text:
Mayıs 18-de qırımtatarlar 1944 senesi sürgünlik qurbanlarını añıp, hatıra tahtaları ve abidelerine çiçekler qoydı ve elâk olğanlarnıñ ruhlarına dua etti.
Aqmescit (Simferopol) demiryol vokzalı yanındaki bağçada sürgünlikte elâk olğanlarnı añmaq içün yüzden ziyade adam toplaştı.
Qırım blogeri Zair Akadırovnıñ malümatına binaen, yanından keçken avtomobiller birdemlik köstermek içün sesler çıqara.
Canköyde adamlar demiryol vokzalında toplaşıp, dua etti, bu yerden 1944 senesi qırımtatarlar sürgün etildi.
Qurmanda (Krasnogvardeyskoye) faaller yerli cami yaqınlarında yerleşken hatıra abidesi yanında toplaştı.
Sudaqta da, hatıra abidesi yanında, adamlar sürgünlik qurbanlarını añmaq içün toplaştı. Qırımtatar faali Lenora Dülber bu yerden videonı paylaştı.
Yaltada hatıra abidesi yanında da qırımtatarlar toplaştı.
Foto: Zair Smedlâyev, Ernest Chelebi, video Lenora Dülber.
Evel haber etilgenine köre, Bağçasarayda faaller Qırım halqları sürgünligine bağışlanğan hatıra tahtası yanında, politsiya hadimleri ile bazı tartışmalardan soñ, dua keçirip oldı.
Avdetniñ evel bildirgenine köre, mayıs 17-deqırımtatar faalleri İlmi Umerov, Nariman Celâl ve Lemmar Yunusov Qırım prokuraturasına çağırıldı. Bundan da ğayrı, Aqmescit (Simferopol) rayon prokuraturasınıñ hadimleri Avdet gazetasınıñ baş muarriri Şevket Kaybullayevni yaqalavnen qorquzdı, onıñ adına nasıldır İvanov şikâyet mektübini yazdı.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


c: text/html

text:
Noyabr 21, bazarertesi künü Ukrainada Menlik ve azatlıq Künü qayd etile. 2013 senesi bu künü Yevromaydan başlanğan edi. O vaqıt Nikolay Azarovnıñ akimiyeti AB ile assotsiatsiya añlaşmasınıñ imzalanması içün yapılğan azırlıqlarnı toqtatmağa qarar alğanı edi, ukrainliler ise narazılıq bildirmege çıqtılar.
Baş prokuraturanıñ malümatına köre, Yevromaydan devamında 2,5 biñ insan zararlandı, olardan 104 insan elâk oldı – çoqusı 2014 senesi fevralde. Soñra, narazılq aktsiyalarınıñ qurbanlarını Kök Yüzü Qaramanları olaraq anlandırdılar.
Kök Yüzü Qaramanlarınıñ arasında Keriçli, Qırım sakini Sergey Kemskiyniñ adı da keçe. O 201 senesi fevralde İnstitutskaya soqağında snayperniñ qurşunı ile öldürükgen edi.
çki işler nazirliginiñ malümatına köre, 2014 senesi fevral 18 – mart 2 künleri arasında Kyivniñ merkezinde hızmet vazifelerini eda etkenleri vaqıtta 17 uquq qorçalayıcı elâk olğan edi.
Menlik inqilâbınıñ üçünci yıllığı munasebetinen Kyivte bir sıra resmiy hatıra ve medeniyet merasimleriniñ keçirilmesi azırlanıla.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko 2014 senesi 13 noyabrde Menlik ve azatlıq Künü qayd etilmesi aqqında ferman imzaladı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ekologlarnıñ tahminlerine köre, teşkil etilmesi şimdiki «akimiyet» tarafından alğışlanılğan oyun zonasını Yalta dağ-orman qoruğında qura bilecekler.
Bunı olar Kiyevde matbuat konferentsiyası devamında bildirdiler.
«Büyük Yalta rayonında oyun zonasını teşkil etecek olalar. Qaysı yerde onı teşkil etecekler? Yalta qoruğı bar», – dedi Aqyarnıñ cemaat ekologik teşkilâtları Şurasınıñ reisi Margarita Litvinenko.
Ekologlarnıñ sözlerine köre, muim meselelerni çezmek yerinde: Balıqlavada kanalizatsiyanı qurmaq, Yaltada temizlev inşalarnı deñiştirmek, çöplük meselesini al etmek yerinde şimdi para hırsızlanuvınıñ yañı shemaları işlep çıqarıla.
«Menimce, doğrudan-doğru rus kriminalı olacaq. Qırım toprağı şimdi az nezaret etilgeni sebebinden, para hırsızlanacaqtır», – dedi Aqyarnıñ cemaat ekologik teşkilâtları Şurasınıñ azası Nikolay Podolâk.
Ekologlar tahmin eteler ki, Qırımda oyun zonasınıñ teşkil etilmesine qarşı tek faaliyetçi ve cemaatçılıq degil de, kilse de qarşı çıqqan edi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımda oyun zonasınıñ teşkil etilmesi aqqında fermannı imzaladı. Vesiqağa köre, Qırımda oyun zonasınıñ sıñırları regionnıñ icraiy organları tarafından belgilenecektir. Evel Qırımda oyun ticareti yasaq edi.


text:
«ATO quvetleri terroristlerniñ areketlerine cevap olaraq ateş açılğan yerde toplar ve aviatsiyanen qullanıp, cinayetçiler gruppasını yoq ettiler», – aytıla beyanatta.
Milliy gvardiya bildire ki, urulğan vertolötta 12 ukrain arbiy adamı elâk oldı, birisi ağır alda buluna.
Prezident vazifelerini eda etken, Yuqarı Rada reisi Oleksandr Turçinov urulğan vertolötta 14 insan, şu cümleden general-mayor Serğiy Kulçitskiy – Ukraina içki işler Nazirligi İçki ordularınıñ arbiy ve mahsus azırlıq idaresiniñ yolbaşçısı, elâk olğanını bildirgen edi.


text:
Oktâbr 30-da Lvovda ukrain ve qırımtatar çalğıcılarınıñ «Muzıkalnıye kollaboratsii» adlı kontserti ötkerilecek. Tedbir teşkilâtçılarınıñ malümatına köre, işbu leyha işğalge baqmadan eki halqnı birleştirmek maqsadında teşkil etile.
Etno-caz kontsertinde Qırım yırcısı Mavile Sahtara ve «ShockolaD» Lvov taqımı çıqışta bulunacaqlar.
Kontsert biletlerinden qazanılğan paranıñ bir qısmı Qırımdan köçip kelgenlerniñ yardımına sarf etilecek.
Kontsert Balalar ve gençler içün ilki ukrain teatrinde keçirilecek.
Leyhanı «Music live» prodüser kompaniyası, «Dziga» icadiy birleşmesi, Lvovdaki qırımtatar medeniyet merkezi, «KrimSOS» ve Avropa Şurası teşkil eteler.


text:
«Qırım birdemligi» cemaat jurnalisti, Grani.ru neşiriniñ mühbiri Seyran Menseitov Rusiye prokuraturasından «ekstremist faaliyeti qabul etilmeycegine» dair mektüpni poçta vastasınen aldı. Bu aqta o, «Qırım birdemligi» faallerine tarif etti.
«Kezlevde yaşayım. 2020 senesi mayısnıñ 3-nde «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» «Rusiyege qarşı aktsiyasında» iştirak etmemem içün mektüp yolladılar. 2020 senesi aprelniñ 29-ı tarihi tura», – dep tarif etti Menseitov.
Onıñ qayd etkenine köre, bir afta evelsi oña Rusiye prokuraturasından telefon ettiler.
«Prokuraturadan olğanını aytıp, meni bu tedbirler aqqında tenbilemege mecburlar, dedi. Kelmemni istedi. Red ettim, çünki vaqtım yoq, özleri kelsinler dedim. O da kelmege razı olmadı. Neytral bir yerde körüşmege teklif etti. Körüşmege razı olmadım», – dep bildirdi jurnalist.
Berilgen malümatqa köre, neticede Rusiye prokuraturasınıñ vekili kelip, tenbi vesiqasını oqudı ve onı imzalamağa rica etti.
«Men imzalamadım ve daa evel bir mitingde iştirak etmegenimni ve bunı faallerge basqı dep sayğanımnı dedim. Onı odasında şaatlarnıñ ögünde imzalaycam dep qorquzıp ketti. Meni anda ya FSB, ya militsiya ketirecek eken. Bir afta keçti ve bu mektüp maña poçtanen keldi», – dep izaatladı faal.
Menseitovnıñ fikirince, qırımtatar faallerine, «Qırım birdemligi» faallerine kene basqı yapıla.
Daa evel advokat Edem Semedlâyev qırımtatar faallerine Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından «ekstremist faaliyeti qabul etilmeycegine» dair berilgen tenbi vesiqaları basqı ve qorquzuv aletleri ola, dep bildirdi. Bu fikirni o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında bildirdi.
Daa evel Rusiye politsiyası Han sarayını qorçalağan qadın faalge tenbi vesiqasını berdi.
Bunıñ kibi tenbi vesiqaları diger qırımtatarlarğa da berildi. Olarnıñ arasında qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, aq qorçalayıcılar ve «Qırım birdemliginiñ» jurnalistleri bar.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Aktsiya mayısnıñ 3-nde kemirilecek edi.
Çubarov, «Qırım yürüşi» arfesinde Kreml qırımtatarlarnı qorquzmağa tırışacaq, dep inkâr etmey.
Martnıñ 31-nde berilgen malümatqa köre, koronavirus sebebinden aktsiya başqa vaqıtqa qaldırıldı.
Mayısnıñ 3-nde Meclis reisi iştirakçileri memuriy sıñırnı keçip, işğal etilgen Qırımğa kirmesini belgilegen «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» aktsiyası olacaq, dep işandırdı.
Rusiye Tış işler nazirligi Qırımtatar Milliy Meclisi ilân etken «Qırım yürüşini» «provokatsiya» dep adlandırdı.


