text:
Qazanda Tatarstan jurnalistları cıyıldı
Qazanda 16 mayda respublikada inde berniçä yıl däwamında ütkärelep kilä torğan Media-forum açıldı. Anda tatarstannıñ mäğlümät çaraları wäkilläre, jurnalistlar qatnaşa, älege çara 19 mayda bilgeläp ütelä torğan respublika matbuğatı köne uñayınnan uzdırıla. Media-forumnı respublikanıñ Tatmedia agentlığı oyıştıra. Oyıştıruçılar süzlärenä qarağanda, bu çara Tatarstanda media bazarın üsterü, respublikada eşläwçe jurnalistlarnıñ hönäri belemen arttıru, zamança texnologiälär belän eşläwne arttıru, täcribä urtaqlaşu maqsatınnan buldırılğan.
Forumnıñ berençe könendä, sişämbedä Tatar jurnalistikasında terminnarnı qullanu mäs’äläläre digän fänni konferensiä buldı. 17se könne cıyın Tatarstan dulqınında televizion festivale belän däwam itte. Festival’ bıyıl inde 9 märtäbä uza. Qazannıñ Livadiä şifaxanäsendä ütä torğan bu çarada 30dan artıq töbäktän kilgän tele häm radiokompaniälär qatnaşa. Kilgän qunaqlar ber-berseneñ icatı belän tanışaçaq, bilgele, tanılğan jurnalistlar ütkärä torğan master-klasslarda belemen arttıraçaq. Töbäktäge mäğlümät çaraları wäkilläreneñ ostalığın kütärergä dip Qazanğa Mäskäwneñ NTV, Rossiä, Kul’tura kanallarınnan operatorlar, jurnalistlar, xäbärçelär çaqırılğan. Cirle ostalar da üzläreneñ belgännären öyrätäçäk. Festival’ qısalarında bäyge dä uza. Tatarstan-Yaña ğasır teleradiokompaniäse başlığı İlşat Äminev citäkçelegendäge jyuri täqdim itelgän 412 eştän iñ-iñlären saylap alaçaq. Ğädäti bulğan tatar häm rus tellärendä iñ äybät yañalıq, yäşlär programmaları, alıp baruçı, iñ yaxşı reklama roligı, kanal bizäleşe digän nominatsiälärdä ciñüçelärgä bıyıl tağın ber büläklänüçe östäläçäk. Tatarstanda 2006 yıl Ädäbiät häm sänğät yılı bulu säbäple festival’dä Tatarstan prezidentı tarafınnan bilgelängän büläk tä tapşırılaçaq. Anıñ öçen mädäniät turındağı programmalar yarışaçaq. Ciñüçelärne büläkläw häm festival’neñ yabılu tantanası 18 may kiçendä bulaçaq.
Monnan tış, pänceşämbe könne törle mäğlümät üzäkläre xezmätkärläreneñ seminarı da uzaçaq. Tatmedia agentlığınıñ brifinglar zalında alar Mäskäwdäge Jurnalistika häm mediabazar, Mäğlümät çaraları yañalıqları jurnalları citäkçeläre belän oçraşaçaq. 18 mayda İdel näşriät yortı yanında buldırılğan Mäğlümät çaraları alleyasında da bäyräm uzaçaq. Qunaqlar bıltır utırtqan ağaçları tiräsendä tözekländerü, alleyanı maturlatu belän şöğellänäçäk.
Xäyer, pänceşämbe köneneñ iñ qızıqlı çarası bulıp Tatar internetı forumı toradır. Ul üzeneñ eşen säğät 10da Bötendönya tatar kongressı binasında başlap cibäräçäk. Anda qatnaşuçılar internetnıñ tatar öleşeneñ problemaları, anı üsterü turında fikerläşäçäk. Bu çara turında bez sezgä kiläse tapşırularıbızda tulıraq itep söylärbez äle.
Mediaforumnıñ soñğı köne – 19 may programması da bik bay. Bu könne respublika mäğlümät çaralarınıñ baş möxärrirläre tatarstan citäkçelege belän oçraşaçaq. Alar Däwlät Şurasında jurnalist belän cirle üzidarälär mäs’äläsen tikşeräçäk. Piramida küñel açu üzägendä isä comğada Bällür qäläm respublika bäygesendä ciñüçelärne qotlaw tantanası uzaçaq. Älege bäyge dä tatarstan dulqınında kebek ük bıyıl inde 9 märtäbä ütä. Anda 10nan artıq nominatsiädä Tatarstanda iñ abruylı, tanılğan jurnalistlar, mäğlümät çaraları, iñ açıq mäğlümät üzäge, rayon gäcitläre, tele häm radioprogrammalar büläklänä.
Mediaforumnıñ eşe 19 may – Tatarstan matbuğatı könendä Bauman uramında oyıştırılğan Massaküläm mäğlümät çaraları uramı dip atalğan bäyräm belän tämamlanaçaq. Anda här telägän basma, teleradiokompaniä üzen xalıqqa täqdim itep, üze belän tanıştıru oyıştıra ala. Bu bäyrämdä mäğlümät çaraları wäkilläre qazanlılarğa törle qızıqlı bäygelär, täqdir itü çaraları täqdim itä, bay konsert programması da qaralğan. Şähärneñ Bauman uramındağı bäyräm kiçkä qädär däwam itäçäk. Çarağa kilä almawçılarğa da borçılırğa kiräkmi, oyıştıruçılar bäyrämne Yaña ğasır kanalınnan turı efirda kürsätergä wäğdä itä.
Gölnaz İlgizär


c: text/html

text: İrtägä, İqtisadi häm säwdä xezmättäşlegen arttıru proyektı xaqında fiker alışu öçen 12 QaraDingez ile citäkçese Törkiyäneñ iñ zur säwdä şähäre bulğan İstanbulda oçraşa. QaraDingez İqtisadi Xezmättäşlek Oyışması cıyılışı, 15nçe yılın belgeli. Älegä oyışma monnañ 15 yıl ilek Sovetlar Berlege cimerelgännäñ soñ, töbäk illäre arasında iqtisadi bäyläneşne häm töbäktäge totrıqlıqnı saqlaw maqsatı belän oyeştırıldı. Älege oyışma cıyılışın bu yılğı sessiäsen citäklägän Törkiä, 1992nçe yılda buldırılğan bu oyışmağa yaña köç östärgä teli. Anqara Töbäktäge, tranport, energiä, säwdä, oyıştırılğan cinäyätçelek häm tiräyaq möxitne saqlaw ölkäsendä bergä xezmättäşlek arttırırğa çaqırdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Törkiädän atnalıq küzätü
Bu atnada Tөrek räsmi şäxesneñ tөp qayğısın kiläse atna başında 28-29 yündä İstanbulda ütkäreläçäk yuğarı däräcäle Tөnyaq Saqlanu Paktı NATO-nıñ cıyılışı täşkil itte. Yuğarı däräcäle oçraşuğa 46 däwlät belän xөkümät başlığı häm 3 meñ elegat qatnaşaçaq. Bu san eçendä äle alarnıñ saqlıq kөçläre yuq. Misal өçen AQŞ Prezidentı Bushnı saqlaw өçen kilgän saqlıq personalınıñ sanı bilgesez. Tөrek politsiäse isä 13 meñ xezmätkär bilgeläyäçäk. Prezident Bush Ankarada räsmi sөyläşülär alıp baraçaq, soñında İstanbulğa kiläçäk Ul qunaçaq oteldä imenlek çaraları bu atnadan uq küreldä başladı İstanbulda isä Avropa өleşendäge Şişli, Beşiktaş, Taksim rayonnarı vatandaşlarğa tıyılğan ber zonağa ävrelä. Çөnki konferentsiyä bu zonada bulaçaq häm qunaqlar bu zonadağı qunaqxanälerdä qalaçaqlar. Bu zonağa tik mäxsus saqlıq qartı bulğannar kerä alaçaq. 184 küçä belän uram trafikağa yapılaçaq, şähär aftobusları başqa uramnardan ütәçәklәr. Bu zonadağı kibetlär de facto yabıq bulaçaq, çөnki kliantlar bire kilä almayaçaq. Monnan tış qunaqlarnı oçqıçlar maydanınann şuşı konferentsiyä urnına kiterü өçen yar buyı yulı yabılaçaq. Bu da Yeşilköy-Bakırköy belän Beşiktaş arasında 30-40 km. yulnı İstanbul xalqına yabu digän süz. Yul ğına yabılmıy, yul өstendäge 15 gazolinka häm barlıq çäy baqçaları, restoranlar da yabıla Pasajirlarnıñ oqıçlar maydanına 3-4 säğat elek kilüläre äytelä. Elektän bu mөddät 1-2 säğat ide. Qısqası İstanbul xalqı şuşı yuğarı däräcäle NATO ciyılışı säbäple 3-4 kөn baytaq integäçäk. Çınnan da saqlıq kөçläreneñ ber tuqtawsız künegüläre dä un kөnnän birle bolay da tığız bulğan İstanbul trafikasın tağı da naçar xälgä kiterde.
Tege yaqtan erele waqlı NATO häm bigräktä AQŞ-qa qarata protest xäräkätläre däwam itä. Ämma tığız saqlıq çaraları da buşqa bulıp çıqmadı. Şuşı çaralarğa qaramastan bombalı protestlar yışaydı. Başta Ankara’da Prezident Bush qunaçaq hotel aldında ber tawış bombası şartlap ike Tөrek politsiä xezmätkäre cäräxätlände. Bereneñ ayaqları quptı. 23 yündä isä İstanbulnıñ Çapa rayonında ber pasajir avtobusında şartlağan bomba säbäple 4 keşe ülde, 17 keşe cäräxätlände. Bu waqiğälär bolay da sizger bulğan politsiäne alarm wazğiätenä küçerde. Hämmä keşe tağın da zurıraq yuğaltılar bulmawdan şuşı yuğarı däräcäle NATO ciyılış betsen digän өmet belderä.
Bu atnada Ankarada Ğıyraqnıñ Kөrdistan İlsөyärler Berlege liderı Celal Talabani belän Premier Tayyip Erdoğan küreştelär.Erdoğan Talabanigä Ğıyraqnıñ territorial bөtenlegen bozmağız, Kerkükne dä Tөrkmännär belän urtaqlaşığız dide. Tışqı eşlär ministerlege isä Talabinağa Kөrd Peşmergelärneñ İzrail soldatları tarafınnan künekterelüwenä rizasızlığı turında belderde. Tөnyaq Ğıyraqta 5 meñ PKK partizanı bar dip faraz itelä. Taliban bu mäsälädä dä kisätelde.
Bu atnanıñ qızıq ber mäsäläsen isä Ankaradağı Yuğarı mäxkämäneñ 10-nçı İdari Mäxkämä tarafınnan Tüpraşnıñ aksiyeläreneñ satışın tuqtau qararın täsdiqläwe buldı. Bu turıda “Radikal” gazetasınıñ 22 yün sanında Funda Özkannıñ “Tataristan’dan Sezergä xat bar” rubrikalı ber mäqaläse basıldı. Şuşı mäqalädän өzeklär tapşırmaqçı buldıq.
[sitat]Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiyev ütkän atnada kollegası Sezergä xat yazğan. Tatar Prezidentı ‘bez xoquqqa xөrmät itäbez’ digändä, Tatneftneñ Tüpraşqa xuca bulırğan telägän çorında Tatar däwläte anı yaqlağannın äytkän. Tatarstanıñ Tөrkiädäge çawaplı wäkile Ramil Mäwletov gazetabızğa kilde. Bu eşlär bulmas borın añlatırğa tieşlären xäzer añlattı. İke il arasındağı mөnäsäbätneñ qay cirendä xata yasaldı soñ digän soraw tua. 2002 noyäberdä Tatneft Tüpraşqa cinefte tapşıra başlıy. Ayına 400 meñ tonna nefte sata. Monı eşlägändä Tөrkiädän İran, Aljir häm Liviä kebek akreditatsiä, banka garantiäse taläp itmi. Ber yıldan soñ Tüpraş tөrkeme Tatarstanğa barıp Tatnefne xosusilaştıru prosesına qatnaşırğa çaqıra. [sitat tämam]
Rusiäneñ Ankaradağı Bөyek ilçese Petr Stegniy “Sabah” gazetasına birgän intervyüsendä isä Tatneft Rossiyäneñ küzätüwe astında, başqa proyektları da bar ide dip Tatneftne yaqlap sөyläde. Xosusıylaştıru İdaräse räise Metin Kilci mäxkämä qararına yuridik bäyä bireläçäk dip äytü belän genä ciklände. Zur ber üzgäreş bulmasa, Tüpraş aksiäläreneñ 66% өleşen Tatneft belän Zorlu Holding urtaq konsorsiumına satıluwı kөrçekkä terälde kebek.
Ähtäm İbrahim, İstanbul


text:
Dönyanıñ 1000 tatarı qatnaşqan utırışta däwlätçelek mäsäläse kütärelde
Meñgä yaqın tatar qatnaşlığındağı böten dönya tatarlar cıyılışı kötmägän oçraşudan başlanıp kitte. Tatarstan Prezidentınıñ protokol xezmäte äzerlämiçä, tän saqçıları aldan tikşermiçä, çığışlar äzerlänmiçä Minitmer Şäymiev Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan cıyılışqa kilep kerde häm çığış yasap kitte. Mintimer Şäymiev tatarlar arasında populär bulıp çıqtı. Anı cıyılışta qatnaşuçı delegatlar ayaq ürä basıp alqışladı, häm çığışın da alqışlar belän berniçä tapqıp bülderde. Ul monda ütep barışlıy ğına kerüen äytte. Rusiä Prezidentı da tatarça söyläwen iskä aldı. Rusiä prezidentı, Vladimir Putin, Qazanda yasağan çığışında, tatarlar turında bulğan tiskäre fikerlärne yuq itep, xalqıbıznı başqalarğa ürnäk itep quydı, dide. «Qayda ğına yäşämäsägez dä, kimsenmägez, gorur bulığız, Tatarstanıbız bar, Rusiä bar, dönya cämäğätçelegeneñ qarşı uñay, ayaqta nıqlı basıp torıp, eş itärgä kiräk, dide ul.
Mintimer Şäymiev, şunnan soñ, televidenie kanalına turı elemtädä qatnaşırğa kitte, tatar delegatları anı yañadan ayaq ürä basıp alqışlap ozattı. Tatarstan Prezidentı qotlawın citkerergä kilgän Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin, aldan äzerlägän käğäzne uqımadı, üze isemennän genä çığış yasadı. Ul Tatarstanda törle millät wäkilläreneñ dus-tatu yäşäwe, bezneñ urtaq qazanışıbız dide häm tatar kongressınıñ eşen yuğarı bäyläde. Qazan şähär başlığı Kamil İsxaqov başqalanıñ 1000 yıllıq köne bilgäw tarixi belän tanıştırdı. Tatar kongressı başqama komitetı başlığı Rinat Zakirov, Qazannıñ tatar tormışında uynağan role turında küläme çığış yasadı. Bu cıyılış citdi forum räweşendä tügel, ä tantanalı utırış itep kenä ütkärelsä dä, tatarnı borçıy torğan problemalar da äytep kitelde. Dramaturg häm deputat Tufan Miñnullin Başqortstan tatarları mäs’äläsendä fiker belderde. Ufa tatarlarınıñ yıl sayın Qazanğa säfär çığuın iskä aldı. Rusiä möftiläre şurası räise Rawil Ğäynetdin tel häm din mäs’äläsen kütärde. Xäzerge yäşlär, «Tuğan tel» şiğeren,«İ tuğan tel, i matur tel, papka-mamkamning tele.. »itep uqıy, şuña qaldıqmı, din bulmada, tel dä betä, dide ul. Fäüziä Bäyrämova, ğädättäğeçä, qaynar häm kisken çığış yasadı. Başqalardan ayırmalı bularaq, ul däwlätçelek mäsäläsen kütärde. «Bez küpme genä bäyräm itsäk tä, bez ale çitlektä genä bäyräm itäbez, bu zaldan çıqqaç, bezgä kem ikänebezne iskä töşerergä mömkin. Şuña, dönyalar niçek kenä bulmasın, bez däwlät bäysezlegenä omtılırğa tieş»dide Fäüziä Bäyrämova.
Annan soñ çığış yasağan Tatarstan prezidentınıñ säyäsi kiñäşçese Rafael Xakimov çığış yasadı. Ul Fäwziä Bäyrämovanıñ yalqınlı çığışınnan soñ wäzgiätne beraz yomşartırğa tırıştı. Bez, Rusiädä yäşibez dide, tatarlar tuğan tellären belmilär ikän, ğafu itik alarnı. İñ möhime tatar ruxı saqlansın dide.Ul üz çığışın tatarlar tarixın yaqtırtuğa bordı. Bozıp kürsätelä tarix, dide ul. Utırış, Finländiä tatar cämğiäte Okan Tahir qotlawı belän tantanalı utırış tämamlandı. Säyäsi qararlar qabul itelmäde, möräcäğätlär yasalmadı.
Bikä Timerova.


