text:
Akaşi-Kaikyö küpere
Akaşi-Kaikyö küpere ( /akaçi-kayköö/ , yaponça 明石海峡大橋; Akashi-Kaikyō Ōhashi) - Yaponiädä Akaşi buğazı aşa ber küper, anıñ üzäk sektsiäse - dönyanıñ asılmalı küperlärneñ sektsiälärdän iñ ozınısı. Küper Kobedağı Maiko Awaji utırawıdağı Matsuho belän totaştıra, Honşu-Şikoku haywey'eneñ ber öleşe.
Honşu-Şikoku totaştıruçı öç küperlärdän berse.
Berençel plan buyınça küper qatnaş timer yul-avtomobil küpere bulırğa tieşte, läkin 1986.nıñ Äprelendä eşlär başlağanda planda altı buylı automobil yul genä qaldı. Aktiv tözü 1988.nıñ Mayında başladı häm 1998. yılnıñ 5. Äprilendä küperdä yöreş başlandı. Akaşi buğazı millätara su yulı ide, anıñ kiñlege 1500 m.
Küperdä öç tüşämä bar. Üzäk tüşämä 1991 m bula, başqalar 960 m, 3911 m böten küper bula. Üzäk tüşämä başta 1990 metr genä buldı, läkin 1995.neñ 17. Ğinwarında bulğan Kobe cir teträwe waqıtında ul suzıldı.
Anıñ ğomumí xaqı - 500,000,000,000 Yen.
İllüminatsiä[үзrәpTү]
Akaşi-Kaikyö küperendä 1737 lampaçıqlar yaqtıra, 1,084 töp qanatta, 116 töp manaralarda, 405 fermalarğa häm 132 teräklärgä bula. Töp qanatta urınlaşqan azaytu köpşälär qızıl, yäşel häm zäñgär tösle yaqtıralar. İllüminatsiä sanaq belän yörtelä, bäyräm illüminatsiäse 28 kombinatsiädän tora.
Monı da qara[үзrәpTү]
- Honşu-Şikoku küpere proyektı
- Berençe Kuruşima-Kaikyö küpere
- İkençe Kuruşima-Kaikyö küpere
- Öçençe Kuruşima-Kaikyö küpere
- Minami Bisan-Seto küpere


c: text/html

text:
Ğäzi Qaşşaf
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ğäzi Qaşşaf (Mirğäzi Soltan ulı Qaşşafetdinov) tänqıytçe häm ädäbiät ğälime, 1907 yılnıñ 15 aprelendä elekke Ufa ğubernası Bäläbäy öyäze (xäzerge Başqortstan respublikası Tuymazı rayonı) Yaña Arslanbäk awılında tua.
1920-1925. yıllarda Ğäzi Qaşşaf Bäläbäy şähärendäge uqıtuçılar seminariasendä (soñınnan - pedagogia texniqumı) uqıy. 1925. yılnıñ közendä Qazanğa kilä häm Könçığış pedagogia institutına qabul itelä. İnstitutnı tämamlağaç, 1929 yıldan 1937 yılğa qädär, Qazannıñ törle uqu yortlarında tel-ädäbiät uqıta.
1937 yılda kitap näşriätına eşkä küçä. 1942 yılnıñ oqtyabrendä G.Qaşşafnı "Sovet ädäbiäte" (soñraq - "Qazan utları") jurnalına redaktor itep bilgelilär. 1960 yılda, dissertasia yaqlap, filologia fännäre kandidatı digän ğıylmi däräcä alğaç. G.Qaşşaf üzeneñ xezmät eşçänlegen tulısınça Qazan däwlät universitetı belän bäyli.
G.Qaşşaf bay ädäbi-fänni miras qaldırğan ädip. Anıñ berençe tänqit mäqäläläre 1928 yılda, student çağında uq basıla başlıy. 1940 yılda anıñ beryülı öç kitabı - Ş.Kamal turındağı monografiase, "Qäläm masterları" isemle tänqit mäqäläläre cıyıntığı häm çik saqçıları tormışınnan alıp yazılğan "Çül buyında" poweste basılıp çığa.
İllençe yıllardan başlap G.Qaşşaf üzeneñ qalğan böten ğömeren, bay täcribäsen häm säläten tatar xalqınıñ ğorurlığı - heroy-şağir Musa Cälilneñ legendar tormışın häm ícatın tikşerügä bağışlıy. Näticädä, Musa Cälil isemle külämle monografiase yazıla. Ädäbi xezmätlären häm cämäğät eşçänlegen yuğarı bäyäläp, sowet xökümäte anı Xezmät Qızıl Bayrağı (1957), "Poçet Bilgese" (1967) ordennarı häm medällär belän büläkli.
Ğäzi Qaşşaf 1975 yılnıñ 9 dekäberendä wafat buldı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sarmatlar
Sarmatlar - M.E. VI-IV asırlarda Orta Asiyadan Ural dağlarına doğru, soñra cenübiy Rusiye ve şimaliy Kavkazğa, daa soñra Balqanlarğa cayılğan bir halqtır. Tamırı tam belli degil: bazı tedqiqatçılarğa köre Sarmat tili İran til gruppasına[1][2] mensüp edi, bazıları olarnıñ Türk tilli[3][4][5][6] olğanını, bazıları ise qarışıq bir halq olğanını iddia eteler.
M.E. IV asırda Don özenini aşıp Skit topraqlarını işğal ettiler. Neron zamanında Roma topraqlarına keldiler. M.S. I asırnıñ başınace Romanı tehdit etmege devam ettiler. III asırda Sarmat topraqlarınıñ çoqusı Got işğaline oğradı. 370 senesinden soñraki Hun köçleri Sarmatlarnı ortadan köterdi. VI asırda tarihtan silindiler.
Medeniyet[deñiştir]
Sarmatlar, onıñ içün atlarını qurban etkenleri bir ataş tañrısına tapa ediler. Sarmat qızları yaşlarnen beraber sançışır edi. Başlardaki matriarhal yaşayış deñişti ve bir erkek monarhiyası teşkil olundı. Zengin ölüler içün qazılğan mezarlarğa degerli eşyalarını qoyar ediler.
- ↑ Encyclopædia Britannica Online: "Sarmatian"
- ↑ J.Harmatta: "Scythians" in UNESCO Collection of History of Humanity - Volume III: From the Seventh Century BC to the Seventh Century AD. Routledge/UNESCO, 1996, s. 182.
- ↑ (William Hearth, ORMUS: Timeline of Ancients, 2007, s.174)
- ↑ Zakiev M. Z., Problems of the history and language, Who are the Alans?, Kazan, 1995
- ↑ Mirfatih Zekiyev Türklerin ve Tatarların kökeni syf; 143-178 Selenge yayınları Ağustos 2007
- ↑ H. Celâl Güzel, Ali Birinci, Genel Türk tarihi, 1. cilt, Yeni Türkiye, 2002


text:
Yähüd dine
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Yähüd dine (İudaizm), berallalıqqa nigezlängän iñ borınğı dinnärneñ berse, MA 1. meñyıllıqta Filistindä barlıqqa kilä. Başlıça Yähüdlär arasında tarala. Yähüd dineneñ töp täğlimatı Torah häm Talmud dip atalğan dini kitaplarda tuplanğan.
Törle yuramalar bar: Xasidlek, Qaraimnär h.b.
8. yözdä Xäzärlärdä häm başqa Törki xalıqlarda tarala.
İudaizm Tatarstanda[үзrәpTү]
Yähüdi säwdägärläre Qazanda Qazan Xanlığı däwerennän yäşilär, dilär, läkin dini cämğiäte 1850. yıllarda oyışa, räsmi röxsät 1897. yılda alına. 1915. yılda sínagoga tözelä. Sovet çorında cämğiäte beterelä. 1996. yılda cämğiät yañadan terkälä, 1996. yılda sínagoga binası cämğiätkä kire qaytarıla.


text:
Tatarstan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Tatarstan - Könçığış Awrupada urnaşqan Räsäygä bäyle cömhüriätı. Könbatışta – Çuaşstan, Tönyaq-Könbatışta – Çirmeş İle, Tönyaqta – Kirov ölkäse, Tönyaq-Könçığışta Udmurtiä, Könçığışta Başqortstan, Könyaq-Könçığışta Irımbur ölkäse, Könyaqta Samar həm Sember ölkäläre belän çiktäş.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan tarixı
1550 yılda Rus patşası Yawız İvan Qazan Xanlığın basa, 1552 yılda Qazanğa kerep, tatar cirlärne Rusiä patşalığına quşa. Tatarlar fälän ğasır urıslarğa qarşı çığışlarnı yasap toralar.
1917 yılda tatar, başqort, çuaş, udmurt, çirmeş häm muqşı/erzä xalıqları berläşep, möstäqil İdel-Ural Ştatın tözilär, Sadri Maqsudi prezident bulıp saylana, däwlät qanunnarın çığara torğan «Milli Mäcles» saylana.
1918 yılda bolşeviklar İdel-Ural Ştatını xakimiäten bärep töşerälär, anıñ urınına ayırım milli “respublikalarnı” tözilär.
1920 yılda tatarlarğa bülep birelgän cir “TASSR” itep atala başlıy.
1990 yılnıñ 30 avgustında Tatarstan üz möstäqillegen iğlan itä, RSFSR Tatarstannıñ möstäqillegen tanımıy.
1991 yılnıñ iyün ayında Tatarstannıñ berençe prezident wazifasına Mintimer Şäymiev saylana.
Rusiä idaräse astına kerü[үзrәpTү]
1992 yılnıñ 21 mart köne Tatarstan xakimiäte möstäqillek xaqında xalıq fikeren beleşü öçen Tatarstan suverenlığı turında referendum oyıştıra, häm Tatarstan xalqınıñ 61%ı üz tawışları belän möstäqillekne tanıy. Rusiä Federatsiäse Tatarstanğa üz ğäskärlärne kertergä ämer birä häm berazdan soñ annan baş tarta. Monıñ töp säbäplärneñ berse ul xalıqara küzätüçelär bularaq qatnaşqan Amerika senatorları belän kongressmennarınıñ qatğıy fikere bula. Şulay itep tatarlar, 500 yıl buyı Urıs däwläte tarafınnan alıp barılğan genotsidqa qaramastan üzen bäysez millät bularaq dönyanıñ ayırılğısız öleşe buluın isbatladı.
1994 yılnıñ 15 fevralendä Tatarstan häm Rusiä Federatsiäse räisläre Mintimer Şäymiev häm Boris Yeltsin illärneñ däwlät xakimiäte institutları arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär almaşu turında şartnamä tözilär.
1995 yılda Tatarstan iqtisadı üsä başladı häm Tatarstanda yäşäw sıyfatı Rusiä Federatsiäsendäge keşe yäşäwe belän çağıştırğanda küpkä yuğarıraq buluın kürsätä.
1996 häm 2001 yıllarda Şäymiev Räis wazifasına qabat saylana.
2000 yılda Rusiä konstitutsion mäxkämäse taläbe buyınça Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı Tatarstan konstitutsiäsen Rusiä Federatsiäse konstitutsiäsenä yaraqlaştıra, anda möstäqillek ruxı bötenläy yuğala.
2002 yılda Şäymiev Tatarlarnıñ möstäqillek häm azatlıq xıyalın satıp, 1994 yılğı Tatarstan-Rusiä Federatsiäse şartnamäsen bötenläy üzgärtep beterä.
2004 yılda Şäymiev saylawlarsız Tatarstan Respublikası prezidentı urınına qabat utırtıla.
Səyəsət[үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan säyäsäte
Cömhüriät başlığı “prezident” itep atala. Prezident wazífasına berençe märtäbä (ul soñğısı da bulıp çığa) Mintimer Şäymiev saylana. Däwlätne “ministrlär bülmäse” başqara. Qanunnarnı çığara torğan “Däwlät Şurası” isemle närsä 100 keşedän tora, alarnıñ yartısı Räsäy Federatsiäse firqäläre äğzaları.
Qanunnarnıñ döreslegen “Konstitutsion Mäxkämä” tikşerep tora.
Milli xäräkätlärne Şäymi babay beterä, üze isä urıs patşasınıñ “Yedinaya Rossia” (Berdäm Räsäy) firqäsenä berençe äğzalar arasına kerä. Tatarstanda bütän başqa bernindi säyäsät yuq, säyäsi xäräkätlär yuq.
Büleneş[үзrәpTү]
Tatarstan 1927 yılnıñ 27 fevralendä 45 cirle idarägä bülenä. Soñraq idarä sanı 70kä citä, häm 1963 yılda 17 genä qala.
Bügenge Tatarstan 43 rayonğa bülenä: Ägerce, Alabuğa, Alekseyevsk, Älki, Älmät, Apas, Aqsubay, Aqtanış, Arça, Ätnä, Baltaç, Balıq Bistäse, Bawlı, Biektaw, Bögelmä, Bua, Çirmeşän, Çistay, Çüpräle, Kama Tamağı, Layış, Leninogorsk, Mamadış, Mendeleyev, Minzälä, Möslim, Norlat, Piträç, Kukmara, Qaybıç, Saba, Sarman, Spas, Täteş, Teläçe, Tuqay, Tübän Kama, Yaña Çişmä, Yäşel Üzän, Yuğarı Oslan, Yutazı, Zäy.
Tatarstanda:
- cömhüriät qaramağındağı 14 şähär (Alabuğa, Älmät, Aznaqay, Bawlı, Bögelmä, Bua, Çallı, Çistay, Leninogorsk, Norlat, Qazan, Tübän Kama, Yäşel Üzän, Zäy);
- cirle idarä qaramağındağı 6 şähär;
- 21 şähärdäy bistä (Möslim, Därwişlär, ...);
- 3106 awıl
bar.
Cöğräfiä[үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan cäğräfiäse
thumb|right|Tatarstan xaritası
Tatarstan cömhüriäte Könçığış Awrupa tigezlegeneñ Könçığışında, İdelneñ urta wä Çulman yılğasınıñ tübän ağımında, urman häm urman-dalalı cirlärdä urnaşqan. İdel häm Çulman yılğaları üzännäre Tatarstan cirlären öç töbäkkä bülä:
- Çulman aldı (Çulmannan Tönyaqta wä İdeldän Tönyaq-Känçığışqaraq);
- Çulman aryağı (Çulmannan Könyaqtaraq);
- İdel aldı (İdeldän Könbatıştaraq).
Bu cirlär urtaça 170 m bieklektäge qalqulıqlı tigezlektän ğibarät. Çulman aldı sözäk-qalqulıqlı tigezlek, Tänyaq-Könbatışta Noqratnıñ Könyaq itäge cäyelgän. Çulman aryağı – qalqulıqlı tigezlek, Könyaq-Könçığışta Bögelmä-Bäläbäy qalqulığınıñ küpçelek öleşe, Könbatışında İdel aryağı tübänlegeneŋ Tönyaq öleşe urnaşqan. İdel aldı isä İdel buyı qalqulığınıñ Tönyaq-Könçığış öleşendä.
- Monı da qara: Tatarstan tabiğäte, Tatarstan klimatı
İqtisad[үзrәpTү]
Tatarstan bügen iqtisadi häm fänni-texnik potentsialı zur bulğan sänäğät-awıl cömhüriät: cirmay, ximiä, naft ximiäse, elekter energetikası, maşinalar tözü, ciñel sänäğät wä azıq-tölek sänäğäte, zamança awıl xucalığı alğa kitkän sanala. Tatarstan 6 iqtisadi töbäkkä bülenä:
- İdel aldı;
- Qazan;
- Çulman aldı;
- Tönyaq-Könçığış Çulman buyı;
- Könbatış Çulman aryağı;
- Könyaq-Könçığış Çulman aryağı.
Tatarstan iqtisadında – 1698,4 meñ keşe eşli (2001), şunıñ isäbendä
- sänäğättä – 435,9 meñ,
- awıl xucalığında – 242,1 meñ
- tözeleştä – 139,1 meñ
- transport wä elemtä tarmaqlarında 109,2 meñ.
Monı da qara:
Xalıq[үзrәpTү]
Cömhüriätneñ töp xalqı – Tatarlar, 52%tan artıq. Urıslarnıñ ğomumi sanı 38% çaması. Şulay uq Çuaş, Muqşı, Çirmeş, Udmurt, Başqort w.b. xalıqlar yäşi.
Ber km²'ğa 56 keşe turı kilä (2002). Şul uq yılda meñ keşegä 9,4 bala tuğan, 13,2 keşe ülgän.
Cömhüriätä urtaça ğömer ozınlığı – 67,5 yıl yəşi (2000), ş.i.:
- irlär – 61,1;
- xatın-qızlar 74,5.
Eş yäşendägelär sanı 2 122 600 keşe, yäğni ğömumi sanınnan 56,3%ı. Eşläwçelärneñ (2000):
- 14,1% – yuğarı
- 26% – hönäri urta
- 47,1% – urta
- 11,6% töp belemle.
Xalıqnıñ 73,8%ı şähärdä yäşi.
Monı da qara:
Mädäniät[үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan mädäniäte
Monı da qara:
- Tatarstanda dini tormış
- Tatarstan mäğärife
- Tatarstan fännäre
- Tatarstan näşriätläre
- Tatarstan matbuğatı
- Tatarstan miğmarlığı
- Tatar ädäbiäte