text:
Aqmescit – Kelecek afta Qırımda ealini cedvelge alıp başlaycaqlar. Rusiyeli «akimiyet» vekillei yarımadanıñ inkişaf programmasını tizmek içün şu tedbir mutlaqa keçirilmek kerek, deyler. Aynı zamanda, qırımlılarnıñ bir qısımı, ekseriyeti qırımtatarlar öz aqqında malümat bermege istemeyler. Mecliste de bunen bağlı çeşit fikirler bar.
Qırımda ealiniñ cedvelge aluv ceryanı oktâbr 14 kününden 25 kününe qadar ötkerilecek. Soñki künleri yarımadanıñ soqaqları ve yerli kanallarnıñ efirleri reklama ile toldı. Cumhuriyetniñ statistika Hızmetiniñ malümatına köre, er sakin 33 sualge cevap bermek kerek. Şu suallerni bergen hızmetçi, doğğan yıl ve yeri, grajdanlıq, etnik tamırları, tuvğan til, migratsiya, tasil, qazanç yolları, iqtisadiy faaliyeti, evlilik, doğum ile bağlı suallerni soraycaq. Ayırı sualler yaşayış şaraitlerge bağışlanacaq (bina ne vaqıt, nasıl şekilde quruldı, tışqı divarlar neden yasaldı, abadanlıq ve sanitar – gigiyenik şaraitler, daire ya da mesken evniñ meydanlığı, odalarnıñ sayısı, telekommunikatsiyalarnıñ mevcutlığı ve ilâhre).
Qırım statistika Hızmetiniñ reberi Olga Baldina mühbirlerge aytqanı kibi, ealiniñ cedvelge alınuvı anonim şekilde ötkerilecek. «Biz soy adını, adını soramaycaqmız. Bu malümatlar bilgisayarğa kirsetilmeycek. Bizim içün eñ müimi Cumhuriyetniñ bir süretini asıl etmek. Bizge ealiniñ terkibi cietinden cumhuriyetniñ resimini yapmaq kerek. Soravdan keçkenniñ şahsiy malümatları gizli qaluvı - soravnıñ eñ esas noqtasıdır», – dep qayd etti Baldina.
Bundan evel Rusiye prezidenti Vladimir Putin qayd etkeni kibi, Qırım ealisiniñ cedvelge aluvı yarımadanıñ inkişaf programmasını tizmek içün keçilecek. «Biz, ealiniñ soravdan keçirilüvi resmiy olmağan bir tedbir olğanını añlaymız, toplanğan malümatlarnı Qırım federal okrugınıñ inkişafı içün qullanacaqmız», – dedi Putin.
Qırımda ealini soravdan keçirmek içün Rusiye ükümeti 387 mln. ruble ayırdı. Soravnıñ neticeleri 2015 senesiniñ mayısnıñ 1-ne qadar aydılatılacaq.
«Federal Havfsızlıq Hızmetine bizim malümatımız kerek»
55 yaşında işsiz Dilâver, qırımtatardır, Aqmescit civarında yaşay. O soravda iştirak etmeycegini ayta. Qorantası ve öz aqqında malümatnı bermege istemey, çünki mahsus hızmetler alğan bilgilerni oña qarşı qullana bileler, dey.
«Qırımtatarlarnen ne olayatqanı körip, tintüvler, soravlar, öldürüvler yüz bergenini bilip, federal mahsus hızmetlerge malümatnı bermege ne kerek. Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasası soravda iştirak etmemege aq bere», – dep añlattı Dilâver-ağa Qırım.Aqiqatqa.
Aqmescitte oquğan 19 yaşlı Server tamam şu fikirde. «Men olarğa işanmayım, olar ep bir öz malümatlarnı kirsetirler. FHH-ne bizim aqqında malümat kerek, faqat öyle de er şey bileler, em de özümiz de malümatnı berecek olamız», – dey yaş oğlan.
Malümatta şahsiy bilgiler aydınlatılmaycağı, Dilâver ağa ve Serverni tınçlandırmay. Olar, qararnı deñiştirmeyceklerini bildireler.
Ealiniñ cedvelge aluvına diger millet vekilleri de şübenen davranalar. 20 yaşlı aqmescitli Sergey ukrainli, onıñ da soravda iştirak etmege niyeti yoq. «Biz olarğa qapunı açmamız. Olar, şahsiy ayatımızğa kirişecek olalar: kimmiz, nemiz… Bu malümat nege kerek olğanını añlamayım. Asılında, malümatnıñ er angi toplavını begenmeyim», – dep ayttı o Qırım.Aqiqatqa.
Resmiy şahıslarnıñ izaatlarına da Sergey işanmay. «Soravdan soñ, yañı balalar bağçası, hastahane, mektep peyd olacağı aqqında laflar episi masaldır, ealini qayğıramız, dep aytalar», – dey aqmescitli.
Bazı matbuat vastaları soravda iştirak etmegen şahıslar, ya da yañlış malümat bergenler 100 rubleden 300 rublege qadar para cöremesini töleycekleri aqqında bildirip başladılar. Amma, şeer ve qasaba akimiyeti bu malümatnı red ete, çünki Rusiyede bunen bağlı qanunlar yoq.
Faqat, Sergey para cöremesini tölep, şahsiy bilgilerni bermemege razı.
Qoruyıcı organlarınıñ basqısı sebebinden Qırımnı terk etken, belli qırımlı bloger, rus Yelizaveta Bogutskaya emin, şu anketalarnı «FSB (FHH) ruhiyatçıları azırlaylar».
«Eñ sade bir sual ve cevap yardımınen, şahsiy harakteristika, şahsiyet ve cemiyet arasında bağ saasında çalışqan mütehassıslar sizniñ aqqında çoq şeyler ögrene bileler. Böyleliknen, sade sualler sayesinde siz FHH-niñ daimiy nezareti astında qalacaqsıñız. Sizniñ şahsiy işiñiz açıla ve er adımıñız şu işte qayd etile», – dep saya bloger.
Onıñ fikirince, «mahsus hızmetler şimdi Qırımda işançsız adamlarnıñ cedvelini azırlaylar». Bu sebepten Bogutskaya qırımlılarğa Anayasağa esaslanıp, soravda iştirak etmemege tevsiye ete. «Milliy mensüplik ve din baqışlarına baqmadan, Anayasa grajdanlarnıñ aq ve uquqlarını teminley. «Ekinci Bab. Adam ve grajdannıñ aq ve uquqları». Anayasa – bu esas qanun. Ondan daa küçlü şey yoq», – dey Bogutskaya.
Qırım ealisine qarşı repressiyalar?
Meclisniñ soravnen bağlı yekâne bir fikiri yoq. Temsiliy organnıñ reisi Refat Çubarovnıñ fikirince, Rusiye tarafından ötkerilgen sorav devamında qırımtatarlar ve diger millet vekillerine qarşı repressiyalar qullanıla bile.
«Akimiyet yapqan er adım adamlarnı ğayet qasevetlendire. Qırımnıñ inkişafınen bağlı meselelerni çezmek içün, mektep ve içtimaiy saalarını ileriletmek içün bugünde bugün em malümat, em de mahsus hızmetlerniñ sayısı yeterli. De-fakto akimiyet olğan soyları bu sorav neticelerinen öz menfaatlarına faydalana bileler, kibi tahminler bar. Bazı qırımlılarnıñ fikirince, ealige qarşı repressiyalar qullanıla bile», – dep qayd etti o.
Qayd etmeli ki, Devlet milletler komiteti reisi Zaur Smirnov avgustnıñ soñunda Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında qırımtatarlarnıñ soravda mutlaqa iştirak etmesi kerekligini qayd etken edi, çünki müessise şimdilik eski malümatlarnı işlete, degen edi.
«Biz er vaqıt 2001 senesiniñ malümatlarına tayana edik, qırımtatarlarnıñ sayısı bu qadar dey edik ve dinamikanı qoşa edik: 250 biñ ya da 300 biñ deymiz. Amma, raqamlar bir qaç biñ ile farqlanğan alda doğru sayılmay. Misal içün, til meselesini alsaq. Bu yerde de sorav doğru malümatnı kösterir. Ne qadar mektep, sınıf, kitap kerek, qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde infrastruktura meseleleri de bu malümat vastasınen çezilmek mümkün. Operativ monitoring bu belli bir şey, amma tekmil malümat bam-başqa şeydir: ealiniñ sayısı, kelecekke tahminler müim», – dep añlattı Smirnov.
Aynı zamanda Meclis reisi muavini Nariman Celâl aytqanı kibi, qırımtatarlar soravda iştirak etmeliler. «Bu sorav açıq, belli bir qaideler boyunca keçirilmesi pek müim. Ve eñ esası bu malümatlarnıñ aydılatılmasıdır. Çünki sovetler devirinde, çeşit millet vekillerini diger milletke qoşıp yazğanlarını bilemiz, qırımtatar halqı ayırı millet olaraq asıl da közge alınmay edi», – dedi Meclis reisi muavini.
Bunen beraber, Celâlnıñ fikirince, akimiyet qırımtatarlarnıñ sayısını eksiltip köstere bile. «Ufaq-tüfek sahtecilik yapıla bile. Bu hatalar da, halqımızğa degil, akimiyetke elverişli olur», – dey o.
Qırım musulmanları müftisiniñ muavini Esadullah Bairov, Aqmescitte oktâbr 7 künü ötkerilgen tögerek masa devamında, qırımtatarlar arasında soravnı boykot etmek içün teşviqat alıp barılmay, dedi. Onıñ sözlerine binaen, qırımtatarlar, hususan, diniy teşkilâtlar soravnıñ müimligini añlap, onda iştirak etmege azırlar. «Soravnıñ neticeleri nasıl olacağı er kes içün meraqlı, Qırımda demografik vaziyetniñ, hususan, qırımtatar ealisine ait deñişmeler emiyetli», – dedi Bairov.
Qayd etmeli ki, soñki kere Qırımda ealiniñ cedvelge aluvı 2001 senesi bütün ukrain soravı çerçivesinde ötkerilgen edi. O vaqıt cumhuriyette yaşağanlarnıñ sayısı 2 mln 33 biñni teşkil etken edi. Etnik cietinden: ruslar – 58,5%, ukrainler– 24,4 %, qırımtatarlar – 12,1%-nı teşkil etken ediler.


