildi talap etse, ol wltşıl, jikşil bolıp şığa keler edi. Türik azamattıñ qazaq tili üşin şırıldauı bizge - olja. Orıstildiler men türik azamatınıñ ayqası qazaqqa tek paydasın tigizgey degimiz keledi.
Şäriphan Qaysar
Abai.kz


text:
Bazarertesi künü, mayıs 18-de, Qırımlı ukrain yırcısı Camalanıñ «Artıñnı unutma» serlevalı yırı taqdim etildi.
Bu aqta yırcınıñ resmiy saytında bildireler.
Camalanıñ sözlerine köre, o, bu yırnı evge yolnı qıdırğanlarğa bağışladı.
«Ev – pasportta şu yer er vaqıt müür ile belgilenmese bile, mında seni seve ve er vaqıt bekleyler», – dey yırcı.
«Baba ve qartanam maña qırımtatarlarnıñ Vatanğa avdeti qıyın olğanı aqta tarif ete edi. «Artıñnı unutma» – babam ile subetimizniñ devamı. Baba evinden oquşqa ketkende, o maña er vaqıt: Artıñnı unutma – dey edi, evden ketkende, eviñ bar olğanını unutma, tez qayt manasında. Soñunda ise: «ozüñe baq» dep ozğara edi», – tarif ete Camala.
Şu künleri yırcı Kiyevde «Yüregiñde ateş yaq» aktsisında iştirak etti. İştirakçilerge muracaat etip, Camala bu facianı baştan keçirgen ve sürgünlikte elâk olğanlarnı añıp, çıraq yaqmağa çağırdı.
Bazarertesi künü, mayıs 18-de, Qırımdan qırımtatar halqınıñ sürgünligi 71 yıllığı munasebeti ile Ukraina ve tışında bir sıra hatıra tedbiri keçirilecek.
Şu künleri Kiyev, Harkov, Herson, Lviv ve diger şeerlerde de bu kibi tedbirler keçirildi.
Er sene Qırımda sürgünlik yıllığı munasebeti ile kütleviy tedbirler, şu cümleden Aqmescit merkezinde matem mitingi keçirile edi. Amma Rusiyeniñ Qırımnı zapt etkeninden soñ Aqmescit merkezinde bu kibi tedbirlerni keçirmege yasaq ettiler.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
“Saba tañnarı” gazetası prizına үtkәrelgәn tatarcha kөrәsh bәigesendә 91 ir-eget bil alıshtı.
“Saba tañnarı” gazetası prizına үtkәrelgәn tatarcha kөrәsh bәigesendә 91 ir-eget bil alıshtı. Yarıshlarnı achu tantanasında raion bashlıgı Rәis Miñnehanov sportnıñ iөzek kashı bulgan tatarcha kөrәshne tugan telebezne saklagan kebek saklarga chakırdı. Kүp egetlәr yahshı әzerlek belәn kilgәn, añarchı үtkәrelgәn ıarıshlarda yaulagan uñıshları da bar. Tatarstannıñ kөrәsh federaciıase bashkarma direktorı Ravil Hәirullin үzeneñ chıgıshında әitkәnchә, raionıbız egetlәre Fәnis Gәrәev hәm Danis Zakirov kүptәn tүgel Kemerevoda “Kubok Sibiri” Bөtenrossiıa turnirında katnashıp җiñү yaulagannar. Aktanıshta Tatarstannıñ berenche Prezidentı kubogına ıarıshlarda da 2001-2003 elgı egetlәrebez 2nche buldı. “Өlkәnnәrgә laeklı almash үsә dip әitәse kilә”,– dide Ravil Hәirullin.
Almash үzen kelәmdә kүrsәtte. Bil alıshu bashta tiz bardı. Iske Ikshermәdәn Mihail Kudinov belәn Insaf Bikkinin kelәmgә chıkkach kına vakıt chıkkanchı tartıshtılar. Җiñү Insafka birelde. Alga taba sport ostası, 40 ıashlek Vasil Zәinullin (Olı Shıñar) belәn Ranis Shәvәliev (Saba) arasında da kөrәsh tigez bardı. Shulai da yashblek җiñde. Ranis turında, әgәr daimi shөgılblәnsә, respublika berenchelegen dә ota alırdai eget, didelәr. Eshe shundıi bulgach, kүnegүlәrgә iөrergә vakıtı gına ıuk. Әzerlekleme-әzerleksezme, chın kөrәshchelәr barıber dә җiñүgә omtıla. Kүtәrtәm dә, chıgam dip kelәmgә kergәnnәrdә dә alısh dәrte uyana. Yz үlchәүlәrendә kemnәr batır kalachagın өchenche әilәneshtәn soñ farazlarga mөmkin bula bashlıi. Әitik, bıel armiıadәn kaitkan Insaf Shakirov kөndәshlәren berenche totıshta uk alıp saldı. Michәn avıl җirlegennәn Ainur Mөbarәkov belәn Ilnaz Zaripovnıñ da җiñүgә omtılıshın berkem dә tuktata almadı. Bıltırgı kөrәshtә chit raionnar kilgәn kөchle egetlәr kertelүgә karamastan,chempionnarnı otıp, үz үlchәvendә batır kalgan Lenur Biktimerovka gına kıenga kilde. Iske Ikshermәdәn Aıaz Timerhanov belәn finalga chıgu өchen bil alıshkanda kөndәshe ottıru belәn kileshergә telәmi genә bit. Shulai da Lenurnı batır kaludan tuktatu shatlıgı Aıazga tүgel, anıñ avıldashı Almaz Bikkininga elmaidı. Shulai uk bıelgı turnirnıñ tagın ber җiñүchese Airat Sәlahov ta Ikshermә kadet mәktәbe-internatı ukuchısı bulıp chıktı. Ul Timershıktan Lenar Vafin moñarchı berkemgә bil birmәgәn үlchәү kategoriıasendә batır kaldı. Ә Lenar bıelgı yarıshta katnasha almadı.
Bәige үz үlchәү avırlıklarında Aigiz Sәүbәnov (Iygarı Simet), Almaz Bikkinin (Iske Ikshermә),
Ramil Timerbaev (Olı Shıñar), Airat Sәlahov, Insaf SHakirov (Ikshermә), Ainur Mөbarәkov (Michәn).
Ilnaz Zaripov (Michәn), Dilүs Zakirov (Iygarı Simet), Radik Safin (Saba) hәm Eduard Cәlәlievnıv batır kaluı belln tәmamlandı.
Җiñүchelәrne Saba raionı bashkarma komitetı җitәkchese urınbasarı Tahir SHәrәfiev hәm “Saba tañnarı” gazetası redakciıase bash mөhәrrire Rөstәm Ismәgıilov bүlәklәde.


