text:
QITAY QAZAQTARINIÑ JAPONIYAMEN BAYLANISI BOLĞAN BA?
“Japoniyada bilim alğan Qıtaylıqtar” attı (中国人留学日本史) bwl kitapta 19-20 ğ aralığında Japoniyada är salada bilim alğan qıtaylıq oquşılardıñ tarixın tügendepti. Japoniya qıtaydıñ sayasi mädenieti men sayasi özgerisine qozğauşı küş bolğan birden bir ıqpaldı memleket ekenin bügingi qıtay biligi aşıp jarıp aytpasa da Qazaqstandıq töl qıtaytanuşılar aytabilui tiis dep esepteymin. Cin ükimetin audarıp bilikke demokratiyalıq qıtay elitasınıñ keluine Japondardıñ tike ıqpalı bar. Japon-qıtay qırğiqabaqtığı sebebinen eki el arasındağı tarixi sayasi ıqpaldastıq turalı bügingi kömenes qıtay biligi (共产党) köbinşe jumğan auzın aşpaydı. Osmınlı ükimeti üşin Francsiyadan bilim alğandar qanşalıq ıqpaldı bolsa, Cin memleketi üşin de Japoniyadan bilim alğan qıtaylıqtar da äne sonday ıqpaldı bolğan.
Cin-Japon soğısınan (1894-1895 jj) keyin Japoniya qıtaydıñ teristik-şığıs ölkeleri men künşığıs teñiz jağalaularında erkin sauda ayırbas zonaların qwrıp Cin-niñ işki ekonomikalıq narığın qwrsaulap tastaydı. Sonımen qatar ortalıq Cin ükimetimen wltaralıq, dinaralıq qaqtığısı bar Moñğol, Tibet jäne Şığıs Türkistan aumağına astırtın şolğınşı barlau wyımdarın jiberedi. Tibet pen Qaşqariya aumağı Angliyanıñ şılauında boldı. Ağılşın şarlauşıları Tarım oypatın erkin şarlap ejelgi örkeniet izderine qatıstı mol derekti qwjatqa tüsirdi.
Qazaqtardıñ Japoiyamen baylanısı eki türli jolmen jasalğan: biri, tike Japon şolğınşılarımen kezdesken; ekinşisi, Japoiyamen baylanısta bolğandarmen baylanısta bolğan; Japon şolğınşılarınıñ Qobda arqılı Altay betine ötui jäne odan arı jol tartıp Şäueşek qalasına at basın tiregeni turalı tarixi derekter bar. al, Qwlja qalasına barğanı turalı naqtı derek qazirşe qolımda joq. Japon şolğınşıları köbinşe saudager keypine enip alatındıqtan qaymana Qazaq qıtayı qaysı, Japonı qaysı asa ajıratıp kete bermeytin bolğan. Siz Şıñjañdağı ärbir sayasi oqiğanı Japoniyasız elestetip jürseñiz mına qızıqtı datağa qarañız: 1912-jılı Qwljada Cin ükimetin audarıp demokratiyalı erkin ükimet qwramız degen töñkeristi Japoniyada bilim alğan äskeri oficerler jasağan; Olar qwrğan 白话日报 (1912) gazetine (Qazaqşa İle Ualayatı gazeti deydi, 1912-jılı jarıq körgen twñğış gazet, jeke mwrağatımda 1912-jılğı tört parağı bar. ) de Japoniya qarjısı kelgen; 白话日报 gazetinde Japonşa jaña terminder köp qoldanılğan sonımen qatar gazet klassik qıtay ieroglifinen köri ıqşam, qısqa ieroglifti qoldanıp aynalımğa tüsirgen. Onı 白话 dep ataydı; 1918- jılı Altaydı Qobdamen birge Monğoliyağa qospaq bolğan Torğauıt Palta da Japoniyadan bilim alğan; 1933-jılı Jin Şurin (金树仁) biligin töñkerip jaña ükimet qwrğan Şıñ Duban (盛世才) komandası da Japoniyadan bilim alğandar (Şıñ Duban Japoniyada oqığan sabaqtastarın jwmısqa şaqırıp alğan). tağısın tağılar…
1922-1937 jıldar arasında Dixuada (Ürimji), Nankiñde (keyin Çuñ Çinge köşken南京/重庆) äskeri tälim-tärbie alğan Qazaqtar Japoniyanıñ äskeri metodikasımen bilim alğan. Olay deytinimiz qıtaydıñ äskeri-sayasi mektebin qalıptastıruda Japoniyanıñ ıqpalı wşan-teñiz boldı. Gomindañ (国民党) ükimeti är jılı arnayı neşe jüz qıtay oquşılardı memleket grantımen Japoniyağa oquğa jiberetin edi. Olar Japoniyadan sayasi sauat (政治学) pen zamanaui ğılım tetikterin üyrenip qana qoymay mädeni, ädebi äm narıqtıq ekonomikağa qatıstı neşe mıñ Japon ieroglifin (日本术语) qıtay tiline äkelip ğılmi aynalımğa engizedi. Nankiñde zamanaui deñgeydegi äskeri mektep aşılıp qıtaydıñ är qalasında bölimşeleri qwrılğan-dı. Sonday bölimşe Dixuada (Ürimjide) da bireu bolğan. 1922-jılı Ürimjidegi äygili Monğol-Qazaq mektebin (Mıñ-Ha şuetañ/蒙哈学堂) bitirgen Qazaqtardıñ birazı sol äskeri mektepke qabıldanıp keyin onı üzdik bitirgen biqanşası Nankiñge jötkelge edi. Nankiñnen (南京) arı Japoniya men Angliyağa oquğa attanğalı twrğan jerinen 1937-jılı qıtay-japon soğısı bwrq ete tüsip bara almay qalğan Qazaq äskeri oquşıların köbimiz bile bermeymiz. 1937-1944 arası qıtayda keñ kölemdi “Japon tazalau” nauqanı jürgizilgen. Nauqan kezinde Japoniyada bilim alğandar men Japonğa eliktep, Japonnan üyrenudi ügittep gazet-jurnaldıa maqala, ündeu jasağandardıñ köbi “Japon tıñşısı” degen atpen közi joyılğan. 1937-jıldan bastap Şıñ Duban (盛世才) öziniñ Japoniyada birge bilim alğan sabaqtastarın şetinen twtqındap türmege japtı. 1938-39 jıldarı “üşwlt qwrıltayı” degen atpen (qazaq-moñğol-qırğız) neşe mıñ Qazaqtar Ürimjige tergeuge wşırap abaqtığa toğıtılğanın bilemiz.
1916-1918 jıldarı Qobda asıp Altayğa kelgen Japon şolğınşıları naqtı kimdermen kezdesip keñes ötkizgeni turalı anıq derek qolda joq. Biraq, 1939-41 jıldarı Ürimji abaqtısında Baymolda Qareke men Şäripqan Gögedayğa “Japonmen qanday baylanıs ornattıñ” dep 1916-18 jıldardan bastap Japonnıñ Qobda asıp Altayğa jetken On bes şolğınşıların tizip bergen. 1918-jıldarı Şäueşekke jetken Japon şolğınşıları ondağı bay tatar saudagerleri men aqtar armiyasına “sizder neşe mıñdap Japon azamattığına ötseñizder, biz Ürimjiden sizderdi qorğauğa alatın Japon konsulın qwramız” dep wsınıs jasağan. Sonımen qatar Şäueşek pen Qwljada sovet qızıl ükimetine qarsı sayasi blok qwruğa kömektesip Qazaqtardıñ aqtar äskerimen birge qızıldarğa qaytarma soqqı jasauına qarjılay demeu beremiz degen. Şäueşektegi tört ükirday eldiñ töbe bii Qızır töreniñ auılında uaqıtşa jasırınıp bala oqıtıp jürgen Rayımjan Märsekovtıñ Japondarmen baylanısı boldı ma ol äli aşılmağan derek. Biraq, “japon tıñşısı” dep eñ erte wstaluşı Märsekov ekenin biluimiz kerek. Baymolda men Şäripqan tergeu qwjattarında Japon şolğınşılarımen Qobda arqılı baylanısıp twrğanın, keyde Japon şolğınşıların Şäueşektegi Qızır töre auılındağı Rayımjan Märsekovke jäne Şäueşekke jol körsetip jibergenin aytadı. Tergeuşiler olardıñ osı sözine baylanıstı astar izdep astırtın sayasi wyım qwrıp Qıtay ükimetin audarmaqşı bolğan dep zorlıqpen qol qoydırıp aladı.
************************************
Sun YAtsen (孙中山) kösemniñ 150 jıldıq mereytoyına baylanıstı (negizi Alaş kösemi Ä.Bökeyxanov ekeui bir jılda düniege kelgen) qıtay tarixşıları derekti film jasaymız dep Japoniyağa da jol tartqan körinedi. Qızıq bolğanda qwjattı filimge tarixi derek izdeuge barğan tarixşı top ökilderi “qıtaydıñ teristik-şığıs üş provincsiyası (Manjuriya) Japonğa beriledi” dep jazılğan bildey Sun YAtsen kösemniñ qoltañbası bar qwjattı tauıp aladı. Sonımen bwl mäseleni olar “jılı” jauıp qoyadı. Osığan baylanıstı YUan Şikaydıñ (袁世凯) nemeresi “YUan Şikay otan satqını ma älde Sun YAtsen be?” attı sın maqala jazğan körinedi. Demek, Sun YAtsenniñ Manjuriyanı Japonğa ne sebepti beredi? Cin äuletin töñkerude Japoniya Sun YAtsenge qanday materiyaldıq äm moraldıq kömek körsetti? Sun YAtsen Cin ükimetin Japon küşimen qwlatıp yajapon qarızın öteu üşin Manjuriyanı berip otır ma älde basqa ma? 1912-jılı Pekindegi prezident saylauında Qazaq depudattarı (Zäkäriya töre men Baymolda Qareke) nege Sun YAtsenge dauıs beremiz degende YUan Şikay (袁世凯) zorlıqpen özine dauıs biletin tastatadı? Sun YAtsen nege Altay, Boğda men Tarbağataydan birtop Qazaq jastarın şaqırtıp jeke qabıldau jasap Nankiñ äskeri mekte san ajıratıp Qazaq oquşıların twraqtı qabıldaydı? (Sun YAtsen qabıldağan Qazaqtardıñ atv-jöni bar, keyin tarqatıp aytarmız) Bwnday “masqara” swraq köp. Osı atalmış swraqtıñ jauabın izdeu barısında Qıtay Qazaqtarı turalı ğılmi zertteu köbeye berse eken dep tileymin.


c: text/html

text:
Etihad Airways äwe kompanïyası älemdegi eñ qımbat uşaq bïletin satılımğa şığardı. Londonnan Melbwrnğa jäne keri bağıtta qatınaytın A380-800 uşağına qunı 80,5 mıñ dollar turatın bïletti satıp alıp, jetem degenşe erekşe jağdayda uşıp barwğa boladı.
Bul twralı lenta.ru xabarlaydı.
Qırwar aqşa turatın bïletti satıp alatın janğa äwe kemesinde qızmetşileri jäne aspazdarı bar üş bölmeli nömir usınıladı.
Ülken eki orındıq kerewet, qonaq bölme jäne jwınw bölmesi sapar kezinde jolawşınıñ ïgiliginde boladı. Nömerge eki teledïdar qoyılğan. Buğan deyin Nyu-Yorkten Mwmbayğa uşıp barw eñ qımbat äwe saparı sanalğan bolatın. Onıñ qunı 75,9 mıñ dollar turdı.
Stan.kz
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye Türkiye ile vizasız rejimni toqtattı
Rusiye yanvar 1-den Türkiye ile vizasız rejimni toqtattı. Mütenasip qarar bıltır noyabr soñunda Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Tükriyege qarşı sanktsiyalar aqqında avalesinde qayd etilgen.
Ankaranıñ cevap tedbirleri aqqında malümat yoq.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov noyabr 27 künü aytqanı kibi, Türkiye ile vizasız rejimniñ lâğu etilmesi memleket tarafından olğan «terroristik telüke» ile bağlı.
Türkiye sıñırında Rusiyege ait Su-24 cenk uçağı tüşürilgen soñ Rusiyede Türkiye vatandaşları içün migratsion qaideleri bayağı deñişti. Bundan ğayrı, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Türkiyege qarşı kirsetken cezalarına köre, 2016 senesi yanvar 1-den itibaren Türkiye vatandaşlarını işke almaq yasaqtır. Bu sıñırlar 2015 senesi dekabr 31-ne qadar Türkiye vatandaşları ile qurulğan iş munasebetlerine tesir etmey.


text:
«DNR» barıştırıcılarğa qarşı çıqmağanını bildire
«DNR» liderlerinden biri Eduard Basurin dey ki, separatistler Ukraina şarqındaki zıddiyet alanına barıştırıcalarnıñ kirsetilmesine qarşı degiller.
«Barıştırıcılar aqqında. Zıddiyet başlağanda bizler Rusiye Federatsiyasına ve Havfsızlıq Şurasına (Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ – muar.) kirgen memleketlerge meseleni baqıp, mında barıştırıcılarnıñ kirsetmelerini teklif etken edik. O vaqıt bizge yardım etmediler. Lâkin kirsetecek olsalar – biz qarşı degilmiz, kirsetsinler», – dep ayttı o Donetskte olıp keçken matbuat konferentsiyasında.
Fevral 18-de aqşam prezident Petro Poroşenkonıñ reisligi altında keçirilgen Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında Birleşken Milletler Teşkilâtına muracaatta bulunıp, Ukrainağa barıştırıcı missiyanıñ yollanması aqqında rica etmege qarar alındı.
Separatistler Rusiyeni Donbassqa barıştırıcılar kirsetilmesi aqqında çağırğan ediler.


text:
Çubarov Qırımnı tezce Qırımtatar cumhuriyetine çevirmege çağıra
Qırımtatar Milliy Meclis reisi, Yuqarı Radada «Petro Poroşenkonıñ Blokı» fraktsiyasınıñ deputatı Refat Çubarov, devlet yolbaşçısı Petro Poroşenkonı ve Ukraina akimiyetini, Konstitutsion Komissiyanı toplap, Qırımnıñ Qırımtatar Muhtar Cumhuriyetine çevirilmesi aqqında Esas Qanun deñişmelerini azırlama çağırdı.
«Men tekrar Ukraina prezidentine ve akimiyetine muracaat etip, eñ yaqın zamanda Konstitutsion Komissiyanı toplamağa, ve Ukraina Konstitutsiyasınıñ «Qırım Muhtar Cumhuriyeti» adlı 10-cı bölügine deñişmelerni azırlamağa çağıram. Bizler Qırım Muhtar Cumhuriyetini – Ukrainanıñ ayırılmaz qısımı olaraq Qırımtatar Muhtar Cumhuriyetine çevirmek kerekmiz», – dedi Çubarov parlamentniñ toplaşuvında.
O hatırlattı ki, 1945 senesi qırımtatar halqı sürgün etilgeni sebebinden yoq etilgen Qırımnıñ mühtariyetini – ğayırdan tiklemek suali boyunca umumqırım referendumı 26 yıl evelsi, yanvar 20 künü keçirilgen edi.
Konstitutsion Komissiya – Ukraina prezidenti yanında yardım organı ola. Onıñ maqsadı – Konstitutsiyağa uyğun deñişmelerniñ azırlanılması. Şimdilik Ukrainanıñ Esas Qanunında – Qırım Muhtar Cumhuriyeti Ukrainanıñ ayırılmaz qısımı olğanı qayd etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. Ğarp memleketleri de Qırımnıñ işğali qabul etmey ve bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Jamala «Eurovision-2017» ilk yarıfinalında çıqış yaptı
Ukrain yırcısı Jamala «Eurovision-2017» yarışınıñ ilk yarıfinalında çıqış yaptı. O, «Zamanili» ve keçken sene İsveçyadaki yarışta oña ğalebe ketirgen «1944» adlı eki yırnı icra etti.
Radio Svoboda perde artından şounıñ canlı yayını alıp barmaqta.
Mayısnıñ 9-da Kyivde «Eurovision-2017» halqara yır yarışınıñ ilk yarıfinalı ötkerilmekte. Anda iştirak etken 18 yırcıdan 10 finalğa çıqacaq. Yarışta Ukrainanı Time türküsinen O.Torvald gruppası temsil ete.
Qırımtatar asıllı ukrain yırcısı Jamala 2016 senesi İsveçyada keçirilgen «Eurovisionda» ğalebe qazanğan edi. O, qırımtatarlarınıñ sürgünü aqqındaki «1944» adlı türkünü icra etken edi. Ukrain yırcısınıñ ğalebesinden soñ 2017 senesi yarış Kyivde keçirile.


