text:
Aprel 23 bazarertesi künü «Çoñğar» keçirüv noqtasında, ilhaq etilgen Qırımda ve Aqyarda Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ vekili olğan Ukraina vatandaşı hanımnı yaqaladılar. Bunı QMC Prokuraturasınıñ matbuat hizmeti bildire.
Bildirüvde: «Cinaiy işniñ alıp barılması çerçivesinde devletke hainlik yapıluv vaqiası boyunca Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasınıñ protsessual rehberligi altında QMCdeki Ukraina Telükesizlik hizmetiniñ baş idaresi tarafından Ukraina Cinaiy-protsessual kodeksiniñ 208-nci maddesine muvafıq olaraq Rusiye Federatsiyası ve bunıñ kibi de «Ğalebe volontörları» ukümetten tış umum Rusiye teşkilâtınıñ menfaatları içün Rusiye Federatsiyası prezidenti vazifesine namzet olğan V.V. Putinniñ vekili sıfatında 2018 senesi saylavında V.V. Putinniñ Rusiye Federatsiyası prezedenti vazifesine namzet kösterilmesine qol tutmaq içün Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri territoriyasında qanunsız olaraq imzalar toplanmasını teşkil etken ve ötkergen Ukraina vatandaşı hanım yaqalandı», – denile.
Muessisede, Rusiyeniñ «Rusiye Federatsiyası prezidentiniñ saylavı aqqında» qanunına binaen prezident vazifesine namzet kösterilmek içün imzalarnı toplav, Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi içün resmiy ve mecburiy protsedura ola, dep qayd ettiler.
Bildirüvde: «Böylelikle, bu Ukraina vatandaşı hanım, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında qanunsız olaraq Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesine resmiy azırlanuv protsedurasında iştirak etip, Rusiye Federatsiyası ve «Ğalebe volontörları» ukümetten tış umum Rusiye teşkilâtına Ukrainağa qarşı, onıñ suvereniteti, topraq bütünligi ve toqunılmazlığı zararına yapılğan bozucı areketlerniñ ötkerilmesinde yardım etti», – denile.
Muessisede yaqalanğan hanımnıñ adını bildirmeyler. Qırım.Aqiqat, bildirüvde «Ğalebe volontörları» Rusiye cemiyet areketiniñ Qırım şubesiniñ rehberi Yelena Odnovol aqqnda aytılğanını işançlı menbalardan ögrendi.
Aprel 3-te Ukraina Telükesizlik hizmetiniñ hadimleri Qırım ile memuriy sıñırda yarımadanıñ ilhaqına alâqası olğanından dolayı şübheli sayılğan, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımdaki Rusiyeniñ kontroli altında olğan Kezlev şeer şurasınıñ deputatı Sergey Osmininni yaqaladılar. Qırım deputatına 10 yıl muddetine qadar apishane cezası berilmek mümkün.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


c: text/html

text:
Aprelniñ 18-nde Moskva ve Sankt-Peterburgda faaller Rusiyede taqip etilgen qırımtatarlarnıñ destegine bir kişilik piketler keçirdiler.
«Strategiya 18» teşebbüsiniñ malümatına köre, «qırımtatarlarnıñ destegine, Qırımnıñ işğaline ve basqılarğa qarşı» er ay olğan aktsiya Sankt-Peterburgda Nevskiy caddesinde olıp keçken ve piket vaqtında iştirakçilerinden biri Asan Mümci tutılğan.
«Tutılmasınıñ resmiy sebebi, Sankt-Peterburg ükümetiniñ 121 nomeralı, er angi bir kütleviy tedbirlerniñ keçirilmesi faktik yasaq noqtasına qadar sıñırlağan «koronavirus» qararı oldı. Kerçek sebep ise, Asannıñ saylağan plakatnıñ metini olğanına inanamız. Bu plakat 2017 senesinden işğalniñ yıllığı munasebeti ile piketlerde ilk sefer peyda olğanından berli artqaç sıñir reaktsiyasına sebep ola», –dep haber ettiler faaller.
Berilgen malümatqa köre, Asan Mümcini polisniñ 76-ncı bölügine ketirgenler, anda oña qarşı memuriy uquq bozma aqqında protokol tizilgen (8.6.1 madde). Onı saat 22:00 yibergenler, plaktnı ise tutıp alğanlar.
«Bundan soñ aktsiya devam etti, diger iştirakçiler Nevskiy caddesinde turmağa tırıştı, amma polis yaqalavnen qorqutıp, qanunsız arektelerni toqtatmağa talap etip, keçkenlernen laf etmege bermey edi. Böyle etip polis aktsiyanıñ keçirilmesine keder etti», – dep qayd ettiler aktsiya iştirakçileri.
Bundan ğayrı aprelniñ 18-nde piketler Moskvada Arabatta keçirilgen. «Keçkenler bugün kendi tutmay ediler... Küfür sözler, açıq tecavuz... Destek içün yahşı sözler ve közyaşlar da edi... Meraqlanğanlar çoq edi. Kelip, tafsilâtlarnı soray ediler...», – haber ettiler faaler.
Sankt-Peterburg ve Moskvada yaşağan Rusiye faalleri «Strategiya-18» müddetsiz aktsiyasına birleşken edi. Bu ad 1944 senesi mayısnıñ 18-nde olğan qırımtatar sürgünliginiñ künü ile bağlıdır. Er aynıñ 18-nde faaller soqaqlarğa çıqıp, işğal etilgen Qırım vaziyetini, insan aqları bozulğanını tarif eteler.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda iyülniñ 11-nde Moskva Yuqarı mahkemesi ögünde kütleviy aktsiyada iştirak etken qırımtatar faalleriniñ cöremelerini ödemek içün «Qırım marafonı» cemaat teşebbüsi çerçivesinde para toplamağa başladılar. Bu aqta faal ve aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyeva Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Siyasiy sebeplerden ilk memuriy davalar açılğan soñ halq arasında «Qırım birdemligi» çerçivesinde «Qırım marafonı» teşebbüsi peyda oldı. İstegen er kes cöremelerniñ ödenmesinde iştirak etip, destegini köstere bile. Qırımtatarlar qanunsız para cezalarını alğan er seferinde bu halq teşebbüsi başlana. Bu sefer de öyle olacaq. Qırımda kene bu teşebbüs başlana, dep aytmaq mümkün. Telükege baqmadan, Moskvağa repressiyalarğa qarşı narazılıq bildirmege barğan insanlarnı para cezalarınen qaldırmağa olmay, biz yapamaymız», – dedi o.
Zudiyeva, Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ cöremelerini ödev teşebbüsine qoltutar, dep ümüt ete.
«Bu insanlar (para cezasını alğan faaller – QA) siyasiy baqışları, qırımtatarlarğa qarşı kütleviy repressiyalarnen razı olmağanı içün cezalana. Ukraina akimiyeti fikirlerimizge qoltuta ve, elbette, insanlar marafon çerçivesinde devlet tarafından destek olğanını is etse, yahşı olur edi», – dep ayttı aq qorçalayıcı.
Moskvanıñ Taganskiy rayon mahkemesiniñ qadısı Yuliya Smolina iyülniñ 29-nda Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün iyülniñ 11-nde Rusiye Yuqarı mahkemesi ögünde toplaşqan 18 qırımlığa 20 biñ ruble miqdarında para cezasını berdi. Tutulğanlar umumen 360 biñ rublelik para cezalarını aldı.
20 biñ rublelik para cezası Rustem Tairov, Edem Abdullayev, Aleksandr Gavrikov, Kâzim Useinov, Nariman İbraimov, Zenur Appazov, Eleonor İzmailov, Rustem Celâlov, Osman Hoş, İzzet Sayfulin, Marlen Cemilev, Remzi Beytullayev, Refat Kamilov, Osman Abdurazakov, Marlen Ahayev, Edem Aliyev, Emin Rustemov, Amethan Umerovğa berildi.
Moskvada iyülniñ 11-nde Rusiye politsiyası Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ binasına kelgen 45 insannı tuttı. Faallerniñ qollarında yazuvlı şiarlar bar edi: «Qırımda milliy ve diniy sebeplerden repressiyalarnı toqtatıñız», «Qırımda «terrorizm» ile küreş – farqlı fikirlernen küreştir», «Bizim balalarımız terrorist degil» ve ilâhre.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımda yañı yıl bayramları devam ete. Qırımlılar olarnı nasıl qayd ete? Yañı yılnı nasıl qarşıladılar? Bu suallerni tanışlarıma berem. Yañı yıl bayramları qıt olğan eken.
Bir çoq tanışım bu sefer yılbaş naratlarını ilvanlamağan eken. Birinciden, paalı oldı, er kes naratnı alıp süslep olamay (aylıq ve pensiya 10-15 biñ ruble olğanda, Qırımda çoqusı böyle), çünki aylıq kârınıñ beşinci qısmını masraf etmek kerek. Ekinciden, insanlarnıñ bayram keyfi yoq. Problem çoq, eñ esası da – qırımlılarnıñ yaşayışı ket-kete fenalaşa. İnsanlar naratlarnı kerçekten az bezettimi dep teşkermege istedim. Yılbaş aqşamı Aqmescit soqaqlarına çıqtım. Kerçekten, ilvanlanğan naratlarnıñ ateşçikleri pek az pencerede köründi. Qıntav qalmadı.
Müessiselerde de ajiotaj olmadı. Hadimlernen laf ettim, masalar sımarlandı, amma esasen küçük salonlarda. Şunıñ içün müessiseler keçken yılları kibi para qazanmadı. Bu yılbaş gecesi olsa da! Soñra baqsam, Qırım paytahtınıñ yarı boş ve bazı yerlerde tamamen boş qave, restoran ve barlar tura. Qırımlılar endi evde qayd etmege istey, aşhanede – mında ucuz, toq tuta ve telükesiz. Yılbaş sofralarını aytsaq, mında da paalı aşlar olmadı. Meselâ, «Korzina» tükânınıñ kassacısından soradım, qırmızı balıq, diger paalı azıqlar çoq satıldımı, dep soradım. Böyle bir şey olmadı dedi. Qırmızı balıq raflarda qullanuv müddeti bitkenine qadar yata. Kimse almay! Qırımlılar paalı azıqlar almağa azır degil – kommunal hızmetler ve diger ayatiy masraflardan soñ buña para qalmay.
Özüm de qayd etmege istemedim, amma menim kibi yalıñız dostum musafirlikke kelmege istedi, 31-nde tükânğa barmağa mecbur oldım. Yılbaş gecesi musafirimnen beraber televizor ögünde sofra başında oturmaq içün sade azıqlar aldım. Neticede kassada 1600 ruble qaldırdım. Musafirleri çoq olğan ve menim kibi bir şişe eñ sade şampan (alğanım) yetmegen qorantalar kassada ne qadar qaldırdı tüşünmege bile qorqam.
Söz sırası, rus azıq mallarını aytsaq. Olarğa alâ daa alışıp olamayım – damsız, ağır. Açıqtan-açıq aytam, esas Ukrainağa barğanda birinciden qavege ketem, anda kerçek aş aşayım, onıñ tadını qırımlılar, ilhaq on yıl devam etse de, unutıp olamaz!
Yılbaş gecesi eñ igrenc şey Rusiye prezidentiniñ çıqışı oldı. Olmaycaq şeyler ayttı, kene vatanperverlik ve halqnı tüşüngenini, balalar içün Rusiye aqqında ayttı. Rusiye reberleriniñ balaları ise çetelde yaşay ve inkişaf ete, bunı er kes bile. Bu tsinik olğanını özü añlamaymı?
Bir saattan soñ Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ hayırlavını baqmaq ne qadar hoş edi. Aqıllı, özgün, tesirli, samimiy. Eñ esası da – yahşılıqqa bir ümüt bar, Putinniñ lafında bu yoq edi.
Bu sene keyfiyetli feyyerverler de az oldı, daa çoq sesli ve ucuz soyları patlatıldı. Bu ceetten baqacaq bir şey yoq edi, amma top gürültisi büyük oldı.
Qısqadan, qıt ve quvançsız bir Yañı yıl oldı. Amma qırımlılar bu qadar tez fuqareleşse – beteri daa ögde!
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Monitoring missiyasınıñ yolbaşçısı Armen Arutünânnıñ aytqanı kibi, Qırım komissiyası «BMT Baş Assambleyasınıñ Ukraina bütünligine bağışlanğan 68/262 rezolütsiyasına köre talil yapmaqta».
Vesiqada, ukrain ğayeli insanlar, daimiy sürette qorquzuv altında bulunıp, ukrain tilinde tasil almaq, işke kirmek aqqından marum etileler. Milliy ve diger aqlarını tolusınen qullanıp olamaylar.
Maruzada, Qırım yarımadasında qanunlar tekmil çalışmağanı da qayd etile – ukrain qanunlarına artıq riayet etilmey, rusiyeli qanunları ise, daa soñunace kirsetilmedi, bu da, insan aqları ile bağlı vaziyetke menfiy tesir ete.
Donetsk, Lugansk, Qırımda Ukrain Pravoslav Kilsesi ve diger din vekillerine qarşı basqı etilgeni da ayırıca qayd etile.
Maruzada Ukraina ükümeti, de-fakto Qırımnı idare etken yerli «akimiyet» ve Rusiyege tevsiyeler berile.
İnsan aqları boyunca BMT-niñ Monitoring missiyası azırlağan 58 saifelik maruzada mayıs 7 kününden iyün 7 künü arasındaki müddet tasvir etile. Onda, esasen Ukrainanınñ şarqındaki vaziyetke diqqat ayırıla.
BMT-niñ evelki maruzası Rusiye Tış işler nazirliginiñ narazılığına sebepçi oldı, nazirlikniñ fikirince, BMT ukrain akimiyetniñ devletniñ şarqındaki qanunsız areketlerini aqlay.
Bundan evel, Meclis bir sıra halqara teşkilâtlarğa muracaat etip, yarımadada insanlar ğayıp olğanına şikâyet etken edi. Hususan, «Qırımda insanlarnıñ qırsızlanuvı ve ğayıp oluvı adiselerniñ toqtatıluvı» aqqında muracaatı BMT, Avropada havfsızlıq ve işbirlik boyunca teşkilâtı, uquq qorçalayıcı teşkilâtlarğa yollanıldı.


text:
Kiyevde Ukraina İçki işler nazirliginiñ idaresi bildire ki, belgisiz şahıstan Kiyevde Yuqarı Radası binasında mina olğanı aqta bildirüv keldi.
Militsiya teşkerüvni keçirdi ve şübeli bir şey tapmadı. Memuriy bina işi ğayrıdan başlandı.
Uquq qoruyıcılar mina aqqında bildirgeni şahısnı qıdıra.
Saat 14:00 Yuqarı Rada toplaşuvı olmalı.
Avgust 31-de Ukraina Yuqarı Radası Anayasağa detsentralizatsiya ile bağlı deñişmelerge birinci oquvda qoltuttı.
Parlament binası yanında yüz bergen çatışma vaqtında numayışçılar tarafından uquq qoruyıcılarğa arbiy granata atıldı. Neticede, bir asker can berdi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko buña Ukrainağa qarşı bir aktsiya aytıp, teşkilâtçılar cezasını almaq kerek, dep qayd etti.
Uquq qoruyıcılar avgust 31-de Kiyevde Yuqarı Rada binası yanında olıp keçken adise neticesinde yaqalanğan 13 insannı azat etti. 18 kişi apiste qala.


