text:
AQŞ, Üzbäkstan belän Azärbaycandağı opozitsiägä yardäm itäçäkme häm itä alırmı?
AQŞ prezidentı G.Bush ikençe 4 yıllıq möddätendä demokratiäne Dönya küläm cäyelderü öçen tırışaçağın äytkän ide.Gruziä häm Ukrainadağı demokratik xäräkätlärne tizlätüdä Quşma Ştatlarınıñ role buldı dip äytergä kiräk.Ämma Azärbaycan häm Üzbäkistan mäsäläsendä AQŞları üzeneñ iqtisadi häm strategik mänfäğätläre belän xalıqnıñ demokratiägä omtıluı arasında saqlıqlı balans urnaştırırğa mäcbür.AQŞnıñ Yevroaziädäge säyäsäten qarap baruçı belgeçlär nindi fikerdä?
Bush(audio)
Bez Kafkazadan alıp Üzäk Aziä häm Yaqın könçığışta yäşlärneñ yörägendä ireklek teläge yanuın küräbez.Alar ireklek taläp itä häm aña ireşäçäk.
Şunnan birle töbäktä ike il Üzbäkistan häm Azärbaycan demokratiägä omtıluların kürsätte. Aqyort häm Däwlät Departamentı yözlärçä keşeneñ ülemenä säbäp bulğan Ändican protestlarınnan soñ anda ireklekne yaqlap söylägän ide. Azärbaycanda bu aralarda 30lap opozitsiä äğzasınıñ qulğa alınuınnan soñ Bakudağı AQŞ ilçelege bu köz ütkäreläçäk saylawlar irekle häm ğädel bulır mikän digän soraw quyğan ide. Bush administratsiäse Üzbäkistandağı demokratik xäräkätlärgä niçek itep yardäm itä alır, anısı bilgele bulmasa da, Azärbaycanda xökümättän bäysez oyışmalarğa bulışlıq kürsätü tırışlığı bara.Öleşçä AQŞ xökümäte tarafınnan finansiälängän bäysez Eurasia Fondı bu atnada Azärbaycanda sivil cämğiätneñ eşçänlegen yaqlaw öçen 90meñ dollar biräçägen iğlan itte. Xalıqara Tınıçlıq öçen Carnegie Fondında Qanun, Törtib Programmasınıñ ölken xezmätkäre Marina Ottaway süzlärençä, Azärbaycan häm Üzbäkistan ikençe küçmä waqıt aldında , berençese SSSRnıñ cimerelüe belän bäysezlek aluı bulsa ikençese xakimiättä qalğan sovet däwre citäkçelären çitlätü öçen bulaçaq. Ottawaygä qarağanda AQŞ xökümäte post kommunistik illärgä demokratiä yulında yardäm kiräkme digän mäsälädä ikegä bülengän. İskeçä uylawçılar yalğız yaxşı yäşäp bula disä, ikençeläre turında
Ottaway(audio)
Däwlät Departamentında post kommunistik illärneñ demokratiägä küçüendä närsä öyränäbez ,qaraşlar törle. İkençe küçmä däwerden närsä öyrändek –Serbiädä Miloşeviçnı çitlätü , Ukraina häm başqaları , annan alınğan sabaqnı başqa illärdä qullanıp bulamı?
Qaysı qaraş östenlek itäçäk?Ottaway Däwlät Departamentı näticäle bulaçaq illärdä genä tırışlıq alıp baraçaq dip uylıy. Ul Azärbaycanda xökümättän bäysez oyışmalar AQŞ yardämen alaçaqmı bu turıda fiker beyan itü öçen waqıt irtä ämma anda demokratiä yaqlı xäräkät nıq bülgälängän , ägär dä alar bergäläp eşli başlasa faydası kürener idi dip söyli. Ottaway tağı AQŞ ,säyäsi möhitı totrıqsızlanu qurqınıçı bulğan post kommunistik illärdä opozitsiäne yaqlarğa telämi di.Misal öçen Qırğızıstanda älege waqıtta xökem sörgän bilgesezlek yäki Serbiädäge säyäse butalçıq xäl. Demokratik xäräkätlär köçlänep kitsä, andıy xökümätlär alarnı bastıra, izä başlıy. Ottaway süzlärençä bu xökümätlär üzläreneñ hädäf bulaçaqların belgänlektän, AQŞnıñ xökümättän bäysez oyışmalarğa yardäm birüenä qırın qarıy başlıy, Demokratiäne üsterü öçen tırışqan oyışmalar bu illärdä ütkändäge kebek operatsiälär alıp bara almawlarına borçıla.Keşe xoquqları häm demokratiäne yaqlawçı New Yorkta urnaşqan Freedom House Azärbaycan häm Üzbäkistanda reformalar bik kiräkle , alar ireklek alğannan birle xoquq mäsäläsendä bik az närsä yaxşırdı dip belderä. Üzbäkistan AQŞnıñ berektäşe ,Waşington Taşkent yaqınındağı xärbi bazadan torıp Äfgantanda xärbi operatsiälär alıp bara.Kiçä Azärbaycanda açılğan Baku-Ceyhan ütkärgeçenä kapital salğan AQŞ, neft belän qızqısına .Freedom Housta Eurasia belgeçe
Christopher Walker(audio)
Täräki itep kilgän kiñräk diplomatik mönäsäbät AQŞlarına , bezneñ mänfäğätlär bulğan illär xökümätläre belän söyläşü häm ber ük waqıtta alarğa demokratik prinsıp häm ğämellärgä kileşle xäräkät itü zarurlığı turında nıqlap äytü mömkinlege birä ,häm bu illär xalıqlarına alarnıñ demokratik omtılışların yaqlawıbıznı belderü .
Walker eleke däwlät sekretarı C.Powell bu säyäsätne iğlan itkän ide , C.Rice anı ğämälgä quyar dip kötä. färidä xämit


c: text/html

text:
Ciñü bäyräme Rusiäneñ iñ zur bäyrämenä äylänä
Ciñü bäyrämen Rusiä bıyıl da zur xärbi parad belän bilgeläde. Sovetlar berlege tarqalğannan birle berençe märtäbä anda bu yulı awır qorallar da kürsätelde.
Zurdan qubıp ütkärüneñ töp säbäbe başqa cirdä dä yata ala.
1991-nçe yılda Sovetlar berlege tarqalğannan birle bıyılğı xärbi paradta berençe märtäbä tanklar häm xätta strategik raketalar da kürsätelde. Bu turıda färmannı prezident çağında äle Putin çığarğan ide.
Bäyrämneñ üzen inde ul äle genä bilgelängän premyer-ministr bularaq qarşılıy. Ä töp notıqnı isä Rusiäneñ yaña prezidentı Dmitri Medvedev yasıy.
Waqiğäneñ nindi ruxta buluı Medvedevneñ çığışında da sizelä - anda ul, misal öçen, yaña suğışlarğa kiterä alırlıq cawapsızlıq ambitsiäläre turında äytä.
Putinneñ ezlekle häm urını belän täkäbber dä tışqı säyäsäte Rusiäne NATO illäre, Amerika Quşma Ştatları häm Könbatış belän tığızraq mönäsäbätlär urnaştırırğa telägän qayber elekke sovet respublikları belän dä kierenkelekkä kitergän ide.
Monı Rusiä eçke berdämlegen nığıtu, sovetlardan soñ barlıqqa kilgän ideologik buşlıqnı tutıru sürätendä alıp bara. Tıştan doşman ezläw bu eşne ciñeläytä, ä inde aña qarşı torırlıq köç-qüät buluın kürsätü öçen Ciñü paradı iñ qulay mömkinlek bulıp tora.
Xakimiätneñ moña bik citdi qarawın şul da kürsätä - xärbi paradlar bıyıl başqala Mäskäwdä genä tügel, bar il buylap, ere şähärlärdä dä uzdı.
Sovetlar berlegendä töp bäyräm bulıp 7-nçe noyäbr, üktäbr inqilabı köne sanalsa, xäzerge Rusiädä iñ olı tantanalar näq menä Ciñü könendä uza.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Sigezlek"neñ Evian oçraşuwı häm Bush-Chirac söyläşüläre
Şuşı atna möhim waqiğä, 7 industrial'' il häm Rusiä citäkçeläreneñ yuğarı däräcädäge yıllıq oçraşuwı belän başlandı, xörmätle tıñlawçılar. Bıyıl anda süz berençe çiratta dönya iqtisadın kütärü häm küpläp yuq itü qoralların cäyeldermäw çaraların kürü turında bara. Ayırım iğtibar amerikan prezidentı Bushnıñ, Ğiraq suğışına qarşı çıqqan fransuz prezidentı Chirac belän oçraşuwına da birelä.
Audio, George Bush
"Qarağız äle, äydägez açıqça söyläşik, bez bik qatlawlı çor aşa üttek. Min anıñ, yäğni Chiracnıñ Ğiraq mäs''äläsendäge qaraşın añlıym, ul anı miña aldan uq belderep quydı" di amerikan prezidentı häm, "şuña kürä dä min, bezneñ aralar äybät, çönki bez ber-berebez belän açıq bula aldıq" digän süzlär äytä. Fransuz prezidentı da üzeneñ Bush belän küreşüwennän bik qänäğät qaluwın, anıñ uñay ütüwen, söyläşülär barışında dönyanıñ kiläçäge mäs''äläsendä urtaq ömetlär bağlanuwın, ğomumän Bushnı "sigezlek" oçraşuwı qısalarında qabul itüneñ Fransiä öçen dä, üze öçen zur xörmät buluwın belderde.
Audio, Jacques Chirac
Yäkşämbedä Fransiä prezidentı üzeneñ häm küpçelek keşelärneñ dönyanı, küpqotıplı, küp üzäkle itep kürergä teläwe xaqında söyläsä dä, düşämbedä ul amerikannar belän xezmättäşlek itü kiräklegenä basım yasadı, häm kiçen Yaqın Könçığışqa yul totqan Bushqa, anıñ anda solıx urnaştıru tırışlıqlarına uñışlar teläde.
Audio, Jacques Chirac
"Prezidentnıñ Yaqın Könçığışnı telgä aluwı uñayınnan min, anıñ bügen kiç Mısırdağı Şarm-äl-Şäyextä ütäçäk oçraşuwı uñışlı bulır digän teläk belderäsem kilä" di Fransiä prezidentı Jacques Chirac. Şulay itep, "sigezlek" illäreneñ citäkçeläre Eviandağı oçraşuwın däwam itä, alar anda urtaq belderü qabul itärgä tieş, ä amerikan prezidentı solıx eşe belän Yaqın Könçığışqa yul tota.
Kärim Kamal, Praga.


text:
AQŞ saqlanu ministrı D.Rumsfeld Quşma Ştatları häm Yevropa fiker ayırmalıqların çitkä quyıp terrorğa qarşı köräşergä tieş dide .Rumsfeld Dönya saqlanu räsmiläreneñ Münchendäge yıllıq cıyınında tağı (audio)
İnde ber genä ilneñ dä üz başına ekstermistlarnı ciñep çığa almayaçağı añlaşıla Bu yaña däwerde beräw dä asimetrik qurqınıçlarğa qarşı uñışlı köräşä almıy, qorallarnı cäyelderüne tuqtatu öçen bik küp illär xezmättäşlek itärgä tieş , bu global borçılu häm global tırışlıq taläp itä.. Konferensiäne açqan Germaniä saqlanu ministrı Peter Struc, İrannı şiklänelgän atom programmasınnan wazkiçerü öçen Yevropanıñ alıp barğan tırışlıqnı Quşma Ştatların yaqlarğa çaqırdı.Struk süzlärençä, İran iqtisadi häm legitim iminlek mänfäğätläre garantiälänsä genä atom ambitsiälärennän wazkiçäçäk.Konferensiä yäkşämbedä tämamlana


text:
Räşit Yäğfärov: Kiläse respublika Däwlät Şurasına saylawlarda ciñep, tatar milläteneñ mänfäğätlären yaqlarğa kiräk
7nçe dekaber könne ütkän saylawlarda äybäträk uynıy belän keşelär häm firqälär ciñü yawladı. Bez dä saylawlarda qatnaşıp qaradıq, läkin axırı alar kebek ük äybät uynıy almadıq. İkençe saylawlarğa bezgä sabaq bulır, bezdä başqalar kebek uynarğa öyränergä tieş. Kiläse respublika Däwlät Şurasına saylawlarda ciñep, tatar milläteneñ mänfäğätlären yaqlarğa kiräkÜtkän saylawlar näticäsenä bağışlanıp qabul itelgän Tatar ictimaği üzägeneñ rezolyutsiäsendä şulay uq Başqortstanda ütkän saylawlar turında da äytelgän. İctimaği üzäk tarafınnan yaqlanğan Ralif Safin ikençe turğa çıqmaw säbäple, bez Başqortstanda 21nçe dekaberdä ütäçäk saylawlarda berkemne dä yaqlamıybız, dip äytelgän bu rezolyutsiädä.
Oçraşuda süz, şulay uq, 1552nçe yılda Qazannı alğanda häläk buluçılarğa quyılası häykäl turında da bardı. Räşid äfände süzlärenä qarağanda, respublika xakimiätläre belän häykälneñ nindi buluı turında inde urtaq ber fikergä kilengän ikän. Tatar ictimaği üzägenä anıñ urını ğına oşamıy. Älege mäs’älägä bağışlanğan Tatar ictimaği üzäge qabul itkän rezolyutsiädä, häykäl urınınıñ xakimiätlär bilgelägän, Qazansu yılğası yarında, Kreml’ artındağı Fedoseyevka uramında tügel, ä Yärminkä mäydanında bulırğa tieş, dielgän. Anda inde taş ta quyılğan ide, xalıqnıñ da fikere şundıy, bez näq menä şuşı urınnı yaqlap inde imzalar da cıydıq, dide Räşid Yağfarov. Şulay uq, ictimaği üzäk wäkilläre häykäl quyılğaç, Yärminkä mäydanınıñ isemen yaqlawçılar mäydanına alıştırırğa täqdim itälär. 19nçı dekaber könne qabul itelgän şuşı ike rezolyutsiä comğa könne böten qızıqsınğan oyışmalarğa taratıldı.


text:
Qadırov Çeçnädä xakimiäten köçäytüne däwam itä
Ramzan Qadırovnıñ Çeçnä prezidentı urınına kilüenä 100 könnän artıp kitte. 2004 yılda Çeçnä xökümätenä kerep bik yäş buluına qaramastan üz köçen arttıra barğan Qadırov uzğan prezident känäfiendä dä üzeneñ xakimiäten tağın da köçäytep kilä.
Ul çaqta 28 yäştä genä bulğan Qadırovnıñ may ayında uq Çeçnä premyer ministrınıñ berençe urınbasarı itep bilgelänüenä, dikäberdä Rusiä qaharmanı iseme aluına, 2006-nıñ Martında premyer-ministr itep kütärelüenä dä Putinnıñ quşuı säbäp bulğandır dip farazlana.
Bu yılnıñ fevralendä isä Qadırov belän qarşılıqlardan soñ Çeçnä prezidentı Alu Alxanov wazıyfasınnan kitüen iğlan itte häm Putinğa Qadırovnı yaña prezident bularaq täqdim itärgä yul açıldı. Çeçnä parlamentı Putinnıñ bu täqdimen bertawıştan xupladı.
Inde küptännän üzeneñ şäxsi qaramağındağı iminlek köçläre belän küpsanlı tupas xoquq bozularda ğäyeplänep kilgän Qadırov april başındağı inawguratsiä tantanalarınnan soñ uq üz xakimiäten tağın da köçäytügä, Rusiädän östämä finans yardäme alu öçen taläplärne başqaçaraq quyuğa, Çeçnädä Fedeal eçke eşlär ministrlığı köçlären kimetügä, häm Çeçennarğa respublika xalqınıñ tormışı anıñ açuın çığarmawğa bäyle bulaçağın añlatırğa kereşte.
Prezidentqa äwerelü belän berniçä kön ütkäç ük citäkçke wazıyfalarğa üzeneñ tuğannarı, yaqınnarın quydı.
Yün ayında Çeçnä parlamentı 4 yıl elek kenä qabul itelgän respublika konstitutsiäsenä berniçä üzgäreşne xupladı. Şularnıñ berse 5 yıllıq prezidentlıq möddäten 7 yılğa üzgärtü. Bu üzgäreşlär dikäber ayında referendumğa çığarılır dip kötelä.
Şul uq waqıtta Qadırov Federal militsiä köçläre Çeçnädä keşe xoquqların boza digän säbäp belän alarnıñ respublikadan kitüenä ireşü öçen törle çaralar başlap cibärde.
Iqtisadıy ölkädä Çeçnäne tözekländerü eşenä aqça cıyu öçen Qadırov yaña ısul saylağan bulırğa oxşıy. Äle inauguratsiägä qädär ük ul Çeçnädä federal üzäk belän wäkalätlärne büleşü kileşüe kiräk tügel dip beldere.
Azatlıq Radiosınıñ Tönyaq Kavkaz mäsäläre belgeçe Liz Fuller Qadırov wäkalätlärne büleşü kileşüe niätennän nigä baş tarttı digän sorawğa "Qadırovnıñ Çeçnägä Mäskäw belän wäkalätlärne büleşü kileşüe kiräk tügel dip äytüeneñ säbäbe küräseñ söyläşülärneñ bik ozaqqa, 3-4 yılğa suzılğan buluı, Çeçennarnıñ Mäskäw birergä äzer bulğannan kübräkne sorawı, Mäskäwdä Çeçennärgä artıq kiñ iqtisadıy ireklär birergä telämägän keşelär buluı. Ikençe säbäp, Qadırov wäkalätlärne büleşü kileşüenä bik tä aqıllı almaş taptı. Bu bälki Çeçnägä iqtisadıy yaqtan wäkalätlärne büleşü kileşüenä qarağanda küpkä faydalıraq bulır" dide.
Çeçnä räsmiläre yül başında Rusiä Däwlät Dumasına Çeçnä eşmäkärlären 7 yılğa härtörle federal salımnan azat itüçe qanun ölgese äzerläp tapşırdı. Ul qanun nigezendä 7 yıldan soñ tağın 7 yılğa salımnar 50 protsentqa kimräk bulırğa mömkin. Bu qanun fizik zatlarğa qaramasa da Fuller fikerençä, Rusiäneñ başqa öleşlärennän häm xätta çit illärdän Çeçnägä investitsiälär cälep itep respublikağa küp kenä aqça qazanırğa mömkinlek birä ala. Älbättä monıñ öçen Mäskäwneñ bu täqdimne qabul itüe şart.
Östäwenä Rusiäneñ töbäklär tärräqiäte ministrlığı Rusiä xökümätenä 80 million sumlıq, 3 yılğa isäplängän Çeçnäne tözekländerü planın täqdim itte.
Naif Aqmal


