text:
Ömürleni uzagına – taşa da, turu da – Karaçay-Malkar halkga karşçı kazavat barıb turgandı. Bügün da baradı ol kazavat – bizni dump etib, candet curtubuzga iye bolur üçün. Kallay küçle emda bizni bla ala kalay küreşgenlerin halkıbıznı köbüsü bilmeydi. Üydegisin asrar üçün, canın haram etib, baş költürmey kara işlede urunñan bir tüz tavluga cuk aytuv cokdu. Ol üydegisin ayaklandırırga, okuturga, baş bilim aldırırga küreşedi.
Cañız, ol alay dıgalas etib, universitetlede, akademiyalada okuthan sabiyleri, duniyanı da körüb, okuvlu-bilimli-diplomlu bolgan sabiyleri, halk üçün otha-suvga kirirça nek bolmaydıla artda? «Kan bla kirgen can bla çıgad» degenley, millet sezim sabiyge gitçelikden siñdirilmegeninde bolur kıyınlık. Anı üçün bolur, okuvlula-bilimlile köb bolganlıkga, halknı caklarga adam tabılmaganı.
Tebsi canında omak söleşe bilgen intelligentsiya, işge cetgenley, «til tutub» tohtaydı. Artıksız da meni çamlandırgan gumanitar intelligentsiyadı – cazıvçula, tarihçile, rejisserla, ökülle, ustazla, imamla – aytırga, Söz bla, Avaz bla halknı saklarga, caklarga da borçlula. Millet añısı-esi, okuvu-bilimi, fahmusu-ustalıgı, beti-ötü, tini-ruhu küçlü bolub, Hak üçün ölürge hazır bolub, halknı allında bargan erkeç kavumga, aydın kavumga aytadıla intelligentsiya deb. Barmıdı bizde allay intelligentsiya?
Bar ese, halkıbızga bıllay bir kir calgan dav aytılgan sagatda, «közün sokur, kulagın sañırav» etib, kara tıñılavnu basıb kalay turadı? Halkına aman aytılgannı ol kesine aman aytılganña sanay bolmazmı? Ogese, bizge aytılgan calgan davlanı bile bolmazmı ol? Bilmey ese, bir kavumun esge salayım. Bu davla köçürülgen-sürülgen halklaga 1991 cıl Ereseyde [Rossiyada] reabilitatsiya zakon çıkgandan sora salınñan davladıla.
Kabartıdan Gonov deb bir «alim» doktorluk dissertatsiyasında Karaçay-Malkar halknı köçürgenlerin-sürgenlerin tüz etgendile deb cazadı;
Moskvadan televizion jurnalistle Masük, Dorenko bir-biri ızından kele-kelib, «Karaçaylıla, Oruslulaga kıyınlık cetdiredile» deb, Karaçaynı Orusha, kralga da erşi körgüztürça, teleberivle bardıradıla;
Moskvada «Novaya gazetanı» kullukçusu Latinina «Karaçaylılanı Orusha dertleri bardı, 30 Orus elni küçlegenle, banditlelle, terroristlelle, tavlada caşınıb, Rossiyaga çabıvul eterge hazırdıla» deb, kayda bolmagan ötürüknü basmalaydı, kralnı, başha halklanı da bizge üsdürüb küreşedi;
APN [Agentstvo politiçeskih novostey – siyaset cañılıklanı agentstvosu] «Karaçayevo-Çerkesiya: «Burnaya politiçekaya jizn» statyasında-makalesinde andan da hılımılı zatlanı cazadı;
LDPR partiyanı tamadası, Rossiya Federatsiyanı da parlamentini başçılarından biri Jirinovskiy kesini «Obraşçeniye k mujçinam Kavkaza» publitsistika şedevrinde-oyumunda «Bügün Karaçaylıla, Çerkeslileni, Oruslulanı da tonayla, öltürelle» deb cazadı;
Kabartı-Malkar pravitelstvonu gumanitar tintiv institutunu bir konferentsiyasında «Karaçaylıla bla Malkarlıla, Kabartını cerin küçleb turadıla» deb aytılınadı;
Moskvada gumanitar tintivleni Akademiyası Svarants deb bir Ermenlini «Pantürkizm v geostrategii Turtsii na Kavkaze» atlı kitabın çıgargandı. Anda Rossiyanı Türk halklarını camagat organizatsiyaları [Karaçay, Malkar organizatsiyala da alanı içinde] Türk tahsaçı [casus] organlaga işleydile deb cazıladı. Alay bla, Orus halkga, kralga da bizni duşman etib körgüzedi;
Mazukabzov [Habezden Çerkesli, busagatda Amerikada caşaydı] başçılık etgen Kavkazweb atlı internet-saytda, har kün sayın degença, Karaçaylılaga, Malkarlılaga karşçı bir kir, ötürük zat aytılınadı. Anı kısha maganası: Karaçaynı kalgan Kavkaz milletlege, Orusha, kralga da duşman etib körgüzüv; Karaçay – dinçileni-banditleni uyasıdı, anda «çistka-tazalav» bardırırga kerekdi deb, kral korkuvsuzluknu organların bizge üsdürüb küreşiv.
Bizni halkga kayda ötürüknü-kirni cagıb küreşgen bu başında aytılgan cavladan biri da südge-mahkemege berilmegendi.
Carıla eseñ buzul degença, duşmanla aythan ötürükle azlık etgença, ötürüknü kuraşdırgan, caygan onovçula, alimle, cazıvçula kesibizni içibizden da çıgadıla. Agaçnı kesinden çüy etib cargança bir zatdı bu.
«Orus-Kavkaz kazavatnı közüvünde 100 Çerkes el tüb etilgendi. Endi alaylada Karaçaylıla caşaydıla». Munu aythan KÇR-ni prezidenti Batdı uludu, deb bildiredi Kavkazveb internet sayt.
«Orusha koşulgunçu Karaçaynı krallıgı bolmagandı». Kesini basmaga hazırlagan kitabında cazadı bılay alim K-M. Aliy ulu.
Tarihçi R.Hatuyev da «Karaçay üy başından bir koy berib turgandı Kabartıga, Kabartı Karaçaynı cavladan saklab turganı üçün» deb, cazadı.
Mokalanı Magomet da [Malkarlı, «Miñi-Tav» jurnalnı redaktoru] «Radio Svobodaga» intervüsunda [röportajında] «Karaçay bla Malkar ömürde da bir bolluk tüldüle... Nemesle [Almanla] kelgenlerinde, Karaçay-Malkar respublikanı kuragan edile. Karaçaylıla va, söznü «Malkar» degenin keterib, kuru Karaçay respublika deb koygan edile... Karaçaylıladan ese, bizge Kabartılıla cuvukdula» deydi. Moka ulu jurnalga redaktor bolganlay, em birinçi etgen işi – «jurnal Karaçay-Malkar tilde çıgadı» degende «Karaçay» degennni ketergenidi. Karaçaynı allay bir süymegen adamga dagıda «Karaçay-Çerkes Respublikanı Halk Poeti» at atalganı seyir tülmüdü!?
Karaçay poeziyanı antologiyasın caraşdırgan Bayramuklanı Fatima da, Karaçay poeziyanı ertde zamanladan tül, bir eki ömürnü mından algadan başlaydı – Kagıylanı Nazifa tabhan Kalturnu nazmularından. Alay a Nazifanı «Kürenli Cazuvla» kitabında andan algarak ömürleden nazmuçula da bardıla: Tram Han [12. ömür], Zurum biyçe [14. ömür], Akbilek Biyçe [14. ömür], Goşayah Biyçe [16. ömür]. Nazifanı kitabı 9-çu ömürde caşagan Kara Bulgarlı Mikail Şamsi Baştu bla başlanadı. Mikailni «Şan Kızı Destanı» kitabın men Türkden keltirtgenme. Kitab 882 cıl Türkü tilde cazılıb boşalgandı. Kitabnı al sözünde bılay çertiledi: «Kavkazda kalgan protobolgarlanı-börücanlanı tuvdukları Karaçaylıla bla Malkarlıladıla». Alay bla bizni bügünñe belgili adabiyatıbız 9-çu ömürden başlanadı. Kim biledi, andan algadan da kaynakla tabılıb kalırla – biz Türk halkbız – tamırıbız bek eski zamanladan keledi.
Bu zatlanı barın da ne üçün tizeme? Kulturabıznı sıylı kullukçuları, respublikabıznı halk poetleri, cazıvçula, alimle, millet ökülle! Biz bu tıñılavdan tıñılab tursak, ahırıbız kalay bolur? Bütev halkıbızga bıllay bir aman aytılgan sagatda, Karaçay-Çerkes Cumhuriyetni parlamenti [carımı Karaçaylıdı], prezidenti [Karaçaylıdı] ne üçün tıñılab tura bolurla? Ogese, Karaçayga aman aytılgannı ala keslerine aman aytılganña sanay bolmazlamı? Ogese, alanı Karaçay halk saylagan bolmazmı?
Cıyırmadan artık cılnı Karaçay til bla adabiyatdan ders kitabla çıkmaydıla. Bügünñü künñe kelişgen ders kitablanı hazırlarga, çıgarırga da kerekdi. Alaysız, entda bir cıyırma cılnı bolum türlenmey bılay barsa, Karaçay tilde okuyalgan, cazalgan bolluk tüldü. Kuvgun eterça zat tülmüdü bu? İlmubuz, adabiyatıbız da kimge kerekdi, anı okur halkıbız kalmasa? Biz kallay alimlebiz, tarihçilebiz, cazıvçulabız tüzün aytırga korka esek? Kerti tarihçi, cazıvçu, kerti intelligent halknı, zamannı da allında baradı. Biz a tamblaga karagan koy, bügünübüznü da körgüztürge korkub, tünenegi tarihibizni-istoriyabıznı tintgen kibik etebiz. Anı da korka-korka; Tegeyli ne aytır, Çerkesli ne aytır dey. Karaçaylıla, bizge ne bolgandı?
Duşmanlarıbızga cuk aytalmaybız, Amantişleribizge cuk etalmaybız, bazar katınlaça tarıgıb aylanñan bolmasa. Biz kişige ötürük dav aytmaybız, bir halknı ne cerine, ne tarihine, ne kulturasına cutlanmaybız. Karçanı zamanından başlab da, kesibizni koruvlayalmay küreşebiz. Karça, Bashandan nek ketgenin bilmegen barmıdı? 1828 cıl Karaçayga taşa colla bla Orus askerni alıb kelgen a kim edi? Kabartı biy Atajukin. Ömürleni uzagına bizge çabıvulla etib turganla kimle bolgandıla? Cattay curtubuznu kimleden koruvlagandı? 1944 cıl «Malkarlıla başdan ayak banditdile, alanı köçürürge-sürürge kerekdi» deb Beriyaga pismo cazgan Kabartı-Malkarnı başçısı Kumehov Kabartılı tülmü edi? Malkarnı köçürtüb, anı cerine iye bolur dıgalas. Bügün da Malkar rayonlanı, elleni ızına süyelirge koymaganla Kabartı onovçula tülmüdüle? Karaçay ızına kayıthan sagatda, bizni tuvgan tavlarıbızga iymez dıgalas etgenle kimle edile? Karaçay 1957 cıl 14 - cıllık sürgünden curtuna kayıthan sagatda, «Karaçay Oblastnı ızına kurarga» deb cazılgan begimni caşırgan Çerkesli Kardanov tülmü edi? Alay bla kuru Karaçayga coralanñan açha bütev Karaçay-Çerkes Oblastha çaçılıb ketmedimi? Bügün da Karaçaynı aman betden körgüztürge küreşgenle va kimledile?
«Calınıb cavdan kalmazsa» deb, nart söz bardı. Karaçaynı-Malkarnı kişige derti, aman inneti cokdu. Alay a bizni tıñlaganıbıznı, sabırlıgıbıznı bir kavum «Karaçay-Malkar kızbaydı, duppukdu» deb alay añılaydı. «Cathan ögüznü üsüne süyelgen buzov kir eter» degenleydi iş.
«Novaya gazetada» Latıninanı cazganların neda «Kavkazweb» internet-saytda provokatsiyalanı KÇR-ni prezidenti bile bolmazmı? «Karaçaylıla hayuvanladıla. Tayakdan başha söz añlamayla ala. Cañız küçden korkalla ala. Abazalıla Ak Üynü küçlemesele, alaga rayon kim berlik edi? Karaçaylılanı ne cerleri, ne tarihleri, ne kulturaları cokdu. Bütev barın bizden sıdırıb algandıla...» Bıllay sözleni eşite bolmazmı prezident Batdı ulu?
Çerkes kullukçulanı, alimleni bir kavumu bir açıkdan, bir taşatın bizni bla ma bıllay kazavatnı bardıradıla. KÇR-ni prezidenti ala aythannı barın etib barganlıkga, «sav bol» degen cokdu, «taba bargan, çaba barır» degença etelle. «Bizni taş bla urgannı biz aş bla urub» küreşgenligibizge cuk türlenmeydi. 1926 cıldaça, soruvnu köndelen salırga kerekdi: birge caşav bolmay ese, ayırılırga kerekdi. Ansı bizge karşçı bu işleni ahırı aman bla boşalırga bollukdu. KÇR-de em köb sanlı halk da – Karaçay, em kıyın bolum da turgan da ol, at-bet atalgan, aman aytılgan da ol. Abhaziyada [başha kralda statusu belgili bolmagan bir davlu-davurlu respublika] sanatoriyni-soluv üynü satıb alırga KÇR-ni bücetinde millionla tabıladıla da, 20 cılnı içinde bir Karaçay ders kitab çıgarırga kapek-şay tabılmaydı. Abazalılaga rayon-bölge kurarga madar da, açha da tabıladı da, Nogay Türklege allay madar tabılmaydı. Stalinçi sürgünden sora Orta Aziyadan kayıtalmay turgan Karaçaylılanı Karaçayga kaytarırga madar tabılmaydı... Kucur tülmüdü bu?
Karaçay-Malkar intelligentsiya bir cumduruk bolub, bütev halkga da bolumnu açık etib, halkıbıznı-curtubuznu saklar, caklar canından küreşmese, kısha zamannı içinde kıyın, bek kıyın bolumga tüşerge bollukbuz. Bügünñü künübüz 1940-çı cıllaga uşagan bir zamandı. Olsagatda da Karaçaynı onovda turgan başçıları halkların tül, kullukların saklarga küreşgendile. Bügün da ne prezident [Karaçaylı], ne parlament [köbüsü Karaçaylı] Karaçay halknı, Karaçay curtnu saklar, caklar canından cuk etmeydile. Kıyınlık andadı. Bolumnu türlendirallık intelligentsiyadı [ol bar ese!]. Barından da alga, onovçulanı da bogurdaklarından alıb, hahay eterge kereklile Karaçay tilde cazgan cazıvçuladıla. Biz sagış etebizmi tamblabızga? Bügün oguna, Karaçay tilde cazgan koy, okugan da hazna cokdu. Iyıkga eki kere çıkgan gazetibizden sora nebiz bardı? Jurnal bolmasa, kitab çıkmasa, şkollada okuturga Karaçay ders kitabla bolmasala – ana til kalay saklannıkdı?
Malkar kalay saklanır, anı cerin, tavların da sıyırıb, can kaygılı etib tursala? Halkın caklagannı öltürüb barsala, halkın caklarıknı onovda tutmasala, Malkarnı tüzlük üçün küreşgen organizatsiyasın, gazetin südge-mahkemege berib, cabdırıb tursala... Duniyaga belgili jurnalist Politkovskaya da cazadı bu zatlanı üsünden «Novaya gazeta» atlı gazetde. Bügün Karaçay-Malkar halk bla küreşgen Orus kral tüldü, Kabartı-Çerkes kullukçulalla, alimlelle, cazıvçulalla... Orus kralnı da tavlu halkga üsdürüb küreşgen alalla.
Adamlıgıbız, halklıgıbız sınalgan bir közüv kelgendi. Biz mından arı, curtubuznu da başhalaga küçletmey, tilibiz, adetibiz-törebiz saklanıb caşarıkbızmı, tülbüzmü – soruv alayga cetgendi. Caşav-ölüm bazmanña minñenibizni añılab, örge kobmasak – tambla keç bollukdu. Kesibizni tamadalaga da, kralnı başına da bolumnu añılatırga kerekdi. Duşmanla bla Amantişle bolumnu başha türlü añılatalla – tıñılab tursak, tüb bollukbuz.
Cazılganña Koşak: Men bu açık mektubumda bizni halkga karşçı küreşgen cav avtorla cazgan ötürükleni da , kesibizni içibizden çıkgan «kalamçılanı» cañılıçların da [cañılıçla esele ala!], bir kesegin, koşmay-koratmay, bolganıça körgüztgenme. Duşman duşmanlıgın eter, ne da aytır – anı tohtatırga izley esek – barıbız da birigib aña karşçı tururga kerekbiz. Cañız, kesibizni içibizden amantişle çıkmazga kerekdile.
Alan kralıbız kalay çaçılganın alimle, tüz adamla da – barıbız da bilebiz. Alaniyanı em alga Çiñis Han abızırathandı, tüb etgen a – Timur bolgandı 1396-1397 cıllada. Ol zamanda halknı tavlada bir hurtdagısı sav kalgandı, kalganı kırılgandı emda cesir halda tışına sürülgendi. Artda ayaklanıb, es cıyıb, karıv alıb, Adurhay, Budiyan, Navruz, Tram degença kavumlaga başçılık etib, Karça Ata curtha alay kayıthandı. Özge, Curtubuznu tüzlerin Kabartı zat degença, başha kavumla küçleb turganların körgendi. Urub, Miñi Tavnu etegine ötüb, alayda halknı sav kalgan kesegine koşulub, cañıdan kral bolub, caşay başlagandıla. Tav kral Karaçay 15-çi ömürde kuralgandı. 1828 cıl Orus, kazavat etib kesine koşhunçu, 400 cılnı uzagına [1428-1828 cılla], Karaçay ençi kral bolub turgandı: kesine kişini cibermegendi, kişige casak tölemegendi... Bu birinçisi.
Ekinçisi da: Karaçay, Malkar deb eki halk cokdu, eki til cokdu – biz Türk tamırdan çıkgan bir halkbız: dinibiz, tilibiz, curtubuz, tarihibiz, adetibiz-törebiz da birdi. Bizni ekige bölgenle, bölünüb tururubuznu izlegenle da – cavladıla emda alaga satılgan amantişledile.
Üçünçüsü: Bizde bir kavum cazıvçu, alim arhivle bla tüz hayırlana bilmeydi. Arhiv kaynakladan-materialladan tüz oyum ete bilirge kerekdi. Ansı körgenin cazıb, çıgarıb barıv, alanı tüzge sanav – cañılıçdı. Söz üçün, kral halklaga, halkıbızga sürgün eter üçün, Stalinçi ibilis corukga razı bolmaganlanı kurutur üçün kallay ötürükleni kuraşdırganın bilebiz. Sora kral arhivlede zatlanı barın tüzge sanab, tüz fikir etmey tursak, kral halkıbızga cetdirgen kıyınlıklanı tüzge sanarga kerekbiz. Cavlarıbız etedile alay. Cañız bir Çuvut, Ermen cazıvçu, alim halkına aman aytdırlık tüldü, ne cerin, ne tilin, ne tarihin, ne kulturasın cav tübüne atarık tüldü. Bizde va bir-birle ceribizni , tarihibizni da, kulturabıznı, adabiyatıbıznı da, tab tişirıvlarıbıznı da honşulaga berirge, tebletirge hazırdıla. Ala ne üçün ete bolurla alay? Keslerin Karaçaylılaga tül, honşu halkladan çıkganlaga sanay bolurlamı? Karaçaynı tarihin, krallıgın da kesleri Karaçayga koşulgan künden başlaganları da anı üçün bolurmu? Goşayah Biyçeden başlab, Miñi Tavga birinçi çıkgan Haçir uluga deri bizni biyçeleribizni, cigitleribizni da başha halklaga berirge küreşgenle, tamırları ol halkladan bolub ete bolurlamı alay derigim keledi.
Törtünçüsü: Bizni bir kavum intelligentibiz, asrı ötsüzlükden ayunü-duşmannı kesin köre turganlay, ızın ızlarga küreşedi. Örge turub, erkişiça sermeşir ornuna, cav tübüne catıb, baş saklarga, caşav eterge küreşedi. Malkarnı cerin küçleb, rayonların, ellerin da kuralırga koymay, tavların da sıyırıb küreşedile cavla. İntelligentsiyabıznı bir kavumu va, curtunda caşayalmay, tışına kaçıb, «biz politikaga katışmaybız, biz duşmannı kulturabız bla horlab koyarıkbız» deb, aman katın artı bla korkuthança etedile. Sen tuvgan cersiz kalsañ, tilsiz kalsañ, krallıgıñ bolmasa, künden-keçege erib tas bolub barsañ, dagıda tıñılab tursañ – sora sen kallay erkişise, intelligentse, adamsa? Halkıñ, curtuñ da cav tübünde turganın köre turganlay, «kulturabız bla horlab koyarıkbız» deb, kesiñi, halknı da nek aldarga küreşese?
Beşinçisi: Busagatda cürekleri dinñe burulgan, kerti din bilim algan caş adamla köb bola baradıla. Alay a alanı arasında «halk, til, curt» nege kerekdi, biz cañız din üçün küreşirge kerekbiz» degenle bardıla. Alaga aytırım: tilsiz, curtsuz – adam, halk da bolmaydı. Din bizge nege kerekdi? – Biz Adam, Halk bolur üçün. Tili, Curtu bolmagan ne adam, ne halk körgenmisiz? Allahnı atı bla dinibizni, tinibizni, tilibizni, curtubuznu saklarga, koruvlarga borçlubuz. Karaçaynı Kadav Taşın ayak tübge atıb, cavga tebletib, barıb Kâbanı kara taşın calagandan, ne da kayda ese da cer eteginde «din kazavat» etgenden ne magana, ne hayır? İçkiçilikni, havlelikni, gudunu-urunu, murdarlıknı, mankurtluknu – har ne türlü amanlıknı kurutub kesibizden başlayık.
Altınçısı: Tış krallada caşaganla, Karaçay-Çerkes, Kabartı-Malkar cumhuriyetlede bola turgan işleden tolu haparlı tüldüle. Alanı köllerine bılay keledi: «Kabartı bla Malkarnı bir-birine üsdürüb turgan Orus imperiyadı. Ala birigib, azat bolur üçün küreşirge kerekdile»... Tüzü va başharak türlüdü. 1944 cıl Malkarnı sögüb, amanlab, Beriyaga «Malkarga sürgün eterge kerekdi» deb cazgan Kabartılı tamada Kumehov bolgandı. 1956-57 cıllada da Malkar halknı sürgünden ızına kaytartmaz dıgalas etib turganla Kabartı onovçula bolgandıla. Sürülgen halklaga Orus kral reabilitatsiya zakonnu çıgargandan sora da, Kabartı onovçula Malkarnı krallıgın, cerin, erkinligin sürgünñe deri bolganıça ızına süyelirge koymaydıla. Tüzlerin küçlegen bla kalmay, endi Malkarnı tavların da küçleb, sanı az bir halknı tüb etib küreşedile. Kralnı başçılarına Malkar sözün ötdüralmaydı, ne üçün deseñ ullu kral kulluklada işlegen Çerkeslile-Kabartılıla köbdüle. Alay bla bügün, sürgünden ızına kayıtalgan Malkar halk, onovu kesine kalmay, curtunda cersiz-curtsuz kala turadı. Terslik kimde bolganın aytdım.
Cetinçisi: Halkda açha-boçha cürütgen iş adamla da az tüldüle, alay a alanı köbüsü havlelikge açhaların kızganmaydıla, kultura işlege cetsele va – kan cavadı. Alaga aytırım: rıshı kele-kete turgan zatdı, tilibiz-kulturabız-namısıbız-betibiz bir ketse va, anı ömürde da ızına kaytaralmazbız. Har kim madarına köre halkıbıznı saklarga küreşeyik.
Segizinçisi: Halkga kıyınlık kesi allına cetib kalmaydı. Kar cıyıla kelib, kürt da alay üzüledi. Bizni cavlarıbız bizni kralga, başha halklaga da aman betden körgüzürge anı üçün dıgalas etedile. Bizni betibizge karanı cagıb, biz da anı keteralmay küreşebiz. Kralnı başına da, taşa organlaga da, bizni amanlab cazıb küreşedile haman. Alanı südlük-colluk eter ornuna, biz tıñılab turabız. Kullukda işlegen adamlarıbız – tamadalarıbız, onovçularıbız – keslerini başların, kullukların saklarga küreşgen bolmasa, halkların caklamaydıla. Tab, cavlaga koşulub, halklarına aman aytıb küreşedile. İntelligentsiya da, anı köre turganlay, halknı amantiş onovçulaga karşçı turguzmaydı, tab kapek-şay alır üçün ötürüknü cazıb, cayıb küreşedi. Ahırı ne bla boşaladı? Bütev halkga kıyınlık cetedi. Terslik a kimdedi – amantiş onovçulada-kullukçulada, haram, kızbay, satlık intelligentsiyada.
Karaçayga, Malkarga 1940-çı cıllada, bügünlede da cete turgan kıyınlıknı tıyılmaganı – intelligentsiyabıznı homuhlugundandı. Tüzün aytmasak, ömürde da tüzellik tülbüz. Halkın caklamagan tamada onovdan keterge kerekdi. Halkın caklamagan cazıvçu, alim, imam da törege tartılırga kerekdile. Örge turmasak – tübde kallıkbız. Kavkaz halklada bügün Karaçay-Malkar halkdan karıvsuz cokdu. Tegey da, Kabartı da, Çeçen, İnguş da bügün bizden oñludula. Krallıgı, askeri, savutu-sabası, bayragı, oraydası bolmagan halk – cañız bizbiz. Kalganla keslerin begitib, kıyın künñe hazırdıla. Curtubuzda Halk bolub caşarga izley esek, bu zatha da sagış eterge kerekbiz. Alda ne saklaganın kişi da bilmeydi. Har nege da tıyınşlı tüberça hazırlıkda tururga borçlubuz. Saklanırga başha col cokdu.
Toguzunçusu: Bütev duniyada caşagan Alanla – Karaçaylıla-Malkarlıla – birigirge kerekbiz, bir-biribizge boluşurga kerekbiz. Cavubuz kim, şohubuz da kim – bilirge kerekbiz. Bu katışhan duniyada tas bolub ketmeyik. Kayda caşasak da, Miñi Tavubuznu, Karaçay-Malkar curtubuznu, Karaçay-Malkar halkıbıznı unutmayık. İşge usta – işi bla, sözge usta – sözü bla, alim – bilimi bla, göceb – bilegi bla, har kim koldan kelgença kulluk eteyik az sanlı, köb kıyınlık körgen halkıbızga. Alay a iş sanda tüldü, ruhdadı: halk Halk bolmay, sürüv bolsa – teblened em zorlanad, halk sanı azdan horlanmaydı – iymanı azdan horlanad.


