text:
Bizni elibizni adamları 1888 cılda kemele bla algın Samsun şaharga kelgendile. Alaydan Amasya şaharga ötüb bir kesek bılayda turgandıla. Patçah bılaga “kalayın saylay esegiz bereyim da cerleşigiz” degeninde Adana şaharnı Gâvur Tavun izlegendile.Adana şaharga bara turub Tokat şaharnı “Alpudere” eline cerleşgendile. Bılayda caşavga kelişalmaganlarında alayga cuvuk “Tekka” degen elge cerleşgendile. Bılayda bir talay zamannı caşagandıla. Cay künlede bügüngü “Karaçay” elni ornalgan cerinde caylıklaga cıgıb çalman üyle işleb alayda caşagandıla. Bir kesek zaman sora savlay bılayga cerleşgendile.
KARAÇAY (ARPACI KARAÇAY) ELİ
Acilanı Yasemin Karaçam
Bizni elibizni adamları 1888 cılda kemele bla algın Samsun şaharga kelgendile. Alaydan Amasya şaharga ötüb bir kesek bılayda turgandıla. Patçah bılaga “kalayın saylay esegiz bereyim da cerleşigiz” degeninde Adana şaharnı Gâvur Tavun izlegendile.Adana şaharga bara turub Tokat şaharnı “Alpudere” eline cerleşgendile. Bılayda caşavga kelişalmaganlarında alayga cuvuk “Tekka” degen elge cerleşgendile. Bılayda bir talay zamannı caşagandıla. Cay künlede bügüngü “Karaçay” elni ornalgan cerinde caylıklaga cıgıb çalman üyle işleb alayda caşagandıla. Bir kesek zaman sora savlay bılayga cerleşgendile. Elni atına da “Karaçay” atnı salıb keslerine bılayın el etgendile.
Bizni Karaçay atlı elibizni ceri bek suvukdu, hazna cuk cetişmegen cerdi. Caşav bılayda kıyın bola tebregen zamanda, seferberlikni allı bla Sivas şahargada “Amırla” (Emirler) degen Karaçay elge köçgendile. “Karaçay” degen elde va bir eki tukum degença adamlanı sanı bek azaygandı. Seferberlik çıkgandı, erkişile uruşha ketgenlerinde, tişirıvla kesleri başlarına alayda bolalmazla deb, “Amırla” degen elden enda ızına “Karaçay” degen elge kayıthandıla. Alay bolsa da, “Amırla” elde kalgan adamla da bolgandı.
Bizni “Karaçay” degen elde caşagan tukumla bıladıla; Aciları, Kobanları, Tramları, Koçkarları, Botaşları, Çotçaları. Dagıda Kabartı Çerkesleden Kobanlaga içküyöv kelgen Kaysınbiyları degen tukum bardı.
1980-çi cılladan başlab, kayda da bolganıça, bizni elden şahar cerlege köç başlagandı. Bizni elden köçgen adamlanı aslamısı Tokat şaharnı Turhal rayonuna, dagıda İstanbul, İzmir, Ankara şaharlaga barıb keslerini caşavlarına madar izlegendile. Bügün, bizni “Karaçay” degen elibizde 38 üyür, Turhal’da 80 üyür, İstanbul’da 45 üyür caşaydı.
Endi kesim tuvgan “Karaçay” elibizden men cıyıştırgan bir talay çıgarmanı bılayda siz bek sıylı okuvçulaga teceyme.
ALGIŞ
Algış ayak kolubuzda
Uça sıy da allıbızda
Cangı kelinni namısıdı
Kelgen üynü nasıbıdı
Süyüm bersin közleri
İynak bersin sözleri
Kartga kurtga bahçıç bolsun
Ol caşavga açgış bolsun
Carık bersin culduzça
Cıltırasın kunduzça
Bek cabışsın eri bila
Et bolgança teri bila
Tabuvçu bolsun egizleni
Caşı ceksin ögüzleni
Küzübüz künlü bolsun
Kışıbız barlı bolsun
Halkıbız mallı bolsun
Har zatıbız barlı bolsun
Kabırıbız nürlü bolsun
Boza ayaknı alayık
Tavlunu carık aşıdı
Ulludu bu ayaknı hürmeti
EJÜVLE (İYNARLA)
Küygen küygen küy tayak
Süygenime tiy tayak
Süygenime tiymeseng
Otga tüşde küy tayak.
Kögde uçgan kögürçün
Kögnü aylanıp kelginçin
Cürek avruv bilmeyedim
Seni körüp süygüncün.
Kolumdagı har iynem
Bügülmeydi sınmaydı
Seni körgenli beri
Sabiy cüregim tınmaydı.
Kekelimi tarayma
Terezeden garayma
Süygening kelet desele
Çabıb eşikten karayma.
Bir, eki, üç, tört, beş
Barda buznu sen teş
Teşmeyme deyseng a ketebiz
Sensiz oyun etebiz.
Alma terek alaşa
Men gagayım sen aşa
Men düniyadan keteyim
Meni ornuma sen caşa.
Cabıp bardım üyçüge
Etegim tagıldı çüyçügge
Allah aytsa barırma
Kesim kibi birçigge.
BARA BARA BAZ TABDIM
Bara bara bazlaga
Tayıp tüşdüm tazlaga
Tazla ayttı men gayttım
Colda bir tarak tabdım
Taraknı ammama berdim
Ammam manga cav babbu berdi
Cav babbunu itge berdim
İt manga küçük berdi
Küçüknü koyçuga berdim
Koyçu manga gamçi berdi
Gamçini cerge vurdum
Cer manga köpük berdi
Köpüknü tabga saldım
Kişdikle bir ocandan
Bir bucandan aşadılada koydula...
Oooooooo...
ELBERLE
Ol canı lop lop bu canı lop
Ortası kiyiz gaplap
(Hıçın)
Amma eşigge çıkmaydı
Adda üyge kirmeydi
(Tıbır taş-bosagı)
Üy başındda garda aka
Sakalından tart aka
(Ulon)
Sızgırıp iysem sınaruv
Sırttan karasam bir aruv
(Cumaruk tavuk)
Sırtdda suvuk sürüvcü
Sızgırıp üyge kiruvçu
(Cel)
Caysang tuluk
Cıysang oymak
(Karın)
NART SÖZLE
Asıl kişi az söleşip köp tıngılar, köl tıngılap da köp angılar
Cavu cokda batır keng, davu cokda akıl keng
Toygan sagatın unutup, tıngan antın unutup
Bir abıngan sokur, eki abıngan ahmak
Adetni bilseng adetge köre, adetni bilmeseng betge köre
Cangılgannı tilin cırtma, abıngannı butun kapma
Cangız terek üy bolmaz, cangız adam el bolmaz.
Koban gunduzum, carık culduzum
Toyga barsang töl bar, eski tonlu köl bar
Orusnu azganı üy üsüne üy eter, Karaçaynı azganı katın üsüne katın alır
Coluvçga col boş, ayranga suv goş
Kan körse kölü ketgen Adurhay
Nasıplını caşı 15’inde baş bolur, gıynlını caşı 20’sinde caş bolur
Körgen körgenin eter, köçgen arbasın ceger
Bir canım gurmaş guvura, bir canım ındır suvura
Eli amannı künü aman, börkü amannı beti aman
Agaç ulovung bolmasın, katıng cöngering bolmasın
Caşnı igisi tavda taşda, amanı toyda bolur
Kızı bolmagan üynü çıragı carık canmaydı
Nasıplını aşar aşı allına kelse burnu kanar
El elde bir koy sürüvüng bolgandenese bir tanışıng bolganı hayırlıdı
Çıçgan kesi kirirge teşik tabmayedide ızından tokmak süvriydi
Cangı sibirtgi üynü aruv sibirir
Colukganga coldaş bolup aylanma
Kün körmegen kün körse kündüzü kün çırak cagar
Erinçekni er almaz, er alsada köl salmaz
Ana mahdagannı alma, el mahdagandan kalma
Köp cathan bek çabar, cel keltirgenni suv eltir
Egeçten tuvgan kelse üynü ara baganası gımıldar
Kesine becen etalmagan elge çeren (onov) eter
Tüyüşürge barıp cumdurugun unutgan
Tur turdan hapar kelse cukudan hayır cok
Carlagan işgok tüz atar
Avrumagan başınga cavluk kısıp
Gışdan sora bışlak tabga
Sabiyni cumuşga iyde ızından kesing bar
Teli turdu da toy buzdu
Kelin kirgen üyden kız çıgar
Amannı eki bitli tonu bolur; birin kesi kiyer birinde sanga kiydirir
Aman adam eteginden tutsa kesde gaç
Tavuk tüşünde tarı bürtük körür
Süyemede süyer süyümüng cokdu, sürmeymede senden sora süyer kişim cokdu
İt sayladıda süyekni aldı
Goyannı gaçganın körgenimde şorpasından umut üzgenim
Aruvnu avruvu köp bolur
Közünde teregi bolgan çöpü bolganga sokur solur deyedi
Saklıknı sokurdan üren
Aytgan tınç, etgen kıyın
Cangurnu korhuvun cel eter
Kelin kirgen üyden kız çıgar
Cuk etmegen tavuk gürbe başına örleyedi
Köpnü körgen köp bilir
İt itge aytır olda kuyruguna aytır
Sadakacı aç cıl gısar
Çiy teli kesin mahdar, çiysil teli katının mahdar
MİNTİKNİ COMAGI
Erdde erdde bir Mintik baredi. Bir üynü bir caşçıgı Mintik bek erke ösgenedi. Bir kün Mintikni cöngerleri kelgenelle. Hayda Mintik çegetge otun cıyarga barbız kelligiseng dep. Mintikni abası gurmaç etgendi. Mintikni gocca bir hurcunu barimiş anı tolturgandı cöngerlerine de birer uvuç bergendi. Gurmaçların aşay küle oynay çegetge tüşgenle.
Mintik bir agaçnı tübüne olturup cöngerleride otun cıyaymişle. Mintik hayda tur otunlarıngı cıy degenle. Hele gurmaçlarımı aşayım cıyarma. Cöngerleri otunların cıyıp boşagandıla ma biz cıyıp boşadık hayda sende cıy da keteyik degenlerinde abam sizge bir uvuç gurmaş nek bergenidi Mintikni de otun cıyıgız dep degendi. Garagandıla bolmagandı Mintik ni otununda cıygandıla.
Hayda keteyik dep colga tüşerge garangı bolgandıda kalgandı.Endi neteyik neteyik dep turgallay Mintik ma alayda bir carık bardı alayga barayık degendi. Carık taba barsala alayda bir üy körgendile. Haydagız barayık keçe konak bolurbuzda erdemla barırbız koyubuzga degendile. Söleşe söleşe barıp üynü eşigine tüşgendile. Emegen katın bılanı körgendi. Keligiz aruv sabiylerim men sizni konak eterme dep erkeletip üyüne algandı. Haman işguvur etip bılanı sufraga olturtgandı. İgi aşagız, igi aşagız dep bılanı erkeletiymiş. Kesi kesinden igi aşasınla haman cuklasınla da mende alanı aşarma dep onov eteyemiş. Hantların aşagandan sora caddırgandı.
Mintik katınnı emegen bolganın bilgendi. Cöngerleri cuklagandı ol cuklamagandı. Emegen katınnıda karnı gımıldagandı kelip kettip karayemiş cuklaganmılla. Karasa barı cuklap Mintik tura. Dagı da aylangandı kelgendi her kim cuklap Mintik cuklamay tura. Bolmaganında “Ay balam kül balam Mintik harkim cuklap sen nek cuklamay turasa” degendi emegen katın. Da neteyim abam keçe sayın gurmaç etip başıma salayedi anı aşay aşay cuklayedim. Tur men gurmaç eteyim degende tabagla bir gurmaç algandda keltirgende başına salgandı. Mintik gurmaç aşay emegen katında bara kele turayemiş cuklasada bir aşasam bılanı dep. Emegen katın katın kelip karasa herkim cuklap mintik gurmaçnı aşap cuklamay tura. Ay balam kül balam mintik herkim cuklayp sen nek cuklamaysa degendi açuvlana açuvlana. Mintik keçe sayın gurmaçnı aşagandan sora abam pungardan halburla suv keltireyedi mende anı içe içe cuklayedim. Kerdde dep emegen katın halburnu alıp ketgendi pungarga.
Mintik haman cöngerlerin gobartgandı bu emegen katındı bizni aşarıktı degendi. Haman gobup kaçgandıla. Emegen katın da küreşeyemiş halburga toltururga. Bolmaganında eslegendi Mintikni oyunun. Hele men senge eterigimi bileme dep açuvlana açuvlana kelip karasa sabiyle cok. Açuvlanıp arı beri çabayemiş kesi de Mintik Mintik dep kıçıra. Sabiyle gaçıp baraturgallay Mintik voooooooo men lalinlerim anda unutganma kaytıp allıkma degendi. Nögerleri küreşgenlendile barma emegen seni aşar. Mintik ogay lalinlerim bolmay abam meni üyge almaz men barıp allıkma degendi ızına kaytgantda barıp lalinlerin alıp çıgarga emegen katın tutgandı munu. Hele men seni kalay aşarıkma dep işdahlana işdahlana bir cuvalga başında igice baylagandda bavga atgandı. Mintikni hurcunuda bıçagcıgı barimiş anıla çuvalnı kesgendi de çıggandı cuvalgada alayda emegen katınnı cıbır bir tanası baremiş anı salgandda ketgendi. Emegen katın ullu bir togmak alganda kelgendi. Cuvalga tokmakla vuruyemiş ol vurgallay zavallı tana vıgg deyemiş. Mintik süyekleringi uvatıp etingi suvda bişirip kalay aşarıkma deyemiş emegen katın. Daga da vuruyemiş iştahlanıp cuvaldagı zavallı tana vıgggg deymiş. Ol vıg degelley emegen katın işdahlanıp kör Mintik süyekleringi sındırıp etlering aşarıkma dep çuvalnı açıp karasa cıbır tanası. Emegen katın asırı açuvdan cılap keside Mintik Mintik üyüng kurugiydi kesing aşatmadıng bir cıbır tanacıgım baredi andanda boldum dep.
BEŞ TEKEÇİK
Ertde ertde beş tekeçik barimiş.Tekeçikle birgeley cayılırga bargandıla.Beş tekeçikni birini bir garını, ekinçini eki garını, üçünçüsünü üç garını, törtünçünü tört garını, beşinçide beş garnı barımış. Bir garınlı tekeçik toygallay turuguz keteyik men toyganma degendi. Olbir tekeçikle seni bir karınçıgıng bardı sen toyganlıkga biz toymaganbız degenle. İy alise men keteme degende ketgendi bir garınlı tekeçik. Kayaeşigge cetgelley vikkk degende börü katına kelgendi.Kaydan kelese tekeçik degendi börü.Tavdan cayılıp keleme degendi. Börü ma bu başıngdagıla nedi degendi. Tekeçikde ala meni temir kılıçlarımdı degendi. Börü ma bu tübüngdegile nedi degendi. Tekeçik ala meni temir tokmaklarımdı degendi. Börü ma bu artıngdagı nedi degendi. Tekeçik olda meni ireçigeyimdi degendi. Börü ma bılay burulda bir karayım kalay aruv bolasa degendi. Tekeçik kertte dep burula tebregelley hard degende gabgandı tırg dep cutgandı.
Olbirsi tekeçikle cayıla turayemişle andan eki garınlı tekecik turuguz keteyik endik men toydum. Olbirsi tekeçikle seni eki garnıng bardı sen toyganlıkga biz toymaganbız degenle. Alise men keteme degendde cürügendi eki garınlı tekeçik. Kayaeşigge ceterge anıda allına tüşgendi börü. Kaydan kelese aruv tekeçik degendi börü. Da kaydan kellikme cayılıp keleme degendi tekeçik. Ma bu başıngdagıla nedi degendi börü. Ala meni temir kılıçlarımdı degendi. Ma bu tübüngdegile nedi degendi börü. Ala meni temir tokmaklarımdı degendi. Ma bu artıngdagı nedi degendi börü. Ol meni ireçigeyimdi degendi. Ma bılay aylançı bir karayım degendi börü. Tekeçik kerdde dep aylangallay börü hart degende gapgandı tırg degende cutgandı.
Andan üç garınlı tekeçikde mende toydum turuguz keteyik degendi. Sen toyganlıgga biz toymaganbız degenle.igi alise men keteme degendde ketgendi. Üç garınlı tekeçikde kayaeşigge ceterge börü dop degendide allına tüşgendi. Netese aruv tekeçik gaydan kelese degendi börü. Da neteyim cayılıp keleme degendi. Ooooo aruv tekeçik ma bu többendegile nedi degendi börü. Ala meni temir kılıçlarımdı degendi. Ma bu tübündegile nedi degendi. Ala meni temir tokmaklarımdı degendi tekeçik. Ma bu artıngdagı nedi degendi börü. Ol meni irecigeyimdi degendi.Ma bılay bir cürüde sıpatınga bir karayım degendi. Tekeçik artına burulgallay hart degende gapgandı tırg degendide cutgandı.
Kalgan eki tekeçik cayıla turayemişle börüden haparsız. Tört karınlı tekeçik men toydum tur birge birge keteyik degendi beş garınlı tekeçigge. Ogay degendi beş garınlı tekeçik seni tört karnıng toyganlıgga meni beşinci karnım toymagandı sakla bir kesegden birge birge keterbiz degendi. Ogay men saklayalmam degendde colga tüşgendi tört karınlı tekeçik. Kayaeşigge ceterge vikk degende börü çıggandı allına. Netese aruv tekeçik kaydan kelese degendi. Da kaydan kellikme cayılıp keleme degendi. Ma bu többengdegile nedi degendi börü. Ala meni temir kılıçlarındı degendi tekeçik. Ma bu tübüngdegile nedi degendi börü. Ala meni temir tokmaklarımdı degendi börü. Ma bu artıngdagı nedi degendi börü. Ol meni irecigeyimdi degendi. Ma bılay burulda bir karayım kalay aruv bolasa degendi börü. Tekeçik burulgallay hart degendide gapgandı tırg degendde cutgandı.
Beş garınlı tekeçikgde karnıng toyurup endi mende keteyim arı beri callay kayaeşigge ceterge vikkkk degende börü allına kelgendi. Netese tekeçik kesingde semirip bir aruv bolup kaydan kelese degendi. Da gaydan kellikme cayılıp keleme degendi. Ma bu başıngdagıla nedi degendi börü. Ala meni temir kılıçlarımdı degendi tekeçik. Ma bu tübübgdegile nedi degendi börü. Ala meni temir tokmaklarımdı degendi. Ma bu artıngdagı nedi degendi börü. Ol meni ireçigeyimdi degendi. Ma bılay aylançı bir köreyim degendi. Men nek aylanama sen aylangsana degendi vurganıla töngeretgendi. Börü töngeregeninde garnı cıltırganda tekeçikle çıggandıla. Alda beş garınlı, anı ızında tört garınlı, anı ızında üç garınlı, anı ızında eki garınlı, eng ardda da bir garımlı tekeçik endi kayrı barsakda birge barayık birge keleyik dep onov ete ete koyga kelgendile.
BÖRÜ BLA TÜLKÜÇÜK
Ertde ertde bir tülküçük bila börü baremiş. Ekisi birge küle oynay aylanıp caşayemişle. Küz sagatla kelgendi. Bıla birge aylana aşarık izleyemişle. Allarına bir ögüz çıggandı. Börü haman bargandıda tutgandı da belinden ekige üzgendi. Andan soyup hazırlagandıla. Börü üleştirip tülküçükde teşiglerine taşiymiş. Börü ma munu kesi teşiginge sal ma munu da beni teşigime sal dep üleştireyemiş tülküçükte elteyemiş. Amma tülküçük börünü bergen barı ülüşlerin eltgendide kesi teşigine salgandı börüge cugda salmagandı. Eng son eki cav cummak kalagandı. Börü ma bılanı birin kesi teşiginge birine menikisine sal. Aşdan öldük haman barırbızda aşarbız degendi. Tülküçük eki cav cummaknı da kesi teşigini allına salganda koygandı. Tülkünü teşigini allınada ullu bir ak taş salgandı. Börü aç bolganınla cabıp bargandıda ak taşnı gapgandı. Taşnı gapnanıla tişleri sıngandı. Teşikden kirip üyasına karasa cukda cok tülkünü oyun etgenin eslegendi. Açuvula tülküçüknü üyasına barsa tükü cav cummakgıng aşay tura. Haman capgabdıya tutalmagandı kuyrugun tutganda gobartgandı. Börü karnı tok üyasında iştahlanıp turayemiş. Börüde men munu açuvung kalay alayım dep arı beri aylanayemiş. Tülkünü teşigini allına gaytgandı ya teşikten kiralmaydı. Bolmagandı başlagandı calına:
Boray boray borsugum
Ekibiz şohday bolayık
Ögüzle cay caylıklada cayıla bolurla
Süzülüp va ceterme
Belinden eki eterme
Anı art bösgüsü senge cumşak bolur
Anı senge berirme
Seni canım kibik körürme
degendi börü. Tülkü karnı toyup börüge kesing cendirir mi olda başlagandı:
Ay börü börü çay
Atam sav men say
Men senga kesimi aldatmam
Sanga kesimi aşatmam
degendi. Börü dagı da aylanıp aşarga cuk tabmasa keleyimiş tülkünü teşigini allına calınayemiş:
Boray boray borsugum
Ekibiz şohday bolayık
Davarlanı tekeleri kart teke
Ag caylıklada cayıla bolur
Süzülüp va ceterme belinde eki eterme
Anı art bösgüsü senge cumşak bolur
Anı senge berime
Seni canım kibik körürme
Tülküçüknü karnı taygan, kesin cendirirmi
Kara cerdi caşavum
Kara tamırdı aşavum
deyemiş. Allay bolmaganın börü de bileyemişya cuk etalmaydı ansı. Tülkücük etleni aşap semirip börüde aşdan öle öle caz başına cetgendile. Tülkücük keside igi semirip caylıklada aylangandı. Ol birsi tülküle mınga sorgandıla kış nettingde bılay semirding biz cıbırdan cıbır bola bardık degendile. Tülküçük öznü kıyrında aylanayedim. Ahşam bolgallay kuyrugumu özge saldım erdemle kopsam kuyrugum cok mende ma bılay semirip tura. Tülküle kerdde degendilede öznü kıyrına bargandıla kurukların suvga salgandıla. Cay başı bolganına keçe suv buz tutgandı. Uyanıp örge gobama degen tülküleni kimin kuyrugu kopgandı kimini ayagı. Tülküçükle oyuna kelgenlerin eslegendileya cuk etalmagandıla. Tülküçük alanı görgelley işdahlangandı meniça kuyrugu bolmagan tülküle köbeldi endi börü meni tanıyalmaz dep erke erke aylanayemiş. Bir kün tülküle caylıklada aylana turgallay börü bılanı katına kelgendi. Men birigizni aşarıkma degendi. Zavallı tülküle kaçalmazlıgların angılarında da kalay aşarıksa degendile. Ma bılayda öznü eki canına cip kerlikme. Sizde üsünde hoplarısız. Hoplayalmagannı men tutup aşarıkma degendi. Tülküle bolmazlıgın angılarında da eteyik degenle. Cıbır cıbır tülküle hoplagandıla ketgendile. Sıra semiz tülküge kelgendi. Hızlanıp hoplayma dep cabgallay top degendde tüşgendi. Haman börü tutgandı munu kördüng mü tülküçük endi seni kalay aşarıkma sen ögüzümü aşagança degende hart degendide kapgandı tırk degendide cutgandı.


