text:
Britaniä premyer-ministrı Tony Blair häm tışqı säyäsät başlığı Jack Straw bügen Libiä tışqı eşlär ministrı Abdel-Rahman Şalqam belän oçraştı. Straw söyläşülär "faydalı" buldı, dide: "Tışqı eşlär ministrı Şalqam belän bik tä faydalı söyläşülär uzdırdıq. Süz ike yaqlı häm regional mäs'älälär tiräsendä bardı. Oçraşunıñ ber öleşe şulay uq premyer-ministr Blair qatnaşında bardı" dide Jack Straw.
Straw, Blair häm Libiä citäkçese Moammar Gadhafi oçraşuı yaqın kiläçäkkä bilgeläner, dip ömetlänä. Britaniä inde ozaq waqıt Libiägä diplopatik izolyatsiädän çığarğa yardäm itergä tırışa. Dekabr ayında Gadhafi, Libiä atom töş, ximik häm biologik qoral citeşterü programmalarınnan baş tarta, dip iğlan itkäç , lierenkelek äzräk kimede.
Gadhafi belän söyläşülär uzdırır öçen bügen Liviägä İtaliä premyer-ministrı Silvio Berlusconi kilde.


c: text/html

text:
Sara Sadıyqovanıñ 100 yıllığın iskä aldılar
Böten tatar dönyasına tanılğan tatar kompozitorı Sara Sadıyqovanı Qazanda, anıñ ziratında iskä alırğa kilüçelär bik küp cıyılğan ide. Anıñ qäbere yanında iskä alu çarasın Sara Sadıyqova isemendäge fond citäkçese Äzhär Xösäyenov açıp cibärde. Häm ataqlı kompozitor ruxına bağışlap Xaris Salixcan tarafınnnan doğa qılındı.
Tatarstan Premyer ministrı urınbasarı - mädäniät ministrı Zilä Wäliewa Sara Sadıyqovanıñ tuğan könen 1 noyäberdä Tatarstanda ğına tügel, böten tatar dönyasında anı iskä alıp ütälär, dip belderde.
“Bügen barlıq kitapxanälärdä dä, mäktäplärdä dä, anı iskä alu çaralları ütä. Ä kiç belän ÇuvMaşiädä ütkän Räşit Vahapov isemendäge tatar cırı festivale dä Sara Sadıyqovağa bağışlap başlanaçaq ”Häm Zilä Wälieva 90 yıllarda äle Amerikadan kilgän tatarlar belän Sara Sadıyqovanıñ niçek oçraşırğa barırğa äzerlängän mizgelen iskä töşerep ütte.
Sara Sadıyqovanı iskä alu çarasında Tatarstannıñ atqazanğan artistı Äzhär Şakirov Tatarstannıñ xalıq şağire Mödäris Äğlämineñ Sara Sadıykova turındağı şiğeren uqıdı.
Bik küp şağirlär anıñ turındağı xatiräläre belän urtaqlaşıp aña bağışlanğan şiğerlären uqıdı.
Bu çarada Sara Sadıyqovanıñ qızı Älfiä Aydarsqaya da buldı. Ul üzeneñ räxmätlären belderde. Häm S-Peterburgta yäşägän tatarlar tarafınnan Sara Sadıyqovanıñ cırlarınnan torğan CD häm vidiodisk çığaruları turında äytte. 25 noyäberdä Sara Sadıyqovanıñ 100 yıllığın Mäskäwdä ütkärüläre turında belderde.
Qazanda bäyräm çaraları başqa dairälärdä dä däwam itä. Kinorejisser İdmas Ütägänov tarafınnan töşerelgän “Moñsara” isemle telefil'm
4 noyäberdä “Yaña ğasır” kanalınnan kürsäteläçäk. TR mädäniät ministrı süzlärençä, kiläse yılnıñ yazında Qazannıñ İske tatar bistäsendä kompozitorğa häykäl açılaçaq.
Mälikä Basıyr

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pakstan ilneñ tawlı töbäklärendä islamçı ğisyançılar qaldıqların tiz arada beteräçägen wäğdä itä
Pakstan xärbiläre inde yaqın aralarda uq ilneñ Äfğanstan çige buyındağı tawlı töbäklären törle islamçı ğisyançılardan, berençe çiratta mäğlüm "äl-Qaidä" qaldıqlarınnan arındıraçağın wäğdä itä. Bu xaqta Pakstan qorallı köçläreneñ Könyaq Wäziristan wilayätendä şul islamçılarğa qarşı höcüm alıp barğan xärbi bülekçäläre başlığı general Niaz Xattak belderde.
Audio, Niaz Xattak
"Könyaq Wäziristanda bez ähämiatle uñışlarğa ireştek, islamçılarnıñ zur öleşen xälsezländerdek, töp nığıtmaların yuq ittek. Bez alarnıñ ruxın sındırdıq häm berük waqıtta keşelärdä, üz cirlärenä qaytıp alarnı ğisyançılardan tartıp aluğa ışanıç uyattıq" di Pakstan xärbi citäkçese, üz qulı astındağı ğäskärilärneñ islamçılarğa qarşı köräşendä uñışı turında. Älege belderüen general Xattak Könyaq Wäziristandağı Kärwänä Manzay nığıtmasında yasadı, şuşı ähämiatle urın sintäbr ayında yawlap alınğan ide. Şunnan birle aña islamçılar härdaim höcümnär yasap tordı, Pakstan generalı süzlärenä qarağanda, alar "äl-Qaidä" suğışçılarınıñ üzbäklär, çäçännär, taciqlar, äfğannardan torğan häm cirle qabilä başlıqları belän kileşep yäşägän tübänräk däräcäle öleşen täşkil itä. General Niaz Xattak, Pakstan qorallı köçläre bügenge köndä Könyaq Wäziristannıñ dürttän öç öleşen üz qulında tota häm xäzerge waqıtta, wilayätneñ qalğan öleşen dä, anıñ tönyağındağı tawlı urınnarın çistartu äzerleklären kürä dip belderde. Soñğı könnärdä Pakstan xärbiläre şuşı yaqlarda zur qoral saqlağıçına tap bulğan, ul elek Quşma Ştatlarnıñ Guantanamo nığıtmasında totılğan Abdullah Mäqsüt isemle qabilä başlığı keşeläreneke bulğan dielä. Mäqsüt üze Pakstan xakimiate ezlägän islamçılar isemlegendä şaqtıy yuğarı urında tora. Anıñ xäzer qayda buluı xaqında mäğlümat yuq. General Xattak yäkşämbedä, Mäqsütneñ älegä kontrol''gä alınmağan tawlı ölkägä qaçuı ixtimal dip belderde. Uzğan ayda ul ike qıtay möhändisen urlawda ğäyeplängän ide. İslamçı ğisyançılarğa kitergän zianğa kilgändä, Pakstan qorallı köçläre bu ayda ğına 40-lap suğışçını üterüe xaqında söyli. Moñardan tış alar berniçä yäşeren urınnı da yuq itkän. Martta başlanğan şuşı ğäskäri operatsiä barışında yaqınça 300-läp islamçı üterelde dip xäbär itelä, noyäbrneñ berençe yartısında yuq itelgännär sanı artuı, Pakstan qorallı köçläreneñ höcümne köçäytep cibärüen kürsätä. Quşma Ştatlar häm kürşe Äfğanstan wäkilläre farazına qarağanda, 2001-nçe yıl azağında "Taliban" xakimiate tar-mar itelgännän soñ Äfğanstannan Pakstannıñ qabilälär genä yäşägän tawlı töbäklärenä "Taliban" häm "äl-Qaidä"neñ yözlägän suğışçısı qaçqan bulğan. Pakstan xärbiläre xäzer şularnı yuq itü eşen alıp bara, çikneñ äfğan yağında isä monı Äfğanstandağı amerikan ğäskärläre başqara.
Kärim Kamal


text:
Ğiraq üzeneñ qoralları turındağı xisabın BMOğa waqıtınnan alda tapşırırğa äzerlänä
Ğiraqnıñ Däwlät Kontrol İdaräse başlığı Hussam Mohammäd Amin, Ğiraq, qorallar turındağı xisabın şimbä, Berläşkän Millätlär Oyışması bilgelägän waqıttan ber kön alda tapşıraçaq, dip belderde. Amin, Ğiraqta küpläp üterü qoralı yuq, dide.
Amerika Quşma Ştatlar Saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitz, Ğiraq belän suğışnı buldırmau mömkin, dip belderde. Läkin, BBC kanalına birgän äñgämäsendä, Wolfowitz, Säddäm Xösäin monıñ öçen tırışlıq kürsätergä tieş, dip belderde.
Mäskäwdä, tışqı eşlär ministrı Yuri Fedotov, İTAR-Tass mäğlümat agentlığına, Berläşkän Millätlär Oyışması qoral inspektorlarınıñ Ğiraqta üz eşlären başlaularına ömet bağlawın belderde. Älege añlatmalar, Amerikan prezidentı George Bushnıñ Ğiraq citäkçese Säddämğa cibärgän tağın ber belderüdän soñ yasaldı. Bush isä, Ğiraqtan kilgän işarälär älegä ömetle tügel, dip belderde.
Amerikan saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitz isä bügen Törkiägä kilde. Maqsatı- Ğiraqqa xärbi çaralar iğlan itelä qalsa räsmi Änkara belän xezmättäşlek urnaştıru, Törkiäneñ xärbi bazaların qullanırğa röxsät alu. Änkara, Ğiraqqa qarşı suğış başlansa, kördlär bülenep çığıp bäysezlek öçen suğış başlar digän borçılu belderä. İlneñ könyaqkönçığışında Törkiä politsiäse inde 15 yıl körd ğısyançılarına qarşı köräş alıp bara


text: Ukrainada 97% tawışlar sanalğan xäldä premyer-ministr Viktor Yanukoviç öçen 39.88%, oppozisiä namzäte Viktor Yanukoviç öçen 39.22% tawış birelgän. Yuşçenko tarafdarları tawışlarnıñ yañadan sanaluın taläp itä. Yuşçenko'nıñ matbuğat wäkile İrina Heraşçenko, "bez Üzäk Saylaw Komissiäsenä här saylaw urınındağı här tawışnı tikşerüne sorap märäcäğät ittek" dip belderde. Yanukoviç tarafdarları, Ukrainanıñ könbatışında tawışlarnıñ 15-20% Yuşçenko faydasına üzgärtelgän dip belderde. Noyaberneñ 21dä prezident saylawlarınıñ 2nçe turı ütäçäk.


text:
Fälästin başlığı Mäxmüt Abbas, avtonomiä başlığı urnına häm parlamentqa waqıtınnan elek saylawlar ütkärergä çaqırdı. Bügen xalıqqa möräcäğätendä Abbas, xökümättäge XÄMÄS törkemen säyäsi krizista gäyepläp çıqtı häm konstitutsiäneñ üzenä telägän waqıtta xökemätne wazífalarınnan alu mömkinlege birüen dä äytte. Şulay uq ul, saylawlar aldınnan, säyäsi firkälär belän bäyläneşe bulmağan belgeçlärdän torğan küçmä xökümät tözelergä tieş, dip belderde.
XÄMÄS cawap itep Mäxmüt Abbasnı avtonomiäneñ qanunıy xökümätenä häm fälästin xalqı telägenä qarşı fetnä äzerläwdä gäyepläde.


text:
Latın Amerika
Latın Amerika Amerika kontinentinde jaylasqan. Adamlardın' ko'pshiligi Latın Amerika qaysı ma'mleketlerdi o'z ishine alatug'ınlıg'ı haqqında bir pikirge iye emes. Geybir adamlar Qubla Amerika, Orta Amerika ha'm Meksikalardı Latın Amerikasına kiredi dese, basqaları Karib atawların da kiritedi. Al basqa adamlar bolsa, İspansha, portugalsha ha'm fransuzsha so'yleytug'ın barlıq Amerika ma'mleketlerin Latın Amerika dep esaplaydı.
Latın Amerika so'z dizbegindegi 'latın' so'zi Latın tilinen kirip kelgen. Latın Amerikada ko'plegen adamlar so'yleytug'ın ispan, portugal ha'm fransuz tilleri Roman tilleri esaplanadı. Roman tilleri Latın tilinen kelip shıqqan. Latın Amerika xalqı tolıg'ı menen Roman tillerinde so'ylemeydi, xalqının' bir bo'limi jergilikli Amerikalılıqlar tilinde de so'yleydi.
Latın Amerikalılıqlardın' ko'pshiligi Rim katolikleri.
Geybir adamlar Latın Amerikag'a kirmeytug'ın, Amerika kontinenti ma'mleketlerin Germanik Amerika dep ataydı. Germanik Amerika ma'mleketlerinde adamlar German tillerinde: inglis, gollandiya ha'm daniya tilinde so'yleydi.
1492-jılı Xristofor Kolumb Shıg'ıs Aziag'a alıp barıwshı qısqa jol tabıw maqsetindegi sho'lkemlerstirilgen sayaxatında Latın Amerikanı ashqan.


text:
Hindistan filosofiyası
A'yyemgi Hindistan filosofiyası - Hindistanlıq ja'miyettin' birinshi deregi bolıp, Vedalar esaplanadı.
Vedalar shama menen b.e.sh. 600-1500 jıllar aralıg'ında du'zildi. Olar diniy mazmung'a iye, degen menen ja'miyettin' ekonomikalıq rawajlanıwı ha'm sotsiallıq strukturası haqqında ko'p mag'lıwmatlardı saqlaydı. Vedalar samxitler o'zine ta'n to'rt tu'rge bo'linip jasaydı.
- Rigveda - ha'r qıylı qudaylarg'a isenedi (gimplerge).
- Samaveda - (melodiya, qosıq aytıw) o'z gimninin' ko'pshilik bo'legindegi Rintvedadan tekslerdi qaytalaydı, olardın' ta'rtibi rituallıq mag'anag'a iye.
- Yadjurveda - (qurbanlıq formaları ha'm naqıl so'zler).
- Atxarveda - (turmıstın' barlıq tu'rine kelisimler).
Vedalarda arisvlerdin' a'yyemgi qa'wimlik ko'z-qarası, diniy-mifologiyalıq kompleksi ha'm magiyası su'wretlengen.
Vedalıq a'debiyattın' ekinshi qatlamı bolıp Braxmanlar esaplanadı. Braxmannın' bas mazmunı - vedalıq rituallar menen praktikalıq basshılıq etiw, kultlıq praktika h.t.b. Olarda hesh qanday tutas diniy-filosofiyalıq sistemanı bizler taba almaymız, degen menen bir qatar tu'sinikler birinshi orında turadı.
Vedalıq a'debiyattın' u'shinshi qatlamı bolıp Aranyaklar, yamasa "Tog'ay kitapları" esaplanadı. En' son'g'ı to'rtinshi qatlam Utanishadlar vedalıq a'debiyattı tamamlaydı. Utanishadlardın' en' iri bo'legi bolıp, o'mir turmıstın' u'zliksiz ha'reket etiw kontseptsiyası bolıp esaplanadı.
O'mirdin' u'zliksiz ha'reket etiw haqqındag'ı ta'limatı Adam turmısı qayta do'reliwlerdin' tawsılmaytug'ın dizbeginin' belgili forması sıpatında bo'linedi. Turmıstın' u'zliksiz ha'reket etiwi ma'n'gilik, du'nyadag'ı barlıq na'rseler og'an bag'ınadı.
B.e.sh. I-shi mın'ınshı jıllardın' ortasında İnonyada ideologiyadan g'a'rezsiz jan'a doktrinalar payda boldı. Olar adamnın' ja'miyettegi ornı haqqında ma'selege jan'asha qatnas jasawg'a umtıladı. Bulardın' ishinde Hindistan ushın a'hmiyetli djaynizm ha'm buddizm boldı.
Jaynistlik ta'liymat dualizmdi ja'riyalaydı. Adamnın' insanlıg'ının' ma'nisi eki tu'rde ko'rinedi. Olar: materiallıq-adjiva, ruwxıy djiva.
Adjiva menen djivanı baylanıstırıwshı bolıp karma esaplanadı ha'm onı na'zik materiya dep tu'sindirip, karmanın' denesin usı materiya quraydı ha'm ol jannın' turpayı materiya menen birigiwinde mu'mkinshilik beredi. Jansız materiya karmanın' qatnası arqalı Jan menen birigiwi individtin' payda bolıwına alıp keledi.
B.e.sh. VI a'sirde Hindistannın' arqa betinde Buddizm ta'liymatı payda boldı. Onın' do'retiwshis suddxartxa Gautaliya, ol keyin ala Budda bolıp ataladı. Buddizmnin' orayında to'rt shınlıq turadı. Onın' uyg'artıwınsha, adamnın' jasawı qıynalıwshılıq penen baylanıslı. Tuwılıw, awırıw, g'arrılıq, qartayg'anlıq, o'lim, jag'ımsız na'rselerdin' ushırawı, unamlı na'rselerdin' ushırawı, a'rmanlardın' orınlanıwı h.t.b.lar ha'mmesi adamnın' azap shegiwine alıp keledi. Azap shegiwden qutılıwı ushın durıs pikir bildiriw, durıs so'ylew, durıs anıqlap alıw h.t.b.
Jan'a eranın' basında Hindistannın' ruwxıy turmısında sheshiwshi pozitsiyalardı induizm iyeledi. Bul ayırım etnikalıq gruppalardın' ma'deniyatlarının' kem-kemnen rawajlanıwı bolıp tabıladı. İndualizmnin' en' tiykarg'ı shıg'armaları "Bxadavashta" (qudaytalanın' qosıg'ı) dep ataladı.
İndualizmnin' filosofiyalıq tiykarlanıwı altı sistemadan turadı.
- Sankxya
- Yoga
- Vaysheshaka
- Neya
- Mimansa
- Vedanta
Sankxyanın' u'yretiliwi boyınsha du'nyanın' materiallıq birinshi sebepshisi prakritalar jasaydı. Olar sezimler arqalı qabıl etiledi ha'm u'sh elementti o'z ishine aladı radjasa-umtılıw, tamasa- qarang'ılıq, sattva anıqlıq.
Ha'r bir zatta, onın' xarakteri boyınsha, usı u'sh elementlerden biri orap aladı.
Yoga psixologiyalıq kategoriyalardı izertlewge ha'm praktikalıq psixologiyalıq u'yretiwge itibar beredi, burınnan qalg'an sistemalardın' medatatsiyası haqqında rejelerden ko'p waqıtta shıg'adı.
Veysheshikanın' da'liyllewinshe turaqlı o'zgerisler, payda bolıwdın' ha'm to'menlep qalıwdın' ma'n'gilik ha'm tsiklı protsessleri jasaydı. Usı protsesste, turaqlı element atası boladı. Bunda janlı jansız predmetler payda boladı. Jan ma'n'gi ha'm sheksiz jasaydı, ol eki formag'a iye 1. Absolyut jetsikenlik o'z ko'rinisin tabatug'ın individuallıq forma.
Nsya ol vayshelmika menen tıg'ız baylanıslı, ayrıqsha dıqqatı, logika menen gnoseologiyanın' problemalarına qaratadı. Mimansa, Vedalarg'a qaytıp keliwdi usınadı. Onın' tu'sindiriwinshe samsarı jolınan azat etiwdin' birden-bir jolı Vedalar aytqanlardı izbe-iz orınlaw bolıp tabıladı. Mimansa vedalıq tekslerdi abıroylı dep qabaq etip qoymastan bularda en' joqarg'ı seziwshilik universallıq substantsiyanı ko'redi, bul ma'n'gi jasaydı ha'm absolyut bolıp tabıladı. Biliw teoriyasının' ja'rdeminen zatlardın' durıs tu'siniwine tek jetip qoymastan, al tu'p tiykarg'ı metafizikalıq tu'siniklerge erise alamız. Bug'an mısalı: sezimlik qabıllaw, logikalıq juwmaq jasaw yaki salıstırıw h.t.b.
Vedanta degen tu'sinik vedanın' tamam bolıwı degendi an'latadı. Ol materiallıq ku'shlerdin' birden-bir reallıq penen o'z-ara baylanısının' o'nimli du'nya boladı degen rejeni du'nyanın' absolyutlıq ruwxıy ma'nisin tu'sinik, bunnan ha'mme na'rselerdi keltirip shıg'aradı.
A'yyemgi Hindistanda filosofiyanın' rawajlanıwı protsessinde materialistlik tendentsiyalar ha'm filosofiyalıq mektepler ko'rinedi. Bunday ta'liymatlardın' birine "Lokayata" ta'liymatı kiredi. Lokayatanın' do'retiwshisi bolıp Charvaktın' atı ataladı. Lokayatanın' tu'sindiriwinshe Adam 4 materiallıq elementlerden turadı: jer, suw, ot, hawa. Olar birigip deneni, seziwlerdi, organlardı du'zedi.


