text:
UNESCO öz rezolütsiyasında Qırımnıñ Rusiye parçası, işğal etilgen Aqyardaki «Tavriya Hersonesi» müzey-qoruğınıñ rusiyeli olğanını tanımağan edi, dep ayttı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında Ukraina medeniyet naziriniñ muavini Tamara Mazur.
Onıñ sözlerine binaen, rusiyeli kütleviy haber vastaları vesiqadan «delillerni muvafaqiyetli çıqardı» ve böyle etip malümatnı yañlış yaptı.
Mazurnıñ hatırlatqanına köre, Rezolütsiyada UNESCO Hersoneske teşkilâtnıñ Medeniy asabalıq saqlavı komitetiniñ missiyasınıñ ziyaretini teşkil etmege çağıra.
Nazir muavini qayd etti ki, UNESCO-da işğal etilgen Qırımnıñ rusiyeli statusını tanımağan ediler, amma medeniy-tarihiy obyektlerniñ alı aqqında malümatnı bütün irişile bilgen menbalardan almağa avale etti.
«UNESCO, kerçekten de, doğru qarar aldı ki, territoriyalarnıñ işğali vaziyetinde olar tek bizden malümat alsa, olmaz, çünki Ukrainanıñ obyektlerge kirmege musaadesi yoq, UNESCO missiyasını ise, aynı böyle işğal etilgen territoriyalarğa yibermezler», – dep qayd etti Mazur.
2015 senesi avgust ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Tavriya Hersonesi» Milliy qoruğınıñ abide ve territosiyalarını Rusiye halqlarınıñ medeniy asabalığı obyektleri Yekane devlet cedveline kirsetmege avale etti. 2015 senesi dekabr 7-de çıqarılğan prezident fermanınen «Tavriya Hersonesi» Rusiye Federatsiyası halqlarınıñ medeniy asabalığı pek qıymetli obyektlerinden biri olaraq belgilendi.
2013 senesi «Tavriya Hersonesi qadimiy şeeri» obyekti Ukraina teşebbüsinen UNESCO Bütün dünya asabalığı cedveline kirsetildi. UNESCO-da bu obyekt ukrain olaraq qayd etilgen.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


