text:
HRW: Ğiraq törmälärendä cäzalawlar haman da ğädäti küreneş bulıp qala
Keşe xoquqların yaqlawçı Human Rights Watch oyışmasınıñ sişämbedä iğlan itelgän xisabında äytelgänçä, Ğiraq törmälärendä totqınnar qıynala, elektr utı belän cäzalana, açlıqtan intekterelä, basıp qına torıp bula torğan bülmälärdä totıla. Human Rights Watch Ğiraq xökümäten şuşı keşe xoquqların tupas bozuda qatnaşuda ğäyepli.
Audio (Sarah Whitson)
"Totqınnar üzläreneñ tüşämgä elenep quyıluları, timer häm ağaç tayaqlar belän qıynaluları turında söyläde. Ayaq-qullarğa, censi äğzalarğa elektr totaştıru, açlıqqa intekterü oçraqları bulğan. Törmä saqçısına rişwät birep kenä aş alıp bulğan."
Whitson süzlärençä, totqınnar yanına alarnıñ tuğannarı yä advokatları kertelmägän, kübese ğäyep tanu qäğäzen bäylängän küzlär belän imzalarğa möcbür itelgän. Soñraq soraştıruda qatnaşqannarnıñ kübese ber ğäyepläwsez irekkä çığarılğan. Totqınnar äytüenä qarağanda, mondıy xällär başqa törmälärdä dä ğädäti küreneş.
Human Rights Watch xisabında äytelgänçä, Ğiraq iminlek köçläreneñ xezmäte bik awır, ğisyançılar politsiä häm ğadi xalıqqa daimi höcüm itep tora. Şuña da qaramastan, törmädäge cäzalawlarnı aqlap bulmıy.
Audio (Sarah Whitson)
"Xalıqara qanunnar da, Ğiraq qanunnarı da cäzalawlarnı tıya. Törmädä utırğan häm berkemgä yanamağan keşene cäzalawnı aqlap bulmıy. Bu iñ yuğarı citäkçelär eşe. Alar, cäzalaw qabul itelerlek ğämäl tügel, monı eşlägän keşe cawapqa tartılaçaq dip açıqtan-açıq äytergä tieş."
Human Rights Watch oyışmasınıñ bu xisabına cawap itep, Ğiraqnıñ Keşe xoquqları ministrı Bäxtiär Ämin tärmälärdä mondıy xällär buluın tanıdı. Distälägän yıl Säddam rejimınnan soñ Ğiraq xärbiläreneñ ğädäten üzgärtü öçen waqıt kiräk bulaçaq, läkin bez bu yünäleştä eşlibez, dide ul:
Audio (Bäxtiär Ämin)
"Bez bu xällär turında baş prokurorğa, mäxkämä şurasına, eçke eşlär häm yustitsiä ministrlığına citkerdek, alarnı tieşle çaralar kürergä, bu waxşeleklärne qıluçılarğa caza birergä soradıq."
Britaniäneñ Tışqı eşlär ministrlığı Human Rights Watch xisabın xuplap qarşı aldı häm anı öyränäçägen äytte. Britaniäneñ Ğiraqtağı ilçese Edward Chaplin bu mäsäläne Ğiraq xökümäte belän tikşerergä cıyına.
Ämmä Human Rights Watch oyışması Ğiraqta ğäskär totqan xökümätlärne süzdä genä qalmasqa, ğämällär qılırğa çaqıra. Başqa kiñäşlär arasında oyışma britan häm amerikan räsmilären cäzalawlarğa yul quyılmayaçaq digän anıq siğnal cibärergä kiñäş itä. Amerikan xärbiläre ütkärgän künegülär waqıtında keşe xoquqların häm qanunnı ixtiram itügä basım yasara çaqıra.
Ul arada Amerikanıñ watandaşlar ireklege berlege amerikan xärbiläreneñ Ğiraqta totqınnarnı räncetüläre turında soñğı xisap uñayınnan borçılu belderde. Xärbi räsmilär süzlärençä, bu xällär centekläp tikşerelgän, ğäyeplelär cawapqa tartılğan.
-Ali Gilmi


c: text/html

text:
Yaqın Könçığışqa säfären däwam itep Däwlät Sekretare Colin Powell Misır başqalasına kilep citep prezident Hösni Möbäräk belän oçraştı. Aña qadär Möbäräk Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät başlığı Javier Solana belän oçraştqan ide. Yaña tınıçlıq planı-töbäktä totrıqlılıq buldırır öçen küp mömkinleklär tudıra, läkin eşkä tizräk totınırğa kiräk, dide Solana.
Misır tışqı eşlär ministrı Ahmed Maher da Solana belän söyläşülär uzdırdı. Maher Fälestinnärne, İsrael provokatsiäsenä birelmäs öçen terror höcümnären tuqtatırğa çaqırdı.
Amerikan däwlät sekretare Powell Maher belän berlektä uzdırğan matbuğat oçraşuında, Ğiraq xalqı axırğı çiktä üz xökümätläre belän ğorurlanırğa tieş bulaçaq, dide.
“Bez il buylap törle oçraşular uzdırırğa tırışabız, häm bezneñ burıç-cirle citäkçelärne tärbiäläw. Xalıqnıñ böten qatlamnarın wäkillek itkän xökümät tözelgäç Ğiraqlılar bu citäkçelär belän ğorurlanaçaq, axırğı çiktä qarar çığaruçı-Ğiraq xalqı üze bulaçaq”, dide Powell.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Ansar äs-Sönni Armiäse dip atalğan bu törkemneñ internet säxifäsendä alarnı Bağdad belän Hilla arasındağı yulda totıp berseneñ başın kistek, 10-sın atıp üterdek dielä. Säxidäge videoyazmada Ğiraq xärbiläreneñ üz isemnären äytüe häm üterelüe dä kürsätelä. Bu törkem Fällücädä, Sämärrädä, Ramadida häm başqa urınnarda üterelgän ğiraqlılar öçen üç aluın belderä. Başqa ber suğışçan törkem ber polyak xatınnı totıq itep aluın belderde häm Pol'şa ğäskärlären Ğiraqtan çığarunı taläp itte. Pol'şa saqlanu ministrı Jerzy Szmajdzinski bu taläpne şuna uq kire qaqtı. Ul Pol'şa totıq aluçılarnıñ taläplären ütäw belän şöğellänmi dide. Szmajdzinski totıq alınu turında xäbärne raslıy almawı turında äytte häm ber polyak soldatı da yuğalmadı dide. Qatardağı Äl-Cäzirä televideniese olı yäştäge ber xatınnı kürsätte. Anıñ iseme äytelmi. Ul bitlekle ike keşe arasında utırıp tora. Bitleklelärneñ berse anıñ başına pistolet terägän. Üzem Äbü Bakr äs-Siddiq Fundamentalist törkeme dip atawçı bu törkem moñarçı mäğlüm tügel ide. Bağdadnıñ könyağındağı Räşit rayonında maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä kizü kötüçe ber amerikan soldatı häm ber ğiraqlı ülde. Ğisyançı Fällücä şähärendä AQŞ hawa köçläre terrorçı citäkçe Äbü Musab äz-Zärqäwi tarafdarları cıyıla torğan urın dip şiklänelgän yortnı cimerde. Ul hawa höcüme näticäsendä kimendä 2 keşe hälak buldı dip xäbär itelä.


text: Rusiä tışqı äşlär ministerlığı çeçen räsmienä Quşma Ştatlarda síınu xoquqı birelgännän soñ, Waşingtonnı terrorğa qarşı suğışta ike törle ülçäw qullanuda ğäyepläp çıqtı. İlyäs Axmadov tanılmağan İçkerí çäçän xökemäteneñ tışqı äşlär ministerı. Ul bügen üzenä Ameríkta síınu xoquqı birelüne inlan itte. Rusiä tışqı äşlär ministerlığınıñ belderüendä bolay dielgän: “Bez Axmadovqa säyäsi síınu birü qararına AQŞ nıñ terrorğa qarşı suğışta ike törle ülçäw qullanuda çirattağı misalı dip qaríbız”. Rusiä 2002 nçe yıldan birle Axmadovnıñ ameríktan çığarıluı öçen tırışa.


text:
Tatarstanda eş belän tä’min itü, mäşğüllek probleması kiskenläşä
Ministrlar Kabinetınıñ sişämbe könge eşlekle kiñäşmäsendä şul çaralarğa yomğaq yasaldı häm tiz arada mäşğüllek, eşsezlek problemalarına bağışlanğan respublika kiñäşmäse ütkärergä qarar itelde. Bu xäbärne mäğlümat çaralarına älege kiñäşmädä qatnaşqan Xezmät häm mäşğüllek ministrı Boris Zaxarov Ministrlar Kabinetınıñ sişämbe brifingında ireşterde. Başta ul jurnalistlarğa qısqaça ğına mäşğüllek sistemasınıñ tözelü tarixın söyläde. Mäğlüm ki, Tatarstanda “Mäşğüllek turında”ğı qanun 1991 yılda uq qabul itelgän. Şunnan birle respublikada bu ölkädä törle programmalar başqarılğan. 2001-2003 yıllarğa tözelgän ğämäldäge programma qanunğa nigezläp raslanğan. Yäğni respublikada eşsezlek häm eş belän tä’min itü belän küptännän häm citdi şöğellänälär. Läkin soñğı waqıtta eşsezlek probleması kiskenläşte. Monıñ säbäpläre turında Boris Zaxarov bolay dide:
Audio
Berençedän sotsial'-iqtısadı üseş tieşle däräcädä barmıy. Yäğni, citeşterü mäydannarın arttırırlıq, yaña eş urınnarı buldırırlıq tügel. Başqa säbäplär şuşı töptän çığalar häm ere şirkätlärneñ, zavod-fabrikalarnıñ xäle belän bäyle. Eşçelär sanın qısqartu, eş belän tä'min itä almaw säbäple mäcbüri administrativ yallarğa cibärü. Menä şundıy säbäplär arqasında Tatarstanda bıyıl dürt ayda, uzğan yıl belän çağıştırğanda, terkälgän eşsezlär sanı 11% artqan häm 1 mayğa 27 meñ keşe täşkil itkän. Terkälmägännäre belän isäplägändä, bu san 100 meñ çaması ikän. Läkin alda äle problema tağın da kiskenläşä. KamAZ, “Tatenergo”, “Tatneft'” kebek ere berläşmälärdä zur qısqartular kötelä. KamAZda 7 meñ keşe, “Tatneft'” berläşmäsendä 10 meñ, yäğni här bişençe eşläwçe keşe qısqartılaçaq. Älbättä, xökümät alda äytelgän qanunnar, programmalardağıça keşelärne aç-yalanğaç qaldırmaw çaraların küräçäk. Äytik, eşsezlärgä ayğa Rusiädäge yäşäw minimumı külämendä 1.746 sum aqçalata yärdäm bireläçäk. Monıñ belän yözär-meñlägän eşsezlär armiäse niçek kön kürer, här xäldä yaqın yıllarda Tatarstanda töp azıq-tölek, ikmäkter, sötter, itter problema bulmayaçaq.


text: Mäskäwdä, "Soldat anaları" komitetı wäkilläre bügen, yazğı xärbi xezmätkä alu waqıtında äti-änilärne xärbi komissariatlarğa kertmäyäçäklär, dip xäbär itä. "Soldat anaları" komitetınıñ Mäskäw bülege sekretare süzenä qarağanda, xärbi citäkçelek, äti-änilärgä xärbi komissariatqa kerü barı tik qabul itü könnärendä, ğömüm nigezdä genä röxsät itelä dip beldergän. Mondıy çikläwne alar, xärbi komissariatnıñ terrorçılıq belän köräş çarası dip añalata. "Soldat anaları" komitetı yazğan belderüdä, bu çara qanunsız dip atalğan häm xärbi xezmätkä alu punktları sivil oyışma bulıp sanala dielgän.


text:
Anda gäzitneñ iñ aktiv xäbärçeläre, milli xäräkät äğzaları, ana tele uqıtuçıları qatnaştı. Gäzitneñ redaktorı İsxaq Xälimev başta söyläşüneñ töp yünäleşlären bilgeläp ütte.
(Millät yazmışınıñ töp ideoloğı, dip äytergä dä buladır, böek şäxes Ğayaz İsxaqi mäğlümät çaralarınıñ töp maqsatı itep millätkä xezmät itüne assızıqlağan. Bez dä şul yunäleştä eşlärgä tırışabız.)
Şuşı maqsattan maxsus sannar çığuına da tuqtaldı redaktor. Misalğa Semberdäge – 91-yençe, Mäläkästäge 22-nçe mäktäpkä tulayım bağışlanğan sannarın kiterde. Martta Yaña Malıklı rayonında yäşäwçe millättäşlärebezneñ milli mänfägät'lären qänäğätländerügä bağışlanğan maxsus san çığaçaq. Ä Sabantuy aldınnan – şuşı milli bäyrämebez turında. Anı tösle häm küp tirajlı itep çığaru küzdä totıla. Bötendönya Tatar Kongressınıñ alda torğan Qorıltayında başqa ölkälär wäkillärenä dä öläşü öçen. Tik moña berqädär yärdäm dä kiräk bulır. Mondıy ğämäl “Ömet”neñ abruyın kütärü, dimäk, tirajın üsterügä dä fayda kiterer, digän ömet belderde İsxaq Xälimev. Häm älege çara da şul uq maqsattan oyıştırılğan. Moña qädär gäzit üzeneñ 5, 10, 15 yıllıq yubileylarına ğına xalıq cıya ide. Ä xäzer yıl sayın bulaçaq. Tiraj mäs’äläsendä oçraşuda qatnaşuçılardan da yärdäm kötelä. Ä redaksiä üze bolay da qayber yullar ezli ikän inde.
(Mäsälän, 22 häm 91 mäktäplärgä, şulay uq baytaq mäçetlärgä arzanraq bäyägä yazdıru mömkin. Bu oyışmalarğa gäzitne turıdan-turı iltep tapşıru, Poçta xezmäte öçen tüläwdän azat itep, çığımnarnı nıq kimetä.)
Çığış yasawçılar da tiraj mäsäläsendä nindi çaralar kürü mömkinleklärenä tuqtaldılar. Möfti Fatıyx xäzrät Aliullov, dini mäs’älälärgä qağılışlı täqdimnärennän soñ, tiraj mäs’äläsendä üzeneñ eş ısulları belän tanıştırdı: mäsälän, mäçet qartları üz kürşeläre, tanış-beleşläre arasında ügetläw eşläre alıp baralar ikän. 55-mäktäpneñ ana tele uqıtuçısı Gölüsä Kärimeva, däreslärdä “Ömet”ne qullanıp, anıñ belän qızıqsınu uyatu, dimäk, ata-analarnı yazıluğa künderü ciñeläyä.
“Aq bars” isemle yaña ğına tuğan Yäşlär oyışması citäkçese İldar Usmanov üzläre oyıştırğan çaralarnıñ “Ömet”tä kiñ yaqtırtıluı kiräklegenä basım yasadı, häm monıñ ike yaqqa da faydalı bulaçağın nigezläde. Mäläkästä yäşäwçe tanılğan şağir häm milli xäräkät aktivistı Rawil Şafiğullin üz täcribäse belän büleşte. Härkemeñ tanışları bar, alarnıñ tağın başqa tanışları. Härkem üz tanışların “Ömet”kä yazdıra barsa, sepnaya reaksiä kebek kilep çığar. Dimäk, küz qarasıday “Ömet”neñ kiläçäge – üzebezneñ qullarda.
“Azatlıq” radiosı xäbärçese çığışınnan soñ, İsxaq Xälimev bu mäğlümat çarasınıñ da tirajnı üsterügä yärdäme barlığın belderde
(“Bu radio ölkä tatarları tormışın yaqtırtu belän genä çiklänmiçä, “Ömet”kä qağılışlı mäsälälärne dä kütärep, anıñ tirajına da uñay tä'sir yasıy. Räxmät “Azatlıq” radiosina”, dide ul.)
Çığışlardan soñ, “Tügäräk östäl” utırışı “Ömet”neñ ölkä tatarları tormışına tä'sire problemaları häm gäzitneñ kiläçäge” dip atalğan täqdimnär tuplanması qabul itte. Älbättä, töp burıç – tirajnı üsterü, monıñ öçen mäktäplärdä ana teleneñ tabiği xoquqların qaytaru çaraların kürü, gäzitne yäşlärgä tanıtu, anıñ avtorların yäşlär xisabına işäytü. Soñğısın tormışqa aşıru buyınça, Pedagogiä universitetınıñ tatar gruppalarında, Mäläkäsneñ – 22-nçe, Semberneñ 91-nçe mäktäplärendä Yäş xäbärçelär törkemnäre oyıştıru burıçı quyıldı. Moña cawaplılar bilgelände.
Ä utırışqa cirle şağirebez Rifqat Xismätneñ şiğere noqta quydı.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
«FSB başın cawaplılıqqa!» — Başqortstan oppozisiäse citäkçeläreneñ berse, respublika urıslarınıñ «Rus» berläşmäse räise Anotolıyy Dubovskiy şulay dip belderde. Ul bu xaqta «Rosbalt» xäbärlär ağentlığına birgän äñgämäsendä ireşterde.
15nçe aprel Federäl İminlek Xezmäteneñ Başqortstan bülekçäse başı İğor' Çernoqov efir aşa çığışında Ufada häm Mäskäwdä uzğan uram cıyınnarına xalıq aqçağa qatnaşuın beldergän ide. Dubovskiy bu döreslekkä turı kilmi di häm monı oppozitsiä citäkçeläreneñ namusın pıçratu dip sanıy. Häm şuşı mäsälädä respublika FSBsı başın cawaplılıqqa tarttıru öçen dokumentlar äzerlänä başlawın ireşterä. Dokumentlar 15nçe mayğa äzerlänep betäçäk.
Oppozisiä wäkilen tuqmawçılarnıñ berse açıqlanğan. Süz 16nçı aprel Ufada uzğan uram cıyını xaqında bara. Respublika Prezidentı Mortaza Räximovnı yaqlap ütkän ul çarada berniçä oppozisiä wäkile tuqmalğan ide. Bäysez «Naş Vıbor» gäzite möxärrire Renat Ğäbidullinnı tuqmawçı — Ufa Aviassiä Universitetınıñ 4nçe kurs studentı Röstäm Nadrşin. Bu xaqta Başqortstan däwlät cıyılışı deputatı Gennadiy Şabayıv belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, bu eş buyınça cinayät eşe quzğatılğan, tağı berniçä suğış çuqmarınıñ kemnär buluın açıqlaw bara. Deputat älege mäsäläne qarawda respublik Prquraturasınıñ bik nıq sülpän eşläwen dä belderde.