text:
Köz citü belän Mäskäw tatarlarına qaytarılğan milli mädäni üzäktä eşlär dä canlana başladı
Bu yortqa ikençe yıl inde tatarlar xuca. Tik şulay bulsa da yortnı qaytarıluğa bağışlanğan zur çara bu binada älegä ütkärelgäne yuq. Uzğan yıl bu yortnıñ tözelüenä 90 yıl buluı iğlan itelsä dä anısı da niçekter sizelmi ütep kitte. Bälki bu binağa remont kiräklege zur çaralar ütkärüdän totqarlap ta toradır. Läkin anda remont eşläre başlanğan disäñ dä bula. Çönki binanıñ berençe qatında restoran tözeleşenä totınğan ber millättäşebez eşne qızu totarğa uylağan. Restorannı Ramazan bäyrämenä açalar ikän digän xäbärlär dä bar. Bu bina tarixı xaqında küp söylände inde, şuña kürä tarixqa qaramıy bügenge köndä nindi eşlär baruı xaqında bügenge xäbärlär.
Mäskäwneñ tatar mädäni üzägendä yaña sezon açılu uñayınnan zur çara ütkärelmäsä dä äkrenläp kenä törle tügäräklär üzeneñ eşen başlap ta cibärgän. Mäsälän tatar tele, räsem, cır, biyu, folklor törkem tügäräkläre uzğan yıldan uq eşli başlağan ide mädäni üzäktä. Bu yort tarixına bağışlanğan muzey açu da küzdä totıla. Baytaq qına äsbaplar da cıyılğan inde. İñ zur çaralarnıñ berse milli üzäktä kitapxanä açılu bulır mogäyen. Kitapxanägä kitaplarnı mäskäwlelär üzläre dä küpläp kiterä ikän, Qazannan Böten dönya tatar kongressı başqarma komitetı da zur ğına külämdä kitaplar buläk itkän yaña kitapxanägä. Mäskäw ğalime Röstäm Usmanov üzeneñ kitapxanäsen milli üzäk kitapxanäsenä büläk itep tapşırğan didelär. Ä inde 10 oktäbergä Mäskäw ölkäse milli mädäni möxtäriäte bu binada tatar tele olimpiadasın ütkärüne planlaştırgan. Tıñlawçılarğa täqdim itelgän, milli üzäkneñ massaküläm eşlär oyıştıruçısı Zämzämiä Säxäbetdinova belän bulğan äñgämädä milli üzäkneñ yaqındağı plannarı turında söylände.


text: BMOnıñ azıq-tölek häm awıl xucalığı oyışması Törkiädäge qoş kizüe kürşe illärgä dä yanıy, dip belderde. Oyışmanıñ Rimdağı wäkile Juan Lubroth, Ärmänstan, Azärbaycan, Görcistan, Ğiraq häm İrannı saq bulırğa, xalıqqa qurqınıç turında mäğlümat birep barırğa çaqırdı. Törkiädä qoş kizüennän kimendä 2 bala ülde, bügenge köndä räsmilär wazğiät kontrolgä alındı, dip xäbär itä. Dönya sälämätlek oyışması räsmie Marc Danzon, Törkiäneñ qotqığa birelergä säbäbe yuq, dip belderde: "Qotqığa birelü uñay küreneş tügel, kiresençä tiskäre näticälärgä kiterä. Äytäsem kilgäne şul – ber keşe öçen dä, xattä Törkiägä baruçılar öçen dä ber nindi qurqınıç yuq." Sälämätlek saqlaw räsmiläre, qoş kizüe virusı keşedän keşegä küçä ala torğan itep üzgärä ala, dip borçıla. Moñarçı andıy oçraqlar turında xäbärlär bulmadı.


text:
Foto: ҚMДБ бacпacөз қызMeTi
Ékstremïzm jäne dinï közqaratarı boy`ınşa isti bolıp, sottalğandardı jeke ustaw kerek. Öy`tkeni, bul – ïdeologïya, degen pikir ay`ttı, Bas müftï Erjan qajı Malğajıulı. Bïıl jıl basınan beri tüzetw mekemelerinde dinï mäseleler boy`ınşa jürgizilgen jumıstar qorıtındılandı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Qazaqstan musılmandarı dinï basqarmasınıñ bastı bağıttarınıñ biri – tüzew mekemelerindegi dinï ékstremïzm boy`ınşa sottalğan azamattarmen jumıs. Aqtöbede jäne Almatıda bolğan terrorïstik oqïğalar bizdiñ eldegi dinï axwaldıñ asa jaqsı emesin körsetken bolatın. Jedel türde Din isteri komïteti men QMDB tarapınan arnay`ı komïssïya qurılıp, eldegi telogtar men ïmamdar qızw jumısqa kirisken edi. Keşe Din ister komïteti men QMDB el awmağındağı türmelerde jürgizilgen jumıstarınıñ alğaşqı qorıtındısın şığardı.
Bas müftïdiñ alğaşqı usınısı «atası bölekti» abaqtıda da bölek ustaw kerek.
«Dinï basqarmanıñ jäne meniñ jeke közqarasım - ékstremïzm, terrorïzm, jalpı bir dinï közqaraspen otırğan adamdı jeke ustaw kerek. Öy`tkeni, ol - ïdeologïya. Keñestik kezde polïtzaklyuçennıy` degender bolğan, olar Lenïngradta jeke abaqtıda otırğan. Mınaw da, däl sol sïyaqtı», - dey`di QMDB Bas müftïi Erjan qajı Malğajıulı.
Qazir el awmağındağı 67 tüzew mekemesi bar. Onda 400-den astam azamat terrorïzm jäne ékstremïzm boy`ınşa jazaların ötep jatır. Olarmen kündelikti QMDB-nıñ 96 qızmetkeri tüsindirw, oñaltw jumıstarın jürgizip keledi. Bïıl osınday` jüy`eli jumıstardıñ nätïjesinde 186 azamattıñ közqarası özgerip, dästürli dinge qay`ta bet burğan. 96 radïkaldı pïğılda bolğan azamat, ray`ınan ay`nıp, oy`ın özgertken.
Jïınğa qatısqan Din isteri komïtetiniñ törağası Ğalım Şoy`kïn bul rwxanï küreste teologtar men ïmamdardıñ eñbegi eren ekenin atap ötti.
«Qazaqstan qoğamında dinï turaqtılıq pen tınıştıqtı saqtawda sizderdiñ jumıstarıñız mañızdı dep bilemin. Tüzew mekemelerinde sottı bolğan azamattardı durıs dinï bağıtqa qay`tarw üşin bizdiñ arnay`ı sarapşı mamandarımız da ıqpal jasay`dı. Dinï ağımdarğa qarsı kürestiñ nätïjeli bolwı üşin memleket jan-jaqtı qoldaw körsetedi», - dedi Ğalım Nurmağambetulı.
2015 jılı QMDB janınan dinï ékstremïzm men terrorïzm baptarı boy`ınşa jazasın ötewşi azamattarmen jumıs istey`tin arnay`ı bölim aşılğan bolatın. Qazir elimizdiñ är öñirinde Bas müftïdiñ buy`rığımen tağay`ındalğan arnay`ı ökilder jumıs istey`di. Bïılğı jumıs qorıtındısı boy`ınşa abaqtıda otırğan «adasqandardıñ» deni dinï sawatsızdıqtıñ qurbandarı ekeni anıqtalğan. Onıñ üstine, teris ağımnıñ resmï tirkelmewi, olardı zañdıq turğıdan awızdıqtawğa mümkindik bermey` otır.
«Arnay`ı dinï bilimi joq, dinï sawatın resmï közderden almağandığı, salafïzm ïdeologïyasın ustanğandığı anıqtaldı. Alay`da, suxbat barısında salafïzmniñ ïdeologïyalıq qırların meñgermegenderi belgili boldı. Yağnï, bul azamattardıñ älewmettik orta toptan şıqqan, öziniñ dinï ustanımdarın tolıqqandı ay`qındamağan», - dey`di Din mäseleleri jönindegi ğılımï-zerttew jäne taldaw ortalığınıñ jetekşi mamanı Marlen Müslimov.
«Salafïttik ağımdağı tulğanı dästürli dinge ötkizwdiñ bastı erekşelikteriniñ biri - onıñ kürdeliliginde äri qïındığında. Bul ağım dinï birlestik retinde tirkelmegen. Yağnï oğan zañmen tïım salw da mümkin emes», - dey`di respwblïkalıq aqparattıq nasïxat tobınıñ müşesi, ïmam Erkebulan Qaraqulov.
Osığan dey`in «Din memleketten bölek» degen sayasat ustanıp keldik. Onıñ «jemisin» bïıl jazda jedik. «Eşten keş jaqsı». Keşte bolsa da, öz qateligimiz ben salğırttığımızdan tapqan jaramızdı özimiz jazıp, endigilerdiñ aldın alw mañızdı. Jat ağımdar jatpay`dı, sol sebepti, Din isteri komïteti arqılı memlekettik sayasat jürgingen abzal.
Xan Q.


text:
Tömän ölkäsendä urnaşqan neft'çelär şähäre Urayda da bıyıl berençe Sabantuy uzğan. Bu şähärneñ barlıqqa kilüenä dä äle 38 yıl ğına. Uray şähärendä yäşägän xalıqlarnıñ 36% tın tatar - başqort xalqı täşkil itä ikän. Küptän tügel anda “Duslıq”- milli cämğiät oyışması eşli başlağan .Küpmeder eşlägännän soñ , bıyıl may ayında ğına räsmi räweştä terkälgän “Duslıq”milli cämğiäte räise Rida Faizova äytüençä , bıyıl Sabantuy berençe märtäbä ütkärelgän.Sabantuyda ütkärelä torğan barlıq milli uyınnarda da üzebezneñ millättäşlär genä tügel, ä başqa millät xalıqları da bik teläp qatnaştılar, -di ul.Rida xanım bu Sabantuynı uzdıruğa yärdäm sorap Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievqa da xat yazğan bulğan.Qazan şähärendä urnaşqan BTKda eşlägän millättäşlärebezneñ kiñäşlären tıñlağan.Üze şähärdän qaytıp citüenä Mintimer Şäymievtan , cawap xatı kilüenä bik şatlanğan. Uray şähärendä yäşägän millättäşläre isemennän“Duslıq” milli cämğiäte räise Rida xanım Faizova tatarstanlılarğa räxmät süzlären belderä. Ul küp kenä sänğät yoldızları belän oçraşular da uzdırğan ikän. Qäderle tıñlawçılar, Uray şähärendä matur itep oyışqan xäldä uzğan berençe Sabantuy turında, häm millättäşläreneñ säxnälärgä kütärelep qat-qat räxmät äytülären, kiläçäktä dä şundıy milli bäyrämnärne oyıştıruların sorawları turında, sezgä, xäzer Rida Faizova üze söylär.
Audio.
Sez, Tömän ölkäsendä urnaşqan Uray şähäreneñ “Duslıq” milli cämğiäte räise Rida Faizovanı tıñladığız.Moña qädär tatar Sabantuyları geografiäsenä Uray Sabantuyı kermägän bulsa, kiläse yıllarda Uray süze Qazanda tözelä torğan Rusiä Sabantuylarına berençelärdän bulıp keräçäk. Başqortstannıñ Boray rayonında tuıp üskän Rida Faizova Uraydağı berençe Sabantuynı oyıştırıp izge eş eşläde.
Azatlıq radiosı öçen Mälikä Basıyr.


text:
İnfuzoriyalar
İnfuzoriyalar tipine 8000 nan aslam tu'r kiredi. Olar ten'izde, dushshı suwlarda, ızg'ar topıraqta jasawg'a iykemlesiw menen birge, geyparaları omırtqasız ha'm omırtqalı organizmlerde de parazitlik etedi.
İnfuzoriyalardın' denesinde ko'p sandag'ı tu'rlishe jaylasqan kirpiksheler ornalasadı. Bul a'piwayılar ushın denede sapa jag'ınan ha'r tu'rli bolg'an kishkene generativ yadronın yamasa mikronukleustin' ha'm u'lken vegetativ yadronın yamasa makronukleustin bolıwı ta'n. İnfuzoriyalardın' ko'pshiliginde kirpiksheler o'mir boyına saqlanadı da olar kirpikliler – tsiliata (Ciliata) klassına birigedi. Geypara infuzoriyalarda kirpikler tirishilik tsiklinin' belgili bir da'wirinde payda bolıp, son' joq boladı. Bunday infuzoriyalar sorıwshı infuzoriyalar – suktoriya (Suctoria) klassına toplanadı.
Solay etip, infuzoriyalar tipi kirpikli infuzoriyalar (Ciliata) ha'm sorıwshı infuzoriyalar (Suctoria) bolıp eki klasska bo'linedi.


text:
İndoneziä politsiäse, Jakartanıñ Marriot qunaqxanäsendä, uzğan yıl Bali utrawında qullanılğan şartlatqıç qullanılğan dip belderde. Kiçä qunaqxanä aldına quıylğan ber maşina şartlaw näticäsendä 14 keşe xäläk buldı, 150-se yaralandı. Uzğan yıl Bali utarwında 200 keşeneñ ğömeren özgän şartlawlar öçen räsmilär Cemaa İslamiä törkemen ğäyepläde. İndoneziä mäxkämäse irtägä bu turıda qarar çığarırğa tieş. Politsiä äytüençä, islamçılarda tabılğan dokumentlarda, Marriot qunaqxanäse xädäflär arasında bulğan.
Ul arada Avstraliä Tışqı eşlär ministrı Alexander Owner, alarda bulğan mäglümätkä tayanıp, İndoneziädä, bigräk tä Jakarta da, yaña terror xöcümnäre bulu ixtimalın belderde. İndoneziä Avstraliädän mäglümati yärdäm soradı.


