text:
Semberdä “İdelbuyı bizäkläre” digän milli kiemnär festivale uzdı
Ölkä avtonomiäseneñ soñğı utırışında “Milli kul'turalarnı torğızu häm üsterü üzäge” direktorı Sof'ya Orlova “İdelbuyı xalıqlarınıñ milli kiemnäre festivale” turında süz tottı häm üz eşenä oluğ bäya birde. “Nigä soñ cirle televidenie muqşı häm çuaş kiemnären genä kürsätte, tatarnıqın iskä dä almadı?” – digän sorawğa cawap birmäde, GTRK başlığı Şçerbakovtan sorarğa kiñäş itte.
Yuğisä, eşneñ Şçerbakovta tügel, ä tatarnıñ kürsäter närsäse bulmağanlıqta ikäne bolay da açıq ide.
“Uzorı Povolj'ya” – “İdelbuyı bizäkläre” dip atalğan çarağa muqşılar häm çuaşlar bik nıqlap äzerlängännär. Saranskida - “Mordovskie uzorı”, Çabaqsarda “Çuwaşski eksklyuziv” isemle milli kiemnär äzerläwçe maxsus fabrikalar bar ikän. Alar tekkän milli kiemnär kürgäzmäse – çınlap ta zinnätle küreneş. Döres, televizor aşa “Borınğı traditsiälär bügenge tuqımalar güzällege belän nığıtılğan”, didelär. Şul-şul: bügenge materiallar, bügenge ostalar...
Ä öç borınğı tatar xatın-qızları kiemnäre – muzeydan alıp kiterelgännär. Häm alarnı ütükläw turında uylawçı da tabılmağan: oyatlarınnan poçmaqqa kerep posqanday toralar bu çın borınğı kiemnär. Yannarına, nigäder, samawır, iske çitek, ciz taz häm qomğan quyılğan.
Çuaşlar isä ikençeräk tırışqannar: kasseta-disklar, kitaplar kürgäzmäse, çuaş kiemle qurçaqlar, çulpılar, diwarlar tulı çuaş kiemnärendäge fotosurätlär kürgäzmäse... 32 törle surätlär arasında tübäncir, yuğarıcir, Uralbuyı, Kamaaryağı, Bögelmä, Sarıtaw, Xvalın, Bozawlıq, Irınbur, Samar, Bäläbäy häm başqa çuaş törkemnäreneñ qızlar, xatınnar, ir-yegetlär, köndälek, bäyräm, köndezge, kiçke häm başqa oçraqlar kiemnäre... Alar Qazan, Irınbur, Piter, Mäskäw, Sarıtaw, Samar, Penza, Çabaqsar, Ufa muzeylarında saqlanuçı törle ğasırlar kiemnäre räsemnäre. Älbättä inde, fotosurätlärdä 20-ğasır zäwığına cawap birerdäy eşkärtelgän kiemnär.
Televizor diktorı çuaş belän muqşılarnıñ çigü üzençäleklärenä dan cırladı häm “Festival'däge bar närsä dä relikviä, häm duslıq çağılışı”, dip bäyäläde. Tatar turında süz ıçqınmadı – tatar “drujbağa” sıymağanday kilep çıqtı.
Muqşı häm çuaş kürşelärebez 21-ğasırda äzerlängän borınğı kiemnären täqdim itü buyınça ölkän ağaydan ürnäk alğannardır, küräseñ. Bötenese yasalma, bötenese yalğanğa qorılğan. Ä döreslek tarixta. Monı añlar öçen 1937-yılda Sotsekgiz basmaxanäsendä çıqqan “İstoriä Tatari v dokumentax i materialax” digän kitaptan berniçä özek tä citäder.
Säyäxätçe İoan Georgi: “Tatar awıllarında şähärdägelär kebek ük yäşilär häm kienälär.. Alarnıñ xezmät söyuçän xatın-qızları yon häm citen erlilär häm tuqilar”
Professor Wuttiç: “Tatar tuqıma stanı eş öçen bik ciñel häm ğadi”
İvan Lepexinnıñ “Köndälek yazmaları”nnan: “Tatarı tkut naroçito çistıy xolst, a mordovki i çuwaşki – tol'ko tolstoy”.
Boları - ul zamana keşeläre süzläre. Üzebezdän şunı östärgä dä kiräkter: urısnıñ “tkan', tkaç” digän süzläre ük şul uq tatarnıñ “tuqu” süzennän alınğan, läbasa.
Ä yalğan säxnädä dä däwam itte. Başta älbättä inde, barlıq xalıqlarnıñ iñ güzäl häm kamil üzençäleklären tuplağan urıs kiemnären kürsättelär. Äytik, bolğar çitekläre, tatar qızları qalfağınıñ bieklätelgän frontonınıñ urıs xalqı kieme kisäge ikänenä xäzer şiklänüçe dä yuqtır. Häm 20-ğasırğı “gjel' bizäkläre” dä “borınğı” ikän. İyülläre dä barlıq buysındırılğan xalıqlarnıñ iñ yaxşı biyu alımnarı tuplanmasıday qabul itelä. Urısnıqınnan soñ muqşı, çuaş kiemnären kürsättelär dä, tatar kiemnären “İdelbuyı bizäkläre tatar kiemnärennän başqa tılı bulmas ide”, - dip kenä täqdim ittelär
“Qazan” milli-mädäni üzäge atel'yesınıñ kolleksiäse kiemnäre belän 3 qız häm ber yeget çıqtılar. Moña östäp, milli xäräkät aktivistı Rozaliä Matrosovanıñ törle çaralar öçen üzenä dip äzerlägän xatın-qız kiemnären 7 qız kürsätte. Şul isäptä Söyembikä kiemen dä.
Ä muqşı, çuaşlar milli kiemdäge 20 çaması keşele fol'klor ansambl'läre belän. Ä urısnı äyterlek tä tügel: 40-50 keşele berniçä ansambl'. Häm kiem genä tügel – borınğı fol'klor cırlar belän dä.
Ä Qazannan kilgän “Zöläylä”neñ “Min sine barıber üzemä qaratam” digän cırı, ozın-ozaq alqışlarğa layıq buldı. Tamaşaçı anıñ fol'klordan yıraq toruın iskä almağandır inde.
Ä “Sember” isemle cır törkemeneñ sälämä kiemdä bu çarağa säxnädä bötenläy kürenmäwe xäyerleräk bulır ide, dip suqranıp utırdı kürşe ağay. Şulay da tatar öçen dä yaqtı mizgel bulıp aldı. Ul'yan Däwlät universitetınıñ Vladimir İonov citäkçelegendäge biyu törkeme 4 xalıqnıñ da iyüllären täqdim itte. Häm äytergä kiräk, tatar bie ayıruça zur alqışlarğa kümelde. Kiemnäre dä, köe dä, xäräkätläre dä – yuğarı sänğäti däräcädä birelde. Räxmät urıs keşesenä.
Ä tatar mädäniäte abruyınıñ şundıy tübängä töşerelüe säbäbe
Turında farazlarğa ğına qala: tatarnıñ aktivlığın häm ücätlegen sünderü maqsatı cimeşe tügelme bu? Yuğisä, “Tuğan tel” tä'sire astında barlıqqa kilgän Yakovlev isemendäge çuaş oyışması räise İvan Kiryuşkin da, soñraq tatarlar ürnägendä oyışqan çuaş avtonomiäse räise professor Weniamin Afanas'yev ta: “Räxmät sezgä -tatarlarğa çuaş-muqşığa yul yarıp baruığız öçen”, dilär ide. Xäyer, muqşılar tatar arqasında tuğan mömkinleklärdän dä faydalana almadılar. Röxsät bulsa da, teletapşıru da, gäzit tä muqşı telendä tumadı.
Xäzerge xakimiät tarafınnan näq tatarnı kimsetep, çuaş-muqşılarnı kütärergä tırışu – başqa oçraqlarda da küzätelä.
Bu yulı tatarnıñ mesken itep kürsätelüe säbäben “Tatar mädäni üzäge” direktorı Gölsinä Gerasimovanıñ üzençälekle tırışlığı näticäse, dip tä farazlarğa buladır. Kiräk çaqta Qazannıñ yärdämgä äzerlege ğomummäğlüm iç. Kemnän häm närsä sorıy belergä genä kiräk bulğandır. Härxäldä, fol'klor urınına “Zöläylä”ne yullamaslar ide inde.
Ä säxnä tamaşası urıs biyue belän başlandı axırda alıp baruçı urıs biyuen menä niçek täqdim itte: “Nindi süzlär belän İdelbuyı bizäkläre bäylämen tasvirlarğa soñ inde?” dip aptırağannan urıs köyenä urıs biyuen täqdim itte.
Ayrat İbrahim, Sember\


c: text/html

text: Bağdad -- Ğiraqta bulğan ike intihar höcüm näticäsendä 100gä yaqın keşe häläk bulğan. Könyaqtağı Qarbala qalasında, ber intiharçı üzen şiğilärneñ üzge urını - İmam Xösäyen törbäse yanında şartlatqan. Näticädä kimendä 50 keşe häläk bulğan, 50dän artığı yaralanan. Berniçä säğättän Ramadi qalasında tağın ber intiharçı üzen politsiä bülege yanında şartlatqan. Anda kimendä 50 keşe häläk bulğan, 40tan artığı yaralanğan. Monnan tış tağın Bağdadta 3 şartlaw bulğan. 3 atna elek ütkän parlament saylawlarınnan soñ bu Ğiraqta iñ küp qorban kitergän kön buldı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiä däwlät şurası prezidiumı utırışı ütte
Rusiäneñ törle töbäklärennän cıyılğan ilküläm däräcädäge şäxeslär, xäyerçe ildä toraq mä’säläsen xäl tiergä tırıştılar. Yaña programmanıñ töp devizı - toraq härkem ala alırlıq bulırğa tieş. Ber mäzäk iskä töşä. Ägär bu programmanı ğalimnär uylap çığarsalar, etlärdä tikşererlär ide. Läkin monı säyäsätçelär uylap tapqan, dimäk, xalıqta täcribä ütkäräse bula.
Rusiä däwlät şurası utırışında töp iğtibar munitsipal' sotsial' toraq fondın tözügä yunältelde. Eşçe törkem çığarğan töp näticä - bügenge köndä fatir alırğa teläwçelärneñ sanı belän fatirlarnıñ sanı täñgäl tügel. Soraw härçaq kübräk, şunlıqtan, kvadrat metrğa könnän kön bäya arta.
Näticädä toraq satu ölkäsenä rişwätçelek kerä. Bu xäl belän köräşü yulların Rusiä prezidentı V.V. Putin menä nidä kürä.
Bez niçek tä bulsa toraqnıñ üz tözeleş bäyäsen töşerergä tieşbez. Älbättä kvadrat metr bäyäsendä tözeleşkä kitkän çığımnar da kertelgän. Läkin şul uq waqıtta bu bäyägä rişwättän kergän aqçalar da kerä. İnfrastrukturağa kilsäk, monda bik küp mäs'älälär tua. Läkin qayber töbäklärdä anı xäl itälär. Menä Tatarstanda qarıy. Uzğan yıl kvadrat metr öçen 16 ide, bıyıl da şul unaltı meñ ul. Dimäk monda döres mexanizmnar urnaştıra belälär.
Ämma eşçe xalıq öçen 16 meñ tabuı da qıyın. 4 meñ sum xezmät xaqınnan komunal' xezmätkä tüliseñme, fatir öçen biräseñme, östäwenä yäşise dä bar. Eşçe törkem täqdime buyınça toraq fondınıñ 20 % az keremle ğailälärgä, 10 % sotsial' xezmät ölkäsenä yunälderelergä tieş.
Tağın ber mäs'älä toraq fondına kapital' remont yasaw. Anıñ 40 % tözekländerügä moxtac. Töbäk citäkçeläre, tözekländerü öçen aqçanı Rusiäneñ finans ministrlıysınnan alırğa kiräk digän fiker ütkärde. Läkin finans ministrlığı üz çiratında kapital' remont mä’säläsen milekçelär xäl itärgä tieş dip belderde. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiewneñ bu mä’sälägä qarata mondıy mönäsäbättä.
Tözekländerü eşlären byudjet subsidiäläre häm milekçelär xisabına başqarırğa kiräk. Tözekländerü öçen tüläw däwlät tarafınnan raslanğan bilgele ber standartlarğa turı kiterep eşlänergä tieş. Mondıy tüläwlärdä däwlät törleçä milekçelärgä kreditlar, protsentlarnı kimetü räweşendä me, yärdäm itergä tieş.Soñğı könnärdä toraq turında küp söylände. Bu mäs'älä xätta il başlıqların da tämam ardırğan bulsa kiräk. Şuña kürä dä, Vladimir Putin belän kürgäzmädä yörgändä, Mintimer Şäymiev ministr Marat Xusnullinnıñ toraq turında söyläwlären tuqtatıp, üzeneñ aldağı plannarı belän büleşte.
Yaqın kiläçäktä Tatarstan başlığı, Qazan belän 25 çaqrım yıraqlıqtağı ber rayonnı berläştermäkçe ikän.
Şulay uq Respublika başlığı, Mäskäw merı Lujkov äfände Rusiä başqalasında Siti, yäğni ayırım şähärçek tözegän kebek, Qazan urtasında da şundıy Siti tözemäkçe bula.
Şulay itep prezidentıybıyznıñ tuğan könendä däwlät şurası prezidiumı utırışında räsmilär toraq turında uylandı. Şuşı öç köndä bu mäs'älä iñ yuğarı noqtasına kütärelde. Rusiä prezidentı V.V. Putinnıñ “Yullar tözü bik möhim, ämma kemder şuşı yullarda “Mersedeslarda” cilderep yörgändä başqalarnıñ baraklarda kön kürülärenä küz yoma almıybız” digän fikere, moña tağın ber dälil bulıp tora.
Ğädel Galämetdinov


text:
Braziliälelär
Braziliälelär - Braziliä watandaşlığı bulğan keşelär, Braziliä xalqınıñ töp öleşen alıp torğan häm dönyadağı iñ zur millätlärneñ berse. Sannarı yaqınça 200 million keşe.[1] Portugalça söyläşälär.
Braziliälelär qatlawlı sostav belän ayırılıp tora. Ul indeyetslarnı, negrlarnı, yevropeoid rasa wäkillären häm qatnaş millät keşelären berläşterä.
Braziliälelär könküreşendä portugaliälelärneñ, indeyetslar häm negrlarnıñ traditsiäläre häm ğöref-ğädätläre çağılış taba.
Portuğäliälelär yaña watannarına üzläreneñ tellären häm arxitekturaların alıp kilgännär. İndeyetslardan keläm, yataq, sumka, mebel kebek yort äyberlären, şulay uq awıl cirlärendä öy tübälären häm stenaların ürep yasaw ostalığın üzläştergännär.
Braziliälelärneñ yaratqan küñel açu bäyräme — karnavallar. Alarda Afrika sänğäte yoğıntısı çağıla. Elek Afrika qollarına uñışnı cıyıp alğannan soñ berniçä kön yal birä torğan bulğannar, qarnawallar uzdıru traditsiäse änä şunnan qalğan.
Çığanaqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ "IBGE: Brasil já ultrapassou marca de 200 milhões de habitantes". Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (1 de Julho de 2013).


text:
Kiçä Äfğanstannıñ Herat provinsiäsendä anıñ başlığınıñ ulı, aviatsiä ministrı Mirwas Sadeq üterelgännän soñ töbäkkä meñ yarımlıq ğaskär cibärelde. Höcüm oyıştıruda şiklänelgän köndäş fraksiä suğışçılarınıñ torğan urınnarın Herat provinsiäse gubernatorı İsmail Khan yaqlı köçläre uratıp aldı, bu töbäktä bäreleşlär äle dä däwam itä, 100gä yaqın keşe hälak buldı.
İsmail Khannıñ matbuğat wäkile general Gullam Möhammäd Masoon, Heratqa xärbilär cibärü "ğadel tügel" dip belderde:
"Heratta inde totrıqlılıq urnaşqan häm iminlek buldırılğan dip uylıym. Şulay itep töbäkkä ilneñ xärbi köçläre batallyonnarın kitertü ğadel tügel," dide Herat provinsiäse gubernatorınıñ matbuğat wäkile.
Äfğanstan prezidentınıñ matbuğat wäkile Hamid Elmi, ğaskärlär qanun häm tärtip saqlar öçen, tınıç xalıqnıñ iminlegen tä'min iter öçen cibärelde, dip belderde.