c: text/html

text:
Ukrainada AQŞ elçisi Geoffrey Pyatt qırımtatar halqı yetekçileriniñ mevamına qol tuta, dedi Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev.
«Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Meclis reisi Refat Çubarov ve Qırım meseleleri boyunca Devlet hızmetiniñ başı Aslan Ömer Qırımlı ile Ukrainada AQŞ elçisi Geoffrey Pyatt ile körüştiler. Muzakereler devamında elçi efendi mevamımızğa qol tutqanını bildirdi», – yazdı Cemilev Facebookta çarşenbe künü, iyül 29-da.
Diger tafsilâtlarnı o qayd etmedi.
Çubarov, öz nevbetinde, AQŞ elçisi ile subetni olduqça semereli olaraq adladı. «Muzakere etilgen suallerniñ arasında fikirlerimiz bir olmağan sual yoq edi… Bazılarnıñ yaqın zamanda amelge keçirilmesine ümüt besleymiz», – dey Çubarov.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Karaçay-Malkar halkını üsünden tarih canı bıla cürütülgen ilmu-izlem işlege ketgen ömürnü ayagında başlangandı, anı da kişi alimle bardırgandıla. Andan beri bu zatnı üsünden türlü türlü ipotezle caraşdırılgandı: Karaçay-Malkarlıla Kafkas'nı otokhton halkıdıla, tilleri artdan Türk tilge burulgandı. Karaçay-Malkarlıla İran tilli Alanladan kalgandıla, tilleri zamannı içinde Türk tilge türlengendi. Karaçay-Malkar halkını burungu ata-babaları, kavumlanı ullu köçleri bargan ömürleden başlab Şimal Kafkas'da ornalgan Türk tilli halkladan Mingitav'ga kısılıb kalganladıla.
Bıladan başha comaklada, aytıvlada aytılgan haparla bar ese da alanı epope [destan] canı bıla bagası bardı ansı, ilmu canı bıla argument [delil] bolluk tüldüle. Bu tarıh haparladan birin men nazmu halda cazgan edim, artdan Karaçay-Malkar atlı dergide basmalangan edi. Anı bütev tekstin dergibizni bu sanında da okurga bolluksuz [1].
Endi ogarıda sagınılgan üç ana ipotezni tintib başha çıgarga küreşeyik. Karaçay-Malkar halkını otokhton halkladan bolganı, tillerini artdan Türk tilge türlengeni, degen fıkir meni sartınga bek karıvsuzdu. Kafkas tavlanı barganı kelgeni em kıyın bir cerinde ornalgan, kalgan halkla bıla tüzevünge baylam salırga madar tabmayın caşagan bu halknı tili, kalay Türk tilge burulub kalgandı? Tüzlede caşagan Türk tilli halkla bıla kuru da baylam cürütgen Tegeylile, Çerkeslile, Çeçenlile, Lezgilile, Avarlıla. db. tillerin tas etmegendile da Karaçay-Malkarlıla anatillerin neçik tas etib koygandıla? Ne va bu insanla kökden enib mi Mingitav'nu koynuna kongandıla? Arkeoloji canı bıla karaganda, endigege deri "otoktan halk " degen ipotezni kertiletirça dokumentle, şagatla tabılmagandı. Ömürleden beri örge süyelib turgan eskertme taşladan bir kavumunu [Karaçayda] cazıvları talay cılnı mundan alga karaçaylı alim Bayçoralanı Soslanbek'ni küreşivü bıla okulgan edi. Alay a eskertmeledegi tekstleni tilini "Türkça" bolganı ajımsız belgili bolgandı. Bu bolumga köre birinçi ipotezni kerti bolganını üsünden begim eterge madar cokdu. Endi, kişi da bu fikirni sanga almaydı [2].
Karaçay-Malkarlılanı iran tilli Alanladan kelgenlerin, artala Türk tilge türlengenlerin kabıl etgen ipotezni da ilmu karam bıla kertige sanamayma. Neçün desegiz, "Alanladan kelgenlerine şek cokdu" deb aytılgan Tegeylile, tillerin türlendirmegendile da, Karaçay-Malkarlıla kalay türlendirip koygandıla? Tegeylileni çaşagan cerleri, barganı kelgeni tınç bir cerdi. Busagatda "Daryal" deb aytılgan "Tar-Col Avuş" da Tegeydedi. Karaçay-Malkarlılanı İran tilli ata-babalarına kesi tillerin üyrete turgan Türklüle, bu millet kullukların kimden da bek Tegeylilege üyetirge kerek edile. Söznü uzatırga kerekli zat körmeybiz, Alan-İran tilni Türk tilge türlengeni, degen ipotez da karıvsuz bir fikirdi, ilmu kertiligi da cokdu. Alay a, Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümlerinde Alanlanı ayırıb ençi cerleri bardı, biraz sora munu üsünden kengi bıla söz aytırıkbız.
Ogarıda sagınılgan ipotezleden alimleni em bek es bölgeni, "Karaçay-Malkarlılanı burungu ata-babaları, kavumlanı ullu köçleri bargan zamanladan başlab, Şimal Kafkaz'da ornalgan Türk tilli halkladan Mingitav'ga kısılıb kalganladıla" degen ipotezdi. Bu fikir arkeolojik, sosyo-antropolojik, em da linguistik canı bıla kün künden küçlenib baradı. Arkeolojik kazıvlada Hunlaga, Bolgarlaga, Alanlaga, Hazarlaga, anı kibik Kıfçaklaga sanalgan materyalla tabılgandıla [3]. Sosyo-antropolojik karam bıla, bu tabılgan materyalla tintilgende bılanı Altayladan Tuna suvga deri cayılgan cerlede caşagan burungu Türk kavumlanı cürütgen savutlarına uşaşlıgı kün carıkga çıkgandı. Linguistik canı bıla es bölsek da köb uşaşlıkla körebiz. Karaçay-Malkarlılanı busagatda cürütgen tillerindegi sözleni aslamısı, burungu Türk tilli kavumlanı cürütgen tillerindegi sözledile. Ozgan ömürleni küçü bıla sözleni morfolojik em da fonetik ençilikleri bir kesek türlengen ese da bir tamırdan kelgenleri çırtda akgıl-tekgil bolmazça belgilidi [4].
Bılayga deri aytılganlanı kıshası bıla aytırga kerek ese, ma bu hokumga barabız: Karaçay-Malkarlıla Mingitav'nu tögereginde caşaganlı ajımsız 2000 cılga cuvuk zaman ozgandı. Etnik tamırları kuru bir halkga tirelmeydi; bir talay kavumnu, artıksız da Türk tilli kavumlanı cıyımdıgıdı. Bulanı içinde: Hunlanı, Alanlanı, Bolgarlanı, Sabarlanı, Hazarlanı, Kıfçaklanı çertib sanarga kerekbiz.
İSKİTLEDEN BİR KAVUM
Tarıhlanı cazganına köre Karatengizni şimalında çaşagan İskitle kuru bir kavum bolmagandıla, başha milletleden halkla da alaga boysunub çaşagandıla. Bılanı içinde Türk tilli halkla bolganına şek çokdu [5]. Neçün desegiz, İskitle İran tilli bolganlıkga Orta Aziya'dan kelgendile. Alaydan kötüfÜlgen zamanlarında Türk tilli halkladan bir kavumlanı allarına sürüb kelgenlerine igi es bölgen alimle bardıla. Alay a bılanı barına da İskitle deb koyadıla. Şimal Kafkas'ga em algın kelgen Türk tilli halknı, ma bıladan bir bolganı esebge keledi, degen oyum bardı. Bu oyum, dokumentle bıla kün carıkga çıgarılsala, Karaçay-Malkarlılanı ata-babalarını İssa'dan talay ömürnü algadan beri Şimal Kafkas'da caşaganları belgili bollukdu.
SARMATLA-ASLA
İskitleden sora, alanı cerlerinde Sarmatlanı körebiz. Ala da İran tilli kavumladandıla. Tarıhçılanı aythanlarına köre ol közüvde Kafkas'da Roks-Alanla, As'la deb eki halk, Sarmatlaga boysunub caşagandıla. Endige deri cürütülgen tintivlede Roks-Alanlanı İran tilli, Aslanı da Türk tilli bolganları belgili bolgandı. Meni oyumuma köre, ma bu Asla Karaçay-Malkarlılanı ata-babalarını al özegi, al urlugu bolgandıla. Roks-Alanla bıla Aslanı Şimal Kafkas'da ornalganları İssa'dan bir ömür bıla cartını alga baradı. Meni sartınga bu eki halk, ullu Alan halknı alçıları bolub, aladan igi kesek alga Kafkas'ga kelgendile [6].
ALANLA
İssa'dan bir ömür sora Alanlanı bütev avurlugu orta Aziya'dan kötürülüb kün bathanga kelgendile, Sarmatlanı horlab alanı cerlerin küçlegendile. Alanlanı devletleri Şimal Kafkas'dan İtil Suv bıla Don Suvnu ogarlaklarına deri cayılgandı. İssa'dan sora IV-çü ömürnü al carımına Hunlula İtil\'den ötüb Alan curtlaga kirgenlerinde, Alanlanı bir kavumu Avrupa tabaga kozgalgandıla, bir kavumları da mıllıkların Kafkas Tavlanı miyiklerine athandıla, alayda köb ömürleni caşagandıla. Bu közüvde kelgen kerti Alanlanı, [men alçı Alanla degen] Roks-Alanla em da Asla bıla katışhanlarına şek coktu [7].
Alanlanı tillerini üsünden alimle art sözlerin tügel aytıb boşamagandıla. 'İran tilli ' degen ipotez, art ala karıvsuzdan karıvsuzga baradı. Anı cerine, "Türk tilli" degen ipotez küçlengendi. Bügüngü Karaçaylı antropologla, arkeologla, tarıhçıla, tilbilimçile bu ipotezni kertiligin begimler üçün ullu kazavatdadıla. Köb barmayın Alanlanı Türk tilli kavum bolganları kün carıkga çıgarıllıkdı, deb oyumum alaydı [8].
Kafkas'da caşagan Alanlanı üsünden Arab, Bizans, İran tarıhlada tang kesek hapar aytıladı. Alanla, Hunlulaga horlanıb Şimal Kafkasha kısılgandan sora, alçı Alanlanı [Aslanı] salgan urlukların ösdürgendile. Bılaylık bıla, artda Karaçay-Malkarlılanı ata- babaları bolluk bu kavum, köb ömürleni Mingi Tav\'ga kısılıb ozdurgandı.
BOLGARLA
Ullu Hun Kıralnı halkı kuru Hunluladan kuralmagandı, köb halklanı bir konfederasyonu bolgandı. Utigurla, Kutigurla deb eki ullu bölekge ayrılgan Bolgarlıla da Hunlulaga boysunub caşagandıla. Kutigurla Karatengizni şimalında, Utigurla va Koban suvnu tögereginde ornalgandıla. Söznü bılayında közden callagan bir zatnı çerterge kerekdi: Utigurlanı Koban suvnu tögereginde ornalıvları Hunladan da, Ullu Alanladan da algadı [9]. Suryalı cazıvçu Mar Abbas Katuni'ni kitabında [III-çü ömürde cazılgandı] Bolgarlılanı Kafkasga İssa 'dan alga 149-127 cıllada kelgenleri cazılıbdı. Munu kerti bolganına söz cokdu. Talay cılnı mundan alga, Karaçaylı alim Bayçoralanı Soslanbek, ömürleden beri Karaçay\'da süyelib turgan bir kavum eskertmeleni cazıvların okudu. Tilbilimçile, ortaga salıngan tekstleni, burungu Bolgarça bolganına begim etgendile. Aytılgan eskertmele V-çi ömürde salıngandıla. Bıllay tavuşluk bir madaniyatnı ortaga salgınçıga deri Bolgarlıla talay ömürleni Mingitav 'nu eteklerinde bolurla, degen oyum akılga kelişedi. Alay a ajımsız bolgan bir zatnı çertmeyin ozmayık: Sagınılgan eskertmele V -çi ömürde salınganlarına köre, Karaçay-Malkarlılanı ata-babaları em az tergev bıla 15 ömürden beri Mingitav\'nu tögereginde caşab turgandıla. Bu oyum, cazıvlu dokumentlege köredi, alay alay a aytılgan zaman 2000 cıldan da artıkdı. Utigur Bolgarlıla Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümlerinde Alanlaça [Aslaça] ullu rol algandıla [10].
SABARLA-SABİRLE-SİBİRLE
Sibir\'ge atın bergen bu Türk tilli halk, 503-517 cıllanı arasında Orta Aziya\'dan kobub İtil suv bıla Don suvnu arasından Kafkasga deri cayılıb ornalgandı. Zamanlarına köre bilimde da, teknikde da alda bolgandıla, Sabarlıla. Şimal Kafkas\'nı üyür halkların keslerine boysundurgan bıla kalmayın, Künlüm Kafkasga da ötüb alaylada Sansanile em da Bizanslıla bıla uruş etgendile. Justinianus I\'ni kününde Sabarlılanı başlarında "Boarık" atlı bir katın han bolgandı. Anı cüz ming sanlı küçlü askeri bolganın tarıhçıla cazadıla. Aytuvluk Sasani patçah Nuşiravan-Adil sabarlıla bıla köb uruş etib, alaga köb zaran salgandı [557]. Anı ızı bıla orta Aziya 'dan kelgen Avarlılanı çabıvulu [576] Sabarlılanı amalsızga tıygandı. Em ahırında Ullu Köktürk Devletge boysungandıla. Köb tarıhçılanı kabıl etgenine köre bu Sabarlıla, VII-çi ömürde devlet kuragan Hazarlanı alçılarıdıla, bıla barı da bir kavumdu. Hazarlılanı eki ana butagı Semender bıla Belencer degen ulusla [ordala] Sabarladan başhası tüldüle. Ogarıda aytılınganı kibik köb avtorla Sabarlıla bıla Hazarlılanı bir millet bolganların em da "Sabar " degen söz bıla "Hazar " degen söznü bir söz bolganın aytadıla [Al-Masudi, Dunlop] [11].
Alçı Sabarlanı Kafkas'nı boysunduruvu 150 cıl çaklı bargandı. Ullu Hazar davlet kuralgandan sora va küç anga ötgendi. Bir ömür bıla cartını Kafkas halklanı keslerine boysundurub caşagan Sabarlanı da Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümünde rol alganlarına söz cokdu.
HAZARLILA
Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümlerinde, millet ençiliklerini işlengeninde bek ullu kıyınları bolgan Hazarlılanı davlet kuravları VII-çi ömürnü ortalarına tübeydi. 300 cıl çaklı bargandan sora küçden tüşüb çaçıladı. Hazarlılanı Şimal Kafkas 'ga bek baga bergenleri, alaylada kuragan alamat şaharlarından da belgilidi: Semender, Derbent, Tamatarhan, db. Bıladan Semender atlı şahar, Hazarlılanı birinçi araşaharları bolgandı. IX-çu ömürde bargan Peçenek Kozgalıv , Hazarlılanı küçden tüşüredi. Bu sebebden, Peçeneklege boysunub caşagan Orus kinyazla Hazarlılaga çabıvul etib tebregendile. Em ahırında KIFÇAKLA kelib Peçeneklileni kün bathanga kuvadıla, Orus kinyazlanı keslerine boysunduradıla, Hazar davletni da çaçadıla [11]. Hazarlıla da Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümlerini, millet mekamlarını kuralıvunda kadav taşladan biri bolgandıla.
KIFÇAKLA
Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümlerine millet ençiliklerine ahır tamganı salganla Kıfçakladıla. Alanı küçü bıla tilleri da ösüb, aynıb dialekt karakterni aladı. XI-çi ömürden başlab Selçuklula künlüm Kafkas'nı, Kiçi Aziya'nı, dagıda kalgan cerleni küçleb ullu davlet kuray aylangan zamanda, Gürcü patçahla Kıfçakla bıla şohluk baylam salıb, alanı boluşlugu bıla Selçuklulaga karşçı tururga oyum etgendile. Asker boluşluk tabhan bıla kalmay, onmigle bıla Kıfçak üydegini kesi curtlarına çakırıb, alanı Çoruh suv bıla Kura suvnu tögereklerinde ornalthandıla. Bılaylık bıla em adam sanların köbeytirge em da Selçuklulaga karşçı Kıfçaklaça zalim uruşçu bir halknı ömürlük boluşlugun tabarga murat etgendile. Köb barmayın Kıfçak köçkünçüle Hıristiyan dinge kaythandıla, tillerin da unutub GÜRCÜ tilni algandıla. Alay a artdan, Çoruh suvnu cağalarında caşaganladan bir bölegi Türk karnaşlarını, musliman Oğuzlanı dinlerin saylagandıla. Meni oyumuma köre bügün Acaria\'da caşagan Gürcü muslimanla, ma bu Kıfçaklanı üzügünden kele bolurla [12].
Kıfçaklanı sanları köb bolganlıkha keslerin feodal caşavdan kutharıb, birigib kerti davlet kurayalmalgandıla. Bölek bölek bölünüb, hanlıkla, biylikle bolub köçkünçü halda caşagandıla. Kerek künde asker küçlerin birge eterge da bilgendile. 150 cılğa cuvuknu arı bıla beri, artıksızda honşu slav halklağa çabıvul etib keçimlerin tabarga küreşgendile. Em ahırında aşav-caşav tarkaya tebregeninde "cal bıla askerçilik" eterge da tüzelgendile.
Bir kavumu Kırım'dan kemelege minib Mısır'ga köçedi, bir kavumu da cerleşik caşavga köl salıb orta İtil' ge köçüb, alaylada caşab turgan Bolgarlılaga katışadı. Avrupa tabaga, Bizans\'ha [13], Slavia 'ga köçgenle da köbdüle. Onmingle bıla Kıfçaklı üydegini Gürcü Kıral\'ga köçgenin algarakda çertgen edim. Da ma bu közüvlede tang kesek Kıfçaklı üydegi Koban başı\'na, Mingitav\'nu eteklerine kısıladı. Alayda burundan beri cerleşik halda caşab kelgen karnaş halklanı Aslanı, Alanlanı, Bolgarlanı, Sabirleni, Hazarlanı birge koşlarına colugub ala bıla bir camagat bolgandıla, Kıfçakla.
Migitav'ga kelgen Kıfçaklıla igi kesek bolur edile, ömürleden beri alaylada caşagan Türk tilli cıyımdık halklanı [Karaçay-Malkarlılanı ata-babalarını] caşavların da, tillerin da, tinlerin da, millet ençiliklerin da keslerine uşathandıla. Bılaylık bıla üs üsge kongan talay Türk tilli kavumga em ahırında, dagıda bir Türk tilli kavum, Kıfçaklıla koşulub Karaçay-Malkarlılanı millet ençiligine ahır tamganı salgandıla.
Bılayga deri aytılınganlanı cobbu cıyıb, em da kıshartıb ahır oyumubuznu ortaga salayık: Karaçay-Malkarlılanı etnik urlugu Asla bıla salınadı. Alanla, Bolgarla, Sabirle, Hazarla em da Kıfçakla bıla aynıb ösümün tolturadı, millet ençiligin da aladı. Bu oyumga köre: Karaçay-Malkar halk kuru bir kavumdan kelmegendi, talay halknı birgeliginden tuvgandı. Bılanı içinde Türk tilli halklanı köblük bolganına şek cokdu. Etnik ösümlerin tolturub millet karakterlerin begitginçige deri ayavsuz 1400 cıl ozgandı. Andan beri va [X1II-çü ömürden beri] Karaçay-Malkarlılanı millet ençiliklerinde ullu türlenmeklik bolmayın bügünge kelingendi.
Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümleri aynıb, millet karakterleri ençilik algan zamanda, alanı honşu halkla bıla kultur alıv-salıvnu taymazdan bardırganlarına şek cokdu. Alay a kesi özeklerin, kultur ençiliklerin ömürleden beri kıyav saldırmay saklarga küreşgendile. Sözüçün: Adıklıla bıla Tegeylilege tillerinden köb sözle bergendile, aladan da algandıla. Malçılıknı üsünden bek usta em da bilimli bolganları sebebli honşularına köb zatlanı, köb coruklanı üretgendile. Karaçay-Malkarlılanı sözlü adabiyatları, artıksız da cırçılıkları tavlu halklanı barından da aldadı. Unutulmagan işleni, ullu kıyınlıklanı ne da aşhılıklanı üsünden köb cırla caraşdırgandıla. Bulanı köbü bügün da cırlanganlay turadı. Artıksız da epope [destan] adabiyatları bir da baydı. Adıglıla bıla Tegeylile üleşelmey turgan "Nart tavruhla " kertide Karaçay-Malkarlıladan cayılgandı. Alada aytılıngan cigitleni, emegenleni, dagı da kalgan zatlanı atları burungu Türk tildedi. Bügüngü Karaçay-Malkar tilde bu sözleni köbüsünü maganaları belgilidi. Tegeylile bıla Adıglıla Nart bagatırlanı atlarını Karaçayçalarını közlerin-başların sındıra kesi tillerine köçürürge küreşgendile. Sosuruk\'nu "Sosurka ", Satanay Biyçe 'ni "Setenay Guaşe ", Örüzmek 'ni "Wuesirmes " [Wersemes] etgendile. İgi es bölüb karagan izlemçile bu sözleni tamırların, Karaçayçadan çıkganın kıynalmay angılarıkdıla.
Karaçay-Malkarlılanı tamırlarını kaydan kelgenini üsünden bilgenleribizni açıklarga küreşdik. Endi "Karaçay " em "Malkar " atlanı kaçan, kalay cürütüle tebregenini üsünden oyumubuznu aytırga küreşeyik.
KARAÇAY
Karaçay atnı kalay atalganını üsünden türlü türlü aytuvla, ipotezle bardıla. Bu zatnı üsünden köb avtorla, köb zatlanı aythandıla, cazgandıla. Barında da türlenmey kalgan oyum, "Karaçay" atnı "Karça" dan kelgenidi, ilmu tayançak bolmadan kurgak aytuvlanı tinterge kerek körmeybiz.
Meni oyumuma köre "Karaçay " atnı algı burun Kabartılıla cürütgendile. Söznü tamırını barıb "Karaça"ga tirelgeni kertidi. Bilingeni kibik, Kabartılıla Şimal Kafkas'ga XII-XIII-çü ömürlede kelib ornalgandıla. Ol közüvde, Mingitav'ga kısılıb caşagan Türk tilli cıyımdık halknı başında Karça atlı bir başçı bolgandı. Anı kününde, Karaçay-Malkarlılanı ata-babalarını cangı honşuları Kabartılıla bıla baylamları bolganına ne aytıv bardı. Söznü bılayında köb izlemçini közünden callab ketgen bir zatnı çerterge izleyme: Burungu Türk tillede "Karaça", "Saruça", "Akça" degen atla köb cürütülgendi. Bu sözledegi 'ç' tavuş, bir birlede "c" bolub da kaladı: 'Karaca', 'Saruca', 'Akca', 'Kızılca' degença. Alay a burungu Türkleni tarıhlarında "Karça" degen atha sıngar da tübemeybiz. Meni sartınga ömürleden beri biz "Karça" deb turgan atnı tüzü, al formu "Karaça" bolgandı. Zaman bıla aradan "a" tavuş çortlab "Karça" bolub kalgandı.
Kabartı tilde "ey" degen calgav , Türk tildegi "lı-lu-lı-li" degen calgavdu: "Anıkı, anga baylamlı" degen magananı beredi. Söüçün: Kabartı halknı kesi atı "Kabard-ey" da burungu başçıları "Kabard "dan keledi. Maganası va "Kabard-nıkıla", 'Kabard'nı cıyını ' demeklikdi [14]. Burun zamanlada 'millet at ' bek cürütülmegendi, anı cerine halkla, başçılarını atları bıla aytılıb turgandıla: Selçuklula, Artuklula, Timurlula, Harezmşahlıla, Osmanlıla degença.Ol.anda aytılınganıça, Kabartılıla busagatda caşagan cerlerine kelib ornalgan zamanlarında Bashan başında, Çerek başında caşagan Karaçay-Malkarlılanı ata-babaları bıla honşu bolgandıla. Alanı belgili başçıları ' 'Karça ' 'nı, ne da ' 'Karaça ' 'nı Kabartılıla bıla "Cer-suv" üsünen köb davları bolganına şek cokdu. Da ma bu Kabartılıla Bahsan başında caşagan Türk tilli honşu halkga, başçılarını atı bıla "Karaç-ey", ne da "Karç-ey" deb koygandıla. Köb barmayın söz "Karaçay" formga türlengendi. Tilbilimçile meni bu ipotezimi menden aşhı aygaklarıkdıla, endi kulluk alaga tüşedi.
"Karaçay" atnı atalıvu Kabatılıla bıla baylamlı ese, bu atnı kaçandan beri aytılganı da kesiliginden belgili bolub kaladı: XIII-çü ömrnü başı. Alay a cazıvlu dokumentlege tüşüvü köb soradı. Munu da sebebi tavlu halklanı cazıv cürütmegenleridi. Endigege deri tabılgan dokumentlege köre XVII-çi ömürde [1649] 'Karaçay " atnı cürütülgenine şagat bolabız [15]. Alay a bu söznü, mundan köb algadan cazıvlu dokumentlege salınganına söz cokdu. Munu kertiligine şagatlık etgen zatla bardıla: Eresey 'ni belgili patçahı İvan Grozniy caşagan közüvde [XVI-çı ömür] Kamgut, Kanşavbiy, Elbuzduk, Gilastan degen karnaşla Karaçaylılaga başçılık etgendile. Karaçaylı alim Habiçlanı Muhammat'nı aythanına köre bu caşlanı atalarını kününden başlab, Kabartı Karaçay'ga casak töleb turgandı. Kamgutbiy 'ni zamanında Karaçaylıla kuru Bashan em Çerekbaşı bıla kalmay, dagı da köb cerlege iye bolgandıla: Busagatdagı Kabartı 'nı bir bölegi, Açısuv [Min-vod], Beştav [Pyatigorsk], Esenlik [Esentukiy], Narsana [Kislovodskiy], Karatöbe [Suvorovoskiy], Açemezkala [Ispravnaya-Stanitse], db. Aytılıngan biyleni zamanında Karaçaylılanı adam sanı da köb boıgandı [16].