text:
Rusiye FSBsiniñ Tahqiqat idaresi Keriç boğazında zapt etilgen 24 ukrainalı deñizcini apiste tutuv müddetini küzge qadar uzatmağa rica ete.
Bu aqta Rusiye kütleviy haber vastaları Moskvanıñ Lefortovo mahkemesiniñ matbuat kâtibi Kseniya Pervovlasenkonıñ malümatına esaslanıp bildire.
«Mahkemege tahqiqatnıñ 24 qabaatlanğan kişini apiste tutuv müddetini üç ayğa uzatmaq muracaatı keldi – 2019 senesi oktâbrniñ 24-ne ve 26-na qadar», – dep ayttı matbuat kâtibi.
Onıñ bildirgenine köre, mahkeme işbu muracaatlarnı çarşenbe künü, iyülniñ 17-nde, baqacaq.
Moskvanıñ Lefortovo mahkemesiniñ saytında oturışuv haberi daa yoq.
Bundan evel FSB 24 ukrainalı deñizcini Rusiye Ceza kodeksiniñ 322 maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçüv) qabaatladı.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Bu qarar iyün 23 künü Moskva, Kiyev, OBSE temsilcileri ile muzakerelerden soñ alındı. «DHC baş nazir» dep özüni adlağan Aleksandr Boroday bu teklifke Donetskte muzakerelerde iştirak etmegen «Lugansk halq cumhuriyeti»niñ yolbaşçıları da seslengenlerini bildirdi.
Separatistler keçken afta Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ilân etken ateşniñ bir taraflama toqtatıluvı ile razı olmağan ediler.
İyün 23 künü Avropa birliginiñ çetel işler nazirleri eger de Rusiye Poroşenkonıñ barışıq planına qol tutmasa, oña qarşı nevbetteki cezalarnı kirsetmege vade etti.
«Biz cuma künü Ukraina ile assotsiatsiya añlaşmasınıñ imzalanuvını sabırsızlıqnen bekleymiz. Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ barışıq planınıñ amelge keçirilüvinde Rusiyeniñ mesülieti ğayet büyüktir», – dedi Britaniya çetel işler nazirliginiñ yolbaşçısı William Hague.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Avropa birligi yetekçilerine barışıq planınıñ ilerilemesi aqqında malümatnı şahsen bildirecek ola.


text:
Aqmescitli qırımtatar faali Marlen Mustafayev ve Eski Qırım sakini Zekkiy Kulametov azatlıqqa çıqtılar. Ekisi de sentâbrniñ 4-nde tutulğan edi, bunıñ sebebi ise içtimaiy ağlarda paylaşqanları oldı. Mahkemeniñ malümatına köre, anda Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ timsalleri bar edi. Marlen Mustafayevniñ problemleri bunıñnen bitmedi: Taqiqat komiteti oña qarşı «İnternet ağında nefret doğuruv» maddesi boyunca cinaiy iş açtı. Bunıñ sebebi ise «laf etken» pardoş ile paylaşqan video olğan eken.
Eski Qırım sakini Zekkiy Kulametov sentâbrniñ 14-nde aqşam izolâtordan çıqtı. Onı Qırımnıñ farqlı köşelerinden kelgen 50-ge yaqın semetdeşi qarşılap aldı. O, 10 kün nezaret altında bulundı. Kulametov başta Qarasuvbazarda, soñra Aqmescitte tutuldı.
Rusiye kontrol etken İslâm-Terek rayon mahkemesi onı Rusiye memuriy cinayetler kodeksiniñ eki maddesine köre qabaatlı tanığan soñ Kulametov nezaret altına alındı. «Politsiyanıñ talaplarına riayet etmegeni içün» (Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 19.3 maddesi) 5 künge ve «ekstremist teşkilâtnıñ timsallerini açıq numayış etkeni» (Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesi) 10 künge üküm etildi.
Şu künü aynı madde boyunca Aqmescitniñ Bavurçı (Kamenka) qasabasında yaşağan Marlen Mustafayev 12 künge nezaret altına alındı. O, sentâbrniñ 16-nda azatlıqqa çıqtı. Evde onı bayramlıq sofra donatqan qorantası ve qomşuları bekley edi. Ömür arqadaşı Marlenge tort pişirip, «Dinde ve birlikte quvet» ve 23 dep yazdı. Bu raqam izolâtorda tutulğan künlerniñ sayısını ifadelemekte. Soñki tutulması ayatında yekâne degildir. 2017 senesi fevral ayında mahkeme «VKontakte» ağında paylaşqanları içün onı 11 künge izolâtorğa qapatqan edi. Taqiqat anda «Hizb ut-Tahrir» timsallerini kördi.
İşbu teşkilâtnıñ iştirakçileri, bütün musulman memleketlerni islâm halifeligine birleştirmek vazife dep bileler, amma maqsadlarına irişmelerinde terror usulları qullanılmasını red eteler. 2003 senesinden berli teşkilât Rusiyede yasaqlanğan sayıla. Aynı vaqıtta Ukraina ve dünyanıñ bir çoq memleketinde qanunğa uyğun bir şekilde çalışa. 2014 senesine qadar Qırımda mezkür teşkilâtnıñ erkânına bir qaç biñ insan kire edi. Yarımadada Rusiye qanunları işletilip başlatılğan soñ, «Hizb ut-Tahrir» Qırımdaki faaliyetini resmiy şekilde toqtattı, liderleri ise ketti. 2015 senesinden başlap Qırımdaki FSB «Hizb ut-Tahrirde» iştirak etüv sebebinden cinaiy işler aça. Al-azırda bu teşkilâtta iştirak etmesinde qabaatlanğan 26 Qırım sakini SİZO ve koloniyalarda buluna. Ekseriyeti – qırımtatarlardır.
Mustafayevniñ taqip etilmesine dair qısqa bir ikâye
Marlen Mustafayev qaynaqçı olıp çalışa, boş vaqtı olğanda cemaat işlerinen oğraşa – siyasiy sebeplerden apiske alınğan semetdeşlerine mal alıp, SİZOğa alıp kete.
2017 senesi fevralniñ 21-nde faalni yaqalamazdan evel Rusiye uquq qoruyıcıları evinde tintüv keçirdi. Bunı körgen qomşular toplaşmağa başladı. Olarnıñ politsiya hadimlerinen qavğaları oldı, 10 insan tutulıp, «toplaşuv ya da mitingniñ teşkil etilmesi ya da keçirilmesi tertibini bozğanı» içün 5 künge nezaret altına alındı.
Keçken sene sentâbr ayında Rusiye Taqiqat komiteti Marlenge nisbeten taqiqattan evel teşkerüv başlattı. O, Rusiye Ceza kodeksiniñ 282 maddesinde «İnternet ağında nefret ve duşmanlıq doğuruv» olaraq keçe. Taqiqatçı Mustafayevni eki kere ve bir kere ömür arqadaşını çağırğan edi. Advokat Mammet Mambetovnıñ aytqanına köre, sorğu vaqtında Taqiqat komitetiniñ hadimi Marlenden Facebook ve «VKontakte» içtimaiy ağlarında paylaşqanlarını sorap, angileri qanunğa zıt kelgenini öyle de aytmadı.
Bu sene sentâbrniñ 4-nde Mustafayevni daa bir kere nezaret altına almazdan evel evinde kene tintüv keçirildi. Rusiyeniñ politsiya hadimleri evine kirgende mahkeme qararını kösterdi. Anda Taqiqat komitetiniñ teşkerüvden soñ Rusiye Ceza kodeksiniñ 282-nci maddesi (İnternet ağını qullanaraq millet alâmetleri ve din munasebetlerine köre nefret ya da duşmanlıq doğuruv) boyunca cinaiy iş açmaq qararı aqqında aytıla edi.
Marlen nezaret altında olğanda taqiqatçı kelip, onı şeklengen kişi olaraq sorğuğa çekti. Mustafayev sentâbrniñ 18-nde olacaq sorğu haberini de aldı. Faalniñ advokatı Edem Semedlâyev Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi ki, şu künü o meşğul olacaq, taqiqatçı ile sorğunı sentâbrniñ 19-na avuştırmağa añlaştılar. Bazarertesi künü Marlenniñ soy-sopları sorğuğa çekildi: anası, qardaşı ve emcesi.
Advokatnıñ aytqanına köre, cinaiy iş açılmasınıñ sebebi Mustafayevniñ «VKontakte» saifesinden endi silingen video oldı. İmayeci Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, bu videoda oyuncaq pardoş insannıñ aytqanlarını tekrarlay. Advokat tam olaraq ne tekrarlağanını aytıp olamadı.
«Hatırlasañız, bir şey aytsañ, pardoş sesini deñiştirip tekrarlağan videolar bar edi. Böyle bir video olğan edi. Videoda ne bar edi? Bu videonı tapamayım, anda neler aytılğanını şimdilik bilmeyim», – dep ayttı Semedlâyev Qırım.Aqiqat mühbirine.
Advokat, Mustafayev videonıñ müellifi olmayıp, onı ancaq paylaşqanını qayd etti. Marlenniñ özü izaat bermedi.
Qoranta içün bir ceza
Marlen Mustafayev davasınıñ şaatı 29 yaşında Eski Qırım sakini Riana Kulametova ola. O, faalni tanımağanını ve iç bir vaqıt körüşmegenlerini ayta. Onıñ bildirgenine köre, Mustafayevnen tek Facebookta dostlaşalar.
Riananıñ ailesi «E» Merkezi ve diger Rusiye uquq qoruyıcı organlarınen endi subetleşken edi. Bu ikâye 2017 senesi oktâbrniñ 11-nde başladı. Şu künü Bağçasarayda 6 yerli sakin tutuldı, neticede olar «Hizb ut-Tahrirde» iştirak etmesinde qabaatlanıp, SİZOğa qapatılğan edi. Qırımtatar cemaatı buña sessiz qalamadı: oktâbrniñ 14-nde bütün Qırımda 100-ge yaqın insan siyasiy repressiyalarğa qarşı bir kişilik narazılıqlarğa çıqtı. Olardan 49 kişi tutuldı, bir çoqu para cezasını aldı. Oktâbrniñ 14-nde bir kişilik narazılıqqa çıqqanlar arasında Riana Kulametovanıñ qardaşı Giray da bar edi. Üç aydan soñ oña qarşı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesi – ekstremist teşkilâtnıñ timsallerini açıq numayış etüv – boyunca cinaiy iş açıldı. Bunıñ sebebi video oldı, «E» merkezi, anda «Hizb ut-Tahrir» timsalleri bar edi, dep israr etti.
Yanvarniñ 18-nde Giraynıñ evine tintüv keçirmege kelgenler, ondan soñ Rusiye uquq qoruyıcıları onı alıp ketti. Kulametovnıñ tuvğanları ve dostları bir qaç saat devamında qayda olğanını bilmey edi. Riana ve Giraynıñ anası Zarema Rusiye İç işler nazirliginiñ İslâm-Terek rayon bölügine yol aldı. Oğlu qaçırılğanından qorqıp, bölük yolbaşçısına qıçırdı.
Giray İslâm-Terek rayon mahkemesiniñ binasında tapıldı, onı 10 künge üküm etkenler. O, nezaret altında bulundı, lâkin anasına qarşı Rusiye Ceza kodeksiniñ 319-ıncı maddesi – akimiyet vekilini aqaretlev – boyunca iş açıldı. Oğlunı qıdırğanda politsiya hadimine qıçırğanında qabaatlandı. Aprelniñ 23-nde mahkeme onı qabaatlı tanıp, 20 biñ ruble para cezasını ve 250 saat cemaat işlerini tayin etti.
Daa eki para cezası ve içtimaiy ağlarda paylaşqanları içün apis cezası
Sentâbrniñ 4-nde Zarema Kulametova Eski Qırımnıñ şeer bağçasında oña berilgen işlerni yapa edi. Şu sırada nomerasız «UAZ Patriot» ve «Gazel» keldi. Maşinalardan betleri qapalı ve işareti olmağan insanlar çıqtı. Kulametovadan olarnen ketmesini talap etkenler. «Qırım birdemligi» birleşüviniñ iştirakçileri qadınnı alıp ketken maşina ve uquq qoruyıcılarnen videonı Facebookta derc etti. Anda urbalı insanlardan biri video müellifine sögünip, kameranı saqlamağa talap etti.
DİQQAT! Videoda küfür sözler mevcut.
Riana Kulametovanıñ aytqanına köre, anasını alğan mikroavtobus başta Aqmescitke kete edi, amma soñra Eski Qırımğa qaytıp, Oktâbrskaya soqağına Kulametovlarnıñ kirağa bergen evine yol aldı. Mikroavtobus evge yaqınlaşqanda anda tintüv keçirile edi. Ev yanında Rusiye gvardiyasınıñ avtozakı ve Rusiye uquk qoruyıcılarınıñ diger maşinaları tura edi. Soqaqnı yüzlerini qapratqan mahsus hızmet hadimleri sarıp aldı.
Riana ve babası Zekkiy kirmege tırışsa da, olarğa izin berilmedi. 20 daqqa devamında olar Rusiye uquq qoruyıcılarınen qavğalaştı, soñra OMON hadimleri ileri keçip, Kulametovanıñ ömür arqadaşı ve qızını tutıp alğanlar. Uquq qoruyıcılar Zekkiy beynen beraber İnternatsionalnaya soqağında yerleşken evlerine yol aldı. Anda da tintüv ötkerildi.
Şu künü aqşam Rusiye kontrol etken İslâm-Terek rayon mahkemesinde Zekkiy ve Zarema Kulametovlar ve qızları Rianağa qarşı memuriy işlerniñ diñlevleri olıp keçti. Üçüni de «E» Merkezi «Hizb ut-Tahrir» timsallerini içtimaiy ağlarda açıq numayış etkeninde qabaatladı. Riananıñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, onı 2011 ve 2013 seneleri «VKontakte» içtimaiy ağında saqlağan eki video içün mahküm etkenler. Birincisinde Eski Qırımdaki Oraza bayramı merasimleri, ekincisinde Aqmescitteki miting bar edi. Bu videolarda arap urufatlı qara ve beyaz bayraqlar körüne. Mahkeme, olarnı «Hizb ut-Tahrir» bayraqları olaraq tanıp, Riananı «yasaqlanğan teşkilâtnıñ timsallerini açıq numayış etkeni içün» biñ rublege cezaladı.
Kulametova mahkeme qararınen razı degil. Onıñ fikirince, videodaki bayraqlar yasaqlanğan teşkilâtnıñ timsalleri sayılmay. Riana, bu bayraqlarnı «Allahtan ğayrı Tañrı yoqtır, Hazreti Muhammed onıñ Peyğamberidir» yazısı ile qumaç dep saya. Riananıñ anası Zaremağa biñ ruble para cezası tayin etildi. Babası 10 künge nezaret altına alndı. Bundan ğayrı, «politsiyanıñ emirlerine riayet etmegeni içün» oña qarşı daa bir memuriy iş açıldı. Şu sebepten Zekkiy daa 5 kün apis cezası aldı. Umumen 10 kün nezaret altında bulundı, çünki, Rusiye qanunlarına köre, daa sert ceza hafifini qapata.
Marlen Mustafayev davasınıñ daa bir şaatı «Qırım birdemligi» faali bağçasaraylı Osman Belâlov ola. Sentâbrniñ 14-nde mahkeme onı da 5 künge apiske aldı. Madde aynı – «yasaqlanğan teşkilâtnıñ timsallerini açıq numayış etüv». Osmannıñ qardaşı Memet Belâlov oktâbrniñ 11-den berli nezaret altında buluna. FSB, onı «Hizb ut-Tahrir» azası olğanında qabaatlap, «terrorizm» maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi.


