text:
Montenegro: oppozitsiä tawışlarnı yañadan sanawnı teli, Belgradtan isä referendum näticälären tanu belderüe kilä
Montenegrodağı Serbiä yaqlı oppozitsiä yäkşämbe uzğan bäysezlek referendumı näticälären yañadan sanawnı taläp itä. Älegä qädär iğlan itelgän sannar alar faydasına tügel - referendumda küpläp qatnaşqan xalıqnıñ 55 protsenttan az ğına bulsa da artığı ilneñ Serbiä belän berlektän çığıp, bäysez däwlät bularaq yäşäwen yaqladı. Ämma näticälär älegä räsmi iğlan itelmäde.
Frantişek Lipka sişämbe könne, bäysezlekne yaqlawçılar da, Serbiä tarafdarları da üz şikayätlären komissiägä öç kön eçendä birä ala, dip belderde.
Ämma referendum näticäläre räsmän iğlan itelmäsä dä, bäysezlek tarafdarları inde ikençe kön ciñüen bäyräm itä, Montenegro şähärläreneñ uram-mäydannarında tantanalar tuqtamıy. Alarnıñ yulbaşçısı, ilneñ premyer-ministrı Milo Djukanoviç:
"Montenegro watandaşları irekle töstä ilne bäysez, suveren itärgä buldı, min monı Montenegro öçen dä, demokratiä öçen dä, qanun xakimiate wä bar töbäktäge yewropa prinsipları öçen dä böyek ciñü dip sanıym", di Milo Djukanoviç, küpçelek xalıqnıñ bäysezlekne saylawı xaqında.
Montenegro premyerı süzlärenä qarağanda, bäysezlekne yaqlawçılarnıñ töp maqsatı - ilneñ Yewropa Berlegenä quşıluına ireşü, häm xäzer inde bu maqsat tağın da yaqınaydı:
"Işanam ki, inde äzerlängän Romaniä, Bolğarstan, Xorvatiädän soñ bu töbäktän Yewropa Berlegenä quşılaçaq çirattağı il bulıp Montenegro tora ala", dip bilgeli çirattağı maqsatın premyer Djukanoviç.
Serbiäneñ üzendäge suğış cinayätçelären totıp xalıqara mäxkämägä tapşıra almawı, yäisä tapşırırğa telämäwe säbäple, anıñ Yewropa Berlege belän araları şaqtıy kierenke bulıp qala birä. Montenegro Serbiä belän ber däwlättä bulğan çorda, bu kierenkelek aña da qağıla ide. Xäzer inde kirtälär alıp taşlana, dip belderä bäysezlek tarafdarları.
Yewropa Berlege älegä Montenegronıñ yaña xälen iñ yuğarı däräcädä tanımasa da, monıñ öçen Brüssel referendum näticäläreneñ räsmän iğlan itelüen kötä, anıñ matbuğat wäkile Amadeu Altafaj Tardio, Montenegro öçen xäzer inde ayırım yardäm täqdimnäre äzerlänä, dip belderde. Sişämbedä monı Berlekne kiñäytü öçen cawaplı komissar Olli Rehn da rasladı, ul yaña däwlät belän Yewropa Berlege tığızraq aralaşu täqdimen yasayaçaq, dide.
Ä menä Montenegro kiläçägenä beraz üzençä qarağan Belgradtan sişämbe könne inde berençel näticälärne dä tanu xäbäre kilde. Serbiä prezidentı Boris Tardiç, ul liberal demokrat bularaq tanılğan ähel, min Montenegro referendumı näticälären qabul itäm, dip belderde. Elegräk, may başında Serbiä vitse-premyerı urınınnan kitkän ikençe ber demokrat Mirolüb Labus bolay digän ide:
"Serbiä xökümäte bäysez Montenegronı tanuda berençe bulırğa tieş. Häm Serbiä Montenegro belän üzara mönäsäbätlärne caylaw turında kiçekmästän söyläşülär başlarğa tieş. Belgradnıñ Montenegroğa, Yewropa Berlegenä qarata älegä qädär alıp barılğan säyäsäte tulı uñışsızlıqqa duçar buldı", digän ide Mirolüb Labus serb yağınıñ Montenegro bäysezlegen berençelärdän bulıp tanuı ähämiate turında.
Montenegro xalqınıñ öçtän ber öleşen näq menä serblar täşkil itä, alarnıñ zur öleşe ilneñ Serbiä belän qaluın yaqlıy häm şuña kürä dä kürşe Belgradnıñ bäysezlek mäs''äläsendä nindi qaraş aluı Montenegrodağı totrıqlılıqnı saqlap qalu öçen bik möhim.
Kärim Kamal


c: text/html

text:
İsrael xökümäte süzçese Avi Panzer, Gaza sızığın "İsraelgä qarşı xäräkät itkän islam terrorçılığınıñ üzäge" dip atadı. Uzğan töndä yäxüdlärneñ Netzarim bistäsenä xöcüm yasaldı. İke Fälestinle bistä tiräsendäge qoymanı ütep kerep, xärbilär yäşägän yortlarğa ut açqan. Öç İsrael xärbie ülgän, ikese yaralanğan. Xöcümçelärneñ bersen xärbilär atıp ütergän, ikençese qaçqan. Bü xöcüm öçen cawaplılıqnı Hamas belän İslam Cihadı törkemnäre üz östenä aldı.
Şuşı atnada İsrael oçqıçları Gaza sızığında ber-ber artlı berniçä xöcüm yasağan ide. Näticädä 11 Fälestinle xäläk buldı, şul isäptän suğışçılar da, tınıç xalıq ta.
Äle genä kilgän xäbärlärgä qarağanda bügen İsrael xärbiläre Gaza sızığında ut açıp, 11 yäşlek ber Fälestin malayın ütergän.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırğızstan yaña konstititsiä öçen tawış birä
İl prezidentı bu referandum xaqında radiobızğa bolay dide:
"Min tulısınça ışanam säyäsi talaş-tatıştandañ tıyılu kiräk. Çönki anı däwam itterü öçen nigez yuq. Konstitutsiädä, berdäñ ber çığanaq bar, köç xalıqnıñ dip yazılğan. Soñgı 2 yıl eçendä kontitutsiä xaqında bez bik küp bäxäslärgä kerdek, bäxässez qalğan ber maddäse dä yuq."
Şulay da, Qırğız oppozitsiäsı citäkçeläre refarandumğa, anıñ Prezident Qurmanbäk Baqiev köçen nığıtaçaq dip tänqitläp qarşı çıqtı häm tarafdarların yaña konstitutsiägä qarşı tawış birergä çaqırdı. Qırğızstanda, bu refarandum öçen 2 million 700 meñ keşe tawış birä ala. İldäge 2190 tawış berü noqtalarınnañ tış çit illärdäge İl ilçelekläre tawış berü urnı bularaq qullanıla alaçaq.
Refarandumnı küzätü öçen 130 xalıqara küzätüçe belän, 10 meñ cirlä küzätüçe terkälde.
Tawış birü Bişkäk waqıtı belän säğat kiçke sigezdä tämamlana, häm berençe näticälär Märkäzi Saylaw Komissiäse tarafınnañ töngä taba açıqlanaçaq.


text:
Blair Londonda Fälästingä bağışlanğan xalıqara konferensiä ütkärergä täqdim itä
Audio (Tony Blair): "Fälestin yağı bezneñ yärdäm itergä äzer buluıbıznı, tınıçlıq xaqına kiräkle adımnar yasaluın kürer dip ışanam."
Blair belän Sharon Yaqın Könçığşıta solıx söyläşülären yañrtu yulların tikşerde. Sharon, Fälästin citäkçeläre başta suğışçıların bastırırğa tieş dip, solıx konferensiäsendä qatnaşudan baş tarttı. 9 ğinwar prezident saylawlarında ciñer dip kötelgän Abbas – Fälestinnär, Fälestin däwläten tözüne küz aldında totqan häm xalıqara yaqlanğan "yul xaritasın" xuplıy dip belderde.


text:
Qırım häm Qazan tatarların milli faciğa berläşterä
1944nce yılnıñ 18nce mayında Stalin qararı buyınça, qırım tatarların tuğan ilgä xıyänät itüdä ğayepläp, Urta Aziä, Seber häm Ural yaqlarına sörälär. Sörgengä cibärelgän 200meñ qırım tatarları arasınnan xätta bügenge köndä dä tuğan cirgä qayta almauçılar bar. Alarnıñ niqädär mädäni belemnäre bulsa da, küplär zavod eşçeläre bulıp eşlägän. Şağirlär, muzıkantlar, ğalimnär üz hönärennän çitläşterelgän. Ä küplär, bik küplär Qazaxstan dalalarında, Seberdä, çit cirlärdä wafat bulğan.
Kiçädä Gölzadä Safiullina Qırım tatarlarınıñ cırların başqardı. Soñğı yıllarda Qırım tatarları Qazan tatarları belän yışraq oçraşa, urtaq çaralar ütkärä başladı. Bıyıl Qazanda ütkän KVN yarışına Simferopol' industrial' institutı komandası da kilgän ide. Yıllar ütkäç, barıber qırım tatarları tuğan cirlärenä qayta. Barıber üz yullarınnan bara. Başqalar öçen ürnäk kürsätep, köräşep kilä. Qazanda ütkän çaranıñ töp teması şul buldı.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
İnguşetiädä xöcümnär näticäsendä 50gä yaqın keşe üterelgän
Audio (Vladimir Putin)
Qayber mäglümätlärgä qarağanda xöcümçelär sanı 500 çaması bulğan. Alar beryulı İnguşetiä başqalası Nazran'ğa häm berniçä awılda xäcüm itkän. Ülüçelär arasında: İnguşetiä Eçke eşlär ministrı wazifaların başqaruçı Äbükär Kostoev, Nazran prokurorı Moxarbäk Buzurtanov häm tağın berniçä yuğarı räsmi bar. Xöcümçelär İnguşetiä belän Çeçnya çigendäge urmannarğa qaçıp kitkän, dielä. Alar arasında yuğaltular turında älegä xäbär itelmi.


text: Mäskäw. Rusiä başqalasındağı Xökümät yortı yanında tözeleş şirkätlärenä fatirlı bulu öçen aqçaların birgännärneñ uram cıyını ütte. Bu çarada qatnaşuçılar aqçaların kire qaytarunı taläp itä. Alar äytüençä, barsı da fatir öçen bäyäneñ ber öleşen tülägännär. Ämma tözeleş şirkätläre, törle säbäplär tabıp, qanunnı bozıp, kileşülärne özgän. Azatlıq radíosı xäbärçese, uram cıyınına Mäskäwdän, Rostov-Donnan, Tübän Novğorodtan, Smolenskidan häm Rusiäneñ başqa şähärlärennän 300-gä yaqın keşe cıyılğan, dip xäbär itä.


text: Pänceşämbe könne “Uniks” konsertlar zalında tatar studentlarınıñ ”Yağımlı yaz - 2003” festivale tämamlandı. Ul söyekle şağirebez Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan könenä bağışlap, bıyıl 11nçe tapqır uzdırıldı. Şağirneñ ”İşettem min kiçä: beräw cırlıy, Çın bezneñçä matur milli köy…”süzläre tikmägä genä festival'neñ devizı itep alınmağan şul. Qazan şähäre xakimiäteneñ balalar häm yäşlär eşläre komitetı, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı, ”Qazan” milli mädäniät üzäge häm başqa oyışmalar uzdırğan bu festival'neñ gala-konsertında Tatarstan yuğarı uqu yortlarında belem aluçı studentlar ğına tügel, Rusiäneñ başqa töbäklärennän dä sälätle tatar yäşläre qatnaştı. Milli canlı tamaşaçılar belän tulı zal alqışlar belän şawlap tordı. Cır söyuçelärneñ simpatiäsenä layıq buluçılarğa olı ixtiram kürsätep, qimmätle büläklär birdelär. Ayırım alğanda, BTKnıñ Başqarma komitetı räise Rinat Zakirovnıñ xalıq aldında çığış yasawı tatar yäşlärenä bik oşadı, alarğa icat qanatları quyğanday buldı.


text:
Montenegro bäysezlek iğlan itkännän soñ 2 kön ütkäç, bügen Serbiä parlamentı Montenegro belän berlekne beterü turında qarar çığardı.
Palrament äğzaları Serbiäneñ üzen bäysez dip iğlan itte, häm Serbiä belän Montenegro berlegeneñ statusınıñ, şul isäptän Berläşkän Millätlär Oyışması kebek xalıqara oyışmalardağı urınnarnıñ xäzer barı tik Belgradqa ğına qarawın belderde.
Parlament binasındağı Federatsiä äläme dä Serbiä älämenä almaştırıla.
Bügennän başlap Serbiä soldatları Montenegrodan çığarıla, häm Serbiädä xezmät itüçe montenegrolılar üz illärenä qaytıp ilneñ oyıştırılaçaq üz xärbi köçlärendä xezmät itärgät tieş.
Şunıñ belän Yugoslaviäneñ 15 yıl däwam itkän taraluı tämamlana. Bosniä, Xorvatiä, Makedoniä häm Sloveniä Yugoslaviädän 1990-nçı yıllarda uq çıqqan ide.


text:
Äfğanstannıñ Ğilmänd wilayäte başlığı xäbär itkänçä, 700läp qorallanğan talip Paqıstannan Äfğanstanğa bärep kergän. Anıñ mäğlümatlarına qarağanda, taliplar ilneñ konyaqındağı su-elektr stansiäsenä höcüm äzerli. Anı torğızu öçen AQŞ berniçä million dollar bülep birgän ide. Bu töbäktä taliplarnı tuplanuı turındağı mäğlümatnı Äfğanstan tışqı eşlär ministrlığı da rasladı. Ğilmänd wilayetendä soñğı atnalarda taliplar häm amerikan, afğan xärbiläre arasında bäreleşlär bara. Anda bügen kimendä 11 suğışçı üterelgän.
AQŞ saqlanu ministrı Robert Gayts İslamabadtta Paqıstan citäkçelege belän söyläşülär ütkärde. Äfğanstan belän belän çiktä iminilek urnaştıru çaraları tikşerelde. Washington häm Qabul, Al-Qayda suğışçıları häm Afğanstannan qaçqan taliplar, Paqıstannnıñ tawlı töbäklärendä qaçıp yata dip bederep kilde. Paqıstan prezidentı Pärwäz Möşäräf belän söyläşkännän soñ Pentagon başlığı Robert Gayts, AQŞ Paqıstan häm Afganstan arasında konstruktiv söyläşülär alıp baruda mohim röl uynıy ala, dide.


text:
Qazan aviatorları 75 yıllıq yubileen bilgeläde
Pänceşämbedä Qazan aviatorlarnıñ kükkä çöep maqtadılar. Eş şunda ki, Gorbunov isemendäge aviatsiä berläşmäse üzeneñ 75 yıllıq yubileen bilgeläp ütte. Kamal teatrı binasında uzğan oşbu çarada premyer-ministr Röstäm Miñnexanov Respublika prezidentı Mintimer Şäymiev qotlawın iğlan itte. Küpsanlı maqtaw süzläreneñ töp mäğnäse – aviatsiä berläşmäse ayaqqa basıp kilä torğan ömetle şirkät häm bez anıñ belän ğorurlanabız. Bu çınnan da şulaydır. Läkin biredä yaqın tarixqa küz salu da ğibrätle ğamäl. Äle berniçä yıl elek kenä küpmeñle kollektiv eşsez, aqçasız utıra ide. SSSR tarqalıp, iqtisadi bäyläneşlär özelgäç, aviatorlar eşsez qaldı. Rusiä un yılğa yaqın hawada remontlangan oçqıçlarda oçtı. Ägär dä şul wayımsız säyäsätne respublika da alıp barğan bulsa, aviatsiä berläşmäse älege yubileena, bälkem, cıyıla da almas ide.
Niçek kenä awır bulmasın, Tatarstan oşbu şirkätne saqlap qaldı. Häm menä, nihayät, awiatözüçelärneñ Mäskäw öçen dä kiräge çıqtı. Ber genä misal. Bu könnärdä Rusiä prezidentı apparatınıñ eşlär idaräsendä TU-214 oçqıçınıñ öçençesen satıp alu turında aktka qul quyıldı. Tizdän prezident Vladimir Putin dönya buylap Qazanda yasalğan oçqıçta säyäxät itäçäk. Bälkem, yaqın arada Rusiä prezidentı şul oçqıçqa utırıp, Qazanğa da kiler. Kongressqa bulmasa da, respublika könenä. Härxäldä, citäkçe dairälärdä moña bik ömetlänälär.


