text:
10nçı ğinwar könne Mordoviäda muqşı-erzya däwläteneñ 73 yıllığın bilgeläp üttelär
1930nçe yılnıñ 10nçı ğinwarendä Urta İdel krayenıñ Mordva okruğı Mordva avtonom ölkäse itep üzgärtelgän bulğan.
Şunnan soñ ütkän 73 yıl eçendä muqşı häm erzya xalıqlarınıñ mädäni üseşe bik zur buldı. Revolyutsiägä qadär yazuları da bulmağan bu ike xalıqnıñ xäzer yazuçıları, şağirläre, jurnalistları, artistları häm başqa mädäniät äxelläre bar. Alar muqşı häm erzya tellärendä kitaplar, gazetalar, jurnallar bastırıp çığaralar, radio häm televidenie tapşıruları äzerlilär, konsertlar, p'yesa häm spektakl'lär quyalar.
Qızğanıçqa qarşı, şul uq 73 yıl eçendä şul uq Mordoviäda yäşäwçe, muqşı häm erzya xalıqları kebek ük bu territoriänıñ töp xalqı bulğan tatar-mişärlärneñ mädäni üseşe zur bulmadı. Kiresençä, Mordoviäda tatar mädäniätınıñ, tatar teleneñ ähämiäte tübänäya bardı, qısılğannan qısıla bardı.
Revolyutsiäğa qadär Mordoviä mädräsälärendä belem alğan yazuçı Şärif Qamal, şağir Hadi Taqtaş böten tatar ädäbiätınıñ altın bağanaları bula aldı. Şulay uq Zaxid Nurkin, İbrağim Başmakov, Moxammätşa Mamin, Faxrelislam Agiev häm tağı berniçä Mordoviä tatarınıñ iseme tatar ädäbiätında bilgele buldı. Şulay uq Mordoviädän çığuçılar arasında sovet zamanınıñ berençe yıllarında belem alıp kürenekle tatar ädibe bula alğan keşe dä bar – ul yazuçı Abdraxman Äpsälämov ide. Ä inde xäzerge zamanda, soñğı berniçä distä yıl eçendä, Mordoviä tatarlarınnan tatar ädäbiätında, tatar professional' sänğatendä eşläwçe ber kürenekle keşe dä yuk.
Mordoviäneñ titul'nıy xalıqları muqşı, erzya bulğanda, 60 protsent xalıqnı urıslar täşkil itkändä, tatar mädäniätına iğtibar da, aqça da qalmıy, ulsı añlaşıla, ämma bu xäl döres tügel. Mordoviä tatarları bit, urıs, muqşı, erzya kebek ük, kaznağa salımnı tüli, nik soñ byudjet aqçaları tatarlarnıñ da ruxi ixtıäcların qanäğätländerügä kitmäskä tieş?
Şulsın da äytergä kiräk. Muqşı, erzyalarnıñ üzläreneñ dä uzğan yılda televidenieda eşläre naçaraydı – alarnıñ küp yıllar eşläp kilgän häm populyar bulğan “Siäjar” tapşıruı yabıldı. Xäzer muqşı, erzya tellärendä xäbärlär kön buyında berniçäşär minut bulıp urıs tapşıruları arasına qısılıp bara. Ä küptän tügel genä üz telen, mädäniätın yaratqan här muqşı, här erzya “Siäjar” tapşıruların kötep tora ide. Äle kön östendä televidenieda anda berniçä minut, monda berniçä minut itep kenä muqşı, erzya tellärendä xäbärlär çığa.
Soñğı 5-6 yıl eçendä keçkenä genä Mordoviä böten Rusiäğa bilgele buldı. Bu Mordoviä respublikasınıñ başlığı Niqolay Merkuşkin häm anıñ komandasınıñ eşçänlege belän bäylängän. Üzeneñ ällä nindi tabiği resursları bulmağan Mordoviä federal' byudjettan bik küp aqçalarnı üzenä tartuı belän bilgele. Mordoviä gazetalarında monıñ belän maqtanıp yazalar, respubliqa citäkçeläreneñ federal' byudjettan kübärlätä aqça alu sälätläre belän ğorurlanalar. Soñğı yıllarda Mordoviä Rusiänıñ iñ zur bulğan offşorı itep tä bilgele buldı. Monda YUKOS neft' kompaniäse distälägän milliard sumlıq salımnardan azat itelde. Şul offşor buyınça Rusiä byudjetına milliardlar kermäsä dä, Mordoviä byudjetına küpmeder millionnar kerep qaldı.
2003nçe yılda Mordoviäda industriä citeşterüe 25 protsentqa arttı. Bu Rusiäda iñ zur kürsätkeç. Şundıy ayırım sifralar belän ğorurlanıp Mordoviä ğazetlarında yış qına törle mäqälälär, interv'yular basıla. Mäsälän, xaqimiätlär uzğan yılda “Mordoviäda gazifikatsiä tempları Tatarstannıqınnan da yuğarı”, dip maqtandılar. Yuğarıdır da, çönki Mordoviäda älegä bik küp awıllarğa ğaz kertergä kiräk, ä Tatarstanda ğazlaştıru tämamlanıp bara inde.
Mordoviä başında torğan komanda äğzaları “Ozaq qına “Xälwä, xälwä” diep qıçqırsañ, awızda tatlı bulır” digän prinsip belän eşlilär kebek. Çınnan da, İdel-Ural federal' okrugında urtaça xezmät xaqı näq Mordoviäda iñ tübän bulsa da, azıq-tölek, benzin okrugtagıylardan iñ bäyälärdän bulsa da, mondağı saylawçılar inde niçä yıllar saylawlar waqıtında stabil' räweştä xaqimiätkä kiräkkän bik yuğarı sannarnı birälär.
Mordoviä xökümäte räise Vladimir Volkov, 13nçe ğinwarda jurnalistlar belän oçraşu waqıtında, yıl buyınça bulğan urtaça xezmät xaqı turında söylämäde, ul dekaber ayında alınğan xezmät xaqınıñ 4200 sumğa citüe turında ğorurlanıp äytte. Ä bit näq dekaberda premiälar da, östämä xezmät xaqları da birelä.
Mordoviä yuğarı uqu yortları respublikağa bik küp belgeçlär çığara bara. Alarnıñ kübesenä respublikada spetsial'noste buyınça eş yuk. Uzğan 2003nçe yılda 2002nçe yılğa qarağanda respublikada eşsezlär sanı kimegän, ämma bu eş urınnarı artu belän bäylänmägän, xalıq Mäskäw, Sankt-Peterburg kebek zur qalalarğa kitä bara.
Mordoviäda Niqolay Merkuşkin komandası bik tırışıp eşli. Saranski şähäre küzgä kürenep yaxşıraya bara, soñğı yıllarda avtomobil' yullarınıñ da sıyfatı yaxşırdı. Respublikanıñ ekonomikası tulısınça diärlek inde Merkuşkin komandası belän eşli torğan biznesmennar qulında. Küp oçraqta turıdan-turı qärdäşläre qulında. Xäzerge zamanda Mordoviäda oppozitsiäneñ bernindi dä ekonomik nigeze qalmadı diärgä bula.
Mordoviänıñ prestijın kütärer öçen bik küp aqçalar törledän törle çaralarğa kitä. Saranskida dönya külämendä sport yarışları ütkärelä. Mondıy eşlärgä aqçalar tabıla. Ä Mordoviä tatarlarınıñ ruxi ixtıäcların qanäğätländerügä aqça tabılmıy. Niçämä-niçä yıllar tatarlar Mordoviä byudjetına kerä torğan salımnarnı tüli baralar. Niçämä-niçä yıllar bu salımnarnıñ mädäniätqa kitärgä tieş bulğan öleşläre tatar xalqınıñ tügel, üzgä xalıqlarnıñ ixtıäcların qanäğätländerügä kitä.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädän İrek Bikkinin.


c: text/html

text:
Bügen Dağıstan Millät Mäclese prezident Magomedali Magomedovnıñ urınında qalu-qalmawın xäl itergä tieş ide. Utırışta qatnaşır öçen Maxaçkalağa Rusiä prezidentınıñ könyaq Rusiädäge wäkile Dmitriy Kozak ta kilep kitte. Magomedov Dağıstannı 1991nçe yıldan birle citäkläde. Anıñ urınınnan kitüen Mäskäw Kremle yaqlıy, dip farazlana.
Kavkazdağı respublikalar başlıqlarınıñ alışınuı däwam itä. Ay başında wazifasınnan Tönyaq Ossetiä prezidentı Aleksandr Dzasoxov kitte, Qaraçay-Çerkessiä prezidentı Mostafa Batdıyev da kitergä cıyına digän xäbärlär bar.
İnguşetiä parlamentı bügen Murat Zyazikovnı prezident urınında rasladı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Äy, sin, Tatarstan pensionerı- birgänneñ bitenä baqmıylar!
Ministrlar Kabinetınıñ sişämbe brifingınıñ berençe öleşe taşlamalarnı aqçalaştıru häm torak kommunal' xucalıq reformasına bağışlandı. Sotsial' yaqlaw ministrı Klavdiä Novikova, tözeleş ministrı Marat Xösnullin Tatarstanda monetizatsiä reformasınıñ barışı belän tanıştırdılar. Klavdiä Novikova älege reformanıñ berençe etabı tämamlandı dip belderde. Taşlamalar iäläre ğinwar ayı öçen aqçalata tüläwlärne alıp betergännär. Toraqqa tüläw öçen subsidiälär taratıla. Marat Xösnullin üz çiratında ğinwar ayına yaña tariflar belän tözelgän isäp xisap käğäzläre fatir xucalarına taratıldı dip belderde. Şulay itep- “Äy, sin Tatarstan pensionerı, nigä yöriseñ qañğırıp, Al da uç tutırıp aqçalaştırılğan taşlamalarıñnı. Subsidiäläreñne bar tülä räxätlänep utqa, suğa, fatirına!”-dip äytäse genä qala kebek tä. Yuq şul, alay ğına ansat qına barmıy şul reformalar. Brifingqa kilgän jurnalistlarnıñ ğına da taşlamaların, subsidiälären ala almıyça yörgän berniçä tanışı bar ikän. Ä Klavdiä Novikovanıñ uñışlı ğämällärne tasvirlauçı sannarında da Tatarstandağı ber yarım million taşlamaçınıñ yartısı ğına diärlek tieşle aqçaların ala alğan bulıp çığa. Şulay az keremlelär öçen ğinwar ayı taşlamaları siksän meñ keşegä taratılğan, ä alar isäptä dürt yöz meñ keşe bulıp tora ikän. Eş närsädä soñ? Klavdiä Novikova añlatuınça taşlamalar, subsidiälär taşlamaçılarğa şäxsi ğarizaları nigezendä genä birelä. Qart-qorığa ber költä dokument kütärep sotsial' yaqlaw oyışmalarına yörü qatlawlı da awır da. Änä. İkegä ikene tapqırlaw kebek añlayışlı ike yöz sumlıq sotsial' biletlar belän dä äle kötelmägän xällär kilep çıqtı. Tatar inform sişämbe xäbärlärendä ğinwar ayında taşlamaçılar öçen çığarılğan biş yöz meñ biletnıñ citmeş altı meñe genä satılğan, şuña kürä fevral' ayında satuğa yöz meñ genä bilet çığarılaçaq dip yazıp çıqtı.
Reformalarnıñ tağın ber çeterekle yağı bar. Barlıq taşlamaları, subsidiäläre belän dä fatirı öçen tüli almawçılar bar. Ğailäläre belän eçügä sabışu. Eşsezlekkä çığu xäzerge zaman öçen tabiği küreneş. Yäş, taza-saw waqıtlarında zur fatirlar alıp, qartayğaç yalğız qalıp. Artıq mäydannarı öçen tüli almawçılar bar. Brifingta, Däwlät toraq waqifınıñ başqaruçı direktorı mondıylar öçen sotsial' yortlar tözelä başladı dip belderde. Yäğni fatirları öçen tüli almawçılar fatirların däwlätkä zakladqa salıp fatir xaqın tüläp yäşi alalar. YÄ bulmasa şul qartlar öçen caylanğan yortlarğa küçä alalar. Yunıs Ätnäle.


text:
Xatın-qız xoquqları turında bik küp söylänsä dä, ireşelgän näticälär ällä ni tügel. Monıñ in yaxşı misalı xatın qız belän ir atnıñ şuluq eş öçen alğan xezmät xaqında kürenä.Ämma Amerikada sonğı ber yıldağı kürsätkeçlär tendensieneñ üzgärüen kürsätä. Xatın –qız belän ir atnıñ xezmät xaqındağı ayırma älege waqıtta rekord däräcädä tarayğan.
Äyye şul Amerikadağı tübän inflatsiegä qaramastan ir atnıñ mäğaşı kimi barğanda , xatın qız qazanğan aqça arta bara. Bu älbättä küp kenä ğailälär öçen bik möhim yardäm bulğan kebek ildä kiñ qullanış towarlarınıñ istiğmalın da arttıra. Xatın qız mäğaşlarındağı artu ike cinesneñ xezmät xaqındağı upqınnı rekord däräcädä tarayttı. Urtaça qazanğan xatın qıznıñ atnalıq kereme ütkän yılda 5%arttı .Şuluq waqıtta ir at xezmätkärneñ atnalıq kilere 1.3%ğa ğına kütärelep 692dollarğa citte. İnflatsie prosentı yaqınça 2 ide. İqtisadi Säyäsät İnstitutında eşläwçe ekonomist J.Bernstein kiñ cäyelgän eşsezlektän çığa baru häm xatın qız mäğaşlarınıñ arta baruı yaxşı xabär dip äytä. Xatın qızlar sonğı 2 yılda zäğiflängän iqtisadnıñ servis sektorına yünälüennän nıq faydalandı. Millionnarça xatın qız xökümät idaräläre häm sälämätlek saqlau sektorında eşli başladı , bolar ekonomikanıñ çağışrmaça yaña bülekçäläre häm 2001nçe yıldan birle bik küp xezmätkär östäde. Şuluq waqıtta ir atnıñ östenlek itkän texnologie , awır industrie sektorı bik küp eşçene quıp çığardı , xezmät xaqın kimette .Ekonomistlar ğomumän hönär berleklärendäge eşçelär sanı kimi barsa da ,sonğı waqıtlarda hönär berleklärendä xatın-qızlar sanı nıq arttı, bälkim bu da alarnıñ mäğaşlarınıñ artuına kiterä digän fiker beyan itä.Ämma şunı da äytergä kiräk. Xatın qıznıñ xezmät xaqı ekonomikanıñ här tarmağında ir atqa qarağanda kimeräk. Xezmät Statistika Burosı mäğlümätenä qarağanda, ütkän yılda xatın qızlar ir at qazanğan aqçanıñ 77yarım prosentın ğına qazandı. Bu elekege 8yılğa qarağanda yaxşıraq. Parijda urnaşqan İqtisadi Xezmätäşlek häm Täräqiät Oyışması, Quşma Ştatlarında ir at xatın qız xezmät xaqındağı ayırma başqa zur ekonomikalar belän çağıştırganda az ğına zurıraq dip belderä. Awstralia, Dania häm İspanyada ayırma in keçkenä,xatın qız ir at qazanğan aqçanıñ 90%ın ala.
2nçe Böten Dönya suğışınnan soñ distä yıllarça xatın-qız ir-at mäğaşları arasındağı upqınnı taraytudağı progress ähämiätsez ide,xatın qız ir at alğan aqçanıñ biştän öçen genä aldı. İqtisadçılar borınğı kitaplarğa qarasan ul çaqta da ir atnıñ tormışı öçen 50şekel ä xatın qız öçen 30şäkel genä tülänä ide dip äytälär.80-nçe yıllar başında yuğarı belem yortlarında xatın qız studentlar sanı nıq arttı , alar inde az tülängän ölkälärdä xezmät itmi başladı. Misal öçen 60-nçe yıllarda yuğarı belem alğan xatın qıznıñ yaqınça yartısı uqıtuçı bulsa, 90nçe yıllarda inde 10nan berdän dä azırağı bu yulnı sayladı. Kollege-gä kergän xatın qızlar xäzer bizenes, injinerlıq yäki elek ir at qına uqığan närsälärne saylıy başladı. 80-nçe yıllar keremdäge upqınnı taraytqan altın çor buldı. Ämma iqtisad 90-nçe yıllar urtasında bik tiz üsä başlağaç, xatın qıznıñ çağıştırmaça progressı tuqtaldı. Eşläwçe xatın qızlarnıñ proporsiese elekege kebek üsmäde, 1996-nçe yılda köçkä kergän sotsial reforma qanunı xatın qıznıñ progresın tuqtatuda ähämiätsez rol uynadı.Tikşerüçelär bu xatın qızlar öçen az tülängän xezmät urınnarı sanın arttırdı dip belderä. Ekonomikanıñ çäçäk atuı ir atlar faydasına bula. Çönki alar eş urınnarın alıştıru kebek mäsälälärdä xatın qızğa qarağanda bögülüçänräk. 90-nçe yıllarda ir at täväkkellek itep , texnologie şirkätlärenä eşkä kerde, yäki üz şirkätlären buldırdı häm alar bik zur aqçalar eşläde. Xatın qız monnan küpläp faydalana almasa da alar resetsie waqıtında da zur yuğaltularğa duçar bulmıy. Xökümättäge eş urınnarında mäğaşlarnıñ artuı zur bulmasa da yış qına bulğalap tora. Ütkän yılda industriedä eşläwçe här kemneñ urtaça alğanda inflatsie prosentı qädär xezmät xaqı arttı. Federal eşçelärneñ xezmät xaqı urtaça 4.6%artıp, yıllıq kerem 54,656 dollarğa citte. Bu xökümät kürsätkän sannar. Californiada San Jose AQŞta in küp eşsezlär bulğan urın bulsa da, anda şähär idaräse eşçeläreneñ mäğaçı 5tän alıp 7%qa qädär arttı. Ekonomika tağı üsä başlap, xosusi sektorda yaña eş urınnarı barlıqqa kilä başlasa , xökümät xatın qızğa yardäm itü öçen ällä ni tırışmayaçaq, ämma analitiklar cineslär arasındağı xezmät xaqı upqını kiñäyäçäk dip kötmi.Hönär berleklärenä kergän xatın qızlar xäzer 42%nı täşkil itä.95-nce yılda 39% ide. Bu älbättä alarnıñ xezmät xaqlarınıñ üsüendä ber säbäp, xälbuki zur industrieneñ çit illärgä arzanraq urınnarğa küçüe belän hönär berlekläre küpläp äğzaların yuğalttı. Hönär berleklärenä kergän eşçelär başqalarına qarağanda urtaça 23%qa artıgraq xezmät xaqı ala. İqtisadçılar qaraşınça xezmät xaqındağı upqınnıñ kiñäyüendä kontrol itüe mömkin bulmağan diskriminatsie faktorı , şulayuq xatınnıñ öy eşläre , bala üsterüe kebek mäsälälär, anıñ az tülängän, tübän pozitsiedäge eşlärne qabul itüenä säbäp bula .
Färidä Xämit, Praga


text:
Xalıqara Qızıl Xaç Komitetı Quşma Ştatlarnıñ Kubadağı Guantanamo törmäsendä totqınnar açlıq tota dip belderde.
Oyışmanıñ baş süzçese Antonella Notari anda xällär awır, häm bez wäzğiätne iğtibar belän küzätep barabız dide.
Notari qayber totqınnar köç belän aşatıla digän xäbärlär turında berni dä äytmäde.
Kiçä Amnesti İnternational oyışması AQŞ xakimiätläre totqınnarnıñ 21-eneñ aşqazanına köç belän köpşä aşa azıq birep tora dip xäbär itkän ide.
Kiçä xoquq yaqlawçılar Britaniäne Guantanamo törmäsendäge wäzğiätkä tıqşınırğa çaqırdı. Açlıq totuda 500-läp totqınnıñ 200-läbe qatnaşa.


