text:
Interpol: Äl-Qaidä äğzaları Yämän törmäsennän çığıp qaçqan
Xalıqara İnterpol oyışması Yämän törmäsennän qaçqan 23 totqın arasında 13 Äl-Qaidä äğzası, şul isäptän, berniçä yıl elek amerikan häm fransuz köymälärenä höcüm oyıştırğan keşelär bar dip belderde. İnterpol bu uñaydan xalıqara kisätü iğlan itte.
Qaçqınnarnıñ ikençese – 2002 yılda Fransiäneñ Limburg neft köymäsenä höcüm oyıştırğan Fawaz Yahya Rabei dielä. Ul höcüm näticäsendä köymädäge Bolğarlı diñgezçe häläk buldı, 90 meñ barel neft diñgezgä aqtı.
Dönyada terrorçılıq qurqınıçın bäyäläwçe Londonda urnaşqan Control Risks isemle oyışma belgeçe Neil Quillian radiobızğa söyläwençä, Äl-Badawi Osama ben Laden belän küptännän tanış. "Äl-Badawi Osama ben Laden häm Äl-Qaidä belän bäyläneşlären alar Yämändä bulğanda uq urnaştırğan. Şuşı xezmättäşlek näticäsendä, şul isäptän Äfğanstanda xezmät itep, ul şaqtıy täcribä tuplağan", di Neil Quillian.
Belgeç süzlärençä, bu Badawinıñ Yämän törmäsennän berençe tapqır qaçuı tügel. Berençe tapqır ul 2003 yılda qaçqan bulğan, törmä saqçıları yärdäme belän. Berazdan qabat totılğan. Yämän mäxkämäse anıñ ğömerlek törmä xökemen 15 yılğa alıştırğan.
Bu yulı Badawi häm anıñ iptäşläre cir astınnan 100 metr ozınlıqtağı tunnel qazıp qaçqan. Yağni, bu yulı da çittän yärdäm bulğandır digän farazlar bar.
Quşma Ştatlar moñarçı Yämänne Äl-Qaidägä qarşı köräşe öçen maqtap kilde. İnde Äl-Qaidä äğzası törmädän çığıp qaça ikän, bu il ni däräcädä ışanıçlı digän soraw tua. Äl-Qaidä belgeçe Neil Quillian monı bolay añlata. "Yämän prezidentı häm anıñ yaqın tiräse ixtimal, terroğa qarşıdır, ä menä ilneñ iminlek xezmätläre, küzläw oyışmaları başqaraq qaraşta bulırğa mömkin", di Neil Quillian.
Belgeç fikerençä, ägär Badawi tawlarğa kitep ıruına quşılsa, anı ezläp tabu awır bulaçaq. Çönki, Yämän zur, tawlı il, anda qäwem arasına kerep yuğalu şaqtıy ciñel. Ägär inde ul ekstrimist eşçänlegen yañartsa, qabat totılırğa mömkin. 2003 yılda ber qaçqaç, Badawi berniçä aydan Abian töbägendä qulğa alınğan, çönki iminlek köçlärenä qarşı höcümnär oyıştıra başlağan.
İnterpolnıñ dönya küläm kisätüenä qaramastan, Neil Quillian, Badawi häm anıñ törkemeneñ ildän çitkä kitep, başqa illärdä qurqınıç tudıruına şik belderä.
Ali Gilmi


c: text/html

text:
Saw bul inde, saw bul Däwsäwit...
Pänceşämbe Tatarstan Däwlät şurasınıñ ikençe çaqırılış deputatları soñğı utırışların ütkärdelär. Däwlät Şurasınıñ 21nçe sessiäse eşen tämamladı. Deputatlarnıñ käyefe älläni şäptän tügel ide. Mäğlüm ki federal' üzäk Däwlät Şurasınıñ bu sostavı saylanğanda federal' qanunnar bozılğan dip mäxkämä qararları belän anı tarqatu xälenä citkerde. Däwlät Şurası çirattağı saylawlarnı bıyılnıñ dekabere urınına mart ayına bilgelärgä mäcbür buldı. Eş uñaylığı öçen saylawlar Rusiä prezidentı saylawları belän ber köngä 14nçe martqa bilgelände. Bu deputatlarnıñ ğomumi käyefen bilgeli torğan şartlar. Ä inde küpçelek deputatlarğa Däwlät Şurası belän bötenläygä xuşlaşu- çemodannarnı cıyu käyefe. Şulay da kiläçäk turında da qayğırtırğa kiräk-burıçlarnı ütäp, kiläse çaqırılış öçen izge eşlär eşläp qaldırırğa kiräk. Kön tärtibenä 70 mäs'älä kertelde. Däwlät Şurasınıñ reglamentına qağılışlı qanun proyektların tikşergändä genä yözläp tözätmä tıñlandı häm tawışqa quyıldı. Yıl buyı suzıp yörelgän millät öçen iñ möhim mäs’älälärne dä “aşığıç yärdäm” rejimında qararğa turı kilde. Rusiä Konstitutsiä mäxkämäsenä Rusiä federatsiäseneñ “Rusiä xalıqları telläre” turındağı qanunınıñ kirillitsada ğına yazırğa quşqan 3nçe matdäseneñ 6nçı punktın tikşerü turındağı möräcäğäte uzğan yılnıñ martınnan birle çiratın kötep yatqan. Tatarstan Konstitutsion mäxkämäse 24nçe dekaber utırışında latinğa küçüneñ xoquqlığın raslağannan soñ 2 ay ütkäç... Tatarstan prokuraturası latin imlası nigezendäge tatar älifbasın tergezü turındağı qanunnı Tatarstan Yuğarı mäxkämäsenä birgän- dide deputat Razil Wäliev. Mäxkämä utırışın 2nçe martqa bilgeläp quyğannar da inde. Deputatlar eşlär xarap ikäneñ tiz töşendelär häm monnan ber yıl elek äzerlänep quyğan möräcäğätne qabul itep quydılar. Menä şundıy templarda eşläp töştän soñ säğät öçlärdä Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin yomğaqlaw süzenä kereşte. Şul dürt yıldan az ğına kübräk däwerdä Däwlät Şurası Tatarstan qanunnarın yaqlap 163nçe mäxkämä eşendä genä qatnaşqan ikän. İñ citdi qazanışlar- Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäsen, “Tatarstan prezidentın saylawlar turında” häm “Däwlät Şurasın oyıştıru turında”ğı qanunnarnı qabul itü.
Däwlät Şurasınıñ soñğı utırışındağı yomğaqlaw süzen prezident Mintimer Şäymiev – moñsu käyef belän başladı. Läkin ğädätençä äkrenläp bik citdi mäs’älälärgä küçte. Däwlät Şurasınıñ konstruktiv eşe respublikada totrıqlı sotsial' säyäsi wäzğiät urnaşuğa kiterde- digän bäyä birde. Şunnan ul alda torğan eşlärgä küçep Rusiädäge soñğı waqıttağı wäzğiätkä qarata fikerläre belän urtaqlaştı... aldağı yıllarnıñ qatlawlıqları ikençe bulaçaq dide prezident. Anıñ fikerençä monı Rusiädä barğan iñ soñğı üzgäreşlärdä kürsätep tora. Rusiä prezidentı saylawlarına ber-niçä atna qalğanda Rusiä xökümäteneñ otstavkağa cibärelüe-anıñ fikerençä bu reformalarnıñ yaña etabınıñ bik qısqa möddättä bernindi xatasız qararlar qabul itüne taläp itülären kürsätä. Çönki tulayım cämğiät omtılğan yulda- demokratiä urnaştıru häm xoquqi cämğiät oyıştıru yulında kiçektergesez xäl itä torğan qomaçawlıqlar cıyıldı. Bu yuldan baru qatlawlı. Başqa alğa kitkän illärneñ häm Rusiä cämğiäte täcribäsen isäpkä alırğa kiräk. Reformalarnıñ qaya barışın açıq itep bilgelärgä waqıt citte digän fiker äytte Mintimer Şäymiev. Şuña kürä Rusiä parlamentınnan, Rusiä prezidentınnan häm yaña Rusiä xökümätennän genä tügel, ä Saylanaçaq Tatarstan parlamentınnan da, barıbızdan da xezmät taläp itelä dide Mintimer şäymiev. Şuña kürä anıñ fikerençä Rusiädäge soñğı ğämällär xalıq ike distä yıllar kötkän reformalar näticälärenä tizräk ireşü öçen eşlänelä.
Yunıs Ätnäle.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ğıraqta ike mäzhäb möselmannnarı arasında bäreleş buldırmas öçen comğa könne köndez komendant säğäte kertelde
22.fevraldä şığı ğıybadätxanäs bombalanğannan soñ Ğıraq xökümäte Bagdadta comğa namazınnan soñ ike mäzxäp möselmannnarı arasında bäreleş buldırmas öçen köndez komendant säğäte kertte. äl Ğäskäri törbäseneñ bombalanuı zur säyäsi krizisqa da säbäp buldı.
Bügen Bagdadta normal kön tügel.Şäxsän min bügen büroğa bara almadım. Uramnarda kontrol punktlarında bik küp ğäskär häm politsiä tora.Şulay da da qayber sivillär üzlären tınıçraq xis itä ,maşinalar az buluı säbäple bala çağa uram, tıqırıqlarda tup tibä-
Şulay da al Haidari xalıqnıñ zur öleşe yaña komendant säğäte kertelgänen belmi, ul turıda kiçä son ğına kiñ küläm mäğlümät çaralarında iğlan itelde. Yaña komendant säğäte comğa namazı waqıtna turı kiterelde, xökümät bolğanış-çualışlar buldırmas öçen andıy qarar qabul itte dip söyläde. Räsmilär dä yaña komendant säğäte mäzxäb ara bolğanış çualışlarnı buldırmas, mäçetkä kilüçelär sanın kimetü mäqsatı belän kertelde dip äytte .Sammarrada çärşämbe könne şığılarnıñ izge al Ğäskäri törbäse bombalanğannan soñ böten ildä bolğanış çualışlar qabındı äleçägä här ike mäzxäptän 130keşe üterelde .Sönni mäçetläre yandırıldı, şartlatıldı.Köç qullanu säyäsi krizisqa da säbäp buldı.Sönnilärneñ töp säyäsi törkeme xökümät oyıştıru söyläşülärenä qatnaşudan baştarttı.Töp sönni törkeme-Ğıraq Kileşü Frontı şığı dini partiäläre belän söyläşülärne özgän.Sönnilär,yaña parlamentta östenlek itüçe firqa şığılarnı üzlärenä qarşı köç qullanuda qotırtuçılar dip ğäyepli.
Analitiklar söyläşülärneñ özelüe, waqıtlı ğına bulsa da ul Ğıraq säyäsi sistemasınıñ näzbereklegen häm qotırtuçı törkemnär tarafınnan ciñellek belän manipulatsiälänä aluın kürsätä dip azsızıqlıy .Samarra törbäsenä höcümne oyıştıruçılar bilgesez ämma Ğıraq häm AQŞ räsmiläre al Qaida tarafdarı törkemnärne ğäyepli.
Ammanda urnaşqan Xalıqara Krizis Törkemeneñ yaqın könçığış belgeçe Joost Hiltermann näzberek säyäsi wazğiätne bolay itep taswirlıy:
Samarradağı şığı ğıybadätxanäsenä höcümnän soñ sönni maxalläsenä qarşı bulğan reaksiä nigezdä Ğıraqtağı sönni ğäräb ruxında bik tirän kerep utırğan mäsälä, çönki alar Saddam bärep töşerelgännän soñ buldırılğan yaña tärtip üzlärenä oyıştırılğan dip qarıy .Sonğı ber niçä ayda alar konstitutsiä wä säyäsi protsessqa qatnaşa başladı , ämma bu qatnaşu bik zäğif , şunlıqtan älege köç qullanu mäxsus sönni ğäräblärgä qarşı oyışıtırılğan eş digän fikerdälär,
Hiltermann ikençe mäzxäb-yäğni şığılarda da näk şuluq xäl di.Ğıysyançılar säyäsi protsessta çın veto xoququn qazandı, çönki alar köç qullanu töymäsenä basu belän şığılar şunduq üç alu öçen kütärelä. Monda şığı ruxanilärneñ tınıçlıqqa çaqıruı fayda itmi. Bu xäl älbättä sönni säyäsmennärne bik qıyın xäldä qaldıra, alar radikal saylawçıları aldında zäğiflek kürsätä almıy , şığı yaqnıñ östämä taşlamaları belän kire qaytu öçen politik protsesstan çigenä. Analitik ägär dä bu xäl üzgärmäsä , Ğıraq watandaşlar suğışına yaqınayaçaq dip belderä. İke yıl elek ğıysyançılar sivil suğış qabındıru mäqsatı belän şığı maxalläsen hädäf itep alğan ide. Ämma höcümnärgä ällä ni cawap qaytarılmadı.Ämma sonğı waqıtlarda şığı säyäsi partiäläre yanındağı suğışçan törkemnärneñ sönnilärgä qarşı häcümnäre turında xabärlär artıp kitte färidä xämit