text:
Fändäs Safiullin : «Latin frontı» xalıqara oyışmalarğa möräcäğät itäçäk
23 noyäberdä, «Rossiskaya gazeta» digän räsmi basmada Konstitutsion mäxkämäneñ mäğlüm qararı basılıp çıqtı. Süz Tatarstan wäkilläre möräcäğäte belän qaralğan mäxkämä eşe turında bara. Belgänegezçä, Konsitutsion mäxkämä latin grafikasın tıydı, ä tatar telen urıs tele belän ber däräcädä öyränü qanunğa turı kilä, digän näticä çığardı. 23 noyäberdä basılıp çıqqan qararda äytelgänçä, Konstitutsion mäxkämä qararı belän riza bulmıyça şikäyät birergä röxsät itelmi häm ul, iğlan itelgäç uq, ğämälgä aşırılırğa tieş. Ämma tatar zıyalıları mäxkämä qararı belän kileşmi. Qarşılıq belderüçelärdän torğan «Latin frontı» oyışıp kilä, digän xäbärlär buldı. Fändäs Safiullin añlatqança, millätneñ yazmışı xäl itelä torğan sızıq barlıqqa kilde, şuña, berläşmäğä front iseme birelde.Frontqa, här xalıq üzeneñ telenä xuca bulırğa tieş, digän fikerdä tora torğan oyışmalar kerde. Alar arasında Tatar kongressı, tel häm tarix institutları, tatar milli-mädäni möhtariäte kerde. Front, xalıqqa xäref saylaw xoquqın kire qaytarırğa teli. Maqsatqa ireşü öçen ul ike yulnı kürä. Berençese: latin älifbasın härqayda qullanu. İkençe yul: Rusiäne, keşe xoquqların tanırğa mäcbür itü, yäğni, xalıqara oyışmalarğa möräcäğät itü.
Rimzil Wäli.


text:
Bügin QR Awıl şarwaşılığı mïnïstrliginde «Memlekettik orman qorı alqaptarında qılqan japıraqtı ekpelerd isanïtarlıq keswge tıy`ım salw» mäselesi töñireginde döñgelek üstel ötti. Basqoswda Şığıs Qazaqstandağı sanïtarlıq keswge tıy`ım salw mäselesi özekti taqırıpqa ay`naldı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Jalpı, bügingi tañda ormandı alqapta keswge tıy`ım salınğan ağaştardı kesw jïilegen. Mäselen, Şığıs Qazaqstanda qılqan japıraqtı şarwaşılıq boy`ınşa sanïtarlıq kesw 627,5 mıñ metrkwbtı qurasa, onıñ işinde may`qarağay` boy`ınşa 573,78 mıñ metr kwbtı körsetwde. Yağnï, 2010 jılı nw orman bolğan alqap, 2014 jılı ağaştardıñ qatarı sïrep, 90 pay`ızğa jwıq jel-dawılğa tözimsiz ay`maqtar pay`da bolğan.
- Sanïtarlıq kesw probleması - basqa ay`maqtardan göri Şığıs Qazaqstanda asqınıp turğan bastı mäseleniñ birine ay`nalğan. Bügingi tañda maqsattı kesw 3 mıñ bolsa, al sanïtarlıq kesw 7 mıñğa jetip otır. Yağnï, eki esege ulğay`ğan. Ol durıs emes. Sanïtarlıq keswdi bïznes maqsatında pay`dalanwğa bolmay`dı. Kelesi jılı oğan üzildi-kesildi tıy`ım salwğa bolar edi. Biraq, eskeretin dünïe köp. Orman şarwaşılığı basşılarımen kezdesip, aqıldaswımız qajet. Osı künge dey`in Şığıs Qazaqstan jaqtan eşqanday` qarsılıq bolmadı. Degenmen, özge ay`maqtarğa qarağanda Şığıs Qazaqstanda sanïtarlıq kesw basım, - dedi QR Awıl şarwaşılığı vïce-mïnïstri Erlan Nısanbaev.
Aray` Sügirbay`


text:
Neşet Çelebi - İki Dağın Arasında
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : İki Dağın Arasında
Etiketler : Neşet Çelebi - İki Dağın Arasında türkü indir, Neşet Çelebi - İki Dağın Arasında türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, İki Dağın Arasında mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri İki Dağın Arasında türküsü, İki Dağın Arasında sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, İki Dağın Arasında bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Pencereden Bakan
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler
Neşet Çelebi - Akşam Oldu Kırat
Neşet Çelebi - Dünya Adana nın
Neşet Çelebi - Vurduğunu Öldürürsün


text:
YUKOS cancalınnan soñ Rusiäneñ neft tarmağın kiläçäktä ni kötä?
Yukos kompaniäse tiräsendäge cancaldan soñ Rusiäneñ xosusıylaştırılğan neft tarmağı belän kiläçäktä ni bulır, digän soraw iğtibar üzägenä mende. Şuşı atnada saqlanu ministrı Sergei İvanov, neft yatmaları ğına tügel, ä kompaniälär üzläre dä däwlät kontrole astında bulırğa tieş, digän belderü yasadı. Bu belderü artında närsä yata?
Ni öçen şuşı belderüne saqlanu ministrı yasıy soñ? Putinnıñ uñ qulı sanalğan Sergei İvanovnı küplär kiläse xökümätneñ citäkçese itep kürä. Tanılğan fransuz belgeçe, Parijnıñ Yuğarı mäktäp möğällime Jacques Sapir fikerençä, bu Putinnıñ İvanov aşa yırağraq fiker belderü niäte bulıp tora. Prezident üze yomşağraq, neft exportın kotrol itü kiräklege turında ğına äytkän ide. Äytergä kiräk, bu yünleştä adımnar inde yasala başladı. Çärşämbedä Duma eçke off-shore zonalarnı beterü häm xökümätneñ neft exportın kontrol itü mömkinlegen arttıru turında ike östämä qabul itte.
Qayber mäglümätlärgä qarağanda Rusiäneñ xäzerge yatmaları tağın 26 yılğa citä. Alarnıñ kübese sovet çorında uq tabılğan. Bar mäsälä şunda, neft kompaniäläre ciñel genä kergän zur aqçaların citeşterüne üzterügä sala alamı? Küp kenä kompaniälär bu adımğa barırğa äzer buluların belderä. Ämmä däwlät ışanıp betmi sıman, häm älege protsessnı üz qaramağına alırğa teli. Sapir süzlärençä, ägär däwlät bu protsessnı oyıştıra alsa, bu naçar tügel. Ämmä, Sergei İvanovnıñ qarşılıqlı belderüwe küp sorawlar uyata. Ber yaqtan ul tulı kontrol turında söyli, ikençe yaqtan, xosusıylaştıru näticälärenä timäskä çaqıra. Fransuz belgeçe Jacques Sapir Azatlıqqa birgän äñgämäsendä äytüençä, monda küp närsä qarañğı:
Audio (Jacques Sapir)
"Bu kompaniälär däwlätläşterelerme. Annan soñ yaña xosusıylaştıru bulaçaqmı. Yä isä Yevropada şikelle däwlät holdingları tözelerme. Däwlät häm xosusi milektän torğan qatnaş kompaniälär bulaçaqmı."
Şul uq waqıtta Sapir süzlärençä, Rusiädäge korrupsiä häm zäğif cämğiätne iskä alsañ, ägär däwlät başqa tarmaqlarda, sotsial ölkädä çaralar kürmäsä, neft tarmağın üzgärtü genä berni birmiäçäk. Bu fiker belän Rusiä belgeçe, premier Kasyanovnıñ elekke kiñäşçese Mixail Delyagin da kileşä. Anıñ süzlärençä, bu oçraqta üz mänfägätläre turında ğına uylağan bürokratlar däwlätneñ üzen xosusıylaştırıp beteräçäk.
Ali Gilmi, Praga


text:
Mojğa şähärendä respublikada berençelärdän bulıp ike yıl elek milli—mädäni moxtäriätne räsmi terkädelär. Ämmä ike yıl elek möxtäriätneñ Ustavına yuridik yaqtan bernindi dä kimçeleklär belderelmäde. Ä menä milli oyışmalar qanunına üzgärtmälär kertelü säbäple, mojgalılarnıñ milli—mädäni möxtäriäteneñ Ustavlarına da däğwä belderdelär häm anıñ räise İlgiz Xänif ulı Kadıyrovnı mäxkämädä dä çaqırdılar. Bu eş yartı yıldan artıq bara inde. Nihayät, bu atnada qarşılıqlar tudırğan mäs'älälär xäl itelde. İlgiz Kadıyrov möxtäriätneñ Ustavınıñ nindi mätdäläre yuristlarda qänäğätsezlek tudıruın, alarnıñ niçek xäl itelüe turında telefon aşa bolay dide.
Finans mäs’äläsenä qağılğan yullarğa yuristlar taläp itkänçä üzgärtmälär kertelde. İkençe tağın ber mäs'älädä dä İlgiz Kadıyrov, oyışmanı saqlap qalu öçen artqa çigenergä turı kilsä dä, ul anı yuğaltu dip isäplämi.
Därestän dä Udmurtiä cirendä ğömer itüçe tatarlar «Tatarstan» radiosın, «Azatlıq» tapşıruların tıñlıy, «Yaña ğasır» televideniese programmaların qabul itä, şuña ul inde tatar xalqın üzeneñ tarixı belän tanıştıru problema tügel, elek kiñ qatlam xalıqqa citkerelmägän mäğlumatlär dä bügen yaqtırtıla dip, Ustavtan tağın bu yullarnı alıp taşlawnı çigenü yäisä yuğaltu dip tanımıy. Bügenge köndä Sarapulda, İjawda da milli—mädäni möxtäriätlär buldıru turında süz alıp barıla, oyışmalarnıñ kiräkle käğäzläre äzerlänä.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä.


text:
Ufada törki teatrlar festivale ütäçäk
Bu yılnıñ 12 sentäberennän 19 sentäbergä qädär Ufada törki telle teatrlarnıñ IV xalıqara festivale ütäçäk. “Tuğanlıq” dip isemlängän bu üzençälekle festival'gä Rusiä töbäklärennän, elekke soyuzdaş respublikalardan häm Törkiädän icat kollektivları kiläçäk. Bu xaqta jurnalistlar belän oçraşuda BR mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İleşev xäbär itte. “Tuğanlıq – 2006” festivale Başqortstannıñ Russiägä quşıluına 450 yıl tulunı bäyräm itü qısalarında oyıştırıla.
Törki telle teatrlarnıñ “Tuğanlıq” xalıqara bäyräme 1991 yılda ütkärelä başlağan ide. “TÜRKSOY” xalıqara oyışması tarafınnan da xuplanğan bu festival'ne törki respublikalar teatrları täcribä urtaqlaşu, icat mäktäbe kebek qabul itte. Täwge yılnı uq bu sänğät bäygesendä 11 teatr kollektivı qatnaştı häm anda Çuaşstan däwlät akademiä drama teatrı ciñep çıqtı.
Başqortstan mädäniät häm milli säyäsät ministrı bıyılğı festival'gä Başqortstan Xökümäteneñ 3 million yarım sum aqça bülüen äytte. Rusiä dä şul uq külämdä bülärgä tieş bulğan, ämma nindider säbäp belän bu wäğdä ütälmäde, di İlişev äfände. Niçek kenä bulsa da, “Tuğanlıq” bäyrämen aldağı yıllarda da ütkärü kiräklegen äytä İldus İlişev. Bu berençe çiratta Başqortstan teatrların, häm başqort teatr sänğäten çit töbäklärdä dä tanıtu öçen kiräk, dip isäpli ul.
İlişev – Bu festival' bik möhim. Xäzerge globalizatsiä zamanında üzebezneñ milli teatrıbız sänğäten, üzebezneñ telne saqlap qalu öçen möhim. Bez üzebezdä genä tügel, başqa çit töbäklärdäge xalıqlar öçen dä yöz totarğa tieşbez.
“Tuğanlıq” törki teatrlar bäyrämenä çirattağı festival'gä dä sanawlı ğına könnär qalıp bara. Bu yulı da älege matur bäyrämdä 13 hönäri sänğät kollektivı qatnaşaçaq dip kötelä. Ämma qayber teatrlar älegä üzläreneñ kilüen raslamağan buluı açıqlandı. Matbuğat oçraşuında Başqortstannıñ Mädäniät häm milli säyäsät ministrı xalıqara teatr bäyrämeneñ 12 sentäber könne Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrı binası aldında, açıq hawada teatrlaştırılğan tamaşa belän açılaçağın äytte. Annan soñ şul könne kiçen bu teatr kollektivı tamaşaçılarğa üzläreneñ premyerasın – “Ural batır” eposı buyınça säxnäläşterelgän spektakl'ne kürsätä.
Törki teatrlar bäygesendä Ufa “Nur” tatar däwlät teatrı da qatnaşa. Nurlılar tamaşaçılar iğtibarına häm jyuri xökemenä “Ciznäkäy” spektaklen täqdim itäçäk.
İcat bäygesendä ciñüçelärne bronza sın häm törle külämdä aqçalata büläklär kötä. Älege bäyrämgä Mäskäwdän dä qunaqlar kilä, şul isäptän teatrlar häm kinematografiä eşläre öçen cawaplı Mixail Şvıydkoy da üzeneñ Ufağa kiläçägen äytkän.


text:
Paqstan prezidentı Yaqın Könçığış nizağın çişü eşenä kereşäme?
Yaqın Könçığışta köç qullanunı tuqtatu tırışlıqlarınıñ tuqtalıp torğanı yuq. Törle däräcädä räsmilär, säyäsätçelär töbäkkä barıp oçraşular ütkärä. Germaniä kanslerı Angela Merkel anda Yewropa Berlege räise sıyfatında yörsä, Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf üz başlanğıçına xuplaw qazanu öçen möselman illärenä säfären başlap, düşämbedä İranğa kilde.
Üzeneñ şuşı başlanğıçı turında Paqstan prezidentı uzğan atna Malayziädä iğlan itte. Reuters xäbärenä qarağanda, ul "töbäktä wağziät naçaraya, aşığıç çaralar kiräk" digän. Nindi çaralar häm ni öçen näq menä xäzer ikäne turında berni äytelmi.
Ämmä qayber küzätçelär fikerençä, Washingtonnıñ töp tarafdarı bulğan Möşärräf Tähran säfären amerikannar belän kileşep başqarırğa mömkin. Jane strategik mäğlümät üzäge belgeçe Rahul Bedi radiobızğa äytüençä, Washington belän Tähran säxnä artında elemtä qora başlağan digän xäbärlär bar:
"Özderep äytä almıym, läkin bu mömkin. Minemçä, Möşärräfneñ säfäre belän Quşma Ştatlarnıñ İran belän diplomatiä urnaştıru tırışlığı arasında bäyläneş bar" dide Bedi.
Soñğı waqıtta töbäktä kierenkelek artu küzätelä. Quşma Ştatlar Ğiraqqa östämä ğäskär cibärde, İrannı Ğiraqtağı ğisyançılarğa yärdäm itüdä ğäyepläde. İran isä uran bayıtunı tuqtatu taläben kire qaqtı. Möşärräfneñ säfäre wazğiätne çığırdan çığarmasqa yärdäm itä ala. Bu fiker belän Londondağı İran häm ğäräp tikşerenüläre üzäge belgeçe Aliriza Nurizade da kileşä:
"Farsı qultığındağı wazğiät iranlılarnı ğına tügel, paqstanlılarnı da borçıy. Alar, İranğa höcüm başlansa, bezgä dä awırğa turı kiläçäk, dip borçıla" dide Nurizade.
Nurizade süzlärençä, Möşärräf İrannı uran bayıtuın tuqtatırğa öndäp qarıy ala, tik monıñ näticäle buluı ikele.
Jane üzäge belgeçe Rahul Bedi süzlärençä, İran belän Paqstannıñ üz-ara xäl itäse mäsäläläre dä bar:
"Möşärräfneñ İranğa baru öçen üz säbäpläre bar, misal öçen, Balucistan töbäge mäsäläse, İranda da, Paqstanda üz xolıqlı, baş kütärüçän baluc xalqı bar" di Bedi.
Soñğı könnärdä genä Pärwäz Möşärräf berniçä möselman ile, Söğüd Ğäräpstanı, Törkiä, Malayziä, İndoneziä citäkçeläre belän oçraştı.
Düşämbedä ul İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad, ruxi citäkçe Ayatolla Ali Xömänei belän söyläşülär ütkärde. Möşärräfneñ şulay uq Ankarada Törkiä prezidentı Äxmät Nacdät Sezer belän oçraşuı qaralğan.
Ali Ğilmi


text:
Abxaziä prezidentı Vladislav Ardzinba 3-nçe üktäberdä ütkän prezident saylawlarında oppozitsion namzät Sergey Bagapşnı ciñüçe dip tanu turındağı qararnı ğäyepläp çıqtı.
Abxaziäneñ räsmi internet säxifäsendäge belderüdä Ardzinba bu qarar basım astında häm qanun bozıp qabul itelgän di. Ardzinba qan qoyu mömkinlegenä yul quymasqa çaqırdı.
Düşämbe könne Abxaziä üzäk saylaw komissiäse Bagapşnıñ 51protsent çaması tawış cıyıp ciñep çığuın iğlan itte. Bagapşnıñ töp köndäşe Raul Xadjimba saylaw näticäläreneñ ğämäli tügel dip tanıluın taläp itte. Bügen Suxumida Abxaziä premyer ministrı Nodar Xaşba da tänqit belderep saylawlarnı ğämäli dip tanu turında qararnı barı tik Yuğarı Mäxkamä genä çığara ala dide.