text:
Yıl äylänäsendä Mäskäwdä nindi genä festiwällär ütmi. Räşit Wağapov festiwäle, Xäydär Begiçev festiwäle, “Tuğan yaq moñnarı”, “Ence börteklere”, sanap betergesez. Xäyer, Qazanda da ul festiwallärge qıtlıq yuq. Şalyapin, Rudol'f Nuriev, İlham Şaqírov Tatar cırı häm başqalar. Alar barısı da tanılğan, isemle, kötep alınğan festiwalllär. Ä menä Mäskäwdä şuşı könnärdä tağı ber, monısı inde, Bötendönya tatar- başqort cırı festiwäle bulaçağı xaqında da mäglümät taraldı. Xätta bu festiwäl internet bitlärende üzeneñ säxifäsen dä elep quydı. Tik bu säxifädäge xeref xataları ğına tügel, äytep betergesez başqa yalğışlarnı da kürep, ber genä tatar keşeseneñ açuı çıqmağandır. Festiwälde qatnaşuçılarnıñ isemlegende berniçä distä yıl elek wafat bulğan Zifa Basírowanıñ isemen genä kürü gengä dä, oyıştıruçılarnıñ tatar- başqort cırına bernindi mönäsäbäte bulmağannı isbatlawçı dälil bulıp tora tügelmeni? Citmäsä, bu festiwäl Rusiäneñ Europa öleşe dini idaräse fatíxası belän ütkärelä digän süzlär qayber kisken mäkälälär öçen dä säbäp buldı. Ä çınlıqta alar Rawil Ğaynetdinnän ber törle dä xäyer fatíxa almağannar. Bu xaqta yazmada Rawil Ğaynetdinneñ dä şul xaqta xäbäre bar.Tatar başqort isemen qullanıp, bu ike xalıqqa bik zur fayda yasarğa teläwçelär kemnär soñ alar? Alar öç keşe häm öçese dä Baqudan ikänlege dä açıqlandı. Anın berse Mäskäwneñ sänğat institutında uqıtuçı Rafayıl Beşarov, ikençese, şoumen ğına tügel, narkoloğ ta bulıp eşleüçe Lazär Yaqubov, öçençe milläte belän azerbaycan bulğan Ğolnara Azímowa. Bu xaqta Ğolnara Azímowa bez öçebez dä bergä üstek, bergä eşlibez di. Şulay uq alar mäğlümät çığanağı itep üzlärenä Watanım radíosın alğannar. Alarnıñ internet säxifälärendäge mäğlümätlärne dä şul “Watanım” radíosı xezmätkärläre eşläp birgän bulğan. Yalğışlar öçen alar cawaplı dide, Ğolnara Azímowa. Ä inde “Watanım” radíosı 1 febräldän birle efirğa çıqmí başladı. Qazandağı “Dulqın” radíosınıñ elekke citäkçese bulğan Rawil Rustamovqa monda da işekkä kürsätkännär axrı. Ğolnara Azímowa süzenä qarağanda festiwäl ideyäse belän yanıp yörgän Rafel Beşarov ta särxuşlektän çığa almí, berniçä ayğa eş planınnan töşep qalğan. Xäzer inde tatar- başqort cır festiwäle oyıştıru tulısı belän Lazär Mixaylowiç Yaqubov iñnärenä töşkän. Xäbärlärgä qararğanda alar inde 20 meñ keşe síışlı Olipiyskiy qompleks dip atalğan tamaşa zalı öçen aqça da tüläp quyğannar. Lazär Yaqubov tatar başqort festiwälendä xalıqlar duslığı temın yaqtırtıp, programda yähüdilär xorın da qatnaştırırığa planlaştıra ikän.
Ğolnara Azímowa tawışın äkrenäytep bulsa da, bu festiwäl säyäsi aqt dide. Anı tıñlíq äle. Alar bu festiwäl turında xatların äle sentäber ayında Asadullayıv yortın tatarlarğa qaytarğan könne Mintimer Şäymiev belän Yüriy Lujqov oçraşqan mäldä. Lujqovnıñ qulına tapşırğan bulğannar. Xäzer inde bu festiwälne oyıştırırğa Mäskäw xökümäte rizalıq birep kenä qalmí, biş million rubl' aqça da tottırğan dip äytälär. Yuğisä könenä 30 meñ dollar torğan Olimpiyskiy qompleksın alar ala alırlar ide mikän.
Ä oyıştıruçılar bu kommersí proektınnan hiç tä waz kiçärgä uylamílar. Çönki tatar başqort isemen qullanu, yaxşı ğına tabış kiterergä mömkin ikän. Alarnıñ plannarı alğa taba da bik zurdan. İkençe yılğa alar bu festiwalcne Qazanda, Qazannıñ men yıllığına bağışlap ütkäräçäklär, ä inde öçençe yılğa Törkiädä ütkärergz planlaştıralar. Anda tatar keşeläre bik küp yäşi dip uylí festiwalcne oyıştıruçılar. Xattä Qanada, Australí, häm başqa töbäklärdän dä yäş cırçılarnı çaqırırğa ömetlänälär. Tik alar yul çığımnarın ğına tügel. Festiwalcdä qatnaşqan öçen 500 euronı da tülärgä tieşlär. Şunısı qızıqlı, bu fetiwälc xaqnıda mäskäwneñ milli mädäni möxtäriäte dä. Tatarstannıñ wäkälätle wäkillege dä xäbärdar tügel.
Tatarstan belän Başqortostan bezneñ xaqta säxifäbezdän tanışırğa mömkinnär didelär oyıştıruçılar. Menä şulay, tatar dönyasında tatar festiwalläre níkdär genä küp bulmasın, tatar isemen qullanırğa tatarğa bernindi mönäbäte bulmağannar da äzer toruın onıtmasqa kiräk.
Näzifä Kärimova, Mäskäw.


text:
Polkovnik Budanov çeçen qızı Elza Kungaevanı ütergändä “üz-üzen beleştermägän” dip tabıldı
18 yäşlek çeçen qızı Elsa Kungaevanı üterüdä ğäyeplängän Rusiä ofitserı Yuri Budanov östennän barğan mäxkämä eşendä düşämbedä Dondağı Rostov şäxärendä psixiatrlarnıñ çirattağı, dürtençe tikşerü näticäse iğlan itelde. Mäxqämä tarafınnan bilgelängän belgeçlär Budanov cinäyäten qılğanda “üz-üzen beleştermägän xäldä bulğan” digän näticä çığardı häm anı däwalanuğa cibärergä täqdim itte. Şuşı qarar Budanovnı aqlawğa yul aça.
Mäxkämä tarafınnan bilgelängän belgeçlär Budanov 18 yäşlek çeçen qızı Elza Kungaevanı ütergändä “üz-üzen beleştermägän xäldä bulğan”, yağni üz ğämällären kontrol itmägän, şuña kürä anı cawapqa tartıp bulmıy digän näticä çığardı. Äytergä kiräk, Budanov östennän menä inde 2 yıl barğan mäxkämä eşendä, bu inde 4-nçe expertiza. Berençe ikesendä polkovnik – üz aqılında bulğan dip tabılğan ide. Öçençesen Mäskäwdäge Serbski institutı köz köne ütkärde, häm Budanov waqıtlıça affekt xälendä bulğan digän näticä çığardı. Şunnan soñ Mäskäwdä totıq alu waqiğası buldı. Moscow Times gäzite bügenge sanında yazuınça, şul xäldän soñ berniçä kön ütügä, Sälämätlek Saqlaw Ministrlığı mäxqämägä cibärgän expertiza qägäzlären kire çaqırtıp alğan. Yänäse, qayber texnik tözätmälär kertü öçen. Rusiäneñ Bäysez Psixiatrlar Asotsiatsiäse başlığı Lubov Vinogradova äytüençä, bu xäldän soñ Budanov östennän barğan eşneñ närsä belän betäse inde bilgele ide.
Soñğı 4-nçe expertizanı şul uq Serbski belgeçläre ütkärgän. İnde äytelgänçä, alar Budanovnıñ “üz-üzen beleştermägän xäldä bulğanın” raslağan. Şaqqatırğan östämä şul: belgeçlär, Budanovta tağı da citdiräk awıru, patalogiä tapqan häm anı däwalarğa täqdim itkän.
Psixiatriä ölkäsendä keşe xoquqların yaqlawçı Alexandr Podrabinek süzlärençä, sovet çorında Serbski institutı östän töşerelgän kürsätmä nigezendä disidentalrnı üz aqılında bulmağan keşelär dip raslap utırğan oyışma ide. Xakimiätkä xezmät itüen ul äle däwam itä, di Aleksandr.
Şulay itep, xäzer mäxqämä, belgeçlär näticäsenä tayanıp, Budanovnı aqlağan qarar çığara ala. Häm ul inde yaña yılğa qädär ük irekkä çığarılırğa mömkin. Çeçnyadağı, xättä Mäskäw taraflı räsmilär äytüençä, bu xäbär Çeçen xalqında tirän näfrät häm qarşılıq uyataçaq. Çönki alar Budanovnıñ keşe üterüçe, cinäyätçe buluında hiç kenä dä şiklänmi. Administratsiä başlığı urınbasarı Taus Cabrailov äytüençä, ikençe yaqtan xalıqqa şunı da añlatu qıyın bulaçaq: ägär polkovnik, belgeçlär açıqlağança, citdi awıru belän awırğan bulğan ikän, ni öçen anı Çeçnyada polk belän idarä itergä quyğannar?
Nixayät iñ möxime. Budanov Çeçnyada qılınğan cinäyätlär öçen ğäyeplängän yuğarı däräcädäge berençe ofitser ide. Anıñ aqlanuı bar cämğiätkä, berençe çiratta xärbilärgä anıq işärä bulaçaq. İşaräneñ mäqnäse ğadi: qurıqmağız, watan öçen barğan köräştä, “waq-töyäk cinäyätlärgä” iğtibar itelmiäçäk.
Ali Ğilmi, Praga


text: Şwetsiäla sit il eştäre ministrı Anna Lind istälegenä arnap ütkärelgän mätäm saralarında 10 meñläp keşe qatnaşqan. Şwetsiä premer ministrı Yoran Pesson Stoqğol'mdıñ üzäk mayzanında sığış yahap Anna Lind yäştär ösön ölgä tigän. 46 yäşlek Anna Lindqa Stoqğol'mdağı zur kibettärzeñ berehendä bısaq menän qorallanğan yenäyätse höjüm itä. Yenäyätsene ezläwzär älegä ıñğay hözömtä birmägän. Şwetsiä politsiähı beldereüensä, unda Anna Lindtı ültereüzä şiklängän keşeneñ räseme bar. Politsiä wäkile xäbärzärenä qarağanda, räsem höjüm yahalğan urında-sawza üzägendä töşörölgän wideotasmanı tikşergändä alınğan. Yäkşämbe Şwetsiäla Awropanıñ berzäm valyuthı awroğa quşılıu buyınsa referendum bula.


text:
Muravçik: terrorğa qarşı suğış keşe xoquqları ölkäsendä ciñügä kiteräçäk
Dönyada keşe xoquqların yaqlawçı Amnesty International törkemeneñ bıyılğı xisabında, Quşma Ştatlar citäkçelegendä terrorğa qarşı suğış başlanğannan birle, dönyada keşe xoquqları torışı küpkä naçarlandı, dielgän. AQŞ xisapnı täñqitläp çıqtı. Prezident George Bush xakimiäte, törkemneñ bu xisabı artında säyäsi maqsatlar bar, dip sanıy. Amnesty İnternational xisabı turında bügen AQŞ Däwlät Departamentına demokratiä taratu ölkäsendä kiñäşlär birep toruçı Waşingtondağı American Enterprise İnstitutı belgeçe Joşua Muravçik fikerlären täqdim itäbez.
"Amnesty xisabı – bezneñ qotoçqıç suğışta qatnaşğanıbıznı iskä almıy, xata şunda. Nişlärgä, nindi taktika qullanırğa, närsädän baş tartırğa – qarar qılu bik awır. Ämma bu bik möhim mäsälälär tügel. Amnesty AQŞqa qarşı höcüm itep – keşe xoquqların bozuçılarnı xoquqlarnı yaqlawçılar belän ber rätkä quya."
Waşingtondağı American Enterprise İnstitutı belgeçe, Quşma Ştatlar eşlägän naçarlıq – dönyağa qurqınıç tudırğan terror oyışmaları kitergän ziyan belän çağıştırırlıq tügel, dip sanıy.
Amnesty xisabında tınıç xalıqqa qurqınıç tudırğan Äl-Qaida häm islamçı suğışçan törkemnär turında yazılğan. Oyışma alarnı ğäypläp çıqqan.
Joşua Muravçik fikerençä, Amnesty törkemen keşe xoquqları torışı borçımıy:
"Menä Associated Press agentlığınnan ber sitat: AQŞnıñ süz botqası – iskitärlek oyatsızlıq." Bu inde şul qadär çamadan aşqan ki, kürenep tora älege keşelärne çınbarlıqta keşe xoquqları tügel, ä üzläreneñ säyäsi maqsatları, anti-amerikanizm borçıy. Bu xatın-qız, İren Khan mondıy äyberlärne elek tä eşlägän ide, berniçä yıl elek alar "amerikan gulagı" dip äytep nizaq çığarğaç – çigenergä mäcbür bulğannar ide."
2005nçe yılda Amnesty İnternetionalnıñ general sekretare İren Khan Guantanamo törmäsen zamana gulagı dip atağan ide.
Xisap belän tanışqan xalıqara cämäğätçelek – şunda uq Amnesty İnternational törkemeneñ säyäsi maqsatların kürmäskä mömkin. Kiresençä anda iñ äwwäl AQŞnı ğäyepläw küzgä taşlana. Häm bu hiçşiksez Amerikağa ziyan kiteräçäk, dip sanıy Muravçik.
Belgeç fikerençä,Ğiraqtağı suğışnı başqa törle alıp barıp bula ide. Muravçik dönya tarixında keşe xoquqları ölkäsendä iñ zur ciñülärne atadı:
"Keşe xoquqları ölkäsendä iñ zur ciñülär ul 1945nçe yılda nasizmnı häm annarı sovet kommunizmın cimerü buldı. Bu ciñülärneñ barısın da suğışlar kiterde. İkençe dönya suğışı häm salqın suşış. İkesendä dä ükeneçle äyberlär küp buldı."
Terrorğa qarşı global suğış ta – dönyada keşe xoquqları torışı öçen ciñü belän tämamlanır dip ışanasızmı digän sorawğa , Waşingtondağı American Enterprise İnstitutı belgeçe – "eye", dip cawap birde.


text:
Başqortstan bu könnärdä bäyräm ruxında yäşi. 11 üktäbr könne Başqortstan üzeneñ töp bäyrämen – Respublika könen bilgeli. Başqortstannıñ Möstäqillek turında Deklaratsiä qabul itüenä 15 yıl tulu belän turı kilde ul bıyıl. Şuña kürä dä monı respublikanıñ yuğarı citäkçeläre yübiley bularaq küpkä aldan uq propagandalıy başladı. İnde möstäqillek digän töşençädän bernärsä dä qalmasa da, räsmi matbuğatta bu bäyrämgä zur iğtibar birelä. Xaqimiät dairäläre bıyıl xalıqqa moñarçı bulmağan zur tantanalar, kiñ qolaçlı bäyräm çaraları wäğdä itä. Artistlarnı xätta küp aqçalar tüläp Mäskäwdän dä çaqıralar.
Bäyräm köne 11 üktäber bulsa da, aña bağışlanğan törle çaralar bügennän ük başlandı inde. Respublika citäkçeläre bäyräm uñayınnan törlese törle rayonda yaña binalarnı, küperlärne häm başqa tözeleş obyektların faydalanuğa tapşıruda qatnaşa. Prezident Mortaza Räximov ta comğa könne Büzdäk, Tuymazı häm Älşäy rayonnarında säfärdä bulıp şaqtıy ğına qızıl tasmalar kisep yörde.
Bäyrämneñ töp räsmi çarası şimbä könne Ufada ütäçäk. Respublika citäkçeläre, Başqortstan Däwlät Cıyılışı deputatları, rayonnar häm şähärlär xaqimiätläre başlıqları, törle oyışmalar wäkilläre, här yıldağıça, Başqortstan däwlät opera häm balet teatrında ütüçe tantanalı utırışqa cıyıla. Annan soñ yäkşämbedän başlap respublikada öç kön yal iğlan itelä. Bäyrämneñ barlıq mädäni häm sport çaraları näq menä şul könnärdä oyıştırılaçaq ta inde.
Başqortstannıñ suverenlıq turında Deklaratsiä qabul itüennän soñ bäyräm itelä başlağan Respublika köne xäzer inde ğädätkä kerde. Möstäqillek üze betsä dä, xaqimiätlär anı kiläçäktä dä bäyräm itü yaqlı. Şul uq waqıtta respublikada Mäskäw belän mönäsäbätlärne tağın da kileşü nigezendä qorırğa isäplilär. Bu maqsatta Rusiä Federätsiäse belän Başqortstan arasında wäqälätlärne üzara büleşü turında 1994 yılda uq tözelgän Kileşüne yañartu xästärlekläre turında soñğı könnärdä küp söylänelä. Däwlät Cıyılışı räise Konstantin Tolkaçev ta atnaqiç ütkärgän matbuğat oçraşuında monı açıq äytte. Mäskäw bu niätlärgä niçek qarıydır, ul xaqta älegä bernindi fiker dä äytelmi.