text:
«Tatarstan» aviaşirkäte satıla. Kem ala?
Bu atnada «Qazan» hawa alanınıñ häm «Tatarstan» aviakompaniäseneñ satıluı turında iğlan itelde. Bu könnärdä satıp aluçılardan ğarizalar qabul itü başlandı. Alış-bireş 20nçe avgustqa bilgelängän. Şirkätlärneñ satıluı, alarnıñ bankrotlıqqa çığuın añlatmıy. «Tatarstan» aviaşirkäte citäkçese urınbasarı äytkänçä, Tatarstannıñ aviaşirkäte, eşen tuqtatu tügel, ä çäçäk ata ikän. «İnterfax» agentlığı birgän mäğlümatlarğa qarağanda, şirkät Rusiä eçendä häm xalıq ara hawa yullarında eş itä. Passajirlarnı häm tovarlarnı yıraq aralarğa yörtä.Ütkän 2002 yılda aviaşirkätneñ tabışı 347 meñ genä bulğan bulsa, 2003 yılda «Tatarstan» aviaşirkäte 17,8 million sum tabış kitergän.
Zamanında «Tatarstan» aviaşirkäte Qazan, Tübän Kama häm Bigişevo aviaşärkätläreneñ milke nigezendä, xosusıylaştıru näticäsendä oyışqan ide. Şirkät birgän mäğlümatlarğa qarağanda «Tatarstan» aviakompaniäse 23 oçqıçqa iä. Alar arasında Tu-154, Tu-134, Yak-40 häm An-24 oçqıçları bar.Şirkätneñ direktor urınbasarı äytkänçä, däwlät qulında bulğan aksiälärne satılğan oçraqta, «Tatarstan» aviakompaniäseneñ üseşenä yaña etärgeç bireläçäk. İnvestitsiälär bulsa, şirkät cihazların yañartır ide, ğomumän yaña basqıçqa kütäreler ide, dide aviaşirkät wäkile.
Üzgärtep qorular, bazar şartlarında köndäşlek itä belü – «Tatarstan» aviaşirkäte öçen - bik aktual mäs’älä. Tatarstanda xäzer çit il, Rusiä şirkätläre kilep, cirle kompaniälärne oçular oyıştıru bazarınnan qısrıqlıy başladı. Mäsälän, Tatarstan mäğlümlät çaralarında xäzer, Mäskäwgä bik arzan bäyägä oçarğa dip, mawıqtırğıç täqdimnärgä külämle reklama bara. Süz «Tatarstan» şirkäte tügel, ä anıñ köndäşläre yasağan täqdimnär turında bara. Avia şirkätneñ 100% aksiäläre 457,7 million sumnan satıla başlıy. Auksionda bäyälär üsä torğan bula, şuña kürä, «Tatarstan» şirkäte bu satu belän küpme aqça qazanır - äle ber kem belmi.«Qazan» hawa alanı da satuğa çığarıla. Ul «Tatarstan» aviä şirkäteneñ töp aeroportı bulıp tora. Anıñ 100% aksiäse 73,7 million sumnan başlap satıla başlayaçaq. Alış-bireş 20nçe avgustqa bilgelängän. Bikä Timerova.


text:
Qırğızstan oppozitsiäse xakimiatneñ parlament saylawlarındağı xärämläşüen kisken tänqitli
Qırğızstandağı oppozitsiä yäkşämbedä uzğan saylawlarnıñ berençel nätiçäläre iğlan iteler aldınnan başqala Bişkäktä häm ilneñ könyağında uram cıyınnarı ütkärä. Bişkäktä 500-läp keşe saylawlar xakimiat yağınnan xärämläşülär belän uzdı, östäwenä xökümättän bäysez mäğlümat çaralarınıñ awızın qaplaw tırışlıqları buldı dip zarlana. Qırğızstannıñ könyağında isä şuşı cıyınnarda berniçä meñ keşe qatnaştı dip xäbär itelä.
Audio, Roza Otunbayıva
"Biredä bezneñ barıbız da ber fikerdä - bez yaña Qırğızstannı, ildä üzgäreşlär ütkärüne yaqlıybız" di qırğız oppozitsiäse citäkçese Roza Otunbayıva. Cıyında qatnaşuçılarnı berençe çiratta xakimiatneñ uzğan saylawlarda xärämläşülärgä baruı berläştergän ide. Oppozitsiädäge ikençe ber partiä, Qırğızstannıñ xalıqçan watandar xäräkäte başlığı Nurlan Motuyıv "Azatlıq" radiosına bu uñaydan bolay dip äytte:
Audio, Nurlan Motuyıv
"Bez monda xalıqqa ildä nilär bulıp yatuın, saylawlar waqıtında närslär buluın añlatu öçen cıyıldıq" di Motuyıv. Xakimiatneñ xärämläşüläre turında "Ar-Namus" oyışması citäkçese Emil Aliev tä belderä, ul prezident Äskär Aqayıvnıñ qızı - Bermet saylanğan bülgedä nämzät bulıp terkälgän ide.
Audio, Emil Aliev
"Xalıq biredä saylawlar turındağı fikerlären belderü öçen cıyıldı, çönki anda xärämläşülär buldı. Bu aldan uq, tawış birü isemlekläre tözelgändä planlaştırılğan ide häm ul saylaw könendä dä däwam itte - aqçalı nämzätlär xalıqqa küpläp rişwät birde. Bülgelärneñ küpçelegendä üzen saylatu öçen 200-250 meñläp dollar aqça sarıf itkän keşelär ciñde, aqça bu saylawlarda bik zur rol'' uynadı" dip belderä oppozitsiä wäkile Emil Aliev. Saylaw qanunı Qırğızstannıñ Coğorku Kiñeşe - parlamentına saylanu öçen nämzätneñ yartı million qırğız sumı, yäğni yaqınça 12 meñ 300 dollarğa qädär aqça sarıf itüne röxsätli. Oppozitsiä bu saylawlarda parlamenttağı 75 urınnıñ öçtän beren yawlarğa ömetlängän ide. Üzäk saylaw komissiäse älegä qädär, yäkşämbe könge tawış birügä qatnaşu xoquqı bulğannarnıñ 57 protsentı kilde dip xäbär itkän ide. İnde fikere yañğırağan Aliev, xäzer oppozitsiäneñ töp maqsatı - bar köçne 13-nçe martqa bilgelängän ikençe turğa yünältü dip belderä:
Audio, Emil Aliev
Uram cıyınnarında qatnaşuçılar şulay uq, xakimiatneñ tawış birü köne aldınnan ğına, qayber bäysez mäğlümat çaralarına kürgän çaralarına da näfrät belderde. Anda xökümät "Moya stolitsa-novosti" basmasın yaptı häm "Azatlıq"nıñ qırğız tapşıruları translätsiäsen tuqtattı. Xäbärlärdän işetüegezçä, Qırğızstandağı saylawlarnıñ xärämläşülär belän baruın Yevropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması da tänqitläp çıqtı.
Kärim Kamal


text:
“Sember” maltabarlar klubı qaharman şäxeskä yärdäm qulı suzdı
Ölkän buınnı Pawel Korçağin, Aleksey Mares'yev ürnägendä tärbiälärgä tırıştılar. Mares'yev ayağı tubıqtan kiselgän bulsa da, oçuçı sıyfatında frontta qaldırularına ireşä. Korçağin kürü häm yörü bäxetennän mäxrüm qalsa da, yäşäw öçen köç taba, kitaplar yaza. Yarıy äle, anıñ qulları eşli. Ä Ğakıyl' Säğirewneñ qulları da, ayaqları da xäräkätsez, utırıp ta tora almıy äle ul. Şulay da töşenkelekkä birelmi: icat aña yäşäw därte, yäşäw köçe birä. Şağir häm rässam teşlärenä qıstırılğan qäläm belän şiğer yaza, räsem yasıy. Läkin tağın ber afät östälergä tora: küzläre pärdälänä başlağan. Cäy başınnan birle räsemnär yasamıy, şiğerlären dä äytep kenä yazdıra. Tabiplar operatsiä kiräk, digännär. Läkin tülärgä aqçası yuq. Aña “Sember” isemle maltabarlar klubı yärdämgä kilde. Aqça tapşıru tantanasında oyışma räise Rawil Kuzäxmätev aña oluğ räxmäten dä belderde. Seberdä jurnalist bulıp eşlägän, ämma avariägä elägep, bötenläy yäşäw mäğnäsen yuğaltqan awıldaşına ul Ğakıyl' kitapların, anıñ turında “Çişmä” televizion tapşıruınıñ yazmasın büläk itkän. Häm bu yeget, çınlap ta, yäşäw yämen tapqan: elekke hönärenä qaytqan.
Çara aldınnan “Çişmä” tapşıruı redaktorı häm “Azatlıq” radiosı xäbärçese Ğakıyl' belän ğomum äñgämä qordılar. Süz uñayınnan ber küñelle xäbärne dä äytep ütärgä kiräkter. “Çişmä”bez xälläre beraz uñaylandı: anı şimbä kön kiçkä küçerdelär. Dimäk, tamaşaçısı sanı da arttı. 45 minutlıq tapşırunı 20 minutqa ğına qaldırğannar ide – xäzer 30 minut. Monı gubernator Sergey Morozov oyıştırğan “tügäräk östäl” näticäse dip farazlarğa da buladır.
Äñgämägä qaytsaq, “Çişmä” redaktorı Ramisnıñ ber sorawına ayıruça tuqtalıp ütü kiräkter: “Suğışlar, törle faciğalar arqasında invalidlar sanı üsä bara. Kübese yäşäw köçe taba almıyça, töşenkelekkä birelä. Alarğa nindi kiñäş birer ideñ?” Ğakıyl' fikerençä, monda kiñäş birüneñ faydası bik az bulır. İñ möhime – ixtıyar köçe, monnan da zur qıyınlıqlar bula, älegä monısına şöker, dip inanu: Häm kübräk uqırğa, tormış ağımı belän qızıqsınırğa. Mondıy bolğawır zamanda, minemçä, minnän dä nıq qähärlängän keşelär dä bardır bit dip, üzeñne yuatırğa tırışu kiräk. Bötenese – üzeñnän genä tora.
Äye, üzeñnän tora. Läkin cämğiätneñ mönäsäbäte dä tä'sir itäder inde. Uzğan tapşırularnıñ bersendä Ğaqilne Gonçarov isemendäge cirle premiägä täqdim itüläre häm bu ğözerneñ ütälmäwe turında xäbär bulğan ide. Säbäbe – tärcemäse naçar buluda. “Yaxşıraq tärcemäçe tabarğa tırışıp qaramadıñmı soñ? – digän sorawğa, şağir saylaw xoquqı birelmägänen äytte. İğänäçelär anı täqdim itkännär. Zur urın bilägän bu şäxes üzen yaxşı tärcemäçe, dip sanağandır inde, dip cawap birde.
Xäyer, şağir Gonçarov büläge birelmäwenä ällä ni poşınuın beldermäde. Ä menä Rezidä Qadıyrova kassetasında anıñ süzlärenä yazılğan cırnıñ köye häm süzläre R. Yegorovnıqı digänlegenä bik tä xätere qalğan.
Ayrat İbrahim, Sember\


text:
Bıl turala fajiğä urınında eşlägän militsia xeźmätkärźäre xäbär itte. İşembay rayonınıñ Yañı Äptek awılı yanındağı avariala ber yulı tuğıź keşe häläk bulğaynı. Eske eştär ministrlığınıñ matbuğat xeźmätenän xäbär itewźärensä, VAZ 2106 häm VAZ 2107 maşinaları bäreleşendä zıyan kürgän tağı la ber passajir Stärletamaq qalahı dawaxanahına oźatılğan. Unıñ nindäy xäldä ikäne turahında älegä mäğlümättär yuq. Yul xäräkäte imenlege däwlät inspeksiahı xeźmätkärźäre İşembay rayonında maxsus operasia iğlan itte. Olo yuldarğa maxsus postar quyılğan. Stärletamaq yulında ZİL avtomaşinahı tuqtatıla. Ağas teyägän maşina voditele iźerek bula. Ul inspektorźar horawźarına la yawap birä almağan. Respublika eske eştär ministrı Rafael Diwayev bınday operasialarźı barlıq respublika buyınsa ütkärew käräklegen bildäläy. Unıñ hüźźärenä qarağanda, yuldarźağı xäl köndän-kön qatmarlaşa bara.
Diwayev şulay uq Öfölä respublika prezidentın haylawźar osoronda bulğan teraqttı tikşerew barışı turahında la xäbär itte. Ul yenäyät asıqlandı häm tiźźän mäxkämägä tapşırılasaq tine.
2003 yılda respublika prezidentın haylawźar waqıtında Öfölä ber maşinala şartlatqıs tabılğaynı, ikense maşina şartlap ber keşe häläk bulğaynı.


text:
Çallı kommunistları mitingta
Şimbä könne Çallınıñ "Mäñgelek ut" kompleksı yanında ber törkem kommunist referendum köne uñayınnan mitingkka cıyıldı. Älege miting şähär kommunistları arasında berdämlek bulmawın tağın ber qat rasladı. Çönki biregä KPSS tarafdarları ğına kilgän ide, ä menä KPRF äğzaläre kürenmäde. Äytkänemçä, miting 1991 yılğı referendum belän bäyle häm KPSSnıñ Çallı şähär komitetı särkätibe Marklen Fedorov fikere:
"16 yıl elek ütkän referendumnıñ qararı mondıy: Sovetlar Soyuzın saqlap qalırğa. Bügennän başlap referendum qararların tormışqa aşıru östendä eşli başlarğa kiräk. Şuşı qarar tormışqa aşırıla ikän - Sovetlar Soyuzı torğızılaçaq. Bezneñ töp burıçıbız änä şular." KPSSnıñ Çallı şähär komitetı citäkçese Marklen Fedorov üz çığışında "bügenge xakimiät keşene ekspluatatsiälärgä mömkinlek birä, xezmät xaqı az, häm vaqıtında tülänmi, bäyälärne kön sayın arttırıp toralar. Bu küreneş xalıqnıñ tüzemlegen beterä häm anı köräşkä etäräçäk,"- digän süzlären dä äytte. Şulay da kommunist Fedorov, ütkän referendum qararlarına nigezlänep, Sovetlar Soyuzın torğızu fikerenä zur basım yasadı.
-Monnan 16 yıl elek ütkän referendum buyınça Sovetlar Soyuzın qabat cıyu mömkin eşme? Miting barışında berniçä keşegä şuşı soraw belän möräcäğät ittem. KamAZda eşläwçe Xösäyen Xämätov häm 1970-1990 yıllarda "Sotsialistik Tatarstan" gazetasınıñ Çallıdağı xäbärçese Xämit Möxämmätşin cawapları:
- Referendum qararların torğızırğa mömkin, läkin bügengä irtäräk. Elek SSSR sostavında bulğan soyuzdaş respublikalar üzlärendä yün''leräk tormış buldırıp, iqtisadların kütärgän oçraqta aldınğı respublikalar berläşä alır ide.
Xämit Möxämmätşin:
- Älege mäs''älä bik qatlawlı. Çınlıqta, SSSR tarqalğannan birle xalıqlar ber-berse belän aralaşırğa telilär. Tuğannarı çit illärdä qaldı. Küreşergä aqçaları yuq. İl başında kapitalistik dairälär torğanda bu ğämälgä aşırırlıq eş tügel.
Kommunistlardan beraz çittäräk torğan 60-65 yäşlärdäge ber abzıy, Soyuznı torğızu turındağı fikerlärne tıñlap torğaç, uzaldına äytep quydı: 15-20 keşe cıyılıp, watıq mikrofonnan söyläp SSSRnı torğızıp bulmas",- dide. Çınnan da KPSS wäkilläreneñ megafonnarı yarım-yortı eşläde, cıyılğan xalıq ta 2-3 distädän artmadı. Xalıqnıñ az buluın Marklen Fedorov bolay añlattı:
- Referendum könen bilgeläp ütü turında Mäskäwdän ber genä kön qala kürsätmä aldıq. Şunlıqtan xalıqqa möräcäğät itärgä waqıt bulmadı.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text: Baku. Azärbaycannıñ däwlät iminlege ministrı Namiq Abbasov süzlärenä qarağanda, şul ildä kördlärneñ PKK partiäse suğışçıları eşçänlek alıp bara digän ğäyepläwlär döres tügel. Ministrnıñ comğa könne Bakinski Raboci basmasında dönya kürgän belderüwendä, PKK Azärbaycanda berqayçan da eş itmäde, eş itmi häm moña kiläçäktä tä yul quyılmayaçaq dip äytä. Şuşı ay başlarında räsmi säfär belän Bakuğa kilgän Räcäp Erdoğan, Törkiäneñ Ğädellek wä Täräqqiat partiäse citäkçese, PKK üz eşen Azärbaycanda däwam itä häm monıñ öçen andağı mädäni oyışmalarnı qullana dip beldergän ide. Azärbaycannıñ däwlät iminlege ministrı bügen Erdoğannıñ şul süzlären cawapsız belderü dip atadı. Abbasov, Azärbaycan prezidentı Xäydär Aliev Bakunıñ teläsä nindi terror oyışmasına qarşı köräşüwen täqrarlap tora, häm bu kördlärneñ PKK oyışmasına da qarıy dip belderde.


