text:
- Ayrıntılar
- Kategori: Sürgün Hatıraları
-
KİPU Üniversitesi'nde Rektör Yardımcılığı görevi yapmış olan 1939 Kırım doğumlu Rasim Bekir (Bekirov), 2013 yılında Kırım'ı ziyareti eden Kırım Derneği Genel Başkanı Tuncer Kalkay'a 1944 yılında yaşadığı sürgünü anlatmıştır. Rasim Bey'in kendi sesinden sürgün anıları, Tuncer Bey tarafından kayıt edilip, gelecek nesillere aktarılmak üzere sürgün arşivimize bağışlanmıştır.
Kırım Tatarcası ses kaydı henüz deşifre edilmemiştir. 32 dakikalık ses kayıt dosyasını indirmek için tıklayın.
- Gösterim: 1601
- Ayrıntılar
- Kategori: Sürgün Hatıraları
-
Mamutova Şaziye, qırımtatar, 1929 senesi 12 dekabr künü Qırım ASSR Kuybışev rayonınıñ Ayrigül köyünde doğdı.
Sürgünlik vaqıtında, men anam – Seferova Rebiya, 1906 d.s. – ile Ayrigül köyünde, qartbabam Celil Bekirniñ einde yaşay edik. Qartbabam 1930 senesi qartanam ve üç qızları – Ayşe, Pakize, Cevair- ile Uralğa sürgün etilgen ediler. Azbarda büyük meyva bağçası, qararnen 100 terek, qavehane ile tükân bar edi. Sürgünlik gecesi qartbabam babama ayttı: “Balalarnı (men ve tatam Naciye), apaynı al ve Özenbaştan ve dağlardan Abdulla emcene ket”. Abdulla emcem Yaltada yaşay edi, Zagorodnâya, 5. Ermeni kilsesiniñ yanında, anda soñ babam qaravul olıp kirdi. 5 yıldan soñ, anam ve babam propiska olundılar, olar tütünfermzavodına, tütün boyunca mutehassıslar olaraq, işlemege kirdiler. 1937 senesi Abdulla emcemi, halq duşmanı olaraq, “üçlük” qabaatlap, apiske aldılar.
1941 senesi 27 iyun künü, cenk başlağanınen, babam Celilov Sefer-Ali Qızıl orduğa alınğan edi. O aqqında iç bir haber yoq edi, 3 yıldan Uralda, şahtada çalışqanı aqqında haber aldıq. Başqa bir şey bilmedik, öyle de ğayıp oldı.
Anamda biz üç qız edik – Naciye, Şaziye ve küçük qardaşımız Selime, o aqcigeryañğısınen hastalandı ve öldi, onı 1944 senesi 16 mayıs künü kömdik. 1944 senesiniñ 17 mayıs künü tatam Naciye Şeküre alamnen Yaltadan Aqmescitke soylarımızğa kettiler, biz ise köyge qayttıq, çünki anam çalışıp olamay edi, özümiz qalamadıq. Saba daa qaranlıq edi, yağmur sepeley edi, qapımız qaqıldı, yaş asker kirip, ayttı: “Sizge 15 daqiqa, kiyiniñiz, tışarıda maşina bekley”. Resmiy şekilde iç bir vasiqa oqunmadı, iç bir şey añlatılmadı.
Anam ağlamağa başladı ve askerlerge qardaşım ölgenini, tatam Aqmescitte olğanını aytmağa başladı, o, soñ bizni nasıl tapar. “Anda stantsiyada da taparsıñız”, – dedi o. Biz tek anterlernen olıp, bir şey almağa yetiştirmedik, öyle de çıqtıq.
Bizni Süren stantsiyasına ketirdiler, mal vagonlarına oturttılar, aç, buzlağan edik. 20 künden ziyade kete edik, er vagonda 80-90 insan. 90 insan olğan vagonda 20 bala, 3 yüklü qadın, qalğanları qartlar edi. Üstümde mavı tüste anter bar edi, beyaz bitler onıñ üstünde pek yahşı körüne ediler, men olarnı vagon derezesine qaqa edim. Biznen dostum Fevziye kete edi, 5 künden qardaşı öldi, gece saat ekide cesetni vagondan alıp, perronda attılar. Onıñ anası Zeyneb dağıtığan saçlarınen askerler artından çapa edi, artından daa 6 bala, çapıp, bağıra edi: “baba askerlikten qaytsa, men oña ne aytırım”. 10 daqiqadan soñra onı essiz alda, artından 6 balasını vagonğa attılar, o, eki saattan özüne keldi.
Yol devamında ayaqyol, suv ile teminlenmegen edik, toqtağanda, eşelon çölde 20-30 daqiqa tura edi, bazıda 1-2 saat, bu vaqıt içinde insanlar ayaqyolğa bara ediler, ne tapsalar, aş pişire ediler, suvğa bara ediler. İç bir mahsulat berilmey edi, ekim ve emşireler yoq edi. Qomşu vagonlarda pek çoq insan ölgen edi, olarnı yol boyunda qaldıra ediler. Böyleliknen biz Özbekistanğa keldik, Andijan vilâyeti, Stalin rayonı, st. Şarihanğa. Stantsiyada bala ve qartlarnı arabalarğa yüklediler, qalğanlar cayav Karl Marks adına kolhozına kettiler, anda biz 2 ay baraqta yaşadıq. Meni ve qomşu oğlu Nurini cugara tarlalarından quşlarnı aydamağ qoyğan ediler, ana-babalarnı farqlı yerlerge. Bir kün saba biraz keç qaldıq, komendant atnen artımızdan yetti ve çölde bizni qamçı ile urdı, çünki quşalr cugaranı aşağan ekenler. Oğlançıq pek qorqtı, bir aydan öldi.
Eki aydan soñ st. Şarihanğa köçtik, anda pamuq zavodı bar edi, barakta yaşamaq içün yer berdiler, anam işke kirdi, künde oña 300 gramm, maña 200 gramm ötmek bere ediler. Qış suvuq edi, çoqusı açlıq çeke edi, çöplüklerni qarıştırmağa mecbur ediler, insanlar yıqılıp, köz ögünde öle ediler. 6 aydan naciye tatam tapıldı, Samarkandta, anam oña barıp olamay edi, izinsiz çıqsa edi, 25 yıl bere ediler. 1 aydan alam tatamnı ketirdi, büyük quvanç edi.
Aygül köyden qomşumız, olacaq aqayımnıñ babası – Ganiyev Mamut, biznen beraber sürgün etilgen edi, o, açlıqtan öldi, küçük oğlu Mamutov Serverni özbekler özlerine alğan ediler. Büyük oğlu Mamutov Enver Ganiyeviç, Qızıl orduğa 1939 senesi alınğan edi ve tek 1946 senesi qaytqan edi.
Qaytqan soñ, Enver Ganiyeviç anamnı taptı, soylar aqqında soraştırdı, menim qyda olğanımnı bildi. O vaqıt men özbekelerde hızmetçi olıp çalışa edim, meni tapıp, keldi ve ayttı: “Anañda şimdi yaşa, soñ men kelip, seni alırım”, men oqumağa istegenimni ayttım, o: “Birden olmaz, soñ yardım eterim”. 1946 senesiniñ soñunda yaqınlarını toplap, bir aqşam keçirdi. Ondan soñ biz Çinbad rayonına kettik, anda onı yahşı mutehassıs olaraq (Moskva selhozinstitutınıñ iqtisadiyat fakultetini bitirdi), selhoz bankı bölüginiñ idarecisi vazifesine qoydılar. Men kurslardan soñ, Çinbad sberkassasına kontrolör işine kirdim.
1948 senesi yanvar ayında para islâhı keçirile edi, raatlıq künleri işke barmay edim, kassir ve baş muhasebeci öz soyları yardımınen büyük parağa orderler yaptılar ve kassanı mensiz abradılar. Bazarertesi künü işke kelgende, kassir maña bir oba order berip, imzalamağa ayta, men olarnı imzalamadım, amma işten çıqmağa mecbur edim. Soñra mahkeme oldı, baş muhasebeci ve kassirni 20 v e25 yılğa oturttılar, meni yiberdiler, ve vesiqalarnı imzalamağanımnı yahşı dediler, amma işke men başqa çıqmadım. 10 künden aqayım, Mamutov Enver Ganiyeviçke, işine prokuror ve muavini kelip, bankta büyük paraqa esap açmağa qandıra ediler, aqayım razı olmadı. Kelecek gece evimizge militsiya keldi, biz yuqlay edik, onı apiske aldılar. Er qadın kibi, men ağlamağa başladım. O, 8 ay oturıp çıqtı. Men anama Şarihanğa kettim, işke kirip olamadım. Enver Ganiyeviç oqumışlı, namuslı insan edi. Moskvada oquğanda çoq dostlerı bar edi, episine yardım ricasınen yaza edim. 9 aydan mahkeme oldı. Mahkemede Moskvadan insanlar, Andijandan bu işnen oğraşqan mahkeme ekspertleri bar ediler. Mahkeme qararnı oqudı: “Enver Ganiyeviç, siz namuslı adam olaraq, cezadan boşanasıñız. Prokuror ve muavini qabaatlanacaqlar, sizge ise 9 ay içün 2 qat aylığıñız berilecektir”. Bundan soñ, bi Şarihanğa köçtik, aqayım selhoz banknıñ idarecisi vazifesine tayin etildi ve ev qurulması içün topraq aldı. Aqraba ve yaqınlarımız yardımınen ev qurdıq. Sağolsunlar. 1949 senesi Rustem oğlumız doğdı, 1952 senesi Lilâ qızımız, 1955 senesi Reşat oğlumız doğdılar. Men endi pamuq işletken zavodqa baş muhasebeci işn ekirdim.
Ebet, ağır edi, balalarnı oqutmaq kerek edi, yetişmemezlik, yahşı ki, biznen anam yaşay edi, pek yardım ete edi ve özü de pamuqzavodında çalışa edi,tavuq ve sığır tuta edik. 1963 senesi daa bir ibraim oğlumız doğdı.
1969 senesi aqayımnı iş boyunca samarkandğa keçirdiler, anda özü 9 ay yaşap, çalıştı. Soñra işten kvartira berdiler, ve bütün ailemiz Samarkandğa köçti.
Men 20 yıl devamında Uzmejkolhozproyekt leyha institutında baş muhasebeci olaraq çalıştım. Aqayım Oblkolhozstroy trestinde baş muhasebeci olıp çalıştı. Ebet, sağlığı yaramay edi, 7 yıl askerlikte, cenk cebesinde, kontuziya ve eki yaralanma. Çoq mukâfatları olğanına baqmadan, iç bir imtiyazları yoq edi, o, akimiyet halqımızğa öyle davranğanına memnün degil edi. O, halqımız sürügn etilgegenini bilmey edi. 1946 senesi, qaytqan soñ, Qırımğa aqrabalarına ketti, ve tek anda er kesni sürgün etkenlerni bildi. Sürgünlikte o, eñ yaqınlarını ğayıp etti – babsı ve ağası Özbekistanda açlıqtan öldiler, anası olar daa küçük olğanda, ölgen edi. O, aileni pek qıymetli saya edi, balalarnı seve edi, ve olarğa qırım aqqında çoq tarif ete edi. Er vaqıt ayta edi: “Belki, men onı körmem, amma balalarımız ve halqımız mıtlaq Qırımğa qaytırlar”. Enver Ganiyeviç Samarkandta 1982 senesiniñ 8 mart künü keçindi, biz onı bir vaqıt unutmaymız ve unutmaycaqmız.
Balalarımız östiler, tasil aldılar: büyügi mimarcılıq institutını bitirdi, qızım ve ortancı oğlum – tıbbiyet, küçügi – iqtisadiyat fakultetini bitirdi.
1988 senesi balalarımıznen Vatanğa – Qırımğa qaytmağa qarar berdik, ve endi 1989 senesi bir yıl içinde, dört aile de Qırımda edi. Balalar Qurman rayonında yerleştiler, Rovnoye, Pâtihatka ve Muskatnoye köylerinde, çünki Aqmescitte propiska etmey ediler. Soñ Aqmescitke keçtik, tek büyük oğlum yerinde qaldı, çünki kelinim endi 20 yıl Pâtihatka köyünde baş ekim olıp çalışa.
Bugün 6 torunım ve 9 torunçem bar, ve tilegenlerimden eñ müimi – vatanlarında muabbet yaşamaq. Başımızdan keçkenler ise iç bir kimsede tekrarlanmasın.
Men Aqmescit şeerinde, Mirnoye köyünde, Yevpatoriyskaya soq. 110 evde yaşayım, telefon 310-643.
15.11.2009 s.
- Gösterim: 1575
- Ayrıntılar
- Kategori: Sürgün Hatıraları
-
Urmus Mustafayeva Aqmescit şeerinde 1925 senesi yanvar 25 künü doğdı. Aile İnvalidnaya soqağı, 125 adresi boyunca evde yaşay edi, ev şimdi de tura. Aile çoq balalı edi – 8 bala. Onıñ içün ana çalışmay edi, ev işleri çoq edi. Baba kolhozdan kirağa topraqalıp, qarpız, qavun saça edi. Qırımtatarlarnıñ çoqusı kibi, zengin yaşamay ediler. Soñ cenk başlandı. Urmus bita o vaqıt №12 qırımtatar mektebiniñ doquzıncı sınıfında oquy edi, ondan büyügi tek ağası edi. Babası endi 65 yaşında edi, orduğa onı çağırmadılar, ağasını ise aldılar.
Cenk vaqıtında aile şeerde qalğan edi. Okkupantlar evlerge kirip, sığır, qoylar ve aşayt mallarnı ala edielr. Qarşı çıqqan insanlarnı alıp kete ediler, onı başqa iç birisi körmey edi. Faşistni ödürse ediler, cesetni tapqan soqaqnıñ er tarafından onar insan öldüre ediler. Yaşlarnıñ çoqusını Almaniyağa işke alıp kete ediler. Urmusnıñ tizelerden birini alıp ketken ediler, öyle de ğayıp oldı. Urmusnı böyle taqdirden saqlamaq içün, babası onı Büyük-Onlarğa soylarına yollağan edi. Qalğan balalar daa küçük ediler, olarnı almaz ediler.
Aqmescitniñ azat olunması vaqıtına Urmus evge qayttı. Aynı künü şeerni bombaladılar. Bombalardan biri soqaq başındaki evge tüşken edi, anda yaşağan aile elâk oldı. Öyle etip bir qaç vaqıt devam etken edi: bügün almanlar bombalaylar, yarın – qızıllar. Şeerni azat etkende, er kes quvana edi, amma quvanç kederge çevirildi. Bütün qırımtatarlarnı qırımdan sürgün ettiler. Urmus öz şeerni demiryol stantsiyasından terk ete edi. Saba vagonlarğa yüklediler, bir şey alamağa bermediler. Baba o vaqıt endi ölgen edi, sürgünlik künü qırqını berecek edik.
Yolda, deşetli şaraitlerge baqmadan, Urmusnıñ qorantasını Allah qorçaladı ve episi balalar anaları ve bitaları ile Özbekistanğa kelip çıqtılar. Aşnı künde bir kere bere ediler. Yol vaqıtında Urmusnıñ ketken vagonında, bir insan ölgen edi, ceseti demiryolnıñ yanında bir yerde qalğan edi. İç bir tıbbiy yardım berilmey edi.
Bizni Sırdarya vilâyetine Mirzaçölge (şimdi Gülistan), K.Marks adına kolhozğa. Urba, mesken, iş yoq edi. Yataq, minder, yorğan da yoq edi. Bir birimizga yapışıp, yuqlay edik. Yarıyıqıq evde yaşay edik. Soñra kolhoz bir odalı ev ve biraz pamuq berdi, olardan yastıq yaptıq, polda yata edik. Bir vaqıttan soñ, çoqtan-çoq hainlikte qabaatlavlarnı eşitip, Urmus kolhoz brigadasına esapçı olaraq kirdi. İşke çoq kilometr uzaqlıqqa qatnamağa mecbur edi. Soñra kâtip olaraq aldılar, bir-eki kilo boğday ya da arpa bere ediler. Urmusnıñ qız qardaşları pamuqta çalışıp başlağanlarda, yaşayış biraz tüzeldi. Bir yıldan soñ devlet ayda bir kere biraz aşayt mallar bermege başladı, bir aftağa yete edi. Amma hastalıqlardan Urmusnıñ dört qız qardaşı öldi. Etrafta açlıq ve hastalıqlardan Vatanından sürgün etilgen çoq qırımtatarlar öle edi. Kolhoz reisinden ölgenniñ cesetini sarmaq içün çuvallıqlar soramağa mecbur edi.
Komendant pek çekiştire edi. Atnen kelip, soñra on üç kilometr cayav yürmege mecbur ete edi, kâğıt alıp, sorğu keçire edi. Aqşam keç komendant evge yibere, ve kene de uzaq yolnı keçmek kerek ola edi. Er eki-üç kün bu tekrarlana edi.
Qızıl Orduda hızmet etken ağa, çoqusı meseleler çezilgen soñ, aileni taptı.
1948 senesi Urmus Mamut-Sultandan traktorcı Osman Mefayevge aqayğa çıqa. Olarnıñ altı balası ola: bir oğlan ve beş qız. 1988 senesi Urmus bita ailesinen Vatanğa qaytıp, oğlunen Canköyde yerleşe. Bugün Urmus bitanıñ yigirmi dört torunı ve dört torunçesi bar.
- Gösterim: 1485
- Ayrıntılar
- Kategori: Sürgün Hatıraları
-
Anlatan: Fatime KÜÇÜK Hazırlayan: Yrd. Doç Dr. Zuhal YÜKSEL
Ben 1931 yılında Kırım’da doğdum. Benim atalarım Kırım’a Türkiye’den geldikleri için, pasaportumuzda Türk yazıyor. Dedem Sarı Mecit Türk, İstanbul’a gitmiş, yollar kapanınca da Kırım’a dönmemiş ve Türkiye’de kalmış. Kırım’dan ayrı kalmaya dayanamadığı için de çok yaşamamış ölmüş. Herhalde orada çoluk çocuğu da olmuştur.
Biz, sürgünün yapıldığı 18 Mayıs 1944 gecesi Kökköz’de yaşıyorduk. Ben henüz çok küçüktüm. Takur-tukur kapılara pencerelere vurmaya başladılar, insanlar bağrışıyor, köpekler havlıyordu. Askerlerin “Çok çabuk, 15 dakika içinde çıkın, kamyonlara binin” talimatı ile Kırım’daki bütün Kırım Tatarları toplandı ve götürüldüler. Bizim pasaportumuzda Türk yazdığı için, bizi Kırım Tatarlarıyla birlikte sürmediler. Başımıza ne geleceğini bilmeden 15 gün daha şaşkınlık ve korku içinde Kırım’da yaşadık. Bizi Kırım Tatarlarının sürgününden 15 gün sonra Özbekistan’a sürdüler. Türk olduğumuz için bize çok eziyet ettiler. Hayvanlar gibi çekiştire çekiştire vagonlara doldurup götürdüler. Tıpkı hayvanlar gibi… Vagonlarda yaşlılarımız vardı. Zavallılar bu yolculuğa dayanamayıp teker teker ölmeye başladılar. Tren arada bir beş dakika duruyor, biz de ölülerimizi bir ağacın dibine bırakıp yola devam ediyorduk. Cenaze töreni yok, kefen yok, gömmek yok. Öylece oralara bıraktık cenazelerimizi.
Sürgün yerlerinde de çok sıkıntı çektik, insanların çoğu sıtma hastalığına yakalandı. Ne yemek için aşımız, ne giymek için elbisemiz, ne de yıkanmak için suyumuz vardı. Açlıktan, soğuktan ve pislikten ölmeye başladık. Bize hiç bir şey vermiyorlardı. Bazıları bir yerlerden ağaç çalıyor, götürüp şehirde satıyor, bir avuççuk un getiriyor, biz de onunla bulamcık yapıp içiyorduk. Bu şartlar altında yaşamaya dayanamayan insanlar öldüler. Bizim ailemizden yedi kişi öldü, geriye üç kişi kaldık.
1989 yılında Fergana’da çok ızdıraplı günler yaşadık. Pasaportumuzda Türk yazdığı için Ahıska Türkleri gibi bize de saldırdılar. Gelip evlerimizi bastılar, “Çık çık!” diye bağırarak evlerimizden attılar. “Hay Allah niye çıkayım? Ne yaptık? Niye gelip evimizi barkımızı yakıyorsunuz?” dediysek de bizi dinlemediler. Bir grup gidiyor, başka bir grup geliyordu. Onlar da yakıp yıkıyor, asıp kesiyorlar, “Çıkın, gidin, cenazeniz bile olsa bırakıp çıkın” diye bağırıyorlardı. Çıkmayanların evlerini ateşe verdiler. Bir dilim ekmek, biraz un bile alamadık. Evleri yaktılar, yıktılar; insanları öldürdüler, yaktılar. Yedinci gün canımızı kurtarmak için evden çıkıp kaçtık. Bir kapiğimiz bile yok, elbisemiz yok… Üstümüz başımız kirlendi. Üşüyoruz, yatacak yerimiz bile yok… Bizi Özbekistan’ın bir başka şehrine getirdiler, oradan uçağa bindirip Smolensk’e götürdüler. Smolensk’de kaldık. Paramız olmadığı için bilet alıp Kırım’a dönemiyoruz. “Ben Kırım’da doğdum, burada ne yapayım?” diyorum ama anlamıyorlar. Tabiî anlamazlar, onlar Rus. Sonra Kırım Tatar Millî Hareketi Teşkilatı’nın adamları geldiler, biletlerimizi alıp bizleri trenler bindirdiler ve Akmescit’e getirdiler. Belediyenin önündeki betonun üzerinde yedi gün yattık. Betonun üzerinde hiç bir şey yoktu. Akşamdan sonra buradaki Kırım Tatarları çocuklarımızı götürüyor, giydirip doyuruyorlardı. Sağ olsun cemaatimiz.
Başımıza bu hadiseler gelip de Kırım’a yerleşmek zorunda kalma saydık bile buraya dönerdik. Burada cemaatimiz toplandıktan sonra çok büyük mitingler yapıldı. Özbekistan’da öldürülen adamlarımızın yakılıp yıkılan evlerimizin resimleri sergilendi. Hepimiz gidip gidip baktık, hâl yer enkaz haline gelmiş.
Şimdi vatanımda yani Kırım’da yaşıyorum. Emekli oldum. Kolhozlarda kendi Rus emeklilerine buğday, un, yağ veriyorlar, ama bize vermiyorlar. “Ben de bu yaşıma kadar Özbekistan’da çalıştım” dediysem de “Git hakkını oradan al.” dediler. Emeklilikten elime geçen 40.000 kuponla geçinmem mümkün değil ama, çocuklarım da çalışıyor. Altı tane koyunum var. Etsiz, şekersiz, yağlı yağsız yemek yersek, yetişiyor işte.
Artık ev yapmaya da başlayacağız. Yavaş yavaş toparlanıyoruz.
- Gösterim: 1473


