text:
Yarkänt şähiriniŋ jut-җamaätçiligi eğir җudaliqqa uçridi. Moşu jilniŋ 15-avgust küni šziniŋ äҗayip insaniy päzilätliri tüpäyli jutdaşliriniŋ sämimiy hšrmät-ehtiramiğa bšlängän İzzät hosman qizi hosmanova 64 yeşida mäzgilsiz duniyadin štti.
İzzät hosmanova 1948-jili 22-oktyabr' kün Yarkänt şähiridä tuğulğan edi. 1955-jili Kirov namidiki (hazirqi H.hämraev namidiki) uyğur ottura mäktivigä qädäm taşlap, uni 1966-jili muvappäqiyätlik tamamlaydu. Qoliğa kamalätlik şahadätnamä alğandin keyin, Qarğali tehnikumida tähsil kšridu. Ämgäk paaliyitini buhgalter süpitidä Panfilov nahiyälik mäişiy hizmät kšrsitiş kombinatidin başlaydu. Bu yärdä šz işiğa bolğan җavapkärlikni çoŋqur his qilidiğanliği, täläpçan häm ästaidilliği bilän az vaqit içidila kollektivta kšzgä çüşidu. Kombinat rähbärliginiŋ yaş mutähässisni şähärdiki atel'eniŋ mudirliğiğa tayinlişiğimu äynä şu hislätliri säväp bolğan edi. Nahiyä ahalisiğa mäişiy hizmät kšrsitidiğan bu çoŋ kollektivni başquruş җäriyanida İzzät hosman qizi šziniŋ mahir täşkilatçi, adämlär bilän til tepişip ketäläydiğan rähbär ekänligini namayiş qilidu. Zaman šzgirip, 1995-jili kombinat tarap kätkändin keyin, šz mutähässisligi boyiçä başqa sahalarda işligändimu, päqät iҗabiy täräpliri bilän kšzgä çüşüp, işdaşliriniŋ hšrmitigä bšlinidu. Kšpligän maddiy vä mäniviy mukapatlar bilän täğdirlängänligi äynä şuniŋ nätiҗisi edi.
İzzät hosmanova aq kšŋül, kämtar, šzidin kšrä, äl-jutiniŋ ğemini kšp oylaydiğan insan edi. Җamaätçilik işliriğa paal arilişip, qolidin kelişiçä halis yardimini kšrsitätti. Uniŋ yarqin hatirisi bizniŋ qälbimizdä mäŋgü saqlinidu.
Sabiq sinipdaşliri.


c: text/html

text:
Saharov Avropa parlamentiniñ laureatı, ukrainalı rejissör Oleg Sentsov noyabrniñ 26-nda Strasburgda Avropa parlamentiniñ umumiy toplaşuvı çerçivesinde çıqışta bulunacaq. Bu aqta Avropa parlamentiniñ saytı haber ete.
«Oleg Sentsov kelecek afta Strasburgda olacaq. O – 2018 yılınıñ Saharov mukâfatınıñ laureatıdır ve formal toplaşuvda olacaq. Sentsovnı mukâfatlandıruv merasimi de olacaq», – dep bildirdi cuma künü Brüsseldeki matbuat konferentsiyasında Avropa parlamenti matbuat hızmetiniñ yolbaşçısı Delfin Kotard.
Keçken sene Oleg Sentsov Saharov mukâfatınıñ laureatı oldı. Rusiye onı apiste tutqan edi. Onıñ yerine mukâfatını qız qardaşı Natalya Kaplan ve advokatı Dmitriy Dinze alğan ediler.
Qırımlı rejissör Oleg Sentsov ve anarhist Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
Oleg Sentsov Rusiye şimalindeki Labıtnangi şeerinde apiste yatqan edi. Aleksandar Kolçenko ise Uraldaki Kopeysk şeeriniñ koloniyasında bulunğan edi.
Keçken sene Rusiye apishanelerinde tutulğan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile tutqan 145 künlik açlıqtan soñ Oleg Sentsov «aşamağa yazma şekilde razı oldı». O, bunı «zornen aşatuv telükesi bar olğanından mecburiy adım» dep adlandırdı. Amnesty International zornen aşatuv işkence ola, dep bildirdi. 2018 senesi oktâbrniñ 25-nde Sentsovğa Avropa parlamentiniñ «İfade serbestligi» içün Saharov mukâfatı berildi.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.
2019 senesi sentâbrniñ 7-nde Sentsov ve Kolçenko Rusiye apishanesinden büyük deñişim neticesinde azat etilgen ediler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İlyas Yalçıntaş – Bilmece
İlyas Yalçıntaş Menajeri Kim
İlyas Yalçıntaş Biyografisi
İlyas Yalçıntaş İletişim Bilgileri ; 0532 206 59 59 – 0532 404 66 63
İlyas Yalçıntaş İletişim, İlyas Yalçıntaş İletişim Bilgileri, İlyas Yalçıntaş Menejer, İlyas Yalçıntaş Menejeri, İlyas Yalçıntaş Menejerlik, İlyas Yalçıntaş Menajer,İlyas Yalçıntaş Menajeri, İlyas Yalçıntaş Menajerlik, İlyas Yalçıntaş Resmi, İlyas Yalçıntaş Resmi Menejer, İlyas Yalçıntaş Resmi Menejeri, İlyas Yalçıntaş Resmi Menejerlik, İlyas Yalçıntaş Resmi Menajer, İlyas Yalçıntaş Resmi Menajeri, İlyas Yalçıntaş Resmi Menajerlik, İlyas Yalçıntaş Resmi Menajeri Kim, İlyas Yalçıntaş Resmi Menejeri Kim, İlyas Yalçıntaş Resmi Site, İlyas Yalçıntaş Resmi Sitesi, İlyas Yalçıntaş Telefon, İlyas Yalçıntaş Telefonu, İlyas Yalçıntaş Telefon Numarası, İlyas Yalçıntaş Konser, İlyas Yalçıntaş Konseri, İlyas Yalçıntaş Konserleri, İlyas Yalçıntaş KonserTakvimi,İlyas Yalçıntaş Konser Fiyatı, İlyas Yalçıntaş Konser Ücreti, İlyas Yalçıntaş Konser Bedeli, İlyas Yalçıntaş Düğün Ücreti, İlyas Yalçıntaş Düğün Fiyatı,İlyas Yalçıntaş Düğün Kaşesi, İlyas Yalçıntaş Düğün Organizasyonu, İlyas Yalçıntaş Biyografi, İlyas Yalçıntaş Hayatı, İlyas Yalçıntaş Klip, İlyas Yalçıntaş Klipleri, İlyas Yalçıntaş Şarkıları, İlyas Yalçıntaş Videoları, İlyas Yalçıntaş Resimleri, İlyas Yalçıntaş Fotoğrafları, İlyas Yalçıntaş Kaşe, İlyas Yalçıntaş Kaşesi