text:
Mart axırında Tübän Novgorod belän Qazannı Rusiäneñ massaküläm mäğlümat çaraları qayber xäbärlärdä gel yänäşä quyıp kildelär, çağıştırdılar. Qazan 2011 yılda uzaçaq universiadağa däğwä qılıp yörgändä, bez Rusiädä öçençe başqala dip äytä. Bu Tübän Novgorodlılarğa bu süzlär oşap betmi, mäxkämägä dä birmäkçelär ide. Qazanlılar Tübän Novgorodlılarnıñ qarşılıqlı süzlärenä artıq iğtibar itmädelär, eş-ğamälläregez belän üzegezneñ dönya külämendä tanılğan ikänlegegezne kürsätegez dip süzne qısqa tottılar. Bu xäbärlärdän soñ ozaq waqıt uzmadı, Qazan yänä Rusiäneñ başqa şähärlärennän ölger bulıp çıqtı. Rusiädä berençelärdän bulıp Tatarstan başqalası merı İlsur Metşin 2000 yıldan birle eşläp kilgän Berläşkän millätlär oyışmasınıñ konsul'tatsiä şurasına saylandı. Bu şurağa şulay uq Parij, Moreal', İstanbul, Vena, Rim, Barselon kebek şähärlärneñ merları kerä. Älege şähär merları, şulay uq İlsur Metşin da BMOnıñ töp särkätibenä cirle xaqimiät, demokratiä üseşe häm başqa mä’sälälärgä qağışılışlı zur, global' qararlar qabul itkändä kiñäşlär birälär. Şuşı könnärdäge utırışları BMO-Xäbitat idaräçelär şurasınıñ 21nçe sessiäse qısalarında Keniäneñ Nayrobi şähärendä uzdı. Bez İlsur Metşinnıñ üze belän elemtägä çığa almasaq ta, Qazan merınıñ xalıqara mäs'älälär buyınça kiñäşçese Rasix Sägıytov belän telefon aşa elemtägä çıqtıq. Ul: “Qazannıñ BMO belän elemtäläre yaxşı bulğanğa, İlsur Metşinnı konsul'tatsiä şurasına saylarğa buldılar” - dide. Ä bu Qazanğa närsä birer ikän soñ?
- Qazan ğadi genä şähär bulıp qalmıyça, dönyaküläm bilgele şähärlär rätenä keräçäk.
Sez Qazan merınıñ xalıqara mäs'älälär buyınça kiñäşçese Rasix Sägıytov fikerlären işettegez. “Tege waqıtta Tübän Novgorod rizasızlıq beldergän kebek bu yulı da Qazannıñ ğına dönyaküläm bilgele şurağa kerüenä Rusiäneñ başqa şähärläre qarşı çıqmadılar mı soñ?”- dip tä sorağan idek bez, Tatarstan başqalası merı kiñäşçesennän. Ul: “Alar inde Qazannıñ üseştäge şähär buluına inana baralar. Şuña, nigä İlsur Metşin saylandı da Peterburg, yäki Rusiäneñ başqa şähäreneñ başlığı saylanmadı digän süzlär bulmadı”- dide.
Röstäm İsxaqi


text:
Bügen Rusiäneñ Federatsiä Şurası sovet çorınnan qalğan taşlamalarnı aqça tüläwläre belän alıştıru turındağı qanunnı rasladı. 179 deputatnıñ 156-sı uñay, ni barı 5-e qarşı tawış birgän. Älege qanun nigezendä pensioner, invalidlarğa ictimağıy transport, sälämätlek saqlaw ölkäsenä qaralğan taşlamalar beterelä, alar urınına 450 rubl külämendä sotsial yärdäm belän aqçalata tüläwlär kertelä.
Ämmä qartlar häm invalidlar, bu aqçalata tüläwlär inflatsiä arqasında yuqqa çığarğa mömkin dip qurqa. Mäskäw uramında bu qanunğa protest belderep açılq iğlan itkön Dmitri bolay di:
Audio
Älege qanunnı xäzer perzident imzalarğa tieş.


text: Samsung scx 4521 tamiri,samsung scx 4521f tamiri,samsung scx 4521 tamir servisi,samsung faks tamiri,samsung scx 4521 tamiri yerinde yapılır. Arıza tespiti ücretsizdir.İstanbul içi Avrupa Yakası her semte servisimiz vardır.Hiçbir markanın yetkili servisi değiliz.brother faks tamiri,brother fax tamiri,brother faks tamircisi,brother fax tamircisi,brother faks tamir servisi, brother fax tamir servisi,hp faks tamiri,hp fax tamiri,hp faks tamircisi,hp fax tamircisi,hp fax tamir servisi,hp faks tamir servisi,hp yazıcı tamiri,hp printer tamiri,hp yazıcı tamircisi,hp printer tamircisi,hp yazıcı tamir servisi,hp printer tamir servisi,oki yazıcı tamiri,oki yazıcı tamircisi,oki yazıcı tamir servisi,oki printer tamiri, oki printer tamircisi,oki printer tamir servisi,samsung faks tamiri,samsung faks tamircisi,samsung faks tamir servisi,samsung fax tamiri,samsung fax tamircisi,samsung fax tamir servisi,samsung yazıcı tamiri,samsung yazıcı tamircisi,samsung yazıcı tamir servisi,samsung printer tamiri,samsung printer tamircisi,samsung printer tamir servisi, xerox faks tamiri,xerox faks tamircisi,xerox faks tamir servisi,xerox fax tamiri,xerox fax tamircisi,xerox fax tamir servisi,xerox yazıcı tamiri,xerox yazıcı tamircisi,xerox yazıcı tamir servisi,xerox printer tamiri,xerox printer tamircisi,xerox printer tamir servisi,panasonic faks tamiri,panasonic faks tamircisi,panasonic faks tamir servisi,panasonic fax tamiri,panasonic fax tamircisi,panasonic fax tamir servisi,panasonic yazıcı tamiri,


text:
Ukraina baş prokurorı Svyatoslav Piskun 2000-nçe yılda jurnalist Heorgiy Gongadzenı üterüdä şiklänelep qulğa alınğan 2 keşene atadı.
Kiçä kiç Piskun bu şiklänelüçelärneñ militsiä polkovnikları buluın äytte.
Kiçä Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko xakimiätlär Gongadzenı üterü cinayäten açtı dide häm elekke prezident Leonid Kuçma xakimiäten bu cinayätne açarğa telämäwdä ğäyepläde.
Gongadze yuğarı dairälärdäge rişwätçelek turında yazuçı jurnalist ide. Ul 2000-nçe yılnıñ sintäberendä yuğaldı, soñraq Kiev yanındağı urmanda anıñ başsız mäyete tabıldı.
Gongadzenıñ üterelüe ul çaqta aylarça däwam itkän protest çaralarına kiterde, anı üterergä Kuçma üze quşqan digän ğäyepläwlär buldı. Kuçma bu ğäyepläwlärne kisken kire qaqtı.


text:
Tönyaq Koreanıñ atom programması mäs'äläsendä söyläşülär kiläse ayda uzırğa mömkin
Rumsfeld, bu mäs'älädä Quşma Ştatlar, Yaponiä, Könyaq Korea häm Qıtay xezmättäşlek itä, dip belderde: "Quşma Ştatlar häm prezident , Könyaq Korea, Yaponiä, Qıtay Xalıq respublikası belän tığız xezmättäşlektä tora. Bez Tönyaq Korea dönyadağı tınıç illär kebek bu mäs'äläne xäl itergä tınıç yul tabır digän ömet belderäbez", dide Rumsfeld.
Amerikan däwlät sekretare urınbasarı James Kelly, Tönyaq Koreanıñ atom programması mäs'äläsendä berniçä il qatnaşında söyläşülärneñ kiläse ayda uzuı ixtimal, dip belderde.


text:
Çallıda"Altın Yöräklelär" bäygese
21 dekaber kiçendä bulğan "Altın yöräkle keşe" bäygese näticäläre buyınça şul mäğlüm buldı,aldağı yıllardağı kebek KamAZ direktorı Kogogin,KBK citäkçese Titov,ipi kombinatı direktorı Yunıysov h.b. ere berläşmä generallarınıñ isemnäre berençe bulıp äytelde.Şulay da bıyıl ber üzençälekle üzgäreş buldı.Alda äytelgän magnat-metsenatlar belän säxnägä şäxsi eşmäkär dä kütärelde.Ul Aqsubay yağında tuıp-üskän,xazer Çallıda yäşäwçe Marat Ğarifullin.Ul 2006 yılda 9 balalı ber ğailägä 35 meñ sumlıq madti yärdäm kürsätkän,Çallı cırçıların 2 tapqır üz xisabına Qazanğa "Cırlıyq äle" tapşıruına alıp barğan,Çallı teatrı artistlarına "Qazan utları" jurnalın yazdırğan,Başqortostan artistların qarşı alu,çäy eçerü häm ozatu çaraların oyıştırğan.Bıyıl M.Ğarifullin xäyriä eşlärenä 200 meñ sumnan artıq aqça totqan.Bu oçraqta xäyriä yärdäme kürsätkän predpriätie citäkçelärennän Marat äfände şunısı belän ayırıla,ul,kesäsenä kergän aqçanı moxtaclarğa birä.Älbättä kesägä kergän aqçanı taratu ciñel tuğelder.Monı añlaw öçen M.Ğarifullinnıñ tormış fälsäfäsen belik:
-Xäyriä aqçaların çığarıp birü ciñel bulmasa da ,birgändä küñel räxätlege,qanäğätlek xisläre kiçeräseñ.Bu-keşe,ir-yeget bulunı kürsätä.Şuşı närsä aldağı eştä köç birä.Äye,moxtaclarğa mömkin qädär yärdäm itäm, "Yuq" dip äytergä yaratmıym.Läkin qayberäwlärgä äytergä turı kilä.Keşe ğärip tügel ikän,ul eşlärgä sälätle.Körändä dä äytelä:Sin,taza-saw kileş soranıp yörgänçe,bar urmanğa,cıy ağaç,şunı sat,aqça eşlä...
"Altın yöräkle keşe" bäygeseneñ "Soñğısı belän büleş" nominatsiäsendä laureat bulğan Marat Zäynulla ulına mondıy sorawnı birdem:
-Üzegezneñ ğailägez dä zur ikän.Aqçanı xäyriä çaralarına birügä xatınığız,tuğannarığız niçek qarıy?
Cawap:Ğailä,tuğannar tieşle däräcädä tä'min itelgän bulsa,moxtaclarğa yärdäm qulı suzunı alar añlıy.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
İran atom programmaların açırğa wäğdä itte, ämmä sorawlar qala birä
Sişämbedä İran räsmiläre küptän kötelgän möxim belderü yasadı. Berniçä ay buyına qarşı çığıp kilgännän soñ, räsmi Tähran BMO inspektorlarına üzeneñ atom programmasın tikşerü mömkinlege birergä häm uran bayıtu eşlären tuqtatıp torırğa wäğdä itte. Şuşı belderüne İran räsmiläre Tähranda 3 Yevropa ileneñ tışqı eşlär ministrları belän oçraşqannan soñ yasadı
Sişämbedä, Xalıqara Atom Energiä Agentlığı birgän waqıt çığarğa 10 kön qalğanda, Tähranğa Fransiä, Britaniä häm Germaniäneñ tışqı eşlär ministrları kilep töşte. Alar belän bulğan oçraşudan soñ, Irannıñ Yuğarı İminlek Şurası sekretare Xäsän Rawhani, Tähran uran bayıtu eşlären tuqtatıp toraçaq, xalıqara inspektorlarğa üzeneñ atom programmasın tikşerü mömkinlege biräçäk digän belderü yasadı.
Qayber küzätçelär monı Yevropa diplomatiäseneñ zur uñıışı dip bäyäli. Yänäse, Waşington İranğa qırıs basım belän ireşä almağannı, Yevropalılar salmaq häm näticäle adımnar belän başqara. Fransiä, Britaniä häm Germaniä tışqı eşlär ministrları, Dominique de Villepin, Jack Straw häm Joschka Fischer, İranğa tınıç atom ölkäsendä yärdäm itergä, İran belän säwdäne arttırırğa täqdim itkän. İran yağınnan söyläşüdä qatnaşqan Xäsän Rawhani monı Yevropa belän İran arasında yaña çor başlanu dip atadı.
Räsmi Waşington bu xäbärne uñay bäyäläsä dä, älegä quanırğa aşıqmıy. İndoneziädä säfärdä yörgän amerikan prezidentı George Bush, çärşämbedä bolay dip belderde:
Audio (George Bush)
"İranlılar bar dönya tarafınnan quyılğan taläplärne qabul itä kebek kürenä. Xäzer alar monı isbatlarğa tieş. Xärxäldä bu uñay täräqqiät."
Xäsän Rawhani İran östämä protokolğa imza quyaçaq, dip wäğdä itsä dä, monıñ qayçan eşlänäçägen äytmäde. Çärşämbedä İran prezidentı Möxämmät Xattami, bu mäsäläne başta İran parlamentı tikşeräçäk dide. Uran bayıtu eşlären tuqtatuğa kilgändä, Rawhani süzlärençä, Tähran bu çarağa waqıtlıça ğına baraçaq, üzeneñ yaxşı niäten kürsätü öçen.
Şulay itep, räsmi Tähran küptän kötelgän, möxim belderü yasasa da, cawapsız sorawlar qala birä. Yaqın arada Xalıqara Atom Energiä Agentlığı inspektorları İranğa barıp, çeterekle urınnarda tikşerülär başlar dip kötelä. Şunnan soñ Agentlıq başlığı Möxämmät Äl-Baradei İrannıñ atom programması turında xisap totaçaq. Räsmi Tähran birgän wäğdälärneñ qimmäte şunda açıqlanaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
BMO general' sekretare Kofi Annan bıyılğı yaña yıl möräcäğätendä 2003-nçe yılda BMOnıñ, dönyanıñ qıyın çor kiçerüe häm iğtibarnı kiläse yılda BMO ciñeläytergä telägän problemalarğa yünältü turında äytte.
Annan BMO oyışqannan birle 2003-nçe yıl bu oyışma öçen iñ qıyın yıl buldı dide. Annan Ğiraq suğışı, tınıçlıq häm suğış mäs'älälärendä däwlätlär arasında tirän büleneş turında söyläde.
Ul dönyada xäzerge waqıtta iğtibarğa alınğan häm çişärgä kiräk qıyın mäs'älälär bulsa da, 2004-nçı yılda xalıqara cämäğätçelek iğtibar üzägenä alırğa tieşle qayber töp mäs'älälär qala dide. 3108
AUDİO: Äyye, bez terrorçılıqqa qarşı köräşergä tieş. Äyye, bez qurqınıçlıq qorallarnıñ taraluına yul quymasqa tieş. Ämma tärräqiätkä dä mömkinlek birik. Qıyınlıqlar kiçerüçelärneñ tormışlarına ömet östik. Tärräqiät häm ömet bulmıy torıp tınıçlıq ta bulmıyaçaq.
Annan wäğdälär birü öçen waqıt ütte häm moñarçı birelgän wäğdälärne ütäw waqıtı çitärgä tieş dide.


text:
Ğiraqtan 1600 britan xärbie çığarılaçaq
"Ğiraqta qalaçaq britan xärbiläreneñ burıçları – Ğiraq köçlären öyrätü häm yardäm itü, Ğiraq-İran çigen häm yullarda iminlekne saqlaw, suğışçılarğa qarşı xärbi çaralar uzdıru bulaçaq."
AQŞ vise prezidentı Dick Cheney, Blairnıñ bu belderüen xupladı, ğaskär sanı qısqartıla ikän – dimäk Ğiraqta "xällär yaxşığa taba bara" dide Cheney. Üz ğaskärlären Ğiraqtan çığaruı turında Daniä dä iğlan itte. Premyer-ministr Anders Fogh Rasmussen, 460 Daniä xärbie üz wazifaların Ğiraq ğaskärlärenä tapşırıp, avgust ayına qadär Ğiraqtan kitäçäk, dip xäbär itte.