text:
Bunı öz Twitterinde Rusiye alâqa naziri Nikolay Nikiforov bildirdi.
«Qırımda, Aqmescit, Aqyar, Yalta, Aluşta, Kefe, Kezlev sakinleri +7 nomeralı sim-kartlarnı satın aldı», – dep yazdı o.
Onıñ malümatına köre, yarımdada +7 nomeralı sim kartlarnıñ 1 million yedegi bar ve olarnı ketirmege devam eteler.
Qırımda endi Krasnodar diyarınıñ kodı ile sim-kartlarnı satmağa başladılar. «Krasnodar-Super MTS» paketni almaq içün pasportnı taqdim etmek kerek. Paketniñ fiyatı – 50 ruble.
İşğal etilgen Qırımda MTS Rusiye operatorınıñ sim-kratları «MTS Ukraina» operatorınıñ rouminginde çalışacaq.
Aynı zamanda «Kiyevstar» mobil bağınıñ operatorı işğal etilgen Qırımda hızmet keyfiyetiniñ beterleşüvi aqqında bildire.


text:
Oktâbr 22-den itibaren Moskvada Eski Qırımdaki Özbek Camisiniñ 700 yıllığına bağışlanğan «Eski fotoresimlerdeki Qırım camileri» adlı sergi açılacaq, dep haber ete QHA.
Sergi temeli al-azırda Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğı ve Moskvadaki RAN Arhivinde olğan qazma işleriniñ fotoresimleri olacaq. Bundan ğayrı, keçken asırnıñ 20-nci seneleriniñ Qırım camileri ile eski fotoresimler numayış etilecek.
Sergi maqsadı – yarımadanıñ farqlı devirlerinde olğan islâm mimarcılığınıñ yadikârlıqlarını köstermektir.
«Qırım camileri: Özbek Camisiniñ 700 yıllığı munasebetinen» leyhası Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğı (Bağçasaray, Qırım), RAN Arhivi (Moskva), «Marcani» Fondu (Moskva) ve Bütün Rusiye çetel edebiyat devlet kütüphanesi (Moskva) beraber yapqan bir iştir.


text:
Usı jıl 4-sentyabr kúni Nókiste Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jigirma jetinshi sessiyası bolıp ótti. Videoselektor tárizinde ótken ilajǵa Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatı hám respublika húkimetiniń aǵzaları, ministrlikler menen vedomstvolardıń, mákeme hám kárxanalardıń, huqıq qorǵaw uyımlarınıń basshıları, ǵalaba xabar qurallarınıń wákilleri, qala hám rayonlarda jergilikli Keńeslerdiń deputatları, sektorlardıń hám kárxana, mákemelerdiń basshıları, isbilermenler qatnastı.
Sessiyanı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı M.Erniyazov kiris sóz benen ashtı hám alıp bardı.
Deputatlar sessiyanıń Sekretariatın sayladı hám kún tártibin tastıyıqladı.
Atap ótilgenindey, ótken úsh jıl dawamında Prezidentimizdiń basshılıǵında elimizdiń ishki hám sırtqı siyasatında, ekonomika tarawlarında, xalıqtıń jasaw sharayatlarında bir qatar ózgerisler menen jańalanıwlar júz bermekte. Álbette, dáwir talabınan kelip shıǵıp qabıl etilip atırǵan Prezident pármanları menen qararları, húkimet qararları turmısımızda ayrıqsha orın tutpaqta.
Sońǵı jılları elimiz basshısınıń respublikamızda altı márte bolıp, usı tiykarda qabıl etilgen protokollıq sheshimler, Baǵdarlamalar menen «Jol karta»ları úlken ózgerisler menen jańalanıwlarǵa tiykar bolmaqta.
Usı jıldıń 20-21-avgust kúnleri Prezidentimizdiń respublikamızǵa saparı, sonday-aq, Nókis qalasında xalqımız benen bolǵan ushırasıwı úlken tariyxıy waqıyalardı ózinde jámlewi menen birge, rawajlanıwımızdıń jańa basqıshın belgilep bermekte. Bolıp ótken ushırasıwlarda Prezidentimizdiń «Adamlar erteń emes, al, búgin jaqsı jasawı kerek»,- degen mazmunlı pikiri xalqımızda keleshekke isenim hám kúsh-quwat baǵıshlamaqta.
Sonı da ayrıqsha atap ótiw kerek, elimizdiń basshısı respublikamızdı bunnan bılay da rawajlandırıwda áhmiyetli bolǵan bes tiykarǵı wazıypanı belgilep berdi. Atap aytqanda, investiciyalardı keńnen tartqan halda sanaattı jedel rawajlandırıw, eksport hám import ornın basatuǵın ónimler islep shıǵaratuǵın kárxanalardı kóbeytiw, kishi biznes jáne jeke isbilermenlikti qollap-quwatlaw, sol arqalı xalıqtıń bántligin támiyinlew, awıl xojalıǵına zamanagóy texnologiyalardı keńnen engiziw hám ónimlerdi qayta islep shıǵarıwdı kóbeytiw ilajları belgilep alınbaqta. Bunnan tısqarı, zamanagóy injenerlik-kommunikaciya, jol-transportı, sociallıq infrastrukturanı jaratıw, usı arqalı xalıqqa, sonıń menen birge isbilermenlik subektlerine qolaylı sharayat jaratıw, Aralboyı xalqınıń jasaw sharayatların jaqsılaw boyınsha wazıypalar belgilendi.
Usılar menen bir qatarda, 2019-2020-jıllarda jámi 14 trillion 684 milliard sumlıq 697 joybardı ámelge asırıw, usınıń esabınan 14 mıńǵa shamalas jumıs ornın jaratıw názerde tutılmaqta. Xalqımızdıń turmıs dárejesin jaqsılaw maqsetinde «Qıpshaq» posyolkası janınan Ámiwdáryaǵa avtomobil jáne temir jol kópirin qurıw, Nókis-Aqtaw jónelisi boyınsha avtobus hám temir jol qatnawın jolǵa qoyıw, «Nókis-Qońırat-Dawıt ata» avtomobil jolınıń 240 kilometrlik bólegin rekonstrukciyalaw, Qaraózek jáne Taxtakópir rayonlarında «Abat oray» baǵdarlamasın iske asırıw rejelestirilmekte.
Qaraózek rayonındaǵı Tebinbulaq káni negizinde kán-metallurgiya kompeksin qurıw joybarı baslanbaqta. Germaniyanıń maman qánigeleriniń qatnasında zamanagóy texnologiyalar tiykarında násilshilik hám sharwashılıq klasterin ashıw, «Mejdureche» suw saqlaǵıshında jılına 20 mıń tonna balıq jetistiriw, noyabr hám fevral aylarında Aral teńiziniń qurıǵan ultanında 700 mıń gektarǵa seksewil egiw wazıypaları belgilep alındı. Usılar menen bir qatarda, Trast qorınıń qarjıları esabınan Moynaq rayonında Koreya texnologiyaları tiykarında kóp tarmaqlı medicinalıq klinika qurıw, usı rayonda 100 orınǵa mólsherlengen emlew-reablitaciya orayın paydalanıwǵa tapsırıw, Moynaq, Ellikqala hám basqa da rayonlarda jańa turizm jónelislerin ashıw, Nókis qalasında «Nókis siti» joybarı boyınsha kelesi jılı 16-20 qabatlı turaq jay qurıw reje qılınbaqta.
Elimizde sońǵı jılları isbilermenlikti rawajlandırıw ǵa ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Bunıń ayqın mısalı retinde, sońǵı úsh jıl ishinde ekonomikanı rawajlandırıw, xalıqtıń bántligin támiyinlew, olardıń dáramatların arttırıw, kishi biznes hám jeke isbilermenlikti qollap-quwatlaw maqsetinde eliwge shamalas Párman jáne qararlar qabıl etildi. Isbilermenlerdiń mashqalaların sheshiwde mámleketlik xızmetler agentligi oraylarınıń shólkemlestirilgenligi, Biznes-Ombudsman bólimleriniń jumıs baslaǵanı, Ózbekstan Respublikası Bas ministriniń qabıllawxanalarınıń ashılǵanlıǵı ayrıqsha áhmiyetke iye boldı. Usınday qolaylı sharayatlar jaratılıwı nátiyjesinde bıyılǵı jıldıń ózinde 2755 isbilermenlik subekti jańadan ashılıp, olardıń sanı 14598 ge jetti. Isbilermenlerdiń xalıqtıń bántligin támiyinlewdegi úlesi 75 procentti, aymaqlıq jalpı ishki ónimdegi úlesi 50 procentti, xızmetler kórsetiw, sawda, qurılıs hám basqa da tarawlardaǵı úlesi 50-60 procentti quramaqta.
Degen menen, ayrım qala hám rayonlarımızda sanaat ónimlerin islep shıǵarıwdaǵı úlesi oǵada tómen bolıp, isbilermenlik subektleriniń háreketsiz qalıwına jol qoyılmaqta. Sonday-aq, jer uchastkaların «Jer-elektron» sisteması arqalı satıwda kemshiliklerge jol qoyılıp, aymaqlıq baǵdarlamaǵa kirgen ayırım joybarlar elege shekem iske túsirilmegen. Isbilermenlerden kelip túsken múrájatlardıń sheshimine jeterli itibar qaratılmay atırǵanlıǵı sınǵa alındı.
Usı jıldıń 23-iyul hám 2–avgust kúnleri Prezidentimizdiń basshılıǵında bolıp ótken videoselektor májilislerinde kishi biznes hám jeke isbilermenlikti rawajlandırıwda ushırasıp atırǵan maashqalalardı anıqlaw hám olardı saplastırıw wazıypası Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatı menen Nızamshılıq palatasına júklengen edi.
Ilajda Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatınıń komitet baslıǵı B.Matmuratov respublikamızda kishi biznes hám jeke isbilermenlikti rawajlandırıw baǵdarında ámelge asırılıp atırǵan jumıslar, jol qoyılıp atırǵan ayırım kemshiliklerge toqtap ótti.
Bul boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń birinshi orınbasarı A.Tajetdinov bayanat jasadı. Kún tártibindegi usı másele boyınsha tiyisli qarar qabıl etildi.
Sessiyada Bozataw rayonın shólkemlestiriw haqqındaǵı másele kórip shıǵıldı.
Prezidentimizdiń respublikamızǵa jaqında bolǵan saparı dawamında ayrıqsha itibar qaratılǵan máselelerden biri-bul barlıq rayonlardıń tarawlarǵa bóliniwi, ásirese, sharwashılıqqa qánigelestirillgen Bozataw rayonın shólkemlestiriw máselesi boldı. Ótken qısqa waqıt ishinde rayondı qayta shólkemlestiriw, jergilikli xalıqtıń jasaw sharayatların jaqsılaw, aymaqtıń infrasturasın qayta tiklew, sharwashılıqtı rawajlandırıw, isbilermenlikti keńnen en jaydırıw boyınsha jumıslar baslap jiberildi. Rayondı shólkemlestiriw boyınsha Prezidentimizdiń qollap-quwatlawı tiykarında Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatı menen Nızamshılıq palatasınıń kelisimi alındı.
Rayondı qayta shólkemlestiriw boyınsha alda turǵan wazıypalar haqqında Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń birinshi orınbasarı A.Tajetdinov bayanat jasadı. Bul boyınsha deputatlar tiyisli qarar qabıl etti.
Sessiyada sonday-aq, «Saylaw haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamınıń joybarı tuwralı Joqarǵı Keńestiń komitet baslıǵı S.Turmanov bayanat jasadı. Bul másele boyınsha 31-sanlı «Orta qala» saylaw okruginen deputat M.Axmedova shıǵıp sóyledi hám tiyisli qarar qabıl etildi.
Kún tártibindegi «Ósimlikler dúnyasın qorǵaw hám onnan paydalanıw haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamınıń joybarı tuwralı Joqarǵı Keńestiń komitet baslıǵı Z.Ziyadullaev bayanat jasadı. Bul másele boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komitetiniń baslıǵı T.Xojanazarov shıǵıp sóyledi. Deputatlar bul másele boyınsha da tiyisli qarar qabıl etti.
Sessiyada Joqarǵı Keńes Prezidiumı tárepinen sessiyalar aralıǵında qabıl etilgen tiyisli qararlardı tastıyıqlaw haqqında qarar qabıl etildi.
Usınıń menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jigirma jetinshi sessiyası óz jumısın juwmaqladı.
Sessiyanıń jumısına Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Nızamshılıq palatasınıń Spikeri N.Ismoilov qatnastı hám shıǵıp sóyledi.


text:
«Ukraina-rusiye sıñırında mürekkep arbiy-siyasiy vaziyetni köz ögüne alıp, Paşalya künlerinde de Devlet sıñır hızmeti sıñırnı ciddiy tarzda nezaret etmege devam ete. Kiriş noqtalarında ve olarnıñ etrafında qoşma sıñır bölükleri bulunmaqta, devlet sıñırı tehnik kontroli vastası ile qapalı, Ukraina havfsızlıq hızmeti ve diger uquq qorçalayıcı organlar ile işbirlik devam etmekte», – dep aytıla Devlet sıñır hızmeti beyanatında.
Al-azırda sıñır bekçileri qayd eteler ki, «devlet sıñırında iç bir ziddiyet ya da maşnalarnıñ toplamı yüz bermey».
Aprel 17 künü Ukrainağa kelgen Rusiye vatandaşlarınıñ sıñır kontroli quvetleştirildi.