text:
Eskişehir (il)
Eskişehir - Türkiye Cumhuriyetiniñ bir vilâyeti. Tarihtaki eski adı Dorlion edi. Ankaranıñ ğarbiy yağında olğan Eskişehirniñ lületaşı namlıdır. Şeerniñ ortasından Porsuk özeni keçe. Demir yollarınıñ kesişim noqtasındadır. Ankara ve İstanbul kibi eki balaban şeerniñ arasında qalğanı içün inkişaf etkendir. Yañı yasalğan vızlı tren de Eskişehirden keçe. Ealisi 600 000 kişiden ziyade. Eki universiteti (Anadolu ve Osman Ğazi Univertitetleri) olğanı içün talebe şeeri dep biline. Türkiyeniñ eñ zemaneviy şeerlerinden birevidir.
Türkiyede eñ qalabalıq qırımtatar tamırlılarnıñ olğanı şeer. Şeer ealisiniñ tahminen 20% qırımtatar tamırlıdır. Şeerniñ belli qırımtatar tamırlı adamları arasında rametli Hasan Polatkan (Türkiyeniñ eski maliye nazirlerinden), rametli Sezai Aksoy (şeerniñ eski belediye reislerinden), Süreyya Özkefe, Nihat Atacan, Bilal Acuner, Yenal Kaçıra, İlhan Mansız (Türkiyeniñ eski milliy futbol taqımı futbolcıları), Cüneyt Arkın (kerçek adı Fahrettin Cüreklibatur, namlı kino oyuncısı) bardır.


text:
Mariupol
Mariupol (ukraince Mapiyпoлb) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeerdir. Ealisiniñ sayısı 486,856 (2011 senesi).
Mariupol Ukrainanıñ yunan medeniyetiniñ tanılğan bir merkezidir. 1779 s. Qırımdan sürgün olunğan yunanlar Mariupol şeerni esasladılar.
Şeer statusnı tap 1779 s. alğan içün, Mariupol Donetsk vilâyetiniñ territoriyasında birinci meskün yeri oladır. Ukrainanıñ "madencilik paytahti" sayıla, ve regional kurortı olaraq bellidir.
Şeer şeklinde qasabalar[deñiştir]
Şu Donetsk vilâyetiniñ şeer şeklinde qasabalar 1980 s. Qırımdan sürgün olunğan yunanlar tarafından esaslangan, ve Qırımnıñ şeerleriniñ şerefine adlandırğandırlar.
2015 s. yanvar 24-te, saba saat 09.25 rusiye terroristleri Mariupolniñ şarqiy civarına "Grad"lardan ateş açtılar, 30 insan elâk oldı, 100-ge yaqın adam yaralandı, olarnıñ içinde ballar da mevcut. Olimpiyskaya soqağında mesken evler viran etildi, adamlar öz evlerini terk etmege mecbur oldılar. Ukrainada Mariupol qurbanlarınıñ hatırasına yanvarniñ 25 künü Matem künü olaraq ilân etilgen edi.


text:
Çarxo Kemera Cilayin
Çarğo Kemera(Kerra) Cılayın yaki bı name ğuyo Îlmi'ra Çarğo Neolitik Çarğe Însanura ju Demo.
Qande(Semed/Serba) u Sureu(Wağt)[bıvurne | çımey bıvurne]
Nu demde (Î.A.(Îsa'ra Aver{Raver} 8000-5500) wağtune verdrayira muqqayis, Kemerru'ra tenena husk u tenena duz Aletu amora vıraştene. Erd'ra(Hard'ra) yaki Kil'ra qav-qacaqo amora vıraziyene Lozungede u miyande Adırde potiye, no qeydeki Zanaate Keramik'reki dest pêkerde. Unca(Fina/Reyna) no Çarğ'de İnsanu teyniya ju(yew) caê'de Îqamet kerdeyisre raye kene ra: Familyauneke juvinre nezdiye ju cayde yene têare u niyaki Dewa en vırend nane ro. Tağıl nane dı, Heywanu/Nağuru kene weyi . Senıknoğen(tüketici)`ra verrene Zednoğeniye/Jednoğoniye(Üretici) . Kare Rose(Ticaret)'ki no demde dest pê kerdo.


text:
Abay Qunanbay ulı
Abay Qunanbay ulı yä Abay (İbrahim) Qunanbayev Qunanbay ulı (qazaqça Aбaй ҚұHaHбaйұлы) (1845-1904) - qazaq şağire, fälsäfäçe, mäğrifätçe, kompozitor, fiker iäse, cämäğät eşleklese, qazaq ädäbiätenä nigez saluçı.
Çın iseme - İbrahim, läkin quşamatı - Abay ("abaylı, iğtibarlı") kübräk tanılğan.
ЭчTәлek
Tärcemäi xäle[үзrәpTү]
Semey (elekke Cide pulat, Semipalatinsk) öyäze Çıñğız tawlarında, bay Qunanbay Öskenbay ulı ğailäsendä 1845 yılda tuğan.
Semey qalasında mädräsäne tämamlana.
İcat[үзrәpTү]
Krılov, Lermontov, Puşkin, Göte, Bayron şiğriäten qazaq telenä tärcemä itkän.
Abaynıñ iñ tanılğan kitabı - "Qara süz" /qazaqça «Қapa cөз»/ (Ğadi süz mäğnäsendä). Şuşı kitap 45 fälsäfä xikäyäsennän ğibärät.
İstälek[үзrәpTү]
Härber Qazaqstan şähärendä Abay isemendäge uram bar, poçta markası çığarıla, häykällär açıla, toraq punktları Abay dip atala.


text:
Qazan Xalıqara Möselman kinosı festivale
Qazan Xalıqara Möselman kinosı festivale, elekke Altın Mönbär kinofestivale - Qazanda ürkärelä torğan kinofestival. Festival qısalarında konkursqa Möselman ruxın çagıldırgan filmnar täqdim itelä. Festivalne ütkärü fikereneñ avtorı "İslam dönyası" televideokompaniasennän Zawdi Mamirgov. Oyıştıruçılar arasında Räsäy möftiläre şurası häm Tatarstan Mädäniät ministırlığı bar.
Tarix[үзrәpTү]
- 5 - 11 sentäber 2005. yıl
- 10 - 15 sentäber 2006. yıl
- 6 - 12 sentäber 2007. yıl


text:
İçkeriä
Çeçen Cömhüriäte İçkeriä yä ki İçkeriä Qawqazda Çeçennär ilendä urnaşılğan tanılmağan däwlät. Çeçennär üzläre üz ilen Noxçiyn Respublika İçreria itep atílar. İçkeriä süze Çeçen yäşäw cireneñ Törki iseme. İçkeriä Könyaqta Görciä, Çığış yaqta Dägstan, Batış yaqtan İnguşetia wä Tön Osetiä belän çiktäş.
ЭчTәлek
Taríx[үзrәpTү]
1991. yılda Coxar Duday'ev prezidänt wazífasın başqaru waqıtında Çeçen Şurası üz cömhüriätne möstäqil dip íğlan itkän wä möstäqillekne Talíban ğına tanığan. İnguşlar isä Çeçennärdän ayırılıp, ayırım cömhüriät íğlan itkännär.
1994. yılnıñ Dekäber ayında Räsäy prezidänte Boris Yeltsin, cirmay belän bay bulğan İçkeriäneñ Könyağın basıp alu öçen, 40 000 ğäskär cibärä, “Berençe Çeçen Suğışı” başlana. Suğış Urıs niäte buyınça qısqa bulırğa tieşie, ämma çınlıqta bik qanlı 13-aylı suğışqa äwerelgän. Keşelär belän tulı Çeçen başqlası raketlar belän bombılarğa kümderelgän. Berençe Suğış waqıtında Urıslar 100 meñnän artıq Çeçen keşesen ütergännär. Urıs cirbasarları dä 10-35 meñ çaması ülgännär, kübese çerep kümelmiçä Çeçen cirendä qalğannar.
1996. yılnıñ Äpril ayında urıslar raket cibärep, Coxar Duday'ev prezidänten üterälär. August ayında 2-yaqlı şartnämä tözep urıslar üz ğäskärlärne Çeçen cirennän çığalalar.
1997. yılnıñ Ğínwar ayında Çeçen xärbiläre başı Aslar Maskhad'ov prezidänt bulıp saylana. Urıs xäkimiäte İçkeriädäge xällärne bozarğa tırışa.
1999. yılda İçkeriä Şäriğät buyınça yäşi başlí.
Säyäsät[үзrәpTү]
1997. yılda xalıqara cämğiätläre küzätüendä torğan İçkeriä prezidänte saylawında 4-yıllıq wazífağa Aslan Masxad'ov saylana. 2001. yılda, suğış waqıtında yaña saylaw uzdırırğa mömkin bulmaw säbäple, Aslan Masxad'ov üz wazífasın tağın ber yılğa ozınaytqan. Soñğı waqıt İçkeriä başqalasın qaldırıp, Çeçen ğäskärläre qaramağında bulğan İçkeriäneñ Könyaq tawlı töbäklärenä kitkän. Prezidänt Aslan Masxadov räsmi qararlarnı çığarıp tora. İçkeriä xäkimiäteneñ Awrupı wä Ğäräp illärendä üz wäqälätläre bar. İlneñ zur öleşe Urıs ğäskäre basıp alğan.
2003. yılda Räsäy Föderasísı xäkimiäte İçkeriä cirendä “qurçaq” xäkimiäten yasap mataşa wä İçkeriä ciren Çeçen Republígı itep atí başlí. Mäskäw Gudermesle Waxxabit bulmağan möfti Axmad Kadyrovnı Çeçen präzidentlegenä utırtalar.
2004. yılda 1. Mayda Çeçen separatist ğäskärläre Axmad Kadyrovnı şartlatıp, uñışlı ütergännär. Şul uq 2004. yılda Urıs xäkimiäte yaña “qurçaq” prezidäntne - Alu Alxanovnı - utırta.
2004. yılda Beslan şähärendä höcümennän soñ Çeçen separatist xäkimiäteneñ abruyı töşä.
Läñkerlär[үзrәpTү]
- İçkeriä xäkimiäteneñ Tışqı Elemtälär wäziräteneñ säxifäse
- ChechenPress.info – İçkeriäneñ räsmi matbuğat çarası
- KavkazCenter.info – Yañalıq xezmäte (İnglizçä, Törekçä, Urısça)


