text:
Xoquq yaqlawçılar Amerikan şirkäte belän möhim kileşügä ireşte
1994nçe yılda Burmada awıl cirendä ber xatın qız ber qulında 2 aylıq qızı aş peşerep torğanda, işekne bärep xärbilär kerä. Alar xatınnnıñ mäcbüri xezmättän qaçqan iren ezli ide. Burma yäki Myanmarda xärbi xunta xakimiättä. Kürsätmä, kürşe Tailanqa gaz ütkärgeçe tözegän xökümät anıñ Fransuz häm amerikan partnörlarına yardem itü öçen buşlay xezmät kürsätü turında ide. Yortqa kergän xärbilär irne taba almağaç xatınğa qatı itep suğıp çığıp kitä, xatın qulındağı bäbi utqa töşä häm soñraq alğan yaraları säbäple ülä. AQŞnıñ keşe xoquqların yaqlawçı advokatları 8yıl alıp barğan köräştän soñ bu atnada , Californiada urnaşqan häm Myanmar-Burmada gaz proyektları östendä eşlägän xalıqara şirkät tözeleş waqıtında xoquqları bozılğan qorbannarnı kompensatsiälärgä mecbür itte . Xoquq yaqlawçılar, Guatemaladan İndoneziägä qädär avtoritar xökümätlär belän xezmättäşlek itkän xalıqara şirkätlär eşläre waqıtındağı xoquq bozular öçen ciñelleräk cawaplılıqqa tartılaçağına işarä bulıp tora dip belderä.
Bama Athreya(audio)
Çınbarlıq şul ki mäxkämä tarafınnan qabul itelgän mäsälä bik möhim. Çönki monıñ näticäsendä dönyanıñ qaysı poçmağında ğına eş itmäsen xoquq bozğan korporatsiälär cawapqa tartıla alaçaq Unocal mäsäländä isä süz mäcbüri xezmät qollıq turında
Unocal Dönyanıñ in zur gaz, gaz çığaru şirkäte. Ul başlıça Aziä häm Tönyaq Amerikada eşçänlek alıp bara.Şirkät 90-nçe yıllarda Taliban waqıtında Äfganstanda da gaz çığaru belän qızıqsınğan ide. Läkin çığışı belän äfganstannan bulğan AQŞ diplomatı Zalmay Xalilzad şirkätkä qurqınıçlar turında mäğlümät birgännän soñ ul wazkiçte.Burma mäsäläse şirkät öçen albastığa äylände ,qayber komentatorlar tiskäre mäğlümätneñ mätbuğatta taraluın tuqtatu öçen bälkim dä şirkät mäxkämä protsesın buldırmıy kileşer digän farzalar belderde.Amerika mäxkämälärendä başqa illärdä bulğan ämma AQŞta urnaşqan xalıqara şirkätlär qatnaşqan 30dan artıq mäsälä qarala.Misal öçen Coa-Cola Kolombiada şişäläw fabrikasında Hönär berlege citäkçeläreneñ ezärleklänü, üterelüenä küz yomuda , Exxon Mobil İndoneziädä eşçänlek alıp barğanda xärbilärneñ keşe xoquqların bozuın çitkä qağuda ä azıq tälek şirkäte Del Monte Guatemalada banan eşçelären ezärleklätüdä ğäyeplänä. Atheraya, Unocal mäsäläsäseneñ näticäse böten Dönyada iqtibar belän qarala , çönki ul här urında xalıqara şirkätlärneñ kiläçäktäge eşlärenä täsir itä ala dip söyli
Athreya(audio)
Bez cafalau, hönär berlekläre citäkçeläreneñ üterelüenä yardäm kürsätü turında söylibez Bolar keşeçelekkä qarşı fundamental cinayätlär.Mondıy xällär bulğan illärdä mäxkämä aldına çığu mömkinçelege yuq, çönki anda qanun qağıydälär zäğif.Çönki anda bäğersez xärbi rejimnar utıra häm alar mäsäläne kütärgän här kemne tomalıy ala. Ägär dä bez bolarnı AQŞta kütärep çığa alabız ikän,bu dönyadağı şirkätlärneñ möğämäläsen yaxşırtuda zur täsir yasıyaçaq
Unocal häm başqa şirkätlär östennän mäxkämä protsesı AQŞta 1789nçe yılda qabul itelgän qanunğa esasän başlatıldı. Qısqartılıp ACTA dip yöretelgän qanun çit il keşelärenä , AQŞ watandaşları yäki şirkätläre çit illlärdä genosid, qollıq häm cafalau kebek cinayätlärgä qatnaşsalar alarnı Amerikada mäxkämägä birü xoquqın tanıy.Sonğı yıllarda küp kenä xalıqara şirkätlär täräqi itüçe illärdä xoquqlarnıñ bozıluı säbäple , üzläre öçen eçke kodekslar qabul itte. Misal öçen AQŞnıñ kiyem salım şirkäte GAP çit ildäge partnörlarına törmädä utıruçılarnı qullanu , mäcburi xezmät kebek eşlärne tıya. Ämma xalıqara bizeness citäkçeläre , xalıqara şirkätlärgä kürsätelgän möğämälägä boçılu belän qarıy häm AQŞtan çittä bulğan cinayätlärgä Amerikan mäxkämäläre tıqşınmasqa tieş dip äytä.AQŞta Xalıqara Eşquarlar Şurası prezidentı Thomas Niles keşe xoquqların yaqlau xökümätlärneñ eşe, xalıqara şirkätlär täräqi itüçe illärgä investitsiälär kertä, ägär dä alar arta barğan protseslär aldında qalsa , ul illärdäge proyektlar belän qızıqsınmayaçaq dip söyli. Xoquq yaqlaw oyışmaları Amerikadağı başqa protsesslarnıñ tämamlanuın kötä. Ämma küp närsä Kongresstan bağlı , alar qanunnı köçtä qaldırır mikän. Bush administratsiäse ACTA qanunın Unocal mäsäläsendä qullanmaqa dip täqrarlap kilä. Ämma AQŞ mäxkämäseneñ qararı küp kenä täräqi itüçe illärdä xuplap qarşı alındı. färidä xämit


c: text/html

text:
Samar şähär Dumasın bizgäk tota
Menä yıldan artıq inde şähär duması talaş oyasına äylände. Deputatlar ikegä bülende. Bol'şeviklarğa häm azçılıqlarğa. Bol'şevik süzen işetkäç Sez inde Samar şähär Dumasın qızıllar basqan dip uylıy kürmägez. Bu yulı bol'şevik- küpçelek mäğnäsendä, ä ul küpçelek biznes wäkilläre häm alarnı eşçe, ğadi xalıqqa oligarxlar dip kiterep quyalar. Şähär dumasında revolyutsion situatsiä şähär ustavın üzgärtergä tırışu belän bäylängän. Ägär elek Samar türäsen xalıq saylap quyğan bulsa, biznes tarmağınnan kütärelgän deputatlar şähär merın deputatlar arasınnan saylap quyu yulın alğa sörep kildelär.
Bügenge mer Limanski häm anıñ komandası, älbättä inde, mernı xalıq saylap quyu yağında. Menä şul ideyäne tormışqa aşıru niätennän şähär buylap imzalar cıyu oyıştırğannar, xalıq cıyınnarı uzdırıla. Çirattağı cıyın maynıñ 17- dä Litvinov isemendäge mädäniät Sarayında uzdı, zal da xalıq belän şığrım tulı ide, mädäniät Sarayı qarşındağı mäydan da xalıq belän şıplap tutırılğan ide. Plakatlarnıñ eçtälege ber buldı- mernı xalıq saylap quyarğa tieş!
Läkin suqır küzgä dä taşlana torğan ber närsäne kürsätmi mömkin tügel. Saflar lineyka belän sızğanday, çönki kolonnalar rayonnar bastırılğan ide. Tamaşaçınıñ da kiem- salımı, tös- başı,üz- üzen totışı ber stil'dä. Yä alar bügenge çinovnik strukturalarındağı xezmätkärlär, yä şunda eşläp pensiägä kitüçelär, mäğärif, meditsina uçrejdenielärendä xezmät itüçelär.
Meñgä yaqın keşe utırğan mädäniät Sarayı säxnäsennän 12 keşe çığış yasadı. Alar- yäşlär wäkilläre, däräcäle pensionerlar, milli oyışma äğzaları, deputatlar, kommunistlar. Ber säğätkä suzılğan çığışlardan qayber fikerlär:
“ Bez mernı turıdan- turı saylaw yağında”; “Bezneñ xoquqlarnı almağız”; “Oligarxlar niäten tormışqa aşırmabız”; “Näfrätlänü xoquqın qaldırığız”; “Rusiädä xalıq barlığın onıtmağız”.
Şul uq waqıtta bu ustavnıñ da “yomşaq” urınnarın kürsätep uzdılar. Döres, Samar şähär ustavın tikşerü, tözätü, tözekländerü niätennän cıyılğan cıyın waqıt- waqıt Rusiä kiñlegendäge afätkä barıp totaştı. Guberna duma deputatı Svetlana Quz'mina barlıq kommunistlar isemennän söyläp, bügenge xakimiätneñ tötmäsen tetep, söyäklären yudı. Bu waqıtta zaldağılar şähär ustavın onıtıp torıp bügenge Putin säyäsätendäge kimçeleklärgä näfrätlänep qul çaptılar.
Äye, Samar şähär ustavınıñ xalıq modele oligarxlarnıqınnan ayırıla. Mäydanda tatarlar da basıp tordı. Olı, tormış täcribäle ağaylarnıñ fikerläre tübändäge ide:
“Ägär gubernatorlarnı bilgeläw başlanğaç şundıy näfrät mitingları uzsa, bu çınnan da xalıqnıñ demokratik yulnı yaqlawı itep qabul iteler ide. Bügenge mitingnı şähär çinovnikları oyıştıruı küzgä taşlana.
Mernı da bit böten xalıq saylamıy. Saylawçılarnıñ 25%-ı saylawğa kilä häm alar 3-4-kä bülenälär. Şulay bulğaç, niçek inde Samar türäsen böten xalıq saylıy dip äytep bula “,- didelär aq saqallar.
Şamil Bahautdin, Samar

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstan möftie başqa din wäkilläre belän oçraştı
İnde xäbär itkänebezçä Tatarstanda möfti saylawları ütte. Yaña möfti bulıp yänä Ğosman xäzrät İsxaqi saylandı. Sişämbe könne Tatarstan möselmannarınıñ Diniä nazarätendä Qazan häm Tatarstan patriarxı Anastasiy, yähüd dine wäkile Dawid Tokar, respublika katoliklarınıñ wäkile Toma häm yevangelist-luteran çirkäweneñ başlığı urınbasarı Viktor Dits cıyıldılar. Alar Ğosman İsxaqinı tağın ber tapqır möfti itep saylanu belän qotladılar häm üzläreneñ büläklären tapşırdılar. Oçraşu waqıtında şulay uq Tatarstanda törle din wäkilläreneñ tatu yäşäwläre, törle ölkädä xezmättäşlek itüläre turında da äytelde. Häm şuşı dustanä xezmättäşlek däwam itügä ömet belderelde. Çärşämbe, 6 fevral' könne, möfti Ğosman xäzrät İsxaqi Avstriägä kitte. Bu säfärneñ maqsatları turında älegä bernindi dä mäğlümat yuk.


text:
Vladimir Putin yullaması respublika iqtisadıy üseşe farazların üzgärtäme?
Bıyılğı sotsial'-iqtisadıy üseşneñ öç aylıq näticäläre qänäğätlänerlek, bilgelängän protsentlarğa ireşelgän. Tulayım 2003 yıl öçen dä älegä borçılırlıq urın yuq. Ä inde 2004 yıl öçen qayğırtırğa bötenläy dä irtäräk. Brifingnı alıp baruçı iqtisad häm sänäğät ministrı Aleksey Paxomov süzne şunnan başladı da. Äle bu ministrlıqnıñ kiläse yıl öçen faraznı bolay irtä birüe täwge märtäbä ikän. Häm inde mondıy irtä farazlawlarnıñ säbäbenä sorawlar birä başlağaç qına berniqädär açıqlıq kertelde. “Rusiä prezidentınıñ yıllıq yullamasında sänäğät üseşe tempların bermä-ber üsterü taläbe quyıldı, bu nisbättän Tatarstannıñ iqtisadi üseşendä üzgäreşlär bulamı”, dip turıdan bärdelär jurnalistlar. Yuq ikän, respublika iqtisadı büdjetta bilgelängänçä üsäçäk. Läkin xökümät citäkçeläreneñ tel töbennän şunı da añlarğa bula. Ägär dä Rusiä xökümäte, äytkändäy, uyın barışında uyın qağidälären üzgärtä ikän, Tatarstan elekke şartlardan taypılmıy. Äytik, ber törle salımnarnıñ 80% federal' büdjetqa, 20% respublika büdjetına bara ikän, bu şulay qalsın. Äytik, 90:10 dip üzgärtügä bez qarşı. Respublika büdjetınıñ keremnär buyınça üseşeneñ 3% maqsatlı federal' programmadan dip qaralğan ikän, şul 3% üzgärtelmäsen. Şulay itep, bu mäs'älä inde federal' üzäk belän töbäklär arasındağı mönäsäbätlär säyäsätenä qağıla, bulıp çığa.