text:
İnsan aqları boyunca Halqara federatsiya (FIDH) «Şarqiy Avropa davalı subyetlerinde insan aqlarını qoruv imkânları» regional seminarını teşkil etti. Tedbirde Azerbaycan, Ermenistan, Gurcistan, Moldova, Rusiye ve Ukraina uquq qorçalayıcıları ve cemaat erbapları, em de Avropa Şurası ve İnsan aqları Avropa mahkemesiniñ vekilleri iştirak ete. Seminar iştirakçileri Abhaziya, Qırım, Dağlıq Qarabağ, Pridnestrovye ve Cenübiy Osetiyada üküm sürgen vaziyetni muzakere etecekler.
FIDH prezidenti Souhayr Belhassen çıqışta bulunır eken, Şarqiy Avropa davalı subyektleriniñ umumiy ealisi 3,5 million adamnı teşkil etkenini seslendirdi. Bu adamlarnıñ aqları ve serbestligine riayet etüv problemleri aynıdır. İstanbul seminarınıñ vazifesi – Şarqiy Avropa davalı subyektlerinde çalışqan cemaat erbaplarınıñ tecribesine esaslanıp, uquq qorçalayıcı faaliyetniñ strategiyasını muzakere etmektir. Tedbir soñunda meraqlanğan devletlerniñ akimiyetlerine tevsiyeler yollanılacaq.
İnsan aqları boyunca Halqara federatsiya (FIDH) – insan aqlarına riayet etmegenlerni mesülietke çeküv ve aq-uquqları bozulğan insanlarnı qoruv areketidir. Baş ofisi Parijde yerleşken federatsiya erkânına 100-den ziyade memleketten 164 milliy teşkilât kirmekte.


text:
Qırımtatar asıllı ukrainalı rejissör Nariman Aliyevniñ "Evge" filmini sentâbr 20-nde TRT 2 Türkiye kanalında kösterecekler. Bunıñ aqqında Aliyev öz Facebook saifesinde yazdı.
"Mında Neşirciler forumınıñ ve Odesa International Film Festivaliniñ programmalarını ögrengence, film Türkiyede televizion premyerası tarihını aldı. Sentâbr 20-sinde saat 21:30 TRT 2 kanalında", - haber etti rejissör.
Hatırlatamız, martnıñ 18-nden başlap «Evge» filmini online baqmaq mümkün.
Qırımtatar rejissöri Nariman Aliyevniñ «Evge» filmi «Eñ eyi uzun film» nominatsiyasında «Kinokolo» Ukraina kinokritikleri milliy mukâfatını aldı. Levha 7-inci Halqara Bosfor film festivaliniñ eñ eyi çetel filmi olaraq tanıldı.
Nariman Aliyevniñ filmi «Oskar» mukâfatınıñ long listine kirdi. Film, Odesa halqara film festivalinde gran-pri qazandı.
Aliyevniñ «Evge» filmi Cannes festivaliniñ «Ayrı bir baqış» yarış programmasınıñ iştirakçisi edi, Bükreşteki halqara kinofestivalinde eñ eyi film mukâfatını qazandı.
Süjetke köre, baş qaraman Mustafanıñ (bu rolni qırımtatar asıllı ukrainalı oyuncı ve rejissör Ahtem Seitablayev – QA) büyük oğlu Ukraina şarqındaki cenkte elâk ola. O, onı vatanda, Rusiye işğal etken Qırımda defin etmege qarar ala. Küçük oğlu ve elâk olğan oğlunıñ naaşınen beraber Mustafa yarımadağa yol ala.
Nariman Aliyev — qırımtatar rejissöri, «Qırım ikâyeleriniñ» (qısqa levha) müellifi. «Sensiz» filmi 66-ncı Berlin kinofestivaliniñ Generation 14+ çerçivesinde taqdim etilgen edi. Aliyev öz işlerinde qırımtatarlarnıñ qoranta munasebetlerini, anane ve turmuşını köstere.


text:
Rusiye Federatsiyası Büyük Britaniyada aviatsion ve kosmik tehnikanı satın almaq aqqı olğan memleketler cedvelinden silindi. Böyleliknen, Rusiyege bu künleri Britaniyadaki Farnboroda ötkerilgen nevbetteki Halqara aviakosmik salonında iştirak etmege imkân bermediler.
Bu malümatnı Büyük Britaniya tış işler nazirligi jurnalistlerge bildirdi, dep haber ete Nemetskaya volna.
MİD vekiliniñ malümatına köre, böyle bir adım Rusiyeniñ mustaqil Ukrainağa qarşı istilâsı, em de Qırım yarımadasınıñ işğalinen bağlı.
Adet üzre Farnboroda keçirilgen aviasalonğa çeşit devlet ükümetleriniñ temsilcilerini Büyük Britaniya qıraliçesi II Yelizaveta özü davet ete. Bu sefer Rusiye Federatsiyasınıñ memurlarından iç bir kimse böyle bir davetname mektübini almadı.
Farnborodaki aviasalon mütehassıslarda aerokosmik saada esas sayılmaqta. Rusiye er daim çoq sayılı eyyetini yollağan edi. Misal olaraq, 2013 senesi tedbirde «Roskosmos», «Rosaviatsiya», «Rostehnologii» vekilleri, em de sanayı nazirligi ve bir sıra Rusiye ava şirketleriniñ temsilcileri iştirak ettiler.


text:
Aqmescitte mayıs 9-da, bazarertesi künü Ekinci cian cenkinde qazanılğan ğalibeniñ 71 yıllığını qayd eteler.
Kremlge boysunğan Qırım ükümetiniñ matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, mayıs 9-da, bazarertesi künü keçirilgen merasimler çerçivesinde Starozenitnaya soqağında yerleşken Arbiy memorial qabristanda tantanalı şekilde çiçekler qoyuldı.
Rusiyege boysunğan Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov Aqmescitteki Lenin meydanında Ekinci cian cenki veteranlarını tantanalı şekilde qarşıladı. Bundan da ğayrı, veteranlarnı Moskvağa boysunğan Qırım parlamentiniñ reisi Vladimir Konstantinov hayırladı.
Bayram merasimleri çerçivesinde Lenin meydanında arbiy tehnika ve silâ sergisi teşkil etildi.
Rusiyede ve Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda mayıs 9-da Ekinci cian cenkinde Almaniyanı yeñgeniniñ 71 yıllığını qayd eteler.
Ukrainada mayıs 9-da 1939-1945 seneleri Ekinci cian cenkinde natsizmni yeñilgen Ğalebe kününi qayd eteler. Bu hatıra kününi Ukraina Yuqarı Radası 2015 senesi aprel 9-da kommunizatsiyağa qarşı siyasetniñ ömürge keçirilmesi çerçivesinde tayinledi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda mart 30-da mahkeme oturışında Aqmescitte uquq qoruyıcılar tarafından yaqalanğan faal Belâl Adilovğa nisbeten alınacaq tedbirler belgilenecektir. Bunı advokat Edem Semedlâyev aydınlattı.
«10 saat devamında müşterim Kiyev rayonınıñ Taqiqat komitetinde bulundı. Soñra vaqtınca tutuv izolâtorına yolladılar, 91-inci maddege köre yaqalav protokolı tizildi, mart 30-da alınacaq tedbirlerni belgileycek mahkeme olacaqtır», – dep tarif etti Semedlâyev Facebooktaki «KrımSOS» cemaat teşebbüsiniñ saifesinde derc etilgen videoda.
Advokatnıñ aytqanına köre, Adilovnı Bavurçıda (Kamenkada) olğan tintüvler vaqtında politsiya hadimleriniñ qorantalarını qorqutqanınen qabaatlaylar.
Qırımda Belâl Adilovnıñ qaçırılmasını körgen Rustem Muyedinov bildirdi ki, politsiyanıñ Jeleznodorojnıy rayon bölüginde insan qaçırılğanına dair arizasını qabul etmek yerine onı sorğuğa çektiler.
Çarşenbe künü, mart 29-da, Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı şurasınıñ binası ögünde belgisiz maskalı insanlar Belâl Adilovnı yaqaladı.
Adiseni videoğa çıqarğan şaatnıñ telefonını atıp, Adilovnıñ özüni mikroavtobusqa mindirip alıp kettiler. Soñki malümatlarğa köre, yaqalanğan insan Qırımdaki Taqiqat komitetiniñ Rusiye idaresinde buluna.
Advokat Emil Kürbedinovnıñ bildirgenine köre, Adilov Rusiye Ceza kodeksiniñ 318-inci maddesi boyunca qabaatlana – akimiyet vekiline qarşı zorbalıq ya da telüke qullanması.
Qırım Rusiye kontroli altına keçken soñ yarımadada FSB jurnalist, advokat, cemaat erbabı ve qırımtatarlarnı sorğuğa çekip, evlerinde tintüvler keçire.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, basqı kösterilmesini toqtatmağa çağırdı.


text:
Törkiyäneň börtekle kul’turalar êksportı ni xäldä?
Bıyınıñ 2 ayında Kön’yaq-könçığış Anadolu töbägennän 145 ilgä börtekle kul’turalar cibärelde
Bıyılnıň 2 ayında Törkiyäneň Kön’yaq-könçığış Anadolu töbägennän 145 ilgä börtekle kul’turalar cibärelde.
Älege êksporttan 349 million 718 meň dollar külämendä tabış alındı.
Bu isä uzğan yılnıň şul uq çorı belän çağıştırğanda 7%qa kübräk.
Ağımdağı yılnıň fevral’ ayında Törkiyä külämendä 640 million 506 meň dollarlıq êksport başqarıldı , anıň 179 million 114 meň dolları Kön’yaq - könçığış Anadolu töbägenä turı kilä.
Bäyläneşle xäbärlär
“İstanbul – möhim finans üzäklärennän berse buluğa layıq”
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan İstanbul finans üzäge belän dönyadağı möhim üzäklärdän berse buluğa layıq buluın äytte
"Törkiyä-Afrika säwdä küläme 25,3 milliard dollarğa citte"
Säwdä ministrı Mäxmät Muş Törkiyä belän Afrika arasındağı iq’tisadi êlemtälärneñ 2003nçe yılda "Afrika illäre belän säwdä häm iq’tisad mönäsäbätläreneñ üsterelüe strategiyalarınıñ” ğamälgä kerüennän birle tiz üseş aluın belderde
Könküreş texnikası êksportı arttı
U bıyılnıñ 9 ayında uzğan yılnıň şul uq çorı belän çağıştırğanda 28 %qa arttı