text:
428 plâj arasından Qırımdakilerniñ yalıñız dörtte biri kurort sezonına azırdır. Bunı, aprelniñ 26-nda şeer ve rayon yolbaşçılarınen işbu saanen bağlı hususiy toplaşuv esnasında turizmni teşkergen ve Kreml nezareti altındaki ükümet reisiniñ yardımcısı Larisa Opanasük qayd etip keçti, dep bildire «Krıminform».
«Mayısnıñ 1-ne qadar pek az vaqtımız qaldı, lâkin 428 plâjdan 109 kurort sezonına azır olğanını aytmaq mumkün», - dey Opanasük.
Öz nevbetinde, Kreml tarafından tayin etilgen Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov yarımada plâjlarınıñ tertipke ketirilmesini talap ete.
Aprel ayınıñ başında Qırım MÇS idaresi, Qırım plâjları sail boylap telikeli maddelerden temizlengeni aqqında bildirgen edi. Qırım qurtarıcıları yarımadanıñ 63 plâjındaki suv astını temizlegen ve umumen raatlanmaq içün sail boyundaki 367 noqtağa resmi ruhset beirgendir.
Qırımnıñ Rusiye nezareti altındaki akimiyeti kurort sezonı mayısnıñ 1-nde açılacağını bildirmekte.


text:
Osman Öztunç - Garipçe
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Garipçe
Etiketler : Osman Öztunç - Garipçe türkü indir, Osman Öztunç - Garipçe türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Garipçe mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Garipçe türküsü, Garipçe sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Garipçe bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Durmuş un Türküsü
Osman Öztunç - Sürgünde
Osman Öztunç - Kiziroğlu
Osman Öztunç - Özmenem
Osman Öztunç - Dağlara Çıkmanın Tam Zamanı
Osman Öztunç - Hapishane
Osman Öztunç - Birader
Osman Öztunç - Alişan
Osman Öztunç - Final
Osman Öztunç - Göçtü
Osman Öztunç - Dost Kervanı
Osman Öztunç - Ağlarım
Osman Öztunç - Divan
Osman Öztunç - Türkün Türküsü
Osman Öztunç - Kan Düşerken Toprağa


text:
Alaş astanasınıñ ükimet ğimarattarı
Orınborda 1917 jılı jeltoqsannıñ 5-i men 13-iniñ aralığında ötken
Ekinşi Jalpıqazaq qwrıltayınıñ qaulısında Semey qalası Alaş autonomiyasınıñ astanası, Alaş Orda halıq keñesiniñ ornatılatın jeri bolıp jariyalandı.
Naqtı aytqanda, Alaş ükimetiniñ ğimarattarı Ertistiñ sol jağasındağı Jaña Semeyde ornalasqan. Jaña Semeydi ol kezde orısşa Zareçnaya sloboda dep atağan, al qazaqşa halıq onı atalmış tarihi oqiğalarına baylanıstı Alaş qalası dep jürgen. Sol kezdegi Jaña Semey Tinibay, Taraqtı jäne Jolaman qalaşıqtarınan qwrastırılğan edi. Al Mwhtar Äuezovtıñ «Abay jolı» romanınıñ ekinşi tomında Ber jaq, Bas jataq degen atauları da kezdesedi.
Resey imperiyasınıñ zamanında Semey iri bir aymaqtıñ äkimşilik ortalığıedi, Semey qalasına qazirgi Şığıs Qazaqstan, Pavlodar oblıstarı, Qarağandı oblısınıñ bir şeti qarağan. Sonımen qatar, qala iri sauda jolınıñ boyında twrıp, Resey men Qıtay, Sibir men Orta Aziya arasında jürgen saudanıñ mañızdı ortalığı, hab-oazisı bolıp sanalğan.
Saudamen qatar mädeniet te, bilim de, din de, ädebiet te, zamanaui innovaciyalar da Semeyde joğarı deñgeyinde damığan edi. Abay oqığan Ahmet Riza medresesi, talay Alaş ziyalıları oqığan (solardıñ işinde Swltanmahmwt Torıayğırov, Jüsipbek Aymauıtov, Säbit Dönentaev, Mwhtar Äuezov, Qanış Sätpaev) mwğalimder seminariyası, iri kitaphana,
mwrajay, elimizdegi alğşqı ört söndiruşi qızmet, telefon-telegraf baylanısı, cirk, futbol komandası, erekşe stilinde salınğan meşitter – Semeydiñ maqtanışı edi. Isa Bayzaqov, Jwmat Şanin, Jüsipbek Elebekov
Semeyde «Es-aymaq» mädeni-ağartuşılıq tobın aşsa, Jaqsılıq Tölenov
qazaq jwmısşı taptıñ müddesin közdeytin «Jwmsat» qoğamdıq-sayasi wyımın qwrdı. Qajımwqan cirkte küşin körsetse, Nwrğali Qwljanov pen äyeli Näzipa ädebi keşterin ötkizdi. Qalada Abaydıñ, Abay şäkirtteriniñ
şığarmaşılığınıñ ruhı bar edi. Semey – qazaq, orıs, tatar mädenietiniñ qaynağan oşağı edi. Ärine, mwnıñ bäriniñ negizi, qozğaltqışı sauda, ekonomika edi.
Semeydiñ tañbasında da (gerbinde) saudanıñ nışanı retinde tüye beynelengen edi. Ertis özenimen de tauarlar kemelermen tasılatın edi – onımen Pleşeev, Musin degen saudagerler aynalısqan. Al qalanıñ kireberisinde, Jaña Semey jaqta, Ertiske jetpey tauar tasitın keruender bäj salığın tölep, keden baqılauınan ötip tekseriletin edi. Alıs joldan şarşağan saudagerler, tüyeler, attar ayaldap, demalıp jatatın edi. Sonımen qatar, bazar qwrıp jan-jaqtağı auıldardan kelgen elmen sauda jürgizetin edi. Osılayşa, Jaña Semey de qalamen birge damitın edi.
Köken bolısınan kelgen Tinibay qajı da onıñ damuına öz ülesin qosqan.
Ekinşi gil'diyanıñ saudageri 1836 jılı salğan bir mwnaralı ağaş meşiti äli künde de bar. Ökinişke oray, bügingi tañda Tinibay meşiti – Jaña Semeydegi Alaş ükimeti ornalasqan oramınan qalğan jalğız izi. Al Ertistiñ
boyında, sol jağalauında Alaş qalasında ornalasqan ükimet ğimarattarın
uaqıt ta, Alaş ordadan qalğan mirastı saqtauğa oyı, wmtılısı joq bwrıñğı bilik te ayağan joq.
