text:
Saxara sho'listanlıg'ı
Arqa Afrikada jaylasqan Saxara sho'listanlıg'ı u'lkenligi boyınsha du'nyada ekinshi orındı iyeleydi (Antarktikadan keyin). Onın' maydanı 9,065,000 kvadrat kilometr a'tirapında. Geybir ilimpazlar onı 2.5 million jıldan beri bar dep esaplaydı. Adamlar a'dette maydandı Evraziyanın' qusları, terekleri ha'm basqa da ma'deniy uqsaslıqları sebepli, Saxara Evraziyanın' arqası menen baylanıstıradı.
Saxara ataması arabsha صحر so'zinen kelip shıqqan bolıp, sho'listanlıq degendi an'latadı.


c: text/html

text:
“Tatarstan poçtası”nıñ yazmışı niçek xäl iteler?
Eş şunda ki, öç yıl elek Rusiä xökümäte töbäklärne berläşterep, “Poçta Rossii” şirkäten yasağan ide. Bu şirkätkä barlıq Rusiä töbäkläreneñ poçta idäräläre berläşterelde. Tatarstannan qala. “Tatarstan Poçtası” isä 1994 yılda respublika belän federal' üzäk arasında tözelgän wäkälätlärne büleşü şartnamäse buyınça Tatarstan qaramağında qaldı. Alay ğına da tügel, bu cäydä “Tatarstan Poçtası” däwlät oyışmasınnan açıq aksioner cämğiätkä äylände. Cawapqa Rusiä elemtä ministrlığı Tatarstan cir häm milek mäs’äläläre ministrlığın xökemgä tarttı. “Tatarstan Poçtası”nıñ qanunsızlığın isbatlaw belän Rusiä elemtä ministrlığı isemennän Rusiä elemtä agentlığı şöğellänä, dip yaza Sinyus säxifäse. Agentlıq xezmätkärläre fikerençä, Tatarstan belän Rusiä arasında tözelgän şartnämä Rusiä Konstitutsiäsenä qarşı kilä ikän. Konstitutsiä buyınça däwlät poçta elemtäläre barı tik federal' qaramaqtağı milek nigezendä barlıqqa kilä ala häm alar federal' poçta oyışmaları bulırğa tieş.
Läkin Mäskäw arbitraj mäxkämäse bu eş belän Tatarstan üze şöğellänergä tieş di, mäskäwlelär fikerençä, bu Tatarstan mäxkämäseneñ eşe. Tatarstanda isä Rusiä elemtä agentlığınıñ däğwäsın nigezsez dip sanıylar. “Tatarstan Poçtası” federal' häm respublika qanunnarın isäptä totıp aksionerlığa äylände, di Tatarstannıñ mäğlümat häm elemtä ministrı Färit Fazılcanov. Ministr äytüençä, açıq aksionerlı cämğiätkä äylängäç, “Tatarstan Poçtası” yaxşıraq ta eşli başladı. Soñğı yıllarda respublikanıñ poçta elemtäsen üsterügä üzäk aqçalar birmägän. “Tatarstan poçtası” fäqät üz aqçasına yäşi, dide ministr.
Bu bäxäsneñ niçek tämamlanasın özderep kenä ber kem dä äytä almıy. Ber yaqtan qarağanda, eş Qazanda urnaşqan mäxkämädä qaralaçaq, ikençe yaqtan küz salsañ, anıñ yazmışı barıber - federal' xökemdar. Kesäsendä Rusiä prezidentı imzalağan tanıqlığın yörtüçe xökemdar qarar çığaraçaq.
Al'bina Zäynulla

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Şäymiev Süriädä…Mäğlümätlär genä saran
Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev citäkçelegendäge Tatarstan räsmi delegatsiäseneñ Süriägä vizitı däwam itä. Bügen Süriä prezidentı Bäşär Asad üz rezidensiäsendä Tatarstan prezidentın qabul itäçäk.
Mintimer Şäymiev citäklägän ber törkem Tatarstan räsmiläreneñ bu säfäre turında bik saran xäbärlär kilä. Menä şundıy qabul itäçäk digän süzlär genä. Säfärneñ maqsatı äytelmi. Menä, respublika räsmiläreneñ här äyt digänenä wäyt dip tora torğan Tatar-inform pänceşämbedä tağın ber xäbär çığardı. Sitat.
Dimäşektä Tatarstan başlığı tuqtalğan “Meridian” qunaqxanäsendä Süriä Ğäräp Respublikasınıñ Ministrlar Sovetı Räise Möxämmäd Naci Atari bulıp kitte. Qunaqlar zalında Tatarstan Prezidentı belän Süriä Xökümäte başlığı äñgämäse uzdı. Mintimer Şäymiev Möxämmäd Naci Atariğa cılı qabul itüläre öçen räxmät belderde. “Sezneñ vizit bezgä bik qäderle. Min Tatarstannıñ törle ölkälärdäge üseşe häm uñışların härdaim küzätep bardım. Faydalı xezmättäşlek öçen barlıq mömkinleklär dä bar dip uylıym, çönki teläklärebez mömkinleklärebezgä turı kilä”, - dip belderde üz fikeren Süriä Ğäräp Respublikası Ministrlar Sovetı Räise.
“Sezneñ vizit bezgä bik qäderle. Min Tatarstannıñ törle ölkälärdäge üseşe häm uñışların härdaim küzätep bardım. Faydalı xezmättäşlek öçen barlıq mömkinleklär dä bar dip uylıym, çönki teläklärebez mömkinleklärebezgä turı kilä”, - dip belderde üz fikeren Süriä Ğäräp Respublikası Ministrlar Sovetı Räise.Sitat tämam. Menä şundıy räsmi bulğan xäbärdän, beläbez, Süriä premyerınıñ başqa eşe yuq, Tatarstannı küzätep barudan başqa. Läkin monısı inde, zamança äytsäk diplomatiä. Matur süzlär söyläw bezneñ citäkçelärgä genä tügel, çit illärgä dä xas. Bigräk tä ğäräplärgä. Cılı söyli dilärme äle bezneñ xalıqta.
Tatarstan prezidentınıñ Qazanda kalgan matbuğat üzäge xezmätkärläre dä su qapqannar kebek. Säfärneñ maqsatın añlatmıylar. Azatlıq matbuğat üzägenä şaltıratqaç, radio öçen söylärgä wäqälätebez yuq dip kenä cawap birdelär. Säfärneñ Putin fatixası belän buluın añlatıp, interfaxsta çıqqan Putin häm Şäymiev äñgämäsen fax belän cibärdelär. Xet monısı öçen räxmät. Çın küñeldän. Äñgämä qızıq. Putin ğäräp häm Rusiä illäre arasındağı mönäsäbätlär turısında söyli. Şäymiev möselmanlını bügen döres añalmıylar dip belderä. İslamnı pıçratalar di. Qayçandır, min ateist dip beldergän Tatarstan ilbaşı soñğı yıllarda islamnı yaqlıy ul. İntefaxsqa birgän äñgämäse moña tağın ber misal. Elegräk, respublika möselmannarı qorıltayında yasağan çığışın xätta bismilla belän başlağan ide. Monısı da diplomatiäme ikän.
Yarar, süzebez başqa närsä turında ide. Mintimer Şäymievnıñ Süriä, Küwäyt, Berläşkän ğäräp Ämirleklärenä säfäre. Bu säfär 3 nçe aprel'gä qädär däwam itäçäk. Qazanda çığa torğan, prezident äfändemezgä bik xörmät belän qarağan Zvezda Povolj'ya gäzite bu säfärne tarixi dip menä inde ike atna yaza. Rusiä öçen, kul'tovıy fiğura ul Şäymiev. Çönki Könbatışnı da Könçığışnı da berläşterä üzendä di. Yäğni, xristianlarğa da yarıy, möselmannarğa da. Şuña, gäzit yazuınça, Şäymievnıñ möselman illärenä säfäre tarixi. Putin moña bik küp ömetlär bağlıy ikän. Şäymievnıñ bu säfäre näticäsendä Tatarstanğa küp millionlı kontraktlar kiläçäk. Gäzit şundıy farazlar yasıy. Tatarstanğa ikän- bu inde Rusiägä. Tatarstan bit, prezident Şäymiev äytmeşli, Rusiä pravavoy polesında.
Här xäldä, interfaxsta çıqqan, Zvezda Povolj'yada basılğan yazmalarnı uqığannan soñ, Mintimer Şäymiev citäkçelegendäge säfär, Rusiäneñ möselman illäre belän mönäsäbätlären tağı da cılıtunı, yaxşırtunı maqsat itep quya. Şuña kürä, bu oçraqta, möselmannar küpläp yäşägän Tatarstannıñ, möselman-törki familiäle prezidentınıñ Rusiä belän möselman illäre arasın cayğa salıp yörüe bik faydalı.
Rusiä monı yaxşı belä. Avğanstanda suğış başlağan SSSRda bit, Fikrät Tabiev isemle Tatarstan başlığın Avğannarga posol- wäkil itep cibärgän ide. Tarix qabatlana disäñ inde. Bu oçraqta ul tağı da neçkä itep qabatlanuğa oxşagan.
Annan soñ, nindi genä çağıştıru kitermä, mäğnäsez. Çönki, säfär turında mäğlümat az. Preziden fälän belän oçraştı, tegeneñ belän oçraştı. Säfärdä qatnaşuçı, däwlätkä xezmät itüçe jurnalistlar şulay yaza. Soñ, mondağı Tatarstan xalqı, 4 million tatarstanlı, prezidentqa äytelgän maqtaw süzlären genä tügel, ä ni fayda kiteräçäk bu säfär ikänen dä, anıñ maqsatın da beläse kiläder bit. İli urıs äytmeşli, moña wäqälätlär, polnomoçiälär yuqmı... Xalıqnıñ belergä, citäkçe häm alarğa iärgän jurnalistlarnıñ äytergä …Ä bu yazma kiçke altıda äzerlände. Ul waqıtqa başqa mäğlümat yuq ide.
Räfis Cämdixan


text:
Asılğan Säddam Xösäyen mäyete töşerelgän yaña sürätlär päyda buldı
Ğiraqnıñ elekke diktatorı Säddam Xösäyenne cäzalap üterü tiräsendäge ğawğa hiç tınmıy, xörmätle tıñlawçılar. Xäzer inde anıñ asıp üterelgännän soñ mäyete töşerelgän yaña sürätlär barlığı açıqlandı. Bu yulı da alar İnternetta päyda buldı. Şuşı yaña täräqqiät Quşma Ştatlar prezidentı George Bushnıñ Ğiraqta yaña säyäsät turında çığış yasarğa, anda Ğiraqqa östämä ğäskärlär cibärüne iğlan itärgä cıyınğan çaqqa turı kilde.
Bu, 30-nçı dikäberdä Säddamnı asıp ütergännän soñ dönyağa çıqqan inde öçençe şundıy videosürät. Ğiraq xakimiäte äle haman da, elekke diktatornı asu aldınnan anı törleçä mısqıllawnı töşerep, şul sürätlärne soñraq kiñ cämäğätçelekkä çığaru oçrağın tikşerä.
Monıñ şığıylar tarafınnan eşlänüe häm anda üze sönni ğäräplärdän sanalğan Xösäyenne cäberläwlär, Ğiraqtağı sönnilär arasında köçle näfrät xise uyatqan ide. İnternet bitlärendä kürengän soñğı video da şul näfrätne arttıruğa kiterä ala digän qurqular bar.
Ul arada Quşma Ştatlar prezidentı George Bush üzeneñ Ğiraq öçen yaña strategiäsen bilgelägän häm maqsat itep näq menä Ğiraqtağı wäzğiätne totrıqlandırunı quyğan olı çığışın yasarğa äzerlänä. Ul Qazan waqıtı belän atnakiç tañında yañğırarğa tieş.
Aña qädär äle waqıt bar, ämma inde Aq yort äzerlägän yaña strategiäneñ qayber detalläre turında mäğlümät kürenä dä başladı. Anda, misal öçen, totrıqlandıru eşeneñ töp dilbegäsen Ğiraqnıñ xäzerge xakimiätenä tapşıru, şul maqsatta aña säyäsi, iqtisadi wä iminlek ölkäsendä maqsatlar quyu häm alarnıñ ütäleşenä ireşüne buldıru qaralğan.
Düşämbedä George Bush belän qayber kongressmennar oçraşqan ide, şul söyläşü barışında prezident Ğiraqqa östämä ğäskär cibärü turında süz quzğatqan. Ayırım sannar kiterelmäsä dä, respublikan senatorı Gordon Smith planda ğäskärilär sanın yaqınça 20-läp meñgä arttıru qaralğan dip belderde.
Kongresstağı demokratlar moña kisken qarşı çığa, ä alar anda xäzer küpçelektä. Demokratik senatorlarnıñ berse Barack Obama:
"Min ütkän atnada prezident Bush belän oçraşıp, aña açıqtan-açıq Ğiraqtağı ğäskär sanın arttıruğa qarşı buluımnı citkerdem. Minemçä, östämä 15 yäisä 20 meñ ğäskär Ğiraqta häm Bagdadta bernindi dä üzgäreşkä kiterä almayaçaq. Üzgäreşkä fäqät Ğiraqtağı şığıylar, sönnilär wä kördlärneñ üzara añlaşa aluı ğına kiterä ala", dip belderä demokratik senator Barack Obama.
Amerikan ğäskäriläre sanın arttırunı yaqlawçılar isä, Ğiraqta säyäsi protsess ayaqqa basqançı, anda başta ğisyan beterelergä, köç qullanu tuqtatılırğa tieş digän fikerne alğa sörä. Aq yortnıñ matbuğat wäkile Tom Snow süzlärenä qarağanda, prezident Bush bu mäs''älädä mömkin qädär kiñräk konsensusqa ireşü kiräklegen bik yaxşı añlıy ikän.
Kärim Kamal


text:
Rusiä 90-nçı yıllardağı yallap üterülär çorına kire äylänep qaytamı?
Soñğı ber ay eçendä Mäskäwdä ber-ber artlı 3 yañğıraşlı üterü buldı: Üzäk bank räsmie Andrei Kozlov, Vneştorgbank xezmätkäre Aleksandr Ploxin, tanılğan jurnalist Anna Politkovskaya. Alar barısı da yallap üterelgän dip sanala. Bu üterülär Rusiäneñ 90nçı yılların xäterlätte.
? - Şulay da, soñğı yıllarda yuğarı däräcäle, tanılğan keşelärneñ yallap üterelü oçraqları kimegän ide şikelle?
Tögäl sannar tabu ciñel tügel, läkin, soñğı yıllarda çınlap ta andıy "yañğıraşlı" üterülär sirägäyde. 1998 yılda Duma deputatı Galina Starovoytovanıñ üterelüe bälki ul "qırğıy" çornıñ yuğarı noqtası bulğandır. Läkin küzätüçelär fikerençä, bu kimü - xakimiätneñ qazanışı tügel. Misal öçen, Rusiäneñ NTV televideniesendä "Ğädättän-tış xäl" dip atalğan tapşırunı alıp baruçı Mixail Tukmaçev fikere:
"12-15 yıl elek belän çağıştırğanda yañğıraşlı yallap üterülär küpkä azraq. Läkin bu - xakimiätneñ cinäyätçelekne ciñüe tügel. Barı tik aqçalar bülenep bette, cinäyätçel törkemnär tınıçraq yäşäw yulın taptı" di NVT jurnalistı Mixail Tukmaçev.
? - Yarıy, yañğıraşlı yallap üterülär kimegän bulsın di, ä başqaları, "ğadiräkläre" belän niçegräk ikän?
Menä aları ber dä kimegängä oşamağan. 2004 yılda Mäskäwdä ütkän ber konferensiädä, İminlek Şurasınıñ ul çaqtağı sekretar-uırnbasarı Valentin Stepankov ber 2003 yılda ğına bar Rusiä buylap 5 meñ yallap üterü bulğan, digän sannar kitergän ide.
? - Bar Rusiä digännän, bu yallap üterülär belän Tatarstanda niçek ikän?
Näq şul sorawnı bez bügen Tatarstan Eçke eşlär ministrı urınbasarı Räfil Noğomanovqa birdek. Mäskäwdä şikelle ük bulmasa da, andıy xällär, qızğanıçqa qarşı, bezdä dä bar, dide ul.
? - Mäskäwdäge soñğı 3 üterü arasında Anna Politkovskaya ayırım urın alıp tora. Bu turıda Könbatışta nindi fikerlär äytelä?
Anna Politkovskaya bankir da, eşquar da tügel ide. Här üterü wähşilek, läkin, jurnalist-xanım, ike bala anasınıñ üterelüe – bigäräk tä. Könbatışta bu cinäyät küplärdä näfrät uyattı. Prezident Putinnıñ 3 kön buyına däşmi toruı da küplärne aptırtattı. Sişämbedä Drezdenğa kilgäç, Germaniä kanslerı Angela Merkel belän matbuğat oçraşuında bu turıda soraw birelgäç kenä, ul "Politkovskayanıñ Rusiä säyäsätenä yoğıntısı yuq däräcäsendä ide, anıñ üleme, mäqälälärenä qarağanda, xakimiätkä kübräk zıyan kiterde" digän aqlanu räweşendä süzlär äytte.
? - Alman cämäğtçelege bu añlatma belän qänäğät qaldı mikän?
Yuqtır, Drezdenda da, ikençe köngä Münxenğa kilgäç, anda da, Putin yulında qullarına "Üterüçe" dip yazılğan plakat totqan keşelär basıp tordı.
Çärşämbedä Germaniä deputatı Daniel Cohn-Bendit Yewropa Parlamentında çığış yasap, Merkel xanmnı kiläse atnada Putin belän qabat oçraşqanda, Politkovskaya mäsäläsen qabırğası belän quyarğa taläp itte:
"Kemder, cawaplı keşe cawap totırğa tieş, digän ide. Sez cawaplı keşe belän ber mäclestä utıraçaqsız!" dide ul.
? - Nindi mäcles turında süz bara?
20 Üktäberdä Helsinkidä Yewropa Berlege citäkçeläre cıyını ütäçäk. Xäzer Berlektä Finlandiä räislek itä. Bu ilneñ Tışqı eşlär ministrı Paula Lehtomaki Politkovskayanıñ üterelüen Rusiädä süz ireklege ölkäsendä "zur çigeneş" dip atadı. Bu mäsäläne ul şuşı cıyında kütärergä cıyına.
Ali Ğilmi