text:
Omski ölkäsendä kötep alınğan tatar-başqort mädäniäte 10 könlege tämamlandı. Tıñlawçılarıbız xäterläsä, bu çara gubernator programması buyınça VII milli mädäniätlär festivale “Berdämläşü” – “Yedinenie” qısalarında oyıştırıla häm yaz köne, may ayı axırında ütärgä tieş ide. Ämma ul waqıtta ölkädä byudjet kereme üzgärü säbäple bu milli programma finanslanmıy qaldı häm közgä küçerelde. Bilgele urıs äytemen beraz üzgärtep, kem aqça tüli, şul ämer birä digändäy, tatar möxtäriäte citäkçelege mädäniät könnären üktäbrneñ ikençe yartılarında, közge baqça, qır eşläre tammalanğaç ütkärüne sorasa da, töp oyıştıruçılar – ölkä Mädäniät Ministrlığı qaramağında eşläwçe “Seber” töbäk-ara milli-mädäni sport berläşmäse yäğni Duslıq Yortı çaranı sentäber ayına bilgeläde. Häm äytergä kiräk mädäniät könnärendä programmada qaralğan barlıq çaralar waqıtında, bik kürkäm, oyışqan töstä ütkäreldelär. Şunsı ayanıç, muzeyda açılu serremoniäsendä dä, Ğabdulla Tuqayğa, Musa Cälilgä bağışlanğan çaralarda da xalıq bik küp cıyılmadı. Tögälräk sanap qarasaq, Omskinıñ 1-nçe Pedagogiä kölliäte tatar törkeme tabipläre, 13-nçe ğomumi belem mäktäbeneñ berniçä uquçısı, tatar oyışmaları aktivistları belän cämğısı 40-50- genä keşe buldı. Tatar-başqort mädäniäte könnäreneñ tağı ber çarası şähärneñ 7-nçe sanlı Balalar yortında ütte. Biredä inde tamaşaçılar – anda tärbiälänüçelär buldı. “Ömet” balalar studiäsenä yörüçe näni artistlar alarğa tatar cırların işetterdelär, tatar iyüllären kürsättelär häm rus telendä dä cırlar başqardılar. Ölkännär, “Umırzaya” kollektivı häwäskärläre, qısqaça Rusiädä tatarlarnıñ nindi urın totuları turında söylädelär, şähärneñ tatar oyışmaları eşçänlege belän tanıştırdılar, tatlı büläklär, uyınçıqlar tapşırdılar.
Mädäniät könnäreneñ yomğaqlaw öleşe programmada qaralğança şimbä, yäkşämbe könnärendä ölkäneñ tönyağında urnaşqan Tara şähärendä ütte. Berençe könne köndezen balalar cır konkursınıñ ikençe turı uzdı, kiçen “Küñellärdä sanduğaç moñı” dip isemlängän Gala-konsert buldı. Biredä dä berençe çiratta çaralarda küpme xalıq buluı turında äytep ütü urınlı bulır. Konkurs barışında zalda tamaşaçı-canatarlar – qatnaşuçı balalarnıñ äti-äniläre, tuğannarı ğına utırdı. Ä inde Omskinıñ, ölkäneñ Ust'-İşem, Znamenka, Bol'şereç'ye, Kolosovka, Tara rayonnarınıñ sänğät'kärläre qatnaşında barğan Gala konsertta yaqınça 200- tamaşaçı buldı. Taranıñ tatar mädäniät üzäge metodistı İldar Mamatov süzlärençä, 4 meñnän artıq qına tatar xalqı yäşägän rayon öçen bu san naçar tügel. Şulay da konsertqa kilüçelär üzläre, xalıq kübräk kiler ide, xäbärdar bulmadılar dip sanıylar. Ber uñaydan tamaşaçılarnıñ tatar mädäniätenä qaraşları, mädäniät könnäre turında fikerläre, konsertta alğan xisläre belän dä qızıqsındım. Minem sorawlarğa cawap birgän xanımnar mädäniät könnäre yaxşı ütte, talantlar küp ikän dip xäyran qaldıq didelär. Dörestän dä, bu xanımnarnıñ fikerläre belän kileşmi bulmıy, häwäskär başqaruçılarnıñ çığışları tamaşaçılarnıñ köçle alqışları astında bardı. İke kön buyına Tara şähäreneñ mädäniät yortı säxnäsennän tatar moñı ağıldı, ber-ber artlı zamana cırları da, xalqıbıznıñ ontılmas köyläre dä yañğıradı.
İnde ikençe köngä kilgändä, irtän “Üzeşçän sänğät kollektivlarınıñ başqaru ostalıqların üsterü” digän tema buyınça seminar-däres buldı. Däresne Omskinıñ muzıka uçilişçesı uqıtuçısı Natal'ya Belyaeva ütkärde. Kollektivlar citäkçeläre üzläreneñ täcribäläre belän urtaqlaştılar. Taranıñ tatar mädäniät üzäge metodistı İldar Mamatov mäsälän, “Nur” ansambleneñ repertuarı, ike yıl eçendä nindi uñışlarğa ireşüläre turında söyläde, ansambl'neñ cırçısı Färidä xanım başqaruında äbisennän öyränep qalğan xalıq cırın işetterde.
Seminar barışında här kollektivnıñ uñışı repertuarnı döres saylawdan tora digän fiker assızıqlandı.
Könneñ ikençe yartısında “Yaña yoldız” balalar cır konkursınıñ yomğaqlaw öleşe buldı. Başta Tara rayon xakimiäteneñ mädäniät häm sänğät bülege mödire Nelli But uñışlar teläp çığış yasadı, balalar festivale ütkärü yaxşı, balalar telne, yolalarnı öyränüne dä tiränäyterlär dip ömetlänäbez dide.
Bäygedä 75 bala – 8 ansambl' häm 25 ayırım başqaruçı qatnaştı, yäş buyınça alar ike nominatsiädä yarıştılar: 5 yäştän 10 yäşkäçä häm 11 yäştän 16 yäşkäçä. Balalarnıñ talantın biş keşedän torğan jyuri bäyäläde. Jyurinıñ räise Tatarstan Respublikası mädäniät ministrlığınıñ fänni-metodik üzäge belgeçe İlgiz Kadıyrov buldı. Jyuri sostavında Novosibirski tatar üzge direktorı Roza Tixomirova da buldı, Roza xanım da İlgiz äfände kebek, maxsus çaqırılğan ide. Jyuri eşendä qatnaşudan başqa ul Tara tamaşaçılarına “Äniemä” cırın büläk itte.
Cır bäygese 3 säğätkä yaqın bardı. Yalğız başqaruçılar arasında ike nominatsiädä dä 1-nçe urınnı Ust'-İşem rayonı qızları Regina Şakirova häm İndira Mamatullina yauladı, ikençe urınğa Omskinıñ “Ömet” törkeme balaları Rişat Niğmätullin häm Lyutsiä Şäripova çıqtı, 3-nçe urında Tara rayonı Turalı awılı qızları Janna Raxmangulova häm Nadiä Yunıysova buldı. Ansambl'lär arasında Tevriz rayonı “Şatlıq” fol'klor törkeme berençe urınğa layıq buldı, ikençe, öçençe urınnarnı Turalı awılınıñ “Säläm” ansamble häm “Qoyaş” ir balalar ansamble yauladı. Ciñüçelärgä diplomnar häm büläklär tapşırıldı, barlıq qatnaşuçılarğa räxmät xatları birelde. Prizlı urınnar yaulıy almağannar da büläksez qalmadılar – alarğa rayon xakimiäte başlığı Pawel İsayıvnıñ, ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı deputatı İldus Särvärovnıñ, “Tara” tözeleş idäräse başlığı İdris Altınbayıvnıñ häm başqa qayber iğänäçelärneñ büläkläre tapşırıldı.
Berençe urınnarğa layıq bulğan qızlarğa min berniçä soraw belän möräcäğät ittem. Alarnıñ berse Regina Şakirova äle berençe sıynıfta ğına uqıy.
Şulay uq berençe büläk iäse İndira Mamatullina rayon üzägendä çağıştırmaça küptän tügel oyışqan “Seber qızları” kollektivına yöri ikän. .
Duslıq Yortı direktorı Natal'ya Stepanova qatnaşuçılarnıñ ostalığı artuın bilgeläde.
Tatar-başqort mädäniäte könnärendä ni säbäple başqort mädäniäte berniçek tä kürsätelmäde, dip yullağan sorawıma Natal'ya Stepanova, berniqädär ğäcäplänep, yuq bit eşläwçe başqort oyışmaları,-dip cawap birde.
Ä mädäniät könnäreneñ Tarada ütkän çaralarınnan qatnaşuçılar da, tamaşaçılar da qänäğät qaldılar, alda bulaçaq oçraşularğa qädär dip taralıştılar.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
450 yıldan huñ yänä Mäskäügä…
Başqortostan 450 yıllığın Mäskäüźän torop bildäläy. Älenän respublikala zıq qubıp Mäskäügä yıyınalar. İke kön barasaq Mäskäüźä Başqortostan köndäre bayramında prezident Mortaza Räximov etäkselegendäge deleğatsiya qatnaşa, Başqortostan şirkättäre ireşkän uñıştarın märkäz xalqına kürhätä, şağirźar şiğırźarın uqıy, başqort kitaptarınıñ isem tuyın uźğara. Täüge törköm tap şağirźarźan tora. Ular şarşambı uq baş qalağa yullandı. Yaźıusılar berlege etäksehe Rauil Bikbaev yänä un ber yaźıusı-şağir kitte unda.
Başqortostan köndärenä urında därtlänep äźerlänhälär źä, mäskäü ul tiklem qolas yäyep qarşılamay axırı. Sönki Mäskäü başqorttarı Qoroltayı räyese Batırxan Mırźabaev bında äźerlek hülpän bara, deleğatsiyanı kem qarşılayasağı la añlaşılmay tine. Başqortostan köndäre barışında bında qoroltay źa ütäsäk ikän.


text:
Räsäyźä, şul iźäptän Respublikala şirqättärźeñ 40 prosentı üź xeźmätkärźärenä eş xaqın konverttarźa tüläy. Federal halım xeźmäteneñ Başqortostandaźı idaralığı yetäksehe urınbaźarı Räfis Awdeyev oşolay tip belderä. Respublikala eş xaqı yäşäw minimumınan da käm bulmaźqa teyeş, tigän maxsus qarar bar. Ämmä halım organdarı mäğlümättäre buyınsa, äle 8 meñgä yaqın oyoşma bıl qararźa buyhonorźğ aşıqmay. Qanun boźowźar, ayırıusa, sawźa, töźölöş ölkähendä küźätelä. Ölkän halım inspektorı Roza Yäxinä äytewensä, halım organdarı bınday oyoşmalar yetäkseläre menän ayırım eş alıp bara.
Tik halımsılarźıñ eş alıp barıuı ğına şirqät yetäkselären qanunlı yuldar menän eşläwgä mäjbür itergä oqşamay. Premyer ministr urınbaźarı Yüriy Pustovgarov, mäźälän bınday yetäkselärgä qarata aqsalata ştraf yäki eştän qıuıu menän qurqıtıu teyeşle höźömtä birmäy tigän fekerźä.
Yıl başınan respublika prokuraturahı xeźmät qanuniäten boźow osraqtarı buyınsa 800 tikşerew uźźarğan, 137 million hum burıs tüläw buyınsa eştär mäxkämägä yünältelgän.


text:
Yärüsälämdäge höcüm İzraildä kiyerenkelekne arttırdı
Yaqın könçığışta kiyerenkelek arta. İzrailneñ Fälestingä yasağan höcümnärennäñ soñ, kiçä qulına qoral totqan fälistenle ber keşe yähüd dini mäktäbendä ut açıp 8 keşene üterde 10 keşene yaraladı. BMO bu waqıyğanı xökem itü turında urtaq ber bilderü yasıy almadı.
İzrailneñ 27. Fivraldän başlap Ğazzä sızığında yasağan höcümnäre häm sonınnañ Fälestinneñ könyaq İzrail şähärlärenä raketa cibärüe säbäble töbäktä barlığı 130dan artıq keşe ülde, yözlärçä keşe yaralandı. İke il arasında kiyerenkelek arta barğanda, Yärüsälämdä kiçä ber yähüd mäktäbenä bulğan höcümdä 8 keşe ülde 10 keşe yaralandı.
Üterelgän şäkertlär yäşläre 26 alıp 15-16 yäşlär tiräsendä bulğan. Kiçä tönnä sabaq uqutı waqıtına turı kilgän höcümdä cinäyätçe mäktäpkä avtomat belän ut aça. Sonınnañ fälestinle buluı xäbär itelgän keşe, waqiyğadan soñ milisiä tarafınnañ üterelä.
Fälestin belän İzrail arasındağı kiyerenkelekne tağında qabındırıp kitkän bu waqıyğa turında İzrail tışqı eşlär ministrı bolay söyläde:
“Tağın ber tapqır Yärüsälämneñ üzägendä extrimistlär tarafınnañ ber höcümgä şaxit buldıq. Ul mömkin qadär küp keşene üterergä niätlängän ide. Bu höcüm başqa şähärlärdä bulğan höcümnärgä bäyle. Häm bu höcümgä östäp xäzer mäktäptä ütereş buldı”
Fälestin prezidentı Mäxmud Abbas waqıyğadan soñ bu höcümne xökem itte. Bu höcümdä cäwaplılıqnı äle iseme berençe tapqır eşetelgän “Galilee azat keşeläre” isemle törkem üz östenä aldı diyelgän ide, läkin sonınnan cäwaplılıqnı xämäs üz östenä aluın belderde.
Xämäs isä, bu höcümne xalıqnıñ Izrail höcümnärenä qarşı kürsätkän xaqlı reaksiäse dip bäyäläp, bu höcümne qaharmanlıq bularaq atadı.
Höcüm xäbärennän soñ kiçä Bush bu ğamälne qotıçqıç wäxşilek ber höcüm dip atadı.
Bu höcümne şulay uq, BMO general sekretarı Ban Ki-Moon, Britaniä, Fransiä, Yewropa Berlege, Kanada häm Russiä dä xökem itte.
Läkin ğadättän tış cıyılğan BMO iminlek şurası, höcümne xökem itkän urtaq ber belderü yasıy almadı. BMOdağı AQŞ wäkile Zalmay Xalilzad AQŞnıñ bu höcümne iñ qatğıy şartta xökem itü taqdime, Libiäneñ qarşı çığuı säbäble qabul itelä almadı di. Çönki Libia başta İzrailneñ uzğan atna Ğazza sızığında yasağan höcümnären xökem itärgä çaqıra.
BMO şurasında bu turıda Xalilzad belän Libiä wäkile arasında qaynar bäxäslär quptı.
“Bu İminlek şurasınıñ töbäktä uñay alğarışnı tämin itü öçen eşne qıyınnaştıra. Bu mömkinçelekkä kertä salğan keşe bu eşneñ näticäsennän üze cäwaplı bulaçaq.”
Läkin Xälilzadnıñ bu açulı çığışına, BMOnıñ Libya wäkile İbrahim äd-Dabbaşi, şul uq açu belän bolay cäwap qaytardı:
Bezneñ öçen keşelärneñ tormışı ber uq. Monda barı tik waqiygağa qarap qına xökem itmibez. Bez üterelgän keşelär öçen xökem itäbez. Monda keşe ayırması, keşe keşedän östen qılğan ayırmamı bar? Ülgän izraillärneñ tormışı belän fälistinlär tormışı arasında ayırma yuq dip uylıybız.”
Izrail räsmiläre waqıyğada kemneñ cäwaplı buluın tikşeräçäklären bilderde. İzrail yağı öçen möhim mäsälä bu höcümneñ barı tik ber keşe tarafınnan oyıştırılğan buluımı yäisä aña buluşuçılar bulğanmı digän soraw.


text:
Title News
İndus Tahirov: «Bu mäs’äläne üñışlı xäl itä almawnıñ töp probleması şunda – ata-analar belän tieşle eş alıp bara almıybız. Qayber töbäklärdä turıdan-turı:«Bezgä tatar tele kiräkmi» - diüçelär dä bar. Ata-analarğa şunı añlatırğa tırışabız:« Bügen tel kiräkmi disäk, irtägä millät bötenläy yuqqa çığa - sez şunı telisezme?» - dibez. Töp burıç – äti-änilärebez bezne niçek tatar itep yaratqan, şunı balalarıbızğa da qaldırırğa. Bez kiläçäk buınğa telebezne, ğöref-ğädätlärebezne birep qaldırırğa tieş. Ä bu, iñ berençe, ğailädä eşlänä. Menä şuşı burıçnı ütäsäk, bez maqsatqa ireşkän bulabız. Ägär şundıy ğailälär küp ikän mäktäplär dä açıp bula.» Watanım Tatarstan
«Äläzän öçen çit illär belän eşläw yañalıq tügel. Mondağı maxsus sexta kipterelgän suğannı Almaniä, Hollandiä häm Yaponiädä genä tügel, NATO-nıñ su astı köymälärendä dä çäynilär. Azıq-tölek eksportı buyınça xalıqara bäygelärdä qatnaşıp, äläzänlelär İzraildä «Altın başaq» bülägen otqan bulsa, xalıqara «Altın klişe»ğa layık bulu turındağı sertifikatları 1997 yıldan Parij Luvrında elenep tora. Mondıy klişenıñ närsägä kirägen töşenmägännärgä citkerik: älege sertifikat belän birelgän 3 600 marka öslegenä şul klişe suğılğan produksiä - suğan, kişer, yasmıq partiäläre - çit il çigen ütkändä eksport poşlinasınnan azat itelä ikän». - dip yaza İlsöyär Xäyrullina Watanım Tatarstan gäzitendä. Şağır Renat Xaris ta älege säyäxät turında üz fikeren äytä: «Tatarnıñ nindilegen küräseñ kilsä, Qazanğa kil. Tatarnıñ nindi bulırğa tieşlegen küräseñ kilsä, Äläzängä bar». Bu oçraqta süz iqtisadıy tormış turında bara. Ä ruxiät turında, mäğlümat almaşu xaqında fiker yörtkändä, biredäge tatarlarnıñ Tatarstan häm tatar dönyası belän elemtäläre naçar buluın, tatar kitaplarınıñ citmäwen häm «Yaktaş» tatar gäziteneñ yabuluın küräbez. Tatarstannan däräcäle qunaqlar bulıp kitkännän soñ, Penza tatarlarınıñ da ruxi çişmäläre sawığıp kitär, digän ömetlär belderä gäzit. Penza tatarların ğına tügel, böten millätne borçıy torğan problemalar xaqında da Watanım Tatarstan gäzite ber yazma urnaştırdı. Anda Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise İndus Tahirov öçençe kongressqa ezerlek xaqındağı sorawlarğa cawap birgän. «Maqsatıbız - tatarnı dönyağa tanıtu» dip isemlängän yazmada İndus Tahirov ikençe kongresstan soñ uzğan yıllarda qılğan gämällär, elemtälär urnaştıru, küçmä utırışlar ütkärü, Rusiä töbäkläre citäkçelärenä tatar problemaların citkerü, tatar mäktäplären açu problemaları xaqında söylägän. Ägär dä Sember yaklarında ber genä dä tatar mäktäbe bulmasa, Saratov şähäre bu yaqtan başqalarğa ürnäk bulıp tora. Ämma Samar ölkäseneñ Tolyatti şähärendä häm Perm ölkäsendä dä tatar mäktäplären açuda şaqtıy qiınlıqlar tua. Bu xaqta İndus Tahirov bolay di:
«Bu mäs’äläne üñışlı xäl itä almawnıñ töp probleması şunda – ata-analar belän tieşle eş alıp bara almıybız. Qayber töbäklärdä turıdan-turı:«Bezgä tatar tele kiräkmi» - diüçelär dä bar. Ata-analarğa şunı añlatırğa tırışabız:« Bügen tel kiräkmi disäk, irtägä millät bötenläy yuqqa çığa - sez şunı telisezme?» - dibez. Töp burıç – äti-änilärebez bezne niçek tatar itep yaratqan, şunı balalarıbızğa da qaldırırğa. Bez kiläçäk buınğa telebezne, ğöref-ğädätlärebezne birep qaldırırğa tieş. Ä bu, iñ berençe, ğailädä eşlänä. Menä şuşı burıçnı ütäsäk, bez maqsatqa ireşkän bulabız. Ägär şundıy ğailälär küp ikän mäktäplär dä açıp bula.» - dip fikerläre belän urtaqlaşqan anda Bötendönya Tatar Kongressı başqarma komitetı räise İndus Tahirov. Tatarstan yäşläre gäzitendä Mirğazian Yunısnıñ “Tatarnıñ mäñgelek yortı” digän yazması basılıp çıqtı. «İdel» jurnalında basılğan Rkail Zäydullanıñ «Tatar ziratı» digän yazmasın uqığannan soñ, Mirğazian Yunıs ta bu xaqta üz fikerläre belän urtaqlaşırğa bulğan. Törle illärdä, törle millät wäkillärendä qunaqta bulıp, avtor cirle ziratlarnı qarap yöri torğan bulğan. Qırımda mäsälän, tarixi urınnarda tatar ezlären çistartqan bulsalar, avtor qufi yazulı märmär taşlarnı tapqan bulğan. Qayda disezme? Bädräftä. İçkeriä cirenä barğaç, waynaxlarnıñ qäberlären qararğa teläsä dä, sörgendä waqıtta alarnıñ ziratları tar-mar itelgänen belgän. Annan soñ ul tatar ziratlarınıñ xälenä iğtibar itä.
«Tatar ziratlarındağı iñ ayanıç küreneş - tatar isemnären ölkän abzıqaylarıbıznıñ orfoepiäsenä yaraştırıp cimergän kileş qäber taşına yazıp quyu. Urıslaşu epidemiäse çibär qızlarıbıznı urıs tüşägenä söyri. Bu da az toyıla millätne yuqqa çığarırğa qorılğan strategik plannı ğämälgä aşıruçılarğa. İnde urıslaşu ziratlarıbızğa da kerep, anda xuca bulıp yöri başladı.» Mirğaziän Yunısnıñ fikerençä, qäber yazularınıñ döreslege, ütä dä möhim problema. Qäber taşlarındağı yazularnı yä uqıtuçılar, yä ülüne terkäwçe oyışmanıñ bülege xezmätkäre, yä mullalar tikşerergä tieş, di ul. «Zirat - tormışnıñ däwamı» digän ber aqıl iyäseneñ fikeren iskä alıp, avtor, zirat ul - mädäniät üseşeneñ däräcäsen bilgeli, adäm balasınıñ tormışı iñ qimmätle närsä ikänen kürsätüçe humanistik akt, dip tä äytä. Latin grafikasın kertü xaqında da fiker alışular buldı bu atnada. Şähri Qazan gäzite «millät yazmışı» säxifäsendä ütkän yılnı Poccийckaя raзeTaдa basılğan latinğa qarşı yunälgän mäqäläne urnaştırdı. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä, şul uk temağa qarağan, Fändäs Safiullinnıñ «Millät berdämlegeneñ etnomädäni häm säyäsi yaqları» digän fänni konfernsiädä yasağan çığışınıñ ber öleşe basılıp çıqtı. Gäzittä, şulay uq, Başqortostan tatarları problemalarına bağışlanğan yazmalar da bar. «Başqortostan tatarlarınıñ ikençe qorıltayı» digän säxifädä «Başinform» agentlıgınnan alınğan xäbärlär basıldı. Liliä Zinova yazmalarında süz Başqortostan tatarlarınıñ äybät yäşäwe turında bara, Tatar kongressınıñ cirle bülege citäkçese Eduard Xämitov xäbärçeneñ sorawlarına cawap birep, bu fikerne qüätli. Milli tormışnı canlandıru häm üsterü öçen eşläğän eşlärne kürmäw ğadelsez bulır ide digän süzlär äytä. Bu könnärdä İdel jurnalınıñ yaña sanı basılıp çıqtı. Anda Räfiq Şäräfievnıñ «Kiçermäslär bezne, kiçermäslär» digän yazması basılıp çıqqan. Ul anda şäcärälär tözü, üz toqımıñnı belü kiräklege xaqında yaza. Şulay uq bu sanda İdelneñ elekke baş möxärrire Fäiz Zölkärnäy isemendäge büläkne tapşıru tantanası xaqında mäğlümat häm büläkkä layıq bulğan avtorlarnıñ isemnäre dä basıldı. Bıyıl bu büläkkä Fatix Mösäğit häm Sibğät Xäkim belän äñgämäläre öçen Rabit Batulla layıq bulğan. Şulay uq, jurnalda «Zäydulla qalançası» säxifäsen alıp barğan öçen Rkail Zäydulla da büläklängän. Tarixçı Aydar Xäyretdinov ta «millät ataları» säxifäsen alıp barğan öçen Fäiz Zölkärnäy bülägenä layıq bulğan. Şul uq sanda Aydar Xäyretdinovnıñ «Sataşu» digän yazması da basılıp çıqtı. Ul yoldıznamälär, törle bağuçılıq, aq yäki qara magiä, ekstrasenslar, däwalaw seansları turında yaza. Annan ber özek:
«Mesken tatar balası qayda ğına yuq xäzer: «Beloye bratstvo»da da ul, «Krayeugol'nıy kamen’»da da ul yalantäpi yöri, «Xare krişna» dip tä qıçqırıp yöri ul, baxay yäki äxmädiädä dä ul! Nindi ğafillek wä nindi nadanlıq! İnde okkul'tizm belän şöğellänüçe maxsus oyışmalar da barlıqqa kilde. Tatarçasın belmibez, bezdä alar yuq, bulmas dip tä ışanabız, inşalla, urısçasın ğına yazabız : «Assotsiatsia «ekologia nepoznannoğo», Mejdunarodnıy institut kosmiçeskoy antropologii h.b.» Yazmanıñ avtorı Aydar Xäyretdinov adaşqan millättäşlärebezne islamğa, millätneñ asılına qaytırğa öndi. Bu mäqäläne icat itüçe bäxäskä çaqıra, anıñ belän fiker alışırğa teläwçelär bulırmı-yuqmı kiläse atna matbuğatı küräster. Bikä Timerova.