text:
Kommunistlar Ğali mäcles uzdırdı
Ğali mäcles tartqalaşlar belän başlandı. Eş şunda, ber törkem kommunist, firka bülekçäse idäräsen inqär itep, Ğali mäcles uzdırğan ide. Anda firqäneñ başı Renat Galiev urınına Vladimir Nesterov saylandı. Läkin Üzäk komitet anı legitim tügel dip taptı. Şulay buluğa qaramastan, fetnäçelär 11 mart uzğan cıyında da firqäne qulğa töşermäkçe buldılar. Çarağa kilgän Üzäk idärä wäkile Valentın Romanovnıñ mäclesne alıp barunı üz qulına alğaç qına tartqalaşlar basıldı. Nesterov yaqlı törkem — ike distägä yaqın keşe çaradan çığıp kitte. Şulay buluğa qaramastan, kvorum saqlandı häm utırış däwam itte.
Anda töp çığışnı berençe särkätip Renat Galiev yasadı. Ul “Başqortstan Prezidentı xakimiäte respublika kommunistları firqäsen üz qulına alu öçen bar pıçraqlıqqa bara. Xakimiät wäkilläre rayonnan-rayonğa yörep kommunistlarnı eşkärtep, qotqığa birelmägännären qurqıtıp yöri“, dide.
Çara axırında qarar qabul itelde. Anda 20 may qorıltay uzdırırğa, Vladimir Nesterovnı firqädän çığarırğa, tağı berniçä kommunistnıñ firqädä qalu-qalmawın urınnardağı büleklärdä qararğa dielgän.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Waşington Ğiraqnı tözekländerü konferensiäsendä İrannıñ qatnaşuına qarşı tügel
AUDİO: Bezneñ qaraştan alarnıñ bu konferensiägä çaqırıluı problema tügel. Bezneñ İran belän mönäsäbätlärebez yuq. Häm äykänebezçä, minemçä min monı Ğiraqta bulğanda äytkän idem, bez İran belän Ğiraqnıñ yaxşı, kürşelärçä häm açıq mönäsäbättä buluın telibez. Häm ägär şuşı maqsatqa xezmät ikän bez monı xuplıybız. 22-nçe yündä Brüssel'dä ütäçäk bu konferensiäne AQŞ Yewropa Berlege häm Ğiraq belän bergäläp oyıştıra. Ämma xäzerge waqıtta Yewropa Berlegendä prezidentlıq itüçe Lüksemburgnıñ tışqı eşlär ministrı Jean Asselborn Lüksemburgnıñ İran belän mönäsäbätläre bar hämİran bu konferensiägä çaqırıla dide. Rice İrannıñ qatnaşuına qarşılıq beldermäsä dä İrannı tağın ber märtäbä tänqitläp çıqtı. Ul İrannı terrorçılarğa yardäm itüdä, Yaqın Könıçığta tınıçlıq urnaştıruğa qomaçawlawda häm atom-töş qoralları yasarğa tırışu mömkinlegendä ğäyepläde. İran tışqı eşlär ministrlığı süzçese Rice äytkännärne tänqitläp İran töbäktä Amerika kertkän üzgäreşlärgä qarap atlamıy, töbäktäge xalıqnıñ üz yazmışın bilgeläw öçen säyäsi sizgerlege citärlek dide.


text: Dönya Sälämätle Oyışması älege waqıtta nindi dä bulsa illärgä säyäxät itüne tıyu turında belderü qabul itmäsä dä, yulğa çıqqanda keşelärneñ üz sälämätlegenä iğtibarlı bulırğa çaqıra. Asiädä kimendä 9 keşeneñ ülemenä säbäp bulğan pnevmoniäneñ yaña töre başqa illärgä dä taralırğa mömkin. Oyışma- yuğarı temperatura, sulış alu awırlaşu häm yötkerü oçraqları belän saq bulırğa kiräk dip kisätä. Kiçä ber Singapur tabibın Frankfurtta oçqıçtan alıp xastaxanägä cibärdelär. Anıñ belän bergä New Yorktan Singapurğa oçqan tağın ike keşe küzätü astına alındı. Uzğan atnada üpkä yalqınsınuınıñ yaña töre 150 keşedä tabılğan. Frans Press mäğlümat agentlığı xäbär itüençä Vyetnamda bu çirne 40 keşedä tapqannar.


