text:
Mağan ğwmır sıylap, atadan törteu bolsa da, äkeden jalğız ösken,
on perzent tärbielep, twtas äulet qalıptastırğan
asqar tauday ardağımız – Abrar Äketaywlı Qwl-Mwhammed
biıl toqsannıñ törine şığadı.
Bwl eñbegimdi qolıma alğaş qalam wstatıp,
«Älippeden» bwrın qasietti «Qwrannıñ» ayattarın üyretken,
ata-babalarımnıñ esimderin jattatqızıp, halıq ädebietiniñ
mol mwrasımen susındatqan asılzada äkemniñ torqalı toyına arnadım.
Kieli äulet
Qazaq dästüri boyınşa jön swrasu azamattıñ tuğan el, ösken jerin, ata-tegi men süyegin bilisuden bastaladı. Babalar joralğısın wstay otırıp, bügingi äñgimeni ata şejiresinen örbitkendi dwrıs kördim.
Esimderin bala künimnen jattap ösken meniñ bergi besinşi atağa deyingi babalarım Şığıs Qazaqstan öñirinde ösip-önse, arğı atalarım qasietti Türkistan jerinen şıqqan eken.
Mwhammed payğambarımızdıñ közi tiri kezinde-aq dünieniñ tört bwrışına şeru tarta bastağan mübärak dinimizge kiruşiler qatarı tura joldı halifter (hulafa ar-raşidin): Äbubäkir, Omar, Osman jäne Älilerdiñ twsında barınşa köbeyip, bügingi Mısır, Siriya, Irak, Iranğa, uaqıt ağısımen Ämu men Sırdıñ jağasına da jetipti.
Omeyyadtar halifatı (661-750) däuirinde islamnıñ jasıl tuı Sayram, Türkistan, Taraz qalalarında jelbiredi. Horasan bileuşisi bolıp tağayındalğan darındı qolbasşı Qwtayba ibn Muslim 709 jılı Bwharanı, 712 jılı Horezm men Samarqandtı, 713 jılı Şaştı (Taşkent) alıp, ejelgi Türkistan töñiregin tügeldey säjdege jığadı. Tübi arab bolsa da, keyin jergilikti halıq arasına balday batıp, suday siñip ketken qojalar äuletiniñ alğaşqı legi qazaq jerine mwsılman dinin äkelgen Qwtaybanıñ jorıqtarı kezinde keldi.
«Qojalar» dep büginde eki milliardtan astam islam ummasına qwramındağı türli wlttar men wlıstar arasına qasietti dinimizdiñ şuağın şaşuğa kelgen Mwhammed payğambarımız ben onıñ tört halifı – Äbubäkir, Omar, Osman jäne Äliden taraytın wrpaqtardı aytadı. Şığu tegi jäne taralğan halıqtardıñ tili men salt-dästürlerine say «qoja», «seyit», «mahtım», «şärip», «işan», «aşraf», «sadat», «äulet» t. b. türde atalğanımen, barlığınıñ ata-tekteri payğambarımız ben onıñ kieli jolın jalğağan tört haliften (parısşa «şar yar») örbidi.
Payğambar äuleti jaylı älemniñ aluan tilderinde jazılğan san türli zertteuler jetip artıladı. Bügingi tañda Mwhammed payğambardıñ ömirine ğana qatıstı mıñdağan jinaqtar jarıq körse, Iran Islam Respublikasında Äziret Älidiñ ğwmırı, qızmeti men wrpaqtarına arnalğan 12 tomdıq arnayı esimnamalıq enciklopediyağa deyin basılıp şıqtı. Arab, parsı, türki tilderin aytpağanda, ağılşın, nemis, francuz jäne ispan şığıstanuşıları jazğan payğambar äuleti turalı eñbekterden twtas kitaphana qwrastıruğa boladı.
Elimiz täuelsizdik alğannan keyin islamnıñ tarihı, onıñ Qazaqstanğa taraluı, din aşa kelgen äulie-änbieler men olardıñ wrpaqtarı, qojalardıñ türli şejireleri men nasabnamaları jöninde ülkendi-kişili tanımdıq, şejirelik, ğılımi zertteu eñbekter jarıq kördi.
Ğılım bolğan jerde türli ğılımi wstanımdar men boljamdar, pikir talası kezdesetini zañdı qwbılıs. Onıñ üstine soñğı üş ğasır işinde äueli patşalıq Reseyge bwratana wlt retinde bodan bolğan, keyin Keñes Odağı qwramında kommunistik ideologiyağa amalsız moyınswnğan kezeñderde qazaqtardıñ twtas böligi ata teginen, babalar şejiresinen, din tarihınan köz jazıp qaldı. «Wltşıl», «dinşil» degen ayıptaulardan qorıqqan jwrt qandı repressiyalardıñ otı örşigen jıldarı qolındağı şejireleri men dini kitaptarın örtep, közin joyuğa tırıstı. Soğan qaramastan keyde şekara asıp, endi birde «jeti qwlıptıñ» ar jağında saqtalıp, atadan balağa qwpiya jolmen miras etilgen köne qoljazbalar men sirek kezdesetin kitaptardıñ bir parası bügingi künge aman jetti. Olardıñ basım böligi ortalıq kitaphanalardıñ qarapayım oqırmannıñ qolı jete bermeytin arnayı qorlarında saqtalıp keldi.
Qazaqstan täuelsizdik alğannan keyin, tuğan jerinen tamırı üzilip qalğan qandastarımızdıñ ata-jwrtımen qauışuınıñ arqasında, keyin «Mädeni mwra» bağdarlamasınıñ şeñberinde şet elderdiñ kitaphanaları men mwrağattarında saqtalğan qazaq tarihına qatıstı eskilikti qoljazbalar, talay qwndı eñbekter men köne jädigerler oraldı. Qwpiya qorlar aşılıp, ondağı derekter de baspa betin köre bastadı. Igilikti iske otandıq tarihşılar men şığıstanuşılar bel şeşe kirisip, jaña zertteulerin jariyaladı. Jazılğan eñbekterdiñ avtorlarına şın köñilden alğısımdı ayta otırıp, eşkimmen söz jarıstırmay-aq bir atanıñ şejiresi men tarihı negizinde osı taqırıpqa baylanıstı oy-pikirimdi ortağa salayın.
Süyikti payğambarımız arabtıñ asa bedeldi «Qwrayış» taypasınıñ «Haşim» tobınan şıqtı. Payğambar ömirin zertteuşiler onıñ äulet şejiresin wlı babası Haşim ibn Abd Manaf äl-Qurayşten (464-497) bastaydı. Mwhammedtiñ Qasım jäne Abdalla esimdi wldarı şetinep, wrpağı qızdarınan jalğasqandıqtan qasietti äulet ökilderiniñ şejiresin payğambardıñ babasınan taratatın dästür qalıptasqan. Ğılımi ädebiette olardı erekşe qasterlep, haşimitter dep ataydı.
Haşimitter äuleti HH ğasırdıñ basına deyin Mekkeni bilep, Irak pen Siriyanı basqarğan halifter qatarında da boldı. Iordaniyanıñ bügingi patşası Ekinşi Abdalla men onıñ Huseyn ben Talal bastağan ata-babaları da külli mwsılman düniesi ayrıqşa qwrmetteytin haşimitter äuletinen şıqqan.
Haşim atamızdıñ wrpağı Mekkeniñ bileuşisi därejesine deyin köterilgen Abd äl-Mutallib ibn Haşim (497-578) arqılı tamırın jaydı. Onıñ 10 wlı, 6 qızı bolıptı. Haşimniñ eki wlınıñ esimi islam tarihında öşpestey etip jazılıp qaldı. Onıñ biri – payğambarımızdıñ äkesi Abdulla ibn Abd äl-Mutallib. Ol Ämina anamızğa üylenip, ekeuiniñ jwbınan qasietti payğambarımız Mwhammed düniege keldi. Jalğız Mwhammedten basqa perzent süymegen Abdullanıñ ömiri qamşınıñ sabınday qısqa bolıp 25 jasında köz jwmadı.
Haşimniñ ekinşi wlı – Abu Talib Abd Manaf ibn Abd äl-Mutallib inisi Abdulla dünie salğanda onıñ wlı Mwhammedti bauırına basıp, özi tärbielep ösiripti. Abu Talibten atı añızğa aynalğan Äli ibn Äbu Talib, qazaqşa aytqanda Äziret Äli tuadı.
Äziret Äli mwsılman ummasın ekige bölip twratın sunnitter men şiitterdiñ ekeuine birdey qasietti twlğa sanaladı. Äli 9 jasında islam dinin qabıldağan eñ jas mwsılman jäne «Allanıñ arıstanı» degen aybarlı ataq alğan payğambar äskeriniñ bas qolbasşısı retinde tarihqa endi.
Payğambarımızdan keyin bilik qwrğan Osman halif bülikşiler tarapınan qastandıqpen öltirilip, bwlğaq zaman bastalğanda taqqa otırğan Äli eldiñ basım böliginde temirdey tärtip ornatadı. Biraq Halifattıñ Siriyalıq jağında bilik jürgizip otırğan Muauiya aşıq qarsılıqqa şığıp, bülik bastaydı. Äli 657 jılı Muauiyanıñ qalıñ qolın oysırata jeñip, 45 mıñ äskerin qazağa wşıratqan kezde muauiyalıqtar nayzalarınıñ wşına «Qwrannıñ» ayattarın köterip şığadı. Qwday sözin köterip şıqqandarğa qarsı qılış suırmau üşin Äli qırğın soğıstı toqtatadı.
Älige qastandıq wyımdastıruşılar astırtın äreketke köşedi. Olar közdegen maqsatına 661 jılı jetip, namaz oqu üşin meşitke kirgen Älidi ulanğan qanjarmen jaralaydı. Ömirden ötetin säti jaqındağanın sezgen Äli balaların şaqırıp alıp, soñğı ösietin aytadı. Äli ömirin zertteuşiler onıñ aqırğı amanatı retinde birinşi äyelinen tuğan Hasan men Huseynge tatu boludı jäne ekinşi äyelinen tuğan wlı Mwhammedke qamqorlıq körsetudi tapsırğanın jazadı. Onıñ wldarı äke amanatına adal boldı.
Äli mwsılman äleminde qasietti payğambarımızdan keyin ayrıqşa dañq pen qwrmetke bölengen twlğağa aynaldı. Ömiri men tañğajayıp erlikteri än men jırğa qosılıp, türli dastandar, añız äñgimeler küyinde bügingi künge jetti.
Payğambarımızdan keyingi tört haliftiñ işinde esimi türki halıqtarına erekşe tanımal bolğanı da Ğali Arıstan edi. Orta Aziya jeriniñ topırağına tabanı timese de bwl aumaqta Äli bolğan, şayqasqan, erlik jasağan, qonğan, tipti jerlengen deytin qasietti orındar köp.
Äli men Fatimadan Hasan, Huseyn, Muhsin attı üş wl jäne Zeynep, Umm Gülsim attı eki qız düniege keledi.
Älidiñ qazasınan soñ besinşi halif bolıp bilik basına kelgen Hasan taq üşin twtanğan talas-tartısta jazıqsız jandardıñ qanı tögilmeui üşin öz erkimen ornın qarsılası birinşi Muauiyağa berip, beybitşil, bitimger, meyirban twlğa retinde tarihta atın qaldırdı.
Ğılımi ädebiette «hasanidter» dep atalatın Hasannıñ wrpaqtarı bükil islam älemine qanat jayıp, är zamanda Mekke, Marokko, Yemen, Sudan, Mısır, Tunis, Liviya, Ispaniya (Kordova halifatı) t.b. mwsılman memleketterinde bilik qwrdı. Marokkodağı bilik 1664 jıldan beri Hasannıñ tikeley wrpağı sanalatın swltandar men patşalardıñ qolında. Eldiñ qazirgi basşısı Mwhammed Vİ – tört jarım ğasır boyı biligi üzilmey kele jatqan osı äulettiñ ökili. Mwsılman äleminde Hasannıñ wrpaqtarın «şärip» (asıl tekti) dep qwrmetteydi.
Äli men Fatimanıñ ekinşi wlı Huseyn birinşi Muauiya ölgenge deyin bilikke aralaspay, äliptiñ artın bağadı. Muauiya dünie salısımen halıqtıñ köbisi onıñ zorlıqşıl biligine qarsı şığıp, payğambar zamanındağı saylanbalı halifter tärtibin qalpına keltiruge äreket jasaydı.
Almağayıp zamanda Kufa qalasınıñ twrğındarı Huseyndi bilik basına keluge şaqıradı. Biraq Muauiyanıñ jauız wlı YAzid Huseyn jibergen elşini öltirip, şağın toppen alañsız kele jatqan onıñ barlıq jaqtastarın, soñına ergen wldarı men jaqın tuıstarın Kerbalanıñ şölinde ayausızdıqpen öltiredi. Qandı qırğında ğayıptan aman qalğan Huseynniñ wlı Zeyin äl-Abidin ğana keyin äkesiniñ wrpağın jalğastırıp, sayasatqa, bilikke aralaspay, bükil ömirin din jolına bağıştaydı. Islam dinin taratuğa asa zor üles qosqan Zeyin äl-Abidinniñ wrpaqtarına mwsılman elderiniñ basım köpşiliginde zor qwrmetpen «seyitter» (kösem, basşı) dep iltipat tanıtadı. Iran, Türkiya men Ortalıq Aziyadağı birqatar bileuşiler Äli twqımına qatısı bolmasa da özderiniñ ata tegin «seyitterden» taratqan. Qazaqtar arasındağı «Seyit qojalar» men «Qılıştı qojalar» Zeyin äl-Abidinniñ wrpaqtarı bolıp sanaladı.
Äli Fatimadan keyin Banu Hanifa taypasınıñ bileuşisi Djaffar ibn Qaysanıñ qızı Haulağa üylenedi (tağı bir derekterde onı Rum patşasınıñ qızı dep aytadı). Bwl äyelden Mwhammed esimdi wl tuadı. Keyin ol külli mwsılman düniesine imam Mwhammed ibn Äli äl-Hanafiya nemese Mwhammed-Hanafiya degen atpen mäşhür boladı. Odan örbigen mol wrpaqtıñ ğılım tilindegi atauı – «mwhammadiyalar». Qazaqstanda keñ tarağan Qorasan qoja, Baqsayıs qoja, Aqqorğandıq qoja, Qarahan qoja, Duana qojalar – tügeldey imam Mwhammed-Hanafiyanıñ wrpaqtarı. Mwhammed-Hanafiyanıñ esimi arab, parsı jwrtınan göri türki halıqtarı arasına keñinen jayıldı.
Tuğan ağaları Hasan men Huseyn jauızdıqpen öltirilgennen keyin Mwhammed-Hanafiya endigi jerde omeyyadtar bilegen halifatta özine tınıştıq bolmaytının sezip, qalğan ömirin sayasat pen bilikke emes, islam aşu isine arnaydı. Osınday izgi maqsatpen ol mwsılman dini endi bürşik jara bastağan şığısqa qaray bet tüzeydi. Sondıqtan onıñ wrpağı Ortalıq Aziya men Qazaqstan jerinde qaulap ösip, türki halıqtarı arasında ayrıqşa qwrmetke bölenedi.
Payğambar qaytıs bolğannan keyin Mwhammedtiñ eñ senimdi serigi bolğan Äbubäkir as-Sıddıq halif biligine ie boladı. Äbubäkir öziniñ süyikti qızı Ayşanı Mwhammedke wzatıp, payğambarımızdıñ közi tirisinde-aq onıñ jaqın tuısına aynaladı. Qara qıldı qaq jarğan ädildigi äri şınşıldığımen atı şıqqan ol bilik qwrğan kezde halifat territoriyası wlğaya tüsken. Qazaqstanda Äbubäkirden taraytın wrpaq özderin «Sunaq qojalar», «Qılauız qojalar» jäne «Şämşi qojalarğa» jatqızadı.
Äbubäkirden keyin halif biligi Omar ibn äl-Hattabtıñ qolına tidi. Ol da payğambarğa şeksiz berilgen äri onıñ basşılığımen din jolındağı barlıq soğıstarğa qatısıp, qaharmandığımen tanılğan erjürek adam edi. Omardıñ eki qızı bolğan. Ülken qızı Hafsanı Mwhammed payğambarğa wzatadı.
Men 2003 jılı Damaskide bolıp, äl-Farabidiñ jatqan jerin izdegenimde biletin adamdar ğwlama babanıñ ziratı payğambarımızdıñ zayıbı Hafsa anamızdıñ kümbeziniñ mañında ekendigin ayttı. Şındığında äl-Farabi men Hafsa anamızdıñ zirattarı Damaskidegi «Bab as-Sağir» attı köne qorımdar keşeninde bir-birine jaqın ornalasqan bolıp şıqtı.
Qolbasşılıq talantın payğambarımızdıñ özi erekşe bağalağan Omar bilik qwrğan kezde halifat Palestina, Siriya, Irak jäne Irannıñ basım köpşiligin jaulap aldı. Ierusalimdi vizantiyalıqtardan azat etip, ondağı şirkeuler men ğibadat orındarına tügeldey erkindik berdi. Payğambarımız miğraj tüni kökke köterilgen orınğa birinşi bolıp özi ziyarat etip, ondağı osı zamanğa deyin jetken äygili «Qwbbat as-Sahra» (Jartastağı kümbez) meşitiniñ irgetasın qalaydı. Ğaysa payğambar jatqan «Grob Gospodnya» hramına kelip, onıñ ruhına da dwğa jasap, izgiliktiñ tamaşa ülgilerin körsetedi. Arab bileuşileri işinde alğaşqılardıñ biri bolıp, Vizantiya otarındağı Egipetti azat etip, Aleksandriyağa deyingi aumaqtı tügeldey halifat biligine qarattı. Hijra jıl sanauın da halif Omar engizdi.
Qazaqta Omardan tarağan wrpaqtar «Qırıq sadaq qojalar», «Şayhantauırlıq qojalar», «Babaylıq qojalar» dep ataladı.
Omardan keyin halifat biligi Osman ibn Affanğa köşedi. Ol Mwhammedtiñ üş atadan qosılatın jaqın tuısı edi. Osman äueli payğambardıñ ülken qızı Rukayyağa, ol qaytıs bolğan soñ siñlisi Umm Gülsimge üylenip, «zun-nurayn» (eki nwrdıñ iesi) degen qwrmetti ataqqa ie boladı.
Osman bilik qwrğan mezgilde halifat osı küngi Gruziya, Armeniya, Äzerbayjanğa deyingi jerdi jaulap, Horasan men Mervti, qazirgi Türikmenstanğa deyingi aumaqtı islam biligine qaratadı. Twñğış ret Jerorta teñizinde Arab flotı jasaqtalıp, teñizdegi üstemdikke jol aşıladı.
Osmannıñ kezinde «Qwran» mätinin jinau, jüyeleu isi tolıqtay ayaqtaladı. Ol qasietti kitaptı altı danağa kufa qarıbımen köşirtip, halifattıñ bes ortalığına jiberip, altınşı danasın özine qaldıradı.
Osman biliginiñ soñında bolğan bülik kezinde köterilisşilerdiñ biri onı imanğa wyıp, «Qwran» oqıp otırğan jerinde öltiredi. Keyin qasietti kitaptıñ Osmannıñ qanı tamğan däl osı danasın Aqsaq Temir türik swltanı Bayazitti jeñip, eline qaytar twsta Damask qalasınan tauıp, Samarqandqa äkeledi. Orıs otarşıları Samarqandtı jaulağannan keyin Türkistan ölkesiniñ general-gubernatorı fon Kaufman qoljazbanı Sankt-Peterburgtegi Imperatorlıq kitaphanağa sıyğa tartadı. Qasietti kitaptı orıs şığıstanuşısı A.F.Şebukin 1891 jılı jan-jaqtı zerttep, tolıq sipattamasın jasaydı.
Revolyuciyadan keyin 1917 jılı Halıq komissarları keñesiniñ arnayı şeşimimen äueli Petrograd mwsılmandarına, keyin Ufağa, al 1921 jılı Türkistan mwsılmandarınıñ ötinişi boyınşa Leninniñ tikeley pärmenimen Osman «Qwranı» Taşkentke qaytarıladı.
Özbekstan täuelsizdik alğannan keyin Taşkent qalasında 2007 jılı «Haziret Imam» kümbezdi meşiti salınıp, onıñ törine halif Osman zamanınan jetken qasietti «Qwrannıñ» tüpnwsqası qoyıldı. YUNESKO halıqaralıq wyımı tarihilığın rastap arnayı sertifikat bergen bwl «Qwrandı» men Elbasınıñ 2006 jılı Özbekstanğa jasağan resmi saparı kezinde öz közimmen körip, onıñ halif Omardıñ qolınıñ tabı qalğan kieli paraqtarına mañdayımdı tigizip, täu ettim.
Qazaqstandıq qojalar arasında halif Osmannan örbigen wrpaq joqqa tän. Türikmen qojaları işindegi «Omar ata», «Nwr ata» äuleti halif Osmannıñ wrpaqtarı bolıp sanaladı.
Sonımen kieli äulettiñ köş basında twrğan payğambarımızdıñ üşinşi atası Haşimnen tamırın tartqan wrpaqtardı ğılımi ädebiette qalıptasqan dästür boyınşa «haşimitter», Äziret Äliden taraytındardı «älidter» deymiz. Onıñ birinşi äyeli Fatimadan tuğan wldarı: Huseynnen ösip-öngen wrpaqtar – «huseynidter», Hasannan örbigenderi – «hasanidter», al Älidiñ ekinşi äyeli Hauladan tuğan wlı Mwhammedten tarağan äulet «mwhammadiyalar» bolıp sanaladı.