text:
2004 yılda Tөrkiә [ yıllıq küzәtü ]
Tөrkiäneñ bıyılğı xıyalı Avropa Berlegenä (AB) ağza bulu өçen sөyläşülär başlawğa rөxsät alu ide. Bөten yıl buyı bu xıyal artınnan yögerde, AB telägän säyäsi üzgäreşlärne yasaw өçen parlament ber tuqtawsız qanunnar çığardı. Misalga, ülem cazası kөçtän çığarıldı, Körd telendä uqıtırğa irek birelde.
Bıyıl Yüldä 1 million 730 meñ student Yuğarı Uqu Yortlarına ütkәrelgәn imtixanğa kerde. 185 ball hәm өstendә alğannarğa isä 4 yıllıq Yuğarı Uqu Yortlarında uqu şansı bulaçaq. Şularnıñ sanı 165 meñ tirәsendә genä buldı.
Xakimiättäge Ğädellek häm Täräqqiät, yaki qısqaça, AK Partiä bıyıl säyäsi platformada da zur uñış qazandı. 28 Martta cirle idarәlәrgә ütkәrelgәn häm 43 million saylawçınıñ 25%-ı, dimәk 12 millionı qatnaşmağan saylawlarda AK Partiyә 81 şәhәrneñ 58-endә Bөyek bәlәdiә rәislege, yәğni merlıq postın ottı. Cömhüriәt Xalıq Partiәse isә 8, Milliәtçe Xәrәkәt 4, Demokratik Sul 3, Döres Yul Sәğadәt hәm bәysez kandidatlardan berәr bәlәdiәne ottılar.
Tөrkiä bu yılda zur xalıqara oçraşularğa da өy xucası buldı. İstanbulda 14 Yündä ütkärelgän häm өç kөn däwam itkän İslam Konferentsiäse Oyışması illäreneñ Tışqı Eşlär Ministrları ocraşuwına 57 ildän 2300 keşe qatnaştı. Tөrkiäneñ kandidatı Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu yaña General Sekretar itep saylandı.
28-29 Yündä İstanbulda Tөnyaq Saqlanu Paktı NATO-nıñ yuğarı däräcäle cıyılışı ütkärelde. Moña 46 däwlät belän xөkümät başlığı häm 3 meñ delegat qatnaştı. Şuşı uñay belän ber kөn elek kilgän AQŞ Prezidentı George Bushnıñ Ankara häm İstanbulğa yasağan säfärenä zur iğtibar kürsätelde. Bu NATO-nıñ 55 yıllıq tarixında İstanbulda ütkärelgän 17-nçe yuğarı däräcäle oçarşu buldı. Prezident Bush yasağan çığışı waqtında "Min Tөrkiäne Avropa Berlegendä (AB) kürergä telär idem" dide.
Rusiä Prezidentı Vladimir Putin 2 Sintäberdä Tөrkiägä räsmi säfär yasarğa tieş ide. Läkin Beslandağı teror säbäple kilä almadı. Tik Dikaber başında ğına Ankarağa 2 kөnlek vizit yasadı. President Sezer "Rusiä Tөrkiäneñ iñ zur ikençe ekonomik urtağı" dip belderde. Dөres Tөrkiä ildä qullanılğan tabiği gaznıñ 60%ın Rusiädän ala. Tөrek eş quarları Rusiädä tөzü häm azıq-tөlek eşlärendä, Tөrkiägä yıl sayın küp sanda Rusiä turistı kilä. İke il arasındağı säwdäneñ küläme 8 milliard dollarğa citte, läkin Tөrkiä 3,5 milliard dollar defizitta. İke il arasında qayber problemalarnıñ buluwı da mäğlüm. Teror mäsäläsendä Urıs yağı Tөrek yağın Çäçän partizannarına yardäm kürsätüdä ğäyeplägändä, Rusiä dä Kөrd partizan oyışması PKK-nı teror oyışması itep tanımawın däwam itä. Buğazlar mäsäläsendä dä Tөrkiäne tınıçlandırğan täräqqiät bulmadı. Mäskäw neft tankerlarınıñ uzış limitı äle tulmadı digän qaraşta toruwın däwam itä. Ankara Kipr mäsäläsendä Mäskäwneñ yardämen kürmäyäçägen añladı. Rusiä İzrael belän urtaq eşläp çığarılğan Erdoğan isemle xärbi boralaqnı Tөrkiägä sata almadı. Tüpraş mäsäläsendä dä Ankara şirkätneñ payların qabat satarğa çığarırbız digän wäğdä genä birü belän çiklände. Qısqası, Putinneñ vizitı ike il arasındağı mөnäsäbätlärdä uñayğa taba täräqqiät xasıyl itmäde.
Tөrkiyә 1963 yıldan, yәğni 41 yıldan soñ, AB ağzalığına tağı ber adım yaqınlaştı. AB başqalası Brusseldä 17 Dikaberdä AB Tөrkiä arasında tulı ağzalıq şartların sөyläşergä başlaw tarixi iğlan itelä. Sөyläşülär 2005 yılnıñ 3 Üktäberendä başlanaçaq.
Tabiği Tөrkiäne AB-nä ağzalıq sөyläşülärendä baytaq qıyınlıqlar kөtä. Başta AB-nä bıyıl ağza bulğan Kipr Cөmhüriäten tanu mäsäläse. Anı tanısa Tөnyaq Kipr Tөrek Cөmhüriäteneñ suverenlığınnan waz kiçkän bulaçaq.
AB belän problemalar tik bu mäsälädä genä tügel. Tөreklär Ärmännärgä 1915 yılda genosid yasadı digän ğäyepläwne qabul itü dä başqa ber baş awırtqıç. İldäge azçılıqlar, provoslav cirkäwenä uqutu xoquqı birü h.b.lar xalıq aldında ciñel çişeläçäk mäsälälär tügel.
Qısqası, 2004 yılnı Tөrkiä menä şulay, kiläçäkkä zur өmetlär bağlap, tämamladı.
Azatlıq radiosı өçen İstanbuldan Әxtäm İbrahim


text:
Gruziä Pankisi tarlawığında terrorçılar çeltären yuq itüdä küp eş başqarğan
Gruziä wäkile Qara diñgez iminlek oyışmasın tözüne täqdim itte. Älege oyışma Tärkiä, Bolğarstan, Rumıniä, Gruziä , Ukrainanı häm ayırım şartlar belän Rusiäne üz eçenä alaçaq. Ukraina häm Polşa aşa älege oyışma Baltıyq diñgeze iminlek sisteması belän elemtä qorıp Yevropada Baltıyq buyınnan Qara diñgezgä qadär iminlek tirälege tözergä yardäm itäçäk. Şulay uq Japaridze oyışmağa Azerbaycannı alırğa da täqdim itte. Monıñ belän Kaspi diñgeze baylıqlarınıñ turı Yevropa bazarlarına elägüenä mömkinleklär tudırıla. Neft Azerbaycannan Gruziä häm Törkiä aşa könyaqtağı NATO illärenä häm Gruziä, Ukraina häm Polşa aşa tönyaqtağı NATO illärenä cibärelä ala. Yevro-Atlantik Berlek öçen bu barı tik fayda kiteräçäk, dide Gruziäneñ Milli İminlek Şurası başlığı Tedo Japaridze.


text:
Mintimer Şäymiev: Respublika xökümätendä kisken üzgäreşlär kötelmi
20 may könne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Radio Rossii kanalı jurnalistınıñ sorawlarına cawap birde. Bu yulı Mintimer Şäymiev Radio Rossiinıñ Persona Grata tapşıruında Qazanda torıp qına qatnaşıp, Mäskäwdäge jurnalist Vitaliy Uşkanovnıñ sorawlarına cawap birde. Äñgämä Qazanıñ meñyıllığı xaqında söyläşü belän başlanıp kitte. Moña çärşämbe könne genä Qazanğa bäyräm ütkärü tärtipläre belän tanışırğa kilgän Yaroslavl’ ölkäse gubernatorı Anatoliy Lisitsinnıñ vizitı da buldı. Mintimer Şäymiev fikerençä, älegä bäyräm respublika, şähär citäkçeläreneñ genä tügel, ä ğadi xalıqnıñ da küñellärenä ütep kerergä tieş. Ul qazanlılarnıñ köndälek tormışında çağılıp, anı yaxşırtırğa tieş, dip tä östäde ul. Prezident fikerençä, Qazannıñ yubileyına äzerlek däwerendä qazanlılar öçen şaqtıy küp närsälär eşlänelgän – 30 meñ ğailä iske yortlardan yañalarğa küçerelgän, şähärne tözekländerü, yullarnı kommunikatsiälärne yañartu da däwam itä. Şulay uq äñgämä waqıtında jurnalist Şäymievtan respublika xalqınıñ könküreş tormışı xaqında, alarnıñ yäşäw däräcäse, bäyälär turında soraştı.
Respublika tormışınnan süz Mäskäwdä bara torğan administrativ reformalarğa küçte. Alarğa qarata da Mintimer Şäymiev tıñlawçılarğa üz fikerlären äytte. Xäzerge räweştä barğan reformalar töbäklärdä berniçek tä qullanıla almıy. Älege administrativ reforma näticäsendä xakimiät oyışmalarınıñ häm çinovniklarnıñ sanı kiresençä arttı ğına, dide Şäymiev. Vitaliy Uşkanovnıñ, dimäk sezneñ respublika xökümätendä üzgäreşlär bulmıymı, digän sorawına, ul, üzgäreşlär bulmıy tormas inde, tormış üzgärep tora bit. Läkin alar bulsa da, xäzer Mäskäwdä bara torğan reformalar bulmayaçaq, dip cawap birde.
Şulay uq äñgämä waqıtında Mintimer Şäymiev töbäklär belän üzäk arasındağı mönäsäbätlärgä tuqtaldı, üzeneñ Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän 12 mayda bulğan oçraşuı turında söyläde. Anda Mäskäw-Qazan mönäsäbätläre, artıq yış üzgärep tora torğan salımnar mäs’äläse, respublikanıñ neft tabu tarmağı xaqında süz barğan.
Radio Rossii kanalınıñ Persona grata tapşıruında iskä alınğan tağın ber tema tıñlawçılarğa qızıqlı bulır, möğayın. Alıp baruçınıñ, prezident wazifasınnan kitkäç, sez üzegezneñ urınığızda kemne küräseñ, digän sorawğa, Mintimer Şäymiev menä niçek cawap birde. Tatarstanda respublika xalqı mänfäğätlären qayğırtıp, äybät itep eşläwçelär bik küp, bez berqayçan da yaxşı kadrlarnı çitkä cibärmädek. Bezdä yäş, buldıqlı, beldekle komanda eşli. Kiläçäktä dä respublika belän citäkçelekne, demokratik saylawlar nigezendä inde älbättä, respublikadağı kadrlarğa yöklärbez, dide.
İşetkänegezçä, Mintimer Şäymiev Tatarstannıñ bulaçaq prezidentı itep, barı tik xäzerge waqıtta respublikada eşläwçe keşene genä kürä. Xäyer, bu äle Şäymievnıñ uyları ğına. Çınbarlıqta niçek bulasın isä waqıt kürsäter.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstan xökümätemdä yaña üzgäreşlär
Düşämbe könne xökümätneñ prezidium utırışı buldı. Yañadan raslanğan ministrlarnıñ urınbasarları bilgelänä başladı. İqtisat, finans, awıl xucalığı ministrlığında urınbasarlar nigezdä elekkeçä. Şulay da üzgäreşlär bar. Yaña bilgelängän elemtä ministrnıñ urınbasarları kübräk yañarğan. Ä mädäniät ministrınıñ 4 urınbasarı urınına 3 kenä urınbasar qala. Berençe urınbasar yañadan Rafael Wäliev, sänğät buyınça urınbasar itep Ayrat Cäpparov bilgelände. Ä menä tağın ber urınbasar bötenläy kötelmägän keşe. Ul “Efir” telekanalında Respublika tapşıruların alıp barğan häm soñğı yıllarda Qazanda Şüräle parkın tözegän eşquar häm jurnalist Andrey Kuzmin. Mädäniät ministrlığınıñ apparatında eşläwçelär sanı şaqtıy ğına arta ikän. Qazannıñ 1000-yıllığın ütkärergä äzerlängändä, mömkin bulğan qädär totrıqlı itep çinovniklarnıñ urınnarın alıştırmıyça eşlätüne kiräk tapqannar, dip sanıy täcribäle ekspertlar.
Rimzil Wäli


text:
Rusiädä sotsial taşlamalar urınına aqçalata kompensatsiä birügä qarşı çığuçı pensionerlarnıñ protest çaraları
Rusiädä sotsial taşlamalar urınına aqçalata kompensatsiä birügä qarşı çığuçı pensionerlarnıñ protest çaraları däwam itä. St Peterburgta şimbädä ütkän demonstaratsiägä 10meñläp keşe qatnaşqan , bu älegäçä in zur qarşılıq çarası bulıp tora Yäkşämbedä Rusiäneñ başqa şähärlärendä dä uram cıyınnarı däwam itte.
(audio) pensienärlar
Radiobıznıñ Stavropoldağı xabärçese meñnnärçä keşe bügen şähär üzägen blokadaladı dip belderä.Bilgele bulğança 1-nçe ğıynuarda käçkä kergän yaña qanun 32 million keşe gä qarıy, alar arasında täqäüttäge keşelär, suğış veterannarı ğariblär häm başqaları bar. Şulay itep alar xäzer yort çığımnarınnan alıp transportta yörügä qädär här närsä öçen üzläre tülärgä mäcbür bula. Birelgän aqçalata kompensatsiä kütärelgän bäyälär säbäple citmi. Associated Press Peterda ütkän cıyını Putinnıñ yaqınça 5 yıllıq möddätendäge in zur qänäğätsezlek protestı dip taswirlıy. Analitiklar qaraşınça ütkändä Rusiä watandaşlarınıñ küpçelege Kreml inisiativaların yä yaqladı yäki qabul itte. Ämma şimbädäge kebek Putinnı çigenergä çaqırmadı
xalıq (audio)
Ütkän atnada qarşılıq kürsätü çaraları artıp kitkäç Küp kenä urınnarda cirle citäkçelär demonstrantlarnıñ qayber taläplären waqıtlıça üti başladı. Mäskäw töbägendä pensionerlar tranportta buşlay yöri alaçaq . Şulayuq Mäskäw Cirle Duması kiläse atnada pensielärne arttıru mäsäläsen qarıyaçaq. Ütkän atnada Mäskäw bistälärendä yözlärçä pensioner yullarnı yaptı Demonstratsiägä qatnaşqan pensiädäge injiner Mixael Yermakov NYT basması xabärçesenä xalıq üzlegennän cıyıla ,bu Mäskäw räsmiläre öçen qurqınıçlı bula ala, Prezident Putin partiäse säyäsi tsunami aldında tora dip söylägän Yermakov .Putin häm Berdän Rusiä citäkçelege yaña qanun iske kommunistik sistema qaldığın beterü öçen möhim reforma bulıp tora dip yaqlap çıqtı.Analitiklar citäkçelek küpçelege subsidielärgä tayanıp yäşewçe xalıqtan mondıy zur qarşılıq kürsätü bulır dip kätmägän ide digän fikerdä. Pensiädägelärgä 100dolardan da azıraq aqça tülänä. Rusiä çirkäwe başlığı Aleksey 2nçe dä yaña qanun turında sorawlar quyğan.Parlamentnıñ kommunist äzğası Aleksey Kondaurov qanun häm protestlar säyäsi sistemanıñ kimçelegen kürsätä Berdäm Rusiä opozitsion partiälär belän kompromis tügel söyläşüne dä kire qağa dip şiqäyät itkän. Peterdä Gubernator Valentina Matviyenko protest belderüçelärneñ qayberläre belän söyläşkän. Ul avtobus , tranvaylar öçen arzanraq biletlär şulayuq bu xaqta Putin belän söyläşüne wäğdä itkän. Putin şimbädä Peterburgta ide, ämma ul cämäğätçelek aldında kürenmäde färidä xämit


text:
Formula-1
Formula-1 (inglizçä FIA Formula One World Championship) — açıq tägärmäçle avtomobildä bocra uzışuı buyınça dönya yarışı.
Formula-1 dönya çempionatı här yılnı ütkärelä, ayırım gran-pri statuslı etaplardan tora.
Yıl azağında çempionatnıñ ciñüçese bilgelänä.
Formula-1 bäygesendä ayırım pilotlar häm komandalar uzışalar.
Pilotlar dönya çempionı titulı öçen, komandalar - Konstruktorlar Kubogı öçen yarışalar.
Formula-1 uzışlarında qatnaşuçı komandalar gran-pri etaplarında üz citeştergän bolidlar (uzışu avtomobile) qullanalar. Şulay itep komandalar maqsatı - täcribäle pilotnı yallaw ğına tügel, ä bolidnı yasaw häm aña xezmät kürsätü.
Komandalar arasındağı köndäşlek säbäple Formula-1 yarışında original' texnik çişeleşlär tualar häm avtomobil tarmağı üsterelä.
Berençe räsmi Formula-1 uzışuı Böyekbritaniäda Silverstown avtodromında 1950 yılda uza.
Oçkolarnı isäpläp çığaru tärtibe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törle etaplarda qatnaşuçı uzışçılarğa maxsus oçkolar isäpläp çığarıla:
- 1 urın - 25 oçko
- 2 urın — 18 oçko;
- 3 urın — 15 oçko;
- 4 urın — 12 oçko;
- 5 urın — 10 oçko;
- 6 urın — 8 oçko;
- 7 urın — 6 oçko;
- 8 urın — 4 oçko;
- 9 urın — 2 oçko;
- 10 urın — 1 oçko.