Kabartı, Elbuzduk'ga casak tölemezge deb İvan Grozniy'ni boluşlugun tabarga küreşgendi. Kabartını biyini, kesi kızın İvan Gronizy'ge bergeni da munga şagatlık etedi. Kabartı, munu bıla da kalmay Kırım Han Devletgeriy 'ni da Elbuzduk 'ga üsdürgendi. Devletgeriy 30 ming sanlı askeri bıla Beştav'ga kelib Karaçay'ga uruş başlathandı. Uruş, kün bıla cartını burgandı. Eki canından da köb asker kırılgandı. Dagıstan 'da caşagan Kumuklula Karaçay'ga boluşhan esele da Elbuzduk horlangandı. Aytılgan uruş 1553-çü cı1da bardırılgandı. Bu tarıhnı kerti bolganına, ol közüvde, Polonya patçahnı Davletgeriy'ge cibergen algış kagıtı şagatlık etedi.
Kırım Han Davletgeriy, Karaçay bıla küreşe turgan zamanda İvan Grozniy da Kazan'nı çaça turgandı. Devletgeriy a boluşur cerine boluşmay, Karaçay bıla küreşgenni tabha sanagandı [17].
Elbuzduk horlangandan sora, sav kalgan askerlerin alıb Mingitav'ga mıllıgın athandı. Bashan canına kaytırga tab bolmay, busagatdagı Biyçesın bıla anı ogarı canındagı cerlede cangı elle kurab ornalgandıla karaçaylı1a: Ogarı Tohanalı, Töben Tohanalı, Ogarı Kanşavbiy, Töben Kanşavbiy, Migitav'nu tüz tübünde salıngan Kükürtlü... Ol közüvlede kuralgan elledile. Kükürtlü'nü adamları, cik derikleri kalmay eminadan kırılgandıla. Kalgan elle da zamanıbızga deri kelalmagandıla. Uruşlanı tışında emina, karaçeçek degença cukgan avruvla Karaçay'nı talay colda kırıb tavusurga cetdirgendi. Narsana'nı töben canında salıngan Aktoprak el da 18-çi ömürde eminadan tüb bolgandı. "Badinanı Cırı" bu el tübegen kıyınlıknı üsündendi.
Karnaşlanı kününde kalala da işlegendi: Küçükkala, Taşköpürkala. Cögetey'ge cuvuk Kızılkala, Hudeskala, Elcurt'da Akkala [bu kalanı ceri busagatda belgili tüldü, taşdan işlegen bolmaz edi].
Angılaşınganına köre Beştav uruşdan sora Karaçaylılanı aslamısı, eski cerlerinden kötürülüb Mingitav 'nu Koban canındagı eteklerine ornaladıla. Bir bölekleri da eski curtda [Bashan'da, Çerekbaşında] kaladıla. Bılayda kalganlaga artdan "Malkarlıla" deb aytıllıkdı.
Karaçaylıla Beştav uruşdan sora kuragan ellerinde ömürlükge çaşar madar tabmagandıla. Cukgan avruvlanı, çabıvullanı zoru bıla sanları azdan azga bara tebregeninde 'saklanganı tınç cerlege ', Kobanbaşı 'na örlegendile. Alayda Kartcurt, Uçkulan, Hurzuk degen ullu elleni salıb bir cerge cıyı1ırga küreşgendile. Uçkulan'da El buzduk bıla Gilastan'nı em Goşayah Biyçe'ni keşeneleri bügün da belgilidi [18].
MALKAR-MALKARLILA
Bashan tabada, burungu atacurtda kalgan Karaçaylılaga kalay ese da honşuları da, Oruslula da "Karaçaylı" deb ayıtmagandıla. Anı cerine caşagan cerlerini atı bıla. Bızıngılı, Çegemli, Holamlı, Malkarlı deb koygandıla. Artala, Eresey'ge boysungandan sora alaylaga, kıral kagıtlada "Balkaria" deb cazılgandı. Bu sebebden bashançı Karaçaylıla "Balkar-Balkarlı", ne da kesleri aytılgança "Malkar-Malkarlı" bolub kalgandıla. Prof. M.Miller "Balkar" atnı "Bolgar"dan kelgenin, Balkarlılanı tamırların, barıb Azak'da caşagan Kara Bolgarlaga tirelgenin ayta ese da munga tüzdü degen kıyındı [19]. Alay a kim ne aytsa da, Bashan canında caşaganla da, Koban özenlede caşaganla da, bir halkdıla, bir kavumnu üzügüdüle. Söznü kıshası bıla aytıv kerek ese, barıda 'Karaçaylı 'dıla.
1828-çi cılda Eresey asker kelginçige deri Kobanbaşındagıla da, Çerkbaşındagıla da, Bashandagıla da birge caşay edile, neleri da birge edi. Ne kelsin kolonyaçı Eresey Hokumetle "böl de cut" degen coruknu kolga alıb kün tuvgandağı Karaçaylılanı, "Balkar" atı bıla Terek Oblastı'na, Karaçay'nı da Koban Oblastı'na bayladıla. Bu bölüvçü politika, Sovetleni kününde bardırılganı kibik bügün da bardırıladı. Alay bolsa da tin birlik çaçılmagandı. Eki bölekni da talpıvu birgelikdi. Kolonyaçılanı ayakları Kafkas'dan taya tebrese bu ideanı kertilenirine şek cokdu.
AHIR SÖZ
Karaçay-Malkarlılanı ata-babaları talay Türk tilli kavumnu cıyımdıgıdı. Ala Kafkas'da. Mingitav'nu tögereginde caşab tebregenli ne ayavsuz 2000 cıl, cıyırma ömür ozgandı. Tilleri Alança [Asça] bıla başlab, Bolgarça bıla aynıb, Hazarça bıla ösüb, Kıfçakça bıla ösümün tolturgandı. Karaçaylılanı Kobanbaşı'na kelivleri XVI-çı ömürnü ekinçi carımına tübeydi. 'Karaçay " degen at, XIII-çü ömürdegi başçıları Karaça'dan, ne da Karça'dan keledi. Bu atnı em algın Kabartılılanı cürütgenine şek cokdu. "Malkar" at da Eresey kelgenden sora cürütüle tebregendi. Karaçaylıla bıla Malkarlıla bir halkdıla, bir miletdile. Bu sebebden barına da "Karaçaylı" derge kerekdi.
Habiçulu 'nun kasetge alıngan söleşivünde, bu karnaşlanı atalarını atı "Hamzat"dı, em da Karça'nı küyövüdü, deb aytıladı. Alay a munu tüzge sanagan kıyındı. Neçün desegiz, ol közüvde Karaçaylıla mecus dinde bolgandıla. munu bılay bolganın, "Kanşavbiy Dagıstan'da musliman bolgandı" degen sözleri bıla Habiçulu da çertgendi. "Hamzat" at a musliman atdı. Başha avtorla [Aliylanı Umar, Dudalanı Mahmut] caşlanı atalarını atın, "Bekmırza" bolganın aytadıla. Anı Karça'nı küyövü bolganı da şeklidi. Bula barı da XV-XVI-çı ömürlede caşagandıla. Karça'nı va aladan talay Omürnü alga caşagına şek cokdu.
ULLU KÖÇ [Karça'nı Haparı]
Burunlada ertdede, ozub ketgen çaklada,[20]
"Kıpçak el" deb aytılğan, ullu hanlık curtlada;
Caşay edi bir kavum, başlarında biyleri,
Kıpçak hannı katında, örge bolub sıyları.
Birlik-tirlik coluğub, sürüv sürüv koyları,
Cıldan cılğa kuralğan, uçaları toyları.
Boran urub suvurub, kardan tolğan bir keçe,
Biyge tuvğand bir caşçık, kuvanç toyla eterçe.
Karda tuvğan ol caşha, ataydıla caş KARÇA,
Aşhılıkda ösedi, ülgü salıb mahtarça.
Zavuklukda ötse da, keçeleri, künleri,
Çaçıladı ol curtnu, üzükleri, cünleri.
Bir cel esed oğursuz, kün tuvğandan kuturub,
Kara-Moğol keledi, özenleni tolturub.
Çabadıla ürülüb, avrıv tiygen kabança,
Ala kirgen obala [21], tonguz ötgen sabança.
Caz cavumla cavadı, kök küküreb caşnaydı,
Bölek-bölek kavumla, kaçıvulğa başlaydı.
Caş Karçanı atası, künlüm taba karaydı,
Buyruk berib kavumun, köç eterge kuraydı.
Tang alası kobdula, eski curtdan üzülüb,
Kün bathanga ketdile, art artına tizilib.
Sürüv-sürüv koyları, cılkı-Cılkı atları,
Tişirıvla, sabiyle, küçden tüşgen kartları.
Kıyınlıkla kördüle, col uzunu ketdile,
Köb zayala berdile, Kırım elge cetdile.
Talpıb anda caşarğa, onov etib kaldıla,
Kıyınların aşarğa, malçı koşla saldıla.
Kalsala da bılayda, cavlu hantla kabmalla,
Urunuvnu alayda, tatıv bıla tabmalla.
Tamadala Cıyıldı, entda madar eterge,
Şatırları oyuldu, andan arı keterge.
Allandıla cıyılıb, Kara-Tengiz cağağa,
Baradıla uçunub, künlüm elle tabağa.
Cürüy-tohtay collada, Abhaz elge toldula,
İnal-Kuba talada, kuvanç allı boldula.
Tav çegetle mahtavluk, çokrak suvla şorkulday,
Hava ariv, savluklu, köb baylıkla borkulday.
Miyik tavla, çavulla, Mogol zoru anda cok
Caşil-caşil avulla, üyürünü karnı tok.
Kıyın kôçnü zorundan azalsa da sanları,
Urunuvnu küçünden, ağarlıkdı tangları.
Üyçüklerin saldıla tav betlede, talada,
Zavuk etib kaldıla, birlik-tirlik alada.
Cuvuk-suvuk bilelle, kuçak-iynak bolalla,
İşlegenni bek süyüb, arbaz maldan tolalla.
Mingle bıla sanalad, tav betlede koyları,
Kuvanç ete kuralad, köb uzayğan toyları.
Şohluk bıla baradı, talay cılla ozulub,
Köb barmayın başladı, avuz tatıv buzulub.
Tav artında caşağan, Kızılbekle çüyürle,
Tonov malnı aşağan, uyalmağan üyürle.
Keçe sayın cetelle, çabıvulğa tüzelib,
Köb artıklık etelle, cıyın-cıyın tizilib.
Sanavları cetmeydi, tohtab uruş eterge.
İzlemeydi cangızı, andan kobub keterge.
Bu közüvde bolğandı, başçıları er KARÇA,
Kerti cigit, bilimli, zorga madar tabarça.
Ekinçige aytılad, NAVRUZ degen bagatır,
Üçünçüge caş BUDYAN, kerek künde bek batır.
TIRAM keled törtünçü, beşinçige ADURHAY
Kesek elge kirgendi, açı kuvğun, bir hahay
Onov-kengeş etdile, çaşavların tüzlerge,
Katı buyruk berdile, cangı curtla izlerge.
Kafkas tavnu şorkuldab, başlagınçı cavumu,
Ürüldüle kozğalıb, Karça bıla kavumu.
Cıyın colga tüşedi, umut etib aralıb,
Artda kalıb ketedi, İnal-Kuba taralıb.
Kün tuvğanga avdula, birem-birem kuyulub,
Malçı koşla kaldıla, hucu bolub oyulub.
Miyik tavnu cağasın, ızlab ala baralla,
Kıyınlıknı bağasın, Arhız tüzde taballa.
İnçik suvdan burulub, ala anda turalla,
Biyağınlay urunub, şatırların kuralla [22]
Arhız-Özen alağa, cangı oba boladı,
İnçik suvda cağağa, ağaç üyle toladı.
Mammat bolub işleyle, malçı koşla töşeyle,
Kıyınların tişleyle, zavuk ete caşayla.
Talay cılnı turdula, tonov zorluk körmeyin,
Halal malnı cangızın, çabıvulğa bermeyin.
Tuvğan künnü birinde, haparları cayılad,
Kızılbekli biyleni, avuz suvu kuyulad.
Keleçile iyelle, ullu casak salırğa,
Ol kavumnu soyumun, cıldan cılğa alırğa.
Kan dığalas etdile, keleçiça körmezge,
Bek amanga cetdile, kıyınların bermezge.
Sanavları tolmaydı, uruş tüzge çığarğa,
Savutları cetmeydi, ızlarına kuvarğa.
Onov-kengeş etişib, Karça bıla kalğanla,
Konaklanı üleşib. birem-birem alğanla.
Beş tamada böldüle, başçıların üylege,
Cürek avrıv saldıla, kızılbekli biylege.
Konak tepsi kurulub, karın kerib toydula.
Tang alası bolğanlay, konakların coydula.
Kün tiygenley kelgendi, bir kıçırık bir hahay,
Öltürmegend konağın. takır köllü Adurhay.
Munu eştib er Karça, Adurhayğa çabhandı,
Aram Karam etmeyin, sav konaknı kakhandı.
Anı kanı tögülüb, üy tübüne akğanlay,
Kölü ketib avğandı, cuka cürek Adurhay.
Nart sözge sanalıb, tölden tölge tohtamay,
Aytılad: "Kannı körüb, kölü ketgen Adurhay"
Andan sora başçıla, erlay onov etdile,
Köçkünçülük kuralıb, uzak carı ketdile.
Tohtamayın col alıb, Koban suvnu ötdüle,
Cögeteyge aylanıb, Eltarkaçha cetdile.
Bu közüvde alayda, cukhan avrıv bolğandı.
Honşu elle bılayda, kıyınlıkdan tolğandı.
Eminadı ol avrıv, adamlanı kıradı,
Bölek-bölek canlanı, kara cerge tığadı.
Kaçıb andan ilgenib, künlüm taba ketelle,
Art artına tizilib, Mingi-Tav'ğa cetelle.
Kün tuvğanga burulub, ELCURT tüzde kalınad,
Bashan özen saylanıb, malçı koşla salınad.
Köçkünçülük koyulub, anda tamır salırğa,
Ant etdile cıyılıb. ömürlükge kalırğa,
Batır KARÇA biyleri, buyruk andan alınad,
Soslan taşdan üyleri, tav betlege salınad.
Kafkas tavla miyikle, kalalağa uşayla,
Çegetlede kiyikle, honşu bolub caşayla.
Subay sanlı caşları, sürüv malla kütelle,
Çıbık kibik kızları, küz cünlerin titelle.
Nığışlada olturub, carık betli kartları,
Talalanı tolturub, ındır bashan atları.
Arpa, tarı ösdürüb, çepken soğub tebleyle,
Boysunmayın birevge, kiyiz börkle kebleyle.
Az sanları köbeyib, aldan alğa uradı,
Töngertgele tüzelib, aynığanlay baradı.
Bashan suvu ağadı, şorka bolub kuturub,
Sağıştadı Er Karça, esin mınga burdurub.
Akhan suvdan cunçumay, arı-beri öterge,
Murat eted mıçımay, ullu köpür eterge.
Dev terekle keselle, arkav etib salırça,
Kobu salıb kısalla, ömürlükge kalırça.
Tomuravla aldıla, ögüzlege tartdırıb,
Becen etib saldıla, suv tübüne batdırıb.
Arkavlanı uzatıb, can canına soylalla,
Öter colnu tüzetib, katı tukum baylalla.
Kıyın işni tındırıb, üylerine kaytdıla,
Nığışlada kartlağa, kuvanç hapar aytdıla.
Kôpür salğan kôzüvde, Karça buyruk bergened:
Congurtçhanı cangızın, tüşürmegiz degened.
Cigit Karça tübedi, kesi etgen korkuvğa,
Congurçhala tüşdüle, ağıb barğan ol suvğa
Başçıkları cekire, congurçhala ketdile,
Aldan alğa sekire, tôbenlege cetdile.
Üyür caşla terk körüb, suv cağada tabdıla,
Kuvğun etib ürülüb, biylerine çabdıla.
Kabartıdı alayı, başçıları Kaziybek,
Şaşhın bolub karaydı, congurçhağa bir da bek.
Dıgalasha tüşedi, tav miyikge barırğa,
Congurçhanı congannı, tabıb anda tanırğa.
Buyruk berdi Kaziybek, kayğı etib ahsınıb,
Bölek-bölek askerle, cıyıldıla basınıb.
Bashan suvu ağadı, aylanç-buylanç süzülüb,
Kaziybekni askeri, tik özenge tizilib.
Kabhaklanı örlelle, tav tarlanı ötdüle,
Eki künnü col salıb, Akköpür'ge cetdile.
Kaziybekni kelgenin, karavulla kördüle,
Biy Karçağa guzaba, kuvğun hapar berdile.
Cigit caşla atlandı, kabak eşik açarğa,
Barıb ızın Karçanı, Kabartını çaçarğa.
Kaphak başha örüleb, Karça arı karaydı,
Kaziybekni askerin cüzle bıla sanaydı.
Uruş tüznü saylarğa tolu karıv anda cok,
Kesek sanlı ciğitin, kırdırğanda fayda cok.
Kabartılı Kaziybek, çamlanadı Karçağa,
Aldan alğa cekirib, alay aytad ançağa:
"Mallarığız menidi, manga taba bolursuz,
Aythan sözüm bolmasa, cangan otdan tolursuz."
Karça etdi onovun, anga karşçı turmazğa,
Tüyüş-uruş başlatıb, az cigitin kırmazğa.
Atın burub tavlağa, mukut bolub ketedi,
Cigitleri birgeley, avuşlanı ötedi.
Buyruk berib Kaziybek, davluk colnu açadı,
Tutmak etib köbleni, üydegisin çaçadı.
Mal baylıknı sürdürüb, Kabartığa kaytadı,
Öhtemlenib haparın, katınlağa aytadı.
At sırtında Biy Karça, Mingi-Tav 'nu avadı,
Tav artında caşağan, Ebzeleni tabadı.
Salam berib tizilib, Ebze elge kirdile,
Ebzele da alanı, konak kibik kördüle.
Karça aytdı alağa:-Kabartlıla çabdıla,
Biz ornalğan tavlağa, malıbıznı kabdıla;
Cartıbıznı ayırıb, tutmaklıkğa eltdile,
Üyübüznü kurutub, zorluk salıb ketdile.
Men kelgenme bılayğa, şohluk baylam küterge,
Curtum körgen zorlukğa, aşhı madar eterge;
Asker-savut bersegiz, kuvanç ete keterem,
Kesek sanlı halkıma, aşhılıkla eterem.
' 'Ebze biyle ongsunub, anı ariv kördüle,
Asker-savut kuratıb, boluşlukha berdile.
Karça alıb askerni, Kabartığa kiredi,
Kaziybekni malların, kaldırmayın süredi.
Malçılanı barısın, tutmak etib aladı,
Cıyıb barıb kavumun, tutmak üyge saladı.
Kaziybekge bedişdi, Biy Karçanı çabhanı,
Bek seyirlik bir işdi, Ebze şohluk tabhanı.
Mal baylığın sürdürgen, kerti ullu zorlukdu,
Ebzelege karşçığa, endi kalay turlukdu.
Kabartılı üyürle, puşuv etib küygendi,
Kaziybekni kesine, cürek avrıv tiygendi.
Esli Karça kaçan da şohluk colnu süyedi,
Malçı başın Kaziyni, Kabartığa iyedi:
Bolcal salıb eki kün, Kaziybekge kelirge,
Akköpürde tübeşib, art onovun bilirge.
İzlegeni bolmasa, tonov malnı sürlükdü,
Avuşladan avdurub, Ebzelege berlikdi.
Munu eştib Kaziybek, canıb-küyüb bişedi,
Madar artın tavusub, dıgalasha tüşedi.
Bolcal kısha, col kıyın, uruşhandan hayır cok,
Tav ellede ajımsız, Ebzeleden kayır cok.
Ov-şav ete kobadı, Er Karçanı körürge,
Alıb barıb ızına, tutmaklanı berirge.
Bölek asker artında, tav collağa atlanat.
Malı üçün Kaziybek, bedişlikge katlanat [23]
Tohtamayın kadalıb, atha kamçi uradı,
Bolcal künden kalmayın, Akköpürge baradı.
Cigit Karça cağada, soslan taşha otturub,
Nögerleri savlayın, tögeregin tolturub.
Alğa atlab eki biy, tosluk kolnu baylayla,
Caraşhannı birgeley, aşhılıkha saylayla.
Izı bıla Kaziybek, tilmaçına kıçırad,
Kırımşavhal kıynalmay, aytılğannı köçüred.
Kırım elden kelib ol, Kabartıda turadı,
Karnaş bilib Karçanı, caş cüregi uradı.
Alğı burun Biy Karça, izlegenin sanaydı,
"Başerkinlik şartdı" deb, sözün alay baylaydı:
Bizden ketgen mallanı, tutmaklanı alırbız,
Malığızdan Ebzege, savğa etib salırbız.
Munu bıla cürekden, şohluk kolnu berirbiz,
Kabartını bütevün, karnaş kibik körürbüz.
"Süymese da Kaziybek, başha amal tabmaydı,
Biy Karçanı sözüne, çüyre cuvab aytmaydı.
Izlarına berdile, tergev etib mallanı,
Üylerine iydile. tutmak tüşgen callanı.
Karçaladan ekevni, kaytmağanı körüled,
Tohçuk bıla caş Tambiy, tölevlükge beriled.
Unutulmaydı alanı, Bashan elde kalğanı,
Ullu eki tukumğa, tukum ata bolğanı.
Kaziybekden razılık, Kırımşavhal aladı,
Caşavunu tamırın, Bashan elge saladı.
Bılay bıla ömürlük, şohluk colu açıldı,
Esden ketmez bu cıyın, zavuk ete çaçıldı.
Karça bıla kavumu, kuvanç allı boldula,
Ösüb anda köbeyib, caş tölüden toldula.
Bara-bara tüzeldi, Bashan elni kıyavu,
Aşhılıkha buruldu, mugur halknı caşavu.
Kırımşavhal aşhı ulan, cokdu anı hatası,
Katlanat: çıdaydı, sabırlık saladı
Kızın alıb Karçanı, bolğand tukum atası.
Aşhılıkla ornalıb, uzun cılla ötedi,
Ullu Karça kart bolub, bu dünyadan ketedi.
Tuvğan halkı Karçanı, aynıb barğand tohtamay,
Caş tölüle tebreyle, curtlarına sıyınmay.
Tamadala es bölüb, kengertirge curtların,
Talpıydıla caş tölnü, Koban suvnu urtların.
İni-cini bolmağan, dangıl cerni süyelle,
izletirge ol cerni, Er Botaşnı iyelle.
Cigit BOTAŞ kuralıb, kün bathanga barğandı.
Eki suvnu arası, Sadırlada turğandı.
Bir canında Ullu Kam, ol bir canı Hurzuk suv,
Caşil tavla, özenle, çegetleri tolub buv.
Kerti ariv toprakla, adam canlı kirmegen,
Narat nızı çegetle, cangız balta tiymegen.
Botaş bıla tengleri, özenlege karayla,
İş-baş etib har cerni, tintib-tintib marayla.
Bek caratıb topraknı, arpa bürtük salalla.
Turub anda bir kesek, ellerine baralla.
Barıb ala kartlağa, aşhı hapar aytalla,
Talay aynı cubanıb, ızlarına kaytalla.
Arpa baçha çaykalad, cılan cırıb ötmezça,
Ariv hava seyirlik, anga mahtav cetmezça.
Süyüb talpıb bılayda, elle salıb ornarğa,
Aylanalla Bashanga. ullu köçnü kurarğa.
Çille suvuk kelgendi, kar cavadı basınıb,
Entda bir kış kalındı, Mingi Tav'ğa kısılıb
Cıltıraydı canadı, Mingi Tav 'nu karları,
Açılğandı caz kelib, tav collanı tarları.
Baylanadı habçükle. arbalağa cüklenib,
Catar orun, kiyimle, boçhalada büklenib.
Adam sanı köblükden, Bashan özen kaynaydı,
Bütev cıyın kozğalıb, cer cerinden oynaydı.
Koy sürüvle, cılkıla, bölek-bölek iynekle,
Oy endi kabıl bolsun, ala etgen tilekle.
Bir ullu köç başlaydı, Bashan tüzge cayılıb,
Sabiyleri Karçanı burun curtdan ayrılıb.
Cürüy-tohtay ketdile, tik tavladan ötdüle.
Talay künnü col alıb, Ullu Kamğa cetdile.
Tukum-tukum ayrılıb, suv başlada turdula,
Arı-beri cayılıb. tiyrelerin kurdula.
Cıldan cılğa ösdüle, ullu kavum boldula,
Tamır salıb har carı, sav Kobanga toldula.
Eski curtda kalğanla, birlik bolub coluğub,
Cangı elle salalla, özenlege sozulub.
Çegem, Holam, Bızıngı, tutuladı saylanıb,
Bashan, Malkar barısı, bir birine baylanıb.
Hapardaça kelined, Koban suvnu katına,
"Karaçay" deb aytılad, bu kavumnu atına.
Karaçaylıd barısı, Malkar curtda turğanla,
Birge kelib Kafkazğa, tuvğan curtnu kurğanla.
Malkar atı keledi, turğan cerni atından,
Üzülmesin ekisi, Mingi Tavnu katından.
Eskertedi KARÇANI, KARAÇAY em KARTCURT,
Kafkaz tavla boladı, Karaçayğa ATACURT.
Tav kışlıkla, caylıkla, cigitleni uyası,
Karaçay halkım sense, MİNGİ TAV'nu iyesi.
Ömürleden beri aytılıb kelgen [Karaçaynı Kafkazda curt tuthanını üsünden] haparlanı nazmu halda caraşdırgan: Sılpagarlanı Azret Aliyni caşı Yılmaz. 28.06.1981 Dortmund-Almanya.
DİPNOTLAR
[1] Karaçay-Malkar, Mayıs, 1993, sayı: 4, Ankara.
[2] Bayçoralanı Yakub Soslanbek, "Drevnetürkskiye, Runiçeskiye Pamyatniki Evropı "-Stavropol, 1989.
[3] Prof. M. Miller, "Malkar Türklerinİn Asılları Meselesi Etrafında ", DERGİ, Sayı: 30, 1962, München.
[4] Kuman Lehçesi Sörlüğü, K.Grönbach, 1922, Ankara
[5] Prof. A.N. Kurat, IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, 1972, Ankara.
[6] A.N. Kurat, Ab sagınılgan çıgarma [A.S.Ç].
[7] A.N. Kurat, A.S.Ç.
[8] Bayramuklanı Ahmat, "Caşavvnu Oyuvları ' ' İstorya Haparla, 1988, Çerkessk.
[9] A.N. Kurat, A.S.Ç.
[10] Bayçoralanı Y. Soslanbek, A.S.Ç.
[11] Prof. İbrahirn Kafesoğlu, Türk Mil1i Kültürü, 1977, Ankara.
[12] Doç. Dr. Şaban Kuzgun, Hazar ve Karay Türkleri, 1993, Ankara.
[13] Prof. Osman Turan, Selçuklular Tarihi, 1965, Ankara.
[14] Prof. Fahrettin Kırzıoğlu, Kıpçaklar, 1992, Ankara.
[15] Kabardeylerin Kökeni ve Yerleşimi, M, A. Safiev-Kafkasya Gerçeği, Sayı: 9, Temmuz, 1992, Samsun.
[16] Bicileni Hanafi, Karaçaylıla Kaydan Çıkhandıla ", İzlem, 1978, Çerkessk [Ufuk Tavkul 'nu, Kafkasya Dağlılarında Hayat ve Kültür, 1993, İstanbul, atlı kitabından].
[17] Habiçlanı Muhammat, Basmalanmagan Reportaj, 1992, Karaçay.
[18] Habiçlanı Muhammat, A.S.R.
[19] Habiçlanı Muhammat, A.S.R.
[20] Prof. Dr. M. Miller, A.S.R.
[21] Çak: Zaman, ömür, çağ, Buyruk berib kavumun, Köç eterge kuraydı.
[22] Oba: Kabır [mezar], oralgan cer [konulan yer], bılayda.
[23] Katlanat: çıdaydı, sabırlık saladı.
_______________________________________________
Yılmaz Nevruz, Karaçay-Malkarlılanı Tamırlarını Üsünden,
Birleşik Kafkasya Dergisi, Sayı: 1, 1994-95, Eskişehir, s. 41-57
_______________________________________________


