text:
Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesinde sentâbrniñ 11-inde qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy dava çerçivesinde dörtünci oturışta daa eki şaatnı sorğuğa çekti. Onı ğıyabiy şekilde maküm eteler.
Qırım.Aqiqat mühbiri, birinci şaat Eldar Kubedinov, mahkeme taqiq etken adiseler vaqtında "bir çoq adamnen beraber, Ermeni Bazar yanında çolde turğan yol polisi noqtasınıñ ve vagonçıqlarnıñ yanında olğanını" ayttı.
Em de o anda "iç bir areket yapmağan arbiy urbalı adamlarnı" körgenini qoştı. Şaat, Cemilevni körgenini, amma "ondan uzaq turğanını ve onıñ aytqanını eşitmegenini" bildirdi. Kurbedinov onı da qayd etti ki, "Cemilev Ermeni Bazarğa taraf ketmege iç ıntılmadı".
Ekinci şaat - Sabri Yagyayev yalıñız Ukrainanıñ qıta qısmına adamlarnı taşığanını ve yolnı çoq adam qapatqanı içün maşnanı toqtatmağa mecbur olğanını ayttı. Şaatlarnıñ ekisi de mahkemede "Rusiye devlet sıñırınıñ mevcütligine dair iç bir alâmet körmegenlerini" ayttı.
Nevbetteki oturış sentâbrniñ 17-sinde olacaq.
Sentâbrniñ 10-nda bu dava çerçivesinde üçünci temel oturışuv olıp keçti.
Qırımda bir ay devam etken teneffüsten soñ «Mustafa Cemilevniñ davası» boyunca mahkeme esnası yañıdan başlay.
İyülniñ 30-nda Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Ermeni Bazardaki Rusiye mahkemesiniñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ sıñırlav tedbirini ğıyabiy şekilde uzatmaq qararına qarşı berilgen istinaf şikâyetini baqıp, onı qanaatlendirmedi.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine köre qabaatladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ ukrain davası qullanıla.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komiteti mayısnıñ 27-nde bu davanıñ tahqiqatını bitirdi.
Cemilevniñ fikirince, işğal etilgen Qırımda Rusiye FSBsi tarafından oña qarşı açılğan dava qırımtatarlarnı yarımadadan çıqarmaq içün qullanıla.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye tahqiqatçılarınıñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davasını siyasiy taqip dep saya.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


c: text/html

text:
Soñki vaqıtları sıq-sıq hatırlağanım bir qoranta ikâyesini tarif etmek isteyim. Qartbabamnıñ doğmuş Aziz emcesi bar edi, o, sürgünlikke qadar Gorkiy, 4 adresi boyunca (işğalden evel – Milliy bank binası) Aqmescitteki Devlet bankında muasebeci olıp çalıştı. Bu müessiseniñ mesüliyetli hadimi olaraq cebege çağırılmadı ve alman işğali vaqtında Qırımda qalğan edi. 1944 senesi aprel ayında yarımada almanlardan azat etilgen soñ bank işine ğayrıdan başladı. Sürgünlik arfesinde banknıñ qırımtatar hadimlerine seyfte qalacaq pasportlarını berdiler. Aziz emce bir şey olacağını tahmin etti, lâkin bu emirniñ sebeplerini ögrenemedi...
Arhivde bu bank ile bağlı vesiqalarnı tapamayıp, men bu soyum aqqında malümatnı Puşkin soqağındaki Kommunal banknıñ idarecisi olıp çalışqan insannı olaraq qıdırdım. 30-ıncı seneleri boyunca malümat yoq edi, amma qırqıncı seneleri çalışqan qırımtatar hadimleriniñ taqdirini ögrenmege qarar aldım.
…1941 senesi, cenk kete, lâkin bank yarımada işğaline qadar çalışmağa devam ete. Soñra kene işğal ve 1944 senesi aprel ayı Qırımnıñ azat etilmesine qadar malümat yoq. Ve bank eskisi kibi çalışa. Aynı hadimler-qırımtatarlar mayıs 17-ge qadar işini devam eteler. Bir qaç künden soñ mayıs 19-da çıqqan «işten boşatuv qararları» peyda ola, çünki olarnıñ «yaşağan yeri deñişti», bu işke ise başqalarnı qabul ettiler...
Aman-aman aynısı ömür arqadaşı (qızı cenkten evel vefat etken edi) ve soy-sopları ile beraber Özbekistanğa sürgün etilgen Aziz emce aqqında da yazılğandır.
Odessalı Azizge balaban evni ve bütün mal-mülkni qaldırıp, ondan iş teklifini qabul etmege rica etken edi. Amma o, Qırımğa qaytqanda bu yerge başqa adamnı qıdırmağa kerek olacaq dep, red etti.
O vaqıtları Orta Asiyada yahşı tasil alğan adamlar az edi. Böyle tasil alğan ve iş tecribesi olğan insan pamuq azırlağan kontora içün ne qadar qıymetli biri olğanını tasavvur etesiñizmi? Aziz emceni birden işke qabul ettiler. Böylece açlıqtan qurtaldı. Baraqta yaşamağa mecbur edi. Ayda bir kere Aziz rayonğa barıp, esabat bergen edi. Anda nevbette Odessa yeudisi – ticarette baş muasebeci ile tanış ola. O, tuvğan Odessağa qaytacaq edi, lâkin öz işine başqa adamnı tapmaq kerek edi. Odessalı Azizge balaban evni ve bütün mal-mülkni qaldırıp, ondan iş teklifini qabul etmege rica etken edi. Amma o, Qırımğa qaytqanda bu yerge başqa adamnı qıdırmağa kerek olacaq dep, red etti.
– Aziz, tasil alğan adamsıñ, olmaycaq şeyler aytma! Bizni kim keri qaytaracaq? – dep ayta edi ömür arqadaşı.
Er kişi dey edi:
– Aselet vokzalnıñ yanından keçtim, bizni ketirgen vagonlar anda tura...
Qırımda yaşağanlar, Aziz emce kibi, işğalden evelki ayatqa qaytmağa arz etip, boş Aqmescit vokzalında trenlerni közete ve er angi haberde tezden olacaq müsbet neticege bir ümütni qıdıralar
Aziz emce evine qaytamayıp, 1951 senesi 52 yaşında hastalıqtan vefat etti. Onıñ ömür arqadaşı avdetten bir qaç ay evelsi vefat etti – 1988 senesi soylarnıñ bir qısmı Qırımda edi, digeri qaytmağa azırlana edi...
Menim içün bu ikâye ğurbette olğan maddiy şeylerge deñiştirilmegen Vatan sevgisiniñ örnegidir. Keçken seneniñ vaqialarından soñ ve şimdiki vaziyette Qırımda yaşağanlar, Aziz emce kibi, işğalden evelki ayatqa qaytmağa arz etip, boş Aqmescit vokzalında trenlerni közete ve er angi haberde tezden olacaq müsbet neticege bir ümütni qıdıralar...
Elzara Beşuyli, bloger, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Global’ azıq-tölek krizisın çişügä zur öleş kertäçäkbez"
İlbaşı bu xaqta Kayserida yasağan çığışında citkerde
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Kayserida metall sänäğäte êşçeläre belän oçraşu programmasında çığış yasadı.
Ärdoğan üz çığışında Ukrainadan aşlıq cibärü kileşüenä qağılışlı “Bez aldağı könnärdä başlanaçaq köymä xäräkäte belän global’ azıq-tölek krizisın çişügä zur öleş kertäçäkbez” dide.
”Bıyılnıñ berençe yartısında 126 milliard dollar külämendä êksport başqardıq, yıl axırında bu kürsätkeç yaqınça 300 milliard bulaçaq” dip süzlären däwam itte ilbaşı.
Törkiyä ilbaşı Ukraina belän Rusiya arasında tınıçlıq urnaşqançı diplomatik tırışlıqlarınıñ däwam itäçägen assızıqladı.
Kiçä İstanbulda Törkiyä, Rusiya, Ukraina häm BMO arasında “Ukraina portlarınnan aşlıq häm azıq-tölek produktların qurqınıçsız cibärü dokumentı”na qul quyılğan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
İlbaşı Ärdoğan Çexiyada
Türkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Çexiya başqalası Pragada (Prahada) oyıştırılğan Awrupa säyäsät cämğıyäte cıyılışı aldınnan liderlar belän oçraştı
Türkiyäneñ Tel-Äviv ilçese bilgele buldı
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan raslağan qararnamä belän Türkiyäneñ İzrail ilçese bularaq Şakir Özkan Torunlar bilgelände
Türkiyä saqlanu ministrı Angliyada
Türkiyä Milli saqlanu ministrı Hulusi Akar Angliya saqlanu ministrı Ben Uollesnıñ räsmi qunağı bularaq Angliya başqalası Londonda


text:
Rusiyede apiste bulunğan ukrain arbiyi Nadejda Savçenkoğa aprel 24-te resmiy qabaat aydınlatılacaq. Sıñırdan qanunsız alda keçüv aqqında laf kete. İmaye birden onı şikâyet etecegini bildirgen edi.
Bunı adliyeci Mark Feygin Twitterde yazdı.
Taqiqatnıñ malümatına köre, Ukraina şarqında Rusiye jurnalistleriniñ ölümine alâqası olğanında qabaatlanğan Savçenko sıñırdan keçip, Rusiyede saqlanacaq edi.
Ukrain arbiyi bunı red etip, separatistler onı esir alğan soñ Rusiyege yolladılar, dep bildire. Mında keçken sene yazda onı apiske aldılar.
Kiyev ve ğarp memleketleri Rusiyeden ukrain uçucısını Minsk añlaşmalarınıñ şartlarına esaslanıp azat etmege talap ettiler.
Fevral ayında Moskvanıñ Basman mahkemesi Nadejda Savçenkonıñ apis cezasınıñ müddetini mayıs 13-ke qadar arttırdı. İş taqiqatı da bu müddet qadar arttırıldı. Savçenko 80 kün tutqan narazılıq açlığını ilân etken edi. Mart 16-da o, açlıqqa tekrar başlap, cezasını deñiştirmege talap etti.


text:
Frenkistan prezidenti François Hollande yanvar 12 künü, devletteki diplomatlar ile körüşkende, Frenkistan Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilgenini tanımaycağını beyan etti. Bunı Ukrainanıñ Frenkistandaki elçisi Oleg Şamşur Twitterde haber etti.
«Yañçıq F. Hollande diplomatlar ögünde nutuğını yekünledi: Frenkistan, Qırım işğalini qabul etmeycek; sanktsiyalar, ancaq Minsk eda etilse lâğu etilecek», – dep aytıla bildirvde.
Ukrainanıñ Frenkistandaki elçihanesi ve Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ sitelerinde François Hollandeniñ diplomatlar ile keçirgen körüşüviniñ tafsilâtı daa bildirilmegen.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescit şeer şurası «Qardaşlıq» cemaat teşkilâtına sıcaq ava olğanından sebep Bütünavropa stalinizm ve natsizm qurbanlarınıñ hatıra kününe bağışlanğan mitingni keçirmege yasaq etti.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclis Kâtibiyetiniñ reberi Dilâver Akiyev bildirdi, dep haber ete 15 minut saytı.
Miting avgustnıñ 23-de Gurzufskaya soqağındaki «Salgirka» bağçasında yerleşken Qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasına bağışlanğan memorial kompleksi yanında keçirilecek edi.
Dilâver Akiyevniñ aytqanına köre, avgustnıñ 13-de Aqmescit şeer şurasına haber berildi. Bugün cevap keldi.
«Ava sıcaq, adamlar yaramay bile. Bizler eali sağlığına zarar ketirecekmiz, onıñ içün miting keçirilmesine izin bermeyik», – dep añlattı mektüp mündericesini Dilâver Akiyev.
Bundan ğayrı, o qayd etti ki, şeer şurası miting keçirilmesi boyunca cevap bermege aşıqmay edi.
«Men bu cevapnı zornen aldım. Bizler avgustnıñ 13-de haber ettik. Qanunğa binaen, olar üç kün içinde cevap bermek kerek ediler. Cumaaqşamı künü (avgustnıñ 14-de) maña telefon etip, cuma künü kelmem mümkün olğanını bildirdiler. Men keldim, lâkin cevapnı reberlik imzalay edi, maña onı bermediler. Men tünevin keldim (avgustnıñ 18-de) cevap kene de reberlikte edi. Bugün kelsem, cevap daa avgustnıñ 15-de poçta üzerinden yollanılğanını ayttılar. Poçta vastasınen, tabiiy ki, biz daa bir şey almadıq», – dep qayd etti Akiyev.
Meclis azasınıñ aytqanına köre, qırımtatarlar stalinizm ve natsizm qurbanlarınıñ hatırasını qanunğa uyğun bir şekilde añacaqlar.


text:
Qırım «ükümeti» uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimlerinen beraber Qırımnıñ tibbiy müessiselerini teşkerecek ola.
Bu aqqında Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov bildirdi.
Qırımlılar «Nazirler şurasınıñ» Facebooktaki resmiy saifesinde tibbiy müessiselerge şikâyet eteler.
Qırım sağlıq saqlav «naziri» Aleksandr Baharev tibbiy müessiseler noyabr 5-ten itibaren teşkerilecegini bildirdi.
Hatırlatam, Aksönov sağlıq saqlav «nazirine» Semaşko adına hastahaneniñ baş ekimini işten boşatmağa teklif etti.


text:
Ukraina ve Poloniya TİNleri Rusiye tarafından Qırımnıñ ilhaq etilmesiniñ uquqiy neticeleri ve onıñ toqtatılması içün ileride yapılacaq areketlerine dair mevamlarını uyğunlaştırdılar. Bunı Poloniyadaki Ukraina elçiligi Facebooktaki saifesinde bildire.
Bildirüvde: «Taraflar, Ukrainanıñ suveren territoriyasınıñ bir qısmı olğan Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarnı işğal etip halqara uquqnı bozğan Rusiyeniñ areketlerini bir manalı tarzda taqbih ettiler. Halqara uquqqa tekrar ürmet qazandırmaq ve Rusiyeniñ işğalini toqtatmaq maqsadınen bundan soñ devam etecek uyğunlaştırılğan halqara ğayretlerniñ emiyeti urğulandı», – denile.
Bildirüvde, Poloniya TİNi «dünya tarafından tanılğan sıñırlar içinde Ukrainanıñ topraq bütünligi ve suverenitetine qol tutuv mevamınıñ deñişmeycegini tasdiqladı», dep işaret etildi.
Bidlirilgenine köre, eki devletniñ tışqı siyaset muessiseleri, «Rusiye, işğal etken territoriyalarını azat etmek için neticeleri körüngen areketler yapmasa, halqara toplulıq tarafından Rusiyege qarşı, Qırım ve Ukrainanıñ Şarqındaki uquqsız areketleri içün tatbiq etilgen sanktsiyalarnı şiddetlerştirmek kerek», dep qayd ettiler.
Ukraina elçiliginde: «Sanktsiyalar, Ukrainanıñ topraq bütünligi tolusınen tiklenilmegence devam etmek kerekler», – dep qayd ettiler.
Mayıs 17-de Poloniya Tış işleri nazirligi, Keriç boğazı üstünden köpürniñ qurulmasına, «halqara uquqnıñ qaba bir bozuluvı» dedi.
MeждyHapoдHыe opraHизaции пpизHaли okkyпaцию и aHHekcию KpыMa HeзakoHHыMи и ocyдили дeйcTBия Poccии. CTpaHы Зaпaдa BBeли pяд эkoHoMичeckиx caHkций. Poccия oTpицaeT okkyпaцию пoлyocTpoBa и HaзыBaeT эTo «BoccTaHoBлeHиeM иcTopичeckoй cпpaBeдлиBocTи». BepxoBHaя Paдa ykpaиHы oфициaлbHo oбъяBилa дaToй Haчaлa BpeMeHHoй okkyпaции KpыMa и CeBacToпoля Poccиeй 20 фeBpaля 2014 roдa.


text:
Cumaaqşamı künü, dekabr 29-da, gece saat 2.30-da Aqmescit rayonınıñ Mamaq (Strogonovka) köyündeki Sarı Baş soqağında qırımtatarlarnıñ evi yandı. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebookta bildirdi.
Smedlâyev yanğın yeriniñ fotoresimlerini de derc etti.
«Nariman ve Lenura Asanovlarnıñ yaş qorantası eki balaları 11 yaşında Akim ve 9 yaşında Selim ile evsiz ve parasız qaldı. Lenura ve büyük oğlu 6-ncı şeer hastahanesiniñ yanıq bölüginde yatalar. Er şey yandı, vesiqa ve cep telefonları bile qalmadı. Yardım mevzusında musulman cemiyetiniñ reisi Dittanov Dilâver ağa ile bağlanmaq mümkün, Strogonovka, Amethan Sultan soq., 5, +7978 012 4478 ya da Ruslan Lümanovnen bağlanmaq mümkün, +7978 822 4152. Dostlar, bu zor zamanlarda belâğa oğrağan insanlarnı yardımsız bıraqmayıq!», – dep yazdı Smedlâyev.
Noyabr ayında olğan malümatqa köre, 2016 senesiniñ başından başlap işğal etilgen Qırımda 871 yanğın söndürildi, 81 insan qurtarıldı.


