text: Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı Ózbekstan Respublikasında eń tunǵısh joqarı oqıw orınlarınıń biri bolıp, 1934-jılı Tórtkúl qalasında shólkemlestirildi hám quramında 12 oqıtıwshı, 42 student bolıp, joqarǵı oqıw ornı sıpatında óz jumısın basladı. 1937-jılı instituttı 27 tuńǵısh pedagog: P.Nurpeysov, U.Lepesov, G.Erniyazova, J.Adilov, T.Aralbaevlar pitkerip mekteplerge jollama aldı. 1942-jılı pedinstitut Shımbayda pedagogikalıq iskerligin dawam ettirdi. Bul dáwirde pedinstitutqa S.Kamalov, J.Aralbaev, S.Bekmuratov, A.Esemuratov, U.SHalekenov, N.Áminovlar oqıtıwshı bolıp jumısqa alındı. Urıstıń jalınlı jıllarında instituttıń 16 oqıtıwshısı hám studentleri N.Asfandiyarov, M.Galekeev, A.Junusov, A.Bekbasov, A.Nurmanov, A.Panabergenov, R.Saparov, A.Radjapov hám basqa da el azamatları Ekinshi jer júzilik urısqa qatnastı. Instituttıń Fizika-matematika fakultetin pitkergen Plis Nurpeysov Ekinshi Jáhán urısında ushıwshı-baqlawshı bolıp, Qaharman dárejesine eristi. 1945-1946-jılları pedagogikalıq institutta 32 oqıtıwshı bolıp, sonnan 1 professor, 7 docent hám ilim kandidatları jumıs isledi. Fakultetler hám kafedralarda ilimiy dárejeli oqıtıwshılar hám studentler sanı kөbeyip bardı. 1953-1954-jılları pedagogikalıq institutta 890 student tálim alıp, 13 kafedrada 102 oqıtıwshı: 1 professor, ximiya ilimleriniń doktorı hám 15 ilimiy ataqqa iye oqıtıwshılar jumıs isledi. 1960-jılları ilimpazlar Q.Ayımbetov, S.Axmetov, J.Orınbaevlar doktorlıq dissertaciyaların jaqladı. A.Tájimuratov, A.Qıdırbaev hám G.Petrovlarǵa professor ataǵı berildi. 1964-jılǵa kelip,institutta 7 fakultette jámi 4254 student bolıp, kúndizgi bólimde 2054, sırtqı bólimde 2200 student oqıp bilim aldı. Olarǵa 21 kafedranıń 200 professor-oqıtıwshısı bilim berip, olardan 1 ilim doktorı, 36 ilim kandidatı hám docentleri studentlerge tıyanaqlı bilim berdi. Bul dáwirlerde pedinstitutta K.Ubaydullaev, P.Tetyushev, S.Kamalov, K.Rzaev hám T.Izimbetovlar rektor lawazımında jumıs isledi. 1975-jılǵa kelip pedinstitutta studentler sanı 4496ǵa, kafedralar sanı 27ge, al professor- oqıtıwshılardın sanı 240qa jetip, sonnan 97 si ilimiy dárejeni iyelegen bolıp, ilimiy potencial 40,4 % kөterildi. Usı dáwirde institut pitkeriwshilerinen M. Nurmuxammedov Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń akademigi, S.Kamalov Ózbekstan ilimler Akademiyasınıń xabarshı-aǵzası, S.Axmetov, R.Reymov, Q.Maqsetov, U.SHalekenov, T.Tawbaev, E.Berdimuratov, R.Qosbergenov, J.Bazarbaev, A.Nurmaxanovalar ilim doktorları boldı. 1976-jılı Pedagogikalıq instituttıń tiykarında házirgi Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti ashıldı hám onıń kadrları, tiykarınan, pedagogikalıq instituttıń professor-oqıtıwshıları esabınan támiyinlendi. 1990-jıl 20-avgusttaǵı Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń №293-sanlı qararı hám Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń 1990-jıl 14-sentyabrdegi №223/9 sanlı qararı menen Ájiniyaz atındaǵı Nөkis mámleketlik pedagogikalıq institutı qaytadan ashıldı. Student jaslarımızdan R. Kazakov sporttıń Karate túri boyınsha Ózbekstan Respublikası chempionı boldı, al A. Áwezbaev boks boyınsha Aziya birinshiliginde Altın medal alıwǵa eristi. Pedinstitutı pitkerip, tálim-tárbiya tarawında úlgili xızmet atqarǵan, kásibin maqtanısh dep bilgen muǵallim A.Óteniyazov, mehriban tárbiyashı V. Pak, jazıwshı T.Qayıpbergenov, shayır I.YUsupov, ilimpaz Ǵ.Xojaniyazovlar Ózbekstan Qaharmanları bolıp, xalqımızdıń maqtanıshına aylandı. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstanǵa belgili ilimpaz alımlar: M.Nurmuxammedov, S.Kamalov, J.Bazarbaev, A.Baxiev, H.Hamidov, A.Dáwletovlar Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń akademikleri bolıp jetilisti. Zeyinli hám talantlı studentlerimizden M. Ótemuratov, D.Bekimbetova hám G.Abipovalar Respublikalıq «Nihol» sıylıǵınıń laureatı boldı. Student jaslardan A. Kinjemuratova, A. Turdımuratova, M. Sabirova N.Yuldashevalar, A.Bekbosınova Ózbekstan Respublikası Prezidenti stipendiyasınıń jeńimpazları boldı. Institut jámááti zamanǵa say, nawqıran, hár tárepleme rawajlanǵan joqarı dárejedegi qánigelerdi tayarlap, jaslarǵa sapalı bilim beriwde hám ilimiy-izertlew jumıslarında joqarı kөrsetkishlerge erisiwine isenimimiz mol.


c: text/html

text:
Qırımda Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ faallerini taqip etmege başladılar.
Bunı Komitet reisi, Qırımtatar Milliy Meclis azası Eskender Bariyev bildirdi.
Onıñ malümatına köre, Mustafa Çauşev, Kurtseit Abdullayev, Gülnara Seytumerova, Reşat Artmambetov ve Kamil Kadırovnı sorğuğa çektiler.
«Olarğa köre, siz insan aqları aqqında aytsañız, şu cümleden Rusiye Federatsiyası qabul etken halqara vesiqalar ve Rusiye Anayasasından, «separatist», «ekstremist», «agent» ve il. olasıñız. Lâkin zelenkanı sepken, barışıq toplaşuvda qavğa çıqarmağa tırışqan ve qapalı binada tedbir keçirilmesine keder etken qaidelerni bozğan ve provokatsiyalarnı yapqan adamlarğa qoltutalar», – dep yazdı Bariyev Facebookta
Qırımda tintüv, insanlarnıñ ğayıp olması, apis cezaları ve yaqalavlar artqanından sebep 2014 senesiniñ soñunda Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komiteti meydanğa ketirildi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yalta akimiyeti «McDonald's» restoranı yaz mevsimine qadar şeerge qaytıp kelecegine ümüt besley. Bunı memuriyet başı Andrey Rostenko bildirdi, – haber ete mart 5 künü Yalta şeer şurasınıñ matbuat hızmeti.
«Ümüt etem ki, restoran saipleri mında meraqlı ve istiqbal leyhalarnı amelge keçirmek içün imkân tapar. Kurort mevsiminiñ başlanuvına qadar yapılsa, yahşı olur edi – bina boş turmamalı. Bu sebepten saip ile kene muzakere ketişatına başlaymız», – dedi o
Rostenko şunı da qoşıp ayttı ki, Yalta akimiyetine restoran binasını satın almağa istegen iş adamları endi muracaat etken ediler.
«Amma saipler işbu meseleni muzakere etmege azır degil», – dep añlattı memur.
«McDonald's» restoranlar ağı 2014 senesi aprel başında işğal etilgen Qırımda işini toqtattı. Al-azırda Aqmescit, Yalta ve Aqyarda yerleşken restoran binaları boş tura.
Qırımnıñ şimdiki başı Sergey Aksönov Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ akimiyetinde «McDonald's»nıñ boş binalarını milliyleştirmek maqsadı yoq olğanını bildire.


text:
Tünevin Qırımda tasdıqlanğan koronavirus hastalığı ile daa eki adam vefat etti. Böylece, COVID-19-dan ölgenlerniñ sayısı 46 adam oldı.
Bunı Rusiye nezaretindeki Qırım Sağlıq Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Bundan ğayrı, beyanatqa köre, Qırım Cumhuriyetinde tibbiy baqıluv altında 2299 adam bar, olardan 463-ü evlerinde dinamik baqıluv altına buluna, 1730-ı hastahanelerde baqıla, 106-sı observatorlarda buluna", - denile beyanatta.
Tünevin Qırımda tasdıqlanğan koronavirus hastalığı ile daa bir adam vefat etti. Böylece, COVID-19-dan ölgenlerniñ sayısı 44 adam oldı.
Bunı Rusiye nezaretindeki Qırım Sağlıq Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
"Er künlük monitoring malümatına köre, Qırım Cumhuriyetinde tibbiy baqıluv altında 2295 adam bar, olardan 475-i evlerinde dinamik baqıluv altına buluna, 1714-ü hastahanelerde baqıla, 106-sı observatorlarda buluna", - denile beyanatta.