text:
Rusiyede üç yañı COVID-19 koronavirus adisesi qayd etildi. Operativ ştatınıñ malümatına köre, koronavirus Belgorod, Kaliningrad ve Moskova vilâyetleriniñ sakinlerinde tapıldı, Rusiye matbuatına atıf etip haber ete Azatlıq Radiosı.
Bildirile ki, hastalanğanlar yaqında İtaliyadan qayttı.
Rusiyede koronavirus hastalarınıñ sayısı 17 oldı. Daa üç Rusiyeli "Diamond Princess" gemisinde hastalandı. Yaqında Moskova sakinini hastahanede çıqardılar, daa evel - eki qıtaylını, olarda koronavirus yanvarniñ soñunda tapılğan edi. Daa 14 adam tedaviylene.
Umumen dünyada 105 biñden ziyade koronavirus hastası qayd etildi. 3 600-den çoq adam öldi. Adiselerniñ çoqusı - Qıtayda, biñlerce - Cenübiy Koreya, İtaliya ve İranda. Almaniya, Frenskistan ve İspaniyada hastalarnıñ sayısı biñge yaqınlaşa.
Yañı çeşit koronavirus yuqunçı 2019 senesi dekabr ayında Qıtayda tarqalıp başladı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Qırım memurları 2018 senesi Rusiyede keçirilecek futbol boyunca dünya çempionatında işğal etilgen Qırımnıñ futbol meydanları ile faydalanmağa teklif ettiler, – dep haber ete Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyetiniñ «ruporı» «Krıminform» saytı.
Bu gayeni Aqmescitte «Qırım Cumhuriyetiniñ territorial inkişafınıñ içtimaiy-iqtisadiy kelecegi» mevzusında keçirilgen «tögerek masa» devamında Qırımnıñ naqliyat, bağ ve yaqarlıq-energetik kompleksi boyunca «Devlet şurası» daimiy komissiya reisi Gennadiy Babenko seslendirdi.
«Tögerek masa»nıñ iştirakçilerinden birisiniñ çempionatnıñ bir sıra oyunlarını Qırımda keçirmege teklifini izzatlap, Babenko bu ğaye Qırım parlamenti tarafından alğışlanılmaq kerekligi aqqında bildirdi.
«İdmancı ve qoşma meydanlar bar, bu işni keçirmek mümkün», – dedi Babenko.
Futbol boyunca dünya çempionatı 2018 senesi iyün 8-den iyül 8-ne qadar Rusiyede keçirilmeli.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
BM Yuqarı komissarınıñ İdaresi Ukrainada Rusiye istilâsı vaqtında 8766 vatandaş zarar körgenini tasdıqladı: 4031 insan elâk oldı ve 4735 kişi yaralandı.
«Çoqusı vatandaş keniş alanlı silâ, ağır top ve çoqlu ateş reaktiv sistemalarınıñ qullanıluvı, raketa ve ava darbeleri neticesinde öldi», – dep aytıla haberde.
Teşkilât kerçek raqamlar bayağı yüksek, dep qayd ete, «çünki cenk areketleri devam etken bazı yerlerden malümat keç alına ve tasdıqlanması kerek olğan vatandaşlar ölgenine dair malümat kelgen yerler çoq».
Bu, meselâ, Mariupol (Donetsk vilâyeti), İzüm (Harkiv vilâyeti) ve Popasna (Lugansk vilâyeti) meskün yerlerinen bağlı, «anda, berilgen malümatqa köre, vatandaşlar arasında ölgen ve yaralanğanlar çoq. Olar verifikatsiyağa tabiiydir ve yuqarıdaki statistikağa kirsetilmegen».
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Otarlanı Kerim caşdı, fahmuludu, nazmuları terk-terk basmalanadıla. Anı sıyın, namısın köredile, deberi bek ulludu halkda. Bir bölek cıl ötdü ol respublikanı cazuvçularına başçılık etgenli. Tav ellege barırğa da öçdü, artığırakda Şıkıda aythılık temirçi bla tübeşirge.
TİLİBİZNİ KERTİ USTASI
Beppaylanı Mutalip
Otarlanı Kerim caşdı, fahmuludu, nazmuları terk-terk basmalanadıla. Anı sıyın, namısın köredile, deberi bek ulludu halkda. Bir bölek cıl ötdü ol respublikanı cazuvçularına başçılık etgenli. Tav ellege barırğa da öçdü, artığırakda Şıkıda aythılık temirçi bla tübeşirge. Otar ulu ol kıyın zamandağı çığarmaçıladan birinçi bolup aññılağandı, sezgendi, tüşünñendi tüz busağatda caratıla turğan Malkar adabiyatha, Holam-Bızıñı tarında caşağan Meçilanı Kâzim kalay kerek bolğanın.
Cazuvçulanı birigivlerini tamatası Şıkıçı akılmannı caşavun az-maz igilendirir üçün, köp iş tındıradı. Endi Kâzimni kesini kağıtçısı-Dodulanı Arkes-bardı. Ol kümüşsakal ustanı bitev çığarmaların ençi defterge cazıp turlukdu. Anı tilegine köre, Meçilanı Kâzim aydan artık zamannı «Nalçik» konak üyde caşaydı. Bu uvahtıda añña konakğa Kerim bla Kaysın terk-terk kelip turğandıla. Kâzimni birinçi nazmu cıyımdığın çığarırğa da Otar ulu boladı köz-kulak. Izı bla SSSR-ni Cazuvçularını soyuzuna kirgenine şağatlık etgen kitapçıknı da Kerimni kolundan aladı Meçi ulu. Ol zamanda allay işle bla küreşirge bek kıyın bolğandı. Biz dağıda bir zatnı unutmazğa kerekbiz. Kâzimge zar közden karağanla, anı coyarğa izlegenle da bar edile ol uvahtıda. Ala Meçi ulu Sovet Soyuzğa ters közden karaydı, ol hacidi, anı bir bölek çığarması islam dinni, Kurannı mahtaydı, Bizni va sökgen etedi, dep cazğandıla.
Alay Otarlanı Kerim kesini ustazın bitev ol oguramavladan koruvlağandı, zakiy nazmuçuğa kalkanlık da etalğandı. Bu iş bıllay colnu barmasa, bayam, biz şıkıçı aksakalnı köp nazmusu bla ne hazna tüber edik bügünlükde. Cıllağa boysunmağan hurmetlik Akılman ustazına kertiçiligin, cürek halallığın XX. ömürnü bek zaravatlık uruşunu kanlı avlaklarından, köçgünçülüknü cahanimlik cıllarından ötdüralğandı Otar ulu.
Sürgünden Kavkazğa kaythandan sora va anı esin biylegen bir oyum bardı: «Kâzimni kabırın ata-babalarıbıznı asıl cerine köçürüu!» Ol umut bla Kerim Kazahstanña (Taldı-Kurgan oblast, Telman atlı kolhoz) baradı. 1945 cılda anda avuşhandı akılman. Alay Meçi ulunu ahluları, cuvukları, cerleşleri hacini ata curtuna kaytarıuğa kacavlukların bildiredile. Ala aythanña köre, şıyıhnı obasını tögereginde anı üy biyçesi, sabiyleri, cuvukları, köp da şıkıçı asıralğandıla. Ölgenle, mında cer ülüşlerin taphanla, ol duniyada okuna, bir Kâzimni kabırı ayırtlanıp Ata curtha köçürülse, sözsüz, öksüzlege sanarıkdıla keslerin. Anı üçün a, artığırakda tişirıula, cilyay, çaçların cırta, calbara, tilegendile Kerimden, Kâzimni kabırın köçürüu degen haparnı mından arasında unutup koyarığın…
Poet, ustazını kabırın kuçaklap, cılağan da etip, anı tabılğanına şağatlık etgen kağıt da kurap, ol elde caşağanlağa kol da saldırthandı. Sora alayğa cıyılğanlağa burulup: - Kıyırsız, çeksiz Kazah avlaklada, ayhay da, kum celle, boranla terk-terk bolğanların biz barıbız da igi bilebiz. Alay bla ullu korkuv bardı, Malkar adabiyatnı murdor taşın salğan, akılman Kâzimibizni obasın tas etip koyarğa bu cerde. Ol zat bolmaz üçün a, anı kabırın belgili eterge kerekbiz, Bizni sabiyleribiz, tuvduklarıbız, süygen zamanlarında beri kelip, zakiy tavluğa baş urup, ziyaratha bara tururça!...
Bügün Meçilanı Kâzimni kabırı tuvğan cerinde, ata curtunda kesini tör cerin taphan ese, sözsüz, bu işde Otarlanı Kerimni ülüşü bolmağança ulludu, Endi va Kâzimni girhocançı usta nazmu tizginle bla işlegen suratı:
Tayağına da tayana suratda,
Şıkıdan tigelep keledi Kâzim
Kadar añña uzak colla sınatdı
Kuvanç, buşuv sağatları da-keziv
Ol a keledi! Duniyağa umutsuz
Karamaydı, tavusula cılları…
Duniya caratılğanlı da bulutsuz
Bolmağandıla erleni colları
Bügünlükde da esni alğanlay, biylegenley turadı bir tavlu ınna aythan söz: «Sürgünde, Aziyada mañña ölürge okuna berilmegendi erkinlik… Nek? Men ketgenley, köp da turmağanlay, ızımdan kuyulup, kelip kallıkları hak edi üydegileni, ahlulanı, cuvuklanı da… Sora, bir kesek mıçıy, koşar edi dağıda:
- Endi va men çırtda korkmayma ölümden. Nek? Bügünlükde avuşsam da, sözsüz, tüzünley cannetge barlıkma sora va. Cahanimni ceti katısın a biz Orta Aziyada, Kazahstanda, köçgünçülükde, sürgünde sınağanbız»…
Aziyada cazılğan çığarmalarında söz azdı, oyum a köp. Anı nazmuları, tüz da çiylenñen açık caralaça, kıçıradıla, bayamlaydıla arı deri cer cüzünde bolmağan tav milletge cetgen uçuzluknu, artıklıknı üsünden. Bu tizginle anı bla birge ol ahırzamannı cırthıç canıvar ışanların, ciyirgençli gimhotun körgüztgen dokumentlege da uşaydıla. Ala bla şağıreylenñen okuvçu, ayhay da, aññılamay amalı cokdu. Adamğa, sav milletge berilgen «erkinlik» cahanimlik tuzağı bolğanın:
Caşları, tuvdukları da uruşda
Ölgendile, Ata curtnu koruvlay
Kadar a dağıda añña guruşha
Bolğandı, anı milletin kıruvlay
Tuvğan cerinden kıstadı: «Tersse!» dey
Kelinlerin da tas etdi palahda
Ol Kırğız arbazda, küygen tükküçley
Olturadı, ölüm tiley Allahdan…
Otarlanı Kerimni «Çeçenlini iynegi» degen çığarması, bayam, köçgünçüleni surlu, azaplı, palahlı duniyaların köz tuvrañña keltirip koyğan bek ayırmalı nazmudu:
Otlay barıp, çeçenlini iynegi
İlipinden arı atlap ketgendi.
Kart a: «Hayt! Açdan kırılır üydegim!
Artha kayt, canım!» -dey, hahay etgendi
İyesi çapmay, nek karap kalğanın
İlipinni da ol cağası başha
Komendanturanı ceri bolğanın
Bilmegendi börü aşarık Kaşha
Kart adırgı etgendi, körgendi şart
Essiz iynek coyullukdu batmakda
Çaphandı… Çekden ötgeni üçün kart
Sav onbeş kün olturğandı tutmakda
Otarlanı Kerim, sözsüz, Şimal Kavkaznı bek baytamal, aythılık nazmuçularından biridi. Anı bir türlü terslikleri bolmağan köçgünçü halklağa; Malkarlılağa, Karaçaylılağa, Çeçenlilege, İnguşlulağa, Kalmuklulağa- coralanñan nazmuları, poemaları, balladaları kertilik şartları bla, sur corukları bla da ayırmalıdıla. Otar ulu kesi çığarmalarında allay guruşhalıklanı, artıklıklanı, sürgündegi bolumnu mashabsızlığın alay usta suratlaydı, artığırakda köçgünçülük azabın çekgenleni, ol ahırzaman cıllağa caññıdan athança, sanların suvuk ter tuzaklaydı. Anı nazmularını cigitleri, ölüm azabını kuçağında da, keslerini adamlık, tavluluk, kişilik ışanlarına kertiçiley kaladıla. Sabiylege, kartlağa sebeplik eterge küreşedile, ahır gırcın burhularından okuna başhalağa ülüş çığarırğa aşığadıla, Ata curtlarına kertiçiley kaladıla.
Cer cüzünde, men oyum etgenñe köre, sav halklanı, tamırları bla kalıubaladan beri caşap turğan cerlerinden kobarıp, ezip, maltap, çaç-tük etip, Orta Aziyanı, Kazahstannı kıyırı-çuvu bolmağan kum tüzlerine kuyulğanlanı cahanim caşav turmuşlarını üslerinden Otarlanı Kerimge deri allay çığarmala hazna adam cazmağandı. Ol nazmulanı Frantsisko Goyyanı «Uruşnu kıyınlıkları», «Kapriços», Pablo Pikassonu «Gernika» suratları bla teñleşdirirge bollukdu. Dante Aliğerige insannı canıuarlık, cırthıçlık kılıkların, ışanların bayamlar, açıklar üçün, öz oyumunu küçü bla kuralğan cahanimge tüşerge tüşgendi «Bocestvennaya komediya» degen dastanında. Cer cüzünde Beriyala, Stalinle kurağan cahanimni suratlaydı kesini alamatlık ballada sarınlarında Malkarnı, Karaçaynı da bek ullu poetlerinden biri Otarlanı Kerim:
Eşelonla atlanır uvahtıda
Mart ertteni, küz iñirley, karaldı.
Adamça, carsıy edi cer, ahtına…
Mudah tavlağa, baş ura, karadım
Anda, tılpuv ete turğan caraça
Tütün ete edi el, buşuvu-köp
Caşın cesirge aşırğan anaça
Sak cavunçuk sebe, cilyay edi kök
Bahsançı akılmannı lirikalı çığarmalarında - demeñili süymeklik, tuvğan taşına tartılıu, tavruhlu, comaklı Ata curtuna, Kavkaz tavlanı patçahına-Elbrusha-çeksiz kertiçilik eslenedi. Anı nazmularını, balladalarını, dastanlarını aslamısı-cigit, asıl, öhtem Malkarına süymeklik salavatdı, gimndi.
Çınttı poeziyanı ömürlük ahı, men oyum etgenñe köre, bizge Olimpni teyrilerinden urlanñan ot bla birge tüşgendi, enñendi. Ullu, ahırzaman kuş, anı üçün macüsü teyrileni tamatası Zeusnu buyrugu bla, kurç burnu bla köküregin, bavurun cırthandı Kavkazda kayağa temir sıncırla bla baylanñan Prometeyni.
Kan tamıçıları, teyrilege teñşi tulparnı bavurunu kesekçikleri, et urhoduklağa koşula, caññıra, caññıdan cana, uvak bürtükçükle, ruhiy urlukçukla bola… Artda aladan, zaman ötgenden sora, caratıla fayğambarla, bilgiçle, akılmanla, zakiy poetle. Aladan biri va, men oyum etgenñe köre, sözsüz, Otarlanı Sarımırzanı caşı Kerimdi.
Otar ulunu çığarmaların okuy, bir seyir tüşünüv keledi esiñe: zakiy nazmuçula cazğan tizginle, anı kolundan kağıt betine tüşgenley, keslerini öz, ençi caşavların, cazaların başlaydıla. Ol caşav a, bayam, biz alıka sezmegen, bilmegen terenliklede caratıladı. Bitev cer cüzündegi aythılık, ölümsüz çığarmala ua, ala türlü-türlü ömürlede tuvğanlarına da karamay, bir birleri bla bek baylamlıdıla. Ala, ol demeñili çığarmala, biz da bilmey turğanlay, kesleri allarına tabadıla bu çakda alağa bek kerek bolğan okuvçunu, karavçunu, tıñılavçunu da…
Otarlanı Kerimni nazmuları carık nürlüdüle, caşav kıymatlıdıla. Alanı keslerini da kanları, canları bolğança, mından arısında va anı tuvduklarını canında süellikça bizge, anı okuvçularına, kıyın sağatıbızda bileklik, nögerlik eterça.
Nazmuçuluk işde allay biyikliklege, ayhay da, calanda ullu söz usta, söz bilgiç, palahla gürenin gunç etalğan akılman çığallık edi. Anı çığarmaların okuğan a, sözsüz, endi cer kanı bolmaz, iynanuvun tas etmez, tavluluk, adamlık ışanlarına bütünda begirek berilip, kertiçilikde caşar.
Tav adet, nartçılık töre Otarlanı Kerim bla birge caşağandıla, añña bar palahlı boranlanı horlarğa ala boluşhandıla. Anı alamatlık çığarmaları kesi okuvçuların taba başlağandıla. Kerim canı kibik körgen, tav milletinde. Biz a mından arısında da köp iş tındırırğa kerekbiz anı ullu, demeñili, ömürlük işine körtiçi bolur üçün. Malkarnı, Karaçaynı, Kavkaznı, Rosseyni zakiy söz ustasın uzakda, keñde caşağanlağa da tanıtır üçün.