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ keñeşçisi Zorân Şkirâk «Ukraina vatandaşı ve vatanperveri olaraq Qırımnıñ iqtisadiy ve ticariy qamaçavı boyunca qırımtatarlarnıñ aktsiyasına qol tutqanını» bildirdi.
Bu aqta o öz Facebook saifesinde yaza.
«Vatandaşlarımız qanunsız sürette FSB divarlarında yatqanda, yarımadada vicdansız siyasiy ayırımlar, qırımtatarlarnıñ, ukrain vatanperverleriniñ ğayıp oluvı, öldürüvleri devam etken vaqtında Rusiye işğalcilerini aşatmağa aqqımız yoq. Kreml zulumı altında olğan qırımtatar halqı ve Ukraina vatandaşları ile berabermiz, beraber edik ve olacaqmız», – yazdı Şkirâk.
Hatırlatamız, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Qırım ile memuriy sıñırnı blok etip, işğalci yarımadağa ukrain malınıñ ketirilmesini toqtatmaq niyetindeler. Qırımtatar halqınıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev aytqanı kibi, «Ukraina Qırmınıñ işğalci rejimini temin etmemeli»
Yaqında Meclis başı Refat Çubarov Qırım ile memuriy sıñır Hersonda sentâbr 20-21 künleri qapatılacağını bildirgen edi.
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov yarımada qıtaiy Ukrainadan malnıñ ketirilmemesine bütünley azır olğanını bildirdi. Bu mevzuda «iç te qorqu olmağanını» da qayd etti.


text:
Qırımda satıcılardan bazıları aşayt mallarına fiyatlarnı köterip, bunı yarımada qamaçavı ile añlatalar, dedi Qırım baş naziri muavini Ruslan Balbek ve bu sebepten iş adamlarını «ciddiy cezalandırmağa» vade etti.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» saytı bildirgeni kibi, Balbek iş adamlarını erzaq fiyatlarınıñ köterilmesinden olacaq mesüliyet aqqında tenbiyeledi.
«Qırım daa blok etilmegen, etilecegi de daa tam belli degil, amma satıcılar endi «altın» sebzelerni sata! İş adamlarını tenbiyeleyim: bu kibi areketler ciddiy sürette cezalandırılacaq», – dedi Balbek.
Qırımtatarlar sentâbr 20 künü, üylede, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa mahsulatnı ketirgen yük maşinalarınıñ areketini blok etecek olalar.


text:
Qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırov qabaatlanğan cinayetinde özüni qabaatlı tanımay. Bunı o, mayıs 3-te Qırımnıñ Rusiye mahkemesiniñ oturışuvndaki munaqaşalar esnasında beyan etti, dep bildire Qırım.Aqiqat muhbiri.
Kadırov: «Daa bir kere tekrarlaryım, özümni qabaatlı tanımayım ve areketlerimde Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi ile tayin etilgen cinayetniñ vaqiası olmağanını sayam. Men cinayet işlemedim, ve bu sebepten mahkemeden maña yımşaqlıq köstermesini istemeyim», – dedi.
O, peşman etmegenini ve kimseden afu soramağanını, ve, ondan ğayrı, soraştıruv organları vekilleriniñ cezalandırılmasında israr etkenini ilâve etti.
Qırımtatar faaliyetçisi: «Mahkemeden sorasam bile, tek bir şey coracam: maña qarşı aqlav ukmü ve menim tarafından husularında artıq tahqiqat organlarına muracaat etilgen ve arizalar berilgen, azırlıq körüv tahqiqatı esnasında yapılğan ve cinayet olaraq cezanlanğan bir sıra areketlerniñ yapıluv vaqiası boyunca hususiy qararlar çıqarılsın.
Mayıs 3-te Rusiyeniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırovğa daa evel Kefe mahkemesi taraından çıqarılğan ukümni deñştirmeyip qaldırdı. Kadırov şartlı olaraq eki yıl apis muddeti ve aynı müddet içinde cemiyet içindeki faaliyetlerniñ yasaq etilmesine mahküm etildi.
Qabaatlavnıñ versiyasına köre, Kadırov 2016 senesi martında, özüni Aqmescitten bir qırımtatar olaraq tanıtqan ve Ukrainanıñ kontroli altında olmağan Donetsk ve Lugansk vilâyetlerini azat etmek içün «Qırım» batalyonınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında bildirgen nasıldır Demyan Demyanenkonıñ videoroligini repost etti. Bir qaç aydan soñ repostnıñ altında, içinde, cümleden, «Qol tutam, Qırım evelden de, şimdi de ve kelecekte Ukraina olacaq» sözleri olğan Kadırovnıñ izaatı peyda oldı. Oña qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi boyunca iş açıldı. Qabaatlav FSB ekspertleri tarafından yapılğan ve Kadırovnıñ izaatında Rusiyeniñ topraq bütünliginiñ bozulmasına davet olğanını isbatlağan ekspertizağa esaslana.
2017 senesiniñ aprelinde Rusiyeniñ maliy monitoringi boyunca hizmeti Kadırovnı ekstremistler ve terroristler cedveline kirsetti.
Kadırov özü, cinaiy işi – öz noqtai-nazarını faal surette ifade etkenine ve aq-uquqnı qorçalav saasındaki faaliyetlerine cevaben mahsus hizmetler tarafından yapılğan provakatsiyadır, dep iddia ete.


text:
Kiyev – Kiyev-Mogilân universitetinde dekabr 22 künü Ukrainada qırımtatar halqı aqlarınıñ amelge keçirilmesi boyunca ilmiy-ameliy konferentsiyası keçirildi. Muzakerege siyasetçiler, memurlar, mütehassıslar ve qırımtatar milliy areket iştirakçileri qoşuldılar. Teşkilâtçılarnıñ fikrine köre, işbu munaqaşa neticeleri Qırım tamır halqınıñ meselelerini çezmek içün qullanılacaq qanunlarnıñ işlep çıqarılmasına yol berir.
Al-azırda Ukraina parlamenti ögünde qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanunnı qabul etmek kibi vazife turmaqta. İşbu qanunnıñ mündericesini muzakere etmek içün «Qırımtatar halqınıñ Ukrainanınıñ tamır halqı olaraq aqlarını temin etüvde ukrain yolu» mevzulı konferentsiya toplanıldı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbirine Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev faaliyetiniñ teminlevi boyunca bölüginiñ yolbaşçısı Arsen Jumadilov bildirdi.
«Qırımtatar halqınıñ Ukrainanınıñ tamır halqı olaraq aqlarını temin etüvde ukrain yolu» konferentsiyasınıñ iştirakçileri
«Mart ayında işğal yüz berdi, aynı zamanda Ukraina Yuqarı Şurasında qırımtatar halqınıñ, Ukraina devleti terkibinde tamır halq olaraq, aqlarınıñ kefaleti aqqında tarihiy qarar alındı. Aman-aman bir yıl keçti, amma, teessüf ki, biz işbu qarar ile bağlı nasıldır bir faaliyet körmeymiz. Şimdi bu meselelerni kötermek, aktual etmek ve kelecek senege uquq çıqarıcılar içün bir surat bermek isteymiz», – dedi o.
Kreml Ukraina hatalarını qullanıla
Selâmlav sözü ile çıqışta bulunğan Kiyev-Mogilân akademiyasınıñ prezidenti Andriy Meleşeviç onıñ aliy oquv yurtu qırımtatar meselesiniñ çeziliş yollarını muzakere etmek içün meydançıq olmağa azır olğanını bildirdi.
«Daa üç yıl evelsi Kiyev-Mogilân akademiyası negizinde «Qırım studiyaları» tasil programması açılğan edi. Bu vaqıt devamında Kiyevniñ çeşit aliy oquv yurtlarından tahminen 70 student derslerge qatnap, qırımtatarlarnıñ etnogenezi ve devlet quruluşları tarihı aqqında bilgi saipleri oldı», – qayd etti «Mogilânka»nıñ reberi.
Meleşeviçniñ aytqanına binayen, universitetniñ yolbaşçılığı bu programmanı ğayrıdan pekitecek ola ve akademiya negizinde bütün Ukrainadan Qırım tamır halqınıñ taqiqatçılarını birleştirecek İsmail Gasprinskiy adına ilmiy-tedqiqiy merkeziniñ açılış imkâniyetini tüşüne eken.
Konferentsiya üç blokqa bölüngen edi. Birinci qısımda mustaqil Ukrainada qırımtatarlarnıñ aqları oğrunda küreş tecribesi, ekinci qısımda ise – tamır halqlarnıñ aqlarını temin etüvde halqara ve milliy uquq mesleleri muzakere etildi. Soñki üçünci qısım qırımtatarlarğa bağlı uquq qaideleri ve devlet leyhalarınıñ amelge keçirilmesine bağışlanğan edi.
Mustafa Cemilev
Birinci maruzacı– Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Qırımnıñ Rusiye tarafından işğali şaraitlerinde Ukraina devleti ögünde qomşu devletke yarımadağa sürip kirmege imkân bergen hatalarnı tüzetmek kibi vazife turğanını qayd etti.
«Bu qararlardan biri, qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalaycaq uquq qaideleriniñ qabul etilmesidir. Amma teessüf ki, qırımtatar halqınıñ milliy areketiniñ ğayretine baqmadan, Ukraina devletiniñ çerik asır tarihı devamında biz bu saada muvafaqitlerge irişip olamadıq»,– dedi Cemilev.
Onıñ sözlerine köre, bundan şimdi Qırımnıñ işğalci akimiyeti faydalana. Qırım akimiyeti qırımtatarlarnıñ yıllar devamında çezilmegen meselelerini çezmege vade eteler. Amma buña kimse inanmay. Çünki akimiyetniñ sözleri işlerinden farqlana
Prezident vekâletlisi Ukraina akimiyetiniñ esas hatalarından biri – qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanunnıñ olmamasını qayd etti. Neticede, qırımtatar tiliniñ vaziyeti zayıf alğa ketirile, qırımtatarlarnıñ akimiyette temsilciligi ise teñ olmay.
«Bu er şey Rusiye tarafından Qırımnı tez işğal etmek içün qullanıldı»,– dedi Cemilev.
Milliy cumhuriyetni qurmağa ertemi?
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov da qırımtatarlarnıñ aqları em qanunlarda, em amelde aksini tapsa edi, Rusiye yarımadanı işğal etip olamaz edi, degen fikirge qol tuttı.
«Ukraina devletiniñ uquqiy sistemasında qırımtatar halqınıñ yeri belgilenmesi, taqdiriniñ serbest çezilmesine imkân berilmesi Ukraina toprağında bugün olayatqan facialarnıñ artıq tekrarlanmamasına yol berir»,– dedi o.
İnsan aqları boyunca Ukraina Yuqarı Şurası Vekâletlisiniñ Temsilcisi Oksana Filipişina al-azırda Ukraina qıtaiy qısmında yarımadanı terk emtege mecbur olğan qırımtatarlarnnı sayısı büyük olğanını hatırlattı. Onıñ fikrine köre, olar yalıñız içtimaiy-iqtisadiy degil de, medeniy aqlarınıñ qoruvına da muhtaclar.
«Olarnıñ meseleleri devlet tarafından çezilmeli. Çünki til, medeniy ve diniy mensüplik qırımtatar halqı içün, şimdi evlerini terk etmege mecbur olğan Ukrainanıñ diger vatandaşlarına köre, daa da emiyetlidir», – dep qayd etti o.
Konferentsiyada muzakere etilgen mevzulardan biri – Herson vilâyetinde qırımtatarlarnıñ milliy muhtariyetiniñ qurulması oldı. Pilip Orlik adına demokratiya İnstitutınıñ eksperti Natalya Belitser ukrain cemaatçılığınıñ bu kibi strukturanıñ peyda olmasına fikrini taqdim etti. Onıñ aytqanına köre, tedqiq devamında Ukrainanıñ farqlı vilâyetlerinde cemaat, jurnalist ve ekspertler soraştırıldı. Neticede belli olğanı kibi, ukrain cemaatçılığınıñ eñ faal qısmı bile tamır halqlarnıñ aqları aqqında az haberdar. Em de vatandaşlar memleketniñ qıtaiy qısmında qırımtatar milliy muhtariyetiniñ qurulmasına muqaytlıq ile yanaşa.
«Rey bergenler deyler ki, Herson vilâyetinde qırımtatarlarnıñ milliy territorial cumhuriyetiniñ meydanğa ketirilmesi ya belli degil, ya da ğayet davalı mesele ve yerli ealiniñ zıddiyetini qarşılıq olaraq ala bile», – dedi Belitser.
Tedqiqçiniñ bildirgenine köre, Ukraina cemiyeti qırımtatar cumhuriyetiniñ kerekligini añlasın dep, bir sıra malümat maarif kampaniyalarnı keçirmeli ve tamır halqlar uquğını qoruv saasında halqara uquq aletlerini añlatmalı.
Konferentsiyanıñ soñunda «Qırımtatar halqınıñ, Ukraina tamır halqı olaraq, statusı aqqında» qanunnıñ işlep çıqarıluvı boyunca iş taqımınıñ teşkil etilmesi aqqında rezolütsiya qabul etildi. Bu vesiqa üzerinde işke devlet müessiseleri ve diger teşkilâtlar davet etilgen. Bunıñ ile arizada Kiyev-Mogilân akademiyasınıñ İsmail Gasprinskiy adına «Qırım studiyaları» tasil-tedqiqiy merkezini teşkil etmek teşebbüsine destek bildirilgen.