text:
Başqortstan wäkilläre Mäskäwgä häm Çiläbegä kitte
Başqortstannan ike zur ğına wäkillek comğa könne çit töbäklärdä ütäçäk Sabantuy bäyrämnärendä qatnaşu öçen yulğa çıqtı.
Räsmi zatlardan häm törle hönär iälärennän torğan ber törkem Mäskäwgä kitte. Ul wäkillekkä kerüçelär il başqalasında ütäçäk Başqortstan könnäre çaralarında qatnaşa. Yuğarı däräcädä uzaçaq ul bäyrämgä respublika Prezidentı Mortaza Räximov citäkçelek itä.
Säfär barışında Mäskäw şähäre xakimiäte belän Başqortstan arasında üzara xezmättäşlek häm duslıq turında Kileşügä qul quyılaçaq, dip äytelde. Şulay uq bik küp mädäni çaralar da qaralğan. İñ töp tantanalar şimbä könne oyıştırılaçaq Mäskäw Sabantuyında bulaçaq.
Başqortstannan ikençe ber zur wäkillek Çiläbe ölkäsendä 30 iyündä ütäçäk federal' Sabantuyda qatnaşu öçen kitte. Anda baruçılar tamaşaçı ğına bulmıy. Çönki Başqortstannan baruçılar arasında milli köräş batırları da, başqa sport törläre ostaları da bar. Ä inde Ufadan barğan sänğät ostaları millättäşlärgä ruxi küçtänäçlären büläk itäçäk.
Şimbä könne Başqortstannan tağın da ber törkem wäkillek İjauda ütäçäk Sabantuy bäyrämendä qatnaşu öçen dä yulğa çığa.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Bötendönya Başqort qorıltayına – 12 yıl
Bötendönya Başqort qorıltayı oyıştırıluğa 1 iyün könne 12 yıl tuldı. Şuşı uñaydan Qorıltay citäkçelege “Başinform” mäğlümat agentlıysında jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı ütkärde. Anda Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetı idäräse räise Rumil Aznabaev, anıñ urınbasarı Qadıym Aralbaev, şulay uq professorlar Räşit Şäkür, Mars Yuldaşev häm Fänil Fäyzullin qatnaştı.
Bötendönya Başqort qorıltayı başqarma komitetı räise Rumil Aznabaev oçraşunı açıp, qorıltaynıñ ğomumi eşçänlegenä häm soñğı ber yıldağı xästärleklärgä küzätü yasadı. Anıñ süzlärençä, Başqort qorıltayı soñğı waqıtta Başqortstannan çittä yäşäwçe başqortlarnıñ milli-mädäni mänfägat'lären yaqlaw täñgälendä zur eşlär başladı. Rumil Aznabaev bu aktivlıqnı Başqortstannıñ Rus däwlätenä quşıluına 450 yıllıq yubileyğa äzerlek belän dä bäyläp añlattı.
“Şuşı yubileynı çit töbäklärdä yäşäwçe başqortlar belän bäyläneşlärne nığıtuğa, alarnıñ mänfägat'lären kiñräk yaqlawğa da faydalanırğa tieşbez - dip belderde Rumil Aznabaev. – Monıñ öçen Rusiäneñ törle töbäklärendä Qorıltaynıñ büleklären açu däwam itä”.
Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetı idäräse räise Rumil Aznabaev buldı. “Başinform” mäğlümat agentlıygında ütkän matbuğat oçraşuında başqa qunaqlar da Bötendönya Başqort qorıltayınıñ eşçänlegenä bäyle sorawlarğa cawaplar birde.
Qadıym Aralbaev äytüençä, Bötendönya Başqort qorıltayınıñ Mäğärif bülege ayıruça zur eş başqara soñğı waqıtta. Çit töbäklärdä yäşäwçe başqortlarnıñ üz ana tellärendä belem alularına mömkinleklärne buldıru häm başqa törle çaralar oyıştıru xaqında baytaq mäğlümatlar birde ul.
“Bez çit töbäklärdäge millättäşlärne üz ana telebezdä uqıtu buyınça çaralarnı elektän dä kürä kilgän idek, - di Qadıym Aralbaev. - Ä menä bıyıl bu maqsatta täğäyen ber plan qabul ittek. Anda çit töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebez öçen başqort mäktäpläre häm başqort sıynıfları açu burıçları bilgelänä. Şul uq waqıtta çittä ğomer kiçerüçe millättäşlärneñ balaların Başqortstandağı yuğarı häm maxsus urta belem birü yortlarına çaqıru mömkinlegen dä buldırabız.Ufadağı yuğarı uqu yortlarına kertü öçen kvotalar ayırtabız”.
Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetı citäkçeläre başqort xalqınıñ milli-mädäni mänfägat'lären yaqlawdan tış başqa möhim mäs'älälär toruın da äytte. Misal öçen, cirgä xuca bulu xoquqı turında da fikerläre belän urtaqlaştı alar. Başqortstanda çittän kilüçelärgä cir bilämäläre uñğa-sulğa taratılırğa tieş tügel, digän fikerne assızıqladı alar. Cirgä şuşında yäşägän töp xalıq, yäğni başqortlar xuca bulırğa tieş, dip kisterep äytä Bötendönya Başqort qorıltayı citäkçeläre häm monı respublika citäkçelege añına da señderü burıçın üz aldına quya.


text:
«Qazan» biüçeläre Samar häm Ul’yanğa cıyına...
Bezneñ sänğät ostaları da üz qazannarında ğına qaynamıylar. Mäsälän, tizdän milli-mädäni üzäk qarşında eşläp kilüçe Qazan biü ansamble artistları da gastrol’lärgä çığıp kitärgä cıyına. Alar Samar häm Ul’yan ölkäsendä çığış yasayaçaqlar. Bu xaqta Qazan milli-mädäni üzäge xezmätkäre Aygöl Barieva menä närsälär äytte.Bez bu gastrol’lärne inde bik küptän köttek. Alarnı Qazan milli-mädäni üzäge häm Bötendönya tatar kongressı oyıştırdı. Bezneñ ansambl’ alarğa bik bay programma häm qızıqlı programma äzerläde. Biüçelärdän başqa konsertlarda tanılğan cırçılar da qatnaşa. Bez millättäşlärebezne üzebezneñ konsertlarda kötep qalabız.Qazan biü törkeme çağıştırmaça yäş kollektiv. Anıñ älegä däwlät cır häm biü ansambleneñ kebek tarixı da, danı da yuq. Şuña kürä dä, mömkinçelektän faydalanıp, bez Aygöl Barievadan ansambl’ häm anıñ icatı turında söyläwen ütendek.
Qazan biü ansamble 1997nçe yılda ğına Qazan şähäre xakimiäte yärdämendä oyıştırıldı. Anıñ sänğät citäkçese – Çulpan Zakirova. Törkem icatınıñ töp yünäleşläre – milli fol’klor, zamança biülär, step. Kollektiv nigezdä yäş artistlardan tora. Bez bik küp bäygelärdä qatnaşabız. Mäsälän, bıyıl bezneñ ansambl’ İspaniägä, Tayvan’ğa barıp, anda xalıqara festival’lärdä qatnaşıp, annan diplomnar alıp qayttıq.Şulay itep, Qazan biü ansamble äle yäş buluğa da qaramastan inde şaqtıy abruylı häm bay repertuarlı törkem. Xäzer alarnıñ ostalıqların çit töbäktäge millättäşlärebez dä kürep, bäyäli alaçaq.
Gölnaz İlgizär


text: Quşma Ştatlar Respubliknnar partiäseneñ New Yorkta ütä torğan qorıltayında California ğubernatorı Arnold Schwarznegger 2 noyäber könne bulaçaq prezident saylawlarında amerikannarnı George Bush öçen tawış birergä çaqırdı. Schwarznegger süzlärençä, 2001 yılnıñ 11 sintäberendä bulğan terror ğämällärennän soñ Bush Amerika ayaqqa bassın öçen barsın da eşläde. “Xanımnar häm äfändelär, Amerika ğädättäge xälenä qayttı. Terror xöcümnäre häm iqtisadtağı waqıtlı awırlıqlardan soñ kire qayttı. Quşma Ştatlarnıñ 43nçe prezidentı George Bushnıñ döres idarä itüe üzsüzlege häm taläpçänlege arqasında bez yañadan iärdä”, dide Schwarznegger. Respubliknnar qorıltayı uñayınnan New Yorkta Buşnıñ Ğiraqtağı säyäsätenä qarşı uram yöreşläre däwam itä. Sişämbe könne 900 läp keşe totqarlandı. Politsiä belän citdi bäreleşlär turında xäbärlär yuq.