text:
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cevapları
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 10
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 11
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 12
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 13
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 14
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 15
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 16
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 17
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 18
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 19
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 20
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 21
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 22
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 23
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 26
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 27
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 28
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 29
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 30
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 31
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 32
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 33
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 34
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 42
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 43
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 44
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 45
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 46
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 48
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 49
MEB Yayınları 7. sınınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 50
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 51
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 52
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 53
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 54
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 55
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 56
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 57
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 58
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 59
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 60
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 61
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 62
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 63
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 64
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 65
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 66
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 67
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 68
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 69
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 70
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 71
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 78
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 79
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 80
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 81
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 82
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 83
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 84
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 85
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 86
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 87
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 88
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 89
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 90
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 91
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 92
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 93
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 94
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 95
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 96
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 97
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 99
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 100
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 101
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 108
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 109
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 110
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 111
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 112
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 113
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 114
MEB Yayınları 7. sınınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 115
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 116
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 117
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 118
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 119
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 120
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 121
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 122
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 123
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 124
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 125
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 126
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 127
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 128
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 129
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 130
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 131
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 140
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 141
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 142
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 143
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 144
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 145
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 146
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 147
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 148
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 149
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 150
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 151
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 152
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 153
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 154
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 155
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 156
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 157
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 158
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 159
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 160
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 161
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 162
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 163
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 170
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 171
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 172
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 173
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 174
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 175
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 177
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 178
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 179
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 180
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 181
MEB Yayınları 7. sınınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 182
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 183
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 184
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 185
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 186
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 187
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 188
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 189
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 190
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 191
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 192
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 193


text:
Şihabetdin Märcani
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Şihabetdin Märcani (1818-1889), iláhiät ğälime, tarixçı. Qazan öyäzeneñ Taşkiçü awılında, Boxara, Sämärqänd şähärläre mädräsälärendä belem ala. 1850. yıldan Qazannıñ Berençe Camiğ mäçete imamı, 1867.dä Qazan möxtäsibe itep bilgelänä. Ber ük waqıtta 1876-1884. yıllarda Qazanda Tatar uqıtuçılar mäktäbendä din-iman däräsläre alıp bara. Möselman ğälimnärennän berençe bularaq, Qazan Universitetı qarşındağı Arxeologiä, Tarix häm Etnografiä Cämğiäte äğzası itep saylana, anıñ eşendä aktiv qatnaşa. Ğilmi xezmätlärendä dini islaxçılıq häm mäğrifätçelek ideyaların yaqtırta. Märcani xezmätläre Tatarlarda yaña metodologiägä tayanğan tarix fäne nigez sala häm Möselman Şäreq illärendä mäğlüm fänni mäktäplär tradisiäsen däwam itterä.
30 tomnan artıq fundamental xezmätlär avtorı. Şihabetdin Märcani Yaña Tatar bistäse ziratında kümelä. Şihabetdin Märcani qabere


text:
Koreanıñ öç patşalığı
Koreanıñ öç patşalığı - Korea yarımutırawında häm Manjuriadä urnaşqan Goguryeo, Baekje häm Silla patşalıqları ide (MA 1.yöz - 7. yöz). Koreanıñ öç patşalığı däwerendä bulğan başqa keçe patşalıqlar menä mondí: Gaya, Dongye, Okjeo, Buyeo, Usan, Tamna, h.b.
Ğädättä, Koreanıñ öç patşalığı çorı MA 57dä başla, bu waqıtta yarımutırawınıñ Könyaq-Könçığışta urnaşqan Saro (soñraq Silla) patşalığı Han näselele Qıtaydan autonomínı ala. Yalu yılğası yarlarında urnaşqan Goguryeo patşalığı MA 37.dä Qıtaydan bäysezlegen ala. MA 18.dä ike waríslarnıñ konflikttan soñ utırawnıñ Könyaq-Könbatışta Beaekje patşalığı (xäzerge Seoul) oyıştırıla. Anıñ başqalası Ungjin (xäzerge Gongju yä Chongju), soñraq Sabi (xäzerge Puyo). Gaya patşalığı Beakje'dän 1. yözdä ayırıldı.
Han näsele axırında, 3. yöz başında, öç patşalığın alğa kitüe däwam itä. Bu däwlätlärdä oxşaş mädäniät üsä. 1. yözdä aqsöyäklärdä Konfusianizm cäyelä. Annan soñ böten Koreada anı Buddhizm almaştıra.
Öç patşalığınnan iñ zurısı Goguryeo patşalığında ike başqala bula: Nangnang (xäzerge Pyongyang) häm Yalu yılğası yarındağı Kungae. Qıtay belän ciktäş il bulşaç, bu däwlät az-azlap Qıtaydağı Manjurianıñ zur öleşe suğışıp ala häm Nangnang'dan Qıtaylarnı 313.tä qua. Buddhizm räsmi din bularaq qabul itüdän soñ (372.), Qıtaynıñ yoğıntısı zuraya.
4. yözdä Baekje patşalığı yarımutırawnıñ Könyağında iñ zurısı häm iñ ähämiätle bula.
Silla patşalığı Kaya (Gaya) patşalığın 4. yöz axırında yota. Sillanıñ başqalası - Gumsong şähäre (xäzerge Gyeongju yä Kyongju). Buddhizmne räsmi din bularaq 528. yılda qabul itä.
Tang näselele Qıtay belän berläşkäç, Silla 660.da Baekje'ne, 668.dä Goguryeo'nı suğışıp ala. Berdäm Silla däwere başlağaç, Koreanıñ Öç patşalığı däwere tämamlana.
"Samguk", yä "Öç Patşalıq" atı Samguk Sagi häm Samguk Yusa Korey klassik tekstlarında qullana.


text:
İSTANBUL OTEL REHBERİİstanbul Otelleri
- Oda Kahvaltı - Taksim Pera Arya Hotel Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 47,06 TL
- Oda Kahvaltı - Taksim Grand Öztanık Hotel Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 96,60 TL
- Oda - Diğer İbis Esenyurt Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 105,56 TL
- Oda Kahvaltı - Şişli Listana Hotel Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 143,55 TL
- Oda Kahvaltı - Şişli Cumbalı Plaza Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 85,32 TL
- Oda Kahvaltı - Şişli La Piano Hotel Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 75,00 TL
- Oda Kahvaltı - Kumburgaz Ronax Hotel Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 65,00 TL
- Oda - Diğer İbis Zeytinburnu Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 105,85 TL
- Oda Kahvaltı - Fatih Bekdaş Hotel Deluxe Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 64,76 TL
- Oda Kahvaltı - Kadıköy Bella Otel Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 106,14 TL
- Oda Kahvaltı - Şişli Taba Luxury Suites Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 127,60 TL
- Oda Kahvaltı - Taksim Peradays Hotel Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 112,00 TL
- Oda Kahvaltı - Kadıköy Golden Rest Hotel Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 116,00 TL
- Oda Kahvaltı - Sultanahmet-Sirkeci Legacy Ottoman Hotel Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 109,00 TL
- Oda Kahvaltı - Bakırköy Best Western Taşhan Business Peşin Fiyatına 9 Taksit Ortalama Fiyatı: 174,00 TL
ETKİNLİK TAKVİMİ


text:
Muazzez Ersoy Yeni Cikan album sarkilarini dinle full
Muazzez Ersoy 2011 dinle, Muazzez Ersoy 2011 izle, Muazzez Ersoy yeni çıkan videosunu izle, Muazzez Ersoyson şarkısını dinle, Muazzez Ersoyen son albumünü dinle, Muazzez Ersoyfull müziğini dinle, Muazzez Ersoy kliplerini izle, Muazzez Ersoy klibini izle, Muazzez Ersoy videolarını izle, mp3 lerini dinle, Muazzez Ersoy full albumü dinle, Muazzez Ersoy full mp3 dinle, Muazzez Ersoy en yenilerini izle, Muazzez Ersoy orjinal klibini izle, Muazzez Ersoy orjinal videosunu izle, Muazzez Ersoy müziqini dinle, Muazzez Ersoy hd izle, Muazzez Ersoy populer muzik dinle
Bu sayfa hakkında yorum ekle:


text:
Arximed
Arximed (Grekshe: Ἀpxιuήδnς 287 b.e.sh. — 212 b.e.sh.) — ullı grek fizik alımı, matematik, mexanik ha'm injener. Ol Sitsiliya atawının' shıg'ıs jag'asındag'ı birinshi grek koloniyalarının biri Sirakuzadan. Geometriyada ko'plegen jan'alıqlar ashqan. Bir neshe a'meliy oylap tabıwları menen mexanika ha'm gidrostatika tiykarların salg'an.
O'mir bayanı[o'zgertiw]
Arximed haqqında bizge Polibiy, Tit Libiy, Tsitseron, Plutarx, Vitruviy ha'm basqalar ta'repinen mag'lıwmatlar qaldırılg'an. Bul alımlardın' ha'mmesi so'z etilgen waqıyalardan keyin jasap o'tkenligi ushın bul mag'lıwmatlardın haqqanıylıg'ı haqqında bir na'rse dew qıyın.
Arximed Sirakuzada tuwılg'an. Arximedtin' a'kesi matematik ha'm astronom Fidiy bolg'an. Plutarxtın' tastıyıqlawı boyınsha ol Sirakuzanın' patshası Gieron menen jaqın ag'ayin bolg'an. Arximedtin' jaslıg'ınan matematika, mexanika ha'm astronomiyag'a qızıg'ıwshılıg'ına sebepshi a'kesi bolg'an. Bilim alıw ushın Arximed sol waqıttın' Egipttegi ilim ha'm ma'deniyat orayı bolg'an Aleksandriyag'a baradı.
İlmiy miynetleri[o'zgertiw]
Matematika[o'zgertiw]
Plutarxtın' aytıwı boyınsha Arximed matematikag'a qattı qızıqqan, ha'tteki awqatlanıwdıda umıtqan.
Arximedtin' miynetleri sol da'wir matematikasının' ha'mme tarawlarına tiyisli bolg'an: geometriya, arifmetika ha'm algebranın' ko'plegen qızıg'arlı jan'alıqları Arximedke tiyisli.
Mexanika[o'zgertiw]
Arximed ko'plegen mexanik konstruktsiyaları menen atı shıqqan. Rıchag Arximedke deyinde ma'lim bolıwına qaramastan, tek Arximed g'ana onın' tolıq teoriyasın jarattı ha'm onı a'wmetli tu'rde a'melge asırdı. Plutarxtın' aytıwı boyınsha Arximed Sirakuza jag'alarında bloklı-rıchaglı mexanizmler qurıp awır ju'klerdi ko'teriw ha'm orın almastırılıwın an'satlastırg'an. Elege deyin onın' oylap tapqan vinti Egipette joqarıg'a suw shıg'arıw ushın isletiledi.
Astronomiya[o'zgertiw]
Arximed ha'reketlengende Ku'nnin ha'm aydın shıg'ıw ha'm batıwın, bes planetanın' ha'reketin ha'm aydın' tutılıwın ko'rsetetug'ın planetariyanı qurg'an.


text:
Farsı tele
Farsı tele şulay uq Parsi/Persian, Tacik wä Däri iseme belän dä tanış, wä anıñ belän söyläşüçelär üz telen Farsi itep atıy. Farsı süze, Ğäräpçädä [p] awazı bulmawına säbäple, Parsi süzennän ğäräpläşep çıqqan.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Tel Borınğı Farsı telennän çığara.
Cirle söylämnär[үзrәpTү]
Parsi teleneñ berniçä söyläme bar, wä iñ qullanıla torğan ul:
Yazu[үзrәpTү]
Farsı telendä yazu öçen beraz üzgärtelgän Ğäräp älifbası qullanıla. Üzgärtmälärneñ nigeze ul dürt xäref östäw:
Bu ike xärefneñ yazılışı başqaçaraq:


text:
XIV-cü esrin evvellerinde Tebrizin etrafında salınmış iki böyük şehercikde – Qazaniyye ve Reşidiyyede elmi ve tedris ocaqları, kitabxanalar veə bedii emalatxanalar yerləşirdi.
Azerbaycan miniatürünün en qədim nümuneleri – «Menafi el – Heyivan» (1298), «Cami – et – Tevarix» (1307 ve 1314 il nüsxeleri) müselman Şerqinde yeni bir mektebin yaranmasını tesdiqleyir. Yalnız Tebriz mektebinin deyil, ümumiyyetle bütün Şerq miniatür senetinin «Şah eserlerinden» sayılan Demott «Şahname» sinin (1330 -1340) illüstrasiyaları, Avropa ve ABŞ –ın en mehşur muzey ve şexsi kolleksiyalarında saxlanılır.
Gözel xettat, edebiyyat ve incesenet heveskarları ve himayeçileri olan Soltan Uveys Celair (1358 - 1374) ve onun oğlu Soltan ehmed Celairin hakimiyyeti dövründe(1382 - 1410) Tebriz emalatxanası yeni bir dirçeliş dövrü yaşayır.
Hazırda İstambulda saxlanılan («Şahname», «Kelileve Dimne» miniatürleri) buna gözel misaldır.
XV esrin evvellerinde Azerbaycanı feth etdikden sonra emir Teymur bir çox senetkarları Semerqende, 1420-ci ilde ise onun nevesi Baysunqur – Mirze onları Herata aparmışdır.
XVI esrin evvellerinde merkeezleşmiş Azerbaycan Sefevi dövleti güclenir ve incesenetin inkişafına şerait yaradır. Bu dövrde Şah İsmayıl ve onun oğlu Tehmasib kimi savadlı ve senetsever hökmdarlar incesenet xadimlerine himayedarlıq edirler.
Soltan Mehemmed, Mirze eli, Mir Seid eli ve başqa fırça ustaları hemin XVI esr Tebriz mektebinin formalaşmasında böyük rol oynamışlar. Onlara Ustad Soltan Mehemmed rehberlik edirdi.
Leyl-i Lal - 23.11.2009 - 03:44