text:
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması Üzäk Aziä häm Kafkazğa küberäk ähämiät birergä teli.
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ räsie, Bolğarstannıñ tışqı eşlär ministere Solomon Passyneñ fikerençä, oyışma Üzäk Aziä häm Kafkazğa küberäk ähämiät birergä tieş. Anıñ süzlärençä, oyışmanıñ töp yıllıq ekonomik forumnarın Üzäk Yevropada tügel, ä Üzäk Aziädä ütkärü faydalıraq bulır ide.
Audio
"Oyışma räise Üzäk Aziä häm Kafkaz illäre belän alarnıñ Yevropada İminlek Häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ aktivlığınnan niçek küberäk fayda kürä alaçaqları turında da mäslixätläşergä äzer toruın işarä itte. Ul şulay uq BDB illäreneñ dä aktivıraq eşläven teli."
Qazaxstan oyışma räislegen alu belän qızısına häm anıñ prezidentı Nazarbayev Sintäber başlaında Venağa kilmäke. Passy oyışmanıñ ike iñ zur yıllıq ciının da Könçığışta ütkärne täqdim itä. Ekonomik Forumnı Üzäk Aziädä , ä xoquq häm demokratiägä bağışlanğan ciiınnı Kafkazda ütkärüne yaqlıy. Anıñ fikerençä, Üzäk Yevropa illäreneñ bu ölkälärdä tärräqi itü öçen başqa mömkinleklärdän, mäsälän Yevropa berlegeneñ yardämennän faydalanu mömkinlege bar. Britaniädäge Jane näşriäteneñ belgeçe Aleks Vatankanıñ fikerençä, Yevropada İminlek häm xezmättäşlek Oyışmasınıñ bu illär belän qızıqsınuı bik döres , läkin, alar belän eş itü ciñel bulmayaçaq.
Audio
"Sina aftoritar rejimnar belän eş itäräg turı kiler. Köçle citäkçelär belän eş itäseñ. Ekonomik integratsiä, regional xezättäşlek zäğif bulğan regionnar belän eş itäseñ. Annan başqa Üzäk Aziä dävlätlären borçığan küpkenä mäsälälär regional külämdägelär genä. Küpkenä problemmalarnı urnında ğına xäl itep bumıy. Mäsälän Üzbäkstandağı terrornı Karimov rejimı belän eş itep kenä beterep bulmas. Bu mäsäläne xäl qılu öçen kürşelär Tacikstan häm Qırğızıstan belän xezmättäşlek itärgä kiräk. "
Vatankanıñ fikerençä, Könbatışnıñ basımı soñğı çiktä rejimnarnıñ demokratik yulğa basularına kiterä ala. Ul bu mäsälädä Yevropa Berlegenä kerergä telägän Törkiädäge täräqqiätne misal itep kiterde.
Audio
"Unar yıllardan soñ Törkiä däres suqmaqqa bastı häm Üzäk Aziä belän Könyaq Kafkaz illärendä dä şulay uq bulır dip ömet itep bula."
Brusseldäge Xalıqara Krizis Törkemennän Sabin Fraser dä Tiflistän radiobız xäbärçesenä Yevropada İminlek Häm xezmättäşlek Oyışması soñğı yıllarda Kafkazda häm Üzäk Aziädä täsiren nığıtırğa tırışu östendä eşli häm bu bik uñay küreneş dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Bagdadtağı amerikan administratsiäseneñ bilgelägän 25keşelek waqıtlı idarä şurası yäkşämbedä berençe cıyılışın ütkärde.Şura waqıtlı xökümät kebek küp kenä funksiälär ütärgä tieş bulsa da AQŞnıñ Ğıraqtağı sivil administratorı Bremer anıñ qararlarına veto sala ala.Şura äğzalarınıñ qayberläre koalitsiä köçlärenä irekländerüçelär dip qarasa, ikençeläre okupantlar digän fikerdä.
Bagdadtağı amerikan administratsisäeneñ saylap utırtqan 25 keşelek idarä şurasında 13 şığı,5sönni, 5körd, ber xristian ber törkmen utıra. Äğzalarnıñ öçese xatın qız. 24 millionlıq Ğıraq xalqınıñ 60%tın täşkil itkän şığılar ber qayçan da il belän idarä itmäde .Xäzer alar berençe märtäbä idarä şurasında küpçelekne täşkil itä. Şurada utıruçlarnıñ ber öleşe suğıştan soñ çit ildän qaytuçılar misal öçen eksildäge Ğraq milli kongressınıñ citäkçelärennän ,pentagonğa yaqın torğan Axmäd Çalabi,İrannan qaytqan islam inqılabı öçen yuğarı şura citäkçese Abdel Aziz al Hakim kebek tanılğan keşelär yanında kördlärneñ ike möhim firka citäkçese Masud Barzani belän Jalal Taliban, Ğıraqnıñ eleke tışqı eşlär minsitırı Adnan Paşaçı
kebek şäxeslär utıra şurada.Şuranıñ ministırlar bilgeläüdän alıp qanunnarnı küzdän kiçerü,kontraktlarnı imzalau, budjetnı raslau kebek kiñ xoquqları bulsa da, sonğı süzne AQŞnıñ Bagdadtağı sivil administratorı Paul Bremer äytä,kiräk bulsa qalsa ul veto sala ala. İdarä şurası konstitutsiäne äzerliäçäk komissiäne bilgeliäçäk häm nixayät ilne irekle saylaularğa alıp baraçaq. BMOnıñ Ğıraq öçen mäxsus wäkile Sergio de Mello cıyılışnı tarixi waqığä dip atap (audio) bugen bez Ğıraqta ähämiätle başqarma xakimiätenä iä idarä şurasınıñ barlıqqa kilüen kürdek. Bu sonğı mäqsat tügel aña bez tulı suverenlekne torğızu belän genä ireşä alabız. Ämma bu zarur häm şul yünäleştäge xuplanğan adım bulıp tora.
İdarä Şurası berençe eş bulıp 9nçe aprel yäğni Saddam xakimiättän çitläşterelgän könne ilneñ milli bäyräme dip iğlan itte häm eleke rejim waqıtnda bäyräm itelgän 6 könne sızıp taşladı. Kiçegep bulsa da İdarä Şurasınıñ eşli başlauı älbättä küplär tarafınnan Xakimiätne ğıraqlılarğa tarpşıruda möhim adım dip bäyälände.AQŞnıñ Bagdadtağı sivil administratorı Bremer
süzlärençä (audio) Ğıraq xalqı konstitutsiene raslağannan soñ bez suveren xökümät öçen saylaular ütkäräçäkbez.Min koalitsiä köçläre , prezidnet Bush häm mondağı barlıq kollegalar isemennän general sekretarı äytkäneçä bu eştä sezneñ uñışqa ireşüegez öçen yardäm itüdän totılıp tormıyaçaqbız.
Yäkşämbedä İdarä Şurası wäkileneñ citäklägän press konferensiädä, şura äzğalarınıñ qayber mäsälädä fikerläreneñ nıq ayrılğan buluı küzgä çağıldı. Misal öçen Axmäd Çalabi kebek Pentagonğa yaqın toruçılar koalitsie köçlären irekländerüçe köçlär dip bäyälägändä İrannan qaytqan şığı citäkçese al Hakim amerikannarnı okupantlar dip atadı. Körd citäkçese Talabani şura xökümät kebek barlıq funksiälärne ütiäçäk dip äytsä , al Hakim anıñ xakimiäte çiklängän dide.Londonda urnaşqan analitik Neil Patrick qaraşınça şuranıñ in möhim eşe xalıqnıñ küñelen qazanu. Patrick (audio)
İdarä Şurasınıñ qorallı qarşılıq kürsätügä qatnaşmağan zur küpçelekne täşkil itä ğadi ğıraqılılarnı üz yağına cälep itü in möhim eş bulıp tora İdarä Şurası düşämbedä cıyılıp , törle mäsälälär belän şögellänäçäk 3 komitet bilgeläde. AQŞ räsmiläre xökümät operatsiäläre öçen cawaplılqnı şurağa yökläü , Ğıraq cämäğätçegeneñ okupatsiä köçlärenä bulğan açuın kimeter dip uylıy.
färidä xämit, praga


text:
Başqort tele niçek kilep çıqqan?
Başqortostanda tatarlarnıñ sanın kimetü, başqortlarnıñ sanın arttıru ğämälläre turında beläsezder. Ämmä, xäzer pasportta häm eş käğäzlärendä millät kürsätelmägäç milli ixtiaclarnı qänäğätländerü üzençälekle bulaçaq. Mäsälän, keşe tuğan tele itep nindi telne kürsätä? Asqın, Qara İdel rayonnarında totaş awıllar başqort awılları dip iğlan itelsä dä, anda yäşäwçelärneñ tuğan tele nindi ikän soñ? Şuşı xaqta Başqortostan respublikasınıñ Birski şähärendä yäşäwçe şağir Radik Nuretdinovnı tıñlap qarağız. Şulay uq ul, Başqortostanda tatar basmalarınıñ az taratıluına da iğtibar itep, bu xaqta da üz fikerlären citkerer:
Soñğı arada Başqortostanda tatar telen mäktäplärdän, radio-televideniedän çitläşterü säyäsäte alıp barıla. Bu tiskäre küreneş tatar cämäğätçelegen borçiy. Şulay uq respublikada tatarlar sanın räsmi mäğlümätlärdä äzäytıp kürsätü küreneşläre dä bar. Mäsälän, Başqortostannıñ tönyaq-könbatışında. Şulay uq tatar matbuğatın taratu belän dä respublikada eşlär bik naçar tora. Şunıñ öçen bez üzebez Tatarstanda çıqqan kitaplar, gäcitlärne taratu belän şöğellänergä buldiq. Mart başlarında bez inde eşkä kereşäçäkbez.
Sez Başqortostannan Radik Nuretdinovnı tıñladığız.