text:
Aprel 1-de qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi, sovet lagerleriniñ siyasiy mabusı Yuriy Osmanovnıñ doğğanından 75 yıl oldı.
O, Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Kuybışev rayonındaki Büyük Qaralez köyünde cenkten bir qaç ay evelsi dünyağa keldi. Babası Bekir Osmanov – zenaat boyunca agronom, cenk vaqtında belli Qırım partizanı – qorantası ve halqınen beraber ğurbetlikke tüşti.
Bekir Osmanov 1950-nci seneleri qırımtatar milliy areketiniñ temelini atqan insanlardan biri edi. Onıñ sayesinde yüzlernen faal, şu cümleden oğlu Yuriy areketke qoşuldı...
1965 senesi genç Moskvadaki meşur Bauman yüksek tehnik oquv yurtunı bitirdi. İlimnen oğraışıp, Dubndeki Nükleer tedqiqleri birleşken institutında, Moskva vilâyetindeki Serpuhovda Yüksek energiyalar institutında çalıştı. Bu müddet içinde Yuriy ulu qırımtatar maarifçisi İsmail Gasprinskiyniñ mirasını terenden ögrengen, milliy areket vesiqalarınıñ tizilmesine issesini qoşqan edi. Moskvada bulunıp, paytahtta qırımtatar halqınıñ daimiy temsilcisi oldı, regionlardan kelgen semetdeşlerini qarşılağan edi.
1960-ıncı seneleriniñ başında şiir yazmağa başladı, birinci ciddiy şiirleri 1965 senesi samizdatta çıqtı. «Vatan sesi» («Golos rodinı») şiiri, «Qabaatlayım» («Ya obvinâyu») poeması daa soñra repressiyalar içün «sebep» olğanlar.
1967 senesi sentâbr 15-de Ferğana vilâyetiniñ prokurorı «iftira vesiqalarınıñ tarqatılması» sebebinden cinaiy iş açtı. Cinaiy iş sebebi «Lenin bayrağı» ve «Sotsialistik qanuniyet» gazetalarına yollanğan mektüpler oldı. «Qırımtatar halqınıñ milliy taqdiri meselesine dair» ve «Özbekistan – milliy ayırım ve qırımtatar halqını taqip etmek içün ileri noqta» serlevalı mektüpler milliy areketniñ eñ ihtiyar iştirakçileri Bekir Osmanov ve Mühsin Osmanovğa ait edi. 1968 senesi yanvar ayında Yuriy Osmanov aynı bu iş boyunca yaqalanğan edi. Qırımtatar meselesine dair vesiqalarnıñ tizilmesi ve tarqatılmasından ğayrı, onı İsmail Gasprinskiyniñ ayatı ve faaliyetiniñ tarihiy tedqiq etmesi ile qabaatlağan ediler.
Yuriy eki buçuq yılğa qadar azatlıqtan marum qaldırıldı. Qızılqum çölündeki cinaiy lagerde cezasını çekti.
Azat etilgen soñ Yuriy eski işine alınmadı. Azerbaycannıñ Sumgayıt şeerine köçmege mecbur oldı. Mında yerli cam zavodınıñ leyha bölüginde çalışıp, bir qaç keşif yapqan. Amma milliy areketten vazgeçmedi, Sumgayıtta küçük bir teşebbüs gruppasını qurdı.
1972 senesi Ferğanağa köçip kele, azot kübresi zavodınıñ leyha bölüginde, soñra da «Giprovodhoz» institutında çalışa.
1974 senesi sevimli anası ve qadını – Mariya Vladimirovna Guşçinskaya – vefat ete. Biñlernen qırımtatarı onı ürmet ete ve seve edi, defn etkenler de qırımtatarlar oldı.
Yuriy Ferğana teşebbüs gruppasınıñ faaliyetinde iştirak etmege devam etip, vesiqalarını tize. Baba ve oğul Osmanovlar sürgünlikte olğan can ğaybı ve maddiy zarar malümatlarını ögrenip talil etkenler.
Bunı tafsilâtlıca Yuriy Bekiroviç tarif etti. Onıñ «Aktsiyanıñ maqsat ikâyesi» maqalesi 1993 senesi «Areket» gazetasında derc etilgen edi.
O vaqıt 60-ıncı seneleriniñ soñunda Qırımtatar milliy areketi şovinizmden maske çıqarıp, oña Halqara mahkemeniñ davasını bermege niyetlendiYuriy Osmanov
Osmanov şunı yaza: «O vaqıt 60-ıncı seneleriniñ soñunda Qırımtatar milliy areketi şovinizmden maske çıqarıp, oña Halqara mahkemeniñ davasını bermege niyetlendi. Areketniñ büyük küçüni talap etken devamlı bir programma edi. Onı «1970 senesi insanlarnı cedvelge aluvdaki malümat qalplığı arizasında» ilân ettiler, qırımtatar milliy areketi tenbiyeledi ki, qalplıq yoq etilmese ve qırımtatar halqınıñ tam sayısı aqqında kerçek malümat aydınlatılmasa, 1944 senesi olğan genotsid malümatları aydınlatılmasa, bunı halq yapar».
Bu faaliyet 1974 senesi aprel-mayıs aylarında yekünlendi. Sürgünlik faciasını ve ğurbet accısını körgen qırımtatar halqınıñ esas demografik zararlarını 1957, 1966, 1970-1973 seneleri halq temsilcileri tizgen cedveller ögrenmege yardım etti.
Osmanovnıñ qayd etkenine köre, vesiqanıñ özü doquz-on ay devamında tizilgendir. Qırımnıñ mesken noqtaları boyunca tarihiy, statistik ve hocalıq malümatları farqlı-farqlı menbalarda mevcut edi, onıñ üzerinde bu iş sürgünlik vaqtında milletniñ tam sayısını (560 biñ kişi, 112 biñ qoranta) ögrenmege imkân berdi, bunıñnen beraber bu malümat «Qırımda qırımtatarlarnıñ iqtisadiy, tarihiy-medeniy alanları, oturğan meskenleri ve baqqan hocalıqlarını qıyaslamağa» yardım etti.
«Vesiqa üzerinde eñ büyük iş sürgünlikniñ otuz yıllığında olğan şovinist müitindeki ğayet dramatik vaziyetke, «akimiyetke qarşı çıquv» manaçığı ile soqaqlarda yaqalav, sürgün ve tintüvlerge rastkeldi. Sibirniñ uzaq Bazoy köyünde «umumiy rejim» lagerinde Oca – cenk veteranı, areket veteranı Cebbar Akimov, KrımGİZniñ sabıq muarriri, vesiqanıñ maqsadını bilgenlerden biri – apiste yatqan edi. B.Osmanovnıñ ömür arqadaşı Mariya Vladimirovna Güşçinskaya çekişe-çekişe can bergen edi. O, azırlanğan vesiqanıñ bir sıra qarama malümatı ve cedvelini öz qolunen yazıp alğan edi», – dep hatırlay edi o vaqıtnı Yuriy Osmanov.
Qırımtatar milliy areketiniñ Halqara mahkemege yollağan yedi Senet tarihiy malümatlar esasında tizildi, «Talap, qırımtatar halqınıñ qaviy iradesi» esas vesiqası tizildi.
1979 ve 1982 seneleri Yuriy Osmanovnıñ evinde dört tintüv keçirildi. 1982 senesi dekabr ayında Ferğanada onı apiske aldılar. 1968 senesi qabaatlanğan madde boyunca tekrar qabaatlandı.
1983 senesi mayıs 3-de başlağan mahkeme bir afta sürdi. Mahkemeniñ birinci künü Osmanov tuvğanları zalğa alınmağanından sebep esnasta iştirak etmeycegini bildirdi. Ertesi künü soy-sopları ve bir qaç tanışı zalğa alındı.
Özüni kendisi qorçalağan edi. Onı mektüp, qırımtatarlarnıñ muracaatları ve qırımtatar meselesine dair yazğan bir qaç vesiqanıñ imzalaması ile qabaatlağan ediler.
Osmanov özüni qabaatlı tanımadı. Mahkemege çağırılğan şaatlar mahküm etilgenge birdemlik kösterdiler. Olar vesiqalarnıñ mündericesi kerçek olğanını tasdıqladılar. Üküm – sert rejimli lagerlerde 3 yıl apis cezası.
1983 senesi iyül 12-de Osmanovnıñ şikâyeti baqıldı, amma üküm deñiştirilmedi. Yuriy Yakutistanda apiste yattı.
Oğlunıñ mahkemesinden soñ babası Bekir Osmanov 1983 senesi mayıs 26-da Qırımda vefat etti
Oğlunıñ mahkemesinden soñ babası Bekir Osmanov 1983 senesi mayıs 26-da Qırımda vefat etti. Qırımtatarlar (ve yalıñız olar degil!) ürmet etken ulu adamnıñ cenazesi militsiya ve KGB hadimleriniñ büyük nezareti altında qılındı: cenazege kelgenlerniñ fotoresimlerini çıqarıp, maşinalarınıñ nomeralarını yazıp alğan ediler.
Mayıs 28-de Bekir Osmanov Aqmescit rayonınıñ Beş-Terek (Donskoye) köyünde defn etildi. Mezarı bundan beş yıl ögüne akimiyetniñ ayırım siyasetine qarşı çıqıp özüni yaqqan Musa Mamutnıñ qabri yanında yerleşe...
Apis cezasınıñ bitkenine bir qaç kün qalğanda Yuriyge qarşı yañı cinaiy iş açıldı. Onı aqıl hastası adlap, Blagoveşçensk psihiatrik hastahanesine yatqızdılar. 1987 senesi onı Ferğana psihiatrik hastahanesine avuştırdılar, ve yarım yıldan soñ yiberdiler.
Azatlıqqa çıqqan Osmanov areketniñ eñ itibarlı aqımı – Ferğana areketini idare etti, onıñ esasında Qırımtatarlarnıñ milliy areketi (NDKT) şekillendi. 1989 senesi yazda Ferğanada Ahıska türkleri qıyır-çıyır etilgende Yuriy Osmanov yerli özbek ve qırımtatarlar arasında zıddiyetke yol bermedi.
1989 senesi Yuriy Osmanov SSCB Yuqarı Şurasınıñ qırımtatar halqı meseleleriniñ komissiyasında çalıştı. Onıñ «Sürgünlik qurbanları olğan halqlarğa qarşı devlet senetleriniñ cinayeti ve qanunsızlığı beyannamesiniñ» leyhası 1989 senesi noyabr 14-de SSCB Yuqarı Şurası qabul etken «Sürgün olunğan halqlarğa qarşı repressiyalarnıñ qanunsız ve cinaiy olaraq tanılması ve bu halqlarnıñ aq-uquqlarınıñ temin etilmesi aqqında» Beyannameniñ temeli oldı.
1990 senesi oktâbr ayında onı Qırım vilâyeti icra komitetindeki Sürgün olunğan halqlarnıñ işleri Devlet komitetiniñ reisi vazifesine tayin ettiler
1990 senesi oktâbr ayında onı Qırım vilâyeti icra komitetindeki Sürgün olunğan halqlarnıñ işleri Devlet komitetiniñ reisi vazifesine tayin ettiler. Onıñ iştiraki ile Orta Asiya cumhuriyetleriniñ reberleri ile qırımtatarlarnıñ avdet olmasına yardım etilmesi aqqında añlaştılar.
Qırımtatar milliy areketiniñ Haber gruppasınıñ «Qırımtatar milliy areketiniñ beyaz kitabındaki» kiriş sözünde şöyle aytıla: «Komitet qırımtatar halqınıñ vatan Qırımğa avdet olmasınen bağlı ilk ihtiyaclarını qarşılamaq içün SSCB Bücetinden ayrı bir maddege esaslanıp 200 mln ruble ve birlik cumhuriyetleriniñ bücetinden 50 mln ruble berilmesine irişip oldı. Qırım, Kyiv ve Moskvada qırımtatar halqınıñ duşmanları SSCB Yuqarı Şurasında yeñilgen ve qırımtatar halqı ğalip çıqqan soñ birleşip, qırımtatar satqınlarını qullandı ve qurulğan Komitet ve ilk evelâ onıñ Reisine qarşı çıqtılar. Komitet aman-aman altı ay çalıştı.
1991 senesi mart 22-de Komitet Reisi Yuriy Bekiroviç Osmanov işten boşatıldı, Komitet yoq etildi». 1991 senesi Yuriy Osmanov «Areket» gazetasını meydanğa ketirdi. Eki yıldan soñ Halqara Tavriya ekologik-siyasetşınaslıq universiteti şarqşınaslıq fakultetiniñ dekanı oldı.
1993 senesi noyabr 6-da aqşam üstü Yuriy Osmanov vahşiyce köteklendi, ertesi künü yaralarından vefat etti. Taqiqat malümatına köre, Yuriy Osmanov yaramazlar ücüminiñ qurbanı oldı. Onıñ tarafdarları siyasiy sebeplerden öldürilgenini tüşüneler.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası
Fikir rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Aqmescit – Ukrain aydavcı vesiqalarını deñiştirmek içün qırımlılar ekişer afta nevbetlerde turalar. MREO hadimlerini cuma ertesi künleri ve saat 20.00-ge qadar çalışmağa mecbur ettiler. Akimiyet, bu vaziyetni tüzetip, çoqtan elektron nevbetni teşkil etmege vade etkenine baqmadan, terminallar tek bir qaç kün evelsi çalışıp başladı.
«Men bir biñ elli dörtünci edim, – dey Aqmescit sakini Nikolay. – Er saba ve aqşam kelip qayd etildim. Künde mında 100-200 vesiqa azırlap, bereler. Tek 11 kün keçken soñ, rayonlarara qayd etilüv bölügi qapatılmazdan evel vesiqalarnı elde ettim».
Endi canlı nevbetten er kesni elektorn nevbetke turmağa yollaylar. MREO hadimleri emin, bunıñ ile nevbetni tertipke ketirmek mümkün. Qırım Devlet avtomobil inspektsiyası binasınıñ ekinci qatında vesiqa ve nomerlerni deñiştireler, anda da qalabalıq üküm süre. Adamlar odalarnıñ qapuları tübünde toplaştılar. Birden, qaysı nevbetke turmağa añlamaq küç. Amma, belli bir vaqıt turğanlar yañı klegenlerge er şeyni añlatalar.
«Başından şu nevbetke turmaq kerek, – dey bir oğlan ve parmaqnen elli adamdan ibaret toplanğan nevbetke köstere. – Anda ariza beresiñiz – nasıl maqsadnen kelgeniñizni añlatasıñız. Bunıñ içün 200 ruble bermek kerek». «Bedava isteseñiz, başqa yerge turmaq kerek, amma anda daa çoq adam tura, – dey oğlan ve yüzge yaqın adam turğan nevbetke işmar ete. Soñ, maşinañıznı inspektor baqmaq kerek, soñra elektron nevbette qayd etilmek lâzim, terminal bir kâğıtçıq berecek, üstünde nomerañız yazılğan. Onı alıp, mında kelesiñiz».
Terminallar yanında, vesiqalarnı deñiştirgen «çastlılar» kene de bilginen paylaşalar.
«Men eki afta devamında aydavcı vesiqalarnı almaq içün nevbette turdım, – dey Qırım sakini Dmitriy. – Şimdi dostumnen keldim. Elektron nevbetnen er şey tezce ola, deyler, baqarmız».
Er kesniñ vesiqalarnı deñiştirip yetiştirmezler
Evelden bildirilgeni kibi, rusiyeli vesiqa ve avtomobil nomerlerini Qırım sakinleriniñ tek 10% elde etti. Martnıñ 16 qadar Qırımda 800 biñ avtomobil qayd etilgen edi ve 1 milliondan ziyade aydavcı vesiqaları berildi. Qırım aydavcılarnıñ ekseriyeti ukrain vesiqa ve nomerlernen yürmege devam eteler.
«Men qıtağa barıp olamaycam da! – dep çorlana Aqmescit civarı sakini Sergey. – Menim anda soylarım yaşay, işlerim de çıqa, barmaq kerek ola. Bu rusiyeli nomerlernen Ukrainada maşinanı, çalınğan kibi, cöreme meydançığına qoyarlar. Çünki maşinam, ukrain devlet nomerleri ile qayd etilgen».
Nomerlerniñ deñiştirüvi boyunca qalabalıq Qırım işğal etilgen soñ, birden peyda oldı. O vaqıt, nevbetke Rusiye yaqlı vatandaşlar turğan edi. Şimdi ise, maşina saipleri olarnıñ avtomobillerini qanunsız ilân etilmesinden qorqıp, MREO-ğa aşıqtılar. Aydavcılarnı tenbiyelediler – 2015 senesine qadar resmiyleştirilmegen maşinalar yarımadada tek üç ay buluna bileler. Aksi alda kontrabanda sayılacaq.
Amma, añlaşılğanı kibi, qalğan eki ay içinde MREO gece-kündüz çalışa da, ep bir 900 biñ vesiqanı azırlap yetiştirmez. Onıñ içün Qırım deputatları Rusiye Devlet Dumasına muracaat etip, yarımadada maşinalarnı resmiyleştirmek içün 2017 senesine qadar müddet bermege rica eteler.


text:
Gaagada RF’nen Keriç boğazında ukrain gemilerniñ zapt etüvi aqqında diñlevi başlana
BMT Halqara makemesindeki akemlik tribunalı, orta küz aynıñ 11 Rusiyenen 2018 senesi Keriç boğazında ukrain gemiler ve deñizcilerniñ zapt etüvi aqqında davasında diñlevi başlana.
Bunıñ aqqında TİN matbuat hızmeti bildire.
“Orta küz aynıñ 11 Ukraina, RF ile ukrain arbiy-deñiz gemilerniñ zapt etüvi aqqında oña qarşı davasındaki ağzaviy diñlevlerinde iştirak etecek. Akemlikte keçecek olğan diñlevler Rusiyenen akemlik yurisdiktsıyasınıñ red etüvlerine ait olacaqlar”,- denile beyanatta.
Qayd etile ki, Ukraina, RF tarafından halqara aqnıñ bozuluvlarnı isbatladı.
O vaqıt uyğun qararı içün 20’den 19 makemeci eey berdi, bu qararğa qarşı tek rusiyeli makemeci çıqqan edi.
TİN’de bildirilgeni kibi, rusiye tarafı, akemlik yurisdiktsıyasınıñ şikâyetine aqnı qullanğan, Ukraina ise yurisdiktsıyasına dair RF red etüvlerine ağzaviy diñlevlerinde cevap berecek.
“Gaagadaki akemlik makemesinde Rusiye içün ağır aftası başlana. TİN uquqiy taqımı, delillerni ketirmege azır, çünki aqiqat bizim tarafımızdadır. Yavaş-yavaş Rusiyeniñ cinayetlerini isbatlap Kremlge qarşı sıñırlama tedbirlerni talap etemiz”,- qayd etti TİN başı Dmitriy Kuleba.
Belli olğanı
- 2018 senesi qasım aynıñ 25 Qırım yalısı üzerinde rusiye arbiyleri “Berdânsk”, “Nikopol” ve “Yañı Qapı” gemilerine ateş açıp olarnı zapt ettiler.
- 2019 senesi ilk küz aynıñ 7 deñizcilerni deñiştirip Ukrainağa qaytardılar. Qasım aynıñ 18 Moskva Kiyevge Keriç boğazı üzerinde zapt etilgen ukrain gemilerni qaytarğan.


text:
Bunı öz Facebook saifesinde halq deputatı Oleksandr Briginets bildirdi.
«Olarnıñ arasında Rusiye Federatsiyası Devlet dumasınıñ ne qadar vekili bar olğanı belli degil. Muracaatıma böyle cevap aldım. Ukrainağa 1110 insannıñ kirişi yasaq etilüvi aqqında söz kete. Olar separatist keyflerine yol berilmesi içün qanunsız areketlerini etmege ya da Ukraina içki işler nazirliginiñ hadimleri ve ukrain arbiy hızmetçileri ile silâlı çatışmalarda iştirak etmege niyetlerini bildire edi», – dep yazdı o.
Onıñ sözlerine köre, Lugansk, Donetsk, Odessa, Harkov vilâyetlerinde separatist areketlerinde iştirak etken daa 40 insannı Ukrainadan çıqırdılar.
Bundan da ğayrı, Briganets Ukrainada Rusiye matbuat vastaları vekilleriniñ, «LifeNews», «Rossiya», «Rossiya 24», «RTR» ve diger telekanallarnıñ bulunuv müddeti qısqartılğanı aqqında malümat berdi.
Deputat emindir, Ukrainanıñ işğaline yol bergenler onıñ toprağına adım atamazlar.