text:
Herson vilâyeti Devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı Yuriy Gusev Qırımnıñ memuriy sıñırındaki «Kalançak» keçiş noqtasını ziyaret etip, yañı kiriş-çıqış kontrol noqtasınıñ qurucılıq azırlığını muzakere etti.
Onıñ bildirgenine köre, «Çonğar» keçiş noqtasında bugünden başlap tibbiyet odası ve aphane çalışa. Bu aqta Gusevniñ Facebook saifesinde aytıla.
«Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ avalesini yerine ketirmek içün yañı kiriş-çıqış kontrol noqtasınıñ qurucılığına yapılacaq azırlıqnı sıñırcılarnen muzakere ettik. Yaqın vaqıtta tibbiyet odasını ve aphane açmağa qarar aldıq. «Çonğar» keçiş noqtasında bugünden başlap aphane ve tibbiy yardım çalışa», – dep aytıla haberde.
İyülniñ 13-nde Herson vilâyeti devlet memuriyetiniñ yañı yolbaşçısı Yuriy Güsev Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıyge «Çonğar» ve «Kalançak» keçiş noqtalarında eki keyfiyetli rejim alanını» noyabrniñ 15-ne qadar donatmağa vade etti. Onıñ aytqanına köre, dekabrniñ 31-ne qadar leyha tolusınen – avtovokzallar ve servis merkezleri ile beraber – yerine ketirilecek.
«Ğromadske», Ukraina Maliye nazirliginiñ malümatına esaslanıp, Qırımnıñ memuriy sıñırındaki «Çonğar» ve «Kalançak» keçiş noqtalarınıñ donatıluvı içün Ukraina ükümetiniñ devlet bücetiniñ yedek fondundan ayırğan aman-aman 106 million ğrıvnâ 2018 senesi qullanılmadı, dep bildirdi. 2019 bücet yılında ise olarnı qullanmaq imkânsız ola.
2018 senesi iyülniñ 4-nde Ukraina ükümeti №584 qararını qabul etti. Oña binaen, devlet bücetiniñ yedek fondundan Qırımnıñ memuriy sıñırındaki «Kalançak» ve «Çonğar» keçiş noqtalarınıñ donatıluvına 105 mln 983 biñ 571 ğrıvnâ ayırıldı.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Taryhtan qalğan toponimderdi ceribejli
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Caqynda Qyrğyzstandyn ordo şaarynyn atalyşy tuurasynda «Facebook'ta» caryjalanğan sunuş qoomçuluqtun büjür qyzytqan talquusuna cem taştady. Emne üçün geoğrafijalyq atalyştardy ceriş kerek? Taryhçynyn bloğu.
Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin
Calğan quran (mart) ajynda Borbor Azijanyn iri ölkösü bolğon Qazaqstanda cañy prezidenttin sunuşun parlament daroo qoldop, ölkönün ordo şaary buğa çejinki postsovettik «Astana» atalyşyn cojup, «Nur-Sultan» degen atalyşqa köçürüldü. Bul qadam postsovettik Qazaqstandyn 30 cylğa caqyn başqarğan tuñğuç prezidenti, uçurda közü tirüü Nursultan Nazarbaevdin urmatyna casaldy.
Qoñşu mamlekettegi bul oqujağa Qyrğyzstanda ar qandaj mamile bajqaldy. Biröölör «bul – qoñşu mamlekettin içki maselesi; qantse da, Nazarbaevdin opol toodoj salymy bar» deşse, başqalary «avtoritardyq bijliktin bul çeçimi keleçekte sajasij sistema liberaldaşuu coluna tüşköndö qajra coqqo çyğarylyp, şaardyn ilgerki «Aqmolo» atalyşy qalybyna keltirilişi dele acep emes» dep çyğyşty.
Al emi uşul uçurdan pajdalanyp «Qyrğyzstandyn borbor şaaryn dele «Manas» dep atap albajlyqpy?» degen sunuştu ajtyp çyqqandar boldu. Alardyn biri – 2010-cyldağy eldik yñqylaptan kijin Ubaqtyluu Ökmöttün tuşunda prezidenttik apparatty cetektegen, uçurunda Ysyq-Köl oblusunun ğubernatoru (oblus akimi) da bolğon Emilbek Qaptağaev myrza boldu.
Anyn sunuşun qoldoğondordun arasynda bolğon bağban, işker cana ujuşturuuçu Manas Samatov myndajça sanaarqoosu menen bölüştü:
«...bizdin eldin çoçulağanynça bar. Erteñ dağy bir prezident kelip, şaardy öz atyna qojuunu qyjytyp çyqsa, bizdin Coğorqu Qoroo qoldop beret. Myna, el qaçantan beri qaqşap kele catat, «Bişkektin rajondorunun attaryn özgörtölü» dep. Qana, oşo Bişkektin Kiçine Qoroosunda calañ çoçqo bağarlar oturat oqşojt?! Alar bolso Siz menen bizdi bir sekundada satyp ketet!
Oşonduqtan aldyn alyp etijattan şaarybyzdyn atyn MANAS dep alsaq caqşy ele bolmoq!
Taryhyj attardy qalybyna keltire turğan caqtar ötö köp - Poqrovqa, Qonstantinovqa, Petrovqa, Ananjevo, Voenno-Antonovqa. Bizdin sasyğan sovoqtor orustardyn sözdörün totu quştaj qajtalap, «çyğym ketet» dep cer quçaqtap catyp alyşat!
Biz qyrğyzdar qaçan öz aldybyzça ojlonuunu, öz aldybyzça caşoonu üjrönöbüz?»
Anyn pikirine ündöş mazmunda ün qoşqondordon publisist, curnalist Coldoş Turdubaev myndajça öñüttö cazdy:
«Toponimderdi antroponimder menen almaştyrğan cosun caqşy emes, albette. Biroq Bişkektin orduna Manas caraşyp ele qalmaq eken. Yras, bul sunuş qaryzğa batyp turğan azyrqy şartta ötpöjt, işke aşpajt. Biroq keleçekte işteribiz ilgerilep, şaarybyzdyn körkü arta baştaar. Oşondo «atyn özgörtölü» dep qajsy bir prezidenttin ysymyn tañuulağandar çyğyşy toluq yqtymal. Andaj sunuşqa qarşy dal uşul Manas degen atalyşty bekem qarmasa bolot dep ojlojm».
Biz Emilbek Qaptağaev myrza menen tee 1989-90-cyldary «qajra quruu» doorundağy cañylanuu şarapaty menen pajda bolğon qyjmyldarğa çoğuu qatyşyp qalğan elek. Köp maselelerde pikirleribiz bir çyğat.
Biroq Emikenin uşul sunuşuna maqul bolboğon canym 2019-cyly calğan qurandyn (marttyn) 23ündö myndajça pikirdi «Fasebook» arqyluu caryjaladym (antpesem, «bişkek» sözü qyrğyz tiline taandyq emes söz» degen da ar qyl coromoldor caryjalana baştady).
Taryhyj atalyştarybyzdy eç qaçan ceribejli!
Bişkek şaar atalyşyn özgörtüü sunuşuna qarşymyn.
Bişkek – nağyz qyrğyz sözü. Ağa eç ardanbaş kerek. Bul – taryhyj atalyş.
Çağataj cazma bulaqtarynda da «Bişkek» dep cazylğan, qyrğyz sancyrasynda da Bişkek tuuraluu maalymat bar; otorçul doordoğu orus bulaqtary dele azyrqy borbor şaarybyzdyn ordunda Bişkektin kümbözü bolğonun, anyn canynda kijin qoqonduq çep turğuzulğanyn belgilep körsötkön.
Qyrğyzstanda Soquluq, Qara-Balta, Tepşi, Qazan-Qujğan, Soqu-Taş, Şaty syjaqtuu «modadan çyqqan» dalaj cer-suu atalyştary bar.
Men Teñir-Toodoğu Eçki-Başy ajylynanmyn. Narynda Teke-Sekirik, At-Başy syjaqtuu cerler köp.
Atbaş şaarynyn atalyşy tee Qarahandar qağanaty doorunan beri maalym; emi saat basyp, qaptaldan çyğyp, dağy biröö «ujalyp ketip» any özgörtölük dep qaptap çyqpasa eken (azyrqy Qoşoj-Qorğon çaldyary - ilgerki Atbaş şaarynyn qaldyğy).
Çüjdün eteginde Qozu-Başy degen toponim qattalğan. Lejlekte Qozu-Bağlan suusu bar. Suusamyrdyn tündügündö Töö-Aşuu degen daban bar.
Çyçqan qapçyğajy menen Aqsyda It-Ağar degen suu attary keziget.
Bular da geoğrafijalyq atalyş qatary emi «modadan qalyp» coq bolobu?
1520-cyly Magellan Latyn Amerikasynda bir buluñdu andağy körüngön toodon ulam Montevideo (ispança: Montevideo - «Körüngön too») buluñu dep atağan eken. Emi Uruğvajdyn borboru dal uşul buluñda cajğaşyp qaldy. Uruğvajlyqtar bul atalyşty eç cerigen coq. Alardyn dele myqty taryhyj insandary bar.
Ibn Battuta degen sajaqatçy 1333-cyly kezgen Edildin tömönkü ağymyndağy Qacy-Tarqan şaarynyn atyna tili kelbesten, orustar Astrahan dep atap alyşqan.
Anyn syñaryndaj, Bişkekti XIX qylymdağy orus adabijatynda «Pişpek» dep qata cazyşqan. Cuuqu qapçyğajyn Zauqa dep, Erkeç-Tamdy Irkeştam dep, Barsqoondu Barsqaun dep, c.b. buzup caza berişken.
Başqa tilde Bişkekti emne dep cazyşsa, anda işibiz coq, biroq ordo şaardyn atalyşyn Bişkek degen taryhyj atalyşqa qajtaruu 1991-cyldyn başyndağy eñ tuura qadam bolğon.
Internette talquu maalynda biröö caqşy oj cazyptyr: «Qytajda Mao Szedundun ysymyn dele taryhyj Beecin atalyşynyn orduna sunuş qylyşqan coq».
Zalqar aqyn Süjünbaj Eralievden ajyldaştary «Üç-Emçek ajylynyn atalyşyn sizdin atyñyzğa qotorolu» dep bata surap kelişkende, alardyn sunuşun aqsaqalybyz çetke qaqqan (demek, Nurakedej aç közdük qylğan emes).
Ajtmaqçy, Talasqa Suusamyrdan ary Ötmök aşuusu arqyluu tüşköndö özüm kübö boldum: kee bir ajyldar «Balançaev atyndağy ajyl» dep atalyp qalyptyr, tim ele közgö öön uçurajt eken.
Al kişilerge salyştyrmaluu zalqar aqyn Bajdylda Sarnoğoevdi müldö qyrğyz bilet, biroq aligiçe Talasta B.Sarnoğoev atyndağy çoloq köçö da coq.
Şaarlardy cana qyştaqtardy myndan ary tirüü kişinin atynan qojuu syjaqtuu «sasyq tumoolordon» abajlajly.
«Manas» dastanyn köönörgüs muras qatary ansyz da saqtap kelgenbiz, myndan ary dağy saqtap qala alabyz.
Reformaçyl idejasy «tügöngöndör» eptep cumuşu coqto üjdögü qazan-ajaqty ordunan cyldyrymyş etip, qyrğyzdyn eski toponimin özgörtölü dej berişet oqşojt, çağymda...
BIŞKEK ŞAARYNYN ATALYŞYNA, TUUNUN TÜSÜNÖ, GIMNDIN SÖZÜNÖ, GERBDIN CASALĞASYNA, «CAJSAÑÇYLARĞA» OQŞOP MANASÇYLARDYN RUHUNA TIJIŞPEJ, ANDAN KÖRÖ BAŞQA REALDUU IŞTER MENEN ALEKTENELIK, URMATTUU ZAMANDAŞTAR!
(Andan ary 1072-1077-cc. qarahandyq ortoq bababyz Mahmud Qaşğari Barsqani çijgen düjnö qartasynyn sürötün cajğaştyrdyq. Bul originalduu qartada Cerdin çordonunda Ysyq-Köl kölü, Balasağyn, Barsqan, Qoçqor-Başy syjaqtuu teñir-tooluq şaarlar, Atacurtubuzdağy too qyrqalary cajğaştyrylğan. Teñir-Toonun bul too qyrqalary Mahmud Qaşğari Barsqani tüzgön qartada özgöçö realisttik yqmada çijilgendigin uçurunda geoğraf, taryhyj geoğrafija izildööçüsü Sadybaqas Ömürzaqov basa belgilegen bolçu).
Bul çaqan caryjamdy «Köönö doorlordon berki köptögön cer-suu atalyştary bizdin doorğo çejin saqtalyp cetti. Myndan ary da alardy urpaqtar üçün köz qaregindej saqtaşybyz abzel» degen süjlöm menen ajaqtağan elem.
Andan kijin da bul tuurasynda qyzuu talquu eki bağytta cürdü.
Bir bağyty – calpy ele taryhyj toponimderdi kişi ysymdary menen almaştyruuğa çek qojuu talabyna bajlanyştuu bolso, ekinçi bağyty «Bişkek» toponiminin kelip çyğyşyna arnaldy.
Bul talquulardy oqurmandar özdörü dele öz aldynça oquj alyşat.
Andağy ajrym ğana qarama-qarşy pikirlerdi örnök qylyp sunuş qyla ketejin:
Razaq Sajdilqanov:
Andan kijin da bul tuurasynda qyzuu talquu eki bağytta sürdü.
Bir bağyty – salpy ele taryhyj toponimderdi kişi ysymdary menen almaştyruuğa çek qojuu talabyna bajlanyştuu bolso, ekinçi bağyty «Bişkek» toponiminin kelip çyğyşyna arnaldy.
Bul talquulardy oqurmandar özdörü dele öz aldynça oquj alyşat.
Andağy ajrym ğana qarama-qarşy pikirlerdi örnök qylyp sunuş qyla ketejin:
«Baş qalaabyzdyn atalyşynyn baştapqy abaly Pişpekpi, Pişkekpi ce Bişkek bolğonbu, çynyğy etimologijasynyn qandaj ekeni - belgilüü taryhçylarybyzdyn qajçy pikirlerinen dele körünüp turğandaj - taqtala turğan masele. Çüj öröönündögü Toqmoq, Soquluq, Qara-Balta degen toponimderge qarasaq, baş qalaabyzdyn aty dele qymyz byşqan caraqtyn aty bolğon bişkek sözünön alynğan askerdik toponim boluşu toluq yqtymal.
Qandaj bolğondo da, al at - azyrqy borbor şaarybyz cajğaşqan cerdin taryhyj aty. Taryhta qandaj ğana ençilüü at bolbosun, cöndön cön qojula berbejt. Anyn törkünündö taryhyj, sajasij, sosialdyq sebepter catat. Başqaça ajtqanda, oşol cerdin cana oşol cerde caşağan eldin taryhy menen tağdyry qamtylğan.
Andyqtan cer-suu attaryn qol cooluqtaj almaştyra bergen tuura emes, taryhqa casalğan qyjanattyq bolup sanalat.
Ajryqça Manas aty baş qalaanyn atyn alyp cürgöngö muqtac emes. «Manas» eposu, anyn baş qaarmanynyn ysymy, açuu ajtsaq, qyrğyz coğolup ketse da caşajt. Antkeni «Manas» azyr calğyz ele any caratqan qyrğyzdyn ençisi emes, bütkül adamzattyn ruhij köönörbös murasy bolup eseptelet.
Oşonduqtan borbor şaarybyzdyn atyn özgörtüü tuuraluu söz qyluunun eç qandaj qaceti coq. Bir ğana masele - surağandarğa ar qajsyny ajta berbeş üçün baş qalaabyzdyn atynyn etimologijasyn taq izildep, anyqtap qojuşubuz kerek».
Zairbek Mamataliev:
«Taryhyj atalyştağy toponimderdi özgörtüünün qaceti čoq! Eñ tuura oj menen bölüşkönsüz! Cer-suulardyn atalyşy tabigyj bolğonu durus! Al emi Nurakenin Astanany öz aty menen atalyşyna qarşy bolboğonduğu ce öz ysymyn berüügö maqul bolğonduğu, bul aç közdük! Şaarybyzğa adamdyn atyn qojuuğa ce qoşumça ysym sunuştooğo qarşymyn! Taryh baaryn öz orduna qojot!»
Canybek Canyzaq:
«...Yjsa Teñiroviç atyndağy şaardy körböpmün-uqpapmyn.
«Qudaj» degen da şaar coq.
«Buddabek» degen da şaardy bilbejt ekem.
Manas -
Özünö cetiştüü yjyq,
Özünö cetiştüü bijik.
«Bişkek» toponimi baatyrdyn atynan degendi men başynan qabyl alğan emesmin.
✔ Qarabalta,
✔ Soquluq,
✔ Bişkek,
✔ Toqmoq...
Tupojğo dele qaşqajta körünüp turu.
Biroq taq uşul atalym tee tüp qyrğyzdan beri qulaqqa siñip, canybyzğa kirip, şaarybyzdyn körkün açyp, al tügül basqyn orustar tili kelbese da oqşoşturğan eken, egemen başynda baştapqy atyna keltirip aldyq, çejrek qylym qalqybyzğa keñiri cana adep baştalğandan ele birotolo siñip ketti, sebebi tilibizge cat «Frunze» poronzolonup, purunzalanyp degele soqur içegidej bolup taptaqyr ajlany ketirip kelgen, bilseñ kerek.
Tijişpejli».
Danijar Öskönbaev:
«Uşul, at dürbögöndö, eşek qoşo dürböjt bolboj ele qojso...
Çatqaldyn «Çapçyma» aşuusunda bir tyñçyqma bir az çoqusun sürdürüp, colun tegizdegen bolup anan atasynyn esteligin qojup, Birdeme Birdemeev atyndağy «Çapçyma» aşuusu qylyp salğan.
El anyn kim ekenin dele bilbejt. Dağy dele Çapçyma dep cüröt. Çoñdordu oozun bir az majlasa, atasynyn görün dele başqanyn aty menen atap sala beret».
Orozobek Tügölbaev:
«Bişkek Bişkek bojdon qalat! Eç kimge, eç qaçan özgörttürböjbüz!
Biz demoqratijaluu, erkin ölködö caşajbyz!»
Edilbek Moldoev:
«Qyrğyzym cer, ajyl, şaarlarğa atty qojğon cerler kijinçereek «ujattuu» söröjlör menen özgörüp ketken. Darhan, Çyçqan attuu ajyldardyn biri Ceñiş bolup qaldy. Al ajylda caşağan soğuştun veterany Masköögö çejin qat cazyp atyp Ceñiş atyna qotortqon.
Menin ajylym Keñeş dep atalat, ilgerki aty Qara-Buluñ.
«Bişkek» degen mümkün qymyz byşqan aspaptandyr, biroq solto uruusunun Bişkek tuqumunun bir bölügü boluşu mümkün, alar Soquluq, Aqsuu öröönündö caşaşat.
Qandaj bolğondo da, nuqura qyrğyz eli ilgerteden qojğon atty saqtap qalsaq, elibiz da, ceribiz da turuqtuu bolot. Çek aradağy çyr-çataqtarda taryhta cazylğan cerdin aty menen dañazalap alsaq bolot.
Kelgen elder tiline ep kelgendej süjlöp, atap kelişken. Qytaj cazmalarynda qyrğyzdy ar qandaj ataşqan, any cazma bojunça oquluşu ğjanğun, ağa tajanyp ğjanğun eli qyrğyz emes dep burmalap atyşat. Biroq qytaj oqumuştulary oşol cazmalarğa tajanyp, Qyrğyz qağanaty bizdin doorğo çejin... bolğon dep tastyqtady...»
Ajgül Bakeeva:
«Frunze şaarynyn atalyşyn Bişkek dep özgörtüüdö «Bişkek şamy» gezitinde uzaq talquu bolğon, 1990-cyldary. Oşondo köptögön pikirler ajtylyp, aqyry Bişkek şaaryna toqtoşqon».
«Bişkek» toponiminin kelip çyğyşy tuuraluu talquuğa cem taştağan maqalalardyn birin Bişkek ğumanitardyq universitetinin qafedra başçysy, professor Döölötbek Bekiş uulu Saparaliev 2018-cyly çyn qurandyn (apreldin) 30'unda "BBC Qyrğyz" qyzmatynyn internet-barağynda caryjalağan.
Anda myndajça da saptar bar:
«1878-cyly 29-aprelde Rossija imperijasynyn Ceti-Suu oblastynyn Toqmoq uezdinin borboru Pişpek ajylyna qotorulğan. Oşondon beri bul cer şaar statusuna ee bolup, taryhqa qyzyqqan adamdar «Pişpek» degen atalyşqa tüşündürüü izdeşken. Myndaj atalyş deginkisi orustardyn burmalap «Bişkekti» özgörtköndügü ekenin 1876-cyly ele bizdin qyrğyz ajmağynda bolup ketken orus arheoloğu N.N. Pantusov belgilegen. Anyn bul eskertüüsünün tuuralyğyn Qazaqstan Respublikasynyn Borborduq Mamlekettik arhivinen tabylğan arhivdik doqumentter da kübölöp turat. Alsaq, orus askeri - esaul Abaqumov sibirlik qyrğyzdardyn naçalnigi general-major Vişnevskijge cibergen 1847-cyldyn 12-nojabryndağy raportunda «taşkenttik» qorğon (çep) Bişkekke baarynan caqyn köçüp cürgön Canğaraç (Eşqoco uulu - 1792-1864-cc. caşağan qyrğyzdyn solto uruusunan) manap tuurasynda bildirgen. Körünüp turğandaj, alğaç orus askerleri XIX qylymdyn orto çeninde ele Bişkek degen cerdin atyn (toponim) deerlik taq ataj alyşqan.
Ala-Too ajmağynyn başqaruuçusu, orus asker qol başçysy Ğ.A.Qolpaqovskijge qyrğyz cetekçileri tarabynan 1861-1863-cyldar aralyğynda ciberilgen arab şrifinde cazylğan üç qattardyn tüp nusqalarynda bul toponim-qorğondun aty tömönküdöj berilgen: Bişqaq, Pişkek cana Fişqaq.
1937-cyly Tokio şaarynda caryq körgön «Da Cin Sjuanczun Çenhuandi şilu» - «Uluu Cindin Sjuanczun Çenhuandinin başqaruu cylnaamasy» attuu qytaj kitebinin 131 baptyn 16-17 betteri cana 137 baptyn 6 betterinde Cin imperatoru Minşindin qazaq sultany Ablaj Adildin uulu menen 1827-cyldyn ajağynan 1828-cyldyn ijun ajy mezgilindegi qat alyşuu doqumentterinde buruttardyn (qyrğyzdardyn) cerinde qurulup catqan «Pisygeke» attuu qorğon (krepost) beş iret eskertilet. Qazahstandyq oqumuştuu qytaj taanuuçu sinoloğ-qotormoçu Q.Hafizova al toponimdin cazylyşyn orus tilinde «Bişkek» dep bergen. Bir az murdaraaq, uşul ele toponim, oşol ele qytaj bulaqtarynan qyrğyzstandyq sinoloğ N.Madejuev tarabynan coğorqudaj qotorulup ilimij çöjrögö maalymdalğan boluuçu.
Al emi 1870-cyldarda cazylğan orto azialyq ortoq türk (özbek) tilindegi «Tarih-i Şahruhi» - «Şahruhtun taryhy» attuu cyjnaqtyn avtoru moldo Nijjaz Hoqandi bul toponimdin atyn «Pişkek» dep beret. Demek, Coğoruda körsötülgöndördün negizinde bul cerdin atalyşy HIH qylymdyn başynan ortosuna çejin «Bişkek» bolğonduğu anyq desek talaşsyz....»
Döölöt Saparaliev andan ary ojun ulantyp, «bişkek» sözü eski doordoğu farsy tilindegi terminge baryp taqalat degen pikirin basa belgilejt:
«...Menin ojumça, «Bişkek» toponiminin negizin bajyrqy qyrğyz ce pers söz ajqaşy - pişquh tüzöt. Al tömönkü sözdördün qombinasijasy boluşu yqtymal.:
1. Piş - pers tilinen qotorğondo (orus tilinde - пepeд, пepeдHяя чacTb) qyrğyzça aldy aldyñqy bölük degen maanini beret. 2. Piş - bajrqy türk sözü - başqaruuçu, ökümdar (orus tilinde - пoBeлиTeлb, kHязb) ekendigi da qyzyğuunu caratat. Mynda dele, uluuluq, yjyqtyq maani bar da. 3. Pişani - bajyrqy türk ce pers sözü - birinçi variantta - mañdaj, çeke (orus tilinde - лoб), ekinçisi - baqyt (orus tilinde - cчacTbe). Ajta ketçü nerse, belgilüü türkoloğ V.Radlov uşul ele sözdü qara qyrğyzdarğa taandyq dep belgilöö menen beşene degen türün orusça «пpekpacHый» dep qotorup bergen. Azyrqy qyrğyzça-orusça sözdüktün tüzüüçüsü Q. Judahin any beşenelüü - sçastlivyj, prinosjaşij sçastje dep qotorğon eken. Anyn tağyraaq maanisi qyrğyz tilinde baqtyluu, qut berüüçü ce yjyq degendi beret. 4. Quh - bajyrqy türk ce pers sözü - too dep qotorulat...
Uşundan ulam, pişquh - baqyt ce yjyq toosu degen tüşünük türk, anyn içinde qyrğyz cana özbek tilderine kirgen toponimdin maanisin tağyraaq çağyldyrat dep ojlojmun...
Cyjyntyqtap ajtqanda, QR borbor şaarynyn atalyşy adamdyn ysymy emes, uşul Borbor Azija ajmaqtaryndağy, özgöçö köçmön elderdin şaarlarğa berilüüçü tradisijasyna ylajyqtalyp qojulğan atalyşy - «Bişkek» - «Yjyq Too» ekeninen kümön sanabaşybyz kerek. Bul Bişkek şaarynyn tumary ce simvolu bolup bügünkü kündö bizge belgilüü «Bajtiktin boz böltögü» ekendiginen qabar berip, nuqura maanisi baqyt alyp kelüüçü quttuu yjyq too ekenin taq bilip, elibizge cana kelgen qonoqtorğo da kötörüñkü paanajda, syjmyqtanuu menen ajta cürüşübüz kerek ekenin unutpajly».
Döölötbek Saparalievdin maqalasyn saal uzunuraaq bergenibiz – anyn avtorduq ojun toluğuraaq tüşünüügö mümkündük caratuu maqsatynda boldu. Albette, bul maqalany oqurman özü coğorudağy şiltemege tajanyp, toluğuraaq oquj alat.
Çynynda da, D.B.Saparaliev köp iş atqarğandyğy körünüp turat.
Oşoğo qarabastan, biz bul taryhçy ağajybyzğa bir qatar qajaşa pikirleribizdi bildirdik.
Başqy cüjöölörübüzdün biri – qyrğyzdyn «bişkek» sözün cerip, farsy uñğusundağy sözdü izdöö dalaalatyna maqul emestigibiz boldu.