c: text/html

text:
Eski Qırım şeeriniñ Oktâbrskaya soqağında yanvar 18 sabasında qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarğa narazılıq köstermek maqsadınen ötkerilgen bir kişilik piketlerniñ iştirakçisi Giray Kulametovnıñ evinde tintüv yapıla.
«Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesiniñ Facebookta bildirgenine köre, aralarında olğan evniñ sakinleri ve şu cümleden Kulametovnıñ eki balasından telefonlarını musadere ettiler.
Evinde tintüv ötkerilgenniñ soyları tarafından bildirilgenine köre, onı içtimaiy ağlarda «ekstremistik malümat»nıñ darqatılmasında qabaatlamaq isteyler.
Faaliyetçiler, tahqiqat areketleri yapılğan evniñ yanına avtozaknıñ ketirilgenini bildireler.
Qırım.Aqiqat vaqianıñ tafsilâtlarını ögrene. Rusiye telükesizlik strukturalarınıñ saytlarında bu tintüvniñ ötkerilmesi aqqında malümat yoq.
Oktâbrniñ 14-nde yarımadada telükesizlik hadimleriniñ qırımtatarlar, musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerildi. Daa soñra Rusiye mahkemeleri bu piketlerniñ iştirakçilerine cöremeler tayin etti.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqalı deye şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tälipter BWW minberinen söylegisi keledi. Auğanstandı biligin alğan «Taliban» osı aptada ötip jatqan Bas Assambleya otırısında söz aluğa ötiniş bergen.
«Taliban» halıqaralıq qauımdastıqqa hat joldap, BWW Bas Assambleya otırısında söz aluğa ötiniş bergen jäne wyımnıñ Dohadağı ökili Suhail Şahindidi BWW-dağı elşisi retinde wsınğan. Bir ay bwrın tälipter Auğanstan biligin basıp alğannan keyin bwrınğı prezidenttiñ BWW-dağı ökilin tanımaytının mälimdegen.
BWW ökilderiniñ mälimdeuinşe, «Taliban» wyımınıñ resmi Auğanstan biligi retinde Bas Assambleyadağı qwqığı men ökilettiligi halıqaralıq qauımdastıqtıñ arnayı komiteti tarabınan qaralu üstinde. Bwl komitette 9 müşe el bolıp, olardıñ qatarında AQŞ, Resey jäne Qıtay da bar.
Elaralıq qauımdastıq ökilderiniñ aytuınşa kezekti otırısta tälipterdiñ söz berilui ekitalay. Sebebi, Bas Assambleya otırısı kelesi düysenbide aqırlasadı, oğan deyin BWW komiteti tarabınan «Talibannıñ» ökilettiligi tolıq tanıla qoymaydı. Sondıqtan oğan deyin bwrınğı prezident Aşraf Ğanidıñ BWW-dağı resmi ökili Gulam Isazay Auğanstan ökili bolıp qala beredi.
Osığan deyingi Auğanstannıñ BWW-dağı resmi ökili Gulam Isazay. Foto: UN News
Kün tärtip boyınşa Gulam Isazay Bas Assambleya otırısınıñ soñğı küninde, 27 qırküyek küni söz aladı. Alayda, «Taliban» mälimdeme jasap, onıñ mälimdemesi men BWW-dağı missiyası aldağı Auğanstan missiyası bildirmeytinin ayttı.