text:
Bush häm Merkel İran, Hämäs turında belderülär yasadılar
Quşma Ştatlar prezidentı George Bush häm Germaniä kanslerı Angela Merkel, Tährannıñ atom qoralına iä buluına yul quyılmasqa tieş, digän urtaq belderü yasadılar. Atnakiç könne Amerikanıñ Yäxüd komitetında çığış yasap alar şulay uq, Hämäs İzrail däwläteneñ yäşäw xoquqın tanımasa, Hämäs citäklägän Fälestin idaräse belän eş itmiäçägen belderdelär.
"Bez İran xökümäte Xalıqara atom idaräsenä häm İminlek Şurası qararına buysınsın öçen basım yasawnı däwam itäçäkbez", di amerikan prezidentı.
Angela Merkel Amerika Yäxüd Komitetında çığış yasağan berençe alman kanslerı buldı, Bushnıñ İran mäsäläsendä qaraşına xuplaw belderde. "İrannıñ atom qoralına iä buluına yul quyılmasqa tieş, bezgä bergä bulırğa kiräk, dide ul.
İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecadnıñ İzrail däwläten dönya xaritasınnan alıp taşlarğa öndäwlären iskä alıp, Angela Merkel, bu däwlätneñ yäşärgä xoquqın berkem dä soraw astına quya almıy, andıy belderelär qabul itelerlek tügel dide.
Çärşämbedä Britaniä, Fransiä, Germaniä häm Quşma Ştatlar tarafınnan äzerlängän İran turında qarar ölgese BMOnıñ İminlek Şurasına tapşırıldı. Şuranıñ 5 daimi äğzası New Yorkta daimi oçraşular ütkärä. Angela Merkel İran nizağın xäl itkändä Mäskäw belän tığızraq eşlärgä çaqırdı:
"Ägär bu nizaqnı diplomatik yullar belä xäl itergä telibez ikän, monı Rusiäsez eşläp bulmıy. Yağni küreläse çaralar turında Rusiä belän dä söyläşergä kiräk, di Germaniä kanslerı.
Mäskäw belän Pekin İran mäsäläsen söyläşülär aşa xäl itergä çaqıra. Washington isä qırısraq qaraşta, çikläwlär, xärbi ğämällär ixtimalın da kire qaqmıy.
Amerika yäxüdläre berläşmäsendä ütkän mäclestä İrannan başqa mäsälälär dä kütärelde. Merkel Ğiraq suğışı säbäple qarşılıqlarğa qaramastan, Berlin belän Washingtonnıñ urtaqlıqları küp dide:
"Ğiraq suğışı küp sabaqlar birde. Berençedän, Europa Berlegendä büleneş faydağa tügel, ul Berlekne zäğiflätä. İkençedän, diktatorlarğa demokratiä dönyası bülenä digän ömet birergä yaramıy, di Germaniä kansletrı.
Citäkçelärneñ ikese dä, Hämäs İzrail däwläten tanımasa, Fälestin xökümäte belän eş itmäyäçägen äytte:
"Hämäs açıqtan-açıq İzrail däwlätreneñ yäşäw xoquqın tanımawın belderä. Şuşı säyäsät däwam itkän möddätçä, bez Hämäs citäkçeläre belän elemtägä kermiäçäkbez. Saylanğan citäkçelär ber ayağı belän demokratiädä, ikençe ayağı belän terrorda basıp tora almıy" di amerikan prezidentı.
Angela Merkel alman citäkçeseneñ mondıy mäclestä qatnaşuın tarixi waqiğa dip atadı:
"Germaniä kanslerınıñ mondıy mäcleskä çaqırıluın ğädättän tış xäl ikänen añlıym. Berniçä könnän Maynıñ 8ndä ikençe dönya suğışı betügä, dönyanıñ natsional-sotsializm terrorınnan arınuına 61 yıl tula", di Angela Merkel.
Amerika Yäxüd Komitetına 100 tulu uñayınnan ütkän mäclestä yäxüd citäkçeläre, säyäsmännär, diplomatlar, barlığı 2meñ yarım keşe qatnaştı.
ali ğilmi


text:
Udmurtiä köräşçeläre Rusiäküläm köräşä
İkençe yıl rättän Tatarstanda milli köräş buyınça turnirda Udmurtiädän dä sportçılar qatnaşa. 15-16 dekaberdä Qazanda bulıp uzğan turnirda Udmurtiä respublikasınnan da cide köräşçe köç sınaştı. Alarnıñ dürtese dürtençe urınnı yaulap, turnirnıñ diplomnarına layıq buldı.
İjawdan köräşçe Şamil Zakirov başqa ölkälärdän turnirda qatnaşuçılar bik köçle idelär, dip bäyä birde.
«Qazanda uzğan turnirda täcribä tupladıq, kiläse yılda yaxşıraq köräşergä niätem», dip urtaqlaştı Sarapuldan İldar Ğıyl''fanov.
Ütkän yılda Udmurtiä yegetläre komandası öçençe urın alsa, bıyıl alar undürt komanda arasında cidençe urın ğına yawladı.
Respublikanıñ milli köräş federatsiäse räise urınbasarı Al''fred Sabircanov monı aldan äzerlek alıp barılmawı belän añlattı.
Yuğisä, respublikada köräş buyınça federatsiä oyıştırıldı, ämma Qazanda turnirda qatnaşu öçen aldan äzerlek çaraları kürelmäwe, köräşneñ başqa törläre belän şöğellänüçe yegetlärne trenerları cibärmäskä qarar qabul itüläre turında citkerde. Yuğisä, yegetlär anda zur täcribä tuplap qaytır ide, dip assızıqladı fikeren.
Başqa regionnardan kilgän komanda sostavında irekle köräş belän şöğellänüçe yegetlär bar ide dip urtaqlaştı İjawdan Andrey Fadeev
Aşığıç räweştä komanda cıyıp bulmıy, älbättä. Şuşındıy turnir aldınnan respublikada saylap alu yarışları uzdıru da ğädätkä kerergä tieş, dip assızıqladı Al''fred Sabircanov. Köräşergä teläwçelär bar, alarnı oyıştırırğa ğına kiräk, Udmurtiädä 100 meñnän artıq tatar xalqı yäşi, alarnıñ ber protsentı ğına bu sport töre belän şögellänsä dä, köçe komanda bulır dip xıyallana Al''fred Sabircanov.
Dörestän dä, köräşergä teläwçelär bar. Alar tatar malayları arasında ğına tügel, başqa millät wäkilläre dä telep sölge belen bil alışa. Andrey milläte buyınça udmurt. Anı cide yäşendä ätise Sabantuyında mäydanğa alıp çığa, şunnan birle sabantuylarında bil alışam, ütkän yılda Musa Cälil isemendäge turnirda da qatnaştım, tağın da şöğellänep, yaxşı näticälärgä ireşäsem kilä, dip xıyallana Andrey.
Mäydan totarğa teläwçe yegetlär tatar ğailälärendä dä küp. Alarnı oyıştırırğa 19 yäşlek köräşçe Şamil Zakirov ta äzer.
Sarapulda, Mojgada köçle köräşçelär bar. Alar arasında İldar Ğıyl''fanov, abıylı-enele Kärimovlar. Alar älegä Tatarstannıñ Ägerce rayonı Keçek awılına barıp şöğellänälär ikän. Rayonnarda da milli köräş seksiäläre buldıru — federatsiäneñ maqsatı bulırğa tieş, dip xupladı Al''fred Sabircanov fikeren respublikanıñ milli säyäsät ministrlığınnan baş belgeç Fändüs Xucin.
Üzlegennän köräş belen şöğellänep, ştanga buyınça xalıqara sport masterı İldar Ğıyl''fanov köräş buyınça dönya çempionı Başqortstannan Yuri Sabanov belän köç sınaşqan. Soqlanıp küzättek, dip söyläde Fändüs Xucin.
Min tatar yegete, şuña köräş belän qızıqsınam. Şundıy zur turnirda berençe qatnaşuım, şöğellänep tağın ostalığımnı arttırırğa niätem dip urtaqlaştı İl''dar Ğıyl''fanov.
Köräş seksiälären buldıru öçen finanslar taläp itelä. Döres, fevral''dä şuşındıy turnirlarğa baru öçen küpmeder külämdä aqça bülengän. Tatar yegetläre dä küp yärdäm itä, dip bilgeläp ütte Al''fred Sabircanov.
Dimäk, bu eşkä oçraqlı qaraş tügel, ä cämğiät häm däwlät külämendä kiräkle eş itep qarağanda ğına uñışlar da yuğarı bulır ide. Malaylar yäştän çınığıp üssä, köräşep ciñä belergä küneger, törle yarışlarda da ciñüçelär isemlegendä Udmurtiädän qatnaşuçılarnıñ iseme bulır.


text:
Oralxan Bökey` atındağı Ortalıq qalalıq kitapxanada (Slavskïy` atındağı Ertis jağalawı, 22) Ulttıq valyuta künine arnalıp «Tenge - Täwelsizdik kepili - Tenge – garantïya Nezavïsïmostï» taqırıbında kitap körmesi uy`ımdastırıldı.
Körme 3 bölimnen turadı. Birinşi bölim: Tenge tarïxı – bügingi tañda elimizdiñ ulttıq valyutası retinde teñgeniñ küşi nığay`ıp keledi. Bastapqı kezderde Qazaqstan ay`mağında usaq monetalar ay`nalısqa şığarılıp, key`innen alınıp tastaldı. Qazaqstannıñ «Jibek jolı» dep atalğan 10 000, 5000, 2500 jäne 1000 teñgelik ïnvestïcïyalıq altın monetalar 1996 jıldan bastap ay`nalısqa şıqtı. 2003 jılı eñ iri 10 000 teñgelik şığarıldı. Al, 2007 jılı şığarılğan 10 000 teñge älemdegi eñ üzdik teñge retinde tanıldı. Körmeniñ ekinşi bölimi: Qazaqstannıñ Teñge saray`ınıñ nagradaları, üzdik belgileri, medalʹdar qoy`ıldı. Üşinşi bölim: Teñge zamanawï valyuta äleminde. Osınday` üş bölimnen turatın körmemen ÜMZ-niñ eñbek ardagerleri, MÉSÏ ékonomïka fakwlʹtetiniñ stwdentteri jäne oqırmandar kelip, tanıstı.


text:
Sember ölkäsendä milli tellär bäygese uzdı
Ul, yıldağıça, Dmitrovgrad şähärennän yıraq tügel urnaşqan «Yunost'» isemle Mäğärif idäräse qaramağındağı balalarnı sälämätländerü üzägendä oyıştırıldı.
Ütkän yıllardağı şikelle, bıyıl da monda tatar, çuaş, muqşı sıynıflarında belem aluçı balalar ana telennän häm rus telennän belemnären kürsättelär. Tatar tele häm ädäbiätennän bäygedä barlığı 39 bala qatnaştı: şularnıñ 14e – 9 nçı sıynıftan, 10 sı – 10 nçı sıynıftan, 15e – 11 nçe sıynıftan.
Bu yulı, elekke yıllardan ayırmalı bularaq, olimpiadağa 9 ir bala da kilgän, häm şuşı uquçılar da üzläreneñ belemnären yarıysı ğına däräcädä kürsättelär. Alar arasınnan Ul'yan şähäreneñ 55 nçe mäktäbe uquçısı Dänis Saitov ayıruça iğtibarğa layıqtır. Danis bıyıl köçle awırıp kitä, şul säbäple mäktäpkä dä ozaq qına waqıt bara almıy. Tik bu awırlıqlar aña bäygegä äzerlänergä qomaçawlamıy, kiresençä, ul uqıtuçısınnan anı cibärülären ütenä. Bäyge barışında da sınatmadı, biremnärne äybät kenä ütäp, büläkkä layıq bula.
Bäyge ike kön däwamında bardı. Berençe könne qatnaşuçılar - tel buyınça biremnärgä, ä ikençe könne ädäbiätkä qağılışlı biremnärgä cawap birdelär. 3 nçe kön - näticälär köne dip iğlan itelde. Bu könne här uquçı ayıruça zarığıp kötte. Bäyräm uñayınnan balalar tatar, çuaş, muqşı köylärennän, biyüllärennän torğan bäläkäy genä konsert äzerläp quyğannar.
Ciñüçelärgä kilgändä, alar barısı da awıl balaları. Mäsälän 9 nçı sıynıflar arasında 1 nçe urınğa İske Kulatka rayonınıñ İske Atlaş mäktäbe uquçısı Läysän Yafarova layıq buldı. 10 nçı häm 11 nçe sıynıflardan Yaña Malıqlı rayonınıñ İske İsäntimer uquçısı Räisä Şäräfetdinova häm Çardaqlı rayonınıñ Abdulla awılı uquçısı Ğäliä Zaynullova berençe buldılar.
Ul'yan ölkä mäğärif departamentınıñ baş belgeçe Fedosiä Ulendeevanıñ äytüençä, ölkä külämendä ciñüçelär tizdän Qazan, Çabaksar, Saransk şähärlärendä uzdırılaçaq regional' bäygedä qatnaşaçaqlar.
Çulpan Firğalieva, Sember.


text: Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Yuri Fedotov, Ğiraqta tuğan humanitar krizis öçen Amerika Quşma Ştatları häm Britaniä cawaplı, dip belderde. Fedotov süzlären kitergän “BpeMя HoBocTeй” gazetı Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı çaraları-okkupatsiä häm Amerikan wä Britan köçläre tınıç xalıqnı qayğırtırğa tieş bulaçaq, dip yazıp çıqtı. Fransiä xökümäteneñ matbuğat wäkile Jean-Francois Cope, Fransiä Ğiraqqa 10 million yevrolıq humanitar yardäm biräçäk, dip belderde. Bu aqçalar Berläşkän Millätlär Oyışması, Yevropa Berlege häm xökümättän bäysez oyışmalar qaramağına tapşırıla.