text:
Meydanlığına köre memleketlerniñ cedveli
Bu saife meydanığına köre devletler cedvelidir. Cedvelde Birleşken Milletler Teşkilâtı tarafından mustaqil devlet olaraq qabul etilgen devletler, qaplağanlar meydanlarına köre büyükten küçükke doğru derecelendirilgendir. İçki suvlar (göller ve özenler) bu ölçümniñ bir parçasıdır, amma qıta şelfleri ve Antarktidadaki aq iddiaları sayılmağandır.
Dünyanıñ toplam meydanlığı 510 065 284 km². Bu meydanlıqnıñ 70,8 % (361 126 221 km²) suvlar ile, 29,2 % (148 939 063 km²) qara ile qaplıdır.
Bazı memleketlerniñ ale daa kesin olmağan, ya da añlaşmazlıq sebebi olğan vilâyetleri bardır. Bularnen bağlı malümatnı bu maqaleniñ İnglizce versiyasında tapıp olasıñız: List of countries and outlying territories by total area


text:
Kiprnı berläşterü turında Şwitsariädä barğan söyläşülärdä taraflar kileşügä ireşä almağannan soñ, BMO general sekretarı K.Annan üz planıñ 24nçe apreldä utrawnıñ törek häm grek yağında ütkäreläçäk referendumğa quya.
Şwitsariädä Bürgenstockta 10kön däwam itkän söyläşülärgä qatnaşqan Törkiä häm Gretsiä premyerları şulayuq Kiprnıñ törek häm grek wäkilläre fiker ayırmalıqların tarayta almadı. BMO general sekretar Kiprne berläşterü turındağı planın berençe märtäbä 2002nçe yılda täğdim itkän ide Bürgenstockta anıñ üzgärtelgän 4nçe versiäse tikşerelde. Bu Plan 1nçe mayda berläşterelgän utrawnı Yevropa Berlegenä kertü mäqsatın quydı.Plan kire qağılsa Utrawnıñ könyağı ğına Berlekkä keräçäk .. Ämma taraflar üzaralarnda añlaşa almasa Annan plannı turıdan turı Kiprneñ ike mäxallä xalqına, referendumğa quyaçaq dip kileşelgän ide. Annan Kiprlılarnı plannı raslarğa çaqırıp bolay dide(audio)
Saylaw ,plan belän başqa nindider mögcizävi yäki äkiäti çara arasında tügel.Çınbarlıqta älege waqıtta saylaw bu kileşüne raslaw yäki kire qağu arasında
Törkiä premyere T.Erdoğan Kiprnıñ törek wä grek yağı plannı yaqlap çığar digän ömed belderde. Grek premyere Caramanlis fiker ayırmalıqları xäl qılına almağannan soñ, qarar birü Kipr greklarına qaldı dip belderde. Fiker beleşülär plannıñ greklar tarafınnan kire qağılaçağın kürsätä. Bäxäs üzägendä 1974-nçe yılda Törek intervensiäse waqıtında utrawnıñ tönyağınnan küçep kitkän yäki kitergä mäcbür itelgän 180meñ,grekneñ kire üz öylärenä qaytu xoquqı tora. Törek yağı san yağınnan küpçelektä bulğan häm bayıraq greklär östenlek itäçäk dip qurqıp, alarnıñ qaytarıluı çiklänergä tieş dide. Annan planına kürä qaytqan greklarnıñ miqtarı kiläse 19yılda töreklärneñ 18% ın ğına täşkil itäçäk. Öylärenä qayta almağan , mileklären yuğaltqan keşelärneñ mäsäläsen oyıştırılaçaq komisiä qarıyaçaq, Kompensatsiälär 25-30yılda tülänäçäk Annan planına kürä töreklär bilep torğan territoriä 37%tan 29 kimetelsä dä,greklarğa qaytarılaçaq territoriälär küçmä däwerdä töreklär kontrolendä qala... Kipr grekları planda üzlärenä quyılğan çikläwlär bigräk tä tönyaqta urnaşuığa quyılğan çikläwlär belän qänäğät tügel häm Berlekneñ qanunnarına qarşı dip qarıy.Annan berleşkän Kiprnıñ Yevropa berlegenä kerüe belän xäräkät ireklege artaçaq di Annan(audio) kileşü referendumda raslansa,Kipr berläşep Berlekkä keräçäk , Qısqa aradan soñ, çiklär , kontrol punktları bulmağan xäräkät ireklege ğämälgä keräçäk dip äytte.
Utrawnıñ tönyağında xislär başqaça, anda dikäberdä ütkän saylawlarda kileşü yaqlı partiä ciñep çıqtı Ämma qatı qul säyäsäte taraftarı Kipr citäkçese Rauf Denktaş plan belän qänäğät tügel referendumda äyye dip äyter öçen säbäp yuq dide.Yevropa Berlegeneñ kiñäyü öçen cawaplı komisarı Günter Verheugen Şvitsariädäge söyläşülärdän qaytıp Strasburgda bolay dip äytte(audio) Bilgele ki Şwitsariädä här kem kileşügä qul quyırğa äzer tügel ide. minemçä fiker ayırmalıqları bik nıq taraydı dip äytte.
Ämma Verheugen BMO da Yevropa Berlegendä dä beräw dä utrawnı berläşterü öçen yaqın kiläçäktä başqa mömkinçelek bulır dip qaramıy dip äytsä dä ,ul Ankaranıñ Şvitsariä söyläşülärendä konstruktiv rol uynawına häm xezmätäşlekkä äzer buluına yuğarı bäyä birde.
färidä xämit,praga.


text:
Qazanda avia häm kosmos texnologiäläre kürgäzmäse açıldı
Bu çara Rusiä xökümäteneñ 2003 yılğı qararı belän ütkärelä. Tatarstan bu kürgäzmädä, töp iğtibarnı, Tu-214 oçqıçına häm «Ansat» boralağına yünältergä teli.Aviatsiä ölkäse üseştä! Tatarstan xökümäte başlığınıñ kiñäşçese Nazir Kireev, matbuğat oçraşuında ene şulay belderde. Aviatsiä ölkäse, soñğı 15 yılda berençe tapqır, çın mäğnäsendä eşli başladı häm belgeçlär aldında yaña, zamança texnologiälär turında uylanu ixtiacı kilep bastı. Andıy kürgäzmä Qazanda inde berençe ütkärelmäsä dä, 2004 yılğı bu çaranıñ üzençälege bar. Anda çit il citeşterüçeläre dä qatnaşa, häm buyıl berençe tapqır, xärbi maqsatlarda qullanıla torğan avia texnologiälärne, kiñ cämäğätçelek iğtibarına täqdim itälär. Mäsälän, kürgäzmädä, Qazanda eşlängän «Ansat» xärbi boralağın kürep buldı. «Aqtay» kebek ciñel häm Mi-17 kebek citdi xärbi boralaqlar turında da mäğlümat birelde. Qazan Avia-citeşterü berläşmäse oçqıç motorların kürgäzmägä quydı, küp küç quyğan Tu-214, Tu-234 oçqıçları turında da küp mäğlümat birde. 90nçı yıllarda bulğan üzgärtep qorulardan soñ, Tatarstan aviatözeleş oyışmaları nigezendä keçkenä şirkätlär oyışıp eşli başlağan. Mäsälän, kürgäzmädä «Fermer» digän keçkenä oçqıçnı kürep buldı, yıraqtan torıp idärä itelä torğan küzätüçe, räsemgä töşerüçe, hawadan torıp mäğlümatlar citkerüçe, uyınçıq kebek kenä oçqıç ta täqdim itelde. Kürgäzmädä şulay uq, Sember, Jukovskiy, Mäskäw, Sarapul häm avia tözeleş ölkäsendä eş alıp bara torğan başqa şähär wäkilläre qatnaştı. Jurnalistlar öçen ütkärelgän matbuğat oçraşuında, şuşı ölkädä eşläwçe fänni üzäklären, citeşterü oyışmaların berläşterüçe zur avia korporatsiäne tözü turında da süz bardı. Belgänegezçä, bu xaqta, zamanında Rusiä xökümäteneñ räise urınbasarı Boris Aleşin Qazanğa kilep, Tatarstan citäkçelege belän söyläşülär uzdırğan ide. Tatarstan xökümäte räiseneñ kiñäşçese Nazir Kireev äytkänçä, respublikanıñ älege korporatsiäne tözü tärtibenä qarata üz sorawları bar, şuña Tatarstan avia citeşterüçeläre älege korporatsiägä kerergä aşıqmıy.
Kürgäzmädän tış, avia tözeleştä eşläwçe oyışma wäkilläre, ğalimnär «Avia hä Kosmos texnologiäläre» digän fänni konferensiädä dä aralaşa aldı. Bu fänni cıyın 10nçe avgustta eşli başladı. Tatarstannıñ aviatsiäne üsterü ölkäsendä uñay da, tiskäre dä, ämma üz täcribäse bar. İqtisat ministrı birgän mäğlümatlarğa qarağanda, Tatarstan byudjetınnan Tu-214 oçqıçın tözügä häm sertifikatlar aluğa barlığı 2,5 milliard sum sarıf itelgän. Yaña Tu-324 oçqıçın yasawğa 7,3 million dollar birelgän bulğan. Boralaqlar citeşterüçe şirkätlärgä 1 milliard sumnan artıq aqça küçerelgän. Ämma, xakimiätlär zur ömetlär bağlağan Tu-214 oçqıçın küpläp citeşterä başlaw, anı lizingka birü tärtibe uylanıp citkerelmägänlektän, kilep çıqmağan.Bikä Timerova.


text:
Cirgä yapma täs'ire birüçe gazlar çığarunı kimetü turındağı Kyoto protokolın bügen Rusiä Federatsiä Şurası raslap xälitkeç imza quyu öçen prezident Vladimir Putinğa yulladı.
Rusidä ratifikatsiälängännän soñ cirneñ cılınuına qarşı çaralar turındağı bu xalıqara kileşü kiläse yıl başınnan ğämälgä keräçäk. Kileşü uzğan jomğada parlamentnıñ tübän palatası Dumada ralsandı.
AQŞ häm Awstraliä Kyoto protokolın kire qaqqannan soñ Rusiädän başqa bu kileşü ğämälgä kerä almas ide. Çönki ul ğämälgä kersen öçen 1990-nçe yılda dönyadağı barlıq yapma gazlarınıñ 55 protsentın çığarğan illär anı ratifikatsiälärgä tieş.


text:
Tөnyaq Ğıyraq bombalana başladı
Mәğlüm Tөrkiәneñ kөntәrtibendә niçә atnalardan birle idәn astı kөrd partizan oyışması PKK-nı yuq itü mәs`әlәse tora. Tөrek kiñ külәm mәğlümәt әsbablarınıñ berençe xәbәrlәre dә soñğı atnada gel bu turıda buldı. 25-nçe uktәberdә “Hürriyet, Bugün, Vatan, Yeni Şafak” kebek gazetalarnıñ berençe bitlәrendә tөrek xәrbi oçqıçlarınıñ Tөnyaq Ğıyraqtağı noqtalarğa bomba taşlap kire qaytuları xәbәr itelde. Qayber xәbәrlәrgә kürә, 3 meñ tirәsendә ğәskәr dә çikne 5 km. ütep kergәn. Başqa ber xәbәr isә Kөnyaqta Ğıyraqqa çiktәş Yeşilovadağı Gendarmәriә bazasına 100 tirәsendәge PKK partizanınıñ xөcemeneñ tuqtatıluı buldı. 30 xәtle PKK-lı üterelgәn. Monnan elekke Dağlıca xәrbi bazasına şundıy uq hөcümdә 12 ğәskәr üterelep 8-e orlanğan ide. Şәhit itelgәn, yaralanğan hәm orlanğan ğәskәrlәrneñ arasında törek armiәsendә xezmәt kürgәn kөrdlәr dә bar.
Tөrkiә Radio hәm Televiziә Yuğarı Oyışması kierenkelekne arttırmaw өçen qayber xәbәrlәrgә senzura quydı. Lәkin monı tıñlağan bik bulmadı kürәseñ. Sәyәsәtçelәr xalıqnı provokatsiәlәrgә bireşmәskә çaqıralar. Lәkin xәtta yıraq Belgiәdә dә Bruseldә 100 xәtle yäş tөrek protest mitingası ütkәrergә tırışqanda polisiә tarafınnan taratıldılar digәn xәbәr kilep tөşte. Ә Tөrkiyäneñ üzendә isә barlıq şәhәrlәrdә diәrlek protestlar bula. Şuşı protestlarnı oppozitsiәdәge Millәtçe Xәrәkәt partiәsenә yaqın torğan Ülkücülәr yәğni İdealist yәşlәr oyışması berençelәrdәn bulıp oyıştıra. Urta mәktәp uquçıları da bolarğa qatnaşa. Nәticәdә Mәğarif Ministerlege uquçılarnı mondıy protestlarğa qatnaşudan tıydı. Protestlar Kөrdlәrneñ Demokratik Cәmğiәt Partiәse DTP-neñ binalarına hөcüm rәweşendә dә üzen kürsәtә. Universitetlarda kөrd uquçılar belәn tөrk uquçılar berberlәrenә hөcümnәr oyıştıra. Universitet senatları akademiklarnı cıyıp protest cıyılışları ütkәrәlәr. Parlamentta da deputatlar xәtta başqa temalar buyınça cıyılğan ayrım komissiә utırışlarında bu mәs`әlәne kөn tәrtibenә kiterәlәr. Oppozitsion partilәr Cөmhuriәt Xalıq belәn Millәtçe Xәrәkәt partilәlәre xөkümәtne buldıqsızlıqta ğәyeplilәr.
Tege yaqtan AQŞ hәm Avropa Berlegeneñ tөrek xөkümәtenә basımnarı dәwam itә. Lәkin inde xalıqnıñ zur өleşe Tөrek Qorallı Kөçlәre qayçan Tөnyaq Ğıyraqqa ütep kerer digәn xәbәrne kөtep dulqınlana. Şuşı dulqınlanu il eçendә ğәyepsez kөrdlәrgә qarata kөçle reaksiәgә, xәtta keşe üterülәrgә xәtle alıp iltmәgәye digәn qurqu bar. İnde sәyәsәtçelәr dә, qayber jurnalist hәm intelektuallar da bu qurqınıçnı sizep “Tөrek-Kөrd ber tuğan” digәn belderülәr yasıy başladılar.
24-nçe ukteberdә cıyılğan Milli Qurqınıçsızlıq Şurasınıñ utırışınnan Ğıyraqqa embargo yasaw tәqdime çıqtı. Asılda Tөrkiә belәn Ğıyraq arasındağı sәwdәdә otqan yaq Tөrkiә bulğan ide. Ütkәn yılda 2 milliarda 200 millon dollarlıq tabış kürde. Bıyıl august ayına xәtle tabış isә 1 milliarda 600 million dollar. Tөrek eş quarları gomumәn Ğıyraqta, ayrım alğanda tөnyaqtağı aftonom kөrd rayonunda bik küp tөzü eşe alıp baralar. Tөrkiә ayruça Ğıyraqqa elektr energiәse dә sata. Şunıñ өçen dә xөkümәt ambargo qararın alsa bu Ğıyraq belәn bigrәk tә aftonom kөrd rayonına zian birәçәk. Ayruça kөrdlәr Tөrkiәdә kilgәn export әyberlәrennәn alğan tamozne kilerennәn dә mәxrum qalaçaq. Tabiği Tөrkiә dә tabışlı ber eş urnın yuğaltaçaq. Lәkin Tөrkiәdәge atmosferağa qarasaq xalıq moña riza sıman.
Tөrkiә inde 2 belәn 3-nçe Noyeberdә İstanbulda ütkәrelәçәk AQŞ, Avropa Berlege, Industrial 8 il, İslam Konferentsiәse hәm Ğәrәp İllәre Oyışmasınıñ Ğıyraq turındağı kiñәytelgәn urtaq xalıqara konferentsise belәn 5-nçe Noyeberdә Washingtonda Premier Erdoğan Prezident Bush oçarşuın kөtә. Bu arada 26 NATO ileneñ Hollandiәdә ütkәrelgәn saqlanu ministerlәre cıylışında Tөrkiәne terror belәn kөrәşendә yaqlıybız digәn belderü yasaldı.
Inde kilәse kөnnәrdә tөrek xalqınıñ qan basımı beraz tөşәrme әytüwe qıyın. Tөnyaq Ğıyraqqa tөşәçәk oçqın bөten rayonğa şartlağıç tә`sire yasamasmı? Bu turıda tөrle teoriәlәr bar. Aqıl belәn mantıyq problemalar diplomatiә arqılı çişelsen di, әmma diplomatiәneñ ber instrumentın da qoral buluwın kem dә inqar itә almıy. Qızğanıç şul ki mәs`әlә şundıy kisken vazğiәtkә kilgәç, keşe tormışı turında kem dә qayğırtmıy kebek.
İstanbul, Әxtәm İbrahim