text:
Yukos neft' şirkäteneñ elekke citäkçese Mixail Xodorkovskiğa qarşı prokuratura yaña cinayät eşe açtı. Bu turıda anıñ advokatı Genrix Padva belderde.
Padva xäbärçelärgä prokuratura xäzer Xorodkovski häm anıñ berektäşe, Menatepnıñ elekke citäkçese Platon Lebedev aqça yuu belän şöğellängän digän ğäyepläw belderä dide.
Padva äytüençä, törmädä utıruçı Xorodkovski belän Lebedevqa yaña ğäyepläw turında kiçä xäbär itelgän. Moñarçı alar aldaşuda häm salımnardan qaçuda ğäyeplägän ide. Alar ikese dä bu ğäyepläwlärne kire qağa. Xodorkovski Kreml'ne Yukosnı qanunıy xucalarınnan tartıp aluda ğäyepläde.


text:
Yäy ayźarında xalıq küpläp yal itkän urındarźa, kafelarźa şeşlek qıźźırıp hata başlayźar. Ämmä qullanıusılar xoquqtarın yaqlawsılarźı şeşlek qıźźıra torğan urındarźıñ sanitaria qäğiźälärenä yawap birmäwe borsoy. Qayhı ber it qıźźırıusılarźıñ tabiplıq kenägähe, it sifatın dälilläwse spravkaları la yuq. Yäy köndäre Öfölä kafelarźıñ hanı ike yöźźän aşıp kitä. Ularźıñ 180-ne it qıźźırıuğa röxsät qığıźı horap teyeşle orğandarğa möräjäğät itkän. Älege köndä 109 eşqıuarğa litsenziä birelgän. Qullanıusılar xoquqtarın yaqlaw idaralığı xeźmätkärźäre sirattağı maxsus reyd barışında yäyge 33 kafela törlö xoquq boźowźar asıqlap, eşqıuarźarğa 60 meñ humlıq ştraf halğan.
Bıyıl şulay uq yäşelsä-yemeştän ağıulanıp 6 meñ 400 keşe dawalanğan, bıl ütkän yıldıñ oşo osoro menän sağıştırğanda baytaqqa küberäk. Bıl osraqtarźıñ kübehe yäy ayźarına tura kilä.


text:
Enver Demirbağ - Gamzedeler
Sanatçı : Enver Demirbağ
Türkü : Gamzedeler
Etiketler : Enver Demirbağ - Gamzedeler türkü indir, Enver Demirbağ - Gamzedeler türkü dinle, Enver Demirbağ türküleri, Gamzedeler mp3 indir, Enver Demirbağ türküleri Gamzedeler türküsü, Gamzedeler sözleri, Enver Demirbağ mp3 dinle, Enver Demirbağ download, Gamzedeler bedava mp3, Enver Demirbağ türkü sözleri, Enver Demirbağ türkü dinle, Enver Demirbağ son albüm indir
Enver Demirbağ Türküleri
Enver Demirbağ - Hüseynikten Çıktım Şeher Yoluna
Enver Demirbağ - Yere Kum Savrulur
Enver Demirbağ - Bu Dere Buz Bağlamış
Enver Demirbağ - Kemer Ağır Kalkmıyor
Enver Demirbağ - İndim Yarin Bahçesine
Enver Demirbağ - Kalede Kavun Yerler
Enver Demirbağ - Bahçeye İndim Ki
Enver Demirbağ - Kar Mı Yağmış
Enver Demirbağ - Yüksek Minarede Kandiller Yanar
Enver Demirbağ - Muhalif Hoyrat
Enver Demirbağ - Dağlar Dağımdır Benim


text:
Sovetlar berlege cimerelep rubl irekkä cibärelgäç, Rusiädä dollar töp aqça berämlegenä äylände. Distä yıldan artıq bu yäşel qäğäz baylıq, mullıq, däräcä bilgese bulıp tordı. Soğñı waqıtta dollarnıñ qimmäte şaqtıy töşte, läkin ul xakimlek itkän urınnar äle dä bar. Şularnıñ berse – Çeçnäneñ qara bazarı.
Groznıy bazarı. Ber ir keşe aqça alıştıruçıdan dollar häm evro bäyäsen soraşa. Çeçen bazarında törgäk-törgäk aqça bolğap torğan aqça alıştıruçılar ğädäti küreneş. Groznıy uramındağı cilne näq menä alar çığara digän şayartu bar. Şuşı bolğanıp toruları belän.
Rusiäneñ här töbägendä aqça alıştıru urınnarı adım sayın bulsa, Çeçnädä andıy maxsus urınnar yuq. Çeçnäneñ qara bazarı Tönyaq Kavkazda valuta satıp alıp bula torğan berdän-ber urın.
Sovetlar berlege işelgännän soñ rubl irekkä cibärelgäç, keşelärneñ distä yıllar cıyıp kilgän aqçaları parğa äylände, bäyälär kükkä aştı, dollar Rusiäneñ töp aqça berämlegenä äwerelde. Fatir, maşina, här närsä dollar belän bäyälänä başladı.
Soñğı yıllarda yäşel qäğäzneñ däräcäse töşte, wazğiät şaqtıy üzgärde. 4 yıl elek 1 dollar 29 rubl ide, xäzer 24,5. 6 yıl elek Rusiälelärneñ cıyğan aqçaları 38%-qa dollarda bulsa, xäzer 13%.
“Aqçam küp bulsa, min anı rubldä totır idem. Dollar häm evro ber töşä, ber menä, alar ışanıçlı tügel” di Groznıyda mexanik bulıp eşläwçe Aslan.
Yuğarı neft bäyäläre säbäple rubl soñğı yıllarda çınlap ta totrıqlı valutağa äylände. Şuña da qaramastan, çeçennarnıñ kübese äle dä dollarğa ışana.
“Keşelär dollar töşä digän farazlarnı işetsä dä, küplär monı maxsus säyäsät dip uylıy. Elekke işelülär turında kisätülär bulmadı bit. Xäzer dä ul farazlarğa ışanuçı yuq. Rişwätlär xaman da dollar da birelä, keşelär aqçasın dollarda saqlıy, säwdägärlär dollar belän eş itä” di Groznıydağı 59 yäşlek Äminä xanım.
Dollarnıñ Çeçnädä äle dä bäyädä bulu säbäpläreneñ berse – Törkiä kebek illärdän tawar taşuçılar dollar belän eş itä.
“Min Törkiä, Qıtayğa yörim, ä anda dollarda tülärgä kiräk. Evro alıp barsañ dollarğa alıştırası bula, bu aqça yuğaltu bula” di Astamir isemle alıpsatar.
Çeçnädän çittä isä dollarnıñ däräcäse ul qädäre yuğarı tügel. Rublneke kiresençe kütärelä. Kreml dä bu säyäsätne alğa sörä. İke yıl elek räsmilärgä dollar süzen äytüne xättä tıyarğa tırışıp qaradılar. Älegä bu eş barıp çıqmadı.
“Möxim finans operatsiälär, bäyälär ğädättä dollarda äytelä. Älbättä, qayber bäyälär evroda äytelä, çönki ul xäzer köçäyä bara. Läkin bu waqıtlıça ğına, evroğa küçüne añlatmıy. Dollar äle dä töp valuta bulıp qala” di Mäskäwdäge Alfa bankta baş iqtisadçı Natalia Orlova.
Dönya külämendä dä dollar äle dä töp valuta bulıp qala. Dönyadağı aqça saqlanmalarınıñ 2/3-se äle dä dollarda. Ämmä amerikan iqtisadında töşenkelek däwam itsä, dollar dönya teräge buludan tuqtarğa da mömkin.
Läkin bu barıber ber tön eçendä genä bula torğan xäl tügel. Keşelär üz dollarların başqa valutağa tiz äyländerä ala. Xalıqara finans sistemında struktur üzgäreşlär alay tiz bula almıy.


text:
Törkiä: İOM faxişälekkä qarşı kampaniä başlattı
Sonğı waqıtlarda mätbuğatta möselman ile Törkiädä keşe belän säwdä , faxişälek turında küp kenä yazmalar kürenä.Sonğı yıllarda iqtisadı şaqtıy üskän häm viza probleması bulmağan Törkiä slav xatın qızınıñ dönya bazarı xälenä kilde. Törkiädä eşçänlek alıp barğan xalıqara häm xökümättän bäysez oyışmalar nindi çaralar kürä?
Yevropa Berlege häm Törkiäneñ finanslağan proyekt qısalarında İstanbul häm Trabzonda ike konferensiä ütkärelde. Xatın qız belän sävdä keşe xoquqların tupas bozu bulıp tora dip atalğan cıyın Trabzonda berençe märtäbä ütkärelüe belän İstanbuldağı cıyınğa isä çit illärdän küp kenä oyışma wäkilläreneñ qatnaşuı säbäple kiñ küläm mätbuğatnıñ ayruça iqtibarın cälep itte. Bu konferensiälärdä däwlät belän xökümättän bäysez oyışma( NGO) häm bu ölkädä eşçänlek alıp barğan törle organizatsiälärneñ bergäläp eşläw çeltäre oyıştırıldı . Andıy çeltär bulmıy torıp näticäle eşçänlek alıp baru da mömkin tügel. Polat bey törek grek cämğiätläreneñ bergäläp eşläw, yaqınayu ähämiätenä ayruça basım yasadı. Minem Törkiägä küpme xatın qız ketrelä keşe belän satu itkän oyışmalar sanı turıda sannar kiterä alasızmı digän sorauıma
Polat bey(audio)
Andıy sannı kisterep kenä äytep bulmıy. Konferensiädä İstanbul gubernatorınıñ yardämçese bik kiräkle mäğlümät birde. Ämma äytelgän sannar politsiägä kilep citkän näticäse bilgele waqıyğälär genä . İn ışanıçlı sannarnı eçke eşlär ministrılığı birsä dä, anıñ sannnarı da çişelgän açıqlanğan waqıyğälär turında ğına . Törkiädä keşe säwdäse belän şögellängän 200 çaması cinayätçe törkem bar , alar wazğiätkä qarap , politsiä kürgän çaralarğa kürä üz metodların üzgärtä. Bu törkemnär üz qullarındağı xatın qızğa (nıq küzätü astında bulsa da ) yaqın tirädäge kibetkä baru kebek keçkenä irekleklär birep, xatın qızda alar qol tügel, uramğa da çığa ala digän xis uyata, Süzneñ qısqası andıy xatın qız politsiä tarafınnan qulğa alına qalsa da , üzeneñ irekle buluın äytäçäk Uluslararası Göç Örgütü iseme astında Törkiädä 1991 nçe yıldan birle eşçänlek alıp barğan Xalıqara Migratsiä Oyışması İyün ayında keşe säwdäsen tuqtatu öçen kampaniä başlap cibärde. Oyışmadan Selin Ünal
Selin(audio)
Kampaniäne Törkiye xökümäte koordinatsiäli. AQŞları 600 meñ dollar aqça birde. Äytkänem kebek Törkiäneñ eçke häm tışqı eşlär ministırlığı häm şähär idaräläre misal Öçen Ankara şähre bulışılıq kürsätä.
Kampniädä nindi çaralar kürelä, närsädän ğıybarät digän sorauğa Selin xanım bolay dide
Selin (audio)
Törkiäneñ çik qapqaları, hava mäydannarı yäki portlarıda qorban bula alaçaq xatın qızlarğa şunduq broşular birelä. Anda Törek xökümäte 157 telefon nomeren keşe sävdäse qorbannarına ayırdı.Bu nomer äle bezneñ qaramaqta. Anda törekçä, rusça, rumınça , inglizçä belüçe, mäxsus künegüdän ütkän xanımnar eşli. Bu xatın qızlar qorban belän niçek söyläşergä kiräklegen belä . 6 aydan soñ bu telefon xezmäte xökümättän bäysez oyışmağa tapşırıla. Bez xäzer 157 telefon nomerın bik nıq reklam itep , tanıtırğa tırışabız. alarnıñ pasportlarına bu nomer yazılğan kagızlar quyabız.Ämma alarnıñ soñraq pasportqa qarau mömkinçelege dä bulmayaçaq, çönki yış qına pasportlar alına . Şunlıqtan airoport, port, çik qapkalarında küzgä bärelgän bik zur plakatlar elengän. Pasportqa quyılğan broşurada Törkiägä xuş kildegez.Törkiä keşe xoquqları öçen köräşe .Ägär dä iregegez qısılsa, pasportığız alınsa, sezneñ teläkkä qarşı ,sezne eşlätsälär 157 nomerğa şaltıratığız. Sezgä yardäm kürsäteläçäk dip 4 teldä yazılğın anda . Annan başqa bez kiñ küläm mätbuğat çaraları öçen 30sikundlıq kaset äzerlädek . Anda rus telendä ber xatın qız yuğarıda äytelgän süzlärne äytä. Şuşı kaset Moldova, Ukraina , Rusya kiñ küläm mätbuğat çaralarına cibärelde häm Törkiyädä 27 TV stansiäsenä tapşırıldı. Monda älbättä ğämum xalıqnı bu turıda yaqtırtu mäqsatı da quyıla. Äytep kitkän broşuralar Ukraina , Moldova , Rusyada potensial qorbannarğa birelä şulayuq bu eş belän ilçeleklär dä şögellänä başladı.
Xalıqara Migratsiä Oyışması cinayätçe törkemdän qotqarılğan xatın qıznı sıyınu yortına urnaştırıp, öyenä qaytaru öçen pasport kiräkle dokumentları belän şägellänä , qorbanğa kiräkle psixologik yardäm kürsätä.İstanbuldağı Beyaz Gemi häm Ankarada urnaşqan Uluslararası Göç Örgütü birgän mäğlümätlär şunnan ğıybarät. Törek mätbuğatına qarağanda ,Modern qollar sektorı dip atalğan faxişälär bazarı Fatix, Aksaray kebek İstanbulnıñ elek in konservativ şähär öleşlärendä çäçäk ata . Sabah gazetası yazuına kürä köndez bäränge satqan kebek kiçen azäri 30 , Rumın 40lira dip qıçqırıp xatın qız satalar .Kötergä kiräk başlatılğan kampaniälär , eşne uñay yaqqa bora alaçaqmı färidä xämit


text: İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinäcad , xatın qızlarğa sport stadíonnarına kilergä yarağan häm futbol matçların qararğa röxsät itelgän färmän çığardı. Äxmädinicäd, xatın- qızlar ictimağıy urınnarğa yuğarı äxlaq häm itağätlelek kiterä dide. İrannıñ tanılğan xoquq yaqlawçısı Maxxububek Abbas Ğölizadex bu xälgä qarata bolay dide:“Bez bu xälne iran xatın qızları xäräkäteneñ uñışı dip sanıybız. Bu xäl ilneñ prezidentı demoqrat bulğanı öçen dä, Íslam respublikasında xatın qızlar xoquqı bik xörmät itelgängä tügel” - dide İran xoquq yaqlawçısı. Soñğı 27 yılda xatın qızlarğa irlär yori torğan sport çaralarında bulu tıyılğan ide.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen Kreml''dä Dönya Gazetalar berläşmäseneñ 59-nçı yıllıq qorıltayında çığış yasap Rusiädä matbuğat irege torışın tänqitläwçelärgä qarşı çıqtı.
Putin dönyada küplär Rusiädä Sovetlar çorınnan soñ bulğan üzgäreşlärneñ iskitkeç zur buluın tanıy almıy dide."Xalqıbız añlı räweştä demokratiäne sayladı. Matbuğat ireklege bu yuldan çigenmäwne elekkeçä ışanıçlı räwetşä tä''min itä. Bu bezneñ Rusiä konstitutsiäsendä terkälgän qäderle uñışıbız. 1991-nçe yılda ul qabul itelgän matbuğat qanunı dönyada iñ liberallardan berse dip tanılğan" dide Putin.
Dönya Gazetalar Berläşmäse general direktorı Timothy Balding Rusiädä xäzerge matbuğat şartları häm yünäleşlär xuplanırlıq ta, qänäğätlänerlek tä tügel dide.


text:
Qazan Sovetlar Berlege geroyı Mixail Devyatayev belän xuşlaştı
Sişämbe irtäsendä Qazan Sovetlar Berlege geroyı Mixail Devyatayev belän xuşlaştı. Anıñ cenazası Qazan milli-mädäni üzägendä ütkärelde. Anda Tatarstan citäkçelege genä tügel, kürşe Mordva Respublikası citäkçelege dä qatnaştı. Çönki Devyataev milläte belän mordva, ul 1917 yılda Mordoviäneñ Tarbeyewo bistäsendä tuğan. 1938 yılda Qazanğa kilep, yılğa texnikumın tämamlıy häm Qazannan İkençe Bötendönya Suğışına kitä. 1944 yılda ul äsirlekkä töşä häm 1945 yılnı ber törkem xärbi äsirlär belän doşman bombardirovçigın qulğa töşerep Uzidon utrawındağı Zagsinxauzen törmäsennän qaça. Läkin watanına qaytqaç, anı satlıqcan yarlığı tağıp, Stalin törmäsenä ozatalar. Äle 1950 yılda irekkä çığarılğaç ta ul tağın 5-6 yıl satlıqcan isemen yörtä, Qazan yılğa portında işek aldı seberüçe bulıp eşli. 1957 yılda aña Sovetlar Berlegeneñ ataqlı ğalime ğäläm korabları konstruktorı Sergey Korolev yärdämgä kilä. Devyatayev aqlana, aña xätta Sovetlar Berlege geroye iseme birelä. Soñğı yıllarda Devyatayev jurnalistlarğa veterannar, pensionerlarnıñ awır tormışı turıda yış söyli ide. Şunı äytergä kiräk, Devyatayev ütkänenä tuğrı qalıp, qırğıy kapitalizm sistemasına mädxiä uqi almadı. Bar döreslekne söylämäsä dä, üzen ük qorban itkän sistemanıñ fanat ber soldatı ide ul. Xäzer andıy üzen qorban itä alırday soldatlar yuqtır inde. Kontraktçılarınnan häm morader ofitserlarınnan Rusiä karusız xezmät tälap itä alamıy, dip yazıla İntertat.ru säxifäseneñ “Soñğı soldat mordva geroye Devyatayev arabızdan kitte” digän yazmasında.


