text:
New Yorkta terrorçılarnıñ ixtimal xädäfe dip sanalğan binalarda eşläwçelär nindi xislär kiçerä?
Quşma Ştatlarda terrorğa qarşı kürelgän xästärlek turında söyläwne däwam itäbez, xörmätle tıñlawçılar. Xäbär itkänebezçä, yäkşämbedä ildäge xäwef xäle qızıl-sarı tös belän bilgelängän "yuğarı" däräcägä kütärelde. 11 sintäber xöcümnärennän soñ mondıy xälneñ inde bulğanı bar ide. Bu yulı ayırma şunda: terrorçılar xöcüm itä ala dip sanalğan ixtimal xädäflär äytelä. Süz Amerikanıñ finans qüäten ğäwdäländergän, Washington häm New Yorkta urnaşqan biek binalar turında bara. Anda eşlägän keşelär nindi xislär kiçerä soñ? Bezneñ New Yorktağı xäbärçebez şularnıñ ikesenä barıp kilde, Citigroup häm New York birjası binasına.
Audio (Stanley Fishman)
"Yanawlarğa östen qarawçılarnı añlıym, di Fishman, yuğarı xäfew xäle inde küp tapqır kertelde, keşelär yäşäw räweşen ällä ni üzgärtmäde, çönki alar uyaw bulığız digän, ğömüm kisätülär genä ide. Bu yulı ixtimal xädäflär arasında ayırım binalar äytelde, şul isäptän Citi Group, New York birjası, xäzer keşelär çınlap ta borçıla başlıy."
Deutsche Banknıñ milek idaräse belgeçe Viney Kapor Citigroup tügel, yul arqılı kürşe binada utıra. Anıñ fikerençä, New Yorknıñ här ere finans institutı xädäf itep saylanırğa mömkin, bigräk tä Citigroup, çönki anıñ xujaları arasında Söğüd ğäräpläre bar.
Audio (Viney Kapor)
"Bu töbäk xädäf bularaq bik yaxşı urın. Mondağı binalar Amerikanıñ finans qüäten ğäwdäländerä. Östäwenä Citigroupnıñ 6 protsentına Söğüd şaxzadäse iä. Terrorçılar Söğüd patşası ğailäsen önämi. Bu da Citigroupqa xöcüm itü öçen östämä säbäp bula ala."
6 protsent digän sannı tögäl raslap bulmasa da, Citigroup aksiäläreneñ şaqtıy öleşe Söğüdlär qulında buluwı – mäglüm närsä.
Dönyanıñ finans üzäge sanalğan New York birjası şulay uq Manhattanda urnaşqan. Anda iminlek çaraları tağı da köçleräk. Binağa kerü urının politsiä maşinaları saqlıy. Yul xäräkäte başqa uramğa borılğan. Turistlar häm köndezge aşqa çıqqan bank eşçeläre arasında maxsus köçlär patrul itep yöri.
New York birjasında eşläwçe Simona Kruz Azatlıqqa üzeneñ xisläre turında söyläde:
Audio (Simona Kruz)
- Xislär törle, äzräk borçılu bar, läkin ällä ni tügel. - Yal alırğa uylamadığızmı? - Yuq, señlem şulay telägän ide, läkin min almadım. - Qaysı oçraqta sez yal alır idegez. - Yaxşı soraw, yä Alla, belmim dä. Min eçke tawışım närsä äytä şunı eşlim. - Eçke tawış bügen närsä dide. - Eçke tawış bügen eşkä kilergä quştı.
Ul arada Washington Post gäzite üzeneñ sişämbe sanında, Äl Qaidä bu finans binaların xädäf itep 2001neñ 11 sintäberenä qädär ük saylağan bulğan, Paqstanda tabılğan häm xäwef xälen kütärü öçen qullanılğan mäglümätlärneñ kübese 3 yıl iske, dip alarnıñ yänä iğlan itüne saylaw aldı wazğiäte belän añlattı. Quşma Ştatlarnıñ eçke iminlek ministrı Tom Ridge bügen Citigroup binasına kilep, anda eşläwçelär aldında yasağan çığışında monı kire qaqtı. Ridge süzlärençä, mäglümätlärneñ ber öleşe ğinwar ayında ğına yañartılğan, häm çınlap ta küptän tügel genä Paqstanda tabılğan.
Ali Gilmi, Praga


c: text/html

text: 1998-99nçı yıllarda Rusiä premyer-ministrı bulğan Yevgeny Primakov, elekke Yugoslaviä prezidentı Slobodan Miloşeviç eşen tikşergän mäxkämä utırışında elekke citäkçene yaqlawçı şaxit bularaq qatnaştı. Primakov Miloşeviçnı, tınıçlıq urnaştırırğa telägän citäkçe bularaq bäyäläde, häm könbatışnıñ, Miloşeviç Böyek Serbiä öçen genä köräşte, digän näticä yasawı – yalğış, dip belderde. Kosovodağı xällärne serb ğaskärläre tügel, ä Kosovonı Azat İtü armiäse başqardı, dide Primakov. Elekke Yugoslaviä prezidentı Slobodan Miloşeviçqa genosid, keşeçelekkä qarşı ciniäyätlär, şulay uq 90nçı yıllarda Xorvatiä, Bosniä häm Kosovoda suğış cinäyätläre qıluda, barlığı 66 ğayepläw belderelgän.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: İran prezidentı Möxämmät Xatami, Britaniä, Fransiä häm Germaniäne, İranğa, atom programması uñayınnan, basımnı tuqtatırğa çaqırdı. Yuq isä İran, xezmttäşlek urınına başqa yullar ezliäçäk, dide, ul, ämmä nindi yullar ikänen äytmäde. Xatami bu 3 ilne Quşma Ştatlarğa iärüdä ğäyepläde. Quşma Ştatlar İrannı yäşeren räweştä atom qoralı yasawda ğäyepli. İran, üzeneñ atom programmasın fäqät energiä citeşterü öçen dip täqrarlıy. Kiçä Xalıqara atom energiä idaräse başlığı Möxämmät Äl-Baradei, İrannıñ idarä belän xezmättäşlek itüen citärlek däräcädä tügel, dip bäyäläde.


text:
"Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT (13. öleş)
Ütkän programda Rokiyä belän İbrahim Däwlätkildilärneñ awır yazmışlarına tuqtalğan idek.
Mançuryagä Sovet armiäseneñ kerüe häm cämğıät xaqına eşläwçelärneñ beräm-beräm qulğa alınuı törek-tatar xalqına şok täesire yasadı. İdel-Ural şiğäre kön tärtibennän töşte. Xäräkätneñ citäkçese üze tayanğan Polşanıñ Almaniä tarafınnan basıp alınuın kiçerep, 1939 yılda Törkiägä qayta. Almannar belän Sovet xärbi äsirlärennän “İdel-Ural Legion”ın tözüdä xezmättäşlek itmi. Ul ışanğan ikençe köç - Yaponiä dä suğışta ottırdı. Anıñ soñğı ğämälläre arı-bire ğarizalar cibärü buldı. Şularnıñ berse 1945 yılnıñ 27 awgustında Törkiädäge Britaniä İlçelegenä yazğan möräcäğät. Ul şuşı xatında “Bolşeviklarğa: Mongoliä, Mançuriä, häm Koreanı basıp alırğa röxsät birüegez belän 20-25 meñ törek-tatarnı, …şuşı Bolşeviklar cäberläwenä qaldıraçaqsız” dip yazıp, Sovetlar Berlegeneñ berektäşe bulğan ber ildän çara ömet itä ide. Älbättä, monnan ber näticä alu mömkin tügel ide. Bu bälki yuqqa tilmerü bulğan.
Ğayaz İsxaqi olı yäşenä (70) karamastan, Törkiä Cömhüriäte Tışqı Eşlär Ministrlıgınnan, bu yulı Sovetlar qulına eläkmägän, Yıraq Könçığıştağı keşelärne kommunist Qıtay rejimıynan qotqaru öçen, alarğa törek grajdanstvosı birelü öçen tırışa. Läkin aña “Bezneñ ilebezgä kilmiçä alarğa grajdanstvo xaqı birergä xaqıbız yuq... Teläwçelär xökümätebezdän ber cirgä urnaşu öçen yärdäm taläp itmäw şartı belän, irekle immigrantlar bulıp kilä alalar” digän cawap birelä. Bu xäldä Ğayaz İsxaqi ber ni dä eşli almıy ide. Niçä un yıllarnıñ köräşe näticäsez bulıp çıqqan, anıñ artına iärgännärneñ ber öleşe qorban bulğannar, Sovet yuridik mexanizmı astında izelgännär, ber öleşe tormışın da yuğaltqan ide.
Menä şundıy yazmışqa duçar bulğan Yıraq Könçığış immigrantlarınıñ kübese Törkiägä barı tik 50nçe yıllar urtasında, Demokrat Partiäse xakimlektä bulğan çorda ğına irekle immigrant bularaq kilä aldılar. İstambulda Ğayaz İsxaqi citäklägän “İdel-Ural törekläre mädäniät häm yärdämläşü oyışması” (İdil-Ural Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği) isemle ber oyışma bar ide. Läkin Yıraq Könçığıştan kilgännärneñ bik azı ğına bu oyışmağa iltifat ittelär. Küpçelege “İdel-Ural” ideasınnan örekkän ide.
Şunıñ öçen Yıraq Könçığıştan İstambulğa kilgännärneñ Yaponiäda iqtisat buyınça yuğarı belem alğan Rifat Moxtasip (1925- ) citäkçelegendä 1963 yılda tözegän oyışmalarnıñ iseme “Tuqay yäşlär tügäräge” (Tukay Gençler Kulübü) buldı soñğaraq isä bu oyışma “Qazan törekläre mädäniät häm yärdämläşü oyışması” (Kazan Türkleri Kültür ve Yadımlaşma Derneği) dip ataldı. 1965 yılda Ankarada tözelgän oyışma isä “Qazan mädäniät häm yärdämläşü oyışması” (Kazan Kültür ve Yadımlaşma Derneği) isemen aldı.
Aldaraq telgä alınğan säyäsi üzgärüçänlek arqasında Yıraq Könçığıştağı tatarlarnıñ kübese bu cirlärne taşlap kittelär. Şul räweşle Yıraq Könçığıştağı tatar diasporasınıñ tarixı da azağına yaqınlaştı. Üzlärennän soñ taşlap qaldırılğan mäçet häm mäktäp binalarınıñ kübese inde yuqqa çıqtı. “Milli bayraq” häm başqa basmalarnıñ nösxaların tabu da mömkin tügel. Ğärçä alarnı tabıp, Yıraq Könçığıştağı törek-tatarlarnıñ tarixın täfsilläp yazuda faydalı bulır ide.
Yıraq Könçığış 20-dän artıq şäxär, qasaba, awıl yäki stansiä üzäklärendä urnaşqan törek-tatarlar biredä yartı ğasırdan äz waqıt yäşäsälär dä, üz ğibädätläre öçen mäçet, uqu-uqıtu eşläre öçen mäktäp häm sotsial tormışnı tärtipkä salu, yärdämläşu oçen oyışmalar tözü säläten kürsätülären kürebez. Soñnan 10-15 meñ tiräsendäge bu keşelär sannarı citärlek bulğan cirlärdä yä arendağa yä isä satıp alğan binalarda dini wazıyfaların ütädelär. Şul uq waqıtta balalarına tuğan teldä başlanğıç beleme birdelär. Şulay itep 45 yıl eçendä meñlägän uquçı tuğan telen, tarixın, ädäbiäten häm dinen öyrängän buldı. Ayruça, bu oyışmalarda bäyräm cielışları, milli kiçälär häm başqalar yeoştırdılar. Min taba alğan xätle 21 oyışma, 18 mäçet häm 15 başlanğıç mäktäbe bulğan Xarbin, Xaylar, Kobe häm Tokio kebek şäxärlärdä xättä zur Comğa mäçetläre dä salına.
Yomğaqlap şunı äytä alabız: Rusiädän çit illärgä kitkän häm anda yaña tormış qorğan tatar-başqortlarnıñ sannarı ni qadär az bulsa da, alar üz dinnären häm milli üzleklären saqlap qalırğa tırışqan. Bu xäl watanınnan kitkännän soñ yartı yä ber ğasır däwam itä, soñnan azçılıqnı täşkil itkän cämğıätlär assimilyatsiälänä yäisä yäşägän cirlärendä integratsiägä duçar bula.


text:
Bua
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bua, respulika qaramındağı şähär (2000. Yülennän), Bua Rayonı üzäge. Tatarstannıñ könyaq-könbatışında (Qazannan 137 km), Zöyä yılğasınıñ sul quşıldığı Qarlı suı buyında urnaşqan. Sember-Zöyä timer yulındağı stantsiäse. Xäzerge Bua urındağı berençe awılğa 17. yöz urtalarında nigez salınalar., 1780. yıldan Sember namestniklığınıñ öyäz, annarı guberna şähäre. 1920. yıldan TASSRda, 1920.-30. yıllarda kanton, 1930. yıldan rayon üzäge. Mäydanı – 8,8 q. km. Xalqı 1989. yılda 16,8 meñ keşe (Tatarlar – 62,3%, Ruslar – 25,5%, Çuaşlar – 10,9%), 2000. yılda 18,4 meñ keşe. Elekter-mexanik zavodı; tasma tuqu, mamıq, tämäke fabrikları, it kombinatı, may-sır, çüprä häm şikär zavodları. 8 ğomumi belem birü mäktäbe, 1 hönäri mäktäp, veterinär texnikumı, meditsina mäktäbe. 2 mädäniät yortı. Töbäk tarixın öyränü muzeyı. Rayon üzäk xastaxanäse. Möräy mädräsäse binaları kompleksı, mäçet. Troitsa çirkäwe – 19. yöz-20. yöz başları arxitektur üzäge.


text:
Ğıraqtağı talaulardan soŋ, koalitisә kөçlәreneŋ anda tәrtip hәm qanunçılıq urnaştıruları şart.
Amerikan hәm britan xәrbilәre Basra, Bagdat hәm başqa qayber şәhәrlәrne üz qullarına elәktergәnnәn soŋ, iminlekne mәsәlәse tөp temağa әylәnde. Rөximsez Saddam rejimı cimerelgәn hәr şәhәrdә talau eşe bara. Xalıqnı azıq-tөlek hәm bigerәk tә eçemlek su belәn tәmin itüdәn tış, Ğıraqta qanun hәm tәrtip urnaştıru tөp problemmağa әylәnde.
Audio
"Xәrbi ciŋelülәr hәm başqa sәbәplәrdәn politik buşlıq xasıyl buldı. Xөkümәt , xәrbi hәm başqa xakimiәt apaparatları yuqqa çıqtı yәisә eşlәmi. Misal өçen ber genә şәhәrne dә koalitsiә kөçlәrenә tapşıru bulmadı. Nәticәdә buşlıq xaosqa kiterde."
Jane Defense Weeklydәn Ian Kemp radiobız xәbәrçesenә birgәn әngәmәsendә , hәm amerikan hәm britan kөçlәrenneŋ suğıştan soŋ militsiә vazıyfasın ütәv tәcrbәse bulsa da, alar әle suğışalar . Bügenge kөndә xәrbilәr sanı patrul yөrerlek miqdarda tügel dip aŋlattı.
Audio
"Qanun hәm tәrtip urnaştıru, üç alu өçen qıynau hәm üterülәrne buldırmau mәsәlәlәsendә AQŞ hәm Britan kөçlәreneŋ elekke Yugoslaviәdә cıyğan tәcribәse bar. Alar Bosniada, Kosovoda hәm Afganistanda buldılar. Әlbәttә, qayber büleklәrgә, mәsәlәn auır qorallı büleklәrgә bu vazıyfanı ütәv qıyın. Cәyәlәvle berleklәrgә bu ciŋelerәk. Lәkin, bu vazıyfa xәrbi militsiәgә hәm xalıq belәn elemtәdә torğan xәrbi bulmağan şәxeslәrgә küberәk yaraqlı. Hәm әlbәttә, telne belüçelәr kirәk bulaçaq."
Şulay uq xalıq qulında bulğan qorallarnı cıu eşen tizlek belәn başlarğa kirәk. Suğıştan elek ük AQ Yort Baath pariәse ğadi ağzalarınıŋ , urta qatlam dәvlәt xezmәtkәrlәreneŋ yaŋa Ğıraq tөzü eşendә qatnaşuların telәven beldergәn ide. Lәkin, andıy şәxeslәr әlegә maydanğa çıqmıylar. AQŞ administratsiәsendә, Ğıraqta küçmә dәver mexanizmı nindi bulırğa hәm berektәşlәr anda küpme vaqıt qalırğa tieşlәr digәn mәsәlәdә berdәm fikerneŋ bulmauı da Ğıraqlılarğa bu eştә qatnaşularına qomaçaulıy. Çouirinıŋ fikerençә, AQŞ saqlanu ministerlege Pentagon tarafınnan yaqlanğan lәkin, Ğıraq xalqınıŋ küpçelege yaqlamağan Ğıraq Milli Kongressınıŋ citәkçese Ahmad Çalabineŋ hәm başqalarnıŋ nindi pozitsiә biliәçәklәre üzenә kürә sınau bulaçaq. Ğıraqlılarğa üz yazmışların üzlәreneŋme xәl itәçәklәren kürsәtәçәk.
Audio
"Ber misal Ahmad Çalabu problemması- ul nindi rol uynayaçaq? Pentagon anı başqa politik kөçlәrgә tağaçaqmı, Dәvlәt Departamentınıŋ başqa kandidatı barmı yәisә Britaniәneŋ formulası nindi? Bu küreneşlәr urta qatlam rәsmi şәxeslәrne xezmәttөşlekkә qıulandırmıy."
AQŞ Dәvlәt Departamentınıŋ Ğıraq өçen Rekonstruksiә hәm Humanitar Yardәm burosı kilәse atnada plannarınıŋ ber өleşen açıqlayaçağın belderde. Ә әlegә vazğiәt bilgesez bulıp qala birә.
Fәrit Idelle,Praga.