text:
AQŞları Ğıraqta tınıçlıq buldırılğannan soñ( ildä) demokratiä urnaştıru eşendä BMO tügel ä Waşington häm koalitsiä partnörlarınıñ üzäk rol uynauın teli .Amerikanıñ yuğarı däräcädäge räsmi şäxse fikrençä, Bosnia andıy proyektlarda Dönya Oyışmasınıñ täsirsezlegen kürsätkän misal bulıp tora. Ämma qayber analitiklar radiobızğa birgän ängämälärendä Quşma Ştatları Ğıraq demokratiäne aşqınıp kötä dip ışanmasqa tieş dip belderä
AQŞ saqlanu ministırınıñ urınbasarı Paul Wolfowitz ütkän atnada senatnıñ qorallı köçlär komitetında ütkän tıñlaularında BMO demokratiä urnaştıru eşendä sälätle buluın kürsätä almadı dip äytkän ide. Wolfowitz süzlärençä (audio)
Bez Bosniadağı wazğiätne kürergä telämibez. Dayton kileşüennän soñ 8yıl ütkän bulsa da , BMOsı äle dä Bosnia belän idarä itä, bez xakimiät vä cawaplılıqnıñ mömkin bulğan qädäre tizlektä ğıraqlılarğa tapşırıluın kürergä telibez.
Wolfowitz suğış tuqtalğannan soñ, AQŞ 3 fazadan torğan torğan strategie alıp barmaqçı dip äytep bolay dide : berençe basqıçta AQŞnıñ rekonstruksiä häm humanitar yardäm ofisı il belän idarä itäçäk , humanitar yardäm tapşırıluın qarap baraçaq häm töp xezmätlärne torğızaçaq, şul arada koalitsiä köçläre ildä tärtip urnaştıraçaq. İkençe fazada administrativ eşlär Ğıraqnıñ waqıtlı administratsiäsenä tapşırıla. Bu administsiene ilneñ barlıq dini häm etnik törkemnäre şulayuq eksildä yäşäwçe ğıraqlılar täşkil itäçäk. Öçençe basqıçta ğıraqlılar üz xökümätlären saylıyaçaq. Wolfowitz bu plan öçen waqıt grafikası birmäde .
Prezident Bush häm anıñ yardämçeläre BMOsı möhim rol uynayaçaq , Ämma Saddam rejimın bärep töşerü öçen suğışqan koalitsiä partnörları suğıştan soñ başrolnı uynarğa tieş digän pozitsiädä tora. George Waşington Universitetında politik fännär häm xalıqara mönäsäbätlär profesorı Nathan Brown , Wolfowitz häm Bush administratsiäsendäge başqa räsmilärneñ , AQŞ il belän idarä itkän öçen genä Ğıraq ,Bosniağa qarağanda demokratiäne tizräqräk qabul itär dip ışanularına aptırabraq qarıy. Ul BMOnıñ aqırın häm ällä täsirle eşlämäwen qabul itsä dä, AQŞnıñ törle buınnarı şulsanda Däwlät departamentı,xalıqara täräqiät öçen AQŞ agentılığı, saqlanu ministırlığında kem niçek bergäläp eşlär digän soraular quya. Brown AQŞnıñ tizlektä demokratiäläştergän illär bar., ämma xalıq anda üzgäreş telägän , yäki çıdamlıq kürsätkän öçen genä Waşington uñışlı buldı. Ğıraqta moñı kötep bulmıy, çönki anda demokratiä , xärbi intervensiä häm rejim köç qullanıp bärep töşerelgännän soñ täqdim itelä dip söyli. Ul şulayuq Ğıraqta Saddamnıñ Baath partiäse 1968nçe yılda xakimiätkä kilgänçe anda yaqın könçığışnıñ in zur professional häm sivil xezmätkärlär sıynıfı bar ide , şunlıqtan ul demokratiäne qabul itär digän fikerne dä kire qağa. Bu professional sıynıf xäzer pensiä yäşenä kilgän, yäki urta yäşne ütkän keşelär alar ilneñ politik kiläçägenä möhim öleş kertü öçen qartayğan .Unyıllarça yabıq cämğiättä yäşägän ğıraqlılar çınlap ta demokratiägä susağan mikän? Brown bu turıda bolay di(audio)
Ğıraq , ğäräb dönyasındağı totalitar sistemağa in yaqın toruçı il.Şunlıqtan bez anda nindi politik häm sotsial köçlär barlıqqa kiler belmibez.Anda barlıq demokratik köçlär uñay waqıtnı ğına kötälär dip äytü bälkim däres , ä bälkim dä bötenläy xıyal ğına
NYta urnaşqan Tışqı Mönäsäbätlär Şurasında tınıçılık vä konflikt tikşerüläre üzägeneñ direktorı Arthur Helton qaraşınça ,Wolfowitznıñ BMO Bosniada bik aqırın xäräkät itte dip äytüe döres tügel, çönki AQŞ häm anıñ yevropalı berektäşläre 95nçe yılda BMOsın çitlätep Bosnia suğışın tuqtatqan Dayton kileşüen äzerläde häm Bosnia öçen yuğarı wäkil ofisı buldırdı. Bu ofis Bosniada politsiäneñ eşe turında BMOna ,Yevropa Berlege ,Russiä häm başqalarına xisap birde. Helton Bush administratsiäse xäzer Ğıraqta şuluq närsäne eşlärgä cıyına di. Ul , Wolfowotiz BMO uñışı bik çiklängän dip äytüdä xaqlı, ämma ansız uñış tağı da azıraq bulaçaq di . Helton süzlärençä(audio) ägär dä Bosnia sabaq ikän, bu oçraqta dönya oyışmasın çitlätep ütü, tağı da açıraq sabaq bulaçaq
Helton 90nçe yıllardağı Haitini misal itep kiterä. AQŞ anda stabil idarä urnaştırırğa telägän ide, ämma ul soñraq eşlärne BMOğa tapşırdı . Haitidä äle dä tınıçlıq urnaşqanı yuq. Bush administratsiäse Ğıraqta suğıştan sonğı problemalarnı ber ike berektäşe belän genä çişä almayaçaq anda mömkin bulğan qädäre kiñ törle çığanaqlarnñ yardäme kiräk bulaçaq
Färidä Xämit, Praga


text:
Yevropa Komissiäse 10 namzät - ilneñ kiläse yılda Yevropa Berlegenä kerü äzerlegen tikşerep xisabın bäyän itte
Namzät illärneñ iñ zurısı, Polşağa – 9 ölkägä iğtibar itergä kiräk, alar arasında iñ zur problemalar – awıl xucalığı häm azıq-tölek citeşterü ölkälärendä, dip xäbär itelä. Malta, Çexiä, Macarstan häm Slovakiägä isä 4-6 ölkädä awırlıqlarnı çişäse bar. Yevropa Berlegenä kerü öçen iñ yaxşı äzerlängän il – Sloveniä, anda problemalar ber genä ölkädä qalğan.
Xisaplar Yevropa Parlamentına da tapşırılaçaq, şulay uq Yevropa Komissiäse, berlekkä soñıraq kerergä äzerlängän Bolğarstan, Rumıniä häm Törkiä turında da mäğlümat äzerli. Xisap ölgesendä, Törkiäneñ Yevropa Berlege äğzase buluına iñ zur kirtä – anıñ Kipr mäs'äläsendä säyäsi çişeleş taba almawı tora, dip äytelä. Rumıniä üz iqtisadın bazar şartlarına yaraqlaştırırğa tieş. Bolğarstan, iqtisadi mäs'älälärdän tış yuridik sistemanı kamilläşterergä, rişwätçelekkä qarşı çaralarnı köçäytergä tieş, dielä Yevropa Komissäse xisabında.


text: Bügen Qazaxstannıñ bu şähärendä cıyılğan 17 ilneñ tışqı eşlär ministrları, terrorçılar häm ekstremistlarnı totar öçen mäğlümat alışu turında kileşü qabul itte. Şulay uq bu illär arasında saqlanu büdjetı, planlaştırılğan xärbi çaralar turında mäğlümat häm xärbi belgeçlär almaşu küzdä totıla. Aziädä Xezmättäşlek häm Işanıç buldıru Konferensiäsendä Azerbaycan, Äfğanstan, Misır, Hindstan, İran, İzrael, Qazaxstan, Qıtay, Qırğızstan, Mongoliä, Fälestin, Paqstan, Rusiä, Taciqstan, Tailand, Törkiä häm Üzbäkstan ministrları qatnaştı.


text:
Ğiraqta Milli Mäcles saylawları ütte
Saddam bärep töşerelgännän soñ berençe tapqır 4 ylllıq Milli Mäcles saylana. 15 millionnan artıq keşeneñ tawış birü xoquqı bar. İl buylap köçäytelgän iminlek çaraları kürelä. Küplär bu saylawlarnı Ğiraqta tınıçlıq urnaştıru yünäleşendä xälitkeç adım dip sanıy.
Tawış birü könendä köçäytelgän iminlek çaraları küreläsä dä, ayırım urınnarında, şul isäptän Bağdadnıñ Yäşel zonasında, Ramadi, Tikrit, Mosul şähärlärendä şartlawlar bulğan, dip xäbär itelä. Qorbannar sanı älegä kiterelmi.
Qatnaşuçılar sanı älegä bilgesez, şulay da, elekke tawış birülär belän çağıştırğanda ul yuğarıraq bulır dip kötelä. Qayber urınnarda saylawçılar çiratqa tözelü säbäple, tawış birü waqıtı ber säğätkä ozaytılğan. Ğiraqnıñ Berläşkän Millätlärdäge wäkile Samir Sumaidaie: "Terrorçılarnıñ saylawlarnı özü tırışlığına qaramastan qatnaşu däräcäse bik yuğarı bulır dip uylıybız. Bu Ğiraq xalqınıñ özderep üz süzen äytüe bulaçaq."
Ğinwar ayında ütkän Mäcles saylawlarına sönnilär baykot beldergän ide. Ul Mäcles waqıtlı xökümät sayaladı. Näticädä sönnilär xakimiättän töşep qaldı. Şul sabaqnı iskä alıp sönni citäkçelär bu yulı sönnilärne saylawda qatnaşırğa çaqırdı. Şundıy uq möräcäğät belän Quşma Ştatlar prezidentı George Bush ta çıqtı.
Üz näübätendä Ğiraqnıñ şiği ruxanie Ayatolla Ali Äl-Sistani da, şiği küpçelekne saylawlarğa kilep "ışanıçlı" keşelärgä tawış birergä öndäde. Tawışlarnıñ küpçelegen premier-ministr İbrahim Äl-Cağfari citäklägän Ğiraqnıñ Beräläşkän İttifağı alır fip kötelä. Bügen üz tawışın birgännän soñ Cağfari bolay dide: "Bügen Ğiraq bar dönyağa xäbär sala – xalıqnıñ demokatiägä omtılışı zolımnan köçleräk. Demokratiä ul saylawlar ğına tügel. Saylawçılar parlament häm xökümätneñ eşçänlegen küzätep tä barırğa tieş."
İlneñ tönyağındağı kördlär ike körd partiäsen berläştergän Körd isemlege öçen tawış birde. Elekke premier Ayad Allawi isemlege dä Mäclestä şaqtıy küp urın alır dip kötelä.
Şulay itep Ğiraqta bıyıl 3 tawış birü ütte. Ğinwarnıñ 30nda saylanğan Mäcles waqıtlı xökümät tözede häm yaña Konstitutsiä yazdı. Üktäberneñ 15ndä ütkän ilküläm referndumda yaña konstitutsiä raslandı. Nixayät, Dikäberneñ 15ndä ütkän saylawlarda 4yılğa Milli Mäcles saylandı, ul yaña xökümät tözergä tieş bulaçaq.
Näticälärneñ qayçan bilgele bulası älegä bilgesez. Uzğan saylawlarda tawış sanawlar 2 atnağa suzılğan ide.
-Ali Gilmi


text:
Prezident G.Bush sonğı 4yıl iminlek kiñäşçese bulıp eşlägän Condoleeza Ricenı , postınnan kitkän Colin Powell urınına däwlät sekretarı itep bilgeläde. Senat tarafınnan raslanaçaq dip kötelgän Rice şundıy yuğarı pozitsiägä kiterelgän berençe qara tänle xatın qız häm M.Albrighttan soñ xökümät ministırı itep bilgelängän 2.nçe xatın qız.
Condoleezza Rice säyäsättä bik tiz kütärelüe häm prezident G.Bushqa çiktäntış turılıqlılığı belän tanılğan şäxes .Berençe xatın qız iminlek kiñäşçese bularaq Rice G.Bush belän bik yaqın eş mönäsäbätläre urnaştırıp,anıñ Ğıraq suğışı qararın canı täne belän yaqlap ''suğış bikäse'' digän quşamat ta aldı. Däwlät sekretarı C.Powell Pentagonda Ğıraq suğışı säbäple yış qına bäxäslärgä säbäp bulğan ide.Belgeçlär Rice administratsiägä kileşle säyäsät alıp baraçaq dip kötä. Bu Yevropadağı qayber berektäşlär öçen naçar xabär bula ala. Ğıraq suğışı säbäple aralar bik yaxşıdan tügel. Germaniä belän Fransiä C.Powellğa administratsiäneñ qatı qul säyäsäten yomşatuçı dip qarap kilde.Parijda urnaşqan Yevropa Berlegeneñ İminlek Tikşerüläre İnstitutı analitiğı Antonio Missiroli fikrençä Bush administratsiäse berdäm tawış belän söyläsä trans-atlantik mönäsäbätlärenä uñay täsir itäçäk Missiroli(audio)
Condi Rice AQŞ administratsiäse ber tawıştan söyli dip kürsätsä minemçä yevropalılar moñı xuplayaçaq.Çönki bu administratsiä belän çın söyläşülär öçen nigez buldıraçaq
Ämma Ricenı tönqitläwçelär dä bar. Alar berençe administratsiädä misal öçen Rice saqlanu ministırı Rumsfeld belän Powell arasındağı säyäsi konfliktlarnı xäl qıluda uñışlı bulmadı di.Eşneñ qızığı şunda C.Rice 2000nçe yılnıñ dikäberendä üze Bush törkemenä bilgelängännän soñ berdämlek öçen eşlärgä wäğdä itte. (audio) Bush administratsiäse kiñ külämle , ike yaqnı da wäkillek itkän häm in möhime berdäm bulaçaq çünki ul ayrılsa cimereläçäk. Min anıñ ber öeleşe bulğan öçen ğorurlanam .
C.Rice säyäsättä kütärelgän berençe qara tänle xatın qız ğına tügel ä ul profesor , talantlı artist häm uñışqa ireşkän sportçı .Mäktäp direktorı, muzıka möğällimeneñ qızı Condoleeza AQŞta rasizmnıñ bik köçle urında- Alabamada tuğan. Ul 19yäşendä kolejne betergändä inde klassik pianist häm timer ayaqta şuuıçı sportçı ide. Rice soñraq muzıka eşlären çitkä qağıp xalıqara mönäsäbätlär uqıy başladı . Anı bigräk tä cex imigrantı Josef Korbelneñ kursları ruxlandırdı. Korbel berençe xatın qız däwlät sekretarı M.Albrightnıñ ätise ide. Rusçanı yaxşı belgän C.Rice Bushnıñ atası däwrendä sovet mäsäläläre belgeçe bularaq Milli İminlek Şurasında utırdı..2000-nçe yılda Bush saylaw aldı kampanise alıp barğanda C.Rice anıñ tışqı mäsälälärdä möräcäğät itkän çığanaq buldı. Bu mönäsäbätlär Bush prezident bulğannan soñ nığıp kitte häm ul milli iminlek mäsäläsendä kiñäşse itep bilgelände. Analitiklar qaraşınça Riceneñ Rusiä mäsäläsendäge täcribäse AQŞnıñ Mäskäwgä mönäsäbäten üzgärtügä , AQŞ häm Könbatış Yevropanıñ yaqınlaşuına kiterä ala. Missiroli bolay dip añlata (audio)
Condi Riceneñ Rusiä turındağı beleme yevropalılar öçen iqtibar cälep itüçe bula ala.Bu AQŞ belän yevropalılarğa - bigräk tä könçığış belän könbatış elemtäläreneñ kisken bulğan Ukraina häm könyaq Kafkazda bigräk tä faydalı bula ala
LAT gazetası 2000nçe yılda Bushnıñ kiñäşçese C.Riceneñ AQŞları başqa illärne niçek bar şulay qabul itergä , törle tarixı, törle kulturası bulğan illärne üzgärtü, reformalaw öçen ambitsiäle eşlärgä kereşmäskä tieş dip äytkänen xäterlätep, Riceneñ äle neo konservativlarğa yaqınlaşuın yaza.Ğıraq suğışına näk şundıy qaraşlar säbäp buldı, Amerikağa höcümnär buldırmas, terror suğışında ciñep çığu öçen Möselman dönyasına ireklek häm demokratiä iltergä tieşbez. C.Rice kiläse 4yılda Ğıraq wä milli iminlek eşlärenä iqtibar itäçäk dip kötergä kiräk. Ämma Britan gazetası Guardian yazuınça İran , T.Korea AQŞnıñ ölkän diplomatın kiläse 4 yılda citärlek borçıyaçaq illärneñ ikese genä
färidä xämit


text:
Kontrolerzar Öfö aeroportında yeteşhezlektärze asıqlay
Respublika kontrol–iśäp palatahı Öfö aeroportına mutlaşmaśqa talap itä. Xalıq–ara aeroportta ütkärelgän tikşereüźär barışında unıñ ergähendäge avtomobil quyıu urındarı menän fayźalanıu tärtiptäre tikşerelgän. Avtomobildär quyıu ösön urındıñ ere yämğiätkä bireleügä qaramaśtan, unıñ doqumenttarı äźer tügel. Ä avtomobildär quyıu urını eşläy häm aeroportqa 3 million 926 meñ hum kilem kiltergän. Xäźer Petr Bobılev vedomstvohı aeroportqa kilgän şäxsi maşinalarźan tuqtalış ösön xaq almaśqa quşqan. Bögöndän bında maşinalarźı tüläüheź quyırğa bula tip xäbär ittelär aeroporttan.
B.Fatqullin, Öfö