text:
Rusiyege boysunğan işğal etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya mayıs 12-de operativ-taqiqat işleri alıp barılğanı, ve neticede «Hizb ut-Tahrir» tarafdarları yaqalanğanı aqqında bildire.
«Terroristik sayılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ 4 iştirakçisini ve Bağçasarayda bu gruppanıñ teşkilâtçısını yaqalav tedbiri keçirildi. 3 Bağçasaray sakinine qarşı Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-ci qısmı boyunca (terroristik teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etüv), daa bir vatandaşqa qarşı Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-ci qısmı boyunca (terroristik faaliyetini teşkil etüv) cinaiy iş açıldı», – dep bildirdi Poklonskaya «TASS» rusiyeli agentligine.
Mayıs 12-de saba Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Bağçasarayda musulmanlarnıñ evlerinde tintüvler keçirilgenini bildirdi. Bundan da ğayrı yerli qavehanede tintüv keçirilgeni aqqında malümat peyda oldı, o yerge silâlı insanlarnen eki avtobus keldi.
Aprel 17-de Yaltadaki Qızıltaş köyünde rusiyeli uquq qoruyıcılar tintüvler keçirdi, neticede eki qırımtatarnı – Refat Alimov ve Arsen Cepparovnı yaqaladılar.
Bundan soñ işğal etilgen Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya eki yaqalanğan Qırım sakini terroristik sayılğan ve Rusiye territoriyasında yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ tarafdarları olğanını ilân etti.
Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Cepparov ve Alimovnı eki ayğa apiste qaldırdı.
Bundan evel Qırımda daa bir sıra yarımada sakinleriniñ yaqalanuvı keçirildi, rusiyeli taqiqat olarnı «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile bağlı olğanlarında qabaatlay.
Ukrain ve halqara uquq qoruyıcı teşkilâtları Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada insan aqları bozulğanı aqqında ilân ete edi. Rusiye ükümeti tarafından eñ büyük basqın qırımtatarlar ve yarımadada yaşağan ukrain tarafını tutqanlarğa qarşı yapıla.
Rusiyege boysunğan Qırım ükümeti uquq qoruyıcılarnıñ yarımadada insan aqları bozulması aqqında malümat qabartılğan, dep ayta.
Mayıs 12-de Avropa Parlamentinde Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aq-uquqları bozulması meselesi muzakere etilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İşğal altındaki Qırımda «Qırım birdemligi» birleşmesi qırımlı faallerniñ para cezalarını ödemek içün 820 biñ ruble (352 biñ grivnağa yaqın–QA) topladı. Bu aqta avgustnıñ 22-nde Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ koordinatorı Dilâver Memetov ikâye etti.
«Bügünki künde bizler bütün para cezalarını ödemek içün 820 biñ ruble topladıq. Ve bu, yalıñız Qırımda toplanğan qısmı. Ukraina (esas qısmından – QA), Türkiye ve Almanyadan para daa kelip çıqmadı», – dep ikâye etti Memetov.
Onıñ sözlerine köre, şimdilik «Qırım marafonı» toqtatıldı, lâkin kerek olğanda bir daa canlandırılabilir.
İyülniñ 31-nde işğal altındaki Qırımda «Qırım birdemligi» birleşmesi yarımadadaki ukrainalı siyasiy mahküm ve faallerge qoltutmaq maqsadınen «Qırım marafonı» adı altında para toplamağa başlağanını ilân etken edi. İyülniñ 6-sı, cumaaqşamı künü, Kreml nezaretindeki Bahçasaray mahkemesi Bahçasaydaki qırımtatarlarında keçirilgen tintüvlerniñ şaatı olğan Emil Belâlovnı bir daa «ruhsetsiz mitingte» iştirak etkeni içün 150 biñ rublege (66 biñ grivnağa yaqın – QA) cezalandırğan edi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket faalleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bağçasaraylı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçileri Remzi Memetov, Enver Mamutov, Zevri Abseitov ve Rustem Abiltarovnıñ Rusiyeniñ Rosto-na-Donu şeerine alıp ketilüvi, Ukraina ve halqara qanunlarnı boza.Mayısnıñ 24-nde Qırım.Aqiqatqa bu aqta Qırım MC prokuratırasınıñ temsilcisi ayttı.
«Mabüslerniñ vaqtınca işğal etilgen Qırım yarımadasından Rusiyege alıp ketilüvi milliy ve halqara gumanitar aq-uquq normalarını boza», – dedi Qırım MC prokuraturasınıñ prokurorı Yelizaveta Dzigora.
Prokuraturada ayrıca, bu kibi areketlerge Ukraina Cinayet Kodeksiniñ 438-nci maddesine binaen cenk ve cenk qaideleri bozulğan allar boyunca açılğan cinayet işi çerçivesinde taqiqat kontekstinde uquqiy qıymet kesilecegini de qayd etti.
Mayısnıñ 22-nde Bağçasaraylı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçilerini Aqmescit taqiqat izolâtorından Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerine alıp kettiler.
2016 senesi mayıs 12-de Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evlerini ve yerli qavehaneni tinttiler. Neticede dört Bağçasaray sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tevqif etilerek, terrorizmde qabaatlandı. Olar Rusiyede terroristik dep tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etüvde şeklene.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.Halqara uquq işğal etilgen territoriyalarda işğalci devlet qanunlarınıñ kirsetilmesini yasaqlay.


text:
Avstriya TİN başı Aleksandr Şallenberg Donbasta ateşni toqtatuv rejiminiñ bozuluvından ve Ukraina ile sıñırda ve Qırımda Rusiye ordusınıñ avuşmasından raatsızlıq bildirdi. Bundan ğayrı Avstriya TİN başı vaziyetni «er bir yañlış adım belâ sebebi ola bilecek ateşnen telükeli oyun» kibi qıymetlendirdi.
«Bir-birine tiygen safta ateşni toqtatuv rejiminiñ bozulmasından ve sıñır boyu ve Qırımda Rusiye ordusınıñ avuşmasından pek raatsızmız», – dedi Şallenberg Die Welt neşrine.
Aleksandr Şallenberg, al-azırda esas küç-quvet kerginleşmeniñ toqtatılması ve dialognıñ ğayrıdan başlanması ile bağlı olmaq kerek, dep qayd etti.
«Üç taraflı kontak gruppası (Rusiye, Ukraina, OSCE) ve Normandiya dördü kibi bütün bar olğan muzakereler formatlarından faydalanmağa ve böyle kibi vaziyetlerni al etmek içün teşkil etilgen teşkilâtnıñ yardımını istemege çağıramız», – dedi Avstriya naziri.
Avropa Birligi Tışqı siyaset hızmetiniñ başı Josep Borrell Rusiyeni Ukraina ile sıñırdan ordusını keri çekmege çağırdı.
Austriannıñ malümatına köre, halqara seviyede tanılğan Ukraina sıñırı boyunca 2015 senesinden berli «Rusiye on biñlernen askerini yerleştirip, ordusınıñ sayısı arttıra, bölüklerni faalleştirdi, bazalarını yañarttı ve daa küçlü bir yer, ava ve ava mudafaasını yerleştirdi».
Soñki vaqıtları Rusiye Donbasnıñ işğal etilgen qısmında gibrid küçleriniñ cenk areketlerini arttıra. Böylece, ateşkes rejiminiñ şartları bozula, amma Rusiye Ukraina ordusını qabaatlamağa tırışa. Bundan ğayrı, Qırımda ve Ukraina sıñırı yaqınlarında Rusiye askerleriniñ sayısını arttıruv Kyiv ve ğarbiy ortaqlarınıñ qasevetini doğura, çünki Rusiye ordusınıñ Ukrainağa açıq ücüm imkânı bar.
Ukrainanıñ ğarbiy ortaqları (ABD ve AB) ve NATO oña qol tutqanını bildirdi.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli.
Mart ayında Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke. Onıñ qayd etkenine köre, Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.