text:
Bиkипeдия:Saylanğan mäqälä/Arxiv
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu elek saylanıp, Baş bitkä çığarılğan mäqälälär arxivı. Yañalarnı saylaw protsessı öçen WP:Saylanğan mäqälägä namzätlär qara.
ЭчTәлek
- 1 Baş bittägese
- 2 WP:Şäp mäqälä/1.12.2004: Bilär
- 3 WP:Şäp mäqälä/11.12.2004: Sovet Berlege
- 4 WP:Şäp mäqälä/21.12.2004: Trakai
- 5 WP:Şäp mäqälä/1.01.2005: Adolf Hitler
- 6 WP:Şäp mäqälä/11.01.2005: Maxsus çağıştırmalılıq theorise
- 7 WP:Şäp mäqälä/21.01.2005: Böyek Macarstan
- 8 WP:Şäp mäqälä/1.02.2005: Wäisilär xäräkäte
- 9 WP:Şäp mäqälä/19.02.2005: Mendeleyev Dmitri İvanoviç
- 10 WP:Şäp mäqälä/1.03.2005: Xäzär Qağanlığı
- 11 WP:Şäp mäqälä/11.03.2005: NEP
- 12 WP:Şäp mäqälä/21.03.2005: İske Tatar ädäbi tele
- 13 WP:Şäp mäqälä/1.04.2005: Vasili Blajennıy Çirkäwe
- 14 WP:Şäp mäqälä/11.04.2005: Adam Olearius
- 15 WP:Şäp mäqälä/21.04.2005: Antoine de Saint-Exupéry
- 16 5 iyul 2005: Etoumbi
- 17 25 iyul 2005: Jean Charles de Menezes
- 18 23 awğust 2005: Harmonika
- 19 20 noyabr 2005: Ostankino manarası
- 20 26 ğınwar 2006: Roman Abramoviç
- 21 4 mart 2006: Karadjordje
- 22 WP:Şäp mäqälä/3.06.2007: Mathias Rust
- 23 20 iyun 2006: Evora Sezariya
- 24 WP:Şäp mäqälä/1.08.2007: Karmen
- 25 11 okT 2006: Aceh
- 26 1 avgust 2008: Törkiä
- 27 13 awğust 2010: Keçe Çınlı
- 28 1 SENTABER 2010: Baraq Husseyın Obama II
- 29 11.11.2012-2.04.2014: Qazan Xalıqara Aeroportı
- 30 2-30.04.2014: Bolğar şähäre
- 31 1.05-1.06.2014: Urıs yazı
- 32 1.06-1.07.2014: Tatar teleneñ orfografiäse
- 33 1.07.2014-22.01.2015: Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse
- 34 22.01.2015-29.08.2015: Möxämmät-Ämin xan
- 35 29.08.2015-4.09.2016: Ğäräp älifbası
Baş bittägese[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Böyek Bolğar ile (viz. Πaλaιά MeYάλn BouλYapίa; bolg. Beлиka Бълrapия, 632-671) — Hunnar imperiäse tarqalğannan soñ Könçığış Awrupada barlıqqa kilgän qäbilälär berläşmäse, bolğarlarnıñ tarixi däwläte. Başqalası Fanağöriädä urnaşqan.
Azaq buyında yäşägän bolğarlar häm qärdäş qäbiläläre üzlären buysındırğan Törki qahanlığına qarşı köräştä zur häm qüätle berlegen tözi alğannar. Bu eşne başlağan kenäz Orğana, däwlätne nigezläğan tuğanı Qubrat xan da üz waqıtında hunnarnıñ başlığı Attila çıqqan Dulo ıruınnan bulğannar. Şulay uq fin-uğır telle häm başqa xalıqlar yäşägän Böyek Bolğar ilendä täñreçelek ışanuları xökem itkän.
Kürşe Vizantiä imperiäse belän dustanä mönäsäbätlärdä torğan, berençe citäkçelärneñ xättä Xristian dinen qabul itülärenä işarälär bar. Yuqqa çığuı xäzär qäbilälärneñ keçlänue arqasında barlıqqa kilgän Xäzär qahanlığı üseşenä bäyle.
WP:Şäp mäqälä/1.12.2004: Bilär[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bilär ul Törki-Tatar taríxında iñ olı şähärder.
11.–13. yözlärdä şähär 620 ha tiräse alan alğan, tışqı nığıtmaları ilä anıñ alanı 800 ha citä ide. Bilär şul çaqtağı Awrupınıñ iñ olı şähäre ide.
Bilär şähäre bik yaxşı cíhazlanğan ide, anda su-uzdırğıç ta, pıçraq su-uzdırğıç ta bar ide. Yortlarnı idän eçendä urnaşılğan köpçälär arqılı qaynar su yögertep cılıtqannar, bügen bu teknologí “cılı idän” dip atala. Yörtlar täräzäläre píalalı ide. Munçalar da bik olı ide, tışqı küreneşe belän bügenge Ğosmalı Törkiädäge munçalarğa oxşaş.
WP:Şäp mäqälä/11.12.2004: Sovet Berlege[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sovet Sosialistik Republiklar Berlege yä Sovet Berlege, qısqaça SSSR (Sovet çorı Tatarça: CoBeT CoциaлиcTиk Pecпyблиkaлap Coюзы, CoBeTлap Coюзы, CCCP, Urısça:Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk, CCCP, CoBeTckий Coюз), elekke Rusiä İmperiäse bilämäseneñ zur öleşendä barlıqqa kilgän häm 1922-1991 yıllarda ğämäldä bulğan däwlät. 1922 yılnıñ 30 dekäber Kileşüe nigezendä SSSRnı tözüdä Belarus (Belorussia SSR), Ukraina (Ukraina SSR), RSFSR, Qawqaz artı Sovet Sosialistik Republiklar Federatsiäse (1936 yıldan berlektäş respublikalar Azärbaycan SSR, Ärmänstan SSR häm Görcästan SSR qatnaşalar). 1925 yılda alarğa Üzbäkstan (Üzbäkstan SSR) belän Törekmänstan (Törekmänstan SSR), 1929 yılda Tacikstan (Tacikstan SSR), 1936 yıldan Qazaqstan (Qazaqstan SSR) belän Qırğızstan (Qırğızstan SSR), 1940 yıldan Moldova (Moldavia SSR), Estoniä SSR, Litva SSR, Latviä SSR quşılalar.
WP:Şäp mäqälä/21.12.2004: Trakai[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Trakai ul Lituada şähär häm kurort ide, Trakai Milli Parkınıñ ber öleşe, rayon üzäge. Trakai Vilniustan 28 km Könbatışraq urnaşqan. Tirä-yağında 200 kül bar, alardar Galvė küle 3.88 km² mäydan tutıra, Vilkokšnis küle - 3.37 km², Skaistis küle - 2.96 km². Rayonda Trakai Trakai Taríxí Milli Park häm Aukštadvaris Regional Parkı urnaşılğan.
Qulyazmalar buyınça, Gediminas böyek kenäz, uñışlı awdan soñ Kernave başqalasınnan yıraqta bulmağan matur urını taba häm monda qälğäne tözergä qarar itä. Bu Senieji Trakai'da (şul waqıtta Trakai'nıñ iseme şulay buldı) qälğä tözü turında yazma. Trakai qalası iñ elektä Alman qulyazmalarda 1337. yılda iskä alğan, xäzer bu yıl şähärneñ räsmi nigezgä salu yılı sanala. Gediminas qatğí Vilniusqa küçergändä, Senieji Trakai'nı Gediminas'nıñ ulı Kęstutis kenäz míras itep ala. Trakai Lituanıñ iñ kürenekle idaräçeneñ Böyek Vytautas'nıñ tuu urını. Trakai törle millätle keşelär tözgän häm saqlağan şähär. Monda Karaimnar (Karaylar) cämğiäte yäşi. Karaimnar - Yähüd dinendä Karait yünäleşen totuçı Törkilär (yäki Törkiçä söyläşäwçe Yähüdlär - bäxesle), 14. yözdä Vytautas anı Qırımnan küçerä,alardan iñ tanılğan şäxes - Isaac Troki isemle karait. Başqa millätlär: Tatarlar, Lituannar, Urıslar, Yähüdlär häm Läxlär.
WP:Şäp mäqälä/1.01.2005: Adolf Hitler[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
.
Adolf Hitler (20 aprel, 1889 - 30 aprel, 1945) Nazi Almanía diktatorı häm Nazi Firqäse citäkçese buldı. 1933-1945. yıllarda ul da Almanía kanslerı, xökümät başlığı häm däwlät başlığı bulıp eşli. Dönya taríxında Hitler iñ däräcäle citäkçelärdän berse. Hitler yärdämendä üskän Xärbi-İndustrial Kompleks Almaníanı 1. Bötendönya Suğışı arqasında iqtisadi problemnärennän soñ ayaqqa bastıra. Şulay uq waqıtta Hitler xökümäte Awrupınıñ zur öleşen tikşerä. Hitlerneñ armísı qoral taşlawğanğa qädär, ul üz-üzen Berlindä üterä.
Hitler Holokostnıñ başlap cibärüçelärdän berse, 1939. yılda 2. Bötendönya Suğışınıñ töp oyıştıruçı. Hitler arqasında berniçä distä million keşe wafat bulalar.
WP:Şäp mäqälä/11.01.2005: Maxsus çağıştırmalılıq theorise[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
: Çağıştırmalılıq theorise yä Maxsus çağıştırmalılıq theorise - ul 1905. yılda bastırılğan Albert Einstein'nıñ fizik teorise. Anıñ belän Newton fizikasın almaştırdı, häm elektromagnitizmtä Maxwell'neñ tigezlämälär yärdämendä kürsätkän. Bu theori maxsus atlı, çönki çağıştırmalılıqnıñ Einstein prinsiplärendä tartılu köçe qaramağan. Un yıldan soñ Einstein general çağıştırmalılıq theorisen bastırıla, bu theorigä tartılu köçe kertkän.
1. Berençe postulat (çağıştırmallılıq postulatı)
Törle inetial küzätüçelärdä fizik küreneşlär küzätülärneñ näticäläre üz-üzenä häm real täbiğät küreneşenä yaraşırğa tieş. Yäğni, Ğälämneñ sífatları inertial küzätäçeneñ urınlaştırudan bäyle bulmílar. Här inertial küzätüçe öçen här fizik theori metematikçä bertörle.
2. İkençe postulat (c-nıñ daimilege)
Vakuumda yaqtı tizlege (c) böten inertial küzätüçelärgä bertörle, böten yünäleşlärgä bertörle, çığanaqnıñ häm küzätüçeneñ tizlegenä bäyle bulmí. Eksperimentalçä tikşertkän. Berençe häm İkençe postulattan şundí sözemtä ide: yaqtı taratu öçen bernindi moxít ("äfer" dä) kiräkmi.
WP:Şäp mäqälä/21.01.2005: Böyek Macarstan[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Böyek Macarstan (Magna Hungaria), Macarlarnıñ riwäyätlärdä taswírlanğan borınğı watanı. Qayber taríxí çığanıqlardan häm istäleklärdän mäğlüm. Şul riwayätlärdä taswírlanğança, Böyek Macarstan qayçandır Skíflar berlegeneñ ber ölkäse sanalğan, doşmannarınnan ciñelgäç, xalıqnıñ ber öleşe Almuş citäkçelegendä Pannoniagä (Dunaynıñ urta ağımı ölkälärenä) küçenep kitä.
WP:Şäp mäqälä/1.02.2005: Wäisilär xäräkäte[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Wäisilär xäräkäte, dini häm ictimağí-säyäsi xäräkät, milli-sosial tigezsezlekkä qarşı köräşneñ ber çağılışı. Tatar igençelären, hönärçelären häm urta qul säwdägärlärne berläştergän. 1908. yılda Qazan gubernasınıñ Qazan, Arça, Zöyä öyäzlärendä, orenburg häm başqa kürşe gubernalarda, Urta Asíada Wäisilär xäräkäte 15 meñläp keşene berläştergän. Wäisilär xäräkätneñ töp taläpläre - grajdanlıq qanunnarına häm cirle xakimiätkä buysınmaw, fäqät şäriğät quşança, Qör'änçä yäşäw, káfirlär armísında xezmät itmäw, salım tülmäw, ike başlı qaraqoşlı pasportnı almaw.
WP:Şäp mäqälä/19.02.2005: Mendeleyev Dmitri İvanoviç[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mendeleyev Dmitri İvanoviç (Urısça: MeHдeлeeB ДMиTpий ИBaHoBич) (1834-1907), ximik, ensiklopädist-ğälim, cämäğät eşleklese, Peterburg Fännär Akademisenıñ möxbir äğzası.
Ximik elementläreneñ anıñ iseme belän atalğan periodik qanunın aça. 1857-1890. yıllarda Peterburg Universitätendä, professor. Fundamental xezmätläre ğomumí ximiä, ximik texnologí, fizika, metrologí, hawada oçu, meteorologí, awıl xucalığı, iqtisad, xalıq mäğärife h.b. ölkälärgä qarí. Räsäydä organik ximiädän berençe däreslek, "Ximiä nigezläre" digän klassik xezmät autorı.
WP:Şäp mäqälä/1.03.2005: Xäzär Qağanlığı[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xäzär Qağanlığı, borınğı feodal däwlät. 7. yöz urtalarında Tübän İdel buyı häm Qawqaz aldı cirlärendä oyışa. Könbatış Törki Qağanlıq tarqalğannan soñ barlıqqa kilä. Başqalası Sämändär, İtil şähärläre. 7. yözneñ 2. yartısında Xäzär Qağanlığı Böyek Bolğar däwläten häm Sawir, Bäräncär qäbiläläre däwläti berläşmälären, İdel häm Don buylarında yäşäwçe xalıqlarnı (Bolğarlar, Bortaslar, Mordwalar h.b.), qayber Slaván qäbilälären üzenä buysındıra. 8. yöz – 10. yöz başında, Xäzär Qağanlığınıñ iñ yuğarı kütäreleş çorında, aña Qawqaz aldı töbäge, Azov Diñgeze buyı, Qırım yarımutırawınıñ zur öleşe, Könçığış Awrupanıñ Dniper buylarına qädär suzılğan dala häm urman qatnaş dal ölkäläre kerä.
WP:Şäp mäqälä/11.03.2005: NEP[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yaña İqtisadi Säyäsät (NEP) (Urısça: HЭП – HoBaя эkoHoMичeckaя пoлиTиka ), 1921. yılnıñ Martında RKP(b)nıñ 10. qorıltayında qabul itelä; Xärbi Kommunizm säyäsätenä almaşqa kilä. Töp eçtälege: prodrazvórstkanı prodnalog (çiklängän külämendä salıp tüläw) belän alıştıru, bazar mönäsäbätlärennän, yallanğan xezmättän, törle räweştäge milektän häm citeşterü çaraların arendalaw mömkinlegelärennän faydalanu. Tatarstanda xucalıq apparatın üzgärtep qoru ğämälgä aşırıla, sänäğät xucalıq isäbenä küçerelä.
WP:Şäp mäqälä/21.03.2005: İske Tatar ädäbi tele[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İske Tatar ädäbi tele (İske imlâ: يسكى تاتار تلى ), qayber etnik qärdäş xalıqlarnıñ – Tatar, Başqort, öleşçä Qazaq häm Nuğaylarnıñ ğomumí yazma ädäbi tele. İske Tatar ädäbi tele İdel buyı Bolğarında häm Altın Urdada qullanılğan borınğı Törki ädäbi telneñ cirle variantı nigezendä barlıqqa kilä. 12-14. yözenlärdäge ädäbi tel İske Tatar ädäbi tele formalaşunıñ başlanğıç çorı itep qarala. Ul matur ädäbiättä (Qol-Ğäli, 13. yöz). xalıq awaz ícatı äsärlärendä, dini ädäbiättä, qäber taşları yazmalarında kiñ çağılış taba.
WP:Şäp mäqälä/1.04.2005: Vasili Blajennıy Çirkäwe[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Vasili Blajennıy Çirkäwe (Yar buyı Poqraw soborı (cämiğ çirkäwe)), Mäskäwdäge Urıs dini míğmarlığınıñ mäşhür istälege.
1555-1561. yıllarda Barma häm İvan Postnik tarafınnan Qazan Xanlığın yawlap alu istälege itep tözelä. Çirkäw tiräsen äyländerep alğan yabıq tübäle galerí urtasına çatır tübä astındağı olı ğíbadätxanä bínası tiräli üzara eçke yullar belän totaşqan 8 keçeräk çirkäw urnaştırılğan. Bizäklärneñ güzällege häm baylığı belän ayırılıp tora. 1588. yılda Çirkäwgä Vasili Blajenní altare östälä, 1670. yıllarda 8 qırlı çañ manarası tözelä.
WP:Şäp mäqälä/11.04.2005: Adam Olearius[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Adam Olearius (yaqınça 1599-1671), Alman säyäxätçese. 1633-1634. yıllarda Schleswig-Holstein ilçelege belän Räsäygä kilä. 1635-1639. yıllarda İdel buylap İranğa barıp qayta. İke märtäbä Qazanda tuqtalış yasí, şähär küreneşlären surätli (1636-1638).
WP:Şäp mäqälä/21.04.2005: Antoine de Saint-Exupéry[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Antoine de Saint-Exupéry (29 iyün, 1900 - 31 iyül, 1944) ul Frantsiä yazuçısı wä oçqıççı ide.
Antoine Marie Roger de Saint-Exupéry Lion şähärendä yäştä bulğan inde ğäilädä tua. Başlanğıç mäktäben tamamlağaç, miğmarlıq öyränü öçen École des Beaux-Arts uqırğa kerä. 1921 yılda ul xärbi xezmät safına basa wä oçqıççığa öyränü öçen ul Strasburg şähärenä cibärelä. Kiläse yılda ul röxsätnämä iäse bula wä aña xärbi oçqıçta eşlärgä täqdim itälär, ämma ğäiläse riza bulmağaç, ul Parij şähärendä şirkät eşendä qaldırıla. Anıñ eşe tarqala, wä kiläse berniçä yıl eçendä fälän eş almaştıra...
5 iyul 2005: Etoumbi[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Etoumbi ul Kongo Cömhüriätendäge Cuvette-Ouest wilâyäteneñ könyaq-könbatışta urnaşqan ber qala. Qalaqılarnıñ küpçelege kürşe urmanda aw belän şäğellänälär.
Etoumbi - Ebola virusınıñ soñğı çığanaqlarınnan berse. Virus urmanda ülgän xaywannarnıñ ite aşaw näticäsendä keşelärgä küçte. 2003. yılda bu qalada virus taratıp cibärü näticäsendä 120 keşe wafat buldı. 2005. yılnıñ Mayında virusnıñ taratıp qabatlaw säbäple xäkimiät quarantin itte.
25 iyul 2005: Jean Charles de Menezes[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Jean Charles de Menezes (7 ğinwar, 1978–22 iyül, 2005) Londonnıñ könyağında urnaşqan Tulse Hill bistäsendä yäşäwçe elektrikçe ide. Katolik, Barziliädäge Gonzaga, Minas Gerais'tä tuğan Menezes Böyekritaniädä 3 yıl däwamında yäşägän. 21 iyül Londonnı bombalaw säbäple pülisä höcüme näticäsendä terrorist bulmağan De Menezes atıp üterelgän.
23 awğust 2005: Harmonika[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Harmonika yä iren ğarmunı ul kompakt kesäle tınlı muzıkal qoral ide. Christian Friederich Ludwig Buschman tarafınnan 1821. yılda uylap tabıla. Harmonikanıñ berençe ürnäge – Könçığış tın organı. Tınlı organnar häm harmonika "telçekle" qorallarğa qağılalar. Berençe tapqır Könçığış tınlı organ Awrupağa Qıtaydan 18. yöz urtalarında kilgän. Bu qoral 17 törle ülçämle bambuk köpşälärdän torğan. Här köpşä mönşteklärgä berketelgän baqır telçelklär urnaşılğan. Buschmannıñ aura digän 15-tişekle plastin küreneşle dönyada berençe harmonika kamertonğa bigräk oxşağan. 1826. yılda Richter isemle Bohemiale 10-tişekle häm 20-telçekle harmonikanı eşläp çığarğan. Här tişektä sulış alu häm çığaru öçen ayırım telçek urnaşılğan. Bu küreneş standart bulıp taralğan. Almança bu qoral Mundharmonika atala başlağan. 1857. yıldan harmonikalarnıñ iñ ere eşläp cığaruçı Matthias Hohner nizgelängän şirkäte saní. 1862. yılda Hohner Amerikannarnı harmonika belän tanışqan.
20 noyabr 2005: Ostankino manarası[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ostankino telemanarası - ul Mäskäwdäge televizion häm radiotapşıru manarası. Anıñ beiklege - 540 m, Torontodağı CN Tower manarasınnan soñ dönyada iñ biek bina, ä Awrasiädä iñ biege.
Manaranıñ baş injenere Nikolay Nikitin, arxitektorları L. Batalov belän D. Burdin. Manara 1963-1967. yıllarda tözelgän, şundí waqıtlarda dönyanıñ iñ biek bínası bulğan. Tözeleştä küp innovasiä qullanılğan, alardan qorıç troslar qısılğan kierelgän timerbeton. Şundí uylap tabu manara qorılışın ğädi häm ışanıçlı yasağan. Başqa progressiv fikerlärdän say fundamentnı atap bula. Manaranıñ totrıqlığın massiv nigeze garantiäli: nigez massası maçta massasınnan qat-qat arttıra. Bu telemanara Böyek Manaralar Bötyendönya Föderasiäseneñ äğzası.
26 ğınwar 2006: Roman Abramoviç[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Roman Arkadieviç Abramoviç, Çukotka gubernatorı, Räsäy oligarxı, Forbes mäğlümätläre buyınça Räsäydä baylıq buyınça ikençe keşe, anıñ mullığı berniçä milliard dollar bilgelänä.
1966 yılnıñ 24 oktäberendä Saratov şähärendä tua. Anası İrina Vasilyevna, Saratov çığışı belän, Sıktıvkarda yäşi häm Roman 1,5 yäşle bulğanda ülä. Atası Arkadi Naximoviç Sıktıvkar sovnarxozında (milli xucalıq şurasında) eşli häm Roman 4 yäşle bulğanda tözeleştä bulğan avariä näticäsendä häläk bula. Yätim Romannı atasınıñ bertuğanı Leyba Naximoviç üz ğäiläsenä ala. Romannıñ yäşüsmer çağı Komi Cömhüriätendä ütä. 1983. yılda Roman Abramoviç 2. şähär mäktäben tämamlí, İndustrial institutına uqırğa kerä, ike kurs uqırğa citeşä, institutnı betermägän Abramoviçnı Sovet Armiäsenä alalar. Armiädä Abromoviçqa anıñ sport belän mawığu bulışa. Ul futbal komandasın nigezli, anıñ bulışı belän xärbi bülektä üzeşçän sänğät barlıqqa kilä. Armiädän soñ Abramoviç ber Mäskäw institutına kerä, anı tämamlamí. Şundí uq waqıtta "Uyut" ("Yäm") kooperativın oyıştıra, bu kooperativda polimerlardan uyınçıqlar yasílar. Soñraq, kooperativ buyınça xezmättäşlär "Sibneft"neñ citäkçelek buını bulıp kiläçäklär... Däwamı
4 mart 2006: Karadjordje[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Karadjordje, yä Karađorđe (Kirill älifbasında: Kapaђopђe), (1768, 3 noyäber? – 1817, 13 iyül) ul Ğosman İmperiäsenä qarşı Berençe Serb Fetnäse citäkçese, Serbiäneñ Karadjordjević näselenä nigez saluçı bulğan. Đorđe (George) Petrović (Ђopђe ПeTpoBић) bulıp tua. Qoñğırt çäçle buluı säbäple, Đorđe'ğa Qara (Törekçä: Kara) quşamatı birelä.
Karadjordje Viševci awılında tua häm balaçağında kötüçe bulıp eşli. 1787. yılda Törekne üterüdän soñ ul Habsburglar Austriäsenä qaça häm Freikorps'qa kerep, 1787-1791. yıllardağı Austro-Törek Suğışında qatnaşa. Sistova solıxınnan soñ, ul Serbiägä qayta häm Topolada urnaşıp, mal kötep, säwdä belän şöğellänep, görlep yäşi häm oçraqlı räweştä Hayduklarğa quşa. Däwamı...
WP:Şäp mäqälä/3.06.2007: Mathias Rust[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mathias Rust (1968 tua, Hamburg) — ul Alman häwäskär pilotı, 1987. yılda Hamburgtan Mäskäwgä sanksiälänmägän oçış yasap, Qızıl Mäydanğa töşte. Rustnıñ iskitkeç totqarsız oçıp ütüe Sovetlar Berlegendä zur yañğırış taptı, hawa höcümenä qarşı sistemasınıñ köçsezlegen belderde häm saqlaw ministerlegendä küp otstavkalar quzğattı.
1987.neñ 28. Mayında 19-yäşle Mathias Rust aéroklubnıqı dürturınlı ciñel Cessna-172B Skyhawk oçqıçında Hamburgtan oçıp kitä. Helsinki-Malmi aeroportında tutırıp salu öçen utırıp, dispätçergä Stockholm'ğa oçuın belderä. Kinät Rust elemtäne tuqtata, häm Mäskäwgä kurs alıp, Sipoo yanında Fin radarlarınnan yuğala. Şundí urınğa cibärelgän qotqaruçılar kerosin timgellären tabalar, bu timgellär häläkät dälilläre bulıp sanalar.
Şul waqıtta Rust Estoniädä SSSRnıñ däwlät çigen boza. 14:29 ul saqlaw radarında barlıqqa kilä. "Üze-çit" sistemasına cawap birmägännän "tsel nomer 8255" bilgelänä. Öç division anı kötkän, läkin töşeregä boyırıq bulmağannan anı tüşermilär. PVO suğışçan äzerlegenä äylänä häm ike oçqıç anı tabarğa cibärelä. 14:48 Gdov yanında ber pilot "Yak-12 şikelle" aq sport oçqıççığın taba, anı töşerergä röxsät sorí, läkin sorawnı kire qağalar. Annan soñ oçuçılar anı yuğaltalar häm Staraya Russa yanında Rust radarlarınnan çığa. Radar sayın, Rust yuğala häm barlıqqa kilä. Läkin Pskov yanında xärbi öyränülär bulğanlıqtan cirle PVO başlıqları anıñ "üze-çit"-kä cawap qaytarmawı täcribäsez yäş pilotlarğa xas totış bulıp sanalar häm bu rayonda cawap qaytarmawçı oçqıçlarğa "üzelär" statusın birälär.
20 iyun 2006: Evora Sezariya[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Evora Sezariya - 1941 yılnıñ 27 avgustta Kabo Verde'nıñ São Vicente utırawındağı Mindelo port qalasında tuğan folklor cırçı xatın. Sezariya "Yalanayaqlı diva" isemendä bilgele, çönki ul yarlı häm öysez watandaşlarğa solidarlığınnan säxnädä härwaqıt yalanayaqtan başqara.
Sezariya Portugal fado janrınnan kilep çıqqan Kreol-Portugal telendä başqarala torğan morna isemle moñlı janr patşası, ul sentimental sağışılı häm moñlı xalıq cırların gitara, cavaquinho, skipka, akkordion häm klarnet akustik tawışları akkompanementı belän qatnaştırıp cırlıy. Evora'nıñ Kabo Verde blüzı – ilneñ qatı häm ozın tarixı, izolätsiä häm qollıq tarixı turında, şulay uq ul emigratsiä turında – Cabo Verde xalqınnıñ öçtän ikese çit illärdä yäşi.
Evora'nıñ tawışı – melanxolik häm yağımlı, beraz qarlıqqan, ayırım süzlärenä basıp yasap Sezariya'nıñ emotsional täğbirene tapşıra. Xättä tamaşaçılar Evora'nıñ telen añlamıylar da, alarnı başqaruına ap-açıq xisläre tarta. Däwamı...
WP:Şäp mäqälä/1.08.2007: Karmen[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Karmen — Jorj Bize tarafınnan yazılğan iñ tanılğan operalarnıñ berse.
Romantik yıllardan başlap küpsanlı yazuçılar, kompozitorlar häm sänğät ähellären İspania üzenä tartqan. Şularnıñ berse Fransuz yazuçısı Prosper Mérimée. Ğäiläse Romantik çor belän bäylänmägän bulsa da, Mérimée şul stildä dä äsärlär icat itügä ireşä. İñ tanılğan äsärläre arasında Colomba häm Carmen.
Carmen süjetın dönyaküläm tanıtqan daxi isä - Bizet bula. Ul Prosper Mérimée'neñ romanın muzıkağa küçerä, häm opera formasında säxnäläşterä. Bizet Carmen äsären yazunı 1873 yılda başlıy, häm berençe repetisialär şul uq yılnıñ Öktäberenä täğäyenlängän bula. 1873. yılnıñ cäyendä avtor berençe aktnı tämamlí, opera quyılışı Opéra-Comique teatrında kiçekterelä, häm Bizet ikençe opera yazuğa küçä. 1873. yılnıñ Öktäbrendä Opéra yana häm Bizet'neñ äsäre kön tärtibennän töşep qala. Däwamı...
11 okT 2006: Aceh[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Nanggroe Aceh Darussalam ul İndoneziäneñ maxsus töbäge (daerah istimewa), Sumatra utırawınıñ tönyaq qıríında. Elekke zamanda Aceh bäysez bulğan. Bäysezlegen saqlanıp tırışqanda Aceh'lelär Holland kolonistlarına häm İndoneziä xakimiätenä qarşılıq kürsätälär. Aceh'neñ tabiğät baylıqları şaqtí zur, Aceh gaz yatmaları dönyanıñ iñ zurısıdan berse. Başqa İndoneziä belän çağıştırğanda Aceh dini konservatizm belän ayırılıp tora. Aceh 2004. yılğı Hind Okeanı cirteträweneñ episentrenä in yaqındağı cir buldı. Cirteträw tudırğan tsunami könbatış yarnı ağızıp alıp kitte, başqalası Banda Aceh zían kürgän toraq punktlarda da. 130,000 - 238,000 keşe hälâk yä xäbärsez yuğalğan, 500,000 öysez qalğan.
Könyaq-könçığış Asiägä Íslam 8. yözdä Aceh aşa kerä. Berençe Möslim Peureulak patşalığı 850. yılda xäzerge Könçığış Aceh'tä barlıqqa kilä, Banda Khalifah anıñ başqalası bula. Annan Samudra Pasai däwläte kilep çığa (bu däwlättän Sumatra utrawınıñ iseme kilä), bu däwlättäge soltan Malik uz Zahirnıñ idaräse Marco Polo häm Bine Batuta äsärlärendä yazılğan. Keçkenä Aceh patşalığı xäzerge Banda Aceh cirendä 12. yözdä nigezlänä. Çäçäk atu çorında patşalıq yoğıntısı könyaq Thailanddağı Satun, Malay yarımutrawıdağı Johor, İndoneziäneñ xäzerge Riau töbägedäge Siakqa qädär cäyelä. 16. yöz başlarınnan Aceh Soltanlığı Portugaliägä qarşı köräşenä tartıla, ä 18. yözdän Britan belän Holland kolonial imperiälärgä qarşı. 18. yöz azaqlarında Malaydağı Kedah häm Pinang Britaniägä birergä mäcbür. Däwamı...
1 avgust 2008: Törkiä[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törkiä, yä isä Türkiye — Awrupa ilä Asiada urnaşqan il. Ataması ime öleştän tora: Eski Türkçede Türk sözi qatı, nıq, bögelmäs añlata, iye sözi bu könge Türkçede şolkeliş qullanıla. Başqaça äytmeşli nıq kişiler iye bulğan il añlata. Däwamı...
13 awğust 2010: Keçe Çınlı[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Keçe Çınlı – Tatarstannıñ Çüpräle rayonı sostavına kergän awıl. Keçe Çınlı yelgasi buena urnaşqan häm şuŋadırmı rayonnıŋ iñ zur awıllarınnan sanala. Awıl cirlegeneñ gomumi mäydanı 6405 geqtar, sörü cirlege 5423 geqtar.
Awılda 582 xucalıq, 1407 keşe yäşi.
Awıl cirlegendə Keçe Çınlı urta gomumi belem birü mäktäbe urnaşqan. Ul 1925 yelda dürtyellıq mäktäp itep barlıqqa kilä, ä 1931 yelda – tulı bulmagan urta mäktäp, annan soñ 1972 yelda – urta gomumi belem birü mäktäbe dip üzgätelä.
Awılda 350 urınlıq Mädäniyät yortı, 5 şäxsi kibet, 1 däüdät qaramagındagı kibet, tegermän, awıl tulısı belän gazlaştırılgan. Xalıqnıñ 30% üzäkläşkän su sistemasınnan qullanıla, üzäk uramnarda 1993-95 yellarda asfal't tüşälgän. Rayon üzägenä qadär 30 qm.
1 SENTABER 2010: Baraq Husseyın Obama II[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Baraq Husseyın Obama II — Amerika Quşma Ştatlarınıñ 44-çe prezidente.
Barack Obama çığışı belän Kenyadan bulğan möselman ber äti belän aqtänle Amerikalı ber änineñ ulı bularaq 1961 yılnıñ 4 avgust könne Amerika Quşma Ştatlarınıñ Hawaii ştatındağı Honolulu qalasında dönyağa kilde.
Obamanıñ änise häm ätise ätiseneñ çit il uquçısı bularaq kilgän Hawaiida tanıştı häm öylände. Yaña öyläneşkän par Obama äle 2 yäşendä genä bulğan çaqta ayırıldı. Harvard universitetında stipendiat bularaq uqığan äti Obama, 1965 yılda Kenyağa qaytıp, xökümät öçen eşlägän bulsa, änise isä şulay uq çit il studentı bulğan İndoneziyalı Lolo Soetoroğa kiyäwgä çığa.
Obamanıñ äti-änise ayırılğannan soñ barı tik ber tapqır qına Amerika Quşma Ştatlarına yasağan säyäxäte waqtında 1971 yılda küreşep söyläşkän ätise 1982 yılda Nairobidä avtomobil qazasında ülde. Änise isä, 1972 yılda ikençe irennän ayırılıp, Amerika Quşma Ştatlarına kire qayttı häm 1995 yılda analıq yaman şeşennän ülde. Obamanıñ äni yağınnan 1 ügi bertuğanı, äti yağınnan isä 7 ügi bertuğanı bar.
11.11.2012-2.04.2014: Qazan Xalıqara Aeroportı[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan Xalıqara Aeroportı - baş grajdan Qazan aeroportı, ICAO=UWKD,IATA=KZN. Şähärdä tağıda bütän aerodromnar bar: KAPO (Borisoglebskiy) ICAO=UWKG; KVPO (Yudino) ICAO=UWKW; bäläkäy aviatsiä öçen: Qurqaçı (ICAO=XWKR) häm Vişnevka (ICAO=ZC7L).
Qazan Xalıqara Aeroportı 26-28 şähärdän kilometrda urnaşqan. 1.2 million artıq passajirlar 2011 yılda xezmät kürsätä. 1979 yılda bu urında açılğan. İske aeroport Qazan-2 Sovet rayonında Qazanda 1930-2005 yıllarda urnaşqan ide häm cirle hawa yulların xezmät kürsätä ide.
2-30.04.2014: Bolğar şähäre[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bolğar (pyc. Бoлrap) — Tatarstannıñ könyaq-könbatışında, İdelneñ sul yaq yarında (Kuybışev susaqlağıçı) urnaşqan, rayon buysınuındağı şähär. Spas rayonı üzäge (1930 yıl). 1991 yılğa çaqlı Kuybışev. Bolğar şähärlege çitendä, borınğı häykälläre yanında "Bolğar" aerodromı urnaşa.
Çardaqlı timer yulı stantsiäsennän tönyaqqa taba 71 km yıraqlıqta (Ulianovsk — Ufa yünäleşe). Qazanğa qädär — 140 km. Mäydan — 8 km². Xalıq sanı — 8,3 meñ keşe (2009).
İdel Bolğarında berençe şähärlär X yözneñ 20 nçe yılları başında kürenä başlıy. Berençe bolğar şähärläreneñ üsep çığuı islam qabul itü çorına turı kilä.
İdel belän Çulman totaşqan cirgä — Könçığış Awrupanıñ iqtisadi häm strategik yaqtan zur ähämiäte bulğan ike zur su yulı buyına utırğan. Başqalanı şundıy möhim urında tözü bolğar cirlären ber üzäk däwlätkä berläşterüdä, İdel Bolğarın häm anıñ başqalasın Könbatış belän Könçığış arasında iqtisadi häm mädäni elemtälär üzägenä äwerelderüdä ifrat zur rol' uynağan.
1.05-1.06.2014: Urıs yazı[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Urıs yazı yä Ukrainada Rusiä yaqlı protestlar - Ukrainanıñ könyaq-könçığış töbäklärendä bulğan Rusiä Federatsiäse yaqlı şiğärlär belän xökümätkä qarşı yünältelgän mass-külämle protest çaraları. 2014 yılnıñ mart ayında Yevromäydan näticäsendä konstitutsion bulmağan ısul belän Kievta üzäk xäkimiäte alıştırudan soñ başlana.
Protest mitingları Könyaq-Könbatış Ukraina şähärlärendä uza. Küp kenä ukrain MMÇları protestarda qatnaşuçılarnı «separatistlar» dip atıylar. Rusiä MMÇları isä alarnı «federalizatsiä tarafdarları» terminı qullana; yaña ukrain xökümätenä qarata yış qına «xunta» häm «Kiev uzurpatorları» terminnarı qullanıla.
Şuşı waqiğalarğa qädär Aqyarda mitinglar uza häm Qırım krizisı (2014) başlana. Qırım Cömhüriäte Ukrainadan bäysezlegen iğlan itä, Qırım statusı turında referendumın ütkärä (16-18 martında - Rusiädän başqa illär tarafınnan tanılmağan bäysez däwlät), näticädä Rusiä Federatsiäsenä kerü qarar qılına.
1.06-1.07.2014: Tatar teleneñ orfografiäse[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar teleneñ orfografiäse — Tatarstan Respublikası Prezidentı tarafınnan 1999 yılnıñ 15 sentäberendä qul quyılğan qanunda qabul itelgän tatar älifbasına nigezlänep tözelde, 2012 yılnıñ 24 dekäberendäge Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu turında qanunı arqasında yañartıldı (Räsmi latin yazılışı oechen urtaq törki älifbası xärefläre qullanıla: ä, ñ, ö, ü).
Yaña latin yazuına nigezlängän tatar älifbası 34 xäreftän tora: anda suzıq awazlarnı belderüçe — 9, tartıqlarnı belderüçe — 25 xäref kürsätelgän.
Apostrof, siräk qullanılğanlıqtan, alfavitta ayırım urın almağan, ul, hämzäne (tä'min) belderüçe häm neçkälek bilgese bularaq, barı orfografiädä genä isäpkä alına.
Bu qanundağı alfavit, nigezdä, 1927—1939 yıllarda qullanılğan “Yañalif” alfavitın yañadan torğızuğa qaytıp qala. Läkin biredä “Yañalif”ne tulısınça şul kileş kire qaytaru yuq, häm ul bula da almıy, çönki anıñ qullanılmawına 60 yıl ütte, tormış üzgärde: yazuları latin grafikasına nigezlängän Könbatış tellären öyränü massaküläm küreneşkä äylände, xalıqara urtaq sanaqlar belän eş itü, xätta dönyaküläm informatsiä sistemasına — internetqa çığu ğädätkä kerde, törki xalıqlarnıñ üzara aralaşa, ber-bersen ruxi bayıta alu mömkinlekläre açıldı.
Menä şul şartlarda “Yañalif” üzgärtelmiçä torğızılğan bulsa, tatar balası, tatar häm çit il latinitsaları arasındağı ayırmalarnı kübräk kürep, qıyın xäldä yışraq qalır ide, tatar keşese, sanaq qullanğanda, bigräk tä anıñ yärdämendä internetqa çığıp eşlägändä, qıyınlıqlarnı kübräk kürer ide, törki tuğannarınıñ yazuların uqırğa turı kilsä dä, törle çitenleklärgä duçar bulır ide.
Şuşı äytelgännärne istä totıp, TR Däwlät Sovetı Zakonğa “Yañalif”ne beraz üzgärtep tözelgän yaña alfavitnı täqdim itte, häm ul, bilgele, kimçelekläre bulsa da, xäzerge zaman taläplärenä nığraq cawap birä.
1.07.2014-22.01.2015: Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse - Albert Einstein'nıñ fizik teoriäse (1905), Makswell tigezlämäläre yärdämendä kürsätelän. İsaak Nyuton fizikasın almaştırdı.
Teoriäne böten fizik cämäğät qabul itä. Teoriägä qarşı eksperiment näticäläre xata bulıp sanalalar. Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse eksperimentlarga täñgäl kilä, şunlıqtan gravitatsiäneñ başqa teoriälärgä yul qardırmıy.
22.01.2015-29.08.2015: Möxämmät-Ämin xan[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Möxämmät-Ämin xan (1469-1518, Qazan xanlığı) — 1487-1495, 1502-1518 yıllarda Qazan xanlığı belän idärä itkän xan, İbrahim xannıñ ikençe xatını Nursoltannan tuğan ulı.
Atasınıñ 1479 yılda ülüennän soñ, änise citäklägän Böyek Mäskäw kenäzlege belän kileşü tözep tatu mönäsäbättä yäşäw yaqlı partiä ciñelä, 10 yäşlek Möxämmät-Ämin Mäskäwgä ozatıla. Anda aña tizdän Kaşira şähäre belän idärä itüne tapşıralar.
Möxämmäd Äminneñ 12 yullıq «Ğiqab» («Üç») isemle şiğere bilgele.
29.08.2015-4.09.2016: Ğäräp älifbası[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp älifbası bügenge dönyada ayıruça kiñ taralğan älifbalardan berse. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, ul dönyada barlıq xalıqnıñ yaqınça yözdän unına xezmät itä. Berençe näwbättä ul – Ğäräp tele öçen. Monnan tış, Ğäräp älifbası İranda Farsı tele, Päqstanda Urdu tele, Äfğänstanda Puştu wä Däri tele öçen, öleşçä Hindstanda milli älifba bularaq qabul itelgän. Ul şulay uq İslam dine kiñ taralğan başqa illärdä dä (Bangladeş, Xäbäşstan, Filipin, İndoneziä, Malayziä, Mozambik, Nigeriä w.b.) aktif qullanılışta yöri. XX ğasırnıñ 30 yıllarda tulısınça Latin älifbası belän alıştırılğança, Sovetlar Berlegendä yäşäwçe törki xalıqlarnıñ, şulay uq Ğosman imperiäsendäge törekläreneñ milli yazuları da şuşı älifbağa nigezlängän ide.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/18 may
Xalıqara muzeylar köne,
Haitidä Bayraq häm universitetlar köne (en), Tacikstanda Yañarış, berdämlek häm Mağtımgulı şiğriäte köne (en), h.b.
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 332 – Böyek Konstantin Konstantinopol'da (en) yäşäwçelärenä buşlay aşamlıklar taratıluın iğlan itä.
- 1652 – Tönyaq Amerikanıñ ingliz telendä söyläşüçe Awrupalı koloniälärennän berençe bularaq, Rod-Aylend qollıqnı tıyuçı qanun çuğara.
- 1756 – Britaniä imperiäseneñ iğlanınnan soñ Cideyıllıq suğış başlana.
- 1763 – Monreal'nıñ zur öleşe yanğında yuq itelä.
- 1860 – Avraam Linkoln AQŞ Respublika firqäseneñ AQŞ prezidentı wazifasına nämzätlek yarışında ciñä.
- 1910 – Cir Halley kometası (en) qoyrığı arqılı uza.
- 1974 – Yelmayuçı Budda (en) proyektı çiklärendä uzdırılğan atom sınawı (en) uñışlı uzğaç, Hindstan atom qoralına (en) xuca bulğan 6 däwlätkä äwerelä.
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1868 — Nikolay II, / Rusiä İmperiäseneñ soñğı imperatorı.
- 1944 — Dinis Büläkov, başqort yazuçısı.
- 1999 — Laura Omloop, Bilgiä cırçısı.
Wafatlar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1800 — / Rusiä İmperiäse ğäskär başlığı, rus milli qaharmanı Aleksandr Suvorov wafat bula.
- 1911 — Avstriä kompozitorı Gustav Maler baqıylıqqa küçä.
- 1989 — sovet yazuçısı Änwär Bikçäntäyev dönya belän xuşlaşa.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 18 may biten qara.
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.