text:
Ufadağı xärbi bülektä soldat ülde
Başqortstanda xärbi xezmät ütüçe soldatlarğa bäyle çirattağı ğädättän tış xäl buldı. Ufadağı ber xärbi bülektä atnakiç könne ber soldatnıñ ülüe turında xäbär itelde. Azamat Xäsänov isemle tatar yegete armiä saflarına 2005 yılnıñ yazında Başqortstannıñ Boray rayonınnan çaqırılğan bulğan. Täwge mäğlümatlarğa qarağanda, Mäskäwdäge ber xärbi bülektä xezmät itä ul. Soraw tua: ä nişläp soñ Ufadağı garnizonda ülgän ul? Başta anı Ufanıñ Lenin rayonındağı xärbi garnizon komendaturasına xezmätkä küçergän bulğannar, digän xäbär taralğan ide. Ämma soñraq Azamat Xäsänovnıñ çınlap ta Mäskäwdä xezmät itkänlege, küptän tügel, xezmät urının röxsätsez qaldırıp kitkänlege xaqında äytelde. Ufa komendaturasında anı şuşı ğämäle öçen şartlı räweştä ber yılğa iregennän mäxrüm itü häm anı kire Mäskäwgä ozatu turında qarar itelgän bulğan.
Älegä soldatnıñ üleme xaqında tögäl genä mäğlümatlar aluı qıyın. Bik saq qına, ülçäp kenä birelgän xäbärlärdän belenüençä, inde bu yazda xezmäten tutıraçaq soldat üz-üzenä qul salğan, asılınıp ülgän dilär. Başqortstan Xärbi komissariatında da bu faciğä turında mäğlümat birä almadılar. Komissariatnıñ matbuğat üzäge citäkçese Çernenqo äfände Xärbi prokuraturağa möräcäğät itü täqdimen genä yasadı.
Anıñ kiñäşe belän “Azatlıq” xäbärçese Xärbi prokuraturağa da möräcäğät itte. Läkin anda “baş prokuror Vladimir Ovçinnikov urınında yuq, näq şuşı faciğäne tikşerü mäsäläse belän yöri” didelär. Anıñ elegräk başqa mäğlümat çaralarına birgän qısqa ğına cawaplarınnan kürenüençä, ryadovoy soldat Azamat Xäsänov çınlap ta Ufa komendaturası binasında üze asılınğan kebek kileş qıäfättä tabılğan. Xäzer anda tikşerü eşläre bara. İdel buyı xärbi okrugınnan da wäkillär kilgän. Faciğağa bäyle “Xärbi xezmätkärne ülemgä kiterep citkerü oçrağı” digän maddägä asäsan, cinayät eşe açılğan.


text:
Üz tarixıñnı belmäsäñ, üz tuğan cireñdä kilmeşäk buluıñ ixtimal
Üz tarixın belü här xalıq öçen, här keşe öçen bik möhim. Borınğılar şulay äytkän: “Qayan kilgänlegeñne belmäsäñ, qaya barğanlığıñnı niçek belerseñ?” Tarixıñnı yaxşı belmäsäñ, üzeñneñ borınğı babalarıñ tuğan cirlärdä yäşäp tä kilmeşäk xälenä qaluıñ ixtimal.
Altın Urda çorında Penza ölkäse, Mordoviä häm alarğa kürşe bulğan Tübän Novgorod, Ryazan, Tambov, Saratov, Ul'yanovsk ölkäläreneñ berqadär öleşlärendä tatarlarnıñ mişär gruppası yäşägän. Ozaq yıllar räsmi urıs tarixı, annan soñ sovet tarixı monda yäşägän mişärlärne mongol yauları waqıtında kilgän kilmeşäklär dip kürsätte. Çınında isä mişärlärneñ babaları – bortaslar, majgarlar, qıpçaqlar häm başqa törki qabilälär bu cirlärdä bik küptännän, qayberläre kimendä 7 ğasırdan birle yäşägännär. Aräp yazma çığanaqları, urıs letopislarındağı mäğlumatlar, Könbatış Yevropa tarixçılarınıñ xäbärläre dä monı açıq kürsätä.
Ämma iñ möhim dälillär – alar käğäzdä yazğan süzlär tügel, alar mişärlärneñ borınğı babalarınıñ cir astında, tufraq qatlamnarı astında qalğan material' kul'tura qaldıqları – sawıt-saba, qorallar, instrumentlar, aqça, toraq yortlar qaldıqları häm başqalar. Şul cir astında yatqan qaldıqlarnı qazıp çığaru belän arxeologiä fäne şöğıllänä. Ämma sovet zamanında arxeologiä fäne da ideologiäğa xezmätkä quyılğan ide. Mäsälän, Mordoviäda arxeologlarnıñ töp maqsatı muqşı-erzya xalıqlarınıñ borınğı mirasın barlaw ide, muqşı-erzya xalqına qarağan arxeologik häykällärne tabu ide. Ä inde şul arxeologik qazılmalar waqıtında tatar-mişärlärgä, alarnıñ babalarına qarağan borınğı äyberlär çıqsa, bu qazularnı yäisä tuqtata idelär, yäisä tatar äyberlärenä ähämiät birmilär ide, qayçaqlarda alarnı qazu urınınnan atıp ta taşlıy bulğannar. Monı qart arxeologlar üzläre söyli ide.
Mäsälän, iske Tömän (urısça Temnikov) şähäre urınında qazular alıp barılmıy, çönki ul borınğı tatar şähäre. Ämma bu qağidädän çığarmalar da bar. Mäsälän, yaña Temnikov şähäre yanında urnaşqan “İtyakovskoe gorodişçe” digän keçkenä tatar şähäre şaqtıy yaxşı uq qazılğan. Monda arxeologik qazılmalar 1951 häm 1965 yılda alıp barılğan häm törle tatar, urıs, muqşı äyberläre arasında “Soltan Toxtamış” digän yazulı bronza plastinası da tabılğan. Şulay uq Yel'nik rayonınıñ Starodeviç'ye häm Qan'ğuş awılları arasında urnaşqan borınğı tatar şähärçegeneñ urınında qazular sülpän genä barsa da, az-maz ğına qazıy baralar. Mordoviäda tağı ber tatarlar belän bäyle arxeologik qazılmalar urını bar – ul borınğı tatar şähäre Sarıqılıç (xäzerge Sarov şähäre; monda Sovetlar Soyuzınıñ berençe atom bombası citeşterelgän ide). Ämma böten bu qazularda da töp maqsat itep 13 ğasırğa qadär bulğan qatlamnarda gel mordva-muqşı-erzya ezlären tabu maqsatı quyılğan.
Şulay itep, tatarlarnıñ borınğı tarixi häykällären qazudan qazımaw uñayraq kebek çığa. Bälki, kiläçäktäge arxeologlar üzläreneñ fänni eşlären obyektiv räweştä alıp barırlar, tatarlarnıñ tarixın yäşermäslär? Ämma, kiläçäkne kötep yatsaq, babalarıbıznıñ cir astında saqlanğan äyberläreneñ üz urınnarında qalmawı da ixtimal.
Monıñ turında Mordoviä Respublikasınıñ räsmi gazetası bulğan “ИзBecTия MopдoBии” üzeneñ uzğan yılnıñ oktäberendä häm bıyılğı 16 iyün häm 28 iyül sannarında yazıp çıqtı. Bıyılğı mäqälälärneñ berençese “Пo cлeдaM «чepHыx apxeoлoroB»” dip atala, ikençese – “«ЧepHыe apxeoлorи» пpoTиB AлeHы ApзaMacckoй”. Bu mäqälälärneñ töp geroe, üzeşçän arxeolog Niqolay Kazabaranov uzğan yılda ber açış eşlägän ide – ul Stepan Razin fetnäse waqıtında patşa xaqimiätlärenä qarşı suğışqan Alena Arzamasskayanıñ lageren tapqan. Alena Arzamasskaya üze monaşqa bulğan, ämma Stepan Razin fetnä kütärgäç, ul üzenä ber qorallı törkem oyıştırğan häm şul törkem Temnikov yaqlarında bik küp tatar morzaların, urıs dvoryannarın ütergän, alarnıñ imenieların talağan. Patşa ğaskärläre 1670 yılda şul Alena Arzamasskayanıñ fetnäçelär törkemen tar-mar itkäç, alarnıñ başlığı Alena Arzamasskayanı 4 nçe dekaber könne ağaç bura eçenä yabıp yandırğannar. Ämma ul waqıtta morzalardan talanğan baylıqlar, altınnar tabılmağan. Tarixçılar bu baylıqlarnı Alena Arzamasskaya üzeneñ soñğı nığıtılğan lagerendä kümep qaldırğan dip uylıylar. Näq şul lager'nı Niqolay Kazabaranov uzğan yılda tapqan da inde. Monıñ turında ğazetta mäqälä çıqqaç, şunda uq añarğa Ruzaevqa häm Krasnoslobodsk şähärlärennän kilep “qara arxeologlar” möräcäğät itkän.
“Qara arxeologlar“, häm tağı “qara qazuçılar” dip tä atalğan keşelär, qullarına metalloiskatel'lär totıp, şul metall ezli torğan maxsus priborlar belän arxeologik qazılma urınnarına kilälär häm qaya bu pribor metall buluın kürsätä, şunda qazıy başlıylar. İñ berençe oçraqta alarnı altın, kömeş äyberlär, qoral häm başqa satuğa yarağan äyberlär qızıqsındıra. Alar şulay tabılğan äyberlärne qazıp çığaralar häm üzläreneñ “qara antikvar bazar”larında satalar. Älbättä, bu “qara arxeologlar”nıñ tabıldıqları turında fänni mäqälälär dä yazılmıy, alar fänni tärtip belän tasvirlanmıy da. Bu “qara arxeologlar” satuğa yaramağan äyberlärne yuq itä dä baralar. Dimäk, bezneñ cir astında yatqan tatar tarixın “qara arxeologlar” urlıy häm boza bara.
Elekke zamanda Temnikov-Tömän knyaz'läre, morzaları üz ziärätlarında kirpeç törbälärdä kümelgän. Şul törbälärne “qara arxeologlar” şurflar qazıp aqtaralar häm nider tabıp ta çığaralar. İyül axırında Temnikov rayonına şul “qara arxeologlar” turında televizion syujet töşerer öçen Mäskäwdän “Rossiä” televidenie kanalınıñ ber gruppası kilgän bulğan. “İtyakovskoe gorodişçe”sında “qara arxeologlar” xäzer eşlämi ikän, ä menä morzalar ziärätı küzgä kürenep betä bara - anı şundıy küp qazıylar ikän. Dimäk, Temnikov morzaları kümelgän törbälärgä, möselman bulularına karamastan, nindider qimmätle äyberlär dä quya bulğannar.
Şulay uq “qara arxeologlar” Temnikov şähärennän yıraq bulmağan ber cirdä, Muqşı yılğasınıñ sul yağında, Alena Arzamasskayanıñ lagere urınında da küp şurflar qazığan ikän. Fetnäçelär 17 ğasırda tatar morzaların üterep talağan altınnarnı alar taba alğanmı, yuqmı, ulsı älegä bilgesez.
Şundıy uq “qara arxeologlar” Penza ölkäsendä dä üzläreneñ qara eşlären eşli. Monda uzğan yılda Penza arxeoloğı Gennadi Belorıybkin bik zur arxeologik açış eşlägän ide. Bortaslarnıñ şähäre dip sanalğan “Zolotarevka gorodişçesı” yanında bik zur suğış qırı tabılğan. Monda 1237 yılnıñ közendä Batu-xannıñ mongolları bortas ğaskärlären tar-mar itep kitkän. Bortas, muqşı suğışçıların bötenesen qırğannar häm qoralların da cıyıp tormağannar, kitep barğannar. Monda, ber qırda ğına tabılğan qorallar sanı böten İdel Bolğarstanı territoriäsendä tabılğan qorallardan kübräk. Mäsälän, Bolğar ilendä xäzerge köngä 900 gä yaqın uq oçlığı tabılğan. Ä bu Zolotarevka qırında tabılğan uq oçlıqları 1500 dän artıq inde. Qılıçlar, timer kiemnär, başqa qorallar – bik küp monda. Häm älbättä, qara arxeologlar da monda inde citelgän.Bu Zolotarevka suğışı turında häm anda eşlängän açışlar turında kiläse ber tapşıruda işetersez, qaderle radiotıyñlauçıylar.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


text:
Qazirgi zamanda ärkim är närsemen maqtanıp jatadı. Birew bälkim - köligimen, birew bälkim - özge elde bilimin tolıqtırwımen , endi biri – öziniñ erekşelikterimen. Men de bir maqtanıp körey`inşi. Ärïne, meniki qarapay`ım dersiz, degenmen meniñ maqtanışım – özgeşe, öy`tkeni men özimniñ jaqsı köretin ustazımmen maqtanamın!
Qus şarlap aspandı,
Küz ay`ı bastaldı.
Birinşi qoñıraw
Oqwdı bastadı.
Alaqay`, keliñder:
Klasqa eniñder.
Balalıq ömirdiñ
Baqıtın köriñder! –
dep bastalatın öleñ joldarı bärine tanıs bolar. Ärïne bul kisini tanımay`tın adam joq şığar. Balalar ädebïetinde özindik oy`ıp turıp alar ornı bar, aqın, professor, ğalım – ustaz - Ädibay` Tabıldïev. Mine, osı kisiniñ äserli äñgimelerin, därisin tıñdadım dep maqtanğalı otırmın!
Qara şañıraq Qazaq ulttıq wnïversïtetinde bilim şıñdaw bir baqıt bolsa, ğalım-ustaz Ä. Tabıldïevtiñ därisin tıñdaw öz aldına bağımızdıñ janğanı dep bilemin.
Üstine tap-tuy`naqtay` qılıp kïgen kostyum şalbarımen nıq basıp däris zalına kirip kele jatırğan 90 jastağı kisini köz aldıñızğa elestetiñiz. Jasın 90 da dep ay`tqanımmen qïmılı öte şïraq kisi. Däris zalına kirip kelip, qoldarındağı kitaptardı üsteliniñ üstine asıqpay` qoy`ıp, qır tüspegen sur kostyum qaltasınan ıñğay`lı, şağın tarağın alıp, talay` jılğı eñbektiñ, asqan danalıqtıñ, ädemi qarttıqtıñ belgisindey` bolğan aq tüsken qoyu şaşın sänin keltirip artqa qaray` tarap, tüzep, bir külip aladı. Däl osı sätte onıñ osı bir qïmılın jattap alğan swtdentter, belgi berilgendey` bir mezette orındarınan turadı. Ertegilerde ay`tılar, köpti körgen dana qarttardıñ bey`nesindey` jarqın jüzdi osı kisi däl sol sätte öziniñ qoñır dawsımen «Amansıñdar ma?!» dep awdïtorïyadağı stwdentterge sälem beredi. Qalıptasqan dästürmen osını kütip turğan stwdentter jarqın dawıstarımen, bir demmen: «Armısız, USTAZ!» dep özara sälemdesip alğannan soñ, üy`reteri köp, tağılımdı, kezekti bir däris bastalıp ta ketedi.
Ä.Tabıldıulı bizge «Étnopedagogïka» kwrsı boy`ınşa öziniñ bar bilgenin üy`retip, däris oqığan bolatın. Qazaq étnopedagogïkasınıñ negizin salwşı retinde ğalımnıñ öz awzınan osı kwrs boy`ınşa däris tıñdaw bizdiñ bolaşaq qazirgi zamanda maman retinde qalıptaswımıızğa öz negizin saldı dep oy`lay`mın.
Öz aramızda Ä. Tabıldıulın «Atamız» dep ay`tıp alğanbız. «Erteñ atanıñ sabağına baray`ıq» dep tobımızben birge mäz-mey`ram bolamız.
Däris barısında qazaq ultınıñ erekşeligi, tazalığı, mädenïeti jay`lı äñgime qozğalsa, ne bolmasa suraqqa jawap berip turğan stwdent qazaq ultınıñ salt-dästürleriniñ erekşeligin sïpattap berse Atamız tarapınan anıq, qoñır dawıspen : «Dw qol şapalaq!» degen söz estïsiz. Däris zalında osı kezde maqtanıştıñ , ultjandılıqtıñ körinisi seziledi. Sizge sol sözdi estip körw kerek. Ol kisiniñ awzınan ünemi ultımızdıñ ulıqtığın, danalığın estip jüremiz. Däris zalında qazaqtıñ qara köz qızdarı köp otıramız, osığan oray` atamız da bize «ay`nalay`ın, qaraqtarım, sender eldiñ, ulttıñ bolaşağısıñdar, ulttıñ ay`nası özderiñ» dep bizge ünemi aqılın ay`tıp otıradı. Qız tärbïesine qatıstı qazaq xalqınıñ danalığın, onıñ özi bir ülken mektep ekenin de atamızdıñ awzınan jïi estïmiz.
Bul kisiniñ esimi mektep qabırğasında oqıp jürgen kezde tanıs bolatın. Balalar ädebïetinde özindik ornı bar dep bilemin. Ol kisiniñ «Qoyan qalay` noyan boldı», «Sırlı qala», «Ğarışqa sayaxat», «Tañğajay`ıp ertegi» sekildi ertegileri esimde qalıptı. Odan bölek aqınnıñ mektep bağdarlamasındağı oqwşığa tüsinikti, ay`qın etip şığarılğan öleñderi de öz aldın bölek äñgime. Sonımen qatar Ä. Tabıldıulınıñ jumbaqtarı da bar ekeni köpşilikke mälim.
Ğalım-ustazdıñ öz boy`ına jïnağan joğarı bilimdilik, ultjandılıq, öskeleñ urpaqtı tärbïelewdegi jawapkerşiligi bergen ärbir däristerinde bay`qalıp turatın. Öskeleñ urpaqtı bolaşaqta tärbïeley`tin mamandar bolğannan soñ ärbir däriste bala tärbïelewde ulttı tärbïelep jatqanımızdı umıtpawdı ünemi esimizge saladı.


