text:
Cumaaqşamı kününe keçer gecesi Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrainada «mahsus arbiy operatsiya» başlatqanını ilân etti. Onıñ maqsadı olaraq «sekiz yıl devamında çekiştirilgen ve Kyiv rejimi tarafından genotsidke oğratılğan insanlarnı qoruv», «Ukrainanı silâdan arıtuv ve temizlev» ve «barışıqsever insanlar, hususan Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşlarına qarşı qanlı cinayetler yapqanlarnı mahkemege berüvni» ayttı. Qırım.Aqiqat, Ukraina ve dünyadaki adise-vaqialarnı taqip ete.
Şaatlarnıñ aytqanına köre, Ukraina raketa ateşi altında qaldı.
-
- Ava mudafaa bölükleri, arbiy baza ve ava bazaları, idare sistemalarına qarşı ateş etile.
Çeşit Ukraina ve Ğarp kütleviy haber vastalarınıñ mühbirleri ve şaatlar Mariupol, Harkiv, Odesa, Dnipro ve Kyiv civarlarında olğan küçlü patlavlar aqqında bildire – Putin arbiy operatsiya aqqında beyanatında «DNR» ve «LNR» reberleriniñ arbiy yardım ricasını qayd etti.
-
- Kramatorsk, Harkiv ve Kyivde patlavlar aqqında haber etile. Kramatorskta dört patlav, Odesa, Berdânsk, Donbasta küçlü patlavlar aqqında haber etile.
-
- Ukraina paytahtında Poznâkı ve Troyeşçina sakinleri patlavlarnı eşitti. «Borıspil» ava limanı rayonında patlav ve ateşler aqqında bildirile.
Künniñ eñ müim haberleri:
Ukraina Mudafaa nazirligi Sumı, Ğostomel uçaq alanı, Geniçesk, Skadovsk, Çaplınkada uruş devam ete, dep bildire: «Şimaliy ve Cenübiy taraflarda vaziyet kergin. Ğostomel uçaq alanı (Kyiv civarlarından 15-20 kilometr uzaqlıqta – muar.) ve Geniçesk, Skadovsk, Çaplınka (Herson vilâyeti işğal etilgen Qırımğa yaqın – muar.) içün muarebe devam ete».
«Sıñırcılar Ukraina silâlı quvetleri ve Milliy gvardiyanen beraber Sumı civarında Rusiye işğalcilerinen uruşa. Ukraina askerleri mudafaanı qoruy. Berilgen malümatqa köre, Rusiye Konotop meskün yerinden ücüm ete», – dep aytıla haberde.
***
Lugansk vilâyetindeki Starobelsk civarında Ukraina ve Rusiye arbiyleri çatışmağa devam ete, Rusiye tankları, piyade askerlerniñ maşinaları Ukraina arbiylerine Starobelsk kirişinde ücüm ete, dep haber ete Birleşken quvetler operatsiyasınıñ matbuat hızmeti.
«Uruş kete, vaziyet kergin», – dep aytıla haberde.
Birleşken quvetler operatsiyasınıñ malümatına köre, rusiyeliler şeerni kontrol altına almağa tırışa, amma «Ukraina askerleri istilâcılarğa lâyıq bir cevap bere». Berilgen malümatqa köre, Ukraina tarafından tanklarğa qarşı bölükler çalışa. Uruşlar vaqtında eki Rusiye tankı ve bir zırhlı taşıyıcı yoq etildi.
***
Ukraina silâlı quvetleri yañıdan gruppalandı ve bir qaç yönelişte mudafaa uruşlarını keçire, dep haber ete Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı.
Saat 13:00-ğa qadar, arbiylerniñ malümatına köre, Rusiye ordusı «Kalibr» raketaları, aviatsiya, toplardan 30-dan çoq darbeni grajdan ve arbiy infrastrukturağa endirdi.
Baş ştab Ermeni Bazar – Herson, Çaplınka – Kahovka yönelişlerinde sıñırlarnı keçip ücüm etkenleri ve Bessarabskiy operatsion rayonında ve Qara deñiz operatsion rayonında diversantlarnıñ işi aqqında bildire.
***
NATO onıñ erkânına kergen topraqlarnıñ «er bir düymini» qoruycaq, dep bildirdi fevralniñ 24-nde baş kâtip Jens Stoltenberg NATO devletleriniñ elçileri Brüsselde körüşken soñ, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Biz yañı azimkârlıq ve daa büyük birliknen cevap bermelimiz», – dep ayttı Stoltenberg matbuat konferentsiyasında. O, NATO nizamnamesiniñ 5-inci maddesini qayd etip, İttifaqnıñ yapqanlarını imaye dep adlandırdı: birleşmeniñ bir azasına ücüm etüv bütün aza devletlerine ücüm ola.
Onıñ aytqanına köre, ittifaq NATO azası olmağan Ukraina Rusiye ücümine oğrağan soñ da ittifaqçı memleketleri içün «mudafaa planlarını» faalleştire.
Şimaliy atlantik ittifaqnıñ baş kâtibi, ğarbiy arbiy alyans mudafaasını pekite ve azalarınıñ ava boşluğını qorumaq içün yüksek azırlıqlı 100-den çoq arbiy uçaqqa saiptir.
***
Bankova Rusiye quvetleri Kyivdeki ükümet kvartalına ücüm ete bile, dep bildire, dep ayttı fevralniñ 24-nde brifing vaqtında Ukraina prezidenti ofisiniñ buhran ile küreş mesleatçısı Mıhaylo Podolâk.
«Şimdi Gostomelde küçlü uruşlar devam ete ve ükümet kvartalına keçmege tırışa bileler. Maqsadlarından biri – memleketniñ reberligini çıqarmaqtır», – dedi o.
***
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskovnıñ jurnalistlerge bildirgenine köre, putin Ukraina prezidentinen muzakerelerge azır, amma şartı bar: Ukraina «bitaraf status» aqqında laf etmege ve «silâ sistemalarından vazgeçmege» azır olmalı, dep yaza «Nastoyaşçeye Vremâ» telekanalı (RFE/RL şirketi tarafından «Amerikanıñ sesi» iştirakinen quruldı).
Peskov böyle dedi: «Ukrainanı temizlesek, onı natsistlerden, natsizmge ve bu mefkürege qoltutqan insanlardan qurtarsaq, yahşı olur».
***
İç işler naziriniñ mesleatçısı Anton Ğeraşçenko fevralniñ 24-nden sabadan Ukrainanıñ bir qaç şeerindeki arbiy idare merkezleri, uçaq alanları, arbiy anbarlarğa raketa darbeleri endirildi, dep bildirdi. O, ateş sıñırda da devam ete, dep qoştı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bütün Ukrainada cenk vaziyetini ilân etti. O, Rusiye Ukraina arbiy ve sıñır infrastrukturasına darbe endirdi, dep tasdıqladı.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti fevralniñ 24-nde saba bildirgenine köre, Ukraina devlet sıñırı Rusiye, Beyazrusiye ve işğal etilgen Qırım tarafından Rusiye ordusınıñ ücümine oğradı.
Sıñır bölükleri, sıñır taqımları ve keçiş noqtalarına top, ağır tehnika ve atıcılıq silâsınen ücüm etileUkraina Devlet sıñır hızmeti
«Sıñır bölükleri, sıñır taqımları ve keçiş noqtalarına top, ağır tehnika ve atıcılıq silâsınen ücüm etile. Bu Lugansk, Sumı, Harkiv, Çerniğiv ve Jıtomır vilâyetlerinde yapıla. Bundan ğayrı, vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetinden de ücüm etile», – dep aytıla Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ Facebook haberinde.
Berilgen malümatqa köre, duşmannıñ diversion-istihbaratçı gruppaları çalışa.
ABD prezidenti Joe Biden Rusiyeniñ Ukrainağa kerçekleştirgen «sebepsiz ücümini» takbih etti, dep aytıla fevralniñ 24-nde Amerika halqına yapqan muracaatında.
«Prezident Putin felâketli qurban ve dert ketirecek bir cenk istedi. Bu ücüm ketirecek ölüm ve viranelerden tek Rusiye mesüliyetlidir. ABD, ittifaqdaşları ve ortaqları bir ve qararlı bir şekilde cevap berecekler. Dünya Rusiyege ceza çektirecek», – dep bildire Beyaz saray Bidenniñ aytqanlarını.
Bu ücüm ketirecek ölüm ve viranelerden tek Rusiye mesüliyetlidirJoe Biden
Biden, vaziyetni Beyaz Saraydan ve milliy telükesizlik hızmetiniñ haberlerinden taqip etecek, dep qoştı.
«Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrainağa ve global dünya ve telükesizlikke qarşı kereksiz tecavuz içün Rusiyege qarşı Amerika Birleşken Devletleri, ittifaqdaşlarımız ve ortaqlarımız yapacaq areketler qararını qabul etmek içün saba G7 zenaatdaşlarımnen körüşecem, soñra Amerikanıñ halqınen laf etecem. İttifaqqa qarşı er angi tecavuznı toqtatacaq qararlı, umumiy bir cevapnı temin etmek içün areketlerimizni NATO ittifaqdaşlarımıznen koordinatsiya etecekmiz», – dep qayd etti Amerika prezidenti.
Bu daqqaları BM Telükesizlik şurasınıñ Ukrainanen bağlı acele toplaşuvı devam ete.
Ukraina Mudafaa naziri Oleksiy Reznikov Rusiye Ukrainağa ücüm etkeni içün ukrainalılarğa muracaat etti.
Duşman şarqtaki bölüklerimizge, diger regionlardaki arbiy idare merkezleri ve uçaq alanlarına ateş açtıOleksiy Reznikov
«Qıymetli ukrainalılar! Duşman şarqtaki bölüklerimizge, diger regionlardaki arbiy idare merkezleri ve uçaq alanlarına ateş açtı. Ukraina ordusı imaye ete ve Rusiye askerlerine qarşı tura. Askerlerimiz sizni qorumaq ve tecavuzcığa ilerilemege bermemek içün elinden kelgenini yapa. Bugün daa bir kere sizge muracaat etem: tınçlıqnı saqlap tutıñız! İmkânıñız olsa, evde qalıñız. Vaziyet kontrol etile, amma ordumız qoltutuvıñızğa muhtac. Tınçlığıñız ve Ukraina Silâlı quvetlerine işanmañız eñ yahşı yardımdır», – dep muracaat etti Reznikov.
Ukraina fevralniñ 24-nde «yüksek telükeler» sebebinden grajdan aviatsâisınıñ uçaqları içün ava boşluğını qapattı, dep bildire Ukraina uçaq areketleri hızmetleri devlet müessisesi. Grajdan aviatsiyası içün sıñırlavlar ne qadar devam etecek «Ukraeroruh» bildirmey.
Azatlıq Radiosınıñ mühbiri Donetsk vilâyetindeki Çasovıy Yar Birleşken Quvetler Operatsiyalarınıñ baş ştabında yanğın aqqında bildire.
Onıñ malümatına köre, yanğın raketa darbesi neticesinde başlandı. Diger tafsilâtlar şimdilik yoq.
Boris Johnson «Ukrainadaki deşetli adiselerden şokta olğanını» bildirdi. Onıñ aytqanına köre, Putin «qan töktirüv ve yoq etüv yolunı» sayladı. Baş nazir Büyük Britaniya ve ittifaqdaşlarınıñ qararlı cevabı olacaq, dep söz berdi.
NATO Baş kâtibi Jens Stoltenberg Rusiye Ukrainağa «aqılsız ve sebepsiz ücüm etti», dep bildirdi.
Rusiye daa bir kere suveren ve mustaqil memleketke qarşı tecavuz yolunı sayladıJens Stoltenberg
«Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı pek çoq barışıqsever sakinlerniñ ayatını telükege oğratqan aqılsız ve sebepsiz ücümini takbih etem. Bir çoq tenbi ve bitmegen diplomatik ğayretlerimizge baqmadan, Rusiye daa bir kere suveren ve mustaqil memleketke qarşı tecavuz yolunı sayladı», – dep bildirile Stoltenbergniñ aytqanları İttifaqnıñ saytında derc etilgen haberde.
Kyiv:
Azatlıq Radiosınıñ mühbirleri bildirgenine köre, Kyivde, hususan Zafer meydanı rayonında sirenalar eşitile.
Kyiv şeer yolbaşçısı Vitaliy Kliçko kritik infrastrukturada çalışmağan şeerlilerni evde qalmağa ve kerekli şeylerni yanında tutmağa çağırdı: «Kritik infrastruktura ve şeerniñ yaşayış teminlevi işinde iştirak etmegenler evleriñizde qalıñız. «Telüke cemidanıñız» azır olsun. Vesiqalar, kerek olğan eñ müim şeyler. Kerek olsa, sığınaqqa tez barıp yetmek içün».
Kyiv akimiyeti «avadan telüke» aqqında haber ete, sirenalar çalışıp başlasa, tez-tez bomba sığınağına ketmege rica ete.
Kyiv metrosı adiy rejimde çalışa.
Ukraina Baş ştabı:
Ukraina Baş ştabı bildirgenine köre, Ukraina Silâlı quvetleri Donbasta 5 Rusiye uçağını ve vertolötini tüşürdi.
«Birleşken Quvetler komandanlığınıñ malümatına köre, bugün, fevralniñ 24-nde, Birleşken Quvetler keçirilgen rayonda tecavuzcınıñ 5 uçağı ve vertolöti tüşürildi. Birleşken Quvetler Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı quvetlerine lâyıq bir şekilde qarşı tura. Arbiy bölükler öz mevzilerindedir. Duşman zarar köre. Tınçlıq saqlap tutıñız ve Ukraina imayecilerine işanıñız», – dep aytıla haberde.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba «Putin Ukrainağa qarşı cenk başlattı», dep bildirdi. «Barışıqsever Ukraina şeerlerine qarşı darbe endirile. Bu istilâiy bir cenk», – dep yazdı o, Twitterde.
Rusiye Ukraina sıñırcılarına işğal etilgen Qırımdan ateş açtı. Bir Ukraina sıñırcısı elâk oldı, dep haber ete Ukraina Devlet sıñır hızmeti.
«Vaqtınca işğal etilgen Qırımdan raketa sistemalarından açılğan ateş neticesinde Herson vilâyetindeki Preobrajenka mesken noqtası rayonında bir sıñırcı elâk oldı. Ölgen diger insanlar aqqında malümat alına», – dep bildirdi Devlet sıñır hızmeti.
Qırım:
Ukraina Devlet sıñır hızmeti Rusiye arbiy tehnikasınıñ Qırımdan esas Ukrainağa ketkeninen video derc etti.
İşğal altındaki Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Qırımda yüksek seviyeli azırlıq rejimi kirsetile, dep bildirdi.
«Qırım Cumhuriyetinde yüksek seviyeli azırlıq rejimini kirsetmek qararı alındı. Bu meselelerni qolay al etmek imkânı içün kerek. Cumhuriyetniñ sıñırındaki meskün yerlerden tahliye yoq. Kene de bu meskün yerlerden Qırımnıñ merkezine ketmege istegenler içün yardım tedbirleri alındı», – dep bildirdi Aksenov.
Malümat qoşula