text:
Bunı Ukraina Devlet migratsion hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Qırımda migratsion hızmetiniñ yerli bölüklerinden Ukraina vatandaşları pasportlarınıñ blanklarını çıqarmağa imkân yoq. Bu sebepten olarnı lâğu etmege qarar alındı.
«Ukraina devlet migratsion hızmetiniñ Reisi Serğiy Radutnıy böyle bir emirni imzalap, tahminen 14,5 biñ dane blanknı yañlış dep saymağa avale etti», – qayd eteler matbuat hızmetinde.
Berilgen malümatqa köre, işbu blanklarnıñ seriya ve sanı bütünukrain hırsızlanğan ve coyulğan pasportlar bazasına, em de sıñır hızmetiniñ aynı cedveline kirsetildi, böyleliknen blanklar Ukraina vatandaşı pasportları içün qullanılmaycaq, çünki böyle bir pasport teşkirüvden keçmey ve sahte sayılacaqtır.
Demek, bu blanklardan yapılğan pasportlarnen Ukraina devlet sıñırdan keçmek imkânsızolacaq.
«Çetel pasportlarınıñ blankları Kiyevde «Vesiqalarnı şahsiyleştirüv Devlet merkezi» Devlet müessisesinde qayd etilgeninden sebep Ukraina vatandaşınıñ çetelge çıqmaq içün pasportlarnıñ yañı blankları yerli bölüklerde (şu cümleden Qırımda) yoq», – bildirgenler migratsion hızmetinde.


text:
İşğal etilgen Qırımda qomşu Rusiyeniñ uquq qoruyıcı organları yarımadanı terk etken ukrain askerleriniñ evlerini tutıp ala. Bunı avgustnıñ 1-de Ukraina insan aqları Helsinki birliginiñ uquqçısı Maksim Timoçko Kyivdeki «Qırımda Rusiye askerleriniñ qanunsız areketleri» matbuat konferentsiyasında ayttı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Onıñ malümatına köre, böyle bir areketlerden soñkisi 2017 senesi iyül ayında qayd etilgen edi.
«Şimdige qadar mülkniñ qanunsız tutıp alınmasına dair onğa yaqın haberimiz bar. Daa 15 qoranta olarnı qorquzğanlarını bildirdi. Qırımnıñ işğalci akimiyeti bunı Rusiye Federatsiyası, Rusiye Mudafaa nazirliginiñ mal-mülki olaraq tanıy», – dep tarif etti Timoçko.
Uquq qorçalayıcı Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ bu areketleri halqara añlaşmalarnı boza ve «qayd etilip, halqara cinaiy mahkemege yetkizilmeli», dep qoştı.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ bir çoq ukrain askeri yarımadanı terk etti. 2017 senesi iyülniñ 24-ne qadar işğal etilgen Qırım ve Kyiv kontrol etip olamağan Donbass regionlarından tahminen 1 mln 580 biñ 646 kişi çıqtı, bu 1 million 270 biñ 372 qoranta ola.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Nikolayevka plâjında boynunda girâ ile tapılğan ölü adamnıñ adı belli oldı. Bu qırımtatarı Raşid Yağyayev ola. Bu aqta qardaşı Yaqub Yağyayev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«E, o. Özüm baqtım. Doğmuş qardaşı ola. Bugün onı defin ettik. Tahqiqat aqcigerde suv yoq, dep ayta, ğaliba. Amma qolumda kâğıt yoq. Demek, atmaları mümkün. Bütün ekspertizalar bir aydan soñ olacaq, degenler. Ne tüşünecegimni bilmeyim. İşnen bağlı. Oña borclu olğanlar bar edi, onıñ borcları bar edi…», – dep tarif etti Yaqub Yağyayev.
Soy-sopları aprel ayında Raşid Yağyayevniñ ğayıp oluvı aqqında bildirgen ediler.
Daa evel haber etilgeni kibi, ğarbiy Qırımdaki Nikolayevka plâjında turistler boynuna girâ baylanğan er adamnıñ cesedini taptı. Şaatlar cesedi pek saqatlanğan edi, dep tarif etti.


text:
Bunı o bazar künü Çeh radiosına aytıp berdi.
«Eger de Rusiye öz territorial işğalini Ukraina şarqına da tarqatmağa istese, şu vaqıt şaqalar da bitecek. Böyle alda men tek Avropa Birliginiñ sanktsiyalarına degil de, NATOnıñ Ukrainağa kirmesine de qol tutar edim», – dedi Zeman. Onıñ fikrince, Ğarp Rusiyeniñ yaqın kelecekte Qırımnı qaytarmaycağna boyun egmek kerek. Lâkin Ukrainanıñ şarq topraqlarınıñ işğali «qızıl çizgidir», onı keçmege olmay.
«Men eñ qattı sanktsiyalarnı kirsetmege teklif eter edim. Çünki bu endi mustaqil devteltiniñ toprağına tiygen bir reaktsiya olıp sayılacaqtır», – dedi Miloş Zeman.
Bazar künü Lugansk ve Donetskte separatist mitingler devam ete. Olarnıñ neticesinde Donetsk VDM ve Lugansk Ukraina Havfsızlıq Hızmeti idaresini zapt ettiler.


text:
Ukraina, Moskvada tevqif etilgen ukrain jurmalisti Roman Suşçenkonı rusiyeli askerlerge deñiştirmege azır, dep beyan etti Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, fevralniñ 12-nde derc etilgen avstriyalı Profil neşirine bergen intervyusında.
«Bizler Rusiyede tutulıp alınğan bizim ukrainlerni qaytarıp almağa isteymiz. Bizler, menim devletime qatil kibi öldürmege kelgen rusiyeli askerlerni Suşçenkoğa deñiştirmege azırmız. Yaqında belli rejissör Oleg Sentsovnıñ Rusiyede tutulıp alınğanına dört yıl tolacaq. Suşçenko, Sentsov, bir çoq qırımtatar – biz olarnı qaytarıp almağa isteymiz», – dep beyan etti Poroşenko.
Rusiye FSBsi 2016 senesi sentâbrniñ 20-nda Suçşenkonı Moskvada tutıp alaraq, onı ukrain istihbaratınıñ hadimi olğanında ve dersiñ, «mahsus, silâlı küçler ve Rusiye milliy gvardiyası birlikleriniñ faaliyeti aqqında devlet sırı olğan malümat toplay» dep qabaatlağan edi. Oña qarşı «casuslıq» maddesinde qabaatlağan cinaiy iş açılğan edi.
Suşçenko bütün qabaatlavlarnı inkâr ete. Ukrain tarafı jurnalistniñ qabaatlavlarını temelsiz dep saya ve onıñ acele sürette azat etilmesini talap ete.
Yanvarniñ 24-nde Rusiyeniñ Moskva şeer mahkemesi Suşçenkonıñ tevqifini 2018 senesi martnıñ 30-na qadar uzatqan edi.
Oleg Sentsov 2014 senesi mayıs ayında yarımadada terakt teşkil etüvde qabaatlanaraq Qırımda Rusiye hususiy hızmetiniñ hadimleri tarafından tutulıp alınğan edi. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerinde keçken Şimaliy-Kavkaz arbiy okrugınıñ mahkemesi Sentsovnı Qırım territoriyasında terrosistik faaliyet keçirüvde qabaatlayaraq, onı 20 yılğa şiddetli apis cezasına mahküm etken edi. O, qabaatlavlarnı tanımağan edi. «Memorial» uquqimaye merkezi Sentsovnı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.
Uquqimayecilerniñ malümatına köre, 60-qa yaqın Ukraina vatandaşı farqlı siyasiy sebeplerden dolayı Rusiye ve ilhaq etilgen Qırım territoriyasında apiste tutulmaqta.


text:
«Krımavtotrans» Suvuq Sala (Gruşevka) köyünde «Gruşevka» tranzit avtostantsiyasını açmağa vade ete, dep bildire müessiseniñ matbuat hızmeti.
«Avtostantsiya 06.30-dan 20.00-ğa qadar çalışacaq. Sudaq, Kefe, Keriç, Aqmescit, Yalta ve Kezlev 53 tranzit seferi andan keçecek. 100 metr kârelik stantsiya binası Qırımnıñ mal-mülki olaraq qayd etildi», – dep aytıla haberde.
«Krımavtotrans» matbuat hızmetiniñ malümatına köre, duraqta sundurma ve oturuv yerleri müessiseniñ parasına qoyuldı.
Qırımnıñ Yedi Quyu rayonında avtobus areketi ve cedvelleriniñ yañı shemaları belgilengen edi.
Qırım avtovokzallarını qoranen sarmağa başladılar. Yerli akimiyetniñ fikirince, böyle tedbirler terrorizm ile küreş telükesizligi içün kerek.
2018 senesi mart ayınıñ başında Aqmescit ve Keriç avtovokzallarında qoralar qoyulğan edi.
«Krımavtotrans» Devlet müessisesiniñ idaresi yolcularnıñ biletsiz keçmesine yol bermemek içün aydavcılar ve avtostantsiya hadimleriniñ teşkerüvine ayrı diqqat etilmeli, dep bildirgen edi.
2017 senesi sentâbr ayınıñ başında işğal etilgen Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov «Krımavtotrans» müessisesiniñ faaliyetini tahqiq etmege talap etken edi. Onıñ malümatına köre, müessise taşımalarınıñ eñ azından yarısı kölgede qala edi.


text:
Noyabr 4-de gece Türkiye politsiyası memleketniñ baş kürt siyasiy küçü, Halqlarnıñ demokratik firqasınıñ, eki reisdeşini ve bu firqanıñ 11 halq vekilini yaqaladı. Bunı Radio Svoboda bildire.
Türkiyeniñ Anadolu devlet haber agentliginiñ malümatına köre, Selahattin Demirtaş Diyarbakır cenüp-şarq şeerindeki evinde, firqanıñ diger lideri Figen Yüksekdağ ise Türkiyeniñ paytahtı Ankarada yaqalandı.
Türkiye parlamentindeki Halqlarnıñ demokratik firqasınıñ fraktsiya reberi İdris Baluken de yaqalandı.
Olarnı terrorizm taqiqatı çerçivesinde yaqaladılar. Demirtaş ve Yüksekdağ soñki vaqıtları bir qaç taqiqatnıñ obyekti ediler, amma ilk sefer yaqalanalar.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Demirtaşnı bir çoq kerek tenqit etken edi.
Millet vekilleri parlament olarnıñ taqip etilmesine izin bergen soñ yaqalandı.
Halqlarnıñ demokratik firqası Türkiye parlamentiniñ sayığa köre üçünci firqasıdır, onıñ 59 yeri bar. Firqa kürtlerniñ esas siyasiy vekili ola.