text: Änkara. Bügen kiçen törek xökümäte parlamentqa möräcäğät itep añardan, 6 ayğa ildä 62 meñläp amerikan ğäskärien urnaştıruğa fatixa alırğa teli. Böyek Millät Mäclesendäge tawış birü irtägä irtän yä atnakiç bulır dip kötelä. Qayber räsmi şäxeslär xökümätneñ şuşı üteneçe kire qağıla ala dip kisätä. Premyer-ministr urınbasarı Ertugrul Yalçınbayır, ilgä amerikan ğäskärlären urnaştıru Törkiädäge demokratiägä yanıy ala dip belderde. “Ägär dä bu, yäğni röxsät alu, parlament aşa ütmäsä, Törkiädä tağın da nığraq berdämlek, tağın da nığraq tınıçlıq, tağın da kübräk demokratiä bulır ide” di törek premyerı urınbasarı Yalçinbayır. Törkiä amerikannarnıñ bar suğış ziannarın aqçalata qaplawın teli. Quşma Ştatlar Ğiraqqa höcümne tönyaqtan, Törkiädän dä başlaw ixtimalın tikşerä häm şuña kürä alarğa üz ğäskärlären Törkiädä urnaştıru röxsäte kiräk.


text:
Äfğanstan: Parlament saylawları, xatın qız namzätlär ülem belän kisätelä
18 sintäberdä Äfğanstan sonğı 3 distä yılda berençe märtäbä parlament saylawları ütkäräçäk.Cirle şuralarğa da şuluq könne saylawlar ütä. 12million çaması keşe saylawlar öçen terkälgän. 5800 namzät 249 urınlı Wolesi Jirğa ( parlamentnıñ tübän palatası) yäki 34 ölkä şurasındağı urınnar öçen yarışa. Äytep kitkän namzätlärneñ 328 xatın qız.Xatın qıznıñ il säyäsätenä qatnaşuına qarşı buluçı qorallı törkemnär alarnı ülem belän kisätä. Çärşämbedä xatın qız namzätlärneñ bersenä Nuristan töbägendä ut açıldı
Saylawlar Bonn kileşüen ğämälgä quyğanda atlanğan sonğı adım bulıp tora häm bu ilgä tulı xoquqlı berençe saylanğan parlament biräçäk Ämma ilneñ törle oyışma,buınnnarınıñ eşläwe öçen bik ozın yul barası bar
Politsiä, armiä kebek töp buınnnar äle oyışa ğına häm iminlek nıq tügel .Mart ayınnan birle Taliban ilneñ könyaq häm könçığış töbäklärendä höcümnärne yışayttı ,yözlärçä keşe ülde.Narkotika kisken problema bulıp qala birä Äfganstan dönyada in küp äfyün citeştergän il bulırğa däwam itä.Yarlılıq , uqu yaza belmäw, bigräk tä yäş xatın qız arasında küp.BMO ütkän atnada Äfganstannıñ säyäsi küçeşe ber dä imin tügel häm xalıqara cämäğätçelek ozaq waqıt yardäm itergä tieş dip beldergän ide.Şulay da qayber analitiklar Äfğanstanda parlament saylawların ütkärä alu ilneñ küçmä däwre öçen optimizmğa säbäb bulıp tora dip äytä.AQŞta urnaşqan säyäsi küzätüçe Dr Sayed Abdullax Kazim radiobıznıñ Äfgan bülegenä saylawlar turında:
Älege waqıtta Äfğanstanda demokratik saylawlar öçen şartlar yaxşıdan tügel ämma bu bez başlanğıç yasamasqa tieş digän süz tügel.Bez saylawlar çınlap ta xalıqqa xezmät itkän parlamnt kiteräçäk yäki demokratiägä ireşäçäkbez dip kötmäskä tieşbez.Bez qışın alma ağaç utırtıp, ikençe könne almalar bulır dip kötä almibız
Äfğanstanda Keşe Xoquqların Tikşerü häm Yaqlaw Konsortiumı Direktorı Horia Mosadıq, saylawlar yaxşıraq kiläçäk ömed itkän millionnarça äfganlı öçen mömkinlek bulıp tora dip äytsä dä ul aqçası häm köçe bulğan suğış cinayätçeläre, narkotik säwdägärläre parlament yäki cirle şuralarğa saylana ala digän borçılu da belderä
Bez namzätlärneñ qaysı parlament äğzası itep saylanaçaq belmibez. Bu keşelär Äfğanstannı demokratiägäme ällä 50 yıl kiregäme alıp kitäçäk belmibez.Ägär dä namzätlär uqıy yaza belmäsä , yäki säyäsi beleme bulmasa yäisä anda parlamentnıñ närsä ikänen dä belmägän keşelär kerep utırsa alar äfgan xalqı öçen närsä eşli ala ? Xalıq üz mänfäğätlärenä xezmät itäçäk keşelärne genä saylarğa tieş dip äytä Horia Mosadıq
Äfğanstanda säyäsi mäğlümät az, küp kenä saylawçılar parlamentnıñ ni eşliäçägen dä belmi Küp kenä keşe qabilä, näselgä qarap tawış biräçäk dip kötelä. Prezident Hamid Karzai sişämbedä
Señellärem, tuğannnarım tawış birü üzäklä rendä sezneñ kemgä tawış birgänen ber Alla häm üzegez genä beläçäksez dip beldergän ide.
Qayber töbäklärdä qorallı törkemnär häm cirle komandirlar üz namzätlärenä tawış birsennär dip xalıqnı yanıy. Başta äytelgäneçä saylawlarğa 328 xatın qız namzät qatnaşa. Parlamentta 65 urın xatın qızğa ayırlğan. Bu xatın qız namzätlärneñ qayberläre yaulıq bäyläwne kire qaqsa ikençeläre baştan ayaq qaplanğan burqa kigän. Çärşämbe könnne Äfgan däwlät televidinise häm radiosında eşlägän Hawa Alam Nuristanigä ut açılğan , ayağına 3 qolağına ber uq kergän Nuristani xäzer Bagramdağı AQŞ xastanäsendä yata. Xäle yaxşıdan tügel dip belderelä.Höcümnän ber niçä kön elek ul radiobızğa ,äfgan xatını tormışnıñ här aspektında problemalarğa duçar bula ämma bigräktä xäzer xatın qız yaña demokratik protsessqa qatnaşqanda qıyınlıqlar bik küp, bigräk tä min küp probelamaları bulğan töbäkneñ namzäte , küp märtäbälär bilgesez qorallı keşelär ägär sin Nuristanda kampaniä alıp barsan sine üteräçäkbez dip kisättelär dip söylägän ide . Başqa xatın qız namzätlärgä här kön diärlek yanaular yasala. Xabärlärgä qarağanda älegäçä Äfğanstanda 7 namzät häm saylawlar öçen eşlägän 4 keşe üterelgän färidä xämit


text:
Amerikan xärbiläre kitmi torıp Ğiraqnıñ yaña xökümäte möstäqil bula alamı?
Bilgele bulğança, 30 Yündä Quşma Ştatlar Ğiraqtağı xakimiätne ğiraqlılarnıñ üzlärenä tapşırırğa cıyına. Läkin amerikan xärbiläre ildän kitmi, iminlek saqlaw eşen däwam itäçäk. Yağni, ğiraqlılar tulı xakimiätkä iä bulmıy, digän süz. Ğiraqnıñ şundıy "yarım-idarä"se ışanıçlı bula alamı?
Audio (John Abizaid)
"Ğiraqlılarnıñ kübese bezne basıp aluçı dip qabul itkän çordan, xäzer xezmättäşlekkä küçergä kiräk. Xezmättäşlek ul eş büleşü genä tügel, ä cawaplıq büleşü dä. Kiläçäktä mondıy şartlawlarnı buldırmas öçen, Ğiraqnıñ iminlek köçläre dä, bez dä bergä eşlärgä tieş."
Alay da, soñnan Kongressta yasağan çığışında Abizaid, Ğiraqlılar üzlärenä tieşle cawaplılıqnı tiz arada ğına ala almas, dide. Yünneñ 30-nan soñ nindider xärbi strukturalar buldırılır, ämmä alar kiläse yılsız eşläp kitä almas, dide ul.
General süzlärençä, iñ awır wazğiät Ğiraqnıñ üzäk öleşendä saqlana. Saddamnıñ elekke tarafdarları tuplanğan bu töbäklärdä alarğa qarşı köräşergä teläwçelärne tabu ciñel tügel.
Ğiraqnıñ iminlek köçlärendä xäzer 200 meñläp cirle xärbi bar. Amerikannar alğa taba bu sannı bik arttırmasqa, bulğannarınıñ äzerlegen köçäytergä teli. Aña qädär ildäge wazğiätne amerikan xärbiläre kontrol itäçäk. General Abizaid fikerençä, bu däwer tağın berniçä yılğa suzılırğa mömkin. Şuşı wazğiättä, ildä çit il ğäskärläre basıp torğanda, Ğiraqnıñ yaña xökümätenä xalıqnıñ ışanıçı bulırmı, digän soraw tua. Amerikannar xakimiätne ğiraqlılarğa tapşırabız dip niçek kenä tırışmasın, berençe mäldä xalıq bu yaña citäkçelärne, Ğiraq keşeläre bulsa da, bareber Amerikanarnıñ quştannarı itep qabul itäçäk.
30 Yündä bilgelänäçägen dä, kiläse yılğa saylanaçağın da. Ğiraqlılar üz iminlegen üzläre tä''min itä başlağançı, soñğı qararnı üzläre qabul itä, üz yazmışlarına üzläre xuja bula başlağançı äle şaqtıy waqıt uzır sıman.
Ali Gilmi, Praga


text:
"Demokratiägä kuçeş" teoriäse inde iskerde
Sovetlar berlege tarqalğannan birle Könbatışnıñ şul elekke sovet kiñleklärendäge illär belän aralaşuı kuçeş teoriäsenä nigezlänep kilde.
Häm näq menä şuşı teoriä Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması kebek xalıqara berläşmälärneñ, Könbatışnıñ demokratiäne täräqqi itü öçen törle programnar alıp baruı nigezen täşkil itä, ä alarda elekke sovet däwlätläreneñ qarañğı ütkännärennän ömetle kiläçäkkä küçüeneñ niçek baruı bilgelänä. Häm bu teoriädä avtoritarizm aldağı maqsat, näticä bularaq tügel, ä fäqät ütkänneñ ber qaldığı bularaq qına kürenä.
Qayber illär çınnan da şuşı modelgä turı kilep täräqqi itä. Ämma qayberläre, misal öçen Azärbaycan, Qazaqstan, Törkmänstan häm Rusiä kebek neftkä bay petrodäwlätlär*, bötenläy başqa yuldan bara. Şul däwlätlärneñ konkret ğämällärennän alıp, citäkçeläreneñ räsmi belderülärenä qädär şunı kürsätä ki - küçeş teoriäse üz-üzlärenä ışanıçı arta barğan bu däwlätlärneñ xäzerge çınbarlığına turı kilmi.
Aqçanı köräkläp alğanda, häm ofıqta äle tağın da kübräk aqça alu ixtimalı torğanda xakimiättäge elitağa üzenä qarşı eş itü öçen närsä etärgeç bula ala?
Qanun östenlegen kertep, üzeñne xisaplı itü elita öçen şul keremnärne üzeñä borunı tuqtatunı añlata. Ä inde säyäsi reformalar ütkärep, irekle häm ğadel saylaw oyıştıru xäzerge türälärneñ xakimiättän qorı qalu ixtimalın ğına arttıra - tik bu alarğa kiräkme soñ?
Bolarnıñ berse dä yaña närsä tügel. Äle 2006 yılda uq Thomas Friedman "Foreign Policy" basmasındağı mäqäläsendä neft bäyäseneñ häm ireklek adımnarınıñ qapma-qarşı yünäleştä baruı turında yazğan ide.
Ämma Azärbaycan, Qazaqstan, Törkmänstan häm bigräk tä Rusiädä bolar barısı da şundıy xälgä citte ki, bu yaña teoriä qorunı taläp itä.
Häm bu teoriä dönyaküläm tendensiälärgä qaramıy, köndälek tormıştağı, köndälek säyäsättäge meñlägän mäşäqätlärdän kilep çığaçaq.
Elekke sovet petrodäwlätlärendä bügenge köndä bezneñ qarşıda torğan çınbarlıq şundıyraq:
- Kommunizmnan küçeş inde tämam, häm ul avtoritarizm urnaşu belän tämamlandı. Açküz elita petrodollarlar ağımına menep utırğan, säyäsi mäydannı üz qulında nıq tota, häm köndäşlärenä xakimiätkä kilü öçen çın mömkinlek birmägän kämit saylaw oyıştırıp qına ul demokratiä pärdäsen totqan bula. Elitada anıñ iqtisadi mänfäğätlären yäisä säyäsi quäten qaqşatırlıq reformalar ütkärü teläge dä, niäte dä yuq. Texnokratik zamançalaşu mömkin, läkin demokratiäläşü mömkin kürenmi.
- Petrodäwlät elitaları üzläreneñ dönyadağı ähämiäten belä häm üzläreneñ kiräklegen añlaw alarda taşıp tora. Törle forumnarda alar Könbatış demokratiäläre işetergä telägän süzlärne aldan uq belä häm ara-tirä ul süzlärne işetterep tora. Ämma alar xäzer çittän bernindi dä kiñäş ezlämi häm alar Könbatış yaqlağan üzgäreşkä üz qarşılığın torğan sayın nığraq belderäçäk.
- 1975 yılğı Helsinki kileşüläre belän başlanğan çor tämamlanıp kilä. Helsinki kileşüläre Könbatışqa kommunistik bloktağı üzgäfikerlelär (dissidentlar) taläben yaqlaw öçen formal qıssa birgän ide. Yaña çorda isä Könbatış yaqlağan demokratiä häm keşe xoquqları yöklämälärenä buysınunı alğa sörü xalıqara eşlärdä torğan sayın azraq urın alıp toraçaq.
Elekke sovet petrodäwlätläre belän eş itüdä yaña teoriäne menä şuşı faktorlar şärexliäçäk. Ul axırğı çiktä barlıqqa kilerme, kilsä, nindi şäkeldä bulaçaq - monısın äytäse qıyın. Ämma bula qalsa, yaña teoriä xäzerge dönyanıñ yanawlarına qarşı torır öçen tübändägelärne üz eçenä alırğa tieş:
- "Küçeş" dip qılanunıñ azağı. Könbatış yağı çınlıqta ğämälgä aşmağan "küçeş" turında şapırına ikän, bu ikeyözlelek häm berqatlılıq xisen qaldırıp, demokratiäne alğa sörü tırışlıqlarına zian ğına kiteräçäk. Petrodäwlätlärneñ citäkçeläre torğan sayın qıyulana bara. Könbatışnıñ da näq şulay eş itä başlawı kiräk.
- Demokratiäneñ xakimiätne oyıştıruda ni öçen iñ qulay buluın añlatuda köçle, açıqtan-açıq belederlgän dälillär. Bu yuğarıda telgä alınğan açküz elitalarnı xalıq aldında xisap totuğa, ayırım şäxeslärneñ xoquqların yaqlawğa, çın üzgäreşlär başlawğa etärä häm xakimiätne tärtiple genä küçerüne garantiäli. Demokratiä niğmätlärenä soqlanu çorı inde ütte. Petrodäwlätlär iqtisadi kütäreleş yağınnan waqıtlı ğına bulsa da iminlek kiçerä, ä andağı elitalar mäğlümät çaraların däwlät qulına tuplap, alarnı bu iqtisadi uñışlarnı daimi avtoritar idaräne aqlaw öçen qullana. Moña intellektual qarşıhöcüm kiräk.
- Açıqtan-açıq däwlät mänfäğäten tanu. Könbatıştağı demokratiälär üzläreneñ başqa illärdäge demokratiäne ğadi ireklek prinsibınnan çığıp qına tügel, ä alarnıñ üz däwlär mänfäğätlärenä dä turı kilüe säbäple yaqlawın anıq belderergä tieş. Urtaq qimmätlärgä häm qanun xakimiätenä nigezlängän däwlätlär arasındağı aralar köçleräk tä, totrıqlıraq ta, üzara säwdä dä ciñelräk alıp barıla.
- Demokratiäne alğa sörüdä yaña strategiälär. 1990 yıllarda barlıqqa kilgän häm reformalarnı törle xalıqara oyışmalar aşa yaqlawnı maqsat itep quyğan çeltär elekke sovet däwlätläreneñ hiçyuğı az ğına bulsa da üzgärergä teläwen belderügä nigezlängän ide. Bu inde xäzer ğämäldä tügel. Demokratiäne alğa sörü dairäläre wäzğiätne tieşençä bäyäläp, bergäläşep yaña fikerlär tuplarğa, yaña täqdimnär belän çığarğa tieş.
- Häm nihayät, petrodäwlätlärdäge avtoritarizmnıñ mömkin uñışsızlığı oçrağı öçen äzer plan bulırğa tieş. Petrodäwlätlär ğädättä axırğı çiktä qatı qullı avtoritarizm çorına kerep kitä, häm bu distä yıllar däwam itä ala. Avtoritar idarägä xas berençe qağidä şul - anda barısı da totrıqlı, ämma andıy totrıqlılıq inde ikençe kön ük yuqqa çığıp, xällär hälakätkä tiñ naçarayıp kitä ala. Ägär dä bügen mömkin dip sanalmağan krizisnıñ demokratik institutları bik zäğif bulğan, iqtisadı barı tik neft häm gazğa ğına nigezlängän avtoritar xakimiättä irtägäsen inde andıy krizisnıñ bik mömkin bula aluın añlaw bar ikän, bu anıñ ayanıç näticäläre belän eş itüne ciñeläytäçäk kenä.
Daniel Kimmage
Azatlıq/Azat Yewropa radiosınıñ geopolitika küzätüçese
Azatlıqnıñ Komentar bülegendäge fikerlär avtorlarnıñ şäxsi qaraşın çağıldıra
*petrodäwlät - neft (latinça petro) satu keremnärenä genä yäşägän häm bar mullığın şuña ğına nigezlägän däwlät