text:
Başqortstan tatarları Qazanda kiñäşmädä
Bötendönya Tatar kongressı Başqarma komitetı äğzası, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise Ramil Bignov citäkçelegendäge wäkillek Qazanğa eş säfärenä kitte. Anda Başqortstan tatarları Bötendönya Tatar kongressı Başqarma komitetı utırışında häm Federal' tatar milli-mädäni moxtariäte idäräse kiñäşmäse eşendä qatnaşa. Qazanğa kitär aldınnan, bez Başqortstandağı tatar milli oyışmaları eşçänlegen kileşterüçe wazıyfasın ütäwçe Ramil Bignov belän küreştek häm aña berniçä soraw belän möräcäğät ittek.
Ramil äfände äytüençä, Bötendönya Tatar kongressı Başqarma komitetı, ğomumän alğanda, baytaq qına eşlär başqardı häm başqara. Törle töbäklärgä barıp küçmä utırışlar ütkärü dä üz näticäsen birä. Ämma Ramil Bignov äytüençä, Başqortstan tatarları häm alarnıñ milli oyışmaları respublikadağı üzençälekle şartlarda eşli häm şuña da alarğa ayırım ber mönäsäbät häm yärdäm kiräk. Läkin bu teläktäşlek härwaqıtta da bulmıy, di Ramil äfände.
“Bezneñ öçen iñ berençe çiratta tel statusı mäsäläsen xäl itü tora. Bu mäs'älädä BTK da yärdäm itärgä tieş. Bez Mortaza Räximovqa da, Mintimer Şäymievkä dä, V. Putinğa da möräcäğätlär äzerlädek. Ämma faydası bulmadı. Bez bu yunäleştä eşne däwam itäçäkbez”, – di ul.
Ramil Bignov süzlärençä, Qazandağı fiker alışular ezsez qalmasqa tieş. Anda Federal' Tatar milli-mädäni moxtariäte idäräseneñ dä kiñäşmäse ütä. Şul söyläşügä dä zur ömetlär bağlawın äytä Ramil äfände. “Bezgä federal' Tatar milli-mädäni moxtariätneñ däräcäsen, abruyın bar Rusiä külämendä kütärergä kiräk, - dip isäpli ul. – Şulay bulğanda ğına ildä xalıq sanı buyınça ikençe urında bulğan tatar xalqı belän isäpläşerlär häm bezneñ küp kenä milli-mädäni mänfägat'lärebezne xäl itügä yul açarlar”.


text:
2004 Nobel Tınıçlıq büläge Kenya moxit saqlawçısı Wangari Maathai''ğa birelde
Comğa könne Norvegiä başqalası Osloda 2004 yılnıñ Nobel Tınıçlıq büläge laureatı iğlan itelde. Dönyada iñ abrylı sanalğan şuşı büläkkä namzätlär isemlegendä küp kenä kürenekle şäxeslär, oyışmalar bar ide. Nobel komitetı kötelmägän qarar çığarıp, bıyılğı büläkne Kenyadağı moxit saqlawçı xäräkät citäkçese Wangari Maathai''ğa birergä buldı. Afrikanıñ şuşı ilendä 27 yıl buyına urman kisügä qarşı köräşkän Wangari xanım bu qitğanıñ Tınıçlıq bülägenä iä bulğan berençe xatın-qızı buldı.
Audio (Ole Danbolt Mjoes): "Täräqqiät, demokratiä häm tınıçlıq buldıruğa kertkän öleşe öçen 2004 yılnıñ Nobel büläge Wangari Maathai''ğa birelä."
Wangari Maathai 1977 yılda Yäşel Bilbaw dip atalğan xäräkät oyıştırğan. Şuşı xäräkät menä inde 27 yıl Keniädä qanunsız urman kisügä qarşı köräş, ağaç utırtu belän mäşğül. Bu Afrika ilendä urman ayıruça äxämiätkä iä, tirä-yün moxit saqlaw öçen genä tügel, awıl xalqınıñ 90%tı aşarına utın yağıp peşerä. Wangari xanım citäklägän xäräkät şuşı waqıt eçendä barlığı 30 million ağaç utırtqan. Bu eşçänlek bar qitğada tirä-yün moxitqa qarata bulğan mönäsäbätne tamırdan üzgärtkän. Nobel komitetı belderüendä äytelgänçä, Wangari xanımnıñ eşçänlege beryulı fänni xezmät, sotsial köräş, säyäsi äwzemlekne berläşterä häm dä bar Afrika öçen ürnäk bulıp tora. İke yıl elek ütkän saylawlarda ul xakimiättäge partiä wäkilen ciñep parlamentqa ütte. Uzğan yıl tirä-yün moxit ministrı urınbasarı itep bilgelände. Wangari Maathai üzäk häm könçığış Afrikada doktor däräcäsenä ireşkän berençe xatın-qız, xäzer menä Nobel büläge alğan berençe xatın-qız buldı.
Bıyıl namzätlär isemlegenä (moñarçı kürelmägän san), barlığı 194 isem kertelgän ide, kürenekle şäxeslär, oyışmalar. Küzätüçelär bıyılğı büläk atom qoralın çikläw ölkäsenä bireler dip farazladı: Xalıqara Atom Energiä İdaräse başlığı Möxämmät Äl-Baradei, yä isä, sovet atom çuqmarların sütügä öleş kertkän amerikan senatorları Richard Lugar belän Sam Nunnğa. İxtimal ciñüçelär arasında, şulay uq, Rusiäneñ taşlandıq atom köymäsennän nurlanış taralu xäbären Könbatışqa citkergän öçen xökem itelgän Aleksandr Nikitin, İzrailneñ atom programmasın açqan öçen 18 yıl törmädä utırıp çıqqan Mordexai Vanunu isemnäre äytelgän ide.
Nobel Tınıçılq büläge 1901 yıldan birle birelä. Anı aluçılar arasında Andrei Saxarov, Kofi Annan, Mixail Gorbaçev, Nelson Mandela, Frederik de Klerk, Henry Kissinger, Yasir Arafat, Şimon Peres, İsxaq Rabin kebek şäxeslär bar.
2004 yılnıñ meditsina, fizika, ximiä häm ädäbiät ölkäsendä büläk iäläre şuşı atnada iğlan itelde. Soñğı, iqtisad ölkäsendäge büläk düşämbedä iğlan iteläçäk. Nobel bülägeneñ aqçalata qimmäte bıyıl 1 million 300 meñ dollar täşqil itä.
-Ali Gilmi


text:
Mintimer Şäymiev: Başqort-tatar habantuyźağısa yäşärgä teyeş
Öfögä yubileyğa kilgän gubernatorźar büläk tä alıp kilgäyne. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Žabantuyźı hürätlägän qartina büläk itte. Kinäyäne añlağandarmı- yuqmı….
Gubernatorźarźıñ barıhı la haqtarın häm maşinaların qaldırıp Öfö buyınsa Aldan bildäläp quyılğan avtobustarğa kümäkläşep teyälep yörönö. Ğorur Çeçen xalqınan tış. Çeçnya prezidentı Ramzan Qadırov ällä iñ yäşe bulıuğa oyaldı, ällä başqa säbäptär buldı, avtobustar teźmähenä eyärep 5 eñel maşinanan torğan üź kortejında yörönö. Döröś, maşinalarźıñ nomerı Çeçendıqı tügel, 02, yäğni başqortostandıqı ine.
4 bıuat yarım yıl duś-tatıu yäşäü bayramı ikense kön dauam itä. Bögön ul ber aź xalıq ösöngä oqşay. Här xäldä başqala uramdarında xalıq kürenä.
Räsmi keşelär ösön kürgäźmä eşläne. Respublika sänäğätseläre Tolpar tip atalğan tägärmäsle traqtorźıñ täüge ölgöhön kürhätep, 3 yıldan yıl hayın oşonday dürt meñ traqtor eşläyäsäkbeź tip ışandırźı. Bögön tağı bergä yıyılıp uğa tamaşa qıldılar.
Bayram aldınan xäüefheźlek saraları kürgändä Respublikala Arsenal operatsiyahı iğlan itelgäyne. Unıñ barışında Başqortostanda yäşäüselär 30 berämek qoral, 2 granata, yartı kiloğramm samahı darı, 150-läp patron tapşırğan. Blağoveşenskiyźa ber keşe granotomet tapşırğan. Uğa 4 meñ hum premiya birelä. Bıl qoraldı ul yılğa buyınsa balıq qarmaqlağanda tapqaynım tip añlatqan.


text:
Xalıq-ara kongress: “Xäzerge çorda Rusiä tarixı fäne: kiläçäge häm milli mäğärif säyäsäten ğämälgä aşıru”
Bu kongress törle xalıqlar häm illärneñ tarix, uqu-uqıtu ölkäsendä ireşkän uñışları belän urtaqlaşu maqsatınnan ütkärelä.Ul 18-19 aprel' könnärendä Tatarstan Prezidentı M.Ş.Şäymiev yärdäme belän oyıştırıla. Anıñ tulı iseme “Xäzerge çorda Rossiä tarixı fäne: kiläçäge häm milli mäğärif säyäsäten ğämälgä aşıru”. Anı uzdıru Tatarstan Fännär akademiäse, Ş. Märcäni isemendäge tarix institutı, Tatarstannıñ fän häm mäğärif ministrlığı, Tatarstan tarixın uqıtuçılar assotsiatsiäsenä yöklätelgän. Älege çarada Rusiä Federatsiäsendä tarix fäneneñ täcribä bularaq uqıtıluına näticälär yasalaçaq. Şulay uq tarix fäneneñ tolerantlıqnı formalaştıruda häm ksenofobiä, rasizm kebek küreneşlärgä yul quymawğa etärgeç bula aluı; Rusiä xalıqları tarixın öyränü täcribäsen ğomumiläşterü; Rusiä mäktäplärendä dingä kereş fäneneñ üseş yulları turında fiker alışular planlaştırıla. Kongressnıñ nindi maqsat belän uzdırıluı häm qaysı illärdän ğalimnär kilüe xaqında çaranı oyıştıru äğzası Marat Gıybatdinovqa da sorawlar birdek:
Kongressnıñ töp maqsatı Rossiädä tarix uqıtunıñ torışın yañadan öyränep, tarix däresleklärendä tatar xalqı häm başqa xalıqlarnıñ niçek çağılğanın dön`ya küläm tarix uqıtu probleması ni däräcädä quyıluın qararğa. Tatarstan, Rusiä, çit ildän kilgän ğalimnär belän kiñäşep, söyläşep, Rusiädä tarix fänen mäktäptä häm yuğarı uqu yortlarında niçek uqıtılırğa tieş, häm Rusiä tarixı ğına bulırğa tieşme ul, ällä Rusiä xalıqları tarixı bulırğa tieşme digän sorawlar qaralaçaq. Kongressta Rossiä mäğärif ministrlıysınnan wäkillär, Däwlät duması deputatları, Fännär akademiäse, Federal' institut, Milli problemalarnı öyränü institutı ğalimnäre qatnaşa. Şulay uq Törkiädän Nadir Däwlät citäkçelegendäge ğalimnär, Germaniä, İtaliä, Qıtay, Misır ğalimnäre kötelä.
Kongressta başqaladan häm çit illärdän kilgän ğalimnärdän qala, şulay uq tarixçılar, pedagoglar, tarix didaktikası fäne belgeçläre, dingä kereş häm tarix fäne uqıtuçıları da yaña belemnär tuplap, üz täcribäläre belän urtaqlaşa ala. Läkin qatnaşu öçen soraw käğäzläre yazu inde ğinwar ayında uq tögällängän. Kongressnı tarixçılar da, milli säyäsät häm xoquq, pedagogiä belgeçläre dä tüzemsezlek belän kötä.
El'mira Gazizova


text:
Düşämbedä Tatarstan parlamentı spikerı Färit Möxämmätşin “Qazan” xalıqara aeroportında İnguşetiä parlamentı räise Mäxmüt Sakalov citäklägän delegatsiäne qarşı aldı. İnguşetiädän kilgän qunaqlar Tatarstanda öç kön bulaçaq. Şuşı säfär barışında Tatarstan Däwlät Şurası belän İnguşetiäneñ Xalıq Cıyını arasında xezmättäşlek itü turında kileşü tözü dä qaralğan.
Qış sağındırıp kilsä dä, kilde. Ä başqala uramnarında barlıqqa kilgän qar öyemnäre, bozlawıqlar yullardağı maşina yörtüçelärne poşamanğa saldı. Bit bu äle qışnıñ böreläre genä, alda tabiğätneñ nindi syurprizlar äzerläwen sinoptiklar da farazlıy almıy. Şul nisbättän Tatarstan Xökümäte, Ğädättän tış xällär İdäräse “Buran”dip atalğan programma tözede. Maqsatı, qışqı yullarda iminlek buldıru. Bıyıl mäsälän, Qazan uramnarındağı qarnı 230 dan artıq texnika cıya , tağın biş yözläp maşina cälep iltergä mömkin dip tä ışandıralar. Bolardan tış, ike meñ keşe köräklär belän eşläyäçäk. Yıldan – yıl, qışqı qarlarğa kümelep yatqan Qazan uramnarı, beraz çistarırmı - kürerbez. Düşämbedä Qazannıñ meditsina köllätendä tämäke tartuğa qarşı mäktäp eşli başladı. Ul, tämäke tartunıñ zıyanın kiñ qatlamnarğa añlatırğa, kiräk oçraqta däwalawnı da küzallıy torğan oyışma. Şul uñaydan ber qızıqlı san. Belgeçlär, dönyada 200 mln. tiräse xatın-qızlar ğına da tämäke tarta dip belderälär.
Tämäke tartu ber xäl, menä añarğa qarağanda da zähärräk ğädät dönyanı basıp kilä. Narkotiklar. Anı satalar - bazar zakonnarı bit, satuçı bulğaç, aluçılar da bar. Saq orğannarı qarşı köräşä anısı. Alar mäsälän, respublikada uzğan atnada ğına da 1 kiloğa yaqın narkotik matdälär tapqannar. Şularnıñ 17 oçrağı Qazanda, 14 te Çallıda.
Ütkän şimbädä şähär dumasınıñ utırışı buldı. Anda, şähär idäräse räise bulırğa telägän ike keşeneñ bersen saylap aldılar deputatlar. Ul İlsur Metşin. Bu xäbärne işetkän qazanlılar aptıraşta qaldı. Çönki. Küplär munitsipal' reformanıñ asılın añlamıy bulıp çıqtı. İlsur Metşinnı prezident ber tapqır üzeneñ qararı belän bilgeläde bit inde, nigä tağın saylaw-konkurslar ütkärü kiräk soñ digän sorawlarnı işetergä turı kilä.
Çallı da yaña saylanğan şähär deputatları kommunal' xezmätkä bäyälärne arttıru turında qarar qabul ite. Moña qarşı, oppozitsion Tormış firqäse piket ütkärde.
Ozaq yıllar buyına Qazan universitetında jurnalistqa fakul'tetın citäklägän, tanılğan ğalim häm publitsist Florid Ägzamov yäkşämbe kiçendä wafat buldı.
Düşämbe könne Tinçurin teatrında Tatarstan möselman xatın-qızlarınıñ berençe qorıltayı uzdı. Anda respublikanıñ berençe möslimäläre genä tügel, ä däwlät eşlekleläre dä qatnaştı. Döres, andıy oyışma elek tä bar ide, ämma moñarçı ul fäqät cämğiät başlanğıçlarında buldı.
Düşämbedä tanılğan yazuçı, cämäğät eşleklese, säyäsätçe Fäwziä Bäyrämovağa 55 yäş tuldı. Respublikanıñ bäysezlege öçen köräş alıp barğan, 90 yıllardağı milli xäräkätkä nigez saluçılarnıñ berse bulğan, İttifaq tatar milli bäysezlek firqäseneñ räise Fäwziä Bäyrämova 55 yäşlek yubileen bernindi dä tantanasız uzdıra. Azatlıq radiosı aña şuşı yubiley uñayınnan möräcäğät ite.
Röstäm İsxaqi


text:
“Kesä oppoziäse oyışa”
Başqortstan yäşlär eşläre idäräseneñ elekke räise Rämil Xisametdinov yaña xäräkät oyıştırdı. Ul “Yaña Başqortstan” dip atala. Anıñ maqsatın oyıştıruçılar xakimiätne alıştıru öçen dip añlata. Xäräkätneñ 20-21 may könnärendä oyıştıru konferensiäse bulıp ütte. Ul Beloret rayonınıñ Usmangilde awılı yanında tabiğät qoçağında uzdı. Anda 12 rayonnan kilgän 70 delegat qatnaştı.
Yaña xäräkät cäy aylarında räsmi terkälep, säyäsi programmasın eşläp, közen 500 delegat qatnaşlığında qorıltay uzdırırğa cıyına. Başqortstannıñ berläşterelgän oppozitsiäse başı Rämil Bignov yäş xäräkätne xakimiätneñ kesä xäräkäte dip isäpli. Anıñ uyınça, ul oppozitsiägä al'ternativ räweştä maxsus oyıştırıla.