Alaş Ordanıñ ükimet ğimarattarı köbinese saudagerlerdiñ üylerinde ornalasqan. Mısalı, Mwhamethan Seyitqwlovtıñ üyinde Alaş ükimetiniñ
jinalıstarı ötken.Mwhamethannıñ üyi Tinibay meşitinen alıs emes jerde
ornalasqan. Mwhamethan Seyitqwlov tekti, bay, sauattı, oqımıstı, kökiregi oyau, imanı berik, taqualı adam, käsipker kisi edi. Tinibay meşitinde dinnen sabaq berip, äygili Ahmet Riza meşitinde imam bolğan. Kitap oquğa qwmar bolıp, üyinde köp kitap jinağan. Abay şäkirtteri de, Alaş ziyalıları da
bwrınnan – aq Mwhamethannıñ üyinde qonaq bolıp, kezdesip, äñgime-sauıq qwrıp, pikir bölisken. Al, Alaş autonomiyası jariyalağannan keyin bwl üy
ükimettik ğimarattarınıñ birine aynalğan. Alaş Orda ükimetiniñ müşeleriniñ, Alaş ziyalı azamattarınıñ köptegen fotosuretteri Mwhamethan Seyitqwlovtıñ jeke mwrağatınan alınğan. 20-şı jıldarı
qwrılğan «Es-Aymaq»mädeni-ağartuşılıq tobı da Mwhamethannıñ üyinde qoyılımdarınıñ repeticiyaların ötkizdi.
Seyitqwlov 1937 jılı jeltoqsannıñ 2-ine qarağanada tünniñ işinde Ertistiñ ortasında ornalasqan Tüyemoynaq (ol kezde – Kirov) aralında atılğan. Balası, Qayım Mwhamethanov – belgili abaytanuşı, alaştanuşı. Qayım Mwhamethanov Alaş ziyalıların bala kezinde öz közimen körgen. Qayım men Abay, Qayım men Alaş, Qayım men Semey ajıratılmaytın wğımdar.
Alaş Ordanıñ tağı bir ükimet ğimaratı Aleksandr Erıkalovtıñ üyinde ornalasqan. Ol Mwhamethannıñ üyinen ärirek, Ertistiñ ağımına teris, joğarıraq, et kombinatına qaray barğanda, qazirgi Semeydegi «Okean» bazarınıñ, Mwhtar Äuezovtiñ eskertkişiniñ mañayında Äuezov dañğılınan Ertiske qaray tüsip barğanda qazirgi jer üyleriniñ sektorında Kolhoznaya köşesiniñ boyında ornalasqan edi. Aleksandr Erıkalovtıñ Alaş ükimetine,
Alaş miliciyasına körsetilgen kömegi mol edi, sonımen qatar üyi de memlekettik mekeme retinde paydalanğan. Aleksandr Erıkalovtıñ atın eske alğanda, käsipkerdiñ järdemşisi, şaruaşılığın meñgerip jürgen Qarjaswlı Omardıñ, balası Biğali Omarovtıñ attarın da wmıtpau kerek. Saudager turalı köp qızıqtı mälimetti wrpağı reseylik muzıkant Egor Letov jinap, swhbattarında, jeke saytında äleumetke anıq qıldı.
Endi bir ükimet ğimaratı – Qarajan Ükibaywlınıñ üyi. Ol da qazirgi balıq satatın «Okean» bazarınıñ, Ötepbaev (Svobodnaya), Çaykina köşeleriniñ mañayında twratın edi. Jüsipwlı Äbdirahmannıñ üyi de Ötepbaev köşesiniñ mañayında twrğan, ol da Alaş ükimetiniñ ğimarattarınıñ biri edi. Jalpı, qazirgi Mwhtar Äuezovtiñ eskertkişi twrğan jerinen Ertiske qaray tüsip, oñğa-solğa barsaq – bwrıñğı Alaş astanasınıñ ükimet oramına jetemiz. Biraq, Tinibay meşitinen basqa sol zamannıñ kuägeri bolğan derekterdi taba almaymız.
Alaş ükimetine niettes, demeuşi bolıp, qarjısın bölgenderiniñ biri Qarajan Ükibaywlı edi. Qarajannıñ üyi jinalıs ötkiziletin, memlekettik mäseleleri talqılanıp şeşiletin ükimettik keñse retinde paydalanğan. Bwl käsipker bükil aymaqtıñ mal wstaytın baylarımen seriktesip iri sauda jürgizgen. Alıstan, keyde birneşe jüz şaqırım qışıqtıqta ornalasqan jerden Semeyge mal jiberetin Qarajannıñ serikteri mal satıp alatın twtınuşılardı izdep äure bolmay, mıñdağan qoy, ögizderdi Qarajanğa tapsırğan. Qarajanmen qatar tuısı Aymağanbet te sol käsippen aynalısqan. Qarajan Semeydiñ iri teri zauıtınıñ, jün fabrikasınıñ, et kombinatınıñ iesi bolğan. Änşi Ämire jas kezinde Qarajannıñ teri zauıtınıñ qambasında küzetşi bolıp istegen. Keyin, 1925 jılında da Parijden kelgen Ämire Qaşaubaywlını Qarajannıñ üyinde tosıp, saltanattı sauıq keş ötkizdi.
Ärine, teri öndirisiniñ salasında Qarajannıñ bäselekesteri köp boldı – oblısta 31 teri-bılğarı önimderin şığaratın mekeme boldı, solardıñ arasında jwrtqa tanımal Pleşeev, Trapeznikov, Şeglov, Joldıbaev degen käsipkerlerdiñ zauıttarı boldı. Al jüzdegen-mıñdağan malın soyıp, et kombinatın aşıp Qarajan Semeydiñ et öndirisine de zor ülesin qosqan. Semeydiñ et öndirisi ärdayım el auzında añız retinde aytılıp jüretin edi – äsirese, Keñes ükimeti zamanında Çikago et kombinatınıñ jobasımen bükil Keñes odağında kölemi boyınşa üşinşi ornın alğan iri et kombinat salınğan edi. Osılayşa, qalanıñ et öndirisniñ negizin saluşılarınıñ biri Qarajan edi.
Alaş ükimetiniñ baspasözi, resmi bwqaralıq aqparat qwraldarı bolıp sanalğan «Sarıarqa» gazetiniñ, «Abay» jurnalınıñ da qarjıger-demeuşileriniñ biri de Qarajan edi. Atalmış gazet, jurnal «Järdem»
baspahanasında şıqqan. Jurnaldı Mwhtar Äuezov pen Jüsipbek Aymauıtov şığarsa, gazette wlt kösemi Älihan Bökeyhanov, Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatovtıñ maqalaları, ükimettiñ şeşimderi, qaulıları şıqqan, tilşi bolıp Rayımjan Märsekov, Halel Ğabbasov,
Säbit Dönentaev, Männän Twrğanbaev, Otınşı Äljanov tağı basqalar jwmıs istegen.