c: text/html

text:
Rusiye nezaretindeki Qırım ekologiya nazirliginiñ matbuat hızmetiniñ beyanatına köre, Keriç yalısı yanında suvnıñ cermay mahsulatı ile bulaştırılğan yerler tapıldı.
Müessiseniñ mütehassısları, yalı boyu reyd teşkerüvini yapqanlarını bildirdi.
"Keriçniñ yalı boyunda deniz suvunıñ üstünde kökquşağı renklerinde cermay çıtası ve lekeleri bar, deñiz dalğalanğandan, olar üzülmey. Avada cermay qoqusı düyüla. Amma reyd teşkerüvi vaqtında cermay mahsulatını tökken gemi tapılmadı", - denile beyanatta.
Müessisede qayd etilgeni kibi, deñizniñ cermay mahsulatınen bulaşuvı aqqında haberni Rusiye Tabiat Nezaretiniñ Qara deniz ve Azaq deñizi idaresine yolladılar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qırımda Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.6 maddesine istinaden açılğan birinci çaqmamazlıq davasını baqmağa başladı. FSB tahqiqatınıñ malümatına köre, qabaatlanğan kişi soyu Suriyege «İslâm devleti» birleşmesi tarafında cenkleşmege ketkenini uquq qoruyıcılarğa bildirmedi.
«Çaqmamazlıq maddesi» nedir? Qırımda ve qomşu Rusiyeni onı kimge qarşı qullanalar? Bu madde insan aqlarını nasıl boza ve terror telükesi ile küreşte ne qadar semereli ola? Qırım.Aqiqat Radiosınıñ kündüz yayınında alıp barıcı Yelena Removskaya bu suallerniñ cevaplarını jurnalist Taras İbragimov ve Rusiye aq qorçalayıcısı Sergey Şarov-Delone ile qıdıra.
– Başqasını çaqmağanında qabaatlanğan qırımlı aqqında ne belli, Taras?
İbragimov: Şimdilik pek az malümat bar. Advokat Emil Kurbedinovnıñ aytqanına köre, adı Osman, ömür arqadaşınıñ doğmuş qardaşı Suriyege «İslâm devleti» terrorcılarınıñ tarafında cenkleşmege ketken. Osman bunı bile eken, amma uquq qoruyıcı organlarına haber etmedi, taqip etilüviniñ sebebi de bu oldı. Eki cinaiy dava bar: birisi onıñ tuvğanına qarşı açıldı, ekincisi – Osmanğa qarşı. Evinde eki tintüv keçirildi, cep telefonı alındı, anda yazışuv tapıldı, apayınıñ qardaşı yolculıqnıñ tafsilâtlarını bildirgen eken. FSB hadimleri Suriyege ketken kişini diñlep, onı taqip etkendir – böylece de Osman diqqatlarını celp etti.
– Emil Kurbedinov bu davada bazı deliller yañlış ola, dep bildire. Uquq qoruyıcılar qabaatlanğannıñ soyu Suriyege terrorcılar tarafında cenkleşmege ketkenini isbatlap oldımı?
İbragimov: Emil dava malümatlarını şimdilik paylaşmadı, amma qabaat şöyledir: Suriyege ketken adam bar ve bunı haber etmegen insan bar. Añlağanıma köre, mahkeme oturışuvlarında Osmannıñ soyu terror faaliyetinen oğraşmağa ketti, dep bildireler.
– 2016 senesi Rusiyede qabul etilgen «Yarovaya qanunında» çaqmamazlıq tam olaraq nasıl ifadelene?
Bu dava uquq qoruyıcılar içün deñev olaTaras İbragimov
İbragimov: Bu madde 16 maddeden ibaret, esasen terrorizmnen bağlı, insan olarnı uquq qoruyıcı organlarına haber etmeli. Mahkümiyet 14 yılğa tüşürildi. Qırım içün hususiy ola, çünki yarımadada 205.5 maddesi pek populâr ola. Qomşu, yaqın soyuñız ya da tanışıñıznıñ, tahqiqat versiyasına köre, Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında aza olğanını bilip, bunı uquq qoruyıcı organlarına haber etmeseñiz, bu insan kibi mahkemege oğramañız mümkün. Bu dava uquq qoruyıcılar içün deñev ola.
– Onı ne qadar baqacaqlar, nasıl tüşünesiñiz?
İbragimov: Bu tez bir esnas olacaq. Meni qasevetlendirgen tek bir şey bar – oturışuv mayısqa avuştırıldı. Mence, mahkeme tahqiqatı 5-10 oturışuvnen sıñırlanacaq, üküm ise ya şartlı olur, ya da para cezası olur, çünki bu deñev davası. Malüm olğanı kibi, Osman bu yazışuv cep telefonında yoq edi, dep israr ete, sahte olğanını bildire, meraqlısı şu ki – yazışuv Viberde tapıldı. Qırımdaki insanlar adiy maqsadlarda bile daa ziyade imaye etilgen messengerlerni qullanmağa alınştı.
– Sergey, Rusiyede çaqmamazlıq davaları çoqmı?
Şarov-Delone: Bilgenimiz kibi, Qırım davası ve daa bir dava Astrahanda – bu qullanılğan ilk eki deñev davası. Ölü madde olaraq uzun müddet yatqan qanunlar çoq qabul etilgen, soñra kerek olsa olarnı çıqaralar – esasen tahqiqat birisini apiske almağa istep, sebep tapıp olamağanda. Çoq yuqlağan «İldar Dadinniñ qanunı» da aynı, mitingdeki bir çoq bozuvlar cinaiy davağa çevirile. Onı sınap baqqanlar, soñra Anayasa mahkemesi ciddiy sıñırlar kirsetti, ve qanun kene buzlatıldı. Şimdi onıñ yañı versiyasını Kolomnada Vâçeslav Yegorov üzerinde sınap baqalar. Uquq qoruyıcılar neticesi ne olur, dep baqalar.
– Bir çoq insan azırlanğan cinayetler aqqında haber etmekte ne zarar bar, dep sorar?
Bu qanunnıñ terrorizm ile küreşke iç bir alâqası yoqSergey Şarov-Delone
Şarov-Delone: Birinciden, rus ananesi bar: çaqmaq yaramay, ayıp ve ilâhre. Bu akimiyetke, tahqiqatqa, mahkemege işanç meselesidir – Rusiyede o iç yoq. İnsanlar böyle areketlerni ahlâqsız dep sayalar. Ekinciden, bu qanunnıñ terrorizm ile küreşke iç bir alâqası yoq. Mahsus hızmetlerniñ gizli tedbirleri, cinayetçi terror qurulışlarına kirüv, agentura ve ilâhre. Mında ise terrorizm ile küreşkenini köstermege tırışqanlarını köremiz, er angi vatandaş narazılıqları, aktsiyalarına, vatandaşlarnıñ memleketteki er angi faaliyetine basqı yapıla. Çaqmamazlıq qanunı bu maqsadnen yapıldı.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Aprelniñ 2-nde Ukrainada 20341 COVID-19 hastası qayd etildi (ORDLO ve işğal etilgen Qırımsız – QA). Bu ise bir künde koronavirus hastalarınıñ antirekordıdır.
Azatlıq Radiosınıñ haber etkenine köre, tünevin 5186 adam hastahanege yatqızılğan, 9166 tüzelgen ve 396 hasta ölgen.
Bir künde 128 biñ test yapılğan.
Tünevin eñ çoq hasta Kyiv (2053), Lviv (1538), Odesa (1521), Harkiv (1470) ve Dnipro (1433) vilâyetlerinde qayd etilgen.
Bütün pandemiya vaqtında Ukrainada 1,7 milliondan ziyade insan koronavirusqa oğradı ve 34000 öldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
«Çetel işler maydanı» teşkilâtınıñ idare reisi, Ukrainanıñ İstanbulda sabıq baş konsulı Bogdan Yaremenko Türkiyede «Ukraina ve qırımtatarlarnıñ tarafına müsbet deñişüvler» olayatqanını tüşüne.
Bu aqta o «Gromadske radio»ğa bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Türkiyeniñ resmiy mevamı NATO memleketleriniñ resmiy mevamından pek farq etmey. O işğalni takbih ete ve tanımay. Amma, Avropa Birligi memleketlerine köre, Türkiye Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı kirsetmey, aksine ticariy işbirlikni keñişletmek içün fırsattan faydalana, dey ekspert.
«Qırımtatar azlıqlarınıñ vaziyeti boyunca mevamı eki manalı edi. Mında da, ğaliba, Ukraina ve qırımtatarlarnıñ tarafına müsbet deñişüvler yüz bere», – dedi o.
Bunıñ ile Yaremenko şunı da qayd etti ki, Ukrainanıñ bugün Türkiyede olayatqan adiselerge («İslâm devleti» ve kürdler ile mucadele – Qırım.Aqiqat) munasebeti daa da açıq-aydın olmalıdır.
«Soñ zamanları öyle teessurat peyda ola ki, sanki Ukraina tış siyaseti ekspert, jurnalistlerniñ merağı oldı, amma tek devletniñ degil. Bu vaqiağa Ukraina reaktsiyasını körmeymiz. Ukraina adet üzre itibar, nezaket, duyğudaşlıqnı körmemezlikke urıp, özüne hususiy munasebet talap ete. Dostlarımızğa diqqatlıca olmalımız. Em de, Türkiye resmiy strategik şerik ola, amma, dostluq munasebetlerine baqmadan, ukrain tış siyaseti içün mahsus çağıruvlarnı meydanğa ketire», – dey o.
İyül 24 kününden Türkiye Suriyede «İslâm devleti» ve İraq şarqında kürdlerniñ mevzilerine ücüm etmektedir. Bunıñ ile, malüm olğanı kibi, bu afta Türkiye politsiyası «İslâm devleti» teşkilâtı ile bağı olğan bir 15 insannı ve «Kürdistannnı iş firqası» ile bağı olğan 19 insannı yaqaladı.