Payğambardan keyingi tura joldı tört haliften («äl-hulafa ar-raşidun») jalğasqan wrpaqtar şığıstanu ğılımında qalıptasqan dästür boyınşa: «sıddıqidter» (Äbubäkir as-Sıddıq), «omaridter» (Omar ibn Hattab) jäne «zun-nwridter» (Osman ibn Affan) dep ataladı.
Babalar şejiresi
Qasietti payğambarımızdıñ kieli wrpağına jasalğan qısqaşa şoluımızdı osımen tämämdap, öz ata-babam taraytın Baqsayıs qojalar tarihın bayandauğa köşeyin.
Ata-babasınıñ şejiresin bilmeytin qazaq sirek. Balasınıñ tili şığısımen-aq äkesi oğan jeti atasın jattatqızadı. Bwl – halqımızdıñ qadım zamandardan bügingi künge deyin örmegi üzilmey jetken önegeli dästüri.
Äkem mağan bala kezimnen-aq jeti atamdı jattatqızıp qana qoymay, ğasırlar qoynauına süñgitip, äulie-änbielerdiñ tañğajayıp isteri, qasietti payğambarımız ben onıñ sahabalarınıñ tarihı jaylı qiyal-ğajayıp ertegilerine bergisiz qızıqtı hikayattardı äñgimelep beretin.
Qolıma alğaş qalam wstatıp, «Älippeden» bwrın «Qwrannıñ» ayattarın jattatqızğan da ardaqtı äkem boldı. Ayt-arafa, oraza künderi üyge kelgen qonaqtardıñ közinşe mağan «Fatiha» men «äl-Ihlastı» jatqa aytqızıp, özi meyirlene qarap otıratın. Ümit äjem äkemniñ üyretkenderin jatar aldında qaytalatıp, «balam, keyin men ölgende basıma kelip osı üyrengeniñdi oqitın bol» degende, äjem däl bügin ölip qalatınday: «Apa, (men äjemdi osılay deuşi edim) ölmeñizşi. Men onı Sizge kez kelgen uaqıtta oqıp beremin», – deuşi edim jalınıp.
Äkemniñ arqasında mektepke deyin-aq qara tanıp, batırlar jırı, ğaşıqtıq dastandardı äjeme dauıstap oqıp beretin därejege jettim.
Ol meni osılay jeteley otırıp, 13-14 jasqa kelgenimde özi köbinese «nasabnama» deytin babalar şejiresimen tanıstıra bastadı.
Bwl wzındığı 5-6 metrge deyin jetetin şiırşıqtalğan pergament tektes qatırma qağazğa basılğan, ärbir ata-babamızdıñ esimi ädemi kalligrafiyalıq qarıptarmen qızıl şeñberdiñ işine qara siyamen jazılğan, terimen qaptalğan döñgelek qorapqa salınğan şejire bolatın. Ol kilt salğanda qoñıraulata aşılatın eski sandıqtıñ işinde saqtalatın. Äkem onı ata-baba aruağına qwran bağıştalatın künderi ğana şığarıp, babalar esimin dauıstap oqıp otıratın.
Qoñıraulı sandıqtıñ işinde babalarımız qajığa barğanda äkelgen qasietti «Qwran» men borlı qağazğa Mekke, Medinanıñ ädemi körinisteri salınğan şağın plakat, Qwl-Mwhammed atamızdıñ taqiyası men şapanı da bolatın. Olardıñ bäri bizdiñ äulettiñ eñ qasietti jädigerleri retinde bügingi künge deyin jetti.
Men mektepti bitirip, 1977 jılı Qazaq wlttıq memlekettik universitetine tüstim. Mektepte ağılşın tilin oqısam da şet tilin tañdau kezinde oylanbastan arabşağa toqtadım. Tezirek til sındırıp, äkemmen hat-habardı arabşa jazısuğa jäne babalar şejiresin tüpnwsqadan oquğa asıqtım.
Arab qaripterin birneşe ayda-aq erkin meñgerip, hattı arabşa jazudı jıldam üyrenip aldım. Al şejireni zertteu ünemi keyinge qaldırıla berdi.
Universitetti tämämdap, otbasın qwrdım. Äkem öziniñ eñ bağa jetpes asıl qazınası – babalar şejiresin mağan sıyladı. Men belgili arabtanuşı Maqswt Şafiği ağamızdıñ kömegimen arab jäne parsı tilderinde aralas jazılğan şejireni şama-şarqım jetkenşe qazaqşalağan boldım.
Ömirimde ayrıqşa iz qaldırğan Qazaq enciklopediyasındağı berekeli jıldardı artqa tastap, elimiz täuelsizdik alğannan keyin bar ğwmırın qalam men kitapqa arnağan äz babalardıñ ata käsibin jalğastırıp, kitap basumen aynalısatın käsipkerlikke bet bwrdım. Oqırman qauımnıñ qızığuşılığın tudıradı-au degen kitaptar şığara bastadıq. Söytip jürgende 1994 jılı Iran Islam Respublikası elşiliginen osı elge şaqıru aldım.
Şaqıru qağazın qolıma wstap twrıp, esime babalar şejiresi tüsti. Birinşiden, Iran – islam memleketteri işinde Äziret Älidi erekşe qadirleytin el. Ekinşiden, Älidiñ ömiri men wrpaqtarı turalı eñ köp zertteuler jürgizip, bwl taqırıptı egjey-tegjeyli zerttegen memleket. Endeşe şejireni naqtı tarihi derekter men onda esimderi atalatın twlğalardıñ resmi ömirbayandarımen salıstırıp, irandıq ğalımdardıñ süzgisinen ötkizip aludıñ reti bir kelse osı elde keler degen oymen äuletimizdiñ bastı qwndılığın özimmen ala baruğa şeşim qabıldadım.
Tarihi qwjattarğa erekşe ıjdağattılıqpen qaraytın elge şejireni kirgizu üşin sol kezdegi Irannıñ Qazaqstandağı elşisi Rasul Islami mırzamen kezdesip, qoljazbanı körsettim. Elşi asa zor ıqılaspen tanısıp şığıp, köşirmesin aluğa rwqsat swradı. Men rwqsatımdı bere twrıp, reti kelse bwl taqırıp jöninde irandıq teolog ğalımdarmen kezdesuge mümkindik jasaudı ötindim. Ol kömek körsetuge beyil tanıttı.
Ärine, men şejireni eşkimnen rwqsat swramay-aq Iranğa apara alatın edim. Biraq elge kirgizuin kirgizgenmen tärtibi basqa jwrt qaytarda: «Mwnı qaydan aldıñız. Bizdiñ mwrağattardan rwqsatsız alınğan eski qoljazba emes pe?» dep äurege sala qalğan jağdayda elşimen jürgizilgen resmi kelissözderdiñ mağan kömegi tietini anıq edi.
Qoş, sonımen, 1994 jıldıñ kökteminde Iranğa da kelip tüstik. Qwramında ataqtı deputattar men generaldar, äygili akademikter men jazuşılar bar asa ülken delegaciyanı sol uaqıttağı Qazaqstannıñ Irandağı Tötenşe jäne Ökiletti Elşisi, körnekti memleket qayratkeri, ğalım Mırzatay Joldasbekov qarsı alıp, bwrınğı «Şeraton», ol kezde «Istiqlal» dep atalatın qonaq üyge keldik.
Qalıñ delegaciya meymanhanağa ornalasudıñ älegimen jürgende ağılşınşa suday söyleytin Jeken Qaliev ağamız mağan «Tehran tayms» gazetiniñ tilşisin nwsqap, «mına jurnalist seni izdep jür» dedi. Jön swrasa kelsem, ol Irannıñ Qazaqstandağı elşisi arqılı men äkelgen şejireden habardar bolıp şıqtı. Salğan betten «Qoljazbanı köruge bolmas pa eken?», – dep ötiniş jasadı. Men şiırşıqtalğan şejireni jazıp, erekşe maqtanışpen körsete bastadım. Ol sartıldatıp suretke tüsire jöneldi.
«Tehran taymstıñ» jurnalisi gazet redakciyasında ötetin kezdesuge şaqırıp, oğan ülken ğalımdar qatısatının jetkizdi. Men erteñinde gazet redakciyasında qonaqta bolıp, onda jiılğan qauımnıñ Qazaqstanda islam dininiñ taraluı, meşit-medreseler jayı, dini ğılım-bilimniñ damuı jäne özimniñ ata-babalarım, qazirgi käsibim jaylı swraqtarına jauap berdim. Kezdesuimiz öte jılı şırayda ötti.
Eki künnen keyin menimen bir bölmege ornalasqan Jeken ağamız qonaq üydiñ birinşi qabatındağı kioskiden negizinen şeteldik oqırmandarğa arnalıp, ağılşın tilinde jarıq köretin «Tehran taymstiñ» 1994 jıldıñ 9 mausımında şıqqan jaña sanın äkelip twr. Onıñ twtas betiniñ teñ jartısına meniñ keşegi swhbatım jariyalanıptı. Materialdıñ qaq ortasında qonaq üyge alğaş kelgen küni tüsirilgen Mırzatay ağa, Jeken ağamız ben meniñ şiırşıqtalğan şejireni wstap twrğan fotosuretimiz de basılıptı. Töbem kökke jetkendey boldı.
Qasietti ruhtarı wrpağın qırıq jıl emes, mıñ jıldan astam uaqıt boyı jelep-jebep kele jatqan atalarımnıñ ardaqtı esimderi üşin keudemdi maqtanış kernedi. Babalardan qalğan amanattı basın bäygege tigip jürip, bügingi künge deyin aman-sau jetkizgen äkeme mıñ alğıs jaudırumen boldım.
Şejireniñ Äziret Älidiñ otanında, ülken ğwlamalar aldında tanıluı, qwrmettelui qanat bitirip qana qoymay, onıñ ğılımi qwndılığına, tarihilığına zor senimdilik ornıqtırdı.
Elimiz täuelsizdik alğannan keyin mübärak dinimiz halqımızğa qaytıp oraldı. Barlıq öñirlerden meşit, medreseler aşıldı. Tipti bwrın partiya, keñes orındarında türli jauaptı qızmet atqarğan azamattar bwrınğısınşa qısılıp-qımtırılmay, dini jol-joralğılardı orındap, mwsılmandıqqa bet bwrdı. Halıq öz qarajatımen qajılıqqa bara bastadı. Men sol jıldarı Mädeniet, aqparat jäne qoğamdıq kelisim ministri qızmetin atqarıp jürdim.
Ministrliktiñ atauına qarap onıñ mädeniet pen bwqaralıq aqparat qwraldarın basqaratının añğaru qiın emes. Onıñ qızmetindegi «qoğamdıq kelisim» degen üşinşi bağıt wltaralıq tatulıq pen dinaralıq kelisim mäselesin qamtitın. Elbasımız qızmetke tağayındar aldında: «Mädeniet pen aqparat salasın meñgergeniñdi jaqsı bilemin. Biz siyaqtı köp wlttı, aluan dindi memleket üşin wlttar arasındağı tatulıq, türli din ökilderiniñ özara kelisimi de erekşe mänge ie. Sondıqtan wstaranıñ jüzindey qılpıp twrğan osı eki mäseleni bastı nazarda wstağaysıñ», – dep erekşe tapsırğan bolatın.
Sol jıldarı qajılıq mäselesimen Qazaqstan mwsılmandarınıñ dini basqarması (müftiat) men jekemenşik turistik kompaniyalar aynalısatındıqtan qazaqstandıqtardıñ barıp-kelui, qajılıq mindetterdi atqaruı barısında köptegen problemalar tuınday bastadı. Bir jağınan bwl jağday atalğan mäseleniñ Saud Arabiyası men Qazaqstan tarapınan memlekettik deñgeyde rettelmeuinen orın aldı. Osını eskere kelip Elbasımız: «Bizde arnayı din ministrligi bolmağanımen, din mäselesi sen basqaratın ministrliktiñ qolında. Sondıqtan Sırtqı ister ministrligi jäne müftiatpen birge osı mäseleni retteu üşin Saudiyadağı äriptesteriñmen eki jaqtı kelissöz jürgizip, Qazaqstannan jıl sayın qajılıqqa baratın adamdardıñ kvotasın belgilep, onı arnayı qwjatpen bekitu qajet», – dep naqtı tapsırma berdi.
Elbasınıñ tapsırmasına säykes men 2002 jıldıñ qañtarında bas müfti, şığıstanuşı ğalım äri Saud Arabiyasında qızmet istegen diplomat Äbsattar qajı Derbisälimen birge Er-Riyadqa attandım. Saparda özimmen birge ekinşi ret babalar şejiresin ala şıqtım. Alasapıran zamannıñ kedergi-keselinen Äketay atam qajılıq parızın ötey almağan edi. Sondıqtan men atamnıñ özi bolmasa da, alaqanınıñ tabı qalıp, esimi jazılğan qasietti şejireni külli mwsılman äleminiñ qos kiesi sanalatın Mekke, Medinege jetkizu arqılı babamnıñ aldındağı perzenttik parızımdı öteu üşin apardım.
Ärine, resmi türde salafittik bağıt wstanatın Saud Arabiyasında äulie-änbielerge sıyınudı bılay qoyıp, Mwhammed payğambardıñ özine jäne odan keyingi tura joldı tört halifke qatıstı tarihi orındarğa ziyarat etuge tiım salınğanın, tipti 1998 jılı payğambarımızdıñ anası Äminanıñ ziratın da jermen jeksen etip, tegistep jibergendiginen jaqsı habardar edim.
Saudiyalıq bauırlar bizdi zor ıqılaspen qarsı aldı. Elde tek qajılıq isterimen aynalısatın arnayı ministrlik bar eken. Onıñ basşısı doktor Iyad ben Amin Madani mırzamen (ol qazir älemdegi barlıq mwsılman memleketteriniñ basın qosatın «Islam ıntımaqtastığı wyımınıñ» bas hatşısı qızmetin atqaradı) ıstıq ıqılastı kezdesu ötkizip, bas müfti Ä.Derbisäliniñ qatısuımen eki jaqtı kelisimge qol qoydıq. Kezdesu soñında saudiyalıq ğalım-ministrge şejireni körsetip, tarihın bayandadım. Qanşalıqtı salafit desek te qasietti dinimizdiñ qaynar bastauında twrğan aytulı twlğalardıñ esimderi jazılğan şejireni ol ülken ıjdağattılıqpen qarap, qazaqtardıñ ata-baba tarihına ayrıqşa män beretin dästürine dän riza boldı.
Erteñinde Saud Arabiyasındağı Qazaqstannıñ Tötenşe jäne Ökiletti Elşisi Bağdat Qwltaywlı Ämireev: «Sizdi taq mwrageri hanzada Abdalla qabıldaytın boldı», – degen quanıştı habar jetkizdi. Şınımdı aytsam, bwl bizdiñ tarapımızdan aldın-ala josparlanbağan, biraq delegaciya üşin öte jağımdı jañalıq edi.
Saud Arabiyası – mwsılman düniesindegi eñ bay, eñ bedeldi el boluımen qatar köp eşkimge iile bermeytin, dästür-saltın, saray protokolın qatañ wstaytın memleket. Taq mwrageri Abdalla sol kezdiñ özinde-aq älemdik sayasatqa erkin ıqpal ete alatın asa bedeldi qayratker jäne älemdegi eñ däuletti adamdardıñ biri edi. Fahd patşa 1995 jılı auır insul'tqa wşırap, memleket basşısı qızmetin tolıq atqara almağandıqtan eldiñ naqtı biligi 1996 jıldan bastap-aq taq mwragerine köşken bolatın.
Sonımen, 2002 jıldıñ 5 qañtarı küni meni, elşini jäne bas müftidi taq mwrageri öziniñ altınmen aptalıp, kümispen küptelgen zäulim sarayında qabıldadı. Men äueli Elbasınıñ sälemin jetkizip, Qazaqstannıñ täuelsizdik jıldarı qol jetkizgen jetistikterin bayandadım. Mübärak dinimizge bet bwrğan halqımız üşin meşit, medreselerdiñ äli de jetispeytinin jäne bwl taraptan saudiyalıq bauırlardan zor kömek kütetinimizdi de wmıtpadım. Qajılıqtıñ kvotasına baylanıstı mäseleni oñtaylı şeşkendigi üşin alğıs ayttım. Sözimdi erekşe ıqılaspen tıñdağan ol Qazaqstan turalı birneşe swraqtar qoyıp, Elbasımızdıñ atına jılı lebizderin bildirdi.
Qabıldauğa uaqıt tapqanı üşin rizaşılığımdı aytıp, tüp-tamırı osı elden şıqqan ata-babalarımnıñ tügeldey din jolına qızmet istegendigin tilge tiek etip, tipti olardıñ esimderi jazılğan şejireni özimmen ala kelgenimdi jetkizdim. Jüzi swstılau körinetin taq mwrageri däl osı twsta külimsirey basın izep, ornınan twrdı. Sol kezde ğana añğardım, boyı eki metrge juıq, nağız patşağa layıq kelbeti bar jan eken.
Qoştasar sätte taq mwrageri eleusizdeu ım qaqqanday bolıp edi, älekedey jalanğan kömekşileri qara qıjımğa altınmen aptalıp Qwran süresi jazılğan qisuanıñ bir böligin äkeldi. Hanzada bwl qisua bir jıl boyı külli mwsılman düniesiniñ bas kiesi sanalatın Mekkeniñ äl-Haram meşitindegi qasietti Qağbanıñ jamılğısı bolğanın aytıp, onı mağan sıyğa tartatının jetkizdi. Quanıştan basım aynalğan men eki qolımmen birdey taq mwrageriniñ qolın alıp, protokoldıq şekteulikti jiıp qoyıp, qisuağa mañdayımdı tigizdim.
Arada eki jarım jıl ötkende hanzada Abdalla Saud Arabiyası patşasınıñ tağına otırıp, jası 90-ğa jetkenşe on jıl qatarınan el biledi. Bwl kezeñ Saudiya tarihındağı eñ berekeli jıldar retinde tarihqa endi.
Erteñinde elşi B.Ämireevpen birge Fahd patşanıñ wlı, eldegi Jastar isi jäne sport ministri hanzada Swltan ben Fahdpen, Aqparat ministri Fuad ben Muhammad Farisimen, Önerkäsip jäne energetika ministri äri qazaq-saud ükimetaralıq komissiyasınıñ törağası, doktor YAmanimen, Ädilet ministri Aş-Şeyhpen kezdesuler ötkizip, eki el arasındağı ıntımaqtastıq mäselelerin talqıladıq. Keyin bwl jöninde elşi B.Ämireev öziniñ «Qazaqstan jäne Saud Arabiyası» attı kitabında: «Mädeniet, aqparat jäne qoğamdıq kelisim ministri bastağan qazaqstandıq delegaciyanıñ saparı men onıñ Saud Ükimetiniñ bes birdey müşesimen bolğan kezdesuleri talqılanğan salalardağı baylanıstardıñ qarqındı damuına ıqpal etip, özara is-qimıldıñ jaña bağıttarına jol aştı. Qazaqstandıq ministr Saud Arabiyasınıñ taq mwrageri Abdalla ben Abdel Azizdiñ qabıldauında bolıp, onımen jılışıraylı swhbat ötkizdi», – dep jazdı.
Jürekke nwr qwyğan ıstıq ıqılastı kezdesulerden keyin Umra qajılığınıñ räsimderin tügel atqaruğa kiristim. Mekkedegi Äl-Haram, Medinedegi «Nwr-Medina» meşitterinde bolğan namazdarda da şejireden ajırağan joqpın. Äl-Haramdağı qwlşılıq kezinde Qazaqstannıñ qiyan tüpkirinde ornalasqan Maqanşı auılındağı äkemmen wyalı telefon arqılı baylanısqa şığıp, ol bizben birge qasietti meşitte oqılğan namazğa wyıdı. Erteñinde Medinedegi «Nwr-Medina» meşitiniñ işinde ornalasqan süyikti payğambarımızdıñ ziratına sälem bergende (Saudiyada payğambar ziratınıñ özine ziyarat etuge bolmaydı, oğan qol tigizbesten janınan sälem namazın oqıp şığuğa ğana rwqsat) de babalarımnıñ şejiresi meniñ jürek twsımda boldı. Asılzada äkemniñ arqasında aman saqtalıp, babalarımnıñ közindey bolğan qasterli qoljazba arağa ğasırlar salıp külli mwsılman düniesiniñ qos kiesine osılay jetti.
Äz babalarım tüzip, birneşe buın ökilderi tolıqtırıp otırğan, mwsılman äleminiñ eñ qasietti törinde bolıp, wrpağın ünemi jelep-jebep kele jatqan şejirede ne jazılğan, «oğan kimderdiñ esimi tüsken» degen zañdı swraq tuındauı äbden mümkin. Endi osığan keleyik.
Şejireniñ eñ töbesine «bismillahir-rahmanir-rahim» degen sözder jazılıp, odan tömen «hazihi şadjaratun mubarakatun», yağni «bwl – qwttı şejire» degen taqırıp berilgen. Jalpı, qazaqtıñ şejiresi arabtıñ «şadjara» – ata-tek degen sözinen şıqqan.
Şejireniñ kirispe böligi parsı tilinde jazılıp, Adam atadan bastalatın adamzat tarihına jäne wlı jaratuşıdan tüsken Qwran-Kärimniñ qasietine toqtalğan. Mwhammed payğambardıñ ömiri men önegeli isteri, hadisteri men şariğat zañdarı qozğalıp, islam aşqan qayratkerler, halifter, ğwlama, äulie, maşayıqtardıñ esimderi keltirilip, tört mazhabtıñ jay-japsarına nazar audarılğan. Imam Ağzamnıñ esimi atalıp, onıñ hanafi mazhabı turalı äñgime etiledi. Din taratu isine zor üles qosqan türli baptar, qojalar, işandardıñ eñbegine bağa berilip, joğarğı jağına jeti mör basılğan.