text:
Adana
Adana — Türkiyede bir kasabadır ve avtomobil kodu 01 dir. Türkiyenin güney ucundadır ve İstanbul, Ankara, İzmir ve Bursa'dan sonra beşinci büük şeeridir. 2011 sayılarına göre bu şeerde toplam 2.125.981 artıq adam yaşamaktadır. Adana nüfusunun 87 % paizi şeerlerde, 13%'ü ise küülerde yaşamaktadır.
Kardaş kasabaları[diiştir | kaynağı değiştir]
- İspaniya Córdoba
- İzrail Beer Şeba
- Kazakistan Çimkent
- Saudi Arabiya Cidde
- Germaniya Bremerhaven
- Avstraliya Sidney
- Poyraz Makedoniya Üsküp
- Tunis Nabuel


text:
Bir ayal šy haniliridiki dizaynni šzgärtiş mähsitidä җihazlarniŋ orunlirini yštkäp, edändiki giläm-palaslarni almaşturup, hätta pärdilärgiçä yeŋilavetidu. Bu küni tün yerimida mäs halättä kälgän yoldişi šyiniŋ içidiki šzgirişlärni bayqimayla, šzini divanğa taşliğan peti uyqiğa ketidu. Taŋ sähärdä ohinip kätkän u šzini başqa biriniŋ šyidä yatqandäk his qilip, ornidin säkräp turidudä, sirtqa qarap jügräydu.
– Nägä şunçä aldirap maŋdiŋiz, tehi saat bäşqu, – däptu.
– Çapsaniraq šyümgä barmisam, ayalim här ikkimizniŋ däkkisini beridu, – däp җavap beridu tehila uyqisini açalmiğan yoldişi.
Öyümgä qaytmisam bolmaydu
Bir ayal šy haniliridiki dizaynni šzgärtiş mähsitidä җihazlarniŋ orunlirini yštkäp, edändiki giläm-palaslarni almaşturup, hätta pärdilärgiçä yeŋilavetidu. Bu küni tün yerimida mäs halättä kälgän yoldişi šyiniŋ içidiki šzgirişlärni bayqimayla, šzini divanğa taşliğan peti uyqiğa ketidu. Taŋ sähärdä ohinip kätkän u šzini başqa biriniŋ šyidä yatqandäk his qilip, ornidin säkräp turidudä, sirtqa qarap jügräydu.