c: text/html

text:
Bunı o, mayıs 16 künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile körüşüv devamında bildirdi, dep haber ete Kremlniñ matbuat hızmeti.
«Bugün mesken ile vaziyet böyledir: bu yıllar devamında 470 biñ kvadrat metr mesken qullanuvğa berildi, qırımtatar halqınıñ 61% öz ev ve kvartiraları bar, 4,3% yataqhanelerde yaşay, 10%, tahminen 7 biñ insan, nevbette tura»,– dep ayttı Bezaziyev.
Bundan da ğayrı, onıñ aytqanına köre, qırımtatarlarnıñ tahminen 25% «samozahvat»larda yaşay eken.
«Olar «samozahvat»larda yaşaylar. Demek, bizge tahminen 10-11 biñ yer damartasını resmiyleştirmege kerek», – dedi deputat.
Rusiye prezidenti bugün Qırımnıñ öz başına ilân etilgen «Devlet şurasınıñ» «spikeri» Vladimir Konstantinov ve işğal etilgen Qırımnıñ «baş naziri» Sergey Aksönovnıñ başlığında eyyet ile körüşti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina Yuqarı Şurasında iyül 15 künü «Qırım Nazirligi teşkil etilmesiniñ zaruriyeti aqqında» toplaşuv ötkerilecek.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına «Qırımdan mecburen köçip kelgenlerniñ teşkilâtlarını idare etken şura» cemaat birleşmesiniñ vekili Andriy Şçekun bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, bu toplaşuvnıñ teşkilâtçıları Ukraina Prezidenti, Ukraina Nazirler Kabinetiniñ azaları, halq deputatları, siyasiy firqalarnıñ ve cemaat teşkilâtlarınıñ qoşuluvını bekley.
Toplaşuv devamında Qırım işğali ile bağlı meselelerni al etecek nazirlikni tekşil etmek imkâniyeti baqılacaq. Neticede rezolütsiyanıñ imzalanuvı planlaştırıla.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçti. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ bunı tanımadı.