text:
Qırım tarihı
Münderice
Qadimiy zaman[deñiştir]
Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi - tavrlar. 60-tan ziyade abide tapıldı. Tavrlar Avropa (tar yüzlü) ırqına mensüpler. Milâttan evel III asırda faal sürette skitlernen qarışmağa başladılar ve milâttan soñ I asırda tavroskitler olaraq belli oldılar.
M.E. (milâttan evel) XII – VIII asırlar. Qırımda kimmerler, köçebe-ayvanasravcılar yaşağan edi. Qırımda eki kimmer abidesi açıldı: Mambet Eli köyünde (Aqmescit ve Saq şeerleri arasında) ve Qırq İşün köyünde (Canköy şeerinden biraz şimalde).
M.E. VII asır. Skitlerniñ yaqın kelüvi neticesinde kimmerlerniñ büyük bir qısımı Anadoluğa çekileler.
M.E. VII – IV asırlar. Yarımada çöllerinde avropalaşqan skitlerniñ köçebe ömür keçirgen devri.
M.E. 480 senesi. Qadimiy yunanlar Anadoludaki Milet şeerinden Keriç ve Taman yarımadasına köçeler ve Bosporos Devletiniñ esasçısı olalar (paytahtı – Pantikapeyon şeeri).
M.E. 422 – 421 seneleri. Qara deñiz cenübiy yalısındaki Herakleya şeerinden kelgen yunanlar Qırımnıñ cenübiy qısımında Hersonesos şeerine esas qoydılar. Qırımnıñ ealisi – yunanlar, tavrlar, skitler – ziraatçılıq ve bereketlik ilahisi Artemiske sığınalar.
M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı. Neapolis şeerinde skit devleti öz paytahtınen peyda ola.
M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Eupator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.
M.E. II – I asırlar. Skitler qabilesine yaqın olğan sarmatlar Qırımğa kireler. Cismaniy ceetten avropalaşqan, tomalaqbaşlı. Qırımnıñ cenübiy-ğarbiy topraqlarına yerleşeler. Skitlernen assimilâtsiyağa oğraylar.
M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezareti altına keçeler. Romalılar Haraks (Ay Todor burnuda) ve Hersonesos şeerlerine yerleşeler.
M.S. (milâttan soñ) II asırnıñ ekinci yarımı — Bosporos devleti soñki qalğan Qırım skitlerinen küreşe. Skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri Bosporos, Roma ve sarmatlar arasında bölündi.
M.S. III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos devletini öz nezareti altına qoyalar. Romalılar Haraks ve Hersonesosnı taşlaylar ve tamamıyle yarımadadan keteler.
Erte Orta asırlar[deñiştir]
IV asırnıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa hunnular ve olarnen beraber alanlar kirip keleler. Olar got devletini ve Bosporos Devletini tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler.
527-533 seneleri Keriç yarımadasındaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler.
IV—V asırlar — Roma (Bizans) İmperiyasınıñ Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler.
VI asırnıñ soñu - Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.
VI asırnıñ soñu – VII asırnıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım bulğar qabileleriniñ birligine kire.
VII asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı.
IX asırnıñ soñu. Peçenegler Hazar Qağanatını darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar.
XI asırnıñ birinci yarısı XII asırnıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus Tmutarakan knâzlığınıñ meydanını elde ettiler.
XIII asır - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoro prinsligi) olıp ayrıldı.
1222 senesi Selcükler Sudaq şeerinde yerleşmege tırıştılar. Cenevizlerniñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı.
1239 senesi Qırımnı Batu hannıñ moğol ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü Altın Ordunıñ bir qısmı olıp qaldı.
1255-1260 seneleri Altın Ordunıñ hanı Berke Qırımnı Oreng Timurğa berdi.
XIII asırnıñ 60-ncı seneleri. Solhat şeerinde (şimdiki Eski Qırım) Buharadan çıqqanlar tarafından cami qurulğan.
1289 senesi Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı Mısır sultanı Malik Beybarsnıñ parasına cami quruldı.
1290 senesi Noğay Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı.
1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “Kodeks Kumanikus” tertip etildi.
1314 senesi Solhat şeerinde Özbek hannıñ camisi quruldı.
1357-1359 seneleri Qırım emir Mamayğa ait edi.
XIV - XV asırnıñ ortası - Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.
1365 senesi Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı Canibekten oña ait 18 köyni - Qoz, Taraq Taş, Voron, Arpat, Üsküt, Beşevli, El Buzlu ve başqalarını satın aldı.
1395 senesi Altın Ordunıñ tümen başı Taş Timur (I Hacı Geraynıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı.
Qırım Hanlığı[deñiştir]
1428 senesi I Hacı Geray Litvaniya ulu prinsi Vitautasnıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı.
1433 senesi, iyün 22. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen Solhat şeeriniñ civarında cenevizlerniñ 6 biñ askerini tar-mar etti.
1434 senesi Toqtamışnıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı.
1441 senesi Mustaqil Qırım Hanlığı meydanğa keldi.
1452 senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı Ulu Muhammedni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı.
1466 senesi Hacı Geray vefat etti.
1467, 1469-1475, 1478-1514 seneleri Hacı Geraynıñ oğlu I Meñli Geray idare etken vaqıtları.
1485 senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı Nur Sultanğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa Manğıt ve Secevüt qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler.
1491 senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. 1502 senesi, iyün 28. I Meñli Geray Ulu Ordunıñ hanı Şeyh Ahmedni tar-mar etti. Hanlıqqa Turla, Özü ve Don, em de Taman yarımadası ve Qabarda tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene.
1515 senesi I Meñli Geray öldi.
1515-1523 seneleri I Mehmed Geraynıñ idare etüv devri. Han Moskva knâzlığı siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı.
1521 senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası Sahib Geraynı teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı.
1523 senesi I Mehmed Geray vefat ete. Hacı Tarhan ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o Doroşenko reberligindeki Zaporog qazaqları yardımında qırımlılar quvup çıqarıla.
1532-1551 seneleri I Sahib Geraynıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti.
Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti.
1551-1577 seneleri I Devlet Geray idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de Osmanlı Devletinden mustaqil sürette siyaset yürsetti.
1571-1572 seneleri. Qırım-Rus cenki. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı IV İvan Livoniyanı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı.
1607 senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı Lehistannen birlik tüzdiler. 1607-1617 seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar.
1648 senesi Zaporog qazaqlarınıñ ordusı Toğay beyniñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (ЖoBTi Boди) özeninde lehlerniñ üstünden ğalebe qazandı. III İslâm Geray Bogdan Hmelnıtskiynen 6 yıl devam etken birlik tüzdiler.
1657-1667 seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete.
1681 senesi Rusiye, Osmanlı Devleti, Lehistan ve Qırım Hanlığı 20 yılğa Bağçasarayda barışıq muqavelesini imzaladılar.
1687 senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (BeчHый Mиp) aqqında şartlarına (1686 senesi) köre knâz Vasiliy Golitsın komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman Samoylovıçnıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın Orğace yetip barmadı ve artqa qayttı.
1689 senesi knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. I Selim Geray rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı.
1710 senesi II Devlet Geray (1699-1703, 1708-1713 seneleri) Şimal cenkinden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ getmanı Pılıp Orlik arasında Bağçasarayda birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi.
1736 senesi feldmarşal Kristof Minihniñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı Kezlevni aldı, Bağçasaraynı, Aqmescitni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. II Fetih Geray (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti.
1771 senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı II Sahib Geray Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası Şahin Geray oldı, lâkin Qırımda knâz Vasiliy Dolgorukov komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi.
1772 senesi, noyabr 1. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini Qarasuvbazarda Qırımnı Osmanlı Devletinden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti.
1771-1783 seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete.
1774 senesi, iyül 21. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı Küçük Kaynarca muqavelesi imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası Berdi, Konskiye Vodı, Özü özenleri arasındaki Qara deñiz boyu çölleri, Bug ve Turla arasındaki (Qara Kermenden ğayrı) çöl, em de Qubandaki topraqlar, Taman yarımadası kirdiler. Keriç, Yeñi Qale ve Kinburun Rusiyege keçti.
1774 senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı Or, Aqyar körfezini (Aleksandr Suvorovnen teşebbüsinen) basıp alalar.
1777-1778 seneleri. Rus basqıncıları ve han Şahin Gerayğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı.
1783 senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. II Yekaterina Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı.
Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde[deñiştir]
1783 senesi, aprel 8-de II Yekaterina Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı.
1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni Aqqaya dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti.
1784-1800 seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi.
1829-1836 seneleri Diniy ceetten sıquvlar: Mekkege acılıqqa baruvnı sıñırlamaq, aliy diniy vazifelerni tek Rusiye idaresiniñ razılığınen almaq mümkün edi. Müfti Seyit Celil efendiniñ, qadıasker Osman efendiniñ ve Tavriya gubernatorı em de içki işler veziriniñ emiri ile qırımlarnıñ elindeki olarnıñ aileviy (tarih) hronik yazıları ve eski kitaplar yaqıldı.
1783 senesi - XIX asırnıñ ortaları. Qırımğa müstemlekeciler alman, bulğar, ermeni, yunan ve başqa millet adamları teklif etildiler. Er bir qoranta 60 gektar topraq aldı ve 10-20 yılğa bergiden azat etildi. Qırımlarnıñ toplu sürette köçüvi devam ete.
1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı.
1883-1918 seneleri. Bağçasarayda “Terciman” gazetası (temelcisi ve muarriri İsmail Gasprinskiy) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı.
1905-1917 seneleri. Qarasuvbazarda “Vatan hadimi” gazetası neşir etile. Onıñ etrafında körümli cemaat erbapları Abdureşid Mediyev, Asan Sabri Ayvazov, Ali Bodaninskiy ve başqaları birleşeler.
İnqilâp ve Vatandaşlıq cenki[deñiştir]
1917 senesi, mart 25. Qırımda Umumqırım musulmanlar qurultayı oldı. O Noman Çelebicihan yolbaşçılığında Qırım Musulmanlarınıñ Muvaqqat İcra Komitetini (BpeMeHHый KpыMcko-MycyлbMaHckий ИcпoлHиTeлbHый KoMиTeT, MycиcпoлkoM) saylandı.
1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi.
1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan Milliy Fırqa teşkil oluna.
1917 senesi, sentâbr 8-15. Kiyevde Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta Amet Özenbaşlı ve Cafer Seydamet Ukrain Merkeziy Radanıñ yolbaşçılarınen, reisi Mıhaylo Gruşevskiy ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler.
1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi.
1917 senesi, noyabr 26. Bağçasaraydaki Hansarayda qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve Qırım Halq Cumhuriyetini ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. Milliy bayraq tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı.
1918 senesi, yanvar. Aqyar arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan bolşevikler otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler.
1918 senesi, fevral 23. Qattı cezalardan soñ bolşevikler Noman Çelebicihannı Aqyar apishanesine attılar.
1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИK), mart 10-da Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetini ilân ettiler.
1918 senesi, aprel. Qırımğa alman basqıncılırınıñ ordusı kirdi. Aprel 21-de Qırımda terror yapqanları içün, qırımlarınıñ partizan otrâdları Aluşta civarında bolşevikler ükümetiniñ azalarını attılar. Cevap olaraq, bolşevikler Qara deñiz flotınıñ gemileri artına saqlanıp, cenübiy yalıdaki qırım köylerini darma-dağın ettiler.
1919 senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar.
1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi.
Qırım MŞSC[deñiştir]
1921 senesi, oktâbr 18. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (BЦИK) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (CoBHapkoM) Dekretine Vladimir Lenin qoyğan imzasınen Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti (QMŞSC) meydanğa ketirildi.
1921-1923 seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi.
1924-1939 seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti.
1928 senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi Veli İbraimovnı, Deren-Ayırlını, Bekir Ümerovnı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar.
1937-1938 seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı.
1941-1945 seneleri. Qırımtatarlar II Cian cenkinde iştirak ettiler. Qızıl Orduğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı Almaniyağa aydap kettiler.
Sekiz qırımtatar Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanını aldı, olardan Amethan Sultan eki defa qaraman oldı.
Sürgünlik ve sürgünlikten soñ devri[deñiştir]
1944 senesi, mayıs 11. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГKO) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan Özbekistanğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi mayıs 21-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı.
1944 senesi, mayıs 18. Sürgünlik künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve mayıs 20-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi.
1944 senesi, dekabr 14. RŞFSC Yuqarı Şurası “Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki rayon ve rayon merkezleriniñ adlarını deñiştirüv” qararı qabul etildi. Bu ve başqa qararlar qırımlar medeniyetini ve tarihını yoq etmek içün çıqarılğan edi.
1946 senesi, iyün 26. ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi.
1952 senesi, mayıs 25. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi.
1954 senesi, fevral 19. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi.
1954-1956 seneleri. Qırımtatar miliy areketi meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek.
Avdetinden bugünge qadar[deñiştir]
1989-1992 seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar.
1990 senesi, sentâbr 23. Aqmescitte Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı.
1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi.
1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: Qırımda, Ukrainada, Özbekistanda, Orta Asiyanıñ diger cumhuriyetlerinde, Krasnodar ülkesinde ve Rusiyeniñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi.
1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde II Qırımtatar Milliy Qurultayı oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy gimni ve bayraqnı tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq Mustafa Cemilev saylandı.
1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (OKHД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. Ukraina Yuqarı Radası binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve Ukraina Nazirler Kabineti qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti.
1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı.
1993 senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı qırımtatar elifbesi qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar.
1993 senesi, sentâbr 1. Büyük Onlar qasabasında birinci milliy mektep açıldı.
1993 senesi, sentâbr 28 – oktâbr 2. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti.
1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı.
1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı.
1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar.
1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi.
1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi.
1999 s., mayıs 18. Tamır halqnıñ aq-uquqları olmağan vaziyetke qarşı Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kolonnanıñ eki aftalıq yürüşiniñ yeküni olaraq Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımlarnıñ 50-biñli matem mitingi otkerildi. Ukraina Prezidentiniñ qararına binaen Prezidentniñ yanında mesleatçı teşkilâtı statusına saip olğan, qırım halqınıñ vekaletli şurası teşkilâtlandırıldı. Şurağa meclisniñ terkibi tolusınen kirdi.
2001 s., noyabr 9-11. Aqmescit şeerinde qırım halqı IV Qurultayınıñ birinci sessiyası oldı. Sessiyada 250 vekil saylandı. Olardan 200 majoritar, 50 proportsional (saylav blokları ve cemaat teşkilâtları) printsipler esasında saylandı. Meclis reisi olaraq kene Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ 32 azasına, Teftiş komissiyasınıñ erkânını sayladı.
Menbalar[deñiştir]
- Refat Qurtiev, Elvedin Çubarov "Oчepkи иcTopии и kyлbTypы kpыMckиx TaTap" kitabından (Bizim Qırım teşkilâtınıñ saytında alınğan)