text: Yugoslaviä Tışqı eşlär ministrı Goran Svilanoviçnıñ bu süzlären bügen “Blic” gäzite bastırdı. Svilanoviç äytüençä, ul Milutinoviç belän bu mäsälädä kileşügä ireşkän. Berük waqıtta Svilanoviç, Milutinoviçnıñ sälämätlege naçar buluın iskä alıp, Mäxkämä utırış başlaw belän bik aşıqtırmas digän ömet belderde. Soñğı waqtta Milutinoviç yörägenä 2 operatsiä kiçerde. Xalıqara suğış cinäyätläre mäxkämäse anı 1999-nçı yılda Kosovo albannarına qarata genotsid oyıştıruda ğäyepli. 1997-nçe yıldan alıp uzğan ayğa qädär Serbiä prezidentı wazifasın başqarğan Milan Milutinoviç Kosovoda suğış cinäyätläre qılu ğäyepläwlären kire qağa.


text:
Ğıraq suğışı hәm trans-atlantik mөnәsәbәtlәr.
Ğıraq suğışınıŋ azağı yaqınlaşa bara. Lәkin, suğış trans-atlantik mөnәsәbәtlәrgә şaqtıy zian kiterde. Berәvlәr mөnәsәbәtlәr normallaşaçaq digәn fiker beldergәndә, başqalar xalıqara mөnәsәbәtlәrdә üzgәreşlәr bulaçaq dilәr. Radiobıznıŋ Washingtondağı xәbәrçese bu mәsәlәgә tuqtala.
Audio
"Minem fikeremçә, bez BMO mәsәlәsendә yaŋadan trans atlantik bәxәs aldında torabız. Buş administratsiәse suğıştan soŋğı Ğıraq belәn kem idarә itәçәk digәn mәsәlәdә taşlama yasamas."
Gardinarnıŋ süzlәrençә, Fransiә belәn Germaniә AQŞ belәn mөnәsәbәtlәren yaxşırtırğa telәgәn xәldә, Washingtonğa qarşı qatı pozitsiә aludan totlıp torırğa tieşlәr.
Audio
"Minem fikeremçә, upqınnı taraytu өçen Parij, Berlin hәm Mәskәv taşlamalar tәqdi itәrgә tieşlәr hәm BMOsı mөhim ber mәsәlә. Yevropalılar suğıştan soŋğı Ğıraqnı kontrol itü mәsәlәsendә qatı pozitsiә alsa, bu Buş administratsiәsen açulandıraçaq hәm Yevropa Berelege-AQŞ mөnәsәbәtlәren naçarlataçaq."
Lәkin, kompromissnıŋ tabıluı da ixtimal. Qayber küzәtüçelәr Washington Ğıraqta xәrbi hәm administrativ kontrolne vaqıtlıça üz qulında totaçaq. BMOsı isә üzidarә buldıru maqsөte belәn vaqıtlı xakimiәt mәsәlәsendә kiŋәşçe bulıp xәrәkәt itәçәk. Lәkin, urtaq tel tabu ciŋel tügel digәn fikerdәlәr. Başqa өlkәdә dә ayırmalıqlar bar. Mәsәlәn AQŞ Ğıraq neftennәn kilgәn aqçanı ilne tөzeklәnderü өçen sarıf itәrgә teli. BMOsı rәsmilәre Ğıraq neften satu , BMOnıŋ kompetensiәsendә , ul aqça neftegә azıq-tөlek programmasın finansiәlәv өçen qulanıla hәm BMOnıŋ rizalığınnan tış AQŞnıŋ anı sarıf itüe qanuni bulmas ide digәn fikerdәlәr. Qısqası, trans atlantik mөnәsәbәtlәrne qısqa vaqıtta ciŋel genә rәtkә salıp bulmas kebek.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Foto: parlam.kz
Parlament Senatı Xalıqaralıq qatınastar, qorğanıs jäne qawipsizdik komïtetiniñ töray`ımı Darïğa Nazarbaeva Majarstan Sırtqı ékonomïka jäne sırtqı ister mïnïstrligi Memlekettik xatşısınıñ orınbasarı Jolt Çwtoramen kezdesti, dep xabarlay`dı parlam.kz.
Jüzdeswşiler Qazaqstan men Majarstan qatınastarınıñ strategïyalıq sïpatın atap ötti. Senator ötken jılğı jeltoqsannıñ ayağında Qazaqstan men Ewroodaq arasındağı keñey`tilgen äripstestik jäne ıntımaqtastıq twralı jaña kelisimge qol qoy`ılğanına nazar awdardı.
«Biz Majarstannıñ Memlekettik jïnalısımen qosa Ewropa Odağına müşe barlıq memleketterdiñ ulttıq parlamentteri Kelisimdi tezirek ratïfïkacïyalay`tınına senim artıp otırmız», - dedi D.Nazarbaeva.
Sawda-ékonomïkalıq ıntımaqtastıq twralı ay`ta kelip, taraptar ekijaqtı tawar ay`nalımın arttırw qajettigin atap ötti. Senattağı Majarstanmen ıntımaqtastıq jönindegi parlamenttik toptıñ jetekşisi D.Nazarbaeva eki el arasındağı twrïstik saparlardı jïiletwdiñ mañızdılığına toqtaldı. Senator Astanada ötetin xalıqaralıq ÉKSPO-2017 körmesi ayasında majarlıq sayaxatşılardı Qazaqstanğa kelwge, sonday`-aq majarlıq ïnvestorlardı Qazaqstandağı awıl şarwaşılığı önimderin öñdew salasında öndiris uy`ımdastırwğa şaqırdı. J.Çwtora D.Nazarbaevağa birlesken ïnfraqurılımdıq jäne bilim berw jobaları twralı xabardar etti. Ol Majarstan eki jüzge jwıq qazaqstandıq stwdentterdi, onıñ işinde agrarlıq sala mamandıqtarı boy`ınşa tegin oqıtwdı josparlap otırğanın ay`ttı.


text: Uzğan atnada uzğan parlament saylawlarınıñ berençe näticälärenä qarağanda, Bağdadta şiğilarnıñ Berläşkän Ğiraq İttifağı 58% tawış belän alda bara. Bağdad saylawçıları tawış birüdä iñ äwzem qatnaşqan. Ğiraq saylaw komissiäse mäğlümatlärenä qarağanda İttifaq öçen 1 million 404 meñ tawış birelgän. Sönnilärneñ Milli Kileşü Frontın 452 meñ keşe saylağan, elekke premyer-ministr Ayad Allawinıñ Ğiraq Milli İsemlege firqase öçen 327 meñ keşe tawış birgän. Bu näticälär – Bağdadta tawışlarnıñ 90%tı sanalğaç bilgele buldı.


text:
Tinçurin teatrı binasında yanğın çıqtı
İrtänge säğät 11 nçe yartılar tiräsendä Teatr binasınıñ ixatasına çıqqan artqı işektän qap-qara töten çığa başladı . Teatr binası yanına bik küp yanğın sünderü maşinaları kilep tuqtağan ide.
Yanğınnı sünderüdä 20 dän artıq maşina, häm 100 läp yanğın sünderüçe teatr binasında çıqqan öçençe däräcädäge yanğın belän köräştelär.
Yanğın çığunıñ säbäbe älegä bilgele tügel.
“Säğät berençe yartığa yanğın inde sünderelde, yanğınnan yanıp ülüçelär häm zıyan kürüçelär bulmadı,dip yazıp çıqtı “İntertat.ru” elektron gäzite.
Ä Azatlıq radiosına Rossiäneñ Tatarstan respublikasındağı ğädättän tış xällär ministrlığı “ Säxnä häm tamaşaçı zalı zıyan kürmägän”- dip xäbär itte.Kärim Tinçurin isemendäge teatrnıñ 10 fevral'dä säxnädä quyılaçaq spektakl'neñ yazmışı äle bilgele tügel.
Mälikä Basıyr, Qazan


text:
Ukraina prezidentı Viktor Yüşçenko pänceşämbe könne “Töbäklär firqası” başlığı Viktor Yanukoviç belän ildäge säyäsi wäzğiät turında söyläşte. Yanukoviçnı parlamenttağı küpçelek premyer ministr urınına täqdim itkän ide. Yüşçenko belän oçraşu tämamlanğaç, Yanukoviç: “Prezident premyer nämzäten raslaw öçen şuşı arada parlamentqa täqdim itäçäk”,- dide. Yanukoviç äytüençä, Yuğarı Radanı taratu turında soraw quyarğa da kiräkmi. Ukraina prezidentı bu oçraşudan soñ bernindi dä belderülär yasamadı.
Yulia Timoşenko blogı Yanukoviçnı premyer ministr itep bilgeläwgä qarşı. “Bäysez häm irekle Ukraina qurqınıç astında. Minem uylawımça, premyer ministr Yanukoviç häm parlamenttağı kommunist- cinayätçelär Ukrainanıñ kiläçäge tügel ikänlegen añlağan, ildäge xälne añlağan keşelär milli bayraq astında cıyılırğa tieş”, - dide Timoşenko. Pänceşämbe Timoşenko fraksiase tulısınça Yuğarı Radanı taşlap çığıp kitte. Ministrlar qabinetı 25 yülgä qädär buldırılmasa, prezident parlamentnı taratırğa mömkin.


text:
Ukrainanıñ yaña xökümäte – atmı, döyäme?
Uzğan comğada Ukrainanıñ Yuğarı Radası ilneñ yaña xökümäten rasladı. Premier-ministr itep, kötelgänçä, prezident Viktor Yuçenkonıñ säyäsi tarafdarı Yulia Timoşenko bilgelände. Ministrlarnıñ kübese reforma taraflı bulıp kürensä dä, xökümättäge qayber äğzalar belgeçlärdä, yomşaq itep äytkändä, sorawlar uyattı.
Misal öçen, küp sorawlar tudırğan bilgelänülär arasında: yaña Eçke eşlär ministrı itep bilgelängän Yuri Lutsenko. Qısqa waqıt Fän ministrı urınbasarı bulıp toruın sanamağanda, anıñ xäkümättä eşläw täcribäse yuq. Läkin ul "äflisun inqilabın" oyıştıruçılarnıñ berse ide, küräseñ, bu urınğa bilgelänüe şunıñ belän añlatıla. Lutsenko militsiädä citdi üzgäreşlär başqarırğa wäğdä itä.
Tağın ber "silovik", saqlanu ministrı itep bilgelängän Anatoli Hrıtsenko, xärbi belgeç sanalsa da, ğäskärdä xezmät itü täcribäse yuq diärlek, läkin NATO dairälärendä tanışlıqları bar häm ul armiäne alyans taläplärenä kütärergä wäğdä itä.
Yaña premier-ministr Yulia Timoşenko üzeneñ programmasında Ukraina xökümäten Yevropa ölgelärenä qarap tözeläçägen äytte. Niçek kenä bulmasın, BDB illärendä berençe tapqır qüät ministrları itep sivil keşelär bilgelänüen belgeçlär citdi signal dip atıy. Radiobıznıñ Ukraina belgeçe Yan Maksimiuk:
Audio (Yan Maksimiuk)
"Hritsenko Ukrainanıñ tanılğan Razumkov isemendäge tikşerenülär üzäge belgeçe, anıñ armiä belän idarä itü täcribäse yuqtır. Ämmä, qüät ministrları itep svili keşelär bilgelänü möxim signal bulıp tora, bu Ukraina säyäsäteneñ yaña sıyfatı."
Timoşenko üzeneñ programmasında iqtisadi üzgäreşlärgä töp urın birde. Bu yaqtan, Sergei Teryoxinnıñ iqtisad ministrı, Anatoli Kinahnıñ berençe vitse-premier itep bilgelänüen belgeçlär uñay bäyäli. Şul uq waqıtta iske buın wäkile Oleksandr Baranivskinıñ awıl xucalığı ministrı itep quyıluın "qarşılıqlı adım" dip sanıy.
Tışqı säyäsätkä kilgändä, ul xäzer Könbatış taraflı bulır dip kötelä. Yulia Tumoşenko üzeneñ çığışında anı bolay sürätläde:
Audio (Yulia Tumoşenko)
"Rusiä bezneñ öçen berençe häm möhim partner. Läkin bezneñ yulıbız Yevropağa taba. Şuña kürä bez Yevropa belän berläşüneñ milli strategiäsen buldırırğa tieşbez."
Yevropa belän berläşü öçen cawaplı vitse-premier itep Oleh Rıbaçuk bilgelände. Tışqı eşlär ministrı itep tanılğan diplomat Boris Tarasyuk. İkese dä Ukrainanıñ Yevropa Berlegenä häm NATOğa kerüen alğa sörer dip kötelä.
Xökümättä törle qaraşlı citäkçelär tuplansa da Kievta çığa torğan "Säyäsi fiker" jurnalı möxärrire Volodımır Polohalo anıñ kiläçägen ömetle kürä:
Audio (Volodımır Polohalo)
"Töp maqsat – saylawçılarnıñ ışanıçın yuğaltmaw, bigräk tä 2006da ütäçäk parlament saylawların iskä alğanda. Minemçä, bu maqsat xökümät äğzaların berläşteräçäk. Gärçä, qayberläre başqa küzlektän qarağanda, turı kilmi dip küresnsä dä."
Äytergä kiräk, başqa fikerlär dä bar. Qayber analitiklar Ukrainanıñ bu xökümäte ozaq yäşämäs, berençe iqtisadi krizista uq taralır dip farazlıy. Xäyer, 2006ğa qädär äle waqıt bar. Ukrainanıñ yaña xökümäte bu yulnı niçek üter - at bulıpmı, döyä bulıpmı - anısın waqıt kürsäter.
-Ali Gilmi