text:
Faaller Kiyevdeki Rusiye Federatsiyası elçiligi yanında zorbalıqnen ğayıp olğan işğal etilgen Qırım sakinleriniñ bulunğan yerlerini belgilemege talap etti. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Aktisya iştirakçisi, sabıq siyasiy mabus Gennadiy Afanasyev qayd etti ki, bütün ğayıp olğan Qırım sakinleri ukrain tarafını tutqan.
«Rusiye Federatsiyasından eñ qısqa müddet içinde bütün ğayıp olğanlar ve qaçırılğan kişilerni tapması ve taqiqat etmesi içün effektiv tedbirler alıp barmağa çağıramız. Ğayıp olğanlarnıñ qorantalarına olar aqqında iç olmasa nasıldır malümat bildirmege ve insan aqları çoq bozuvları içün tazminat bermege talap etemiz. Rusiyeden cinayetlerniñ ögüni körmek içün tedbirler keçirmesini ve ukrainlerniñ, qırımtatarlarnıñ ve bütün Ukraina vatandaşlarınıñ effektiv saqlanmasını teminlemesini talap etemiz», – dedi Afanasyev.
«Qırım SOS» vatandaşlar teşebbüsiniñ idarecisi Tamila Taşeva ilân etti ki, Rusiye Federatsiyası elçiligi yanında bu kibi aktsiyalardan ğayrı, faaller, yarımadada olğan vaziyetnen meraqlanğan halqara teşkilâtlar ve devletlernen muzakereler alıp bara.
Faaller, yarımadada bütün ğayıp olğanlar tapılmasına ve azat etilmesine qadar Rusiye elçiligi yanında bu kibi aktsiyalarnı keçirmege devam etmege söz berdi.
Rusiye Federatsiyası temsilcileri faallernen körüşmek içün çıqmadı.
Qırım işğal etilgen soñ yarımada territoriyasında adamlar, hususan qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Bunen beraber, Rusiyege boysunğan Qırım taqiqat komitetinde «yarımadada qırımtatarlar kütleviy şekilde ğayıp olmağanını» bildireler.
Farqlı malümatlarğa binaen, işğal etilgen Qırımda 13-ten 20-ge qadar insan ğayıp oldı, eñ azdan 6 kişi öldürilgen tapıldı. Bundan sebep, Qırım SOS er aynıñ 25-inde Rusiye elçiligi yanında aktsiyalar keçirmek teşebbüsini bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Advokatlar, Rusiye mahkemesiniñ Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine çıqarğan ükmüni şikâyet etecek. Bu aqta Arsen Cepparovnıñ advokatı Ayder Azamatov Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Elbette, bugünki ükümge razı degilmiz, onı qanunsız ve sebepsiz dep sayamız. Esnasta bu davadaki bir sıra bozuvlar tapıldı. Bugünden başlap istinaf şikâyetini bermek içün bir ayımız bar, ükümniñ tolu metnini alacaqmız. Mahkeme üküm çıqarğanda nege esaslanğanını, angi delillerge emiyet bergenini, angilerine qulaq asmağanını baqıp, şikâyet arizasını azırlaycaqmız», – dep tarif etti Azamatov.
Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 12-nde Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsini koloniyada qalmasına üküm etti. Mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
Rusiyeniñ Amnesty International reisi Aleksandr Artemyev işbu ükümni «siyasiy taqip» dep adlandırdı.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeden Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini azat etmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Fevral 7-den 8-ne keçer gecesi boyevikler 39 kere ukrain askerleriniñ noqtalarına ateş açtılar. Bunı ATO matbuat merkezi Facebook saifesinde bildire.
«Duşman kene de esas ateşni Debaltsevo tarafına açtı. Dört kere şeer Grad ve minaatıcılarnıñ ateşi altında qaldı. Bundan ğayrı, boyevikler Çernuhino, Novogrigoryevka ve Maloorlovkağa ateş açtılar», – aytıla beyanatta.
Lugansk ve Donetsk tarafından onar ateş qayd etildi, dep haber ete UNİAN.
Mında tank ve toplarnıñ ateşi altında qalğan Krımskiy, Stanitsa Luganskaya büyük zarar kördiler. Bogdanovka ve Krasnogorovka da ateş altında qaldılar. Bundan ğayrı, Mariupol tarafında boyevikler üç kere Novoselovkağa «Graddan» ateş açtılar.
«Ukrain askerleri duşmannıñ ateşine toplar ateşi ile cevap berip, mesken yerlerge ateşni toqtatmağa mecbur ettiler», – dep bildire matbuat merkezi.


text:
Sudaq – Sudaqnıñ Yañı Maale qasabasınıñ sakini Anife Smailova ömürinde çoq şey kördi. Amma, yüregini ale daa sızlatqan eñ deşetli hatırlavı sürgünliknen bağlı.
Anife Smailova – 85 yaşında. 1944 senesi 15 yaşında ösmür edi. O vaqıt Anife tuvğanlarınen Qutlaq köyünde yaşay edi. Mayıs 18 künü saba evlerine bir qaç asker kelip, köçüreceklerini ayttılar.
«Yanımızğa 20 kg. ala bilecegimizni ayttılar, amma biz 10 kilo bile almadıq», – dep ayta qadın. Çaynik, bir yorğan sarıp aldıq.
Sürgünlikten bir kün evelsi köy yanında bir çoq maşina ve asker toplanıldı. «Biz atta ne maqsadnen kelgenlerini bilmey edik», - dey Anife qartana. Aynı zamanda onıñ üç ağa-qardaşı Qızıl ordu erkânında küreşip, cebede buluna ediler.
«Evde malımız qaldı. Bir qaç sığır, qoy bar edi. Allah bile, kimge qaldı», – dey qadın.
Aytqanına köre, qırımtatarlarnı bit tolu vagonlarğa yüklediler. Adamlarnı botqanen aşattılar, ondan er kes pek suvsadı.
«Yolda balıq şorbasını berdiler, o qadar tuzlı edi ki, aşamağa çare yoq edi!» – dep hatırlay qartana.
Anife Smailovanıñ qorantası Özbekistannıñ Andijan vilâyeti Marhamat rayonına tüşti. Yaş qız kolhozda çalışıp, pamuq cıydı. Palvantaş qasabasında Anife çamurdan tola yapa edi ve küneşte quruta edi.
1964 senesi Anife Smailova, aqayı ve balalarınen Krasnodar vilâyeti Nijnâya Bakanka qasabasında yerleşti ve onda 27 yıl devamında yaşadı.
1991 senesi Qırımğa qayttı ve şimdiki vaqıtta Sudaqnıñ Yañı Maale qasabasında yaşay.


text:
Ukrainadaki Büyük Britaniya elçisi Melinda Simmons, Qırımnı işğal etkeni içün Rusiye Federatsiyasına qarşı qoyulğan sanktsiyalarnıñ “yımşatıluvı” aqqında bir sıra kütleviy haber vastası tarqatqan malümatqa “sahte” dedi. Bu aqta elçilikniñ Facebooktaki beyanatında yazıla.
“Büyük Britaniya Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltuta ve Qırımnıñ qanunsız işğali içün Rusiyege qarşı qoyulğan sanktsiyalarğa riayet ete. Bu sanktsiyalarnıñ yımşatıluvı aqqındaki beyanat sahtedir. Qırımnıñ deñiz limanları içün Britaniya maliye nazirligi alıp bergen umumiy litsenziya AB Şurasınıñ №269/2014 qararınıñ 6a maddesine binaen maqsatlarnı ve litsenziyanıñ satır başındaki mündericesini amelge keçire, yani, demek, analogik siyasetiniñ areketini saqlay”, – dep yazıla bildirmede.
Evel, Büyük Britaniya Qırım sebebinden Rusiyege qarşı qoyulğan sanktsiyalar sırasına deñişmeler kirsetti, dep haber etilgen edi.
Şimdilik Ukrainanıñ muvafıq idareleriniñ bu malümatqa cevabı yoq.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyeniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırovğa daa evel Kefe şeer mahkemesi taraından çıqarılğan ukümni deñştirmeyip qaldırdı.
Qırım.Aqiqat muhbiriniñ bildirgenine köre, ukümni akem Yelena Mihalkova ilân etti.
Suleyman Kadırov şartlı olaraq eki yıl apis muddeti ve aynı müddet içinde cemiyet içindeki faaliyetlerniñ yasaq etilmesine mahküm etildi.
2016 senesiniñ oktâbrinde Rusiye telükesizlik hadimleri qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırovnıñ evini tintmek içün keldi ve ondan noutbuk ile telefonını musadere ettiler. 2016 senesi oktâbrniñ 11-nde Kadırov separatizmden şübheli tanılıp, oña qarşı cinaiy iş açıldı.
Qabaatlavnıñ versiyasına köre, Kadırov 2016 senesi martında, özüni Aqmescitten bir qırımtatar olaraq tanıtqan ve Ukrainanıñ kontroli altında olmağan Donetsk ve Lugansk vilâyetlerini azat etmek içün «Qırım» batalyonınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında bildirgen nasıldır Demyan Demyanenkonıñ videoroligini repost etti. Bir qaç aydan soñ repostnıñ altında, içinde, cümleden, «Qol tutam, Qırım evelden de, şimdi de ve kelecekte Ukraina olacaq» sözleri olğan Kadırovnıñ izaatı peyda oldı. Oña qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi boyunca iş açıldı. Qabaatlav FSB ekspertleri tarafından yapılğan ve Kadırovnıñ izaatında Rusiyeniñ topraq bütünliginiñ bozulmasına davet olğanını isbatlağan ekspertizağa esaslana.
2017 senesiniñ aprelinde Rusiyeniñ maliy monitoringi boyunca hizmeti Kadırovnı ekstremistler ve terroristler cedveline kirsetti.
Kadırov özü, cinaiy işi – öz noqtai-nazarını faal surette ifade etkenine ve aq-uquqnı qorçalav saasındaki faaliyetlerine cevaben mahsus hizmetler tarafından yapılğan provakatsiyadır, dep iddia ete.