text:
Gripp
Gripp ko'p ushırasatug'ın keselllik. Ol juqpalı sonlıqtan bir adamnan ekinshi adamg'a an'sat o'tiwi mu'mkin. A'dette ol ma'wsim epidemiyasında du'nya boylap jayıladı. 20-a'sirde millionlap adamlardın' o'liwine alıp kelgen u'sh u'lken epidemiya (pandemiya dep atalg'an) bolg'an. Qus grippi gripptin' bir tu'ri. Adamlar ko'pshilik jag'daylarda grippti a'piwayı ayaz benen aljastıradı. Gripp joqarg'ı dem alıw jollarına ha'm o'kpege jaman ta'sir etedi.
Ha'zirgi waqıtqa shekem gripptin' emi tabılmag'anı menen gripptin' aldın alıw ushın ha'r jılı alınıwı kerek bolg'an vaktsina bar.
Belgileri[o'zgertiw]
Geybir belgileri:
- Issılıq
- Qaytarıw
- İsh awırıwı
- Bas awırıwı


text:
La traviata
La traviata (TpaBиaTa). Giuseppe Verdi tarafınnan icat titelgän, öç aqttan torğan opera. Alexandre Duma, ulınıñ La dame aux Camélias romanına nigezlängän. ‘’La traviata’’nıñ tärcemäce – Adaşqan xatın. Berençe tapkır Teatro La Feniceta dön’ya kürä.
Rol’lär[үзrәpTү]
Eçtälek[үзrәpTү]
Berençe Aqt[үзrәpTү]
Violetta Valery, mäşhür courtesan, ozaqqa suzılğan awıruınnan sawiqlanu uñaenna Parisdağı yortında zinnätle kiçä ütkärä. Gaston ismle graf, şul kiçägä yaş aqsöyäk Alfredonı iärtep alıp kilä. Alfredo Violettanı kürü teläge belän yana. Alfredo, tanişqannan soñ şunda uq üzeneñ mäxäbbäten faş itä. Violetta anı kire kağa, läkin kameliä çäçägen birep cibärä häm şul çäçäk şingäç kilergä kuşa. Anıñ teläge azat, tulı köçle tormış alıp baru bula.
Ikençe Aqt[үзrәpTү]
Berençe säxnä Berniçä aydan soñ, Violetta belän Alfredo Parisnıñ çitendä idillic tormış alı baralar. Violetta Alfredoğa ğaşıyk bula häm tormışıñ töbennän üzgärtä. Läkin Alfredo, Violettanıñ tormış alıp baru öçen böten şäxi äyberlären satuın belgäç, şähärgä aşkına. Alfredo öydä bulmağan çaqta, anın atası Violettanıñ Alfredo tormışıñ cimerüdä ğäepli.
Ikençe säxnä Qayğıdan arınu öçen, Violetta azğın tormış koçağına çuma. Kiçälärneñ bersendä Alfredo anı oçrata häm aña kursätkän xezmätläreñ öçen dip, aqça ırğıta. Violettanıñ escortiı, Baron Douphol, Alfredonı duelgä çakıra. Violetta añına kilä häm Alfredoğa qarata maxabbätenä ant kıla.
Öçençe Aqt[үзrәpTү]
Berniçä aydan soñ Violettanı ayağınnan eğä. Alfredo, Baronnı cäräxätläğäne öçen tormädä utırıp çıqqannan soñ Violetta yanına aşkına häm anıñ Alfredoğa bulğän mäxäbbäte xaqına fida kıluı turında belä ham ğafu itüen sorıy. Violetta Alfredo kulında can täslim kıla.
Töp ariälär[үзrәpTү]
- "Libiamo ne' lieti calici" (The "Brindisi" or "Drinking Song") - Alfredo, Violetta, chorus in Act 1
- "Un dí, felice, eterea" - Alfredo in Act I
- "Ah, fors' è lui...Sempre libera" - Violetta in Act I
- "De' miei bollenti spiriti" - Alfredo in Act II
- "Pura siccome un angelo" - Gérmont in Act II
- "Di Provenza il mar, il suol" - Gérmont in Act II
- "Addio del passato" - Violetta in Act III
- "Parigi, o cara" - Alfredo and Violetta in Act III


text:
Omar Hayyam
Parsı-ta'jik a'debiyatının' ko'rnekli wa'killerinin' biri Omar Hayyam 1048-jılı Nishapur qalasında tuwılg'an. Atası shatır tigiwshi bolg'anı ushın Hayyam degen ataq atasınan miyras bolıp qalag'an. Onın' jasag'an zamanı Orta Aziya G'aznaviyler hu'kimranlıg'ı da'wiri. Usı da'wirdin' belgili danıshpanlarının' biri Nizammulmu'lk (1017-1032) wa'zir da'rejesine jetip shıg'ısta u'lken medreseler qurıp, a'tirapına belgili adamlar jıynag'an. Omar Hayyam da jaslıg'ınan filosofiya, filologiya ha'm matematika t.b. ilimlerdi qunt penen u'yrengen. Son'ınan Nizammulmu'lktan İsfahang'a shaqırtıp observatoriyag'a basshılıq etiwdi o'tinedi. Omar Hayyam bir neshe ilimdi miyras qaldırg'an. Biraq onın' atın pu'tkil du'nyag'a tanıtqan rubayıları ekenligi bizge ma'lim.
Omar Hayyam da'wirinde sufizm ta'liymatı ken' taralg'an edi. Biraq ol real ta'biyat tendentsiyalarına su'yenedi. Ma'selen materialistlik tendentsiyalardag'ı filosofiyalardın' pikiri menen ortaqlasıp, Omar Hayyam du'nyanın' materiyanın' ma'n'giligin, bardan joq bolmag'anlıg'ın ha'm joqtan bar bolmaytug'ının ta'n aladı. Du'nyanı o'lmeytug'ın ruwxtan, ideyadan ibarat dep tu'sindiriwshi ta'liymatqa qarsı boladı.
Bul du'nyadan ketken menen du'nyag'a bir pul,
Jerden izimiz o'tken menen du'nyag'a bir pul,
Du'nya tu'rdı ha'm turadı biz bolmasaqta,
Jer astına tu'sken menen du'nyag' bir pul.
Shayırdın' pikiri boyınsha du'nya ma'n'gi bolıwı menen birge tek g'ana o'zgerip turadı, basqa-basqa tu'ske kirip turadı. Bular bolmıstın' tiykarg'ı nızamlıg'ı dep biledi. Solay etip ol erisilgen o'mirge qayıl bolıp o'mir keshiriw kerek ekenligin aytadı. Shayır du'nyadag'ı zulımlıqlardan, ten'sizlikten qattı nalıydı. Ol g'amnan, qayg'ıdan qutılıwdın' sha'rti go'zzal menen ma'y ish dep tu'sindiredi. Hayyam optimizimdi jaqlaydı. Sonın' menen birge g'am-qayg'ı jalg'ızlıq motivi jırlanadı. Ja'ne aytatug'ın na'rse ma'y (sharap) motivi parsı-ta'jik poeziyasında a'yyemgi, motivlerdin' biri. Negizinde shayır, jo'nsiz ma'y ishiw ta'repdarı emes, sharap o'z mo'lsherinde ishilgende g'ana jaqsı. Mo'lsherden zıyat ishimlik adamdı qor-zar etedi dep tu'sindiredi.
Sharap ishsen' aqıl dana menen ish,
Ya gu'l ju'zli qası qara menen ish,
Gey-geyde ish, awlaq jayda ishe ber,
Biraq, samsam shama menen ish,
Du'nyada adam tuwıladı, o'nedi , o'sedi, o'ledi, topıraqqa aylanadı. Jerde biz basıp ju'rgen topıraqta patshanın' bası, shopannın' barmag'ı aralasıp jatpag'anına kim kepil boladı. Ha'tte "ma'y quyılg'an mına gu'zede bir waqıtları sulıw qız bolg'an shıg'ar"-degen pikirge keledi.
Mınaw gu'ze mendey bolg'an yar qumar,
Su'ygeni de qara burım, xosh nigar,
Bul gu'zenin' tutqası da bir gezde,
Go'zzal moynın qushaqlag'an qol shıg'ar.
Mına gu'ze-patsha shıg'ar, xan shıg'ar,
Endi bunnan suw iship ju'r jalshılar,
Sharap quyg'an ıdıslardın' ishinde,
Sulıwlardın' erinleri bar shıg'ar.
Qullası Omar Hayyam XI a'sirde jasag'an so'z sheberi o'mirge filosofiyalıq pikir ju'rgizgen danıshpan shayır.


text:
Haiti
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Haiti (fr. Haïti) - Hispaniola utrawınıñ Könbatışında urnaşqan däwlät, utırawnı Karib Diñgeze äyländerep ala. Kuba dan Könçığışqa. Frantsiäneñ häm Amerika Quşma Ştatlarınıñ elekke koloniäse. Xäzergä Haiti anarxiä şartlarında yäşäp kilä.
Tarix[үзrәpTү]
Hispaniolanıñ baştağı xalqı - üterep beterelgän diärlek Arawak (yä Taino) qäbiläläre. Alarnıñ üterü Kristofor Kolumb'nıñ kilüdän soñ 1492 yılda başla. 17. yöz axırında utrawnıñ şikär plantatsiälärgä Afrikan qolları kiteralä.
1697dä İspania Hispaniolanıñ öçtän ber öleşen (Könbatışta urnaşqan Saint-Domingue isemle bilämä) Frantsiägä tapşıra. Ul 18 yöz Frantsiä'neñ iñ bay koloniälärdän berse ide. 1791 yılnıñ 22 avgustında qollar fätnä kütärä - bäysezlek öçen suğış başlana. Haitilelär Napoleon Bonaparte cibärgän gäskären tar-mar itkäç, 1804 yılnıñ 1 ğıynwarında üz bäysezlegen iğlan itälär.
Haiti - 'qara tänlelärneñ' cömhüriätlärdän iñ berençese, dönyada qollıqnı betergän berençe däwlät. Quşma Ştatlar häm Batış Awrupa Haitigä qarşı sanktsiälär kertä. 1852 yılda Frantsiä qol biläwçelärgä "reparatsilär"ne taläp itä (90 million altın frank - xäzerge $21.7 miiliard).
Şul säbäple Haiti Könbatış Yarımşarda iñ yarlı il, däwlättä korruptsiä çäçäk itä. 1957 yıldan ilneñ bağşlığı Fransua Düvaliey, "Papa Doc", 1964 yılda diktator bula, Tonton Makute volonter armiäsen citäkli. Anıñ eşen däwam itüçe - 19-yäşle ulı Jan-Klod Düvaliey, "Baby Doc", 1971 yılda xakimiyäten ala. "Baby Doc"'nı 1986 yılda bärep töşerälär.
1990 yılda Jan-Bertrand Aristid prezident bulıp saylanudan soñ xärbilärneñ xakimiyäte betä. Şul uq waqıtta ul xärbilär qarşı köräşä.
2000 yılda Aristid yañadan prezident bula. 2004 yılnıñ 5 fevrälendä, "Artibonite Revolúsion Qarşı Toruçılar Frontı" isemle qorallanılğan ğısyançılar törkeme Gonaïves polis bülegen üz kontrolenä ala. Bu fetnä 17 fevrälendä Artibonite provintsiäsenä tarala - bu wäzğıyätne oyıştıruda Dominikan Cömhüriätendä sörgendä yäşäwçe oppozitsiä wäkilläre qatnaştı.
2004 yılnıñ 29 fevrälendä Aristid Haitine taşlap kitä - AQŞ birgän çarter oçqıçı belän Üzäk Afrika Cömhüriätenä küçä. Baş Qazıy Boniface Alexandre prezident bulıp eşli başlıy.
Säyäsät[үзrәpTү]
Ayırım kertemi: Haiti säyäsäte
Haiti prezident cömhüriäte (respublika) ide. Milli Mäclesne häm prezidentnı saylıylar.
1987 yılda AQŞ häm Frantsiä ürnägendäge konstitutsiä qabul itelgän, 1994 yılda ul bötenläy üzgärtelgän.
Departmentlar[үзrәpTү]
Haitidä 9 department bar ide:
Geografiä[үзrәpTү]
Haitineñ töp mäydanın tawlar qaplıy. Alardan tış yılğa üzännär häm keçkene yar buyı tigezleklär dä bar. Könbatışta häm üzäktä zur biek platolar urnaşqan.
İlneñ iñ zur şähäre - 2 millionlı Port-au-Prince (başqalası), ikençese Cap-Haitien (0.6 million toruçılar).
Iqtisad[үзrәpTү]
Xalqınıñ 80% xäyerçelär, dönyada yarlıq buyınça ikençe däwlät. Xalqınıñ 70% xristiannar.
Demografiä[үзrәpTү]
Xalıqnıñ tığızlığı 270 keşe/q km bulsa da, xalqınıñ küpçelege şähär zonlarında, üzännärdä yäşilär. Haitilelärneñ 95% Afrika raslı. Başqalar - Mulatlar. Berniçä Awrupalı da yäşilär. Xalıqnıñ ⅔ awıllarda yäşi.
Frantsuz tele - räsmi tellärdän berse (10% keşe söyläşlä). Bar Haitilelär Haiti Kreol telen belälär, bu ikençe räsmi tele. Yäşlär häm eşmäkerlär İnglizçä yaxşı belälär.
Roman Katholik çirkäwe räsmi din dip sanala, Protestantlar da bar. Haitidä voodoo ğädätläre saqlandı.
Sıltamalar[үзrәpTү]