text:
Aqyarnıñ bazı mikrorayonlarında aprelniñ başında çoq daireli çoq qatlı evlerde merkeziy qızdıruv eksildi. Aynı vaqıtta şeerniñ diger rayonlarında mesken evlerni qızdıralar. Bunı yerli sakinler Qırım.Aqiqatqa bildirdiler.
Ostrâkov caddesinde ömür arqadaşı ve kiçik balası ile yaşağan 28 yaşında Marina onıñ dairesi aman-aman qızdırılmağanını bildire.
«Bizler qalın kiyinmege ve daireni siyrekçe avalandırmağa başladıq. Elektrik qızdırğıçnı qıdıramız», – dep ayta qadın.
Kamışovaya buhta mikrorayonında yaşağan 57 yaşında Georgiy de qızdıruvnıñ keyfiyetinden şikâyetçi.
«Yaramay qızdıralar: batareyalar biraz cıllı. Urba gece bile batareyada qurumadı. Amma qızdıruv parasını tolusınen alacaqlarını tüşünem», – dedi o.
«Lötçiki» mikrorayonında yaşağan 50 yaşında Vladimir ise onıñ dairesi yahşı qızdırılğanını farq etti.
Yerli sakinlerniñ qayd etkenine köre, mart ve aprelniñ başı Aqyarda biraz suvuq oldı. Meselâ, aprel 8-de kündüz Aqyarda ava arareti 5-6 dereceni teşkil etti. Bu avada şeerniñ kommunal hızmetleri evlerni qış cedveline köre qızdırmaq kerekler.
Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti şeerde qızdıruv mevsiminiñ yekünlenmesi aqqında bir de bir resmiy malümat bermedi.


text:
«Qırım baari»nen bağlı bütün vaqialar – Rusiyeniñ siyasiy ayatında nasıl etip sağ olıp qalmağa mümkünligini açıq-aydın köstere. Bunıñ eki parlaq misali: aqyarlı Aleksey Çalıy ve aqmescitli Vladimir Konstantinovnıñ tercimei alları mevcut.
Bu eki adam Kreml mimarlarnıñ qolunda Qırım baariniñ yerli qurucıları olğanlar. Aralarında tek bir farq bar: Çalıy, kerçekten de «halq meri» edi – Aqyarda o ğayet belli bir insan olıp qalmaqta. Oña nisbeten farqlı davranmaq mümkün. Amma, soñki yılları rus ğayesiniñ tarafdarı, iş adamı olıp, o öz parasına «35-nci yalı batareyası» hatıra kompleksini inşaat etti, tarihiy yayınlarnıñ azırlanmasını destekledi. Yarımadanıñ grajdanlığı deñişecegi aqqında daa haber bile olmağan vaqıtta o rus ğaelerine sadıqlığını köstergen edi.
Vladimir Konstantinov ise, sovet devirinden qalma adiy ukrain memurıdır. Onıñ bir sıra devlet mukâfatı bar, bu cümleden, 4-nci -5 nci dereceli Yaroslav Mudrıy adına mukâfat, «Yararlıq içün» üç nişanı, ve Ukrainada üç kere nam qazanğan qurucı unvanına nail oldı. Qırım parlamentine üç kere saylanğan edi. Amma, bunıñ episi oña baarde rusiyeli memur olmağa keder etmedi.
Qırımda mart ayından soñ, yüz bergen vaqialar, Moskva içün razılıq qatiy fikirden daa emiyetli olğanını köstere. Aleksey Çalıy «Qırım baariniñ» vekili olaraq, akimiyetni teñkid etti. Yani, sistemalı rusiyeli akimiyet içün sistemsiz bir şahıs olıp qaldı.
Aqyar öz merini saylamaq kerek, kibi teşebbüs onıñ soñki tekliflerden biri edi. Şeer soñki yigirmi üç yıl devamında bundan marum qala edi – Kiyev mer yerine Aqyarnıñ Devlet Şeer yolbaşçısını tayin ete edi, em de şeerniñ içtimaiy-iqtisadiy saasına sermiya qoşa edi. Aqyar grajdanlığını deñiştirgen soñ, merlerni öyle de saylamağa aq qazanmadı – regional parlament Vladimir Putin teklif etken namzetlerden seçecek.
Çalıynıñ teklifi bir sıra fikirlerni asıl etti. Ta Moskvadan içki siyaset boyunca prezident memuriyetiniñ reisi Oleg Morozov keldi. Yerli saylavlarğa köre, Çalıy 24 deputattan 16-nı idare etkenine köre, kelgen memur sabıq «halq meri» göñlüni almağa tırışacaq.
Gubernator vazifesini eda etken Sergey Menâylo şu vazifege tolusınen keçecekmi ya yoq, müim degil. Eñ esası qırımlı memurlarnıñ buña olğan munasebeti.
Çalıynıñ aksi Vladimir Konstantinov ise, doğrudan-doğru keçirilgen saylavlarnı teñkid etip, bu şekilde saylanğan adamnı işten boşatmağa imkânsızdır, dep ayttı. Em de, saylavlar «qaparcılıqnıñ gürlemesi, merlerniñ öldürüvi, mülkniñ saipleştirüvi, akimiyetniñ bir qolda qalmasına» ketire bile, dedi.
Amma, daa yaqında Regionlar firqasınıñ azası Konstantinov, tamam onıñ firqası Qırımda akimiyetni qolda tutqanını unuttımı, aceba? Qırım şeerleriniñ yolbaşçılarıni Nazirler şurasınıñ reisi - merhum Vasiliy Cartınıñ adamları olğanını hatırlaymı? Ya da Viktor Yanukoviç zamanında ombudsmen bile, oña yaqın şahıslardan biri olğanı aqılındamı?
Soñki on yıl içinde Qırımda Regionlar firqasından ğayrı, iç bir kimse üküm etmegenini hatırlaymı? Olar Qırımnıñ al-vaziyeti içün mesülietlidirler. «Qaparcılıq», «mülkniñ saipleştirüvi», «akimiyetniñ qolğa aluvını» tek onıñ firqadaşları yapa bilecegini unutmadımı?
Mesele, mer saylavlarında degil, mesele şunda ki, Çalıyğa baqqanda, Konstantinov Rusiyede siyasiy cietinden sağ qalıp faaliyet etmek tecribesini Viktor Yanukoviç ükümdarlığı zamanında firqa azası olaraq qazandı. Yani, merkeziy akimiyetke qarşı kelmemek kerek. Öz fikirinden vazgeçmeli. Nasıl bir teşebbüs olsa, olsun, onen razı olmalı.
Çalıy bunı ale daa añlap olamadı. Em de avam halqnıñ sevgisi Moskvanıñ közünde qıymetini eksiltkenini de añlamay. Onıñ içün memur akakiy akakiyeviç olmalı, çünki bu soy memurlarnı deñiştirmek qolay. «Halq merleri» ise, mesele çıqara bileler.
İşte, Aleksey Çalıy «keçici» bir şahıs olıp qalacaqtır, çünki idarecilikniñ bir parçası olmamağa tırışa. Aqmescitli meslekdeşi Konstantinov Yanukoviçniñ Ukrainasında tecribe qazanıp yetiştirdi. Çalıy ise, hayallarnı saqlamağa muvafaq oldı.
Amma, bu da çoqqa sürmeycek.
Pavel Kazarin, Qırım.Aqiqatnıñ moskvalı közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovğa yañılanğan iddianame taqdim etildi. Bunı Radio Svoboda jurnalisti haber ete.
Muhbir: «İlmi Umerovğa yañılanğan iddianame taqdim etildi. İç bir şey deñişmedi. Aynı madde, aynı vaqia qaldı», – dep qayd etti.
Bundan evel Rusiye FSB tarafından Umerovğa qarşı yañı tarirde iddianameniñ taqdim künü yanvar 30, bazarertesi kününe keçiktirilgen edi.
Bundan evel İlmi Umerov FSB taqiqatçısı onı yanvar 27 kününe çağıttırıp «qabaatnı yañı şekilde» taqdim etmege istegenini haber etken edi.
İlmi Umerovnıñ qızı Ayşe 2016 senesi dekabr 30-da bildirdi ki, babası Rusiye maliye monitoringi federal hızmetiniñ saytında derc etilgen terrorist ve ekstremistler cedveline kirsetilgen. Onıñ nomerası 5826. Umerov, bu cedvelge kirsetilmesine qarşı mahkemede itiraz bildirmege niyetli olğanını beyan etti.


text:
Vatandaş jurnalisti, bloger Nariman Memedeminovnıñ cinaiy taqip etilüvi qırımtatarlarnıñ vatandaş birdemligini bastırmaq isteginen bağlı. Bu aqta «Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ «Siyasiy mabüslerge qoltutuv» programmasınıñ reberi Sergev Davidis Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Qırımtatarlarnıñ – bu büyük etnik toplulıq – vatandaş birdemligini bastıruv işini köremiz. Akimiyet cemiyetniñ büyük qısımları onı istemegenlerinden qorqa ve akimiyet bunı bastırmağa tırışa. «Qırım birdemligine» qarşı çoqtan devam etken repressiyalar. 24 insan baarde «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları bar olğanında qabaatlanıp apiske alınğan edi. Memedeminovnıñ taqip etilüvi de aynı ola ve qırımtatarlarnıñ vatandaş birdemligini bastırmaq içün yapıla, dep tüşünem», – dedi «Memorialnıñ» vekili.
Rusiye prokurorı Aleksey Aydinov terrorizmge açıq çağırğanında qabaatlanğan vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminov içün altı yıl umumiy rejimli koloniyada qalmasını istedi.
2018 senesi martnıñ 22-nde Bağçasaray rayonında Rusiye telükesizlik hadimleri ve uquq qoruyıcıları Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Ondan soñ faaliyetçi Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine alıp ketildi. Martnıñ 23-nde mahkeme Memedeminovnı tevqif etti.
Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatlaylar.
Martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Dağ
Dağ, dağ yapısı, relyef şekli, qomşu nisbeten tüz saalar üzerinde dünya yüzüniñ keskin bir maalliy etraf müitten ayırılğan yüksekligi, tabannıñ açıq-aydın bir çizgisi (uvadan dağnıñ özüne keçişniñ sıñırı), keskin nisbiy yüksekliklerdeki dalğalanmalar. Umumen dağlar, deñiz seviyesinden 600 m-niñ üzerinde mıtlaq yükseklikke saip relyef unsurlar olaraq qabul etile.
Dünyanıñ eñ yüksek dağı, yüksekligi deñiz seviyesinden 8.848 m olğan Jomolungma. Töpe ile suv altı tabanı arasındaki yükseklik farqını ölçesek, dünyanıñ eñ yüksek dağı, aşağıdan yuqarığa yüksekligi 10.230 m olğan ve bunııñ tek 4.207 m-si deñiz seviyesinden yükselgen Mauna Kea yanardağı olaraq qabul etile bile. Dünyanıñ merkezine olğan uzaqlığını köz ögüne alsaq, dünya üstüniñ eñ uzaq noqtası Chimborazo stratoyanardağı sayılır. Küneş sistemasındaki belli olğan eñ yüksek dağ, 22 km yüksekligindeki Olimpos dağı, Marsta bir qalqan yanardağıdır.
Dağlar unsurları arasında şularnı qayd eteler:
- dağ töpeleri;
- caplar;
- boğazlar;
- dağara oyqalları;
- tüzleştirilüv üstü.


text:
Avropa Şurasınıñ Baş kâtibi Thorbjørn Jagland Qırımda ATR telekanalına litsenziyanıñ berilmemesi sebebinden qasevetlenip, onıñ işini ğayrıdan tiklemege çağırdı.
Bu aqqında aprel 2-de tarqatılğan beyanatta aytıla.
«Farqlı malümat bergen matbuat vastaları em Qırım, em de bütün Avropa içün ğayet müim ola», – aytıla beyanatta.
Avropa şurasınıñ Baş kâtibi Qırım akimiyetini telekanal reberligi ile dialog qurmasına çağırdı.
«İnsan aqları Avropa konventsiyasında kefil etilgeni kibi, mustaqil matbuat vastaları malümat ve ğayelerni bermek kerekler», – dep qayd etti Thorbjørn Jagland.
Aprel 1-den itibaren ATR işini toqtattı. Mart ayınıñ soñuna qadar telekanal Rusiye qanunlarına köre öyle de qayd olamadı.
Telekompaniya Roskomnadzorğa vesiqalarnı bir qaç kere bergen edi, lâkin olarnı farqlı sebeplerden keri qaytarğan ediler. ATR mediaholdingine kirgen Lâle qırımtatar bala telekanalı, «Meydan» ve «Lider» radioları da aynı vaziyetke oğradılar. «15 minut» internet neşiri ve QHA da Rusiyede qayd etip olamadılar.


text:
Türkiye Gürcistan ve Ukrainanıñ topraq bütünligine dair fikirlerini ğayrıdan baqmağa niyetli degildir. Bunı bazarertesi künü, yanvar 9-da, Türkiye Tışqı işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu Ankaradaki elçiler konferentsiyasında çıqışta bulunıp ayttı. Onıñ qayd etkenine köre, Moskva ile iş birligi bunı qaplap almay, dep haber ete Eho Kavkaza.
«Bizler Ukraina ve Gürcistannıñ topraq bütünligine qoltutamız. Ukraina topraqlarınıñ işğalini tanımayıq. Rusiye ile dialog bir çoq zıddiyetni al etmege yardım etecektir», – dep ayttı Çavuşoğlu.
O, Suriye zıddiyetini aytıp, «Türkiye regiondaki er angi memleketten ziyade Suriyede istiqrar olmasını istey», dep bildirdi.
«Ankara Suriyede barışıq olsun dep, elinden kelgen er şeyni yapa. Suriye boyunca Jeneva esnasına qoltutamız ve bu memleketniñ şimalinde IŞİD ile küreşemiz», – dep ayttı Çavuşoğlu.
O, «Türkiye Suriyeniñ topraq ve siyaset bütünligine faal sürette qoltutmağa devam etecegini» aydınlattı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresine şaat olaraq sorğuğa çekeler, dep haber ete QHA.
Çiygoznıñ aytqanına köre, taqiqatçı ile körüşüv dekabr 10 künü saat 15-ke belgilengen. Subetniñ ilk mevzusı – mayıs 3-te keçirilgen narazılıq aktsiyası.
«Maña telefon etip, mayıs 3 işi boyunca Taqiqat komitetine davet ettiler. Men mıtlaqa kelecegimni ayttım. Ve biz taqiqatçınen çarşenbe künü saat üçte körüşmege keliştik», – dedi Çiygoz.
Onıñ qayd etkenine köre, soñki vaqıtları olğan apis ve para cezalarınıñ qanunğa köre belgilenmemesini köz ögüne alsaq, «bunıñ kibi tedbirlerniñ qanunğa köre yapılacağına» ümüt etmemek kerek.
«Ne bekleyim? Semetdeşlerimizge qanunsız alda para cezaları belgilene, «sımarışqa köre» apiske alalar, elbet de, bunıñ kibi tedbirler keçirilmesinde er şey qanunğa köre yapılacağına ümüt etmemek kerek. Onıñ içün Taqiqat komitetine özüm baracam, Allah bile ne olacaq», – dep ayttı Çiygoz.
Mayıs 3-te Mustafa Cemilevni Qırımğa kirsetmediler. Bundan sebep qırımtatarlar Ermeni Bazardaki «sıñırda» narazılıq aktsiyasını keçirdiler.
Soñra Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya Meclis reisi Refat Çubarovnı «ekstremistik faaliyeti aqqında tenbiyelep, buña riayet etilmese, Meclis yoq etilecek ve onıñ faaliyeti yasaq etilecek», dep bildirdi. Bundan soñra narazılıq aktsiyasınıñ iştirakçilerine nisbeten mahkemeler ötkerildi, ve para cezası belgilendi.
Küzde yarımadada mayıs 3 işi boyunca yañı bir sıra yaqalavlar oldı. Uquq qorçalayıcılar ve Meclis bunı siyasiy sımarış dep adlaylar.