text:
Quşma Ştatlar BMOnıñ Xalıqara Atom Energiäse İdaräse mömkin bulğan iqtisadıy çikläwlär mäs'äläsen qaraw öçen İrannı BMO İminlek Şurası qaramağına tapşırırğa tieş dide.
Şundıy belderü belän bügen Vienada Xalıqara Atom Energiäse İdaräseneñ 35 il wäkillärennän torğan şura utırışında AQŞ ilçese Jackie Sanders çıqtı.
İdarädä Quşma Ştatlarnıñ baş wäkile bulğan Sanders İrannı atom qoralların taratmaw sistemasın atom qorallarına iä buluı maqsatı belän oyatsız räweştä manipulyatsiäläwdä ğäyepläde.
Sanders BMO İminlek Şurası bu mäs'äläne uñışlı häm tınıç yul belän çişü öçen xalıqara xoquqıy häm säyäsi wäkalätkä iä dide.
İran Waşintonnıñ atom qoralı yasarğa tırışu turındağı ğäyepläwen kire qağa häm atom programmasınıñ maqsatı bar tik energiä alu ğına di. İran belän atom programması turında söyläşülär alıp barğan Fransiä, Germaniä häm Britaniä bügen Vienada Tährannıñ uran bayıtunı waqıtlıça tıyu turındağı kileşüne bozuına qızğanıç häm tirän borçılu belderde.


text:
Cıyın üz eşen başlağançı, irtänge säğätlärdä, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev häm bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise Renat Zakirov, Piterburdağı Ğabdulla Tuqay häykäle yanına barıp xalıq belän aralaştı. Rusiä prezidentı täqdime belän oyıştırılğan cıyında bu yulı çit illärdä yäşäwçe tatarlar da qatnaşa. Seksiälär utırışında tatarlar – Rusiäneñ küp millätle il buluın onıtmaw, çit illlärdäge watandaşlarğa qarata säyäsätne şunnan çığıp oyıştıtıru kiräklege turında çığışlar yasarğa cıyına.
Gölzada Kamalova, Piterbur.


text:
Tuqay büläge komissiäse utırışı
Xäzergä şundıy farazlar tapşırabız. Uzğan yılda Tuqay bülägenä layıq bulırğa az ğına qalğan ike ädip bıyıl tieşle tawışlarnı cıyarğa mömkin. Yäşeren tawış birüçelärneñ yartısınnan kübese näq muzıkant Röstäm Abbäzovnı häm yazuçı Säğit Xäbibullinnı alğa çığarırğa niätlilär. Dimäk, qalğan 7 kandidat öçençe büläkkä, yäğni barısına ber premiägä däğwä itä alalar. Bıyıl täqdim itelgän xezmätlärneñ barısı da layıqlı buldı. Alar turında bersennän-berse kürkäm mäqälälär yazıldı, tapşırular eşlände. Tuqay büläkläre komissiäseneñ täqdime buyınça ukaznı Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev imzalağaç, yaña lawreatlarnı bergäläşep qotlarbız. Rimzil Wäli, Qazan


text:
Törkiä iqtisadı 2009 yılnıñ berençe çiregendä - 13,8 %-qa tägäräde. Bu ikençe dönya suğışı waqıtındağı kürsätkeçlärgä bik yaqın. 2008 häm 2009 yıllarnıñ berençe çireklärendä törek iqtisadınıñ xäle köçsezlände.
Statistik sannarğa qarağanda, Törkiä iqtisadı tübänäygän, yäğni produksiäse töşkän, eksportı kimegän häm eşsezlär sanı artqan illär arasında Latviä belän Estoniädän qala, öçençe urında tora. Rusiä iqtisadı isä 9,5 %-qa kimede.
Xökümät, bigräk tä premyer Ärdoğan, xalıqnı buşqa ömetländerü säyäsäten däwam itä. Xalıqara krizis qabınğan könnärdä Ärdoğan: “Krizis bezgä çaq qına tiyep, uzıp kitäçäk”, digän ide. Ämma soñğı statistik sannar krizisnıñ näq Törkiäneñ bäğırenä çöy qaqqannın kürsätä. Läkin ir keşe äytkän süzennän kire cigenmäs digändäy, Ärdoğan şuşı statistik sannar iğlan itelgän könne “Törkiä qıyınlıqlarnı ciñä başladı, tonnelneñ oçında ut böten yaqtılığı belän kürenä, bu bezneñ öçen zur şatlıq”, dip äytte. Bolay dip äytep säyäsätçelär xalıqta ömet uyatırğa uylıylar, küräseñ.
OECD, yäğni Ekonomik xezmättäşlek häm täräkqıät oyışması belän «The Economist» jurnalınıñ sannarına qarağanda, global' iqtisadi krizistan zıyan kürmägän illär başında Qıtay tora. Anıñ artınnan Hindistan belän Polşa kilä. Tabiği iqtisadi tarayunıñ täsire – ul ilneñ tulı iqtisadi köçe belän dä bäyle. Baltik illärendäge iqtisadi tarayudan berniçä million keşe, ä Törkiädä isä 73 million keşe tiskäre täsir ala.
Xökümät xalıqnı ni xätle tınıçlandırırğa tırışsa da, ilneñ iñ möhim probleması – şuşı iqtisadi torğınlıq, eşsezlek. «Cömhüriät» xalıq partiäse CHP liderı Baykal: “Bu 2001 yıldağı ekonomik krizistan da yamanraq, büdjettağı qıtlıq ütkän yıllar belän çağıştırğanda un märtäbägä üste”, dip belderde.
Törkiä partiäse liderı häm AK partiäneñ elekke ministrı, iqtisad fännäre dotsentı Abdullatif Şener, şuşı sannar säbäple AK partiä dönyadağı iñ buldıqsız xökümät, dip bäyäläde.
Törkiädäge ekonomik krizis cir astı baylıqların çığaru, tözeleş, säwdä, transport tarmaqlarına täsir itte. Misal öçen, ekonomik torğınlıq 2009 yılnıñ berençe öç ayında tulayım - 13.8 % bulsa, säwdä tarmağında 25% buldı.
Törkiäneñ möhim iqtisadi tarmaqlarınıñ berse bulğan tekstil belän kiyem-salım äzerläwdäge torğınlıq eksportnıñ kimüe säbäple, krizis xälenä töşte.
Törkiä kiyem-salım industriäse oyışması citäkçese Ahmet Nakkaş, tekstil häm kiyem-salım äzerläw industriäsendä 150-160 meñ keşeneñ eşsez qaluın, 3-4 meñ şirkätneñ bölep yabıluın äytte. Xökümät iğlan itkän kiläse 5 yılda eş birüçedän alınğan salımnıñ 5 %–ın töşerü planınıñ da şuşı industriä tarmağın ayaqqa torğızuğa citmäyäçäge äytelä.


text:
Ğiraq Äl-Samud 2 raketaların yuq itüwen däwam itä
Bügen Bagdadta Ğiraq iminlek köçläreneñ meñlägän xärbie, şul isäptän politsiä wäkilläre, prezident Saddam Xösäingä xuplaw belderep, xärbi parad ütkärde. Ğiraq Eçke eşlär ministrı Mäxmüt Diab Äl-Äxmät süzlärençä, bu paradta qatnaşqan keşelär arasında şähit-xöcümçelär dä bar:
Audio: Bu keşelär bezneñ ilgä basıp kerüçelärne yuq itergä, şähit-xöcümnärgä barırğa äzer bulğan keşelär, di Mäxmüt.
Mäxmüt süzlärençä, bügenge çara, Ğiraq xärbiläreneñ basıp aluçılarğa qarşı köräştä ülergä äzer buluların kürsätä.


text:
Arta barğan sanda illär xatın qıznıñ sälämätlek saqlau , mäğarif kebek ixtiaçları belän berrätän reproduktiv sälämätlek öçen dä qanunnar qabul itä.Şulay da dönyada bik küp illärdä ir at xatın qız tängälläge tämin itelmägän.BMO Xalıq Fondı äle bu aralarda ğına iğlan itkän xisabında cinesler ( gender) tigezsezlege ayrım keşelärneñ genä tügel ä cämğiätneñ häm ilneñ täräqiätenä kirtä bula dip yazılğan .Xatın qız sälämätlege cämğiätneñ sälämätlege öçen kürsätkeç bulıp tora. Xatın qızlarğa ayrılğan bu öleştä BMO xisabınıñ qayber noqtalarına tuqtalabız
Üktäber ayında bez BMO xalıq fondınıñ 2005 yılğı xisabı belän tanıştırğan idek. Anda äytelgän küp närsä Tatarstanğa da turı kilä. Ämma bügen bez Çexiädäge xällärgä tuqtalırğa buldıq ingliz telendä çığa torğan Praga Post isemle basmada Xalıqara sälämätlek mäsälälärendä kiñäşçe Cesar Chelalanıñ cineslär arasındağı upqın isemle mäqaläse basılıp çıqtı. Ul da BMO xisabında äytelgän küp närsä Çex respublikasına turı kilä dip yaza. Avtor sonğı yıllarda Çexiäneñ Yevropa Berlegenä kerüe belän bik küp närsä üzgärsä dä, öydä köç qullanu häm xatın qıznıñ yuğarı poslarda eş urını tabuı kebek mäsälälärdä yaxşıru bulırğa tieş di. Ul çex konstitutsiäseneñ 1 häm 3 maddäläre xatın qız ir at tigezlegen grantiäli ämma Berlekkä kerü söyläşüläre başlanuı belän xatın qıznıñ qayber xoquqları yaxşırdı di. Älbättä qabul itelgän qanunnar xezmät bazarında xatın qızğa qarata bulğan diskriminatsiäne kimeter dip ömed itäse kilä. Xatın qıznıñ säyäsi tormışqa qatnaşu prosentı bik tübän. Älege kabinetta 2 genä xatın qız ministır bar. Çağıştıru öçen genä äytim Tatarstanda 16 ministırınıñ 3 xatın qız,ä kürşe Germaniädä xakimiätkä kiläçäk yaña kansler xanım Angela Merkel xökümätendäge 16ministırnıñ 6 xatın qız bulaçaq dip äytte Şwedisädä isä kabinetnıñ yartısı ir at bulsa ikençe yartısı xatın qız. Äytep kitkän ike çex ministırınıñ berse 2006 yılda säyäsättän kitergä cıyına dip xabär itä CTK agentlığı.Çexiädä legal häm praktik yaqtan xatın qıznı öydäge köç qullanudan saqlau öçen citärlek çaralar kürelmägän. Tatarstan häm Başqortstandağı xällärne urındağı xabärçelärebez yaqtırtırqan ide.Çexiädäge bulğan kebek böten Russiädä xatın qızlar öçen sıyınu yortlarınıñ barmaq belän sanarlıq qädär genä buluı ä küpçelek töbäklärdä andıy närsäneñ bötenläy bulmawı , militsiäneñ qıynalğan xatın qızğa yardäm itäse urınğa ,yış qına öydäge xällärne üzegez xäl qılığız digän pozitsiä aluı , yäki berär törle yardäm kürü öçen qabırğa söyegenen sınuı kiräk bulğan Russiäne xatın qız xoquqlarına xörmät itüçe il dip ber dä äytep bulmıy. Xakimiät mönäsäbätendä ir belän xatın arasında kübräk tigezlek bulsa häm reproduktiv sälämätlek saqlau xezmätlärennän kübräk faydalanu mömkinçelege meñnnärçä xatın qıznıñ tormışın saqlap qalır ide.Monda min Tatarstanda perinatal üzäk citäkçese Naile Gainanovanıñ bıyıl başlarında miña äytkän süzlären tağı ber märtäbä işetteräm .(audio)
Cineslär tigezsezlege xatın qız sälämätlegen zäğiflätkän kebek yarlılıqnı beterü mömkinçelegen dä kimetä.Küp kenä tikşerenülär cineslär arasındağı tigezsezlek artqan sayın cämğiätneñ yarlıraq buluın , ekonomikanıñ aqrınraq üsüen häm tormış standartınıñ tübänräk buluın kürsätä. Xatın qız belän ir at xoquqlarınıñ yaqınça tängäl bulğan Skandinav illäre äytkännäremne isbatlab tora torğandır. Balağa ütkän xatında, yäki tudıru waqıtında kilep çıqqan problemalarnıñ 99% xäl qılu mömkin bulsa da, bügen äle dä xatın qızlar ülä. 2000 yılda 629meñ xatın qız tudıru waqıtında ülgän. İndustriallaşqan illärdä isä praktikada ber genä ana da ,bala da ülmi diärlek.Reproduktiv sälämätlekneñ yaxşı buluı, demografik tabış arqılı iqtisadqa uñay täsir yasıy.Kübräk sanda yäş ata analar sotsial yardämnän azıraq bağlı bula .Reproduksiäne çikläw xalıq sanınıñ azıraq üsüenä bu isä üz çiratında tabiğıy resurslar öçen yarışnı kimetä.İqtisadçılar, 1965 belän 1990 yıllar arasında könçığış Aziädä ekonomikanıñ elek bulmağan räweştä üsüe tuuımnıñ kimüe belän añlata. İtisadi küzlektän qarağanda bik küp xatın qıznıñ xezmätenä äle dä bik az tülänä.Dönya Bankı xisapları xatın qıznıñ äle dä bik küp urınnarda şuluq eş öçen ir at qazanğan aqçanıñ urtaça alğanda 75% alğanın kürsätä. Xatın qızğa qarşı köç qullanu böten dönyada, barlıq qatlam, barlıq rassalar arasında äle dä däwam itä. Köç qullanunıñ xatın qız sälämätlegenä yasağan täsir, qazalar häm malariä näticäsendä ülüçülärne quşıp xisaplağanda da artığraq.Cämğiätneñ ğädel häm tängäl buluı öçen cineslär arasındağı barlıq tigezsezleklär beterelergä tieş. Mäğarif, sälämätlek, xezmät , milek, kredit mäsälälärendäge tigezsezlek beterelsä, xatın qız cämğiät tormışına kübräk öleş kertsä , balalarda ülem kimiäçäk, xalıqnıñ sälämätlege yaxşıraçaq. Cämğiätneñ progressı xatın qız ir at xoquqları arasındağı upqınnıñ tarayuı belän ülçälä.
färidä xämit


text:
Yaña yılğa yaña polis belän
İnde mäğlüm bulğança, kiläse yılnıñ berençe ğinwarına qädär yaña iminlek polisın alıp quyarğa kiräk. Çönki yaña yıldan iskeläre ğämäldän çığarılaçaq. Polisnıñ ähämiäte şunda - annan başqa däwalanu mömkin tügel.
Döres, aqça tüläp däwalanasıñ ikän, polisnı soramaslar anısı. Aşığıç yärdämne kürsätkändä dä polisnıñ buluı şart tügel. Ämma inde däwlät yärdämenä kilgändä, iminlek polisınnan başqa däwalanu mömkin tügel. Şuña kürä yaña yılğa qädär iskelären tapşırıp, yäşel töstäge yaña polisnı alıp quyu xäyerleräk. Bu xaqta bigräk tä respublikadağı iminlät kompaniäläre kisätep tora. Şulay da Tatarstannıñ mäcbüri iminlät waqife citäkçese urınbasarı Marina Möxämmädiewa äytüençä, iske polis 2007 yıldan da irtäräk ğämäldän çıqmayaçaq. Döres, iskelären birü inde noyäber başınnan tuqtatılğan anısı.
Xäyer, yaña polisnı alırğa aşıqtırğan iminlät kompaniä wäkilläre üz faydası öçen tırışa. Mäcbüri iminlät sisteması däwlättän här keşegä dä aqça bülüne küzdä tota. Şunlıqtan iminlek kompaniäläre arasında zur köndäşlek bara. Şulay itep, straxovanie yäğni xalıqnı iminiätläşterü eşe bik qızu bara Tatarstanda.
Elek isä Rusiäneñ başqa töbäklärennän ayırmalı bularaq, Tatarstanda iminiätläşterü belän ozaq yıllar däwamında xastaxanä kassaları şöğellände. Barı tik uzğan yılnıñ axırında respublikada mäcbüri iminlek waqife buldırıldı. Yaña sistema barlıqqa kilgäç, polislarnı birü tärtipläre dä üzgärde. Xäzer eşläwçelär anı toraq urını buyınça tügel, ä eştän alırğa tieş. Monıñ öçen eş birüçe ayırım ber iminlät kompaniäse belän kileşü tözi. Alar isä Tatarstanda berniçä - “Aq Bars Med”, “Spasenie”, “Çulpan-Med” cämğiätläre häm başqalar.
Ä eşlämäwçelär, pensionerlar, balalarnı iminiätläşterü mäs’äläsendä eşlär alay kisken tormıy. Çönki alar belän barı tik “Aq Bars Med” kompaniäsenä birelgän. Yäğni Tatarstan xalqınıñ 2,5mln. keşese polisnı “Aq Bars Med”tan alaçaq. Alay ğına tügel, eşçe xalıqnıñ da yartısına polisnı “Aq Bars Med” iminlät kompaniäse birä.
Belgeçlär äytüençä, eşläwçelärgä polis eştän birelsä dä, eşennän kitkän oçraqta polisnı qaytaru sorala, yañasın aña eştä birergä tieşlär. Eşlämäwçelär yaña polisnı mäşğül'lek xezmätendä, pensionerlar pensiäläre belän bergä poçta bülegendä, ä balalar isä baqça yäki mäktäplärdän alırğa tieş.
Bügen Tatarstanda 3mlnnan artıq keşe yaña polisnı alıp quyğan inde. Yäğni respublika xalqınıñ yartısınnan kübeseneñ kiläse yılda däwalanırğa tulı xoquqı bar. Yaña polisnıñ üzençälege tağın şunda - keşe meditsina yärdämennän qänäğät bulmağan oçraqta, ul üz däğwäların iminlek kompaniäsenä belderä ala.
Al'bina Zäynulla