text:
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 117’nin Cevaplari Meb Yayınlari
Yazan: kinafulu Aralık 19, 2012 in Uncategorized
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 4.tema Milli Kültür meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 117'nin Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Mehmet Akif Ersoy metni cevapları, miras keçe cevapları, Türkçe çalışma kitabı cevapları


text:
Antuan de Sent-Ekzüperi
Antuan de Sent-Ekzüperi, tatar äyteleşe: Antuan de Sañ Ekzüperi (fransuzça Antoine de Saint-Exupéry )(29. iyün, 1900 - 31. iyül, 1944) - böyek Fransiä yazuçısı häm oçuçı.
ЭчTәлek
Tormış[үзrәpTү]
Antuan Mari Rocer de Sent Ekzüperi (fransuzşa Antoine Marie Roger de Saint-Exupéry) Lyon şähärendä yäştä bulğan inde ğailädä tua. Başlanğıç mäktäben tamamlağaç, miğmarlıq öyränü öçen École des Beaux-Arts (äyteleşe: Ekoli de Bo-Art) uqırğa kerä. 1921. yılda ul xärbi xezmät safına basa häm oçuçığa öyränü öçen ul Strasburg şähärenä cibärelä. Kiläse yılda ul röxsätnämä iäse bula häm aña xärbi oçqıçta eşlärgä täqdim itälär, ämma ğailäse riza bulmağaç, ul Paris şähärendä şirkät eşendä qaldırıla. Anıñ eşe tarqala, häm kiläse berniçä yıl eçendä fälän eş almaştıra.
1926. yılda ul tağın oça başlıy, Tuluz häm Dakar arasında hawapoştıda eşli. Anıñ L'Aviateur (Oçuçı) atlı berençe xikäyä Le Navire d'argent jurnalında bastırıla.
1928. yılda ul Courrier-Sud (Könyaqtan xat) atlı berençe kitap bastıra häm Kasablanka/Dakar arasında oça. Saharada Rio de Oro'dağı Cap Juby (äyt. Kap Jübi) hawa alanı mödire bula.
1929. yılda Sañ Ekzüperi Könyaq Amerikağa küçerelä, häm ul anda Aeroposta Argentina Company mödire bularaq eşli başlıy.
1931. yılda, Prix Femina bäygesendä ciñgän, Vol de Nuit (Tönge Oçış) bastırıla. Şulay itep üz oçu/yazu eşen suğışqa tikle däwam itä.
1931. yılnıñ 11. aprelendä ul Consuelo Suncin Sandoval de Gómez (äyt. Konsuelo Sunsin Sandoval de Gomes) qızğa öylänä.
2. Bötendönya Suğışı waqıtında ul Fransiäda xärbi ezläwçe squadronda oça tora. Annarı ul New York şähärenä qaça wä, doşman belän suğışu öçen, kire Urtacirgä qayta.
44 yäşle Sañ Ekzüperi, Ron yılğası yanında cıyılğan Alman xärbiläre turında belem cíu mäs'äläsenä oçarğa rizalıq belderä. Şulay itep 1944. yılnıñ 31. iyülendä ul tönge oçuğa çığıp, annan kire qaytmıy inde. Ber xatın-qız 1. Avgust tiräsendä oçqıç töşü kürüe turında xäbär itä häm beraz soñraq Frans xezmätkiemendä ber mäyet tabıla, Sañ Ekzüperi itep kümelä.
1998. yılda ber balıqçı Marsel sähärennän könyaqtaraq kömeş beläzegen taba. Baştan bu xäbärgä yawız şayartuğa kük qarıylar, ämma soñraq Sañ Ekzüperi tabıluın tanıylar.
Anı Almannarnıñ Focke-Wulf Fw 190 höcüm-oçqıçtağı Robert Heixel atıp töçergän, dip faraz iñ ışanıçlı bularaq sanala.
Äsärlär[үзrәpTү]
- L'aviateur (1926)
- Courrier sud (1929)
- Vol de nuit (1931)
- Terre des Hommes (1939)
- Pilote de Guerre (1942)
- Lettre à un Otage (1943)
- Le Petit Prince (1943) (Tatarçağa Näni Prins kük küçerelgän: ISBN 5-7761-0842-X)
- Citadelle (1948)
Östämälär[үзrәpTү]
- Fransianıñ 50-frank aqçasında anıñ suräte ide.
- Lyon şähärendä Saint-Exupéry isemle Xalıqara Hawa alanı bar.
- 1975. yılda ber asteroidqa 2578 Saint-Exupéry isemen quşqannar, berazdan soñ Petit-Prince asteroid tabıldı.


text:
Film Bilgileri
Ölüm Defteri 3 izle,Ölüm Defteri 3 seyret, Ölüm Defteri 3 filmi izle, Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj hd izle,Ölüm Defteri 3 filmi Full hd izle, Ölüm Defteri 3 filmi full izle, Ölüm Defteri 3 film hd izle,Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj, Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj hd kalitesinde izle,Ölüm Defteri 3 izle Türkçe dublaj, Ölüm Defteri 3i izle hd kalitesinde, Ölüm Defteri 3 full izle, Ölüm Defteri 3 full seyret,Ölüm Defteri 3 Türkçe seyret,Ölüm Defteri 3 Türkçe dublaj izle,Ölüm Defteri 3 Türkçe dublaj izle, Ölüm Defteri 3 türkçe dublaj hd kalitesinde izle, Ölüm Defteri 3 filmi Türkçe izle,Ölüm Defteri 3 filmi Türkçe full izle,Ölüm Defteri 3 filmi full Türkçe izle,Ölüm Defteri 3 filmi full Türkçe hd izle,Ölüm Defteri 3 full hdÖlüm Defteri 3 - İzle Full HD,
Incoming search terms:
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj izle (1060)
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj izle hd (177)
- ölüm defteri 3 izle türkçe dublaj (108)
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj full izle (99)
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj izle full (56)
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj (52)
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj izle full hd (52)
- ölüm defteri 3 full izle (28)
- ölüm defteri 3 izle (28)
- lm defteri 3 trke dublaj izle (25)
Etiketler
:
Ölüm Defteri 3 film hd izle, Ölüm Defteri 3 filmi Full hd izle, Ölüm Defteri 3 filmi full izle, Ölüm Defteri 3 filmi izle, Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj, Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj hd izle, Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj hd kalitesinde izle, Ölüm Defteri 3 full izle, Ölüm Defteri 3 full seyret, Ölüm Defteri 3 izle, Ölüm Defteri 3 izle Türkçe dublaj, Ölüm Defteri 3 seyret, Ölüm Defteri 3 türkçe dublaj hd kalitesinde izle, Ölüm Defteri 3 Türkçe dublaj izle, Ölüm Defteri 3 Türkçe seyret, Ölüm Defteri 3i izle hd kalitesinde


text:
Rusiäneñ Tın okean flotı
Rusiäneñ Tın okean flotı (rusça TиxookeaHckий флoT BMФ Poccии) - Rusiäneñ Xärbi-Diñgez flotınıñ operativ-strategik berläşmäse, Aziä-Tın okean töbägendä Rusiäneñ xärbi iminlegen tä'min itärlek çara.
Quyılğan burıçlar ütäler öçen Tın okean flotına strategik maqsatlı raketalı su astı kreyserları, küp maqsatlı atom häm dizel su astı köymäläre, qorablar, raketa yörtüçe häm beterüçe hawa köçläre, qorı cir ğäskärläre kerä.
Tın okean flotınıñ ştabı Vladivostok şähärendä urnaşqan. Flot başlığı - vitse admiral Sergey Avakänts.
Tarix[үзrәpTү]
1731 yılda imperatorbikä Anna İoan qızı ämere buyınça Oxotsk xärbi flotiliäsenä nigez salına. Oxotsk şähäre - Tın okean flotınıñ berençe bazası.
1787-1791 yıllarda Billings, Sarıçev citäkçelendä Bering diñgeze yarı tikşerelä.
1849 yıldan flotnıñ töp bazası Kamçatkağı Petropavlovsk şähärenä küçerelä.
1871 yılda Oxotsk xärbi flotiliäse ştabı Vladivostok şähärenä küçerelä.
1898 yılda Qıtaydan Port-Artur arendağa 25 yılğa alına, biredä Tın okean flotı töp bazası urnaştırıla.
1904-1905 yılda uzğan Rus-Yapon suğışı näticäsendä Tın okean flotı köçläre zur yuğaltular kiçerä.
Böyek Watan suğışında Tın okean flotınıñ ber öleşe Tönyaq flotqa küçerelä.
Sovet-yapon suğışında Tın okean flotı Saxalin häm Kurillar desant operatsiälärendä qatnaşa.
1965 yılda Qızıl Bayraq ordenına layıq bula.


text:
Pohyola
Pohjola /pohyola/ - Suomi mífologísında ber Pohjağa (Tönyaqqa) kürsätelgän cir. Şulay uq Pohjola - ul kompasnıñ Tönyaq yünäleşe, böten Polár cirläre, Kalevala dönyasında ul - Sami xalqınıñ cirläre.
Tormışta ul - Laplandnıñ ber öleşe häm börınğı Kainuu. Pohjola - mifik urını ğına bularq, bälâlärneñ başı, küñelsez mäñge salqın yıraqtağı Tönyaq cire. Awırular häm salqınnar Pohjola'dan kilälärder. Pohjola Väinöläneñ, Kalevala cireneñ doşmanı ide.
Mífologí buyınça, Pohjola'nıñ xuca xatını - Louhi isemle bik köçle sixerçe xatın. Böyek timerçe Seppo Ilmarinen anı wasíäte buyınça Sampo çükep yasí häm Samponı Luohineñ qızı öçen qalım bularaq Luohigä Sampo kiterä. Sampo - ul Pohjola xalqına baylınqnı betergesez tartuçı tılsımlı tegermän ide. Anıñ qaplawıçı üzäk küçäre tiräsendä äylänüçe yoldızlar belän bizäklängän ilâhi kük yözen gäwdälänä. Kalevalanıñ başqa batırlar şulay uq Pohjola qızlarına öylänergä tırışalar. Alar arasında macara ezläwçe Lemminkäinen häm ğaqıllı Väinämöinen. Louhi alarda Sampo çükü kebek eşlärne sorí, mäsälän, Tuonela Aqqoşın atıp üterü. Ägär yawçılağan qatğí Pohjola qızın alırğa teli, Pohjolanıñ zur zalında tuy, sí mäclese ütkärälär.
Dönya başanasınıñ nigeze, "dönya ağaçı"nıñ tamırları, Suomi mífologísı buyınça Tönyaq ofıqtan soñ, Pohjola'da bula. Sampo häm anıñ mullıq yärdämendä qarañğı biek tawda utıruçı Louhi Pohjola yörtä. Könyaq keşelärneñ Samponı azat itü häm üzenä yaraqlaştıru öçen köräşe häm suğışı, şunnan soñğı Samponı watu häm dönyaküläm möhim qaplawıçnı yuğaltu (Tönyaq pulúsdağı dönya ağaçnıñ watu mäğnäsendä) Kalevalanıñ töp eçtälege idelär.
See also[үзrәpTү]
- Pohjola, iminiät kompanísı
- Pohjolan Liikenne, autobus şirkäte
- Pohjola'nıñ Qızı, Jean Sibeliusnıñ muzíkal poémasınıñ töp teması