text:
xwañ lyanjın
Men bır romka araqpın, keybırewler koñılsız satterı men qwanıştı şaqtarında menı qolına aladı. Sonımen adam ağızasına kırgen soñ, bır kurdelı barıstı bastan otkızemın.
Awelı as qazan men aş ışekke jetemın. Molşermen٪ 20 ısperttı as qazan sımırıp aladı. Tomendegıdey uş turlı jağdayda as qazannıñ sımırwı tezdeydı:aş qarında tez sımıredı, aq araq, sırağa qarğanda tez sımırıledı, as qazanda ıspertıñ qoyulığı tomen bolğanda tez sımırıledı. Qoyulığı joğarı bolsa, as qazan kılegeyı zaqımdaladı da sımırılwı bayaw boladı. Qalğan ٪ 80 aş ışekke barıp sımırılıp, ıspert ışektıñ kılegeyın zaqımdap, aş ışektıñ qorektıktı sımırwıne ıqpal jasaydı.
Qanğa sımırıle sala, ağızanı tutas aralaymın. Araq ışkennen keyıngı 1 sağattan 1 jarım sağatqa deyın, qandağı ıspert quramınıñ qoyulığı eñ joğarı boladı. Qoyulığı٪ 0. 05 te, masayrap, şattanasıñ, ٪ 0. 1 te, ozıñdı byley almaysıñ, ٪ 0. 2 te, wday mas bolasıñ, ٪ 0. 3 te, w jegen yttey bolasıñ, ٪ 0. 4te, es-aqılıñnan ayrılıp, esıñ awısıp, tıptı omırıñe qawıp tonedı.
Qandağı spyrt eñ soñında bawırdıñ zat almastırwımen ayaqtaydı. Bawırdağı totıqtandırğış ferment bır sağatta 6-7 gram tezdıkpen spyrttı swğa, komırtegı qos totığı men qanıtqa aynaldıradı. Ağızadağı saparımdı tusınseñız, ağızağa qanşalıq zyan keltıretınımdı bılgen bolarsız?
Bırınşıden, araq ışw aldında toya tamqtanw. Ekınşıden sarı araq pen aq araqtı jılı, sıranı qalıptı temperatwrada ışw. Uşınşıden araq ışken kezde qaynaq swdı kop ışıp ıspertı taratw. Tortınşıden araqtı bayaw qadaqtap ışw. Besınşıden şomır jep w dı taratwdıñ zyanı joq. Aryne eñ mañızdısı araqtı az ışw. (bugıngı şynjyañ adeby tañdamalılar jwrnalınıñ 2013- jılğı 9- sanı57-betınen)
Awdarğan : sağınbek şame ulı (koktoğay awdandıq sayasy keñes)


text:
Ostankino manarası
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ostankino telemanarası - ul Mäskäwdäge televizion häm radiotapşıru manarası. Anıñ beiklege - 540 m, Torontodağı CN Tower manarasınnan soñ dönyada iñ biek bina, ä Awrasiädä iñ biege.
Manaranıñ baş injenere Nikolay Nikitin, arxitektorları L. Batalov belän D. Burdin. Manara 1963-1967. yıllarda tözelgän, şundí waqıtlarda dönyanıñ iñ biek bínası bulğan. Tözeleştä küp innovasiä qullanılğan, alardan qorıç troslar qısılğan kierelgän timerbeton. Şundí uylap tabu manara qorılışın ğädi häm ışanıçlı yasağan. Başqa progressiv fikerlärdän say fundamentnı atap bula. Manaranıñ totrıqlığın massiv nigeze garantiäli: nigez massası maçta massasınnan qat-qat arttıra. Bu telemanara Böyek Manaralar Bötendönya Föderasiäseneñ (World Federation of Great Towers) äğzası.
ЭчTәлek
Qorılış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bieklek - 540 m.
- Fundament belän awırlığı - 51 400 t.
- Fundament tiränlege 4,6 m.
- Konuslı nigez 10 tayanıçqa terälä. Nigezdäge urtaça diameter 60 meter.
- Manara käwsäseneñ bocralı kisemnäre 149 arqan belän sığılğan.
- Bínanıñ ğomumí küläme 70 000 kub meter.
- Bülmälärneñ faydalı mäydanı - 15 000 q. m
- Maksimal isäp-xísaplanğan cil tizleklärendäge teoretik taypılu 12meter.
- Töp küzätü üydançığı 337 meter bieklegendä urnaşqan.
- Manarada 5 yök häm 4 passajir taşu lift.
Restoran[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
"Sedmoye nebo" restoranı 328-334 m bieklegendä urnaşqan häm 3 qat ala. Bocrasıman restoran kiñlege 40 minut däwamında ber tulı äyläneş itä. Manaranı tözelep betüennän soñ küzätü mäydançıq häm restoranğa 10 millionnan artıq keşe kilgän.
Yanğın[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2000. Yılnıñ 27. Augustında manarada köçle yanğın barlıqqa kilä. Yanğın uçağı 460 m bieklegendä buldı, 3 qat tulısınça yanıp bette. Yanğın näticäsendä yanğın sünderüçelär komandire Vladimir Arsúkov, lifter Svetlana Loseva häm slesar-remontçı Aleksandr Şipilin hälâk buldı. Ynağın waqıtında zur temperaturadan tartuçı troslarnıñ küpçelege özelde, häm belgeçlär fikerlärençä manara tarqalu qurqınıçı aldında tordı. Soñraq troslarnı torğızdılar.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Şuxov manarası
- CN Tower manarası


text:
Mwğalimderdi artıq jwmısqa tartqandarğa 120 AEK ayıppwl salınadı
Mwğalimderdi özine tän emes qızmetke tartqandarğa 120 AEK-ke deyin ayıppwl salınadı. Bwl turalı bügin Ükimet otırısında «Pedagog märtebesi turalı» zañ jobasın tanıstırğan QR Bilim jäne ğılım ministri Ashat Aymağambetov ayttı. «Pedagogtıñ jüktemesin qısqartu boyınşa jeke normalar közdelgen. Bwl orayda, mwğalimniñ käsibi frakciyasına kirmeytin mindetterdi jükteuge, şamadan tıs esep beruge, negizsiz tekseruler jürgizuge tıyım salınatın boladı.


text:
Ana tilim - milletimniñ canıdır
Bağçasaraydaki 5-nci umumtasil mektebinde bir çoq çeşit tedbirler keçirile. Keçenlerde "Ana tilim - ğururım" şiarı altında til ve edebiyat aftası ötkerildi.
Başlanğıç sınıf balalarınıñ iştirakinen ötkerilgen tedbirge bala şairesi Vasfiye Qıpçaqova ve şeerdeki 8-nci bala bağçasınıñ milliy gruppası davet etildi. Tedbirni alıp barğan Dilâra oca Aliyeva milliy urba kiyip, er bir çıqışnı şiiriy janrda ilân etti. Talebeler Vasfiye Qıpçaqovanıñ şiirlerinden parçalar oqudılar, 4-nci sınıf talebeleri ise "Alma" ikâyesini sanalaştırdılar. Başlanğıç sınıf ocaları F. Mustafayeva, E. Abdullayeva, V. Kadırova, A. İbragimova, G. Asanova talebelerinen beraberlikte meraqlı çıqışlar azırladılar.
Şaire V. Qıpçaqova ocalarnıñ qıymeti aqqında aytıp, talebelerge yahşı oqup, Vatanımıznıñ aqiqiy saipleri olmalarını can-yürekten tiledi.
Tedbirde Bağçasaray şeer qırımtatar kitaphanesiniñ hadimi A. Tatarova azırlağan "Ana tilim - milletimniñ canıdır" mevzusında kitap sergisi numayış etildi. Aveskâr yırcı Gülnar hanım Murtazayevanıñ icrasında eski halq yırları, Dinara Edemova ve Reyana Mamutovanıñ "Haytarma" oyunı tedbirni pek yaraştırdı. Ana tilimizni canlandırmaq ve oña sevgi aşlamaq içün böyle tedbirlerniñ emiyeti pek büyüktir.
Aliye TATAROVA,
Bağçasaray şeer qırımtatar kitaphanesiniñ hadimi
Yañı Dünya gazetasından alınğan:


text: Adana Cami Halısı, Adıyaman Cami Halısı, Afyonkarahisar Cami Halısı, Ağrı Cami Halısı, Aksaray Cami Halısı, Amasya Cami Halısı, Ankara Cami Halısı, Antalya Cami Halısı, Ardahan Cami Halısı, Artvin Cami Halısı, Aydın Cami Halısı, Balıkesir Cami Halısı, Bartın Cami Halısı, Batman Cami Halısı, Bayburt Cami Halısı, Bilecik Cami Halısı, Bingöl Cami Halısı, Bitlis Cami Halısı, Bolu Cami Halısı, Burdur Cami Halısı, Bursa Cami Halısı, Çanakkale Cami Halısı, Çankırı Cami Halısı, Çorum Cami Halısı, Denizli Cami Halısı, Diyarbakır Cami Halısı, Düzce Cami Halısı, Edirne Cami Halısı, Elazığ Cami Halısı, Erzincan Cami Halısı, Erzurum Cami Halısı, Eskişehir Cami Halısı, Gaziantep Cami Halısı, Giresun Cami Halısı, Gümüşhane Cami Halısı, Hakkari Cami Halısı, Hatay Cami Halısı, Iğdır Cami Halısı, Isparta Cami Halısı, İstanbul Cami Halısı, İzmir Cami Halısı, Kahramanmaraş Cami Halısı, Karabük Cami Halısı, Karaman Cami Halısı, Kars Cami Halısı, Kastamonu Cami Halısı, Kayseri Cami Halısı, Kırıkkale Cami Halısı, Kırklareli Cami Halısı, Kırşehir Cami Halısı, Kilis Cami Halısı, Kocaeli Cami Halısı, Konya Cami Halısı, Kütahya Cami Halısı, Malatya Cami Halısı, Manisa Cami Halısı, Mardin Cami Halısı, Mersin Cami Halısı, Muğla Cami Halısı, Muş Cami Halısı, Nevşehir Cami Halısı, Niğde Cami Halısı, Ordu Cami Halısı, Osmaniye Cami Halısı, Rize Cami Halısı, Sakarya Cami Halısı, Samsun Cami Halısı, Siirt Cami Halısı, Sinop Cami Halısı, Sivas Cami Halısı, Şanlıurfa Cami Halısı, Şırnak Cami Halısı, Tekirdağ Cami Halısı, Tokat Cami Halısı, Trabzon Cami Halısı, Tunceli Cami Halısı, Uşak Cami Halısı, Van Cami Halısı, Yalova Cami Halısı, Yozgat Cami Halısı, Zonguldak Cami Halısı, Cami ısıtma sistemleri, Halı altı ısıtma sistemleri, Halı altı ısıtıcı, Karbon film. Isıtma sistemleri, Manisa demirci cami halısı, Demirci halı fabrikası, Yün cami halısı, Akrilik cami halısı, Cami halısı fabrikası, Yün cami halısı Demirci, Cami halısı gaziantep, Gaziantep halı fabrikası, İstanbul cami halısı, Ankara cami halısı, Bursa cami halısı, Kocaeli Cami halısı, Sakarya cami halısı, Düzce cami halısı, Düzce cami ısıtma sistemleri, Bolu cami ısıtma sistemleri, Sakarya cami ısıtma sistemleri, İstanbul cami ısıtma sistemleri, Ankara cami ısıtma sistemleri, Bursa cami ısıtma sistemleri, Cami halısı fabrikası İstanbul, Cami halısı fabrikası manisa, Manisa demirci cami halısı fabrikası, cami halısı, cami halı fiyatları, cami halı fiyatları, cami halıları, cami halı ısıtma, cami ısıtma, cami halı yıkama, halı altı ısıtma, halı altı ısıtıcı


text:
Vaqtınca işğal etilgen Qırımdan balalar, sadeleştirilgen sistema vastasınen (TMBsiz, tasil aqqında vesiqasız, üç imtian berip) 35 Ukraina aliy oquv yurtuna kirmek imkânından ğayrı, başqa yolnen de ketmek mümkünler. Bu yol – eksternat (ya da mesafeden oquv) ve TMB yazuv.
İlhaq etilgen Qırımnıñ talebelerine, eñ evelâ qolaysız tarihler sebebinden (mayıs 22-den iyün 13-ne qadar) Tışqı mustaqil baalavnıñ (TMB) sessiyasında iştirak etmek içün sıñırlı imkânlar bar. Bu sebepten olar içün iyülde qoşma sessiya teşkil etildi.
Qayd etüv mayıs 3-te başlanacaq ve mayıs 21-ge qadar devam etecek. Baalav ise 2018 senesi iyül 2-den 11-ge qadar keçirilecekler.
Ukrainanıñ tasil keyfiyetini baalav merkezi TMBniñ qoşma sessiyası içün muayet tarihlerni tayin etti:
İyül 2 – ukrain tili ve edebiyatı;
İyül 3 – matematika;
İyül 4 – ingliz tili ve ispan tili;
İyül 5 – biologiya, alman tili;
İyül 6 – Ukraina tarihı;
İyül 9 – coğrafiya, fransız tili;
İyül 10 – fizika;
İyül 11 – himiya.
Qırım mezunları içün tışqı mustaqil baalavda iştirak etmek içün er angi oquv şekli (kündüz, aqşam, mesafeden, eksternat ve ilh.) boyunca Ukraina territoriyasında bulunğan bir de-bir umum tasil muessisege qabul etilmek kerek. Daa tolu malümatnı Ukrainanıñ tasil keyfiyetini baalav merkezi (yЦOЯO) ya da Ukraina Tasil ve ilim nazirliginiñ saytlarından almaq mümkün.
Oleg Ohredko, TsGP «Almedia»nıñ eksperti ve talilcisi
«Bloglar» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz fikirlerini aks etip, muarririyetniñ fikrini aks etmey bileler