text:
Avropa Birligi memleketleriniñ daimiy vekilleri iyünniñ 10-nda Rusiyege qarşı Qırım sanktsiyalarını daa bir yılğa uzatmaq qararını qabul etmege planlaştıra.
Bu aqta Radio Free Europe/Radio Liberty Avropa muarriri Rikard Jozwiak Tvitter saifesinde bildirdi.
«AB elçileri çarşenbe künü (iyünniñ 10-nda – QA) Avropa Birliginiñ Qırımğa yatırım yasağını daa bir yılğa uzatacaq», – dep yazdı Jozwiak.
Sektoral iqtisadiy sanktsiyalar belli Rusiye bankları ve şirketleriniñ Avropa Birligindeki ilkingi ve ekilemci sermiya bazarına kirişlerini sıñırlay, silâ ticaretinde ihrac etüv ve ital etüvni yasaqlay, arbiy qullanuv ya da Rusiyede arbiy alıcılar içün eki yönelişli mal ihracını yasaqlay ve Rusiyeniñ cermay çıqarılmasında ve onıñ qıdırıluvında qullanıla bilgen bazı tehnologiya ve hızmetlerge irişmesini sıñırlay.
Bu sanktsiyalar ilk sefer 2014 senesi iyülniñ 31-nde Rusiyeniñ Ukrainadaki vaziyetni kerginleştirüv areketlerine cevap olaraq kirsetilgen ve 2014 senesi sentâbr ayında quvetleştirilgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İşğal etilgen Qırımdaki uquq qoruyıcılar Radio Svoboda jurnalisti Nikolay Semenağa qarşı birleşip, onı susturmağa tırışalar. Bunı qabaatlanğannıñ advokatı Aleksandr Popkov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Nikolayğa qarşı birleşip kelgen gruppa – taqiqatçı ve faller – onı jurnalist, farqlı fikirde olğan insannı olaraq susturmağa tırışa», – dep ayttı Popkov.
Semenanıñ özü qayd etkenine köre, taqiqatnıñ qabaatlav meyili iş başlağanından berli is etile.
«Taqiqat keçirilgen vaqıttan berli qabaatlav meyili is etile edi, işke qabaatnı isbatlağan fakt ve vesiqalar ilâve etile edi. Taqiqat advokatlarnıñ muracaatlarına qulaq asmadı, olar ise bu işte cinayet olmağanını qayd etmege rica etken ediler», – dep qayd etti jurnalist.
Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy mahkemesinde aprel 18-de Qırım jurnalisti Nikolay Semenağa qarşı cinaiy iş boyunca daa bir mahkeme oturışı olıp keçti. Rusiye akimiyeti onı Rusiye topraq bütünligini bozmaq çağıruv yapqanında qabaatlay.
Sorğuğa bir şaat keldi – Yuliya Kojemâkina. O, Nikolay Semenanıñ maqalesi basılğan internet saifesi baqılğanınıñ şaatı olğan edi. Şaat advokatlarnıñ suallerine cevap berip olamadı.
Dekabr 7-de taqiqatçı jurnalist Nikolay Semenağa Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmındaki «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozacaq areketlerge açıq çağıruv yapması» ile qabaatlanğanını aydınlattı. Taqiqatçı tizgen cinaiy iş 6 cılttan ibaret.
FSB sorğusında Nikolay Semena yazğan işlerinde «fikirini bildirme» aqqını qullandı, dep bildirdi.
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Nikolay Semenanı «namuslı bir jurnalist» olaraq adlandırıp, onıñ kibi insanlar «işğal etilgen Qırımda basqıncı rejimge razı olmağanını» qayd etti.
Ukraina milliy jurnalistler ittifağınıñ reisi Sergey Tomilenko Semenanıñ mahkeme esnasını «adaletsiz bir mahkeme» dep adlandırıp, onı medeniy bir areket şeklinde kösterece olalar, dep ayttı.
Nikolay Semenanıñ advokatları, Halqara ve Avropa jurnalistleri Federatsiyası, em de OSCE ifade serbestligi meseleleri Temsilcisiniñ ofisi, FSBge muracaat etip, onı Qırımdan tedaviylenmesi içün yibermege çağırdı, lâkin müsbet cevap şimdige qadar daa berilmedi.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları, şu cümleden Nikolay Semenanıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, oña qarşı yapılğa basqını toqtatmağa çağırdı.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/23 iyün
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 23 iyün biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
BMOda Cämğiäwi xezmät köne (en),
Nikaragua, Polşa häm Ugandada Atalar köne (en), h.b.
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1912 — Alan Tyuring, ingliz matematigı, logik, kriptograf.
- 1934 — Ämircan Motallapov, tatar balalar yazuçısı, prozaik, jurnalist.


text:
Mayıs 26-da saba Qırımda rusiyeli uquq qoruyıcılar tarafından qırımtatarlarnıñ evlerinde yapılğan yañı tintüvler aqqında malümat peyda oldı. Bu aqta adliyeci Emil Kurbedinov ve Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildireler.
Smedlâyevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgen malümatına binaen, tintüvler qırımtatarlar toplu yaşağan Aqmescit rayonınıñ Boğurça qasabasında keçirile. Kurbedinov Hoş Keldi qasabasında ve Alupkada keçirilgen tintüvler aqqında bildire. Tintüvler sebepleri belli degil.
«Er vaqıt olğanı kibi yasaq olğan edebiyatnı, silânı, narkotiklerni qıdıracaqlar. Yasaq olğan edebiyat olsa, demek, «Hizb ut-Tahrir» boyunca iş olacaq, böyle edebiyat yoq ise, demek, başqa bir sebepten iş açarlar», – dep tahmin etti Smedlâyev.
Emil Kurbedinov Aqmescitte keçirilgen tintüvniñ videosını paylaştı. Videoda maskalı, silâlı uquq qoruyıcılar körüne. Diger tafsilâtlı malümat bildirilmey.
Yañı tintüvler boyunca Qırım uquq qoruyıcılarınıñ resmiy izaatları yoq.
Video youtube: Alim Aydamak
Mayıs 25-te, saba Bağçasarayda devlet şurasınıñ sabıq deputatı, Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ İcra komitetiniñ azası Ervin İbragimov bu gece ğayıp olğanı aqqında bildirile edi. Onıñ maşnası yol ortasında qaldırılğan tapıldı. Mayıs 24-te tahminen saat 23:00-te Ervin babasına telefon etip, ondan maşna vesiqaları aqqında soradı. Bundan soñ Ervinnen bağ bozuldı. Adliyeci Emil Kurbedinovnıñ bildirgenine köre, rusiyeli FSB-niñ Qırım idaresinde Ervin İbragimovnıñ soy-soplarından onıñ ğayıp olması aqqında arizanı ve mütenasip videonı almağa red ettiler.
Qırım işğal etilgen soñ yarımada territoriyasında adamlar, hususan qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Bunen beraber, Rusiyege boysunğan Qırım taqiqat komitetinde «yarımadada qırımtatarlar kütleviy şekilde ğayıp olmağanını» bildireler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukrain Qırım yarımadası işğaliniñ yılı devamında Rusiye Federatsiyası 2 milliard dollarnı sarf etti. Yaqın yılları – ceza ve Rusiye kapitalınıñ tüşmesini köz ögüne alsaq, Qırımnı işğal etmek «zevqi» içün tahminen 200 milliardnı bermek kerek. Ruble degil, dollarnı. Lâkin o qadar paranı qırımlılar ne sebepten is etmediler? Bu para kimniñ cebinde qaldı? İqtisadiyatı buhran vaziyetine oğrağan Rusiye devleti tübü olmağan çapçaqnı ne vaqıtqa qadar tolduracaq eken?
Qırım Rusiye şaraitlerinde ne içün para qazanıp olamay ve işğal etilgen yarımadadan biznes ne sebepten qaçıp kete – «Qırım.Aqiqat» yayınında «24» haber telekanalında.
Studiya musafirleri – Ukraina halq deputatı, Qırım Muhtar Cumhuriyeti Nazirler Şurasınıñ sabıq reisi Anatoliy Matviyenko, Siyasiy tedqiqler ve analitika merkeziniñ eksperti Sergey Karelin ve Buhran ile küreş milliy gruppasınıñ idareci ortağı Taras Zagorodniy.
Yayın cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa.
Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında saat 18:30 seyir etmek mümkün.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Qırımda 2015 senesi yanvar 1-ne qadar olacaq keçici devir müddetini uzatmaycaqlar.
Bunı Qırım işelri boyunca Rusiye naziri Oleg Savelyev bildirdi, dep haber ete RİA Novosti agentligi.
Onıñ sözlerine köre, yañı yıldan yarımadada Rusiye qanunlarınıñ işlenmesinde bazı hususiyetler saqlanıla bile.
«Söz keçici devir müddetiniñ uzatuvı aqqında degil de, Qırım federal okrugında Rusiye Federatsiyası qanunlarınıñ mahsus hususiyetleri aqqında ketmekte, ve bu al çeşit sebeplerge, şu cümleden tış siyasiy sebeplerge bağlıdır», – dedi Savelyev.
Şu cümleden, o, topraq ve mülk munasebetleriniñ idaresi aqqında hatırlattı. Bundan da ğayrı, qırım şirketlerniñ ğayrıdan qayd etüv müddeti 2015 senesi mart 1-ne qadar uzandı.
Savelyev şunı qayd etti ki, Qırım içün şirketlerniñ resmiyleştirüv meselesi ğayet müimdir, çünki Rusiye qanunlarınıñ er bir talabı Qırımda tez sürette amelge keçirilmez.
Evel Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş nazir Sergey Aksönov Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ adına muracaatnı imzaladı. Mında keçici devir müddetini 2016 senesi yanvar 1-ne qadar uzatmağa rica etken edi.


text:
Bağçasarayda «qırımtatar siyasiy mabüslerge mektüpler aqşamı» olıp keçti. Bunı Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haberr etti.
Berilgen malümatqa köre, mektüplerde adamlar apiste tutulğan semetdeşlerine destek bildireler.
«Mektüpler aqşamı Qırımdaki siyasiy mebüslerge destek içün yañı bir teşebbüstir. Cezahane ve SİZO adreslerini "Qırım birdemliginiñ saytında tapmaq mümkün. Siyasiy mabüsler ve Sohiba Burhanova içün 150-den ziyade mektüp yazıldı», – dep yazıla bildirmede.
Qırımlı siyasiy mabüslerniñ azat etilüv meselesi tamamınen toqtatılğan. Putin ile vastasız aytışuvlar kerek –Zelenskıy.
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksönov Qırımda «kesen-kes» siyasiy mabüsler yoq, dep bildirdi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba sentâbrniñ 6-nda Ukrainanı ziyaret etken Amerika kongressmenlerine Qırımda keçirilgen yañı tintüv ve tutuvlar aqqında tarif etip, olarnı yarımadada basqılarnı toqtatmaq maqsadınen Kremlge qarşı basqı quvetleştirüvde yardım etmelerine çağırdı.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti


text:
Bu şey aqqında, Avropa Komissiyası vesiqalarından delil ketirip, Reuters agentligi bildire.
Avropa Birliginde Qırımnıñ zapt etilmesini qanunsız esap eteler ve Qırım bankları nisbeten iqtisadiy, ticariy ve maliy sıñırlavlar ayatqa keçirmek aqta Avropa Komissiyasına muracaat ettiler.
«Ayrıca, Avropa Birligi ve Qırım bankları arasında olğan kapitallar areketleriniñ sıñırlamfsı teklif etile», – dep aytıla vesiqada.
Komissiya taraftan muracaat ögrenile. Bu meselege bağlı qararlar, ihtimal, Avropa Birligi çetel nazirleri taraftan mayıs 12 künü ötkerilgen körüşüv devamında çıqarılır.


text:
Arbiy tehnika, ordu qıyafetine kiydirilgen balalar, «Ölümsiz polk» yürüşi. Qırımnıñ büyük şeerlerinde mayısnıñ 9-nda Sovetlerniñ ve Rusiyeniñ Zafer bayramı qayd etildi.
Rusiye işğal etken Qırımda 2014 senesinden soñ «Zafer künü» sovet ve Rusiye bayramı Qızıl Ordu ve sovet halqınıñ natsist Almaniyanı yeñgen bayramı olaraq qayd etilmekte. Ukrainada mayısnıñ 8-nde Hatıra ve barışıq künü qayd etilmekte, mayısnıñ 9-nda – Ekinci cian cenkinde natsizmni yeñüv künü.
Qırım.Aqiqat mühbirleri fotoresim yapmaq içün şeñliklerge bardı.


text:
Kreml nezareti altındaki Aqmescit Yuqarı mahkemesi istinaf şikâyetni red etti ve faalci Marlen Mustafayevni tevfiqte qaldırdı dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Bundan ğayrı, Mustafayevni mahkeme zalına ketirmediler.
“Marlenge telefonnı qaytarmaq kerek olğanınen mahkeme razı olmadı. Bütün şefaatlarnıda boş ve delilsiz sayıp red etti. Bundan ğayrı, Marlenni mahkeme binasına ketirmediler, bunı da aq-uquq bozulması kibi qabul etem”, - dedi imayeci Nazim Şeyhmambetov.
Sentâbrniñ 4-ünde Kreml nezareti altındaki Aqmescit Yuqarı mahkemesi Marlen Mustafayevni 12 künge tevqif etti.
Aqmescit rayonınıñ Kamenka qasabasında sentâbrniñ 4-nde saba faal Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv yapıldı.
2017 senesi fevral ayında Marlen Mustafayevniñ evinde, “ekstremist timsaller”niñ numayış etilmesi sebebinden tintüv keçirilgen edi. Telükesizlik hadimleri Mustafayevniñ kompyüter ve bir qaç kitabını aldı.
Mustafayevge qol tutmağa on adam keldi, olar olıp keçken vaqialarnıñ videosını çekip, içtimaiy ağlarda yayınladı. O adamlarnıñ episi keççe yaqalanğan edi.
Daa soñra Mustafayev, “ekstremist teşkilâtlarnıñ timsalleriniñ numayışı ya da propagandası”nda qabaatlanıp 11 künge tevqif etildi, safdaşları ise - 5 künge. Faal 2017 senesi martnıñ 4-nde azat etildi.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan “Hizb ut-Tahrir” ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirip başladı.


text:
Bazar künü bir qaç yüz faal Poloniya paytahtınıñ merkezinde Ukraina ile birdemlik yürüşini ötkerip, ukrainlilerge qol tuttılar ve elâk olğanlarnı Varşavadaki Ukraina elçihanesindeki hatıra tahtası yanında añdılar, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Birdemlik yürüşini «Evromaydan Varşava» ve «Açıq dialog» fondu cemaat teşkilâtları topladılar. Tam bir yıl evelsi bu künü Poloniyada Ukraina elçihanesi yanında ilk narazılıq aktsiyası ötkerilgen edi.
«Bütün Avropada ve bütün dünyada ukrainlerge lehlerden yaqın halq yoq. Bu yalıñız güzel laf degil. Bunı mında ve şimdi yazılğan tarih tasdıqlay», – dep qayd etildi ukrainlerniñ lehlerge yollağan teşekkürnamesinde.
Ukraina ve Poloniya bayraqları altında kolonna şeer boyu keçti. Aktsiya Varşavadaki Ukraina elçihanesi yanında yekünlendi. İştirakçiler hatıra tahtası yanında çıraq yaqıp, elâk olğan qaramanlarnı sükünet daqqası ile añdılar, dep bildire «Açıq dialog» fondu.