text:
Loya Cirğa eşe axırına yaqınlaşa: Äfğanstan konstitutsiäse nindi bulır?
Audio (Bäşir Äxmät)
"Belüemçä, delegatlarnıñ kübese xäzerge waqıtta Äfğanstanğa köçle prezident sisteması kiräk dip sanıy. Çönki älegä ildä üzäk xakimiät yuq. Läkin soñraq, bu xakimiät tözelgäç, bezgä köçle parlament ta kiräk bulaçaq. Prezident häm parlament wäkälätlären büleşergä tieş bulaçaq."
Qaynar bäxäslär uyatqan tağın ber soraw - yaña cämğiättä İslam nindi urın alıp torırğa tieş. Bilgele bulğança bärep töşerelgän Taliban xakimiäte ildä Şariğät qanunnarı uranştırırğa tırıştı. Gärçä, 1964 yılğı konstitutsiä Äfğanstannı İslam däwläte itep tanıtsa da, Cinäyät kodeksı, Ğailä kodeksı kebek sekular qanunnarğa nigezlängän ide. Yaña Konstitutsiä näq şul ruxta bulır dip kötelä. Azatlıqnıñ Äfğanstan belgeçe Amin Tarzi süzlärençä,
Audio (Amin Tarzi)
"Şariğät ixtiram iteläçäk, läkin ilneñ qanunnarı Şäriğätkä nigezlängän bulmayaçaq."
Nixayät, tağın ber bäxäsle mäsäläne xatın-qız delegatlar kütärep çıqtı. Alar konstitutsiädä xatın-qız xoquqlarına citärlek urın birelmäwgä zarlanıp, irlär belän tigez xoquqlar taläp itte. Äytkändäy, konstitusiäne bu yaqtan keşe xoquqların yaqlaw törkemnäre dä tänqitli. Loya Cirğada qatnaşqan 100-läp xatın-qıznıñ berse Soraya Parlika süzlärençä, alarnıñ kübese Konstitutsiägä "irlär häm xatın-qızlar tigez xoquqqa iä" digän matdä kertergä taläp itä:
Audio (Soraya Parlika)
"Loya Cirğa bu mäsäläne niçek xäl iter, älegä bilgesez, ämmä xatın-qızlar üz taläplärendä axırına qädär torırğa cıyına."
Ämmä töp mäsälä, prezident xakimiätenä kilgändä, delegatlar arasında kileşü inde bar dip xäbär itelä. Şunı iskä alıp, Lowğar vilayäte wäkile Bäşir Äxmät Konstitutsiä irtägä-berseköngä tawışqa quyalıçaq. Atnakiç könne bulmasa, hiçyuğı comğa yä şimbä könne Loya Cirğa eşen beteräçäk digän farazın äytte:
Audio (Bäşir Äxmät)
Yaña Konstitusiä qabul itelgännän soñ, kiläçäktä şuşı dokument nigezendä Äfğanstanda berençe demokratik saylawlar ütergä tieş bulaçaq. Älegä bu saylawlar kiläse yılnıñ Yün ayına bilgelängän.
Ali Gilmi, Praga


text: 12 mart respublikanıñ qayhı ber rayondarında häm qalalarında urındağı üźidäralıqtıñ wäkälätle orğandarına öźtämä haylawźar ütkäreläsäk. Räsäy ustisia ministrı Yüriy Çayqanıñ şaw–şıu tıuźırğan yañğırawıqlı belderewenän huñ Başqortostanda bıl haylawźarğa yetdi äźerlek başlandı. Bığa tiklem Respublikala haylawźar bulasağı turahında tik üźäk haylaw komissiahı räyese Barıy Kinyäğolov qına belgänder. Ğäźättägesä, xäkimiättär bıl yulı la haylawźar xaqında aldan höylämäwźe xup kürźe. Yüriy Çayqanıñ belderewe inde xalıqqa watandaşlıq burısın ütäw käräklege xaqında iźkärtewgä etärges kenä birźe. Respublika kiñ mäğlümät saraları xalıqtı haylawźar xaqında iźkärtep ölgörmäwe lä ixtimal. Sönki xalıqtıñ baytaq ölöşö däwlät qaramağındağı matbuğat saralarına ışanıp barmay. Şuğa la Respublika prezidentınıñ matbuğat xeźmäte kiñ mäğlümät saralarına haylawźarźı nisegeräk,nindäy yuźıqta yaqtırtıu käräklege xaqında mäğlümät tarattı. Unda haylawźarğa äźerlekte häm unıñ barışın kiñ itep yaqtırtıu burısı quyılğan. Prezident xäkimiätenän xäbär itewźärensä, Respublikala 131-se federal qanundı ütäwźä äle ük qıyınlıqtar bar. Ular täw siratta urındağı üźidäralıq orğandarı wäkälättäreneñ matdi xälenä tap kilmäwe. Küp kenä munitsipäl berämektärźeñ iqtissadi häm finans mömkinlektäre urındağı üźidäralıq wäkälättären ütäw ösön yeterlek tügel Başqortostanda küp kenä rayondar respublika qaźnahınan dotasia ala. Tik Öfö menän Salawat qalaları ğına üź üźen tämin itä ala. Şulay itep, kilemdärźeñ aź bulıuı säbäple munitsiäpl berämektäyorźeñ artabanğı yaźmışı la şik aźtına quyıla.Qanun buyınsa bit ular automobil' yuldarın töźök totorğa, aź tämin itelgändärgä sosial' yarźam kürhätergä, torlaq töźölöşö ösön şarttar tıuźırırğa, xalıqtı yağıulıq menän tämin itergä burıslı. Ämmä älegä ber genä munitsipäl berämek tä bıl mäsälälärźe üź allı xäl iterlek tügel. Mäsälälärźe xäl itew ösön munitsiäpl rayonğa kileşew töźöü yulı menän qayhı ber genä wäkälättärźe tapşırıu qarala. Respublika yetäkselege munitsiapäl rayondar qaźnahın tulılandırıu ösön üź yulın täqdim itä. Täw siratta bäläkäy eşqıuarlıqtı üźterew qarala. Bınıñ ösön eşqıuarźarźı terkäwźe yabaylaştırırğa la täqdim itelä. Bına şunday şarttarźa ütä respublikala urındağı üźidäralıqtıñ wäkäletle orğandarın haylawźar.


text: Räsäy häm Belorustan torğan berzäm däwlätteñ ministrzar şurahı 2005 yıldıñ 1 ğinuarınan ike ildeñ urtaq aqsahı itep räsäy humın indereü turahında höyläşep kileşä almanı. Räsäy premier ministrı Mixäil Kasyanov oşo turala iglan itep yawaplılıqtı Minskiğa yapharzı. Minsk humdı indereüzän yılına 120 million dollarlıq kompensatsiä küläme menän riza tügel. Ägär kilähe ös ayza kileşep bulmaha, Kasyanov hüzzärenä qarağanda, urtaq valuta indereü könö turahında onotorğa mömkin. Belorus yağı humdı indereüzän yuğaltıuzarzı yuğaltıuzarzı 2 milliard dollarzan aşıuğa bahalağaynı.


text:
Bügen Tönyaq Koreanıñ atom programması turındağı söyläşüläreneñ ikençe köne uzdı. Yabıq işeklär artında uzğan bu oçraşu turında Amerikan wäkile , Däwlät Sekretare urınbasarı James Kelly ber süz dä äytmäde.
Tönyaq Korea, nizaqnı çişüneñ yulı-Amerika Quşma Ştatlarnıñ Tönyaqqa qarata säyäsäten üzgärtüendä , dip belderde. Japoniä premyer-ministrı Junichiro Koizumi, Amerikan prezidentı George Bush belän söyläşkännän soñ, Tönyaq Korea nizağınıñ säyäsi häm diplomatik çaralar belän çişelergä tieşlegen belderde. “Bu mäs’älädä Bush belän söyläştek, häm bez berdäm fikerdä qalabız-Tönyaq Korea tiräsendäge nizaq säyäsi häm diplomatik yullar belän çişelergä tieş. Amerika Quşma Ştatlarnıñ bu mäs’älädä Ğiraq ısulın qullanaçağına ışanmıym”, dip belderde Yaponiä premyer-ministrı.


text: Fälestinnärneñ al-Aqsa intixarçıları brigadası bügen üz wäkileneñ İzrail höcümendä häläk bulğanınnan soñ, atışlarnı tuqtatu turındağı kileşüdän çığuın häm üterügä cawap qaytaraçağın belderde. İzrail xärbiläre Jenin şähärendä bügen 3 suğışçını atıp üterde. Yerusalimda premyer-ministr Ariel Şaron, İzrail xalıqara cämäğätçelek tarafınnan da yaqlanğan yul kartası tınıçlıq planı yağında qaluın belderde. Anıñ ike kiñäşçese çärşämbe könne İzrail Könbatış Yarnıñ qayber öleşlärennän çigenä alır ide, dip belderde.


text:
Törkiädä saylawlar 22 yüldä ütäçäk
Törkiä prezidentlığına berdänber namzät, tışqı eşlär ministrı Abdulla Gül saylawlarda qatnaşudan baş tartı. Törkiäneñ Millät Mäclese anı raslamadı. Oppozisiädäge säyäsi köçlär Törkiäneñ dönyawi tözeleşen yaqlap Gülgä qarşı tawış birde.
Soñğı atnalarda Törkiäneñ dönyawi tözeleşen yaqlap uramnarğa distälägän meñ keşe çıqtı. Xärbilär dä prezidentnıñ dini partiä wäkile bulu ixtimalına qarşılıq belderde. Manisa şähärendä uram cıyınında qatnaşqan Ähmät Bulut:
"Bez biregä cömhüriätne yaqlarğa häm xökümätkä sabaq uqıtırğa çıqtıq. Alar monnan sabaq alırlar, dip ömetlänäm," dide.
İstanbul häm Änkarada uzğan protest çaralarında isä millionnan artıq keşe qatnaşqan. Ğömüm saylawlar 22 yülgä bilgelände. Törkiädä prezident xakimiäte kiñ bulmasa da, il başınıñ qanunnarğa veto salu xoquqı bar.
Alsu Qormaş


text:
Sigezlek Summitı: Global cılınu mäsäläsendä urtaq fikergä kilü ixtimale yuq kebek
G8 - industriäläre alğa kitkän illär citäkçeläreneñ yuğarı däräcädäge oçraşuı irtägä Şotlandiädä Gleneaglesta başlana. Köntärtibendä klimat üzgärüe,global cılınu häm Afrika illäreneñ burıçların ciñeläytü kebek mäsälälär tora. G.Bush Washingtonnıñ yapma tä''siren kimetü öçen Kyota stilındağı kileşülärgä qul quymayaçaq ,çönki ul AQŞ iqtisadına zian kiterä dip aldan äytep quydı Şotlandiä başqalası häm summit ütäçäk Gleneaglesta politsiä belän G-8gä protest belderüçelär arasında bäreleşlär däwam itä.
Bush(audio)
T.Blair Böyek Britaniä xalqı öçen iñ yaxşı dip uylağan mäsälälärdä qararlar birde , min dä amärikannar öçen in yaxşı bulır dip ışanıp qarar birdem.min bezneñ mönäsäbätlärgä närsäder öçen satulaşu dip qaramim, bez urtaq mänfäğätlär öçen bergäläp eşlägän nıqlı berektäşlär häm duslar .
Bush Washingtonnıñ G8lärneñ cidese imza itkän global cılınu turındağı Kyoto protokolına quşılunı qatğıy räweştä kire qağa.Ul klimatnıñ üzgärüe ozın möddätle ciddi problema , ämma Washington Kyoto protokolına imza itmiäçäk çönki ul bezneñ iqtisadqa zian kiterä digän Blair älegä mäsälä turında zur şau quptarırğa cıyınmıy , çönki ul ğıynuar ayında DAVOSta säyäxätneñ yünäleşen genä bilgeläw kiräk digän ide Ul Glenaeglesta 3 mäsälädä progress bulaçaq dip ışana. Blair klimat üzgärüe çınlap ta bar häm bu turıdağı fänni dälillär bäxässez qabul itelä digän mäsälädä belderü teli .Bushnıñ televidiniä ängämäsendä klimat üzgärüe möhim mäsälä häm monıñ belän şägellänergä kiräk digän süzläre Blair öçen qıyulandıruçı .Britaniä premyere energiä ekonomiälägän texnologiä täräqiätendä progress häm täräqi itüçe illärne klimat üzgärüe turındağı debatlarğa qatnaştırırğa teli.G8lär üzläre kümer gazı çığarunı kimetkän waqıttta Qıtay , Hindistan kebek illär arttıraçaqlar dip qurqa. Glenaegles köntärtibendä Afrikadağı yarlılıqnı kimetü tora. Ütkän ayda Sigezlek qıtğäneñ in yarlı 18ileneñ 40milliard dollar burıçın sızıp taşlarğa buldı. Britaniä kiläse 10yılda Afrikağa yardämen ike märtäbä artırırığa cıyına Bu mäsälädä Blair Bushtan yaqlaw alala.
Bush (audio)
Bez bik comart, bez kübräk biräçäkbez G8lär oçraşuında bu mäsälädä söylärmem
Kübräk ul citärlekme , G8lär wäğdä itkän yardämdän kübräkne birergä şulayuq subsidiälär turında söyläşäçäklärme? Menä bolar töp soraular bulıp tora. AQŞ häm Yevropa Berlegendäge subsidiälär dönya bazarında afrikalı igençelärne bik qıyın xäldä qaldıra digän cämäğätçlek fikere nığıy bara . Täräqi itüçe illärgä birelgän här ber dollar yardämne awıl xucalığı subsidiäläre kire ala digän argument bar färidä xämit


text:
İminlek Şurasınıñ daimi äğzaları häm Germaniä Mäskäwdä yänä İran atom programmasın tikşerä
Bu säğätlärdä Mäskäwdä İminlek Şurasındağı biş daimi äğza il häm Germaniä wäkilläreneñ İranıñ atom programması turında çirattağı kiñäşläüläre bara. Tähran belän tığız säwdä mönäsäbätläre urnaştırğan Rusiä häm Qıtay, Quşma Ştatlar alğa sörgän qırıs säyäsätne, ayırım alğanda, İranğa qarşı çikläwlär kertüne kire qağa häm bu mäs''älä fäqät diplomatiä aşa ğına xäl itelergä tieş, dip kilä.
Rusiä tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Mixail Kamınin kiñäşläşü başlanır aldınnan ğına üz ileneñ haman da nizaqqa diplomatik çişeleş tabu yulların ezlärgä cıyınuın belderde:
"Bezneñçä, köç qullanu yäisä çikläwlär kertü yulı belän xalıqara cämäğätçelekneñ İran atom programması tiräsendäge borçıluın beterü mömkin tügel", di Kamınin Mäskäw qaraşınıñ bu mäs''älädä üzgärmäwe xaqında.
Düşämbe könne Rusiäneñ ikençe ber räsmie, Berläşkän Millätlärdäge daimi wäkile Andrey Denisov Tährannı üz atom qorılmalarında uran bayıtunı hiçyuğı aprilneñ 28-enä qädär tuqtatıp toruğa öndäde. Näq menä şul könne Venadağı Xalıqara atom energiäse idaräse İrannıñ atom programması xaqında İminlek Şurasına xisap yullayaçaq.
Rusiäneñ saqlanu ölkäsendäge kürenekle belgeçe Aleksandr Golts fikerençä, Mäskäwneñ şuşı mäs''älädäge qaraşına İran belän tığız iqtisadi xezmättäşlek alıp baru zur yoğıntı yasıy. Ämma añardan da bigräk, Rusiä İran atom programması mäs''äläsen Könbatışqa üz ähämiaten kürsätü öçen dä osta qullana, di Golts:
"Rusiä üzeneñ İran belän mönäsäbätlären ber etärgeç itep kürä, şunıñ yardämendä ul Könbatış belän satulaşıp, İran mäs''äläsendäge qaraşın başqa närsälärgä sata ala. Mäsälän, monıñ öçen Könbatış Putinneñ eçke säyäsäten tänqitläwne çikli, yäisä Dönya Säwdä oyışmasına kerü wäğdälären birä ala", di saqlanu belgeçe Aleksandr Golts.
Rusiä İrannı şulay uq bar Yaqın Könçığıştağı möhim ber partner itep kürä. Dönya iqtisadı häm xalıqara mönäsäbätlär institutı xezmätkäre Aleksander Pikaev, Rusiäneñ könyaq Kavkazda da, Üzäk Aziädä dä, Äfğanstanda da İran belän urtaq mänfäğätläre bar, dip belderä. Moñardan tış, Tähran Rusiäneñ Çeçnädäge säyäsäten möselman däwlätläre yağınnan tänqitläwne kimetü eşendä dä zur rol'' uynadı, di Pikaev.
Kärim Kamal