text:
PKKnıñ çın yöze
1970nçe yıllardan birle milliardlarça dollarlıq cinayät’ çeltärendä xakimlek itüçe, Awrupa belän Yaqın Könçığışqa cäyelgän terrorçı oyışmasınıñ dähşätle höcümnärendä 40 meñ keşeneñ ğomere özelde
1970nçe yıllardan birle milliardlarça dollarlıq cinayät’ çeltärendä xakimlek itüçe, Awrupa belän Yaqın Könçığışqa cäyelgän terrorçı oyışmasınıñ dähşätle höcümnärendä 40 meñ keşeneñ ğomere özelde.
Bu oyışmanıñ iseme PKK. Dön’yada küp illär anı terrorçı oyışma bularaq tanıdı. Monıñ säbäben añlaw öçen 1970nçe yıllarğa küz taşlarğa kiräk.
Abdullax Öcalan citäkçelegendäge ber törkem student Törkiyäneñ kön’yaq-könçığışında marksizm-leninizm täğ’limatlarına nigezlängän töbäk tözü öçen cıyıldı. Bu törkemgä PKK iseme birdelär. Alarnıñ maqsatı kürşe illärneñ dä qayber cirleklären êçenä alğan böyek Kört däwläte tözü. Ul çaqta Törkiyä salqın suğış näticäsendä çıqqan mäs’älälärne çişü belän mäşğul’ ide. Sul häm uñ törkemnär arasında torğan sayın quätlängän bäreleşlär 1980nçe yılğı xärbi tüntäreleşkä cirlek xäzerläde. Bu könnän ber yıl êlek Öcalan Süriyägä, annarı Livanğa baru öçen yulğa çıqtı. Süriyä xökümäteneñ yärdäme belän Livannıñ Bekaa üzänlegendä PKKnıñ täwge terrorçılıq ştab-fatirın tözede. PKK 1984nçe yılda Törkiyägä qarşı qorallı terrorçı xäräkäten başladı. İl külämendä däwlät xezmätkärlärenä häm watandaşlarğa höcüm başlandı. Awıllar yandırıldı, balalar urlandı, canlı bomba höcümnäre yasaldı, keşelär üterelde.
1990nçı yıllarda PKK höcümnäre Törkiyä çiklärennän tışqa çıqtı. Awrupa buyınça küp sanlı koordinaśiyäle höcüm häm qanunsız çaralar yasaldı. Bolarnıñ kübese poliśiya belän bäreleşülärgä kiterde. Şul uq waqıtta, Amerika däwlät departamentı PKKnıñ oyışqan cinayät’lär häm narkotik säwdäsendä qatnaşuın kürsätüçe bik küp xisap çığardı. Bu waqıyğalardan soñ Amerika xökümäte räsmi bularaq PKKnı terror oyışması dip tanıdı. Törkiyäneñ basımınnan soñ, Süriyä dä PKKğa açıqtan-açıq yärdäm itüdän waz kiçte. PKK bu wäzğıyät’tä terror quışın Bekaa üzänlegennän tön’yaq Ğıyraqnıñ Törkiyä çige yanındağı Kandil tawlarına küçerde. PKK citäkçese Abdullax Öcalan 1999nçı yılda Keniyada qulğa alındı. Ämma Öcalannıñ qulğa alınuı teläktäşlären qurqıtmadı. Şunnan soñğı altı yıl buyınça tınıçlıqta bulğan PKK äğ’zaları oyışmanıñ köçen nığıttı häm yañadan tupladı. PKK törle illärdä törle isem astında belenä. İranda PJAK, Ğıyraqta PCDK, Süriyädä PYD bularaq xäräkät itälär. Ämma barısı da dähşätle çaralar oyıştırıp, üzläre bulğan illärdä PKKnıñ maqsatların tormışqa aşırırğa häm avtoritet urnaştırırğa tırışa. Soñğı waqıtlarda bu oyışmalardan iñ aktivı PYDnıñ qorallı qanatı YPG. 2004nçe yılda PKK Törkiyä däwlätenä qarşı höcümnären yañadan başladı. 2013nçe yılda Törkiyä tınıçlıq prośessı iğlan itte häm PKKnıñ törmädäge citäkçese Öcalan belän solıx söyläşüläre alıp barıluın belderde. Bu söyläşülär näticäsendä ikeyaqlı “utnı tuqtatu” qararı birelde häm 40 meñnän artıq keşeneñ ğomerenä torğan dähşätle höcümnärneñ betäçägenä ömet tudı. Törkiyädä bu çorda terrorçılıq höcümnärendä häm ülemnärdä citdi ber kimü kürende. Ämma räximsez höcümnär 2015nçe yılda PPKnıñ “utnı tuqtatu” qararın ber taraflı bozuı häm oyışmanıñ yuğarı citäkçelärennän Bäsä Xozatnıñ “İnqıylabçı xalıq suğışına waqıt kilde” belderüe belän yañadan başlandı. Ul çorda Süriyädä DEAŞqa qarşı alıp barılğan suğış köçäyde häm AQŞ anda YPG belän xezmättäşlek itü telägen belderde. AQŞ oyışmanıñ isemen Süriyä demokratik köçläre dip almaştırırğa täq’dim itte. General Reymond Tomas soñınnan: “Urtağa ber cirgä “demokratiya” süzen qıstıru bik yaxşı fiker şikelle toyıldı,”-diyäçäk. AQŞ oyışmanı öyrätä häm qorallandıra başladı. SDG Amerika yärdäme belän DEAŞnı çınnan da qurqıttı; ämma soñınnan kontrol’ne üz qulına aldı. Rakka 2017nçe yılda terrorçılardan çistartılğanda posterlarda PKKnıñ törmädäge citäkçese Abdullax Öcalan kürenä ide. Bik küp illär häm xalıqara oyışmalar PKKnı terrorçı bularaq tanıy.
Ämma bu wäzğıyät’ oyışmanıñ Awrupa häm Yaqın Könçığıştağı cinayät’ çeltären kontrol’dä totuına kirtä bula almıy. PKKnıñ finans çığanaqlarınıñ 70%ı narkotik säwdäse häm qanunsız salımnardan tora. Keşe xoquqları küzätü oyışması häm BMOnıñ keşe xoquqları şurası şikelle cämğıyät’lär YPG häm SDGnıñ tön’yaq Süriyädä kiñ cäyelğän keşe xoquqların bozularına häm keşelärne êtnik nigezdä cirlärennän quılularına iğ’tibar yünältälär. PKK Könbatışnıñ yärdämen alunı däwam itkän sayın barı tik Törkiyädä yäşäwçelär genä tügel, töbäktäge barlıq ğaräplär, körtlär häm törekmännär ğazap çigäcäk.


text:
Şañğı sportınan älem çempïonatında qazaqstandıq sportşı 5-şi bolıp keldi ASTANA. QazAqparat - Laxtïde «Fïnlyandïya» jastar men jasöspirimder arasında şañğı sportınan älem çempïonatı jalğaswda. Qazaqstandıq Valerïya Tyuleneva erkin stïlde 10 km qaşıqtıqta sätti öner körsetti, dep xabarlaydı QazAqparat Olympic.kz.
SQO: Jol jïegindegi qızmet körsetetin nısandardıñ 70%-ı standartqa say emes PETROPAVL. QazAqparat - «Qazavtojol» UK» AQ Soltüstik Qazaqstan oblıstıq fïlïalınıñ dïrektorı Bolatbek Aytbaev respwblïkalıq mañızı bar joldardıñ boyındağı qızmet körsetetin nısandardıñ axwalı jaylı ayttı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Jastar jılı jastar arasındağı jumıssızdıqtı joyuğa ıqpal etse - Ayjan Ergeşova ŞIMKENT. QazAqparat - Şımkenttik jas maman Ayjan Ergeşova bïılğı jıldıñ «Jastar jılı» dep jarïyalanwın jaqsılıqqa balap otır. Xalıqaralıq kompanïyada menejder-marketolog bolıp jumıs isteytin boyjetken endigi kezekte jastar arasındağı jumıssızdıq mäselesi şeşilse degen tilegin jetkizdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
AQŞ-ta belgisiz birew bankke şabwıl jasağan, 5 adam qaza taptı ASTANA. QazAqparat - AQŞ-ta särsenbi küni Sebrïng qalasındağı (ştat Florïda) Suntrus bankiniñ bölimşesine belgisiz birew şabwıl jasadı. Qaskünem bankte oq jawdırıp, birneşe adamdı kepilge alğan kezde kem degende bes adam qaza taptı, dep xabarlaydı CNN telekompanïyası polïcïya ökiline silteme jasap.
24 qañtarda el awmaqtarında jel küşeyip, köktayğaq boladı ASTANA. QazAqparat - 24 qaqtarda el awmaqtarınıñ basım böliginde, atmosferalıq ağındardıñ ötwine baylanıstı qar jawadı. Respwblïkanıñ key jerlerinde tuman, köktayğaq, burqasın, jeldiñ küşeyui saqtaladı, dep xabarlaydı QazAqparat Qazgïdrometke silteme jasap.
Qazaqstandıq käsiporın basşıları şetelde tegin tağılımdamadan öte aladı ASTANA. QazAqparat - «Bïznestiñ jol kartası-2020» memlekettik bağdarlamasınıñ ayasında otandıq käsiporın basşıları üşin şetelde bïznes tağılımdamadan ötw jäne ondağı äriptesterimen iskerlik baylanıs ornatw mümkindigi twdı, dep xabarlaydı QazAqparat.
Türkistandağı qurılıs jumıstarına jergilikti jastar tartıladı TÜRKISTAN. QazAqparat - Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ ağımdağı jıldı «Jastar jılı» dep jarïya etwin Türkistan oblısınıñ jastarı tıñ serpilispen qabıldadı. Olar aytwlı jıl awqımında qolğa alınatın jaña jobalardı jüzege asırmaq, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Jastar jılı: Ulttıñ bolaşağı bilimdi, jigerli jastardıñ qolında - magïstrant ORAL. QazAqparat - Ulttıñ bolaşağı bilimdi, jigerli jastardıñ qolında. M.Ötemisov atındağı Batıs Qazaqstan memlekettik wnïversïteti jastar isi jönindegi komïtetiniñ ädiskeri, bïologïya mamandığınıñ 1-kwrs magïstrantı Abılay Qonısbaev osılay dedi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Xalıqaralıq jasıl texnologïyalar ortalığı Qarağandı oblısındağı ekologïyalıq jobalarğa kömektesedi QARAĞANDI. QazAqparat - Qarağandı oblısınıñ äkimdigi men Xalıqaralıq jasıl texnologïyalar jäne ïnvestïcïyalıq jobalar ortalığı (IGTIC) özara seriktestik twralı kelisim ornattı, dep xabarlaydı öñir basşısınıñ resmï saytı.
Türkistanda Jastar jılında köp fwnkcïonaldı «co-working» ortalığı aşıladı TÜRKISTAN. QazAqparat - Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ 2019 jıldı Jastar jılı dep jarïyalawına oray Türkistan oblıstıq jastar reswrstıq ortalığınıñ basşısı Bereke Düysebekov arnayı baspasöz mäslïxatın ötkizdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Jarkentte şekaraşı balabaqşadağı büldirşinderdi örtten qutqardı JARKENT. QazAqparat - Jarkentte şekaraşı Erden Nuraqınov örtengen balabaqşadan büldirşinderdi aman alıp qaldı. Alayda onıñ erligi jaylı bir apta ötken soñ ğana belgili bolıp, älewmettik jelilerde talqılana bastadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Agrarlıq salada ïnnovacïyalıq jobalar qanat jaymaq- jas agronom QIZILORDA. QazAqparat - Bügin Memleket basşısı Nursultan Nazarbaev Jastar jılınıñ saltanattı aşılw räsiminde awıldı damıtw, agrarlıq salanı örkendetw bağıtında tïisti salalarğa naqtı mindetter jüktedi. Bul, jastardıñ awıl şarwaşılığın damıtwğa atsalısw deñgeyin arttıra tüspek.
Generation Q birlestigi patrïottıq freym taratw jobasın qoldadı ASTANA. QazAqparat - «Generation Q» jastar birlestigi Qazaqstan xalqı Assambleyası «Jañğırw jolı» respwblïkalıq jastar qozğalısınıñ, «Jas Ulan» balalar men jasöspirimder uyımınıñ jäne «QazAqparat» XAA-nıñ patrïottıq freymder ornatw bastamasına qoldaw bildirdi, dep xabarlaydı QazAqparat.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
Xalıqara ğälämi stantsiä
Xalıqara ğälämi stantsiä yäki XĞS, XKS (rusça MeждyHapoдHaя kocMичeckaя cTaHция, MKC, inglizçä International Space Station, ISS) - xalıqara pilotlı orbital' stantsiäse, küp maqsatlı ğälämi tikşerenü kompleksı.
Xalıqara ğälämi stantsiä - urtaq xalıqara proyekt, 15 il qatnaşa: Rusiä, AQŞ, şulay uq Yaponiä, Almaniä, Bilgiä, Bräzil, Daniä, İspaniä, İtaliä, Kanada, Niderlandlar, Frantsiä, Eswiçrä, Şvetsiä.
Xalıqara ğälämi stantsiä ike töp bülektän (segment) tora: Rusiä module Korolöv şähärendäge Ğälämi oçışlar belän idärä itü üzägennän (Mäskäw ölkäse), AQŞ module Lyndon B. Johnson ğälämi üzägennän (Hyuston) idärä itelä. Täcribäxänä (laboratoriä) modulläre: Awrupanıñ "Kolumbus" häm Yaponiäneñ "Kibo" module Awrupa ğälämi agentlığı üzägennän idärä itelä (Oberpfaffenhofen, Almaniä, Tsukuba, Yaponiä).
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1971 yılda SSRB berençe tapqır dönya tarixında ğälämi orbital' stansiä Salüt-1 cibärä. Soñraq SSRB 14 orbital' stantsiä yasap cibärä.
1986 yılda SSRB iñ ozaq waqıtlı küp bülekle orbital' stantsiä Mir (Salüt-8) cibärä. İñ tanılğan Mir stansiäse 1986-2001 yıllarda 5514 täwlek däwamında eşli.
AQŞ üz orbital' stantsiäsen yasıy almağanğa kürä, 1984 yıldan «Freedom» proyektın eşkärtä. Läkin AQŞta häm Könbatış illärendä bu mäs'älädä citärlek täcribä bulmağanğa kürä, proyekt tormışqa aşmağan.
1992 yılda Rusiä häm AQŞ ğälämne tikşerüdä xezmättäşlek turında kileşü tözilär. "Mir-Şatl" urtaq programması eşkärtelä: Speys-Şatl qorabları yärdämendä AQŞ astronavtları Mir stantsiäsenä oça başlıy.
1993 yılda Energiä berläşmäse başlığı Yuriy Semenov NASA citäkçese Deniel Goldin ğa berdäm Xalıqara ğälämi stantsiäne tözergä täqdim itä.
1993 yılda küp kenä AQŞ säyäsätçeläre berdäm Xalıqara ğälämi stantsiägä qarşı bula, läkin 1 tawış östenlege belän (216 - riza, 215 - qarşı) qarar AQŞ Kongressında qabul itelä.
1994 yılda Yuriy Koptev häm D. Goldin berdäm stantsiäne tözü turında kileşü imzalıylar.
1998 yılnıñ 20 noyaberendä Rusiä Xalıqara ğälämi stantsiäneñ berençe segmentı - funktsional'-yök bülege "Zarä" (Şäfäq) Proton raketası yärdämendä cibärä. 7 dekaberdä İndevor şatlı yärdämendä Zarä modulenä AQŞ bülege "Unity" (Yuniti) totaştıra.
2000 yılda Zarä funk.-yök bülegenä "Zvezda" (Yoldız) xezmät module totaştırıla.
2000 yılda 2 noyäberdä Soyuz yök pilotlı qorabı Xalıqara ğälämi stantsiägä berençe ekipajnı iltä.
2001 yılda "Destini" AQŞ fänni bülege Xalıqara ğälämi stantsiägä totaştırıla.
2003 yılda bulğan Kolumbiä şatlı häläkätennän soñ yöklär Rusiäneñ "Progress" yök qorabları yärdämendä oçışlar yasala.
2007 yılda "Harmoniä" digän AQŞ bülege totaştırıla.
2008 yılda "Kolambus" digän Awrupa module häm "Kibo" digän Yaponiä module totaştırıla.
2009 yılda "Poisk" (Ezläw) digän dürtençe Rusiäneñ module totaştırıla.
2010 yılda "Rassvet" (Tañ) digän Rusiäneñ tikşerenü module Zarä (Şäfäq) bülegenä totaştırıla.
AQŞ idäräse 2024 yılğa qädär stantsiäne faydalanu waqıtın bilgeli.
Rusiä vitse-premyerı Rogozin äytelgänçä, 2020 yıldan soñ Rusiä stantsiäne faydalanunı suzmas.
Tözeleş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2013 yılğa Xalıqara ğälämi stantsiägä 14 töp bülek kerä:
- Rusiäneke: "Zarä" (Şäfäq), Zvezda (Yoldız), Pirs, Poisk (Ezläw), Rassvet (Tañ)
- AQŞnıqı: Yuniti, Desteni, Kvest, Trankviliti, Kupola, Leonardo, Harmoniä
- Awrupa: Kolumbus, Yaponiä: Kibo
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ПpяMaя TpaHcляция c Beб-kaMepы Ha MeждyHapoдHoй kocMичeckoй cTaHции и cлeжeHиe зa opбиToй
- MeждyHapoдHaя kocMичeckaя cTaHция B любиTeлbckиe Teлeckoпы
- PKK «ЭHeprия». MeждyHapoдHaя kocMичeckaя cTaHция
- ЦyП ФeдepaлbHoro kocMичeckoro areHTcTBa: MKC
- ЦyП ФeдepaлbHoro kocMичeckoro areHTcTBa: ApxиB пoлëToB k MKC
- ДHeBHиk kocMoHaBTa MakcиMa CypaeBa
- KoMпbюTepы ocoбoro HaзHaчeHия: cTaTbя oб иcпoлbзyeMыx Ha MKC ЭBM
- Cпиcok oHлaйH cepBиcoB для MoHиTopиHra пepeдBижeHия и pacчeTa koopдиHaT MKC


text:
Medïcïna qızmetkerleri küni: Ïsekeşev astanalıq därigerlerge päter kiltin tabıstadı
ASTANA. QazAqparat - Medïcïna qızmetkerleri küni qarsañında Astana qalasınıñ äkimi Äset Ïsekeşev därigerlerge päter kiltin tabıstadı, dep xabarlaydı Qazaqparat tilşisi.
Atap aytqanda, Astana qalası Onkologïyalıq ortalığınıñ onkolog-xïrwrgı Änwar Äbdikärimov, №1 qalalıq awrwxanadağı tamırlıq xïrwrgïya böliminiñ däriger-angïoxïrwrgı Azamat Abdwllïnov, №1 qalalıq awrwxananıñ travmatolog-ortoped därigeri Ayan Süleymenovterge jaña päter kilti saltanattı türde tabıs etildi.
Sonday-aq, №2 Balalar awrwxanası xïrwrgïyalıq ïnfekcïyalar böliminiñ meñgerwşisi Jumatay Mäkenov, №2 balalar Jedel xïrwrgïya qabıldaw böliminiñ travmatolog-ortopedi Oljas Baynazarov jäne qalalıq Densawlıq saqtaw basqarmasınıñ bas mamanı Janna Esqalïeva baspanalı boldı.
«Qalamızda därigerler men medïcïna qızmetkerleri asqan jankeştilikpen eñbek etip keledi. Jıl sayın Astanağa 50-100 mıñ adam keledi jäne qalalıq emxanalarğa awır jükteme tüsedi. Kündelikti elorda emxanalarına 8,5 mıñ turğın keledi, 400-ge jwıq nawqas awrwxanağa jatqızıladı, 120-ğa jwıq awır orta jasaladı, jedel järdem qızmeti 1 500 şaqırtwğa qızmet körsetedi. Bul cïfrlardıñ artında sizderdiñ bağa jetpes eñbekteriñiz tur», - dedi Äset Ïsekeşev marapattaw räsiminde.
Ayta keteyik, jıl sayın Qazaqstanda mawsım ayınıñ üşinşi jeksenbisinde medïcïna qızmetkerleri küni atalıp ötedi.


