text:
Mart 16 kününe qadar arbiy komissarlıqlarğa kelmegen işğal etilgen Qırım sakinlerini para cezaları bekley.
Bu aqta Qırım «ükümeti»niñ satyında aşkâr etilgen beyanatta aytıla.
«Qırım ve Aqyarda yaşağan Rusiye vatandaşlarınıñ Ukrainada arbiy hızmette bulunğanları aqqında vesiqaları ve arbiy unvanları lâğu etilmey. Mütenasip qararnı Rusiye Federatsiyasınıñ Prezidenti Vladimir Putin 2015 senesi yanvar 2-de imzaladı», – denile beyanatta.
Arbiy hızmet qaydı Rusiye vatandaşı pasportında mahsus müür ile tasdiqlanıla.
Arbiy komisarlıqqa martnıñ 16-na qadar kelmegenlerge, Rusiye qanunlarına köre, para cezası belgilenecek.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


c: text/html

text:
Oktâbr 20, cumaaqşamı künü Bağçasarayda qırımtatarlarnıñ evlerinde Rusiye silâlı quvetler tarafından tintüvler keçirildi. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ MSK reisi Zair Smedlâyev Facebookta bildirdi.
«Bağçasarayda, Han-Çair qasabasında A.Krımskiy, 38 adresi boyunca Enver ve Asan Serverovnıñ evinde tintüv keçirile, qomşu soqaqta Abduveliyev Enverniñ evinde de tintüv ötkerile», – haber etti Smedlâyev.
Qırım.Aqiqatqa izaat berip, Smedlâyev dedi ki, qırımtatarldan birinde tintüvniñ keçirilmesine – onıñ Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov ile resimge çıqqanı ve resimniñ internette yerleştirilmesi oldı.
«Şimdi tintüv yekünlendi, kompyuterni alıp kettiler. Olardan birinde Lenur İslâmov ile birlikte çekilgen resim internetke tüşken eken! Yani, bu (tintüv – QA) anti-terror tedbirleriniñ çerçivesinde keçirildi», – dedi Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil mühbirlerde, qırımtatar faallerinde ve Meclis azalarında kütleviy tintüvler sıq-sıq keçirilip başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullansın istedi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tünevin Qırımnıñ bir qaç rayonında bir aylıq yağanaqlar norması yağdı. Bunı "Krıminform" saytına Qırım Gidrometeomerkeziniñ baş müavini Veronika Şengelay bildirdi.
"Aqmescitte 11 mm yağanaqlar yağdı, bu orta bir yagmur yağdı. Bağçasaray rayonınıñ Bazarçıq (Poçtovoye) köyünde küçlü yağmur yağdı, 41 mm yağanaqlar oldı - bir bir aynıñ normasıdır. Ve Aq Şeyhte (Razdolnoye) 32 mm qadar yağanaqlar yağdı. Aman-aman bütün Qırımda afat ve 18 m/s qadar yelniñ küçleşmesi qayd etildi", - bildirdi Şengelay.
Daa evel bildirile edi ki, Qırımda iyül 26-28-inde furtuna ihtarı ilân etildi.
İyül 14-ünde Şengelay, Aqmescitte keçken kün devamında bir aylıq yağanaqlar normasının yarısı yağğanını bildirdi. Bundan evel İgor Vayl, iyün yağmurları sayesinde Aqmescitni suvnen ğıdalağan yapma göllerine altı million kub suv kelgenini bildirdi.


text:
28-iyul kúni Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Kenesinde Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatınıń Aralboyı regionın rawajlandırıw máseleleri komiteti menen birgelikte Prezident Shavkat Mirziyoevtiń basshılıǵında 23-iyul kúni xalıq múrájatları menen islesiw sistemasın jańasha shólkemlestiriw ilajları boyınsha ótkerilgen videoselektor májilisinde belgilep berilgen wazıypalardıń orınlanıwın támiyinlew máselelerine baǵıshlanǵan májilis ótkerildi.
Májilisti Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń orınbasarı A.Davletov ashtı hám basqarıp bardı.
Atap ótilgenindey, Prezident Shavkat Mirziyoevtiń basshılıǵında 23-iyul kúni xalıq múrájatları menen islesiw sistemasın jańasha shólkemlestiriw ilajları boyınsha ótkerilgen videoselektor májilisinde xalıqtıń múrájatları menen islesiwdiń búgingi jaǵdayı ministrlik hám aymaqlar kesiminde dodalanıp, bul boyınsha bir qatar áhmiyetli wazıypalar belgilep berildi.
Usı wazıypalardan kelip shıqkan halda búgingi kúnde xalıqtıń múrájatları menen islesiw boyınsha barlıq juwapker ministrlik, mákeme hám shólkemler, sektor basshılarınan ibarat isshi topar dúzildi. Isshi topar qala hám rayonlarǵa, ásirese, shetki máhálle hám awıllarǵa 15 kúnlik mobilizaciyalanıp, múrájatlardı ornında unamlı sheshiw ilajların kóriw belgilendi. Tastıyıqlanǵan grafikler tiykarında háptesine keminde 2 kún alıs, shetki, awır hám mashqalalı aymaqlarda kóshpeli qabıllawlar shólkemlestiriw jolǵa qoyıldı, belgili bir múddet talap etiletuǵın hám qarjılandırıw zárúr bolǵan múrájatlardı sheshiw boyınsha Rayon, Qaraqalpaqstan Respublikası hám Respublika dárejesine qarap, “Jol kartaları”n islep shıǵıw hám orınlanıwın ayrıqsha qadaǵalawǵa alıw belgilep alındı.
Májiliste Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatınıń Aralboyı regionın rawajlandırıw máseleleri komiteti baslıǵı B.Alixonov, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı xalıq qabıllawxanası baslıǵı S.Xudaybergenov, Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı Ózbekstan Respublikası Bas ministriniń Isbilermenler múrájatların kórip shıǵıw qabıllawxanası baslıǵı R.Aytmuratov hám basqalar búgingi kúnde xalıqtan kelip túsken múrájatlardıń sheshiliw jaǵdayı, bul boyınsha ámelge asırılatuǵın jumıslar hám áhmiyetli wazıypalar haqkında toqtalıp ótti.
Xalıq hám Virtual qabıllawxanalarǵa puqaralar tárepinen usı jıldıń yanvar-iyun aylarında jámi 33 mıń 934 múrájatlar kelip túsip, ótken jıldıń usı dáwirine salıstırǵanda 2 esege kóbeygen. Sonnan 7276 múrájat, yaǵnıy 21 procenti unamlı sheshilgen. Kelip túsken múrájatlar tarawlar kesiminde tallanǵanda puqaralar kóbirek xalıqtıń bántligin támiyinlew, kredit ajıratıw, materiallıq járdem hám napaqa, elektr hám gaz, densawlıqtı saqlaw máselelerinde múrájatlar etkenligi anıqlanǵan.
Sonday-aq, Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı Ózbekstan Respublikası Bas ministriniń Isbilermenler múrájatların kórip shıǵıw qabıllawxanalarına 2021-jıldıń yanvar-iyun aylarında 1640 másele boyınsha 1534 múrájat kelip túsken. Sonnan, 1607 (98,0%) múrajat sheshilgen.
Májiliste bildirilgen pikir hám usınıslar keńnen dodalandı, xalıqtıń múrájatları menen islesiwde deputatlardıń ornı hám juwapkershiligin arttırıw, olardıń ózleri saylanǵan aymaqtaǵı mashqalalar tiyisli ministrlik hám hákimlikler tárepinen qay dárejede sheshilip atırǵanlıǵın turaqlı túrde úyrenip, qadaǵalap barıw, xalıqtıń múrájatları menen islesiw, mashqalalardı unamlı sheshiw, ásirese, shetki aymaqlardaǵı xalıqtıń jasaw sharayatın úyreniw hám jaqsılaw máselesine itibar qaratıwı zárúrligi ayrıqsha atap ótildi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń baspasóz xızmeti
M.Habibullaev alǵan súwretler


text:
Qırım «parlamenti» iyünniñ 25-de toplaşuvda Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziriniñ sekiz muavinini tayin etti. Böylece, Qırım «baş nazir muavinleriniñ» sayısı ekige arttı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Baş nazir muavinler» arasında yañı sımalar bar – Georgiy Muradov, «Qırım Cumhuriyetiniñ» Rusiye prezidenti yanında daimiy temsilcisi, ve «içki siyaset, malümat ve alâqa naziri» vazifesinde qalğan Dmitriy Polonskiy.
«Baş nazir muavinleri» vazifesinde Sergey Doniç, Ruslan Balbek, Nikolay Yanaki, «Nazirler şurasınıñ» apparatını idare etken Larisa Opanasük qalalar.
«Parlament» «baş nazir muavini» vazifesine «baş nazirniñ birinci muavini» Rustam Temirgaliyevniñ istifasından soñ iqtisadiy bloknı idare etken Yevgeniya Bavıkinanı tayin etti. Temirgaliyevniñ yerini «baş nazir muavini» olğan, «Qırım samooboronasınıñ» sabıq reberi Mihail Şeremet aldı.
Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov bildirdi ki, «Nazirler şurasınıñ» qurulışı «vazifelerge köre» şekillendirile.
Sergey Aksönov Qırım «ükümetiniñ» yañı qurulışını taqdim etip, er bir muavininiñaltı-yedişer yönelişni idare etecek, dep bildirdi.


text:
Advokat Nikolay Polozov bildirdi ki, Qırım yalısında FSB tarafından zapt etilgen 24 ukrain askerini qorçalamaq içün qoyulğan bütün esas vazifeler «muvafaqiyetli yerine ketirildi».
«24 cenk esirinden er birisi advokatlarımıznıñ uquqiy imayesi altındadır. Üç afta içinde işini bilgen insanlar taqım qurıp, cenk esiri olğan ukrain deñiz askerlerini qorçalav strategiyasına uyğun işni belgiledi», – dep yazdı Polozov Facebookta.
O, zenaatdaş advokatlarğa «alâ iş içün» teşekkürler bildirdi.
O, ukrain cenk askerlerine «eñ yaqın vaqıtta evge qaytmasını» tiledi.
Noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Mayıs 30-da fevral-mart aylarında ital etilgen gaz içün «Naftogaz» «Gazpromğa» 786,3 million dollarnı töledi.
İyün 2-de Rusiye gazınıñ Ukrainağa ital etilmesi boyunca Ukraina-Rusiye-Avropa Birligi erkânında üç taraflı muzakerelerniñ dörtünci basamağı ötkerilmeli. Bu muşaverede añlaşılmamazlıq olsa, Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük bildirgenine köre, Kiyev Stokgolm arbitraj mahkemesinde dava açtıracaq. Buña kerek olğan vesiqalar azır, Ukraina esaplarnı ödedi, dep qayd etti Yatsenük.
Rusiye bildirgenine köre, Ukrainanıñ borcu 4 milliard dollarnı teşkil ete, iyün 1-ne qadar onıñ iç olmağanda yarısını ödemege talap etile edi, ve gaz fiyatı aqqında muzakereler devam etmesi içün daa 750 million bu künleri tölenilmeli.
Ukraina bildire ki, Rusiye bir taraf olaraq gaz fiyatını bazarlıq fiyatlarına uymağan derecege qadar arttırdı ve bu fiyatnı eksiltmege tırışa.
Şimdi Rusiye Ukraina içün eñ yüksek fiyatlardan biri – biñ kubometr içün aman-aman 500 dollarnı belgiledi. Bundan da ziyadesini Frenkistan töley, o, biñ kubometr gaz içün 550 dollarnı ödey.


text:
Katon İnstitutınıñ global serbestlik ve ilerilev boyunca merkeziniñ ilmiy hadimi, Rusiye prezidentiniñ sabıq yardımcısı Andrey İllarionov aytqanı kibi, Ukraina akimiyeti işğal etilgen Qırım üzerinde mustaqilliginiñ qaytarılması ile meraqlanmay.
Bunı o Radio Svobodağa bildirdi.
«Qırım meselesi Rusiyeniñ şimdiki akimiyeti onı işğal etkeni ve Ekinci cian cenkinden soñ 70 yıl devamında üküm sürgen halqara uquqnıñ bozuluvı ile Rusiye territoriyasına qoşuluvında degil, mesele şunda ki, Ukraina tarafından Qırım üzerinde mustaqilligini pekitmek içün meraq körünmey», – dedi o.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Qırımlı siyasiy mabüs («Memorial» aq qorçalayıcı merkezi tarafından tanıldı), Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayev aman-aman 5 ay keçirgen ceza izolâtorından sert tutuv şaraitli kamerağa avuştırıldı. Bu aqta ömür arqadaşı Alime Abdullayeva «Qırım birdemligine» bildirdi.
Abdullayev Başkortostan Cumhuriyetiniñ Salavatındaki №2 koloniyasında yata.
«O, (Abdullayev – QA) uzun zamandan berli ilk sefer resmiy bağdan telefon etti. Onı 141 kün keçirgen ceza izolâtorından avuştırğanlar. Sert tutuv şaraitli kamerağa avuştırğanlar. Kamerada 15 insan buluna ve tek olarnen laf etip ola», – dep bildirdi Alime.
Başkortostandaki Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ idaresi Abdullayevniñ ceza izolâtorından sert tutuv şaraitli kamerağa avuştıruv sebeplerini açıq şekilde izaatlamay.
Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisovanıñ aytqanına köre, Teymur Abdullayev «120 künden berli ceza izolâtorında sebepsiz tutula».
İyünniñ 26-nda advokat Emil Kurbedinov Rusiye Baş prokurorı İgor Krasnovğa şikâyet yollap, Başkortostan prokuraturasınıñ hadimlerini intizam mesüliyetke çeküv ve areketlerini teşkerüv yapılsın dep israr ete.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu davanıñ mabüslerine 2019 senesi iyün ayında üküm çıqardı.
Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov 11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukrainada qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanunnı qabul etmek kerek. Ukraina devleti bu statusnı kefil etkeni aqqında aytqan edi, amma ne Adliye nazirligi, ne uquq qorçalaycılar, ne diger organlar tarafından teşebbüs daa yoqtır.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işleri boyunca Vekâletli Mustafa Cemilevniñ faaliyetiniñ tenminlevi boyunca bölüginiñ yolbaşçısı Arsen Jumadilov bildirdi.
«Ukraina Yuqarı Şurasınıñ Qararında qırımtatar halqı Ukrainanıñ tamır halqı olğanı aqqında aytıla. Güzel, amma qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanun olmalı. Onı daa kimse işlep çıqarmadı», – dedi o.
Jumadilov şunı da bildirdi ki, Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qurultayı alâ daa Ukraina uquqiy alanına kirsetilmegen eken.
«Qırımtatar meselesi siyasiy şartlarnıñ mabüsi olmaqta. Biz bunı istemeymiz. Biz qanunlarda milliy idare organlarınıñ aq ve mecburiyetleriniñ qayd etilmesini isteymiz. Böyleliknen qırımtatarlarnıñ Ukraina devletinde subyektivligi olacaqtır»,– dedi o.
İşbu sualler dekabr 22 künü Kiyev-Mogilân akademiyasında olacaq «Qırımtatarlarnıñ, Ukraina tamır halqı olaraq, aqları teminlevinde ukrain yolu» konferentsiyasında muzakere etilecek.
Tafsilâtlıca Qırım.Aqiqat saytınıñ Arsen Juumadilov ile maqalesinde oquy bilesiñiz.
Mart ayında Ukraina Yuqarı Şurası Ukraina devleti terkibinde qırımtatar halqınıñ aqları kefaleti aqqında qararnı çıqarğan edi. Oña köre, Ukraina qırımtatar halqınıñ, tamır halq olaraq ve Ukrainanıñ diger milliy azlıqlarınıñ qavmiy, medeniy, til ve diniy hususiyetleriniñ saqlanılmasını kefalet etmekte.