text:
Çetin Altan
Çetin Altan (1927 s. d. — 2015) - qırımtatar tamırlı Türkiyeli yazıcı, jurnalist, eski mebus.
Çetin Altan 1927 senesinde İstanbulda doğdı. Qartbabasınıñ babası Qırımdan köçken arabacı Ahmet Qıpçaqskiy, qartbabası Harbiye mektebinde ocalıq da yapqan Tatar Hasan Paşa edi. Babası uquqçı Halit bey, anası Nurhayat hanımdır.
Galatasaray Litseyinen, Ankara Universiteti Uquq Fakultetini bitirdi. 1943-1944-de Çınaraltı, Varlık, İstanbul ve Kaynak mecmualarında şiirlerinen yazıları neşir etildi. Sipti kitabı Üçüncü Mevki 1946-da çıqtı. Ulus gazetinde mühbir olıp başlağanı gazetacılıqqa Hürseste devam etti. Daa soñra Halkçı, Tan, Devrim, Milliyet, Yeni Ortam, Hürriyet, Güneş, Akşam, Sabah gazetlerinde ve Çarşaf mecmuasında köşe yazıları yazdı.
Altannıñ dört romanı bar: "Büyük Gözaltı" (1973 Orhan Kemal Mukâfatı), "Bir Avuç Gökyüzü", "Viski" ve "Küçük Bahçe". Dörtevide Frenk tiline tercime etilgen bu kitaplardan Büyük Gözaltı İsveç tili, Yunan tili, Bulgar tili ve İspan tili; Bir Avuç Gökyüzü İspan tilinen Roman tilinde neşir etildi. Çetin Altan 1965-1969 arasında Türkiye İşçi Fırqasından mebus olıp saylandı. Bu vaqıttaki hatıratını "Ben milletvekiliyken" adınen kitaplaştırdı.
Yazıcınıñ episi oynanğan teatr oyunlarından basılı olğanlar; Çemberler, Mor Defter, Suçlular, Dilekçe ve Tahtaravalli, basılmağanlar Beybaba, Yedinci Köpek, Islıkçı ve Telefon Kimin İçin Çalıyordur. Kavak Yelleri ve Kasırgalarda balalığın añlatqan Çetin Altanıñ, "Aşk Sanat ve Servet"nen "Atatürk'ün Sosyal Görüşleri" adlı eki incelemesi bardır.
Çetin Altanıñ seyaat yazıları "Al İşte İstanbul" ve "Bir Uçtan Bir Uca" adlarınen neşir etildi. Elli senelik yazıcılığında yazğanları sebebinen pek çoq kere makemege berilgen Çetin Altan, ağır cezada 300-den ziyade davalandı. Üç kere tutuqlandı, eki kere maküm oldı ve eki sene apiste qaldı. Çetin Altan köşe yazılarına Milliyet gazetinde devam ete. 2008 senesinde Türkiye Cumhuriyeti Kültür Vekilligi Kültür ve Sanat Büyük Mukâfatını aldı. Apayı Solmaz Kamuran, oğulları özünday yazıcı, jurnalist olğan Ahmet Altan ve Mehmet Altan, qızı Zeynep Bakandır.
Münderice
Eserleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İlk kitabı: Üçüncü Mevki (1946).
Teatr oyunları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Mor Defter, Tahtaravalli, Dilekçe, Çemberler, Bey Baba, Suçlular, Yedinci Köpek, Islıkçı, Telefon Kimin İçin Çalıyor
Romanları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Bir Avuç Gökyüzü,
- Küçük Bahçe,
- Büyük Gözaltı,
- Viski.
İlmi Qurğu Eserleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- 2027 yılının anıları
Siyasiy incelemeleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Kahrolsun Komünizm Diye Diye Globalleşme,
- Atatürk'ün Sosyal Görüşleri.
Tarihiy incelemeleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Nar Çekirdekleri,
- Tarihin Saklanan Yüzü,
- Aşk, Sanat ve Servet.
Denemeleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,
- Kopuk Kopuk,
- Gölgelerin Gölgesi Portreler,
- Kral Öldü, Yaşasın Kral,
- Şeytanın Aynaları,
- Bir Yumak İnsan,
- Uçuk,
- Şeytanın Gör Dediği,.
- Kadın, Işık ve Ateş,
- Yeryüzü Tanrıçaları,
- Kullar ve Sultanlar,
- İyiki Şu Köyceğiz Var, azırlagan Solmaz Kâmuran,
Külünçli kitapları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Zurnada Peşrev Olmaz,
- Sobe, azırlağan Solmaz Kâmuran,
Seyaat kitapları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Al İşte İstanbul,
Hatıra kitapları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Onlar Uyanırken
- Ben Milletvekiliyken,
- Kavak Yelleri ve Kasırgalar,
Antolojileri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Dünyada Bırakılmış Mektuplar,
- Seçmeler
Biografik ikâyeleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Kalem Bahçelerinden Yedi Hayat,


text:
İnventarizatsiya
İnventarizatsiya - tiyisli materiallıq juwapker shaxs juwapkershiligindegi tovar materiallıq baylıqlardın' tolıqlıg'ın san ha'm sapa jag'ınan anıqlap, buxgalteriya jazıwları menen salıstırıw ha'm na'tiyjelerdi anıqlawı.
Inventarizatsiya o'tkeriw jolı menen ka'rxanag'a tiyisli bolg'an materiallıq baylıqlardın' tolıqlıg'ı ta'miyinlenedi. Inventarizatsiyanı tolıq, tek bir bo'legin ha'm tan'lap alg'an halda o'tkeriw mu'mkin.
- Tolıq inventarizatsiya o'tkeriw basshı ta'repinen arnawlı jazba buyrıq beriw jolı menen a'melge asırıladı.
- Bir bo'legi o'tkeriletug'ın inventarizatsiyalar tiykarınan bahalardın' o'zgeriwi a'melge asırılg'anda o'tkiziledi ha'm belgili bir tovar tu'ri boyınsha onın' na'tiyjeleri anıqlanadı.
- Tan'lap alg'an halda o'tkeriletug'ın inventarizatsiyalar ko'p jag'daylarda sho'lkem baslıg'ı yamasa bas buxgalter ta'repinen o'tkiziledi. İnventarizatsiya o'tkeriwde tiyisli juwaplar shaxstan mu'lk tolıq sanalıp, pul birligindegi esap-kitabı anıqlanadı.


text:
İranda 100dän artıq deputatı Saqçılar Şurasına protest belderep, wazifasınnan kitte
Audio (Mähdi Karrubi)
"Mäclesneñ 109 deputatı urınınnan kitü turında ğariza tapşırdı. Bu barıbız öçen dä: xalqıbız öçen dä, räsmilär öçen dä küñelsez xäbär."
Mäclestä çığış yasap Karrubi, 4 meñläp namzätne, şul isäptän xäzerge 87 deputatnı kiläse saylawlardan çitlätkän öçen Saqçılar Şurasına kisken tänqit belderde. "Parlamentnı Saqçılar Şurası tügel, ä xalıq saylarğa tieş" dide ul. Mäclesneñ İminlek komitetı başlığı Möxsin Mirdamadi deputatlarğa möräcägät itep, Parlamentnı tarqatmasqa çaqırdı:
Audio (Möxsin Mirdamadi)
"Bügen bezneñ töp maqsat – irekle häm bäysez parlamentnı saqlap qalu. Mäcles inqilabnıñ töp qazanışi häm diktaturağa qarşı torunıñ tamğası ide."
Mähdi Karrubi süzlärençä, prezident Möxämmät Xattami İrannıñ ruxi citäkçese Ayatolla Ali Xömäneinı çaralar kürergä sorarğa cıyına.


text:
Mäskäwdä başqa ölkälärdän kilgän berär tatar keşesen oçratsañ, şunda uq andağı xällärne soraşa başlıysıñ. Rusiä xalıqlarınıñ assambleyası syezdına da küp törle ölkälärdän tatar başqort oyışmaları weqillere kilgän ide. Häm miña Tver' ölkäsennän syezdğa kilgän tatar başqort oyışması räise Marat Bäxtin belän dä söyläşü forsatı çıqtı. Ul üze Başqortstan yağınnan. Tver' ölkäsendä eşmäqerlek belen şöğıllänä. Ul, bezdä tatarlar da başqortlar küp, şuşı aralarda yakşämbe mäktäbe dä açarğa planlaştırabız dide ul. Läkin Tatarstan belän Başqortostan arasında bäyläneşlär tağı da tığız bulsın öçen, Tver' ölkäsendä başqort qorıltayı häm tatar kongressınıñ bülekçälären buldırırğa kiräk dip uylıy Marat Bäxtin. Xäzer anıñ belän bulğan äñgämäne sezneñ iğtibarğa tägdim itäm. Bez söyläşkän waqıtta üzeneñ kiñäşläre belän Tatarstannan Damir İsxakov ta bezneñ äñgämägä quşıldı.
Sez Tver' ölkäse Tatar- başqort oyışması citäkçese Marat Bäxtin belän äñgämä tıñladığız. Yazmanı “Azatlıq” radiosı öçen Näzifä Kärimova äzerläde.


text: Kiçä amerikan oçqıçları Falluca tiräsen utqa totu näticäsendä qorbannar sanı älegä bilgesez bulıp qala. Cirle xastaxanä tabipları äytüenä qarağanda 4 keşe hälaq bulğan, ämmä qayber mäglümät çaraları qorbannar sanı kübräk bulırğa mömkin dip belderä. Amerikan xärbiläre äytüençä, xöcümnär Äbü Musa Äl-Zaqawi sıyınğan dip sanalğan urınnarğa yasalğan. Äl-Zarqawi Ğiraqta amerikannarğa qarşı ğisyannar oyıştıruda ğäyeplänä. Ğiraqnıñ başqa urınnarında bomba şartlawlar näticäsendä Ğiraqnıñ Finans ministrlığı räsmie yaralanğan, koalitsiäneñ ber xärbie hälaq bulğan dip xäbär itelä. Anıñ qaysı ildän ikäne älegä äytelmi.


text:
Fändäs Safiullin: Tatarstanda ügetläw eşlären alıp baru awır buldı
Fändäs Safiullin: "Ul blok bik aşığıç räweştä oyıştı. Üzenä iärep kitärlek partiälär taba almadı. Läkin alar täqdim itkän idea miña oxşadı. Min Tatarstan isemlegendä berençe urında torsam da Tatarstannan bu blok kiräk däräcädä tawış cıya almadı. Minem öçen iñ ükeneçlese üzemneñ Däwlät Dumasına ütmäwem dä tügel, barı tik Tatarstannan Jirinovskiy partiäseneñ küp tawış aluı ğına borçıy. Saylawlar häm saylaw xaqındağı qanun ütä baylar öçen genä. Min ul qanunğa qarşı tawış birsäm dä, ul qabul itelde zamanında. Kandidatlarnıñ saylaw aldı çığışları çığımnarın xökümät kütärergä tieş dip sanıym. Läkin qanun buyınça ul barı tik aqçalı keşelär qanunı bulıp çıqtı. Şuña kürä üzem turında propaganda öçen min barı tik mömkin bulğança üz kesämnän tülädem. Läkin ul aqçalar säğätlär buyı televidinedän çığış yasarğa tügel, ber minut çığışqa da citmäs ide.
Başqortostandağı prezident saylawlarına kilgändä. Min ul respubliktağı tatar milläte öçen borçılam. Prezident nindi genä millättät bulmasın, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev süzläre belän äytkändä, tatar telenä ayırım status bulırğa tieş. Min bu cähättän şundıy wäğdä birüçene yaqlıym."
Fändäs Safiullin belän äñgämäne Azatlıq dulqınnarında sişämbe könne tıñlağız.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Salım deklaratsiälären poçta, İnternet aşa tutırıp bulaçaq
3 ğinwar - yaña yılnıñ berençe eş köne. Bar Yevropanı görlätkän euro aqçaları kertü mäşäqätläre äle Tatarstanğa kilep citmäde. Döres, Qazan bankirları atna azağında telägän keşegä rubl'lären euroğa alıştırıp bulır, dip wäğda itälär. 3 ğinwar könne iñ añlı, xaqimiätkä iñ loyal' keşelär bälki salım inspeksiälärenä yünälgänder. Härxäldä, fizik zatlardan 2001 yıldağı keremnär turında deklaratsiälär qabul itü räsmi räweştä başlandı. Bıyıl bu eşlär beraz caylanır, dip kötelä. Çönki bergenä törle, 13 protsentlı salım kertelde. Şuña kürä deklaratsiälär tutırığa tieşle keşelär sanı kisken kimi. Deklaratsiälärne qayber eşmäkärlär häm çit il keremnäre bulğan keşelär genä tapşırırğa tieş bula. Bıyıl tutırılası qäğäzlär sanı da kisken kimiäçäk. Deklaratsiälärne poçta, xätta İnternet aşa birergä mömkin bulaçaq, dip wäğda itelä.