text:
Kreml tayin etken Aqyar valisi Sergey Menâylo daa bir qavğanıñ qaramanı oldı. Meduza Rusiye internet neşirine bergen intervyüsında qırımtatarlarğa «yüksek-yüksek dağlarğa» çıqmağa teklif etti. Qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileri Menâylonıñ aytqanlarını takbih etip, buña qulaq asmamağa qarar aldılar.
Meduza jurnalisti İlya Azarnıñ Sergey Menâylo ile yapqan subetinde Aqyarnıñ Rusiye valisi qırımtatarlarğa basqı yapıla fikirlerine qoltutmağanını bildirdi.
«Bir vaqıtları Ukraina rus ealisini bastırmaq içün mında qırımtatarlarnı yolladı, bu topraqnı ukrainleştirmek içün, soñra özü çekişti», – dedi o.
Toprağıñıznı isteysiñizmi? Buyurıñız. Yüksek-yüksek dağlarda topraq bar, alıñız, lütfenSergey Menâylo
Bundan ğayrı, Menâylo qırımtatarlar «olmaycaq şeyler yapıp», qanunsız bir şekilde topraqlarnı ala ediler, dep ayttı.
«2014 senesi kelip aytqanlar: «Toprağımıznı isteymiz». Bağışlañız, dostlar. Toprağıñıznı isteysiñizmi? Buyurıñız. Yüksek-yüksek dağlarda topraq bar, alıñız, lütfen. Bugün topraq içün küreşemizmi ya da bizler – bir devletniñ vatandaşları olıp, mında yaşaymız? Bu bizim vatanımız», – dedi Menâylo.
Onıñ fikirince, qırımtatar meselesi çezilsin dep, oña az diqqat ayırılmaq kerek, bu halqnıñ vekillerinen ise «sertçe» laf etmek kerek. O, qırımtatar halqına tilleri yoq olğanından şikâyet etmemege teklif etti. Menâylo dedi ki, qırımtatarlar qorantalarında ana tilinde laf etseler, bu mesele çezilir.
Bundan ğayrı, şimdiki vali qırımtatar halqı sürgünliginiñ yıllığına bağışlanğan matem tedbirlerniñ Aqyar merkezinde keçirilmesine qarşı çıqqanını aydınlattı.
Hatıra taşıñız bar. Lütfen, anda barıp kederleñiz. Kim keder ete? KimseSergey Menâylo
«Dostlar, bekleñiz. Hatıra taşıñız bar. Lütfen, anda barıp kederleñiz. Kim keder ete? Kimse. Ne içün bunı federatsiya subyekti derecesinde yapacaq olasıñız? Bulğar, ermeniler repressiyalarğa oğratılğan milletler. Örnek olmasın. Çoq milletli bir devlette bir milletni qayd etmek mümkün degil», – dedi o.
Putin aqareti
Qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileri Menâylonıñ aytqanlarını aqaret ve ayırım dep tanığanlar. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Ali Hamzin Qırım.Aqiqatqa qayd etti ki, onıñ semetdeşleri içün bunıñ kibi bir memurnıñ böyle lafları telükeli bir işarettir.
«Bu provokatsion laflarnıñ eki taraflığını aytmaq mümkün. Aqyar valisi qırımtatarlarnı dağlarda topraq almağa yollap, Rusiye Anayasasınıñ garantınıñ baqışlarına sayğısızlıq köstere, o ise sürgün olunğan qırımtatarlarğa nisbeten adalet tiklenmesine dair programmalarnı qanun derecesinde ilân etti», – dep tüşüne Ali Hamzin.
Onıñ fikirince, Menâylo aytqan laflarınen Vladimir Putinniñ vadelerini deklarativ ve boş laf dep adladı.
«Sual peyda ola, Aqyar valisi bu qadar cesür oldımı? O, aman-aman açıq bir sürette qırımtatarlarnı degil, daa çoq Rusiye prezidentini aqaretley, bugünde-bugün «Rusiye prezidentiniñ şerefi ve itibarını qoruv aqqında» qanun leyhasına köre apis cezası berile bile», – dedi Hamzin.
Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Aqyar yolbaşçısınıñ aytqanlarına daa sert bir şekilde cevap berdi.
«Ömür boyu soyadı manasına yaqın olğan adamnıñ aqıl ve ahlâq derecesini kördik. Vatanını deñiştirgen kişi er şeyni deñiştire. O, qıymet kesemez. Bizler tarihiy vatanımızğa qaytamız, ve bizler qayda yaşaycağımıznı bilemiz», – dedi o 112 telekanalına.
Smedlâyev Aqyar yolbaşçısına tarihnı ögrenmege tevsiye etti, çünki qırımtatarlar – Qırımnıñ tamır halqı, olarnıñ kelecegini belgilemek aqları bar.
«Biraz medeniyetni ögrensin, bir şeyni bir şeyge deñiştirmek «olmaycaq» işlerini taşlasın. Bugün böyle adamlardan sebep problemler çıqa», – dep ayttı Smedlâyev.
Nimetullayev inanmay
Yarımadada qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçilerinden ğayrı Menâylonıñ aytqanlarına açıq sürette açuvlanğanlar olmadı. Rusiye akimiyetine hızmet etken qırımtatarlar Aqyar valisiniñ laflarına qulaq asmadılar.
Qırım.Aqiqat mühbiri Moskva nezaret etken Qırım ükümetindeki Milletlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnovnıñ izaatlarını almağa tırıştı. Faqat sualni eşitip, vaqtı olmağanını ayttı ve biraz soñra tekrar telefon etmege teklif etti. Soñra ise Smirnovnıñ telefonı cevap bermey edi.
Rusiyege qoltutqan «Qırım Birligi» teşkilâtınıñ reisi Seytumer Nimetullayev Menâylo böyle bir şey aytqanına inanmayıp, derc etilgen intervyü yalan ola bile, dep bildirdi.
«Bunı nasıl aytar – «yüksek dağlarda», buña inanmayım! Qırımtatarlar oña 2014 senesi muracaat etken ekenler. Kimler? Topraq istegenler. Bizim toprağımız – Qırım, epimiz Qırımda bir qoranta olıp yaşaymız», – dedi Nimetullayev Qırım.Aqiqat mühbirine.
Kreml Menâylonıñ aytqanlarına cevap bermedi.
Qırım.Aqiqat mühbiri Rusiye reberliginiñ Aqyar valisi aytqanlarına olğan munasebetini Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskovdan soramağa tırıştı. Faqat onıñ ofisinde tedbirde iştirak etkenini bildirip, malümat muracaatını yollamağa teklif etti ve soñra cevap berecegini ayttılar.
Yaqın şarq tedqiqleri merkeziniñ müdiri İgor Semivolos Menâylonıñ aytqanlarını tabiiy dep adladı.
«O, böylelerdendir: orduda ne qadar çoq emen olsa, mudafaamız da o qadar küçlü olacaq. Böyle vatandaşlardan. İlk sefer degil, alçaq medeniyetli olğanını endi köstergen edi», – dedi ekspert.
Semivolos hatırlattı ki, Menâylo yapqan areketlerinen Rusiyege qoltutqan Aqyarlılarnı bile özüne qarşı çıqmağa mecbur etti. Böylece, ekspertniñ fikirince, onıñ qırımtatarlarğa qarşı aytqan ayırım lafları beklenmegen bir şey degil.


text:
“Tartarika" tarix atlasınıň törek telenä tärcemäse tanıtıldı
“Törek wä tatar dönyasında” tapşıruı
Törek ğalimnäre professor doktor İlbär Ortaylı häm professor doktor Taşansu Türkär Yunıs Ämrä isemendäge institut yärdäme belän ütkärelgän çara qısasında 9 nçı oktyabr’dä Qazan federal’ universitetı Xalıqara mönäsäbätlär häm tarix institutı möğallimnäre häm uquçı yäş’läre öçen konferenŝiya ütkärde.Qunaqlarnı Tatarstannıň berençe ilbaşı häm däwlät kiňäşçese Mintimer Şäymiyev tä qabul itte. İlbär Ortaylı Tatarstan belän bäyle uy fikerlären soňınnan “Qazan köndälege: ber ayağı könçığışta, ikençese könbatışta” isemle yazmasında citkerde.
10 nçı oktyabr’dä İstanbulnıň Dolmabahçe sarayınıň kürgäzmä zalında “Tartarika” tarix atlasınıň törek telenä tärcemäsen tanıtu kiçäse uzdı. Älege proyekt Törki dönya muniŝipalitetları berlege häm Tatarstan fännär akedemiyası Şihabetdin Märcäni isemendäge Tarix istitutı tarafınnan “Kastamonu integraŝiya” şirkäte yärdäme belän tormışqa aşırıldı. Äsärne törek telenä ğalim İl’yas Kamalov tärcemä itte.Tanıtu çarasında Törkiyäneň Qazandağı baş konsulı Turhan Dilmaç,Rusiya Federŝiyäseneň İstanbuldağı baş konsulı Andrey Pod’yelışev, Tatarstannıň Törkiyädäge wäqalätle wäkile Ayrat Ğataullin,Tatarstan fännär akademiyäse Şihabetdin Märcäni isemendäge Tarix institutı mödire Rafaêl’ Xäkimov,İRSİKA mödire Halit Ärän ,professor doktor İlbär Ortaylı,Törki dönya muniŝipalitetları berlege baş särqätibe Fäxri Çolak, İstanbul Zäytünburnu rayon xakimiyät başlığı Murat Aydın, Qazan federa’ universitetı uqıtuçı-ğalimnäre ,Törkiyäneň yuğarı uqu yortlarınnan ğalimnär häm törek-tatar mädäni üzäkläre wäkilläre qatnaştı.
“Tartarika” tarix atlası illyustraŝiyälärgä häm tarixi kartalarğa bik bay. Äsärdä tatar xalqı tarixı häm ğomumtörki tarixqa qağılışlı mäğ’lümatlar urın ala.
Tatarstan ilbaşı Röstäm Miňnexanov 15 nçe oktyabr’dä Soçida 19 nçı Bötendönya yäş’lär häm studentlar festivaleneň Tatarstan delegatları belän oçraştı. Älege çarağa Tarastannan 200 delegat häm 180 volontyer kilde. Festival’ qısasında Rusiya töbäkläreneň “YOUTH EXPO” kürgäzmäse uza. Biredä här töbäk üz qazanışların täq’dim itä. Röstäm Miňnexanov forum delegatlarına uňışlar teläde häm soňınnan bergäläşep istälekkä fotoräsemgä töşelde.
Törkiyäneň Änkarağa bäyle Qaharmanqazan ilçäsendä “5 nçe xalıqara êtnik mädäniyat häm sänğät’ çaraları” isemle simpozium uzdı. Çara törle xalıqlarnıň Êtnik mädäniyatın xalıqara däräcädä tanıtunı maqsatı belän ütkärelde. Simpoziumnı Gazi universitetınıň sänğät’ häm dizayn fakul’tetı oyıştırdı. Çarada tatar xalqı mädäniyatı belän bäyle çığışlar da täq’dim itelde. Tatarstannan İslam universitetı uqıtuçı-ğalimäse Gölnara Ğaynetdinova “Tatarstan xalqınıň matdi bulmağan mädäni mirasın saqlaw çaraları” digän temağa, Tatarstan Fännar akademiyäse doŝentı Färidä Tahirova “Tatar tel belemendä sölgelär” isemle çığış yasadı. Simpoziumda Törkiyäneň Kars qalasındağı Kavkaz universitetı uqıtuçısı tatar qızı Çulpan Zaripova Çätin dä “Ğalimcan İbrahimovnıň “Tatar xatını nilär kürmi” asärendä tatar xalıq ädäbiyatı ürnäkläre” isemle çığışın täq’dim itte.
14 nçe oktyabr’dä Qazannıň Kärim Tinçurin baqçasında Xäter könenä bağışlanğan cıyın uzdı.
Cıyında tatar tele, millät yazmışı temaları kütärelde.
Xäter köne 1552 nçe yılnıň 12 nçe oktyabrendä Qazan şähären yaqlağanda hälaq bulğannarnı iskä alu köne bulıp isäplänä. Tatarstanda bu kön 1989 nçı yıldan birle bilgeläp ütelä. Bıyıl İvan Groznıynıň Qazan xanlığın aluına 465 yıl tuldı.
15 nçe oktyabr’ – Xäter köne uňayınnan Bötendönya tatarlar ligası räise Gönül Pultar soŝial’ media aşa tatar xalqına yullama yasadı. Gönül Pultar üz yullamasında kiläçäkkä ömet belän qarawın, tatar milläten yaqtı könnär kötkänenä ömetlänüen belderep, berdämlekkä öndäde.


text:
Azat Twrlıbekwlı bügin Mäjiliste minez körsetti.
Osı feysbukte maqtanıp suret salu degen salt bar edi ğoy. Sol salttı bügin orındayın dep şeştim. Azat Peruaşevpen tüsken suretimdi wyalmay salam. Azat Twrlıbekwlı bügin Mäjiliste minez körsetti.
Soñğı aptada özim erekşe qadirleytin biraz ağalarım atauıñ öşkir Säbettiñ eşkimge kereksiz eski datasın toylap, sol komsomoldıñ 100 jıldığına barğandı arlanbay aytıp, odan qalsa barğandardı aqtap jatqanın körip, ökpeledim. Kädimgidey ökpeledim. Attarın atap, tüsterin tüstep, soyıp salğım keldi. Öytkeni – ol ağalarğa endi biz, jastar senbeymiz!!! Keşiriñizder, senbeymiz. Men öz basım senbeymin. Men ülgi twtqan ağalardıñ aydıñ küni amanında aljıp, jolday tayğanı öte ökinişti. Kelmeske ketken keñestiñ elesi milarınıñ qırtıs-qırtısın aralap jürgen ol ağalar – endi mağan ülgi emes. Olardıñ bwl qılığı aqtauğa da kelmeytin – qılmıs. Jastardıñ, bizdiñ aldımızda qılmıs. Keşiriñizder. Anığında bizden keşirim swrañızdar. Bizden, jastardan keşirim swrañızdar…
Ötkende Astanada bolıp qayttım. Sol kezde-aq, osı ağalarğa bir auız söz jazğım keldi. Biraq jamandıqqa qimadım.
Sol jolı Azat Twrlıbekwlımen de jolığıp qaytqanmın. Siz nege barmadıñız dep ädeyi swradım. “Ras, meni de şaqırdı. Şaqırtu berdi. Telefon soğıp ayttı. Men prosto ignor jasap, elemey qoya saldım” degen edi.
Bügin mine. Parlamentte Bojkonıñ betin qaytardı, sol Azekeñ.
Kezinde TJM-nı basqarıp, qarıq qılmağan Bojko turalı men az jazğan joqpın. Assambleyanıñ ökili, deputat degen mandattı alıp qana qoymay, Mäjiliste vice-spiker bolıp otırğan adam ğoy, ol Bojko.
Aytpaqşı, Bojko pensioner. 69 jasta. Pensioner bolsa da memqızmette.
Mäjilistiñ otırısın aşıp bermek bolıp, söz söylegen sol Karpoviç, otırğandardı Komsomoldıñ tuğan künimen qwttıqtaptı. Oğan qosılğan birneşe esuas qolpaştap qwttıqtağan.
Söytip, Azekeñ, Azat Twrlıbekwlı äkireñdegen älgilerdi tıyım tastaptı.
Vice-spikerdiñ täuelsiz Qazaqstanda twratının esine salıp, “respublikada mwnday mereke joq” depti. Mınau sözbe-söz aytqanı. Arman Sqabılwlınan köşirip aldım.
“- Mı s vami nahodimsya na oficial'nom zasedanii Majilisa Parlamenta.
Otkrıvaya zasedanie i vı, Vladimir Karpoviç, i drugie kollegi pozdravlyaete drug druga s prazdnikom komsomola.
V kakoy strane vı jivete?
YA hotel bı napomnit', çto mı jivem v Respublike Kazahstan. V Nezavisimom Kazahstane net takogo prazdnika i ne nado nas s nim pozdravlyat'.
Esli dlya kogo-to eto liçnıy prazdnik – pozdravlyayte drug druga v liçnom poryadke, a ne na zasedanii Parlamenta.”
Ersiz Azeke! Basqa aytarım joq…


text:
«Qırım demir yolu» şirketi Aqmescit-Canköy ve Canköy-Ermeni Bazar trenlerini lâğu etti. Bu aqta şirketniñ matbuat hızmetinde aytıla.
İşbu qararnı «yolcularnıñ aqımını ve masraflarnı qısqartmaq» maqsadı ile alğanlar. Şu cümleden, №602/601, №604/603, №606 ve №605 Aqmescit – Canköy, ve № 610/609 Canköy – Ermeni Bazar trenleri lâğu etildi.
Aqmescit – Canköy trenlerinde yol fiyatı 800 rublege yete edi.
Şimdi Aqmescit vokzalından tek bir tren Moskvağa yüre (Keriçten).
Dekabr 27-den «Ukrzaliznitsâ» Qırım ile demir yol alâqasını toqtattı, em de yarımadağa qatnağan halqara trenlerni lâğu etti. Qırım yönelişinde trenler endi yalıñız Novoalekseyevka ve Hersonğa qadar bara.
Bundan soñ «Qırım demir yolu» tarafından Aqmescit-Canköy, Canköy-Ermeni Bazar trenleri qatnamağa başladı.