Qarajannıñ üyiniñ janında Ötepbaev (Svobodnaya), Çaykina köşeleriniñ twsında Äbdirahman Jüsipwlınıñ Novosibirdiñ qızıl kirpişiniñ salınğan eki qabattı on bölmeli ülken üy twrğan. Ol da ükimettik ğimaratı, keñse retinde paydalanğan. Äbdirahman Jüsipwlı – Esim hannıñ zamanında ömir sürgen, Qatağan qırğınına qatısqan Oljaşı batırdıñ jäne qobızşı Közbergen baqsınıñ wrpağı, Jüsip qajınıñ balası edi. Saudamen aynalısıp, tabıstı käsipker edi. Patşalıq Reseydiñ birneşe bankileriniñ salımşısı, obligaciyalarınıñ wstauşısı edi. Dastarqan basında ol kezde tañsıq bolıp körinetin limon, qarbız siyaqtı tamaqtarı twratın edi. Äbdirahman Jwsipwlı alğaşqı telefon paydalanuşılarınıñ biri edi. Elden kelgen tili ötkir qonaqtarınıñ biri Äbdirahmannıñ üyinde telefondı körip: «Apırmay, atasın jınmen, balasın sımmen söylestirgen Allanıñ qwdireti» dep aytqan eken. Jüsipwlı Äbdirahman Qazan qalasında «Öndirbay halfe» degen qissanı bastırıp şıqqan. Käsipkerdiñ aqındıq darını bolğan, öleñ şumaqtarınıñ üzindileri saqtalğan. Ökinişke oray, käsipkerdiñ üyi bügingi künge deyin saqtalğan joq. Äbdirahman Jüsipwlı tärkileu nauqanınıñ aldında qaytıs boldı. Kaygorodcev basqarğan Semey oblısınıñ Abıralı audanınıñ OGPU bölimşesi balaların qudalağan kezinde Äbdirahman öz qolımen jazğan öleñder jinağın (qızıl kitapşasın), otbasılıq fotosuretterin tartıp aldı. Olardı kezinde
joq qıldı ma, mwrağattarğa tığıp qoydı ma – belgisiz. Bar bolsa – olardı
tabu bolaşaq zertteuşileriniñ isi.
Osılayşa, qazirgi Jaña Semeyde, Ertistiñ sol jağasında Alaş ükimetiniñ ğimarattarı twrğan. Olar Mwhamethan Seyitqwlovtıñ,
Aleksandr Erıkalovtıñ, Qarajan Ükibaevtıñ, Äbdirahman Jüsipovtiñ üylrinde ornalasqan. Bwl käsipkerlerdiñ üylerinde zemstvo, Alaş miliciyasınıñ ştabı, baspahana jäne gazet-jurnal redakciyaları bolğan.
Qazir ökinişke oray bwl ğimarattar joq. Biraq, twratın jerin tabu üşin
Tinibay meşitinin mañayına baru kerek, Mwhtar Äuezovtiñ eskertkişinen ötip Ertiske qaray tüsu kerek, «Okean» bazarınıñ janında ornalasqan
Ötepbaev (Svobodnaya), Çaykina köşelerin aralap, toğız qabattı twrğın üydi tabu kerek, jekemenşik jer üyleriniñ sektorındağı Kolhoz köşesin aralau kerek. Bwl – Alaş memleketiniñ ükimettik oramı.
Al, Ertistiñ ar jağında Semey qalasınıñ ortalığına kelsek, tağı bir Alaştıñ janaşırı, saudager, käsipker Äniyar Moldabaevtıñ üyin tabuğa boladı. Bwl üydiñ de Alaştıñ ükimetimen, Alaş ziyalılarımen baylanısı bar. Talay Abay şäkirtteri, Alaş ziyalıları bwl üyd jinalıp, qonıp, tipti twrıp, mañızdı mäselelerin talqılap şeşti. Qazir bwl üyde Alaş arıstarı jäne Mwhtar Äuezovtiñ mwrajayı ornalasqan. Semey ölketanu
mwrajayı ornalasqan bwrıñğı gubernatordıñ üyi de Alaş Ordağa, Älihan Bökeyhanovqa tikeley qatıstı. 1917 jılındağı Aqpan töñkerisinen keyin
onı Bostandıq üyi de atağan. Bostandıq üyi 1917 jılı köktemde ötken Semey oblıstıq qazaq qwrıltayımen baylanıstı. 1917 jılı qazannıñ
21-inde Älihan Bökeyhanov ta Semey qalasına kelgen soñ, bwl ğimaratta söz söylegen. Talay Alaş ziyalıları oqığan Semey mwğalimdik seminariyasınıñ ğimaratı da qalanıñ kartasınıñ betindegi erekşe orın.
Jalpı, Alaş ükimetiniñ ğimarattarınıñ taqırıbın Swltan Haq Aqqwlı, Mwratbek Kenemoldin, Erlan Sıdıqov siyaqtı alaştanuşılar köp
zerttedi. Alaş Ordağa janaşır demeuşi bolğan käsipkerler Qarajan men Aymağanbettiñ tağdırı turalı derekter Bolatbek Näsenovtiñ enciklopediyasında tabuğa boladı. Qarajan Ükibaev turalı
qwndı mälimetter Zira Naurızbaevanıñ orıs tilinde jazılğan kitabında bar. Äbdirahman Jüsipov turalı biraz mälimet Äzimhan Säduaqasovtıñ, Äzimhan Isabaevtıñ, Aygül Äbeşovanıñ Semey ölkesine, Doğalañ (Alğabas) auılına arnalğan ölketanu, şejire kitaptarında bar. Az-köp derekterin
wrpağı Qaynar auılınıñ twrğını Töleu Äbdirahmanov jadında saqtasa,
biraz mälimetti Äbdirahmannıñ järdemşisi, seriktesi bolğan Twrsınbay Dayırbekwlınıñ balası Aytqazı Dayırbekov jetkizdi. Aleksandr Erıkalov turalı mälimetti wrpağı äygili reseylik muzıkant Egor Letovtıñ
swhbattarında, ömirbayan maqalalarında tabuğa boladı. Biraz mälimetti
järdemşisi Omar Qarjasovtıñ qızı, Biğali Omarovtıñ qarındası 90 jasqa kelgen Nwrjamal Omarova jetkizdi. Ärine, Alaş ükimetiniñ ğimarattarınıñ, Alaşqa janaşır käsipkerleriniñ taqırıp tereñ jäne
jaña zertteulrin kütip jatır.