text:
Semberdä 1648-yılda şähärneñ Bogdan Xitrovo tarafınnan basıp alınuı waqıtında häläk bulğan babalarıbız ruxına bağışlanğan Xäter çarası uzdı
Patşa waqıtında 1898-yılda Sembergä nigez salunıñ 250-yıllığın bilgeläw buyınça zur tantanalar bulğan. Läkin annan soñ 90 yıl buyı andıy şaw-şular bulmağan. 1988-yılda ğına Semberneñ 340-yıllığın atna-un kön buyı zurlap bäyräm ittelär. Moña riza bulmağan tatar cämäğätçelege may ayı axırında yıl sayın Sember qalasın basıp alu faciğäse uñayınnan Xäter köne uzdıra başlağan ide. Ğädätkä kergän mondıy çaralarda 4–5 yöz keşe qatnaşqan yıllar da buldı. Xäzer isä - “Watan” firqäse häm Milli Mäcles tarafdarları ğına qatnaşa. Küp tügel alar - 30 – 40 çaması ğına.
“Watan” firqäse bülekçäse räise Nail Mikey kereş süzendä üzebezneñ borınğı möselman ziratı östendä cıyılğanlığıbıznı iskä töşerde häm Semberne rus basqınçılarınnan yaqlawda häläk bulğan borınğı babalarıbız ruxına yäsin çığarğa täqdim itte. Yäsin uqunı ölkäneñ elekke möftie Äyup xäzrät Deberdeyev üz östenä aldı.
Soñınnan tarixi häm dini temalarğa äñgämä, çığışlar buldı. Yıldağıça, Putin isemenä telegram suğarğa qarar qıldılar. Anda borınğı tatar-bolğar qalası Semberdäge ğädelsezleklärgä çik quyu taläp itelä. Bu telegram Putin qulına barıp keräme-yukmı, uqısa da, ul anı citdi qabul itäme-yukmı – bu turıda süz bulmadı.
Borınğı möselman ziratı östendä kafedral' çirkäw tözü xästärläre, Ul'yan ölkäse häm qalası gerblarınıñ täre belän bizälüe, Ul'yan qalasınıñ näq üzägendä zur tärele bağana utırtıp quyuları, Konstitutsiä tarafınnan birelgän xoquqlarıbıznıñ ütälmäwe häm başqa borçılular tudıruçı küreneşlärgä rizasızlıq belderelde.
Xäter könendä ayıruça elekke möselman ziratı östendä kafedral' çirkäw tözü niäte turında süz küp buldı. Şuşı urınğa quyılğan Xäter taşın qayadır alıp kitüläre turında da açulı süzlär äytelde.
Ekologlarnıñ qarşı kilüenä karamastan, çirkäw tözü turındağı qararnıñ xäwefle buluı da assızıqlandı. Çönki bu yaña tözeleş İdelneñ tekä yarındağı cir şuışu ğälämäten köçäytä ala. Zararı başqa binalarğa da tiüe ixtimal.
Milli mäcles räise Rawil Timerbulat çirkäw tözü öçen bik tä tırışıp yörüçe ruxanilarnıñ çudo-moğcizalarğa ömetlänüläre ixtimalı turında da äytep uzdı. Çönki alar, nigäder, xalıqnı dingä yaqınaytuda törle çudo-moğcizalarnı keşe ışanmaslıq däräcädä kiñ qullanalar sıman, dide Rawil äfände.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Sember Räsäy könen bäyräm itte
Döres, bu bäyräm küplärne aptırata. Äytik, “Ul'yanovsk segodnya” gäzite “Tuzğa yazmağan Bäysezlek könennän üsep çıqqan Räsäy köne – gel aptıratıp kilde”, dip yazğan. Xäyer, ällä ni aptırap tormıylar da - şul uq kön Sembergä nigez salu köne ikän. Elegräk şähär köne dip maynıñ 23 sanala ide. Yalğışqannar ikän: 12-iyün bulıp çıqtı Sembergä Bogdan Xitrovonıñ berençe qazıq qağuı köne.
Bäyrämneñ eçtälegenä kilsäk, şul uq “Ul'yanovsk segodnya” gäzite tulı ber säxifäsen törle cirlärdä oyıştırılğan çaralarnı sanap ütügä bağışlağan. Sanap betererlek tä tügel. Bersen genä äytep ütü kiräkter: Leninnıñ 100 yıllığı mäydanında, citäkçelär kürenekle şäxeslär, qunaqlar aldında täbrik süze totqaç häm büläklär öläşkäç, kükkä 357 şar oçırıldı. İmeş, şähärgä 357 yäş tulu simvolı. Älbättä inde, şuşı mäydan yanında Lenin memorialı üzägen tözegändä quätle MAZ, KrAZlarnıñ 14-ğasır möselman ziratı söyäklären tönnär buyı taşığanın iskä almıyça.
Tatar da älege çaralarda tamaşaçı sıyfatında qatnaştı. Tatar çaraları bulmadı da. Çuaşlarnıñ isä Ağatuyları Vinnovqa quaqlığında ğomumräsäy bäyräme qısalarında uzdı. Tatarlar öçen töp çara bu könne Şähri Bolğarda buldı. İñ kübe – semberlelär ide. Yaqın bulğanğa inde. Başqortstannan da baytaq keşe ide - 15 zur avtobus belän kilgännär annan. Tağın Xaci tarxan, Volgograd, Samar, Penza ölkälärennän, Mordoviä, Çuaşstannan baytaq keşe bar ide. Tatarstannıñ Zäy, Quqmara, Tübän Qama yaqlarınnan da 20 – 40 keşe kilgän.
Şöker, elekke yıllardan ayırmalı bularaq, bıyıl Tälğät Tacetdinnı tanımağan din ähellären faş itü ğälämätläre bulmadı: Yuğarı möfti citäkçelegendä täwbä qılu häm öylä namazı belän çikländelär. Elekke yıllardağıdan tağın ber ayırma: plenum - qorıltay kebek çaralar bulmadı. Öylä namazınnan soñ Tälğät Tacetdin ölkälär möftiläreneñ täbrik süzlären täqdim itkän ide dä, xalıq taralıştı. Täbrik süzläre dä bulmadı diärlek. Barı tik Penza ölkäseneñ “al'ternativ” möftie Adelşa Yunkin belän Semberdäge qıñğır ğämälläre öçen möftilektän quılğan Äyup Deberdeev kenä berniçä süz äytep ölgerdelär.
Xalıq üzara faş itülärdä tuyğan küräseñ inde. Şähri Bolğarğa kem tarafdarı bulunı kürsätü öçen tügel – dinebezgä, şanlı tarixıbızğa yaqınayu maqsatınnan kilgännär. Küplär xalıqqa dini äyberlär satu belän üzlären beraz aqça eşläw maqsatınnan da. Şähri Bolğar tıyulığı yärminkädäy tä'sir qaldırdı.
Ä Sember ölkäseneñ “Tuğan tel” häm “Bolğar yañarışı” oyışmaları isä çın tarixıbıznı xalıqqa añlatu çaraların maqsat itep kilgännär. “Tuğan tel” aktivistları, nigezdä, Sembergä nigez salunıñ safsata ikänen isbat itüçe, Altın Urda, Mäskäw kenäzlege, Bolğar häm Qazan xanlıqları arasında bulğan mönäsäbätlärne açıqlawçı notıqlar tottılar. Ä “Bolğar yañarışı” aktivistları bezneñ tatar tügel – bolğar xalqı ikänebezne isbatlawçı dälillär belän. Şäwkät Bogdanov şul temağa 1000 artıq añlatma käğäzlär öläşep tä yörde. “Tuğan tel” idäräse äğzası Rozaliä Matrosova xalqıbıznı tarixqa yaqınaytunıñ yaña ısulın qullandı. Ul Söyembikä bulıp kienep yörde. Anıñ yuğarı zäwıq belän üze äzerlägän kiemnäre soqlanırlıq ide. Küplär anıñ belän fotoğa töştelär, videokameralarğa töşerep aldılar. Anıñ belän aralaşqan millättäşlärebez häm, älbättä inde, Rozaliä xanım üze dä bik qänäğät qaldılar.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Orenburda yäşlärneñ berençe milli ictimaği oyışması barlıqqa kilde. Yaña yäşlär xäräkäten başlap cibärgänçe anıñ wäkilläre töbäktä 19nçı ğasırda aktiv bulğan milli oyışmalarnıñ eşe belän tanışqan, şulay uq zamança şartlarda tatar yäşläreneñ aralaşu, telne mädäniätne öyränü kebek eşlär planlaştırılğan. Orenburdağı yäş millättäşlärebezneñ xäle başqa qayber töbäklärdä yäşäwçe yäştäşläre belän çağıştırğanda küpkä yaxşıraq – şähärneñ üzendä tatar drama teatrı bar. Miraxaydär Fäyzi isemendäge tatar däwlät drama teatrı tağın ber atnada üzeneñ sezonın aça.
Firüzä Äbsälämova


text:
GUNLUK kiraye.3 otaqli,Metro cixisinda.Yenitikili.
GUNDELIK.Seherin qonaqlari ve aileler ucun,merkeze yaxin, metro cixisinda genis ve isiqli ev gundelik kiraye verilir.Yeni tikilinin 8 mertebesi,gozel seher menzeresi...3 otaq,2 hamam otaqi,metbex, balkon, 2suretli lift.Evde rahat yasayis ucun her bir serait var. Mebel, suretli internet, kabel televiziyasi, metbex mebeli ve esyalari, yataq levazimatlari,paltaryuyan masin, soyuducu ve s..Qaz,isiq,su 24 saat...Yeralti ve yerustu avtodayanacaq...Evde eyni vaxtda 10 neferedek qonaq qala biler. Qiymet adam ve gun sayindan asili olaraq 40-80manat. Diqqet:Saatliq ve gorusler ucun verilmir! Wp+994504202151
Qiyməti: 40 AZN


text:
Kamal teatrında «Qara çikmän»
7 noyäberdä G.Kamal isemendäge Tatar däwlät akademiä teatrında myuzikl janrına qorılğan spektakl' dönya kürde. Teatrnıñ baş rejisserı Färit Bikçäntäy osetin dramaturğı Georgiy Xuğayıvnıñ «Qara çikmän» pyesasın säxnäläştergän. Anı äle märxüm Marsel' Sälimcanov saylap alğan bulğan, ämma tamaşaçı iğtibarına täqdim itep ölgerä almıy qalğan. Färit Bikçäntäy ostaznıñ bu icadi planın tormışqa aşırdı.Marsel' ağanıñ tuğan könendä yaña spektakl' berençe tapqır tatar säxnäsendä uynaldı.
Äsärgä muzıkanı bügenge köndä Amerikada yäşäwçe Mäshüdä Şämsetdinova yazğan. Rollärdä teatrnıñ iñ yaxşı artistları uynıy.
Damir Ğismetdin


text:
“Törek-tatar mädäni bağlanışları” tämamlandı
Ğ.İbrahimov isemendäge tel ädäbiät häm sänğät institutında comğa könne başlanğan “Törek-tatar mädäni bağlanışları”dip atalğan simpozium şimbä könne däwam itte. Simpoziumnıñ ikençe könne barğan çığışları ike teldä bardı. Sadri Maksudi Arsal belän Ğayaz İsxaqi turında Tatarstan yağınnan tarix fännäre kandidatı Färidä Ğaffarnıñ , ä Törkiädän İstanbul universitetınnan törek ğalime Kämal' Eraslan çığışı tıñlandı.
Häm Sadri Maksudinıñ qızı Adilä Maksudi Ayda turında, tatarlarnı dönyağa tanıtuda zur öleş kertkän anıñ onığı Gönül Pultar da çığış yasadı. Çığışlardan añlaşılğança, Sadri Maksudi häm Ğayaz İsxaqi turında äle dä kiñ cämäğätçelekkä bilgele bulmağan mäğlümatlar küp ikänlege bilgele buldı. Şulay uq tağın Törkiädä ğömer itkän, icat itkän tatar ğalimnäre Tahir Çağatay turında Anqara universitetı ğalime , Şäfäq Ural; Xämit Zöbäyer Quşay turında Anqara universitetı ğalime Sadi Bäyräm bik küp mäğlümat citkerdelär.
Filologiä fännäre doktorı professor Flün Musin tafarınnan “Ğ. İsxaqinıñ möhacirlektäge icatı” digän temağa çığış yasaldı. Annan süz törek – tatar ğalime Nadir Däwlätkä birelde.
“Tel, ädäbi , tarix möxitendä tatarlarnı tanıylar, ämma başqalar tatarlarnı tanımıy. Şunıñ öçen tatarlar turında başqa tellärdä yazıp çığarğa kiräk. Xezmättäşlekne üsterü öçen, köç, küät, matdi şartlar tudıru şart”,- dide.
Professor Xatip Miñnegulov “Törek-tatar bağlanışlarında “Qazan” jurnalı”turındağı çığışında bu jurnalnıñ 1970 yıllarda latin xärefläre belän basıluı, anıñ 1980 yılğa qädär 23 tatarça çıqqan sannarına bäya birde. Jurnalnı Äxmätväli Mäñgär vaqıfınıñ yärdäme belän çığarıluı turında , anıñ berençe cawaplı särkätibe Nadir Däwlät buluı turında da äytep uzdı. Şulay uq Mäñgär waqıfınıñ häm anıñ törek-tatar mädäniätenä xezmäte turında filologiä fännäre kandidatı İlbaris Nadirov ta söyläp uzdı. Ä Ğayaz İsxaqi äsärlären näşer itü turında Zäyni Rämiev söyläde. Törek ğalimnäreneñ xezmätlärendä Altın Urda temasın Fänüzä Nurieva yaqtırttı.
Çığışlardan soñ professor Nadir Däwlät tarafınnan simpoziumdağı çığışlarğa näticä yasaldı. Anda ul “Fänni- cıyılışlarda ike kön buyı tıñlanğan notıqlar arasında Z.Wälidigä bağışlanğan 2 çığış, Sadri Maksudiğa bağışlanğan - 2 çığış , Ğayaz İsxaqiğa bağışlanğan- 3 çığış buldı. Min bik bäxetlemen”,- dide ul . Damir İsxakovnıñ çığışı turında ul bolay dide: “Damir İsxakovnıñ Başqortstanda xalıq sanın alu xäräkätendäge problemasına tuqtaluı , alarğa tözätmälär kertergä mömkin buluın kürsätte”,- dide.
“Ämma tänqit süzlären dä äytmi buldıra almıym,- dide ul .Qarşığa çıqqan iñ zur problema bügen -ul tel mäs’äläse. Törkiäne öyräner öçen, törekçä öyränergä kiräk ,- dide ğalim Nadir Däwlät.
Simpoziumnıñ eşen yomğaqlaw süzlären Osman Fikre belän Nurmöxämmät Xisamov äyttelär .Alarnıñ ikeseneñ dä fikere şundıy ide: “ike ilneñ ğalimnäre dä ber- bersenä qarata iñ cılı toyğılar kiçerälär , bik zur xörmät belän qarıylar”.
Törkiädä- tatarlarğa, Tatarstanda töreklärgä bik yaxşı möğämälä” ,-dip yañğırağan fikerlär äytelde.
Häm bu simpoziumda tıñlanğan çığışlarnı tärcemä itep tatar häm törek tellärendä latin xärefläre belän ber tuplanma itep çığarunı kiräk”,- dip täqdim kertelde. Törek-tatar bäyläneşläre turındağı simpoziumda Tatarstan mäğlümat çaralarınnan xäbärçelär dä , yazuçılar da kürenmäde.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Ulyan ölkäsendä yäşüsmerlär arasında cinäyätçelek 2-3 tapqır artqan. Soñğı yıllarnıñ näticäse-yäşlär olılar belän bergä cinäyät qıla. Mondıy mäğlümatlärne ölkä prokuraturası birde. Sember şähärendä yäşlär üzlärenä şöğel taba almıy. Üz waqıtında isä Sember milli xärkätennän ürnäk alıp Tolyatti yäşläre üz kiçälären uzdıra başlağannar ide. Semberdä xäzer mondıy çaralar bötenläy uzmıy, Tolyattida isä inde ike yıl Tuğan Tel üzäge qarşındağı yäşlär oyışması häm anıñ citäkçese Alsu Äminova tatar yäşläre öçen yal kiçälären uzdıra.
Airat İbrahim, Sember


text: Ğiraq şığıy möselmannarınıñ dini citäkçese ayatulla Ali äl Sistani yärdämçese, Näcäf şähärendä suğışnı tuqtatırğa çaqıra. Ğiraqnıñ Qarbala häm Näcäf şähärlärendä ayawsız suğışlar däwam itä. Näcäf şähärenä kergän Amerika tankları, Moqtad As Sadr citäkçelegendäge şığıylar urnaşqan urınnarnı, möselmannarnıñ izge cirläre buluğa qaramastan utqa tota. Qarbalada iñ kimendä 4 Ğiraqlı üterelgän. Amerika boralaqları Sadrnı, suğışçıların taratıp, xäkimiätlärgä birelüen taläp itkän öndäwlär taşlıy. Sadrnı ikençe ber şığıy din başlığın üterüdä gäyeplilär. Moña cawap itep as Sadr Amerika prezidentı Djodj Buş häm britan xökümäte başlığı Toni Bläyernı qarğap, alarnı “zolımiät iblisläre” dip atağan.