text:
Rusiye Mudafaa nazirligi, Rusiye arbiy birleşmeleriniñ Opuk poligonında ve Qırımnıñ diger bölgelerinde keçirilgen talimlerden soñ daimiy yerleşme noqtalarına qaytqanlarını bildirdi.
Rusiye arbiy idaresiniñ saytında haber etilgeni kibi, Cenübiy arbiy bölgeniñ radiatsion, himiyeviy ve biologik qorunması ile Rusiye Qara deñiz flotunıñ ordu korpusınıñ bir deñiz bölüginiñ birleşmesi daimiy yerleşme noqtalarına ketken.
«Ğayrıdan yerleştirme qarışıq şekilde ava ve demiryol naqliyatı ile, köpçekli naqliyat vastaları ile federal magistral yollar boyunca özleri tarafından kerçekleştirile. Novorossiysk gvardiya ava ücüm dağ birleşüviniñ avtomobil tehnikası, arqa ve tehnik teminatınıñ ilk sütüni poligon Anğar – Keriç boğazı – Novorossiysk yolu boyunca daimiy yerleşme noqtalarına qayta», – dep yazıla bilidrmede.
Hatırlatamız, Rusiye Mudafaa nazirligi, Qırımdaki talimlerde iştirak etken soñ Rusiye Qara deñiz flotunıñ 20-den ziyade gemisiniñ daimiy yerleşme yerlerine qayttı, dep iddia ete.
Aprelniñ 22-nde, cumaaqşamı künü, Rusiye Mudafaa nazirligi Rusiye arbiy idaresiniñ başı Sergey Şoygunıñ da iştiragı ile «türlerara talimler» keçirdi. O, Cenübiy ve Ğarbiy arbiy bölglerden arbiy talimlerniñ yekünlenmesi ve ordunıñ daimiy yerleşme yerlerine keri çekilmesini de bildiri. Rusiye Mudafaa nazirligi, Rusiyeniñ cenübindeki ve işğal etilgen Qırımdaki talimlerde iştirak etken quvetlerniñ daimiy yerleşme yerlerine qaytmağa başlağanlarını bildirdi.
Austriannıñ malümatına köre, halqara seviyede tanılğan Ukraina sıñırı boyunca 2015 senesinden berli «Rusiye on biñlernen askerini yerleştirip, ordusınıñ sayısı arttıra, bölüklerni faalleştirdi, bazalarını yañarttı ve daa küçlü bir yer, ava ve ava mudafaasını yerleştirdi».
Soñki vaqıtları Rusiye Donbasnıñ işğal etilgen qısmında gibrid küçleriniñ cenk areketlerini arttıra. Böylece, ateşkes rejiminiñ şartları bozula, amma Rusiye Ukraina ordusını qabaatlamağa tırışa. Bundan ğayrı, Qırımda ve Ukraina sıñırı yaqınlarında Rusiye askerleriniñ sayısını arttıruv Kyiv ve ğarbiy ortaqlarınıñ qasevetini doğura, çünki Rusiye ordusınıñ Ukrainağa açıq ücüm imkânı bar.
Ukrainanıñ ğarbiy ortaqları (ABD ve AB) ve NATO oña qol tutqanını bildirdi.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli.
Mart ayında Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke. Onıñ qayd etkenine köre, Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.
Qırımnıñ askeriyleştirilüvi
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye yarımadada ve Qara deñizde muntazam sürette arbiy talimler keçire, arbiy tehnikanı, hususan uçaqquvar mudafaa sistemasını ketirip qoya.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda ise Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.
Ukraina Baş ştabı, Rusiye arbiyleriniñ Qırımda yapqanlarını qanunsız dep adlandıra.
Ukrainanıñ BM daimiy vekiliniñ muavini Yuriy Vitrenko, Rusiye yarımadada nükleer silâsını yerleştirgeninden qorqqanını bildirdi. Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtip muavini Serğiy Krıvonis, Qırımda nükleer silâsı olması mümkün bir qaç yer bar, dep bildirdi. Onıñ fikirince, onıñ yarımadada yerleştirilüv ihtimali «ğayet büyüktir».
2020 senesi dekabr ayında Kreml temsilcisi Dmitriy Peskov Rusiyeniñ Qırımda «telükesizligi içün er şey yapmağa aqqı bar», dep bildirgen edi.
BM Baş Assambleyası 2019 senesi dekabr ayında Rusiyeni işğal etilgen Qırımdan ordusını çıqarmasına ve Ukraina topraqlarınıñ vaqtınca işğalini toqtatmasına çağırğan qararnı qabul etti.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım musulmanları diniy idaresi 2015 senesi fevral 27-de Rusiye qanuniy alanında qayd etüvini tasdiqlağan vesiqalarnı elde etti.
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qayd etüv şeadetnamesine köre, QMDİniñ tolu serlevası – Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi Merkezleştirilgen Diniy Teşkilâtı», – dep bildire Qırım Müftiyatı.
Mında diniy teşkilâtlarınıñ qayd etüv müddeti uzatılacağına ümüt besleyler.
Mabuat hızmetinde añlatalar, Qırım musulmanları diniy idaresiniñ terkibinde 350-ge yaqın musulman cemiyeti bar ve martnıñ birine qadar olarnı ğayrıdan qayd etmege imkân yoq edi.
«Cemiyetlerimizge haber ettik ve qayd etüv içün zaruriy malümatnı olarğa tarqattıq. Şimdi cemiyetlerimizniñ Adliye nazirligine muracaat etüv ketişatı üzerinde çalışamız», – dey QMDİ adliyecisi İbraim Kaymakan.
Müftiyatta qayd etilgeni kibi, şimdi Qırımdaki yüzlernen diniy teşkilâtları ticariy olmağan şirketlerniñ qayd etüv müddetiniñ uzatılmasını bekley.
Evel bildirilgeni kibi, mart 1-den Qırımda Rusiye qanunları boyunca qayd etilmegen diniy cemiyetlerniñ faaliyeti yasaqlanacaq.


text:
2014 senesinden berli Rusiye tarafından idare etilgen Qırımda da iyünniñ 12-nde Rusiye Künü qayd etilecek.
Aqmescitniñ merkezinde bu künü yol areketi sıñırlanacaqtır, çünki Rusiye Künü bayramı çerçivesinde «Ulu rus sözü» festivaliniñ tantanalı qapatıluvı ötkerilecek.
Qırım sakinlerine, kütleviy merasimler devamında yasaq etilgen areketler aqqında hatırlatıldı. FVN qurtatıcıları tahmin etti ki, bu künü ğıda ve içimliklernen zeerlenüv adiseleri çoqlaşacaq. Fevqulâde vaziyetler nazirligi, keyfiyetsiz spirtli içkiler – telükeniñ menbaası olaracağını tüşüne.
Bu arada Rusiyeniñ özünde bir sıra şeerlerde qabarcılqqa qarşı aktsiyalarnıñ ötkerilmesi belgilendi. Regionlarda narazılıqnıñ bildirüvini Navalnıynıñ safdaşları teşkil ete. Olar akimeyt tarafından basqı körgenlerini beyan ete. Rusiyeli muhalifetçiniñ Qırımdaki tarafdarları iyünniñ 12-nde mitingni teşkil etmek ğayesinden vazgeçti, sebeplerden biri de – apiske oğramaq ihtimalı.
Sorav neticelerine köre, rusiyelilerniñ ancaq 49% «Rusiyede bu künü (iyünniñ 12-nde) nasıl bayram qayd etilgenini tam bilesiñizmi?» degen sualge, «Rusiye Künü» dep cevap bere bildi. Bunen beraber 32% «Rusiyeniñ mustaqillik künü» bayramını ayttı. Bayramnıñ başqa sebeplerini (Rusiyeniñ ilk prezident saylavı ve Suverinitet aqqında Deklaratsiyanıñ qabul etilüvi) aqqında cevap bergenlerniñ 10% azı hatırlay.


text:
Yañı koronavirus yuqunçına oğrağan hastalar olsa, olar içün «№7 Aqmescit şeer klinik hastahanesinde» bir qaç yüz qoşma yuqunç yeri ayırıldı.
Bu aqta aprelniñ 4-nde Rusiye kontrolindeki Qırım Sağlıq naziri İgor Çemodanov Qırımda koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı tedbirler ştabınıñ toplaşuvında ayttı.
«Yañı koronavirus yuqunçı hastalarına tibbiy yardım köstermek içün №7 Aqmescit şeer klinik hastahanesinde 288 yuqunç yeri ayırıldı. Vaziyet kerginleşse, olar hastalarnı qabul etmege azır», – dedi o.
Çemodanovnıñ aytqanına köre, hastalar «yuqunç boksları olğan mahsus maşinalarnen» ketirilecek.
Memurnıñ bildirgenine köre, koronavirus şübhesinen hastalarğa yardım etmek maqsadınen yer ayırılğan Aqmescitteki №2 loqsahaneniñ vaqtınca deñiştirilüvine dair qarar alındı.
Qırımnıñ Rusiye Sağlıq nazirliginiñ soñki malümatına köre, işğal etilgen Qırımda çetel memleketlerinden kelgen 3039 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2957-si evde dinamik közetüvde, 67 insan hastahanede qala, 15 insan observatorlarğa tecrit etildi. Rospotrebnadzor malümatına köre, umumen Qırımda 18 COVID-19 hastası qayd etildi, 2 insan tüzelip hastahaneden çıqarıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçisi, dissident, uquq qoruyıcı Mustafa Cemilev Rusiye apishanesinde bulunğan Ukraina uçucısı Nadejda Savçenkoğa açlıqnı toqtatmağa rica etti. Bunı fevral 24 künü gordon ukrain neşiri yaza.
«Nadâ, qızım, açlıqnı devam etmege endi acet yoq. Rusiye insaniyetlik printsipleri olğan memleket degildir. Biz Ukrainada seni mıtlaqa qurtarırmız, amma diger usullar ile», – dedi Mustafa Cemilev.
Mustafa Cemilev Sovet apishanelerinde 15 yıl bulundı, bir qaç kere açlıqnı ilân etken edi, Omsk apishanesinde eñ çoq – 303 kün devam etken açlıqnı tuttı. Eñ qıyın vaqıtları apishane ekimleri onı mecburen zond vastası ile aşata ediler.
Nadâ, qızım, açlıqnı devam etmege endi acet yoq. Rusiye insaniyetlik printsipleri olğan memleket degildir. Biz Ukrainada seni mıtlaqa qurtarırmız, amma diger usullar ileMustafa Cemilev
«Dmitriy Gordonda musafirlikte» leyhasında Mustafa Cemilev 1976 senesi onı sovet fizikacı, dissident ve uquq qoruyıcı Andrey Saharov açlıqnı toqtatmağa qandırğanı aqqında tarif etti.
Salı künü fevral 24-de Mustafa Cemilev gordon neşiri vastası ile qanunsız tevqifke qarşı 74 kün açlıqnı tutqan uçucı Nadejda Savçenkoğa onı toqtatmağa muracaatı ile bulundı.
Rusiye akimiyeti Savçenkonı iyün 17 künü Lugansk civarında Rusiye jurnalistleriniñ ölüminde qabaatlay. Ukrain uçucısı qabaatnı red ete ve bundan evel separatistler tarafından zapt etilip, Rusiyege ketirilgenini bildire.
Yanvarniñ soñunda Savçenkoğa nisbeten – sıñırdan qanunsız keçüv boyunca cinaiy iş açıldı. Moskva Basman mahkemesi fevral 10 künü uçucı Nadejda Savçenkonıñ tevqifini mayıs 13-ne qadar uzatqan edi.
2014 senesi dekabr 13-de Savçenko açlıqnı ilân etti ve onı alâ daa tuta.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi, uquq qorçalayıcı Refat Çubarov Qabarcılıq ile milliy küreş bürosınıñ müdir vazifesine namzetlerni saylav yarış komissiyasınıñ yolbaşçısı olaraq saylandı.
«RBK-Ukraina» bildire ki, böyle bir qarar cuma künü yanvar 9-da komissiyanıñ birinci açıq resmiy toplaşuvında qabul etildi.
Çubarovnıñ namzetine komissiyanıñ doquz azasında altısı qoltuttı.
Malüm ki, komissiya erkânına Ukraina prezidentinden namzeti kösterilgen doquz kişi kirdi (Refat Çubarov, Yevgeniy Zaharov, Yaroslav Gritsak), Namzetler şurasından (İosif Zisels, Aleksandra Yanovskaya, Yuriy Butusov) ve Yuqarı Radadan (Yevgeniy Nişçuk, Viktor Müsiyaka ve Covanni Kessler).