Asqar Dayırbek
Kerey.kz


text:
Qazaqstanda nawrız ayında jıljımaytın müliktiñ ortaşa bağası rekordtı körsetkişke deyin tömendedi, − dep xabarlaydı "Krışa" saytı. Sarapşılardıñ mälimetinşe, bağanıñ tömendew qarqını 2-3 esege artqan.
Aqpan ayında Astanada baspananıñ är şarşı metriniñ ortaşa bağası 398 mıñ teñge boldı, al qazir 372 mıñ teñge deñgeyinde.
"Aytarlıqtay özgeris Almatıda da bayqaldı. Mundağı ortaşa bağa nawrızda 9,5 payızğa tömendedi. Aqpanda är şarşı metri 446 mıñ teñgege bağalanğan üyler nawrızda 403,5 mıñ teñgege deyin tömendedi. Ayırmaşılıq 42 202 teñge", − delingen baspana narığınıñ zerttew nätïjelerinde.
Jıljımaytın müliktiñ dollar ekvïvalenti boyınşa da bağası tarïxï mïnïmwmğa jetti − Astanada är şarşı metr 1110 dollar, al Almatıda 1171. Osılayşa, elordada 2,8 payızğa tömendew (-31 dollar), al Almatıda 6 payızğa deyin (-73 dollar) tömendew boldı. Ayta keteyik, bul özgerister teñgeniñ 3-4 payızğa nığayuı kezinde boldı.
Sarapşılardıñ aytwınşa, baspana narığı krïzïske deyingi tepe-teñdikke jetti dep aytwğa äli erte. Tamız ayındağı deñgeyge jetw üşin Almatıda teñgemen bağalanw 27 payızğa, al Astanada 19 payızğa jetwi tïis. Olardıñ oyınşa, ol jaqın arada bola qoymaydı. "Baspana bağasınıñ qazirgi tömendew dïnamïkasın eskeretin bolsaq, baspana bağasınıñ 350 mıñ teñgege deyin tömendewi 2016 jıldıñ II toqsanında jüzege aswı ıqtïmal", − delingen "Krışa" basılımındağı sarapşılardıñ materïalında.
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Terrorğa qarşı köräşne yaqlaw beldergese
Törkiyä zıyalılarınıñ yaqlaw beldergese
Süriyä cirläre geografik yaqtan ber cir kisäge buludan bigräk qadim ütkänebezneñ möhim tarixi täräqqiyät’lärenä şahit bulğan, śivilazaśiyäbezneñ möhim zatları citeşkän urın. Bu cirlärdä törek,körd, ğaräp häm başqa xalıqlar ğasırlar buyı üzara tuğannarça dustanä yäşägän häm bu qardäşlek, tuğanlıqqa yanağan barlıq doşmannarğa qarşı bergä köräşep bergäleklären nığıtqan. Anadolu – Süriyä cirläre tuğanlıq, qardäşlek ,yärdämläşü ,tayanışu qimmätlärebezneñ simvolı bulıp tora.
Bu qardäşlek, tuğanlıq härwaqıt doşman höcümnäreneñ maqsatında buldı. Älege höcümnär 1915-1918 nçe yıllardağı kebek bilgele ber däwerlärdä açıq räweştä basıp alu kereşüläre bularaq tormışqa aştı,ämma härwaqıt ideologik,êtnik – rasaçı separatist ısullar belän däwam itterelde.
Süriyädä bügenge köndä küzätelgän waqıyğalar qayber uqıtuçı-ğalimnär, güyä zıyalı häm aktivistlar kürsätergä tırışqan kebek êtnik mäydan êläkterep qalu yarışı tügel.
Bügenge köndä çik buylarıbıznıñ ar’yağında waqıtlar uzu belän ilebezneñ cir bötenlegenä qarşı yanaw, qurqınıç qoralına äwereldereläçäk ,Yaqın Könçığışnıñ yañadan imperialist köçlär tarafınnan şäkelländerelüenä xezmät itäçäk däwlät kebek ber qorılış buldıruğa yünälgän adımnar yasala. Bu adımnar nıqlı qardäşlegebezgä häm töbäktä daimi räweştä totrıqlılıq urnaştıruğa yanıy.
Bu yasalma kereşü – uñışqa ireşä almağan, fäqät’ köçebezne qaqşatuçı,töbäk xalıqları arasında doşmanlıq häm qanlı suğışlar barlıqqa kilügä säbäp bulaçaq qurqınıç barış. Mondıy qurqınıç barışqa Törkiyä zıyalıları, uqıtuçı-ğalimnär häm ictimaği oyışmalarnıñ iğ’tibarsız qaluı mömkin tügel. Tarixi cawaplılığıbız kirägençä barlıq milli häm xalıqara cämäğät’çelekneñ tübändäge mäs’älälärgä iğtibarıın cälep itärgä telibez.
- Törkiyä berençe çiratta 1946 nçı yıldan bügenge könga qadär demokratiyäsen nığıtu yulında zur uñışlarğa ireşkän töbäk ile. Töbäkneñ küp partiyäle berdänber demokratiyäse. İlebez bu nigezdä 1952 nçe yıldan birle NATO äğ’zası bularaq 65 yıl buyı oyışma äğ’zası illär belän berlektäş. Töbäktäge başqa illär belän çağıştırıp bulmaslıq däräcädä ictimaği oyışma, irekle bazar iq’tisadı häm mäğarif stukturasına iyä.
- Monıñ belän bärabär yartı ğasırdan artıq ittifaq bäyläneşendä berlektäşebez bulğan Amerika Quşma Ştatları tözeleş fälsäfäse häm ideologiyäsen Mao sośializmınnan alğan PKK/PYD/YPG terrorçı oyışmalar belän Tön’yaq Süriyäne yañadan şäkelländerü öçen tırışlıq quya. Demokratiyä prinśipları belän bertörle Pol Pot rejimı êzlänüe êçendäge terrorçı oyışmalar qapma-qarşılıqlı. Qoral belän xalıqnı qurqıtıp üzenä cir yawlarğa mataşuçı, maqsatına ireşü öçen terrornı çara bularaq qullanuçı qorılışnıñ hiçber demokratik ğamällärneñ ber öleşe bula almayacağı açıq.