text:
Başqortstan Tatar kongressı utırışı ütte
Utırışnı Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise Ruşan Ğallämov açtı häm alıp bardı. Ul bügenge fiker alışunıñ bik möhim buluın bilgeläde. “Nur” teatrınıñ problemnarı anıñ ğına problemnarı bula almıy, - dide ul. – Başqortstan tatarları öçen bu teatr iñ zur mädäni üzäk, şuña da anda cıyılıp kitkän kimçeleklärne urtağa salıp tikşerü zıyan itmi”.
Söyläşügä “Nur” tatar teatrınıñ direktorı Ural Ğirfatullin da kilde. Ul Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı äğzası da häm “Nur” teatrı direktorı bularaq, aña artistlar häm başqa xezmätkärlär tarafınnan da däğwalar küp buluı mäğlüm. Xätta Ural Ğirfatullinnıñ artistlar belän tupas möğämälä qıluı, eştä diktatorlıq alımnarı qullanuı, qısqası, bar xaqimiätne üz qulına aluı turında respublik citäkçeläre isemenä törle möräcägätlär häm belderülär dä cibärelgän. Şul belderülärne tanılğan kompozitor, tatar milli xäräkäte citäkçeläreneñ berse Alik Loqmanov uqıp işetterde. Ul belderülärdä “Nur” tatar teatrınıñ zur zalınıñ haman açılmawı, xätta anıñ qayber urınnarınıñ cimerelä başlawı xaqında äytelä. Teatrnıñ direktorına qarata däğwalar da zur urınnı alıp tora şul belderülärdä. Andıy däğwalar küp kilä başlağaç, tetarda berniçä tikşerü qomissiäse dä eşlägän.
Teatr eşe xaqında ber belderüne Başqortstandağı kürenekle tatar ğälime, aqädemik, cämägät eşleklese Riza Mağazov ta cibärgän bulğan. Riza ağanıñ “Nur” teatrı öçen borçılırğa ayırım säbäpläre bar. Zamanında näq menä ul Ufada “Nur” teatrın tergezügä häm berençe eş yıllarında aña matdi yärdäm kürsätügä zur öleş kertkän millätpärwär. Xäzerge köndä “Nur” teatrında eşläw häm yäşäw öçen tieşle şartlar bulmaw, artistlarnıñ eştän kitüe, direktor Ural Ğirfatullinnıñ başbaştaqlığı urtaq eşkä ayaq çala dip belderde ul üz çığışında.
Mağazov – Ural äfände, menä Sez üzegezgä qarata bulğan ğäipläwlärne dä tanımıysız. Ä bit ul däğwalar buş urında kilep çıqmağan. Xudojestwo qomissiäse dä eşlämi. Bar xaqimiätne uzurpirowät itep betkänsez. Kileşep eşlägändä genä eşläregez alğa kitäçäk häm tatulıq bulaçaq, dip isäplim.
“Nur” teatrında cıyılğan problemnarnı tikşerü Tatar kongressı Başqarma komitetı utırışında waqıt-waqıt qızu bäxäslärgä totaşıp kitep, xätta küpmeder däräcädä kierenke tös aldı. Süz teatrnıñ direktorı Ural Ğirfatullinğa birelgäç, ul üzenä qarata töbälgän ğäipläwlärne kire qağarğa, üz dälillären kiterergä tırışıp qaradı. Teatrnıñ zur zalınıñ haman da faydalanuğa tapşırılmawında üzeneñ ğayıbe bulmawın, artistlar häm rejisserlar belän yaxşı mönäsäbättä toruın, berkemne dä qısmawın raslarğa mataştı. Ämma täğayın faqtlar bulğan kileş anıñ şulay här däğwanı kire qağıp söyläwe Tatar kongressı Başqarma komitetı äğzalarına oşamadı. Menä direktornıñ çığışınnan ber özek.
Girfatullin – Monda miña atılğan ğäipläwlärne härberegezgä atıp bulır ide. Min aqalnıp torırğa uylamıym. Yazılğan belderülärdä imeş min ällä küpme artistlar belän mäxkämäläşkänmen ikän. Läkin bu döoyıs tügel. Min ber genä artist belän mäxkämäläştem. Döres eşlämägänbez. Bez anı kire aldıq. Ul eşli, rol'lär ala.
Ufa “Nur” teatrı direktorı Ural Ğirfatullin üzen härtörle aqlarğa tarışıtı, üzenä birelgän sorawlarğa ürtälep cawap birde. Xatalarnı hiçyüğı öleşçä genä bulsa da tanu urınına başqalarnı ğäiplärgä mataşuı belän bäxäsne tağın da nığraq dörlätep cibärde ul.
“Nur” teatrı belän ber ük waqıtta tözelä başlağan Başqort aqädemiä teatrı häm Başqort yäşläre teatrı binaları ällä qayçan tözelep betep eşli başladı, ä tatar teatrına aqça taba almıylar, digän süzlär dä yañğırap, söyläşü milli tösmer dä aldı. Fiker alışuda qatnaşqan “Säxipcamal” tatar xatın-qızları oyışması räise Gölcihan Yähüdinä, Salawat şähäre kongressı bülege räise Äsgät Qormanayıv, aqädemik Räif Ämirov, İlyäs Gäräyev häm başqalar “Nur” teatrınıñ kimçeleklären beterü, xezmät kollektiwına yaxşı şartlar tudıru, anıñ zur zalı tözeleşen tämamlaw öçen çaralar kürügä qarata üz täqdimnären häm kiñäşlären äytte.
Teatr tormışın anıñ eçennän belgän keşe – Tuymazı tatar teatrı rejisserı İlyäs Gäräyevnıñ fikerläre dä qızıqlı ide. Menä alarnıñ qayberlären tıñlap alıyq.
Gäräyev – Ural äfände, Sez yaxşı beläsez. Artistlar icat keşeläre, alar keçkenä balalar kebek. Alarnı nıq qına tota belgän kebek alarnı xörmät itärgä dä, alarnı söyärgä dä kiräk. Şunsız uñışqa ireşep bulmıy.
Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı äğzaları utırış azağında “Nur” teatrı xaqında tağın da ber tapqır citdi söyläşü oyıştırırğa häm anda inde teatrnıñ barlıq artistların da, rejisserların da çaqırırğa kiräk dip kileşte. Ä Başqortstanda Tatar mäğärifen saqlaw mäsäläläre buyınça söyläşü öçen, näq ber aydan, yağni 15 iyüldä ayırım ber cıyın ütkärergä häm anda respubliknıñ barlıq tatar milli oyışmalarınnan da wäkillär çaqırırğa buldılar.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Title News
Damir İsxakov: «Qor'ändä şundıy fiker bar. Doşman sine bik qatı qıssa, köçeñ citmäsä, tezlänergä dä yarıy. Ämma tezlängän waqıtta doğañnı uqıp, qiblağa qarap tezlänergä tieşseñ. Çınlıqta bu doşmañğa buysınmaw digän süz bit inde. Bäxetsezlekkä, xalqıbız yış qına qiblasın uylamıyça tezlänä. Bezneñ citäkçelärgä dä citmi bu äyber. Çigenergä uylıysıñ ikän, xalıqqa turından turı möräcäğät itärgä tieşseñ. Xalıq şunı añlasa, bu inde qiblağa qarap tezlänü bula.» /İdel/
«İke zur zalda keşelär üz eşläre belän şögellänä ide, bala-çağa çabışıp yöri. Sport zalına yaqınça 50 karavat kertep tezgännär. Kümäkläşep utıruçı tatar apaları yanına kilep, tanıştıq. Barısı da diärlek SMU-13 oyışmasında buyawçı bulıp eşli. Bexetsez tulay toraqta qaysı 10, qaysı - 25 yıl yäşägän. «İşelep töşäsen böten keşe belde anı -- tüşämnän kisäkläp aqşar qoyıla, divardağı yarıqtan uram kürenä ide, dip söyli başladı apalar. Çirmeşännän kilgän Gölçirä apa da şuşı tulay toraqta 25 yıl yäşägän. Alay da, bu apa bik beterenmi. Üzemne bäxetle dip sanıym. İsän qaldıq iç, dip söyläde ul.»
Faciğa könne öydä bulıp ta, şaqtıy keşe isän qalğan. Alarnıñ härberse, üzläreneñ isän qalu şatlığı turında, xäbärçe Liliä Söñğatullinağa kilep söylägän. Näsimä xanımnıñ balaların koridor buylap barğanda ber ir keşe eläkterep qotqarğan. Fäniä Filipova isemle yalğız xatınnıñ 2 keçe ulları, idän ubılır aldınnan bülmälärenä kerep ölgergän. Ä menä kürşe qızları İlsöya, su tügärgä kitep, kire äylänep qaytmağan.
Mädinä äbineñ yazmışına gazetada ayıruça zur iğtibar birelä: «Mädinä äbi tumışı belän Apas rayonı, Çirmeşän awılınnan. 1931 yılğı bu äbi, suğış waqıtında awılda eşlägän. Şunnan anı yazmış Qazanğa kitergän. Monda da, nindi genä eşlärdä eşlämägän. Xezmät stajı 50 yıl. «Xezmät veteranı» häm üze äytmeşli «väyänni yılları»nnan başqa bütän bernärsäse dä yuq. Yaqın tuğannarı da, balaları da, üz fatirı da yuq. Mädinä äbi 12 kvadrat metrlı bülmädä yäşägän. Xäläkät bulğan könne ul bäräñge peşerep yörgän. Ülemneñ küzenä turı qarağan ul äbi bu xaqta «bäräñgem dä şul kileş qaldı, anda appetitım da betkän ide inde», dide. Alay ğına da tügel, ikençe könne xäräbälär yanına kilep, ul bülmäsenä yañadan kergän häm suıtqıçta qalğan it, qaymaq häm qaynatmasın alıp çıqqan. Ä bit teläsä qaysı mizgeldä bina işelep töşärgä mömkin. İt kisägen üz gomerennän qıybatraq isäpläsen öçen keşene küpme intekterergä kiräk ikän ul?» digän soraw quya Liliä Söñğatullina.
Bu yazma gazetanıñ sişämbe sanında basılıp çıqqan ide. Ä pänceşämbe könge sanda, şuşı mäqälägä qaytawaz dönya kürde. Layışta yäşäwçe ber ğailä, redaksiägä şaltıratıp, Mädinä äbine bik qızğanıp, üzlärenä çaqırırğa teläwläre turında xäbär itkän. Gazeta xäbärçese şuşı şaltıratudan soñ, “bar ul dönyada yaqşı keşelär, alar yortlar cimerelsä dä, qalaçaq” digän quanıçlı näticä yasıy. Bu yort cimerelü waqığası häm annan soñğı xällär turında küpçelek basmalar yazdı. Qaysısı -- çinovniklarğa şeltäle süzlär äytte, ikençeläre -- qorı xäbär genä citkerep tordı, öçençeläre -- mömkinlektän faydalanıp, kön-küreş problemaların kütärep çıqtı. Rayon xaqimiätennän başqa bütän yärdäm kürsätüçe turında ber genä gazeta da yazmadı. Ällä igelekle keşelär bulmağan, ällä bulıp ta, jurnalistlar alarni kürmi qalğan. Gazetalarnıñ iğtibar üzägendä Mäskäwdän kilgän däräcäle qunaqlarnıñ oçraşuları, äytkän süzläre, eş-gämälläre tordı. Sıra bäyrämenä qarşı alıp barılğan köräş çatqıları da matbuğat bitlärendä çağılıp kitte.
Watanım Tatarstan gazetası bu atnada xalıq sanın aluğa bağışlanğan ber aktual mäqälä bastırdı. «Bülengänne büre aşar» digän mäqäläneñ avtorı, Tatarstannıñ çittä yäşäwçe tatarlar belän elemtäse nıq bulmawı turında borçılıp yazdı. Tömändä yäki Ästerxandağı tatarlar ayırım berämlek itep terkälsälär, närsägä ireşäçäk, digän sorawğa da cawap birä.
«Moña qarata üz waqıtında Ş.Märdcäni xäzrätläre: «İ, mesken, sineñ kem ikänlegeñne din häm milläteñ doşmanı belmäsä ide, sin teläsä kem bulıp yazıla alır ideñ»,- digän. Çınlap, kem bulıp ayırılsaq ta, bezneñ kem ikänlegebezne anda yäşäwçe urıslar barıber belä. Ägär dä inde mäsäläneñ säyäsi yağına kilsäk, bez ale ber yodrıq bulıp xäräkät itep tä, üzebezgä kiräkle budjet aqçasın ala almıybız. Ä azçılıqnı täşkil itkän törkemnär san alu öçen qaydan aqça alırbız dip uylıy ikän soñ? Min monı añlamım häm säyäsi berqatlılıq itep bäyälim.»
Watanım Tatarstan gazetasında çığış yasağan avtor iğtibarnı Başqortostandağı tatarlarğa taba da yünältä. Anıñ fikerençä, Mäskäwneñ tatarnı tarqatuğa, köçsezländerügä yunältelgän säyäsätenä Başqortostannıñ säyäsi şovinistları turıdan-turı quşılğan. Alar anda yäşäwçe mişär häm tiptärlärne başqort milläteneñ etnografik törkemnäre itep iğlan itügä ük barıp citte. Tatar milläte, bezneñ elita, bu säyäsätkä cawap qaytarırğa burıçlı»- dip yazdı Watanım Tatarstan.
Pecпyблиka TaTapcTaH gazetasında, bu atnada, «Älifbam, dustım häm doşmanım minem» digän baş astında Rafael Mirğazizovnıñ mäqäläse basılıp çıqtı. Avtor kompyutorlarnı tatarlaştıru häm latin grafikasın kertü turında uy-fikerläre belän urtaqlaşa. Mäqälädä süz, kompyutorlarğa tatarça xäreflärne quyuçı häm başqa programmalar әzerläwçe belgeçlär törkeme turında bara. Fännär Akademiäse häm Qazan Däwlät Universitetı qarşında eşlägän «Şäkli fähem», yağni «Yasalma intellekt» isemle laboratoriäneñ citäkçese -- Cäwdät Söläymanov. Bu törkemne «Sälät» fondı iseme belän dä yörtälär. «Şäkli fähem», Tatarstanda eşläwçe här oyışmada tatarça xäreflär bulırğa tieş dip, programmasın mäcbüri räweştä böten keşeğä quydırmaqçı, dip yaza Räfael Mirgazizov. Avtor, Söläymänov törkemen, monopolist buluda gäyepli. Şul uq waqıtta ul, tatar kompyuter programmaların äzerläwçe tağın ber törkem turında da yaza. Qazan texnik universitet wäkillärennän torğan älege törkem tatar häm çuwaş xäreflären, başqa softlarnı kompyuterlarğa quya ala. Rafael Mirgazizov niçek itep İnternetta tatar xerefleren ezläwe turında da yaza:
«Tatar xäreflären tabırğa digän boyırıq birgäç, Yandex ezläw maşinası 13 bäyläneş yulın kürsätte. Mäsälän www.tatar.kz säxifäsendä Qazaxstandağı millättäşebez Şamil Sagautdinov xäreflärne buşlay täqdim itä. Başqa ezläw sistemaları aşa da tatar drayverlarına çığıp bula. Mordowiädäge «Tatar gazetası» xucası İrek Bikkinin da, milli tekstlarnı uqırğa mömkinlek birä. Şuşı uq bäyläneşlär isemlegendä www.mtss.ru digän, Mäskäw tatar studentlar cıyılışı yasağan İnternet säxifäsen dä tabıp buldı. Tügäräk öställärneñ bersendä, min, böten tatar softların berläştergän säxifä yasawda qatnaşırğa äzermen dip äytkän idem. Ämma täqdimemne qabul itüçe häm añlawçı bulmadı.»
Rafael Mirgazizov yazuınça, mäsäläneñ tağın ber yağı bar, tatar telen Microsoft programmalarına kertü öçen, bu şirkät belän berkem dä citdi söyläşülär alıp barmıy älegä. Çönki, Tatarstannıñ latinğa küçü yäki küçmäwe haman da tögäl bilgele tügel, dip yazılğan Pecпyблиka TaTapcTaH gazetasınıñ sişämbe sanında.
İdel jurnalınıñ april sanında moña qadär basılğan «Bez tatar xalqı» dip isemlängän, ğalim Damir İsxakov belän aktual äñgämäneñ däwamı basılıp çıqtı. Söyläşü ber niçä öleşkä bülengän, alar «Noğaylarğa qayda ul uñay?», «Bezgä xäzer här tatar qaderle», «Räsäy digän ildä yäşäw», «Tatar xalqı häm tatar xolqı», «Ielgän başnı da qılıç kisä» dip isemlängän. Soñğı kisäktä, bolay dip äytelä:
«Qor'ändä şundıy fiker bar. Doşman sine bik qatı qıssa, köçeñ citmäsä, tezlänergä dä yarıy. Ämma tezlängän waqıtta doğañnı uqıp, qiblağa qarap tezlänergä tieşseñ. Çınlıqta bu doşmañğa buysınmaw digän süz bit inde. Bäxetsezlekkä, xalqıbız yış qına qiblasın uylamıyça tezlänä. Bezneñ citäkçelärgä dä citmi bu äyber. Çigenergä uylıysıñ ikän, xalıqqa turından turı möräcäğät itärgä tieşseñ. Xalıq şunı añlasa, bu inde qiblağa qarap tezlänü bula.»
Äñgämäne tämamlap, Räfiq Yunıs, tatarnı ike rät itep tezü tırışlıqların millätneñ can turısına töbälgän mäsälä, digän näticä yasıy.
Küzätüneñ axırında 19 may, Tatarstan matbuğatı könenä bağışlap ütkärelgän «Bällür qäläm» icat bäygeseneñ näticäläre turında.
Tanılğan jurnalist Marsel Zäripov citäkçelegendäge juri berniçä tarmaqta ciñüçelärne bilgeläde. Alar arasında Tatarstandağı xäbärçelär genä tügel, böten tatar dönyasına xezmät itüçe jurnalistlar häm basmalar da bar. Tatar xalqınıñ telen, mädäniäten, traditsiälären saqlaw öçen nominatsiäsendä İjaudağı «Yañarış» tatar-başqort gazetası, Yekaterinbur televidenieseneñ «Minem ilem» tapşıruwı, «Tatarstan» radiosınıñ «Näsel tamırları» programması ciñüçe dip tabıldı. Samardağı «Berdämlek» gazetası häm Perm ölkäseneñ Barda rayonında çığuçı «Tañ» gäcite dä juri tarafınnan maxsus bilgelänep ütte. Tatarstanda eşläwçe qäläm iäläre belän ber rättän, «Jurnalistikada isem» digän büläkne «Tatar-İnform» agentlığınıñ Mäskäwdäge xäbärçese Näzifä Kärimova da alaçaq. «Bällür qäläm» bülägen tapşıru Tatarstan matbuğatı könenä bağışlanağan tantanada bulaçaq.
Matbuğat küzätüwen Azatlıq radiosı öçen Qazannan Bikä Timerova äzerläde