text:
Pragada Demokratiä häm İminlek Cıyını bara
Demokratiäläşterü körçekkä teräldeme? Ğiraq häm Fälestin cirlärendä bulğan problemalar - dönyada demokratiä – äle ğadättäntış xäl bulğan illär barın kürsätäme? Bu häm qayber başqa sorawlar bügen Pragada açılğan Demokratiä häm İminlek konferensiäse köntärtibendä tora. Söyläşüdä törle illärdän elekke häm xäzerge dissidentlar, belgeçlär häm säyäsätçelär qatnaşa. Töp çığışlarnıñ bersen bu könnärdä Pragada bulğan AQŞ prezidentı George Bush yasadı.
"Demokratiä yuq cirdän barlıqqa kilmi, ä Ğiraqta bez näq şunı eşlärgä mataşabız."
Bu – Ğiraq professorı Kanan Makiya buldı.. Makiya häm tağın ber niçä keşe – ber ildäge demokratiäne başqa ilgä tağunıñ xata ikänen äytüçelärneñ berse ide. Kanan Makiya – AQŞ universitetı möğalime, üz waqıtında ul amerikan ğaskärläreneñ Ğiraqqa kerüen yaqlap çıqqan ide. Bügen cıyında ul üzeneñ 1991nçe yılda yazğan mäqäläse belän tanıştırdı. Anda professor, Ğiraqnı demokratiäläşterüne – ikençe dönya suğışınnan soñ AQŞnıñ Germaniä häm Yaponiägä qarata säyäsäte belän çağıştırğan bulğan. Ämma ayırma şunda – Germaniä häm Yaponiä üzläreneñ suğışta ciñelgän buluları belän rizalaşqan. Bu çağıştıru yalğış bulıp çıqtı, di Kanan Makiya:
"Ğiraqta başta azat itü suğışı başlandı, annarı ul okkupasiä suğışına äylände. Azat itü belän yawlap alu ber bersenä turı kilmi, häm alarnı añlatu bik awır. Dimäk bez başqa yul saylarğa tieş. Mine döres añlağız, min Ğiraqta demokratiä mömkin tügel, dimim, kiresençä, läkin şul mäğlüm ki – ildäge wazğiätne başta öyränergä kiräk."
Yalğış çağıştıru häm xata yasaw turında şulay uq Bruce Jackson isemle belgeç çığış yasadı. Jackson Küçeş Çorı Demokratiäläre poryektı prezidentı häm ul kübräk könçığış Yevropa häm elekke Sovetlar Berlege däwlätläre belän eşli. 90nçı yıllarda demokratiä yulına basqan illärne, köçsezräk xäkümätlär belän çağıştırırğa yaramıy, dide Jackson:
"Gruziä – Estoniädän nıq ayırıla. İllärne çağıştıru - zur xata. Minemçä här ildä ayırım eş barırğa tieş. Bezneñ iñ zur yalğışıbız – demokratiäneñ tarixına qarap şunı başqa illärgä yökläw."
Cıyında Rusiä oppozisiäse citäkçese Garry Kasparov ta qatnaşa:
"Putin rejimı säyer ber xäldä qaldı. Putin rejimı ul – demokratiä bitlege kigän avtoritar, milisiä däwläte. Ber ük waqıtta xakimiättäge keşelärneñ mänfäğätläre – könbatışta. Alar telägän qadär – Qıtay, Hindstan belän yaña xezmättäşleklär turında söyläsen, ämma alarnıñ aqçaları, milke häm balaları – başqa, irekle dönyada." AQŞ prezidentı George Bush Qıtaydağı rejimnı täñqitläde, üzeneñ iqtisadın ğına açıp säyäsi sistemanı üzgärtmi qalırğa telägän xakimiätlär küpkä ömet itmäsen, Amerika moña riza tügel, dide ul. Rusiägä qarata borçulı süzlär buldı. "
Rusiä qayçandır başlağan reformalar yulınnan taypıldı, anda demokratiä üseşenä qurqınıç yanıy," dide Amerikan prezidentı. Ämma Quşma Ştatlar üz prinsiplarına nigezlänep Qıtay häm Rusiä belän xezmättäşlekne däwam itäçäk. Demokratik cämğiätlärneñ urtaq yaqları bar, süz, din, matbuğat irege, keşe xoquqların yaqlaw, dide Bush.


text:
Sergey Xurtinnıñ Başqortstan prokurorı itep bilgelänüe Semberdä xäwefle farazlarğa säbäp buldı
2003-yılda ĞAİ xezmätkäre citäkçelege astında banditlar törkeme tönge yullarda razbuylar belän xalıqnı xäwefkä salğan ide. Alar totılğaç, nigäder, bu bandağa “Djamaat” iseme birelde. İslam dinen pıçratuğa yunälderelgän bu aksiäne tormışqa aşıruda, cirle möselmannar fikerençä, Sergey Xurtinnıñ da öleşe zur bulğan. Bu vaxxabitlar törkemeneñ wäxşilekläre turında cirle matbuğat 4 märtäbä awız çayqap aldı. Soñğısı – sentäber axırında mäxkämä başlanu uñayınnan. Sud yabıq – däwlät sere kebek bulğanğa, anıñ turında mäğlümätlär yuq. Barı tik İslam kul'tura üzäge filialı citäkçese Röstäm Kamalov häm Ölkäneñ Üzäk diniä nazaräte möftie Fatıyx xäzrät Aliullovnıñ şahit sıyfatında sudqa çaqırılğannarı ğına mäğlüm. Läkin alarnı çaqırunıñ maqsatı da “vaxxabizm närsä ul?” digän sorawğa cawap ezläw belän çiklängän. Bälki vaxxabit ğamälläre dä tabarlar. Ezläsäñ, tabıp bula inde. İslam dinen pıçratu öçen yañadan-yaña isemnär tabıla tora: brat'ya-musul'mane urınına fundamentalist, ekstremist, äl'-qağidä, vaxxabit, xisb-yet-tährir kebek “sügenü süzläre” qullanışqa kerde.
Şul arada “CиMбиpckий kypbep” gäzite “Cir şarınıñ böten xalqın pravoslavnıyğa äyländerergä” digän yazma belän çıqtı. Süz cir iärçenendä pravoslav ruxanien oçıru täqdime turında bara. Xäyer, mondıy ğämälneñ başlanğıçı bar inde: yaz könnärendä İrqut ölkäse cirlärenä oçqıçtan “izge su” sibep oçtılar, cäyen Qazan bogomater' ikonası Yaq-40 oçqıçında Sember ölkäse çiklären törle afätlärdä qotqarıp oçıp çıqtı.
Şul uq “CиMбиpckий kypbep” “ Qızıl xaç urınına Qızıl romb qullanılaçağı, Mäskäw dairälärendä Rusiä gerbındağı tärelärneñ qanunlığına şik belderülär uñayınnan soñğı arada işetelgän fikerlärgä üz uquçılarınıñ da mönäsäbäten sorağan ide. Cawaplar törleçäräk. Kärimev digän beräw “Miña barıber” dip cawap birgän. Aleksey Şumakov Rusiäneñ pravoslav däwlät ikänen iskä töşerä. İvan Petroviç fikerençä, gerb ul milli tügel, däwläti simvol. Mäsälän, Qazan gerbındağı drakon urıs fol'klorında yawızlıq çığanağı bulsa da, bez bit anı alıp ırğıtunı taläp itmibez, di ul. Şulay da küpçelek täreneñ gerbta buluına qarşı. Şunısı möhim: barısı da - urıs isem- familiälären yörtüçelär.
Petr Zelenovnıñ fikere üzençälekle: “Yäşäw däräcäsenä qarasañ, bezneñ gerb öçen iñ yaxşı simvol – yarıq tağaraq”. Läkin ul “yäşäw däräcäse” digän töşençäne matdi xäl mäğnäsendä genä añlıy. Ruxi yaq möhimräk bulsa da.
“HapoдHaя raзeTa”da dönya kürgän “Näni malay üz üleme belän iserek awılnı aqılğa utırttı“ digän yazma, mäsälän, ruxi xalätne açıq tasvirlıy. Ölkä üzägeneñ Yuğarı Terrasa mäçete qarawılçısın üterep, seyftan 5 meñ rubl' aqça urlağannar. Ağımdağı yılda ğına 60 militsiä xezmätkärenä qarata cinayät eşe açılğan.
Mondıy misallar bixisap.
Täre çäçep kenä dingä tartu, äxlaqnı nığıtu mömkin tügelder şul...
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Tatarstanda Ana tele unkönlege başlandı
Qazannıñ aviaberläşmäsendä TU-334 oçqıçları cıyılaçaq. Bu xaqta qararnı Rusiä premyer-ministrı Mixail Fradkov imzaladı. Bu eşkä aqçanı federal’ häm respublika qaznasınnan biräçäklär. Narkotik matdälärgä qarşı köräş buyınça federal’ idäräneñ respublika bülege citäkçese Şamil Däwlätgildeev layıqlı yalğa kitä. Anıñ wazifaların älegä Däwlätgildeevnıñ urınbasarı bulıp eşlägän İlgiz Miñnullin başqaraçaq. Xäyer ul wazifalarnı başqaruçı bulıp ozaq tormas, tiz arada anı bu urında räsmi räweştä raslarlar, dip kötelä. Şulay itep, respublikada narkotiklarğa qarşı köräş eşe citäkçeleksez qalmayaçaq.
Qazanda bu könnärdä çittän kilgän millättäşlärebez qunaq bula. Alar meñyıllıq Qazan belän tanışıp yöri, üz illäre belän Tatarstan arasında mädäni häm iqtisadi elemtälär urnaştıra. 20 aprel’ könne Bötendönya tatar kongressında Finländiädän kilgän tatarlar belän oçraşu uzdı. Anda kongress citäkçelege häm Qazanğa Räşit Wahapov festivaleneñ yomğaqlaw kiçäsenä Finländiädän kilgän millättäşlärebez qatnaştı. Sişämbe könne tatarstanğa Ukraina häm Belarus’tan dä ber törkem tatarlar kilde. 21 aprel’dä alarnı da Tatar kongressında qızıqlı oçraşu häm aralaşu kötä. Ä älegä Ukraina häm Belarus’ tatarları wäkilläre tarixi watannarı, anıñ borınğı başqalası belän tanışa, eşlekle dairälärdä söyläşülär alıp bara, maxsus alar öçen äzerlängän mädäni programmada qatnaşa.
Ä ul arada respublikada 26 aprel’ – Ana tele könenä bağışlanğan Ana tele unkönlege başlanıp kitte. Çärşämbedä älege çara qısalarında tatar kitapları kürgäzmäse açıldı. Ul Duslıq yortında ütä. Şul uq könne tatar studentlarınıñ festivale dä başlandı. Yäşlär säxnäse dip atalğan festival’dä respublika uqu yortlarında eşläp kilüçe tatar teatr studiäläre çığış yasayaçaq. Ğomumän, Ana tele unkönlege qısalarında şaqtıy ğına qızıqlı çaralar ütkärü küz aldında totıla. Älege eştän respublikanıñ Däwlät Şurası da çittä qalmasqa bulğan. Tatar-inform agentlığı xäbärlärenä qarağanda, 22 aprel’dä Däwlät Şurasında uzaçaq respublika fänni-ğämäli konferensiäsendä tatar telendäge terminologiäne kamilläşterü mäs’äläläre tikşereläçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
2016 jıldıñ 28 qaraşasında Mağjan Jumabaev atındağı Aqmola oblıstıq kitapxana ğïmaratında Älïxan Bökey`xanovtıñ 150 jıldığına arnalğan döñgelek üstel ötti.
Atalmış şarağa J.Mwsïn atındağı pedagogïkalıq kolledjiniñ fïlologïya böliminde bilim alatın İİ kwrs stwdentteri jäne qazaq tili men ädebïeti päni oqıtwşıları Mänşük Turlıbekqızı men Bekmağanbetova Oralsın Qalïqay`darqızı qatıstı.
Fïlologïya böliminiñ İİ kwrs stwdenti Amanat Xwanış kolledj stwdentteri atınan söz söy`lep, otırğan ağalardıñ erekşe ıqılasına ïe bolıp, arnay`ı «XXİ ğasırdağı Alaştıñ aq jolı» attı kitappen marapattaldı.
Döñgelek üstel «Älïxan jürgen iz» attı ékspedïcïya negizinde ötken is-şarağa Qay`ırbek Kemeñger, Ğosman Töreğul, Quday`berli Mırzabek, Säbït Jambek, Amanjol Idırısulı jäne tağı basqa ağalardıñ qatıswımen ötti.


text:
Qazanğa Çex televideniese kilde
Çärşämbe 12 yün könne Tatarstanğa Çexiä televidenieseneñ töşerü törkeme kilde. Çexiä televideniseneñ üz xäbärçese Martin Djazairi citäklägän älege törkem Tatarstan tormışı belän qızıqsına. Alar latin grafikasın gämälgä kertü qıyınlıqların, millät ara tatulıqnıñ serlären, törle din wäkilläre arasındağı mönäsäbätlärne açıqlarğa teli. Şular belän bergä çex jurnalistların Rusiä-Tatartsan mönäsäbätläre, Mintimer Şäymievnıñ bu xaqtağı fikerläre qızıqsındıra. Töşerü törkeme Qazanda berniçä kön eşläp, äñgämälär yazdırıp, Mäskäwgä qaytıp kitäçäk. Alar icat itkän tapşıru yaqın arada Çexiä televideniesendä kürsäteler, dip wäğdä itelä.


text:
Äfğän prezidentı Xämit Qarzai bügen ilneñ könyağındağı Kandahar şähärenä kilep iminlek köçläre belän Taliban suğışçıları arasında bäreleşlär bulğan ölkä xalqın tınıçlıqqa çaqırdı.
Qarzai cirle aqsaqllarğa Kandahar wiläyätendä 2 ay eçendä iminlek buldırırğa wäğdä birde.
Qarzai belän bergä Kandaharğa Äfğänstandağı AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä köçläre citäkçese general leytenant Karl Eikenberry da kilde.
Ul arada Xalıqara Migratsiä oyışmasınıñ Kandahardağı wäkile Näsim Kärim France press agentlığına soñğı arada bulğan qatı bäreleşlär awıllardağı 3 meñläp keşeneñ öylärennän kitüenä säbäp buldı dide.
Koalitsiä bu atnada Kandahar ölkäsendä hawa höcüme belän 80-läp taliban suğışçısı üterelde dip belderde. Äfğän räsmiläre äytüençä ul höcümdä kimendä 16 sivil ülgän. Äfğänstannıñ töp xoquq yaqlaw oyışması sivil qorbannar sanı 30ğa citärgä mömkin di.


text:
Rusiä, Ukraina, Moldova prezidentlarınıñ Odessa oçraşuında Miñtimer Şäymiev tä qatnaştı
Yäkşämbe könne Odessada Rusiä, Ukraina, Moldova prezidentları Vladimir Putin, Leonid Kuçma häm Vladimir Voronin şuşı 3 ilneñ iqtisadi xezmättäşlege turında söyläşülär alıp bardı. Bu öç ilne elekke SSSR turında xätirälär berläşterä disäñ, döres bulmas. Söyläşülärneñ töp teması – torbağa bäylängän bulıp çıqtı. Gaz cibärü häm neft' eşkärtü, energetika mäsälälärendä xezmättäşlek säyäsättän dä möhimräk. Rusiä delegatsiäsendä söyläşülärdä qatnaşırğa Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev häm “Tatneft'” berläşmäse citäkçese Şäfäğät Taxautdinov barğannar. Räsmi xäbärlärgä qarağanda, Tatarstan delegatsiäse Odessadan Qazanğa düşämbegä qarşı töngä maxsus oçqıç belän urap ta qaytqan. Düşämbe könne “Azatlıq” radiosınıñ Qazan bürosı Odessadağı söyläşülärdä Tatarstannıñ nindi pozitsiädä torğanlığın belergä tırıştı. Ämmä, Odessağa barğan mäğlümät üzäge xezmätkäre dä, başqa räsmi şäxeslär dä läm-mim. İqtisadi söyläşüdä qatnaştıq, didelär. Bu söyläşülär yabıq işek artında barğan ikän. Menä şunı ğına açıq itep äytä alabız.


text: Uzğan töndä Fälestin suğışçıları İsraelneñ 3 xärbien ütergännän soñ, bügen İsrael Ğaza sızığına hawa xöcüme yasadı. Hebron şähärendä, İsrael patrulenä bulğan xöcüm öçen Hamas törkeme cawaplılıqnı üz östenä aldı häm monı, İsrael Fälestin däwläten tözügä qarşı çıqqan öçen, üç alu dip añlattı. İsraelneñ hawa xöcüme waqıtında, Rafah qaçaqlar lagerında berniçä yort häm timer şirkäte utqa totıldı, 2 Fälestinle xäläk bulğan. Moña cawap itep Hamas törkeme Gazadan İsrael yağına 5 raketa attı. Qorbannar turında xäbär itelmi.


text:
Tatnet bäygesendä kön sayın ğariza kilä
Tatar internetı 2006 bäygese ber atna elek, 1 aprel'dä iğlan itelde. Älege bäyge inde dürt yıl rättän oyıştırılıp kilenä. Baştaraq ul, ictimaği başlanğıçta barğan bulsa, soñraq, oyıştıruçılar anı däwlät, bu oçraqta Tatarstan yärdäme belän uzdıra başladı. Anda, tatarlarğa yäki tatarstanğa qağılışlı internet säxifäläre qatnaşa ala. Nominatsiälär küp törle. Bıyıl 12. Şularnıñ dürtese tatar telendä. Az dimägez. Bıltır, ğomumän, ike genä nominatsiä tatar telle säxifälär öçen ide. Çexiä tatarlarına bağışlanğan tatar telle säxifä, bıltır, tatar internetı bäygesendä tatar telle bulğanı öçen qatnaşa da almadı. Bıyıl, mondıy, töbäk säxifäläre tatarça bulsalar da qatnaşa alalar. Bäygeneñ oeştıru komitetı räise Aynur Sibğätullin, Azatlıqqa, tatnet bäygesendäge tatar telle säxifälärenä mä’säläsenä qarata fikeren yazıp cibärde. Älbättä internet aşa. Aynur Sibğätullin fikerençä, Qazaqstanda şundıy uq internet bäygedä, 20 nominatsiädän barı tik ber genä nominatsiä qazax telendä. Üzbäkstanda uza torğan üzbäk internetı bäygesendä 14 nominatsiäneñ şulay uq berse genä milli teldä. Ä bezdä 12 nominatsiäneñ 4 se tatar telendä. Böten problema, dip yaza Aynur Sibğätullin, şunda ki, yaxşı sıyfatta äzerlängän tatarça säxifälär yuq.
Menä şundıy cawap oyıştıruçılardan. Dimäk, tatarlar qayçan sıyfatlı internet säxifä yasıy başlıy, tatar telendä, şul çaqta bäygeneñ nominatsiäläre dä arta barır. Ä kem soñ öyräter, tatar tellelärne tatarça säxifälär yasarğa. Barlarına yärdäm itep, maturlap, üsenderep cibärergä atlığıp toruçılar yuq bit.Ä bügengä, inde 19 säxifä tatnet 2006 bäygesendä qatnaşu telägen beldergän. 14 urıs telendä, 5 tatar telendä.