text:
Qazan uramnarında 1400 dän artıq keçkenä kibet-kiosklar bar. Qazan merı İlsur Metşin şularnıñ 400-en sütergä kiräk dip bara. Eş şunda ki, alar tikşerülär uzğannan soñ, sanitar taläplärgä turı kilmi dip taptılar. Qaysısında su yuq ikän, qaysısında pıçraq su tügärgä urın. Äy, ezlägän etkä söyäk tabılğanday, tikşerüçelärgä dä säbäp çığa tora inde ul. Ğäcäbe şul, bötenesen bulmasa da, sütelergä tieşle kibetlärneñ küpçelege şähär üzägenä turı kilä. 400 kibettä meñärlägän keşe eşli. Alar qaya bara. Eşsez uramda qaluı bar. Qazanda kemdä kemne eş urını bar, kil dip kötep tormıy. Eşsezlär çiratına tağın keşelär kiläçäk. Bu sütelergä tieşle kibet xucaları uzğan atnada respublika parlamentı qarşına piketqa da çıqtılar. Barısı da tügel, 100 dän arıqlap keşe. Alar, Şäymievtan yaqlaw soradılar. Şäymiev isä, kibetçelärne tügel, ä Qazan merı Metşinnı yaqlap çıqtı. Älbättä, üzençä. Salmaq häm mantıyqlı. Şähärne maturaytırğa kiräk. Menä cawap şundıyraq buldı. Läkin, mäs’älä monıñ belän genä betmäde. İlsur Metşin, älege baş kütärüçelär belän tağın ber qat oçraştı. Räsmi mäğlümat çaraları, mäs’älä şuşı cıyılışta xäl itelde dip belderdelär. Däwlät mäğlümat çaraları tasvirlağança, eş alay tiz xäl itelmäde. Metşin, 400 läp kibetne barıber alırğa turı kiläçäk dide. Ä xucalarnı eşsez dä qaldırıp bulmıy bit. Alar bit, normal cämğiättä urta sıynıf dip atalğan, cämğiätneñ totrıyklıylıygn täşkil itkän keşelär. Häm niçek bette disägez, Metşin, alarğa, yaña tözelä torğan yotrlarnıñ berençe qatlarında kibetlären açırğa täqdim itte. Ä eşmäkärlär, bezneñ ul qadär aqça yuq, äle meñ yıllıq aldınnan alğan kreditlarnı da tüläp beteräse bar dip belderdelär. Metşin, öleşçä yärdäm itäbez dip belderde. Älege cıyılışta, tağın ber täqdim buldı kibet xucalarına. Kiosklarığıznı küçeräsez. Qaya disägez, dürtär qatlı itep tözelgän säwdä üzäklärenä. Şöker, alar Qazanda soñğı yıllarda yañğırdan soñ çıqqan gömbälär kebek, kübäyep kittelär. Häm buş toralar. İmändä ikän çikläwek. Menä , didelär, kibet xucaları. 400 kibetne yabu artında, säwdä üzäklären tutıru tora. Monnan tış, här yort yanında diärlek kiosk torğanda, säwdä üzäklärenä keşe dä tieşençä yörmi. Kiosklarnı yabu artında ike quyan qoyrığın totarğa tırışu yata. Buş torğan säwdä üzäklärendä, kibetçelär urınnı arendağa alıp, tutıralar. İkençese, yaqında ğına kibet bulmağaç, xalıq ta şunda yöri başlıy. Monnan tış, uramnar da çistarına. Monıñ belän dä kibet xucaları riza tügel. İnde xäzer, uptım-ilahi kiosklarnı yabıp bulmağaç, alarnı ayırım –ayırım yaba başladılar. Tağın tikşerülär kitte. Qazandağı başqarma komitet räise urınbasarı Ayrat Nuretdinov, üze tikşerep yöri kibetlärne. Şul uq keşe, säwdägärlär belän xakimiät arasında söyläşülär dä alıp bara. Şulay itep, barıber, Qazan uramnarındağı küp kenä kiosklar yuqqa çığaçaq. Ä xalıq gipermarket ta, torgovıy sentrlarıya yöriäçäk. Rusiädä türälär tiz genä bireşmi şul. Alarnıñ üz süzläre qatı. Ällä mänfäğätläre şunda.
Räfis Cämdixan.


text:
Guantanamo Baydän irekkä çığarılğan öç Britan watandaşı AQŞ saqçıların üzlären cäberläwdä ğäyeplilär
Afğanistanda qulğa alınıp, Guantanama Baydän irekkä çığarılğan öç möselman Britan vatandaşı AQŞ saqçıların üzlären sistematik räveştä cäberläüdä, şul sanda qıynauda, üterü belän yanauda häm şärä köyençä fotor-räsemgä täşerüdä ğäyeplädelär. Ğıraqta totqınnarnı kimsetü häm cäberläüdä ğäyeplängän AQŞ şuşı öç elekke totqınnıñ 115 bitlek raportına qarata, İslam militantları AQŞqa qarşı süz häm propoganda suğışı alıp baralar digän reaksiä kürsätte.
Audio
"Alarnı ğäyeple dip xisaplap, könne tönne cäberläp Osama bin Ladenne tanuların iqrar itterdelär. Monıñ öçen törle metodlar qullanılğan. Alar arasında 12 säğät buyna alarnı idängä bäyläp quyu , bädräf kä baru öçen torırğa röxsät itmävdän alıp, yoqlatmau, aşatmau häm qıynauğa qädäre törle çaralar bulğan."
2002-nçe yılda Afğanistanda qulğa alınıp bu yılnıñ Mart ayında Guantanama baydän irekkä çığarılğan öç möselman Britan vatandaşı Britaniägä qaytarılğaç uq irekkä çığarıldılar. Ratnerneñ süzlärençä, Bagdattağı Abu Xraib törmäsennän ayırmalı bularaq Kubadağı totıqlarnıñ eskäncägä duçar itelgännekläre yaki köçlängän buluları xaqında dälil yuq ikän. Läkin, ul Guantanmadağı toqınnarğa möğämälä keşeleksez häm qanunsız , AQŞnıñ terrorğa qarşı suğışta totqınnarnı cäberläv räsmi säyäsätneñ ber öleşe bulıp tora dip tä äytte.
Audio
"Totqınnarnı ezärlekläv säyäsäte bar ide. Bu iñ yuğarı däräcädä bilgelängän ide. Şul säbäple bezneñ Üzäk bu xaqta ämerneñ kem tarafınan birelgänen tikşerergä çaqıra. Bu ölkädäge tikşerülär generallardan alıp saqlanu ministerlegenä häm minister Rumsfeldqa qädäre barıp citärgä tieş. Monda bulıp yatqannar öçen ämer yuğarıdan birelgän dip uylıybız. "
AQŞ räsmi şäxesläre monı qätği räveştä kire qağalar. AQŞ xärbi dingez köçlärennän Gordon England Çärşämbedä Guantanama Bayge kilgän jurnalistlar belän oçraşqanda, İslam militantları bezne ciñü häm ışanmauçılıq taratu öçen süz häm propoganda suğışı alıp baralar dip belderde. Ul şulay uq Guantanamo totqınnarına qullanıla başlağan tıñlaular praktikasın da yaqlap çıqtı. Şuşı tıñlaularda totqınnar naxaqqa anda totılalarmı, Buş administratsiäse tarafınan atalğança alar döşman köräşçelärme, digän mäsälälär tikşerelä. Döşman köräşçelär bulsalar, alar suğış äsirläre turındağı Jeneva konvensiäsennän faydalana almıylar. Tıñlaular praktikası AQŞ Yuğarı Mäxkämäse totqınnarnıñ amerikan mäxkämäsenä möräcäğät itärgä xaqları bar digän qararınan soñ qullanışqa kertelde. Läkin, anıñ mäxkämä kompetensiäse yuq. Şulay uq anda totqınnarnıñ advokatı da qatnaştırılmıy. Ä inde AQŞ Yuğarı mäxkämäseneñ qararında advokat bulırğa tieş dielgän. Şul säbäple Tıñlaular komissiäse nindi genä qararğa kilmäsen, Guantanamo totqınnarıınıñ mäxkämägä möräcäğät itü xoquqı üz köçendä qala. Şulay da England tıñlaular praktikasın nıq yaqlap çıqtı.
Audio
"Bez başqa illär yaki AQŞnıñ elek eşlägännärenä qarağanda alğaraq kittek. Bez bik yuğarı standart küzätäbez. Min monıñ ber öleşe buluım belän ğorurlanama. "
Çärşömbedä utırış tılaularnıñ berençese ide. Konstitutsion Xoquqlar öçen Üzäk väkile Ratnerneñ belderüenä qarağanda, elekke britan totqınnarı üz raportların , Guantanamodağı qalğan totqınnarğa yardäm itü ömete belän iğlan ittelär häm bu dokument AQŞ aktivistları tarafınnan Guantanamo Baydağı totıqlarnı totu urnın yabu öçen mäxkämä protsesında qullanılaçaq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Xoquq saqlaw buınnarınıñ cäberläwenä qarşı marafon başlandı
“Mobil' advokat” marafonı keşe xoquqların yaqlaw nisbätennän oyıştırıla. Anıñ programması “Agora” xoquq saqlaw oyışmalarınıñ töbäkara assotsiatsiäse tarafınnan eşlängän. Tatarstanda marafonnı Qazannıñ Xoquq saqlaw üzäge häm respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı uzdıra. Marafon turında Qazan xoquq saqlaw üzägeneñ ictimaği tikşerülär bülege citäkçese İgor Şoloxov
Xoquq saqlaw orğannarı tarafınnan cäberlänüçelärgä yärdäm kürsäteläçäk marafon qısalarında. Marafon ike atna däwam itäçäk. Şul waqıt eçendä advokat çaqırtu öçen täwlek buyı telefon eşläyäçäk. Anıñ nomerı – 240-70 74. İgor Şoloxov däwam itä.
Advokat xoquq bozılu urınnarına çığıp xezmät kürsätäçäk Alınğan xäbär urında raslansa, advokat zıyan kürüçegä xoquqi yärdäm kürsätü öçen kiräkle bulğan barlıq dokumentlarnı da räsmiläşteräçäk. Keşe xoquqın bozu turındağı mäğlümatnı tikşerü öçen advokat belän bergä Eçke eşlär ministrlığınıñ üzäk apparatı xezmätkäre dä kiläçäk. Ägär dä kemneñder xoquqı bozıluı turında dusları, tuğannarı yäki kürşeläre xäbär itsä, advokat belän bergä rayon eçke eşlär idäräsenä alar da kilergä tieş bula. Anonim möräcäğätlärgä isä cawap birelmäyäçäk.
İgor Şoloxov belderüençä, ägär xoquq bozu oçraqları aldağı könnärne bulsa, keşe inde yazmaça möräcäğät itärgä tieş bula. Läkin ul waqıtta advokat kilmäyäçäk, ämma tikşerülär qaralğan.
Landış Xarrasova


text:
Putin Rusiä qanunnarın bozamı? Oppozitsiä "äye", di...
Rusiä prezidentı televideniä aşa inde kötelgän çığışın yasap, xalıqnı Berdäm Rusiä öçen tawış birergä çaqırdı. Häm şunda uq Duma saylawlarındağı köndäş partiälärneñ, prezident Rusiä qanunnarın boza, digän ğäyepläwlärenä duçar qaldı.
Tawış birü könenä qädär äle tulı ike kön bar, şuña da Rusiä telekanallarında törle partiälärneñ nämzätlären kürü ber dä ğäcäyep tügel. Anda xäzer yıllar buyı federal' televideniä ekrannarına çığarılmağan Yavlinski, Züganovlarnı da kürep bula.
Atnakiç köndez televideniä aşa şundıy nämzätlärneñ berse, Berdäm Rusiä isemlegen citäklägän Vladimir Putin dä çığış yasadı. Mäğlüm ki, ul berük waqıtta Rusiäneñ prezidentı da. Bu çığışın ul nindi däräcädä yasadı - monı älegä belgeçlär dä belep betermi. Beryaqtan, televideniä Putin sürätlären "prezidentnıñ mäğlümät çaraları häm Rusiä watandaşlarınnan alınğan küpsanlı sorawlarğa cawapları" dip atadı. Yäğni, Putinneñ monı prezident bularaq eşläwen tanıdı.
İkençe yaqtan, şuşı çığış inde ütkän atnada uq yazdırılğan ide, häm monı Putin Kremldä urnaşqan maxsus telestudiädä tügel, ä Ostankinoğa barıp eşläde. Yäğni, ul bu eşne ğadi ber nämzät, Berdäm Rusiä nämzäte bularaq qına başqara digän añlatma birelde.
Berdäm Rusiä partiäse xäzer dä näq menä şuşı ikençe versiäne alğa sörä. Mäğnäwi yaqtan da Putin asılda bernindi dä yaña närsä äytmäde. Elegräk Lujnikida üz tarafdarları belän ütkärgän cıyındağı süzlären - anıñ citäkçelege astında iqtisadi, säyäsi uñışlarğa ireşüen, 90-nçı yıllarda citäkçelek itkän köçlärneñ kire xakimiätkä qaytırğa teläwen, moña hiç kenä dä yul quyarğa yaramawın qabatladı.
Häm çığışı azağında açıqtan-açıq saylawlarda äwzem qatnaşuğa, anda Berdäm Rusiä öçen tawış birügä öndäde. Monı soñraq Tatarstannıñ Yaña Ğasır telekanalı da qabatlap birde.
Ägär dä ul çınnan da Berdäm Rusiä keşese bularaq möräcäğät itkän ikän, bu oçraqta anıñ çığışı partiä fondınnan tülänergä häm monıñ Üzäk saylaw komissiäse tarafınnan tikşerelüe şart - qanun härxäldä şulay dip bilgeli. Moñardan tış, bu şartlar ütälgän oçraqta da, Putin çığışı yañalıqlarda tügel, ä ayırım bilgelängän waqıtta çığarğa tieş ide.
Putinneñ şulay itep qanunnı bozuın küpmeder tomalaw öçen anıñ çığışınnan soñ şul uq yañalıqlarda Vladimir Jirinovski häm Gennadi Züganovnı da kürsätälär, alar da üz partiäläre öçen tawış birügä öndi. Häm şulay itep, oppozitsiäneñ ber öleşe xäzer Putin ğämällärenä zarlana da almıy bulıp çığa.
Saylaw qanunın, şul isäptän agitatsiä-qıstaw eşlären alıp baru tärtiben bozu Rusiädä administrativ ğäyep eş sanala häm monıñ öçen 15 minimal eş xaqı külämendä aqçalata cäza qaralğan.


text:
Bügen Mәskәwneŋ Tverskoy mәxkәmәse, Dubrovka teatr üzәgendә, totıqlar alu faciğәsendә zıan kürğәn 24 keşeneŋ şikәyәten, ğınvarnıŋ 16-sında qararğa, dip xәl itte. Bu keşelәr Mәskәw xakimiәtlәrennәn, barlığı $23 meŋğә tiŋ fizik, ruxi hәm matdi zıannı qaplawnı talәp itә. Ber kөn elek, mәxkәmәğә tağı 14 ğariza birelde. Alar ğınvarnıŋ
4-sendә qaralaçaq. Totıqlarnı qotqaru operatsiәsendә gaz qullanu sәbәple 129 keşe hәlak buldı. Mәskәw xakimiәtlәre isәn qalğannarğa 50-şәr meŋ, ә ülğәn keşelәrneŋ tuğannarına –100-әr meŋ süm bülep birğәn ide. Elekke totıqlar hәm bulmıy qalğan tamaşağa bilet alğan keşelәr "Nord-Ost" muzikanıŋ yaŋartılğan premyerasına çaqırıldı. Tamaşa fivralneŋ 8-nә bilgelәnde. Bu xaqta muzikl citәkçese Georgiy Vasiliev xәbәr itte. Anıŋ әytüenә qarağanda, "Nord-Ost" tamaşasınıŋ finans xәle awır bulıp qala. Müziklnı tulısınça torğızır өçen, 21 mln sum kirәk. Әleğә 15 mln ğına cielğan.