c: text/html

text:
Qırımtatar Milliy Meclisi 2014 senesi oktâbr 5-te Groznıy şeerinde olıp keçken terakt aqibetinde elâk olğanlarnıñ qorantalarına ve aqrabalarına taziyeler bildirip, zarar körgenlerge sağlıq tiledi. Bunı qırımtatar halqınıñ temsil organınıñ resmiy saytı bildire.
«Qırımtatar Milliy Meclisi neticede insanlar zarar körgen ve elâk olğan, em de musulmanlarnıñ Qurban bayramında, bir de bir zorbalıq areketlerini imkânsız dep tanıy. Qırımtatar halqı adından çeçen halqına minnetdarlıq bildiremiz, onıñ facianen bağlı qaar-qasevetini paylaşamız», – aytıla Meclis beyanatında.
Bazar künü, oktâbr 5-te, Groznıy şeerinde yüz bergen terakt aqibetinde 5 polis hadimi, ve daa 12 adam elâk oldı. Rusiye içki işler nazirligi terakt keçirgen er kişiniñ şahsiyetini belgilegen kibi bildirdi. Olarnıñ malümatlarına köre, bunı eki ay evelsi evden ketken Staropromıslov rayonınıñ sakini yaptı.
Bazar künü aqşam Groznıy şeerinde şeer kününe bağlışlanğan kontsert ötkerilmek kerek edi. Kontsert salonı yanındaki metallodetektorlarnıñ çerçiveleri yanında politsiya adimleri bir erkekni kördiler. Politsiya hadimleri onıñ şahsiyetini belgileycek arada er kişi özüni patlavğa oğrattı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kreml Qırımnı Rusiyeniñ bir parçası dep saya, Rusiye Anayasası işğal altındaki yarımadanıñ statusınen bağlı er angi muzakerelerniñ keçirilüvini yasaqlay, dep bildirdi Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov, Ukraina eyyetiniñ Moskva ve Kyivniñ Qırımnen bağlı fikirlerini Ukrainadaki cenk toqtatıluvı añlaşmasında 15 yılğa qayd etmek teklifini izaatlap. Bu aqta Reuters agentligi haber ete.
TASS Rusiye agentliginiñ haberine köre, Peskov Rusiye «Qırımğa ücüm etmeycek, bu Rusiye Federatsiyasınıñ toprağıdır», dep ayttı.
«Anayasamızğa köre, Rusiye Federatsiyasınıñ topraqlarını, Rusiye regionlarını kimsenen muzakere etmeymiz, olmay», – dep bildire Peskovnıñ aytqanlarını TASS.
Martnıñ 29-nda İstanbulda Rusiye ile keçirilgen muzakerelerde Ukraina eyyeti Rusiyege Moskva ve Kyivniñ işğal etilgen Qırımnen bağlı fikirleri 15 yılğa qayd etilecek bir añlaşma teklif etti.
Ukraina prezidentiniñ ofisi, Kyivniñ Kremlge cenk toqtatıluvı içün teklif etken Ukrainanıñ telükesizlik kefaletleri Rusiye işğal etilgen Qırımda ve Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal altındaki topraqlarında vaqtınca çalışmaycaq, dep bildirdi.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Ukraina ve Rusiye arasında añlaşmada Qırımnıñ işğal etilgen topraq olğanı mıtlaqa qayd etilmeli, dep bildirdi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Moskva ve Kyivniñ işğal etilgen Qırımnen bağlı fikirleri 15 yılğa qayd etilecek bir añlaşma teklifini takbih etti.
Martnıñ 21-nde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy cenk bitken soñ ve telükesizlik kefaletleri alınğan soñ Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen yapacaq muzakerelerinde Rusiye işğal etken Qırım ve işğal etilgen Donbas topraqları meselesini kötermege niyetlene, dep bildirdi.
Baş nazir muavini – Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri İrına Vereşçuk Ukraina işğal etilgen Qırımnı bir vaqıt Rusiye dep tanımaycaq, dep bildirdi.
Ukrainağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Mesken rayonlarğa top, çoqlu ateş sistemaları ve ballistik raketalar vastasınen ateş açıla. Rusiye ordusınıñ zırhlı tehnikası Kyiv ve Rusiye sıñırına yaqın bir qaç vilâyet merkezini sarıp almağa tırışa.
Rusiye Ukrainağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d3enufiq6nhnir.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Keriçte açıq mıntaqada yerli sakinler Ekinci Cian cenkinden qalğan eki bomba taptı. Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirgeni kibi, aviatsion bombalarnıñ çekisi 20-şer kilogram.
Qurtarıcılar haber etkenine köre, aviatsion bombalar muvafaqiyet ile yerden çıqarılıp, mahsus maşnanen mahsus poligonğa alıp ketildi. Anda ise yoq etildiler.
Bundan soñ qurtarıcılar bomba tapılğan yerni tekrar teşkerip baqtılar, başqa patlayıcı cihazlar tapılmadı.
Fevral 22-sinde Aqyarnıñ Gagarin rayonıñda Ekinci Cian cenkinden qalğan 50 killogramlıq aviatsion bombanı zararsızlaştırdılar.
Yanvar 31-inde “Hersones Tevriçeskiy” müzey qoruğında Ekinci Cian Cenkinden qalğan patlayıcı maddeler tapılğan edi.
Qırım ve Aqyarda Ekinci Cian Cenkinden soñ topraqta qalğan mermiler ara-sıra tapıla. Yarımadada minasızlaştıruv taqımları çalışa.


text:
Qırım ve Donbasstan mecburen köçip kelgenlerni Ukraina İçtimaiy siyaset nazirliginiñ memurları ile körüşüvge davet eteler. Mında memurlarğa bütün rastketirgen problemalar boyunca sual bermege mümkün olacaqtır.
Bunı KrımSOS göñülli cemaat teşkilâtı bildire.
«Uquq çıqarıcı alanında şahsiy ihtiyaclarnıñ teminlevinde öz aqlarını qullanuv usulları añlatılacaq. Ukraina İçtimaiy siyaset nazirliginiñ mütehassısları maruzaları ile çıqışta bulunacaq», – deyler teşkilâtta.
Körüşüv aprel 2 künü saat 19:00 Bastionnaya soqağı, 11-inci ev adresi boyunca yerleşken Kiyev şeer veteranlar evinde keçirilecek.
Tedbirge qoşulmağa istegenler anketanı toldurmaq, ya da +38(095)031-53-97 telefon nomerası boyunca qayd etilmek kerektirler.
Ukraina fevqulâde vaziyetler boyunca Devlet hızmetiniñ malümatına köre, mart 30 kününe vaqtınca işğal etilgen territoriyalardan ve ATO zonası civarındaki rayonlardan Ukrainanıñ diger regionlarına 810 biñ 45 insan köçti eken, olardan 789 biñ 656 insan Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinden, Qırım ve Aqyardan – 20 biñ 389 insan.


text:
Fikir etüv
Fikir etüv - aqiqatlar, malümatlar, duyğularnıñ bir bütün ve muntazam bilgilerine çevirilüv esnası. Fikir etüv, insannıñ esas hususiyeti ola ve işte bu esaslığı sebebinden daa adiy añlamlarına esaslanıp bir şeyni tarif etmek qıyın. Fikir etüvni nasıl tayin etip añlamasına dair iç bir uzlaşması yoq.
Dialektik maddecilik, tasvir etüviniñ Lenin nazariyesini qullanaraq, fikir etüvini, insannıñ miyinde, nesnelerniñ vastasız ve umumiyleştirilgen tasvir etüvi kibi belgiley.
Tüşünişniñ, onıñ fizik ve metafizik ceetlerniñ anañlavı: peyda etüvi, işlevi, lisaniyat, felsefe, ruhiyat, siñir ilimi, daneli añlıq saasında tetqiqler, ayatfenlik, içtimaiyat, kognitiv ilmi kibi çeşit türlü akademik fenlerniñ maqsadı olıp qala.
Fikir etüv, tecribeni talil etip, fikirlerde dünya imselini şekillendirip tertipke çekmege, tahmin etip areketlerni planlaştırmağa yardım ete. İnsannıñ mücerret tüşünüvine qabiliyeti, inqqiyat esnasında bayağı üstün alğan.
Felsefe tarihında "fikir etüv" añlamı[deñiştir | kodunı deñiştir]
Fikir etüv añlamı, “barlıq”, “madde”, “insan”, 'ögrenüv', “bilgi”, “ğaye” ve diger añlamlarınen sıq bir bağda bulunmaqta. O, keçmiş devirlerniñ ve zemaneviy felsefecilerniñ bilgilerindeki qavrayış sistemalarında esaslı ola. Tüşünüv añlamı ve onen bağda bulunğan “ifade etüv”, “sıma”, “sezüv”, “añlam”, “bilgi” añlamları, antik felsefecilernen (Geraklit, Anaksagor, Demokrit, Epikur, Sokrat, Platon, Aristotel ve digerleri) tizilgen.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Ukraina Nazirler kabineti yanında Qırım meselelerinden vekâletli şahıs vazifesiniñ peyda oluvına ne sebep bergeni aqqında tarif etti.
Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında Cemilev şunı ayttı ki, o özü Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenükke apparatında Qırım boyunca vekâletli vazifesini teşkil etmek kibi teklifi ile buyurdı, işbu vazifege Aslan Ömer Kırımlı keçti.
«Meclis imayesi altında Şimaliy Amerika, Brükselde ve diger merkezlerde qırımtatarlarnıñ bir qaç bölüginiñ açılması aqta söz kete edi. Biz Yatsenükke Qırım boyunca departamentniñ başı Aslan Kırımlı Şimaliy Amerikadaki bölükniñ başı olacağını ayttıq. Baş nazir o vaqıt bu pek emiyetli olğanını ve Nazirler kabinetine devletten qoşma vekâletlerni bermege kerek olğanını aytqan edi», – dey Cemilev.
Onıñ sözlerine köre, vekâletli Qırım vaziyetini aydınlatacaq ve halqara mahkemelerge davalarnı azırlaycaq.
Keçken afta Ukraina Nazirler kabinetinde QMC ve Aqyar meseleleri boyunca vekâletli şahıs vazifesi peyda oldı, onı evel Qırım meselelerinden Devlet hızmetiniñ başı olğan Aslan Ömer Kırımlı eda etecek. Onıñ yerine Kiyevde Qırımtatar cemiyetiniñ reisi Nariman Ustayev keçti.


text:
Bu haberni Kiyevde AQŞ Senatı Silâhlı küçler boyunca komitetiniñ reisi Karl Levin beyan etti dep, bildire Radio Svoboda.
«AQŞ-larında olğan rusiyeli aktivlerge qarşı vastalar qullanmaqta bütün olğan prezidentlik imkâniyetlerini faydalanmağa Prezidentni çağırmaq içün Senatta siyasiy irade mevcuttır. AQŞ-da yerleşken korrespondentlik esapları olğan Rusiye banklarına qarşı ciddiy sanktsiyalar ayatqa keçirmek içün olğan imkâniyetler tamamdır. Bu dairege «Gazprom» da kirmekte«, - dedi senator.
«Bular pıştav ve avtomatlar atışlarından ziyade diqqat celp ettirmek içün şarait yaratır. Ğayet çoq masraflar çıqaracaq cenkni körmek yerine, bizler energetika, diversifikatsiya, diger menbaalar içün büyükçe fiyat tölemek azırmız», – dep qoştı Karl Levin.
Senator Amerika Qoşma Ştatları Ukraina ordusına atış silâh da yollamaq mümkün edi, amma, Levinniñ aytqanına köre, Ukrainağa o kerekmey. Şimdi AQŞ ukrainalı arbiylerge yaqarlıq, zırhlı jiletler ve ratsiyalar berip yardım eteler, dedi senator.


text:
Bekirov Edem Ayderoviç – qırımtatar cemaat faali, Ukraina vatandaşı, pensioner, birinci derece saqatlığı bar. 2018 senesi dekabrniñ 12-nden 2019 senesi avgustnıñ 27-ne qadar işğal etilgen Qırımda apiste tutuldı.
1961 senesi dekabrniñ 6-nda dünyağa keldi. Herson vilâyeti Geniçesk rayonınıñ Novooleksiyıvka qasabasında yaşay.
Edem Bekirov Qırımtatar Milliy Meclisi ve qırımtatar cemaat birleşmeleriniñ çeşit aktsiya, avtoyürüş, mitinglerinde iştirak etti, cemaatçılıqnı işğalge qarşı tirenmege ve qırımtatar halqınıñ aqlarına riayet etilmesine faal sürette çağırğan edi. Qırımdaki siyasiy mabüslerge, olarnıñ qorantalarına qoltutqan edi.
Birinci derece saqatlığı bar, sağ ayağında protez taşıy, qoltuqtayaqlarnen yüre, şeker ve bir sıra diger yürek-damar hastalığı bar. 2018 senesi yanvar ayında yürekten ameliyat olıp, tedaviylenmege devam etecek edi. Ömür arqadaşı Gülnara Bekirova – Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası ve Geniçesk rayonı memuriyetiniñ reis muavinidir. O ve Bekirovnıñ diger aile azaları faal aq qorçalayıcı faaliyetinen oğraşalar.
Edem Bekirov 2018 senesi dekabr ayında Kyivde tekrar yürekten ameliyat olacaq edi. Bundan evel ise faal Qırımda yaşağan anasını ve diger soy-soplarını ziyaret etmege istedi.
2018 senesi dekabrniñ 12-nde saba Bekirov Qırımğa «Canköy» keçiş noqtasından kirgende pasport kontrolinde Rusiye FSBsiniñ hadimleri tarafından tutuldı. Bir qaç saattan soñ Rusiye uquq qoruyıcıları Bekirovnı yarımadağa alıp ketti.
Aqşam üstü faalni Aqmescitteki FSB idaresinde tuttılar, ertesi künü ise Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı «evelden añlaşıp silâ ve patlayıcı maddelerni qanunsız saqlap qalğanından» (Rusiye Ceza kodeksiniñ 222.1 maddesiniñ 1-inci qısmı ve 222.1 maddesiniñ 2-nci qısmı) şübheli sayıp apiske aldı. Qabaatlayıcı taraf, Bekirov «qabaat ortaqlarınen beraber Qırımda qanunsız areketler yapacaq edi», dep israr etti.
Dava malümatlarında qayd etilgeni kibi, Bekirov «taksicige aman-aman 12 kilogramm trotil ve 9 millimetrli 190 patron tolu çantanı berip, onı saqlamağa rica etti». Rusiye FSBsi, adı aydınlatılmağan dava iştirakçisi özü kelip Bekirovnı çaqtı, dep bildirdi. Bu şaatnıñ malümatı gizli qala.
Edem Bekirov qabaatını tanımay. Advokatlar Aleksey Ladin ve İslâm Velilâyev Bekirov bütün bularnı yapmaq içün pek hasta, şaatlarnıñ aytqanları bir degil ve dava sahtelendirildi, dep bildirgen ediler.
Edem Bekirovnıñ sağlığı ket-kete fenalaşa edi. Mahkeme oturışuvlarında sıq-sıq yaramay edi. İmayecileriniñ aytqanına köre, Bekirovnıñ sağlıq vaziyetinde onı apiste tutmaq mümkün degil edi. Ukraina tibbiy müessiseleriniñ hulâsalarını tasdıqlamaq içün mabüs bir qaç kere Aqmescitteki Semaşko hastahanesine çıqarılğan edi, amma soñra kene SİZOğa qaytarıla edi.
Bekirovnıñ apiske alınmasına Ukraina Tış işler nazirligi narazılıq bildirgen edi. ABD ve AB onı azat etmege çağırdılar.
2019 senesi avgustnıñ 27-nde Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi qırımtatar faaliniñ sıñırlav tedbirini SİZOda tutuvdan mahkemege kelmek mecburiyetine deñiştirdi.
Edem Bekirov Aqmescitteki SİZO-1-de 100 kün devamında mahsus kamerada, 158 kün tibbiy bölük tutuldı.
Edem Bekirovnıñ muracaatından alıntı:
«Menim iç bir qabaatım yoq. Olar meni boysundıramazlar. Bütün hastalıqlarımnı yumruq içine alıp, zayıf körünmeycem»