text:
İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Ayatulla Ali Xamenei Tähran üzeneñ atom programması mäs'äläsendä Könbatışınıñ basımına qarşılıqnı däwam itäçäk dide.
Däwlät kiñküläm mäğlümät çaraları Xameneineñ İran İslam respublikası bu basımğa birelmiäçäk häm üzeneñ töp maqsatına ireşü niätendä qala digän süzlären kiterä.
Kiçä Madridta İran tışqı eşlär ministrı Manuçir Mottaqi 6 ilneñ İranğa yasağan täqdime bik uñay häm aña citdi qariaçaqbız dip beldergän ide. BMO İminlek Şurasındağı 5 daimi äğza häm Germaniä Tähran uran bayıtudan baş tartqan oçraqta aña texnik häm käsepçelek täqdime yasadı.
Bügen Rusiä prezidentı Vladimir Putin Şanxayda Şanxay xezmättäşlek Oyışması sammitı çitendä İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat belän oçraşudan soñ Tähran bu täqdimne uñay bäyäläde dide.


text:
Qırg'ızlar
Orta Aziya xalıqlarının' ishinde qırg'ız xalqının' ata-babaları menen qırg'ızlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwi tartıslı, tolıq sheshilgen ma'sele emes. Bunın' bir sebebi eki etnikalıq birikpenin' bir at penen Tu'slik Sibirde, Enisey jag'asında ha'm Shıg'ıs Orta Aziyada gezlesiwi. Qırg'ız xalqının' kelip shıg'ıw ma'selesine bag'ıshlang'an İlimiy Ken'es 1956-jılı Bishkek qalasında o'tti. Bul Ken'estin' juwmag'ında, qırg'ız xalqının' qa'liplesiwinde Oraylıq Aziya tiykarg'ı orınlardın' biri dep esaplanadı. Olardın' Orta Aziyag'a qashan, qay bag'dar menen kelgenligi haqqında eki tu'rli pikirler boldı. Birinshi pikir A.N.Bernshtam ta'repi, bular 1300-1400 jıllar qırg'ızlar Tyan-Shang'a qonıslasqan dep esaplaydı. Ekinshi pikirdegi ilimpazlar qırg'ız ata-babaları ha'm ozleri a'yyemgi zamannan ha'zirgi territoriyasında jasamaqta dep esaplaydı. Qırg'ızlardın' Enisey boyınan Oraylıq Tyan-Shang'a XIII a'sirde kelgen, a'sirese Qıpshaqlardın' keliwi menen baylanıslı degen pikir u'stemlik etti. Bul avtorlar qırg'ızlardın' ha'zirgi territoriyasına Tu'slik Sibirden ko'ship keliwin tek siyasiy jag'dayg'a baylanıstırdı. Biraq etnikalıq tariyx bul sotsiallıq, ekonomikalıq, ma'deniy, turmıslıq ha'm etnikalıq traditsiyalar menen tıg'ız baylanıslı. Tyan-Shan, Pamir-Alay ha'm Sayan-Altay jerleri a'yyemgi bir neshe qa'wimler ta'repinen o'zlestirildi. Bul jerlerdegi jaylawlar menen jollar, egislik jerler menen jabayı an'lar makanları, adamlardın' qonıslıqları qırg'ız xalqının' ata-babaları ha'm qırg'ız xalqının' qa'liplesken jerindegi estelikler dep esaplanıwı kerek. Sebebi ha'r qanday etnostın qa'liplesiw territoriyası bolıwı sha'rt. Sonlıqtan qırg'ızlardı Tyan-Shang'a kelip bolıp qa'liplesken xalıq dep esaplaw anıqlawdı talap etedi. Qırg'ız xalqı Enisey boyınan kelgen ha'm jergilikli a'yyemgi, Orta a'sirlerdegi qa'wimlerdin' aralasıwınan qa'liplesken. Qırg'ız xalqının' qa'liplesiwi etnikalıq tariyxı jergilikli xalıqlar menen ha'r tarmaqlı qarım-qatnas na'tiyjesinde qırg'ız xalqı Tu'slik Sibir, Orta Aziya, Qazaqstan xalıqları menen ha'r tu'rli baylanısta, sonın' menen birge etnikalıq qarım qatnasıqta bolg'an. Qırg'ızlardın' a'yyemgi ata-babaları a'yyemgi saklar, usunlar, dinlikler menen unnılardan quralg'an.
Qırg'ızlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwinde etnikalıq tariyxında quralg'an. Qırg'ız etnonimi, XVI-XVII a'sirlerde de Tu'slik Sibirde, Shıg'ıs Turkistanda, Ural a'tirapında yag'nıy bir-birinen ashıq jerlerde gezlesedi. Bul qırg'ız xalqının' qa'liplesiw ma'selesi uzaq da'wirdi Oraylıq Aziya ha'm Orta Aziyadag'ı urıw, qa'wim xalıqlarının' qa'liplesiwi menen baylanıslı ekenligin ko'rsetedi. Biraq uqsas etnonimler tiykarında xalıqtın' qa'liplesiw ma'selesin sheshiw mu'mkin emes. Olardın' ja'miyetlik du'zimi, xojalıg'ının' ma'deniyatının' rawajlanıw da'rejesi ha'r tu'rli. Onnanda beter xalıq atınan onın' kelip shıg'ıwın anıqlaw mu'mkin emes. Ma'selen, bir da'wirde Oraylıq Aziyadag'ı qıpshaqlardın' bir toparı o'zlerin qırg'ızlar dep atag'an. Demek belgili bir da'wirde qırg'ızlar ha'm qıpshaqlar bir siyasiy birikpede bolıp, biraq olardın' ha'r biri o'z etnoniminde o'mir su'rgen. Ol siyasiy birikpe X-XI a'sirlerde bir neshe tu'rki tilles qa'wimlerden ibarat bolıp, onın' tu'slik shegerası ha'zirgi Qırg'ızstang'a jetken. Ol siyasiy birikpe "Qırg'ız" dep atalg'an, biraq ol atama etnonim emes edi. O'zgeshe ma'deniyatına, ha'r tu'rli urıw qa'wimlerdin' bir etnos ekenligi haqqındag'ı tu'sinik, yag'nıy qırg'ız xalqının' qa'liplesiwi XIV-XVI a'sirlerde bolg'an. Qırg'ızlardın' etnikalıq quramı ko'plegen urıw ha'm qa'wim birikpelerden ibarat bolg'an. Qırg'ızlar on' ha'm sol qanat bolıp eki qa'wim, urıw birikpelerine bo'lingen, olar tu'rki tilinde so'ylegen. Bul qa'wimler jergilikli bolıp, hesh jerdan ko'ship kelmegen. Mısalı, qırg'ızlardın' iri urıw birikpelerinin' biri, qıdıq quramında qıpshaq, qatagan, sart, jalayır h.t.b. urıwlar bolg'an. Ol urıwlardın' birikpeleri o'zbek, bashkirlerde, qazaqlarda h.t.b. bolg'an. Al qaraqalpaq ha'm qırg'ızlar arasındag'ı uqsas etnonimler jigirmadan asadı. Mısalı, Bes-kempir, Qalmaq, Qaramoyın, Tog'ızaq h.t.b. Bashkirlar menen qırg'ızlardag'ı uqsas etnonimler 15 ten asadı. Qan'lı, Qıpshaq, Qalmaq, Nayman, Sart, Uysin, Estek h.t.b.
Ko'p ilimpazlar qıpshaq etnonimin bashkir, o'zbek, qaraqalpaq, qazaq, qırg'ız, Altayda, Qırım tatarlarında, gagauzlarda barlıg'ın ko'rsetedi. Ol xalıqlar bir-birinen qashıq jerlerde jasaydı, son'lıqtan qırg'ız, o'zbek bolmasa qaraqalpaq xalqının' ata-babaların sol jerlerden izlew na'tiyje bermeydi. Sebebi qay jerde uqsas urıw bolsa, sol jerde xalıqtın' qa'liplesken jeri emes, al subetnos bolmasa urıwlardın' belgili bir da'wirlerde bo'lingenliginen ha'r jerde, ha'r xalıq quramında bolıwı mu'mkin. Bul tek olar arasında etnikalıq baylanıstan azıraq derek berse de, ol jag'day xalıqtın' qa'liplesiw ornın', waqtın anıqlay almaydı. Ma'selen, qazaq, qırg'ız, o'zbek, qaraqalpaqlardın' etnonimleri, Qıpshaq, Nayman, Sart, Qon'ırat h.t.b. bashkir, xakas, tuvalılar, buryatlar menen yakut etnonimlerinin' arasında ko'riniwinen Orta Aziya xalıqlarının' ata-babaların Tu'slik Sibirden izlewge bolmaydı. Sebebi ol jerdegi xalıqtın' xojalıq tu'rleri, sog'an baylanıslı xalıqtın' materiallıq ha'm ruxıy miyrasları Orta Aziya xalıqlarının' xojalıq tu'rlerine o'zlerine ta'n ma'deniyatına sa'ykes kelmeydi. Son'lıqtan ha'r bir xalıqtın' o'zi jasap atırg'an jerinen onın' milliy ma'deniyatınan ajıratug'a bolmaydı. Biraq bul pikirden, Orta Aziya xalıqlarının' ata-babalarının' qa'liplesiwine Sibirden etnikalıq baylanıs bolmadı degen pikirden juwmaq shıqpawı kerek. Ol etnikalıq baylanıs jergilikli xalıqlardın' qa'liplesiwinde sheshiwshi derek emes dep biliwi kerek. Ko'ship qonıw ha'm qonıslasıw waqtın, sebebi ko'ship kelgen jerindegi xalıqqa qalay, qansha da'rejede aralasıwın anıqlaw qıyın. Sonın' ushın etnonimlerdin' uqsaslıg'ı xalıqtın' kelip shıg'ıwın anıqlawda tiykarg'ı derek emes. Bul ma'selede tiykarg'ı derek jerleslik, xojalıq, ma'deniyat birligi bolıwı kerek.
Qırg'ızlardın' etnikalıq quramı ha'm etnikalıq tariyxı haqqındag'ı derekler jazba derekler menen a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi tu'rki ha'm mong'ol tilindegi xalıqlardın' etnonimlerinde saqlang'an. Ol derekler qırg'ızlardın' qa'liplesiwindegi baslı basqıshlardı, qatlamlardı anıqlawda baslı derekler boladı. Da'slepki qırg'ız xalqının' qa'liplesiw basqıshı VI-XI a'sirler. Ol da'wirlerde jergilikli a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi tu'rki xalıqlarına tiyisli etnonimler qıpshaq, qanlı, uysın, az, teli h.t.b. bolıp esaplanadı. Qıpshaqlar qırg'ız xalqının' etnikalıq tariyxında baslı orınlarda bolg'anlıg'ına gu'man joq. Qırg'ız xalqının' tilinde qıpshaq tili ustem. "Qıpshaqlar qırg'ız xalqınan (aq qalpaqtan) bo'linip shıqqan" degen pikirde bar.
Qırg'ız xalqının' etnikalıq tariyxındag'ı ekinshi basqısh "qatlam", XII-XIV a'sirler. Bul da'wirde tu'rki ha'm mong'ol xalqına tiyisli etnonimler gezlesedi. Tu'rki etnonimlerge Qon'ırat, Qatag'an, Qıtay, Nayman h.t.b., al mong'ol etnonimlerine - barg'ı, barın h.t.b. Bul da'wirde qırg'ız qa'wimlerinin' birigiwi tamamlanıwı menen birge qırg'ız xalqı qa'liplese baslaydı.
U'shinshi "qatlam" XV-XVIII a'sirler bolıp, bul da'wirlerde qırg'ız xalqı ha'm onın' o'zine ta'n' ma'deniyatı qa'liplesti. Bul da'wirde jergilikli tu'rki tilles qa'wimlerdin' qırg'ız xalqına tolıq birigiwi tamamlandı. Sonday-aq, qırg'ızlarg'a qazaq, nogay urıwları aralasadı.
Qırg'ız xalqının' etnogenezi ha'm etnikalıq tariyxı o'zinin' o'zgesheligine iye. Biraz ilimpazlar qırg'ız atamasının' qay jerlerde gezlesiwine, ol atamanın' kelip shıg'ıwına ko'birek kewil bo'lgen. Al xalıqtın' qa'liplesiwi tariyxına, xojalıg'ının' tu'rlerine, ma'deniyat o'zgesheligine az dıqqat bo'lgen. Enisey boyındag'ı qırg'ızlardı Tyan-Shandag'ı qırg'ızlar menen baylanıstırıwshılarda az emes. Biraq bul shamalawlar na'tiyje bermedi. Ko'plegen ilimpazlar qırg'ız xalqı ekinshi mının'shı jıllardın' da'slepki da'wirlerinde Orta Aziya ko'shpelilerinin' arasında qa'lipleskenligin da'lillemekte. Usı da'wirde Qazaqstan ha'm Qırg'ızstannın' tusligindegi tu'rklesken qa'wimler mong'ollar birikpesin quraydı. XVI a'sirge shekem bul jerler Mong'olıstan dep ataldı. Qırg'ızstanda jer shariyatına baylanıslı (tawlıq) xalıqlardın' ekonomikalıq jaqtan birigiwine ja'rdemlesiwshi oypatlıq bolmadı. Usı sebepten olarda ko'shpelilik ha'm olarg'a ta'n ja'miyetlik du'zim, ideologiya ko'birek saqlang'an. Degen menen xojalıqlardın' irileniwi, sol sebepli jaylaw ha'm egislik jerlerdin' keneyiwi bo'leklengen jergilikli İran ha'm tu'rki ko'shpelilerinin' birigiwine, solardın' tiykarında qırg'ız xalqı XIV-XVII a'sirlerde qa'liplesken.
Qırg'ız xalqının' xojalıg'ında b.e.sh. VII a'sirlerdegi saklar, b.e.sh. III a'sir b.e. IV a'sirlerindegi ta'n mal sharwashılıg'ı, o'nermentshiligi ko'birek saqlang'an. Sebebi qırg'ız xalqının' ata-babaları ha'm o'zlerinin' qa'liplesiwine qatnasqan tu'rki qa'wimlerde sol xojalıq tu'ri menen de shug'ıllang'an. Sebebi Qırg'ızstanda XIX a'sirde de o'ndiris quralları to'men edi. Qırg'ızstan jer sha'riyatı qısı, jazı mallardı (qoy, janlıq, tu'ye, jılqı) jaylawda saqlawg'a mu'mkinshilik berdi. Sharwalar ayırım mayda oypatshılıqta diyxanshılıq penen de shug'ıllandı. Diyxanshılıq penen shug'ıllanıp o'tırıqshı turmıs keshirgen qırg'ızlar iri qara mal asıradı. Ha'r bir urıw birikpelerinde belgili jaylawlar ha'm taw bawraylarında jaylasqan qıslawlar boldı. Mallardın' xasıldarlıg'ın saqlaw usılları, olardı ha'r qanday awrıwlardan saqlaw usılları bolg'an. Qan alıw, sınıqshı, operatsiya islew h.t.b. xalıqtın' veterinariyalıq usılları bolg'an. Sonın' menen birge awırg'an maldı mazarlardan aylandırıw, ayırım o'simlerdin' tu'tini menen emlegen. Degen menen jılda mallar qırg'ıng'a ushırag'an. Qırg'ızstan Rossiyag'a qosılıw menen veterinariya isleri azda bolsa tarap, mallardın' qırılıwı azayg'an.
An'shılıq qırg'ız xalqının' ata-babalarının' tiykarg'ı xojalıq tarawının' biri bolg'an. Bul xojalıq tu'ri XIX a'sirde de belgili da'rejede saqlang'an. An'shılıq quralları anshı qus (bu'rkit, qarshıg'a, anshı iyt), qaqpan, duzaq, mıltıq, qorshap urıw arqalı an'shılıq islegen. Ol qurallar menen taw eshkilerin, qasqır, tu'lki, suwınlardı uslag'an. Haywanatlar go'shin pisiriwde a'yyemgi usıl haywanat qarınlarında pisirgen. Qarıng'a qızdırılg'an taslardı almaslap salıp, qaynatqan. Suwıg'an tastı alıp, basqa qızg'an tastı salg'an. Qarındag'ı suw qaynap go'sh pisken. Bunday usılda jılqı terisinen de "qazan" islep go'sh pisirgen. Anshılardan awıl adamları sıralg'ı alg'an. An'shı o'z oljasınan awıl adamlarına sıralg'ı bermewge haqısı bolmag'an.
Mal sharwashılıg'ında, diyxanshılıq ha'm an'shılıqta xalıq kalendarı bolg'an. Bunda xalıq xojalıg'ının' ma'deniyatının' tariyxı sa'wlelengen. Noyabr ayında taw eshkilerine an'shılıq qadag'an bolg'an, sebebi bul da'wirde olar balalaydı. Sonday-aq, aspan planetalarının' jılısıw, orınlasıw jag'dayına qarapta waqıt o'lshegen, jıl esabın alıp barg'an. A'sirese urker juldızının' jılısıwına qarap jıl ma'wsimlerin belgilegen. Bul usıllar o'zbek, ta'jik, qazaq, qaraqalpaqlarda a'yyemgi da'wirlerden berli o'mir su'rmekte. Sonın' menen birge bul xalıqlar arasında etnikalıq ha'm ma'deniy baylanısları ko'rinedi. Bul pikirler qırg'ızlardın' toqımashılıq, temir, ag'ash ustashılıg'ında, zergershiliginde turaq jayları (otaw) kiyimlerinde (sa'wkele) de ko'rinedi.