text:
Qırım Musulmanları Diniy İdaresi bildirgeni kibi, Qırım seyyaları Medinege amanlıq ile barıp çıqtı ve «oñaytlı musafirhanelerde yerleştiler».
«Yarın, sentâbr 10-da, Qırım musulmanlarına Kuba camisininde ekskursiyanı keçirecek ve Uhud uruşı – Muhammed Peyğamberiniñ Mekke küreyşleri ile ekinci büyük uruşı aqqında tarif etecekler. Sentâbr 11 künü, cuma namazından soñ, seyyalar acılıq merasimlerini yerine ketirmek içün Mekkege yol alacaqlar», – denile QMDİ matbuat hızmetinde.
Qırım musulmanları acılıqqa sentâbr 7 ve 8 künleri yol aldı
Acılıq 20-21 kün devam etecektir.
Bu sene Rusiyeniñ acılıq eyyetine kirgen qırımlılar içün 300-den ziyade yer berildi.
Berilgen malümatqa köre, Saudiy Arabistan 200 Qırım acısına maddiy yardım köstermege azır. Bunı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ Ukraina Saudiy Arabistan Qırallığınıñ fevqulâde ve vekâletli elçisi Cudiya Alhazal ile körüşüvinden soñ ayttılar.
Evel Ukraina prezidentiniñ qırımatatar işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Rusiye Federatsiyasınıñ ayırğan yerlerinden faydalanğan qırımlılar qanunnı bozğanı aqqında bildirgen edi.
Acılıq ibadeti – islâm dininiñ beş farzlarından biridir. Er bir musulman acılıq ibadetini yerine ketirmeli.


text:
Aqmescit rayonında fevral 18 künü Halqara ana tili kününe bağışlanğan «Til – halqnıñ canıdır» icadiy yarışına yekün çektiler.
Aqmescit rayonınıñ memuriyeti reisiniñ muavini Ruslen Yakubov aytqanı kibi, yarış 5 namzetlikte keçirildi: «Aile adetleri nedir ve nege kerektir?», «Aile adetleri», «Nesiller arasında bağ saqlanılmasınıñ müimligi», «Baar şiiriyetini diñleñiz…», «Acayip insanlarnıñ ayatından».
«Qırım Cumhuriyeti çoq milletlidir. Mında tınçlıqta bir 100 millet vekili yaşay. Er bir halq – tekrarlanmaz medeniyet, til, adet, yaşayış tarzıdır. Qırımda yaşağan halqlarnıñ tilleriniñ saqlanuvı medeniyetimizni zenginleştirgen bir usuldır», – dey Ruslan Yakubov.
Kremlge tabi olğan Aqmescit rayonı memuriyetiniñ matbuat hızmetinde bildirilgeni kibi, yarış ğalipleri 12 yerni qazandı. Er bir ğalipke rus-ukrain-qırımtatar luğatlarını bağışladılar.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Yevgen Sverstük
Yevgen Oleksandrovıç Sverstük (ukraince ЄBreH OлekcaHдpoBич CBepcTюk, 1928 s. dekabr 13, Siltse qas., Volın, Lehistan – 2014 s. 1 dekabr, Kiyev, Ukraina) – ukrainalı yazıcı, şair, terciman, edebiyatşınas, felsefeci, cemaat erbabı.
Tercimeial[deñiştir | kodunı deñiştir]
Onıñ balalığı, gençligi Ekinci Cian cenkiniñ yıllarına rast keldi. Közleriniñ ögünde qısqa vaqıtta akimiyet denişe bere edi – leh akimiyeti şuralar akimiyetine, soñra alman akimiyetine, daa soñra kene de şuralar akimiyetine. Vaat etkenlerine baqmadan, o akimiyetlerden birisi ukrainlerge ne azatlıq, ne de tınçlıq ketireler. Öz toprağını qorçalamaq içün, olar qoluna silâ alalar. Böyleliknen, Sverstük azatlıq içün küreşine kirişe.
1952 senesi Lviv universitetiniñ filologiya fakultetini birire. Poltava pedagogik institutında, ukrain edebiyatından ders berip, ocalıq yapa. "Vitçizna" degen mecmuanıñ müdiri ola. Siyasiy sebeplerden onı bir qaç kere işten çıqaralar.
1960 seneleri çeşit edebiy aqşamlar, toplaşuvlar teşkil ete. Qayd etmek kerek ki, o vaqıtlaı öyle bir şekilde keçirilgen tedbirler yasaq edi. Öz neşriyatında Sverstüknin esselerni darqata ediler: "З пpиBoдy пpoцecy Haд ПorpyжaлbcbkиM", "Coбop y pишToBaHHi", "IBaH KoTляpeBcbkий cMiєTbcя", "OcTaHHя cлboзa" ve ilâhre.
1972 senesi 14 yanvar künü onı tevqif eteler. Bir yıldan kendi esseler ve çıqışlar yapqan içün "Antisovet teşviqat ve propaganda" maddesine köre maksimal müddetine mahküm ola – 7 yıl qattı intizamlı lagerge em de 5 yıllıq sürgünlikke. Müddetini Perm lagerlerinde keçirdi, em anda da çeşit-türlü protest aktsiyalarda iştirak etti.
Burâtiya lagerinde geologik ekspeditsiyanıñ dülgeri olıp işletildi.
1983 senesi Kiyevge kelip, fabrikada dülger olıp çalışa, amma 5 yıldan soñra bu işten boşatıla, çünki protest aktsiyalarında iştirak etmege devam ete.
1989 senesinden Ukrainada milliy demokratik areketniñ faal iştirakçisi, "Naşa vira" pravoslav gazetasınıñ baş muarriri ve Ukrainalı ziyalılarnıñ mustaqil assotsiatsiyasınıñ prezidenti ola.
1993 senesi Münhen şeerinde Azat Ukrainalı universitetinde felsefe boyunca doktorlıq dissertatsiyasını qorçalay. Dissertatsiyanıñ mevzusı – "Ukrain edebiyatı ve hristian adeti".
ABŞda Azat Ukrain İlimler Akademiyasınıñ aqiqiy azası oldı. 1995 senesi T. Şevçenko adına Devlet mukâfatınıñ laureatı, Azatlıq nişanınıñ saibi.
"Perşogo grudnâ" (Dekabr 1-inde) degen teşebbüs taqımınıñ istirakçileriden birisi. Kitaplar ve edebiyatşınas, psihologiya, din mevzusında çoq sayılı maqaleler, şiirleniñ, alman, ingliz, rus tilinden tercimelerniñ müellifi.
2014 s. dekabr 4 künü Kiyevde Yevgen Sverstüknen sağlıqlaşmağa biñlernen adamlar keldi. Olarnıñ arasında Ukraina Prezidenti Petro Poroşenko, baş naziri Arseniy Yatsenük, 2005-2010 seneleri Ukraina Prezidenti Viktor Yuşçenko, "Perşogo grudnâ" teşebbüs taqımınıñ istirakçileri, dissidentler Vasıl Ovsiyenko, Yosıf Zisels, Semen Gluzman, Oles Şevçenko, yazıcı Mariya Matios, yırcılar Svâtoslav Vakarçuk, Ruslana, Telnuk tataları, Kiyev meri Vitaliy Klıçko, vatandaşlar.
öyle sözlernen Milliy hatıra Ukrain insitutniñ başı Volodımır Vyatrovıç Sverstüknen sağlıqlaştı.[1]
Tercimeleri[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ukr. "Яkщo"[2] – Redyard Kiplingniñ "If" degen şiiri Yevgen Sverstük tercimesinde


text:
Avropa Birligi azası olğan devletlerniñ elçileri kelecek afta Rusiye Qırımnı işğal etkeni sebebinden kirsetilgen sıñırlama tedbirlerini uzatabileler.
«AB elçileri, bir ihtimal, kelecek afta ABden Qırımğa barıp yatırım yapılmasınen bağlı yasaqnı daa bir yılğa uzatması mumkün», – dep yaza Twitterde Radio Svobodanıñ brüsselli muhbiri Rikard Jozwiak.
Sıñırlav tedbirleri 2014 senesi mart ayında Avropa birliginiñ Ukrainadaki buhranğa nisbeten reaktsiyası sıfatında kirsetilgen edi. Olar bir taraftan, Rusiye iqtisadiyatınıñ muayyen sektorlarına qarşı doğrultılğan ve 2017 senesi iyülniñ 31-ne qadar üküm sürgen iqtisadiy sanktsiyalardır. Diger taraftan, Qırım ve Aqyarnıñ qanunsız şekilde işğal etilmesine qarşı bir cevap şeklindeki sıñırlav tedbirleri olaraq, 2017 senesi iyunniñ 23-ne qadar devam etecektir.
Ondan da ğayrı, Ğarp 2014 senesinden başlap Donbasstaki vaziyetniñ istiqrarsızlığı sebebinden sanktsiyalar kirsetken edi. Olar esasen Rusiye vatandaşlarınen şirketlerge qarşı doğrultılğan sanktsiyalar. Sanktsiyalar Rusiye iqtisadiyatınıñ bazı dallarına qarşı da kirsetilgendir.
Kreml Donbasstaki separatistlerge qoltutuvğa alâqası olğanını inkâr ete ve çatışma zonasında yalıñız rusiyeli «göñülliler» bulunğanını qabul etmekte. Ayrıca Rusiye Qırımnı zapt etkenini inkâr eterek, bunı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qıtay älemniñ ekinşi iri ekonomikasın qwrauşı el bolğanımen, kedeyler sanı jağınan da älemdegi aldınğı orındarğa jayğasadı. 2021 jılı Qıtay Kommunisti..
Ötken aptada portalımız Qıtay sotı ömir boyı bas bostandığınan ayıruğa ükim etken Ospan batır wrpaqtarına qatıstı mäseleni alğaş bolıp köterdi jäne o..
Qıtay ükimeti Şıñjañdağı tärbie lagerlerin Tiben avtonomiyalı regionında äskeri tärtippen jürgize bastağan. Bwl turalı Şıñjañ mäselesi boyınşa nemis s..
Qıtay men Ündistan arasında qayşılıq barğan sayın küşeye tüsti. Şekara dauın bılay qoyğanda älemde halıq sanı eñ köp eki eldiñ Aziya-Tınıq mwhit aymağ..
19 tamız AQŞ demokrattarı jalpı jinalısında özderiniñ tört jıldıq wlttıq Kongresin qaraşa ayındağı jalpı halıqtıq saylauda saqtap qalıu üşin qoldan ke..


text:
«Avropa komissiyası Rusiye Federatsiyasına qarşı ticariy-iqtisadiy cezalarnıñ azırlanmasını devam ete», – dedi Rompuy.
«Ukraina akimiyeti Jeneva añlaşmasınıñ amelge keçirüvi içün bayağı areket etti. Amma, qayd etkenimiz kibi, Rusiye öz mecburiyetlerine riayet etmey», – qayd etti Rompuy.
Onıñ sözlerine köre, AB Ukrainağa er taraflama yardımını köstere ve köstermege devam etecektir.
«Biz Ukrainağa devletniñ grajdan havfsızlığı saasındaki ihtiyaclarını ögrenecek ekspertlerni yollamağa niyetindemiz. Böyle qarar mayıs 12 künü AB çetel işler nazirler Şurasınıñ toplaşuvında baqılacaq», – dedi o.
Keçken aynıñ soñunda AB Ukraina buhranı sebebinden cezalarğa oğrağan 15 insandan ibaret olğan cedvelni aşkâr etti. Aprel 29 künü peyda olğan cedvel esapları qapatılğan ve AB kirişi yasaq olğan insanlarnıñ sayısını 48-ge ketirdi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reis muavini Ahtem Çiygoznıñ ömür arqadaşı – Elmira Ablâlimova, ukrain obudsmeni siyasiy mabuslarnen körüşkenini «kerekli ve vaqıtında» yapılğan areket olaraq qabul ete. Bunı Ablâlimova Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında bildirdi.
«Körüşüv taqiqat odalarından birinde keçirildi. Raat surette keçti. Ahtem, «26 fevral» işinen bağlı hususlarnı açıqladı, Qırımda qırımtatarlarğa nisbetten devam etken basqılar, tintüvler ve yaqalavlar aqqında tarif etti. Bunen beraber advokatqa yapılğan basqı aqqında söz yürsetildi, oña qarşı prokuratura tarafından teşkerüvler alıp barılğanı aytıldı. Bizim fikirimizce, bu pek kerekli ve vaqıtında yapılğan ziyaret oldı. Bügünki künde – bu ukrain ombudsmeniniñ Qırımğa yapqan ilk ziyaretidir», – dedi o.
Ablâlimovanıñ sözlerine köre, Çiygoz ombudsmennen ayrı körüşüv aqqında rica etti, lâkin oña izin bermediler.
«Körüşüvde Ahtem, men, Polozov, Ukraina ve Rusiyeniñ insan aqlarından eki vekâletlisi, apishaneniñ hadimleri ve, bese-belli, Qırım prokuraturasınıñ vekilleri bar edi. Ahtem Ukrainanıñ insan aqlarından vekâletlisi ile ferdiy subet aqqında rica etti, lâkin oña ancaq eki vekâletliniñ iştiraginen subet keçirmege izin berildi», – dep añlattı Ablâlimova.
Çiygoznıñ ömür arqadaşı, körüşüv episi olıp bir saat devam etkenini ayta.
Biraz ögüden ukrain ombudsmenı Valeriya Lutkovskaya rusiyeli ombudsmen Tatyana Moskalkova ile Qırımda ve qıtaiy Ukrainada apis etilgen Rusiyeniñ ve Ukrainanıñ bazı vatandaşlarını ziyaret etmege añlaşqanları beyan etilgen edi.Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Fevralniñ 21-nde Avropa birliginiñ elçileri, Ukraina suverenitetine telüke teşkil etken Rusiyege qarşı kirsetilgen sanktsiyalarnı daa yarım yılğa uzatmağa qarar berdi, dep haber ete Brüsselden Azatlıq Radiosınıñ muhbiri.
«AB elçileri, Ukrainanıñ topraq bütünligine qarşı yapqan areketleri içün mesuliyetli sayılğan 150 şahıs ve 38 teşkilâtqa qarşı, esaplarınıñ blok etilüvi ve viza sıñırlavlarını daa altı ayğa uzatmağa qara berdi», – dep yaza Twitterde Azatlıq Radiosınıñ muhbiri Rikard Jozwiak.
Soñki sefer AB Şurası Ukraina suverenitetine telüke teşkil etken Rusiyege qarşı kirsetilgen sanktsiyalarını 2017 senesi sentâbrniñ 14-nde 2018 senesi martnıñ 15-ne qadar uzatqan edi.
Sıñırlav tedbirleri arasında viza sıñırlavları ve bank esaplarınıñ blok etilmesi de kire. Şuranıñ saytındaki beyanatta, Ukrainadaki vaziyet ögrenilüvi neticesinde «sanktsion rejim deñişme ketirmegenine» işaret etile. Brüseel o zaman öldürilgen dört şahısnı sanktsiyalar cedvelinden silgen edi.
Sıñırlav tedbirleri 2014 senesi mart ayında Avropa birliginiñ Ukrainadaki buhranğa bir reaktsiyası olaraq kirsetilgen edi.
Ondan da ğayrı Rusiye ve ilhaq etilgen Qırımdaki bazı vatandaşlar ile şirketlerge, Donbass ve Qırım separatistleri ve Ukraina ükümetiniñ sabıq yolbaşçılarınen, Rusiye iqtisadiyatınıñ belli-başlı bazı saalarına qarşı ayrıca devam etken bir qaç paket sanktsiyalar kirsetilgen edi.
ABD ve «Yediler gruppası»na kirgen diger devletlernen beraber daa bazı memleketler de sanktsiyalar kirsetken edi.