text:
Samarda “Berdäm Rusiä” mäktäpkä pravoslav ruxın kertüne qayğırta
Samar töbägendä mäktäplärgä xristian ruxın kertü buyınça rus pravoslav çirkäwe häm “Berdäm Rossiä” firqäse citäkçese Sıyçev äfände bar köçlären quyalar. Törle dairädä tügäräk öställär oyıştırıp cämäğätçelek fikeren soraştırğan bulıp qılanalar da, küpçelek qarşı bulğan xäldä dä yomğaqlaw süzlärendä çirkäw awazın yañğıratalar.
Tatar cämäğätçelegeneñ protest xatına cawap itep ölkä Duması binasında ber törkem deputatlar şul mäs’äläne qaradılar.
Ölkä Duma deputatı, milläte buyınça muqşı bulğan Nikolay Musatkin şul söyläşüne alıp barğan. Bu turıda täfsilläp “Azan” gäcitäse häm baylar öçen çığa torğan “CaMapckoe oбoзpeHиe” yazıp çıqtılar.
Guberna Duma deputatı Dmitriy Sivirkin fikere: “Mäktäplärgä pravoslav ruxın kertergä kiräk. Sotsial', iqtisadi, säyäsi balalarnıñ başında äxlaqsızlıq yata. Balalarıbızğa pravoslav ruxın señdermäsäk, alar äxlaqsız buın bulıp yäşäyäçäklär, häm bu başqa millätlärgä naçar tä'sir itäçäk, tatarlar da, yahudilar da sivilizatsiäle, äxlaqlı keşelär arasında yäşärgä teläyäçäklär bit. “Berdäm Rossiä” firqäse äğzası Dmitriy sivirkin fikerençä, möselmannar da, yähudilar da xristian äxlağın señderep kenä tulı bäxetkä ireşäçäklär ikän läbasa. Küräseñ Sivirkinnıñ Vologda, Arxangel'sk ölkälärenä barğanı yuqtır. Ni öçen anda şaw çirkäw arasında ata xäyerçelek çäçäk ata ikän soñ?
Ä menä deputat Svetlana Quz'mina ikençe fikerdä: “Pravoslav ruxın mäktäplärgä törtep kertkänçe, däwlät tarixın küpmillätlelek yözennän öyränergä kiräk. Dönya 3-nçe suğış aldında tora, Sez ällä televizor qaramıysızmı?”- di.
Samar uqıtuçılar belemen kamilläşterü institutı prorektorı Yılena Bel'çikova Duma utırışında küzendä yommıyça: “Tatarstanda niçä yıldan birle inde möselman mädäniäte uqıtıla”- dip deputatlarğa yalğan söylägän.
“Tuğan tel” cämğiäte äğzası Azat Nadirov äytüençä, tügäräk östäldä bik küp rus ğalimnäre mäktäplärgä pravoslav ruxın kertügä qarşı çıqqannar, ä menä rus gäcitläre, teleekrannan qarşılıq yağında tik tatarlarnı ğına kürsätälär.
Ataqay Agafonov belderüençä, ägärdä mäktäplärgä pravoslav ruxın kertmäsäñ, cämğiättä 10 yıldan soñ ekstremizm başlanaçaq ikän, küräseñ 1917 yılğa qädär Rusiädä törmä- zindannar buş torğannar. Ataqaylarnıñ isenä ber närsäne töşeräse kilä. İvan Groznıy pıçaq, balta, darı, tup yädräse aşa tatarnı qanğa batırıp çuqındırğan. İvan Groznıy- çın täreçe bulğan bit. Niçek inde muyınına täre asıp, täre bayrağı astında säyäsäten alıp barğan İvan Groznıy üzenä qarşı töşkän ruslarnı mäydanda ayulardan özdergän soñ!!! Qayda logika?! Ni öçen Lev Tolstoy çep- çi urıs, pravoslavie moxitendä yäşäp ülär aldınnan çirkäwdän qaçqan, ni öçen ğalim zamandaşlarıbız Vyaçeslav Polosin, Waleriä Poroxova xristian dinennän waz kiçtelär?
Bäxäslär ozaq bara, tatarlarnıñ ğına tügel, rus ğalimnäreneñ dä fikerlärenä qolaq salmıyça “Berdäm Rossiä” firqäseneñ Samar citäkçese Sergey Sıyçev gäcitädä: “Pravoslav ruxın mäktäplärgä kertü buyınça problema bulmayaçaq” dip çığış yasadı. Soñğı ber yılda Samar tatarlarınıñ küñelendä borçu xise- qaya barsañ da süz mäktäplärgä pravoslav ruxın kertü turıda ğına, häm keşelär, däwlät- prezident partiäse bulğan “Berdäm Rossiä” firqäseneñ isemenä mäğnä sala başladılar. “Berdäm Rossiä” bulır öçen, küräseñ, Rusiädäge 225 millät tä berdäm xristian dinendä bulırğa tieş. Ä Samar citäkçeläre bu eştä qapqa açuçılar bulır öçen cirgä yatıp eşlilär.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Semberdäge tatar mäktäbe aldında qıyınlıqlar da bar
“Ömet” gäziteneñ soñğı sanı, tulayım diärlek, Mäläkästäge tatar mäktäbenä bağışlanğan. Uquçılarnıñ fikere ber: “Beznekedäy nurlı mäktäp yuq!”
Ä menä yaña ğına täpiläp kitkän Sember mäktäbe ni xällärdä ikän? Anıñ direktorı Älfiä Abutdinova äytüençä, yarıysı ğına. Üze dä tirän zäwıq belän cihazlanğan kabinetlı buluına şatlığın belderde. Ber kürenekle millättäşebez tanış maltabarların cıyıp, oluğ büläklär belän kilgän. Balalar häm alarnıñ äti-äniläre öçen konsert programması da kitergän. Uqıtuçılarnıñ härbersenä, yaxşı uquçılarğa büläklär öläşkän. Aşxanädä barçasında çäy, täm-tomnar belän sıylağan. Häm iñ ğibrätlese – isemen dä ällä ni kiñ yañğıratmasqa quşqan. Şundıy tıynaq häm izge keşe inde bu mäşhür keşebez.
Üzläre büläklär kitergännär – bezgä räxmät uqıylar, dide Älfiä xanım, aptırap häm şatlanıp.
Ä annan başqa soñğı arada yärdäm itüçelär kürenmi. Mäktäpne açqanda remont eşlärenä zur yärdäm ittelär, xäzer ällä arıdılarmı, ällä aqçaları betteme, ällä ber genä märtäbä yärdäm qaralğanmı alar tarafınnan – äytüe qıyın.
Daimi yärdäm bulsın öçen İğänäçelär şurası buldıru kiräkter bit, digän täqdim Älfiä xanım öçen yañalıq tügel – şuña dokumentlar äzerläw belän mäşğul' ikän. Anıñ citäkçese bulırday äti keşelärebez dä bar. İlgizär Zıyätdlinov, mäsälän. Ägär ul riza bulmasa, bik tä itäğät'le, paq qullı, milli canlı Kamil Musin bar. Döres, anıñ balaları mäktäp yäşendä tügel inde – üskännär, läkin ul onıqların biredä uqıtırğa cıyına.
Läkin problemalar da yuq tügel. Haman da sänğät citäkçese tabılmıy. Älfiä xanım bu cähättän Avtonomiä citäkçelegenä ömetlänä. Läkin… Anıñ ber utırışında barlıq sälätle millättäşlärebezne barlap, mäğlümat tuplaw täqdime yañğırağan ide. “Barlıybız, barlıybız, menä professorlarıbız isemlegen tözibez”, digän cawap qına buldı. Monısı isä – ölkädä yäşägän häm yäşäwçe kürenekle tatarlarnı tuplağan ensiklopediä öçen genä. Läkin alar belän qızıqsınırday kiläçäk buın da kiräkter bit äle…
Mäktäpneñ tuuına ğorurlandıq, maqtandıq qına tügel -maqtaldıq ta. Tik menä bu mäktäpneñ daimi qayğırtuğa moxtac, anı näni baladay qarap tärbiäläp üsterü kiräklege turında da uylarğa kiräkter bit. Mäläkäs avtonomiäse eşçänlege ürnägendä, mäsälän. Tik andıy mönäsäbät ölkä üzägendä älegä sizelmi, kürenmi…
Ä mäktäp aldına başqa problemalar da kilep basqalıy.
Kom'yutorlarğa litsenziäle programmalar quyu taläp itelä. Monıñ öçen 30 meñnän artıq aqça kiräk, di. Zur mäktäplärgä bu ällä ni qıyın tügel. Äytik, bıyılğı cılı qış kommunal' xezmätkä tüläw çığımnarın kimette. Şunnan qalğan aqça belän qaplap bula. Ä kvartirant xälendäge 91-mäktäp öçen andıy çığımnar qaralmağan. Direktor Älfiä xanım Abutdinova üz eşmäkärlärebezgä ömetlänä. Bulmasa, yänä dä şul uq Qazanğa möräcäğät itärgä turı kiler. Bik tä uñaysız bulsa da, dide Älfiä xanım.
91-mäktäp direktorı Älfiä Abutdinova belän
Ayrat İbrahim ,Sember


text:
AQŞ: Jurnalistlar mäğlümät çığanağın ser itep totu mömkinçelege birgän qanun çığarılsın
AQŞ Kongressı jurnalistlarnı yaqlawçı qanun östendä eşli.Bu qanun jurnalistlarğa mäxkämädä mäğlümät çığanağın açıqlamaw mömkinçelegen biräçäk.NYT jurnalistı Judidh Miller üzeneñ mäğlümät çığanağı CİA agentınıñ isemen açıqlawnı kire qaqqan öçen törmägän xökem itelde..Şunlıqtan xäzer Senatnıñ yustitsiä komitetında qanun ölgese turında tıñlawlar bara. AQŞnıñ 31ştatında andıy qanun bulsa da alarnı federal mäsälälärdä qullanıp bulmıy.Bush administratsiäse qarşı bulsa da ,çärşämbe könne senatnıñ yustitsiä komitetında täqdim itelgän federal qanun turında tıñlawlar ütte
Dodd(audio)
İndianada-kollegam senator Lugar işarä itkäneçä jurnalistlar mäxkämädä ber nindi mäğlümätne açıp salırğa tieş tügel,.Ägär min yalğışam ikän senator Lugar häm kongressmen Pence mine tözätsennär, başqa ştatlar belän çağıştırğanda İndianada cämäğätçelek iminlege kübräk qurqınıç astında tügel dip beläm.
Dodd çınbarlıq şul ki , ilne qurqınıç yanıy ikän qanun jurnalistqa çığanaqnı yäşerergä röxsät itmiäçäk dide.Tıñlawlarda TİME jurnalistı Matthew Cooper da çığış yasadı. Cooper da Miller kebek informatsiä çığanağın faş itüne kire qaqqan öçen törmägä xökem itelä yazdı. Ämma sonğı mizgelde çığanaq anonymlek turında Cooperne birgän wäğdäsen bozudan qotqardı . Cooper federal tikşerüdä çığanaq kemlegen äytep, törmägä yabılmadı. Cooper komitetqa çığanaqlar yış qına möhim informatsiäne üzläreneñ iseme äytelmägän oçraqta ğına birergä teli dide
Cooper(audio)
Açıqlıq kertelergä tieş. Jurnalist bularaq min nindi legal wäğdälär birä alam , nindilärne birä almim,belergä tieşmem.Monıñ jurnalist bularaq miña , jurnalistlarğa söyläwçelärgä faydası bulaçaq şulayuq cämäğätçelekneñ belergä xoququ bar . Qanunnı yaqlawçılar, anıñ täsire tik AQŞta ğına tügel ä başqa urınnarda da sizeläçäk digän qaraşta. Jurnalistlarnı Yaqlaw Komitetı isemle xosusi oyışmanıñ direktorı Anne Cooper küptän tügel genä Azatlıqqa bolay digän ide:
Cooper (audio)
Çınlap ta anıñ global täsire bulaçaq , mätbuğat ireklegenä kilgändä dönya AQŞ standartlar bilgeläsen dip qarıy.Bez dönyada in köçle mätbuğat ireklege traditsiälärenä iäbez , ägär dä alar cimrelsä, dönyada täsire bulaçaq . Bu avtoritar rejimnarnı nığıtaçaq. Alar mätbuğat ireklege turında söylämägez, AQŞta bulğan eşlärgä qarağız diäçäk.
Çärşämbe tıñlawlarında Lugar da şunduyuq argument kütärep çıqtı.Ul andıy qanunnıñ çittä dä uñay täsire bulaçaq , anti amerikanizm artqanda AQŞnıñ abruyın kütäräçäk dide. Ul mätbuğatnı yaqlağan başqa ber törkemneñ xisabın kiterep bolay dide
Lugar(audio)
Küptän tügel genä çiklär tanımağan jurnalistlar dönyada 107 jurnalistnıñ törmädä utırıuın belderde Alarnıñ 32 Qıtayda, 21 Kubada 8 Burmada(Myanmar).Bu AQŞları öçen yaxşı törkem tügel. Dönya cämäğätçelege här waqıt amerikannıñ ike törle ülçäw qullanuın kürätü öçen ezlänä
Çığış yasawçılar,jurnalistlarğa bireläçäk privilegiä,tabip,psixiatr,advokat privilegiälärennän artıq tügel bernindi xökem protsesına kirtä bulmayaçaq dip belderä. Kürengäneçä ölge qanun xälenä kilgänçe şaqtıy qatmarlı yul ütäçäk färidä xämit


text:
Rusiä Federatsiäse Yuğarı mäxkämäsendä Tatarstan Konstitutsiäsen tikşerü näticäläre
Rusiä Federatsiäse Yuğarı mäxkämäsendä Tatarstan Konstitutsiäsen tikşerü näticäläre
Rusiä general' prokurorı urınbasarı Aleksandr Zvyaginzev oktäber başında Tatarstan Konstitutsiäseneñ 42 maddäsen federal' normalarğa turı kilmäw säbäple ğamäldä tügel, dip tanu turındağı ğarizasın tikşergän ide. Tatarstan Yuğarı mäxkämäse ğarizanıñ qayber öleşen känäğätländermäde, şunnan soñ Zayaginzev kassatsion şiqayät birde. Tatarstan Däwlät Şurası da sud qararı belän kileşmäde häm respubliqa Yuğarı mäxkämäse qararınıñ Konstitutsiäseneñ 22 maddäsenä qağılışlı öleşenä şiqayät belderde. Menä xäzer bu kassatsion şiqayätlär yañadan Tatarstan Yuğarı mäxkämäsenä qaytarıla. Monıñ belän närsä bula soñ?
İnde «Zvezda Povolj'ya» gazetası berençe bitendä düşämbe könne Rusiä Federatsiäse Yuğarı mäxkämäse Tatarstan Konstitutsiäseneñ 41 maddäsen ğamäldä tügel, dip tanıdı. Monıñ belän mäxkämä qararınnan bu düşämbedän rayon administratsiäse başlıqları Däwlät Şurasında bulırğa xaqlı tügel, bulıp çığa. Deputatalar arasında adaministarsiä başlıqları kübräk bulğanğa kürä Däwlät Şurası avtomat räweştä üzeneñ legitimlığın yuğalta, dip yazıp çıqtı. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin Tatar-İnform agentlığına birgän maxsus kommentarienda bügenge köngä respublika Konstitutsiäseneñ qayber maddäläre genä tuqtatılıp tora, dip yazdı. Barı tik 3 maddä federal' qanunnarğa tulısınça qarşı kilä, dip tanıldı. Alar 126, 149 häm 157 maddälär. Rusiä Federatsiäseneñ qararı tulaem Däwlät Şurasınıñ da, aerım deputatlarnıñ wäqälätlären avtomat räweştä tuqtatıluın kiterep çığarmıy, dip belderde Färit Möxämmätşin.
Pänceşämbe könne Tatarstan Däwlät Şurasınıñ qanun çığaru, qanunlılıq, reglament häm deputat etikası mäs’äläläre komissiäse räise Midxät Kormanov «Azatlıq» radiosına telefonann bu mäs’älägä Däwlät Şurası räiçe Färit Möxämmätşin ğına kommentariy birügä waqälätle, dide. Ul şulay uq östäp, äle kiläse atnağa Rusiä Konstitutsiä mäxkämäse qararı bulaçaq, dide. Midxät äfände fikerençä, Konstitutsiä mäxkämäse qararı Tatarstan parlamentı mäs’äläsen uñay xäl itäçäk. Yäğni, bu çaqırılış Däwlät Şurası möddäte axırına qadär eşläyäçäk. Şulay da respublika cämäğätçelege Rusiä qanunnarı belän Tatarstan qanunnarın tängälläşterü protsessı pat situatsiäsenä kergänen añlıylar.
Yunıs Ätnäle


text: Dağıstan parlamentı ber tawıştan diärlek Muxu Aliyevnı respublika prezidentı itep rasladı. Xalıq Mäclese bulğan Aliyevnı Rusiä prezidentı Vladimir Putin täqdim itkän ide. Respublikanıñ elekke citäkçese 75 yäşlek Magomedali Magomedov wazifasınnan uzğan atnada kitte. Avar millättennän bulğan 65 yäşlek Aliyev Dağıstannıñ berençe prizidentı bulaçaq. 2003nçe yılda kertelgän prezident wazifası Däwlät Şurasıneñ möddäte betkänçe ğämälgä kertelmäde. Respublikadağı başqarma xakimiät tä Däwlät Şurası qaramağında ide. Dağıstannıñ Xalıq Mäcleseneñ yaña başlığı itep, deputatlar elekke prezident Magomedovnıñ ulı, Magomedsalam Magomedovnı rasladı.