text:
Iran Şanhayğa quşılıp üzeneñ atom programmasına yaqlawnı arttıra ala
Şanhay Xezmättäşlek Oyışmasına küzätüçe däräcäsendä kergän İran küptän tügel oyışmada tulı xoquqlı äğza bulırğa cıyınuın belderde. Häm ul Oyışmağa iyün ayında uq quşılırğa ömetlänä. Bu könbatıştqa İrannıñ atom programmasın awızlıqlawnı şaqtıy qıyınlaştırırğa mömkin. Şanhay äğzası bulu urtaq saqlanu kileşüendä bulunı añlatmasa da Tähran üzeneñ bu oyışmadağı töp berektäşläre Rusiä belän Qıtaydan östämä yaqlawğa ömetlänä ala.
Rusiä belän Qıtay BMO İminlek Şurasında Tährannıñ atom programmasına bäyle bäxäslärdä bolay da İranğa zur yaqlaw kürsätkän ide. Alar ikese dä Tähran uran bayıtunı tuqtatmağan oçraqta aña qarşı iqtisadıy çikläwlär kertügä yäki xätta xärbi çaralarğa yul açuçı AQŞ belän Yewropalılar täqdim itkän rezolütsiä ölgesenä qarşı çıqtı.
Parijdağı Xalıqara tikşerenülär üzäge analitigı Jean-Philippe Beja Tährannıñ Şanhay äğzasına äwerelüe Könbatışqa orım bulaçaq di.
"Älbättä, İrannı izolyatsiälärgä tırışqan, häm çikläwlär programmasına Rusiä belän Qıtaynıñ da quşıluın telägän könbatış, AQŞ häm Yewropa monı provokatsiä dik qabul itäçäk. Ägär İran Şanhay äğzasına bulsa, ul Rusiä belän Qıtaynıñ räsmi xezmättäşenä äwerelüne añlataçaq" di Beja.
İrannıñ üzen Şanhayğa bäyläw teläge Qıtay belän Rusiäneñ geo-strategik maqsatlarına da turı kilä. Mäskäw belän Pekiñ Üzäk Aziägä häm Yaqın Könçığışqa AQŞnıñ tä''sire ütep kerüne kimetergä tırışa. Bu uñaydan İran töbäktäAQŞqa qarşı qalqan itep xezmät itä ala.
Östäwenä Qıtay İrandağı zur energiä baylıqlarına moxtac häm Tährannıñ Şanhayğa quşıluı aña İrannan energiä alunı ciñeläytä ala.
Londondağı Ğäräp häm İran tikşerenülär üzäge analitigı Aliriza Nurizadä könbatış belän könçığış arasında İrannıñ iğtibarın cälep itü öçen köräş bara di.
Küptän tügel Yewropa Berlege İranğa atom bayıtunı tuqtatuğa almaşqa yaña iqtisadıy östenleklär täqdim itte. Tähran isä moña cawap bularaq üzendäge energiä tarmağına Şanhay oyışması investitsiälären cälep itü mömkinlegen öyränä başladı.
Nurizadä äytüençä, İran citäkçelegendä dä qayber qaraşlarnıñ könbatışqa, ikençeläreneñ könçığışqa töbälüe kürenä di. Mäs''älän anıñ äytüençä, Yuğarı İminlek Şurası başlığı Ali Laricani kebek pragmatiklar häm reformaçılar Yewropa belän xezmättäşlek yaqlı. İkençe yaqtan "Bigräk tä İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat häm anıñ tiräsendägelär İran öçen berdän-ber qotılu yulı dip Qıtay häm Könyaq-Könçığış Aziä illäre belän xezmättäşlekne kürä" di Nurizadä.
Äxmädinicat äle genä tämamlanğan İndoneziä säfärendä üzenä kürsätelgän cılı mönäsäbättän bik qänäğät qaldı häm ul İrannı könçığışqa borırğa teli.
Ämma düşämbe könne Şanhayda oyışmanıñ tışqı eşlär ministrları oçraşuında Taciqstan ministrı Talbak Nazarov älegä İrannı äğza itep alu mäs''äläse qaralmıy dide.
İrannı äğza itep alğannan soñ çiratta oyışmada küzätüçe däräcäsendä qatnaşqan Hindstan, Paqstan häm Mongoliä bula ala. Alarnı alu isä Oyışmada Rusiä belän Qıtay arasında urnaşqan balansnı üzgärtergä mömkin.
Analitik Beja Şanhay oyışması Mäskäw belän Pekiñ arasında Üzäk Aziä öçen xäyläkär uyın mäydanı bulıp tora di.
"Şanhay äle dä berençe çiratta Qıtay oyışması dip qarala. Aña Ruslar da quşılırğa buldı. Ämma alar Qıtaynıñ Üzäk Aziägä qarata alıp barğan eşlärenä bik saq qarıy" di Beja.
Canberradağı Awstraliä Däwlät Universitetı analitigı Glen Barclay fikerençä, xalıqara cämäğätçelekneñ iğtibar üzäklärennän berse yañadan Aziägä küçä.
"Bez diplomtatik häm başqa härtörle eşçänlekneñ Könbatış häm Üzäk Aziägä küçüen küräbez" di Barclay.
Ni genä bulmasın, İran üzeneñ atom energiäsen üzläşterü xoquqınnan çigenmäyäçägen, uran bayıtunı tuqtatmayaçağın häm könbatışnıñ da, könçığışnıñ da monı qabul itärgä tieşlegen belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Başqortstannıñ üzendä bu arada ällä ni zur säyäsi – ictimağıy çaralar küzätelmäsä dä, respublika tormışına qağılışlı ğawğalı başqa waqıyğalar Rusiä başqalasında bulıp yata. Başqortstan cämägätçelegeneñ iğtibarı soñğı täwlektä näq menä Mäskäwgä yünälde. Anda 15 yül könne Başqortstannan barğan ber törkem keşelärneñ Rusiäneñ berniçä tanılğan cämägätçelek oyışması häm partiäse belän berlektä Rusiä Eçke eşlär ministrlığı binası qarşında qarşılıq aksiäse ütkärüe turındağı xäbärlär şul könne ük Ufağa da kilep citte. Nindi qarşılıq aksiäse bulğan soñ Mäskäwdä? Şuña täfsilleräk tuqtalıp kitik.
Mäskäwdä ilneñ Eçke eşlär ministrlığı binası qarşında, Qaluga mäydanında ütkän piket häm miting Başqortstan militsiäseneñ başbaştaqlığına qarşı yünälderelgän dip belderelde. Älege qarşılıq aqsiäsenä Başqortstannan respubliktağı militsiä xezmätkärläre tarafınnan balaları üterelgän ata – analar häm elek militsiädä eşlgän xemätkärlär barğan ide. Rusiä kiñküläm mäğlümat çaraları xäbärlärenä kürä, Qaluğa mäydanındağı şaw – şulı uram cıyınına «Grajdannar xoquqları öçen» Komitetı, Helsinki Mäskäw Törkeme, «Grajdannar qarşılığı» ictimağıy oyışması, «Keşe xoquqları xaqına» ictimağıy oyışması häm «Yabloqo» partiäse wäkilläre dä kilgän.
Aksiädä qatnaşuçılar Başqortstan eçke eşlär ministrı Rafail Diwayıvnı kiçekmästän eşennän alunı häm ul citäklägän ministrlıqnıñ oyışma – büleklärendäge qorrupsiä oçraqların centekle tikşerä başlawnı taläp itä. Aqsiädä kütärelgän şigärlärdän berniçäsen äytep kitü dä urınlı bulır. «MVD dan faşistlarnı quarğa!», «Diwayıvnı mäxkämägä tartırğa», «Başqortstan Eçke eşlär ministrlığı bügenge könge gestapo ul», «Nurğäliev! Başqortstanda militsiä başbaştaqlığın tuqtatığız!» kebek şigärlär yazılğan ide piketçılar qulında. Mitingnı açqan «Yabloqo» partiäseneñ Mäskäw bülege räise urınbasarı Aleksey Nawälnıy Başqortstan militsiäse belän bäyle cäncallı xällär xaqında mäğlümatlar birep, respublik eçke eşlär ministrı Diwayıvnı wazıyfasınnan buşatu öçen bar mömkinlekne faydalanırğa çaqırdı. «Za grajdanskie prawa» Qomitetı räise Andrey Babuşkin da:«Diwayıv otstavkağa kitärgä tieş häm bez xoquq saqlaw oyışmaları östennän cämägätçelek qontrolen taläp itäbez», – dip belderde.
Başqortstannan kilgän keşe xoquqları öçen köräşçe İldar İsänğulovnıñ çığışı da kisken. Ul ministr Diwayıvnıñ keşe üterüçe militsiä xezmätkärlären yaqlap qaluı, alay ğına da tügel, alarğa maqtawlı isemnär, büläklär taratuı xaqında açınıp söyli.
Rusiä Eçke eşlär ministrlığı citäkçeläre üz binaları aldında ütkän qarşılıq aksiäsenä iğtibarsız qala almağan, älbättä. Anda tiz arada matbuğat oçraşuı oyıştırıldı. Mitingta qatnaşuçılarnı Başqortstan militsiäse eşçänlege öçen cawaplı keşe – militsiä generäl – mayorı Nikolay Mamontov qabul itte. Yuğarı militsiä türäse Başqortstannan kilgän wäkillärne ike säğät buyı tıñlağannan soñ, respublika militsiäsenä bulğan här däğwanıñ centekle tikşereläçägen äytte. Ul şulay uq Başqortstan eçke eşlär ministrı Diwayıvnıñ 2004 yılnıñ täwge yartı yıllıq eşçänlek öçen xisap totu öçen Mäskäwgä çaqırılaçağın da ışandırdı. «Bu qararnı Rusiä eçke eşlär ministrı Räşit Nurğäliev şäxsän üze qabul itte», – dip belderde Niqolay Mamontov.
Elegräk tä xäbär itelüençä, Başqortstan Eçke eşlär ministrlığı östennän häm, ber ük waqıtta, anıñ citäkçese Diwayıv östennän dä qara bolıtlar ber yıl yarım çaması elek ük yözä başlağan ide inde. Respublik militsiäse eşçänlegen Mäskäwdän distälärçä qomissiä kilep tikşerde. Başqortstan militsiäseneñ qanunnarnı bozuı turındağı yazmalar Rusiä kiñküläm mäğlümat çaralarında da bixisäp çıqtı. Ämma barlıq ğäipläwlärne dä Başqortstan militsiäse başlığı Diwayıv äfände «yala yağular», «uydırmalar» dip kire qaqtı. Ä bıyıl respublik Eçke eşlär ministrlığı şul yazmalarnı dönyağa çığarğan gäzitlärgä häm elektron mäğlümat çaralarına qarşı kiñ frontta mäxkämä eşlären başlap cibärgän ide. Qayber xäbärlärgä kürä, soñğı yartı yılda Başqortstan militsiäse üz namusın yaqlap, 12 mäxkämä eşendä ciñep çıqqan. Şularnıñ sigeze xäzer tormışqa aşırılğan da dilär. Ministr Rafail Diwayıv häm anıñ elekke urınbasarı Niqolay Patrikeyev üz namusların yaqlap haman da mäxkämäläşüen däwam itä. İskä töşerep ütik, Patrikeyevnı bıltır Rusiäneñ elekke eçke eşlär ministrı Grızlov kürsätmäse belän eşennän alğannar ide. Ä Diwayıv äfändeneñ üz wazıyfasına turı kilep betmäwe xaqında ayırım doqlad buldı ul çaqta.
Şulay itep, Başqortstan militsiäse östendä qara bolıtlar yänä quyıra başladı. Äle Başqortstannan Mäskäwgä barğan wäkillär, urtaq kileşü nigezendä, qarşılıq aqsiäsen tuqtatıp torırğa buldı. Alar Başqortstan militsiäse tarafınnan qılınğan qırın ğämällär, keşelärne üterülär xaqında härber oçraq buyınça täfsille mäğlümatlar äzerläp betkännän soñ, 19 iyül könne barlıq doqumentlarnı Rusiä eçke eşlär ministrlığı citäkçelärenä tapşıraçaq. Ägär dä üzläreneñ taläpläre tiz arada qänägätländerelmäsä, alar açlıq iğlan itäçäkläre xaqında belderä.
Mäskäwdäge xällärgä Başqortstan militsiäse citäkçelegeneñ mönäsäbäten belü öçen, «Azatlıq» radiosı xäbärçese respublika Eçke eşlär ministrlığınıñ Matbuğat xezmäte citäkçese Ruslan Şäräfetdinovqa möräcägät itte. Ruslan äfändeneñ käyefe şäptän tügel ide. «Bez Mäskäwdä bulğan aqsiäne üz küzlärebez belän kürmädek, şuña kürä anıñ xaqında bernindi qommentariy da birä almıybız», – dip kenä cawap birde ul häm artaban söyläşüdän baş tartuın belgertte.
Soñğı süz urınına şunı äytäse kilä. Rusiä eçke eşlär ministrı Räşit Nurğaliev Başqortstandağı militsiä başlığın bu yılnıñ yartı yılı öçen xisap totarğa çaqıraçaq, digän belderü küp keşedä beraz aptıraw uyata. Ni öçen digändä, Başqortstan militsiä xezmätkärläre arasındağı iñ zur yañğıraş tapqan qanun bozular bıyıl tügel, ä ütkän yılda häm annan aldağı berniçä yılda bulğan. Şulay bulğaç, uzğan yıllardağı qırın ğämällär söyläşü temınnan töşep qalamı ikänni?
Häm menä iñ soñğı mäğlümat. Rusiä Däwlät Dumasına Başqortstannan saylanğan deputatlar ministr Rafail Diwayıvnı yuqqa ezärlekläwlärdän yaqlawnı sorap, berniçä urınğa xat äzerlägän. Däwlät Dumasındağı Başqortstan deputatları hämmäse dä – «Berdäm Rusiä» fraksiäse wäkilläre.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Ğiraq suğışın ikençe bötendönya suğışınnan soñğı çorda iñ tirän nizaq dip atap kiçekmästän xärbi çaralarnı tuqtatırğa çaqırdı.
“Suğış ber töbäk qısalarınnan çığa bara häm böten dönyağa totrıqsızlıq alıp kilü häm xalıqara qanunnarnıñ nigezen qaqşatu belän yanıy”, dide Rusiä prezidentı. Bolar xaqında Putin Rusiäneñ Däwlät Dumasındağı oçraşu waqıtında belderde. Rusiä xökümäte Amerika Quşma Ştatlarnıñ ğamällären kisken täñqitläsä dä, fiker ayırmalıqlarınıñ Mäskäw-Waşington mönäsäbätlärenä tä’sire bulırday çaralar kürmäskä çaqırdı.


text:
Qartlıq «Şatlıq» ta da bula ikän
Balıq Bistäse rayonı Küki awılında 2003 yılnıñ 20 iyünennän birle byudjettan tış bulğan “Şatlıq” qartlar häm invalidlar yortı eşläp kilä. Tatar awılına xas äyber tügel dip äytergä aşıqmıyq. Zamanası şundıy bit- yalğızlar, qarusız qalğannar küp. Ä tatarlarda xäyriä yortları totu kiñ taralğan küreneş bulğan ul. Menä Küki awılında barlıqqa kilgän qartalar yortı da, tatarnıñ imanğa qaytuınıñ ber misalı kebek kürenä. Üz qartlarıbıznı çitkä cibärmibez bit.
Ä bu cämğıäwi qartlar yortınıñ açılu tarixı bolayraq. 2002 yılda Tatarstan respublikası külämendä ütkän “Cämäğät initsiativası” isemle bäygegä Balıq Bistäse rayonınıñ xalıqnı sotsial' yaqlaw bülege häm Küki cirle üzidarä sovetı qartlar yortı tözü turında proyekt äzerläp cibärä. Häm proyekt konkursta Gran- priga layıq bula. Däwlätneke bulmağan qartlar yortı buldıru öçen 75000 sum aqça bülep birelä. Älbättä, bu aqça ğına ike qatlı, elekke zamannarda Bay Säläxi torğan taşlandıq xälendäge binanı rätkä kertü öçen citep betmi. Barlıq toraq- kommunal' xezmätlär öçen çığımnar cirle üzidarä sovetı arqılı tülänelä. Binanı remontlaw, kiräkle cihazlarnı satıp alu iğänäçelär yärdäme häm cirle byudjet tarafınnan finanslana. “Şatlıq” ta yäşärgä şarlar tudıru öçen Balıq Bistäse rayon xakimiäte, sotsial' yärdäm kürsätü bülege häm iğänäçelärne quşıp östämä 67000 sum aqça cıyıla.
Bügengese köndä anda biş äbi häm ike babay yäşäp yata. Alarğa rayonnıñ sotsial' yärdäm kürsätü üzäge tarafınnan bilgeläp quyılğan öç sotsial' xezmätkär yärdäm kürsätä. Äytep ütelgänçä, qartlar yortı xalıqtan cıyılğan xäyriä häm iğänäçelär häm “Şatlıq” ta toruçı ölkännärneñ pensiäsennän 75% külämdä alınğan aqça xisabına yäşi. Monnan tış, awıl xalqı da yärdämnän taşlamıy. Mäsälän, Qorban ayında ğına da ölkännärgä awıl xalqı tarafımnan şaqtıy ğına qorban itläre, qorban aşlarınnan rizıqlar tapşırılğan. Sadaqa itep azıq-tölek, kiem- salımnardan da awıl xalqı öleş çığara. Monnan tış, Küki urta mäktäbe qartlar yortın bäräñge häm başqa kiräkle yäşelçä –ciläk cimeş belän tä'min itä.
Monda toruçı äbi-babaylarğa yäşäw öçen barlıq şartlar da bar, aşaw-eçü, ös-kiem, munça diseñme, härberse buldırılğan. Monnan tış bergäläp cıyılıp yomşaq urındıqlarğa utırıp televizor qararğa, kilgän qunaqlar belän aralaşırğa da maxsus bülmälär bar. Küki cirle üzidarä sovetı räise Mäwlä İsxakov süzlärenä qarağanda, älege yortqa yalğız qalğan qartlar ğömer kiçerä. Küki awılında tuıp üskän, ğömer kiçergän 1926Hчы yılğı Xädiçä äbine genä alıyq, monda küçengänçe ul üz yortı belän torğan, kürşe-külännär aña söt-may kertep, idännären yuıp, käcälären qararğa bulışalar. Waqıt ütü belän Xädiçä äbineñ sälämätlege nıq qaqşıy, yünläp yöri almıy başlıy. Yänäşäsendä härdaim qarap torırlıq keşe kiräk bula. Tuğan tumaçalar yuq, kürşelärneñ üz mäşäqätläre baştan aşqan, xäle bik möşkel bula. Xädiçä äbi ğäziz yortınıñ täräzälärenä taqtalar qadaqlatıp, qapqasına yozaq elep qartlar yortına kilä. Säyerlege belän awıl xalqın cälep itkän, Tegermänlek awılınnan küçep kilgän yalğızı qalğan Ğäbdelbär babay köndezlären awıl buylap säyäxät itä, ä kiçlären üz yortına äwerelgän “Şatlıq”ta yänäşäsendägelärneñ küñel qılların siskändererlek cırların başqara. Mamadış rayonınıqı bulğan, ikençe gruppa invalid, 1934Hчe yılğı Miñneğäli ağanıñ da yazmışı “Şatlıq” belän bäylängän. Qartlar yortı açıluın işetügä rayon citäkçelärenä möräcäğät itä, ozaq ta ütmi ber yalğızı qalğan babaynı cılı oyağa kiterep quyalar. Alarnıñ kübeseneñ tormışları ayanıçlı, küplär öçen ğibrät alırlıq misal. Şuña da qaramastan yewroremont yasalğan älege binada yäşäwçelär qartlıq könnärendä yalğız bulmawlarına, cılı oyada torularına Xodayğa häm “Şatlıq”nı buldırğan keşelärgä räxmätläre iksez-çiksez.
Zur tırışlıq belän “Şatlıq” ölkännän häm invalidlar yortın buldıru proyektı tormışqa aşırıla. Awıl cirendä yortqa, yärdämgä moxtac bulğannarğa yärdäm kürsätü häm başqa sotsial' problemalar çişelä. Proyekt tulısı belän üzen aqlıy häm başqa rayonnarda älege tiptağı yortlarnı buldıru öçen ölge bulıp tora, di awıl üzidaräse räise Mäwlä İsxakov.
Rästäm İsxaqi.


text:
Atna urtasında törek cәmağәtçelegen şok itkän xәbәr taraldı. Premier-ministr Tayıp Erdoğan xuştan yazıp avtomaşinasınnan çığalmağan. Başta anı ülde dip uylağannar. Soñğaraq mәsәlә anıqlandı. Premier Erdoğan ülmәgәn, ä huştan ğına yazğan ikän. Erdoğan xuştan yazğaç şofөre panikağa sabışıp maşinanı taşlap çıqqan, ä ul maşinadan çıqqaç, Mercedes markalı maşina saqlıq çarası bularaq işeklärne bikli ikәn. Şulay bulğanda, işeklär qılt itep yabılğan, Premier xuşsız eçtә qalğan. Aŋa dәşsәlәrdә ul ber nindi xәrәkәtsez başı aldına tөşkәn rәweştә utırğan. Xәzer Erdoğannıŋ tәn saqçılarında panika başlağan Mercedesneŋ işeklәren niçek açarğa, soraşqannar açqıç yuq, çönki şofөr anı maşina eçendä onıtqan, Erdoğan konvoyı artınnan baruçılarda da ber өstәmә açqıç bulırğa tieş ikәn ul da yuq. Menә kөlke filmnәrendәge xәl. Tәn saqçıları ber arı ber bire yoğerä başlağannar, Premier başın salğan utıra. Qayber tәn saqçıları aftomattan atıp, uqlarğa qarşı tora ağlan tәrәzәlәrne watu tәqdimen yasağannar, vaz kiçkәnnәr. Maşina tuqtalğan cirdä ber bina salalar ikәn, şundan kirpiç alıp tәrәzәlәrgә bәrgәnnәr, ber ni bulmıy, xәtta piyalalar sızılmıy da. Nәticәdә aqıllıraq bere monda bina salalar bolarda zur çükeçlәr, kuvaldalar bardır digәç, kitergәnnәr hәm şunıŋ belәn dürt biş minutta aftomaşinanıŋ ber tәräzәsen watıp işeklәrne açalğannar. Çönki 17 mm. qalınlığındağı uq ütmi torğan pıylanı watuda üzenә kürә eş. Şunnan soŋ ğına isenәn yazğan Premierne ber xastәxanәgә iltep salğannar. Tәn saqçıları jurnalistlarğa bu sәxnәlәrne tөşerergә quşmağannar, әmma yazarğa tıyalmadılar.
İnde Premierne qotqarğan kuvalda, zur çükeç ni buldı disәgez, şunı әytә alabız: ul eşen taşladı. Çөnki Bingөl ilenәn AK partiә deputatı Feyzi Berdibek tөzü ostalarınan anı zur aqçalarğa satıp alıp, Millәt Mәclesendәge byurosına urnaştırdı. Berdibek “Minem өçen mәğnәvi qimmәte bik yuğarı anı hәr daim saqlayaçaqmın” dide.Menә inde kuvalda pensioner bulıp, ber eş tә eşlәmiçә cılıda utıra.
Premiergә çınnan da ni buldı disәgez, bik arığan hәm ruzә totuwı sәbәple şikәre artıp istän yazğan. Aŋarda diabet xәstalığı tabıldı. Xәzer inde şuŋa kürә üzen saqlarğa tiyeş. Monnan ber niçә ay elektә bilendәge awırtular sәbәple ber atna өyendә yatqan ide.
Äxtәm İbrahim, İstanbul


text:
Ekrem Çelebi - Yozgat Sürmelisi
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Yozgat Sürmelisi
Etiketler : Ekrem Çelebi - Yozgat Sürmelisi türkü indir, Ekrem Çelebi - Yozgat Sürmelisi türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Yozgat Sürmelisi mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Yozgat Sürmelisi türküsü, Yozgat Sürmelisi sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Yozgat Sürmelisi bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Sitem Taşlarına Vurdum Başımı
Ekrem Çelebi - Değirmene Taş Koydum
Ekrem Çelebi - Kız Pınar Başında
Ekrem Çelebi - Son Bakışım Oldu
Ekrem Çelebi - Bura Mıdır Koçyiğitlerin Vatanı
Ekrem Çelebi - Çaya İner Ağlarım


text:
Ural Räximov xaqında närsälär genä söyläsälär dä, nilär genä yazsalar da, anıñ täesire äle haman da köçle bulıp qala. Atnaqiç könne Ufada Ural Räximov citäklägän «Başkirenergo» şirkäte direktorlar şurasınıñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Anıñ kön tärtibenä direktorlar sovetınıñ yaña sostavın häm räisen saylaw mäsäläläre kertelgän ide. Direktorlar sowetına 14 äğza saylandı. Räisne saylaw da älläni problema bulmadı: yänä dä Ural Räximovnı «Başkirenergo» şirkäteneñ iñ töp xucası itep qaldırdılar.
Şul uq waqıtta Ural Räximov Ufa şähär şurasınıñ yaña çaqırılış saylawlarında üz keşelären deputat itep ütkärü tırışlıqların da arttıra. Elegräk tä xäbär itüebezçä, Ural Räximov tarafdarları moñarçı da Ufa şähär sovetında zur köçkä iä ide. Xäzer 26 iyündä ütäçäk saylawlarda da alar mömkin qädär kübräk ütep, üz tesirlären saqlap qalırğa omtıla. Citmäsä, xäzer deputat mandatları da küpkä kimede. Xäzer Ufa şähär sovetında nibarı 35 deputat qına bulırğa tieş. Şuña kürä dä köräş kierenke bulmaqçı. Äle 35 mandat öçen 170 kä yaqın keşe däğwa itä dä inde. Ural Räximov tarafdarların deputatlıqqa kandidat itep terkäwgä nindider qarşılıqlar da buluı mäğlüm. Çönki şul xaqta belderep, yağulıq-energetika tarmağı citäkçeläre Başqortstan prokurorına häm Rusiä Üzäk saylaw komissiäse räise Veşnyakov äfändegä şikäyätlär dä cibärgän.