text:
William Shakespeare
William Shakespeare (aytılıwı:William Shekspir; aprel, 1564 - 23 aprel, 1616) inglis jazıwshısı. Ol pesalar ha'm poeziya jazg'an. Ko'plegen adamlar onı ha'mme da'wirdin' en' ullı inglis jazıwshısı ha'm du'nyanın' ullı jazıwshılarının' biri esaplaydı. Ol tragediya, komediya ha'm tariyxıy shıg'armalar jazg'an. Onın' poeziyası ha'm pesaları muxabbat, qızg'anısh, ashıw ha'm basqa da sezimlerge iye adamlar haqqında. Du'nya ju'zi boylap mektep oqıwshılar ol haqqında uyrenedi. Ol jumısların 1590-1613 jıllar aralıg'ında do'retken.
Mazmunı
O'miri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Shakespeare 1564-jılı aprel ayında Angliyanın' Stratford-upon-Avon qalasında tuwılg'an, John Shakespeare ha'm Mary Ardennin' balası. Shakespeare 1582-jılı 28-noyabrde o'zinen 8 jas u'lken Anne Hathawayge uylenedi. Anne u'sh aylıq ha'mledar edi. Olardın' u'sh balası bolg'an: Susanna ha'm egizekler Hamnet ha'm Judith. Uylengennen keyin Shakespeardin' atı 1592-jılg'a shekem shıqpaydı, sebebi ol Londonda jazıwshılıq penen shug'ıllanadı.
1596-jılı Hamnet qaytıs boladı. Olardın' atlarının' uqsaslıg'ı sebepli, geybir adamlardın' oyınsha, onın' o'limi Shakespearedin' 1600-1602 jılları jazg'an Daniya printsi Gamlettin' tragediyalıq tariyxı pesasının' ideyasın tuwdırg'an.
1598-jılg'a kelip Shakespeare Londonda, Temza da'ryasının' arqasında jaylasqan Michael Turner degen jerde jasag'an ha'm ol Ben Johnson ta'repinen jazılg'an Ha'r kim o'z yumorında pesası aktyorlar diziminin' en' joqarısında bolg'an.
Shakespeare "Lord Chamberlain adamları" dep atalatug'ın aktyorlıq toparda islegen. Topar, sol waqıtları basqalar sıyaqlı, og'an pul ajıratqan Lord Chamberlainnin' atı menen atalg'an. Bul topardın' ataqlı bolg'anı sonshelli, 1613-jılı Elizaveta I xanshayımının' o'liminen keyin, jan'a patsha James I topardı qollap quwatlag'an. Topar atı "Patsha adamları" atına o'zgertiledi.
Londonda Shakespearedin' a'wmeti ku'sheygen. Ol Londondag'ı Blackfriars degen jerden uy satıp alg'an ha'm u'lkenligi boyınsha Stratfordtag'ı ekinshi orında bolg'an New Placeti iyelegen.
Shakespeare jumıs islewdi 1613-jılı toqtatqan ha'm 1616-jılı qaytıs bolg'an. Ol o'limine shekem Anne menen jasag'an. Onın' qa'bir tasında (a'wliyede jatqan jerindegi tasında) bılay jazılg'an (inglisshe):
Good Friend, for Jesus' sake forbear
To dig the dust enclosed here:
Blest be the man who spares these stones,
And cursed be he that moves my bones.
Bul hesh kimnin' qa'bir tastı qozg'awı yamasa onın qa'birin ashıwg'a haqlı emesligin an'latadı. Egerde kimde-kim onın' denesin qozg'awg'a ha'reket etse, bul adamdı a'wmetsizlik ku'tedi. Geybir adamlardın' aytıwınsha, Shakespeare jazg'an basqa jumısları onın' qa'birinde, biraq hesh kim bunı teksermegen, a'wliye tasındag'ı so'zlerden qorqqan bolıwı mu'mkin. Tariyxshılar Shakespeare ta'repinen jazılg'an hesh bir jumıs onın' menen birge jerlengenine isenbeydi.
Shakespearedin' belgili jumısları[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Shakespearedin' pesalarının' tolıq dizimi:
- Shakespeare tragediyaları:
- Romeo and Juliet (Romeo ha'm Julietta)
- Macbeth (Makbet)
- King Lear (Patsha Lir)
- Hamlet (Gamlet)
- Othello (Otello)
- Titus Andronicus
- Julius Caesar (Yuliy Sezar)
- Antony and Cleopatra (Antony ha'm Kleopatra)
- Coriolanus
- Troilus and Cressida (Troilus ha'm Kressida)
- Timon of Athens (Afina Timonı)
- Shakespeare komediyaları:
- The Comedy of Errors (Qa'teler komediyası)
- All's Well That Ends Well (Jaqsı juwmaqlang'an is jaqsı)
- As You Like It (Sizin' qa'lewin'izshe)
- A Midsummer Night's Dream (Jazg'ı tu'ndegi tu's)
- Much Ado About Nothing (Taqır jerden shan' shıg'arıw)
- Measure for measure
- The Tempest (Dawıl)
- Taming of the shrew
- Twelfth Night or What You Will (On ekinshi tu'n yamasa sizin' qa'lewin'iz)
- The Merchant of Venice (Venetsiya sawdageri)
- The Merry Wives of Windsor (Windsordın' kewilli hayalları)
- Love's Labour's Lost (Su'yikli jumıs paydasız)
- The Two Gentlemen of Verona (Veronanın' eki djentlmeni)
- Pericles Prince of Tyre
- Cymbeline
- The Winter's Tale (Qıs gu'rrin'i)
- Shakespearedin' tariyxıy shıg'armaları:
- Richard III
- Richard II
- Henry VI, 1-bolim
- Henry VI, 2-bolim
- Henry VI, 3-bolim
- Henry V
- Henry IV, 1-bolim
- Henry IV, 2-bolim
- Henry VIII
- King John (Patsha Djon)
"Shakespeare"di kim jazg'an?[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Shakespearedin' o'liminen 150 jıllardan keyin, geybir ilimpazlar "Shakespeare" dep atalg'an jumıslar haqıyqatında William Shakespeare ta'repinen jazılmag'anlıg'ı haqqında ayta basladı. Bunday dep aytıwı ushın bir neshe sebepler bar edi. Ma'selen, "Shakespearedi" jazg'an adam basqa ma'mleketler (a'sirese İtaliya) haqqında ko'p mag'lıwmatqa iye bolg'an, biraq bizlerge belgili bolg'anınday William Shakespeare hesh qashan Angliyadan basqa jaqqa shıqpag'an.
"Shakespeare" di jazg'an basqa bir neshe jazıwshılar Francis Bacon, Christopher Marlowe ha'm Oxford Grafı Edward de Vere bolg'an dep shamalanadı. Ko'plegen ilimpazlar William Shakespeare atı menen atalg'an jumıslardı haqıyatında da o'zi jazg'anlıg'ına isenedi, biraq "Shakespearedi" basqa birew jazg'anlıg'ı haqqındag'ı pikir ele ko'p talıqlanbaqta.


text:
Yıllıq yullama äzer
Soñğı arada Qazan Kremlendä oşbu yullama östendä bik qızu eş bardı. Ğädättä, älege dokumentta tozı da, borıçı da, şikäre dä ülçäp salına. Respublikanıñ iqtisadı da, säyäsi yunäleşläre dä zur sınawlar astında bara. Qayber möhim sorawlarğa bez 20 fevral'dä Prezident awızınnan cawap işeterbez kebek. Härxäldä, Däwlät Şurasınıñ yazmışı alda torğan saylawlar kebek küplärne borçığan mä’sälälärgä açıqlıq kerteler.
Xäzergä kön tärtibennän Tatarstanda atom stansiäsen tözüne däwam itterü kebek ber möhim mäs’äläneñ töşep qaluı iğtibarğa layıq. Mäğlüm ki, Ministrlar Kabinetı ike atna elek parlamentqa bu tözeleşne tuqtatu turındağı 1990 yılda deputatlar tarafınnan qabul itelgän tıyunı ğämäldän çığarunı sorap möräcäğät itkän ide. Häm menä kinättän borılış: şul uq xökümät bu mäs’äläne kön tärtibennän alunı sorıy.
Küräseñ, iqtisadıy säbäplär genä rol' uynamağandır. 2003-2004 yılğı saylawlarnı iskä töşerep, xökümätneñ xalıq arasında populyar bulmağan ğämällärne çitkäräk quyıp “potomğa” qaldırıp toruı añlaşıla.


text:
Tatar äkiätläre nigezendä öç multfilm eşlänäçäk
“Krok” xalıqara animatsion, yäğni mul'tfil'mnar festivale yıl sayın uza. Çiratlaşıp Ukraina häm Rusiädä. Sişämbe könne festival'dä qatnaşuçılar teploxodta Qazanğa kilde. Şulay uq festival'ne oyıştıruçılar belän matbuğat oçraşuı da uzdı. Anda tizdän ütäçäk “Altın Mönbär” Xalıqara möselman kinosı festivale turında da süz buldı. “Krok”nı oyıştıruçılarnıñ berse dä anıñ turında işetkäne bulmağan ikän. Ägär beräwläre monı kiräkle çara dip bilgeläp uzsa, ikençeläre sänğat'ne dinnärgä häm millätlärgä bülergä yaramıy dide. “Krok” festivale oyıştıruçıları elekke Sovetlar Berlege - Törkmän, Tacikstan illärennän qatnaşuçılar bulmawğa borçılu belderdelär. Anıñ qarawı İranda bu tarmaq üseş alğanın äyttelär. “Krok” festivaleneñ kinolar programması citäkçese Natal'ya Lukinıx
İran animatsiäse ğäcäpländerä. Anda alğa kiteş bik zur. Angliä, Britaniä illärennän küp täcribä alğannar. Xäzer törle qızıqlı eşlär täqdim itelä häm zaman taläplärenä turı kilä torğan texnologiälärdä eşlängän.
Ä rejisser Aleksandr Tatarski
Mul'tiplikatsiä sänğät kebek möselman, pravoslavqa bülenä almıy dip sanıym min. Yaxşı, naçar bulırğa mömkin. Bilgele milli temalar bula. Ämma anı berençel urınğa quyarğa kiräkmi.
Aleksandr Tatarski Rusiädä yäşäwçe xalıqlarnıñ äkiätläre nigezendä mul'tfil'mnar yasawların äytte. 27 milli fil'm arasınnan 3ce tatar äkiätläre nigezendä eşlängän mul'tfil'mnar bulaçaq. Anıñ berse Sanduğaç, ikençese Töş yuraw dip atala. Öçençeseneñ iseme äle bilgele tügel. Aleksandr Tatarski
Här äkiät aldınnan ber şul millät turında beleşmä biräbez. Alarnıñ ğöref-ğadätlären söylibez. Mäsälän balalar berqayçan da Qazanda bulmasalar da Söyembikä manarası, Sabantuy turında beläçäklär. Tatarlar san buyınça Rusiädä ikençe urında bulğanlıqtan tatar äkiätläre kübräk bulaçaq.
Här äkiät aldınnan ber şul millät turında beleşmä biräbez. Alarnıñ ğöref-ğadätlären söylibez. Mäsälän balalar berqayçan da Qazanda bulmasalar da Söyembikä manarası, Sabantuy turında beläçäklär. Tatarlar san buyınça Rusiädä ikençe urında bulğanlıqtan tatar äkiätläre kübräk bulaçaq.
Aleksandr Tatarski äytüençä, töp maqsat bulıp mul'tfil'mnar arqılı balalarğa Rusiädä törle millät wäkilläre yäşäwen añlatu häm alarnıñ mädäniäte belän tanıştıru.
Landış Xarrasova