text:
DOĞUŞ TEKNİK MOTOR BOBİNAJ
Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Motor Bobinaj Tamir Servisleri Bursa, Bursada Motor Sarım Servisi Bursa, Bursada Bobinaj Tamir Bakım Servisleri Bursa, Bursada Bobinaj Sarımı Tamiri Bursa, Bursada Elektrikli El Aletleri Tamir Servisleri Bursa, Bursada A.C Motor Sarım Servisi Bursa, Bursada D.C Motor Sarım Servisi Bursa, Bursada A.C- D.C Elektrik Motorları Sarım Bakımı Bursa,
Bursada Elektrik Motorları Sarımı Bursa, Bursada Bobinaj Tamir Bakım Servisleri Bursa, Bursada Bobinaj Sarımı Servisleri Bursa, Bursada Bobinaj Teknik Bakım Servisleri Bursa, Bursada Motor Bobinajları Teknik Bakım Servisleri Bursa, bursa servo motor bobinaj tamiri, bursada kompresör bakım onarım tamir servisleri bursa,
- Görüntülenme sayısı: 1008


text:
Yañışqa iman qayttı
25 yıl elek Başqortostanda 15 mäset iśäplänhä, xäźer ularźıñ hanı 700-gä yaqın. İzge yorttar yıldan yıl arta ğına. Yal köndärendä Blağovar rayonınıñ Yañış auılında la 8 tiśtä yılğa huźılğan tänäfestän huñ yañınan aźan yañğıranı. Auıl qarttarı äyteüensä, Yañışta Sovet osorona tiklem 3 mäset bula. Bildäle waqiğalar höźömtähendä izge yorttar yemerelä yäki ular ikense maqsatta fayźalanıla başlay. Häm bına 8 tiśtä yılğa huźılğan tänäfestän huñ Yañışta yañınan aźan yañğıranı. Mäsette töźöü atalı–ullı Miźxät häm Röstäm Äbdelmanovtarźıñ tırışlığı menän başlana. Tora–bara bıl izge eşkä auıl xalqı la quşıla häm kümäk kös menän 2 yıl esendä iman yorto kütärelep tä quyıla. Mäsette asıu tantanahına bar auıl xalqınıñ yıyılıuı, auıl ösön alla yortonoñ oźaq kötölgän waqiğa bulıuına işara. Mäset asıu tantanahınan tış, bıl köngä Yañış auılında ,,haumıhığıź auıldaştar,, bayramı la ütkärelde.
Rämzit Äbüläyev, Öfö


text:
Helsinkida Qazan könnäre uñışlı bara
Tatarstan matbuğatında pänceşämbe könne dönya kürgän xäbärlärdä berençe urında Finlandiädä barğan Qazan könnäre. Helsinkida Rusiäneñ Fän häm mädäniät üzägendä Qazan könnären açu tantanası zurlap uzdırılğan. Anda, Finlandiädä yäşäwçe millättäşlärebez, xakimiät wäkilläre häm ğomumän, Helsinki keşeläre küpläp cıyılğannar. Helsinki merı urınbasarı Hannu Björkman güzäl kürgäzmä öçen räxmät beldergän häm Qazan belän Helsinkinı mädäniät berläşterä, digän. Ul Qazan Kremleneñ häm Helsinki qälğasın UNESCOnıñ bötendönya mirası isemlegenä kerüen iskä alğan. Tatarstan sänğät ostalarınıñ, Däwlät cır häm biyü ansamble çığışları da zur uñış qazanğan. Helsinkida “Qazannğa 1000 yıl. Tarix. Mädäniät. Ğoref-ğadätlär” häm “Qazannıñ sänäğät şirkätläre. Tawarlar. Täqdimnär. Kiräk-yaraqlar” digän kürgäzmälär eşli. Älege kürgäzmälärdä Qazan rässamnarınıñ räsemnäre, Qazan milli-mädäni üzäge muzee häm “Turan” waqıfınnan eksponatlar quyılğan. Şulay uq Qazannıñ äydäp baruçı şirkätläre towarları da kürsätelä. Helsinkida şulay uq fin tatarları wäkilläre belän oçraşular häm Finlandiäneñ eşlekle dairälär wäkilläre belän “tügäräk östäl”lär ütkärü bulaçaq, dip xäbär itelä räsmi xäbärdä.


text:
Qırğızstandağı inqilapnıñ cimeşe - töçe
Qırğızstan xalıq inqilabı könen bäyräm itä. Bıyıl bu kön räsmi bularaq bilgelänä. Läkin bu waqıyğalarnıñ barsın da inqilap dip atarğa nigez barmı?
Prezident Aqayevnı urnınnan kitärgä çaqırğan xalıq protestları monnañ 3 yıl elek 24 martta bulğan ide. Bıyıl isä bu kön, xalıq inqilabı iseme astında däwlät tarafınnan räsmi bäyräm bularaq bilgelänä. Xalıq bu könne äle dä dulqılanıp iskä ala. Läkin bu könne çınnan da revolusiä dip atap bulamı? Bez xalıq arasında bäxäs tudırğan bu tema turında elekke tışqı eşlär ministrı ä xäzerge waqıtta oppozisiä partiäse başlığı bulğan Roza Otunbayeva xanımnan soradıq:
“Zur tarixi waqıyğanıñ üz qarşılıqları bula. 24 mart könne xalıq baş kütärde. Bu waqıyğa çınnan da inqilap ide. Xalıq korupsiä häm ğadelsezlektän tuyğan ide. Alar kontitusiäneñ eşläwen taläp itä ide. Çönki konstitusiädä prezidentnın küp digändä ike tapqır saylanırğa xaqı bar, Aqayev isä bu tärtepne bozdı häm bu eştä aña bulışqan yärdämçeläre dä küp buldı. Konstisiä mäxkämäse anıñ 3 tapqır saylanuına röxsät itte. Läkin 4gä saylanıp qalırğa telägän çaqta xalıq moña qarşı çıqtı.”
Prezident süzçese Nurlan Şaqiyev dä, 24 mart könen säyäsi ber revolusiä bularaq atıy, çönki di ul, bu könnän başlap üzgäreşlär başlandı.
“Barlıq revolusiä taläpläre xäzergäçä 3 yıl eçendä ütälde. Çönki iñ başta rejim üzgärde. Bu alğa quyılğan berençe taläp ide. İkençese konstitusiänı reformalaw taläbe ide. Läkin bu taläpne ütäw öçen waqıt kiräk buldı. Häm axırda 2007 yılda bez xalıq referendumı aşa yaña konstitusiäne qabul ittek. Öçençese isä korupsiä belän köräş ide. Häm bu köräş xäzer näticäsen kürsätä. Monı dälillär öçen bez 2005 yılğı däwlät qaznası belän 2007 yılğı qaznanı çağıştırırğa kiñäş itäbez. Başta ul 500 million dollar bulsa bügenge köndä ul 2 tapqırdan da kübräk arttı.”
Läkin 2005 yılda Calalabad şähärendäge protset çaraların citäklägän Meder Ğosmanov isä 2005 yıldan alıp xäzergäçä inqilap däräcäsendä ber nindi üzgäreşlär bulmawın däğwä itä. Şulay uq ul bu waqıyğanı inqilap diyüdän kübräk elekke xaqimiätkä qaçu mömkinçelege tudıru bularaq atıy.
“İl taläpläreneñ berse dä sanğa alınmadı. Bez ilebeznen satılıun yäisä keşe xoquqların bozıluın taläp itmägän idek. Bez parlamentnen parlamnetnı taratuın taläp itkän idek. Läkin bu xäl 3 yıldan soñ zur cäncäldan soñ ğına başqarıldı. Qayberäwlär Baqiyev awır şartlarda xaqimiätkä kilde dilär, yuq asılda elekke xaqimiät bik ciñel qaçıp kitte . Ä bez bügen cıyılıp 24 martnı bäyräm itep bilgelebez. Oyat bit cämäğat, elekke xökümät qaçıp kitte, bu bezneñ ilebez öçen oyat närsä bulıp qaldı.”
Şulay itep bulğan üzgäreşlär belän här kem kileşä almıy. Korupsiägä mäsäläsendä isä bu problemgä qarşı çaralar kürelä dip xalıqqa äytelsä dä, xaqimiät eçendäge cäncallar tıñmıy. Oppozisiä prezident Baqiyevneñ tuğannarının däwlät eşlärendä yaxşı urınnarga kiterelüenä qalğannarının isä säwdä eşlärendä bayıp kitüenä işarä itä. Mondıy xällär Aqayev waqıtında da bar ide älbättä. Xäzergedän artığı belän.
Prezident süzçese Şaqiyev Qırğızstandağı iqtisad yaxşıra bara disä dä qırğızlar öçen bu bik äz üzgäreş buldı. Aylıq 40 dollar aqçağa eşlägän xalıq, cüñle aqça eşläw xıyalı belän Rusiä, Qazaxstan häm başqa yewropa illärenä yul tota. Şulay uq xalıq xezmätläre elektr mäsäläse äle çişelmägän. İlneñ tışqı säyäsätendä törtep kürsäterlek ber ni üzgäreş bulmawı kürelä.
Şulay itep Qırğızstanğa soñgı 3 yıl eçendä ilnen eçennän häm tışınnan küzätkändä 2005 yıl martında bulğan waqıyğalarğa bik törle qaraş bar. Bu waqıyğada demokratiäneñ üseş häm yaxşırıu öçen xalıqnıñ prezidentkä qarşı başkütärüe, barı tik Qırğızstan tarixında zur demokratik ber çara bularaq qaldı. Qısqası xaqimiät qaysı ber tarmaqta üseşkä ireştek dip beldersä dä, bolar xalıqnıñ yuğarı taläpläre qanäğatländermi.


text:
Pänceşämbe könne Bötentatar ictimaği üzägendä tanılğan ğalim Wil Mirzayanov matbuğat oçraşuı ütkärde.
Matbuğat oçraşuına milli xäräkät liderları, tatar zıyalıları häm jurnalistlar ciıldı. Wil Mirzayanov başta ciılğan xalıqqa üzeneñ Amerikağa kitü tarixın iskä töşerde. Mäğlüm bulğança, ul 90-nçı yıllar başında ximik qoral kompleksına qarata ikeyözle däwlät säyäsätenä qarşı çıqtı. Anı Mäskäwneñ Lefortovo törmäsenä yabıp quydılar. Şunnan soñ anı Rusiä general' prokuraturası tulısınça aqladı. 1995 yıldan ul Amerikada Prinston şähärendä öylänep yäşi. İke ir-bala üsterälär. Olı ulı inde universitet tämämlağan, keçe ulı VIII sıynıfta mäktäptä uqi, xokkey belän mawığa. Mirzayanov Amerikadağı tormışınnan qänäğät, Tatarstanğa kilü maqsatın ul tuğan ciren sağınıp, xalqın sağınıp küräse-söyläşäse kilüe belän añlattı. Ul inde tuğan yağında, Başqortostanda, Dürtöyledä bulıp kilgän. Küplärgä mäğlüm, Mirzayanov Rusiädäge, Tatarstandağı, Başqortostandağı wäzğıätne İnternet çeltäre aşa küzätä, analizlıy, xäbärdar bulıp tora. Şuña kürä ul başta qısqaça ğına Rusiädäge häm Tatarstandağı säyäsi wäzğıätkä tuqtaldı. Anıñ fikerençä, Rusiädä dä, Tatarstanda da demokratik yünäleştän, demokratiä pozitsiäsennän çigenü bara. Soñğı waqıtta ul Boris Berezovskiy tözegän firqä eşçänlege belän qızıqsına häm anıñ Rusiäneñ tağın da tarqaluın wäkälätlärne astan öskä tapşıru prinsibında tözelgän konfederatsiä tözü yulı belän tuqtatu programmasın xuplıy.
Sorawlarğa cawaplar birgändä, söyläşü Amerika demokratiäsen bezneñ demokratiä belän çağıştıru, nigä bezdä bolay da, anda tegeläy digän ritorik sorawlarğa äylände. Mirzayanov fikerençä, älegä bezdä demokratiä bik zäğif, anıñ nigezlämäse yuq, grajdanlıq cämğıäte tözelmägän. Şuña kürä xalıq fikeren alğa ütkärü mexanizmnarı yuq. Tatarstan bäysezlege turında qabat-qabat süz çıqqaç ta, mäğlümat oçraşuında wäzğıät kiskenläşte. Mirzayanov Tatarstannan dekolonizatsiäläw turında möräcäğätlär kilgäç, Amerikadağı xalıqara xoquq oyışmalarına möräcäğät itkän. Läkin ul oyışmalarda Rusiäneñ ber genä respublikasınnan, xätta Çeçnädän da dekolonizatsiä problemasın quyu bulmağan, dide.
İke säğättän artıq barğan matbuğat oçraşuında Mirzayanov kiläçäk xalıq sanın aluğa qarata, latinğa küçügä qarata da mönäsäbäten belderde. Ciılğan xalıq oçraşudan qänäğät qaldı.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle


text: Vladikavkaz mäxkämäse 2004nçe yılda Beslan mäktäben totıq itep aluda qatnaşqan isän qalğan berdän ber suğışçı Nurpaşi Kulayevnı terror ğämäle qılğan digän qarar çığardı. Kulayev qorallı höcüm näticäsendä keşelärne totıq itep alğan, keşe üterüçe qanunsız törkemneñ äğzası bulğan, dielde. 2004nçe yılnıñ sintäberendä 3 kön däwam itkän mäktäpne totıq alu faciğase Rusiä iminlek köçläreneñ mäktäpkä höcüme häm 330 keşeneñ üleme belän tämamlandı. Häläk bulğannarnıñ yartısı – balalar ide. Rusiädä ülem cäzasına çikläw bulsa da, prokurorlar Kulayevqa ülem cäzası birüne soradı. General prokurorı urınbasarı Nikolay Şepel: "Min ülem cäzası birüne sorıym, qalğanı inde mäxkämä qaramağında, xökem qararın alar çığara." Xökem qararı berniçä könnän iğlan iteler dip kötelä.