text:
Oktâbr 3 künü Krasnodar vilâyetindeki tamirden sebep Qırımda ışıq yoq edi – KrımEnergo
Qırımda oktâbr 3 künü elektrikniñ olmağanına sebep – Krasnodar vilâyeti ve Qırım arasındaki magistral elektrik ağlarında tamir işleriniñ alıp barılması oldı. Qırım sakinleri içün plandan tış vaqıtınca energiya aqımı toqtatıla edi, dep haber ete Kremlge tabiy olğan «Krımenergo».
«Nevbetçi-dispetçerniñ emirinen «KrımEnergo» teşkilâtı dizel generatorları köçürildi, böylece elektriksiz qalğan qullanıcılarnıñ sayısı azlaştı», – dep aytıla beyanatta.
Matbuat-hızmetiniñ malümatına köre, saat 21:22 «Qırımda er kesge elektrik aqımı berildi».
Bundan ögüne oktâbr 3 künü Yaltanıñ yerli sakinleri nevbetnen ışıqtan söndürülgenleri aqqında haber ettiler. Elektrikniñ kesilmesi Keriçte de qayd etile edi.
İşğal etilgen Qırımğa keçken yılnıñ soñunda Urainadan elektik aqımı kesilgen soñ, qomşu Rusiyeden yarımadağa energo-köpür qurulıp başlandı, ve onıñ işke tüşürülmesi aqqında beyanatlar seslendirilgen soñ o sıq-sıq bozula edi. Yarımadada qazaiy ışıq söndürüvleri sıq yüz bere.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Tintüv keçirilgen Meclis binası yanında çalışqan matbuat vastalarınıñ temsilcilerini yaqalav ile qorquzalar
Sentâbr 16 künü, sabadan başıap, tintüv keçirileyatqan qırımtatar milliy Meclis binası yanında çalışqan matbuat vastalarınıñ temsilcilerini tevqif ile qorquzalar ve levhalarnı çıqarmağa keder eteler.
Qırım.Aqiqat mühbiri bergen malümatına köre, Rusiye Federatsiyasınıñ akkreditatsiyasını sorap, Meclis binasınıñ yanında işlegen er bir mühbirni videoğa çıqaralar. Uquq qorçalayıcı organlarnıñ vekilleri Rusiye Federatsiyasınıñ memuriy kodeksiniñ 20.2 maddesine esaslanalar – «Toplaşuv, miting, numayış, yürüş ya da narazılıq keçirilmesiniñ ya da teşkil etilmesiniñ terkibiniñ bozuluvı».
Matbuat vastalarnıñ vekillerini vaqia yerini terk etmege çağıralar.
Bunıñ ile Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, uquq qorçalayıcı organlarnıñ hadimleri rusiyeli kiyiminde olıp, ukrain şeadetnamelerini köstereler.
Aynı zamanda, işke kelgen Meclis azalarını binağa kirsetmeyler ve ne sebepten bu tedbirler keçirilgenini de bildirmeyler.
Meclisniñ tış siyasiy alâqalar bölüginiñ reberi Ali Hamzin bu tedbir sentâbr 15 künü Meclis binasından qoparıp alınğan, amma bugün kene yerleştirilgen Ukraina bayrağı ile bağlı olğanını tüşüne.
Maskalı ve silâlı insanlar kimni temsil eteler belli degil.
Qırım.Aqiqat saytı bergen malümatına köre, sentâbr 16 kun tintüv qırımtatar milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ evinde de keçirildi.
Bundan soñ, Aqmescitte yerleşken qırımtatar milliy Meclis binasını silâlı insanlar sarıp aldı, mında tintüvler keçirile. Birinci qatta «Avdet» gazetasınıñ neşriyatı yerleşe, anda da tintüvlerni keçireler.
Hatırlatımız, sentâbr 15 künü qırımtatar milliy Meclis binasına ücüm yapıldı. Üç belgisiz şahıs kirişni qapatıp, qapı ögünde turdı, birisinde pıştav bar edi. Üçünci adam gaz borusı boyunca çıqıp, binanıñ ögünde asılğan Ukraina bayrağını qoparıp aldı.


text:
Kiyevde «Docudays UA» festivalinde «Krım SOS» nıñ peyda oluvı aqqında filmini kösterdiler
Kiyevde, «Docudays UA» adlı insan uquqları aqqında vesiqalı filmleriniñ halqara festivali çerçivesinde, «Entsiklopediya Maydana» adlı tsiklniñ üç qısqa filmi kösterildi. Olarnıñ birisi «Krım SOS» cemaat teşebbüsiniñ peyda oluvı aqqındadır, dep haber ete Qırım.Aqiqat agentligi.
Eki tane başqa filmde «Maydan samooboronası»nıñ teşkil olunıvı ve «Avtomaydan»nıñ birleşüvi aqqında tarif etilmekte.
«Er şey pek organik şekilde keçti. Biz Maydannıñ bütün vaqialarını kamerağa çıqardıq. Biz kameranen aman-aman yaşadıq Maydanda. Maydan bitken soñ ise, biz onıñ neticesinde meydanğa kelgen teşebbüslerni nezaret etmek istedik. Olar ileride nasıl adımlarnı yapacaqlarını körmek pek meraqlı edi», - dep ayttı filmlerniñ rejissörı Sergey Lısenko.
Filmler İsveçiya elçihanesi ve «Docudays UA» festivaliniñ madiy destegi ile çıqarıldı.
«Amma biz bu filmlerni gönülli olaraq qabul etemiz», - dep qoştı Lısenko.
Taqdim merasiminde teşebbüs gruppasınıñ teşkilâtçılarından biri Tamila Taşeva bulundı. Söz sırası, o, filmniñ qaramanı edi. Bunıñnen bir sırada, filmde uquq qoruyıcı Alim Aliyev ve jurnalist Sevgil Musayeva - Borovik iştirak ettiler.
Kiyevde «Docudays UA» adlı 13 halqara festivali açıldı. Merasim aprel 1 kününe qadar devam etecek.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Dünyada yermay çıqarılmasını eksilmege añlaştılar
Yermay İhrac Etken Devletler Birligi (OPEC) ve birlikke kirmegen yermay istisalcıları dekabr 10, cumaertesi künü, 15 yıl devamında ilk kere, çıqarılacaq yermaynıñ kölemini azlaştırmağa añlaştılar. Global añlaşma 2017 senesinden başlap küç alacaq.
Viyanada ötkerilgen acele toplaşuvda, Rusiye künde çıqaracaq yermayınıñ kölemini 300 biñ varilge (barrelge) eksiltmege razı oldı, Meksika – 100 biñ varilge, Azerbaycan – 35 biñge, Umman – 40 biñge ve Qazahistan – 20 biñ varilge.
Bunen beraber añlaşmanıñ eda etilmesini nezaret etecek komitetni teşkil etmege qarar alındı. OPEC teşkilâtından – Cezair, Kuveyt ve Venezuela, teşkilâtqa kirmegenlerden – Rusiye ve Umman bu komitetniñ azaları olacaqlar.
Eki afta evelsi OPEC – soñki 8 yılda ilk kere – yermaynıñ çıqarılmasını künde 1 million 200 biñ varilge eksiltmege qarar alğan edi.
Eki yıldan ziyade yermay fiyatları dünyada ucuz edi, bu bir-çoq devletniñ büjetine menfiy tesir etken edi, bazı yerlerde atta cemiyetiñ itirazına sebep oldı.


text:
Kategoriya:Qırımdaki meskün yerler
Alt kategoriyalar
Bu kategoriyada toplam 15 kategoriyadan aşağıdaki 15 alt kategoriya bar.
- ► Qırımdaki köyler (901 S)
- ► Qırımdaki şeer şeklinde qasabalar (57 S)
- ► Qırımdaki şeerler (2 K, 19 S)
A
- ► Aqmeçit rayonındaki meskün yerler (34 S)
- ► Aqşeyh rayonındaki meskün yerler (41 S)
B
- ► Bağçasaray rayonındaki meskün yerler (83 S)
C
- ► Canköy rayonındaki meskün yerler (113 S)
- ► Curçı rayonındaki meskün yerler (42 S)
K
Q
- ► Qarasuvbazar rayonındaki meskün yerler (79 S)
S
- ► Saq rayonındaki meskün yerler (76 S)
- ► Seyitler rayonındaki meskün yerler (59 S)
Y
- ► Yalta regionındaki meskün yerler (32 S)
İ
- ► İslâm Terek rayonındaki meskün yerler (40 S)
- ► İçki rayonındaki meskün yerler (38 S)
“Qırımdaki meskün yerler” kategoriyasındaki saifeler
Bu kategoriyada tek bir aşağıdaki saife bar.


text:
Rusiye Qırımda «sovet» turizmini inkişaf etecek
Rusiye Federatsiyası Qırımda «sovet añlamında» turizmni inkişaf etecek. Bu kibi fikirni Qırım.Aqiqat Radiosında jurnalist, «Levıy bereg» neşirinde «İqtisadiyat» bölüginiñ muarriri Andrey Yanitskiy bildirdi.
Jurnalistniñ fikrine köre, Rusiye Federatsiyası «Qırımdan ekinci Soçi etecek», amma Rusiye ükümeti yarımadada arbiy saanıñ inkişafı aqqında unutmayıp, turistik Qırımnı inkişaf etecek.
«Rusiye Qırımda arbiy bazanı inkişaf etecek. Rusiye Qırımda turizmni inkişaf etecek, kiyik soyunı degil, sovet añlamındaki turizmni, insanlar anda yollanmalar boyunca kelecek. Qırım – rusiyeliler içün Türkiye ve Mısır yerini alacaq. Çünki anda uçmağa endi olmay, Qırımğa ise yazda mümkün», – dey Yanitskiy.
O şunı da qoştı ki, Rusiye ükümetine Qırım «sakral noqtaiy nazarından» müim, teşviqat maqsadında.
«Belki de, anda ortodoks acılığı inkişaf eter… Qalğanı, menimce, Moskvanı raatsızlatmay. E, nefaqacılarğa, uquq qoruyıcılarğa aqça berilecek, çünki olar rejimniñ tiremesidir. Yaşlarğa kelsek, fikrime köre, yaşlarnıñ Qırımda kelecegi yoqtır. Şunıñ içün gençler Qırımdan kete», – dey Yanitskiy.
Andrey Yanitskiy şunı da qayd etti ki, şimdi Qırımda esli başlı insanlarnıñ sayısı arta. Jurnalist yarımadanı «balaban qartlar evi» ile qıyasladı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Astanada ötetin alğaşqı jeke koncertimen keliñizder!!! Bäriñizdi kütemin. Jandı dawıs, keremet şow!!! Keşteriñizdiñ köñildi ötwine bar küşimizdi salamız»,- delingen änşiniñ instagram-dağı jeke paraqşasında.
Ayqınnıñ Astana törindegi alğaşqı koncerti 19-qaraşağa josparlanğan. Atalğan koncertte Ayqınmen birge Dïlnaz Axmadïeva, Maqpal Ïsabekova, Ernar Aydar, Ädilet Jeñis t.b. önerlerin körsetpek. Keşte orındalatın änder jandı dawıspen şırqalmaq.
Ayta keteyik, ötken jılı jergilikti basılımğa bergen suxbatında ultjandı Ayqın: «Men qazaq tiliniñ «modnıy» bolğanın qalaymın. Sol sebepti de memlekettik tildi bilmeytin qandastarımızğa, özge ult ökilderine än arqılı qazaq tilin üyretkim keledi...»,- degen bolatın.
Ayqın Tölepbergen «SuperStar.kz» mwzıkalıq bayqawınıñ alğaşqı leginiñ tülegi. «Novaya volna» xalıqaralıq bayqawınıñ lawreatı, «Almatı jüregimde» festïvaliniñ Gran-prï ïegeri. Saz älemi» ulttıq mwzıkalıq bäygesinde de ozıq şığıp, «Jıldıñ üzdik änşisi».
Derekközi: reactor.inform.kz
Avtorı: Abay Aysara
Tegï: Mwzıka,
Kommentarïï