text:
Bashqurtıstan
Bashqurtıstan (Bashkortostan), Bashkurtıstan Respublikası — Rossiya Federatsiyası subyektı eseplengen respublika, Qaraqalpaqstanmen salıstırg'anda referendum islep G'arersız bo'lıp shıg'uwg'a Haqısı jo'k respublika. Rossiyanın' Evropa bo'leginde ham Azia bo'leginde birdey ornalasqan, qubla Uralda, ha'm Ural artındag'ı tekisliklerde jaylasqan. Mayd. 143,6 mın' km². Xalqı sanı 4 mln. 110,3 mın' adam (1999). Bashqurtıstanda 54 rayon, 20 qala ha'm 41 qalasha bar. Paytaxtı — Ufa qalası. Respublikanını basqaratug'un organ: Respublika Baslığı, RBWA, Radiy Habirov


text:
Qazaqstandağı mektepter men joğarı oqu orındarı 1 qırküyekten bastap dästürli formatta oqidı. Bwl turalı bügin, 11 tamızda prem'er-ministrdiñ resmi sa..
Şımkent qalasında bıltır küzden beri qoğamdıq rezonans tudırıp, birneşe serialğa jalğasqan 125 mekteptegi dau uşığa tüsti. Taraptardıñ şielinisken tar..
Qazaqstanda vakcina saldırğan studentter oqu kezinde jäne jataqhana aqşasın tölegen kezde jeñildikke ie boladı. Bwl turalı bilim jäne ğılım ministrli..
Bıltır Şımkent qalasında şu bolğan 125 mekteptegi dau jañaşa sipat aldı. Ministr men bilim basqarmasınıñ basşısı ornınan bosatqan jäne üş jıldan asa b..
Qostanay oblısında jemqorlıq küdigine ilingen Meñdiqara audanınıñ bilim böliminiñ jetekşisi Qalıbek Jüginisov darğa asılğan küyi tabıldı. Bwl turalı T..