text:
Ütkän atna saylawlarda, zur küpçelek belän tağın xökümät başına kilgän islamçı tamırları bulğan AK Partiä, dönyäwi däwlät yaqlılar belän, xärbilärneñ tawışın bastırdı.
Gülneñ qabat namzätlekkä saylanuı, oppozitsiäneñ AK partiädäñ İslamçı säyäsättä bik qatnaşmağan, kileşä alırlıq ber namzättä urtaq yul tabu ömetlären yuqqa çığardı. Ul yañadañ namzätlekkä kilde häm bügen tawış birü köräşe başlandı.
Bügen parlamenttağı berençe tur öçen, 3 namzät köç sınaşa. AK partiadañAbdullah Gül, Uñ qanat Milli Xäräkät Partiasennäñ, elekke saqlanu ministrı Sebahattin Çakmakoğlu, belän zur bulmağan sulçı partia, Demokrat partiasınnañ, Tayfun İçli
The Economist jurnalınıñ Törkiyä xäbärçese, Amberin Zaman, Bu turnıñ uñışlı tämamlanuı öçen Gülneñ, küpçelekneñ 3 tän 2 tawışın aluı şart di. Oppozitsiäneñ yaqlawı bulmıyça anıñ berençe tur saylawlarda ciñep çığuı mömkin tügel.
Häm qalğan ike namzätneñ dä şul uq, AK Partianıñ yaqlawı bulmayınça ciñeü mömkin tügel di Zaman.
Läkin öçençe turda Gül ciñärgä mömkin, di Zaman.
"Öçençe turda, Gülnıñ barı tik ğadi küpçelekneñ tawışına ixtiyacı bar. 550 urınlı parlamentta 341 äğzası bulğan Ğädellek wä Täräqqiat partiäse AKP-neñ isä aña kiräkle bulğan küpçelek tawışın tämin itü köçe bar.."
Gül, Törkiyäneñ Dönyäwi däwlätçelegenä tuğrılıqlı bulaçagına häm böten Törkiyä xalıqnıñ Prezidentı bulaçağına ışandıra. Läkin bu dönyäwi däwlät tarafdarların qanäğatländermi. Alar, Gülneñ, Erdoğan belän qulğa qul birep ildäge dönyäwi däwlätçelekne äkerenläp yuq itäçäklärennäñ qurqa.
Säyäsät belgeçe Zaman, Xärbilärnıñ xökümätne taratu belän qurqıtuların tuqtatuı, alarnıñ Gülneñ namzät buluın qabul itülären añlatmi, di. Zaman, Xärbilär turıdañ turı xökümätne taratu xaqında süz quzğatmasa da, qanäğat bulmawlarıñ kürsätü yulların taba ala dip söyle Zaman.
“Xärbilär närsä eşli ala? Simbolik ğamällär qıla ala, prezidentlıq tañtanaların boykot itä ala, prezidentlek sarayındağı ğaskär sanıñ kimetä ala. Yäğni xökümätne taratu ğamälläre bulmasa da kiyerenkelek tudıra alaçaq närsälär eşli ala.”
Şulay da, Gülneñ Törkiyäne zamançalaştıruda kürsätkän tırışlığı iğtibarnı cälep itä.
“Alar, bäyä birgändä Gülneñ uñğanlığına qarap bäyälärgä tiyeş. Häm anıñ eşe, xäzergäçä bulğan dönyäwi däwlät yaqlı tışqı eşlär minstrları däräcäsendä yaxşı. Döresräge, xättä tağın da yaxşıraq dip äytergä bula”
Soñgı yıllarda, Änkara belän Yewropa Berlege arasında bulğan kileşülärendä kürsätkän tırışlığı näticäsendä, äğzälek öçen möräcäğat itkän Törkiyäneñ berençe tapqır, 1960nçı yıldañ birle äğzälek mäsälälärendä turındañ turı söyläşü mömkinçelege buldı.


text:
Harezm
Harezm (farsça خوارزم - Xwārazm, özbekçe Xorazm, türkmence Horezm) - Amu Darya özeniniñ Aral deñizine tökülgen yerinde er eki yanında bulunğan, Özbekistan ve Türkmenistan sıñırları içinde tarihiy regiondır.
Arheolog Sergey Tolstovnıñ aytqanınen "Asiyanıñ Mısırı" olğan Harezm, tarihnıñ eñ eski çağlarından berli medeniyet merkezi olğan ve özüne has içtimaiy ve medeniy kimligine saip olğan. Harezm idarecilerine Harezmşah denile edi. Amu Darya oñ tarafında Kât, sol tarafında Ürgenç (Cürcaniye) eki müim merkezi bar edi.
İslâmnıñ qabulından soñ Harezmde ilim ve edebiyatta büyük bir inkişaf oldı. Moğol istilâsına qadar İslâm dünyasınıñ eñ müim merkezlerinden biri alına keldi. Harezmi ve Biruni kibi emiyetli alimler Harezmde doğıp büyüdi. Evelleri Harezmde İran tillerine ait olğan harezm tili laf etilgen edi. XI ve XII asırlarda region Oğuz ve Qıpçaq qabileleriniñ yerleşmesinen türkleşti. Harezm türk tili ortağa çıqtı. Moğol istilâsından soñraki merkezi Hive oldı.


text:
Ukrainanıñ mahsus bağ ve qoruv devlet hızmeti Odessa ve Herson vilâyetlerinde eki yañı bölükni meydanğa ketirdi. Olar hızmetniñ Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdaki faaliyetinen oğraşacaqlar.
Bunı hızmetniñ matbuat hızmeti bildire, dep yaza «Kapital» neşiri.
Hersonda RRT Köntsern yañı Qırım temsilciligini şekillendireler. O, ukrain tarafına Poloniyadan bedava ketirilgen analog bericilerni tikleycek.
Beyanatta qayd etile ki, işbu bericilerniñ maqsadı – Qırımnıñ bir qısmını Herson vilâyetinden ukrain telekanallarınen temin etmektir.


text:
Rusiye MÇS hızmetiniñ Qırım idaresi mayısnıñ 2-nde suv taşqınından zarar körgen qomşu Rusiyeniñ Stavropolye ülkesi sakinlerine insaniy yardım yollağan. Bu aqta idareniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
«İnsaniy yardımnıñ esas qısmını aşayt malları ve içilecek suv teşkil etmekte. Epsi olıp 5 tonnağa yaqın yük toplandı. Al-azırda er kes pek yahşı tanığan Rusiye MÇS hızmetiniñ beyaz «Kamaz» maşnası aşayt mallarınen beraber artıq Mineralniye vodı şeerine doğru yolğa çıqtı, anda ise mallar, suv taşqınından zarar körgen insanlarğa dağıtılacaq», – denilmekte haberde.
Kreml nezaretindeki Qırım MÇS hızmetiniñ yolbaşçısı, idare daa evel o regionğa 30 dane ışıq qullesi yollağanı aqqında ayttı.
Soñki eki afta devamında Rusiyeniñ Stavropolye ülkesi soñki yarım asır devamında ilk sefer şiddetlı suv taşqını körmekte. Otkaznenskiy suv ambarınıñ dambasında eşilme telükesi olğanı sebebinden mayısnıñ 29-nda 60 biñ insan tahliye etilecegi aqqında ilân etilgen edi.
Ülke gubernatorınıñ matbuat hızmeti bergen malümatqa köre, suv taşqınından 8 biñge yaqın insan zarar körgen.


text:
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine deñiz limanınıñ dispetçer hızmetinde bildirdiler.
Paalılaşuv ilk evelâ «Grafskaya – Zaharova» ve «Artbuhta – Radiogorka» marşrutlarına ait. Olar şeer merkezini Şimaliy taraf ile bağlay. Mında adiy künleri avtobuslar yürmey.
Paalılaşuv sebepleri aqqında dispetçer hızmeti bir şey aytmay.
Bunıñ ile liman hadimleri yolcularnıñ şeer marşrutlarından taşuvı ziyanlı olğanını ayta. Şeer «akimiyeti» ise limannıñ ziyanını ödemege istemey.
Qırımnıñ işğalinden evel işbu marşrutlarda yolcu katerlerde yol parası 2,50 grn (7,5 ruble) tura edi.
İşğalden soñ liman fiyatnı 10 ruble etti, faqat bu fiyat çoq saqlanılmadı.
Qırım.Aqiqat endi qayd etkeni kibi, iyün 1-den Aqyarda şeer trolleybus ve avtobuslarda yol fiyatı 25% arttı.


text:
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi ATR qırımtatar telekanalına qoltutmaq maqsadı ile levhanı çıqaracaq olğan yedi insandan birine para cezasını berdi. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, mahkeme Aleksey Yefremovnı «qanunsız mitingniñ teşkilâtçısı» olaraq tanıp, onı «yaqalanuvğa qarşılıq köstergeninde» qabaatladı.
Yevremovnı qanunsız mitingniñ teşkil etkeninden sebep 20 biñ rublege ve yaqalavğa qarşılıq köstergeninden sebep 500 rublege cezaladılar.
Aleksey Yefremov qabaatını red ete. Onıñ aytqanına köre, o, yaqalanğanda qarşılıq köstermedi.
Mahkemede eki politsiya hadiminden ğayrı diger şaatlar sorğuğa çekilmedi, – dep haber ete Qırım.Aqiqatnıñ mühbiri.
Adliyeci Cemil Temişevniñ bildirgenine köre, imaye «Moskva ve İnsan aqları Avropa mahkemesine qadar şikâyet etmek» niyetinde. Onıñ qayd etkenine köre, «deliller pek az».
Qalğan iştirakçiler mahkeme binasınıñ yanında bulunalar, olarnıñ mahkemesi soñra ötkerilecek.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, aprel 1-de, saba, Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde ATR qırımtatar telekanalına qoltutmaq içün levhanı çıqarmağa niyetlengen yedi studentke nisbeten toplaşuv başlandı.
Studentlerni mart 30 künü Aqmescitniñ Vorontsov bağçasında politsiya yaqaladı. Olar Aqmescit bağçasında toplaştılar, lâkin levhanı çıqarıp başlağan soñ politsiya hadimleri peyda oldılar. Olarnı yaqalap, bölükte üç saatten ziyade tuttılar.
Studentlerniñ aytqanına köre, olarğa aqqlarını seslendirmeyip, ruhiy basqı yaptılar.
Studentlerni «qanunsız mitingniñ keçirilmesinde» qabaatlaylar.
Adliyeci Cemil Temişev toplaşuvnıñ başqa künge keçirilmesini istedi, amma mahkeme ruhset bermedi. Onıñ malümatına köre, yedi talebeni ayrı mahküm etecek olalar.
Aprel 1 kününden itibaren ATR işini toqtattı. Telekanal martnıñ soñuna qadar Rusiye qanunlarına köre kütleviy haber vastası olaraq öyle de qayd olamadı.