text:
Tönyaq Azia: Bhuttonıñ kire qaytuı, Töbäk iminlegeñ köçländerä alır mı?
Paqstannıñ elekke premierı Benazir Bhutto''nıñ yözlägän meñ tarafdarı bügen Qaraçidä 8 yıllıq sörgennäñ qaytqan yulbağçıların qarşı aldı. Prezident häm xärbi başlıq wazifasın başqarğan Pärwäz Möşärräf belän yäşeren kileşü näticäsendä Bhuttoğa Paqıstanğa qaytır yullar açıldı. Anıñ ilgä qaytuı, ekstrism belän köräştä ni qadär faydalı bulır, bu turıda bez Bhutto häm belgeç süzlärennäñ añlarğa tırışırbız.
İntixar höcümnärenä qarşı iminlek arttırıldı. Bhutto intixar höcüme yanawları qaramastan ilenä qayttı. Qaytır aldınnañ Dubaidä tuqtalğan çağında, Bhutto xäbärçelär aldınna yasağan çığışında, 1996da premierlek wazifasınnañ ayrılğannañ soñ başlağan xökümättäñ ayrı bulğan könnärne artta qaldırıp, ilenä häm säyäsätkä qaytuı demokratik çaralarnı köçländeräçägen ömet itkäneñ belderep süzlären bolay däwam itte.
“11 yıldañ soñ, minem kire qaytuım, Paqstan xalqı öçen diktatorlıqtañ demokratiägä, köçle basımnañ tınıçlıqqa taba qaytunıñ şatlıqlı ber xäbärçese”
Bhuttonıñ kire qaytuı, Äfğanstan çigenä yaqın könbatış Paqıstanda idaräne üz qullarında totqan Taliban häm äl Qaidä kebek törkemnärneñ tamırların qorıtu çaraları arttıraçaq digän farazlarğa iğtibar arttı.
Bhuttonıñ Liberal yaqlı Paqstan xalıq partiäse, üzäk xaqimiätkä qurqınıç tudırğan ekstremist dinçe törkemnärgä qarşı buluı belän tanıla. Bhutto, Ğinwarda bulaçaq saylawlarda xaqimiätkä kilgän oçraqta, Bin Ladinne ezläw öçen AQŞnıñ Paqıstanğa kerüenä röxsät itäçägenä işarä yasadı.
Kiçä Dubaidä yasağan çığışı isä, arta barğan ekstremismgä qarşı köräşäçäge süzeñ tağın ber qat köçländererlek däräcädä ide.
Paqstanıñ könbatışındağı, qabilä cirlärendä barğan bäreleşlär näticäsendä, ğaskär, ğadi xalıq häm suğışçılardañ yözlärçä keşe xälaq buldı. Köç qullanunıñ artuı Prezident Möşerräf häm 160 millionlıq Paqstan xalqı aldında iñ awır sınaw.
Paqstan töbäkläre belgeçe häm yazuçı bulğan Zahid Hösäyen, radiobızğa, Bhuttonıñ ekstremizm mäsälsenä iğtibar yünälderüe belän barlıq töbäklär faydasına bulaçaq di.
“Xäzergäçä, bilgele ber niçä mäsälädä Bhuttonıñ wazğiyäte bik açıq. Ul Hindistan belän mönäsäbätärne yaxşırtırğa tele, häm bu tınıçlıq çaralarıñ yaqliy. Ul şul uq waqıtta Äfğanstan xökümäte belän dä xezmättäşlekne arttırırğa teli. Tıştañ qarağan da, Bhuttonıñ qaytuı töbäk öçen faydalı bulaçaq sıman kürenä.”
Bhottonıñ 8 yıllıq sörgene, London häm Dubaidä uzdı. Läkin Möşärräf belän yasağanı soñgı kileşülärdäñ soñ, Bhutto häm anıñ İre xaqında yarlıqaw qararı çıqtı. Bhuttonıñ ire, korupsiä häm yalğış idarä itüdä ğayeplängän ide.


text: Monda ütkärelgän cirle saylawlarda yuğaltqan ber törkem namzätlär näticälärgä qarşılıq kürsätäçägen belderä. OKAZ basması yazuınça yuğaltqan 30dan artıq namzät patşalıqnıñ saylaw komissiäsenä atnakiç saylawları turında protest beldermäkçe. Alar dini citäkçelär tarafınnan yaqlanğan konservativ kandidadtlar ğädel bulmağan ciñügä ireşte di .Xatın qızlarnıñ qatnaştırılmağan häm patşalıqnıñ demokratik reforma dip bäyälägän Riyadnıñ cirle saylawında 650kandidat 14urınnın 7se öçen yarıştı. Qalğan 7urın bilgelänä


text:
Könyaq Korea Tönyaq Koreanı atom programmasınnan waz kiçergä çaqıra
Tönyaq Korea delegatsiäse citäkçese Kim Ryong-Song Quşma Ştatlarnıñ Pxenyannı izolätsiädä qaldıru tırışlığına ike Korea bergäläp qarşı torırğa tieş, dip belderde:
Audio
Ägär bez köçlärne berläştersäk, Korea yarımutrawına yaz tizräk kiläçäk.
Quşma Ştatlar däwlät sekretare urınbasarı John Bolton Tönyaq Koreanııñ atom programması mäsäläsen Berläşkän Millätlär Oyışması qaramağına çığaru niäten tağın ber qabatladaı. Bügen ul da söyläşülär alıp baru öçen Seulğa kilde.
Pxenyanda 3 kön säyläşülär alıp barğan Rusiä Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Aleksandr Losyukov älege wazğiätkä diplomatik çişeleş tabılır digän ömet belderde.


text:
Sawd Arabïyasında tabïğat tosın minez tanıttı. Jer betindegi eñ ıstıq ay`maqtardıñ birinde bïıl aq ulpa qar jawdı. Eldiñ ortalıq jäne soltüstik-batısındağı şöldi ölkeler aq körpege oranıp, awa temperatwrası nölden tömen tüsken, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Qar ortalıqtağı Şakra, soltüstik-batıstağı Tabwk jäne soltüstiktegi Tabardjal qalalarında jawğan.
Korolʹdiktiñ bas meteorologïyalıq basqarmasınıñ mälimetinşe, töpelep quy`ğan nöser jawın saldarınan birneşe qala men awıldarda sel jürip, kölik qozğalısın qïındattı. Sïnoptïkter aldağı künderi de Ér-Rïyad, Şığıs provïncïyada, Mekke men Medïnede, oñtüstik-batıstağı şaharlarda jañbır tolastamay`tının xabarladı. Osığan bay`lanıstı azamattıq qorğanıs qızmeti korolʹdik turğındarı men qonaqtarğa qawipsizdik şşaraların qolğa alwdı, barınşa abay` bolwdı eskertti.


text:
Qazan sammitı aldınnan BDB ministrları Mäskäwdä oçraştı
AUDİO: BDBnıñ wäkalätle daimi wäkilläre şurasın Berdämlekneñ möhim öleşe itärgä, anıñ näticälelegen arttırırğa häm başqarma komitet belän bergä anı däwlätlär başlıqlarınıñ yöklämälären ütäwçe genä tügel, ä oyışmada tärräqiät öçen yaña ideyälär çığaruçı da itärgä täqdim buldı. DBDnıñ comğa könne Qazanda açılaçaq yıllıq sammitın Rusiä prezidentı Vladimir Putin citäkliäçäk. Bügen tışqı eşlär ministrları oyışqan cinayätçelekkä, keşe säwdäsenä qarşı köräşne koordinatsiäläw turında häm däwlätara ğädättän tış xällär şurası kileşüen üzgärtü turında söyläşä.


text: Bügen Peterburda meñnärçä Rusiä häm çit il studentları, 7 aprildä atıp üterelgän Senegal watandaşı Lamzar Sambe xätiräsenä bağışlap, faşistlarğa qarşı miting-uram yöreşe ütkärde. Bügen mäxkämä Senegal studentın üterüdä şiklänelgän keşene qulğa alırğa röxsät birde. Peterburda yäşäwçe üterüdä şiklänelgän 28 yäşlek keşe totqarlanğan. Ul keşe ütereş bulğan cirdän yıraq tügel urında yäşi häm qoral saqlağanı öçen mäxkämägä tartılğan bulğan. Tikşerü, bu ütereş millätara näfrät nigezendä bulğan dip farazlıy.


text:
İlfaq İbrahimov: “Kiläçäktä balalarğa yazuçı hönäreneñ bar neçkäleklären öyrätergä tieşbez”
Soñğı yıllarda ädäbiätkä yäş almaş kilü mäs’äläse, ädäbi mäydanda üzenä urın aluçılar kimede. Şunı istä totıp, bıyıl yazuçılar berlege qarşında yäşüsmerlär öçen “Ostazlar qanat quya” isemle ostaxanä eşli başlağan ide.
İnde menä noyäber başında yazuçılar berlege respublikanıñ tatar ädäbi - icat berläşmäläre citäkçelären Qazanğa cıydı. Yäş qäläm iäläreneñ icatın üsterügä yärdäm itü häm şähär-rayonnardağı ädäbi berläşmälär eşçänlegen kamilläşterü maqsatınnan uzdırıluçı bu çaranı açu tantanası 31 oktäberdä Tatarstan Yazuçılar berlege binasında uzdı. Anda Yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov, anıñ urınbasarı Faqil Safin, Yazuçılar berlegeneñ ädäbi konsul'tantı Firdäwes Ähliä, şulay uq respublikabıznıñ 21 rayonınnan kilgän ädäbi - icat berläşmäläre citäkçeläre qatnaştı. Yazuçılar berlegendä uzğan utırışta İlfaq İbrahimov mondıy berläşmälärneñ yäş qäläm iälären barlaw, alarnıñ icadi ostalığın üsterüdä ähämiäte zur buluın bilgeläp ütte.
“Bezneñ mäktäplärdä ber digän tatar tele uqıtuçıları bar. Alar ädäbiät teoriäsen dä, tarixın da belä, alar üzläre dä icat itälär, ädäbi tügäräklär alıp baralar. Läkin alar balağa yazuçı bulu hönäreneñ orlığın birä almıylar. Bezneñ kiläçäktä balağa yazuçı hönäreneñ böten neçkäleklären ädäbiätçe bularaq öyrätergä tieşbez. Bez talantlı balalarnı tabırğa tieş.” Ädäbi- icat berläşmäläre citäkçeläre isä üzlärendäge yañalıqlar xaqında söylädelär, problemaları belän urtaqlaştılar.
1-2 noyäber könnärendä seminar üz eşen Qazan däwlät mädäniät häm sänğät universitetında däwam itäçäk. Anda Rabit Batulla «Yazuçınıñ icat ostaxanäse», Rkail Zäydulla «Bügenge tatar poeziäseneñ üseş tendensiäläre», Rifat Sverigin «Bügenge tatar prozasınıñ üseş tendensiäläre», Mösäğit Xäbibullin «Tarix häm ädäbiät», El'mira Şärifullina «Ädäbiät uqıtuçılarınıñ sälätle balalar belän eşläw alımnarı» digän temalarğa leksiälär uqıyaçaq. Söyläm ostalığın üsterügä bağışlanğan ğämäli däreslärne Tatarstannıñ atqazanğan artistı Flera Xämitova alıp bara. Seminar qısalarında şulay uq şiğriät, proza, tänqit, publitsistika, dramaturgiä häm balalar ädäbiäte buyınça ostaxanälär ütkärü dä küzdä totıla.
Ädäbi – icat berläşmäläreneñ citäkçeläre ädäbiättä yäş almaş tärbiäläw turında belemnär tuplağaç, alarğa ädäbi berläşmä citäkçese digän tanıqlıq ta bireläçäk.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Minskineñ tabiği gaz mäs''äläsendä Mäskäw belän zur problemaları bar
Russiä Belorusqa subsidiälängän bäyägä tağı da berniçä kön tabiği gaz tapşırırğa buldı. Bu Minsk öçen tuğan krizisnı xäl qılmıy. Ul yuğarıraq bäyä tülärgä , yaki qış urtasında yağulıqtan mäxrum qalırğa tieş. Belorusnıñ yuğarıraq bäyäne tülärlek aqçası yuq. Qış urtasında yağulıqsız da qala almiy.
Audio
Gazprom Belorustan ber meñ kubik metr gaz öçen 46 dolar taläp itä.Yuqsa gaz tapşırunı tuqtatu belän kisätä. Gazpromyaña yılda uq gaz tapşırunı tuqtatqan ide, läkin, bäysez şirkätlär İtera häm Transnaftanıñ bu eşne dävam itüen raslağan ide. Läkin, xäzer alar da gaz tapşırunı tuqtataçaqlaın belderdelär. Belorus bu aynıñ 29-na qädäre ilgä tabiği gaz qaydan kiläçäk häm nindi bäyägä digän mäsäläne xäl itärgä tieş. Ul Gazprom belän Beltransgaz gazütkärgeçe aksiäläre öçen tübäneräk bäyägä gaz alu turında kileşü yağın qarıy. Minsktağı Sotsio-Ekonomik häm Politik Öyränülär isemle bäysez instituttnıñ başlığı Oleg Manayevneñ fikerençä, Belorus xakimiätläreneñ Gazpromğa qarşı totu öçen qayber mömkinlekläre bar. Alarnıñ berençese qışütkänçegä qädäre berniçä ay çıdarlıq östämä aqça tabu.
Audio
Manayevneñ fikerençä, Rusisädä Mart ayında bulaçaq prezident saylauları moña yardäm itä ala. Putin Russiä-Belorus Berlegen yaqlauçı saylauçılanı açulandırmas öçen Lukaşenka belän politik köräşkä kermäs. Mart ayınnan soñ närsä bulır ul bilgesez. Läkin, Carnegie Mäskäv Üzäge analizçısı Nikolay Petrov bu fiker belän kileşmi. Anıñ süzlärençä, Russiä-Belorus Berlege meselese üzeneñ ähämiäten yuğalta bara häm saylauçılar öçen ul möhim tema tügel.
Audio
Oleg Manayev tağı da ber yul kürä. Anıñ fikeençä, yuğarıraq bäyä tülärgä mäcbur qalğan xäldä Belorus xakimiätlärenneñ Ukraina modelen saylauları da mömkin. Bu inde cirle täminatçılarnıñ Könbatışqa tapşırıla torğan gaznı ütkärgeçtän urlaularına küz yomu. Ğomumän alğanda, tabiği gaz meselese Belorus öçen qıyın problemma. Prezident Lukaçenka ber yaqtan Russiädän bäysez bulırğa , ikençe yaqtan sovet ısulı subsidiälängän gaz alırğa teli.Bu Lukaşenkaşa şına xas ber küreneş tügel. Küpçelek beloruslardada bu qapma-qarşılıq bar. Xalıq fikeren beleşülärneñ näticäse beloruslarnıñ 72 protsentınıñ Russiäneñ ber provinsiäse bulası urınğa bäysez bulunı yaqlauın kürsätte. Ber ük vaqıtta 50 protsenttan küberäge Russiä belän ekonomik berlek tözü tarafında tora. Bu ğına da tügel. Beloruslarnıñ küpçelege NATO häm Yevropa Berlegendä ağza bulunı da yaqlıy. Manayevneñ fikerençä, mondıy qapma-qarşılıqlar milli üzañnıñ zäğiflegennäb kilä häm ber ük vaqıtta Lukaşenkağa qarata açu da qabara.
Audio
Belorus ber atna eçendä Russiä belän tabiği gaz täminatı mäsäläsendä nindider kompromiss tabarğa tieş. Yuqsa qara qış urtasında yağulıqsız qalaçaq häm monıñ nindi näticälärgä kiteräcägen aldan äytü qıyın.
Färit İdelle, Praga.