text:
Xärbilärneñ wäkile Bryan Hilferty süzlärençä, alarnıñ mäyetläre şimbä könne Paktia vilayätendä xäräbälär astında tabılğan. Hilferty äytüençä bu töbäktä Taliban citäkçese Mulla Cilani qaçıp yata, digän mäglümät bulğan. Mulla üze tabılmağan, ämmä 9 keşe qulğa alınğan. Bu Amerikan xärbiläreneñ soñğı könnärdä ikençe tapqır hata tanuwı buldı. Şimbä könne alar Ğanzi vilayätendä bulğan xöcüm waqıtında 9 balanıñ xäläk bulğanın tanığan ide. Äfğanstan prezidentı Xomid Karzai bu xälne tikşerä başlawın belderde:
Audio (Xomid Karzai)
"Min anda ike törkem cibärdem. Alar keşelär belän oçraşa. Älbättä bik ayanıç xäl. Kiläçäktä andıy xällärne buldırmasqa tırışabız."
Bryan Hilferty bu ülemnär uñayınnnan tirän ükeneç belderde, şul uq waqıtta, andıy xällärdän tulısınça qotılıp bulmıy, dip östäde.


text:
Ğıraqqa qarşı kөç qullanu nindi dәrәcәdә qanuni ?
BMOnıŋ general sekretarı Kofi Annan, AQŞ Iminlek Şurasınıŋ mandatınnan tış Ğıraqqa qarşı suğış başlasa , BMOnıŋ Xartiәsen bozğan bulaçaq dip belderde. Xalıqara xoquq belgeşlәre monıŋ belәn kileşmilәr. Radiobıznıŋ BMOndağı xәbәrçese bu xaqta qayber belgeçlәrneŋ fikerlәren soradı
Audio
"Bezneŋ Iminlek Şurası ağzalarınıŋ nәrsә әytәçәklәren belü өçen tauışqa quyuğa baru, yәisә tauışqa quymau mөmkinlegebez bar. Bezneŋ bik küp mөmkinleklәrebez bar hәm bu mәsәlәne irtәgә hәm atna azağında tikşerәçәkbez."
Üz nәvbәtendә Ğıraq tışqı eşlәr ministere Naci Sabri BMOsı xartiәsenә hәm AQŞnıŋ xәrbi aktivlığınıŋ xoquqilege mәsәlәsenә basım yasadı.
Audio
"Әgәr dә AQŞ administeratsiәse BMOsı Xartiәsen hәm Iminlek Şurası rezolutsiәlәren yaqlıy ikәn, ul Ğıraqqa qarşı agressiәdәn totlıp qalırğa tieş, çөnki andıy agressiә BMOsı Xartiәsen dә, Iminlek Şurası rezolutsiәlәren bozu da, dөnyadağı xalıqlarnıŋ telәgen sanğa suqmau da bulır ide."
Şuşı kommentariәlәr diqqәtne xalıqara mөnәsәbәtlәrdә kөç qullanuğa yünәltte. BMOsı Xartiәse bu mәsәlәdә tөp aftoritet dip nigezdә qabul itelsә dә, qayber xoquqçılar anıŋ nәticәlelegenә şik belderәlәr. Nyu Yorktağı BM Assotsiatsiәse isemle politik institut tarafınan iğlan itelgәn raportta 1945-nçe yıldan başlap 126 il qatnaşqan 291 konflikt buldı dielgәn. Massacusets şatındağı Tufts Universitetınıŋ qanun hәm diplomatiә buyıça Fletcher Mәktәbeneŋ xalıqara xoquq buyınça professorı Micheal Glennonnıŋ fikerençә, Tөnyaq Korea hәm Kosovo mәsәlәse BMOsı Xartiәsenә qıyın problemmalar tudırda. Ul radiobız korrespondentına birgәn intervyusında, Tөnyaq Koreanıŋ agressiәne buldırmau paktlarnıŋ anası dip xisaplanğan BMOs Xartiәsenә tügel, ә AQŞ belәn pakt tüzügә tayanırğa tırışuı üzençәlekle dip belderde. Russiә Iminlek Şurasında veto salu belәn kisәtkәç, AQŞ citәkçelegendә NATO Kosovonı bombaladı. Glennonneŋ süzlәrençә, texnik yaqtan illegal bulsa da, NATOnıŋ bombalauınıŋ xalıqara qanunilığı bar.
Audio
"1999-nçe yılda NATO , 19 demokratik il belәn bergәlәp BMOsı Xartiәsen bozıp Kosovonı bombaladı. Iminlek Şurasınıŋ rezolutsiәse bulmasa da, bu monıŋ faydası , zianğa qarağanda küberәk digәn fikerdәn çığıp eşlәnde. Bügenge kөndә dә süz qanunilıq turında barmıy."
Glennon Ğıraq konfliktı Iminlek Şurasınıŋ qanunilegenә yaki xalıqqra xoquqi tәrtipkә zian kiterәçәk digәn fikerne kire qağa. Anıŋ fikerençә, Ikençe Dөnya suğışınnan soŋ, Iminlek Şurasınıŋ raslauınan tış BMOsında ağza bulğan illәrneŋ başqa ağza illәrgә qarşı küç qullanğan 100dәn artıq insident bulğan hәm şul sәbәple AQŞ kөç qullanğan xәldә , bu qanunsız bulaçaq digәn dәğvә dөres tügel. Nyu Yorktağı Kolumbiya Universitetında xalıqara xoquq buyınça prpfessor Richard Gardnerneŋ fikerençә dә, AQŞ hәm berektşlәre Ğıraqqa qarşı kөç qullanırğa xoquqlı. Şulay da AQŞ өçen BMOnıŋ qararı bik mөhim. Çөnki bu suğıştan soŋ Ğıraqnı tөzeklәnderü өçen kirәk. BMOsı Xartiәsenneŋ 7-nçe bülegendә, Iminlek Şurası tınıçlıqqa qurqınıçnıŋ buluın bilgelәrgә hәm nindi çaralar kürergә kirәklege xaqında qarar birergә tieş dielgәn. 90-nçe yıllarda Şura ağzaları qayber oçraqlarda üz vәkalәtlәren qayber illәrgә tapşırdılar. Mәsәlәn 1999-nçe yılda Kөnçığış Timorda vәkalәtlәr Australiәgә birelde. Iminlek Şurasınıŋ 1990-nçe yıldağı 678 nomelı rezolutsiәse, AQŞ citәklәgәn BMOs ağzalarına, Ğıraqnıŋ Kuveyttan çığuın buldıru hәm xalıqara solıx hәm iminlekne tәmin itüne talәp itkәn 660 nomerlı rezolutsiәne ğәmәlgә quyu өçen tieşle hәr tөrle çaranı qullanırğa rәxsәt itkәn ide. Ğıraqqa qarşı kөç qulanu өçen AQŞ hәm berektәşlәre xәtta şuşı rezolutsiәdәn dә faydalana alalar. Qısqası, süz suğışnıŋ xoquqi yağı tügel, ә küberәk aqlanğan bulu-bulmauı turında bara.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Vladikavkaz -- Dağıstannıñ Unsu-kül töbägendä Rusiä xärbiläre inde 3nçe kön ğisyançılarğa qarşı operatsiä ütkärä. Räsmi mäglümätlärgä qarağanda atışular waqıtında ber militsiä xezmätkäre häläk bulğan, 6sı yaralanğan. Radiobıznıñ xäbärçese 10 OMONçı xastaxanägä ozatılğan dip xäbär itä.
5 ğisyançı üterelgän dielä, ämmä alarnıñ ğäwdäläre tabılmağan. Berniçäse tawlarğa qaçıp kitkän.
Atnakiç könne Groznıynıñ Çeçen-Aul rayonında ber ğisyançını qulğa alırğa tırışqanda ike militsiä xezmätkäre awır cäräxätlär alğan. Şatoy rayonında ber BTR ciñel maşinağa kilep bärelgän. Näticädä ber keşe häläk bulğan, 3se yaralanğan. BTR yörtüçese häm komandirı qulğa alınğan.


text:
Kamil İsxaqov Qazannıñ 1000 yıllığına çaqıra
Qazan şähär xakimiäte başlığı, bar teläüçelärne başqalınıñ 1000 yıllığın bäyräm itärgä çaqıra. Anıñ belän äñgämä 21nçe yun könne, İntertat.ru internet gäzitendä basılıp çıqtı. Anda Kamil İsxaqov, bäyräm çaralarınıñ 23nçe avgustta başlanıp kitäçäk, dip äytä. Şähär başlığı süzlärençä, 29-30nçe avgusttağı bäyräm, barı Qazan xalqı häm alarnıñ qunaqları öçen ütkäreläçäk. BDB illäre häm Rusiä töbäkläre citäkçeläre 26-27 avgustta bulıp kitä, 28 – Tatar Kongressı çaqıruı belän böten dönya tatarları Qazanda bäyräm itä. Qalğan 2 köndä, ğadi qazanlılar da qäderleräk qunaq bulmıy. Kamil İsxaqov şulay uq, ul könnärdä, metronı eşlätep cibärü, yaña küperne, yaña Boz sarayı, Opera teatrı binası, Qazan ratuşası kebek binalarnıñ açılışı bula, dip xäbär itä älege äñgämädä. Şul uq waqıtta, Qazan şähär arxitektura idäräse başlığı, jurnalistlar belän oçraşıp, barlıq yañartu häm tözeleş eşläreneñ bäyrämgä qädär tämamlanmawın rasladı. Şähär üzägendäge binalarnıñ tışqı qiäfäte dä rätkä kiterü totqarlana, Qazan xalqı da, yäşelländerü xezmätlärenä çäçäk utırtırğa yärdäm itärgä telämi, dip zarlandı Qazannıñ baş arxitektorı Ernest Mäwlütov. Şul uq waqıtta ul, cimerek yortlar häm tämamlanmağan tözeleşlär, tuqıma belän qaplanaçaq, dide. Yäşel tuqımağa, Qazannıñ 1000 yıllığı turında räsemnär töşereläçäk häm şuşı surätlär artında, başqalanıñ kilbätsez urınnarı yäşereläçäk


text:
9 Ğinwar 2005 Fälästindä saylawlar ütäçäk: Yasir Arafatnıñ warisı kem bulır?
Uzğan atna wafat bulğan Yasir Arafatqa almaş ezläw niätennän Fälästin citäkçeläre 9 Ğinwarda saylawlar ütkärergä qarar itte. Yaña citäkçe mäsäläsen kiçekterü töbäktä tärtipsezlekkä säbäp bula ala digän qurqular bar. Yäkşämbedä prezidentlıqqa namzätlärneñ berse, Fälästin ne azat itü oyışması räise Mäxmüt Abbas kilgän urında atışular buldı. Abbasqa zıyan kilmäsä dä, ike keşe hälaq buldı.
Audio (Rawhi Fattuh): "Fälästin Üzidaräse prezidentın saylawlar 2005neñ 9 ğinwarında ütçäk. Saylaw komissiäse moñarçı terkälmägän saylawçılarnı terki başlıy. 20 noyäberdän başlap, 12 kön buyına namzätlär üz namzätlegen iğlan itä ala. Saylawaldı kompaniäse 27 dikäberdä başlanıp 8 ğinwarğa qädär baraçaq."
Başqaça äytkändä, saylaw aldı kompaniäse Arafatnıñ 40ğı uzu belän başlanaçaq.
İzrail bu xäbärne xuplap qarşı aldı. Saqlanu ministrı Şaul Mofaz, bez, wäkälätle, solıx niätle häm terrorçılıqqa qarşı bulğan, Fälästin neñ teläsä nindi xökümäte belän eş itergä äzer dip belderde.
Äbü Mazin quşamatı belän tanılğan, Fälästin ne azat itü oyışması citäkçese, 69 yäşlek Mäxmüt Abbas, prezidetnlıqqa töp namzätlärneñ berse bulır dip kötelä.
Salmağaraq qaraşta toruçı Abbas yäkşämbedä Gazada, märxüm Arafatnı iskä alu möräsime barğan urınğa kilgäç, andağı Fatah xäräkäte äğzaları "Abbas Amerika ışpionı" dip qıçqırıp häm hawağa ata başladı. Kilep çıqqan eteş-törteş, atışular näticäsendä Abbasqa zıyan timäde, ämmä anıñ ike tän saqçısı hälaq buldı. Abbas üze dä, başqa räsmilär dä, bu Abbasnı üterü tırışlığı tügel, barı tik bäxetsez oçraq dip sanıy. Şul uq waqıtta, bu oçraq – saylawlar belän ozaqqa suzırğa yaramağanın, açıq kürsätä, di alar.
Prezidentlıqqa tağın ber ixtimal namzät – yäkşämbedä İminlek şurası başlığı itep raslanğan premier-ministr Äxmät Qöräi.
Abbas ta, Qöräi dä ölkän yäştäge säyäsätçelär, belgeçlär fikerençä, alarnıñ abruyı aqrınlap töşä bara, ä menä yäşräk buyın säyäsätçelärneke, xäzer kiresençä kütärelä. Ä inde töbäktä kierenkelek artıp kitsä, säxnägä Hamas, Cihad kebek radikal törkemnär dä qalqıp çığarğa mömkin. Arafat isän çaqta alar ölkän buyın citäkçelärgä turıdan-turı bärelergä cör''ät itmi ide. Arafat kitkännän soñ wazğiät tiz arada üzgärergä mömkin.
-Ali Gilmi


text:
BMO xisabı: Äfğanstan xäyerçelek arqasında qabat xoaosqa bata ala
Berläşkän Millätlärneñ Üseş Programması düşämbedä iğlan itkän xisapqa kürä, bu ildä xäyerçelek däräcäse äle dä bik yuğarı bulıp qala. Xisapnı äzerlägän bäysez belgeçlär törkeme fikerençä, tieşle çaralar kürelmäsä Äfğanstan kire xaosqa bata ala. İke distä yıl suğışlardan soñ Äfğanstanğa berençe tapqır şundıy bäyä birelde.
Äfğanstanğa bağışlanğan "Keşe yözle iminlek" dip atalğan xisap, Berläşkän Millätlärneñ üseş programması häm Äfğanstan xökümäte himayasında äzerlänsä dä, ul bäysez belgeçlär törkeme 2 yıl alıp barğan tikşerülärgä nigezlängän.
Düşämbedä Kabulda şuşı xisapnı täqdim itü çarasında, BMOnıñ üseş programması wäkile Zäfärin Diabre, ägär eşsezlek, sälämätlek, mäğärif, xäyerçelek mäsäläsenä qarağan şikäyätlärgä qarata tieşle çaralar kürelmäsä, Äfğanstan yänä xaosqa kerep bataçaq dide:
Audio (Zäfärin Diabre)
"Bu xisap dönyada üseş turındağı söyläşülärdä Äfğanstanıñ ütä möhim urın alıp toruın kürsätä. Soñğı yıllarda küp närsägä ireşelsä dä, monı nığıtu öçen bik küp yärdäm kiräk bulaçaq."
Äfğanstan prezidentı Xämit Karzai yazğan kereş süzdä, bu xisapta ike distä yıl suğıştan soñğı Äfğanstannıñ şıqsız süräte kiterelgän, xökümät anıñ tulısı belän riza bulmasqa mömkin, läkin andağı kiñäşlär ilneñ üseşenä faydağa bulaçaq, dielgän.
Menä xispata kiterelgän berniçä san. Äfğanstanda keşe ğömere urtaça 44 yıl täşkil itä, kürşe Üzäk Aziä illäre belän çağıştırğanda 20 yılğa azraq. 15 yäştän ölkänräk bulğannarnıñ öçtän-ikese uqıy-yaza belmi. Här 3 balanıñ ikese mäktäpkä yörmi. Bala tapqanda awırlıqlar säbäple här yartı säğät sayın ber xatın ülep tora. Äfğan balalarınıñ 20 protsentı 5 yäşenä citmi ülä. Soñğı suğışlar näticäsendä 300 meñnän artıq bala häläq bulğan.
Äytergä kiräk, bu qotıçqıç wazğiät turında humanitar oyışmalar inde küptän çağıp suğıp kilä.
BMOnıñ Azıq-tölek programması – Äfğanstanda eşlägän berniçä humanitar törkemneñ berse – azıq-tölek taratqan mäldä ağartu eşen dä alıp barırğa tırışa. Äytik, ber ğailägä digän qapçıq on, yä may, mäktäpkä kilgän balalarğa, uqıtuçılarğa birelä. Törkemneñ iñ xäyerçe dip sanalğan Badaxşan wilayätendä eşlägän xezmätkäre Maartan Roest:
Audio (Maartan Roest)
"Kiläçäkne iskä alğanda, balalarnı uqırğa öndäwdän dä yaxşıraq yul yuq, bigräk tä xalıqnıñ küpçelege, xatın-qızlar uqıy-yaza belmägän qarañğı töbäklärdä."
Roest süzlärençä, başqaladan çittä urnaşqan mondıy xäyerçe töbäklärdä xalıqnıñ tormışın ciñeläytü öçen tağın ber çara bar, ul da bulsa yullar tözü.
-Ali Gilmi