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ işğal etilgen Qırımnıñ Cenübiy federal okrugğa qoşulması aqqında qararı yarımada sakinleriniñ ayatına tesir etmez. Böyle fikirni Kremlge boysunğan yarımada parlamentiniñ yolbaşçısı Vladimir Konstantinov bildirdi.
«Umumen olaraq, okruglarnıñ birleşmesi yarımadamıznıñ sakinlerine tesir etmez, böyle esnas idare effektivligini arttırmağa yardım etecek, bunen beraber, Qırım hususiyetlerine baqmadan, qomşu regionlarnen çoq oşağan şeylerimiz bar», – dep yazdı Konstantinov Facebook saifesinde.
Moskva tarafından tayinlengen yarımada yolbaşçısı Sergey Aksönov rusiyeli prezidentniñ Qırım boyunca fermanlarına şimdilik izaat bermedi.
İyül 28-de Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Cenübiy federal okrug aqqında» fermannı imzaladı, bu okrugnıñ içine işğal etilgen Qırımnı kirsetti. Böyleliknen, 2014 senesi yarımadanıñ işğalinden soñ teşkil etilgen Rusiyede Qırım federal okrugı yoq etildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bu yıl mayıs ayında teşkil etilgen, “Qırım ğayesi” içtimaiy areket iyülniñ 29-ına Qarasuvbazar şeerinde “qırımtatar milliy areketniñ ğayrıdan tiklenmesi"ni öz esas maqsadı kibi belgiledi. Onı yerine ketirmek içün, bütün Qırım boyunca faaller toplaşuvları keçirilecek. Bunı Qırım.Aqıqatnıñ muhbiri haber etti.
Qırımtatar milliy Meclisniñ faaliyeti yasaqlanğanından sebep, Qırımda “tıştan kelgen küçlerge halqnıñ demokratik ve azatlıqsever şuurını baştırmağa bermeycek qırımtatar milliy areketniñ faalleşmesi kerek”, - dep qayd etti iştirakçiler.
“Zemaneviy Qırımda bayağı faal qırımtatar bar. Aynı zamanda, qırımtatarlarnıñ ekseriyeti tarafından passivlikke yol bermemek kerek. “Qırım ğayesi”niñ esas vazifesi – qırımtatar milliy areketniñ faalleştirüvi, maqsadı ise – öz azatlıq ve aq-uquqlarımıznı qorumaq içün milliy areketniñ evelki seviyesini ğayrıdan yaşatmaq”, - dep toplaşuvda belgiledi uquqqoruyıcı Abdureşit Cepparov.
“Qırım ğayesi”niñ falleri “yerli faallernen körüşip, toplaşuvlar keçirecek”, - dep bildirdi toplaşuvnıñ iştirakçisi Rolan Osmanov.
“Yaqın tarihımızda olıp keçkeni kibi, toplaşuvlarımıznı evlerde keçirecekmiz. Ana-babamnıñ evinde muhtazam tarzda böyle toplaşuvlar keçkeni, anda müim meseleler muzakere etilgeni alâ daa aqlımda bar. Şimde ise bu adetni ğayrıdan yaşatmaq kerek, milliy areketni de canlandırmağa ihtiyacımız bar, çünki Qırımdaki bütün qırımtatarlar içün şimdi qıyın bir zamandır”, - dey Osmanov.
Mayısnıñ 27-sine Qarasuvbazarda Qırım faallerniñ toplaşuvında “Qırım ğayesi” içtimaiy areketniñ yaratması aqqında qarar alındı.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Ukraina Rusiyeniñ Ukraina akimiyeti kontrol etmegen topraqlarnıñ sakinlerine bermege planlaştırğan pasportlarını tanımaycaq, dep bildirdi Ukraina baş naziri Volodımır Ğroysman. Bu aqta Azatlıq Radiosı bildire.
«İstilâcı memleket bergen ve berecek olğan vatandaşlıqnı tanımaymız ve tanımaycaqmız. Bizim pasportımız bar – ğururlanğanımız, azatlıq ve demokratiya timsali olğan Ukraina pasportı. Bizim toprağımızda Ukraina vatandaşlarına berilgen pasportlarnı uquq bozuluvı olaraq tanımaq içün qarar alamız. Bu pasportlar qanunsız tanılacaq – devlet sıñırından keçkende ve devlette qullanılğanda», – dedi Ğroysman.
Aprelniñ 24-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye qoltutqan aydutlar tarafından kontrol etilgen Ukraina şarqındaki rayonlarnıñ ve işğal etilgen Qırım sakinlerine Rusiye vatandaşlığını qolay almağa imkân bergen buyruqnı imzaladı. Ukraina ve ittifaqdaşları bu qararnı sert bir şekilde tenqit etkenler.
Aprelniñ 27-nde Putin Pekinde olıp, Kreml bütün ukrainalılarğa qolaylaştırılğan esnas boyunca Rusiye pasportlarınıñ berilüv imkânını baqa, dep bildirdi. Mayısnıñ 1-nde o, Qırımda doğğan ve yaşağan ukrainalılarğa üç ay içinde Rusiye pasportlarını bermege imkân bergen buyruqnı imzaladı.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye akimiyetiniñ Rusiye tarafdarları küçleri tarafından işğal etilgen Donbas sakinlerine Rusiye pasportlarınıñ berilüvini qolaylaştırmaq qararını tenqit etti. Ukraina Rusiye akimiyetiniñ işğal altındaki Donbas topraqlarında yaşağanlarğa Rusiye pasportlarını qolay bermek qararı sebebinden Birleşken Milletler Havfsızlıq şurasına muracaat etti.
Yañı saylanğan Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ taqımı Facebook beyanatında Rusiye memleketimiz tarafından vaqtınca kontrol etilmegen topraqlarımızda bulunğan Ukraina vatandaşlarına Rusiye pasportlarını berüv fermanı ile işğalci devlet olaraq mesüliyetini tanıdı, dep qayd etti.


text:
Başqortstan neft' sänäğäte tarmağı üzeneñ 75 yıllıq yubileyın bilgeli. Şuşı uñaydan comğa könne Ufada bäyräm çaraları başlanıp kitte. Töp tantana- başqalanıñ Neft'çelär mädäniät sarayında ütte. Anda respublika citäkçeläre dä qatnaştı. Şulay uq äle genä Ufada tämamlanıp toruçı “Neft'.Ğaz.Texnologiälär” Kongressı häm anıñ qısalarında oyıştırılğan xalıqara kürgäzmä qunaqları da çaqırıldı anda.
Bäyräm kiçäsendä Başqortstannıñ neft' sänäğäte tarmağı üseşe xaqında baytaq mäğlümatlar birelde. Başqortstan Premyer-ministrı Rafael' Baydäülätov süzlärençä, neft' çığaru küläme buyınça, Başqortstan Rusiädä altınçı urında kilä. Äle yılına 12 million tonnağa qädär neft' çığarıla. Neft' eşkärtü tarmağı da moña qädär gel aldınğılardan buldı. Soñğı yıllarda Başqortstannıñ üzendä neft' az külämdä çığarıla, nigezdä, Seber taraflarında eşläwçe yaqtaşlar taba ul neft'ne. Şuña da respublika Xökümäte başlığı Rafael' Baydäülätov Seber neft’en çığaruçı başqortstanlılarğa räxmäten citkerde häm neft' baylığı citärlek äle dip ışandırdı.
Başqortstan Premyer-ministrı Rafael' Baydäülätov süzlärençä, neft' baylığı citärlek. Şulay da belgeçlär fikerençä, bu alay uq tügel. Xätta äle çığarıluçı neft' küläme dä aldağı yıllarda tağın da kimi töşäçäk, dip belderä alar. Şunısı da bar – xäzer Başqortstan neft' tarmağı “Gazprom” qaramağına küçep betep bara. Ä anıñ citäkçeläreneñ kiläçäktä nindi yünäleştä eş alıp baraçağın farazlawı awır.


text:
ABD OSCE missiyası, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı devam etken istilâsını takbih etip, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ işğal etilgen Qırımdaki topraq buyruğı ve Rusiye tahqiqatçılarınıñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı açqan davadan qasevetlengenini bildirdi.
Bu aqta aprelniñ 2-nde missiya haberinde aytıla.
«Prezident Putinniñ martnıñ 20-nda çıqqan ve Qırımda Rusiye vatandaşları olmağanlarnıñ topraq saibi olmaq aqqını sıñırlağan buyruğını takbih etemiz. Ukraina suverenitetini kene bozmağa tırışalar, Ukraina vatandaşlığını saqlap qalğan Qırım sakinlerine qarşı daa bir ayırım areketi yapıla», – dep aytıla haberde.
Qayd etilgenine köre, ABD, Rusiye FSBsi Çubarovqa qarşı «qalabalıqlarnı teşkil etkeni» içün açqan cinaiy davanı da takbih ete.
Bundan ğayrı, ABD OSCE missiyası, Rusiyede apiste tutulğan qırımtatar siyasiy mabüsleriniñ sağlıq vaziyetinden qasevetlengenini bildire.
«Berilgen malümatqa köre, COVID-19 alâmetleri olğan eñ az eki kişi bar, amma olar kerekli tedaviylev körmey, hususan – «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Server Mustafayev. Rusiyeni işğalge qarşı çıqqanı içün apiske alınğan bütün mabüslerni azat etmesine çağıramız», – dep qayd etildi haberde.
Missiya qayd etkenine köre, Amerika Birleşken Devletleri «Moskvanıñ küçnen ve halqara uquqqa zıt bir şekilde zapt etilgen topraq üzerindeki suverenitet iddialarını» qabul etmey.
«Birleşken Devletler, Rusiye istilâsını toqtatqanına qadar sanktsiyalarğa qol tutacağını kene tasdıqlay», – dep aytıla haberde.
Martnıñ 26-nda ABD Ukraina elçihanesi, Putinniñ Qırımdaki topraq buyruğı sanktsiyalar içün sebeplerni quvetleştire, dep bildirdi. Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi ise Putinniñ Qırımdaki topraq buyruğını «arbiy cinayet» dep adlandırdı. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası buña uquq ceetinden qıymet kese.
Martnıñ 31-nde Rusiye Tahqiqat komiteti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı.
Çubarov, Rusiye akimiyetiniñ oña qarşı açqan yañı cinaiy davasını Meclisniñ Qırım yürüşi planlarına «cevap» dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası, Rusiye tahqiqatçıları Çubarovğa qarşı açqan cinaiy dava sebebinden tahqiqat başlattı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İşğal etilgen Keriçte yerli «politsiya hadimleri» qanunsız ticaret faaliyetni qayd ettiler. Bunı Qırım içki işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
Bozuluvlarnı yoq etmek maqsadı ile keçirilgen teşkerüv neticesinde içki mahsulatnıñ litsenziyasız satuvı ile bağlı eki adiseni belgilediler.
Birinci adise Keriçniñ meyhanelerniñ birisinde qayd etildi, ekincisi – yerli mal tükânında.
«Resmiy şahıslarğa nisbeten RF Memuriy Bozuluvlar aqqında Kodeksiniñ 14.1 maddesiniñ 2-nci qısmına köre memuriy protokollar tizildi ve qanunsız sürette satılğan 59 litr içki tutıp alındı»,– dep qayd ettiler matbuat hızmetinde.
Qabaatlı olğanlarnı maliyeviy ceza bekley, memuriy malümatlar mahkemege berildi.