text:
Ukrayina Mustaqilligi künü munasebeti ile Ukrayina prezidetni Volodımır Zelenskıy işğal etilgen Qırım sakinlerini, qırımtatar halqınıñ temsilcilerini ve musulman ruhaniyleriniñ temsilcilerini "Ukrayina devletçiliginiñ pekitilüvinde müim yararlıqlar, Ukrayina topraq bütünligi ve suverenitetiniñ imaye etilmesinde cesaret ve fedakârlıq kösterigeni, içtimaiy yaşayışnıñ çeşit saalarınıñ inkişafına, devletniñ qorunmasına müim şahsiy isse qoşqanı içün" mukâfatlandırdı. Bunı Ukrayina prezidentiniñ Qırım MC-deki daimiy temsilciliginde haber ettiler.
III derece Cesaret Nişanı - Memetov Smail (ölümden soñra), III derece Yararlıq Nişanı - Smedlâyev Zair Sitbelâloviç, İsmagilov Sergey Valeryeviç, Putilin Sergey Vladimiroviç, II derece Yararlıq Nişanı - Ablayev Enver Nazimoviç.
Smail Memetov - arbiy areketlerniñ iştirakçisi. 2014 senesinde Ukrayina Silâlı Quvetleriniñ sıralarında hızmet etti. Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı büyük istidâsı başlanğan soñ territorial mudafaa sıralarına qoşuldı ve Herson vilâyetiniñ Yañı Kahovka şejri oğrunda arbiy areketler vaqıtnda yaralandı ve hastahanege elâk oldı.
Zair Smedlâ - qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi, cemaat erbabı. III, IV ve V çağıruv Qırımtatar halqı qurultayınıñ delegatı. 2013 senesinden berli Qırımtatar Milily Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi.
Şeyh Said İsmagilov (Sergey İsmagilov) – 2022 senesinece "Umma" Ukrayina musulmanları diniy idaresiniñ müftisi. 2022 senesi fevral ayından başlap arbiylerge göñülli destek ve mecburen köçkenlerge gumanitar yardım köstergen "Ğalebe qanatları" cemaat teşkilâtınıñ tesisçilerinden biri.
Murad Putilin (Sergey Putilin) –arbiy imam-kapellan, Ukrayina musulmanları arbiy kapellanlığı idaresiniñ reisi. 2015 senesinden ATO ve OOS mıntaqalarında islâm dinini kütken ukrayin arbiyleri içün kapellan hızmeti etti.
Enver Ablayev - qırımtatar asıllı ukrayin sportçusı, 2015 senesi Fristayl dünya kupunıñ ğalibi, Ukrayina fristayl taqımınıñ baş idmancısı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Aqmescit ve Aqyar Emekdar kününi sovet ve Rusiye adetlerine köre qayd ettiler.
Aqmescitte, mayıs 1 künü, saat 10:00 Kirova caddesi ve Samokiş soqağından Sovet meydanına qadar bayram yürüşi keçti. Şeer merkezinde naqliyat areketi qapatıldı. Yürüş keçirilgen territoriyanı uquq qoruyıcı organları sarıp aldı. Lenin meydanındaki baş minberinden icadiy taqımlar, şeer ve cumhuriyet şirketleriniñ, icraiy akimiyet organlarınıñ hadimleri keçip kete ediler. Medeniyet Nazirligi kolonnası başında kabriolette oturğan II Yekaterina ve knâz Potömkin kete edi.
«Pek yahşı numayış, insan ğayet çoqtır. Er kes quvana, kün de baar, mayıs, emekke kelişe!» – dep paylaşa öz teessuratları ile yerli sakinlerden biri.
Bala taqımlarınıñ iştirakçileri kökke Rusiye bayrağı tüsünde kürreçiklerni yolladılar.
Qırım yolbaşçılığı etrafından demir qoruları pekitildi. Mayıs bir künü numayış kollonaları yürgen şeer soqaqları politsiya tarafından sarılğan edi. Bu zonağa yalıñız metallodetektorlardan keçmek mümkün edi.
Aqyarda mayıs 1 künü Halqara emekdar Kününe bağışlanğan kütleviy tedbirde emek taqımları, cemaat birlikleri ve cemaat teşkilâtları, tasil müessiseleriniñ temsilcileri iştirak etti.
Yurüşniñ başında şeer başı Sergey Menâylo, yerli parlament spikeri Aleksey Çalıy, ve qanun çıqarıcı, icraiy akimiyetniñ diger vekilleri ketmekte edi.
Er bir kolonnanı «Emekke şüret, arqadaşlar!» şiarı ile qarşılay ediler.
Yürüşte vatandaşlıq tehnikası da iştirak etti: yanğın ve qurtarıcı maşinalar, troyelleybus ve «acele yardım» maşinası.


text:
Qırımda yañı Mağrip sarınçası ocağını taptılar. Rusiye ilhaq etken Qırım boyunca Rosselhozmerkeziniñ bölügi bildirgeni kibi, "havflı sürü ziyankârını" Qarasuvbazar rayonında taptılar.
Daa evel Qırımnıñ Canköy ve Curçı rayonlarında sarınça basması aqqında bildirile edi. Rosselhozmerkezinde, bu -bu böcek ile ilk rastkeliş olğanını qayd ettiler.
"Umumen Qarasuvbazar rayonında 22 gektar topraq teşkerildi, şu cümleden - 5 gektarlıq yüzümlik. Bir metr kvadratqa orta miqdarda 37,5 Mağrip sarınçası, eñ çoqu - 60 qurtçıq tapıldı", - denile beyanatta.
Müessisede, Qırımda 225 gektar topraqnı teşkerdiler ve 19 gektarda sarınçanı taptılar, dep bildireler.
Sarınçanıñ bu çeşitiniñ tarqalmasına yol bermemek içün, mütehassıslar daima tarlalarnı teşkerip turmağa tevsiye ete, eger sarınça tapılsa, memurlarğa bildirip, topraqnı ilâclamaq kerek.
2017 senesi iyül ayında Qırımnıñ rusiyeli Köy hocalığı nazirliginde, yarımadada Asiya sarınçasını kütleviy basması telükesi bar olğanını bildire ediler. O vaqıt ziyankâr İçki, Canköy ve Krasnoperekopsk ryonlarında tapılğan edi.


text:
Rusiye tarafından istilâ etilgen Qırımnıñ energetik sistemasını teminlegen elektrik ağlarınıñ dörtü de şimdi köçürilgen, yük arttırılmaqta. Bunı Rusiyeniñ «FGC UES» energetik şirketiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Krasnodar vilâyetinde 220 ve 500 kV ağlarında qazanı toqtatqan avtomatika çalıştı. Bundan sebep, qoşulğan ağlarda elektrik aqımı kesilgen. Acele avtomatika keregi kibi işledi. Qısqa tutaşuvlar olmadı, Qırımnı elektriknen teminlegen ağlarda çalışqan hadimler de hata yapmağan. Bütün ağlar endi köçürildi, yük arttırılmaqta», – dep ayttı şirketniñ temsilcisi.
Bunen beraber «FGC UES» şirketinde qayd etildi ki, qazağa qarşı avtomatikanıñ işlev algoritmleri ve qaideleri sistema operatorı tarafından tain etile eken.
«Soñ neticelerni umumiy taqiqat belgileycektir», – dep bildirildi.
Qırımdaki Rus akimiyetiniñ bildirüvlerine köre, şimdiki vaqıtta elektrik aqımı bütünley tüzetildi.
Qırımda Rusiyeniñ FVN idaresi dedi ki: Qırımda ışıq söngeni sebebinden vatandaşlarnıñ ayatı ve havfsızlığı içün telüke yoq.
Bundan evel, bütün Qırımda ışıqnıñ sönmesi avanıñ fevqulâde derecege qadar qızğanı sebebinen bağlı olğanı bildirilgen edi.
İşğal etilgen Qırım iyülniñ 28-nde bütünley ışıqsız qalğan. Bunıñ sebebi qomşu Rusiyeniñ Krasnodar vilâyetinde yüz bergen qaza eken. Elektrik aqımını ketirgen ağlarnıñ dörtü de qaza sebebinden kesilgen.
2015 senesi dekabr ayından başlap, Herson vilâyetinde elektrik direkleriniñ bozulmasından sebep, Qırımğa qıtaiy Ukrainadan elektrik aqımı toqtatıldı. Şimdiki vaqıtta Qırım özü çıqarğan energiya, Rusiyeden yarımadağa ketirilgen generator ve Rusiyeniñ Krasnodar vilâyetinden keçirilgen energo köpür ile elektriknen temin etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Fevralniñ 23-nde Kyivde qırımtatar ananeviy küreşi boyunca turnir keçirile. Musabaqa qırımtatarlarnıñ ictimaiy ve siyasiy lideri Noman Çelebicihannıñ hatırasına bağışlanmaqta. Yarışuvda Qırım, Herson vilâyeti ve Kyivden kelgen 100ge yaqın insan (arasında qırımtatarları ve ukrainler bar) iştirak etecek.
Musabaqa ötkerilgen yerden yani – Kiyv politehbka institutından -Qırım.Aqiqatqa bu aqta qırımlı jurnalist Şevket Namatullayev ikâye etip berdi.
«Küreşniñ bu çeşiti meşur olıp başladı. Mında küreşniñ başqa çeşitlerinen oğraşqan sportçılar iştirak etkenini ve meraqlanğanlarını körem. Olar içün busportnıñ yañı çeşiti sayıla, amma becerip olğanlarını körüne. Küreş – bir küreştir, qaydeleri biraz farq ete, ancaq sportçılar küreşçi urbasını kiyip, milliy quşaqnı bağlay ve men, başqa küreş çeşitinen oğraşqan birisi de bügün mükâfat alır dep ümit etem», – dep ikâye etti Namatullayev.
Musabaqa ğalibleri medal ve yarlıqlardan ğayrı, ananeviy mükâfat sayılğan - bir qoyun da alır.
Qırımdan kelgen sporçılarğa qol tutmaq içün qırımtatyar milliy areketiniñ veteranları da keldi. Zalda Cuma namazı keçirerek, turnir iştirakçileri Noman Çelebicihannı añacaqlar.
2018 senesi fevralniñ 23-nde XX asır başında qırımtatar milliy areketiniñ lideri olğan, belli erbap Noman Çelebicihannıñ facialı ölümine 100 yıl tola.
Noman Çelebicihan (1885-1918) – qırımtatar yazıcısı, qırımtatarlarnıñ milliy gimniniñ muellifi, 1917-1918 seneleri qurulğan qırımtatar halqı birinci Qurultaynıñ esasçısı olğan diniy, cemaat ve siyasiy erbabıdır.
Noman Çelebicihan 1885 senesi molla qorantasında doğa. Bağçasaray, İstanbul, Sankt-Peterburgda oquy, qırımtatar yaşlarınıñ maarif ve inqilâbiy teşkilâtlarında iştirak ete. XX-ncı asırnıñ başında eñ istidatlı qırımtatar edebiyatçısı olaraq tanıla. Qırımtatarlarnıñ «Ant etkenmen!» adlı milliy gimniniñ müellifi ola. 1917 senesi Fevral inqilâbından soñ Musulman icra komitetiniñ reisi, Qırım müftisi – soñra ise, Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ reisi olaraq saylâna. 1918 senesi yanvar ayında bolşevikler tarafından tevqif etilerek, fevralniñ23-nde Aqyar apishanesinde deñizciler tarafından öldürile. 33 yaşında olğan müftiniñ cesedi deñizge atıla.


text:
Qırımda 160-tan çoq insan suv basuvından zarar körgenler içün vaqtınca qaluv noqtalarında yaşay, dep bildire TASS Rusiye haber agentligi Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmeti bergen malümatqa esaslanıp.
«Qırımda zararğa qıymet kesken 35 komissiya çalışa. Vaqtınca qaluv noqtalarında 160-tan çoq insan buluna. O yerde vaziyetniñ monitoringi içün uçucısız aviatsiya qullanıla», – dep aytıla haberde.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti daa evel bildirgenine köre, Qırımda fevqulâde vaziyet neticesinde ketirilgen zarar yağanaqlar yağğanı ve suv basqanı içün 12 mlrd rublege yaqın oldı.
Aksenov Qırımda sel neticesinde zarar körgenlerniñ arizaları iyülniñ 1-ne qadar qabul etile, dep bildirdi.
Akimiyet Qırımnıñ yedek fondundan 161 mln 160 biñ ruble yarımadadaki fevqulâde vaziyet aqibetlerini yoq etmek içün sarf etmege qarar berdi.


text:
Martnıñ 23-nde Kreml nezareti altındaki Aqmescit Kiev rayon mahkemesinde qırımtatar faali Nariman Memedeminovni mayısnıñ 16-na qadar tevqif etti. Bu aqta adliyeci Emil Kurbedinov haber etmekte.
«FSB muracaatına binaen Nariman Memedeminov 2018 senesi mayısnıñ 16-na qadar tevqif etildi», – dep haber ete adliyeci.
Bir kün evel rusiyeli küç idaresinin hadimleri ve uquqqoruyıcılar Nariman Memedeminovnıñ evinde tintüv yapqan ediler. Tintüvden soñ onı Aqmescit FSB idaresine sorğulamaq içün alıp keteler.
Teşkilât 2016 senesi fevralnn 11-nde Memedeminovnıñ evinde artıq tintüv yapılğan edi ve 2017 senesi iyülniñ 13-nde Bağçasaray rayon mahkemesi Memedeminovke qarşı memuriy iş açıp, 2017 senesi aprelniñ 13-nde Seydamet Mustafayevniñ evinde tüntüv yapılğan maalde, onıñ evi ögünde sanki dersiñ, qanunsız miting keçirdi dep qabaatlan edi. Tintüv maalinde semetdeşine qol tutmaq maqsadınen pek çoq qırımtatar kelgeninde, olarnıñ arasında Nariman da Memedeminov da bar edi.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
28 mausımdağı tüngi kelissözderden keyin Euroodaq elderi bosqındar mäselesine qatıstı ortaq sayasat turalı kelisimge keldi. Bwl turalı Europa Keñesini..
AQŞ-tıñ qorğanıs ministri Jeyms Mettis beysenbi küni Seulge saparlay barıp, Oñtüstik Koreya qorğanıs ministrimen kezdesti. Kezdesude Soltüstik Koreyan..
Merzimi bitken tölqwjatpen şet memleketterde jürgen türkimenstandıq azamattar otandarına oralğannan keyin qamauğa alındı, - dep habarlaydı trend.az aq..
Iran prezidenti Hasan Ruhani: «AQŞ bizdiñ aldımızda tizerleytin boladı» - dep mälimdedi. Iran memlekettik telearnasınıñ habarlauınşa, Hasan Ruhani jer..
Ötken aptada AQŞ prezidenti Donal'd Tramp şekaradan zañsız ötken migranttardıñ balaların qosa qamau turalı bwyrıq bergen. Qwrama Ştattarı zañsız kirge..