text:
Ural tatarlarınıñ küñel xäzinäläre
Küptän tügel Sverdlov ölkäseneñ Krasnoufim qalasında bu töbäktä yäşäwçe tatar xalqı öçen bik ähämiätle waqiğa bulıp ütte. Tatarstan Respublikası mädäniät ministrlığı, Tatarstan däwläteneñ tatar fol'klorı üzäge, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı Sverdlov ölkäse fol'klor yortı belän berlektä biredä “Sverdlov ölkäse tatarlarınıñ fol'klor mirası üzençälekläre” dip atalğan fänni-ğamäli konferensiä uzdırdılar. Konferensiädä Qazan däwlät universitetı professorı, filologiä fännäre doktorı Färit Yosıpov, Rossiä gumanitar akademiäse akademigı, filologiä fännäre doktorı, professor Marsel' Bakirov kebek ataqlı tel ğalimnäre qatnaşu bu çaranıñ ğilmi däräcäsen bermä-ber kütärep cibärde.
Mondıy zur çaranıñ näq menä Krasnoufim qalasında uzdırıluı oçraqlı xäl tügel. Tatar fol'klorı däwlät üzäge direktorı, filologiä fännäre kandidatı Fänzilä Cäwhärova äytüençä, üzäkneñ ğilmi sovetı inde küptän Krasnoufim tatarları fol'klorı üzençälekläre belän qızıqsına. Uzğan ğasırnıñ 60Hчы yıllarınnan başlap bu yaqlarda fol'klor ekspeditsiäläre yış bulğan.
Kürenekle ğalim Färit ağa Yosıpov Ural tatarlarınıñ tarixın, tel üzençäleklären küp yıllardan birle bik centekläp öyrängän keşe. –“Ural tatarları – Qazan tatarlarınıñ ber öleşe, - di ul, - elek-elektän ük Qazan tatarlarınıñ tuğan cire, tuğan tufrağı bulıp Urta İdel buyları häm Ural itäkläre sanalğan. Xätta rus ğalimnäre dä Ural ciren borınğı Bolğar däwläteneñ könçığış çikläre dip sanıylar. Şuña kürä Ural tatarların Qazan xanlığı tarqalğannan soñ küçep kilüçelär itep sanaw döres tügel. Alar – bezneñ borınğı babalarıbız. Ural tatarları üzläreneñ tuğan tufrağında, üz cirlärendä ğömer itälär”.
Sverdlov ölkäsendä törle yıllarda oyıştırılğan ekspeditsiä materiallarına nigezlänep, küp yıllar buyı öyränü näticälären bergä tuplap, Färit Yosıpov “Krasnoufim tatarları” digän ğilmi xezmättän torğan kitap bastırğan. Kitapta Ural tatarlarınıñ ber öleşe bulğan krasnoufim tatarlarınıñ tarixı, tel üzençälekläre, xalıq awız icatı turında tulı itep bik qızıqlı mäğlümatlar birelä. Bu tatarlarnıñ kilep çığışı bay tarixi ädäbiätqa häm arxiv çığanaqlarına tayanıp añlatıla. Färit ağa konferensiädä qatnaşuçı härber keşegä üzeneñ şuşı eçtälege belän bik bay, fänni yaqtan zur qimmätkä iä bulğan kitabın büläk itep alıp kilgän.
Konferensiä barışında Sverdlov ölkäse tatar awıllarınnan häm şähärlärdän cıyılğan mädäniät häm mäğärif xezmätkärläre, tatar milli oyışmaları wäkilläre häm başqa tatar cämäğätçelege öçen bik faydalı häm qızıqlı mäğlümatlar yañğıradı. Köndälek tormışta bik iğtibar itelep citmägän närsälärgä bötenläy başqa küzlektän qararlıq buldı.
Qazan qunağı, tatar fol'klorı däwlät üzäge direktorı, filologiä fännäre kandidatı Fänzilä xanım Cäwhärova Ural tatarları tormışınnan alğan tä'sirlere turında bik qızıqlı närsälär söyläde. “Bik ğäcäyep paradoksal' äyber kilep çığa, - di ul, - Qazannan yırağraq kitkän sayın xalıqnıñ mädäni mirası tiränräk, nığraq saqlanğan. Gärçä alarnıñ tuğan telne öyränü mömkinçelekläre çikleräk bulsa da. Minem uylawımça, çittä yäşäwçe tatarlar berläşebräk yäşilärder, alarnıñ immunitetı köçleräkter axrı. Bezneñ Qazan artında yäşäwçe äbilärne säxnägä mengerüe bik awır. Ä biredä äbilär säxnädä genä tügel, köndälek tormışta da xalıq mirasın çağıldırıp, üzläreneñ tatar ikänleklären kürsätü, belderü çaraların tabıp yäşilär. Bu yaqlarnıñ iñ matur üzençälege şunda. Şuşı maturlıqnı börtekläp saqlap, yäşlärebezgä tükmi-çäçmi citkeräse ide”.
Fänzilä xanımnıñ Uralğa ikençe tapqır kilüe. Uzğan cäydä Tübän Sırğa rayonı awıllarında fol'klor ekspeditsiäsendä bulıp qaytqan çaqta üzäk öçen bik qızıqlı häm faydalı materiallar cıyarğa turı kilgän. Ğalimnär fikerençä, Ural tatarlarınıñ mädäni mirası – berniçä etnik törkemnär qatnaşında barlıqqa kilgän subkul'tura, börtekläp saqlıy torğan xäzinä. Alar biredäge tuy yolalarında, bäbi tabuçı änilärne xörmätläw, yaña tuğan sabıy bulğan yortlarğa qarata ayırım mönäsäbät kebek yolalarda, cirle äytemnärdä, häm köndälek tormışnıñ başqa yaqlarında çağıla.
Ğomumän, tatar fol'klorı üzäge törle ekspeditsiälär waqıtında cıyılğan xezmätlärne bik zur tabış dip atıy. Ul tabışlarnı saqlaw, şul uq töbäklärdä yäşäwçe xalıqqa citkerü öçen törle töbäk fol'klor üzençäleklärenä bağışlanğan fänni-ğamäli konferensiälärne şul cirleklärdä uzdırunı qulay kürälär. Konferensiägä töbäklärneñ däwlät orğannarı wäkilläre, räsmi oyışmalar çaqırtıla. Alar aldında xalıqnıñ mädäni mirasın saqlaw mä’säläse bik citdi räweştä kütärelä.
Krasnoufim qalasında uzdırılğan konferensiädä qatnaşuçılar arasında Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbov, anıñ urınbasarı Xäydär Gıyl'fanov häm Sverdlov ölkäse fol'klor yortı direktorı Andrey Bobrixin da bar ide. Plenar utırış waqıtında bik eçmälekle häm qızıqlı çığışlar yasaldı. Utırıştan soñ qatnaşuçılar ike törle seksiädä eş alıp bardılar. Fol'klor mirasın saqlaw häm torğızuda milli-mädäni oyışmalarnıñ role turındağı seksiädä kübräk milli oyışmalar wäkilläre häm mädäniät xezmätkärläre qatnaştı. İkençe seksiädä başlıça yäş buınnı tärbiäläwdä fol'klor mirasın qullanu, uqu-uqıtu mä’säläläre kütärelde. Annan soñ Sverdlov ölkäse fol'klor kollektivları qunaqlar aldında üzläreneñ çığışların kürsättelär. Qazan qunağı, Tatarstannıñ xalıq artistı Aydar Fäyzraxmanov alarnıñ çığışın qarağannan soñ, biredä yäşäwçe tatarlarnıñ milli kiem üzençäleklärenä, biyu ürnäklärenä bik zur iğtibar birde, belgeçlär yärdämendä alarnı öyränep, Ural tatarları biyuen säxnägä quyaçağın belderde.
Ural tatarlarınıñ fol'klor üzençäleklärenä bağışlanğan fänni-ğamäli konferensiä Gabdulla Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäseneñ fol'klor ansamble konsertı belän tämamlandı. Qatnaşuçılar küñel xäzinälären tağın da bayıtıp, bik olı tä'sirlär belän taralıştılar.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text:
2002 jıl...
Qırküy`ektiñ 23-27-si Elbasınıñ qabıldawında bolğan ärbir darındı şäkirt pen olardıñ ustazdarınıñ esinde mäñgige saqtaları anıq. Öy`tkeni osı waqıt aralığında ekinşi ret elimizdiñ tükpir-tükpirinen respwblïkalıq, xalıqaralıq bilim, öner bäy`gesinde, sporttıq say`ıstarda top jarğan jas talanttar Nursultan Äbişulımen kezdesw üşin Astana törine jïnaldı.
Olardıñ qatarında Oñtüstik öñirinen eki darındı oqwşı bar edi. Onıñ biri büginde äsem dawsımen talay`dı moy`ındatqan jas änşi Erden Jaqsıbekov bolatın. Erden ol kezde Şımkenttegi I. Altınsarïn atındağı
№65 mektep-gïmnazïyasınıñ 6-sınıp oqwşısı edi. Sol jıldarı oblıstıq, respwblïkalıq, xalıqaralıq än bay`qawlardıñ bas jüldegeri atanıp, elimizdiñ atın birneşe memlekette asqaqtattı. Osılay`şa talanttı oqwşı retinde Elbasımen jolığwğa, aldında än salwğa mümkindik aldı. Onı dawıs ırğağın jetildirip, vokaldan mektepte däris beretin ustazı Roza Ämire Astanağa jetektep keldi.
"Erden kişkentay`ınan özgelerden erek, darındı boldı. Ay`tqanıñdı birden qağıp alatın. Qağilez. Ol Prezïdentimizdiñ aldında "Elim meniñ" änin orınday`tın bolğan. Biraq Astanağa barğanımızda özge bala än salatın bolıp, meniñ şäkirtimdi sızıp tastaptı. Eki kün day`ındıqtan key`in uy`ımdastırwşılarğa Erdenniñ dawısın tıñdap körwin ötindim. Alğaşqı şwmağın ay`tıp bastağannan-aq Erdenniñ erekşe dawısı jïnalğandardı tebirentip, qol şapalaqtattı. Sodan key`in Elbasınıñ aldında ändi Erden şırqay`tın bolıp şeşildi. Tört kün day`ındıq boldı. Mejeli kün jetkende 60 oqwşı, 40 muğalim Nazarbaevtıñ qabıldawında boldıq. Kip-kişkentay` Erdenniñ orındaw şeberligine rïza bolğan Elbası quşağına qısıp, batasın berdi. Söy`tken Erdenim erjetip, qazaq éstradasınıñ jarıq juldızına ay`nalıp keledi. Şımkentke kelgeninde kelip, amandasıp ketedi. Koncertten teledïdardan körsem, mäz bolamın. Ustaz üşin şäkirt jetistiginen artıq baqıt, qwanış joq ğoy`", - dey`di 40 jıldan beri jas talanttardı än önerine bawlıp jürgen Roza Ämire apay`.
Al bul sätte alğan äserin Erden köpke dey`in sınıptas dostarına ay`tıp jüripti.
"Men önerli otbasında dünïege keldim. Sondıqtan bolar än älemine quştarlığım bala kezinen oyandı. Roza apay`ım meni bay`qawlarğa day`ındap, Armenïya, Bolgarïya, AQŞ, Lïtva elderinde ötken xalıqaralıq bay`qawlarda top jardım. Osınıñ nätïjesinde Elbasımen kezdesw baqıtına ïe boldım. Ol kezde meniñ jasım 12-de edi. Tek teledïdardan körip jürgen Prezïdentimiz mey`irlene quşağına qısqanda özimdi baqıttı sezindim. Sol kezdeswde ay`tqan ärbir sözi sanamda erekşe jattalıp qaldı. Meniñ ğana emes, sol basqoswda bolğan barlıq bala men ustazdar umıtpay`dı dep oy`lay`mın. Elbası bizge arnay`ı Alğıs xat pen sıy`lıqtar tapsırdı. Men üşin eñ qundı, bağalı sıy`lıq olar", - dey`di jas änşi.
14 jıl burın Elbasımen kezdesken är öñirdiñ üzdikteri büginde türli salada eñbek etip, ozat atanıp jürgen bolar. Basqa darındı şäkirtter men olardıñ ustazdarı qay`da jür eken?
Üş jüzdiñ basın qosqan Ordabasıda Elbası üş ret bolğan
"Ordabası el jüregi, jer kindigi". Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ bergen bağası bul. Qïın qıstaw zamanda qazaqtıñ basın biriktirip, maqsat-müddesin bir arnağa toğıstırğan Ordabası tawınıñ ärbir qazaq balası üşin qadir-qasïeti erekşe.
1993 jıldıñ 28-29 mamırında Ordabası tawınıñ bïiginde Ulı jïın ötti. Qırğızstan, Türikmenstan, Täjikstan, Özbekstan, Resey` jäne basqa da TMD elderi men elimizdiñ tükpir-tükpirinen 150 mıñğa jwıq adam bereke men birliktiñ bastawı bolğan mekenge jïnalıp, Täwelsizdikke täwbe desti.
Elbası Nursultan Nazarbaev el birligine erekşe toqtalıp, Ordabası töbesi endi "Ordabası" ulttıq-mädenï jäne tabïğï qorıqqa ay`nalğandığı twralı Jarlığın jarïya etti. Saltanattı jïınğa sol kezdegi Özbekstan Respwblïkasınıñ prezïdenti Ïslam Karïmov pen Qırğızstan Respwblïkasınıñ prezïdenti Asqar Aqaev qatısqan.
Sol kezdegi oblıstıq işki sayasat basqarmasınıñ basşısı, belgili jazwşı Marxabat Bay`ğut Ordabasıdağı ulı jïındı büginde sağınışpen eske aladı. Jas bwınğa Ordabasınıñ jay`ın ay`twdan jalıqqan emes.
"Ordabası tübindegi qïırşıq tas zawıtı 1992 jıldıñ soñına qaray` toqtadı. Ordabası tawınıñ bir büy`iri üñirey`ip qaldı. Al keler jılı Ordabasıda ulı jïın ötetini jay`lı aqjoltay` xabar keldi. Elbasınıñ şeşimimen Twtöbede Töle, Äy`teke, Qazıbek bïlerdi eske alatın bolıp şeşildi", - dep bastadı äñgimesin Marxabat ağa.
"Biraq bul jïın qay` jerde ötedi degen mäsele turdı, Ulıtawda ma, Ordabasıda ma? Öy`tkeni ult bolıp uy`ısw jolında Ulıtawdıñ da mañızı ülken, Ordabasınıñ da mäni tereñ. Key`in Ordabasıda ötetin bolıp şeşildi. Bizdiñ bul jïınğa day`ındalıp ülgerwimizge bar-joğı bir ay`dan astam ğana waqıtımız bar edi. Sodan Respwblïka Premʹer-mïnïstriniñ orınbasarı Qwanış Sultanov pen Mïnïstrler Kabïneti apparatınıñ jawaptı qızmetkeri Sawıtbek Abdraxmanovqa Ordabası awdanınıñ sol kezdegi äkimi Erkin Satqanbaev ekewmiz barıp, üy`ip-tögip tapsırma alıp qay`tqanbız. Küni-tüni köz ilmedik. Az waqıttıñ işinde orasan tirlik atqarıldı. Mejeli kün jetkende Ulı jïınğa 150 mıñğa jwıq adam qatıstı. 20 şaqtı elden arnay`ı delegacïya attıñ basın burdı. Adam degen sıy`may` ketti. Munday` jïın äli künge dey`in bolğan emes. Tuñğış prezïdentimiz "Bereke bası birlik" degen bayandama jasadı.
«Bereke bası – birlik. Birligimiz berik bolsa, bolaşağımız bayandı boları dawsız. Lay`ım, ıntımağımızdan ay`ırmasın. Tolıq Täwelsizdikke jetwdiñ ulı jolında bizdi xalqımızdıñ üş danası, üş kösemi, qasïetti babalarımız – Töle bïdiñ, Qazıbek bïdiñ, Äy`teke bïdiñ arwağı qoldap jürsin!», - dedi Prezïdentimiz.
Sonday`-aq, saq, ğunnan bastalatın elimizdiñ tarïxı, jürip ötken jolı, alawızdıqtıñ keltirgen zïyanı, aldağı waqıtta istelinetin jumıstar, täwelsizdikti nığay`twdıñ joldarı, Qazaqstan xalqı Assambleyasın qurw twralı da sol jerde ay`ttı.
Üş eldiñ basşısı Twtöbe bïigine şıqtı. Nursultan Äbişulı twdı bïikke köterdi. Sol Twtöbege Nursultan Nazarbaev kögaldı jasıl betkey`menen twdı köterw üşin örlep bara jatqan kezde 150 mıñ adam demin işine tartıp, siltidey` tındı. Köterilgen sätte tolğanıs, tebirenis üni şıqtı. Osı künge dey`in qatısqandar "gwil me, äwen be, terbelip turdı" dep ay`tadı. Köp adam "Oy`pırmay`, bizde el boldıq-aw, twımız kökke köterildi-aw dep közderine jas aldı. Elbası "Ordabası el jüregi, jer kindigi" dese, ulı oy`şılımız, jazwşı Äbiş Kekilbay`ulı "Ordabası qazaq rwxınıñ qağbası " dep bağa bergen", - dey`di Marxabat ağa.
Al 1997 jılı Ordabası töbesine bïiktigi otız metrge jwıq monwmentti eskertkiş ornatıladı. Aşılw saltanatına Elbasımızdıñ özi kelgen. Al üşinşi ret 1998 jıldıñ küzinde at basın burıptı.
Bïıl el Täwelsizdiginiñ 25 jıldığın toy`lay`tın bolsaq, al Ordabası jïınına, Twtöbe basında bay`rağımızdıñ jelbiregenine 290 jıl tolmaq.
Ökinişke qaray`, soñğı jıldarı biz Ordabasını umıtıp ketken sïyaqtımız. Bul mäseleni Marxabat Bay`ğut ağa da jïi köterip, basılım betterinde "Ordabasığa oralay`ıq, Ordabasını oy`lanay`ıq" dep qalam terbep jür.
"Ordabasıda key`bir jasalğan belgiler tozıp bara jatır. Egilgen ağaştar qwrap qaladı jıl say`ın. Basşılar da at izin salmay`tın bolğan. Ordabasınıñ rwxın köteretindey`, ulttıq namıstıñ bïigi retinde onı eske alıp, ülken-ülken jïındar ötkizip turwımız qajet", - dey`di ol.
Altı alaştıñ basın qosqan, Birlik basqoswı ötken Ordabasığa nazar salıp turwdı endi umıtpasaq eken.
Äy`gerim BEGİMBET


text: Ğiraqtağı möselman ğalimnäre assosiasiäse, oyışmanıñ 2 äğzase, sönni ruxaniläre üterelde, dip xäbär itte. Alarnıñ berse, Şäix Hazem al-Zeidi, kiçä Bağdadtnıñ şiğilär küpläp yäşägän Sadr bistäsendä üterelgän. İkençese, Şeix Möhammäd Jadoa al-Janabi bügen şulay uq şiğilär bistäse bulğan al-Baya'da mäçetkä kergändä atıp üterelgän dip xäbär itelä. Fallucah şähärendä bulğan şartlawlarda kimendä 2 keşe hälak bulğan, 3se yaralanğan. Bağdadnıñ könbatışında häm Mosul şähärendä bulğan bäreleşlärdä tağın 3 keşe hälak bulğan. Ğiraq milli ğaskäreneñ 18 xärbien totıq itep alğan ber törkem – şiğilär yulbaşçısı Moqtada as-Sadr xärbilären törmädän çığarırğa taläp itä. Ämma as-Sadr bügen bu suğışçılarğa qatnaşı buluın kire qaqtı häm totıqlarnı azat itergä çaqırdı.