text:
Enver Demirbağ - Harput Divanı
Sanatçı : Enver Demirbağ
Türkü : Harput Divanı
Etiketler : Enver Demirbağ - Harput Divanı türkü indir, Enver Demirbağ - Harput Divanı türkü dinle, Enver Demirbağ türküleri, Harput Divanı mp3 indir, Enver Demirbağ türküleri Harput Divanı türküsü, Harput Divanı sözleri, Enver Demirbağ mp3 dinle, Enver Demirbağ download, Harput Divanı bedava mp3, Enver Demirbağ türkü sözleri, Enver Demirbağ türkü dinle, Enver Demirbağ son albüm indir
Enver Demirbağ Türküleri
Enver Demirbağ - Kemer Ağır Kalkmıyor
Enver Demirbağ - Bahçeye İndim Ki
Enver Demirbağ - Evleri Uçta Yarim
Enver Demirbağ - Dağlar Dağımdır Benim
Enver Demirbağ - Hüseynikten Çıktım Şeher Yoluna
Enver Demirbağ - Yüksek Minarede Kandiller Yanar
Enver Demirbağ - Bülbülün Kanadı Sarı
Enver Demirbağ - Kar Mı Yağmış
enver demirbağ - gam zedeler gam zedeler (elazığ)
Enver Demirbağ - Kaşların Oydu Beni
Enver Demirbağ - Kalede Kavun Yerler


text:
Geologiya
Geologiya Jerdi qurag'an jansız zatlardı uyreniwshi ilim. Geologiya topıraq ha'm taslardı izertleydi. Geologiyanı uyreniwshi adamlar "Geologlar" dep ataladı. Jerdin' u'stingi qabatın qaplag'an topıraq ha'm taslardı uyreniwi arqalı geologlar Jer tariyxı haqqında ko'p zatlardı u'yreniwi mu'mkin. Jer tariyxında ha'r qıylı a'hmiyetli "waqıyalar" bolg'an, olarg'a mısal retinde suw tasqınları, vulkan atılıwı ha'm jer qozg'alısların keltirip o'tsek boladı.
Geologiya ken' taraw. Ol geologiyanın' basqa bo'limlerin uyreniwshi to'mendegi kishi tarawlarg'a bo'lingen:
- Petrologiya - taslardın' qalay payda bolıwı ha'm olar qay jerden ekenligin uyrenetug'ın ilim.
- Mineralogiya - minerallardi haqqinda ilim.
- Tariyxıy geologiya - Jerdi payda qılg'an waqıyalar tariyxı.
- Gidrologiya - Jer astındag'ı suwdı izertleytug'ın ilim.
- Vulkanologiya - Jer betindegi yamasa okean astındag'ı vulkanlardı uyreniwshi ilim.


text:
Qazanda Rusiädäge tatar mäktäpläre direktorları Şurası oyıştırılaçaq
Qorıltay qısalarında eşlägän 4 seksiä Mäğärifne modernizatsiäläw şartlarında Milli mäktäplärne saqlaw häm üsterü dip ataldı. Anı Tatarstannıñ Mäğärifne üsterü institutı rektorı İlsur Hadiullin alıp bardı. Älege seksiäneñ teması bik qızıqlı häm ähämiätle ide, anda soñğı yıllarda Rusiä mäğärife öçen ayıruça aktual’ bulğan Berdäm däwlät imtixannarın kertü, däresleklär mäs’äläse häm milli mäktäpläre aldında torğan tağın ber sınaw – profil’le uqıtunı kertü kebek sorawlar tikşerelergä tieş ide. Şuñadır inde, älege seksiä eşlägän 15 tatar gimnaziäsenä qorıltaynıñ 120dän artıq qunağı kilde. Rusiäneñ törle töbäklärennän kilgän tatar tele uqıtuçıları, tatar mäktäpläre direktorları üzlären borçığan mäs’älälären çişü yulları xaqında kiñäşläşergä dip cıyıldılar.
Seksiä eşen İlsur Hadiullin başlap cibärde, ul monda kilüçelär belän tanıştırdı. Annarı 15 tatar gimnaziäse urnaşqan Qazannıñ Kirov rayonı mäğärif bülege citäkçese Valentina Şäripova qunaqlarnı sälämläde häm ozaq qına itep Kirov rayonınıñ tarixı belän tanıştırdı. Ä mäğärif bülegeneñ milli eşlär bülegennän İlxamiä Zinnätullina rayon mäktäpläre belän tanıştırdı, milli eşlär turında täfsilläp söyläde häm millätneñ yaqtı kiläçägenä ömetlär belderep üzeneñ çığışın tämamladı. Gimnaziäneñ matematika uqıtuçısı Elizaveta Kirillova isä Tatarstanda Berdäm däwlät imtixannarınıñ näticäläre belän tanıştırdı. Bolar barısı da bik qızıqlı çığışlar ide, älbättä. Läkin seksiälärdä eşläw waqıtı bik az bulu säbäple, eşlekle söyläşü, problemalar turında fikerläşügä säğät yarım ğına qaldı.
Şul arada Tatar kongressı räiseneñ berençe urınbasarı Rinat Wäliullin töbäklärdäge tatar mäktäplärenä bulışu yünäleşendä kongress tarafınnan eşlänelgän eşlär belän tanıştırdı. Axırda ul ber täqdim belän çıqtı. Tatar kongressınıñ Başqarma komitetı qarşında Rusiädäge tatar mäktäpläre häm gimnaziälärneñ direktorlar şurasın oyıştırırğa. Şuranıñ maqsatı – milli mäğärif ölkäsendä xällärne küzätep baru, aktual’ problemalar buyınça törle oyışmalarğa möräcäğätlär belän çığu, xäl iteläse mäs’älälärne çişü yulların ezläw. Direktorlar şurası 20 tiräse äğzädän toraçaq, anda Başqortstanıñ Bäläbäy tatar gimnaziäse citäkçese Nurmöxämmät Xösäenov, Samarnıñ Yaqtılıq mäktäbe direktorı Xaridä Daşkina, Mäskäwdäge tatar etnomädäni komponentlı mäktäp direktorı Lema Girfanova, Qazannıñ 2 tatar gimnaziäse citäkçese Kämäriä Xämidullina häm tağın Kirov, Sarıtaw, Tömän, Ästerxan, Ul’yan ölkälärennän wäkillär bulaçaq.
Seksiäneñ töp eşe dip iğlan itelgän Berdäm däwlät imtixannarı, däresleklär mäs’äläläre dä qaraldı axırda. Mäğärifne üsterü institutı rektorı häm respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrlığı wäkilläre cıyılğan uqıtuçılarğa Tatarstanda eşlängän yaña kitaplar, däresleklär, metodikalar turında söylädelär, alarnı yünältü yulların öyrättelär, delegatlarnıñ küpsanlı sorawlarına cawap birdelär. Läkin qızğanıç, tağı da kübräk sorawlar birelmiçä, dimäk inde bulğan problemalar da çişelmiçä qaldı.
Gölnaz İlgizär


text:
AQS xärbiläre Ğiraq totqınnarın cäberläp "küñel açqanmı" ällä "färman ütägänme"?
Äbü Ğraib törmäsendä bulğan waxşileklär öçen kem cawaplı digän soraw tiräsendä bäxäslär qıza bara. Quşma Ştatlarnıñ xärbi tikşerüçeläre bu ğämällär "küñel açu" häm "töşenkelektän qaçu" maqsatı belän başqarılğan dip, amerikan xärbilären aqlarğa mataşa. Ğäyeplänüçelärneñ berse, Lynndie Englandnıñ advokatı isä bu ğämällär östän töşerelgän färman belän başqarılğan dip belderä. Lynddie sişämbedä tıñlawlarğa çaqırıldı..
Audio (Richard Hernandez)
"Totıqlardan cawap alunı ciñeläytü öçen xärbi küzläwçelär alarnı qıynarğa, eşkärtergä quşqan."
Hernandez äytüençä, bu ısul Äbü Ğraib törmäsendä genä tügel, başqa urınnarda da qullanılğan, cäberläwlär kiñ qullanış tapqan.
Äbü Ğraib cancalı turında qapma-qarşı ike xisap dönya kürde. Yül ayında baş xärbi inspektor äzerlägän xisapta, bu xällär çığarma bulıp tora, başqa urınnarda mondıy närsä yuq digän näticä yasalğan. Xalıqara Qızıl Xac komitetı Fevral ayında kündergän xisapta isä, näq kirese äytelä. Senatnıñ Xärbi xezmät komitetında tanılğan demokrat Carl Levin da Äbü Ğraib törmäsendäge xällärneñ ayırım ber oçraq buluına ışanmıy:
Audio (Carl Levin)
"Xärbilär süze belän äytkändä, soraw alu qağidäläre daimi üzgärep torğan şartlarda, mondıy xällärneñ Ğiraqta, Äfğanstanda, başqa urınnarda bulmawına ışanuı qıyın."
Ul arada Äbü Ğraib öçen cawaplı bulğan amerikan generalı Janis Karpinski, BBC radiosına birgän äñgämäsendä, bu waxşileklärne, küräseñ Pentagonğa barıp citmäsen öçen, minnän yäşerep kilgännär dip belderde. Karpinski xanım wazifasınnan çitlätelsä dä, anıñ üzenä ğäyepläwlär belderelmäde. Lynndie England östennän açılğan tıñlawlar ber atna çaması barır dip kötelä.
Ali Gilmi, Praga


text:
BMOsı Ğomumi Meclese komitetı Törkmänstannı keşe xoquqların bozunı tuqtatırğa çaqırğan rezolutsiäne rasladı.Assambleyanıñ keşe xoquqları komitetında 37gä qarşı 72 tawış belän qabul itelgän 53 äğzanıñ tawış birüdän totılıp qalğan rezolutsiä kiläse ayda Ğomumi Meclestä ütäçäk dip kötelä. Bu tör rezolutsiälärne ütäw mäcburiäte bulmasa da simvolik ähämiäte zur.
BMOsı Ğomumi Mäcleseneñ xoquq komitetında Yevropa Berlegeneñ älege prezidentı İtalia tarafınnan täqdim itelgän rezolutsiädä Törkmänstan BMO keşe xoquqları komitetınıñ bigräk tä dini, politik represiäne tuqtatırğa digän kiñäşlären ütärgä çaqırıla.Xoqularnı bozu bigräk tä ber yıl elek prezident Saparmurat Niyazovnı üterü tırışlığınnan soñ kiskenäşep kitte İtalianıñ BMOdağı wäkile Andrea Cavalierigä qarağanda komissiäneñ aprel ayında reformalarğa çaqırğan rezolutsiäsennän soñ Törkmänstanda keşe xoquqları bigräk tä tupas räweştä bozıla başlağan. Cavalieri komitet aldında yasağan çığışında bolay dip äytte (audio)
bigräk tä terkälmägän cämäğätçelek oyışmalarına qatnaşqan keşelär ezärleklänä, kisätelä häm in yamanı tınıç aktivlıları öçen bu keşelär östennän cinayät tikşerüe başlatıla.Bu Törkmänstan xökümäteneñ xalıqara yäklämälärenä häm keşe xoquqlarnıñ xalıqara standartlarına kileşle tügel.
Rezolutsiä düşämbedä raslandı. Anda Törkmänstan xökümäte Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması belän bergäläp eşlärgä , oyışmanıñ milli azçılıqlar buyınça yuğarı komisarınıñ vizitları artırırğa çaqırıla.Dokumantta şulayuq Törkmänstan xökümäte törmädä totılğan keşelär yanına xalıqara qızıl xaç oyışması wäkillären şulayuq totqınnarnıñ , advokatları, yaqınnarınıñ vizitlarına röxsät birergä tieş dip äytelä. Törkmänstannıñ BMOdağı wäkile Aqsoltan Ataeva komitetqa minem ilem xoquq mäsäläsendä progres yasıy häm bu rezolutsiä xaqlı tügel dip beldergän . Ataeva Törkmänstan BMO keşe xoquqları öçen yuğarı komisarı belän eşli başladı, BMO belgeçlären texnik yardäm öçen ğıynuar ayında Törkmänstanğa çaqırdı häm Yevropa oyışması belän xoquq mäsäläsendä törle proyetlar östendä eşli dip söyläde. Ataeva rezolutsiäneñ bu turıda eş itü öçen efektiv çara bulmawın äytte. Ataeva (audio)
BMO xoquq komitetında Törkmänstan turındağı rezolutsiägä in zur qarşılq kürsätü möselman däwlätlärennän buldı. Pakstan wäkile İştiaq Andrabi Törkmäsnatnnnıñ keşe xoquqları ölkäsendä yaqlap , ul aprel ayınnan birle bu ölkädä konkret çaralar kürde , rezolutsiä qabul itü komitetnıñ eşen ütä politik çarağa äyländerü bulıp tora dip söyläde.Düşämbedäge rezolutsiädä törkmen xökümäteneñ sonğı waqıtlarda BMO häm Yevropa oyışması belgeçläre belän elemtäläre telgä alınmağan. Cavalieri (audio)
bez Törkmänstannı xalıqara cämäğätçelek şulsanda Yevropa oyışması belän dialogınıñ däwam itüen häm konkret näticälärgä alıp baruın kürergä telibez..keşe xoquqları komisiäseneñ barlıq mexanizmı belän kübräk xezmättäşlek häm totqınnar yanına qızıl xaç kebek bäysez xalıqara oyışmalarnıñ kerüenä röxsät itelüen telibez
Düşämbedäge rezolutsiä başlıça yevropa illäreneñ yaqlawı belän qabul itelde. Ğädettä ayrım däwlätlärneñ keşe xoquqların bozuı turındağı rezolutsiälärdä qarşı tawış birgän Russiä bu märtäbä yaqlap tawış birde.
färidä xämit,praga


text: Yaponiä premier-ministrı Junichiro Koizumi 22 mayda Pxenyanğa kilä. Tikşeräse mäsälälärgä Tönyaq Koreanıñ atom programması da kertelgän. Eşçe törkem yuğarılığında Pekinda ütkän oçraşularda bu problem tiräsendä küp yaqlı söyläşülär ütä. Tönyaq Korea wäkile, Waşingtonnıñ “mısqıllı” taläplärenä qaramastan, söyläşülärne däwam itärgä äzer dip belderde. AQŞ, Tönyaq Korea atom proğrammasın tuqtatsın dip basım yasıy. Pxenyan, bu qarar öçen baytaq qına aqçalata tüläw häm iminlek garantiäse birelergä tieş dip sanıy.


text:
Nalçikta qulğa alınğannarnıñ advokatları : totqınnar cafalandı
AQŞta urnaşqan xoquq yaqlaw törkeme Human Rights Watch küptän tügel genä Qabardo-Balqar respublikasında üktäber ayında başqala Nalçiktağı höcümnär waqıtında qulğa alınğan şikle keşelärne iminlek köçläre soraw alu waqıtında ezärlekli naçar möğämälä kürsätä dip ğäyepläp çıqtı. Qulğa alınğannarnıñ advokatları ,klientlarbıznıñ ezärleklängän buluın kürsätkän dälillärebez bar dip belderä
Totqarlau üzägeneñ baştabibe Rasulnıñ änisenä ulığız bik yaxşı, aña ber ni dä bulmağan dip qabatlap kilde. Äle bu foto räsemnär xakimiätlärneñ yalğan söyläwenä dälil bulıp tora.
Zernova resemnär basılıp çıqqan bulsa da, xakimiätlär totqınnarnıñ cafanuın äle dä kire qağa , 2.dikäberdä cirle prokuror ofisı Rasulnıñ änise Fatima Tekaevanı çaqırtıp , ni öçen ul ulı ezärleklänä dip uyılıy digän sorau quyğan. Räsmilär äytkännäregezne isbatlau öçen sezneñ ber dälilegez dä yuq digän.Böten bu eşlär mätbuğatta foto räsemnär basılp çıqqqaç buldı dip äytä advokat Zernova. Kudaev berençe märtäbä qulğa alınmıy. Ul elegeräk 2001dä Äfganstanda Taliban belän bäyläneşe bar dip şiklänelep qulğa alına Guantanamoğa cibärelä Kudaev häm Guantanamodağı başqa Rusiäle totqınnar 2004.yılnıñ mayında citärlek dälil yuq dip Rusiägä qaytarıla. Alar irekkä çığarılğançı Pyatigorsktağı törmödä totıla.Kudaevneñ tuğanı Arsen Radiobıznıñ Tönyaq Kafkaz bülegenä bolarnı söylägän
Alar Pyatigorsktan irekkä çığarılğanda da prokukor ofisı bez sezneñ belän ozaqqa saubullaşmıybız ,tizdän küreşerbez dip äytkän.Bu döres bulıp çıqtı. Alar (23 üktäberdän) elek tä Rasulnı öydän alıp kitte. dip söyläde Arsen
Arsen Kudaev qorallı bitlek kigän keşelär Rasulnı öyebez yanında qıynadı häm nomere bulmağan maşianağa salıp alıp kitte Alar anı advokat A.Zernova Londonnnan ul qaya dip şaltırata başlağaç qına 4 säğättän soñ çığardılar.Äniebez prokuror ofisına şiqäyt belderep yazdı.Ämma aña bu keşelär legal bulmağan ber eş tä eşlämäde ulığızğa fizik zian kilmägän digän cawap qına qaytardı dip söyläde. Qabardo Balqarda xoquq yaqlawçılar Nalçikta üktäber höcümennän soñ räsmi möftiättän çittä torğan möselmannarnı äzerlekläw arttı dip belderä. Höcümdä yäş nalçıqlılar qatnaşqan ämma alarnı täcribäle suğışçılar citäkläde dip söyli barlıq şaxitlär .Höcüm itüçelärneñ kübese yäş möselman disidentları ide , alar militsiäneñ betkesez ezärlekläwennän tuyıp ömedsezlekkä birelep köç qullanğan.Rusiä xakimiätläre Nalçik höcüme belän bäyläneşle bularaq yaqınça 50keşeneñ qulğa alınğanın belderde. Ämma xoquq yaqlawçılar, bu san artığarq digän qaraşta.Qayberäwlär totqınlıqta ülde digän xabärlär yöresä dä ,alar bäysez räweştä raslanmağan.HRWnıñ 18 noyäberdä iğlan itkän xisabında üktäber höcümnäre belän bäyleneşe bar dip şiklänelep qulğa alınğan in kimendä 8keşegä cafalauğa qädär barıp citkän bik naçar möğämälä kürsätelgän dip yazılğan.Törkem terrorğa qarşı köräşkän Rusiäneñ xoquq saqlaw oyışmaların tän cazası birüne tuqtatırğa çaqırdı färidä xämit