text:
“Xalıqara amnistiä”, “Reporterlarğa çik yuq” oyışmaları, başqa xoquq yaqlaw oyışmaları belän berlektä Törekmänstanda “Azatlıq” radiosı curnalistları Meret Xommadov häm Cumadurdı Owezovnı qulğa aluğa borçılu belderä.
Xoquq yaqlawçılar, Törekmänstan xäkimiätläre curnalistlarnı qayda totuların belgertergä häm alarğa adwaqat yärdäme birergä tieş, dip azsızıqlıy.
Annan alda şuşı uq taläplärne Xalıqara Xelsinki federätsiäse häm Törekmännärneñ keşe xoquqları oyışması da beldergän ide . Xommadov häm Owezov 7 martta qulğa alınğan. Bügenge köngä qädär alarnıñ qaydalığı bilgele tügel.


text:
Qırğızstan Yuğarı mäxkämäse oppozisiä citäkçese Felix Kulovnı kiläse yılğı prezident saylawlarına qadär törmädä qaldırırğa digän qarar çığardı. Mäxkämä utırışında qatnaşqan Korrupsiägä qarşı Sivil Cämğiät isemle keşe xoquqları oyışması citäkçese Tolekan İsmailova, Kulov törmädä 2005nçe yılnıñ 12nçe noyaberenä qadär utıraçaq, dide. Yül ayında Kulov rayon mäxkämäseneñ qararına rizasızlıq belderep Yuğarı Mäxkämägä möräcäğät itkän ide. Yuğarı Mäxkämä möräcäğätne kire qaqtı.
Ar-Namys partiäse başlığı, elekke vise-prezident häm eçke eşlär ministrı Kulov zur külämdä aqçalarnı häm xakimiätne üz mänfäğätlärendä qullanuda ğayeplänep 2000nçe yılda 10 yıl törmä cäzasına xökem itelgän ide. Keşe xoquqları oyışmaları älege ğayepläw säyäsi säbäplärdän yasaldı häm xäzer anıñ kiläse saylawlarda prezident Askar Akayevqa qarşı çıqmawın buldırırğa tırışalar, dip belderä.


text:
Äfganstannıñ demokratik räweştä saylanğan berençe prezidentı H.Qarzainıñ inaguratsiäsenä 27ildän ildän wäkillär şulsanda AQŞ vitse-prezidentı D.Cheney häm saqlanu ministrı D.Rumsfeld tä qatnaştılar.Tantanada islam häm islam respublikası Äfganstan öçen ant itkän ilbaşı yasağan çığında il aldında torğan qıyınlıqlar turında da söyläde.
X.Qarzainıñ ant itü märasimı suqır äfganlı ğalim Qari Baraqatulla Saleemneñ qor''än uquı belän başlanıp kitte(audio)
Talibannıñ kisätülärenä qaramastan inaguratsiä nıq saqlanğan prezident sarayında tınıç ütte. İlbaşı Äfgan konstitutsiäsenä kürä, islam prinsıpları şulayuq Äfganstannıñ konstitutsiä häm başqa qanunnarın ğämälgä quyaçaq häm xörmät itäçäk dip ant itte. Ber qulın Qor''ängä quyğan Qarzai Äfgan Yuğarı Mäxkämä räise Malavi Şinwarinıñ äytkännären qabatlap bardı (audio)
Min äfgan xalqınıñ xoquq wä mänfäğätlären saqlayaçaqmım. Cänabı Allanıñ yardäme häm millätneñ yaqlawı belän ilne bayıtu täräqi itterü tırışlıqlarına däwam itäçäkmem .Alla yardämçem bulsın.
X.Qarzai inaguratsiä çığışında äfgan xalqınıñ sonğı 3 distä yılda çikkän cafaları , şulayuq anıñ progresqa omtıluı xalıqnıñ tawış birügä küpläp qatnaşuında çağıldı dide. Ul il aldında torğan qurqınıçlarnı sanap, suğışçan törkemnärne taratıp , äfgan armiäse häm politsiäsen buldıru iminlek sektorın nığıtu prioritet bulıp tora dide. Qarzai şulayuq ildä qanunsz räweştä üsterelgän häm kontra banda yulı belän çitkä satılğan narkotika mäsäläsenä nıq basım yasadı. Äfganstan bügen dönyanı heroin belän tämin itkän töp il bulıp tora.Qarzai administrativ reformalar , qanun qağıydälär urnaştıru , rişwätçelekne beterüneñ ähämiäte turında söyläde.Ul Äfganstanda terror qurqınıçı nıq kimegän bulsa da,terrorğa qarşı suğış betmäde , terrorçılar belän narkotika operatsiäläre arasındağı mönäsäbät arta barğan borçılu tudıra dip äytep , bu qurqınıçqa qarşı regional häm xalıqara xezmättäşlekkä çaqırdı .
İrtänge inaguratsiä merasimınnan elek AQŞ vitse prezidentı belän urtaq mätbuğat oçraşuı ütkärgän X.Qarzai, Amerikanı Äfganstanğa tınıçlıq wä demokratiä kiterüçe il dip atadı. Vitza prezident D.Cheney üz çiratında (audio)
Zalımnär kitte. Terrorçı doşman taraldı, yuq buldı, Äfgan xalqı irekle .AQŞ häm bezneñ koalitsiä partnörlarıbız ilne irekländerüdä qıyu afgannarğa quşılğan öçen ğorurlanalar.Bez ireklek totrıqlılıq buldıru öçen äfgannar yanında torırğa däwam itäçäkbez.
Xalıqara Krizis Törkemeneñ Qabulda urnaşqan belgeçe Vikram Parex Qarzainıñ xalıqnıñ küpläp qatnaşqan saylawlar zur uñış ide digän fikerläre belän kileşä. Parex bik az köç qullanu, bik az tınıçsızlıqlar bulğan saylawlar kötelmägän uñış ide , saylaw näticäläreneñ xalıqnıñ zur öleşe tarafınnan qabul itelüe apreldä bulaçaq parlament saylawları öçen optimizm tudıra dip äytä .Ämma Parex Qarzainıñ kabinetına kiteräçäk keşelär dä bik möhim di (audio)
Xökümätne tözü turındağı söyläşülär dikäber urtalarına qädär däwam itär.Qarzai böten ilne wäkilçelek itüen kürsätergä tieş.Ägär dä ul xökümät qararlarınıñ ilneñ zur öleşe tarafınnan yaqlanuın teli ikän , xökümättä paştun bulmağan başqa etnik törkemnärneñ wäkilläre tik küz buyaw öçen genä tügel ä alarnıñ çın köçkä iä buluın kürsätergä tieş
Xalıqara Krizis Törkeme äğzası Vikram Parex X:Qarzai ölkä häm xökümät däräcäsendä bulsa da legal bulmağan narkotika säwdäsenä qatnaşqandip uylanılğan yuğarı däräcädäge räsmilärne çitläşterergä tieş. Çönki andıy şäxeslär yaña xökümättä utırsa Äfganstanda narkotika eşläp çığaru häm kontrabandanı kimetüdä ışanıçlı tırışlıq alıp baru mömkin bulmayaq digän qaraşta Vikram Parex
färidä xämit


text: Bam, İran. İran mäğlümat çaraları, ike kön barğan ezläw häm qotqaru eşläre näticäsendä köçle cir teträwgä duçar bulğan Bam şähärendä xäräbälär astınnan kimendä meñ keşe isän kileş tabılğan dip xäbär itä. Şul uq waqıtta zilzilä näticäsendä ülüçelär sanı da 20 meñnän artıp kitkän, bu xaqta İran televideniäse aşa ilneñ eçke eşlär ministrı Ğäbdelwaxit Mussawi Lari belderde. Bu san äle tağın da artır dip farazlana. Berläşkän Millätlärneñ humanitar eşlär xezmätkäre Jesper Lund süzlärenä qarağanda, xäzerge waqıtta Bamda qotqaru eşlären 22 xalıqara törkem alıp bara, läkin äle haman da faciğäneñ tulı süräten belep bulmıy, wäzğiat şaqtıy qatlawlı bulıp qala birä. Lund, qotqaru eşläre urınına tizdän isän qalğannarnı toraq, azıq-tölek, meditsina kiräk-yaraqları belän tä'min itü mäs'äläse kiläçäk dip uylıy.


text: Serbiä premyer-ministrı Zoran Djindjiçnı üterüdä şiklänelgän Milorad Lukoviç bügen Belgrad mäxkämäse aldına bastı. Tıñlawlar 2 ayğa yaqın waqıt kiçekterelep kilde. "Legija" iseme belän tanılğan Lukoviç'tan advokatlar soraw aldı. "Legiya" – 2003nçe yılnıñ mart ayında Djindjiçnı üterüdä ğayeplängän 13 keşeneñ berse. Qorallı törkemnärneñ elekke başlığı Lukoviç – ğayepläwne kire qaqtı. Gresiädän tapşırılaçaq tağın ber ğayeplänüçene kötü öçen mäxkämä utırışın tağın da kiçekterü täqdimen xäkimnär bügen kire qaqtı.


text:
Şimon Peres Azatlıq Radiosına birgän maxsus äñgämädä närsälär söyläde?
İzrael premyereneñ yaña urınbasarı veteran säyäsätçe Shimon Peres Azatlıq radiosına birgän ängämädä Fälästin citäkçelegendäge üzgäreşne qıyulandıruçı dip bäyäläsä, İran häm Süriäneñ töbäktä solıx urnaştıruda tiskäre täsire däwam itäçäk dip beldergän. Peres Süriäne terrorizm eksportında ğäyepläsä İrannı yaqın Könçığıştağı in zur qurqınıç dip atadı.
Audio (Peres) Xökümätkä kerüebezneñ töp säbäbe Gazadan çigenüne garantiäläw.Yuq isä xökümät cimerereler häm yaña saylawlar ütkärergä tieş bulır idek.
Fälästinnär qatnaşmasa da İzrael çigenerme ide?
Audio (Peres) Fälästinnär belän söyläşülär başlarğa tieşbez, ber yaqlı ğına eşne ğämälgä quyıp bulmıy. İrtäme soñmı alar belän söyläşülär başlanırğa tieş.
Yasir Arafat fälästin problemasın çişüdä kirtä buldımı, yaña fälästin citäkçelege tınıçlıq öçen kübräk ömed tudıramı?
Audio (Peres) Arafatnıñ üleme zur üzgäreş, çönki Arafat terrorğa qarşı köräşergä äzer tügel ide. Ul terrornı etärdeme belmibez, ämma ul aña qarşı köräşmäde, yaña citäkçelek terror fälästnnär öçen zararlı häm ul tuqtatılırğa tieş dip uylıy.
Süriä räsmiläre İzrael belän söyläşülärne yañartırğa äzer bulularına işarä itä.İzrael Damask belän söyläşergä äzerme?
Audio (Peres) Bälkem dä süriälelärneñ söyläşüe üzgärgänder, säyäsättä üzgäreş yuq. Qayber terror oyışmalarınıñ başkvartiraları anda torırğa däwam itsä, söyläşü dä üzgärmiäçäk. Misal öçen Xamasnıñ başkvartirası Süriädä, cirle Xamas citäkçelärenä qarağanda başkvartira radikalleräk, bez moñı beläbez. Alar terrornı eksport itä.
Radiobız xabärçese Äxmäd Rafatnıñ Xızbolla kebek oyışma Iran tarafınnan yaqlana, sezneñ bu ilgä qarata mönäsäbätegez digän sorawğa Peres minemçä yaqın könçığışta in zur qurqınıç İran, ul terrornıñ üzäge Gazadan alıp Ğıyraqqa qädär törle urınnarda terrornı cäyelderä. Ayruça İran qulındağı atom qoralı yaqın Könçığış xätta Yevropa öçen dä qurqınıçlı digän cawap qaytarğan İrannan kilgän qurqınıçqa qarşı İzrael nindi çaralar kürergä äzerlänä?
Audio (Peres) İran İzrael öçen genä tügel ä böten dönya öçen qurqınıç täşkil itä, bez moñı İran-İzrael qısalarına taraytırğa telämibez.Başqa illär, başqa keşelär dä qatnaşırğa tieş. Bez başrolne uynamıyaçaqbız. Minemçä xärbi tügel ä iqtisadi häm säyäsi basım belän başlarğa kiräk.
Atom qoralları mäsäläsendä Tehran belän söyläşülär alıp barğan Britaniä, Fransiä häm Germaniä optimistik qaraşta kürenälär. Sez nindi fikerdä?
Audio (Peres) Alar bälkim dä kiläçäk turında optimistik , ämma ütkän öçen alar optimistik fiker beyan itä almıy, çönki İran küp kenä wäğdälären ütämäde.
Alar irtägä öçen optimizm beldersä dä kiçäge öçen pesimmistik qaraşta digän süzlär belän ängämäne tämamladı Shimon Peres.
Färidä Xämit


text:
Däwlät Şurası tänäfeskä kiter aldınnan…
Bolar barısı da yaxşı, älbättä. Şulay da, respublikanıñ iqtisadi häm säyäsi xäle alay qoyrıq çänçep sikerä torğan tügel. Salımnarnıñ iñ ciñel cıyıla torğanın federal' üzäk alğaç, Mäskäwgä kitä torğan öleş bermä-ber zurayğaç, büdjetnıñ kerem öleşen tuplaw awıraydı. Däwlät Sovetınıñ sessiäsendä aqça bülü bik kierenke bardı. Milli mäsälälär häm mädäniät komissiäse räise Räzil Wäliev Ğabdulla Tuqaynıñ “Totsa Mäskäwlär yaqañ” digän şiğıren uqıp, federal' üzäkneñ xäzer dä buğazdan aluı, büdjet aqçalarınıñ üzäkkä kitüe turında äytte. Konstitutsiäne täñgälläşterü mäsäläsendä bu şiğır aktual' yañğırasa da, sotsial'-iqtisadi üseşkä totılası aqçalar turında ğädel ük tügel axırı. Prezident Mintimer Şäymiev maxsus süz alıp, Tuqaynıñ, döresräge Räzil Wälievneñ, sitatası urınlı bulmawın dälilläde.
Tatarstannıñ sotsial'-iqtisadi üseşe buyınça federal' programma buyınça bıyıl Tatarstanğa 10 milliard sum, yäğni barlıq töbäklärgä birelgännän dä kübräk. Çınnan da, Qazannıñ meñyellığına häm respublikanıñ maxsus programmaları buyınça Tatarstanğa aqça şaqtıy cibärelä ikän. Ämmä, bu aqça tağın da kübräk fayda kiterep, salımnarnı arttırırğa tieş. Neft, ximiä, aviatsiä, maşina tözü sänäğäte tağı da üsep kitsä, bu qomğa sipkän su tügel, ä üsä torğan aqça bulaçaq.