text:
Bitkoin
Bitkoin (inglizçä Bitcoin: bit häm coin - täñkä) - piring tüläw sisteması, İnternet çeltärendä eşläwçe üzäkläşterelmägän kriptografik aqça.
Bitkoin sistemasında Üzäk bank bulmıy, alege aqçanı berkem idärä itmi.
Böten dönyada millionnar sanaqta matematik kriptografik ısullar yärdämendä bitkoinnar çığarıla.
Tranzaksiälär xaqında mäğlümat açıq.
Qaytmas ütkärelä torğan säwdä kileşüläre.
İke yaq arasında elektron tüläw aradaşçısız uza. Öçençe yaq - iminiät birüçe multi-imza yärdämendä cälep itärgä bula.
Bitkoinnar iäsennän tış berkem aqçasın faydalanmıyça qaldıra almıy.
Bitkoinnar kriptovalüta, virtual' aqça, tsifrlı aqça, elektron täñkä dip atala.
Elektron aqça almaşu onlayn-xezmäte yärdämendä bitkoin ğadi aqçağa almaşıp bula.
Cibärüçe üze ütkärelgän tüläw öçen cıyımnı bilgeli, läkin komissiä zurlığı tüläwne eşkärtü prioritetına yoğıntı yasıy. Maxsus programma cıyım zurlığın kiñäş itä, cıyımsız tüläw dä eşkärtelä, läkin eşkärtü waqıtı bilgesez häm bik ozaq bulırğa mömkin.
Sistemanıñ iñ möhim üzlege - üzäk idäräçese yuq.
Açıq çığış kod belän maxsus programma küp kenä sanaqlarda urnaştırıla häm cibärelgän programmalar üzara ber-ranglı çeltärgä totaşa, älege çeltärneñ här töyene tigez xoquqlı häm üzenä ber citärlek bula.
Däwlät yäki xosusıy oyışma sistema belän idärä itä almıy häm bitkoinnar sanın üzgärtä almıy.
Yaña bitkoinnar çığaru waqıtı aldan bilgele inde. Bitkoin kodında maksimum sanı bilgelängän: iñ zur sanı 21 million bitkoin bulaçaq.
Bitkoin 0.00000001 öleşe satoşi (bitkoin avtorı Satoşi Nakamoto xörmätenä) atalğan.
ЭчTәлek
Taswir[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bitkoinnar maxsus Bloklar çılbırında (Blokçeyn, ing. Blockchain) imza törendä bar. Bloklar çılbırında açıq tördä barlıq tranzaksiälär häm bitkoin-adreslar kürsätelä, bitkoinnar çın iäse adresı kürsätelmi.
Här qullanuçı ECDSA algoritmı yärdämendä çiksez san par açqıçnı buldıra ala. Açqıç yärdämendä bitkoin adresı buldırıla häm tranzaksiä döreslege raslana, şulay uq tsifrlı imza bularaq qullanıla.
Ayırım tranzaksiälär maxsus blokta berläşterelä, blok xaqında mäğlümat açıq.
Här blokta elekke bloknıñ nomerı häm heş yazıla. Barlıq bloklar çılbırğa tözelä, älege çılbırda bitkoinnar belän bar operatsiälär turında mäğlümat bar.
Blokta berençe operatsiä avtomatik itep yasala häm bloknı buldıru öçen aqçalata büläk tapşıra. Tranzaksiälär çiratınnan bütän mäğlümat blokta yazıla.
Maxsus kriptografik funksiä SHA-296 yardämendä heş itelä. Heş näticäse bilgelängän sannan kim bulırğa tieş. Ber blok 10 minutta yasala.
Kiräkle heş tabılğanda çeltärneñ töyene bütän töyennärgä tikşerü öçen bloknı cibärä.
Çirattağı bloknı östägän keşe aqçalata tüläw ala.
Çığaru[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bitkoinnar sanaqlar isäpläw yegärlege yärdämendä çığarıla. Bitkoinnar çığaru - maining (ing. mining) dip atala.
Här blok yasaw öçen sistema büläk itep tüli. 210 000 blok yasawdan soñ (4 yılda ber tapqır) aqçalata tüläw ike tapqır kimi: 50 bitkoin → 25 → 12,5 → ….
2012 yıldan 25 btc, 2016 yıldan 12.5 btc tülänä.
2017 yılnıñ martında 1 bitkoin 1250 artıq dollarğa citte häm altın unsiä bäyäsen arttırıp ütäde. 2017 yılnıñ avgustında mizgeldä bitkoin 4430 USD citte.
Yaponiä, AQŞ häm Qıtay watandaşları bitkoinnı töp qullanuçılar, şuña kürä bitkoin bäyäse arta häm bik üzgärüçän.
Bitkoin-Yena belän säwdä itü 46%, Bitkoin-USD belän - 25%, Bitkoin-Yuan belän - 12% täşkil itä (2017). Soñğı üseşe Yaponiäneñ bitkoinğa küp yena küçerüe belän bäyle.
Qayber illärdä bitkoin satu-alu bankomatları açıldı.
2017 yılnıñ 1 avgustında qayber Qıtay maynerları "bitkoin-igezäk" - "Bitcoin Cash" BCC buldıra, bu yaña kriptoaqcha altkoin bulıp sanala. Älege bülgälü çaraları "hard-fork" dip atala.
Tatarstanda[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2017 yılnıñ avgustınnan Qazanda ber kalianxanä bitkoin belän tüläwlär qabul itä başlağan.[1]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- http://www.bitcoin.org PәcMи cәxифә
- БиTkoиH TypыHдa 5 copayra raди җaBaп
- PycckoязычHый иHфopMaциoHHый pecypc o ceTи Bitcoin
- KoTиpoBka биTkoйHa Ha kpyпHыx плoщaдkax oбMeHa
- KapTa MecT rдe пpиHиMaюT биTkoйHы
- ЧTo Takoe ЗakpыTый kлюч Bitcoin
- Bitcoin: The political ‘virtual’ of an intangible material currency // International Journal of Community Currency Research VOLUME 17 (2013) SECTION A 8-18


text:
«Uyğur avazi» geziti redaktsiyasi gezithanlar arisidiki munasivätni tehimu qoyuqlaşturuş niyitidä «Biz bähitlik ailä» mavzusida fotokonkurs elan qilidu. Uniŋğa qoliğa fotoapparat tutqan härqandaq gezithan qatnişiş hoquqiğa egä.
Bügünki kündä sürätkä çüşiriş qiyin ämäs. hazir ikkiniŋ biridä fotoapparat yaki yanfon bar. Şulardin paydilinip, ailiŋizdiki äŋ ästä qalarliq däqiqilärni çüşirip (ülgisini berivatimiz), redaktsiyagä ävätsiŋiz, şu kupayä. Ägär u mäzmuni häm süpiti җähättin layiq däp tepilsa, sšzsiz, gezitimizda elan qilinidu.
Konkurs yäküni jil ahirida çiqirilip, «Äŋ bähitlik ailiniŋ» muällipi maddiy soğa bilän mukapatlinidu. Sürätkä qoşup ailiŋiz häqqidä qisqiçä mälumat berişni, makan-җayiŋizni vä alaqä telefoniŋizni yezişni untumaŋ.
Sürätlärni «Uyğur avaziniŋ» monu elektron poçtisiğa ävätiş keräk: u_avazi@mail.ru
Dadam Zunun Abdrimov, Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Malivay yezisida istiqamät qilidu. Uniŋ altä balisi, 17 nävrisi vä bir çävrisi bar.
Zumrät ABDRİMOVA çüşärgän sürät.


text:
Sabiräm ÄNVÄROVA,
“Uyğur avazi”
Zaman täräqqiyatiğa bola, qäğäzvazliq yoqap, elektronluq sistema kündilik hayat tärizimizgä aylanğini bilän, heçbir käşpiyat yaki yeŋiliq kitapniŋ ornini basalmaydiğanliği muqärrär. Lekin yeŋi tehnologiyalärniŋ barliqqa kelişi bilän kitapqa bolğan muhtajliqniŋ tšvänläp kätkänligi äpsuslinarliq ähval. Sävävi, kitaptikidäk bilimni İnternettin eliş mümkin ämäs. Bu bügünki mštivärlärniŋ pikri. Undaq bolğini, bügün gezit-jurnal, kitap oquydiğan insanlarniŋ besim qismi äynä şular. Çünki ular yeŋi zaman yeŋiliğidin burun tuğulğan… hä, ular kitapni izdäp jürüp oquğan bolsa, hazir ähval tamamän başqiçä: oqurmänini tapalmay, bätliri sarğiyip, çaŋ basqan kitaplar kšpäymäktä.
Biraq hazir «kitap» desä, içkän eşini yärdä qoyidiğan adämlärmu bar ekän. Şularniŋ biri – Varis aka Rozahunov. Bügündä 70 yaşniŋ davaniğa qädäm basqili turğan mštivär bir kün kitap betini varaqlimisa, uyqisi kälmäydu.
Gezitimizniŋ җankšyäri, kitapni šmürlük dost tutqan mštivärniŋ tävälludidin hävär tepip, aldin-ala täbrikligäç, šyigä izdäp barduq (Mähsitimiz – tuğulğan künini banä qilip, uniŋ bilän sšhbät quruş, jillardin-jillarğa ulap saqlap kelivatqan kitap fondi bilän tonuşuş boldi).
Aqçaçliq, kamsšzlük mštivär bizni illiq qarşi aldi. Qutluq šyiniŋ bosuğisidin atlap, kitap tizilğan şkafiğa, üstilidiki rätlik qatlanğan gezit-jurnallarğa kšzümiz çüşti. Teçliq-amanliq soraşqandin keyin, mštivärni sšhbätkä җälip qilduq.
Varis aka Rozahunov 1948-jili Uyğur nahiyäsiniŋ Avat yezisida duniyağa kälgän ekän. Atisi – İvrayim Rozahunov, Uluq Vätän uruşiğa qatnaşqan, rähbiriy hizmätlärdä bolğan, bilimlik, kšpni kšrgän parasätlik kişilärdin boptu. Eytişiçä, atisimu kitap oquğanni yahşi kšrättekän. Hälqimizdä «Balaŋni tärbiyiläymän desäŋ, šzäŋni tärbiyilä» degän yahşi ibarä barğu. Varis akiniŋ kitaplarğa bolğan muhäbbiti ata tärbiyisidin bolsa keräk däp oyliduq. İvrayim ata bilän Buviheliçäm ana duniyağa yättä pärzänt elip käptu. Şularniŋ tunҗisi Varis aka ekän.
Ottura mäktäpni ana juti – Avat yezisida tamamliğandin keyin, Sämärqänttiki kooperativ institutiğa oquşqa çüşüptu. Diplom elip, däsläpki iş-paaliyitini nahiyälik istimalçilar jämiyitidin başlaptu. Kšp štmäy nahiyälik partiya komitetiğa hizmätkä täklip qiliniptu, 29 yeşida nan zavodiğa mudir bolup tayinliniptu. Aqsu-Avat vä Çarin yeza istimalçilar җämiyitigä räis bolup jürüp, pensiyagä çiqiptu. Keŋäş hškümiti tarqiğandin keyin, şähsiy tiҗarätçilik bilän şuğullinip, nahiyä märkizidä ammibap dukan eçip, soda-setiq işiniŋ rivaҗlinişiğa zor hässä qoşuptu.
Huda qoşqan җüpti Saniyäm hädä Musaeva bilän turmuş qurup, 3 oğul sšyüptu. Saniyäm hädä šmürboyi bir sahada, bir orunda işläp, pensiyagä çiqqan istedatliq buhgalterlardin ekän. här ikkisi hesap-şotniŋ adimi desäkmu bolidu. Rinat isimliq oğli biologiya päniniŋ muällimi bolsa, Räbidin, Muhidin isimliq baliliri ata izini besip, tiҗarätçilik yolini tallaptu.
Varis aka Rozahunovniŋ hayati häqqidä yetärlik mälumat alğandin keyin, kitaplar tizilğan polkini ahturduq.
– Bu meniŋ äŋ esil ğäznilirim, pütmäs-tügimäs bayliğim. Moşu küngiçä jiqqan uprimas häm çirimas bisatim, – däp pähirlinip eytti mštivär.
häqiqätän, kitaplarniŋ içidä konisimu, yeŋisimu, prozimu, poeziyamu yetärlik. Yänä kelip, arisida hoşna Şinҗaŋdin ättäy aldurğan äräp yeziğidiki näşirlärmu, dšlät tilidiki qerindaş qazaq hälqiniŋ tom-tom änҗumanlirimu bar ekän. Sšz arisida Varis aka äräpçini Abdirim Mutällip, Qähriman Ğoҗämbärdievniŋ iqbali bilän üginip çiqqanliğini eytti. 2014-jili tarihiy Vätinimizgä barğinida, bir türküm şair-yazğuçilirimizniŋ ämgäkliri bilän yeqindin tonuşqanliğini pähirliniş bilän tilğa aldi.
– Moşu kitaplarniŋ içidin qaysi muällipniŋ ämgäklirini sšyüp oquysiz? – däp soriduq uni sšhbätkä җälip qiliş mähsitidä.
– Yahşi kitapniŋ hämmisini sšyüp oquymän. Siz bilidiğan birazini atap eytsam, Almasbägniŋ, Җämşit Rozahunovniŋ, Patigül Mähsätovaniŋ poeziyasigä qayilmän. hazir burunqidäk qiyinçiliqlar yoq. Elimizdä yaritilğan mümkinçiliklär tüpäyli, ana tilimizda yeŋi-yeŋi, äҗayip yahşi kitaplirimiz yoruq kšrüvatidu. “Biraq, şu kitaplarni oquydiğan ävlattin ayrilip qalmiduqmu?” degän ändişimu yoq ämäs. hazirqi uyğur mäktäpliriniŋ ähvalini eytmisammu, yahşi bilisilär. Gezit-jurnallirimizğa muştiri toplaşmu çoŋ mäsilä. Җämläp kälgändä, buniŋ hämmisi millitimizniŋ keläçigigä palta çapidiğan tosalğuluqlar. Buni biz җiddiy türdä birlişip häl qilmisaq bolmaydu, – däp kšŋlidiki naraziliğinimu yoşurmidi Varis aka.
Mštivärniŋ kitap fondi bilän tonuşup, uniŋdin “bu kitaplar arisida yänä qandaq näşirlärniŋ boluşini haliğan bolar ediŋiz?” däp soriduq.
– Bügün bizdä tärҗimanlar yoqniŋ ornida. Uyğur tiliğa šzgä tildin tärҗimä qilinğan kitaplar yetişmäydu. hätta, yoq desämmu bolidu. Biz uyğur ädäbiyatini rivaҗlanduruş üçün, duniya ädäbiyatidin hävärdar boluşimiz keräk. Özimiz bilänla çäklinip qalsaq, işiniŋki, täräqqiyat bolmaydu. Ändi ädäbiyattiki täräqqiyatni heçbir bayliq bilän selişturuş mümkin ämäs.
Lev Tolstoyniŋ «Yahşi kitap – äqillik adämniŋ sšhbiti bilän birdäk» degän sšzi bar ekän. Varis aka Rozahunov bilän bolğan sšhbitimizdin keyin biz bu ibarini «Kitaphumar insan bilän sšhbätläşmäk – mäzmunluq kitap oquğan bilän birdäk» däp türländürgän bolar eduq.