text:
Çexiädä yul qağidälären bozuçılarnı yañaça cäzalaw yul qazaların nıq kimette
Tärtip bozuçılarnı yañaca cäzalaw başlanğannan soñ isä xällär kisäk üzgärgän. Zur tizlektä yörüçelär aqrınayğan. Berençe atnada uq yula qazaları da 70läp protsentqa kimegän. Häm transport ministrlığı äytüençä, bu ayda yullarda ülüçelär sanı soñğı 18 yıldağı iñ tübäne bulğan.
Xikmät şunda ki yaña cäzalaw tärtibe elekkesenä qarağanda küpkä qırısraq. Ul beraz berniçä yıl elek Rusiädä bulğan bal sistemasına oxşaş. Ämma Rusiädägedän ayımalı bularaq çexlar ciñel genä rişwät birep qotıla almıy. Baştan uq härber maşina yörtüçegä 12 ball birelä. Şularnıñ barısın da yuğaltqan keşelär maşina yörtü xoquqın da yuğalta.
Cäzalar niçek birelä soñ. Möddäte çıqqan yäki başqaça tieşsez dokument belän, narkotiklar yäki xämer qullanğan xäldä maşina yörtkän öçen 7 balnı alalar. Tıyılğan yulğa kergän öçen 6 bal, qurqınıçlı naçar texnik xäldäge maşinanı yörtkän öçen 5, yul aşa çığuçı cäyäwlegä yul birmägän öçen 4, maşinada yörtkändä telefon qullanğan öçen 3, iminlek qayışın eläktermägän öçen 2 bal alalar, köndez dä utnı yandırıp yörmägän öçen 1 bal alalar. Bu qayberläre genä. Yıl buyı ber märtäbä dä tärtip bozmağannarğa 4 balnı kire qaytaralar.Maşina yörtü xoquqın yuğaltqan keşe yañadan maşina yörtergä öyrätü mäktäbenä yörergä häm yañadan imtixan birep tanıqlıq alırğa tieş.
Ämma Çexiädä bu yaña tärtipkä qarşı inde şaqtıy köçle xäräkät oyışıp ölgerde. Çexiä premyer ministrı Jiri Paroubek üze dä cäzalaw tärtibe artıq qırıs, keçkenä genä tärtip bozular öçen dä qatı cäza birelä dip monıñ belän kileşmäwen belderde. Qayberäwlär xätta berär çit ildän yaña dokument satıp alu mömkinlege täqdim itä başladı. Ämma Ber fiker beleşü näticälärenä qarağanda, anda qatnaşqannarnıñ 67 protsentı yaña tärtip belän kileşülären beldergän.
Mondıy ballar belän cäzalar tärtibe küpçelek yewropa illärendä inde elegräk kertelgän ide. Fransiädä ul 15 yıl elek ğämälgä kergän. Anda täcribäle yörtüçelärgä 12 bal birelä, yaña ğına maşinada yöri başlağannarğa 6 bal birelä. Tärtib bozunıñ nindi buluına qarap, berdän alıp 6 balğa qädär alırğa mömkinnär.
İtaliädä ballar sisteması äle 3-nçe yılın ğına ğämäldä. Anda här yörtüçegä 20 bal birelä. Şularnı 2 yılda betersä 2 yıl buyı maşina yörtä almıy. 3 yılda betersä, yartı yıl buyı maşina yörtä almıy.
İrlandiädä dä şuña oxşaş tärtip. Ämma anda kiresençä tärtip bozğan öçen ballar birälär. 10 bal cıyğan keşegä maşina yörtü tıyıla. Häm anda birelgän ballardan berniçek tä qotılıp bulmıy.
Britaniädä ballar sisteması 60-nçı yıllarda uq kertelgän, häm xäzer 80-nçe yıllar başında üzgärtelgäne ğämäldä.
Germaniädä bu tärtip inde 30 yıldan artık elek kergän. Anda maşina yörtüçegä 18 bal birelä, häm qağidä bozğan öçen 1-dän alıp 7-gä qädär bal alına. 8 balın yuğaltqan keşegä yazma kisätü cibärälär. 14 baldan soñ yörtüçe östämä däreslär alırğa mäcbür. annan soñ tağın 4 balın aldırğan keşe maşina yörtü xoquqınnan baş tarta häm aña prixologka barırğa kiñäş itälär.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ğiraqtağı wazğiät: Qızıl Xac oyışması Bagdad häm Basrada bülekçälären yaba
Bügen Bagdadtan könbatışqa urnaşqan Falluca şähärendä Amerikan qärwanı barğan yulda bomba şartladı. Näticädä ike xärbi xäläk buldı. Şulay itep, bu ayda ğına xäläk bulğan amerikan xärbiläre sanı 34kä citte.
Kiçä Tikrit şähärendä amerikannarnıñ Black Hawk boralağı qazağa oçradı. Andağı 6 xärbineñ barısı da xäläk buldı. Bu qazanı tikşerü däwam itä. Ämmä bügen amerikan polkovniğı Steve Russel boralaqnıñ bärep töşerelgän buluın tanıdı:
Audio (Steve Russel)
"Black Hawk qazağa oçradı, qorbannar bar. Bez qazanı açıqlawda yärdäm itäbez. Ämmä boralaq cirdän bärep töşelgän bulırğa tieş."
Russel süzlärençä, uzğan töndä koalitsiä köçläre, qaza bulğan urın tirälärendä, hawa häm artilleriä xöcümnäre yasağan:
Audio (Steve Russel)
"Bezgä xöcüm bulğan bar urınnarnı utqa tottıq. Berençedän bez ul xöcümçelärne yuq itergä, ikençedän, alarğa üzebezneñ köçne kürsätergä telibez."
Tikrit uramnarına tanklar, xärbi maşinalar kertelgän. Xöcüm näticäsendä şähär çitendäge buş yortlar cimerelgän, dip xäbär itelä.
Bügen däwlät sekretare Colin Powell, Londonda ğäräp telendä çığa torğan "Şarq Äl-Äwsät" gäzitenä birgän äñgämäsendä, Ğiraq üzägendä amerikan xärbilärenä bulğan xöcümnär -- citdi problema, ämmä qotıçqıç närsä, tügel, dip äytte. Gäzit, anıñ "bu xöcümnär artında kem torğanın tögäl belmim" digän süzlären kiterä. Powell süzlärençä, Bush administratsiäsendä, amerikan xärbilären Ğiraqtan çığaru turında, älegä ber süz dä yuq.
Bügen Powellnıñ urınbasarı Richard Armitage, Bagdadta ütkän matbuğat oçraşuında, soñğı xöcümnärgä qaramastan, Quşma Ştatlar aqıl belän eş itä, dide. Berük waqıtta Armitage, başqa illärne Ğiraqqa ğäskär cibärergä çaqırdı.
Ali Gilmi


text: İrtägä Mäskäwneñ Tağan mäxkämäse, uzğan yılnıñ ğinwar ayında Saxarov isemendäge muzeyda ütkän "Saq bulığız, Din!" dip atalğan kürgäzmä eşen tikşerüne däwam itäçäk. Muzey direktorı Yulia Samodurova, xezmätkär Ludmila Vasilovskaya häm räsam Anna Alçuk'nı dini doşmanlıq xisläre uyatuda ğäyeplilär. Alar üzläre ğäyeplären tanımıy. Advokatlar süzlärençä, bu ğäyepläwlärneñ mäğnäse dä añlaşılmıy. Bügen Saxarov üzäge aktivistları, mäxkämä binası qarşında, Dönyawi däwlät prinslipların ütärgä taläp itep, piket uzdırdı.


text:
Yaña toraq kodeksı kem mänfäğäten qayğırta?
Yaña toraq kodeksınıñ ğämälgä kerüe fatir xucaların ğına tügel, keçe biznes wäkilläreneñ iğtibarın da cälep itärgä tieş. 2nçe mart könne «Tatmedia» agentlığında şuşı temağa bağışlanğan matbuğat oçraşuı ütte. Toraq kodeksınıñ qabul itelüe belän eşmäkärlärgä toraq-komunnal ölkägä kerep, bazar şartlarında xezmät kürsätergä mömkinlek tua. Ä ğadi keşelär, iñ yaxşı eçläwçe kompaniä arasında saylı alaçaq ikän.
Xosusıylaştırılğan fatirlarnıñ xucaları, üz fatirlarnı tärtiptä totu öçen cawaplılıqnı üz östenä ala. Däwlät qaramağında bulırğamı, ällä xucağa äylänergäme digän mäs’älä östendä uylanırğa äle 2 yıl waqıt bar. Şunnan soñ tüläwsez xosusıylaştıru beterelä. Elek, xosusıylaştıru yasağan keşelär, yortnıñ remontı öçen aqça birüne tuqtatıp, aylıq tüläwlärne berazğa kimetü yulın qarağan ide. Xäzer xosusıylaştırunıñ başqa faydalı häm faydasız yaqları da kürenäçäk. Yaña toraq kodeksı nigezendä, 2006 yılğa qädär, fatir xucaları toraq belän idärä itü ısulın saylarğa tieş bula. Remont, torbalarnıñ tözeklege, çüp tügü, kebek eşlärne alar üzläre qarap toramı, fatir xucaları iptäşlege yäki idärä itü kompaniäsenä tapşıramı, şunı xäl itärgä tieş bula. Däwlät bu ölkädän bötenläygä kitäçäk, dip äytelsä dä, şul uq idärä itü kompaniäse dä däwlätneke bula ala. Eşmäkärlekne üsterü agentlığı matbuğat oçraşuın ütkärep, keçe biznes wäkillären bu eşkä nıqlap kereşergä çaqırdı. Kommunal xezmät kürsätü şäxsi qullarğa küçsä, torba alıştıru, elektr çıbığın qaraw kebek eşlär ber totqarlawsız häm sıyfatlı başqarılaçaq, dip sanala. Anıñ öçen bazarda köndäşlek şartlarınıñ buluı kiräk. Toraq reformasına bäyle yañadan yaña qanunnar çığıp tora, yaña toraq kodeks şartlarında eşli belüçe keşelär az. Şuña kürä, eşmäkärlekne üsterü agentlığı keçe biznes wäkillärenä 2 aylıq uqular oyıştırırğa uylıy. Älegä, agentlıq, 30 belgeçne äzerläp çığarırğa uylıy. Ä toraq kommunal xucalıq häm tözeleş ministrlığı ütkän yılda 120 keşe uqıtıp çığarğan. 2005 yılda tağın 200ne äzerlärgä uylıy. İdärä itü kompaniälären böten respublika buylap cäyelderü kötelä. Xäzerge waqıtta andıy 49 oyışma eşläp tora. Alarnıñ 4-5 genä şäxsi qullarda, qalğannarı däwlätneke. Şulay itep, Çallı, Älmät häm Apasta şäxsi şirkätlär fatir xucaları öçen kommunal xezmätkärne kürsätä. Ministrlıq wäkile äytkänçä, köndäşlek şartlarında eşlägändä, xätta fatir xaqların da töşerü mömkinlege bulaçaq. Bu üzgäreşlär toraq kommunal ölkägä aldağı 2-3 yıl eçendä genä keräçäk. Ä xäzer uq tülänä torğan açqalar qayada kitä, kem alarnı qullana, bu sorawğa cawap birüçelär yuq.Bikä Timerova.