text:
Qol Şärif aqlanıp tormıy
Soñğı könnärdä Rusiä töbäkläreneñ, milli respublikalarınıñ däräcäsen töşerü, östän torıp idärä itü, millätçelärne, dini radikallarnı faş itü ğämälläre yışayıp kitte. “Nezavisimaya gazeta”da “Şäymievnıñ borın astındağı waxxabçılar” mäqälä bastırdılar. İmeşter, Çallı, Tübän Qama, Älmät, Çistay yaqları dini ekstremistlar oyası. Häm alar ğäräp neftedollarına yäşi.
Baş kitärlek närsä. Tikşerep qarağaç, taşqa basılğan süzlärne xaq tügel, naxaq ikänlege dä bilgele buldı. Ä bit yış iskä alına torğan «Yoldız” mädräsäse küptän inde yabılğan. Anıñ urınına İslam universitetınıñ bülekçäse açılğan. Barısı da ä Rusiä qanunı buyınça quyılğan. Ämma tel söyäksez, Mäskäw matbuğatı yaza. Çönki kemgäder şulay kiräk. Kemder şulay quşqan yäki aqça tüläp quyğan. Tatarstan prezidentınıñ, tatarlarnıñ abruyı töşsen, qara isemlekkä kertergä telilär. Xaqiqät qaydadır yal itä.
Başqa zamannar bulsa, naxaq xäbär taratqan, yala yaqqan keşene mäxkämä urındığına utırtıp quyır idelär. Ä xäzer aldaşırğa yarıy bulıp çığa. Ä bit Tatarstan prezidentı Rusiä xakimiäteneñ iñ yaratqan partiäsendä räistäş bulıp tora. Ul inde tikşerelgän. Däwlätne saqlaw, nığıtu öçen barısın da eşli. Tatarstanda bernindi terrorçılıq yäki millätara tartqalaş yuq. Şulay da, degetkä manu däwam itä.
Milli cämäğätçelekneñ yala yağuğa bernindi mönäsäbät beldermäwe, min äytem, bezneñ nıqlıqnı kürsätäme? Tatar başına xet qadaq qaq, anıñ mıyığı da selkenmi.
Bu atnada Rusiä prezidentın ilne vertikal'läşterep, töbäklärgä östän başlıqlar quyarğa öyrätüçe Vladislav Surkov mäqälä bastırıp çığardı. Küptän kiräk ide ul töbäk citäkçelären östän bilgeläw, di. Kavkazdağı suğış şunnan başlandı dimäkçe. Priçem monda Tatarstan ikänlegen äytmi. Soñınnan Surkov tınıçlandırıp quya, qayğırmağız, östän gubernator bilgeläw 2009 yılda ğına ğämälgä keräçäk di bu. Monı işetkäç, räxät bulıp kitte. Dimäk tağı ber ike yıl üzebez saylağan citäkçe belän yäşibez.Räxmät inde Surkov äfändegä, mäñge onıtmabız…
Ul äle tağın ber bälädän qotqarmaqçı -–milli respublikadan.
Milli respublika dönyanıñ ber ilendä dä yuq di ul. Dimäk, alarnı tizdän respublikalarnı yuqqa çığarunı kötärgä kiräk. Bälki şuşı likvidatsiäne tizlätü öçen xäräkät cäyelderergäder? Döres, başqa illärdä milli azçılıqlarnı kübese üzenä kiräk qädär mömkinleklärgä iä. Änä, unitar İtaliäneñ Tön'yak Terol' digän ölkäsendä cirle xalıq telen belmägän gubernator däwlät çinovnigı bula almıy. Angliädä Wels digän töbäktä wälilär digän millät wäkilläre üz telendä TV qarıylar. Alğa kitkän illärdä milli üzençälekne saqlar öçen aqça jällämilär. Ä Rusiädä yawlıq bäylägän xatın-qızlar doşman dip sanala. Külmäk-ştansız yörüçelärne televizordan maqsat kürsätälär, ä yawlıq bäyläwçe tutaşlar iñ qurqınıçlardan dip sanala.
Bezne, tatarlarnı, başqortlarnı, monıñ belän genä aptırata almıysıñ, brat. Alar eçtän genä qax-qäxä belän Surkovtan häm başqa millät beterüçelärdän kölä, ämma ser birmi. Betersälär betersennär äydä digän qiäfät çığarıp, bäräñge çiratına aşığalar.
Kiläse atnada, 5 oktäberdä Rusiäneñ Konstitutsiä mäxkämäse latin älifbasın tıyu mäs’äläsen qarayaçaq. Rusiä Däwlät Duması qabul itkän tıyu qararı Konstitutsiägä turı kiläme-yuqmı? Niçek xäl itärlär? Ul qararnıñ Rusiä qanunnarına turı kilmägänlege küzgä kürenep tora. Şul uq Konstitutsiä mäxkämäseneñ näq şul uq 5 nçe oktäber könendä Sergey Xapugin isemle Qazan keşeseneñ şikäyäten dä qarıy. İmeşter, anıñ ğäziz balasın Qazanda tatar telenä köçläp uqıtalar. Xapugin bu ulı belän ber ğailädä yäşämiçä, aliment tüläp torğan bulsa da, ulınıñ tatarça söyläştermäskä. Ägär dä Konstitutsion sud Xapuginnıñ ğözeren qänäğätländersä, üzebezneñ qärdäşlär, Ğabdullinnar, Xäybullinnar, yäğni tatarlar üzläre dä balabıznı tuğan teldä uqı dip kütärelep çıqmasmı? Çönki xikmätle zamana, keşelär, imannar sınala torğan çaq. Peçän bazarı mäçetenä teräp delovoy ofislar, yaña taşpulat tözi torğan çaq. İman sata häm iman sınıy torğan çaq. Surkov kebeklärdän şürli, Jirinovskiyğa qul çaba torğan çaq. Yuq, bez milli üseş yaqlamadıq, latin älifbasına dawlamadıq, milli tarixnı quzğatmadıq, dip aqlanıp, “tärtiple” buluçılar tabılır. Ämma Qazan Kremle yanına kilsäñ, ällä qaydan kosmostan, äkiättän, riwayättän kilep töşkän moğciza - sigez manaralı Qol Şärif mäçete nur sibep basıp tora. Ul berkemgä yanamıy da, aqlanmıy da.Rimzil Wäli


text: Çatı Pencereleri , Çatı Pencere Firmamız, Ahşap Çatı Penceresi, Pivot Çatı Pencereleri, Çift Açılım pencere, çatı pencereleri, çatı penceresi, Uzaktan kumandalı çatı penceresi, Ekonomik çatı pencereleri, çatı çıkış penceresi, çatı çıkış kapakları, duman tahliye pencereleri, Çatı Katı Pencere Modelleri, Çatı Aydınlatma Pencere Çeşitleri, Çatı Merdiveni, Çatı Çıkış Merdivenleri, Çatı Katı Merdiven Modelleri, Katlanır Çatı Merdivenleri, Metal Çatı Merdivenleri, Katlanır Metal Merdiven Modeli, Fakro Çatı Pencereleri, Velux Çatı Aydınlatmaları, Dar Çatı Katı Çıkış Merdiven çeşitleri, Çatı Havalandırma pencereleri, Balkon Tipi Çatı Pencere Modeli, çatı cam modelleri,


text:
Fizika ğalime, akademik Kaybışev Rusiäneñ däwlät serlären satuda ğäyeplänä
Älege cinayät eşe 2003 yılnıñ mart ayında uq quzğatılğan bulğan. Ä kiñ cämägätçelekkä bu xaqta soñğı könnärdä genä mäğlüm buldı. Osqar Äkram ulı Qaybışevnıñ iseme Başqortstan belän Rusiädä genä tügel, ä dönyada da şaqtıy bilgele. 1939 yılda Mäskäwdä tuğan millättäşebez 1962 yılda başqaladağı Qorıç häm eretmälär institutın tämamlıy häm Ufadağı motorlar tözü berläşmäsendä eşli. 1986 yılda talantlı ğälim Rusiä Fännär aqädemiäseneñ ütä sığılmalı metallar problemnarı institutın oyıştıra häm aña citäkçelek itä. Ä 1991-1995 yıllarda Başqortstan Fännär aqädemiäse prezidentı wazıyfaların başqara Osqar Qaybışev. 1995 yıldan ul tağın da üz institutına citäkçelek itä. Bik küp fänni xezmätlär yazğan ğälimneñ yaña kitabı älege köndä Amerikä Quşma Ştatlarında da näşer itelä ikän.
Närsädä ğäiplänä soñ Qaybışev äfände? Aña cinayät eşe açuçılar raslawınça, Osqar Qaybışev üz institutı tarafınnan eşlängän açışlarnı Könyäk Qoreyägä röxsätsez satqan. Şul uq waqıtta finans mutlıqlarda da ğäiplilär zur ğälimne. Ämma Osqar äfände şuşı ike yıl däwamında barğan tikşerü barışında üzeneñ dä, institutnıñ da bernindi dä ğayıbe bulmawın äytep kilä. «Bu bezneñ qonqurent firmınıñ häm anıñ mänfägätlären yaqlawçı iminlek orğannarınıñ berlektäge xösetlege, zaqaz buyınça baruçı qoyı qazuı, – dip belderä Osqar Qaybışev. – Çönki bez röxsätsez satqan texnoloğiälär dip atalğan äyberlärneñ ber sere dä yuq, ällä qayçan inde mäğlüm bu xaqta häm alarğa Amerikä Quşma Ştatlarında küptän inde patentlar da alınğan.
(Qaybışev)
Aqädemik Osqar Qaybışev üzenä qarata tikşerü eşläreneñ nindi ısullar belän alıp barıluı xaqında da yäşermi. «Bezgä qarşı höcümne Rusiäneñ Federäl iminlek xezmäte başlap cibärgän ide, – di Qaybışev äfände. – Menä ike yıl däwamında inde şuşı tikşerü eşläre däwam itä. İminlek orğannarı tarafınnan tupas räweştä alıp barılğan şuşı protsess näticäsendä institutnıñ eşe bötenläy tuqtalu aldında, bez ällä küpme talantlı belgeçlärebezne yuğaltıq. İnstitut xezmätkärlären miña qarata yalğan kürsätmälär birergä ixtıyarsızlıylar. Şäxsän üzemä, ğäilä äğzalarıma törleçä qurqıtular şuşı ike yıl däwamında tuqtalıp tormadı». Älege qurqıtular, yanawlar buluın ğälimneñ tormış iptäşe Ğälinä Aleksandrovna da raslıy häm moña küp misallar kiterde ul. Dönyaküläm tanılğan ğälim älege köndä üze oyıştırğan institut citäkçelegennän çitlätelgän. Ämma ul kön sayın diärlek eş urınına bara häm şul uq waqıtta xoquq saqlaw orğannarındağı soraw alularğa da yöri. Şunısın da östäp äytergä kiräk, älege köndä Qaybışev äfändeneñ finanslar buyınça urınbasarı İrinä Zeygman da üz wazıyfasınnan çitlätelgän. Ğäiplänüçelär Ufadan çığıp kitmäskä tieş digän yazuğa qul quyğan. Älege şaw-şulı xälne «Azatlıq» radiosı artaban da üz küzätüendä totar.
Fänis Fätxi, Ufa.


text: Änkara. Törkiä bügen, Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar kürelgän oçraqta, xätta moña İminlek Şurası fatixası alınsa da, üzeneñ çiklängän yardäm genä kürsätä aluwın belderde. Törek prezidentınıñ matbuğat wäkile Tacan İldem, bu Törkiäneñ Ğiraq belän bulğan tarixi bäyläneşläre, häm Törkiäneñ töbäktäge urını wä andağı role belän añlatıla dip äytte. Anıñ süzlärenä qarağanda, Berläşkän Millätlärneñ turıdan-turı xärbi çaralar kürüne küzdä totqan yaña qararın qabul itmi torıp, törek parlamentınıñ suğışnı yaqlawına ireşü bik awır bulaçaq. Germaniäneñ saqlanu ministrı Peter Struck ta, comğa könne Rheinpfalz basmasında dönya kürgän äñgämäsendä, Germaniäneñ İminlek Şurasında, Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar kürüne yaqlap tawış birüwe xäl itelmägän dip belderde. Germaniä xökümäte wäkile, anıñ şuşı süzlären şäxsi fiker bularaq qına qabul itärgä kiräk dip äytte. Ul arada, 1991-nçe yılğı Farsı qultığı suğışınıñ 12 yıllığı uñayınnan yasağan çığışında Ğiraq prezidentı Saddam Xösäen, ilneñ qorallı köçläre bar doşmannarnı da Bagdadnıñ qapqaları aldında tar-mar itäçäk dip kisätte.


text: Qazaxstandağı üzbäk watandaşı Lutfullo Şämsetdinovnıñ kire üzbäk räsmilärenä tügel dä, ä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qaçaqlar agentlığına tapşırıluına Yevropa Berlege xuplaw belderde. 13 may könne Andicon waqiğälären küzätkän, häm xärbi köçlärneñ xalıq kütäreleşen bastıruın üz küze belän kürgän Şämsetdinovnı Qazaxstan räsmiläre ay başında Üzbäkstan möräcäğäte belän qulğa alınğan ide. Keşe xoquqları oyışmaları mäğlümatlärenä qarağanda ul könnärdä Andiconda häläk bulğannarnıñ sanı 750gä qadär bulırğa mömkin. Pänceşämbe könne New Yorkta urnaşqan Human Rights Watch oyışması da Qazaxstannıñ Şämsetdinovnı Üzbäkstanğa tapşırmawın "qıyu adım" dip bäyäläde häm kürşe däwlätlärne şulay eşlärgä çaqırdı. Uzğan ayda Qırğızstan üzbäk qaçaqların öylärenä qaytarıp cibärgäç xalıqara cämäğätçelekneñ täñqitenä duçar buldı. Andicondağı xalıq kütäreleşe waqıtında törmädän qaçqan qalğan 29 keşe xäzerge waqıtta Qırğızstanda. Alarnıñ kiläçäge bilgesez.


text:
Cir şarınıñ cılınuı näticäsendä üzgärgän Seber üze dä Cirneñ cılınuına zur öleş kertä
Seber üzgärä. Tönyaqta yaña küllär barlıqqa kilä. Bulğannarı zuraya bara. Mäñgelek tuñ östendä tözelgän yortlar aqrınlap cirgä bata, yarıla. Häm ğalimnär bu üzgäreşlär kiläçäktä tağın da tizlänäçäk dip kisätä. Çönki küllär erü belän bergä alardan hawağa kümer häm metan gazı çığu da arta. Bu isä üz çiratında çir şarınıñ cılınuın tizlätä. Häm bu çılbır sıman däwam itä. Cir şarında cılılıq artqan sayın eregän küllär sanı da arta.
Ämma ber ğasır da ütmästän xäzer ğalimnär bu tuñ çınnan da mäñgelekme digän şik belderä başladı.
Quşma Ştatlardağı California-Los Angeles Universitetınıñ geografiä professorı Larry Smith Seberneñ 1970-nçı yıllarda häm 2004 yılda ğälämnän, yasalma iärçennän töşerelgän fotoların çağıştırıp qarağan. Häm ul räsemnärdä küllärneñ ğömümi öslegeneñ 12 protsenttan da kübräk artuın açıqlağan.
Seberneñ könyağında, mäñgelek tuñ nıqlı bulmağan öleşendä isä küllär şundıy uq tizlek belän kimi bara. Çönki tuñ erep su, aqrınlap cirgä señä.
Bu biredäge qırğıy tormışqa bik nıq täesir itä. Qoşlar çebeşlären üsterer öçen başqa urınnar ezlärgä mäcbür. Seberneñ tönyağındağı qayber urınnarda isä berençe märtäbä bursıq kebek keçkenä imezüçelär kürenä başladı.
Bu üzgäreşlärneñ täesiren keşelär dä sizä. Qayberäwlär mäñgelek tuñ östendä tözelgän yortlarınnan küçenep yortların cirgä batudan niçek tä bulsa qotqarıp qalırğa tırışa.
Küllärne öyränüçe ğalimnärneñ AQŞ-Rusiä urtaq törkeme äğzası, Yakutskidan beraz tönyaqtaraq urnaşqan ber keçkenä awılda berniçä ay buyı yäşägän häm şunda erüçe küllärne öyrängän Katie Walter "Hawa alanı yanında, yäki Yakutskinıñ başqa küp kenä öleşlärendä uramnan ütkändä yortlarnıñ çirgä batqanlığın, xätta täräzälärneñ cir astına kerä başlağanlığın küräseñ" di.
Şul uq waqıtta Seber buylap xäräkät tä qıyınlaşa bara.
"Cirneñ tuñğan çağı cir östennän yörü öçen iñ yaxşı çaq. Ämma cılılıq arta bara. Şuña kürä yıl eçendä cir östennän yörep bula torğan könnär sanı da kimi bara. Çönki cäyen cir sazlıqqa äylänä häm anıñ buylap yörü dä qıyın bula" di Walter.
Häm Seber problemaları seber xalqınıñ ğına probleması bulıp qalmıy.
Walter Seberdä mäñgelek tuñ erü belän bergä hawağa metan gazı çığu da elek isäplägännän 5 märtäbä kübräk artqanlığın açıqlağan.
Metan isä cirdä yapma täesiren ayıruça arttıra torğan gaz. Anıñ yapma täesiren arrtıru köçe kümer gazınıqınnan 20 märtäbä zurraq.
Şulay itep Seber cir şarı cılınudan zıyan kürü belän bergä üz çiratında ul cılınunı arrtıruğa da öleş kertä bulıp çığa.
Walter Seberdäge mäñgelek tuñnıñ erüen berzaman şartlarğa torğan säğätle bomba belän çağıştıra.
Moñarçı ğalimnär üzläreneñ bu ğasırdağı Klimat üzgäreşe farazlarında Seberdä hawağa çığuçı metan gazı külämen häm anıñ çınlıqta ni qädär täesir itäçägen isäpkä almıy ide.
Walter äytüençä, cılınunı Yakutskida yäşäwçelär dä sizgän. Häm xäzer alar, dönya çınnan da cılına bara ikän, dimäk alar yäşägän urınnı da berzaman diñgez qaplap kitäçäk dip borçıla.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Bötendönya tatar kongressı tatar jurnalistların cıya
Bötendönya tatar kongressı bu könnärdä qunaqlar qarşı ala. 9 dekaber könne Tatar kongressı Başqarma komitetınıñ komissiäläre utırışı uzaçaq. 10sı isä Başqarma komitetınıñ kiñäytelgän utırışı ütäçäk. Anda Tatar kongressınıñ yıllıq eşe tikşereläçäk. Utırış Qazannıñ Aq Bars mädäniät üzägendä bulır, dip xäbär ittelär bezgä kongressta. Älege çarada qatnaşırğa dip Rusiäneñ törle töbäklärennän milli oyışmalar wäkilläre dä Qazanğa kilde. Şulay uq bu yulı Tatar kongressı komissiäläreneñ yomğaq utırışına tatar matbuğat çaralarında eşläwçe jurnalistlar da çaqırılğan bulğan. Sişämbe könne alar Rusiäneñ törle töbäklärennän Qazanğa kilä dä başlağan. Tatar jurnalistların Qazanğa bu yulı nik çaqırğannar soñ? Bu xaqta Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı matbuğat üzägeneñ citäkçese Gölnaz Şäyxieva söyläde. Ul, şulay uq, Qazanğa kilgän tatar mäğlümät çaraları wäkilläre qatnaşaçaq çaralar belän dä tanıştırdı.
Rusiä töbäklärendäge tatar jurnalistlarınıñ Qazanğa kilüläreneñ maqsatı – Tatar kongressı Başqarma komitetı qarşında eşläp kilüçe Massaküläm mäğlümät çaraları komissiäseneñ utırışında qatnaşu. Şulay uq, qunaqqa kilüçe jurnalistlar 8 dekaber könne Tatarstannıñ massaküläm mäğlümät çaralarınıñ eşçänlege belän tanışu öçen respublikanıñ saba rayonına baraçaq. Alar anda rayonda näşer itelüçe gäcit redaksiäsendä, aba dulqınnarı teleradiokompaniäsendä bulaçaq, şulay uq Sabanıñ üze, Şämärdän belän tanışaçaq. Pänceşämbe könne isä Qazanğa kilgän 40 jurnalist Başqarma komitetınıñ Massaküläm mäğlümät çaraları komissiäseneñ utırışında qatnaşaçaq. Küptän tügel bilgele jurnalist Näzifä Kärimovanıñ kitabı dönya kürgän ide. 9 dekaber könne Rusiä töbäklärennän kilgän tatar jurnalistları öçen Tatar kongressı binasında älege kitapnı täqdir itü uzaçaq10 dekaber könne tatar jurnalistları da kongress Başqarma komitetınıñ yomğaqlaw cıyılışında qatnaşaçaq. Bu xaqta tulıraq itep bez sezgä kiläse tapşırularıbızda citkererbez.
Gölnaz İlgizär