text:
KAZAN TATAR HALKININ KAHRAMAN KADIN LİDERİ FEVZİYE BAYRAMOVA'DAN GÜZEL BİR ŞİİR:
Başıñ imä, Tatar! Baş eğme, Tatar!
Başıñ imä, tatar, başıñ imä! Baş eğme, Tatar, baş eğme !
Ömet sünde, bettek inde, dimä, Ümit söndü, bittik artık, deme,
Sin dönyanıñ padişahı ideñ, Sen dünyanın padişahı idi,
Ğorur başıñ kem qarşında ideñ? Gururlu başınla kimin huzurunda idin?
Sin Allahnıñ yaratqanı ideñ, Sen Allah'ın sevdiği kul idin.
"Möselman" dip can atqanı ideñ. "Müslüman" diye can attığı idin.
Dinnän kitep, kemgä tabındıñ? Dinden ayrılıp, kime tapındın?
Üz hataña üzeñ abındıñ. Kendi hatana kendin abındın.
Başıñ imä tatar, başıñ imä! Baş eğme, Tatar, baş eğme!
Eçtän sızıp, gel zarlanıp yörmä. İçin sızlayıp, devamlı zarlanıp gezme.
Yalğışıñnı añlap, täübä qıl. Yanlışını anlayıp, tevbe et !
İñ döres yul – Qor'än sızğan yul. En doğru yol - Kuran'ın çizdiği yol.
Başıñ imä, tatar, başıñ imä! Baş eğme, Tatar, baş eğme !
Ömet sünde, bettek inde, dimä. Ümit söndü, bittik artık, deme.
Tezlänsäñ tik Allah aldında – Dizlenirsen sadece Allah huzurunda -
Padişah bulırsıñ tağın da. Padişah olursun gene de.
Ütkännärdän açı qıybrät al! Geçmişten acı ibret al !
Tatar bulıp – üzeñ bulıp qal – Tatar olup, kendin olup kal -
Kiläçäktä türdän urın al! Gelecekte baş köşeden yer al !
Tatar! Tatar !
1997,oktyabr 1997 , Ekim
Fävziyä xanım Bäyrämovanıñ "BAHADİRŞAH" isemle ädäbi-dokumental romanınnan özeklär:
Tatar ilendä urıs xakimiätenä qarşı Soltangäräy (Qarasaqal) baş kütärüe
(1740)
(Tatar ülkesinde Rus hakimiyetine karşı Sultan Gerey ayaklanması ve sonrasında Rusların yaptığı Tatar katliamı)
Tarix söyli...
1735-1740 yıllar Rossiyä tarixında tatarlar öçen iñ façigale yıllar bula… Bu çorda İdel-Ural arasında möselman-tatarlarnıñ qanı yılga bulıp aga, avılları yalqın bulıp yana… Seber törmäläre tatarlar belän tula, xatın-qızlar häm balalar qollıqqa satıla, köçläp çuqındırılıp, çirkäv-monastırlarga yabıla… Azgın häm angıra urıs patsabikäse Anna İvanovna tatarlarnı bötenläy keşegä sanamıy, alarnı xayvannan da tübän däräçägä quya. Şuña kürä tatarlarnı qıru öçen ul İdel-Ural buylarına gaskär artı gaskär yullıy, tatarlanı yuq itüdä urıs generallarına böten xoquqlarnı birä. Tatar xalqınıñ Qazan alıngannan birle mondıy zur växşilekne, yavızlıqnı äle kürgäne bulmıy. Bu çorda urıs dävläte tatar xalqın bötenläy yuq itü, beterü maqsatı quya, tatarlarga qarata açıqtan-açıq genotsid säyäsäte alıp bara. Bötenesen sizengän tatar xalqı urıs gaskärlärenä karşı soñgı sugışına kütärelä.
1736 yılnın 16 fevralendä urıs patşabikäse Anna İvanovna tatarlarga qarşı yaña ukaz çıgara, ul anda tatarlarnıñ cirlären tartıp alırga ämer birä, anda urıs krestyannarın häm katorcan xrıstiannarnı köçläp küçerergä boyıra. Bolarga qarşı baş kütärgän tatarlarnı bernindi qızganusız yuq itärgä, yort-cirlären tuzdırırga, isän qalgannarın urıslarga qollıqqa birergä yaki mäñgelek katorgaga sörergä boyıra patşabikä. Şuşı yavızlıqlarnı qılu öçen Kama aryagına östämä räveştä 22 meñ urıs gaskäre cibärelä…
Urıs arxivlärennän alıngan maglumatlar buyınça, bu gaskärlärgä, urıs generallları Kirillov, Rumyäntsev, Tatisçev, Xrusçev citäkçelek itä... Bu çorda tatar xalqı berqayçan da baş kütärä almaslıq xälgä kiterelä…1736-1737 yıllarda gına da İdel-Ural arasında 696 tatar avılı yandırıla, 17 meñnän artıq tatar çäzalap üterelä, 4 meñ tatar xatın-qızı häm balaları urıslarga qollıqqa birelä…İsän qalgan tatarlardan 17 meñ baş mal-tuar tartıp alına, üzlärenä 9194 sum ştraf salına. Bu yıllarda urıslarga qarşı milli azatlıq sugışlarında Qazan gubernasında 40 meñnän artıq tatar çäzalap üterelä... Ul vaqıt öçen bu –bik zur san, bügenge 40 million bärabärenä tiñ... Häm şuşı genotsid öçen äle berkem çavap birmäde, urıs xökümäte dä, urıs çirkäve dä bu yavızlıqları öçen tatar xalqınnan gafu ütenmäde...
Ämma baş kütärgän öçen çäzalar ni qadär qurqınıç bulsa da, tatar xalqı üzeneñ qollıgı belän berqayçan da kileşergä telämi. Asıp häm yandırıp üterelgän tatar yavgirläre urınına yañaları basa. Kilmäk abız häm Akay batırlarnı Abdulla Akayev, Säetbay Alkin, Yosıf Arıkov, Küçäp batır, Säet, Bäpänäy batırlar, Möslim Sarmanaev, Zäit Axunov, Mandar Karabaev, Tökleçura Aldagulov, Aldar Tarxannar alıştıra, Tatar xalqı din öçen, irek öçen, yugalgan dävläten yañadan torgızu öçen qorbannar birä-birä urıs basıp aluçıları belän sugışın dävam itä. 1740-nçı yıl bu tiñsez köräşneñ iñ xäl itkeç yılı bula, tatarlar öçen iñ zur facigalar yılı bula…
Moña qadär qırgız-qazax, qaraqalpaq möselmannarınnan, Törkiädän, islam illärennän yardäm ömet ıtkän İdel-Ural, Seber tatarları, alga taba barı tik üz köçlärenä genä tayanıp, yugalgan dävlätne yañadan torgızırga, digän qatgiy qararga kilälär. Äye, ayrım-ayrım, avıl-avıl alarnı yuq itäçäklär, ä dävlät bulıp ber cirgä oyışsalar, ber üzäktän idarä itelsälär, tatarlar urıslarnı ciñä alaçaqlar! Häm bu izge niätne tormışqa aşıru öçen tatarlar üzlärenä ruxi yulbaşçı ıtep Seber yulı mişäre SOLTANGÄRÄYne xan itep saylap quyalar. Berniçä tapqır Xacda bulgan, Qoränne bik yaxşı belgän uqımışlı häm batır bu yavgirni xalıq üzeneñ xanı itep tanıy, 1740 yılnıñ başında, aq kiezgä utırtıp, anı täxetkä kütärä. Moña qadär dä urıslarga qarşı küp sugışlarda qatnaşqan bu gayar irne xalıq arasında QARASAQAL, dip tä atap yörtälär, anıñ 80 meñlek gaskäre buluı turında söylilär. Şulay itep, tatar xalqı SOLTANGÄRÄY-QARASAQAL xan yulbasçılıgında urıs basıp aluçılarına qarsı sugışqa kütärelä. Töp maqsat –tatar dävläten yañadan torgızu, Qazannı kire alu, İdel-Ural arasında, Seberdä yañadan möselman-tatar tärtibe urnaştıru bula.
Soltangäräy xannın ul qadär gaskäre bulganmı-yuqmı, xäzer inde isbatlauı qıyın, ämma anıñ yanında tatar yavgirläre sanı artqannan-arta bara. Bu gayar xan berençe bulıp üze yäşägän Seber yulı tatarların patşa gaskärenä qarşı kütärä, urıslarga satılgan tatar-başqort starşinalarınıñ avılların tuzdırıp taşlıy. Mart ayında Soltangäräy xan citäkçelegendäge tatar gaskäre general Soymonovnıñ çäza otryäde belän bäreleşä, ike arada köçle sugışlar bula, ike yaqtan da küp keşe ülä. Soltangäräy xan, urıslar belän sugışa-sugışa, Nugay yulına xätle kilep çıga, aña yardämgä tirä-yündäge böten tatar-tiptär avılları, başqortlar kütärelä. Yaña tatar xanı yänäşäsenä soltannar häm bäklär, morzalar häm mullalar, starşinalar häm gadi xalıq basa. Alar arasında kaharman irlär Allahcihangir Qotlıxucin, Mändär Qarabaev, Yarmöxämmäd Xaçiev, Ismagiyl Yuldaşev, Ämir, Säit, Qunaqbay, Atcimas, Taymaslar bula. 1740 yılnıñ aprel urtalarında Seber häm Nugay yulı avılları tulısınça baş kütärgän tatarlar qulına küçä. Tatar xalqın, möselmannarnı din häm irek öçen izge sugışqa çaqırıp, Soltangäräy xan isemennän İdel-Ural arasında möräçägatlär taratıla.
Ämma urıs gaskäre dä Soltangäräy xan artınnan bastırıp kilä, xökümät aña qarşı satlıq tatar-başqort starşinaların bık osta faydalana.
1740 yılnıñ may axırında Cayıq buyında tatar yavgirlären 10 meñ keşelek urıs gaskäre çornap ala, ike arada qanqoygıç sugışlar başlana. Ämma şartlar tiñ bulmagan sugış... Ber yaqta –uq häm çäyä belän qorallangan tatar irläre, ikençe yaqta –utlı tuplar häm mıltıqlar belän qorallangan urıs gaskäre… Sugışlarda, şulay da, ike yaqtan da meñlägän keşe ülä. Tatar sugışçılarına qarşı xökümät yaqlı başqort starşinaları da sugışa, Ural taularında ike möselman xalıq berberlärenä qarşı ut aça…Äye, elek tä şulay bulgan, xäzer dä şulay… Näticädä, tatar sugışçılarınıñ ber öleşe utta yanıp, ber öleşe suga batıp ülä, ber öleşe Cayıq aşa qazax dalalarına kitärgä mäcbur bula.
Bu sugışta tatarlar ciñelä…
İsän qalgan xalıqtan qanlı üç alular başlana – tatar dävläten yañadan torgızırga telävläre öçen dä, möselman bulgannarı öçen dä, tatarça söyläşkännäre öçen dä, irek öçen sugışuları öçen dä…
İr-atlarnı rättän üterälär, xatın-qızlarnı häm balalarnı urıslarga qollıqqa birälär, bar mal-mölkätne talap alalar. Tatarlarnı urman häm taulardan, qır häm dalalardan berämtekläp ezläp tabıp yuq itälär… Bäysezlek öçen köräşkä kütärelgän tatar xalqın üz qanına batıralar… Bolar barısı da urıs tarixında terkälep qalgan… Tatarlarnıñ qan kan küzänäklärenä mäñgelek xäter tamgası itep sugılgan…
Yana… Yana…
Avıllar dörläp yana, keşelär tereläy yana, tatar ile şaulap yana…
İdel-Ural arasında tatarlarnı yuq itärgä digän urıs patşası färmanı cirenä citkerep ütälä…
General-mayor Soymonovnıñ ämere buyınça, 1740 yılnın august-sentyäber aylarında Seber häm Nugay yullarında tagı 537 tatar avılı yandırıla. Ufa öyäzendä 725 tatar avılı yuq itelä, xalıqtan 5298 at, 5736 sıyır malı talap alına. General Soymonov 3665 tatar iren yau qırında ütertä, 404 tatarnı üz qulı belän cäzalap üterä, 802 keşene mäñgelek sörgengä sörä, 3026 tatar xatın-qızın häm balaların urıslarga qollıqqa birä. Anıñ qul astındagı urıs gaskärläre dä tatarlarnı qıruda xucalarınnan qalışmıylar. Urıs poruçikları häm praporçikları Cdanov, Rostovtsev, Şişkov, Skirmanov, Veselov, Aristov, Zagoskin, Durasov, Lyubetsko; podpolkovniklar Pavlutskıy, Putyatın, Butkäviç; mayorlar Yazıkov, Ziminsk; kapitannar Mikulin, Kublitskiy, Voznitsin, Semenixin, Tarbeev, Sıtin häm Ragozinnar berberlären uzdırıp niçä tatar häm başqortnı üterüläre turında yugarıga maqtanıp raportlar birälär, monıñ öçen patşabikädän vägdä itelgän äcerne kötälär… Möselman qanın qızganmıyça qoygan öçen, patsabikä Anna İvanovna urıs baskisärlären altınga kümä, äcerne bik muldan birä…
Ämma urıs gaskärlärenä ciñelgän tatarlarga qarata bu cäzalar gına az bulıp toyıla. Tatarlarnı berqayçan da urıslarga qarşı baş kütärmäslek itep aqılga utırtırga kiräk bula. Häm patşa xökümäte meñlägän tatarga beryulı cäza birergä, digän qararga kilä. Publiçnaya kazn! Patşaga qarşı baş kütärgän tatarlarnı böten il aldında, açıqtan-açıq çäzalap üterergä! Ber-berläreneñ niçek gazaplanıp ülgännären qarap torsınnar, isän qalgannarı başqalarga söyläsen, urısqa qarşı berqayçan da baş kütärmäskä näselenä vasiyät äytep qaldırsın tatarlar! Bu qanlı tamaşanı oyıştıruçılar änä şundıy maqsatnı küzdä totalar.
Orenburg dalası – Tatar qanı yılga kebek agızılgan ülem üzänlege
Häm 1740 yılnıñ 25 avgust könne Orenburg dalalarında moña qadär keşelek dönyası kürmägän växşilek eşlänä –urıs generalları küzätüe astında, mäydanda beryulı meñlägän tatarnı çäzalap üterälär… Küpä-köndez, yaqtı qoyaş astında, barabannar döberdätep, tuplardan atıp, “Aliluy”lar ulap, çannar qagıp, azatlıq öçen köräşkän tatarlarnı çäzalap üterälär…
Tıñlagız häm tetränegez…
Qaragız häm uylanıgız…
Bu xällär taş gasırında tügel, 1740 yılnı Rossiädä bara…
Änä ul ülem üzänlege…
General Urusov qul astındagı çälladlar biregä 6 meñ tatarnı quıp kitergännär. Alarnıñ ber öleşen xäzer, esse dala qoyaşı astında çäzalap üteräçäklär… İrläreneñ häm ullarınıñ, atalarınıñ häm tugannarınıñ gazaplanıp ülgänen tatar xatın-qızları häm balalar qarap torırga tieş bulalar, soñınnan isä alarnı urıslarga qollıqqa satarlar…
Änä tagı barabannar qagalar, bırgılar qıçqırtalar, bu växşilekne sizenep, atlar yarsıp keşni, etlär kükkä qarap ulıy, sabiy balalar özelep yıliy… Änä qul-ayaqları bogaulangan tatar irlären, berberenä bäyläp, Orenburg üzänlegenä kiterälär, biredä alarnı gazaplı, räximsez ülem çäzası kötä…
Kemne niçek üterergä kiräklegen urıs generalları üzläre xäl itä, çönkı patşabikädän alarga mondıy xoquq birelgän. Bu qanlı växşätne başqarıp çıgarga iserek urıs soldatların quıp kitergännär, çönki üz aqılında bulgan keie mondıy yırtqıçlıqnı eşli almas ide…
Ülem çäzasının iñ avırı –keşene artı belän olı taş qazıqqa utırtu, 5 tatar yulbaşçısın änä şundıy gazaplı ülem kötä… Särxuş generallarnıñ aqırıp kölüe, bırgı-barabannar tavışı astında, anaları häm xatınnarı, balaları qarap torganda, yavgir tatarlarnı şärä kileş artları belän taş qazıqqa utırtalar… Bu xätle växşättän häm xurlıqtan, qoyaş bulıp qoyaş qaçmaqçı bula, ämma biten qaplarga dala kügendä bolıt kisäge taba almıy…
11 tatar iren qabırgalarınnan asıp üterü çäzası kötä…
Adäm balasının tereläy söyäklären tartıp çıgaralar, botarlap, qabırgalarınnan asıp quyalar... Dala tufragı qıp-qızıl qan belän tula... Keşe tamçılap qanın yugaltıp, gaziz balaları, ata-anası qarşında zur gazaplar belän ülä...
Tagı barabannar qagalar, bırgılar qıçqırtalar, „Aliluy“lar ulıylar...
Şuşı qırgıy tantana astında, 21 tatar ireneñ qırılgan başı, tägäräp, urıs generalları ayaq astına barıp töşä… Tatarlarnıñ açıq qalgan küzlärendä betmäs näfrät häm gazap çagıla… Monı qarap torgan balaları häm anaları, aqılların çuyıp, kiselgän başlarga barıp yäbışa…Dala qırgıy iñräv belän tula…
Änä darda 85 tatar ireneñ gävdäse çayqala, alar yaqtı dönya belän, yaqınnarı belän, bäysezlek turındagı uy-xıyalları belän şulay mäñgelekkä bäxilläşälär… Alar äle monda atnalar buyı şom salıp asılınıp toraçaqlar… İsän qalgan tatarlar berqayçan da urıslarga qarşı baş kütärmäsen öçen, qurqıtu öçen totaçaqlar bu mäyetlärne dar agaçında…
Änä ber çittä yavgir tatarlarnıñ tellären, borınnarın, qolaqların kisälär, mañgaylarına, timerne utta qızdırıp, „Vor“ digän qanlı tamga sugalar, tereläy tirelären tunıylar... İmperıä öçen alar bur, tatarlarnıñ iregen, dävläten urlagan urıs ile biredä änä şulay gadellek urnaştıra… 6 meñ tatar ber urında änä şulay il aldında çäzalana…
Annan soñ qalgan tatarlarnı Saqmar krepostına quıp kiterälär, qanlı tamaşa biredä dävam ıtä. Monda 170 tatarnı törleçä çäzalap üterälär. 301 keşeneñ tellären, borın-qolaqların kisep alalar, meñlägän xatın-qıznı häm balalarnı urıslarga qol itep satalar…
Urıs generalları başkütärgän tatarlarnı niçek itep çäzalap ütergänleklären häm poplar tatarlarnı xristianlaştıru öçen närsälär eşlägänleklären patşabikä Anna İvanovnaga gel äytep, belderep torgannar. Menä urıs generalları añlatqan çäzalau ısullarınnan qayberläre:
“Böyek patşabikäbez Anna İvanovna! Min Sezneñ ämer belän 1738 yılnın 20 iyünendä Yekaterinburg qalasında basurman Toygelde Cüläkovnı tereläy utta yandırıp üterdem. Çuqıngannan soñ yañadan islam dinenä qaytqan öçen layıqlı çäza buldı ul aña. Böten çuqıngan tatarlar bu xälne qarap tordılar, ä tege basurman aqırıp yandı…”.
İkençe ber generalnıñ belderüe:
“Min baş kütärgän tatarlarnı tereläy botarlap häm tägärmäçkä salıp, kolesovat itep üterdem... Bu –dönyada iñ avır çäza ısulı sanala, anı urta gasırda Evropa inkvizitorları gına faydalangan. Başta keşeneñ bot, cilkä söyäklären sugıp sındırasıñ, yägni yomşartasıñ, annan ul, qamır kebek bulgaç, tatarnı başın ayagına tiärlek itep, tägärmäçkä salasıñ häm äyländerä başlıysıñ... Ul şunda aqırıp-baqırıp can birä... 1737 yılnıñ 28 fevralendä min Seber yulı mişärläre Saban Sabırkolıv häm Bakşurga Nazarovlarnı şulay çäzalap üterdem!“.
Öçençe ber generalnıñ belderüe:
„1736 yılnıñ 19 fevralendä min Uralda, Säyantus avılında 105 tatarnı ambarga bikläp, tereläy yandırıp üterdem! Böten avılların ber cirgä cıyıp! Säke astına qaçqan sabiyların, miç başına qaçqan qart-qorılarnı da österäp töşerep, ambarga yaptıq! Äye, min avırlı xatın-qızlarnı, balalarnı da qızganıp tormadım, çönki basurmannan basurman tua, tatardan barıber tatar üsä!“.
Dürtençe ber generalnıñ belderüe:
„1737 yılnıñ qışında min baş kütärgän meñlägän tatarnı, çuqındıram, dip, Minzälä yılgasında bäkegä batırdım, här 40 keşedän berse genä isän qaldı. Aların bogaulap çäyävläp Qazanga ozattım, küpläre yulda qatıp ülde... İsän qalgannarın ambarga bikläp ut törtep yandırdım... Şulay itep, patşaga baş kütärgän ber genä tatar da isän qalmadı!“.
Ber popnıñ belderüe:
„Ul basurman tatarlarnı monastırlarga bikläp quyıp aqılga utırttıq! Ayaq-qullarına bogau saldıq, aç tottıq, yat cirlärenä ut törttek, ämma alarnı xaq yulga bastırdıq – üz teläkläre belän çuqındılar!“
İkençe ber popnıñ belderüe:
„Bez kirebetkän tatarlarnıñ xatınnarın, balaların urlap kitep, monastırlarga bikläp quya idek! Tatar irläre üzläre yögerep kilep citälär ide xatınnarı artınnan! Anda soldatlar alarnı bik yaxşılap eşkärtä ide inde, bezgä muyınnarına täre asarga gına qala ide...“.
Öçençe ber popnıñ belderüe:
„Bez alarnı islamga qaytmaslıq itep çuqındıruga ireştek. Bez tatarlarnı üz telläre belän Qorännän vaz kiçärgä mäçbür ittek häm Maxemed (Möxämmät)nı pıçrata torgan ant uylap taptıq! Ul süzlärne äytkän keşe yañadan islam dinenä qayta almıy ide.“.
Soñınnan islam dinenä qarşı bu ant zakon köçenä dä kerä. 1750 yılnıñ 24 dekaberendä Senat bu xaqta maxsus ukaz çıgara, antnıñ tekstın böten Rossiä yeparxiälärenä häm çirkävlärenä tarata, şulay itep, köçläp çuqındırılgan tatarlar üz telläre belän Qorännän häm päygambärebez Möxämmät galäyhissälamnän baş tartırga tieş bulalar.
Şulay itep, İdel-Ural arası qanga batırıla…
Tatar ilendä açlıq başlana...
Xalıqnıñ avır xälennän faydalanıp qalırga telägän urıs popları, täre totıp, tagı İdel-Ural arasına taralalar, tatar östenä yabırılalar. Patşabikä ämere buyınça, alar isän qalgan tatarlarnı tiz arada çuqındırıp beterü eşenä totınalar. Ülem belän tartışıp yatqan tatar xalqı östenä yana afät –köçläp çuqındıru facigası kilä...
Peterburgta, patşa sarayında tatarlarnı çuqındıru turında yana färmannar äzerlänä.
FÄRMAN – UKAZ
İmperatritsa Anna İvanovnanıñ «Arximandritnı häm anıñ belän bergä qayber din ähellären, yaña çuqıngannarnı xristian zakonına öyrätü öçen, törle gubernalarga cibärü turında; şulay uq yaña çuqıngannarga büläk itelgän östenleklär turında 1740 yılnıñ 11 sentyäbrendä çıgargan UKAZI:
“Qazan, Ästerxan, Seber, Tübän Novgorod häm Voronej gubernalarında başqa din totuçı millät keşeläre - möselmannar, potka tabınuçılar häm bernindi qanunnarı da bulmagan berniçä meñ keşe yäşi. Patşa galicanäpläre imperator Böyek Petr zamanında uq alarnı grek-pravaslau dinenä kertü öçen kiräkle eşlär başqarıldı, näticädä, berniçä meñ keşe çuqındırıldı häm xristian qanunnarına öyrätelde. Şul uq vaqıtta bu keşelärneñ üz faydalarına, pravaslau-xristian dinenä kergännän soñ, alar gaskär xezmätennän azat iteldelär; alga taba da mondıy alımnarnı xuplarga häm şulay eşlärgä kiräk ide; ämma bu yaña çuqıngan keşelärne onıttılar; näticädä, yaña çuqıngannar belän çuqınmagannar haman ber avıllarda yäşilär, çuqınmagan millättäşläreneñ tormışına qızıgıp, tagı alarça yäşi başlıylar, tagı elekkege adaşularına kire qaytalar. Xristian dinen köçäytü häm arttıru öçen, yaña çuqıngan başqa millät keşelärendä imannı nıgıtu öçen, dinebez xaqına, bu xaqtagı elekkege ukazlarga östäp, tagı färman çıgarabız: Yugarıda telgä algan böten gubernalarga, başqa dindäge keşelärne xristian-grek dinenä kertü häm alarnı xaq yulga öndäü öçen, Sinodtan Mäskäü akademiyäse uqıtuçısı, Arximandrit Dmitriy Seçenovnı häm başqa din ähelären cibärergä. Seber gubernasında xristian dinen taratu buyınça isä ayrım yullama bulaçaq.”
Urıs patşabikäse Anna İvanovnanıñ bütän fermannarı:
1. „Bu ukaz çuqındırunı tagı da kamilläşterü öçen mäxsus äzerlände. Bu ukaz belän, urındagı xökümät çinovniklarına, xristian dine ähellärenä böten xoquqlar birelä. Barlıq çirkäv häm monastırlar qoral belän saqlanırga. İdel-Uralda, Seberdä böten qazna zavodları, qalgalar häm şähärlär, xätta urıs avılları da gaskär belän saqlanırga. Bu töbäktä gaskär sanın arttırırga!“.
2. „Yaña çuqıngan xalıqlar böten xristian dogaların yattan belergä, mäcburi räveştä çirkävlärgä yörergä, möselman tatarlar belän aralaşmasqa. Tuu, ülem-kümü yolaları barısı da xristiannarça ütälergä, monı urındagı çirkäv ähelläre katgiy küzätergä häm yaña çuqıngannardan taläp itärgä. Xristian dinen ütämävçe yaña çuqıngannar aqçalata ştrafqa tartılırga. Elekke zakon buyınça, xristian dinennän çıguçılarnı yandırıp üterergä!.“.
3. „Yaña çuqıngannarnı möselman-tatarlardan ayırıp alırga. Monıñ öçen Sarıtau belän Tsaritsin arasında çuqıngan tatarlar öçen avıllar salırga, möselman tatarlardan ayrılıp şunda yäşi başlasınnar. Här 250 yort öçen ber çirkäv tözergä, bolarda keräşennärdän üz popların buldırırga, yaña çuqıngan tatarlarnı köne-töne küzätergä. Yaña çuqıngannarga biredä xristian giylemen birergä, uqıtırga. Alarnı giylem häm yolalar belän mäñgegä xristian dinenä bäyläp quyarga!.“.
4. „Urıslar üzläreneñ qızların çuqıngan tatarlarga kiyävgä birgändä, pridanniy soramasınnar, yägni tatarlar öçen urıslar belän qodalaşu faydalı bulırga, alarnı şulay da qızıqtırırga!.“.
5. „Xristian dinenä küçüçelär öç yılga salımnan azat itelä, alar öçen salımnı çuqınmagan möselman-tatarlar tüläyäçäk... Çuqıngan tatarlar qazna zavodlarında mäcburi eştän azat itelä... Çuqıngan tatarlar mäcburi gaskärgä alınmayaçaq, alar öçen soldatqa möselman-tatarlar baraçaq... Çuqıngan tatarlar xökemnän azat itelä, yägni ägär tatarlar çinäyät qıla ıkän, üzläre teläp xristian dinenä küçsälär, alarnı xökem itmäskä, irekkä cibärergä!’...
6. „Üz teläge belän xristian dinen qabul itkän här keşe, yarlı bulsa – ciz täre, bayıraq bulsa – kömeş täre alaçaq. Monnan tış här çuqıngan tatarga buşlay qaftan, külmäk, bürek, itek, biyäläy, ayaq kieme birü dä qarala. Bolardan tış, här çuqıngan tatarga ille tiennän ber sum ille tiengä xätle aqçalata büläk birelä. Öylärendä poçmaqqa quyar öçen ikonaga xätle busqa birelä!“.
7. „Çuqıngan tatarlarnıñ häm mäcusälärneñ üz aralarınnan xristian ruxaniları äzerlärgä kıräk. Monıñ öçen Qazandagı Fedorov monastırında, Alabugada, Tsivilskida, Tsarevo-Kokşayskida maxsus keräşen mäktäpläre açıla. Bolarda tatar, başqort, mari, çuvaş, muqşı, ar balalarınnan xristian missionerları äzerlänä, yägni, üz xalıqları arasında, üz tellärendä xristian dinen alar tarataçaq... Şuşı eşlärneñ barısın da başqarıp çıgu öçen arximandrit Dmitriy ataqay Seçenovqa dävlät qaznasınnan 10 meñ sum aqça birelä, yardämçelär bilgelänä häm bu izge eşkä gaskär ozatıp baraçaq!“.
Rossiä imperiäseneñ islamga qarşı köräşe
Urıs patşabikäse Anna İvanovna 1740 yılnın 17 oktyäberendä 47 yäşendä kinät kenä ülep kitä. Ul Rossiäneñ totaş xristıan ile buluın kürep ölgermı, ämma üzeneñ soñgı süzen, vasiyäten äytep qaldıra. Ul ülgäç tä, anıñ tatarlarnı köçläp çuqındıru turındagı ukaz-ämerläre böten köçenä eşläven dävam itä. Ul ülgäç tä, tatarlarnıñ mäçetlären çımerälär, avılların yandıralar, üzlären törmälärdä çeretälär, yuq itälär...
Anna İvanovnanıñ färmannarı barısı da çuqınmagan möselman-tatarlarnıñ xälen tagı avırlaştıru, çuqıngannarga isä sallı taşlamalar yasau turında, keräşennärgä tizräk xristian dine buyınça giylem birü xaqında, şulay uq tatar-başqort avıllarında (qorallar eşläp çıgarmasınnar dip) timer eşe belän şögellänüne tıyu, tatar-başqortlarnı üzara öyläneştermäü, aralaştırmau turında bula. Bu xalıqlar berläşep urıslarga qarşı kütärelmäsennär öçen imperiä elek tä barısın da eşlägän, sul mäkerle säyäsät bügen dä dävam itä...
Urıs patşabikäse Elizaveta Petrovna çorı
1741 yılnıñ 25 noyabrendä Rossiä täxetenä Petr I-neñ söyekle qızı Elizaveta Petrovna utıra... Törle intrigalar yulı belän xakimiätkä kilgän bu patşabikä dä tatarlarga qarşı yarsıp köräşüen dävam itä. Üzeneñ berençe eşe itep ul gaskärgä alıngan böten tatarlarnı, qalmıq, çuvaş, mordva häm başqa rus bulmagan xalıqlarnı pravoslav dinenä küçerü turında 1742 yılnın 6 aprelendä ukaz çıgara. 10-12 yäştän rekrutqa alıngan tatar malayları da, urıs armiäsendä 25 yıl xezmät itärgä mäçbur bulgan tatar ir-atları da patşabikä ämere belän çuqındırılırga häm şunda mäñgegä qalırga tieş bulalar... Millätne ir-atsız qaldıru gına citmägän, inde ul ir-atlarnı dinsez itü öçen mäxsus ukazlar çıgarıla, bolar barısı da tatar xalqına yünälderelgän bula...
Yaña patşabikä Elizaveta Petrovna xuplauı belän 1742 yılnıñ 19 noyäbrendä Senat islam dinenä qarsı qotoçqıç ukaz çıgara... Şuşı växşi färman nigezendä tatarlarnıñ mäçetläre yuq itelergä häm başqaları tözelmäskä tieş bula. Rossiädä yaña patşa kilü belän tatarlarnı köçläp çuqındırunıñ yaña çorı başlana...
Şuşı ukaz nigezendä, Qazan gubernasında 536 mäçetneñ 418-e yuq itelä, Seberdä 133 mäçetneñ 98-e yandırıla, Ästerxanda 40 mäçetneñ 20-se cimertelä... İdel buyların, Ural tauların, Seber urmannarın tagı ut-yalqın çornap ala, urıs xökümäte isän qalgan tatarlarga sulış alırga da irek birmi... Ämma tatarnı barıber yuq itä almıy... Yandırılgan mäçetlär urınına yañaları qalqıp çıga, xalıq qara urmannarga, tau aralarına, sazlıqlarga qaçıp, islam dinen öyränä, din-millät öçen yana qaharmannar äzerli... Şuşı qatlaulı çorda Bahadirşah millät häm din öçen köräşerlek zur şäxes bulıp ölgerä...
Äye, bu çordagı växşileklärneñ barısın da Batırşa (Bahadirşah) üz küzläre belän kürä, üz yazmışı aşa kiçerä. Tatar xalqı öçen gayät avır şuşı şartlarda da ul törle mädräsälärdä dini yugarı
Ä yaña patşabikä Elizaveta Petrovna, xökümät Senatı häm çirkäv Sinodı belän berlektä, tatarlarga qarşı bersennän-berse yavız färmannarın çıgarıp qına tora. Äytik, 1743 yılnın 28 sentyäbre ukazı belän, çuqıngan tatarlarnıñ böten yasaqları çuqınmagan tatarlar östenä salına. Yaña zakonnar nigezendä çuqıngan tatarlar laşmançılıqtan azat itelälär, alar urınına qara eşkä möselman-tatarlar cibärelä.
1744 yılnıñ 22 iyünendä Senat urıslar häm çuqıngan tatarlar yäşägän urınnarda möselman-tatarlarga mäçet saldırunı tıygan yaña ukaz çıgara. Yägni, avılda häm şähärdä, yaki tirä-yündä ber genä çuqıngan tatar bulsa da, möselman-tatarlar inde anda mäçet saldıra almıylar, ä bulgannarın gaskär kilep cimerep kitä. Ul gına tügel, yaña zakonnar nigezendä, çuqınırga telämägän tatarlar ul avıldan küçep kitärgä tieş bulalar... Çuqınmıysıñ ikän, teläsä qaya, nigezeñne, tugan avılıñnı teläsä kemgä qaldır, ämma monda yäşämä! Şulay itep, yözlägän-meñlägän möselman-tatar gailäse buş qırga çıgarıp taşlana, urman-dalalarga tarala, taularga barıp sıyına...Taş qıyalar da urıs xakimiätenä qaraganda märxämätleräk bulalar, yätim qalgan dävlätsez millätne üz quışlarına sıyındıralar...
Şul uq vaqıtta yaña patşabikä Elizaveta Petrovna çuqındırunı köç qullanmıy gına alıp barırga çaqırgan bulıp qılana, xalıqnıñ küzen tomalau öçen, sul xaqta yana ukazlar çıgara... Äytik, ülem çäzasın yuqqa çıgara, ämma şul uq vaqıtta cäzanın tagı da mäkerleräklären uylap taba. Ul üz doşmannarınıñ tellären häm borınnarın qarap torıp kisterergä yarata, tarixçılar yazgança, Elizaveta Petrovna idarä itkän vaqıtta yartı Rossiä telsez bula... Şul isäptän, tatarlar da...
Äye, Rossiä imperiäse vaqıt-vaqıt tatar bugazındagı qulın yomşartıp tora, xalıqnıñ üz teläge belän xristian dinen qabul itüen kötä. Ämma patşabikäneñ ömetläre tormışqa aşmıy, tatarlar çuqınırga aşıqmiy. Galimnär yazuınça, bu yıllarda çuqıngan 10 meñ keşeneñ bik azı gına tatarlar bula... Tatar qurqıtuga da qaramıy, taşlamalarga da qızıqmıy, barıber üz dinendä qala birä. Tatar soñgı köçen çıyıp, bu växşi ildä möselman-tatar bulıp qalu öçen köräşä...
Urıs patşabikäse Elizaveta Petrovna Rossiä belän 20 yıl idarä itä...
Ciñel xolıqlı, yalqau, küñel açarga häm külmäk alıştırırga yaratqan bu patşabikä din mäsäläsendä bik ücät bulıp çıga. Urıs poplarınıñ tuqtausız qotırtıp toruı näticäsendä, ul atası Petr kebek islam dinenä qarşı distälägän ukaz çıgara, pravoslaviäne üsterü öçen böten köçen quya. İslam dinenä qarşı färmannarın ul küp oçraqta Senat aşa qabul itterä, çönki gayät yalqau bu xatınnıñ xätta ul ukazlarga qul quyarga da vaqıtı bulmıy. Monı sizep algan xökümät ägzaları küp ämerlärne üzläre äväläp çıgara başlıylar. Möselman-tatarlarga qarşı yünälderelgän yaña färman-ukazlar, tatarçaga tärçemä itelep, böten xalıq arasında taratıla.
„Tıñlagız! Tıñlagız! Tıñlagız häm buysınıgız! Möselman-tatarlarga monnan soñ mäçetlär salu tıyıla, bulgannarı yuq itelä! Möselmannarga başqalarnı üz dinnärenä
Bu färman-çaqırular, ber-ber artlı, İdel buylarına tarala, Ural taularına barıp bärelä, Seber kiñleklärenä sibelä...
Äy, tatarlar, çuqınıgız! Çuqınıgız! Çuqınıgız!
Bu färman-çaqıru här tatar avılına ütep kerep, här öyneñ täräzäsen şaqıy, här möselmannıñ çanın talıy...
„Äy, tatarlar, çuqınıgız! Çuqınıgız! Çuqınıgız!“
Millät inde bolay da çaq ayagında basıp tora, yanası yangan, cimereläse cimerelgän... İnde bolay da küpme tatar bogaulap çirkäv-monastırlarga yabılgan, küpme tatar mäñgegä sörgengä sörelgän, törmälärdä çeri…
Avıllar cimerek, mäçetlär barmaq belän genä sanarlıq, mondıy zamanda islam dinen totu – uçta utlı kümer totu belän ber…
Ä totalar…
İsän qalgan tatarlar patşabikäneñ ul färman-çaqıruların belmilär dä, işetmilär dä, añlamıylar da… Alar islam dinennän başqa dinne belmi häm belergä dä telämı…Alarnıñ üz mullaları, üz añlatuçıları, giylem birüçeläre bar...
Batırşa (Bahadirşah) xäzrät qarañgı yıllarda änä şul utlı kümer totıp toruçılarnıñ berse…
Dönyanıñ qaya taba barganlıgın bik yaxşı añlagan, patşa zakonnarın bik yaxşı belgän, ämma şuña qaramastan, xalıq arasında islam giylemen taratuga böten köçen quygan qaharman tatar mullası…
Mäskäv häm Peterburgta tatarga qarşı nindi genä zakonnar yazılsa da, milläten
Baş oçında urıs qılıçı häm tärese asılınıp torganda da, näsel-şäcäräsen dävam itä, üz nigezendä möselman-tatar bulıp yäşärgä köç-quät taba...
Batırşa xäzrätneñ uyları:
“Bezgä başqa yul yuq!...
Yä bu zalim käferlärne ciñep, üz cirlärebezgä yañadan üzebez xuca bulabız, yä mäñgegä urıs qolı bulıp qalabız…
Äye, başqa yul yuq!…
Dävlät yuq, xannar yuq, gaskär yuq, şähär-qalgälärebez yuq… Allahtan qala, yardäm kötär ber zat ta yuq…
Ämma bolay da yäşäp bulmıy…
Bezneñ yäşävebez – abzarda ülem kötep yatqan xayvan xälen xäterlätä...
Bezneñ bernärsägä dä xaqıbız yuq, bu ildä bez keşe tügel, sugım sarıgı, eş atı gına...
Bu ilgä bezneñ dinebez dä, telebez dä, üzebez dä kiräk tügel...
Dimäk, başqa yul yuq – yä bu zalimnarnı ciñep, üz dävlätebezne torgızabız, yä alar qulında mäñgegä qol bulıp qalabız...
Yä Allah yulında şähit kitäbez...“
Batırşa xäzrät menä şul uy-fikerdä bula häm bolarnı möselman tatar-başqort xalqı belän dä urtaqlaşa. Alar da bu uy-fikerlär belän kileşälär häm bergäläp urıs xakimiätenä qarşı baş kütärergä qarar qılalar. Batırşa xäzrät baş kütärüne 1755 yılnıñ iyül ayına tägayenli, xalıq yauga uraza betkäç quzgalırga tieş bula...
(Qäderle uquçı! BAHADİRŞAH xaqında tulı maglumatnı tarixçı, yazuçı Fävziyä Bäyrämovanıñ „Ayaz“ näşriyatında 2006 yılda basılıp çıqqan şul uq isemdäge ädäbi-dokumental romanınnan alırsız)...
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
FEVZİYE BAYRAMOVA'NIN "ATOM ADASI VEYA TATARLARA YÖNELİK ATOM SOYKIRIMI" İSİMLİ KİTABINI TANITMAK İÇİN ALMANYA'YA YAPTIĞI ZİYARET VE YANKILARI
FEVZİYE BEYREMOVA'NIN KİTABI
Meinen Landsleuten, den Ural-Tataren, den Opfern der Atomunfälle im Kombinat "Majak" Tscheljabinsk Gebietes, die bis heute in einer gefährlichen radioaktiven Umwelt leben und überleben und für ihre Menschenrechte gegen die russische Bürokratie kämpfen, widme ich dieses Buch...
Fauzia Bairamowa
Das Vorwort
Als ich eine Arbeitsgruppe des Weltkongresses der Tataren ins Gebiet Tscheljabinsk brachte, vermutete ich nicht, dass diese Reise ernsthafte Folgen haben wird.
Ich dachte, dass es eine gewöhnliche Delegation war, nicht mehr. Was ist schon hier so Besonderes, na ja, die Strahlung ist da, na ja, wir sind krank, das ganze Russland lebt so.
Als Fauzia Bairamowa mir ihr Buch geschickt hatte, las ich es schon auf dem Weg von der Post. Ich sah plötzlich unser Dorf, unser Land mit ganz anderen Augen. Die Dorfgenossen, die ich seit der Kindheit kenne, sah ich als Menschen, die eine größere Aufmerksamkeit von der Regierung verdienen, die der Anteilnahme und Hilfe würdig sind. Und ich denke, dass dieses Buch genau diese Gefühle im Herzen jedes Einzelnen wecken wird.Es gibt in der Darstellung einige strittige Momente. Viele werden sagen, dass das nach Nationalismus riecht. Sie werden sagen, dass auch die Leute anderer Nationalitäten, auch Russen, nicht weniger als Tataren gelitten haben. Aber niemand von ihnen kann erklären, warum man die Russische Karabolka umgesiedelt und die Tatarische dagelassen hat. Auch wenn vielen ethnischen Minderheiten enormes Unrecht widerfahren ist, wird der Blick durch dieses Buch auf das Leid der Tataren gelenkt. Das den Tataren angetane Unrecht blieb bisher ungehört und weitgehend unausgesprochen – das wird geändert, wenn nötig, auch mit einem etwas schärferen Schreibstil.
Gosman Kabirow, der Vorsitzende der ökologischaufklärerischen Organisation "Tetscha" in der Stadt Tscheljabinsk
(Das Vorwort ist extra für die deutsche Erstausgabe des Buches geschrieben)
FEVZİYE BEYREMOVA'NIN AUGSBURG'TAKİ KONFERANSI VE BU KONUDA ALMAN BASININDA ÇIKAN HABERLER
FEVZİYE BAYRAMOVA'YI AUGSBURG'TAKİ KONFERANSTA DİNLEYENLER
FEVZİYE BEYREMOVA'NIN ALMANYA ZİYARETİ KONUSUNDA MAKALESİ (TATARCA)
"Evropada keşe xoquqları häm demokratiya qagılgısız"
Bu ayda miña "Atom atavında yaki tatarlarga qarşı atom genotsidı" kitabı buença Germaniyadä oçraşular uzdırırga turı kilde häm min Evropa xalıqlarınıñ bu temadan şaqtıy çittä torganlıkların añladım. Çönki biredä tormış inde cayga salıngan, SSSR häm kommunizm öräge kebek tışqı doşmannar yuq itelgän, häm bu xalıqlar zaman axırına qadär şulay ber qaygısız yaşärlär tösle toelgan.
Döres, alarnı vaqıt-vaqıt islam faktorı belän qurqıtıp toralar, ämma evropalılar moña citdi qaramıy, çönki möselmannarnıñ başqalarga zıyan kiterüenä alar ışanmıylar, çönki Evropada keşe xoquqları häm demokratiya qagılgısız bulıp isäplänä. Menä şuşılar säbäple, salqın sugış yıllarında iñ aktual sanalgan atom-töş afäte bügen evropalılar öçen bik eraqta qalgan qurqınıç töş kenä bulıp toela, üzlärenä qarşı berkemneñ dä qoral kütärmäsenä alar çın küñeldän ışanalar häm ul şomlı ellarnı tizräk onıtırga tırışalar. Ämma dönyada ul ellardan radiatsiya dip atalgan qurqınıç afät qalganlıgın, anıñ sugışsız da böten cir şarın çornap alırga köçe citüen küplär belmi ide.
Almanga kiräkme ul?
Bu kitabım belän nemets auditoriyase qarşına çıgıp basqanda, min änä şular turında da uyladım. Min alarga 50 el elek Çiläbe ölkäsendä bulgan atom afäte turında söylärgä cıenam, radiatsiyale ul qurqınıç cirlärdä bügen dä keşelär yaşäven, alarnıñ küpçelege bezneñ millättäşlär buluın äytergä telim. Bay, tuq, tınıç tormışta yaşäp yatqan almannar öçen kiräkme bu xällär turında belergä, yartı gasır buyı atom genotsidınnan qırılıp yatqan tatarlar yazmışı alarnıñ küñellären teträndererme yaki bitaraf qaldırırmı?
Ämma bit äle bu faciga tatarlar belän genä betmi, "MAYaK" atom berläşmäse bügen dä üzeneñ qara eşen dävam itä, biredä böten cir şarın ber mizgeldä yuq itärlek atom qaldıqları saqlana, alarnıñ miqdarı 1 milliard kyuriga citä! Citmäsä, "MAYaK" qa yegermeläp ildän, şul isäptän, Germaniyadän dä atom qaldıkları kiterep taşlıylar, aqça öçen Rossiya moña rizalıgın birde, ä anda yaşäüçe xalıqlar öçen bu vaqıtsız ülem häm betmäs-tökänmäs gazaplar gına kiterde! Min almannarga menä şular turında da söylärmen, radiatsiyaneñ çiklärne häm millätlärne tikşerep tormavın, "MAYaK"nıñ bügen böten dönyaga qurqınıç tudıruın äytermen, dip uyladım.
Küñel täräzälären açtılar
"Niyateñ nindi bulsa, näticäse şundıy bula", digän xädis bar, monda da näq şulay kilep çıqtı. Minem niyatem izge ide - radiatsiyale cirlärdä gazap çigüçe millättäşlärem turında dönyaga citkerü häm Evropa xalqın şuşı afättän kisätü ide. Bez bik zur cirlärdä bik äzerlekle häm bilgele keşelär belän oçraştıq, qayda barsaq ta, döresen söylädek, ixlas buldıq. Bu temanı yaxşı belüebez, üz millättäşlärebez turında gına tügel, dönya xalıqları turında da qaygırtuıbız, borçıluıbız evropalılarnıñ bezgä qarata küñel täräzälären açtı, bez inde alga taba fikerdäşlär bulıp, atom afätenä qarşı tarafdarlar bulıp eşebezne dävam ittek.
Bayraq cirenä kitap kütärep kildek
Berençe citdi oçraşuıbız Berlin şähärendä, Bundestagta buldı. Zamanında tübäsenä tatar yegete kızıl bayraq qadagan danlıklı Reystag binası, bügen biredä ilneñ deputatları utıra, bügen biregä yaña buın tatarları kitap kütärep kilä.
Bu oçraşunı oeştıruda bezgä Germaniyaneñ Demokratik partiya väkilläre yardäm itte, ä töp söyläşüebez Bundstagtagı Yaşellär partiyase fraktsiyase belän buldı. Bezneñ yaqtan isä oçraşuda kitap avtorı bularaq min üzem, kitapnı alman telenä tärcemä itüçe häm üzeneñ "Bertugan" näşriyatında bastırıp çıgaruçı Aliya Taysina häm "Germaniyaneñ tatar-başqort mädäniyat üzäge" räise rässam Nuriya Hadieva qatnaştı. Bez 50 el elek "MAYaK"ta bulgan xällärne, tatarlarnıñ radiatsiyale cirlärdä yaşärgä mäcbür buluın, bügenge köndä "MAYaK" berläşmäseneñ dönyada iñ qurqınıç häm iñ radiatsiyale urın ikänlegen, bu atom qaldıqlarınıñ gayat naçar saqlanuın, monıñ östenä tagı anda barlık Evropa illärennän atom qaldıqları kertelüen bäynä-bäynä söyläp birdek. Bezneñ qulıbızda şuşı xaqta yazılgan kitap, kire qagılgısız dälillär, iñ soñgı mäglümatlar, häm, iñ möhime - bezneñ yaqta xaqıyqat, döreslek ide. häm, älbättä, bez üzebezneñ täqdimnärebezne dä äyttek, alar - "MAYaK"ta atom qaldıqlarınıñ saqlanuın tikşerü buença Xalıqara komissiya tözü, keşelek dönyasına qurqınıç yanavın istä totıp, alga taba "MAYaK"ta proizvodstvo eşçänlegen tuqtatu, yagni, yabu, häm radiatsiyale cirlärdä yaşäüçelärgä yardäm kürsätü, alarnı başqa urınga küçerergä yardäm itü.
Biş keşeneñ berse narkoman
Täqdimnär köne-sägate belän tormışqa aşırlar dip uylamıybız, ämma alga taba barıber şuşı yunäleştä xäräkät itü sorala. Bügenge köndä "MAYaK"ta eşläüçelärneñ 75 protsentı psixik taypılışlı, yagni, aqılga taman, ä alar qulında atom bombası, atom qaldıkları saqlana torgan urınnar! Şulay uq biredä yaşäüçe häm eşläüçe xalıqnıñ här bişençese narkoman buluın da onıtmaska kiräk. Monıñ östenä, "MAYaK"tagı 331 atom qaberlege häm 17 kül inde tulıp taşqan, şähär astında atom diñgeze barlıqqa kilgän häm ul yılına 80 metr tizlektä Çiläbe yagına taba xäräkät itä. Citmäsä, "MAYaK" berläşmäsennän här kön Teça yılgasına ırgıtılgan atom qaldıqları İsät, Tubıl, İrtiş häm Ob yılgaları aşa tiz arada Tönyaq Boz okeanına, Qotıpqaça barıp citä, näticädä, 2 meñ çaqırım cir-su, tereklek iyaläre radiatsiya belän agulana. "MAYaK"nıñ tabigat yagınnan anomal urınga urnaşuın, biredä küp vaqıt köçle cil-davıllar, öermälär bulıp toruın da iskä alırga kiräk, 1967 yılgı öermä Karaçay külendäge atom qaldıqların kükkä kütärep, böten tirä-yaqqa atom yañgırı yaudırgan ide. Bu küldä bügen dä 120 million kyuri radioaktiv qaldıqlar saqlana, häm ul teläsä qaysı vaqıtta böten dönyaga taralırga mömkin. Dimäk, "MAYaK" könyaqqa da, tönyaqqa da, könçıgışqa da, könbatışqa da yanıy, häm anıñ eşçänlegen tuqtatıp qına häm andagı radioaktiv qaldıklarnı sarkofag belän qaplap quyıp saqlap qına bu qurqınıçnı beraz kimetergä bula. häm bu eş inde ber Rossiya qaramagında gına tügel, böten dönya küzätçelegendä bulırga tieş.
Söyläp birdek
Şuşı uq süzlärne bez Berlinnıñ Parlamentariylar Yortında uzdırılgan oçraşuda da söylädek, biregä dä almannar häm tatarlar, deputatlar häm icat intelligentsiyase cıyılgan ide. Bez alarga Çiläbe ölkäsendä radiatsiyale zonada yaşäüçe tatarlarnıñ häm başqortlarnıñ facigale xälläre turında añlattık, biredäge xalıqnıñ 90 protsentı yaman şeştän integüen häm ülüen, yaña tugan balalarnıñ 95 protsentı çirle buluın, gariplekneñ häm mutatsiyaneñ bik nıq artuın, näselsezlekne, zägıyf aqıllı balarnıñ küplegen dälillär belän söyläp birdek häm şuşı keşelär xökümättän bernindi yardäm almıylar, küplär üzläreneñ çirlären "MAYaK" atom berläşmäse eşçänlege näticäsendä buluın isbatlıy almıy ülep kitä, cirle xalıq zur fäqıyrlektä häm ömetsezlektä kön kürä. İñ qurqınıçı - alar haman radiatsiyale cirlärdä yaşi, atom qaldıqları taşlangan yılga-küllärdän su eçä, agulı tufraqtan tuqlana, radioaktiv havanı sulıy.
Qaya kitsennär?
- Ä nigä alar annan küçep kitmi soñ?!- dip soradı alman säyasätçeläre bik gacäplänep.
- Ä qaya kitsennär? - dip cavap birdem min, Rossiyadäge çınbarlıqnı yaxşı belgängä. - Berençedän, alarnı berqayda berkem kötep tormıy, ikençedän, biredän küçep kitü belän alar barmaq başı kadär bulgan taşlamaların da yugaltalar, öçençedän, alar biredä algan radiatsiya belän biredä genä yaşi ala, çönki başqa urında başka törle radiatsiya häm alarnıñ organizmnarı monı kütärä almıy. Şunısın da onıtmagız - bügen böten Rossiya taşlandıq atom poligonnarı, cimerek raketa şaxtaları, ximik häm baktereologik qoral yasau häm saqlau urınnarı, atom elektrostantsiyaläre, atom-töş qoralı belän bäyle yaşeren zavodlar, yaña atom qoralların sınau urınnarı, uran bazları belän tulı... häm alarnıñ kübese törki-tatarlarnıñ tarixi cirläre bulgan Seberdä, İdel-Uralda urnaşqan...
Rossiyadä berni üzgärmäde
Rossiyadä berni üzgärmäde - alar haman qotırıp qoral citeşterälär, yaña tör atom-töş qoralı, raketalar yasau belän maqtanalar, ä bu qoral iñ berençe çiratta ilneñ üz xalqın qırıp sala bit! 1949 yılda "MAYaK"ta eşlängän berençe sovet atom bombası häm annan soñ SSSRda uzdırılgan 715 atom-töş sınavı ilneñ üz xalqın avıru häm garip itep qaldırdı, şuña kürä biredä irlärneñ urtaça gomer ozınlıgı 60 yaşkä citmi, Rossiyadä här yıl 1 million keşe ülä.
Rossiyane yaña yaqtan açqannardır
Bolar barısı da atom-töş qoralı belän qotırıp uynau, radiatsiya häm eçkeçelek näticäse bit!
Söyläşü menä şuşındıy citdi häm borçulı däräcädä uzdı, mögaen, alman säyasätçeläre üzläre öçen Rossiyane yaña yaqtan açqannardır, il citäkçeläreneñ tuqtausız şapırınuları häm cır-biyülär pärdäse artında nindi zur facigalär bulıp yatuın añlagannardır... Alar üzläre ük Rossiyadäge bu xällär turında kübräk yazarga häm söylärgä, dönyaga Rossiya tarafınnan yanauçı ekologik qurqınıç turında xalıqqa añlatırga täqdim ittelär häm bu eşkä üzläreneñ dä quşılaçakların äyttelär. Yaşellär partiyaseneñ Berlin fraktsiyase predsedatele Frantsiska Ayxşted-Boligka min üzemneñ şuşı kitabımnı da büläk ittem, alga taba bu mäsälädä bergä-bergä eşläü telägen belderdem. Çönki Rossiyadä atom-töş qoralına karşı ekologik oyışmalar şaqtıy bulsa da, "MAYaK" mäsäläsendä alar telsez häm teşsez, ä radiatsiyadän zarar kürgän tatarlar probleması alar öçen gomumän yuq kebek. Şulay bulgaç, tagı şul Evropaga möräcägat itärgä qala.
Leyptsig kitap yarminkäsendä
Minem Almaniyagä kilüemneñ töp maqsatı - şuşı kitabım belän Leyptsigta uzdırılgan Xalıqara kitap yarminkäsendä qatnaşu häm bu mäsäläne anda da kütärü ide. Allaga şöker, bezneñ bu burıçıbız da ütälde, Aliya Taysina citäklägän "Bertugan" näşriyatınıñ aldan xästärlek kürüe näticäsendä, bez räsmi häm zakonlı räveştä bu yarminkädä qatnaştık häm üz süzebezne äytä aldık. Şunısın da äytergä kiräk, yılga ber tapqır uzdırıla torgan bu Xalıqara kitap yarminkäsendä bıyıl 36 ildän 2400 avtor häm näşriyat qatnaştı, 1500 yazuçıga isä xalıq belän maxsus oçraşular uzdırırga mömkinlek birdelär. Soñgıları arasında min dä bar idem häm bez press-konferentsiyagä kilgän alman jurnalistlarına "MAYaK" atom berläşmäse belän bulgan facigale xällärne bäynä-bäynä söyläp birdek. Älbättä, "Atom atavında yaki tatarlarga karşı atom genotsidı" kitabı detektiv äsär tügel, anda mäxäbbät macaraları, törle intrigalar da tabıp bulmıy.
Mäkerle säyasät turında
Ämma anda SSSR häm Rossiyaneñ cirle xalıqlarga qarata alıp bargan mäkerle säyasäte açıla, bu kitapta millättäşlärebezneñ açı yazmışları tasvirlana, kitap "MAYaK" atom berläşmäseneñ böten dönyaga qurqınıç tudıruı turında kisätä. Älbättä, bolar turında söylägäç, berkem dä tınıç qala almıy, biredä dä näq şulay buldı, sorau artı sorau tudı, bu xällärgä gacäplänü, ilneñ cansız citäkçelegenä qarata näfrät, radiatsiyadän gazap kürep yaşäüçe cirle xalıqlarnı özelep qızganu, alarga yardäm itü yulların üzläü, aşqınıp qorallanunı tuqtatırga häm bu yulda berläşergä çaqıru - alman jurnalistlarınıñ reaktsiyase änä şundıy buldı. Yuq, bu tema niqadär avır häm qatlaulı bulsa da, anı işetüçelär berse dä bitaraf qalmadı, çönki monda süz böten keşelekkä yanauçı zur afät turında barganlıgın härkem añlıy ide.
Nigä, nigä, nigä?
Germaniyaneñ könyagına, Bavariya cirenä urnaşqan Augsburg şähärendä oçraşu isä tagı da teträndergeç buldı, çönki monda şuşı tema buyınça eşläüçe ekologlar, xoquq yaqlauçılar, atom-töş qoralına qarşı köräşüçelär, yaşellär partiyase deputatları häm üzebezneñ törki-tatar xalqı cıyılgan ide. Min alarga yugarıda söylägännärneñ barısın da tagı bäynä-bäynä qabatlap çıqtım, şuña qaramastan, alman säyasätçeläreneñ sorauları tagı berniçä sägatkä suzıldı. Alarnı barısı da qızıqsındıra ide - nigä atom berläşmäsen näq menä Ural aryagına, tatar cirlärenä kiterep salgannar, nigä "MAYaK" şartlagaç, urıs avılların başqa cirgä küçergännär dä, tatar avılların radiatsiyale cirdä utırtıp qaldırgannar, "MAYaK"nıñ ni däräcädä qurqınıç ikänlegen belä torıp, nigä xalıq anda eşli, garip bala tabasın belä torıp, nigä xatınnar bala taba, nigä Rossiya xalqı bu atom afätenä karşı uramnarga çıqmıy, nigä üzlären agulap yatu belän kileşä?
Stalin häm Beriya mirası
Soraular bik citdi häm turı häm alarga barı tik ixlastan, niçek bar - şulay cavap birergä genä mömkin ide.
- Stalin häm Beriya "MAYaK" atom kombinatın 1946 yılnı tözi başlıylar, biredä berençe sovet atom bombası yasalırga tieş bula,- dip başladım min süzemne. - Anıñ näq menä Ural aryagında, tarixi törki-tatar cirlärendä tözelä başlaunıñ üz säbäpläre bar. Berençedän, mondıy qurqınıç objekt başqaladan yıraq urnaşqan bulırga tieş, şartlaular bulgan oçraqta, kompartiya citäkçeläre häm Rossiyaneñ üzäk urıs ölkäläre zarar kürmäskä tieş bula. İkençedän, biredäge tatar avıllarında eşçe köçlär küp bula, ul vaqıtta här avılda öçär-bişär meñ keşe yaşi häm alarnıñ küpçelegen "MAYaK"qa eşlärgä kiterälär, bu tatar avılları kombinat xalqın azık-tölek belän dä täemin itep tora. Öçençedän, biredä atom reaktorları öçen daimi kiräk bulıp torgan su zapası küp, meñärlägän kül bar, atom qaldıqların taşlarga yılgalar bar, doşman küzennän yaşerü öçen quzı urmannar şaulap tora... "MAYaK"ta şartlau bulgan oçraqta tirä-yündä nigezdä tatar-başqort avılları gına, ä alar qızganıç tügel. Bälki şulay itep tatarlardan uzgandagı bözek tarixları öçen, Atilla häm Çıñgız xannar öçen, Altın Urda, Seber häm Kazan xanlıqları öçen, ike gasır buzı tatar qul astında yaşäüläre öçen üç alırga telägännärder.
Täcribä öçen qaldırgannar
Şuña küräme, 1957 yılda "MAYaK"ta atom şartlavı bulgaç, urıs avılların başqa urınga küçerälär, ä tatar-başqort avılların radiatsiyale cirdä çerep ülärgä qaldıralar. Alarnı här cäyne Mäskäüdän kilep, tabiplar tikşerep tora, bu tatar-başqortlarnıñ organizmında küpme külämdä strontsiy, plutoniy, radioaktiv matdälär tuplanuın küzätep toralar häm alar östendä maxsus darularnı sınıylar. Bez xäzer hiç şiklänmiçä äytä alabız - bu tatar-başqort avılların radiatsiyale cirdä maxsus täcribä öçen qaldırgannar, atom sugışı bula kalsa, keşeneñ organizmı ni däräcädä üzgärüen şuşı tatar-başqortlar östendä sınagannar. Ul keşelärneñ xäzer kübese yuq inde, här avılda unar zirat, xäzer dä köngä berniçä keşe ülä, cirle xalıq totaş nurlanış avıruınnan häm raktan qırıla. Garip balalar da şul säbäple tua, çönki keşe organizmına keregän radioaktiv matdälär 24 buınga xätle bara häm böten näselne cimerä. Ämma bala tabarga telägän xatın-qızga monı añlatuı avır, elek keşelär radiatsiya xaqında bötenläy belmägän, ul tıyılgan tema bulgan, xäzer isä xalıq nindider mogcizaga ışanıp, näsel qaldırırga teli.
Keşelekneñ axırı nindi bulaçaq?..
Ä mogciza yuq. Min Çiläbe şähärendä radiatsiyadän garip qalgan balalar yortında buldım, alarnı kürep, "Keşelekneñ axırı şuşındıy facigale bulaçaq ikän", didem. Tersäk buyı bu üsmerlärneñ yöze yöz yaşlek qartlarnıkı kebek sargaygan, azau teşläre asılınıp töşkän, üzläre isä barı tik şuışa gına alalar häm mögrilär. Alarnı "polzuçie", yagni, şuışuçılar, dip yörtälär. Radiatsiya dönya buylap taralsa, böten keşelekne şuşındıy betü kötä... Ä inde "Nigä xalıq "MAYaK"ta eşli, digän sorauga, "Ä qaya barsınnar?" dip cavap birer idem. Eşsez kalıp, bügen açtan ülgänçe, ul biş yıldan raktan ülüne artıgraq kürä. Şul säbäple uramnarga da çıqmıy, çönki bügen Rossiyadä xalıq yaşämi, ä yaşäü öçen can tartışa, anda radiatsiya qaygısı tügel, tamaq qaygısı. Ä il citäkçeläre, xärbilär, "MAYaK" kebek atom ajdahaları xalıqnıñ şul biçara xälennän faydalana, däşmäsen belep, aqça öçen böten dönyanıñ radioaktiv şaqşısın üzenä tuplıy. Xalıqnıñ ekologik yaqtan nadanlıgı da köçle, çönki nurlanış häm radiatsiya küzgä kürenä torgan çir tügel, anıñ ise dä, töse dä, täme dä yuq, häm anı eläkterüen keşe avırıy başlagaç qına belä, ämma inde soñ bula. Ä şuşılarnı xalıqqa añlatırga tieşle ekologlarnıñ, galimnärneñ, xoquq yaqlauçılarnıñ tavışı işetelmi, däräcäläre az, süzläre ütmi. Kem öçender "MAYaK", radiatsiya, ekologiya bügen tema gına bulıp tora, ä bezneñ xalqıbız öçen ul facigalı yazmış bulıp çıqtı. Başqalar da şuşı faciganı qabatlamasınnar öçen, bez biregä kildek, bolar xaqında sezgä söylibez, çönki cirebez ber, keşelek yazmışı urtaq häm bez alarnı bergä-bergä saqlarga tieşbez!
Evropaga atom afäte kiräkmi
Menä şundıy izge teläklär häm süzlär belän, oçraşuıbıznı tämamladıq häm min şunı añladım - bu problemadan bik yırak torsa da, Evropaga atom afäte kiräkmi ide. Nemets säyasätçeläre "MAYaK" häm radioaktiv qaldıklarnıñ saqlanu mäsäläsen yaxşılap öyränergä häm kütärergä buldılar, alar şulay uq Germaniyaneñ "MAYaK"qa radioaktiv qaldıklar cibärüep yatuı buyınça da xökümätkä sorau birergä qarar ittelär häm bez Germaniyadä qayda gına oçraşsaq ta, almannar Çiläbe ölkäsendä yaşäüçe millättäşlärebezgä niçek yardäm itep bulasın kiñäştelär, yulların ezlädelär häm min ışanam, inşallah, 50 el buyı Ural tau itägendä tatar-başqortlarnı sıtıp yatqan atom bozı erer, xaqıyqat öskä çıgar, minem xalqım da turayıp basıp, üz xoquqların yaqlıy alır häm telägenä ireşer äle!
Qıyşaygan qara öylär ile
Şuşı süzlärne äytü öçen min Almaniyagä bardım häm menä inde burıçımnı ütäp, kire ilgä qaytıp baram... Rossiyagä çıguga, qıyşaygan qara öylär häm bädräflär, cimerek avıllar, isereklär tulı sorı şähärlär qarşılıy... Bu tirälär dä Çernobıl şartlavınnan radiatsiya eçendä çerep yatalar, ämma berkem uramnarga çıqmıy, üz xoquqların yaqlamıy. Rossiyadä xalıq üz yazmışına bitaraf, çitlärne qızganmıy, üze betkändä, başqalarnı da artınnan atom sazlıgına söyri... Ä min üz millätemneñ alay xarap buluın telämim, bezgä kilgän atom facigasınıñ başqalar başına töşüen telämim, min dönyanıñ atom upkınına batuın telämim... Şunı äytü öçen Evropadan üz İdel-Uralıma qaytıp baram...
Çallı-Qazan-Mäskäü-Berlin-Leyptsig-Myunxen-Augsburg
Fäwziyä Bäyrämova 10 April 2007,13:01