text:
İyül 15-23 künleri Odessada Halqara kinofestival keçirilecek, onıñ çerçivesinde qırımtatar yaş rejissörı Nariman Aliyevniñ «Sensiz» filmi taqdim etilecek. Bu aqta malümat festival saytında bildirile.
Rejissörnıñ Qırımda çıqarılğan qısqa filmi Palm-Springs (Amerika Qoşma Ştatları) şeerinde keçirilgen 22-ci halqara qısqa film festivaliniñ konkurs programmasına kirsetildi. Qışta ise, film 66-cı Berlin halqara kinofestivaliniñ gençler programmasında taqdim etildi.
Odessa Halqara kinofestivali çerçivesinde «Altın nehl dalı» mükâfatını alğan Ken Louçnıñ «Men, Deniel Bleyk» içtimaiy draması ve «Altın ayuv» mükâfatını alğan Canfranko Roziniñ «Ateşte deñiz» vesiqalı filmi de kösterilecek.
Bu sene endi yedinci Odessa kinofestivali keçirilecek, onıñ esas maqsadı ukrain kinosını inkişaf etmektir. Halqara konkurs programmasına bütün dünyadan filmler, hususan, halqara ya da milliy premyeralar kirsetilgen. Seyircilerge dünyanıñ 35 devletinden 100 film taqdim etilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Semberdäge xäbärçebez 2-iyündä şähär mäktäplärendä pravaslau dine nigezlären uqıtu turındağı prikaznı tormışqa aşıru başlansa da, anıñ üzen yäşerep totuları turında radiotıñlauçılarğa citkergän ide. Xäzer isä yäşermilär dä ikän inde. Bu turıda “CиMбиpckий kypbep” gäzite dä yazıp çıqqan. Xäbärçebez şunıñ tärcemäsen täqdim itä. Ul'yanovsk mäktäplärendä pravaslau mädäniäte nigezlären uqıtırğa cıyınalar.
Yazma şulay atala. Ä xäzer – eçtälege. Ul'yan şähäre mäğärif idäräse ağımdağı yılnıñ 1-sentyabrennän barlıq mäktäplärdä dä balalarnı pravaslau mädäniäte nigezläre belän tanıştıra başlamaqçı. Şähär xakimiäte wäkilläre “Ğailädä häm mäktäptän tış kiñlektä balalar häm yäşlärne ruxi- äxlaqi tärbiäläw” digän çarada änä şulay belderdelär.
Mäğärif idäräse citäkçelege yaña kurs kertüne balalar häm yäşüsmerlär arasında cinayätçelekneñ arta baruı belän añlata häm şuşı citdi problemanı çişüdä ör yaña fängä zur ömetlär bağlıy.
Mäğlüm ki, dönyawi mäktäptä din nigezlären uqıtu qanunnarğa qatği qarşı kilä. Qanun buyınça, pravaslau yäki başqa din mädäniäte nigezläre belän tanıştıru fakul'tativ däreslärdä häm barı tik ata-analarnıñ rizalığı bulğan oçraqta ğına röxsät itelä.
Uzğan yılda ğammäwi mäğlümat çaraları Ekätrinburg şähäre mäktäplärendä yeparxiä belän ölkä mäğärif ministrlığınıñ urtaq proyektı ğämälgä aşırıla başlawın xäbär ittelär. Yeparxiä xätta maxsus programmalar buldıruı häm möğallimnär äzerläwe turında da belderde. Ämma tizdän mäğärif türäläre, süz bu oçraqta barı tik fakul'tativlar häm tügäräklär açıp cibärü turında ğına bara, dip añlatma birergä aşıqtılar.
Ul'yan şähäre mäğärif idäräse tarafınnan äzerlängän variant isä pravaslau mädäniäte nigezlären 1 – 11 sıynıflarda uqıtunı maqsat itep quya.
Şuña küräder inde, Mäğärif idäräseneñ bu qararı zur bäxäslär tudıra
Bezdä “Pravaslau dine mädäniäte nigezläre” dip atalğan fän uqu-uqıtu programmasınıñ regional' komponentı qısalarında, yäğni cirle xakimiät qararı buyınça kerteläçäk. (Tağın äle federal' häm mäktäp komponentları bar. Berençese RFneñ Mäğärif häm fän ministrlığı tarafınnan bilgelänsä, ikençese pedagoglar kollektivı qaramağına tapşırılğan.)
Älbättä, pravaslau dinennän qala, başqa din häm millät balalarına bu wäzğıättä nişlärgä, nindi yulnı saylarğa, digän ifrat ta çeterekle sorawğa tögäl genä cawap birüçe yuq.
“Yaña fänne barlıq uquçılar da teläp öyränäçäk häm alar arasında bernindi qarşılıqlar kilep çıqmas”, - dip ışandıralar mäğärif idäräsendä utıruçı türälär.
“Simbirskiy kur'yer” mäqäläse tämam. Üzebezdän şunı da östäp äytergä buladır. Moña qädär mäktäp sisteması urıslaştıru säyäsäteneñ töp qoralı bulsa, bu wazifa ütälgän bulıp sanala, küräseñ. Xäzer şul uq sistema çuqındıru qoralı wazifaların üz östenä ala. “Bu şartlarda nişlärgä soñ”, - digän sorawğa cawap ber genä bula ala: barlıq möselmannar öçen ayırım mäktäp taläp itü. “Balam mineke, anıñ çuqınuın telämim, şunlıqtan üzemneñ balama qaralğan 15000 rubl'ne üz qulıma biregez, şäxsi uqıtuçı yallarbız cıyılışıp”.
Tatar mondıy qapma-qapşılıqqa säläten saqlap qalğanmı soñ? Şekspir süzen qabatlap äytsäk, MENÄ QAYDA MÄS'ÄLÄ!
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Parlament Erdoğan täqdim itkän, Tışqı eşlär ministrı Abdullah Gülneñ namzätlegen kire qaqqan ide. Bu nizaq ildä waqıtınnañ alda saylawlarga kiterde. Dönyäwi Däwlät yaqlılar, xatını yawlıq bäylägän Abdullah Gülgä ışanıp beterme.
Ägär dä Abdullah Gül namzätlekkä yañadañ taqdim itelsä, bu körçekkä kiteräçäk. İstä totarğa kiräk, monıñ öçen AKP parlamenttağı tawışınıñ 3tän 2 öleşen alırğa tiyeş äle.
Erdoğan, Anqarada jurnalistlär aldında, Prezidentlık mäsäläsen tınıç yuldañ xäl itçäklärenä ışanuın äytep, kileşergä taba äzer buluların kürsätte. Şul uq waqıtta ul, Prezidentlıqqa namzät bulıp çığu-çıqmaw mäsäläsen Gülneñ, üze qarar qılırğa tiyeş dide.
İkençe mäsälä, Törkiyäneñ Yewropa Berlegenä äğzälegenä äzerlektä, qanun häm idarä reformaların arttıru häm şul uq waqıtta iqtisadi äyläneşne saqlap qalu mäsäläse.
Brussel, Törkiyäneñ Yewropa Berlegenä äğzälek däğwäsendä unışsız noqtalarnı yañadañ qarap çığarğa önde.Yewropa Berlege kişäyü komissionerı Olli Rehn monıñ ähämmiäten düşämbe könne yasağan çığışında bolay añlattı:
“Bez yaña xökümätneñ tiz arada formalaşuın kötäbez. Häm yaña xökümätneñ belgelängän näticäle qanuni häm iqtisadi reformalarıñ yañadañ başlatıp cibärüe bik möhim.”
The Economist Jurnalınıñ Törkiyädäge xäbärçese Amberin Zaman, AKPneñ yañadañ saylanuında iqtisadi säbäblärdäñ berse, sonğı waqıtta Törkiyädä yıllıq üseşneñ 7 protsentqa artuınıñ täsere buluın farazlawın äytä.
“AKPnıñ yañadañ xaqimiätkä kileünendä iñ zur säbäblärdäñ berse, iqtisad mäsälälärenä birelüe. Ğadi xalıq, tormışınıñ yaxşıruın kürde.. bigräktä fäqirräkläre. AKP bu keşelärgä yärdäm itär öçen küp tırıştı. Ägär dä awıl cirlärenä barsağız bu xälne bik küp keşe üzläre añlatıp birer.”
3nçe zur mäsälä, Törkiyeneñ könyağındağı Körd ğisyanı mäsäläse. Küp yıllardañ birle berençe tapqır, 27gä yaqın körd wäkil yaña mäclestä kerä aldı. Zaman bu xälne, qanun çığaruçılar öçen zur cäwaplılıq taläp itäçäk dip sani. Alarnıñ wazifası, körd mäsälälärendäge töyennne söyläşü yulı belän çişü bulaçaq.


text:
Faaller Qırımtatar bayrağı kününe bağışlanğan Qırım toponimikası boyunca fleşmobnı başlay ve er kesni qoşulmağa davet ete.
«Fleşmob çerçivesinde adamlar, yaşağan meskün yerinde onıñ tarihiy adı yazılğan işaret yanında fotoresim yapıp, ananeviy Qırım toponimikasını populârlaştıracaq», – dep añlata faaller.
Aktsiya daa kütleviy şekilde keçsin ve daa çoq insanlarnı celp etsin dep, er iştirakçige içtimaiy ağlar vastasınen üç tanış kişini davet etmege teklif etile.
Aktsiya şartları boyunca tafsilâtlı malümatlarnen bu yerde tanış olmaq mümkün.
İyün 26-da qayd etilgen Qırımtatar bayrağı kününe bağışlanğan bir sıra fleşmob, yarış ve diger merasimler teşkil etilecek, dep qayd ete faaller.
Kiyevde Qırımtatar bayrağı kününe bağışlanğan merasimlerni keçirmege azırlanalar. Programma çerçivesinde resim yarışı, avto yürüş ve vatanperverlik mitingi teşkil etilecek.
Qırımtatar bayrağı künü bir qaç yıl evel Qırımda qayd etilip başladı. Bayram künü, 1991 senesi iyün 26-27 künleri Aqmescitte keçirilgen ekinci Qırımtatar Qurultayınıñ ilk künü olğan kün belgilendi.
Qırımtatar bayrağı, üstünde altın tamğa olğan kök tüsteki ketenden ibarettir.


text:
Qırımdaki Rusiye tahqiqatçısı silâ ve patlayıcı maddelerni qanunsız saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirovğa qabaatını tanıp, SİZOdan ev apsine ketmege teklif etti, dep bildirdi advokat İslâm Velilâyev. Nezaret altında tutulğan Bekirovnıñ sağlıq vaziyeti fenalaşa.
Bundan ğayrı, iyünniñ 10-nda Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerinde 2018 senesi mart ayında «terror propagandasında» qabaatlanıp apiske alınğan qırımtatar vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminovnıñ davası baqılacaq. Ukraina jurnalistleri milliy birligi Qırımda Memedeminovnıñ apiske alınmasını «fikir serbestligi, malümatnı, şu cümleden internet ağı vastasınen, serbest aluv ve tarqatuv aqqınıñ bozuluvı» dep adlandırdı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ 57 yaşında sakini Edem Bekirov 2018 senesi dekabrniñ 12-nde saba Qırımnıñ memuriy sıñırında tutulıp, silâ ve patlayıcı maddelerni saqlağanında ve başqalarğa bergeninde qabaatlandı. Bekirovnıñ bir ayağı yoq, o, birinci derece saqatı ola ve bir qaç ciddiy hastalığı bar. Buña baqmadan, onı alâ daa Aqmescit SİZOsında tutalar.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.
Edem Bekirovnıñ advokatı İslâm Velilâyevniñ bildirgenine köre, müvekkiliniñ sağlıq vaziyeti ağır olıp qala.
Azatlıqtan marum etüv yerlerinde qalması ve kerekli tibbiy yardım kösterilmemesi ya şeker komasına, ya da ölümine sebep ola bileİslâm Velilâyev
– Endi eñ zor şeyge dayana, kerçekten alı pek fena. Yüregi hasta, şeker hastalığı ve bir sıra diger hastalığı bar. Azatlıqtan marum etüv yerlerinde qalması ve kerekli tibbiy yardım kösterilmemesi ya şeker komasına, ya da ölümine sebep ola bile. Yerli insan aqları vekâletlisi Lüdmila Lubina Edem Bekirovnı SİZOda bir qaç kere ziyaret etken edi, amma o, mabüsniñ alı bir qarar, dep saya. Cemaat közetüv komissiyası da tutuluv şaraitleri yahşı, kamerası pek yahşı, dep ayta. Sağlığı olmağanına ise kimse qulaq asmay.
Şimdi tibbiy bölükte buluna, amma bu hastahane degil. Bir qaç kün evelsi boğulğanını aytqan edi, kameradaki diger kişinen beraber 20 daqqa devamında qapu qaqqanlar, amma kimse kelmedi.
İslâm Velilâyev ev apsine avuştırılmaq içün qabaatnı tanımaq teklifini «tahqiqatçınıñ şahsiy fikri» dep adlandıra.
– Tahqiqat bölügi ya da FSB reberliginiñ bundan haberi barmı bilmeymiz. Bunı daa bir ay evelsi, ekspertizalarnen tanış olğanda, umumiy subette aytqan ediler. Elbette, biz buña razı olmadıq. Qabaat tanılsa, nevbetteki talaplar olacaq, bunıñnen bitmeycek, dedim. Tahqiqatçı bir şey aytmadı. Özüne iftira atmaq – yañlıştır. Edem Bekirovnıñ nezaret altında tutuluv müddeti iyünniñ 12-nde bite. Rusiye qanunlarına köre bundan bir afta ögüne tahqiqatçı uzatuv muracaatını bermeli. Soñki ay devamında tahqiqatçımız bir de bir tahqiqat tedbirlerini keçirmey, raatsızlamay. Soñki qabaatlav ne vaqıt olacaq, dep soradım – uzatuvdan soñ, dedi. Bütün ekspertizalar endi keçirilse de, uzatmaq muracaatında tahqiqat daa yekünlenmedi, dep aytacaq. Bunı mahsus yapalar, taktika öyle.
2018 senesi martnıñ 22-nde Bağçasaray rayonında Rusiye telükesizlik hadimleri ve uquq qoruyıcıları Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Ondan soñ faaliyetçi Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine alıp ketildi. Martnıñ 23-nde mahkeme Memedeminovnı tevqif etti. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette («İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar») qabaatlaylar.
Qırımlı advokat Edem Semedlâyev Memedeminov qabaatlav tafsilâtlarını alâ daa bilmey, dep qayd etti, iyünniñ 10-nda ise Rostov-na-Donuda davanıñ esası baqılmağa başlaycaq.
Nariman nede qabaatlanğanını ve bunıñ delillerini alâ daa bilmeyEdem Semedlâyev
– Tahqiqat yekünlendi, kerçekten. Amma meni ve Emil Kurbedinovnı (qırımlı advokat – QA) soñki protokolnıñ imzalanmasına davet etmediler. Daa doğrusı, davet ettiler, amma biz meşğul olıp, tahqiqatçığa haber ettik. Faqat o, tayin etilgen advokatnı davet etmek mümkün, dep tüşündi ve bizni beklemedi. Narimanğa qabaatlav qararı berilmedi. SİZO hadimi kelip, qararnı alğanına dair vesiqa imzalamasını talap etti. O, özüni tanıtmasını talap etti, amma qadın açuvlanıp ketti, qararnı ise bermedi. Nariman nede qabaatlanğanını ve bunıñ delillerini alâ daa bilmey. Emil Kurbedinov cinaiy dava prokurorğa hatalarnı tüzetmesi içün qaytarılsın, dep muracaat etken edi. Lâkin qadı razı olmayıp, iyünniñ 10-na davanıñ esası baqılacaq, dep qarar çıqardı.
Edem Semedlâyev emin ki, Memedeminov qabaatlav qararını ögrenmese, mahkemeni başlatmağa mümkün degil ve bu vesiqalarnı ögrenmek ve esnasqa azırlanmaq içün eñ azından 7 kün kerek.
– Belki, mahkeme özü qararnı berip, Nariman azırlansın dep, oturışuvnı bir aftağa qaldırır. Amma nasıl olacaq ve mahkeme böyle bir imkân berecek-yoqmı daa belli degil. Davanıñ özüni aytsaq, iç bir ekspert müessisesi Memedeminovnıñ videolarında terrorizm çağıruvlarını tapmadı. Tahqiqatçı malümatnı diger ekspert müessisesine yollamağa mecbur oldı, anda ise bu çağıruv tapıldı. Bizler Narimannıñ qabaatsız olğanını isbatlamaq içün mıtlaqa mustaqil ekspertizanı keçirecekmiz.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Sergey Gromenko, qırımlı tarihçı, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq muarriri, şimdi – «Qaradeñiz production» şirketiniñ baş müdir muavini Lilâ Bucurova noyabr 2 künü evinde tintüv keçirgen Rusiye FSB hadimlerine qarşı mahkeme davasını açtı. Bu aqta Bucurovanıñ özü bildirdi, onıñ bildirüvi ile videonı bazarertesi künü, noyabr 16-da, «15 minut» saytı aşkâr etti.
Onıñ sözlerine köre, buña taqiqat tedbirleri keçirilgen yerde jurnalistniñ avdokatına bulunmağa izin berilmemesi sebep oldı. Böyleliknen onıñ avdokat imayesine olğan anayasa aqqı bozuldı, dey Qırım jurnalisti.
Bu iş boyunca birinci toplaşuv noyabr 16 künü Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde keçti.
«Eviminiñ qapıları yanında avdokatnı soylarım, diger şaatlar kördi. Bundan da ğayrı, evimdeki işbu «tedbirniñ» videoyazısı bar, amma FSB ve sayğılı mahkemeci tintüvni keçirgen taqiqatçı şahsen avdokatqa yasaq etmegenini bildireler. Bu er şey mantıqqa uymay: şahsen yasaq etmesi mümkün degil edi, çünki advokat taqiqatçı bulunğan odağa kirsetilmedi», – dey Bucurova.
Advokat Cemil Temişev aytqanı kibi, tintüv keçirilgende, vatandaşlarğa advokatnıñ bulunmasını sıq sürette red eteler. Advokat işbu red etüvniñ qanuniyligini ögrenmege areket etecek ve «bu sualge cevap almaq içün Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı mahkemesine muracaat etmege azır olğanını» bildire – devlet insanğa Rusiye Anayasasınıñ 48-nci maddesine köre yüridik yardım aqqını teminleymi.
Bu iş boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı noyabr 18-ne planlaştırılğan.
Qırım.Aqiqat Lilâ Bucurovanıñ izaatını elde etmege tırışa.
Qırımda noyabr 2 künü ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq hadimleriniñ – Elzara İslâmova, Lilâ Bucurovanıñ evlerinde ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babasınıñ ve Moskvadaki onıñ şahsiy evinde tintüvlerni keçirdiler.
Birazdan Lilâ Bucurova evinde Rusiye FSB silâlı hadimleri tarafından keçirilgen tintüv aqqında tafsilâtlı sürette tarif etti.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı boyunca eki cinaiy işni açtı.