text:
İran belän Süriä urtaq doşmanğa qarşı berläşäme?
Quşma Ştatlarnıñ İran belän Süriägä arta barğan basımı sürätendä bu ike il üz-ara xezmättäşlegen köçäytäçägen belderde. Bu berläşüneñ nidän ğibärät bulaçağı älegä bilgesez. Läkin belderülärneñ Waşingtonnıñ İran belän Süriägä qarata täniqtennän soñ yasaluı iğtibarnı cälep itä.
Audio (Möxämmät Naci äl-Otari)
"Mondıy mäsälälär kütärelgändä, Süriä belän İran arasında, mönäsäbätlärne üsterü niätendä urtaq bäyläneşlär buldırıla."
Äl-Otari da, Arif-Yazdı da illärenä yanağan urtaq yanawlar turında söyläsälär dä, Amerikanı telgä almadılar. Şul uq könne Berlinda İrannıñ tışqı eşlär ministrı Kamal Xarazi Süriä belän tığızraq mönäsäbätlär qorunı ğädäti xezmättäşlek itep kürsätergä tırıştı:
Audio (Kamal Xarazi)
"İran belän Süriäneñ qayber urtaq mänfäğätläre bar. Bu berdän front tözüne añlatmıy. Yaqın könçığıştağı problemalarnı çişü öçen, bez barıbız da – Yevropa da, Yaqın könçığış illäre dä – ber-berebezgä yärdäm itergä, xezmättäşlek itergä tieş."
Xäyer, İran belän Süriä çittän kilgän yanawğa qarşı berençe tapqır ğına berläşmi. Ğiraq belän tarixi bäyläneşlärgä qaramastan, Süriä, 80nçe yıllarda İran-Ğiraq suğışında İrannı xupladı. Gärçä, monıñ töp säbäbe – Süriä prezidentı Xafiz Assad belän Ğiraq citäkçese Saddam Xösäyen arasındağı üz-ara doşmanlıq bulsa da. Monnan tış Süriä belän İran 80nçe yıllarda Quşma Ştatlarnı, ä 2000nçe yılda İzrailne Livannan kitergä çaqırdı.
Soñğı berläşü xäbäre dä Quşma Ştatlardan kilgän tänqit sürätendä yañğıradı. Waşington İrannı terrorçılıqnı xuplawda häm atom qoralı yasaw niätendä ğäyepli. Süriä şulay uq terrorçılıqnı xuplawda, Ğiraqtağı koalitsiä köçlärenä qarşı çığuda ğäyeplänä. Süriä dä, İran da bu ğäyepläwlärne kire qağa.
Düşämbedä Livannıñ elekke premier-ministrı Rafik Hariri üterelgännän soñ, Waşingtonnıñ Süriägä basımı tağı da arttı. Räsmi Dämäşk moña qatışı buluın kire qaqsa da, Livanda 14 meñ xärbi totqan Süriäneñ bu üterügä qatışı bar digän şiklär äytelä.
Çärşämbedä Quşma Ştatlarnıñ beryulı berniçä yuğarı räsmie Süriä belän İran isemenä kisken tänqitlär äytte. Senatnıñ tışqı bäyläneşlär komitetında yasağan çığışında däwlät sekretare Condoleezza Rice Süriäne "zur problema" dip atadı:
Audio (Condoleezza Rice)
"Süriä zur problema bulıp tora, monda şik yuq. Bez Süriäne Livannan xärbilären çığarırğa çaqırğan qararnı nıq xuplıybız, çönki xalıqara cämäğätçelek Süriäneñ üz çirendä häm könyaq Livandağı ğämällärenä qarşı torırğıa tieş."
Condoleezza Rice şulay uq Süriäne Ğiraqtağı amerikan xärbilärenä qarşı toruda ğäyepläde. Çärşämbedä İran belän Süriä isemenä ğäyepläwlärne saqlanu ministrı Donald Rumsfeld häm Küzläw İdaräseneñ yaña citäkçese Porter Goss ta qabatladı.
-Ali Gilmi


text:
Suğıştan sonğı Ğıraq turında AQŞnıñ nindi plannarı bar?
Bush administratsiesä suğıştan sonğı Ğıraq turındağı plannarın açıqlasın digän basım astında tora.’Waşington Post’ gazetası comğada Ğıraqnıñ kiläçäge turındağı plannıñ qayber detallären bastırdı.AQŞ räsmiläre ägär dä Saddam rejimı cimerelsä bu plan ğämälgä quyılaçaq dip belderä
Audio Tönyaqta kördlär här daim ‘Bu altın çor’ dip äytä. Bu bez iä bulğan in yaxşı närsä.Alar üzlären idarä itä, xökümät xalıqnıñ mänfäğätlären qayğırta.Minemçä alarnıñ moñı saqlap qalırğa teläwe bik tä añlaşıla. AQŞnıñ suğıştan sonğı planı Kördlärneñ bu täcribäsen qurqınıç astında qaldıra.Galbraith süzlärençä
Audio AQŞ prezidentı demokratik Ğıraq turında söyläde ä xäzer administratsie törkemnärneñ wäkillek itelgän xökümät turında söyli , demokratiä buldırırğa telämi.Minemçä bu AQŞ ışanğan närsälärgä xıyanät itü, Ğıraq xalqı xaq qazanğan närsälärgä xıyanät itü bulıp tora.
Comğada WP gazetasında basılğan AQŞ planı , Prezident Bushnıñ Saddamnı bärep töşerü öçen kitergän töp säbäplärgä nıq qarşı bulıp tora. Suğıştan soñğı Ğıraq, demokratik, federal däwlät bulıp küz aldına kiterelä, anda tönyaqta kördlärgä, könyaqta şiğıylarğa häm Üzäk Ğıraqta sönnilärgä kiñ xakimiät bireläçäk dip qaralğan ide. Ämma yaña planda çınbarlıq bötenläy başqa, anda yıllarğa suzılğan AQŞ xärbi okupatsiesennän soñ sonğı çiktä törle törkemnär wäkillek itelgän xökümät oyıştırıla, Baath partiäseneñ in yaman elementları tazartılğannan soñ elege burokratiä urınında qaldırıla.WP mäqaläsenä qarağanda ,demokratik federatsiedän wazkiçügä, suğıştan sonğı Äfganstandağı xällärne buldırmau teläge säbäp.Bilgele bulğança anda zäğif üzäk xökümät utıra, regionnar kürşe illärneñ täsire astında torğan suğış komandirları qulında , häm yaña säyäsi tärtipne köçkä kertü öçen küpläp amerikan xärbiläre yuq. Planda Waşingtonnıñ Ğıraqta köçle üzäk xakimiät buldırırğa teläge añlaşıla. Bu isä Suğut Ğäräbstäne kebek regional köçlärneñ il belän idarä itkän sönnilärgä, İrannıñ Ğıraq şiğıylarına täsir itüenä yul quymayaçaq häm Demokratik federatsie kördlärneñ bäysez däwlät oyıştırularına kiterer dip qurıqqan Törkiene tınıçlandıra. Elek Ronald Regannıñ iminlek şurasında utırğan Raymond Tanter plan Galbraith bäyälägännän bögülüçänräk di .Tanter plan Ğıraqta demokratiägä küçkändä Waşingtonğa 3 ölkädä yardäm itäçäk dip äytä. .Anıñ fikerençä, berençedän xärbi ciñü,İkençedän politik qazanışlarnı totrıqlandıru, şulay itep xärbi ciñüne yuğaltmasqa häm öçençedän törle etnik, regional törkemnär arasında satulaşu. Bu satulaşularda neft satudan kilgän aqça etergäç bulaçaq. Ägärdä bu törkemnärgä nindider federal nigezdä keremnän pay wäğdä itelsä, alar üz aralarında satulaşaçaq. Tanter ayruça plan bälkim dä Ğıraq mäsäläsenä ällä ni qatnaşırğa telämägän Törkiene cälep itü mäsäläsen dä küzdä tota. di.Xabärlärgä qarağanda Ankara belän Waşington arasında barğan satulaşular tämamlanıp kilä.Ämma qayber problemalar äle dä xäl qılınrğa tieş. Ankara tönyaq Ğıraqta bäreleşlär başlansa, anda xärbilären kertmäkçe, ul humanitar säbäplär alğa sörsä dä kördlärneñ neftqa bay Kirkuk şähren alularınnan qurqa. Häm Kirkukta yäşäwçe törkmännärne saqlau bezneñ eş di. Waşington belän barğan satulaşularda törklärneñ Ğıraqqa amerika komandası astında kerergä telämäüe añlaşıla, AQŞ isä qapma qarşılıqlarğa säbäp bulır dip komandanı üz qulınnan ıçqındırırğa cıyınmıy.Waşingtonda Körd İnstitutında eşläwçe Mike Amitay süzlärençä (audio)
Rejim cimerelä başlanğaç närsä bulaçağın beräü dä belmi. Ber kemgä dä turılıqlı bulmağan qorallı elementlar xällärne qatmarlandıra ala. Bagdad yäki kürşe illär agentlarınıñ qotırtuı näticäsendä köç qullanılğan insidentlarnıñ konfrontatsiegä alıp baruı mömkin.Törkie üz başına regionğa kersä häm AQŞ anı tuqtataçaq xäldä bulmasa çınlap ta qurqınıçlı.
Galbraith amerikan xärbilärenä Törkie bik kiräkle bu añlaşıla, ämma Waşington Ankarağa bik küp taşlamalar yasıy di . Galbraith süzlärençä , Bushnıñ Ğıraq opozitsiese öçen bilgelägän mäxsus wäkile Zalmay Xalizad fevraldä körd citäkçelärenä federatsie turındağı plannarınnan vazkiçegez, suğıştan soñ Törkieneñ okupatsiesen qabul itegez häm Saddamnıñ öylärennän quıp cibärgän yözmeñnärçä körd qayta almayaçaq dip beldergän. Galbraith bolay di
Audio Körd demokratiäsen açıqça izüne mäqsat itep quyğan çarada Törkie yanında toru, bik zur xata dip uylıym.Bu il öçen qotoçqıç presedent buldıra häm anıñ mäqsatları turında şik uyandıra.
Tanter isä Saddamsız Ğıraq hiç şiksez kördlär öçen yaxşıraq bulaçaq, AQŞ, Britan oçqıçları tarafınnan här kön saqlanmağan räsmi bulmağan körd däwläte yäşi almıy , ayruça kördlär Kirkuk neft yatmaları turında närsäder äytä alaçaq, xäzer isä alar ber nidä äytä almıy dip söyli . WPta näşer itelgän planda başqa närsälär belän berrättän Ğıraqta xärbi bulmağan sivil administrator bilgeläü turında süz bara. Ul bälkim dä AQŞnıñ eleke gubernatorı yäki ilçese bula ala.20-25 ğıraqlıdan torğan kiñäş şurası aña kiñäşlär biräçäk.Başqa ber komissie isä konstitutsiene yazaçaq. Aqyort bu atnada plan turında kongressqa häm jurnalistlarğa mäğlümät biräçäk dip kötelä.
Färidä Xämit, Praga


text:
Parijda İran prezidentı Möxämmät Xatami AQŞ citäkçelegendäge köçlärneñ Ğiraqqa kerüen ğäyepläde häm 2001-neñ 11-nçe sintäberendä AQŞ-qa qarşı terror höcümnärenä qızğanıç belderde.
Xatami xalıqlarnı dialog aşa yaqınlaştıru turındağı BMO konferensiäsendä çığış yasadı.
Ğiraq suğışın ğäyepläp ul suğış belän terror ber ük tamırdan çığa dide. Ul şulay uq AQŞqa qarşı 2001-nçı yılğı terror höcümnären iñ terrornıñ dähşätle töre dip atadı.
Parijdağı älege konferensiäne UNESCO oyıştırdı. İran UNESCOnıñ sivilizatsiälär, mädäniätlär häm xalıqlar arasında dialognı nığıtu tırışlıqların yaqlap kilä.


text: Bügen Qırğızstan prezidentı Askar Akayev Bişkäkkä kilgän Qıtay premyer-ministrı Wen Jiabao belän oçraştı. Söyläşüdä üzara säwdä häm iqtisadi xezmättäşlekne arttıru öçen Qırğızstannıñ könyağındağı Oş şähärennän Qıtaynıñ borıñğı Yefäk yulındağı Kaşgar şähärenä qadär yul tözü turında süz bardı. Şulay uq ike il citäkçeläre Qıtay belän Qırğızstandağı hawa häm timer yulı bäyläneşe turında söyläşte. Akayev Qıtay şirkätlärenä Narın yılğası buyında yaña hydro-elektro stansiä tözüdä qatnaşırğa täqdim itte. Qıtay premyer-ministrı süzlärenä qarağanda, Qırğızstannıñ Dönya Säwdä Üzägenä kerüe – xezmättäşlekkä uñay tä'sir yasağan.


text:
Kiçä Strasburgta Yevropa Parlamentı, Berlekneñ keşe xoquqları säyäsäte turındağı xisab proyektın tikşerde.Proyektta terrorğa qarşı köräştä fundamental xoquqlarğa xörmät kürsätelergä tieş dip belderelä.Dokumentta terrorğa ğına tügel ä ğarib keşelärneñ xoquqları, könçığış Yevropa, Rusiä häm Üzäk Aziädä arta barğan SPİD çirenä dä iğtibar cälep itelä.
Yevropa Parlamentındağı kiçäge debatlar,Yevropa Berlegendä global terrorizmğa qarşı köräştä fundamental ireklek häm xoquqlarnıñ qorban bula alaçağı turındağı arta barğan borçılunı çağıldırdı. Keşe xoquqları xaqındağı dokument proyektında terrorizm xalıqara cämäğätçelek aldında torğan in zur qurqınıçlardan berse dip xökem itelä. Terrorğa qarşı köräş Berlektä in yuğarı prioritet bulıp tora dip äytelsä dä ber ük waqıtta köräş xalıqara qanunnarğa kileşle alıp barılırğa tieş dip azsızıqlana .Kiçäge debatlarda İrlandiäneñ Yevropa ministırı Dick Roche terrornı xökem itep, aña qarşı mömkin barlıq çaralar belän köräşü kiräk, bu tırışlıqta uñışqa ireşü öçen keşe xoquqlarına xörmät itü zarur şart bulıp tora dide. Roche süzlärençä(audio)
Kiñ yaqlaw tabu häm ozın möddättä uñışqa ireşü öçen terrorğa qarşı suğış, keşe xoquqlarına , fundamental ireklekkä tulı xörmät belän bergä alıp barılırğa tieş.Keşe xoquqların qıyulandıru terrorğa qarşı här törle köräşneñ integral öleşe bulırğa tieş.Bez terrornıñ säbäpläre turında da söylärgä tieş. Terrornıñ säbäplären öyränergä tırışu, terror yäki terrorçılarğa qarşı zägiflıq dip añlaşılmasqa tieş. Kiresençä, bu terrornı yuq itü öçen nigezle çara bulıp tora.
Roche terrornı xästälek-çir belän çağıştırıp,terrornıñ säbäpläre şulayuq simptom –bilgeläre turında söylärgä kiräk, bilgelärne genä yuq itep terror mäsäläsän xäl qılunı ömed itü ber qatlılıq bulır ide dide.
Xisapta telgä alınğan başqa ber borçılu isä –Berlek debatlarında här daim qalqıp çıqqan mäsälä –Berlekneñ keşe xoquqlarına birgän prioritet .Proyektta Yevropa berlege cıyılış, sumitlarda berlekkä äğza bulmağan illär belän keşe xoquqları mäsäläsen küpkä açığraq söyläşergä häm bu diskusiälär här törle urtaq belderülärdä çağılış tabarğa tieş dip äytelgän.
Yevropa Parlamentı Berlekneñ tışqı säyäsätenä qağılışlı qararlar çığaru wäqälätenä iä tügel. Şulay da xisap proyektında äğza illär säyäsät, iminlek yäki iqtisadi säbäplär öçen keşe xoquqları mäsäläsen qorban itmäskä çaqırıla. İrlandiäneñ Yevropa ministırı Roche BMOnıñ Jenevadağı keşe xoquqları komisiäsendä Berlekneñ uñışları turında söyläsä dä ul uñışsızlıqlarnı da telgä alıp,(audio)
Berlekneñ baytaq qına möhim inisiativaları tuqtatıldı. Moña öleşçä BMOkeşe xoquqları komisiäseneñ strukturası säbäp.Anda şulayuq qayber regional törkemnärneñ üz äğzalarınıñ xökem itelüen telämäwe küzgä çağıla.Minemçä bu BMO sistemasındağı zäğiflıq.Berlekneñ Çeçnä turındağı inisitiavası kire qağlıdı. Zimbabwe turındağı rezolutsiä dä ütä almadı dip söyläde .
Çeçnä rezolutsiänä qarşı tawış birüçelär bıyıl ütkän yılğa qarağanda küpkä kübräk bulğan.Roche Berlek kübräk strategik mönäsäbät kürsätü yulın qabul itergä tieş dide. Yevropa parlamentınıñ xisabında Törkmänstanda, Üzbäkstanda xoquq torışınıñ bozıluına ,Qıtayda ülem cazası häm internetqa quyılğan çikläwlärgä tänqit belderelä.Könçığış Yevropa, Rusiä, Üzäk Aziädä spid çireneñ artuına iqtibar cälep itelä,.Xisapta SPİDneñ cäyelüenä narkotika qullanuınıñ artuı ber säbäp bulsa , virusnıñ anadan balağa küçüe dä kisken arttı dip azsızıqlana .Xisap proyektında ğariblärneñ xoquqları telgä alına häm bigräk tä keşägä qarşı minalarğa iqtibar cälep itelä. Andıy minalarnı eşläp çığaruçı illär sanı sonğı yıllarda kimesä dä ,bu minalarnı küpläp eşläp çığaruçı illär şulsanda AQŞ,Qıtay,Hindistan häm Pakstan , cirminaların tıyğan Ottawa kileşüen üz öslärenä yöklämä itep alırğa tieş dip äytelgän Yevropa Parlamentınıñ keşe xoquqları turında xisab proyektında
färidä xämit,praga


text:
Bush Ğiraq belän xuşlaşa
Bushnıñ bu säfäre şulay uq AQŞ saqlanu ministrı Robert Gatesnın Ğiraq ziärätennän ber kön soñ buldı.
Gates kiçä Ğiraq xärbiläre aldında yasağan çığışında, "AQŞ xärbiläreneñ Ğiraqtağı wazifa möddäte axırğa yaqınaya" dip beldergän ide.
Bush Ğiraq prezidentı Cälal Taläbani belän oçraşuı waqıtında yasağan çığışında, "Ğiraqqa kerü añsat bulmadı, läkin bu ğamäl AQŞ xalqınıñ iminlege häm Ğiraq xalqınıñ ömete öçen bik keräkle ide" dip belderde.
Amerikan Prezidentı Bushnıñ bu, suğış möxitenä dürtençe säfäre. Ziärät şul uñaydan 20 ginwarda Amerikanıñ yaña saylangan prezidentı Obamanın wazifağa kereşüe aldınnan Bushnıñ prezident isemlegennän Giraqqa qılğan soñgı xuşlaşu säfäre bulıp tora.