text:
Törek wä tatar dönyasında 2016 yıl
“Törek wä tatar dönyasında” tapşıruı. 11.01.2017
Törek wä tatar dönyasında - 237
Bügenge yazmada 2016nçı yılda “Törek wä tatar dönyasında” säxifäsendä dönya kürgän qayber yazmalarğa häm äñgämälärgä qısqaça küzätü täqdim itäbez.
Tatar ädipläre iskä alındı
Törkiyä başqalası Änkarada urnaşqan “İdilya" tatar aşları yortında 2016nçı yılnıñ 28nçe fevral yäkşämbe könne İdel-Ural tatarlarınıñ milli azatlıq xäräkäteneñ äydäp baruçısı, tanılğan cämäğät êşleklese häm yazuçı Ğayaz İsxaqine häm qırım tatarlarınıñ tanılğan säyäsät êşleklese, şağir häm yazuçı Numan Çäläbicihannı iskä alu kiçäse ütkärelde.
Tikşerenüçe häm yazuçı Ömär Özcan Ğayaz İsxaqinıñ tormışı, säyäsi häm icadi eşçänlege turında täfsille mäğlümat birep uzdı.
“Qırım törkiläre mädäniyät häm yärdämläşü" cämğiyäte ğomum başlığı Tuncär Kalkay qırım tatarlarınıñ tanılğan säyäsät êşleklese, şağir häm yazuçı Numan Çäläbicihan turında çığış yasadı.
Ädäbiyat häm cämğiyät simpoziumında tatarlar
Törkiyäneñ Bartın universitetında Xalıqara ädäbiyat häm cämğiyät simpoziumı ütkärelde. Törle il ğalimnäre qatnaşqan xalıqara fänni cıyında tatarlar da wäkillek itelde.
Adıyaman universitetınıñ turizm fakultetı dekanı professor doktor Ramilä Yarullina Yıldırım fänni cıyın turında mäğlümat birep uzdı.
“Musa Carullah Bigine ätiyem törmädän azat itte”
2016nçı yılnıñ aprel’ ayında Rusiyä Federatsiyäseneñ Sankt-Peterburg qalasında Musa Carullah Bigigä bağışlap inde öçençe tapqır oyıştırılğan Xalıqara konferentsiyädä Paqıstannan qatnaşqan üzbäk jurnalistı Oğuz Haşmioğlı “Törkiyä awazı” radiosında qunaqta bulıp fikerläre belän urtaqlaştı.
Dilmaç: “TRT Tatar - tatarlar öçen al’ternativ çığanaq”
2016nçı yılda “Törkiyä awazı” dulqınnarında Törkiyä Cömhüriyäteneñ Tatarstan başqalası Qazandağı baş konsulı Turhan Dilmaç belän äñgämä täqdim ittek.
Yıldırım Tatarstanda, Miñnexanov Törkiyädä
Törkiyä premyer-ministrı Rusiyägä safäre qısalarında Tatarstanda oçraşular ütkärde.
Törkiyä Premyer-ministrı Binali Yıldırım häm Tatarstan İlbaşı Röstäm Miñnexanov qatnaşuında başqala Qazandağı İstanbul parkında tanılğan cämäğät häm säyäsät êşleklese, ğalim Sadri Maqsudi häykäle açıldı.
Törkiyä Premyer-ministrı Binali Yıldırımnıñ Rusiyä Federaśiyäse säfäre qısalarında Tatarstanda oçraşular ütkärüennän soñ 15nçe dekabr’ könne Tatarstan İlbaşı Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge wäkillek Törkiyä başqalası Änkarada bulıp kitte.
Änkarada Ali Aqış iskä alındı
Törkiyä başqalası Änkarada urnaşqan “İdiliya” tatar aşları yortında 2016nçı yılnıñ 17nçe dekabr’ könne Bötendönya tatar ligasınıñ berençe qoruçı başlığı, kürenekle cämäğät êşleklese, jurnalist Ali Aqışnıñ ülemenä 5 yıl tulu mönäsäbäte belän iskä alu kiçäse ütkärelde.
Tikşerenüçe-ğalim Ömär Özcan 2011nçe yılnıñ 17nçe iyül’ könne wafat bulğan Ali ağanıñ Törkiyädäge, Germaniyadağı, Pol’şadağı, Misırdağı tormışı häm êşçänlege, fikerläre häm äsärläre turında täfsille mäğlümat birep uzdı.
20nçe ğasır başında İdel-Ural yaqlarında tözelgän Millät Mäcleseneñ başlığı, Rusiyä Duması häm Törkiyä parlamentı xalıq ışanıçlısı, tanılğan cämäğät êşleklese, ğalim Sadri Maqsudineñ onığı, Törkiyäneñ berençe xatın-qız ilçese Adilä Aydanıñ qızı, tatar şağire Därdmänneñ tuğanı, Bötendönya tatar ligasınıñ bügenge başlığı, yazuçı häm ğalimä Gönül Pultar da Ali Aqış turındağı xatiräläre belän urtaqlaştı.
Qırım tatarları cämğiyäte ğomum başlığı Tuncär Qalqay da Ali Aqışnı xörmät belän iskä aldı.


text:
Foto: БayыpжaH ЖyACБAEB
Salıq sayasatı kedergi keltiretin bolsa, awıl şarwaşılığı örkendemey`di. Berilgen tapsırma ayaqsız qaladı. Bul twralı Ükimet otırısında Premʹer-mïnïstr Baqıtjan Sağıntaev ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Awıl xalqı eñbekqor. Sol eñbeginiñ jemisin körw üşin olarğa qarjılay` qoldaw kerek. Mïkronesïeler berip, jumıs orındarın aşw mañızdı. Ïnfraqurılım jağınan da kömek körsetilwi tïis. Älewmettik jäne äkimşilik jağınan da köptegen kömek qajet. Sol sebepten de osı kedergilerdi boldırmawdıñ joldarı ay`tıldı. Awıl şarwaşılığı mïnïstrliginiñ usınısı öte durıs. Salıq salası kedergi keltirse, ärïne, qoy`ılğan jospar iske aspay`dı. Berilgen tapsırma ayaqsız qaladı. Sondıqtan Awıl şarwaşılğı mïnïstrligi Ulttıq ékonomïka mïnïstrligimen birlese otırıp, mäselelerdi şeşw kerek», -dey`di Baqıtjan Sağıntaev.
Ay`ta ketey`ik, bügin Premʹer-mïnïstr Baqıtjan Sağıntaevtıñ törağalığımen Ükimet sağatı ötip jatır. Kün tärtibindegi mäselelerdiñ qatarında awıldardı swmen qamtamasız etw, awıl şarwaşılığın kooperatïvterin qurw sekildi awıl xalqına mañızdı mañızdı taqırıptar bar.


text:
Aymaqtarğa sapar barısında Parlament Mäjilisiniñ depwtatı Pavel Kazancev Alaköl köliniñ ïnfraqurılım jäne twrïzm damw älewetin qalıptastırw qızmetkerlerimen kezdesip, Aqşï awılındağı temirjol stansasımen men Üşaral qalasındağı aérovokzalınıñ jaña qurılıs alañımen tanıstı, dep xabarladı Mäjilistiñ baspasöz qızmeti. Kezdeswge awdan äkimimen qatar, awdandıq mäslïxat xatşısı, «Nur Otan» partïyası Alaköl awdandıq fïlïalınıñ ökilderi qatıstı.
Sonımen qatar, awdandıq mäslïxat depwtattarı, käsipkerler palatasınıñ mamandarı, bïznes ökilderi, Alaköl qorığımen tötenşe jağday qızmetkerleri arasında awdandıq kwrorttıq mümkindikterin damıtw jönindegi jaña bağıttardı qurw jöninde naqtı usınıstar aytıldı.
«Awdannıñ twrïzm salasın damıtw üşin awdan äkimimen, awdan belsendileri jasağan qwattı twrïstik ïndwstrïyanı qurw mäselesi bolaşaqta iske asırılmaq. Osı öñirdiñ otandıq twrïzm ïndwstrïyası basqa da awdandarğa ülgi boladı», — dedi öz sözinde depwtat.


text:
Azat abıy küptän tügel Sırqıdı awılı mäktäbenä yaña ğına dönya kürgän “Tatarlar tarixı” digän kitapnıñ berençe tomın büläk itte häm yaña uqu yılı başlanır aldınnan Sırqıdı awılı mäktäbe uqıtuçılarına çäy eçerer öçen mäktäpneñ elekke direktorı Rawilä apa Qonowalowağa ber meñ sum aqça da cibärde.
– Azat abıy, sez üzegez Tübän Kama şähärendä yäşisez. Üzegez neft-ximiä belän eş itäsez, ämma sez ike qat inde sezdän sigez yöz kilometr yıraqlıqta bulğan Mordowiänıñ Sırqıdı awılına barıp kildegez, Hadi Taqtaşnıñ awılına, Hadi Taqtaşnıñ nigezen kürep kildegez. Nidän?
– Älbättä, bu Hadi Taqtaş digän bezneñ böyek şağirebezneñ icatına tuğrılıqlı qaludan häm anı bik yaratudan kilep çığa. Äye, menä sin inde üzeñ dä äytep kitteñ, min ğälim keşe, ximiä kombinatında eşlim, zur fänni institutnıñ direktorı min. Ämma minem küñelemdä balaçaqtan, menä mäktäptä uqığan yıllardan Taqtaş şiğriäte yäşi. Awır bulğanda da min anıñ şiğerlären, şundıy ciñel, matur şiğerlären uqıp üzemä köç alam. Häm ul miña ber ğömerlek tormış yuldaşı bulıp yäşi, ul minem yäştäşem kebek, gärçä min tuğançı küptän inde ul ülgän bulsa da. Menä şuña kürä min anıñ tuğan nigeze, tuğan awılı belän tanışırğa 79nıñ közendä barğan idem berençe märtäbä, Taqtaşnıñ siksän yıllığına qarata.
Min inde 2000nçe yılnıñ augustında tağın ber barıp qayttım ulım belän. Bu bik matur säyäxät buldı, 4 kön yöredek bez, häm Sırqıdınıñ basuların, su buyların, bolınnarın, tawların, barçasın-barçasın äyländem häm iñ qızığı, iñ küñelgä tigäne – Sırqıdı awıl keşeläre belän, inde, alar belän küptän tanış ta idem min, bik cılı oçraştım, mäktäptä oçraşular ütkärdek, uqıtuçılar belän bik matur itep söyläştek
İnde bu baruım minem tağın da töpleräk buldı, inde min Taqtaşnı tiränräk añlıy başladım häm qaytqaç min ozaq uylap yördem: “Niçegräk min Taqtaş turında fikerläremne tuplarğa?” diep häm şundıy fikergä kildem – min Taqtaşqa xatlar yazarğa tieş. Taqtaşnıñ bit bik köçle äsäre “Kiläçäkkä xatlar”ı bar. Ä min bit kiläçäktän alarğa berqädär cawap yazarğa xoquqlı. Häm şundıy yullar kilde:
Kem dip däşim?
Taqtaş babay disäm,
Ni öçender telem äylänmi.
Sindäy çaya, buntär yegetlärgä
“Babay” süze hiç tä bäylänmi.
Ä üzeñçä “Hadi abıy” disäm?
Bu bit bik matur yañğırıy.
Ämma sin bit Möxämmäthadi
Möxämmätle Hadi qatlawlıraq
Möxämmätsez Hadi bik ğädi.
Ä üzeñçä prosto “iptäş” disäm?
Oşatmaslar bügen keşelär,
“İptäş” süze uñdı, cılı tügel,
Bügen iptäşlektän qaçabız.
Güyä “äfände” dip, “ğospodin” dip
Yaña mönäsäbät açabız.
Añlamassıñ şulay,
Qayçaqlarda kirese dä bezdä bulğalıy.
Xatın-qızlar xatınlıqtan qaçıp
Tormış iptäşlegen däğwalıy.
Kem dip däşim, kem dip ismeñ quyım
Talantıña sineñ baş iep.
Xislär butaldılar,
Şunıñ öçen min däşämen
Prosto Taqtaş dip dim min.
– Azat abıy, sezneñ iñ yaratqan şiğıregez “Moqamay”. Nidän?
– Ul trağediä da, ul poeziä da, ul romans ta. Anda närsä genä yuq – yäşlek faciğäse, kiläçäkkä bulğan ömetlärneñ sünüye, yalğış yul alu, ärnü. Ä beräwneñ, çınnan da, tormışın döres faydalanıp, yuğarı däräcälärgä ireşüye. Miña härwaqıt menä, ğömerem buyı min anı uqıdım. Qayda – armiädä dä uqıdım min anı eçtän, Mäskäwdä uqığanda da uqıdım min anı eçtän, Mäskäw uramnarında uqıp yörider idem min “Moqamay”.
Ber cirdä yuq andıy aq qayınnar,
Ber cirdä yuq andıy urmannar,
Ber cirdä yuq qamış sabaqları —
Andağıday şawlıy torğannar...
Äkiättäge ike bala kebek,
Qayın başlarına ürmäläp,
İke ştansız malay dönya belän
Tanışıp yörgän idek bergäläp...
Berebez sarı çäçle, berebez qara:
Sarı çäçlese ul — min idem;
Qara çäçle, qoñğırt qara küzle,
Käkre ayaqlı dustım, cankisägem,
Ul, Moqamay bäğrem, sin ideñ...
Aq qayınğa aslıp mengän kebek,
Min tormışta haman yaqtığa,
Yuğarığa taban yul aldım;
Mengän sayın cirneñ maturlığın,
Yaqtılığın kübräk küraldım...
Ä sin menälmädeñ,
Qaldıñ,
Yuğaldıñ...
Xat yazsam da xäzer soñğa qaldım,
Uqımassıñ minem xatımnı,
Läkin minem burçım, Möxämmätcan,
Yolu sineñ yaman atıñnı!
Sin ğömereñne usal isem belän,
Qanlı pıçaq belän çiklädeñ...
Ällä niçek buldı sineñ ğömer,
Sin, Moqamay, ällä nişlädeñ!..
“Moqamay” poemasın bezneñ böten balalar belergä tieş. Çönki, menä, tormışta döres pozitsiä, döres yul alğan keşeneñ härwaqıt üsüen, anıñ alğa taba, yaqtığa kütärelä baruın, dönyanıñ maturlığın kübräk añlaw yazılğan. Häm menä yäşlektäge yalğışnıñ nindi zur faciğälärgä kiterüye raslanıla bit. Böten yalğışlıq bit yäşlektä eşlänelä: beräw eçä başlıy, beräw narqotik qullanıla başlıy, beräw yalğış öylänä, beräw yalğış eş taba. Yalğışlıq ul soñınnan zur yalğışqa äylänep, tormış inde ärämgä kitkän bula.
Sırqıdı xalqın, anıñ yomşaq küñelen, anıñ açıq küñelen häm zäp-zäñgär küzle xalıq ikänen şul qädär sağınıp iskä alam häm alarnı sağınıp yäşim. Min, Allaxı birgän bulsa, tağın ber Sırqıdığı barıp qaytam äle.
Bu Tatarstannan, Tübän Kama şähärennän professor Azat Şäymulla ulı Ziätdinov ide.
İrek Bikkinin, Mordowiä


text:
Açıq mikrofon: Mömkinlegegez bulsa, qayda yäşär idegez?
- Tik üzebezneñ Tatarstanda ğına yäşisem kilä : çönki ul minem tuğan cirem, monda minem üskän cirem , anıñ hawası da, qıçıtqanı da, bäräñgese dä miña bik qatı yaqın. Küp illärdä buldım, ämma minem awılımdağı bäräñgeneñ tämen berwaqıtta da onıtmıym, annan da tämle rizıq yuq .
- Min üzebezneñ Tatarstannan berqaya da kitmäs idem. Çit ilgä kitäse kilmi. Monda bar närsä dä küñelgä yaqın.
-Qazanda : çönki ul bik matur, yämle şähär, monda minem duslarım yäşi,
monda minem ğailäm yäşi, keşelär bik yaxşı küñelle.
- Qazanda yäşärgä bik äybät: çönki monda eş buyınça üsep bula.
-Qazan bik matur şähär, Qazannı min bik yaratam.
- Minem Norvegiägä kitep yäşisem kilä, çönki anıñ tabiğäte oşıy.
-Minem Rusiädä yäşisem kilä. Çit ildä, bez çit keşelär.
- Angliädä yäşisem kilä: çönki anıñ kul''turası bik yaxşı, çönki min anda ingliz telenä yaxşıraq öyräner idem, anda yäşärgä ciñelräk.
-Min Çirmeşän rayonınnan. Qazanda qalırğa bik zur telägem bar . Bu telägem tormışqa aşır, dip uylıym.
- Şähär çitendä, tabiğät qoçağında yäşär idem. Çönki monda bik küp maşinalar, alarnıñ çığarğan isläre, uramdağı bökelär yäşärgä bik qomaçawlıy.
- Çit ilgä qarağanda, monda yaxşıraq .
- Minem Amerikada yäşisem kilä: çönki anda äybäträk toralar, ul bik alğa kitkän il.
- Yaponiädä :çönki miña anıñ kul''turası oşıy.
-Üzebezneñ ildä yäşär idem, miña çit il kiräkmi. Qaya barsañ da, tuğan ileñ, tuğan cireñ yaqınraq.
Mälikä Basıyr


text: Lagos, Nigeriä. Şuşı ilneñ säwdä başqalası sanalğan Lagosnı bügen köçle şartlaw teträtte, şähär üzägendä, Lagos utrawında bulğan şul şartlaw kimendä 20 keşeneñ hälak buluwına kiterde dip xäbär itelä. Nigeriäneñ şuşı qalasında 12 million keşe yäşi. Şartlaw säwdä üzägendäge 3 qatlı ber yortnı tämam cimergän, politsiä häm qotqaruçılar xäräbälärdän isän qaluçılarnı ezli dielä. Kürşedäge ike binağa da zur zian kilgän, şartlawnıñ säbäpläre xaqında mäğlümat yuq. Şul tirädä toruçılar äytüwenä qarağanda, cimerelgän binanıñ ber qatında bank idaräse urnaşqan bulğan, yortnıñ qalğan ike qatında keşelär yäşägän. France Press agentlığı xäbärçese, qorallanğan keşelär xäräbälär arasınnan bankta saqlanğan aqçalarnı ezli, politsiä alarğa kirtä quya almıy dip xäbär itä.