text:
"Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?" Prof. Dr. Nadir Däwlät (12. öleş)
11. öleştä ğomum mädäni eşçänlekläre belän awırlaşqan ekonomik xällärgä tuqtaldıq.
Bu xäl şaqtıy antisovet oyışmalarnıñ häm İdel-Ural Törek-Tatar Möselmannarınıñ Märkäze, aña bäyle bulğan cämğıätlärneñ betüen añlata ide. Märkäz genä tügel, Märkäzgä bäyle oyışmalar da tä''sirlelegen yuğalttılar. Mançuryagä Sovet armiäseneñ kerüe belän yala yağu, äläkçelek mexanizmı eşli başladı, häm şul waqıtta ber törkem şäxeslärneñ küp waqıttan birle Sovet şpionnarı buluı da açıqlandı. Sovet armiäse Mukdenğa kerü belän, berençe eşläre itep Märkäz äğzaların beräm-beräm qulğa alıp soraw aldılar.
Şulay itep, Märkäz räise Äxmädşah Ğizzätulla (Ğizzätullin), särqätip İbrahim Däwlätkilde, Üzäkneñ Näşriät komitetı räise Roqıya (Möxämmädiş) Däwlätkilde, Märkäzneñ qaznaçısı Salman Aiti berençelär bulıp qulğa alınalar. Çañçun (Sinzin) oyışmasınnan räis Ğilman belän särqätip Ämrulla Agi, Xarbinnan räis Xäbibulla Salaev belän Xösäyen İbrahimov, Xaylardan Äsat Ageev häm dä bez isemnären belmägän başqa şäxeslär qulğa alına. Tokio imamı Qorbanğali isä sörgengä cibärelgän Dalniy şähärendä qulğa alına.
1945 yılnıñ 20 sentäberendä qulğa alınğan Roqıya Däwlätkilde törle soraw alınulardan soñ 1945 yılnıñ 23 oktäberendä RSFSR Cäza Qanunınıñ 58-2 häm 58-11 mätdaläre nigezendä cäza aluı xökeme belän törmägä ozatıldı. Soñraq Çita törmäsenä cibärelde häm monda 1946 yılnıñ 6 ğinwarında Bayqalartı Amur Xärbi Ölkäse Xärbi Mäxkämäse yuristı mayor Tixonov citäkçelegendä äğzalar yurist mayor İvanov belän Valts häm sekretar yurist ölkän leytenant Moiseev qatnaşında Roqıya Däwlätkildegä RSFSR Cäza Qanunınıñ 58-2 häm 58-11 matdäläre nigezendä 10 yılğa azatlıqtan mäxrüm itelü (xezmät lagerına cibärelü), malların konfiskatsiäläü cäzaları birelde.
Qulğa alınğanda awırlı bulğan, ber niqadär waqıt ütü belän balası qulınnan tartıp alınğan, törle xezmät lagerlarında çilängännän soñ, üze kebek ük Seberdä cäzäğa xökem itelgän ireneñ sörgen cirendä anıñ belän bergä östämä biş yıl cäza kürgän Roqıya Däwlätkilde 1961 yılda ğına azat itelsä dä, sovet organnarı aldında taplı bulıp qala. Barı tik 1992 yılnıñ 22 aprilendä genä anıñ xaqsız räweştä xökem itelüe, säyäsi izügä duçar buluı turnıda iğlan itelä. Läkin bu aqlanu bik soñ bula, çönki ul 1989 yılnıñ 10 dekaberendä Qazanda wafat bula.
Roqıyanıñ ire Märkäzneñ särqatibe İbrahim Däwlätkilde belän Märkäzneñ räise Äxmädşah Ğizzätulla bergä qulğa alınğannar häm alarğa bergä 1946 yılnıñ 3 yülendä RSFSR Cäza Qanunınıñ 58-4 häm 58-11 matdäläre nigezendä 10 yılğa irektän mäxrüm itü (xezmät lagerlarında), bişär yılğa watandaşlıq xaqlarınnan mäxrüm itü häm malların konfiskatsiäläü cäzaları bilgelände. İbrahim Däwlätkilde, xezmät lagerlarında sawlığın şaqtıy yuğaltsa da, un yıldan azat itelde. Biş yıl däwamında Seberdä ber däwlät fermasında kötüçe bulıp eşläde. Matdi yaqtan awır xäldä bulsa da, xatını yanında ide.
Däwlätkildelär sörgennän soñ Petropavlovskiğa qaytalar. İbrahimnıñ räsmi organnar tarafınnan aqlanuı 1992 yılnıñ 30 yünendä iğlan itelä. Läkin ul inde berniçä yıl elek 1967 yılnıñ 21 aprilendä ük Petropavlovskida wafat bulğan bula. Äxmädşah Ğizzätullanıñ yazmışı mäğlüm tügel. İsän qalğan bulsa, işetelgän bulır ide. Yazmışnıñ açı kölüe – räsmi mäğlümätlärgä kürä, mäşhür imam Qorbanğali İbrahim belän Äxmädşahqa qarşı şahitlıq itep çığış yasıy. Nixayät, alar kebek ük qulğa alınıp xökem itelgän Ämrulla Aginıñ 1965 yılda qotılıp Törkiädäge ğailäse belän qawışuı mäğlüm.
Däwamı kiläse tapşıruwıbızda


text:
Rusiä bügen 3.sintäberdä yartısınnan kübräge balalar 330 keşeneñ tormışı äzelgän Beslan mäktäbendäge totıq alu waqıyğäseneñ berençe yılın iskä ala.Tönyaq Osetiänen şuşı keçkenä şährendä genä tügel ä Rusiäneñ törle urınnnarında bügen Beslan fäciğäse dini yola häm demonstratsiälär belän xäterlände.
Beslan bügen tirän matämgä kümelgän, yözlärçä keşeneñ häläk bulğan mäktäptä totıq alu fäciğäsen tämamlağan qanlı suğışnıñ berençe yılın iskä ala. İrtädän yk qara kiemle matäm totuçılar zirat häm Beslannıñ 1,100 keşe 3 kön totıq itep totılğan 1 nomerlı mäktäbenä ağıla başladı. xalıq häläk bulğan balalarnıñ räsemnäre elengän diwar töbenä çäçäklär quydı, şämnär yandırdı. Mäktäp diwarları aq kügerçen räsmenäre belän bizelgän qızıl tuqıma belän qaplanğan . Zalnıñ kereşenä '' aqqan küz yäşläreneñ simvole itep qara märmär taş östenä su ağıp tordı. Säğät 13.05tä mäktäbtä berençe şartlaw işetelgän yäğni rus xärbiläreneñ storm belän mäktäbkä kergän mizgeldä qınğırawlar qağa başladı.Böten Rusiädä ber minut tınlıq xökem sörde . (audio)
Şuluq waqıtta qorbannarnı iskä alu öçen aq töstge 331 şar oçırıldı .Ziratta matämle ananı häm färeştälärne taswırlağan 9 meterlek bronz xäykäl açıldı. 4 yaqqa qarağan 4 ana tragediädän soñ Beslanğa yardämgä kilgän xalıqlarğa räxmät belderä dip äytkän xäykälneñ aftorı.
Rusiäneñ başqa şähärlärendä dä Beslan qorbannarı
dini yola häm tınıç demonstratsiälär belän iskä alına
Ufadağı xabärçebez Fänis Fätxi (audio)
Mäskäwdä Putin yaqlı yäşlär xäräkäte Naşinıñ 30meñ çaması äğzası Kreml diwarları yanında tınıç demonstratsiägä cıyılaçaq dip belderelde. Rusiä başqalası şähär könen bäyräm itüne irtägä yäkşämbegä küçerde. Beslanda matämgä açu qatnaşqan. Bik küplär qan tügüne tuqtata almağan xakimiätlärgä qänäğätselek belderä. İn qatı tänqitläwçwlär Beslan anaları isemle törkem . Alar awır qorallanğan höcümçelärneñ mäktäpkä kerülärenä mömkinlek birgän riçwätçelekkä birelgän buldıqsız rösmilärne xökem itä. Alar Çeçnädän Rusiä xärbiläreneñ çigenüen taläp itkän totıq aluçılar belän söyläşülär alıp barunı kire qaqqan häm küpläp üterüdäge xataların yabırğa tırışqan xakimiätlärne ğäyepli .Comğa könne Mäskäwdä Putin belän söyläşep sonğı säğätlärdä Beslanğa qaytqan Beslan anaları törkemeneñ citäkçese Susanna Dudiyeva yabıq işeklär artında ütkän söyläşüne qıyın dip taswırladı
Dudieva(audio)
Prezident beslanda bulğan xällär öçen cawaplılıqnı üz östennän töşermi , ul Beslanda bulğan waqıyğälär öçen üzen ğäyeple xis itä
Putin Ber yıl elek Beslanda bulğan insident turında barlıq çınbarlıqnı açıp salırğa wäğdä itte ämma prezident tragediä tiräsendäge küp kenä şartlarnı belmi kebek kürenä dip äytte Beslan anaları törkemeneñ citäkçese Dudiyeva
färidä xämit


text: Bügen Kuwait başqalasında Ğiraq häm anıñ 6 kürşe däwläte – Jordaniä, Süriä, Söğed Ğaräpstan, Tärkiä, İran häm Kuwait wäkilläreneñ yuğarı däräcädäge cıyını tämamlandı. Utırışnıñ axırında Ğiraqta Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ rolen arttırırğa häm xakimiätne mömkin qadär tizräk ğiraqlılarğa tapşırırğa çaqırğan rezolüsiä qabul itelde. Belderüdä şulay uq Ğiraqta barlıq terrorçı häm qorallanğan törkemnärne yuq itergä kiräk, dielä. Rezolüsiä qabul itelgänçe Ğiraq tışqı eşlär ministrı Hoşyar Zebari – kürşe däwlätlär çiklärdäge iminlekne, çik aşa terrorçılarnıñ ber ildän ikençesenä yörüen tuqtatunı tä'min itergä tieş, dip beldergän ide. Süriä tışqı eşlär ministrı Faruq al-Şara, Süriädän Ğiraqqa şpionnar ütä almıy, dide.


text: Kosovo prezidentı İbrahim Rugova premier-ministr urınına Bäyräm Kosuminı täqdim itte. Elekke premier Ramuş Haradinay, suğış cinäyätlärendä ğäyeplängännän soñ, Haagağa barıp Xalıqara suğış tribunalına birelde. Kosumi şul uq Haradinay partiäsennän bulsa da, aña 2002dä genä kergän häm suğış cinäyätlärendä ğäyeplänmi. Alay da ul albannarnıñ serblarğa qarşı köräş tarafdarı bularaq, 80nçe yıllarda student namayışları oyıştırğan öçen berniçä yıl törmädä utırıp çıqqan keşe. Bäyräm Kosumi namzäten Parlament kiläse atnada tikşerä.


text:
Yuvropa tözekländerü häm üseş bankı Qazanğa kredit biräçäk
Düşämbe kiç Yuvropa tözekländerü häm üseş bankı idäräçelär urası utırışı belän bäyle çaralar tögällände. Şuña da qaramastan qunaqlarnıñ barısı da äle qaytıp kitärgä aşıqmıy. Tatarstan Xökümätendä uzğan matbuğat oçraşuında säwdä häm tışqı bağlanışlar ministrı Xafiz Salixov, 3 könlek çarağa näticä yasap, äle dä törle oçraşular däwam itä dip belderde. Barlıq oçraşular tögällängäç, isä atna däwamında inde iñ tögäl näticälär bilgele bulaçaq.
16 yıl elek demokratik bazar iqtisadına küçügä yärdäm itü öçen oyıştırılğan Yevropa tözekländerü häm üseş bankı idäräçeläreneñ bıyılğı utırışı da tämamlandı. Xäzerge waqıtta älege bank 29 ildä xezmät kürsätä. Qazanğa da şunıñ wäkilläre häm älbättä inde eşmäkärlär kilde. Märkäzebez 3 kön buyı qaynap tordı. Döresen genä äytkändä, küpme qunaq kilüen dä äytüe şaqtıy awır ide berençe könnärdä. İnde çaralar tögällängäç, Ministrlar Kabinetında uzğan jurnalistlar belän oçraşuda Tatarstan säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov, dönyanıñ 69 ilennän häm Rusiäneñ 39 töbägennän 2 meñ 300дәH artıq qunaq kilgän ide dip belderde. Barlıq waqiğalarnı isä 320 jurnalist yaqtırtqanın äytte.
Düşämbe könne “Korston”da uzğan bu çaranıñ yabılu tantanasında isä Yevropa tözekländerü häm üseş bankı citäkçese urınbasarı Varel Friman uzğan çarağa yuğarı bäya birep, Tatarstan anıñ däräcäsen tağın da kütärde dip bilgeläp uzdı. Varel Friman:
Bu çaranı oyıştırğan öçen - Rossiä, Tatarstan citäkçelegenä, Qazan xakimiätenä ayıruça räxmätlebezVarel Friman barlıq uzğan çaralar berençe çiratta xalıq tormışın yaxşırtu maqsatınnan küzdä totılıp eşlänüen äytte. Varel Friman:
Ägär xalıq tormışın yaxşı yaqqa üzgärtmäsäk, bezneñ eşebezneñ bernindi näticäse bulmayaçaq. Monda yasalğan çığışlardan, bez nindi problemalar barlığın beldek häm konstruktiv räweştä alarnı xäl itärgä tırışaçaqbız Bank eşçänlegeneñ töp burıçı – xalıqnıñ tormış şartların yaxşı yaqqa üzgärtüYevropa tözekländerü häm üseş bankı citäkçese urınbasarı Varel Friman ayırım alğanda, utırış barışında 3 kredit kileşüe imzalanuın belderde. Anıñ iñ möhime möğayın Qazandağı “Vodokanal” şirkäte beländer. Aña 10 million evro kredit bireläçäk. Dimäk, tizdän iskedän iske torbalar yañartılır dip ömetlänäse qala. Alay da ministr Xafiz Salixov töp kileşülär älläni küp bulmadı dide. Xafiz Salixov:
Äle tulı näticä yasap betermädek, bik küp oçraşular buldı, ayırım alğanda 200ләп şirqat wäkilläre belän söyläşülär oyıştırıldı.Kiläse yılğa isä Yevropa tözekländerü häm üseş bankı idäräçeläreneñ yıllıq utırışı Ukrainanıñ Kiev şähärendä ütäçäk.
Anda isä banknıñ yıllıq tabışı totılaçaq proyektlar imzalanaçaq. Çönki Qazandağı utırış azağında bank citäkçese Jean Lemieree jurnalistlar belän matbuğat oçraşuında, banknıñ kereme 2006Hчы yılnı 60 protsentqa üsüen äytte häm xäzer anı qayda qullanuı qarala dide. Qayber bank idäräçeläre anı xäyerçeräk illärgä yärdäm itü öçen totu kiräk dip beldergän.
Ğomumän, kiläçäktä bank üz maqsatı itep ipoteka kreditın birü häm munitsipal' berämleklär belän eşläwne küzallıy. Häm kübräk Rusiä, Ukraina, Kavkaz, Üzäk Aziä belän eşläwgä basım yasarğa uylıy. Bu xaqta Qazanda uzğan çaralar waqıtında äytelep kilde.
Landış Xarrasova


text:
30 yün yaqınlaşqanda Ğiraqta BMOnıñ role arta
Ğiraqta totrıqsızlıq artqan häm bu tirän borçılularğa säbäp bulğan könnärdä, BMO general'' sekretarenıñ ölkän yardämçese Laxdar Braximi Bağdadta xäbärçelärgä Ğiraqnıñ küçeş çorı xökümäten 30-nçı iyüngä qädär oyıştıru mömkin dip isäpläwen belderde. BMO İminlek Şurası äğzaları, birgäk tä Quşma Ştatlar Brahiminıñ ğiraqlılar arasında konsensusqa ireşä aluına zur ömet bağlıy.
Sişämbe könne BMO general'' sekretare Kofi Annan Ğiraqta iminlek citmäwgä borçılu belderep BMO xezmätkärläreneñ yaqın kiläçäktä anda küpsanda qaytarılu mömkinlegen kire qaqtı. Brahiminıñ çärşämbedäge belderüe Annannıqınnan ömetleräk ide. Ämma ul AQŞ citäkçelegendäge koalitsiäne kisken tänqitläp çıqtı.
Bağdadtağı matbuğat oçraşuında Brahimi küçeş xökümäten 30-nçı iyüngä qädär oyıştıru mömkinlegenä ömet belderde:
AUDİO: Bez anı premyer ministr citäkçelegendäge, namuslı, açıq häm belemle ğiraq ir-atlarınnan häm xatın-qızlarınnan torğan xökümät dip küzallıybız. Anda däwlätne citäkläwçe prezident häm ike vitse prezident ta bulaçaq.
Näticädä AQŞ bilgeläp quyğan Ğiraq İdarä Şurası taratılırğa mömkin. BMO räsmiläre äytüençä, İdarä Şurasın küçeş xökümätenä kiñäşlär birep toruçı kiñäş cıyını almaştırırğa mömkin. Brahimi bu plannarnıñ kübeseneñ ğiraqlılar arasında kiñ yaqlaw tabuı häm iminlekneñ yaxşıruı zarur dide.
Brahimi süzlärençä, anıñ belän söyläşkän qayber ğiraqlılar milli berläşü häm tatulıq öçen zur ilküläm konferensiä ütkärü kiräklege turında äytkän. Bu konferensiäne xakimiät ğiraqlılarğa tapşırılğannan soñ oyıştırırğa mömkin bulır ide häm ul ğinwar saylawlarına qädär küçe xökümäte belän bergä eşliäçäk kiñäş cıyının saylap quyar ide di Brahimi.
BMO ilçesenä küp kenä ğiraqlılar Koalitsion küçeş xakimiätläreneñ Baath partiäse belän bergä möhim wazıyfalardan professionallarnı da töşerüenä häm mondıy oçraqlarnı küzdän kiçermäwenä rizasızlıq beldergän. Brahimi meñnärçä totqınnar mäs''äläsen dä tiz arada çişü kiräk di:
AUDİO: Totqınnar yış qına bernindi ğäyepläwsez yäki xökemsez yabıp totıla. yä alarğa ğäyepläw belderergä, yä azat itärgä kiräk häm ğailä äğzalarına, advokatlarına alar belän oçraşu mömkinlege birü kiräk. Elekke xärbilär mäs''äläsenä da iğtibar zarur.
Bu atna axırında Brahimi BMO baş idaräsenä qaytıp general'' sekretar Kofi Annan häm İminlek Şurası belän söyläşergä cıyına. Soñraq ul Ğiraqqa qaytıp tağın kiñäşläşülär ütkärerep plannarnı tämamlarğa tieş.
BMO üzeneñ täğäyen planı belän tanıştırğannan soñ AQŞ waqıtlı xökümätne tanu häm BMOnıñ rolen bilgeläw turında rezolütsiä täqdim itär dip kötelä. Ul rezolütsiädä AQŞ citäkçelegendäge xalıqara köçlärgä 30-nçı iyünnnän soñ iminlek saqlaw yöklänäçäk.
BMO İminlek Şurası prezidentı, Germaniä ilçese Gunter Pleuger Brahiminıñ role turında bolay dip belderde:
AUDİO: Älbättä keşelär Brahimiğa qarıy, çönki ul xäzerge xäldän 30-nçı iyüngä küçü öçen çişeleş tabuğa berqädär ömet birä. Häm bu bik möhim, çönki härkem 30nçı iyündä xakimiätneñ ğiraqlılarğa tapşırıluın teli. Ämma kemgä tapşırırğa ikäne bik sur soraw astında. Häm Brahimi Ğiraqta şundıy küçeş xökümäten oyıştıru yulın tabarğa tırışar.
Pleuger äytüençä, qıyınlıqlarğa qaramastan, xakimiätne tapşıru könen kiçekterü mäs''äläse qaralmıy.
Küp kenä möhim illär, mäs''älän Paqstan, AQŞ BMOğa bilgele häm bäysez rol birmi torıp Ğiraqta yardäm itärgä aşıqmawın kürsätte. Alar AQŞ citäkçelegendäge koalitsion köçlärneñ anda okkupatsion ğäskär rolennän baş tartuın taläp itä.
Ğiraqta eş alıp baruçı BMO törkemnärenä töp qıyınlıq – anda iminlekneñ citmäwe. Näticädä alar telägän urınnarına bara almıy. Brahimi törkeme berniçä şähärdä söyläşülär ütkärergä planlaştırğan bulsa da, Bağdada belän Mosuldan arı kitä almadı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
İrina Xakamada Qazanda keçe eşmäkärlek problemaların tikşerä
Sez belgänegezçä, İrina Xakamada Rusiä Dumasınıñ vitse-spikerı da. Min anı şuña kürä dä qabul ittem. Oçraşuda bez qanunnar çığaru, alarnı täñgälläşterü, kamilläşterü yulları turında söyläştek. Şulay uq Uñ köçlär berlegeneñ eşçänlege turında da fikerlär alıştıq. Minemçä, oçraşu bik qızıqlı häm näticäle buldıİrina Xakamada säfäreneñ töp maqsatına – eşmäkärlek mäs’äläsenä kilep, aña bu turıda da sorawlar birelde. Anıñ fikerençä, Rusiä – zur biznes häm ere şirkätlär ile. Ä iqtisatnıñ üseşe öçen keçe eşmäkärlek, urta biznes wäkilläre citeşmi. Xäyer, Tatarstanda bu tarmaqta eşlär äle şaqtıy uñışlı bara, dide Xakamada. Färit Möxämmätşin isä İrina xanımnı respublikada bu ölkädäge başqa aldınğı ğämällär belän dä tanıştırdı.
Könneñ ikençe yartısında İrina Xakamada Qazan milli-mädäni üzägendä respublikanıñ eşmäkärläre belän oçraştı. Anda Rusiädä eşmäkärlek problemaları, alarnı çişü yulları turında süz bardı. Äytergä kiräk, İrina xanım bu mäs’älälär belän inde 90 yıllar urtasınnan birle şöğellänä. Soñğı arada Uñ köçlär berlege dä bu tarmaqtağı xällärgä häm alarnı çişü yullarına iğtibarnı köçäytte. Ni disäñ dä, bazar iqtisatlı il öçen bu bik ähämiätle problema bit. Citmäsä, alda saylawlar da kötä.
Gölnaz İlgizär