text:
Qırımda kelgen turistlerniñ sayısı artqanı içün yañı koronavirus hastalarınıñ sayısı arta. Bu aqta TASS Rusiye haber agentligi Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskayanıñ malümatına esaslanıp bildire.
«Şimdi Rusiye boyunca em Qırımda, em Aqyarda eñ az hastamız bar. Qırımğa kelgen insanlarnıñ sayısını baqılsa, hasta sayısınıñ kerçekten artqanını köremiz. Ukraina sıñırnı açtı, Ukrainadan kelgen insanlarnıñ sayısı arta, Qırımda turistlerniñ sayısı umumen arttı», – dedi o.
Penkovskaya, kelgenlerge koronavirus yuqusınıñ tarqaluvına qarşı tedbirlerge riayet etmek kerek, dep hatırlattı: maskalar taqılacaq ve mesafe olacaq.
Qırımda soñki künde 23 koronavirus hastası qayd etildi. Aqyarda – üç.
Akimiyetniñ malümatına köre, Qırımda 1139 COVID-19 hastası qayd etildi, Aqyarda – 339.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqyarda beş yaşında qızçıq tüşken dolap altında elâk oldı. Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, balanıñ ölümi sebebinden cinaiy iş açıldı.
Aqyarnıñ Gagarin rayonı boyunca Rusiye Taqiqat komitetiniñ taqiqat bölügi bildire ki, taqiqat malümatına köre, sentâbr 7 künü Oktâbrskaya Revolütsiya caddesindeki dairede beş yaşında qızçıq «öz muqaytsız areketleri ile üstüne dolapnı yıqtırdı, şu vaqıtta dairede balanıñ anası ve tizesi buluna ediler».
Körgen beden yaralarından bala birden elâk oldı.
Al-azırda vaqianıñ bütün incelikleriniñ ögrenilmesi boyunca taqiqat areketleri alıp barıla.


text:
Kyivdeki Qırımtatar Milliy Meclisiniñ ofisinde qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ve Ukraina halq deputatı Rustem Umerov Ukrainanıñ Avropa Şurası daimiy vekili Boris Tarasüknen körüşti.
Körüşüvde Meclisniñ ve Ukrainanıñ Avropa Şurası Temsilciliginiñ işğal etilgen Qırımda insan aqlarını ve qırımtatar hadqınıñ aqlarını qoruycaq, Ukrainıñ Qırım üzerindeki devlet suverenitetini ğayrıdan tikleycek meselelerniñ azırlanması ve baqılmasında işbirligi şekillerini muzakere ettiler, dep yazdı Refat Çubarov Facebook saifesinde.
Onıñ aytqanına köre, 2014-2019 seneleri Ukrainanıñ PACE parlament eyyetiniñ erkânına kirgen Mustafa Cemilev PACEniñ «Qırımtatar halqınıñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki ve Aqyardaki (Ukraina) vaziyetine dair» mahsus maruzası ve qarar leyhasını azırlav işini devam ettirmek müim olğanını qayd etti. Faqat, Cemilevniñ aytqanına köre, maruza müellifi Qırımtatar Milliy Meclisinen ve qırımtatar cemaat teşkilâtlarınıñ vekillerinen kerekli mesleatlar keçirmeli.
«PACEde yañartılğan Ukraina parlament eyyetiniñ azası olğan Rustem Umerov bir sıra teklifini bildirdi, olarnıñ PACE qış ve baar sessiyaları vaqtında Ukraina eyyeti tarafından kerçekleştirilmesi Avropa Şurasınıñ Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsına ve Qırımnı ilhaq etmek ıntıluvlarına qıymet kesüvde printsipial fikirleriniñ saqlap qalmasına yardım etecek», – dep bildirdi Çubarov.
Ukrainanıñ PACE eyyetiniñ yolbaşçısı, Yuqarı Rada «Halq hızmetçisi» fraktsiyasınıñ deputatı Yelizaveta Yasko, Ukraina parlament azalarınıñ yanvarniñ 27-nde Strasburgda başlaycaq PACE qış sessiyasında Qırım meselesini nasıl kötereceklerini tarif etti.
Hatırlatamız, Ukraina Yuqarı Radası yanvarniñ 16-nda daimiy eyyetniñ Avropa şurası Parlament assambleyasına 2020 senesi qaytması aqqında qarar aldı. Buña 348 halq deputatı rey berdi.
Avropa Şurasınıñ Parlament assambleyası 2019 senesi iyünniñ 26-nda Rusiye eyyetini sanktsiyasız qaytarmağa razı oldı. Estoniya, Gürcistan, Latviya, Litvaniya, Poloniya, Slovakiya ve Ukrainanıñ PACE eyyetleri buña cevap olaraq toplaşuv salonını terk etti.
PACE, Rusiye eyyetiniñ rey aqqını ğayrıdan tiklemege qarar alğan soñ, Kreml «Qırım meselesini» Ğarpqa «ardı-sıra ve sabırnen añlatmağa» niyetlene, dep bildirdi.
Rusiye eyyeti, vekâletleri sıñırlanğan soñ 2015 senesi yanvar ayından berli assambleya sessiyalarında iştirak etmegen edi.
Ukraina aq qorçalayıcılarınıñ fikirince, teşkilât talaplarına riayet etmegen Rusiye eyyetiniñ Avropa Şurası Parlament assambleyasına qaytması bu devletlerara teşkilâtnıñ «maneviy teslimi» olacaq.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İyünniñ 25-de Aqmescitteki Aq-Meçet qasabasında yerli cami minaresiniñ tiklenmesi başlandı, dep haber ete Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
Onıñ malümatına köre, camini yerli sakinler 1999 senesi qurıp başlağan ediler. Musulman cemiyetiniñ ğayretinen cami 2007 senesine qadar quruldı. Lâkin o vaqıt minarege sermiya yetmedi.
Minareni tiklemek qararına kelgen soñ, yerli sakinler qurban çaldılar. Musulmanlar dua oqup, Yüce Rabbimizden yardım soradılar.
Yerli sakinler sponsorlardan maddiy yardım kösterilecegine ümüt besleyler.


text:
Rusiye Ukraina ile sıñırda ordular sayısını arttıra. Şimdi, NATO malümatına köre, Ukraina sıñırı yanında Rusiye askerleriniñ sayısı 10-12 biñ adamnı teşkil ete.
Bunı malümat agentlikleri NATO üyken vekillerine esaslanıp bildire, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
İyün ayınıñ ortalarında Rusiye Ukraina ile sıñırda 40 biñ arbiyinden ekseriyetini çekti. Lâkin bundan soñ kene de Rusiye ordularınıñ sayısı artıp başladı.
«Bizim malümatımızğa köre, al-azırda regionda 10-12 biñ Rusiye arbiyi buluna. Soñki afta devamında bizler sıñırdaki regionda bir qaç bölük areketlerini qayd etken edik», – dep qayd etti NATO memurı.
RNBO kâtibi Andriy Parubiyniñ malümatına köre, al-azırda aman-aman 40 biñ Rusiye askeri Ukraina ile sıñırda buluna.


text:
Qırımtatar milliy lideri Mustafa Cemilevniñ advokatı Nikolay Polozov, "Cemilev davası"nıñ evelki diñlevi aqqında rusiye tahqiqatçısına muracaat yolladı.
Onıñ aytqanına köre, yurisdiktsiyanıñ eñ yaqın ihtimal olğan yeri - Ermeni Bazar ya da Bağçasray, dedi Polozov Ukrinfirm" agentligine tefsir bergende.
"Cemilevniñ davasında evelki diñlev aqqında tahqiqatçığa muracaat yolladım. İmaye dava malümatınen tanışuvnı bitirgen soñ böyle ariza bere. Bundan soñ tahqiqatçı, dava malümatı qaysı bir mahkeme yollanılacağını bilmemek mümkün; sadece qabaatlav neticesini imzalağan prokuror yurisdiktsiyanı tayin ete", - Polozovğa atıf etip yaza matbuat.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ fikirince, işğal etilgen Qırımda Rusiye FSBsi tarafından oña qarşı açılğan dava qırımtatarlarnı yarımadadan çıqarmaq içün qullanıla.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine köre qabaatladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ ukrain davası qullanıla.
Qırımda mayısnıñ 27-nde Rusiye Tahqiqat komiteti qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge qarşı «cinaiy dava» tahqiqatını yekünledi.
İyünniñ 8-nde berilgen malümatqa köre, Rusiye Tahqiqat komiteti Cemilevniñ davasını mahkemege berdi. Bundan soñ Cemilevniñ advokatı Nikolay Polozov ne oña, ne de müvekkiline haber etilmedi, dep bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Sudaq– Qırım Yalısında qırımtatar ealisi eñ az sayıda yaşağan region. Regionnıñ muim meselelerinen bağlı suallerge Qırım.Aqiqat intervyusında yerli faal Edem İsmailov cevap bere.
– Edem, soñki dört yıl içinde Sudaqta yaşayış deñiştimi?
– Elbette, deñişti. Memurlar tarafını turqanlar içün yahşı tarafqa deñişti. Qarşılıq köstergen, ya da, deyik, öz noqtai- nazarını bildirgenler içün – yaramay tarafqa, ebet. Meselâ, işke, tek reayetkâr olğan özleriñkisini alalar.
– Ya hususan qırımtatarlar içün?
– Bir söznen tarif etecek olsaq, halqımız içün qıyınlıq zamanları keldi, amma bizim halqımız başını tik köterip, ğururını coymadan, er kün bu qıyınlıqlardan keçe.
– Qıyınlıq ve sınav zamanlarda ayaqta qalmağa neler yardım ete?
Qıyınlıq zamanları keldi, amma bizim halqımız bu qıyınıqlardan er kün keçe
– Halqımıznıñ tek bir hususiyeti bar, yani –emekseverlik. Qorantasını baqmaq içün iş künleri er kes bir şeynen oğraşa. Em de işbu qıyın dört yıl içinde bizim qırımtatar halqımız pek birleşti. Bu sınavlardan menliknen keçecegimizden eminim.
– Şeerniñ infraterkibi eyileştimi?
– İnfraterkip boyunca bazı deñişmeler bar. Amma o qırımtatarlardan ğayrı er kes içün yapıla. Meselâ, qırımtatarlar yaşamağan İnitsiativnıh soqağına asfalt töseldi, lâkin şeer kirişinde yerleşken Yañı-Male kvartalında ne asfalt, ne kanalizatsiya, ne de gaz bar.
Bizde 800 talebelik mektep, Yañı-Male balalar bağçası qurula. Bularnıñ ekisi de bu yıl çalışıp başlamaq kerek, faqat qurucılıqnıñ soñu körünmey. Qurucılıqta özbek ve tacikler çalışa.
– Gaz meselesi ne alda?
– Yañı-Malege gaz boruları çekip başladılar ve 120-130 biñge bağlatmaq mumkün olacaq degen emiş-demişler yüre. Şeerimizniñ daa bir probleması bar – yağmur yağğanda şeerimzi yaldap başlay demek mumkün. Şimdilik bunı çezmek içün iç bir şey yapılmay.
– Şeerde turist meselesi ne alda?
Faqır turistler kele – restoran ve diskotekalar boş, lâkin yemekhaneler ağzına qadar tolu
– Vaziyet kritik dep aytmaq mumkün. İyül ayından başlap şeerde turist tolıp kete. Şeer memuriyeti er zaman olğanı kibi, azır degil. Kelgenler çoq, faqat problema şunda ki, ep faqır turistler kelüvi netecesinde restoran ve diskotekalar boş qala, yemekhaneler ise, aqzına qadar tolıp kete.
– Keçken dört yıl içinde Qırımda ve hususan, Sudaqta qırırmtatarlar içün közge körüngen bir deñişmeler barmı?
– Közge körüngeler deñişmeler arasında qırımtatarlarnıñ taqip etilgenini qay etmek mumkün. Qırımtatarlar terrorist degil – akimiyet ise bizim balalarnı terrorizm içün qapay. Vatnikler (qafası tüşüncesin boş insanlar) içün bir manzara yaratıla. Fursatnen faydalanıp FSB ve İİN bir sual bermege isteyim. Terroristik eylemi yapqan iç olmağanda bir qırımtatarınıñ adını aytıñz. Aslında, özüñizni yorıp oturmañız – çünki yoq öyle soyu. Ta başından berli qırımtatarlar öz Vatanına avdet yolunda qarşılıq köstermek içün barışıq yolunı saylâğan ediler.
– Sudaqta qaytarılıp alındı denilgen topraq damartılarındaki qurucılıq ne alda?
– Sudaqta bu samozahvatlar (öz ihtiyarınen alınğan topraqlar) qırımtatar ve rus soylârına ayırıla. Qırımtataralar içün iç bir şey yapılmay, ruslarnıñ ise vesiqaları bar, atta gaznı bile bağlap oldular.
Şimdi gençlerimiz faalleşti– bu pek yahşı bir alâmet
Şu arada faktlar aqqında aytayım. Yañı-Male – 1991 basıp alındı, vesiqaları 2000 senesinden son yapıldı, qarşısında ruslarnıñ topraq damartıları – vesiqaları şu arada yapıldı, bütün köyge gaz çekildi. Asret – 1990 basıp alındı, qırımtatarlarğa vesiqalar 2000-den soñ, ruslarğa – şu arada ve gaz bağlandı. Akvapark – 1998-1999-da basıp alındı, qırımtatarlar alâ daa vesiqa alamay, ruslarğa em vesiqa, em gaz berildi. Açıqlar (yalıñız qırımtatarlar) – vesiqaları bugüngece berilmedi. Şeer haritasında Akvapark (qırımtatarlar olğan yer) ve Açıqlar rayonları – boş tarla olaraq körüne. Aslında insanlar yaşağan evler bar. İşte, bu eki qasabada insanlar öz esabına transformator qurdı, teller çektirdi, RESke elektrik parası töley. Suv yoq. İnsanlarnıñ musaviyligi aqqındaki qanun qayda? Narazılıq meydanına (eski delfinariy yerleşken yer) – buldozerler ketirip bitmegen evlerni sürüp taşladılar. Qurulıp bitken evlerni ise – yaqalar.
– Qırımda Meclis yasaq etilgen vaqıtta, qırımtatar milliy areketi inkişaf etecek başqa bir yollar barmı?
– Variantlar bar elbette, lâkin olar er vaqıe merkeziy Meclisnen uyğunlaştırılmaq kerek. Biz er zaman öz problemalarımıznı barışıq ve demokratik yollarnen çeze turğanmız. Şimdi gençlerimiz faalleşti – bu pek yahşı bir alâmet.