text:
Tatarstan yäşläre Qara dingez buyenda niçek yal itä?
Tatarstan yäşläre Qara dingez buyenda niçek yal itä?
Azatlıq radiosınnıñ Qazan burosına ber tıñlawçıbız şaltıratıp, üz onığınıñ şulay uq Qara dingez buyena yal itärgä kitüe, anıñ anda kürgän mixnätläre turında söyläde. Mäsälän, bezneñ daimi tıñlawçıbız Razıy Säläxov bolay dide: Ul ber-niçä könnän soñ şaltırattı, böten äyberlär yözep yöri, kipterergä urın yuq, çatırlarda yoqlap bulmıy, avtobusta tön ütkäräbez, dide. Kiläse yılğa onıgıbıznı berär başqa cirgä cibärerbez inde.
Razıy Säläxov, tuğannarın, yaqınnarın Könyaqqa cibärgän başqalar kebek uq, könnären televizor yanında, yañalıqlar tapşıruların qarap ütkärä. Räsmi çığanaqlardan tormış rätlänä, yullar tözätelä, poyızdlar yöri, dip söylänsä, küñellärdä şik-şöhbä barıber yäşi, dip söyläde bezneñ tıñlawçıbız.
Su basu arqasında häläk buluçılar arasında Tatarstan keşeläre bulmasa da, balasız, yaqın tuğannarsız qalğan Krasnodar ölkäsendäge keşelärneñ qayğısın Tatarstannıñ küpmillätle xalqı isemennän Prezident Mintimer Şäymiev ta urtaqlaştı. Şul eçtälektäge telegramma 10 avgust, şimbä könne Krasnodar ölkäse gubernatorı Aleksandr Tkaçevka cibärelgän.


text:
Kosovo: Bäysezlekkä sanawlı könnär qaldı
Kosovo premyerı Haşim Taçi bäysezlekne iğlan itügä sanawlı könnär genä qaldı dip belderde. Läkin Yewropa räsmiläre Kosovodan bäysezlek iğlan itüne beraz kiçekterergä sorıy. Serbiada kiläse ay prezident saylawları tämamlana. Yewropa Berlege isä saylaw aldınnan Belgradnın üzenän çiklänüen teläme.
Kosovo premyerı Haşim Taçi kiçä Brüsseldä Yewropa Berlege wäkile belän oçraşudan soñ, xäbärçelärgä bolay dip äytte:
“Kosovo inde bügennän uq bäysezlek iğlan itärgä äzer. Äye monın üz tärtebe bar, bez bu ixtiyaçlarğa häm kiñäşü kiräklege mäsäläsenä ixtiram kürsätäbez. Läkin Kosovo äzerlekle, fiker berdämlege dä bar häm tarixnı ğına kütäbez. Tizdän Priştinada bäysezlek iğlan itäçäkbez.”
Kiçä Brüsseldä Taçi Yewropanıñ tışqı eşlär häm iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile Javier Solana belän bäysezlek mäsäläse xaqında söyläşte. İke räsmi arasında nindi söyläşülär buluı turında ber ni açıqlanmadı. Brüsseldäge xäbärçebez Ahto Lobjakas aradağı söyläşülär yäşeren töstä ütüe turında xäbär itte.
“Yewropanı borçığan närsä, Kosovanıñ bäysezlegen qayçan iğlan itüe mäsäläse. Çönki tege yaqtan 3 fevraldä Serbiädä bulaçaq prezident saylawları mäsäläse aktual. Häm ul bik çiterekle mäsälä”
Lobjakas, Serbia belän kiyerenkelek artmasın öçen Yewropa Berlege Kosovo räsmiläre belän söyläşülärne däwam itterergä teli di.
Bu atna bulğan prezident saylawlarının 1 turında, Serbia Radikal partiäse namzäte Tomislav Nikolic tawışlarnıñ yaqınça 40 protsentın aldı. Anıñ köndäşe, Yewropağa yaqınlığı belän tanılğan Boris Tadic isä tawışlarnıñ 35 % ğına aldı.
1990 yılğı Balkan suğışı waqıtında suğış cinäyätçelegennäñ ğayeplängän Serbia Radikal partiäsenenñ mäğnäwi citäkçese Vojislav Seseljneñ Hagueta mäxkämä eşe däwam itü säbäble, xäzer Serbiä radikal partiäsenä Nikolic citäkçelek itä. Häm ul 1. turda tawışlarnın 40 % üzenä cälep itte. Läkin bu Yewropanı borçuğa sala.
Yewropa Berlege wäkile Solana, Serbia saylawlarında Yewroğa yaqın bulğan namzätneñ ciñep çığuın ömet itüen qabatlap kilä. Ämmä şuña qaramastan soñgı waqiyğalar, waqıyğalar digännän barı tik prezident saylawlarına qağılışlı tügel, başqa säbäblär arqasında da Serbianın könçığışqa borıluı ixtimali tağın da arta dip farazlanıla.
Bügen Belgradnın yaqın dusı Mäskäw, Serbiä belän zur energiä kileşüenä qul quyğanda, bäyläneşlärne nığıtu telägen tağın ber qat täqrarladı.
Serbia belän Rusiä arasında bulğan säyäsi bäyläneşlär arta barğanda, Serbiädä xaqimiättäge häm oppozisiädä partiälär ike tarafta Kosovonın bäysezlegenä qarşı çığa. Mäskäw Belgradnın Kosovonı autonom bularaq qaldıru qararın yaqlıy.
Älsä Kosovo qaçan bäysezlegen iğlan itär? digän sorawğa Brusseldäge xäbärçebez; Yewropa Berlege citäkçeläre monı 3 fevraldän alda buldırmas. Yäğni tarix mart axırına taba dip farazlana dip cäwap birä.
Sonğı tarix inde Brüsselnen 2 meñlägän tärtep saqlaw kiñäşçesen Kosovo qayçan cibärüenä bäyle. Bu missiä köçläre Kosovoğa bäysez bularaq üz üzen idarä itü mömkinçelege biräçäk


text:
Keşe xoquqları: tıyuğa qaramastan zamança qollıq däwam itä
BMO mädäniät oyışması UNESCO 23.augustnı qol säwdäse häm anı beterüne xäterläw öçen xalıqara kön dip iğlan itkän. 1791nçe yılnıñ 23.augustında bügenge Haitidä qollar başkütäre. Bu qollarnıñ ezärlekläwçe xucalarnı cinüe dip qabul itelä. Bügen böten dönya illärendä qollıqqa qarşı qanunnar bulsa da BMO bu ğämäl äle dä üz köçendä dip belderä.Modern dönyada qollar açıq legal bazarlarda tügel ä idänastında.Bügen bez modern qollar – ğailäläreneñ äcätlären tüläw öçen eşlätelgän millionnarça bala turında söylämäkçebez
Nadeem(audio)
miñ 12 yäşendä ,4 yäştän birle eşlim.Min başta 12 dollar çaması burıçnı tüläw öçen eşlätelä başladım. Minem ğailämä aqça tülänmäsä dä äcät 300 dolarğa kütärelgän.Xuca minem yasağan här xata öçen äcätebezne 50dollar arttıra
nadeem Pakistannıñ kläm industriäsendä eşlärgä mäcbür itelgän mäñlärçä balanın berse genä. Başqa illärdä bulğan kebek Pakistanda da balanı eşlätü tıyılğan. Xoquq yaqlaw aktivistları rişwätçelekkä birelgän politsiä bu ğämälgä küz yoma dip äytä. Amerikalı kino töşerüçe Robin Romano dönya buylap 5 yıl material cıyıp ''Urlanğan balalıq'''' isemle dokumental film töşerde. Romanoğa isemen äytmi genä ängämä birgän ber kelem ostaxanäse xucası balalarnıñ qaçıp kitmäwe öçen alarnı 3-4 säğätkä bäyläp quyuların , häm tıñlamağannnarnı çılbırğa bäyläp qıynauların da äytkän. Romano yarlı ğailälärneñ burıçları, balalarnı yäşren räweştä qol itep alu satu bulıp tora digän qaraşta .Urlanğan Balalıq isemle dokumental filmdä dönyada 14yäşten keçeräk 240millionnan artıq bala eşlätelä dip äytelä.
Romano(audio)
Äfganstan häm Pakistandağı modern qollıqnıñ ber forması qol kebek eşlätü .Ber närsäse dä bulmağan keşelär yäşäp qalu öçen balaların qullana. Şulay itep bala azağı bulmağan qollıqqa eläkkän bula.Burıç ber qayçan da betmi. Aradaşçı häm qol xucaları balanı üzlärennän ıçqıdırmas öçen törle yullar taba.
İowa ştatınnan demokrat senator Tom Harkin balalarnı eşqulı itep qullanmas öçen AQŞ qanunın äzerläwçelärneñ berse. Ul balalarnı ütä eşlätü modern qollıqnıñ ber töre di.
Harkin(audio)
Balanı eşlätü qollıqnıñ sonğı forması. Närsä ul qol. Qol, ber xoquqı da bulmağan, tawış birä almağan, üz malın, üz tormışın kontrol itä almağan keşe. Näk bala eşçälär kebek.Minemçä Dänya cämäğätçelege moñı qabul itelmäselek ğämäl dip äytä- Bu qollıqqa bik oşıy.Qollıqnı açıqça alıp barğan il älbättä dönya cämäğätçelegennän quılaçaq .Bez moñı bala köçen qullanuçılarğa qarata da qullanırğa tieşbez.
BMOnıñ Balalar Oyışması UNİCEFF bala eşen töp mäsälä xälenä kitergän. UNİCEFF süzçese Marc Vegara ,BMO räsmiläre qollıq süzen qullanmas öçen saqlıq kürsätä. Ämma balanı alınğan äcät öçen mäcbürlap eşlätü qollıqnıñ ber forması dip qabul itelä.Çönki bala eksplotatsiä , yawızlanu xättä cinese ezärlekläw qorbanı bula dip äytte.
Vergara(audio)
Qol süze bik nıq tamğalau belän bäylengän.Şunlıqtan bez bu süzne bik saqlıq belän genä qullanabız.Ämma mäcbüri eş,xezmät başqa mäsälä. Bez millionnnarça balanıñ bik qıyın,qotoçqıç şartlarda eşlätelüen beläbez.Sonğı çiktä bez alarnıñ qayberlären qollar dip atıybız.
Bügenge köndä qollıq yalğız balalarnı azaplap eşlätü belän genä çiklänmiy. Legal bulmağan räweştä başqa illärgä kiterelgän keşelär dä köç qullanu yanauları yäki başqa säbäplär belän mäcbüri eşlätelä. Qayber aktivistlar qız balalarnı kievgä çığarğa mäcbür itü dä qollıqnıñ ber forması , çönki yäş qız yış qına üz telägenä qarşı aqça öçen ğailäse tarafınnan satıla dip äytä. Şulay da BMO köçläp kievgä birüne zararlı traditsion ğämällär sıynıfına kertep, bu yış qına keşe xoquqlarınıñ bozıluına kiterä dip belderä färidä xämit


text:
Saddam mäxkämäsendä qayber şahidlär üzlären belgertmi genä çığış yasıy
Ğiraqta ilneñ elekke diktatorı Saddam Xösäyen häm anıñ yaqın tirälege eşen qarağan mäxkämä däwam itä. Sişämbe utırışında anda şahidlärneñ çığışı däwam itte, alar Saddam xakimiateneñ 23 yıl elek Dücail awılında qılğan wäxşäte, keşeçelekkä qarşı cinayätlär, üzlären cäfalawlar turında söyläde. Saddam da, mäxkämädä anıñ belän bergä ğäyeplängän tağın 7 elekke türä dä üzlären bu ğämällärdä ğäyepläwlärne kire qağa.
Baş xäkim Rizgar Möxämmäd Ämin süzlärenä qarağanda, şahidlärneñ isemen, yözen, tawışın yäşerü mäxkämä qağidälärendä röxsät itelä, bu alarnıñ häm yaqınnarınıñ iminlegen tä''min itü öçen kiräk.
"Qanunda qaralğança, mäxkämä qağidäläreneñ 48-nçe matdäse şahidlärneñ taläbe belän alarnıñ çın isemnären cämäğätçelekkä beldermäwne röxsät itä, alar ayırım ber xäref belän bilgelänäçäk. Ämma alarnıñ çın iseme yaqlaw yağınıñ advokatlarına bireläçäk häm alar bu mäğlümatnı üzlärendä genä qaldırunı wäğdä itärgä tieş bulaçaq", di Saddam mäxkämäsendäge baş xäkim Möxämmät Ämin.
Sişämbe utırışında qatnaşan xanım şuşı xoquqınnan faydalanırğa buldı, aña barı tik A isemle şahidä dip kenä möräcäğät ittelär. Ul äle 1982-nçe yılda bulğan xällär, yäş qız kileş üzeneñ qulğa alınuı, Saddam xakimiate tarafınnan cäfalanuı turında söyläde. Bolar barısı da Dücaildä şul çaqta Saddamğa uñışsız höcüm yasalğannan soñ bulğan ide.
"Alar ğailälärne - şul isäptän bala-çağa häm qart-qorını - Äbü-Ğraib törmäsenä alıp kitte. Yäş qızlarnı alar başta Küzläw idaräse binasına kiterde, tikşerü betkännän soñ ğına alar bezne dä Äbü-Ğraibkä cibärde", dip iskä töşerä 1982-nçe yılğı xällärne Saddam mäxkämäsendäge şahidä.
Küzläw idaräsendä kürgännären ul bolay sürätli - anı şul qädär yış cäfalağannar ki, ber ara ul bötenläy aşıy almaw xälenä kilgän. Tikşerüçelärneñ berse - şahidä anıñ isemen Wädäh äl-Şäyex dip xäterli - aña çişenergä quşıp, şunnan soñ qulların bäylägän häm qıynağan, ara-tirä elektr şoğı qullanğan. Berniçä urında yäşlärenä buılıp söyli almaw xälenä citkän şahidä üzeneñ Saddam keşeläre tarafınnan kimendä 5 märtäbä köçlänüen äytte.
Şahidlärneñ çığışı mäxkämädä düşämbedä ük başlanğan ide. Başta anda ike ir çığış yasadı, alar üz isemnären yäşerüdän baş tarttı. Şularnıñ Äxmät Xäsän digäne, üzeneñ Bagdadtağı ber politsiä idaräsendä it turağıçqa oşağan ber cihaz kürüen, anda qan häm keşe çäçläre buluın äytte. Şul idarädä, ayırım alğanda, anıñ 63-nçe bülmä digän urınında ul 70 kön totılğan bulğan. Saddam çorında Ğiraqnıñ küzläw idaräsen citäklägän äl-Tikriti, Saddamnıñ ügi qärdäşe, şahidlärne bülep, alarnı yalğan söyläwdä ğäyepläp, telgä alınğan politsiä bülegendä 63-nçe nomerlı urınnıñ bulmawın, anda ğomumän, şahidlär äytkän xätle keşene totarlıq bernindi dä urın bula almawın belderde.
Dücail awılındağı cinayätlärne tikşerü utırışında yözen yäşerep wä tawışın üzgärtep kimendä 9 şahid çığış yasarğa tieş.
Kärim Kamal


text:
Alar 6 distä yıl elek Kaşmir ikegä bülengännän soñ çik aşa ütkän berençe şundıy citäkçelär.
Biredä alar Paqstan räsmiläre belän häm küpçelek xalqın möselmannar täşkil itkän Kaşmirdağı Hindstan xakimiätenä qarşı çığuçı separatistlar belän tınıçlıq urnaştıru eşe turında söyläşülär ütkäräçäk.
Bu törkem küptän tügel Kaşmirnıñ ike öleşe arasında daimi yöri başlağan aftobus belän kilde.
Kaşmir Paqstan belän Hindstan 1947-nçe yılda Britaniädän bäysezlek alğannan soñ alar arasında çıqqan 3 suğışnıñ 2-senä säbäp buldı.