text:
Qırımda FSB hadimleri ukrain arbiyleriniñ qoranta azalarını balaları ile sürgün etmege çalışa.
Bu aqta dekabr 23 künü Facebook saifesinde, Ukraina VMS komandanı muavini Marina Kanalükqa esaslanıp, İnter telekanalınıñ jurnalisti Roman Boçkala bildirdi.
«Qırımda 10 ukrain arbiyiniñ evine sürip kirdiler. Kilitlerni deñiştirip, qapularnı müürlediler. Öz areketlerini şvondörlar, mesken – müessiseniñ mülki olğanı içün onı boşatmaq kerekligi ile añlattılar. Amma mesken – Ukraina Mudafaa Nazirliginiñ mülki olğanı aqta unuttılar. Areketlerniñ doğrulığını tasdiqlağan iç bir mahkeme qararı ya da diger bir uquqiy qaideleri yoqtır»,– dep yazdı jurnalist.
Onıñ malümatına köre, FSB hadimleri qadın ve babalalardan telefonlarını tutıp ala ve ukrain askerlerini qorqutmağa çalışa edi.
«Aqyarda Kubanskaya, 11 ve 11a ve Aqmescitte Lenina, 44 adresi boyunca yerleşken arbiy hızmetçilerniñ evleri obstruktsiyağa oğradı, söz ukrain antına sadıq qalğan ve qıtağa köçip ketken ukrain arbiyleri aqqında kete», – dey jurnalist.
O şunı da qayd etti ki, bu kibi areketler endi yüz bergen edi. Şu cumleden, jurnalist Ukraina VMS komandanı muavini Kanalükniñ sözlerini aşkâr ete. Onıñ sözlerine köre, yaşağan dairesinde Rusiye ordusına hızmet etmege keçken ekinci rang kapitanı Kostin yerleşecek edi.
«Meskenniñ qanuniy qullanıcıları politsiyağa ariza yazğan edi. Anda bu meseleni al etmege söz bereler», – dep yazdı jurnalist.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ qızı Gülsüm Aliyevağa nisbeten Rusiye CK 282-nci maddesine binaen (milletlerara zıddiyet çıqaruv) tahqiqattan evelki teşkerüv ötkerile. Bu aqta Qırım.Aqiqat adliyeci Edem Semedlâyev habet etti.
Onıñ sözlerine köre, söz Aliyevanıñ Facebookta derc etken bir resmi aqqında kete eken. Tahqiqat versiyasına köre, o resimde yazıcı ya da mütefekkir Rusiyege nisbeten qaba söz aytqan.
Adliyeci Edem Semedlâyev Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında, telükesizlik hadimleriniñ tintüv esnasındaki areketlerine qarşı şikâyet bermek niyetinde olğanını ayttı. Bu arada o, yapılğan tahqiqattan evelki teşkerüv – «Qırım birdemligi» ve Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeeri Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesinde davası baqılğan babası Muslim Aliyevke yapılğan tazyıq dep saya.
Mevzunen bağlı olaraq: Qanlı imayeciler: Qırımda mabüslerniñ aqrabaları nasıl etip faal şahıs olıp qala
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ qızı Gülsüm Aliyeva Aluştanıñ Rusiye Tahqiqat komitetinden qoyıp yiberilgeni aqqında daa evel haber etilgen edi.
Daa evel, iyülniñ 19-nda saba, Rusiye telükesizlik organlarınıñ hadimleri Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ iştirakçisi Muslim Aliyevniñ evinde «tahqiqat tedbirler» keçirgeni aqqında haber etilgen edi. Daa soñra belli olğanına köre, onıñ üyken qızı Gülsüm Aliyevağa protokol tizilgen. O, Rusiye CK (milletlerara zıddiyet çıqaruv) 282-nci maddesine köre qabaatlana.
«Qırım birdemligi» birleşmesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ qızı Gülsüm Aliyevanıñ evinde ötkerilgen tintüvni onıñ faalligi içün yapılğan tazyıq dep tanıy. Bu aqta birleşmeniñ beyanatında söz yürsetilmekte.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada tutlğan ediler. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlana.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirip başladı.
Qırım ükümeti yarımadada insanlarnıñ fikir serbestliginen bağlı aqları bozulğanını inkâr ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Mayısnıñ 18-nde, Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma kününde, Kyiv Klezmer Festival zemaneviy klezmer muzıkası ve Avropa medeniyet festivali sanasında eglenceli ve muzıkalı programma olmaycaq. Bu aqta festival teşkilâtçılarınıñ qırımtatar cemaatçılığınıñ festival kününiñ hatıra kününe rastkelgeni sebebinden qasevetlengenine berilgen cevabında aytıla.
«Mayısnıñ 18-nde Kontraktova meydanında festivalimizniñ tedbirlerinden biri (festival Yazıcılar birliginiñ evinde mayısnıñ 7-nde «Şolom Aleyhem, Kiyev» oyunından başlanacaq) ötkerilecek, qırımtatar dostlarımıznen beraber Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma kününe bağışlanğan hatıra tedbirleriniñ keçirilmesini planlaştırdıq. Bizge qoşulıp, qırımtatar qardaşlarımızğa qoltutmağa davet etemiz, saat 12:00-den başlap sverde, Sağaydaçnıy abidesi yanında, qırımtatar stendinde», – dep aytıla haberde.
Teşkilâtçılar 2019 senesi mayısnıñ 18-nde Şabat ola, dep qayd ete – yeudiyler içün mubarek bir kün, olar sinagoganı ziyaret etmekten ğayrı, bir de bir tedbir keçirilmesini planlaştırmay ve keçirmey.
Aynı vaqıtta, festivalniñ cedvelinde mayısnıñ 18-i saytında muzıka taqımlarınıñ çıqışları programması kirsetildi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov festival teşkilâtçılarınıñ beyanatına Facebookta cevap berdi.
«Vesiqa müelliflerine añlatqanları içün teşekkürler bildiremiz. Mayısnıñ 18-nde – Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma kününde – festival çerçivesinde insanlarnıñ duyğularını ıncıtacaq tedbirler olmaycaq, dep ümüt etemiz», – dep yazdı Çubarov.
Daa evel qırımtatar faali Erfan Kudusov Kyiv şeer devlet memuriyetine Kyiv şeer yolbaşçısı Vitaliy Kliçkoğa muracaat etip, 2019 senesi mayısnıñ 18-nde Podilde qırımtatar halqı sürgünliginiñ 75 yılı kününde eglenceli tedbirlerni lâğu etmege ya da başqa künge avuştırmağa teklif etti.
Kyiv şeer devlet memuriyeti vaziyetni şimdilik açıq sürette izaatlamadı.
Kyiv Klezmer Festival – 2018 senesi teşkil etilgen zemaneviy klezmer muzıkası ve Avropa medeniyeti halqara festivali. Bu sene o, mayısnıñ 7-nden 25-ne qadar keçecek.
Mayısnıñ 18-nde Ukraina ve dünyada qırımtatar halqınıñ 1944 senesi Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları añılmaqta. Şu künü qırımtatarlar tolu birinci eşelon yarımadadan Orta Asiyağa yollanğan edi. Umumen 180 biñ kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatar sürgünliginiñ qurbanlarını añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına köre, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsid qurbanlarını añma künü olaraq ilân etildi.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanları diniy idaresiniñ toplaşuv zalında mayısnıñ 2-nde qırımlı siyasiy mabüslerge qoltutmaq maqsadınen «Bir vucut» aktsiyası keçirilecek, dep haber etile ATR telekanalınıñ jurnalisti Seytumer Seytumerovnıñ Facebook kanalında.
«Tedbir Rusiyeniñ Qırımnıñ ekinci ilhaqı devamında soñki ve eñ büyük taramağa bağışlana, tarama neticesinde 24 qırımtatarı tutuldı ve şimdi SİZOda buluna», – dep aytıla haberde.
Aktsiya çerçivesinde qırımlı siyasiy mabüslerge ve qorantalarına birdemlik ve qoltutuv maqsadında qırımtatar halqınıñ ukrain ve halqara aq qorçalayıcı teşkilâtları ve bütün musulmanlarnen işbirliginiñ müimligi aqqında maruza oqulacaq.
Seytumer Seytumerov martnıñ 27-nde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler, bu insanlarnıñ ayatı ve Qırım sakinleri olarnı nasıl bilgeni aqqında maruzanı oquycaq.
Bundan ğayrı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov vaqtınca işğal etilgen Qırımda qırımtatar halqını, insan aqları ve serbestligini qoruv saasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ halqara faaliyetiniñ esas yönelişleri aqqında aytacaq.
Teşkilâtçılar aktsiya SİZOda ve apishanede tutulğan qırımlılar ve «işğalci Rusiye akimiyeti tarafından repressiyalarğa oğratılğan qırımtatar halqına ve avtoritar memleketlerde qanunsız taqip ve repressiyalar oğratılğan er keske yardım ricasınen» duanen yekünlenecek, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirliginiñ malümatına köre, Rusiye 70-ten ziyade ukrainalını qanunsız şekilde tuta. Olarnıñ sırasına 2018 senesi noyabrniñ soñunda Qara deñiz yalısında zapt etilgen 24 ukrainalı deñizci ve Donbastaki esirler kirmey.
Ukraina Yuqarı Radası reisiniñ birinci muavini İrına Geraşçenko bildirgenine köre, Ukraina, Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda tutılğan ukrainalı reine ve siyasiy mahkümler azat etilsin dep, Ukraina devletine qarşı cinayet işlegen 60 Rusiye vatandaşını bermege azır.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına binaen, Rusiye ve ilhaq etken Qırımda 60-tan ziyade Ukraina vatandaşı siyasiy sebeplerden dolayı serbestlikten marum etildi. Ukraina Tış işleri nazirligi Rusiyege anda tutulğan ukrainalılarnı azat etmesi talabınen 300-ge yaqın nota yolladı.


text:
Bağçasarayda memurlar yerli sakinlerniñ şikâyetlerine pervasız qalmaqtalar, Kremlniñ nezaret astında bulunğan qırım akimiyetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov hızmet taqiqatını keçirmege talap ete.
Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, keçirilgen toplaşuv devamında nazirler şurasınıñ yolbaşçı muavini Larisa Opanasük qayd etti ki, 2015 senesi Bağçasaray ve rayonda yaşağan insanlarnıñ akimiyetke muracaatları 54% ve mütenasip 236% yükseldi.
«Hızmet taqiqatnı keçirmek, şikâyet ve muracaatlar cevapsız qalğan sebeplerini ögrenmek, olarnı kim baqacaq edi, kim mesülietli edi ve bu kibi problemlerini çezmek içün memuriyet reisi nasıl tedbirler keçirgenini ögrenmek», - dep ayttı Sergey Aksönov.
Bunıñnen bir sırada o, adamlardan kelgen şikâyetlerni akimiyet organğa yollamağa yasaq etti.
«Men bunı yasaq etem ve bunı birden protokol boyunca qarar olaraq resmiyleştiriñiz, sakinlerniñ muracaatlarını olar şikâyet etken akimiyet organğa yollamağa yasaqtır. Yuqarıca olğan organğa yollañız», - dep qayd etti Aksönov.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Vitawtas
Vitawtas[1] yäki Vitovt (litovça Vytautas, belorusça BiTaўT, läxçä Witold, 1350-1430) - Litva böyek kenäze (1392-1430). Keystut ulı, Olgerd bertuğanınıñ ulı, Yagaylo ike tuğan enese.
Grodno kenäze (1370-1382), Lutsk kenäze (1387-1389), Trok kenäze (1382-1413). Gusitlar iğlan itkän patşa.
Öç tapqır çuqınğan: katolik yolası (1382, Vigand), pravoslav yolası (1384, Aleksandr), katolik yolası (1386).
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1350 yılda tuğan.
1368, 1378 yıllarda Mäskäwgä qarşı yawda qatnaşqan.
1381-1384 häm 1389-1392 yılda watandaşlar suğışları näticäsendä Litva xäkime buldı.
Bursıqlı yılğası suğışı (1399)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1391 yılğı suğışta Aqsaq Timer ğäskärenä yul kürsätüçe sıyfatında İdegäy Däşti Qıpçaq dalalarına qayta. Qondırça yanındağı suğıştan soñ ul İdel buyında torıp qala. Tuqtamışnı töşerep, niçek tä xan itep Timer Qotlığnı utırtırğa digän telägen tormışqa aşırırğa omtıla. Ämma Timer Qotlığnı Altın Urdanıñ xanı itep täxetkä mengerergä fäqät 1395 yılğı suğışta Tuqtamış xan ciñelgännän soñ ğına, äle anda da tora-bara ğına mömkin bula. Tuqtamış, tönyaqta ğäskär tuplap, şul uq yılnı Qırımğa yaw çaba: Altın Urda qatı suğışta ciñelgäç, könbatıştağı ulus ayırılıp çıqqan bula, Tuqtamış niçek tä şunı kire qaytarırğa tırışa. Qırım belän suğış öç yılğa suzıla. Baştaraq anıñ eşläre iple genä bara, läkin hiç uylamağanda Timer Qotlığ höcüm itä dä anı tar-mar kiterä.
Tuqtamış tağın qaçarğa mäcbür bula, tik inde bu yulı yıraqqaraq— Litvanıñ olı kenäze Vitawtasqa barıp sıyına. Timer Qotlığ ciñelgän xannı birülären taläp itä. Vitawtas anıñ taläben ütämäw genä tügel, Tuqtamış ğäskärenä üzeneken dä quşıp, Altın Urda östenä yabırıla. Anıñ säyäsäte bik añlaşıla: Tuqtamışnı yañadan täxetkä utırta alğan oçraqta Altın Urda Litva yoğıntısına elägergä tieş bula.
Suğış barışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Doşmannar Dneprnıñ sulyaq tarmağı bulğan Bursıqlı (Vorskla) yılğası buyında oçraşalar (1399). Gärçä Vitawtasnıñ ğäskäre işleräk bulsa da, ul ciñelä.
Doşman aldında yuğalıp qalğan Timer Qotlığqa yärdämgä İdegäy kilep citä. Çığanaqlarda äytelgängä qarağanda, ul zamannarda İdegäy qulında 200 meñlek ğäskär bula. Şulay itep, Tuqtamış tarix mäydanınnan töşep qala. Bursıqlı tiräsendäge suğışta İdegäy üzen iskitkeç däräcädä osta ğäskär başlığı itep tanıta, zur ciñügä ireşä häm yäş xannıñ ğömeren saqlap qala.
Grünwald suğışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Witawtas häm Yagaylo Grünwald suğışında (1410) Tewton alparların tar-mar itüne oyıştıruçılar berse.
Altın Urda belän mönasäbätlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Vitawtas Altın Urda belän mönasäbätläre qarşılıqlı bulğan. İdegäy Vitawtas ğäskären Bursıqlı yılğası suğışında tar-mar itüdän soñ, Vitawtas qayber tatar morzalarına sıyınu birgän, 1422 yılda kiläçäktäge Qazan xanı Oluğ Möxämmätkä dä sıyınu birgän häm soñraq xan täxetenä öçen köräştä yaqlağan.
Qayber tatar şähärläre - Açı Qala (Oçakov), Balıqlı, Qarawıl, Xacibäy (kiläçäk Ädis) alğan.
Litva tatarları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuqtamış xan häm Nuğay ämire bäreleşlärennän soñ Tuqtamış ğäskäreneñ öleşe Böyek Litva kenäzlegenä kitärgä mäcbür bulğan. 15 ğasırda Litvağa vassal öç tatar kenäzlege oyışa: Mansur kenäzlege, Cağalday xanlığı häm Kursk tömänlege.
Ämir İdegäy Tuqtamış xan östennän ciñüdän son Tuqtamış ulı — Cäläl äd-Din üzeneñ ğäskäre belän Litvağa küçkän. Litva böyek kenäze Vitowt anı yaqlağan häm üzeneñ däwlätenda tatarlarğa yäşärgä röxsät birgän.
Grünwald suğışında Tatar Ğäskäre Cäläl äd-Din citäkçelegendä qatnaşqan, ğomumi litva-tatar-slavyan ciñüendä xälitkeç röl' uynağan.
Vitovt Grünwald suğışında tatar xälitkeç bulışuı öçen tatarlarğa Litvada cir xoquqı häm mäçetlär tözüe röxsät birgän. Şul waqıttan başlap tatarlar Litvanıñ (1569 yıldan Reç Pospolita) çiklären saqlağannar.
1557-1558 yılarda yazılğan "Risāle-yi Tatar-i Leh" qulyazması buyınça Pülşäda mäçetle 100 tatar awılı bulğan.
Ülem häm istälek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1430 yılda Vitawtas kötmägändä Trok şähärendä ülä.
Litvada küp şähärlärdä Vitawtas häykälläre açılğan.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- PaBил ФәxpeTдиHoB. TATAP XAЛKЫ hӘM TATAPCTAH TAPИXЫ.
- Prochaska A. Ostatnie lata Witolda. — Warszawa: Warszawa Nakl. Gebethnera i Wolffa, 1882. (пoлbck.)
- БapбaшeB A. И. BиToBT и ero пoлиTиka дo ГpюHBaлbдckoй биTBы (1410 r.). — CПб.: Tипorpaфия H. H. CkopoxoдoBa, 1885. (pyc.)
- БapбaшeB A. И. Oчepkи лиToBcko-pycckoй иcTopии XV Beka. BиToBT. ПocлeдHиe дBaдцaTb лeT kHяжeHия (1410—1430). — CПб.: Tипorpaфия H. H. CkopoxoдoBa, 1891. (pyc.)
- ГpyшeBcbkий M. C. IcTopiя ykpaïHи-Pycи. — KиeB, 1993—1995. — T. 4—5. (ykp.)
- Prochaska A. Dzieje Witolda wielkiego księcia Litwy. — Wilno: Naklad i druk Ks. A. Rutkowskiego, 1914. (пoлbck.)
- ЛюбaBckий M. K. Oчepk иcTopии ЛиToBcko-Pycckoro rocyдapcTBa дo ЛюблиHckoй yHии BkлючиTeлbHo. — M.: MockoBckaя XyдoжecTBeHHaя ПeчaTHя, 1915. (pyc.)
- CeлeзHëB Ю. B. ЭлиTa ЗoлoToй Opды. — KaзaHb: ИздaTeлbcTBo «ФэH» AH PT, 2009. — 232 c.
- ↑ PaBил ФәxpeTдиHoB. TATAP XAЛKЫ hӘM TATAPCTAH TAPИXЫ.