text:
Stokgolmde keçken «Rusiye işğali altındaki Qırım ve Donbassta insan aqları» tögerek masa çerçivesinde ukrain uquq qorçalayıcıları Kreml nezaretindeki yerli akimiyet işğal altındaki Qırımda taqip etilgen ukrainler aqqında ikâye etip berdi.
Bu aqta sentâbrniñ 12-nde Qırım uquq qorçalayıcı gruppası bildirmekte.
«Baluh – Qırımda ukrain faalleriniñ taqip etilgenini köstergen açıq-aydın, amma yekâne olmağan bir misaldir. Ukrain faalleri Ukrainanen bağlı faaliyetleri içün memuriy ve cinaiy davalar vastasınen taqip etilmekte; olar qorquzılıp Qırımnı terk etmege mecbur etile.Bir de olarnıñ er angi bir toplaşuv keçirmesi de yasaq. Yaqında Ukrain medeniy merkeziniñ lideri Leonid Kuzmin Qırımnı terk etmege mecbur qaldı», – dedi Qırım uquq qarçalayıcı gruppasınıñ yolbaşçısı Olga Skripnik.
Sentâbrniñ 11-nde Stokgolmde uquq qorçalayıcılar işveçli diplomatlarğa Qırımda insaniyetlikke qarşı yapılğan cinayetler aqqında ikâye etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içü
Rusiye nezareti altındaki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi, halqta “Veciye Kaşka davası” kibi belli olğan cerrarlıq davasında zarar körgenni üçünci ıntıluvından soñ tapıp ve sorğuğa çekip olğan. Türkiye vatandaşı Yusuf Aytan Aqmescitniñ başqa mahkemesine ketirilip, andan video vastası ile sorğuğa çekildi. “Cerrarlıq qurbanı”nıñ saatlığında cinaiy dava malümatına ne zıt kele? Qaysı bir ifadeler qabaatlav tarafınıñ mantığına qarşı kele ve bu oturışnıñ ne sualleri cevapsız qalğan?
Zarar körgenniñ tarifi
Sorğu vaqtında Yusuf Aytan, Aliye Kaşka ile internetten tanışqanını ve bir qaç aydan soñ oña köçip kelgenini tarif etken. Bahtlı kelinniñ qorantası nikâh tedbirini keçirgen. Aytannıñ aytqanına köre, o vaqıt Veciye Kaşka (bu cinaiy dava boyunca tutuluv vaqtında elâk olğan Aliyeniñ bitası), yaş qorantanıñ ihtiyacı olğan aşhane aletleri ve başqa varlıq alması içün tornuna eki-üç biñ dollar bergen.
Yusuf Aytan, bir qaç vaqıttan soñ “yavaş, qavğasız” ketmege istegenini ayttı, amma qadınınıñ qorantası ondan maneviy zarar tölemesini talap etken. Soñra bu, Aytan aytqanı kibi, “dava”ğa Bekir Degermenci ve Asan Çapuh qoşulğan, daa keççe ise - Kâzim Ametov ve Ruslan Trubaç. İlk körüşüvde ondan eki masnasından birisini tutıp alğanlar, ve “sürgünlik”nen qorquzıp, senet yazmağa mecburlağanlar. Senetke köre, eki aydan Aytan qorantağa yedi biñ dollar qaytarmalı edi
Bundan soñ olğan daa eki körüşüvde “Veciye Kaşka davası”nıñ iştirakçileri Aytannı beden cezasınen, ırğatlıqqa tüşmek ihtimalınen ve büyregini kesip alamaq tekliflerinen qorquzğanlar. Ve şu vaqıtlarda, aqaynıñ aytqanına köre, Çapuh ondan pasport ve daa nasıldır qiymetli şeylerni tutıp algan. O zaman Aytan, onıñ yaşayışına telüke bar olğanını añlağan ve Rusiye İİN-ne muracaat etken.
“Sahte” nikâh
Yusuf Aytan öz vaqia tarifini ifade etken ve qabbatlav tarafınıñ bir qaç sualine cevap bergen soñ, advokatlar, bu adiselerge başqace baqmağa imkân bergen bir qaç incelikni açıqlağan. Böylece, nikâhqa azırlıq körülgen vaqıtta Aytannıñ daa başqa kezgen qadını bar olğanı sorğu devamında belli olğan. “Amma men onen yaşamay edim. Aliye içün ciddiy niyetlerim bar edi”, - dep añlattı mahkemede aqay.
Bundan ğayrı, kelecekte bu oynaşuv nevbetteki (eñ azından üçüncu) evlilikke çevirilgen. Nasıl oldı da, o, musulman olıp, nikahnı bozdı - Aliyeni bıraqıp, başqa qadınnı aldı sualine Aytan, onıñce, nikâh “sahte” edi, dep cevaplandı. Bu merasim Türkiyedekilerge oşamağanı içün o böyle neticege kelgen.
Öz nevbetinen sorğu vaqtında mahkemelengen insanlar, Aliye Kaşka evlilik aferacınıñ qurbanı olğanını aytqan, yani Aytan başından ondan ve qorantasından aqça almağa istegen.
Borcğa aqça almağanmı?
Sorğu vaqtında Yusuf Aytan Veviye Kaşkadan alça alğanını inkâr ete edi. Bundan ğayrı o, iç kimseden iç bir vaqıt aqça almağanını beyan etken. Ve Aytan, şaat Aliye Kaşkanıñ “yavaş, qavğasız” ketmezden evel o evlerinden para hırsızlağan dep aytqanını red etken.
Oturış devamında malüm olğanı kibi, Aytan Veciye Kaşkadan bir qaç “kreditlerini” ödemek içün üç biñ dollar borcğa alğanını tasdıqlağan imayeniñ delilleri bar. Borcunı maşnalarından birisini satıp qaytaracaq edi. Tamam şu, soñunda “talap etilgen” aqçalardır.
Meraqlısı şu ki, Aytan, borc içün “tutılıp alınğan” maşnanı bir aydan soñ Kaşkalarnın azbarından raat-raat alğanını tasdıqlağan. “Cerrarlar”nıñ böyle özüni alıp baruvı qabaatlav tarafınıñ mantığına uymay, çünki olarnıñ ayqanına köre, “cerrarlar” toqtamadan borc qaytarmasını talap ete eken.
Diskni bermegenmi?
Mantiqiy kelişmemezliklerden ğayrı, sorğu vaqtında cinaiy dava malümatında olğan uymamazlıqlar da aydın olğan. Misal içün, Yusuf Aytan sorğu vaqtında, cerrarlıqtan soñ Rusiye İİN-ne muracaat etkenini bildirgen, amma dava malümatında o, Rusiye Federal havfsızlıq hızmetine ariza bergen dep yazılğan.
Bundan ğayrı, mahkemede sorğu vaqtında Yusuf, cerrarlarnıñ qorquzuvlarını diktofonğa yazğanını aytqan, amma dava malümatında böyle cihaz belgilenmegen.
Daa bir şey - sorğu protokolında Çapuhnın oğlu Arsenniñ adı mevcüt.Amma sorğu vaqtında o böyle adamnı bilmegeni ve onıñ adınıaytmağanını iddia etken. Ne etip bu ad dava malümatında peyda olğan - belli degil.
"Belki qaytarmaz edim!"
Senet yazmanıñ alı da imayege meraqlı edi, anda Yusuf borcunı eki ayda qaytarmağa söz bergen. Amma Aytan aytqanına köre, o şu para miqdarınen razı degil edi, amma yazğan, çünki “zarar körmeden o yerden ketmege istedi”. “Qaytarırım dep ayttım. Böyle sakin vaziyette belki qaytarmaz edim” - dedi Aytan.
Amma senet ikâyesinde daa meraqlı şey belli oldı- o türk tilinde yazılğan, çünki, Aytannıñ aytqanına köre, o rusça yazmağa bilmey. Amma imaye, ne içün aysa sorğu protokollarını rus tilinde yazıp imzalağan sualine, rusça bir-eki söz yazıp olğanını aytqan.
- Ya dört söz yazıp olasızmı? - dep soradı advokar Edem Semedlâyev.
- Olam.
- Ya beş?
- Mahkeme bu sualni red ete, - dep böldi lafnı mahkemeci Mihail Belousov.
Amma senette tek doquz söz dep añlatqan imaye. Böylece, cinaiy davada onıñ yazılarına köre, Aytan senetni rus tilinde de yazıp olacaq edi, amma mahkemeden bunı gizlegen.
Buna ve başqa kelişmemezliklerge esaslanıp imaye, cinaiy davanıñ ayrı malümatnı açıqlamağa talap etti, amma mahkemeci apansızdan sorğunı toqtattı ve oturışnı başqa künge avuştırdı.
Zarar körgenni tekrar tapıp sorguğa çekmek mümkün olacaqmı, yoqmı, martnın 28-inde belli olacaq.
İgor Vorotnikov, Qırım blogeri
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Yaltanıñ tarihı yalı boyudaki kiçik bir qasabadan başlana. Yerli relyef em o vaqtı, em şimdi soqaq ve yollar nasıl olacağını köstere. Doğru yol mında sıq rastkelmey, amma bu şeerniñ hususiyeti de bu: yoquş ve enişler, buruluv ve tar soqaqlar, merdiven ve suv aquvları.
Qırım.Aqiqat mühbiri Kirov soqağını dolaştı: anda XIX asırda Autka köyünden Dereköy köyüne topraq yolu keçken edi.
XIX asırda qurulğan ressam Grigoriy Yartsevniñ evini ziyaret etti. Yartsevniñ evi 1890-1900 seneleri Yaltanıñ intellektual ve medeniy ayatınıñ merkezi olğan edi.
Yaltanıñ eski soqaqlarında kezinti – Qırım.Aqiqatnıñ foto levhasında.


text:
Bir adam ömürlik bayırlarda yaşağan. Olarnıñ aşağısında keniş bostanlar, bereketli bağçalar olğanını eşitmekçe bile eken. Bu adam şu güzel yerlerni öz közünen körmege istey. Künlerniñ birinde o bayırdan tüşe ve bostanlarğa, bağçalarğa kire, er bir meyvağa, sebzege zevqnen baqa. Ömürinde körmegen şeylerni körgeni içün Allağa şükürler ete, dua oquy.
Soñ Allağa muracaat etip: “Sen er bir şeyni sırasınen, güzel etip, yerli-yerine qoydıñ. Amma men tek bir şeyni añlap olamadım – ne içün bu balaban qarpız, qavun adı olğan yemişlerniñ örkeni pek ince, em de aşağıda – yerde, küçüçik, ceviz adlı yemiş ise yüksek, balaban terekte öse?” – dep soray.
Oña kimse cevap bermey. Adam bağçalarnı keze-keze boldura. Soñ bir balaban ceviz tereginiñ tübüne yata. Biraz vaqıt keçken soñ, yuqlap qala. Ceviz tereginiñ üstüne qarğa qona. O cevizlerni çöküçlemege başlay. Bir ceviz terekten qopa, tübünde yuqlağan adamnıñ mañlayına barıp urula. Adam yerinden atılıp tura, ağırğan mañlayını tuta. Ceviz urğan yeri şişip çıqa. Bu adam mañlayını tuta-tuta töpege baqa.
– Allam, sen maña pek yahşı añlattıñ. Eger bu terekniñ üstünde qavunlar ya da qarpızlar ösken olsa, şimdi menim alım nasıl olur edi? – dey.
Rustem Suleymanov


text:
Qırımtatarlarnıñ statusı aqqında dünya munaqaşası Amerika Qoşma Ştatları ve Birleşken Milletler Teşkilâtında bunıñnen bağlı qararlarnıñ qabul etilmesinen yekünlene bile. Bunı Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ tamır halqlar meselelerinden Daimiy forumınıñ prezident muavini Oliver Loode «Qırım – Ukrainadır. İşğal etilgen yarımada keçmiş ve kelecek arasında» halqara forumında bildirdi.
«Dünya toplulığı Qırım meselesi ve qırımtatarlarnıñ taqdirini pek müim körmey, amma tendentsiyalar mında müsbettir. Fevral 4-te Avropa parlayemnti Qırım ve qırımtatarlar aqqında rezolütsiyanı qabul etti, anda qırımtatarlar – tamır halqtır, dep aytıla», – dedi o.
«Mence, AQŞ kongressi böyle bir rezolütsiyanı qabul etse, yahşı olur edi. BMT baş kâtibi bunı raat-raat bildirir edi. Qırımtatarlar tamır halqmı kibi munaqaşalar biter edi. Rusiyeniñ aytqanları da müim olmaz edi – bu olarnıñ iç sesidir. Qırımtatarlarnıñ mevamı pekitilir edi», – dep qayd etti BMT tamır halqlar meselelerinden Daimiy forumınıñ prezident muavini.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi mart 20-de qırımtatar halqını tamır halq olaraq tanıp, 2007 senesi BMT tamır halqlarnıñ aq-uquqları deklaratsiyasına qoşuldı. 2014 senesi Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov dedi ki, Qırımda yekâne tamır halq adlanmaq aqqı iç bir halqqa ait degil.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Törek matbuğatına küzätü 07.09.2021
7 nçe sentyabr' könne basılıp çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü
“Xäbär Törek” gazetı yazğança, Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan kiçäge kabinet cıyılışınnan soň yasağan belderüendä iq’tisadi täräqqiyät’lärgä tuqtaldı. Ärdoğan:” İq’tisadıbız özleksez üsä. Uzğan yıl 93 milliard 300 million dollar belän yabılğan valyuta rezervlarıbız 27 nçe avgustqa 118 milliard dollardan arttı” dide.
“Xörriyät” gazetı Törkiyä êçke êşlär ministrı urınbasarı İsmail Çataklınıň äfgan qaçaqlar xaqındağı belderüen uquçıları belän urtaqlaşa. “Törkiyägä Äfganstannan kilgän migrantlar sanında uzğan yıllar belän çağıştırğanda artu, soňğı waqıyğalar arqasında ğadäti bulmağan artış, ilebez çiklärendä törkemnär xälendä yaňa migraśiya dulqını xäzerge waqıtta yuq” dide İsmail Çataklı.
“Star” gazetı Törkiyä avgustta İspaniyağa başqarğan êksportta ber aylıq bazada rekord quydı dip citkerä. Älege ilgä avgust ayında 807 million 100 meň dollar külämendä êksport yasaldı. Bu isä uzğan yılnıň şul uq ayı belän çağıştırğanda 45,7%qa kübräk.
“Vatan” gazetı Törek hawa yulları aviakompaniyäseneň Awrupada ikençe buluın xäbär itä. Awrupa hawa navigaśiyäse qurqınıçsızlığı oyışması Yevrokontrol’ mäğ’lümatları buyınça, Törek hawa yulları (THY) aviakompaniyäse 30 nçı avgust – 5 nçe sentyabr’ könnärendä köndälek 1 meň 297 oçıış başqarıp Awrupada ikençe buldı.
”Sabah” gazetı Törkiyäneň milli futbolçısı Burak Yılmaznıň Franśiyädä üz isemen kön tärtibendä totunı däwam itüen yaza. 36 yäş’lek Burak Yılmaz üze uynağan “Lill” komandasında ay uyınçısı bulıp saylandı.
Bäyläneşle xäbärlär
Tөpek MaTбyraTыHa kүзәTү - Törek matbuğatına küzätü 30.11.2022
30Hчы Hoябpbдә бacылып чыkkaH kaйбep Tөpek raзeTлapыHa kүзәTү / 30nçı noyabrdä basılıp çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü


text:
Ekinci cian cenki zamanlarınıñ uçucısı Amet-Han Sultan adına Qırım müzeyiniñ hadimleri adı, soyadı ve baba adı qarıştırıldı, dep bildire. Bu aqta Amet-Han Sultan doğğanınıñ 100 yılına bağışlanğan ilmiy-ameliy konferentsiyada müzey müdiresi Tefide Mühterem ayttı.
«Doğuv şeadetnamesinde Amet Amet-han olaraq yazıldı. Amet-han – soyadı, adı – Amet. Amma o vaqıt Qırımda sovet akimiyeti şekillengen edi. Bütün memurlar şarqiy soyadlarnıñ hususiyetlerini bilmey edi, ve yañlışlıqnen soyadını Sultan, adını Amet-Han dep yazğanlar. Soñra Amet-Han Sultan oldı. Aslında Sultan babasınıñ adıdır», – dep bildire müzey müdiresiniñ aytqanlarını TASS.
Onıñ aytqanına köre, yañı doğğanlarnı qayd etüv malümatları Qırımnıñ Devlet arhivi tarafından berildi. Mühterem, Amet-Han Sultan oktâbrniñ 20-nde doğdı, dep ayta. Onıñ bildirgenine köre, Amet-Han Sultan bu künni doğğan künü dep saydı. Uçucınıñ babası Qırımğa Dağıstandan keldi, dep ayta. Alupkada yerleşti, evlendi. Qalay ustahanesi bar edi, baqır ustazı eli, yip canbazlar sülâlesinden edi.
Aynı vaqıtta qırımtatar tarihçısı Gülnara Bekirova Amet-Han Sultan oktâbrniñ 25-nde doğdı, dep bildire.
Qırımtatar halqınıñ erbabı, Sovetler Birliginiñ eki defa qaramanı, uçucı Amet-Han Sultan 1920 senesi oktâbrniñ 25-nde Alupkada doğdı. Babası – lakets (doğma Dağıstandaki Tsovkra-1 avulından), anası – qırımtatarı. Em dağıstanlılar, em qırımtatarlar Amet-Han Sultannı milliy qaramanları dep sayalar. Amet-Han Sultan 603 cenk uçuşını kerçekleştirip, natsist Almaniyanıñ ava quvetlerine ait 30 uçaqnı şahsen ve 19 danesini taqım erkânında urıp tüşürdi. Uçucı 100 çeşit uçquçnıñ qullanuvını ögrendi, onıñ ücümleri 4237 saatnı teşkil etti. Amet-Han Sultan Tu-16 adlı uçqan laboratoriyada sınav uçuşını kerçekleştirgende elâk oldı. Moskvadaki Novodeviçye mezarlığında defin etildi. 2015 senesi mayısnıñ 14-nde Ukraina Yuqarı Radası «Aqmescit» ava limanına Amet-Han Sultan adını berdi. Onıñ adını Mahaçkala (Dağıstan, Rusiye) ava limanı da taşımaqta.