text:
Kiyevde, fevral 23 künü, Rusiye elçihanesi yanında Qırımdan köçip kelgenler Qırım işğaline ve Rusiyeniñ insan aqları boyunca siyasetine qarşı narazılıq numayışını keçirdiler.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytkanı kibi, «Qırım – Ukrainadır» aktsiyasınıñ teşkilâtçıları «Almenda» ve «Qırımdan mecburen köçip kelgenlerniñ teşkilâtlarını idare şurası» teşkilâtları oldı.
Aktsiya iştirakçileri Rusiye ordularınıñ Qırımğa kirmesini aks etken fotolar ile plakatlarnı ketirip, elçihaneniñ isarına astılar. Levhalarda «accupant/aggressor» kibi yazılar bar edi.
«Almenda» merkeziniñ başı Olga Skripnik aytqanı kibi, işbu numayış Rusiye ordularınıñ yarımadağa kirmesiniñ yıllığına bağışlana.
«Rusiye ordularınıñ Qırımdan çıqmasını, siyasiy mabüslerniñ azat etilmesini ve Qırımda insan aqlarına riayet etilmesini talap etemiz», – dedi o.
Aktsiyanıñ diger iştirakçisi – «Ukrain evi» Qırımnıñ iş ve medeniyet işbirligi merkezi» cemaat teşkilâtınıñ reisi Andrey Şçekun fevral 23 kününden Rusiyeniñ Qırım işğali yıllığına bağışlanğan afta başlağanını bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, yaqın vaqıtta Ukraina Nazirler Kabinetinde bu mevzuğa bağışlanğan toplaşuv başlanacaq. Bunıñ ile fevral 28 künü Kiyev merkezinde Qırım işğaline qarşı kütleviy tedbirler keçecek.
«Aktsiyamızınıñ maqsadı – Qırımnı kün tertibine qaytarmaq, Qırım mevzusı matbuat vastlarında ve akimiyette birinci yerde omlalı», – dedi o.
Rusiyeniñ Qırım işğaline bağışlanğan «Qırım – Ukraina» aktsiyası martnıñ 15-ne qadar sürecek.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Bağçasaray – Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerov – Qırımda akimiyetni alem-aşkâre tenqit etken ve yarımada vaziyeti boyunca öz hoşnutsızlığını gizlemegen siyasetçilerden biridir. Bıltır avgust ayında 9 sene devamında eda etken Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ başı vazifesinden vazgeçti. O vaqıt Ümerov Rusiye devlet hızmetiçisi antını almağa istemedi, birinci şahıslarnıñ tarafından ise onıñ işine itiraz yoq edi ve onı atta yolbaşçı vazifesinde qalmağa çağırğan ediler. «Ümdelerge sadıq olmaq kerek», – añlata o. Meclis reisiniñ ayatında olğan deñişüvler, tuvğanlarına etilgen basqı, cumhuriyet başı ile soñki subetiniñ mevzu ve tarihı, qırımtatarlarnıñ temsiliy organınıñ faaliyeti ve Qırımdan çıqmaq imkâniyeti aqqında İlmi Ümerov Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
– Eviñizde keçirilgen tintüvden soñ Taqiqat komiteti sizni raat qaldırdımı?
Taqiqat ketişatı aqqında malümatnı faş etmeycegim aqqında ariza yazğanım. Daa eki kere çagırğan ediler – taqiqat tedbirleri edi. Raat qaldırdılar aytamam. Meni bu körüşüvlerge «fevral 26» işi boyunca şaat olaraq çağıralar. Ayta bilgenim tek bir şey, şaatlığımnı Ahtem Çiygoznıñ faydasına berem. Çünki o kerçekten de kütleviy nizamsızlıqnıñ teşkilâtçısı degil edi ki, aksine, parlament ögünde olğan künü ep kesni tınçlandırmağa, toqtatmağa, tertipsizlikniñ ögüni almağa tırışa edi.
– «Fevral 26» işi boyunca sorğularğa çekilgen şahıslarnı Ahtem Çiygozğa qarşı şaatlıq etmege çağıralar degen bir fikir bar. Bu aqta ne ayta bilesiñiz?
– İhtimal. Amma şahsen maña bağlı degil. Maña basqı köstermeyip, cevaplarımnı deñiştirmege rica etmey ediler. Aksine, men bastırılğan cevaplarnı tüzetkende, taqiqatçı da tüzete edi.
– Fikriñizce, «fevral 26» işini bir kimse sımarış ete bilemi? Öyle alda, müşteri Qırımdanmı yoqsa yoq?
– Qıyın sual. Mında menfaatlar bir-birine bağlı ola bile. 100% eminim ki, sımarlanğan siyasiy iştir. Ahtem Çiygoznı sayladılar, çünki o faaldir ya da, başqace aytacaq olsaq, uzlaşmağa razı olmağandır. İmkânlarını sıñırladılar. Şimdi mayıs 18 (qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarını hatıra künü, – müel.) künü matem tedbirlerine azırlıq kete ve merkeziy Meclisniñ yerli regional meclisleri ile bağı olduqça zayıflaştı. Faqat, şimdi men biraz bu işke qoşuldım, Nariman Celâl (Meclis reisiniñ birinci muavini, – müel.).
– «Fevral 26» işi boyunca keçken diger şahıslar aqqında ne ayta bilesiz?
– Bu sualge cevap berip olamam, çünki şahsen kimsenen qonuşmadım. Sağlığım maña çoq areket etmege imkân bermey. Yapa bilgenimni yapam, qalğanı menim içün artqaç yüktir.
– Tintüv, sorğularnı keçirgenler arasında sizge tanış olğanlar bar edimi? Olar qırımlıdır?
– Yoq, şahsen menim tanışım yoq edi. Maña köre, olardan yarısı Qırım tışından kelgendir.
– Bağçasaray ya da Aqmescitniñ uquq qoruyıcı tertibatlarında tanışlarıñıznı köresiñizmi?
– Bağçasarayda deyerlik er kesni billem. Mındaki strukturalarnıñ başında yañı sıma olğanlar – FSB başı ve, ğaliba, Taqiqat komitetiniñ reberi.
– Malüm ki, siziñ mevamıñızdan sebep qızıñız Ayşe Ümerova Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğından işten boşatıldı. Yaqınlarıñızdan daa bir kimse böyle alğa rastkeldimi?
– Teessüf ki, e. Bu qoruqnıñ binalarından birini qadınım kirağa tuta edi. Anda bediiy salon edi. Aile içün faydalı bir iş. Çünki devlet hızmetinde pek çoq qazanmazsıñ. Amma bundan marum qaldıq, çünki yolbaşçılıq qadınım ile kira añlaşmasını imzalamadı. Beş ağam bar, ekisi ticaret ile oğraşa. Birinde – Aqmescitniñ «Zapadnaya» avtostantsiyasında «Bor-Çoqraq» tükânı, anda çapçaqlar, büyük savutlar, plastmass mahsullar satıla. Ekincisi, eñ ufağında – Bağçasarayda demir yol vokzalı rayonında qurucılıq malzemeleri bazası bar. Olarda endi ekişer kere tesadüfiy teşkerüvlerni keçirgen ediler, arasında yarım saatlik farq ile: birinden kete, digerine keleler, teftişçilerniñ aynı erkânında. Ağam: «Belki, isarnı çekeyim ya vesiqalarımnı bir nizamğa ketireyim?» dep sorasa, teftişçilerden biri: «Bunı tüşünmeñiz, er şey ağañıznıñ siyasiy mevamına bağlı. O yañlış firqağa yazıldı».
– İleride ne olacaq, fikriñizce? Teşkerüvler devam etermi?
– Bilgenime köre, vesiqaları yerinde. Er bir iş adamında olğanı kibi, bazı problemler bardır. Olarnı bu problemlerden sebep çekiştirecekler, ğaliba. Böyleliknen maña, siyasiy mevamım ve faalligime tesir etmege tırışacaqtırlar.
– Siz Qırım akimiyeti ya da qırımtatar memurları ile muzakerelerge başlamaq içün öz mevamıñıznı deñiştirmege tüşünmey ediñizmi?
– Statusım o qadar yüksek degil ki: Meclis reisi degilim, Meclis reisiniñ birinci muavini de degilim. Muavin yaqında oldım – şimdiki vaziyetten sebep. Tecribem ğayet büyüktir, faydalı muzakerelerni keçire bilir edim. Akimiyetke bu kerek olsa, azırım.
– Cumhuriyet başı Sergey Aksönov soñki kere ne vaqıt laf ettiñiz?
– İşten boşatılğanda, bıltır avgust ayında.
– Yahşı ayırıldıñızmı?
– Olduqça yahşı. Doğrusı, onıñ ile iç te qavğa etmedim. Bir-birimizge iddialarımız olsa da, ğıyabiydir. Ümüt etem ki, işim boyunca maña bir ciddiy iddası yoq edi. Gizlemeden intervyü bergende, meni tenbiyeley edi, amma men – mevamım, kerek olğanda, özüm qarar alacam, dep cevap qaytara edim. Şimdi maña daa mart ayında (2014 senesi, – müel.) işten çıqmağa kerek olğanını aytqan raqiplerim tapıla ki, amma men avgustta arizamnı berdim, çünki bu müddet devamında biz Rusiye Federatsiyasınıñ degil de, Ukraina qaidelerine köre çalışa edik. Cumhuriyet endi saylavlarğa azırlanmağa başlağanda, qarar almağa mecbur oldım: ya da rayon devlet memuriyetiniñ ğayrıdan teşkil etüvinden soñ Rusiye devlet hızmetçisiniñ antını alam, ya da ketem – ketmege qarar aldım. Arizamnı yazdım, Aksenovğa keldim, o, doğrusı, ayrette qaldı. Buña oşağan bir şey ayttı: «Ağzını açmasan, işine devam ete bilesiñ. Sizge iddialarım yoqtır». Men razı olmadım, qarar endi alınğan edi. Tek bir ricam bar edi, bunı rayon devlet memuriyetiniñ toplaşuvında özüm aytacaq edim.
– Sergey Aksenovnıñ ya da Remzi İlyasovnıñ (Devlet şurası spiker muavini) temsilcileri siznen daa bağlanmadımı?
– Yoq, iç te bağlanmadı. İşten ketkenimden soñ (Bağçasaray rayon devlet memuriyeniñ başı vazifesinden, – müel.), keçken sene avgust ortasında, mevamımnı deñiştirmege kimse çağırmadı, muzakerelerde iştirak etmege de. Menimce, bizde (qırımtatarlarda, – müel.) siyasetnen bağlı olmağan diger problemlerimizniñ sayısı da çoqtır. Rusige qarşı ya Ukraina tarafına çekken mevam ve ilâhre. Bazı problemlerimizniñ al etüvi aqta, buña tiymeden, aytmaq mümkün. Belki, olardan bazılarında men faydalı olur edim, bazılarında – boysunmağan, amma iştirak etüvden vazgeçmez edim.
– Bu sene devamında turmuş ayatıñız, diger insanlar ise munasebetiñiz nasıl deñişti?
– Bizim, misal içün, Remzi İlyasov ile munasebetimiz iç bir vaqıt yaramay olmağan edi, Balbek (Qırım ükümetiniñ baş nazir muavini, – müel.) ile iç te bir-birimizge alâqamız yoq edi, şimdi de yoq. Amma Remzi ve Zaur (Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca «Devlet komiteti»niñ başı, – müel.) ile de artıq bağımız yoqtır, teessüf ki. Turmuş ayatım ise: tuvğanlarım, dost ve qomşularım – bir şey deñişmedi. Qırımtatar tanışlarımdan biri menden siyasiy noqtaiy nazarımdan sebep baş çevirgenini şimdi aytamam. Nazarım ise olduqça açıqtır, onı gizlemeyim ve, menimce, bundan ürmet daa da büyük ola.
– Mevamıñız sebebinden sizni qorquzmaylarmı?
– Yoq. Bazı işmarlarnı ozüm körem, amma biri kelip: «İlmi, mevamıñnı deñiştirmelisiñ ve ileride özüni böyle alıp barmalısıñ, aks alda ağañ, aileñ ile fena bir şey olur», – dep kimse aytmay.
– Bu sene içinde sevimli Bağçasarayıñız pek deñiştimi – Aqyar ve Aqmescitke köre, belki?
– Fikrimce, tış körünişi deñişmegendir, amma soñki 4-5 yıl Bağçasaray rayonında iqtisadiy manada, yatırım siyasetinde ciddiy bir inkişaf olmaq kerek edi. Şimdi er şey yerinde qaldı. Yaqın zamanda işbu aqım qaytacağını tüşünmeyim.
– Yeri akimiyet yapıp olamay, istemey ya da yuqarıdan emir kelmey, neden ola?
– Er şey bir-birine bağlı, dep tüşünem. Yerli akimiyetniñ iş tecibesi yeterli degildir, halqara seviyede şahsiy kontaktları yoqtır. Qırım akimiyetinde halqara ceza ve sıñırlav ile problemleri bardır. Ciddiy şirketler, bank tertibatları, olarnıñ halqara añlaşma ya da faaliyeti olsa, Qırımğa kelmez. Bu yıl, eki, üç, beş ya da on sene devam etecegini şimdi aytmağa istemeyim. Ne qadar erte bitse ve er şey öz yerine ne qadar tez qaytsa, o qadar da yahşı olur.
– Qırım Müftiyatı, Mecliske köre, Qırım akimiyeti ile sıqı munasebette buluna, Ukraina musulmanları diniy idaresi ile de Meclis bağ tutmay, qırımtatarlar şimdi ruhiy ceetten kimge esaslanmaq kerek?
– Strukturadır o. Qırım musulmanları diniy idaresine esaslanmağa kerek. Kontaktlarnıñ olmağanı aqta, biraz yañlış, kontakt bardır: Qırım müftisi Emirali Ablayev Meclis azası ola, soñ vaqıtları Meclisniñ biraz passiv azası. Meclis toplaşuvlarına kelmey, bazıda özümiz oña kelemiz, bazı mevzularnı muzakere etemiz. Akimiyet ile öz faal munasebetini Müftiyatnı saqlamaq ve faaliyetini inkişaf ettirmek istegi ile añlata, aks alda Tavriya müftiyatı areket emtege başlar. Qarşılıq sisteması. O, yazıq ki, başqa bir sistemağa tüşti. Bir yerde, belki, ruhu yetmedi, bir yerde – irade küçü, başqa taraftan mevamlarını saqlamağa istep, akimiyet ile işbirlikke razı oldı. Aytılğanı kibi, niyetini Allah bile, men oña qıymet kesip olamam. Onı ne takbih ete, ne qol tuta billem.
– Qırımtatar Milliy Meclisi al-azırda ne derecede faaldir?
Biz mevamımıznı saqlap olurmız, basqığa dayana bilirmiz
– Ğayet faaldir, menimce, çünki kvorum toplana. Qırımda bulunğan Meclis azaları bir yerde, qıtaiy Ukrainada olğanlar ise Kiyev ya Hersonda toplana – skype vastası ile qolaylıqnen kvorumnı toplaymız. Meclis qararı ile Mecliste azalığı toqtalğan bir qaç insan bar, daa bir qaç insan, Müfti de şu sıradan, soñki vaqıtları toplaşuvlarğa qatnamay. Ağır oldı, ebet. Ya Meclisniñ 33 azasından kvorum toplamaq, ya olğanından. İnsanlarnıñ muayyen bir qısmı kelmeycegi aqqında belli olğanda, qalğanlarnıñ boynuna tüşken yük arta. Akimiyet bizge qarşı de «Qırım birligi», de «Qırım» areketini, Meclis başı vazifesine Remzi İlyasovnı qoymağa, Qırımtatar Milliy Qurultayı vekilleri arasında ekseriyetni teşkil etmek tırışqanına baqmadan, areketleri muvafaqiyetsiz ola. Şimdi (akimiyetniñ, – müel.) yerli ve regional Meclisler ile alıp barğan işini köremiz, Bağçasarayda böyle areket endi körüne. Fikrimce, bu da muvafaqiyetsiz olur ve biz mevamımıznı saqlap olurmız, basqığa dayana bilirmiz. Toplanıp, bizge zaruriy olğan qarar alğanımıznı faaliyet olaraq adlayım. Evelleri iş ve küreş usullarımız başqa olsa, yani biz bayağı serbestçe olsaq, şimdi dairemiz olduqça tarlaştı, amma, episi bir, barmız ve işleymiz.
– Remzi İlyasov Meclis ve Qurultaynı özüne keliştirip olurmı?
– Yoq. Mecliste qazana bilecegi – maksimum 6-7 rey, Qurltayda da, men bellesem, aynı. Olar bir 130 vekil (İlyasovnıñ tarafdarı, – müel.), 110 (Qurultaynıñ umumen 248 vekili bar, – müel.), bazıları 83 insan aqqında ayta. Qaydan bu raqamlar çıqa? Bular Mecliske Qurultay toplaşuvınıñ keçirilmesi aqqında muracaat ete bilgenler – 248 vekilniñ üçte bir qısmı. İlyasov keçirgen iç bir toplaşuvda bulunmağan edim, amma İnternette olğan videoğa köre, özüm içün vekillerni saymağa tırıştım. Soñki toplaşuvlarında bir 70 insan bar edi (Remzi İlyasovnıñ «Qırım» areketi toplaşuvında, – müel.), ğaliba. Olardan bir 10-15 insan – Qurultay vekili degildir, daa bir 10-15 insan razı olmağanlardır. Bazıları anda baqmaq-diñlemek içün kelgenini dey, bazıları diñlemek içün keldik ve razı degilmiz deyler. Aqiqatta bir 40-45 tarafdarı ola bile, bundan çoq degil.
– Mayıs 3 künü Qırım akimiyetiniñ teşebbüsi ile «Hıdırlez»niñ qayd etilmesi planlaştırıla. Siz bu tedbirge keleceksiñizmi?
– Barmacam, menimce, taun vaqtında ziyafet yersizdir. Bir tarafı. Digeri: bu akimiyetni tanımasaq, onıñ ile cumhuriyet miqyası olğan tedbirlerde iştirak etmege – yañlış siyasiy mevamdır. Digerlerni de qoşulmayıp, halqqa ayaq çalmamaq çağıracam. Cumaertesi (aprel 18, – müel.) regional Meclisniñ toplaşuvı keçti. Bu sualni muzakere etip, Qırımtatar Milliy Meclisine işbu tedbirge qoşulmaycağımız aqqında qarar çıqarmağa teklif etmege añlaştıq. Bütün qırımtatarlarnıñ adından aytıp olamamız, bir qısmı episi bir kelir, amma tedbirniñ azırlığına ne regional, ne merkeziy Meclis qoşulmamaq kerek.
– Mayıs 17-18 künleri matem tedbirleri nasıl şekilde keçmeli?
Evelden aytmağa olmaz, ğaliba, amma ketmege istemeyim
– Meclis bu mevzu boyunca daa toplaşmadı. Menimce, yaqın vaqıtta toplaşıp, teşkiliy komitetni teşkil etmege ve akimiyetke muracaat etip, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reberligi altında Aqmescitniñ merkeziy meydanında mitingni keçirmege izin soramaq kerek. Tedbirniñ keçirilmesine izin olmasa, şimdiki şaraitlerimizni köz ögümizge alıp, mitingden vazgeçmege kerek olacaq. Bunıñ yerinde er kesni şu künü Qırım camilerine kelip, dua etmege çağırmağa mümkün olur. Başımda bu kibi variantlar aylana.
– Qırımdan çıqmaq imkânını tüşünesizmi?
– Evelden aytmağa istemez edim, amma ketmege istemeyim.
– Siz vatandaşlarıñıznı Qırımnı terk etmemege çağırğan ediñiz...
– Şimdi de çağırmağa azırım, qırımtatar halqı vatanını terk etmesin, bar küçü ile şimdiki rejimge dayanmağa tırışsın dep. İşlegen, Rusiye pasportını elde etkenlerni takbih etmeyim, çünki biz Qırımda yaşamaq kerekmiz, tuvğan toprağımızda medeniyetimizni saqlamaq kerekmiz.