text:
Rusiye kontrolindeki Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi Kazim Ametovnıñ Aqmescit SİZOsındaki işkence şaraitleri aqqında vatandaş davası boyunca oturışuvında penitentsiar müessisege kelecek esnasqa qadar qalğan vesiqalarnı bermesini emir etti.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsi haber ete.
Qayd etilgenine köre, hastahanede yatqan Ametovnıñ sağlığınen bağlı uzun teneffüsten soñ dava arizası, hususan zarar körgen kişiniñ esaslanğan bozuvları tafsilâtlıca tedqiq etildi. Esnas koronavirus sıñırlavları sebebinden qapalı rejimde keçirildi. Bundan ğayrı, mahkeme Aqmescitniñ SİZO-1-ini daa taqdim etilmegen vesiqalarnı iyünniñ 18-nde olacaq nevbetteki oturışuvına ilâve etmege mecbur etti, aks alda dava olğan deliller esasında baqılacaq.
«Bu çeşit davalarda zarar körgen kişi bozuvlar aqqında aytsa, devlet organı bozuv olmağanını isbatlaycaq deliller bermeli. Aks alda mahkeme olar bar edi, dep sayacaq», — dep añlattı advokat Rustem Kâmilev.
Rusiye kontrolindeki Sudaq şeer mahkemesi 2021 senesi aprelniñ 12-nde «Veciye Kaşka davası» boyunca mahküm etilgen Kazim Ametovnıñ şartlı apis cezasını lâğu etti, mahkümiyetini bağışladı.
2020 senesi dekabrniñ 4-nde «Veciye Kaşka davasınıñ» 63 yaşında mabüsi Kazim Ametovnıñ evinde Rusiye quvetçileri tintüv keçirdi. İlk malümatqa köre, anda «tahqiqat tedbirleri» oldı. Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl bildirgenine köre, FSB hadimleriniñ tintüvi Ametovnıñ oğlunen bağlı.
Ametov, evlerinde keçirilgen tintüv tafsilâtları aqqında tarif etti.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası ve Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Milliy politsiyası cinaiy tahqiqat başlattı.
«Veciye Kaşka davası»
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı.
Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
2019 senesi aprelniñ 7-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi para talap etüvde qabaatlanğan «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüslerine üküm çıqardı. Ruslan Trubaç, Bekir Degermenci ve Kazim Ametov 3 yılğa şartlı olaraq üküm etildi, 3 yıl sınav müddeti olaraq belgilendi. Asan Çapuh 3,5 yıl şartlı apis cezasını aldı, 3 yıl sınav müddeti olaraq belgilendi.
Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç qabaatlarını tanımadı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ fikirince, Ğarp tarafından memleketke qarşı kirsetilgen cezalar «iqtisadiyatnıñ sağlamlaştırılmasına» yardım etti.
Bunı o aprel 16-da «Doğru ağda» ayttı, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Cezalardan sebep üküm sürgen vaziyetni qullanıp, inkişafnıñ yañı basamaqlarına çıqmaq kerekmiz. Bizler, belki de, yapmaz edik, amma bugün italâtnı deñiştirmege mecburmız ve öyle yapacaqmız. Ümüt etem ki, bunıñ sayesinde evelden olğanına köre inkişafnıñ büyük saaları daa tez inkişaf etecek», – dedi Putin.
Avropa Birligi, AQŞ ve bir sıra diger memleket Rusiyeniñ Qırım işğali sebebinden oña qarşı birinnci cezalarnı 2014 senesi kirsetti. Soñra Donbasstaki vaziyet kerginleşkeninden sebep cezalar quvetleştirildi. Ğarp ve Ukraina Rusiyeni Ukraina şarqındaki separatistlerge yardım etkeninde qabaatlaylar. Moskva bunı red ete.
Vladimir Putin aprel 16-da rusiyeliler ile «Doğru bağ» ananeviy subetini keçire.
Muracaat etken rusiyelilerniñ çoqusı içtimaiy-iqtisadiy, mesken-kommunal hocalığı saalarınen bağlı meseleler, halqara vaziyet, em de Ukraina vaziyetinen meraqlana.


text:
2015 senesi Qırımnıñ Rusiyeniñ daa on beş şeeri ile qoşma ava alâqası pekitilecek. Bunı cumaaqşamı künü, mart 19-da, Qırımnıñ kurort ve turizm naziri Yelena Yürçenko bildirdi, – haber ete RİA Novosti.
«Daa 15 yañı sefer açıla. Ava alâqası bizni Rusiyeniñ 45 regionı ile bağlar», – dedi Yürçenko.
Nazir şunı da qoştı ki, yañı yönelişler arasında Vladivostok, Habarovsk, Krasnoyarsk, İrkutsk şeerleri bar.
Onıñ sözelrine köre, «Aeroflot» şirketi bu sene Qırım seferleriniñ sayısını aftada 190-ğa arttırır. Bunıñ ile Aqmescitten Rusiyeniñ doquz şeeri – Volgograd, Krasnodar, Pskov, Saratov, Groznıyge seferler yapılacaq.
2014 senesi mart ayınla, Rusiye Qırımnı işğal ekeninden soñ, Aeronavigatsiya havfsızlığı boyunca Avropa teşkilâtı (Avropa nezareti) Qırımğa, şu cümleden Aqmescit ve Aqyarğa, ava seferlerini yasaq etti. Avropa nezareti halqara grajdanlıq aviatsiyası aqqında ICAO Konventsiyasına esaslanıp, Ukrainanıñ er angi ava boşluğı üzerinde bir de bir aeronavigatsion hızmetiniñ Ukraina akimiyetine alâqası olmağan bir taraflı beyannamelerni tanımaycaq.
Qırımğa ava seferlerini şimdi yalıñız Rusiye şirketleri keçire, bazıları endi ğarbiy cezalarğa oğradı.


text:
Rostov-na-Donu şeerineki Şimal-Kavkaz arbiy bölge mahekmesinde iyül 21-de Qırımdaki teraktlarnıñ işi boyunca diñlevler keçirile. Ukrain rejissöri Oleg Sentsov ve Qırım faali Aleksandr Kolçenkoğa qabaat qısımlarını seslendirdiler. Mahküm etilgenler qabaatlarını tanımağanlarını bildirdiler.
«Oleg Sentsovnıñ qabaatı şunda ki, o, 2014 senesi mart ayında «Pravıy sektordan» Qırımda teşkilâtnıñ bölüklerini açmaq ve cumhuriyette vaziyetni kerginleştirmek ve cumhuriyetniñ Rusiye terkibinden çıqması içün akimiyet organlarına tesir etmek vazifelerini aldı», – dep tekrarlay devlet qabaatlayıcısını Mediazona.
Devlet qabaatlayıcısı sözüni bitirgen soñ Sentsov şunı dedi: «Özümni qabaatlı saymayım, endi aytqan edim. Daa bir kere tekrarlarım, men bu işni siyasiy ve uydurılğan sayam. Prokurorğa sualim bar: angi akimiyet organlarına tesir etecek edim?».
Mahkemeci mahküm etilgen kişi prokurorğa sual berip olamağanını qayd etti.
Kolçenko «terroristik teşkilâtlarda iştirak etüv ve terakt qabaatlarına» Sentsov kibi cevap berdi: «Qabaatımnı tanımayım».
Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenkonı 2014 senesi mayısta apiske aldılar. FSB (Federal havfsızlıq hızmeti – muar.) olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Pravıy sektor» ukrain teşkilâtınıñ azaları olaraq ilân etti. Taqiqatqa köre, olar bir sıra Qırım şeerinde terroristik aktlarnı keçirecek ediler, bundan ğayrı, demir yol köpürleri, elektrik yollarını yoq etmek kerek ediler. Kolçenko eñ azından 10 yılğa, Sentsov ise 20 yılğa qadar azatlıqtan marum qala bile. Ekisi de yaqalanğanından berli qabaatını red ete.
Bir sıra Rusiye ve çetel sanat erbabı ve uquq qorçalayıcısı Oleg Sentsovğa qoltutıp, oña qarşı çıqarılğan qabaatlarnı udurılğan ve siyasetnen bağlı olğanını tüşüne. Kolçenkoğa qoltutuv aktsiyaları bütün dünyada keçirilmekte.


text:
Qañtar oqiğasınan keyin Qazaqstanda sayasi belsendilerdi qudalau köbeydi me, azaydı ma? Eldegi "sayasi twtqındar" mäselesi. Bwl jöninde bügin biz qwqı..
Qañtar oqiğası kezinde oq tiip jaralanıp, SI-18 türmesinde azaptalğan Aqıljan Qisımbaev pen Nwrtas Qaraneev isteriniñ ädil qaralatınına senbeydi. Olar..
Qañtar oqiğasınan keyin Qazaqstanda sayasi belsendilerdi qudalau köbeydi me, azaydı ma? Eldegi "sayasi twtqındar" mäselesi. Bwl jöninde bügin biz qwqı..
Belgili qoğam jäne memleket qayratkeri Baltaş Twrsımbaev pen sayasetker Rısbek Särsenbaywlı Penjim uaqiğası turalı oy bölisti. The Qazaq Times ..
Bügin Almatı qalası, Alatau audanınıñ «Şañıraq-2» ıqşam audanında Qwrman Älmerekwlınıñ (1688-1736) jatqan jerine twrğızılğan keseneniñ saltanattı aşıl..


text:
Saq
Saq (ukraince Cakи, rusça Cakи) – Qırımnıñ ğarbiy yalısında, Qara deñizden 4-5 km uzaqlıqta bulunğan şeerdir, belli kurort. Qırımnıñ paytahtı olğan Aqmescit ve Saq arasındaki mesafe 45 km.
Coğrafiya[deñiştir | kodunı deñiştir]
İklim[deñiştir | kodunı deñiştir]
Saq iklim ve tabiat şaraitlerinen Kezlevge beñzey. Mında yalı boyu - çöl iklimi, pek qurğaqlı, yımşaq qış ile. Avanıñ orta yıllıq arareti +11,2 °C; yaz aylarınıñ orta arareti +22 °C, qış aylarında ise ava arareti sıfırğa yaqın ola. Yıl devamında küneşli saatlarnıñ orta miqdarı 2500.
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
Tarihçılar şimdiki Saq bulunğan topraqlarında insannıñ birinci yerleşmeleri ne zaman peyda olğanını daa tayinlemediler. Qırım Hanlığı devrinde Saq Mansur sülâlesine ait olğan köy edi. 1827 senesi Saqta Rusiyeniñ birinci çamur şıfahanesi quruldı. Qırım cenki olğanda Saq ve Qızıl Yar gölleri arasına, aylar devamında Aqyarnı qamaçavğa alğan koalitsiyanıñ ordusı kelip çıqtı. Mında 1855 senede fevralniñ başında, Kezlevde bulunğan duşmanlarnıñ ücüm etmesinden evel, general S.A. Hrulevniñ askerleri buluna ediler. Duşmanlar tarafından açılğan ateşler neticesinde Saq viran olundı. Qırım cenkinden soñ qırımtatarlarnıñ icretiniñ ekinci dalğası yüz berdi ve qırımtatar ealisiniñ çoqluğı Saqnı terk etti. Berbat olğan, taşlanğan qasaba yavaş tiklendi. 1858 senesi mında Poltava guberniyasından muacirler, soñra Konstantiniyeden (İstambuldan) köçip kelgen yunanlar peyda oldı.
Eali sayısınıñ dinamikası[deñiştir | kodunı deñiştir]
- 1805 — 396 kişi (378 qırımtatar, 16 çingene, 2 esir)
- 1926 — 2450 kişi (1792 rus, 327 ukrain, 112 qırımtatar, 52 ermeni, 48 yeudi, 14 alman, 12 eston)
- 1939 — 7786 kişi
- 1971 — 25 800 kişi
- 1989 — 33 690 kişi
- 2001 — 28 522 kişi
- 2006 — 26 400 kişi (66 % ruslar, 25 % ukrainler, 6,5 % qırımtatarlar, 2 % beloruslar, olardan ğayrı ermeniler, yunanlar, yeudiler, lehler, qaraylar ve qırımçaqlar)
Kurort saası[deñiştir | kodunı deñiştir]
Saq minerallı yalı boyu çamurlarınen belli eski kurorttır. Mında çamur şıfahanesi, suv şıfahanesi, bir qaç sanatoriy bar. Saqnıñ tuzlu gölüniñ tübü mineral çamurnıñ qalın qatlamınen qaplandı. Bu çamur unikal siyrek şıfalıq hasiyetlernen ayrılmaqta.
İqtisadiyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Şeerde Qırımnıñ eñ büyük himik zavodlarından biri bar. Mineral çeşmeler esasında mineral suvnı çıqarğan zavod çalışa. Saqta Qırımda ve Qırım tışında belli olğan "Krımskaya" («KpыMckaя») adlı mineral suv çıqarıla.
Naqliye[deñiştir | kodunı deñiştir]
Şeerde demiryol vokzalı, avtovokzal bar. Şeer yollarınıñ uzunlığı – 62 km.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir | kodunı deñiştir]
Şeerde terek ve çalılarnıñ seksenge yaqın çeşitinden ibaret olğan Kurort parkı bar.
Lesâ Ukrainka ve Nikolay Gogol Saqta tedaviylengenini hatarlatqan abideler bar.
Beşinci kilometrde deñizcilerniñ, deñiz desantınıñ qaramanlarınıñ abidesini köre bilirmiz.
Camisi[deñiştir | kodunı deñiştir]
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis_krim/tab-krim/pub-01-03.xlsx


text:
`yulçı` Näticälär
Xäbärlär [59]
- İstanbul aêroportlarında yulçı sanı
- Amasrada berençe yulçı köymäse
- Yulçı köymäse batu näticäsendä ülüçelär sanı 17 gä citkän
- İstanbul aêroportı xalıqara yulçı xäräkätendä ikençe urında
- İstanbul aêroportında pandemiya çorındağı iñ küp yulçı sanı terkälde
- Hawa şarı belän iñ küp yulçı Kapadokiyada gizderelä
- Yulçı oçqıçında şartlaw häm yanğın
- Liviyädän İzmirgä ikençe yulçı korabı kilde
- İstanbul aêroportın 8 ayda 20 millionnan kübräk yulçı qullanğan
- Sabiha Gökçän aêroportında ber köndä rekord yulçı sanı
- İstanbul hawa mäydanı berniçä kön 100 meňnän kübräk yulçı qabul itte
- Sabiha Gökçän hawa mäydanı: yulçı häm oçış kürsätkeçläre
- Sabiha Gökçän hawa mäydanınnan yaqınça 5 million yarım yulçı faydalandı
- Bangladeşta yulçı köymäse belän yök köymäse bäreleşkän
- Sabiha Gökçän xalıqara hawa mäydanı 3 ayda 4 million 200 meň yulçı qabul itte
- Yulçı avtobusı su kanalına oçtı
- İstanbuldan 10 ayda oçqan yulçı sanı 35 millionğa yaqınlaştı
- İň küp yulçı oktyabr’ ayında
- Qazanda 1 million yulçı yäisä utın miçendä peşkän irtänge aş
- Törkiyägä iñ küp yulçı Awrupadan kilde


text:
Ukraina haber havfsızlığınıñ mezebi endi işlenilgen ve muzakere etilmekte, amma Qırım meselesi ayrı maddeni talap ete. Bu kibi fikirni Ukraina haber siyaseti naziriniñ keñeşçisi Sergey Kostinskiy bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Qırım ayrı vesiqağa muhtac. Ukraina havfsızlığı mezebi taktika meselelerini al etemez. İşğal etilgen territoriya meselesi – taktika sualidir, oña ayrı vesiqa işlenip çıqarılmalı, ümüt etem ki, bunı yapıp olurmız, çünki ekspert, media-ekspertlerniñ azırlığı bar. Şimdilik ögümizde tek resurslar meselesi tura», – dey Kostinskiy.
Nazir keñeşçisi aytqanı kibi, mezep Ukraina Yuqarı Şurasına vaqtında taqdim etilir.
Evel haber siyaseti naziri Yuriy Stets Ukraina haber havfsızlığı boyunca mezepniñ 2015 senesiniñ soñuna qadar amelge keçirilecegine ümüdini bildirgen edi.


text:
Latviyanıñ milliy silâlı quvetleri bergen malümatına köre, NATO qırıcıları Baltiya deñizinde İl-20 Rusiye istihbaratçı uçağını tutıp yaqaladılar.
«Ava politsiyasınıñ qırıcıları iyül 21-de Baltiya deñizi üzerinde Rusiye silâlı quvetlerine ait İl-20 uçağını tuttılar», – dep aytıla Latviya Milliy silâlı quvetleriniñ Twitter haberinde.
Rusiye uçağı halqara ava boşluğında buluna edi. Rusiye tarafı bunı izaatlamay.
Ukraina zıddiyeti başlağanından berli ve bundan sebep Ğarp ve Rusiye Federatsiyasınıñ munasebetleri bozulğan soñ Rusiyeniñ arbiy gemileri ve uçaqlarını Baltiyanıñ ava ve deñiz sıñırlarında sıq-sıq qayd eteler.