text:
Qırımda fevral 11 künü sabasından keçirilgen tintüvlerniñ neticesinde sekiz insannı yaqaladılar, dedi Qırım.Aqiqatqa İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ idarecisi Abdureşit Cepparov.
«Bağçasaray rayonında dört tintüvden soñ üç insannı yaqaladılar. Bazılarnı Bağçasarayğa alıp kettiler, birisi endi azat etildi, daa eki insannı Aqyarğa, Aqyar FSB idaresine alıp kettiler. Biri Aqmescit FSB, üçü – Yalta FSB idaresinne yol aldı. Yani, sekiz yaqalanğan insan, birisini azat ettiler, daa yedi insan qala», – dey Cepparov.
Uquq qoruyıcı şunı qayd etti ki, tintüvler silâ qullanuvı ile keçirilgen edi, aytqanı kibi, ufaq balalar da zarar kördi.
«Tintüvlerni qattı şekilde keçirgen ediler: balaklava kiygen silâlı insanlar. Şimdi Yaltağa kettik, evi zapt etilgen, pencere ve qapıları qırılğan, amma aynı zamanda özü qarşılıq köstermegen ailege baracaqmız. Odalarda balaçıqlar yuqlay edi, pencere camları balalarğa tüşe edi. Balalarnıñ yaralarını, ruhiy bozuluvlarını ögrnecekmiz. Aynı zamanda FSB, politsiya küçleri işlettirilgen», – tarif ete o.
Fevral 11 künü sabasından Qırımda qırımtatar faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirile. Uquq qoruyıcınıñ yaqalanuvı aqqında haber eteler. Uquq qoruyıcılar işbu vaqialarnı izaatlamay.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Audio, Alu Alxanov
Kremlneñ Çeçnä saylawlarındağı töp nämzäte üz çığışında kiläse biş yılda töbäktäge eşsezlekne dä kisken räweştä kimetäçägen wäğdä itte. Bügenge köndä bu san 70 protsent tiräsendä, Alxanov kiläçäktä 150 meñ eş urını buldırıp eşsezlek däräcäsen 15 protsentqa töşeräçägen äytä. Şuşı eşlärendä ul çittäge çäçännär yardämenä dä ömetlänä häm alarnı, Çeçnäne torğızu eşendä qatnaşu öçen watannarına qaytuğa öndi.
Audio, Alu Alxanov
Çın saylawaldı cıyını ruxın birep Alxanov Mäskäw çäçännären, respublikada alarnı nindi säyäsi qaraşlarda torularına iğtibar itmi kötäçägen, çittän qaytqannarğa da eş tabu mäs''äläsendä bertigez şartlar tudırılaçağın wäğdä itä.
Audio, Alu Alxanov
Çeçnädä däwam itkän totrıqsızlıq säbäple Alxanovnıñ şuşı täqdimen qabul itüçelär älegä küp bulmasqa oşap tora. Läkin berük waqıtta ul andağı nizaqqa säyäsi çişeleş tabarğa tırışuın da kürsätä. Misal öçen ul, bäysezlek tarafdarları citäkçese Aslan Masxadovqa solıx qulın suzarğa äzer buluın belderä. Monıñ şartı itep Alxanov, Masxadovnıñ elekke xataların tanuın quya. Mäskäw Kremle nämzäteneñ 29-nçı awgust uzaçaq tawış birüdä ciñäçäge küplär öçen inde xäl itelgän närsä bulıp tora. Läkin anıñ çärşämbedä bäyän itkän säyäsi maqsatların ğämälgä quyuı, birgän wäğdälären ütäwe, monısı inde başqa mäs''älä. Radiobıznıñ Tönyaq Kavkaz bülegendä eşläwçe xezmätkäre Xasin Raduyev, Alu Alxanovnıñ kiläçäktä uñışqa ireşü-ireşmäwe, keçe Qadırovqa buysınğan meñlägän qorallı särdarnıñ yaña prezidentqa tuğrı bulıp qaluına bäyle dip isäpli.
Audio, Xasin Raduyev
Raduyev fikerençä, Kavkazdağı, bigräk tä Çeçnä häm Dağstandağı wäzğiat şundıy ki, keşe anda citäkçe itep, üze tiräsendä küpmeder qorallı särdar bulğanda ğına tanıla ala. Sez anı prezidentnıñ iminlek xezmäte dipme, ällä inde başqaça atıysızmı, anısı möhim tügel. Andıy köçsez, andıy yaqlawsız Alu Alxanovqa Çeçnäneñ çın citäkçesenä äylänü bik awır bulaçaq, di Xasin Raduyev. Üzen Mäskäw kiläçäktä dä yaqlağan oçraqta Alxanovnıñ şundıy qorallı yädräse wazifaların Çeçnädäge federal'' köçlär üti ala.
Kärim Kamal


text:
Aqmescit – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ 71 yıllığına qadar bir ay qalsa da, mayıs 18 matem tedbirleri ne şekilde keçirilecek daa belli degil.
Soñki yigirmi yıl devamında sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra künü Qırımda adet üzre mayıs 17-18 künleri qayd etilgen edi. Bu künleri Aqmescitte 1944 senesiniñ sürgünligi qurbanlarınıñ abidelerine çeçekler qoyula, Qırım Ukrain muzıkalı teatrinde matem kontsertleri keçirile, mayıs 17-de aqşam Lenin meydanında «Yüreginde ateş aç» aktsiyası ötkerile edi. Mayıs 18 künü Qırımtatar Milliy Meclisiniñ teşebbüsi ile Qırımnıñ baş meydanında bütün Qırım matem mitingi olıp keçe edi, er yıl yarımadanıñ farqlı şeer ve rayonlarından 10 biñden 30 biñge qadar adam kele edi.
Keçken sene istisna oldı, Qırım baş naziri, cumhuriyetniñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksönov buyruğını imzalap, matem mitinginiñ şeerniñ baş meydanında keçirilmesini yasaq etti. Qırımtatar cemaatı açuvlandı. Devamlı muzakereler neticesinde cumhuriyetniñ akimiyeti mitingniñ Aqmescit civarında – qırımtatarlar toplu yaşağan Aq-Meçet qasabasında keçirilmesine razı oldı. O kün yerli cami yanında qırımtatar bayraqları ile tahminen 10 biñ kişi toplaştı. Miting iştirakçileri üzerinde tedbir devamında vertolötlar uça edi.
Quvanç künü
Bu sene matem tedbirleri nasıl keçirilecek daa belli degil. Faqat cumhuriyet akimiyetiniñ yapqan ilânlarına köre, keçken sene olğanı kibi, bu sene de merkeziy meydanda kütleviy miting olmaycaq, dep tahmin etmek mümkün. Qırımnıñ baş nazir muavini Dmitriy Polonskiy Lenta.ru neşirine intervyü berip dedi ki, mayıs 18 künü – «facia künü, matem künü, lâkin onı elâk olğanlarnıñ hatırasına keçirmek kerek: mezarlıqqa barmaq, sebepsiz zarar körgenlerni evde añmaq kerek».
Añmaq yavaş kerek, quvanmaq ise – şaqıldapDmitriy Polonskiy
«On yıllarnen meclis reberligi adamlarnıñ eksikleri olğanını köstermek içün qırımtatarlar arasında 18 mayıs kününi sahte şekillendirgen edi. Facialarnı qullanıp, halqnıñ muvafaqiyetli inkişafı aqqında planlarnı qurmaq imkânsızdır. Bu, söz sırası, Ukraina akimiyetiniñ de büyük hatası, o, er daim de Golodomor, de sürgünlikni qullanğan edi. Eksikler esasında küçlü milletni qurmaq mümkün degil», – dep ayttı Polonskiy.
Aynı intervyüda memur aprel 21-ge esaslanıp, «matem kününden quvanç kününe keçmege» teklif etti. Malüm olğanı kibi, bir yıl evelsi o kün Rusiye prezidenti Vladimir Putin sürgünlik qurbanlarınıñ reabilitatsiyası aqqında buyruqnı imzalağan edi. «Aksönov da aprel 21 kününi Qırım halqlarınıñ birleşüvi, kütleviy tedbirler künü olaraq ilân etmek ğayesine qoltutqan edi. Añmaq yavaş kerek, quvanmaq ise – şaqıldap», – dep ayttı Qırım baş naziriniñ muavini.
Smirnov: adamlar şeerge çıqmağa qorqqan ediler
Qırım.Aqiqat bu sene matem tedbirleri ne şekilde keçirilecegini bilmek içün Qırımnıñ milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetine muracaat etti. Lâkin anda bundan haberleri olmağanını bildirdiler. Komitetniñ reisi Zaur Smirnov ile bağlanamadıq.
Akimiyet yürüşni qırımtatarlarnı diger ealige qarşı qoymaq içün qullanğan ediZaur Smirnov
Qayd etmeli ki, aqımdaki seneniñ yanvar ayında matbuat konferentsiyasında Smirnov jurnalistniñ bu sene mayıs 18-de matem mitingi olacaqmı sualine cevap berip, bu kün «bir-birine siyasiy tesirniñ aleti olğanını» ayttı. «Er yıl minberde aynı insanlar aynı rezolütsiyalar ile olğan ediler. Ve bu sebepten, menim fikirimce, matem kününi keçirüv şeklini deñiştirmek kerek, şekilden manası deñişmez», – dedi o.
Aynı o kün Smirnov «akimiyet yürüşni (adamlarnıñ Aqmescitniñ merkeziy soqaqlarından yürüşini, – müel.) qırımtatarlarnı diger ealige qarşı qoymaq içün qullanğanını» bildirdi. «Bu emirler Kiyevden Aqmescitke kelgen edi, ve adamlar mayıs 18-de şeerge çıqmağa qorqqan ediler. Er şey qapatıla edi, militsiya çoq edi. Bundan vazgeçmek kerek», – dep ayttı Devlet komitetiniñ reisi.
Bezaziyev: mitinglerni Cemilev seve edi
«Yedinaya Rossiya» fraktsiyasını temsil etken Qırım Devlet şurasınıñ deputatı Lentun Bezaziyev mayıs 17-de matem kontsertini keçirip, milliy areket veteranlarını ve gençlerni davet etmege ve anda «elâk olğanlarnı añmağa» teklif ete. «Ertesi kün adamlarnı 1944 senesi sürgünlikten evel toplağan yerlerge çeçeklerni qoymaq kerek», – dep ayttı Bezaziyev Qırım.Aqiqatqa.
Matem mitingini Aqmescitniñ Lenin meydanında keçirmek kerek, qırımtatar bayraqlarını kötermek kerekRefat Derdarov
Deputatnıñ fikirince, matem mitingi mevzusında fikirler aynı degil, şunıñ içün «aqıl tanışmaq kerek». «Meydandaki mitingni aytsaq – bunı Mustafa pek seve edi (halq deputatı, Meclisniñ sabıq reisi Mustafa Cemilev, – müel.), lâkin o yoq (Qırımda, – müel.). Nasıl olacağına baqacaqmız», – dep añlattı fikirini Bezaziyev.
Buña baqmadan, şimdiki akimiyetniñ bütün vekilleri böyle noqtaiy-nazarğa qoltutmaylar. Misal olaraq, Bağçasaray rayon şurasınıñ reisi Refat Derdarovnıñ zanınca, mayıs 18-de Lenin meydanında, er vaqıt olğanı kibi, matem mitingi ötkerilmeli. «Menim şahsiy fikirim: matem mitingini eski yerde keçirmek kerek – Aqmescitniñ Lenin meydanında, qırımtatar bayraqlarını kötermek kerek», – dep ayttı Derdarov Qırım.Aqiqatqa.
Celâl: Er bir imkânnı baqamız
Mart ayında olıp keçken toplaşuvında sürgünlik künü yıllığınen bağlı matem tedbirlerininiñ keçirilmesinen oğraşacaq işçi gruppasını tizgen Qırımtatar Milliy Meclisi de şimdilik bu meselede bir fikirge kelmedi.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, al-azırda temsil organında mayıs 18 matem tedbirlerini nasıl keçirmek kibi munaqaşalar keçirile. «Farqlı teklifler seslendirile, – dep qayd etti o. – Er sene olğanı kibi mitingniñ merkeziy meydanda keçirilmesini talap etmege teklif etkenler bar. Bazıları miting olsun, lâkin akimiyet yoq demesin dep, birden başqa yerni saylap almaq kerek, dep aytalar. Bazıları mitingge toplaşmamaq kerek, dep aytalar. Bunıñ yerine – camide, evde, tuvğanlar, qartlarnıñ yanında olmaq kerek, deyler. Bizler tekliflerniñ yerine ketirilmesini ve aqibetlerini tüşünemiz. Bütün imkânlarnı baqamız yani, aqıl tanışamız. Neticede tam bir qarar aprelniñ soñunda şekillendirilecektir».
Akimiyetniñ qararı Hıdırlezge bağlıNariman Celâl
Meclis bu meselede akimiyet organları ile bağ tutamı sualine Celâl menfiy cevap berdi: «Merkeziy derecede ne bizim, ne de olarnıñ tarafından bağ bar. Bu meselede ne olar, ne de bizler teşebbüs kösteremiz». Aynı vaqıtta, onıñ aytqanına köre, yerli akimiyetler regional meclislerge muracaat etip, bunı muzakere eteler.
Celâlnıñ fikirince, akimiyetniñ mayıs 18 bütün Qırım matem mitinginiñ keçirilmesinen bağlı fikiri bu sene akimiyet tarafından teşkil etilgen Hıdırlez milliy bayramınıñ ötkerilmesinen bağlı olacaq.
«Olğan malümatlarğa köre, belli munaqaşalar keçirile, çünki bunıñ kibi büyük tedbirni (matem mitingini, – müel.) keçirmek – büyük ve mesüliyetli bir iştir. Bugün adamlarnı toplap, minberge çıqmağa ve adamlarğa bir qaç söz aytmağa istegenler bile minber ögünde pek az adam olacağından qorqa. Bu sebepten variantlarnı baqalar. Mayıs 3-te Hıdırlezni ötkermege azırlanalar. Mence, adamlar nasıl toplaşacağına baqacaqlar, vaziyetke qıymet kesecek ve neticeler çıqaracaqlar», – dedi Celâl.
Hıdırlez keçirilmesiniñ meseleleri boyunca teşkiliy komitetniñ reberi olğan Refat Derdarov Qırım.Aqiqatqa tasdıqlağanı kibi, bayram mayıs 3-te, keçken yılları olğanı kibi, «Şaherezada» kompleksiniñ yanında (Bağçasaray-Aqmescit yolunıñ 25-inci kilometri) keçirilecek. Malüm olğanı kibi, keçken sene Meclis Hıdırlez bayramınıñ qayd etilmesini lâğu etti, çünki Mustafa Cemilevni Moskva ava limanından Qırımğa kirsetmediler.