text:
Bazar, mayıs 3 künü, Kiyevde qaza neticesinde Qırım jurnalisti ve Qırım.Aqiqat saytınıñ muarriri Gennadiy Mihayliçenko elâk oldı.
Bunı Qırım.Aqiqatnıñ baş muarrir Vladimir Pritula öz Facebook saifesinde bildirdi.
Gennadiy Mihayliçenko Aqmescit devlet universitetini bitirdi. Qırım İçki işler nazirliginiñ institutında ve Qırım müendis-pedagogik universiteteinde oca olaraq çalışa edi. Jurnalist, «Qırım içün onlayn ukrain tili» leyhasınıñ reberi. Bıltır, yarımdanıñ işğalinden soñ ömür-arqadaşı ve üç balası ile Kiyevge köçti.
Gennadiyniñ ekinci qızı – Hrıstına Mihayliçenko – yaqında Felemenkte keçirilgen pianinocılar yarışında ğalebe qazandı ve Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ qolundan biometrik pasportını elde etken yekâne bala oldı.
Gennadiy Mihayliçenkonıñ cenazesi mayıs 7-ne planlaştırıla.


text:
Kiyevde «Kitap arsenalı» altıncı halqara festivali açıldı. Bu sene teşkilâtçılar «Qırım» adlı mahsus programmanı azırladı. Programma ziyaretçilerni qırımtatarlarnıñ medeniy ayatı ile tanış etecek. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
«Bu platformanı planlaştırğanımızda taqdim etilecek Qırım aqqında tek eki kitapnı bile edik. Amma öyle oldı ki, şimdi elimizde Qırım aqqında on dane yanılıq prezentatsiyası bar. Bu em Qırım işğali, em qırımtatar toyu, em de Qırım tarihı aqqında işlerdir. Bundan da ğayrı, Qırım aqqında «Alim» adlı film de bar, onı İzmaylovnıñ nağmeleri refaqatında kösterecekmiz», – dep añlattı Kitap Arsenalınıñ idarecisi Oksana Hmelevskaya.
Teşkilâtçılar festivalde Qırımda qırımtatar tilinde neşirler bastırğan yekâne neşriyatlarnıñ biri iştirak etecegini ayrıca qayd eteler.
«Ğaliba, eñ ağır şeylerden biri bizge qırımtatar neşirniñ kelmesi oldı, soñ vaqıtqa qadar bu vaqia aqqında bildirmey edik, çünki sıñırdan keçmesi nasıl olacağını bilmey edik», – dep qayd etti «Qırım» adlı mahsus programmanıñ idarecisi Yelena Brayçenko.
Teşkilatçılarnıñ bildirgenlerine köre, «Qırım» adlı mahsus programmanı azırlağanları içün çoq yahşı izaatlar ve teşekkür sözlerini aldılar, bu ise, olarnıñ fikirince, ukrain ve halqara auditoriyanıñ qırımtatar tarihı ve medeniyetine merağı artqanını köstere.
«Qırım» platforması «Kitap arsenalı» festivaliniñ bütün künleri devamında çalışacaq. Leyha çerçivesinde Qırım ve qırımtatarlar aqqında kitaplar taqdim etilecek, qırımtatar tilinde bastırılğan neşirlerniñ sergisi, foto sergileri açılacaq, filmler kösterilecek, bu yerde elnen yapılğan qırımtatar milliy urbalarını, milliy örneklernen çölmekçilik eserlerini satın almaq mümkün.
«Kitap arsenalı» festivali Kiyevde aprel 20-24 künleri «Mistetskiy arsenal»da keçirile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Mart 12 künü, Avropa Birligi, Donbass davasınıñ ve Qırım işğaliniñ mesülietli ukrain ve rus adamlarına qarşı sanktsiyalarnıñ müddetini daa 6 ayğa uzattı. Bu aqta Avropa Birliginiñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Mesacda qayd etilgeni kibi, qarar, Avropa Birliginiñ resmiy jurnalında neşir etilgen soñ ömürge keçirilecek.
Mart 10 künü Avropa Birliginiñ Şurası, Ukraina mustaqilligi ve territorial bütünligini bozğan 146 insanğa ve 37 müessisege qarşı sanktsiyalarnı yarım yılğa uzattı. Aktivlerniñ buzlatılması ve kezinti yasaqları 2016 senesiniñ sentâbr 15 kününe qadar çalışacaq.
Ğarp, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım içün, Moskvağa qarşı sanktsiyalarnı 2014 senesi, bir qaç ayırı zarflarnen kirsetken edi.
Avropa Birliginde defalarca añlatqanları kibi, Rusiye minsk añlaşmalarını yerine ketirmegence, Ukraina territoriyasından çetel ordular ve tehnikasınıñ çıqarılması kerçekleştirilmegence, bütün qanunsız gruppalarınıñ silâları teslim etilmegence, ÖBSE tarafından Ukraina ve Rusiye sıñırında telükesizlik zonaları teşkil olunmağance, sanktsiyalarnı toqtatmaq meselesi köterilmeycek.
Bunıñnen bir sırada, Avropa Birliginde qayd etilgeni kibi, Qırımnen bağlı sanktsiyalar meselesi iç te baqılmay, lâğu etilüvi ise, tek Qırım Ukraina terkibine qaytarılğan soñ ola bile.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Noyabrniñ 21-nde onlarnen faaller Menlik İnqilâbı munasebetinen Kyivniñ merkezinde toplaştı. Azatlıq Radiosınıñ muhbiri bildirgenine köre, aktsiya iştirakçileri eki dane çadır qurğan.
Küç idaresi hadimleri çadır qurulmasına keder etecek olğaMenlik nları içün, qavğa çıqqan. Soñradan uquqqoruyıcılar çadır qurulğan yerden çekilgenler.
Al-azırda aktsiya devam etmekte. Miting iştirakçşleri akimiyetten Maydan iştirakçşilerine qarşı cinayet işlegenlernen bağlı taqiqat boyunca esap berilmesini ve bu cinayetler sebepçileriniñ cezalanmasını talap etmekte.
2013 senesi noyabrniñ 21-nde Ukrainada Yevromaydan dep adlandırılğan narazılıq aktsiyaları başlanğan edi. Soñradan bu vaqialar Menlik İnqilâbı dep adlandırıldı. Ukraina Baş prokuraturasınıñ malümatına köre, Yevromaydan devamında 2000 biñden ziyade insan zararlana, olardan 104 insan elâk ola. Olarnıñ ekseriyeti 2014 senesi fevralde elâk olalar. Narazılq aktsiyalarınıñ qurbanları Kök Yüzü Qaramanları dep anlandırılmaqta.


text:
Ukraina havfsızlıq hızmeti sabıq sovet liderine Mihail Gorbaçövğa Ukrainağa kirmege yasaq etilgenini bildirdi.
Bunıñ sebebi «Qırım işğaline açıq qol tutqanı» oldı.
«Kerçekten de, devlet havfsızlığını temin etmek maqsadınen, şu cümleden Qırımnıñ arbiy işğaline açıq qol tutqanı sebebinden, oña 5 yıl devamında kirişni yasaq ettik», – dep yazdı SBU matbuat kâtibi Yelena Gitlânskaya Facebook saifesinde.
Bu ay Sovet Sotsialistik Cumhuriyetleri Birliginiñ sabıq prezidenti Mihail Gorbaçöv Rusiye tarafından qanunsız Qırım işğalini aqlay edi. The Sunday Times gazetasına bergen intervyusında o, «Qırımda adamlarnıñ çoqusı Rusiyege qoşulmağa istedi», dep bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
1944 senesi mayısnıñ 18-20-nde NKVD-NKGB mahsus tedbirleri vaqtında Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Urağa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malümatqa köre – 194 111 insan). 2004-2011 seneleri Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» umumhalq aktsiyasını keçirip, sürgünlik şaatlarınıñ 950-ge yaqın hatırlavını topladı. Qırım.Aqiqat arhivlerdeki hatıralarnı derc ete.
Men, Lennar İbraim oğlu Tızıkov, qırımtatarım, 1936 senesi aprelniñ 15-nde Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Aluşta rayonındaki Tuvaq (1945 senesinden soñ Rıbaçye) köyünde dünyağa keldim.
Sürgün etilgende qorantamızda qartanam Tevide Garak, babam İbraim Tızıh (d.s. 1905), anam Gülişe Tızıh (d.s. 1915), men, Lennar Tızıh (d.s. 1936), qardaşım Nariman Tızıh (d.s. 1938), qardaşım Nayr Tızıh (d.s. 1939), qız qardaşım Nayle Tızıh (d.s. 1941) ve qız qardaşım Diyara Tızıh (d.s. 1943) bar edi.
Cenk başlanğanda, 1941 senesine qadar, eki dayım Murat Garak ve Erecep Garak Qızıl orduğa seferber etildi. Cebeden öyle de qaytmadılar. Bir buçuq qatlı yañı evde otura edik. Ayvan aranımız bar edi. Bir sığır ve 10 eçkimiz bar edi. Babam vetfelşeri, firqa azaları namzeti edi. Qırım işğali vaqtında nemseler onı Aluştağa esir aldı. Eki aydan soñ köy sakinleriniñ ricasınen yiberdiler, çünki köyniñ yekâne veterinar ekimi edi.
Sürgün etkende bir buyruq oqumadılar. Olar [askerler] bütün tatarlar Qırımdan çıqarıla, dep aytqan ediler. Toplanmaq içün 15 daqqa berildi.
Bir qaç künlik urba ve aştan ğayrı, başqa bir şey almağa ruhset bermey ediler. Bizni eki tüfekli asker ozğardı.
Bizni mağaz yanındaki meydanda toplap, aqşamğa qadar tuttılar. Soñra maşinalarğa mindirip, Aqmescit tren vokzalına alıp ketkenler. Anda ayvan vagonlarına yüklegenler. Er bir vagonda eñ az altı qoranta bar edi, yerde yatqan ediler. İnsanlar bitlendi. Kenef ve bet yuvacaq suv yoq edi, künde bir kere aş bere ediler. Ölgenlerni defin etmege çare yoq edi, naaşları duraqlar vaqtında yolda qaldırılğan edi. Yolda ekim ve tibbiyet hadimlerini körmedim.
18 künde Özbekistanğa bardıq. Bizni Ferğana vilâyetiniñ Massalskaya stantsiyasına ketirgenler. Stantsiyada vagonlardan çıqarıp, duşqa yuvunmağa yolladılar. Soñra özbek arabalarına yüklep, kolhozlarğa alıp ketkenler.
Suvnı köyden keçken arıqtan ala edik. Aş bermegen ediler
Qorantamız sağ qaldı. Kelgen Haraman kolhozında bizni boş odaları olğan özbek qorantalarına ayırdılar. Ailemiz sobasız ocaqlı bir közlü odağa yerleştirildi. Yaqıt bermediler, suvnı köyden keçken arıqtan ala edik. Aş bermegen ediler. Topraq bermediler. Bizim qorantamız ödünç almadı, amma alğanlar da oldı. Çaresi olğanlar kolhoz tarlalarında çalıştı.
Qorantamız sıtmağa oğradı, qız qardaşlarım Nayle Tızıh ve Diyare Tızıh ve qartanam Tevide Garak vefat etkenler
Komendnant izin bermese, bir yerge ketmege mümkün degil edi. Başqa vilâyetlerge qaçqanlar 20 yıl katorga işlerinen cezalandırılğan edi.
Sürgünlikniñ birinci yılı qorantamız sıtmağa oğradı, qız qardaşlarım Nayle Tızıh (d.s. 1941) ve Diyare Tızıh (d.s. 1943) ve qardaşım Tevide Garak (70 yaşında) vefat etkenler. Şaraitler olmağanı içün ve aş yetmegeni içün qırımtatarlar kütleviy şekilde can bere edi. Bazıları qorantalarnen vefat ete edi.
Milliy arekette faal olğanım içün 1966 senesi Özbek Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Angren şeerinde 10 insan arasında mahküm etilip, 2 yıl umumiy rejim lagerlerinde qalmama üküm etildim
Tek özbek mekteplerinde oqumağa çaremiz bar edi. Qorantamız Molotovskiy (1957 senesinden soñ Uçkuprik rayonı – QA) rayonınıñ Uçkuprik rayon merkezine köçken soñ rus mektebine oqumağa kirdim. 7 sınıfnı bitirip, 1954 senesi Kokand avtomobil yolları oquv yurtuna oqumağa kirdim, 1958 senesi onı bitirdim.
Milliy ananelerimizni tek 1956 senesinden soñ kütip başladıq. Akimiyet vekillerinen vatan Qırımğa avdet meselelerini laf etmege, qırımtatarlarnıñ vatan Qırımğa qaytmasınen bağlı mektüp yazıp Sovetler Birligi Kommunist Firqasınıñ Merkeziy Komitetine yollamağa yasaqlanğan edi. Milliy arekette faal olğanım içün 1966 senesi Özbek Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Angren şeerinde 10 insan arasında mahküm etilip, 2 yıl umumiy rejim lagerlerinde qalmama üküm etildim.
1992 senesiniñ soñunda Qırımğa qaytıp oldım. Qarasuvbazar rayonında, Burulça (Tsvetoçnoye) köyünde yaşayım.
(2009 senesi sentâbrniñ 6-nda yazıp alınğan hatırlavlar)
Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqı genotsidini ögrenüv ve aqibetlerini yeñüv Mahsus komissiyasınıñ reis muavini azırladı