text:
İslâm dinini kütken bir çoq qırımtatarı musulman taqvimindeki Muharrem ayınıñ 10-uncı kününe pek emiyet bermey. Bu kün oraza tutmaq farz degil, Sovetler Birligi zamanında dinge qarşı yapılğan teşviqat neticesinde onıñ maneviy emiyeti de unutılğan. İftarda mahsus aşnen ağız açmaq ananesi de unutıldı, dep tüşüne Qırımdan köçmege mecbur olğan Dilâver Saidahmedov. O, qırımlı vatandaşlarınen beraber İslâm diniy merkezine aqşam namazına keldi. Musulmanlar arap hurması ile ağız açtılar. Qırımtatar ananelerine köre, bu kün oraza tutqanlar iftarda aşure yemegi ile ağız açmaq kerekler.
«Bazı qırımtatar köylerinde özüne has yemek ananesi bar. Ukrain kütüsine oşağan mahsus aş: ceviz, bal, aşlıqlar... Amma bunı pişirgen adamlar bunı ne içün yapqanını bilmey ediler. Balalığımda qorantamızda ayrı bir kün olğanını hatırlamayım. Endi büyügen soñ onıñnen tanış oldım», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa Saidahmetov.
Avdet zamanında bu künni pek hatırlamay ediler, çünki sovet teşviqatı diniy bayramlarnı unuttırmağa tırışqan ediDilâver Saidahmedov
Onıñ qayd etkenine köre, balalıq çağında qartana ve qartbabası ile çoq subetleşken olsa da, Aşure künü aqqında bir şey eşitmedi. «Avdet zamanında bu künni pek hatırlamay ediler, çünki sovet teşviqatı diniy bayramlarnı unuttırmağa tırışqan edi. Büyük bayramlar – Oraza ve Qurban – qaldı. Bu kün ise, diger emiyetli bayram ve künler kibi, unutılğan ve merasim seviyesine kelgen», – dedi Saidahmetov. Aqmescitten köçip kelgen Abu Adil subetdeşimiz dedi ki, onıñ qorantasında soñki eki nesil bu künni iç qayd etmedi. «Sürgünlikte Arefe künü (acılıq bitken kün) anam ananeviy yemekler pişirip, qomşularnı sıylay edi. Aşure kününi iç qayd etmediler. Qırımğa qaytqan soñ, dinni canlandırmağa başlağan soñ bu kün aqqında aytmağa başladılar», – dep ayttı o Qırım.Aqiqatqa.
«Ukraina musulmanları birliginiñ» reisi, qırımlı Elimdar Hayrullayev Qırım.Aqiqatqa izaat berip hatırlattı ki, bu kün oraza tutmaq ananesi Muhammed Peyğamberinden kelgen, o, Medinege kelip, onı yeudiylerden ögrengen edi. Olar Aşure kününi Musa Peyğamberi ve onıñ halqınıñ Mısır faraonından qurtulğan künü olaraq qayd etken ediler. «Muharrem – musulmanlar içün dört müim aylardan biridir. Bu aylarda em güna, em de savaplarnıñ emiyeti arta. Biz onı yalıñız oraza ile qayd etemiz», – dep ayttı imam. Onıñ qayd etkenine köre, İslâmdaki bazı ceryanlarnıñ bu orazanı Muhammed Peyğamberiniñ Muharremniñ 10-uncı künü vefat etken Hüsein torunınıñ ölümi ile bağlamaq niyetleri yañılıq ve din ile bağlı olmağan bir şey.
«Bu kün Allah rizası içün oraza tutqanlarnıñ keçken yıl işlegen gunâları afu oluna. Muharrem 9, 10 ve 11 künleri oraza tutmaq sünnettir. Eki ya da üç kün oraza tutmağa çaresi olmağanlar, eñ azından bir kün – 10-uncı künü oraza tutmaq kerekler», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa UMMA Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ imamı İsmail Kadi.
Qırımtatarlar Aşure künü Kiyev camileri ve ananeviy yemekler pişirilgen qavehanelerde iftar keçirdiler. «Musafir» qavehanesiniñ saiplerinden biri Emine Emirsaliyevanıñ aytqanına köre, iftarğa kelgen eki gruppa oldı. «Arap hurması ve zeytun ile ağız açtılar. Aşure pişirmege isteymiz, amma retsept yañı degil. Bir kimse pişirmey, yaramay yapmağa qorqamız. Er kes sevmey, onı Qırımda pişirmege bilgenler pek az. Eskiden pişirgen ediler, qartanalar hatırlay», – dedi o Qırım.Aqiqatqa.
İslâm medeniyet merkezinde Aşure künü oraza tutqan yüzden ziyade kişi iftarğa toplaştı. Olarnıñ arasında bir qaç qırımtatarı da bar edi – aman-aman episi 35 yaşına qadar. «Mında, büyük bir şeerde, vatandaşını, din ve qan qardaşını körseñ, Qırımda kim angi camige barğanını unutasıñ. Adamlarnıñ ekseriyeti musulman olmağan bir şeer musulmanlarnı birleştire, çünki din qardaşını tapmaq ve onıñnen beraber olmaq, şu cümleden iftarda körüşmek niyetiñ arta», – dep tüşüne Dilâver Saidahmetov.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Moskva merkezinde cuma künü öldürilgen Rusiye muhalifi Boris Nemtsovnıñ tuvğanlarına taziyelerini bildirdi.
«Moskvada muhalif Boris Nemtsov öldürildi. Onıñ tuvğanlarına ve safdaşlarına taziye bildiremiz. 21-nci asırda Sovet birliginiñ eñ yaramay şaraitlerinde, «istenmezlerniñ» yoq etilmesi normal bir şey olğan memlekette yaşağan Rusiye halqına taziye bildiremiz», – dep bildire Cemilevniñ sözlerini matbuat hızmeti.
Prezident vekâletlisiniñ beyanatında aytılğanı kibi, Boris Nemtsov soñ aftaları Rusiyede cenkke qarşı mitingni azırlay edi, bunı o Kiyevde fevral 26 künü keçirilgen konferentsiya arfesinde bildirdi.
«Moskvada mart 1 künü keçirilecek buhran ve cenkke qarşı mitingniñ teşkil etilmesi ile meşğulim. Şunıñ içün, teessüf ki, kelip olamacam. Mustafa Cemilevge ve yahşı insanlarğa selâm yollayım»,– dep bildire Nemtsovnıñ sözlerini Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti.
Boris Nemtsovnı Moskvanıñ merkezinde fevral 27-de aqşam öldürdiler. Şaatlarnıñ aytqanına köre, eñ azından dört kere ateş açıldı. Nemtsov vaqia yerinde can berdi. Öldürüv boyunca cinaiy iş açıldı. Ukraina, AQŞ ve AB yetekçileri yüz bergen adiseden şaşıp, qabaatlı insanlar cezasını körecegine ümüt besleyler.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin muhalifniñ öldürüvini takbih etip, vaqianı tarik olaraq adladı.
Mart 1 künü Moskvada Boris Nemtsov hatırasına yürüş keçecek. Muhalifet tarafdarları numayışnı «Baar» yürüşi yerinde keçirecekler.
Boris Nemtsov ile salı künü, mart 3-de, Moskvada Saharov merkezinde vedalaşacaqlar.


text:
Anayasa komissiyası Qırımnıñ memuriy-territorial qurulışında qırımtatarlarnıñ mevamını nazarğa almadı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbirine Ukraina Yuqarı Şurasınıñ reisi muavini Oksana Sıroid bildirdi.
«Eñ büyük belâ şunda ki, Anayasa deñişüvleriniñ kirsetüv ketişatı açıq-aydın degil edi. Menimce, esas problemlerden biri – qırımtatar temsilcilerniñ celp etilmemesidir. Olarnı eşitmedik. Olarnı eşitse edik, qarar başqa olur edi, belki», – dedi Sıroid.
O şunı da qayd etti ki, Anayasanıñ memuriy-territorial qurulış aqqında bazı deñişüvleri oña «hucur» körüne.
Evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ qırımtatar halqına milliy-medeniy muhtariyetni bermek teklifi ile razı olmağanını bildirgen edi. O dey ki, eger de qırımtatarlarnıñ öz-özüni belgilev aqları ile bağlı deñişüvler kirsetilmese, Anayasanıñ akimiyetniñ detsentralizatsiyası aqta deñişüvleri içün rey bermeycek eken.


text:
Kremlnen tayin etilgen Aqyar şeeriniñ gübernatorı Sergey Menâylonıñ fikirince, Turkiye Qırımnı Ukrainağa qaytarmaq içün, yarımadanı Rusiyeden alamaz.
Aqyarnıñ rus gübernatorı Ukraina prezidentiniñ Turkiyege iş ziyaretini böyle izaatladı. Belli olğanı kibi, körüşüv devamında Ukraina ve Turkiye Ukraina bütünligini ğayrıdan qaytarmaq içün, halqara teşkilâtlarnıñ çerçivesinde, işbirlik aqqında söz yürüttiler.
«Petro Poroşenko Turkiye prezidentinden Qırımnı qaytarmaq içün yardım soradı...Eger ukrain yolbaşçısı onıñ içün oppadaqtan Qırımnı alacaqlar, dep tüşünse, turkiye ordusında kamikadze yoqtır. 2 million rus vatandaşları yaşağan, tolusınen silâlanğan arbiy gruppirovka yerleşken yarımadanı zapt etmek - eñ azı yahşı fikir degil, blitskrig olmaz. Belki de sözde ukrain delegatsiyasına bir şeyler vade etkendirler ve atta 'kölgenen tutuşuv' keçirdiler, amma bunıñnen iş bitmez»,- dep yazdı Feysbuk saifesinde Menâylo.
Petro Poroşenko Turkiyede eki künlük iş ziyareti ile bulunıp, memleket akimiyetinen körüşüvlerni keçirmekte. Çarşenbe künü Poroşenko ve Turkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan, eki devletniñ strategik işbirligi aqqında umumiy deklaratsiyasını imzaladılar.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Bağçasaray, Eski Qırım ve Aqmescit rayonınıñ Şumhay (Zareçnoye) köyünde yaşağan faaller ve cemaatçılarnıñ evinnde tintüvler keçe. Noyabrniñ 8-nde Facebookta bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi yazmaqta.
Alınğan malümatqa köre, rusiyeli küç idareleri Bağçasarayda faal ve cemaatçı Seytumer Seytumerovnıñ evine tüntüv maqsadınen kelgenler.
Seytumerov Qırımda yarımadanıñ çeşit köşelerinde peyzaj fotoresimleri çekken fotografçı olaraq tanıla. Açıq menbalardan alınğan malümatqa köre o, iqtisadiy tasil saibi eken ve oktâbrniñ 11-nde tutlıp alınğan ve saibiAsanov Marlenniñ (Suleyman) olğan Salaçıq kafesinde idaresi olaraq çalışa eken.
Bügün Seytumerovnıñ evinde keçirilgen tintüvnen bağlı izaat bergen «Qırım birdemliginiñ» fallerinden biri, bunıñ «Qırım birdemligi» faallerine Qırımda vaqialar aqqında bir şey bilidrmeden susıp oturmağa mecbur etmek içün biri-biri artından kelgen ve maqsatkâr bir basqıdır», dep ayta.
Ayrıca, bu areket temsilcileri bildirgenine köre, tintüvler Eski Qırımnıñ Krestyanskaya soqağında yaşağan faal Alimdar (pasportına köre Ruslan) Belâlovnıñ evinde de keçirilmekte. O, Halal Fast Food cemaat yemekhaneler zıncırında çalışqanı aqqında haber etile.
Diger bir tintüv Aqmescit rayonınıñ Şumhay (Zareçnoye) köyüniñ sakini Eldar Kantemirovnıñ evinde ötkerilmekte.
Qırımlı advokat Edem Semedlâyev ve Emil Kurbedinov tintüvlernen bağlı malümatnı tasdıqlay.
«Rusiye hususiy hızmetleriniñ «Qırım birdemligine» qarşı doğrultılğan nevbettekı «darbesi»»! Bir qaç regionda tintüvler keririle!», – dep yaza Kurbedinov Facebookta.
Semedlâyev haber etkenine köre, onı Bağçasaraydaki tintüvge kirsetmey ekenler.
Qırım.Aqiqat meseleniñ inceliklerini bilmege areket ete.
Rusiyeli küç idareleri şimdilik bu hususnen bağlı açıq izaat bermey.
Oktâbrniñ 11-nde saba rusiyeli küç idareleri Bağçasarayda yaşağan bir qaç qırımtatarınıñ evinde tintüvler keçirgenleri aqqında belli oldı.
Rusiyeli küç idareleri tintüv keçirilgen yerge kelgen insanlarnı tutıp alğanlar.
Rusiyeli KHV Rusiye FSBsiniñ matbuat hızmetine dayanaraq, rusiyeli küç idare hadimleri Qırımda, Rusiye ve işğal etilgen Qırımda yaşaqlanğan «Hizb ut Tahrir» teşkilâtınıñ bağçasaraylı şubesini yoq etkeni aqqında haber etken edi.
Tintüvden soñ apiske alınğan ve FSBge alıp ketilgen Qırımnıñ altı sakinini küç idare hadimleri «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqası olmaqta şekley, dep tasdıqlar uquq qoruyıcılar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek oğrunda terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsizce taqip etilgenini aytalar. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, FSB yarımadada muntazam surette, jurnalist, faaller ve qırımtatar cemaat erbaplarını sorğulay, Ukraina tarafdarı, muhalefetçi olğan vatandaşlarnen diniy azlınlıq temsilcileriniñ evlerinde tintüvler keçirip, apiske ala. Uquq qorçalayıcılar rusiyeli küç idareleriniñ bu areketleri siyasitnen bağlı, dep saya.


text:
Altınorda Devleti'nin yıkılmasını müteakip Cengiz Han'ın torunları tarafından kurulan devletler hangileridir? Bunlardan en uzun ömürlü olanı hangisi olmuştur?
Altınordu Devleti yıkıldıktan sonra Cengiz Han’ın torunları tarafından kurulan hanlıklar, Kazan hanlığı, Kırım hanlığı, Astrahan hanlığı, Nogay hanlığı ve Sibir hanlığıdır.
Altın-orda devleti yıkıldıktan sonra:
Çağatay Hanlığı
Ilhanli Devleti
Kubilay Hanlığı
Çin- Moğol devleti kuruldu.
Altınorda Devletinin yıkılması sonucunda birçok devlet kurulmuştur. Bu devletler arasında Kazan Hanlığı, Kırım Hanlığı, Astrahan Hanlığı, Nogay Hanlığı ve Sibir Hanlığı devletleri yer almaktadır.


text:
Cumaertesi, avgust 8 künü, Kruşinânı Poloniya köyünde Sabantuy tatar festivali keçti. Medeniyetiniñ hususiyetleri ile paylaşmaq içün tedbirni qırımtatarlarnıñ eyyeti ziyaret etti.
«Poloniya qırımtatarları tarafından sanalaştırılğan arbiy yürüş, taqımlarnıñ çıqışları ve oq atuvı boyunca yarışlar ile keçirilgen doquzıncı festivaldir. 11 insan bardıq: oyuncı, yırcılar, nağışçılar… Anda Poloniya, Aqrusiye, Litvaniyadan yüzlerce insan kele», – dedi Qırım.Aqiqatqa qırımtatar eyyetiniñ temsilcisi Erfan Kudusov.
Onıñ sözlerine köre, bu festival diger memleket vatandaşlarına qırımtatarlarnıñ medeniyeti aqqında çoqça bilmege imkân berdi.
«Biz qave ile bağlı adetlerimizni, Rustem Skibin keramika boyunca master-klass kösterdi. Tarihçı Ülviye Ablayeva toy adetlerimiz ile tanış etti. Bütün farqımıznı numayış ettik», – dey Kudusov.
Evel Gdansk şeerinde Qırımtatar medeniyet ve sanaatı festivali keçti.