text:
İşğal etilgen Qırımda Maydan iştirakçilerine nisbeten qanunsız qararlarnı çıqarğan 100-ge yaqın mahkemeci saqlana. Ukraina adliye nazirliginiñ işbu malümatı Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ Yuqarı Şurası firqalarınıñ yolbaşçıları ile körüşüvinde seslendirilgen edi.
Bunı ükümet başınıñ matbuat hızmeti bildire.
Poroşenko qayd etkeni kibi, «bu cinayetlerni sımarlağan, teşkil etken ve amelge keçirgen şahıslar Ukraina tışında ve işğal olunğan territoriyalarda saqlandı».
Bu sebepten, dey ükümet başı, halqara qıdıruvğa ilân etilgenlerniñ işleri boyunca ğıyabiy mahkeme ketişatlarnıñ açılması içün uquqiy negiz işlep çıqarıldı.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
İlhaq etilgen Qırımda koronavirus sebebinden Kezlev-Aqyar, Keriç-Aqmescit elektrik poyezdlerniñ yiberüvi ve Anapadan Keriç köpründen Keriç ve Keregece marşrutnıñ uzatılması keççe olacaq. Bunı "Cenübiy passajir naqliyat şirketi" bildirdi.
Bildirile ki, yañı marşrutnıñ açılması aprelniñ 11-inde yapılacaq edi.
"Qırım yarımadasındaki epidemiologiya vaziyetini közetemiz. Vaziyet normal alına kelgen soñ, poyezdimiz planlastırılğan marşrutlarda yürip başlaycaq", - dedi şirketniñ baş müdiri Aleksey İlinıh.
Daa evel Rusiye akimiyeti aprelniñ 2-sinden 14-ünece yañı naqliyat sıñırlavlarını tayin etti.
Aprelniñ 1-nden itibaren Qırımda cemaat naqliyatı tek saba ve aqşam cedvelge köre olacaq. Aqyar sakinlerine aprelniñ 1-nden itibaren acele vaziyet olmağanda evden çıqmaları yasaqlandı. Martnıñ 31-nde Aqyar akimiyeti şeer kirişlerinde blokpostlar qurdı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İşğal etilgen Qırımda qalğan Ukraina Cenübiy regionınıñ arbiy prokuraturası Ukraina Arbiy-deñiz quvetleri 6000 arbiyiniñ askerlikten qaçınuvını qayd etti. Bunı bazarertesi künü, fevral 23-te, Ukraina Cenübiy regionınıñ arbiy prokurorı Pavel Bogutskiy brifingde bildirdi, – dep haber ete matbuat hızmeti.
Arbiylerni cinaiy mesüliyetke çekmek içün qıdıralar, – dep ayttı arbiy prokuror.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Anton Geraşçenko dedi ki, Rusiye tarafına keçken ukrain flotunıñ 6 biñden ziyade deñizcisi «Barıştırıcı» saytınıñ malümat cedveline – separatistler ve terroristlerniñ cinayetleri boyunca bazağa – kirsetildi.
Onıñ aytqanına köre, «Aqyarda qalğan belgisiz vatanperverler» Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ hadimler bazasını baqmağa imkân berdiler.


text:
Rusiye nezareti astındaki Qırım mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclis azası Abduraman Egizge, «Rusiyede yasaq etilgen birleşmeniñ toplaşuvıda iştirak etkenlerden birisine» olaraq 750 ruble para cezasını tainledi.
Bunı Abduraman Egiz özü qırımtatar tilinde yazğan video-muracaatında bildirdi. Videonı Qırımtatar Milliy Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiya reisi Zair Smedlâyev Facebookta yerleştirdi.
Oktâbr 14 künü Kremliniñ kontrolündeki Bağçasaray rayon mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclis azası Emine Avamilevağa para cezasını tainlegen edi. Bundan ögüne Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovğa ve daa bir Meclis azası – Ali Hamzinge para cezaları berilgen edi.
Rusiyege bağlı olğan Qırım Yuqarı Mahkemesi aprel 26 künü Meclisniñ areketini toqtatmaq qararını alğan edi. Dünya toplulığı rus akimiyetiniñ böyle faaliyetine qatiyen qarşı çıqtı. Meclisniñ imayesi Rusiye Yuqarı Mahkemesine şikâyet arizasını yollağan edi.
Sentâbr 29-da Rusiye Yuqarı Mahkemesi şikâyet arizasına cevap olaraq, Qırımtatar Milliy Meclis areketiniñ yasaqlanmasını tasdiqladı.
Ukrainı Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy çareler ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarnen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı ve esirlerni azat etmege çağırdı.


text:
Avropa Birligi Rusiye Devlet Dumasınıñ saylavları ögünde «qorquzuv müitini» takbih ete ve Qırımdaki rey berüv neticelerini tanımay.
Bu aqta sentâbrniñ 20-nde AB çetel işleri resmiy vekilm Peter Stano ayttı, dep haber ete AFP.
«Bu saylavlar ögünde körgenlerimiz tenqit etken mustaqil seslerni qorquzuv müiti edi», – dedi Stano.
Onıñ aytqanına köre, «halqara mustaqil közetüv olmadı, şunıñ içün saylavlar nasıl keçirilgenini körmek pek qıyın».
«Amma halqara yerli közeticilerniñ esabatları bar, olar bu saylavlarda olğan bir çoq bozuv aqqında bildirdi», – dep qoştı Stanov.
«Yevropeyska pravda» haberine köre, Stano, «AB işğal altındaki Qırımda keçirilgen Rusiye saylavlarınıñ neticelerini bir vaqıt qabul etmeycek», dep qayd etti.
«Çünki Qırım Ukraina ola. Kyiv kontrol etmegen Donbas topraqlarında insanlarğa bu saylavlarda rey bermeleri içün Rusiye pasportları berilgeni içün qasevetlenemiz. Bu Minsk añlaşmalarına zıt kele», – dep bildire aytqanlarını neşir.
Rusiye Devlet Dumasınıñ saylavları sentâbrniñ 17-nden 19-na qadar keçirildi, işğal etilgen Qırımda ve Aqyarda da rey berüv teşkil etildi. İşğal etilgen Donetsk ve Lugansk vilâyetleri rayonlarınıñ sakinlerine Rusiye saylavlarında iştirak etsinler dep, Rusiye pasportları berildi.
Sentâbrniñ 17-nde Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda teşkil etilgen Rusiye saylavlarına ve işğal etilgen Donetsk ve Lugansk vilâyetleri rayonlarınıñ rey berüvge celp etilmesine qarşı narazılıq bildirdi. Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası işğal etilgen Donbastan ve Qırımdan kösterilgen 33 namzetke qarşı sanktsiyalar kirsetti.
Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası Qırımda ve Donbasta Rusiye Devlet Duması saylavlarında komissiya erkânına kirgen, teşviqatçılar, namzetler ve közeticilerge qarşı sanktsiyalar kirsetmege vade ete.
Rusiye Qırımnı Rusiye toprağı dep saya ve, Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov 2016 senesi bildirgenine köre, halqara toplulıqnıñ işğal altındaki yarımadada saylavlarnıñ keçirilüvine bergen cevabına «qulaq asmay».


text:
Aqmescitniñ ofislerinden birisinde keçirilgen taqiqat areketleri qırımtatar milliy Meclisi ile iç te bağlı degil, bina Ukraina deputatı Mustafa Cemilevge aittir, dep ayta Qırımnıñ «baş nazir muavini» Ruslan Balbek, haber ete RİA Novosti.
«İşbu taqiqat areketleri Meclis binasında degil de, «Qırım» fondı esabında olğan binada keçirildi. Onıñ yekâne tesisçi ise Mustafa Cemilevdir, yani o, binanıñ saibi ola», – dey Balbek.
Onıñ sözlerine köre, taqiqat areketleri mayıs 3 künü Cemilevniñ tarafından teşkil etilgen Rusiye sıñırınıñ qanunsız keçüvi ile bağlıdır.
Agentlikniñ subetdeşi aytqanı kibi, mart ayından Meclis bu binada öz toplaşuvlarını keçirimey edi, çünki onıñ üzerine, Balbekniñ sözlerine köre, Cemilevniñ emri ile Ukraina bayrağı asıldı. Balbek şunı da qayd etti ki, bu bina qırımtatarlarnıñ içtimaiy ihtiyacları içün berilgen edi, amma Cemilev onı kendi mülki olaraq tanıdı, dep ayta Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyetiniñ vekili.
O şunı tüşüne ki, Cemilev bu binanı öz şahsiy mülki olaraq qayd etti eken.
Belli olğanı kibi, sentâbr 16 künü Aqmescitte qırımtatar milliy Meclis binasını silâlı insanlar sarıp aldı, mında tintüv keçirildi. Qırımnıñ İçki işler nazirligi ve Taqiqat komiteti izaatlarnı bermekten vazgeçtiler.
Tintüv neticesinde qırımtatar milliy Meclis toplaşuvlarınıñ protokolları, bir qaç diniy kitap, bilgisayarlar ve Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ şahsiy şeyleri tutıp alındı.
Meclis vekilleri bunı «içtimaiy ceetten faal olğan insanlarnıñ qorquzuvı» olaraq tanıy.


text:
Kira añlaşmasınıñ toqtatılması ve binadan Bağçasaray regional meclisiniñ çıqarılması aqqında iş boyunca mahkeme toplaşuvı 2015 senesi mart 10-da keçirilecek. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası İlmi Ümerov Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Mahkeme fevral 10-da keçirilecek edi, lâkin onı bir ayğa qaldırdılar. Eskiden bu meselelerni Ahtem Çiygoz (Meclis reisiniñ muavini, Bağçasaray regional meclisiniñ reisi – muar.) baqqan edi. Şimdi, añlağanıma köre, bu meselelerni men ögrenecem», – dep ayttı Ümerov.
«REP JF BGS» kommunal müessisesiniñ Bağçasaray meclisi yerleşken Puşkin, 1 adresinde binanı kirağa alğan «Sovet üçiteley» cemaat teşkilâtına açqan davası boyunca añlaşma kiracı tarafından bozulğanı aqqında qarar qabul etilgen edi, böyle etip kira añlaşması toqtatılmaq kerek.
Regional meclisniñ mahkeme toplaşuvından haberi olmadı.
Bundan evel Qırımtatar Milliy Meclisini Aqmescit merkezindeki «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtına ait binadan çıqarğan ediler.
Noyabr 18-de Aqmescitte mahkeme toplaşuvında «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtınıñ reberi Riza Şevkiyevni 350 biñ rublege cezaladılar, fondnı ise – 4,5 million rublege. «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtınıñ mal-mülki, şu cümleden Aqmescitniñ merkezinde yerleşken binanı, açıq bazarğa çıqarmağa planlaştıralar.


text:
Sentâbrniñ 6-nda qurtarıcılar Sudaq rayonında Qara deñizde suvğa batqan gemide olğan qadınnı qıdırmağa devam eteler, dep bildire TASS Rusiye haber agentilig Qırımnıñ acele hızmetlerine esaslanıp.
İşğal etilgen Qırım müessiseleri bu malümatnı şimdilik tasdıqlamadı.
Haber etilgeni kibi, ğayıp olğan qadın Rusiyeniñ Rostov vilâyetinden keldi.
Tünevin aqşam qurtarıcılar Qara deñizde kezinti gemisi suvğa batqan soñ ğayıp olğan qadın qıdıruvlarını toqtatqan edi.
Bundan evel de qurtarıcılar furtuna sebebinden qadınnı qıdırmağa toqtağan ediler.
Sentâbrniñ 5-nde haber etilgeni kibi, «Kamelot» kezinti gemisi Sudaq rayonında suvğa battı. 12 insan qurtarıldı. Daa bir yolcu qıdırıla.
Geminiñ suvğa batuv resmiy sebebi şimdilik belli degil. Kütleviy haber vastalarınıñ qurtarıcılarnıñ malümatına esaslanıp bildirgenine köre, kezinti gemisi büyük dalğalar sebebinden avdarıldı.
Rusiye Cenübiy naqliyat prokuraturası ve Rusiye Tahqiqat komiteti ilhaq etilgen Qırımda Pribrejnoye köyü yanında kezinti gemisiniñ suvğa batuvını teşkermege başlağanlarını ilân ettiler.