text:
Cumaaqşamı künü, fevral 26-da, Aqmescitte Kiyevskaya 124 soqağı boyunca turaq-qavehaneni devirdiler.
Aqmescit memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev aytqanı kibi, bir 500 inşaat daa bozulmalı.
«Şusı müim ki, insanlar bizde, Ukrainada olğanı kibi, reklama ve ticariy noqtalarınıñ yerleştirüvi boyunca nizamsızlıq olmaycağını añlamalı», – dedi o.
Aqmescit sakinleri bu kibi areketlerge menfiy sürette davrana.
«Adiy bir keçici olaraq bu areketniñ qanuniy ya da qanunsız olğanını aytamam, amma yaqında qurulğan inşaatnıñ şimdiki bozuluvını begenmeyim. Menimce, o qadar zengin degilmiz ki, qurmaq ve birden yıqmaq içün, bir şeyge yaramaz», – dep tarif etti Qırım.Aqiqatqa paytahtnıñ sakini Valentin.
Fevral 24 kününden Aqmescitte tış reklama obyektlerini mecburiy sürette yoq eteler.


text:
Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca makemelengen Teymur Abdullayev Salavat şeerindeki koloniyadan resmiy telefon etti. Bunı "Qırım birdemligi" teşebbüsine onıñ qadını Alime Abdullayeva aytıp berdi.
"Vaqıt az edi, o daa anasına telefon etmek istedi. Aytqanına köre daa çoq soradı. Qoranta içün qasevet ete. Basqı yapalarmı, yoqmı, tutuluv şarautleri ne, nasıl aşağanını soramağa tırıştım. Basqı aqqında böyle dedi: bu koloniyağa kelgen soñ, onı ŞİZOğa oturttılar ve alâ daa anda tutalar. Soñsuz ceza izolâtorı - budır basqı. İşkence tutuvul şaraiti demek mümkün", - ayta Alime.
"O bir kartserdir, dep ayta, anda pek suvuq, dımlı, mıtlaqa ava deñişkende. Sanki topraq üstünde dep körüne. Bütün sıcaq urbası er vaqıt üstünde. Ve böyle şaraitte artıq 80 kün tutula. Uquq qoruyıcılarnıñ, cemaatnıñ areketleri kerek. Aqayıma daa nasıl yardım ete bilecegimni bilmeyim", - qoştı Abdullayevniñ qadını.
Daa evel Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahküm etilgen Teymur Abdullayev ve Emil Cemadenov eki aydan berli Rusiyeniñ Salavat şeerindeki koloniyalarnıñ ceza izolâtorlarında tutulğanları haber etile edi.
Advokat Emil Kurbedinovnıñ tarif etkenine köre, o, zenaatdaşı Edem Semedlâyevnen beraber müvekkilleri tutulğan №16 ve №2 koloniya reberleriniñ areketlerini şikâyet etti.
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» beş mabüsiniñ ömür arqadaşları aqaylarına Rusiye apsinde yapılğan basqı ve ceza izolâtorında uzun tutuluvı sebebinden Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etti.
Rusiye Yuqarı mahkemesi 2019 senesi dekabrniñ 24-nde istinaf şikâyetini baqıp, «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ (Aqmescitteki birinci gruppa) ükmüni deñiştirdi. Qırımlılarnıñ apis cezaları 6 ayğa eksildi.
Böylece, Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov 11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Merkeziy rayon mahkemesi muhakeme etilgenlerden birisiniñ hastalığı sebebinden «Fevral 26 işi» boyunca oturışuvnı başqa künge avuştırdı. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Akem Sergey Demenok tedaviylev muessiseniñ cevabını oqudı. Oña köre, ambulatoriya tedaviylevi 14 künni teşkil etecek.
Nevbetteki oturışuv aprel 12-ge planlaştırıldı.
Martnıñ soñunda Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi «Fevral 26 işi» figurantları Ali Asanov ve Mustafa Degermencini mayıs 7-ge qadar ev apisinde qaldırdı.
2015 senesinde, Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında 2014 senesi fevral 26-da Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün bir grup qırımtatar faaliyetçilerine qarşı mahkeme başlandı. Olar kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlanalar.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige böldi: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
2017 senesi oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umeriv ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Oktâbr 17-sinde atış ve patlavlar olıp keçken Keriç politehnik kolleciniñ 250-den ziyade oquyıcısı, üç aftağa halqara “Artek” lagerine ve Kezlev istiraat bazasına yollanıldı. Bu aqta Keriçniñ rusiyeli başı Sergey Borozdin haber etti.
“Balalarımıznı üç afta devamında meraqlı raatlıq bekley. Ümüt etem ki, bu vaqıtta olar, aqıl alâ daa qabul etip olamağan, deşetten fikrince biraz uzaqlaşıp olur”, - yazdı Borozdin öz Facebook saifesinde.
Oktâbrniñ 17-nde, çarşenbe künü, Keriç politehnik kollecinde patlav ve atışuv oldı. Rusiye Tahqiqat komitetiniñ malümatına köre, Keriç politehnik kollecinde olğan patlavnı 4-ünci kurs studenti, 18 yaşında Vladislav Roslâkov kerçekleştirdi. O, «özüni öldürdi». Facia neticesinde 21 insan elâk oldı. Qırımda üç künlik matem ilân etilgen edi.
Oktâbrniñ 19-nda Keriçte ve Yedi Quyu rayonında ücüm qurbanlarınıñ cenazeleri qılındı. Vedalaşuv merasimine biñlernen insan keldi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Keriç politehnik köllecinde olğan patlavnı terror ücümi olaraq tasnif ete.


text:
Kiyevde salı künü, oktâbr 14-te, Yuqarı Rada binası yanında çatışmalarda iştirak etip yaqalanğan insanlardan on kişi apske alındı.
Bu aqqında Ukraina kütleviy haber vastaları içki işler nazir mesleatçısı Zoran Şkirâkniñ bildirgenine köre haber eteler, – dep bildire Azatlıq Radiosı.
Onıñ aytqanına köre, «yaramazlıq» maddesi boyunca cinaiy iş açıldı. Yaqalanğan daa 17 insanğa nisbeten memuriy protokol tizildi. Olarnı yiberdiler.
Şkirâkniñ malümatına köre, çatışma iştirakçileri ve teşkilâtçılarınıñ şahısları ögrenildi.
Salı künü, oktâbr 14-te, «Svoboda» birleşmesiniñ aktsiyası devamında Yuqarı Rada yanında militsiya ile çatışmalar yüz berdi. Toplaşqanlar UPAnı Ekinci cian cenkinde cenkleşken taraf olaraq tanılmasını talap ettiler. Soñra «Pravıy sektor» bayraqlarınen adamlar Rada yanına yaqınlaştılar. Olar binağa Molotov qarışmasını attılar.
«Pravıy sektor» ve «Svoboda» çatışmalarğa alâqaları olmağanını bildireler.


text:
Ukraina Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq şurasını Rusiye Federatsiyasından qırımtatarlarnıñ aqlarını ğayrıdan tiklemege talap etmege çağıra. Bu aqta cumaaqşamı künü, aqşam Nyu-Yorkta keçirilgen BMT Havfsızlıq şurasınıñ toplaşuvı devamında Ukraina Tışqı işler nazirligi apparatınıñ yolbaşçısı-nazir muavini Vadim Pristayko ilân etti.
Tışqı işler nazirliginiñ temsilcisi yarımada Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qırımtatar halqınıñ til ve medeniyeti ğayıp olma havfı astında qalğanına, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyeti ise yasaq etilgenine diqqat etti.
Bunen beraber, o Qırımnıñ işğalci ükümeti qırımtatarlarğa qarşı 130 cinaiy iş açqanını, qırımtatar temsilcilerinden 20 insan hırsızlanğanını, 9 kişi ğayıp olğanını qayd etti.
«Men Havfsızlıq şurasını Rusiyeden qırımtatarlarnıñ aqlarını ğayrıdan tiklemege talap etmege çağıram», – dedi Pristayko, Donbassta ve Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda rusiyeli basım devam etkeninen bağlı, Ukraina teşebbüsinen çağırılğan BTM Havfsızlıq şurasınıñ açıq toplaşuvınıñ iştirakçilerine.
2015 senesi oktâbr ayından başlap Ukraina Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq şurasınıñ daimiy olmağan azası ola.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen ve Donbassta silâlı dava bağlaşan soñ teşkilât Ukrainadaki vaziyetinen bağlı bir qaç sefer toplaşuv keçire edi.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Avropa Birligi ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylavını tanımaq niyetinde degil. Rusiye namzetleri Avropa Birliginiñ sanktsiyalar cedveline oğramaq telükesindeler. Bunı «İşğal etilgen Qırım: muqavemetniñ 4 yılı» halqara forumında Ukrainada AB temsilciligi başlığınıñ muavini Tomas Frellesen ayrıca qayd etip söyledi.
Temsilci: «Avropa Birligi halqara normalarını bozğan anneksiyanı tanımaz. Bu, bizim Qırımda saylav ve insan aqlarını kütüv boyunca beyanatlarımızda ifade etile. Avropa Birligi adalet ve barışıqnı talap ete. Biz Qırım territoriyasındaki saylavnı tanımaycaqmız. Özüni Qırım ve Aqyarnıñ vekili degen şahıslar ise Ukrainanıñ topraq bütünligi ve suvereniteti içün telüke doğurğan şahıslar olaraq bizim sanktsiyalar cedveline oğaraycaqlar», – dedi.
Fevralniñ 26-sında Kyivde «İşğal etilgen yarımada: muqavemetniñ dört yılı» dörtünci halqara forumı keçe.
Ukrainada fevral 26 kününi «Qırımnıñ Rusiye işğaline muqavemeti künü» olaraq ilân etmege teklif eteler. 26 künü, Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı muqavemet künü olaraq tayin etildi. 2014 senesi bu künde Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen miting ötkerildi. O künü miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafını tutqan ve şu cümleden «Rusiye birligi» fırqasına ait olğan faaliyetçiler tura edi.
Fevralniñ 26-sında Ukrainada ve büyün dünyada Qırım sakinlerine ve Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq içün tedbirler, munaqaşalar, forumlar, mitingler ve numayışlar yapıla.
Rusiye prezidentiniñ saylavı 2018 senesi mart 18 kününe – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi. Onda sekiz namzet iştirak etecek – Sergey Baburin, Pavel Grudinin, Vladimir Jirinovskiy, Vladimir Putin, Kseniya Sobçak, Maksim Suraykin, Boris Titov ve Grigoriy Yavlinskiy.
Fevral 16-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya cemaatını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa davet etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina halq deputatı Dmıtro Tımçuk («Narodnıy front» firqasınıñ fraktsiyası) iyünniñ 19-nda Kyivde elâk oldı.
Bu aqta «İnterfaks-Ukraina» ukrain haber agentligi bildire, malümatnı elâk olğannıñ zenaatdaşı, Yuqarı Rada deputatı Anton Geraşçenko da tasdıqladı.
«Bir saat evelsi öz evinde mukâfat pıştavını temizlegende Ukraina vatanperveri ve dostum Dmıtro Tımçuk özüne öldürdi. Facia yerinde tahqiqat-operativ gruppası çalışa. Samimiy ve açıq göñülli insan ebediy hatıramızda. Epimiz seniñ olmağanını is etecekmiz», – dep yazdı Geraşçenko Twitterde, haber ete Azatlıq Radiosı.
Ukraina müessiseleri bu malümatnı şimdilik tasdıqlamay.
Dmıtro Tımçuk 46 yaşında edi, Rusiyeniñ Çita şeerinde doğdı. Qırım ilhaqı ve Donbastaki zıddiyet başlağan soñ yedek podpolkovniki Tımçuk «İnformatsion tirenüv» gruppasınıñ koordinatorı, ukrain blogeri oldı. Qırım ilhaqı, Donbastaki cenk uruşları, Ukrainada Rusiye diversion faaliyeti ve separatist çıqışlarını tafsilâtlıca aydınlatqanı içün belli oldı. 2014 senesi oktâbr ayında VIII çağırılış Ukraina halq deputatı oldı.