text:
«Hizb ut-Tahrir işi» şahısı Nuri Primovnıñ anası Raime Primova açlıq ilân etti
İyunniñ 20-de «Hizb ut-Tahrir işi» şahısı Nuri Primovnıñ anası Raime Primova açlıq ilân etti. O avuştıruv cedveline oğlunı kirsetmege talap ete. – «Qırım birdemligi» bildire.
Raime Primova 68 yaşında. O ekinci gruppağa ait saqatında buluna. Onıñ bir büyregi yoqtır ve o qara ciger hastalıqtan azap çekedir. O avuştıruv cedveline oğlunı kirsetmege talap etip Qırımdaki FSB-nıñ idaresine ariza yazğan edi. Anda onıñ arizasına cevap bir ay içinde kelecegini haber ettiler.
Yanvarniñ 23-de 2015 s. Qırımda Rusiye askerleri Nuri Primovnı, Rustem Vaitovnı ve Ruslan Zeytullaevni apis ettiler. Olarnı Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 205.5 maddeni bozuvında qabaatlaylar ("terror areket teşkilâtni tizüv ve onda iştiraq etüv").
Primovnı ve Vaitovnı 5 senege, Zeytullaevni ise 15 senege apishanege qapattılar.


text:
Qosqan waqıtı Mamır 18, 2014 | 22 139 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
Bos waqıttı durıs ötkizw
Bos waqıt dep adamnıñ eñbek etw waqıtınan tıs waqıttı aýtamız. Qazirgi oqıp nemes eñbek etip jürgen ärbir adamnıñ kündelikti ömir tirşiligin üş mezgilge bölwge boladı. Olar – jumıs waqıtı, bos waqıt jäne tınığw (üýqı). Egerde bir täwliktiñ işindegi 24 sağattı teñ üşke bölsek, ärbir waqıtqa segiz sağattan keledi. Osındağı bos waqıt dep sanalatın segiz sağattıñ işindegi adamdardıñ tirşilik äreketin bılaý sïpattawğa boladı. Qoğamdıq-sayasï äreket, otbası-turmıstıq qızmet; mädenï-bilimin köterw; densawlığın nığaýtw; demalw t.b.
Bul jerde eskertetin bir jäýt, bos waqıtın paýdalanw- kimniñ qaý jerde turatınına (qala, awıl), qandaý qızmet isteýtinine (oý eñbegi, dene eñbegi), jınısına (erkek, äýel), jasına (käri, jas), nege qızığatınına (xobbï) ulttıq salt-dästürine, qundılıq maqsatına, dünïe-tanımına, densawlığına, rwxanï mädenïetine, materïaldıq jağdaýına, bos waqıtınıñ mölşerine baýlanıstı bolmaq. Mısalı, qalada turatın jumısşı men awılda turatın malşınıñ bos waqıttarı ärtürli jäne olardıñ ömir saltı da soğan baýlanıstı qalıptasadı. Qalaý degenmen de bos waqıttı durıs paýdalanw ärkimniñ sanasına, jigerine, nïetine baýlanıstı, Egerde adamda osı üş qasïet durıs damığan bolsa, ol kezdesken kedergilerdiñ bärin jeñip, salawattı ömir sürwine är waqıtta şaması keledi.
Biz adam ömirinde bir täwlik işindegi qoğamdıq jumıs pen tabïğï demalwdan basqa segiz sağat waqıttı bos waqıt dep atağanmen, osı waqıttıñ işinde atqarwğa tïis mindetter de köp ekeni belgili. YAğnï, adam eñbek etip, dem alıp, köñil köteriwi kerek. Kimde-kim osı üş kerekti durıs uýımdastıra bilse, ol adam tolıq qandı ömir süre aladı. Olaý bolsa, bos waqıttı jumıstan keýin üýge kelip, dïvanda jatıp gazet oqw, nemese teledïdar qaraw dep tüsinbew kerek. Bir adamdar isteýtin şarwasına bos waqıtın jetkize almaý jürse, endi birewler bos waqıtın qalaý ötkizerin bilmeý, araq işip, naşa tartıp, karta oýnawmen, nemese bos sandalıp jürwmen ötkizedi. Sondıqtan bos waqıttı durıs paýdalana bilwdiñ älewmettik, mädenï, étïkalıq mañızı öte zor.
Adamğa ömir bir-aq ret beriledi jäne ol onşa uzaqta emes, sondıqtan adam ğumırınıñ qalaý tez ötkenin baýqamaý da qaladı. Sağattıñ ärbir sırtılı waqıttıñ toqtawsız ötip jatqanın bildiredi jäne waqıttı toqtatıp qoyu nemese keri qaýtarw mümkin emes. Olaý bolsa ärbir sanalı adam öziniñ ömirinde aldına ülken maqsat qoýıp, soğan jetw üşin ärbir mïnwttı tïimdi paýdalanwğa umtılw onıñ adamgerşilik parızı. Ol üşin tarïxtan qoğamnıñ damw Zañın jäne sol qoğamda ömir sürgen adamdardıñ ömir saltın jete zerttep, onıñ işinen paýdalısın öz qajetine jaratıp, zïyandı ädetti qaýtkende boldırmaw jağın oýlawı kerek. Adam ömirinde är kez jaqsı ädet pen jaman ädet qatar jüredi jäne jaman ädetke qarağanda jaqsı ädetke qol jetkizw äldeqaýda qïın. Bul özi ömir men ölimniñ, kün men tünniñ, jaz ben qıstıñ alma-kezek awısıp otıratın tabïğat zañı sïyaqtı. Sol sebepti Qudaý adamdı jaratqanda ol bos waqıtın bosqa ötkizbesin dep, oğan ädeýi qïındıqtardı qosa jaratqanğa jäne onı jeñw üşin adamğa aqıl, jiger, nïet bergenge üqsaýdı. Zïyandı ädettermen adamdar köbine bos waqıtın durıs paýdalana bilmegendikten aýnalısadı, sondıqtan olarğa ügit-nasïxat aýtwmen şektelip qoýmaý, bos waqıttı qalaý paýdalı isterge jumsawğa bolatının is jüzinde körsetw qajet. Ol üşin qalalarda, eldi mekenderde ärtürli qızmetpen aýnalısatın – klwbtar, üýirmeler, sporttıq sekcïyalar uýımdastırıp, adamdardı oğan köptep qatıstırw kerek.
Bos waqıttı durıs paýdalana bilwdiñ bastı maqsatı, birinşiden, jeke adamnıñ jan-jaqtı damıp jetilwi bolsa, ekinşiden, eñbek etetin adamnıñ durıs tınığıp, küş-qwat jïnap, kelesi jumıs küninde önimdi eñbek etip, qoğamımızdıñ rwxanï jäne materïaldıq baýlığın jasawda, öziniñ qomaqtı ülesin qosw. Egerde memleketimizdiñ ékonomïkası damıp, xalıq tutınatın tawarlar köptep şığarılsa, adamdardıñ turmısı jaqsarıp, älewmettik jağdaýı tüzelip, mädenïeti körkeýe tüspek. Endeşe bos waqıttı durıs paýdalanw tek jeke adamnıñ tän-jan raxatın qanağattandırwmen şektelip qoýmaý, bükil qoğamnıñ progressïvti damwına öziniñ oñ äserin tïgizedi eken. Sol sebepti bizdiñ mindetimiz aldağı waqıtta xalqımızdıñ rwxanï ömir saltın tereñ zerttep, onıñ aldıñğı qatarlı önerin kündelikti turmısımızğa keñinen paýdalanıp jäne qazirgi öziniñ ülttıq önerinen qol üzip qalğan jastarımızdıñ sanasına, jüregine, köñiline onıñ qadir-qasïetin uyalata bilsek, qazaq ultı qaýta tülep, onıñ dini, tili, salt-dästüri jandanıp, öziniñ zañdı ornına keletinine kümän joq.
Ärïne bos waqıttı durıs ötkize bilw, ol köbinese adamnıñ turğan jerine, isteýtin qızmetine jäne basqa da jağdaýlarğa baýlanıstı. Mısalı, ülken qalalarda qalaý demalamın, nemen aýnalısam dese de jağdaý bar. Al awıldıq jerlerde turatın jäne mal şarwaşılığımen aýnalısatın adamdarda ondaý mümkinşilik joq. Sol sebepti awıl adamdarına tïimdisi, burınğı qazaqtardıñ tabïğï qalıptasqan ömir saltın zerttep, sonıñ işinen qazirgi ömirimizge qoldanwğa bolatın rwxanï mädenïetin, turmıstıq ädet-ğürpın, ulttıq meýramdarı men ulttıq oýındarın qaýta jañğırtıp, sol arqılı qazaqtıñ salawattı ömir saltın qurwğa tïispiz.
Keñes ükimeti kezinde qazaqtıñ burınğı ulttıq oýındarı men meýramdarına türli jalğan sıltawlarmen tıýım salw arqılı onı umıttırwğa tırıstı. Jaña “Keñestik ömir saltın” ornatw üşin mädenïet saraýları, klwbtar, üýirmeler, sport alañdarı, twrïstik bazalar qurıldı. Biraqta olardıñ bäri birdeý barlıq jerde jumıs istegen joq jäne onıñ negizgi maqsatı qaýtken künde de adamdardıñ sanasın, ömirge közqarasın, dünïetanımın ïnternacïonalandırw, durısıraq aýtqanda orıstandırw bolatın. Onımen qazaq jastarın ulttıq rwxta tärbïelew mümkin emes edi. Sonıñ kesirinen qazirgi qazaq jastarınıñ köbi ulttıq rwxanï mädenïetten qol üzip, keýbiri ana tilin de umıtıp, tolıq assïmïlyacïyağa uşıradı. Bir ökiniştisi osı ürdis elimiz sayasï täwelsizdigin alğanına on toğız jıldan assa da, äli jalğasın tabwda.
Endigi maqsat Qazaqstanda qazaqtıñ ulttıq rwxındağı qoğam kurıp, jastardı qazaqï rwxta tärbïelew üşin bükil Respwblïka köleminde “Salawattı ömir saltı” qoğamıq qozğalısın qurıp, onıñ bağdarlamasın jasap, sol qoğamnıñ ayasında türli klwbtar, üýirmeler, bölimder uýımdastırıp, jastardı ulttıq önerge, ulttıqoýındarğa üýretip, onı äri qaraý damıtw üşin kündelikti ömirimizge keñinen engizw. Sonımen qatarsalawattı ömirdi nasïxattaw üşin «Ömirtanw» degen jwrnal şığarıp, salawattı ömirdi qoğamdıq aqparat quraldarı arqılı keñinen jarnamalawğa tïispiz.
Ärïne qazirgi qazaqtardıñ ömir saltınıñ burınğı köşpendi malşarwaşılığımen aýnalısqan qazaqtardın ömir saltınan aýırmaşılığıöte köp. Sebebi qazirgi qazaqtardıñ teñ jartısına jwığı qalalıq jerlerde turadı jäne öndiris orındarında, mekemelerde, fïrmalarda jumıs isteýdi. YAğnï, olardıñ kündelikti turmıs tirşiligi, ömir saltı, sol özderimen birge ömir süretin basqa ult ökilderiniñ ömir saltına uqsas. Sondıqtan osı jağdaýğa baýlanıstı qazaq xalqı öziniñ ulttıq, rwxanï mädenïetiniñ negizin saqtaý otırıp, bolaşaqta qala ömirine jaqın, zaman talabına saý, jaña salawattı ömir saltın ornatwğa tïis. Osındaý ädilettiqoğamda_ömir sürgen ärbir adam öziniñ bos waqıtın durıs ötkizip, özine de qoğamğa da paýda äkelwge tırısadı.
Ermek Muqanğalïev


text:
Qırım vatandaşlıq qamaçavı boyunca aktsiyanıñ reberi Lenur İslâmov Qırım Rusiye Devlet şurasınıñ yarımada qamaçavına olğan cevabından ve spiker muavini Remzi İlyasovnıñ bu aktsiya boyunca halqara mahkemelerge muracaat etmek ğayesinden ayrette qaldı. Bu aqta o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Olar (Qırım siyasetçileri – QA) bundan evel bu olar içün sivrisenek tişlevi kibi olğanı aqqında aytqan ediler. Rusiye er kesni qurtarır ve er keske yardım eter degen ediler. Olar dey edi: kökten taş tüşse de, biz Rusiyege ketemiz. Bundan da ğayrı, halqara cemiyet olar içün emir olmağanını aytqan edi. Kremlde Avropa halqara uquğından çıqqanını bildirgen ediler. Şimdi İlyasov degen biri muracaat etecek ola. Etsin. Biz de bizge ait territoriyada bu qalp siyasetçiler tarafından etilgen areketlerniñ taqiqatını isteymiz», – dedi İslâmov.
O, İlyasovnıñ qamaçav – istiqbalsiz bir kampaniya olğanı aqqında bildirüvini de izaatladı.
«İstiqbalsizmi? Neden, öyle olsa, fevqulâde vaziyetni kirseteler, nazirlerni işten boşatalar, canlı efirde küfür sözlerni aytalar?», – dey o.
Remzi İlyasov çarşenbe künü Devlet şurası toplaşuvında Qırım vatandaşlıq qamaçavı boyunca aktsiyanı «insaniyetsiz ve istiqbalsiz kampaniya» olaraq adladı. İlyasov deputatlarnı öz mevamını bildirmege ve qamaçav sebebinden peyda olğan meselelerniñ BMT tarafından taqiqini teşebbüs etmege çağırdı.
Qırım Rusiye Devlet şurası Ukrainanı «Qırımğa nisbeten genotsid etüvinde» qabaatladı ve 2015 senesi sentâbr ayından devam etken yarımada qamaçavı boyunca aktsiyağa işmar etti. Şu cümleden, arizada aktsiya iştirakçilerinden olğan «terroristik telüke» aqqında aytıla. Deputatlar qıtaiy Ukrainadan elektrikniñ berilmesi toqtatılğanı aqqında hatırlattılar, olarnıñ fikrine köre, bundan sebep «sağlıq saqlav müessiseleri» ve hastalar içün telükeni meydanğa ketirildi. Qırım deputatları «Qırım Cumhuriyetine nisbeten genotsid»niñ taqiqatı ve toqtatılmasını talap etecek ola. Arizada «Qırım qamaçavı boyunca meseleniñ BMT Havfsızlıq Şurasınıñ kün tertibine kirsetilmesi ve neticede Halqara cinaiy mahkemege berilmesini» talap eteler. Devlet şurasınıñ vesiqasında «Ukrainanı qanunsız teşkilâtlarnıñ silâsızlandıruvı ve Qırımğa qarşı terkatlarnıñ azırlanuvını toqtatmaq içün tedbirliniñ keçirilmesi» ile bağlı talaplar bar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi. Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.


text:
Qırım jurnalisti Roman Spiridonovnı FSBde bir qaç saatlıq sorğudan soñ yiberdiler. Qırım.Aqiqatqa Spiridonov aytqanı kibi, subet üç saat devam etti, esasen Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ teşebbüsçisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov aqqında soraştırdılar.
Rusiye uquq qoruyıcıları ile subeti aqqında tafsilâtlarnı jurnalist bildirmedi.
Dekabr 10 künü Qırım jurnalisti Roman Spiridonovnıñ Aqmescitteki evinde ve ana babasınıñ evinde tintüvler Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ teşebbüsçisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovnıñ cinaiy işi çerçivesinde keçirilgen, dep bildirgen edi Qırım advokatı Cemil Temişev. Spiridonovnı tintüvden soñ FSB sorğuğa çağırdı.
Qırım uquq qoruyıcı organları tintüvni izaatlamaylar.
Dekabr 9-da FSB hadimleri tarafından nevbetteki tintüv Elzara İslâmovanıñ evinde keçirildi. Qırım qamaçavı idarecisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovğa nisbeten açılğan cinaiy işniñ çerçivesinde keçirilgen ekinci tintüvdir.
Qırımda noyabr 2 künü ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq hadimleriniñ – Elzara İslâmova, Lilâ Bucurovanıñ evlerinde ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babasınıñ ve Moskvadaki onıñ şahsiy evinde tintüvlerni keçirdiler. Bu sene mayıs ayında ATR sabıq baş müdiri Elzara İslâmova Lilâ Bucurova ile birlikte «QARA DEÑİZ PRODUCTION» mustaqil production studiyasını teşkil ettiler.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı boyunca eki cinaiy işni açtı.


text:
Geologiya
Geologiya Jerdi qurag'an jansız zatlardı uyreniwshi ilim. Geologiya topıraq ha'm taslardı izertleydi. Geologiyanı uyreniwshi adamlar "Geologlar" dep ataladı. Jerdin' u'stingi qabatın qaplag'an topıraq ha'm taslardı uyreniwi arqalı geologlar Jer tariyxı haqqında ko'p zatlardı u'yreniwi mu'mkin. Jer tariyxında ha'r qıylı a'hmiyetli "waqıyalar" bolg'an, olarg'a mısal retinde suw tasqınları, vulkan atılıwı ha'm jer qozg'alısların keltirip o'tsek boladı.
Geologiya ken' taraw. Ol geologiyanın' basqa bo'limlerin uyreniwshi to'mendegi kishi tarawlarg'a bo'lingen:
- Petrologiya - taslardın' qalay payda bolıwı ha'm olar qay jerden ekenligin uyrenetug'ın ilim.
- Mineralogiya - minerallardi haqqinda ilim.
- Tariyxıy geologiya - Jerdi payda qılg'an waqıyalar tariyxı.
- Gidrologiya - Jer astındag'ı suwdı izertleytug'ın ilim.
- Vulkanologiya - Jer betindegi yamasa okean astındag'ı vulkanlardı uyreniwshi ilim.