text: Komissia räyese Rafael Baydäwlätov tärtip haqlaw xeźmätkärźären yañı yıl aldınan ayırıusa haq häm uyaw bulırğa saqırźı. Başqortostan ayırım ildärźeñ maxsus xeźmättäreneñ iğtibarı üźägendä qala. Oşoğa qaramastan, qayhı ber obyekttar äle bulha nıqlap terrorğa qarşı saralarźı ütärgä aşıqmay. Rafael Baydäwlätov komissia ağzalarına terrorsılarźıñ elektr liniähı tapşırğısın şartlatırğa mataşıuın iskä töşöröp ütte. Terror ğämäle bula qalha, Öfölä bik küp yorttar uthıź qalır ine, tine Rafael Baydäwlätov. Terrorğa qarşı komissiala iskärtew saraların kösäytergä qarar itelde. Transport seltäre kiñ üseşkän millionlı qala terror ösön bik uñaylı säp, tielde ultırışta. Komissia ağzaları bildäläwensä, terror ğämäldäre turahında yalğan xäbärźär aptırata. Yalğan xäbärźe tikşerew ösön milisianıñ bik küp köstäre yälep itelä tielde ultırışta. Telefon aşa terror xaqında xäbär itewselärźeñ 87 prosentı bäliğ bulmağandar. Ultırışta mäktäptärźä, yuğarı uqıu yorttarında bıl yünäleştä iskärtew saraların dawam itergä qarar itelde. Premeir-ministr Rafael Baydäwlätov äytewensä, terror yanawı arta. Qıźğanısqa qarşı beź fajiğälärźän huñ ğına uğa qarata üź reaksiabıźźı belderäbeź. Terrorźı bögön iskärtergä, xälde küź uñınan ısqındırırğa yaramay tine Rafael Baydäwlätov. Ul bıyıl beź huñğı tapqır osraşabıź, sirattan tış yıyılırğa xoźay quşmahın tine. Huñınan ultırış yabıq işektär artında dawam itte.


text:
Tatar ictimaği üzägeneñ niçä qorıltayı bulır?
Soñğı aralarda respublikanıñ milli oyışmaları şaqtıy aktiv eşli başladı. Şuşı könnärdä genä, mäsälän, Qazanda Milli Şura dip atalğan koordinatsion üzäk tözelde. Milli Şuranı Tatar ictimaği üzäge, Bötentatar Mäğärif komitetı, Möselman xatın-qızları, Möselman tabipları berlekläre, İdel-Ural, Latin frontı ictimaği xäräkätläre, Mäxällä oyışması wäkilläre buldırdı. Oyıştıruçılar fikerençä, Şuranıñ maqsatları – milli xäräkätneñ töp yünäleşen bergäläp alıp baru, oyışmalarnıñ üz eçendä häm üzara möğälämä itüdä kilep tuğan mäs’älälärne bergäläp xäl itü. Anıñ här oyışmadan 3 keşe sanında idäräse dä saylandı. Älege milli koordinatsion üzäkneñ berençe utırışında ağımdağı milli eşlär turında süz bardı, Tatar ictimaği üzägeneñ qorıltayın oyıştıru xaqında söyläşende. Şulay uq anda Milli Şura cıyılışında qatnaşqan oyışmalar citäkçeläre imzalağan barlıq milli tatar oyışmalarına möräcäğät tä qabul itelde. Anda menä nindi yullar bar.
Tarixıbızğa küz salsaq, şul kürenä: däwlätebez cimerelüe dä, meñär yıllıq mädäniätebezneñ dönya sivilizatsiäse belän çağıştırğanda şaqtıy möşkel xäldä qaluı da, iñ berençe näwbättän, xalqıbıznıñ qälbenä kerep urnaşqan berläşä almaw, könçelek, berqatlılıq, üz yazmışına bitaraflıq kebek sıyfatlarnıñ buluınnan kilä. Soñğı yıllardağı milli azatlıq köräşe barışında bu açıq kürende. Soñğı aralarda xalıq köräşen oyıştıru öçen barlıqqa kilgän milli oyışmalarıbız aldında qarşılıqlar tuu, uqmaşıp eşli almaw sizelä. Bolar barısı da milli xäräkätebezne tarqatuğa alıp bara. Milli xäräkättäge bu xalättän çığunıñ ber genä yulı bar. Ul – barlıq milli oyışmalarnıñ bergälegen oyıştıru häm bu yämsez sıyfatıbızğa häm xilaf ğämällärgä qarşı berdäm köräş açu, dip äytelä Milli Şuranıñ möräcäğätendä. Bezneñ töp maqsat, tatar xalqın millät, ä Tatarstannı respublika bularaq saqlap qalu, dip belderä Şura wäkilläre.
Şulay uq Milli Şura utırışında tanılğan millättäşebez, Amerikada yäşäwçe ğalim Vil Mirzayanovqa xat ta yullarğa buldılar. Xatta bilgele ğalimne tuğan köne belän qotlıylar, isänlek, sawlıq, uñışlar häm bäxet telilär. Kürenekle ğalim häm cämäğät eşleklese Vil Mirzayanovnıñ 70 yıllıq yubileyı uñayınnan Milli Şura 4 mart könne Qazannıñ Ğabdulla Tuqay muzeyında aña bağışlanğan kiçä uzdıraçaq.
Şulay uq Azatlıq radiosına 11-12 martta uzaçaq VIII Bötentatar ictimaği üzägeneñ qorıltayına da çaqıru kilde. Oyıştıruçılar fikerençä, anda Tatar ictimaği üzägeneñ xäzerge xäle, kiläçäkkä plannarı tikşereläçäk, şulay uq milli problemalar, respublikanıñ konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertü, Rusiädäge xakimiät vertikalen nığıtu häm başqa mäs’älälär turında fiker alışu kötelä. Älege çaqıru belän bergä kilgän möräcäğättä isä, qorıltaynı oyıştıru komitetı Tatar ictimaği üzägeneñ ber genä qorıltayın ütkärep, anda al’ternativ nigezdä üzäkneñ räisen saylarğa täqdim itä.
Şulay itep, respublikanıñ barlıq milli oyışmaları da berläşügä, berdäm eşçänlekkä çaqıra. Läkin alarnıñ möräcäğätläre Bötentatar ictimaği üzägeneñ yañadan berdäm oyışmağa äylänüenä kiterä alırmı? Monı inde yaqın kiläçäk kürsäter.
Gölnaz İlgizär


text:
Omskida bağımsız balalar
Statistika mäğlümatläre buyınça Russiädä bağımsız, yäğni sotsial' yätim balalarnıñ sanı 700 meñgä yaqın. Andıy balalar Omskida da yuq tügel. Räsmi bulmağan çığanaqlarğa qarağanda ölkädä bağımsız balalarnıñ sanı 3 meñnän 5 meñgä qädär. Äytergä kiräk, bu balalar barsı da äti-änisez tügellär, kübese ğailädä yäşi. Qayber ata-ana xämer belän mawığıp, balası turında onıta, qayberse don'ya quıp, köne-töne eştä bulıp, balasın iğtibarsız qaldıra. Qayber işle yäki awır tormışlı ğailä balaları da qarawsız qalıp, uram tärbiäsenä elägälär häm üz könnären üzläre kürergä mäcbür bulalar. Omskinıñ Lenin okrugı militsiäseneñ baliğ bulmağan balalar belän eşläwçe bülek başlığı urınbasarı İrina Timofeeva uram balalarınıñ kilep çığuın töp säbäben şulay añlattı. Ölkä xakimiäteneñ andıy balalar belän eşläw programması da bar, di ul. Şähärdä bağusız balalarnı cıyu buyınça daimi çaralar ütkärelep tora, alarnı waqıtlıça urnaştıru urınnarı buldırıla. Andıy çaralarda militsiä xezmätkärläre genä tügel, başqa strukturalardan da qatnaşalar, di İrina xanım.
İrina Timofeeva süzlärençä okrugta yartı yıl eçendä ber meñgä yaqın bağusız bala totqarlanğan. Bez balalarnıñ uramğa elägü säbäplären tikşeräbez, alarğa yärdäm kürsätü mömkinlegen ezlibez di ul. Annan soñ balalar internatlarğa, priyutlarğa ozatıla, küpçelege öylärenä, äti-änilärenä qaytarıla .
Ölkädä baliğ bulmağan bağusız balalar öçen sotsial' – reabilitatsiä üzäkläre eşli. Bu üzäklärgä militsiä xezmätkärläre totqarlağan balalarnı cibärälär. Anda bala ber ayğa yaqın yäşi ala, annan soñ anı qaya da bulsa urnaştıru mäsäläse xäl itelä. Şulay itep, räsmilär qulına elägüçe bala asılda yazmış irkenä qaldırılmıy.
İrina Timofeeva “Bağusız balalar arasında tatar balaları oçrıymı?” – digän sorawğa, “Miña tatar balalarınıñ oçrağanı bulmadı. Bu - möselman ğailäläreneñ töple häm tärtiple buluların kürsätä”,- dip cawap birde.
Bağusızlar arasında tatar balalarınıñ yuq däräcädä buluı säbäple axrı, bu problema tatar ictimaği oyışmaların da, möselman din ähellären dä artıq borçımıy. “Sez bağusız balalar belän nindi dä bulsa eş alıp barasızmı” digän sorawğa Omskinıñ cämiğ mäçete imamı Däwlät xäzrät tä, Seber yağı diniä näzaräte möftie Zölkärnäy xäzrät tä “Bağusızlar belän eş alıp barılmıy, andıylarnıñ bezgä möräcäğät itkännäre yuq”,- dip cawap birdelär.
Möselman din ähelläre bağusızlar balalarğa iğtibar yünältmägändä, Omskida katoliklar bu yünäleştä şaqtıy zur eş alıp baralar. Alarnıñ “Karitas” dip isemlängän ictimaği xäyriä oyışmaları eşli. Bu oyışma şähär üzägennän yıraq bulmağan urında ike qatlı binada urnaşqan. “Karitas”ta yort-cirsezlär, ğärip-ğoräbälär, awır tormışlılar, bağusız balalar häm başqa moxtaclar sıyınır urın tabalar. Alarğa törle yaqtan yärdäm dä kürsätelä: oyışma aşxanäsendä tuqlanu oyıştırıla, kiem-salım birelä, meditsina yärdäme häm başqa xäyriä ğämälläre kürsätelä. Awır tormışlı ğailälärdän balalar anda irtädän kiçkä qädär bulalar, yal itälär, tamaqların tuydıralar, psixolog yärdäme alalar, tegü, çigü, muzıka, räsem yasaw, komp'yuterdä öyränü kebek, törle tügäräklärdä şöğellänälär. Balalarnıñ kübese biregä balalar baqçasına yörgän kebek yöri. 9 yäşlek Vasya häm 8 yäşlek Maşa, mäsälän “Karitasta” inde 2 yıldan artıq tärbiälänälär.
Karitas” xäyriä oyışması citäkçese Milixar ataqay süzlärençä, oyışmanıñ matdi yağı iğänäçelär yärdäme belän xäl itelä. Ayıruça küp yärdäm çit illärdäge katolik çirkäwlärennän kilä di ul. “Karitas” eşçänlegeneñ şul yağın da bilgeläp ütärgä kiräk, anda yärdämgä moxtaclarnıñ yäşenä dä, millätenä dä, dinenä dä qarmıylar. Härkemgä tigez yärdäm kürsätäbez , di Milixar ataqay.
Saniä Mirxaleewa. Omski.


text:
“Tatarstan” yulların “YutAir” üzläşterde
Rusiä Prezidentı administratsiäse citäkçese Sergey Sobyänin “YUteyr” aviaşirkäte, elekkege “Tömän aviaotryadı” üseşen qayğırta ikän. “Russkiy kur'yer” mäğlümatlarğa qarağanda, älege aviakompaniäneñ aksiäläreneñ zur öleşenä iä bulğan Tömän ölkäseneñ elekkege gubernatorı, soñğı waqıtta anıñ bazar üseşen qayğırta başlağan. Monıñ säbäbe älegä bilgesez, ämma Sobyänin aksiäläre belän idarä itüçe şirkät alarnı satırğa cıyınuı yäisä bu aktivdan keremen arttıruı ixtimal. Xäzer, bazarğa cirle bulmağan şirkätlärne kertü mäsäläsen gubernatorlar xäl itkän regionnarda “Yuteyr”nıñ tä'siren arttıru mäsäläse xäl itelä. Mäsälän, “Qazan” aeroportınnan elek “Tatarstan” aviakompaniäse üsterergä tieşle marşrutlar buyınça reys yasaw xaqın “Yuteyr” üzläşterde. Şulay itep, çit töbäklärdän kilgän köndäşlärne kertmäwçe cirle xakimiätlär qaywaqıtta Mäskäw Kremleneñ tä'sire astında başqa şirkätlärne dä cirle bazarğa kertä bulıp çığa.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Başqortstan prezidentına bäyle mäxkämä däwam itä
Comğa könne Ufanıñ Qalinin rayonı mäxkämäsendä Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovnıñ däğwäları nigezendä utırış ütte. Elegräk tä xäbär itelüençä, Räximov äfände üzenä qarata yala yağu dip bäyäläp, Rusiäneñ NTV telekanalın, andağı jurnalist Gleb P'yanıyxnı, şulay uq ul äzerlägän tapşıruda qatnaşqan tatar milli xäräkäte citäkçese Ramil Bignovnı häm Başqortstan Däwlät Cıyılışı deputatı Genadi Şabayıvnı mäxkämägä birgän ide.
İskä töşerep şunı äytik, NTV telekanalı üzeneñ bıyılğı 27 ğinwardağı “Maksimum” isemle tapşıruında Başqortstannıñ elekke senatorı İğor İzmest'yevnı qulğa alu turında mäğlümatlar birgän ide. Programmada Ramil Bignov häm Gennadi Şabaev belän äñgämälär dä buldı. Alar İğor İzmest'yevnıñ üz biznesın Başqortstan Prezidentınıñ ulı Ural Räximov belän bergä alıp barğanlığı, ğomumän, alarnıñ dus bulğanlığı xaqında söyläde. Menä şuşı xäl Mortaza Räximovqa oşamağan. Ul üz ğailäseneñ İğor İzmest'yev belän bäyläneştä buluın yalğan dip äytkän häm üzeneñ namusın häm ğorurlığın yaqlaw öçen mäxkämägä möräcäğät itkän.
Bügenge mäxkämä utırışına, Mortaza Räximov üze kilmäde. Anıñ öçen prezident apparatı xezmätkäre Xälil Timerşin cibärelgän bulıp çıqtı. NTV telekanalı da üz wäkilen cibärmägän, çönki alar bez räsmi çaqıru almadıq dip añlatıp, barı tik faqs aşa xat qına yullağan.
Ğayıplänüçe yaqlar bügen berniçä soraw belän dä möräcäğät itte. Misal öçen, alar bu mäxkämä eşen tikşerüne NTV kanalınıñ eş urını bulğan Mäskäw şähärenä cibärüne sorıy. Ufada tikşerüneñ ğädel bulmayaçağın, xakimiätlär tarafınnan basım yasalaçağın äytä alar. Şuña östäp, Ramil Bignov ta üzeneñ taläben citkerde. Ul Ural Räximov qaramağındağı “Başkirski kapital” şirkäteneñ aksiäläre tapşırılğan 4 xäyriäçelek şirkäteneñ oyıştıru dokumentların soratıp aldırunı taläp itä. Mäğlüm buluınça, “Başkirski kapital”nıñ barlıq aksiäläre öç yıl elek 4 xäyriäçelek şirkätenä tapşırılğan ide. Bu ğämälne şul çaqta uq bäysez iqtisatçılar Ural Räximovnıñ däwlät mölkätlären yäşerergä mataşuı dip bäyäläde.
Qalinin rayonınıñ bügenge mäxkämä utırışında kiläse utırışnı 24 mayğa bilgelädelär.


text:
Älege üzgäreşlärne 15 däwlätneñ 13se xupladı. Qarşı çığuçılar-Germaniä häm Britaniä. Germaniä, basma çaralarğa qarata çikläwlär kertüne telämäde, räsmi London isä, qırısraq çikläwlär kertü yaqlı ide.
2005nçı yıldan, Yevropa Berlege däwlätlärendä, barlıq mäğlümat çaralarında, şul sanda-gazet-jurnal, internet, televideniede tämäke reklaması bulmayaçaq. Läkin sigaret reklaması, uram qağäzlärendä, uram taqtalarında, kinoda häm kiemdä qalaçaq. Yaña qanun, Berlekkä kergän här däwlätkä, älege mäs’älädä üze telägänçä qarar itergä mämkinlek birä.