text:
Tış işleri nazirligi iyülde BMT Halqara mahkemesinden, Rusiye tarafından mahkemeniñ ilhaq etilgen Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini ğayrıdan başlatuv aqqında emiriniñ yerine ketirilüvi mehanizmlarına dair añlatmalarnı bekley.
Bunı iyül 2-de matbuat konferentsiyası esnasında tış işleri naziriniñ muavini Yelena Zerkal bildirdi.
Zerkal: «Biz mahkemege, Rusiyeniñ mahkeme emrini nasıl eda etmek ve Meclisniñ faaliyetini nasıl ğayrıdan başlatmaq kerek olğanını añlatmaq ricasınen müracaat ettik. Bu davada biz, fikrilerine köre, qararnıñ nasıl yerine ketirilmek kerekligine dair şimdi mahkeme qararınıñ çıqarılacağını bekleymiz. Bizde rusiyeliler ile Mecliske dair fikir paylaşunınıñ 2 raundı oldı. Şimdi mahkeme bu meseleni ayrıca çeze», – dedi.
Ukraina, bu añlatmanıñ berilmesine dair BMT Halqara mahkemesine 2018 senesiniñ aprelinde müracaat etti.
Mevzuğa dair: «Meclisni terrorist olaraq köstermek»: FSB BMT Halqara mahkemesine nasıl azırlana
2017 senesinde Ukraina BMT Halqara mahkemesinde Rusiyege qarşı dava açtı. Onıñ maqsadı, Ukrainada terrorizm aktlarına para ayırğanı ve qol tutqanı, em de Ukrainağa qarşı tecavuz aktlarınıñ yapılması çerçivesnde ırqiy diskriminatsiya aktlarında iştirak etkeni içün Rusiyeni mesüliyetke çekmektir.
Ondan ğayrı Ukraina, vaziyetniñ acele areketler talap etkenini köz ögünde tutıp, BMT Halqara mahkemesine, munasip muvaqqat çarelerni qabul etmek ricası ile muracaat yolladı. 2017 senesi aprel 19-da mahkeme, Ukrainanıñ talabına cevaben, Rusiyege qarşı muvaqqat çarelerni körmek qararını aldı.


text:
Qırımtatarlarnıñ bir çoq nesilinde Rusiye imperiyasını qabul etmeme duyğusı şekillenip kelgen edi. Qabul etmeyüv duyğusı 1783 senesi aprelnin 8-nde(19-nda), imperatriçe Ekinci Yekaterina Qırım hanlığı Rusiye devletine qoşulğanına dair Manifest imzalap, Tavriya vilâyeti teşkil olunğanında başlanğan edi. Böyleliknen imperiye qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken edi.
Nevbetteki deşet areket Ekinci cian cenki vaqtında qırımtatarlarnıñ Qırımdan sürgün etilgeni olğan edi. Pek çoq insan telef olğanına ve medeniy miras coyuv havfına altında qalğanına baqmadan, halq esen-aman qaldı, ruhu sınmadı, assimilâtsiya olmadı, ahır soñu ğalebe qazanıp Vatanına avdet etti!
Yarımadağa qaytıp kelgen qırımtatarlar mustaqil Ukraina terkibinde bulunaraq, qomşu imperiya tarafından insaniyetsizce sürgün etilerek, çoq cefa çekken ür ruhqa saip halq içün eñ soñki deşetli ceza olur dep ümüt etken olsa da, afsus ki...
Rusiye ükümeti qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerni abadanlaştırıluvına para ayıraraq «qamçılav» ve «pryaniklernen» birleştirmege ıntıla
Rusiye 2014 senesi Qırımnı işğal eterek, qırımtatar halqınıñ ür inkişaf planını baltalağan olıp çıqtı. Halqnıñ liderleri Qırımdan quvulğan edi. Halqnı temsil etkenmilliy organ olğan Meclis – ekstremistik organ dep tanıldı!
Halqqa has olğan üriyet fikirini ifade etüv teşebbüsleri Qırımnı toldurıp taşırğan rusiyeli telükesizlik hadimleri tarafından bastırılmaqta. Bu arada Rusiye ükümeti qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerni abadanlaştırıluvına para ayıraraq «qamçılav» ve «pryaniknen» birleştirmege ıntıla. Aslında, para muvafaqiyetnen «ğalipler taqımınıñ» ceplerinde «menimsenip alına». Mesele bunen bağlı degil, aksine, qırımtatarlar halqınıñ sadaqağa ihtiyacı yoq, o üriyetke, özüniñ idariy organlarına, til ögrenilmesi ve ana tili qullanılmasına, öz medeniyetine muhtac – yani ilhaqtan evel saip olğan şeylerine muhtac. Şimdi ise – ep yasaq ketirile. Bu şartlar altında nasıl inkişaf etmek mumkün?
Yaqın vaqıtta yahşı bir tanışım Qırımda raatsız olğanı, yüregi sıqqanı ve çıgeri ağırtqanı aqqında aytıp, Ukrainanıñ qıta qısmına ketkeninen, bütün dertler bitkeni aqqında ikâye etip berdi. Meger üriyet duyğusu – bütün dertlerge derman emiş. Zaten diger tanışlarımnıñ ekseriyeti de aynı şekilde, ruhu zaman-zaman, ruhiy ve cismiy küçüni tiklep almaq içün, qıta qısmına barıp kelmekni talap etkenini, işğal altında yaşamaq ise – qırımtatar halqı içün em maneviy, em de cismiy ceetten pek qıyın bir sınav olğanı aqqında aytalar. Qırımtatarlar asırlar boyu aşılanğan holop añına saip degiller, olar içün serbestlık – sade bir ses degil de, er biriniñ içinde yaşağan bir duyğu ve işğalciler onı sıqqan sayın, o insanlarnı cismiy ceetten hasta alğa ğarq ete.
Qırımtatarlar asırlar boyu aşılanğan holop añına saip degiller, olar içün serbestlik – sade bir ses degil de, er biriniñ içinde yaşağan bir duyğu
Qırımtaralar Qırımdan Ukrainanıñ qıta qısmı, Türkiye, Poloniya ve diger devletlerge çıqıp ketkenine –qırımtatar halqınıñ Vatanı büyük bir arbiy bazağa çevirgen işğalcilerden uzaqlaşğanına şaşıp oturmaqnıñ manası yoq. Lâkin epbir, işğalciler qırımtatar halqınıñ serbestlik duyğusını sındırmağa ne qadar areket etse de, onı satın alıp, qaba küçnen özüne boysundırmağa ıntılsa da, iç bir şey yapıp olamay. İşte, qırımtatarlar iç bir şekilde holop olmağa istemey ve olmaz da.
Qomşu Rusiye prezidenti saylâvları neticesini körgen soñ, tap külecegim keldi. Qırımtatarlar sayısı eñ çoq olğan Bağçasaray ve Qarasuvbazar rayonlarında, işğalciler bücet saasında çalışqan qırımtatarlarnıñ belli bir qısmınısaylavlarğa barmağa mecbur etken olsa da, Sobçak Jirinovskiyge köre, ziyade rey toplağan emiş. Çünki yaramaylar arasında bile saylamağa mecbur qalğan qırımtatarlar eñ az zarar berecek demokratik baqışqa saip ve Qırım yarımadasınıñ topraqları işğal etilgen statuslı olğanını tanığan Sobçak içün rey bergenler.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (telüke havfından dolayı muellifniñ adı ve soyadı deñiştirilgendir)
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmay bile.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Qaradağnıñ Pobjeda adlı gazetası öz oquycılarına devletniñ yolbaşçıları yani baş nazir, parlament spikeri ve Qaradağnıñ NATOğa kirmesine qol tutqan bütün deputatlar olaraq, Rusiyeniñ qara cedveline kirgeni aqqında bildire. Haber, pek tesirli siyasetçi olğan deputat Miodrag Vukoviçniñ Rusiyege kirmesi yasaqlanıp, keri Qarabağqa sürgün etilgeninden soñ dercetildi. Vukoviçke pek qaba davranıp, ona on saat qılınğanlar. O, özü bile rusiyeli uquq qoruyıcılarını «insaniyetsiz» ve namussız dep adlandırğan, albu ki aynı zamanda Rusiye tarafdarı olğan muhalefet firqalı Qaradağ deputatları Moskvada pek sıcaq qarşılanğan.
Aslında Moskva Qaradağda derc etilgen malümatqa izaat bermey ve «qara cedvelni» aşıkâr etmek niyetinde degil ve Podgoritsadakilerniñ ekseriyeti, basılğanından malümat kerçek olğanından şubelenmey. Qaradağ kerçekten de NATOğa kirmesi mumkün olacağı aqqında belli olıp, Rusiye Aq deñizdeki salahiyetli limanlarını coyacağını farq etken soñ, Rusiye hususiy hızmetleri, tabir caiz ise, «aqlını oynatqan edi». Qaradağ uquq qoruyıcıları devlet avdarması yapmakta, atta sabıq baş nazir Milo Cukanoviçke qarşı suiqast azırlanmasında rusiyeli keşifçi ve olarnıñ Qaradağ içindeki agentlerini şekleyler. Kiriş yasağı bunen qıyaslanğanda – qabaatsız bir eglence kibi olıp körüne.
Qaradağnıñ vaziyeti ne yerde ise, Ukrainanıñ alını añdıra. Daa yaqın keçmişteki «qardaş ülke» tecavuz qurbanına aylândı. Qaradağda memuriy binalarnı elge keçirmek vastasınen teşkil etilgen devlet avdarması neticesiz bitti – lâkin o da, söz kelimi, Qırımda olğan aynı bir şekilde, ukrain topraqlarını zapt etüvde iştirak etken insanlarnı celp etüv yolunen azırlana edi. Eger Qaradağ devlet avdarması muvafaqiyetnen bitken olsa edi, onı Qırımdaki avdarmanen qıyaslamaq mumkün olur edi, çünki eki yerdeki parlamentlerniñ deputataları Rusiye silâlı diversantlarınıñ zorluğı altında Kreml içün muim olğan qararlarğa rey bermege mecbur qalacaq ediler.
Qardaşlıq ve qullıqnı qarıştırmaq – Rusiye özüniñ tış siyasetinde qullanğan eñ sevimli üslübidir
Meger, qarışuv vastasınen yapılğan «menfaatlarnıñ ilerilemesi» boğulıp başlasa, «cezalavnıñ» yañı deviri başlay eken. Ukrain siyasetçilerine nisbeten cinaiy işler açılaraq, Arseniy Yatsenük çeçen cenkinde iştirak etti denilgeni kibi, aqılğa yatmaycaq qabaatlavlar tapıla. Qaradağ siyasetçileri Taqiqat komştetiniñ nişanına aylânmadılar amma, artıq olarnı toplu olaraq Rusiyege kirsetmeyler.
Ancaq ukrainler ve qaradağlılarnı, olarnı yalıñız Kremlniñ ıncıtqanı birleştirmemektedir. Olarda da, bularda da daa tünevin «qardaş» ve rusiyelilerge eñ yaqın olğan Avropa halqları ola ediler. «Qardaşlar» Kremlge qarşı söz aytıp, öz yolunı saylâğan andan itibaren, şu arada duşmanğa çevirildiler.
Qardaşlıq ve qullıqnı qarıştırmaq – Rusiye özüniñ tış siyasetinde qullanğan eñ sevimli üslübidir.
Vitaliy Portnikov, jurnalist ve siyasiy izaatçı, Radio Svoboda közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Kanada daa 15 rusiyeli insannı sanktsiyalar cedveline qoştı, olar arasında Qırımdan Devlet Dumasına keçken deputatlar da bar. Bunı 28 noyabr künü Kanada Tışqı işler nazirliginiñ matbuat-hızmeti bildirdi.
Müessisede qayd ettiler ki, sanktsiyalar «Rusiyege yapılması kerek olğan basqını devam ettirmek içün kerekliler ve olar Rusiye Federatsiyası Ukrainağa nisbetten bütün halqara mecburiyetlerini eda etemeycegine qadar qalacaqlar».
«Bu sanktsiyalar, Rusiye Devlet Dumasına saylavlar Qırımda yaşağan insanlar arasında keçirilgenine cevap olaraq qabul etildi. Kanada, işğal etilgen Qırım yarımadasında keçirilgen bu saylavlarnın qanuniyetini ya da neticelerini qabul etmey, çünki o iç bir vaqıt Ukrainağa ait olğan Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ ve Aqyarnıñ Rusiye tarafından zapt etilmesini qabul etmeycek», – dep qoştılar Kanadanıñ nazirliginde.
Noyabrde qırımlı deputatlarğa qarşı sanktsiyalar AQŞ, Avropa Birligi ve İsveçrede qabul etilgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ihlâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
«1+1» telekanalınıñ sımarışınen «Sotsis» şirketi tarafından teşkil etilgen sorav neticeleri soraştırılğan ukrainlerniñ 48,9 fayızı Qırım Ukrainağa qaytarılacaq, dep bellegenini qayd ete. Daa 45,5 fayız yarımadada Ukraina nezaretiniñ qaytarılmasına inanmay, dep bildirile ukrain telekanalınıñ saytında.
Bundan da ğayrı, 5,6 fayız cevap berip olamağanı qayd etile.
Elde etilgen malümatqa binaen, Qırımnıñ işğalden azat etilmesi boyunca eñ müsbet keyfler devletniñ ğarbiy (65,8%), merkeziy (51,9%) ve şimaliy (51,9%) regionlarında üküm süre. Bunen beraber, «yarımada iç bir vaqıt ukrain olmaycaq» dep sayğan insanlarnıñ çoqusı (63,3%) şarqiy vilâyetlerde yaşay.
Müdetten bağlı ise, soraştırılğan ukrainlerniñ 27,5 fayızı Ukraina işğal etilgen Qırımda nezaretini 5 yıldan soñ ya da ziyade, 13,7% 3,5 yıldan soñ qaytaracağını qayd etti, 7,7% ise Qırım Ukrainağa yaqın 1-2 yıl içinde qaytacağına ümüt besledi. Bunen beraber, müsbet cevap bergen ukrainler devletniñ ğarbiy regionlarında yaşay, dep bildirile ukrain telekanalınıñ saytında.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen Moskovada körüşmege niyetlene. Körüşüv Ankara ile Washingtonnıñ davası kerginleşkeninden bir qaç künden soñ ötkerilecek. Dava sebebi ise - Türkiyeniñ Süriyede yapmağa niyetlengen areketlerinen ve Türkiyeniñ Rusiyeden Ava Mudafaası sistemasınıñ satın alacağınen bağlı. Bu hususta Azatlıq Radiosınıñ ukrain hızmeti bildirmekte.
Rusiye haber agentlikleri, Erdoğan ve Putin, muzakere etecek meseleleri arasında, Süriye vaziyetini, Türkiyege S-400 zenit raketa sistemalarınıñ teminatını ve “Türkiye aqımı” leyhasınıñ amelge keçirmegini laf etecek, dep yazalar.
AQŞ ve NATO-nıñ başqa devletleri, Türkiye S-400Ava Mudafaası sistemalarını satın almaq niyetini tenqit ete, çünki olar NATO silâsınen bir kelmey ve F-35 amerikan silâsıla telüke ola bile. Washington Ankaradan Rusiyenen añlaşmanı bozmağa talap ete ve F-35 programmasında Türkiyeniñ iştiragini roqtattı.