text:
Aqmescitte Yaltinskaya soqağında Cuma caminiñ açılması işbu rayonda maşina tıqanıqlıqlarına sebep ola bile.
Bu aqta Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ Qurucılıq ve mimarcılıq nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Nevbetteki toplaşuvda Aqmescit-Yalta yolunda diniy bayramlar künleri ola bilecek tıqanıqlıqlarnıñ ögüni almaq içün park yerleriniñ miqdarını muzakere ettiler», – denile beyanatta.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti ve Müftiyatı sentâbr 25 künü Aqmescitte Cuma Caminiñ qurucılığı başlağanı aqqında bildire, onı üç yıl içinde qurmaq niyetindeler.
2011 senesi Qırımda Vasiliy Cartı baş nazir olğan vaqıtta Aqmescitte Yaltinskaya soqağı, 22 adresi boyunca Cami-Caminiñ qurucılığına kapsula qoyğan ediler.


text:
Cemilev eki kün evelsi bu teşkilâtnıñ baş kâtibi ile Saudiy Arabistanda körüşti. Tedbirde Ukrainanıñ teşkilât terkibine kirüv meselesi muzakere etildi, dep haber ete RBK-Ukraina.
«Bizler Ukrainanıñ bu teşkilât terkibine ortaq aza olaraq kirmesini muzakere ettik. Rusiye anda bar. O, memlekette 27 mln musulman bar olğanını bildirip, anda nezaretçi statusını aldı», – dep ayttı Cemilev.
Cemilevniñ aytqanına köre, İslâm işbirligi Teşkilâtınınıñ reberligi dey ki, Ukraina reberligi bunıñnen bağlı ariza bermeli.
«Onıñ içün qaytqan soñ men Yatsenüknen (Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük ile) körüştim . Al-azırda emir azırlanıla. Bu müim bir şey, çünki 56 memleketniñ areketlerine tesir etmek mümkün, ekinciden ise, bayağı küçlü İslâm bankınıñ imkânlarından faydalanmaq mümkün», – dep qayd etti Cemilev.
O, şunı da bildirdi ki, İİT baş kâtibi Ukrainağa qol tuta: «Baş kâtip qol tutacağını ayttı, lâkin mında qararlar bir ağızdan qabul etilgenini bildirdi. Problemli olğan memleketler de bar. Qararları müim olğan memleketler gruppası da bar: Saudiy Arabistan, Turkiye ve İran, olar eñ itibarlı olalar. Lâkin biz ümüt etemiz ki, Ukrainanı qabul etecekler», – dep ayttı Cemilev.
Onıñ bildirgenine köre, onı iyün ayında ötkerilecek İslâm İşbirligi Teşkilâtınıñ tış işler nazirleri körüşüvine davet ettiler.


text:
O'zbekler
O'zbek xalqının' kelip shıg'ıwı (etnogenezi)
O'zbek xalqının' negizi b.e.sh. birinshi mının'shı jıllardın' ortalarınan baslap putin antik da'wir (IV-VI a'a') dawamında etnogenezi, xojalıq tu'ri, ma'deniyatı, turmıs ko'rinisi, ha'zirgi O'zbekstan jerinde jasag'an Evropalılar rasasındag'ı qa'wimler menen . Bul birikpe eramızg'a shekemgi V a'sirdegi sak-massagetler menen gunnılar aralas eftolitler ma'mleketinde bolg'an. Son' tu'rk kaganatının' quramındag'ı ko'shpeliler kelip bularg'a qosılıp, olarda o'tırıshılıqqa aylang'an. Shıg'ıstan tu'rk qa'wimler X-XI a'sirlerde karaxanidler ha'm seldjukler ma'mleketi da'wirinde ko'birek keledi, tu'rk tilleri Fergana, Zarafshan, Qashqadaryada tu'rk tilleri u'stemlikke erise basladı. Al Xorezm wa'layatında mong'ollar jawlap alg'annan keyin, XIII-XIV a'sirlerde burıng'ı Xorezm tili birotala toqtadı. Tu'rki tilinen oguz dialekti ornay basladı. Biraq jergilikli xalıqtın' ma'deniyatına etnikalıq quramına ta'sir jasamadı.
VI-VIII a'sirlerde arablardın' Orta Aziyanı jawlap alıwı aldında, tu'rk kag'anatları menen jergilikli aristokratlar eski tu'rkiy siyasiy birikpe tiykarında o'zbek, basqada Orta Aziya xalıqlarının' tili, ma'deniy birikpeleri negizi ku'sheyi baslag'an jerler ko'beydi. A'sirese bunday birikpeler Fergana, Buxara, Sogdiana, Xorezmde payda boldı. Bul da'wirde Orta Aziyag'a islamnın' tarqawı bunday bir-neshe etnikalıq bo'leklerdi bir dinge, olar arasındag'ı tillerdin' jaqınlasıwın tezletti.
Movarounnaxrg'a arqadan kelip, jergilikli u'stemlikke erisken o'zbeklerdin' keyingi etnik qatlamı, islamdı qabıl etken chagataylar toparı edi. Olardın' arasında tu'rk ha'm mong'ol birikpeleri (jalair, barlas h.t.b.) bar edi. Bul birikpeler XIV-XV a'sirlerde chagataylar dep ataladı. Bizin' da'wirimizge shekem sol chagatay urıwlarınan jetip kelgenleri: karluklar, barlaslar h.t.b. bolıp esaplanadı. XV a'sirdin' aqırında ha'm XVI a'sir baslarında Orta Aziyada siyasiy ha'm ekonomikalıq jag'day bosasqan. Ha'kimler, patshalar arasında biylik, ha'kimlik ushın talas tartıslar ko'beygen. Timuridlerdin' a'wladları Ferg'ana ha'kimi Babur ha'm Xirat ha'kimi Xusayn Bayqaralar Dashti qipchaqtan kelgen qu'diretli Shaybanixan basshılıg'ındag'ı jawınger o'zbeklerge qarsılıq ete almay sheginedi. O'zbekler dep tu'rki-mong'ol tu'rindegi kelgen urıwlar atalg'an. Olar Orta Aziyanı etnikalıq quramın antropologiyalıq tu'rin aytarlıqtay o'zgerte almadı. Olar tek XVII a'sirlerde g'ana O'zbekstannın' Zarafshan, Surxanda'rya, Qashqadarya ha'm Xorezm, Qaraqalpaqstan jerlerine aralasıp, jergilikli etnikalıq birikpelerdi irilendirdi. Etnikalıq ta'sir jasadı. Bul da'wirge tiyisli jazba estelikler "Sheybaniynama", "Nusratnama", "Abdullanama" h.t.b.
O'zbek ataması ele o'zinin' ilimiy tusinigine iye emes. Da'slep bul so'z Usman ibn Munkiz XII a'sir, miynetinde gezlesedi. Keyin Rashiddin jılnamalarında XIV a'sir, Jalalatdinnin' XII a'sir a'sker basshılarının' biri O'zbek dep tilge alınadı. Belgili tariyxshı Xamdulla Kazviniy XV a'sir Altın Orda a'skerlerin "O'zbekler" dep, al olarg'a tiyisli jerlerdi "o'zbek ma'mleketi" dep ataydı. XV-XVI a'sirlerge tiyisli jazba dereklerde de Sheybani qarawındag'ı barlıq urıw ha'm qa'wimler birikpesinde "o'zbekler" dep atag'an. Xiywa xanı Abulg'azı, XVII a'sir, o'zinin' tu'rkler shejiresinde Aq Orda xanı Tuqtag'u xan o'lgennen keyin onın' ornına 13 jasar O'zbek xan taxtqa otırg'an, son' barlıq Juchi elinin' barlıg'ın o'zbek eli dep ataydı. Geypara o'zbek shejiresinde o'zbek xalqın 92 urıwdan qurılg'an dep ko'rsetiledi. Biraq bul durıslıqqa kelmeydi. O'zbeklerdin' kelip shıg'ıwınday-aq, olardın' etnikalıq quramıda o'zgermeli. Geypara urıwlar irilenip, al geypara urıwlar maydalanıp, basqa urıwlarg'a aralasıp ketken. Mang'ıt ha'm qazaq urıwlarının' birikpeleri ha'm Sheybaniy xan qarawında tu'rki-mong'ol urıwlarınan payda bolg'an etnikalıq toparlar qıpshaq, mang'ıtlar, qanlılar, qon'ıratlılar, naymanlar sıyaqlı burıng'ı elatlar birikken O'zbek atamasına o'tken. Demek ha'r tu'rli urıw qa'wimlerden birikken etnikalıq birikpelerden‘ mang'ıt, qon'ırat, qıyat, qıpshaq, Qıtay, qan'lı, durmen, keneges, mın, qırıq, ju'z, loqay, nayman, chimbay, jalayır, karluk, no'kis, u'ysin, qatag'an h.t.b. Etnonimler o'zbek ha'm basqa da Orta Aziya xalıqlarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Bul etnikalıq birikpelerdin' atamaları turmısı, xojalıg'ı, da'stu'rleri, dini h.t.b. ko'rinisleri a'yyemgi orta a'sir ilimpazları Maxmud Qashg'ariy, M.Narshaxi, Beruniy miynetlerinde ko'rinedi. O'zbek urıw-qa'wimlerinin' atamaları a'sirese etnotoponimlerde, yag'nıy geografiyalıq atamalar menen elatlardın' h.t.b. atamasında ko'rinedi. Jan'a da'wirde XIV-XIX a'sirlerde de ha'm en' jan'a da'wirde de o'zbek ha'm basqa Orta Aziya xalıqlarının' qa'liplesiwi dawam etken. Etnikalıq birikpeleri o'zlerinin' o'zge atamaları menen birge xojalıg'ının' tu'rinde (otırıqshı, yarım otırıqshı) da'stu'rinde, tilinde de o'zgesheliklerin saqlag'an. Tariyxshılar pikirinshe o'zbek xalqı 3 subetnostan birikken. Birinshi subetnos - a'yyemgi da'wirlerden o'tırıqshı qa'wimlerge b.e. I-mının'shı jılları arqadan ko'ship kelip aralasqan tu'rki tilindegi qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıq "Sart" dep atalg'an, ol ko'birek Fergana, Tashkent, Xorezm, Zarafshan wa'layatlarında jasag'an.
Ekinshi subetnos - Sheybaniyler kelmesten burıng'ı jergilikli tu'rki tilindegi qa'wimler menen jasag'an Sheybaniyler menen kelgen tu'rki qa'wimler aralaspası "tu'rkler" dep atalg'an. Olar XX a'sir baslarına shekem xojalıg'ında yarım ko'shpeliler, urıwlarg'a bo'linerlik o'zgeshikleri menen jasag'an. Bular Fergana, Samarqand, Jizzaq wa'layatlarında ko'birek aralasqan. O'zbek xalqının' tag'ı bir kishkene bo'legi - tatlar, bular Xorezm oblastında jasap ha'zir o'zbekke aylang'an.
U'shinshi subetnos, burıng'ı XV-XVI a'sirlerde Movarounnaxrge kelgen Deshti Qıpshaqtan ko'ship kelgen'lerdin' a'wladları. Olar "o'zbekler" dep atalg'an. 1920-jılg'a shekem, bular o'z urıw atamaların saqlag'an. Ma'selen, Buxarada 40, Xorezmde 20, Deshti Kipchak urıw atları o'mir su'rgen.
Olarda endogamiya ta'rtibinde bolg'an. Olardag'ı Mang'ıt, Qon'ırat, Qıpshaq, Nayman mayda urıwları ha'm toponimler a'yyemgi etnonimlerdi ko'rsetedi.