- PKK häm PYD arasında bernindi ayırma yuq. PYD – PKKnıñ Süriyä qanatı buluınnan tış, başqa üzençälekkä iyä tügel. 1978nçe yılnıñ 25nçe noyabrendä Abdulla Öcalan citäkçelegendä oyıştırılğan PKK terrorçılıq ısulları belän 30 meñnän artıq keşebezne üterde. Soñğı 1 yıl êçendä bu oyışmanıñ höcümnäre näticäsendä ğomere özelgän tınıç xalıq sanı 40qa citte. PYD – Süriyä çigennän ölkäbezgä yünältelgän terror çaraların oyıştıra. Alar cirlärebezgä terrorçı häm qoral kiterep tora. Oyışmanıñ xäzerge liderları - PKK äğ’zalarınnan. Süriyädä älege terrorçılarnıñ härber cıyılışları häm çaralarında Abdulla Öcalan räsemnäre urın aluı da PKK häm PYDneñ berlegen kürsätü öçen citärle.
- Bu çınbarlıqqa qaramastan, Amerika Quşma Ştatları, üz wäqalätleläreneñ şäxsi açıqlawlarına kürä PYD terrorçılarına 3 meñ yök maşinası qoral, yaqınça 2,2 milliard dollar yärdäm cibärgän. Şulay uq, AQŞ wäkilläre töbäktä bu oyışma nigezendä armiya tözeläçägen belderä. Çınlıqta Törkiyägä höcüm itüçe bu oyışmağa birelgän qoral häm xärbi öyrätülär – turıdan-turı ilebezgä taba yünälgän yanaw. Alınğan suğış kiräk-yaraqları Törkiyädä iminlek köçlärenä qarşı höcümnärdä qullanıla häm öyrätelgän terrorçılar bu höcümnärdä qatnaşa. Älege xälneñ Törkiyä cämäğatçelege tarafınnan uñay kürelüe mömkin tügel.
- Amerika Quşma Ştatları “PYD” belän totınğan şuşı urtaqlıqnı “DEAŞ”qa qarşı köräşneñ mäcbüriyäte itep açıqlıy. Yuğisä AQŞ “DEAŞ”qa qarşı Törkiyäneñ urtaq xäräkät itü täqdimen kire qaqqan, “DEAŞ” terror oyışmasınıñ köçeneñ citdi külämdä zäğiflägän buluına qaramastan “PYD” belän urtaqlığın köçäytep däwam itterde. Monnan tış qorılaçaq ğaskärneñ wazıyfa mäydanı bularaq Törkiyäneñ çik buyı kürsätelüe qabul itelmäslek wazğiyät. Amerika Quşma Ştatları Süriyäneñ tön’yağında “DEAŞ” terror oyışması belän turıdan-turı suğışıp oyışmağa iñ açıq zıyannı Törkiyäneñ birüe çınbarlığın kürmämeşkä salına. Xätta “DEAŞ”qa qarşı “Färat qalqanı” xäräkäten totqarlarğa tırışıp, berlektäşlek mönäsäbätendä citdi şöbxälärneñ päydä buluına säbäp buldı.
- “PKK/PYD” – töbäktä yäşäwçe kördlärneñ wäkile tügel. Xakimiyät urnaşqan mäydannarda üz avtoritetın tanımawçı kördlärne häm ğaräplärne ğasırlar buyı yäşägän cirlärennän mäcbüri räweştä çığardı, üzen tänqitlägän keşelärne ğazaplap intekterü häm başqa basım yasaw ısulları belän señderergä tırışa, êtnik arındıru operaśiyälären ütkärep torışın köçäytergä tırıştı. Ayıruça xatın-qızlarnı häm balalarnı üzlärenä qarşı operaśiyälärne totqarlaw öçen qalqan bularaq qullana. Amerika Quşma Ştatları ğamäli barlığı belän bu operaśiyälärgä tawışsız qalıp yaqlaw kürsätte.
- Böten bu yäşängännär AQŞ – “PYD” urtaqlığınıñ maqsatınıñ “DEAŞ” bulmawın, “PYD”neñ dä kördlärneñ wäkile tügel, bulsa bulsa astırtın xezmättäşlek urnaştıruçı terror oyışması buluın kürsätä.
- AQŞ terror oyışması belän urnaştırğan urtaqlıq belän Törkiyä belän tarixi berlektäşlek mönäsäbäten qurqınıç astına quya. AQŞ 15nçe iyül’ tüntäreleş kereşüeneñ atamanı Fäthullah Gülänne saqlarğa däwam itä. Vizalarnı tuñdıru kebek güyä törek milläten cäzalandırıp “tözätäçäge” kebek yalğış borçılu-qurquı belän xäräkät itep, Törkiyä cämäğätçelegeneñ reakśiyasın çigä. Böten närsägä qaramastan Törkiyä, demokratiyasın tağın da köçäytep, regional’ tınıçlıqnı yañadan urnaştıru täwäkkällege belän yulınnan däwam itäçäk.