text:
Fransiä Ğıraqqa quyılğan iqtisadi çikläülärne şunduq tuqtatrığa häm qoral inspeksiälärendä AQŞ expertların BMO belgeçläre belän bergäläp eşlärgä çaqırğan. Bu täqdim, Ğıraq suğışı säbäple tirän fiker ayırmalıqları xasıyl bulğan İminlek Şurası äğzaları arasında kompromisqa baruğa işarä bulıp tora. Ämma AQŞ Ğıraqta küpläp üterü qoralların BMO tügel ä üz belgeçläre ezliäçäk dip belderde.
Fransiä BMOsı İminlek Şurasında suğıştan sonğı Ğıraq diskussiälären ekonomik sanksiälärne tuqtatu häm neftkä almaşqa azıq tölek programmasın däwam itterü turındağı täğdimnäre belän başlap cibärde. Bu täqdim AQŞ pozitsiäsenä taba atlanğan adım , eşneñ qızığı şunda ki Fransie suğışqa nıq qarşı buluçı illärneñ berse ide .Waşington 12 yıl däwam itkän sanksiälärne şunduq köçtän çığarıp,Ğıraqnı tözekländerü öçen kiräk bulğan säwdä häm investitsiälärgä yul açarğa çaqıra. Fransiäneñ BMOdağı wäkile Jean marc de La Sabliere sişämbedä Şurada, Ğıraqtağı AQŞ qoral expertları eşlären BMO inspeksiälär törkeme belän koordinatsiäläsen digän täqdim dä kertte. Sabliere jurnalistlarğa hädäf Ğıraqnıñ qoralsızlanğan buluın xalıqara tikşerüçelärneñ raslauı ,Ğıraq xalqınıñ yäşäw şartların yaxşırtu öçen iqtisadi çikläülär tuqtatıla ala dip äytep (audio)
Sanksilärne köçtän çığaru, bezneñ mäqsat- barıbıznıñ mäqsatı-bu isä Ğıraqnıñ qoralsızlanğan buluın raslau belän bäylängän. Şunlıqtan bez sanksiälärne tuqtatıp tora alabız , neftkä almaşqa azıq tölek programmasın fazalap däwam itterä alabız.
Wäkil Fransiäneñ täqdimen süzle räweştä genä belderde, Anıñ başqa detalläre älegä bilgesez. AQŞnıñ Dönya Oyışmasındağı ilçese John Negroponte süzlärençä(audio)
Bez, ğıraqta dramatik räweştä üzgärgän şartlar säbäple sanksilär mömkin bulğan qädäre tiz köçtän çığarılırğa tieş dip qarıybız. Bez bu eşneñ in yaxşı räweştä xäl qılınuı öçen xäzer Fransiä häm başqa illär belän bergäläp eşlärgä tieşbez.
Mäğlüm ki Ğıraq 1990nçe yılda Kuweitkä basıp kergännän soñ , aña çikläülärkertelde. 96-nce yılda iqtisadi çikläülär ciñeläytep, BMOnıñ neftkä almaşqa azıq tölek programması eşli başladı. Bu Ğıraqqa neft satıp , zarur bulğan azıq tölek häm başqa närsälär import itü mömkinlege birä.Suğış başlağannan soñ Şura programmanı 12nçe mayğa qädär Kofi Annan kontrolenä quydı. Çärşämbedä programma 3nçe iyüngä qädär ozaytılır dip kötelä. Ğıraq suğışına nıq qarşı bulğan Russiä Fransiä täqdimen söyläşergä teli kebek kürenä. Russiä ilçese Sergei Lavrov (audio)
Fransiä täqdime İminlek Şurasında belderelgäneçä , ağımdağı proseduralarğa qarşı tügel,anıñ turında söyläşep bula. Bez äzer.
Ämma Lavrov sanksiälär köçtän çığarılğançı BMOnıñ barlıq qoral belgeçläre Ğıraqqa qaytıp eşlären tämamlarğa tieş digän Russieneñ pozitsiäsen qabatlağan .Ul İminlek Şurasınıñ küpçelek äzğaları bu qaraşnı yaqlıy digän. AQŞnıñ suğışta da İminlek Şurasında da berektäşe Britaniä BMO inspektorların Ğıraqqa qaytarunı yaqlıy. Britanie wäkile Jeremy Greenstock jurnalistlarğa Ğıraqta älegä inspketorlarnıñ qaytuı öçen şartlar yuq ämma iminlek tämin itelgäç tä alar qaytırğa tieş dip işarä itkän. Ämma Negroponte Quşma Ştatları älege mizgeldä BMO qoral inspektorları öçen bernindi rol kürmi dip äytte . Negroponte (audio)
Älege waqıtta häm yaqın kiläçäktä bez Ğıraqnı qoralsızlandıru koalitsineñ eşe dip qarıybız.
Älegä AQŞ Ğıraqta küpläp üterü qoralları tapmadı, Ul AQŞ, Britan häm Avstraliäneñ elek BMOda eşlägän qoral belgeçlären tabılğan qorallarnı raslauıları öçen Ğıraqqa qaytara.İnpektorlarnıñ başlığı Hans Blix tikşerüçelär Şuradan kürsätmä alu belän 2 atna eçendä Ğıraqqa qayta ala dip äytte. Blix Jurnalistlarğa AQŞ saylağan inspektorlarnıñ abruyların töşermi genä ,Ğıraq qoralları bäysez räweştä raslanırğa tieş dip äytep (audio)
Bez Koalitsiä köçläre öçen anda bulğan inspektorlarnıñ obyektiv, bitaraf bulularına ışanabız. Şiklänü öçen ber säbäp tä kürmim.Ämma ber ük waqıtta Dönya vä İminlek Şurası 10yıldan artıq bu eş belän şögellängän häm xalıqara cämäğätçelek tarafınnan täğäyenlängän bäysez törkemneñ inspeksiä häm raslauın kürergä telär ide dip ışanam .
Xalıqara Atom agentlığınıñ diräktorı Äl Baradei açıq anıq yul saylap Xalıqara Atom agentlığı Ğıraqtağı eşlären mömkin bulğan qädäre tizlektä başlarğa tieş digän belderü yasadı. Yevropa Berlegeneñ tışqı mäsälälär komissionerı Chris Pattern yaña Zelandiedä suğıştan sonğı Ğıraqta häm tözekländerü häm dä qoral inspeksiälärendä BMO möhim rol uynarğa tieş ,xalıqara cämäğätçelek Dönya Oıyşıması inspektorlarınıñ kilgän näticälärgä kübräk ışanaçaq dip belderde.
Färidä Xämit, Praga


text:
Tatarstan prezidentı süzçesez qaldı
Çärşämbe könne bezgä respublikanıñ eçke tormışına qağılışlı tağın ber qızıqlı xäbär kilep ireşte. Tatarstan teleradiokompaniäseneñ räise itep İrek Mortazin bilgelänä ikän. «BeчepHяя KaзaHb» gazetası xättä anıñ räseme belän reportaj birep, prezidentnıñ yaña süzçese itep kemnär bilgelänäçäge turında farazlar da tarattı. Ber-işe xäbärlärgä qarağanda bu urınğa jurnalistlar berlege räise Rimma Ratnikova bilgelänä, imeş. Çärşämbe könne töştän soñ bu xäbär Qazannan Pragaga cibärelgändä, İrek Mortazinnıñ teleradiokompaniä räise itep bilgelänüe turında ukaz imzalanuı da mäğlüm buldı. Läkin anı kollektivqa täqdim itü, jurnalistlar belän räsmi oçraşu kötelügä dä qaramastan bu könne bulmadı. Qayber dairälärdä İrek Mortazinnı azat itü belän beryulı anıñ urınına kemne bilgeläw turında da qarar qabul itelergä tieş, dip sanıylar. Xäyer, Tatarstan teleradiokompaniäseneñ yaña citäkçesenä aşığırğa da kiräkmäs. Çönki bu kompaniä äle yaña sıyfatta oyışıp citmägän. Ul elekkege Tatarstan teleradiokompaniäsennän «Yaña ğasır» digän möstäqil kompaniä ayırılıp çıqqannan soñ, Rusiäneñ VGTRK digän üzäk kompaniäseneñ Tatarstan buyınça cirle oyışması bularaq tözelergä tieş. «Yaña ğasır» kompaniäsen elekke däwlät kompaniäseneñ räise İlşat Äminev citäkli. Ä Rusiä qaramağına tulısınça küçkän Tatarstan kompaniäseneñ küpme cixazı barlığı, anda küpme keşe eşläwe xäzergä bilgele tügel. İrek Mortazin yaña komanda cıyıp yäki iske kadrlarnı qullanıp ör-yaña televidenie törkeme oyıştırırğa tieş. Moña kädär premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva citäkçelegendä elekke Tatarstan kompaniäsen bülü buyınça tözelgän komissiä Mäskäw wäkilläre belän söyläşülär ütkärep, bülenü eşen tämamlarğa tieş. İrtäme-soñmı bu eşlär tämamlanır. Tatarstannıñ täwlek buyı eşli torğan «Yaña ğasır» digän telekompaniäse sputnik aşa eşläp kitär. Rusiä televideniäseneñ respublikadağı bülekçäse dä üz yözen tabır dip ömetlänergä kiräk. Tatarstan radiosınıñ kollektivı da, efirğa çığu çeltäre dä üzgäräçäk, älbättä. Dimäk, «Azatlıq» radiosınıñ ozın dulqınnar aşa yäki FM kanalı buyınça retranslyatsiäläw mäs'äläse yaqın ayda maxsus qaralırğa tieş. Tatarstan radiosı citäkçese Miläwşä Aytuğanova älege oyıştıru mäs’äläläre tämamlanğançı bernindi dä näticä yasamaw yağında. Yaqın arada barısı da açıqlanır, dip sanıy ul. Tatarstan citäkçeläre häm Rusiäneñ räsmi televidenie kanalı efirnı häm teleradiokompaniälärne büleşü turında üzara kompromissqa kilergä tieş. Ä xäzergä «Yaña ğasır» kompaniäseneñ başında İlşat Äminev qalıp, Mäskäw qaramağındağı kompaniägä prezidentnıñ süzçese İrek Mortazinnıñ bilgelänüe turında ğına äytä alabız.


text:
Neft bäyäse arta da arta, tübäse kürenmi...
Äle qayçan ğına neft bäyäseneñ 100 dollarğa citüe başqa sıymaslıq ber faraz bularaq qabul itelä ide, bügen inde dönya bazarlarında şuşı çimalnıñ ber miçkäse yaqınça 120 dollarğa satıla.
Şuşı qotırıp üsü artında törle säbäplär, şul isäptän, global, bar dönya külämendäge faktorlar yatsa da, bu yulı bäyäneñ yuğarığa sikerüe artında ğadi ber eş taşlaw tora - yäkşämbedä Şotlandiädä urnaşqan Grangemouth neft eşkärtü şirkätendä 1200-läp keşe eş xaqları mäs'äläsendä citäkçelek belän kileşä almıy eş urınnarın taşlap kitte.
Monıñ näticäsendä Britaniäneñ Tönyaq diñgezdäge "Forties" neftütkärgeçe yabılırğa mäcbür buldı, çönki anıñ eşe Grangemouthtağı şirkätkä bäyle - elektr häm par näq menä şunnan kilä ide. Bu isä britan häm dönya bazarlarına kön sayın 700 meñ miçkä neft azraq kilä digänne añlata.
Tönyaq diñgez torbaütkärgeçeneñ yabıluı turındağı xäbär Şotlandiä häm tönyaq Angliädä keşelärne zur poşmanğa salıp, alarnı küpläp benzin ala başlawğa etärde. Qayber benzin stansiäläre tämam buşap qaldı.
Grangemouthtağı eş taşlaw ike kön genä däwam itär dip farazlansa da, belgeçlär, anı yañadan elekke qüätenä qaytaru 10 köngä suzıla ala dip kisätä.
Şulay itep, Britaniädäge şuşı, berençe qaraşqa, waq qına ber waqiğä bar dönya buylap neft bäyäseneñ inde 120 dolar tiräsendä uynıy başlawına kiterde.
Bu misal neft industriäseneñ törle yanawlarğa bik tä birelüçän buluın kürsätä. Näq şundıy uq kierenkelek berär neft eşkärtü qorılmasında yanğın çıqsa, berär torbaütkärgeçtä qaza bulsa, yä ul şartlatılsa, yä inde neft çığara torğan urınnarda bäreleşlär başlansa kilep tua.
Neft bäyäse säyäsi faktorlarğa da nıq bäylängän. Anıñ yuğarı qaluı Quşma Ştatlar belän İran arasındağı atom bäxäsenä, Venezueladağı ütä sulçı xakimiätneñ Washington belän ärepläşüenä, Ğiraqtağı totrıqsızlıqqa, Cäzairdäge islamçılarnıñ aktivlığına da turıdan-turı bäyle.
Bu yanawlar aylar tügel, yıllar däwamında yäşäp kilä, älbättä. Alar yaña tügel. Tik soñğı yıllarda moña iqtisadi säbäplär, yäğni neft qullanunıñ bermä-ber artuı da östälde. Misal öçen, iqtisadları qotırıp üskän Qıtay häm Hindstan tarafınnan. Yuğarı ixtiac neft bäyälären tağın da yuğarığa etärä.
Säyäsi faktorlar - xalıqara kierenkelek, qorallı bäreleşlär, xakimiät totrıqsızlığı ähämiäte artqanda isä bäyälärneñ yuğarığa taba uynawı bigräk tä nıq küzgä taşlana.
Şuña da älegä iqtisadnıñ qanı sanalğan neftkä bäyä tarixta kürelmägän yuğarılıqta qalır dip farazlana.


text: Rusiä Baş prokuraturası Federatsiä Şurasınıñ elekke äğzäse İgor İzmestevqa keşe ütertüdä gäyepläw belderde. İgor İzmestyevnıñ yaqlawçısı Vladimir Sementsov, İzmestyevqa, 2001 yılda elekke bizness partnerınıñ xatının üterergä quşu ğäyebe belderelde, dide. İzmestyev ütkän atnada Bişkäktä qulğa alınğan ide. Ul üterüdä qatnaşlığı bulu turındağı ğäyepläwlärne kige qağa, häm Rusiä maxsus xezmätläre tarafınnan urlanğan buluın belderä. İzmestyev, şikle kommertsiä eşlärendä qatnaşu gäyepläwläre sürätendä Parlamentnıñ Yuğarı Şurasınnnan Başqortostan senatorı wazifasınna kitkän ide.