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/02-8
Mendeleyev Dmitri İvanoviç (Urısça: MeHдeлeeB ДMиTpий ИBaHoBич) (1834-1907), ximik, ensiklopedist-ğälim, cämäğät eşleklese, Peterburg Fännär Akademiäseneñ möxbir äğzası.
Ximik elementlarınıñ anıñ iseme belän atalğan periodik qanunın aça. 1857-1890 yıllarda Peterburg Universitetında prafisır. Fundamental xezmätläre ğomumi ximiä, ximik texnologiä, fizika, metrologiä, hawada oçu, meteorologiä, awıl xucalığı, iqtisad, xalıq mäğärife h.b. ölkälärgä qarıy. Räsäydä organik ximiädän berençe däreslek, "Ximiä nigezläre" digän klassik xezmät autorı.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Amerikadaki Çikago şeerinde ve Rusiye paytahtı, Moskovada sentâbr 24-ünde faalciler, Rusiyeniñ Ukraina ve Suriyede tecavuzını toqtatmaq talabınen bir sıra piketler keçirdi. Aynı zamanda ukrain siyasiy mabüslerni, hususan Oleg Sentsov ve Vladimir Baluhnı, azat etmek talabı da yañğıradı. Bu eki taraflı aktsiyalar aqqında Qırım.Aqiqatqa faalci Vera Lavreşina aytıp berdi.
Faalciler qayd ete ki, Rusiyede ükümsürgen “rejim”niñ tecavuzını toqtatmaq ve bu vaqialarnıñ halqara mahkemede baqıluvını yaqınlaştırmaq tek “küçlerni birleştirip” yapmaq mümkün.
“İşanamız ki, özümizge, küçümizge inançnı coymasaq, şimdilik şübeli körünse de, amma yaqın vaqıtta vaziyet deñişecegine inansaq, mıtlaqa muvafaqiyetke irişerik”, - dedi Lavreşina.
Baluh, 2018 senesi martnıñ 19-ında ilân etken müddetsiz açlıqnı devam etmekte. Mabüsnıñ bir ay iç aş aşamağanından soñ, Qırım arhiyepiskopı Kliment, onı iç olmadan 2 stakan cılap kiseli, 50-70 gramm qara ötmek peksimeti ve ballı çaynı içmege qandırdı, böylece onıñ ölmemege küçü yetecek.
İyülniñ 5-nde Rusiye kontrol etken Aqşeyh rayon mahkemesi ukrain faali Vladimir Baluhqa 5 yıl apis cezası ve 10 biñ ruble (4 biñ grivna) para cezasını tayin etti.
FSB Vladimir Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tuttı. FSB hadimleri Vladimir Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. Onıñ evinde Ukraina bayrağı bar edi.
Oleg Sentsov mayısnıñ 14-nde Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen müddetsiz açlıq ilan etken edi. O, mayısnıñ 31-nde «onı deñiştirüv meraqlandırmağanı» bildirdi, çünki o «soñuna qadar baracaq insan olğanını» ilân etken edi.
Sentsov ve Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.


text:
Vladimir Putinniñ Rusiye prezidentligine tekrar saylânuvı dünya ögünde turğan problemalarnı zorlaştıra bile. Bu aqta martnıñ 18-nde Avropa Şurası Parlament Assambleyasınıñ vitse-prezidenti, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Volodımır Aryev beyan etti.
«Putinniñ saylâvları tarihındaki eñ yüksek netice, oña dünyanıñ eñ büyük problemalarını yaratmağa imkân berir. Rusiyeliler bügün cenkni tasdıqladı. Eger Ğarp onı (Putinni – QA) keregi kibi sıqıştırıp olamasa,bu yarın olmasa da, yaqın kelecekte olur», – dep yaza Aryev Facebookta.
Martnıñ 19-nda Rusiye Merkeziy saylâv komissiyası prezident saylâvları bülletenleriniñ aman-aman 100%ni sayıp çıqqan. İlk malümatlarğa köre, Rusiyeniñ al-azırdaki prezidenti Vladimir Putin 76%den ziyade ses toplağan.
Rusiyeniñ merkeziy saylâv komissiyası, Qırımda ötkerilgen saylâvlarda saylâvcılarnıñ ekseriyeti Putinge qol tutqanını iddia ete.
Martnıñ 18-nde aqşam Putin Moskvadaki Manejnaya meydanında öz saylâvcıları ögünde çıqış yaparaq, olarğa minnetdarlıq bildirdi. O, Rusiyeni «muvafaqiyet beklegeni» aqqında ayttı.
65 yaşındaki Vladimir Putin, evelki prezident Boris Yeltsin istifa etkeninden berli, aslında 1999 senesi dekabrniñ 31-nden itibaren Rusiyeniñ idaresinde bulıunmaqta.2008-2012 seneleri prezidentlikke Dmitriy Medvedev saylânğan edi. Qanuniy sıñırlavlardan dolayı Putinniñ özü o vaqıt prezidentlikke namzet olamağan edi. O yıllrda o baş-nazir vazifesinde çalıştı.


text:
Keriç boğazı üstünden qurulğan köpürniñ avtoyol qısmı yengil maşinalarnıñ yürüşi içün açıldı.
Rusiye haber agentlikleriniñ bildirgenlerine köre, Rusiyeniñ Krasnodar diyarı tarafından birinci avtomobiller saba saat 5:30-ta köpürden keçtiler.
Bunıñ arfesinde qurulayatqan Keriç köprüniñ avtoyol qısmınıñ açılışında Rusiye prezidenti Vladirmir Putin iştirak etti.
Mayıs 15-te Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda Keriç köprüniñ qanunsız qurulması Kremlniñ halqara uquqqa itibar etmegeniniñ nevbetteki şaatlığıdır, dedi.
Avropa Birligi Rusiye territoriyası ile ilhaq etilgen Qırım arasında Keriç köprüniñ qısmen açılmasını sert bir şekilde tenqit etti.
Rusiye ukümeti qurulmaqta olğan Keriç köpründe naqliyat havfsızlığınıñ temin etilmesi ile bağlı işlerniñ yapılması boyunca devlet kontraktınıñ müddetini 2019 senesi dekabr 1-ge qadar uzattı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç boğazından keçit qurmaq niyeti aqqında Qırımnıñ işğalinden aman soñra, 2014 senesiniñ martında ilân etti. Köpürni 2018 senesine qadar qurmağa ve 2019 senesiniñ yazında işletüv içün açmağa vade ettiler.
Ukraina tarafı Rusiye ile köpürniñ qurulması aqqında añlaşmadan 2014 senesinde – Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ çıqtı.


text:
Salı künü Moskvada faaller gruppası ve Radio Svoboda muhbiri İvan Voronin yaqalandılar.
«OVD-İnfo», faallerge atıf etip, bildire ki, bu adise Lubânskaya meydanında FSB binası yanında yüz berdi. Faaller soqaqtan kete ediler. Episi olıp, 8 adam yaqalandı, olarnıñ arasında bizim muhbirimiz de bar.
Faallerden biri «Facebookta» yazğanına köre, yaqalanuvdan ögüne faallege «aidy urbağa» kiyingen bir zümrü insan ücüm etti, bundan soñ politsiya maşnası keldi ve yaqalanğanlarnı «Kitay-gorod» İçki işler nazirliginiñ bölügine alıp ketti.
Dekabr 20, salı künü Moskvada faaliyetçi Vasiliy Nedopökin yaqalanğan edi.
Bügün Rusiyede Telükesizlik organları hadiminiñ Künü – «çekist Künü» qayd etile.


text:
Qırımda iyün 26-sında COVID-19 hastalığı sebebinden bir adam vefat etti, infektsiyadan ölgen adamlarnıñ sayısı 26-ğa keldi, bildire Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti.
Qayd etilgenine köre, iyün 27-siniñ sabasına tibbiy nezaret altında 3584 adam bulunam olardan 2448-i - evlerinde, 267-si - hastahanelerde, 869-ı - observatorlarda.
Qırım ve Aqyar boyunca Rospotrebnadzor idaresi, bütün müddet devamında 646 COVİD-19 adisesi olğanını haber ete. Qırımnıñ tibbiy müessiselerinde 144 adam tedaviylene, 478 adam yahşı olıp hastahanelerden çıqarıldı.
İyün 26-sında Qırımda eki yañı koronavirus adisesini qayd ettiler.
Hatırlatamız, iyün 25-inde işğal etilgen Qırımda altı yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qomşu Rusiyeniñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Ukraina tarafdarı faali, qırımlı Oleg Prıhodkonıñ apis müddetini üç ayğa uzatıp, onı 2021 senesi martnıñ 16-na qadar apiste qaldırdı. Bu aqta advokat Nazim Şeyhmambetov «Qırım birdemligine» bildirdi.
Qayd etilgenine köre, qabaatlayıcı taraf mabüsni eski sebeplerden SİZOda qaldırmağa rica etti. İmaye, Oleg Prıhodkonıñ sağlığı zayıf ve mahkeme tahqiqatı yekünlenmek üzere olğanı içün şaatlarğa tesir etmege ya da delillerge zarar ketirmege imkânı yoq dep, sıñırlav müddeti apiste tutulmasınen olmamasını rica etti.
Rusiye FSBsi, Rusiye quvetçileriniñ qırımlı faal Oleg Prıhodkonıñ evinde keçirilgen tintüv vaqtında tapılğan sim-kart olmağan bir şahıs adına qayd etilgenini ögrendi.
Oleg Prıhodkonıñ qızı Natalya Şvetsova Rusiyeniñ Rostov-na-Donu SİZOsında tutulğan babasınıñ sağlıq vaziyeti fenalaştı, dep bildirgen edi.
2020 senesi yanvarniñ 16-nda berilgen malümatqa köre, Prıhodkonıñ yañı qabaatı aydınlatıldı – «patlayıcı madde ya da patlayıcı cihaznı qanunsız aluv, berüv, satuv, saqlav ya da taşuv». Prıhodko Lvivdeki Rusiye baş konsullıq binasını patlatmağa tırışqanında da qabaatlana.
Oleg Prıhodko 2019 senesi oktâbrniñ 10-nda tutuldı. Rusiye FSBsi onı terror ücümini azırlağanında ve patlayıcı maddelerni qanunsız yapqanında qabaatladı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımda faalniñ apiske alınğanı sebebinden Ukraina Ceza kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (azatlıqtan qanunsız şekilde marum etüv) cinaiy tahqiqat başlattı.
Advokat Nazim Şeihmambetovnıñ malümatına köre, Prıhodko Aqmescit SİZOsınıñ mahsus blokunda tutula.
Bundan evel Prıhodko memuriy dava boyunca işğal etilgen Qırımda mesüliyetke çekildi.
Kreml kontrolindeki Qırımnıñ Saq rayon mahkemesi iyünniñ 25-nde qırımlığan 2 biñ ruble para cezasını berdi. Mahkeme onı Rusiye memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesiniñ birinci qısmına istinaden qabaatlı dep tanıdı. Qırım.Aqiqatnıñ elinde olğan mahkeme qararına köre, faalniñ evinde tintüv vaqtında tutıp alınğan eşya ve vesiqalarnıñ «tedqiqatı» «Prıhodko üçünci şahıslarnıñ bu eşya ve vesiqalarğa irişmesi vastasınen natsist timsallerini propaganda etkenini ve köstergenini» işaretlemekteN
Faalniñ özü evindeki bütün timsaller «antika», dava malümatında olğan svastikalı kölmek ise «suvenir» ve 2010 berli onda olmağanını ayttı.
2019 senesi fevralniñ 8-nde Qırımdaki FSB idaresiniñ hadimleri Oleg Prıhodkonıñ evini tintken edi. Quvetçiler ukrain timsalleri, «Svoboda» firqasınıñ bayraqları, qırmızı-qara bayraqlar, Stepan Banderanıñ süretleri, tehnika ve ev CD-disklerini aldı. Tintüvden soñ Prihodkonı Aqmescitke alıp ketkenler, anda faaliyeti ve esas Ukraina ile bağları aqqında sorap sorğuğa çekkenler.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesiniñ qadısı Sergey Demenok Rusiye qabaatlayıcısınıñ Aqmescitte ğıyabiy şekilde mahkeme etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovğa qarşı dava boyunca patlayıcı tehnikini tekrar sorğuğa çekmek muracaatını qanaatlendirdi. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildirdi.
İmaye delillerni kösterdi ve taraflar munaqaşağa keçmege azırlanğan edi. Faqat bugünki oturışuvda qabaatlayıcı, tahqiqat versiyasına köre, Bekirovnıñ davası boyunca gizli şaat patlayıcı madde ile çantanı saqlağan yerni teşkergen patlayıcı tehnikini tekrar sorğuğa çekmek kerek, dep bildirdi.
Şaat iyünniñ 1-ne çağırıldı. Patlayıcı tehnikini sorğuğa çekmege kerek olğanı içün munaqaşa vaqtı başqa künge qaldırıldı. Advokat Aleksey Ladin taraflar bu stadiyağa şaat tekrar sorğuğa çekilgen soñ keçecegini inkâr etmey.
Eski siyasiy mabüs, qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ cinaiy davası fevralniñ 19-nda Aqmescitte temelden baqılıp başlandı. Bundan evel Qırım Yuqarı mahkemesi evelki instantsiya mahkemesiniñ qararını deñiştirmeyip, eski siyasiy mabüs, qırımtatar faali Edem Bekirovnı qıdıruvğa ilân etti.
2020 senesi mayısnıñ 14-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi 2019 senesi sentâbr ayında Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnı deñişüv neticesinde SİZOdan azat etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ cinaiy davasını yañıdan baqıp başladı. Daa soñra aynı mahkeme faalni mahkemege «zornen ketirmege» qarar berdi. Mayısnıñ 22-nde prokurornıñ muracaatınen qadı Bekirovnı qıdıruvğa ilân etmege qarar aldı.
Edem Bekirov davası
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
«Qırım» siyasiy analiz ve tahmin etüv merkezi», Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komiteti, «Ukrain evi» cemaat teşkilâtı, ve başqaları «Qara deñiz regionında havfsızlıq çerçivesinde Qırımnıñ azat etilmesi ve Ukrainağa qaytarılmasınıñ strategiyası» mevzusında ilmiy maqale yarışını ilân ettiler.
Bu aqta Kiyevde matbuat konferentsiyası devamında «Qırım» siyasiy analiz ve tahmin etüv merkezi»niñ reisi Eskender Bariyev bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
Onıñ sözlerine köre, maqaleler 2-15 senesi oktâbr 2- kününe qadar qabul etilecek.
Bariyev Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, üç eñ eyi maqale müellifi para mukâfatını elde etecekler. «Birinci yer içün – 2,5 biñ grivna, 2 – 2 biñ, 3 – 1,5 biñ grivna. Bundan da ğayrı, eñ eyi maqalelerniñ müellifleri noyabr ayı İstanbulda keçirilecek Qara deñiz regionınıñ havfsızlığı boyunca konferentsiyada iştirak etecek», – dey Bariyev.
O şunı da qayd etti ki, işitarkçilerniñ maqalelelri bir nizamğa ketirilip, ayrı risale şeklinde derc olunacaq.
Yarış teşkilâtçıları ümüt eteler ki, bu işler Ukrainanıñ Qırımnıñ qaytarılması boyunca devlet siyasetiniñ temeli olur.
Bariyev yarış teşkilâtçıları arasında – Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov olğanını bildirdi.
Bariyev dey ki, yarış komissiyası oktâbr 20-ne qadar teşkil etilecek. Komissiya erkânına Strategik taqiqatlar institutınıñ mütehassısları ve Ukrainanıñ diger ilmiy müessiseleriniñ ekspertleri kirecek.