text:
İşğal etilgen Keriçte devlet müessiselerine olğan nevbetlerde turğan nefaqacılar esini coya. Cumaaqşamı, yanvar 15-de, kerch.com saytı bergen malümatqa köre, emek ve içtimaiy qoruv idarelerine olğan nevbetlerde yüzlernen esli başlı insan tura.
«Malüm olğanı kibi, bazarertesi, yanvar 12-den, uzun bayramlardan soñ idare hadimleri işke başladı. Aynı şu künü nefaqacılar «emek veteranı» şeadetnamesiniñ rus şeklini ve er aylıq ödevlerni elde etmek içün muracaat etmege başladılar. Amma şu yerde şunı qayd etmek kerek ki, Rusiye qanunlarına köre, 500 ruble muracaat etüv kününden ödenile», – dep yaza neşir.
Haber etilgeni kibi, Keriç nefaqacıları vaqıt coymayıp, saba saat 6-da kelmege ve aqşamğa qadar nevbetlerde turmağa azırlar. Bunıñ ile ayatlarda oturmaq içün kürsü bile yoq.
«İnsanlar tura, açuvlana, qavğa eteler, esini coyalar, amma ketmeyler», – denile beyanatta.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında baarniñ qırımtatar Navrez-bayramı yapıldı, dep haber ete martnın 21-nde Qırım.Aqiqatnıñ muhbiri.
Rıkovo köyünde 125 iştirakçi çıqış yapqan bayram kontserti ötkerildi. Olarnıñ arasında 11-ri aveskâr em de qırımtatar ve ukrain halq ansamblleri ve yırcılardır. Bayramnı akimiyet temsilcileri ve Hersondan kelgen musafirler ziyaret etti.
Yerli memuriyetniñ malümatına köre, mektep ve bala terbiye müessiselerinde sergiler açılıp, bala bağçalarınıñ qırımtatar gruppaları ile mekteplerde de açıq ders şeklinde bayram tedbirleri keçirilmesi planlaştırılğan edi.
«Bizler özümizniñ qırımtatar tarihı ve medeniyetimizni saqlamaq içün er şey yapamız. Ancaq ileride böyle tedbirlerni daa da büyük etip vilâyet seviyesinde keçirip, yerli ealige qırımtatar medeniyeti aqqında ikâye etip bermek ister, umumiy bayram keçirmege davet etmek ister edik. Bizim region bu meselede ilâve devlet yardımı, qırımtatarlar içün medeniyet programmalarına maddiy yardım berilmesine muhtac», – dep qayd etti Geniçesk rayon devlet memuriyeti reisiniñ muavini, Qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ azası Gülnara Bekirova.
Onıñ sözlerine köre, 2016 senesi Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında meblâğnıñ bir qısmı zamanında sürgün etilip, Ukrainada yaşamaq içün avdet etken qırımtatarlar ve başqa millet vekillerini yerleştirmek, ukrain cemiyeti integratsiya yapmaq boyunca devlet programmasına binaen taqsimlengen. 2017 senesi Geniçesk rayonına para yollanılmadı, amma 2018 senesi programması boyunca yerli memuriyet, Herson regional Meclisinen uyğunlaştırıp, 2017 senesi Nazirler Şurasına teslim etken edi. Şimdi finansirlenmesini bekleymiz.
Yerli Meclislerniñ malümatına köre, Herson vilâyetinde 10 biñge yaqın qırımtatar yaşay ve olarnıñ toplu yerleşken yerleri Geniçesk rayonı etrafındadır.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep ilân etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko münasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.


text:
Qazaqta Ş. Ualihanov alğaş estelikke alğan, este joq eski zamannan kele jatqan mınaday bir añız bar – «Älem jaraludan bwrın äuen jaralğan eken. Ol bastapta ğarışta ömir süripti. Bir jolı ğarıştağı äuen älemdi şarlap körudi oylaydı. Jer betine jaqındap keledi. Bir jerden alasa ekinşi jerden biik wşıptı. Äuendi jerde jasap jatqan barlıq halıq özinşe estipti. Qazaq dalasına kelgende, äuen tipten alasa qalıqtap ötse kerek. Sondıqtan biz, qazaqtar änge bay, änşi halıq bolğan ekenbiz» dep maqtana aytatın añız.
Eski künde qazaq şınında än men saz önerinde özine eşkimdi teñ balamasa kerek. Mıñ jıl bwrınğı sazdıñ, küy men sarınınıñ özi büginge üzilmey jetkeni, birinşiden, halıqtıñ wlttıq jadındağı quattılıq bolsa, ekinşiden halıq tudırğan önerdiñ ömirşeñdigi. Nağız saf öner ülgisiniñ ğwmırı ğana ğasırdan ğasırğa jalğsıp, wrpaqtan-wrpaqqa jete bermek.
Qazaqtıñ qazınalı öneriniñ biri – än öneri. Qazaq qay däuirde de äsem änin salıp, kümbirli küyin şertken. Eldiñ irgesi sögilip, ata jwrtınan aua köşip «japannıñ sarı dalasına şwbırıp» bara jatıp ta «Elim-aylap», «Ağajay-Altaylap» än salıp, dalanı sazben idirgen. Beymälim ömirdiñ esigin jılap aşqan balanı änmen qarsı alıp, bwl ömirmen qoştasqan jaqının änmen şığarıp salğan. Besiktegi säbiin besik jırımen terbetken. «Tuğanda dünie esigin öleñmen aşıp, öleñmen jer qoynına kirgen». Quanışın jwrtqa jayğan toyın da toybastarmen bastap, wzatılğan qızı sıñsu men aujar, toydağı qız-bozbala jar-jar aytıp köñilin jwbatqan. Kelip tüsken kelinin betaşarmen qarsı alğan. Bwnday halıqtıñ önerge degen ğaşıqtığı adamzattıñ saz önerine orasan ülken üles qostı.
Qazaq än öneriniñ altın däuiri – HİH ğasırdağı sal-seriler kezeñi boldı. Sol kezderi qazaq äni mätini jaqtan türlenip, mazmwnı keñeydi. Salmağı arttı. Köşpeli ömirdiñ örisi äli de bolsa tarıla qoymağan, babadan qalğan mekende, babadan qalğan saltımen, babadan qalğan asıl önerin jalğastırğan sol kezdiñ qazağı än önerinde ne bir atı öşpes sal-serilerdi tudırdı. G.Potaninnıñ «mağan bükil qazaq dalası än salıp twrğanday körinedi» degen bağası da, äne sol kezdegi qazaqtıñ änine berilgen bağa bolatın. Odan bergi kezeñderde qazaq äninde damu-örkendeu bolğanın joqqa şığara almaymız. Alayda, wlttıq qwndılıq pen wlttıq sır-sipattıq twrğıda aqsay bastadı.
Köptegen önertanuşılar keñestik kezeñdegi qazaq än önerin bes kezeñge bölip qarastırıp keledi. Alğaşqısı, 1917 jıldan 1931 jılğa deyingi revalyuciyalıq sipattağı änder. Bwl kezdegi änder mätindik jaqtan qızıl tüs alğanımen, äueni bayırğı sal-seriler zamanındağıday halıqtıq boyaudan arılmağan kezeñi edi. Ekinşi, üşinşi kezeñderde qazaq än öneri professionaldı muzıka önerine aynaldı jäne qazaq muzıka öneri opera, simfoniyalıq muzıka, halıq aspaptar orkestri, hor sındı salalarğa damıdı. Änderdi ornındağanda bwrınğıday bir ğana aspaptan göri birneşe muzıkalıq aspaptardıñ nemese ansambl'men süyemeldep jetkizetin bir satılıq damuğa ayaq bastı. Änderde romantizm tereñdep damıdı dep aytuğa boladı. Alayda, osı twstan bastap qazaq äni ejelgi sarınınan auıtqığanın bayqaymız. Osı kezge deyin dästürli än öneriniñ özegin wstap kele jatqan qazaq än öneri, jalpı keñestik melodiyalıq stil'ge auıstı.
Soñğı kezeñderde estradalıq änder payda boldı. Alğaşqı qazaq estradasında özgelerge wqsamaytın boyauı da boldı. Ärine, bwl jalpı qazaq äni twtastay qotarılıp özgerip ketti degendik emes. Solay bola twrsa da, tıñdarmanğa keñinen taralğan änderdiñ köbi sol kezdegi qoğamdıq-tarihi jağdaylarğa baylanıstı özgerip, dästürden alşaqtau satısına qadam qoydı. Älbette, bwl kezde qazaq muzıka önerine eleuli eñbek etken önerdiñ aytulı ökilderi boldı. Qazaq muzıkasın, än önerin zerttegen önertanuşılar men muzıka zertteuşileri boldı. Otarlıqtan zamanda ötkergen el tarihı, sol uaqıttağı sayasi jüye, qoğamdıq ürdis halıqtıñ sanasına ötkenniñ bärin eskilikke balaytın oydı tañdı. Söytip, köşpeli ömirden kün sanap alıstağan halıq, öziniñ köşpeli twrmıs-tirşilikten tamırın tartqan qazaq äniniñ boyauınan kün sanap alıstap bara jattı.
Keñes uaqıtında qazaq än öneriniñ eñ bir osal tartıp, keyinge jetpey, keybiri tübegeyli halıq arasınan joğalğan salası ğwrıptıq änder edi. Mol qazınanıñ joğaluına ğwrıptıñ, twrmıs-salt tirşilik dağdısınıñ özgerui äser etti. Ejelgi twrmıs saltınan jañılğan halıqtıñ ğwrpı da özgerdi. Bwl ğwrıptıq änder ändi tek qazaq änderiniñ eski qazınası bolıp mwrağattarda qalıp qoydı. Ğwrıptıq änderdiñ wmıtıluı men birge özge de wlttıq boyaudağı änderdiñ ornın jaña ağımdar men estrada ala bastadı. Täuelsizdikten keyin de bwl ürdis qalpın bwzbadı deuge boladı. Qazaq estradası täuelsizdikten keyin tipti äuelgi qalıptasqan dağı stilinen de basqa bağıtqa damıdı.
Än öneri degenimiz orındauşılıq qana emes, än salu, än şığarudı qamtidı. Bügingi küni qazaq än öneri töñiregindegi qordalanğan mäsele qanşalıq köp bolğanına qaramastan, qazaqta änşi de köp. Ärine, öner ökilderiniñ köp bolğanı quanarlıq jayt. Desek te, «änşiniñ bäri birdey öziniñ kiesi men jauapkerşiligi auır önerde jürgenin sezine bile me?» degen tüytkildi mäsele bar. Änşi-sazger, kompozitorlarımızdıñ muzıkalıq bilimi men dünietanımı qanşalıq deñgeyde ekenine esti tıñdarman özi-aq bağasın beredi. Änşiler men kompozitorlar arasında dau payda boldı. Qazaqqa ketken änin joqtap keletin şeteldikter de şığıp jattı. Osınıñ özi bizdiñ än önerimizdiñ qanşalıqtı tömen deñgeyde ekenin añğartıp keledi. Qalay desek te, bügingi änimiz bağzı qazaq änderine mülde jat bir sarındarmen bwlğandı. «Bireudiñ qañsığı bireudiñ tañsığı» degendey özge jwrttıñ qañsıp qalğan bir änderin ärlep-boyap äkelip, qazaq äniniñ qatarına qosudan wtarımız ne? Atın-atap tüsin tüstemesek te, osınday änder men änşiler, kompozitorlar «hit än», «jwldız» atalıp qazaq sahnasında jür.
«Aynalayın qarağım, aydan da äppaq, Sendey jardı er jigit qaydan tappaq» dep salatın nemese «Läylim-şıraq degende, Läylim şıraq, taudan aqqan qwm qayraq siz bir bwlaq» dep alıstan sermep, tolqıtıp, janıñdı jadırata, qalqıta salatın sal-seriniñ bügingi wrpaqtarı «Mariya magdalina... çip, çip, çip» degen sekildi, iä bolmasa, «bizde bäri çiki, çiki» degen sındı qazaqtıñ sözdik qorında joq tüsiniksiz sözdermen jwrttı jın wrğanday eliktiruge qalay qwştar boldı eken?! Jalpı, dästürli jäne halıq änderinde «halalau», «ahahau», «haulelelilay» sındı qayırmalarında qwyqıljıta şırqap, dauıstı türlendire terbeytin, keyde iirim auıstırıp otıratın körkemdeuiş qwraldar bar. Bwnıñ kelip şığuı turalı muzıkatanuşı, önertanuşı zertteuşiler naqtı ortaq pikirge kelgen emes. Bizdiñşe, bwnıñ şığu tegi sonau bağzıdağı qazaq muzıkasınıñ şığu teginde jatqan sekildi. Qazaq muzıka öneriniñ eñ alğaşqı ökilderi baqsılar ekenine barlığı da kelisedi. Olay bolsa, bwl körkemdeuiş qwraldar da sol baqsılar sarınınan kelip şıqqan. Baqsılar sarınında osığan wqsas odağay sözder köp kezdesedi. Keyin än öneri öz aldına dami kele, osı odağaylardı halıq önerpazdarı tıñ körkemdeuiş qwral deñgeyinde damıtqan. Osığan qarap-aq, qazaq än öneri tamırınıñ tereñde ekenin bayqauğa boladı. Olay bolsa, bügingi änniñ «çip, çip, çip», « çiki, çiki», «nananey» sındı qaydan şığıp, qalay kelgeni belgisiz «dıbıstaularına» ne desek bolar eken?!
Bwl künde jalpı qazaq änşileri: dästürli änşiler jäne estrada änşileri bolıp ekige jarıldı. Studiyalıq oñdeu tehnologiyasınıñ damuına ilese, estradanıñ mümkindikteri zoraydı. Süyemel muzıkalardıñ auanı keñeydi. Änşiniñ özi ömirinde körmegen aspaptardıñ äuezimen änin ärlep jetkizu arqılı, estradanıñ auditoriyası barınşa wlğaydı. Alayda, keñ auditoriyanı jaulağan qazaq estradasındağı änderdiñ estisi az da, eseri köp. Osınday «auruın jasırğanımen ölimi äşkere» küydiñ jwrttan nesin bügeyik.
Al, arıdan jalğasın tapqan, Arqa, Jetisu, Batıs, Sır dästürli än mektepteriniñ bügingi jalğası, arnayı wstazdardıñ aldınan ötip keñ diapazonımen, kürdeli ırğaq-iirimderimen, kemel qwrılımdardı meñgerip, nağız qazaq änin äspettegen dästürli änşilerdiñ auditoriyası tarılıp twr. Bwl degenimiz, bir ğana än öneriniñ emes, halıqtıñ boyındağı sırqattıñ tabı emey ne?! Adamdı izgi oy men körkem sanağa jetelemeytin, şeteldiñ äuenderinen bwzıp-jırıp, qwrasıtırıp, halıqtı aldap jürgen key jwldızsımaqtardıñ kesirinen halıqtıñ talğam-tarazısı tömendedi. Bügingi jwrt dañğaza muzıka şıqsa boldı, janrın taldap jatpay-aq, bilep ala jöneledi. Körkemönerge estetikalıq talğamı tayazığan jwrttan qanday wşqır, derbes oylı, intelektualdı wlt qwratınımızdı tüsinbeymiz.
Qarap otırsañız, şın klassikalıq öner tuındısı ölmeydi. Oqırman, siz säp salıp bayqadıñız ba?! Adam özimen-özi qalğanda sananıñ tereñinde saqtalıp qalğan änderdi ıñıldap aytıp otıradı. Bwl, sirä, sizdiñ erkiñizden tıs bolsa kerek-ti. Keyde osı änniñ auzıñızğa qalay tüsip ketkenin bayqamaysız da. Al, bağamdap körer bolsañız, osı änniñ basım köpşiligi sizdiñ qanıñızda informaciyası bar, wlttıq bolmıstan tamırlanğan änder. Ärine, jastıq şaqtıñ özine tän ne närsege de qızu qandı, qabıldağış, boywrğıştığı bar. Ol kezde sizge jolıqqan jat äuender de sanañızdan orın teuip, wmıtılmay qaluı mümkin. Alayda, baysal tartıp, oñ-sol tanıp, jasıñızda bolmasa da, janıñızda jasamıstıq ornay bastağanda, tabiği türde wlttıq sarındağı äuenderge añsarıñız aua bastaydı. Onıñ äuenindegi sazdılıq, sözindegi pälsapalıq tereñdik sizdi qayta-qayta tañdandıradı. Sizdiñ tamırıñızda şınımen de wlttıq qan bar ma, bar bolsa tübi siz qazaq änine degen ğaşıqtığıñızdı tabasız. Sol äuendi adasıp jürip tabasız. Wmıta almaysız, wmıtıp ketseñiz de äldeqalay estigen jerden janıñızğa bir küşti läzzat ağını bolıp kiredi. Nağız önerge tän qasiet te osı bolsa kerek. Bwnday ölmes tuındını bizdiñ halıq, halıq kompozitorları tudıra aldı. Keşegi, Aqan seri, Birjan sal, Baluan şolaq, Segiz Seri, Mädi, Imanjüsip, Estay, Kenen tağı basqa atı belgisiz dala kompozitorları tudırğan änder halıqpen birge äli jasap keledi. Bügingi äuen jwtañdağan sayın, olardıñ qadir-qasieti biiktep baradı. Olardan bergi Şämşi Qaldayaqov, Äset Beyseuov, İliya Jaqanov, Bäkir Täjibaev, Äbilahat Espev, Keñes Düysekeev sındı sovet zamanındağı sazgerlerdiñ halıqtıq sipat alğan tuındıları da jürekke jılı.
Okiniştisi, osınday wlttıq äuenderdiñ, dästürli sarındardıñ bwl künde orındauşısı köp te, tudıruşısı joq. Qazaq än önerindegi eñ ülken qayğı osı deuge boladı. Nege sol halıq äuenderin, halıq kompozitorlarınıñ änderin mayın tamızıp orındaytın änşi, önerpazdarımız bar da, tap sol sarınnıñ jalğasımen öner tuındısın jaratatın kompozitorlarımız joqtıñ qası. Qazirginiñ jürdim-bardım jeñil änderi sizge ömirlik joldas bola almaydı. Bir sözdi, bir ırğaqtı qaytalaumen ırıqsız türde sanañızğa tıqpalap, zorlap jattatqan än qalay oñay jattalsa, solay tez wmıt boladı. Al, qay kezde de köne dosıñday jadıñnan qalmaytın wlttıq änder sizge bayandı joldas boları anıq.
Än tağdırı – wlt tağdırı. Bir eldiñ körkemöneri sol eldiñ sanasın, sol eldiñ dünietanımın aydan da anıq beynelep beredi. Osınday kirmesi men şatısqan «şatası» köp, sözinde ilip alar mağına joq änimizden özgeler bizdiñ wlttıq sanadağı sırqatımızdı tauıp, onı özimizge qwral etip jwmsamasın deñiz.
Estay Bojan