text:
Rusiye alimleri, Yedi Quyu (Leninskiy) rayonınıñ Qız Avul (Yakovenkovo) köyünde Qız Avul qadimiy mezarlığında qazmalar yapqanda, yerastı dürbesinde kömülgen 12 adamnıñ naaşını taptılar, dep bildireler, cesedlerniñ arasında bir qılıçlı asker de bar edi. Bu aqta "Arheologiya" rusiye cemiyet fondu haber ete.
"Yazıq ki, dürbeniñ aşadaki qatlamlarında kömürlgen adamlarnıñ kemikleri yahşı saqlanmadı. "Yañı" ölüler, "qoranta"nıñ evel cılılğan azaları üstlerine qoyula edi, bunıñ içün qabir çoq qatlamlı oldı", - dep yaza fondnıñ haberinden "Krıminform" haber resursı.
Bundan ğayrı, beyanatta qayd etilgeni kibi, arheologlarnıñ malümatına köre, milâttan soñra 88-inci yılı tarihli imperator Domitsiannıñ Rim kümüş denariyi tapıldı.
Dürbede bir qaç boyuncaq, quşaq başı ve milâttan soñra I asırnıñ urbasından dögmeler tapıldı, bundan ğayrı çeşit-türlü keramik savut, mis savutları ve kümüşten yasalğan taşlı yüzük çıqtı.
"Tavrida" maşna trassasınıñ quruluvında tapılğan arheologik nesneler Qrımnıñ dört müzeyine berilecek, dep 2018 senesi mayıs ayında bildirele edi.
Qırım ilhaqından soñ, Rusiye yarımadada olğan bütün medeniy ve tarihiy degeri olğan obyektlerni öz yurisdiktsiyasına aldı. Kyiv, abideler Ukraina halqına aittir, dep itiraz ete ve olarnı UNESCO qoruması altına almağa muracaat ete.


text:
Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen Qırımğa nisbeten Ğarpnıñ sanktsiyaları territoriyanıñ Ukraina nezareti altına qaytarılmasına qadar saqlanılacaq. Bunı AQŞ Avropa ve Yevraziya meseleleriden devlet kâtibiniñ yardımcısı Viktoriya Nuland bildirdi.
«Qırım sanktsiyaları işğali devam etkenine qadar saqlanılacaq», – dedi o.
Evel Nuland bildirgeni kibi, Rusiye 2014 senesi baar ayından işğal etken Qırım boyunca Ukraina ile muzakerelerni keçirmek imkâniyetini iç bir vaqıt qullanmay edi.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etilgen. Ukraina Yuqarı Şurası bu tarihnı yarımadanıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuvı olaraq belgiley.


text:
Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya öz ğayreti sebebinden mıtlaqa general unvanını qazanır, dep bildirdi Komsomolskaya pravda gazetasına Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov.
«O, adliye ilimlerniñ namzeti olmaq istey, hızmetinde de muvafaqiyetlerge irişmege niyeti bar. General olmalıdır, dep tüşünem – mında başqa variantlar yoq. Natalya – Qırımnıñ yüzü, oña qol tutmağa tırışacaqmız», – dedi Aksönov.
O, Poklonskayanıñ cesürligini ve onıñ erkek-prokurorlardan daa quvetli olğanını qayd etti.
«Natalya Vladimirovna bu keçici müddet devamında özüni ğayet cesür alıp bardı. Üç kün içinde 6 prokurornı deñiştirdiler… Prokuraturada çalışqan ve Rusiye tarafdarları olğan erkeklerni davet ete edik, amma kimse becermedi: birini apayı yollamadı, ekincisi hastalandı, üçüncisinde bürtük çıqtı»,– dey Aksönov.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Avropa Birligi (AB) Keriç köprüniñ qurulışında iştirak etken rusiyeniñ altı şirketine qarsı sanktsiyalar kirsetti. Bu qarar AB-niñ resmiy jurnalında derc etildi.
Olarnıñ arasında rusiyeli iş adamı Arkadiy Rotenbergniñ eki şirketi: PAO “Mostotrest” ve OOO “Stroygazmontaj” bar. Daa evel bu şirketlerniñ ekisi de amerikan sanktsiya cedveline kirsetilgen edi.
AB-niñ cedveline AO "İnstitut Giprostroymost – Sankt-Peterburg", AO "Sudostroitelnıy zavod "Zaliv", OOO "Stroygazmontaj – Most" ve Vologda şeeriniñ AO "VAD" de bar.
İyünniñ 18-ine AB-niñ Şurası Rusiye ilhaq etken Qırımğa qarşı olğan sanktsiyalarnı daa bir yılğa uzattı. Olar AB-de bölükleri olğan şirket ve şahıslarğa aittir ve 2019 senesi iyün 23-üne qadar üküm sürecek.
Mayısnıñ 16-nda rusiyeli memuriyet Keriç boğazı üstünde qurulğan köpürniñ avtoyol qısmı yengil avtomobillerniñ areketi içün açıldı. Köpürniñ demiryol qısmı şimdilik qurulıp bitirilmedi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye ilhaq etken Qırımda Keriç köpüriniñ qurğanı Kremlniñ halqara uquqqa sayğısızlıq köstergeniniñ nevbetteki misali olğanı aqqında aytqan edi.
Avropa birligi Rusiye ve ilhaq etilgen Qırım arasında qısmen açılğan Keriç köpürini tenqit etken edi. 2014 senesi Qırım ilhaq etilgen soñ, Ukraina Rusiye ile tizilgen köpür qurulışınen bağlı muqaveleden çıqtı.


text:
Qırım advokatı Emil Kurbedinov, «Qırım diversantlarınıñ işi» boyunca mahküm etilip, apishaneden azat etilgen soñ 3 milliondan ziyade ruble (qararnen 1,5 million hrivna) miqdarında cöreme tölemege mecbur etilgen Redvan Suleymanovnıñ uquqiy qorçalavını devam etmek niyetinde.
Kurbedinov: «Mahkeme, azatlıqtan marum etüvden ğayrı, ava limanı, avtovokzal ve Keriç parom keçitinde sanki yer alğan çoq millionlıq zararlarnı Redvan (Suleymanov – QA) üstüne astı! Bizim şikâyet bermemiz daa soñuna yetmedi ve men onıñ işi boyunca uquqiy çalışmalarnı devam etecem», – dedi.
Advokatnıñ aytqanına köre, al-azırda Qırımda bulunğan Suleymanovğa, Rusiye mahkemesi tarafından tayin etilgen cöreme sebebinden Ukrainanıñ qıtadaki qısmına çıqmağa izin bermeycekler.
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi 2017 senesi ağustos 10-da 28 yaşlı Redvan Suleymanovnı, bir gruppa şahıslar tarafından evelden añlaşılıp yapılğan terrorizm aktı aqqında yalan malümat bildirgeninde (Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 207-nci maddesiniñ 2-nci qısmı) qabaatlı tanıdı. Oña qarşı 1 yıl ve 8 ay müddetli koloniya cezası tayin etildi, ve onı 3,5 milliondan ziyade ruble (qararnen 1,5 mln hrivna – QA) miqdarındaki «zarar»nı tölemege mecbur ettiler.
2018 senesiniñ martında Suleymanov apishaneden azat etildi.
Redvan Suleymanov 2016 senesi iyül 30-da Aqmescit ava limanı territoriyasında yaqalandı. Ağustos 12-de Rusiye FSBsi Rusiyeniñ kütleviy haber vastalarında Suleymanovnıñ sorğusı ve itirafları ile videonı cayrattı. Yaqalanğan, 2015 senesiniñ oktâbrinde Zaporojyede Ukraina istihbaratı tarafından verbovka etilgenini iddia ete. Suleymanovnıñ aytqanına köre, onıñ maqsatlarına arbiy tehnikanıñ areketleri aqqında malümatnıñ toplaması kire edi, ve daa soñra oña, sanki, Aqmescit demiryol vokzalı ve ava limanında patlatıcı tertibatlarnıñ qoyulması içün yer tapmaq vazifesi berilgen edi.
Ukraina Arbiy quvetleriniñ Baş ştabında Rusiye Federal hizmetiniñ bildirüvini inkâr eteler.