text:
Men Qırım küzini baarinden daa ziyade begenem. Bu sene ise mıtlaq bu mevsimge sevinem: baar ve yaznı kelip-keçkenini duymadıq, küz ise, er daim olğanı kibi quvandıra.
2014 senesiniñ baari suvuq yeller, közyaşlar, qorqu ve küçsizlik ile aqılımda qaldı. Ve daa bir şey, yolda tizilip, süt, yeşillik, sebzelerni satqan apaylarnı hatırlayım, olarnıñ arasında bir qırımtatar qadını biraz çetçikte tura edi. O, özüni qolaysız duyğanı is etile etile. Ondan sebze satın aldım, ve eiylikler tilep ketecek oldım. O apansızdan ağlap yiberdi.
Mart 8 kününi de hatırlayım, Kezlevden çıqış yoluda qadınlar qollarına tablo, sarı-mavı tüste puska ve şiarlarnen yol boyu tizildiler. Soñra yanlarına erkekler yaqınlaştılar, qadınlarğa qaranfil çeçeklerni bağışladılar.
Bu aktsiyanıñ iştirakçileri esasen qırımtatar qadınları ediler.
Mart 9 künü Taras Şevçenkonıñ doğğan künü munasebetinen keçirilgen mitingde de ekseriyetnen qırımtatarlar iştirak ettiler.
Onıñ içün qırımtatarlarnı öpkelep, ne içün narazılıqnı köstermediñiz kibi fikirlerni eşitsem, olarnıñ yanında kimler bar edi, dep hatırlayım. Ukrainliler ya da ruslar? Ya da qırımtatarlarnıñ özleri?
Soqaqta ketkende, mavı qısqa yeñli kölmeginde tamğası körüngen yigitni rast kelem. Onıñ urbasını pek begengenimni ve oña kelişkenini aytam. İşançsızlıqnen baqa, amma teşekkürler bildire.
Soqaqta qırımtatar toy maşinaları keçip keteler, üstlerinde tamğalı bayraqlar yelpirey. Dostumnen olarğa el sallaymız, cevap olaraq signal bereler.
Avtobustan çıqqanda, qırımtatar aydavcığa «sağ ol!» deyim, o da maña külümsirep baqa.
Maña, Qırımda milletlerara davalar aqqında beyan etmege kerek degil. Men, kimi dost, kimi duşman, kimi pervasız adam olğanını yahşı bilem.
Tatyana Deyko, Qırım sakini, bloger
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Latviya tış işler naziri Edgars Rinkeviçs aytqanı kibi, memleketi alâ daa Ukrainağa ve mustaqilligine qol tutıp, Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilmesini tanımay.
Bunı o toplaşuvda çıqaşta bulunıp ayttı, haber ete Latviya Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti.
«Daa bir kere şunı aytmağa isteyim ki, Latviya Qırımnıñ qanunsız işğalini tanımamağa devam ete. Qırım – Ukrainanıñ qısmıdır. Latviyanıñ (Ukrainada – QA) mustaqillik, topraq bütünligi ve islâatlarğa destegi deñişmey qala», – qayd etti o.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ hadimleri Aqmescit SİZOsında «terror» maddelerine istinaden qabaatlanğan «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Server Mustafayev ve vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminovnıñ kameralarını tintti. Tintüvler vaqtında cinaiy davalarınen bağlı yazıları olğan defterleri alındı. Bu aqta advokatlar Lilâ Gemeci ve Emil Kurbedinov Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdiler.
İmayecilerniñ qayd etkenine köre, «qabaatlanğanlarnıñ imaye aqqı qaba bir şekilde bozuldı».
«Narimannıñ bildirgenine köre, bir afta evelsi kamerada keçirilgen tintüv vaqtında bütün defterleri ve cinaiy dava ve SİZOda tutuluv ile bağlı bütün yazıları musadere etildi. Bir qaç şikâyetten soñ bugün saba dava malümatınen tanışuv ile bağlı bir qısmı oña qaytarıldı. Onıñ faal olaraq taqip etilüvi ve qırımtatarlarnıñ taqip etilüvi aqqında yazı ve arizalar tutıp alındı ve qaytarılmadı», – dep tarif etti Kurbedinov.
Mustafayevniñ evi eki kere tintildi – mayısnıñ 26-nda ve 28-nde.
«SİZO hadimleri bu tintüv planlaştırılğan edi, dep ayttı. Serverniñ dava malümatlarınen tanış olğanda yapqan qaydları, şikâyet berüv yazıları, olacaq mahkemede imayenen bağlı izaatları tutıp alındı. Musadere aktı tizilmedi», – dep tarif etti advokat Lilâ Gemeci.
Gemeciniñ aytqanına köre, bugün saba onıñ müvekkili SİZO hadimleriniñ areketlerini şikâyet etti.
«Bunı imaye aqqınıñ bozuluvı dep sayamız. Üç qurulışqa şikâyet arizaları berildi: SİZO yolbaşçısı, CYKFH üzerinde nezaret prokuraturası ve Qırımdaki insan aqları vekâletlisine», – dep qoştı advokat.
Qırımdaki Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ saytında Mustafayev ve Memedeminovnıñ kameralarında keçirilgen tintüvler aqqında malümat yoq.
«Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Server Mustafayev 2018 senesi mayısnıñ 21-nde tutulğan edi. Onıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
Vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminov Rusiye quvetçileri tarafından 2018 senesi martnıñ 23-nde tutulğan edi. Onı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatlaylar.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
2010 senesiniñ 25 fevral künü Qırımtatar Milliy Meclisniñ reisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Kiyevde Ukrainanıñ yañı Prezidenti Viktor Yanukoviçniñ inauguratsiya tedbiri munasebetinen bulunğan Avrupa Şurasınıñ Parlament Assambleyası reisi Mevlüt Çavuşoğlu ve Türkiye Cumhuriyeti Tış işler naziri Ahmet Davutoğlu ile körüşti.
Kiyevdeki “Hayat” musafirhanesinde keçirilgen körüşüv devamında M.Cemilev türk siyasetilerini qırımtatar halqınıñ aktual meseleleri aqqında haberdar etti. Bunınen beraber, Yaqın Şarq sualleri boyunca Ukrainanıñ mahsus temsilcisi vazifesi üzerindeki meseleler de baqıldı. Bu vazifeni öz qararı ile Ukrainanıñ sabıq prezidenti Viktor Yuşçnko 2010 senesiniñ 23 fevral künü kirsetti. Ondan da ğayrı, Mustafa Cemilevniñ İslâm Konferentsiyası Teşkilâtnıñ General Kâtibi, professor Ekmeleddin İhsanoğlunen körüşüv meselesi baqıldı.
Körüşüvniñ soñunda Cemilev Mevlüt Çavuşoğluna – XVI as. qırımtatar pıştavnı, Ahmet Davutoğluna XVII as. qırımtatar qılıçnı bağışladı.


text:
Qırğızstan bir aydan astam uaqıt boyı Qazaqstan biliginiñ qıñırlığınan EAEO elderimen baylanıs ornata almay otır. Osıdan keyin kim Euraziyalıq ekonomikalıq odaqtı qwlatpaq? – dedi Almazbek Atambaev wlttıq keñes otırısında söylegen sözinde.
Qaraşa ayınıñ 15-si küni Bişkek qalasında ötip jatqan Wlttıq keñes otırısında Almazbek Atambaev qazaq-qırğız şekarasındağı dauğa baylanıstı pikir bildirdi. Onda ol: «Soñğı qarjı dağdarısı bizge qarağanda mwnay men gazğa bay körşilerimizge auır soqqı bolıp tidi. Biz Qırğızstanda valyuta terbelisi men JİÖ körsetkişin körşilerimizben salıstırğanda joğarı deñgeyde wstap qala aldıq. Ülken biznes jasau üşin ülken kölemdegi twtınuşı qajet. Sol sebepti biz EAEO-ğa müşe boldıq. Men bwnı dwrıs şeşim dep esepteymin jäne aldağı uaqıtta biz atalmış odaqta qaluımız kerek. Men bwl sözderdi ne üşin qaytalap otırmın? Sebebi men künde reseylik jäne qazaqstandıq BAQ-tı oqimın. Onda «Atambaev Euraziyalıq ekonomikalıq odaqtı qwlatpaq» dep jazuda. Qırğızstan bir aydan astam uaqıt boyı Qazaqstan biliginiñ qıñırlığınan EAEO elderimen baylanıs ornata almay otır. Osıdan keyin kim Euraziyalıq ekonomikalıq odaqtı qwlatpaq? Bwnday pikirdi tek aqımaqtar men bwl jağdaydı körgisi kelmeytinder ğana aytadı. Qırğızstan Atambaevtıñ "qırğız eliniñ işki sayasatına aralaspañdar" degen sözi üşin qorşauda qalıp otır. Meni tañ qalatınım EAEO-ğa müşe özge memleketter bwl mäselege mülde bas qatırmauda. Euraziyalıq ekonomikalıq odaq komissiyasınıñ törağası Tigran Sarkisyan osı mäseleni şeşu üşin osı arada şır-pır bolıp jügirui tiis bolğan. Biraq olardıñ bwğan tükirgeni bar. Osıdan keyin olar Qırğızstan jayında äñgime qozğaydı» - dedi.
Esteriñizge salayıq, qazaq-qırğız şekarasındağı dau qazan ayınıñ 10-ı küninen bastalğan. Sol künen bastap Qazaqstan tarapı Qırğızstanmen aradağı şekaranı küşeytilgen rejimde jwmıs isteuge köşirgen bolatın.


text:
Tacik tili
Tacik tili ve ya tacik fars tili (tacikçe: Toҷиkӣ, تاجیکی, tojikī) – çoqusı Tacikistanda yaşağan Taciklerniñ laf etken tili. Farsçanıñ şivelerinden birisidir. Tacik tili, Tacikistan tışında, Özbekistan, Afğanistan, Türkmenistan, İran kibi memleketlerde yaşağan Taciklerniñ de tilidir. Bugün qararnen 6 mln. adam tacikçe laf ete.
Yazı sistem[deñiştir | kodunı deñiştir]
Al-azırda Tacikçe kiril elifbesinen yazıla, faqat tarihı boyunca em latin, em de arap elifbesinen yazıldı. Tacik Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetinde, latin elifbesiniñ qullanıluvı 1928-de başladı, amma soñra 1930-li yıllarında onıñ yerine kiril elifbesi qullanılmağa başladı. Afğanistandaki tacikler arap yazı sistemini qullanmağa devam ettiler, ve bu yazı sistemi alâ daa Afğanistanlı tacikleri tarafından qullanıla. Bugün Tacikistanda bazı cemaat erbapları İran ve Afğanistan (farsça laf etken memleketler)nen daa yaqın medeniy bağlar qurmaq niyetinde olıp kiril elifbesinden arap sistemine dönecegini isteyler.


text:
«Halq qorçalayıcısı»: Kurbedinovnı nezarethane ögünde tatlı ve ava kürrelerinen qarşıladılar (fotoresimler)
Qırımlı advokat Emil Kurbedinov dekabrniñ 11-nde memuriy apis cezasından soñ Aqmescitteki vaqtınca tutuv nezarethaneden çıqtı. Onlarnen faal onı qarşılamağa keldi. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, toplaşqanlar maşinalarda oturğan Ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimlerini körgenini aytalar. Kurbedinovnı 2013 senesi Facebookta paylaşqanları içün ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi sebebinden apiske aldılar. Kurbedinovnıñ zenaatdaşları dey ki, onı Dimaşqqa köçken Qırım sakini şikâyet etti. Dekabrniñ 7-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi qırımlı advokat Emil Kurbedinovnı 5 künge tevqif etken edi.


text:
«Yandex» kompanyası temsilcileri ofislerinde tintüvler keçirilgenini tasdıqladı, lâkin sebeplerinden haberi olmağanlarını bildirdi.
«Bügün SBU yapqan areketleriniñ sebeplerinen bağlı bir malümatımız yoq, bizim uquqçılar ofislerimizge keteler. «Yandex» ukrain qanuniy protseduralarına istinaden Ukrainada yapqan bütün işleri aqqında malümat bermege azır», – dep ayttı Azatlıq Radiosına «Yandex» matbuat hızmetiniñ temsilcisi Asya Melkumova.
Daa evel mayısnıñ 29 bazaertesi künü Ukraina havfsızlıq hızmeti rusiyeli «Yandex» kompanyasınıñ terkibindeki Kyiv ve Odessada şubeleriniñ ofislerinde tüntüvler keçirgeni aqqında bildirgen edi.
Taqiqat işleri Ukraina Cinayet kodeksiniñ 111 maddesine binaen (Vatan hainligi) cinaiy iş çerçivesinde ötkerilmekte, dep bildire muessiseniñ temsilcisi.
«Yandex» kompanyasında işbu taqiqat areketlerine iç bir izaat berilmedi.
Mayısnıñ 15-nde Ukraina prezidenti Pötr Poroşenko öz emirinen Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa Şurasınıñ, Rusiyeli bazı vatandaşlar ve şirketlerine nisbeten yañı sanktsiyalar kirsetmekni közde tutqan qararını küçke kirsetti. Bu cedvelge kirgen 468 şirket arasında, hususan «Yandex» servis hızmeti, «VKontakte» «Odnoklassniki» ictimaiy ağları da bardır. Qararğa istinaden, internet-provayderler añılğan internet-resurs kirişlerini blok etmege mecburlar.
Bu qarar zıt reaktsiya doğurdı. Hususan Human Rights Watch adlı halqara uquq teşkilâtı, yasaqnı lâğu etmek kerek olğanını qayd eterek, Ukrainada söz ve informatsiya serbestligini qorçalamaq içün çareler qabul etilmeli, dep bildirdi. NATO ise, Rusiye internet-resurslarınıñ blok etilmesi söz serbestligini bağlı degil de, havfsızlıq maqsadınen yapılğanını bildirip, Kyivniñ noqtayi nazarınen razı oldı.