text:
Ğiraq kontraktların tanışlıq belän aluda, rişwät birüdä ğäyeplängän Halliburton aqlanu kampaniäsen başladı
Amerikanıñ Halliburton korporatsiäse Ğiraqta tözekländerü eşlärenä baş şirkät itep saylanğan ide. Vitse-prezident Dick Cheney''ğa bäyle bu şirkät kontraktların tanışlıq belän aluda, rişwät birüdä ğäyeplänä. Tap töşkän isemen ağartu maqsatı belän Halliburton televideniedä reklam kampaniäse başlap cibärde.
Audio (David Lesar)
"Tänqit ul xata tügel. Bezneñ xezmätkärlär zur eş başqara."
1995-2000 yıllarda Halliburtonnı vitse-prezident Dick Cheney citäkli ide. Ul äle dä şirkättän tüläwlär alıp tora. Tänqitçelär äytüençä, Ğiraqta 2 milliard dollar külämendä kontrakqlarnı Halliburton ğädel bäyge näticäsendä tügel, ä şul tanışlıq arqasında alğan. Monnan tış şirkät Nigeriädä kontraktar alu öçen ilneñ türälärenä 180 million dollar rişwät birüdä ğäyeplänä. Bu eşne xäzer Yustitsiä ministrlığı tikşerä.
Şirkät citäkçeläre bu ğäyepläwlärne säyäsät, noyäber ayında ütäse saylawlarda Bushnı bärep töşerergä telägän demokratlarnıñ eşe, dip atıy. Üz abruyın saqlaw öçen Halliburton televideniedä reklam kampaniä başlap cibärde. Tik monıñ faydası bulırmı? "Üseş klubı" dip atalğan ğäyre-räsmi oyışma citäkçese Stephen Moore, faydası bulır dip sanıy:
Audio (Stephen Moore)
"Soñğı 3 yılda Halliburtonğa küp pıçraq atıldı, ul Amerikanıñ korrupsiä tamğasına äylände, bu PR aña aqlanırğa, investor-mäştärilär aldında yözen saqlarğa yärdäm itäçäk."
PR kampaniägä küpme aqça kitkänder, bilgesez, reklam-tasmalar kiçke sägätlärdä, iñ qimmät waqıtta kürsätelä. Halliburton citeştergän tawar tügel, şirkät üze telgä alına, bu – otışlıraq alım.
Tağın ber belgeç, Washington universitetınıñ xoquq professorı Lawrence Mitchell, Halliburton tiräsendäge xällärneñ säyäsät belän bäyle buluı belän kileşä, läkin monıñ öçen şirkät üze ğäyeple, di ul:
Audio (Lawrence Mitchell)
"Monıñ säyäsät ikäne bilgele. Ğiraq suğışın xuplağan vitse-prezident - Halliburton keşese. Salım tüläwçelärneñ aqçası xäzer Ğiraqqa kitä. Mondıy eşneñ kiñ cämäğätçelekkä çığarıluwı tabiğıy xäl."
Ämmä Mitchell fikerençä, bu reklam kampaniäneñ şirkätkä faydası az bulaçaq. Amerikannarnıñ kübese Halliburton turında berni belmi. Belgännäre - bu tasmanı qarap qına fikeren üzgärtmiäçäk. Ägär inde Halliburton eşe saylaw aldı kampaniäseneñ ber öleşenä äylänsä, başqa xäl. Ul çaqta reklamğa salınğan aqçanı aqıllı investitsiä dip atarğa bula.
Ali Gilmi, Praga


text:
Änşi sırımen bölisti.
2000-nşı jıldardıñ basında qazaqtıñ Mérïlïn Monrosı Mädïna Sädwaqasovanıñ jüregi muzdap, janı örtenip alğaşqı xïtin jarıqqa şığardı. Odan key`in birinen soñ birin elge usındı. Bul jöninde gakku.kz mälim etti.
Bïıl änşiniñ saxnada jürgenin 20 jıl tolğanın ötken bağdarlamalarda ay`tqan bolatınbız. Ol kezde Mädïna köp suraqtardıñ jawabın qupïya saqtağan-dı. Endi mine, ay`twlı keşke birer kün qalğanda jasırğan tobı jay`ında xabarladı.
Mädïna Sädwaqasova, Mädïna Monro: "Ol top, «Orda» tobı bolatın. Biraq, ol top meniñ koncertimde bolmay`dı. Bir sebeptermen Orda tobı meniñ koncertime qatıspay`dı".
Ökinişti ärïne. Esesine, 12-14 jıl burınğı josparlağan dwétin qay`ta qolğa almaq.
"Qay` jerge barmasaqta, menen de, Mey`rambekten de surap jüretin «qaşan boladı ol dwét, qaşan?",- dey`di Mädïna.
Ïä, ïä, änşi köpten kütken Mey`rambek Bespaevpen birge än saladı. Sonday`-aq, ay`twlı keşte Ay`dos Jabağïn, Töreğalï Töreäli sındı öner ïeleri töbe körsetedi. Al, koncertti Roza Rımbaevamen orındağan änimen keşti aşpaq. Şow-koncerttiñ xédlay`nerin uy`ımdastırwşılar ay`twğa tıy`ım salğan.
Madïna Sädwaqasova: "Koncertke 1 sekwnd qalatın bolsa da ay`tpañız dep ay`tqan bolatın uy`ımdastırwşılar. Biraq, men bärin aşıp ay`tıp jatqannan key`in ol kisini de jasırmay`-aq qoyay`ın. Resey` änşisi, jas änşi Aleksandr Panaïotov".
Osınday` keşte tek Orda tobı ğana emes, änşiniñ jarı da saxnağa köterilmey`tin körinedi.
"Joq. Meniñ joldasım tipti zalğa da otırmay`mın dep , men sol jerde otırıp qaray` berey`in...",- dey`di Mädïna.
Mädïnanıñ «sol jer» dep otırğanı, sol zalda. Biraq, xalıqtıñ nazarınan tıs.
Mädïna Sädwaqasova: "Endi rejïsserlar bilesizder ğoy`, qay` jerde otıratının.PTS-ta otıradı. Kameraların baqılap otıradı. Qarap otıradı".
Kameralar arqılı jarın ğana emes, sizderdiñ keşten läzzat alıp otırğandarıñızdı da tüsiredi. Endeşe, 20-sınşı qazan küni ötetin keşten qapı qalmañızdar. Ay`tpaqşı, bïletter az ğana qalıptı. Satıp alıp ülgermeseñizder asığıñızdar.
seykhuninfo.kz


text:
Singapurźa Başqortostannıñ isem tuyı ütkän
Premer ministr Rafael Baydäwlätov Singapurźa Aziänıñ finans baźarı wäkildären Başqortostan mömkinlektäre menän tanıştırźı. Unda Respublikanıñ isem tuyı la ütkän. Rafael Baydäwlätov ere korporasialar wäkildären Başqortostandıñ totoroqlo üseşe menän tanıştırıp, bını xalıq-ara kredit reytingtarı la dälilläy tigän. Singapurğa eş säfäre barışında Rafael Baydäwlätov Amerikanıñ Cardill İnk kompaniahı wäkildären qunaqqa saqırıp qaytqan. Räsäygä inderelgän şäkär seymalınıñ 40 prosentı oşo kompaniağa tura kilä ikän.