text:
Nigä tatar teleneñ qädere yuq?
“Aulaq öy”neñ bu çığarılışın bez ana tele mä’säläsenä bağışlarğa buldıq. Nik disägez, berençedän, 21 fevral'' könne Xalıqara Ana tele köne bilgeläp ütelä. Mondıy möhim datanı iskä almıyça kitep bulmıy bit inde. İkençedän, ana tele, tatar tele turında xäzer bik yış yazalar, söyläşälär. Şularnıñ kübesendä yäşlär, alarnıñ telne belüläre, döresräge — belmäwläre, ana telendä söyläşergä telämäwläre tänqitlänä. Şuña da, Azatlıq radiosınıñ Qazan studiäsenä bez bügen yäşlärne qunaqqa çaqırdıq. Şähär yäşlären. Tatar telle möxit bulmağan şähärdä, tatar tele az qullanılğan cirdä tuıp üskän, läkin tatar telen inqär itmägän yäşlärne. Läkin, başta, Qazanda yäşäwçe, tatar telen belep tä, añarda söyläşmägän yäşlärneñ fikeren tıñlap qarıyq äle. Alar ni öçen tatarça söyläşmilär ikän.
Bu yäşlärneñ fikerlären Al''bina Zäynulla beleşte.
Yäşlärneñ tuğan teldä söyläşmäwe nigezdä rus mäktäplär, institut, rusça aralaşuçı dus-işlär belän bäyle bulıp çıqtı. Qayberäwlär tatar telen naçar belgängä kürä oyalıp söyläşmilär häm näticädä tuğan teldän çitläşep baralar. Yäşlärdän bez alar öçen östenlek aluçı tellär xaqında da soraştırdıq. Kübese öçen ul ingliz tele. Bu törkemgä alar şulay uq rus, alman tellären kerttelär. Qızğanıç ki, tuğan telne genä iskä töşerüçe bulmadı. Ä xäzer, studiädäge qunaqlarıbız belän tanışıp kitik. Tanılğan internetçı Şamil Biktaş häm yäş jurnalist Gölnaz Şäyxetdinova. Alar alda yañğırağan yäşlär tarafınnan äytelgän fikerlärne añlarğa tırışıp, tatar teleneñ prestijın, däräcäsen niçek kütärü turında söyläşälär. Söyläşüne Räfis Cämdixan alıp bara.
R.C. Min bu oçraqta, älege söyläşüne alıp barırğa telim, şähär şartlarında tatar tele digän temağa. Şähärlärdä şaqtıy küp tatar mäktäpläre, gimnaziäläre açıldı, şuña qaramastan, unbiş yıl waqıt ütte, , tatar teleneñ däräcäsen kütärer öçen däwlät üzeneñ xälennän kilgänne eşli kebek inde. Läkin uramnarda tatar telendä söyläşkän yäşlär bik az kürenä. Ni öçen bu şulay?Ş.B. Elektän inde, xätta sovet çorınnan, Tatarstannıñ bäysez bulğan waqıtınnan da, yäşlärneñ aralaşu tele urıs tele bulğan. Qazan yäşläre tatar telen belmägän. Anı äle unbiş yıl däwamında ğına öyrätälär. Här yıl Qazanda 16 meñ çaması yäşüsmer mäktäp beterä. Häm tatar telen belä dip sanala.R.C. Kimendä alar uqığan mäktäplärdä tatar tele öyrätelä inde. Ş.B. Äye, mäktäplärdä tatar tele öyrätelä, läkin anıñ öyrätü sıyfatı turında bik yuğarı dip äytep bulmıy. Bez küräbez, gäzitlärdä dä, TVdan da kürsätälär, tatar telen öyrätügä qarşı çığalar ata-analar, balalar. Xätta mäxkämägä barıp citälär. Yäğni ber faktor ul – öyrätü sıyfatı, öyrätü däräcäse. İkençe faktor ul, älbättä, urıs teleneñ kileşkän aralaşı tele buluı. Beläbez bit, urıs balaları ğädättä tatar telen belmilär, anı mäktäptä genä öyränälär, mäktäptän tış ber dä söyläşmilär. Ğailälärendä urıs telendä söyläşälär, uramda da urıs telendä söyläşälär. Häm Qazanda tuğan tatar balaları yä Qazanğa kilgän tatar balaları, şul urıs moxitenä kilgäç Qazan moxitenä iäläşer öçen, alar urıs telendä söyläşergä mäcbür bulalar. R.C. Yarıy. Şamil, sin üzen dürtençe buın şähär balası, şähärdä tuıp üskän?Ş.B. Dürtençe yä öçençe buın.
R.C. Ä Gölnaz sin?
G.Ş. Min Qazanğa küçep qayttım İjau şähärennän häm Qazanğa küçep qaytqançı bötenläy tatarça söyläşä belmi idem. İkençe sıynıfqa Qazanğa uqırğa kerdem cäm min bötenläy ike süzne dä tatarça bäyläp äytälmi torğan xäldä idem. Häm barı tik tatar mäktäbenä kerep, min tatarça uqırğa, söyläşergä häm fikerlärgä öyrändem. R.C. Şamil, menä sin ni öçen tatarça öyränä başladıñ? Sineñ yäştäşläreñ, bu buarlıq, tatarça belmilär, ä siña närsägä kiräge tudı soñ äle?Ş.B. Tuğan telne öyränü säbäpläre arasında min ike närsäne küräm. Başta ul tärbiä. Çönki ni genä äytmäsämdä, urıs şähärendä, urıs möxitendä üstem. Qazan ul urıs şähäre älegä. Minem äbi-babalarım bar ide. Şular yärdämendä min tatarlığımnı añladım, xis ittem häm millätçelek xisen üzemdä üsterdem.R.C. Temabıznıñ başına qaytıyq äle. Ni öçen Qazan yäşläre tatarça söyläşmilär? G.Ş. Ägär bez alsaq tatfaknı, tafakta alarğa tatarça söläşergä inde mäcbüri, läkin minemçä oyalalar alar. Liftta mengändä dä tatfak ikäne kürenep tora inde, 11 knopkağa basalar häm şunda da alar urısça söyläşälär. Oyalalar alar.R.C. Ni öçen oyalalar? Bu äle şähär yäşläre tügel, tatfakta, awıldan kilgän yäşlär tatarça söyläşergä oyala, ni öçen? Äle şähär yäşlären çitkäräk cibärep torıyk. Awıldan kilgännär dä oyala. Ni öçen?Ş.B. Alar şähärgä kilgännär, şähärgä iäläşergä telilär. Üzläre awıldan. Älbättä, alarnı awıldan kilgän, bezneke tügel, kolxoz dip räncetälär. Şuña alar qazanlılıraq bulırğa telilär.G.Ş. Zamançaraq bulırğa telilär inde. Ş.B. Döres.G.Ş. Tatar tele dä däwlät tele bulıp torsa da, ul ber däräcägä tübänräk tora inde, urıs telennän. R.C. Tatar telennän awıldan kilgän yäşlärdä oyalalar. Minem üzemneñ dä şundıy misallarım bar. Qayber tanışlar, bigräk tä qızlar, пpиBeT, kak дeлa dip endäşälär. Menä, qotırınam inde şul süzlärgä. Çınlap ta, monda berençe säbäp, bälkem, şähärne urıs telle dip kenä qabul itülärendäder? G.Ş. Yuq, minemçä, bu bötenläy annan tügel, ä ğailädän kilä torğan äyberder dip uylıym min. Çönki, bu ğailä tatarça söyläşep, aralaşıp yäşäsä, ul ğailä balaları da, şähärgä çıqqaç, üz tellärennän, millätlärennän oyalmayaçaqlar dip uylıym min. Şäxsän, üzemnän genä äytä alam, min awız tutırıp tatarça söyläşep yöri alam.R.C Älbättä alasız. Min şuña sezne, ekspertlar bularaq çaqırdım da inde.Tuğan tel cırı yañğırıy
R.C. Tel bazarında prestijı yuq tatar teleneñ?G.Ş. Alay dip äytmäs idem.Ş.B. Tatar tele UNESKO tarafınnan raslanğan, törki xalıqlar arasında iñ añlaşıla torğan tel.R.C. Niçek menä tatar teleneñ prestijın kütärergä?Ş.B. Anıñ qullanış dairäsen arttırırğa kiräk. Yäşlär üzlären yäş häm tekä itep xis itäseläre kilä. Şul yäş häm tekälek simvolları barısı da urıs telendä. Çınlap ta, qarıyq, barlıq cırçılar üzläreneñ cırların yä urısça cırlıy, yä inglizçä. Bu oçraqta, min pop cırçılarnı tügel, ä rätle-başlı cırçılarnı küz aldında totam. R.C. Menä bu cırçılar mä’säläsendä. Ni öçen tatar yäşläre Salawatnı tügel, ä başqa çit tel cırçıların tıñlıylar, sezneñçä?
Ş.B. Menä sin miña, yäşlär nigä Alla Pugaçevanı tıñlamağannarı äytsäñ, min sineñ sorawıña cawap biräm.R.C. Menä mindä şunı äytäm.Ş.B. Salawat ul popsa, niçek äytim, ğadi xalıq tıñlağannı cırlıy. Şuña kürä yäşlär öçen ul ürnäk bulıp toralmıy. R.C. Menä, mäsälän, sineñ öçen nindi cırçılar ürnäk bulıp toralar? Menä şularnı tıñlağaç, ah, menä tatar telen öyränäse ide bit, nindi matur cır dip äyterlek.
Ş.B. Tatar cırçılarında min şul qädärle belgeç tügel, şuña kürä, min dönya cırçıların kiteräm. Mäsälän, härqayda añlaşılğan ingliz telendä cırlağan Eminem digän cırçı bar. Ul rep uqıy. Annarı roknıñ törle tarmaqlarındağı cırçılar bar. Pank rok, mäsälän. Urıs mädäniäte dä dönyağa küp kenä cırçılar birde. Şul uq Sovet zamanınıñ soñğı yıllarındağı “MaшиHa BpeMeHи”, “ЛackoBый Maй” törkemnären genä alıyq mäsälän. Şul waqıtta Sovetlar ilendä yäşlär mädäniäte barlıqqa kilde.
R.C. Bez tel dibez ikän, şul uq waqıtta ul cır da. Ürnäk alırlıq, soqlanırlıq, menä bu cır şäp ikän, añlar öçen öyränim äle şul telne diärlek cırlar da bulırğa tieş. Ä ni öçen yuq soñ tatarda kimendä inde “ЛackoBый Maй” kebek yäşlär subkul''turası, icatı?
Ş.B. Tatar cırları yäşlär auditoriäsenä yünälmägän. Tatarça cırların yäşlär tıñlamağanğa, cırçılar yäşlär öçen icat ta itmilär. Monda iqtisadıy säbäplär dä bar. Beräwlär, tübän cırlar tıñlamıy, ikençelär, icat itälmi yaxşısın. Şähär yäşläre öçen bernärsä dä eşlämilär. R.C. Bügenge köndä äz-mäz genä normal tatar cırları barlıqqa kilä başladı, qayber töbäklärdä. Mäsälän, Barda repperları, yä bulmasa “Xat” törkeme. Bik primitiv bulsa da, başlanğıçlar bar bit.Ş.B. Äye, şunnan başlanırğa tieş. R.C. Ä tel prestijı bit äle ul, yünle ädäbiät digän süz. Menä soñğı waqıtta sez, yaratıp, yäşlär öçen yazılğan ädäbi äsär uqıdığız? Ş.B. Uqımadıq inde. Mäktäptän birle ädäbi äsärlär uqığanıbız yuq ide. Ädäbiät belän qızıqsınabız da...R.C. Urısça uqıysızmı ädäbi äsärlär?Ş.B. Äye, urısça uqybız.R.C. Mäsälän?Ş.B. Mäsälän, Pawlo Qoel''ye, anıñ “Bişençe tawı”, Veronikalar...Alar bezgä, tatar uquçısına, urıs telenä tärcemälänep kilälär. Häm tatar yäşläre anı urısça uqırğa mäcbür bula. R.C. Ul ğına tügel, bezneñ tatar yazuçıları, yäşlär öçen maxsus ädäbi äsärlär yazmıylar da. Mäsälän, “İdel” jurnalın ğına alıyq...Ş.B. “İdel” jurnalınıñ taralmawı zur rol'' uynıydır. Bälkem anda qızıq närsälär bardır da, läkin urtama tatar yäşenä ul barıp citmi, ul barıp ireşä almıy.R.C. Almıy ikän, dimäk aña qızıq tügel ul.Ş.B. Qızıq tügel dä häm jurnalnıñ taralışı şundıy tar.R.C. Menä şuşı fiker belän kileşäsezme-yuqmı, belmim. Bezneñ yazuçılarıbız, nigezdä, awıldan çıqqan xalıq. Min awıl xalqın kimsetergä telämim, läkin bügen tatar milläte yäşi almıy, üzeneñ şähär mädäniäte bulmasa. Şähär şartlarında yäşäwçe tatarlar küp, läkin mädäniäte tatarnıñ yuq äle. Mäsälän, ädäbi äsärlär, şähär xalqı ruxına kilerlek cırlar... Tekä xalıqqa turı kilerlek ...Tatar yazuçılarınıñ kitapları az taraluınıñ da, “İder”neñ az uqıluınıñ da säbäbe şundadır?Alarnıñ yazğan äsärläre bügenge zamanğa häm şähär şartlarına turı kilmider?Ä närsälär eşlärgä kiräk, tatar ädäbiäteneñ prestijın kütärer öçen?Ş.B. Tatar teleneñ prestijın kütärü öçen, şul, tekä bulğan närsälärne üsterü häm xalıqqa, tatar yäşlärenä citkerü mä’säläsen xäl itärgä kiräk. G.Ş. Ber äyber sorıym äle, ä närsä soñ ul bügenge köndä mäsälän?Ş.B. Al’ternativ muzik, köylär, aldınğı sänğät yäki tärcemäläre, tatar yazuçıları yazğan häm çit teldän tärcemä itelgän qızıq äsärlär...R.C. Bu oçraqta sıyfat mä’säläse bara inde. Prestij kütärü ul PR, reklam digän süz. Tatar telen matur itep reklamlaw. Anıñ öçen xalıqta obraz tudırırğa kiräk. Menä “Megofon”reklamasın kürgänegez barmı? Andağı obraz, ber yäş keşe, yäş häm uñışlı närsägäder ireşkän keşe. Menä şul obraz aşa “Meğofon”nı da reklamlıylar. Bälkem, tatar teleneñ däräcäsen kütärer öçen dä şundıy obrazlar tudırırğa, yäğni ayırım yäşlärne kübräk kürsätergä, tanıtırğa kiräkter xalıqqa. Menä keşe, kürsen dä, ax, menä ul nindi, uñışlı, tekä, aqıllı, zamança häm iñ möhime, tatarça söyläşä digän fiker tudırır öçen?Ş.B. Min sineñ belän kileşäm. Şundıy uñaylı obraz, çınnan da telneñ häm mädäniätneñ däräcäsen üsterä ala, läkin, sin äytteñ, xalıqqa citkerergä, kürsätergä. Ä kem anı kürsätä?Däwlätme?R.C. Däwlätneñ wazifası mäktäplär açu, tözü, radio-TV totu yäki başqa sotsial'' problemalar.Ä kem şöğellänergä tieş, monıñ belän, çınlap ta?Ş.B. Millätçelär, bez. Şul buş waqıtta, töp eşlär betkändä, millätçelek eşläre belän şöğellänü başlana. Bezneñ sanıbız atsa, millät eşe dä tizräk barır.
Duslar, sez “Aulaq öy” programmasın tıñlıysız. “Azatlıq”nıñ Qazan studiäsendä qunaqta Şamil Biktaş häm Gölnaz Şäyxetdinova buldı. Alar belän Räfis Cämdixan äñgämä qordı.
Ä bezneñ programma däwam itä. Anıñ tağın ber qunağı — Aydar Camali da alda barğan söyläşüne däwamlıy. Ul tatar yäşläreneñ turında uylana.
TRnıñ Yäşlär ministrı Marat Bariev üzeneñ notığında yäşlärneñ üzañı turında şaqtıy qızıqlı, quanıçlı sannar kiterä. 2003 yılda ütkärelgän tikşerü kürsätkänçä, yäşlärebez tatar millätennän buluları belän tirän ğorurlanalar. Tatarstanda, Udmurtiädä, Tübän Novgorod ölkäsendä mondıy fikerdäge yäşlär 70%tan artığın täşkil itä.Tatarstanda yäşäçe tatar yäşläreneñ 75%ı xalıqnı berläşterüçe faktor itep, berençe çiratta, telebezne atağannar. Bu keçkenä sannar tügel. Alar quandıra. Ämma mä’säläne ğadiläşterergä kiräkmi.
Küpme keşe tikşerüdä qatnaşqan häm ul yäşlärneñ sotsial'' statusları kürsätelmi. Awılda häm keçeräk şähärlärdäge tatar yäşläreneñ milli añı yuğarıraq. Ä zur qalada xällär başqaça.
Qazanda eşläp kilgän 44 tatar mäktäpläre arasınnan ber çığarılış sıynıfında, mäsälän, üzläreneñ tatar buluları belän 30%qa yaqın uquçı ğına ğorurlana, çönki ul keşelärneñ ğailälärendä tatarça ğına söyläşälär häm 4-5 keşe uquların tatar filologiäse ölkäsendä däwam itä. Şul uq çığarılışta berläşterüçe faktor, berençe çiratta, yäşlärneñ bertörle material'' şartlarda yäşälüläre häm äti-äniläreneñ bertigez sotsial'' qatlamnan buluları tora. Qalğan uquçılarnıñ barısında da diärlek tatarlıqları yözlärendä genä qalğan. Bu kürsätkeçlär tatar mäktäben tämamlağan yäşlär arasında ğına bit. Ägär şul uq tikşerülärne Qazan şähärlärendä uzdırsaq, kürsätkeçlärneñ bik ayanıçlı buluı mömkin. Älbättä, tulayım alğanda, farazlar bik optimistik yañğırıy. Läkin, bilgele bulğança, tatar xalqı elek-elektän şähärdä yäşägän häm millätne progressqa näq şähär tormışı iltkän. Bügenge köndä şähärlärdä yäşäwçe tatarlar tellären dä onıtıp baralar. Millätne saqlap qaluçı üzäk bulıp awıllar sanala. Ä awıllarda tatar xalqınıñ zäwığın tärbiäläw öçen mädäniät üzäkläre dä, mäğärif üzäkläre dä yuq bit. Awıl kitapxanälärenä küpme genä gäzit-jurnallar häm yaña kitaplar kilä ikän? Ni öçender bu mä’sälä kön tärtibenä quyılmağan. Tatar mädäniäteneñ nindi genä ölkäsen almıyq, ul awıl däräcäsendä genä üsä. Bügenge köndä küpçelek sänğät törläre bik tar suqmaq buyınça ğına bara. Tatar üz eçenä biklänep yata tügelme soñ? Mädäniätebez şul däräcädä genä bulğanlıqtan, tatar yäşläre anıñ belän qızıqsınmıy, spektakl''lärgä, konsertlarğa, kürgäzmälärgä yörmi dä.
Şähärlärdä yäşägännäre şul säbäple kübräk rus häm çit il mädäniäte belän qızıqsına başlıylar. Mömkinleklär bik küp, qızıqsındıru çaraları da osta eşlänelgän, şul uq kinematograf bulsın. Rus xalqınıñ mädäniäte dä tatarnıqınnan yıraq kitmägän, küp närsä eçkeçelekkä qaytıp qala. Näticädä, sıra qabıp qaramağan yäki tämäke tartıp qaramağan tatar yäşlärne barmaq belän genä sanarlıq.
Küz aldına ğına kiterik, Räsäy xakimiäteneñ bügenge köndä qarşılıq kürmi ütkärelä torğan milli säyäsät şartlarında, un yıldan soñ ütkäreläçäk tatar yäşläre forumında nindi tikşerenülär genä uñay näticälärgä kitererlär ikän? Tatar yäşläreneñ 70%tan artığı üzläreneñ qaysı millät wäkilläre ikänleklären onıtmıylar häm qaysıberläre tatarça söyläşä dä belä digän näticälär tügelme?
Bügenge köndä tatar milläte yäşi, upkın qarşısında tormıy, anısı şatlandıra. Kolxoz söte östendä bulğan qaymaq xätle genä tatar intelligentsiäse bulğan çaqta, alğa taba da yuqqa çıqmayaçaq. Läkin, “bez tatarlarğa barıber” digän prinsiptan çığıp, awıl ğädätläre, könküreş, kolxoz mädäniäte ruxındağı, çın milli ruxta bulmağan zäwıqsız yäşäyeşkä qänäğät qala alabızmı soñ? Yäşlär bit alar iñ zamança, dönyada tanılğan standartlarnı üz itä. Şuña kürä alar tozsızlıqtan, meskenlektän çitkä taypıla. Qaywaqıtta yalğışıp bulsa da millilektän dä waz kiçärgä mömkin alar.
Axırda şunı äytäse kilä: Marat Bariev çığışı artıq optimistik ruxta, ul yäşlärgä qağılışlı säyäsät un yıl eçendä tatarlıqnı 70-75%qa saqlağan dip sanıy. Ä çınlıqtağı xäl beraz qatlawlıraq.
Sez Aydar Camalinı işettegez.
«Aulaq öy»dä utırış däwam itä. İsegezgä töşerep ütäm, bügen bez ana tele turında söyläşäbez. Ana tele mä’säläse, yäşlär üzläre äytep ütkänçä, tatar cırına da qağıla. Älbättä, tatar cırı bügenge köndä üseştä. Läkin, ana telendä başqarılğan cırlar millätneñ törle sotsial'' törkemnärenä yararğa tieş, şul isäptän, yäşlärgä dä. Şulay bulmasa, yäş keşe küñele, üzen qänäğätlänerlek cır ezläp, başqa teldäge cırlarğa möräcäğät itäçäk. Aldağı äñgämädä äytelgänçä, tatarğa al''ternativ cırlar citep betmi. Mäsälän, rok muzıkanıñ törle tarmaqları. Şähär mädäniäte, ğomumän, aldınğı mädäniätneñ ber bilgese bulğan roknı ğına alıyq. Tatarça rok xäzerge köndä taşbaqa adımnarı belän alğa bara. Xäyer, şuşı aralarda ğına, bu yünäleştä ber möhim waqiğa buldı. Moña qädär jurnalistlar sıyfatında ğına bilgele bulğan İlfaq Şihapovnıñ häm cırçı İlsiä Bädretdinovanıñ “Ömetsez yul” dip atalğan cırlar cıyıntığı çıqtı. Andağı cırlarnıñ süzläre İlfaq Şihapov tarafınnan icat itelgän. İlsiä Bädretdinova başqarğan älege cırlar cıyıntığında nigezdä urısnıñ siksänençe yıllarındağı rok muzıkasına oşağan tatarça cırlar urın alğan.
Cır
Sez, “Ömetsez yul” cıyıntığınnan “Säyer keşe” cırın işettegez. Bügenge “Aulaq öy” utırmasına qunaqqa bez älege cırnıñ avtorı İlfaq Şihapovnı da çaqırdıy. Anıñ belän Räfis Cämdixan äñgämä qordı.
R.C. İlfaq abıy, säyer genä tatar başqalası, Qazanğa kilep kerdegez dä, menä şundıy säyer cırlar icat itä başladığız. Sez kem, qaydan kilep çıqtığız?İ.Ş. Bezne- Qazannan, xet üpkäläsennär, xet üpkälämäsennär, Qazannan yañalıq çıqmıy. Ufadan çığa äzräk, yäki, anda belmim, Finländiädän Cämilä kilep çığa anda. Tağın qayandır, närsäkäyder kilep çığa. Min ölkänräk buın wäkile dip äytergä telim inde. Bez yäşräk waqıtta, “MaшиHa BpeMeHи”, “BockpeceHиe”, “AraTa kpиcTи”, ДДTlar bar ide. Cırnı cırlağan waqıtta, eçtälekkä basım yasaw digän äyber bar ide. Soñğı waqıtta ul bette. Menä şuşını cırlıysı kilde häm menä şunı cırladıq dip äytergä telim inde. Häm küñeldä şul qädär tulğan äyberne bügen äyttek. Menä berençe kasset çıqtı inde, anda cıyılğanraq cırlar inde. Kasset çıqqannan soñ 3 cırnı yazdırdıq. Şul cırlarnı, çallıdağı “Küñel” radiosına qaytarıp birdek, muzıkal'' eşläneşe yağınnan alarnı qänäğätländerde, läkin süzläre yağınnan yuq.
Min ölkänräk buın wäkile dip äytergä telim inde. Bez yäşräk waqıtta, “MaшиHa BpeMeHи”, “BockpeceHиe”, “AraTa kpиcTи”, ДДTlar bar ide. Cırnı cırlağan waqıtta, eçtälekkä basım yasaw digän äyber bar ide. Soñğı waqıtta ul bette. Menä şuşını cırlıysı kilde häm menä şunı cırladıq dip äytergä telim inde. Häm küñeldä şul qädär tulğan äyberne bügen äyttek. Menä berençe kasset çıqtı inde, anda cıyılğanraq cırlar inde. Kasset çıqqannan soñ 3 cırnı yazdırdıq. Şul cırlarnı, çallıdağı “Küñel” radiosına qaytarıp birdek, muzıkal'' eşläneşe yağınnan alarnı qänäğätländerde, läkin süzläre yağınnan yuq.R.C. Ni öçen?İ.Ş. Alar üzläre belälärder inde. Anda min şul xätle köfer süzlär bulğandır dip äytmim.
R.C. Ä şulayda, niçek itep Leninogorskiy yaqlarınnan Qazanğa küçep kilergä uyladığız?İ.Ş. Menä Çallı bar inde bezneñ, Tübän Qama bar, Älmät bar... Läkin qazan, menä monda kilep, bötenläy buşanırlıq berdän-ber Qazan inde ul. Böten keşe belän söyläşep bula. Bügen minem äz genä problema buldı, min monda yärdäm itärlek duslarıma şaltırata, yärdäm kötä alam. Alar bötenese Qazanda. Ägär min Älmättä yäki başqa urında bulsam, alar yıraq bulırlar ide. R.C. Berençe, şäxsän min tıñlağan cırığızğa kilgändä, ul “Säyer keşe” dip atala. İlfaq abıy, kem ul säyer keşe?İ.Ş. Menä küñel digän äyber bar, beläseñme. Küñelne buşatırlıq keşe yuq. Bez bötenebez şul xätle bozılıp betkän dip äytim mikän, menä buşatırğa keşe yuq. Minem säğät tuğızğa eşkä barırğa, äye bit. Cide tulıp unbiş minut citkäç, çığam min. Avtobus tuqtalışında qarap toram, bar da şul xätle tege, beläseñme, şul xätle terälgänbez, bötenebez ğäyeple kebek, bötenebez ğafu itelmäslek bernärsä eşlägän kebek. Häm miña şul xätle cäl alar. Menä şunnan utırdım da, “Säyer keşe” digän cır yazdım. “Säyer keşe” cırı yañğırıy.
R.C. Bu cırığızda, nindider caMoдocTaToчHый keşe obrazı tudırğansız kebek...İ.Ş. Döres äytäseñ, min üzemdä şundıyraq keşeder möğayın. Berkemgä dä bäyle bulmağan... Çınlap ta minem menä berüzem yäşisem kilä. Minem küñelem tulıp taşıy, min anı añlatalmıym.
R.C. İnde ikençe cırığızğa kilgändä, bik qızıq cömlälär bar. “qaraqlar tözegän mäçettä, şaytan üze namaz uqıy” kebeklär. Bu cır ni xaqında?İ.Ş. Ul minem küñelem tulğannan yazılğan äyber. Min awıllarda yörim häm härber süze öçen cawap biräm. Menä niçek bötenese naçar dip yazılğan äyber tügel, ä bötenese çınbarlıq. Rok stilendä yazılğanğa, şulay bezgä barıp citä bit, yäşlärgä barıp citä. Öç kupletlı cır, äye bit? Nu min anı ber cide minutta yazdım. Gitara da, köyen dä şul ber cide minutta cıydım. Ul, menä cır yazıym äle dip, BыMышлeHHo yazılğan cır tügel ul. Ul menä monnan, küñeldän taşıp çıqqan, añlıysıñmı?! Annan soñ tağı närsäkäye bar. Menä tatar radioları inde, äyeme. Bez äz genä irektän artta qalabız, bez äz genä döreslekne äytmibez. Bezdä eçke bäysezlek yuq. Bezdä monda bar, bäysezräk dip äytkän inde, “Tatarstan yäşläre” bar , TNVnı da bäysez tügel dip äytmäs idem. Tıyuçı yuq, bez üzebezneñ eçtä tıyğan. Bezne berkem dä tıymıy, läkin bez üzebezne-üzebez, qurquıbız belän tıyabız. Ul bezneñ ğäyep tä tügelder, ul bezneñ babaylardan kilgän närsäkäyder. Bezdän soñ, allağa şöker, äz genä irkenräk buın kilde. Sez äz genä qurıqmıy torğan, bez äz genä qurqa torğanraq. Häm min bu cırnı yazğan waqıtta, qurıqqan idem, añlawçı bulmas dip, beläseñme?! Ägär dä sez bu cırnı añlıysız ikän, min şat qına, üzemneñ maqsatımnı eşlädem digän süz.
Öç kupletlı cır, äye bit? Nu min anı ber cide minutta yazdım. Gitara da, köyen dä şul ber cide minutta cıydım. Ul, menä cır yazıym äle dip, BыMышлeHHo yazılğan cır tügel ul. Ul menä monnan, küñeldän taşıp çıqqan, añlıysıñmı?! Annan soñ tağı närsäkäye bar. Menä tatar radioları inde, äyeme. Bez äz genä irektän artta qalabız, bez äz genä döreslekne äytmibez. Bezdä eçke bäysezlek yuq. Bezdä monda bar, bäysezräk dip äytkän inde, “Tatarstan yäşläre” bar , TNVnı da bäysez tügel dip äytmäs idem. Tıyuçı yuq, bez üzebezneñ eçtä tıyğan. Bezne berkem dä tıymıy, läkin bez üzebezne-üzebez, qurquıbız belän tıyabız. Ul bezneñ ğäyep tä tügelder, ul bezneñ babaylardan kilgän närsäkäyder.
Bezdän soñ, allağa şöker, äz genä irkenräk buın kilde. Sez äz genä qurıqmıy torğan, bez äz genä qurqa torğanraq. Häm min bu cırnı yazğan waqıtta, qurıqqan idem, añlawçı bulmas dip, beläseñme?! Ägär dä sez bu cırnı añlıysız ikän, min şat qına, üzemneñ maqsatımnı eşlädem digän süz.R.C. Sezneñ bit äle bu cırlarnı başqara sezneñ tormış iptäşegez, İlsiä xanım. Menä bu cırlar İlsiä xanımnıñ ruxına turı kiläme?
İ.Ş. Turı kilä. İlsiä berençe cırlıy başlağan ide 18 yäşlek çağında, menä monnan atılıp çığa, küñeldän böten närsäkäy dip. Berençe tapqır bez yazdıq şuşı “Yalğış yazmış” digän cır. Пoдaчa digän äyber tatarça tügel. Bezeneñ böten cırlarıbız illä-illä digänräk bit. Min bezneñ tatar cırların ğäyeplisem dä kilmi. Läkin şul xätle ber ramkalarğa kerdek tatar cırları belän. Bezneñ bit äle yäşlärebez bar, alarnı onıttıq. Minem tege urıs cırların da maqtıysım kilmi. Min inde tatarça rok dip äytäsem dä kilmi, Xodayım, äytäm bit, quzğata kürmä, ul bezdä bulmayaçaq ta äle, tiz genä. No tatarça popsa da yaza almıybız bit. Nüjäli bezneñ kompozitorlarıbız yuq, nüjäli bezneñ çığasıbız kilmi şuñardan?! Zölfät niçä? Altı-cide yılğa ber al''bom çığara. Ber Zölfät bar. “Zaman”nar tuqtadı. Döres bit inde?!
“Ömetsez yul” cırı yañğırıy.
“Aulaq öy” säxnäsendä sez İlsiä Bädretdinova başqaruındağı “Ömetsez yul” cırın tıñladığız häm cırnıñ avtorı İlfaq Şihapov belän Räfis Cämdixan oyıştırğan äñgämä işettegez.
Duslar, şunıñ belän bezneñ bügenge programma inde axırına yaqınlaştı. Kiläse oçraşularğa ömetlänep, Aulaq öyne äzerlägän Al''bina Zäynulla, Gölnaz İlgizär häm Räfis Cämdixan älegä sezneñ belän xuşlaşa, sawulığız.