text:
cишәMбe, 17 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 22:38
Şuşı könnärdä Qazannıñ “Basket-Xoll” sport sarayında Rusiäneñ 15nçe tennis turnirı bara. Bu turnir Qazan Kremle kubogı öçen uzdırıla. "Zur tübätäy" dip atalğan kubok öçen VIP, yäğni yuğarı däräcäle şäxeslär çaqırılğan. Bu Rusiä däräcäsendäge turnirğa Qazanğa 120 gä yaqın tanılğan sportçı cıyıla. "Bu ike atna eçendä Basket-Xollğa kilgän tamaşaçı kierenke köräşneñ şahitları bulaçaq"- dide Tatarstan premier-ministrı Röstäm Miñnexanov, turnirnı açu tantanasında. 4 fevral şimbä könne "Zur tübätäy 2006" dip isemlängän VIP turnirı tämamlandı. Kisken räweştä barğan köräştä berençe urınğa Rusiä tennis Federatsiäse vitse- prezidentı Vladimir Lazarev belän Mordoviä tennis federatsiäse prezidentı Nikolay Kaliniçenko layıq buldılar. Alar parlı uyında Yäşel Üzännän Zahidullin belän Morskovnı ciñdelär häm “Zur tübätäy” kubogın yawladılar. Şul uq könne xatın-qızlar arasında barğan yarışta Qazan Kremle kubogın Tambovtan kilgän Arina Rodionova yawladı. Ul mäskäwle İrina Bulıkinanı ciñde. İr-atlar arasında köräş 5 fevraldä başlandı häm yakşämbegä qädär däwam itäçäk. Turnir turında başqarma citäkçe Rämziä Nurieva Azatlıqqa bolay dip belderde: “Büläkläw öçen bilgelängän aqça 10 meñ dollar, bu aqçanı bez 3 oyışma bergä tababız: Tatarstannıñ Sport ministrlığı, Qazan şähäreneñ cirle oyışması häm Rusiäneñ Tennis Federatsiäse. Rusiäneñ törle töbäklärennän barısı 32 keşe qatnaşa. Mäskäwdä “Zur eşläpä” bülägenä uyın oyıştırıldı, ä bezdä "Zur tübätäy”gä yarış bardı. Şamil Tarpişçev turnirda qatnaşıp, Mäskäwdä eşläpäne yaulawı turında bezgä şıltıratıp belderde. 5 fevraldän tağın ir-atlar uyınına 64 keşe kiläçäk” dide ul. Rämziä xanımnıñ ulı, Ramazan çempion bulırğa xıyallana, ä anıñ qızı Daniä bu turnirnıñ baş särkätibe.
Mälikä Basıyr


text: Hongkong. Ber atna buyı barğan törle imeş-mimeşlärgä çik quyıp Hongkongnıñ başqarma xakimiate başlığı Tuñ Çi-hwa bügen üz eşennän kitüen belderde. 67 yäşendä bulğan Tuñ monı sälämätlege qaqşaw säbäple eşläwen äytte, häm üzeneñ eştän Qıtay xökümäte tarafınnan alınuı ixtimalın kire qaqtı. "Bu bötenläy alay tügel, inde belüegezçä, elekke yıllarda Pekindäge üzäk xökümät min häm minem xezmättäşlärem başqarğan eşlärne härzaman raslap qına tordı" di eşennän kitüçe Tuñ. Ul Hongkong 1997-nçe yılda britannardan kire Qıtayğa qaytarılğannan soñ şuşı maxsus idarä kertelgän töbäkneñ berençe citäkçese buldı. Ul 2007-nçe yıl urtasına qädär bilgelängän ide, anıñ eşen xäzer urınbasarı Donald Tsang başqaraçaq.


text:
AQŞ üteneçe belän Britania 850 xärbien könyaq Giraqtan Bagdad tiräsenä küçerä
Koalitsiä citäkçeläre äytüeçä, bu östämä köçlär başqala töbägendä kizü kötü belän şögellänäçäk. Näticädä amerikan xärbiläreneñ, Falluca kebek qaynar urınnarda, ğisyançılarğa qarşı xälitkeç ğämällär başqaru öçen mömkinlege artaçaq.
Audio (Geoff Hoon): "Här yaqlap centekläp tikşergännän soñ ştab başlıqları miña Britan köçläreneñ bu ğämälgä bara aluın, bu adımnıñ xärbi yaqtan aqlanğan, qurqınıç däräcäsäneñ qabul iterlek buluın xäbär itte."
Bagdad astına barlığı 850 xärbi küçerelä. Hoon süzlärençä alar anda çiklängän waqıtqa kiterelä. Ştab başlığı general Michael Walker iñ kübe, ber ayğa, dide.
Washington Londonnıñ bu adımın xuplap qarşı aldı. Däwlät departamentı süzçese Richard Boucher:
Audio (Richard Boucher): "Bez saqlanu ministrı Hoon qararına xuplaw belderäbez. Britania üzen tağın ber tapqır Ğiraq xalqına, üz ilendä tärtip urnaştıruda yärdäm itkän küpmillätle köçlärneñ ışanıçlı tarafdarı itep kürsätte."
Britanianeñ üzendä isä bu qarar tirän qarşılıqlarğa säbäp buldı. Xärbilär çağıştırmaça tınıç könyaqtan, küpkä qurqınıçraq üzäkkä küçerelä, yağni ut astına elägä ala. Citmäsä näq şuşı könnärdä amerikan xärbiläre Falluca tiräsendä xäl itkeç ğämällärgä äzerlänä.
Amerikan oçqıçları anda, ğisyançılar nığıtması dip sanalğan urınnarnı inde berniçä atna utqa tota. Ğiraq tabipları tınıç xalıq arasında küp sanlı qorbannar bar dip xäbär itä. Londonda, xäzer Ğiraqlılar şuşı qorbannar öçen britan xärbilären ğäyeplärgä mömkin digän qurqular bar.
Küzätüçelär bu adımnıñ Quşma Ştatlarda ütäçäk saylawlar aldınnan yasaluına da iğtibar itä. Bu Blairnıñ Bushnı xuplaw ğämäle tügelme, digän soraw quya. Hoon monı fäqät xärbi ğämäl, Ğiraqta ğıinwar ayında ütäçäk saylawlar aldınnan tärtip urnaştıru tırışlığı dip atadı.
850 xärbineñ kübese Şotlandiäneñ mäşxür Black Watch berämlegennän. Bu yaxşı qorallanğan häm täcribäle xärbilär uzğan yıl Saddamnı bärep töşerüdä qatnaştı. Ber yaqtan, Amerikanıñ yözlägän meñ xärbie belän çağıştırğanda berniçä yöz britan xärbie zur köç tügel. Ämmä xärbi belgeç Christopher Langton süzlärençä, alarnıñ da faydası bulaçaq:
Audio (Christopher Langton): "Quşma Ştatlarnıñ anda 130 meñläp xärbie bar. Alğı-saf büleklärneñ kübese bäreleştä qatnaşa. Läkin qalğannırı – rezervistlar, milli gvardiä bülekläre – alar idarä, täeminatta, yağni bäreleşkä yaraqlı tügel. Britan xärbiläreneñ äzerlege monnan da kim tügel."
Langton süzlärençä, Bagdad astına küçereläse Britan xärbiläreneñ färmannı kemnän alaçağı älegä açıqlanıp betmägän. Ğömümän, alar Britania citäkçelege astında qalaçaq. Şul uq waqıtta, köndälek ğämällärdä amerikan komandirlarına buysınaçaq.
-Ali Gilmi


text:
Rusiä räsmiläre Gruziäneñ üzbilgelängän Abxaziä respublikasında yaña saylawlar ütkärergä çaqırdı. Prezident saylawları 2 ay elek ütsä dä, Mäskäw taraflı namzät Raul Xajimba belän anıñ köndäşe Sergei Bagapş arasında bäxäs äle dä xäl itelmägän. Rusiä premier-ministrı yärdämçese Gennady Bukaev, Abxaziädä yaña saylawlar ütkärüne xuplağap, Mäskäw belän Suxum arasında timer yulnıñ yabılıp quyılaçağın iğlan itte:
Audio (Gennady Bukaev) "Abxaziädä kierenkelek artu säbäple, 2 Dikäberdän başlap Mäskäw belän Suxum arasında timer yul yabıla. Berük waqıtta çiklär köçäytelä."
Bukaev süzlärençä, Abxaziädä säyäsi wazğiät tınıçlanğannan soñ bu yul açılaçaq.


text: Räsäy generäl proquraturahı Mozdoqta yañıraq bulğan ike terakttıñ asıqlanıuı turahında belderze. Generäl prokuror urınbasarı Sergey Fridinskiy jurnalistarğa tikşereü barışında terakttı oyoştorousılar za, unı başqarıusılar za asıqlandı tine. Ös keşe qulğa alınğan, ber-nisä keşe ezläwgä birelgän. Tikşereü serenä hıltanıp Sergey Fridinskiy ularzıñ familiäların atawzan baş tartqan. Bıyıl yäy Mozdoqta şartlaw arqahında 70-läp keşe häläk bulğaynı. 5-se iyün ber qatın-qız xärbizär menän autobustı şartlata. 1- se august Mozdoqtağı xärbi ğospitäl bilämähendä şartlatqıs halınğan yök maşinahı şartlay.


text:
Waşington Süriägä basımnı arttıra, Fransiä häm Ğäräp citäkçelege moña qarşı çığa
Ğiraq suğışında Bağdadnı yaqlawın beldergän Süriägä soñğı könnärdä Quşma Ştatlardan basım arta başladı. AQŞ Damasknı Säddam Xösäin berektäşlärenä yardäm itüdä genä tügel, küpläp üterü qorallarına iä buluda da ğäyepläde. Waşingtonnıñ Süriägä basım yasawı Fransiädä häm Ğäräp citäkçelärendä köçle rizasızlıq uyattı.
Bush üz çığışında, Ğiraq zolım küçärendäge başqa illär - İran häm Tönyaq Korea öçen, küpläp üterü qorralların taratmaw mäs’äläsenä Waşingtonnıñ bik citdi qarawın kürsätüçe sabaq bulırğa tieş dide. Süriä Ğiraq räsmilären sıyındırmasqa, Waşington belän xezmättäşlek itärgä tieş dide AQŞ prezidentı. Quşma Ştatlarnıñ Süriägä bäyle başqa borçıluları turındağı sorawlarğa Bush bolay dip cawap birde:
AUDİO: Mäs’älän, bez Süriädä ximik qorallar bar dip isäplibez. Härbez wäzğiät üzenä ber cawap taläp itäçäk. Berençedän, bez xäzer Ğiraqta, häm Süriägä bäyle ikençe mäs’älä – bez annan xezmättäşlek kötäbez. Häm bez xezmättäşlek bulır dip ömetlänäbez.
Quşma Ştatlardağı Süriä ilçese urınbasarı İmad Mustafa Damasknıñ Ğiraq räsmilären sıyındıruı turındağı ğäyepläwlärne kire qaqtı häm Ğiraqnıñ Süriä belän çiklären saqlaw öçen AQŞ xärbiläre cawaplı dide.
AQŞ däwlät sekretare Powell da BBC televideniesenä interviewda Süriägä şundıy uq yanawlar belän çıqqan ide. Saqlanu ministrı Rumsfeld isä Amerikanıñ CBS televideniesenä Süriä çınnan da elekke Ğiraq xakimiäte wäkillären sıyındıra dip belderde.
Bü könnärdä Yaqın Könçığışta eş säfäre belän yörüçe Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin Waşingtonnıñ yanawlarına şunda uq qarşı çıqrı. Xäzer Süriägä basım yasar waqıt tügel, dönya cämäğätçelege xäzer töp iğtibarnı Ğiraqnı tözekländerügä häm Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştırunı yañartuğa yünältergä tieş dide Villepin. Rumsdeld isä Villepin süzlärenä cawap bularaq, Parijnı çınbarlıqqa küz yomuda häm yalğan eçendä yäşäwdä ğäyepläde.
Qahirädä Ğäräp Ligası sekretare Amr Mussa Quşma Ştatlarnıñ Süriägä yanawları barı tik Yaqın Könçığıştağı wäzğiätne tağın da qızdıraçaq qına dip belderde.
Rumsfeld mondıy belderülär Ğiraqtağı çınbarlıqnı isäpkä almıy dip cawap birde. Ğiraqta koalitsiä köçläre Süriädän kergän keşelär belän bäreleşä dide Rumsfeld:
AUDİO: Bez keşelärneñ aftobuslarğa töyälep Süriädän Ğiraqqa kilülären kürdek. Alarnıñ qayberlären tuqtattıq. Kürep alğannarın tuqtatıp kire borıp cibärdek. Qayberlären totıp äsirlär lagerlarena yaptıq.
Rumsfeld Badadta koalitsiä köçlärenä qarşı Süriä watandaşları da suğışa dide.
Yäkşämbe könne AQŞ xärbiläre Bağdad xastaxanäsen saqlawçı Amerikan ğäskärien atıp ütergän keşe Süriä tanıqlığına iä dip belderde.
AQŞ Ğiraqta uñışlı xärbi operatsiä ütkärgännän soñ Waşington terrorçılıqnı yaqlawda häm küpläp üterü qorallarına iä buluda ğäyeplänüçe başqa däwlätlärgä - İran yäki Süriägä dä höcüm itärgä mömkin digän süzlär yışraq işetelä başladı. Ämma comğa könne däwlät sekretare Powell Waşington Ğiraq suğışı tämamlanğannan soñ höcüm itärgä telägän illär isemlege yuq digän belderü yasadı.
Bügen Bahreynda Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw bolay dip belderde:
AUDİO: Süriälelär cawap birergä tieşle möhim sorawlar bar. Ämma isemlektä çiratta Süriä toramı digän sorawğa bez açıq itep yuq dip cawap birdek. Andıy çirattağılar isemlege yuq.
Şulay da, Bushnıñ yäkşämbedäge çışınnan añlaşıluınça, Waşington Ğiraq misalı başqalar öçen sabaq bulır dip ömetlänä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Omski qızı İnara “Yoldız-prinsessa” isemenä layıq buldı
Ber uñaydan Omskida yäşäwçe tatar qızınıñ uñışı turında da äytep ütärgä kiräk. Elek xäbär itkänebezçä, iyün ayında Soçida keçkenä güzällär konkursı oyıştırılğan ide. Anda Omskidan 11 yäşlek İnara Möxämädiewa qatnaştı.
Konkursta qızlardan 30 keşe qatnaştı, ciñüçelär isemlegenä kerermen dip min uylamağan idem-, di İnara,
Güzällär bäygesendä qıznıñ berençe märtäbä qatnaşuı. Aña qaramastan, ul qawşamağan, säxnädä üzen matur itep kürsätä alğan. Näticädä Omski qızı ikençe urınğa layıq bulğan häm aña “Yoldız-prinsessa” digän isem birelgän.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Udmurtiä başqalası İjawda altmış meñnän artıq tatarlar yäşi. Şähär tözelä başlanğaç ta tatarlar üz mäxällälärendä mäçet, mäktäp tözüne maqsat itep quyalar. Arxiv birgän mäğlumatlarğa qarağanda, berençe mäçet İjawda 1846—nçı yılda tözelä. Häm şähär üsüe, möselmannarnıñ artuı näticäsendä mäçetlär sanı da kübäyä. 20—nçe ğasır başında İjawda dürt mäçet buluı bilgele. 50—nçe yıllarda, ateizm xökem itkän çorında, mäçetlär cimerelä başlıy. Bügenge köngä qädär tatar bistäsendä saqlanğan ağaç mäçetne möselmannar ber tändä — sütep, yaña urınğa küçerep, kütärälär. Anıñ yanında 90—nçı yıllar azağında taştan yaña cämiğ mäçete dä citkerelde. Namazlarğa xalıq küp cıyıla, bigräk tä dini bäyrämnär waqıtında möselmannar bu mäçetkä genä sıynıy. Şuña da şähärdä ikençe mäçet salu probleması tudı. İkençedän, bügen möselmannar İjawnıñ tärle poçmaqlarında yäşi, ölkännärgä şähär çitendä urnaşqan mäçetkä ğibädät qılırğa yörüe ciñel tügel. Şuña da berniçä yıl elek bertörkem möselmannar İjaw qalası üzägendä mäçet tözeleşe öçen urın sorap, citäkläwlärgä möräcäğät ittelär. Urın bilgelängäç tä, tözeleş başlaw mömkin bulmadı — ul urınnı sorap, başqalar yöri başladı, bulası tözeleş tiräsendä yäşäwçe yortlardan keşelär dä qarşılıq xatları yazıp, törle dairälär buylap yörergä totındılar. Nihayät, bıyıl cäy aylarında barlıq problemalar da çişelde — avgust ayında tözeleş urını ağaçlardan, çüpläklärdär çistartılıp, anda eşlär başlandı. «Bügengä ğibädät binasınıñ nigezen salu öçen barlıq äzerlek eşläre başqarıldı, xäzer şuşı eşlärne qışqı suıqlarğa qadär tämamlap, anda respublika, şähär citäkçeläre belän oçraşu oyıştırırğa niätlibez, dip urtaqlaştı tezeleşkä alınğan Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ prezidentı Fnyun Ğawas ulı Mirzayanov.
Respublika citäkçeläre aldan uq elek—elektän şuşındıy tözeleşlären sponsorları bulğan, xäzer dä byudjet tişek, mäçet salunı respublika üz cilkäsenä ala almıy dip kisättelär. Ämmä mäçet saluçılar alar üz yärdämen kürsäterlär dip ışana. Monda äle kafe bar aña başqa urın birüne xel itärlär, ike qatlı ağaç öyne dä monnan alırğa kiräk, dimäk fatirlar satıp aluda yärdäm kiräk, bulaçaq mäçet qarşında aynıtqıç, anı da biredän başqa urınğa küçerergä kiräk bulaçaq… Bolar inde ğıwybädät binası tözelgäç, anıñ tirä yağındağı şuşındıy binalarnı yuq itü — eşneñ ikençe etapı bulaçaq. Fnyun Mirzayanov süzlärençä, mondağı şifaxanäne möselman şifaxanäse itü, häm başqa şuşındıy izge eşlär küzdä totıla.
Älegä başqarılğan eşlärdä möselmannar üzläre qatnaştı. Şulay bergäläp, xalıq yärdämendä mäçet tözeler digän ömettä bu tözeleşne başlawçılar.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä.