text:
Amerika-Yevropa mönäsäbätlären kiläçäktä ni kötä?
Quşma Ştatlar belän Yevropa Berlege arasındağı mönäsäbätlär dönyada iñ möximnäreneñ berse bulıp tora. Soñğı waqıtta, bigräk tä Ğiraq suğışınnan soñ, bu mönäsäbätlärne yaxşı dip äytep bulmıy. Kiläçäktä ni bulır?..
Amerikan xökümäte bu suğışnı ilneñ mänfägätlären saqlaw, terorğa qarşı köräştä möxim adım dip añlattı. Yevropanıñ qayber illäre, äytik, Fransiä, Germaniä, Belgiä, bu añlatmağa şiklänep qarıy. Amerikanıñ Massachusetts Texnologiä İnstitutı belgeçe Barry Posen süzlärençä, alar suğış başlanğançı da şulay ide, xäzer dä şulay:
Audio: “Ğiraqnıñ çınlap ta qurqınıç qoral citeşterep yatqanın dälillägän arxivlar, qoral saqlanmaları tabılmıy torıp, alar moña ışanmayaçaq. Älegä andıy dälillär yuq.”
Şuşı qitğa-ara ışanmawçanlıq küpmegä barır soñ? Germaniäneñ Münster Universitetı belgeçe Richard Woyke fikerençä, säyäsi däräcädä ul äle däwam itäçäk. Äytik Germaniä kanslerı Gerhard Şröder belän Amerikan prezidentı George Buş arasında şäxsi qarşılıqlar da bar, alar tiz genä yuqqa çıqmas. Ä menä fän, mädäniät, iqtisad ölkäsen alğanda bu ike il arasında ber problem da yuq. Germaniäneñ 30 meñnän artıq şirkäte Amerikağa export belän şögellänä. Şularnıñ ni barı berse säyäsät arqasında qıyınlıqlar kiçerde. Richard Woyke süzlärençä, bu - Germaniä genä tügel, ä şul uq Fransiä häm Yevropanıñ başqa illärenä dä xas:
Audio: “Yevropa illäreneñ kübese şulay uylıy – Yevropa Berlege xärbi ölkädä Amerika belän älegä yarışa almıy, aldağı 10-15 yılda Quşma Ştatlar äle kiräk bulaçaq.”
Alay da kiçä, Ğiraq suğışına qarşı bulğan 4 il – Fransiä, Germaniä, Belgiä häm Luxemburg – xärbi xezmättäşlekne köçäytergä kileşte. Brusseldä ütkän ul oçraşu turında kiçäge tapşıruda söylägän idek. Bu oçraşunı küplär – Yevropanıñ Amerikadan bäysez bulğan üz saqlanu sistemasın tözügä taba berençe adım dip bäyäli. Alay da Fransiä prezidentı Jak Şirak – bezneñ NATOnı zägiflätergä niätbez yuq dip tınıçlandırırğa tırıştı:
Audio: “NATOnıñ Yevropa bağanasın nığıtqanda bez älbättä ikelätä çığımnarğa barırğa telämibez. NATOğa ber qarşılığıbız da yuq, kiresençä, bez anı köçäytergä telibez.”
Alay da Şirak barısın da tınıçlandıra almadı sıman. Ğiraq suğışın xuçlap çıqqan häm dä NATOnı Yevropanıñ töp saqlanu oyışması itep kürgän illär Brussel oçraşuına tänqit belderde.
Amerika-Yevropa mönäsäbätläreneñ kiläçägenä kilgändä, Richard Woyke fikerençä, alğa taba, bigräk tä praktik ölkädä, alar yaxşıra baraçaq. Ä menä Richard Posen ul qädäre optimist tügel. Fransiä häm Germaniä Amerika belän mönäsäbätlärneñ naçar buluına älbättä şat tügel, di ul, alar anı yaxşırtırğa tırışaçaq. Tik bu küp närsägä bäyle bulaçaq. Ägär Waşington Yaqın Könçığışta, Farsı qultığında alğa taba döres säyäsät alıp barsa, mönäsäbätlär yaxşırır. Ägär inde Yaqın könçığışta xällär üzgärmäsä, Ğiraqnı tözelkänderü eşläre yaxşı barmasa, Amerika Süriä yä İran belän konfliktqa kersä, mönäsäbätlär yaxşığa barmasqa mömkin.
Ali Gilmi, Praga


text:
29 may könne Qazanda Tatarstan Däwlät Şurasınıñ 16nçı plenar sessiäse eşli başladı. Räsmi mäğlümat çaraları älege waqiğa turındağı xäbärlären “sessiä kön tärtibendä 58 mäsälä”, dip şärexläp başlıy. Mäsälälär küplegenä häm çuarlığına qaramastan, sessiä eşe bik tınıç şartlarda bara. İnde qanunnar täñgälläşterü protsessına da künegelgän. Menä bu sessiäneñ kön tärtiben tikşergändä dä, Mäskäw aşığıç räweştä qanunnar täñgälläşterüne taläp itkän, 4 mäsäläne kertergä quşqanı mäğlüm buldı. Deputatlar qızmıyça, sabır ğına monıñ belän dä kileştelär. Kön tärtibenä kertelgän, yäki qayber deputatlar kertergä omtılğan, qayber mäsälälärne säyäsiläşterergä tırışular da uñış qazanmadı. Sessiäne alıp baruçı Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin “...saylawlar aldınnan qayber mäsälälägä säyäsi tösmer birü omtılışları tabiği läkin... bez federal' qanunnarda üzgäreşlär bulğan sayın, äkrenläp mäsälälärne tikşererbez, äle bezneñ wäqälätlär büleşü turındağı şartnamäne imzalıysı da bar” dip, mondıy tırışularğa yul birmäde.
“Mäğärif turında” qanunğa üzgäreşlär kertü turındağı qanun şul säbäptän, yäğni äle federal' üzäktä açıqlıq bulmaw säbäple, kön tärtibennän töşerelde. Häm şunnan sessiä caylı ğına eşläp kitep, berençe tänäfeskä xätle kön tärtibeneñ 14 punktına citte.
“Satudan salım turında” qanunğa üzgäreşlär, östämälär turındağı mäsäläne tikşergändä genä, sessiädä qatnaşuçı Mintimer Şäymiev ber kälimä süz äytte. Bu kön tärtibendäge azmı-küpme säyäsätkä qağılışlı mäsälägä iğtibar yünältü ide. Eş şunda ki, Rusiä Däwlät Duması yaqın arada satudan 5% alına torğan salımnı ğämäldän çığarırğa niätli. Berençedän, bu saylawlar aldınnan otışlı. İkençedän, satudan kergän salım cirle büdjetta qala. Mäskäwdä genä bu aqça 20 milliard rubl' çaması, ä Qazanda 1 milliardqa yaqın dip äytelde sessiädä. Şuña kürä, prezident sessiädä qatnaşuçı Däwlät Duması deputatlarına, bergä kiñäşmä ütkärep, älege salımnı ğämäldän çığarğançı, Däwlät Şurası isemennän möräcäğät tözergä yärdäm kürsätergä täqdim itte. Ä Tatarstannan saylanğan Duma deputatları sessiädä bu yulı küp ide. Färidä Ğaynullina, Flürä Ziätdinova, Fändäs Safiullin, Federatsiä Şurasındağı wäkil İrina Laroçkina. Sessiäneñ ikençe öleşendä Rusiä Däwlät Duması wäzğıäte tä'sire sessiädä yaxşı uq sizelde.


text:
Elimizde zïyatkerlik salasında özgeniñ tawarlıq belgisin zañsız pay`dalanw keñ taralıp ketti. Bul twralı Astana Ädilet departamentinde ötken qoğamdıq otırısta Ädilet departamenti zïyatkerlik menşik quqıqtarı jönindegi bölimniñ bas mamanı Äsel Sïbağatova ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Zañ jobasındağı 12 normatïvtik-quqıqtıq aktige özgertwler men tolıqtırwlar engizildi. Zañ jobasın äzirlew barısında Ékonomïkalıq ıntımaqtastıq jäne Damw uy`ımınıñ täjirïbesi zertteldi. Sonımen qatar, Qazaqstannıñ Ewrazïyalıq ékonomïkalıq odaqqa müşeligi nazarğa alındı», - dedi bas maman öz bayandamasında.
Onıñ ay`twınşa, zañ jobasında tïimdi tustar köp. Mäselen, zïyatkerlik menşik obʺektilerin tirkewdiñ bir deñgey`li jüy`esin qurw, tirkewge qatıstı dawlardı sotqa dey`in qaraw jumıstarın keñey`tw, sonımen qatar, tañbanı zañsız pay`dalanğanı üşin ötemaqı alw quqığın qamtamasız etw jağı qarastırılğan.
«Elimizde zïyatkerlik salasında özgeniñ tawarlıq belgisin zañsız pay`dalanw keñ taralğan. Tawar belgisin zañsız pay`dalanğandardan 500-den 10 mıñ AEK-ke dey`in nemese tawar qunınan eki ese köleminde ötemaqı alw quqığın berw normasın engizw usınılıp otır», - dedi Äsel Sïbağatova.


text:
Qırğızstan prezidentı Askar Akayev bügen matbuğat oçraşuında Üzäk Saylaw Komissiäse xärämläşülär buluda şiklänelgän töbäklärdä tawış birü näticälären yañadan tikşerep çığarğa tieş, dip belderde. Uram cıyınnarı barğan töbäklärgä ayıruça iğtibar itergä kiräk, dide Akayev.
27nçe fivral könne uzğan parlament saylawlarında xärämläşülär buluı turında xäbär itelde. Qırğızstan oppozisiäse, Yevropa häm Amerika Quşma Ştatları küzätüçeläre tawış birüdäge citdi qanun bozular turında kisätte. Xökümät köçläre moñarçı bu ğayepläwlärne kire qağıp kilde.
Qırğızstan oppozisiäse respublikanıñ tönyaq häm könyağında berniçä şähärne üz kontrolenä alğannarın xäbär itä. Azatlıq radiosınıñ Qırğızstandağı xäbärçese mäğlümatlärenä qarağanda könyaqta Jalal-Abad häm ikençe iñ zur şähär sanalğan – Oş piketçılar qulında. Tönyaqta isä uram cıyınnarın oyıştıruçılar Talas häm Koçkorda, şulay uq berniçä keçeräk şähärdä möhim binalarnı üz kontrolenä alğan.
Oppozisiä yulbaşçılarınıñ berse, Kurmanbek Bakiyev, bügen Bişkäktä matbuğat oçraşuında, prezident Askar Akayev qatnaşu şartı belän xakimiätlär belän söyläşülär başlarğa äzer bulğannarın belderde. Qırğızstannıñ elekke premyer-ministrı Bakiyev, Akayevnı söyläşügä çaqırdı:
"Bu wazğiättän çığu öçen nişlärgä kiräk? Bälki bezneñ prezidentıbız, Akayev äfände, kierenkelekne çişer öçen oppozisiä belän utırıp söyläşergä äzerlänergä tieşter?" dide Bakiyev
Prezidentnıñ matbuğat wäkile Abdil Segiz-bayev, mondıy söyläşülärne uzdıru mömkinlege bar, dip xäbär itte. Xäzerge waqıtta, xalıqnı tınıçlandırırğa, bulğan xällärne señderergä, soñınnan xalıqnıñ taläpläre turında söyläşülär başlarğa bula, dide Segizbayev.
Uram cıyınnarında qatnaşuçılar, Akayevnıñ prezident urınınnan kitüen taläp itä.