text: Abdullah , koçak , usta , ustası , isciligi , insaat ,insaatci , insaat ustası , insaat İsciligi , insaat işçiligi , kalip ,kalipci , kalip ustası , kalip isciligi , kalip işçiligi , demir , demirci , demir ustası , demir isciligi , demir işçiligi , cami , camici , cami ustası , cami isciligi , cami işçiligi , cadirvan , cadirvanci , cadirvan ustası , cadirvan isciligi , cadirvan işçiligi , şadirvan , şadirvanci , şadirvan ustası , sadirvan isciligi , sadirvan işçiligi , duvar , dunarci , duvar ustası , duvar isciligi , duvar işçiligi , minare , minereci , minare ustası , minare isciligi , minare işçiligi , beton , bedoncu , beton ustası , beton isciligi , beton işçiligi , taseronluk , taşeronluk , kalfalık , kalfalik, müteahhitlik , müteahhit , inşaatçilik , insaatcilik , soğuk demir işçiliği , soğuk demir isciliği , soğuk demir ustası , fayas , fayas ustası , fayas isciligi , fayas işçisi , elektirik , elektirik işçisi , elektırık , elektirik isciligi , elektirik ustası , kubbe , insaatci , kubbe ustası , kubbe İsciligi , kubbe işçiligi , kumbet ,insaatci , kumbet ustası , kumbet İsciligi , kumbet işçiligi , Konya , Ankara , Konya cumra , Konya meram , Konya Karatay , Konya selcuklu , Türkiye , icanadolu , beton , betoncu , beton arma demir işçiligi , betonarma demir isciligi, beton arma demir işçiligi , betonarma demir isciligi , mimari , mimarisi , sitatik , sitatikci , autocad , autocad cizimi


text:
Qazanda Näwrüz bäyräme 22 martqa küçerelde
-Bäyrämgä dip kildek monda. Näwrüz bäyräme. Üzbäklärneñ, taciklarnıñ çäçügä çığa torğan bäyrämnäre. Berençe tapqır ğına kiläbez äle. Kilgänebez yuq ide. -Min eşlim Ğäliäskär Kamalda. Äytkännär ide, kilegez bäyräm bula bügen didelär. 12 dä. Şul bäyräm öçen kilgän idem. Nigäder tınıç äle monda. Başlanır äle. -12 dä başlana digännär ide. Bäyrämne kötep utırabız. Kürenmilär bit äle. -Bügenge bäyrämneñ mäğnäsen niçegräk añlıysız? -Yaz bäyräme dip añlıym min anı. Min anı äle berniçä yıl elek kenä beläm. Kilgänem bulmadı. Televizorlardan, radiodan ğına işetep beläm. -Bırğılar uynap tora ide monda. Keşe yuq. Keşe cıyılmıy bit. Muzıka uynap torsa xalıq cıyılır ide. -Tatar qızları biep torsa keşe cıyılır ide. Bäyräm kebek tä tügel äle poka. -Mätäm köne sez işetmädegez meni? -İşettek anı da. Bäyrämdä nişlätäseñ inde. Böten keşeneñ başınnan ütä torğan ni bit inde ul. Anı bit bez uylap çığarmağan. Böten cirdä bula inde andıy ğına nilär. Min 10 yılğa yaqın kiläm monda.
-Min eşlim Ğäliäskär Kamalda. Äytkännär ide, kilegez bäyräm bula bügen didelär. 12 dä. Şul bäyräm öçen kilgän idem. Nigäder tınıç äle monda. Başlanır äle.
-12 dä başlana digännär ide. Bäyrämne kötep utırabız. Kürenmilär bit äle.
-Bügenge bäyrämneñ mäğnäsen niçegräk añlıysız?
-Yaz bäyräme dip añlıym min anı. Min anı äle berniçä yıl elek kenä beläm. Kilgänem bulmadı. Televizorlardan, radiodan ğına işetep beläm.
-Bırğılar uynap tora ide monda. Keşe yuq. Keşe cıyılmıy bit. Muzıka uynap torsa xalıq cıyılır ide.
-Tatar qızları biep torsa keşe cıyılır ide. Bäyräm kebek tä tügel äle poka.
-Mätäm köne sez işetmädegez meni?
-İşettek anı da. Bäyrämdä nişlätäseñ inde. Böten keşeneñ başınnan ütä torğan ni bit inde ul. Anı bit bez uylap çığarmağan. Böten cirdä bula inde andıy ğına nilär. Min 10 yılğa yaqın kiläm monda.Qamal teatrı yanında 21 martta Rusiädä iğlan itelgän matäm, qayğı könen işetkännär dä, bu turıda xäbärdar bulmağannar da bar ide. Barlığı 100- läp keşe teatrlaştırılgan küreneşne, cırçılar Rezidä Şäräfiova, Aydar Gabdinov, Ruslan Bahadur häm başqalarnıñ çığışın kötte. Tatarstannıñ räsmi saytı bäyräm 12 dä başlana dip ällä qayçan uq xäbär itep quyğan ide. Tik cıyılğan xalıqqa añlatu, ä bäyrämneñ 22 martqa küçerelüe turında belderüçelär kürenmäde. Qamal teatrı qarşındağı mäydanğa kilüçe xalıq belän söyläşep, äñgämälär qorıp yörgän “Efir” teleşirkäte jurnalistı El'vira Şäräfieva yılğa ber genä bula torğan kön uñayınnan ütkärelergä tieş bäyrämne ikençe köngä küçerülärenä rizasızlıq belderde.
Min tatar qızı bularaq, şunı äytäsem kilä. Bez inde öyrängän 21 mart könne bu bäyrämne. 22- senä küçerü yaxşı tügel inde minem öçen.
Bu bäyräm ütkärüne Qazan şähäre mädäniät işaräse, Tatarstannıñ milli-mädäni oyışmalar assotsiatsiäse häm Xalıqlar duslığı yortı üz östenä alğan. Mädäniät işaräseneñ baş belgeçe Azat Afzalov belän töştän soñ bäyläneşkä kerdek häm ni öçen Näwrüzneñ 22- senä küçerelüe turında xalıqqa iğlan itep toruçı bulmadı dip soradıq. Ul:
Bu çaranı oyıştıruçılar milli-mädäni oyışmalar assotsiatsiäse häm Xalıqlar duslığı wäkilläre 22- senä küçerelü turında mäğlümat çaralarına iğlan itep torırğa tieş ide. Alar miña köndezge ikençe yartığa qädär anda buldıq dip äyttelär, dide.
Ämma bez anda bulğanda, oyıştıruçılar 10 da uq qaytıp kittelär dip äyttelär. Ä bäyräm qararğa etläwçelär säğät berençe kitkändä dä Qamal teatrı qarşındağı mäydanğa taba kilä ide.
Nail Alan


text: Quşma Ştattar prezidentı George Bush millätkä möräjägät menän sığış yahağan. Sığış Ğıyraqtağı xälgä häm terrorğa qarşı huğışqa arnalğan. Buş xäbär iteüensä, ul Ğıyraqtı tergezeügä häm Afğanstanda terrorğa qarşı operatsiänı igänäläwgä kongrestan 87 milliard dollar büleüze horayasaq. Amerikä prezidentı Ğıyraqta xälde totoroqlandırıuza, demoqratiänı üstereüzä Berläşkän Millättär Oyoşmahınıñ rolen kiñäytergä saqırğan. George Bush hüzzärenä qarağanda, terrorizmğa qarşı huğış dawam itä. Ğıyraq unıñ töp frontı bulıp qala. Quşma Ştattar bıl maqsatqa küpme käräk şunsa aqsa sarıf itergä äzer, tine Buş.


text:
Başqortstan yılğalarında su kimi
Başqortstan yılğalarında häm susaqlağıçlarında taşqın bieklege tübän töşä başladı. Soñğı könnärdä ul Ağidel häm Qaraidel yılğalarında 40-50 santimetrğa töşkän. Aldağı könnärdä dä yañğırlar bulmasa, su küläme kimi baraçaq. Bu xaqta Ufada comğa könne uzğan kiñäşmädä äytelde. Qama su basseynı idäräseneñ cawaplı xezmätkäre Äxtäm Ğabbasov äytüençä, bıyılğı taşqın soñğı biş yılda iñ köçlese bulğan. “Xäzerge köndä şäxsi xucalıqlar häm törle oyışmalar üzlärenä su basular kitergän zıyannı isäpli, - di ul. - Xäzer inde artıq su küläme kön dä kimügä baraçaq”.
Qama su basseynı idäräseneñ cawaplı xezmätkäre Äxtäm Ğabbasov buldı. Anıñ süzlärençä, bıyılğı su taşqını tağın da zurraq zıyan kitergän bulır ide, ämma moña susaqlağıçlarda sunıñ bieklegen köyläw yul quymadı. Pavlovka, Nögeş, Yomağuca susaqlağıçları taşqın külämen köyläw mömkinlegen birä, di Äxtäm äfände. Ämma ekolog belgeçlär fikerençä, susaqlağıçlarnıñ ber yaqtan faydası bulsa, ikençe yaqtan zıyanı da citärlek. Ayıruça iñ soñğı bulıp tözelgän Yomağuca susaqlağıçı tiräsendä bügenge köndä dä zur bäxäslär tınmıy. Anıñ ğomum tabiğät'kä zur zıyan kiteräçägen iskärtä ekologlar.


text:
Radioçılar Tarqan belän dä oçraşa
Törkiädä xalıqara radío xezmätkärläre oçraşuı bula. Di-djeylar, diktorlar Tarqan konsertına da baraçaq. Ä ber atnadan cırçı Rusiägä kilä.
İnternet alıp baruçı därten tapşıra almıy
Programma qısalarında Törkiä radíolarındağı yoldızlar belän oçraşu da qaralğan. Ayırım alğanda İzzet Öz isemle bilgele törek radíoçısına tantanalı şartlarda maqtaw bilgesen birergä telilär. Anıñ turında oyıştıruçı Erdem Temiz: “Törkiäneñ iñ bilgele radío alıp baruçısı”, dip añlattı. İzzet Özneñ şulay uq törektäge qayber dönyawi qaraşlılarnı şaqqatırıp CNN qanalına “tatar”-törki tübätäy dä kiep çıqqanı bar.
Erdem Temiz, radiolarnı Törkiädäge tansıq häm xalıqçan mäğlümat çığanağı, dip sanıy. “İnternet ta bar, tik ul radiodağı kebek alıp baruçınıñ can qaynarlığın tapşıra almıy. Şuña kürä bez radíoçılarnı tuplarğa buldıq”, di. Äytik, şul uq İzzet Öz da efirda “canım” dip yış qabatlıy.
Oçraşuda täcribä urtaqlaşu kötelä
Radio xezmätkärläre üzara täcribä urtaqlaşaçaq. Şulay uq alar törek radíolarındağı eş belän dä tanışaçaq. Çit il radíoçıları iärçen aşa üz dulqınnarına da çığar yäki xäbär birä alır, dip kötelä.
Radio yoldızları belän oçraşırğa Törkiäneñ mädäniät häm turizm ministrı da kiler dip kötelä. “Berençe xalıqara radio xezmätkärläre oçraşuında” Manawğat idaräse başlığı Zäynäl Şänol “yort xucası” bulaçaq.
Millionnarça rusiäle qıznıñ yaratqanı
Oyıştıruçılar beroçtan turizmnı reklamlarğa da teli. Ni disäñ dä, Antalia yağı şunnan ikmäk aşıy bit.
Şulay uq di-djeylar üzlärenä ikmäk birüçene dä kürä alaçaq. Alar Törkiäne dönyağa tanıtqan cırçı, Rusiä radíolarında daimi uynatıluçı Tarqan (Tarkan) konsertına çaqırulı. Bilgele bulğança, Tarqannıñ Qazannıñ meñ yıllığına da kilä dip kötkännär ide. Tik ul kilmäde. Bıyıl da kürenmi.
Anıñ qarawı Rusiädäge Törkiä mädäniät yılı qısalarında ul Mäskäwdä häm Peterburda 25-26 iyun könnärendä çığış yasayaçaq. Urıs saytları: “Millionnarça rusiäle qıznıñ yaratqan keşese, etno-pop yoldızı häm ğädi genä qaynar törek yegete Rusiägä kilä”, dip yaza Kleo.ru. Tarqan “Metamorfoz” isemle älbomın Rusiä tıñlawçısına täqdim itäçäk. Ul anda saqal belän fotoğa töşkän. Mäskäw konsertına bilet 1300 – 13000 sum aralığında.
Manawğatta “Berençe xalıqara radío xezmätkärläre oçraşuı” oyıştıruçı Erdem Temiz dä Tarqannıñ qıymmätle cırçı buluın tanıy. Tik qunaqlarğa tülärgä turı kilmäyäçäk. Alar öçen Törkiädä uzuçı konsertqa Manawğat rayonı idaräse tülärgä teli.


text:
Gruziä oppozitsiäse köräşen däwam itmäkçe
Gruzidä prezident saylaw tiräsendä kierenkelek däwam itä. Räsmi näticä belän qänäğät bulmağan oppozitsiä wäkilläre sişämbedä üzäk saylaw komissiäse binasına bärep kerep, komissiä räisen xärämläşüdä ğayepläde häm urınınnan kitüen taläp itte.
Prezidentlıqqa däğwa itkän Levan Gaçeçiladze oppozitsiäneñ başqa wäkilläre belän sişämbedä Gruziäneñ üzäk saylaw komissiäsenä bärep kerep, komissiä räise Levan Tarxnişviline xärämläşüdä ğayepläde häm urınınnan kitergä taläp itte.
Komissiäneñ älegä räsmi iğlan itelmägän näticäsenä kürä, şimbä könne ütkän waqıtınnan alda prezident saylawında xäzerge prezident Mixail Saakaşvili tawışlarnıñ 52% çamasın cıyğan. İkençe urında Levan Gaçeçiladze, anıñ -25% çaması.
Bu näticägä kürä, Saakaşvili berençe turda uq ciñä digän süz, ikençe tur kiräk bulmayaçaq.
Oppozitsiä bu näticä belän kileşmäwen, iğlan itelgän sannarnıñ çınbarlıq belän turı kilmäwen, här tawış öçen köräşäçägen belderä.
"Bez sezneñ belän sez gruzin xalqı belän söyläşkän teldä söyläşäçäkbez. Sez bu saylawda xärämläştegez, monıñ öçen bar gruzin xalqı alıdnda cawap totaçaqsız häm xökem iteläçäksez. Min sezgä süz biräm" dide oppozitsiä namzäte Levan Gaçeçiladze.
Gaçeçiladze üzäk saylaw komissiäse räise Tarxnişvilinı tawış birü protokolların kürsätergä taläp itte. Andağı näticälärne iğlan itelgän sannar belän çağıştıru öçen.
Tarxnişvilinı, oppozitsiäne, anıñ eş bülmäsendä bärep kerüdä häm basım yasawda ğayepläde.
Oppozitsiä sişämbedä Tiflistä qarşılıq çarası başlaw belän yanağan ide. Läkin soñğı minutta uram cıyının ütkärmäskä, anıñ urınına köräşne mäxkämädä alıp barırğa qarar itelde. Taläpläre ütälmäsä oppozitsiä açlıq iğlan itäçägen belderä.
Ul arada xalıqara küzätüçelär, tawış birü waqıtında ayırım tärtip bozular bulsa da, nigezdä, alar ğädel häm irekle ütte, dip belderä.
"Gruziä xalqın qotlarğa kiräk. Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması äytüençä, bu saylaw xalıqara taläplärgä nigezdä turı kilgän. Şul uq oyışma qayber problemnar buluın da açıqlağan. Bez Gruziä xökümäten alarnı tikşerergä çaqırabız. Läkin, ğomumän alğanda, oyışma fikerençä, bu saylaw Gruziä xalqınıñ telägen döres çağıldıra" dide Quşma Ştatlarnıñ däwlät departramentı wäkile Sean McCormack.
Qotlawnı şuly uq Yewropa Berlege dä ireşterde häm Gruziäneñ bar säyäsi köçlären saylaw näticälären ixtiram itergä häm ilneñ kiläçäge öçen bergäläp eşlärgä öndäde.


text: Yevropa Berlegeneñ kiñäyü öçen cawaplı komissarı Günter Verhögen, Berlekkä alınaçaq qayber yaña äğza-illär 2006 yılda euro-aqçası zonasına quşılırğa äzer bulırğa mömkin, dip belderde. Verhögen süzlärençä, Macarstan, Sloveniä häm Estoniä Yevropanıñ urtaq aqçasın bilgelägän Maastricht taläplärenä yaqın tora. Xättä Polşa bu taläplärdän yıraq tügel, dide ul. Verhögen süzlärençä, bu illärneñ xäle, İspaniä, Portugaliä, Gretsiä häm İtaliäneñ, euro aqçasın kertügä 3 yıl qala bulğan xäle belän çağıştırğanda xättä yaxşıraq. Berük waqıtta Verhögen namzät illärne Berlekkä kerü protsessın aşıqtırmasqa çaqırdı. Berlekkä kerü taläpläre tirä-yün möxitne saqlawğa, infrastrukturağa zur investitsiälär kertüne taläp itä. Näticädä, namzät illärneñ büdjetlarına köç-kilergä mömkin.