text:
Tatarstan mäktäplärendä tatar telennän yazma eşlär imtixanı niçek bara?
“Yazma eşlär, icat eşläre temaların yañaça iğlan itü awıl mäktäplärendä niçek qabul itelä soñ? Pänceşämbe könne, öylä waqıtında, Tuqayça äytkändä, “näq Qazan artındağı” Olı Ätnä urta yıllıq mäktäbenä çıltırattım. Tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçısı Ğabidullina İlsöya belän qısqaça ğına söyläşep aldıq.
AUDİO. İlsöya xanım Ätnä mäktäbendä 15 uquçı tatar telennän yazma eş yazuları, yazma eş temaların lototronda uynatunı uñay qabul itüläre turında säyli. Çönki barlıq temalarda aldan matbuğatta bastırılıp çığa häm lototronda saylap alınğan temalar kötelmägän yañalıq bulmıy. Bıyıl lototronda çıqqan temalardan Ätnä mäktäbe uquçıları “Ul cırnı qayda işetsäñ, tuğan il şunda bulır” häm “Fatix Kärimi icatında mäğrifätçelek ideyäläreneñ çağılışı” digän temalarnı saylağannar.“Tatarstan Yaña ğasır” televideniesendä lototron uynatu aldınnan Mäğärif ministrı “bıyıl Tatarstanda tatar mäktäplären 9980 uquçı bala tämamlıy”, digäç küplärneñ küñele bulğandır. Şaqtıy sallı san. Läkin 60-yıllar azağında yözdän artıq uquçı bala tämamlıy torğan Olı Ätnä urta mäktäbendä, işetüegezçä, bıyıl barı tik 15 uquçı çığarılış imtixannarı birä. “Bez öylängäç, tön qısqardı” digändäy, şulay tatarça uqıtu mömkinlekläre artqaç, uqıtuda zamança texnologiälär qullana başlağaç qına, balalar sanı häläkätle räweştä kimi ikän. Xäyer, monısı ayırım ber tema.


text:
Açıq mikrofon: Nindi belgeçleklär kiräkle häm aktual?
Tatarstanda yuğarı uqu yortlarına uqırğa kerü näticäläre bilgele buldı. Bıyıl respublikada 30 meñ student köndezge bülektä belem alaçaq. Alarnıñ yartısı byudjet xisabına, ä qalğan yartısı üze tüläp uqır. Yäşlär arasında şulay uq populyar bulıp iqtisat belgeçlege qala birä. Abiturientlar xäzerge waqıtta xezmät bazarınıñ iqtisatçılar belän tulğanlığın uylamıy. Añlıraq yeget-qızlar isä hönär bularaq jurnalistikağa küz sala başladı. Anda bıyıl ber urınğa 11 keşe däğwä itkän. Anıñ qarawı jurnalistlarğa digän byudjet urınnarı kimegän. Bıyıl ul 15TәH 13kә qalğan. Bügen bez qazanlılardan sez nindi belgeçleklärne kiräkle häm aktual' sanıysız dip soraştıq.
Minemçä, bügenge köndä zavod-fabrikalarda eşläwçelär kiräk. Qızğanıç, xäzerge yäşlär ciñel genä belgeçleklärne saylıylar. Bu bik ük döres tügel, çönki barıbız da ekonomist, yurist bulsaq qara eşlärne kem eşlär. Şuña kürä yäşlär zavodlarğa eşkä barsınnar ide.
Här hönär dä kiräk inde ul. Läkin küp kenä balalar yuğarı belem alıp, eşkä kerä almıy. Nindi eş turı kilsä, şul eşkä riza bulıp eşläp yörilär.
Tatarstanda barlıq tarmaqlar buyınça da diärlek yuğarı belem alıp bula. Yäşlärneñ yuğarı belemgä omtıluı bik yaxşı, ämma läkin bezdä eşçe köçlär citmi.
Xäzerge zamanda menedjer, ekonomist, yurist kebek belgeçleklär bik küp. Alarnıñ härqaysı üz urınında kiräk.
Härwaqıttağıça bügenge köndä dä meditsina xezmätläre aktual' bulıp tora.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
“Qazan” xalıqara hawa alanı üzgäreş kiçerä
Bez äytmäs idek tulısınça närsädänder qanäğät tügel dip. Läkin aeroportta ayırım ber xezmät kürsätü ölkäsendä kimçeleklär bar. Läkin bügenge şartlarda “Qazan” hawa alanında küp kenä aviaşirkätlär xalıqara oçışlarnı oyıştıruda qıyınlıqlarğa oçrıy. Şul uq terkäw buyınça, telägän qadär sanda yulçılarnı terkäp häm oçırıp bulmıy. 2007 yılda “Lufthansa” aviaşirkäte “Qazan” xalıqara hawa alanı aşa başqalağa däräcäle qunaqlarnı oçıraçaq. Yevropanıñ tözekländerü häm üseş bankı cıyılışına kilüçelär, “Yunesqo”nıñ konferensiäse qunaqları “Qazan” hawa alanına “Lufthansa” oçqıçları belän kiläçäk dip kötelä. Şuña da çit il aviaşirkäte hawa alanındağı yañartular bu zur çaralar başlanğançı betsä ide digän teläktä. Çit il aviaşirkätläreneñ teläklären iskä alıp bez “Qazan” xalıqara hawa alanı belän elemtägä çıqtıq. “Hawa alanın yañartu öçen 18,8 million aqça bülengän. Bu aqçalar ikegä bülep birelgän dilär. Bu çınnan da şulaymı, dälilläp kitsägez ide?” – digän sorawnı älege oçqıçlar mäydançığı xucası Petr Trubaevqa yulladıq. “Qazan” hawa alanı xucası mondıy cawap birde: - Äye, näq şulay! Aqçalar birelde, alarnı ikegä bülep qullanaçaqbız. -
Aeroportnı yañartu bügen ni xäldä? -
Tözekländerügä bez inde sentäber ayında uq kereştek. Başta finans kiınlıqları kiçersäk, xäzer bars ıda äybät bara. Oçqıçlar mäydançığı xucası Petr Trubaev şulay uq hawa alanın tözekländerü öçen aqçalarnı Tatarstan xökümäte bülep birüen äytte. Monda iğänäçelärneñ qatnaşı bulmağan. 18,8 million aqçanıñ 10,2 millionı hawa alanındağı berençe terminalnı häm iske aerovokzal binasın tözekländerügä kitäçäk. Ä qalğan aqçalarnı oçqıçlar mäydançığın, hawa alanı binaların zamança texnika belän bayıtuğa qullanmaqçılar. Yañartu, tözekländerüne 2007 yılnıñ berençe yartısında tögällärgä uylıylar. “Qazan” hawa alanı citäkçese Petr Trubaev äytkänçä, remont eşläre belän ayırım oyışma şöğellänä. Bu törek yäki başqa çit il oyışması tügel ikän. “Hawa alanın üzebezneñ keşelär yañarta !” - dip ışandırdı xuca keşe. Röstäm İsxaqi


text: Mäskäwneñ Basman mäxkämäse 1999 yılda Mäskäwdä toraq yortlar şartlaw näticäsendä zıyan kürgän keşelärneñ däğwaların tikşerä başladı. Bügenge utırışta berençe 3 däğwa qaraldı. Şartalawlardan zıyan kürgän 3 keşe Rusiäneñ Finans Ministrlığınnan cämğısı 1 million 300 meñ dollar kompensatsiä taläp itte. Ministrlıq üzeneñ cawaplılığın kire qaqtı. Kiläse utırış 3 Martqa. 12 Ğinwarda Mäskäw Mäxkämäse şuşı şartlawlarğa qatışı buluda ğäyeplängän, Karaçay-Çerkes respublikasınnan 2 keşegä ğömerlek törmä xökeme çığardı.


text: Rusiä xökümäte citäkçeseneñ berençe urınbasarı Dmitriy Medwedev, Rusiä prezidentınınıñ cide federal bulgedäge wäkilläre belän wideoqonferensiä waqıtında, töbäklär milli proektlarnı tormışqa aşırunı mäskäw qursätmäsen kötep tormıyça, da alıp bara alalar dip belderde. Sälämätlekne saqlaw proektına qağılıp, berençe wise premer, bu programmanıñ Qazan häm Semberdä niçek ğämälgä quyıluın tänqıytläp çıqtı. Ul – Qazanda berençe däräcä medisina xezmätkärlärenä östämä tüläwlärne beterü, bar proektqa tap töşerä dide.


text:
Rumsfeldnıñ tänqitkä ise kitmi, anı prezident Bush üze yaqlıy
Saqlanu ministrı Donald Rumsfeld üzen urınınnan kitügä öndägän çaqırularnı qatği töstä kire qaqtı. Bu uñaydan ul, ägär dä citäkçelär alarnı tänqitlägän sayın eşennän kitä torğan bulsa, bu ber kämitkä äyläner ide, dip belderde. Saqlanu ministrın şuşı mäs''älädä prezident Bush ta yaqlıy.
"İñ yaxşı çişeleş bulıp ministrnıñ urınınnan kitep, Penatgonğa yaña sulış birü - kümäkläşep eşläwne belgän, citäkçelekne kimsetmi häm dorfasız ğına alıp barğan yaña sivil başlıq quyu kiräk", di general Batista Rumsfeldkä inde eşennän kitü waqıtı citüe xaqında.
Xärbi xezmättän kitkän generallar saqlanu ministrın berençe çiratta xärbilär birgän kiñäşkä qolaq salmawda ğäyepli. Alar, Rumsfeld Ğiraq suğışına bik az ğäskär cibärde, häm bigräk tä Ğiraqta suğıştan soñğı çorda ni bulaçağın tieşle räweştä planlaştırmadı, dip belderä.
"Äl-Ğäräbiä" televideniäsenä Donald Rumsfeld, üzeneñ tiz genä birelergä cıyınmawın äytte:
"Min prezidentqa ul niçek teli şulay xezmät itärgä cıyınam. Ägär dä xezmättän kitkän ike, yä öç, yä dürt keşe başqa törleräk qaraşta ikän, min monı xörmät itäm. Ämma meñlärçä admiral wä general arasınnan ike-öç keşe kileşmägän sayın bez saqlanu ministrın almaştıra başlasaq, bu ber äylänä-kämit bulır ide", dip cawap qaytara tänqitkä Donald Rumsfeld.
Üz yazmışın ministr çittän yañğırağan tänqitkä tügel, ä prezident Bushnıñ üzenä ışanuına bäyli. Ä Aq yort xucası qaysı yaqnı alu mäs''äläsendä şiklänmi - şimbägä qarşı töndä ul Rumsfeldnı tuısınça yaqlawın häm aña räxmätle buluın belderde. Anıñ süzlärençä, xäzerge qatlawlı çorda näq menä Rumsfeldkä xas bulğan qırıs wä nıqlı citäkçelek säläte kiräk. Üz xökümäte äğzasın şulay yaqlap maxsus belderü yasawı prezident Bush öçen ğädäti küreneş tügel, elek bolay eşlängäne bulmadı. Ämma ikençe yaqtan, saqlanu ministrınıñ xärbi xezmättän kitkän generallar tarafınnan açıqtan-açıq tänqitlänüen dä ğädättän tış xäl dip atarğa bula.
Kärim Kamal


text: Hirat ölkäseneñ mädäniät idaräse başlığı urınbasarı Möxämmätdin Fähim jurnalistlarğa xäzerge uqıtu ısulları dini häm mädäni qağidälärgä sıyışmıy dide. Anıñ äytüençä bu färmanğa buysınmawçı sıynıflar yabılaçaq. Hirat başlığı İsmail Xan şulay uq xatın qızlarğa ir-atlar belän ber binada uqunı da tıya. New-Yorkta urnaşqan Human Right Watch keşe xoquqların yaqlaw oyışması Xannıñ bu säyäsäte xatın-qızlarnıñ sotsial’, iqtisadıy häm säyäsi isolyatsiälänüenä kiterä dide. Bıltır Xan şähär restorannarında tuy mäclesläre uzdırunı tıyğan ide. Hirat töbägendä şulay uq xatın qızlarğa kiçen şähär baqçalarında yöru häm çit ir-atlar belän ber maşinada yörü dä tıyılğan.


text:
Başqortstan Assambleyäsına kergän milli-mädäni üzäk citäkçeläre respublik xalqına möräcägät belän çıqtı. Anda qarşılıq aqsiäläreneñ sotsiäl yözle bulmawı, taşlamalarnı beterü, xezmät xaqların kütärü respublik wäqälätenä kermäwe äytelgän. Uram cıyınnarı säyäsi maqsatlardan dip, alarnıñ artında respublik baylığın qulğa töşerü torğanlığı äytelä. Möräcägät xalıqnı prowoqatsiälärgä birelmäskä, awantyuristlar qotqısına bireşmäskä çaqıra.
Oppozitsiä ütkärgän çaralar uñayınnan törle möräcägätlär qabul itelä, tügäräk öställär uzdırıla. Alarda başqort, tatar, urıs, çuwaş, mariy häm yähüd milli-mädäni üzäkläre citäkçeläre daimi qatnaşa.Tatarlar yağınnan ul çaralarda Başqortstan tatarları qorıltayı başqarma qomitetı äğzası Roza Däminowa qatnaşa häm başqarma qomitet isemennän çığış yasıy. Başqarma qomitet räise Eduard Xämitov Rusiä Däwlät dumasına deputat bulıp kitkännän soñ Däminowanıñ oyışma isemennän çığışları yışayıp kitte. Şul uq waqıtta başqarma qomitet räiseneñ ike urınbasarı buluğa qaramastan. Eş şunda, urınbasarlar häm başqarma qomitetnıñ küpçelek äğzalarınıñ Däminowa pozitsiäsen yaqlamıy. Däminowa ul oçraşularda respublik tatarlarınıñ bernindi dä basımğa duçar bulmawı, problemnar bulmawın bilgeli.


text:
2016 jıldıñ 19 qazan juldızında M. Jumabaev atındağı AOÄĞK Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalğan «Mädenï mura jäne Respwblïka Täwelsizdigi» attı döñgelek üstel ötkizildi.
İs şara maqsatı: Qazaqstan mädenï murasın saqtap, nasïxattaw. «Mädenï mura» bağdarlaması ayasında Qazaqstannıñ Täwelsizdik jıldarındağı qalanıñ mädenï mekemeleriniñ damwın jäne qazirgi kelbetin körsetw.
Döñgelek üstelge Ş.Walïxanov atındağı KMW fïlologïya ğılımınıñ kandïdatı, ağa oqıtwşısı Esmağulov A.I., Tarïxï - mädenï muranı qorğaw jäne pay`dalanw ortalığı arxeologïya, säwlet jäne qalaqurılıs eskertkişterin qorğaw böliminiñ meñgerwşisi Ïskakov S.B., M.Ğabdwllïn atındağı mwzey`iniñ ğılımï qızmetkeri Esjanova A.J., Ädebïet jäne öner mwzey`iniñ ğılımï qızmetkeri Alʹmenov N.Q., Baqıtbek Bekmuratulı jäne Ş.Walïxanov atındağı KMW stwdentteri şaqırıldı.
Körnekilik retinde slay`d körsetildi. «Rwxanï qazına – ğasırdan-ğasırğa - Knïga v vekax» attı kitap körmesi uy`ımdastırıldı. Körmege Aqmola oblıstıq kitapxanasınıñ sïrek jäne qunı basılımdar qorınıñ jäne «Mädenï mura» bağdarlaması boy`ınşa şıqqan kitaptar qoy`ıldı.
Qala mwzey`leriniñ ökilderi mwzey`degi özgerister, qazirgi mwzey`lerdiñ kelbeti twralı söz söy`lep, slay`d, vïdeobey`neler körsetti. Tarïxï - mädenï muranı qorğaw jäne pay`dalanw ortalığı arxeologïya böliminiñ meñgerwşisi Ïskakov S.B. tarïxï-mädenï muranı saqtaw jäne Kökşetaw qalasınıñ jaña eskertkişteri twralı ay`tıp, slay`d körsetti. Ş.Walïxanov atındağı KMW oqıtwşıları Esmagwlov A.I. «Mädenï mura» bağdarlaması boy`ınşa şıqqan basılımdar twralı söz qozğadı. M.Ğabdwllïn atındağı mwzey`iniñ ğılımï qızmetkeri Esjanova A.J. mwzey`de «Mädenï mura» bağdarlaması ayasında ötken is şaralar twralıp ay`tıp, bey`nerolïk körsetti.