text:
«Vesiqalarıñıznı kösteriñiz, lütfen», deyler maña Ukrainı sıñır bekçileri. Rusiyeliler birden – ne alıp ketesiñiz? Ne içün maşna qarardan ziyade toludır? Sizde teraze olmağanda, siz bunı qaydan bilesiñiz, dep sorayım», - dep tarif ete yaqında Ukrainadan Qırımğa mahsulatnı ketirgen Keriç iş adamı.
Onıñ aytqanına köre, «sıñırdan» maniasız keçmek içün o «Rusiye sıñırcılarına para bermege mucburiyetinde qaldı».
Rusiye Federal migratsion hızmeti yaqında keçirüv noqtalarını abadanlaştırmağa ve sıñırdan keçmek şartlarını belgilemege planlaştıra. Aprel 25 künü Rusiye tarafı «sıñırda» nezaret qaidelerini ciddiyleştirdi.


text:
Aqyarda Fevqulâde işler nazirligi bildirgeni kibi, Appolon körfezi yanında, №82 qalesi etrafında, yermay töküldi, neticede yağ lekesi peyda oldı.
«Vaqia yerinde ştab teşkil etildi, erkânına Aqyar boyunca Rusiye Fevqlâde işler nazirliginiñ baş idaresiniñ mütehassısları kirdi, 9 insan, naqliyat politsiyası, Aqyar deñiz limanınıñ hadimleri, naqliyat prokuraturası, Rosprirodnazornıñ hadimleri», – denile matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Bildirilgeni kibi, qaza sebepçisi politsiya hadimleri tarafından yaqalanıldı, kim olğanını qurtarıcılar bildirmey.


text:
Gangnihessu
Gangnihessou, yä Ganye Hessou, ğädäti "Dahomey unike patşası"dan iñ berençese.
Çığışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Riwäyätlär buyınça, Gangnihessou 16. yözdä Moro yılğası buyındağı Taro yağınnan (xäzerge Togoda) Alladağa kilgän häm Böyek Ardran patşaları bulıp cibärgän näseldän patşa ide. Dürt bertuğannardan berse. Alardan berse Böyek Ardra patşası iede, anıñ wafatınnan soñ ul idarä itkän cirlären öç bertuğannarğa bülälär. Şulay itep, Böyek Ardra häm Keçe Ardra-dan tış Dahomey iseme barlıqqa kilä (ämmä şul waqıtta bu il Abomey platosınnan zurraq bulmí).
Patşa[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ganye Hessou 1620.dä täxetkä utıra. Patşalıq buyınça säyäxät itü waqıtında anı Dakodonou isemle bertuğan bärep töşerä. Anıñ símbolları: ata gangnihessou-qoşı, baraban, awçı tayağı ırğıtu tayağı belän. (Qoş - isemenä rebus ide.)
Taríxí[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Anıñ idärä itü waqıtı açıqlanmağan. Íxtímal, ul cämäğät citäkçe bulğaç, Dakodonou bertuğanı patşa bulıp sanıla. Üz waqıtında Dakodonou patşa bula, hiçşiksez.
Böyek Ardra[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Riwäyätlär buyınça, Gangnihessou Böyek Ardra patşası bulğaç, bar öç il patşası bula. Başqa riwäyätlär buyınça, Dogbagrigenu bertuğannardan berençe Dahomey patşası bula, ä Dakodonou anıñ ulı bula.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Bundan evelki maqalede çar saraylarınıñ virtual turlarınen tanış ettik. Faqat Qırımda karantin vaqtında online ziyaretçileri içün virtual turlarnı azırlağan bir qaç on diger büyük müzey bar. Olar ne köstere? Qırımdaki müzeylerniñ angileri eñ eski ola? Doğru – Hersones Tavriçeskiy (Tavrik Yarımadası) qoruğı, Sudaqtaki Ceneviz qalesi ve Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğı.
Soñkisinden başlayıq. Bağçasaray qoruğınıñ portalı – dört bölükte 36 paragraftan ibaret büyük bir malümat cıyıntığıdır. Müzey tarihı, Han Sarayı tarihınıñ oçerki, Demir Qapı portalınıñ tasviri (Aleviz portalı), Küçük Cami, Çeşme azbarı, Saray meydanı, Şahin qullesi, Han Camisi, Dilâra Bikeçniñ Dürbesi ve digerleri.
Amma bu tek metinde berilgen malümat. Virtual ekskursiyanı aytsaq, Viktor Gavrişniñ «Han Sarayı» adlı interaktiv mültimedia leyhası bar, onı baqmaq içün bilgisayarğa qoşma flash player yüklenmeli. Saytta diger resursta yerleştirilgen video atfı bar: anda 6 daqqa 8 saniyelik bir levha bar, elbette, o, saray aqqında tolu malümat bermey.
Bağçasaray qoruğınıñ resmiy saytı Rusiye medeniyet nazirliginiñ «yolbaşçılığı» altında buluna, o ise Rusiyege tabi olğan bir tarzda bir sıra malümat qoştı, meselâ, Bağçasaray sarayını ziyaret etken Puşkin ya da Karlo Bossoli doğğanınıñ 205 yılı munasebetinen bölük, vastalı malümat çoq bar, ya da Bağçasaray qoruğına iç alâqası olmağan şeyler.
Saytta 15 mevzuda sergi numayış etilgen: «XVIII-XIX asırlarnıñ süret ressamlığı ve ameliy sanatı», «1853-1856 seneleriniñ Qırım cenki XIX-XX asırlarnıñ resim ve ameliy sanatında», «XVIII-XIX asırlarnıñ çinisi» bölükleri ve iç kelişmegen «Cenk tarihınıñ müim künleri», «Alma uruşı», Ekinci cian cenkinde qazanılğan ğalebeniñ 75 yılı, Moskva civarındaki uruş bitmesiniñ 78 yılı, Qırım anasayasınıñ künü, «Rusiye turizminiñ yubileyine» bağışlanğan bölükler, "Qırım cenki zamanlarında Bağçasaray ve etrafı" lektsiyaları. Ve iç uyğun olmağan şey – tarihiy saytta qabarcılıq ile küreş aqqında bölük bar.
Malüm olğanı kibi, Bağçasaray sarayından evel Qırım hanlarınıñ Çufut Qale yaqınlarında Aşlama sarayı bar edi, Bağçasaraydaki saraynen beraber ise Qırımnıñ çeşit yerlerinde daa beş sarayları bar edi. Olar qayda? Olar ekskursiyada aytılsa da, tek «qalmadı» sözlerinen qayd etile, Minih yaqqan Bağçasaray sarayı aqqında ise «saraynıñ ilk körünüşi saqlanmadı, bir çoq kere ğayrıdan qurulğan edi» dep aytıla.
XVII asırdan soñ, hususan II Yekaterina kelişi ögüne, keçirilgen ve saray körünüşini bozğan, o devirge ait çizgilerini yoq etken bir sıra «restavratsiya» aqqında da tafsilâtlıca aytılmay. Közyaş divarı yanında Puşkinniñ büstı ögünde Mustafa Cemilevnen turğanda ne aytqanı alâ daa aqlımda: «Bu ulu Rusiye adamı bu yerni ziyaret etkeni içün Bağçasaray sarayı qaldı», ve II Yekaterina, şunıñ içün yoq etmediler, qalğan er şey, mezarlıqlardan başlap saraylarğa qadar, yoq etildi.
Rusiyeniñ ceneviz bastionları
Adı «Sudaq qalesine» qadar qısqartılıp cenevizler Qırım tarihından silingen Sudaqtaki Ceneviz qalesiniñ virtual turı tasvirlevni pek bozğan manzara fotoresimlerinden ibarettir. Sayttaki video ekskursiyalar bölügi mında da alâqasız levhalarnen toldurıldı, müzeynen bağlı tek üç video qoyulğan.
Meselâ, Ceneviz qalesi aqqında tarihiy saytta «Lenin ve Sudaq» videosı ne maqsadnen derc etilgenini kim añlatıp olur, proletariat başı Qırımda bile olmağan edi, ya da «Ölümsiz polk» aktsiyası, «II Yekaterinanıñ Qırımnıñ Rus İmperatorlığına kirüv beyannamesi neşir etilgeniniñ kününe» bağışlanğan video ekskursiyası, Arina Novoselskayanıñ eski intervyüsı, anayasa kününen bağlı video hayırlavı, koronavirus ve gençlik forumı aqqında malümat, qoranta, sevgi ve sadıqlıq künü qutlama levhası, «İvan Kupalada Sudaq» levhası, çeşit yırlar ve ne içündir «Sudaq – Rusiye kününe» adını alğan adiy kontsert anda ne içün bar? Mında esas olacaq ve er yerden körünecek Ceneviz qalesi aqqında videolar olarnıñ arasında coyula.
Saytta müellifleri «Rusiye bastionları» adını bermege unutmağan «Sudaq qalesi» vesiqalı filmi yerleştirildi. Ve elbette – küreş bölügi, bu sefer qabarcılıqnen degil, terrorizmnen küreş. Bu olmasa olmaz.
Hersonesliler – Rusiye halqımı?
«Hersones Tavriçeskiy» saytı malümat ceetinden pek zengin. Bu Hersones tarihınıñ pek yahşı oçerki, amma anda da Putinniñ Hersones pravoslavlıqnıñ beşigi olğanına dair lafları bar. 2015 senesi dekabrniñ 7-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Hersones Tavriçeskiy» Devlet tarihiy-arheologik müzey qoruğı» federal devlet bücetiniñ medeniyet müessisesini Rusiye Federatsiyası medeniy mirasınıñ qıymetli obyektlerine kirsetüv» fermanını imzaladı. Hersonesliler Rusiye halqı eken, eskiden ise bizans yunanlar edi.
2013 senesi iyünniñ 26-nda 37-nci UNESCO sessiyasında «Hersones Tavriçeskiy eski şeeri ve onıñ toprağı» (№1411) obyekti UNESCO Dünya mirası cedveline kirsetilgen edi. Özümiz içün qayd eteyik – qadimiy şeer ve onıñ toprağı, yani o qadar alimler tarafından da degil, qoruqnıñ yolbaşçılığını yapacaq olğan Hersones manastırınıñ vekilleri tarafından deñiştirilgen şimdiki qoruq degil.
Saytta 2015 ve 16 seneleriniñ video bölügi – virtual ziyaretçilerge obyektnen tanış olmağa imkân berecek video ekskursiyaları degil de, «Vladimir Putin ve Silvio Berluskoni Hersonesni ziyaret etti», «Qırım közlerniñ dülberligi» foto sergisi, «XEPEONOE ΘEMATA: İmperiya ve Polis» VII Halqara Bizans seminarı, sanat gecesi, müdirniñ matbuat konferentsiyası, restavratsiyanı añlatqan levhalar, çeşit tele yayınları kibi levhalar yerleştirilgen müzeyniñ video yılnamesidir.
Ve, niayet, 2017 senesiniñ videoları – «Hersones – tarihım» serialı, «Hersones sırları» vesiqalı filmi ve yüzlernen diger levha, hususan şeer ve Rusiye televideniyesiniñ yayınları ve Putinniñ Qırım ziyaretleri aqqında levhalar, atta quş ve ayvan sergisini teşkil etken obyekt boyunca video ekskursiyaları. Hersones tarihınen bağlı çoqusı levhalar YouTubeqa da qoyuldı. Umumen 590 levha bar. Amma bu yılname 2017 senesinde bite ve ondan soñ olğan bölükler saytta yoq. Belki, iştede?
Bu seriallarnıñ atıfları saytnıñ baş saifesinde de bar, bundan ğayrı, müzey er kesni «Hersones online» leyhasına qoşulmağa davet ete, anda ziyaretçiler Hersones yerlerini virtual şekilde ziyaret ete, eksponatlar aqqında malümat ala ve viktorinalarda iştirak ete bile. Müzey saifelerinde er kün saat 12.00-da yañı virtual Hersones ekskursiyaları ola, 15.00-da – müzey haberleri, 17.00-da – müzeyniñ fond kollektsiyasındaki eşyalar aqqında maqaleler.
Böylece, baqqan müzey saytlarımızğa köre, olarnı yapqanlar siyasiy mündericesini yañıdan baqtı, Rusiye olarnıñ tarihını, atta antik yadikârlıqlar tarihını özümsidi.
Bu müzeylerniñ kerçek tarihiy mündericesi ekinci planda qaldı ve tek ekzotika ola, onı tarihnen beraber siyasetni körecek ziyaretçilerni celp etmek içün qullanalar.
Mence, bütün alim ve müzey hadimleri virtual sergilerniñ böyle teşkil etilüvine razı degil, amma Rusiye şaraitlerinde siyaset üstünligine qatlanmağa mecbur.
Bütün bular – tarihqa zarar, amma keçer, dep tüşünem. Ve Klio adını ğayrıdan tikler.
Mıkola Semena, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat közeticisi
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Qırım «spikeriniñ muavini» olğan Remzi İlyasovnı Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini vazifesine tayinlemege teklif eteler. Bundan ğayrı, İlyasov Meclis reisiniñ vazifelerini eda ete bile eken.
Bunı Saq regional meclisiniñ yolbaşçısı Eskender Bilâlov matbuat konferentsiyasında dedi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Qurultay çalışmay, Meclis ise qısmen çalışa. Refat Çubarov qaldırğan muavinler vazifelerini becermeyler. Remzi İlyasovnı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini olaraq saylap, oña Meclis reisi vazifelerini eda etmek imkânını bermeli», – dedi Bilâlov.
Onıñ qayd etkenine köre, bunıñ içün Qurultay ötkermege acet yoq, bugünki Qurultay da bu meseleni al ete bile.
Belâlovnıñ aytqanına köre, Mecliste İlyasovnıñ tayinlenmesi muzakere etilgen edi, ve azalarnıñ 50% buña qoltutqan eken. Meclis ise bunı red ete.
«Soñki vaqıtları «yapmaq» sözü Remzi İlyasovğa pek kelişe. Ondan halq lideri, Meclis vazifelerini eda etecek kişi, Qırımda itibarlı bir insannı yapacaq ediler, lâkin körgenimiz kibi, o, «piçendeki köpek» aqqında aytıp, bunı nazarda tutqan edi, ğaliba. Men de ondan soramaq isteyim, «piçendeki köpek» kim, aceba?», – dep ayttı Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz.
Onıñ fikirince, «memurlar saflarını alğan qırımtatarlar yımşaq kreslolar aqqında tüşünip, qırımtatarlarnıñ problemlerine qulaq asmaylar».
Çiygoznıñ qayd etkenine köre, qırımtatarlarnı esir aluv işleri taqiq etilmedi, bir kimse cezalanmadı, tintüvler ep devam ete, qırımtatarlarğa basqı quvetleşmekte.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov yarımadadan tış buluna. Malüm olğanı kibi, Rusiye mahsus hızmetleri oña ve qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevge Qırımğa kirişni yasaq etti.