text:
“Natsional" jurnalı Mäskäwneñ dini idäräsendä iftar aşı ütkärde
Bu iftarğa “Natsional" jurnalında eşläwçelär genä tügel, ğomumän Mäskäwneñ baytaq qına massaküläm mäglümät çaralarında eşläwçe möselman jurnalistları çaqırılğan ide. Mäskäwdä jurnalistlar berlegeneñ ber bülekçäse bulıp terkälgän Mäskäw möselman jurnalistları citäkçese Radik Amirov ta bu eşlärdä üzeneñ yärdämen kürsätkän. Komersant gazetasınnan da, NTV televidenie kanalınnan da jurnalistlar bar ide ul iftar aşında. Jurnalistlar öçen oyıştırılğan bu awız açu yagni iftar aşı barlıq qağidälärgä kertelep oyıştırılsa da, barıber ğädäti bulmadı. Çönki bu oçraşu üzenä kürä dini temalardan başqa, jurnalistlarnı qızıqsındırğan temalarğa söyläşü bularaq ta ütte. Mäsälän “Kommersant” gazetasınnan kilgän jurnalistlar äle yaña ğına Londannan bulıp qaytuları, anda möselmannar çirkäwlärne satıp alıp, alardan mäçet yasawları turında söylädelär. Londonnıñ Üzäk mäçetendä yañğırağan azan Böyekbritaniäneñ patşabikä sarayına da işetelep tora didelär alar.
Şulay itep “Natsional''” jurnalı ütkärgän awız açu mäclese qızıqlı söyläşülärgä bay buldı. Jurnal üze äle mart ayınnan ğına çığa başladı. Ul jurnalnıñ här sanında bik küp törle millätlär turında mäglümätlär tabarğa bula. Ä inde tatarlar turında mäglümätlär jurnalnıñ här sanında zur urın alıp kilä. Jurnalnıñ soñğı sanında mäsälän tatar belän tatar arasında nindi ayırma bar digän mäkälä, tatarlarnıñ kilep çığuına tarixi qaraş taşlağan. Qayber ğalimnärneñ fikerlären kitergän. Ni öçen östälgä tersäkne quyarğa yaramıy digän sorawğa da şuşı jurnalda cawap tabarğa bula. Çönki östäl Allaxı tägläneñ üç töbe dielgän anda. Şulay itep. Dini idaräneñ konferensiä zalındağı östäl yanına 50 läp jurnalist cıyılğan ide ul iftarğa. Jurnalnıñ baş möxärrire Röstäm Arifcanovtan min, Nigä sezneñ jurnal awız açu mäclese ütkärergä buldı. Elegräk andıy mäcleslär oyıştırğanız bar ideme dip soradım. Röstäm Arifcanov, yuq elegräk ütkärgänem yuq ide, Çönki uzğan yıl Ramazan ayında bezneñ bu jurnalıbız yuq ide äle, annan soñ üz isememnän şundıy olı mäcles ütkärergä qıyulığım citmäs ide minem dip cawap birde. Annan soñ ul, bez jurnalda ilneñ ike dine möselman häm xristian dinnärenä igtibar biräbez. Möselmannarnıñ qızıqlı häm zıyalı keşelär buluı xaqında jurnalnı uqçılarğa citkerergä tırışabız dide. Röstäm Arifcanov.
İftar mäclesendä jurnalistlarğa Qorän sürälären Möxämmät Qaraçay isemle imam uqıdı. Ul üze dä milläte belän qaraçay ikän. Min annan bu oçraşu xaqında äytüen ütendem Qaraçay telendä söyläsägez dä bula digännän soñ. Möxämmät Qaraçay, süzen şayartıp başladı.
Ramazan ayı yıldan yılğa Mäskäwdä aylarnıñ iñ üzençälekle bulıp qala. Bu ayda tatar möselmannar öçen bernindi küñel açuçı çaralar da. Konsert programmalar da kürsätelmi. Çönki xalıq barmayaçaq ul çaralarğa. İnde ber yıl aldan uq qaysı yortta nindi iftar bulası, bilgelänep, Qor''än uquçılarğa da çiratqa yazılğan xalıq. Ä inde Ramazan ayı ütügä ikençe könne ük Ramazanğa bağışlanğan konsertlar çiratı başlana. 16 noyäberdä, “Kosmos” qunaqxanäseneñ konsertlar zalında ütärgä tieş bıyılğı Ramazan konsertı. Şul uq könne Kremlneñ syezdlar sarayında Renat İbrahimovnıñ da konsertı bilgelängän. Ä inde 20 noyäberdä Kosmostağı konsert zalında Mäskäwlelär Başqortostan cırçısı Näzifä Kadıyrovanı benefisı belän qotlayaçaq. 26 noyäberdä Xaniä Färxi dä 3 kiç buyına Mäskäw tamaşaçıların üzeñ yaña programması belän söyenderäçäk. Ä xäzergä üzeneñ soñğı atnasına kergän Ramazan ayı däwam itä. 9 noyäber Qader kiçäse.
Näzifä Kärimova, “Azatlıq” radiosı Mäskäw.


text:
Üsmer caydaqlar yarışqa äzerlänä
Qazanda ippodrom süze soñğı könnärdä bik populyar bulıp kitte. “Xäzerge waqıtta Tatarstannıñ barlıq xucalıqlarında 70 meñ at totıla. Şularnıñ 66 protsentı awıl xucalığı oyışmalarında häm fermer xucalıqlarında , qalğanı – xalıqta. Näselle atlar 1700 läp isäplänä”,- dip xäbär itä “İntertat” elektron gäzite. Ä Qazanda yaña sport atları kompleksı tözelep betep kilä. Ul Qazannıñ meñyellığana açılaçaq. Anda inde bar närsä dä yañaça, zamança qaralğan. Ä şulay da yaña ippodromda uzdırılaçaq yarışlarda qatnaşır öçen, älegäçä xalıqqa xezmät itkän iske ippodromda nindi äzerlek bara ikän.
Menä bez Qazannıñ älegäçä eşläp kilgän ippodromında. İppodromda atlar, balalar , zurlar. Bez ölkän yäştäge ber xanım yanına kilep aña soraw birdek. >“Niçä at bar bu ippodromda” digän sorawğa , 53 yıl buyı şuşı ippodromda eşlägän ippodromnıñ sklad mödire Mariä Doşmanova
“Yurtaq häm çabış atları 150 gä citä”, - dide ul. Annan soñ bez şuşı uq ippodromda urnaşqan balalar arasında uzdırılğan at yarışlarına yünäldek. At yarışları uzdıru buyınça respublikanıñ balalar häm yäşüsmerlär sport mäktäbe citäkçese Gölnara Ğälieva äytüençä, 100 läp bala yöri ikän bu mäktäpkä. 10-12 yäştäge balalarnıñ barısında alalar. Ä 2-3 yıl bu mäktäptä şöğellängän balalar inde yarışlarda da qatnaşalar ikän. Bügenge yarışlarnı “Liçnıy priz- deti” diep atağannar. Balalar yurtaqlap baruda yarıştılar .Xökemdar wazifasın Aleksandr Şçerbakov başqardı . Bu yarışlarda qatnaşqan balalar arasında 5 nçe bulıp Avzalova Yekaterina Nurlı atında , häm 6 bulıp Sibatova Lena Xuşkilde atında yarışalar ide. Alarğa 21 tör buyınça 10 ball belän bäyä birelä häm soñınnan barısın quşıp, protsentın çığarılıp ciñüçe bilgelänä.Barısı 7 bala qatnaşuında uzğan yarışlarda ciñüçelär bolay bilgelände: berençe urınnı Şäydullina Yulya aldı , 2 urınnı Afzalova Yekaterina yauladı, 3 urınğa - Narzyäyeva Lyuba layıq buldılar. Bezneñ material äzerlängändä ippodromda tağın “konkur”, - “preodolenie prepyatstviy” yäğni, qıyınlıqlarnı ciñep çığu buyınça dip atalğan yarışlar da bardı. Anda berençe urınğa “Xatanğa” atında İrina Mironova-, ikençe urınğa “Almaz ”atında Şäyxiev Ayrat-, häm öçençe urınğa “Reval'” quşamatlı atta Sinitsın Sergey layık buldı .
“Cäy urtasında balalarnıñ şundıy sport belän şöğellänüeneñ sere bu inde alarnıñ at yaratuında, - dip añlattı bezgä Gölnara Maxsudova.
Qazannıñ ippodromında 30 iyüldäge sınaw yarışlarında qatnaşır öçen Qazanğa Mäskäwdän kilep künegülär yasap yörüçe 67 yäşlek Mixail Fingerop belän äñgämä qordıq. Ul Mäskäwdän kilgän xalıqara däräcädäge atta yörüçe. Qazanda äle ul 1aTHa çaması ğına.Ämma bu şöğel' belän ul 45 yıl şöğellänä. “Mintimer Şäymiev -ber zur ürnäk bulıp tora bu mäs'älädä, çönki ul bik yarata atlarnı.Ul bik aqıllı keşe”, - dide Mixail Fingerop.
Qazannıñ qaysı cirläre sezne qızıqsındıra , qaysı cirlären qarıysığız kilä digän sorawğa, ul, “Yähüdlärneñ ğibädät qılu urının, Sinagoganı qarıysım kilä”,- dide. Şunnan bez at abzarına kerep atlarnı qarağan veterinar tabip 1988 yıldan birle eşlägän Oksana belän söyläştek. Ul , Partitura, Dar'yal , Fantastik Sem quşamatı yörtkän yurtaq atlar belän tanıştırdı. Atlarnı solı, peçän, arpa, körpä belän aşatuları turında belderde ul .
Mälikä Basıyr .


text:
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ wäkile Keith Jinks xäbär itüençä, Gruziäneñ çik buyın saqlawçıları öçen düşämbe könne künegülär başlanaçaq. Bu – elegräk Gruziäneñ Dağıstan, Çeçnya häm İnguşetiä belän bulğan çiklären saqlawda qatnaşqan oyışma köçlären almaştıru tügel, bu mäs'äläne Gruziä xökümäte xäl itäçäk, dide Jinks:
"Alarnı qaya urnaştırunı Gruziä xäl itäçäk. Gruziäneñ Rusiä belän genä tügel, başqa illäre belän çige bar"
Künegülär programmasında tawlı töbäktä qotqaru eşläre, kizü toru, küzläw häm elemtä sistemaları öyräneläçäk.


text:
WHO bıyıl böten Dönyada ana-bala sälämätlegen iqtibar üzägenä quya
Dönya Sälämätlek Oyışması (WHO) millionnarça ananıñ tudıru waqıtında, bäbilär, sabilarnıñ çirlär häm başqa faktorlar säbäple ülüen kürenmägän sälämätlek krizisı dip atıy. 7 aprel Dönya Sälämätlek Köne ide . WHO bıyıl böten dänyadağı ana-bala sälämätlegen iqtibar üzägenä kütärä. Oyışmanıñ ütkän atnada iğlan itelgän yaña xisabında da analar,bäbilär häm balalarnıñ sälämätlege turında süz bara.
Bibigula(audio)
Qayğı bulmağan ber genä yort ta yuq. 3 balası bulğan kürşe xatın 4 nçe märtäbä qorsaqqa ütte. Tudıru waqıtnda min anda idem. Anıñ xäle yaxşı tügel ide. bala tuğaç bez platsenta-soñğılıq öçen köttek. Bik küp qan yuğaltu näticäsendä ul ülde balası yätim qaldı.Bezdä sälämätlek saqlaw üzäge yuq.
Bibigulanıñ söylägännäre dönyanıñ bik küp täräqi itüçe ilendä här kön qabatlanğan xällär. WHOda ğailä häm cämğiät sälämätlege general direktorı Joi Phumaphi yıl sayın 11 million bala 5 yäşenä dä citmi ülä di
Phumaphi(audio)
Min sezneñ belän söyläşkän waqıtta här minut sayın tudırğan yäki yökle ber xatın ülä bu qabul itelmäslek xäl.Şulayuq yılsayın tuqtatıp bula torğan säbäplärdän 4million balanıñ 28kön dä yäşämi ülüe qabul itelmäslek xäl.
Phumaphi bik ğadi çara häm darular belän alarnıñ bik zur öleşen däwalap ,ülemdän qotqarıp bulır ide di.
2005nçe yılğı Dönya Sälämätlek Xisabın ezerläwçelärdän Thomson Prentice süzlärençä,monda süz qıyın yäki ciddi şartlar däwalap bulmıy torğan çirlär turında barmıy,bala belän ananı saqlap qalu öçen küp aqça da yuğarı texnologiä dä kiräk tügel.BMO xisabı çınlap ta täsir yasıy alamı son? Printiss 2005nçe yılğı xisab qaysı illär ana, bala sälämätlegenä ähämiät birä nigezle ayırma yasıy ala dip ışana .Ämma bu täsirlär ozın möddätle , keşelärneñ sälämätlegendä şunduq üzgäreşlärgä kitermiäçäk dip äytä.
Prentiss(audio)
Bez eleke xisaplardan birelgän kiñäşlärneñ kiñ külämdä qabul itelüen beläbez.Küp kenä illär sälämätlek saqlaw sisteması säyäsätlären üzgärtte.
İllärneñ xisabtağı kiñäşlärneñ üz sälämätlek sistemasına kileşle öleşlären aluı töp mäqsat bulıp tora. WHO xisabında xatın qız bala sälämätlegen saqlawda nıq ezleklelek bulırğa tieş dip basım yasala. Yäğni böten yöklelek waqıtı , tudıru ,häm tudırğannan sonğı atna, aylarda ana, bala sälämätlegenä iqtibar itelergä tieş. Prentiss älegä qädär küp kenä illär xatın qız sälämätlelegenä bilgele waqıtlarda ğına ähämiät birep kilde. Yäğni beräwlär yöklelek waqıtında ananı qarap barsa bala tuğaç ähämiät birmiy başlıy .İkençe ber ildä isä balanı tudıruğa ähämiät birelä ämma soñraq bernindi iqtibar bulmıy. WHOnıñ yaña xisabın äzerläwçelärdän Dr Van Lerberghe süzlärençä, xisab illärne 4 törkemgä ayıra , ana-bala ülemen kimetüdä yaxşı progress yasağan, progress aqrın barğan illär, üzgärmi qaluçılar ä dürtençe törkemgä ber waqıtnı progress yasap xäzer naçarlanğan illär kerä
Van Lerberghe(audio)
Albaniä; Ärmänstan, Xorvatiä,Serbiä-Çernogoriä,Makedoniä kebek illär yaxşı progress yasıylar. aqrınraq progress barğan illär Azärbaycan, Bosnia Qırğızstan Latvia, Litva Taciksran . Bu illärdä bala üleme kimegän ämma berençe törkemdäge kebek küp tügel.
İran ana bala sälämätlege ülemne kimetüdä yaxşı progress yasağan illär isemlegenä kertelsä, Rusiä öçen şuluq närsäne äytep bulmıy. Rusiä, Ukraina, Üzbäkstan aqırn qımıldağan illär isemlegendä .Äfganstan ana , bala üleme bik yuğarı bulğan in yaman kategoriägä kertelgän Qazaxstan, Qırğızstan kebek illär ber waqıtnı progress yasap xäzer xälläre naçarlanğan yäğni ana , bala üleme artqan illär rätenä kertelgän WHO yılsayın 6 millionnan artıq balanı vaksin-privıvqa yasap ülemnän qotqarıp bulır ide, bu in yarlı illärdä dä mömkin dip belderä WHO färidä xämit


text:
Ğiraqtağı ğisyançılar Qıtay totıqların irekkä çığardı
Audio
"Qıtay üz watandaşlarına Ğiraqqa barmasqa kiñäş itkännän soñ, 8 Qıtay totığı irekkä çığarıldı. Alarğa ber zıyan da kiterelmäde. Qıtay xökümäte azat itkän öçen bernindi fidiä aqçası tülämäde."
Berniçä säğättän bu xäbärne Qıtaynıñ üzäk televideniese rasladı:
Audio
"Şimbä könne Äl-Arabiä televideniese 8 Qıtaylınıñ azat itelüe häm Möselman möğällimnäre komietıtına tapşırıluı turında xäbär itte. Bu xäbärne Äl-Cäzirä belän BBC televideniese dä tarattı. Qıtaynıñ Bagdadtağı ilçelege xäbärne rasladı."
Qıtay räsmiläre äytüençä bu keşelär ber şirkättä eşlägän bulğan, häm Ğiratqan qaytırğa çıqqanda totıq itep alınğan.
Uzğan yılda Ğiarqtağı ğisyançılar 100dän artıq çit il keşesen totıq itep aldı. Şularnıñ öçtän-bere üterelde.
Ul arada, kiläse atnada ütäçäk saylawlar aldınnan, ğisyançılar intihar höcümnären arttıra. Bu saylawlar näticäsendä Ğiraqnıñ ozaq waqıt qısılıp kilgän şiği küpçelege xakimiätkä kiler dip kötelä. Sönnilär isä saylawlarnı özergä wäğdä itä.
Şimbä könne Ansar Äl-Sunna törkeme üzeneñ İnternet säxifäsendä şuşı ayda Bagdadta ber avtobusta qulğa alınğan Ğiraqnıñ 15 gvardiä äğzasın üterü turında xäbär itte. İslamçılar alarnı amerikannar belän bergä cinayät qıluda ğäyepli.
Comğa könne Ramadi qalasında ğisyançılar kön urtasında ber Ğiraq xärbieneñ başın kiskän. Amerikan nığıtmasında eşlägän tağın ike Ğiraq xärbieneñ başı kiselü tasması İnternet säxifäsenä urnaştırılğan.
Tağın ber intihar höcüm comğa könne Bagdadnıñ könayğında ber tuy mäcälese waqıtında buldı. Şahitlär äytüençä, şartlatqıç tutırılğan aşığıç yärdäm maşinası mäcles barğan çatırğa kilep mengän. Şartlaw näticäsendä kimendä 11 keşe häläq bulğan. Monıñ aldınnan ğına tağın ber şartlatqıç tutırılğan maşina şartlaw näticäsendä Bagdad mäçetennän çığıp barğan 14 şiği üterelde. Ğiraq räsmiläre äytüençä, bu häcümnärneñ maqsatı – şiğilär belän sönnilär arasında suğış qabındıru.
Menä şundıy ber tuqtawsız köç qullanu şartlarında kiläse atnada Ğiraqta saylawlar ütergä tieş.
-Ali Gilmi


text:
Aşığıs yarźamğa 25 maşina
«Sälämätlek» milli proektı siktärendä Öföläge aşığıs yarźam stantsiyahınıñ avtomobil parkı yañarıu kiserä. Bında yänä yañı 25 avtomobil tapşırıldı. Başqalanıñ Aşığıs yarźam stantsiyahı parkı huñğı ike yıl esendä 60 protsentqa yañartılğan. Ämmä äle haman ularğa ixtıyaj źur ti aşığıs yarźam stantsiyahı bülek etäksehe Rinat Şäyxullin. Aşığıs yarźam stantsiyahı etäksehe Marat Yıhanşin äyteüensä, oşonday avtomobildeñ xaqı 650 meñ hum samahı. Haulıq haqlau ministrı urınbaśarı Säliä Mırźabaeva ihä ikense fekerźä. Aşığıs yarźam xağı aqsa menän iśäplänmäy ti ul. Başqalanıñ Aşığıs yarźam stantsiyahına kilähe ber nisä yılda la yañı avtomobildär qaytarılasaq.