text:
Federal trassala xäräkät tuqtatıldı
Respublikanıñ könyaq rayondarındağı tau yılğalarında hıu yaylap bulha la qayta başlaha, respublikanıñ ös źur yılğahı Ağiźel, Qariźel häm Dimdä xäldär kirehensä. Ularźa hıu täülegenä 20-50 santimetrğa kütärelä. Taşqındıñ iñ köslö waqıtı bıl yılğalarźa may bayramdarına-7-9-sı mayğa tura kiläsäk tip farazlana. Şuğa la Respublikala taşqınğa qarşı köräşeüse oyoşmalarğa törlö xäldärgä äźer torou käräklege bildälände. Kisä Beloret-Öfö yulında avtomobildär xäräkäte tuqtatıldı. Bäläkäy genä tau yılğahı yuldı tulıhınsa baśqaynı. Şuğa la militsiya xeźmätkärźäre xäräkättte tuqtatırğa qarar itte. Kiskä taban yılğa äźeräk qaytqas, Beloret yağınan kilgän maşinalarğa xäräkät röxsät itelde. Ğäźättän tış xäldär idaralığı Eyänsura rayonındağı xälde lä qatmarlı tip bahalay. Stärletamaq yanında 1 meñ 700 baqsa uçastqahı hıu aśtında qalğan. Qırmıśqalıla-400, Öfönöñ Kirov häm Lenin rayondarında 1 meñ 300 keşe hıu aśtında. Taşqın hıuźarğa bäyle ğäźättän tış xäldär terkälmägän. Bıl turala Ğäźättän tış xäldär idaralığınan xäbär itälär.
Räsäy ğäźättän tış xäldär ministrlığınıñ Başqortostandağı baş idaralığı etäksehe Marat Mähäźiew beldereüensä, huñğı yıldarźa hıuźa batıp üleüselär hanı küpkä kämeüenä qaramaśtan, bıl mäsälä haman da kiśken tora. 2006–sı yılda ğına 283 keşe hıuğa batqan. Bıyıl 4 ay esendä genä 11 osraq terkälgän, şularźıñ ösöhö ülemesle tamamlanğan. Mäğlümättärźän küreneüensä, hıuğa batıp üleü osraqtarınıñ kübehe yäy ayźarında 20 iyundän 10 awğustqa tiklem terkälä. Bıl osorźa hıuźa häläk bulıusılar hanı yöźźän aşıp kitä. Bınday küñelheź xäldär yaramağan urında häm eskän kileç hıuğa kereü arqahında kilep sığa. Ä balalarźıñ batıp üleüendä küp osraqta ata–äsälärźeñ iğtibarhıźlığı ğäyeple.


text:
"Yevropa Berlegeneñ yaña sıyınu qağidäläre keşe xoquqların boza"
1 Maydan başlap Yevropa Berlege sıyınu alu tärtiben qırıslatırğa cıyına. Berniçä xalıqara xoquq yaqlaw oyışması, bu yaña qağidälär keşe xoquqların boza dip, alarnı ğämälgä kertmäskä çaqırdı.
Xatnı imzalawçılar fikerençä, bu yaña qağidälär Yevropağa qaçaqlar ağıla başlıy, digän yalğan qotqı tä''sirendä yazılğan, näticädä dokument xalıqara qanunnarğa qarşı kilä. Yevropanıñ Qaçaqlar häm Sıyınu Şurası wäkile Maria-Tereza Gil-Bazo süzlärençä, BMOnıñ Qaçaqlar komissarı, başqa oyışmalar, küp tapqır citeşsezleklärne tözätergä çaqırğan, ämmä bu möräcäğätlär cawapsız qalğan. Axır çitkä bezneñ başqa çarabız yuq, bez Yevropa Berlegenä möräcäğät itep, bu qağidälärne yuqqa çığarırğa çaqırabız, di Amnesty İnternational wäkile Daphne Bouteillet Paquet. Yevropa Komissiäse isemenä yazğan xatlarında xalıqara oyışmalar yaña dokumentnıñ borçu uyatqan urınnarın sanap kitkän. Misal öçen:
– ägär qaçaqnıñ üz ile imin dip sanala ikän, yaña qağidä nigezendä, Yevropada sıyınu xoquqı alu aña awırraq bulaçaq. Xoquq yaqlawçılar fikerençä, ilneñ imin dip sanaluwı, ayırım şäxeskä qurqınıç yanamıy digän süz tügel, anı borıp cibärü – keşe xoquqların bozu bulaçaq.
– yä isä, dokumentta tağın "öçençe ilneñ iminlege" digän töşençä bar, yänäse, qaçaqnı üz ilenä bulmasa, öçençe ber ilgä borıp cibärergä bula. Xat avtorları yazuınça, bu döres tügel, "imin il" digän töşençäne härkemgä ber däräcädä qullanıp bulmıy. Kem öçender bu il imin bulsa, başqa beräw öçen – iminsez bulırğa mömkin.
– nixayät, yaña qağidälärdä, qaçaqnıñ eşe tikşerelgän däwerdä, aña sıyınu sorağan ildä qalıp toru xoquqı qaralmağan. Yağni ul yänä aña qurqınıç tudırğan ilenä kitergä mäcbür bulaçaq. Xoquq yaqlaw oıyşmaları belderüençä, bu 1951 yılğı Qaçaqlar Konvensiäsen häm başqa qanunnarnı bozu bulıp tora.
Qısqası xoquq yaqlawçılar fikerençä, Yevropa Berlegeneñ bu yaña qağidäläre küp kenä qaçaqlarnıñ tormışın qurqınıç astına quya. Yevropada qalu öçen tulı nigezläre buluğa qaramastan, alar şuşı yaña dokument arqasında, üz illärenä qaytıp kiterä mäcbür bulaçaq. Xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları älege dokumentnı tözätergä, yuq isä, ğämäldän çığarırğa çaqıra.
Ali Gilmi, Praga


text:
Cirle üzidarä reforması matbuğat iregenä niçek täesir itä?
Milli häm mäğlümat çaraları kongressı tämamlandı. Anıñ belän bergä «Efirda mädäniät» digän mäğlümat çaraları festivale dä ütep kitte. Televidenie häm radio tapşırular festivale inde ber niçä yıl rättän ütkärelsä, matbuğat çaraları kongressı täwge tapqır ütkärelgän. Anda, xäbär ikänebezçä, Tatarstanda ğına tügel, başqa töbäktäge erele-waqlı gäzit wäkilläre qatnaştı. Kongressnıñ açılışı «Piramida» küñel açu üzägendä ütte, annan soñ ul teploxodta däwam itte. Mäskäwdän kilgän Duma deputatları da, Tatarstandağı citäkçelär dä, üz çığışlarında, regional matbuğatnıñ möhimlegenä basım yasadılar. Federal däräcädäge, ere, täcribäle, däräcäle gäzitlärgä qarağanda, uquçılarnı cirle xäbärlär birä torğan gäzitlär kübräk qızıqsındıra. Yaqındağı waqiğalar, uquçılarnıñ iğtibarın nıqlabraq cälep itä. Ämma bu mäs’äläneñ ike yağı bar. Ber qarağanda, cirle matbuğat uquçığa yaqınraq häm qızığraq, ämma, ikençe yaqtan, ul däwlät yärdämennän yäki başqa yaqtan aqça almıyça yäşi almıy. Tatarstanda, küpçelek rayon häm şähär gäzitläre respublika byudjetınnan açqa alıp eşli. Mäğlümat eşlären bağuçı «Tatmedia» agentlığı, monı däwlätneñ sotsial funksiäse, dip atıy. Milli häm balalar matbuğatı mäsälän, cämğiätkä bik kiräk, ä bu basmalar, kommersiä nigezendä eşlären alıp bara almıy. Şuña bu tör gäzitlärgä däwlät yärdäm itä. Älege mäğlümat çaraları kongressında da, dotatsiälärneñ kiräklege turında süz bardı. Bu ideanı mäğlümat çaraları üzläre dä yaqlıy, räsmi xakimiät wäkilläre dä bu eşne bik möhim, dip sanıy. Ämma gäzitlär, kem aqça birä, şunıñ cırın cırlarğa mäcbür bula, tügelme? Artında zur yaqlawçısı, kapitalı bulmağan gäzitlär, bäysez fikerle bula alamı? İrekle mäğlümat barlıqqa kilügä, cirle üz idärä sistemasınıñ cäyelep kitüe belän, az ğına ömet tua ala. Çönki, federal qanunnar belän, cirle üz idärä oyışmalarına, üz gäzitlären buldırırğa röxsät itelergä mömkin. Şundıy tözätmä xäzer, Dumada äzerlänä. Ägär ul qabul itelsä, däwlät qulındağı matbuğat belän ber üq waqıtta, mäxälä, salımnar xisabına yäşi torğan munisipal gäzitlär dä barlıqqa kilergä mömkin. Milli häm regional mäğlümat çaraları kongressında, şuşı tözätmä turında da süz barğan. Forumda qatnaşuçılar şulay uq, däwlätneñ milli säyäsäte, qanun çığaru, litsenziä alu, federal üzäktän subsidiä däğwä itü kebek mäsälälärgä qaralğan, dip xäbär itelä.
Bikä Timerova.


text: “Rusiä watandaşları kongressı” räistäşläre Garri Kasparov, Lyudmila Alekseyeva häm Georgiy Satarov bügen Mäskäwdä Zur Sigezlek illäre isemlegenä kergän, cide il parlamentlarına möräcäğät qabul ittelär. Azatlıq radiosı xäbärlärenä qarağanda bu dokumentta: ”Bügen Rusiäne upqınğa alıp baruçı autoritar rejim xökem sörä” dielgän. Möräcäğät autorları fikerençä, Rusiädä demokratianeñ yuqqa çığıp baruı, dönyäküläm zur däwlätlärneñ däşmäwçän rizalığı belän başqarıla. “Rusiä watandaşları kongressı” räistäşläre möräcäğät yullağan illärneñ parlamentların Zur Sigezlekneñ alda torğan sammitında Putin rejimına ütep çığarğa yaramağan çikne kürsätügä çaqırdılar.


text:
Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq turında iminlek xisabı Washingtonda şaw-şu tudırdı
Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa basıp kerüe terrorçı törkemnärneñ artuına kiterde, digän yaña xisap Washingtonda zur şaw-şu quptardı. Küzläw idaräse citäkçese John Negroponte Ğiraq kampaniäse näticäsendä Quşma Ştatlarğa terror yanawı tağı da arttı digän näticäne kire qağa. Oppozitsiädäge demokratlar isä başqa fikerdä.
Matbuğatqa sarqıp çıqqan mäglümätlärgä kürä, Amerikanıñ küzläw xezmätläre bu xisapta, Ğiraq suğışı arqasında dönyada yaña buın islamçı radikallar barlıqqa kilde, terror qurqınıçı tağı da arttı, digän näticä yasağan.
New York Times gäzite xisapnıñ neçkälekläre turında distädän artıq räsmilär, belgeçlärdän soraşqan. Gäzit yazuınça, anda Ğiraq suğışı radikal İslam ideologiäse taraluğa etärgeç birgän, zamanında berniçä keşedän torğan Äl-Qaidä oyışması xäzer Osama bin Ladenğa turıdan-turı bäyläneşe bulmağan, üzennän-üze üsä torğan törkemnär belän tulılana, digän näticälär bar.
Añlaşıla ki, bu näticälär, Bush administratsiäseneñ, Ğiraq suğışı Amerikanı iminräk itte digän qaraşına qapma-qarşı.
Zamınında prezident Bill Clintonnıñ iminlek kiñäşçese bulıp eşlägän Philip Crowley Ğiraq suğışı strategik xata, İslam radikallarına zur büläk buldı di:
"Xäzer alarnıñ künegülär ütkärü, berläşü, tuplanu öçen nigeze bar. Berniçä Mısır, Äfğanstan suğışı veteranınnan torğan Äl-Qaidä törkeme xalıqara xäräkätkä äylände. Soñğı terror höcümnärendä Äl-Qaidä inde artıq yärdämçe tügel, kübräk ruxlandıruçı. Qısqası, Ğiraq suğışı Cihad xäräkätenä can örde" di Clintonnıñ elekke kiñäşçese.
Ä menä Bushnıñ xäzerge tarafdarı, xisap äzerläw eşen citäklägän İminlek idaräse başlığı John Negroponte, mäğlümät çaraları xisapnıñ töp fikeren bozıp kürsätä di:
"Ğäzitlärne uqısañ, älege xisap barı tik Ğiraq suğışı belän teror arasındağı bäyläneşne tikşergän digän fiker qala. Çınbarılqta ul aldağı 5 yılda Amerika mänfäğätlärenä yanağan qurqınıçlarnı añlaw öçen strategik tikşerenü" di İminlek idaräse başlığı.
Negroponte süzläreneñ döreselegen älegä tikşerep bulmıy, çönki äytkänemçä, xisapnıñ tulı eçtälege ber qayda da bäyän itelmägän.
Düşämbedä Senatnıñ Küzläw komitetı citäkçelege Bush administratsiäsen şuşı yäşeren xisapnı açırğa çaqırdı. Komitetnıñ räise respublikan Pat Roberts amerikannar xisap belän tanışıp, näticälären üzläre yasarğa tieş dip belderde. Komitettağı töp demokrat Jay Rockefeller bu xisapnı açu terrorğa qarşı säyäsät tiräsendäge bäxäskä zur öleş bulaçaq, dide.
Negroponte aldağı berniçä köndä bu täqdimnär turında uylayaçağın äytte.
Ali Ğilmi


text:
AQŞ prezidentı Buş belän Rusisä prezidentı Putin atna azaığnda berniçä märtäbä oçraşaçaqlar. Şuşı oçraşularda İran,Ğıraq, Yaqın Könçığış , ikeyaqlı mönäsäbätlär tikşereläçäk dip kötelä. Keşe xoquqların yaqlau oyışmaları Buş Putin belän oçraşqanda Çeçnädä keşe xoquqlaınıñ bozıluı mäsäläsen dä kütärep çığarğa tieş dip beldersälär dä, AQŞ prezidentı bu mäsälägä qağılır dip kötelmi. Amerikan gazetası Washington Postnıñ bügenge sanında basılıp çıqqan "Çeçnäne xäterlä" dip atalğan maqäläneñ eçtälege.
Gazetanıñ yazuınça, Russiä prezidentı Vladimer Putin AQŞnıñ Ğıraqqa basıp kerüenä qatı qarşılıq kürsätte häm xäzer AQŞnıñ rekonstruksiä plannarına da şik belän qarıy. Anıñ fikerençä, här törle politik üzgäreş BMOsı häm Ğıraq kürşese Ğäräp illäre tarafınnan xuplanırğa tieş. Monı küz aldında totqanda , bu atnada Camp Davidtä bulaçaq oçraşularda, prezident Buş Ğıraqnı saylanğan xökümätkä tapşıru turındağı räsmi planınıñ fasad buluın ğına iqrar itkän xäldä, prezident Putinneñ nindi reaksiä kürsätäçägen farazlap bula. Buş Ğıraqnıñ konstitutsiäse Washingtonda yazılaçaq , AQŞ xärbiläreneñ anda toruı häm politik kontrol daimi bulaçaq , AQŞ, prezident kandidatın saylayaçaq häm anıñ saylaualdı citäkçesenä media östennän kontrol urnaştıruına röxsät itäçäk dip äytä ala. Şulay uq AQŞ citäklägän saylaularda Washington yaqlağan keşegä qarşı täsirle keşelär kandidatlıqların quyğan xäldä, AQ Yort alarnıñ isemneren isemlektän sızıp taşlayaçaq digän fiker dä belderä ala. Älbttä, Buş mondıy närsälärne Putingä dä , başqalarğa qabul itterä almıy. Läkin, Putin Buş ta , dönyanıñ başqa illäre citäkşeläre dä, Çeçnä problemmasın xäl qılu öçen menä şundıy xäl çarasın qabul itülären teli. Putin Russiäneñ çeçennärgä qarşı qarşı dört yıldan birle alıp bağan köräşen AQŞnıñ Ğıraq häm Afğanistandağı aktivlığı belän çağıştırırğa yarata. Ul uzğan atna azağında amerikan jurnalistlar belän oçraşqanda Bagdat uramnarında amerikan xärbiläre keşe xoquqların bozalarmı digän sorau belän möräcäğät itte. Bu çağıştıru kölkele. Çeçnädä Russiä köçläre demokratik räveştä saylanğan xökümätne bärep töşerde, unar meñlägän tınıç xalıqnı üterde, qalğannarnı qaçaqlar lagerınnan kitep, suğış zonasına qaytırğa mäcbür itte. Başqala häm başqa şähärlären xarabägä äyländerde, unarlağan auıllarnı uratıp alıp ir-atlarnı cäberläde yäisä üterde. Anıñ bu eşçänlege säbäple azçılıqtağı islam radikalları xäzer töp quätkä äylände. Dyrt yıl elek üzeneñ prezidentlıq känäfiäne ambitsiäse säbäple suğış başlatqan Putin tozaqqa eläkte. Meñärlägän Russiä xärbiye üterelgän bulsa da häm Putin qabat qabat suğış tuqtaldı dip beldersä dä, qan qoyu dävam itä. Mäskävneñ kiläse ayda prezident saylauların ütkärü täqdime teoriädä xäl çarası bula alır ide. Ägär dä Kreml quyğan populär bulmağan Axmed Qadırov urnına abruylı çeçen citäkçese saylanğan xäldä, respublikanıñ kiläçäge turında söyläşülär başlau mömkin bulır ide. Putin monıñ urnına Qadırov köndäşlären yuq itü öçen Stalinist yul saladı. Ul amerikan xäbärçeläre belän oçraşqanda monı saylaualdı kampaniäsendäge taktika dip añlattı. Putin jurnalistlarğa summitta Buşnıñ öyrtüçän tonın qabul itmiäçägen belderde. Russiä prezidentı Ğıraq häm başqa mäsälälärdä Mäskävneñ xezmättäşlegen qazanu öçen Buş Çeçnä mäsäläsenä qağılmas dip ömetlänä. Läkin, räximsez diktaturanı , suverene demokratiä belän almaştıru belän ber milätneñ üzidarägä ımtıluın köç häm xaramleşülär belän yuq itärgö tırışu arasında zur ayırma bar. Buş monı azsızıqlap işarä itüne onıtmasqa tieş.- dip äytelgän Washington Postta basılıp çıqqan kommentariädä.
Färit İdelle , Praga .