text:
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, şeer şurasınıñ icra komiteti qararı ile, olarnı Stroygorodoknıñ №10 mektebinde ve imkânları sñırlı olğan bala ve yaşlarnıñ içtimaiy-ruhiy reabilitatsiya Merkezinde açtılar.
Bundan da ğayrı, qaçaqlarnıñ qabul ve yerleştirüv ştabı açılğan.
Bala ve yaşlarnıñ reabilitatsiya merkezinde 40 insan buluna bile. Şunıñ içün memurlar yerli matbuat vastalardan keriçlilerge qaçaqlarnıñ yerleştirüvi ile yardım etmege çağırdı.
Köçip kelgenlerni qayd etilmege mecbur eteler. Böyle alda insanlarğa tibbiy ve mesken yardımını köstere bilecekler.
Köçip kelgenlerge qaçaqlar statusı berile bilecek. Amma insanlar bundan vazgeçeler, çünki vesiqalarnı teslim etmek içün Aqmescitke barmağa kerek.
Qırım «memurlarnıñ» sözlerine köre, yarıdmağa Donbasstan endi beş biñ insan keldi. Qaçaq statusını tek üçü aldı.
Terroristlerge qarşı ameliyatnıñ ştabındaki matbuat-merkeziniñ yolbaşçısı Vladislav Seleznöv aytqanı kibi, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerini on biñ insan terk etti.


text:
Yañı adını nebatat bağçası 2015 senesi aldı, Tavriya Milliy Universitetiniñ (yarımada ilhaqından soñ ise - “Qırım federal universiteti”) rektorı Nikolaty Bagrovnıñ keçingeninden soñ.
Qırım paytahtı içün nebatat bağçası - şeerniñ eñ büyük parklarından birisidir. Siyrek ösümlik ve çeçek türlerinden ğayrı, bağçada başqa meraqlı yerler de bar. Olarnıñ arasında - Vorontsov evi ve “Karolinovka” çiftliligi.
Soñki mart künlerinde Aqmescit nebatat bağçasını Qırım.Aqiqat mühbiriniñ süret toplamında baqa bilesiñiz.


text:
Bütündünya ukrainler kongressi (BUK) Rusiye istilâsı vaqtında Ukrainağa qol tutmaq içün informatsion kampaniyanı başlamağa qarar berdi. Böyle bir memorandumlarnı kögress reberligi Ukraina ükümeti ve Atlantic Council halqara analitik malümat merkezi ile imzaladı, dep bildirdi BUK prezidenti Yevğen Çoliy, haber ete Azatlıq Radiosı.
«Bizler Atlantic Council merkezi ile işbirlikke başladıq. Bizler olarnen beraber Ukrainada olıp keçken adise-vaqialar yalıñız Ukraina buhranı degil de, dünya buhranı olğanını dünya toplulığına is ettirmege tırışacaqmız. Bizim maqsadımız – ukrain diasporası yaşağan devletlerniñ ükümetleri ile bu malümatnı yetkizmektir», – dep qayd etti Çoliy.
Onıñ bildirgenine köre, BUK sentâbr 26-na keçirilmesi belgilengen nevbetten tış parlament saylavlarına nezaretçiler taqımlarını azırlap başlay. O, dey ki, kongress azaları çetelde rey berecek Ukraina vatandaşlarına saylavlar aqqında malümat berecekler.
BUK dünyanıñ aman-aman 50 memleketinde ukrain birleşmelerini bir arağa toplay. Onıñ azaları informatsion-analitik merkezleri, cemaat teşkilâtları ve BUK temsil etelgen devletlerde siyasiy firqalarnıñ ofisleri ile işbirlik tutalar.


text:
8 noyabr künü İ. Gasprinskiy adına kitaphanesinde eki tedbir olıp keçti. Birinci tedbir «Qırımtatar medeniyeti ve yazısı künlerine» bağışlanğan edi. Tedbirniñ ekinci qısmında sanatşınas Elmira Çerkezovanıñ «Qırımtatar ressamları, ameliy sanat ve mimarcıları» degen kitaınıñ prezintatsiyası keçti.
Ablâzis Veliyev öz çıqışında qırımtatar tiliniñ şekillenüvi aqqında aytıp berdi. Bizim halqımıznıñ edebiyatı ve sanatı XV – XVI asırlarda öz çağına yetken edi. Amma XVIII asırnıñ soñlarında olğan qalabalııqlar bizim halqımızğa bir darbe olıp, inkişafını toqtattı. Kütleviy şekilde devletten şairler, yazıcılar ve alimler icret eteler. İleride tilniñ inkişaf etmesine bir çoq kereler elifbe deñiştirilgeni de tesir etti. Ablâzis Veliyev qayd etkenine köre, bizim yaşlar ögünde ana tilini inkişaf ettirme meseleleri açıq turadır. Meselâ, çeşit memleketlerde qırımtatar yazıcılarınıñ ve şairlerniñ bir çoq kitapları saqlanıp turmaqtadırlar, o kitaplar ögrenilip, bir tertipke ketirilmek kerektirler. Ablâzis Veliyevniñ çıqışı er kezde balaban meraq doğurdı, çünki soñki vaqıt ana tilini ögrenme ve ögretme meseleleri cemaatçılıqnıñ pek raatsız ete.
Çıqışta bulunğanlarınıñ bir çoqı ana tilinen olıp keçken soñki adiselernen öz qayğılarını bildirdiler. Eñ yüksek minberlerden qırımtatar tili, rus ve ukrain tillerinen birlikte devlet tili olğanı aqqında aytıla, amma aynı vaqıtta onıñ ögrenilmesi göñülli şekilde olmaq kerek, dep aytalar. Çoqusı vaqıt ana tili mecburiy, programmada olğan til degil de, fakultativ şekilde, derslerden soñ ögretile… Tataristan tecribesinden misaller ketirilip, anda ana tilini sıqlaştırmağa istegenlerinde, cemaatçılııq nasıl etip köterilgeni aytılğan edi. Mına meraqlı misal. Tataristanda 28 biñ çuvaş yaşay, ve olarnıñ ana tilini 90 dane mektepte ögrene ve ögreteler. Amma, aynı zamanda Qırımda 280 – 320 biñ qırımtatarı bar, lâkin qırımtatar mektepleri tek 14 dane. Çıqışta bulunğan er kes, bu vaziyetni özlerimiz çezmek kerekmiz, dep qayd ettiler.
Öz adımdan, er kezge belli olğan şeyni aytmağa isteyim. Eger de er bir ayle ana tili ğayesini özüne siñdirip, evlerinden ballarınen ana tilinde laqırdı etse, tilimiz inkişaf eter. Onıñ içün bütün şartlarımız bar. Ballarımızğa ana tilini ögrenmek içün, yahşı bir qullanma bar, bu da “Armançıq” mecmuasıdır. Bu mecmuada ballar içün mahsus usul qullanılıp, ana tili ögretile. Tek ana – babalarnıñ istegi olsun. Ondan da başqa ana – babalar özleri de ana tilini bu mecmuadan ögrene bileler. Belli cemaat erbabı Beyye İlyasova, biz ayrı bir zamanda yaşağanımıznı qayd etti. Kimge medeniyeti, edebiyatı, tili, tarihi qıymetli olsa, o insan men öz halqıma ne yaptım, dep tüşünip baqmaq kerek. Ve bu şeyder episi göñülli olaraq yapılmaq kerek, ve soñ öz areketlerimizge mukâfat beklemek kerekmeymiz. Allah er kezge lâyığını berer!
Tedbirniñ ekinjdi qısmı Elmira Çerkezovanıñ kitap prezintatsiyasına bağışlanğan edi. Müellif, kitap yazma ğayesi aqqında aytıp berdi. Daa genç zamanlarında Elmira hanum, bizim ressamlar, sanat erbapları ve mimarcılar aqqında malümat toplağanını aytıp berdi. Daa Özbekistanda olğayenda ressamlar ile körüşüvlerge barğanını aytıp berdi. Bu işniñ neticesi olaraq, qırımtatar ressamlarına bağışlanğan kiçik broşüra derc etilgen edi. Nevbetteki icadiy adım olaraq, Elmira hanım, «Coyulğan ayenklikniñ qıdıruv» kitabını yazdı. Ve niayet, sanat aveskârları ögünde Elmira hanımnıñ nevbetteki kitabı peyda oldı. Bu kitap üstünde yedi yıl devamında çalışıldı, dep ayta Elmira hanım. Müellif kitap çıqarılmasında yardım etken insanlarnıñ episine teşekkürler bildirdi. Ressam Kâzim Eminov, tarihçi Çervonnaya, professor D. P. Ursunen olğan subetleri aqqında yahşı sözngen hatırladı. İstidatlı Zuleyha Bekirovanen yapqan mektüpleşmesini de, pek sıcaq hatırladı. Çıqışta bulunğan er kes, müellifniñ işine balaban qıymet kesti.
Biz bellesek, er bir sanatsever öz kitaphanesine bu kitapnı elde etmege bahtlı olur edi.
Müellifniñ tüşünceleri muarririyet fikirinen doğru kelmey bile
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ Hakasiya cumhuriyetiniñ akimiyeti aprel 14-ni tabiat yanğınları neticesinde elâk olğanlarnı añmaq içün matem künü olaraq ilân etti. Soñki malümatlarğa köre, aprel 12-13 künleri 15 kişi elâk oldı, biñge yaqın mesken ev yandı. Region memuriyetiniñ malümatına köre, yanğından zarar körgenlerniñ sayısı beş biñge yaqınlaştı, 500 insan tibbiy yardım istedi. Bunı Radio Svoboda bildire.
Hakasiyadaki Şirinskiy rayonınıñ memuriy merkezi olğan Şira qasabası eñ büyük zarar kördi. Radio Svoboda mühbiri İgor Çigarskih qasabanı ziyaret etip, ilk malümatlarğa köre, qasabada dört yüz evniñ bütünley yanğanını bildire. Şirinskiy rayonında eki biñden ziyade zarar kördi.
Qasaba sakinleri viranelerni baqıp, qıymetli şeylerni toplaylar, mağazalardan malnı çıqarmağa tırışalar.
İlk malümatlarğa köre, yanğınlarnıñ sebebi keçken yıldan qalğan quru ot oldı. Ruzgâr ateşni tarqattı. Onıñ süratı saniyede 30 metrni teşkil etti.
Cumhuriyette yanğınlar er yıl yüz bere. Bu sene baarde vazit daa havflı oldı, çünki qışta qar az yağdı, baarniñ başı ise sıcaq oldı. Mart ayında regionda Üst-Abakan rayonında evler yanğan edi, bir qaç fermacı ve ev ayvanları elâk oldı.
Köylerni yanğınlardan qorumaq içün Hakasiya çöllerinde yolaqlarnı qazalar. Olarnıñ sayesinde bir çoq adam ve ev zarar körmedi.
Hakasiyanıñ aprel 12-13 künleri yüz bergen yanğından körgen zararı 5 milliard rubleden ziyadedir, dep tahmin ete akimiyet. Taqiqat komiteti «Eki ve ekiden ziyade insannıñ ölümine sebep olğan diqqatsızlıq» maddesi boyunca beş cinaiy işni açtı.


text:
Qırımdaki Rusiye uquq qoruyıcıları advokatlar Edem Semedlâyev ve Emil Kürbedinovğa ait tehnikanıñ tevqif etilmesini uzattı.
«Tehnikamıznıñ tevqifini 30 künge qadar uzatqanlarını tünevin ögrendik. Şimdilik elnen yaza, başqasınıñ tehnikasını qullanamız. Şimdilik böyle çalışamız», – dep bildirdi fevral 3-de Edem Semedlâyev Qırım.Aqiqatqa.
Yanvar 26-da advokatlarnıñ ofisinde ve Emil Kürbedinovnıñ evinde tintüvler olıp keçti. Bütün tehnika tutıp alındı.
Advokat Emil Kürbedinov yanvar 26 künü Bağçasarayda Rusiyeniñ silâlı hızmetleri tarafından yaqalandı. O qırımtatar faali Seyran Saliyevniñ evine, adliyeviy yardım bermek içün kete edi. Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi advokat Emil Kürbedinovnı Memuriy qanun bozuvları Kodeksiniñ 20.3 maddesi (Natsist timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayışı) boyunca qabaatlı olaraq tanıdı ve 10 künge apis etti.
Kürbedinov siyasiy davalarnı baqqan eñ eyi Qırım advokatlarından biridir. O ve zenaatdaşları apiske alınmasını advokat faaliyetine keder etmek ıntıluvı olaraq tanıylar.


text:
Avropa Birligi Ukraina zıddiyetine alâqası olğan cezalanacaq şahıslarnıñ cedveline daa 11 adamnı qoşmağa añlaştı, dep haber ete Avropa Birligi diplomatınıñ aytqanlarına esaslanıp Reuters agentligi, bildire Azatlıq Radiosı.
Bu sefer cedvelde esasen separatistler, bir-eki rusiyeli bar, aytıla beyanatta.
Olarnıñ adları Avropa Birliginiñ Resmiy mecmuasında eñ yaqın vaqıtta aydınlatılacaq, ve cezalar cumaertesi künü işke tüşürile bile, dep ayttı diplomat.
Bundan evel Avropa Birligi Rusiye ve Ukrainadan 61 insan, em de Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ zapt etilgen energetik şirketlerine qarşı bunıñ kibi cezalar kirsetken edi.
İyünniñ 27-de olıp keçken sammitte Avropa Birligi eñ yaqın vaqıtta Rusiye Ukrainada cenkleşken separatistlerden arbiy areketler toqtatılmasını talap etmese, daa da sert cezalar olacağını bildirgen edi.
Avropa Birliginiñ talapları arasında – OSCE nezareti altında eki taraflı ateş toqtatılması, Rusiye ile bütün sıñırnı Kiyev nezareti altına qaytaruv, esir alınğanlarnı azat etüv ve Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ barışıq planını amelge keçirüv boyunca muzakereler başlanmasıdır. Cedveldeki yañı adlar mezkür talaplarğa riayet etmegenlerge ait.
Avropa Birliginiñ nevbetteki sammiti iyülniñ 16-na planlaştırıla, anda cezalar meselesi de baqılacaq.
Avropa Birligi ve AQŞ Rusiyeni cezalarnıñ üçünci basamağı ile çoqtan qorquzalar, lâkin ara-sıra cezalar kirsetilmesiniñ şartlarını deñiştireler.