text:
AQŞ häm Rusiä astronawtları Xalıqara Ğäläm Stansiäsenä kilde
Soyuz ğäläm korabı Baykonur kosmodromınnan uzğan atnakiçtä quzğalıp kitte häm ike kön buyı Xalıqara ğäläm stansiäsenä taba oçtı. Kilep citkändäräk astronawtlarnıñ berse stansiä belän korab arasında yıraqlıqnıñ bik tiz kimi baruına iğtibar itte. Qurqınıç signalı qabızıldı häm Soyuzdağılar aftomat idaräne sünderep tizlekne kimetü öçen soyuznı üzläre idarä itä başladı. Oçışnı idarä itü operatsiäläre başlığı Vladimir Solovyev Soyuz belän Stansiäneñ uñışlı quşıluı turında xäbär itte.
Quşılğannan soñ 3 säğät ütügä Soyuzdağılar Stansiägä kerergä äzer buldı. Alarnı stansiädä aprel''dän birle eşlägän häm xäzer cirgä qaytaçaq Russiäle Gennadiy Padalka häm Amerikalı Michael Fincke kötep tora ide.
Üktäberneñ 24-ndä bu törkem cirgä qaytu yulına çığa. Alarnı Soyuzda kilgän rusiäle Yuriy Çargin alıp qaytaçaq. ä Soyuzda kilgän tağın ike astronawt rusiäle Salijan Şäripov belän amerikalı Leroy Chiao Xalıqara Ğäläm Stansiäsendä 6 ay buyı eşliäçäk.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tönyaq Korea üzeneñ atom qoralları programması turında 6 yaqlı söyläşülär uñışlı ütsen öçen Quşma Ştatlarnı Tönyaq Koreağa qarata mönäsäbäten üzgärtergä çaqırdı.
Tönyaq Koreanıñ räsmi xäbär agentlığı 6 yaqlı söyläşülärneñ däwam itüennän bu mäs'älägä çişeleş kötü bik awır dip belderä.
Kiçä Tönyaq häm Könyaq Korealar, AQŞ, Qıtay, Yaponiä häm Russiä qatnaşqan söyläşülärneñ çirattağı öleşe tämamlanğaç anıñ uñışlı ütüe turında qarşılıqlı xäbärlär kilde.
Qıtay ışanmawçanlıq däwam itä, ämma söyläşülär sivilizatsiäle ruxta ütte dide. AQŞ bü söyläşülärne citdi häm näticäle dip bäyäläde.
Mart ayında bu söyläşülärne äzerläwçe eşçe törkem Könyaq Koreada cıyılaçaq. Ä 6 yaqlı söyläşülärneñ kiläse öleşe İyül ayında ütäçäk.


text:
Mäxäbbät şağiräse - Läylä Däwlätova
April ayı yaz ayı ğına tügel, tatarnıñ milli uyanu, şiğriät ayı. Bu ayda Ğ. Tuqaynıñ tuuına 120 yıl tulunı bilgeläp ütelä. Ber atnadan, 26 aprildä
Ğ. Tuqaynıñ tuğan könendä zur şiğriät bäyräme ütäçäk. Tatarstanda bu kön “26 april' - tuğan tellär köne” dip iğlan itelgän. Qazanda çığuçı gäzit- jurnallar, televidenie, häm radio tapşırularda da, bigräk tä şiğri äsärlärne dönyağa çığaru bermä -ber arttı. Bigräk tä Tuqay bülägenä täqdim itelgän şağirlärneñ şiğerläre iğtibar üzägendä. Çäçmä äsärlär icat itüçe Rabit Batulla belän, Rafail' Mostafinnıñ kitaplarınnan ğäyre, Marsil Ğäliev, Rawil Boxaraev, Räzida Wälieva, Xarras Äyup, şiğerläre bıyıl Tuqay büläge komissiäseneñ iğtibar üzägendä bulaçaq.
Bügen bez sezne ber qızıqlı yäş şağirä belän tanıştırırğa telibez.
Ul - Läylä Däülätova. Läylä Däülätova şiğerläre yazılğan cırlar millionnarça cır söyüçelärgä bilgele. Anıñ şiğer'lärenä yazılğan populyar cır tälinkäläre inde küptän dönyağa taraldı . Anıñ tarafınnan televideniedä alıp barılğan mäxäbbät häm ğailä turındağı “Adäm häm Hawa” tapşıruında da, ul, keşe küñelenä yatışlı ğadi häm ixlas süzlär taba. 25 yäşendä Ğ.Kamal teatrında uzdırğan anıñ konsertın äle küplär xäterlider. Törle cirlärdä sibelep yäşägän tatarlar turındağı “Böten dönya tatarları cırı” da tatarlarnıñ gimnına äwerelep ölgergän cırnıñ avtorı da , Läylä Däülätova .
Ämma anıñ xäzergä, ber genä şiğere dä gäzit häm jurnal bitlärendä basılıp çıqmağan ikän äle. Häm ul bügen şiğri icatın cıyıp kitap bastırırğa näşriatqa iltep birgän yäş şağirä.
Ul “Azatlıq” radiosına iñ yaqın şağirä dip äytergä dä mömkin. Çönki ul yäşägän fatir Azatlıqnıñ Qazan byurosı belän qarşı yortta urnaşqan. Bu sişämbedä bez irtä tañnan tanılğan Läylä Däülätovanı Azatlıqnıñ Qazan byurosına çaqırdıq. Häm Läylä Däülätova , Rimzil Wälineñ sorawlarına “Mäxäbbät köçe” häm “Xalät” digän şiğerläre belän cawap birde.
Ä xäzer sezneñ iğtibarığızğa Läylä Däülätovanıñ “Yäşiseñ kilep, yäşä!” dip isemlängän şiğerenä Zöfär Xäyretdinov tarafınnan yazılğan köy belän tuğan cırnı Salawat Fätxetdinov başqaruında täqdim itäbez.
Audio
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Qaraylar
Qaraylar ya da qaraimler (qarayca Qırım şivesi - kъapaйлap, Litvaniya şivesi - karajlar) - Qırım, Litvaniya ve ğarbiy Ukrainada yaşağan kiçik bir halqtır.
Qaraylar - hunn ve hazar qabileler birleşmesine kirgen qaraylarnıñ nesli sayıla. XI asırda Qırımda hazarlarnıñ akimiyeti bitken soñ, qaraylar Qırq Yerde muhtar şekilde yaşamağa devam etken ediler. Başta bu kiçik devletini halq tarafından saylanğan akimler idare etseler de, ileride olarnıñ soyundan kelgenler idareni devam ettiler. İlk idare etken sülâle - Uzun lağabı ile belli olğan Hacı Musanıñ sülâlesidir. Şunı qayd etmek kerek ki, halqnıñ maneviy ayatına ve makeme işlerine baqqan gahanlar, Sar, Biy ve Çelebilerniñ (unvanlar) elinde olğan arbiy işlerge qarışmay ediler. Duşmanlarnıñ ücümi ile arbiy işlerini idare yetkenler aynı zamanda serdar vazifesinde de buluna ediler.
Qırım Hanlığı zamanında qaray yolbaşçıları, Qırım hanlarına tabi olıp, öz unvanlarına ve Çufut Qaleni idare etme aqqında saip ediler. Qırım hanları olarnıñ idaresine qarışmay ediler. Qaray knâzları, Qırım hanlarınıñ hızmetinde bulunsa bile, qalede idare etmege devam eteler. Qırım hanları tarafından qaray knâzlarına bergen yarlıqlarda arbiy hızmetleri içün olarğa tarhan unvanı berilgeni qayd etile. XV asırnıñ soñunda idare Sinani bey Hocanıñ eline kece. 50 yıllıq idaresinden soñ akimiyet onıñ sülâlesinden Çelebi Sinanige, soñ onıñ oğlu Yosifke keçe. Bütün idareciler Qırım hanlarnıñ hızmetinde bulunıp, Bey, Çelebi ve Ağa unvanlarını qazanıp ve hanlar ögünde qaray halqnıñ vekili olıp, bazıları aynı zamanda diniy maqamı Gahan vazifesinde buluna ediler.
XVIII asırnıñ soñunda qaraylar, Qırımnıñ bütün ealisi kibi Rusiyege qoşulğan edi. XIX asırda idare merkezi Çufut Qaleden Kezlev şeerine keçti. Mında Diniy İdare, ibadethane (kenassa), "Qaray Bitikligi" adlı milliy kitaphanesi, Aleksandr adına qaray diniy oquv yurtu, eñ büyük qaray cemaatı buluna edi. O vaqıtta "Karaimskaya jızn" ("Qaray ayatı") ve "Karaimskoye slovo" ("Qaray sözü") mecmuaları neşir oluna, milliy ve diniy kongressler keçirile edi. 1918 senesi, Qırımda 9 qaray cemiyeti, 11 ibadethane ve 13 oquv yurtu qayd etilgen edi. Sovet devriniñ ilk yıllarında qaray klubları, ve mektepleri çalışa, cemiyetler öz faaliyetini köstere ediler. Lâkin soñra (1940-si seneleri) milliy teşkilâtlar yoq etildi, mektepler ve ibadethaneler qapatıldı. II Cian cenki zamanında qaraylar arbiy işlerinde iştirak ete ediler, çoqusı elâk olğanlar. 1944 s. qaraylarnıñ bir qısmı Qırımdan sürgün etildi.
Qaray halqnıñ sayısı ep azalmaqta. Şimdiki zamanda Mustaqil Devletler İttifaqında, Baltik devletlerinde ve Lehistanda 2 biñge yaqın qaray yaşay. Olarnıñ eñ büyük qısmı Ukrainada (1100 kişi), şu cümleden Qırımda (820 kişi) yaşay.
1990-ıncı senelerniñ başında Qırımda qaray milliy teşkilâtlar yañıdan tiklene. Aqmescit, Kefe, Kezlev, Bağçasaray ve Yalta şeerlerinde medeniy ve diniy cemiyetler öz faaliyetini köstere. "Qırım Qaraylar" cemiyeti şimdi 9 yerli ve Melitopol, Harkiv ve Adesteki (Odessa) qaray cemiyetlerni birleştire. Litvaniya, Lehistan, Moskva ve Sankt Peterburgda da qaraylarnıñ cemiyetleri bardır.


text:
шиMбә, 21 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 09:31
Öföläge xokkey matçı waqıtında ğäźättän tış xäl buldı. Kisä Öfönöñ Sport harayında Salauat Yulaev menän Siläbe qalahınıñ Traqtorı xoqkey uynağaynı. Osraşıu başlanıp 5 minut ütkäs, Siläbe komandahınıñ ber köyärmäne, huñınan asıqlanıuınsa, Ozernıy qalahınan kilgän Aleksey Medvedev atlı eget xokkey qararğa kilgän xalıq öśtönä tötön taratqıs şaşqa taşlanı. Uyın öźöldö, tötöngä tonsoğa başlağan xalıq tışqa atlıqtı. Bernisä keşegä meditsina yarźamı kürhätergä tura kilde. Şulay źa ber säğät samahınan huñ uyın yañınan dauam itte. Siläbenän kilgän barlıq köyärmändär militsiya hağına alındı. Tikşereü vaqıtında asıqlanıuınsa, şartlatqıstı bıl eget oyoq qunısına tığıp zalğa alıp ingän bulğan. Bıl inde xalıq küp yıyılğan urında Öfö militsihınıñ hiźger eşläüenä ikeläneü tıuźıra. Öfö klubı bınan kire Siläbenän kilgän köyärmändärźe Sport harayına indermäyäsäktären xäbär itte. Prezident Mortaza Räximov Salauat Yulaevtıñ Öföläge ber uyının da tierlek qaldırmay ine. Tik kisä ul xoqkey qararğa kilmägäyne.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
AQŞ belän Yevropa arasında terroğa qarşı suğış arqasında kierenkelek arta
Quşma Ştatlarnıñ xalıqara terrorğa qarşı alıp barğan suğışı soñğı waqıtta Amerika belän Yevropa arasında kierenkelek artuğa kiterde. Şuşı atnada İtaliä räsmiläre Quşma Ştatlar küzläw idaräseneñ 13 agentın qulğa alırğa kürsätmä birde. Bu agentlar Milanda ber radikal möselman ruxanien urlap anı soraw alu öçen Misırğa kitertüdä ğäyeplänä. Belgeçlär äytüençä, bu berençe genä andıy oçraq tügel. Terrorçılıqqa bäyle buluda şiklänelgän keşelär başqa illärgä kiterelep yış qına cäzalawğa duçar itelä.
Xäzer İtaliäneñ oppozitsiädäge säyäsmännäre, premier ministr Silvio Berlusconi xökümäte, bu xäl turında berär närsä belgänme-yuqmı, şunı açıqlarğa tırışa. İtaliäneñ Yäşellär partiäse wäkile Paolo Cento Rimdağı parlament binasınnan radiobızğa bolarnı söyläde:
"Bu bik citdi, ğädättän-tış xäl. Çit il xärbiläre İtaliä cirlegendä xäräkät itä, İtaliä räsmilärennän keşene tartıp ala. Bez şunı belergä telibez – xökümät bu turıda belgänme, yä isä bezneñ yäşeren xezmätlär amerikan agentları belän bergä xäräkät itkänme. Yuq ikän - İtalian xökümäte möstäqillekne saqlaw öçen närsä eşli? Çönki bu açıqtan-açıq bezneñ möstäqillekne bozu bulıp tora."
Atnakiç könne Washington Post gäzite, Amerika küzläw idaräseneñ iseme äytelmägän räsmienä tayanıp, CİA bu ruxaninı eläkterü niäte turında İtalianeñ maxsus xezmälärenä citkergän bulğan, dip yazıp çıqtı. Niçek kenä bulmasın, İtalian räsmiläre Nasrnı urlawda şiklänelgän 13 CİA agentın qulğa alırğa kürsätmä birgän.
Quşma Ştatlarnıñ 11 sintäber xöcümnärennän soñ tözelgän törle illärdä "totılıp-tapşırılası şikle keşelär" isemlegendä 150läp isem bar. Tik bu eşçänlek başqa illärneñ qanunnarına qarşı kilergä mömkin. Totılğannan keşelärneñ soraştıru öçen Üzbäkstan yä Mısırğa cibärelüe (ä bu illärdä soraw alğanda cäzalaw ğädäte bar) kisken täniqtkä tartıla.
İtalian tikşerüçeläre äzerlägän 213 bittän torğan xisapta Nasr telefon aşa xatını belän söyläşkändä yazıp alınğan özeklär kiterelä. Ul anda üzeneñ tüşämgä elenep quyıluı, qaynar wä salqın temperatura, köçle tawış belän cazalanuı turında söyli.
Amnesty İnternational, Human Rights Watch törkemnäre bu xällärgä kisken tänqit belderde. Amerikan räsmiläre isä, bez cäzalarğa quşmıybız, başqa illär dä şikle keşelärdän soraw alğanda keşe xoquqların ixtiram itergä süz birä dip aqlana. Amerikan prezidentı George Bush bu mäsälgä April ayında tuqtalğan ide:
"Bez qanun qısalarında eş itäbez. Keşelärne, cäzalaw bulmayaçaq digän illärgä cibäräbez. Läkin min sezgä ber närsä äytäsem kilä. Quşma Ştatlar xökümäteneñ amerikan xalqın saqlaw wazifası bar. Bezgä zıyan kiteräse keşelärne ezläp tabu – bezneñ il mänfäğätendä."
2001neñ axırında amerikan agentları Şvetasiäneñ maxsus xezmätläre belän xezmättäşlek itep, ike misırlını totıp Kahirägä ozatqan ide. Bu keşelär cazalandıq dip şikäyät itä. 2003 yılda ber alman watnadaşı Makedoniädä totılıp soraw alu öçen Äfğanstanğa ozatıldı. Ul da cazalawğa duçar itelgän, açlıq iğlan itkäç kenä irekkä cibärelgän, dielä. Şvetsiä dä, Germaniä dä bu waqiğalar uñayınnan tikşerü başladı. Äytkändäy, Yevropa tikşerüçeläre Quşma Ştatlarnı çeterekle mäglümät belän urtaqlaşmawda ğäyepli. Näq menä şundıy mäglümät citmäw arqasında uzğan yıl Germaniädä 11 sintäbergä bäyle räwşetä çığarılğan ber xökem taralıp töşte. Mondıy xällär Yevropa illärendä Quşma Ştatlarğa qarata açu xisläre uyata.
Ul arada Milan tikşerüçeläre, Nasrnıñ yuqqa çığuı alarnıñ tikşerü eşenä zıyan kiterä dip belderä. Belgeçlär äytüençä, Nasr İtaliädä suğışçılar çeltäre oyıştırıp yaqtan bulğan.
İtaliäneñ "La Republica" gäzite üzeneñ bügenge sanında, İtaliäneñ fatixası bulmıy torıp, andıy ruxaninı urlap bulmıy dip yaza. Fatixa bulğanmı-yuqmı, İtalian parlamentı xäzer şul sorawğa cawap ezli.
-Ali Gilmi