text:
Änşi älewmettik jelige äkesiniñ swretin jüktep, öleñ joldarımen äkesine degen aqjarma tilegin jetkizgen. Söz arasında öziniñ de es jïıp, aqıl toqtatıp, äke atanğanın aytıp qalğan. Biraq änşiniñ qaşan kişkentaylı bolğanı, tipti qanşa balası bar ekeni qupïya qala bermek. Munı oqığan oqırmandar bawı berik bolsın aytıp, aq tilekterin jawdırıp jatır.
“Kewdeme bügin tolğanday boldı azdap muñ,
Jürekten şıqqan jırımnıñ şoğın mazdattım.
Keşirşi äke, talaydı jırğa qossam da
Sen jaylı äli bir şwmaq öleñ jazbappın.
Ösirdiñ meni qaldırmay köşten aş qılmay,
Jalğanda mınaw eñsemdi tiktep päs qılmay.
Qatal tärtippen qasïetiñdi darıttıñ
Öz böltirigin tistep süyetin qasqırday.
Balası bolsam bay-bağlannıñ eger men,
Altınmen aptap kümispen qaptap berer me em?!
Qolımnan äke ne keledi basqa önerden?
Alğısımdı ayttım öziñ üyretken öleñmen!
Tüssem de talay işine talas-kökpardıñ,
Balamın sağan, erkemin äli sotqarmın.
Äketayım dep soñıñnan erip jürgende
Es jïıp mine özim de äke bop qaldım.
Ayt küni kelgen, twğan küniñde aytwlı,
Sol jaqtan juldız, oñ jaqtan äppaq ay twdı.
Qurmetti meniñ közi aşıq oqırmandarım
Umıtpañızdar äkege alğıs aytwdı!”
Derekköz: Reactor
Tegï: Juldızdar älemi, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Buğan deyin mäjilis qılmıstıq jazanı şetelde ötew twralı qujattı bekitken bolatın. Bas prokwrordıñ orınbasarı Jaqıp Asanov bul qujat Amerïkada sottalğan qazaqstandıqtardı eline qaytarıp, jazasın osında ötewge mümkindik beretinin alğa tarttı.
Eger AQŞ sottalğan adamdı öz eline berwge dayın bolsa, ayıptı elimizdiñ Qılmıstıq kodeksine säykes jazasın aladı. Osı tusta AQŞ-ta sottalğan otandasımız Täjayaqov pen Qadırbaevtı elge äkelwge mümkindik twıp otır.
Eske sala keteyik, stwdentter Dïas Qadırbaev pen Azamat Täjayaqov AQŞ-ta jazaların ötep jatır. Olarğa “2013 jılı mamır ayında Bostonda bolğan jarılısqa qatıstı isti tergewge qasaqana kedergi keltirdi” degen ayıp tağılğan bolatın.
Derekköz: Almatı TV
Kommentarïï