text:
Bağdadta maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä 5 keşe hälak buldı
AUDİO: Bügen irtänge 8 tulıp 5 minutta bu yort yanında maşinadağı bomba şartladı. Bu yort xäzerge waqıtta xastaxanägä salınğan eçke eşlär ministrı urınbasarınıqı. Ul xastaxänädä, xäle totrıqlı.
Älegä beräw dä şartlaw öçen cawaplılıqnı üz östenä almadı. Bügen Qazan waqıtı belän köndezge 3-lärdä Bağdad üzägendä dä berniçä köçle şartlaw bulğan. Närsä şartlağanlığı älegä tögäl bilgele tügel. Şartlawlarnıñ berse ğisyançılar minaatqıçtan atqan minanıqı digän xäbärlär bar.


text:
Yäşlär forumı niçek ütte?
Şimbä kiçendä tatar yäşläre şaqtıy qatlawlı säyäxättän qaytıp, xälsezlänep yığılğannar disägez, yalğışasız. Berniçä töbäk wäkilläre kiçen üzläre yäşägän profilaktoriy yanındağı baqçağa çığıp, forumda äytergä ölgermägän yäşlär mäs’äläläre turında fiker alışunı däwam ittergännär. Forum seksiäläreneñ häm plenar utırışnıñ qararları da centekläp öyränügä layıqlı. Bötendönya tatar yäşläre forumınıñ Başqarma komitetı räise itep 19 yäşlek student Azat İslaev saylanğan. TİSBİ, eşquarlıq yärdäm itü institutında uquçı bu yeget forumnıñ kötelmägän häm qızıqlı açışı buldı. Yäkşämbe könne yäşlär Bolğarğa säyäxät qıldı. Ä kiçen Aq Bars tamaşalar üzägendä forumnıñ yabılu tantanası ütte. Ul yäşlärçä icat häm cır, biyu tamaşası törendä oyıştırılğan ide.
Qazaxstan wäkilläre Tatarstanda
Düşämbe könne Qazaxstannıñ industriä häm sänäğät ministrı Adılbäk Caksıbekov citäkçelegendäge eşlekle delegatsiä Tatarstanğa kilde. Qazaxstan iqtisatçıların Çallı yanındağı Begiş hawa mäydanında Tatarstannıñ säwdä häm tışqı elemtälär ministrı Xafiz Salixov, Çallı başlığı İldar Xalikov, kamAZ citäkçese Sergey Kogogin qarşıladılar. Kürenep tora, Qazaxstan häm Tatarstan iqtisadı xezmättäşlekne tağın da kiñäytergä cıyına. Ä sişämbe könne Qazanğa Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbaev kiläçäk. Bu atnada, Qazanda şulay uq, gumanitar mäs’älälärgä qaralğan çaralar, Nikolay Gumilev konferensiäse dä ütäçäk.
Xokkeyçılarğa yaña prezident
İqtisad häm sport belän bäyle ber möhim yañalıq. Düşämbe könne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Aq Bars xokkey klubı häm respublikanıñ xokkey federatsiäse citäkçeläre belän oçraştı. Bu oçraşuda moña qädär Aq Bars klubınıñ häm federatsiäneñ citäkçese bulğan Färit Möxämmätşin, premyer-ministr Röstäm Miñnexanov ta qatnaştı. Biredä Aq Bars klubı häm xokkey federatsiäseneñ prezidentı citäkçese vazıyfaların Tatneft' berläşmäse general' direktorı Şäfäğät Taxautdinovqa tapşırıluı turında mäğlüm buldı.
Rimzil' Wäli, Qazan.


text:
İranlılar xicaplı sportçılarnı kürä alırmı?
Pekindağı cäyge olimpiä uyınnarına inde sanawlı könnär qalğanda, İran xakimiate bäygelärdä qatnaşqan il xatın-qızların televideniedän kürsätü mäsäläse belän mäşğül.
İran däwlät televideniesendä sport tapşıruların alıp baruçı xäbärçelär kiläse atnada xakimiattän xatın-qızlar yarışların kürsätügä röxsät sorıy.
Pekindağı cäyge olimpiä uyınnarında qatnaşu öçen İrannan 53 sportçı bara. Alarnıñ öçese xatın-qız. Bu xatın-qızlar taekwando, cäyädän uq atu häm köymä uzışı yarışlarında qatnaşaçaq.
İrandağı sport söyüçelär üz illärennän qatnaşqan barlıq keşene dä televideniedän kürergä ömetlänä. Läkin xicap kimägän xatın-qızlar yarışların televideniedän kürsätelüenä İrandağı dini başlıqlar röxsät itärme?
Älege soraw Tährandağı sport belgeçe Fatıyma Sepancadinene dä borçuğa sala. Ul İrandağı mäğlümat çaralarınıñ sportçı xatın-qızlarnı kürsätmäwenä tänqıyt belderä.
"Bäygelärdä qatnaşqan xatın-qızlar da kürsätelergä tieş. Alar tärtip bozmıy häm yarışlarda qatnaşırğa röxsät itelgän. Şulay bulğaç ni öçen alarnı televideniedän kürsätmäskä? Älbättä, alar böten dönya mäğlümat çaralarında kürsäteläçäk, ä bezneñ ildä - yuq. Ni öçen alarnı başqa illär qarıy alğanda, bez annan mäxrum qalırğa tieş", di Sepancadinene.
Bu tärtiplärne bozğan sportçılar isä ni qadär osta bulmasınnar, törkemnän çığarılırğa mömkin.
Misal öçen, Bankokta köymä uzışında qatnaşqan Ramoni Rizanı yarış barışında tezläre kürengän öçen milli törkemnän çığarğannar.
İranlı xatın-qız sportçıları qayda ğına yarışlarda qatnaşmasın, alarnıñ dini taläplärne bozu-bozmawın ilneñ küzläw idaräse xezmätkärläre tikşerep bara.
İran prezidentı Äxmädinicät yaña ğına xakimiatkä kilgäç, xatın-qızlarnı kübräk sportqa cälep itärgä tırışqan ide. Läkin dini citäkçelärneñ tänqıytennän soñ ul bu adımınnan kire çigenergä buldı.
İrandağı dini oyışma wäkilläre ildäge xatın-qızlarnıñ xalıqara yarışlarda qatnaşuına härdaim qarşı çığa.


text:
Sanaa: Yämänneñ könyaq-könçığış töbäklärendä dawıl häm köçle yañgırlarda su taşu säbäple kimendä 50dän artıq keşeneñ ülüe xäbär itelä. Afättän iñ küp ziyan kürgän şähärlär ilneñ başqalası häm dönyanıñ iñ iske şähärlärennän sanalgan Hadramut buluı xäbär itelä. Qotqaru xezmätkärläre ülgännär sanının artaçağı turında kisätte. Atna başında başlangan köçle tropikal yañgırlar säbäple bulgan taşularda 3,500 keşeneñ yortsız qalğan.
Afät töbäklärende yärdäm çaralarınıñ başlatıluı, töbäklärgä aşamlıq häm darular cibärü öçen 6 oçqıçnıñ cibärelüe xäbär itelä.
Yämändä 2006 yılda da köçle yañgırlar häm taşular bulgan ide.Läkin bıyılgı afättä çağıştırmaça yuğaltularnıñ kübräk buluı telgä alına.


text:
Qor’änne yattan uquçı qızlar arasında şähärküläm bäyge tämamlandı
Şimbä häm yäkşämbe könnärendä Qazanda Qor’änne yattan uquçı qızlar arasında şähärküläm bäyge ütkärelde. Bäygeneñ maqsatı - xatın-qızlar arasında Qor’än yattan öyränügä qızıqsınu uyatu häm İzge Kitapnıñ xikmätlären xalıqqa citkerü. Älege bäyge, Qazanda äle berençe tapqır ğına uzdırılsa da, islam däwlätlärendä ul daimi räweştä uzdırılıp kilä. Düşämbedä älege bäygeneñ ciñüçeläre bilgele buldı. “Ömmä” süräsen yattan söyläw” nominatsiäsendä Qazannıñ “Gosmaniä” urta möselman mäktäbe uquçısı Närgizä Röstämova berençe urınnı aldı. “29-30Hчы sürälärne yattan söyläw” nominatsiäsedä Çallınıñ 64Hчe hönäri litsey uquçısı Aygöl Ğafiätullina, “28-29-30Hчы sürälärne yattan söyläw” nominatsiäsendä Çallıdan İlsöyar Ğafiätullina ciñep çıqtı.
Yarışlarnıñ berençe könendä saylap alu turı ütkärelde: jyuri bäygedä qatnaşu öçen 25 iñ köçle Qor’än xafiznı saylap aldı. İkençe könne konkursantlarğa tağın da qatğıyraq taläplär quyıldı – bäygedä qatnaşuçılar Qor’änne äzerleksez kileş xökemdarlar kürsätkän urınnan başlap yattan söyläwne däwam itärgä tieşlär ide. Şunı äytergä kiräk, bäygedä qatnaşuçı iñ yäş qız bala - İjau şähärennän kilgän 5 yäşlek Ğayşä Şahiewa. Ul "Qor’änneñ 30 nçı öleşen yattan belü" nominatsiäsendä qatnaştı. Bu Ğayşä İzge Qor’änneñ 20 bitlek tekstın belä digän süz.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Tatarstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertü turındağı qanun öçençe uqılışta qabul itelde
Tatarstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertü turındağı qanun öçençe uqılışta qabul itelde
Comğa könne Tatarstan parlamentı qarşında şaqtıy zur piket oyıştırılğan ide. Şiğärlärenä häm tärtiple basıp torularına qarağanda, piketçılarnı biregä profsoyuzlar kitergänen añlap bula ide. Elekke üzen kommunizm mäktäbe dip atağan bu oyışma qanun çığaru initsiativasına iä bulunı danlıy. Deputatlar isä, «Ä nigä sezgä genä, ä başqa ictimağıy oyışmalar taläp itä başlasa?», digän sorawlar quyıp, uzğan utırışta profsoyuzlarnı mondıy östenlektän mäxrüm itkännär ide. Şunnan soñ respublika profsoyuzları citäkçeläre argument räweşendä piket oyıştırdılar. Älege xäbärne efirğa äzerlägändä bez bu taläpneñ qabul itelüen-itelmäwen belä almadıq. Xäyer, ğomer-ğomergä vlaçqa yaqın, anıñ tabağınnan aşağan profsoyuzlar forsatlarına ireşergä bik mömkin.
İnde kilep, berniçä süz ikençe häm öçençe uqılış arasında päyda bulğan östämälär häm tözätmälär xaqında. Mäğlüm ki, alarnıñ şaqtıyı respublika prokurorı häm Mäskäw basımı astında kertelgän. Öçençe uqılışqa kompromisslı maddälär dä täqdim itelä. Ä inde yaña redaksiäneñ kereş öleşenä (preambulasına), hiç kötmägändä, tatar xalqı turında östämä täqdim itelde. Anda elekke qabul itelgän «Bu Konstitutsiä küpmillätle Tatarstan Respublikası xalqınıñ ixtiärın belderep» digän süzlärgä “häm tatar xalqınıñ” digän öç süz dä östälde. Häm bügenge sessiädä töp dokumentqa äz genä milli tös kertkän älege öç süz bäxäs quzğattı. Älbättä, anı tänqıtçe deputat Aleksandr Ştanin küñelennän üzen mısqıl itü dip uylap bulsa kiräk, kire qaqtı. Ber küpme bäxäsläşkännän soñ, bu cömlägä soñraq äylänep qaytırğa buldılar.
Biredä kürşelärebez Başqortostan misalın iskärtep ütärgä kiräkter. Alarnıñ Konstitutsiäsendä «başqort xalqı» digän süzlär 10 yıl elek kertelgän ide häm bügenge köngä xätle yäşäp kilä. Respublikağa isem birgän millätne Konstitutsiädä iskä alu gönah eş tügel, kiresençä, tabiğıy dip qabul itelergä tiyış bit, yuğısä.
Bu yulı parlament utırışı üzençälekle däwam itte. Kön tärtiben raslağaç häm tözätülär, östämälär tablitsası yärdämendä tawış birügä kereşkändä, xalıq deputatı Renat Xaris radiotranslyatsiäne tuqtatırğa digän täqdim kertte. Anıñ fikerençä, qulında tablitsa bulmağan kileş ğadi keşe bu söyläşülärne añlamıy. Tufan Miñnullin moña qarşı çığıp, “bolay da xalıqtan yäşerep bik citdi qararlar qabul itäbez, translyatsiä tuqtatılmasın”, dide. Läkin deputatlar Renat Xarisnıñ täqdimen yaqlap tawış birdelär.
Intertat.ru xäbärenä qarağanda comğa kön kiç belän Tatarstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertü turındağı qanun öçençe (häm soñğı) uqılışta qabul itelgän. Yañartılğan tekstta öleşçä suverenitet, wäqälätlär büleşü turında kileşü saqlanıp qalğan, Tatarstannıñ üz watandaşlığı telgä alına, prezident däwlät telläreneñ ikesen dä belergä tieş, dielgän. Xäzer anı prezident imzalarğa tieş.