text:
Advokat Nikolay Polozov, tevqif etilgen qırımtatar faali Nariman Celâlnıñ mektüpler almağanını bildirip, bunıñ "tsenzorlarnıñ" işi ile bağlı olğanını tahmin etti. Bunıñ aqqında Polozov Facebook saifesinde yazdı.
«Nariman tış dünyadan iç bir malümat almay. Bir çoq insan oña "Zonatelekom" siyasteması vastası ile yazsalar da, mektüpler almay. Aynı zamanda, onen bir kamerada oturğan kişige ise böyle mektüplerni munzam sürette ketireler. Körünip tura ki, Narimannı azatlıqtan kelgen haberlerden tamamınen ayırmaq içün tsenzorlarnıñ işlerinde hususiy bir yavaşlama bar», – dep yazdı Polozov.
Oktâbrniñ 1-nde Rusiyeniñ nezaretinde olğan Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar faali ve siyasetçi Nariman Celâlnıñ apiske alınmasına qarşı berilgen istinaf şikâyetini baqıp, tevqif müddetini bir künge qısqarttı. Böylece, faal SİZO-da noyabrniñ 3-nece bulunacaq.
Bundan evel berilgen malümatqa köre, faalniñ qabaatlavı sertleştirildi, şimdi 20 yılğa qadar azatlıqtan marum etile bile. FSB, Nariman qabaatlanğan diversiya yapıluvına yardım etüvni diversiyada iştirak etüvge deñiştirip, qabaatlavnı sertleştirgen edi.
ABD OSCE missiyası Nariman Celâlnı ve üç doğmuş qardaş Ahtemovlarnı acele azat etmesine çağırğan edi.
ABD OSCE missiyası Nariman Celâlnı ve üç doğmuş qardaş Ahtemovlarnı acele azat etmesine çağırğan edi.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Masrafı Aqyar bücetinden ayırılması planlaştırılğan Aqyar-Aqmescit arasındaki trassada omurılğan qısımnıñ tamirlenüvi içün, daa 30 million ruble (tahminen 530 biñ dollar – QA) masraf etmek kerek olacaq.Bu aqta qırım jurnalistlerine işğal etilgen Aqyarnı,ñ vazifege vaqtınca tayin etilgen valisi Dmitriy Ovsânnikov ikâye etip bergendir.
«Yolnıñ bu qısmını tamirlemek içün masraf 100 million rublege yetip qalır», – dep bildire «Krıminform» Ovsânnikovnıñ sözlerini.
Ovsânnikov artıq, yolnıñ tamirlenüvi içün 70 million ruble (1 million 200 biñ dollar – QA) ayırılğanı aqqında aytqan edi. Albuki, işni yapacaq teşkilâtnen tizilgen añlaşma 25 million ruble teşkil ete edi (440 biñ dollar – QA).
Şeerniñ şimdiki yolbaşçısı, kerek olğan aqçanñ episi ayırılacağına işandırdı.
Aqyarnıñ Rusiyeli yolbaşçıları, trassanıñ bu qısmınen bağlı tamirlev işleri iyülniñ 25-ne qadar bitirileceginden emin ve bütün işlerni leyhacılar nezaret etecek.
«İşler yapılğan arada esnasnı, Rusiye transport nazirligi tarafından qabul etigen leyhanı azırlağan nezaretçiler bar. Onıñ içün ekspertiza işniñ ketişatını taqip etecek», – dep qayd etti Ovsânnikov.
Mart ayında Aqyar-Aqmescit yolunıñ bir qısmında yol çöküp başlağanından soñ, bir qaç kün devamında trassa üzerinde 300 metr uzunluğında çuqur peyda olğan edi.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «nezaketli insanlar» abidesine boya tökken Maksim Sokurenkonıñ apis müddetini uzattı. Bu aqta Qırım aq qorçalayıcı gruppası haber ete.
Aq qorçalayıcılarnıñ aytqanına köre, Sokurenko martnıñ 26-na qadar Aqmescit SİZOsında qalacaq.
İmaye, apiske alınğan kişi ya da tuvğanlarınıñ izaatları şimdilik yoq.
Adise yanvar ayınıñ soñunda oldı. Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkova tutulğan kişi Kyiv sakini ola, dep bildire. Onı vandallıqta (Rusiye Ceza kodeksiniñ 214-ünci maddesiniñ 2-nci qısmı) qabaatlaylar.
Aqmescitteki «nezaketli insanlar» abidesi 2016 senesi iyül ayında Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ babası Valeriy Aksenovnıñ teşebbüsi ile tiklendi.
2014 senesi Qırımda dünyada tanılmağan «referendum» keçirilgende iç bir işareti olmağan insanlar peyda olğan edi. Olar Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin «nezaketli insanlarnıñ» Rusiye Silâlı quvetleriniñ hadimleri olğanını tanıdı.


text:
Eski Orda
Eski Orda (ukraince ЛoзoBe, Ecki-Opдa, rusça ЛoзoBoe, Эckи-Opдa) – Qırımnıñ Aqmescit rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 601 kişi (2001 senesi).
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.


text:
Salı künü, aprel 5-te, Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesinde «Hizb ut-Tahrir» ile alâqalırında şeklengen Vadim Siruknıñ apis cezasınıñ uzatılması baqılacaq. Bunı adliyecisi Emil Kürbedinov bildire.
«Vadim Siruk (terrorizm ile qabaatlanğan dört Qırım musulmanınıñ işi) ve, mence, bu iş boyunca yaqalanğan üç qırımtatarınıñ da apis cezasınıñ uzatılması baqılacaq», – dep haber etti adliyeci Facebookta.
Qırımda fevral 11-de qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler olıp keçti. 12 insan yaqalandı, sorğulardan soñ çoqusı azat etildi. Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya «Hizb ut-Tahrir» terroristik teşkilâtınıñ» faaliyeti aqqında cinaiy iş boyunca 4 insan yaqalanğanını bildirdi. Fevral 12-de yaqalanğan dört kişi apiske alındı. O künü daa tahminen on tintüv keçirildi. Qırımtatar Milliy Meclisi buña qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarnıñ yañı dalğası dep ayta. Ukraina Tış işler nazirligi fevral 12-de narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı basqını arttırmağa çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Osman Arifmemetovnıñ sağlıq vaziyeti fenalaştı. O, ayaqları üyüşe ve yana, sağ tiz qapağı üstünde ağrı ola, dep ayta. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri öz menbalarından bildi.
Arifmemetov içi bozula, omuzında eşken çıqa ve ara-sıra qulağı ağıra, dep şikât ete.
Sağlığı fenalaşqan Arifmemetov Aqmescit SİZOsınıñ tibbiy bölük yolbaşçısınıñ adına ariza berip, kerekli tibbiy tedqiq yapılmasını temin etmege rica etti.
Al-azırda işğal etilgen Qırım müessiseleri bu malümatqa cevap bermedi.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğanlarnı apiske aldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımnıñ Ukraina terkibine qaytarılması endi 2016 senesi baarinde mümkün, añlaşma boyunca, ve, «misal içün, Aqyarsız». Bu tahminni Odessa buhraniy media-merkezinde «Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ» yetekçisi Lenur İslâmov bildirdi.
Jurnalistlerniñ bizni «2016 senesi ne bekley» kibi sualine İslâmov öz tüşünceleri ile paylaştı.
«Menimce, ükümet , şübesiz, deñişecek. Donbass toqtatılır. Qırımnı ise farqlı şekillerde qaytarmağa teklif etecekler – misal içün, Aqyarsız. Bir de bir flotnıñ anda bulunması, birlikte idare etüv aqqında añlaşmağa tırışacaqlar. Yermay bir 3 ay 20 dollar tursa, bunı endi mart-aprelde körermiz. Menimce, Putinni nasıldır bir yollarnen saqlarlar, eyisi bu. Fena varianttan – Türkiye ile cenk olacaq. Ebet, cenk er şeyni tezleştirir. Azır olmalımız. Olarnıñ anda ketirgen tehnikalarını köremiz. Ukrainliler turıp, toprağını qorçalamaq kerektir, memleketimizden devlet tek öyle tarzda olur. Şimdi biz tam bir devlet degilmiz, bizden topraqnıñ bir qısmını tutıp aldılar», – dedi «Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ» lideri.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Ukrainskaya pravda» neşiri bildirgeni kibi, Roskomnadzor Rusiye territoriyasında bu neşirniñ saytına irişim sıñırlanğanı aqqında bildirdi. Bu bir yıl evelsi basılğan haberge bağlı, haberde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ Ukraina içün Rusiye tarafından vaqtınca işğal etilgen Qırımnı qaytarmağa müim olğanı aqqında aytqan edi.
Fevral 13 künü aşkâr olunğan beyanatta bildirilgeni kibi, resursqa irişim Rusiye Baş prokuraturasınnı 30.09.2015 senesi etken talabı sebebinden sıñırlanğan. İşbu talabı «kütleviy tertipsizlik, ekstremist faaliyetniñ etilmesine, nizamnıñ bozuluvı ile teşkil etilgen kütleviy tedbirlerde iştirakqa çağıruvlardan ibaret olğan» haberden sebep etilgen edi.
Neşirniñ bildirgenine köre, fevral 9 künü Roskomnadzor «Ukrainskaya pravda» ğa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov aqqında haber boyunca tenbini yollağan edi ve haberni acele silmege talap etken edi.
2015 senesi aprel 1 künü basılğan haberde Çubarov Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnı Ukrainağa qaytarmağa kerek olğanı ve ukrainlerni «beterine – Rusiye ile açıq cenkke azırlanmağa» çağırğan edi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Sentâbrniñ 8-nde köteklengen soñ ağır alda hastahanege alınğan Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, qırımlı Volodımır Baluh siñir cerrahlığı bölüginde reabilitatsiyadan keçe. O, yürmege, oqumağa ve yavaş-yavaş tüzelmege başladı. Bu aqta «Avropa birdemligi» firqası parlament fraktsiyasınıñ reisdeşi İrına Ğeraşçenko Baluhnıñ ekimleri bergen malümatqa esaslanıp bildirdi.
«Ekimler, Volodânıñ artıq krossvord çezmege tırışqanını yazdı. Aslında, reabilitatsiya usulları aqqında aytıla. Volodâ siñir cerrahlığı bölüginde yata. Yüre, yavaş-yavaş tüzele, oquy. Bugün kontrol resimleri yapıldı. Müsbet deñişmeler bar. Ekimler Ahtem Çiygozğa (Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini – QA) dostunı yoqlamağa bile izin berdi», – dep yazdı o, Facebook saifesinde.
Ğeraşçenko, Baluh özüne keldi, «laf etip başladı, amma bir şey hatırlamay», dep bildirgen edi.
Baluhnıñ köteklengeni sentâbrniñ 8-nde saba belli oldı. Kyiv politsiyası bunı aydutlıq dep tasnif etti. Politsiya malümatına köre, Baluh sentâbrniñ 7-nde 10-15 kişinen Gidroparktaki müessiselerden birinde raatlandı. Sentâbrniñ 18-nde politsiya şübhelini tuttı, sentâbrniñ 19-nda mahkeme onı apiske aldı.
Sentâbrniñ 7-nde Baluh, Oleg Sentsov ve 33 diger ukrainalı, hususan siyasiy mabüslerniñ, Rusiye apsinden azat etilüvine bir yıl toldı.
Volodımır Baluh – qırımlı çiftçi, ukrainalı cemaat faali, Ukrain milletçileri kongressiniñ azası. Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Rusiye vatandaşlığından vazgeçti. 2013 senesi qışta evinde Ukraina bayrağını astı, daa soñra «Sema Yüzü qaramanları soqağı» levhasını tikledi.
2016 senesiniñ soñunda Volodımır Baluhnı Rusiye FSBsiniñ hadimleri tutıp aldı. Olar Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi onı 5 yılğa azatlıqtan marum etti – eki cinaiy dava boyunca: silâ saqlaması ve «Aqşeyh vaqtınca tutuv izolâtorınıñ yolbaşçısını köteklev» dep adlandırılğan adise.
Baluh qabaatını tanımayıp, açlıqqa başlağan edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Ukraina prezidenti Temsilciliginiñ yolbaşçısına qarşı Hersonda narazılıq mitingini keçirgenler öz aktsiyasını müddetsiz olaraq ilân etti ve «Qırım suallerinde Cemaat Keñeşini» tizdi. Bu birleşme tarafından Ukraina prezidenti Petro Poroşenkoğa ve Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ adına muracaat yollanıldı.
«Asker» cemaat birleşmesiniñ yolbaşçı muavini Evelina Arifova Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında böyle ayttı: «Failler Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki Temsilciligi binası qarışısında gece-kündüz bekçilik yapacaq, aktsiya müddetsiz devam etecek. Bütün talaplarımız yerine ketirilecegine qadar failler bu yerde olacaq».
Bundan da ğayrı o Qırım.Aqiqatqa Cemaat Keñeşi tarafından yollanılğan muracaatnıñ nushasını teslim etti.
«Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ suallerinde esas devlet organı – Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki Daimiy Temsilciligidir. Prezidentniñ Daimiy Temsilciligi – şimdilik Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ suallerinen oğraşqan yekâne devlet konstitutsion organı olmaqta; Ukraina Konstitutsiyasına binaen, onıñ vazifeleri – Qırım Muhtar Cumhuriyetine dair Prezidentniñ, Ukraina Yuqarı Radasınıñ ve Ukraina Nazirler Şurasınıñ fermanlarına riayet etmek ve olarnı amelge keçirilmek, işğal etilgen topraqlarda vatandaşlarnıñ aqlarını ve üriyetini qorumaqnen bağlı devlet siyasetini kerçekleştirmek», – dep aytıla muracaatta.
Bunen beraber vesiqada aytıla ki, QM Cumhuriyetinde prezidentniñ DT yolbaşçısı vazifesine Natalya Popoviç tain etilgen soñ, munasip ukrain qanunları bu organ tarafından eda etilmey ve körmemezlikke urıla.
«Bundan da ğayrı, Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Prezidentniñ daimiy temsilcisi kütleviy haber vastalarınen israrlıqnen ve kesinliknen alâqadar olmay, Qırım problemlerinen bağlı merasimlerde iştirak etmey, Qırımtatar Milliy Meclisini (cemaat teşkilâtı olaraq tanıp) qırımtatar halqınıñ temsil organı olaraq qabul etmey», – dep aytıla yañı keñeşniñ muracaatında.
Bu munasebetnen failler Çubarovğa ve Poroşenkoğa «doğrudan-doğru Ukraina prezidentine bağlı olıp, kontrolsiz öz vazifelerinden çetleşken devlet strukturasında olğan vaziyetke devletniñ cevabını bermege» rica etti.
Muracaatnıñ metini astında «Cemaat Keñeşiniñ» azaları – «ATO veteranlarınıñ cemiyeti», «Avtomaydan Kyiv», «Dostoinstvo», «Asker», «Vatanperverlik yetekçileriniñ azırlav merkezi», «Kiborgi Polissâ» cemaat teşkilâtları ve birlikleri olğanı aytıla.
İyülniñ 10-nda Hersonda «Asker» cemaat birleşmesiniñ vekilleri, «Aydar» batalyonınıñ evelki askerleri, «Avtomaydan» failleri Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki temsilciliginiñ Hersonda yerleşken binası qarşısında miting ötkerdiler. Narazıcılar QM Cumhuriyetinde prezidentniñ Daimiy Temsilciliginiñ yolbaşçısı Natalya Popoviçni vazifesinden boşatmağa talap ete.
Öz nevbetinde, Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Ukraina prezidentiniñ temsilcisi Natalya Popoviç Qırım.Aqiqatqa izaat berip, Hersonda temsilcilik binası qarşısında mitingniñ keçirilmesini «yarımadanıñ azat etilmesine qarşı isyan» dep tanıttı.
2017 senesi mayısta, qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatırasına keçirilgen matem tedbiri devamında «Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Ukraina prezidenti temsilciliginiñ idaresini deral deñiştirmek» talapları seslendirilgen edi. Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ icra şura azası Lenur İslâmov o vaqıt, Popoviçni işinden boşatıp, onıñ vazifesine «qırımtatarını tain etmege» kerek olğanını aytqan edi.