text:
30 qaraşada «Astana Opera» teatrınıñ Kameralıq zalında belgili qazaqstandıq kompozïtorlar - Serikjan Äbdinurovtıñ «Otan» jäne Älibï Äbdinurovtıñ Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdentine arnağan «Elbası» änderiniñ tusawı kesiledi.
Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti künine jäne Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalğan «Otan, sağan arnay`mız» koncertiniñ bağdarlamasında, xalıq süy`ip tıñday`tın otandıq avtorlardıñ şığarmaları da usınılmaqşı. Keşte E. Brwsïlovskïy`, Ğ. Jubanova, E. Raxmadïev, N. Tilendïev, S. Erkimbekov, K. Kümisbekov, S. Bäy`terekov, K. Ibıraev jäne tağı basqa avtorlardıñ änderi, romanstarı, aspaptıq kompozïcïyaları orındaladı. Xalıq aspabın unatatındar üşin qobızda orındalatın Dïna Nurpey`isovanıñ «Nawaï» küy`i tamaşa tartw boladı. Sonday`-aq, tıñdarman nazarına köpulttı Qazaqstan xalqınıñ ömirge, twğan elge degen süy`ispenşiligi jay`lı şığarmaları usınıladı, olardıñ işinde G. Svïrïdovtıñ «O Otan, baqıttı da erekşe sät», S. Twlïkovtıñ «Otan» jäne V. Basnerdiñ «Qalqan jäne semser» kïnofïlʹminen «Otan neden bastaladı» äni jäne tağı basqaları bar.
Mwzıka keşinde Ay`zada Qaponova, Saltanat Muratbekova, Bey`imbet Tañarıqov, Eskendir Äbjanov, Mädïna Ïslamova, Roza Nürkey`, Elena Ganja, Erulan Kamel, Konstantïn Strïgïn, Gülnur Ermanova, Aïda Qurmanaeva, Ömirjan Qadirov, Ermek Berimjanov sındı darındı vokalşılar, sonday`-aq, «Astana Opera» Sïmfonïyalıq orkestriniñ şeber mwzıkanttarı men Qazaq ulttıq öner wnïversïtetiniñ «Eligay`» balalar xorı (körkemdik jetekşisi jäne dïrïjeri E. Sansızbaev) öner körsetedi.
Fortepïano partïyasında – xalıqaralıq bay`qawlardıñ jeñimpazdarı Rawşan Beskempirova, Gawhar Tasbergenova, Janar Axmetova. Jürgizwşi – mwzıkatanwşı Säwle Mäwletova, öleñ oqïtın – Eltay` Mustanov.
Bastalwı 19:00, bïlet bağası – 2000 teñge.


text:
Säddam Xösäyen asıp üterelde. Dönya törle reaksiälär belderä
Xökemneñ ğämälgä quyıluwı videoğa töşerelgän.
Säddamnıñ soñğı minutların bügen däwlät televideniäse aşa böten Ğiraq xalqı kürde. Xakim Mönir Haddad Azatlıq radiosına:
"Xökem qararı irtänge 6.10 minutta Yäşel Zona çitendä ğämälgä quyıldı. Anda 14 keşe bar ide, şul sanda min, Yuğarı Ğiraq Tribunalı wäkile, baş prokuror Monqeth äl-Färäün, yustisiä ministrı urınbasarı, ministrlar şurası wäkilläre, xökümät äğzaları häm 4 törmä saqçısı bar ide. Amerikan yağınnan wäkillär bulmadı."
Televideniädä Säddamnıñ soñğı minutları, elekke Ğiraq citäkçeseneñ xökem urınına kilüe, muyınına baw elenüe kürsätelde. Xakim Haddad bu xaqta tulıraq itep söyläde:
"Säddam Xösäyen qaradan kiengän ide, saqalı bar ide. Qulına Qor''än totqan ide, qiäfäte tabiği, tınıç ide. Ul "min suğışırğa öyrängän, ülemnän qurıqmıym", dide. Şulay uq ul säyäsät turında söyläde, "farsilar belän saq bulığız" dide, häm Ğiraqta tüzemlelekkä çaqırdı. Säddam tiz ülde."
Xalıqara cämäğätçelektän törle reaksiälär kilä. İñ berençelärdän bulıp üz süzen AQŞ prezidentı George Bush äytte. Yazma räweştä taratılğan belderüdä, xökem eşe – Säddam üze üz qorbannarına ber qayçan da kürsätmägän ğädellek ğämäle ide, dielä. Ämma Säddamnıñ üleme ilgä tınıçlıq kitermiäçäk, digän Bush.
AQŞnıñ berektäşläre Awstraliä häm Britaniä dä, şundıyraq fikerdä tora. Londonda, Britaniä tışqı eşlär ministrı Margaret Beckett, Säddam üzeneken aldı, dide, ämma Britan xökümäteneñ ülem cäzasına qarşı bulğanın iskä töşerde. Sydneyda, Awstraliä premyer-ministrı John Howard, Ğiraqqa kitergän ğazapnı küz aldında totqanda, Säddam tieşle cäzasın aldı, dip belderde.
Säddam 1982 yılda Äl-Dücäil qalasında 148 şığınıñ üterelüe öçen ğäyeple dip tabıldı häm 5 Noyäberdä maxsus tribunal tarafınnan ülemgä xökem itelde. 26 Dikäberdä Apellätsiä mäxkämäse qararnı köçendä qaldırdı.
Xoquq yaqlaw oyışmaları xökem eşen "zur xata" dip täñqitläde. New Yorkta urnaşqan Human Rights Watch oyışması başlığı Richard Dicker, Säddam östennän bulğan xökem eşe häm anı asıp üterügä tarix üz bäyäsen biräçäk äle, dip belderde.
Äfğanstan prezidentı Hämid Qarzainıñ reaksiäse tınıç buldı:
"Elekke Ğiraq prezidentın asıp üterü – Ğiraq xökümäte eşe. Bez Ğiraq xalqına tınıçlıq, mullıq häm şatlıq telibez. Bu yañalıqnıñ Äfğanstanğa ber nindi dä täsire bulmayaçaq."
Qayber illär Säddamnı üterüne kisken täñqitläp çıqtı. Libiädä 3 könlek mätäm iğlan itelde. Vatikan ülem cäzasınıñ ğämälgä quyıluın "faciğa" dip atadı. Rusiä ülem cäzasın täñqitläde häm Säddamnıñ üleme köç qullanunı tağın da arttıru ixtimalına borçılu belderde. Yevropa Berlege Säddam qılğan cinäyätlärne dä täñqitläde, ülem cäzasın da kisken ğäyepläp çıqtı.
Ğiraqnıñ üzendä isä Säddamnıñ ülemenä küplär şatlandı. Şığılar yäşägän äs-Sadrda bäyräm itelsä, Säddamnıñ tuğan şähäre Tikritta berniçä yöz keşe Säddamnı asıp üterügä protest belderergä çıqtı.
Ğiraq räsmiläre, Säddam Xösäyenneñ qayda cirlänäçägen äle xäbär itmäde. Elekke Ğiraq citäkçeseneñ advokatı Najeed än-Nuaim, räsmilärgä, Säddamnı Ğiraqtan çittä kümergä sorap möräcäğät itkän.
Alsu Qormaş


text:
Kiçä 76 yäşen tutırğan Clarence Allen 26 yıl elek törmädän torıp 3 keşene üterergä färman birgän öçen bügen inyeksiä belän üterelde.
Ülem cäzası AQŞ yuğarı mäxkamäse cäzanı başqarmaw turındağı möräcäğätne kire qaqqannan soñ berniçä säğät üktäç başqarıldı.
Allen üzeneñ suqır, yarımsañğıraw, häm tägärmäçle arba belän genä xäräkät itärlek xäldä buluı säbäple ülem qararın ğämälgä aşıru räximsez häm ğädättän tış cäza bulaçaq dip qarşı çıqtı.
Yewropaneñ keşe xoquqların küzätep baru oyışması bulğan Yweropa Şurası anı cäzalawnı ğäyepläde.


text:
Hawa rayı
Hawa rayı aspanda ne bolıp atırg'anlıg'ı haqqında aytadı. Hawa rayı degende samal, shaqmaq, dawıl, du'beley, jawın, burshaq ha'm qar tu'siniledi. Ku'nnin' energiyası hawa rayına ta'sir ko'rsetedi. Klimat jıldın' ha'r qıylı waqıtlarında belgili bir territoriyada qanday hawa rayı ku'tiletug'ının ko'rsetedi. Ha'r qıylı ma'wsimlerde ha'r qıylı azıq-awqattan paydalanıladı.
Du'nya boylap hawa-rayı stantsiyalarında hawa-rayı tu'rleri o'lshenedi. O'lshew usılları bular samal tezligi, samal bag'darı, temperatura, hawa basımı ha'm ıg'allıq. Keleshekte hawa rayı qanday bolıwın anıqlaw ushın adamlar usı o'lshemlerden paydalanadı. Bul adamlar meteorologlar dep ataladı.
Jaman hawa-rayı o'mirdin' ha'm xojalıqtın' buzılıwına sebep bolıwı mu'mkin. Ol ku'ndelikli turmısqa da jaman ta'sir ko'rsetiwi mu'mkin. Jaman hawa rayına mısallar:


text:
Tönyaq Korea wäğdälären ütärme?
Tönyaq Koreya üzeneñ atom programmnarın kürsätergä häm bu yıl axırına qadär alarnı tämamlarğa rizalaştı. Bu xaqta AQŞ belän Tönyaq Koreya wäkilläre arasında 2 kön däwam itkän ike yaqlı söyläşülärdän soñ iğlan itelde. Ämma belgeçlär Tönyaq Koreya üzneñ wäğdäsen ütär, dip ışanıp citmi.
Hill äytkänçä, ike kön barğan “bik yaxşı häm citdi söyläşülärdän soñ”, bu qararğa kilende. Söyläşülärdä Tönyaq Koreyanıñ plutoniy häm uran bayıtu programnarı qaraldı.
Tönyaq Koreya yağınnan soyläşülärne alıp barğan Kim Gye Gwan, matbuğat oçraşuında bolarnı äytte: “Bez AQŞ häm Tönyaq Koreya arasında küp närsälär turında kileştek. Tınıçlıq söyläşülärneñ şulay tämamlanuına bez bäxetle. Bez açıq itep belderergä telibez. Bez barlıq programmalarnı kürsätügä häm alarnı ğämäldän çığaruğa teläktäşlebezne kürsättek.”
Äğär Pxenyannıñ wäğdäläre tormışqa aşsa, Tönyaq Koreyanıñ atom programmasına bäyle nizağ betäçäk. Atom programması tiräsendäge kierenkelek 5 yıldan artıq däwam itte. Şiklär uyatırlıq äyberlär bar. Britaniäneñ Leed Univertsitetındağı Tönyaq Koreya belgeçe Aidan Foster-Carter bu xaqta bolay di. “Min bu tiz ğenä bulır digän käyeftä tügel. İñ berençe çiratta, bü süzlären bez kemnän işettek? Añlawımça, bez monı Amerika wäkillärennän işettek. Christother Hilldan. – wäkillek citäkçesennän. Minem aña xörmätem zur. Ul söyläşülärne bik osta alıp bara. Ul xälneñ tärräqıy itüenä kiterä torğan keşe. Ul bu xaqta, moñıñ bulaçağına inanıp äytä. Bu anıñ stilendäge belderü. Tönyaq Koreyalılar belän awır bulğanın bilğeläsä dä. Yarar bu kilep çıqça, bu bik yaxşı bulaçaq. Kürerbez.”
Tönyaq Koreyanıñ kileşergä teläge barlığın kürsätüçe ğämällär buldı. Ul Yongbyondağı plutoniy citeşterüçe reaktornı tuqtattı häm BMO tikşerüçelärenä ilgä kerergä röxsät itte.
Läkin Tönayq Koreya belğeçe Foster-Carter äytkänçä, töp sorawlar qala birä. Alar arasında, Tönyaq Köreyanıñ uran programması ni däräcädä üskän, Pxenyan bu ölkädä bulğan bar mömkinlelären çınnan da açıp salaçaqmı?
Pekinda, bu ayda bulası 6 yaqlı söyläşülär bu sorawlarğa cawaplar birä alırğa mömkin. Tönyaq Koreya tışqı eşlär ministrı bügen, ägär il atom programması mäsäläsendä xezmättäşlek itsä, Washigton Pxenyannı terroçılarğa yärädm itüçe illär isemlegenän sızar, dip xäbär itte. Washington bu xäbärne ale raslamadı.


text:
Üzäk Azia: Taciqstan bu qışta da qarañğıda qalmasqa omtıla
Taciqstan räsmiläre, här yılnı qış aylarında bulğan, elektr energiäse citeşsezlegeñ beterü öçen, Üzbäkstan aşa Törekmänstannañ elektr citkerü kileşüem imzalagannarın belderde. Läkin xalıq bu kileşügä ällä ni ömetlänmi. Çönki ütkän yıllarda Qırğızstan belän imzalanğan şundıy qu kileşü ütälmäğän ide.
Gölşçähra Dehqonova, Taciqstannıñ könyağında, Xucand şähärendä, universitet uqutuçısı bulıp eşliy. Ul, ut bulmawı arqasında däreslärne tiyeşleçä äzerliy alalmawına zarlana.
“Uqutuçı bularaqtan, däreslärgä baştan äzerelänep kerergä tiyeşmen. Däres planıñ yazıp, uqıtılası tema xaqında östämä mäğlümätlär dä cıyarğa kiräk. Balalar aldına çığar aldınnañ, yañalıqlarnı qarap çığarga kiräk. Menä bu şartlarda, bu mömkin dä tügel. “
Çıñbarlıqta Taciqstan, Üzäk Aziada iñ zur elektrik citeşterä torğan qorılmalarğa iyä. Şulay da töbäk illäre arasında, Taciqstan soñgı yıllarda energiä qıtlığına duçar bulğan berdän ber il. Taciqstan Energiä, sänäğat häm elemtä komitetı başlığı Mirzaşärif İslamiddivov, elektrikneñ 50 protsentınıñ alüminyum citeşterü eşendä qullanıluın, bu säbäpdäñ tabiğiy energia çığanaqlarınnañ başqa xalıqqa citärlek energiänı tä’min itep bulawın äytte.
Taciqstandağı bu problemaga qarşı alternativ çığanaqlar tabu yulında, il prezidentı pänceşämbe könne yaña kileşü xaqında iğlan itte. Prezident İmamoli Rahmon, Taciqstanğa Üzbäkstan aşa Törkmänstannañ elektrik kiterü öçen, ike il belän kileşülären belderde. Yaña kileşü nigezendä, kiläse 3 yıl buyınça Taciqstan, Törkmäsntannañ yılına 1milliard 200 million kilowat säğat elektrik alaçaq.
Läkin, qaysı ber xäbärlärgä qarağanda, Üzbäkstannıñ bu külämdä elektrikne ütkärlek mömkinçelege yuq. İsometdinov bu mäsälägä açıqlıq kertep, azatlıq radiosına: Törkmänstannıñ bu külämdä elektrikne Taciqstanğa tämin itä alaçağın häm şul uq waqıtta Üzbäkstannıñda üz ütkärgeçläreñ yañarta başlawın belderde. Älbättä bu waqıt eçendä dä, Taciqstan üz energiä-citeşterü mömkinçeleklären buldıraçaq dip ışandıra räsmilär.
Xäzergäçä, yaña energiä citeşterü qoralmaların saluda rus häm iran şirkätläre belän kileşelsädä monı ğamälgä aşıru öçen bik az eşlänä. Taciq räsmiläre, üz xalqına yaqın kiläçäktä üzäk aziadağı barlıq körşe illärgä elektrik sata alırlıq köçkä iä bulaçağı xaqında söyliy. Läkin xalıqnıñ räsmilär äytkän süzlärgä matbuğat çaraları xäbärlärenä ällä ni ise kitme. Alar, çiklängän elektrik belän qışnı niçek tämamlarbız dip uylana.
Läkin, Üzäk aziadağı kürşe illärneñ çığanaqları äz bulsa da, alar barı ber yaxşıraq yäşi. Alarnıñ mondıy mäsäläre küptännäñ xäl itelgän.
Qış kilügä, miç, utın häm kümer bäyäläre dä arta. Xuncant bazarında miç satqan Sağadät, xättä fatirlarda yäşägän keşelär dä aş peşerü häm cılınu öçen, utın häm kümer yaqqan miçlär satıp alalar di.
“Utta yuq gazda yuq. Bıyıl 9 häm 10nçı qatta yäşägän keşelär dä xättä miçkä yağaçaq. Yuğiysä qış bik salqın”
Mömkinçelekläre bulğan xälle taciqlär, ber öy öçen citärlek elektrik tämin itäçäk generatorlar qullana, xäle bulmağannar isä, imin bulmasa da üzläre tärtipkä kitergän cixazlar qullana.
Bazarlarda, kibet kiştälärendä küptännäñ onıtılğan, keräsin lampıları, küpçelek romantik waqıtlarda ğına qullanılğan şämnär kürenä başladı, läkin bu yulı başqa maqsat häm häm başqa säbälärdäñ qullanıla.