text:
Qoş kizüe Törkiädä qorbanğa digän mögezle terlek belän tarala ala
Qorban bäyräme yaqınlaşu belän törek tabibları ilneñ könçığışında çıqqan qoş kizüe qorban çalu öçen satılğan terlek belän zur şähärlärdä tarala ala, dip kisätä.
Britaniädäge şul uq laboratoriä elegräk, Van şähärendä bu atnada ülgän 14 yäşlek malayda häm anıñ 15 yäşlek apasında da H5N1 virusı tabuın xäbär itkän ide. Comğa könne märxümnärneñ 11 yäşlek señlese dä wafat buldı, anıñ testları äle haman da tikşerelä. Dönya sälämätlek saqlaw oyışması xäzer şuşı ülemle virusnıñ keşedän keşegä küçä aluın açıqlarğa tırışa.
Törkiäneñ könçığışında isä älegä qoş-qortnı yuq itü eşläre däwam itä. Premyer-ministr Räcäp Erdoğan xalıqnı, üzendäge yort qoşların yäşermäskä öndäp çıqtı. Xökümät yuq itelgän qoş-qort öçen aqçalata qaplaw wäğdä itä, häm zäxmätneñ taraluına qarşı tieşle kirtälär quyuın belderä. Törkiäneñ moxit wä urman ministrlığı bar il buylap kiek qoşlarğa awnı tıydı häm awçılarnı andıy qoşlarğa bötenläy qağılmasqa öndäde.
İstanbulda cirle tabiblar xalıqnı, qoş kizüe ilneñ şuşı iñ ere şähärenä qorban ğayetenä kiterelgän mal-tuar belän kilä ala, dip kisätä. Zäxmätneñ älegä mögezle terlek aşa küçüe raslanmasa da, virusnıñ töreklär qorbanğa küpläp çalğan bärän yä käcä yonında küçüe ixtimal, dip kisätä sälämätlek saqlaw xezmätläre. İstanbuldağı doktorlar berläşmäse räise Gencay Gürsoy bolay di:
"Bu qotılğısız. Könçığış wä könyaq-könçığış ölkälärdä terlekneñ qoş-qort belän aralaşuı ğädäti küreneş, anda xätta yort qoşları da keşelär belän öydä yäşi. Zäxmät qağılğan qoş-qort kisäkläre xäywannarnıñ tirese häm yonında küçä ala", dip kisätä İstanbul tabibı.
Törkiäneñ könçığışında qoş kizüe çığu säbäple Rusiäneñ baş epidemiologı Gennadi Oniçenko üz watandaşların älegä ul ilgä barmasqa öndäde. Rusiä keşeläre bigräk tä Törkiäneñ İran häm Ärmänstan çige ölkäsen çitlätep uzarğa tieş, di Oniçenko. Yäkşämbedä ul Rusiäneñ çik saqlaw xezmätläre öçen zäxmät açıqlanğan töbäklärdän kilüçe keşelärne tikşerü ämeren imzaladı.
Sälämätlek saqlaw ölkäsendäge tieşle kisätü çaraları xac başlanğan Söğüd Ğäräbstanında da kürelä. Mäkkädä xäzer 2 millionnan artıq keşe cıyıldı, ber urında şul xätle xalıqnıñ buluı häm alarnıñ berniçä könnän soñ bar dönya buylap kire üz illärenä taraluı zäxmätneñ dä taraluı öçen uñay şartlar tudıra ala.
Kärim Kamal


text:
Şartnamäneñ kire qağıluına Şäymiev fikere
Rusiä xalqı Watannı saqlawçılar könen bilgeläsä dä, Tatarstanlılarda ällä ni bäyräm ruxı sizelmi. Mäskäwdä Tatarstan belän şartnamäne kire qağu bülägen alğaç, käyef safa qoruı säyer bulır ide. Alay da, respublika citäkçeläre, moña ällä ni zur iğtibar birmäskä tırışa. Respublika matbuğat çaraları da, berençe urınğa Qızıl armiä könen çığarıp, şartnamä turında ser birmi. Anıñ qarawı “Zvezda Povol'jya” gäcitendä Räşit Äxmätov bik qızıq ber fiker ütkärde. Rusiä häm Tatarstan arasındağı şartnamä tözelüeneñ asılında, “Berdäm Rusiä” firqäseneñ Tatarstan bülegeneñ säyäsi şurası citäkçese Färit Möxämmätşin tora. Şartnamä qabul itelmägän oçraqta, Möxämmätşinnıñ Mintimer Şzähmiev urınına qalu mömkinlege bermä ber kimi. Bu oçraqta Tatarstan prezidentı urını Tatarstan premyer ministrı Röstäm Minnexanovqa yılmayaçaq. Älege faraz “Zvezda Povol'jya” gäcitendä Räşit Äxmätov yazmasınnan alındı.
Şähär dumasınıñ pänceşämbe könne uzğan utırışında, jurnalistlarnıñ iñ kötkän äybere - Prezidentnıñ, Federatsiä şurası tarafınnan şartnamä kire qağılu xäbärenä mönäsäbäten belergä teläwläre.
Respublika başlığınıñ berençe süze älbättä şul turıda buldı.
Mintimer Şäymiev fikerençä, Tatarstan belän federal' üzäk arasında wäqälätlärne büleşü turındağı şartnamä tel tidermäslek itep eşlängän, ä çärşämbe könne Federatsiä şurasınıñ aña qarşı tawış birüläre - säyäsiläşterelgän xäl. Yuğarı palatada şartnamä buyınça fiker alışuların tıñlağanda: andağı senatorlar, xätta komitet räisläre bu dokumentnı yä uqımağan, yä xoquqnı naçar belä, digän fiker tua. Çının äytkändä, yä alar üzläreneñ närsä eşlägänen belmi, yäisä bu säyäsi uyın.
Şartnamä nigä kiräk digändä, min cawap biräm: RF Konstitutsiäseneñ 11-nçe maddäse bar. Anda yazılğança, wäqälätlär büleşü – Rusiä federatsiäse Konstitutsiäse häm federativ kileşüe başqa törle şartnamälär nigezendä başqarıla. Bu näq şul oçraq. Bezdä çişärgä kiräkle mäs'älälär bar häm bez anı şartnamä nigezendä qararğa häm federal' zakon belän nığıtırğa telibez. Zakonnar cämğiättäge tege yäki bu sorawlarğa sivilizatsiäle yul belän cawap birü öçen qabul itelä. Bez üzgärtep qoru yıllarında da törle awır mä’sälälärne çişü yulların taba aldıq häm alğa taba da bu täcribäne qulannırğa isäplibez - dip süzen tämamladı Mintimer Şäymiev.
Şartnamägä qağılışlı mondıy xäldän soñ Berdäm Rusiäneñ üzäk ştabınıñ belderüe bulırğa tieş. Mondıy qılanışların soñ Ğädel Rusiä dip atalğan partiägä saylawçı mönäsäbäte yaxşı bulmayaçaq. Härxäldä Mironovnıñ Tatarstanğa kerü mömkinlege 0rә yaqınaya.
Üzäk basmalar, Şäymiev bu könnärdä, at östendä tügel, dip qıçqırıp yazıp çıqsa Tatarstan citäkçese salqın qannı kürsätep üzen ğorur tota.
Xätta köçlär tigez bulmasa da.
Ğädel Galämetdinov


text:
Qırğızstandağı xällärneñ Üzäk Aziäneñ başqa illärenä yoğıntısı bulırmı?
Askar Akaev sovet çorınnan soñğı Üzäk Aziädä bärep töşerelgän berençe citäkçe buldı. Kürşe Üzbäkstan, Qazaxstan, Tacıqstan, xättä Törkmänstan xökümätläre Qırğızstandağı xällärne borçılu belän küzätä. Bu illärneñ oppozitsiä citäkçeläre, kiresençä, ömet belän.
Audio (Nigora Hidoyatova)
"Bu waqiğalar Üzäk Aziädä totalitar xakimiätlärneñ cimerelä başlawın kürsätä. Bu qayçandır başlanırğa tieş ide. Prezidentlarnıñ äle küpmeder köçe bar. Läkin Qırğızstandağı xällär şunı kürsätte – alarnıñ waqıtı betep kilä, alar bu täräqqiätne berniçek tä tuqtata almıy."
Üzbäkstannıñ oppozitsiädäge İrek partiäse citäkçese Möxämmät Salih Azatlıqqa telefon aşa Germaniädän bolay dide:
Audio (Möxämmät Salih)
"Bu rejimnar barısı da eçennän çerergän rejimnar. Akaevnıqı ğına tügel, Kärimovnıqı da şul. Beryatqan oppozitsiä basımı, ikençe yaqtan rejimnıñ çerüe. Akaev tayanır keşese dä tabılmadı. Tıştan nıqlı bulıp kürensä dä, bu rejim eçtän çerek ide, xalıq monı isbat itte."
Üzäk Aziä illärendä, Qazaxstannan alıp Tacıqstanğa qädär, xakimiättä äle dä sovet çorınnan birle qalğan citäkçelär utıra. Xalıqara cämäğätçelek bu rejimnarnı keşe xoquqların qısu, oppozitsiäne ezärlekläw, mäglümät çaraların awızlıqlaw öçen daimi tänqitläp kilde, iqtisadi häm säyäsi reformalar başqarırğa öndäde.
Üzennän pot yasağan Törkmanbaşı Saparmorat Niazov älegä nıqlı utıra kebek. Läkin Törkmanstannıñ Watan partiäse citäkçese Xodaybirde Orazov fikerençä, qırğız cilläre anda da barıp citä ala:
Audio (Xodaybirde Orazov)
"Qırğızstandağı waqiğalar Üzäk Aziäneñ başqa ilärenä dä täesir itäçäk, bigräk ta Qazaxstanğa. Alar xättä Törkmänstanğa yoğıntı yasıy ala, törkmän xalqı üz yazmışı öçen üze cawaplı ikänen añlarğa mömkin."
Küptän tügel Tacıqstanda ütkän saylawlar prezident İmomali Raxmonovnıñ xakimiäten tağı da nığıttı. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması bu saylawlarnı da xalıqara taläplärgä turı kilmägän dip bäyäläde. Tacıqstannıñ Sotsial-demokratlar partiäse räise urınbasarı Şokir Hakimov süzlärençä, Üzäk Aziä citäkçeläre Qırğızstandağı xällär kürşe illärdäge oppozitsiäne dä qabındırıp cibärer dip qurqa:
Audio (Şokir Hakimov)
"Qırğızstandağı awırlıqlar, alar Tacıqstanda da, bar töbäktä dä şul uq. Şuña kürä Qırğızstandağı xällärneñ kürşelärgä yoğıntısı bulmıy qala almıy."
Pänceşämbedä ber törkem Qazaxstan deputatları qazax yäşläre Qırğızstandağı yäştäşlärennän ürnäk alırğa mömkin dip, ildäge bar yäşlär oyışmaları östennän qatıraq kontrol urnaştırırğa çaqırdı. Ä menä Qazaxstannıñ oppozitsiäse, Tacıqstannıqı kebek ük, Qırğızstandağı xällärgä teläktäşlek belderde.
Qazaxstan häm Tacıqstannıñ räsmiläre Qırğızstan belän çiklärendä iminlek çaraların köçäytte. Üzbäkstan räsmiläre isä ike kön elek ük Qırğızstan belän çiklären yabıqp quydı.
Rusiägä kilgändä, älegä räsmi Mäskäw Qırğızstansdağı wazğiätne tınıç yul belän xäl itergä çaqıru belän çiklänä. Bügen Astanadä Rusiä xökümäte başlığı Mixail Fradkov taraflarnı köç qullanmasqa öndägän belderü yasadı.
-Ali Gilmi


text: Sәgüt Ğәrәpstanı saqlanu ministrı urınbassarı Abdel Roman bin Abdel Aziz patşalıqnıŋ üz hawa mәydannarın BMOnıŋ maxsus rezolutsiәsen kotmiçә, Amerika oçqıçlarına bererğә әzer toruwın kire qaqtı. Almaniә Kantslerı Gerhard Şrөder, Berlәşkәn Millәtlәr Oyışması Ğıraqqa qarşı suğışnı buldırmıy qalır, diğәn өmmet belderde. Şul uk waqıtta ul, BMOnıŋ xәrbi çaralar qullanu kiirәklege turındağı rezoliutsiәsen Berlinnıŋ xuplağan oçraqta da, Almaniәneŋ Ğıraqqa qarşı suğışta qatnaşmawın yaŋadan rasladı. Tөrkiә Premyer-Ministrı Abdulla Gul, Ğıraqqa qarşı suğış başlanğan oçraqta Ankara Waşingtonnıŋ bөten qararların ütәp barırğa vәğdә itmi, dip belderde.


text: Yevropa Berlegeneñ kiñäyü mäs'äläläre öçen cawaplı komissionerı Guenter Verhaugen, Törkiä Berlekkä kerü söyläşülären başlarğa äle äzer tügel, dip belderde. Verhaugen Törkiädä reformalar barışına bäyä birer öçen bügen Änkarağa kilde. Üktäbrneñ 6sında Yevropa Komissiäse bu xaqta xisabın iğlan itergä tieş. Komissiä başlığı süzlärenä qarağanda, Törkiä Berlek äğzase bulır öçen söyläşülär başlaw däräcäsenä äle üsmägän, häm üktäbr äzerlänäçäk xisapta Komissiä üzeneñ "ğadel täqdimnären" iğlan itäçäk. Dekabrdä Yevropa Berlege citäkçeläre cıyılğan çaqta äğzalıq söyläşülär başlar öçen waqıt bilgelärgä tırışıqan Törkiä - reformalar uzdıra başlağan ide. Ay başında Germaniä tışqı eşlär ministrı Yoschka Fischer, Törkiä Yevropa Berlegenä 10-15 yıl uzmıyça torıp kerä almıyaçaq, dip beldergän ide.


text:
Törkiädä qoş kizüe qotqığa säbäp buldı
Här zıyannan beräwlär fayda kürä, Törkiädä bu balıqçılar belän itçelär. İkençe yaqtan, qoş kizüwe turizğa da zur orım yasayaçaq. Dönya Sälämätlek Oyışması anda qoş gribı bar, monda bar dip belderep tora. Anıñ nindi zur komandası bar dip keşe qayçaq şaqqata. Inde bu xastalıq Törkiädä tawıq näslen beteräçäk buluğa oxşıy. Monnan soñ Töreklär boday, törle yäşelçä sortların kertkän kebek qoş-qort sortların da könbatış illärennän kertärlär dip uylarğa mömkin. Şulay itep Törkiäneñ cirle näsellärennän tawıq ta qalmawı ixtimal. Asılda bu qoş kizüwe elektän dä bula ide, ämma nigäder bıyıl bu mäsälä bik küpertelde. Inde kiñ küläm mäğlümät äsbapları ber mäsäläne tellärenä sağız itsälär, eşeñ bette.
Törek-Rus mönäsäbätlärendä yaña küreneş
Törek-Rus mönäsäbätläre soñğı 15 yılda bik täräqqi itte. Törek şirkätläre belän eşçeläre Rusiäneñ törle öleşlärendäge proyektlarda eşli başladılar. Şulay uq qayber Rus şirkätläre Törkiädä üz eş urınnarın açtılar. İke il arasında "çumadan säwdäse" digän säwdä dä mönäsäbätlärne kiñäytte, östäwenä Törkiägä küp sanda Rus turistı kilä başladı. Bu mönäsäbätlär ike xalıqnı ber berenä yaqınlaştırdı dip äytergä bula. Ğasırlar buyı suğışıp torğan bu ike xalıq arasında baytaq qatnaş niqäxlär dä barlıqqa kilä başladı. Menä Törkiäneñ turistik rezortlarınnan Antalyada Töreklär belän öylängän meñ tiräsendä Rus xatını bar ikän.
‘Radikal’ gazetasınıñ 16 Ğinwar sanında yazuwına kürä, Antalya, Alanya, Side häm Kemergä Rus xatın-qızları ekonomik säbäplärdän kilgännär. Alarnıñ küpçelege dä, Rus turistlar küp bulu säbäple, turizm sektorında eşlilär. Läkin eşli alu öçen röxsät kiräk. Monıñ iñ qulay yulı isä ber Törek belän öylänü. Üze dä şuşı yul belän 1990 yılda Antalyaga kilep urnaşqan Vera Büyükayvaz Rus xatın-qızları arasında yardämläşü buldıru öçen “Rus kilennär oyışmasın” tözü eşenä kereşkän. Vera şulay itep Rus xatın-qızların törle awırlıqlardan, misal öçen, köçläp fahişä buludan saqlamaqçı. Bu da medalneñ ikençe yağı.
‘Radikal’ gazetasınıñ 17 Ğinwar sanında “ire Rusiädä canwarğa äwerelde” digän isem astında ber intervyü basılıp çıqtı. Süz ber Törek ireneñ Rusiä belän Ukrainada eşlägän waqıtında Rus xatınnarı belän macaraları turında bara. İntervyü birgän xatın bolay di: “Rusiädä üzemne fäxeşxanädä kebek xis ittem... Ber cirgä barabız, irem küzen xatın-qızlardan alalmıy. Gel minem belän talaşa. Elektän yuınırğa yartamağan keşe här kön duş ala başladı.” Jurnalist “Rus xatınnarı belän üzegezne çağıştırsağız ni äytä alasız?” digäç,” Berençedän alar bik matur. Tik mineke genä tügel, ä tözü şirkätendäge Törek eşçeläreneñ küpçelege ayrılıştılar. Kübese Rus qızları belän öylände...Rus xatın-qızları Törek irlären qotırtalar” digän cawap qaytara. Menä sezgä ike xalıq arasındağı mönäsäbätlärneñ başqa ber sotsial küreneşe.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Başqortostan 450 yıllığın il buylap bildäläy
Tverźä Başqortostan mäźäniäte köndäre bulıp ütte. Unıñ barışında qala mäźäniät harayında ike töbäk arahında xeźmättäşlek yuldarı, urındağı millättäştärebeźźeñ telen, ğöröf-ğäźättären haqlap qalıu buyınsa tüñäräk öśtäl oyoştoroldo. Başqort xalqınıñ milli aş-hıuźarı kürgäźmähe lä oyoştoroldo. Twer ölkähendä äle 2 meñdän aşıu başqort yäşäy. Urında başqort-tatar milli-mäźäni awtonomiyahı eşläp kilä. Unıñ räyese Marat Bäxtiev äyteüensä, bıyıl yäy 450 yıllıq yubileyğa arnap habantuy uźğarıu źa küźallana.


text:
«Respublika qaznasın bayıtam disäñ, benzinnı üzebeznekelärdän al»
Benzin häm başqa tör yağulıq satuçılar, üz çiratında, “Tatneft” kebek zur şirkätne, kütärä almaslıq bäyälär quyuda gäyepläde. Respublika xökümäte citäkçese ike yaqnı tıñlap, alarnı kileşerğä çaqırdı. “Tatneft” şirkäte wäkile beldergänçä, bu oyışma respublikanıñ yağulıq ixtiacın 100%-ka qaplıy ala. Kiräk bulsa, bu neft şirkäte Başqortstandağı qorılışta eşkärtelä torğan neftneñ külämen 400 tonnaga qädär artıra ala ikän. Läkin bu ğına mäsäläne xät itmi, çönki Tatarstanğa 600 tonna kirek.
Premier-ministr beldergänçä, bu aksıznı yañaça alu ğämäle arqasında alda awırlıqlar kilep çığarğa, neft bazarında añlaşılmawçanlıq barlıqqa kilerğä mömkin. “Tatneft” kebek ere däwlät şirkäte häm neftne satuçı keçe, urta biznes wäkilläre arasındağı qarşılıqnı, häm dä neft öçen alına torğan salımnı respublika büdjetında qaldıru mäsäläsen premier urınbasarı Vladimir Şvtestov citäkçelegendäge komissiä xäl itärğä tieş. 3 fevraldä “Tatneft” oyışmasınıñ aksionerlar utırışında bäylär mäsäläsenä dä açıqlıq kerer dip kötelä.