text: Kiev. Ukrainanıñ kiläçäktä Yevropa Berlege belän elemtälären nığıtu turında söyläşülär öçen bügen Kievkä Fransiä tışqı eşlär ministrı Michel Barnier kilde. Viktor Yuçenko prezident itep saylanğannan birle Barnier Könbatışnıñ Ukrainağa kilgän berençe yuğarı däräcäle wäkile bulıp tora. Ul äle yaña ğına Ukrainanıñ tışqı eşlär ministrı itep bilgelägän Boris Tarasyuk belän oçraşa. Yaña xökümät Kievtä comğa könne genä raslandı, premyer-ministr itep raslanğan Yuliä Timoşenko, Ukrainanıñ Rusiä belän mönäsäbätlärgä zur iğtibar biräçägen äytsä dä, ilneñ yulı Yevropağa taba bara dip belderde.


text:
Rusiä ğaskärlären Gruziä häm Moldovadan çığaru täqdime yañğıradı
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov cawap itep, Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ ber yaqlı ğına eş itüe, Sovetlar Berlegeneñ elekke respublikaları arasında küptänge häm qatlawlı mäsälälärne ğadiläşterelgän häm säyäsätläşterelgän çişügä kiteräçäk, dip belderde.
Oyışmanıñ xäzerge räise, Belgiä tışqı eşlär ministrı Karel De Gucht: “Brusseldän torıp pısqıp yatuçı problemalarğa çişeleş tabırğa mömkin tügel. Min sezneñ barığıznı da bu oçraşu birgän mömkinlektän faydalanırğa häm özelgän söyläşülärne qabat başlarğa çaqıram”,- dide.