text:
Basqı ve atta işten çıqaruv ile bağlı qorquzuvlar sebebinden qırımtatarlarnıñ bir qısımı sentâbr 14 künü keçirilgen saylavlarda iştirak etmege mecburlar.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına qırımtatar milliy areketniñ vekili, Qurıltaynıñ merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Devlet müessiseleri, mektep, hastahane hadimlerini cedvlelde qayd etip, iştirak etmege mecbur eteler. Mektep müdirlerine emir berildi, olar saylav ceryanı devamında, ğaliba, 3 kere esbat bermek kerekler» - dedi Smedlâyev.
O qayd etkeni kibi, basqı sebebinden yardım sorap, muracaat etkenlerge, saylavlarda iştirak etmek, er kimniñ bir aqqı olğanını hatırlattılar.
Smedlâyevnin fikirince, bu sıqıştıruvğa baqmadan, saylavlarda iştirak etken qırımtatarlarnıñ sayısı 10%- nı teşkil etecek.


text:
Öldürilgen Rusiye muhalifet siyasetçisi Boris Nemtsovnıñ işdeşleri ve ortaqları Ukrainağa qarşı Rusiye istilâsını tasdıqlağan yañı delillerni aydınlatqan maruzanı taqdim etecekler. «Putin.Cenk» adlı esabat endi derc etildi.
Nemtsov prezident Vladimir Putinniñ eñ sert tenqitçilerinden biri edi ve Rusiyeniñ Ukraina istilâsına qarşı çıqqan edi.
Onı fevral 27-de aqşam Kremlniñ yanında atıp öldürdiler. O vaqıt Nemtsov maruza üzerinde çalışa edi.
Esabatnı Nemtsovnıñ dostu İlya Yaşinniñ yolbaşçılığında bir sıra muhalifet faali ve jurnalist yekünlediler.
Kreml Ukraina ve Ğarpnıñ Donbassta ukrain ordusına qarşı cenkleşken separatistlerge Rusiyeden silâ ve adamlar yardım olaraq kelgeni aqqında qabaatlarını red ete.


text:
Kreml kontrolündeki Qırım akimiyeti, BM içün rezolütsiya leyhasını azırlap, Qırım «daa Ukrainanıñ qısımı» olğanda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında şikâyet etecek ola. Bunı RİA Krım agentligine Qırımda milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlarnıñ işleri boyunca Rusiye devlet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov bildirdi.
«BMT içün Ukraina boyunca Qırım rezolütsiyası endi azırlanıldı. Onda, Ukraina devirinde Qırımda yüz bergen vaqialar ve, bu sırada, insan aqlarınıñ bozulması boyunca malümatlar toplanılğan. Biz vaziyetni hronologik tertip ile tariflemege trıştıq», – dedi Smirnov.
Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyası, dekabr 15 künü, işğalci-devlet Rusiye Federatsiyası tarafından Qırım Muhtar Cumhuriyetinde insan aqlarınıñ bozulması aqqında rezolütsiyasını etti. Vesiqalarında, Rusiye – «işğalci-devlet» olğanı qayd etile, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ile Aqyar ise – «vaqıtınca işğal etilgen topraqlar».
Rezolütsiyağa 70 devlet qoltuttı, 77 – bitaraf qaldı, 26 – qarşı çıqtı. Qarşı çıqqan devletler – bu Angola, Ermenistan, Belorusiye, Bolivya, Burundi, Kamboçya, Çin, Komor, Küba, Cenübiy Koreya, Eritre, İndistan, İran, Qazahistan, Nikaragua, Filipinler, Rusya, Sırbistan, Güney Afrika, Güney Sudan, Sudan, Suriye, Uganda, Özbekistan, Venezuela ve Zimbabwe.


text:
Rusiye prokurorı Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca yalan şaatlıq etkeninde qabaatlanğan Ruslan Bekirovğa qarşı açılğan cinaiy davanı mahkemege yolladı.
Onıñ davasını Rusiye kontrolindeki Nahimov rayon mahkemesi baqacaq. Bu aqta advokat Emil Kurbedinov «Qırım birdemligine» bildirdi.
«2019 senesi mart ayında o (Bekirov – QA) FSB hadimleri tarafından yasaqlanğan usullarnıñ qullanıluvı ile sorğuğa çekildi. Onı tutıp FSBge alıp ketkenler, kerekli protokollarnı imzalasın dep, ciddiy bir maneviy basqı yaptılar. Ruslan olarnı imzalamağa mecbur. Qanunsız alınğan protokol Ruslanğa qarşı «yalan şaatlıq» davasınıñ temeli oldı. FSB, olarnı qorqmayıp, yalan şaatlıq etmege istemegeni, kimsege iftira atmağanı içün intiqam ala», – dep ayttı Kurbedinov.
Berilgen malümatqa köre, Qırım FSBsi Ruslan Bekirovnı «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca 17 yılğa üküm etilgen Enver Seytosmanovğa qarşı yalan şaatlıq etkeninde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 307-nci maddesiniñ 1-inci qısmı) qabaatlay. Qararda aytılğanına köre, FBS tahqiqatı, 2019 senesi mart ayında sorğu vaqtında Bekirov «tahqiqatçı tarafından iç bir maneviy ve fizik basqı yapılmağanda» 2015 senesi yanvar ayında «Seytosmanovnıñ hizb olğanı aqqında aytqanını» eşitti, dep bildirdi.
Tahqiqat, Bekirovnıñ şaatlığını Enver Seytosmanovnıñ dava malümatlarına «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar olğanınıñ delili olaraq ilâve etti. Faqat, yarım yıldan soñ, 2019 senesi avgust ayında Seytosmanovnıñ davası temelden baqılğanda, Ruslan Bekirov Cenübiy okrugınıñ mahkemesinde söz aytıp, qadılarğa FSB hadimleriniñ basqısı altında Seytosmanovğa qarşı şaatlıq etti, dep bildirdi.
Bekirov advokat Emil Kurbedinovnen beraber Qırımdaki Arbiy-tahqiqat komitetine onı sorğuğa çekken FSB hadimlerine qarşı teşkerüv keçirmek ricası ile ariza berdi.
«Tahqiqat Rıbalkanıñ bildirgenine köre, Bekirov FBS hadimleri tarafından basqığa oğratılğanını ve Seytosmanovnıñ Hizb ut-Tahrir teşkilâtı ile alâqaları aqqında bilmegenini qadılarğa aytıp, tanış Seytosmanovğa cinaiy mesüliyetten qaçmağa yardım etti», – dep bildirdi advokat.
Rusiye FSBsi Ruslan Bekirovğa qarşı davanen bağlı açıq izaatlarını bermedi.
İyünniñ 11-nde Rusiye FSBsi Balıqlava rayonınıñ sakini Ruslan Bekirovnı tuttı. Oña qarşı Rusiye Ceza kodeksiniñ 307-nci maddesiniñ birinci qısmına istinaden (bile-bile yalan şaatlıq etüv) açıldı. Daa soñra onı bir yerge ketmemek şartınen yibergenler.
ABD, Qırımda Ruslan Bekirovğa qarşı dava açılğanını ve tutuluvını takbih etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqyarda taqiqat organları zembil ile atlağan qıznıñ ölümi sebeplerini ögreneler. Bu onıñ ilk atlaması edi.
Bunı Aqyar boyunca Rusiyeniñ Taqiqat komitetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Taqiqatnıñ neticelerine köre, 2014 senesi oktâbr 11 künü Aqyarnıñ Gagarin rayonı yanında 25 yaşında olğan yerli sakin ilk sefer zembil ile atladı. Tanıştıruv atlaması AN-2 uçağından 800 metr yükseklikten edi. Qıznıñ ne esas, ne qoşma zembilleri açılmadı, yerge tüşkeni vaqtında, qız elâk oldı», – denile beyanatta.
Vatandaşlarnıñ zembil azırlanuvını aqyar aviatsion-sport klubı «Yuharina balka» aerodromında keçire edi.
Belli olğanı kibi, al-azırda vaqianıñ sebepleri ögrenile. Teşkerüv neticesinde qararlar alınacaq.


text:
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havsızlıq şurasında Rusiye temsilcisi Vitaliy Çurkin Havsızlıq şurasınıñ azalarını Qırım aqqında malümatnıñ «qabartqanlarında» qabaatladı ve yarımadanı «istiqrar» territoriyası olğanını ilan etti.
Rusiyeli diplomat bunı Nyu-Yorkta keçirilgen Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havsızlıq şurasınıñ açıq toplaşuvı devamında bildirdi.
«Amerikan ve ingliz daimiy temsilcileri bugün buhrannıñ başlanılmasını (Ukrainada – QA) Qırımnıñ Rusiyege qoşulğanını saylamağa tırıştı. Qabartmaq kerekmey, ep bir buhrannıñ başlanılmasında öz qabaatıñıznı saqlap olamazsıñız, Qırım ise şimdi, Donbass ve Ukrainağa baqsaq, istiqrar yarımadası ola. Reis efendi, ukrain buhranı devamında Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havsızlıq şurası teşviqat meydançığı olaraq qullana edi», – dedi Çurkin.
Ukraina Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq şurasını Rusiye Federatsiyasından qırımtatarlarnıñ aqlarını ğayrıdan tiklemege talap etmege çağıra. Bu aqta toplaşuvda Ukraina Tışqı işler nazirligi apparatınıñ yolbaşçısı-nazir muavini Vadim Pristayko ilân etti.
Birleşken Milletler Teşkilâtında Amerika Qoşma Ştatlarınıñ elçisi Samanta Pauer toplaşuv devamında Qırımnıñ Rusiye tarafından işğali devam etkenini ve Donbasstaki dava Rusiye tarafından desteklengenini bildirdi.
Pauer Rusiyeniñ areketlerinden Ukraina şarqında buhrannıñ sebeplerini unutmamağa çağırdı. O Rusiyeni ateş toqtatmasında ilk adımnı yapmağa ve OSCE nezaret missiyasına dava territoriyasında öz faaliyetini yapmağa ruhset bermege çağırdı.
BMT Havsızlıq şurasınıñ azaları olğan devletleriniñ temsilcileriniñ çoqusı Qırımda insan aqlarınıñ bozmasını qayd etti ve Kremlge boysunğan yarımada ükümeti tarafından Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesini takbih ettiler.
2015 senesi oktâbr ayından başlap Ukraina Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq şurasınıñ daimiy olmağan azası ola.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen ve Donbassta silâlı dava bağlaşan soñ teşkilât Ukrainadaki vaziyetinen bağlı bir qaç sefer toplaşuv keçire edi.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda yarımadada diversiya azırlağanında qabaatlanıp mahküm etilgen ukrainalı Yevğen Panov biñ künden berli nezaret altında buluna. Bu aqta mayısnıñ 2-nde qardaşı İğor Kotelânets Facebookta yazdı.
«1000 künden berli doğmuş qardaşım Yevğen Panov Kremlniñ siyasiy mabüsi ola… Bu 1000 kün içinde qorqunç işkence kördi: teninde bir qaç kün aqım bar edi, el-ayaqları «qarılğaçta» kerginlikte patlay edi, onı boğğanda aqcigeri nefes yetmegeninden boğula edi. Dayanıp sağ qaldı. Bu 1000 kün içinde rusiyeliler onı onlarnen apishanege avuştırdı, FSB ile işbirligi yapmağa, koloniyada çalışmağa, Rusiye gimnini yırlamağa zorladı, istegeni kibi qıynadı… Panov er şeyge dayanıp teslim olmadı», – dep yazdı Kotelânets.
Fevral ayında Panov Rusiyeniñ Omsk şeerindeki №6 tüzetüv koloniyasına ketirildi.
Omsk şeerindeki №6 tüzetüv koloniyası mahkümlerniñ 2018 senesi oktâbr ayında kötergen isyandan ve ilân etken açlıqtan soñ belli oldı, olar qılınuvğa qarşı narazılıq bildirgen edi.
2018 senesi iyülniñ 13-nde Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Panovnı 8 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti. O, tahqiqat ile kelişmege razı olmadı.
2016 senesi avgust ayında Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) ilhaq etilgen Qırımda «ukrain diversantları» yaqalanğanını ilân etken edi, olar yarımadada terakt kerçekleştirmege azırlanğan ekenler. Tutulğanlar belli bir müddet devamında Moskvanıñ Lefortovo SİZOsında olıp, Qırımğa ketirilgen edi.
Rusiye mahsus hızmetleri, tevqif etilgen Yevgeniy Panov ve Andrey Zahtey «diversantlar gruppasına» kirgen edi, dep bildirdiler, olar yarımadanıñ turistik ve içtimaiy infrastruktura yerlerinde terakt kerçekleştirmege planlaştırğan ekenler.
Ukraina akimiyeti rusiyelilerniñ ukrainlerge atqan qabaatlavlarını red ete ve bunı mahsus hızmetlerniñ provokatsiyası olaraq tanıy.
Zahtey tahqiqat ile mahkemeden evel añlaşma imzalağan edi. Fevral ayında o 6 yıl ve 6 ayğa sert rejimli cezahanede apis muddetine ve 220 biñ ruble (tahminen 105 biñ grivna) miqdarında para cezasına mahküm etilgen edi.


text:
Bu sefer Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciligini İndoneziya Cumhuriyetiniñ Ukrainadaki Fevqulâde ve Vekâletli Elçisi Yuddi Krisnandi, Romaniyanıñ Ukrainadaki Fevqulâde ve Vekâletli Elçisi Kristian-Leon Tsurkanu, Moldova Cumhuriyetiniñ Ukrainadaki Elçihanesiniñ ekinci kâtibi Timur Luçin ve GUAM temsilcisi ziyaret ettiler.
Anton Korınevıç ürmetli musafirlerge Qırım platforması Ofisini ve Temsilcilk taqımınıñ fikirince eñ yaqın zamanda ofisniñ ne ile oğraşacağını taqdim etti.
“Qırım Platforması Ofisi çetel devlet ve halqara teşkilâtlarnıñ vekilleri ile nevbetteki körüşüvler keçirdi”
Tünevin jurnalist ve cemaat faalleri ile Odesa şeerinde keçirilgen körüşüv işbu mevzuğa bağışlanğan edi.
Munaqaşada Ukraina Prezidentiniñ Qırım MC-deki Daimiy Temsilcisiniñ birinci muavini Darya Svırıdova iştirak etti. O, keçici devirdeki adalet ilkelerini ve cenkniñ aqibetlerini aşuv oğrundaki devlet siyasetini inkişaf ettirüvge dair devlet tarafından alınıp barılğan faaliyetni taqdim etti.
Bundan ğayrı, tedbir iştirakçileri Ukrainadaki silâlı davanıñ menfiy aqibetlerini aşuvnen bağlı meselelerge Ukraina sakinleriniñ munasebetlerini aks ettirgen tedqiqatnıñ neticelerinen tanış oldı. Tafsilâtlı malümat bu yerdedir: https://cutt.ly/2E54mBa
“Keçici devirdeki adalet silâlı davalarnı aşmaq, tınçlıqqa irişmek, tınçlıqnı qurmaq ve devam ettirmek içün hızmet ete bilecek yanaşuvlardan biridir”
Kursnıñ müellifleri arasında Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Daimiy Temsilcisi Anton Korıneviç, jurnalist ve aq qorçalayıcı Alim Aliyev, Ukraina çetel işler Naziriniñ birinci muavini Emine Caparova, Ukraina Yuqarı şurası deputatı, Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, aktör ve rejissör Ahtem Seyitablayev, kinorejissör Oleg Sentsov, Taras Şevçenko adına Kıyiv Milliy Universitetiniñ rektorı Volodımır Bugrov bardır.
“Qırım, tamır Qırım halqları, Qırım tarihı, medeniyeti ve adetleri aqqındaki bilgilerini arttırmağa aves etkenlerniñ diqqatına. Berim ayınıñ 10-da «Prometheus» tasil platformasında Taras Şevçenko adına Kıyiv Milliy Universiteti tarafından ocalar, yetekçi alimler, cemaat ve devlet erbaplarınıñ ğayretlerinen vucutqa ketirilgen ”Qırım – bizlermiz” bedava onlayn-kursı başlandı”
Bağışlañız, bu metin tek “ykp” tilinde mevcuttır.
Bağışlañız, bu metin tek “ykp” tilinde mevcuttır.
Bağışlañız, bu metin tek “ykp” tilinde mevcuttır.
Bağışlañız, bu metin tek “ykp” tilinde mevcuttır.
Bağışlañız, bu metin tek “ykp” tilinde mevcuttır.
Bağışlañız, bu metin tek “ykp” tilinde mevcuttır.