text:
Faaliyetçi Seyran Saliyev, fevral 7 künü apisten azat etilgen soñ, Bağçasaraynıñ muvaqqat apishanesinde keçirgen künleri aqqında tarif etti.
Saliyev: «Şaraitler qanaatlendirici edi, künde üç kere aşata ediler, iç bir itirazım yoq. Er şeyni vaqıtında ketire ediler. Atta vitaminlerni maña yollağanda, olarnı maña bere ediler. Yuvunmağa kerek olsa – yuvuna bile edik», – dedi.
O, apiste bulunğan ve eki yıldan ziyade yaqınlarını körüp olamağan mabuslarnıñ ailelerine taziye bildirdi.
Faaliyetçi: «Men 12 kün olmadım, ballarım men pek sağındı. Eki yıldan berli öz babalarını körüp olamağan qorantalarğa ne qadar ağır olğanını tasavur etem», – dep ayttı.
Yanvar 26-da Bağçasarayda qırımtatar faali Seyran Saliyevniñ evinde tintüv olıp keçti. Soy-soplarınıñ aytqanına köre, Rusiye uquq qoruyıcıları yasaq etilgen edebiyatnı qıdıra edi. Saliyev Rusiye İçki işler nazirliginiñ Bağçasaray rayon bölügine alıp ketirildi. Soñra Seyran Saliyev eki maddege köre qabaatlı tanılıp, 12 künge qadar apiske alındı. Onı ekstremist malümatlarını tarqatma ve natsist timsalleriniñ teşviqatı ile oğraşmasınen qabaatladılar.


text:
Advokat Nikolay Polozov Aqmescitte yaqalanğan qırımtatar faali Nariman Celâlnıñ «apishane kündeligi»niñ ekinci qısmını yayınladı.
Polozovnıñ bildirgenine köre, bunı Celâl sentâbrniñ 6-nda yazğan.
Aqmescit SİZO-sındaki yaşayışnı, onen beraber tevqif etilgen ve iskencelerge oğratılğan eki doğmuş ağa-qardaş Asan ve Aziz Ahtemovlar ve advokatlar ile laqırdısı aqqında aytıp bere.
«Yaqın arada olacaq sorğu ile bağlı fikrimiz aqqında keliştik. 1) Menim davam ve Asan ve Aziz Ahtemovlarnıñ davası bir davağa birleştirilgeni içün; 2) tevqif etilgenimden soñ defalarca advokat aqqımda marum etilgenim ve onsuz şaatlıq etkenim içün; 3) bayağı vaqıt başımda çuvalnen psihologik tazyıq altında ve cismaniy cezanı beklep stress alında şaatlıq etkenim içün men evel bergen şaatlığımdan red etem. Ve elbette, endi şübeli olaraq yañı şaatlıq etmekten red etem», – dep yaza Celâl.
Advokat Nikolay Polozov Aqmescitte yaqalanğan qırımtata rfaali Nariman Celâlnıñ metübini yayınladı. Mektüpte Celâl böyle olacağına azır olğanını yazdı ve halqnı keri çekilmemege ve toqtamamağa çağırdı.
Aqmescitte tevqif etilgen qırımtatar faali Nariman Celâl SİZO-nıñ mahsus blokunda tutula. Anda o atta diger mabüslerden uzaqlaştırılğan. Bunı Celâlnıñ advokatı Nikolay Polozov haber etti.


text:
İmam Dilâver Halilov qanunsız missionerlik faaliyetinde qabaatlanıp, aprelniñ 15-nde Qırımnıñ İçki rayonındaki Rusiye prokuraturasına malümat bermesi içün çağırıldı. Müessise, Halilov camide namaz qıldırıp memuriy cinayet yaptı, dep tüşüne. 2020 senesiniñ başından berli Qırımda bunıñ kibi üçünci taqip qayd etile.
Aprelniñ başında Aluştanıñ Rusiye prokuraturası qanunsız missionerlik faaliyeti sebebinden imam Yusuf Aşirovğa qarşı memuriy dava açtı, martnıñ başında ise Aqmescitniñ Rusiye mirovoy mahkemesi imam Rasim Dervişevni bunıñ kibi cinayette qabaatlap, beş biñ ruble para cezasını berdi. Halqara aq qorçalayıcılarnınh malümatına köre, 2019 senesi devamında Qırımdaki Rusiye mahkemeleri qanunsız missionerlik faaliyeti memuriy davalarında 24 qarar çıqardı, 17-si qabaatlayıcı oldı. Qırımlı imamlarnı taqip etüv sebepleri aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında laf etildi.
Qırımlı advokat Ayder Azamatov, Rusiye prokuraturasınıñ imam Rasim Dervişevge qarşı qabaatlav sebepleri aqqında Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
Mence, Dervişevge qarşı malümat tam olaraq zayıf ve sebepsiz oldıAyder Azamatov
– Vesiqalarğa köre, ibadet etken bina ev ola, cami olaraq resmiyleştirilmegen. Amma mesele ibadet içün olmağan binada diniy merasim keçirgenlerinde degil – Rusiye qanunlarına köre, insannıñ missionerlik faaliyetinen oğraşmaq niyeti olmasa, bir sıñırlav yoq. Yani namaz bile er yerde qılınması mümkün. Mence, Dervişevge qarşı malümat tam olaraq zayıf ve sebepsiz oldı. Delillerde tek beş saniyelik video bar edi, bir levha alındı: müvekkilim bir qaç musulmanğa baqa. Dervişev qorqıp, qabaatını tanır, dep beklegendirler. Faqat imayeniñ talabınen prokuratura dinşınaslıq saasından üç mütehassısnı celp etti, ve mahkeme oturışuvı qabaatlav tarafı beklegeni qabar raat keçmedi.
Ayder Azamatovnıñ aytqanına köre, ekspertlerden ekisi – dinşınas Ayder Bulatov ve Qırım musulmanları diniy idaresiniñ vekili Emir-Asan Umerov – imamnıñ areketlerinde missionerlik faaliyetini qayd etmedi. Qırım federal universitetiniñ dinşınaslıq bölüginiñ müdiri Olga Griva ise başqa hulâsa çıqardı, dep tüşüne imayeci.
Mahkemege çağırılğan şaatlar da Dervişevniñ missionerlik faaliyetinen oğraşqanını tasdıqlap olamadıAyder Azamatov
– Esnas açıq edi, şunıñ içün qadı onı mümkün olğanı qadar tolu yapıp, prokuratura işinde olğan eksikliklerni qapatmağa tırıştı. Mahkemege çağırılğan şaatlar da Dervişevniñ missionerlik faaliyetinen oğraşqanını tasdıqlap olamadı. Olar imam insanlarnı islâmnı kütmelerine çağırğanını aytmadı. Olardan iç birisi başqa dinni kütmey – missionerlik faaliyeti ise insannıñ başqa dinde olğan kişini dinge celp etmesinden ibarettir. Mence, Rasim Dervişevniñ taqip etilüvi Qırım musulmanları diniy idaresiniñ azası olmağa istemegeninen ve diniy merasimlerini bu teşkilâtnen bağlı olmayıp keçirmege istegeninen bağlı. 2005 senesinden berli din adamı diplomı bar ve islâmnı yahşı bile. Prokuratura davet etken QMDİ vekili ise mahkemede islâmda iyerarhik qurulış yoq, dep añlattı.
Ayder Azamatovnıñ tahmin etkenine köre, Rusiye kontrolindeki Qırım musulmanları diniy idaresi Rasim Dervişev sıfatında raqipni körip, onıñ taqip etilüvini başlattı. Bu esnas aqqında yazğan «Kommersant» Rusiye gazetasınıñ malümatına köre, QMDİ imamğa din cemiyetini qayd etmege ya da teşkilât erkânına kirmege çoq teklif etti, amma imam razı olmadı.
Rusiye devleti Qırımda islâmnı inhisarlaştırmağa tırışa, – dep eminliknen ayta qırımlı advokat ve imam Dilâver Halilovnıñ imayecisi Emil Kurbedinov.
Yarımadada islâmnı insiharlaştırmağa tırışalar: bu Rusiyede çoqtan bar, şimdi onı mında da işletelerEmil Kurbedinov
– Federal qanun missionerlik faaliyeti ne olğanını añlata: diger dinni kütken insanlarnı öz dinge celp etüvdir. Musulmanlarnıñ cuma namazına toplaşması başqa bir şey – islâmda missionerlik faaliyeti yoq. Bu diniy sebeplerden bir taqip olğanını tahmin etmek içün belli sebepler de bar. Maña köre, bu insanlarnı devletnen işbirligi yapmağa ve devlet doğru sayğan ve Qırımda faaliyet köstergen teşkilâtlarğa qoşulmağa istemegenleri içün taqip eteler. Yarımadada islâmnı insiharlaştırmağa tırışalar: bu Rusiyede çoqtan bar, şimdi onı mında da işleteler. Cemaat tanığan er bir musulmannıñ mahsus hızmetler ögünde belli mecburiyetleri olmalı.
Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Dilâver Halilovnıñ insan serbestligi qanunını bozğanında qabaatlarına yañı soyları da qoşuldı.
– Advokatlarnı celp etken soñ, oña cevap bermek içün miting, toplaşuv ve numayış keçirilüvi nizamını bozğanında qabaatlaylar. Prokuraturanıñ fikirince, musulmanlarnıñ cuma namazı bu qanunnı boza, ve Dilâver Halilov 15 kün memuriy apis cezasını alması mümkün. Qaç yıldan berli mında ibadet qıldıra, amma ne içündir şimdi bozucı olıp çıqtı. Tekrarlayım: bunı diniy sebeplerden taqip dep sayam.
«Ukrainadaki islâm» saytınıñ muarriri Dilâver Saidahmetov qırımlı imamlarnıñ taqip etilüvini boysundırmaq maqsadınen basqı dep saya.
Diger dinlerge qarşı da aynısını yapqanlarını köremiz, yekâne tesir merkezi olğan devlet tertibine köre er şeyni yapalarDilâver Saidahmetov
– Tek musulmanlar degil – diger dinlerge qarşı da aynısını yapqanlarını köremiz, yekâne tesir merkezi olğan devlet tertibine köre er şeyni yapalar. Resmiy diniy idarelerge kirmegen insanlar olmamalı, mustaqil ya da serbest olğanını köstergenler qabul etilmeycek. Qırımnı Rusiyeniñ yekâne diniy sistemasına alalar. Qırım musulmanları diniy idaresiniñ teşebbüsimi bilmeyim – belki, faaliyetini yañı qaidelerge köre köstermege mecbur oladır. Amma talaplar şöyle tanıtıla, mustaqil diniy faaliyetni yasaqlamaymız – lâkin nizam ve halq hayrı içün er kesniñ merkezleştirilgen qurulış çerçivesinde areket etmesi kerek. QMDİ bunı gizlemey bile.
Dilâver Saidahmetovnıñ fikirince, Rusiye kontrolindeki Qırım musulmanları diniy idaresinen işbirligi yapmağa razı olmağanlar içün ileride de aynı şaraitler olacaq, mustaqil diniy faaliyetnen oğraşmağa çare olmaycaq ya da pek qıyın olacaq.
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Qırım musulmanları diniy idaresi yapqan areketlerini Qırımtatar Milliy Meclisi ile muzakere etmeyip, Rusiye qanunlarına köre Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi olaraq yañıdan qayd etilgen edi.
2016 senesi noyabr ayında Qırımdan köçip kelgen musulman cemiyetleri toplaşıp, esas Ukrainada Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini qurmağa qarar aldı. Müfti olaraq Ayder Rustemov saylandı.
2017 senesi oktâbr ayında Ukraina medeniyet nazirliginiñ millet ve din departamenti Rustemov yolbaşçılığında Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini qayd etti.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Kyiv – Tam eki yıl evelsi, 2014 senesi fevral 26-da, İçki rayonınıñ Ferngeyim (Sovetskoye) köyüniñ 30 yaşında sakini Ali Asanov Aqmescitke yol aldı. O, Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltutuv mitingine qoşuldı. Bir yıldan soñ Rusiye uquq qoruyıcıları onıñ evine kelip, kütleviy çatışmalarda iştirak etüv ile qabaatladılar. Fevral 26 adiseleriniñ ekinci yıllığı arfesinde Qırım.Aqiqat Ali Asanovnıñ tuvğanları ve dostları ile subetleşip, apiske alınmadan evel nenen oğraşqanını ögrendi.
Ali onıñ yaşlarında aman-aman bütün qırımtatarlar kibi Vatandan uzaq bir yerde dünyağa keldi. 1988 senesi ana-babası, dört ağası ve tatasınen beraber Özbekistandan Qırımnıñ İçki rayonınıñ Ferngeyim köyüne qaytıp keldi.
«Mektepni bitirgende Ukraina mustaqil bir memleket edi. Babası Ahmet kolhozda çalışa edi. Büyük kombayncilerden biri edi. Balaları barıp yardım ete ediler. Ali ağaları kibi balalıqtan berli pek işkir edi», – dep ayta Asanovlar qorantasınıñ dostu, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Abmecit Suleymanov.
Ahmet Asanov topraq damartısını alğan soñ balalarınen beraber satılacaq köy mahsulatını baqmağa başladı. Ali çoq yardım ete edi.
Oğlunı körmek içün tam üç saniye
2008 senesi Ali İçki qasabasınıñ sakini Elnaranen tanış oldı. Bir buçuq yıldan soñ toy oldı.
«Ortaq dostlarımız bar. Çoq körüşmedik, Ali meni birden nişanladı. Oktâbr ayında söz kesim oldı, aprelde ise toy yaptıq», – dep ayttı Aliniñ ömür arqadaşı.
Elnaranıñ aytqanına köre, aqayı er daim çoq çalışa, az raatlana edi.
«Köy adamı: er vaqıt çalışa, meselâ, traktorda. Aşamaq içün bile teneffüsi olmay edi. Evge tez-tez kele, men aş qoyam, aşay, ve birden çalışmağa kete. Öyle bir şaraitlerde yaşaymız: de yolaq açmağa, de piçen toplamaq kerek», – dey Elnara
Aliniñ ömür arqadaşı aqayını nasıl alıp ketkenlerini körmedi. Olar aprel 15-te aqşam o ahırda çalışqanda keldiler. Uquq qoruyıcılar Asanovnı alıp ketkeninden bir qaç daqqa keçken soñ Asanovnıñ babası Elnarağa haber etti. O, ağır ayaqlı olıp, dörtünci balanı bekley edi. Asanovlar qorantasınıñ yañı azası iyün ayında dünyağa keldi, babası apiste yata edi. Oña Mustafa adını qoyğanlar – Elnaranıñ bildirgenine köre, bu adnı ömür arqadaşı azatlıqta olğanda sayladılar. Balanıñ doğğanından sekiz ay keçti, amma Ali oğlunı yalıñız bir kere tez-tez körip oldı.
«Bir kere balamnı mahkemege alıp kettim. Ali onı ayatta kördi, bir-eki saniye. Onı öpsin diye, balanı uzattım, bu qadar...», – dedi Elnara.
«Fevral 26 işi» boyunca esnasta oña cemaat imayecisi statusı berildi. Böylece ömür arqadaşını SİZOda körmek aqqı bar. Lâkin bu müddet içinde Elnara tek bir kere aqayını kördi – keçenlerde oldı. Körüşüv beş daqqa sürdi.
«Dört balam bar – büyügi altı yaşında. Olarnı taşlap ketmek – pek qıyın. Birinci kere oña bu künleri kettim, ve onı, belki, beş daqqa kördim. Bu vaqıt içinde birinci kere onı quçaqladım. Balalarnı, meni soradı, başqa bir şeyni laf etmege imkân olmadı», – dep ayta Elnara.
«Halqı içün canını feda etmege azır»
Aliniñ ağası köy Meclisiniñ azası ola, «fevral 26 işiniñ» iştirakçisi ise qırımtatar idare organlarında iç bir vaqıt iştirak etmegen edi. Köydeşleriniñ bildirgenine köre, Asanov milliy areketnen bağlı vaqialarda er daim faal iştirak etken edi.
Meclis teşkil etken bütün tedbirlerni ziyaret etken ediAbmecit Suleymanov
«Meclis teşkil etken bütün tedbirlerni, şu cümleden sürgünlik yıllığında matem mitinglerini ziyaret etken edi. Ali anda barıp qoltutqan edi. Ve, tabiiy ki, fevral 26-da, bir çoq qırımtatarı, birinciden, yaşlar kibi anda – Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında bulunğan edi», – dedi Abmecit Suleymanov.
Belli olğanı kibi, o kün Meclis Ukraina topraq bütünligi içün telükeli olğan parlament toplaşuvınıñ keçirilmesine qarşı büyük bir miting teşkil etti. Sergey Aksenovnıñ yolbaşçılığında «Rus birligi» firqası ise anda Rusiyege qoltutuv mitingini keçirmege qarar aldı. Neticede parlament yanında eki taraf arasında çatışmalar yüz berdi. Yarım yıldan soñ Natalya Poklonskayanıñ yolbaşçılığında Qırım prokuraturası fevral 26 adiselerini «kütleviy çatışmalar» olaraq tanıp, cinaiy iş açtı. Onıñ esas iştirakçileri Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Sudaq rayonınıñ sakini Mustafa Degermenci ve Ali Asanov sayıla.
Asanovnıñ adliyecisi Aleksandr Katelin bildire ki, Ali Rusiyege qoltutuv mitinginiñ iştirakçisi ve mezkür işte zarar körgen kişi kibi qayd etilgen soyadı İvkin olğan adamğa beden zarar ketirilmesi ile qabaatlana. Qabaat qararında aytıla ki, Asanov İvkinni urıp, oña «beden ağrısını» ketirdi. Amma adliyeci Katelin bir de bir uruv olmağanını qayd ete.
Eki sürü qarışqan soñ Ali canı ağırğanından onı urmağa tırıştı. Amma urmadı, çünki İvkin ondan pek uzaq ediAleksandr Katelin
«Miting vaqtında ekinci tarafnıñ adamı, zarar körgen kişi kibi tanılğan soyu, oña suv şişesini atıp, başını urdı. Ali onı körip hatırladı, çünki üstünde kamuflâj urbası bar edi. Eki sürü qarışqan soñ Ali canı ağırğanından onı urmağa tırıştı. Amma urmadı, çünki İvkin ondan pek uzaq edi. Bu videoda bar», – dedi Katelin.
Adliyeciniñ aytqanına köre, bir de bir uruv olmağan videodan ğayrı, qabaatlayıcı tarafnıñ başqa delilleri de yoq. İvkinniñ hastahane qaydları da yoq. Devlet qabaatlayıcısı bildire ki, fevral 26-da Asanov Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz azırlağan cinayet planını kerçekleştirdi. Ali ise onı tanımağanını aytıp, bundan evel onı yalıñız televizorda körgenini bildire. Apiste yatqan Asanov Çiygozğa mektüp yazdı. O, apiske alınmalarınıñ hayırlı tarafı da bardır, dep yaza, çünki «fevral 26 işiniñ» iştirakçilerine yapılğan repressiyalar qırımtatarlarnıñ birligini pekiştirdi.
Allah istemese, maña ve bizge epimizge bir şey yapamazlar. Bizler, musulmanlar, halqımız içün canımnı feda etmege azırım, yeter ki, başqa bir kimseni tiymesinlerAli Asanov
«FSB meni büyük cezanen qorquza, indememege devam etseñiz, 20 yılğa qadar qapatıp, 6 biñ kilometr uzaqlarğa alıp ketermiz, deyler. Amma Allah istemese, maña ve bizge epimizge bir şey yapamazlar. Bizler, musulmanlar, halqımız içün canımnı feda etmege azırım, yeter ki, başqa bir kimseni tiymesinler», – dep yazdı Ali.
Asanov semetdeşleri olarnı taşlap ketmeycekler ve neticede bütün siyasiy mabuslarnıñ azat etilmesine irişeceklerine işanğanını yazdı.