text:
Rusiyeli Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya vazifeden boşatılma aqqında ariza yazdı. Bu aqta o, RİA Novosti agentligine bildirdi.
«Bugün, vaqtınca ve Devlet Dumasına saylanılğanım sebebinden, meni Qırım cumhuriyeti prokurorı vazifesinden boşatsınlar dep, ariza yazdım», – dep ayttı Poklonskaya agentlikke.
Onıñ sözlerine binaen, ariza endi Rusiye Baş prokuraturasına yollanıldı.
«Devlet Duması deputatı olaraq saylanılğanım sebebinden, vekâletim toqtatıla, ve men Qırım prokurorı vazifesinden boşatılam ve saylanılğan vazifege keçem. Stajım prokuror olaraq saqlana, amma deputat vazifesini eda etem ve çalışam, çünki bu, saylanılğan bir vazife», – dep qayd etti Poklonskaya.
Sentâbr 18-de, bazar künü Rusiyede Devlet Dumasına saylavlar keçirildi. Moskva rey berüvni işğal etilgen Qırımda da keçirmege qarar aldı, bunı ise, Kiyev ve bir sıra Ğarp devletleti qattı tenqit etti.
Partiya cedvelleri boyunca Dumağa Kremlge boysunğan Qırım baş nazir muavinleri Mihail Şeremet ve Ruslan Balbek, bunen beraber, Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya keçti.
İşğal etilgen yarımadada «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ başında olğan Rusiye tarafından tayinlengen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov deputatlıq mandatından vazgeçti.
Ukraina Yuqarı Radası sentâbr 20-de «Ukraina Rusiye Federatsiyası yedinci çağıruv Federal Toplaşuvı Devlet Dumasına saylavlarnıñ, bunıñ neticeleriniñ ve uquqiy aqibetleriniñ, veyedinci çağıruv Federal Toplaşuvı Devlet Dumasınıñ terkibi, vekâleti, qararlarınıñ qanuniy olğanını tanımağanı munasebetinen Ukraina Yuqarı Radasınıñ beyanatı aqqında» qarar leyhasını qabul etti.


text:
Rusiyede «qırımtatarlar» sözüniñ yañlış yazılması aselet yapılğan bir şey olmasa da, şimdiki Rusiye akimiyetiniñ mefküresine mükemmel sürette kelişe. Bu fikirni Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Rusiye jurnalisti, filologiya ilimler namzeti Kseniya Turkova bildirdi.
«Rus tili qaidelerine köre, sözler arasında «ve» bağlayıcısı qoyulsa, sızıçıq qoyula: Qırım ve tatar. Demek, Rusiyede imlâ seviyesinde Qırım ayrı, tatarlar ayrı tura», – dey o.
«Qırımtatar» sözüniñ yañlış yazılması – yaman ğaye neticesi degildir, dep tüşünem, amma mefküreviy manzarağa mükemmel yaraştı», – qayd etti Turkova.
Rusiye jurnalisti 2014 senesi mart ayından ukrain «Radio Vesti» radiosında çalışa.
Rusiyede matbuat vastaları «qırımtatar» sözüni sızıçıq ile yazalar. Bu «qaidege» Qırım akimiyetine yaqın olğan matbuat vastaları da riayet ete.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Moskovadan bizge bu künlede kuvançlı hapar kelgendi. Anda "Karaçay Poeziyanı Antologiyası" çıkgandı. Beri XVIII - XX. ömürlede cazılgan em aşhı işle kirgendile. Kesi da ol eki bölümden kuralgandı. Birinçide ak söz bla cazılgan folklor, ekinçisinde va avtorlanı çıgarmaları. Bu kitapda 625 bet bardı, ol ulludu em avurdu. Bek köb cıllanı kulluk eterikdi halkına, alay igi kagıtha basmalangandı. "Elbrusoid" degen camagat fond çıgargandı anı. Fondnu tamadası Totorkullanı Hasannı caşı Aliy a sav bolsun, millet kulturanı aynıtuvga ullu kıyın salganı üçün. Antologiyanı va basmaga Bayramuklanı Fatima bla Akbaylanı Azret hazırlagandıla.
Birinçi kere bıllay kitap 1965 cılda çıkgan edi. Andan beri 40 cılnı içinde, nençası koşuldu da poeziyanı nürlü em kıyın da duniyasına? Alanı sanı igi da ösgendi. Alay, carsuvga, 60-çı-80-çi cıllada adabiyatha tavkel kirgen bir kavum fahmulu poetle duniyadan zamansız ketgendile: Batçalanı Mussa, Kobanlanı Ahmat, Kipkelanı Hamit, Hubiylanı Magomet em başhala. "Bir talay cıldan beri alanı basmalanmay turgan alamat çıgarmaların endigi tölülege kaytaruv cangı antologiyanı kuraganlanı baş nüzürüdü. Poeziyabıznı aynıvuna ullu ülüş koşhanlanı da, cırlamay bolalmay, anı taza cürekden ete kelgen kaysı bir poetni da, bizni kolubuz-ayagıbız cetgen cerde bolub, Karaçay poeziyada sözün aytırga tavkel bolgannı birin da tışında koymazga küreşgenbiz. Sözge can salganlanı fahmu daracalarına baga biçüvnü va okuvçunu kesine koyganbız" deb cazadı kitapnı al sözünde kesini oyumun poet Bayramuklanı Fatima.
Bu kitapda 82 poetni caşav em çıgarmaçılık collarını üslerinden aytıladı, alanı poeziyaları bla da şagıreylenirge ong bardı. Mından bilese Ullu Oktyabır revolütsiyaga deri da Karaçaynı nazmuçuları az bolmaganın. Cüz cıl caşagan Semenlanı Kaltur (1750-1850) açadı ol tizmeni. Anı, Bayramuklanı Küçüknü (1772-1862), Abayhanlanı Davutnu (1800-1892) em başhalanı çıgarmaları basmadan calan da XX-çı ömürnü ekinçi carımında çıkgandıla.
Bu antologiyaga kirgen fahmulu poeziyada ençi ızları bolgan poetleni belgilerge tiyişlidi: Kırımşavhallanı İslamnı, Semenlanı İsmailni (Cırçı Sımayıl), Bayramuklanı Halimatnı, karındaşla Hubiylanı Osmannı, Magometni em Nazirni, Botaşlanı Hamitni (Amerika), Kagıylanı Nazifanı, Akbaylanı Azretni (Moskova), Batçalanı Mussanı, Laypanlanı Bilalnı (Norvegiya), Bayramuklanı Fatimanı (Moskova), Özdenlanı Albertni, Özdenlanı Safarnı (Tırnavuz), Adilhan Adilulunu (Turkiya) em başhala. Men poetleni caşagan cerlerin da boşdan belgilemeyme, har birini kesini kadarı, avazı, ençiligi. Ala curtlarına termilüvleri, kaygıruv avazları bla bizni da sansız koymaydıla, cüregibizni kozgaydıla.
Söz üçün, Turkiyanı Konya şaharında 1970 cıl tuvgan Adilhan Adilulu (ata-babaları Orus-Kafkaz uruşnu közüvünde köçgendile mından) taza Karaçay tilde cazadı nazmuların. Botaşlanı Hamit a (1918-2002) Karaçayda tuvub, 25 cıllık zamanında, uruşnu közüvünde saylav eterge tüşgendi anga, ne tış kıralda kalırga kerek edi, beri kelse va sibirge aşırlık edile. Alay bla tüşgendi ol Amerikaga. Ne caşlay ketse da mından, milletini adet töresin, halk cırların, kulturasın, ana tilin unutmagandı. Anı koy, nazmuların da ol, Amerikada caşaganlıkga, ana tilinde cazgandı.
Ala, ekisi da, ata curtubuzda caşab, Karaçay-Malkar tilde söleşirge süymegenlege ayıb etedile, ne canı bla da ariuv ülgü körgüzte. Adilhannı, Botaş ulunu da nazmuların okuy cılarıgıng keledi. Kimi Karaçayda, kimi Rusyanı uruş avlaklarında, kimi Amerikada tabhandıla kabır ülüşlerin. Ma bılay caza edi Botaş ulu New-Yorkda, tuvgan cerin tansıklay:
Katışhaned duniya, katışhaned millet
Ekili halkımı, ya Allah sen bir et
Zorluknu tubanı curtumdan cel bla ket
Cüregim, tohtab kalmay, sen ol künge cet
Caşasam da, altın kalada uzakda
Men caşayma curtsuz, tansıklık tuzakda
Cangız sense kaygım, ömürlük muratım
Karaçay, canımı caralı kanatı,
Botaş ulu Hamit, Karaçayga, Malkarga da kelib, 1990-çı cıllada tansıgın algan edi. Anga 70 cıldan atlaganlıkga, ol colnu uzaklıgından korkmagandı:
La ilaha illallah
Çıkmay endi bir palah
Kart-Curtuma bir ceteyim
Topuragın ba eteyim
Tiyrelerin iynaklayım
Sın taşlanı kuçaklayım
Senge bek termilgenleden
Başha curtlada ölgenleden
İssi salam aytayım.
Caşavunu aslamısı Amerikada ötüb, New-Yorknu biyik üylerini arasında "tanış betle izley" cüregin tansıklıkdan "cırthıç sezimni talay", "Alan söznü küsey", alay caşagandı. Avuşhan da anda etgendi. Anı "Ketalmayma" degen nazmusun okusang a titireydi sanlarıng, angılaysa Botaş ulunu caralı cüregin em kadarın:
Bügün ete, tambla ete
Ata curtha ketalmayma
Sagışımda tang bla kete
Şam Kart-Curtha cetalmayma
Kim biledi, cılım kelib
Meni halim hınç-hınçmıdı
Kartlıgıngda köçeme deb
Colga çıkgan bir tınçmıdı
Zorçu kıralda entda zorluk
Bolmazın bir bilge edim
Konak bolub, barıb, curtda
İgisagan ölge edim.
Amerikadagı, Turkiyadagı, Karaçay-Malkarda, Moskovada caşagan Tavlunu birça uradı cüregi, birdi kaygısı, sagışı, umutu da. Anga şagatdıla bu kitapda basmalangan poetleni nazmuları. Poetni kadarı va nazmularındadı. Uzakda, Amerikada caşagan Botaş ulunu caralı cüregini kaygıların Turkiyadagı Adilhan Adilulu da kalay tüz angılaydı, kalay birça oyumlaydıla har neni da ala. "Curtumdan Kengde " degen nazmusu va Adilhannı anga şagatdı:
Curtundan kengde kalgan adamnı
Bilirse cüregi cara bolganın
Curtun körmey ölgen adamnı
Eşitirse kabırında cılaganın
Atala tuvgan cerleni sıyların
Hurmetlerin da tuvdukla körelle
Kerti bagaların a, kengde kalıb
Termilib turganla artık bilelle.
Alay, XIX-çı ömürde, Orus patçah, Kafkazga kelgenden sora, Karaçay-Malkarlıla da, muhacirlikni sınab, Turkiyaga köçgendile. Duniyanı katış boluvu, uruş-tüyüşü va bütün da küçlengendi andan arı da. Birinçi em ekinçi bütev duniya uruşla, Stalinçi repressiyala da milyonla bla adamlanı kadarların carsuvlu, buşuvlu da etgendile. Ma ol közüvde tüşgendi Botaş ulunu caşav colu. Alay a anı Turkiyada caşagan 36 cıllık Adilhan kalay angılaydı bügünde da!
Alaga cuvab bergença cazadı "Şam Kavkazın" Bayramuklanı Fatima, tili bay, oyumu azat, Karaçay poeziyaga cangı soluv beralgan, ençi ızı bolgan poet.
Öhtem Kavkaz, o şam Kavkaz, can Kavkaz
Tarihingi, deydile, entda kan bla caz
Taşlarıngı cılamukla cuvalla
Caşlarıngı duşman etib kuvalla
Kimge duşman, kimge kurman etelle
Alay ete, ne muratha cetelle
Erkinlikge biz erkinbiz deymille
Onov, otov onglunukud deymille
Halk caşaydı, caşavunda kuvanç az
Kavkaz curtda çagalmaydı kerti caz
Tarına da, carına da suklanıb
Koymaydıla, baylıgına cutlanıb
Sen Tavluga, öhtem Kavkaz, şam Kavkaz
Ahırat azab, cannet beşik, şam Kavkaz.
Bu kaygılanı seleytirge küreşgença algış etedi Özdenlanı Safar:
Kartlarıbız az bolgandan
Kabırla da köb bolgandan
Cangı cıl, tileyme, sen sakla
Ak ayrandan erikgenden
Tavlarıbız erigenden
Cangı cıl, tileyme, sen sakla
Men senden bir tilek tileyme
Ol bolurun bek izleyme
Ak karıng bla nasıbnı bir çaç
Tebmesinle tavlarıbız
Ölmesinle kartlarıbız
Turganıça tursun taş-agaç.
Karaçay Poeziyanı Antologiyasında nart cırla, algışla, uvçuluk bla baylamlı cırla da bardıla. Urunuvnu, tarıhnı, cigitlikni, süymeklikni üsünden da. Küyle, çam cırla da mında keslerine cer tabhandıla. Sabiy folklorga da tiyişli es bölgendile bu kitapnı caraşdırganla.
"Elbrusoid" fondnu Karaçay-Malkar milletni kulturasın aynıtuvga koşhan ülüşü ayırmaladı, maganılıdı, ulludu. Kuvandıradı ogurlu işleri bla Totorkullanı Aliy, sav bolsun! Endi va Malkar poeziya bla prozanı da antologiyaları basmalanırla deb iynanırça. Ol iynanuvnu manga ma bu aşhı kitap beredi. Ne kadar cangı şartlanı bilese bu çıgarmalanı okuy, neçik kozgaydıla ala esingi, cüregingi da! Milletibizni halk cırları, folkloru, poeziyası, barısı közbavsuz, türlenivsüz, taza da bolganlarıça basmalangandıla. Bizni adabiyatıbıznı bla tarıhıbıznı igi da bayıklandırgandı bu kitap. Izı kalın bolsun!
_____________________________________________________________
Bittirlanı Aminat, Adabiyatıbıznı, Tarıhıbıznı da Bayırklandırgan Kitap,
Zaman Gazetesi, 3-Bet, 25.07.2006, Nalçik
_____________________________________________________________


text:
İşğal etilgen Qırımda tutıp esir alınğan İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnıñ baba ve dayısınıñ evi yanında tahminen 300 insan toplaştı. Adamlar Qırımnıñ farqlı regionlarından keldiler, – dep haber ete QHA.
Bundan ğayrı, Sarı-Suğa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz, Aluşta şeer reisiniñ muavini Enver Arpatlı, qırımtatar milliy areketiniñ vekili, Qırımtatar halqı Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyev, Saq regional meclisiniñ reisi Eskender Bilâlov, qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Vejdiye Kaşka, Qarasuvbazar regional meclisiniñ reisi Mustafa Araba keldiler.
Sarı-Suğa kelmege söz bergen Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov öyle de kelmedi. Bu arada o Qarasuvbazar rayon devlet memuriyetiniñ binasında qapalı körüşüv keçirmege qarar berdi.
QHA mühbiriniñ malümatına köre, körüşüvge yalıñız esir alınğan İslâmnıñ babası Abdureşit Cepparov, esir alınğan Cevdet İslâmovnıñ anası, Qarasuvbazar cami imamı Elvedin Ablâmitov, Enver Arpatlı ve Zair Smedlâyev davet etildi.
Qarasuvbazar rayon devlet memuriyetiniñ binasını uquq qoruyıcı organlarnıñ vekilleri imaye ete, bina damında snayperler buluna.
Hatırlatamız, sentâbr 27-de Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su köyünde belgisiz şahıslar eki genç qırımtatarını maşinağa oturtıp, belgisiz bir yerge alıp kettiler.
Hırsızlanğan gençlerden birisiniñ babası birden Qarasuvbaza boyunca politsiya ve FSB bölügine muracaat etti, amma anda bundan haberleri olmağanlarını bildirdiler.