Qoljazbanıñ däl ortasınan ülkendeu şeñber sızılıp, är şeñberge arab cifrimen ret sanı qoyılğan. Adam esimderi şeñber işine kalligrafiyalıq qoltañbamen tüsirilgen.
Birinşi şeñberdegi söz Mwhammed payğambardıñ atımen bastalıp, oğan «Haziret Mwhammed Mwstafa sallallahu ğaleyhi uässäläm» degen sözder jazılğan.
Ekinşi şeñberdiñ işinde «Haziret Äli äl-Mwrtaza riza Allahu ğanhu», – dep jazılıp, keyingi şeñberlerde onıñ wrpaqtarı sanamalana bastaydı. Şejirede Mwhammed-Hanafiyanıñ wrqı: Abd äl-Fattah, Abd äl-Djalil bab, Abd äl-Djaffar bab, Abd äl-Qahhar bab, Abd ar-Rahman babpen tizbektelip, äygili Isqaq babqa kelip tireledi. Osınday retpen Äziret Äli men Isqaq babtıñ arası 8 atanı qwraydı.
Osı twsta dañqı qadım zamandardan küni büginge deyin jetip, kesenesi Oñtüstik Qazaqstan jerinde ornalasqan, esimi qazaq qauımına ejelden tanıs Isqaq bab nemese Babatağa arnayı toqtala ketken jön dep bilemin.
El auzında saqtalğan Isqaq bab turalı köptegen äfsana-hikayattarda añızdıñ sipattarı basım bolsa da, ol ömirde naqtı bolğan jäne ataları Ortalıq Aziyağa Qwtayba ibn Muslimniñ äskerimen Vİİİ ğasırdıñ basında kelgen dep şamalauğa bolatın tarihi twlğa. Keyin bwl äuletten şıqqan üş bab – Abd äl-Jalil bab (Qorasan jäne Duana qojalardıñ atası), Abd ar-Rahım bab (Qarahandıq qojalardıñ babası) jäne Isqaq bab (Baqsayıs jäne Aqqorğandıq qojalardıñ atası) bügingi tañdağı Ortalıq Aziya men Qazaqstan jäne Qaşğar ölkesine islam dinin taratqan wlı din qayratkerleri retinde tarihqa endi. Isqaq bab – qazaqtıñ wlı jazuşısı Mwhtar Äuezovtiñ de babası. Oñtüstik öñirine kelgen saparında Mwhañ onıñ basına ziyarat etip, kütimi ketken keseneni qalpına keltiruge tapsırma beripti.
Isqaq babtıñ kesenesi Oñtüstik Qazaqstan oblısı Sozaq audanınıñ Babata auılınıñ irgesinde ornalasqan. Auıldıñ janında arab sayahatşıları eñbeginde jii kezdesetin ortağasırlıq Baladj qalasınıñ ornı bar. Kesene qalanıñ däl ortasında twr. Arheolog ğalım, akademik K.M.Baypaqovtıñ derekteri boyınşa keseneniñ irgetası Vİİİ ğasırlar şamasında qalanğan. Keyin onıñ ornına HVİİ ğasırda keseneniñ osı künge jetken nwsqası boy köteripti. M.Äuezovtiñ tikeley aralasuımen 1957-58 jılı kesenege alğaş ret arheologiyalıq zertteu jürgizilip, onıñ tolıq ğılımi sipattaması jasalğan.
Isqaq bab kesenesi men onıñ janındağı medrese ğimaratı 2000 jılı Sozaq audanınıñ äkimi Sozaqbay Äbdiqwlovtıñ basşılığımen jañğırtıldı. Wlı baba qwrmetine wlan-asır as berildi. Äulie toyınıñ layıqtı ötuine bizdiñ äulet te öz ülesin qostı. Babata kesenesine keyin «Mädeni mwra» şeñberinde keşendi türde jan-jaqtı jañğırtu jwmıstarı jürgizildi.
Şejirede Isqaq babtan bastap, Qoja Ahmet Iasaui men onıñ ağası Sadır atağa deyin 11 atanıñ esimderi jazılğan (Yardil şayh, Mumin şayh, Mwsa şayh, Ismail şayh, Omar şayh, Hwseyin şayh, Osman şayh, Mahmud şayh, Iftihar şayh, Ibragim ata jäne onıñ wldarı Iasaui men Sadır ata).
Ortağasırlıq ğılımi dästür boyınşa köne qoljazbalar men şejirelerde äulie, änbieler men ataqtı adamdardıñ atı-jönimen birge olardıñ ruhına bağıştalğan twraqtı tirkester de jazıladı. Mäselen, Mwhammed payğambardıñ esimi atalğanda mindetti türde «sallalahu ğaleyhi uässäläm» degen sözder qosıladı. Mağınası: «Oğan Allanıñ igiligi men sälemi bolsın». Şejirede sonımen qatar kisi esimderinen keyin «riza Allahu ğanhu» (Alla riza bolsın), «rahmatullahu ğaleyhi» (Allanıñ rahmeti jausın), «qaddasa Allahu sirrahu» (Alla ruhın jarılqasın) degen sözder bar ekenin eske sala ketkenniñ artıqtığı joq dep bilemin.
Şejirede esimderi atalatın Iasauidiñ äkesi Ibırayım ata men onıñ jarı Qaraşaş anamız turalı bizdiñ zamanımızğa deyin ülgi-önegege tolı talay hikayattar jetkendigin jäne olardıñ qazaq dästürine say türli nwsqalarda aytılatının atap ötken läzim.
Iasauiden tarağan wl joq. Sondıqtan Mwhammed-Hanafiya wrpağı arı qaray onıñ ağası Sadır atanıñ wlı Danışpan Mwhammed qoja (Zarnuqi) arqılı jalğasadı. Danışpannan örbigen wrpaq Muhiddin şayh – Aladdin şayh – Jamaladdin şayh arqılı Kamaladdin şayhqa kelip tireledi.
Haziret Kamaladdin şayhtıñ dañqı «Baqsayıs äulie» degen atpen qazaq arasına ğana emes, bükil Ortalıq Aziyağa keñinen jayıldı. Qazaqtıñ wlı jazuşısı Mwhtar Äuezov qoja näsilinen, onıñ işinde däl osı Baqsayıs tabınan şıqqan. Wlı jazuşı üş ret (1953 jılı 3 mausım, 1958 jılı 5 säuir, 1959 jılı 2 qırküyek) orıs tilinde öziniñ resmi ömirbayanın jazğan, biraq wltşıl, panislamşıl degen san aluan ayıptaulardan köp quğın-sürginge wşırağan ol ünemi tobıqtı işinde öskendigin basa körsetse de qoja ekendigin atamağan. Erterektegi jazbalarında ata-tegi, olardıñ şıqqan jeri, ösken ortası jaylı tolığıraq mağlwmat bergen. Ol 1928 jıldıñ 29 qañtarında Smağwl Säduaqasovqa bergen «Öz jayımnan mağlwmat» attı jauabında: «Meniñ atalarım qoja, alğaşqı şıqqan jeri Qaratau deuşi edi. Ülken äkemniñ üyinde saqtalğan şejiresin bala kezde bir körgenimde bizdiñ qojalardıñ arğı atası Baqsayıs deydi. Bwl Arqadağı qoja ataularınıñ barlığınıñ wran qılatın eñ qadirli, eñ ataqtı qojası bolsa kerek», – delingen.
Mwhtar Äuezovtiñ Baqsayıs wrpağı ekendigi jöninde belgili äuezovtanuşılar: filologiya ğılımınıñ doktorı Twrsın Jwrtbay, jazuşılar Kämen Orazalin, Töken Ibragimov, şejireşi Beken Isabaev, zertteuşiler B.Saparalı, S.Sattarov jäne «Mwhtar Äuezovtiñ ata-tegi» attı arnayı ğılımi eñbektiñ avtorı, şığıstanuşı ğalım, filologiya ğılımınıñ doktorı, professor Ä.Muminov jan-jaqtı däleldep jazdı.
Baqsayıs qojalardıñ tağı bir körnekti ökili – Sarğaldaq qojanıñ wlı Qojahmetten tuğan Ayğanım anamız edi. Ol äygili Abılay hannıñ bel balası Uäli hannıñ jarı, qazaqtıñ wlı ğalımı Şoqan Uälihanovtıñ äjesi boldı. Tipti Şoqanğa ırımdap öziniñ wlı babası «Mwhammed-Hanafiya» degen esim bergen de Ayğanım äjemiz desedi. Baqsayıs äuletinen şıqqandardıñ qatarında qazaqtıñ alğaşqı jurnalisteriniñ biri, aqın, «Ayqap» jurnalınıñ şığaruşısı äri redaktorı Mwhamedjan Seralin de bar.
Belgili memleket qayratkeri Isatay Äbdikärimovtiñ nwsqauımen Baqsayıs äulieniñ ziratın tauıp, kesenesin kötergen jäne äli künge deyin onıñ şıraqşısı bolıp kele jatqan äri babamızdıñ ömiri jaylı eki birdey zertteu eñbek jazğan jañaqorğandıq Ermahan Töreqojaevqa äulieniñ barlıq wrpaqtarı atınan zor rizaşılığım men alğısımdı jetkizudi özimniñ azamattıq parızım sanaymın.
Sonımen şejirege qayta oralar bolsaq Baqsayıs atamızdıñ wrpağı arı qaray: Nasıraddin şayh – Habibolla şayh – Uahidolla şayh – Qoja Mwhammeddin şayh – Ismayıl şayh – Qoja Qasım şayh – Mwsa qoja – Häkim qoja – Ahmad qoja – Äbdikärim qoja – Arıslan qoja – Äbdiraqım qoja – Äbdijälel qoja bolıp 13 atağa jalğasadı.
S.Sattarov, Ä.Muminov derekteri boyınşa M.Äuezovtiñ ataları däl osı twsta Äbdijälel atamızdıñ ülken wlı Ibrahim qojadan tarasa, biz Mwzaffar şayhtıñ twqımı arqılı örbimiz.
Babalar şejiresi arı qaray Seyit Mwzaffar şayhtıñ wrpağı: Seyit Zeynelğabiden şayh – Jamaladdin şayh – Seid Haşim şah –– Mırza şah – Ğwdda şah – Seyit Mirhalid şah – Şeyhwl Seyit (şejiredegi tolıq nıspısı: Hadim ğwlama-i şeyh ul'-maşayh Seid äulie qoja) – Qwl-Mwhammed qoja – Seyit Äkiram qoja («Äketay») – Abrar qoja bolıp meniñ äkem Abrar Äketaywlına jetedi. Eger Äziret Äliden bastap, meniñ äkeme deyingi aralıqtı sanaytın bolsaq, twp-tura 48 ata bolıp şığadı.
Mine, meniñ ata-babalarım men jalpı bizdiñ wrpaq üşin kieli sanalatın şejireniñ sırı osınday. Qazir eski qoljazba qorlarınan, mwrağattardan, alıs-jaqın elderdiñ kitaphanalarındağı sirek kezdesetin basılımdardan, Qıtay, Moñğoliya, Iran, Auğanstan t.b. elderden tarihi Otanına oralğan ağayındardan aluan türli äulet şejireleri tabılıp, zerttelip, baspasöz betinde jariyalanıp, keyde tipti jeke kitap türinde jarıq körude. Bizdiñ şejiremizdiñ solarmen üylesetin de, key jağdayda säykes kele bermeytin de twstarı boluı äbden mümkin. Men öz ata-babalarımnıñ şejiresine birden-bir dwrıs osı nwsqa dep üzildi-kesildi bağa beruden aulaqpın. Birneşe buın ökilderi jazıp, ünemi tolıqtırılıp otırğan köne jazbalardıñ jañsaq ketken, keybir oqiğalar men tarihi twlğalar ömirin özgeşe tüsindirgen twstarı bolmay qalmaydı. Eger de meniñ babalarım tüzgen şejireni özderiniñ qolında bar derektermen, eskilikti qoljazba kitaptarmen, arab, parsı jazba eskertkişterimen salıstıru arqılı ğılımi negizde tolıqtıramın degen avtorlar tabılsa aldın-ala riza köñilmen alğısımdı aytamın.
Şejire turalı äñgimeni ayaqtay kele oquı öte qiın kalligrafiyalıq qarıptarmen arab, parsı tilderinde jazılğan köne qoljazbanı qazaq tiline twñğış audarğan belgili arabtanuşı, köne mätinderdi oqu men zertteudiñ has şeberi Maqswt Şafiği mırzağa, audarma nwsqasına alğaş pikir bildirip, ondağı esimi atalğan twlğalar ömirine tüsindirme jasağan Qazaqstannıñ halıq jazuşısı, marqwm Qaltay Mwhamedjanov ağamızğa, belgili arabtanuşı ğalım, wzaq jıldar bas müfti qızmetin abıroyımen atqarğan din qayratkeri, filologiya ğılımınıñ doktorı, professor Äbsattar Derbisäli mırzağa, öziniñ monografiyalıq eñbeginde şejirege jan-jaqtı ğılımi taldau jürgizgen şığıstanuşı, filologiya ğılımınıñ doktorı, professor Äşirbek Muminovqa, baba kesenesiniñ şıraqşısı Ermahan Töreqojaevqa jäne «Mwhtar Äuezovtiñ ata-tegi» attı irgeli zertteudiñ avtorı Seyit-Omar Sattarwlı men «Islam jäne qojalar» attı kitaptıñ avtorı, qarağandılıq Aytbay Käripbekovke, «Äziz äulet» attı ğwmırnamalıq bayan avtorı, türkistandıq Aqılbek Manaybayğa, «Wlı payğambar jäne wrpaqtarı» attı şejire kitap jazğan belgili jazuşı Kämel Jünistegine öz eñbekterinde meniñ babalarımnıñ şejiresine taldau jasap, pikir bildirgenderi üşin riza köñilden şıqqan şınayı alğısımdı bildiremin.
Qojalar köşi
Meniñ altınşı atamnan arğı babalarımnıñ ösip-öngen jeri Qarataudıñ etegi, Türkistan töñiregi bolğan eken. Bergi babalarım Şığıs Qazaqstannıñ Ayagöz, Ürjar audandarı men soğan şekaralas Qıtaydıñ Altay, Tarbağatay öñirlerinde örken jayıptı. Bwl – bayağı «Qozı Körpeş – Bayan swlu» jırında: «Arğı şeti Ayagöz, Lepsi, Ürjar. Toqsan mıñğa layıqtı sonda jer bar», – dep jırlanatın, tügin tartsañ mayı şığatın qwnarlı ölke, qwttı meken. Endi osı ölkege olar Türkistannan qaşan, qanday jağdayda kelgen degen mäselege toqtalayıq.
Qazaq pen joñğardıñ 1635 jılı Salqam Jäñgir twsında bastağan soğısı bir ğasırdan astam uaqıtqa sozılıp, Şıñğıs han zamanında bir tudıñ astınan tabılğan jauınger eki halıqtıñ ekeuin de äbden titıqtatadı. Osı kezde qolı da, qwrığı da wzın Resey imperiyası qazaq jeriniñ soltüstigi men soltüstik-şığısına swğına tüsedi. Äueli 1716 jılı Ombı, 1718 jılı Semey, 1720 jılı Öskemen bekinisteri salınıp, patşalıq Resey qazaq dalasınıñ bükil tınıs-tirşiligin däl töbesinen qarap baqılap twratınday jağdayğa jetedi.
Qazaq halqınıñ joñğar şapqınşılığına qarsı küresiniñ alğaşqı kezeñi 1723 jılı bastalıp, üzdiksiz sozılğan qandı qaqtığıstar 1730 jılı Añıraqay tübindegi tarihi şayqasta qazaqtardıñ jeñisimen ayaqtalğanımen joñğarlar jağı oñaylıqpen tınıştala qoymadı. Es jiıp, küş biriktirgen soñ 1739-43 jıldarı Qaldan Serenniñ basşılığımen qayta şabuılğa şığıp, Abılay hannıñ özin twtqınğa aladı. Qaharına mingen qazaqtar jwdırıqtay jwmılıp, Abılaydı da bosatadı, joñğarlardı da Tarbağatay men Altaydan asıra türe quıp, oysırata soqqı beredi. Qaldan Seren dünie salğan soñ olardıñ öz işinde bilikke talas bastalıp ketti.
Joñğarlarmen ğasırdan astam uaqıt boyına üzdik-sozdıq jürgizilgen soğıs Qazaq handığın älsiretip jiberse de, el bağına qaray tarih sahnasına Abılayday aybındı han şıqtı. Ol äueli äbden berekesi ketken halqınıñ esin jiıp, eñsesin tikteydi. Üş jüzge bölinip, ıdıray bastağan handıqtı bir tudıñ astına biriktirip, bükil qazaqtıñ biregey bileuşisi retinde altın taqqa otıradı. Sayasat üşin qos ökpeden qısqan eki alıp körşisine aluan türli diplomatiyalıq ayla-täsil de qoldanıp, qazaqtıñ esesin de, nesibesin de eşkimge bermeydi.
Abılay dünie salğan soñ qazaq qoğamı tağı da qojıray tüsedi. Bwl kezde Joñğar handığı birjolata kelmeske ketse de, onıñ ornın alpıs eki aylalı Cin' imperiyası basqan bolatın. Abılaydıñ dañqtı babaları zamanında qazaqqa täueldi bolğan Qoqan handığı da bas köterip, oñtüstiktegi qazaqtıñ şwraylı jerlerine auız sala bastaydı. 1819 jılı Orta jüzdiñ soñğı hanı Uäli opat boladı. Handıq bilikti birjolata joyudı közdegen Resey imperiyası ejelgi ata dästürimen saylağan Ğwbaydollanı bekitpey, dala ölkesinde graf M.M.Speranskiydiñ reformasın bastap ketedi.
Resey imperiyasınıñ qazaqtardıñ handıq biligin tüp-tamırımen qwrtudı alıstan boljap, qapısız dayındıqpen kelgeniniñ bir belgisi retinde imperator bir künniñ işinde, yağni 1822 jıldıñ 22 mausımında 10 birdey zañğa qol qoyadı. Olardıñ işinde qazaqtardı otarlaudıñ qatañ tärtibi bekitilgen «Bwratanalardı» basqaru jönindegi jarğı», «Qırğız-qaysaqtardı» basqaru jönindegi jarğı», «Sibir guberniyalarındağı mekemeler» t.b. qwjattar boldı.
«Qırğız-qaysaqtardı basqaru jönindegi jarğığa» säykes Orta jüzdegi handıq bilik taratılıp, qazaq jerine äkimşilik-aumaqtıq reforma jürgizildi. Oğan säykes 50-60 üyden – auıl, 10-12 auıldan – bolıs, 15-20 bolıstan – okrug jasaldı.
Jaña reformağa säykes alğaşqı okrug 1824 jılı 8-säuirde Uäli han ordasınıñ töri sanalatın Qarqaralıdan aşılsa, 1825 jılı – Qwsmwrın, al 1826 jılı – Bayanauıl, Ayagöz okrugteri qwrılıp, olarğa bir-bir ağa swltan saylandı.
Ärine, otarşıl apparat bar qazaqtıñ basın qosqan aybındı hannıñ ornına bas-basına bi bolğan su jaña ağa swltandar men törelerge şen, şekpen taratıp mäz qılğan soñ bekinister men qamaldar sala bastaydı, el işine äsker toğıtıladı.
Eger Speranskiy reformasına deyin qazaq dalasın 1803 jılı qwrılğan Jayıq kazak äskerleri (olardıñ sanı 1856 jılı 75 mıñ mwzday qarulanğan adamğa jetti), 1808 jılı jasaqtalğan Sibir kazak äskerleri (ondağı kazaktar sanı 1825 jılı 36 mıñnan astı) qorşap twrsa, 1840 jılı «Orınbor kazak äskerleri jöninde ereje» qabıldanıp, jalpı qwramı 65 mıñ kazaktardan qwralğan äskeri atamanınıñ därejesi diviziya komandirimen şendes jaña jazalauşı otarlau apparatı jasaqtaldı.
Osılayşa sayın dalanıñ erkin wlanı – erjürek qazaqtardıñ erlik pen qaharmandıqqa tolı ejelgi däureni kelmeske ketip, olardıñ wrpağı birjolata otarşıldıq qamıtın kiedi.
Qazaq dalasına tüsken bekinisterge äueli – qorğan, bwdan keyin – soldat kazarmasınıñ irgesi qalanıp, ile-şala şirkeu salınatın. Bekinisterge işki Reseyden qaşqan-pısqan tatar, başqwrt siyaqtı mwsılman halıqtarınıñ ökilderimen qatar, qazaq arasında işinara asırausız, qarausız qalğan miskinder jwmısqa tartılıp, birtindep şoqındırıla bastaydı. Tipti äskeri kiim, şen-şekpen üşin qazaqtardıñ öz erkimen şoqınuı siyaqtı bwrın-soñdı bolmağan jat qılıqtar da orın ala bastadı.
El ağaları mwnday soraqılıqqa tosqauıl qoyu üşin jer-jerden meşit, medreseler aşıp, halıqtı mwsılmanşılıqqa tärbieleudi küşeytu isin qolğa aladı. Däl osı kezde naymannıñ äygili rubası Aqtaylaq bidiñ şaqıruımen Qarataudan Şığıs Qazaqstan jerine qojalar köşi keledi.
Tap osı jerde mına bir jaydıñ basın aşıp alğan jön. Keñes zamanında şıqqan 12 tomdıq enciklopediyadağı maqalada Aqtaylaq bidiñ tuğan, ölgen jıldarı belgisiz dep körsetilse, täuelsizdik kezinde jarıq körgen 10 tomdıq wlttıq enciklopediyada Aqtaylaqtı HVİİİ ğasırdıñ orta twsında düniege kelip, 19 ğasırdıñ orta şetinde dünie salğan dep berilgen. Meniñ oyımşa, soñğı maqalanıñ avtorı, filologiya ğılımınıñ kandidatı S.Qorabaydıñ derekteri şındıqqa jaqın.