text:
İyül 1-den qırımtatarlarnıñ tarih ve medeniyetiniñ müzeyi – «Han saray»ğa kiriş fiyatı 100 ruble tura. Bundan da ğayrı, müzey sergileriniñ birisine qoşulmaq içün evelden 80 ruble tolemege kerek.
Han saraynıñ obyektleri boyunca esas ziyaretniñ fiyatı 225 ruble tura. Böyle alda kiriş içün ayırı ödev olmamalı.
Bağçasaray ve Bağçasaray rayonınıñ sakinleri yaşağan yerini isbatlasalar, saray bağçasına bedava kire bileler.
Müzey yolbaşçılığından resmiy izaatnı Qırım.Aqiqat mühbirleri alalmadı.
Büyük han Caminiñ ziyareti seyyalar ve Qırım musulmanları diniy idaresi tarafından keçirilgen diniy bayramlarnıñ iştirakçileri içün bedavadır. Bu aqta Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğı saytında aytıla.
Bunıñ ile müzeyni bedava ziyaret etmek aqqı Sovet Birligi Qaramanlarında, Rusiye Federatsiyasınıñ qaramanlarında, Şüret nişannıñ askerlerinde, 18 yaşına qadar balalarda (er bir aynıñ birinci bazarertesi künü), çoq balalı qorantlarada er bir aynıñ birinci bazarertesi künü) bar eken.
Aqmescit sakinleri arasında Qırım.Aqiqat saytı tarafından keçirilgen sorav neticesinde Han saraynıñ ziyaretçileri paalı kiriş sebebinden çorlamağanı belli oldı.
Bağçasaraynıñ yerli sakini Han saraynıñ azbarında kezmege alışqan turistlerni bu kibi yañılıq suvuta bilecegini tüşüne.


text:
«Qırım vatandaşlıq qamaçavı»nıñ yetekçisi Lenur İslâmov dey ki, aktsiya iştirakçileri Nazirler Kabineti tarafından qabul etilgen Qırımğa mal kirsetilmesiniñ toqtatıluvı aqqında qarardan memnün degil. Bu aqta o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Olarnıñ fikrine köre, bu vesiqağa köre, Qırımğa ticariy maqsat ile malnıñ ketirilmesi mümkün.
«Anda bir insanğa 50 kilo, biz ise, şimdi olğanı kibi, bir maşnağa öyle tüşündik. Yani, arabağa 10 insannı toldurmağa mümkün, sıñırcılardan keçmek, soñra ise diger maşnalarda kete bile de. Demek, biz yarım tonna keçire bilemiz», – dedi İslâmov Qırım.Aqiqatqa.
Bundan da ğayrı, fikrine köre, işbu qarar qaparcılıqnı da nazarda tuta. İqtisadiy inkişaf nazirligi iqtisadiyat ve milliy havfsızlıq içün kerek olğan mallarnıñ kirsetilmesine izin bere bile eken. İslâmovnıñ fikrine köre, bu qarardan artqaç faydalanmaq mümkün olur.
QMC ve Aqyar meseleleri boyunca Devlet hızmetiniñ başı Nariman Ustayev bu tenqitni sebepsiz tanıdı ve eger de vekâletli işhaneler öz mecburiyetlerini yerine ketirse, memuriy sıñırda qaparcılıqnıñ olmaycağını qayd etti.
«Kiriş ve çıqış noqtalarında nezaret etici mütenasip organlar bar. Menimce, mında sual endi olarğa olmalı. Olar nasıl çalışacaq ve vazifelerini yerine ketirecek», – dey Ustayev.
Ukraina ükümetiniñ qarırna binayen bütün gümrük rejimleri boyunca vaqtınca işğal etilgen territoriyadan Ukrainanıñ diger territoriyasına ve/ya da Ukrainanıñ diger territoriyasından Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasına iş, mal ve hızmetlerniñ berilmesi yasaq etile. İstisnalar cedveline vatandaşlarnıñ şahsiy şeyleri, içtimaiy emiyeti olğan aşayt malları ve gumanitar yardım kire, umumiy fiyatı 10000 grivnadan, yükü – 50 kg ziyade olmamalı.


text:
Lyuk Perri ülde
Uzğan ğasırnıñ 90nçı yıllarında tanılğan aktyer xastaxanädä can birde
Amerikanıñ tanılğan aktyerı Lyuk Perri 53nçe yäşendä wafat buldı. Sänğat’çeneñ cämäğat’çelek belän êlemtä wäkile Arnol’d Robinson beldergänçä, Perrinı uzğan çärşämbe könne xastaxanägä salğannar. Ul Los-Anjelestağı öyendä insul’t kiçerep paraliçlanğan bulğan. Aktyer şunnan kire ayağına basa almıy.
Lyuk Perri 1990nçe-2000nçe yıllarda çıqqan “Beverli Xillz, 90210” isemle serial aşa tamaşaçığa tanıldı. Anıñ talantın, şunnan soñ, mäşhür rejissyerlar da kürep aldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Dön'yadağı iñ zur tamaşa tägärmäçe açıldı
Ul küz yawın aluçı tamaşa belän Dubayda qullanılışqa tapşırıldı
Törkiyädä 12 meñ yıllıq ğıybadätxanä tabıldı
Törkiyädä Mardinnıñ Dargäçit ilçäseneñ Ilısu mäxälläsendäge Boncuklu Tarlada 12 meñ yıllıq buluı isäplänelgän ğıybadätxanä tabıldı


text:
Qırımda keçirilgen, dünyanen qabul etilmegen referendumnıñ eki yıllıq munasebetinen, Türkiye tışqı işler nazirligi, Rusiye tarafından yarımada işğal etilgen soñ, insanlarnıñ uquqları toqtamayıp bozulğanı aqqında bildirme yaptı.
«2014 senesi mart 16 künü Qırımda keçirilgen referendumnı ve bundan soñ olğan Rusiye tarafından qanunsız işğalini qabul etmegenimiz aqqında kene aytamız. Bu halqara aq-uquqlar qanunınıñ bozulıvıdır», - dep aytıla bildirmede.
Hızmette qayd etkenlerine köre, eki yıl içinde yarımadada insanlarnıñ aqqı vaziyeti ke-kete kerginleşmekte.
«Sakinlerniñ çeşit gruppalarına ve matbuat vastalarına yapılğan separatist siyaseti ve sıqıştırmalar delilleri, delegatsiyalarnıñ maruzalarında yer taptı. Halqara cemaatçılığı olarnı yarımadağa yollap oldı. Üküm sürgen vaziyet bu künge qadar raatsızlıq menbası olaraq qalmaqta. Biz kene de qatiyen, mezkür sıqıştırma siyasetini toqtatmağa çağıramız», - dep qayd etile arizada.
Mecliste, OON ve halqara uquq qoruma teşkilâtlarında daima qırımtatarlarnıñ taqip etilmesi aqqında aytmaqtalar. Bunıñnen bir sırada Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyeti, qırımtatarlarğa qarşı yapılğan taqiplernen bağlı bildirüvlerni «Ğarp ştampları» dep adlandırdılar.
Mart 16 çarşenbe künü Qırımda «referendumnıñ» eki yıllıq munasebetinen bir sıra tantanalı tedbirler keçirilmekte. Kiyevde bu künü Rusiye tecavuzınıñ qurbanlarını añıp, sessiz fleşmob keçirmekteler.
2014 senesi mart 16 künü, Qırım ve Yaqyarda dünyanen qabul etilmegen referendum olıp keçti. Onıñ neticesinde Rusiye Qırım Cumhuriyetini öz terkibine kirsetti. Ne Ukraina, ne Avropa Birligi, ne Amerika Qoşma Ştatları mezkür saylavnı qabul etti.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Bu sene Mekkeniñ muqaddes yerlerine acılıqqa barmağa istegen Qırım musulmanları meningokokk yuqunçından aşılavdan keçmek kerekler. Aşılavnı Saudiy Arabistan Qırallığına kirmezden evel eñ azından 10 kün ya da eñ çoq – 3 yıldan evel yapmaq kerek.
Hacılarğa böyle talaplarnı Qırım Cumhuriyeti ve federal emiyeti olğan Aqyar şeeri boyunca qullanıcı aqlarınıñ ve insan amanlığınıñ qoruvı saasında nezaret boyunca Federal hızmetiniñ Regionlarara idaresinde ilân ettiler.
Bundan da ğayrı, Hacğa barmazdan evel, insanlarğa gripp hastalığından aşılav yapmağa tevsiye etile. Qırım Müftiyatı Qırım hacıları içün zaruriy aşılavlarğa arizanı vesiqalarnıñ qabul etüv müddetiniñ bitkeninden soñ teslim etecek.
Vesiqalarnıñ qabul etüvi Qırım musulmanları diniy idaresinde (Aqmescit şeeri, Kurçatov soqağı, 4) 2014 sentâbr 1-ne qadar keçirile. Zaruriy vesiqalarnıñ cedveli Qırım musulmanları diniy idaresiniñ resmiy saytında bar. Hacılıq seferniñ fiyatı – 4 biñ dollar. Qırımdan muqaddes yerlerge çıqış – 2014 senesi sentbâr 25 künü, qaytuv – 2014 senesi oktâbr 10-11 künleri olacaq. Evel alınğan añlaşmağa köre, bu sene Qırım musulmanları diniy idaresi musulmanlarnı Hacqa Ukraina içün ayırılğan yerler boyunca alıp baracaq. Umumen 160 yer bar.
Qayd etmek kerek ki, Acılıqqa er yıl dünyanıñ 160 memleketinden tahminen 2 mln insan bara.


text:
Rusiyege boysunğan prokuratura 22 yaşındaki Aqmescit sakinine qarşı «Vkontakte» içtimaiy ağında prokuratura «ekstremist» sayğan beyanatlarını yazğanı içün cinaiy iş açtı.
Bu aqta Rusiyege boysunğan Qırım prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildire.
«Belgilengenine köre, 22 yaşındaki yerli sakin öz saifesinde Ekstremistik malümat federal cedveline kirgen malümatnı yerleştirdi: milletçi şiarlarnen audio malümatları, ve natsistik timsallerni köstergen fotoresimler», – dep aytalar müessisede.
Beyanatta qayd etilgenine köre, içtimaiy ağnıñ qullanıcısına qarşı «Derc etilgen Ekstremistik malümat federal cedveline kirgen ekstremistik malümatnıñ kütleviy şekilde paylaşması aqqında» ve «natsistik timsallerniñ, ya da ekstremistik teşkilatlarnıñ timsalleriniñ teşviqatı ya da halq ögüne numayış etüvi» rusiyeli qanunlarınıñ maddelerine binaen memuriy qanunnı bozuv boyunca cinaiy işler açıldı.
Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi qabaatlanğan şahısqa 2 biñ ruble miqdarında memuriy cezanı belgiledi.
«Prokuror teşkerüvleriniñ neticesinde qanunnı bozğan şahıs audio malümatlarını özü sildi», – dediler müessisede.
Bu Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ içtimaiy ağlarda malümatnı paylaşqan yarımada sakinlerine qarşı açılğan cinaiy işlerniñ birincisi degildir.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/12-28
Näbilä Wälitova (28.12.1928, Başqort ASSRnıñ Bäläbäy kantonı Sıyırışbaş awılı, RSFSR, / SSRB - 11.10.2006, Voronej ölkäse başqalası Voronej şähäre, Rusiä Federatsiäse) — balet artistı, möğällim, baletmeyster.
Leningrad xoreografiä uquxanäsen tämamlağaç, Başqort opera häm balet teatrında solist bularaq eşli başlıy.
Voronej opera häm balet teatrına küçkäç, cirle kölliätendä uqıta başlıy. Teatr baş baletmeysterı, soñraq balet sänğät citäkçese bulıp eşli.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Nikita nebatat bağçasınıñ bir qısmı olğan Primorskiy parkınıñ territoriyasında interaktiv dinozavrlar sergisi donatıldı.
Qırım.Aqiqat muhbiriniñ bildirgenine köre, bundan soñ ziyaretçiler, aralarında dinozavrlarnıñ maketleri yerleştirilgen relikt osümlikler arasında geze bilecekler. Dinozavrlarnıñ maketleri interaktiv, areket sensorları insannıñ bulunmasını tayin eteler.
Nikita nebatat bağçası mudiriniñ muavini Andrey Paştetskiynıñ aytqanına köre, Primorskiy parkınıñ territoriyasında 19 dinozavr modeli yerleştirildi. Eñ büyük dinozavrnıñ yüksekligi sekiz metrge yaqın.
Aprel 13 cuma künü Yaltada Nikita nebatat bağçasınıñ kollektsiyasından olğan lâlelerniñ ananeviy «Lâleler paradı» sergisi açıldı. Kelgenler sergi meydançığında nebatat bağçasınıñ ilmiy kollektsiyasından, türlü güllev seviyesinde olğan 73 biñ lâleni körmek mumkün ediler.