text:
Respublikala bernisä rayonda awıldarźa yorttarźı hıu basqan. Küpme yorttoñ hıu astında qalıuı xaqında teüäl mäğlümättär yuq. Xökümät premer ministrı bını yaźğı taşqındıñ köslö bulıuına tügel, taşqınğa qarşı eşteñ dörös oyoştorolmawına bäyläy. Premer ministrźıñ tıuğan awılı Beloret rayonı Usmanğäle awılında taşqın qotorona. Bında İnyär yılğahında yete kilometr oźonloqta boź tığını barlıqqa kilgäyne. Oşo säbäple yılğa taşıp öyźärźe basa başlay. Ası awılı xakimiätenän xäbär iteüźärensä, bögön boź üźe quźğalıp kitkän. Şulay źa bernisä yort hıu esendä qala.
Audio
Yaźğı taşqınğa bäyle xäl tap Beloret rayonında bik kösörgäneşle qala. Ası, Usmanğälenän tış başqa awıldarğa qurqınıs yanamay tip xäbär itelä. äźättän tış xäl terkälmägän tip belderźyılär awıl xakimiätendä.
Rämzit Äbüläev, Öfö


text:
Samar dini gäcite tösle çığa başladı
Samarda “Berdämlek”, “Azan”, “Säläm” isemle gäcitlär çığıp kilä. “Berdämlek” belän “Azan” inde üz yözlären tabıp, üz ezlärenä töşkän basmalar. Ä menä “Säläm” äle aqsıy- tuqsıy ğına dönya kürep bara. Ğömerdä bulmağannı bu yulı “Säläm” sigez bitle bulıp ta, tösle dä çıqqan.
Dekaber ayında Sızranda açılğan taş mäsced turında tösle fotografiälär belän bizäp matur material urın alğan. Töbäkne öyränü muzeyında “Mädäni törlelektä ruxi berdämlek” isemle kürgäzmä eşli. Şunda islamğa qağılğan eksponatlar turında yazma urnaştırılğan. “Säläm” gäcite tarixqa da küz salğan. Bögelmä pedagogiä uçilişçesı möğallimäse El'za Ğibadullina yazuınça, Samarda berençe mäsced 150 yıl elek tatar qazaqları tarafınnan salınğan bulğan, ä ul qazaqlar Maça
Slobodasında äle 16 ğasır axırında uq yäşägännär. Ä inde rus türäläre äle röxsät käğäze birmägän xäldä dä 1844 yılda Samarnıñ Saratov uramında tatar möselmannarı cıyılıp biş waqıt namaz uqıy torğan bulğannar. Ä säbäbe bik ğadi, Mälzetdinov digän tatarıbız räsmiläştermiçä üz öendä 5 waqıt namaz uqıtqan. 13 yıldan soñ ğına Mälzetdinov öe mäsced statusın ala.
“Tarixi şäxeslär” rubrikasında Äxmät-bay Xösäenov turında yazılğan. Äxmät-bay Xösäenovnıñ ülüenä bıyıl 100 yıl tula. Xösäenov Irınburda ataqlı “Xösäiniä” mädräsäsen saldıru belän tanılğan şäxes. Läkin dä Samar töbägendä dä ul üz aqçasına mäscedlär saldırğan.
Äxmätbay Xösäenov 1893 yılnı Berlinda üzeneñ säwdä yortın aça, şundıy uq säwdä yortın ul Paricda da açıp cibärä. Şuña da ul Irınburdağı “Xösäinä” mädräsäsendä şäkertlärgä alman häm fransuz tellären uqıtunı kertä. Ğomumän gäcitäneñ tulı ber biten alğan “Äxmät-bay Xösäenov” isemle yazma ğacäyep zur qızıqsınu belän uqıla, çönki bu yazma bügenge adämnärgä ütä dä ğibrätle.
“Säläm”neñ bu sanı böten yaqtan da kamil dip äyter öçen tübändägelär genä citeşep betmi kebek:
Ni öçender 8 bitle gäcittä tatar telendä yazmalarğa urın tabılmağan;
“Säläm” gäcite üzeneñ qiblası itep islam yädkärlären propagandalaunı küzdä tota disä dä universitet çirkäwe turında yazıp çığa;
Dini gäcittä Qırğızstanda Samar oçkıçların alaçaqlar dip yazuı da inde çerep betkän xäbärne qabatlaw ğına;
Ğomumän ällä qayçan ülgän ataqay Andrey Nikolaevqa “Säläm”neñ 1-nçe bitendä küz yäşe tügü dä , yanğınnan soñ miçkädä su kiterü bulıp qabul itelä. Urınsız quştanlanu häm intellektual' tarlıq itep qabul itelä.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Tomas Aquinas
Tomas Aquinas (lat. Thomas Aquinas) (1225-1274) - orta a'sir filosofiyasının' en' iri wa'kili, orta a'sir sxolastikasının' ta'rtipke salıwshısı. Orta a'sir teologı, filosofı ha'm ta'biyat izertlewshisi Ullı Alberttin' sha'kirti. Tomas Aquinas Xristian teologiyasının' tiykarg'ı printsiplerin, Aristotel ta'liymatına tiykarlana otırıp da'lilledi. Ol bolmıs tu'sinigine kewil bo'ldi. Bolmıs dep du'nyanı jaratqan xristian qudayın tu'sindi. Bolmıs ha'm ma'nisti ajıratıp, olardın' ulıwma ma'nisin ashıp tu'sindirip berdi.
Tomas Aquinas bolmıs aktuallıq da'rejelerden birinshisi retinde qaraydı. Onın' pikirinshe ha'r quday zattın' tiykarında bolmıs bar. Bolmıstın' to'mengi basqıshında forma tu'sindiriledi. Forma zattın' sırtqı ko'rinisi. Ekinshi basqıshında forma zattın' en' son'g'ı sebepshisi retinde ko'rinedi, ishki denesin du'zedi. (Mıs: o'simliklerdi alsaq boladı).
U'shinshi da'reje bul jerde forma ha'reket etiwshi sebep boladı. (Mıs: haywanat du'nyasın alsaq boladı). To'rtinshi forma materiyanı sho'lkemlestiriwshi printsip sıpatında emes, al materiyadan g'a'rezsiz turadı. Bul ruwx yamasa aqıl, Jan jasawshılardın' en' joqarg'ı da'rejesi.
Tomas Aquinas aqıldı Adam uqıplılıqlarının' en' joqarg'ı shegi dep tu'sindiredi. Ol o'z erki menen, aqıllıq da'rejesi menen jaqsılıqtı ha'm jamanlıqtı jaratadı.
Tomas Aquinas ta'liyamatı orta a'sirde u'lken a'hmiyetli orındı iyeledi. Onı Rim shirkewi ra'smiy tu'rde moyınladı.


text:
Çallıda federal bina
Çallı uramnarında militsiä xezmätkärläre bermä-ber artıq bulıp kürenä ikän, monı ike yünäleştä farazlarğa mömkin: şähärdä militsiä maxsus operatsiä ütkärä yäki Qazan häm Mäskäw kebek başqalalardan räsmi türälärneñ kilüe kötelä. Xäyer, mondıy küreneş ber Çallığa ğına xas tügel. Sişämbe könne uramnarda militsionerlarnıñ kübäyüe şähärgä Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Minnexanov kilüe belän bäyle ide. Respublika premyerı üzeneñ säfäre barışında berniçä çarada qatnaştı. İrtänge yaqta ul şähär citäkçeläre belän KamAZnıñ fänni-texnik üzägendä buldı. Annan soñ şähär urtasında tözelgän federal' kaznaçıylıq yortın açu tantanasına kilde. Biredä premyer-ministr Röstäm Minnexanov üz çığışın bolay başladı:
- Bez äle genä üzebezneñ avtomobil' gigantınıñ fänni-texnik üzägendä bulıp, anıñ kiläçäge belän tanıştıq. Avtomobil' sänäğäte bulğan cirdä - kiläçäkkä ömet bulırğa tieş - dide häm iğtibarnı kaznaçıylıq yortına küçerep, älege bina bik citdi häm kiräkle ide. Biredä federal' byudjet belän, üzara mönäsäbätlär xäl itelep, Tatarstannıñ ikençe başqalası bulğan Çallınıñ üseşenä kiteräçäk digän ışanıçın belderde. Şuşında uq çığış yasağan Çallı başlığı İldar Xalikov uzğan yıl şähärdä 2005 yıl belän çağıştırğanda citeşterü külämeneñ 23%qa artuın äytte. Tuqay rayonı citäkçese Tahir Xarmatullin çığışı:
" Bezneñ cömhüriätebezdä mähabät binalar üsep çığa. Bu - respublikabızda iq'tisadnıñ totrıqlı buluın dälilli. Uzğan yıl Tuqay rayonında citeşterüdäge üseş 2005 yılğa qarağanda 18%. Menä şuşındıy binalar Watanıbıznıñ alğa baruına öndäp torır dip uylıym. Tatarda ber äytem bar: "Matur yortlar tözegändä, quanıçı belän bulsın", dilär. Şulay bulsın ide".
4 qatlı federal' kaznaçılıq binasınıñ ğomumi küläme 3 meñ kv.m. çaması. Şunıñ 300 kv.m. Tuqay rayonı bülegenä birelgän. Xezmätkärlär sanı mondıy - Kaznaçılıqnıñ Çallı bülegendä - 45, Tuqaynıqında 15 keşe eşliäçäk.
Soñınnan premyer-ministr Minnexanov Çallı şähär Şurası deputatlarınıñ yıllıq sessiäsendä qatnaştı häm çığış yasadı.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Başqortstannıñ oluğ bäyrämen kem niçek añlıy?
Başqortstan urıs däwlätenä üz irke belän quşıluına 450 yıl tuluğa bağışlanğan oluğ bäyrämgä äzerlänä. Älbättä, bu bäyrämneñ säyer yaqları da bar. Äytik, tarix kitaplarında “tatar baş kütärüläre” turında süz tapmassıñ, ä menä “başkirskie vosstaniä” digän temalarğa binihayä zur urın birelä. Üz irke belän quşılğan xalıq nilektän soñ üzen cılı qanatı astına alğan ilgä qarşı ğasırlar buyı köräşkän? Mondıy sorawlar bixisap. Ä ğadi xalıq bu oluğ tantanalar turında ni uylıy ikän soñ?
Öfe qalasınıñ güzäl poçmağında urnaşqan “Yäşel sawqalıq” şifaxanäsendä däwalanuçılar fikerlären “Azatlıq” radiosı tıñlawçıları iğtibarına da täqdim itäbez.
Bäyräm inde bu, zur bäyräm. Şuña şatlanabız da. Min bu bäyrämneñ mäğnäsen añlamıym. İ vse! Dönyada ber genä xalıq ta, ber genä il dä üz irke belän başqalarğa quşılmağan, barısı da ayulap alınğan. Bäyrämder inde, isänlek, tınıçlıqta yäşibez. Min üzem mari keşese – barıbız da tuğannarça yäşibez. Anıñ nigä kiräk bulğanın belmim, şulay da bäyräm bit inde, naçar tügel. Minem anda eşem yuq – awırıym äle. Min eşçe keşe, 450 yılmı, 90 yılmı – bezgä bernindi dä faydası da yuq. Min başqort tügel bit – tatar. Teläsä nişläsennär, miña ayırması yuq. Urıs keşese küzlegennän çığıp äytsäñ, Başqortstannıñ yañadan(?) quşıluı (“vossoedinenie” – dide respondent) oluğ ähämiätkä iä. Başqort qabiläläreneñ urıs qanatı astına kerüe alarnıñ yaqtı kiläçägen tä'min itte. Ä başqort küzlegennän qarasañ? Minemçä, alar berni dä yuğaltmadılar. Bezgä kilep tatarlarnı başqort dip yazdırdılar. Bu bäyrämneñ ni faydası, ni äybäte yuq tatarğa. Minemçä urıs belän başqort ber fikergä kilep berläşkännär. Näticädä kul'turalar yaqınayğan, tatar-başqortlarnıñ urıslaşuı – yaxşı küreneş, bu xalıqlar duslığın nığıta. Min bu xäldä berni dä añlamıym. 450 yıl nämästäkäy ul? Moña minem sorawım da, cawabım da yuq. Berni dä belmim şul min… Xalqıbıznıñ ber mäqäle bar: qart ata mäçe eşe häm säläte yuqlıqtan närsä yalıy dilär äle? 450 let nazad başkirı i russkie obyedinilis, i eto oçen' xoroşo! Bu quşılu arqasında barıbızğa da zur mömkinleklär açıldı: uqu yağınnan da, eş tabu yağınnan da… Bäyräm bulır, Putin kiler. Mir-drujba, digändäy. Üzläre quşılğannarmı, ällä köçläp quşqannarmı – min anı belmäyem. Urıs bäyräme bulır inde… Rossiä haman şul talaw yulı belän bara inde. Äle dä berse bay – qalğannarı xäyerçe… Kötep torabız bu zur bäyrämne. Alar yış bulmıy bit. Bu berläşüneñ faydası bulğanmı-yuqmı inde – belmäyem. Respublika xalıqlarınıñ berläşüen bäyräm itäbez. Bu bäyräm tatar, başqort, urıslarnıñ duslığın nığıtuğa yärdäm birer.
Min bu bäyrämneñ mäğnäsen añlamıym. İ vse!
Dönyada ber genä xalıq ta, ber genä il dä üz irke belän başqalarğa quşılmağan, barısı da ayulap alınğan.
Bäyrämder inde, isänlek, tınıçlıqta yäşibez. Min üzem mari keşese – barıbız da tuğannarça yäşibez.
Anıñ nigä kiräk bulğanın belmim, şulay da bäyräm bit inde, naçar tügel.
Minem anda eşem yuq – awırıym äle.
Min eşçe keşe, 450 yılmı, 90 yılmı – bezgä bernindi dä faydası da yuq.
Min başqort tügel bit – tatar. Teläsä nişläsennär, miña ayırması yuq.
Urıs keşese küzlegennän çığıp äytsäñ, Başqortstannıñ yañadan(?) quşıluı (“vossoedinenie” – dide respondent) oluğ ähämiätkä iä. Başqort qabiläläreneñ urıs qanatı astına kerüe alarnıñ yaqtı kiläçägen tä'min itte.
Ä başqort küzlegennän qarasañ?
Minemçä, alar berni dä yuğaltmadılar.
Bezgä kilep tatarlarnı başqort dip yazdırdılar. Bu bäyrämneñ ni faydası, ni äybäte yuq tatarğa.
Minemçä urıs belän başqort ber fikergä kilep berläşkännär. Näticädä kul'turalar yaqınayğan, tatar-başqortlarnıñ urıslaşuı – yaxşı küreneş, bu xalıqlar duslığın nığıta.
Min bu xäldä berni dä añlamıym.
450 yıl nämästäkäy ul? Moña minem sorawım da, cawabım da yuq.
Berni dä belmim şul min…
Xalqıbıznıñ ber mäqäle bar: qart ata mäçe eşe häm säläte yuqlıqtan närsä yalıy dilär äle?
450 let nazad başkirı i russkie obyedinilis, i eto oçen' xoroşo!
Bu quşılu arqasında barıbızğa da zur mömkinleklär açıldı: uqu yağınnan da, eş tabu yağınnan da…
Bäyräm bulır, Putin kiler. Mir-drujba, digändäy.
Üzläre quşılğannarmı, ällä köçläp quşqannarmı – min anı belmäyem. Urıs bäyräme bulır inde…
Rossiä haman şul talaw yulı belän bara inde. Äle dä berse bay – qalğannarı xäyerçe…
Kötep torabız bu zur bäyrämne. Alar yış bulmıy bit.
Bu berläşüneñ faydası bulğanmı-yuqmı inde – belmäyem.
Respublika xalıqlarınıñ berläşüen bäyräm itäbez. Bu bäyräm tatar, başqort, urıslarnıñ duslığın nığıtuğa yärdäm birer.Menä Zelenaya roşça yanında, tabiğät'neñ iñ güzäl urınnarınıñ bersendä Mäskäw qunaqları öçen kottedjlar salalar. Alar qunaq bulırlar da kitärlär, ä bu kottedjlarnı qaysı türälär häm küpmegä satıp alırlar ikän soñ? Bäyäse püçtäk bulır, möğayın? Ğädättä şulay bit…
Ayrat İbrahim, Ufa – Sember


text:
Gül Finlandia tatarları belän oçraştı
Finlandiadäge eşlekle säfäre waqıtında Törkiä prezidentı Abdullah Gül Helsinkidäge Tatar mäxällä yortın ziärät itte.
Finlandia prezidentı çaqıruı belän Helsinkigä kilgän Törkiä prezidentı Abdullah Gül tatar cämägat äğzaları aldında yasagan çıgışında, "Bu ildäge tatarlar belän oçraşu mine bik dulqınlandırdı, Finlandia prezidentı Tarja Halonen da oçraşu waqıtında miña Finlandiadäge tatarlar turında maqtap söyläde", dip äytte.
Finlandia Tatar mäxälläse, prezident Gül häm anıñ xatını Hayrünnisa Gül belän prezident general sekretarı Mustafa İsän häm xatını xörmätenä aş mäclese oyıştırdı. 200 keşe qatnaşqan aş mäclesenä Törkiä qunaqları belän bergä mäxällä äğzaları da qatnaştı.
Finlandiä tatar mäxälläse räise Okan Daher çığışında, prezident Gülne qunaq itüdän bik şat buluların äytte.
Tatarlarnıñ Finlandiadäge eşçänlekläre häm tarixı turında söylägän Okan Daher, millätne häm göref-ğädätlärne saqlap qaluda bäysez häm demokratik bulgan Fin däwläteneñ dä zur yärdäme buluın äytte.
"Bez härwaqıtta - ekstremizmğa qarşı buldıq, yarlılıq, nadanlıq häm zur krizıslarnı tınıç häm ğädel yullar belän çişärgä tiyeşbez" dip äytte. Okan Daher, dönya küläm nizaqlarnı çişüdä dinnär häm millätlär-ara diolognıñ kiräklelegenä dä basım yasadı.
Daherdan soñ proğramğa çaqırılğan qunaqlar aldında çığış yasağan Abdullah Gül: "Üzegezneñ millilegegezne saqlap qaluığız, Finlandiagä ayrım ber köç häm tös östi" dip äytte. Gül Finlandiagä yasağan elekke säfäre waqıtında da, Finlandiadäge möselman tatarlarnıñ üz telen, dinen häm mädäniäten saqlap qaluına şahit buluın telgä aldı.
Gül: “Bu yaqlarda bezneñ mädäniätkä yaqın millät äğzalarınıñ üzlären saqlap qaluın kürü bezne ğorurlandıra”, dide.
Prezident Gül, tatar cämäğätçelegeneñ Finlandia belän Törkiä arasında iqtisadi, mädäni häm turizm ölkäsendä küper wazífasın ütäwen häm ike aradağı mönäsäbätlärne köçländerüdä zur rol' uynawın äytte.