Aqtaylaq bi Janaq aqınnıñ zamandası bolğan. El auzında bi men aqınnıñ qağısuı turalı öleñ-jır da saqtalğan. Janaq aqın 1770 jılı tuıp, 1856 jılı dünie salğan. Aqtaylaq bi de osı şamada ömir sürgen.
Mwnı täpiştep jazıp otıruımnıñ sebebi qazaqşa Uikipediyada Aqtaylaq bidi 1720-1816 jıldar arasında ömir sürgen degen jañsaq derek berilgen. Bwl, ärine, şındıqtıñ aulınan mülde alıs jatır.
Aqtaylaq bi «Eki qırıq, bir on besten asıp twrmın. Ayaqtı apıl-tapıl basıp twrmın», – dep özi aytqanday, wzaq jasap, 95 jastan asqanda ömirden ötken.
Qarataudan asqan qojalar köşi HİH ğasırdıñ 30-şı jıldarında osı küngi Şığıs Qazaqstan oblısınıñ Ayagöz öñirine kelip qonıstanğan. Bwl Aqtaylaqtıñ seksennen asıp, nağız abız aqsaqal jasına kelgen şağı. Keybir zertteuşiler qojalar köşi Şığıs Qazaqstan jerine HVİİİ ğasırdıñ soñında kelui mümkin degen boljamdardı alğa tartadı. Bwl derektiñ şındıqqa köp janasa bermeytin sebebi – ol kezde joñğarlardan bosağan atamekenge qazaq rularınıñ özi endi ğana qonıstana bastağan bolatın.
Joñğar handığı birjolata küyregennen keyin HVİİİ ğasırdıñ ekinşi jartısında qazaqtardıñ arğın, nayman, kerey ruları Şığıstağı ejelgi ataqonıstarına orala bastaydı. Semeylik abaytanuşı aqsaqal Beken Isabaevtıñ derekteri boyınşa äygili Mamay batır men Keñgirbay bi bastağan tobıqtılar köşi Şıñğıstauğa 1780 jıldarı at basın tirep, nayman, kerey, uaq taypasınıñ jerinen keyde küşpen, keyde ağayınşılıqpen qonıs alğan. Endeşe, özderi endi ğana tuğan jerge taban tirep jatqan jwrttıñ däl osı kezeñde sırttan qonaq şaqıra qoyatınday jağdayı bola qoymasa kerek.
Köşti Mwhtar Äuezovtiñ wlı babası Sayaqıp aqsaqal bastap kelgen (keybir şejire derekterinde onıñ esimi Äbdiqoja dep körsetilgenimen Abay topırağında ösip-öngen K.Orazalin, T.Ibragimov, T.Jwrtbay, B.Saparalı t.b. äuezovtanuşılar onıñ esimin ünemi Sayaqıp dep körsetedi. Biz de osı nwsqanı wstanudı jön kördik). Bwl köştiñ işinde meniñ Mirhalid jäne Şeyhwl Seyit attı babalarım bolğan.
Atam Äketaydıñ derekteri boyınşa Qarataudıñ basınan köş kelgende Qwl-Mwhammed atamız äli emşektegi bala körinedi. Otbasılıq şejire boyınşa, ol babamız 1837 jılı tuıp, 1920 jılı 83 jasında dünie salğan. Köşke bas-köz bolğan jas azamattardıñ biri Şeyhwl Seyit atamız sol kezde otızdıñ juan ortasında eken. Al ol kisi 1791 jılı düniege kelip, 1872 jılı 81 jasında baqi bolıptı.
Eger Aqtaylaq bidiñ orıs otarşıldığı bel alğan kezde wlı Keñesbaydı bas qılıp Qarataudağı din qarındastarğa ötiniş jasap, qojalardı köşirip aldıruın bizdiñ şejiremizdegi derekter jäne ata-babalarımnıñ ömir sürgen kezeñimen salıstırar bolsam, köş Şığıs Qazaqstan jerine 1836-37 jıldarı taban tiregen degen qorıtındığa keluge boladı dep sanaymın.
Reseyde aydauda bolğan jıldarı Ombı şekaralıq basqarması wyımdastırğan ekspediciya qwramında Qazaq dalasınıñ şığıs böligin erkin aralağan polyak bekzadası Adol'f YAnuşkeviç 1846 jıldıñ 2 tamızında öziniñ Ayagöz mañında ornalasqan Baraq swltannıñ auılında jürgendigin bayanday kelip: «Posle poludnya mejdu nekotorımi drugimi gostyami bıl u nas hodja, kotorıy, kak veduşiy svoy rod ot Magometa», – dep jazadı (YAnuşkeviç A., Dnevniki i pis'ma iz puteşestviya po kazahskim stepyam, A., 1966, s.164). Jılı, ayı, künine deyin naqtı körsetilgen bwl derek qojalardıñ Şığıs ölkesine qırqınşı jıldarğa deyin-aq taban tiregen degen twjırımdı däleldey tüsedi.
Qwnanbay şau tartqan şağında Berdiqojanıñ qızı Nwrğanımdı öziniñ 4-şi äyeli etip aladı, biraq Nwrğanım äjemiz Qwnekeñnen bala kötermegen. Mwhtar Äuezov ömirin wñğıl-şwñğılına deyin zerttegen ğalım, filologiya ğılımınıñ doktorı, professor T.Jwrtbay: «Qwnanbay Berdiqojanı Şıñğıstıñ twmsığındağı Şalğınbay töreniñ auılınan 1850 jılı qasına köşirip äkelip, Qızılşoqı degen jerge qonıstandırğan. Şejirelerde Berdiqojanıñ atası Sayaqıp (Sayaq) delinedi», – degen naqtı twjırım jasaydı.
Tap osı derekti Mwhtar Äuezov te rastaydı. Mwqañ öziniñ «Öz jayımnan mağlwmatında»: «Tobıqtı işine meniñ üşinşi atam Berdiqoja birtalay tuısqandarın ertip nayman işinen kelgen. Ol Qwnanbay zamanı. Qwnanbaydıñ şaqıruımen kelgenge wqsaydı», – dep jazadı. Wlı jazuşınıñ mağlwmatında oqiğanıñ orın alğan uaqıtı däl körsetilmese de, Qwnanbay qwrmettegen Berdiqojanıñ Öskenbaymen, al onıñ wlı Äuez Qwnanbaymen zamandas bolğanın eskersek, Berdiqojanıñ nayman işinen tobıqtığa kelui HİH ğasırdıñ orta şeninde orın alğanın añğaru qiın emes.
Aqtaylaq bi öz şaqırumen kelgen qojalar qauımına erekşe qwrmet körsetedi. Är şañıraqqa kiiz üy berip, aldına mal da salğan, naymannıñ mol qonısınan jer de bölgen. Aqtaylaq bidiñ äuleti qojalardı qonıspen qamtamasız etip qana qoyğan joq, qalıñsız qız da berip, qwda-jekjat atandı. Aqtaylaqtıñ Maldıbay degen nemeresinen tuğan qız Dinasıl Berdiqojanıñ wlı Äuezge wzatıladı. Dinasıl äjemizden Omarhan, al Omarhannan Mwhtar düniege kelgen. Qazaqtıñ wlı qalamgerin «Qoñır qozım» dep erkeletken de, altı jasında Abay atasına aparıp, batasın alğızğan da däl osı meyirban äjemiz Dinasıl bolatın.
Biz Qarataudan bastalğan qojalar köşiniñ Şığıs Qazaqstanğa kelu tarihın ata-baba şejiresindegi derektermen qatar, sol zamanda orın alğan naqtı tarihi oqiğalar, aytulı twlğalardıñ ömirbayandarımen salıstıra otırıp bayandadıq. Osığan oray Qazaqstannıñ halıq jazuşısı, Qazaqstan Respublikası Memlekettik sıylığınıñ laureatı, tarihi taqırıptarğa arnalğan twtas romandar ciklın jazğan, Tarbağataydıñ arğı-bergi beti şejiresiniñ asqan bilgiri Qabdeş Jwmadilovtiñ «Prometey alauı» romanında zamana şındığı tarihi oqiğalar şeñberinde bayandalğanın erekşe iltipatpen atap ötudi özime parız sanaymın. Romannıñ bas keyipkeri Aqtaylaq bi bolsa da, şığarma onıñ ömiriniñ soñğı kezeñindegi oqiğalarğa arnalıp, Qarataudan kelgen qojalar köşiniñ tarihına mol orın berilgen. Jazuşı şığarmasında köştiñ bası-qasında jürip, onı wyımdastıruğa köp eñbek siñirgen azamattar retinde Aqtaylaq bidiñ ülken wlı Keñesbay men nemeresi Jarqınbaydıñ, abız aqsaqaldar Sayaqıp pen Mirhalidtiñ, Berdiqoja jäne Şeyhwl Seyittiñ esimderi ataladı. Ömirde bolğan naqtı tarihi oqiğalarğa qwrılğan romannıñ «tarihi bayan» ataluınıñ bir sırı osında jatsa kerek.
Jaña qonısta
Qojalar qazirgi Şığıs Qazaqstan jerine kelgen soñ jergilikti halıqpen qız alısıp, qız berisip, tuıstasıp ketedi. Tağı da M.Äuezovke jüginer bolsaq, ol: «Berdiqoja tobıqtı işine kelgen soñ birtalay zaman ömir sürdi. Artınan bir qızın Qwnanbay toqaldıqqa alğan. Sonımen bwl elmen qwdandalı jaqın bolıp, tobıqtı işinen qonıs alıp, meken etip twrıp qalğan», – dep jazadı.
Berdiqoja Ayagözden batısqa – Şıñğıstauğa bet alğan kezde, bizdiñ babamız Şeyhwl Seyit şığısqa – Qıtay şekarasına qaray qozğalğan. Bwl şaması 1850 jıldardıñ soñına qaray orın alsa kerek.
Meniñ äkem Abrar men jazuşı Qabdeş Jwmadilovtiñ ata-tek şejirelerine qatıstı äñgimelerin jüyeleytin bolsaq Şeyhwl Seyit pen jazuşınıñ üşinşi atası naymannıñ törtuıl ruınıñ zäñgisi (bolıs) bolğan Smayıl ekeui Ayagözde Aqtaylaq bidiñ nemeresi Jarqınbaydıñ üyinde tanısıptı. Keyin Şeyhwl Seyit zäñgi dosınıñ şaqıruımen Qıtay şekarasınıñ eñ şetinde ornalasqan Şäueşek qalasında birneşe ret qonaqta boladı.
Bwl jerde tağı bir nazar audaratın jayt: HVİİİ ğasırdıñ soñğı şiregine deyin qazaq-qıtay şekarası şarttı türde ğana belgilengen. Eki jaq adamdarınıñ arasında alıs-beris, sauda-sattıq jayı erkin bolıptı. Şekaranıñ arğı-bergi betindegi öziniñ ejelgi ataqonıstarında otırğan qazaq ruları işki Qıtaymen köp jwmıstarı bolmay, köbinese Resey ieligindegi qazaqtarmen aralasqan. Al Şäueşek işki Qıtaydıñ Resey, Europa narığı üşin ekzotikalıq dünieler – közdiñ jauın alatın türli jibek mataları, şay jäne aluan türli bwyımdarı ağılıp kelip jatqan saudası jürip twrğan qala bolğan. Onıñ üstine bwl qalada 1852 jılı Resey imperiyasınıñ konsuldığı aşılıp, eki jaqtı sauda-sattıq, alıs-beris zañ jüzinde rettele bastalğan.
Şeyhwl Seyit babamız öz zamanınıñ ozıq tuğan twlğalarınıñ biri bolıptı. Türkistanda jürgen keziniñ özinde-aq Bwqara Şäripte oqıp, din isin, şariğat jayın öte jetik meñgergendikten «şeyh ul-islam» degen ülken ğwlamalarğa beriletin ataq alıptı. Ayagözde salınğan alğaşqı meşitke imam, medresedegi şäkirtterge wstaz bolıp, şekaranıñ arğı-bergi betinde islam dininiñ örken jayuına layıqtı üles qosıptı.
Ol Şäueşekke kelgen soñ da nemere inisi Eşen Seyitpen birge Smayıl zäñgi bastağan jergilikti qazaqtardıñ basın qosıp, osı qaladağı negizinen türki halıqtarınıñ ökilderi namazğa jığılatın (düngen meşiti bwrın da bolğan) ülken meşit saldıradı. Meşittiñ twñğış imamı bolğan Eşen Seyittiñ esimimen halıq arasında «Eşen Seyit meşiti» dep atalıp ketken, qızıl kirpişten qalanğan bwl ğimarat HHİ ğasırğa din aman jetti. Eger osıdan onşaqtı jıl bwrın Qıtay basşılığı ozbırlıqpen qwlatpağanda babalar qolınıñ tabı qalıp, är kirpişi qasietti «Qwran» ayattarımen nwrlanğan meşit äli talay ğasırlar boyına kieli dinimizge qızmet ete berer edi.
Şeyhwl Seyit atalas tuısı Berdiqojağa kelgen saparında talay märte Qwnanbaymen de swhbat qwrıp, sırlasıptı. Jas Abaydı da köripti.
Şeyhwl Seyit ülken wlı Qwl-Mwhammedti jastayınan din oquına baulıp, keyin özi siyaqtı Bwqaradağı äygili «Mir Arab» medresesinde oqıtıptı. Balasına äueli qojadan qız äperse (1-äyeliniñ atı Ayım), keyin Qwl-Mwhammed jası 40-tan asqanda ekinşi ret üylenip Abaq Kereydiñ Şeruşi ruınan şıqqan Bwrşaqbay degen baydıñ Zıliman esimdi qızın alıptı.
Qwl-Mwhammedtiñ bäybişesi Ayım anamızdan Qojahmet, Seydahmet attı eki wl, al Zıliman äjemizden Eskendir jäne Äketay (azan şaqırıp qoyğan atı Seyitäkiram bolsa da ata-anası wldıñ kenjesi retinde jas küninen «Äketay» dep erkeletip, keyin halıq osılay atap ketipti) attı eki wl tuıptı. Qojanıñ ülken üş wlı Qıtaydağı zamannıñ tınış kezinde qajığa barğan eken. Qwl-Mwhammed babamız 83 jasında ösip-öngen wrpaqtarınıñ aldında 1920 jılı dünie salıptı.
Qwl-Mwhammedtiñ Äl-Mwhammed, Es-Mwhammed attı eki inisi 1865 jılı el işin ülken dürbeleñge salğan düngen köterilisi kezinde şeyit bolıptı. Endi qazaqstandıq oqırmandarğa tüsiniksizdeu bolıp keletin osı bir şetin oqiğanıñ da jay-japsarına toqtala keteyin.
Joñğar handığı kelmeske ketken soñ ejelden Altay men Tarbağataydı meken etken qazaqtıñ kerey, nayman ruları ataqonıstarına oralıp, Qıtay şekarasına swğına ornığa bastadı. Bwl erkindik qıtaylarğa asa wnay qoymasa da, qazaqtardıñ qonısı arqılı Resey şekarasın keñeyte tüsudi közdegen orıs otarşıldarı tarapınan qoldau boldı. Köp wzamay eki jaqtan da şekarağa baylanıstı dau-damay tuınday bastaydı. Kelispeuşilikterdi şeşu üşin 1861 jılı Şäueşek qalasındağı Resey imperiyasınıñ ökili, polkovnik I.F.Babkov, Qwljadağı konsul I.I.Zaharov, Şäueşektegi konsul K.A.Skaçkov t.b. qatısuımen kelissözder jürgiziledi. Ol 1864 jılğa deyin sozılıp, ayağı wzaq talas-tartıstan soñ eki eldiñ arasındağı şekaranı belgileuge arnalğan Şäueşek protokolına qol qoyumen ayaqtaldı. Bwl qwjat kezinde orıs diplomatiyasınıñ kezekti jeñisi dep bağalanğanımen kerey men nayman rularınıñ ejelgi qonıstarın şekaranıñ Qıtay jağında qaldırdı.
Wzaq uaqıt boyı qıtaylardıñ batısqa qaray jıljuına tosqauıl bolıp kelgen Joñğar handığı 1757 jılı birjolata talqandanğannan keyin, Qıtay armiyası şığısqa qaray lap qoyıp, bas ayağı eki jıldıñ işinde Qaşqariya degen atpen belgili Türkistan ölkesiniñ şığıs böligin basıp aladı. Ejelgi Qıtay dästüri boyınşa jaulap alğan jerdiñ de eldiñ de atın halıq jadınan öşiru üşin wlanğayır ölkege Şıñjañ, yağni «Jaña şep» degen at qoyıladı. Negizinen qazaqtar, taranşılar (wyğır degen at keyin şıqqan) men düngender mekendegen ölkege işki Qıtaydan şeneunikter men äsker qaptatıp, qıtay tektes mänju, sibe, solon t.b. az wlt ökilderin köşiredi. Jergilikti halıq qıtay basqınşılarına qarsı şığıp, jii-jii köterilister wyımdastıra bastaydı.
Mine, sonday köterilistiñ biri 1864 jılı twtanıp, özara küş biriktirgen jergilikti qazaq, düngen, wyğır, qırğız halıqtarınıñ ökilderi ölkeden Qıtay äkimşiligin quıp şığıp, elge ses körsetu üşin wstağan äskeriniñ tas-talqanın şığaradı. Köp wzamay türli wlt ökilderinen qwralğan köterilisşiler arasında alauızdıq bastalıp, olar ortaq memleket qwrudıñ ornına bas-basına bi bolıp, Qwşar handığı, Düngen handığı (keyin Ürimji handığı), Hotan handığı, Qaşqar handığı, Jetişar memleketi jäne qazaqtıñ alban, suan rularınıñ ejelgi qonısı – İle ölkesinde Taranşı swltandığı siyaqtı şağın handıqtar men swltandıqtarğa bölinip ketedi.
Köterilis Tarbağatay ölkesinde şaruası şalqıp, tınış jatqan Şäueşekti de şarpıdı. 1865 jıldıñ qıtay küntizbesindegi jaña jıl bastalğan küni düngender Qıtay şeneunikterin qaladağı düngen meşitine jinap, qandı qırğın wyımdastıradı. Bwl turalı sol oqiğanı közimen körgen Geyns pen Gutovskiy: «Zamaniv ih v meçet' dungeni brosilis' v citadel'. Ovladeli orujiem i porohom i stali ubivat' man'çjurov. Dva dnya prodoljalas' reznya na ulicah Çuguçaka», – dep jazadı (Turkestanskiy kray: 1865, t.19, Taşkent, 1914, s.10).
Köterilisti bastağan düngender qazaqtardı öz jağına tartıp, basqınşılarğa qarsı aydap salsa, qıtaylar özderine jaqın qalmaqtardı qazaqtarğa qarsı bağıttaydı. Ğasırdan astam uaqıt soğısıp, atadan balağa ketken kegi, almağan öşi bar kiiz tuırlıqtı jauınger eki halıq arasında keskilesken qarulı qaqtığıstar bastaldı. Beybit jatqan qazaq auıldarı şabılıp, erkek kindik ataulı qılışqa, nayzağa ilinedi. Qwtırınğan qalmaqtar Şäueşekke basıp kirip, qala halqın qandı qırğınğa wşıratadı. Sol soğısta şeyit ketkender qatarında Şeyhwl Seyit babamızdıñ erjetken eki birdey wlı da boladı.
Köterilisşiler jeñiske jetip, Şıñjañ ölkesinde qwrılğan mwsılman handıqtarı men swltandıqtar din qarındastıq jolımen Resey aumağında ornalasqan qazaq ruların şaqıra bastaydı. Osı kezde orıs otarşıldarınan zäbir körgen naymannıñ Qızay ruınıñ starşını Tazabek Mwsırmanov jalpı sanı mıñnan asatın bükil atalastarın ertip, Alahan swltan bilegen Taranşı swltandığına ötedi. Onı qaytaru jönindegi orıs äkimşiliginiñ ötinişine Alahan swltan qwlaq aspaydı.
Sınıqqa sıltau izdep, wrınarğa qara tappay otırğan general-mayor Kolpakovskiy 1871 jılı mwzday qarulanğan 3000 kazak äskerimen swltanat jerine basıp kirip, onı 1881 jılğa deyin on jıl boyına tırp etkizbey wstap twradı. Quırşaq swltan Alahandı Vernıyğa aldırıp, üy qamaqta wstap, Tazabek batırdı it jekkenge aydaydı.
Keñes tarihşıları bwl oqiğanı kezinde qazaq, wyğır, qırğız, düngen halıqtarına Resey imperiyasınıñ jasağan qamqorlığı jäne olardı Qıtay ezgisinen azat etuge bağıttalğan jorıq, «orıs qaruınıñ jeñisi» retinde bağalap keldi. «Baqsaq baqa eken» degendey, keyingi aşılğan arhiv derekteri onıñ mülde basqaşa maqsatta jürgizilgendigin däleldep berdi.