text:
Evinde tintüv ötkerilgen soñ, Seyran Saliyevnı İçki işler organlarınıñ rayon idaresine alıp keteler – Smedlâyev
Yanvar 26 sabası evinde tintüv ötkerilgen qırımtatarını Bağçasarayda İçki işler organlarınıñ rayon idaresine alıp kettiler. Bunı öz Facebook saifesinde Qurultaynıñ MSK reisi Zair Smedlâyev haber ete.
«Seyran Saliyevni Bağçasaray ROVD binasına alıp keteler. Tintüv vaqıtında cep telefonlarını tutıp aldılar», – dep aytıla bildirüvde.
Bundan ögüne, advokatlar Edem Semedlâyev ve Emil Kurbedinovnıñ maşnasını polis hadimleri toqtatıp, soñra ise FSB hadimleri kelip Kurbedinovnı yaqalağanları belli olğan edi.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ qırımtatarlar yarımadada Rusiye akimiyetini tanımadı. Böylece, Qırımnıñ şimdiki akimiyeti ve uquq qoruyıcıları olarğa qarşı basqı yapmağa başladılar. Dünya toplulığı Qırımda insan aqlarını qorçalamağa çağıra, Rusiyeden ise yarımadada insan aqlarına riayet etmesini talap ete.
Qırımda bir sıra mahkeme esnası keçirile, tintüv ve apis cezaları devam ete. Uquq qorçalayıcılar Rusiye akimiyetiniñ Qırımda yapqanları «siyasetnen bağlıdır» deyler.