text:
Mäҗlis räisini qobul qildi
Seşänbä küni Aqordida Dšlät rähbiri Parlament Mäҗlisiniŋ räisi Nurlan Niğmatulinni qobul qildi. Nurlan Niğmatulin Nursultan Nazarbaevqa Toluğiraq »
Yaraysän, Denis!
Bu künni qazaqstanliqlar bir häptä mabaynida kütti. Ahiri, štkän җümä küni jutdişimiz Denis Ten Soçida štüvatqan Toluğiraq »
Deputat härhil käsip egiliri bilän uçraşti
Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati Murat Ähmädiev bilän җamaätçilik väkilliri, ämgäk kollektivliri arisida Dšlät rähbiriniŋ Mäktübini Toluğiraq »
PAYTÄHTKÄ — ALAhİDÄ DİQQÄT
Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev Astanani tehimu täräqqiy ätküzüş mäsililirigä beğişlanğan keŋäşmä štküzdi. Keŋäşmigä Prem'er-Ministr S.Ahmetov, Prezident Toluğiraq »
Sot sistemisiniŋ mäsililiri muhakimä qilindi
Çarşänbä küni paytähttiki Mustäqillik sariyida Qazaqstan Җumhuriyiti sud'yaliriniŋ Vİ qurultiyi bolup štti. Toluğiraq »
Kšrgäzmä eskizi qobul qilindi
16-oktyabr' küni Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaevniŋ räisligidä EKSPO-2017 häliqara kšrgäzmisigä täyyarliq vä uni štküzüş mäsililiri boyiçä Toluğiraq »
Küçlük ihtisat — täräqqiyat kapaliti
Prezident Nursultan Nazarbaev 10-11-sentyabr' künliri Astanada štkän Täräqqiy etivatqan närqlär Evraziyalik foruminiŋ plenarliq oltirişiğa qatnaşti. Toluğiraq »
«1001 PERİŞTÄ» — QİZİL MÄYDANDA
Ataqliq rässam Lekim İbragimovniŋ bu äsäri vä uniŋ šzi Ginnessniŋ Rekordlar kitaviğa kirdi Biz štkän jili Toluğiraq »
Prezident Pavlodar vä Şärqiy Qazaqstan vilayätliridä boldi
Düşänbä küni Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev Pavlodar vilayitidä iş babidiki säpärdä bolup, birqatar işläpçiqiriş orunliri vä Toluğiraq »
Därviş «käşkülini» taşlimaydekän
Ävliyalar jutiğa ziyarät Äzäldin hälqimiz duniyadin štkän büyük şähslärniŋ mazarlirini ziyarät qilişni muqäddäs päriz däp çüşängän. Toluğiraq »
«Äl täğdiri — meniŋ täğdirim»
mavzusi astida Almutida Uyğur mädäniyät küni bolup štti Ötkän jili küzdä hälqimizgä vakalätän paaliyät elip berviatqan üç Toluğiraq »
Sinaq vä hovuplarğa җavap
Aqordida Dšlät rähbiriniŋ räisligidä Behätärlik keŋişiniŋ mäҗlisi štküzülüp, uniŋda 2014-jili Milliy behätärlik strategiyasiniŋ ämälgä aşuruluşi, mämlikät Quralliq küçlirini küçäytiş mäsililiri muhakimä qilindi vä moşu jilniŋ äŋ muhim mäsililiri bälgüländi.
Prezident hozurida
Nursultan Nazarbaev Dšlät hizmiti işliri vä korruptsiyagä qarşi härikät qiliş agentliğiniŋ räisi Qayrat Qojamjarovni qobul qildi.
Juquri maharät nätiҗisi
Nursultan Nazarbaev Gennadiy Golovkinğa WBA, İBO vä WBC tähminliri boyiçä käspiylär arisida boks boyiçä duniya çempioni unvanini qoğdap qelişiğa bağliq täbrik telegrammisini yollidi.
Til — dostluq asasi
Astanada, Qazaq milliy sän°ät universitetida, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ qollap-quvätlişi bilän «Til — inaqliq asasi» җumhuriyätlik konkursiniŋ ikkinçi basquçi bolup štti.
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Qanuni
Nakalar hoquqliri toğriliq konventsiyani tästiqläş häqqidä
Birläşkän Millätlär Täşkilatiniŋ Baş Assambleyasi 2006-jili 13-dekabr'da N'yu-Yorkta qobul qilğan Nakalar hoquqliri toğriliq konventsiya tästiqlänsun.
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti N.NAZARBAEV
Barliq mäsililär nazarät astida
Mämlikättä ünümlük yärliri vä su resursliri boyiçä Almuta vilayitigä täŋ kelidiğan region yoq. Şuŋlaşqimu yärlik hakimiyät orunliri yeza egiligi šlkisiniŋ şšhritini tikläşni — qänt qizilçisi, kšmüqonaq yetiştürüşni, daŋliq aport almisini äsligä kältürüşni niyät qilmaqta.
hakimlarniŋ iş-paaliyiti bahalandi
Jil yäküni/Nahiyädä Yarkänt şähärlik vä yeza okrugliri hakimliriniŋ jilliq iş-paaliyitiniŋ yäkünini çiqirip, reytingini eniqlaş keyinki jillarda än°änigä aylinip kelivatidu.
«Nwrlı jol» programmisi boyiçä
Moşu jilniŋ mart eyida җänubiy paytähttä «Nwrlı jol» programmisi boyiçä turğunlarğa iҗarigä berilidiğan 700 pätir paydilinişqa tapşurulidu.
Mamaş han
Mamaş han (bäzi hšҗҗätlärdä Momış han däpmu atilidu) — Qazaq hanliğini tähminän (1522 — 1523) jilliri başqurğan. 1522-jili qişta yätmiş altä yaşliq Qasım han vapat bolidu. Vapat boluştin ilgiri u šziniŋ çoŋ oğli Mamaşni çaqirtivelip, mundaq däydu: «hayat bar yärdä, šlüm bar. Meniŋ yeşimmu bir yärgä yätti.
Turaqliq — häqiqiy bayliq
İmamlarniŋ I җumhuriyätlik forumi/ Ötkän päyşänbä küni Teçliq vä Razimänlik Sariyida Qazaqstan Musulmanliri diniy başqarmisi täripidin uyuşturulğan «İslam — teçliq vä razimänlik dini» namliq imamlariniŋ İ җumhuriyätlik forumi bolup štti.


text:
Tatarstan näşriätläre
Bügen Tatarstanda berniçä ere näşriyat bar:
- Tezmäne tulılandırası bar...
Taríx[үзrәpTү]
Küp kenä başqa xalıqlardağı kebek, Tatar millätendä dä kitap basu barlıqqa kilgänçe qulyazma kitaplar ğämäldä bulğan. Alarnı matur yazu ostaları - xattatlar küçerep taratqan.
Tatarda basma süz taríxı isä, Pótr I 1722. yılda İranğa yaw belän barğanda yazılğan Manifestnıñ Tatarça tärcemäse basıludan başlana. Ul Ästerxan şähärendä, patşanıñ yul basmaxanäsendä näşer itelä. Bu eş imperatornıñ kiñäşçese kenäz D.K.Kantimer (1673-1723; çığışı belän Qırım Tatarı) häm tärcemäçese K.M.Täfkilev tarafınnan başqarıla.
1785. yılda Peterburda Ğäräpäliftä Tatar telendäge berençe kitap - «Urıs imperisendä wilayätlärneñ nizam wä tärtibe...» - dönya kürä.
1801. yılda Qazanda berençe basmaxanä bularaq «Asía» basmaxanäsen A.Buraşev aça.
1807. yılda Qazan guvernısı idaräse, 1809. yılda Qazan üniversitäte qarşında basmaxanälär, L.Şevis, R.Säğidev, Ş.Yäxin, K.A.Tilli, G.M.Veçeslav w.b.nıñ xosusí basmaxanäläre açılu Tatarça kitap bastırunı tağın da köçäytä. Basmaxanälärdä Tatar telendä ädäbi häm dini kitaplar, şämaillär w.b. çığarıla.
19. yözneñ 1. yartısında näşer itelgän kitaplar sanı buyınça Qazan Räsäydä, Mäskäw belän Peterburdan qala, öçençe urınnı alıp tora.
19. yöz axırında Qazanda 15läp basmaxanä isäplänä, yıl sayın ğömümi basması 1.5-2 mln. nösxä täşkil itkän 140-180 isemdä Tatar kitabı dönya kürä. Alarnıñ bağışlaw törle ölkälärgä qarí: mäğrifät, däwalaw, xoquq, taríx, tabíğät fännäre, Íslam dine fiker iyäläreneñ dingä, fälsäfägä häm taríxqa bağışlanğan äsärläre, süzleklär, üzöyrätkeçlär.
20. yöz başında basmaxanälär sanı tağın da arta, Qazanda wä Irımbur, Ufa, Ästerxan, Peterbur, Mäskäw kebek Tatarlar yäşägän küp şähärlärdä kitap näşer itü häm satu şirkätläre barlıqqa kilä (Kärimnärneñ kitap satu şirkäte, «Sabax», «Millät», «Mäğarif» w.b.).
Tatar kitapların bastıru eşendä Qazanda B.L.Dombrovski, V.V.Varaksin, İ.V.Yermolayeva, Irımburda «Kärim-Xösäyen kitap şirkäte», Peterburda İlyas Borağan'skiy, Troiskida «Xezmät» näşriyatı, Orskida «Şäreq», Estärletamaqta «Qäläm», Mäskäwdä Qaramış näşriyatları h.b. basmaxanäläre zur tırışlıq kürsätälär.
1910. yılda Qazanda 26 basmaxanä bula, alarda 1000nän artıq isemdä kitap, şul isäbendä 418 Tatar kitabı dönya kürä (ğümümi basu 586.8 meñ danä). Räsäydä näşer itelgän Tatar kitaplarınıñ 85%qa yaqını Qazanda basıla.
Dönyawí eçtälekle, uqu-uqıtu häm matur ädäbiyat kitapları arta. Fänni basmalar arasında berençe urınnı R.Fäxretdin, M.Rämzi, H.Atlasí, Ğ.Äxmär'ev, X.Fäyzilärneñ ğömümi wä milli taríxqa qarağan äsärläre alıp tora. M.Bigi'ev, Z.Kamalí, Z.Qadírí, Ğabdulla Bubí, R.Fäxretdin w.b. taríx häm Íslam fälsäfäsenä qarağan xezmätläre basılıp çığa.
Tatar kitaplarınıñ bizäleş häm basılış däräcäseneñ üsüwe Íbrahím Yüzi'ev, M.İdrisi, Ğ.Kamallarnıñ eşçänlegenä bäyle. Ğ.Kamal Tatar basmaxanäläre öçen 30ğa yaqın yaña tör xäref yazılışın ğämälgä kertä. Tatar basmaların räsemnär belän bizäw 19. yöz axırında başlana wä 20. yöz başında kiñ tarala.
1918. yıldan soñ basmaxanälär Sovet däwläte qaramağına küçerelä häm ereländerelä. Kitap basu tulısınça däwlät häm däwlät firqäse küzätüendä başqarıla. 1919. yılda “Gosizdat”nıñ Qazan bülege oyışa. Kübesençä säyäsi, uqu-uqıtu häm fänni-ğämäli ädäbiyat näşer itelä. Barlıq kitaplarnıñ 50%tan artığı Tatar telendä çığa.
1960.-1990. yıllarda cömhüriättä Tatarstan gäcit-jurnal näşriyatı tözelä, «Mäğarif», «Fän» kebek yaña näşriyatlär oyıştırıla, soñraq «Íman», «Tatar kitabı», «Milli kitap», «Ruxiät», «Matbuğat yortı», «Rannur» w.b. näşriyatlar barlıqqa kilä.