text:
Rusiyeniñ Su-24 cenk uçağı salı künü Suriye ve Türkiye sıñırında tüşürildi. Türkiyeniñ malümatına köre, uçaq memleketniñ ava boşluğını bozğan soñ, bir qaç kere tenbiyelendi, amma tenbiyelerge emiyet bermeyip, eki dane F-16 türk uçağı tarafından tüşürildi. Rusiye Mudafaa nazirligi arbiy uçaq tüşkenini tanıp, diger versiyanı aydınlata: Su-24 Türkiyeniñ ava boşluğını bozmadı ve, tahminlerge köre, topraqtan uçurılğan raketa ile tüşürildi.
Türkiye bergen malümatına köre, uçaq Türkiye ile sıñırğa yaqın Suriye toprağına tüşti.
Türkiye kütleviy haber vastaları bildire ki, tüşürilgen uçaqnıñ eki uçucısı da zembilnen endi. Teşkerilmegen malümatqa köre, pilotlardan biri – Eldar Safutnov. InformNapalm gruppasınıñ göñüllileri Suriyede Rusiyeniñ Su-24 uçağınıñ erkânını aydınlatqan ediler, anda buña oşağan soyadı ile uçucı bar edi – Eldar Sayfutdinov.
Öz menbalarğa esaslanğan CNN Turks malümatına köre, bir uçucı elâk oldı, ekincisi yerli türk taqımları tarafından esir alındı. Uçucılardan biriniñ fotoresimleri ve video – elâk olğan soyu (16+)
Bellingcat gruppasından Eliot Higgins Rusiye uçucılarınıñ video ve fotoresimlerini Latakiya civarındaki Hmeymim bazasında qıyaslay – levhalarda Rusiye pilotları bar:
Appears the dead pilot also has a insignia on their sleeve that looks like one used by Russian pilots in Latakia pic.twitter.com/gsa6pntJA3
— Eliot Higgins (@EliotHiggins) November 24, 2015
NATO Türkiye muracaatını qabul etip, noyabr 24-te tüşürilgen uçaq sebebinden mahsus körüşüvni teşkil ete. NATO azası olğan 28 devletniñ temsilcileri Kiyev saatine köre saat 18:00 toplaşuv keçirecekler.
Rusiye Mudafaa nazirligi rus uçağı Türkiyeniñ ava boşluğını bozmadı, dep israr ete
Rusiye Mudafaa nazirligi Rusiyeniñ Su-24 cenk uçağı Suriyede tüşti, dep bildire. Resmiy malümatqa köre, bunıñ sebebi «topraqtan açılğan ateş olğandır».
Rusiye Mudafaa nazirligi Rusiye uçağı Türkiyeniñ ava boşluğını bozmadı, dep israr ete.
Rusiye Suriye prezidenti Başar Asadqa qoltutmaq içün Suriyede ateş açqan edi.
Keçken ay Türkiye uçaqları Türkiye ava boşluğını bozğan angi devletke ait olğanı belli olmağan uçaqnı tüşürgen edi.


text:
Kyivdeki Rusiye elçihanesi ögünde işğal etilgen Qırımda ğayıp olğan insanlarğa bağışlanğan aktsiya olıp keçti. «Taqvim 15 kişilik kâğıtnı qapatır» aktsiyası dört yıldan berli keçirile. Onıñ maqsadı ilhaq etilgen yarımadada ğayıp olğan insanlarğa diqqat celp etmektir.
Faallerniñ qayd etkenine köre, Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, Qırımnıñ 44 sakini ğayıp olğan, 15-i aqqında alâ daa iç bir malümat yoq.
Elçihane qorası ögünde faaller sofra donatıp, ğayıp olğanlarnıñ adları ile kâğıtlar qoydı. Qollarında ise ad levhalarını tuttı.
Azatlıq Radiosınıñ mühbiri Rusiye elçihanesi ögünde Qırımda hırsızlanğan insanlarğa bağışlanğan aktsiyanıñ fotoresimlerini yaptı.


text:
Bağçasaray rayonınıñ Alma Tamaq (Pesçanoye) qasabasında yerleşken «Mandarin» bala lageri Çeçnâ Cumhuriyetinden 600 balanı qabul etti.
Lager müdiri Margarita Polititskayanıñ aytqanına köre, balalar mayıs 31-de gece saat üçte büyüklernen beraber keldiler. Olar bu lagerde 21 kün devamında bulunıp, bir sıra sağlamlaştıruv protseduralardan keçecekler ve yahşı keyf sürecekler, dep bildire tanılmağan cumhuriyet akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» neşiri.
«Bizde lager territoriyasında eki biñ çam öse, mında deñiz avası ve küneştir. Balalar akvaaerobikağa qatnaycaqlar, er kün çapuv ve deñizde yuvunuv olacaq. Bunıñ episi balalarnıñ sağlığına müsbet tesir etecek», – dep bildirdi Polititskaya. Onıñ aytqanına köre, al-azırda «Qırım boyunca ekskursion programma da muzakere etile».
O, şunı da qayd etti ki, «Mandarin» lageri Rusiye Federatsiyasınıñ episi regionlarından balalarnı qabul etmege azır.
Umumen bu yazda Qırımda 8 biñ çeçen balasını qabul etmege planlaştıralar.
Bağçasaray rayonına Çeçnâdan 600 bala keldi
Bağçasaray rayonınıñ Alma Tamaq (Pesçanoye) qasabasında yerleşken «Mandarin» bala lageri Çeçnâ Cumhuriyetinden 600 balanı qabul etti.


text:
«Mart 1 künü Vladimir Putin Federatsiya Şurasından Ukrainağa Rusiye silâlı quvetlerni kirsetmege izin soradı. Mart 18 künü Rusiye Qırımnı işğal etti»,– denile petitsiyada.
«Aprel 17 künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımda vaziyetniñ kerginleşüvinde Rusiyeniñ iştiragini tasdiqladı.Bu, elbette, «Rusiye arbiyleri Qırım halq imayesi» ile olğanını qayd etti»,– dep hatırlatalar beyanatnıñ müellifleri ve Ukraina şarqında memuriy binalarnıñ zaptını da belgileyler.
Al-azırda petitsiyanı 13,5 biñ ziyade insan imzaladı. AQŞ prezidenti Barak Obama onıñ baqıp çıqması içün iyün 21 qadar petitsiyağa 100 biñ insan qol qoymalı.
Mayıs ayında Rusiyeni terrorizm sponsorı kibi tanımaq içün petitsiyanı 100 biñ insan imzaladı.


text:
Rusiye daa bir gumanitar konvoynı azırlamaq niyeti aqqında Ukrainağa bildirdi, dep ayttı Rusiye tış işler naziri Sergey Lavrov Moskvadaki brifingde, haber ete İnterfaks.
«Bizler eñ yaqın vaqıtta aynı yol, aynı tarzda, ukrain sıñırcıları ve gümrükhane hadimleriniñ iştiragi ile ekinci konvoy ketirilmesi aqqında añlaşacaq olamız», – dedi Lavrov.
«Eminmiz, bunı bu afta yapmaq kerek», – dep qayd etti Rusiye tış işler nazirliginiñ yolbaşçısı.
Rusiyeniñ gumanitar yardımı ile avtokolonna avgust 12-de Moskva civarındaki Naro-Fominskten Ukrainağa yol aldı. Bu yükni avgust 15-te Rusiye-Ukraina sıñırında «Donetsk» kiriş noqtasında (Rostov vilâyeti) baqıp başladılar.
Avgust 22-de Rusiye kolonnası Qızıl Haç hadimleri olmağanda ve ukrain tarafı razılıq bermegende Luganskqa taba areket etip başladı. Rusiye tış işler nazirligi işbu qarar, Moskvanıñ zanınca, yükni resmiyleştirüv vaqtı sebepsiz sozulğanı içün qabul etildi, dep bildirdi. Ertesi künü, avgust 23-te, yük maşinaları Rusiyege qaytıp keldiler.
Ukrain tarafı avtokolonna areketlerini añlaşma şartlarını bozuv olaraq, Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ reisi Valentin Nalivayçenko ise «dos-doğru» istilâ dep tanıdılar.


text:
Qırımtatar tilini bilmege isteysiñizmi? Qırımtatarcanıñ ögrenilmesi boyunca «Elifbe» leyhasınıñ yañı yayını sabalıq yemeginiñ pişirilmesinen bağlı. Bu yayında aş pişirilmesi ve aşhane ile bağlı sözlerni ögreneceksiñiz.
Luğat: aşhane – kuhnâ, sabalıq yemegi – zavtrak, holodilnik – buzdolabı, yımırta – yaytso, sarı yağ – slivoçnoye maslo
«Elifbe» qırımtatar tili dersleri – Qırım.Aqiqatnıñ daa bir leyhasıdır.
Metn müellifi ve alıp barıcı Halise Zinedin, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüser Emine Ceppar.
«Elifbe» ile ögren, idraq et ve qullan!


text:
NATO baş kâtibi Anders Fog Rasmussenniñ bildirgenine köre, Rusiye Ukrainağa «gumanitar konvoynı» yollap, öz arbiy areketlerinden diqqatını çekmege istey. Bu kibi fikirni o, Financial Times gazetasına seslendirdi, dep bildire Radio Svoboda.
Rasmussenniñ aytqanına köre, ukrain arbiylerniñ muvafaqiyetleri Rusiyeni öz küçlerni büyütmege mecbur ete bile. Bundan da ğayrı, Rasmussenniñ malümatına köre, rus arttilleriyası Ukraina tarafına ateş aça.
NATO baş kâtibiniñ aytqanına köre, alyansnıñ qoşma küçleri Poloniyada bulunacaq.
Sentâbr 4-5 künleri Uelste NATO azalarınıñ sammiti keçirilecek. Anda iştirakçiler Rusiyeniñ areketlerine köre öz strategiyasını deñiştirmek yollarını muzakere etecekler.


text:
Qazanda Xalıqara möselman kinosı festivale açıla
Ul 7-11 sentyabr' könnärendä uza
“Tatar – inform” xäbär itkänçä, irtägä Qazanda Xalıqara möselman kinosı festivale açıla.
5 kön êçendä Tatarstan 127 qunaq qabul itäçäk.
Qunaqlarnıñ geografiyäse ğayät’ kiñ: İran, Soğud Ğaräbstanı, Türkiye,Üzbäkstan, Tacikstan häm başqalar.
Festival’dä Awrupa illärennän dä qunaqlar bulaçaq.
İsemlektä Germaniya, Fransiya wäkile dä bar. Avstraliyädän dä kilälär.
Qazan Xalıqara möselman kinosı festivalen açu tantanası 7 nçe sentyabr’dä Qazan Ratuşasında bula.
Yabılu tantanası –“Piramida” küñel açu üzägendä.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyägä küpme turist kilä?
Törkiyägä bu yılnıñ 8 ayında 29 million 334 meñ 652 çit il keşese kilde
Göbäklitäpä xäräbälärenä küpme turist kilde?
Qızıqsındıruçı tarixi urın här yıl meñnärçä cirle häm çit il turistın qabul itä


text:
Moskovanıñ Lefortovo mahkemesi aprelniñ 17-sinde, daa dört Qırım yalısı yanında zapt etilgen ukrain arbiy adamnıñ tevqif müddetini uzattı. Azatlıq Radiosınıñ rus hızmeti bildirgeni kibi, Boğdan Ğolovaş, Serğiy Popov, Volodımır Tereşçenko, Andriy Şevçenko, Vyaçeslav Zinçenko, Denıs Ğrıtsenko, Mıhaylo Vlasük ve Andriy Draç iyülniñ 24-üne qadar SİZOda tutulacaq.
Andriy Şevçenko, mahkemege "Nastâ, hayırlı yaşlar olsun" plakatını ketirdi.
Bundan evel mahkeme, daa dört deñizci - Roman Mokrâk, Yevğen Semidotskıy, Andriy Oprısko ve Serğiy Tsıbizovnıñ tevfiq müddetini uzatqan edi.
Aprelniñ 17-sinde Moskovanıñ Lefortovo mahkemesiniñ yanında bir kişilik qoltutuv piketi keçirildi.
Noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
I Sahib Geray
I Sahib Geray (1501 - 1551) - 1532-1551 senelerinde üküm sürgen Qırım hanı. I Meñli Geraynıñ oğludır. Bağçasaraynıñ temel qoyucısı.
1485 senesi I Meñli Geray Qazan hanı İbraimniñ tul apayı Nur Sultannen evlene. Bu evlenüvden em Qırımnıñ, em de Qazannıñ taht mirasçısı Sahib Geray (1501-1551) doğdı. Onıñnen beraber Qırımğa Manğıt ve Secevüt qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarp taraftaki topraqlarğa yerleştiler. 1521 senesi ağası Qırım hanı I Mehmed Geray Qazannı zapt etken ve şeerni qardaşı Sahibke bergen. Ağasınen birlikte 1532-de Moskva ulu knâzı III Vasiliyni Moskva yaqınlarında yeñgen. 1532 senesi I Saadet Geray öldi, ve I İslâm Geraynıñ beş aylıq üküm etkeninden soñ I Sahib Geray Qırım tahtına oturğan. 1541 senesi Moskvağa sefer yaptı.
I Sahib Geray Salaçıqtan aşağı 2 km Çürük Suv özeniniñ boyunda yañı han sarayınıñ temelini qoydurdı. Yañı şeerniñ adı Bağçasaray qoyuldı. I Sahib Geray devrinde Kezlevniñ limanı donatıldı, bunıñ içün Qırım Hanlığı öz deñiz limanına saip oldı (Qırımnıñ diger deñiz yalısındaki şeerler osmanlılarnıñ elinde edi).
İstanbul memurları yapqan dubaralar sebebinden Osmanlı padişası onı tahttan tüşürdi. Ondan soñ Çerkesiyada I Sahib Geraynı torunı Bülük Geray öldürdi. I Sahib Geray Bağçasaraydaki Salaçıq dürbesinde kömüldi.


text:
Qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında «Haytarma» filmini çıqarğan qırımtatar rejissörı Ahtem Seytablayevniñ qızı «Qırım güzeli 2015» milliy güzellik ve medeniyet yarışında iştirak etmesine babasınıñ razılığını aldı.
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine rejissörniñ qızı Nazlı Seytablayeva bildirdi.
«Babam kinorejissör – icadiy insan – aqiqaten kastingni keçkenim, ya da kastingge barğanım aqqında soñuna qadar bilmey edi… Munasebeti müsbettir, çünki menim bunı begengenimni bile, maña qol tuta, nasiat bere… Tabiiy ki, qızına – bunı kiyme, bunı yapma, dedi… çıplaq çıqışlar olmaycağını alğışladı, qol tuttı», – dedi Nazlı.
Yarış mart 9 künü keçirilecek ve şimdi faal azırlıq ketişatı ketmekte. Bu sene yarışta 11 millet vekili iştirak etecek. 24 qızdan beşi – qırımtatarıdır. Nazlı tamır qırımtatar halqınıñ medeniyetini taqdim etecek.
«Belli modelyer-dizayner Mayre Lümanova tikken milliy anterde olacam», – dedi qız.
Diger iştirakçiler de milliy urbalarnı kiyecek ola, seyirci ve jüri azalarını tuvğan tillerinde qarşılaycaqlar, kelin anterlerinde çıqışlar olacaq ve ilâhre. Yarışta milliy yemeklerniñ sergisi keçirilecektir.
«Qırım efsaneleri» milliy adetlerniñ sanalaştıruv yarışı – programmanıñ esas qısımlarından biri. «Keçken sene efsane erılğan pıtağı ile bağlı edi, bu sene suv mezvusı olacaq. Sanalaştıruvnıñ sırını açmacam. Bizge «Qırım» ansamblniñ istidatlı ocası Nazire hanım yardım ete», – terif ete Nazlı Seytablayeva.
O şunı da qayd etti ki, bu yalıñız güzeller yarışı degil de, sanada oynamağa kerek, şunıñ içün işitarkçi oña endi olğan kino tecribesi yardım etecegine ümüt besley.