text:
Bilgele bulğança Yünneñ 30-nda amerikannar Ğiraqtağı xakimiätne Ğiraqnıñ yaña xökümätenä tapşırırğa cıyına. Kiläse yılda ütäçäk saylawlarğa qädär bu xökümät il belän idarä itergä tieş bulaçaq. Ğiraqtağı törle köçlär tarafınnan xuplanğan yaña xökümät tözü eşen räsmi Waşington Berläşkän Millätlätneñ Ğiraqtağı maxsus wäkile Lakhdar Brahimiğa tapşırdı. Aljirnıñ elekke tışqı eşlär ministrı, 80-nçe yıllarda Ğäräp Ligasında eşlägän Barhimi menä inde berniçä atna rättän söyläşülär alıp bara. Bu söyläşülär şaqtıy awır häm qarşılıqlı bulıp çıqtı. Brahimi da, amerikan administratsiäse başlığı Paul Bremer da, xökümätkä säyäsättän çittäräk torğan ämmä üz eşen yaxşı belgän keşelärne cıyarğa tırışa. Ğiraqnıñ waqıtlı idarä şurası täqdimnäre yış qına bu taläplärgä turı kilmi. Comğa könne qaynar bäxäslärdän soñ Ğiraqnıñ yaña premier-ministrı urınına zamanında Baath partiäseneñ äğzası bulğan, soñnan Londonğa kitep Saddamğa qarşı partiä tözegän İyad Allawi täqdim itelde. Waşigton bu täqdimne xupladı, Berläşkän Millätlär, bez bu qararnı ihtiram itäbez digän ike mäğnäle cawap birde. Allawinıñ qulı astında 26 ministr eşlär dip kötelä. Monnan tıñ Ğiraqnıñ prezidentı häm 2 vitse-prezidentı bulaçaq. Töp xakimiät premier qulında, prezident kübräk wäkil wazifaların başqarır dip sanalsa da, Saddam urının kem alır digän soraw tiräsendä bäxäslär tağı da qaynarraq buldı. Berläşkän Millätlär häm Amerikan idaräse bu urınğa Saddam çorına qädär Ğiraqnıñ tışqı eşlär ministrı bulıp torğan 80 yäşlek Adnan Paçaçinı täqdim itä. Ğiraqnıñ waqıtlı idarä şurası isä Şuranıñ xäzerge citäkçese, 90nçı yıllarda Ğiraqtan qaçıp kitkän 46 yäşlek Ğazi Äl-Yawarnı xuplıy. Şuşı mäsälä düşämbedä xäl itelergä tieş ide. Ämmä taraflar urtaq fikergä kilä almadı. Näticädä söyläşülär amerikannar täqdime belän ikençe köngä küçerelde. Qayber ğiraqlılar Waşingtonnıñ basım yasaw tırışlığında ğäyepli. İdarä Şurasındağı bäysez körd wäkile Mäxmüt Otman düşämbedä Reuters agentlığına bolay dide:
Audio (Mäxmüt Otman)
"Ğiratqa töp rol Berläşkän Millätlärgä bireler dip sanalğan ide, bez monı kürmibez, axırsı bar qararnı amerikannar qabul itä."
Amerikannar isä, ägär xökümätkä säyäsätşçelär cıyılsa, bu xökümätkä xalıqnıñ ışanıçı bulmas dip borçıla. Ğiraqnıñ yaña xökümäte tiräsendä söylöşülär sişämbedä däwam itäçäk.
Ali Gilmi, Praga


text:
İlbaşı kümäk açılış tantanasında qatnaştı
Ärdoğannıñ Tön'yaq Kipr säfäre däwam itä
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyätenä säfäre qısalarında Lefkoşada kümäk açılış häm nigez salu tantanasında qatnaştı.
Bu qısada Yavuz çıkarma plyajındağı Tınıçlıq häm bäysezlek häykäleneñ häm 1974tä Tınıçlıq xäräkätendä qullanılğan köymä muzey bularaq açıldı.
Ärdoğan biredä: “Törkiyä häm Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäteneñ şähär xaqimiyätläre arasında qorılğan samimi xezmättäşleklär belän qardäşlegebezne tağın da nığıtabız. İlebezdäge şaqtıy şähär xaqimiyäte Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyätendä alıp barıluçı proyektlar yärdämendä täcribä belän urtaqlaşa häm dä yärdäm kürsätä.
Lefkoşa Tön’yaq avtoyulı proyektı Lefkoşanıñ yul xäräkäten zur ülçämdä kimetäçäk.
Tön’yaq Kipr monnan soñ qalqına. İnşallah didjital’ çornı Tön’yaq Kiprğa da cäyäçäkbez. Xäräkät alı kiläçäk yaña proyektlar çınğa aşırıla,” – dide.
Bäyläneşle xäbärlär
Finlyandiya saqlanu ministrı Türkiyägä säfär yasıy
Söyläşü kön tärtibendäge töp temalar - ike yaqlı saqlanu häm qurqınıçsızlıq mäs’äläläre, Finlyandiyanıñ NATOğa kerü barışı
AQŞ öyrätkän terrorçı yuq itelde
AQŞ köçläre tarafınnan öyrätelgän häm Türkiyädäge terraktlarda öleşe bulğan PKKlını täêsirsez xälgä kiterdelär


text:
Türkiye prezidentiniñ ömür arqadaşı Emine Erdoğan Kyivde "Qırım ailesi" qırımtatar medeniyet ve tasil merkezini ziyaret etti. Bunıñ aqqında öz Facebook saifesinde Qırımtatar Milliy Meclis azası Gayana Yüksel haber etti.
"Prezidentniñ ömür arqadaşına, qırımtatarlarnınh milliy kimliginiñ saqlap qalması içün çalışqan teşkilâtnıñ faaliyeti, şu cümleden TIKA ve YTB Türkiye devlet teşkilâtlarınıñ destegi ve yardımı ile ömürge keçirilgen leyhalar ve türlü tedbirler aqqında aytıp berdik", - dep yazdı o.
Fevralnıñ 3-nde Türkiye devlet başı Ukrainağa resmiy ziyaretnen keldi.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Kyivde brifing vaqtında Ukraina topraq bütünligini ve suverenitetini, şu cümleden işğal etilgen Qırımnı da, desteklegenini tekrarladı.
Ukraina Mudafaa naziri Oleysiy Reznikov, fevralniñ 3-nde Türkiyeden delegatsiyanıñ Ukrainağa ziyareti çerçivesinde memleketler arasında, hususan da Ukrainada Bayrktar pilotsız uçaqlarınıñ istisalı içün zavodnıñ quruluvını közde tutqan çerçive añlaşması imzalanacağını bildirdi.


text:
Rusiye ve işğal etilgen Qırımda siyasiy sebeplerden 13 qırımlı apiste buluna. Bu aqta Kiyevde matbuat konferentsiyası devamında Vatandaşlıq serbestligi merkeziniñ faali Mariya Lısenko bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti tarafından vatandaşlıq aqlarınıñ qaba bozuluvına siyasiy sebeplerge bağlı tevqifler kire.
«Fevral 26 işi» boyunca SİZOda Ahtem Çiygoz, Mustafa Degermenci, Ali Asanov buluna. «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca dört insan azatlıqtan marum qala. Rustam Zeytullayev, Nuri Primov, Rustem Vayatov, Ferat Saytullayevdir. Yuriy İlçenkonıñ ayrı işi bar, o da şimdi SİZOda buluna», – dey faali.
Qayd etkeni kibi, «fevral 26 işi» iştirakçilerini kütleviy tertipsizliklerde iştirak içün qabaatlaylar. Rusiye uquq qoruyıcıları olarnı 2014 senesi fevral ayında, daa Rusiyeniñ Qırım işğalinden evel, Ukraina topraq bütünligi içün Qırım parlamenti yanındaki mitingde iştirak etkenleri içün mesuliyetke celp etecek ola.
Lısenko qayd etkeni kibi, razı olmağanlarğa yarımadada tek «referendum»dan evel olğan vaqialar içün degil, yarımada tışında bile olğanından sebep qabaat bildirile. Şu cümleden, Yevromaydan faali Aleksandr Kostenkonı Kiyevde 2014 senesi fevral ayında «Berkut» bölüginiñ arbiyine sanki zarar ketirgeni içün dört yıllıq apis cezasına maküm ettiler.
Dekabr 9 künü aşkâr etilgen BMT Ukrainada insan aqlarına riayet etüv boyunca 12-nci maruzasında qayd etilgeni kibi, Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından insan aqlarınıñ bozuluvı ep devam ete.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ yetekçilerinden biri İlmi Umerov, FSB ve Rus prokuraturası yarımadada nuqsanlı çalışqanını ve çalışmağa alışmağanını tüşüne. Bunı Umerov iyünniñ 28-nde öz davasınıñ mahkeme toplaşuvından soñ video-muraacaat vastasınen beyan etti.
«Amma olar da (FSB ve Qırımnıñ Rus prokuraturası – QA) er vaqıt er şeyni becerip olamay. Biz şaatlarnıñ «cayılıp» ketkenlerini köre edik, olar dava malümatlarınıñ bazı protokollarından vazgeçe edi. Şimdi nuqsanlı ve yañlış surette prokurornıñ deñiştirilmesine yanaşqanlarını köremiz. Mahkeme bir de bir başqa qarar alsa edi, bu davanıñ uydurılması devam etkenini eminliknen beyan ete bilir edik. Amma mahkemeci, zanımca, öz vazifesine köre doğru olğan yekâne qararnı qabul etti – başqa künge qaldırıp (toplaşuvnı – QA), yañı prokurorğa davanıñ malümatını ögrenmege imkân berdi», – dedi Umerov.
Bundan evel, separatizm çağıruvlarında qabaatlanğan İlmi Umerovnıñ davası çerçivesinde yañı prokuror Yelena Artemenko peyda olğanı belli olğan edi. Onıñ sözlerine köre, evelki mahkeme oturışlarında iştirak etken devlet qabaatlayıcısı Oleg Sardinov artıq yañı vazifede buluna ve ceryanda iştirak etip olamay.
İyünniñ 7-nde işğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ esasını baqıp başladı.Er afta çarşenbe künleri mahkeme oturışları olacağı haber etile.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne, ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
«Bumboks» gruppasınıñ vokalcısı Andriy Hlıvnükniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Rusiye işğali altındaki Qırımnı ve anda yaşağan insanlarnı sağına. Qırım mevzusı dünya kün tertibinde qalsın dep elinden kelgenini yapa, dep ayttı.
«Qırımnı pek sağınam, yarımadanı ve anda yaşağan insanlarnı pek sağınam. Qırım Ukrainanıñ mansardası degen fikirnen razı degilim. Qırım – evimizdir, çeşit milletke ait biñlernen ukrainalınıñ vatanıdır. Ukraina devleti ve ayrı şahıslar bu mevzunıñ dünya kün tertibinde qalması içün elinden kelgenini yapa – ve men olardan birim», – dedi Hlıvnük.
Qayd etkenine köre, Qırım onıñ içün raatlıq yerinden daa ziyadesi edi.
«Ebet, birileri içün Qırım tek merasim yeri edi – amma menim içün degil. Ebet, studentlik çağında anda raatlanmağa, soñra çıqış yapmağa barğan edik. Amma memleketimiz o qadar balaban degil, ve Ukraina adlı kiçik dairemizde yarımada müim yer alda. Anda tuvğanlarım, evim bar», – dedi sanatkâr.
2020 senesi sentâbr ayında «Bumboks» ukrain gruppası Kyivdeki kontsertte Rusiyede Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahküm etilgen qırımtatarlarğa qol tuttı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Keçken afta devamında qurtarıcılar, dağ, yanğın ve yol qazalarından 31 adamnı qurtardı. Böyle neticelerni Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi derc etti.
Qırım qurtarıcıları 17 kere yol qazaları aqibetlerini yoq etilüvine qoşuldı, acele tedbirler neticesinde 23 adam qurtarıldı.
“Bundan ğayrı 25 yanğın söndürildi, anda beş adam qurtarıldı. Yarımadanıñ dağ-orman mıntaqasıda eki qıdıruv-qurtaruv tedbiri keçirildi, neticede üç turistke yardım etildi. Suv obyektlerinde qazalar qayd etilmedi”, -dep bildirildi FVN-de.
FVN-de, evelki kibi, yañğınlarnıñ, yılnıñ başından yüz bergen büyük sayısına raatsızlanalar. Olarnıñ çoqusınıñ sebebi - yanğın havfsızlığı qaideleriniñ kütülmegeni.
Yanvar 12-sinde Şçölkino şeerinde doquz qatlı evniñ damında patlav ve yanğın yüz berdi. Dam tamiri vaqtında 2 gaz balonı patlağanı bilindi.
Yanvar 15-inde saba Aqmescit şeerniñ bazı çetlerinde, yol qazaları neticesinde soqaqlar tıqalıp qaldı.


text:
Aqmescitte oktâbr 28-inden başlap, çoq qatlı evlerni qızdırıp başladılar, haber etti Rusiye nezaretindeki Aqmesit memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
"Qızdıruv hızmetlerini becergen şirketlerge, oktâbr 28-inden iribaren çoq qatlı evlerde merkezleştirilgen qızdıruv sistemasını çalıştırıp başlamağa tevsiye ettiler", - denile beyanatta.
Aqmescit şeeriniñ çoq qatlı binalarına sıcaq bermek aqqında qararnı Aqmescit memuriyeti oktâbr 25-inde qabul etti.
Oktâbr 15-inden başlap Aqmescitte mektepler, bala bağçaları, tibbiy ve içtimaiy müessiselerni qızdırıp başladılar.


text:
Neşirniñ resmiy Feysbuk saifesinde bunıñ sebepleri aydınlatılmay: «Bizim internetten tış gazetamız artıq çıqmaycağını yazıqsınıp, haber etemiz. Üç yıl içinde biz 154 nomerni sıqardıq. Cemi malümatımıznı respublika-krim.livejournal.com adresi boyunca tapa bilesiñiz. Bizim ile olğanıñız içün teşekkürler!».
Neşir ilerideki faaliyetini tek içtimaiy ağlarda devam ettirmege niyetinde.
Renkli gazeta Qırımda 2011 senesinden başlap, 40 biñ nusha ile derc etile edi. Gazetanıñ teessisçisi – Maksimus Kömyüniti cemiyeti.
Neşir sabıq baş-naziriniñ birinci muavini, «Makeyevka taqımınıñ» vekili Pavel Burlakov ile bağlı olğanını bildirile edi.