Prof. Dr. Abdulhalik Karabulut, İbrahim Çäçän Universitetı, Ağrı
Abdulkadir Ay, Milli Mäğarif ministrlığı
Prof. Dr. Abdulkadir Buluş, Näcmettin Ärbakan Universitetı
Yärdämçe dośent Dr. Abdullah Aydın, Mustafa Kämal Universitetı
Prof. Dr. Abdullah Çavuşoğlu
Yärdämçe dośent, Dr. Abdullah Tırabzon, İstanbul Universitetı
Abdurrdahim Şänocak, Êş häm sośial’ iminlek ministrlığı
Yärdämçe dośent Dr. Adnan Küçük, Kırıkkale Universitetı
Äxmätt B. Arpa, iqtisadçı
Äxmät Şävki Zängin, Äxmät Yäsäwi Universitetı ğomüm särqätibe
Prof. Dr. Äxmät Uysal, İstanbul Universitetı
Äxmät Vähbi Koç, Milli Mäğarif ministrlığı
Ali Sali, Ministrlar kabinetı
Dośent, Dr. Ali Büyükaslan, Medipol Universitetı, İstanbul
Arda Akçiçäk, säyäsätçe
Atila Dämirkasımoğlu, Onkologiya xastaxanäse, Änkara
Prof. Dr. Aysun bay Karabulut, Yıldırım Bäyazıt Universitetı
DoDr. Bahattin Karadämir, Çukurova Universitetı
Prof. Dr. Bilgähan Atsız Gökdağ, Kırıkkalä Universitetı
Prof. Dr. Birol Akgün, Yıldırım Bäyazıt Universitetı
Dośent, Dr. Birol Märcan, Näcmättin Ärbakan Universitetı
Prof. Dr. Burhan Aykaç, Gelişim Üniversitesi, İstanbul
Prof. Dr. Bülänt Bayat, Gazi Universitetı
Yärdämçe dośent, Dr. Bünyamin Taş, Aksaray Universitetı
Dośent, Dr. Cahit Bağcı, Türkiye Mäğarif waqıfı
Cahit Äpçaçan, Siirt Universitetı
Can Acun – Säyäsät, iqtisad häm cämğiyät’ tikşerenüläre waqıfı
Yärdämçe dośent, Dr. Can Ceylan, Medipol Universitetı, İstanbul
Cälal Semiz, Ğailä häm sośial’ säyäsätlär säyäsätlär ministrlığı
Prof. Dr. Cängiz Anık, Marmara Universitetı
Yärdämçe dośent, Dr. Cängiz Şahin, Kastamonu Universitetı
Prof. Dr. Cävdät Coşkun, Giresun Universitetı
Yärdämçe dośent, Dr. Cäyhun Can Özcan, Näcmättin Ärbakan Universitetı
Prof. Dr. Çätin Kaya Koç, UC Santa Barbara
Dośent, Dr. Äbubäkir Cäylan, İstanbul Texnik universitetı
Äkräm Çoraklık, Energiya häm tabiği çığanaqlar ministrlığı
Ertuğrul Başär, layıqlı yalda
Fadimä Özkan- “Star” gazetı
Dośent, Dr. Fahrättin Öndär, Süläyman Dämiräl Universitetı
Tikşerenüçe Faruk Tämäl, Ärciyäs Universitetı
Fatih Akbaba, yazuçı
Prof. Dr. Fatih Savaşan, Milli Saqlanu Universitetı
Prof. Dr. Fatih Uşan, Yıldırım Bäyazıt Universitetı
Güldalı Coşkun, “Milat” gazetı
Prof. Dr. Gülgün Ärdoğan Tosun, Ägäy Universitetı
Prof. Dr. H. İbrahim Sarıoğlu, İstanbul Universitetı
Prof. Dr. Halil Altıntaş, Ärciyäs Universitetı
Prof. Dr. Haluk Alkan, İstanbul Universitetı
Harun Kaban, yazuçı
Uqıtuçı-ğalim Hakan Şahin, Medipol Universitetı
Hamit Küçükbatır, Märsin şähär xaqimiyäte
Tikşerenüçe Handä Sunguroğlu, Karatäkin Universitetı, Çankırı
Hasan Öztürk, Ülke TV
Dośent, Dr. Hasan Furkan, Sütçü İmam Universitetı, Kahramanmaraş
Tikşerenüçe Hayati Ünlü, İstanbul Universitetı
Hikmät Salahaddin Gäzici, Sälçuk Universitetı
Dośent, Dr. Hüsamätin Vatansäv, Sälçuk Universitetı
Hüsäyin Öz, Xezmät – êş hönärçelär berlege ğomüm başlığı wäkile
İhsan Aktaş, GENAR
İhsan Ayal, Mädäniyät Üniversitesi, İstanbul
İlyas Topçuoğlu, Änkaradağı advokatlar kollegiyase
Dr. İsmail Çağlar, Säyäsät, iqtisad häm cämğiyät’ tikşerenüläre waqıfı
İsmail Akbıyık, Êş häm sośial’ iminlek ministrlığı
Uqıtuçı-ğalim İsmail Göktürk, Sütçü İmam Universitetı, Kahramanmaraş
Uqıtuçı-ğalim, Dr. Kadir İdin, Medipol Univeristetı, İstanbul
Känan Säräfli, Milli mäğarif mödirlege
Dośent, Dr. M. Akif Sarıkaya, İstanbul Texnik Universitetı
Mahmut Ävkuran, Ğailä häm sośial’ säyäsätlär ministrlığı, Ministrlık kiñäşçese
Mahmut Kaan İlgar, Eğitim-Bir-Sen bülege başlığı, Kars
Mähmät Aykal, Gazipaşa idarä mödire
Yärdämçe dośent, Dr. Mähmät Äyüp Kiriş, Kocatäpä Universitetı, Afyon
Mähmät Haluk Uçkun, Yäş’lär häm sport ministrlığı
Mähmät Sıddık Barık, layıqlı yaldağı uqıtuçı
Prof. Dr. Mähmät Şahin, Poliśiya akademiyase
Prof. Dr. Mähmät Tunçär, Qaradeniz Texnik Universitetı
Märvä Şäbnäm Oruç, “Yeni Şafak” gazetı
Dośent, Dr. Mätin Aksoy, Sälçuk Universitetı
Yärdämçe dośent, Dr. Mätin Çälik, Selçuk Universitetı
Prof. Dr. Mätin Doğan, Yıldırım Beyazıt Universitetı
Tikşerenüçe Mätin Özkan, Gazi Universitetı
Prof. Dr. Muhsin Kar, Ömer Halisdemir Universitetı, Niğdä
Murad Kafadar, Megapoll tikşerenü häm kiñäşmä idaräse
Dośent, Dr.Murat Kirişçi, İstanbul Universitetı
Prof. Dr. Musa Yıldız, Ahmet Yesevi Universitetı
Yärdämçe dośent, Dr. Mustafa Aslan, Adnan Menderes Universitetı
Mustafa Şıvgın, Şıvgın xoquq byurosı
Prof. Dr. Muzaffär Şäkär, Näcmättin Ärbakan Univeristetı rektorı, Konya
Prof. Dr. Naci Gündoğan, Anadolu Universitetı
Nihal Bängisu Karaca, HaberTürk
Dośent, Dr. Nusrät Göksu, Sütçü İmam Universitetı, Kahramanmaraş
Dr. Oğuzhan Bilgin, Gazi Universitetı
Yärdämçe dośent, Dr. Oğuzhan Yanarışık, Erzincan Universitetı
Prof. Dr. Osman Äravşar, Akdeniz Universitetı
Prof. Dr. Osman Horata, Hacettepe Universitetı
Prof. Dr. Ömär Pakiş, Hakkari Universitetı rektorı
Özläm Çağlar Yılmaz, STK citäkçese
Yärdämçe dosent Ramadan Doğan, Trakya Universitetı
Prof. Dr. Ramazan Yälkän, Yıldırım Beyazıt Universitetı
Yärdämçe dośent, Dr. Räcäp Yorulmaz, Kocatepe Universitetı, Afyon
Sadullah Özcan, “Milat” gazetı
Prof. Dr. Salih Yılmaz, Rusiyä tikşerenülär institutı
Dośent, Dr. Sälahattin Çınar, 7 Aralık Universitetı, Kilis
Dośent, Dr. Säyfullah Yıldırım, Yıldırım Beyazıt Universitetı
Uqıtuçı-ğalim Sälçuk Aslan, Dumlupınar Universitetı
Suavi Kemal Yazgıç, TRT
Prof. Dr. Şafak Ertan Çomaklı, Poliśiya akademiyase
Prof. Dr. Şahmurat Arık, Kastamonu Universitetı
Şänol Mätin, Eğitim-Bir-Sen Konya Universitetı bülege başlığı