text:
Başqortstan xälläre Sember tatar cämäğätçelegen dä borçuğa sala
Mäğlüm bulğança, Başqortstan Cömhüriäten buldıru 1919 yılnıñ martında iğlan itelä. Anı saf başqort däwläte itärgä tırışunı başqalasın Timäs awılında urnaştıru, çikläre totaş bulmasa da, ul waqıttağı Irınbur, Çiläbe, Kurgan, Tömän gubirnalarına kergän, başqort uqmaşıp yäşägän rayonnarnı da kertü raslıydır. Monıñ öçen şatlanuçılar da bulğandır. Şul akt yärdämendä İdel-Ural ştatı, Tatarstan-Başqortstan cömhüriäte öçen köräşkä noqta quyunı iskä almasañ. Şuşı akt üze ük Rusiä imperiäseneñ iñ yaratqan säyäsi ısulı - "divada et impera" - “bülgälä dä xakimlek it” ikänen qabat raslıy.
1920 yılda, bulaçaq Tatarstan cömhüriäte çiklären barlağanda, nigezdä, tatar töbäge bulğan Ufa ğubirnasın da Tatarstan çiklärenä kertü täqdimnäre yañğırıy. Läkin böyek yulbaşçı Lenin bu mäsäläne xalıq qulına tapşırırğa kiräk, di. İmeş, referendum uzdırırğa. Ämma 1922 yılda, xalıq fikere belän qızıqsınıp-nitep tormıyça, Başqortstannı “velikilatıp”, şul uq Lenin aña Ufa ğubirnasın büläk itä. Dimäk, Ulyan ölkäse tudırğan Volodya ike igezäk tatar-başqort arasına tutıqqan çöy qağıp quya. Zamança äytsäñ, “mina zamedlennogo deystviä”.
Ufa yaqlarınnan işetelgän xäbärlär näq şul minanı şartlatu tırışlıqlarıday qabul itelä. Başqortstannı respublika statusınnan mäxrüm itü tırışlıqları “jirinovskopodobnıylarnıñ” respublikalarnı ğına tügel, ğomumän, barlıq inorodeslarnı beterü, ä betärgä telämägän tatarlarnı “tarixi watannarı” – Mongoliägä olaqtıru kebek duamallıqları tegermänenä su qoyğanday kilep çığa. Ägär dä Başqortstandağı bu tırışlıqlarğa Mäskäw çınlap ta qolaq salsa, Tatarstannı da ölkägä äyländerüne köt tä tor. Krasnoyar kraenda, Perm, Qamçatqa, İrkut ölkälärendä milli berämleklärne beterü uñışlı uzdı bit – şılt itüçe dä işetelmäde. Äle “referendumnar” belän!
Boların “probnıy şar” – pretsedent dip qabul itärgä dä bula. Ufadan da mondıy ığı-zığı işetelä ikän, monı barı tik Mäskäwneñ şundıy säyäsätenä “läbbäykä” genä tügel, oluğ yärdäm dä bulıp çığar ide.
Xörmätle Ramil äfände!
Ul''yan ölkäseneñ “Tuğan tel” häm “Bolğar yañarışı” oyışmaları aktivistları mondıy qortqıçlıq süzlärne kiçekmästän tuqtatunı, monı uylap çığarğan provokatorlarnı milli xäräkättän quunı ütenep sorıylar.
Başqortstannıñ Tatar milli xäräkäte citäkçelegenä tağın ber oluğ üteneç bar. Başqortstanda başqort teleneñ DÄWLÄT TELE statusın ğamälgä kertügä qarşı urıs şovinistları belän citäkläşep köräşügä çik quysağız ide. Äye, tatar telenä däwlät tele statusı birelmäwe belän rizalaşıp bulmıy. Läkin här naçar närsäneñ yaxşı yağı bula. Häm şunı qullanırğa da kiräk. Äytik, başqort tele däwlät tele statusın alğan ikän, anı cömhüriätneñ barlıq watandaşları da üzläşterergä tieş. Şul isäptän urıs tuğannar da. Tatarğa bu ällä ni qurqınıç yanamıy. Ber ük telneñ ike dialektı ğına bit ul, tatar häm başqort telläre. Ä menä urıs tuğanıbız da başqortça söyli başlasa, ul da tatarça beläçäk. Dimäk, Başqortstan tatarı Başqortstan urısı belän tatarça da aralaşa başlar. Ällä bu naçarmı? Bik şäp. Barı tik qanunnıñ ütäleşe turında ğına qayğırtası qala.
Läkin monı Başqortstannıñ Tatar milli xäräkäte añlamıymı, ällä añlarğa telämime? Şovinistik möxittä tärbiälängän urıs balası öçen başqort telen belü – üzen kimsetü kebek tä qabul itelä ala. Bu mäs''älädä dä urıs cırın cırlawnı hiç tä añlap ta, aqlap ta bulmıy inde, cämäğät. Ä tatar öçen başqort tele buyınça östälmä däreslär ana telen kamilläşterü genä bulır ide.
Älbättä, başqort telen tatar balasına ana tele sıyfatında köçläp tağu – bernindi qanunğa da sıymıy. Tik monda da tatar millätçeläre iskä almağan ber bik tä ğibrätle närsä bar: Mortaza Räximevneñ canisäp waqıtındağı cinayätçel ğämälläre yañalıq tügel – ä barı tik 1979-yılğı canisäp näticälären kire qaytaru tırışlığı ğına buldı bit. Ä 1979-yılğı canisäp qırğıylıqların başqort tügel - Obkomnıñ 1-sekretare, tatar balası Şakirov oyıştırğanın iskä alsañ, tatar-başqort arasına çöy qağuçılarnıñ Ufada tügel – “tegendäräk” ikänen çamalap bulır ide. Şul uq Lenin salıp qaldırğan “şartlatqıç” yärdämendä ike igezäkne doşmanlaştıru. Çönki alar, berdäm bulıp, citäkläşep üz mänfägat''lären yaqlasalar, bu ike iñ köçle töbäkneñ tawışına qolaq salırğa da turı kiler ide.
“Bülgälä dä xakimlek it” säyäsäteneñ borın-borınnan kiñ qullanılğanın kürsätüçe ber dokument belän tanışu da urınlı bulır kebek. Orenbur gubernatorı Neplyuevneñ patşa xäzrätlärenä yazğan doneseniesennän özek täqdim itäbez.
“Başqortlarnıñ baş kütärüen yäşerep, min, qırğızlarnıñ işäyep barğan wäxşilekläre säbäple dip, qalmıq xanınnan 1000 qalmıq ğäskärien cibärüne soradım. Şulay uq min qırğız xanı Nuraligä başqort ğisyançılarına yärdäm itüdän tıyılunı sorap xat yazdım. Anıñ östävenä, Qırğız Urdasına cibärelgän möselman millätle tolmaçqa maxsus tatar telendä yazılğan yäşeren xat qıstırıp cibärdem. Irınburda bik tä yuğarı abruylı möselman ruxanie isemennän yazılğan xatnı. Anda, bu ruxani şiklänä, imeş: ägär baş kütärgän başqortlarnıñ eşe uñıp çıqsa, alar berençe qorbannarı itep qırğızlarnı bilgeläyäçäk, dielgän. Bu xäl alar arasında şundıy doşmanlıq tudırdı ki, Rossiä mäñgegä alarnıñ tatulığınnan xäweflänmäyäçäk.”
Ğasırlar buyı qullanılğan mondıy xäşärät säyäsättän bu ilneñ baş tartuı ixtimalı da kürenmi. Ä ike igezäk arasındağı yasalma qapma-qarşılıq - şul uq säyäsätneñ tegermänenä su qoyu ğına ul.
Xörmätle millättäşlär!
İzge ğämälläregezne işetep-belep torabız. Monısı öçen räxmät. Ämma bertuğan ike xalıqqa zarar kitererdäy ğamällärdän çitläşüne ütenep sorıybız.Älbättä, Mortaza Räximevneñ tatarğa qarşı yunältelgän bixisap ğämällären qabul itü qıyın: tatar teatrına qarşı törle tozaqlar qoru, Bäläbäy gimnaziäsen tamağına utırğan söyaktäy sanaw, xätta gimnaziä öçen tözelep kilüçe binanı cimertü omtılışların cinayät dip kenä atarğa bula. Läkin bu ğamällärneñ rejisserları Başqortstannan çittäräk ikänen dä isäpkä alu qomaçawlamas ide. Häm prezidentlıqqa saylanunıñ ikençe turında Sergey Veremeenkonıñ üz kandidaturasın kire aluı säbäplären dä...
“Tuğan tel” oyışması räise Mäxmüt Xäyrullin “Bolğar yañarışı” räise Şäwkät Bogdanov
09.08.06


text:
Qazanda Yewropa-Aziä iqtisadi berlege utırışı ütte
Qazanda bu könnärdä çirattağı zur xalıqara çara bara. Tatarstanğa EvrAzes – Evropa-Aziä iqtisadi berlege wäkilläre cıyıldı. EvrAzes – Evropa-Aziä iqtisadi berlegenä Rusiä, Qazaqstan, Qırğızstan, Belarus’, Üzbäkstan häm Tacikstan kerä. Bu oyışmada äğza illär arasında iqtisadı xezmättäşlek, urtaq säwdä bazarın buldıru, bäyälär, tariflar häm başqa şundıy mäs’älälär tikşerelä. Menä şuşı berlekneñ finans-iqtisad säyäsäte Şurasınıñ IV utırışına cıyıldılar Qazanda 6 aprel könne. Cıyılış şähärneñ Ratuşa binasında ütte.
EvrAzes cıyılışına älege oyışmağa kergän illärneñ häm küzätüçe räweşendä bulğan ike ilneñ wäkilläre kilde. Alar arasında nigezdä finans häm iqtisat yünäleşen alıp baruçı ministrlar. Rusiäne isä iqtisadi üseş häm säwdä ministrı German Gref wäkil itä. Monnan tış, qunaqlar arasında eşmäkärlär, säwdä, finanslar tarmağında eşläwçelär dä kilde. Cıyılışta qabul itüçe yaq – Tatarstan wäkilläre dä qatnaştı. Utırışnıñ başında qunaqlarnı sälämläp, respublika prezidentı Mintimer Şäymiev çığış yasadı. Ul Tatarstannı Könbatış belän Könçığışnı bäyläp toruçı dip äytte. Häm cıyıluçılarnı respublikanıñ berlekkä kergän illär belän xezmättäşlege xaqında söyläde.
Rusiäneñ İqtisadi üseş häm säwdä ministrı German Gref ta Tatarstannıñ Könçığış illäre belän elemtäläreneñ nıqlığın bilgeläp ütte. EvrAzes Şurası utırışınıñ Qazanda uzuın ul Tatarstannıñ näq menä şuşı berlekkä kergän illär belän xezmättäşlege ayıruça äybät buluın äytte. Şulay uq respublikanıñ başqa Rusiä töbäklärenä qarağanda, alğaraq kitkänen iskärtte. Bu xaqta ul jurnalistlarğa Qazannıñ hawa alanına pänceşämbe kiçendä kilep töşkäç söyläde. Äytergä kiräk, Tatarstan belän Rusiä arasındağı wäkälätlärne büleşü turındağı şartnamä qabul itelmäsä dä, respublika iqtisadi yaqtan üzen şaqtıy uñışlı täqdim itä. Soñğı arada Tatarstanda möhim xalıqara çaralarnıñ uzuı da yış küzätelä. Monıñ säbäplären turında respublika premyer-minsitrınıñ tışqı iqtisadı eşlär yärdämçese İskändär Möflixanov menä nindi fikerdä tora.
Tarixi şulay buldı inde, bezneñ respublika ul Rusiäneñ ber töbäge genä tügel. Monda törle sivilizatsiälär, mädäniätlärneñ tatu yäşäwne dä, eşmäkärlek belän şöğellänüneñ ürnägen dä kürep bula. Citmäsä, borınğıdan uq tatarlar bik äybät eşquarlar bularaq ta bilgele. Häm härber şundıy zur çaradan soñ bezneñ danıbız arta ğına bara. Minemçä, keşelärgä Qazanğa kilü bik küñelle. Qunaqlarnı bezneñ qunaqçıllıq ta, eşläw öçen tudırılğan şartlar da, könbatıştan da, könçığıştan da Qazanğa kilü uñaylı buluı qänäğätländerä. Bezneñ eş yaratuçanlığıbız, tırışlığız häm keşelärgä yaxşı şartlar tudıru arqasında qazan dönyadağı iñ aldınğı şähärlär rätenä kerä diärgä bulaÄ Qazandağı utırışta isä berlek illäre arasında Tamojnya berlegen buldıru, atomteş energiäsen qullanu, transport problemaları tikşerelde. Şulay uq Şuranıñ oyıştıru mäs’äläläre dä qaraldı. Anı tağı ber yıl däwamında German Gref citäkliäçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
Başqortstanda da Estoniädän üç alalar
Rusiädä Estoniägä qarşı başlanğan höcümnär şawqımı Başqortstanğa da kilep citte. “Universal-treyding” säwdä çeltäreneñ Başqortstandağı kibetläre üzlärendä Estoniädä citeşterelgän azıq-tölekne häm başqa kiräk-yaraqlarnı satudan tuqtawları xaqında belderde. Älege säwdä çeltäre üzendä Başqortstanda häm Mäskäwdä urnaşqan “Matritsa” isemle 31 kibetne berläşterä. Alarğa respublikadağı tanılğan tatar ğalime Xämit Ğizzätullinnıñ ulı Timur citäkçelek itä.
Älege qarar turında fikeren tulıraq belü öçen, bez Timur äfändeneñ üzenä möräcäğät itärgä uylağan idek. Ämma anıñ Ufada bulmawı turında äyttelär. “Universal-treyding” aksionerlar cämğiäteneñ matbuğat süzçese Zarema Mirsäyapova äytüençä, Estoniädän kertelüçe mallarnı satunı tuqtatu qararı östän quşu belän eşlängän eş tügel. “Monı säwdä çeltäre citäkçelege üze şulay qarar ite, - di ul. – Häm bu tıyu küpme kiräk şulqädär waqıt däwam itäçäk. Bez Estoniädän moña qädär alınğan tawarlarnı häm azıq-tölekne başqa töbäklär häm illär rizıqları belän almaştırabız. Şuña da bu ğämäldän satıp aluçılar zıyan kürmäyäçäk”.
Şulay itep bar Rusiädä Estoniägä qarata tiskäre qaraş başlanu Başqortstannıñ da çitlätep ütmäde. Üzlären çın patriotlar dip isäpläwçelär biredä dä bu şawqımğa därräw quşıla. Kemnärder bu ğämälläre belän başqalar arasında ayırılıp toru, reklama yasaw öçen dä qulay ısul kürä şikelle.
Elegräk tä xäbär itelüençä, Başqortstanda moña qädär dä Estoniägä tiskäre mönäsäbät belderü oçrağı bulğan ide. Ufanıñ Dim rayonında Tallin isemle uram bar. Menä şul uramnıñ isemen üzgärtüne taläp itüçelär bar. Älege başlanğıçnı başqala deputatları da kütärep aldı. Alar bu mäsäläne üzläreneñ 17 mayda ütäçäk çirattağı utırışında tikşerergä kileşkän. Şulay itep yuqtan ğına başlanğan ğämällär zur säyäsätkä äylänep kitte.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Diwan
Diwan (farsı دیوان ) — qayber İslam däwlätlärendä yuğarı başqarma häm qanunnar çığara torğan xakimiät organı häm şuşı organnıñ citäkçese ataması.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berençe tapqır Diwan süze xälifä Omar (634-644) xakimlegenä bağışlanğan käğäzlärdä IX ğasırda telgä alına.
Tatar däwlätläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan xanlığında häm bütän tatar däwlätlärendä Diwan - qanunnar çığara torğan yuğarı wäkillär däwlät organı bulğan. Qayçaqta Diwan äğzaları xannı saylağan. Däwlät başında xan torğan. Anıñ eşçänlege asılda díwan äğzaları qarar-kiñäşläre nigezendä alıp barılğan. Xannan qala aqsöyäklär qatlawın bäk, ämir, morzalar, ruxanilar, ä xärbi qatlawnı uğlan, bahadir, içkilär täşkil itkän. İdaräçe ıruğlar: Arğın, Barın, Qıpçaq, Şirin bulğan.
Xäzerge zaman[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Marokko soltanatında ministrlıqlar diwan dip atala.
- Diwan al-Alaf: xärbi ministrlıq
- Diwan al-Bar: diñgez ministrlığı
- Diwan al-Shikayat (Chikayat): şiqäyät ministrlığı


text:
Üz xalqın räncetüdä ğäyeplänüçe kürenekle törek yazuçısı Orhan Pamuk eşen qarawçı mäxkamä utırışı açılğannan soñ küp tä ütmästän kiçekterelde. İstanbuldağı mäxkamä xäkime Yustitsiä ministrlığına bu eş qaralırğa tieşme yuqmı ikäne turında qarar qabul itü waqıtı birü öçen 7-nçe fevral'gä küçerelde dide.
Yewropa Berlege bu mäxkamä eşe Berlekkä quşılırğa teläwçe Törkiädä fiker belderü irege torışın kürsätüçe sınaw dip borçılu belderde. Yewropa parlamentı äğzası Camiel Eurlings İstanbulda mäxkamä binası yanında jurnalistlarğa "Bu barlıq törkiä watandaşlarınıñ fiker belderü irege öçen genä tügel, bu Törkiäneñ Yewropadağı däräcäse öçen dä naçar. Tağın ber märtäbä äytäm. Bu naçar kön. Çönki xökümät bu eşneñ qaraluın, häm Yewropa Berlegendä, dönyanıñ başqa öleşendä Törkiäneñ däräcäse töşüne tuqtatu mömkinlegen quldan ıçqındırdı" dide.
Pamuk Berençe dönya suğışı çorında 1 million Ärmän, soñğı berniçä distä yılda 30 meñ Körd üterelde dip äytkän öçen 3 yılğa törmägä yabılırğa mömkin. Pamuk törkiädä bolar turında äytergä yaramıy di.