text:
Qırım Rusiye Devlet şurası Ukrainanı «Qırımğa nisbeten genotsid etüvinde» qabaatladı ve 2015 senesi sentâbr ayından devam etken yarımada qamaçavı boyunca aktsiyağa işmar etti.
Şu cümleden, arizada aktsiya iştirakçilerinden olğan «terroristik telüke» aqqında aytıla.
Deputatlar qıtaiy Ukrainadan elektrikniñ berilmesi toqtatılğanı aqqında hatırlattılar, olarnıñ fikrine köre, bundan sebep «sağlıq saqlav müessiseleri» ve hastalar içün telükeni meydanğa ketirildi.
«Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet şurası genotsid halqara uquq qaidelerini bozğan ve insan aqları içün havflı cinayet olğanını hatırlatıp, terroristik telükeniñ artması boyunca qasevetini bildirip ve bu cinayetlerniñ genotsid cinayetiniñ tenbisi aqqında konventsiyağa uymasını tüşünip, bu insaniyetsiz areketlerni etken şahıslarnıñ halqara mahkemeniñ ögünde turması ve cezalanmasını yerine ketirmege tırışıp, Rusiye Federatsiyasınıñ Tış işler nazirligine muracaat ete ve BMT Havfsızlıq şurası ve Baş Assambleyasına, Mustaqil Devletler Birligi iştirakçileri – Parlamentlerara Devletler Assambleyasına, Avropada havfsızlıq ve işbirlik teşkilâtına, Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyasına muracaatımız ile bağlı siyasiy, diplomatik ve haber yardımını soray», – denile beyanatta.
Qırım deputatları «Qırım Cumhuriyetine nisbeten genotsid»niñ taqiqatı ve toqtatılmasını talap etecek ola. Arizada «Qırım qamaçavı boyunca meseleniñ BMT Havfsızlıq Şurasınıñ kün tertibine kirsetilmesi ve neticede Halqara cinaiy mahkemege berilmesini» talap eteler.
Devlet şurasınıñ vesiqasında «Ukrainanı qanunsız teşkilâtlarnıñ silâsızlandıruvı ve Qırımğa qarşı terkatlarnıñ azırlanuvını toqtatmaq içün tedbirliniñ keçirilmesi» ile bağlı talaplar bar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi. Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Çoqusı qırımtatarlar yaşağan Aqmescitteki Bor Çoqraq (Fontanı) qasabasınıñ sakinleri yaramay yollar ve cemaat naqliyesi problemalarına şikâyet ete.
Yerli sakinlerniñ Avdetke bildirgenine binaen, Aqmescit-Bağçasaray yolu buruluşından başlanğan, Çkalova soqağına ketken qasabadaki yolnıñ «kimsege keregi yoq», o, 15 yıldan ziyade tamir etilmedi.
«Er kün bu yoldan yüzlerce maşna yüre (Sabla (Partizanskoye) ve Konstantinovka köylerinden – muar.), amma o, çuqurlarnen ve qurucılıq çöplüginen olğanı kibi, öyle de 15 yıldan ziyade tura», – dep şikâyet etti yerli sakin.
Onıñ sözlerine binaen, yerli akimiyet ayta ki, bozulğan yol parçası ne şeerge, ne de rayonğa ait degil, bunıñ içün onıñ tamir etilmesine para alınacaq yer yoq.
Cemaat naqliyesi daimiy cedveli yoq olğanı, Bor Çoqraq qasabasınıñ daa bir ciddiy probleması ola. «Bor Çoqraq – Boğurça q.» 78 sanlı yerli marşrut cedvel boyunca yürmey.
Amma qasaba sakinleri, şeerde büyük tıqanıqlıqlar olğanı sebebinden aydavcılarnı degil de, daa çoq bu marşrut boyunca ayırılğan avtobuslarnıñ sayısı kerekli qadar olmağanına şikâyet ete.
«Çorlandırıcı bir şey! İç kimseniñ bizge işi yoq! Ne saba, ne aqşam ketmege imkân yoq. Bundan da ğayrı, marşrutkalarnıñ içi pek kirli, olar töpeden tolu kele (78 sanlı marşrut Bor Çoqraq qasabasından yuqarı yerleşken «Nadejda» qasabasına kire), saba Sevastopolskaya soqağından Svobodağa ketmek kerek olğan insanlar ise, asıl da minip olamay, çünki avtobus Zapadnaya avtostantsiyasında tamamen tola», – dep çorlana yerli sakin.
Onıñ sözlerine köre, Sevastopolskaya soqağınıñ tamir etilmesi sebebinden saba şeerge qadar yetmek içün bir saat ya da ziyade kerek ola.
«Bazı vaqıtları adamlar tamam marşrutkada yaramay ola», – dep ayta Avdetniñ subetdeşi.
Hatırlatamız ki, 2016 senesi baarde Aqmescit rayonındaki Bor Çoqraq qasabasında Çkalova soqağında yol qısmen tamir etildi, amma yolda tek qısmen çuqurlar toldurıldı. Qırımtatar qasabasında turaqlardan birine öyle de «Gölçik» («Luja») adı qoyuldı, o ne qışta, ne de yazda qurumay.
Qasabada, merkeziy yoldan ğayrı, elbet, köy içinde de yolsuzlıq.
Mına böyle yolcular 78 sanlı marşrutnen yüre.


text:
Özüni tatar saymaq içün, insan tatar tilini bilmek mecbur degil.
Bunı Tataristan medeniyet naziriniñ muavini Güzel Şaripova ayttı.
«Alimlerimiz (Ş. Marcani adına tarih institutınıñ hadimleri – Avdet) ayta ki, milliy hususiyet, hususan tatarnıñ milliy hususiyeti til bilgisine esaslanmay. Yani, tilni bilmek kerek degil. Bugün tatar kişi, tatar tilinde laf etmese de, olur. Böyle ise, onıñ tatarlığı neden ibarettir? Alimlerimiz ayta ki, bugün tatarlar öz tatarlığını tamırlarından duya. Men – tatarım, ana-babam – tatar, balalarım – tatardır. Olar, qadimiy tatar topraqlarda yaşay edi», – dedi Şaripova.
2010 senesi yapılğan bütün Rusiye ealiniñ qayd etilüvi malümatına binaen, tatar tilinde laf etken rusiyelilerniñ sayısı 4,28 million insan edi. 2002 senesi böyle insanlarnıñ sayısı 5,34 million edi. 8 yıl içinde Rusiyede tatar tilini bilgen adamlarnıñ sayısı bir millionğa eksildi. Aynı bu vaqıt içinde tatarlarnıñ sayısı da 240 biñge eksildi, dep bildire Idel.Realii.


text:
Aqmescit (Simferopol) merkeziniñ büyük tamirlenüvi yekünlene. Şeer sakinleri ava arareti -10 derece olğanda qoyulğan qaldırımnıñ ilk fotoresimlerini içtimaiy ağlarda paylaşa.
Qıyış qoyulğan qaldırım taşçıqları, totlu quyu qapaqları ve yağmur kanalizatsiyası parmaqlıqları, yañlış qoyulğan fener direkleri ve qaldırım şemmaları piyadeler içün havflı tura.
İçtimaiy ağlar qullanıcıları ayta ki, bundan evel Karl Marks ve Puşkin soqaqlarınıñ körünişi daa güzel edi, böyle tamirge ise diversiya dep aytalar.
«Ne qadar alçaq adam olmaq kerek ki, Aqmescit sakinlerine bu boqnı alıp bermek içün – afu etiñiz, başqa söz tapalmayım. Qıtayda böyle şey içün, ğaliba, öldürir ediler, em de halq ögünde. Nasıldır arap devletinde, eñ yahşısı, – esas meydanda qamçılar ediler, soñra, bütün mal-mülkünden marum etip, çoq yılğa apiske qapatır ediler. Çünki bu, iş degil, dostlar, bu, hırsızlıqtır», – dep yazdı Qırım paytahtı sakini, evel müendis-qurucı olıp çalışqan Yevgeniy Bondarenko Facebook saifesinde.
Onıñ fikrince, şeer akimiyetiniñ böyle işinen rusiyeli prokuraturada meraqlanmaq kerekler.
Avdetniñ evel bildirgenine köre, Aqmescit merkezinde işçiler qaldırım taşçıqlarını ava arareti -10 dereceni teşkil etkende qoya edi. İşler, qarantlıq tüşken soñ da devam etken edi.
Bundan da ğayrı, Qırım blogeri Aleksandr Gorniy «Eho Moskvı» saytında «Diversantlar Aqmescit merkezine sürip kirdi» serlevalı fotoreportajnı paylaşıp, Aqmescit merkezindeki tamirni diversiya dep adlandırdı.
Foto: Yevgeniy Bondarenko