text:
Moskvada Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti yanında işğal etilgen Qırım temsilciligi açıldı. Bunı temsilcilik reisi Georgiy Muradov bildirdi, – dep haber ete Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti.
Onıñ aytqanına köre, temsilcilik uquq organları tarafından endi qayd etildi.
Muradov şunı qayd etti ki, Qırım temsilciligi Moskva ükümetiniñ binasında yerleşe.
«İcra akimiyetniñ federal organları, qanun çıqarıcı akimiyetniñ federal organları, Prezident memuriyeti, halqara teşkilâtlar ile işbirlik boyunca iş belgilenecek. Müim yöneliş olaraq Qırım Cumhuriyetiniñ menfaatlarında tışqı iqtisadiy faaliyet boyunca iş sayılmaqta», – dep qayd etti Georgiy Muradov.
Bundan ğayrı, «Qırımnıñ merkeziy kütleviy haber vastalarında ilerilerimesi» boyunca iş, em de siyasiy birleşmeler, firqa, cemaat teşkilâtları ile iş planlaştırıla.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Kezlevdeki Cuma-Cami yanında olğan «Han-Cami» din cemiyetini elge keçirdiler. Bunı Kezlev musulmanları aytalar. Olarnıñ malümatına köre, cemiyetniñ yañı azaları cami hazinesinde olğan bütün paranı aldılar, dep haber ete 15 minut saytı.
Neşirniñ bildirgenine köre, bir ay evelsi «Han-Camide» deñişmeler oldı. Cemiyetniñ artıq sabıq azaları olğan adamlar deyler ki, o vaqıt cami imamı Elmar Abdulganiyev toplaşuv keçirdi. Tedbirde cemiyetniñ yañı azalarını saylaycaq ediler, lâkin onıñ bir sıra azalarınıñ toplaşuv aqqında haberleri de olmadı.
Din cemiyeti azalarınıñ esabatını diñlemeyip, yañı 12 azanı sayladılar. Yañı saylanğan azalar arasında, esasen, habaşizm areketiniñ vekilleri mevcut. Qırım musulmanları Diniy idaresi (QMDİ) olarnı sekta dep adlağan edi.
Cemiyetniñ sabıq azaları yañı azalarnı cami hazinesinde olğan paranı – anda em ruble, em de çetel para bar edi – elge keçirüvde qabaatlaylar.
«Han-Caminiñ» yañı erkânı saylanğan soñ seyfni bozıp taşladılar. Anda bayağı para bar edi: 191 biñ ruble, tahminen 8 biñ Amerika parası, 500 Türkiye parası ve 45 yevro, dep yaza neşir.
«Cemiyetimizniñ sermiyası qayda kete bizler bilmeyik» , – dep ayta din cemiyetiniñ hazine reberi Narim Aşirov.
Cami imamı Elmar Abdulganiyev ATR telekanalınıñ jurnalistlerine vaziyetni añlatır eken, «cemiyetniñ sabıq azalarını esli başlı olğanları içün çıqardılar, çünki olarnıñ çalışmağa çareleri yoq. Olarnıñ yerine, imamnıñ aytqanına köre, cemiyet erkânına genç, inkişaf etken ve tasil alğan adamlar kirdiler», dep bildirdi.
İmam para alınmasınen bağlı qabaatlarnı red ete. Onıñ aytqanına köre, hazineniñ sabıq reberi paranı bermege istemedi, onıñ içün seyfni bozmağa mecbur oldılar.
Abdulganiyevniñ aytqanına köre, cemiyet erkânı deñişken soñ, onıñ azaları Qırım musulmanları Diniy idaresine boysunmaycağını ve meydanğa ketirilgen yañı «Tavriya Müftiyatına» keçecegini bildirdiler. «Tavriya Müftiyatınıñ» reberi olaraq Qırım musulmanları Diniy merkezi (QMDM) reis muavini olğan Ruslan Saitvaliyev tayinlendi. Bu teşkilâtnı «habaşizm» areketinen bağlaylar.
Qırım musulmanları Diniy idaresi «Han-Cami» din cemiyetindeki vaziyetke emiyet berecek. Mında berilgen malümatqa köre, cami QMDİ ait ve Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ razılığı olmasa, onıñ başqa bir de bir teşkilâtqa keçüvi imkânsızdır. Al-azırda QMDİ nezaret organlarına şikâyetler azırlay.


text:
Qırımda bazarertesi, mart 30 künü, furtuna havfı ilân etilgen.
Bunı gidrometeorologiya boyunca Qırım idaresi bildire.
Tahminlerge köre, mart 30 künü gece ve saba yarımadada bazı yerlerde qoyu tumannıñ olması mümkün.
Qırım paytahtı Aqmescitte ara sıra bulutlarnıñ olması beklenile. Yağanaqsız. Yel cenübiy-ğarbiy – 4-9 m/s, kündüz – 13 m/s. Ava arareti gece sıfırdan yuqarı – 4-6, kündüz 14-16 dereceni teşkil etecek.
Malüm olğanı kibi, mart 28 künü Keriç boğazında furtuna havfı ilân etilgen edi. Yel küçü 16 m/s, bazıda 20 m/s yete edi.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev bildirgenine köre, Turkiye Ukraina ile iqtisadiy ve arbiy ceetten yaqınlaşmağa istey, onıñ fikirince, bu Qırımnıñ qaytarılmasına yardım eter.
Bu aqta Qırım.Aqiqat saytına, Cemilev, Ukraina ve Turkiye prezidentleri Petro Poroşenko ve Recep Tayip Erdoğannıñ körüşüvlerini izaatlağanda haber etti.
«Şimdi Ukrainanen iqtisadiy ve arbiy yaqınlaşmasına yol alındı. Turkiye daima kendi milliy iqtisadiy faydasına köre areket etkenine baqmadan, bizim noqta-i nazarımızğa köre, şimdi bu eyi tarafqa deñişkendir. Elbette, bizim içün ve Qırım qaytaruvı boyunca faaliyeti içün de faydalı olur», - dep ayttı Cemilev.
Petro Poroşenko Turkiyede eki künlük iş ziyareti ile bulunıp, memleket akimiyetinen körüşüvlerni keçirmekte. Çarşenbe künü Poroşenko ve Turkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan, eki devletniñ strategik işbirligi aqqında umumiy deklaratsiyasını imzaladılar.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Qırımda fevral ayında 90 yaşını tolduracaq ressam Sadıq Acı Selimov vefat etti. O, qırımtatar halqınıñ sürgünligi aqqında ikâye etken «1944» filminiñ qaramanı edi. Levha Kyivde 2019 senesi mayısnıñ 18-nde kösterildi. Bu aqta Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Facebook saifesinde yazdı.
«Resim yapmağa imkânı olmayıp, balalıqtan yapqan resimler vastasınen film kösterildi. Birinci resimini divarda yaptı. 13 yaşında olğanda 1944 senesiniñ sürgünligini kördi, körgen acı ve ğayıplarını, açlıq ve sürgünlik cinayetlerini Sadıh resimlerde tasvir etti. Onıñ aytqanına köre, Sovetler Birligi vaqtında oña – mektepte resim dersini bergen adiy ocağa – mahsus hızmetler kelgen edi. Qırım ve sürgünlik resimlerini badana etip (soñra qolay yuvmaq içün), kümeste saqlamağa mecbur edi», – dep bildirdi Ceppar.
Onıñ aytqanına köre, Selimovnıñ eñ büyük arzusı resim albomını yapmaq edi.
«Bu arzusını Yuriy Stets, Artem Bıdenko ve Viktor Litvinovnen beraber kerçekleştirmege yetiştirip olğanımızğa quvanam. Onıñ ayat ikâyesi ise «1944» filminde ebediy yaşaycaqtır», – dep qayd etti Emine Ceppar.
2019 senesi mayısnıñ 17-nde Kyivdeki «D12» galereyasında qırımtatar sürgünligi aqqında «1944» vesiqalı filminiñ premyerası olıp keçti. Onıñ rejissörları Yunus Paşa ve Qırım.Aqiqat müellifi Fatima Osman olğanlar.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ fikirince, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Cemil Gafarovnıñ SİZOda tutuluvı ayatı içün telükeli ola bile.
Bunı Denisova Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Gafarovnı apiste tutuv müddetini martnıñ 15-ne qadar uzatqan soñ bildirdi.
«Cemil Gafarovnıñ ağır hastalıqları boyunca tibbiy qararlar olğanına baqmadan, mahkeme sıñırlav müddetini uzattı, bu ayatı içün doğru bir telüke ola. İşğalci akimiyetniñ bu yapqanlarını Ukraina vatandaşlarınıñ halqara şartnamelerde qayd etilgen, hususan adaletli mahkeme, azatlıq ve şahsiy toqunılmazlıq aqlarını bozuv dep sayam», – dep aytıla haberde.
Daa evel Gafarovnıñ advokatı müvekkiliniñ alı kritik oldı, dep qayd etken edi. Cemil Gafarov üçünci derece saqatı, büyrekleri hasta ve yürek hastalıqları bar. Advokat Gafarovğa ilâc bermeyip, hastahanege avuştırmağa razı olmadılar, dep qoştı.
Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova işğal etilgen Qırımdan ukrainalı siyasiy mabüs Cemil Gafarov (Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüsi) sağlıq vaziyeti fenalaşqanını bildirgen edi. Şu sebepten Denisova Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Ukraina vatandaşlarınıñ tibbiy tedqiqi içün yardım etmesini rica etti.
Yanvarniñ 29-nda Qırımdaki Rusiye CYKFH idaresiniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Gafarov tibbiy yardımğa muhtac degil.
2019 senesi martnıñ 27-nde Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal tutuldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırım musulmanları diniy yetekçisi hacı Emirali Ablayev qırımlılarnı mayıs 3 künü Bağçasaray rayonında keçirilecek Hıdırlezge çağırıp olamağanını bildirdi, çünki bu diniy bayram degildir, amma şunı hatırlattı ki, Hıdırlez – «insanlarğa körüşmek ve qonuşmaq içün fırsat yaratqan milliy bayramdır».
Qırım müftisiniñ beyanatı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ saytında cumaaqşamı, aprel 30-da, aşkâr etildi.
«Bugün insanlar bizden soray: Hıdırlez – diniy bayram degil, musulmalar anda barmaq kerekmi? Milliy bayramımız olğanını aytamız, amma dinge alâqası yoq, şunıñ içün biz nasıldır bir qarar çıqarıp, insanlarnı davet etmege ya da yoq kibi meseleni çezip olamaymız, doğru degil. Bayramnıñ temeli halqnıñ tarihında olğanını añlamaq kerekmiz, amma «bayram» degenimizde onıñ dostluq, birlikke çağırğanını köz ögümizge alamız, anda içki, qavğa-şamata degil, saf ve tınç müit olmaq kerek, insanlarğa körüşmege, laf etmege imkân yaratqan müit olmalı, bu ise dinimizge ters kelmey, mında aram şey yoq», – dedi hacı Emirali Ablayev.
O şunı da qayd etti ki, Qırım musulmanları diniy idaresi er vaqıt Qırım musulmanları ve qırımtatarlar ile bağlı tedbirlerde iştirak ete edi.
«Davet etseler, er yerge bara edik, çünki menim içün bu er kesni kene bir kere barışıqqa çağırmaq içün bir imkândır, başqa maqsadım yoq. Diniy idaremiz siyasetke qarışmaycaq, siyasetni siyasetçiler baqsın, ticaretni – iş adamları, dinni – din erbapları, yani Diniy idaremiz», – dep yekün çekti hacı Emirali Ablayev.
Malüm olğanı kibi, Hıdırlezni bu sene mayıs 3 künü, Bağçasaray rayonı, Aqmescit-Bağçasaray yolunıñ 25-inci kilometrinde qayd etecek olalar.
Evel Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov qırımlılarğa muracaat etip, Qırım akimiyeti Hıdırlezni qullanıp, qırımtatar halqını bölmege istegenini bildirgen edi. İçtimaiy ağlarda qırımtatar faalleri Qırımnıñ şimdiki akimiyeti tarafından azırlanılğan tedbirlerni körmemezlikke urmağa çağıralar.


text:
Qırım tarihçıları Serğiy Ğromenko, Gülnara Bekirova, Andriy İvanets, qırımtatar yazıcısı Bekir Ablayev ve Ukraina siyasiy tedqiqatlar mustakhil merkeziniñ reberi Yuliya Tışçenko «Qırım ve qırımtatar halqınıñ tarihı. Derslik» adlâ kitapnı yazdı.
Bu aqta Facebookta «Qırımtatarlar: Tarih. Medeniyet. Sanat» tasil kursı» saifesinde haber etile.
«Qırım ve qırımtatar halqınıñ tarihı. Derslik» işimiz dünya yüzüni körgenini bildirgenimizge quvanamız, bu Ukraina medeniyet fondunıñ yardımı ile «Qırımtatarlar: Tarih. Medeniyet. Sanat» tasil kursı» medeniyetşınaslıq leyhasınıñ kerçekleştirilüvi çerçivesinde bütün taqım işiniñ neticesidir», – dep aytıla haberde.
Derslik mektep çağındaki balalar içün yazıldı, amma oca, student ve Qırım tarihınen meraqlanğan er keske kerek ola bile.
Daa evel bildirilgenine köre, «Qırım ailesi» cemaat teşkilâtı Qırım, qırımtatarlar, medeniyet ve sanatlarınıñ tarihı aqqında online tasil platformasını, video derslerini ve uzaqtan derslerini taqdim etti. Bundan ğayrı, Ukrainada ilk sefer mektep talebeleri içün ukrain ve qırımtatar tillerinde tarih dersligi neşir etilecek. Tasil kursınıñ müellifleri arasında – rejissör Ahtem Seitablayev, ressam Rustem Skibin, alıp barıcı ve yırcı Elzara Batalova, Qırım tarihçıları Gülnara Bekirova ve Andriy İvanets.


text:
Haberler
Bariyev işğal etilgen Qırımda 2021 senenin aralıq ayında insan aqlarnıñ kütleviy bozuvlarnıñ sayısını haber etti
17:40, 11 Qaraqışay
“Hizb ut-Tahrir davası” Qurman gruppanıñ iştiraqçisını Yemiruseinovnı Saratov vilâyetine etap ettiler
14:53, 11 Qaraqışay
Frenk telekanalı haritada işğal etilgen Qırımnı Rusiye qısımı olaraq kösterdı
12:32, 11 Qaraqışay
AQŞ Senatnıñ demokratları “Şimaliy aqım-2” qarşı Kruz sanktsiyalar sebepten Berlin ile munasibetlernıñ bozuvından qorqalar
11:00, 11 Qaraqışay
İşğalcilar Qırımda RF ordusına 14 qanunsız celp etüv kampaniyasını keçirdiler - Ponoçovnıy
17:25, 10 Qaraqışay
Ukraina TİN birinci kere resmiy şekilde Kazahstandaki zorbalıqnı maküm etti
16:02, 10 Qaraqışay
Kiyevde “Putinge yoq ayt” adlı aktsiya keçti. Bu tedbir ile Rusiyenıñ Ukrainağa qarşı tecavuziy areketlerine halqara cimetnıñ diqqatını celp ettiler
14:58, 10 Qaraqışay
Rus ükümeti Azaq deñıznıñ tübüne tapılğan suvnı tehnik ile tanıdı - Husnullin
13:27, 10 Qaraqışay
Advokat Polozov “kiçik aynıñ 26” aqqında öz kitabını taqdim etti
11:09, 10 Qaraqışay
“Duşmanım. Bizni qaytardılar”: rusiye tiktokeri Danâ Milohinni Ukrainağa kirsetmediler
14:33, 09 Qaraqışay
Qırımdaki işğalcılar RF QF qurtarıcı gemilerniñ oqutuvlarnı keçirdiler
13:15, 09 Qaraqışay
Qırımda ve Aqyarda işğalcılar koronavirusnıñ 135 yañı vaqianı qayd ettiler
12:27, 09 Qaraqışay
Ukraina ve Gürcistan Qara deñizde RF’nıñ “viran etici areketlerini” ve “Qırım platformasını” müzakere ettiler
10:37, 09 Qaraqışay
İşğal etilgen Qırımdaki çekişler sebebinden rusiye aktörni Ukrainağa kirsetmediler
15:51, 08 Qaraqışay
Britaniya, Ukrainanen sıñırında ve işğal etilgen Qırımda rusiye arbiyleriniñ arttıruvını qabul etilmez olğanını adladı
15:07, 08 Qaraqışay


text:
AQŞta narkotiktan ülemnär
İldä küp dozada narkotik qullanu artqan
AQŞta uzğan yılnı küp dozada narkotik qullanu arqasında 100 meñnän artıq keşeneñ ğomere özelde.
İldäge Xastalıqnı kontrol’ itü häm buldırmaw üzägenä bäyle Sälamätlek statistikası üzäge mäğlümatlarına kürä 2021dä ildä küp dozada narkotik qullanu arqasında kürelgän ülemnär annan aldağı yıl belän çağıştırğanda 15%ka artıp, 100 meñnän arttı.
Sälamätlek statistikası üzäge beldergänçä koronavirus kizüe waqıtında xastaxanälärgä ireşep bulmaw, soŝial’ izolyaŝiya häm narkotik üzençälege bulğan darularğa taläpneñ artuı narkotikka bäyle ülemnärneñ rekord däräcädä kübäyüenä iltte.
Xastalıqnı kontrol’ itü häm buldırmaw üzägenä bäyle oyışma artıq dozadan ülemnärneñ Kovid-19 kizüe täêsirle bulğan 2020dä dä annan aldağı yılğa kürä 30%ka artuın açıqlağan ide.