text: Dähli. Hindstannıñ könbatış yarında ilneñ xärbi diñgez köçläre 18-nçe ğasırda batqan ber britan säwdä korabı qaldıqların tabıp, andağı qızıqlı tabıldaqlar buluwın açıqladı. Hindstannıñ xärbi diñgezçeläre ilneñ arxeologiä belgeçläre belän, “Prince Royal” dip atalğan şul korab qaldıqların kütärep, anda 4 tup, köymäneñ iseme yazılğan çañ, çınayaqlar, bizälgän çülmäklär taptı. Belgeçlär äytüwençä, şuşı korab könyaq-könçığış Aziädän kilgändä Ğäräp diñgezendä 1790-nçı yıllar tiräsendä hälakätkä oçrağan häm batqan. Andağı tabıldıqlar xäzer hind başqalası Dählidä kiläse atnada açılaçaq häm diñgez arxeologiäsenä bağışlanğan xalıqara seminarda kürsäteläçäk.


text:
Hıuıqtar burandarğa almaşındı
Yul xäräkäte imenlege däwlät inspeksiahı la bögön yörtüselärgä maxsus belderew yahanı. Käräk bulmaha oźon yulğa sıqmasqa saqıra ular. Sönki satlama hıuıqtar osoronda yän öşötkös xäldär bulğan ikän. 4 keşelek ber ğäilä yulğa sıqqan häm maşínaları watılğan. Ularźıñ dürtehe lä tuñıp ülgän. Ata-äsä üź keyemdären sisep balalarına keyendergän bulğan. Ämmä bıl da yarźam itmägän küräheñ. Yul xäräkäte imenlege däwlät inspeksiahında äytewźärensä, burandar źa bik yetdi xäwef tıuźıra. Şuğa la ular yulğa sıqmaźqa käñäş itä.


text: Mirnıy, Yaqutstan. Biredä bügen meñlägän keşe, şul isäptän Yaqutstan prezidentı Väçeslav Ştırov ta qatnaşqan tantanada sovet diktatorı Yosif Stalingä häykäl açıldı. Natsilärgä qarşı suğışta ciñügä zur öleş kertkän dip sanalğan, läkin tänqitçläre tarafınnan üz xalqına qarata qanlı ğämällär qılğanı öçen kisken xökem itelgän Stalin xörmätenä çäçäk bäylämnäre salındı. Bügenge waqiğä Rusiä xalqında diktatornıñ abruyı arta baruın kürsätkän soñğı ber bilge bulıp tora. Elekke sovet prezidentı Mixail Gorbaçov bügen Stalinne berqayçan da kiçerergä yaramıy dip beldergän ide.


text:
“EдиHaя Poccия” firqäseneñ Tatarstan bülege konferensiäse
Soñğı waqıtta LDPR, Jirinovskiy firqäse üzeneñ abruyın arttırdı, “ЖизHb'” dip atalğan ber yaña firqä Tatarstanda aktiv eş cäyelderä. Räfqät Altınbaev imzası belän şuşı firqä isemennän 8 Mart bäyräme belän xatın-qızlarnı täbrik itep, räsemle xatlar taratu da iğtibarnı cälep itte. 15 martta “ЖизHb'” firqäseneñ Çallı bülege citäkçese Nursinä Äbdraşitova partiägä 4-5 meñ Çallı keşese yazıluın İntertat.ru xäbärçesenä äytkän.
Älbättä, dilbegä totarğa, däğwä itärgä barı tik ber genä firqä sälätle - şul uq “EдиHaя Poccия”. 29 martta şuşı firqäneñ çirattan tış qorıltayı bulaçaq. Anda partiä Ustavına tözätmälär kertep, citäkçelekne üzgärtep, eşne yañartıp cibärergä tieşlär. Yedinoroslarğa yaña qibla birüçelär arasında Tatarstannan saylanğan deputat Oleg Morozov ta bar. Şimbä könne Oleg Morozov citäkçelegendäge ideologik komissiä äzerlägän Manifest Tatarstan yedin-urısları tarafınnan tikşerelde. Vladimir Putinnıñ töp tayanıçı bulırğa cıyınğan firqäğä ör yaña ideologiä birüçe Qazan keşese bulğaç, tatarstanlılarnıñ bu xälgä mönäsäbäten belü ähämiätle. Şimbä könne “EдиHaя Poccия”neñ Tatarstan bülege dä çirattan tış konferensiä ütkärep, älege Manifestnı xupladı häm Ustavqa täqdim itelgän ber distä üzgäreşne rasladı. Mäskäwdä bulaçaq çirattan tış qorıltayğa 7 delegat saylandı. Ğinwar axırında Tatarstanda yedinoroslarnıñ sanı 14 meñ bulğaç, här ike meñ keşedän ber delegat saylanğaç, menä şul cide urın kilep çığa da inde. İke säğät däwam itkän şuşı konferensiä Tatarstandağı xakimiät firqäseneñ nindiräk xäldä buluın añlarğa yärdäm itte.
Bu şulayraq buldı. Şimbä könne irtänge säğät 11-dä Qazan energetika institutınıñ binasına distälärgä avtomobillär yünälde. İnstitutnıñ Zur konferensiä zalında yözdän artıq delegat häm berniçä distä qunaq tawışsız-tınsız kerep utırğannan soñ, “EдиHaя Poccия”neñ citäkçese Yuriy Näcmiev forumnı açıp cibärde. Zalda utıruçılar arasında elek obkom, raykom tiräsendä yörgän abzıylar häm apalar, qayber rayon başlıqları, eşquarlar küpçelekne täşkil itte. Prezidiumğa Mäskäwdän qaytqan Rusiä deputatları Oleg Morozov, Färidä Ğaynullina, Mixail Rokitskiy, Nail Xösnetdinov ta utırtıldı. Färit Möxämmätşin citäkçelegendäge “Tatarstan yaña ğasır” xäräkäteneñ liderları, respublika xalıq deputatları monda küzgä taşlanmadı. Prezident apparatı citäkçese Äqzam Ğöbäydullin “EдиHaя Poccия” firqäseneñ räistäşe Mintimer Şäymiev isemennän täbrik süze uqıp birde. Yuri Näcmiev firqäneñ respublika bülegendä yañalıqları turında xisap birde, Nail Xösnetdinov firqäneñ yaña manifestı turında notıq söyläde, tağın biş keşe üzläreneñ xisap-fikerlären 4-5 minut eçendä äytep birdelär. “Milli uñış yulı” dip atalğan bu Manifest turında ayırım ber utırıp söylärgä kiräk. Ul 18 bittän tora. Töp fikere - 21 ğasırda Rusiäne ayaqqa bastıru eşenä alınuçı partiä xäzerge burıçlarnı ütärgä häm zur maqsatlarğa ireşergä sälätle, dip äytelgän anda. Elekke zamannarnı iskä töşergän “EcTb Takaя пapTия!” digän cömlä Manifestnıñ berençe bitendä ük. Monıñ öçen Rusiä xalqınıñ berdäm ixtıärı häm tarixta bulmağança qüätle kollektiv ğämällär kiräk. Bu tırışlıq, köçänü, urısça äytkändä - “ycилия” Rusiädäge küp xalıqlarğa tayana. Häm ul kosmosqa omtılu belän çağıştırırlıq.
Manifestta “Berdäm Rusiä”neñ Milli uñış formulası, ciñügä baru yulları kürsätelgän. Çınnan da, bu partiä ğädättän tış zur eşkä alına. Böten il, böten xalıq uñışı häm üseşe öçen cawap birergä äzerlänä. Konferensiädä qatnaşuçılar häm xalıq moña ışansın öçen Oleg Morozov östämä çığış yasadı. Ägär dä barlıq başqarma xakimiät, barlıq säyäsi köçlär tuplanıp, ber maqsat quya ikän, bu ezsez qalmas, älbättä. Bigräk tä däwlät çinovniklarnıñ, eşquarlarnıñ mömkinlekläre ber urında tuplansa. Şulay da, Milli uñış digän süzdän qurquçılar da buldı. Çönki milli digän töşençä Manifestta gomumrusiä däwlät häm xalıqnıñ berlege mäğnäsendä birelgän. Ä rus häm tatar telendä milli uñış häm milli küpçelek terminnarınıñ mäğnäse etnik küpçelek, millät uñışı - ber millät uñışı kebek qabul itelä. Änwär Möxämmätzakirov, Rimma Ratnikova menä şuşı “milli” digän süzne üzgärtergä täqdim ittelär. Ğomumän, milli säyäsätkä kübräk iğtibar itü kiräklege äytelde. Alabuğa pedagogiä institutı rektorı Nail Mansur ulı Wäliev Fännär akademiäseneñ gumanitar bülege akademik-särqatibe bularaq ta çığış yasap, keşelärne tärbiäläw öçen balalar, yäşlär oyışmaları, komsomol, pioner berlekläre kebegräk strukturalar kiräklege turında söyläde. “Berdäm Rusiä” partiäseneñ eşlärenä fänni fikerläw yärdäm itärgä, Tatarstan fännär akademiäseneñ ğalimnärneñ potensialın partiä eşenä cigärgä kiräklegen äytte Nail Wäliev. Tatarstan häm tatar xalqınıñ mänfäğätlären yaqlaw turında küp söyläp tormasalar da, Norlat şähäre citäkçese Fatix Sibgatullin, yäşlär oyışması citäkçese Dmitriy Vtorov, Bögelmä wäkile Ferdinand Timerxanov Tatarstan şartlarında säyäsät belän eşläw turında qızıqlı fikerlär äyttelär.
İrtäme-soñmı “EдиHaя Poccия”neñ Tatarstan bülege üzeneñ qiblasın tabar, respublika xalqınıñ mänfäğätlären yaqlaw yulına basar, digän ömet belän taraldılar konferensiägä kilüçelär. Xäzergä matdi häm oyıştıru ideologik yaqtan zur qıyınlıqlar kiçerüçe bu oyışmanıñ saylawda küpme tawış kiteräçägen äytep bulmıy. Partiäsez yäşärgä künekmägän xalıq ta qızğanıç, bügenge kön şartlarında yañaça eşlärgä öyränmägän säyäsi oyışma üze dä qızğanu xise uyata.


text:
Irımbur ölkähendäge Qayıpqol auılı xalqı tıuğan töyäktäreneñ 250 yıllığın bildäläne
Tuq yılğayı buyında ultırğan töbäk Irımbur ölkäheneñ Aleksandrovqa rayonına qaray. Rayon xalqınıñ 78 protsentı başqorttar. Başqortostandıñ tarixi ere Qayıpqol auılında başqort xalqınıñ xalıq säsäne Möxämätşa Buranğolov yäşägän, bında bildäle kinorejisser, Salauat Yulaew isemendäge premiya laureatı Ämir Abdrazaqov tıuğan. Ämir ğäbdelmän ulı bögön beźźeñ äñgämäsebeź. Qayıpqol auılı keşeläre bınan 250 yıl elek Başqortostandıñ Qırmıśqalı rayonı yaqtarınan yäyläü eźläp Tuq buyźarına barıp sığa. Yomran-Tabın ırıuına qarağan başqorttar balıqqa bay Tuq yılğahın, unıñ hoqlanğıs tirä-yağın oqşatıp şunda töyäklänä. Qayıpqol qart auıldıñ starostahı 1773-75 yıldarźa Salauat Yulaew etäkselegendäge ixtilal waqıtında Tuq-Soran buyźarında yauğirźar yıyıp üź erźären azat iteüźä qatnaşa. Şarlıq tigän auıl aśtında batşa armiyahı menän huğışıp eñelälär. Şuğa qaramaśtan, batşa xökümäte Qayıpqoldo yarlıqay. 2-se waqiğa – Qayıpqol auılında 1905-15 yıldarźa Möxämätşa Buranğolov uqıta. 1914-se yılda huğış başlanğas, auıl qarttarı käñäşläşep Möxämätşa Buranğolovtı mulla itep quyalar häm huğıştan alıp qalalar. Ä 1917-se yılda Tuq-Soran buyı başqorttarı Möxämätşa Buranğolov etäkselegendä 1-se başqort xökümätenä bağışlanğan Qaruanharayźağı qoroltayğa altın öźäñkele häm eyärle-yügänle at alıp barıp Zäki Välidigä büläk itälär. Zäki Välidi törmänän sıqqas, Soran buyındağı Ğümär auılında tuqtalıp Siläbe yağına ütep kitä. Başqort xalqı tarixında abruylı urın alıp torğan İr-uźamandar yaźmışı menän Qayıpqol töbäge tığıź bäylängän.
Rämzit Äbüläev


text:
Bügen Macarstan häm Malta’da Yevropa Berlegenä kerü turında referndum uza. Xalıq fikeren beleşülärgä qarağanda Macarstan xalqınıñ 70%tı Berläkkä kerüne xuplap tawış biräçäk. İldä fevral ayınnan birle köçle Yevropa Berlege yaqlı kampaniä bardı, parlamenttağı 4 firqa dä Berlekkä kerüne xuplıy.
Macarstannıñ premyer-ministrı Peter Medgyessy, üz ileneñ monnan soñ çäçäk ataçağına ömetlänüen belderde. “Bezneñ xäzer ber ğailä buluıbız bik yaxşı, bez dä -üz qimmätläre bulğan ber ğailä äğzase. Şuşı qimmätlärne bez Yevropa Berlege äğzaläre belän urtaqlaşabız. Kiläçäktä Macarstannıñ çäçäk atuına, bay häm tınıç ber il buluına ömetlänäm,” dide Macar premyerı.
Belgeçlär fikerençä Macarstannıñ Berlekkä kerüeneñ töp säbäbe-iqtisadi. Berlektäge bayraq illärgä quşılu Macarstanğa distä yıl elek betkän kommunizm çorınnan birle nığıp kitä almağan bazar iqtisadın cayğa salırğa yardäm itäçäk. Referendum bügen Qazan waqıtı belän kiçke säğat 11dä tämamlana.
Maltada isä wazğiät başqa törle. Biredä uzğan ayda Berlekkä kerü turında referndum uzdı inde. Ul çaqta näticäläre qabul iterlek bulmağanı öçen bügen bu mäs’älädä xalıq parlament öçen tawış birä. Bügengä qadär fiker beleşülär, xalıqnıñ Yevropa Berlegenä kerüne yaqlağan, xakimiättäge Millätçe Partiäse öçen tawış biräçägen kürsätte. Berlekkä kerügä qarşı bulğan oppozitsiädäge Leyborist partiäse xalıq arasında bik populyar tügel. Leyboritslar bügenge tawış birüne –Yevropağa “yuq” dip äytergä soñğı mömkinlek bularaq qabul itä. Berençel näticälär irtägä töş waqıtında iğlan iteler dip kötelä.