Qıtay imperiyası Şıñjañnan ayırılu qaupi töngende Reseyge köterilisti basıp, onı wyımdastıruşılardı jazalau jöninde ötiniş jasaydı. İle aymağınıñ basşısı Min Syuydiñ general-mayor Kolpakovskiyge 1864 jıldıñ qaraşasında joldağan hatında: «Mnogie let naşi de vısokie derjavı nahodyatsya v nerazrıvnom soglasii. Posılaya etot list k generalu, proşu po poluçeniyu etogo pis'ma, kak mojno bıstro prislat' russkie voyska v Ili, potom, soedinivşis' s naşimi voyskami, razbit' vorov i uspokoiv stranu, pokrıt' sebya slavoy», – delingen. Imperator İİ Aleksandr ötinişti qabıl alıp, Resey äskeri jorıqtı bastamastan köp bwrın 1871 jıldıñ säuirinde öziniñ Qıtaydağı elşisine: «Vmeşatel'stvo naşe v dela Zapadnogo Kitaya imeet edinstvennoy cel'yu okazat' sodeystvie kitaycam k vosstanovleniyu ih vlasti v ottorgnutıh zapadnıh provinciyah imperii», – degen tapsırma beredi. Orıs äskeri İlege basıp kirer aldında jergilikti qazaqtar men wyğırlarğa ündeu jariyalap, onda beybit halıqqa dos ekenin, olardıñ mal-mülkine eşkim qol swqpaytının, özderiniñ tüpki maqsatı ölkeni basqınşı jaudan azat etu ekendigin aytıp, el arasında ügit-nasihat jürgizedi. Oğan sengen jergilikti halıq ökilderi orıs äskerlerine eş qarsılıq körsetpeydi. Bwl turalı keyin general-gubernator A.N.Kuropatkin: «Naselenie Kul'dji okazalo russkim voyskam pri zahvate Iliyskogo kraya slaboe soprotivlenie i pokorilos', poluçiv obeşanie, çto zanimaemıy kray nikogda ne budet peredan kitaycam», – dep jazadı (Kuropatkin A.N., «Russko-kitayskiy vopros», SPb, 1913, s.47).
Osılayşa qazaqtar men qırğızdardan eş qarsılıq körmegen orıs äskeri 1871 jılı 22 mausımda Qwljağa basıp kiredi. Köp wzamay Taranşı swltandığınıñ ieligindegi İle ölkesi tügeldey Reseydiñ qarauına köşip, orıs ülgisimen jaña äkimşilik-aumaqtıq bölinister jürgiziledi.
Qanşalıqtı aldın-ala kelisilgenimen «azat etuge kelgen» orıstardıñ birjolata ornığıp qaluınan sekemdengen Qıtay 1876 jılı Czo Czutan bastağan 70 mıñ äskermen Şıñjañğa qaray attanıp, köp wzamay ölkeniñ İle aymağınan basqa böligin qanğa böktirip, Qıtayğa qayta qosadı. Düngen hanı Däuit haliftiñ mürdesin körden suırıp alıp, keskilep itke tastaydı.
Düngender men wyğırlardı asqan qatıgezdikpen jazalağan qıtay äskerleri oñaylıqpen kelgen jeñiske masattanıp, orıstarğa İle ölkesin tügeldey bosatu jöninde talap qoyadı. Eki jaqtı kelissözder äueli 1879 jılı Qırımda Livadiyada, arada eki jıl ötkende 1881 jılı Sankt-Peterburgte jalğasadı. Qıtay tarapı äuelgide alban ruınıñ ejelgi qonısı sanalatın Künes pen Tekes özenderiniñ İlege qwyar twsı men suan ruınıñ ejelgi qonısı – Qorğastıñ şığıs betindegi qwnarlı, qwyqalı mekenderdi beruge keliskenimen, keyin bwl rayınan qaytıp, tipti kelissözdi jürgizgen Çun Hou degen ökilderin «kelissözde tabandılıq körsete almağanı» üşin ölim jazasına kesedi. İle ölkesi Qıtayğa qaytarılmağan jağdayda 200 mıñ äskermen orısqa qarsı soğısqa şığuğa dayın ekendigin mälimdep, qoqan-loqqı körsetedi. Soğısqa kiruden seskengen Resey jağı Boğdıhannıñ wsınıstarınıñ basım köpşiligin qabıldap, 1881 jılı Peterburg kelisimine qol qoyıp, Qwljadağı orıs äskerin tügeldey qaytaradı. Nätijesinde alban men suannıñ ejelgi ataqonıstarı Qıtay jağında qalıp, Reseyge Qorğas özeniniñ bergi betindegi azğana aumaq qana qaldırıladı.
İlege Qıtay äkimşiligi qaytıp oralğanda köteriliske qatısqan 100 mıñnan astam düngender men wyğırlar şekaranıñ Resey böligine ötip, Qazaqstannıñ osı küngi Jarkent, Wyğır, Rayımbek audandarınıñ aumağına kelip qonıstanadı.
Aqırında eki imperiya bäz-bayağı «bölip al da, biley ber» principi boyınşa qazaq jerin eñ qwnarlı, qwyqalı twsınan qaq bölip, özara talapayğa saladı. Şekaranı ayqındau kezinde Şäueşekpen japsarlas Barlıq tauınıñ etegindegi naymannıñ tört bolıs eli (Alaköl, Barlıq, Emil jäne Maylı) otırğan jerge qatıstı ülken dau-damay tuındaydı. Qıtay jağı onı mekendegen qazaqtardı tez arada Reseyge köşirudi talap etedi. Dau-damaydıñ soñı Şäueşektegi Resey konsulı N.Balkaşinniñ Qıtaydıñ hebeyambını Si Lunmen 1884 jıldıñ 28 jeltoqsanında «Barlıq hattamasına» qol qoyumen ayaqtaladı. Hattamağa säykes Barlıq tauınıñ baurayın mekendegen 4 bolıs qazaq ruları öziniñ ejelgi ata qonısın qıtaylardan 10 jıl merzimge jalğa alıp, oğan aqı töleuge mäjbür boladı. Qadalğan jerinen qan alatın Qıtay jağı 1893 jılı 30 qırküyekte Barlıqtı da özine qaratıp tınadı.
Şekara turalı äñgimeni tüyinder bolsaq 1864 jılğı Şäueşek protokolı, 1879 jılğı Livadiya şartı men 1881 jılı Peterburg kelisimi boyınşa sol kezdegi Resey imperiyası poziciyasınıñ äskeri-sayasi twrğıdan basım bolğanına qaramastan şetin mäsele Qıtay memleketiniñ paydasına şeşilip, kerey, nayman, alban, suan rularınıñ ejelgi ataqonıstarı ala bağannıñ arğı betinde qaldı.
Ösken wrpaq
Şığıs Türkistan ölkesin şirek ğasır boyı dürbeleñge salğan bwlğaq kezeñ ayaqtalğan soñ meniñ babalarımnıñ ömiri qalıptı ırğaqqa tüsedi.
Äskeri-qorğanıs strategiyası twrğısınan da, sauda-ekonomikalıq jağınan da Qıtayğa asa tiimdi bolğan Peterburg kelisiminen keyin Pekin diplomatiyasınıñ toñı jibip, eki el arasındağı sauda-sattıq jayı öristey tüsedi. Bwl şekaranıñ arğı jäne bergi betindegi qazaqtardıñ alıs-berisin de küşeytti.
Köşpeli halıq ömirinde kün sayın derlik tuındap otıratın jer dauı, jesir dauı, barımta mäselesin şeşuge Qıtaydıñ da, Reseydiñ de zañdarı qauqarsız bolıp şıqtı. Peterburg kelisiminen keyin şekara anıqtalıp, belgi qoyılğanmen ğasırlar boyı erkin köşip-qonıp üyrengen qazaq ruları arasında tek biler sotımen ğana şeşiletin dau-damaylar tuındap otırdı. Solardı ımıralastıru üşin eki jaqqa da bwra tartpay, qara qıldı qaq jaratın töbe biler institutı kerek boldı. Mine sol uaqıtta Qıtaydıñ Altay, Tarbağatay öñirinde ğana emes, şekaranıñ bergi betine de asa tanımal äulettiñ ökili retinde Qwl-Mwhammed babamızdıñ dañqı şığadı.
Jaña ğasırdı meniñ babam äbden kemeline kelip, abıroy-bedeli, aqıl-oyı asqan payğambar jasında qarsı aladı. Dürbeleñ kezinde eki birdey bauırınan ayrılsa da, tağdır sınına moyımay, ülken äulettiñ atası retinde otbasınıñ ğana emes, özin qaraylap kelgen barşa ağayınnıñ da aqılgöy aqsaqalı atanıptı.
Babamnıñ közin körgen adamdardıñ aytuınşa, Qwl-Mwhammed eñseli, kelisti, kelbetti, öte sabırlı adam bolıptı. Qanday bilik aytsa da, eş jaqqa bwra tartpay, şariğatqa, ar-imanğa negizdelgen aqiqat şındıqtı aytadı eken.
Däl osı twsta äueli Ayagöz, keyin Şäueşekke kelgende babalarımızdıñ twrmıs-salt, ädet-ğwrıptarında orın alğan keybir özgeşelikterge toqtala ketken artıq bola qoymas.
Qarataudan kelgen köştiñ alğaşqı legindegi Sayaqıp, Mirhalid bastağan qojalar sahara jayına, dala dästürine birden köndigip kete almağan. Olardıñ kiim kiisi, jüris twrısı, bir birimen qarım-qatınası, tipti jeti atanıñ işinde özara qız alısıp, qız berise beretin saltı Arqa qazaqtarı üşin ersileu körinipti. Şeyhwl Seyit pen Berdiqojanıñ buını özderin qwşaq jaya qarsı alğan jergilikti qazaq rularımen qwda-jekjat bolu arqılı etene aralasıp, jaña ortağa tez arada siñisip ketken eken. Qwl-Mwhammed babamızdıñ kezinde olardıñ ömir-saltı men tınıs-tirşiliginde jergilikti halıqtan eş ayırmaşılıq bolmaptı.
Resey-Qıtay qarım-qatınası qanşa rettelse de, şekaranı jağalay qonıstanğan qazaqtar arasındağı dau-damay jiiley bergen soñ eki jaq kelisimge kelip, daudı jergilikti halıqtıñ ata dästürine say özderine şeşkizu jöninde şeşim qabıldaydı. Ol üşin arğı-bergi bettegi aytulı bilerdiñ qatısuımen «Jaña Ereje» jasaladı. Qazaqtıñ ädet-ğwrıp zañdarımen qatar şariğat qağidaların saqtay otırıp jasalğan osı erejeni tüzu barısında töbe bidiñ rolin sol kezde jası jetpiske şıqqan Qwl-Mwhammed atqarğanın Altay, Tarbağatay halqınıñ birneşe buını äli künge deyin jır qılıp aytadı.
Jaña ereje tüzilgen soñ Tarbağataydıñ etegindegi Şwbarağaş degen tamaşa jaylauda 1908 jıldıñ jazında Resey men Qıtaydıñ joğarı lauazımdı şeneunikteriniñ baqılauımen eki el qazaqtarınıñ alğaşqı halıqaralıq s'ezi (el auzında bwl jiın qwrıltay emes, siyaz dep atalğan) ötedi. Bwğan Resey jağınan Emil-Barlıqtıñ egesi – äygili Qanağat bolıs bastağan top kelse, Qıtay qazaqtarın Mamırbek ükirday (bolıs deñgeyindegi lauazım) basqarıp kelipti. Bwl turalı belgili reseylik qıtaytanuşı ğalım, tarih ğılımınıñ doktorı, Altay universitetiniñ professorı V.A.Moiseev öziniñ «Rossiya i Kitay v Central'noy Azii» degen monografiyasında naqtı mwrağat derekterine süyene otırıp: «S'ezd otkrıl çuguçakskiy konsul S.Sokov, pozdravivşiy vseh sobravşihsya s podpisaniem osobogo protokola ob otkrıtii. V den' otkrıtiya predstaviteli storon sostavili tak nazıvaemıy «Ereje». Dlya razbora pretenziy torgovcev bıla sozdana sudebnaya komissiya vo glave starşinoy çuguçakskih torgovcev Hal'muhametovım», – dep jazadı (Barnaul, 2003, 252-253 better).
Wzaq uaqıtqa sozılğan soğıs pen bülinşilikten äbden qajıp, qıtay men qalmaqtıñ talauına tüsken halqımızdıñ endi ğana esin jiıp, eñsesin kötergen kezde ötken bwl jiın şekara boyındağı qazaqtar üşin ülken tarihi oqiğa boldı. Eki jaqtıñ da töbe bii bolıp, barlıq dau-damaydı qara qıldı qaq jarıp, ädildikpen şeşken Qwl-Mwhammedtiñ dañqı Altay, Tarbağatay qazaqtarı arasına keñinen jayıladı. Onıñ tura biligine riza bolğan qazaqtar: «Bizdiñ Qwlmet qajı (babamızdı halıq osılay atap ketken) qıtay men orıs äkimderin qalay qwrday jorğalattı. Qwran, hadisten mısal keltirip, zaulatqanda mänjulerdiñ özi mäñgirip qalğan joq pa», – dep onıñ biligin qıtaylar aldında qazaq mereyiniñ artıp, mwsılman dininiñ üstem bolğandığı retinde bağalaptı.
S'ezd Altay, Tarbağatay qazaqtarınıñ esinde wzaq uaqıt jattalıp qaladı. Onda Mamırbek ükirday şekaranıñ qos tarapınan kelgen qandas bauırları üşin bwrınğı soğıstardağı jazıqsız qwrban bolğandar ruhına bağıştap qwran oqıtıp, kökqasqa şalıp, wlan-asır as beredi. Şekaranıñ arğı, bergi betinen tügel jinalğan qazaqtar şwrqıray tabısıp, at şaptırıp, baluan kürestirip, türli oyın-sauıqtar ötkizip, esin jiıp, eñsesin tikteydi.
Asta tağı bir tarihi oqiğa orın alıp, qazaqtıñ arqalı aqını, bwlbwl kömey änşisi Äset pen Käribay aqın aytısqa tüsedi. Bwl derekti aytıstıñ 1981 jılı professor B.Abılqasımov pen 1986 jılı belgili jazuşı B.Nwrjekeev jazıp alğan Tortay Jağıparov nwsqasındağı:
«Jigitter Köktwmağa barğan jerim,
Dämine Şwbarağaş qanğan jerim.
Er öneri kem bolmay, tauıp ebin,
Äsetti sürindirip, şalğan jerim.
Äset toqtap, Käribay jeñdi degen,
Ataqtı han siazda alğan jerim», – degen joldar rastaydı (Äset Naymanbaev. Şığarmalar. Almatı, «Jazuşı», 1988, 143-bet).
Qwl-Mwhammed babamızdıñ töñireginde ünemi önerli, bilimdi jastar jinalıptı. Solardıñ işinde babaları Qarataudan birge kelgen, özinen 20 jastay kişi atalas inisi Jüsipbek Şayhıslamwlı da bolğan. Ol jas küninen Qwl-Mwhammedtiñ tälim-tärbiesin köripti. Keyin ağasınıñ keñesimen şığıs aqındarınıñ dästürine say «Şäkir-Şäkirat», «Jüsip-Zıliqa», «Dariğa qız», «Sal-sal» attı dini dastandar jazıp, onı Qazan, Ufa, Taşkent qalalarında jariyalaydı. Jüsipbek qoja qazaq auız ädebietiniñ inju-marjanı sanalatın «Qız Jibek», «Alpamıs batır», «Ayman-Şolpan», «Kenesarı-Naurızbay» t.b. jırların da el auzınan jazıp alıp, bastırıp şığaradı. Jalğız özi twtas bir ğılımi-zertteu institutınıñ qızmetin atqarıp, soñına mol mwra qaldırğan Jüsipbek atamız 1937 jılı Qıtay jerinde dünie saldı.
Qwl-Mwhammed atamızdıñ batası men aqıl-keñesin alğandardıñ biri – qazaqtıñ arqalı aqını Äset Naymanbaev.
Äset aqın Şäueşektiñ däl irgesindegi (arası 20 şaqırımday jer) Baqtı (bwrınğı atı Köktwma) auılında tuıp-ösken. Auıldağı medresede Şäueşektegi meşittiñ alğaşqı imamı bolğan Şeyhwl Seyittiñ nemere inisi Eşen Seyit däris oqığan. Jas Äsettiñ Eşen Seyitke arnalğan öleñi de bar jäne ol aqınnıñ birneşe jinağına endi.
Äsettiñ büginde är qazaq jaqsı biletin «İnju-marjan», «Äset», «Maqpal», «Qismet» t.b. änderi äueli Qıtay qazaqtarı arasına keñinen tarap, keyin bükil qazaq dalasın şarlap ketti. Şığıs aqındarı dästürimen jazılğan «Saliha-Sämen», «Ağaş at», «Perizat», «Üş jetim qız» t.b. dastandarı da äldeneşe ret basıldı. Äset aqın da tağdır jazuımen şekaranıñ arğı betinde dünie saldı.
Atamızben jaqsı aralasqan adamdardıñ biri tatar-noğay arasınan şığıp, qazaqtarğa birjolata siñisip ketken, Baqtı men Şäueşekti kezek meken etken aytulı tarihşı, «Tauarih hamsanıñ» avtorı Qwrbanğali Halidi boldı. Qwrbanğali Halididiñ kitabın Mwhtar Äuezov te oqıptı. Onıñ qazaqtıñ eskilikti ädet-ğwrıptarı turalı jazbaların «Abay jolı» epopeyasınıñ Böjeydiñ ası beretin twsta şeberlikpen paydalanğan.
Payğambar jasınan erkin asqan şağında Altay, Tarbağatay qazaqtarına aqılgöy abız, tura biligimen dañqı ketken Qwl-Mwhammedti şekaranıñ bergi betindegi qazaqtar da erekşe sıylaptı. Qabırğa jetpes qalıñ qarakereyge bilik jürgizgen ataqtı Süleymen bige arnalıp, 1906 jılı şekaranıñ däl tübindegi Lepsi uezi Emil bolısınıñ jerinde ötken wlan-asır asta Qwl-Mwhammed tağı da töbe bi saylanadı.
Şäueşekpen şekaralas bir ğana Lepsi uezin 1905 jılı 17 bolıs el jaylaptı. Büginde el jadınan öşe bastağan sol ağalardıñ aruağı riza bolu üşin esimderin atap aytar bolsaq, Alaköl bolısında – Äleke Bisarin, Aqşäulide – Rayıt Şıntemirov, Arğanatıda – Mwhamedğali Bisenbin, Ayagözde – Mwhamedşa Sembaev, Balqaş-Lepside – Qasım Sikenbaev, Barlıqta – Omar Qwrbanov, Batıs Şınjılıda – Şımbek Arqanbaev, Qaraqolda – Täuirbek Şınğojin, Qısqaş-Sadırda – Tasıbek Bazarov, Maqanşı-Sadırda – Qwrbanğali Arapov, Mämbetay-Qısqaşta – Saurıq Mırzağarin, Mırzatay-Qarasuda – Mwhamedkärim Hasenov, Tauqwm-Balqaşta – Şäkirt Sañqaybaev, Ürjarda – Qasımjan Qalekov, Şarbaqtıda – Dulat Baybılov, Şınjılıda – Äbseyit Bekişev, al Emil bolısında Qanağat Süleymenov bolıstıq qızmet atqardı. As bergen Süleymen bidiñ bel balası, mol däuletimen, mırzalığımen dañqı şıqqan äygili Qanağat bolıs osı edi.
Äkemniñ aytuınşa, Qarakereyden taraytın ataqtı Bayıs baydıñ «bes Bayıs» atanğan bes wlı jäne bes ağasınıñ ortasında erke ösken Maqta swlu attı qızı bolğan. Bayıs atamız Maqtanı payğambar twqımı dep, Türkistannan kelgen Toqtarqoja attı qojağa qosadı. Odan Bayjigit, Janjigit attı eki wl düniege kelgen. Janjigit jas küninde Türkistan jaqqa ketip, Bayjigit Bayıs baydıñ tärbiesinde ösedi. Bayjigitten Jwmıq, Toğas, Mämbet, Qaraqwrsaq attı tört wl tarap, bir taypa elge aynaladı. Qazaqtıñ wlı ğalımı Şoqan Uälihanov pen osı öñirden şıqqan Alaş ardageri Mwhamedjan Tınışbaev eñbekterinde jii atalatın qalıñ bayjigitter däl osı tört kökjaldan ösip-öngen. Mämbetten Ömir, Küşik, Küdir, Qojaqwl, al, Qojaqwldan äygili han batır, daraboz Qabanbay, Qabekeñnen bolsa Ädilbek batır taraydı. Ädilbektiñ Swluşaş degen bäybişesinen Süleymen tuğan. Toqtarqojanıñ tarihın jaqsı biletin Süleymen Qwl-Mwhammedti özine jaqın tartıp, etene aralasıptı. Bi äuletindegi aytulı oqiğalardıñ köpşiliginde bizdiñ babamız jüripti. Uaqıtı jetkenin şamalağan Süleymen bi öziniñ janazasın şığartudı jan qiıspas dosı Qwl-Mwhammedke ösiettegen eken.
Süleymenniñ ası Resey jäne Qıtaydıñ wzaqqa sozılğan qırği-qabaq jağdayı özgerip, eki el arasında erkin qarım-qatınas ornıqqan, mamırjay tirlik pen mal saudasınan asığı alşısınan tüsken qazaqtardıñ meymanası tasa bastağan kezinde ötipti.
Asqa Lepsi ğana emes, tüstikte – Qapal, teriskeyde – Zaysan, batısta – Qarqaralı, şığısta – şekaranıñ arğı betindegi qazaqtardıñ tört bolısı – Mamırbek töre, Dämejan, Eñse, Jalbağay ükirdaylar bastağan igi jaqsıları tügel qatısıptı.
Reseyde äueli birinşi orıs töñkerisi (1905-07), keyin on altınşı jılğı köterilis pen Azamat soğısı siyaqtı bülinşilikterdiñ aldında, el aman, jwrt tınışta bolğan bwl astı qazaq dalasında dürkirep ötken eñ soñğı as dep aytuımızğa tolıq haqımız bar.