text: Bişkäk. Bügen Bişkäktä uzğan maxsus tantanada yaña qırğız prezidentı Qormanbäk Baqiev räsmi töstä üz wazifaların ütäw eşenä kereşte. Başqalanıñ üzäk mäydanında ütkän häm 5 meñläp qunaq wä tamaşaçı, şul isäptän Qazağstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev ta qatnaşqan tantanada Baqiev prezident antın kiterde. Qırğızstannı anıñ xalıqçan iseme Ala Too dip atap, prezident Baqiev däwlät başlığı bularaq üz wazifaların namuslı ütiäçägen wäğdä itä. Çığışında ul şulay uq Qırğızstannıñ bäysez tışqı säyäsät alıp baraçağın häm çit mänfäğätlärneñ qırğız xalqına zian kiterü ixtimalına yul quymayaçağın belderde. Qormanbäk Baqiev yülneñ 10-ında uzğan prezident saylawlarında ciñep çıqqan ide.


text:
Washington belän Pxenyan arasında süz köräşterü bara
Tönyaq Koreanıñ atom sınawı xäbärennän soñ Washington belän Pxenyan arasında süz köräşterü başlandı. Çärşämbedä räsmi Pxenyan kiläse sınawlar Washingtonnıñ taşlamalar yasawına bäyle, digän belderü yasadı. Quşma Ştatlar BMOnıñ İminlek Şurasında Tönyaq Koreağa çikläwlär kertü xästärlegen kürä. Çärşämbedä Yaponiä üz çikläwlären inde kertte dä. Tönyaq Koreadan Yaponiägä tawar kiterü, bu ilneñ watandaşlarına, köymälärenä Yaponiägä kilü tıyılğan bulaçaq.
Bu süzlär Washington belän Pxenyan arasındağı süz köräşterügä soñğı misal. Ul arada Quşma Ştatlar Tönyaq Koreağa qırıs çikläwlär kertü xästärlegen däwam itä. Sişämbedä Däwlät departamentı süzçese Sean McCormack Washington Pxenyannıñ raketa yä atom qoralı programına öleş kertä alırlıq bar tışqı bäyläneşlären tomalarğa teli, dip belderde:
"Qarar ölgeseneñ neçkäleklärenä tuqtalıp tormıym, läkin anda qayber ğomüm urınnar bar. Äytik, Tönyaq Korea xökümätenä küpläp üterü qoralın yä raketa texnologiäsen üsterügä, monnan fayda kürügä yul quymaw" di Däwlät departamentı wäkile.
McCormack süzlärençä, bu çikläwlär Pxenyannıñ qanunsız yullar belän açqa qazanu mömkinlegenä dä çik quyaçaq.
İminlek Şurasında Pxenyan soñğı sınaw öçen cawap totırğa tieş digän urtaq fiker bar. Tik menä Washinton täqdim itkän qırıs çaralarnı Qıtay belän Rusiä ni däräcädä xuplar – älegä bilgesez.
Washington çikläwlärne BMO nizamnamäseneñ 7nçe bülege nigezendä kertergä täqdim itä. Başqaça äytkändä, xärbi köç qullanu mömkinlege belän. Ämmä Qıtay bu mäsälädä bik saq:
"13 matdäle ölgeneñ zur öleşe yaxşı, eş öçen nigez bula ala, çärşämbedä berniçäsen tikşererbez, şul isäptän 7nçe bülekne dä. Minemçä, bez anıñ nindider şäkelen, qayber öleşlären kürergä telibez" di Qıtay wäkile.
Rusiä Tışqı eşlär ministrlığı mäsäläne tınıç, diplomatik yullar belän xäl itü tırışlığına quşılırğa äzerlek belderde.
Mäskäwneñ qaraşı älegä anıq bulmasa da, Quşma Ştatlarnıñ BMOdağı wäkile John Bolton, qänäğätlänüen äytte:
"Min Rusiä wäkile Çurkin äfändeneñ ölge turında äytkäne belän qänäğät, ul qayber sorawlar kütärde, bez ul xaqta tulısınça uylamağanbız. Läkin ğomümän alğanda, anıñ belderüe nigezdä xuplaw bulıp tora, eşne däwam itü öçen yaxşı nigez" di Quşma Ştatlar wäkile.
Mäskäw dä, Pekin da Pxenyannı qoralsızlandırırğa teläwen belderä, ämmä mäsälä söyläşülär aşa xäl itelmäsä, töbäktä totrıqsızlıq barlıqqa kilüdän qurqa.
İminlek Şurası urtaq fikergä kilä alırmı - älegä äytüe qıyın.
Ul arada düşämbe sınawı tiräsendä dä sorawlar qala birä. Çärşämbedä Fransiäneñ Saqlanu ministrı Michele Alliot-Marie ul şartlawnıñ qüäte şul qädär keçkenä, ägär ul çınlap ta atom sınawı ikän, dimäk ul xata bulğan dip belderde. Däwlät departamentı wäkile McCormack ta, amerikan belgeçläre bu mäsäläne tikşerüen däwam itä dide.
Niçek kenä bulmasın, Tönyaq Koreanıñ bu keçkenä sınawı dönyada şaqtıy zur şaw-şu quptardı.
Ali Ğilmi


text: Bar dönyadağı möselmannar öçen izge ay bulğan – Ramazan ayı üz xoquqlarına kerde. Başqortstandağı möemin – möselmannarnıñ din xäyätına kerüçeläre bu ayda uraza totıp häm dinebez islam quşqan barlıq sawaplı ğämällärne başqarıp tormış itäçäk. Başqortstan möselmannarı diniä näzaratı räise, möfti Nurmöxämät xäzrät Niğmätullin äytüençä, Başqortstanda Ramazan ayı taläplären cirenä citkerep ütäwçe din qardäşlärebez yıldan – yıl arta bara. Bıyıl da izge ayda Uraza totıp, igelekle ğämällär qılıp kön itüçe möemin möselmannar sanı şaqtıy bulaçaq. Nurmöxämmät xäzrät bar dönyağa sibelep yäşägän din qardäşlärne Ramazan ayı belän qotaldı.


text:
Semberdä Äfğan suğışında qorban bulğannarnı iskä aldılar
Fevral'neñ 15endä, yıldağıça, Böyek Watan suğışında häläk bulğan semberlelär häykäle yanında Äfğanistan suğışı qorbannarına bağışlanğan matäm mitinğı uzdı. Bu suğışta Sember ölkäsennän 182 keşe häläk bulğan. “Vivat” isemle “äfğanlılar” oyışması citäkçelärennän berse Marsel' Gabitov äytüençä, alarnıñ öçtän bere – tatar balaları: 60 sölektäy yegetebez başın salğan bu suğışta.
Marsel' Gabitov, Mäskäwdä Xärbi-säyäsi akademiä tämamlağaç, Qazaxstandağı Sämi poligonına yünältelä. Polk komandirınıñ säyäsi yaqtan urınbasarı bulıp 4 yıl çaması eşlägäç, anı yänä Mäskäwgä uqırğa çaqıralar. Bu yulı äfğan häm puştu tellären öyränü, Qör`än-Kärimne yattan üzläşterü öçen. Anda şulay uq Äfğanstanda yäşäwçe xalıqlarnıñ tormış-könküreşen, ilneñ tabiğäten, säyäsi wäzğiätne centekläp öyrätälär. Häm 1985-yılda şundıy äzerlekle 16 keşene Äfğanstanğa yünältälär. Marsel' äfände äytüençä, şul 16nıñ 4se – tatar, 2se – urıs, qalğannarı tacik bula. Maqsatları – cirle xalıq arasında “şuravilarnı” yaqlap ügetläw eşläre alıp baru.
Marsel' Gabitov tuğan yılı, çırayı, buyı, ğomumän, tışqı qiäfäte belän oxşaş mulla Abdulla rolen uynağan. Anıñ äytüençä, Abdulla mulla Äfğanstanda ayıruça oluğ abruylı 4 din äheleneñ berse bulğan. Häm ul, Marsel' Gabitov “komandirovkalarda” çaqta keşe küzenä kürenmägän.
Ä komandirovkaları – Äfğanstannıñ kürşe illärendäge bazalarğa, anda tuplanğan “banditlarnı” däwlät yağına küçügä ügetläw maqsatınnan bulğan. İranda, Qaşmirda, Paqıstanda, Qıtaynıñ Uyğur-Sinszyan provinsiäsendä şundıy bazalarda zur uñışqa ireşkän.
Marsel' Gabitov belän äñgämäneñ qısqaça eçtälege menä nidän ğibärät. Sovet ğäskärläreneñ Äfğanstanğa kerüe xaqlı, çönki Aprel' revolyutsiäseneñ nigezen nığıtırğa kiräk ide. Nur Möxämmät Täräqqi Şärıq dönyasında bik abruylı ide, anı kem ütergänen belmim, läkin bu zur qıyınlıqlar tudırdı. Möxämmät Äminne SSSR citäkçelegeneñ üze ük bilgeläp üze ük üterüen añlamıym – monısı zur yalğış. Äfğanstannan ğäskärebezne çığaruda barı tik SSSR Xalıq deputatlarınıñ 2-syezdı ğına ğäyeple. Bu suğış bezneñ öçen ciñelü tügel. Möselman balası bulıp ta möselman xalqı arasında şundıy eş alıp baruğa ükeneç yuq, çönki minem eşçänlegem arqasında meñärlägän keşe isän qaldı.
Äñgämäneñ soñında Marsel' Gabitov üzeneñ İslam dine buyınça tirän belemen mäçetlärdä wäğäz uqırğa qullanırğa rizalıq belderde. “Bolay da comğa namazların qaldırğanım yuq, möfti minem belän elemtägä kersä, yäğni ul da minem wäğäzläremne kiräk tapsa - riza”, dide ul.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text: Gaza şähäre -- Fälästin citäkçese Mäxmüt Abbas suğışçı törkemnär belän barğan solıx söyläşülärendä citdi täräqqiät bar dip belderde. Atnakiçtän birle Gaza sızığında söyläşülär alıp barğan Abbas süzlärençä, Hamas, İslam Cihadı häm başqa Fälästin törkemnäre belän kileşü tözelergä tora. Berük waqıtta ul İzrailne suğışçılarğa qarşı höcümnären tuqtatırğa, törmälärdä utırğan meñlägän Fälästin totqının irekkä çığarırğa çaqırdı. İzrail premier-ministrı Ariel Şaron, wazğiät tınıç qalsa, armiä suğışçılarğa qarşı höcümen tuqtataçaq dide. Ämmä Şaronnıñ süzçese Zalman Şoval, Abbasnıñ suğışçılar belän töp mäsälädä kileşügä ireşä aluına şik belderde. Monıñ öçen yıllar kiräk dide ul. Şulay da, Abbas Gazağa kilgännän birle anda köç qullanular sizelep kimede.


text: Quşma Ştatlar Tönyaq Korea belän atom programması turında ike-yaqlı söyläşülär ütkärü täqdimen kire qaqtı. Aq Yort wäkile süzlärençä, Pxenyannıñ 6-yaqlı söyläşülär qısasında da üz süzen äytü mömkinlege bar. Älege täqdimne Tönyaq Koreanıñ Berläşkän Millätlär oyışmasındağı wäkile Han Sung Ryo yasağan ide. Anıñ, Tönyaq Korea 6-ayqlı söyläşürgä qaytır aldınnan, başta Quşma Ştatlar belän ike-yaqlı söyläşülär ütkärergä teli, digän süzlären bügen Könyaq Koreanıñ "Hankyoreh" gazetası bastırdı. Räsmi Waşington Pxenyan belän ike-yaqlı söyläşülärne moñarçı da kire qağıp kilde. Kiçä üzendä atom qoralı buluın iğlan itep, Pxenyan 6-yaqlı söyläşülärdän çığuı turında beldergän ide. Bu söyläşülärdä Qıtay, Könyaq Korea, Yaponiä, Rusiä häm Quşma Ştatlar qatnaşa. Pxenyannı bu qararın üzgärtergä çaqırğan möräcäğätlärgä bügen Qıtay, Könyaq Korea, Rusiä häm Avstraliä quşıldı.


text:
Ekrem Çelebi - Vefasız Leyla
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Vefasız Leyla
Etiketler : Ekrem Çelebi - Vefasız Leyla türkü indir, Ekrem Çelebi - Vefasız Leyla türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Vefasız Leyla mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Vefasız Leyla türküsü, Vefasız Leyla sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Vefasız Leyla bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Oyun Havaları ve Halaylar
Ekrem Çelebi - Kahveyi Kavuranlar
Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen
Ekrem Çelebi - Mevlam Kerimdir
Ekrem Çelebi - Yaralandım Ey Can
Ekrem Çelebi - Kader Benim Yollarımı Bağlama
Ekrem Çelebi - Vardım Bir Doktora


text:
Rusiä sostavında milli respublikalar yuqqa çığarılaçaqmı?
Küñelsez xällär säyäsät belän dä bäylängän bula. Xäzerge säyäsi klimat Tatarstan häm ğömümän millätlär öçen caylı tügel. Küptän tügel Däwlät Dumasında bulğan parlament tıñlawlarınnan soñ milli respublikalarnı beterep, ereländerelgän ölkälär, guberniälär buldıru turında süzlär quyırdı. Bötendönya başqortları qorıltayınıñ Başqarma komitetı räise Äxmät Söläymanov imzalağan xatnı räis urınbasarı Ältäf Ğäyfullin Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı citäkçelärenä tapşırdı. Başqort qorıltayı citäkçese milli respublikalarnı beterügä qatğıy qarşı çığıp, tatarlar häm başqa millätlär belän bergä respublikalarnı sütüne inqar itärgä çaqırğan. Tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov Ufadan kilgän xatqa üz imzasın quyarğa aşıqmadı. Bu oçraqta älege mäs’äläne bäyäläp, gubernalaştıru proektlarına xoquqıy bäyä birer öçen här yaqtan altışar keşe qatnaşlığında, yäğni 12 keşelek eşçe törkem tözü qulay dip tabıldı. Respublikalarnı saqlaw kiräklege turındağı mäs’älädä Başqort häm tatar qorıltaylarınıñ pozitsiäläre urtaq bulsa da, milli respublikalarda demokratiä, xoquqıy nigezlär, obyektiv informatsiä turında qaraşlar bik ük täñgäl kilep betmi. Alarnı ber-berse belän kileşterü öçen tatar häm başqort qorıltayları wäkilläre daimi dialog alıp barırğa tieş bula. Bu oçraqta Başqortostanda yäşäwçe tatarlarnıñ da teläkläre häm täqdimnäre, Rusiä respublikalarında xoquqıy häm säyäsi wäzğıät iskä alınırğa tieş bula.