text:
Başqortostan törmälärendä xäldär yaqşımı?
Başqortostan xoloq töźäteü urındarında äle xökömgä tarttırılğan 20 meñgä yaqın keşe bar. Respubliqa törmälärendä irkenän mäxrüm iteleüselärgä şarttar buldırıu buyınsa 10–sı urında tora. Ultırışta äyteleüensä, Başqortostan törmälärendä tärtip qatı ikän. Şuğa kürä qara zona, tärtipte abruylı totqondar urınlaştırğan törmälär yuq itän. Ultırışta küptän tügel mäläüez törmähendä totqondarźıñ yäşäü şarttarın ber ni tiklem eñeläyteü ösön baş kütärep, qul tamırźarın qırqıu osrağı xaqında artıq küp höylänmäne.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Başqortstanda xärbiźär narkotik hata başlağan
Salauat qalahında narkotiktar hatıu mälendä Räsäy qorallı köstäreneñ kontrakt buyınsa xeźmät iteüse haldatı qulğa alınğan. Bıl turala Başinform ağentlığı xäbär itä. İyundä militsiya xeźmätkärźäre unı narkotiktar haqlağan ösön qulğa ala. Sudqa tiklem irźän qalalan sıqmau turahında qultamğa la alına. Mäxkämä ultırışına ike kön qalğas, unı geroin hatqanda qulğa alalar. Narqotiktar äyläneşen küźäteü buyınsa federal xeźmätteñ Başqortostandağı idaralığınıñ matbuğat xeźmätenän xäbär iteüźärensä, qulğa alınıusınıñ eşe xärbi proquraturağa ebäreläsäk.


text: Vena -- Xalıqara Atom Energiä İdaräse belän İran räsmiläre arasındağı oçraşular bulmağan. İdarä süzçese Melissa Fleming süzlärençä, İran wäkilläre Venağa kilmägän. Oçraşular kiçä häm bügengä bilgelängän ide, ämmä İran törkeme kilmäde. Älegä bernindi başqa oçraşular bilgelänmägän, di İdarä wäkile. Bu atna başında İran 2 yıl tuqtalıp torğan atom programmasın yañartu niäten beldergän ide. Xalıqara Atom Energiä İdaräse başlığı Mäxämmät Äl-Baradei, Tährannan añlatma soradı, uran bayıtu eşlärennän totılıp qalırğa soradı. Quşma Ştatlar, Fransiä häm Germaniä İrannıñ plannarı uñayınnan borçılu belderde. Ämmä İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad İran atom programmasınnan baş tartmayaçaq dip belderde.


text:
Ukraina prezidentı Leonid Kuçmanıñ bäysez mäğlümat çaralarına irek birmäwenä qarşılıq belderer öçen bügen baqşala uramnarına meñlägän keşe çıqtı.
Küptän tügel Ukrainada Kontinent radiosı yabıldı, anıñ dulqınnarında BBC, Deutche Welle häm Azatlıq radiosınıñ Ukrain redaksiäse tapşıruları yañğrıy ide. Ukraina radiosınıñ başlığı Heorhiy Çeçiknıñ ülemendä dä uram cıyınında qatnaşuçılar xökümätne ğayepläde. Çeçiknıñ radiosı Azatlıq tapşıruların yañğratırğa cıyına ide. Kuçma şulay uq räşwätçelektä, qoral belän bäyle eşlärgä qatnaşı buluda, saylawlarda qanun bozuda ğayeplänä. Prezident üze bolarnı kire qaqtı, bügen ul Tailand başqalası Bankokta räsmi oçraşular uzdıra.
Bügen Kievta uram cıyının oyıştıruçılar – anda qatnaşuçılarnıñ sanı 40 meñgä yaqın ide, dip belderde. Politsiä isä – cıyında 10 meñnän artıq keşe yuq id


text:
Prezident belän söyläşäm disäñ, qıynap taşlıylar
Niğmätulla Xäydärov Vorkuta şähärendä “Za dostoynuyu starost''” digän ber cämğiät räise. Pensionerlarnıñ cünle-rätle tormış öçen köräşüçe Niğmätullağa 67 yäş. Ul üze genä tügel, anıñ xatını, “Memorial''” dip atalğan keşe xoquqların yaqlawçı oyışmanıñ Vorkuta bülege räistäşe Yevgeniä xanım belän bergä, monnan tış, älege oyışmanıñ başqa äğzaları da Vladimir Putinğa soraw birä torğan mäydanğa kilgännär. Bu mäydanda TV aşa soraw birep bula torğan bula. Wäzğıätneñ tögäl niçek bulğanlığın beler öçen Azatlıq Niğmätulla Xäydärovnıñ öyenä şaltırattı. Läkin anda telefonnı aluçı bulmadı. Bulğan waqiğanı tögälräk itep, Azatlıqqa Xalıqara “Memorial” oyışmasınıñ Mäskäwdäge üzäk idärä räistäşe Grigoriy Şvedov sürätläp birde:
Sez inde belgänegezçä, kiçä konstitutsiä garantı bulıp torğan prezidentnıñ üz xalqı belän aralaşuı buldı. Häm Vorkutadan da elemtä buldı. Anda “Memorial” kebek oyışma wäkilläre dä, başqa oyışmalardan da, ğomumän Rusiäneñ ğadi xalqı, prezidentqa üz sorawların birergä telägännär. İnde xäzer añlaşılğança, soraw birä torğan cirgä ayırım propusklar belän, saylap alınğan keşelärne genä kertkännär. Bezneñ oyışma äğzaları, militsiä aşa ütep kerä almağannar. Tögälräge şul, “Memorial” wäkilläre, dürt militsiä kordonınıñ bersen ütep kergännär. Häm ikençe bocrada ğına alarnı saqçılar tuqtata. Saqçılar arasında militsiädä, ğadi kiemnän genä bulğannarı da bula. Alar adekvat bulmağan ğämällär qıla başlıylar. Şaqtıy ğına olı yäştäge keşelärne qıynarğa totınalar. Berseneñ teşlären sındıralar, ikençeseneñ señerläre tartılğan. Ğomumän alğanda, prezidentqa soraw birep bulmasa, xet yazılğan sorawlarıbıznı TV aşa kürsätik dip kilgän keşelärne qinıy başlıylar. Alar soraw birergä mömkin bulmayaçağın yaxşı añlıy torğan keşelär, xıyalıylar tügel. Yazılğan sorawları taşlamalarnı beterü turında bula.
Şulay itep, qartlarnı qıynarğa totınalar. Şul waqıt, Vorkuta şähäre başlığınıñ berençe urınbasarı Neustroev qıynalıp yatqan qartlarğa, “Bu bezneñ çara, sez monda bulırğa tieş tügel”, dip qıçqıra. Ä bit pensionerlar Putin ğadi xalıq belän aralaşa dip uylıylar. Hiç yuğı TV şulay kürsätä bit inde.
Xalıqara “Memorial” oyışmasınıñ Mäskäwdäge üzäk idärä räistäşe Grigoriy Şvedov däwam itä:
Menä şundıy keşelär cinayätçelär kebek totqarlanalar, annarı cirle militsiä bülekçäsenä alıp kitälär alarnı. Ä cirle militsiä bülekçäsendä xoquq xezmätkärläre bik döres totalar üzlären. Protokol, berketmä tözelmi. Berketmä tözerlek cinayät qılmağansız dip äytälär. Qızığı şunda, pensionerlarnı qulğa alğanda, militsiä kiemnärennän bulğannardan tış, qıynaw da dip äytep bula, xakimiät wäkilläre dä qatnaşa. Tögälräk äytkändä, şähär xakimiäte başlığınıñ berençe urınbasarı Neustroev äfände. Näq menä ul, etlär qotırtqan kebek, Xäydärovlar häm alarnıñ iptäşlärenä qarşı militsiäne cibärä. Bezneñ kollegalarıbıznı totqarlıylar häm qızğanıçqa qarşı alarğa köç qullanalar. Alar monı bik awır qabul ittelär häm şaqtıy ğına ränceteldelär.
Xalıqra “Memorial” üzäge şul uñaydan maxsus möräcäğät tä qabul ite. Militsiä häm xakimiät wäkilläre, prezidentqa soraw birergä kilgännäre öçen totıp qıynağannarın mäxkämä aşa tikşertü mömkin xäl tügel dip sanıy Grigoriy Şvedkov. Monıñ säbäben ul, Rusiädä bäysez mäxkämälär bulmaw belän añlata.
Räfis Cämdixan


text: Törkiädä bulğan poyızd qazasında cimerelgän wağonnarnı çistartuda qotqaruçılarğa gäskärilär dä bulışa. Berençel xäbärlärdä 100 dän artıq keşe ülde dip äytelde. Häläkät urnına kilgän Törkiä permerı Räcäp Taip Ärduan tirä yündäge xastaxanälär birgän mäğlümätlärgä tayanıp, “36 keşe ülde” dip äytte. Qazanıñ säbäbe bilgele tügel. Ämma belgeçlär ütkän ayda yori başlağan bu zamança poyızd öçen timer yulı iske dip äytkän ide. Kiñ küläm mäğlümät çığanaqları transport ministerın wazífasınnan kitergä çaqıra.


text: Korea kiñ mäğlümät çaraları xäbär itüençä bügen Seuldağı protest marşında 30 meñnän alıp 50 meñgä qädär demonstratsiäçe qatnaşqan. Demonstratsiälärgä ilneñ başqa öleşlärennän, şullay uq Angliä, Germaniä, Russiä häm Quşma Ştatlardan da meñnärçä keşe kilüe turında xäbär itelä. Uzğan ayda AQŞ xärbi mäxkamäse xärbilär qızlarnı yalğışlıq belän ütergän dip alarnı aqlağan ide. Bügen qayber demonstratsiäçelär bu eñneñ korea mäxkamäsendä qaraluın taläp itte. Kiçä kiç AQŞ Prezidentı George Buş Könyaq Korea Prezidentı Kim Dae Juñğa telefonnan şaltıratıp bu waqıyğa öçen tağın ber märtäbä ğafu ütende.


text: Suğışçan şigi ruxaní Moqtada Äs Sadr tarafdarları xaman da Näcäftäge İmam Ali törbäsendä qala. Xäbärlärgä qarağanda AQŞ xärbiläre anıñ tiräsendä üz ğaskiräläre sanın kimetkän. Häm anda ciñelçä atışlar bulğan. Ämma andağı suğışçan köçlärne törbädän çığaru turında söyläşülärneñ ni xäldä buluı äle dä bilgele tügel. Äs Sadrnıñ ölkän yärdämçese şäyex Äxmät Äş Şäybani törbäne şigilär citäkçese Ayatulla Ali Äs Sistani wäkillärenä tapşıru äşeneñ neçkälekläre bügen dä qarala dide. Ğíraqnıñ Xilla şähärendä Pol'şa xärbi maşínalar käräwänı yanında bombı şartlap ber pol'şa soldatı hälaq buldı, altaw yaralandı. Uzğan ber täwlek äçendä Bağdatta häm anıñ tirälärendä bulğan atışlar näticäsendä 3 AQŞ soldatı ülde, 5 yaralandı.


text:
Bügen Quşma Ştatlarnıñ iminlek mäs’älälärendäge kiñäşçese Condoleezza Rice Mäskäwgä säfären tämamladı. Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov belän bulğan oçraşuda süz Amerika Quşma Ştatları-Rusiä mönäsäbätläre turında bulır dip kötelgän ide. Oçraşudan soñ Condoleeza Rice “bik yaxşı fiker alışu buldı” dip belderde.
Şulay uq Rice kiter aldınnan saqlanu ministrı Sergey İvanov häm İminlek Şurası räise Vladimir Ruşailo belän oçraştı. Quşma Ştatlar ilçelegeneñ matbuğat wäkile Waşington, “Rusiä belän ozın möddätle strategik xezmättäşlek” yaqlı, Ğiraq mäs’äläsendäge fiker ayırmalıqları mönäsäbtlärgä “kierenkelek östäde”, dip belderde.
Mäskäw Amerika Quşma Ştatları citäkçelegendäge koalitsiäneñ Ğiraqta suğış başlawına kisken qarşı çıqqan ide. Alay da uzğan atnada Rusiä prezidentı Vladimir Putin fikeren yomşartıp-Amerikan ğaskärläreneñ Ğiraqta ciñelüe Rusiä mänfäğätlärenä turı kilmi, digän ide. Häm Rusiä Quşma Ştatlar belän xezmättäşlekne däwam itergä teli, dip östäde.


text:
Ufada ber maşina 3 keşene bärderde
Başqortstan rayonnarında da, Ufada da soñğı könnärdä yul faciğäläre sanı bermä-ber arttı. Atnakiç könne Ufanıñ töp uramı – Oktäber prospektında, “Yurüzän” säwdä üzäge qarşında “Lend Krauzer” djibı beryulı öç keşene – ike balası belän barğan ber xatın-qıznı bärdergän. Cäyäwlelär tieşle urınnan çığıp barğan bulğan, ämma djip maşinası alarnı ütkärep cibäräse urınğa, kiresençä tizlekne arttırğan. Bäxetkä, cäyäwlelär isän qalğan, ämma alar törle däräcä cäräxätlär alıp, xastaxanälärgä ozatılğan.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Qazir qazaqtıñ kïiz üy`ine dey`in qıtay` jasap beretin bolğan, biraq onı kïiz üy` dewge kelmey`tin şığar. Otawdıñ qañqası temir, sırtqı jabını sïntetïkalıq materïaldardan jasalıptı, dep jazadı didar-gazeti.kz.
Marqaköldegi Bilezik özeniniñ boy`ında qımız sawıp otırğan käsipker Amanjol Qasenov Qıtay`dan osınday` üy`diñ birewin aldırğan eken. Ne istese de ädemilep istey`tin şığıstağı körşimiz, kïiz üy`diñ de sırtqı tawarlıq türin qatırıp jiberipti. «Ay`dalada aq otaw...» degendey`, Altay`dıñ bir say`ında közdiñ jawın alıp, möldirep tur.
Bağası da arzan emes eken, 250-300 mıñ teñgeniñ ay`nalasında. Eñ bastısı, bul üy` malşılarğa jaqsı baspana bolıp, öz qızmetin şama-şarqınşa atqarıp turğanğa uqsay`dı. Amanjol Qasenov bolsa, üy`diñ qurılısında kürdeli eşteñe joq ekendigin ay`tıp, şın qalasa osını özimizdiñ käsipkerler de qurastıra alatının tilge tïek etti.
«Biraq temirdiñ bärin satıp jiberdik qoy`. Kezinde ketken «qoqıs» özimizge qay`tadan dünïe-mülik bolıp oralıp jatqan bolwı kerek»,-dey`di ol.
Qımızşı jigittiñ ay`twınşa, qazir ağaştan tüy`in tüy`gen üy` jasağış şeberler joq emes, bar. Biraq olar surağan bağa aspandağı ay`men teñ. Qıtay` day`ındağan üy`di eki-üş adam süt pisirim waqıtta qura saladı eken. Sırtı – qattılaw şüberek, onıñ astı sïntetïkalıq materïaldan jasalğan jabın, işki qañqası – qurastırılmalı temir. Üy`diñ sapası bir bölek äñgime. Onı ärïne, bir mawsımğa emes, birneşe bwınğa baspana bolğan ata-babamızdıñ otawımen salıstırwğa kelmes. Al munıñ ékologïyalıq jağday`ı quday`ğa, sosın qıtay`ğa ğana ayan.


text:
Berdäm Rusiädän Tatarstanda Dumağa kem saylanır?
Küplär öçen iñ qızığı – kiläçäk Dumada eşläp utıraçaq deputatlarnıñ isemlege. Federal', töbäk häm ber mandatlı okrug nämzätlär isemlege şimbä könne ük raslansa da, älege dokument düşämbe kiçenä qädär matbuğatta, radio-televideniedä kürenmäde. Başqa firqälärdän saylawda qatnaşırğa teläwçelär bulaçaq köndäşläreneñ isemnären belmilär. Barı tik ber genä delegat bezgä xälne añlata aldı. Berdäm Rusiä qorıltayında qatnaşuçı delegatlarnıñ berse – Aleksandr Stepan ulı Fedorov – Yäşel Üzän xakimiäte başlığı urınbasarı. 3 yıl elek ul Tatarstan prezidentın saylawında Mintimer Şäymievnıñ köndäşe sıyfatında qatnaşqan ide.Vladimir Putinnıñ qorıltayda, min sezneñ firqä öçen 4 yıl elek tawış birüemä ükenmim digän ide. 4 yıl elek Yuriy Lujkov belän Mintimer Şäymiev citäklägän firqä öçen Putinnıñ tawış birüe ikele. Ul Yedinstvo öçen tawış birgän. Xäzergä şul bilgele. Oleg Morozov elekkeçä Qazan, Yäşel Üzän şähärläre buyınça tügel, ä Çallı okrugınnan çığa. Anıñ urınına bu okrugtan Tatfondbanknıñ direktorlar şurası räise Rinat Ğöbäydullin saylawğa çığaçaq. İdel buyı okrugınnan Sergey Şaşurinğa köndäş bulıp Qızıl Şärıq şirkäte xucası Ayrat Xäyrullin, Flürä Ziätdinova uzğan saylawlarda ciñep çıqqan Tübän Kama okrugınnan Al'bert Salixov, elek Fändäs Safiullin saylanğan Älmät okrugınnan Däwlät Sovetı räise urınbasarı Marat Mähdiev çığaçaq.
Firqäneñ töbäk isemlegendä kemnär raslanuı turında da räsmi xäbär älegä bulmadı. Färit Möxämmätşinnan tış isemlekkä Oleg Morozov, Mäskäw wäkile Aleksandr Kozlowskiy, Ayrat Xäyrullin, Änbär Karmiev, İldar Ğilmetdinov häm başqalar kergän. Xäzergä şunı ğına istä qaldırıyq. Berdäm Rusiä firqäse nämzätläre terkälgäç, Mintimer Şäymievkä häm Färit Möxämmätşinğa üz eş urınnarın qaldırıp, yalğa kitep torırğa turı kiläçäk.