Dr. Şäyh Abdurrahman Çälik, Mädäniyät häm turizm ministrlığı
Prof. Dr. Tanju Tosun, Ägäy Universitetı
Tarkan Zängin, Harb-İş hönärçelär berlege
Tämindar Aytäkin, Ğailä häm sośial’ säyäsätlär ministrlığı
Ülkü Nur Zängin, säyäsätçe
Ünsal Çätin, iqtisadçı
Prof. Dr. Ünär Kayabaş, Ömär Halisdämir Universitetı, Niğde, Mediśina fakul’tetı dekan wäkile
Üzäyir Gökçä, Däwlät timer yulları
Tikşerenüçe Yağız Aksakaloğlu, Gazi Universitetı
Yakup Çälik, êlekke mêr, Polatlı
Dr. Yakup Ömäroğlu, Awraziya yazuçılar berlege başlığı
Yärdämçe dośent, Dr. Yasämin Abayhan, Hacettepe Üniversitesi
Yılmaz Altunsoy, yazuçı
Prof. Dr. Yusuf Sarınay, TOBB Universitetı
Yusuf Gäzbäli, Finans ministrlığı
Yusuf Sämis, Sälamätlek saqlaw ministrlığı
Prof. Dr. Yusuf Şahin, Aksaray Universitetı
Dośent, Dr. Yusuf Täkin, Milli mäğarif ministrlığı kiñäşçese


text:
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî'nin Hayatı ve Eserleri
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Tefsir
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Hadis
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Kelam
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Edebiyat
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Fıkıh
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Kültür
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Sanat
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Tarih
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Siyaset
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Tasavvuf
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî’nin Tasavvuf Tarihindeki Yeri
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Tarikatler
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî ve Dinî Semboller, Sayılar
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî - Semah- Zikir-Musikî
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî'de Şathiye
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî'nin Yetiştirdiği Alimler ve Mutassavvıflar
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî Üzerine Yerli ve Yabancı Çalışmalar
- Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî'nin Halef ve Selefleri
- Menkıbelerde Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî


text:
Resey dükenderinde satılatın keybir jeyde ülgileri mindettelgen qawipsizdik talaptarına say kelmeydi. Mamandardıñ arnayı saraptamasınan keyin Zara, Mango, Bellford men John Jeniford brendiniñ önimderi talapqa say kelmeytin bolıp şıqtı.
Tekseris nätïjesi boyınşa, atalğan alğaşqı üş brend ülgileriniñ denege awa jibermeytini anıqtaldı. Al, John Jeniford brendti jeydeleriniñ üykegende ne jwğanda boyawı şığıp ketken. Tipti, tawardıñ sapası etïkette jazılğanday anıqtamamen säykes kelmegen. Mäselen, Fortunato men Brostem maqtanıñ ornına polïefïrdi qoldanğan.
Tek kïimder ğana emes, sändik buyımdardıñ da densawlıqqa zïyanı bolwı mümkin. Zara dükeninde quramına kadmïy köp qosılğan alqa tekserilgen. Ol qaterli isik dertin twındatwı mümkin.
Zara – äyelder men erlerge, balalarğa arnalğan aksesswarlar men ayaq kïim, kïim, şığaratın ïspandıq marka. Marka Inditex xoldïngine qaraydı. Onıñ jetekşiligimen Pull & Bear, Bershka jäne özge de brendter jumıs isteydi.
Mango – 1984 jılı qurılğan ïspandıq mass-market. Onıñ ştab-päteri Barselonada ornalasqan.
Stan.kz
Kommentarïï


text:
Rusiye tamır halqınıñ sekiz vekili ve qırımtatar halqını temsil etecek olğan qırımlı Nadir Bekirov New-Yorkta keçirilgen «Tamır halqlarnıñ işleri boyunca bütün dünya konferentsiyası»nda iştirak etip olamadılar.
Bunı Qırım tamır halqlarnıñ destegi ve taqiqat fondınıñ müdiri Nadir Bekirov Aqmescitte keçirilgen matbuat konferentsiyası devamında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«İşbu sekiz insan ile bağlı vaziyet añlayışlı, mında ya FSB, ya da diger rusiyeli küçlerniñ iştiragi bar», – dey Bekirov. Amma onıñ işinen er şey bu qadar añlayışlı degil eken.
Bekirov şunı qayd etti ki, onıñ teşkilâtı ne Ukraina, ne Rusiye tarafdarı degil, o Qırım tamır halqlarınıñ aqlarını qorçalay.
«Qırımtatarlarnıñ ayırımını meydanğa ketirgen Ukraina devletine qarşı bayağı tenqidiy çıqışlarım bar edi. Menimce, şimdi Rusiye tarafından qırımtatarlarnıñ sıqıştıruvı yüz bere. Em de pek küçlü oldı».
Qırım tamır halqlarnıñ destegi ve taqiqat fondınıñ müdiri şunı qayd etti ki, «prezident Putinniñ üç devlet tilniñ teñ uquqlılığı aqqında aytqanları» amelde körünmey eken.
Ücüm kimniñ tarafından yapılğanını Bekirov aytıp olamay. Onıñ fikrince, bu ya Ukraina,ya Rusiye devletiniñ işidir. Ukrainanıñ sebebi – bugünki akimiyetniñ BMT toplaşuvında qırımtatarlarnı yalıñız Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ sımalarında teslim etmege istegi ola bile eken. Faqat, ukraina temsilcileriniñ bunı amelge keçirmege imkânları barmı, Bekirov aytıp olamadı.
Sentâbr 18 künü, saat 17:00, Aqmescit-Canköy yolu etrafındaki Alabaş Qoñrat köyü yanında belgisiz şahıslar Qırım tamır halqlarınıñ destegi ve taqiqat fondınıñ müdiri Nadir Bekirovğa ücüm ettiler.
Bekirovnıñ añlatqanına köre, o Kiyevge New-Yorkqa yol almaq içün ketken edi. Anda sentâbr 22-23 künleri BMT Baş Assambleyasınıñ «Tamır halqlarnıñ meseleleri boyunca bütün dünya konferentsiyası» serlevalı mahsus toplaşuvı olmaq kerek edi.
Onıñ malümatına köre, avtobustan balaklavanı kiygen 4 insan çıqtı, taksi aydavcısını türtip çıqardılar, Bekirovnı ise topraqqa yatqızdılar, iç cebinden pasport ve telefonını alıp, aylanıp kettiler