text:
Yevropa belän Amerika arasında suğış, säwdä suğışı - Brüssel amerikan mallarına östämä salım sala
Yılnıñ yazğa kerüe Yevropa häm Amerika Quşma Ştatları arasında yaña suğış başlanu belän bilgelände. Süz biredä säwdä suğışı turında bara - martnıñ berennän Yevropa Berlege amerikan şirkätlärenä qarşı iqtisadi çikläwlär kertergä buldı. Quşma Ştatlar üz malın çitkä çığaruçı şul şirkätlär öçen salım taşlamaları birgän ide, Dönya Säwdä oyışması Washingtonnıñ şuşı ğämälen, ul amerikan yağına tieş bulmağan östenleklär birä digän añlatma belän qanunsız dip iğlan itte.
Audio, Arancha Gonzalez
"Belüegezçä, Quşma Ştatlarnıñ Dönya Säwdä oyışması qararına buysınuın bez 2 yıldan artıq kötep tordıq häm alar äle haman da monı eşlämäde. Şuña da bezgä tieşle çaralar belän cawap birüdän başqa närsä qalmadı" di Yevropa komissiäse wäkile Arancha Gonzalez. Älege mäs''äläne Dönya Säwdä oyışması äle 2000-nçe yılda uq qarağan ide. Quşma Ştatlarda ul çaqta prezident bulğan Bill Clinton amerikan qanunına tiz genä qayber aşığıç üzgärtülär kertsä dä Yevropa Berlege alarnı citärlek dip tapmadı häm yänä Dönya Säwdä oyışmasına möräcäğät itte. Anda şuşı däğwa bu yulı da yaqlaw taptı häm inde şuña nigezlänep Yevropa xäzer amerikan mallarına qarşı östämä import salımı kertergä buldı. İnde telgä alınğan Pascal Lamy, Yevropa komissiäsendä säwdä eşlären bağuçı komissar alay da, Yevropa Berlege Quşma Ştatlar belän säwdä suğışı başladı digän bäyäläwlärne kire qağa.
Audio, Pascal Lamy
"Bez säwdä suğışında tügel, bez barı tik Quşma Ştatlarnıñ Dönya Säwdä oyışması qararına buysınuın häm üz exportına taşlamalar yasawınnan waz kiçüen telibez. Oyışma bezgä çikläwlär kertü wäkaläten birde häm alar amerikannarnıñ buysınuına ireşü maqsatında ğına kertelde" dip añlata Yevropa Berlege qararın säwdä komissarı Pascal Lamy. Bu nindider näticälärgä kiterä ala, älbättä. İnde düşämbe könne ük prezident Bush Kongressqa möräcäğät itep amerikan şirkätlärenä birelgän export taşlamaların ğämäldän çığaruğa öndäde. Läkin Quşma Ştatlar bıyıl saylawlar aldında tora häm şuña kürä Kongressnıñ ayırım şirkätlärneñ iqtisadi xälen naçarayta häm eşsezlekne arttıra torğan çaralarnı xuplawı ikele kürenä. Citmäsä, dollarnıñ xäzerge waqıtta yevroğa qarata tübän buluı da, Yevropa Berlege kertkän çikläwlärneñ amerikan şirkätlärenä yasıy alğan aqçalata zianın şaqtıy kimetä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Rusiä prezidentı kem bulır? Putin çirattağı adımın yasadı
Düşämbe könne Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Duma saylawlarında Berdäm Rusiä firqase isemennän qatnaşaçağı häm premyer-ministr bulaçağına işarä itüe – belgeçlärne küptän qızıqsındırğan ber sorawğa cawap birde....Putin prezident wazifasınnan kitkäç nişliäçäk? Kiçä Berdäm Rusiä qorıltayında yasağan çığışı, Putinnıñ xakimiätne üz qulında qaldırırğa cıyınuın açıp saldı. Xökümät başlığı urınında ul saqlanu, tışqı häm eçke eşlär ministrların, şulay uq FSBnı kontroldä totıp "super" premyer wazifasın ütiäçäk, di belgeçlär.
1 üktäber düşämbe könne Berdäm Rusiä firqase qorıltayında Putin süzdän ike bomba attı, dikaberdä saylawlarda partiä isemlegen citäkliäçägen häm premyer-ministr bulu ixtimalı turında belderde:
"Xökümätne citäkläw – çınğa aşırlıq täqdim bulıp kürenä, ämma monıñ öçen 2 şart ütälüe kiräk. Berençedän, ikençe dikaber Duma saylawlarında Berdäm Rusiä ciñärgä tieş, ikençedän, yaña saylanaçaq prezident –namuslı, eşlekle, zamana keşese bulırğa tieş."
Kreml häm Berdäm Rusiä qulında bulğan finans, administrativ mömkinleklär häm mäğlümat çaraları yardämendä bu ike şartnı ütäw awır bulmas dip farazlana. Säyäsät belgeçe Stanislav Belkovsky, Putin urınına kem qaldı digän mäsälä çişelde, dip sanıy:
"Küräseñ prezident Vladimir Putin dönya küläm tanılğan pensioner bulmasqa qarar itte. Ul öçençe, annarı 4nçe, 5nçe häm 6nçe möddätkä qalırğa buldı. Üze kitkäç ul Rusiädä xakimiätne başqa keşegä tapşıru mömkin bulmağanın kürde, ni buldı buldı, şul buldı."
Belkovsky, Rusiädä säyäsi sistema zur borılış aldında tora, dip sanıy:
"Xökümättä üzgäreşlär barı tik texnik üzgäreş bulıp çıqtı. Viktor Zubkovnıñ prezident bulu ixtimalı zur. Häm kiläçäktä premyer-ministr Vladimir Putinğa anıñ belän eşläw bik caylı bulaçaq."
Rusiä Fännär Akademiäsendäge Elita öyränüläre üzäge başlığı Olga Krıştanovskaya Putinnıñ kiläçäkkä plannarın açıp saldı. Dikaber parlament saylawlarında Berdäm Rusiä küpçelek tawışnı alıp xökümät eşçänlege turındağı qanunğa üzgäreşlär kertäçäk:
"Putin ciñgän partiä räislegenä kilgäç, alar xökümät turındağı qanunnı üzgärtäçäk. Qüät ministrlıqları östennän kontrol premyer-ministrğa küçäçäk."
Premyer-ministr urınına bilgelänü tärtibe dä üzgärergä mömkin. Xäzer premyernı prezident bilgeli häm Däwlät Duması anı raslıy. Belgeçlär fikerençä, bu – Dumadağı iñ zur firqa başlığınıñ avtomatik räweştä premyer bulaçağına üzgärergä mömkin.
Krıştanovskaya süzlärenä qarağanda, biredä maqsat Putin öçen super premyer-ministr wazifasın buldıru, Germaniädäge kansler urını kebegräk. Qanunnarnı üzgärtsä, Putinğa äle eşlägän urınnan, Kremldän dä kitärgä kiräk bulmayaçaq, di Krıştanovskaya. Şulay itep Putin tiräsendä qayber äyberlär açıqlana bara, ämma ber sorawğa äle cawap tabılmayaçaq.
Vladimir Putin 2012nçe yılda prezidentlıqqa qaytaçaqmı?
Qaytırğa cıyınsa ul prezident wazifasın köçle itep qaldırırğa tırışaçaq, misal öçen prezidentnıñ qorallı köçlär başlığı bulıp qaluın :
"Putinnıñ prezident wazifasına kire qaytu-qaytmawı äle bilgele tügel. Ägär dä ul yañadan prezident bulırğa teli ikän, aña konstitusiädäge köçle prezidentlıq rolen üzgärtergä kiräk tügel. Ul xakimiättä başqa yul belän qalırğa teläsä, konstitusiä üzgärtelergä mömkin."
Kiçä Putin çığışına üz reaksiäsen qorıltayda uq Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev ta belderde. Bügen Tatarstan matbuğatında bu uñaydan respublikanıñ başqa citäkçeläre dä çığış yasadı. Tulıraq mäğlümat Tatarstan xäbärlärendä.


text:
Tatarstan Xalıq frontı sıra bäyrämenä qarşı
Şulay itep, tatarstanlılar may bäyrämnäreneñ ikençe öleşenä kerep, tağın 4 kön yal, bäyräm itärgä äzerlänälär. Şuña da inde älegä respublikada ällä ni möhim säyäsi yäki iqtisadi yañalıqlar yuq, disäñ dä bula. Xäyer, qayberäülär bäyräm dip tormıy. Mäsälän, Tatarstannıñ Xalıq frontı şuşı könnärdä genä belderü belän çıqtı. Şuşı ictimaği oyışmanıñ wäkilläre anda may axırlarında Qazanda ütkäreläçäk sıra bäyrämenä qarşı kilälär. Bıltırğı kebek ük, Kreml' astında, Qol Şärif mäçete buyında «Krasnıy Vostok» sıra şirkate üzeneñ reklama aksiäsen ütkärergä niätlägän ide. Läkin ütkän yılğı bäyräm näticälären kürep, qayberäülär bıyıl bu çaranı ütkärügä qarşı çığalar. Belderüne Tatarstan respublikasınıñ Xalıq frontı räise Färit Xäbibulin imzalağan.


text: İerusalim. İzrail premyer-ministrı Ariel Şaron ildäge ütä-uñ yähüd wäkillären, üze täqdim itkän Gazadan kitü täqdime uñayınnan ildä watandaşlar suğışın qabızırğa tırışuda ğäyepläde. Bügen xökümätneñ atnalıq utırışında ul, alar ğäskärne xökümätneñ Gazadan kitü turındağı ämerlären ütämäskä öndi, bu asılda watandaşlar suğışın başlarğa tırışunı añlata dip belderde. Şaron iminlek öçen cawaplı ministrlarnı, andıy ütä-uñ törkemnärgä qarşı tieşle çaralar qabul itügä çaqırdı. Ariel Şaron planı, Gaza sızığında 1967-nçe yılda İzrail yawlap alğannan birle qorılğan bar yähüd utarların da taşlap kitüne küz aldında tota.


text:
Rusiä Gruziädäge xärbi bazaların 2008 yıl axırına annan çığaraçaq
AUDİO: Çığaru 2008-nçe yılda tulısınça tämamlanaçaq. Deklaratsiädä bazalarnı çığarunıñ härber öleşe mömkin qädär täfsille itep bilgelängän. Bu deklaratsiä ike ilneñ prezidentları imzalıyaçaq urtaq kileşügä taba xäräkätne kürsätä. Häm ul Tbilisi belän Mäskäw arasındağı iñ qatlawlı mäs'äläne çişüdä zur adım dip qarala. Deklaratsiä iğlan itelgännän soñ Kafkazdağı Rusiä xärbi köçläre törkeme başlığınıñ urınbasarı, polkovnik Vladimir Kurapadze İtar-Tass xäbär agentlığına Gruziädän xärbi cihazlarnı çığaru bu yılnıñ avgust ayında uq başlanaçaq. Xärbilärne çığaru soñraq başlanaçaq dide.


text:
Foto: EpжaH Жayбaй
«Bolaşaq» Korporatïvtik qorı 2016 jılı qazaq tiline dwblyajdalğan üşinşi anïmacïyalıq fïlʹm “Moana” prokatqa şığarıldı. Astanada ötken fïlʹmniñ alğaşqı tanıstırılımına mwlʹtïkti qazaq tilinde dıbıstağan akterler men änşiler qatıstı, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
«Meniñ alğaşqı dıbıstağan mwlʹtïgim. Sondıqtan da qobaljw boldı. Bağasın xalıq beredi ğoy`. Oñay` bola qoy`ğan joq. Äri oy`naqı, äri jas balalarğa jağımdı bolw üşin barımdı saldım" - dey`di Mawïdiñ dawısın salğan änşi Berkwt.
Dïsney`diñ jaña xanşay`ımı Moananıñ basınan keşken qızıqtarın bayanday`tın fïlʹmniñ qazaq tilindegi dwblyaj rejïsseri – Rïta Äbişeva, al jobanıñ mwzıkalıq basqarwşısı – Künimgül Borambaeva. “Moana” jobasınıñ erekşeligi – 11 jeke änniñ jazılwı.
«Moananı qazaqşa söy`letemiz dep äjeptäwir ter töktik. Buğan dey`ingi jasağan fïlʹmderimizdiñ işindegi eñ kürdelisi osı boldı. Sebebi bul myuzïklʹ türinde jasalğan. Myuzïklʹ bolğandıqtan key`bir söy`lespeli sözderdiñ özi änmen ay`tılwı kerek. Osı jerde ırğaqtı keltire almay` qattı qïnaldıq. Degenmen äri aqın, äri akter Qanat Jünisovtiñ qajırlı eñbeginiñ arqasında barlıq änge söz jazıldı» - dey`di fïlʹmniñ qazaq tilindegi dwblyaj rejïsseri Rïta Äbişeva.
Bastı key`ipker Moananıñ dawsın somadağan – “Alïsa ay`nanıñ arğı betinde” kïnokartïnasınıñ dwblyajında Alïsa rolin somdağan Nazerke Serikbolova.
Dwblyajğa otız besten astam akter qatıstı. Bastı key`ipkerlerge öz dawıstarın Lïdïya Käden (Moananıñ äjesi – Tala), Maqpal Ïsabekova (Moananıñ anası – Sïna), änşi Bürkit (jartılay` quday` – Mawï), Jänibek Musaev (Twï kösem), Sırım Qaşqabaev (Tamatoa) sıy`ladı, sonımen qatar basqa akterler men qazaqstandıq éstradanıñ orındawşıları qatıstı.
Fïlʹm qazaqı bolmıstağı körermenge bere qoyarı az. Degenmen mwlʹtïktiñ önboy`ınan Qazaqstan tabïğatına uqsas bir jelini bay`qawğa boladı. Ol – Moana – Aral tağdırı. Qazirgi bizdiñ anïmatorlar da elimizdiñ tabïğï tozıp bara jatqan öñirlerine arnap osınday` eñbekter jasasa degen oy`ğa keldik. Ärïne, bir fïlʹmmen şeşile qoyar tüy`in joq, degenmen nazar awdartarlıq bolsa, qanekï?!


text:
Hirat tiräsendä atışlar tuqtaldı
Äfğänstanda saylawlar yaqınlaşıp barsa da törle törkemnär arasında qorallı bäreleşlär däwam itä. İlneñ köbatışındağı Hirat wilayäte başlığı İsmail Xannıñ şäxsi qorallı törkeme belän töbäktäge köndäş suğışçan törkemnär arasında bäreleş bara. Alarnı tuqtatu öçen Qabuldan meñyarım keşelek xökümät ğäskäre cibärelä. Äfğän armiäse Hirat yanında uzğan şimbädäge qanlı bäreleşlär urını bulğan xärbi hawa bazasın inde üz kontrolenä aldı.
AUDİO: Hiratqa 3 yaqtan höcüm itkännär. Tönyaq, Könyaq häm Könçığıştan. Häm Saqlanu Ministrlığına kilgän soñğı mäğlümätkä qarağanda 22 äfgän üterelgän.
Bu bäreleşlärdä Prezident Xämit Qarzay İsmail Xannı yaqlıy. Xan Hirat töbägeneñ xoquqıy gubernatorı häm aña höcüm itü Äfğän däwlätenä höcüm itü di Qarzay. Qarzay şulay uq Äfğän Däwlät Armiäsennän häm Däwlät Politsiäsennän meñyarımlıq ğäskär cibärü üzäk xökümätkä üzen yaña bäreleşlärdän saqlarğa yardäm itäçäk di.
Hirattan könyaqtaraq Şindand rayonı Amanulla Xan citäkçelgendäge paştun suğışçan törkeme qulında. Amanulla Xan İsmail Xannıñ küptänge doşmanı. Şuşı bäreleşlärdä qatnaşuçı Amannulla Xan radiobıznıñ äfğän redaksiäsenä bu bäreleşlär öçen üzeneñ cawaplı bulmawı turında belderde. Ul İsmail Xanğa qarşı höcümdä qatnaşuın tanıy. Ämma bez ul höcümgä İsmail Xannıñ süzçese Nasir Alevi üz qaramağıbızdağı cirlärdän çigenüne taläp itkännän soñ ğına quşıldıq di.
AUDİO: Bez Alevinıñ Şindand rayonınnan çigenü turındağı ul taläben qabul itä almıybız. Bez suğışırğa da, atışırğa da telämibez. Bez berqayçan da suğış telämädek. Ägär bezne suğış başlawda ğäyeplilär ikän, bez ikebez dä mäxkamägä barırğa häm kemneñ cawaplı buluın mäxkamä qarar itärgä tieş. Ägär dä bez mäxkamägä barsaq, minemçä, Hirattağı bu problema çişeläçäk.
Amanulla Xan äytüençä, bu atışlarnıñ töp säbäbe İsmail Xan qaramağındağı, küpçelegen etnik taciqlar täşkil itüçe qorallı köçlärneñ töbäktä keşe xoquqları bozuı.
AUDİO: İsmail Xan bezgä monda üz xoquqlarıbıznı birmi. Ul xalıqnı räncetä, qurqıta, anıñ suğışçıları xätta ölkän yäştägelärne dä üterde. Könbatış Äfğänstandağı 5 wilayätneñ barsında da, Nimruz, Farah, Bağdis, Ğowr häm Hiratta härkem monı belä.
Amanulla Xan şimbä könge höcümne min Hirattan tönyaqta häm könçığışınta urnaşqan wiläyätlärneñ gubernatorları belän koordinatsiälädem di.
AUDİO: Min Ğowr häm Bağdis gubernatorları belän dä, Hiratta İsmail Xanğa qarşı bulğan keşelär, xärbi citäkçelär belän dä bergäläp eş itäm.
Ämma Gowr gubernatorı İbrahim Malikzadä Azatlıq radiosına bu bäreleşlärgä qatnaşmawın belderde. Saqlanu Ministrlığı süzçese Azimi äytüençä, üzäk xökümät Malikzadädän bu bäreleşlär turında sorağan häm anda da Malikzadä bäreleşlärgä qatnaşmawın äytkän.
İlneñ könbatışında İsmail Xan belän Amanulla Xan arasında, häm başqa suğışçan törkemnär citäkçeläre arasındağı bu doşmanlıq elekke yıllardan birle kilä. Hirat tiräsendä yäşäwçelär üz cirläreneñ häm milekläreneñ äledän äle yä tege yä bu küçmä suğışçan törkem tarafınnan tartıp alınuına zarlanıp kilä.
İke yıl elek Aşığıç räweştä cıyılğan ilküläm Olı mäcles Loya Cirğa Karzainı küçeş çorı prezidendı itep bilgelägännän soñ Karzai kürşe İrannan kertelä torğan tawarlarğa poşlina quydı. Yaqın tirädäge gubernatorlarğa bu oşamadı. İran belän Äfğänstannı totaştıruçı töp yul isä näq menä Hirat aşa uza. Hirat töbägeneñ çağıştırmaça mulraq yäşäwe isä Kandahar yäki Qabulğa İran tawarların alıp baruçı maşinalar Hirat aşa uzğanda poşlina cıyu belän bäyle. Karzai İsmail xannı bu poşlina aqçaları Qabuldağı üzäk xökümätkä tapışrmawda ğäyepläde.
Azimi NATO häm AQŞ xärbi transport oçqıçları yäkşämbe könne Äfğän armiäse köçlären kiterä başlağaç Amanulla xan köçläre Hirattan könyaqta urnaşqan xärbi hawa basınnan tınıç qına çigende dide. Düşämbe könne anda bäreleşlär küzätelmi dip xäbär itelä.
Naif Aqmal, Praga.