text:
Taraflar Steinmeir planı belän kileşä almıy
Germania Tışqı eşlär ministrı Frank-Walter Steinmeiernıñ Abxazia öçen äzerlängän tınıçlıq planın qabul itterü tırışlıqları näticäsez tämamlandı.
Germania tışqı eşlär ministrınıñ, Gruziä häm Rusiä arasındağı nizaqnı beterep tiz arada tınıçlıq söyläşülären başlaw öçen kereşkän säfäre däwam itä. Steinmeier taqdim itkän tınıçlıq planınıñ iñ möhim maddäse: 1990 yılda başlağan suğış waqıtında öylärennän kitärgä mäcbur bulğan 250 meñ keşene kire yortlarına qaytaru häm töbäktä köç qullanunı tuqtatu.
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrovnıñ kiçä bu taqdimne kire qağuına qarşı bügen Gruziä başlığı bolay cäwap qaytardı:
“Bu säyäsi ber belderü häm ul bik borçu oyata. Rusiä tışqı eşlär ministrı öylärennän kitärgä mäcbur bulğan keşelärne kire qaytaru fikerenä qarşı çığıun belderde. Bu Yewropanın alarnı qaytaru basımına ber cäwap ide. Min dä moña qarşı äytäm, öylärennän kitkän xalıq Abxaziaga kire qaytaçaq. Häm bez bu maqsatıbızğa xalıqara cämäğatçelek yärdämendä ireşäçäkbez. Bu qararğa ber nindi ilnen dä qarşı çığarğa xaqı yuq, bigräk tä Mäskäwneñ”
Şulay uq Saakaşvili Rusiäne xezmättäş il bularaq kürülären äytte. Läkin ul moña qaramastan Rusiä däwlät kanallarnıñ Gruziägä qarşı ğayeplär taşlanwın da iskä alıp ütte.
Steinmeir, (Britania, Fransia, Almania, Rusia häm AQŞtan torğan) BMOğa dus illär törkemen citäkle. Bu törkem Abxaziadağı kiyerenkelekne çişärgä teli. Steinmeier älege 3 könlek säfäre barışında barlıq taraflarnı ziärät itep urtaq tel tabarğa omtıla.
Steinmeier planında:
· 1992-93 yıllarında başlağan suğış waqıtında öylärennän kitärgä mäcbur bulğan xalıqnı kire qaytaru
· Köç qullanunı räsmi töstä tuqtatu öçen kileşü tüzü
· Abxazia töbägendäge räsmi belgesezlekne taratıp töbäkne yañadan tüzekländerü öçen ozın waqıtlı maqsatlar quyu küz aldında totıla.
Bügen Steinmeier Abxaziadağı seperatistlär belän söyläşkännän soñ Rusiäle räsmilär belän söyläşer öçen Mäskäwgä oça.
Gruziä yağı isä töbäktä köç qullanunı tıyu taqdime belän kileşme. Çönki Gruziä köç qullanu xoquqı betkän oçraqta ul Abxazianıñ üz bäysezlegen qulına aluınnan qurqa.
Saakaşvili töbäktä atışların tuqtatu kileşüe buluın äytte. Şunlıqtan Tiflisnen köç qullanu kebek maqsatı bulmayaçağına basım yasıy Saakaşvili.
“Bez üzebezne saqlaw öçen tanklar, oçqıçlar yäisä raketalar qullanmibız. Bezgä yanağan qurqıtularğa qarşı bolar belän cäwap birä almıybız. Häm bu oçraqta äle bez ilebezne saqlaw öçen dä nindi çaralar kürergä tiyeşlegebez turında da uylanırğa tiyeşbez. Bezneñ ilne saqlaw öçen iñ zur qoralıbız – demokratia . Beznen däwlätebez demokratik. Xäzer Gruziänen bu küreneşen qarağa buyaw öçen tırışlıqlar bar läkin minem uylawımça monın öçen inde soñ”
İkençe yaqtan Abxazia başlığı Sergey Bagapş Steinmeier belän söyläşüennän soñ yasağan belderüendä, plannı qarap çığu turında niätebezdä yuq, çönki Abxazia bäysez ber däwlät dip belderde.


text:
Äxlaqsezlekkä qarşı kürelgän çaralarnıñ berençe qorbanı - İnternet kafeları
İran başqalası Tähranda, uzğan atna başlağan qatı kontrollär waqıtında polisiänın, 25 internet kaféne dä yabıu xäbär itelä. Bu xäräkät, soñgı waqıtta qabınğan kiñ küläm kontrol çaralarınnañ berse bularaq kürelä.
İran räsmiläre anı äxlaqi bulmağan agımnarğa qarşı çaralar bularaq atıy. Tähran polisiäsenen, soñgı waqıtta başlağan “dini häm äxlaqi bulmağan” agımnarğa köräş xäräqäteneñ berençe könnärendä, yaqınça 430 internet kafesına häm çäyhanalärgä tentülär bulğan. İran däwlät matbuğatı bu xaqta, Polisiäneñ 170 internet kafe xucasına kisätü yasalğanıñ häm monnan arı 25 kafenın da yabıluı xäbär itte. Yabu säbäbläre arasında, sanaqlarda äxlaqi bulmağan uyınnar qulanu häm kileşmägän räsemnär saqlaw.
Hassem, Tähranda yaña ğına yabılğan internetkafelärneñ berseneñ xucası. Hassam azatlıqqa, sanaqlarnıñ bersendä, polisiänen xatın-qızlar da bulğan ğailä äğzälare belän töşerelgän fotolarnı tabıp - aña bäylänä başlawı turında bolay añlattı:
“Bezneñ sanaqtağı tartmalar eçendä ğailä räsemnäredä saqlanğan. Alar minnäñ bu yanında torğan xatın-qız kem dip soradılar. Barı tik şul şäxsi fotolarnıñ sanaqta saqlanuı öçen 3-4 köngä kibet yabarğa quştılar. Polisiäneñ basımnarı muyınğa qadär inde, bu tuydıra başladı häm böten keşe dä alardan zarlana, nişärgä belmibez”
Mondıy ğayepläwlärdän, aralarında xatın-qızlarda bulğan 23 keşe qulğa alıngan.
Soñgı yıllarda barı tik Tähranda tügel, İrannıñ başqa şähärlärendä internet kiñ qullanıla başlandı. Däwlät räsmiläre alar sanıñ, il xalqının 60 % täşkil itä dip kürsätsä, xalıqara küzätüçelär, qaysı ber awıllarda äle elektr da bulmawın iskä alıp küpertelgän bu sannı 20 % dip sanıy.
İnternet kafelärgä yörgännärneñ zur öleşen yäşlär täşkil itä. Alar uyın uynarğa, xatların uqıp çığarga yäisä qaysı ber internet bitlärendäge chat yäisä bloglarğa qatnaşırğa kerä. Qaysı ber İranlı jurnalistlär isä, soñgı çaralar bigräktä alternatif xäbär häm mäğlümätlärne beleşergä telägän zıyalı häm irekle cämğiätne çikläw maqsatında buldırıla di.
Şul isäptän moña oxşaş çaralar elek tä bulğan ide. Üktäbr ayında da, Tähran kitap kibetlärenä, kitap satılğan urınnardağı eşlägän kafelärne 72 säğat eçendä yabırğa digän färman cibärelgän ide. Säwdä-satu eşlärennäñ cäwaplı, däwlät räsmiye Amakin-i Omami bu çaranı, kitap satılğan urınnarda kafelarnıñ eşlätü qanunsız räweşdä säwdä berläşterü bularaq tıyıla dip añlatqan ide.
İran xaqimiäte şul uq waqıtta, pornografik saytlar kebek äxlaqsız sanalğan saxifälärneñ dä yabıluın belderä.
İrandağı bäysez eşlägän jurnalistlär äytüenä qarağanda, şul uq waqıtta qaysıber bäysez mäğlümät birä torğan saxifälär belän bergä, säyäsi häm şäxsi säxifäe adreslarına kerep bulmi ikän. Şul isäbdän Azatliqnıñ farsi telendä eşlägän adresı, radioferda.com da.
Tährandağı internet kafesı xucası, Hassem, İranda internet saxifälärnen kontroldä totuı, internetnıñ tizlegenä dä ziyan kiterä, internet inde 50 % äkerenäyde di.
Hassem, idarä ni internetnı kontroldä totar öçen ni eşlämäsen, yäşlär barıber çiklär aşa uzıp üz telägän saxifälärenä kerü yulın tabaçaq di.


text:
Millätara mönäsäbätlärgä qağılışlı kiñäşmä ütte
Millätara mönäsäbätlär problemalarına bağışlanğan kiñäşmälärne Başqortstanda yış qına ütkärep toralar. Ğädättä mondıy çaralarnı oyıştıru başlanğıçı belän räsmi xakimiätlär çığa. Bu yulı da çirattağı şuşı konferensiäne oyıştıruğa BR Mädäniät häm milli säyäsät ministrlığı alındı. Bu eşkä şulay uq Başqortstan Fännär akademiäse, anıñ Millätlär häm tellärara mönäsäbätlärne öyränü üzäge, Başqortstan Prezidentı qarşındağı Däwlät xezmäte häm idärä itü akademiäse dä quşılğan. Kiñäşmäneñ plenar utırışın BR mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev açtı häm alıp bardı. Başqortstan prezidentınıñ ölkän kiñäşçese Fäwqat Kıydrasov isä Mortaza Räximovnıñ älege konferensiädä qatnaşuçılarğa qotlawın uqıp işetterde. Älege qotlawda Mortaza Räximov Başqortstanda millätara mönäsäbätlärneñ häm milli mäs’älälärneñ yaxşı çişeleşe xaqında äytä. Başqortstan bu mäs''älälärdä Rusiäneñ bar töbäklärenä ürnäk, dip belderä Räximov äfände. Moña dälil sıyfatında baytaq qına sannar da kiterä ul. Respublikada altı teldä gäzit-jurnallar çığarıluın da, 14 millät balalarınıñ mäktäplärdä üz ana telen öyränülären dä misal itep kiterä Başqortstan citäkçese.
Kiñäşmäneñ iseme “millätara mönäsäbätlärne optimizatsiäläü” digän süzlärdän tora. Soñğı waqıtta Rusiädä, şul isäptän Başqortstanda da “optimizatsiäläü” digän süzne yış qullana başladılar. Bu töşençäne teläsä qaysı ölkädäge protsesslarğa qarata qullanalar. İnde xäzer millätara mönäsäbätlärgä qarata da qullanıla başladı ul. “Optimizatsiä” tatarçağa äyländersäñ, “köyläw”, “caylaştıru” digänne añlata bulsa kiräk. Dimäk, millätara mönäsäbätlärne köyläw, digän mäğnä salınğan inde bügen Ufada ütüçe konferensiä isemenä. Başqortstanda millätara mönäsäbätlärgä, tellär problemalarına bäyle härtörle kiñäşmälär yış qına bulıp tora didek. Bu añlaşıla da, Başqortstan – Rusiädä, Tatarstan Respublikası kebek ük, küpmillätle töbäklärneñ berse. Räsmi mäğlümatlar buyınça, Başqortstanda yözdän artıq millät wäkile yäşi. Älegä qädär, Allağa şöker, diärgä kiräkter, respublikada millätara mönäsäbätlärgä bäyle nindi dä bulsa bäreleşlär, yä bulmasa, talaş-tartqalaşlar bulğanı yuq. Şulay da bäysez belgeçlär fikerençä, älegä açıqtan-açıq qarşı toru tösen almasa da, respublikada yäşäwçe tatarlarnıñ törle däğwäları häm taläpläre küp yıllardan birle inde cıyılıp kilä. Monı tatar milli oyışmaları äledän-äle oyıştıruçı qayber mitinglar häm piketlar da açıq kürsätep tora.
Respublikada xalıq sanı buyınça urıslardan qala ikençe urınnı biläwçe tatarlar üzläreneñ milli-mädäni mänfägat''läreneñ qısıluına rizasızlıq belderä. Şul uq waqıtta Başqortstanda tatar teleneñ statusın kütärü mäs’äläsen dä yış qına quzğata tatar cämäğätçelege. Başqortstanda tatar filarmoniäsen açıp, tatar sänğät''kärlärenä kiñräk mömkinleklär tudıru, däwlät televideniesendä häm radiosında tatarça tapşırular waqıtın arttıru kebek taläplär belän dä çığa respublika tatarları. Xätta şuşı taläplär belän uzğan yılda tatar cämäğätçelek oyışmaları Mäskäwgä ük barıp citkän ide. Ämma älegäçä bu taläplärneñ berse dä ütälmäde, dip iskä töşerä alar.
Respublika Prezidentı Mortaza Räximov 2003 yılda prezident saylawlar waqıtında tatar tele statusın kütärergä wäğdä birep tä süzendä tormadı, dip qatği rizasızlıq belderä tatar milli oyışmaları wäkilläre. Niçek kenä bulmasın, Başqortstanda millätara mönäsäbätlärdä kierenkelek tudırırğa säbäpçe bulırlıq citeşsezleklär barlığın cayı çıqqan sayın citkerep tora tatar cämäğätçelege. Ämma şulay buluına qaramastan, ä bälki şunıñ öçen dä, Ufada comğa könne ütkän töbäqara konferensiägä Tatarstannan ğalimnär çaqırılmağan. Xäyer, älege cıyında çığış yasamasalar da, Başqortstannıñ tatar ğalimnäre dä qatnaştı anda. Tanılğan ğalim-etnolog İldar Gabdrafıykov fikerençä, mondıy kiñäşmälär ütkärep toru kiräk. Çönki anda ildä barğan milli protsesslar turında fiker alışu mömkinlege bar. “Läkin teoretik cıyınnar ğına täğäyen eşlärne almaştıra almıy, -di İldar äfände. – Başqortstanda ber millionnan artıq tatar xalqı älegä üzeneñ milli häm mädäni ixtiaclarınıñ bik keçkenä öleşen genä qänäğätländerä ala. Ä bit monıñ öçen älläni artıq matdi çığımnar da kiräk tügel, barı tik säyäsi teläk häm milli mä’sälälärne ziräk toyımlaw ğına kiräk”.
“Başqortstanda iñ küp sandağı xalıqlar arasında çuaşlar, marilar, udmurtlar, mordvalar da bar, - di İldar Gabdrafıykov. - Alarnıñ Başqortstan xakimiätlärenä däğwäları buluı işetelmi. Äle menä yañaraq qına respubliqa udmurtları cämäğätçelek oyışması, üzeneñ çirattağı qorıltayın ütkärep, Başqortstan udmurtlarınıñ milli-mädäni moxtäriäten tözede. Şuşı moxtäriät xäzer inde räsmi terkälü ütä. Şul uq waqıtta Başqortstan tatarları milli-mädäni moxtäriäte ber yıldan artıq elek tözelgän bulsa da, haman räsmi terkälü ütä almıy cäfa çigä. Älbättä, mondıy xällär tatar cämäğätçelege arasında borçılu tudırmıy qalmıy”.


text:
Fälestin suğışçan törkeme Hamasnıñ Süriädäge citäkçese Xalät Mişal bügen Fälestin gazetı Äl-Xayät äl-Cädidädä basılıp çıqqan äñgämädä Hamas İzrail' däwläteneñ yäşäw xoquqın berqayçan da tanımayaçaq, ämma İzrail' belän ozın möddätlı solıx turında süz alıp baraçaq dide.
Mişal Hamas bezneñ cirebezdä oyıştırılğan Zionist däwläteneñ xoquqın tanımayaçaq dip belderde.
İzrail' gazetı Yediot Aharonot bügen Mısır prezidentı Xösni Möbäräk belän äñgämä bastırdı.
Möbäräk ägär dä Hamas däwlät oyıştırırğa teläsä İzrailne tanırğa tieş häm Hamas Mişal äytkän härber süzne ütärgä tieş tügel dide.
İzraildäge AQŞ baş konsulı Jacob Walles Hamasnıñ Fälestin citäkçelegenä kilüenä borçılular säbäple AQŞ Fälestinlelärgä yaña yardäm proyektlarına kereşüdän tıyılıp tora dide.


text:
...oçraşuda Tatarstannıñ iñ yaña tarixınnan qızıqlı faktlar kiterelde…
...oçraşuda Tatarstannıñ iñ yaña tarixınnan qızıqlı faktlar kiterelde…
Mintimer Şäymiev äytüençä, menä şulay, şuşı yıllar däwamında Tatarstan citäkçelege xalıqnıñ mentalitetın añlap, real' säyäsät alıp barırğa tırışqan. Federal' üzäk belän Tatarstan arasındağı xäzerge mönäsäbätlär turında söylägändä, Mintimer Şäymiev Vladimir Putinnıñ Prezident bulıp saylanğaç, berençelärdän bulıp Tatarstanğa kilüen iskä aldı. Şul waqıtlarda alar arasında ber salım qırına kerü turında, ämma respublikada xalıqnıñ tormış däräcäsen tübänäytmäw öçen maxsus sotsial'-iqtisadi üseş programması qabul iteläçäge turında söyläşülär bulğan.
Älbättä, Konstitutsiälärne täñgälläşterü turında da äytelde. Prezdent “Tatarstan Konstitutsiäsenä östämälär häm tözätmälär turındağı” qanun proektı berençe uqılıştağıça qabul iteler, dide. Çönki ul tözätmälär, östämälär säyäsi realiälärdän çığıp eşlängän. Rusiä, hiçşiksez, federativ däwlät bulırğa tieş, bu bezneñ nıq pozitsiäbez, dide Mintimer Şäymiev.