text:
Çeh Cumhuriyetiniñ prezidenti Miloş Zeman Rusiyeniñ Qırım işğalini «bitken iş» dep saya ve meseleni Ukrainağa tazminat ödep çezmege teklif ete. Bunı o Avropa Şurası Parlament assambleyasında Ukraina deputatı Aleksey Gonçarenkonıñ sualine cevap berip ayttı.
«Mence, Ukraina içün tazminat olur – ya maddiy şekilde, ya da cermay ya da gaz vastasınen ödenecek», – dep tekrarlay Zemannıñ cevabını «Yevropeyskaya pravda».
Neşirniñ bildirgenine köre, Çeh prezidenti Qırım işğaliniñ qanunğa zıt kelgenini tanıp, mesele çezilgenini ayttı.
«Qırım işğal altında, şübesiz. Bu bitken iştir (fait accompli)», – dep ayttı çeh lideri.
Zemannıñ aytqanına köre, Ukraina işğal etilgen yarımada tazminini almasa, «Avropa cenki» başlar. Buña esaslanıp, Zeman Ukraina Qırımnı qaytarmağa tırışsa, cenk olacağını tüşüne.
«Bizler Avropa cenkine yol bermemelimiz, bunı añlamaq kereksiñiz», – dep hitap etti o deputatlarğa.
2014 senesi martnıñ 16-da Qırımda ve Aqyar şeerinde dünyada tanılmağan referendum olıp keçti. Bundan soñ Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ukraina, Avropa Birligi, Amerika Birleşken Devletleri mezkür rey berüvni tanımadılar. Martnıñ 18-de Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımdan qıta Ukrainağa köçken Koktebel Jazz Festival, bu yıl 6-8 sentâbrde Truhanov adasında keçirilecek. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa teşkilciler haber etti.
"Programmada bir qaç rezidentsiya bar: Qırım artisleriniñ sanatına bağışlanğan "Qırım adası"; YuBK ("Kyivniñ cenübiy yalısı") ile işbirlikte keçırilgen Koktebel Jazz Stage; icadiy taqım ve "H.L.A.M" Kyiv klubu ile azırlanılğan Koktebel free beach club", - dep bildirile beyanatta.
Teşkilcilerge köre, olar Çernomorsktan (Odessa vilâyeti) festivalni avuştırmağa mecbur oldı, çünki "festival ilerlemesine baqışları yerli akimiye organlarınıñ baqışlarınen bir kelmey edi".
Rusiye Qırımnı ilhaq etkeninden soñ, Koktebel Jazz Festival, Köktöbel Qırım qasabasından uzaq, Ukrainanıñ qıta qısmında keçirile. Bu yıl festival 17-nci kere keçecek.


text:
Ukraina nazirler şurası Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Aslan Ömer Qırımlını Ukrainanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ işleri boyunca Devlet hızmetiniñ reisi vazifesine tayinledi.
Ukraina ükümetiniñ resmiy saytı bildire ki, bunıñnen bağlı qararnı Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük imzaladı.
38 yaşında Aslan Ömer Qırımlı 2013 senesi noyabr ayından itibaren Meclis prezidiumınıñ azası, Meclis reisiniñ muavini, tışqı iqtisadiyat alâqaları, yatırım ve milliy iqtisadiyat inkişafı bölüginiñ reberi ola.
Ömer Qırımlı Nazirler şurası yanındaki Qırım ve Aqyar işleri boyunca departamentniñ yolbaşçısı ola. Departament Qırımnıñ işğalden azat etilmesi ve andan köçip kelgenlerniñ meselelerinen oğraşa.
Bundan evel Ukraina halq deputatı, «Qırım» fraktsiyalarara gruppasınıñ reberi Aleksey Gonçarenko Ömer Qırımlınıñ mezkür vazifege tayin etilmesi aqqında bildirgen edi.


text:
Qırımda insan aq-uquqlarına riayet etüv vaziyeti kerginleşe ve yarımadadan qıtaiy Ukrainağa köçip ketken insanlarnıñ sayısı ep arta. Qırımtatarlarğa qarşı eñ ziyade basqı yapıla.
Bu aqqında Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Ukrainada insan aqlarına riayet etüv aqqında yañı maruzasında aytıla.
İnsan aqları boyunca idare Qırım akimiyeti ve Rusiye akimiyetine qırımtatarlarğa qarşı basqı, qorquzuv areketlerini toqtatmağa ve yarımadanıñ er bir sakinine esas aqlarını kefil etmege çağıra.
BMT qırımtatar faalleriniñ öldürüvleri ve zorbalıq ğayıp oluvlarını ögrenmege, em de Qırımda BMT insan aqları boyunca yuqarı komissar boyunca insan aqlarına riayet etüv vaziyetiniñ monitoring temin etilmesine çağıra.
BMT malümatlarına köre, Qırımdan qıtaiy Ukrainağa mecbur köçip ketken insanlarnıñ sayısı 17794 insannı teşkil etti.


text:
Qırım qurtarıcıları, yarımadada noyabrniñ 26-sınace yüksek yanğın telükesi olacağını bildire.
"Qırım gidrometeorologiya ve etraftaki müit monitoringi idaresi"niñ malümatına köre, noyabr 23-26-sında Qırımnıñ orta ve şarq rayonlarında yüksek yanğın telükesi rejimi qalacaq. Qırımnıñ cenübiu rayonlarında fevqulâde yanğın telükesi beklenile" - denile müessise beyanatında.
Bundan sebep, yanğın telükesi olğan vaqıtta ateş yaqmaq, manğal ve patlav aletleri qullanmaq, yanğan sernik taşlamaq ve terek tübündeki otlarnı yaqmaq yasaq. Bundan ğayrı, orman alanlarında ve dağda sigaret içmek, yanğan sernik ve sigaretlerni taşlamaq, küneşli yerde şişe, cam parçalarını ve başqa çöplükni qaldırmağa yasaqlana.


text:
Tatar: “Suveren tigezlegebez qabul itelsä, räsmi söyläşülärgä başlarbız”
Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäte İlbaşı Ärsin Tatar Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäteneñ suveren tigezlege häm xalıqara tigez statusı qabul itelsä, räsmi söyläşülärgä başlıy alaçaqların belderde
Tatar Berläşkän Millätlär Oyışması ğomum särkätibe Antonio Guterreş häm Kön’yaq Kipr grek citäkçelege liderı Nikos Anastasiadis belän öç yaqlı söyläşülärdä oçraştı.
Amerika Quşma Ştatlarınıñ N’yu-York şähärendä BMO Ğomum üzägendäge söyläşüdän soñ Tatar “Törek yortı”nda matbuğat oçraşuın oyıştırdı.
Çığışında “Bezneñ xaq-xoquqıbız - möstäqil tigezlek häm tanılu. Bu räweşle alğa qarıy alabız”, - dip äytüçe Tatar: "Xäzerge waqıtta başqaruıbız zarur bulğanı – Kipr törek xalqınıñ xoquqların saqlaw. Alğa qarawçı yullarnı söyläşü öçen här forsatnı qullanaçaqbız”, - dip belderde.
60 yıl ütkärelüçe söyläşülärneñ näticäläreneñ bulmağanı öçen ber ük añlayış belän bu söyläşülärneñ alıp barıla alınmayaçağına basım yasawçı Tatar: "Bez suveren tigezlekkä nigezlängän, yänäşä yäşäwçe ike ayırım däwlätneñ xezmättäşlege belän kileşüneñ bula aluı öçen yänä monı häm qarşı yaqqa (Kipr grek tarafına) häm Ğomum särkätipkä añlattıq," – dip äytte.
Tatar Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäteneñ möstäqil, suveren tigezlege häm xalıqara statusı qabul itelgän oçraqta räsmi söyläşülärgä başlıy alaçaqların citkerde.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyä İlbaşı Ärdoğan Azärbaycanda
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan ber könlek êşlekle säfär belän Azärbaycanda
Ärdoğan Üzbäkstan liderın qotladı
Ärdoğan Mirziyoyevnı Üzbäkstanda qabat ilbaşı bularaq saylanuı belän täbrik itte


text: Neftekama qalahın aqqoştar töyäk itä. Qala urtahındağı Yaqtıqüldäge parźıñ bıyıl ike sebeşe bulğan, xäźer bındağı aqqoştar hanı 4-ügä etkän. Ular qıştı Qarman däülät elektr stantsiyahındağı maxsus urında uźğarasaq. Ä bına qala ergähendäge Zubovqa auılındağı küldäge aqqoştar yaźmış qosağında qala. Ularźıñ bereheneñ qanatı imgäneüe arqahında yılı yaqqa osa almağandar. Urındağı xalıq üźźäre aqqoştarğa teymäy, ämmä ularźı başqa yaqtan kilgän brakonyerźar atır tip borsola. Žunarsılıqtı küźäteü idaralığına xäbär itkändär, tik ular kilep aqqoştarźı almağandar. Kül tulıhınsa tuñıp bara, aqqoştarğa yöźörlök urın da, rizıq ta qalmağan.


text:
Türkiyeniñ kurort şeeri olğan Alaniyada halqara sanat festivallerinden birinde Qırım qomşu Rusiyeniñ bir parçası olaraq kösterilgen eykel taqdim etilgen edi. Ukraina TİN muracaat etkkn soñ yañlış haritanı aldılar. Bu aqta Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar öz Facebook saifesinde yazdı.
«Ukrainanıñ Antalyadaki konsulı Emir Rustamov martnıñ 3-nde Alaniyanı ziyaret etti ve şeer başı Adem Murat Yücelge muracaat etip yañlış haritanıñ alınmasını istedi. Türkiye ortaqlarımızğa pek tez rektsiyası içün minnetdarmız. Endi sanat siyasiy tesir vastasına çevirilmegen ve acayip Alaniya şeeriniñ sakinleri ve musafirleriniñ başını RF topraqları aqqaında yañlış fikirlernen aylandırmay. Qırım bu Ukrainadır!» – dep qayd etti o.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
QMDİ MDT bu yıl Acılıqqa barmağa niyetlengen müsülmanlarğa vesiqalarnı tezce teslim etmege rica ete. Mesele şunda ki, biometrik pasportnı azırlamaq içün bayağı vaqıt kete, bundan soñ ise, viza açıla. Bunıñnen beraber, vesiqalarnı kerekli şekilde azırlamaq kerek. Askerlik çağına kelgen yaşlarğa voyenkomattan spravka almaq kerek. Acılıq mevsimi avgust ayına rastkele, bunıñ içün küzde askerlikke çağırılğan gençler serbest şekilde acılıqqa bara bileler. Vesiqalar qabul etile. Şimdiki vaqıtqa qadar 150 adam vesiqalarnı berdi. Malümat almaq içün Çehov soq., 20 adresi boyunca ya da +7 (978) 090 8202 nomeralı telefon vastasınen muracaat etmek mümkün.
QMDİ MDT matbuat hızmeti