text:
Faciğälär, faciğälär
Ufanıñ Ordjonikidze rayonındağı ber yortta tötennän iserep ülgännär. Öç fatirda barlığı 6 keşe cantäslim qılğan. Säbäbe — gaz belän su cılıta torğan kolonkalardağı töten çığarğıçlarnıñ tözek bulmawı. Rayondağı şundıy 12 yortta komissiä töten çığarğıçlarnı tikşerä. Faciğa bulğan yort tözelgändä ük anıñ yartılaş yabılğan buluı açıqlanğan. Kiläçäktä başqaladağı şundıy kolonkaları bulğan barlıq yortlarnı tikşeräçäklär.
İşembay rayonında yul faciğäsendä tuğız keşe ülgän. Faciğädä maşina yörtüçeneñ berseneñ idäräne yuğaltıp, qarşı yulğa çığuı säbäpçe bulğan.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Greenpeace xalıqara oyışmasınıñ Rusiä wäkilçelege bu atnakiçtä Berläşkän millätlär oyışmasınıñ sänägät üseşe buyınça oyışması YüNİDOnıñ generäl direktorı Mağärinos äfändegä möräcägät belän çıqtı. Ul möräcägättä YüNİDO oyışmasınıñ Başqortstandağı Yomağuca susaqlağıçın tözüdä qatnaşuına räsmi añlatma birüye sorala. Rusiä Greenpeace'ı wäkilläre fikerençä, Yomağuca susaqlağıçın tözü Rusiä qanunnarın tupas bozıp alıp barıla. Älege zur qolaçlı tözeleş menä niçä yıllar inde Başqortstannıñ iñ güzäl tabiğätle urınında – «Başqortstan» däwlät parqı bilämälärendä tuqtawsız däwam itä.
– Biredä «Qızıl kitap»qa kertelgän cänleklärneñ 14 töre yäşi, – dip äytelä Grinpisnıñ möräcäğätendä. – Şulay uq bu töbäktä 100 dän artıq tördäge siräk oçrawçı üsemleklär üsä, kiñ bilgele Börcän qortları da şuşında ğına.
Xalıqara ekoloğiä oyışması wäkilläre belderüençä, Könyäk Uraldağı tawlı urmannarda üsüçe ılıslı häm başqa zatlı ağaçlarnı uñlı – sullı kisü arqasında kiterelgän zıyan ğına da millionnarça dollar belän isäplänä. Rusiä Greenpeace'ı ekspertlarınıñ berse Mixäil Kreyndlin süzlärençä, Başqortstan xaqimiätläre Yomağuca susaqlağıçı tözeleşeneñ zıyansız ikänlegenä YüNİDO oyışmasın da ışandırıp, älege proyıqtnı tormışqa aşırıp betep bara. Xäzer inde tirä – yaq moxitkä zur zıyan kiterüçe şuşı giğant tözeleş öçen cawaplılıqnı, öleşçä genä bulsa da, üz östennän töşerü öçen, Başqortstan citäkçeläre «bu eşkä YüNESQO oyışması da, Grinpis ta, başqa xalıqara oyışmalar da cälep itelde», dip belderä. «Läkin bu belderü kiñ cämägätçelekkä yalğan mäğlümat birü bulıp tora», – di Kreyndlin äfände.
Başqortstannıñ qayber qıyu ekoloğları da Yomağuca susaqlağıçı tözeleşenä qarşı çığışlar yasap qarağan ide. Ämma alarnıñ fikerläre sanğa suğılmadı. Tanılğan ekoloğ Boris Pawlov şul köräşçelär arasında bügen dä üz süzen kisterep äytüçe belgeç. Greenpeace oyışmasınıñ iñ soñğı möräcäğätenä bäyle «Azatlıq» radiosına üz fikerlären citkerde ul.
(audio) Başqortstandağı ataqlı ekoloğ, Tabiğätne saqlaw Bötenrusiä cämğıyate Üzäk şurası äğzası Boris Pawlovnıñ näticäse turı häm qatğıy: älege köndä Başqortstan citäkçeläre Yomağuca susaqlağıçı häm anda gidroelektrostansiä tözeleşe xaqında bar dönyağa maqtanıp söyli. Ä anıñ açı cimeşlären, tabiğätkä kiteräçäk zıyanın kiläçäk buınnar tatıyaçaq.
Boris Pawlov tağın ber mäğlümat birde. Yomağuca susaqlağıçın qanunnarnı bozıp tözü säbäple, YüNESCOnıñ maxsus Komitetı Könyäk Uralnı Bötendönya däräcäsendäge miras bulırlıq töbäklär isemlegenä kertü mäsäläsen qarawdan baş tartqan.


text:
Tarix institutında «Amerikada häm Rusiädä federalizmnıñ säyäsi-xoquqıy nigezläre» digän fänni-gämäli konfernetsiä ütte
Tarix institutında «Amerikada häm Rusiädä federalizmnıñ säyäsi-xoquqıy nigezläre» digän fänni-gämäli konfernetsiä ütte
«Bez öyränäbez bütän illärneñ täcribäsen. Uzğan yıl Şveytsariä federalizmın öyrändek, bügenge köndä Quşma Ştatlar belän çağıştıru bara: alarnıñ täcribäse kileşäme Rusiägä, qaysı yaqtan kileşä, qaysı yaqtan kileşmi. Xäzer Rusiädä küp kenä säyäsätçelär bolay di: Rusiä unikal', ul üz yulı belän barırğa tieş. Qayberäwlär äytä, federatsiä dä kileşmi, dip. Ul elek-elektän imperiä bulğan, imperiä bulıp qalırğa tieş, dilär. Läkin yomışağraq, yañaça, maturıraq, sıyfatlı imperiä kiräk, dilär. Şuña kürä bezneñ çorda federatsiäne törle illärdä öyränep, yaxşı yaqların kürsätep häm konkret mäsälälärne tikşerep, Rusiägä täqdim itü bik möhim.
Bügen Mäskäw tarafınnan nindider basım bara. Läkin ul uzar, dip uylım häm bez äzer bulırğa tieş başqa situatsiägä. Bezneñ täqdimnärebez kiräk bulır bügen dä, kiläçäktä dä.»
Tatarstan xäbärlären «Azatlıq» radiosına ireşterüçe Yunıs Ätnäle


text:
1 may yıldan-yıl asılın yuğalta bara
Bögön 1-se may. Öfölä täüge maewqanıñ 105 yıllığı bildälände. Bınan tış, yäştär źä barlıq mayźandarźa tierlek Sälämät millät ösön tigän aqtsiya ütkärźe. Profsoyuzdar źa layıqlı eş xaqı talap itep mayźanğa sıqqaynı. Xalıq äyteüensä, 1-se may bayramı xäźer üźeneñ asılın yuğalta bara.Respublika prezidentı Başqortostan xalqın oşo bayram menän qotlap Respubliqa olo yubiley – Başqortostan häm Räsäy berźämlegeneñ 450 yıllığın barlıq tarmaqtarźağı źur ölgäşeüźär menän qarşılay, tip belderźe. Mortaza Räximov başqa yıldarźan ayırmalı bıl yulı ağrariyźarğa tiź arala häm sifatlı itep yaźğı baśıu eştären başqarıp sığırğa häm kilähe uñıştıñ ışanıslı nigeźen halırğa käräklegen äytkän. Bıl añlaşıla. Sönki bıyıl yaź huñ kilä. Oşo ayqanlı baśıu eştäre lä käm tigändä ber aźnağa huñlap bara. Uźğan yıl bıl köngä 100 meñ gektar mayźan säselgän bulha, äle ber xujalıq ta bıl eşkä totonmağan. Döyöm alğanda, bıyıl auıl eşsändäre aldında 2 million gektarğa yaqın mayźandı säseü burısı tora. Unı waqıtında başqarıp sığıu ösön respublika yağınan źur finans yarźam qaralğan.
Rämzit Äbüläev, Öfö


text:
Bu comğada Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı üzeneñ çirattağı kiñäytelgän utırışın ütkärergä tieş ide. Anda şuşı milli oyışmanıñ yaña räisen saylaw mäsäläse tikşereläçäge kötelde. Ämma älege utırış bilgesez waqıtqa kiçekterelde.
Elegräk tä xäbär itüebezçä, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetın moñarçı citäklägän Başqortstan däwlät pedağoğiä uniwersitetı rektorı Eduard Xämitov küptän tügel Rossiä Däwlät Dumasında buşağan urınğa «Berdäm Rossiä» firkäse isemlegennän deputat mandatı alğan ide. Şulay itep ul yuğarı uqu yortı rektorı wazıyfasınnan da, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı räislegennän dä kitärgä tieş.
Comğa könne Ufada ütärgä tieşle cıyında Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı äğzaları, ozaqqa suzmıyça, E. Xämitov urınına üzläreneñ yaña citäkçesen saylaw, yä bulmasa täğayınläp quyu mäsäläsen tikşerergä niätlägän ide. Ämma, bernindi añlatmalarsız, älege utırışnıñ bilgesez waqıtqa qädär kiçekterelüe turında aşığıç xäbär tarattılar. Şul uq waqıtta Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı äğzaları arasında törle imeş-mimeşlär dä taralırğa ölgerde. Yänäse, Başqortstannıñ yuğarı citäkçelege Kongressnıñ elekke räise Eduard Xämitov belän yäşerten söyläşü ütkärgän dä, bu utırışnı bötenläy dä uzdırmasqa kiñäş itkän. Şul uq waqıtta räsmi xaqimiätlär Tatar kongressına üzläre telämägän keşeneñ quyıluınnan qurqıp, citäkçelekkä uñaylı bulğan keşene, Başqarma komitetta äğza bulğan Roza Däminowanı täğayınläw xaqında kileşkän ikän, digän xäbärlär dä taraldı.
Älbättä, mondıy borılış Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetınıñ küpçelek äğzaların nıq aptıraşta qaldırğan. Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise urınbasarı, Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise Ramil Bignov tatar cämägätçelegeneñ bu xäl belän kileşmäyäçägen kisterep äytä. «Başqortstan Tatar kongressı başında kem toraçağın başqort türäläre tügel, ä Kongressnıñ 29 keşedän torğan Başqarma komitetı häm, ğomumän, kiñ tatar cämägätçelege genä xäl itärgä tieş», – dip belderä Ramil Bignov.


text:
Sember mäktäplärendä pravaslaw mädäniäte nigezlären uqıtırğa cıyınalar
Semberdäge xäbärçebez 2-iyündä şähär mäktäplärendä pravaslau dine nigezlären uqıtu turındağı prikaznı tormışqa aşıru başlansa da, anıñ üzen yäşerep totuları turında radiotıñlauçılarğa citkergän ide. Xäzer isä yäşermilär dä ikän inde. Bu turıda “CиMбиpckий kypbep” gäzite dä yazıp çıqqan. Xäbärçebez şunıñ tärcemäsen täqdim itä. Ul'yanovsk mäktäplärendä pravaslau mädäniäte nigezlären uqıtırğa cıyınalar.
Yazma şulay atala. Ä xäzer – eçtälege. Ul'yan şähäre mäğärif idäräse ağımdağı yılnıñ 1-sentyabrennän barlıq mäktäplärdä dä balalarnı pravaslau mädäniäte nigezläre belän tanıştıra başlamaqçı. Şähär xakimiäte wäkilläre “Ğailädä häm mäktäptän tış kiñlektä balalar häm yäşlärne ruxi- äxlaqi tärbiäläw” digän çarada änä şulay belderdelär.
Mäğärif idäräse citäkçelege yaña kurs kertüne balalar häm yäşüsmerlär arasında cinayätçelekneñ arta baruı belän añlata häm şuşı citdi problemanı çişüdä ör yaña fängä zur ömetlär bağlıy.
Mäğlüm ki, dönyawi mäktäptä din nigezlären uqıtu qanunnarğa qatği qarşı kilä. Qanun buyınça, pravaslau yäki başqa din mädäniäte nigezläre belän tanıştıru fakul'tativ däreslärdä häm barı tik ata-analarnıñ rizalığı bulğan oçraqta ğına röxsät itelä.
Uzğan yılda ğammäwi mäğlümat çaraları Ekätrinburg şähäre mäktäplärendä yeparxiä belän ölkä mäğärif ministrlığınıñ urtaq proyektı ğämälgä aşırıla başlawın xäbär ittelär. Yeparxiä xätta maxsus programmalar buldıruı häm möğallimnär äzerläwe turında da belderde. Ämma tizdän mäğärif türäläre, süz bu oçraqta barı tik fakul'tativlar häm tügäräklär açıp cibärü turında ğına bara, dip añlatma birergä aşıqtılar.
Ul'yan şähäre mäğärif idäräse tarafınnan äzerlängän variant isä pravaslau mädäniäte nigezlären 1 – 11 sıynıflarda uqıtunı maqsat itep quya.
Şuña küräder inde, Mäğärif idäräseneñ bu qararı zur bäxäslär tudıra
Bezdä “Pravaslau dine mädäniäte nigezläre” dip atalğan fän uqu-uqıtu programmasınıñ regional' komponentı qısalarında, yäğni cirle xakimiät qararı buyınça kerteläçäk. (Tağın äle federal' häm mäktäp komponentları bar. Berençese RFneñ Mäğärif häm fän ministrlığı tarafınnan bilgelänsä, ikençese pedagoglar kollektivı qaramağına tapşırılğan.)
Älbättä, pravaslau dinennän qala, başqa din häm millät balalarına bu wäzğıättä nişlärgä, nindi yulnı saylarğa, digän ifrat ta çeterekle sorawğa tögäl genä cawap birüçe yuq.
“Yaña fänne barlıq uquçılar da teläp öyränäçäk häm alar arasında bernindi qarşılıqlar kilep çıqmas”, - dip ışandıralar mäğärif idäräsendä utıruçı türälär.
“Simbirskiy kur'yer” mäqäläse tämam. Üzebezdän şunı da östäp äytergä buladır. Moña qädär mäktäp sisteması urıslaştıru säyäsäteneñ töp qoralı bulsa, bu wazifa ütälgän bulıp sanala, küräseñ. Xäzer şul uq sistema çuqındıru qoralı wazifaların üz östenä ala. “Bu şartlarda nişlärgä soñ”, - digän sorawğa cawap ber genä bula ala: barlıq möselmannar öçen ayırım mäktäp taläp itü. “Balam mineke, anıñ çuqınuın telämim, şunlıqtan üzemneñ balama qaralğan 15000 rubl'ne üz qulıma biregez, şäxsi uqıtuçı yallarbız cıyılışıp”.
Tatar mondıy qapma-qapşılıqqa säläten saqlap qalğanmı soñ? Şekspir süzen qabatlap äytsäk, MENÄ QAYDA MÄS'ÄLÄ!
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Samarda “Spravoçnik Samarskogo militsionera” isemle kitapçıq basıldı
Samarda militsiä xezmätkärläre öçen “Spravoçnik Samarskogo militsionera”- Samar militsionerı öçen beleşmä - kitapçıq basıldı. Kitapçıq tübändäge büleklärdän tora:
Berençe bülek – dinnär turında mäğlümat. Biredä buddizm, iudey, pravoslavie, katolik, protestant, islam dinnäre turında qısqa, läkin dä iñ möhim mäğlümatnı birergä tırışqannar. Şikle urınnarnıñ berse- Rossiä Federatsiäseneñ prezidentı Vladimir Putin awızınnan : “ Rossiädä 20 mln möselman”,- digän san yañğırasa da, beleşmädä möselmannar sanı 14 mln ğına dip kürsätelgän. Samar ölkäsendä 180 000 möselman yäşi dielä kitapçıqta. Rizıqlanu bülegendä möselmannarğa şärab eçärgä tıyıla dielgän, äyterseñlä xämer, sıra röxsät itelgän diärseñ. “Mäscedtä törle bäyrämnär uzdırıla”,- digän süz dä döreslekkä turı kilep betmi.
Här din turında yazğanda avtorlar ğomum mäğlumattan tış, rizıqlanu, kiem- salım, ülemgä mönäsäbät, gıybadatxanädä üz- üzeñne totu turında yazğannar.
Kitapçıqnıñ 2-nçe bülegendä 22 millät : äzerbäycan, ärmän, ässiri, balqar, v'yetnam, gruzin, dağstan, yähudi, inguş, kabardin, qazax, qalmıq, qırğız, qıtay, koreya, körd, osetin, tacik, törekmän, üzbäk, çegän, çeçennar turında mäğlümat birelgän. İğtibar itsägez, beleşmä- kitapçıqqa rus, tatar, çuaş, muqşı, başqort kertelmägän, boları Samar töbäge öçen töp millät sanala häm alar turında tärtip saqlawçılar mäğlümatlı dip sanıylar ikän.
Cıyentıqnıñ 3-nçe bülegendä etnik törkemnär dini oyışmalar belän eşläwçe strukturalarnıñ adresları, telefonnarı, milli üzäklärneñ adresları, citäkçeläre kürsätelgän.
Beleşmä- kitapçıq östendä 5 keşe eşlägän, şularnıñ berse- Samar ölkä xökümäteneñ milli mäs'älälär buyınça kiñäşçese Nadecda Osipova:
Nadecda xanım, “Samar militsionerınıñ beleşmäse” isemle cıyıntıq östendä küpme eşlädegez häm bu kitapçıqnıñ ürnägen kemnän aldığız?
Bu kitapçıq östendä ber yılğa yaqın eşlädek. Töp eşlärennän soñ ber törkem iptäşlär menä şul beleşmä- kitapçıqnı dönyağa çığara aldılar. Alar üz eşläreneñ hönärmänläre. Läkin dä iñ zur qıyınlıq – millätlärneñ üzençäleklären yaqtırtqan qullanma bulmawda buldı. Barlıq millätlärneñ ğöref – ğädätlären, ğailä mönäsäbätlären, äxlaqi bizmännären yazğan materiallarnı tabu qıyın eş buldı. Monıñ öçen bez internet çeltären “sözep” çıqtıq, kitapxanälärdä aqtarındıq, jurnallarnı küzdän kiçerdek, waqıtlı matbuğatnı centekläp qarap çığarğa turı kilde.
Xoquq saqlaw tarmağındağı generallar bik maqtadılar, dimäk quyılğan maqsatqa ireşkänbez.
Här uçastok militsionerına, postta toruçı militsionerğa citärlekme tiraj?
Bu älbättä şulay bulsa bik şäp bulır ide. Läkin bu täcribä çığarılış häm anıñ sanı 300 genä. Çönki beleşmä - kitapçıq Britan aqçasına basıldı. Bez monı Rossiä – Britaniä proyektı nigezendä xäl qıldıq. Menä şul täcribädän çığıp ikençe yılğa ölkä byudjetına şundıy beleşmä- kitapçıqnı zur tiraj belän bastırır öçen aqça plannaştırdıq häm 2000 danä bulıp bastırırğa cıyınabız.
Nadecda xanım, menä min cıyıntıqta ber milli kiemne dä kürmim. Konkret islam bülege turında. Möselman ireneñ çın qiäfäten, möselman xatınınıñ kienüen tasvirlasagız, militsionerlar häm saqallı möselman iren tuqtatıp dokumentların tikşerep tormaslar ide, här yaulıq bäylägän tatar xatınınnan pasportın soramaslar ide.
Ä isegezgä töşeregez äle, Samar ölkäsendä urnaşqan “Avrali” awılındağı konfliktnı. Nigezdä xoquq saqlawçı çinovniklarnıñ milli üzençäleklärne belmäwdä.
Avrali awılında küçep kilgän möselman äzärbäycannar tora ide. Militsiä xezmätkärläre şul möselmannarnıñ öylärendä tentü oyıştırğanda, dorfa ğına möselman xatının törtkälägännär. Kavkaz tawlarında tärbiälängän möselman xatınına totınırğa yarıymı soñ inde?! Niçek inde ire öydä bulmağanda möselman xatınıñ öyenä kerergä bula?
Awıl cıyınında şul xatınnıñ ire tordı da äytte. Niçek min xäzer torıym? Minem xatınıma qağıldılar!- di. Miña bu xurlıq. Häm menä şunda bez uylandıq. Bez milli üzençäleklärne belmibez ikän äle.
Bez, barçabızda ber- berebezgä tüzemle bulırğa tieş, ber- berebezneñ tärtibenä, kiemenä, çönki bu dönya törlelärdän tora. Menä şul törlelekne tanır- beler öçen çıqtı da inde bezneñ beleşmä- kitapçıq.
Menä xäzer Samar ölkäseneñ Xvorostyan rayonında 500 körd xalqı yäşi başladı, alarnıñ ğöref- ğädätlären, yäşäyeşen dä öyränergä kiräk. Rus awılları tarqala. “Studensı” awılında bıyıl 1-nçe sıynıfqa 11 bala bara, şularnıñ sigeze- körd balaları. Rus sıynıfına baruçı balanıñ 72%-ı rus telen belmi, bu da kötelmägän zur problemağa äylänä.
İmperiä tarqaldı, problemaları töbäklär cilkäsenä töşte. Kördlär zur ğailäle, balaları küp, burıç- şul xalıqnı Samar şartlarında yäşärgä öyrätü. Bügen ülep baruçı “Studensı” rus awılın ülemnän kördlär saqlıy.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Konstitutsiä qabul itelde, açıqlıq - kerdeme?
Konstitutsiä qabul itelde, açıqlıq - kerdeme?
Küräseñ, şularnı istä totıp axrısı, Mintimer Şäymiev küptän tügel Mäskäwdä yuğarı däräcädäge oçraşulardan soñ «Tatarstan Rusiäneñ Konstitutsion qırına tulısınça kerde» dip belderde. Häm bu cömläne Rusiäneñ televizion kanalları qabat-qabat kürsätep nindider ber qänäğätlänü xise kiçerde kebek.
Soñraq, Qazanğa qaytqaç, Tatarstan prezidentı jurnalistlarğa qayber fikerlären açığıraq äytte. Mäsälän, «milli xäräkätneñ böten idealları tormışqa aşmadı häm aşırlıq ta tügel ide», - dide. Konstitutsiägä prinsipial' maddä bulıp kergän üzäk belän şartnamä tözü üze dä, prezident fikerençä, töp qanunğa turı kilep betmi.
Qısqası, Konstitutsiäneñ yaña redaksiäse zur kompromisslar cimeşe. Bik tiz üzgärüçän Rusiä cirlegendä ğasırlar buyına qağılmaslıq izge Konstitutsiä qabul itü ğamälgä aşmıy torğan xıyaldır ul. Xätta täñgälläşterüne ayaq teräp taläp itkän federal' üzäk tä Tatarstan kebek respublikanı qarmaqta totu öçen qayber maddälärneñ bötenläy ük turı kilmäwenä küz yomarğa da mömkin. Älbättä, waqıtlıça. Ä inde üzegezne artıq irken tota başlasağız, qoyrığığızğa basarbız, yänäse.