text:
Yaqında yağğan küçlü yağmurlar Qırımnıñ eñ büyük özenlerinden biri sayılğan Büyük-Qarasu özenini qurup qalmaqtan qurtarmadı. Zamanında Qırımnıñ eñ büyük Qarasuvbazar suv ambarınıñ yuqarı tarafına bararaq, bunu öz közümnen körip emin oldım. Anda körgenlerim, beklengenlerinden de beter olıp çıqtı.
Qarasuvbazar suv ambarınıñ üst tarafında yerleşken Qaraşuv-Başı köyüniñ yanında Büyük-Qarasu özeniniñ yatağı bütünley qurup qalğan. İşte artıq, Taygan ve Qarasuvbazar suv ambarlarınıñ suvları ta iyülniñ 5-nde ne sebepten bitkeni ve suvnıñ boşatıluvı da bu sebepten toqtalğanı añlaşıla. Zira Büyük-Qarasudan suv kelmegen soñ, suv ambarı suvnen teminleycek menbasız qala.
Büyük-Qarasu özeni, Qırımda eñ büyük sayılğan Qarasu-Başından başlay. 1970 senesi Qarasuvbazar suv ambarı da,işte bu sebepten qurulğan edi, çünki suvnen teminlev meselesi yoq edi.
Suv ambarı bütünley qurup qalabile
Suv ambarınıñ tübünde ot ösip yata. Qırımda eki aftadan berli küçlü yağmurlar yağğanı içün o tamamile qurup qalmay. Lâkin yağmur bu qadar kölemli suv ambarını toldurıp olamay, çünk suv artacağı yerine, o daa ziyade buvlanıp kete. Ögümizde ise, sıcaq avgust ayı bar, bu sebepten Qarasuvbazar suv ambarı bütünley qurıp qalabile.
“Nomay suvlar aqqan Büyük-Qarasu özeni bu derece qurup qalğanını asla hatırlamayım. Belki de bu sıcaq ve qurğaqlıqnen keöken baar ve iyün ayınıñ neticesidir. Aynı zamanda Qırımda tarihı boyunca yer tübünden iç bir vaqıt bu qadar suv çekilmegen edi; işte belki de bundan dolayı Büyük-Qarasunı suvnen teminlegen Qarasu-Başı özeniniñ imkânları eñ aşağı seviyege tüşkendir”, – dey “Azat Qırım” cemaat teşkilâtınıñ yolbaşçısı Vitaliy Homutov.
Suv ambarında fayda ketirecek miqdarda suv qalmadı. Havuznıñ on yıllar devamında şekillenip kelgen biosisteması ğayıp oldı demek mümkün.
Havuzlar – Erniñ közü deyler. Qırımda bu közler qurup qala yata
“Bu qadar yıldan berli men Qarasuv suv ambarında bu yıl ufaq balıq körip olamadım. Adet-üzre olar sail sürü-sürü sail yanında keze turğanalr. Sebebi belli – suv seviyesi ziyade aşağı tüşti. Bir zamanları mnıda qıçqışlar da bar edi, tatlı suv yımşaq tenlileri de qarardan ziyade edi. Şimdi olar aqqında tek suvsız qalğan havuz tübündeki qaburçaqlar hatırlata”, - dey Vitaliy Homutov.
Qırım tabiatı içün yüregim ağlay. Havuzlar – Erniñ közü deyler. Qırımda bu közler qurup qala yata.
Yarımadanı Dnipro özeninen bağlağan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen Ukraina Qırımnıñ tatlı suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni teminley edi. Rusiye 2014 senesi Qırımnı ilhaq etken soñ, yarımadağa suv berilüvi kesildi.
Zarema Seitablayeva, Qırım sakini, bloger (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz noqta-i nazarlarını aks etip, muarririyetniñ noqta-i nazarını aks etmesi şart degil


text:
Ukraina Yuqarı Radası gece toplaşuv keçirip, Kiyev saatine köre saat 04:05 2016 senesi devlet bücetini qabul etti. 263 deputat bunıñnen bağlı qanun leyhasına qoltuttı. «Oppozitsionnıy blok» («Muhalifet bloku»), «Batkivşçına» («Vatan») rey bermediler, dep haber ete Radio Svoboda.
Bergi kodeksinde qabul etilgen deñişmelerni köz ögüne alıp, leyhanı bir qaç kere Nazirler şurasınıñ qapalı toplaşuvında teşkerdiler ve bücet komitetiniñ toplaşuvında tekliflerni seslendirdiler.
Deputatlar alğan vesiqada kâr ve masraf köstergiçleri bar – Ukraina 595 milliard grivnadan ziyade alacaq. Maliye nazirliginiñ tahminlerine köre, masraflar 667 milliard 733 million grivnanı teşkil ete.
Kelecek sene yanvar 1-den itibaren ukrainlerniñ asğariy maaşı 1378 grivna, mayıs 1-den – 1450 grivna, dekabr 1-den ise – 1550 grivna olacaq.
«Soñki afta devamında Yuqarı Rada deputatları kirsetken aman-aman yigirmi deñişmeni köz ögüne aldıq. 2016 senesi memleket bücetiniñ leyhasında 2015 senesi VVP 4,1% seviyesine nisbeten VVP 3,7% seviyesinde eksiklik belgilene», – dep ayttı maliye naziri Natalya Yaresko.
Halqara para fondunıñ nevbetteki para tranşını almaq içün devlet büceti leyhasını qabul etmek ğayet müimdir.
Dekabr 24-te saba deputatlar 2016 senesi devlet büceti qabul etilgenine qadar çalışmağa qarar aldılar. Bergi kodeksiniñ deñişmeleri de qabul etildi.


text:
Qırımda «Mayıs 3 künü mahkeme işi» çerçivesinde dörtünci teşebbüsçi yaqalandı. Şu mayıs künü biñlerce qırımtatarlar, Kiyevden qaytqan milliy lider Mustafa Cemilevni Ermeni Bazarda qarşılamaq içün keldiler. Noyabr 25 künü yaqalanğan Edem Ebulisov politsiya hadimine küç qullanğanında şeklene, eñ yaqın künleri mahkeme ötkerilip, cezası belgilenecek.
Oktâbrde şu iş çerçivesinde daa üç qırımtatar teşebbüsçisi yaqalanğan edi. Musa Apkerimov, Rustam Abdurahmanov, Tair Smedlâyevni 318-nci madde boyunca qabaatlanalar. Üçü de Aqmescitniñ taqiqat merkezinde tutulalar. Rusiyeli adliyeciler ve uquq qorçalayıcılar, bu iş Moskvada mayıs 6 künü açılğan «Bolotnaya mahkeme» işini añdırğanı ve siyasetnen qarışqanını bildireler.
Qırımda «Mayıs 3 künü işi» boyunca apis etilüvler oktâbrniñ ortasında başlandı, uquq qorçalayıcılar qayd etkenleri kibi, Mustafa Cemilevnen körüşken semetdeşlerge qanunsız miting ve politsiya hadimlerine boysunmağanları içün memuriy ceza ve para cöremelerni belgilediler. Oktâbrniñ 16-nda aqşam 24 yaşlı Musa Apkerimov yaqalandı. Onı cinaiy madde boyunca qabaatladılar, akimiyet vekiline qarşı küç qullanğan dep ayttılar. Taqiqatnıñ malümatına köre, Apkerimov politsiya hadiminiñ tizini yaralağan.
Qabaatlanğannıñ adliyecisi Cemil Temişev «Grani. Ru» neşirine bergen malümatqa köre, Apkerimov qabaatnı boynuna aldı, amma, bunı mahsus yapılmağanını ayttı.
Ekinci künü, noyabrniñ 17-nde daa bir qırımtatarı Rustam Abdurahmanov yaqalandı. Onı da 318-nci madde boyunca qabaatladılar, amma, onıñ küç qullanuvı politsiya hadiminiñ ayatına telükesiz edi, dep qayd etile.
Daa bir qaç künden soñ, oktâbrniñ 24-nde Qurultaynıñ teftiş komisiyası reberi Zair Smedlâyevniñ ağası Tair Smedlâyevni yaqaladılar.
Aman-aman bir aydan soñra, noyabrniñ 25-nde saba daa bir qırımtatar Edem Ebulisovnı yaqaladılar. Oña belgilenecek ceza boyunca mahkeme toplaşuvı yaqın künleri ötkerilecek. Yañı apis etilüv aqqında Tair Smedlâyevniñ adliyecisi Emil Kürbedinov Radio Svoboda-ğa şunı bildirdi:
– Maña yaqalanğannıñ soyları telefon etti. Noyabr 25 künü saba saat 9-da o maşinasını aydap kete ete, onı yaqaladılar, Taqiqat komitetine alıp ketirdiler, Rusiye Federatsiyasınıñ cinaiy kodeksiniñ 318-nci maddesiniñ 1-nci bölügi boyunca qabaatlaylar – «Akimiyet vekiline qarşı ketirilgen zarar, ayatına telükeli degil». Men bilgenime köre, onı bayraqnıñ sapı ile politsiya hadimini urğanında qabaatlaylar. Soñki kere men soylarınen tünevin üylede telefonlaştım, aytqanları kibi olarnıñ adliyecisi endi bar. 48 saat devamında oña cezanı belgilemek kerekler, taqiqatçılar apis etilüvini talap etecektirler.
Emil Kürbedinovnıñ fikirince, Edem Ebulisovnıñ işi o qorçalağan Tair Smedlâyevniñ işine beñzey. Smedlâyevni da politsiya hadimine zarar ketiriyuvinde qabaatlaylar:
– Taqiqatçılarnıñ qolunda, Tair Smedlâyev arbiy urbada bulunğan adamnıñ yaqasından ve omuzından tutqanını köstergen video bar. Başqa bir şey yapmay. Taqiqatçılar ise, arbiyli ağrılarnı duyganı cinaiy işniñ açıluvı içün yeterli, deyler. Aynı zamanda, zarar aqqında söz yürütilmey - dögüş, orta ya da yengil ağrılar degil – iç bir şey teninde qalmadı. Sadece, şu yeri ağırtqan eken. Biz izaat berdik, Smedlâyev bu adam kim olğanını bilmegeni ve oña qarşı küç qullanmağa istemeginini aytıp berdi. Betine urğanlardan soñ, kimnidir arbiy urbada yaqasından tutqanını tasdiqladı, şu adamnıñ uruvından qorçalanmağa istedi. Belki de silti onı, amma, men qorçalağan Smedlâyev, şu adam politsiya hadimi olğanını bilmey edi.
Şu vaqıt asılında Qırımda İçki işler Nazirligi bar edimi ya yoq belli degil. Men taqiqatçılarğa muracaat etip, bunı ögrenmege talap ettim, o adam İçki İşler Nazirliginiñ hadimi edimi ya yoq, Nazirliknin angi bölükleri mevcut edi. Çünki, Vladimir Vladimiroviç Putin özü aytqanı kibi, arbiy urbasını er angi tükânda satın almaq mümkün.
– Mayıs ayından soñ, yarım yıl keçti, ne içün bu iş kene de canlandırıldı?
– Tair Smedlâyevniñ mahkemesinden aldın, işbu mahkeme er şeyni kösterecek dep aytqan edim. Qırımda mahkemeniñ ne derecede adaletli olğanını numayış etecek. Taqiqat devamında adamnı serbestlikten marum etmek ve apis etmege sebep yoq edi. Em de mahkeme qapalı şekilde ötkerildi. İşte, siyasetniñ qarışqanı belli. 100 % siyasetnen bağlı. Bunı qarşılıq köstermege ıntılğanlarnı qorquzmaq içün yapalar.
– Bir çoq adam bu işni «Bolotnaya mahkeme işinen» teñeştire. Bu doğumı?
– Men «Boltnaya işinen» çoq tanış degilim, tek umumiy şeyler bilem. Amma, Moskvada yaşağan adliyecilernen mesleatlaşam, olar bu vaziyetni talil etken soñ, «Bolotnaya işine» oşay, dep aytalar: tamam şu usullar, şu yollar, taqiqatçılarnıñ areketleri de beñzey.
Emil Kürbedinovnıñ aytqanına köre, adliyeciler adaletniñ tiklenüvini talap etecekler, insan aqları boyunca Avropa mahkemesine de muracaat etmeleri mümkün, çünki Kürbedinov bildirgeni kibi, «bunıñ içün endi bir çoq sebep bar».
Meclis reisi muavini Nariman Celâl emin, «Mayıs 3 künü işi» siyasiy sebeplernen bağlı. Onıñ fikirince, başından taqiqatçılar qırımtatarlar sıñırnı bozğanlar, dep aytqan ediler, soñra adliyeviy añlaşılmamazlıqlardan sebep, politsiyağa qarşı küç qullanıldı dediler.
– Şahsen meni Rusiye Federatsiyasınıñ Qırımdaki Taqiqat komitetine çağırğanda, – dep añlata Nariman Celâl, – bu kibi sualler yañğıradı: «Siz sıñır yanında bulundıñızmı?» ve ilâhre. Biz o vaqıt birden bu kibi suallerni kestire edik, nasıl sıñır, qaysı bozuluvlar aqqında söz yürütesiñiz, dep. Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına köre, sıñır eki devlet arasında olğan añlaşma boyunca teşkil etile. Ukraina ve Rusiye arasında Ermeni Bazar şeeri yanında sıñırnıñ teşkil etilüvi aqqında añlaşma yoq. Onıñ içün, nasıl bozuluvlar aqqında söz yürütkenleri belli degil. Bu suallerden vazgeçip, adamlarnı politsiya hadimlerine qarşı küç qullanğanı sebebinden celp etip başladılar. Kene de sualler peyda ola: «Qaysı hadimler aqqında aytasıñız? Sabıq ukrain «Berkut» hadimlerimi?» Bağışlañız, amma, hadimlerniñ ekseriyeti ale daa ukrain vesiqalarınen yüreler. Bu insanlar kim olğanın biz de bilmek ister edik. Bu kibi adliyeviy añlaşılmamazlıqlar bir çoq suallerni doğuralar. Tabiy ki, bu siyasiy sımarış.
Nariman Celâl qayd etkni kibi, bu iş çerçivesinde Meclisniñ faal iştirakçilerniñ iç biri celp etilmedi, adiy qırımtatarlar mahkemege çekildi. Bunıñ bir qaç maqsadı olması mümkün, dey Nariman Celâl:
– Birinciden, akimiyet adamlar bu kibi aktsiyalarda iştirak etmege saqınsınlar, çünki cezalanacaqlar, dep numayiş etmege istey. Rusiye içün bu adiy al, deyler. Ukrainada vaziyet biraz başqa edi: akimiyet küçük qanun bozuluvlarına köz yuma edi. Rusiyede buña qarşı çıqalar, bütün numayışlar qoruyıcı organlar tarafından toqtatılalar. Ekinciden, Meclisnen ketseñiz, alıñız böyle olacaq, o sizni qorçalamaz, onıñ aktsiyalarına ketmeseñiz daa eyi olur, dep köstermege isteyler, yani, Meclis teşkil etken tedbirlerge barmaq havfsız olğanını qayd eteler.
Nariman Celâlnıñ tahminlerine köre, akimiyet «Mayıs 3 künü» işinen mümkün olğanı qadar faydalanacaq.
Mayıs 3 künü 2014 senesi biñlerce qırımtatarlar Ukraina ile memuriy sıñırğa kelip, Kiyevden qaytqan milily lider Mustafa Cemilevni qarşıladılar. Şaatlarnıñ malümatına binaen, toplaşqanlar sıñırnı keçmege tırıştılar, rusiyeli sıñırcılar başından olarnı yibermediler, dava açıldı, soñra qırımtatarlarğa sıñırnı keçmege imkân berdiler. Mustafa Cemilevni Qırımğa qoymadılar, çünki rusiyeli akimiyet ona 5 yıl içinde Rusiyege kelmege yasaq etti. Buña narazılıq kösterip, qırımtatarlarnıñ bir qısımı yollarnı qapattı. O vaqıt Cemilev vaziyetni kerginleştirmemege qarar aldı ve Kiyevge qaytmağa niyet etti, adamlar da dağıldılar.
Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov Kiyevde bulunıp halqnıñ aq-uquqları oğrunda küreş alıp baralar. Bildirgenlerine köre, Rusiye Qırımnı 1937 senesi repressiyalar zamanına qaytardı.
Qırımtatarlar Rusiye ordusında hızmet etmege red eteler, bu sebepten qorantalar Herson vilâyetine köçmeleri mümkün. Aynı zamanda, 450 qırımtatarı Milliy gvardiya ve ukrain ordusı terkibinde bulunalar.
Amma, Yuqarı Şurada qırımtatar halqınıñ yekân temsilcisi Mustafa Cemilev olacaq. Sovet ükümeti dissidenti,milliy lider «Pötr Poroşenko Blokunda» 5-nci yerde buluna edi, Refat Çubarov, şu siyasiy küçniñ cdvelinde 71 nomerası altında edi.
Şimdiki ukrain siyasetinde qırımtatar faktorı aqqında Berta Communications şirketiniñ reberi, siyasetşınas Taras Berezovets söz yürüte:
- Qırımtatar mevzusı ukrain siyasetinde ekinci dereceli yerde buluna. Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovdan ğayrı, bu mevzunen iç bir kimse oğraşmay. Çubarov endi bir qaç kere, 300 biñden ziyade qırımtatarlarğa cenk ilân etilip, olarnı qaçırğan, öldürgen, çekiştirgen mahsus taqımlar peyda etilgeni, amma ukrain siyasetçileri olarnıñ ihtiyaclarını körmemelikke urğanı sebebinden çorlanğan edi. Em de bu mevzunen ileri ukrain siyasetçilerni meraqlandırmaq içün nasıl tedbrler alınmaq kerekligini bilmeyim. İç bir siyasiy küç buña diqqat ayırmağanını köremiz.
Ukrain siyasetçilerniñ bu mevzunı kötermege istemegenleri, Taras Berezovetsniñ fikirince, şimdilik Qırımnı Ukrainağa qaytarmağa imkâniyetsizliginen bağlı.
- Siyasetçiler 2-3 yıldan soñ, 10 yıldan soñ, ne olacağını tüşünmeyler. Yaqın kelecekte, Qırımnı qaytarmağa imkân tapalmayıp, Qırım Ukrainanıñ bir qısımı olğanını ve anda 2 mln. vatandaş yaşağanını unutmağa tırışalar.
Siyasetşınas İgor Semivolos ise, qırımtatar yetekçileri ukrain akimiyetinden çoq közü qaytmadı dey, çünki olar Ukraina qarşılaşqan meselelerni doğru añlay.
- Közleri qaytqanını men duymayım, çünki qırımtatar siyasetçileri ukrain siyasiy ceryanlarını yahşı bileler, olar qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını yerine ketirmek içün qoşma areketler yapılacağına işanmay ediler. Şimdi er kes Ukrainanıñ şarqında yüz bergen vaziyetni al etmege tırışalar, Qırım boyunca munaqaşalarnı ükümet desteklegeni müim. Amma, Qırımnıñ özünde yüz bergen vaqialar da diqqatnı celp ete. Meclis, Qurultaynı ğayıp etmek, qoşma organlarnı meydanğa ketirmege tırışalar. Bunıñ episi Qırımdaki vaziyetke tesir etmesi mümkün.
İgor Semivolosnıñ fikirince, ukrain siyasetçileri Qırım meselesi aktual olğanını beş parlament firqasınıñ añlaşması tasdiqlay. Bu vesiqada, Qırımnıñ Ukrainağa qaytaruv meselesi müim vazifelerden biri olğanını tasdiqlay.
«Qırım qaytarılmasa, Ukrainanıñ kelecegi yoq. Bizim tesirimiz altında olmağan er şeyni kesip alsaq ta, yahşı yaşarmız, degenleri yañlış. Qırımnı unuttırmağa bermemek kerek. İşğal vaziyette Ukraina ve adaletke işanğan adamlar bar. Kendi halqı ögünde mesülietli olğanın bilgen ukraina ile olmağa isteyim», - dedi Meclis reisi Refat Çubarov «Fokus» mecmuasına.