text: Şähär xakimiäte bügen ütä-uñ Milli Demokratik partiäseneñ İslamğa qarşı uram cıyının tıydı. Polisiä eşläre ministrı Ehrhart Koerting, Germaniä konstitusiäse "şähärdä islam üzäklärenä qarşı" şiğärlär totıp uramğa çığunı tıya, dip belderde. Uram cıyını irtägä ütärgä tieş ide. İmmigrantlarğa qarşı bulğan Milli Demokratik partiäse äğzaläreneñ kübese – neo-Nazilar. Uzğan yäkşämbe könne bu firqa könçığıştağı Saxonia ştatında saylawlarda 9% tawış alıp Germaniäne şaqqatırdı. 1968nçe yıldan birle mondıy näticälärneñ bulğanı yuq ide.


text:
Türkiyanıñ Bîlîm jâne ğılım ministrlîgî İsmet Yılmaz Darvin evaliutsiyası jay ğana teoriya ekenîn mâlîmdedî. Türîk oquşılarına bûdan...
Siriyadağı bülîkşî top ökîlderî Astanada ötetîn kelîssözderge qatısatın boldı, dep habarlaydı 24.kz. Basqosuğa Resey, Türkiya jâne...
2017 jıldıñ 15 qañtarında Qazaqstan Respublikası Prezidentî Nûrsûltan Nazarbaevtıñ Bîrîkken arab âmîrlîgîne jasağan resmi saparın...
Ündîstan astanası Deli qalasında ornalasqan «Qûtb-Minar» dep atalatın bûl ğimarat – âlem boyınşa kîrpîşten qalanğan eñ biîk...


text:
Möselmannar tağın bäxästä: kem kübräk uraza tota?
Ä möselman ömmäteneñ başında başqa uy. Şatlıqlı uy. Ramazan ayı kerä. Här möselman öçen bu zur waqıyğa. Ber ay buyına möselmannar köndezlären aşaw-eçüdän tıyılıp torıp, Allahnıñ räxmäten qazanu öçen tırışaçaq. Läkin, soñğı yıllarnıñ ber ğädäte - uraza ayı citä başladımı, tawış kitä. Bu könne uraza tota başlarğa kiräk, yuq ikençe könne. Ğadi xalıq arasında şundıy añlaşılmawçılıq kilep çığa tora. Xalıqta ğına tügel, qayber gäzitlärdä baş qatıra. Şähri Qazannıñ comğa sanında irtägä urazağa keräbez digän yazma basılğan. Menä bıyıl da, urazanı şimbä könnän ük tatırğa cıyınuçılar bar. Bu mä’sälägä açıqlıqnı Tatarstan Diniä näzaräte kertte. Uraza ayı, şimbä kiçendä başlanaçaq, yäğni berençe tarawih namazı uqıla. Berençe uraza köne yäkşämbe bula. Diniä näzaräte, qazıylar şundıy fätwä çığardı. Bilgele bulğança, möselmannar öçen qazıy fätwäläre qanuni töskä iä.
Räfis Cämdixan


text:
Tatarstanda Germaniä könnäre başlandı
27 avgustta Tatarstanda Germaniä könnäre başlanıp kitte. Bu çara Rusiädä 2004 yılda uza torğan Germaniä yılı qısalarında oyıştırılğan. Comğa könne şuşı könnär uñayınnan Qazanğa kilgän Germaniä respublikasınıñ Rusiädäge ilçese studentlar belän oçraştı, alman muzıkası konsertında buldı. Şuşı uq könne başqalada MetroCash&Carry kompaniäseneñ kibete dä açıldı. Monnan tış Tatarstanda Germaniä könnäre qısalarında ike respublika belgeçläre qatnaşlığında fänni-ğämäli cıyılışlar, klassik häm zamança alman muzıkası konsertları, Germaniä respublikası wäkilläre belän oçraşu häm başqa çaralar qaralğan. Alar 22 sentäbergä qädär däwam itäçäk.
Respublikada korrupsiä belän köräş däwam itä. Bu eşkä inde Mäskäw belgeçläre dä quşıldı. Respublikanıñ Ministrlar Kabinetında uzğan korrupsiägä qarşı säyäsät strategiäsen buldıru komissiäseneñ çirattağı utırışında İNDEM ictimaği waqıfınıñ räise Georgiy Sattarov ta qatnaştı. Utırışta komissiäneñ berençe adımnarı xaqında süz bardı. Xäzerge köndä tatarstanlılar arasında respublikada korrupsiäneñ nindi däräcädä taraluı turında fikerlären belü öçen soraşu ütkärelä ikän.Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstannan 13 Üzbäkstan watandaşı sörelde
Şuşı könnärdä 13 Üzbäkstan keşese mäcbüri räweştä Tatarstannan qaytarılıp cibärelde. Alarğa 5 el eçendä Rusiägä kerü röxsät itelmäyäçäk. Tärtip saqlawçılar, mondıy qatğıy çarağa barmaslar ide, äğär dä bu keşelär terkälü uzğan bulsalar, yäki üzläre waqıtında kitkän bulsalar. Ğailälärenä beraz açqa yünätergä dip kilgän şuşı 13 üzbäk , qara eşkä «Karton» digän şirkätkä kerä häm 3 ay buyı, ber tuqtawsız, anda xezmät itä. Ämma eş birüçelär, alarğa eş xaqın tülämägän häm bik naçar şartlarda yäşätkän bulğan.
Eçke eçlär ministrlığınıñ Migratsiä xezmäte, eş öçen röxsät almağan älege 13 üzbäkne häm eş birüçe «Karton» şirkäten cawaplılıqqa tartırğa uyladı. Tärtip saqlawçılar Üzbäkstan watandaşların ber tapqır kisätkän inde, Tatarstanda qanunsız räweştä yäşägän öçen, alarğa cinayät eşe açılğan. Mäxkämä, bu üzbäklär respublikadan kitärgä tieş, digän qarar çığarğan. Ämma eş xaqların kürmägängä kürä, bu keşelärneñ qaytu biletın alırğa açqaları bulmıy.
Ütkän yallarda tärtip saqlawçılar alarnı eş urınnarınnan alıp kitep, çit il grajdannarın waqıtlıça urnaştıru yortında beraz totıp, öylärenä qaytarıp cibärde. Bilet xaqların, qanunsız räweştä çit il watandaşların eşkä alğan «Karton» şirkäte tülärgä tieş bula.
Migratsiä xezmäteneñ matbuğat üzäge birgän xäbärgä qarağanda, şuşı Üzbäkstan watandaşları arasında tatarlar bulmağan. «Çittän kilüçe tatarlar ber qayçan da Tatarstannan sörelmägän. Biredä süz eş vizası belän kilgän keşelär turında ğına bara», dip añlattılar Migratsiä xezmätendä. Eçke eşlär ministrlığı mäğlümatlarına qarağanda, 2003 Tatarstannan barlığı 174 çit il watandaşı quılğan. Respublikağa xezmät itü öçen kilüçelär sanı bik küp, alarnıñ 22 400 meñe genä räsmi räweştä terkälü uzğan.
«Qanunsız immigrant», «Deportasiä» operatsiälären Eçke eşlär ministrlığı daimi räweştä ütkärergä planlaştıra. Mäsälän, çit il watandaşların tikşerü häm ildän sörü çaraları fevral ayında uq ütärgä mömkin.
Eş birüçelärgä qarata da qatğıy çaralar küreläçäk: maxsus röxsät käğäzen almıyça, çit il watandaşların eşkä cälep itkän öçen – ştraf salına, salımnar tülämägän öçen - cäza birelä häm eşçelärneñ qaytu biletları da, eş birüçe xisabına alına.
Bikä Timerova.


text:
Çit ildäge yäş millättäşlärebez Tatarstan yuğarı uqu yortlarına uqırğa kerergä äzerlänä
Bıyıl Tatarstan yuğarı uqu yortlarında BDB häm Baltıyk buyı illärennän 70 millättäşebez belem alaçaq. Tatarstan Xökümätennän şul qädär kvota birgännär. Uzğan yılnı isä barlığı 60 urın birelgän. Maxsus uqıtuçılar çit illärgä barıp testlar uzdırıp qaytqannar ide.
Comğa könne isä ber törkem yuğarı uqu yortları uqıtuçıları, prezident apparatı, Bötendönya tatar kongressı wäkilläre, ayırım alğanda çit ildäge millättäşlärebezne vuzlarğa qabul itü öçen respublikası komissiäse äğzaları 5 ilgä çığıp kitäçäk.
Tatarstan yuğarı uqu yortlarında belem alırğa teläwçelär BDB häm Baltıyk buyı illärennän 160ka yaqın. Bötendönya tatar kongressına şul qädär möräcäğät bulğan. Alar arasınnan 70 yäş millättäşebezne saylap alu maqsatı tora häm älege uñaydan respublika komissiäse sınawlar alırğa dip bu könnärdä 5 ilgä - Äzerbäycannıñ Baku, Üzbäkstannıñ Taşkent, Qırğızstannıñ Bişkäk, Qazaqstannıñ Almatı, Tacikstannıñ Tursunzade şähärlärenä yul ala. Respublika saylap alu komissiäsenä barlığı 11 keşe kerä, alar arasında törle yuğarı uqu yortları uqıtuçıları, kongress häm prezident apparatı wäkilläre bar.
Bıyıl Tatarstan yuğarı uqu yortlarına kerergä teläwçelärneñ iñ kübe Taşkenttan ikän 50 artıq millättäşebez. Berençe tapqır isä Tacikstannıñ Tursunzade şähärennän dä möräcäğätlär bulğan. Şulay uq Ukrainanıñ Donetski qalasınnan häm Qırımnan kilergä teläk beldergännär. Bötendönya tatar kongressınıñ çit ildäge tatarlar belän eşläw bülege citäkçese Röstäm Ğaynetdinov:
Ukrainadan da 4 millättäşebez uqırğa teläk belderde. Röstäm Ğaynetdinov äytüençä, ägär Ukrainadağı millättäşlärebez imtixannarnı Qazanğa kilep tapşırsa, qalğan çit illärneñ barısına da komissiä äğzaları baraçaq. Pänceşämbe könne Bakuğa sınaw alırğa çığıp kitär aldınnan Tatar däwlät ggumanitar-pedagogtqa universitetı uqıtuçısı Ence Kodirova:
Min bıltır älege programma nigezendä Kazaxstanğa barıp, älege ildäge häm Qırğızstandağı tatar uquçılarınnan imtixan alıp qayttım. Alarnıñ kübese yuridik, iqtisad, çit tellär belgeçlegen alırğa teläde. Bıyıl tatarça uqırğa teläwçelär dä bar.Tatar däwlät ğgumanitar-pedagogtqa universitetı uqıtuçısı Ence Kodirova yäş millättäşlärebezneñ kübese tatar telen aralaşu däräcäsendä genä belä di. Ence Kodirova:
Alar bezneñ abiturient däräcäsendä ana tellären belmilär, şuña qıensınalar. Añlatu eşläre lapı barırğa kiräk.Ence Kodirova äytüençä, alar testlar näticäsendä iñ yaxşı uquçılarnı ğına saylap alaçaq. Komissiä utırışı 15 iyülgä qädär bulaçaq häm anda inde uqırğa kergän uquçılar isemlege bilgelänä. Röstäm Ğaynetdinov äytüençä, sınawlar härber 5 ilneñ zurraq şähärendä uzdırıla. Ul şähärgä Tatarstan yuğarı uqu yortlarında belem alırğa teläwçelär cıyılıp imtixan tapşıraçaq.
Landış Xarrasova


text: İerusalim. Bügen İrannan İzrailgä kilgän Javier Solana andağı citäkçelär belän oçraşa, bu söyläşülärdä dä iğtibar üzägendä İrannıñ atom programması tora, moñardan tış Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät wä iminlek öçen cawaplı yuğarı wäkile, Yewropanıñ fälästin idaräsenä yardäm itüwen "tuñdıru" mäs'äläsen dä tikşerergä cıyına, İzrail şul aqça fälästin radikalların finanslawğa kitä dip isäpli. Solana Tel Avivta İzraildäge oppozitsiä citäkçese Şimon Peres belän oçraştı, ul bügen tışqı eşlär ministrı Silvan Şalomnı da kürep söyläşäçäk. İke kön däwam itäçäk säfäre barışında anıñ şulay uq premyer-ministr Ariel Şaron belän dä oçraşuwı qaralğan.


text:
Azärbäycan premyer-ministrı, çärşämbe könne prezident bulıp saylanğan İlham Aliev saylawlardan Baqıda soñ başlanğan bäreleşlär beterelde, tärtip urnaştırıldı dip belderde.
Oppozitsiä awıru prezidentı Häydär Alievnıñ ulı İlhamnı saylatu öçen xakimiätlär törleçä xärämläşte, bu saylawlar ğädel bulmadı dip täqrarlıy. Saylaw komissiäse İlhamnıñ 80-läp prosent tawış cıyuın iğlan itkän ide.
Oppozitsiä tarafdarları belän militsiä arasındağı bäreleşlärdä 1 keşe hälak buldı, distälärçä keşe yaralandı.
Bügen televidenie aşa çığış yasap İlham Aliev bu bäreleşlärne oyıştıruçılar cawapqa tartılaçaq dide.
Prokuratura bäreleşlärgä 3 oppozitsion partiäneñ qatnaşı bulğan dide.
Räsmilär äytüençä, bäreleşlär barışında 196 keşe totqarlanğan.


text:
Ukraina başqalasına Dönya İqtisadi Forumı oyıştırğan investisiälärgä bağışlanğan cıyınğa 6 il prezidentı häm xalıqara eşquarlar cıyıldı. Bu tör cıyınnı oyıştırırğa Ukraina xökümäte niät beldergän.
Ukraina premyer-ministrı urınbasarı Oleg Rıbaçuk, xökümät, däwlät qaramağında bulğan şirkätlärneñ küpçelegen satırğa planlaştıra, dip belderde. Xösusilaştıru açıq häm ğädel şartlarda baraçaq, dip östäde Rıbaçuk. Tögälräk plannı bügenge cıyında qatnaşuçılarğa Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko täqdim itergä tieş ide.


text:
Qıytaydağı köçle zilzillä qorbannarı arta bara
Qıtaynıñ könyaq könbatışındağı Siçuan wilayätendä, kiçä 7.8 rixter köçendä bulğan cir teträwendä ülgännär sanı arta.
Zilzilä waqıtında Bäyçuan töbägendä binalarnıñ 80%nıñ cimerelüen xäbär itelä. Bu binalar arasında ximik qorılmalar, xastaxanälär häm mäktäplär buluı xäbär itelä. Qıtay xaqimiäte, kiñ külämdä keşelärne ezläw häm qotqaru eşenä kereşte, köp sanda xärbi köçlärü yärdäm öçen afät töbägenä cibärelde.
Dui jian gyan şähäre däwlät xästäxanäse tabiplärennän Çen Jiañ, cir teträwe waqıtında küp kenä keşeneñ citdi yaralanuın belderä:
Küzätüçelär, Myanmardağı köçle cil afätendä kürelgän citeşsezleklärgä qarağanda, afät belän köräştä Qıtay xaqimiätenen bik äwzem häm tizräk eş itüenä iğtibar itä.
Qıtay premyerı Wen Jia bao, kiçä qotqaruçılar aldında yasağan çığışında, wazifalarınıñ xayati ähämmiätenä basım yasap, zilzilädä qalğan keşelärne qotqaru öçen barlıq tırışlıqnın kürsätelüen sorap bolay dide.
“Sezneñ berençe burıçığız – keşelärne mömkin qadär tizräk qotqaru, anıñ öçen ber minutta soñaraq qalırğa yaramıy. Bu ber minut ber keşeneñ ülemenä kiterä ala.”
Zilzilä keşelärneñ eş urınında yäisä balalarnın mäktäptä bulğan çağı, töşkedän soñ säğat 2lärdä buldı.
Şuña üleçelär sanı şaqtıy küp. Du jian gyan şähärendä 3 qatlı mäktäp binasında 900dän artıq balanın buluı isäplänä, alarnıñ 50senen ülgän buluı qatğıy açıqlandı, qalğannarnı isä eşelgän bina astınnañ qotqaru eşe däwam itä. Xaräbägä äwelgän şähärdä cimerelgän binalar astında qalğan keşelärneñ qıçqırğan tawışlar eşetelä.
Köçle zilziläneñ täsere şulay uq kürşe töbäklärdän qala Tayland häm Taywan kebek kürşe illärdä dä sizelgän. Zilzilä waqıtında başqala Pekin häm Çeñdu şähärlärendä xalıq eş urınnarın taşlap uramnarğa çıqtı. Zur zilzelädä soñ da tübän däräcäle teträwlär däwam ittte.
Dönya cämäğatçelege, Myanmarğa yärdäm cibärü belän mäşğul çaqta, kinät Qıtayda zilzilä turında işütü borçılunı arttırdı.AQŞ prezidentı George Bush zilzilädän soñ, qorbannar ğailäläreneñ qayğıları belän urtaqlaşuın belderde. Däwlät depatemantı süzçese, Sean McCormack Waşintonda yasağan çığışında bolay dide:
“Qıtay xaqimiätennän älegä yärdäm sorağan möracäğat bulmadı. Şulay da bez kiräkle äyberlärne äzerläp quydıq, möracäğat bulsa äzer kötäbez.”
Qıtayğa kürşe Yaponia hän Könyaq Korea şunda uq üzläreneñ yärdäm itärgä äzer buluların belderde.
Rusiä dä şulay uq qotqaruçılar häm yärdäm äyberläre belän töyälgän ber oçqıçın Qıtayğa cibärä,
Qıtayda soñgı yıllarda iñ zur zilzilä, 1976 yılda bulğan ide. Afät waqıtında Pekin tiräsendäge Tañ şan şähärendä 242 meñnän artıq keşe hälaq bulğan ide.