text:
Üzbäkstan: "qanlı comğa" qorbannarınıñ kümäk qäberlekläre tabıla başladı
Üzbäkstan räsmiläre küptän tügel Ändicanda bulğan çualışlarda 173 keşe häläk buldı dip täqrarlıy. Keşe xoquqların yaqlawçılar qorbannar sanı meñ çaması dip belderä. Ülüçelär sanı tögäl bilgele tügel, ämmä soñğı könnärdä Ändican xalqı şähär çitendä kümäk qäberleklär päydä buluın xäbär itä. Uzğan comğada radiobıznıñ üzbäk bülege xäbärçese şul qäberlekneñ bersen barıp kürde. İkençe köngä ul aña bu qäberlekne kürsätkän keşeneñ çänçelep üterelüen işetkän.
"Başta 48 cäsäd kiterelde. Här qäbergä ikeşär itep saldılar. Bezne yaqın kitermädelär. Yärdämgä urıs ziratındağı qäber qazuçılarnı çaqırdılar."
Bogişamol ziratına barıp kilgän siräk säyäsätçeneñ berse, oppozitsiädäge Erk partiäseneñ Ändican bülege citäkçese İsroilcan Xoldorov bezneñ xäbärçegä bolarnı söylägän:
"Bez andağı qäber qazuçılar belän söyläştek. Alar bezgä cäsädlärneñ 3 MAZ maşinası belän kiterelgänen söyläde. Alarnı bu eşkä qatnaştırmağannar, kürşe ziratlardan eşçelär çaqırğannar. Barlığı 37 qäber qazılğan, härbersendä ikeşät cäsäd. Dimäk, barlığı 74."
Üzbäk räsmiläre Maynıñ 13ndä Ändicanda protest belderüçelärgä ut açılu näticäsendä 169 keşe häläk bulğan, soñraq tağın 4 xärbi yaralardan ülgän dip täqrarlasa, keşe xoquqların yaqlawçılar häm oppozitsiä wäkilläre qorbannar sanı meñ çaması dip belderä. Bogişamoldağı qäberleklär şuşı wazğiätkä açıqlıq kertüdä yärdäm itä ala. Qaberlärneñ qayberläre qabat açılğan. Ber Bogişamol keşese bezneñ xäbärçegä äytüençä, qayberäwlär üz yaqınnarın qazıp alıp, öylärenä alıp qaytıp kümä:
"İke kön elek cäsädlärne alıp kitüçe keşelärne kürdem. Alar qorbannıñ tuğannarı ide."
13 May qorbannarın cirläwlär häm qabat cirläwlär äle dä däwam itä. Ändican çitendä yäşäwçe bu qart keşe äyütençä, ul cenazalarğa kön sayın yöri:
"Cenzalarğa törle urınnarğa yöribez. Qärän uqıybız, qorbannar xaqına doğa qılabız."
Bogişamol ziratına barıp kilgännän soñ ikençe köngä bezneñ xäbärçebez anı bu ziratqa alıp kilgän Curaboy isemle keşeneñ bilgesez ike keşe tarafınnan çänçelep üterelüen işetkän. Neçkäleklär älegä bilgesez. Curaboy 50 yäşlärendäge keşe bulğan.
Ändican xalqı äytüençä, Bogişamoldağı qäberlek Maynıñ 13ennän soñ päyda bulğan berdän ber kümäk qäberlek tügel.
-Ali Gilmi


text:
Başqort milli oyışmalarına qağılışlı ığı-zığı däwam itä
Şul taläpne Başqort milli oyışmaları üzläreneñ 22 fevral könne Ufanıñ Lenin isemendäge üzäk mäydanında ütkärgän uram cıyınında da yañğırattı. Ul uram cıyınında Ufadağı başqort milläte wäkilläre genä tügel, ä respublikanıñ törle rayonnarınnan avtobuslarğa töyäp alıp kilgän meñnärçä keşe dä qatnaştı. Başqala xakimiäte binası qarşındağı üzäk mäydan törle şiğar''lär belän çuarlanğan ide. Anda respublika prezidentı Mortaza Räximovnı yaqlaw turındağı süzlär dä, Rusiä belän Başqortstannıñ mäñge bergä buluı da, häm başqa distälärçä şundıy Mäskäwgä tuğrılıqnı çağıldırğan belderülär dä bar ide. Şuşı cıyın respublika xakimiätläre qaramağındağı ğammäwi mäğlümat çaralarında da bik kiñ yaqtırtıldı.
Uzğan programmalarybızda bez başqort milli oyışmaları liderlarınıñ Vyaçeslav Volodinnıñ äñgämäsendä äytelgän süzlärgä fikerlären işettergän idek inde. Alar hämmäse dä Volodin äfändeneñ belderülären “yala yağu” , “oyatsızlarça yalğanlaw” dip qatğıy äytä. Ämma respublikada başqa fikerle şäxeslär dä bar. Misal öçen, ruslarnıñ “Rus''” ictimaği berläşmäse, Tatar cämäğätçelek oyışmaları berlegenä kerüçe milli oyışmalar häm başqa cämäğätçelek üzäkläre Volodin äfändeneñ süzlärendä xaqlıq bar, dip belderä.
“Ural” başqort xalıq üzäge dä, Başqort yäşläre berlege eşçänlege dä Başqortstanda barı tik başqortlarnı ğına töp xalıq, asaba millät dip sanap, barı tik başqortlarğa ğına östenlek birelüne yaqlıy. Respublikada cirgä, qazılma baylıqlarğa häm başqa mölkätkä başqortlar östenlekle däräcädä xuca bulırğa tieş, digän fiker tuqsanınçı yıllar başınnan uq alğa sörelä. Ä soñğı waqıtta barlıq millätlär balaları da başqort telen öyränergä tieş digän taläp qanun belän nığıtıp quyıldı. Monısı da respublikadağı başqa millätlärgä qarata basım bulıp tora”, - dip belderä respublikada üzgä fikergä iä milli oyışmalarnıñ berse – “Rus''” oyışası räise Dubovskiy äfände.
Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise, Berläşkän oppozitsiä şurası räise Ramil Bignov 22 fevraldä Ufada uzdırılğan uram cıyınına kiñräk mäğnä birä. “Ul cıyınnı Vyaçeslav Volodinnıñ äñgämäsenä qarşılıq cıyını, dip kenä uylarğa yaramıy, - dip äytä Ramil Bignov. – Älege cıyın uzğan yılnıñ 16 aprelendä başqort milli oyışmaları ütkärgän cäncallı cıyınnı xäterlätte. Üzençä respublika xakimiätlären yaqlaw da, Mäskäwgä kisätü dä bulıp tora bu”.
Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte citäkçese, Başqortstannıñ Berläşkän oppozitsiäse şurası räise Ramil Bignov fikerlären işettegez. Ramil äfände äytüençä, başqort milli oyışmalarınıñ respublika rayonnarınnan da meñnärçä keşene kitertep, Ufa üzägendä uram cıyının ütkärüe üze dä qanunsız eş. Ni öçen digändä, andıy kümäk çaralarnı oyıştıruğa röxsät alu öçen yaña qanunnar buyınça kimendä 10 kön elek ğariza tapşırılırğa tieş. “Ä bu taläp älege oçraqta ütälmäde, - di Ramil Bignov. - Ber süz belän äytkändä, Başqortstan xakimiätläre qanunnarnı üzläreneñ faydasına törleçä eşlätä ala. Başqort milli oyışmaları uram cıyının ütkärgändä, qanunnıñ ütälmäwenä küz yoma alar, ä başqa milli oyışmalar häm oppozitsiäneñ andıy cıyınnarın oyıştıruğa nıqlı ayaq çala. Başqortstan Berläşkän oppozitsiäse bu çärşämbedä, Ufada ütkärelgän uram cıyınınıñ qanunlı yäki qanunsız buluın tikşerü öçen, respublika prokuraturasına möräcäğät tapşırdı”.
Şul uq waqıtta 4 mart könne Ufada tağın ike uram cıyını kötelä. Aların Berläşkän oppozitsiä wäkilläre häm Ufa Tatar milli-mädäni moxtariäte oyıştıraçaq. Bu cıyınnarnı ütkärüne sorap, respublika xakimiätlärenä möräcäğätlär küptän tapşırılsa da, alar öçen älegäçä röxsät alınmağan. Şulay da röxsät bireler, dip ömetlänä bu cıyınnarnı oyıştıruçılar. 4 mart cıyınnarında Başqortstanda sotsial'' mäs’älälärne xäl itügä, keşe xoquqları bozıluğa, milli mäs’älälärdäge citeşsezleklärgä iğtibar yünälteläçäk, dip kötelä.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Amerikan xärbiläre äytüençä, Äfğanstandağı hawa nığıtmaların yañartuğa 80 million dollardan artıq aqça bülengän. Quşma Ştatlaranıñ hawa köçläre generalı James Hunt süzlärençä, könyaqtağı Kandağar häm Bağram vilayätlärndä eşlär inde bara. Xärbilär hawa alanına töşü yulların, navigatsiä, yaqtırtu cixazların yañarta. Hunt süzlärençä, Kandağar häm Bağram nığıtmalarında koalitsiäneñ 150dän artıq xärbi oçqıçı bar.
Äfğanstannan kilgän ikençe xäbärdä äytelgänçä, bügen Kabul çitendä, Amerikan häm Britan nığıtmaların bäylägän yulda bulğan şartlaw näticäsendä kimendä 4 keşe yaralanğan. Äfğan räsmiläre äyütençä, alarnıñ berse – şul yuldan maşinada baruçı Fillipin keşese, qalğannarı – äfğannar.


text: Qazannıñ meñellığın bäyräm itkän könnärdä Tatarstanda Başqortstan tatarları mädäniäte könnäre uzarğa tieş ide. Ul uzmayaçaq. Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte räise urınbasarı professor Mäcit Xucin anıñ säbäben finans awırlıqlar belän añlattı. İmeş-mimeşlär başqa säbäplär turında da ireşterä. Alarğa qarağanda, Mäskäw häm iminlek xezmäte röxsät itmägän. İkençelär Tatarstan citäkçeläre bäyräm könnärendä milli mäsälälärne onıtıp toru öçen maxsus çaqırmıy dip farazlıy. Ul törkemdä 100 keşe baru qaralğan ide. Ä inde qunaq bularaq bäyrämgä 60 keşegä kvota bülengän.


text:
Färit Möxämmätşin: "Küppartiälelek köndäşlekne arttıra. Tatarstan Yaña Ğasır xäräkätennän çitläşergä uylamıym, kiresençä, bu xäräkät Berdäm Rusiägä teräk bulır. Soñğısı ilneñ iqtisadi häm säyäsi totrıqlılığın yaqlıy, şunlıqtan anıñ safına qurıqmıyça kerergä kiräk." Şähri Qazan
“Şähri Qazan” gazetası 24nçe avgustta “Aq Bars” mädäni-küñel açu üzägendä “Berdäm Rossiä” säyäsi partiäseneñ Tatarstandağı töbäk bülegeneñ çirattan tış konferensiäsen ütkärü turında yazıp çıqtı. Gazeta partiäneñ säyäsi sovetınıñ yaña räise Tatarstan parlamentınıñ spikerı Färit Möxämmätşinnıñ şunda äytkän süzlären kiterä: “Küppartiälelek köndäşlekne arttıra. “Tatarstan Yaña ğasır” xäräkätennän çitläşergä uylamıym, kiresençä, bu xäräkät “Berdäm Rossiä”gä teräk bulır. Soñğısı ilneñ iqtisadi häm säyäsi torıqlılığın yaqlıy, şunlıqtan anıñ safına qurıqmıyça kerergä kiräk.”“Berdäm Rossiä” firqäseneñ citäkçelegen alıştıru Respublikanıñ säyäsi tormışında iñ sensatsion waqiğa buldı dip yazdı soñğı sanında “ЗBeздa ПoBoлжbя” gazetası. Anıñ xäbärçese fikerençä, Mäskäw moña bik qatı qarşı torğan ikän. Läkin Şäymiev täcribäle säyäsätçe bularaq, Mäskäw qulına mondıy zur rezerv birergä telämägän häm tormış mantıyğı anı Färit Möxämmätşinnı Tatarstanda “Berdäm Rossiä” liderı itep quyarğa mäcbür itte dip sanıy gazeta. Mäqäläneñ avtorı Räşit Äxmätov inde xäzer Möxämmätşin Şäymievneñ räsmi warisı buldı dip şiklänmiçä yaza. “Äylänep kilü” isemle bu mäqälädä gazetanıñ citäkçesenä genä nindider kanallar aşa mäğlüm bulğan, bay fantaziä belän suğarılğan qızıqlı farazlar da şaqtıy. Xäzer Tatarstan cirlegendäge “Dumağa saylawlar Şäymievneñ köçle kontrole astında, häm yaña fraksiä iskesenä qarağanda küpkä köçleräk bulır”, - dip yaza jurnalist. Bu fraksiägä, anıñ fikerençä, Zilä Wälieva, Marat Galiev, Rafail' Xakimov, İvan Graçev keräçäklär. Moña qarşı “yäşäp qarıyq, küz kürer” diäse kilä.
Pänceşämbedä çıqqan “Tatarstan yäşläre” gazetası “Kitmibez!” digän zur mäqälä bastırıp çığardı. Anıñ avtorı usal telle jurnalist İskändär Siraci Penza tatarlarınıñ gubernator Vasiliy Boçkarev belän bulğan mönäsäbätlärenä analiz yasıy. “Qaraqlar, banditlar, cinayätçelär…” – Penza ölkäse gubernatorı Vasiliy Boçkarev tatarlar turında söylägändä änä şundıy süzlär qullana ikän. Xäyer, gubernator süz belän genä çiklänmiçä, tatarlarnı qısrıqlawda şaqtıy eşlär dä maytara. Soñğı yıllarda gubernator äfändeneñ şäxsi “tırışlığı” belän yarıysı uq cimerelgän iqtisad öçen dä tatarlar häm yähüdlär gäyeple ikän. “Boların ul cayı çıqqanda räsmi mönbärlärdän dä qıçqıra dip bik ük ışanıp citmägän idem. Penza yaqlarına barıp çıqqaç çınbarlıqnıñ küpkä qurqınıçraq ikänenä kürdem” dip yaza jurnalist. İskändär Siraci mäqäläsendä baytaq faktlar häm dälillär kiterä.Gubernatordan cäber-zolım ğına kürgän tatarlar Tatarstan prezidentı Şäymievtan yaqlaw tapmaqçı bulalar. Bu niätne tormışqa aşıru öçen Penza ölkäsendä milli-mädäni moxtariät (avtonomiä) tözü häm monda Tatarstannıñ wäqälätle wäkillegen açuğa ireşergä uylıylar. Şuşı yılnıñ 22 nçe aprelendä 70tän artıq delegat, ölkänneñ iñ möxtäräm zatları, Penzanıñ “Зapя” mädäniät yortına cıyıla. Ämma alarğa eçkä kerergä nasıyp bulmıy – işeklär bikle. Direktor arenda öçen aldan tüläp quyğan aqçanı qaytarıp birä häm gubernatornıñ bu cıyınnı ütkärüne tıyuın xäbär itä. Aldağı könne genä ölkä xakimiäteneñ qotlaw xatı alğan delegatlar aptırap qalmıy, cıyılışnı şunda, basqıç töbendä ük uzdıra, ustav qabul itä, moxtariätneñ räise itep Kyazım Döberdievnı saylap quya. Gubernatornıñ tatarlarğa qarşı zakonsız ğämälläre xaqında “ApryMeHTы и фakTы”, “ЛюбиMый ropoд”, “KoMcoMoлbckaя пpaBдa” gazetaları äledän äle yazıp toralar ikän. Barı tik “MockoBckий koMcoMoлeц” cirle tatarlarnıñ yulbaşçılarınnan berse bulğan Döberdievqa qarşı mäqälä bastırğan. Soñınnan avtorları üzläre ük, bu yazmanıñ gubernator quşuı buyınça eşlängän, tüläwle mäqälä buluın äytep, ğafu ütengännär. Mäqälädän kürengänçä tatarlar xaqiqät ezläp, Rusiä prezidentı xakimiät başlığı A.Voloşinğa, möfti Rawil xäzrät Gaynetdinğa, Tatarstan Prezidentı Şäymievkä, Rusiä Däwlät Duması deputatı Fändäs ağa Safiullinğa, prezident Putinnıñ İdel buyı federal' okrugındağı wäkile Kirienkoğa xatlar yullağannar. Ämma, Fändäs Safiullin äytkänçä, gubernator ömetsez keşe ul. İskändär Siraci mäqäläsen bolay dip tämamlıy:
Penza ölkäsendä tatarlarnı şulqädär qısalar ki, inde urıslar da tüzmägän – ölkäneñ Baş Federal' inspektorı V.Fomin häm gubernator V.Boçkarev isemenä açıq xat belän matbuğat bitlärendä möräcäğät itkännär, töbäkneñ 17 iñ kürenekle şäxese qul quyğan xatta bu ğädelsezlekne tuqtatunı taläp itkännär.Oşbu mäqälä ber yaqtan ğäcäpländersä, ikençe yaqtan näfrätländerä. Qızğanıçqa qarşı Rusiäneñ qayber töbäklärendä tatar cämğiätläre, şähär-ölkä administratsiäläre belän urtaq tel tabıp eşli almıylar. Monda at ta da bar, tärtä dä bar dip äyter ideñ, läkin Penzada eşlär başqaça.
Ä menä Qazanda başlanıp kitkän Çiläbe ölkäse könnäre, şunıñ qısalarında uzğan tügäräk öställär bu töbäktä yäşägän tatarlarğa mönäsäbätlärneñ başqaçaraq toruı xaqında söyli. Xäyer, Çiläbedä dä, tatar mäktäpläre citeşmi, radio-teletapşırular yuq däräcädä, läkin anda bu problemalarnı çişü teläge bar. Monısı ömetne özmi.Räsmi matbuğat xäbär itkänçä, Çiläbe ölkäseneñ delegatsiäsendä 200 artıq keşe bar. Qunaqlar 3 kön eçendä Qazannıñ iñ istälekle cirlärendä, iñ köçle şirkätlärendä, iñ matur konsert zallarında alar öçen maxsus tözelgän programmalarda qatnaşaçaqlar. Çiläbe ölkäsennän kilgän zur delegatsiägä respublika citäkçeläre ayırım iğtibar kürsätälär. Monı matbuğat bitlärennän dä kürep bula. Vizit kiñ yañğıratıla. Şulay da bu könnärdä Qazanda BDB häm çit illärdän kilgän 48 jurnalistnı da onıtmağannar. Alarnı şähär xakimiäte başqalıbız belän tanıştırıp yöri. Respublika könenä Mäskäwdän 40lap ilçe kilergä tieş ikän. Bäyräm çaralarınıñ qayda häm qayçan uzası xaqında respublika gäcitläre qat-qat yazıp çıqtılar.
“BocToчHый эkcпpecc” gazetasınıñ comğa sanında iğtibarnı cälep itärlek külämle interv'yu – Mintimer Şäymiev belän. “Bez altın urtanı taptıq” (“Mы Haшли зoлoTyю cepeдиHy”) dip atalğan yazmada Tatarstan prezidentı gazetanıñ baş möxärrirenä küp närsälärne açıqtan–açıq söyli. İnterv'yuda tatar tarixına qağılışlı mäğlümat bar. Tatarlarnıñ milli üzençälege turında Şäymiev bolay di: “Eş söyüçän, qayğırtuçan häm belemgä omtıluçan. Demokratiägä Tatarstan prezidentın berençe çiratta akademik Saxarov ürnäge ettergän. İnterv'yuda şulay uq respublikadağı milli balansnıñ buluı turında fikerlär yañğırıy. Tatarstannan çittä yäşägän millättäşlärebezne dä iskä alıp, Şäymiev alarnıñ problemaların çişüne ber Tatarstan ğına üz östenä alalmıy, monda üzäkneñ dä yärdäme kiräk dip äytkän. Yazmada Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı eşe dä uñay bäyälänä. İnterv'yunıñ axırında Mintimer Şäymiev üz balaların iskä alıp “alar säyäsätkä qatnaşmayaçaqlar. Min härwaqıt üz tuğannarıma qarata qatı buldım” dip äytkän.Bu könnärdä matbuğat respublikanıñ ütkäne, bügengese, kiläçäge turında küp yazmalar birä. Suverenitet süze azraq qullanılsa da, bäyrämneñ masştabları, bay eçtälege uzğan yıldağılardan berdä kim bulırğa oxşamağan.
Damir Ğısmetdin