text:
Su basuda ğomerlären yuğaltqan keşelär sanı arta
Alarnıñ sanı 81 gä citte
Törkiyäneň Qara diňgez töbägendäge su basu fäläkätendä ğomerlären yuğaltqan keşelär sanı 81gä citte.
Afät häm ğadättän tış xällär belän idarä itü räislege beldergänçä, Kastamonuda 70, Sinopta 10, Bartında 1 keşe su basu qorbanı buldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Finlyandiya saqlanu ministrı Türkiyägä säfär yasıy
Söyläşü kön tärtibendäge töp temalar - ike yaqlı saqlanu häm qurqınıçsızlıq mäs’äläläre, Finlyandiyanıñ NATOğa kerü barışı
AQŞ öyrätkän terrorçı yuq itelde
AQŞ köçläre tarafınnan öyrätelgän häm Türkiyädäge terraktlarda öleşe bulğan PKKlını täêsirsez xälgä kiterdelär


text:
Törmädä bandalar suğışı
Êkvadorda törmädä bandalar arasında kiçä çıqqan bäreleşneñ videoların ul tirädä yäşäwçelär sośial’ mediada urtaqlaştı
Êkvadorda kiçä törmädä bandalar arasında çıqqan bäreleştä ğomere özelüçelärneñ sanı 116ğa, yaralılar isä 80gä citte.
Däwlät başlığı Gil’yermo Lasso matbuğat cıyılışında belderü yasadı häm ildäge barlıq törmä sistemalarında 60 köngä ğadättän tış xäl iğ’lan itelüen citkerde. Ul cinayät’çel törkemnär arasında räşätkä artında mondıy köç büleşü oçraqları çığuın ärnetüçe dip atadı. “Bu küreneş belän köräşü öçen täwge adımnarıbıznıñ berse – il külämendä törmälärdä ğadättän tış xäl kertü buldı,”-dide Lasso.
Êkvadorda törmädä bandalar arasında kiçä çıqqan bäreleşneñ videoların ul tirädä yäşäwçelär sośial’ mediada urtaqlaştı. Anda bik küp mäxkümneñ tübälärgä menüe kürenä, törmädän isä atu häm şartlaw tawışları işetelä.
Êkvadorda törmälärdä yaqınça 38 meñ mäxküm utıra häm alar arasında kilep çıqqan bäreleşlär qayçaq fetnägä äwerelä.
İldä 24nçe fevral’dä 3 şähärdä ber ük waqıtta çıqqan fetnälärdä – 80, 23nçe iyül’dä isä ike törmädä başlanğan çualışlarda 21 mäxküm ülde.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işleri boyunca vekâletlisi, «Petro Poroşenkonıñ Bloku» firqasınıñ vekili Mustafa Cemilevniñ adliyecisi Mark Feygin onıñ Rusiyege kiriş yasağına itiraz bildirdi.
Bunı o bugün Twitterde yazdı.
2014 senesi aprel 22-de Mustafa Cemilevge 5 yıl devamında Qırımğa kelmege yasaq ettiler.
Cemilev Ukraina Baş prokuraturasına muracaatta bulunıp, Rusiye Federatsiyası tarafına hızmet etmege keçken 387 Qırım arbiyine qarşı cinaiy taqiqat açmağa rica etti.


text:
Cuma künü, yanvar 23-de, gece maalde, Qırımtatar halqınıñ aq-uqularını qorçalav komitetiniñ koordinatorları Eskender Bariyev, Abmecit Suleymanov (ekisi de Meclis azası ola) ve Sinaver Kadırov Çonğar «Rusiye sıñırında» uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri tarafından yaqalandılar. Bunı Qırım.Aqiqat saytına Komitet temsilcileriniñ safdaşlarından biri bildirdi.
Subetdeşniñ malümatına köre, Rusiye sıñır bekçileri Bariyev, Suleymanov ve Kadırovğa «sıñırdan» qıtaiy Ukrainağa keçmege izin bermediler.
«Bunıñ yerinde olarnı bir vagonğa qapattılar, sıñır nezaret vekilleri ile qavğa yüz berdi, bundan soñ olarğa maşinağa qaytmağa musaade ettiler, faqıt maşina anahtarını tutıp aldılar. Şimdi qırımtatar faalleri maşinada oturıp, iza subetini keçirecek uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimini bekleyler», – tarif etti subetdeş.
Komitet temsilcileriniñ yaqalav sebepleri şimdilik belgisizdir.
Qırım.Aqiqat haber etkeni kibi, cumaaqşamı, yanvar 22-de, evelleri Sinaver Kadırov yaşağan daire qapılarına belgisiz şahıslar keldi.
Bildirilgeni kibi, keçken cumaertesi künü sport qıyafetinde belgisiz şahıslar Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ konferentsiyasına keder etecek oldılar.
Bıltır, dekabr ayında, belgisiz şahıs İnsan aqları Künü munasebeti ile keçirilgen matbuat konferentsiyasında Bariyev, Suleymanov ve Kadırovğa zelönka septirgen edi.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi, Rusiye FSBsi ukrainalı jurnalist Taras İbragimovğa çıqarğan Rusiyege ve işğali altındaki Qırımğa kiriş yasağını takbih etti. Bu aqta müessiseniñ Facebook saifesinde haber etile.
Ukraina prezidentiniñ temsilciligi, Taras İbragimov «qırımtatar faalleriniñ mahkemelerini, işğal etilgen Qırımda Rusiye quvetçileri keçirgen tintüv ve apiske aluvlarnı muntazam sürette aydınlattı», dep hatırlattı.
«Rusiye kontrolindeki sahte Qırım akimiyeti em tecribeli, em vatandaş jurnalistlerine basqı yapmağa devam ete: yarımadağa kirişlerini yasaqlay, memuriy protokollar tize, tuta, apiske ala. Böylece, yarımada daa çoq «qapalı alannı» añdıra, andan kerçek malümat almağa çare yoq».
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi, Qırım ve Aqyar «Ukrainanıñ ayırılmaz parçaları ola, şunıñ içün işğalci akimiyet tarafından vaqtınca işğal etilgen yarımadağa kirişniñ er angi sıñırlanması İnsan aqları ve esas serbestlikleri – «Areket serbestligi» – şartnamesiniñ №4 protokolındaki 2-nci maddeni bozmaqta», dep qayd etti.
Ukraina milliy jurnalistler birligi, ukrainalı jurnalist Taras İbragimovnıñ Rusiyege ve işğali altındaki Qırımğa kiriş yasağını «repressiv arsenalnıñ bir parçası» olaraq adlandırdı.
2020 senesi yanvar ayında Rusiye FSBsiniñ hadimleri Qırım.Aqiqat muarririyetinen işbirligi yapqan ukrainalı jurnalist Taras İbragimovnıñ Rusiyege ve onıñ işğali altındaki Qırımğa kirişini 2054 senesi mayısnıñ soñuna qadar yasaqladı. Jurnalistniñ aytqanına köre, yasaqnıñ sebepleri ne qararda, ne de ağzaviy şekilde oña bildirilmedi.
2019 senesi fevralniñ 18-nde Qırım.Aqiqatnen işbirligi yapqan fotoressam Alina Smutkonıñ Rusiye işğal etken Qırımğa kirişi 2028 senesine qadar yasaqlandı. Smutko, yasaqnıñ sebebi onıñ zenaat işi oldı, dep bildirdi. Alina Smutkonıñ fotoresimi Radio Free Europe/Radio Liberty Culture & Traditions umumşirket fotoresimler yarışınıñ üç ğalebe işinden biri oldı.
2018 senesi noyabr ayında Rusiye FSBsi Qırım.Aqiqatnen çalışqan ukrainalı jurnalist Alena Savçuknıñ Qırımğa ve qomşu Rusiyege kirişini 2028 senesine qadaryasaqladı. Onıñ aytqanına köre, kirişi Rusiyege kiriş ve çıqış tertibine dair Federal qanunnıñ 27-nci maddesiniñ 1-inci qısmına köre («Devletniñ mudafaası ya da telükesizligi, ya da cemaat nizamı, ya da eali sağlığını qorumaq maqsadınen») yasaq etildi.


text:
O, halqına muracaat etip, istifağa çıqıp, cumhuriyette istiqrarnı saqlaycağını bildirdi.
Mayıs 31-de Abhaziya parlamenti Ankvabnı prezident vazifelerini eda etip olamağan birisi dep tanıdı, ve bu vazifege spiker Valeriy Bganbeni tayin etti. Nevbetten tış prezident saylavlarınıñ keçirilmesi ise avgust 24-ne belgilendi.
Bu qararlarnı Ankvab anayasağa uymağan bir şey dep adladı.
Mayıs 27-den başlap, muhalifet tarafdarları Suhumide yerleşken prezident memuriyetiniñ binasına ücüm etken soñ, o Gudautadaki Rusiye arbiy bazasında saqlandı.
Abhaziya muhalifeti cumhuriyet reberligini qabarcılıq ve islâatlar keçirilmesine keder etkeninde qabaatlap, onıñ istifasını talap etti.
Abhaziya 1993 senesi bir taraf olaraq Gürcistandan mustaqil olğanını ilân etti.
2008 senesi, Rusiye ve Gürcistan arasında silâlı çatışmadan soñ, cumhuriyet mustaqilligini Rusiye tanıdı, soñra daa üç devlet – Nikaragua, Venesuela ve Nauru.
BMT Baş Assambleyasınıñ rezolütsiyalarına binaen, Abhaziya Gürcistannıñ bir qısmı ola.