text:
Respublika mäktäplären kompyuterlaştıru häm alarnı İnternetqa totaştıru niçek bara?
Ser tügel, kompyuterlar, yaña texnologiälär belän ğädättä kübräk yäşlär eş itä. Läkin yäşlärne niçek qızıqsındırırğa, alarğa şul uq komp'yuterlarda eşläü öçen niçek mömkinleklär tabırğa? Şuşı mäsälälärne çişü yözennän Tatarstan xökümäte respublika mäktäplären kompyuterlar belän täemin itü programmasın tözegän ide. Sişämbe könne könne ütkän jurnalistlar belän oçraşuda Tatarstan mäğärif ministrı Faris Xarisov şuşı programmanıñ şaqtıy uñışlı ğına tämamlanuı turında xäbär itte. Xäzerge köndä respublika mäktäplärendä 18 meñ kompyuter bar, awıl mäktäplären İnternetqa totaştıru öçen östämä räweştä 1100 modem satıp alınğan. Ministr süzlärenä qarağanda, barlıq diärlek texnika da uqu prosesında inde qullanıla da başlağan, çönki kompyuterlar urnaştırudan tış, alar öçen programma produksiäse dä alına ikän. Mäsälän, matematika, ximiä, ingliz tele, fizika häm başqa fännär buença elektron däresleklär satıp alınğan.
Läkin iñ möhim mäsälä -- mäktäplärne İnternetqa totaştıru -- älegä bik awır bara. Säbäbe -- mäğärif ölkäseneñ älegä monıñ öçen finansları citmi. Bügenge köndä İnternet barı tik respublikanıñ zur şähärlärendä häm qayber rayon üzäklärendä genä bar. Faris Xarisov oçraşu waqıtında tağın ber problema turında da äytep kitte. Ul da bulsa -- mäktäplärdä informatika uqıtuçılarınıñ citmäwe. Şuşı uñaydan mägärif ministrlığı tarafınnan uqıtuçılarnı yañadan äzerläü eşe alıp barıla ikän.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text:
Mäcit Ğafuri teatrı yaña icat mizgelenä äzerlänä
Tizdän Başqortstan teatrları üzläreneñ yaña icat mizgelen başlap cibärä. Alarnıñ küpçelege tamaşaçılarnı yaña premyeralar belän dä söyenderäçäk. Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrı öçen älege sänğät yılı - 87 nçese. Respublikanıñ iñ ölkän teatrlarınıñ berse bulğan başqort akademteatrı yaña icat mizgelen nindi uy-niätlär belän qarşılıy ikän? Şul xaqta söyläşü öçen, bez teatrnıñ direktorı, rejisser Räis İsmägıylev belän oçraştıq.
“Älege köndä bezneñ öçen iñ qızu çor, - di Räis äfände. – Törki telle teatrlarnıñ Ufada 12 sentäberdä açılaçaq IV xalıqara bäyrämenä soñğı äzerleklär bara. Ä töp icat mizgelen Mäcit Ğafuri teatrı 5 üktäberdä aça”.
İsmägıylev – Bu icat mizgele bezneñ öçen bik üzençälekle başlana. Çönki, mäğlüm buluınça, Ufada 12Hчe sentäberdä törki telle teatrlarnıñ IV xalıqara festivale başlana. Bezneñ teatr säxnäsendä töp spektakl'lär ütäçäk törle illärdän kilgän teatrlarnıñ. Ä bez üzebez bu festival'gä ike premyera äzerlibez. Berse başqort xalıq eposı buyınça “Ural batır” spektakle, ä ikençese Amerika yazuçısı Kinzinıñ äsäre buyınça “Käkkük oyası östennän” dip atalğan tamaşa. “Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrı Ufadağı “Tuğanlıq” festivale tämamlanğaç, üzeneñ töp icat mizgelen açuğa äzerlänä başlıy, - di anıñ direktorı Räis İsmägıylev. – Yaña premyeralarnı tağın da şomartu däwam itäçäk. Annan soñ berrättän bik cawaplı gastrol'lärgä äzerlek mäşäqät'läre dä kilep quşıla.
İsmägıylev – Töp icat sezonın bezneñ teatr 5 üktäberdä aça. Tamaşaçılarğa bu könne “Ural batır” eposı buyınça säxnäläşterelgän spektakl' premyerasın täqdim itäbez. Annan inde Sankt-Peterburgqa gastrol'lärgä dä äzerlänäçäkbez. Anda bez 5 köngä barabız. Öç spektaklebezne alıp baraçaqbız. Şulay uq kiläse yılda Mäskäwgä bulaçaq säfärebezgä dä äzerlek başlıybız. Anda bez 450 yıllıq yubiley qısalarında ütäçäk bäyrämdä qatnaşabız.
Xäbärçe: Räis äfände, başqa yıllarda yäş artistlarığız bik küñelle konsert programmaları da äzerli torğan ide. Bıyıl da şundıy uy-niätlär barmı?
İsmägıylev – Andıy niätlär bar. Ölkännär belän dä, yäşlär belän dä äzerlibez. Ölkän buın artistlardan Fidan Gafarov belän Nuriä İrsayıwanıñ ayırım konsertın äzerlibez. Annan Mäskäwdäge Şçepkin uçilişçesında uquçı yäşlärebezneñ konsertı da bulaçaq.
Üzeneñ 87 nçe icat mizgelen açuçı Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrı, anıñ direktorı Räis İsmägıylev äytüençä, bıyılğı sänğät yılında da teatrdağı qayber artistlarnıñ yubiley kiçälären oyıştıru da qaralğan. Monnan tış törle bäyrämnärgä, şul isäptän Ramazan ayı başlanuğa, Qorban Ğayıte bäyrämenä, Yaña yıl kiçäsenä maxsus programmalar da äzerlänäçäk.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Fälestin autonomiähı yetäkselege säyäsi körsökkä terälgän
Fälestin autonomiähı yetäkselege säyäsi körsökkä terälgän. Premier-ministr Äxmät Qorei yañı qäbinet sostawı buyınsa kilep tıuğan añlaşılmawsanlıqtar xäl itelmähä wazifahınan kiteü menän yanay. Autonomiä başlığı Yäsir Arafat ütkän yäkşämbe Qoreinı xökümät başlığı itep tägäyenläp, 8 ministrzan torğan gäzättän tış qäbinet tözöü turahında iglan itkäyne. Fälestin parlamentı yañı xökümät sostawı buyınsa tawış bireüze kissekterze. Qorei xökümätteñ wäkilleräk bulıuı ösön sığış yahay.


text: “YuQOS” şirkäte, töp neft tabuçı tarmağı bulğan “Yuğansknefteğäz” satılğan oçraqta, üzen bankrot dip ilan itäçäk. Bu xaqta Rusiä xökemätenä, ústisí ministerlığına, mäxkämä icräçeläre xezmätenä häm şulay uq qızıqsınğan wedomostwolarğa bügen cibärelgän möräcäğättä äytelä. Şirkät, rusiä xakímítlarınnan bankrotlıqnı buldırmí qalu yulların tikşerergä täqdim itä. Mäxkämä icräçeläre qararına kürä, YuQOSnıñ salımnar buyınça qup milliradlı burıçın qaplaw öçen “Yuğansknefteğäz” satılırğa tieş. Bügen YuQOS idaräse räise urınbasarı Yüriy Beylin, kiçä şirkätneñ tağın 200 million dollarlıq xisapları tuñdırıldı dip xäbär itte. YuQOSnıñ başqarma mödire Stiwen Tidi Mäskäwdä mäğlümät oçraşuında bolay dide: “Ägär dä başqa yul tabılmasa, bezneñ çığanaqlar tuñdırılu arqasında äşlekle operasílar alıp baru öçen aqça augustnıñ berençe yartısında betärgä mömkin. Soñğı 6 atna äçendä bez xökemättäge törle türälärgä sorawlar häm täqdimnär belän 11 xat yazdıq häm anda tuğan krizisnı caylarğa äzer ikänlekne kürsättek. Ämma qızğanıçqa qarşı, bu xatnıñ bersenä dä räsmi cawap kilmäde”.


text:
Qädimä İzraildäge parlament saylawlarında ciñep çıqtı
Izrail''dä sişämbe könne ütäçäk parlament saylawlarında tawışlarnı sanaw tämamlandı diärlek. Älegä räsmi räweştä raslanmağan berençel näticälärgä qarağanda İzrail'' parlamentı Knessettağı urınnarnıñ iñ kübese urtaçıl Qädimä partiäsenä elägäçäk. İnde 3 ay komada yatqan elekke premyer ministr Ariel Şaron oyıştırğan bu partiä fälestinlelärdän beryaqlı ayırılu wäğdäläre belän ciñü qazandı. Ul arada fälestin parlamentı suğışçan Hämas törkeme citäkçelegendäge yaña xökümätne rasladı. Yaqın könçığıştağı mondıy tärräqiät xalıqara aradaşçılıqtağı tınıçlıq urnaştıru eşläreneñ tuñdırıluın añlata.
Ciñüen añlağan Olmert fälestinlelärne ayırım däwlätlär tözü öçen bergäläp eşlärgä çaqırdı. Şul uq waqıtta Olmert bu turıda söyläşü öçen qarşı taraf bulmasa ayırılu planın beryaqlı ğına tormışqa aşırırğa da äzer buluın belderde.
"Çınbarlıqnı häm bulğan şartlarnı añlap bez kompromisqa äzer, sezgä üz xıyallarığıznı tormışqa aşırırğa, üz däwlätegezdä bezgä kürşe bulıp tınıçlıqta häm tatulıqta yäşärgä şartlar tudıru öçen bez yaxşı ullarıbız, soldatlarıbız kümelgän ğäziz İzrail cireneñ ber öleşennän çigenergä, anda yäşägän yähüdlär öçen zur qayğı belän ul cirdän kitärgä äzer" dide Olmert.
Qädimägä Knessetta küpçelekkä iä bulu öçen 61 tawış kitäk. Ul parlamentqa keräçäk ikençe zur törkem Xezmät partiäse belän xakimiät koalitsiäse tözer dip kötelä. Berençel näticälärgä qarağanda İzrailneñ Könbatış Yardan çigenüen yaqlawçı Xezmät Partiäse 20-läp urın alaçaq.
İkençe mömkin berektäş dip töp tayanıçı elekke Sovetlar Berlegennän çıqqan möhäcirlär bulğan İsrael Beiteinu – İzrail'' bezneñ yortıbız partiäse qarala. Avigdor Lieberman citäkçelegendäge, saylawlarda şaqtıy tawış cıyğan bu partiä ayırılu planın tormışqa aşırğanda ğäräplärne İzrail''dän çığarıp cibärergä çaqırğan ide. Lieberman elegräk üzeneñ ayırılu planın Qädimänekenä almaş plan dip täqdim itsä dä Olmert belän xezmättäşlek mömkinlegen kire qaqqan ide. Sişämbedäge saylaw näticälärenä ul bik tä qänäğät buluın belderde.
"Bez üzebez öçen bu näticälärgä bik qänäğät. Minemçä bu çınnan da möhim uñış. Xäzer bez uñ qanatnıñ iñ zur öleşen alıp torabız. Häm min kiläse saylawlarda bez iñ zur berektäş bulırbız dip ömetlänäm" dide Lieberman.
Bu saylawlarda kötelmägän yuğaltuçı Benjamin Netanyahu citäkçelegendäge uñçı Likud partiäse buldı. Şaron häm başqa citäkçelär Likudtan kitep Qädimäne tözegän ide. Likud İzrail''neñ beryaqlı ayırılu fälestinlelär öçen ciñü bulaçaq dip kilde.
Şuşı saylaw näticäläre iğlan iteler aldınnan ğına Fälestin parlamentı Xämas citäkçelegendäge yaña fälestin xökümäten rasladı. Suğışçan Xämas İzrail'' däwläten tanımıy häm 2000-nçe yıldan birle bulğan barlıq intixarçı şartlatularınıñ 60-lap protsentı öçen cawaplılıqnı üz ösenä ala. Şul uq waqıtta tınıçlıq protsessına qarşı çığuçı Xämas İzrail'' belän uzara höcümnärne tuqtatu turında ozın möddätle kileşügä äzer buluın da belderde.
Yerusalimdağı İzrail-Fälestin tikşerenülär häm mäğlümät üzäge mödire Gershon Baskin xakimiätkä kilü belän Xämasnıñ İzrail''gä qarata pragmatiklığı arta bara di.
"Xämas praktik yünäleşkä taba borıla. Fälestin premyer ministrı İsmail Xäniäneñ soñğı 3 köndäge çığışları şaqtıy urtaçıl buldı häm Xämas niçekter İzrail belän söyläşülärgä yäki kileşügä omtılmasa da berär törle mönäsäbätlärgä işek açarğa cıyınğan sıman kürenä. Hämasneñ de fakto tanuğa, ike taraf arasında mönäsäbätlärgä häm höcümnärne tuqtatuğa taba borıluı sizelä" di Baskin.
Ul arada ike yaq arasında köç qullanu bügen dä däwam itte. İslamçı Jihad Fälestin suğışçan törkeme Gaza sızığınnan İzrail''gä Rusiädä yasalğan raketa atuı turında belderde. Ämma annan beräwgä dä zarar bulmağan.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Rice Çexiada saqlanu qalqanı kileşüenä qul quydı
Bügen AQŞ däwlät sekretarı Condaleezza Rice, AQŞ saqlanu qalqanıñ Çexiada urnaştıru öçen kileşügä qul quyu maqsatında Pragda buldı.
Bügen Pragada Çexia belän AQŞ arasında imzalanğan kileşü saqlanu qalqanı yazmışı öçen möhim adım. Läkin AQŞ däwlät sekretarı Rice belän Çexia tışqı eşlär ministrı Karel Schwarzenburg qul quyğan kileşünen ğamälgä aşuı öçen äle alda başqarılası eşlär küp.
Bu kileşü başta Çexia parlamentı tarafınnan raslanırğa tiyeş. Çexiadağı uñ yaqlı xökümätneñ raslawı monın öçen üz partiasınnan qala tağın ber niçä tawışqa ixtiyacı bulaçaq. Yäğni xökümät xäzergäçä älegä taqdimgä qarşı bulıp kilgän oppozisiäneñ yaqlawına moxtaç.
Fiker beleşü näticälärenä qarağanda, xökümätneñ radar sistemının kiräklege xaqında añlatma birü tırışuına qaramastan, çex saylawçılarnıñı 3/2 öleşe älege qarar belän kileşä almawı kürelä.
Şuña kürä bügen Ricenıñ Praga säfäre, kileşügä qul quyudan qala proyekt öçen yaqlaw tabuda möhim rol uynıy.
Saqlanu qalqanına qarşı çıguçılar xäzergäçä proyektkä qarşı 100 meñ imza cıydı.
İran häm Tönyaq Korea kebek ışanıçsız illärdän ixtimal höcümnärgä qarşı saqlanu maqsatında töziläçäk roketa qalqanı proyetı nigezendä Çexiadan qala 10 raketanı Polşağa urnaştıru qarala. Rice Warşawa belän kileşü maqsatında Praga säfäre aldınnañ kiçä Polşa tışqı eşlär ministrı Radoslaw Sikorski belän oçraşqan ide. İke il arasında proyektkä qarata urtaq qaraş tabıla almasa da, ike taraf da kileşügä ireşü niätendä qaluların belderde.
Oçraşudan soñ Polşa tışqı eşlär ministrı bolay çığış yasadı:
Saqlanu qalqanı planına qarata bez üz mönäsäbätebezne belderdek. Bezneñ qaysı ber näticäleräk fikerlärebez dä bar ide
Polşa xaqimiäteneñ üz xärbilären yañartu maqsatında AQŞtan yärdäm taläp itüenbelderelä. Yäğni kileşüne qabul itkän oçraqta Rusiädän kiläçäk yanawlardan üzen saqlaw maqsatında, Polşa xärbi yärdäm taläp itä.
Mäskäw isä bu kileşügä anıñ Rusiä iminlegenä yanawın däğwa itep qarşı çığa. Rusiä bu adımnarnıñ dönyada yaña qorallanu yarışına kiteräçägen alğa sörä.
Praga säfärennän soñ Rice yulın Sofia häm Tifliskä däwam itäçäk.