Asta 300-dey at qatısqan alaman bäyge, orıs, qıtay, wyğır baluandarı baq sınağan küres, wlttıq oyındardıñ san aluan türleri wyımdastırıladı. As soñında ata dästürine say orıs, qıtay, tatar saudagerleriniñ bazarğa şığarğan bükil bwyımdarı «han talapayğa» tüsip, onıñ qwnın Qwl-Mwhammedtiñ biligimen as iesi Qanağat bolıs öndirip beredi.
Asqa Qapal uezinen ataqtı Maman, Twrısbekter de qatısqan. Olarmen birge ere kelgen 12-13 jasar İliyas Jansügirov te bäygege tüsedi. Jas balanıñ däl osı asta körgen-bilgen äserleri keyin «Qwlager» poemasınıñ özegine öriledi.
Bwl turalı Semey öñirinen şıqqan talanttı aqın, jazuşı, şejireşi Amanjan Jaqıpov: «Qwlager» poemasındağı Sağınaydıñ ası – Süleymenniñ ası. Aqan – Äset. Qwlagerdiñ üstindegi bala – İliyastıñ özi. Jıqqan baluanı – Äbdildabek. Qwsaq köli – Alaköl. Bwlar – simvol», – dep jazadı (Jaqıpov A., Han batır Qabanbay. A., 2001, 111-bet). İ.Jansügirov ömirin student kezinen zerttegen zerdeli aqınnıñ bwl pikirimen kelispeu qiın.
Süleymen atamız özin qalıñ qarakereydiñ işine emes, şekaranıñ tura auzına, Joñğar qaqpasınıñ twsına qoydıruğa ösiet etipti. Bidiñ bwl şeşimi wrpağı eşuaqıtta atasınıñ süyegin jat elde qaldırmay, qızğıştay qorıp jürsin degen alıstı boljağan köregendikten tuındasa kerek. Şındığında, qanşalıqtı aumalı-tökpeli zaman bolsa da, Mämbet wrpaqtarı atasınıñ süyegi jatqan kieli orındı eşuaqıtta tastap ketpegen. Babanıñ eni 20, wzındığı 63 metrlik alıp mazarı Jarbwlaq auılınan 10 şaqırımday Qarağaş degen jerde äli künge deyin tarih pen uaqıttıñ sınına tötep berip, mwrtı bwzılmastan twr.
Halqına qorğan bolıp, babalar dañqın asırğan Qanağat bolıs ürkinşilik zamanda Qıtayğa ötedi. Ol jaqta da quğın-sürginge wşırap, 1938 jılı abaqtığa jabılğan esil er Qıtay türmesinde köp azap şegip, 1942 jılı opat bolıptı.
Qwl-Mwhammed babamız baqilıq bolğan soñ äulet biligin qojadan 20 jas kişi, sol kezde jası 63-ke kelgen Zıliman äjemiz alıp, bäybişe-toqaldıñ balası dep alalamay Qwl-Mwhammedten qalğan mol däuletti tört wlğa teñdey etip bölip beripti.
Zaman alğa jıljıp, endigi kezeñde tarih sahnasına Şeyhwl Seyittiñ Qojahmet, Eskendir, Seydahmet, Äketay attı tört wlı şığadı.
Qojanıñ bäybişesi – Ayım äjemizden tuğan Qojahmet pen Eskendir atalarımız baba dästürin wstanıp, ğwmırın din isine arnaptı. «Eşen Seyit» meşitine imam bolıp, Şäueşek medresesinde bala oqıtıptı. Qojanıñ ekinşi äyeli Zıliman äjemizden tuğan Seydahmet pen Äketay özgeşe jol tañdaydı.
Peterburg kelisiminen keyin Resey tarapı Şıñjañ ölkesindegi, Qwlja, Şäueşek, Urga, Qobda, Wlasutay, Hami, Twrfan, Ürimji qalalarında konsuldıqtar aşadı. Ertis pen İlede jük artqan parohodtar jüze bastaydı. Tek 1903-1904 jıldarı Resey-Qıtay sauda aynalımı 15-20 million Resey rubline jetedi. Bwl keşe ğana soğıs jağdayında bolğan eki eldiñ sauda-ekonomikalıq baylanısı aytarlıqtay öskendiginiñ belgisi edi. Qazaqtardıñ Arqa tösinen Batıs Qıtayğa qaray aydalğan mıñğırğan malı saudanıñ körigin qızdıra tüsse, Reseyge qaray Qıtaydıñ aluan türli jibek, mata bwyımdarı, hoş iisti şayları jetkizildi.
Ğasır basında Reseyde zor tabıspen jürgizilgen Stolıpin reformasınıñ nätijesinde auıl şaruaşılığı önimderi 2 esege juıq, al önerkäsip önimderi 5 eseden astam ösedi. Bwl Reseymen şekaralas Qıtay ölkesinde de kapitalizmniñ damuına igi äserin tigizip, orıs kapitalınıñ kömegimen jaña zauıt, fabrika, öndiris orındarı jäne onda qızmet isteytin azamattardıñ otbasına arnalğan orıs mektepteri men gimnaziyaları aşıladı.
Däl osı twsta Qwl-Mwhammedtiñ ortanşı wlı Seydahmet atamızdıñ da bağı janıp, saudası jüre bastaydı. Äkesimen birge talay märte şekaranıñ arğı betinde Lepsi, Zaysan, Qarqaralı uezderinde bolıp, Reseyde qalıptasqan jağday men sauda-sattıqtıñ jayın jaqsı meñgergen isker jas ağaları men inisiniñ däuletin biriktirip, orıs, tatar köpesteriniñ ülgisimen bilek sıbana şekaralıq saudağa kirisedi. Bağı janıp, mol baylıqqa keneledi. Onıñ işki Qıtaydan tartqan saudası Ayagöz, Semey bazarlarınan asıp, aldı Ombı men Qazanğa jetedi. Seydahmet atamızdıñ tatar köpesterimen iskerlik baylanıs ornatuğa osı halıqtan alğan Habibjamal äjemizdiñ saudager ağalarınıñ tigizgen äseri az bolmağan siyaqtı. Osılayşa, ötken ğasırdıñ 20-şı jıldarında-aq Seydahmet atamızdıñ atağı Altay, Tarbağatay öñirine şığa bastaydı.
Köp wzamay Reseyde alaşapqın kezeñ bastaladı. Eldi äueli Qazan töñkerisi, keyin azamat soğısınıñ lañı jaylap, Qıtayğa qaşqan Orınbor kazaktarınıñ atamanı Dutov, ataman Annenkov, general Bakiçtiñ äskerleri şekaradağı qazaq auıldarın şauıp, mal-mülkin talan-tarajğa saladı. Tonauğa köp wşırağan Qanağat bolıs, Älimğazı bolıs, Jasbolat bolıstar Qıtay jerine ötedi. Olardıñ Tarbağataydıñ etegindegi Mamırbek töre, Köksegen ükirdaylardıñ jerinen qonıs aluı men Şäueşek qalasınan saudasın aşuına Qıtaydıñ jay-japsarın bes sausağınday biletin Seydahmet atamız bastağan Qwl-Mwhammedtiñ tört wlı qamqorlıq qolın sozıptı.
Seydahmet qajınıñ el esinde qalğan tağı bir igilikti isi – 1932-1933 jıldarda aşarşılıqqa wşırap, arıp-aşıp şekara asqan qazaqtarğa Şäueşek baylarınıñ basın qosıp, kömek wyımdastıruı. Zaysan, Ayagöz, Ürjar, Maqanşıdan şwbırğan jwrttı qabıldap qana qoymay, käsipke baulu isine de köp eñbek siñiripti. «Aştıqta jegen qwyqanıñ dämi auızdan ketpeydi», – degendey, atamızdıñ osınday qamqorlığın 50-60-şı jıldarı qaytadan elge oralğan qazaqtardıñ talay igi jaqsılarınıñ ülken rizalıqpen eske alğandarın men bala kezimnen estip östim. Seydahmet atamız Qıtay revolyuciyasınıñ qarsañında 1947 jılı dünie salıptı. Atamızdıñ qalıñ naymannıñ tuma ruınan şıqqan Jeñishan attı äjemizden tuğan Seyit-Mwhammed attı wlı Qazaqstannıñ halıq jazuşısı Qabdeş Jwmadilovpen Şäueşek gimnaziyasında bir sınıpta oqıdı. Qabdeş ağamız elge oralğanda Seyit-Mwhammed Pekindegi wlttar universitetine oquğa tüsedi. Onı tämämdağan soñ Ürimjidegi joğarı oqu orındarında qıtay tili men ädebietinen sabaq beredi. Qazaqstan täuelsizdik alğanda ağamız elge oralıp, jası wlğayğanına qaramastan Almatıdağı birqatar universitetterde qıtay tilinen däris oqıdı.
Meniñ öz atam Äketay Qwl-Mwhammedtiñ tört wlınıñ süt kenjesi eken. Äkesiniñ dañqı şarıqtap twrğan kezde düniege kelgen ol bala kezinen-aq bükil äulettiñ alaqanğa salğan erkesi atanıptı. Şäueşek medresesin tämämdağan soñ arı qaray oqudı da, ağasınıñ soñına erip, sauda-sattıqpen aynalısudı da qalamaptı. Erke jiendi Şeruşi Kereydiñ nebir qwsbegi, añşı, mergenderi şıqqan Wzınmıltıq atasınıñ rubası sanalatın Bwrşaqbay nağaşısı da erekşe jaqsı körgen eken. Sondıqtan Äketay atamız uaqıtınıñ köpşiligin qalanıñ qım-quıt tirliginen göri seyil-seruen qwruğa qolaylı qırda, jaylauda Bwrşaqbay nağaşısına qonıs bolğan say-salasında möldir sulı özenderi sarqırap, sıñsığan qarağay-samırsındarı kökke örlegen jannat ölke – Maylı Jayırda ötkizip, it jügirtip, qws salıp, serileu ğwmır keşipti.
Äketay atamızdıñ Kereyden alğan Rısbübi attı bäybişesi bir qız tuıp, ekinşi perzentin düniege äkelerde qaytıs bolıptı. Anası Zıliman ülken wldarımen aqıldasa kelip Äketayğa Baqtı meşitiniñ imamı bolğan, ülken damolla Äuliehan işannıñ jalğız qızı Ümitti ayttıradı. Seyit qojalar äuletinen taraytın Äuliehan işan nağaşımız da bar ğwmırın din isine arnağan jan bolıptı. Ürkinşilik kezinde biraz jıldar Şäueşekti panalasa da, ömiriniñ soñına deyin Baqtıda twraqtap qalğan eken. Ol kisiniñ öz qolımen ösirip, baptağan sayalı bağı Baqtı auılında «Işan bağı» degen atpen bertinge deyin saqtaldı.
Äuliehan nağaşımızdıñ ülken wlı Qwbriahan 1937 jıldıñ repressiyasına wşıraydı. Odan keyingi wlı Batır ekinşi düniejüzilik soğısta erlikpen qaza tabadı. Mwhitdin degen wlı maydannan auır jaraqat alıp, elge oralğan soñ Ayagöz audanınıñ Mıñbwlaq auılında ömir sürip, bertinde qaytıs boladı. Qwbriahannıñ qızı Mübärak apamız wzaq jasap, ötken ğasırdıñ soñında Almatı qalasında dünie saldı.
Äketay atamız äulieniñ qızına üylengen soñ sauıq-sayrandı azaytıp, birtoğalau tirşilikke köşipti. Oğan äkesinen bilim alğan, eskişe sauatı mol, minezi sabırlı, salmaqtı Ümit äjemizdiñ de tigizgen äseri az bolmağanğa wqsaydı. Ümit äjemizdiñ ayağı Qwl-Mwhammed äuletine qwttı bolıp, ol kisi Abrar, Swltan attı eki wl, Twrsın esimdi bir qız düniege äkeledi. Erekşe körikti, aqıldı azamat bolıp ösip kele jatqan Swltan jasöspirim kezinde dünie salıp, erkek kindikten äkem Abrar Äketay wrpağın jalğastıradı.
Äketay atamız eñsegey boylı, qapsağay deneli, quattı, qarulı adam bolıptı. Äkemniñ aytuınşa bizdiñ üydiñ kenjesi Mwratqali atasına qattı wqsaydı eken. Eşkim betinen qaqpay erkin öskendikten atamız birbetkey, turaşıl, qaytpas qaysarlığımen el esinde qalıptı. Ağası Seydahmettiñ arqasında tirlikte eş qiınşılıq körmey, baquattı ömir süripti. Äketay atamız 1961 jılı 73 jasında köz jwmdı. Uaqıtınıñ jaqındağanın sezgen ol balasına özin Şäueşektegi babalarınıñ janına jerleudi ösiet etipti. Özi körgen soñğı nemeresi bolğandıqtan şığar Äketay atamızdıñ mağan erekşe meyiri tüsken eken. Sol kezde dañqı älemdi şarlap ketken Mwhtar Äuezovtiñ qwrmetine atımdı Mwhtar qoyıp: «Alla sätin salsa, tübi Mwhtar ağasın tabar», – depti. Babalarımızdıñ aytqanı kelip, wlı Mwhañnıñ özin körmesek te, mäñgi ölmes şığarmaların oqıp östik. Wlı Mwratpen ağalı-inili adamday erekşe sıylastıqta bolıp, Berdiqoja men Şeyhul Seyitten bastalatın babalar dostığın jalğastırdıq.
Äketay atam baqilıq bolğan soñ Ümit äjem meni öz bauırına salıp ösirdi. Birinşi sınıpqa barğanşa äjemniñ qoynında jattım. Äjemniñ közi tirisinde äke-şeşem meni eşuaqıtta erkeletip, ata-analıq sezimderin körsetken emes. Sondıqtan men öz äkemdi äli künge deyin özge ağa-inilerim siyaqtı «köke» demey «ağa» deumen kelemin.
Asılzada
Äketay atamız dünie salğannan keyin babalar köşin Abrar Äketaywlı jalğastırdı. Äkemniñ esimin arabşadan audarsaq, «asıl tekti» degen mağına beredi, al qazaq onı bir sözdiñ-aq qauızına sıyğızıp «asılzada» deydi.
Abrar Äketaywlı 1926 jıldıñ 1-şi jeltoqsanında babalarım üşin qwttı qonıs bolğan Şäueşek qalasında düniege keldi. Äueli Şäueşek orta mektebinde oqıp, joğarı sınıptarda gimnaziyağa auısadı. Qıtay, orıs tilderin äjeptäuir meñgerip, bolaşağınan zor ümit küttirgen zerek jastıñ gimnaziyanı üzdik bitirip, joğarı oquğa tüsuge talpınıs jasauı bükil şığıs Türkistandı qamtığan «üş aymaq» köterilisi attı wlt-azattıq qozğalısımen twspa-tws keldi. Söytip onıñ ömirinde kütpegen jağdaylar bastalıp ketti.
Otızınşı jıldardan bastap Şıñjañ ölkesin erkin bilep-töstegen Şen Şicay Keñes odağınıñ ıqpalında boldı jäne ol mwnı orıstardı, kommunisterdi erekşe jaqsı körgendikten emes, mäjbürlikten istedi. Japondar 1932 jılı soltüstik-batıs Qıtaydı basıp alıp, özine bağınıştı «Manju-go» attı quırşaq memleket ornatadı. Onıñ basına imperator Pu I-di otırğızğanımen, japondar bilikti tügeldey öz qolında wstadı. Olar Manju-go arqılı qazba-baylıqtarğa bay Şıñjañ ölkesin basıp aludı strategiyalıq maqsat retinde aldına qoydı. İşki Qıtayda revolyuciyalıq tolqular orın alıp, eldiñ soltüstik şığısı japondar qolına ötkende Şığıs Qıtaymen baylanısı üzilgen Şen Şicaydıñ Keñes Odağımen dostıq qatınas ornatudan basqa amalı qalmadı. Şen Şicay keñestik bağıt wstansa da, ölkedegi qazaq, wyğır, tatar, düngen wlttarına qarsı sayasat jürgizdi. Bwl 1931 jılı bastalğan türki halıqtarınıñ wlt-azattıq köterilisine äkep soqtırıp, olar Altay ölkesinen qıtaylardı türe quıp şığadı. Osı kezde Keñes Odağı öz satellitine kömek retinde Qızıl Armiya bölimderinen «Altay azattıq armiyası» attı ülken äskeri qwrama jasaqtap, olar Qıtay şekarasınan ötip, Altaydı qaytadan Şen Şicay biligine qaratadı.
AQŞ, Wlıbritaniya, Japoniya KSRO-nıñ bwl äreketin agressiya dep ayıptap, halıqaralıq deñgeyde ülken ayğay-şu köteredi. Nätijesinde VKP(b) Ortalıq Komiteti 1934 jıldıñ 15 säuirinde «Sin'czyan turalı» arnayı qaulı qabıldap, ölkede jalpı sanı 350 adamnan ğana aspaytın şekteuli äskeri kontingent qaldıru jöninde toqtamğa keledi. Şen Şicayğa äskeri aqıl-keñes berip, onıñ qauipsizdigin qamtamasız etu üşin qwrılğan täjiribeli keñes oficerlerinen twratın şekteuli osı top ölke basşısınıñ basqan izin añdıp, onı ünemi Mäskeuge bayandap otırdı.
Ekinşi düniejüzilik soğıstıñ alğaşqı kezeñindegi jeñilisterden keyin Keñes Odağınıñ küni bituge tayau dep oylağan aramza basşı Şen Şicay kürt aynıp, Odaqqa qarsı bağıttalğan sayasat jürgize bastaydı. Däl osı kezde Ospan batır bastağan Altay qazaqtarı 1943 jılı qıtay äskerine qarsı şığıp, Keñes Odağı oğan Moñğoliyanıñ basşısı Çoybalsan arqılı äskeri kömek körsetedi. Köp wzamay Ospanğa Tarbağatay jäne İle aymağınıñ köterilisşileri qosılıp, bükil Şığıs Türkistandı «üş aymaq töñkerisi» degen atpen tanılğan revolyuciya örti şarpıdı. Bwl kezde ölkede bir kezdegi patşa armiyasınıñ aq gvardiya sapında şayqasqan soldattar men oficerlerden qwralğan 20 mıñğa juıq orıs emigranttarı twratın. Keñes Odağı ölkede astırtın qızmet isteytin barlauşılar arqılı olarğa qaru-jaraq ülestirip, türli partizan otryadtarınıñ qwramına tartadı. KSRO Joğarğı Keñesi Prezidiumınıñ 1946 jıldıñ 26 qañtarındağı jarlığımen Qıtay jerindegi köteriliske qoldau körsetken barlıq orıs emigranttarı men olardıñ otbası müşelerine aqtau (reabilitaciya) jariyalandı.
Osı twsta Şıñjañdağı AQŞ pen Wlıbritaniya elşilikteri de öz qızmetin jandandırıp, astırtın jwmısın öristete tüsedi. AQŞ 1943 jılı Ürimjiden jaña konsuldıq aşıp, kapitalistik bağıt wstanğan gomindan biliginiñ qoltığına su bürkedi. Germaniya Tibetti zertteu degen jeleumen ğılımi ekspediciya jasaqtap, jan-jaqtı barlau jwmıstarın jürgizedi. Osılayşa Ortalıq Aziya respublikalarınıñ bayırğı halıqtarı – qazaq, qırğız, özbek, täjik jäne wyğır wltınıñ ökilderi mekendegen Şıñjañ KSRO men Qıtaydan basqa AQŞ, Wlıbritaniya, Germaniya jäne Japoniya siyaqtı azulı, alıp memleketterdiñ sayasi oyındar jürgizu arenasına aynaladı.
Amerikandıq ğalım O.Lattimordıñ «Aziyanıñ özegi. Qıtay men Reseydiñ şıñjañdıq jäne işkiaziyalıq şekaraları» (Pivot of Asia. Sinkiang and the Inner Asian Frontiers of China and Russia. – Boston.1950), şved zertteuşisi L.Bensonnıñ «İle köterilisi. Şıñjañdağı Qıtay biligine narazı mwsılmandar qarsılığı (The Ili Rebellion. The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang 1944-1949. – Armonk, New-York, London. 1990) jäne qıtaylıq tarihşı D.Vangtıñ «Sovetter köleñkesinde» (Under the Soviet Shadow. Hong Kong. 1999) attı eñbekterinde ölkede orın alğan barlıq äskeri, sayasi «oyındardı» Keñes odağı wyımdastırğanına basa nazar audarıla otırıp, bwl iske batıs elderiniñ de layıqtı «üles» qosqanı jöninde mol derekter keltirilgen.
Stalinniñ tikeley tapsırması boyınşa 1943 jılı «Şığıs Türkistandı azat etu» wyımı qwrılıp, onıñ naqtı qwramı belgilenedi. Almatıda köp tirajben wyğır tilinde «Şarq haqiqati», qazaq tilinde «Qazaq eli» jurnaldarı basılıp, Şıñjañğa jetkiziledi. Köp wzamay Altay, Tarbağatay, İle aymağında halıqtı jappay köteriliske şığuğa ügitteytin qazaq, wyğır, qırğız tilderinde ügit paraqşaları taratıladı.
Bwl kezde Almatı, Frunze men Taşkentte öte qwpiya jağdayda täjiribeli keñes soldattarı men oficerlerinen twratın üş arnayı otryad jasaqtaladı. Beriyağa tikeley bağınatın arnayı toptıñ basşılığına NKVD generalı Egnarov, orınbasarlığına general Langfang, al Şıñjañdağı astırtın toptıñ jetekşiligine polkovnik Ral'nikov tağayındaladı. Bolaşaq Şığıs Türkistan Respublikası armiyasınıñ äskeri kiim ülgileri tigilip, ayırım belgileri jasaldı. Tipti respublikanıñ äskeri nagradaları: orden men medal'darı da qwyıldı. Bolaşaq memlekettiñ tuı, eltañbası jasalıp, aqşası da basıldı. Tek 1946 jılı Özbekstan ükimeti KSRO Ministrler Keñesi törağasınıñ orınbasarı L.Beriyağa «Sin'czyandağı şaralar üşin» 5 million som aqşa swrap, ötiniş jasaydı jäne ol birden qanağattandırıladı.