text:
Çallılar- Angolada
Şuşı könnärdä Çallıda yäşägän 5 tabib Angolağa komandirovkağa kittelär. Alar anda 2 yıl eşlärgä cıyınalar. Kitüçelär kemnär, nindi maqsat belän Afrika ilenä baralar, şähärneñ sälämätlek saqlaw idaräsennän bu xaqta mäğlümatlar alu mömkin bulmadı.-Bez berni dä belmibez, digän cawap alındı. Bolay dip cawap birüneñ säbäbe ğadi şikelle, çönki soñğı yıllarda Çallınıñ üzenä dä osta qullı tabiplar citep betmi, ä monda yıraqtağı Angolağa eşkä dip kitä başlağannar. Afrikağa eşkä barunı Mäskäwdäge "Zdraveksport" isemen yörtkän däwlät unitar şirkäte oyıştırğan. Älege şirkät böten Rusiä buyınça 350 meditsina xezmätkären tuplap, Angolağa eşkä cibärä. Älegä isem-familiäsen äytmäwne ütengän Çallı tabibı farazınça, 19 fevral'da alar Odessa şähärennän Afrika kontinentına yul alaçaqlar. Tarix buyınça şul bilgele, Angola 4 ğasır däwamında Portugaliä koloniäse bula. Barı 1975 yılda ğına Angola azatlıq ala häm bu azatlıq köräşe Watandaşlar suğışına äylänä. Cirle qabilälärneñ üzara suğışları 2004 yılda solıx tözü belän tögällänä. Xäyerçe illär rätendä sanalğan Angolanıñ kiläçäge neft' häm almaz belän bäyle, dilär. Çönki, şuşı tabiği baylıqlarnı üzläşterü buyınça Angola Afrikada aldınğılar rätenä çıqqan. Almaz sänğätenä qayber Rusiä kompaniäläre dä uñışlı ğına kerep kitkän. KamAZ şirkäte dä alardan qalışırğa telämi. Küptän tügel genä Angoladan KamAZnıñ yaña bazarlarnı üzläşterü bülege başlığı Cabrail Carullaev qaytqan ide. Ber kiñäşmä barışında ul bolay dide:
-Moñarçı Afrikanıñ şuşı ilennän bez sanawlı ğına zakaz ala idek. 2006Hчы yılda Angola eşmäkärläre belän maşinalarnıñ zur partiäsen satu turında kileştek. 2007Hчe yılda Angolada üzebezneñ avtoüzäkne tözü turında uylıybız häm monı başqaru öçen üzebezneñ 2 belgeçne äzerlibez."
Şulay itep, maşina tözüçelär, tabiplar Çallı belän Angola arasın yaqınaytaçaqlar. Mäskäwdäge "Zdraveksport" mäglümätläre buyınça, Angolada waba awıruı kiñ taralğan. Şuşı awıruğa qarşı AQŞ, İspaniä, Qıtay häm başqa qayber illär Angolağa üz yärdämnären täqdim itkännär. Menä alarğa Rusiä dä quşıldı. Rusiä tabipları, moñarçı biredä eşlägän Koreya meditsina xezmätkärlären alıştıraçaq, dip farazlana.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text: Beslan -- 3 kön buyına federal "Kavkaz" yulın yabıp totqan Beslan faciğäse qorbannarı tuğannarı, bügen Rusiä prezidentınıñ Könyaq okrugtağı wäkile Dmitri Kozak belän telefon aşa söyläşkännän soñ, yulnı açırğa wäğdä itkän, dip xäbär itelä. Ämmä yulnıñ açıluı turında älegä bäysez çığanaqlardan mäglümät yuq. Qarşılıq belderüçelär Beslan faciğäsenä bäysez xalıqara tikşerü ütkärergä, Tönyaq Osetiä prezidentı Aleksandr Dzasoxovnıñ urınınnan kitüen taläp itä. Uzğan yılnıñ sintäberendä Beslan mäktäbendä totıq alu faciğäsendä 330lap keşe häläq buldı, alarnıñ kübese balalar ide.


text:
Kaliningradta hawa xäräkäte dispetçerları qarşılıq aksiäsen başladı. Alar 2002 yılnıñ dikäberendä Rusiäneñ törle töbäklärendäge qarşılıq aksiälärennän soñ, xakimiätlär belän hawa şirkäte hönär berlege arasında imzalanğan kileşüneñ ütälüen taläp itä.
Kaliningrad hönär berlege citäkçese Konstantin Kiselyov süzlärenä qarağanda, xezmät xaqın 30% kütärü turındağı wäğdä haman ütälmägän.
Qarşılıq aksiäse möddätsez cıyılış räweşendä bara. Dispetçerlar üzläreneñ wazifaların başqarunı däwam itälär. Läkin şirkät binasınnan çıqmıylar. Qarşılıqta qatnaşuçılar, ägär dä citäkçelek alarnıñ ğözerlärenä qolaq salmasa, açlıq iğlan itüläre dä ixtimal dip belderä. Bügen Rostov Dondağı 200 hawa xäräkäte dispetçerı röxsät itelmägän miting ütkärde. 13 avgustqa hawa xäräkäte dispetçerlarınıñ böten rusiä külämendä äş taşlawı planlaştırılğan.


text:
Xatın-qızlar: möslimälär kieme närsäne añlata?
"Bezgä menä şuşı yawlıqnıñ ädäp-ähläq yağın añlatırğa kiräk. Äybätläp, täfsilläp, keşelär küñelenä citkererlek itep. Şuşı mäsäläneneñ Azatlıqta kütärelüe bik äybät. Mäskäwdä päräncä yabıp, ğäräplärgä oşarğa tırışıym äle, ğäräp yegetlärenä bälki kiyäwgä çığarmım, dip ömetlänälär ikän – ömetlänmäsennär. Üzebezneñ cämğiätebezne tazartıyq. Ädäp-ähläqqa qaytarıyq."
Yawlıq häm xicab mäsäläse här waqıtta – ilenä häm säyäsätkä qarap üzgärä töşte. Sovet çorında Äfğanstanda zur şähärlärdä xatın-qızlar yözlären, başların açıp berençe tapqır mäktäpkä yöri başlasa, 1996nçı yılda xakimiät Taliban qulına küçkäç xatınnar – burqa digän kiem kide, ansı aşa xanımnar dönyanı çeltär aşa ğına kürä ala. 2001nçe yılda amerikan ğaskärläre kilgäç tä äfğan xatın-qızları burqaların salırğa aşıqmadı.
Rusiäneñ möftilär şurası räise Rawil xäzrät Ğäynetdin:
"Bez bik yaxşı beläbez ğäräp dönyasında xatın-qızlarnıñ niçek kiengänen. Häm bik yaxşı beläbez xicap kigän keşedän dä närsä kötergä mömkin ikänen. Ägär bez üzebezneñ milli kiemnärebezne tanıtsaq, milli añıbıznı üstersäk, ägär dä bez däräcäbezne häm zatlılığıbıznı tanıtsaq – bez möselman bularaq ber kemnän dä kim bulmayaçaqbız. Çönki iman digän mäğnä barı tik yözne tomalaw häm xicap kiügä genä qaytıp qalmıy."
Yevropa illärendä yawlıqlı xatınnarnıñ mäktäplärdä, räsmi dairälärdä eşläw mömkinlege bik çiklängän bulsa, qayber möselman illärendä yawlıq – böten işeklärne aça torğan ber bilge. Notre Dame universitetında İslam fänen uqıtqan Asma xanım Afsaruddin, Newsweek jurnalına birgän äñgämäsendä Qahiräne misal itep kitergän. Mısır başqalasında xatın-qızlar irlär belän bergä eşli häm irlär arasında yawlıq bäyläw kiresençä eştä kübräk mömkinleklär tudıra, di İslam uqıtuçısı. İreklekkä ireşü yulları törle bula ala.
Mäskäwneñ Baş iyü tawındağı mäçettä möäzin wazifasın ütäwçe Renat xäzrät Äläütdinov – yäş belgeçlär fikerlären citkerä:
"Qorändä xatın-qızlarğa matur bitlären yabıp yörergä dip yazılmağan. Kiresençä, päyğämbär äytkän bit: keşe üldeme ikän – kümegez tizläp, burıçqa kergän ikän – burıçnı tülä tizläp, ölgerdeñ ikän – öylän, irgä çıq tizläp, digän. Xäzer qızlar yözen dä yabıp yörsä inde, maturlığın qaydan beläbez inde anıñ? Min uylıym söyläşergä dä kiräk, tanışırğa da kiräk, oçraşırğa da kiräk, bez ğäräplär tügel, bezdä başqaça."
17 dikaber yäkşämbe könne Qazanda möslimälär bäygese ütäçäk. Çaranı Tatarstan möslimäläre berlege häm möselman kiem kibete oyıştıra. Möslimälär matur itep kienü, bala qaraw, aş peşerü ostalıqların, şulay uq eşkä urnaşu kebek bäygelärdä qatnaşaçaq. 19 dikaber Azatlıq dulqınnarında şul çara turında tulıraq mäğlümat bulaçaq.
Alsu Qormaş


text:
Qazanda fatir xaqları arta
Sessiäne şähär merı, berük waqıtta deputatlarnıñ räise dä bulıp torğan Kamil İsxaqov açtı. Säğättän artıq Kamil äfände üzeneñ soñğı aralarda Putinnan, Rus pravoslav çirkäwennän alğan orden büläkläre belän tanıştırdı. Monnan tış, Qazannıñ bıyıl Rusiäneñ olimp dip atalğan konkursında Yıl şähäre dip iğlan itelüen bilgeläp ütte. Häm bu iğlan, alqışlar, belderülär säğättän artıq bardı. İnde sessiäneñ töp öleşenä kilgändä, anda şähärdä kommunal'' xezmät öçen tüläw mä’säläläre qaraldı. Duslar, bäyälär arta. Monısın xakimiät yäşerep tä kilmäde anısı. Läkin küpmegä- üzegez sanap qarıy alasız. Mäsälän, privatizatsiälängän ber bülmäle xruşçevqa öçen 2004 yılda 493 sum tülägän bulsağız, 2005 yılda 680 sum buluı kötelä. Ägär dä bu ber bülmäle kvartirda ber keşe yäşäsä. Yäğni bäyälär 50 protsent tiräse kütäreläçäk. Ägär ike bülmäle xruşçevqa bulsa häm anda ike keşe yäşäsä, 930 sum tüläyäçäkbez. Bu 2004 yıldağı 673 sum urınına. Qabatlap äytäm, bu privatizatsiälängän kvartir öçen.
Sessiä kön tärtibenä Qazannıñ büdjetın qabul itü dä qaralğan ide. Läkin monısı da 10 dekabergä qaldırıldı. Qayber tikşerep beteräse äyberlär qalğan dip añlattı Kamil İsxaqov. Şähärneñ Ustavın qabul itü şulay uq kiçekterelde. Şulay uq, cir salımmın tüläw mä’säläse qaraldı. Qazannan tuplanğan cir salımınıñ yözdän illese elek Tatarstan byudjetına kitä ide, xäzer isä ul tulısınça şähär xisabına tuplana. Şuña kürä östämä kergän aqçanı qayda, niçek qullanunı xäl itü kiräkter inde.
Ğomumän, bügen Qazan şähär sovetı deputatlarınıñ çirattağı sessiäse kön tärtibendä möhim mä’sälälär qaralğan bulsa da, alar sessiäneñ däwamı – 10 dekabergä kiçekterelä kilde.
Räfis Cämdixan, Qazan


text:
Ğarif Axunovnıñ tuuına 80 yıl
Gömer buyı rässam bulırğa xıyallanğan ädip Ğarif Axunovnıñ tuuına 80 yıl. Zamanında optimistik ruxta icat itelgän roman povest'lärdä tärbiälängän uquçılar anı iskä alu öçen düşämbedä Tinçurin teatrında cıyıldı. Prozaik, dramaturg, publitsist, yazuçılar berlege räise, deputat häm tatar ädäbiäteneñ aq saqalı Ğarif Axunovnıñ ädäbiätkä salğan eze menä şundıy. Ul berkemne dä qabatlamas olı şäxes ide.
Ğarif Axunov härwaqıt xäräkättä, icat eşendä bula. Qaharmannarı da üze kebek tırış xezmät keşese, yal itkän arada yış qına qälämen pumala alıştırğan. Ul yäşeren räweştä räsem yasıy.
İskä alu kiçäsendä Ğarif Axunovnıñ 5 tomlı “Saylanma äsärläre” kitabın da täqdim itü buldı. Kitapqa “İdel qızı”, “Xäzinä” kebek küp kenä äsärläre kergän. Tamaşaçılar şulay uq, yaña ğına tabadan töşkän yazuçı turında istäleklär kitabı belän tanışa aldılar. Cıentıkta yazuçınıñ icatı häm tormışı xaqında anıñ dusları, icattaşları, xezmättäşläre tarafınnan yazılğan illedän artıq mäqälä häm Ğarif ağanıñ üze yasağan räsemnäre urın alğan.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Başqortstan tatar oyışmaları matbuğat oçraşuı ütkärä
Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise Ramil Bignov 12 noyäbrdä «Azatlıq» radiosı xäbärçese belän söyläşüendä Ufadağı tatar milli xäräkäte liderlarınıñ tanılğan cırçı Vener Mostafinnıñ faciğäle üleme uñayınnan kisken töstäge Belderü äzerläp betüen äytte. Belderüneñ eçtälege 16 noyäbr könne Ufada ütäçäk matbuğat oçraşuında bäyän iteläçäk häm ul anda kilgän barlıq jurnalistlarğa taratılaçaq. Ramil äfände kiläse atnanıñ sişämbe könendä irtänge 11 säğättä ütäçäk matbuğat oçraşuına Rusiäneñ üzäk häm qayber çit illärneñ mäğlümat çaraları xäbärçeläreneñ çaqırıluın äytte. Anıñ süzlärençä, älege matbuğat oçraşuında Başqortstan tatarlarınıñ 27 noyäbr könne Ufada ütäçäk zur qorıltayına äzerlek xaqında da süzlär bulaçaq. 13 noyäbrdä Başqortstan tatarlarına qağılışlı tağın ber möhim waqıyğa bula. Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge üzeneñ çirattağı plenumın ütkärä. Anda da Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge aldında torğan burıçlar xaqında söyläşü belän berrättän, 27 noyäbrdä ütäçäk qorıltayğa äzerlek mäsäläläre dä tikşereläçäk. Bu xaqta BR Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin xäbär itte.


text:
Kemerovo ölkäsendä, Kuzbasstağı Yessaul kümer bazında bügen bulğan şartlawda kimendä 21 keşe hälak bulğan. Şaxtada yanğın çıqqan eşçelär anı tuqtatırğa tırışqan, şul waqıtta şartlaw bulğan. 4 keşe cärähätlär belän xastaxanägä salınğan.
Mäskäwdäge ğadättäntış xällär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Sergei Vlasov, 4 keşe tabılmağan, dip xäbär itte.
Kemerovo xakimiätläre comğa könen mätäm köne dip iğlan itte. Hälak bulğan şaxterlarnıñ ğailälärenä här bersenä yaqınça yartı million sumğa yaqın aqça bireläçäk.


text:
Millätçe deputat
Tatarstan parlamentında, rayon häm şähärlär şuralarında milli xäräkättän kürsätelgän deputatlar yuq däräcäsendä. Zamanında BTİÜ räise Marat Mölekov "İttifaq" firqäse citäkçese Fäwziä Bäyrämova, Cälil Säfiullin, Çallı TİÜe aktivistı Nail Mansurov, Baltaçtan Mödärris Şäyxiev 1990-95 yıllarda respubliqa parlamentında eşlädelär. Şuşı yıllarda tatar milli problemaların yuğarı mönbärdän äytä aldılar, üz fikerlären yuğarı dairälärgä, xalıqqa citkerdelär. Bügenge respublika şurasında milli oyışmalarda eşläwçe deputatlar kürenmi. Şulay uq, cirle parlamentlarda da andıylar yuq dip äyter ideñ.Tübän Kama şähärendä beräw bar. Ul-Tübän Qama TİÜ räise häm şähär şurası deputatı Xälil Äyupov. Anıñ deputat bulıp saylanıp, eş alıp baruına yartı yıl buldı. Milli xäräkät wäkilenä şähär parlamentında eşläw, milli ideyälärne kütärü, yaqlaw qıyın tügelme? 6 aylıq xezmät näticäläre xaqında deputat Xälil Äyupov "Azatlıqqa" bolay dide:
-Milli xäräkät keşesenä şähär parlamentında eşläw bik qıyın.
Tübän Qama TİÜ räise, şulay uq şähär şurası deputatı Xälil Äyupovqa mondıy sorawnı da birdem-Milli xäräkättä töşenkelek sizelä kebek- kiläçäkkä nindi fikerdä torasız? Xälil äfände bolay dide.
-Min milli mäs'älädä optimist. Kiläçägebez uñay bulır dip uylıym. Bez soñğı 20 yılda baytaq täcribä tupladıq. Tatar xalqı aldında isemebez bar. Töşenkelekkä, ömetsezlekkä birelergä urın yuq, dip sanıym. Çallı milli xäräkäte wäkilläre belän dä tığız elemtädä, xezmättäşlektä torabız.
Bu süzlärne monnan yartı yıl elek T.Kama şähär şurası deputatı bulıp saylanğan, şähärneñ TİÜ räise Xälil Äyupov äytte.
Ğafiulla Ğaziz