text:
İşğal etilgen Qırımda ötmek fiyatı şirketlerniñ elektriya energiyasına olğan masrafı ile bağlı, dep bildirdi Qırım agrar siyaseti ve aşayt naziri Nikolay Polüşkin.
«Un ve ötmek fiyatlarınıñ paalılaşuvı malzemege degil de, elektrik energiyasına olğan masraflarğa bağlı. Bilesiñiz, Qırım elektrik energiyasını Ukrainadan ala. Şimdi onıñ fiyatı paalılaşa», – dep bildire nazirniñ sözlerini ye-Krım.
Onıñ sözlerine köre,Qırım bücetinden ötmek pişirüv şirketleriniñ maliye destegine 4 mln ruble ayıracaq olalar.
Rusiye Federal antimonopol hızmetiniñ malümatına köre, mayıs ayında Qırımda ötmekniñ içtimaiy çeşitlerine fiyatlar 10% paalılaştı.


text:
Qırım.Aqiqat Qırımtatar Milliy Meclis reisi, Ukraina millet vekili Refat Çubarov ile subetleşip, büyük intervyü azırladı. Birinci qısımda o öz ailesi, içtimaiy saifeleriniñ qullanuvı ve qonuşmağa isemegen jurnalistleri aqqında tarif ete.
– Refat ağa, ilk sevdañız ne zaman olğan edi?
– Bu yerde iç bir istisna olmaz. Bu mekteptir. Bütün oğlan ve qızçıqlarda olğanı kibi – büyük sınıflarda.
– Ya aileñiz, evlâtlarıñız aqqında qonuşsaq: perdeni biraz açarsıñızmı?
– Menim üç balam bar– üç qızım. Öyle oldı ki, Mevlâm maña oğlan bağışlamadı, amma ümüt etem, torunlarımdan biri oğlan bala olur. Bekleymiz.
– Siziñ eñ büyük qusurıñız ve esas faziletiñiz?
– Men ancaq keçken sene tütün içmekten vazgeçmege qarar aldım. Bundan evel ise çoq yıllar devamında tütün içtim. Şimdi añlayım ki, büyük hata yapqanım. Amma ciddiy bir zilden soñra tütünden vazgeçtim. Adam er zaman sağlam olmağa tırışmalı, çünki başına kelecek imtianlarnı o tasavur etip olamaz. İşte bu imtianlarnı aşmağa azır olmaq kerek.
– Facebookta ilk yazıñıznı ne vaqıt yazğan ediñiz? Bu içtimay ağda ne zaman qayd olunğanıñız aqılıñızdamı?
Seni meraq etken ya da ğarezlik iss etken adamlarğa mında doğrudan doğru hitap ete bilesiñ
– Bu 2012 senesi edi. Menim muafazakâr tabiatım bar, ve yañı bir de bir şeyge qoşulmaq içün men bunıñ kerekligini iss etmek keregim. Men bir-qaç yıl devamında Facebooknı eslep baqa edim. Bu maña ciddiy olmağan şey kibi köründi. Amma bir ande añladım ki, bunen bir çoq imkânlar teminlenmek mümkün. Seni meraq etken ya da ğarezlik iss etken adamlarğa mında doğrudan doğru hitap ete bilesiñ. Aytmağa istegeniñni betlerine ayta bilesiñ. Bunı añlağanımnen, men bir-qaç ayda Facebook meydanına urıp kirdim.
– Siz izaat yazasıñız, tartışmalarğa qoşulasıñız, Mecliske, qırımtatarlarğa dair mevzularda ğayretnen davranasıñız. Sanki buña celp etilgensiñiz, Facebookta yazılğanlar, jurnalisterniñ yazğanları sizge meraqlı olğan kibi körüne... Bu kerçekten de öylemi?
– Men, sanki, bütün vaqıtımı Facebookta keçirem, kibi körünedir. Amma, meselâ, Yuqarı Radanıñ salonı... Bir-de-bir mevzuda, men endi özüm içün qarar alğan olsam, ne kerek maña şu mevzunıñ muzakeresini diñlemege? Bu büyük bolluqtır. Amma ketmege de mümkün degil, çünki rey bermege kerek. Böyle olsa, ekseri allarda, qulaqlıqnı sol qulağıma alıp, muzakere ketişatını, nasıl olsa da, taqip etem. Ögümde ise – telefon ya da planşet, böylece, haberlerni baqam, mektüplerni cevaplayım, Facebooktaki bildirmelerni izaatlayım.
– Sizde jurnalislerniñ, KHV, Facebook qullanıcılarınıñ «qara cedveli» barmı?
Bilhassa tanığan adamlarım arasında bu qadar çamur köterilir dep tüşünmegen edim
– Bir arada men, subetlerdeki bildirüvlerge – pis, aqaretleyici soylarına – pek gürdeli cevap bere edim. Hususan, işğal vaqıtında ve Qırımğa kirişim yasaqlanğan soñ ilk yıllarda. Ve böyle adamlarğa olarnıñ tarzında cevap bere edim: maña ne qadar çoq aqaret atılğan olsa, o qadar da qattı surette qarşılıq bere edim. Bu adamlarnı men birden, tertipke qoymayıp, yasaqlay edim. Bu qadar çamur, bilhassa, bilgenim adamlar arasında köterilecegini iç bir vaqıt tüşünmey edim. Rus işğalcileri kelgeninen, bu adamlar özlerini, bir tek Qırımnıñ degil de, menim de taqdirimi belgileycek olğanlar. Soñra añladım ki, olarnıñ seviyesine qadar tüşmege istemeyim. Çünki, seni aqaretlep başlağan kişi, seniñ aytqanlarıñnı añlamaq imkânından marum qalğandır.
Jurnalistlerge dair ise... Soñki vaqıtları cemiyet yaşayışınıñ er saasında aveskârlarnıñ yer alğanlarını köremiz. Jurnalistika da bu yerde istisna degildir. Eñ ciddiy mevzularğa kirişip, jurnalist öz uydurılğan ya da kerçek fobiyalarını memnün etmege tırışsa, camım ağıra. Subetdeşini açmaq ya da mevzunı aydınlatmaq yerine, o cemiyet fikirine itiqat etmege tırışa. Böyle fikirlerimnen er kes razı olmay, amma men böyle körem. Bu kibi jurnalistlernen bağ qurmamağa tırışam.
– Ne sebepten bu siz içün o qadar müim ola?
– Jurnalistniñ mesüliyeti, saylanğan memurnıñ mesuliyetinden az degildir. Jurnalist er kesni ve er şeyni tenqit ete bile. Amma olarnıñ arasından, oquyıcını problemanıñ çezüv yollarına ketirecek soylarına daa ziyade qıymet berem. Ayırmadan, sıñırsız şekilde «hıyanet» degen mevamnen bügünki vaziyetimizde razı degilim.
Jurnalistler, bir-de-bir meselelernen oğraşqanda, oquyıcını, ümütsizlikke dalmaq yerine, bu meselege kirişmege aveslendirmeli. Atta vaziyet felâketli, ve atta pek müşkül olsa bile.
İntervyuniñ devamı saytımızda derc etilecek.
(Materialnıñ metin şeklini Katerina Kovalenko azırladı)


text:
Bugün Romaniyağa kelgen Biden Amerika ve Romaniya arbiylerini Buharest yanındaki bazada talimlerni keçirmege çağırdı, dep haber ete Radio Svoboda.
AQŞ prezident muavini Romaniya AQŞ-nıñ işançlı ittifaqdaşı olağanını qayd etti. «Bizge inana bilesiñiz», – dedi Biden.
Biden dey ki, Amerika halqara koalitsiyanıñ qısmı olıp, Afganistanda elâk olğan romanlılar ögünde özüni borclu duya eken. O şunı da qayd etti ki, NATO memleket azaları «iç bir vaqıt öz başına qalmaz».
Ukraina vaziyeti aqqında aytqanda, Joe Biden Avropa sıñırları «silâ altında» deñişmemek kerekligini aytıp keçti.


text:
Kyivde Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetinde temsilciliginiñ şubesi peyda olacaq. Bunı Qırım.Aqiqatqa Ukraina devleti başlığınıñ QMCde daimiy temsilcisi Boris Babin ikâye etti.
Babin: «Yaqın vaqıtta biz Kyivde temsilcilikniñ şubesini meydanğa ketiremiz. Prezidentniñ 2016 senesindek emirine muvafıq olaraq temsilcilikniñ Kyivde ayrı bir şubesi olacaq. Bu, türlü muzakerelerni keçirmek içün elverişli olacaq. Kyivden memurlarnı er afta Hersonğa çağırmaq kerek olmağcaq. Bu, logistika ceetinden bizim işimizni qolaylaştıra.
Onıñ aytqanına köre, al-azırda Kyivdeki şubede çalışacaq eki kişi tayin etildi, kabinetlerniñ donatılması meseleleri çezile. Şubeni Ukraina prezidenti memuriyetinde yerleştirmege planlaştıralar.
2017 senesi ağustosnıñ 17-sinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Ukraina halqara uquqçı Boris Babinniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetinde daimiy temsilcisi olaraq tayin etilmesi aqqında emirni imzaladı. Poroşenko Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki daimiy temsilcisiniñ birinci muavini vazifesine İzet Gdanovnı tayin etti.