text:
Törkiyä parlamentı başlığı rasaçılıqqa qarşı urtaq adımnar yasarğa çaqırdı
Şäntop, İslam doşmanlığınıñ soñğı 20 yılda iñ kiñ taralğan rasaçılıq räweşlärennän bersenä äylänüen belderep, diskriminaśiya, rasaçılıq, İslam doşmanlığı häm näfrät uyandıru tendenśiyälärenä qarşı urtaq anıq adımnar yasarğa çaqırdı
Törkiyä Böyek Millät Mäclese Başlığı Mostafa Şäntop, İslam doşmanlığınıñ soñğı 20 yılda iñ kiñ taralğan rasaçılıq räweşlärennän bersenä äylänüen belderep, Qıytğalarara iq’tisadi xezmättäşlek oyışmasınıñ parlament başlıqların diskriminaśiya, rasaçılıq, İslam doşmanlığı häm näfrät uyandıru tendenśiyälärenä qarşı urtaq anıq adımnar yasarğa çaqırdı.
Meksika, İndoneziya, Törkiyä häm Awstraliya äğ’za bulğan MIKTA 7nçe Parlament başlıqları cıyılışı video konferenśiya ısulı belän ütkärelde. Awstraliyanıñ räislegendä uzdırılğan cıyılış belän MİKTA oyışmasınıñ çirattağı başlığı wazıyfası Törkiyägä küçte.
"Demokratiyanı yaqlawçı näticäle parlamentlar" temalı cıyılışta video konferenśiya belän qatnaşqan Şäntop böten dönyağa yanawçı dezinformaśiya, näfrät söyläme, rasaçılıq, ksenofobiya kebek mäs’älälärdä xalıqara kileşüneñ tormışqa aşırıluı öçen äğ’za illärgä çaqıru yasadı.
İslam xezmättäşlek oyışmasınıñ 15nçe mart könen "İslamofobiya belän köräş xalıqara köne” itep iğ’lan itüen dä xäterlätüçe Şäntop: "Xäzerge waqıtta İslam xezmättäşlek oyışmasınıñ parlament berlegeneñ çirattağı başlığı bularaq xalıqara cämäğätçelekneñ şuşı könne tanuın häm iskä aluın telgä alınğan bu qurqınıçqa qarşı urtaq köräşebez cähätennän möhim buluın uylıym”, - dip äytte.
Migraśiya mäs’äläseneñ dä aşığıç global’ çişeleş kötüce mäs’älä buluına basım yasawçı Şäntop: "Kiräkle çaralar waqıtında kürelmägän oçraqta tärtipsez migraśiya mäs’äläse häm qaçaqlar krizisı açı kön tärtibe bulırğa däwam itäçäk. Keşelärneñ üz illärendä tınıçlıq êçendä häm minimal’ humanitar şartlarda yäşi alaçaq moxitnıñ salınuı häm üsterelüe dönyaküläm cawaplılıq häm monıñ öçen bez parlamentariylär bularaq tağın da kübräk iniśiativanı üz östebezgä alırğa mäcbür”, - dip belderde.
Bäyläneşle xäbärlär
Somali däwlät başlığı Törkiyägä kilä
Xasan Şeyh Mahmud Ärdoğannıñ çaqıruı belän Törkiyägä räsmi säfär yasayaçaq
Törkiyä İrannıñ qayğısın urtaqlaştı
İrannıñ kön’yağındağı Xürmüzgan vilayätendä comğa tönlä 3 cirteträw barlıqqa kilde


text:
Oktay Qazaqstanga säfär yasıy
Törkiyä ilbaşı urınbasarı qatnaş iq’tisadi komissiya cıyılışında qatnaşaçaq häm ike yaqlı söyläşülär ütkäräçäk
Törkiyä ilbaşı urınbasarı Fuat Oktay 12 nçe däwer qatnaş iq’tisadi komissiya cıyılışında qatnaşır öçen bügen Qazaqstanğa kitä.
3-5 nçe mart könnärendäge säfär qısalarında Oktay Qazaqstan prem’yer-ministrı häm qatnaş iq’tisadi komissiya räistäşe Alixan İsmailov belän küreşep söyläşäçäk.
Soñraq Oktay häm İsmailov säwdä, sänäğät’, ênergetika, transport, awıl häm urman xucalığı, turizm ölkälärenä qağılışlı protokollarğa qul quyaçaqlar häm urtaq matbuğat oçraşuı ütkäräçäklär.
Törkiyä ilbaşı urınbasarı Fuat Oktaynıñ Qazaqstan ilbaşı Cömärt Tokayev belän oçraşuı, törek şirkätläre wäqalätleläre belän häm başqa ike yaqlı söyläşülär ütkärüe kötelä.
Oktay programma qısalarında Törkestan şähärendä dä bulaçaq.
.
Bäyläneşle xäbärlär
Somali däwlät başlığı Törkiyägä kilä
Xasan Şeyh Mahmud Ärdoğannıñ çaqıruı belän Törkiyägä räsmi säfär yasayaçaq
Törkiyä İrannıñ qayğısın urtaqlaştı
İrannıñ kön’yağındağı Xürmüzgan vilayätendä comğa tönlä 3 cirteträw barlıqqa kilde


text:
Külmeñiz, amma şahsen men keçenlerde birni domuz grippinen qorqutqan Yuliya Vladimirovna Timoşenkoğa soñsuz minnetdarım, onıñ sayesinde ailemizde bir top maska bar. Olsun özüminz tikken marlâ maskaları, amma bizde olar bar, çünki şimdi Keriçte yerli tikici fabrika bile berilgen hammaldan maska tikmek içün sımarış aldı. Şeerde yerleşken koloniya ise başqace, reberligi şimdi populâr olğan bizneske azırlandı: apisliler evelden alınğan basmalardan tike.
Saibimizniñ kâtibi aydavcısı ile bütün şeerni aylandı ve özüni halq qaramanı saya, çünki o, beş danesi 40 ruble olğan eki qatlamlı salfetkaları bar olğan ilâchaneni taptı, endi tek reznaçıq iliştirsen - maska azır. O soñki 16 paketni aldı, böyleliknen epimiz bir aftalıq tatilgece raat yaşap olamız.
Rusiye qıtasında maska ve respirator sımarlamağa, sanki mümkün, amma tefefon ile birden mallarnıñ olmağanı aqqında haber eteler.
İlâchanelerde telâş ve nevbetler yoq, çünki şimdi qıtlıq olğan mal bir qaç afta evel bitti. Gigiyena ve dezinfektsiyağa lâyıq er şey birden satıldı. Ve şeerde olğan lâqaytlıqqa bu ters kele. Soñ künlerde maskalı adamlar daa çoq olsa da, olarğa küncelik ve saqınlıqnen baqalar, sanki maskanı qayda satın alğanlarını bilmek isteyler. Rusiye qıtasında maska ve respirator sımarlamağa, sanki mümkün, amma tefefon ile birden mallarnıñ olmağanı, fiyatı belli olmağanı ve teminat müddeti malüm olmağanı aqqında haber eteler. Kâtibimiz, misal içün, yalıñız aprelniñ 10-una sımarış almaq nevbetine qoyuldı. Böylece, bizge nevbet kelse bile, fiyatı iç 36 ya da 58 ruble bile olmaz.
Şimdi Keriç ilâchanelerinde 100 millilitrlik degil, 10 millilitrlik şişeçiklerge tökülgen hidrogen peroksidini teklif etip başladılar. İlâchane hadimleri, olarnen azbar ayaqqabını sıypamaq, tükân ve naqliyatta qullanmağa tevsiye ete. Yardım etermi, yoqmı - belli degil, amma 37 rublelik fiyatı ucuz kele, onıñ içün yahşı satın alalar.
Adamlar yardım eter, dep ümütlene, çünki keçken afta 60 ruble olğan spirtniñ 100 millilitrlik şişesi bu afta endi 128 rubledir.
Bütün ilâclarda bayağı paalılaştı. Bunı dollar ve yevro fiyatınıñ köterilmesinen añlatalar. Alıcılarnıñ bütün şikâyetlerine ilâchane işçileri, Rusiye ilâclarnıñ istisalında çetelden kelgen komponentler qullanğanını, böylece fiyat köterüviniñ mantıqı bar olğanını añlata. İlâclar uzanıp paalılaşa der edim: başta 480 ruble edi, siñra 504, şimdi 535. Bu Hindistanda istisal etilgen "Enzistal" ilâcınıñ fiyat artmasınıñ nümünesidir. Ve bütün şey böyledir. Amma tükânlarını bir qaç saatqa esaplamaqqa qapatıp, soñra yañı fiyat yarlıqlarınen açqan tükânlarğa oşamayıp, ilâchaneler, eski fiyatlı ilâclar keçken ketirüvden olğanını açıq ayta.
Bint ve pamuq aqqında suallerge itirazlardan bezgen ilâchaneciler "şimdilik bar" dep cevaplana. Ancaq paratsetamolnı sorasañ, açuvlanıp başlaylar. "Ne deysiñiz? Onı yigirmişer, otuzar, qırqar dane ala ediler, - dey bir ilâchaneniñ işçisi. - Ap degil, paket! O koronavirustan tedaviylemegenini añlatmağa fayda yoq edi. İlâcnıñ qullanuv müddeti bar - o konyak degil, vaqıt keçkeninen yahşıca olmay. Amma yoq, sanki özlerine degil topnen ala ediler. Belki, kerçekten de özlerine degil, yañıdan satmaq içün?"
Rusiye ilâc teminatı saytlarını baqsañ, ketirilmesi bir qaç künge keç qalğanı körüne, çoqusında ise büyük arifler ile "satlıqta yoq" dep yazılğan. Bu, koronavirus hastalığınıñ körüngen bir mürekkepleşmesidir.
Andrey Furdik, qırımlı, bloger
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Kreml, Qırım yalısında FSB tarafından zapt etilgen ukrain askerlerini cenk esiri dep saymay. Bunı dekabrniñ 28-nde Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov bildirdi, dep haber ete UNIAN.
«Cenk esirleri mında yoq. Olarnıñ ifadelerini bilmeyim, çünki tahqiqat keçirile. Tahqiqat ketişatını er vaqıt taqip etmege imkânımız yoq. Amma cenk esirleri aqqında laf ketkenine razı olamayım. Rusiyede cenk esirleri yoq», – dedi Peskov.
Onıñ aytqanına köre, «laf Rusiye devlet sıñırlarını bozğan çetel vatandaşlarınen bağlı dava aqqında kete».
Kremlniñ resmiy saytında bu beyanat şimdilik derc etilmedi.
Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Frenkistan prezidenti Emmanüel Makron, Rusiyeden FSB tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerleriniñ şartsız ve acele azat etmesini ve Keriç boğazından gemilerniñ maniasız keçmesini temin etmesini talap ettiler.
Tünevin rusiyeli advokat Nikolay Polozov, FSB tarafından esir alınğan 24 ukrain askeri tahqiqatqa cenk esiri olğanını qayd etti, dep bildirdi.
Noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Martnıñ 20-sinde türk dünyasınıñ ulu maarifçisi veyazıcısı İsmail Gaprinskiy doğdı.
Soyadı oña, Gasprada doğğan babası - Mustafa Ali oğlu Gasprinskiyden qalğan, o rus zabiti edi. Gasprinskiy babasınıñ izinden ketecek edi, onıñ içün Voronejdeki kadetler korpusında oqıdı.
Yaş İsmailniñ arbiy hızmetke avesligi yoq edi, onıñ içün o Moskova arbiy gimnaziyasında oquvnı taşlap, Qırımğa qayttı. Mında bir qaç vaqıt başlanğıç sınıflar ocası olıp çalıştı.
Amma böyle faaliyet de Gasprinskiyni qanaatlendirmedi. “Yüksek ilim” almaq içün o Sorbonnağa ketken, soñra İspaniya, Yunanistan, Mısır ve Türkiyeni ziyaret etken.
İsmail Gasprinskiy tarihke, Rusiye imperatorlığında ekâne türk tilli gazetanıñ muarriri ve naşiri kibi kirdi
Qırımğa qaytıp o, Bağçasaray şeer başı vazifesini becerip başladı ve öz esas maqsadını - matbuat vastasınen maarif işini becermek, ealige bilgi bermek -kerçekleştirmek içün fırsat-imkânlar qıdırdı. Neticede İsmail Gasprinskiy tarihke, Rusiye imperatorlığında ekâne türk tilli gazetanıñ muarriri ve naşiri kibi kirdi.
“Terciman”nıñ birinci sanı 1883-ünci yılı aprel 10-unda çıqtı. O 35 yıl devamında basıla edi ve qırımtatar halqınıñ eñ parlaq temsilcilerini işbirlikke celp ete edi.
Amma Gasprinskiyniñ esas yeñişlerinden birisi - tasil saasında kirsetilgen deñişmeler, tarihke olar “usul-i cedid” kibi kirdi. O, avropa ve islâm degerleriniñ birleştirmesini közde tuta.
Gasprinskiy kirsetken yañı usullar tek Qırımda degil de, Tataristan, Azerbaycan, Türkiye, Şimaliy Acemistan (Persiya), Çin Türkestan ve daa çoq başqa memleketlerde qullanıldı. 1910-uncı senesi İsmail Gasprinskiy namzeti Nobel mukâfatına kösterildi.
Qırım hanlığı ve Qırım tarihiniñ meraqlı saifeleri Qırım.Aqiqatnıñ Tugra leyhasında.
Tugra - hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ temsili, Qırımnıñ zemaneviy meseleleriniñ çezmesine bir anahtardır.
Rejissör - Fatima Osmanova, videocı - Eldar Halilov.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi fevralniñ 21-nde, 2017 senesi oktâbrniñ 14-nde bir kişilik piketke çıqqan qırımtatarlar, musulmanlarnıñ şikâyetlerini baqmaq niyetinde.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etkenine köre, birinci basamaq mahkemesinde qırımlılarğa nisbeten 10 biñ ruble (4,9 biñ grivna civarında - QA) ile 15 biñ ruble (7,3 biñ grivna civarında - QA) arasında cöreme töleme qararı qabul etken eken.
Simar Yakubovnıñ şikâyeti saat 13:30da, Server Seitibraimovnıñ şikâyeti saat – 14:45te baqılacaq.
Oktâbrniñ 14-nde yarımadada küç idaresi hadimleriniñ qırımtatarlar ve musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerildi. Daa soñra Rusiye mahkemeleri bu piketlerniñ iştirakçilerine cöremeler tayin etti.
Piket iştirakçilerine qarşı, piket ötkerilmesiniñ tayin etilgen tertibini bozğanları içün (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, 20.2 maddesiniñ 5-nci qısmı) memuriy protokollar tizildi.
Daa soñra Aqmescit, Canköy, Aluşta, Suvdağ şeerlerinde ve bunıñ kibi de İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonlarında mahkeme oturışuvları ötkerildi. İçki işler nazirliginiñ Qırım boyunca ekspertiza merkezi tarafından «piketler umumiy maqsat, niyet ve teşkil etilüv ile birleştirilgen» şeklinde berilgen hulâsa, qabaatlav tarafınıñ esas delili oldı.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.