text:
җoMra, 20 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 21:17
Sişämbe könne Däwlät Şurasınıñ fän, mäğärif, milli mäs’älälär kommissiäse deputatları tatar-törek litseylarına barıp «däwlät telläre turında»ğı qanunnıñ ütäleşen tikşerde. Qazanda barlığı 4 tatar-törek litseyı bar. Alarnıñ 3-sendä yegetlär genä , bersendä qızlar ğına uqıy. Bu daimi komissiä tikşergän 7 litsey-internatnıñ uqıtu tärbiä eşläre öçen cawaplı direktor urınbasarı Nuriä Şärifcanova tübändägelärne söyläde.:Bezneñ litseyda uqıtu dürt teldä alıp barıla: tatar, törek, rus, ingliz, häm balalarıbız bik teläp dürt teldä dä söyläşälär.Yuğarı uqu yortları belän tığız bäyläneştä torabız. Qazan texnik universitetı belän ike yıllıq kurslar eşli. Unberençe sıynıfnı tämamlap imtixannar birgännän soñ balalar universitetnıñ ikençe kurs studentları bulıp uquların universitetta däwam itälär. Bıyıl 50 bala uqunı tämamlıy : 9—ı altın medal'gä, 6—sı kömeş medal'gä tämamlarğa äzerlänälär. Yıl sayın 25—30 % bala medall'lärgä tämamlıylar.
«Tatarstan Respublikası xalıqları telläre turında»ğı zakonnıñ niçek ğämälgä aşırıluın tikşerü niäte belän oyıştırılğan komissiä tatar-törek litseylarında bik küp aldınğı täcribä ürnäkläre tapqan. Moña qädär Çuaşiädä, Başqortstanda, Törkiä uqıtuçıların tikşerü, qaytarıp cibärü oçraqları bulğan ide. Tatarstanda andıy xällär bulmadı.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Färit Möxämmätşin yañadan spiker buldı
Comğa köneneñ töp waqiğası bulıp yaña çaqırılış Tatarstan Däwlät Şurasınıñ utırışı bulğandır, moğaen. 25 mart könne genä mandatlar alğan deputatlar, berençe märtäbä bergä cıyılışıp, eşkä kereştelär. Utırışnı iñ olı deputat Sergey Titov başlap cibärde. Berençe eş itep, alar Şuranıñ räisen sayladılar. Älege urınğa barısı 4 keşe däğwä itte – Berdäm Rusiädän Färit Möxämmätşin, Rusiä Kommunistlar firkäsennän Aleksandr Saliy häm bäysez deputatlar Aleksandr Ştanin belän Foat Komarov. Älbättä inde, bu 4 nämzätneñ kem ciñüçe buluı aldan uq bilgele ide. Alay da, nämzätlär niçek kiräk, şulay çığış yasap, birelgän sorawlarğa cawap birdelär. Däwlät Şurası räisen saylawlarnıñ näticäläre mondıy – saylawlarda qatnaşqan 95 deputattan Färit Möxämmätşinnı parlament spikerı itep 81 deputat kürergä telägän. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev deputatlarnı älege qarar belän qotladı häm alarğa eşlärendä uñışlar teläde. Soñınnan ul Däwlät Şurası deputatları aldında Yıllaq yullama belän çığış yasadı.
Comğa köneneñ başqa yañalıqları qısqaça. 25-26 mart könnärendä Qazanda Prosvesçenie näşriäte könnäre uzdı. Älege näşriät däresleklär bastıru belän şöğellänüçe iñ zur näşriät bulıp tora. Anda respublika öçen dä kitaplar basıla, şul isäptän, milli mäktäplär öçen dä. Xäyer, xäzer näşriät basma kitaplarnı ğına tügel, ä elektron uqu äsbapların da äzerli. Prosvesçenie citäkçelege Qazannıñ 155 gimnaziäsendä kiñäşmä-söyläşü ütkärde. Anda süz däresleklär turında bardı. Qazan milli mädäniät üzägendä Mäskäwdän kilgän yäş millättäşlärebez qızıqlı mädäni tamaşa täqdim ittelär. Anı Mäskäwneñ 1186 etnomädäni komponentlı tatar mäktäbe qızları oyıştırğan, dip xäbär itä İntertat.ru gäcite. Kiçädä Läysän biü häm Umırzaya vokal ansambl’läre çığış yasadı.
Gölnaz İlgizär


text:
Biredä şığıy ğibadätçelärgä bomba höcümnäre näticäsendä kimendä 17 keşe hälak buldı, küpsanlı keşelär yaralandı.
Şähärneñ könyağındağı mäçettä intixarçı bomba şartlatıp kimendä 15 keşene üterde. Küp tä ütmästän başqa ber mäçettä kimendä ber intixarçı bomba şartlattı. Tağın ber bomba Bağdadnıñ tönyaq-könbatışındağı ber kafe yanında şartladı.
Ğiraq şığıyları bu könnärdä üzläreneñ töp dini yolalarınnan berse bulğan Aşuranı bilgeli.
Bıltır Aşura könnärendä Ğiraqta intixarçı şartlatuçılar 170-tän artıq keşene ütergän ide.


text:
Bügen Kaşmirnıñ Hind häm Paqstan yağına bülengän öleşläre arasında yörüçe aftobus yulçılarına suğışçılar höcüm itkän.
Hindstan xakimätläre älege aftobus elemtäse höcümgä qaramastan planlaştırılğança qalaçaq dip belderde.
Kaşmirnıñ Hind öleşe başqalası Srinagardan Paqstan öleşe başqalası Mözäffar-abadqa kitüçe aftobbusqa utıru öçen aftovokzalğa cıyılğan yulçılarğa höcüm bulğan. Bu soñğı 60 yıl çaması çorda berençe märtäbä Kaşmirnıñ ikençe öleşenä kitärgä cıyınğan aftobus ide.
Qorallı keşelär aftovokzal binasına bärep kerep ut açqan häm binağa ut törtkän.
Politsiä äytüençä, höcüm itüçelärneñ ikese üterelgän häm soñraq barlıq yulçılarnıñ da iminlege tä'min itelgän.
Paqstan häm Hindstan räsmiläre bu höcümne ğäyepläp çıqtı.


text:
Rusiä belän Ukraina arasındağı gaz nizağı arqasında, Üzäk Yevropa illäre üz çeltärendä gaz basımı kümüe turında xäbär itä. Austriäneñ OMV gaz kompaniäse gaz külämeneñ 3-tän-bergä kümüen xäbär itte. Macarstannıñ MOL energiä törkeme Ukraina çigendä gaz basımınıñ 40 protsentqa kimeün belderde. Näticädä, Serbiä belän Bosniägä gaz cibärü kimetelä. Xorvatiä belän Slovakiä şulay uq, 30 protsent kimü turında xäbär itte. Romaniäneñ iqtisad ministrı Codrut Seres ildä gaz gaz qullanu könenä 5 million kubometrğa kimede dip belderde. Yewropa citäkçeläre Rusiä belän Ukrainanı gaz nizağın xäl utergä çaqırdı.
Ul arada nizaq däwam itä. Bügen Gazprom şirkäte Ukrainanı Yewropağa cibärelgän gaznı urlawda ğäyepläde. Gazprom räise urınbasarı Aleksandr Medvedev süzlärençä, ber kön eçendä 100 million kubometr gaz urlanğan. Räsmi Kiev bu ğäyepläwne kire qaqtı. Ukrainanıñ energetika ministrı İvan Plaçkov süzlärençä, Ukraina üzeneñ gazın häm Törkmanstannan alğan gaznı qullana. Berük waqıtta Plaçkov, könnär salqınaytsa, Rusiäneñ tranzit öçen tülägän öleşen qullanu ixtimalın äytte.


text: Sişämbe irtäsendä Prezident oçqıçqa utırıp, Saranskiğa kitmäkçe ikän. Nikolay Merkuşkin Mordoviä respublikası başlığı itep yañadan saylanğaç, anıñ inauguratsiäsenä Mintimer Şäymiev zurdan qubıp barmaqçı bulğan. Mordoviä häm Tatarstan, Merkuşkin häm Şäymiev eçke, sotsial', iqtisadıy mäsälälär buyınça da, Mäskäw belän üzençälekle mönäsäbätlär qoru buyınça da, ber-bersenä yaraqlaşıp xäräkät itälär. Mintimer Şäymiev kürşe-tirä töbäklärgä siräk bara. Şuña kürä sişämbe, 4 martta bulaçaq säfär häm Mordoviä tatarlarınıñ tormışı belän qızıqsınu Tatarstan respublikasınıñ bügenge säyäsäten häm plannarın çağıldıra.


text: Şarm-äl-Şäyx. Mısırnıñ şuşı yal şähärendä bar Yaqın Könçığıştan kilgän 1200-läp eşmäkär qatnaşuında Dönyaküläm İqtisadi Forum açıldı. Öç kön baraçaq bu cıyın üzägendä iqtisadi reformalar häm yäşlärne eş belän tä'min itü mäs'äläse toraçaq. Anda çığış yasağan Xösni Möbäräk, Mısır prezidentı, Yaqın Könçığışta demokratiä kertü reformaların aşıq-poşıq alıp baru bar töbäktä xaosqa kiterä ala, monı äkrenläp, ezlekle alıp barırğa kiräk, dip kisätte. Älege fiker alışularda İran wäkilläre qatnaşmıy, oyıştıruçılar monı, oçraşuğa säyäsi kierenkelek külägäsen töşermäw teläge belän añlata. Şarm-äl-Şäyx cıyınında şulay uq Süriä häm Xämas citäklägän fälästin xökümäte wäkilläre dä yuq. Ämma anda fälästin prezidentı Mäxmüt Ğabbas qatnaşa häm bügen ul cıyın eşe barışında amerikan däwlät sekretareneñ urınbasarı Robert Zoellick belän oçraştı.


text:
Ğıraqnıñ ölkän şığı ruxanisı ayatolla Ali al Sistani Nacaf şährenä kilep citte. 3 atnadan birle izge şähärdä barğan suğışlarnı tuqtatu, tınıçlıq urnaştıru mäqsatında Sistani barlıq köçlärne Nacaftan çığıp kitergä häm şığılarnı şähärne qotqaru öçen Nacafqa kilergä çaqırdı Qufa şährendä al Sistaninı qarşılau öçen xalıq cıyılğan mäçetkä bilgesez keşelär tarafınnan yasalğan höcümdä 3 distägä yaqın keşe häläk buldı, 60tan artıq yaralandı.
Şığılarnıñ izge şähre Nacafta Muqtada al Sadrnıñ Mähdi suğışçıları belän amerikannar tarafınnan yaqlanğan Ğıraq ğäskäriläre arasındağı qorallı bäreleşlär 3 atnadan birle däwam itä häm quyılğan ultimatum, kisätülärneñ dä ällä ni faydası bulmadı. İzge İmam Ali törbäsendä torğan Sadr suğışları annan çığıp kitergä cıyınmıy . Böten ömed Ğıraqnıñ ölkän şığı citäkçese ayatolla Ali al Sistanigä bağlandı. Ul Londonda däwalanıp Kuweitkä kilde häm çärşämbedä Basra meñnärçä tarafatrı, politsiä ozatuında Nacafqa taba yulğa çıqtı. Sistani Nacaf konfliktın tınıç yullar belän xäl qılu öçen suğışqan taraflarnı izge şähärdän çığıp kitergä häm şığılarnı Nacafqa çaqırdı. Bügen Nacafnıñ kürşesendäge Qufa şährendä ayatollanı sälämläü öçen şähärneñ altın gömbäzle mäçetenä cıyılığan xalıqqa bilgesez keşelärneñ yasağan höcümdä 2 distädän artıq keşe häläk bulıp 60tan artığı yaralanğan. Televidiniä mäçet baqçasında yatqan cäsätlärne kürsätte . Aşığıç yardäm maşinaları (audio)
yaralılarnı xastaxanälärgä iltte.Xastaxanä räsmie Adil Qadım Reuterğa (audio)
xastaxanägä 83 yaralı häm 5 mäyet kiterelde . Äle dä uramda häm Qufa mäçetendä yaralı keşelär bar dip äytkän. Qufa radikal şığı citäkçese Muqtada al Sadr taraftarlarınıñ nığıtması sanala.Qufada Sistaninı yaqlauçılar arasında torğan beräü (audio)
Bez al Sistani öçen monda kildek. Bez xökümät häm okupatsion köçlärneñ Nacaf häm Qarbaladan çığıp kitüen sorıybız. Bez İmam Ali törbäsen saqlıyaçaqbız, bez amerikannarnıñ şunduq çığıp kitüen sorıybız dide
Al Sadr taraftarları Qufadan Nacafqa taba yulğa çıqqaç bilgesez keşelär ut açqan , ülü, yaralılar buluı turında xabär itelde. Ayatolla al Sistani tınıçlıq urnaştıru mäqsatında Nacafqa barlıq yaqlauçıların çaqırdı . Al Sadrnıñ da üz yaqlauçıların Nacafqa çaqırğanı bilgele. Allawi xökümäte al Sistaninıñ Sadr wäkilçelege belän söyläşüe öçen atışlarnı tuqtatu iğlan itte . Nacaf gubernatorı söyläşülär näticäsez tämamlansa 24 säğättän soñ xärbi operatsiä başlanaaçq dip belderde. Allawi xökümäte qoralların taşlap ğıybadätxanädän çıqqan mäxdi suğışçılarına yarlıqau iğlan itäçäk, al-Sadrğa da irekle räweştä şähärdän kitü mömkinçelege birelä. al Sistani süzçese Axmäd al Xaffaf ike ruxaninıñ wakilçelege arasında söyläşülär başladı dip belderde. Sistani yardämçeläre belderüenä kürä , ayatollanıñ solıx planı al Sadr suğışçıların izge törbädän şulayuq barlıq çit il köçlären şähärdän kitergä çaqıra. Ul şulayuq Nacaftağı barlıq törkemnärneñ qoral taşlauın sorıyaçaq. Älegä Nacafta tınıçlıq xökem sörä.Ğıraq sälämätlek saqlau ministırı bügen ike insidentta 74 keşe ülde 380 keşe yaralandı dip belderde. Älegäçä Ayatolla rolendä genä qalırğa telägän bu yaqnı da tege yaqnı da ällä ni yaqlamağan al Sistani xäzer säyäsät üzägendä torğan keşegä äylände. Ul Nacafqa kilep citkän yaqlauçılarına şähärgä kermi torığız dip äytsä dä, Sadr taraftarları şähärdä köndäş törkemnär arasında bäreleşlär qabınıp kitär digän qurqu bar. al Sistani yaqlauçıları äytkäneçä ayatolla çınlap ta barlıq şığılarnı tıñlata alaçaqmı
färidä xämit,praga


text: Ğiraqnıñ Mikdadiä şähärendä politsiä bülege häm mäxkämä binasına ğisyançılarnıñ höcüme näticäsendä, kimendä 15 qarawılçı häm politsiä xezmätkäre üterelgän. Höcüm yasawçılar bu binadağı totqınnarnı azat itä alğan. 20 martta Ğiraqta xärbi operatsiä başlanğanğa 3 yıl tuldı. AQŞ prezidentı George Bush Ğiraqtağı uñay üzgäreşlärne dä iskä alıp, ildäge wazgiät älegä totrıqlı tügel, dip belderde. Ğiraqnıñ elekke premier-ministrı Ayad Allawi Reuters ağentlığına birgän äñgämäsendä bolay dide: «Ğiraqta barısı da tärtiptä dip äytsäk döres bulmas ide. İl hiçşiksez watandaşlar suğışı aldında tora. Min inde BBC ağentlığına birgän äñgämädä, wazgiätne cayğa saluğa ömetlänäbez, dip äyttem. İñ möhime, watandaşlar arasındağı nizağ, çığırınnan çığıp kitmäsen. Ägär dä bu xäl kilep çıqsa, xälne tözätü bik awır bulaçaq”, dide, Ğiraqnıñ elekke premier-ministrı Allawi. Şul uq waqıtta, Quşma Ştatlar häm Britaniä Ğiraqta watandaşlar suğışı başlanıp kitüne kire qağa.