text:
Kiyevde oktâbr 8 künü «Zıncır» serlevalı qırımtatar sanat eşyalarnıñ hayriye satıluvı keçirilecek. Qırım.Aqiqat saytına belli olğanı kibi, sergi Brovar caddesinde yerleşken Halqara sergi merkizinde olacaq.
Teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, sergide yaraştırıcı-ameliy sanatnıñ farqlı çeşitleri taqdim etilecek. Şu cümleden yorğanlar, toqumacılıq, quyumcılıq eşyaları ve ilâhre.
Bunıñ ile sergide qırımtatar muzıka aletleri, terek ve kemik oyması taqdim etilecek.
«Zıncır» serlevalı qırımtatar sanat sergisi «Kiyevskiy podium» şirketiniñ yardımı ile keçirilecek.


text:
Nijniy Novgorodnıñ halqara ava limanı uçuşlarnıñ yaz cedveli şekillendirilmesini aydınlatıp, Qırım ava seferleri olacağını bildirdi. Ava limanınıñ matbuat hızmeti bildire ki, Aqmescit ava seferleri aftada üç kere, salı, cumaertesi ve bazar künleri olacaq.
«Yaz cedveli 2015 senesi mart 29-dan itibaren Striginoda tolusınen işke tüşürilecek», – dep qayd ettiler ava limanınıñ matbuat hızmetinde.
Cedvelge binaen, «Ural ava yollarınıñ» ilk Aqmescit uçuşı mayıs 16-da olacaqtır.
«Mayıs 19-dan itibaren salı künleri, mayıs 31-den itibaren de bazar künleri ava seferleri olacaq. Böylece, yaz mevsimi başlağanına qadar Striginodan Qırımğa aftada üç kere kelip çıqmaq mümkün olacaq.
Yol süresi 2 saat 45 daqqanı teşkil etecek, uçuşlarda Airbus A320 uçaqları qullanılacaq. Biletler endi satıla», – aytıla beyanatta.
Malüm olğanı kibi, Ukrainanıñ Devlet aviatsiya hızmeti noyabr 19-da Rusiye ava şirketleriniñ Ukraina ava boşluğını bozğanları içün cezalar aqqında 1923 qararnı qabul etti. İşğal etilgen Qırımnıñ ava boşluğı aqqında laf kete. Cezalarnıñ miqdarı 261 million 528 biñ grivnanı teşkil etmekte.
2014 senesi avgust ayında Ukraina devlet aviatsiya hızmeti Rusiye ava şirketlerini 106 mln grivnağa cezalağan edi.


text:
Sigortalarnıñ berüv noqtası Aqmescitte yerleşken, amma yaqın vaqıtta olarnı yarımadanıñ er bir şeerinde açmağa vade eteler, dep haber ete Ukrinform.
«Sigorta berüviniñ bir şartı bar – Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşlığı ve pasportnıñ olması, 14 yaşqace balalarğa – doğuv aqqında şeadetname olmaq kerek», – dep bildire Qırım sağlıq saqlav «naziri» Pötr Mihalçevskiy.
Rusiye tibbiy sigorta federal fondınıñ başı Natalya Stadçenkonıñ sözlerine köre, sigorta tibbiy hızmetiniñ er bir çeşitini temin ete.
Vatandaşlıqnı elde etmege istemegenler sigortanı nasıl şartlar ile ala bilecegi qayd etilmey.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Refat Çubarov oktâbr 28-de Facebook saifesinde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi çıqarğan qararnı yerleştirdi. Oña binaen, Meclis reisi ğıyabiy şekilde apiske alına.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi 2015 senesi oktâbr 6-da çıqarğan qararğa köre, men «Rusiye Federatsiyası Ceza Kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı belgilegen cinayet yapılmasında qabaatlanğan şahıs olaraq 2 ayğa qadar apiske alınacam»Refat Çubarov
«Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi 2015 senesi oktâbr 6-da çıqarğan qararğa köre, men «Rusiye Federatsiyası Ceza Kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı belgilegen cinayet yapılmasında qabaatlanğan şahıs olaraq 2 ayğa qadar apiske alınacam, mahkeme Rusiye Federatsiyasına ketirilmesi ya da Rusiye Federatsiyasında yaqalanmasına köre saymağa başlay. İşbu qararnıñ qabul etilmesiniñ sebebi Qırım ve Aqyar boyunca Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti idaresiniñ Taqiqat bölügi mahkemege bergen muracaatı oldı», – dep yazdı Çubarov.
Qırımda mahkeme ve uquq qoruyıcı organları Çubarovnıñ ğıyabiy şekilde apiske alınması aqqında bildirmey.
Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi ki, Qırımdaki Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti idaresiniñ taqiqat bölügi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy iş açtı.
Onıñ aytqanına köre, cinaiy işniñ sebebi devletniñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları oldı. Poklonskayanıñ qayd etkenine köre, cinaiy iş 280.1 maddesi boyunca (Rusiyeniñ topraq bütünligini bozacaq areketler yapılmasına çağıruv) açıldı.
Çubarovnıñ Rusiyege ve Rusiye işğal etken Qırımğa kirişi beş yılğa yasaq etildi.


text:
600den ziyade Qırım sakini qomşu Rusiye territoriyasında yerleşken arbiy qısımlarğa yollanıldı, dep haber ete «Krıminform», Rusiye mudafaa nazirligi Cenübiy arbiy okrugı matbuat hızmetiniñ malümatına dayanaraq.
«Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar arbiy komissariyatları tarafından, yarımadanıñ tışında yerleşken arbiy qısımlarğa 600den ziyade kişi yollanıldı. Olarnıñ yarısından ziyadesi – Cenübiy arbiy okrugqa yollanıldı», – dep bildire KHV Rusiye küç idareleriniñ malümatını.
Rusiye mudafaa nazirligi, Qırımdan Rusiye ordusına 2,4 biñ kişi çağırılğanınıqayt ete.
Rusiye küç idareleriniñ saytlarında işbu malümat resmiy olaraq tasdıqlanmamaqta.
Qırım uquqimaye gruppası, üç yıl zarfında Rusiye ordusına 10 biñge yaqın Qırım sakini çağırılğanını iddia ete.
2018 senesi yanvar ayında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırım sakinlerini Rusiye ordusına çağırılğanlarına dair celpname kelgeni aqqında telefon ya da elekton poçta vastasınen haber etmelerini rica etken edi.
Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye akimiyeti Qırım sakinlerini orduğa çaırıp başladı. Yarımadada bir çoq kütleviy tedbirlerde Rusiye Silâlı quvetleriniñ propandası yapıla. Qırım sakinleri Rusiye ordusına halqara uquq ve BMT Baş Assambleyasınıñ qararları zıt kelgen taqdirde bile hızmet etmege çağırıla.


text:
Sammit çerçivesinde Qırımnı işğalden qurtaruv meselelerini tafsilâtlıca muzakere etmek içün keçirilecek dört mevzulı panelde Qırım platformasınıñ esas noqtalarına diqqat etile: Qırım ilhaqı ıntıluvını tanımama siyaseti, sanktsiyalar siyaseti, Azaq-Qara de ñiz regionınıñ telükesizligi, insan aqları ve halqara gumanitar uquq, işğalniñ iqtisadiy ve ekologik aqibetleri. Meşur yüksek vazifeli şahıslar, siyasetçiler, ecnebiy ekspertler ve cemiyet fikirleriniñ liderleri belli mevzularda fikirlerini bir munaqaşa formatında aytıp, işbirligi yollarını ve Qırımnı işğalden qurtaruv istiqbalini beraber belgilemege tırışacaqlar.
23
.08
15:30
20:00
Parkovıy Kongress-sergi merkezi

seg_langs: crh_Latn unk unk unk unk crh_Latn


text:
Aqmescitte iyün 1-de aqşam belgisiz şahıslar Şmidta, 2 adresi boyunca Qırımtatar Milliy Meclisi yerleşken binanıñ qapusını açıp, milliy bayraqnı alıp taşladılar. Bunı Qırım.Aqiqatqa şaatlar bildirdi.
Olarnıñ malümatına köre, olar binanıñ ögünde keçip, binanıñ qapusı açıq olğanını, qapunıñ üstünde olğan bayraq ise qarşıda direkniñ yanında turğanını kördiler.
«Bizler içeri kirip, bir qaç kere qıçırdıq, amma kimse cevap bermedi, soñra tanışlarımızğa telefon etmege başladıq. Tahmin etkenimiz kibi, tanışlarımızğa telefon açqanda belgisiz şahıslar binanı ekinci çıqıştan terk ettiler», – dep qayd etti subetdeş.
Olarnıñ malümatına köre, birazdan Şmidta soq., 2 adresi boyunca qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, şu cümleden Kurtseit Abdullayev, «Larişes» Qırım tarihiy müzeyiniñ tesisçisi Güliver Altın, adliyeci Cemil Temişev ve digerleri keldiler.
Şaatnıñ bildirgenine köre, Temişev özü binağa çıqıp, bayraqnı eski yerine tikledi.
«İç bir kimse uquq qoruyıcı organlarğa ariza yazmadı. Kelgen politsiya tezden ketti», – dep ayttı şaat. O, «bunıñ episi provokatsiyağa» oşağanını tüşüne.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organları ya da Qırımtatar Milliy Meclisi vaqianı izaatlamaylar.
2014 senesi sentâbr ayında belgisiz şahıslar Aqmescitteki Meclis binasından bayraqnı alıp taşladılar.
2014 senesi sentâbr 16-da Şmidta, 2 adresi boyunca Aqmescitteki Qırımtatar Milliy Meclisiniñ binasında on eki saatlik tintüv keçirilgen edi. Neticede vesiqa, protokol, islâm edebiyatı ve bilgisayarlar alındı.
Sentâbr 17-de Meclis binasına mahkeme vekilleri kelip, bu bina ve «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtına ait daa altı binanıñ tevqifi aqqında tenbiyelediler. Sentâbr 19-da Meclis binası müürlengen edi.
Kiyev rayonı mahkemesi «Qırım» Fondu» HT müdiri Riza Şevkiyevni 350 biñ rublelik para cezası ile cezalandırmağa, fondnı ise 4,5 million rublelik para cezası ile cezalandırmağa qarar aldı.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca devlet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov bildirdi ki, «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtınıñ mal-mülki Qırım musulmanları Diniy idaresine berilmek kerek. Bu teşebbüs Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovğa seslendirilgen edi.
Soñra peyda olğan malümatqa köre, «Qırım» Fonduna» ait binada hanlar devriniñ «Kalga-sultan» tarih ve medeniyet müzeyini açacaqlar.