text:
"Äfğanstan humanitar yärdäm kötä"
Bu xaqta Mäwlüt Çavuşoğlu BMO cıyılışında belderde
Törkiyä tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu BMO tarafınnan oyıştırılğan “Äfğanstandağı humanitar wazğıyät’” temalı Yuğarı däräcäle ministrlar cıyılışında çığış yasadı.
Cıyılışnıñ kritik waqıtta çınğa aşuın äytkän Çavuşoğlu Äfğanstandağı üzgäreş barışınıñ barlı täêsirlären küzätep baruların belderde.
“Xäzergä humanitar ölkä östenlekle bulırğa tiyeş. Borçu tudıruçı sannarnı barıbız da işettek. Äfğan xalqınıñ öçtäntän ber öleşenä açlıq yanıy, yartısınıñ diyärlek aşığıç humanitar yärdämgä ixtıyacı bar. Törkiyä 1920nçe yıllardan birle qız balalarnıñ belem aluı, xatın-qızlarnıñ qamilläşterelüe belän ber rättän Äfğanstannıñ totrıqlılıq häm qalqınu tırışlıqlarına yärdäm kürsätä. Bügenge köndä dä Törek Qızılayı aradaşçılığı belän humanitar yärdämnärne däwam itteräbez,” – dide ul.
Törkiyäneñ Qabuldağı ilçelegeneñ humanitar ölkädä êşçänleklären däwam itterüen citkergän Çavuşoğlu BMO ğomüm särqätibeneñ täêsirle qatışu çaqıruların xuplawın belderde.


text:
Pilipp Orlık adına Demokratiya İnstitutınıñ mütehassısı Natalya Belitser dey ki, «Azov»nıñ Lvivde cami qurucılığına qarşı maqalesi Rusiye teşviqatını tekrarlay. Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildire.
«Azov» mevamı zemaneviy Rusiye teşviqatı ve Ukraina dostları olmağan Avropa memleketleriniñ anti-islâm belâğatı ile teñ kele», – dey Belitser.
Ekspertniñ malümatına köre, «Lvivniñ islâm zaptınıñ başlanuvı» maqalesiniñ müellifleri Ukraina ve ukrain halqı içün qırımtatar halqı ile sıqı bağı ne qadar müim olğanını añlamağanlarını kösterdiler.
Belitser işbu maqaleniñ bar olması Lviv ve qıtaiy Urkainada qırımtatarlar ile dostane munasebetlerge tesir etmeycegine ümüdini bildirdi.
«Azov» ukrain polkunıñ Azov.Press saytında fevral 2 künü Lvivde cami qurucılığına qarşı maqale çıqtı. Köçip kelgen qırımtatarlar mında «icretçi», cami qurucılığı – «hristian şeeri içün çağıruv» ve «lvivlilerniñ sabırı içün sınav» olaraq adlanılğan. Qıtaiy Ukrainada yaşağan qırımtatarlar işbu maqaleni yabancı duşmanlığı nümünesi ve ukrain toplulığını bölmek ıntıluvı olğanı aqqında bildirdi. Fevral 4 künü maqale sayttan silindi.
«Azov» polkunıñ matbuat kâtibi Aleksandr Alferov dey ki, sayta aşkâr etilgen maqale «Azov» polkunıñ mevamını iç te aks etmey. Kimniñ mevamını aks etkeni aqqında ise izaat bermedi.


text:
İşğal altındaki Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüv keçirmege devam ete. Bunı Facebook qullanıcısı Osman Arifm çarşenbe künü, oktâbr 12-de, bildirip, mesken evlerniñ yanında toqtalğan uquq qoruyıcı ve maşinaları ile video yerleştirdi.
Onıñ aytqanına köre, uquq qoruyıcılar qırımtatarı Emil Cemadenov, em de Rustem İsmailovnıñ ana-babalarına keldi.
«Tintüvler devam etmekte. Raatlıq yoq. Cemadenov Emilniñ ana-babasına keldik. Rustem İsmailovnıñ ana-babasına da tintüv keçirmege kelgen ediler», – dep aytıla beyanatta.
Qırımda çarşenbe künü, oktâbr 12-de, qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler olıp keçti. Qırımtatarlarnıñ advokatları ve Rusiye kütleviy haber vastaları beş tintüv aqqında bildirdiler.
Qırım siyasetşınası Yeleonora Dülber Facebook saifesinde oktâbt 12-de sabadan Rusiye uquq qoruyıcıları kelgen insanlarnıñ adlarını ve yaşağan yerlerini yazdı.
«Tintüv keçirilgen qırımtatarlar cedveli: Rustem İsmailov, 32 yaşında, Boğurça (Kamenka), Abdullayev Uzair, 42 yaşında, Mamaq (Strogonovka), Abdullayev Teymur, 41 yaşında, Mamaq (Strogonovka), Cemadenov Emil, Saledinov Ayder», – dep bildirdi Dülber.
Qırım advokatı Emil Kürbedinov bildirdi ki, Qırımda yaqalanğanlar «terroristik madde» boyunca şeklene.
Qırım jurnalisti Lilâ Bucurova Facebookta bildirdi ki, «Bizim balalar» cemaat areketi oktâbr 12-de Qırımda yaqalanğanlarnıñ balalarını baqacaq.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
Qırım işğalinden soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar faalleri ve Meclis azalarında tintüvler sıqlaştı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunıñnen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy imkânlar ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarınen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.


text:
Oktâbrniñ 27-nde Kyivniñ «Borispol» ava limanına Qırımtatat Milliy Meclisiniñ muavini İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznı ketirgen uçaq kelip çıqtı. Azatlıq Radiosı ve Qırım.Aqiqat canlı yayın yapmaqta.
Qırım.Aqiqat muhbiri bildirgenine köre, olarnı İlmi Umerovnıñ qızı Ayşe Umerova ve Ahtem Çiygoznıñ ömür arqadaşı Elmira Ablâlimova, advokat Nikolay Polozov, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları qarşılay. İşğal altındaki Qırımda mahküm etilgen İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz oktâbrniñ 25-nde kündüz künü Türkiyege teslim etilgen edi.
Ayşe Umerova haber etkenine köre, İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz Kyivge yetip kelgenlerinden soñ, olarnı ekimler tedqiq etip, kerek ilaçlarnı berecekler.
İşğal altındaki Qırımda mahküm etilgen qırımtatar milliy areketiniñ liderleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov oktâbrniñ 25-ndeTürkiyege teslim etilgen edi.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan oktâbrniñ 26-sı, cumamaqşamı künü Ankarada azat etilgenlernen körüşken edi.
Ğayrı resmiy malümatqa köre, Ahtem Çiygoznen İlmi Umerovnıñ teslim etilmesi boyunca Türkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen yapqan soñki körüşüvi esnasında añlaşqanlar.


text:
Ukrainada noyabr 9-na 455 175 köçip kelgen insan qayd etildi, – dep bildirdi noyabr 10 künü fevqulâde işler boyunca Devlet hızmetiniñ reisi Sergiy Boçkovskiy.
Onıñ sözlerine köre, işğal etilgen Qırımdan diger regionlarğa 19221 insan, ATO zonasından – 435954 insan köçti.
Onıñ sözlerine köre, soñki künleri Fevqulâde vaziyetler boyunca Ukraina devlet hızmeti mecburen köçip kelgenler sayısınıñ artmasını qayd etmegen edi eken.
Ukraina, Moldova, Aqrusiye qaçaqlarınıñ işleri boyunca BMT Yuqarı komissar İdaresiniñ malümatına köre, oktâbr 30-na Ukrainada 442219 köçip kelgen insan qayd etilgen edi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
AB Şurası, Avropa Birliginiñ fikirince, Ukraina topraq bütünligi ve suverenitetini bozğan şahıs ve teşkilâtlarğa qarşı şahsiy sanktsiyalarğa Keriç köprüniñ qurucılığı ile alâqası olğan eki şahıs ve dört şirketni qoşmağa qarar aldı. Bu malümat cumaaqşamı künü AB Resmiy mecmusında derc etildi.
Yañı sanktsiyalar cedveline Aleksandr Ganov, «Grand Servis Ekspress» baş müdiri, ve Leonid Rıjenkin, «Straygazmontaj» şirketiniñ infrastruktura leyhalarınıñ baş müdir muavini, kirgenler. Sanktsiyalarğa «Lenpromtransproyekt», Direktsiya po stroitelstvu jeleznoy dorogi Berkakit-Tommot-Yakutsk tren Yolunı quruv direktsiyası, Qırım tren yolu, Qırımnıñ ilk sigorta şirketi oğradılar.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar AB daimiy vekiller komitetine Ukraina topraq bütünligini ve suverenitetini bozuv, hususan Keriç köprü qurucılığı ile bağlı şahıs ve teşkilâtlar cedvelini kenişletmek qararını qabul etkeni içün teşekkürler bildirdi.
AB elçileri Keriç köprüniñ qurucılığı içün eki şahıs ve dört şirketke qarşı sanktsiyalarnı tasdıqladı.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qıbrız Keriç köprü qurucılığı sebebinden kirsetilgen Avropa Birligi sanktsiyalarını blok ete. AB, bu köpürni qurğan şirketlerge qarşı sanktsiyalarnı 2018 senesi iyül ayında kirsetti.
İyünniñ 18-nde Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba bildirgenine köre, Avropa Birligi Şurası Qırım işğali sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı bir yılğa uzattı.
Sanktsiyalar 2014 senesi Rusiyeniñ yarımada işğaline cevap olaraq kirsetildi. O vaqıttan berli bir qaç kere uzatılıp kenişletilgen edi.
Keriç boğazındaki köpürniñ maşina qısmı 2018 senesi mayıs ayında yengil maşinalar içün açılğan edi, daa soñra yük maşinalarınıñ areketi başlatıldı. Köpürniñ demiryol qısmı daa azır degil.
2019 senesi dekabr ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin köpürniñ tren areketini başlattı.
Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko Rusiye işğal etken Qırımda Keriç köprüniñ qanunsız qurucılığı Kremlniñ halqara uquqqa emiyet bermegeniniñ daa bir delili ola, dep bildirgen edi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işleri boyunca vekâletli insan aqqında qararnı imzaladı. Mütenasip qarar bazarertesi künü, noyabr 3-de, devlet başı saytında aşkâr etildi.
Vesiqağa binayen, işbu vazifeni eda etken insan Prezident tarafından Ukrainanıñ tamır halqı olğan qırımtatarlarnıñ anayasa aqlarınıñ yerine ketirilmesini temin etmeli.
Malüm ki, vazifelerden birisi – Ukrainada qırımtatarlarnıñ anayasa aqlarınıñ yerine ketirüv nezaretidir.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Qırım işğaline qarşı çıqqan qırımtatarlarğa nisbeten basım alâ daa etilmekte.
Evel Human Rights Watch işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ ğayıp oluvı boyunca öz qasevetini bildirgen edi.


text:
Advokat Ayder Azamatovnıñ bildirgenine köre, Aqmescit civarındaki "gaz borusında diversiya yapqanından" şübheli sayğan Asan Ahtemovnıñ karatinge yollanması, onıñ iskencelerge oğratılmasını tasdıqlaycaq tibbiy baqınuvdan keçmesini müşkülleştire bile.
Bunı advokat Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi..
Advokatnıñ qayd etkenine köre, Asanğa tibbiy baqınuv kerek olğanı içün onıñ işançlı bir ekim tarafından baqılması içün elinden kelgenini yapacaq. Berilgen malümatqa köre, Asan qaburğa etrafında ağrıdan ve nefes tutulmasından aytına.
Bundan ğayrı, Azamatovnıñ bildirgenine köre, yaqın vaqıtlarda Asan Ahtemov iskencelerge oğratılğanı aqqında arbiy-tahqiqiy komitetke ariza berilecek.
Evel mahkeme Asan Ahtemovnı apiske almaq qararına qarşı istinaf şikâyetini red etti.
Qırımda «gaz borusında diversiya yapqanından» şübheli sayılıp apiske alınğan qırımtatarı Asan Ahtemovğa qarşı qabaatlav sertleştirildi. Bundan Ahtemov onı tutıp, birden aqımnen işkence ettiler, dep bildirdi.
Advokatı Ayder Azamatov Qırımda «gaz borusındaki diversiya yapqanından» şübheli sayılıp apiske alınğan Asan Ahtemovnıñ ağrıları bar ve nefesi tutula, dep bildirdi.
Rusiye quvetçileri «diversiya davası» mabüsleriniñ advokatları bergen malümatnı açıq şekilde tefsir etmey. Qırım.Aqiqat, apiske alınğan qırımtatar faallerine qarşı FSB tarafından yapılğan işkencelernen bağlı informatsion muracaatnı FSBge yolladı.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Ukraina ziddiyet zonasından silânı boyeviklerden evel çekmeycek.
Bunı BBC canlı efirinde Ukraina elçisi Dmıtro Kuleba bildirdi, dep haber ete «Yevropeyskaya pravda».
«Ukrain tarafı ağır silânı çekmege azır, amma biz separatistler tarafından bu ketişatnıñ ilerilemesini taqip etecekmiz. Eki taraflama olmalı. Aks alda adiy ukrainlilerniñ ve arbiylerniñ ömürlerine telüke olacaqtır», – tarif etti Kuleba.
Elçi şunı da qayd etti ki, gece Debaltsevo rayonında ateş toqtatuv rejimi bozulğan edi ve, Tış işler nazirliginde deyler ki, Minsk añlaşmalarınıñ amelge keçirilmesi ile ileride daa çoq mesele peyda olacaqtır.


text:
ATR qırımtatar telekanalı sentâbr 1 künü on yıllıq yubileyini qayd ete, bu künni hadimler Kiyevde qarşılaylar.
Bunı Qırım.Aqiqatqa telekanal baş müdiriniñ muavini Ayder Mujdabayev bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, «memleket ve halq içün bu ağır vaqıtta keyf çatmağa yersizdir. Bugün Kiyevde on yıllıq yubileyni qarşılasaq, demek – ATR telekanalınıñ ağzını kimse qapatıp olamadı. Qırımtatarlarnıñ öz şimdiki vaziyetine boyun egeceklerine ümüt bile olmamaq kerek», – dey Ayder Mujdabayev.
O şunı da qayd etti ki, telekanal hayırlavlarnı Qırımdan da qabul ete, anda telekanalnı, Mujdabayev degeni kibi, «dünyada eñ sadıq seyirciler» baqa.
ATR qırımtatar telekanalı 2015 senesi aprel 1-den Qırımda işini toqtatmağa mecbur edi. 2015 senesi iyün 17-den kanal Kiyevde işlemege başladı.
Qırımda salı künü, sentâbr 1-de, «Millet» cemaat qırımtatar teleradiokompaniyası işke başladı.