text:
Zinnur Nurmöxämmätov mäñgelek yortqa küçte…
Comğa könne 10nçı oktäberdä Tatarstan filarmoniäseneñ konsertlar zalında märxüm belän xuşlaşu yolası buldı. Anı Tatarstan mädäniät ministrı İldus Tarxanov alıp bardı. Xuşlaşırğa kilgän millättäşlär arasında Ästerxan tatarlarınnan Naciä Terkulova, Nailä häm Zöfär Safinnar da kilgän ide. Xuşlaşu süzlären äytkän millättäşlär arasında anıñ turında söyläwçelär “Estradağa yañalıq kertüçe, tınğısız can, cır, säxnä söyçe. Üzeneñ tırışlığı, köçe, därtlelege belän härçaq ürnäk buldı. Xalqıbız küñellärendä ul berqayçanda onıtılmas.”,- didelär. ”İcadi şäxeslär, bigräk tä cırçılar, säxnädän başqa yäşi almıy. Alar bigräk tä xalıqtan ayırılunı kütärmi.”- didelär Zinnur Nurmöxämmätovnı ozatırğa kilüçelär.Sanduğaçnı pensiägä aşıqtırıp ozatu, yış qına üzen aqlamıy. Tatar xalqınıñ bik matur mäqäle bar.“İsännärneñ qäderen bel, ülgännärneñ qäberen bel”.
451 yıl elek Qazan xanlığınıñ yawlap alınuı xalqıbıznıñ xäterendä. Bıyılğı xäter köne tatar ictimaği oyışmaları tarafınnan 12nçe oktäberdä uzdırıla. Ä 9nçı oktäberneñ pänceşämbe kiçendä Qazan milli–mädäni üzägendä ädäbi-muzıykal' kiçä buldı. Anda bik küp sänğät eşlekleläre qatnaştı. Qamal teatrı artistları Äzhär Şakirov, Rinat Tacetdinov, Qazan biü ansamble artistları. Cırçılar Ferdinant Säläxov, Zöhrä Säxäbieva, şağirlär Lena Şağircan, Mödärris Äğlämovlarnıñ mäğnäle şiğerlären tä'sirle itep uquları, kiçägä cıyılğan xalıqnı, däwläte yuğalğan millätebez yazmışınıñ kiläçäge turında uylanırğa, tirän xislär kiçerergä mäcbür itte.10nçı oktäberdä comğa könne Qazan tatar yäş tamaşaçı teatrı üzeneñ bik küptän kötelgän premyerasın kürsätä. Rabit Batulla p'yesasın teatrnıñ baş rejisserı Rinat Äyupov säxnäläşterde. Spektakl' öçen muzıkanı xäzer Amerikanıñ Sietl şähärendä yäşäwçe Mäshüdä Şämsetdinova yazğan.
Mälikä Basıyr


text:
Ädxät Sinuğıl wafat buldı
Çärşämbe könne Qazanda Tatarstan Yazuçılar berlegenä kilgäç, kürenekle şağir häm cämäğät eşleklese Ädxät Sinuğıl wafat buldı. Ädxät Sinuğıl 1935nçe yılda Başqortstanda tuğan, Taşkentta häm Qırımda yäşäp, bik küp şiğerlär, poemalar, publitsistik mäqälälär icat itkän talantlı şäxes. Anıñ äsärläreneñ töp ideyası – millät yazmışı, törki xalıqlarınıñ ruxi mirasın yaqlaw belän bäyle. Taşkentta yäşägän çaqta Adxät Sinuğıl Azatlıq radiosınıñ xäbärçese bularaq, Üzäk Aziä töbägendäge ictimaği tormış turında istälekle mäğlümatlar birep torğan ide. Soñğı yıllarda Ädxät Sinuğıl Başqortstanğa häm Tatarstanğa kilep, mädäni, milli eşlärdä qatnaştı, aktiv räweştä icat belän şöğellände.
Gölnaz İlgizär


text:
Omskida milli tärbiä marafonı ütte
Şuşı könnärdä genä Omskinıñ Ölkä Mäğärif ministrlığı, mäğärif xezmätkärläreneñ belemen kamilläşterü institutı belän berlektä tärbiä marafonı ütkärde. Äytergä kiräk mondıy çara elekke yıllarda seminar – uqular iseme astında ütä ide. “Mädäniätlär dialogı” dip isemlängän älege marafon Omskinıñ 13 - sanlı ğomum belem mäktäbendä ütkärelde. Bilgele bulğança bu mäktäp inde 5-nçe yıl “Mädäniätlär dialogı mäktäbe” programması buyınça eşli häm anda milli tärbiä temasına däreslär birelä, törle çaralar oyıştırıla. Mäktäp direktorı Marta Pavlova tärbiä marafonın açqan waqıtta, bezneñ mäktäptä ütkärelä torğan milli çaralar ber yaqtan uquçılarda tolerantlıq tärbiälärgä yärdäm itsä, ikençe yaqtan balalarnıñ üzläre häm yaqın-tirädä yäşäwçelär öçen matur ber bäyrämgä äylänä,-dide.
Tärbiä marafonında ölkäneñ awıl-rayonnarınıñ etnomädäni komponentlı mäktäplär uqıtuçıları qatnaştılar. Alardan tış şähärneñ tatar, qazaq, ukrain telläre fakul'tativları eşlägän mäktäplärdän dä uqıtuçılar buldı. Marafon irtänge säğät 9-da başlanıp, kiçke 5-qadär däwam itte. Şuşı waqıt eçendä anda törle millät xalıqlarınıñ yolalarına, mädäniätlärenä, tarixlarına, tel üzençäleklärenä bağışlanğan açıq däreslär birelde, leksiälär uqıldı, fiker alışular ütkärelde. 13-nçe mäktäp uqıtuçısı Zöhrä Zäynetdinovanıñ 9-nçı sıynıfta geografiä buyınça ütkärgän açıq därese üzençälekle buldı. Däres İrteş yılğası buyında yäşägän tatar, qazaq, nemes, häm rus xalıqlarınıñ milli traditsiälärenä bağışlanğan ide. Anda bu xalıqlarnıñ milli kiemnäre, rizıqları kürsätelde, qayber tanılğan şäxesläre belän tanıştırıldı. Däresneñ tatarlarğa bağışlanğan öleşen uqıtuçı Zöhrä Zäynetdinova Tuqay şiğere belän başlap cibärde.
Yazma – “Oluğ yubiley mönäsäbäte belän xalıq ömetläre” şiğerennän özekDäres barışında uquçılar seber yağında yäşäwçe tatarlarnıñ ğöref - ğädätläre , könküreşläre turında söylädelär, seber yağında icat itelgän qayber cırlarnı cırlap ta kürsättelär.
Yazma – CırBulat Söläymanovnıñ “Seber gimnın” 9-nçı sıynıf uquçısı El'wira Safina başqardı.
Tärbiä marafonında ölkäneñ etnomädäni komponentlı tatar awılları mäktäpläre uqıtuçıları da çığışlar yasadılar. Alar Tara rayonınıñ Säbäläk awılında, Tevriz rayonınıñ Baybı awılında, Bol'şereç'ye rayonınıñ Ülänkül häm Tosqazan awıllarında uqu-uqıtu häm milli tärbiä birüneñ torışı belän tanıştırdılar. Şunsı yaxşı, milli tärbiä birelgän mäktäplärdä balalar tärtiple bulıp üsälär,- dip assızıqladı Ülänkül urta mäktäbe direktor urınbasarı Rimma Maçitova üzeneñ çığışında.
Yazma – Rimma- kem genä kilsä dä bezneñ mäktäpkä, balalarnıñ yağımlı, tärtiple.buluların, ölkännärgä xörmät belän qarawların bilgelilär... Şunı bilgeläp ütärgä mömkin, tärbiä marafonın anda qatnaşqan uqıtuçılarnıñ berse dä formal' eşlängän mäcbüri çara itep qabul itmädelär. Oçraşulardan , tanışulardan, täcribä alışulardan barsı da qänäğät idelär.
Yazma – Baybı-Saniä-berençe kilüem mondıy çarağa, bik oşadı, uqıtuçılar, uquçılar, mäktäp äybät. Faydalı mondıy çaralar, üzem öçen küp närsä aldım, başqa mäktäplärdä niçek eşlilär, törle millätlärneñ kul'turaların kürdem...Sez marafonda qatnaşqan Tevriz rayonı Baybı mäktäbe uqıtuçısı Sania İl'yasovanıñ fikeren işettegez.
General Qarbışewnıñ tuuına 125 yıl tuldı 26-nçı oktäber könne tanılğan xärbi injener, Sovet Armiäse generalı Dmitriy Qarbışewnıñ häykäle yanında miting häm çäçäk quyu serremoniäse bulıp uzdı. Bu çara Qarbışewnıñ tuuına 125 yıl tulu uñayınnan oyıştırıldı.
Yazma - ölkä xökümäte häm qanunnar çığaru cıyılışınnan Sovetlar Soyuzı qaharmanı, general Dmitriy Mixayloviç Karbıyşev häykälenä çäçäklär quyıla...Bilgele ki, tamırlarında tatar qanı da bulğan Dmitriy Mixayloviç 1945 yılda Mautxauzen konselagerendä faşistlar tarafınnan cäzalap üterelä. Omskida Qarbışewnı onıtmıylar, şähärdä anıñ isemen yörtüçe uram bar, şähär üzägendäge baqçada häykäl quyılğan, ul uqığan Kadetlar korpusı muzeendä küp kenä mäğlümat tuplanğan, anda Karbıyşevka bağışlanğan maxsus uqular da oyıştırıla. Çäçäk quyu serremoniäse tämamlanğannan soñ anda qatnaşuçılar Kadetlar korpusında ütkärelgän Karbıyşev uqularında buldılar.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Başqortstan wäkillege Törkiägä kitte
Şunısı üzençälekle – bik zur däräcä biläsä dä, moñarçı Başqortstan Prezidentı xakimiäte başlığı Radiy Xäbirovnıñ, ni öçender, yıraq çit illärgä räsmi wäkillek belän barğanı yuq ide. Ämma bu oçraqta ber üzençälek bar. Tuqsanınçı yıllar başında Radiy Xäbirov Änqaradağı Bilkänt universitetında ike yıl däwamında belem ala. Şuña kürä ul törek telen yaxşı ğına üzläştergän häm anda anıñ baytaq qına dusları qalğanlığı mäğlüm. Başqortstan wäkillege eçendä tağın berniçä ministr, şul isäptän Tışqı iqtisadıy elemtälär häm säwdä ministrı Boris Qolbin belän Mäğärif ministrı Zöhrä Räxmätulina da bar. Başqortstannıñ Qazaqstandağı daimi wäkile İrjan Azanov ta kitte bu wäkillek belän bergä.
Başqortstan wäkillege İstanbulda säfärdä 6 yüngä qädär bulaçaq. Ä säfärneñ berençe könendä Başqortstannıñ räsmi häm eşlekle dairäläre İstanbulda ütkän Rusiä-Törkiä eşlekle şurası utırışında qatnaştı. Anda Başqortstannıñ illegä yaqın şirkäte malları täqdir itelde.
Aldan mäğlüm programma buyınça, şimbä könne Başqortstan wäkilläre İstanbulda ütäçäk milli bäyräm – Sabantuyda qatnaşa. Anda respublikanıñ sänğät ostaları çığışları qaralğan. Ä kiçen İstanbulda Başqortstan mädäniäte könnären räsmi açu tantanası oyıştırıla. Şunda uq Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrı artistları tamaşaçılarğa “Qodaça” spektaklen kürsätäçäk.
4 yün könne İstanbulda Başqortstan wäkillege tarafınnan oyıştırılğan berniçä kürgäzmä eşläyäçäk. Ber kürgäzmädä Başqortstannıñ tarixı häm bügengese belän tanışırğa mömkin bulsa, ikençesendä talantlı balalarnıñ qul eşläre kürsäteläçäk. Şulay uq biredä tanılğan tatar fotorässamı Ramil Kilmämätovnıñ “Qoyaş balaları” dip isemlängän fotokürgäzmäse dä açıla. Anda Ramil äfände bıltır üzeneñ Törkiägä ike atnalıq säfäre barışında töşergän surätlären quya.
5 yün könne Başqortstan wäkillege baytaq qına mädäni çaralarda qatnaşa. Şulay uq Başqortstan sänğät ostaları – filarmoniä cırçıları häm Fäyzi Gaskärov isemendäge xalıq yülläre däwlät ansamble artistları gala-konsert ta kürsätä.
6 yün könne Başqortstan wäkillege Ufağa äylänep qaytaçaq. Şuşı könnärdä Törkiädä Tatarstannıñ da zur ğına wäkillege eş häm icat säfärendä yöri. Şulay itep, bu könnärdä Törkiä cämäğätçelege tatar häm başqort xalıqlarınıñ, Tatarstan belän Başqortstannıñ tarixı häm bügengese xaqında küp kenä mäğlümat alıp, yaqınnan tanışıp qalu mömkinlegenä iä. Törkiädä yäşäwçe millättäşlär öçen dä zur bäyräm bu, älbättä.


text:
Ğiraq arxivları nindi serlär saqlıy?
Saddam rejimı yığılğannan soñ koalitsiä köçläre Ğiraq arxivlarında nindi yäşeren dokumentlar tabır digän soraw bügen küplärne borçıy, şul isäptän Rusiäne. Räsmi Mäskäw Saddam belän tığız elemtädä torğanın berqayçan da yäşermäde. Berük waqıtta Ğiraqqa kertelgän sanksiälärne bozmawın täqrarladı. Qayberäwlär moña şik belderä ide. Ğiraq arxivlarında saqlanğan dokumentlar şuşı mäsälägä açıqlıq kertergä mömkin.
Ser tügel, Yaqın könçığışta üz säyäsäten alıp barğan räsmi Mäskäw Sovet çorında da, soñraq ta andağı illär, şul isäptän Ğiraq belän, anıñ maxsus xezmätläre belän tığız elemtädä tordı. Ozaq yıllar bu yünäleşne zamanında tışqı küzläw xezmäten citäklägän Yevgeni Primakov alıp bardı. Fivral axırında ul Bagdadta bulıp Saddam Xösäin belän oçraşıp kitte.
Mäskäwneñ Säyäsi texnologiälär üzäge citäkçese Dmitri Orlov süzlärençä, Ğiraqnıñ yäşeren dokumentları Rusiäne genä tügel, başqa illärne dä, şul isäptän Quşma Ştatlarnı da qızıqsındıra. Ğiraq häm xakimiättäge Baath partiäse küp illär belän elemtädä torğan. Bu illärneñ maxsus xezmätläre arasında xäzer bu mäglümät öçen qızu köräş bara:
Audio (Dmitri Orlov)
Alay da Rusiäneñ tanılğan xärbi belgeçe Pavel Felgenhauer süzlärençä, bu mäglümätlär bigräk tä Rusiäne qızıqsındıra. Anıñ fikerençä, Mäskäwneñ Ğiraq suğışına qarşı çığuwı artında säyäsät kenä tügel, ä Saddam rejimı belän xezmättäşlek itü turındağı dokumentlarnıñ açılu qurqınıçı da yata. Pavel süzlärençä, tışqı eşlär ministrlığındağı ber çığanaq aña Rusiä xärbiläreneñ Saddam rejimı belän qanunsız xezmättäşlek itüwe turında söylägän. Häm dä Ğiraq kebek bürokratik ildä, här dokument berniçä bu arxivta terkälgändä, bu dälillärne yäşerep beterü mömkin tügel, di ul:
Audio (Pavel Felgenhauer)
Äytkändäy, andıy dälillär inde kilä dä başladı. Şuşı atnada bezneñ xäbärçebez amerikan xärbiläreneñ Bagdadta ber xat tabuların xäbär itte. Mäskäwdäge FTW Systems isemle şirkät wäkile general Vladislav Açalov imzalağan bu xatta Ğiraqqa fälän million dollar külämendä qoral satu turında äytelä. 2001neñ jülendä imzalanğan xat ingliz telendä yazılğan. Xatnıñ çınlığı başqa çığanaqlardan raslanmağan. Londonda urnaşqan Xalıqara bäyläneşlär institutı belgeçe Bobo Lo monıñ işe ğäyepläwlärgä ışanmıy:
Audio (Bobo Lo) “Quşma Ştatlardan ayırmalı bularaq Rusiä BMO sanksiälären bozmawına härwaqıt basım yasap kilde. Häm min moña ışanam. Nindider şikle äyberlär tabılırğa mömkin, läkin moña Rusiä xökümäteneñ qatışı açıqlansa, min moña bik nıq ğäcäpläner idem.”
Lo süzlärençä, Rusiäneñ xärbi texnologiäse Ğiraqqa uraw yullar belän kilgän bulırğa mömkin, äytik, Ukraina yä Belarus aşa. Läkin anıñ işe alış-bireşlär ğädättä teldän başqarıla, qäğäzdä ezlär qalmıy. Ägär inde andıy dokumentlar bulıp, çınlap ta Mäskäwgä kilep ireşkän bulsa, Rusiä qanunnarı nigezendä alar barı tik ille yıldan soñ ğına açılaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Serblarnıñ küpçelege Yewropanı saylıy...
ämma bu yul ciñel bulırğa oşamağan. Yäkşämbedä Serbiädä uzğan parlament saylawları, ildä ütämillätçel xislärneñ kiñ taraluına qaramastan küpçelek xalıqnıñ barıber Yewropa belän bergä barırğa teläwen kürsätte.
Ä andıy köç ofıqta älegä kürenmi - parlamentqa ütkän başqa partiälärne, alarnı yaqlaw küpkä azraq bulsa da, barısı da millätçel tarafta tora. Mäğlüm ki, bu saylaw Kosovonıñ Serbiädän ayırılıp üz bäysezlegen iğlan itüennän soñ oyıştırılğan ide, yäğni tawış birü millätçel xislärneñ iñ yuğarı noqtasına citkän ber mizgeldä uzdı.
Prezident Tadiç tarafdarlarınıñ uñışı şuña da kötelmägän buldı, aldan ütkärelgän fiker beleşü näticäläre dä, Balkandağı wäzğiätne küzätep baruçı belgeçlärneñ farazları da ciñüne aldan uq Tomislav Nikoliçneñ radikal partiäsenä birep quyğan ide.
Ämma serb radikalları tawışlarnıñ 29-lap qına protsentın qazana aldı, ä menä Tadiçneñ "Yewropa Serbiäse öçen" digän berläşmäse 39 protsent yaqlawğa ireşte. Älegä şuşı berläşmäneñ barlığı 250 urınlı parlamentta, Skupçinada 103 deputatı bulır dip farazlana.
Xökümät qorırlıq küpçelek öçen Tadiç partiäse xäzer berektäş ezli başlarğa tieş bulaçaq - mömkinleklär ällä ni zur tügel, döresräge, yuq diärlek.
Radikallar belän bu mömkin tügel, alarnı qapma-qarşı qaraşlar ayırıp tora. Elekke premyer-ministr Vojislav Koştunica da xäzer, Könbatışnıñ Kosovo bäysezlegen yaqlawına räncep, Tadiç belän berläşergä telämäwen äytä.
"Bezneñ prezident Tadiç partiäse
Skupçinağa ütkän millätçel köçlär - şul uq Koştunicanıñ demokratları, Nikoliçneñ radikalları häm elekke prezident Miloşeviçneñ sotsialistları üzara kileşep xökümätne Tadiç partiäsennän başqa, yäğni ciñüçedän başqa ğına da qora ala.
Tomislav Nikoliç şuña ömetlänä dä.
"Xäzer Tadiçneñ Demokratik partiäsennän başqa ğına berektäşlek tözü mömkinlege bar, üz tarafdarlarınıñ bäyräm itüen yaña xökümät tözüçelär tantanası itep kürsätü öçen Tadiçnıñ xaqı yuq", dip kisätkän ide düşämbegä qarşı töndä serb millätçeläre başlığı Nikoliç.
Serbiäneñ yaña parlamentı yün başında cıyılıp, xökümät iñ soñ digändä sintäbr urtasına tözelergä tieş. Aña qädär ölgermäsälär ilne yaña saylaw kötä.