text:
Kiyev – Meclis reisi Refat Çubarov reberliginde iş gruppası qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanun leyhası üzerinde işini bitirdi. İşbu vesiqa qabul etilse, Meclis ve Qurultay Ukraina devlet akimiyet tertibatına kirip, devlet bücetinden ödenilecektir. Bundan da ğayrı, ukrain qanuniyetinde qırımtatarlarnıñ Qırım etraftaki müitiniñ qoruvında iştiragi ve akimiyet organlarında imtiyazları yuridik ceetinden belgilenecektir.
Meclis qırımtatarlarnı tamır halq olaraq belgileycek ayrı Ukraina qanunıñ qabul etilmesini çoq yıllar devamında talap ete. 1996 senesinden parlamentte mütenasip qanun leyhaları bir qaç kere qayd etilgen edi, amma iç biri içün rey berilmegen edi.
Rusiye Qırımnı öz memuriy nezareti altına alğanından soñ, – 2014 senesi mart 20 künü Yuqarı Şura qırımtatarlarnı tamır halq olaraq tanılğan qararnı qabul etti. Bu vesiqada Nazirler Kabinetine qırımtatarlarnıñ aqlarını tafsilâtlıca qayd etmege avale etile edi. Faqat bu avale öyle de kâğıtta qaldı.
Bıltır dekabr ayında qırımtatarlarnıñ statusınıñ qanuniy sürette qayl etilmesi boyunca iş komisiyası teşkil etildi, mında merkeziy akimiyeti organlarınıñ 35 temsilcisi ve mustaqil ekspert kirdi. Bu işnin başına Refat Çubarov keçti. Dört aydan soñ iş komissiyasınıñ temsilcileri eki qanun leyhasınıñ azırlanılması aqta bildirdiler: qırımtatarlarnıñ statusı aqqında ve Ukraina tamır halqları – qaray ve qırımçaqlar aqqında qanun leyhalarıdır.
Saami halqınıñ parlamentleri çalışqan skandinav memleketlerniñ ameliyatı misal olaraq qullanıldı
Qanun leyhasınıñ müelliflerinden biri – Pılıp Orlık adına Demokratiya İnstitutınıñ eksperti Natalya Belitser bildirgeni kibi, qanun leyhasınıñ işlep çıqarıluvı vaqtında saami halqınıñ parlamentleri çalışqan skandinav memleketlerniñ ameliyatı misal olaraq qullanıldı.
«İsveçiya, Norvegiya ve Felemenk anayasa ve qanuniyetlerine köre, tamır halqlarnıñ qanuniy ve temsiliy organları süretinde saami parlamentlerini teşkil etmek imkânı kefalet etile. Devlet bücetinden maliye destegi saamige ait», – qayd ete Belitser.
Qanun leyhası angi aqlarnı kefil ete?
Ukraina perzidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisiniñ faaliyetini temin etüv bölüginiñ reberi Arsen Jumadilov aytqanı kibi, qanun leyhası sayesinde qırımtatarlarnıñ idare organları – Meclis ve Qurultay – qanunlaştırıla ve Ukraina devlet akimiyeti tertibatına kire.
«Qırımtatar halqınıñ öz-özüni idaresi aqqında söz kete. Halq bunı endi aqiqatta yapsa, qanuniy sürette tanılmay edi. Söz tasil, medeniyetimiz, sport ve diger şeyler aqqında kete. Qırımtatarlar öz başına idare etken yaşayış saalarıdır», – dedi Jumadilov.
Onıñ sözlerine köre, qanun leyhası qırımtatarlarnıñ etraftaki müitniñ qoruvında iştiragini kefalet ete. İşbu qarar, Jumadilov degeni kibi, tamır halqlar aqqında BMT beyannamesinde de qayd etilgendir. Bundan da ğayrı, qanun leyhasına köre, qırımtatarlar ile mıtlaqa Qırım toprağında arbiy bazalarnıñ yerleştirüvi uyğunlaştırılmaq kerektir.
Qırımtatar halqı Aqyarda arbiy bazanıñ olmasına er vaqıt qarşı çıqa edi
«Bu pek müim bir sual. Rusiye işğalcilerine Qırımdaki areketlerini añlatmaq içün bayağı qıynlıq peyda olur edi. Qırımtatar halqı Aqyarda arbiy bazınıñ olmasına er vaqıt qarşı çıqa edi. İşbu qararlarnı, şu cümleden Harkov añlaşmalarını blok ete bilse edik, bıltır olğan adiselerniñ ögüni ala bilir edik», – dey Jumadilov.
Onıñ sözlerine köre, Meclis ve Qurultay qanuniy organlar olaraq tanılacağından ğayrı, devlet tarafından maliye ceetini elde ete bilecektir. Bundan da ğayrı, vesiqada qayd etilgeni kibi, qırımtatarlar akimiyet organları ve yerli idare organlarında imtiyazlarğa saip olacaqtırlar.
«20% seviyesinde Qırım Muhtar Cumhuriyeti seviyesinde imtiyaz bar. Yerli şuralarda işbu imtiyazlar qırımtatar ealisine tam mütenasip sürette kelmeli», – dey Jumadilov.
Ukraina Yuqarı Şurası terkibinde, aytqanı kibi, qırımtatarlar içün imtiyaz ayırılmay. Qanun leyhasınıñ soñ şeklinde qayd etilgeni kibi, parlamentte yañı vazife peyda olacaq – Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Vekâletlisi, o, qırımtatarlarnıñ mevamını deputatlarğa yetkizdirecekler.
Celâl: Qanunnıñ bir dos-doğru faydası yoqtır
Qırımtatar Milliy Meclisi, Qırım şimdilik ukrain akimiyetiniñ nezaretinde olmasa da, işbu qanun leyhasınıñ qabul etilmesine qol tuta. Bunı Qırım.Aqiqatqa Meclis reisniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
«Bazıda keçikken ketişatlar bile faydalıdır. Ebet, Qırımnıñ bugünki statusı ğayet ağırdır. Bunıñ ile biz Mecliste halqara uquq ceetinden Qırım statusı belgilenmegen degen fikirdemiz. Rusiye onı öz toprağı olaraq tanıy, Ukraina, dünya toplulığı kibi – işğal etilgen topraq kibi. Şunıñ içün qırımtatarlar bugün Ukraina tamır halqı ola ve qırımtatar halqınıñ aqlarını qoruv ve amelge keçirüv aletlerini qıdırmaq kerek, ebet», – dedi o.
Bunıñ ile, Celâlnıñ fikrine köre, qırımtatarlar içün işbu qanundan dos-doğru bir fayda yoqtır. Amma, degeni kibi, işbu vesiqanıñ yardımı ile başqa bir kârnı qazanmaq mümkün. Onıñ sözlerine binayen, Qırımda qırımtatarlarnıñ idare organları akimiyet tarafından taqip etile ve qıtaiy Ukrainada Meclis ve Qurultaynıñ serbest faaliyeti bir nümüne ola bilir.
Ukraina bu qanunnı yigirmi yıl evelsi qabul etse, bugün Qırımnıñ işğali olmaz ediAsan Aliyev
Qıtaiy Ukrainada yaşağan qırımtatar milliy areket yetekçileri qırımtatarlarnıñ statusı aqqında qanun leyhasınıñ peyda oluvına eyi munasebette davrana. Herson regional Meclis reisi Asan Aliyev Qırım.Aqiqatqa bu qanun ertece qabul etilmegeninden teessüfini bildirdi.
«Bu qanunnı çoqtan qabul etmege kerek edi. Ukraina bu qanunnı yigirmi yıl evelsi qabul etse, bugün Qırımnıñ işğali olmaz, mevam başqa türlü olur edi. Qırımtatarlar da Qırımnı miting seviyesinde degil, devlet seviyesinde qorçalar edi», – dey Aliyev.
Onıñ sözlerine köre, qıtaiy Ukrainada toplu yaşağan qırımtatarlar yerli şura terkiplerinde imtiyaz ayırılmasına eyi munasebette bulunır.
«Mütehassıslarımız ve aqıl yedegimiz bar. Menimce, devlet strukturalarında qırımtatarlarnı lâyıq seviyede köstere bilecek insanlar bardır. Bunı alğışlaymız ve buña azırmız. Çoqtan bu qararnı qabul etmege kerek edi, çünki bugün qıtaiy Ukrainada qırımtatarlarnıñ temsilciligi musaviy degildir», – dey Aliyev.
Bezaziyev: Qanun leyhasınıñ bizge alâqası yoqtır
Qırım akimiyeti strukturalarında çalışqan qırımtatarlar qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanunnıñ qabul etilmesini alğışlamay. Devlet şurası deputatı Lentun Bezaziyev vatandaşlarınıñ ayatına bu qanunnıñ tesiri olmaz dep tüşüne.
«Qırım – Rusiye Federatsiyasınıñ terkibindedir. Qırımtatar halqı Qırımda yaşay. Ukraina anda bir şeyler qabul etse – onıñ işi, bizge alâqası yoqtır», – dey deputat.
Bıltır mart ayında, Rusiye orduları esas memuriy binalarnı zapt etkende, Qırım parlamenti qırımtatarlarğa akimiyet organlarında imtiyazlarnıñ ayırılması aqta qararnı qabul etti. Amma işbu teşebbüs alâ daa amelge keçirilmedi. Bezaziyevniñ fikrine köre, qırımtatarlarğa akimiyet organlarına imtiyazlarnı bermege daa erte.
İşte, Meclis azaları keldi, amma bir hıyar yapmadılar daLentun Bezaziyev
«90-ncı seneleri milletlerara munasebetler boyunca baş nazir muavini olıp, imtiyazlarnı azırlağan edim. Kiyede 18 insan içün yaptıq. İşte, Meclis azaları keldi, amma bir hıyar yapmadılar da. Devlet büceti tarafından maliyeviy destek tek qısqartıldı», – dey Bezaziyev.
Aynı zamanda, qanun leyhası üzerinde çalışqan ukrain ekspertleri aytqanı kibi, 90-ncı seneleri Qırım parlamenti terkibinde tamır halqlar içün imtiyazlarnıñ miqdarı yeterli edi eken. Siyasiy taqiqatlar ukrain mustaqil merkeziniñ eksperti Yuliya Tişçenko aytqanı kiibi, o vaqıt qırımtatar faallerinde bütünukrain seviyesinde tanılğan siyasetçi olmağa imkânları peyda oldı.
Tişçenko şunı da qayd etti ki, qanun leyhasınıñ qabul etilmesi keçikkendir, amma böylece ukrain devleti hatalarını tüzete bile. Beklenilgeni kibi, qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanun leyhası parlamentke mayıs 18-ne qadar kirsetilecek – 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgünligi yıllığına qadar.