text:
Qırımnıñ «yañı» ayatından kiçik levhalar
Aqmescitte bir qaç adiseniñ şaatı oldım. İşanmazsıñız, episi yaqında olıp keçti.
Demek, aphanege kirdim. Özüme askorbinka almağa istedim. Tamağıñ ağırtıp başladımı – bu, yardım etecek birinci ilâc. Eki kere içseñ, bütün ağrılar keçe. Kreml qoqlalarından da bir ilâc olsa edi. İçesiñ – terroristler ğayıp ola. Daa bir kere ağzına qoyasıñ – grad ve buk silâları yoq ola. Üçünci kere içseñ – kreml de yer tübüne kire!
İlâcnı alam, «Stirol» degen aplarnı sorayım. Satıca – ketirmeyler, dey. Tünevin tek ukrain aplarnı sorağanım içün, bugün olğan şeyni qıdırıp başladı. Revit adlı ilâcnı taptı, o da duşmanlarınki. Men tüşünip: «Beriñiz. Ep bir ukrain ilâcları yaqında olmaz. Er yerde şu maraz Rusiye olacaq. O vaqıt bağırıp «Evgeyeyeye» dep ağlanırmız», dedim.
Satıcı da o yaq, bu yaq baqıp, dedi: «Biz endi çoqtan ağlanamız. Bam-başqa şeyler vade etken ediler. Ukraina bizni tezcerek qaytarsa edi. Biz pek yañlıştıq!».
Ekinci kere şeerniñ merkezinde başqa ilâchanege qızıma öksürükten ilâc almağa kirdim.
Özüm ve qızım içün ilâc soradım. Bir şeyler qarıştırıp, berdi. 1000 ruble soradı. Men şaşıp qaldım. «Sizde tek nefaqacılar ilâc satın ala bileler. Olar şimdi zengin. Nefaqalarnı 3 kerege köterdiler. Özlerine 3 qat ilâc alıp olalar!» Qız da maña: «Olar nasıl etip bazarlıq yapqanını bilesizmi? Olarnıñ nefaqaları ücüz mahsulatlarnı ve aspirinni satın almağa yetişmey, dep aytalar. Nefaqalarnı 3 kerege kötergenler. Ayat ta eki qat ağır oldı. Evelden grivnağa daa çoq şey alıp olğanlar. Şimdi rublege bir şey alalmaylar».
Ve üçünci ikâye. Menim ile olğan şey degil, amma ep bir yazacam, onı pek begendim.
«Selâm aleyküm, Liza! İyünde qorantamnen Mishordaki evimizde raatlandıq (özümiz Kiyevde yaşaymız). Apayımnen beraber yaşağanımızğa 20 yıl tolğanı munasebetnen aqşam qavehanege bardıq. Anda baqsam, adam az. Oyunlar meydançığı da boş. Çalğıcılarnıñ yanına barıp, 300 rubleni qoyam ve «Çervona ruta»nı sımarlayım. İlki saniyelerden meydançıq toldı, adamlar yaladan da keldi, toplaşqanlar bar sesnen yırladılar, ta çalğıcılarnıñ sesleri eşitilmedi. Çalğıcılar da, bunı körip, daa 40 daqiqa ukrain yırlarını çala berdiler. Bundan soñ – kelgenler daa bir qaç saat ukrain tilinde yırladılar».
Liza Bogutski, Qırımdan ukrainli, etnik rus jidobanderovka
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Mwhtar Qwl-Mwhammed: Elbası Joldauındağı basım bağıttardı jüzege asıruda Almatı oblısınıñ äleueti zor
Almatı oblısı Qarasay audanındağı «A Product» JŞS 150-den astam konditerlik önim türlerin şığaradı. Bwl turalı bügin «Nwr Otan» partiyası Törağasınıñ Birinşi orınbasarı Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ öñirge jasağan saparı barısında belgili boldı.
«Törtinşi önerkäsiptik revolyuciya jağdayındağı damudıñ jaña mümkindikteri» attı Joldau el damuınıñ bağıt-bağdarın ayqındap bergen mañızdı qwjat. Sondıqtan da Mwhtar Qwl-Mwhammed Joldauda aytılğan negizgi mindetterdi jüzege asıruda oblıstıñ mümkindigine erekşe nazar audardı. Sonıñ işinde agrarlıq sayasatqa, eñbek önimdiligin tübegeyli arttıruğa jäne öndelgen önimniñ eksportın wlğaytuğa bağıttalğan Joldaudağı üşinşi mindetke ayrıqşa män berildi. Soğan oray partiya Törağasınıñ Birinşi orınbasarı konditerlik önimder şığaratın «Almatılıq önim» («A Product») käsipornına bardı.
Käsiporınnıñ öndiristik quatı jılına 13 mıñ tonna dayın önim şığaruğa eseptelgen. Eñ bastı erekşeligi retinde qajetti şikizattardıñ jüz payızğa juığı otandıq önimder ekenin aytuğa boladı. Sonıñ işinde wn, may, qant siyaqtı konditerlik önimderge qajetti negizgi şikizattar jergilikti şarualardıñ önimderi. Bwl öz kezeginde öñirdegi auıl şaruaşılığınıñ damuına ülken ülesin qosıp otır.
Tättiler şığaratın käsiporınğa arnayı at basın bwrğan Mwhtar Qwl-Mwhammed öndiris ornınıñ tehnologiyalıq üderisimen jäne iske qosıluğa dayın jaña jeliniñ jwmısımen tanıstı. Osı rette partiya Törağasınıñ Birinşi orınbasarı öndiriske jaña tehnologiyanı engizu arqılı Elbasımızdıñ aldımızğa qoyğan barlıq mindetin sätti jüzege asıruğa, sonıñ işinde öndelgen auılşaruaşılıq önimderiniñ eksportın 2,5 esege arttıruğa mol mümkindikter tuatının atap ötti.
– Elbasımız öziniñ bügingi Joldauında el ekonomikasın damıtudıñ basım 10 bağıtın körsetip berdi. Sonıñ üşinşi bağıtı auıl şaruaşılığı önimderin öndeuge arnalğan. Qazaqstannıñ astıqtı el ekenin, jıl sayın milliardtağan pwt astıq öndiretinin, wn şığaratının barlığı biledi. Biraq biz endigi kezde dayın astıqtı ğana eksportap qoymay, onı osı zamanğı tehnologiyağa say öndep, wn önimderin şığaratın käsiporındardı köbirek aşuımız kerek. Däl mına biz twrğan käsiporın büginde öz önimderin Qazaqstannıñ barlıq oblıstarımen qatar Reseydiñ 13 iri qalasına, Germaniyağa, bükil Ortalıq Aziyadağı elderge jäne Belarus'qa şığarıp otır. Mine, eksportqa arnalğan önim şığaratın käsiporındar osınday bolu kerek dep esepteymin, – dedi «Nwr Otan» partiyası Törağasınıñ Birinşi orınbasarı Mwhtar Qwl-Mwhammed.
Sonımen qatar, partiya Törağasınıñ Birinşi orınbasarı oblıs äkimi Amandıq Batalovpen birge banki, qwtı siyaqtı şını bwyımdar şığaratın «Almatı-Steklo» JŞS-da boldı. Odan bölek, «Ruhani jañğıru» bağdarlaması ayasında salınıp, 2017 jıldıñ qırküyek ayında paydalanuğa berilgen «Batır babalar» memorialdı keşeni men Şamalğan auılında jañadan aşılğan Elbası, Qazaqstan Respublikası Twñğış Prezidentiniñ «Atameken» tarihi-mädeni ortalığında boldı.
Sapar soñında Mwhtar Qwl-Mwhammed «Nwr Otan» partiyasınıñ oblıstıq, audandıq, qalalıq filialdarı men bastauış partiya wyımdarına Elbası Joldauındağı barlıq basım bağıttıñ jüzege asırıluın qatañ baqılauğa aludı jäne bwl mañızdı qwjattıñ mäni men mağınasın Almatı oblısınıñ ärbir twrğınına tüsindiru jümıstarın jüyeli türde jürgizudi tapsırdı.
Abai.kz