text:
Bazarertesi künü, mayısnıñ 3-nde, Dünya matbuat serbestligi künü qayd etile. O, 1993 senesi dekabrniñ 20-nde BM Baş Assambleyasınıñ mahsus qararında ilân etildi ve dünyanıñ bütün köşelerinde kütleviy haber vastalarınıñ adise-vaqialarnı mustaqil ve tarafsız şekilde aydınlatuv problemlerine diqqat celp etmege çağıra.
Halqara teşkilâtlarnıñ esabatlarına köre, 2014 senesinden başlap Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti mustaqil jurnalistlerniñ yarımadağa kirişini sıñırlay: çoq yıllıq kiriş yasaqlarından başlap cinaiy taqiplerge qadar. Aq qorçalayıcılarnıñ versiyasına köre, Qırımda jurnalist faaliyeti sebebinden Qırım.Aqiqatnıñ serbest hadimi Vladislav Yesipenko ve «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ vatandaş jurnalistleri Nariman Memedeminov, Ayder Kadırov ve digerleri tutulğan edi. Rusiye quvetçileri olarnı ekstremizm ya da terrorizmde qabaatlay. Yarımadadaki vatandaş jurnalistikası degen fenomen aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Qırımlı aq qorçalayıcı, «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Lutfiye Zudiyeva vatandaş jurnalistikası yarımadada tahminen 2016 senesiniñ soñunda peyda oldı, dep tarif etti.
Qırımda vatandaş jurnalistleri tecribeli jurnalist, muarririyetlernen çalışmağa ögrendiLutfiye Zudiyeva
– Tintüvler muntazam sürette keçirilip başlağan soñ, bu adise-vaqialarnı aydınlatmağa kerek oldı. Rusiye kütleviy haber vastaları ya indemey, ya da bunı islâmcı radikallar aqqında aytqan propagandacı olaraq aydınlata. Yani Rusiye akimiyeti 2014 senesinden itibaren jurnalistikanen küreşip başlağan soñ, vatandaş jurnalistikası tabiiy bir cevap olaraq peyda oldı. Bu şimdi devam ete. Em vatandaş faalleri, em jurnalistlerniñ iş seviyesi 2016 senesi ve bugün – bam-başqa şeylerdir. Bir vaqianı aydınlatqanda standartlarğa riayet etüv ceetinden bile farqlı. Qırımda vatandaş jurnalistleri tecribeli jurnalist, muarririyetlernen çalışmağa ögrendi.
Ukraina kütleviy haber institutınıñ icra müdiri Oksana Romanük Qırımda mustaqil jurnalistikanı taqip etüv ne olğanını añlata.
Vatandaşlarnıñ haber aluv aqları sert bir şekilde bozulğan olsa, olarnıñ serbest saylavı aqqında aytmağa mümkün degilOksana Romanük
– Qırımdaki Ukraina kütleviy haber vastalarına litsenziya berilmedi, yerlerini Rusiye telekanalları aldı, Rusiye jurnalistleri ise boş yerlerni toldurdı. Donbasnıñ işğal etilgen qısmında media tamamen yoq etildi, anda qanunsızlıq üküm süre. Qırımda ekstremist faaliyeti ile küreş qanunları pek keniş sürette qullanıla: o, söz serbestligi ve jurnalistlerniñ aqlarını sıñırlamaq içün temel ola. Vaziyet pek telükeli, biz er vaqıt aytamız, vatandaşlarnıñ haber aluv aqları sert bir şekilde bozulğan olsa, olarnıñ serbest saylavı aqqında aytmağa mümkün degil. Qırımda işğalci akimiyet Ukraina telekanallarınıñ signallarını bastıra, dalğalarını qanunsız şekilde qullana, İnternet-resurslarına kirişlerini blok ete. Jurnalistlerni zapt etüv ve olarğa qarşı nümüneviy esnaslar aqqında aytmayım endi.
Lutfiye Zudiyevanıñ fikirince, zıddiyet alanı olğan Qırımda klassik jurnalistika standart printsipleri çalışmay, şunıñ içün insanlar vaqialarnı aydınlatuv usullarını özleri uydurmağa mecbur ola.
2019 senesi mart ayında pek sert cevap oldı, Aqmescit rayonında bir künde aman-aman bütün faaller apiske alındıLutfiye Zudiyeva
– Rusiye akimiyeti medalniñ başqa tarafını kösterüv ıntıluvlarını begenmey – bunı jurnalistler de yapsa, blogerler de. Ne yazıq ki, cevaplar bazı vaqıtları pek agressiv ola: «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Server Mustafayev ve birleşmemizniñ media koordinatorı Nariman Memedeminovnıñ apiske alınması örnek olsun. Şübhesiz, bu olarnıñ faaliyetinen bağlı. Em de 2019 senesi mart ayında pek sert cevap oldı, Aqmescit rayonında bir künde aman-aman bütün faaller apiske alındı – olar «Qırım birdemliginiñ» özegi edi. O künü quvetçilerniñ maqsadı cemaat areketimizniñ işini yoq etmek edi, dep tüşünem: olar bunı apiske alınğanlarnen laf etkende açıq-açıq aytqan edi.
Lutfiye Zudiyevanıñ aytqanına köre, Rusiye akimiyetiniñ qorquzuv tedbirleri maqsadlarına irişmey.
Vatandaş jurnalistleri Qırımda insan aqları bozula ve bu aqta mıtlaqa aytmaq kerek olğanını añlaylarLutfiye Zudiyeva
– Apis cezaları, basqılarğa baqmadan, vatandaş jurnalistikasını yoq etmek maqsadına irişilmey, dep tüşünem, «Qırım birdemligine» yañı-yañı insanlar kele. Em de telükelerini añlaylar. Biz bu faaliyet sebebinden büyük telükege oğramaq mümkün olğanını daima açıq-açıq aytamız: bu em cinaiy davalar, em diger taqipler – amma insanlarnı bu qorquzmay. Olar yarımadalarını pek seveler, olar andan ketmege istemeyler, öz toprağında yaşamaq aqqı içün küreşeler. Vatandaş jurnalistleri Qırımda insan aqları bozula ve bu aqta mıtlaqa aytmaq kerek olğanını añlaylar. Qırımda telükesiz kirip, bunı yapmağa çare olsa edi, böyle faallik o qadar parlaq inkişaf etmeycek edi.
Rusiye quvetçileri «Qırım birdemliginiñ» faallerini Rusiyede yasaqlanğan, amma Ukrainada faaliyet köstermesine izin berilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını qurğanında ya da anda iştirak etkenlerinde qabaatlay ve olarnı ekstremist dep saya. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi ve Ukraina akimiyeti bunı red ete ve bu davalar boyunca apiske alınğanlarnı siyasiy mabüs dep adlandıra, vatandaş jurnalistleri apiske alınsa, bunıñ sebebi faaliyetleri ola, dep israr eteler.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Qırımlı jurnalist ve faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
«Qırım birdemligi»
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi 2016 senesi aprel ayında Qırımda Rusiye akimiyetiniñ qırımtatar halqına qarşı kerçekleştirgen repressiyalarına cevap olaraq quruldı. Onıñ erkânına advokatlar, vatandaş jurnalistleri, faaller, göñülliler ve siyasiy mabüslerniñ soy-sopları kire. Advokatlar ve cemaat imayecileri uquqiy mesleatlar keçirip, apiske alınğan qırımlılarnıñ imaye ete. Faaller ve vatandaş jurnalistleri Qırımda siyasiy sebeplerden açılğan cinaiy ve memuriy davalarnen bağlı haberlerni tarqata, tintüv, mahkeme, apiske alınğan ve üküm etilgenlerniñ qoranta ikâyelerini, narazılıq aktsiyalarını aydınlata. Göñülliler apiske alınğanlarnıñ ailelerine içtimaiy-turmuş yardım köstere, babasız qalğan balalarğa («Qırım balalığı» leyhası) yardım ete. «Qırım birdemligi», teşebbüsniñ faaliyeti «milliy, diniy ve coğrafik kontekst çerçivelerinden» çıqıp, tamamen zorbalıqsız tirenüv usullarına esaslana, dep qayd ete.
Birleşme faalleriniñ evleri tintildi ve bazıları apiske alındı. Bir çoq faalge qarşı cinaiy ve memuriy davalar açıldı. Bloger, vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminov, «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Server Mustafayev, vatandaş jurnalistleri Remzi Bekirov, Osman Arifmemetov ve Rustem Şeyhaliyev apiske alındı. Ukraina jurnalistleri milliy birligi «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi faalleriniñ apiske alınğanını ve evlerinde keçirilgen tintüvlerni «Rusiye akimiyetiniñ Qırım ve jurnalist ve aq qorçalayıcılar arasındaki mustaqil bağ kanalını bastırmaq ıntıluvı» dep saya.
Sergey Mokruşin, Qırım.Aqiqat alıp barıcısı


text:
Mayıs 5-te Arabat belinde qırımtatarlarnıñ Hıdırlez bayramı yapılacaq. Bunı Qırım.Aqiqatqa bayram tedbirleriniñ teşkil eticisi olğan Herson vilâyetindeki Sçastlivtsevo köy şurasınıñ reisi Viktor Plohuşko bildirdi.
Bayramnı Sçastlivtsevo köyüniñ park zonasında saat 16:00-da başlamağa planlaştıralar. Planlaştırılğan merasimler arasında bayram kontserti, yarışlar ve ayrıca qırımtatar milliy küreşi boyunca yarış yer almaqta. Bayramğa kelgen musafirlerge pilâv ikram etilecek.
Plohuşko, Sçastlivtsevoda Hıdırlez şeñlikleri endi ardı-sıra ekinci yıl yapılğanını ve köy şurası territoriyasında ealiniñ 20%-ini qırımtatarlar teşkil etkenini bildirdi.
Yerli meclislerniñ malümatına köre, Herson vilâyetinde 10 biñden ziyade qırımtatar yaşay. Olarnıñ eñ büyük kompakt mesken yerleri Geniçesk rayonında buluna.
Hıdırlez – türkiy halqlarınıñ eñ büyük bayramlarından biri. XIX asırda onıñ şeñlikleri üç kün devam ete ediler.
Qırımnıñ ilhaqından soñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri yarımadanıñ territoriyasında yapılğan Hıdırlez şeñliklerinde iştirak etmekten vazgeçtiler. Ondan ğayrı olar, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda bulunğan yurtdaşlarını da böyle şeñliklerde iştirak etmekten vazgeçmege davet ettiler.


text:
İbn Sina
Abu Ali al-Huseyn ibn Abdallah ibn Sina, Ğarp dünyasında Avitsenna adınen belli (arapça ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا, latince Avicenna, 980 — 1037) - Orta Asiyalı entsiklopediyacı, felsefeci, ekim, himiyacı, astronomiyacı, ilâhiyatçı, şair. İslâmnıñ Altın devriniñ eñ itibarlı polimatı dep sayıla.
İbn Sina, ilimniñ çeşit türlü saalarda qararnen 450 tedqiqiy iş yazğan, olardan qararnen 240-ı bugüngece saqlanğan. İşlerniñ çoqusı (qararnen 150) - felsefiy mevzuğa, 40-ı ise - tibbiyetke bağışlanğan. Eñ belli olğan işlerden “Şifa kitabı” adlı felsefiy ve ilmiy entsiklopediya ve orta asırlar universitetlerniñ çoqusında tibbiyetniñ ögrenilmesi içün esas ders kitabı olğan “Tibbiyet ilminiñ qanunı”dır.
O vaqıtlarda Orta Asiya devletlerindeki ükümdarlarnıñ ekimi ve veziri edi.
Tercimeiyal[deñiştir | kodunı deñiştir]
Doğğan yeri[deñiştir | kodunı deñiştir]
İbn Sina, 980 senesi ilk küz ayında, Buharadan uzaq olmağan Afşana qasabasında dünyağa keldi. Şahsiy tercimeiyalında babasınıñ doğğan yeri, Balh şeeri (zemaneviy Afğanistan) olıp o, ismailitlerge ait olğanını qayd ete edi. Samaniy Nuh ibn Mansur üküm sürgen vaqıtlarında Buharağa köçip kelgen, anda ise divan memurı olıp çalışmaqta edi. Anası, Afşanada doğğan, ailesi ise - ekinci oğlunıñ doğuvından evel anda yaşay edi, soñra Buharağa köçip kelgen. O vaqıt Buhara, islâm dünyasında ilim ve medeniyetiniñ esas merkezlerden biri edi.
Tasilniñ başlanuvı[deñiştir | kodunı deñiştir]
Baştan İbn Sinanıñ babası, onıñ tasilinen şahsen ve qomşulıqta yaşağan yeşillik satıcısınıñ yardımı ile oğraşa edi. Ondan bala İndistan riyaziyatınıñ esasları aqqında malümat alıp raqamlarnen arifmetik areketlerni ögrendi. Bazı vaqıt içinde İsmail-Zagid adlı bir ocadan fıqıhnı ögrene edi.
Soñra İbn Sina, babasınıñ tanışı ve "felsefe bilgiri" belli olğan Abu Abdullah an-Natilinen oğraşa edi. Qurannıñ ezberden bilinmesine imtiannı tapşırıp hafiz unvanını alğan. Natilinen o, "İsaguci" kitabını, felsefeci Tirli Profiriyniñ "Kiriş" işlerini tetqiq etmege başladı. Onen de İbn Sina, Evklidniñ bir qaç teoremasını keçip, Almagestniñ ve qadimiy yunan alimi Klavdiy Ptolemeyniñ astronomiya işleriniñ oquvına keçti. Sıq, ocanıñ sualine cevap bererek, talebe, sualniñ maiyetine ondan daa yahşı dala edi.
14 yaşından berli oğlan, öz küçü ile oqumağa başladı, çünki, şahsen bildirgeni kibi, oca, onıñ çoq sayılı suallerine cevap berip olamay edi. Aristotelniñ "Metafizika" işini tetqiq etmege başladı, onıñ sözlerine köre, "bir şeyni añlamadım, müellifniñ niyetleri de menim içün sır olaraq qaldı". Metafizakanı, İbn Sinanen bazarda üç direm ile satın alınğan Al-Farabiniñ "Metafizikanıñ tezisleri" kitabı añlamağa yardım etken.
Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ ABицeHHa // ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb / пoд peд. И. E. AHдpeeBckий — CПб.: Бpokrayз — EфpoH, 1890. — T. I. — C. 82.
- ↑ CиHa, Aбy-Aли ибH-XyceйH ибH-Aбдaллa ибH- // EBpeйckaя эHциkлoпeдия — CПб.: 1913. — T. 14. — C. 254.
- ↑ ABицeHHa // A — Akoллa — 1926. — T. 1. — C. 174–175.
- ↑ ABицeHHa // ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb / пoд peд. И. E. AHдpeeBckий — CПб.: Бpokrayз — EфpoH, 1890. — T. I. — C. 82.
- ↑ ABицeHHa // ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb / пoд peд. И. E. AHдpeeBckий — CПб.: Бpokrayз — EфpoH, 1890. — T. I. — C. 82.
- ↑ Record #118505254 // Integrated Authority File — 2012—2016.
- ↑ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/45755/Avicenna/517/Additional-Reading