text:
Ukraina telikesizlik hızmeti Qırımda casuslıqta qabaatlanıp tutulğan ukrainalı boyunca bir izaat bermey. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbirine SBU spikeri Olena Gitlyanskaya tarif etti.
«Bu bizim salahiyetimiz tışında qala», – deyerek o, Ukraina MİD matbuat hızmetine muracaat etmege tevsiye etti.
Daa evel Qırım.Aqiqatqa Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ spikeri Oleg Slobodyan, Rusiye FSBsi hadimleri tarafından Aqmescitte, casuslıqta qabaatlanıp tutulğan Ukraina vatandaşınıñ Qırım memuriy sıñırını keçken olması mümkünatınen alâqalı malümat teşkerilgeni aqqında haber etken edi.
Fevralniñ 12-nde Rusiye FSBsi ictimaiy bağlar Merkezi Aqmescitte, casusulıqta şeklengen Ukraina vatandaşını tutıp alğanı aqqında haber etken edi.
«2018 senesi fevralniñ 11-nde Rusiye Federatsiyası Federeal telükesizlik hızmeti tarafından Aqmescitte Ukraina vatandaşı Davıdenko Konstantin Aleksandroviç tutulıp alındı. Mezkür şahıs Ukraina mahsus hızmetleri içün belli bir maqsatnen devletniñ tışına Rusiye Milliy gvardiyasınıñ Federal hızmeti qısım ve birlikleri, Federal telükesizlik hızmeti hadimleriniñ faaliyeti aqqında devlet sırını teşkil etken malümat bergeni, devletniñ telükesizligine zarar berebile edi», – – dep bildire matbuat hızmeti.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, FSB yarımadada muntazam surette tintüvler keçire, jurnalist, faaller, cemaat erbapları sorğulay. Uquq qorçalayıcılar bunı farqlı tüşüngenlerge qarşı küreş dep tanıy.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Qırımtatar cemiyet faaliyetçisi Server Mustafayev 2016 senesi yazında bir qaç qırımtatar yurtdaşlarınen beraber «Qırım birdemligi»niñ irmaq başlarında tura edi. Bugün o, onıñ koordinatorlarından biri. Mustafayevni ekseriyetle bir de bir mahkeme binası yanında, nevbetteki tintüvde ya da bankta on rublelik maden aqçalar ile tolu qopqalarnen körmek mümkün.
Mustafayev, Qırım.Aqiqat içün bergen intervyüde öz halqınıñ tarihiy hatırası ile «Qırım marafonı» arasında nasıl alâqa olğanını, zorbalıqsız küreşte din nasıl rolni oynağanını, ne içün Qırımda er kes Rusiye Anayasasınıñ 51-nci maddesini ezberden ögrengenini ve qırımtatarlar qomşu Rusiyede yapılacaq prezident saylavına baracaq ya da barmaycaqları aqqında ikâye etti.
– «Qırım marafonı» çerçivesinde o qadar büyük miqdarda paranı nasıl toplap olğanıñıznı ikâye etiñiz.
– Ekinci «Qırım marafonı»nıñ neticeleri bizge hoş bir teesurat qaldırdı. Biz bir aydan az muddet içinde eki million ruble (950 biñ hrivna – QA) qadar para toplap oldıq. Ve bu yalıñız Qırım çerçivesinde. Marafonda eñ az 100 biñ kişi iştirak etti. Aqiqatta, tedbirge eki evden birinde seslendiler. Ondan da ğayrı, biz «marafon»nıñ toqtatılması aqqında ilân etsek de, para toplavı ale daa devam ete. Er kes onda iştirak etmege aşıqa.
Bugüngece toplanğan para miqdarı bütün cöremelerni tolusınen qapata. Ondan ğayrı, kelecek içün de muayen bir fond teşkil oluna, çünki kimse hayallar qurmay. Fevralniñ soñunda ya da, belki, martnıñ başında ise biz bu cöremelerni kütleviy surette tölemege başlaycaqmız.
– Ne içün telükesizlik hadimleri «ruble ile urmaq» taktikasını sayladılar?
– «Para er şeyni çezer» degen fikir üküm sürgen yerde, mence, telükesizlik hadimleriniñ mantıqı şöyle edi: biz onı (faaliyetçini – QA) ağır maliy vaziyette qaldırsaq o, özüniñ barışıqlı küreşinden vazgeçecek. Eñ azından cöremelerni tölemek içün büyük para toplağanına qadar. Ondan ğayrı, ortalıqta adaletsizlikke qarşı küreşçi olaraq belli olsañ, iş er vaqıt tapılmaz.
Bundan evel ükümet, faaliyetçilerni memuriy tevqifler vastasınen toqtatmaq mumkün olacaq, dep tüşüne edi. Körgeniñ kibi, er şey tam tersine oldı. Bir aftalıq apisten soñ adamlar qaraman olıp çıqa edi, ve bu, olarnı daa faal olmağa itey edi.
– Seniñ fikriñce, «Qırım marafonı»nıñ muvafaqiyeti nenen alâqalı? Bir ay içinde eki million – bu belli derecede bir rekorddır.
Qırımtatarlar, üyken nesilniñ adaletsizlikke qarşı küreşmege tırışqanını hatırladılar. Bugün bu, kene şu barışıqlı narazılıq kösterüv, lâkin başqa bir formattadır
– Qırımtatarlar, tarihiy yolunda çoq şey başından keçirgen dissident halqtır. Yaş nesil içün bugünki vaziyet – yañı bir şey. Biz böyle şeylerni yalıñız qartbabalar ve qartanalarımızdan eşittik. Bugün ise özümiz repressiyalar, uydurılğan qabaatlavlar kibi şeylerni başımızdan keçiremiz. Tabiiy ki, biz üyken nesilimizniñ adaletsizlikke qarşı küreşmege tırışqanını hatırladıq. Bugün bu, kene şu barışıqlı narazılıq kösterüv, lâkin başqa bir formattadır. Menim fikrimce, «Marafon»nıñ muvafaqiyeti – büyük ölçüde, halqnıñ barışıqlı küreş aqqında tarihiy hatırasıdır.
– Qırımda ketken sayın daa çoq insan, bir kün onı da almağa kele bileceklerini añlap başladımı?
İnsanlar, çette turmağa devam etseñ, seni almağa kelgende qorçalamağa turacaq adam tapılmaycağını añlap başladılar
– Qırımda Rusiye nizamı boyunca yaşayışnıñ birinci bir qaç yılında propaganda repressiyalarnı, «yañlış» siyasiy ya da diniy baqışları olğan insanlarğa qarşı küreş olaraq köstermege tırışa edi. Lâkin bugün bizde, Qırımda, bütünley farqlı, atta bazı meselelerde bir-birine zıt kelgen insanlarnıñ taqip etilgenlerine endi onlarnen, belki de yüzlernen misaller bar. Buña köre, bu ayrı insanlarnıñ degil de bütün halqnıñ meselesi olğanınıñ añlayışı peyda ola. Adamlar, (telükesizlik hadimleriniñ – muellif) bir adamnıñ işini bitirgen soñ başqalarğa keçkenini köre. Eñ soñunda özüñ de bu katok tübüne tüşmek mumkünsiñ. Adamlar, çette turmağa devam etseñ, seni almağa kelgende, qorçalamağa turacaq kişi tapılmaycağını añlap başladılar.
– Şimdi qırımtatarlar şaşılacaq bir sabır etüv numünesini köstereler. Amma bu ne zamanğa qadar devam ete bilecek? Sizde qaviylik yedekleri ne qadar büyük?
– Elbette, bu pek muşkül. Uzaq bir yerde olğan diktator rejimlerini közetmek, bu bir, bunı şahsen is etmek ise, bam-başqadır. Er saba pencereden, seni almağa kelmedilermi, dep baqmaq, daima, seni közetmeylermi, dep yürmek. Amma bu ayrı şahıslarnıñ başına kelgen şey degil. Adaletsizlikke qarşı er vaqıt aynı adamlar küreşse, erte-keç dayanamayıp küreşten ille vazgeçecek ediler. Evelden beş kişiniñ yapqan işini bugün on, yarın ise yüz yapacaq. Pek iddialı yañğıray, amma adamlar bunı köre, ve bu olarğa çalışmaq, yardım etmek, bir-birini qurtarmaq içün küç bere.
– Adamlarnıñ passionarlığı şimdi eñ yüksek noqtada, ya da bu daa yüksek noqta degilmi? Yoqsa aksine – endi yorulğanlar barmı?
– Küreşte birinci künden başlap olğanlar arasında yorğunlıqnı körmek mumkün. Üç yıldan ziyade gecenen kündüz bir-birine qarışqan, «raatlıq künü» añlamı coyulğan vaziyette yaşamaq pek qıyın. Lâkin bütün halq aqqında aytılacaq olsa, mence, faallikniñ yüksek noqtasınace daa uzaq. Men bu yerde yalıñız «marafon», piketler ve vatandaşlarnıñ vaqialarğa munasebeti aqqında aytmayım. Biz pek çoq şeylerni atta körmey bilemiz. Meselâ, siyasiy mabüsniñ qorantasına tamir etmege yardım etmek içün 100 kilometrlik yolnı basıp keleler, erzaq ile yardım eteler, söz ile qol tutmaq içün telefon açalar.
– Amma kene de, qırımtatarlarda zayıf noqtalar barmı?
Pek çoq insan, sen siyasetke kirişmeseñ, o da seniñ eviñe kirmeyceginiñ yañlış olğanını endi añladı
– Er kes er çeşit faalikniñ apishanege ketire bilecegini añlay. Bunı bilerek iş köremek pek ağır. Lâkin, diger taraftan, pek çoq kişi, sen siyasetke kirışmeseñ, o da seniñ eviñe kirmeyceginiñ yañlış olğanını endi añladı. İnsan, repressiyalarnıñ seviyesini körip, ertemi, keçmi onıñ evine de kele bileceklerini añlay. Nede qabaatlamaq – mesele degil, istese, balalıqta işlegen suçlarıñda qabaatlarlar. Ve bu yerde muim bir noqta ortağa çıqa: meni almağa kelgenlerde men «maña tiymegen yılan biñ yaşasın» dep çette turacammı, yoqsa «ög saflar»da bulunacammı?
– Adamlar daa ziyade dindar ola, cemaatnen yapılğan dualar adeti qayttı. Bu nenen alâqalı?
– Menim fikrimce, bu er bir adam içün has şey – kökten tüşeyatqan uçaqta ya da batayatqan gemide dinsizler olmay. Mında da şu. Bütün halq içün kerçek bir telüke peyda olğanda adamlar ister-istemez dinge yaqınlaşmağa başlay ve yardım istep Allahğa dua eteler. Qarşılaşqan murekkep meseleleriniñ çezilüvini dinde qıdıralar.
– Din – şahsiy iştir, Qırımda ise biz, aksine, dinniñ içtimaiy rolni oynağanını közetemiz. Misal içün, aynı şu dualar.
– Er kes aynı mesele ile qarşılaşqanı içün din ortaq mahrec emiyetini qazandı. Biz er kün daa ziyade emin olamız ki, qırımtatar, musulman olsañ, demek sen endi «cedveldesiñ». Qalğanı – vaqıt meselesidir. Bugün bütün dünya Qırım aqqında ayta, amma mında, bu yerde vaziyetni kim kerçekten de deñiştire bile? Qaysı bir adliyeci ya da qanun uzun muddetli apis etüvlerni toqtata bile? İşte bu sebepten adamlar belli derecede Allahtan yardım qıdırıp başladılar.
– Sen «Qırım birdemligi»niñ irmaq başlarında tura ediñ. Tam olmağan eki yıl içinde siz ufaq bir teşebbüsten tam bir cemiyet faaliyetçileri, jurnalistler ve adliyecilerniñ ağına qadar östüñiz. Seniñ fikriñce, böyle çabik muvafaqiyetniñ sebebi ne?
– Mence, bu halqımıznıñ yararlığıdır. Bu nasıl bir teşebbüs edi, emiyetli degil – halq, ne olsa olsun, öz aqlarını qorçalamaq içün ep bir ayaqqa turacaq edi. Bir vaqıtlarda teşebbüs gruppaları bar edi, bugün ise «Qırım birdemligi». Maña köre, «Birdemlik»niñ baş rolü, onıñ uyanuvnıñ katalizatorı olğanı. Qalğanı ise halqnıñ yapqan işidir.
– «Qırım birdemligi» Qırımnıñ tınışda tanılıp başladımı?
– Elbette, biz Ukrainanıñ qıtadaki qısmından ve atta Rusiyeden qol tutuvnı is etemiz. Yarımadadaki vaziyetni aydınlatqan kütleviy haber vastaları ve ayrı jurnalistler bunda büyük rol oynadılar. Tanılğanımızğa kelgende ise… telükesizlik hadimleri tarafından toqtatılacaq olağan Suvdağdaki «Birdemlik»niñ soñki oturışuvı bunı pek yahşı köstere. O vaqıt men, bizni körip başlağanlarına tam olaraq qaniy oldım.
– İç şübhesizdir ki, siz telükesizlik hadimleriniñ bu ziyaretini daa soñra talil etkendirsiz. Ne içün olar böyle davrandılar?
– Bizim fikrimizce, telükesizlik hadimleri «Birdemlik»niñ Qırımdaki vaziyetni aydınlatqanını ketken sayın daa ziyade begenmeyler. Çünki biz öz oturışuvlarımızda, mahkeme binaları yanından yayınlağan strimlerimizde: «mına, biz yahşımız, olar ise yaramaylar», demeymiz. Yoq, biz yalıñız, vaziyetke obyektiv olaraq baqıñız, ükümetniñ qırımtatarlarğa qarşı evelden taqılğan ğayege köre iş tutqanını añlamaq içün bu, yeterlidir, deymiz. Ondan ğayrı, böyle körüşüvlerde insanlar uquqiy bilgilerini arttıra. Bunıñ neticesinde bugün 51-nci madde aqqında endi er kes bile.
– Mende bu munasebet ile bir fikir doğa: ketken sayın faaliyetçiler daa bilgili, telükesizlik hadimleri ise öz areketlerinde daa yüzsüz olalar. Demek, qarşılıq terenleşe. Böylemi?
Evde oturıp indemesek, işimiz çataq olacaq. Çünki ekinci kere «uyanmaq» qıyın olur
– Şimdi telükesizlik hadimleri «Qırım birdemligi»ni ve cemiyet faaliyetçiligini adiy insanlar içün havflı, toksik yapmaq isteyler. Bular içün de taqip etecek, tintecek ve tevqif eteceklerini kösterecek olalar. Elbette, insanlar, bu havflı olsa, keliñiz zorbalıqsız qarşılıqnıñ başqa bir variantlarnı tüşünip tapayıq, demek mumkünler. Lâkin esas manası tamam şunda ki, ayaq maşinanı yañıdan tüşünip tapmaq kerekmey – bu yolnı saylap aldıqmı, demek, onen de ketecekmiz. Tam tersi, evde oturıp indemesek, işimiz çataq olacaq. Çünki ekinci kere «uyanmaq» qıyın olur.
– «Evde oturıp indemesek» boyunca qorqular aqiqiymi yoqsa bir faraziyemi? Men evde oturıp qorqqanlarnı körmeyim. Elbette, belki de yañıladırım.
– Maña köre, böyle fikirler adamlarnıñ başına kele bile. Bu sebepten şunı aytmaq isteyim: bir de bir kişi böyle bir şey tüşünip başlağan olsa, onıñ bütün uyğun ve ters taraflarını aqlına ketirip, pay piçsin. Çünki bu, Çerçilniñ meşur bir sözünde olğanı kibi: «Cenknen masharalıq arasında saylağanda masharalıqnı saylasañ, neticede em cenkni, em de masharalıqnı körersiñ». Faqat bular ziyadesi ile faraziy telükeler. Men, bir adamlarnıñ yerine başqalarnıñ kelecegine endi emin oldım. On kişi tevqif etildi – yüz kişi çıqtı.
– Sen qırımtatar milliy areketini añdıñ. Artıq daa soñra, bu adiseni tarihiy ceetten talil etip, halqnıñ totalitar rejimi ile zarbalıqsız küreşi aqqında aytıp başladılar. Sizde bugün tarih yapqanıñıznıñ issi barmı, yoqsa er künlük işlernen oğraşıp, bunı duymayıp qalasızmı?
– Bunı kimse mahsus tüşünmey, lâkin tarih aqqında fikirler insanlarnı küreşke iteyler. Faqat, bir toqtap, etrafta olğanını, halqıñnıñ başından keçkenini tüşünseñ, mahkemelerde çıqışlar yapqan, apishanelerde oturğan adamlarnıñ yañı dissidentler olğanınıñ farqına barasıñ. Kene de, adamlarğa ve vaqialarğa qiymet daa soñra kesilecek. Bugün mesele başqa. Telüke bar, o ale daa baş üstünde tura, ve onı çezmek kerek.
– Telüke aqqında aytılğanda ükümet ile dialog meseleleri öz-özünden ortağa çıqa. İlhaqnıñ dörtünci yılındamız. Nasıl tüşünesiñ, ne içün bu vaqıtqace ükümet adamları ile eñ ufaq bir uzlaşuv yapılmadı?
– Yalıñız ekinci taraf seni eşitkende ve qolunda kerçek bir qarar aluv manivelâları olğanda dialog alıp barmaqnıñ manası bar. Amma bularnıñ episi yalıñız sözde olsa ve ükümet de «sözde» ükümet olsa, bu endi dialog degil de boş bir hayal ola. Ve umumen alğanda da, biz dumanlı bir azatlıq, tınçlıq ve güzel yaşayış perspektivalarğa ola printsipler ve degerliklerimzden vazgeçalmaymız.
– Kelecekteki Rusiye prezidenti saylavına toqunmadan keçip olamayım. Qırımtatarlar ses bermege baracaqlarmı?
– Tabiiy ki, er kes içün imza atamam. Lâkin ükümet adamları yıllarca Reşat Ametov, Ervin İbragimovniñ işlerini tahqiq etmese, aşhanedeki laflar içün 15 yılğa apishanege yollasa, bunıñ kibi er angi bir ükümetni qabul etüv aqqında asıl da söylemek mumkünmi? Qırımdaki ükümetke kelgende, onıñ şu cümleden qırımtatarlar sırasından olğan vekilleri daa yaqında özleri aqqında, halqnıñ menfaatları içün küreşçilermiz, dey ediler. Bazıları bugün de böyle demege devam ete. Lâkin er kesniñ, özüniñ kerçek yüzüni köstermek içün artıq yeterli vaqıt keçti. Halq içün satqınlar ve kollaborantlar endi belli oldı. Adiy insan, bunı bile-bile: «Yoq, qomşumda olğanını aqılımda tutıp da, bülletenni qoluma alamam», dey.
– Martnıñ 18-nden soñ vaziyet nasıl inkişaf etecek? Repressiyalar keskinleşecekmi, yoqsa sakinleşmege başlaycaqmı?
«Bereketli» tevqifler ve apis etüvler mevsini, adet üzre, küzge doğru kele
– Teessüf ki, büyük ihtimal ile vaziyet daa yahşı olmaz. Bunıñnen beraber, saylavnıñ peşinden Dünya futbol çempionatı yaqınlaşacaq. Bu, öyle bir adisedir ki, ükümet onı şamata doğurğan tevqiflernen lekelemek istemez. «Bereketli» tevqifler ve apis etüvler mevsini, adet üzre, küzge doğru kele. Biz, elbette, bu munasebet ile ruhtan tüşmeymiz, lâkin artıq kimse hayal qurmay.
– Sen, kimse hayal qurmay, deysiñ. Bu, insanlar Qırımnıñ bugünki vaziyetine yavaş yavaş alışıp başladı, añlamına kelemi? Bu qaviyleştiremi, yoqsa yavaş yavaş zayıflatamı?
– Mında er şey prioritetler ve maqsatlarnıñ doğru sıralanması ile alâqalı. Barışıqlı narazılıqnı ne içün köstergeniñni añlasañ, bu, quvetleriñni ve aqlı olğanıñdan eminlikni arttırır. Ola bilir ki, bir kün toqtamağan repressiyalarnıñ manzarası bazılarnı yavaş yavaş zayıflata, ruhtan tüşüre, çetke çekilmege mecbur etedir. Lâkin kene de 2014-2015 seneleri ile 2018 senesi arasında büyük farq bar. O vaqıt şaşqınlıq üküm sürgen olsa, bugün biz, yolda tanımağan adamlar tarafından toqtatılsaq, saba evimizge tintüv ile kelseler, sorğularda özümizni nasıl tutmaq keregimizni endi yahşı bilemiz. Men, bu repressiv yaşayışta musbet noqtalarnıñ da olğanına inanmaq isteyim. İnsanlar, bunıñ halqnıñ ayatında daa bir devir, daa bir saife olğanını ve onı munasip şekilde keçmek keregini añladılar.