text:
12 dekaber - Rusiä Konstitutsiäse köne
12 dekaber - Rusiä Konstitutsiäse köne
Rusiä Konstitutsiäse köne belän qotlaw süze belän Tatarstan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin da möräcäğät itte. Bu qotlawda da 8 yıl däwamında Rusiä Konstitutsiäseneñ cämäğätçelekneñ xoquqıy, demokratik häm federativ däwlät tözügä alğa baruda töp faktor bulıp äwerelüe bilgeläp ütelä.
Äye, Tatarstanda Rusiä Konstitutsiäsenä mönäsäbät äybät. Berençedän, anıñ maddälärendä Rusiä Federatsiäseneñ respublikalardan, kraylardan häm ölkälärdän toruı, respubliqa däwlät bularaq üz Konstitutsiäsen häm qanunnarına iä digän maddäläre bar. Bernindi dä federal' okruglar turında süz yuk. Ä inde Rusiä Konstitutsiäse barlıq sub’ektlarda da östenlek itä, barlıq sub’ektlar da bertigez digän maddäsenä kilgändä, monısına cawap itep, aerım wäqälätlär büleşü turındağı şartnamä buluın kiterälär.
Ä inde şartnamägez ğamäldän çığarıla, qanunnarığıznı täñgälläşterergä turı kiler, dip mäxkämä eşläre başlasalar, monısına da cawap bar. Tatarstan 1993 yıldağı Rusiä Konstitutsiäsen qabul itü referendumında qatnaşmadı, ul Tatarstan cirlegendä qabul itelmäde, dimäk, anı legitim tügel, dip raslarğa nigez bar. Şulay itep, qabul itü köne zurlap bäyräm itelgän Rusiä Konstitutsiäse şaqtıy qarşılıqlı häm aña mönäsäbät tä şundıyraq. Bäyrämdä ul äybät, maqtala, ä tormışta ul nindider ber matur xatirä, istälek bularaq şürlekkä quelğan ber kitap, yä, bulmasa, fotoräsem şikelle äyber.


text:
Semberneñ “Tuğan tel” oyışması Mäskäw taraflarına üz borçuların belderde
İlbaşı Putin, Däwlät Duması, Federatsiä Şurası, Xökümät, Yustitsiä ministrı, General' prokuror, Konstitutsion sud häm Prezidentnıñ İdelbuyındağı Palnamuçı isemnärenä ber ük törle xatlar yulladı. Alarnıñ qısqaça eçtälege radiotıñlauçılarıbız iğtibarına da layıqtır, dip, tanıştırıp ütäbez.
……………..
Ul'yan ölkäseneñ Tatar-başqort ictimaği xäräkäte “Tuğan tel” aktivistların “Rossiä - urıslar öçen” digän şiğar yaqlılarnıñ ürçi baruı tirän borçıy. Qızğanıç ki, alarnıñ eşçänlegen Xakimiät tä yaqlıy kebek. Härxäldä, alar telägännärneñ qanuni nigezdä dä nığıtıla baruı – şulay uylarğa mäcbür itä. Menä xakimiätneñ inorodeslarnı urısqa äyländerü tırışlıqların kürsätüçe qarar-qanunnarınıñ ber öleşe genä.
1. Munitsipalizatsi turındağı qanun nigezendä zurraq tatar awılları keçeräk urıs awıllarına buysındırıldı. Bu isä 1959-yılğı kolxozlarnı erelätü kampaniäseneñ ikençe seriäsedäy genä qabul itelä. Ul waqıtta da brigatlarga äyländerelgän bay tatar awıllarınıñ böten baylığı kolxoz üzäge itelgän urıs awıllarına taşıldı.
2. “Optimizatsiä” turındağı qanun da şul uq yünäleştä. Mäğärifkä byudjet buyınça aqça kübräk bülep birelü şartlarında da, bu Qanunnıñ töp maqsatı tatar awılları mäktäplären yabu, ä şähär cirlärendä ayırım tatar sıynıfların beterü öçen genä bulıp çıqtı.
3. Awıl xucalığın torğızu yulında 1928 – yıl täcribäsen qullanırğa ide. Ud waqıtta Gosplan başlığı Krjijanovskiy aşlıq-it-sötne satıp alu bäyäsen arttıru öçen säwdä oyışmalarına aqça birü belän qotqardı awılnı. Ä bügen tağın da “östän” aqça bülgäläw belän yärdäm itmäkçelär. Monısı tanış: näq yumart qul belän birelgän byudjet aqçasına uñay şartlar tudırılğan urıs awılları çuaş-muqşı-tatar awıllarınıñ eşçe qullarnı suırıp aldılar.
4. Urısça bulmağan mäğlümat çaraların häryaklap tonçıqtıru bara. Barlıq ölkälärdä tatarça radio häm teletapşırular yabıldı. Xätta tatarça “Azatlıq” radiosın FM dulqınnarı aşa translyatsiäläü dä tıyıldı. Şul uq waqıtta İlbaşı ildän qaçıp kitkän urıslar turında atalarça qayğırta. İmeş, Braziliägä qaçıp kitkän urıslar öçen urısça ayırım televidenie kiräk. Alar urısça televizor qararğa telilär ikän, İärçen aşa ğına tügel – Räsäygä qaytıp ta qarıy alalar. Ä üz illärendä yäşäwçe tatar, çuaş, muqşılarğa qaya barıp bärelergä? Nigä soñ bixisap telekanallarnıñ bersen genä bulsa da Rossiyäneñ urıs bulmağan barlıq xalıqları öçen ayırıp birmäskä?. Byudjetta alarnıñ da öleşe bulırğa tieş, läbasa!
5. Nosari çirkäwe Däwläti xakimiät organına äyländerelä, ä ğayıpsez möselman yäşlären, dinnän bizderü maqsatınnan, törle sıltawlar belän ezärlekläwlär köçäya bara. İmeş “Bötendönya İslam xalifäte” tözemäkçelär. Mondıy väsväsäne uylap çığaruçı provokatorlar üzläre dä beläder bit inde bu süzlärneñ çep-çi añğıralıq ikänen! Rusiädä haman da Petr patşa waqıtında ğına uylap çığarılğan äkiäti “tatar zolımı” turındağı safsatağa nigezlängän tarix uqıtu däwam itterelä.
6. AQŞta här ştatnıñ üz qanunnarı, xätta Cinayätlär mäcmuğası da bar. Qayberlärendä ülem cäzası qullanıla, başqalarında – yuq. Häm berkem dä AQŞnıñ tarqaluına monnan qurqınıç kürmi. Ä urıs şoviinizmı yoqlağanda da Rusiäneñ cimerelüe ixtimalına qayğırıp yata. Xätta yıllar buyı “tözätelgän häm täñgälläşterelgän” “Tatarstan belän wäqälätlär büleşeü” dip atalğan närsäne dä tonçıqtırdılar. Däwlät Dumasında yaqlağan, ä Federatsiä Şurasında anı uq kire qaqqan “Berdäm Rusiä” – “partiä”me, ällä “yalanuçılar” törkeme genäme?
7. Finlyandiädä loparlar digän xalıqçıq aldına berdän-ber burıç quyılğan: üzençälekläregezne genä saqlağız! Eşlämäsälär dä yarıy. Ä bezneñ oroç, nifx, tofa, udeğe, eskimos, nganasan, negidal', itel'mennnar nixäldä? Alarnıñ barısınıñ da yuqqa çığuınnan Rusiä häm urıs xalqı ni ota soñ?
8. Şul uq Finlyandiä xalqınıñ 3 kenä protsentın täşkil itkän şvedlar tele - ikençe däwlät tele. Radio irtän barçasın da şvedça täbrikli, şved telen belmägän fin yuq. Rusiä xalqınıñ 5 protsentın täşkil itkän tatarlar andıy mönäsäbät turında xıyallana da almıylar.
9. Bar närsäne dä ber ük vertikal' tayaqqa elep quyu säyäsätennän baş tartırğa da waqıttır inde. Aqçanı östän bülgäläp utırunıñ yalqawlarnı azdıru, eşçän töbäklärne eştän bizderü ikänen qayçan da bulsa añlarğa kiräk inde. Häm mondıy säyäsät barı tik Rusiäneñ üzenä genä zararlı buluın, xakimiätneñ “Üzidarä” turındağı xıyallarına töp kirtä bulıp toruın da.
10. “Tuğan tel” aktivistları bezneñ ildä dä barlıq xalıqlar öçen dä tigez şartlar tudırıluın telilär. Alarnı “ölkän” häm “keçe” tuğannarğa bülgälämiçä. Başqa däwlätlär yäşilär bit änä – törle xalıqları tigez şartlarda bulsa da. Nihayät, töp xalıqlarnı da keşegä sanaw waqıtı citkänder. Alarnıñ bit başqa watannarı yuq. Baltiä illärendä yäki Latin Amerikasında yäşäwçe urıslardan ayırmalı bularaq. Ägär Latviä yäki Estoniädä urıslarğa cirle xalıq telen öyränü ğar'lek ikän, qaytsınnar buşap yatqan Neçernozemyegä. Anda estonça söyläşergä mäcbür itmäslär.
………
Häm inorodetslarğa bik ük qağılmağan tağın ber mäs'älä. “Tuğan tel” äğzaları citäkçe dairälär arasında cinayätçelekneñ çäçäk atuına tirän borçılalar. Ğomum ilebezneñ berbötenlegenä millätlärneñ üz yözen saqlap qaluı qurqınıç tudırmıy Ä menä türälärneñ başbaştaqlığı, urlaşuı çınlap ta, citäkçe dairälärne dä, urıs xalqın da borçırğa tieş. Bezneñ aqça - xalıq aqçası xisabına “qurşewelit” itep yörüçelär öçen ülem cäzası kertü waqıtı da citkänder inde. Häm bu mäs'älädä “bezne sügärlär” dip qurqıp utıru da nigezsez. Änä AQŞnıñ qayber ştatlarında bar andıy cäza, başqalarında – yuq. Häm berkem dä şundıy ayırma AQŞnıñ berbötenlegenä qurqınıç yanıy, dip qaltırap utırmıy.
………………….
Menä şundıy eçtälekle xat, tanışu öçen genä bulsa da dip, Tatarstan Däwşurası räise Färit Möxämmätşin häm Bötendönya Kongressı räise Rinat Zakirov isemnärenä dä cibärelde. Bälki başqa töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebez dä şundıyraq xatlar yullar, digän ömet belän.
“Tuğan tel” aktivistları añlıy inde – xatlar belän genä Mäskäw säyäsäten üzgärtep bulmıy. Anıñ bit äle “Mäskäw küz yäşlärenä ışanmıy” digäne dä bar. Şulay da, “tamçı da taş tişä”, di bit bezneñ xalıq. Küp tamsa ğına inde, älbättä.
“Tuğan tel” cibärgän xat eçtälege belän Ayrat İbrahim tanıştırdı, Sember


text:
Qazandağı Törkiä baş konsulı İsmäğil Xaqqı Musanıñ Başqortstan säfäre
Eşquarlar belän söyläşülärdän soñ, general qonsul Rusiä Çit il eşläre ministerlığınıñ Başqortstandağı wäkile Zinnur Märdanov belän dä küreşte. Ul söyläşüneñ eçtälege xaqında matbuğatqa täfsille mäğlümat birelmäde. Ämma qayber säyäsätçelär farazlawınça, ul oçraşuda Başqortstanda eşläwçe töreklär tiräsendäge xällär dä tikşerelgän bulırğa tieş. Ni öçen digändä, öç atnası çaması elek Törkiäneñ Ufada eşläwçe 4 watandaşı Başqortstannan quıp çığarılğan ide. Başqortstan Eçke eşlär ministerlığınnan alınğan xäbärlärgä qarağanda, törek qardäşlärebezneñ republíkta dini propağanda alıp baruı açıqlanğan. Älbättä, mondí ğädättän tış xäl Zinnur Märdanov belän Törkiä qonsulı iğtibarınnan çittä qalmağandır. Häm, älbättä inde, qonsul äfände älege kilüendä üz watandaşları belän oçraşularında alarğa mondí xällär qabatlanmasın öçen, qayber kisätülär dä yasayaçaqtır. Comğa könne İsmäğil Xaqqı Musa irtän irtük Başqortstan tışqı bäyläneşlär häm säwdä ministerı Boris Qolbin belän oçraşuda buldı. Anda Törkiä qonsulı üzeneñ bu wazífada nibarı öç ay ğına buluın äytep, Başqortstanğa kilüe maqsatı itep törki republík belän yaqınnanraq tanışu kiräklegen kürsätte. Söyläşüdä ike taraf ta Törkiä belän Başqortstan arasında soñğı yıllarda üzara iqtisadí bäyläneşlärneñ arta baruın, läkin äle xezmättäşlekneñ barıber aqrınraq üsüen bilgeläde. Älege köndä Başqortstanda Törkiä qäpitalı qatnaşqan 50 gä yaqın şirkät eşli ikän. Alar arasında tözeleş firmıları da, xalıqqa törle xezmät kürsätü, şulay uq restoran biznesı şirkätläre dä bar. Xezmättäşlek berençe qaraşqa üsä barğan kebek. Ämma ul ike republíknıñ da zur mömkinleklärenä bärabär däräcädä tügel. Uzğan yılda ike aradağı säwdä äyläneşe nibarı 59 million dollar ğına täşkil itkän. Törkiäneñ Qazandağı general qonsulın arıtaba Başqortstannıñ premier – ministerı Rafael Baydäwlätov ta qabul itte. Bu oçraşuda da ike aradağı iqtisadí xezmättäşlek mäsäläläre söyläşü üzägendä tordı. Bıyıl İstanbul şähärendä Başqortstan wäkilçelegen açu mäsäläläre dä tikşerelde. Annan soñ İsmäğil Xaqqı Musa äfändene Başqortstan parlamentı citäkçese Qonstantin Tolqäçev ta qabul itte. Könneñ ikençe yartısında däräcäle qunaq berniçä şirkättä häm Ufanıñ istälekle urınnarında buldı. Säfäre azağında Törkiä qonsulı jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı da oyıştırdı. Törkiäneñ Qazandağı yaña qonsulı Başqortstan belän täwge tanışuınnan qänäğät qaluın belderde. Anıñ süzlärençä, Başqortstanğa yışraq kilügä säbäplär küp, kübräk aralaşu üzara ışanıçnı da arttıruğa xezmät itä, dip belderde ul. Törkiä belän Başqortstan arasındağı bäyläneşlär arta barsa da, republíktan qayber töreklärne quıp çığaru üzara mönäsäbätlärgä tap töşerep tä quya. Bıltır Başqortstanda 4 törek – başqort litseyenıñ yabıluı häm anda eşläwçe törek qardäşlärebezneñ tuğan illärenä quıluı waqíğası küp kenä bäxäslär uyatqan ide. Äle öç atna elek tağın 4 törek watandaşınıñ quıluı da baytaq sorawlar tudırdı. Läkin Başqortstan yağı da, Törkiä wäkilläre dä mondí oçraqlarnıñ ike republík arasındağı zur proektlarğa zían kitermäwenä ışanıçın belderä.