text:
Waqıtlı Ğıraq xökümäteneñ tışqı eşlär ministırı Xoşyar Zebari radiobız xabärçesenä birgän ängämä waqıtnda Nacafta qorallı bäreleşlärneñ däwam itüe xökümätneñ abruyına zian kiterä, kabinet qatğıy çaralar kürergä tieş dip söyläde. Ul şulayuq qayber ministırlarnıñ İrannı töp doşman dip iğlan itüe zur xata ide dip söyläde.
Waqıtlı Ğıraq xökümäteneñ tışqı eşlär ministırı Xoşyar Zebari yäkşämbe könne radiobızğa birgän mäxsus ängämäsendä Nacafta amerikan häm Ğıraq xärbiläreneñ bergäläp şığı citäkçese Muqtada al-Sadr köçlärenä qarşı alıp barğan qorallı bäreleşlär xökümätneñ ışanıçlılığına zian kiterä dide(audio)
Monda süz xökümätneñ abruyı turında bara. Min xökümät bu krizisnı tuqtatu öçen bik nıq, qatğıy çaralar kürergä tieş dip uylıym. Krizis qanun tärtipne yanıy dip äytte.
Zebari xökümättä konflikt belän niçek eş itergä kiräklege turında ciddi söyläşülär baruına işarä itep(audio)
Xökümät, kabinet berdäm , Xalıq xökümätneñ nıq qararlar qabul itüen bu qurqınıçqa qarşı anıq-açıq säyäsät alıp baruın kürergä teli ,debatlar şul turıda, bez bu konfrontatasiädä ciñep çıqmasaq, ilneñ başqa poçmaqlarındağı qaynar urınnnarda ut qabına ala dip söyläde
Sonğı 2 ayda saqlanu häm eçke eşlär ministırlarınıñ İrannıñ Ğıraq eçke eşlärenä qatnaşuın raslağan dälillär bar dip söyläwlärenä qarata Zebari, min Tehrannıñ Nacaftağı krizisqa qatnaşı buluın raslağan ber nindi dä dälil kürmädem, älegäçä bez imiş mimişlär genä işetäbez. Min tışqı eşlär ministırı bularaq eşne faktlarğa nigezläp İran yäki başqa ilgä , sezneñ bu eşläregez qabul itelerlek tügel , bez çıdamlıq kürsätmiäçäkbez dip belderer idem . Ämma bu ministırlarnıñ belderüläre minem eşne qıyınlaştırdı , näticädä kabinet Ğıraqnıñ kürşeläre belän mönäsäbätlärenä täsir itäçäk eşlär turında min genä söylärgä tieş digän qarar çığardı dide. Zebari süzlärençä(audio
Problema şunda, xökümät yaña, kollegalar äle küptän tügel genä eş başına kilde . Ägär dä ber ilne''töp doşman''dip tasvirlıysin ikän , barlıq küprelärne yandırasın, ul çaqta mönäsäbätlär buldıru , alarnı täräqi itterü yäki alarnıñ säyäsätenä täsir itergä tırışu kiräksez bulıp qala.
Zebari sonğı atnalarda İranğa quyılğan qayber kisken ğäyepläwlärne yomşartırğa tırışsa da ul başqa kürşelär ayrım alğan Farsı Qultığı häm ğäräb illären tönqitläwdän totılıp qalmıy, alar yaña xökümätneñ iminlek urnaştıruına yardäm itmäde dip belderde. Waqıtlı xökümätneñ ministırı töbäktäge bu xökümätlär Ğıraqta torğan AQŞ tänqitläp üzläreneñ popularlığın arttırırğa tırışa bu xatalı säyäsät häm ozın mäddättä yaqın könçığışta kübräk problemalar xasıyl itäçäk dip belderde
Nacaftağı xällär turında sez äle genä Ğali Gilmineñ yazmasın tıñladığız .Yäkşämbedä radikal şığı citäkçese Muqtada al-Sadr süzçese şeyx Salah Jasem al Obaidi radiobız xabärçese belän ängämä waqıtnda al-Sadrnıñ äle dä Nacafta buluın,yözlärçä Mäxdi suğışçısınıñ İmam Ali törbäse baqçasında yäşrenüen,çönki anda bombalauı qıyın yäşrenü urınnarı buluın beldergän. al Obaidi , al Sadr ofisı izge ğıybadätxanäneñ açqıçın äle Londonda däwalanğan ölkän ayatolla Ali Sistanigä tapşırırğa teli dide.Ämma al-Obaidi (audio)
Bez Ali Sistan Muqtada al-Sadr belän Amerikinnar arasında aradaşşı bulırğa telämi dip eytä almıybız. Sistani şığılarnıñ- in yuğarı ruxanisı bularaq üzenä tap tiderergä telämi. Ul amerikan xärbilärenä , yäki problemalarnı xäl qılırğa telägän wäkilçeleklärgä ällä ni ışanıp betmi dip söyläde.
färidä xämit,praga


text:
Swerdlaw ölkäsendä Öçençe Ölkä Islam Olimpiadası uzdı
Sverdlovski ölkäse Pervoural'ski şähäre mäçetendä Qazıyat idäräse tarafınnan oyıştırılğan “İslamnıñ yäş belgeçläre” dip atalğan Öçençe ölkä olimpiadası bulıp uzdı. Olimpiadanıñ berençe ike turı awıllar häm rayon-şähärlärdä, ğinwar – fevral' aylarında, ike yäş törkeme – 14 yäşkä qädär bulğan balalar arasında häm 14 yäştän ölkänräk bulğan üsmerlär arasında uzdırılğan ide. İkençe turda berençe urınnı aluçılar islam dineneñ nigezläre turında referatlar yazıp, ölkä buyınça uzdırılğan öçençe turda qatnaşu xoquqına layıq buldılar. Ölkäneñ iñ ğilemle imamnarınnan, möğallim din ähellärennän torğan wäqälätle jyuri, referatlarnı tikşergändä, alarnıñ eçtälegenä häm tışqı bizäleşenä iğtibar itte. Şulay da xälitkeç rol'ne referatlarnı yaqlaw protsessı uynadı. Jyuri äğzaları qatnaşuçı balalarnıñ tışqı qiäfätlärenä, kiemnärenä dä iğtibar birde.
Olimiadada Yekaterinburg, Pervoural'ski, Degtyärski, Asbest, Mixaylovski şähärlärennän häm Krasnoufim, Tübän Sırğa rayonnarı awıllarınnan kilgän balalar qatnaştı. Bäygeneñ näticälärenä yomğaq yasağanda, jyuri beraz aptıraştaraq qaldı. Nik digändä, öçençe turğa çığuçı balalarnıñ belemnäre, ber-bersennän qalışmaslıq, köçle bulıp çıqtı.
Nigezlämä buyınça qaralğan barlıq şartlarnı isäpkä alğannan soñ, 14 yäşkä qadär bulğan balalar arasınnan Yekaterniburgtan 11 yäşlek Liliä İsmäğileva ciñüçe dip tabıldı. Liliäne däw änise keçkenädän ük dingä ışanırğa, namazğa basarğa öyrätkän. Könenä biş waqıt namazımnı qaldırmıym, dip söyläde bezgä Liliä.
Ğailägä yış qına qunaq bulıp kilgäläp yörüçe Möxämmät xäzrät qıznı ğäräp tele grammatikasına öyrätä ikän. Xäzer inde Liliä ğäräpçä yarıysı ğına öyränep kilä. Başqa çit tellärne, ingliz, fransuz tellären dä bik teläp öyränä. Kiläçäktä tärcemäçe bulırğa xıyallana.
14 yäştän ölkänräklär arasınnan berençe urınnı ike keşe – Mixaylovski şähärennän 15 yäşlek Elina Äkmäletdinova häm Pervoural'skidan 16 yäşlek Uqtam Tuçeev büleştelär. Elina jyuri äğzaların islam dineneñ asılların bik yaxşı üzläştergän buluı, orator ostalığı belän genä tügel, çın möselman tutaşlarına ğına xas itep kiengän kieme, açıq mölayım yöze, tıynaqlığı belän äsir itte. Ä Uqtam Tuçeev kiläçäktä üzeneñ yazmışın islam dine belän bäyläw turında citdi uylana ikän.
Olimpiadağa näticä yasaw tantanasına xalıq küp bulıp cıyılğan ide. Tübän Sırğa rayonınnan kilgän Nurislam xäzrät cıyıluçılarğa balalarıbıznı dingä tartu buyınça üget-näsixät birde. Anıñ äytüençä, balanı biş yäşennän un yäşenä qädär, “çıbıqnı bögep bulğan çaqta” dini ğilemgä tarta başlarğa kiräk. Kübebez äle bala yäş, ölgerer äle dip anı mäçetkä alıp kilergä aşıqmıybız, dide Nurislam xäzrät.
Jyuri äğzası, Yuğarı Pışma şähäreneñ Baqır mäçete imamı Ayrat xäzrät Möxämmätcanov, Pervoural'ski şähäre mäçete din ähelläreneñ balalarnı yäştän ük dingä kiterü buyınça alıp barğan eşen yuğarı bäyäläde häm bu eş ürnäk alırğa layıq dip belderde. “Dini ğilemgä omtılğan, Allağa ışanğan, mäçetkä yörüçe balalarnı kürep bik söyendem. Dimäk, kiläçägebez bar. Ä üzebezdä äle bez mondıy uq çaralar ütkärä alğanıbız yuq. Nasıyp bulsa, cäyge dingi seminarlar uzdıra başlap, Yuğarı Pışmada da balalarnı dingä tarta başlarbız”, - dide Ayrat xäzrät.
“İslamnıñ yäş belgeçläre” dip atalğan Öçençe ölkä olimpiadasında ciñep çığuçılar aqçalata premiä belän büläkländelär. Jyuri şulay uq alarğa islam ğilemen öyränüne däwam itüdä häryäklap yärdäm itäçägen belderde.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Gruziä räsmiläre üzsüzle Acarstan citäkçese belän urtaq tel taba alırmı?
Yäkşämbedä ilneñ yaña saylanğan prezidentı Mixail Saakaşvili wazifasına kerä. Anıñ aldında torğan töp mäsälälärneñ berse – Acarstan citäkçese Aslan Abaşidze belän urtaq tel tabu bulaçaq. Üzbilgelängän bu respublikanı Saakaşvili kire Gruziägä qaytarırğa wäğdä itkän ide. Ul arada Abaşidezneñ köndäşläre Mart ayında ütäçäk parlament saylawlarında anı xakimiättän çitlätü öçen äzerlek eşlären başladı.
Şevarnadzenıñ urınınnan kitüwe Abaşidze köndäşlärenä därt östäde. Dikäber axırında Tbilisida "Bezneñ Acarstan" digän xäräkät oyıştı. Berniçä partiä berläştergän xäräkätneñ maqsatı – Abaşidzenı bärep töşerü. Yaña häm yäş prezidentnıñ Acarstannı Gruziägä qaytaru wäğdäse belän ruxlanıp alar Martnıñ 28-ndä ütäçäk parlament saylawları näticäsendä Batumida xakimiät alıştırırğa cıyına. "Bezneñ Acarstan" räistäşe Tamaz Diasamidze Azatlıq xäbärçesenä xäräkätneñ maqsatların añlattı:
Audio (Tamaz Diasamidze)
"Bezneñ ozaqqa qarağan plannar bar. Mart ayında Acarstan cirendä parlament saylawları, annan soñ waqıtınnan alda cirle saylawlar ütkärep, andağı xakimiätne alıştırırğa kiräk."
"Bezneñ Acarstan" xäräkätenä berniçä ğäyre-räsmi oyışma kerä, şul isäptän sudentlarnıñ "Kmara", tatarça äytsäk "Citte" digän törkeme. Uzğan yılnıñ noyäberendä Tbilisi uramnarında "Bärxet inqilabın" näq menä alar başlap cibärde. 3 kön elek bu yäşlär Acarstannıñ räsmi binalarına Gruziäneñ yaña bayrağın yağni, Saakaşvili partiäse bayrağın elep yörgän. Politsiä belän yäşlär arasında çualışlar bulğan dielä.
Sişämbedä Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı Abaşidzeğa qarşı ekstremist köçlärgä ğäyepläw belderde. Mäglüm ki, Batumida äle dä Rusiäneñ xärbi törkeme tora. Uzğan ayda Mäskäw Acarstan öçen ciñeläytelgän viza tärtibe kertte. Gruziäneñ yaña citäkçeläre Mäskäwneñ bu adımın Acar separatisların qotırtu ğämäle dip atadı.
"Kmara" da, "Bezneñ Acarstan" da, Saakaşvilinıñ Milli xäräkäte belän bäyläneştä buluın kire qağa. Läkin qayber mäglümätlärgä alarnı näq menä Saakaşvili partiäse finanslıy. Acarstan räsmiläre Gruziä citäkeçlären bu xäräkätlär artında toruda älegä ğäyeplärgä aşıqmıy. Acarstannıñ Tbilisdağı wäkile Gamlet Çipaşvili Azatlıqqa bolay dide:
Audio (Gamlet Çipaşvili)
"Gruziä xökümäte bu xäräkätlärne xuplasa, bu - bik zur xata bulır ide. Min Tbilisida küp kenä yuğarı räsmilär belän söyläştem. Alar Kmara kebek törkemnärne xuplağanğa oşamağan."
Berençe qaraşqa älegä, Tbilisi belän Batumi arasında citdi qarşılıq kürenmi. Küptän tügel, waqıtlı prezident Nino Burjanadze, annarı däwlät ministrı Zurab Zvania Batumida bulıp qayttılar. Saakaşvili üze dä, Abaşidze belän säyläşergä äzer buluın belderä.
Ä menä "Bezneñ Acarstan" citäkçeläre şaqtıy qıyu belderülär yasıy. Sişämbedä, räistäşlärneñ berse, Nato İmnadze Tbilisdağı "Prime-News" agentlığına Abaşidzenı "bärxet inqilabı" kötä dip belderde. Xäyer, Azatlıq belän söyläşkän räistäş Tamaz Diasamidze andıy ixtimalnı älegä kire qağa, häm maqsatqa inqilabsız ireşergä teli. Ämmä belgeçlär fikerençä, Abaşidze, xakimiättän Şevarnadze şikelle ciñel genä kitmiäçäk. Qayberäwlär xättä anıñ köç qullanu ixtimalın äytä. Batumida yözlägän Rusiä xärbie toruın da iskä alğanda andağı xällärne farazlaw ciñel eş tügel.
Ali Gilmi, Praga