text:
Ukraina tış işleri nazirligi fevralniñ 7-nde saba qırımtatar Mustafa Kalafatovnıñ evinde tüntüv yapqan soñ alıp ketkenlerini takbih etti.
«İşğalcilerniñ niyeti Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ ilhaqınen razı olmağanlarnı yoq etüvden ibaret. Takbih etemiz. Bütün repressiya faktları BMT Halqara mahkemesindeki partnörlarımızğa bildirilecek», – dep yaza fevralniñ 7-nde Twittrde Ukraina MİD spikeri Maryana Betsa.
Fevralniñ 7-nde qırımtatar Mustafa Kalafatovnıñ evinde tintüv yapıldı. «Qırım birdemligi» haber etkenine köre, tintüvden soñ rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri Kalafatovnı belli olmağan tarafqa alıp ketkenler.
Qırımdaki rusiyeli küç idareleriniñ saytlarında bu vaqia aqqında iç bir malümat yoq.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Qalay islâmiy ilimler medresesinde qız mezuniyeti
İmam Maturidiy adına Qalay islâmiy ilimler medresesiniñ qızlar bölüginde tantanalı müitte mezunlarğa diplomlar berildi. Bu sene medreseni altı qız yekünledi.
Oquşnıñ yekünlenüvi ile qızlarnı medrese müdiri Edem Lümanov hayırladı. O, mezunlarğa İslâm oğrundaki faaliyetlerinde muvafaqiyetler tiledi.
“Er biriñiz milletimizge dinimizniñ yarığını yetkizdiresiñiz. Aynı siz yaş nesilge medresede alğan bilgileriñizni beresiñiz. Siz balanıñ bütün ömürlik diniy bilgileriniñ temelini qurasıñız. Yüce Rabbimiz eyi işleriñizde yardımcıñız olsun”, – dedi Edem Lümanov.
Qırım Müftisi adından mezunlarğa bahşış olaraq Quran qapları taqdim etildi. QMDİ diniy tedbirlerni teşkil etüv bölüginiñ rehberi Zenife Ablayeva diniy idare adından mezunlarnı hayırlap, olarğa irişken seviyelerinde toqtalmayıp, bilgilerini mükemmelleştirmek, digerlernen paylaşmaq ve Qırım cemaatını oqutmaq tiledi.
“Sizler içün ediye alğanımızda, qırımtatar medeniyeti, antanelerimiz ve İslam özara sıq bağlı olğanından areket etken edik. Epimiz bilemiz ki, evlengen er bir qız yañı evine muqaddes Quran-ı Kerim nushasını alıp kele. Buña köre de sizlerge ananeviy nağışlı Quran qaplarını ediye etmege qarar berdik”, – dedi Zenife Ablayeva.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Qırım «nazirler şurası» yanında ğayıp olğan qırımtatarlarnıñ qıdıruvı ile oğraşaycaq taqımnı teşkil etecekler.
Bunı oktâbr 1 künü Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş nazir Sergey Aksönov ile körüşken Qarasuvbazar rayonında Sarı Su qasabasında ğayıp olğan İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnıñ baba ve dayısı Abdureşit Cepparov QHA agentligine bildirdi.
Abdureşit Cepparovnıñ aytqanı kibi, subet «mündericeli» edi.
«Nazirler şurası yanında qırımtatarlardan ibaret olğan qıdıruv taqımı teşkil etilecegini ayttı. Mında ğayıp olğan insanlarnıñ yaqınları, adliyeci, mütehassıslar, mahsus organlar ile munasebette bulunacaq insanlar kirecekler», – dep tarif etti o.
O şunı da bildirdi ki, işbu taqım daima insanlar ile körüşip, olarğa olğan malümatnı bildirecek eken.
Ğayıp olğanlarnıñ tuvğanlarına böyle bir taqım tahminen eki aftadan soñ teşkil etilecegini bildirdiler. Ğayıp olğan qırımtatarlarnıñ meselelerinden ğayrı, mında qırımtatar halqınıñ diger problemleri de çezilecektir.
Hatırlatamız, sentâbr 27-de Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su köyünde belgisiz şahıslar eki genç qırımtatarını maşinağa oturtıp, belgisiz bir yerge alıp kettiler.
Hırsızlanğan gençlerden birisiniñ babası birden Qarasuvbaza boyunca politsiya ve FSB bölügine muracaat etti, amma anda bundan haberleri olmağanlarını bildirdiler.


text:
Advokat Nikolay Polozov Qırım.Aqiqat içün bergen izaatta, Qomşu Rusiyeniñ territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisi reisi muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ uquqiy statusı belli degil, çünki olarnıñ afu etilüvi aqqında vesiqalar gizli qalmaqta. Bu azat etilgen şahıslar Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda taqip etile bileler, dep tahmin etti.
Advokat: «Qırımğa ketmek içün uquqiy statusnı tayin etmek kerek. Bu hususlar tayin etilmegence Qırımğa baruv belli bir zorluqlar ile qarşılaşa bile. Olarnı (Çiygoznı, Umerovnı – QA) cinaiy taqipqa oğrata bileler. Biz bu emirlerde neler yazılğanını yahşı bilemiz ki. Bu işte uquqiy azırlıq yapılmaq kerek. Biz tamam bunı yapamız», – dedi.
Advokatnıñ bildirgenine köre, Moskvadaki Tverskoy rayon mahkemesi Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ memuriyetine qarşı eki memuriy davanı açmaqnı red etti. Olarnıñ maiyeti, Kremlniñ afu etüv aqqında emirleri boyunca malümat bermekni red etüv ile alâqalı edi.
2017 senesiniñ sentâbrinde Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesi Ahtem Çiygozğa 8 yıl koloniya cezasını tayin etti. O, 2014 senesi fevral 26-sında Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen ötkerilgen mitingde iştirak etkeni içün 2015 senesiniñ yanvarinde yaqalanğan edi. Çiygoz kütleviy qarışıqlıqlarnı teşkil etkeninde qabaatlandı.
Bundan soñ Qırımdaki mahkeme İlmi Umerovğa eki yıl koloniya-qasaba cezasını tayin etti. O, separatizmge açıq davette qabaatlandı.
Oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Umerov ile Çiygoznı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa sonra Qırımtatar Meclisiniñ azat etlgen liderleri Kyivge keldiler.


text:
Nevbetler az, qabarcılıq ise iç yoq, dep işandıra Çaplınkadaki yañı memuriy hızmet merkeziniñ hadimleri. Nezaketli mütehassıslar, tez hızmet, yımşaq divanlar, zemaneviy tehnika ve balalı ana-babalar içün qolaylıqlar. Bu mesken yerde, işğal etilgen Qırımnıñ memuriy sıñırı civarlarında, on biñge yaqın insan yaşay, eñ çoq kelgen musafirler – qırımlılar. Mütehassıslar id kartları, çetel pasportları, aydavcı şeadetnameleri ve topraq damartılarını resmiyleştire, yüz yetmişten çoq hızmet köstermekte.
«Çoqusı allarda qırımlılar mal-mülkini resmiyleştirmek ve devlet migratsion hızmetlerini almaq içün, yani – id kartları, çetel pasportları içün muracaat ete», – dep ayta Çaplınka cemiyetiniñ Memuriy hızmetler merkeziniñ yolbaşçısı Aleksandr Şulga.
Memuriy hızmetler merkezi bu küçük qasabada yaratıp olğan şaraitlernen ğururlana. Donatuv ve hadimlerniñ oquşına Avropa ortaqları para berdi, tamir işleri ise cemiyetniñ parasına yapıldı.
«Küçük balalı analar içün qundaqlav masası bar, pek oñaytlı. Endi çapqalağan balaçıqlar içün de küçük köşe bar, mında pencere ögünde bala masası başında otura bile, resim yapmaq, boyamaq imkânları bar, qarandaşlar bar», – dep köstere Çaplınka cemiyetiniñ Memuriy hızmetler merkeziniñ inspektorı Nina Gileviç.
Valentina hızmet seviyesini ve merkezniñ özüni maqtay, amma qasabada qalacaq yer yoq, dep şikâyet ete
Qırımlı Valentina esas Ukrainada topraq ve evni resmiyleştirmek içün yarımadadan aman-aman 20 kilometr uzaqqa keldi – Çaplınkağa. Valentina hızmet seviyesini ve merkezniñ özüni maqtay, amma qasabada qalacaq yer yoq, dep şikâyet ete. Qırımdan Çaplınkağa bir kere kelmek içün tahminen üç biñ ğrıvnâ sarf ete.
«Olmaycaq şey. Adamlarnıñ qalacaq yeri yoq. Benzinge (memuriy sıñırğa maşinamnen ketem) 1000 ruble ya da 500 ğrıvnâ masraf etem. Mında şahsiy maşina tutamız – bu da 500 ğrıvnâ civarlarında. Aşamaq da kerek. Gecelemege qalsaq, 3000 ğrıvnâğa çıqa», – dep ayta Valentina.
Qasabanıñ yekâne musafirhanesi qapalı, daire kirası künde 200 ve atta 500 ğrıvnâ ola, dep tarif ete yerli sakinler. Mında qırımlılar rastkelgen qıyınlıqları aqqında çoq insan bile.
«Meselâ, evlenüv dairesinde vesiqa alalar, ertesi künü onı, misal olaraq, köç hızmetine bermek kerek. Yani insanlar bir kün bekley. Qayda ketsinler? Musafirhane qapalı, hostel yoq. İnsanlar bir qaç kere anda-mında ketmege mecbur», – dep tarif ete Çaplınka sakini Vladimir.
Merkezniñ saytı bar, şimdilik online yazılmağa imkân yoq, amma telefon etip, ne vaqıt muracaat etilecegini soramaq mümkün. İş künleri mütehassıslar saat 16.00-ğa qadar çalışa, cumaaqşamı künü mında iş saatları uzatıla. Bazarertesi, salı ve cuma künleri çoq ziyaretçi ola, dep ayta Merkezniñ yolbaşçısı Aleksandr Şulga.
Saymaq mümkün: Aqyar sakini, saat 6:00-da cemaat naqliyatınen yolğa çıqsa, mında qapanmasına 2-3 saat qalğanda kelir. Kene de Çaplınka yolu Hersondan 130 kilometr daa qısqa. Mında Herson merkezinde sıq-sıq olğan nevbetler de yoq.
Qırımlılar içün Avropa standartları
Esas Ukraina qırımlılarnı qabul etmege ve memuriy meselelerde yardım etmege azır, bunıñ kibi şaraitler yaratıla. Böylece, dekabrniñ 19-nda Qırımnıñ memuriy sıñırındaki «Kalançak» keçiş noqtasında hızmet alanı açıldı. Artıq mında da avtostantsiya, poçta ve memuriy hızmetler merkezi çalışacaqlar.
Avropa integratsiyası – devletler aqqında degil, Avropa integratsiyası – insanğa lâyıq bir munasebetDmıtro Kuleba
«Medeniyet mında keldi. Avropa integratsiyası – devletler aqqında degil, Avropa integratsiyası – insanğa lâyıq bir munasebet. Böyle servis merkezleri qurulğanda Avropa integratsiyasınen oğraşamız. İnsanlar içün çalışamız, insanlarnıñ ihtiyaclarına köre çalışamız. Emin oluñız, bir kün bu insan munasebetlerini vaqtınca işğal etilgen topraqlarğa da taşıycaqmız», – dep qayd etti Ukraina baş naziriniñ Avropa integratsiyası meseleleri naziri Dmıtro Kuleba.
Memuriy sıñırdan keçkenler rusiyelilerniñ kontroli altında keçiş noqtasını ve tamir etilgen Ukraina keçiş noqtasını qıyaslaylar.
«Mında şimdi daa yahşı oldı. Anda avtovokzal yoq da ve yanına barıp olamaysıñ – işaret asıldı. Bu yañlış, yaqınlaşmaq içün yer olmalı», – dep qayd ete Boris.
Ukrainanıñ Avropa seviyesine kelgeni quvandıra. Eskiden rusiyelilerniñ daa yahşı edi
«Nege şaşasıñız?! Bu Avropa örnegi, dep tüşünem. Ukrainanıñ Avropa seviyesine kelgeni quvandıra. Eskiden rusiyelilerniñ daa yahşı edi, şimdi mında yahşı», – dep ayta Tatyana.
«Kalançak» keçiş noqtasındaki memuriy hızmetler merkezi 2020 senesi yanvar ayında işke başlaycaq. Mında ellige yaqın hızmet almağa mümkün olacaq – Çaplınkada olğanından üç qat az. Ukraina baş naziriniñ muavini Dmıtro Külebanıñ qayd etkenine köre, Ukrainanıñ maqsadı – Avropa standartlarını işğal etilgen Qırım sakinlerine qadar taşımaqtır.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova qırımlı siyasiy mabüs Cemil Gafarovnı SİZOdan azat etmege talap ete. Sağlıq vaziyeti fenalaşmağa devam ete, dep bildire.
«II derece saqatlığı olğan ve bir yıldan berli SİZOda qanunsız tutulğan qırımtatarınıñ sağlıq vaziyeti kritik oldı. Hronik hastalıqları ve köküs qafesi, büyrekteki dayanılmaz ağrı, em de yüksek qan basımı sebebinden azatlıqtan marum etüv yerlerinde tutulamaz. Penitentsiar müessiselerinde tibbiy tedqiqleri yapılmay ve kerekli tibbiy yardım kösterilmey», – dep aytıla Ukraina ombudsmeniniñ haberinde.
O, Rusiye İnsan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, qırımlınıñ apiste tutulmasını lâğu etüvde yardımcı olmasını talap etti.
Denisova, Cemil Gafarovğa kerekli tibbiy yardım kösterilmesini de talap ete.
Daa evel Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Cemil Gafarov, SİZO şaraitlerinde tutulması ölüminiñ sebebi ola bile, dep bildirdi.
Daa evel Gafarovnıñ advokatı müvekkiliniñ alı kritik oldı, dep qayd etken edi. Cemil Gafarov üçünci derece saqatı, büyrekleri hasta ve yürek hastalıqları bar. Advokat Gafarovğa ilâc bermeyip, hastahanege avuştırmağa razı olmadılar, dep qoştı. Advokat, müvekkiliniñ tibbiy tedqiqlerine dair arizanı Aqmescit SİZOsınıñ memuriyetine berdi.
Fevralniñ 4-nde Rusiye kontrolindeki Qırım ombudsmeni Larisa Opanasük, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir» davasınıñ mabüsi Cemil Gafarovnı №1 Aqmescit SİZOsında ziyaret etti, dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, Gafarov ombudsmenden saqatlığınıñ uzatılmasında yardım etmesini rica etti. Opanasük bildirgenine köre, o, sağlıq vaziyeti ve SİZOda tutuv şaraitlerini şikâyet etmey.
«Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkezi Cemil Gafarovnı siyasiy mabüs dep tanıdı.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, onıñ bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil. Soñra daa bir şübheli Raim Ayvazov tutuldı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan Kiyevge mart 20 künü olacaq ziyareti çerçivesinde qırımtatar halq yetekçileri ile ayrı körüşüvni keçirecek.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev faaliyetiniñ temin etüv bölükniñ reberi Arsen Jumadilov bildirdi.
Şu cümleden, Türkiye prezidentiniñ Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarov ile körüşüvi planlaştırılğan.
«Bunıñ ile körüşüvde Qırımda artqan basqı neticesinde Kiyevge kelgen Meclis azaları iştirak etecek. Tedbirde iştirak etecek şahıslarnı liderlerimiz körüşüvden evel belgiler», – dedi Jumadilov.
Onıñ malümatına köre, Türkiye yetekçisi ile Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı ve Türkiyeniñ Qırımda Rusiye areketlerine seslenüvi muzakere etilecek.
Jumadilov şunı da bildirdi ki, Cemilev Ukraina yolbaşçılığınıñ Erdoğan ile körüşüvinde de iştirak etecektir.
2014 senesi dekabr 1-de Erdoğannıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile körüşüvi olıp keçti, neticede Türkiye yetekçisi böyle dedi: «Rusiyeniñ qırımtatarlarğa yanaşuvını musbet tanıymız. Olar (Rusiye akimiyetiniñ vekilleri – muar.) qırımtatarlarğa evel olmağan aqlarnı berecek olalar».
2015 senesi fevral ayında Rusiyeniñ Türkiyedeki elçisi Andrey Karpov Türkiyeden resmiy olmağan eyyetniñ Qırımğa kelecegini bildirgen edi.