text:
Tönyaq häm Könyaq Korea citäkçeläre oçraştı
Tönyaq Korea belän Könyaq Korea citäkçeläre 7 yıldañ soñ berençe tapqır yañadañ oçraşa. Könyaq Korea citäkçese, säyäsi ber adım yasap, bik köçle saqlanğan il çigen cäyäwläp uzdı. Korea 1950nçe yıllardañ birle, ikegä bülengän xäldä yäşi.
“Üze ber ni dä yuq şikelle monda, läkin bu sızıq, bezneneñ xalıqnı yartı ğasırğa ber-bersennäñ ayırdı. Bu kirtä arqasında bezneñ xalıq küp cäfalandı. Häm bu bezneñ ilneñ täraqiäteñ dä tuqtattı”
Monnañ alda 2000nçe yılda bulğan berençe oçraşu, ike aradağı nizaqnı kimetkän tarixi waıqiyğa bulğan ide. Läkin bu yulı yasalğan säfärneñ äle könüzäk mäsäläse belgesez buluı häm Prezident Rohnıñ wazifası betüenä ni barı 5 ay qaluı, bu cıyılışnıñ uñışlı bula aluın şik astına quya.
Cıyılışta ber niçä mäsälä tikşelergä mömkin.
Pänceşämbe köngä qadär däwam itäçäk bu samittä Roh, 1950 häm 53nçe yıllarda ike Korea arasındağı nizaqnı betergän, tınıçlıq kileşüe mäsäläsenä kübräk iğtibarnı arttıraçağın belderde. Şul uq waqıtta süz iqtisadi teraqqiät xaqında da baraçaq. Roh, bu sammittä, ike tarafnıñda qoralın kimetü kiräklegenä basım yasayaçağın beldergän ide.
Monnañ 50 yıl alda bulğan ike aradağı suğış, räsmi bularaq tämamlanmağan. Könyaq Korea, tarafınnañ daimi solıx yasaw ömetläre buldı. Läkin ellekke suğışnı daimi betererlek bu kileşü öçen, suğışta qatnaşqan AQŞ häm Qıtaynıñ da qul quyuı zarur.
İke Korea arasında küpmeder iqtisadi bäyläneşlär dä bar. Uzğan yılnıñ berençe 9 ayında säwdäiñ yuğarı däräcägä, 1 Milliard dolarğa citkän ide.
Bügenge köndä, , Seul aqçasına tözelgän Tönyaq Koreanıñ Kaesong şähärendä 22gä yaqın Könyaq Korea şirkäte eşli. 2020nçı yılda şirkät sanıñ 2 meñgä arttırıp, anda eşlägännär sanı 350 meñgä citäçäk digän plannar da bar.
Utırış barışında eçendä, Tönyaq Korea atom programı mäsäläse dä telgä alınırğa mömkin. Läkin, Roh bu temanıñ töp mäsälä bulmaçaq dip beldergän ide.
Könüzäk mäsälälärdäñ tağın berse, 1950-53nçe yıllarda bulğan Korea suğışı waqıtında yuğalğan 485 keşe yazmışın iskä alıp – “Keşe xoquqları” mäsäläse bulır dip kötelä. Könyaq Korea, 500däñ artıq suğış totqınnarı Tönyaq Korea törmälärendä utıra dip täqrarli.


text:
Açıq mikrofon: Sez nindi matbuğat yazdırasız, närsä uqıysız?
- Bez tatar matbuğatın uqıybız. “Tatarstan xäbärläre” gäziten yazdırıp aldırabız. Uqıym maxsus. Anda bügenge kön turında kilä torğan matbuğat yazmaları, annan soñ säyäsät yaqları bik açıq küreneş taba ul gazetada. Bezneñ gäzit inde ul xäzer. Milli temalarnı çağılıştırırğa kiräk , ämma yazmalar bik zur urın alırğa tieş tügel gäzitlärdä, dip uylıym min.
- Yuq yazılmadıq . Waqıt yuq. “Söyembikä” jurnalın beläm.
- “Tatarstan yäşläre”n yaratam . Anda tormış, mäxäbbät turında yazmalar bar. Kübräk xatın uqıy, ul yäşräk bit. Min iñ axırğı biten uqıym.
- Berne dä aldırmıybız . Balalarğa närsäder aldırabız , ämma min uqımıym. Rusçada uqımıym , tatarça da uqımıym.
Mäğlümatnı qaydan alsız ?
-Keşe söyläşä bit inde , şunı tıñlıysıñ da, şul citä. Ansı lutçıraq.
- “Qazanskie vedomosti” çönki anda Qazan yañalıqları, Rusiä yañalıqları häm xalıqara yañalıqlar da bar.
- Bernindinedä aldırmıybız. Kiosktan satıp alabız “Söembikä” jurnalın. Gäzitlärne uqığan bar da , ämma isemnären belmimen. “Watanım Tatarstan”, “Respublika Tatarstan” alarnı uqığanım bar . “Bezneñ gäcit” digän gäziten uqığanım yuq.
-Bez tik İslam buyınça ğına , dini jurnallarnı ğına uqibız. “Menaret” digän jurnal . “ İslam- İnfo” digän gäzitne ike teldä uqibız. “Söläymän” mäçetendä çığa “Qibla” jurnalın alğalıybız qaywaqıtta , uqığanıbız bar. Tatarstanda çığa andıy jurnal.
- Bez institutta uqıybız. Waqıt yuq .
Min uqıym. Bez elek aldıra idek “Azat xatın” jurnalın. Min şul jurnalnı alırdırır idem. Bez Qazaqstanğa küçep kitkän idek, äle xäzer kire äylänep qayttıq. Qaytqaç, yazdırmadım äle . Tatarçaların uqığanım yuq äle.
- “Telesem'” gäziten uqıybız. Anda yoldızlar turında yazalar. Min Kemerovo şähärennän kildem qunaqqa.-
- Tatarça gäzitlärne awılğa qaytqaç uqibız. “Yalqın” jurnalın , “Tatarstan yäşläre” gäziten uqıybız. Muzıka yañalıqları turında gömümän, yäşlär turında uqıybız. Soñğı tapqır qayçan, närsä turında uqığan istä tügel. Xäzer sessiä waqıtı imtixan biräbez, gäzitlär uqımıybız da.
Mälikä Basıyr


text:
U'stirt
U'stirt bul u'lken tegisliklerdi iyelep, Kaspiy ha'm Aral ten'izi aralıg'ında jaylasqan. U'stirt Tu'rkmenstan, Qazaqstan ha'm Qaraqalpaqstan Respublikaları territoriyaların o'z ishine aladı.
Ulıwma maydanı 20 mln ga, onın' 7 mln gektarı Qaraqalpaqstan territoriyasına tiyisli. Bul territoriya Aral ten'izinin' qubla-shıg'ıs bo'legi Qon'ıratqa shekem bolıp, U'stirte Sarıqamıs ko'li jaylasıp onın' jartısı Tu'rkmenstan Respublikası territoriyasına tiyisli. U'stirt tegislikleri Aral ten'izi menen A'miwda'rya deltası jiyeklerine shekem baradı, onın' jiyekleri tik jarlıqlar menen shegaralang'an.
U'stirttin' ten'iz betinen 100-300 m ba'lentlikte jaylasqan biyikleride bar. Sonın' menen birge oylı shuqırlarda ushırasadı, qurg'aq ko'ller, taqır, qumlar ha'm duzlı Barsa kelmes ka'nleride bar. Biyik do'n'li Aseke-audan (29-100m ten'iz betinen), qublada Qarabawır biyikligi (292 m) jaylasqan.
Klimatı keskin kontinentallı bolıp, jaz ayları ıssı, qurg'aq, al qıs ayları suwıq keledi, jıllıq ha'm sutkalıq amplituda ıssı qurg'aq hawalı, qısı suwıq bolıp Orta Aziya sho'llerindegi klimatqa uqsas, bunda arqa batıs suwıqları esedi. U'stirtte barqulla ku'shli samal esip (shıg'ısqa qaray) ayrım waqıtları samaldın' tezligi 200 m/sek. Churuk ha'm qos bulaq meteostantsiyalarının' mag'lıwmatları boyınsha U'stirtte ortasha jıllıq temperatura 8-12C, yanvarda absolyut mininal (-32-38C), al iyulda maksimal (+40+45C), ba'ha'rde 16 C (qublada 22-aprelge deyin), ortasha jıllı ku'nler 155-165 ku'n, qublada 196 ku'n dawam etedi.
Atmosferalıq jawın-shashınnın' mug'darı U'stirt tegisliginde 90-120mm, tiykarınan ba'ha'r ha'm gu'zde tu'sedi, qardın' jatıwı 14-50 ku'n dawam etedi. Birinshi qar Churuk meteostantsiyasının' mag'lıwmatı boyınsha 30-noyabrden 29-fevralg'a shekem qaplap jatqan.
U'stirt topırag'ının' o'zgesheligi boyınsha rayonlarg'a bo'linedi, bular ku'l ren' topıraqlar shıg'ıs jag'ında oraylıq U'stirtte, arqa u'stirt shor jerli yamasa Barsa kelmes duzlılıg'ı kiredi. Topırag'ının' mexanikalıq quramı sazlı, orta ha'm awır suglinli, kebirli ha'm taslı topıraq, taqırlı, lugovo taqır ha'm qumlı jerler ushırasadı. Topıraq quramına qarap o'simlik qatlamıda ajıraladı. Juwsanlı boyalıshlı asossatsiya shorsız jerlerde ushırasadı, biyurgin duzlı, juwsan, keyrewik, biyurgun az shorlang'an jerlerde ushırasadı.


text:
Tik 16-nçı Givarda ğına İstanbul birjasında aksiälärneñ bäyäse ike yarım %-qa töşte, 1.14 lira bulğan Amerikan dollarınıñ bäyäse 1.18 lirağa kütärelde. Başqa süzlär belän äytkändä 1-nçe Ginvardan 16-nçı Ginvarga xätle 287 milliard dollar qimmätendä bulğan İstanbul birjası 256 milliard dollarğa töşte häm aksiä xucaları 31 milliard dollar aqça yuğalttılar. AQŞ-ta waqlap satıp alunıñ töşüe, Citi Bank grupasınıñ, artınnan Intel grupasınıñ zian itüläre häm inflatsineñ üsüe arqılı artqan ekonomik krizis signalları çit il spekulantlarınıñ İstanbul birjasındağı aksilären sata başlawlarına säbäp buldı. Alar şuşı aksiälären dollar yaki euroğa almaştıralar.
Mondıy xalıqara ekonomik krizislar bolay da selkenep torğan Törek ekonomikasına tiskäre yoğıntı yasayaçaq. Törkiäneñ eksport belän importı arasındağı balansnıñ artuı niçä waqıttan birle ekonomik küzätüçelärneñ kisätüenä säbäp bula ide. Törkiä cit ildän kertkäne qädär çit illärgä sata almıy. Ütkän yılda bu ölkädä defizit 60 millard dollarğa citte, ä Törkiäneñ tulayım çit il burıçı 450 millard dollar tiräsendä. Inde üz aktivlıqları belän bik maqtanğan xökümätkä tänqit uqları yawa başladı. Radikal gazetasınıñ ekonomika belgeçe Mahfi Eğilmez bu atnadağı mäqaläsendä şuşı krizis turında alğa sörelgän gipoteza, farazlarga analiz yasağan:
“Yaña ber gipotezaga kürä, ekonomikalar berberenän bäyle tügel, aralarında üzenä kürä ayırmalıqlar bar. AQŞ-tağı ber krizis Qıtay, İndia yaki Rusiä kebek illärneñ üsüenä ällä nindi zur qomaçawlıq kürsätmäyäçäk. Min bu gipotezağa quşılmıym. Nigä disägez AQŞ ekonomikası digändä bez dönyanıñ dürttän berenän artıq ber ekonomika turında söylibez. Şundıy zur ber ekonomikanı nindi ilneñ ekonomikası tigezli ala? Qıtayda eşläp çığarılğan tovarlarnıñ kübese AQŞ yaki Avropa şirkätläreneke. AQŞ belän Avropada ekonomikalar torğınlıqqa töşä başlasa Qıtayda eşläp çığarılğan tovarlarnı kem satıp alaçaq? Törkiäneñ isä ber yaqtan Ğıyraq çigendä xärbi operatsiä alıp barğanda nindi dä bulsa ekonomik krizisqa äzer bulmawı citdi ber problema bularaq aldıbızda tora. Ägärdä xökümät ekonomikalar berberennän bäysez xäräkät itä alalar digän gipotezağa tayana ikän, ul çaqta xälebez bik yaman”.
Törek ekonomikasındağı citeşsezleklär tik birjalardağı töşeş belän üzen kürsätmi. Ä ekonomikanıñ torğınlıqqa taba baruı eşsezlekneñ artuında da üzen kürsätä. Törkiä Statistika Oyışması birgän sannarğa kürä eşsezlär sanı 114 meñgä üste häm 2,5 millionğa ireşte. Törkiäneñ xalıq sanı 73 million 800 meñgä ireşkän häm şuña kürä 52 million 800 meñ keşe xezmät itü yäşendä. Räsmi sannarğa kürä isä 22 million 750 meñ keşe nindidä bulsa ber eş urınına terkälgän. Ä qalğan 32 million ni eşli disägez şularnıñ 47 %-ı ber sotsial iminlek oyışmasına terkälmiçä eşli. Alar salım da tülämi, ämma ber ük waqıtta sotsial iminlektän dä faydalana almıy. Qısqası Törkiäneñ dönya bazarlarında krizis çıqmasa da, niçä un yıllardan birle çişelmägän şundıy citdi probleması bar ide. Inde çit illärdän kredit alıp, yäğni burıçqa ğına yäşäw taktikası da ozaqqa suzılmayaçaq buluğa oxşıy. Törek ekonomikasındağı bu krizis bilgeläreneñ nindi citdi tös alaçağı kiläse könnärdä yaxşıraq añlaşılaçaq.


text:
Ekrem Çelebi - Bura Mıdır Koçyiğitlerin Vatanı
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Bura Mıdır Koçyiğitlerin Vatanı
Etiketler : Ekrem Çelebi - Bura Mıdır Koçyiğitlerin Vatanı türkü indir, Ekrem Çelebi - Bura Mıdır Koçyiğitlerin Vatanı türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Bura Mıdır Koçyiğitlerin Vatanı mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Bura Mıdır Koçyiğitlerin Vatanı türküsü, Bura Mıdır Koçyiğitlerin Vatanı sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Bura Mıdır Koçyiğitlerin Vatanı bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Sorun Şu Feleği
Ekrem Çelebi - Kara Dağın Boz Yılanı
Ekrem Çelebi - Gezsem De Dünyanın Dört Bucağını
Ekrem Çelebi - Bir Doktora Vardır
Ekrem Çelebi - Soranlara Ne Deyim
Ekrem Çelebi - Bu Ayrılık Neden Oldu
Ekrem Çelebi - Ben Ne Biçim Serseriyim
Ekrem Çelebi - Oyna Gül Yüzlüm
Ekrem Çelebi - Bende Bir İnsanoğluyum