text:
Sürgünlik qurbanlarını Eskişehirde añacaqlar
Mayıs 17-de Türkiyeniñ Eskişehir şeerinde sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasına bağışlanğan miting ötkerilecektir. Bunı QHA bildire.
Tedbirler keçirilmesi aqqında qarar Türkiyedeki Qırımtatar teşkilâtları platformasınıñ toplaşuvında qabul etildi.
Tedbirde qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, onıñ muavini Aslan Ömer Qırımlı, Meclis reisiniñ mesleatçısı İsmet Yüksel, qırımtatar milliy areketiniñ faali Sinaver Kadırov da iştirak eteler.
Qırımtatar teşkilâtları platformasınıñ işi aprel 5-ke qadar devam etecektir.
2015 senesi fevral ayında Türkiyedeki 43 qırımtatar teşkilâtı ğayretini birleştirip, yekâne platforma çerçivesinde işbirlik tutmağa qarar aldılar.


text:
Nemis ïnjeneri bul xabardı Bild basılımına advokatı arqılı xabarladı. Ïnjener altınnıñ naqtı qay jerde ornalasqanın georadar arqılı anıqtağanın aytıp otır.
Advokattıñ aytwınşa, jüzdegen tonna altın tïelgen jük köligi 15-17 metr tereñdikte ornalasqan jerastı şaxtasında jatır. Ol munday jasırın jerdiñ ekew: onıñ birinde bes jük köligi, ekinşisinde altı jük köligi bar ekenin ayttı.
Basılımnıñ mälimetinşe, "altın tïelgen jük köligi" twralı añız burınnan bar. 1941 jıldıñ şildesinde Smolensk qalasın nemis äskerleri basıp alıp jatqan kezde qalalıq bankten bağalı zattar tïelgen birneşe jük köligin Vyazma bağıtına qaray äketken. Kölikterde altın, kümister men qımbat metaldan jasalğan monetalar, qağaz aqşalar bolğan.
Dneprden ötken jük kölikterin Solovevo awılına jaqın mañda nemister basıp aladı. Degenmen jük kölikteriniñ bir böligi Otnosovoğa deyin jetkizilgen. Jük köligindegi jawıngerlerdiñ biri qağaz aqşalardı örtep, bağalı zattardı jasırıp qalğan degen añız bar.
Jergilikti turğındar kölikterden altındardıñ şaşılğanın körgenin aytadı. Ondağan jıl ötkennen keyin sol jerlerden uqsas zattar tabıldı.
Tolığıraq:http://kaz.tengrinews.kz/world_news/nems-injener-100-tonna-altyin-tielgen-juk-kolktern-taptyi-264685/
materïaldı qalay bolsın qoldanw tek qana Tengrinews.kz siltemesimen birge ruqsat etiledi
Derekközi: tengrinews.kz
Tegï: Qarjı jäne ekonomïka, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
YUKOS yatırımcıları Rusiyeniñ çetelde olğan mal-mülkiniñ tevqif etilmesini talap etecekler
YUKOS cermay sabıq köntserniniñ yatırımcıları 2014 senesi iyül ayında YUKOS devletleştirilmesi içün Gaaganıñ halqara tretey mahkemesi belgilegen 50 milliar dollarlıq ödev çerçivesinde Avropa memleketleri ve Amerika Qoşma Ştatlarında Rusiye Federatsiyası mal-mülkiniñ tevqif etilmesini talap etecekler.
Yatırımcılarnıñ adliyecisi Tim Osborn Deutsche Welle neşirine bergen malümatqa köre, yaqın vaqıtta şikert saipleri Almaniya mahkemelerine muracaat etecekler. Bunan ğayrı, Frenkistan, Felemenk ve AQŞ mahkemelerine de şikâyet etmeleri mümkün.
Neşirniñ bildirgenine köre, Almaniya topraq mahkemelerinden birisi Gaaga mahkemesiniñ qararı FRG territoriyasında tanılsa degen fikirine kelse, yalıñı o vaqıt Almaniyada mahkeme işi baqılması mümkün. Böyle olsa, Almaniyadaki rusiye mal-mülki teşviq etile bile.
Gaaga mahkemesi Rusiyeni YUKOS şirketiniñ sabıq aktsionerlerine davada talap etilgen 114 mlrd dollar yerine 50 mlrd dollar ödemege mecbur etti. Bundan ğayrı, Rusiye mahmege 65 mln dollar tölemeli.
Beyanatta aytıla ki, Rusiye Energetik hartiyasını bozdı. Böylece, Rusiye Energetik hartiyası aqqında 13 (1) maddesini bozdı.


text:
Osman Öztunç - Psikopat Geceler
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Psikopat Geceler
Etiketler : Osman Öztunç - Psikopat Geceler türkü indir, Osman Öztunç - Psikopat Geceler türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Psikopat Geceler mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Psikopat Geceler türküsü, Psikopat Geceler sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Psikopat Geceler bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Abdal Musa
Osman Öztunç - Alişan
Osman Öztunç - Bekliyorum
Osman Öztunç - Senden Sonrası
Osman Öztunç - Türkün Türküsü
Osman Öztunç - Bugün Ayın Işığı
Osman Öztunç - Farkeyledim
Osman Öztunç - Bahtiyarım
Osman Öztunç - Hoşçakal İzmir
Osman Öztunç - Onlar
Osman Öztunç - Adamım
Osman Öztunç - Binboğalar
Osman Öztunç - Turnam
Osman Öztunç - Vur
Osman Öztunç - Yanık Ömer


text:
Ukrainağa Rusiyeniñ daa bir «gumanitar yardımı» kirmekte
Rusiyeniñ daa bir «gumanitar yardımı» yanvar 8-de saba memleket şarqındaki ukrain akimiyeti kontrol etmegen sıñırdan keçmege planlaştıra.
Rusiye matbuat vastaları Rusiye MÇS memurlarına esaslanıp bildire ki, 120 maşinadan ziyale Donskoy qorçalav merkezinden yolğa çıqtı.
Rusiye malümatına köre, beyaz yük maşinaları bir buçuq tonnalıq gumanitar yükni alıp keteler – balalarğa ediye, aşayt mahsulatı, ilâclar.
Bu Rusiyeniñ 11-inci «gumanitar yardımıdır».
Ukraina RNBO bildire ki, Rusiye Ukrainağa yollağan «gumanitar konvoylarnıñ» episi «silâlı adamlarğa qoltutuv» ola. Yük maşinaları qanunsız silâlı birleşmelerniñ nezareti altında bulunğan yerlerge silâ, yemek ketireler, dep bildire ukrain hızmeti.


text:
Japondıqtar araldıñ taw jınıstarında kömir qorınıñ barı anıqtalğan kezde Xasïmanı meñgere bastadı. Ol 1887 jılı «Mïcwbïsï» korporacïyasına 100 mıñ yenge satıldı.
Xasïma aralı Nagasakïdiñ oñtüstik-batısınan 15 şaqırımdıq jerde ornalasqan. Onı eñ erekşe aral dewge boladı: budan burın älemdegi xalıqtıñ eñ tığız ornalasqan aymağı sanalğan. Alayda 60 jıldarı munay Japonïyanıñ bastı energetïkalıq reswrsına aynalğan kezde araldıñ quldırawı bastaldı, araldağı kömir-ken orındarı 1974 jıldıñ 20 säwirine deyin ğana jumıs jasadı.
Köptegen jıldar boyı elsiz aral jabıq boldı. Al qazirgi kezde ol- japondıqtardıñ tarïxï körnekili orındarınıñ birine aynaldı dep xabarlaydı Japondıq ulttıq twrïstik uyımı. Elsiz qalğan araldı aralawğa tek gïdpen ğana ruqsat etilen. Bul jeke bas qawipsizdigin saqtaw maqsattarındağı jasalğan. Öytkeni qırıq jıldan beri adamdar turmaytın üyler qawsıldap, qulawdıñ az-aq aldında tur.
Elsiz aralğa twrïsterden bölek, kïnematografïstter de köbirek qızığwşılıq twdıradı eken. Öytkeni aral fïlmniñ dekoracïyalarına taptırmas körinister sıylaydı.
Derekközi : http://www.travel.ru/
Tegï: Älemge sayaxat,
Kommentarïï