text:
«V.İ.Vernadskiy adına Qırım federal universitetniñ» (KFU) rektorı vazifesini vaqtınca eda etmesi maqsadınen bunıñ arfesinde istifağa ketken Sergey Doniç yerine, daa evel Ulu Pötr adına Sankt-Peterburg politehnilka universiteti ileri sanayı tehnologiyaları institutınıñ yolbaşçısı olğan Andrey Falaleyev tayin etildi. Bu aqta avgustnıñ 8-zi, salı künü Kreml nezareti altındaki Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
«Tedbir esnasında (Falaleyev aliy oquv yurtınıñ közetüv şurasınen tanıştırlğan maalde – QA) Rusiye Federatsiyası maarif ve ilim nazirligi devlet memurları ve kadrlar departamenti müdiriniñ yardımcısı Vera Samorodova, Rusiye Federatsiyası maarif ve ilim naziri Olga Vasilyevanıñ V.İ.Vernadskiy adına KFU rektorı vazifesinden Sergey Doniçniñ istifa etkeni ve yerine rektor vazifesini vaqtınca eda etmek içün Andrey Falaleyev tayin etilgeni aqqındaki qararını oqudı», – denilmekte haberde.
Sergey Doniç KFU rektorı vazifesine 2014 senesinden bu küngece çalışıp kelgen edi ve tünevin o istifağa ketkeni aqqında belli oldı.
2015 senesiniñ başında Qırımnıñ Rus akimiyeti yarımadada «federal universitetniñ» tesis etilmesini avale etken edi. Onıñ erkânına bir-qaç oquv yurtı kirdi – şu sırada yoq etilgen arasında Vernadskiy adına Qırım Tavriya Universiteti, Georgiyevskiy adına Qırım devlet tibbiyet universiteti ve diger ilmiy müessiseler şu cumledendir. «Qırım federal universitetiniñ» erkânına tahminen 13 tasil ve ilim teşkilâtı kirmekte.
Sergey Doniç istifasınıñ sebepleri ve bu vazifege vaqtınca tayin etilgen yañı rektor aqqında Qırım.Aqiqatnıñ «Иrpa пpecToлoB» B KФy: пoчeMy ДoHичa cBeprли c пocTa pekTopa» materialında oquybilesiñiz.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
«Hıdırlez» sözüniñ esasını eki peyğamberniñ – Hıdır ve İlyasnıñ adı teşkil ete. Hıdır peyğamber yer, kök, deñizde üküm süre. O, insanlarnı bahıtsızlıqtan, belâdan saqlay. Lez – İllez, yani İlyas peyğamber ise çöl, qır, tarla köylerni yel-boran, burçaq, yanğından saqlay. O, bol bereket ketirgen peyğamber sayıla. Bu eki peyğamber yıl devamında yerni dolanalar – Hıdır peyğamber deñiz boylap, İlyas peyğamber yer boylap. Mayıs 6 künü ise olar körüşeler.
Hıdırlez bayramı
Suvuq qıştan soñ çoq beklenilgen baar keldi. Etraftaki tabiat yuqudan uyana. Qoz köyüniñ sakinleri Hıdırlez bayramını qarşılamağa azırlana ediler. Er kes Hıdır peyğamberni, ya da, halq aytqanı kibi, Hıdır dedeni körmek istey. Amma o er bir adamğa ömründe üç kere rastkele.
Bu yılı Hıdır dede kimnen körüşer eken? O, kimerde dülber yeşil cübbe kiygen, aq saqallı, nurlu qart sıfatında rastkele. Kimerde ise çirkin, qaba, faqır kibi körüne. Hıdır dede rastkelgen adamlardan çeşit şeyler soray. Onıñ istegini becergenler mukâfatlanalar. Yaman qarşılağan insanlar ise belâğa oğraylar. Köydeşler bunı bile ve azırlıq köreler.
Qoz köyüne yaqınlaşqanda, Hıdır dede özen yanına kele, betini yuva. Özen o qadar temiz ki, suv astındaki taşçıqlar bile körüne. Bunı körgen Hıdır dede quvana ve:
– Allahqa şükürler olsun, ğaliba, keç qalmadım, – dey.
O, bir yüksek dağnıñ töpesine köterile de, Qoz köyüniñ halqı bayramğa nasıl azırlıq körgenini seyir ete. Adamlar ne istegenlerini, ne arz etkenlerini diñley. Dağ eteginde köy çobanı bir sürü qoynı otlatıp yüre. Onıñ yanından bir yılan tez-tez süyrelip, çalılar arasına saqlanacaq ola.
Bunı körgen çoban:
– A-a, endi Hıdırlez yaqınlaşadır, yılanlar qaça, – dep tüşüne. Hıdır peyğamber yaş olğanda, misvağınen (köpyo) bir yılannı öldürgen. O vaqıttan soñ, Hıdırlez yaqınlaşqanda, yılanlar qaça ekenler.
Çalılar tarafqa süyrelgen yılannı çoban, yerden taş alıp, öldürmek istey. Elini kötergen vaqıtta, Hıdır peyğamber çobanğa:
– Yılannı öldürgence, dünyada yalannı öldür, – dep, onı toqtatacaq ola. Amma çoban bu sözlerni eşitmey ve yılannı öldüre.
Bu işni yapqan çoban:
– Ğaliba, men doğru iş yapmadım. Allah meni ba-ğışlasın, – dey.
Hıdır peyğamber bunı köre, teren nefes ala. Lâkin köyde bayramğa azırlanğan insanlarnı quvandırmaq istey. Olar sabadan mezarlıqlarnı barıp temizlegenler. Bayram namazı qılıp, Allahtan bol, bereketli yıl olmasını sorağanlar. Qadınlar ev ve azbarlarnı cıyıştırğanlar, tığırtmaq içün qalaqaylar pişirgenler.
Yeşil alanda salıncaqlar qurulğan, sofralarda köbeteler azır. Küreş keçirmek içün yerge kilimler töşelgen. Balalar bayram hayırlap, büyüklerniñ ellerini öpeler. Şu arada Hıdır ve İlyas peyğamberler de biri-birinen körüşe. Böyle etip, bayram başlana, er kes şeñlene.


text:
Mayısnıñ 26-nda, çarşenbe künü, QırımSOS cemaat teşkilâtınıñ faalleri Kyivdeki Rusiye elçiligi yanında Dairede yürüş aktsiyanı keçirdiler. Azatlıq Rudiosı mühbiriniñ haber etkenine köre, bu «Find and Free» kampaniyası çerçivesinde işğal etilgen Qırımda mecburiy ğayıp olğanlarnıñ ve olarnıñ tuvğanlarınıñ destegine keçirilgen 58-nci tedbir oldı.
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, aktsiyanıñ maqsadı, işğal etilgen yarımadada mecburiy ğayıp olğanlarğa diqqat celp etmek. Teşkilâtçılar timsaliy olaraq dairede yurdi.
«Aktsiyalarımız soñsuz bir dairede yürüş kibidir: biz talap etemiz, RF susa, RF susa, biz talap etemiz. Mayısnıñ 26-nda performansnen bu dairede ne qadar yürsek de, onı üzecegimizni ve ğayıp olğanlar aqqında aqiqatnı bilecegimizni köstermektir», – dep ayttılar teşkilâtçılar.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada insanlar, hususan qırımtatarlar, sıq-sıq qaçırılmağa başladı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi, «yarımadada qırımtatarlarnıñ kütleviy ğayıp olması» qayd etilmey, dep israr ete.
Prezidentniñ Qırımdaki temsilciligi bir haber alınmağan ğayıp olğan qırımlılarnıñ cedvelini de derc etti: Valeriy Vaşçuk, İvan Bondarets, Vasiliy Çernış, Timur Şaymardanov, Seyran Zinedinov, İslâm Cepparov, Cevdet İslâmov, Eskender Apselâmov, Fedor Köstenko, Muhtar Arislanov, Arlen Terehov, Ruslan Ganiyev, Arsen Aliyev, Eskender İbraimov ve Ervin İbragimov.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Halqara Bellingcat taqiqatçılar taqımınıñ ekspertleri, MH17 qazasınıñ üçünci yıllığına bağışlanılğan maruzasında, «Malaysian Airlines» şirketiniñ «Boeing 777» uçağını ancaq Rusiye silâlı quvetlerinin 332 sanlı «Buk» raketa kompleksi urıp tüşürmek mümkün olğanını beyan etti.
İyülniñ 17-nde derc etilgen Bellingcat taqımınıñ 72 saifelik marusazı böyle neticege kele.
«Rusiyeli 332 sanlı «Buk», Rusiye Federatsiyası silâlı quvetleriniñ 53-nci zenit-raketa brigadasına ait edi, o – MH17 seferini eda etken Boeing uçağını urıp tüşürmek mümkün olğan «ihtimallı yekâne namzet» ola», – dep aytıla vesiqada.
Bellingcat Rusiyeli «Almaz-Antey» şirketiniñ yañlış iddiasını da tenqit ete. Bu iddiağa köre uçaq Ukraina Arbiy küçleriniñ nezaretinde olğan Zaroşçenske ve Velıka Şışovka köyleri civarında urulğan edi.
Birleşken taqiqat taqımına kirgen vekillerniñ devletleri umumiy qarar aldı ve MH17 seferiniñ qazasına dair cinaiy dava Felemenkte mahkemede baqılacağını tasdiqladı. Bunı iyülniñ 5-nde Felemenk Tışqı işler naziri Bert Koenders beyan etken edi.
Birleşken taqiqat taqımına Avstraliya, Belçika, Malayziya, Ukraina ve Felemenk vekilleri kirmekte.
«Malaysian Airlines» ava şirketiniñ «Boeing-777» uçağı Amsterdamdan Kuala Lumpurğa uçqanda Ukraina şarqındaki Rusiye separatistleri zapt etken yerde 2014 senesi iyül 17-de tüşürilgen edi. 298 insan elâk oldı.
Keçken sene sentâbrniñ soñunda Felemenk prokuraturasınıñ reberliginde çalışqan Halqara taqiqat taqımı taqiqatnıñ ilk neticelerini ilân etken edi. Maruzada aytıla ki, «Boeing» uçağını urıp tüşürgen «Buk» raketa kompleksi Ukrainağa Rusiyeden ketirilgen edi. Raketanıñ avağa uçurtılğan yeri – Pervomayskoye köyü, onı o vaqıt Rusiyege tabi olğan cenkâverler kontrol ete edi. Esabatqa köre, tahminen 100 adam bu cinayette şekli olaraq keçe.
Kreml, bu beyanat «soñ aqiqat» olmağanı beyan etken edi, taqiqatçılarnıñ hulâsaları ise «evelden yapılğanını» ayttı. Rusiye MİD-i maruzanı «peşin fikirli» olaraq tanıdı.


text:
Qıbrızda Rusiyeniñ S-200 raketasınıñ bölüngen adada, paytaht Lefkoşa yaqınlarında, tüşkeni haber etile, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Resmiy şekilde tek Ankara tarafından tanılğan «Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyetiniñ» Tış işler naziri Kudret Özersaynıñ bildirgenine köre, raketa Suriyeniñ ava mudafaası sistemasından İsrailniñ ücümine cevap olaraq atıldı. O, topraqqa tüşmezden evel patladı, parçaları ise Qıbrıznıñ paytahtı Lefkoşadan bir qaç kilometr mesafede tüşti.
Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, raketa patlavından kimse zarar körmedi, lâkin tüşken yeri yaqınlarındaki Taşkent köyünde bir qaç ev çıqqan yanğın sebebinden tahliye etildi.
İyülniñ 1-ne keçer gecesi Suriyeniñ ava mudafaa sisteması İsrailniñ Homs, Aleppo ve Dimaşq şeerleri ücümlerine cevap bermek içün qullanıldı.
Ava darbesi neticesinde, Suriye nezaretçileriniñ bildirgenine köre, Suriye prezidenti Başar Asad tarafında cenkleşken doquz çetel askeri, altı vatandaş, şu cümleden üç bala elâk oldı.
İsrail arbiyleri bu malümatnı izaatlamadı.
Doquz yıldan berli devam etken Suriye cenki 2011 senesi mart ayında narazılıq bildirgenlerniñ ükümet quvetleri tarafından dağılmasından başladı. Zıddiyet neticesinde 370 biñden ziyade insan elâk oldı, millionlarnen kişi ketmege mecbur oldı.
Rusiye cenkte Suriye prezidenti Başar Asadnıñ tarafını tuta.


text:
Ukraina havfsızlıq hızmeti bildirgenine köre, mayısnıñ 29-nda «Yandex»te keçirilgen tintüvler, kompaniyanıñ menegmenti qanunğa uymağan şekilde ukrain vatandaşlarınen bağlı malümatnı toplap, Rusiyege yollay eken.
Ukrain devlet muessisesiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre söz, şahsiy malümat, faaliyet saası, ayat tarzı, yaşağan yeri, işi, işten boş vaqtı, qazanç yolu, elektron adresi ve ictimaiy ağlardaki akkauntları aqqında ketmekte.
SBU bergen malümatqa binaen, malümatı Rusiye yollanğan vatandaşlar arasında uquq qorçalama ve hususiy organlarnıñ, Ukraina Silâlı quvetleriniñ arbiyleri, Ukraina şarqında terrorizmge qarşı keçirilgen operatsiyalarda iştirak etken diger şubelerniñ, devletniñ idare ve akimiyet organlarında çalışqan hadimlernen bağlı malümatlar da bar eken.
«Malümat bizim ülkemizde planlaştırma, keşif areketleri, diversiya, informatsion ve patlav operatsiyaları teşkil etüv ve ötkeriv maqsadınen Rusiye Federatsiyasınıñ hususiy hızmetlerine yollanmaqta edi», – dep qayd ete devlet hızmetiniñ temsilcileri.
«Yandex» kompanyasında işbu taqiqat areketlerine iç bir izaat berilmedi.
Daa evel mayısnıñ 29 bazaertesi künü Ukraina havfsızlıq hızmeti rusiyeli «Yandex» kompanyasınıñ terkibindeki Kyiv ve Odessa şubeleriniñ ofislerinde tüntüvler keçirgeni aqqında bildirgen edi.
Taqiqat işleri Ukraina Cinayet kodeksiniñ 111 maddesine binaen (Vatan hainligi) cinaiy iş çerçivesinde ötkerilmekte, dep bildire muessiseniñ temsilcisi.
«Yandex» kompanyası taqiqat keçirilgenini tasdıqalay, lâkin hadimlerniñ işbu taqiqatnıñ sebebinden haberi yoq.
Mayısnıñ 15-nde Ukraina prezidenti Pötr Poroşenko öz emirinen Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa Şurasınıñ, Rusiyeli bazı vatandaşlar ve şirketlerine nisbeten yañı sanktsiyalar kirsetmekni közde tutqan qararını küçke kirsetti. Bu cedvelge kirgen 468 şirket arasında, hususan «Yandex» servis hızmeti, «VKontakte» «Odnoklassniki» ictimaiy ağları da bardır. Qararğa istinaden, internet-provayderler añılğan internet-resurs kirişlerini blok etmege mecburlar.