Resmi türde 1944 jıldıñ 22 qaraşasında täuelsiz Şığıs Türkistan Respublikası jariyalanıp, onıñ alğaşqı prezidenti bolıp «Älihan töre» degen atpen tanılğan taşkenttik özbek Alihan Şakirhodjaev saylandı. 1945 jıldıñ 5 qañtarında Şığıs Türkistan halıqtarınıñ s'ezinde respublikanıñ sayasi deklaraciyası qabıldandı. Onda jaña qwrılğan memleket özin älemniñ barlıq elderimen, äsirese Keñes Odağımen dos retinde jariyaladı.
Sol jıldıñ 12 qañtarında Şığıs Türkistannıñ Qorğanıs ministrligi qwrılıp, onı bir ğana jıl işinde kezektesip P.Aleksandrov, R.Sabırhodjaev, Z.Taipovter basqardı. Türkistan armiyasınıñ qolbasşılığına kezinde Şen Şicaydıñ äskeri keñesşisi bolğan polkovnik Ivan Polenov tağayındalıp, oğan birden general-leytenant şeni berildi. Onıñ qaramağına generaldar – qırğız I.Muminov, qazaq D.Sügirbaev jäne orıs P.Aleksandrov basqaratın 3 diviziya jäne jergilikti qwramalar berilip, jaña qwrılğan respublikanıñ ay-jwldızı bar jasıl tuı wstatıldı. Şığısqazaqstandıq zertteuşi V.G.Obuhovtıñ qwpiya qızmet mwrağattarınan alınğan derekteri boyınşa, birıñğay nemis qaru-jaraqtarımen jasaqtalğan Şığıs Türkistan armiyasında 1946 jıldıñ qañtarında 30 mıñnan astam sarbazdar men oficerler, 25 mıñ vintovka, 400 pulemet, 20 zeñbirek, 70 minomet, 3 tank, 4 äskeri wşaq bolğan. Birqatar şeteldik zertteuşiler äsker sanı 40-60 mıñğa deyin jetti dep körsetedi. Osılayşa mwzday qarulanğan, ekinşi düniejüzilik soğısınıñ maydandarındağı oq pen ottıñ işinde şınıqqan täjiribeli armiya 1945 jıldıñ naurız ayında üş aymaqtı tügeldey gomindan äskerlerinen tazartıp, Şıñjañ astanası – Ürimjiniñ däl irgesine kelip toqtaydı.
Ekinşi düniejüzilik soğısınıñ ayaqtaluı qarsañında, 1945 jıldıñ aqpanında ötken YAlta konferenciyasında Stalin Japoniyağa qarsı soğıs aşuğa kelisim beredi. Onı orındau üşin Keñes Odağı Çan Kayşi ükimetimen 1945 jıldıñ 30 mausımında kelissöz bastap, onda Qıtay Moñğoliyanıñ täuelsizdigin tanidı, al KSRO Qıtaydıñ işki isine qol swqpaytın bolıp kelisedi. Üş ayğa sozılğan talqılaudan soñ 14 tamızda eki jaq «Keñestik Socialistik Respublikalar Odağı men Qıtay Respublikasınıñ dostığı men odaqtastığı turalı» şartqa qol qoyadı. Mine, däl osı kezde Stalin Şığıs Türkistandağı «oyınnıñ» ayaqtalğanın añğartıp, aymaqtağı äskeri qimıldı birjolata toqtatuğa bwyrıq beredi.
Reseylik qıtaytanuşı ğalım, tarih ğılımınıñ doktorı, professor V.Barminniñ derekteri boyınşa, Beriya general-mayor V.Egnarovtıñ 1945 jıldıñ 10 mausımındağı äskeri jağday jönindegi bayanatına soğıs qimıldarın toqtatu jöninde rezolyuciya soqqan. Arada bir ay ötkende Çan Kayşi köteriliske şıqqan üş aymaqtı Qıtay qwramındağı jergilikti avtonomiya retinde tanitının moyındap, koaliciyalıq ükimet jasaqtauğa tapsırma beredi. Üş ayğa sozılğan kelissözderden keyin 1946 jıldıñ 2 qañtarında eki jaq 11 baptan twratın kelisimge qol qoyıp, 25 adamdıq (15-i – jergilikti halıq, 10-nı – gomindan ökili) ükimet jasaqtauğa şeşim qabıldaydı.
Soğıs qimıldarı toqtatılıp, Çan Kayşi men Şığıs Türkistan basşıları arasında kelissözder bastalğan kezde ölkedegi türli äskeri qwramalar sapındağı Qızıl Armiyanıñ soldattarı men oficerleri demobilizaciyalanıp, Odaqqa qaytarıladı. Şığıs Türkistan armiyası qatarında negizinen ekinşi düniejüzilik soğısı maydandarınan şaqırılıp, Almatınıñ irgesindegi jabıq lagerde äskeri dayındıqtan ötken qazaq oficerleri men soldattarı qatıstı. Olar kezinde bwl turalı eşuaqıtta tis jarmau kerektigi jöninde qolhat bergendikten bar qwpiyanı özderimen birge ala ketti. Degenmen Şığıs Türkistan armiyası qatarında şayqasqan qazaq oficeri kökşetaulıq Maqswt Qasımwlı deytin azamat (qazirgi tanımal qazaq suretşisi Dosbol Qasımovtıñ äkesi) qwpiya türde äskeri kündelik jürgizipti. Soğıs ardageri dünie salğannan keyin Maqswt ağamızdıñ jeke mwrağatınan tabılıp, elimiz täuelsizdik alğan soñ ğana jariyalanğan kündelikte onıñ 1944 jıldıñ 20 şildesi küni Almatı mañındağı lager'ge kelgeni, 1945 jıldıñ 23 şildesinde Almatı oblısınıñ Sarıözek twsınan Qıtay şekarasına ötkeni, 23 qazanda Şäueşek qalasın azat etkeni, 1946 jıldıñ 8 qañtarında general Polenovtıñ qolınan «Fiday» medalin alğandığı jazılğan.
Maqswt Qasımwlınıñ kündelikteri men hattarına qarap, onıñ 1946 jıldıñ ortasına deyin Şığıs Türkistan jerinde bolğanın añğaramız. Jauınger öz jazbalarında Qıtayda tuıp, keyin qazaq diasporasınıñ Europadağı körnekti ökili bolğan, qalamger twlğa Hasan Oraltaydıñ äkesi Qalibekpen İle ölkesinde qalay tanısqanın bayandap, tipti onıñ otbası şejiresine deyin keltiredi. Maqswttıñ bwl deregin Hasen Oraltay öziniñ «Elim-aylap ötken ömir» attı eñbeginde rastay tüsedi.
Keñes äskerleri qaytarılıp, bilik qaytadan resmi türde Qıtay jağına öte bastasa da köterilisşilerdiñ keybir böligi azattıq üşin küresti jalğastıra tüsti.
Keşegi odaqtastarınıñ satqındığına tözbegen Ospan batır Altayda jeke dara şayqasadı. Qazaqtıñ Robin Gudı atanğan esil er 1950 jılı qolğa tüsip, Ürimji türmesinde azaptalıp öltiriledi.
Qıtayda Mao bastağan revolyuciya 1949 jılı jeñiske jetip, QHR qwrıladı. Jaña basşı «üş aymaq töñkerisin» Qıtay revolyuciyasınıñ qwramdas böligi dep bağalap, Ahmedjan Qasımi, Dälelhan Sügirbaev bastağan Şığıs Türkistan basşıların Pekinge şaqıradı. Delegaciya müşeleri aldımen Almatığa kelip, ondağı Keñes Odağı «ökilderimen» aqıldasqannan keyin äueli Barnaul, arı qaray Çitağa wşadı. Tügeldey keñes wşqıştarınan qwralğan ekipaj basqarğan äskeri wşaq arı qaray Pekinge bağıt aladı. Köp wzamay äueli Qıtay, keyin Keñes Odağı aqparat qwraldarı jabıla jazğanday wşaq «apatqa» wşırap, onıñ bortındağı adamdar tügeldey qaza tabadı. Bir wşaqtıñ ekipajın bılay qoyğanda twtas halıqtıñ özin op-oñay qwrbandıqqa şala salatın Stalinniñ bwl äreketine tañdanbay-aq qoyuğa boladı. Köp wzamay Pekinge Sayfutdin Azizi bastağan jaña qwramdağı delegaciya attanıp, olar ıñ-şıñsız Şığıs Türkistandı birjolata QHR-ğa qosıp qaytadı.
Er türiktiñ ejelgi nesibi Türkistan ölkesi HH ğasırda osılayşa KSRO men Qıtay ğana emes, AQŞ, Wlıbritaniya, Japoniya siyaqtı elderdiñ qoljaulığına aynaldı.
Qıtay täuelsizdigin jariyalaudan bwrın, 1949 jılğı 30 qañtar – 8 aqpan aralığında Maoğa qwpiya missiyamen A.I.Mikoyan keledi. Mao oğan Qıtay qwramındağı az wlttarğa täuelsizdik beruge äzir ekendigin jetkizedi. Mikoyan öziniñ bwğan üzildi-kesildi kelispegendigin bildirip, bwl turalı 4 aqpanda Stalinge joldağan qwpiya jedelhatında: «YA peredal Mao Czedunu, çto naş CK ne sovetuet Kitayskoy Kompartii çeresçur razmahivat'sya v nacional'nom voprose putem predostavleniya nezavisimosti nacional'nım men'şinstvam. Sleduet dat' nacional'nım men'şinstvam avtonomiyu, no ne nezavisimost'», – dep zor maqtanışpen bayandağan.
Qazaqtıñ wlı aqını Mağjan Jwmabaev «Türkistan – eki dünie esigi ğoy, Türkistan er türiktiñ besigi ğoy», – dep jırğa qosqan er türiktiñ erkin wlandarı enşi alıp, dünieniñ tört bwrışına tarağanda qaraşañıraqtıñ şığıs böligin wstap qalğan qazaqtardıñ azattıqqa, erkindikke wmtılğan küresin HİH ğasır soñında aq patşa bilegen Resey imperiyası ayaq astı etse, HH ğasırdıñ juan ortasında Stalin bastağan Keñes imperiyası qıtaylarğa jığıp berdi.
Şığıs Türkistannan Qızıl Armiya äskerleri ketse de üş aymaqta örttey qaulağan wlt-azattıq qozğalısı toqtağan joq. Töñkeris jalını Tarbağatayğa jetkende meniñ äkem Abrar gimnaziyanı endi ğana tämämdağan on toğızdağı balañ jigit eken.
Azat bolar künniñ jaqın qalğanın sezgen Şäueşek jastarı Dubek Şalğınbaev, Jağda Babalıqov, Balqaş Bafin, Ahmetqali Bitimbaevtardıñ basşılığımen 1945 jıldıñ mamır ayında astırtın «Wlt azattıq wyımın» qwradı. Kileñ jas oğlandardan twratın bwl wyım (onıñ jetekşisi Dubektiñ jası 25-te ğana bolğan) Altay, Tarbağatay aymağın basqınşılardan azat etudi aldına maqsat etip qoyadı. Şäueşektiñ oqığan, bilimdi azamattarımen birge Abrar Äketaywlı da osı wyımğa müşelikke ötedi.
Şığıs Türkistan armiyası 1945 jılı 1 tamızda Şäueşekti tügeldey gomindan äskerinen azat etkende qazaq örenderi sıqırlağan su jaña äskeri kiim kiip, mwzday qarulanıp, jasaq qatarına öte bastaydı. Armiya da ärkimniñ qabilet-qarımına qaray äskeri şen berip, jigitterdi äsker qatarına quana-quana qabıldaydı.
Qazaq wlandarı arasınan alğaşqılardıñ biri bolıp azattıq armiyası qatarına ötken Abrar Äketaywlına bastapqıda poruçik şeni berilipti. Jastau kezimde äkemnen «mümkin leytenant bolğan şığar», – dep swrağanımda: «Türkistan armiyasında onday äskeri ataq bolğan emes. Äskeri ataq beru tärtibi köz aldau üşin keñestik jüye emes, patşa armiyasınıñ jarğısına jaqındau boldı», – deytin. Keyin mwrağat derekterin qaray otırıp, onıñ dwrıstığına köz jetkizdim.
Tarbağatay, Altay qazaqtarımen tolıqtırılğan Türkistan armiyası 1945 jıldıñ küzinde-aq Tarbağatay aymağınıñ 7 audanı men Altaydıñ 7 audanın tügeldey jaudan tazartadı. Şäueşek jastarı wlt-azattıq wyımınıñ jetekşileriniñ biri bolğan ataqtı Älimğazı bolıstıñ wlı Balqaş Älimğazıwlı Bafin men Şığıs Türkistan qazaqtarı jetekşileriniñ biri bolğan Jağda Babalıqovtar podpolkovnik şenin alıp, attı äskerden qwralğan polk komandirine deyin joğarılatıladı. Arada bir jıl ötkende sauattılığımen, eti tirligimen közge tüsken meniñ äkem kapitanğa deyin ösip, äueli rota komandiri, keyin batal'on komandiriniñ orınbasarı qızmetine köterilgen.
Şäueşek azat etilgende jastar kösemi Dubek Şalğınbaev aymaqtıq saqşı mekemeniñ basşısı qızmetine tağayındalğan eken. Bwl qızmetti az ğana uaqıt atqarğan ol özine jaqın sanalatın ügit-nasihat qızmetine auısıp, aymaqtıq ükimettiñ ideologiyalıq jwmısına basşılıq etedi. Äkem dosınıñ esimin äli künge deyin auzınan tastamay, «Şoqan Uälihanov siyaqtı ülken ğalım boluğa jaratılğan jas edi. Ätteñ tım erte ketti», – dep otıradı. Dubek şınımen-aq qıtay tilin qıtaylardıñ özinen kem bilmegen, arğı-bergi tarihtan, ädebiet pen önerden habarı mol, aqınjandı, enciklopediyalıq bilimi bar adam bolıptı. Osınday talanttı twlğa nebäri 27 jas qana ömir sürip, 1947 jılı dünie salıptı.
Pekinde Qıtay Halıq Respublikası jariyalanıp, bükil Şıñjañ ölkesi resmi türde onıñ qwramına qosılğan 1949 jılı meniñ äkemniñ jası jiırma üşte bolsa da, äskeri qızmette äbden ısılğan, sayasattan habarı mol, äjeptäuir täjiribe jinaqtağan azamat eken.
Qıtaydıñ kommunistik biligi Şığıs Türkistan armiyasın taratıp, «üş aymaq töñkerisin» jalpıqıtaylıq revolyuciyasınıñ qwramdas böligi dep jariyalap, oğan qatısuşılarğa «revolyucionerler» dep bağa beredi. Türkistan armiyası qatarında şayqasqan keybir oficerler Qıtaydıñ Qızıl Armiyası qatarına ötedi. Äkem wsınğan äskeri qızmetten bas tartıp, aymaqtıq saqşı mekemesine qızmetke twradı.
Bwl kezde Şäueşek «wlt-azattıq wyımı» jetekşileriniñ biri Jağda Babalıqov Şıñjañ armiya sotınıñ orınbasarı bolıp qızmet atqarsa, Balqaş Bafin äskeri qızmetti tastap, Pekinge Ortalıq wlttar universitetine oquğa tüsedi.
Ömir öziniñ qalıptı ırğağına köşkennen keyin äkemiz Şağantoğay, Tolı, Dörbiljin audandarında basşılıq qızmetter atqarıp, 1950-şi jıldardıñ soñında aymaqtıq uäli mekemesi halıq isteri böliminiñ bastığı därejesine deyin joğarılatıladı.
Eluinşi jıldarı Qıtaydıñ Şıñjañ ölkesiniñ wstanğan sayasatı aumalı-tökpelileu boldı. Basında revolyucionerler dep bağalanıp, joğarı qızmetke tağayındalğan azamattardıñ aldı quğın-sürginge wşıray bastadı. Şığıs Türkistan armiyasınıñ podpolkovnigi retinde polk basqarıp, 1956 jılı Qazaq avtonomiyalıq oblısınıñ basşısına deyin joğarılatılğan Jağda Babalıqov 1958 jılı twtqındalıp, wltşıl retinde eñbekpen tüzeu koloniyasına aydaladı.
Otanğa oralu
Keñes Odağında 1956 jılı ötken SOKP HH s'ezinen keyin Stalinniñ jeke basına tabınuşılığın ayıptau nauqanı öristegen kezde Qıtay basşılığınıñ Kreml'ge degen közqarası salqın tarta bastadı. Bwl kezde Ürimji men Şäueşektegi keñes konsuldığı bir kezdegi Resey imperiyası men Keñes Odağınan kelgen azamattarğa keñestik tölqwjat tarata bastaydı. Sonday tölqwjatqa bükil otbasımen birge äkem de ie boladı. Biraq Äketay atam: «Balam, bwlar – kezinde qoja-moldalar men qazaqtıñ bas köterer azamatın qırıp salğan dinsizder eli. Qazirgi sayasatı da kün sayın qwbılıp twr. Äli de bolsa äliptiñ artın baq», – dep jalğız wlınıñ bolaşaq tağdırına alañdauşılıq bildiredi. Atamızdıñ alañdaytın da jöni bolğan eken. J.Babalıqovtıñ derekteri boyınşa, 1950-şi jıldarı şekaranı alğaş ret jarıp ötken 1500-dey jas qazaq azamattarı «Qıtay şpionı» degen jeleumen qiırdağı Kamçatkağa jer audarılıptı. Köştiñ alğaşqı legimen kelgen qazaqtardı arğı betpen baylanısı bolmasın degen saqtıqpen Qırğızstan, Özbekstan, Täjikstanğa qaray jiberipti. Jaña ortanı jersinbegen olar qaytadan Şığıs Qazaqstanğa qaray jöñkilip, köşip-qonu isinde biraz qiındıqtar tuğızıptı. Osınday qatelikterden sabaq alğannan keyin ğana keñestik bilik olardı Şığıs Qazaqstan jäne Almatı oblısınıñ aumağına qonıstandıra bastağan eken.
Elge jetkenderdiñ ağayın-tuıspen şwrqıra tabısıp, jaña ömirge kirisip ketkendigine äbden közi jetken Altay men Erenqabırğa arasındağı qazaqtar top-tobımen, twtas auılımen atamekenge qaray jöñkiledi.
Bwl kezde jası jetpisten asıp, Allanıñ amanatın beretin mezgil jaqındağanın sezgen Äketay atamız balasına zor rizaşılıqpen batasın berip, özin Şäueşektegi ata-baba qorımına jerleudi ösiet etedi. 1961 jıldıñ qırküyeginde äke amanatın orındağan, qolında «KSRO azamatı» degen tölqwjatı bar Abrar Äketaywlı şeşesi, jarı jäne bes balasımen birge osıdan bir ğasırdan astam uaqıt bwrın Türkistannan kelgen babalarına qwttı qonıs bolğan atamekenge oraladı.
Kezinde ataları san märte jürip ötken Şäueşek – Baqtı – Ayagöz küre jolınıñ boyımen tura tartıp, Qıtaymen şekaralas Maqanşı audanınıñ ortalığı – Maqanşı auılına twraqtaydı. Basqa memleket degen atı bolmasa, sol bayağı ataları dos-jar bolğan, arıda Aqtaylaq, beride Süleymen bidiñ wrpaqtarı mekendegen şekaradan nebäri 70 şaqırım jerde ornalasqan jaña qonısqa birden köndigip ketedi.
Twtas eldi mekender qañırap bos qalıp, qazaqtardıñ jappay mal-mülkimen atamekenge köşui qanat jayğan kezde Qıtay jağı şekaradağı tärtipti küşeytip, äskeri bögeuil-tosqauıl qoya bastaydı. 1962 jılı keyin halıq jazuşısı atanğan Qabdeş Jwmadilov bastağan qazaqtıñ soñğı köşi şekaranı bwzıp-jarıp, tuğan jerge oraladı. Altay men Narınqol arasındağı şekaradan 50-60-jıldarı 300 mıñğa juıq qazaq atamekenge ötipti. Olar orıstandırıla bastağan şekaralıq oblıstarğa qaymağı bwzılmağan qazaqi tirlikti, auız ädebietiniñ inju-marjandarın, Şıñjañ qazaqtarı düniege äkelgen ädebiet pen öner tuındıların ala keldi. Elge oralğannan keyin de qazaqtıñ köp bala tärbieleu dästüri negizinde örkendep östi jäne jartı ğasır işinde millionnan erkin astı. Bwl öz kezeginde respublikadağı qazaqtardıñ üles salmağın arttırdı.
Äkey elge kelisimen audandıq dayındau mekemesine qızmetke twrdı. Köp wzamay ülken wldarı eñbekke aralasıp, otbasına qolğabıs jasay bastadı. Ülken ağam Mwhsin 1969 jılı Semeydiñ añ-terisi-eltiri tehnikumın bitirip, audandıq dayındau mekemesine qızmetine kirisken künnen bastap, äkem wlına ornın bosatıp, osı wjımnıñ qoyma küzetşiligine auısadı.