text: Uzğan tönne İtaliäneñ Milan şähärendä 11 martta Madridtağı terror ğämällärendä qatnaşı buluda şiklänelgän ike keşe qulğa alınğan. İtaliä politsiäse, totqarlanğannnarnıñ berse "Mısırlı Möxämmät" iseme belän bilgele bulğanı, terror ğämälen oyıştıruda sizelerlek rol uynağan dip belderä. Baştaraq, Madridta passajir poyızdın şartlatu eşe buyınça 12 keşe qulğa alınğan ide. Alar barısı da diärlek Marocco watandaşları. 11 marttağı ul terror ğämälendä 200 yaqın keşe şartlaw qorbanı buldı, ike meñnän artığı yaralandı.


text:
Meñ “Qazan utların” sıydırğan kitap çıqtı
Rusiädä äle ädäbi jurnallar arasında 1000 sanın çığarğan ber genä jurnal da yuq. Xätta rus telendä çığa başlap, yabılmıyça, bügenge köngä qadär kilep citkän jurnallar da, mäsälän, “HoBый Mиp ”, “ Haш coBpeMeHHиk”, “ Дpyжбa HapoдoB” kebek jurnallar da, soñraq çığa başlağan. “Qazan utları” jurnalınıñ tirajına kilsäk, ul 7 meñgä citä.
Häm 1922 yıldan uq çığa başlağan 84 yıl buyına çığıp kilgän jurnaldağı här çorda, üz zamanında tatar tarixın, millät yazmışın çağıldırğan iñ qimmätle äsärlär tuplanğan bu kitapta . Anda 25 proza, 45 poeziä äsäre , 40 mäqälä, 30 istälek, 2 yuılyazma, 10дokyMeHT, 57 xäbär, küp törle yumor-satira äsärläre h. b. - cämğısı 300 dän artıq äyber kergän. Kitapnıñ tirajı 2000 danä.
Bu zur külämle kitapnıñ tözüçese “Qazan utları” jurnalınıñ baş möxärrir urınbasarı Räfiq Yunıs, ä kitapnıñ şef-möxärrire jurnalnıñ baş möxärrire Rawil Fäyzullin.
Şunıñ öçen dä, bu meñ sanlı xäzinädän tuplanğan “Sünmäs utlar balqışı”dip isemlängän kitapqa nindi häm kemnärneñ äsärläre kergän soñ digän sorawlarnı bez “Qazan utları” jurnalınıñ baş möxärrire Rawil Fäyzullinğa yawdırdıq. Ul menä närsälär söyläde: Bügen tatar ädäbiätınıñ klassigı sanalğan, xalıq öçen , millät öçen yanıp icat itkän zur talantlarnıñ äsärläre kerde. Soñğı çorlarda da 90 yıllarda mäydan totqan avtorlar da, azatlıq xäräkätendäge kütäreleşlärdä qatnaşqan avtorlarnıñ äsärläre , Aydar Xälim kebek şağirlärneñ , publitsistlarnıñ äsärläre dä urın taptı. Tatar ädäbiäteneñ klassigı sanalğan isemnär biredä çağılış tapqan. Ğayaz İsxaqi üze bezneñ jurnalda mäğlüm säbäplär aşa qatnaşa almağan. Xatip Miñnegulovnıñ .Ğ.İsxaqi äsärenä qarata kommentariylar häm Ğ İsxaqinıñ qayber xatların kerttek. Lenar Şäyex häm Luiza Yansuar kebek yäş şağirlärneñ dä äsärläre kerde.
Älbättä, alarnı ayırıp alu bik qıyın mäs''älä. Bez şundıy prinsiptan çıqtıq, ägärdä äsärneñ avtorı, anıñ däräcäse nindi buluğa qaramastan, ägärdä anıñ yazğanı şul çornı obyektiv çağıldırğan ikän, döres itep kürsätä alğan ikän , bez şularnı kertergä tırıştıq. Kitap 7 bülektän tora. Anıñ berençe öleşe inqilabqa qädärge çornı kürsätkän äsärlär. Annan soñ revolyutsiädän soñğı 30 nçı yıllardağı repressiä yılların, suğış çorların häm 60 nçe yıllardan başlap üzgärtep qoru çorların kürsätkän äsärlär häm bügenge çorlarğa bülep birelde.
Bügen tatar ädäbiätınıñ klassigı sanalğan, xalıq öçen , millät öçen yanıp icat itkän zur talantlarnıñ äsärläre kerde. Soñğı çorlarda da 90 yıllarda mäydan totqan avtorlar da, azatlıq xäräkätendäge kütäreleşlärdä qatnaşqan avtorlarnıñ äsärläre , Aydar Xälim kebek şağirlärneñ , publitsistlarnıñ äsärläre dä urın taptı. Tatar ädäbiäteneñ klassigı sanalğan isemnär biredä çağılış tapqan. Ğayaz İsxaqi üze bezneñ jurnalda mäğlüm säbäplär aşa qatnaşa almağan. Xatip Miñnegulovnıñ .Ğ.İsxaqi äsärenä qarata kommentariylar häm Ğ İsxaqinıñ qayber xatların kerttek. Lenar Şäyex häm Luiza Yansuar kebek yäş şağirlärneñ dä äsärläre kerde.“Qazan utları” jurnalı tatarnı tuplawçı matbuğatnıñ ber ruxi üzäge bulıp tora. Häm bu balqış äle millättäşlärebezneñ küñellärendä nurlanış tabır dip uylıym”. Çönki çittä yäşäwçe milllättäşlärebez dä bu kitap belän qızıqsınır dip uylıym, çönki bezneñ tarixıbız urtaq.” dide Rawil Fayzullin.
Bu kitap Mintimer Şäymievneñ “Qazan utları” redaksiäsenä yullağan xatı belän açılıp kitä. Ul: “Bu basma hiçşiksez- olı qazanış häm anıñ mäğnäse bik tirän dip sanıym” digän.
Bu kitapnı täqdim itü kiçäse küptän tügel Mäskäwdä ütte. Aldağı könnärdä dä ul äle Qazanda häm Rusiäneñ başqa töbäklärendä dä kürsäteläçäk.
Mälikä Basıyr


text: Ğiraqqa programmalar tapşıraçaq yaña “Nahwa Al-Hörriäh” televideniäse aşa Amerikan prezidentı häm Britaniä premyer-ministrı bügen Ğiraq xalqına möräcäğät ittelär. George Bush, Ğiraqlılarğa “qurqu häm waxşilek çorı tämamlana”, ilneñ kiläçäge Ğiraq xalqı qulında, dip belderde. Britaniä premyer-ministrı Tony Blair şulay uq üz çığışın aldan yazdırıp, Ğiraq xalqı üz mädäniäten torğızırğa, irekle säyäxät itergä häm süz iregenä xoquqlarğa iä bulırğa tieş, dide. “Britaniädä yäşäwçe Ğiraqlılar belän bulğan oçraşulardan, min, sezneñ icadi häm ziräk xalıq ikänegezne, beläm. Sez säyäxät itergä, bäysez mäğlümat çaraların küzätep barırğa, üz qaraşlarığıznı belderergä häm mädäniätegezne üsterergä irekle bulırğa tieş” dide Britaniä premyer-ministrı.


text:
Öfölä xruçevkalar hüteläsäk
Öfönöñ tışqı qiäfäten maturlau ösön bıyıl qala qaźnahınan 456 milliard humdan aşıu aqsa totonolğan. Bıl aqsanıñ küp ölöşö yuldarźağı soqorźarźı yamauğa kitkän. Yort aldarın tärtipkä kiltereü, balalar ösön uyın mayźansıqtarına iñ aź aqsa totonolğan.
Respubliqala torlaqqa xaqtar töşä tihälär źä, ul haman ildä Mäskäüźän qala ikense urında. Äle räsmi mäğlümättär buyınsa Öfölä ber kwadrat metr torlaq 55 meñ hum tora. Şul uq waqıtta unıñ üźqimmäten belgestär 23 meñ humdan da artıq tügel tip belderä. Öfölä elitalı rayondarźa xaqtar ayırıusa yuğarı. Mäśälän ‡źäkkä yaqın uramdağı 3 bülmäle fatir xaqı 17 million humğa etkän.
Xalıqta xruçewqalar tip yörötölgän 5 qatlı yorttarźıñ bıuatı la aźağına yaqınlaşa. Tiśtälärsä zawodtar qalqıp sıqan 5 yıllıqtar häm qomsomol töźölöşö yıldarında halınğan yorttarźı arxitektura qomartqıhı tip atap bulmay, ular Evropasa Öfönöñ tışqı qiäfäten boźa, şuğa hüteläsäktär. Ämmä tap oşo xruçewqalar iñ auır yıldarźa meñärlägän keşelärźe torlaq menän tämin itä, Öfönöñ millionlı qala isemen alıuına la oşo 5 qatlı yorttarźıñ küp bulıuı yoğonto yahay. Ämmä xäźer bıl öyźär bar yaqlap ta iśkerźe, tip iśäpläy belgestär.


text:
İzrail' xärbi boralağı Gazağa raketalar atıp suğışçan Äl-Aqsa törkemeneñ 2 binasın häm 1 küperne cimerde.
Qorbannar turında xäbär itelmi. Kiçä İzrail' Gazanıñ tönyağınnan İzrail'gä raketalar atuğa çik quyu öçen anda yaña bufer zonası buldıraçağın beldergän ide. İzrail' armiäse cimerelgän küper suğışçılarğa raketa oçıru öçen kiräkle urınğa baru öçen xezmät itä ide dide.
Berniçä säğät soñraq äl-Aqsa äğzaları Gazadağı 3 xökümät binasın basıp alıp eş taläp itte.
Yerusalim yanında äl-Aqsa äğzaları saylaw komissiäse binasın basıp alıp ğinwarda ütäçäk parlament saylawlarında Fälestinneñ xakimiättäge Fatah xäräkäte üs isemleklärenä kübräk cirle wäkillärne kertsen dip taläp itte.
Äl-Aqsa törkeme fälestin prezidentı Mäxmüt Abbasnıñ Fatah xäräkäteneñ qorallı qanatı.


text:
Windows XP-nıñ tatarçası 10 awgustta internetta urnaştırılaçaq
7 avgust könne Mädäniät ministrlığında Zilä Välieva citäkçelegendä Windows operatsion sistemasınıñ tatarça versiäsen ğämälgä kertü mäsälälärenä bağışlanğan kiñäşmä bulıp uzdı. Älege kiñäşmädä törle däwlät oyışmalarınnan wäkillär häm Microsoft şirkäteneñ Tatarstandağı wäqäläte qatnaştı, dip xäbär itä “İntertat” agentlığı. Windows XP operatsion sistemasınıñ tatarçasın täqdim itü kiçäse 21 yündä uzdırılğan ide inde. Anda tatarçalaştırılğan Windows-nıñ mömkinlekläre, östenlekläre kürsätelde. 17 yüldän başlap Windows-nıñ tatarçasınnan kiñ cämäğätçelek faydalana alaçaq dip xäbär itelgän ide. Ämma 17 yüldän soñ da äle hiçkemneñ tatarçalaştırılğan Windows-nı kürgäne yuq. Menä düşämbe könne Windows XP operatsion sistemasınıñ tatarçası 10 avgustta internetta urnaştırılaçaq, dip xäbär itelde. Zilä Välieva bilgeläp ütkänçä, Tatarstan Respublikasınıñ tellär turındağı qanunı bezdän komp'yuterda da eşne ike teldä alıp barunı taläp itä. Şulay itep, komp'yuterlarnı tatarçalaştıru eşen, berençe çiratta, däwlät orğannarı başlap cibärergä häm qalğan oyışmalar öçen ürnäk bulıp torırğa tieş.
Gölnaz Şäyxetdin


text: Vladikavkaz -- Tönyaq Osetiä parlamentınıñ Beslan faciğäsen tikşergän komissiäse bügen räsmi qaraşqa qarşı kilgän xisap bäyän itte. Älege komissiä "Beslan faciğäse xoquq saqlaw oyışmalarınıñ tieşle eşlämäwe arqasında bulğan" digän näticä çığardı. Uzğan yılnıñ sintäberendä Çeçen separatisları Beslan mäktäbendä meñnän artıq keşene totıq itep aldı. Qotqaru operatsiäse waqıtında 330dan artığı häläk buldı, kübese balalar. Rusiä räsmiläre monıñ öçen totıq aluçılarnı ğäyepläde - alar mäktäp eçendä bomba şartrlatqaç ğına federal köçlär höcüm başladı dip belderde. Ämmä komissiä başlığı Stanislav Kesaev süzlärençä, ul berençe şartlawnı totıq aluçılar başqarğan dip tögäl äytep bulmıy. Xisapta federal köçlärneñ höcüm waqıtında tanklar, granatometlar qullanğanın raslağan dälillär kiterelä. Nixayät, Kesaev süzlärençä, şundıy zur sanda qorallı keşelärneñ sizdermiçä şähärgä kerüe dä - xoquq saqlaw oyışmalarınıñ tieşle eşlämäwen kürsätä.


text: Berläşkän Millätlär Oyışması 30nçı iündä xakimiätkä kiläçäk Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäteneñ başlığı itep İyad Allawi'nı bilgeläwne xuplağanın belderde. Şiği möselmannarı wäkile Allawi, hönäre belän nevrolog, Saddam Hösäin çorında çit ildä yäşäde. Comğa könne ul Bağdadta premyer-ministr itep bilgelände. Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäten tözü eşen başqarğan Berläşkän Millätlär Oyışması wäkile Lakhdar Brahimi, kiçä bulğan utırışta yuq ide, ämma xalıqara oyışmanıñ matbuğat wwäkile Fred Eckhar süzlärenä qarağanda, Brahimi Allawi belän bergä xökümätneñ qalğan äğzalären bilgeliäçäk. Ministrlar isemnäre aldağı berniçä kön eçendä mäğlüm bulır dip kötelä. Amerika Quşma Ştatlarınıñ Aq Yort wäkile Scott McClellan, Allawi'nı "Ğiraq xalqı arasında da yaqlaw tapqan yaxşı citäkçe" dip atadı.


text:
Törkiädä yaña tanılğan ber Tatar awılı: Çampınar
Üzeneñ isemen Özkan dip tanıştırğan Törkiyädän ber tıñlawçıbız, bezne yaratıp tıñlawların yazğan.
Häm üz awıllarınıñ İnternet saxifäse adräsen bergän. www.campinar.com _adresendä urnaşqan saxifä, Çampınar awılı tormışı belän tanıştıra.
XIX ğasır axırında küpläp Törkiägä küçenü bulğan waqıtta, Tatar möhacirläreneñ ber dulqını, Törkiäneñ Yozgat şähärenä 29 km yıraqlıqta urman qırı, Akdağmadeni rayonuna urnaşa. Waqıtnda 50 ğailä yäşägän awılda, xäzer 45 xucalıq bar. Awıldan Fransiä häm Avstriägä küçenep kitkännär bulğan.
Bu awılda tatar tele saqlanıp qalğan, häm şul isäptäñ yäşlärneñ dä qızıqsınuı arta. Äle yaña ğına tözelä başlağan awıl saytınıñ video bülegendä, tatarça cır süzläre häm teläklär telägän Şahändär apa, awıldağı tatar tele häm mädäniäteneñ canlılığın häm saqlanğan bulıp qaluınıñ ber bilgese.


text: Çeçnyanıñ Mäskäw taraflı İdaräse çeçen qaçaqlarınıñ İnguşetiädäge çatır lagerları 1 Martqa qädär yabılırğa tieş, digän qarar çığardı. İdaräneñ matbuğat wäkile Said Dibiev İnterfax agentlığına äytüençä, andağı qaçaqlarğa bu çatırlar öçen kompensatisä tülänäçäk. Qaçaqlar üzläre yä Çeçnyağa qaytırğa, yä İnguşetiädä başqa sıyınu urını ezlärgä tieş bulaçaq. Xäzerge waqıtta İnguçetiädä Çeçnyadan kitkän 67 meñläp qaçaq bar sanala. Şularnıñ 5 meñ çaması 3 çatır lagerda yäşi. Mäskäw inde küptän bu qaçaqlarnı Çeçnyağa qaytarırğa tırışa. Kiçä Çeçnya premier-ministrı wazifasın başqaruçı Eli İsaev, lagerlarda şartlar qotıçqıç, anda qalu öçen ber nigez yuq digän ide. Ämmä qaçaqlarnıñ advokatları äytüençä, Çeçnyada bäreleş tuqtalmağan mäldä qaçaqlarnıñ kübese öylärenä qaytırğa qurqa.