text:
Elemtä ministrlığı büdjet aqçasın närsälärgä totqan?
Elemtä ministrlığı büdjet aqçasın närsälärgä totqan?
Soñğı waqıtta, Tatarstannıñ matbuğat ministrlığı beterelgäç, gazeta-jurnallar şul uq elemtä ministrlığı aşa aqça ala başlaqılar, yäğni jurnalistlar belän elemtäçelär citäkçelek itä. Möstäqillekkä künekkän gazeta möxärrirläre bu wäzğıätkä kisken qarşı çığa. Şuña kürä, forsat tuğanda mäğlümät taratu eşenä zur iğtibar birep, «Respublika Tatarstan», «Watanım Tatarstan» gäcitläre elemtä ministrlığı tarafınnan büdjet aqçaların totu kontrol' komissiäläre utırışında tikşerelüwe turında tozlap-borıçlap reportajlar bastırdı. Kem xaqlı, kem xaqsız, ğäeple yäki ğäyepsez ikänlegen älegä açıq itep äytep bulmıy. Ämmä, bu tikşerü häm anıñ turında mäğlümät taratular elemtä citäkçeläreneñ käyefen qırğan bulsa kiräk. Härxäldä, bu könnärdä elemtä ministrı Rinat Cälälov, anıñ qayber urınbasarları, şulay uq «Radioteleset», «Tattelekom» citäkçeläre qan basımı kütärelü häm yöräk çänçü säbäple xastäxanädä däwalanalar, digän ğayre räsmi mäğlümätlär bar. Alarnıñ eş urınnarına şaltıratıp, xäl belergä teläwçelär elemtä citäkçelären eş bülmälärendä tota almağannar.


text:
Rusiäneñ Gazprom şirkäte ildäge salqınnar säbäple Yewropağa tabiği gaz cibärüne kimetkän dip xäbär itelä.
İnterfax Gazpromdağı çığanaqlarnıñ Macarstanğa gaz cibärü kimede, bu üzgäreş başqa illärgä dä tä'sir itäçäk digän süzlären kiterä. Reuters Gazprom räsmie başqa illär digändä Bosniä-Hersegovina, İtaliä, Awstria küzdä totıluın äytte di.
Şul uq waqıtta Gazprom Yewropağa gaznı kileşüdä qaralğannan 7 protsenqa kübräk cibärüe turında belderde.
Xäbärlärgä qarağanda bu kimetü waqıtlıça ğına häm ul Rusiäneñ könbatışındağı salqın könnärdä gaz yağunıñ artuı belän añlatıla.
Rusiädä bu könnärdä salqınnarnıñ küp kenä keşelärneñ ülemenä säbäp buluı turında äytelä. Tübän Novgorodta boz yarılıp avtobus su astına kitkän, 6 keşe ülgän.
Ufadağı xäbärçebez Räzmit Abüläyev äytüençä, Ufanıñ Çernikovka bistäsendä barlığı 5 meñnän artıq keşe cılısın häm qaynar susız qalğan.


text:
Saakaşvili Gruziä prezidentı bulğannan soñ, Mäskäw belän mönäsäbätlär niçek täräqqi itär?
Mäskäv AQŞta belem alğan Könbatış yaqlı Mixail Saakaşvilineñ Görcstan prezidentı itep saylanuına borçıla bulsa kiräk. Şevardnadze Noyäber ayında cigengännän soñ, ike il arasındağı mönäsäbätlär, berbereñne ğäyepläv häm xezmättäşlek väğdäse arasında üzgärep tordı. Saakaşvili prezidentlığınıñ Mäskävneñ bu regiondağı ozın möddätle ambitsiälärenä nindi täsire bulaçaq?
Audio
Şulay da Tbilisi belän Mäskäv arasındağı mönäsäbätlärneñ nindi bulaçağın äytüe qıyın. Görcstan Russiäne üzeneñ geografik häm ekonomik üstenleklärennän faydalanıp, Acariä, Könyaq Osetiä häm Abxaziädä regional separataismnı yaqlauda häm şulay itep Tbilisineñ Könbatış yaqlı köçlär belän berläşüenä ayaq çaluda ğäyepläp kilde. Üz nävbätendä Mäskäv Tbilisine Çeçnädä separatizmnı yaqlauda , qorallı köräşçelärgä sıyınu urnı birüdä ğäyepläp kilde. Saakaşvili BMO häm Russiä qatnaşlığııda Abxaziä konfliktın künegelmägän yullar belän xäl qılırğa äzer toruın belderde. Politik küztäçe Andrey Piontkovskiy Mäskävneñ belderüläre belän eşçänlege arasında qapma-qarşılıqlar bar digän fikerdä. Ul radiobız xäbärçesenä bolay dide
Audio
Şevardnadze cigengännän soñ uq diärlek Könyaq Osetiä, Abxaziä häm Acaristan citäkçeläre Mäskävdä oçraştılar. Mäskäv Acariägä qarata viza tärtiben şunduq yomışarttı, Saqlanu ministere Sergey İvanov isä Russiägä Griuziädäge xärbi bazaların yabu öçen 11 yıl vaqıt kiräk bulaçaq dip belderde. Küzätüçelärneñ fikerençä, Mäskäv-Tbilisi mönäsäbätlärendä, Kremldä barğan köräşneñ dä täsire zur. Kreml Tbilisigä qarata nindi säyäsät alıp barunı äle xäl itmägän. Berävlär xezmättäşlekne , ikençelär imperialistik mqsätne yaqıy. Kremlneñ ştab başlığı Aleksander Voloşinneñ kitüe xezmättäşlekne yaqlauçı kölär öçen zur yuğaltu buldı. Piontkovskiynıñ fikerençö, şunnan soñ Kremldä imperialistik yulnı yaqlauçılar östenlek ala başlağan.
Audio
Başqa ber küzätüçe Mixail Aleksandrovnıñ fikerençä, Gruziägä qarata qatı qul säyäsäten yaqlauçılar äle tulısınça ciñep çıqmağannar.
Audio
Şulay Russiä-Gruziä mönäsäbätläreneñ nindi yünäleştä baraçağı äle qätği bilgele tügel. Monda duslıq häm xezmättäşlek kileşüeneñ eştälege zur rol uynayaçaq. Gruziäneñ politik kützätüçese Soso Tsesaskarişvili Russiä redaksiäsenä birgän ängmäsendä bolay digän ide.
Audio
Üz nävbätendä Mäskäv andıy kileşü tözü öçen Tbilisidän Gruziäneñ Russiäneñ täsir zonasında qalaçağı turında garantiä taläp itäçäk dip äytergä kiräk. Russiä xärbi bazalarınıñ qaluı da şartlarnıñ berse bulaçaq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Xalıq meditsinahı - gripqa qarşı
Gripp respublikağa fevral aźaqtarında häm mart başında kilep etäsäk. Epidemioloğik küźäteü federal xeźmäteneñ Başqortostandağı idaralığı oşonday küźźalauźar yahay. Haua toroşonoñ almaşıusanlığı säbäple dauaxanalarğa äle halqın teyźerep möräjäğät iteüselär hanı arta. Auırıusılarźıñ baytaq ölöşö balalar. Öfönöñ 13–sö hanlı başlanğıs mäktäp–balalar baqsahında ğäźättäge eş könö. Keskäyźär xalıq ijadın öyränä. Ä öśtäldärźä huğan kiśäktäre. Xalıq meditsinahında tap oşo yäşelsä viruslı infektsiyalarźı iśkärteü maqsatında qullanıla. Balalar baqsahında qışqı kiźeügä qarşı saralar bınıñ menän genä siklänmäy. Köndä keskäyźärźe sınıqtırıu, yoqo bülmälären kvwartslau qaralğan. Xalıq griptan nisek haqlana,nindäy ısuldar qullana.
Öföläge polikliniqalar aźna hayın 200–gä yaqın balağa ORVİ yäğni yoğoşlo infektsiya diağnozı quya. Belgestär bıl handarźı uźğan yıldar menän sağıştırğanda küpkä tübän tip bahalay. Tabiptar bıyıl gripp yoqtorousılar hanınıñ da ğäźättägenän tübän bulasağın farazlay. Bıl Sälämätlek milli proektı siktärendä uźğarılğan xalıqtı öśtälmä waqtsinatsiyalau saralarınıñ höźömtähe tip bildäläy ular. Räsäy qullanıusılar xoquğın küźäteü xeźmäteneñ respubliqalağı idaralığınan xäbär iteüźärensä, Başqortostanda älegä ni barı dürt keşegä gripp diağnozı quyılğan. Räsäyźeñ baytaq töbäktärendä şul iśäptän ut kürşelärebeź Perm krayı häm Siläbe ölkähendä gripp epidemiyahı iğlan itelgän. Başqortostanda kiźeüźeñ kösäyeüen fewral aźaqtarına häm mart başına tura kiler tip kötölä. Tabiptar bıl osorźa şäxsi gigiena talaptarın teüäl ütärgä, haqlanıu saraların kürergä häm keşelär küpläp yıyılğan urındarğa barıuźan tıyılıp tororğa käñäş itä.


text:
Yewropa Şurasınıñ Parlament mäclese Rusiäne, Rusiä - tirä-yündäge illärne tänqitli
Çärşämbedä Yewropa Şurasınıñ Parlament mäclese Rusiä öçen möhim ber mäs''äläne - şul ilneñ äğza bularaq üzenä alğan yöklämälären niçek ütäwen tikşerde. Bu uñaydan äzerlängän xisapta Rusiädäge täräqqiatne tänqitlägän öleşe dä şaqtıy ide. Monı aldan belgän Rusiä wäkillege üz yağınnan, oppozitsiäne ezärlekläwdä ğäyepläp Gruziä, Qırğızstan häm Ukrainanı tänqitlägän ayırım ber qarar ölgese äzerlägän ide.
Audio, David Atkinson
"Çınbarlıq şul ki, Rusiä älegä çın demokratiä tügel. Anda ğadel saylawlar ütkärelgäne yuq, monıñ säbäbe şunda ki, andağı televideniä säyäsi yaqtan bitaraf ta, däwlät tä''sirennän wä kontrolennän dä azat tügel. Rusiädäge mäxkämä sisteması, anda reformalar barsa da, bez alarnı älbättä, xuplıybız, älegä tulısınça eşläp kitä almadı, ul da rişwätçelektän, säyäsi tıqşınulardan irekle tügel" dip sürätli Rusiädäge demokratik wäzğiatneñ xälen David Atkinson. Anıñ fikerençä, Rusiädä demokratik ğädätlärneñ ternäklänep kitüenä Tönyaq Kavkazda däwam itkän suğış, şikle xosusilaştıru eşläre häm kiñ cäyelgän korrupsiä, rişwätçelek kirtä bulıp tora. Yewropa Şurasında äğza bulunıñ şartı itep Rusiägä ülem cäzasın beterü, keşe xoquqların bozuçılarnı, bigräk tä Çeçnädä, cawapqa tartu häm Moldovadan urıs ğäskärlären çığaru quyılğan ide. Şuşı yöklämälären ütäw ölkäsendä Rusiä äyterlek qazanışlarğa ireşmäde dip isäpli, Mäskäwdäge Globalizatsiä tikşerenüläre üzägen citäkläwçe Boris Kagarlitski:
Audio, Boris Kagarlitski
"Keşe xoquqların saqlaw ölkäsendä berdänber kürenerlek qazanış itep ülem cäzaların ğämälgä quyunı tuqtatıp torunı äytep bula, bar başqa ölkälärdä bez ezlekle töstä artqa çigenäbez diyär idem", Boris Kagarlistki, häm "zur soraw bulıp, başqaça mömkin bulır ideme soñ digäne dä tora, çönki cämğiattä barlıqqa kilgän ictimaği wä iqtisadi büleneş çın demokratik täräqqiatkä urınnı bik az qaldıra" dip däwam itä. Bu Globalizatsiä tikşerenüläre üzägen citäklägän Boris Kagarlitski fikere ide. Ämma Rusiäneñ Parlament mäclesendäge räsmi wäkillege bötenläy başqaça uylıy, anıñ äğzaları Rusiädäge citeşsezleklärne tänqitläwne kire qağarğa tırıştı. Däwlät Dumasınıñ xalıqara mönäsäbätlär komitetı räise urınbasarı Natalya Naroçnitskaya, ikençe dönya suğışında ciñüne iskä alıp, natsilardan qotqarğan Rusiäne xäzerge Yewropa tänqitli almıy digänräk fiker bäyän itte:
Audio, Nalatya Naroçnitskaya
"Bügenge wäzğiatneñ ğäcäyep yağı şunda - yartı Yewropanı tarixta millät bularaq yuğaludan, "Öçençe Reich" öçen kötüçe wä yalçığa äylänüdän qotqarğan ilne xäzer şundıy mentor tawış belän demokratiägä öyrätälär" di Dumadağı "Rodina" berläşmäse deputatı Naroçnitskaya. Rusiä yağı üpkä belderü belän genä çiklänmi, ul Ukraina, Gruziä häm Qırğızstanda säyäsi oppozitsiä ezärleklänä dip, şul illärne tänqitlägän ayırım ber qarar ölgese täqdim itä. Ukraina tışqı eşlär ministrı Boris Tarasyuq Mäskäwneñ şuşı adımın küzgä töten cibärü, iğtibarnı üz citeşsezleklärennän çitkä etärü tırışlığı dip bäyäläp çıqtı.
Kärim Kamal


text: Bötenläy tınıç tormış, Yaña yıl kanikulları disäñ dä, dönya üz yulınnan bara. Bıyılğı Yaña yıl bäyrämnärendä törle maşina qazaları, yöräk öyänäkläre, bäxetsezlek oçraqları, cinayät qılular başqa yıllarğa qarağanda kübräk bulğan ikän. Näq Yaña yıl könnärendä Çallıdan küñelsez xäbärlär kilde. KamAZ aksionerlıq cämğiäteneñ direksiäse ozaq yıllar buyı tatarça eşläp kilgän “Nur” gazetın yabarğa bulğan. Bu xaqta şikäyät-möräcäğätlär ictimaği oyışmalarğa da, däwlät orğannarına da kilde. Tatarstan radiosınıñ düşämbe çığarılışında da älege xäwefle waqiğağa iğtibar birelde. Älbättä, här zavod üze täşkil itkän mäğlümat çarasınıñ yazmışın üze xäl itä ala. Monda däwlätneñ yäki xakimiätneñ qatnaşı yuq. Şulay da tatar teleneñ yäşäw tirälegen kiñäytü öçen tırışıp yatqanda, milli teldäge gazetnı yabu awır tä'sir qaldıra. Çallıdan kilgän möräcäğätne tikşerü öçen Tatar kongressı törle oyışma wäkillärennän torğan komissiä tözergä buldı. Bu komissiä zavod administratsiäse häm cirle xakimiätneñ dä añlatmaların öyränergä cıyına.


text:
Qazaqstan awmağında kürdeli meteorologïyalıq jağday` kütilwde. Aldağı üş täwlikte awa-ray`ın aldımen swıq atmosferalıq front, sodan key`in oñtüstik cïklon anıqtay`tın boladı.
Respwblïkanıñ soltüstigi men şığısında burqasındı qar jawıp, küşti batıs jeli soğadı. Elimizdiñ batısı men ortalığına, sonday`-aq key` jerlerge qar jawadı, biraq kündizgi temperatwra mïnws 3 - plyus 3ºS bolıp, bul jerlerde köktay`ğaq ta kütiledi.
Qazaqstannıñ oñtüstiginde 2-jeltoqsanda kündiz, 3-jeltoqsanda oñtüstik-şığısında temperatwra plyus 2…plyus 10ºS dey`in köterilip, jawın-şaşın tüsedi, basımıraq jañbır jawıp, ayağı swlı qarğa ulasadı, sonday`-aq ekpindi oñtüstik-batıs jeli de kütilwde. Joldarda, äsirese qala sırtında öte abay` bolıñızdar.