text:
QR deldaldarınıñ birlesken uyımınıñ vïce-prezïdenti Nïna Lwkyanenkonıñ xabarlawınşa, qurılıs kompanïyaları xalıqtıñ satıp alw mümkindikterine qaray beyimdelip, tipti olardıñ basım böligi jaña qurılıs nısandarın salwdı toqtatwı mümkin. Ol narıqtağı qazirgi jağdaydıñ üy satıp alamın dewşiler üşin nağız qolaylı waqıt ekenine senimdi.
Jıljımaytın mülik boyınşa keñes berwşi Rwslan Wngefwgtıñ mälimdewinşe, qazirgi tañda qurılıs kompanïyalarınıñ köpşiligi jeñildikter jasap jatır - qoyılğan bağadan 10-15 payızğa deyin, onıñ bağamdıq ayırmaşılıqqa teñ bolıp turğanı belgili. "Satıp alwşılardı tartw maqsatında qurılıs kompanïyaları akcïyalar ötkizedi, olar belgili bir bonwstardı, bölip tölew waqıtın uzartwdı, parkïngti nemese tağı da basqanı usınadı", - deydi sarapşı.
Sonımen qatar, äñgimelesw barısında mamandar memlekettiñ tayawdağı monetarlıq sayasatında bolğan özgeristiñ jıljımaytın mülik narığına qalay äser etkenine jalpı bağa berdi. "Bağanı burınğı qalıpta ustap tura alğan bastapqı narıqtağı iri qurılıs kompanïyaları satılımdı ulğayttı, al ustap tura almağandardıñ sawdası quldıradı. Sonday-aq, qaytalama narıqta da tınıştıq bayqaladı", - dep swrettedi qazirgi jağdaydı Nïna Lwkyanenko. Onıñ sözine qarağanda, qazir özgelerden oza şığıp, satıp alwşılar üşin tartımdı bağanı qoyğandar utadı.
Rwslan Wngefwg ta jıljımaytın mülik narığında satw-satıp alw mämileleriniñ qısqarğanın rastadı. Satıp alwşılar arı qaray ne bolatının kütip otır, sonımen qatar, köpşilik päterler bağasınıñ tömendeytinine senimdi. Bolaşaqqa boljam jasağan maman sawda köleminiñ aytarlıqtay tömendeytini twralı oy tüydi. Sonımen qatar, ol adamdardıñ nısandı tañdawda dämeli bola bastağandarın bayqaptı. Barlığınan ekonom klasstağı baspanalar az zardap şegedi, biraq bul bwında da sawdanıñ azayatını belgili.
Kn.kz jıljımaytın mülik portalınıñ mälimetterine qarağanda, teñge bağamı qubılmalı bola bastağan sätten qaytalama narıqta mämile sanı qısqarğan - Astanada 13 payız, Almatıda - 25, Qarağandıda - 22 payız. Kelisimderdiñ sanı Astana men Qarağandıda 15 payızğa tömendedi, Almatıda - 17 payız. "Suranıs arzan baspana jağına qaray ığıstı. Satıp alwşılardıñ artınan satwşılardıñ da bir böligi narıqtı tastap kete bastadı. Jeke ïnvestorlar ağımı satwdan jalğa berwge qaray jıljığan. Bankterdegi jağday da belgili - olardıñ basım böligi teñge nesïesin qısqartıp, talaptı küşeytti. Xalıqtıñ taza tabısı qısqardı", - dep tüsindirdi Anna Şackaya.
Derekközi: tengrinews.kz
Tegï: Narıq jäne turmıs,
Kommentarïï


text:
Qwlsarı mañına las su töguge kim rwqsat etti?
Osı biz suayt halıq emespiz be? Nege ılği sözimiz ben isimiz bir-birine qarama-qayşı kelip otıradı? Til men jaqqa süyenip söylegende aldımızğa jan salmaymız. Al nege isimiz örge baspaydı? Sebebi, ötirikşimiz! Mısalı, «Jasıl el, jasıl-jelek» bağdarlaması, Densaulıq – wlt kepili, bolaşaq – wrpaq kepili; Densaulıq – zor baylıq; Tän swlulığı – jan swlulığı; Tabiğattı ayalayıq; Qorşağan ortanı abattandırayıq; Atadan mal qalğanşa tal qalsın; Tazalıqtı saqtayıq!» dep wrandatımız kep. Hoş! Öte ädemi, janğa jağımdı, qalıpqa qonımdı şipa sözder! Al endi isimizdi qarañdar?
Qwlsarıdan 100 şaqırımday jerde vahtaşılar qalaşığı, ärmen qaray alpauıt TŞO zauıtı ornalasqan. Osı TŞO aymağınan 30 tondıq «las su» tasımaldaytın auır jük kölikteri 2 aydan beri näjis, las suların Qwlsarı qalasına äkelip qwyıp jatır. Jäne küni-tün (eki kezek) damıl qaqpastan tasuda. Tögip jatqan jeri «KRNU» mekemesiniñ mañı. Jıloy quları köz qıstı, barmaq bastı kezekti qwytırqı äreketterine köşti. Bılay qarağanda las sular qwbırğa aydaluda. Al ol qwbırdıñ dalağa ağızıp jiberip jatqan kanalı bar ekenin eskersek, las su jıra boyın sağalap oy jerlerdi toltırıp, tolğan las sular arnasınan asıp teñiz bolıp ağıp sol mañdağı bir sorğa qwyıluda. YAğni «Teñizdiñ» boq suınan teñiz tüzilude. Jasandı teñizden mal su işude. Qazirgi tañda ol sor ülken aralğa aynaldı. TŞO - nıñ öz kanalizaciyaları bar. Demek, TŞO podryatçik mekemelerge las suların öz qwbırlarına qwydıruğa qarsı, bolmasa aqılı qılıp qoyğan. Al podryadçik mekemelerdiñ kimmen qalay keliskenderi beymälim, äyteuir las suların 100 şaqırım jerden «bolaşaq qala, jarqın qala, jas qala» Qwlsarığa äkelip tögude? Endi Qwlsarı – las qala! Al osı qılıqtarı aqılğa siya ma? Bwlarğa Qwlsarı mañına las su tögulerine kim rwqsat etti? Äkimder, prokurorlar, ekologtar, basqa da qwzırlı orın mekemeleri, lauazımdı közi aşıqtar ne qarap otır? Tağı da sıbaylastıq pen paraqorlıq pa? Älde sol bayağı halıqtı mensinbeuşilik pe? Las suğa äbden qanğan sor erteñ şilde aylarında şamadan tıs bwzıladı. Las su aralasqan twzı betine şığadı. Qwrğap kökke köteriledi. Auamen, jelmen wşadı. Nebir parazit, bakteriya, jwqpalı virustardıñ bäri sormen aralasıp sormañday qazaqtı sorlatumen ğana şekteledi. Elde auru köp, indet, künde ölim, künde jiın. Wrpaq kesel, wrpaq meşel, bolaşaq bwlıñğwr, ümit az, senim ketken. «Auırıp em izdegenşe – auırmaytın jol izde» dep ottaymız kelip. «Aurudıñ aldın alu» dep, nebir paydasız şaralar ötkizemiz. Al özimiz aqşa üşin qara halıqqa qastıq oylap, tapa-taltüste wrpaqtıñ tiriley terisin irep jatırmız. Maqtamen bauızdap qılqındırıp twnşıqtırudamız. Kez-kelgen aurudıñ sebep-saldarı boladı. Qala mañına şamadan tıs las su tögu Qwlsarı halqın qırudıñ töte jolı. Bwrınğı kezdegi milionnan bir kezdesetin, onda da atı atalmay «jaman auru» deytin rak auruı qazirgi tañda 10 nıñ birinen kezdesude, jäne jas kärisine qaramauda. Sondıqtanda, prokurorlar, ekologtar, eki aydan beri las su tögip kelgen mekemelerge zor ayıppwl salıp, tüsken qarjını Qwlsarı halqınıñ aurudan köz aşpağan adamdarına ülestirsin!
Twrar Şapqara
Abai.kz


text:
1. Qay jerde aqşa twralı äñgime qozğalsa da Siz aqşanı jamandamañız. Bul Sizdiñ ömirlik salt-dästür, dağdıñızğa aynalsın. «Aqşam joq, aqşa jetpeydi» dep eşqaşanda aytpañız. Olay deseñiz, Sizden aqşa qaşadı. Kerisinşe, Siz «Meni aqşa jaqsı köredi», «Künnen – künge meniñ qarajatım köbeyip, tabısım artıp keledi» degen sözdi jïi-jïi aytıñız, olay dewge qımsınbañız, qorıqpañız.
2. Aqşa jïnañız. Tek aqşanı toyğa, jaqsılıqqa, oqwğa, jaña dünïe satıp alwğa, sayaxatqa şığwğa, jaqsı demalwğa jïnaytın bolıñız. Aqşanı «qara künge» dep jïnamañız.
3. Aqşa jïnawda, onı usatıp jumsawda bay adamdardıñ psïxologïyasın zertteñiz, solarğa elikteñiz. Öziñizdi bay adamnıñ ornındamın dep esepteñiz. Qoğamdıq kölikpen jürseñiz «Men munı qarapayım adamdardıñ tınıs-tirşiligin bilw üşin waqıtşa minip jürmin» degen oyda bolıñız. Öziñizdiñ bul isiñizdi bayuğa psïxologïyalıq turğıda dayındalw dep tüsinip, kündelikti ömirde usaq-tüyekterge köp köñil bölmeñiz.
4. Aqşanı adal jolmen qalay tapsañız, oğan da solay adal bolıñız. Ulıq Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) xadïsterinde aytılğanınday, birewge artıq aqşa bermewdi, birewden artıq aqşa almawdı qadağalañız. Satwşı jañılısıp, Sizge artıq aqşa qaytarsa, nemese bir zatıñızdı satıp alwşı qunınan artıq aqşa usınsa, onı qaytarıp beriñiz. Qïyanat jasağandı aqşa unatpaydı.
5. Eşqaşan tıñ oylardan, jaña qadamdardan, jañalıqtardan, jaqsı isterden bas tartpañız. Olar Sizdi jaña tabıstarğa jeteleydi.
6. Aqşa – ülken qwat közi bolğandıqtan, äri uqıptılıqtı jaqsı köretindikten eñ birinşi jaqsı ämïyan tañdap alıñız. Sosın oğan är tïındı durıstap turıp salıñız, ämïyanıñızdı sırtınan sïpap, oğan jılı sözder aytıñız, aqşanıñ erkeletkendi jaqsı köretinin esten şığarmañız.
7. Mañdayğa bitken däwlet üşin ötem tölew jaqsı. Baylıqtı saqtap qalw üşin qayırımdılıq şaralarına mol şığın şığarıp, jamanşılıqtıñ aldın aladı, meşit, medirese, awrwxananı öz qarjısımen saldırıp, xalıqqa sıyğa tartw – burınnan jalğasıp kele jatqan sawaptı is. Tek onı atın şığarw üşin jasamaw qajet.
8. Aqşa öziñdi jaqsı körwi üşin aldımen Siz aqşanı jaqsı köriñiz. Alayda aqşanı ar-uyattan, ulttıq maqsat-müddeden joğarı qoymañız. Jetpey, tawsılıp, qarızğa batıp qalğan kezde ğana aqşanı oylamay, onı ärdayım baylıq retinde jaqsı körip, onıñ molayatınına kämil seniñiz. Aqşa jolı bolmaytın, özine-öziniñ senimi joq adamdardan qaşadı. «Mağan sonday jalaqı, sonday aqşa jetedi», — dep, aqşağa şektew qoyıp, öziñizdiñ tabıs köziñizdi jawıp tastamañız. Tabısıñız öz qajettiligiñizden artılıp jatsa, qayırımdılıq jasañız. Aqşa qayırımdılıqtı jaqsı köredi.
Derekközi: http://qabylan.kz
Tegï: Narıq jäne turmıs, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Oñtüstik Koreya prezidenti Soltüstik Koreya basşısımen kelissöz jürgizuge dayın.
Atalmış jağdayğa baylanıstı Oñtüstik Koreya prezidenti Mun Çje In jurnalister aldında mälimdeme jasağan. Onda ol: «Bwl jay ğana kezdesu bolmauı tiis. Eki jaqtıq kezdesu ötkizu üşin belgili bir şarttar qoyılıp, onı orındau kerek. Bwl Korey tübegindegi yadrolıq qauip mäselesin şeşuge ülken kömek bolar edi. Oñtüstik Koreya men Soltüstik Koreya qarım-qatınasınıñ jaqsaruı yadrolıq qauip mäselesimen tikeley baylanıstı» - degen.
Esteriñizge salayıq, 9 qañtar küni Phanmundjom demilitarizaciyalanğan aymağında KHDR men Oñtüstik Koreya arasında eki el qarım-qatınasın jaqsartuğa baylanıstı kelissözder jürgizilgen. Kelissöz nätijesinde Soltüstik Koreya sportşıları aldağı uaqıtta Oñtüstik Koreya aumağında ötetin qısqı olimpiada oyındarına qatısuğa mümkindik alğan bolatın.


text:
QR Densaulıq saqtau ministrligi 2017 jılı Qazaqstannıñ densaulıq saqtau wyımdarında halıqtıñ körsetiletin medicinalıq kömektiñ deñgeyi men sapasına qanağattanu därejesin anıqtau maqsatında äleumettik saualnama jürgizdi. Bwl turalı ministrliktiñ qoğamdıq densaulıq saqtau komitetiniñ resmi saytında habarlandı.
Jürgizilgen äleumettik saualnamanıñ qorıtındısı boyınşa elimizde körsetiletin medicinalıq qızmetterdiñ sapasına halıqtıñ qanağattanu körsetkişi 54,4 %-dı qwrağan.
Körsetilgen medicinalıq kömektiñ sapası men deñgeyine qanağattanu deñgeyi Qarağandı, Qostanay oblıstarında jäne Astana qalasında bayqaladı. Al Batıs Qazaqstan oblısında jäne Almatı qalasında eñ tömengi deñgeyde.
Endi ministrlik saualnama nätijelerin negizge ala otırıp, medicinalıq wyımdarındağı körsetiletin medicinalıq qızmetterdiñ qoljetimdiligin jäne sapasın arttıruğa nietti.
Saualnama anonimdi türde jürgizildi. Jalpı alğanda respublika boyınşa 211 526 adam swralğan, onıñ işinde 32 882 respondent ğılımi-zertteu instituttarı, wlttıq ortalıqtarı, stacionarlardan qatıssa, ambulatoriyalıq-emhanalıq kömek körsetetin densaulıq saqtau wyımdarınan 178 644 respondent qatısqan.


text:
Demçişin: Ukraina Qırım işğalinden sebep yılda 3 milliard kub gaznı coya
Qırım işğalinden sebep Ukrainada yılda 2,5 mlrd – 3 mlrd kub.m. gaznı coya, dedi Yuqarı Şurada Ukraina energetika ve kömür sanayı naziri Volodımır Demçişin.
«Bu gaz da yeterli olğanını aytqanlar yañlışalar. Çünki biz Qırımda 2,5 mlrd – 3 mlrd kub.m. gaznı coydıq. Qırımda ve Qara deñiz etrafında gaznı çıqarğan «Çernomorneftegaz»dır», – dey Demçişin.
2014 senesi «Çernomorneftegaz» ukrain devlet şirketiniñ mülkiyeti Qırımnıñ Rusiye tarafından işğali vaqtında zapt etildi. Bundan soñ «Naftogaz Ukrainı» qırım şirketi üzerinde nezaretini coydı.


text:
AQŞ ve AB devletleri Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı devam ettirecekler
AQŞ prezidenti ve ileri Avropa devletleriniñ yolbaşçıları Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı, Ukrainanıñ şarqiy bölgelerinde barışıqnıñ tiklenmesi içün bütün mecburiyetlerini yerine ketirgenine qadar, uzatacaqları aqqında añlaştılar.
Cuma künü Berlinde ötkerilgen körüşüvde AQŞ, Almaniya, Büyük Britaniya, Frenkistan, İtaliya ve İspaniya yetekçileri NATO birligini ve transatlantik işbirlikni küçlendirmege añlaştılar. Bu ilk evelâ Yaqın Şarq ve Şimaliy Afrikadaki vaziyetni tüzetmek, Suriye ve Ukrainadaki arbiy davalarnı çezmek içün kerekli olğanı aytıldı, dep bildire Beyaz Saraynıñ matbuat hızmeti.
Barack Obama prezident vazifesinde soñki kere Avropa devletleri boyunca ziyaretlerini keçire. Ziyareti devamında o Avropadaki ortaqlarnı devletniñ yañı yolbaşçısı Donald Trump olğan soñ Amerika bütün ittifaqdaş añlaşmalırı yerine ketireceginde işandıra.


text:
Türkiye Ukrainağa İçki işler nazirligi islâatında yardım etmege azır – elçi
Türkiye Cumhuriyeti Ukrainağa İçki işler nazirliginiñ islâatında yardım köstermege azır. Bu aqqında Ukrainadaki Türkiye elçisi Yönet Can Tezel mayıs 23-te İçki işler naziri Arseniy Avakov ile körüşüvde ayttı.
«Elçiniñ aytqanına köre, Ukraina milliy politsiyasınıñ ihtiyaclarında Türkiye akimiyeti yardım etmege niyetlendi ve uquq qoruyıcı saasında faal sürette birleşik areketlerde yardımcı olmağa istey», – dep bildire İçki işler nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Arsen Avakov körüşüvde qayd etti ki, cinayetçilik ile kureş ve vatandaş telükesizligi saalarında uquq qoruyıcı idareleriniñ eki devletniñ de teren işbirligi müim bir qısmı olmalı. Nazir Ukraina ve Türkiye arasında bağlar faalleşkenini qayd etip, açıq-aydın noqtaiy nazarı ve Ukrainanıñ mustaqilligi ve topraq bütünligine qoltutqanı içün Türkiye tarafına teşekkür bildirdi.
Avakovnıñ fikrine köre, terrorizm ve sıñır arası cinayetçilik ile semereli küreş içün qomşu devletler beraber areket etmeli.
Ukraina ve Türkiye arasında bağlar keçken sene soñunda faalleşti. Rusie ile zıddiyet artqan soñ Türkiye Ukrainanıñ topraq bütünligini ve Rusiye tarafından qanunsız Qırım işğalini ve onıñ Ukraina şarqına qarışuvını halqara toplulıq ile nazar noqtanı tuta, amma bunın içün Rusiyege qarşı sanktsiya da çıqarmadı.