text:
Ukraina: Yanukoviç partiäse Qırımda urıs telenä räsmi status birergä taläp itä
Ukraina Regionnar partiäseneñ Qırımdağı bülekçäse urıs tele mäsäläsen referemdumğa çığaru öçen 300 meñ imza cıyğanın iğlan itte. Oyıştıruçılar urıs telenä Qırımda räsmi tel statusı birüne häm Mart ayında ütäçäk saylawlar waqıtında bu mäsälädä referendum ütkärergä taläp itä. Älegä bar Ukainada räsmi tel – Ukrain tele.
Ukrainanıñ elekke premier-ministrı Viktor Yanukoviç citäklägän Regionnar partiäse urıs telenä bar Ukraina buylap ikençe däwlät tele statusın birergä täqdim itä. Bar Ukrainada niçekter, ämmä Qırımğa kilgändä, bu täqdimneñ xuplaw tabaçağına şik yuq. 2001 yıl xalıq sanın alu näticälärenä kürä, Qırımdağı 2 million keşeneñ 3-tän ikese urıs telen tuğan tele dip atağan.
Prezident Yuçenko taraflı Qanun häm Ğädellek partiäseneñ Aqmäçet bülege başlığı Andrei İvanets süzlärençä, imza quyğannarnıñ kübese urıslar, älbättä alar täqdimne xuplıy, läkin referendum çiçeleş tügel, bu mäsäläne Ukraina Radasında kütärergä kiräk, di ul. İvanets Regionnar partiäsen 26 Mart parlament saylawları aldınnan milli xislärdä uynawda ğäyepli. "Monıñ saylaw aldı kampaniäse ikänen şul dä kürsätä, Regionnar partiäse xakimiättä buldı, Yanukoviç 2 yıl premier-ministr bulıp tordı, bu mäsäläne ber tapqır da kütärmäde", di Andrei İvanets.
Qayber belgeçlär Yanukoviç partiäseneñ saylawlar aldınnan "urıs kartasın" uynatuın anıñ öçen aqıllı adım dip bäyäli. "2004 yılda da, ciñmäsä dä, ul bu kartanı şaqtıy uñışlı qullandı. Bu yulı da qullanaçaq. Ägär saylawlar könenä referendum da bilgelänsä, tawış birergä kileçülär sanı artaçaq, häm alarnıñ kübese Yanukoviç taraflı bulaçaq. Bu anıñ yağınnan bik aqıllı adım di", Londondağı Economist İntelligence törkeme belgeçe Suart Hensel.
Hensel şunı da iskä töşerde. 2005 yıl axırında Ukrainadağı säyäsi şaw-şu waqıtında ilneñ könçığışındağı Rusiä taraflı qayber säyäsätçelär Kievtan kübräk möstäqillek taläp itä başladı. Bu öndäwlär soñnan sürelde, läkin mäsälä üze yuqqa çıqmadı.
Ali Gilmi


text:
Britan mäxkämäse Mäskäwneñ tağı ber ekstraditsiä möräcäğäten kire qaqtı
Britan mäxkämäseneñ Russiäneñ Yukos belän bäyläneşle bularaq anıñ elekke ike cavaplısın ekstradiksiäläv taläben kire qağuı, London belän Mäskäv arasındağı mönäsäbätlärne kiskennäşteräçäk. Xakim Russiä xakmiätläreneñ Yukosnıñ elekke ölkän xezmätkärlärenä qarşı çaraları politik digän qararğa kilde.
Audio
"Bu Russiä öçen bik uñaysız. Läkin, xakim Çernışova höm Maruyev mäsäläsendä qarar qabul itkändä, Keşe xoquqları buyınça Yevropa Mäxkämäseneñ uzğan yıldağı qararın küz aldında tottı. Oligarx Vladimer Gusinskiy Russiädäge qulğa alular häm törmädä totularnı şikayät itkän ide. Yevropa Mäxkämäse Gusinskiy xökümät belän kileşergä mäcbür itü motivı belän qulğa alındı häm totıldı digän qararğa kilgän ide."
Bowringnıñ belderüençä, Russiädä xakimnar basım astında toralar häm şul säbäple Russiä xakimiätlärenä Britaniädä justitsiäseneñ bäysez buluın qabul itü qıyın. London mäxkämäse xakimınıñ Yukosnı ezärlkeläv öçen kürsätmäne prezident Putin birde digän fikere dä möhim. Profesor Bowringnıñ süzlärençä,
Audio
"Britaniädä ekstradiksiä aktı bar. Şuşı aktqa esasän, mäxkämä ägär dä beräv eşälgän cinayäte öçen tügel, ä politik säbäplärdän tapşırıluı sorala ikän, monı kire qağa ala. Xakim Timothy Workman Russiäneñ başqa motivı bar , ul da bulsa ğäyeplänüçeneñ säyäsi qaraşları digän näticägä kilde."
Annan başqa deskriminatsiä qurqınıçı yäisä keşe xoquqları bozılu ixtimallığı bulğan oçraqlarda da ekstradiksiä taläbe kire qağıla ala. Yukosnıñ elekke xucası Xodorkovskiynıñ advokatları Britan mäxkämäse qararın xuplap qarşı aldılar häm bu Yukosnı ezärlkeläv öçen kürsätmäneñ Kremldän kilüen kürsätkän östämä dälil bulıp tora dip belderdelär. Russiä xakimiätläre Maruev belän Çernışevanı 1997-nçe yılda cirle xakimiätlärne ike miliard 600 milion dolarğa aldağan yalğan dokumentlar qullanuda häm şulay uq dävlätne aldau öçen Xodorlovskiy belän süz berläşterüdä ğäyeplädelär. Russiäneñ Britan mäxkämälärendä xäle ber dä ciñel. London King Kollegeda xoquq uqıtqan Jane Henderson, mondıy ekstradiksiä möräcäğätläre ciñel tügel digän fikerdä.
Audio
"Ägär dä Yevropa Berlege eçendä ekstradiksiä taläp itelä ikän, anıñ protesedurası başqaçaraq bula häm dälillär taläp itelmi . Läkin, taläp berlektä bulmağan ildän kilä ikän, törle dälillär sorala, bigeräktä ğäyeplänüçe qulğa alınmağan yäisä xökem itelmägän bulsa."
Niçek kenä bulmasın. Britan mäxkämäläreneñ Mäskävneñ ekstradiksiä taläplären kire qağıp kilüe ike il arasındağı mönäsäbätlärgä xezmät itmi.
Färit İdelle, Praga


text:
Federativ däwlät
Federativ däwlät yä Federatsiä (latinça foederātiō — berläşmä) - däwlät tözeleşeneñ töre, federativ däwlätneñ öleşläre däwlät üzleklärenä xas, yuridik mäğnädä bilgelängän säyäsi möstäqilekkä iä bula.
Unitar däwlätttän ayırmalı bularaq Federativ däwlättä yuğarı xäkimiät organnarınıñ ike sistema bar: federativ häm federatsiä subyektınıñ xäkimiäte.
Federativ kostitutsiä berrättän federatsiä subyektı üz konstitutsiäsen, ustavların, töp qanunnarın buldıru xoquqına iä.
Federatsiä subyektlarında qayçaqta watandaşlıq institutı, tüğra, däwlät suverenitetınnan başqa däwlätneñ bütän konstitutsion-xoquqıy üzlekläre bar.


text:
Respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı bu eştä ğäiple ike ofitsernı wazıyfasınnan çitläşterde , berniçä keşegä qatı qatğıy şeltä belderde. Respublika Proquraturası şähärneñ ike uçastoq militsionerı östennän cinayät eşe açtı. Militsionerlar zıyan kürüçe xalıqnıñ ğärizäların aludan baş tartqan bulğan.
Rusiäneñ “Keşe xoquqları öçen xäräkäte“ başı Lev Ponomarev berençel tikşerü näticälären bäyän itte.Anda älege eşne qaraw öçen Xalıqara keşe xoquqları yaqlaw institutların da cälep itü kiräklege äytelgän.
Blağoweşçendağı “Wodoley“ qäfesında Tübän Novğorodtan kilgän xoquqçılar zıyan kürgän xalıqnı qabul itä.Cirle xaqimiät qäfenı yabu öçen törle xezmätlärneñ tikşerülären köçäytkän.
“Şähärdä militsiädän zıyan kürüçeläneñ awızların yabu öçen Mäskäwgä telefonnan şaltıratuda qarşılıqlar tudıralar". Bu turıda “Nowaya ğäzetä“ xäbär itä.Anda şulay uq “Ufa-Mäskäw“ poyezdların ozatıp yörüçelärgä xat häm posılqalar alu tıyılğanlığı da äytelgän.


text:
Gruziä Rusiäneñ Ğädättän tış xällär ministrlığı oçqıçların qabul itüdän baş tartqan. Bu oçqıçlar Rusiädän kitergä telägän Gruziä watandaşların häm şulay uq Rusiädä migratsia qanunın bozğannarnı Tifliskä kiterergä tieş bulğan. Gruziädä üz eşläre belän häm säyäxättä bulğan Rusiäneñ 370 watandaşın da şul uq oqıçlarda Mäskäwgä kiterü qaralğan.
Gruziä prezidentı Mixäil Saakaşvili Rusiäneñ yök oçqıçlarında keşelär yörtügä qarşı çıqtı. Rusiä yağı isä, oçqıçlarnıñ kitü waqıtı “texnik säbäplär arqasında” kiçekterelä häm alar Tifliskä 10 nçı üktäberdä kilergä tieş, dip belderä.


text: Aşğabat. Bügen Törkmänstanda barğan parlament saylawlarında qatnaşu şaqtıy yuğarı dip xäbär itelä. Räsmi mäğlümatqa qarağanda, tawış birü xoquqı bulğan 2 million 200 meñ saylawçınıñ 61 protsentı üz tawışın inde töşke waqıtlarğa qädär ük birgän. Şulay itep, saylawlar ütkän dip sanala ala. Biş yıl elek Törkmänstan saylawlarında qatnaşu 99,6 protsent bulğan ide. Bügenge tawış birü dä nigezdä säyäsi qılanu bularaq qına bäyälänä. Parlamentqa barlığı 50 deputat saylana, bar däğwaçılar da ğömerlek prezident Saparmorad Niazovqa tuğrılığın belderä.


text:
BMO Ğömüm Mäclesendä äğza bulğan illärneñ kübese Ğiraqtağı suğışqa qarşı
Audio
Äğza-illärneñ kübese, zur küpçelek – xärbi çişeleşkä qarşı, di Kavan.
Berük waqıtta, Kavan süzlärençä, köç qullanuğa qarşı bulu – Bagdad rejimın xuplawnı añlatmıy. Läkin, Saddam Xösäingä kisken tänqit belderüçe illär dä, köç qullanır aldınnan, başta, qoral tikşerüçelärgä eşlären beterer öçen, kübräk waqıt birergä kiräk, dip sanıy. Älbättä, soñğı süzne İminlek Şurasınıñ 15 daimi äğzası äytergä tieş, di Kavan. Läkin, bu qarar ütemle häm çın demokratik bulsın öçen, anı mömkin qädär kübräk il yaqlarğa tieş.


text:
BMOnıñ yaña general sekretare Könyaq Korea tışqı eşlär ministrı Pan Gi-Mun bulır dip kötelä
Yıl axırında Berläşkän Millätlär Oyışması general sekretare Kofi Annan wazıyfasınnan kitä. Anıñ urınına Könyaq Korea tışqı eşlär ministrı Pan Gi-mun kiläçägenä inde bernindi şik yuq diärgä mömkin. Düşämbe könne BMO İminlek Şurasında ütkärelgän soñğı formal bulmağan tawış birüdä şuradağı 15 äğzanıñ 14-e, şul isäptän veto xoquqına iä barlıq äğzalar da Pannı yaqlawların belderde. 9-nçı üktäberdä isä yaña citäkçe saylawnıñ kiläse, ä bälki soñğı adımı, formal tawış birü bulaçaq.
Oyışmanı 1996 yıldan birle citäklägän Gana wäkile Kofi Annan yıl axırında wazıyfasınnan kitäçäk. İminlek Şurası küçeş çorına kübräk waqıt birü öçen yaña citäkçene üktäberdä saylarğa buldı.
Düşämbe tawış birüdän soñ BMOdağı Qıtay ilçese Wañ Guanya "Bügenge tawış birüdän İminlek Şurasınıñ Ğömümi Cıyınğa ministr Pan Gi-Munnı täqdim itäçäge şaqtıy açıq kürenä" dide.
Ütkäber ayında Şuranı citäkläwçe Yaponiä ilçese Kenzo Oşima qabat formal bulmağan tawış birülär ütkärelmiäçäk dide.
"Minemçä, bügenge tawış birüdän soñ Şura üzen formal tawış birügä äzer dip xis itä" dide Oşima.
Qalğan 2 namzät BMO general sekretare urınbasarı, Hindstan wäkile Şaşi Tarur belän Latvia prezidentı Vaira Vike-Freiberga elegräk ütkän tawış birülärdä beraz yaqlaw tapqan bulsa da, düşämbe könge tawış birüdän soñ ömetlären tämam yuğalttılar.
Ul tawış birüdän soñ Tarur üz namzäten kire aldı, häm kiläse citäkçeneñ Pan Gi-mun bulaçağı inde açıq dide.
7 nazmät qatnaşında başlanğan bu bäygedä 62 yäşlek Pan Gi-mun iñ baştan uq berençe bula kilde.
Anı Qıtay, Britaniä häm Quşma Ştatlar nıq yaqlap kilde.
BMOdağı AQŞ ilçese John Bolton "Bez tışqı eşlär ministrı Pannı bik nıq xörmät itäbez. Bez anı Waşingtondağı häm New Yortkarğı eşçänlegennän yaxşı beläbez. Min anı diplomat bularaq ta, kebe bularaq ta bik yuğarı bäyälim" dide.
Formal tawış birüdä İminlek Şurası äğzaları üz fikerlären üzgärtä dä ala. Ämma namzätneñ tizräk saylanırğa tieşlegen, häm kiläçäk general sekretar Aziädän bulırğa tieş digän urtaq fikergä kilüne isäpkä alğanda, kiläse atnada Pan Gi-Mun çınnan da Ğömümi mäcleskä täqdim iteler dip kötelä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Kandidattar yäräbä tarttı
Däülät dumahına deputatlıqqa kandidattarğa televidenie häm radio efirında üź pozitsiyahın xalıqqa etkereü ösön 52 minut waqıt birelä. Terkälgän 11 partiyanıñ här qayhıhı oşo waqıt esendä teledebattar, äñgämälär häm feker alışıuźarźa qatnaşasaq. Respublikanıñ üźäk haylau komissiyahında partiyalar efirğa sığasaq waqıt häm ğazeta bittärendä partiya turahında mäğlümät baśtırıu waqıttarı häm külämen bildäläü buyınsa yäräbä halındı. Partiyalar wäkildäre ösön yäräbä tartıu tärtibe mömkin tiklem asıq itep oyoştorolğan. 52 minut-ul döyöm waqıt. Bında radio häm, televizion efir źa inä. Žär partiya ösön waqıt ber ük. Yäräbä tartıuğa partiyalarźıñ ösäühe kilmäne. Şuğa qaramaśtan ularźıñ efirźağı waqıtı haqlanasaq. Agitatsiya alıp barıu ösön bildälängän baśmalarźıñ hanı - ösäü. Başqortostan, Qıźıl tañ häm Respublika Başqortostan ğazetaları. Respublikanıñ üźäk haylau komissiyahı räyese Barıy Kinyäğolov äyteüensä, alda torğan haylauźarğa äźerlek planğa yaraşlı bara.
B Fatqullin, Öfö


text:
Berdibek Saparbaev paydalanuğa berilgen är twrğın üyden jetim balalarğa baspana ülestiru turalı bastama köterdi dep habarlaydı tilshi.kz.
Aqtöbe oblısınıñ äkimi bwl oyın öñirdegi iri qwrılıs kompaniyaları basşılarımen kezdesuinde ayttı.
«Jetim jäne ata-ana qamqorınsız qalğan balalardıñ bastı probleması – olardı baspanamen qamtamasız etu. Olar oqu oqıp, bilim aladı da, ayağında dalada qaladı. Olar üşin jasöspirimder üyi jwmıs istep jatır, juırda äleumettik üy aşıldı, biraq ondağı orın sanı şekteuli. Jıl sayın memlkettik twrğın üy qorınan 40-50 päter beriledi, biraq baspanağa mwqtajdar sanı odan da köp», — dedi ol.
Sondıqtan äkimniñ payımınşa, jeke qarajatqa nemese memleketttik bağdarlama ayasında salınğan ärbir üyden jetim balalar üşin päterler alıp qoyu qajet.
«Jaqında mağan Irğız audanındağı şarua qojalığınıñ basşısı Ibragim Särsenbaev kelip, audandağı 6 jetim balanı baspanamen jäne jwmıspen qamtuğa dayın ekendigin jetkizdi. Bwl dwrıs şeşim. Eger biz olarğa kömektessek, olardıñ bolaşaqtarınıñ jarqın boluına ıqpal etemiz», — dedi Berdibek Saparbaev.
Oblıs äkiminiñ bwl bastamasına käsipkerler qoldau körsetuge dayın ekenderin jetkizdi.comments powered by HyperComments