text:
İyün 27-de Yedi Quyu (Lenino) rayonıdaki meskün yerlerde energiyanen teminlenme toqtatıldı. Yarıq Bulğanaq (Bondarenkovo), Arma Eli (Batalnoye), Qıdırlez (Voykovo), Mama (Kurortnoye), Minareli Şiban (Yerofeyevo) köylerinde söndürildi. Umumen olaraq 6644 insan yarıqsız qaldı, dep bildireler Rusiyege boysunğan Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ Qırım idaresinde.
Müessiseniñ bildirgenine köre, saat birge yaqın energiyanen teminlenme yañıdan tiklenildi. Elektrik energiyası berilmesiniñ toqtatılmasınıñ sebebi bildirilmey.
Bundan evel Kezlev elektrik ağlarında bir sıra qaza aqqında malümat peyda olğan edi. Energetikler bunı sıcaq avanen bağlı olğanını belley.
Qırımda 2015 senesi dekabr ayından başlap Herson vilâyetinde yerleştirilgen elektrotayamanıñ ihtimal patlavı sebebinden Ukrainadan elektrik energiyasınıñ berilmesi toqtatıldı.Qırımğa 250 megavat bergen elektrik keçirme ağı tamir etilgen, lâkin yarımadağa onıñ temin etilmesi añlaşma bitkeni içün şimdiki vaqıtta elektrik energiyası berilmey.
Şimdiki vaqıtta, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım kendi generatsiya, Rusiyeden generator tertibatı ve Kubandan yapılğan energiya köpüri yardımı ile teminlene.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Yanvarniñ 5-nde İstanbulnıñ (Türkiye) Qırımtatar medeniyet ve yardımlaşma Derneginiñ Merkeziy ofisinde qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkağa bağışlanğan dua ötkerildi, dep haber ete Facebookta Qırım birdemligi birleşmesiniñ faalleri.
Musafirlerge soñki sefer İstanbulnı ziyaret eter eken, uzun bir zaman qırımtatar diasporasınıñ yardımınen tedavi körgeninde çekilgen Veciye Kaşka monolog-filmi numayış etildi.
«Film numayışından soñ imam dua oqup, musafirlerge muracaat eterek, insanlar biri-birine qol tutmaq ve ümmet içün qaviy iman örnegi olaraq İslâm qanunlarına uymaq kerek olğanını hatırlattılar. O, bütün müsülmanlar peyğamber Muhammed (s.a.v) ümmetinden olğanı ve bir yerlerde olarnıñ dindaşları basqı ve aşalavğa oğrap, öldürilgende bir kenarda turması yañlış olğanını hatırlattı», – denilmekte faallerniñ haberinde.
Tedbirniñ musafirleri Veciye Kaşka aqqındaki hatırlavlarınen paylâştı, yardım ve qoltutuv aqqında söz yürsettiler.
Veciye Kaşkağa bağışlanğan dua merasimi Qırımda yanvarniñ 2-nde ötkerilgen edi.
Noyabrniñ 23-nde Aqmescitte küç idaresiniñ hadimleri bir gruppa qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp alğan ediler. Olar Türkiye vatandaşından para talap etüvde qabaatlandı.
Qırımtatar faalleri tutulğan vaqıtta qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramay. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni aqqında belli ola.
Esas Ukrainada yerleşken Qırım MC prokuraturası ötkerilgen qanunsız tintüv, insanlarnıñ tutup alınuvı ve qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ ölümi boyunca cinaiy iş açqan edi
Veciye Kaşka – qırımtatar milliy areketiniñ veteranı. O, 1934 senesinde Aluştağa yaqın yerdeki Üsküt (Privetnoye) köyünde doğa. 1944 senesi qırımtatar halqı sürgün etilgen soñ, Veciye Kaşka qorantasınen beraber Özbekistanda yaşay. 50-nci yıllarda o, ömür arqadaşı Bekirnen beraber qırımtatar milliy areketine qoşula.


text:
Rusiye baş nazir muavini Marat Hunsullin Qırımnıñ «kuratorı» vazifesine kene tayin etildi. Bu qararnı Rusiye ükümetiniñ başı Mihail Mişustin aldı, dep haber ete onıñ matbuat hızmeti.
Husun evel olğanı kibi Qırımnıñ içtimayi inkişafından, devlet ayırğan paralar ne qadar semereli qullanşanından mesül olacaq.
Bundan ğayrı, Hunsullin mıntaqaviy inkişaftan Rusiye ükümet komissiyasınıñ başı olacaq.
2020 senesi Hunsullin Qırımnıñ kuratorı vazifesine tayin etilgen edi. Ondan evel bu vazifeni sabıq Rusiye baş nazir muavini Dmitriy Kozak eda ete edi.
2020 senesi yanvarnıñ 21-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Hunsullinni baş nazir muavini vazifesine tayin etti. Bundan evel o, Moskva şeer başınıñ muavini edi.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemlevniñ apayı Safinarnıñ aydavcısı Ahtem Mustafayev, iyün 28 sabasında yaqalandı ve belli olmağan tarafqa alıp ketildi. Bunı «Qırım birdemligi» Facebooktaki saifesinde bildire.
Qırım advokatı Emil Kurbedinovniñ aytqanına köre, onıñ zenaatdaşı Edem Semedlâyev, Mustafayevniñ ailesine uquqiy yardım bermek içün Bağçasaraydaki tintüvge ketti.
Al-azırda yarımadadaki Rusiye uquqqoruyıcıları vaziyetni izalamaylar.
Daa evel qırımtatar faaliyetçisi Zair Smedlâyev, iyün 28-de Bağçasarayda qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemlevniñ apayı Safinarnıñ aydavcısı Ahtem Mustafayevniñ evi tintilgenini bildirdi.
İlhaqtan soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye kontrolindeki Qırım sağlıq naziri İgor Çemodanovnı işten boşatmağa qarar aldı. Bu aqta Aksenov Facebookta yazdı.
Çemodanovnı işten boşatuv sebebi belli degil.
«Qırımnıñ sağlıq naziri vazifesine Aleksandr İvanoviç Ostapenko tayin etilecek. Aleksandr İvanoviç qırımlılarnıñ beklevlerini qarşılaycaq, dep ümüt etemiz», – dep yazdı Aksenov.
Aleksandr Ostapenko N.A.Semaşko hastahanesiniñ baş ekimi ola. Çemodanovnıñ işten boşatıluvınen bağlı açıq izaatlar daa yoq.
Daa evel Qırımda ekimler koronavirus hastaları ile çalışqanları içün para alamağanını şikâyet etip, akimiyetke video vastasınen muracaat etti. Rusiye Tahqiqat komiteti ekimlerge para berilmegeni sebebinden teşkerüv başlattı.
Çemodanov, qırımlı ekimlerge koronavirus hastalarınen çalışqanları içün 59 mln rubleden çoq berildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov «Millet» Rusiye tarafdarı qırımtatar telekanalınıñ hadimlerine yañı reberleri Lilâ Vecatnı taqdim etti. Bu aqta akimiyet tarafdarı olğan «Krıminform» haber agentligi bildirdi.
«Yahşı haber ve yahşı vaqia. Lilâ Vecatnı baş müdir olaraq taqdim etemiz. Bütün iş uyğun şekilde tertip etilecek, dep tüşünem», – dedi Aksenov.
Bundan evel Vecat «Millette» öz leyhalarını ve haberlerni alıp barğan, daa soñra «Krım 24» telekanalında mühbir olıp çalışqan, ve belli bir vaqıt onıñ Yaltadaki bölügini idare etti.
Fevral ayında «Milletniñ» sabıq baş müdiri Ervin Musayev istifağa çıqtı.
Musayev 2017 senesi iyül ayında Rusiyege qol tutqan «Millet» qırımtatar telekanalınıñ baş müdiri olaraq tayin etildi.
2018 senesi sentâbr ayında Musayev Varşavada OSCE İnsan ölçevi toplaşuvınıñ iştirakçisi olaraq qayd etildi. Ukraina eyyetiniñ vekilleri oña çıqışta bulunmağa bermedi.
«Qırımnıñ Ukraina tarafından qamaçavını» şikâyet etken Musayevniñ lafını Ukraina eyyeti böldi.
O vaqıt Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar işğal etilgen Qırımdan Musayev ve diger şahıslarnıñ iştirak etüvini Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı alıp barğan «gibrid cenkniñ» bir parçası dep adlandırğan edi.
Musayev 2019 senesi de OSCE konferentsiyasına keldi. Rusiye kütleviy haber vastalarına bildirgenine köre, 2019 senesi çıqışta bulunğanda «bir zorluq olmadı».
2015 senesi aprelniñ 22-nde Aksenovnıñ buyruğınen «Millet» adını alğan «Qırımtatar cemaat teleradiokompaniyası» ve «Vetan sedası» radiosı mustaqil ticaretten tış teşkilât qurulğan edi. Avgustnıñ 28-nde Roskomnadzor Qırımtatar cemaat teleradiokompaniyasına «Millet» telekanalı ve «Vetan sedası» radiosınıñ yayınları içün litsenziyanı berdi. 2015 senesi sentâbrniñ 1-nde «Millet» test rejiminde yayınlarına başladı.


text:
Qırım akimiyeti Ulu Vatan cenkiniñ Ukraina ve Qırımnı natsistlerden azat etken on veteranına olarnıñ şahsiy portretlerini bağışladı.
Qırımnıñ Rusiye Medeniyet nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, aktsiya Ğalebeniñ 70 yıllığı çerçivesinde keçti.
Portretlerni alğanlarnıñ sırasında– Mihail Boyarko, 491-inci minaatıcı polku erkânında cenkleşti, bütün Ukrainadan keçti. Sumı, Kiyevni azat ete edi; Nikolay Golovin – polkovnik istifada. Ukrain cebesinde 10-uncı tank polkunda hızmet etti. Ukraina, Çehoslovakiyanı azat ete edi; Reşat Sadretdinov – Aqyar zenit oquv yurtunı bitirdi, vzvod komandanı, zenit batareya komandanı edi. Ukraina, Poloniyanı azat ete edi, Berlinge ücüm etken edi.
Matbuat hızmetinde bildirilgeni kibi, veteranlar içün Qırımnıñ Halq icadı merkeziniñ azası Vardui Dilanân icrasında «Katüşa» yırı yanğıradı.
Evel Reşat Sadretdinov Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, munasip mukâfat yerinde halqınıñ Qırımdan sürgün etilgeni aqta bildirüvni alğan edi.


text:
İyülde «Kavkaz» ve «Qırım» limanları arasında yürgen paromlarnıñ hızmeti ile yarım milliondan ziyade insan faydalandı, dep bildireler Yekâne naqliyat müdirliginde.
«İyün ayına baqqanda, yolcu aqımı 200 biñ insanğa arttı. Paromlar ile eki tarafqa eki biñden ziyade sefer yapıldı. 535 biñ yolcu, 93 biñ yengil maşina, 3 biñ avtobus ve 700 mototsikl keçirildi», – deyler müessisede.
Mında şunı da qayd ettiler ki, qoşma altıncı parom kirsetilgeninden soñ, Krasnodar diyarında keçit kirişinde kerginlik eksiltildi. «Kavkaz» limanı tarafından beklev vaqtı 4-5 saatqa tüşti.
«Qırım» limanı tarafından tıqanıqlıq yoq edi, amma avgust 5-10 künlerinden başlap, Qırımdan yolcularnıñ kütleviy aqımını bekleymiz, turistler tatillerden qaytacaq», – deyler müdirlikte.
«Yekâne bilet» boyunca, yani nevbetsiz, mayıs ayından keçitten 143 biñden ziyade insan keçti.


text:
Yanvar 29 künü, cumaaqşamı, mahkeme qararı ile yaqalanğan Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz Taqiqat komitetiniñ idaresine sorğuğa ketmezden evel, reisniñ daa bir muavini Nariman Celâl ile körüşti.
Celâl aytqanı kibi, körüşüv kündüz saat 12:00 keçti. O vaqıt Çiygoz Franko caddesinde şahsiy körüşüvi olacağı aqqında bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat neşiriniñ mühbiri.
«Birazdan telefon etip, fevral 26 künü işi boyunca yaqalanğanını bildirdi. Biz, tabiiy ki, advokat ile bağlanıp, anda yol aldıq, Çiygoz ile bağ endi üzüldi», – dedi Nariman Celâl
Qırımtatar Milliy Meclisinde olıp keçken vaqianı qırımtatar milliy areket faalleri taqibiniñ devamı olaraq tanıylar.
«Uquq qoruyıcı organlarınıñ ölüm ya da yüz bergen diger vaqialarnıñ sebeplerini taqiq etmek aqqına qarşı çıqmaymız, amma işbu adise boyunca ğayet çoq sual ve añlaşılmamazlıq bar. Acele etkenleri de, başta Kiyev mahkemesinde işni baqacaq ediler, soñra Merkeziy, soñra kene de Kiyev mahkemesi. Fikrimizge köre, qarar pek acele alındı», – dedi Celâl.
Qırım.Aqiqat haber etkeni kibi, Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ cezasını belgilep, onı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiske almağa qarar aldı
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.


text:
Dekabr 24 künü elektrik ceryansız qalğan işğal etilgen Qırımda alâ daa ışıq yoq. Bunıñ ile telefon bağı ile problemler peyda oldı.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, ne ev, ne cep telefonlar vastası ile bağ qurmağa imkân yoq. Şu cümleden, MTS Rossiya müşterileri bir-birine telefon etip olamaylar, bağ qurğanlarnıñ subetleri ise qısqa ola. Krımenergo qazaiy hızmetleriniñ telefonları da çalışmay.
Aqmescitte alâ daa tıqanıqlıqlar saqlanıla, trolleybuslar qatnamay, adetiy marşrutlar boyunca areket daa da çoq vaqıtqa uzana.
Işıqnıñ olmağanı sebebinden Qırım paytahtında tükânlar qapatıla.
«İşlemekten ne fayda, buzdolaplar, aqça kassaları çalışmay, satıcılar fiyatlarnı bilmey», – dep añlatalar Qırım.Aqiqatqa tükânlarda.
Qırımlılar öz açuvını gizlemey – çoqusı iş yerlerine vaqtında barıp olamay, aqçalarnı bankomatlardan elde etmege imkân yoq, bala bağçaları ve mekteplerde tedbirler toqtatıla, balalarnı evlerine qaytaralar.
«İşimde bugün azırlanmaq kerekligini ayttılar. Qırımda eki kün ne suv, ne ışıq olacaq. Aytalar ki, Yañı yılda da öyle vaziyet ola bile»,– dep añlattı Qırım.Aqiqatqa Aqmescit sakini İrina.
Çarşenbe künü, dekabr 24-de, Qırım kene ışıqsız qaldı. Svetoforlar çalışmağanı sebebinden soqaqlarda tıqanıqlıqlar, qazalar yüz bere. Qırım «Minergoda» Ukraina yarımadanı eletkrik ceryandan ayırğanı aqqında bildireler.
Dekabr 23 künü «Krımenergo» şirketi kene de qazaiy söndürüv cedvelini işletti.
Aynı vaqıtta, Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov Rusiye ve Ukraina arasında Qırım yarımadasına eletroenergiyanıñ berilüvi aqqında añlaşmanıñ qabul etilgenini bildirdi.