text:
Zimbabve naziri Qırımğa kelgeni sebebinden Zimbabve Kiyevden iç bir narazılıq bildirüvini körmedi em de Ukrainada açuvlanmağa acet olmağanını tüşüne, dep bildirdi RİN Novosti agentligine Ukrainada Harare menfaatını temsil etken Rusiyede Zimbabve elçisi Bonifes Guva Britto Çidyausiku.
«Yoq, bizge bir şey kelmedi», – dedi elçi.
O şunı da qayd etti ki, Zimbabve tarafınıñ fikrine köre, Kasukavere Qırımnı Rusiye qısmı olaraq ziyaret etti.
«Rusiyege ziyaret Zimbabve ve Ukraina munasebetlerini bozmazmı degen sual kibi kele. Kasukavere efendi Rusiyeni ziyaret etti»,– dedi Çidyausiku.
Bunıñ ile o, Zimbabve Ukraina mustaqilligini ürmet etkeni aqqında bildirdi.
«Eki taraflama diplomatik munasebtlerimiz bar. Ukraina bizim mustaqilligimizni ürmet etkeni kibi, bizde onıñkini ürmet etemiz. Amma bizde, mustaqil devletlerde olğanı kibi, geosiyasiy vaziyet boyunca farqlı fikirlerimiz bar. Bütün memleketler ile öyle ola»,– dedi diplomat.
Dekabr 20 künü Qırımnıñ başı Sergey Aksönovnıñ Zimbabve Cumhuriyetiniñ naziri Seyvior Kasukuveriile körüşüvi keçti. Dekabr 22 künü Ukraina Çetel işler nazirligi işbu ziyaret ukrain tarafı ile uyğunlaştırılmağanı sebebinden narazılığını bildirdi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımlılar, bağışlañız, amma men bu kibi vaqialarnıñ yüz berecegini tahmin ete edim. Men iç bir kimsege kindar ve ya agressiv olmaqnı tilemedim, amma Rusiye akimiyeti yuqunçlı hastalıq kibi insanlarnıñ iç dünyasını deñiştire, hayırsızlıqqa itere bere. Bunıñ içün Rusiye yolbaşçıları televideniyeni qullanalar ve er haberler yayınında «rus» sözü – etnik alâmeti, sıfat ve coğrafik belgisi olaraq qullanıla.
Qırımda ve Qırım aqqında evelden de onıñ «rus» olğanını beyan ete ediler, atta Aqmescitte bulunğanda ruslar yanında yarımadanıñ tarihını ikâye etmekten saqına edim. Men rus olıp ta, olarnıñ yanında yat tilde coğrafik adlarnı ya da 1783 senesinden evel yerli eali kim olğannı söylemege çekindim. Aluşta ya da Saqnıñ rus adlarını soramağa aqlıma bile kelmedi.
Sovetler soñra insanlarnıñ qafalarındaki tarihı – «Ulu Rusiye» adında patlatıcı dögmesini alıp taşlamasan, – er añ patlamağa azır oğan deşetli bir bombadır. İşansañız, rus menmenliginden vazgeçip, «rus» Bağçasaraynıñ soqaklarında kezmek, «rus» Ceneviz qalesine tırmaşmaq, Yalta yalısında raatlanmaq ve Kefede Ayvazân (Ayvazovskiyniñ) resimlerini baqmaq büyük keyftir. Amma, ne içündir evelden ermeni, yunanlı, tatar ya da ukrainli olsa olsun – er kimge nisbeten sevgi ile davranılğan olsa, şimdi ise, bir vaqıtları Gertsen «ruslaşma» olaraq belgilegen, hastalıq peyda oldı?
Dudayev ya da Basaev degil, yazıcı ve felsefeci Aleksandr İvanoviç Gertsen (Yakovlev) öz tamırlarınen maqtanğan insanlarnıñ hucur areketlerini añlatmağa tırıştı. Gertsen «ruslaşma» sözüniñ manası – «aqareyetlengen halq duyğusı, doğru instinkt, qara hatıra» olğanını bildirdi. Rusiyeliler, I-nci Pötrniñ rus degerliklerine qast etkenini ale daa hatırlaylar – saqallarnı almaq, kamzollarnı kiymek ve çarıqlar yerine çızma kiymege mecbur etti.
Belki de, Gertsen añlağan «ruslaşma» faşizm, milletçilik degil, asırlar devamında saqlanıp qalğan sadece memnüniyetsizlik edi. Şimdi ise, Sovet ükümetinde doğıp terbiyelengen admalarnıñ çoqusı raat yaşap olamaylar. Eskiden yahşı edi – yılda eki kere kolonnalarnen numayışqa çıqa ediler, üç yılda bir Pâtigorske yollay ediler, kvartira ya da avtomobil almaq içün çoq yıllar sürgen nevbetler…Er şey yeri-yerinde edi, qafanı çalıştırtmaq kerek degil edi, em de yasaqlana edi. O vaqıt, «ruslaşma» hastalığı yuquda edi – duşman «demir qapular» tura edi, şimdi ise ruslaşma kene uyandı.
Dudayev ve Basayev «ruslaşma» añlamına diger – başqasınıñ serberstligine, seçimine nefret etmek hususiyetler qoştılar. Añlaşılmağan bir şeyni sadece begenmemek degil, bu hususiyetler, rusiyeli adamğa oña yat körüngen demokratiya, insan aqları kibi sözlerni añlatqan, keçmişke olğan sevgiden suvutqan er türlü adam, er türlü sebep içün intiqam almaqnen bağlı.
Ruslaşmağa oğrağan zamandaşlar duşmanlarnıñ lağaplarını tez vaqıt içinde menimsey – «pindoslar», «banderovetsler», «hohol-faşistler», seve-seve olarnı qullanılar. Ruslaşma – insanlarnı ileriletken «köçürüciniñ» toqtatılmasına bir sebep. Ve bu sebep ile, «ruslaşma» hastaları agressiv ve dellilsiz olaraq er şeyniñ, bu cümleden Qırımnıñ da «rus» olğanını isbatlaylar.
İşğal ettiñ, bastırdıñ, endi quvan...
Qırım mevzusına qaytam. Bir ay keçmedi, eñ çoq saqınğan şeyler ömürge keçirilip başladı. Referendum ile Qırımğa yalıñız rusiye akimiyeti degil, şovinizm ve milletçilik te keldiler. Cemaatçılıq referendumğa qatnaşqan – ğalipler ve barmağan – yeñilgenlerge bölündi. Ğaliplerniñ sayısı müim degil, olarnı Moskva saydı. Moskva ise, ordu, «yeşil adamçıqlar», flot, hayaliy bücet, ruslaşma ğayesi demektir.
Qırımnıñ «ruslaşması» hususiydir. 2014 senesine qadar tek rus yaqlı sakinlerniñ mitinglerinde, bayraqlarnıñ köterilüvinde, Pütin resimleriniñ öpüvinde ifade etile edi. Aqmescit ve diger şeerlerde sovet keçmişinen bağlı soqaq ve meydanlarnıñ adları muqaytlıqnen saqlanıp qaldırıla edi. Ukrain tilini aşalay, qırımtatar tili üstünde külip, sabır etip oturğanlar. Gertsen yazğanı kibi, rus askerleri Barklaya de Tolliniñ yat tamırlarını begenmey, amma, hızmetni taşlamay ediler.
Referendum ruslaşma hastalarnıñ sabırını patlatı. Ruslaşma tışarığa çıqtı, insaf ve tolerantlıq manialarnı yoq etti. Endiden, ruslaşma gertsenniñ degil, dudayevniñ – agressiv, zulum oldı. Rusiye teşviqatı aqiqatnı qabul etmey, em ruslaşma hastları tenbiyelevlerni sevmey, «onıñ sabırı tükendi» – qırımtatarca laf etken 14 yaşlı oğlannıñ köteklenüvi, ükrian gimnaziyası müdiriniñ işten boşatıluvı, qırımtatar horeografı abidesiniñ aqaretlenüvinde – bunıñ episi açıq-aydın kösterildi.
Soñki notanı «Qırım Cumhuriyetiniñ anayasası» qoydı. Onda Qırım tamır halqı – qırımtatarlar aqqında bir söz bile yoq, endiden o «rus halqı», tarihsız, medeniyetsiz, Çukotka ya da Mordoviya kibi büyük devlet parçası. Qırımdaki ruslaşma devlet statusını aldı. Men eminim, yañı akimiyet, ukrain, qırımtatar halqını hatırlatqan er şeyni yoq etmege tırışacaqlar. Ruslaşma tarihiy An-anelerni qabul etmey, o tek bugünki kün ile yaşay – işğal ettiñ, bastırdın, endi quvanıp yaşay.
Yazğanım içün sögmezden evel, «ruslaşma» terminniñ müellifi– Aleksandr Gertsen, onıñ babası ise, Romanovlar sülâlesinden olğan zengin pomeşçik İvan Yakovlev olğanını hatırlañız.
Oleg Panfilov, İlii devlet universitetiniñ professorı (Gürcistan)
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Rusiye Federatsiyası ükümetiniñ reisi Dmitriy Medvedev Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda «Keriç devlet deñiz tehgologik universiteti» devlet bücet aliy tasil müessisesiniñ teşkil etilmesi aqqında avaleni imzaladı.
«Devlet universiteti aliy ve orta tasil programmalarını ve ilmiy faaliyetni amelge keçirecek», – dep bildirdiler bazarertesi künü, yanvar 12-de, Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmetinde.
Avalege köre, tesisçi vazifeleri Balıq avı boyunca federal agentligine yüklenecek.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
2015 senesi mayısta Rusiyede ekstremistik malümatlar cedveli resmiy şekilde 9 kere deñiştirildi. Oña yır, video levhaları, musulman kitaplarınıñ neşirleri kirsetildi.
Bu aqqında Rusiyede milletçilik ve ksenofobiya, din ve cemaat munasebetleri, em de insan aqlarına riayet etüv ile oğraşqan «SOVA» malümat-analitik merkeziniñ esabatında aytıla.
Esabatqa binaen, cedvelde aşağıdaki adlar qoşuldı: natsi-skinhedlerniñ yañı video levhaları, «Korroziya Metalla» taqımınıñ yırları, N.V.Beloglazovnıñ «Yevreystvo i Rossiya. Kratkiy istoriçeskiy öçerk» kitabı, boyeviklerniñ video levhalarından başlap Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» musulman malümatlarına qadar, «Krepost musulmanina», «Osnovı verı v svete Korana i Sunnı» kitaplarınıñ üç neşiri, «Svideteli İyegovı» metnleri, radikal-devletke qarşı malümatlar, şu cümleden politsiyağa qarşı levhalar, A.Litvinenko ve Yu.Felştinskiyniñ «FSB vzrıvayet Rossiyu» kitabı ve Yeniseysk sakininiñ saytı.
«SOVA» merkeziniñ malümatına köre, 2015 senesi mayıs ayında Moskva, Samara vilâyeti ve Habarovsk ülkesinde eñ azından 4 kişi rasist ve neonatsist ücümlarından zarar kördi. İlk malümatlarğa köre, 2015 senesiniñ birinci beş ayı devamında Rusiyeniñ 10 regionında 4 insan elâk oldı ve eñ azından 30 kişi yaralandı, 2 insan öldürüv qorquzuvlarını aldı.


text:
Kyivdeki AQŞ elçiligi Keriç köpründen Rusiye poyezdleriniñ yürmesine "Ukrainanıñ suverenitetine ürmetsizlik", dep ayttı. Bu diplomatik müessiseniñ Twitter yazısında bildirile.
"Bizim Ukraina ve başqa Avropa ortaqlarımız kibi, biz de Qırım ve Rusiye arasında Rusiye demiryol alâqasının açılmasını tenqit etemiz. Rusiyeniñ bu adımı Ukraina suvereniteti ve territorial bütünligine ürmetsizligini numayış ete", - denile beyanatta.
Daa evel Litvaniya ve Finlândiya da Ukrainağa qol tuttı. Vilnüs Keriç köpründen demiryol alâqasınıñ açılmasına halqara uquqnı bozulması dedi. Poloniya ve Romaniya tış işler nazirliklerinde ise kene bir kere Rusiyeniñ Qırım ilhaqını qabul etmeyler, dep bildirdiler.
Qırım vaqtınen qararnen saat 2:00 Sankt-Peterburgdan ilhaq etilgen Aqyarğa ketken "Tavriya" poyezdi Keriç köprüni ötti. Dekabr 25-inde saba saat 9:25 Aqyarnıñ demiryol vokzalına "Tavriya" rusiye passajir poyezdi kelip çıqtı. Dekabrniñ 26-sında Aqyar demiryol vokzalından poyezd Rusiyeniñ Sankt-Peterburg şeerine ketti.
Dekabrniñ 23-ünde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç boğazından keçken köpründe poyetlerniñ yürmesini başladı.
QMC prokuraturası Keriç köpründen ilhaq etilgen Qırımğa Ukraina devlet sıñrından adamlarnıñ qanunusız keçirilmesi sebebinden cinaiy dava açtı.


text:
Rusiye nezaretindeki Aqmescit memuriyetinde, şeerde ondan çoq maşna yollarnı temizlegenini ve 200-ge yaqın azbar hızmetçisi qaldırımlarnı temizlegenini bildirdiler.
Bunıñ aqqında malümatnı şeer memuriyetiniñ saytında yerleştirdiler.
"Yanvarniñ 9-ına qadar yol töşemesini qaplamaq içün 56 tonna reagentni qullandılar. Aqmescitte birinciden yoquş ve enişlerni, çaprazlarnı ve başqa telükeli yerlerni işlediler. Qaldırımlarnı 197 azbar hızmetcisi temizley", - dep yaza "Gorod" müessisesiniñ müdiri Anton Podabednıñ sözlerinden matbuat hızmeti.
Qırımda yanvarniñ 9-ında yağmur ve sılaq qar beklenile.


text:
Rusiyede aprelniñ 30-ınıñ gecesinden “tek bilet”nen ilhaq etilgen Qırımğa avtobus ziyaretleri başlandı. Bu aqta Rusiye “Tek naqliyat direktsiyası”nıñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Bildirüvge köre, Krasnodar ve Anapanıñ demiryol vokzallarından ve Anapanıñ halqara ava limanından Qırımğa “tek bilet”nen yürüşler başlandı.
Daa evel, Rusiye naqliyat Nazirligi, 2019 senesi “tek bilet”nen ilhaq etilgen Qırımğa 360 biñ turist kelecek, dep tahmin etti.
Qayd etile ki, “tek bilet”nen yarımadağa kezinti demiryol, maşna ve ava naqliyatını közde tuta. Rusiyeden Qırımğa “yekâne biletlerniñ satıluvı 2019 senesi yanvar 30-ında başlandı.
Turist mevsiminde Rusiyeden “tek bilet”nen Qırımnıñ yedi şeerine kelmek mümkün: Aqmescit, Aqyar, Keriç, Kefe, Sudaq, Kezlev ve Yalta. Qomşu Rusiyeden ilhaq etilgen Qırımğa “tek bilet”nen raatlanıyıcı yürgüzmeleri 2014 senesi mayıs 1-inde başlandı.