text:
Qırımtatarlar 1944 senesiniñ sürgünliginden evel nasıl yaşadı? Bunı kitaplarda oqumaq, nesil-nesilden keçken ikâyelerden eşitmek mümkün, bunı tarihçılar tarif ete bile.
Amma çoq şeyni añlamaq, is etmek ve atta öz közlerinen körmek mümkün. Bunıñ içün Bağçasarayğa kelmek yeterlidir. Çünki mında, Rustem Dervişniñ ev müzeyinde, vaqıt tahminen XIX asırnıñ ortalarında toqtadı – qırımtatarlar yarımadadan daa sürgün etilmegen edi.
Qırım.Aqiqat mühbiri, qırımtatarlarnıñ 1944 sürgünliginden evelki turmuşı aqqında çoqça bilip, Rustem Dervişniñ Ev müzeyindeki esas eşyalarnı fotoğa çıqarıp qayd etti.


text:
Aprelniñ 12-nde ABD devlet kâtibi Entoni Blinken ve NATO baş kâtibi Yens Stoltenberg Ukraina ile sıñır yaqınlarında Rusiye ordusınıñ toplanmasını deral toqtatılmasınıñ kerekligini muzakere ettiler.
ABD tışqı siyaset idaresiniñ matbuat kâtibi Ned Praysnıñ beyanatında qayd etilgeni kibi, Blinken ve Stoltenberg, Rusiye tarafından Ukraina sıñırları boyunca ve işğal etilgen Qırımda tecavuzkâr arbiy azırlıqlarınıñ deral toqtatılmasına ihtiyac olğanını qayd etkenler.
Diger meseleler arasında Afğanistanda barışıq esnasınıñ ileriletme istiqballeri ve kelecek NATO sammiti ile bağlı sualler muzakere etilgen.
Entoni Blinken ve Yens Stoltenberg arasındaki subet Devlet departamenti reberiniñ Brükselge yolculığı arfesinde olıp keçti, dep haber etti "Amerika sesi".
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Ukraina-NATO komissiyasınıñ nevbetten tış toplaşuvına baracaq. Bu aqta Ukraina Tış işler nazirligi bildire. Ziyaret vaqtında o, NATO baş kâtibi Jens Stoltenberg ile körüşecek.
Martnıñ 30-nda Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke. Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli.
Ukrainanıñ ğarbiy ittifaqdaşları oña qol tutqanını bildirdi. Aprelniñ 2-nde ABD ve Ukraina prezidentleri Joseph Biden ve Volodımır Zelenskıy telefonda laf ettiler. Beyaz saraynıñ malümatına köre, «prezident Biden Rusiyeniñ Donbas ve Qırımdaki istilâsı vaziyetinde Ukraina suvereniteti ve topraq bütünligine qol tutqanını tasdıqladı».
Daa soñra Avropa Birliginiñ Tış siyaset ve telükesizlik siyaseti yuqarı temsilcisi Josep Borrell Ukraina akimiyetini Rusiye tarafından yapılğan istilâ vaziyetinde «Avropa Birligi destek köstergenine» işandırdı.
Sıñırda ve Donbasta olğan adise-vaqialar sebebinden NATO da Ukrainağa qol tutqanını bildirdi.


text:
Aluşta civarındaki yük maşinası ve mikroavtobusnıñ yol qazası neticesinde sekiz kişi yaralandı. Bu aqta Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Aqmescit – Aluşta yolunda Aşağı Şuma (Nijnâya Kutuzovka) köyüniñ rayonında mikroavtobus ve yük maşinasınıñ yol qazası oldı. Neticede qazada 8 kişi yaralandı», – dep aytıla haberde.
İç işler nazirliginiñ qayd etkenine köre, Volkswagen mikroavtobusınıñ aydavcısı telükesiz areket süratını almayıp, tayğalaq yoldan ketti. Neticede ileride ketken yük avtotsisternasınen çatıştı.
Mikroavtobus aydavcısı ve yedi yolcusı yaralandı.
«Tez kelgen Devlet avtoinspektsiyasınıñ hadimleri birinci yardım kösterdi, er kes tibbiy müessisege alındı», – dep qoştı matbuat hızmeti.
Politsiya hadimleri teşkerüv keçirdi, neticede protsessual qararlar alındı. Müessise malümatına köre, mikroavtobus sımarlanğan ticaret yolundan keçken edi.
İşğal etilgen Qırımnıñ yollarında sıq-sıq olğan yol qazaları sebebinden foto ve video registratorlarını qoymağa qarar berilgen edi.
Qırımdaki Rusiye İç işler nazirligi idaresiniñ hadimleri 2019 senesiniñ başından yol qazalarınıñ aqibetlerini yoq etmesine ve 1112 vatandaşqa yardım kösterilmesine 747 kere celp etilgenini hatırlatqan edi.


text:
Artıq altıncı yıldır ki, Ukraina halqara topluluqnen beraberlikte öz topraq bütünlugu içün küreşe. Ya Qırımnıñ özünde ne, küreş barmı? Elbette ki, bar. Ve onıñ esas köçüricileri - qırımtatar halqı ve Ukraina tarafdarı olğan faaller. Tamam olar Rusiye propagandasına tirenip, qırımlılarnıñ fikirlerini Ukrainağa taba deñiştire.
İşte, Qırımdaki rusiyeli akimiyet, bir vaqıtları "referendum"ğa neytral ya da loyal baqqanlarğa da öz fikrini deñiştirmek içün bayağı sebep bere. Azatlıqlarnıñ bastıruvı, qırımlılarnıñ aq-uquqlarınıñ aqsımlavı, repressiyalar ve qorqu müiti, küçük ve orta biznessniñ yoq etilmesi - bütün bular, qırımlılarnı Rusiyenen beraber Qırımğa kelgen kerçeklerni red etmege mecburlay. Bu bir taraftan, başqa taraftan unutmamalıq ki, ilhaq ne qadar çoqqa sürse, Rusiyeniñ propaganda ve idealogiyası zeeri ile tolu mektep ve universitetlernen zeerlengen gençler o qadar çoq ola.
Bu yaşlar Qırımda daa ukrain akimiyet olğan serbest zamanlarda ösmedi. Olar, özüni serbest duymaq ne olğanını ve bu ne qadar emiyetli olğanını bilmey. Mına bu gençlerniñ fikirleri içün ise faaller, blogerler ve uquq qoruyıcılar küreşmek kerek, olarğa aqiqiy insan degerlerini açıp, Ukraina tarafdarlığını aşılamaq kerek. İşte, öyle de yapıla. Şu çümleden Qırım.Aqiqat populâr resursı da yardım ete. Çünki sır degil ki, ukrain matbuat Qırım faallerine öz meydançıqlarını açmay, ne yazıq.
CeroдHя kaждый akTиBиcT B KpыMy – эTo MиpHый шTыk ykpaиHы B бopbбe c arpeccopoM. Heлbзя иx TepяTb
Amma keliñiz faaller oğrağan vaziyetni baqayıq. Afsus ki, olarnıñ alı şimdi müşkül. Olar, qırımlılar tamamınen zombileşken vatniklerge çevirilmesin dep ğayret eteler, amma siq-sıq qıta Ukraina tarafından aqsız bir munasebet köreler. Qırımda rusiye kerçeklerini tenqit etken qaç Qırım faali "Mirotvorets" saytınıñ qara cedvelinde buluna? Cevap - çoq. Yani, bir ibare ya süretke ilişip, biz qolaylıqnen tarafdarlarımıznı inkâr etemiz. Menimce, Qırım ve qırımlılar oğrunda küreşte bu muvafaqiyet taktikası degil. Özünde uzaqlaştırmaq degil, er adam içün küreşmek kerek, kollaborantlarnıñ eline itemek degil, qol uzatıp, andan çıqarmaq kerek. O zaman muvafaqiyet olacaq, o zaman Ukraina öz topraq bütünligini daa tez qaytarır.
Daa başqa bir taraf. Men de, tanış bloger ve faallerim de diqqat etti ki, bütün Kyiv toplaşuvlarına, bütün halqara meydançıqlarına Qırımdan daima aynı faal ve uquq qoruyıcılar qatnay. Amma bu pek doğru degil. O qadar belli olmayıp, amma Qırımda Ukraina tarafdarlığı içün küreşke öz büyük issesini qoşqan faalni iç olmadan bir kere davet etiñiz, o bu körüşüvden (seminar, trening, konferetsiyadan) bir qaç yılğa yetecek ilham alıp qaytır. Amma bu adamlarnı diqqatsız qaldırıp, biz ket-kete olarnı coyamız. Bugün olmasa - yarın olar kollaborantlarnıñ sürüsine qoşulır, birevlerni balbekçiler özüne çeker, başqaları öz başına küreşmekten boldurıp, özleri vazgeçir.
Yazıq ki, vaziyet böyle. Bellesem, Kyivde bunı tüşünip baqmaq kerekler, çünki bunıñ aqqında laf etilmey, amma bu gayet müimdir. Bugün Qırımda er bir faal - tecavuzcınen küreşte Ukrainanıñ tınç bir süngüsidir. Mümkün degil, olarnı coymağa mümkün degil.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Bunı Saq rayon devlet memuriyetiniñ tasil bölüginiñ yolbaşçısı Vladimir Sobolev bildirdi, dep haber ete Krıminform.
Onıñ aytqanına köre, çıqış aqşamlarınıñ «eglence qısmı» yasaq etile.
«Olar toplaşa, sofralar donata ve balalar ana-babalarınen beraber mektepten çıqalar. Qırım Cumzuriyetiniñ tasil, ilim ve gençlik Nazirliginiñ mektübi bar, oña binaen, Sergey Aksönovnıñ kütleviy tedbirler yasağı aqqında qararı olğan edi», – dep añlattı Sobolev.
«Yani, mektepte olsa – laf yoq. Mektepten tış keçirilgen qısımda ana-babalar mesülietli olacaq», – dedi Sobolev.
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen «baş naziri» Sergey Aksönov bugün kütleviy tedbirler yasağını tasdıqladı, lâkin bu yasaq şeer ve rayon merkezlerine ait olğanını qayd etti.
Jurnalistler rayondaki ilmiy konferentsiya yasaq etilgenini hatırlattılar. «Bu qarardan ziyade bir şey, men malümat alırım. Böyle bir şey olsa edi, afu sorarmız».


text:
Kiyev Peçersk rayon mahkemesi iyül 8 künü «Aydar» ukrain batalyonınıñ göñülli askeri qırımlı Enver Velilâyevge apis müddetini daa yarım yılğa uzattı, haber ete 112 Ukraina.
«İmaye böyle qarardan şaştı, çünki bu iş boyunca keçken daa üç askerge ev tevqifi belgilendi», – haber ete telekanal.
Bunıñ ile daa bir asker – Aleksandr Babiçniñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı keçmek kerek edi, amma onıñ advokatı mahkemeciniñ deñiştirilmesi aqta bildirdi ve toplaşuvnı başqa künge keçirdiler.
Kiyev Peçersk rayon mahkemesiniñ mahkemecisi Natalya Vasilyeva iyün 20 künü «Aydar» batalyonınıñ askeri, qırımtatarı Enver Velilâyevniñ adliyecileri tarafından berilgen şefaatını lâğu etti. İmaye mahkemeden apiste bulunuv kibi cezanıñ olmaması ile qararnı çıqarmağa rica etken edi.
Kefil şefaatı ile mahkemege Qırımtatar Milliy Meclis reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov muracaat etti. Amma mahkemeci «iş ile yüklenilmesi büyük olğanından» sebep deputatnıñ şahsiy kefaletini şübeli olaraq qayd etti.
«Aydar» askerini uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimlerine ücüm etilgeninde, aydutlıq, insanlarnıñ hırsılzavı, arbiy qısımnıñ öz istegi ile qaldıruvında şekleyler.
Bu işte Velilâyev ile «Aydar»nıñ diger askerleri de iştirak ete, şu cümleden Aleksandr Babiç, Nikolay Ştirhun, Viktor Gerçak ve Nikolay Lâşçuk.
Şimdi Enver Velilâyev Kiveniñ Lukyanovsk SİZOsında buluna.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi mayısnıñ 30-nda Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi, qırımtatarı Raim Ayvazovnıñ SİZOda tutulmasını uzatuv qararına qarşı imayesi bergen temyiz arizasını red etti.
Bu aqta Ayvazovnıñ advokatı Mariya Eysmont Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Advokat Ayvazovnıñ tahqiqat izolâtorında bulunuv müddetini uzatqan birinci instantsiya mahkemesiniñ qararını müvekkiliniñ cinayet işlegenine dair sebebi olmağanı içün lâğu etmege rica etti. Bundan ğayrı, Eysmont arbiy-tahqiqat organlarına nisbeten ayrı qarar çıqarmağa rica etti. Ayvazovnıñ aytqanına köre, quvetçiler maneviy ve fizik basqı yapmağa tırıştılar. Mahkeme temyiz arizasını red etip, Ayvazovnı avgustnıñ 15-ne qadar SİZOda qaldırdı.
«Yuqarı mahkeme qararı tahmin etilgen edi», – dep qayd etti Eysmont.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Belli olğanı kibi, Rusiye quvetçileri Ayvazovnı Qırımnıñ memuriy sıñırında tutıp, «çölge» qurşunğa tizüvni taqlit etken edi.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını saqlav boyunca komitetniñ idarecisi, Meclis azası Eskender Bariyev Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Tamır halqlar meseleleri boyunca daimiy forumında iştirak etti. Bu aqta Bariyev mayıs 9-da Facebook saifesinde bildirdi.
«İstiqrarlı inkişaf ve mekân» mevzusı muzakere etilgende sözde bulundım. İstiqrarlı inkişafnıñ nevbetteki, fikirimce, müim olğan kriteriylerni qayd ettim: ükümet tamır halqlarnıñ öz-özüni teşkil etüv organlarınıñ teşkil etilmesini, işini ve inkişaf etmesini yasaq etmemeli ve mania olmamalı; tamır halqlar ükümet organlarında, tamır halqlarnıñ menfaatını qorçalağan qararlarnı qabul etmek içün, adekvat şekilde temsil etilmeli; topraq, topraqastı ve tabiat resursları ükümet ve ticariy müessiseler tarafından tek tamır halqınen uyğunlaşma bar olğan alda qullanılmalı», – dep yazdı Bariyev Facebook saifesinde.
Bundan da ğayrı, o, tamır halqlarnıñ toprağı ve tabiat resurslarını qullanğan ticariy müessiseler tamır halqlarnıñ inkişafına tazminat tölemek mecbur olğanını; ükümet tamır halqlarnıñ tasil alması içün şarait yaratmaq mecbur olğanını; tamır halqlarnı tıbbiy hızmetlernen teminlemek, bala doğmasını çoqlaştırma, analar sağlığınıñ eyileştirilmesi ve balalar ölüvini eksiltmesi içün şarait yaratmaq, bundan da ğayrı, tamır halqlarnıñ ayatınen bağlı biznes inkişafına yol bermek mecbur olğanını qayd etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.