text:
Telereportaj
Telereportaj - jurnalistikanın' en' quramalı janrlarınan esaplanadı. Bu'gingi ku'nde telereportaj turmıs waqıyaların haqıyqat sa'wlelendiriwi sha'rt. Waqıyanın' kemshilik ta'repin de jetiskenlik ta'repin de televidenienin' sa'wlelendiriw quralları menen su'wretlew za'ru'r. Waqıyag'a ha'r qanday "ton kiydiriw" ha'm faktlerdi bo'rttiriw yamasa pa'seytiriw menen telereportajdın' ta'sirshen'ligin asırıp bolmaydı.
Reportaj tiykarında latınsha "jetkeriw", ingliz tilinde bolsa "xabar beriw" ma'nisin bildiredi. Ol ha'zirgi zamanago'y jurnalistikada en' jawınger, jıldam janrlardan esaplanadı. Ol barlıq janrlarg'a qarag'anda o'mirge biraz jaqın turıp, waqıya ju'z berip atırg'an ornınan ja'ne ju'z berip atırg'an waqıtta alıp beriliwi menen basqa janrlardan ajıralıp turadı.
Reportaj bolıp atırg'an waqıya haqqında da'rriw tu'sinik beredi, onın' dawıslı jag'dayın "ko'shiredi" ha'm tın'lawshılardı bul waqıyanın' jag'dayı, sharayatına alıp kiredi. Lekin, telereportaj waqıyanın' anıq ko'rinisi emes, ol turmıstın' ko'p qırlılıg'ın xabarshı qarım-qatnası arqalı ko'rsetip beredi.
Telereportajdın' za'ru'rli ta'repleri onın' waqıyanın' barısın beriw ha'm tezligi bolıp esaplanadı. Ol ha'miyshe jan'alıqlar haqqında xabar beredi. Reportaj u'zliksiz ra'wishte televidenienin' barlıq su'wretlew quralları birlestirilgen, dawıslı so'z, ko'rkem ha'm hu'jjetli shawqımlar, muzıka, en' baslısı, qaytalanbas ko'rinis.
Jurnalisttin' so'zi ha'm akustikalıq su'wretlew qatlamı waqıyanı qabıl etiwdi qıyınlastırmaslıg'ı, kerisinshe, onın' mazmunlıg'ın ku'sheytiriwi ha'm rawajlandırıwı kerek.
Telereportajda jurnalisttin' roli ayrıqsha isshen' ha'm juwapkershilikli bolıp tabıladı. Ol waqıyanın' qatnasıwshısı, gu'wası bolıp g'ana qalmay, teletamashagoylerge bul waqıyanın' ortalıg'ına "kirip shıg'ıwg'a", onı tu'p tiykardı "seziw" ge ko'meklesiwi kerek. Waqıya ko'riwshiler ta'repinen tuwrı qabıl etiliwin ta'miyinlew ushın xabarshı onı anıq ha'm tu'sinikli so'z etiwi lazım. Bul talap ayrıqsha ju'da' za'ru'r a'hmiyetke iye.
Telereportaj sonday anıq jazılıwı, jazıw tasmasına tu'siriliwi ha'm efir arqalı beriliwi kerek, tamashago'y onı bir ko'riiwden-aq qabıl etiwi mu'mkin bolsın. Sebebi, telereportajda tamashago'ylerge bir ma'rte qatnas jasaw mu'mkin, olar telereportajdı qayta ko'riw mu'mkinshiligine iye emes. Sonın' ushın anıq ha'm a'piwayı turaqlı montaj tiykarı talap esaplanadı.
Xabarshının' sholıwı anıq ha'm qatan' ta'rtiplengen bolıwı kerek. Telereportajdın' temporitmin teletamashagoylerge waqıyanın' barısın baqlap ha'm qa'telespey qabıl etiliw mu'mkinshiligin jaratıw za'ru'r. İntanatsion qurılısı da waqıya mazmunına say keliwi kerek.
Teleko'rsetiwdin' teksti, jıynalg'an ha'm "reportaj" g'a jazılg'an ko'rinisli ja'ne dawıslı materialdı beriw, jurnalisttin' hawazı ha'm intonatsiyası, dinamikası. Usı barlıq usıllardı biri-birine u'zliksiz, sheberlik penen baylanıstırıw na'tiyjesinde telereportajdın' pu'tinligi ta'miyinlenedi.
Eger sol elementlerdin' birewi ulıwma materialg'a tuwrı kelmese, tamashago'yler waqıya tuwralı qa'te tu'sinikke iye bolıwı mu'mkin.
Telereportajdın' mınaday tu'rleri bar:
- waqıyalı reportaj. Xabarshının' dıqqat orayında waqıyanın' o'tiw barısı, onın' dinamikası. Ma'selen: xalıq saltanatları, jan'a ka'rxananın' ashılıwı, delegatsiyalardı ku'tiw ha'm gu'zetiw, sport jarıslarının' konferentsiyaları ha'm tag'ı basqa.
- problemalı reportaj. Bul reportajda waqıya ma'lim bir problemanın' jan'a ta'replerin ashıwda ha'm onı sheshiwde sebep rolin atqarmaqta. Ulıwma problema anıq bir waqıya arqalı du'zilip, sheshiledi.
Mazmun boyınsha telereportajlardı mınaday tu'rlerge bo'liw mu'mkin.
- Ja'miyetlik siyasiy reportaj.
- Ekonomikalıq (islep shıg'arıw) reportaj.
- Ma'deniyat ha'm ko'rkem o'ner tarawlarındag'ı waqıyalarg'a bag'ıshlang'an reportajlar.
Orınlanıwı boyınsha tuwrıdan-tuwrı jetkeriletug'ın reportaj ha'm magnit tasmasına jazılg'an reportajlardı ayırıwı mu'mkin.
Tuwrıdan-tuwrı efirge jiberiletug'ın reportaj "translatsion" ta'rizde berilip, efirde, a'dette, o'zgerissiz ko'rsetiledi.
Magnit tasmag'a jazılg'an reportaj bolsa, avtordın' ideyası ja'ne wazıypaları ko'zde tutılg'an jag'dayda montaj etiledi. Onda waqıya barısının' ta'rtibi de, bazı ta'repleri de o'zgertilip efirge jiberiledi.
Video kassetag'a jazılg'an telereportajda montajdın' roli u'lken. Montaj waqıyanın' en' za'ru'r bolg'an jag'dayların tın'law ha'm waqıttı qısqarttırıw mu'mkinshiligin beredi. Montaj printsip ta'repinen tekst redaktorlawına uqsap ketedi.
Telereportajdı montaj etip atırg'an payıtta mına qag'ıydalardı yadta tutıw kerek:
- Waqıya bolıp atırg'an orında telejurnalist barlıq tamashago'ylerdin' wa'kili ekenligin umıtpaw;
- Bolg'an waqıyanı tamashago'ylerge haqıyqat ja'ne, tuwrıdan-tuwrı jetkeriw;
- Efirge tayarlang'an telereportajda ayırım elementler jetispese, bul kemshilikti durıslaw ushın barlıq sharalardı ko'riw sha'rt.


text:
Isaac Newton
Ser Isaac Newton (4-Yanvar' 1643 – 31-Mart 1727) - Angliyalı fizik, matematik, astronom, ta'biyiy filosof, alximik, teolog ha'm adamzat tariyxinda en' a'hmiyetli insanlardin' biri. Onın' 1687-jılı basılıp shiqqan Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Tabiyiy filosofiyanın' matematikalıq printsipleri) kitabı ilim tariyxında en' a'hmiyetli kitap esaplanadı. Bul kitabında Newton dunya-ju'zlik tartılısıw (gravitatsiya) ha'm qozg'alıstın' u'sh nizamın sipatlap berdi. Bul jumisı menen ol zamanag'oy injener isinin' tiykarı ha'm kelesi u'sh a'sir dawamında fizikalıq du'nyag'a ilimiy ko'z qarastı belgilep bergen klassik mexanikanın' tiykarın saldı. Newton jerdegi ob'ektlerdin' ha'm aspan denelerinin' ha'reketleri birdey ta'biyiy nızamlarg'a boysınatug'ınlıg'ın o'zinin' gravitatsiya teoriyası menen Keplerdin' planetar qozg'alıs nizamları sa'ykesligin da'lillewi menen ko'rsetip berdi. Bul arqali ol geliotsentrizm haqqındag'i aqırg'ı isenbewshiliklerdi joq etti ha'm ilimiy revolyutsuyanı tezletti.
2005-jili Patsha ja'miyetinde o'tkerilgen dawıs beriw juwmag'ında Newton Al'bert Eynshteynge qarag'anda ko'birek u'les qostı dep tabıldı.


text:
Turançılıq
Turançılıq (başqa tellärdä Pan-Turkism) dip Törki xalıqlarnıñ berdämlekkä tartıluın atıylar.
Tarix[үзrәpTү]
19. yözyılnıñ azağında İdel-Ural Törkilärendä milli añ uyana başlıy wä alarğa Törki xalıqlarınıñ urtalıq buluı turında añlaw kilä.
1839. yılda Turan cämğiäte nigezlänä. Şul cämğiätneñ adı Urta Aziäda bulğan Turan il adınnan bulğan. Bu cämğiätneñ qatnaşuçıları arasında İsmäğil Gaspıralı da ide, ul cämğiät yünäleşen qısqaça “Teldä, fikerdä, eştä berlek” itep atarğa täqdim itkän, wä şunnan soñ bu özek iñ äytelä torğannarınnan bulğan.
Yünäleş[үзrәpTү]
Turan cämğiäteneñ töp yünäleşe bularaq Törki xalıqlarnı berdäm il çiklärendä berläşterü tora, bu ilneñ cıkläre Balqannardan başlap Keçe Aziä arqılı Seber ilä Qıtayğa tikle suzılırğa tieş, bu kiñ alanda bertelle bermädäniätle Törki xalıqlar yäşi, wä alar il milläte dip íğlan itelergä tieş.
Turançılıq cämğiäte barlıqqa kilüe belän berçaq Törki xalıqlarnıñ çığışın açıqlıy torğan öyränülär başlanalar. Şulay uq Ural-Altay telläre turında fänni farazlar öyränelä, borınğı qazışlarda Törki çığış ezlänä, Sumerlar ilä Törkilär ul ber närsä digän fiker çığarıla. Kemallek yünäleşe başqa eşlär arasında Mustafa Kemal Atatürk täqdim itkän Kön tele farazına tabınıp Törekçäne Ğäräpçä ilä Farsı telennän kilgän süzlärdä tazarta başlağan.
Eştäşlek[үзrәpTү]
Turan cämğiäte Ğosmanlı İmperiäsendäge Yäş Töreklär yünäleşe berlän dä eştäşlek itkän.
Şul çaqtağı Britaniä, Tönyaq Alman Berlege, Avstriä kebek patşalıqlar Rusiä alarnıñ iminlegenä zarar kiterä dip qarıy ide. Alar üsä torğan Turan yünäleşen da Urıslarnı almaştırıp alarnıñ iminlegenä zıyan kiterä başlar dip qarıy ide, wä Turan yünäleşen Panturkismustan başlap Groß-Türkentum yäğni Böyek Töreklekkä tikle atıy ide. Şul çaqtağı Fransiä ğına Törki xalıqlar yağında tora ide.
Bügenge xäl[үзrәpTү]
1. Dönya suğışı çağında Ğosmanlı İmperiäse tarqalğannan soñ, Enver Paşa 1920. yıllarda Samarqandta yaña Törki Xälifät qoru belän mäşğül bulğanda Turançılıq yünäleşe Törkiädä ozaq arağa ülgän bulğan.
SSRB cimerelüennän soñ ğına Turançılıq yünäleşe yaña köç cıya başlağan. OATCT nigezlänüennän soñ Törki xalıqlar wä Törki däwlätlär arasındağı mädäni-iqtisadi elemtälär üsä nığıtlana başlağannar, eştäşlek qoru mömkinlege päydä bulğan.
Törkiä barlıqqa kilgän yaña Törki däwlätlärgä mäğrifät, iqtisad, eşmäkärlek tözärgä yärdäm itep, alarnıñ töp xezmättäşe bulğan. Törkiä monnan tış Törki tele öçen berdäm Latinälif qabul itü eşen dä etep tora. Şulay itep Törki berdämlek qoru eşe däwam itä başladı.
Ankara Universitetınıñ TOMER İnstitüte elegräk Törkiäneñ milli mädäniät üzäge bulsa, xäzer ul Törki telen öyränü üzägenä dä äwerelgän.
1990. yıllarda Törkiä başqa Törki däwlätlärdä yaña mäktäplärne açqan. Alar arasında Törek-Tatar liseyläre dä bar.
Xezmätlär[үзrәpTү]
"Öç tarzı säyäsät", Yosıf Aqçura 1904 yıl
"Törekläşmäk, İslamläşmäk, Zamanlaşmak", Äli Güseynzadä 1908 yıl
Özemtä[үзrәpTү]
“Teldä, fikerdä, eştä berlek” — İsmäğil Gaspıralı


text:
AQŞ wäkillär pulatı
AQŞ wäkillär pulatı (иHr. The United States House of Representatives) - AQŞ Kongressı tübän pulatı. Anıñ eçendä härber ştat wäkile bar (xalıq sanına proportsional').
Pulatnıñ urınnar sanı daimi häm 435 tigez.
Härber ştat wäkile ike yıl däwaminda üz urının bili häm çiksez tapqır yañadan saylanıp bula.
Pulat başlığı - äğzalar tarafınnan saylanğan spiker (süzçe).
Wäkillär pulatı wazifaları - federal' qanunnı çığaru.
Pulatta qabul itelgän qanunnar soñraq Senatta qarala häm prezident tarafınnan imzalanğannan soñ räsmi qanun bula.


text:
Qolşärif mäçete
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qolşärif mäçete - Qazan şähäreneñ baş mäçete, Qazan üzägendä - Kirmänendä urnaşa.
Qazan Kirmänedäge 16. yöz dini qorılmalarınnan berse.
Tatar xalqı qaharmanı - Qolşärif[үзrәpTү]
Qazan xanlığınıñ bäysezlege öçen köräşçe, mäşhür tatar qaharmanı, şağir, däwlät eşleklese, ruxani, säid Qolşärif xörmätenä şulay atalğan. 1552 yılnıñ 2 oktäberendä, il belän bergä, anıñ ruxi ostazı — Qolşärifneñ dä ğömere kiselä. Qolşärif üz şäkertläre belän baş Cämiğ mäçete öçen doşmannarğa qarşı suğışıp mäçet basqıçlarında üterelep häläq bulğan. Böyek tatar qaharmanı - Qolşärif istälegenä baş Qazan mäçete atalğan.
Torğızılğan mäçet[үзrәpTү]
2 tördäge 8 manaralı, üzägendä çatır gömbäz belän tämamlanğan mäçet; elekkege Renaissance häm Ğosmanlı Töreklär arxitekturası stile elementlären qatnaştırıp, Bolğar-Tatar ğädätlärendä qorılğan dip faraz qılına. İske Cämiğ mäçete Söyembikä manarası urnaşqan bulğan. 1552. yılda Qazannı Urıs ğäskärläre yawğanda cimerelä.
1996. yıldan Qazan Kirmäne kompleksında şul isemendäge mäçet yañadan torğızılıp tözelä.


text:
Köz
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Köz - cäy belän qış arasında bulğan yıl fasılı. Tabiği köz 22 Sentäber yäki 23 Sentäber könne urın alğan kön-tön tigezlege tiräsendä bula. Sentäber, Öktäber, Nöyäberne köz ayları dip ataw ğädätkä kergän.
Tatarstanda[үзrәpTү]
Klimatik sezon bularaq, cılı könnär betkäç häm urtaçaq täwleklek temperatura 10 °C-tan kimegän könnän temperaturanıñ 0 °C-tan tübän töşüe häm qar cirgä yatu belän köz tämamlana. Hawanıñ utraça aylıq temperaturası Sentäberdä 10-12 °C (köndez 25 °C-qa qädär, tönlä – 10 °C), Öktäberdä 2-4 °C (köndez 20 °C-qa qädär häm tönlä -27 °C). Yañğırlı häm bolıtlı könnär ozaqqa suzıluçan. İñ yañğırlı köz (134 mm) 1919 yılda, iñ qorı köz 3,3 mm 1961 yılda bulğan. Hawada qıraw – 10-29, tufraqta 3-18 Sentäberlärdä küzätelä. Köçle cille häm tomanlı könnär arta bara.