text:
Dekabr 26 künü Anti-terroristik operatsiya bölgesinde «Aydar» batalyonınıñ askeri, qırımtatarı Ruslan Mujdabayev, qalb krizi sebebinden fevat etti. Bunı UMMA Ukraina musulmanlarınıñ diniy idare müftisi Said İsmagilov öz Facebook saifesinde bildirdi.
«Cebede Ukrainanı qorçalağan daa bir musulman – Ruslan İlyasoviç Mujdabayev bu dünyanı terk etti. Onıñ yüregi bügün tam cebede toqtadı. O Maydandan cenkke qadar yol keçti, Aydar batalyonı terkibinde cenkleşti, ve cebede Ukrainanı qorçalap öldi. O er zaman Qırımnıñ azat etilmesini ve tuvğan toprağına qaytacağını arzu ete edi», – dep yazdı İsmagilov.
Mujdabayev Kyivteki «Severnoye» mezarlığında defin etilecek.


text:
Bazarertesi künü, fevral 23-de, Kiyevde «Noman Çelebicihan – kelecek nesiller içün keçmişniñ dersleri» mevzusında muzakereler keçirilecek.
Bunı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
Tedbir saat 18:00 (Kiyev vaqtına köre) İlinskaya, 9 adresi boyunca yerleşken Yelena Zamostân adına Sanat galereyasında ötkerilecek.
Hatıra tedbiri Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Kiyev-Mogilân akademiyası» Milliy universiteti tarafından Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ yardımı ile teşkil etildi.
Noman Çelebicihan 1885 senesi molla qorantasında doğa. Bağçasaray, İstanbul, Sankt-Peterburgda oquy, qırımtatar yaşlarınıñ maarif ve inqilâbiy teşkilâtlarında iştirak ete. 20-nci asırnıñ başında eñ istidatlı qırımtatar edebiyatçısı olaraq tanıla. Qırımtatarlarnıñ milliy gimniniñ müellifi ola. 1917 senesi Fevral inqilâbından soñ Musulman icraiy komitetiniñ reisi, Qırım müfisi – soñra ise Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ reisi ola. 1918 senesi yanvar ayında bolşevikler tarafından yaqalana, fevral 23 künü apiste deñizciler tarafından öldürile. 33 yaşında olğan müftiniñ cesedi deñizge atıla.


text:
Ukrain uquq qoruyıcıları Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda yañı «diversantlar» yaqalanması aqqında malümatnı teşkere. Bu aqta avgust 15-te, bazarertesi künü Qırım.Aqiqatqa Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ idarecisi Olga Skripnik bildirdi.
«Biz bu malümatnı teşkeremiz, amma konkret beyanatlar daa yoq», – dep bildirdi Skripnik.
Onıñ sözlerine köre, bugün uquq qoruyıcılar bundan evel yaqalanğan kişilerniñ adliyecileri barmı ögrenmege tırışa.
Bunen beraber, yañı «ukrain diversantları» aqqında malümatnı İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppası da teşkere, bu aqta Qırım.Aqiqatqa onıñ idarecisi Abdureşit Cepparov bildirdi.
Avgust 15-te Rusiyede bildirdiler ki, işğal etilgen Qırımda sanki diversiya azırlavı boyunca daa eki kişi yaqalandı.
Qayd etilgenine köre, bu, yaqında Rusiye vatandaşlığını alğan yarımada sakinleri ola.
Qırım sakinleri yaqalanması boyunca Rusiye tarafınıñ resmiy malümatı yoq.
Avgust 10-da Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti ilân etti ki, işğal etilgen Qırımda «yarımada infrastrukturası ve ayat teminlemesi pek müim obyektlerinde» teraktlarnıñ ögüni kördi, Ukraina Mudafaa nazirligi Baş istihbarat idaresini bunı azırlağanında qabaatladı, «diversiya» teşkilâtçılarından biri yaqalanğanı aqqında bildirdi.
Ukrain polkovnigi, Ukraina prezidenti memuriyetiniñ ATO meseleleri boyunca mesleatçısı Aleksandr Motuzânik avgust 11-de bildirdi ki, Ukraina Qırım ile memuriy sıñırda silâlı provokatsiyalarnı yapmadı, yarımadada iç bir istihbarat hadimi yaqalanmağan edi.


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ Şurası proksi-serverleri ve VPN qullanuvını yasaqlaycaq qanun leyhasını destekledi. İyülniñ 25-nde qabul etilgen vesiqa anonim olaraq telefon mesajlarını da yollamağa yasaqlay.
İyülniñ 21-nde işbu qanun leyhası Rusiye parlamentiniñ aşağı palatası, yani Devlet Duması tarafından desteklengen edi.
Artıq vesiqa Rusiye prezidenti Valadimir Putin tarafından imzalamnası içün oña yollanılacaq.
O da imzalasa, qanun 2018 senesi yanvarniñ 1-nde küç alacaq. O zaman, Vladimir Putin de namzet olaraq iştirak etecegi beklenilgen prezident saylavlarına qadar 3 aydan az vaqıt qalacaqtır.


text:
İlhaq etilgen Qırımda «Fevral 26 işi» boyunca mahkemeniñ meclisinde advokatlar Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov ve onıñ muavini Ahtem Çiygoznıñ soraştırılmasını istep ariza berdiler. Bunı noyabrniñ 17-sinde Azatlıq Radiosı rus hizmetiniñ muhabiri bildirdi.
Ondan ğayrı olar, Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinden Ahtem Çiygoznıñ mahkeme işi boyunca oturış protokolları ile mahkeme ükmü kopiyalarınıñ alınmasına dair istek bildirdiler.
Advokat Edem Semedlâyev bergen tafsilâtqa köre, akem, zarar körgen İvkin soyadlı şahısnı teşkermek içün Çiygonıñ protokolı ve ükmüni istedi.
«Merkeziy bölge mahkemesi bu zarar körhenni tapalmadı. Ali Asanovnı tamam oña zarar ketirgeninde qabaatlaylar. Mahkeme bu maalgece iç bir cevap bermedi», – dedi Semedlâyev.
Mahkeme, arizalar boyunca qarar almaq içün noyabr 20 künü saat 11:00-gece mahkeme oturışını toqtattı.
«Fevral 26 işi»niñ figurantları Mustafa Degermenci ve Ali Asanov 2017 senesi aprelniñ 6-sından başlap ev apisi altında bulunalar. Ondan evel qabaatlanğanlar Aqmescit tahqiqat izolâtorında (SİZO) buluna ediler.
2015 senesinde yarımadada bir grup qırımtatar faaliyetçilerni, 2014 senesi fevral 26 künü Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında Ukrainanıñ bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkenleri içün üküm etmege başladılar. Olarnı kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlaylar.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye oktâbrniñ 26-nda Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı Türkiyege teslim etti.