text:
36 OTUZ ALTINCI DERS
· Kelecekni tüşünmegen, onıñ oğrunda küreşmegen millet ğayıp ola
Bizim kelecegimiz ne olacaq? Bizni ne bekley? Alımız ne olacaq: ölecekmizmi, qalacaqmızmı? Bunıñ kibi sualler dünyada olğan er milletniñ ögünde tura ve olar er Allanıñ künü kelecegi içün areket ete, kerekli çareler köre.
Milletimizniñ ögünde bu sualler daa bir baş yüksek olıp tura, çünki biz sürgünlikke oğrağan ve büyük küçlüklernen vatanımızğa qaytıp ve yigirmi yıldan berli daa keregi kibi yerleşamağan, aq-uquqlarımızğa daa irişamağan halqmız, onıñ içün yuqarıdaki sualler bizni daa pek raatsızlay.
Epimizniñ evlâtları bar ve olarnıñ boğazını baqmaqnen boyun borcumız bitmey. Balalarımıznıñ ileride kim olacağını, nasıl cemaat içinde yaşaycağını tüşünmek kerekmiz, bu bizni raatsızlamaq kerek, eyecanlandırmaq kerek, yuqumıznı bölmek kerek.
Yaşlarımız ve qızlarımıznı assimilâtsiya degen ajdağadan qurtarmaq içün ne yapmaq kerek degen sual bizge asıl raatlıq bermemek kerek, çünki o canavar balalarımıznı birer-birer qolumızdan çekip alıp yutıp yibere. Assimilâtsiyanıñ pancasından halqımıhnı qurtarmaq bizim birinci vazifemiz olmalı, dostlar.
Eger biraz daa közümizni açmasaq, soñ keç olacaq, soñ ağlasaq da, sızlasaq da faydası olmaycaq, biz millet olaraq ğayıp olacaqmız.
Bugün assimilâtsiyadan qurtulmaq içün daa keç degil, onıñ başına yetecek kibi çareler bar, olarnı yapmaq kerek:
Birincide, napıp-yapıp tilimizni coymamağa tırışmaq kerekmiz, evimizde qoranta azalarınen, hususan balalarımıznen, mümkün olğanı qadar, başqa milletler kibi, öz tilimizde laf etmek kerekmiz. Aqşamlarımız tek televizor baqmaqnen keçmesin, toplaşıp, öz tilimizde yazılğan bir kitap oqumaq da adet olsun. Gazetalarımıznı, jurnalımıznı alayıq, oquyıq. Evimizde tilimizniñ luğatları olsun, söz baylığımıznı arttırıp turayıq. Balalarımız şiirler, yırlar ezberlesin ve ezberden bizge aytsın.
Ekincide, bizge dedelerimizden asabalıq qalğan adetlerimizni balalarımızğa ögreteyik, bilsinler, güzel adetlerimizni kütsünler.
Üçüncide, halqımıznıñ aq-uquqlarını, aqiqiy tarihımıznı, yadikârlıqlarımıznı, camilerimizni, toponimikamıznı qaytartmaq içün qalemlerimizni oynatmaq kerekmiz. Bu işni biri yapar dep beklep oturmaq olmaz, er adam qolundan kelgenini yapmaq kerek, devlet organlarına yazmaq kerek, olarğa istegimizni, arzu-niyetimizni bildirip turmaq kerekmiz. Bizde: “Bir atnıñ tozu çıqmaz” – deyler, bu pek doğru laf, bir adam, eki adam, on adamnıñ bu işte can küydürgeninden fayda az. Birlik olıp, er birimiz, epimiz areket etsek, mektüpler yazsaq, daa başqa çareler körsek – bu bir sel kibi “olarnıñ” başına tökülir, soñ “olar” bizim meselemizni baqmağa mecbur olur.
İndemeyip otursaq, bularğa bir şey kerekmey eken dep, olar da indemeyip oturır, çünki vaqıt olarnıñ faydasına işley.
· Şiirler, yırlar
Öz evimiz bar
Qırımğa qaytıp keldik,
Muradımızğa irdik,
Erinmedik, ev qurdıq,
Şükür, endi bitirdik.
Nasırlıdır elimiz,
Lâkin bar öz evimiz,
Yazda saqlar sıcaqtan,
Qışta – qar ve suvuqtan.
Buyurıñız siz bizge,
Yap-yañı evimizge,
Adresimiz de belli:
Vatan soqağı, elli.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Atalar sözleri
Aq it, qara it, kene de köpektir – бeлa coбaka, чepHa coбaka, a Bcë oдHo – пëc
Terek tamırından suv içer – эkBиBaлeHT: Бeз kopHeй и пoлыHb He pacTëT
Demir qızğın olğanda dögülir – Kyй жeлeзo, пoka ropячo
Saqla samanı, kelir zamanı – дepжи MяkиHy – пpиroдиTcя
Meyvası oñ olğan terekniñ pıtaqları alçaq ener – ЧeM бoлbшe
плoдoB Ha дepeBe, TeM Hижe ero BeTkи
Ağzınıñ qaşığı degil – эkBиBaлeHT: He пo pTy eдa
Aqıl bazarda satılmaz – Ha pыHke yMa He kyпишb
· Frazeologizmler
haber-teber yoq – Hи cлyxy, Hи дyxy
er ihtimalğa qarşı – Ha Bcяkий cлyчaй
köz qararı ölçemek – cMepиTb Ha rлaз
birini külmek – пoдHяTb Ha cMex koro-To
çıraylarından qar yağa – He B ceбe
ömrüni kömür etmek – пpeBpaTиTb жизHb B cплoшHoй aд
başını aşamaq – cжиTb co cBeTa
· Ösümliklerniñ adları
Heзaбyдka – nazlı qız, nazlı çiçek, unutma meni çiçegi – Heзaбyдka
HoroTkи (kaлeHдyлa) – aynısefa – Hariдkи
HoчHaя kpacaBицa – aqşam sefa – ?
HиBяHиk – toğay otu – kopoлиця, poMeH
oблeпиxa – sarı sırğaçıq – плoxoBHиk, oблiпиxa
oBëc – cılap – oBec
oдyBaHчиk – mamateke, mışıq sütü, mollasarıq, aqsarıq – kyлbбaбa
oзиMыe – küzlükler – oзиMиi
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
cлaBka – çibinci quş – cлaBka, kpoпиB’яHka
cлeпeHb – sığır sinesi, at çibini – reдзb, cлiпeHb
cлизeHb – sümükli böcek – cлиMak
cлoH – fil – cлoH
cHerиpb – qarquş – cHiryp
coбaka – köpeyek, it, baraq – coбaka
coбoлb – samır – coбoлb
coBa – bayquş, miyavquş – coBa
· Geologiya terminleri
araT – akik – araT
aзбecT – azbest – aзбecT
aйcбepr – buzdağ – aйcбepr
aлMaз – elmaz – aлMaз
aMeTиcT – mor yaqut – aMeTиcT
aпaTиT – apatit – aпaTиT
aToлл – atoll – aToл
бaзaлbT – siya mermer – бaзaлbT
бapxaHы – barhanlar – ?


text:
Bunı Saq rayon devlet memuriyetiniñ tasil bölüginiñ yolbaşçısı Vladimir Sobolev bildirdi, dep haber ete Krıminform.
Onıñ aytqanına köre, çıqış aqşamlarınıñ «eglence qısmı» yasaq etile.
«Olar toplaşa, sofralar donata ve balalar ana-babalarınen beraber mektepten çıqalar. Qırım Cumzuriyetiniñ tasil, ilim ve gençlik Nazirliginiñ mektübi bar, oña binaen, Sergey Aksönovnıñ kütleviy tedbirler yasağı aqqında qararı olğan edi», – dep añlattı Sobolev.
«Yani, mektepte olsa – laf yoq. Mektepten tış keçirilgen qısımda ana-babalar mesülietli olacaq», – dedi Sobolev.
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen «baş naziri» Sergey Aksönov bugün kütleviy tedbirler yasağını tasdıqladı, lâkin bu yasaq şeer ve rayon merkezlerine ait olğanını qayd etti.
Jurnalistler rayondaki ilmiy konferentsiya yasaq etilgenini hatırlattılar. «Bu qarardan ziyade bir şey, men malümat alırım. Böyle bir şey olsa edi, afu sorarmız».


text:
Ukrain ükümeti ve halqara teşkilâtlar temsilcileri işğal etilgen Qırımdaki vaziyetni daimiy şekilde nezaret etmeli, insan aqları bozuluvınen bağlı er angi vaqianı ise, kütleviy şekilde halqqa bildirmeli. Qırımtatar Milliy Meclisi azası Gayana Yükselniñ fikrince, bu, yarımada territoriyasında kelecekte yaqalanmalarnıñ ögüni körmege yardım etecektir. Bu aqta o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında bildirdi.
«Ukrain ükümeti, halqara teşkilâtlar daimiy şekilde Qırmdaki vaziyetni nezaret astında tutmalı, bu aqta daima haber etmeli. Halqara mühbirlerniñ, halqara missiyalarnıñ yiberilmesine irişmeli. Aşkârlıq – bu, olar qorqqan şeydir, ve biz nasıldır seviyede bundan emin oldıq, bu qıtaiy qısmındaki, halqara tögereklerdeki aşkârlıq ve muzakereler, Qırımda qalğanlarğa nasıldır immunitet bere», – dedi o.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil mühbirlerde, qırımtatar faallerinde ve Meclis azalarında kütleviy tintüvler sıq-sıq keçirilip başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kezlevniñ Rusiye memuriyeti yolbaşçısı Andrey Filonovğa qarşı cinaiy iş açıldı, dep bildire Rusiye ve Qırım kütleviy haber vastaları Qırım ve Aqyardaki Rusiye FSB idaresiniñ matbuat hızmeti bergen malümatqa esaslanıp.
«Qırım ve Aqyardaki Rusiye FSB idaresiniñ Tahqiqat bölügi Rusiye Ceza kodeksiniñ 286-ncı maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (ağır aqibetlerge ketirgen vazifesinden tış areketler) Kezlev şeer memuriyetiniñ yolbaşçısına qarşı cinaiy iş açtı», – dep bildire kütleviy haber vastaları FSB idaresiniñ malümatını.
FSB idaresiniñ bildirgenine köre, aprelniñ 3-nde şeer yolbaşçısı yaşağan yerde, yerli memuriyette ve diger adreslerde tahqiqat tedbirleri keçirile.
Uquq qoruyıcılar Kezlev memuriyetiniñ binasında ve Andrey Filonovnıñ iş odasında tintüv keçire, dep bildire TASS Rusiye haber agentligi Kezlev Rusiye şeer şurasınıñ reisi Olesâ Haritonenkonıñ malümatına esaslanıp.
Tünevin Andrey Filonov şeer şurasınıñ onı işten boşatmaq qararı aqqında bildirdi.
2018 senesi oktâbr ayında Kezlev prokurorı Aleksandr Moşegov şeer şurasına şeer memuriyetiniñ yolbaşçısı Andrey Filonovnıñ habarcılıq areketlerinden sebep işten boşatılacağını aydınlatqan edi. Filonovnıñ aytqanına köre, prokuror areketiniñ sebebi ömür arqadaşınıñ babasını Kezlevniñ belediye müessiselerinden biriniñ reberi olaraq tayin etüvi oldı.


text:
Bunı Arbiy-siyasiy taqiqat merkeziniñ yolbaşçısı Dmıtro Tımçuk bildire.
Onıñ bergen malümatına köre, bu gece bir qaç sefer ATO quvetleriniñ nezareti altında olğan Kramatorkstaki uçaq alanına ateş açılğan edi. Donetsk vilâyetinde Slavânsk civarındaki üç blokpost, Artemovskta arbiy qısım, Lugansk vilâyetinde Çervonopartizansk civarındaki blokpost atışqa oğradı.
Boyevikler ATO quvetleriniñ Yampol ve Zakotnıydeki noqtalarına ücüm eteler, dey Tımçuk.
Prezident Petro Poroşenko Ukraina şarqıda iyün 20-27 künleri ateşniñ toqtatılması aqqında emir bergen edi.


text:
«Qırım birdemligi»niñ faaliyetçisi Server Mustafayev birleşmeniñ iştirakçilerini, tevqifine baqmayıp, işini devam ettirmege davet ete. Bunı advokatı Sergey Legostov mayıs 26-da «Qırım birdemligi»niñ oturışuvında söyledi, dep bildire Qırım.Aqiqat muhbiri.
Advokatnıñ aytqanına köre, tahqiqat izolâtorında körüşüvleri esnasında Mustafayev ondan, bunı faaliyetçilerge aytmağa rica etti.
Legostov: «Bu künlerde Servernen körüştim. O, menim «Qırım birleşmesi»niñ bu oturışuvında olacağımnı bilgen soñ, oña ve diger siyasiy mabüslerge qol tutqanlarnıñ epsine minnetdarlığını bildirmemni rica etti. Ve ondan ğayrı o, episinden teslim olmamağa rica etti, ve «Qırım birdemligi»niñ, bir şeyge baqmayıp, işini devam ettirmek keregini ayta edi», – dedi.
Mevzuğa dair:Server Mustafayevniñ tevqif etilmesi «insanlarnı birleştirecek» – advokat
Öz nevbetinde Server Mustafayevniñ ömür arqadaşı Maye, onıñ azat etilmesi içün küreşmekni vade etti. «Yüregimiz teprengence ve damarlarımızda qan aqqance biz toqtamamız», – dedi o.
Server Mustavayev ile bir künde yaqalanğan Bağçasaray sakini Edem Smailovnıñ ömür arqadaşı Lilâ Smailova da faaliyetçilerni birdemlikte olmağa davet etti.
«Tintüv kününde evimizniñ yanına bizge qol tutmaq içün pek çoq kişi keldi. Cinayetçilerge qol tutmaq içün kelmeyler. Halqnen beraber zorluqlarnı, ağrı ve quvançlarnı paylaşqanlarğa keleler. Men halqımnı birlikte olmağa çağıram, çünki quvetimiz – birliktedir», – dedi o.
«Qırım birdemligi»niñ faaliyetçisi Server Mustafayev FSB hadimleri tarafından mayıs 21-de Bağçasarayda yaqalandı.
Onıñnen beraber Bağçasaray rayonındaki Topçıköy (Dolinnoye) köyüniñ sakini Edem Smailov – soñki on beş yıl içinde Bağçasarayda musulman diniy merasimlerini keçirgen imanlı musulmannı yaqaladılar.
Olar ekisi de Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» musulman din teşkilâtında iştirak etkenlerinden şübheli sayıla.
İlhaqtan soñ Qırımdaki faktik Rusiye ukümeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler keçire.


text:
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mahkemesinde imaye tarafınıñ tilşınası Yelena Novojilova sorğuğa çekildi. O, tahqiqat istegen tilşınaslıq dinşınaslıq ekspertizası «qabul etilemez». Bu aqta advokat Sergey Loktev Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«Novojilova bir sıra yañlış ıstıla bar, dep ayttı, böylece, o, daa evel çıralğan mahkeme hulâsasına menfiy qıymet kesti», – dedi Loktev.
Sergey Loktevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, ekspertler gruppasınıñ tilşınaslıq-dinşınaslıq hulâsasına köre, «mahküm etilgenler akimiyetni zapt etmege, «Hizb ut-Tahrir» bölügini inkişaf ettirmege ve anda yañı azalarnı davet etmege tırıştı».
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» nevbetteki oturışuvı sentâbrniñ 10-nda olacaq, daa bir şaatnıñ sorğuğa çekilmesi planlaştırıla.
Aprelniñ 4-nde haber etildi ki, Rostov-na-Donu Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasını» temelden baqmağa başladı.
Dava boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Usein Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan ediler. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatladılar.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeden Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini azat etmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.