Arğı bette audandıq, oblıstıq deñgeyde äjeptäuir basşı qızmetter atqarğan äkemnen: «Qarapayım jwmıstı qoñıltaqsığan joqsız ba?», – dep swrağanımda, ol: «Balam, wyattıñ eñ ülkeni – bala-şağañdı, otbasıñdı asıray almau. Senderdi jetkizu üşin men kez kelgen jwmıstı atqaruğa äzir edim», – deytin. Osılayşa äkem otbası, wrpağınıñ aldındağı parızın artığımen orındadı. Jaña jwmısı özine jaylı, bükil balaları üşin qwttı, qayırlı boldı.
Bizdiñ üy Maqanşınıñ oñtüstik jağında, auıldıñ şetine qaray ornalastı. Esiktiñ aldınan kök maysalı jazıq dala bastalatın. Tüye japıraqtar attıñ sauırınan keletin. Küzetetin qoyma üyimizdiñ qarama-qarsı jağında nebäri 500 metrdey jerde edi. Tipti oğan kirgen-şıqqan adamdı esiktiñ aldında otırıp-aq baqılauğa bolatın.
Äkem keşke qaray qolına kitabın, tranzistorın jäne ünemi jazdırıp alatın qalıñ jurnaldarınıñ birin wstap küzetke ketetin. Küzetşiliktiñ ştatında äjem, anam jäne özi bolğandıqtan üşeudiñ qızmetin jalğız özi atqaratın. Bir üyden üş adamnıñ birdey jalaqı aluı otbasımız üşin ülken igilik boldı.
Keyin Ihsan ağam da Semeydegi sol bayağı tehnikumdi tämämdap, dayındau mekemesine qızmetke twrdı. Eñbektiñ arqasında bizdiñ otbasımız qanşa köp balalı bolsa da, twrmıstan eş qiındıq körgen emes. Onıñ üstine jaz şığıp, kanikul bastalğanda bizdiñ üydiñ balaları tügeldey eñbekke jwmıldırılatın.
Äkemniñ küzetşiliginen eñ köp payda körgen men boldım. Ol es bolsın dep meni jii-jii özimen birge ala ketetin. Imırt üyirilip, sam jamıray bastağanda sömkemdi arqama asıp alıp, quana-quana tompañdap aldına tüsuşi edim.
Äueli üy tapsırmasın orındatatın. Şäueşek gimnaziyasındağı oquı küşti bolsa kerek, qay pännen bolmasın känigi mwğalimderdey keñes beretin. Äsirese, esep-qisaptı op-oñay şeşip, qazaqi mısaldarmen sanaña wmıtılmastay etip siñiretin. Meniñ qalam wstap, jazu jazıp otırğanıma meyirlene qarap, oyına böget bolmayınşı degendey ünemi dalağa şığıp ketetin.
Üy tapsırması bitken soñ äkem nebir qızıqtı hikayalar men dastandardı bastaytın. Olardıñ mazmwnı ğana emes, atı da özgeşe, şım-şıtırıq oqiğağa qwrılğan köp seriyalı fil'm siyaqtı boluşı edi. Hikayalardıñ atı «Orqa-Külşe», «Sırşıl molda», «Şahmaran» «Atımtay jomart», «Şerizat», «Şäkir-Şäkirat», «Iranğayıp şah Ğabbas», «Jämşid» siyaqtı bolıp keletin. Äkem olardıñ ärqaysısın bölip-bölip, mayın tamıza birneşe künder boyına aytatın. Qara sözben bayanday kelip, key twstarın, äsirese keyipkerlerdiñ öz auzımen bäyit aytatın jerin öleñmen jırlaytın. Äkemniñ küzeti degende meniñ esime äli künge deyin onıñ janğa jaylı qoñır dausımen aytılğan nebir ğajap oqiğalı hikayalar tüsedi.
Sol ädemi äñgimeler meni kitap älemine jetelep, bala köñilime qanat bitirdi. Bir hikaya tausılğanda: «Endi seniñ kezegiñ», – dep menen oqığan kitaptarımnıñ mazmwnın swraytın. Men de biletinimdi körsetip qalu üşin aldın-ala dayındalıp, şamam jetkenşe oqığanımdı äserli bayandauğa tırısuşı edim. Äkem solardı ıqılastana tıñdap, key twstarın qayıra swrap, äjeptäuir mañız beretin. Keyin qarap otırsam, osınıñ bäri men üşin ülken sabaq bolğan eken. Äueli kitap oquğa, sosın oqığandı ıqılaspen toquğa jäne onı boyauın solğındatpay äserli bayandauğa bauludıñ tamaşa mektebi bolıptı.
Men bastauış sınıptı bitirerde «Abay jolınıñ» 4 kitabın da tügel oqıp tauıstım jäne bärin derlik Maqanşınıñ maqpal keşterinde äkeme dauıstap oqıp berdim. Äkem kitaptıñ qızığına tüsip, jıldamdata oquğa kiriskende meni toqtatıp, «kez kelgen kitaptı asıqpay, aptıqpay babına keltire oqısañ öziñ de läzzat alasıñ, tıñdağan adam da rahatqa batadı, esiñe de jaqsı saqtaysıñ», – dep är şığarmanıñ mazmwnına tereñ boylauğa baulitın. Erteñinde «Anau jeri qalay boldı özi?» dep qayıra swrap, qanşalıqtı tüsingenimdi tekserip otıratın.
Aqıl-oy, sana-sezimniñ aq qağazday taza kezinde oqılğan, tıñdalğan sol hikayalar men kitaptar äli künge deyin jadımda jañğırıp twr.
Orta sınıptarğa qaray köşkende äkem taqırıptıñ ayasın keñeytip, ata-babalardıñ şejirelerin jäne soğan qatıstı dini dastandardı ayta bastadı. Bwl da keñes zamanında eş jerde basılmağan, eşbir oqulıqtarda joq dastandar edi. Mwhammed payğambar, Äziret Äli, Mwhammed-Hanafiya turalı dastandardı aytqanda «Bwlardıñ bäri – seniñ ata-babañ. Sondıqtan sen onı mindetti türde biluge tiissiñ» dep şegelep twrıp aytqan sözderi äli künge deyin esimnen keter emes.
Ağa buın jazuşılarınıñ ömirbayandıq eñbekterinde özderiniñ bala kezde oqığan şığarmaları retinde atalatın «Zarqwm», «Sal-Sal», «Nauşaruan» dastandarın da men alğaş äkemnen estidim.
Dini dastandar meni şığıs älemine, mwsılman tarihına, qatparı men qwpiyası mol arab düniesine qaray jeteledi. Keyin añğardım, bwl dastandardıñ bäri revolyuciyağa deyin san ret Qazanda, Ufada, Taşkentte, Semeyde, keyin Şäueşekte basılıptı jäne olardıñ bäri öz zamanınıñ bilimdar azamattarı sanalğan meniñ babalarımnıñ kitaphanalarında bolğan eken. Özi de däl osı kitaptı oqıp er jetipti.
Äkem äueli Şäueşektiñ ortalau mektebinde, keyin gimnaziyasında oqığanda bükil oqu bağdarlaması Alaştıñ ardaqtı wstazı A.Baytwrsınov emlesinen bastap, sol uaqıttağı wlt ziyalıları tüzgen oqulıqtardan qwralğan eken. Qaladağı ülkendi-kişili mektepterde din oquı da erkin jürgizilipti. Orıs faktoriyasında patşalıq Resey gimnaziyalarınıñ oqu bağdarlamasına säykes taza orıs mektebi, tatar balaları üşin tatar mektebi, tipti mwsılman wltınan şıqqan qız balalar üşin «Güländam abıstay» mektebi jwmıs istegen.
Äkemniñ aytuınşa 1980-şi jıldarğa deyin ortalığı Sarısümbe qalası sanalatın Altay aymağındağı halıqtıñ 90 payızdan astamın, kindigi Şäueşek qalası bolğan Tarbağatay aymağı halqınıñ 85 payızdan astamın, Qwljadan basqarılğan İle aymağınıñ 80 payızın qazaqtar qwraptı. Qıtay wltınıñ ökilderi aymaq ortalığında bolmasa audandıq, auıldıq jerlerde neken-sayaq bolğan. Üş aymaqtıñ taza qazaqtar mekendegen auıldarında tuıp-ösken qazaq jastarı qalağa kelip, qıtaydı alğaş körgende: «E, qıtay degen osınday boladı eken», – dep tañ-tamaşa qalıptı.
Ol meni bes jıl qatarınan, 8 sınıp bitirgenşe özimen birge küzetke alıp jürdi. Osı jıldar işinde bir jağınan jadınıñ mıqtılığı, ekinşi jağınan özi oqığan gimnaziyada alğan biliminiñ sapalılığınıñ arqasında keñes mektebi oqu bağdarlamasındağı barlıq pänderdi jañğaqtay şaqtı.
Küzette ötkizgen sol jıldar men üşin mektepten tıs fakul'tativtik sabaqqa qatısqanday bilimimdi molıqtıru, oqu, söyleu, tüsindiru mädenietin qalıptastıru kezeñi boldı jäne onıñ bäri meniñ keyingi ömirimde köp septigin tigizdi.
Äkeydiñ tağı bir erekşeligi – än-küy, öleñ-jırğa qwmarlığı edi. Bizdiñ jaqta köbinese «Abay dombırası» dep ataytın şanağı jalpaqtau dombıra boldı. Äkem oñaşada, köñiliniñ küyi kelgende Altay, Tarbağatay qazaqtarı arasında keñ tarağan «Sarıözen», «Telqoñır» küylerin, keyin Mwhtar Mağauinniñ «Kökbalağı» arqılı esimi bükil qazaq arasına keñinen jayılğan Bayjigit pen özi «Bäjeñ» dep otıratın Beysenbiniñ küylerin orındaytın. Radiodan Uäli Bekenovtiñ orındauındağı küylerdi tıñdağanda «Bizdiñ jaqtıñ küylerin osınday taza şertetin küyşi joq», – dep erekşe riza boluşı edi.
Äkem dombıranı ğana emes, wzın tildi garmondı da täp-täuir tarttı. Şäueşekte jürgende onı tatar dosınan üyrenipti. Mümkin, sodan bolar, garmonda köbinese tatar änderin orındaytın. «Qazaqtıñ halıq änderi erkindikti süyedi. Sondıqtan onı garmonğa qor qıluğa bolmaydı», – dep otıratın.
Men ğana emes, auılımızdıñ ülken-kişisi tügel biletin äkemniñ tağı bir qasieti – keremet şejireşiligi. Äsirese, nayman men abaq kereydiñ şejiresin sol zamanda ömir sürgen tarihi twlğalardıñ ömirimen baylanıstıra otırıp taratatın. Öz ataları tarihınıñ keybir düdämal twstarına talasqan talay zamandastarınıñ şejire dauın äkem şeşetin.
Şığıs Türkistan qazaqtarı ötken ğasırdıñ 50-jıldarına deyin qaymağı bwzılmağan qazaqi tirlik keşti. Wlttıq salt-dästür olardıñ arasında qatañ saqtaldı. Ata-anamız otbasınıñ ülkendi-kişili quanıştarında, kelin tüsiru, qız wzatu toylarında, qwda kütu, olarğa sıy-siyapat jasau jağına kelgende babalardıñ dästür-saltın berik wstadı. Tipti mağan jarapazan jattatqızıp, onı oraza kezinde qalay aytu kerektigin de üyretti. Biz onı bälşebekteu mwğalimniñ üyine barıp aytıp, ol erteñinde äkemizdi mektepke şaqırğanda: «Qarağım, bwl – men ğana emes, sizdiñ äkeñiz, atañız aytqan öleñ. Sondıqtan ata saltın wstanğan balağa sögis emes, alğıs jariyalau kerek», – dep meni jetektep alıp ketkeni de äli esimde.
Äkemniñ tağı bir erekşe qasieti dep jılqığa qwmarlığın böle- jara aytar edim.
Audan ortalığında twrğan bizder qoy, eşki siyaqtı wsaq mal wstamadıq. Qoramızda ünemi eki siır, eki bie twratın. Sonıñ biri kebeje qarın, keñ qwrsaq qarabayır twqımdas qasqa bie edi. Sırt qarağanda qarnı jer sızıp twratın qoraştau bieniñ qwyrıq-jalın tarap: «Qwlın enesiniñ qwrsağında erkin jatsa ğana nağız arğımaq boladı», – deytin. Qasqa bieniñ küyleui jaqındağanda «Arqaldı» keñşarınıñ nebir asıl twqımdı ayğırların aldırıp, bir-eki kün aldına swlını tögip, äbden äldendirip, üyirge salatın. Kelesi jılı äkem aytqanday, ayaqtarı sereñdegen wzın, kileñ bir ädemi qwlındar tuıp, keyin tür-twlğası kelisken arğımaqtarğa aynalatın. Solardıñ köbi säygülik şığıp, audandıq, oblıstıq alaman bäygelerde talay ret top jardı.
Äkemniñ osı qasietiniñ arqasında bizdiñ üydiñ wldarı tügeldey atqwmar bolıp östi. İnim Rahımğali osınday arğımaq qwlındardıñ birin jaratıp, bäygege tüsti. Birneşe ret top jarğan sol jüyrikti qonaqqa kelgen erke jienderiniñ birine jetektetip jiberipti. Qwlın küninen baptağan küliginen ayrılıp, qattı renjigen wlınıñ basınan sipap: «Balam, jienniñ qolın qağuğa bolmaydı. Bir tayğa bola onıñ nazarın qaldırsam, nesine nağaşı bolam. Qasqa bie aman bolsa äli talay jüyrikter tuadı», – dep bauırına basqanı da esimde.
Äkem qımızdı da babın keltirip işkendi jaqsı köretin. Qımız pisetin sabanı toñ may saqtalğan böşkeden jasatatın. Köktemde onı äbden juıp, tazalatqannan keyin Jaytöbeniñ etegindegi tobılğımen ıstap, işine qazınıñ mayın jağatın. Tipti qımız aşıtar aldında sabağa qwyatın qordı da ırımdap, özi erekşe sıylaytın dos-jar adamnıñ üyinen aldıratın. Şeşeme de «ırıs auısadı» dep bizdiñ üydiñ qımızın qor retinde kim-köringenge bergizbeytin. Qımızdı babına kelgenşe pistiretin. Är balağa 1000-nan pisudi mindettep qoyatın. Oyınğa qanşa asığıp twrsaq ta, özimizge tiesili «normanı» orındauğa tırısatınbız.
Äkemniñ öz qolımen er-toqım jasağanın körmedim, biraq jarqıldağan şıtıra tağıp otırıp jasağan jügenderin tay-qwnandarıma salıp, dostarımnıñ aldında talay maqtanğanım bar. Qolınıñ ep-septiliginiñ jaqsı bir ülgisi retinde bar ıqılasın salıp jasağan besigin aytar edim. Auıldağı üydiñ şatırında äli künge deyin saqtalğan sol kök besikte meniñ barlıq ini-qarındastarım terbeldi.
Tal-terek ösiruge de qwmar boldı. Äkemniñ ömirinde qiyar, qızanaq nemese alma, almwrt jegenin körmeppin. Qauın, qarbızdı da bappen tilip beretini bolmasa, auzına salğan emes. Tipti anam jasağan tamaqqa dämdeuiş retinde salınğan şöp-şalamdardı ünemi alıp tastauşı edi. Söyte twra üydiñ aynalasına jayqaltıp ağaş ekti. «Tarbağataydıñ etegindegi jastıq şağımdı eske tüsiredi» dep bizdiñ jaqta tañsıqtau körinetin şırşağa deyin ösirdi. Ärqaysımız öz ülesimizdi qosqan sol baq Maqanşıda äli künge deyin jayqalıp twr.
Atadan törteu bolsa da, äkeden jalğız ösken äkem erekşe balajan adam. Perzentterin eşqaşan wl-qız dep bölmedi. Wldarına: «Bir qozı tusa, bir tüp jusan artıq şığadı» degen babalardıñ qanattı sözin esten şığarmañdar», – dep aytudan jalıqqan emes. Wlağattı tärbiesiniñ arqasında bizder ata-anamızday on bala ösirmesek te, keybir zamandastarımız siyaqtı bala sanın 2-3-pen şektegen joqpız.
Eki birdey kommunistik imperiyada ömir sürse de partiya qatarına ötken emes. Ärqaşan imanı kämil, ar-wyatı taza boldı.
Äkemniñ abayşıldığına arnayı toqtalmasam bolmas. Atamekenge oralğan 1961 jılı Mwhtar Äuezovtiñ basşılığımen, Ä.Jirenşinniñ qwrastıruımen Abaydıñ qalıñ bir tomdığı şığıptı. Äkey osını qolınan, jastığınıñ astınan tastağan emes. San märtebe qayıra, tamsana oqıp: «Jarıqtıq Abaydan bar swrağına jauap tabasıñ. Osınşama danışpandıq bir adamğa qalay ğana bitti eken!», – dep tamsanıp otıratın. M.Äuezovtiñ «Abay jolı» jöninde: «Abay turalı jazğanda Mwhañnıñ qalamın danışpannıñ aruağı jetelep otırğan ğoy. Äytpese mwnday ğajayıp kitap düniege keler me edi», – degen sözin de talay estidim.
Orta mektepti bitirip, Almatığa oquğa attanğanda, mağan öziniñ teri siñip, qolınıñ tabı qalğan sol Abaydıñ bir tomdığın wstatıp: «Qısılsañ da, qinalsañ da, össeñ de, örkendeseñ de bar swraqtı osı kitaptan tabasıñ», – degeni äli künge deyin esimde. Solay boldı da.
Äkem turalı äñgimeni tüyindey kele, ardaqtı anam jayında aytpasam künä bolar.
Anam Gülğasıl arğın-taraqtınıñ söz wstağan bii Nüsiptiñ toğız wlınıñ işinde erkelep ösken jalğız qızı eken. Tarbağatay baurayındağı Tastı özeniniñ jağasında ornalasqan äkesiniñ qara şañırağında düniege kelgen ol taza qazaqi tärbie alğan jan. Auıl mektebinen hat tanıp, Qwran oqitınday därejege jetken soñ arı qaray oquın jalğastırmağan. Qwl-Mwhammed äuletine kelin bolıp tüskenşe qalanı da körmegen eken.
Äkemniñ Şığıs Türkistan armiyasınıñ 19 jasar poruçigi kezinde Äketay atamız jalğız wlınıñ äskeri qızmet jeteginde ketuinen sekem alıp, ayağına twsau salu üşin Nüsiptiñ on bes jasar erke qızına Seydahmet qajı ağasımen qwdalıqqa keledi. Eki jaq kelisimge kelgen soñ qwdalıqtıñ barlıq jön-joralğısın atqarıp, Äketay wlına as ta tök toy jasap üylendirgen eken.
Anamız säuleli äuletke qwttı kelin bolıp, bes wl, bes qız sıyladı. Enesi Ümit äjemizdi 90-ğa kelgenşe tuğan anasınday kütti. Eşqaşan üy şaruasına aralastırmay, as-suın uaqıtında qamdap, ayağınıñ wşımen jürip qızmet körsetti.
Qazaq – anasın ayrıqşa sıylağan halıq. Eñ qasietti qwndılıq Otanğa anaday ayaulı wğımdı qosıp, «Otan Ana» deymiz, batır babalarımız qasıq qanı qalğanşa qorğağan kieli jerimizge ana sözin tirkep «Jer Ana» deymiz, şır etip düniege kelgen soñ alğaş aytqan sözimizden bastalatın wlttıñ eñ wlıq belgisi – tilimizdi de ardaqtap «Ana tili» deymiz. Men üşin de tört birdey atasınıñ batasın alıp, enesin anasınday sıylap, küyeuiniñ toqsan jasqa deyin babın tauıp, on balasınıñ bireuin emize, ekinşisin arqalay, üşinşisin jetektey jüre jetkizgen er minezdi ayaulı anam özi resmi türde ielengen «Batır ana», «Ardaqtı ana» boluımen qatar barlıq qazaq äyelderiniñ kieli simvolınday körinedi.
Qarataudan bastalğan babalar köşin Qwl-Mwhammedtiñ bügingi wrpaqtarı jalğastırıp, ömir attı mäñgi tausılmas wlı sapardıñ bel-belesterimen alğa tartıp keledi. Qalam men kitapqa qızmet etken äulettiñ aldı älemniñ eñ üzdik bilim ordaları Garvard, Oksford, Kolumbiya, Djordjtaun, Djordj Vaşington universitetteri siyaqtı alıp şıñdardı bağındırıp ülgerdi.
Qalam wstap, kitap aşqan, söz wstap, bilik qwrğan, ärqaşan jüregi taza, imanı kämil bolğan, qwt qonıp, baq darığan, keregesin kün, şañırağın nwr şalğan qasietti babalarımnıñ közi de, özi de asılzada äkem Abrar Äketaywlı Qwl-Mwhammed Alla bwyırtsa endi birneşe aydan keyin toqsannıñ törine şıqpaq. Asıldıñ sınığı, twlpardıñ twyağı asqar tauday äkemniñ biik twlğası aldında büginde jüzden erkin asatın barşa wrpaq, wrqınıñ atınan basım jerge jetkenşe iilip tağzım etemin.
Torqalı toyğa sıy-qwrmet, tartu-taralğı jasau halqımızdıñ ejelgi dästüri. Tastan da, temirden de jasağan eskertkiş ataulı uaqıt attı wlı sınşınıñ aldında sır beretini bärimizge belgili aqiqat. Mäñgi ölmeytin, zamanamen birge wrpaq sanasında ünemi jañğırıp, atadan balağa üzdiksiz jetip otıratın eñ qwdiretti küş – söz.
Ardaqtı äke! Meniñ Sizge degen şeksiz qwrmetim men jürek törindegi twnıq twmada jıldar boyı twndırılğan osı estelik-eskertkişimdi toqsannıñ törine şıqqan torqalı toyıñızğa jasağan tobıqtay ğana sıy retinde qabıl alıñız.
Mwhtar QWL-MWHAMMED