text: Parij yaqınındağı xärbi xastaxanägä salınğan fälästin citäkçese Arafatnı tikşergän tabiplar anıñ tormışın kisätkän çir taba almadı , xäzer alar virus –infeksiägä iqtibar itä.Y.Arafatnıñ çire turında tabiplar barlıq analizlar betkännän soñ çärşämbe könne genä mäğlümät biräçäk.İzrael tışqı eşlär ministırı Silvan Shalom süzlärençä Arafatnıñ wazğiäte açıqlanğançığa qädär armiä totnaqlıq kürsätäçäk.Fransiä tışqı eşlär ministırı Michel Barnier İzrael garantiä birde Arafat sawıqqannan soñ Könbatış yarğa qaytaçaq. dide.


text:
Foto: hochu.ua
Bügin juldızdar qanday` keñes beredi?
Toqtı
Bügin öziñiz twralı oy`ıñız özgeredi. Jaqın dostarıñız duşpanıñızğa ay`nalsa, keşe ğana sizdi unatpay` jürgen jandar jaqınıñızğa ay`naladı. Künniñ alğaşqı böliginde qattı şarşay`sız, al ekinşi böliginde janıñızğa jaqın jumıstarmen ay`nalısasız.
Torpaq
Sizde barlığı oy`dağıday` boladı. Aldıñızdan kedergiler şıqsa da, olardı oñay` ötkerip otırasız. Tabandılığıñız ben şeşim qabılday` bilwiñizdiñ arqasında aldıñızğa qoy`ğan maqsatıñızğa jetesiz. Aldıñızda azdağan qïındıq twınday`dı. Biraq odan sürinbey` ötesiz.
Egizder
Aldıñızğa qoy`ğan maqsatıñızdıñ ne ekenin bilmey`, adasasız. Dostarıñızdan köñiliñiz qalıp, olardıñ sının jüregiñizge jaqın qabılday`sız. Keşke janıñızğa tınış jerge barıñız.
Şayan
Ay`nalañızdağılarmen til tabısa almay`, qattı qïnalasız. Jaqındarıñızben renjisip, olardıñ tarapınan köp sın estïsiz. Sizge tïesili sıbağanıñ basqağa ketkeni aşwıñızğa tïedi. Sizdiñ köñiliñizge jağw qïınğa soğadı.
Arıstan
Tabandılıq tanıtsañız ğana belgili bir nätïjege qol jetkizesiz. Künniñ alğaşqı böliginde uy`qıñız qanıq, oy`ıñız sergek boladı. Bastağan isiñizdi soñına dey`in jetkizip otırasız. Köp ayawşılıq bildirmeñiz. Biraq key` adam sizdiñ bul mineziñizdi pay`dalanıp ketwi mümkin. Sondıqtan saq bolıñız.
Bïkeş
Bügin aldıñızğa qoy`ğan maqsattarıñızdı jüzege asırwğa kömektesetin adamdarmen jolığasız. Tipti, dosıñız sizge ğaşıq bolıp, sizge sezimi twralı ay`twı mümkin. Jaña adamdarmen oñay` til tabısıp, ömirlik dostar tabasız.
Tarazı
Özgelerdiñ usınısın qabıldaw arqılı ömiriñizdi tübegey`li özgertwiñiz mümkin. Sondıqtan saq bolıñız. Künniñ alğaşqı böliginde ötken ömiriñizge bağa berip, may`da detalʹdarğa nazar awdarasız. Sırt közge qattı adam bolıp körinseñiz de, iştey` muñay`ıp jüretin bolasız.
Sarışayan
Qïın sätter köp boladı. Biraq, qwanıştısı odan da köp boladı. Bügin öziñizge degen senimdiligiñiz artıp, qolıñızdan köp närseniñ keletinin bay`qay`sız. Ol jan tınıştığın qamtamasız etedi.
Mergen
Bügin sizden tözimdilik pen jïnaqılıqtı talap etedi. Salqınqandı minez tanıtsañız, tabısqa qol jetkizesiz. Eger bir ret bolsın émocïyañızğa erik berseñiz, uzaq jıldar boy`ı qurastırğan dünïeñizden ay`ırılasız. Bilim alıp, ğılımï zerttew jumıstarın jürgiziñiz.
Taweşki
Dostarıñız ben äriptesteriñizdiñ arqasında köp närsege qol jetkizesiz. Olardı oy`lanbastan jeke şarwalarıñızğa kiristirwiñizge boladı. Däl qazir şeşimdi batıl qabılday`sız. Ömirlik jarıñızdı jolıqtırwıñız mümkin.
Swquy`ğış
Bügingi kün siz üşin oy`dağıday` ötedi desek te boladı. Aldıñızdan kezdesken qïındıqtardı oñay` ötkerip, olardan sabaq alasız, köp täjirïbe jïnay`sız. Dostarıñız ben äriptesteriñiz köp ïgi ister jasay`dı. Bedeliñizdi arttırw mümkindigi de twadı. Däl qazir qarjığa bay`lanıstı qïındıqtardı şeşetin waqıt.
Balıqtar
Öziñiz unatpay`tın adamdarmen jüzdesip, olarmen til tabıswıñızğa twra keledi. Munımen qatar, xabarıñız joq salada jumıs istep, qattı qïnalasız. Al künniñ ekinşi böliginde juldızdar barınşa sabırlı bolwğa keñes beredi.
anabol.kz.


text:
Livan prezidentı Emil Lähüd parlamentnıñ Süriägä qarşı äğzaları täqdim itkän eleke finans ministrı Fuat Sinioranı premyer ministr itep bilgeläde.
Sinioranı 128 urınlı parlamentta 126 äğza Süriä ğäskärläre kitkännän soñ berençe märtäbä oyıştırıluçı Livan xökümäteneñ citäkçese itep sayladı.
Siniora fevral' ayında üterelgän elekke premyer ministr Räfiq Xäririneñ yaqın berektäşe ide. Xärinineñ üterelüe ildä säyäsi krizisqa kiterde häm näticädä Livanda 30 yıl çaması torğan Süriä ğäskärläre annan kitärgä mäcbür buldı.
Siniora iqtisadçı häm bankir. Anı Räfiq Xäririneñ ulı Säät citäklägän törkem anıñ bu wazıyfağa bilgelänüen yaqladı.
Sişämbe könne parlament Süriä yaqlı Näbi Berrinı parlament räise itep qaldıru turında qarar çığarğan ide.


text:
Novosibirski tatar mädäniät üzägenä 15 yıl
Uzğan şimbädä tantanalı muzıka astında başlanıp kitte Novosibirskinıñ “Tözüçelär” mädäniät sarayında ölkä tatar mädäniät üzägeneñ 15 yıllıq yubiley. Bu könne mädäniät sarayı çäçäk tütälenä oşap qalğan ide. Zal bäyrämçä bizälgän, säxnädä şarlar, çäçäklär, simvolik räsemnär, foyeda kürgäzmälär, tatar muzıkası yañğırap tora. Qunaqlarnı milli kiemnärdä yäşlär qarşılıy. Ber meñ keşe sıyarlıq zal xalıq belän şığrım tulı. Säxnädä tatar mädäniät üzäge kollektivı. Alarnı tantanaları belän täbriklärgä ölkä häm şähär xakimiäte xezmätkärläre, Tatarstan qunaqları, Novosibirskinıñ milli oyışmaları wäkilläre, Omski, Tomski, Kemerovo töbäkläreneñ, Altay kraenıñ, Qazaxstannıñ Semey şähäreneñ icat kollektivları häm tatar üzägeneñ küp sanlı dusları kilgän. Täbrikläwlär barışında şunsı da qızıqlı buldı, rus millätennän bulğan qayber citäkçelär üzläreneñ çığışlarında tatar süzläre dä kertergä tırıştılar. Ä ölkä rus fol'klorı häm etnografiä üzäge direktorı Boris Protalin isä tatarça cırlap ta birde.
Tantana barışında çığış yasawçılar küp buldı. Barsı da tatar mädäniät üzägeneñ eşçänlegen yuğarı bäyälädelär. 2001 yılda direktor bulıp Roza Tixomirova kilgännän soñ, tatar mädäniät üzäge eşçänlegeneñ ayıruça zur üseş aluın bilgelädelär, üzäkneñ ölkä häm şähär citäkçelege belän, törle milli oyışmalar, Tatarstan häm başqa töbäklär belän tığız bäyläneştä toruın assızıqladılar. Tatarstan mädäniät ministrlığınıñ täbrikläwen xalıq icatı fänni-metodik üzägeneñ baş belgeçe İlgiz Kadıyrov, Bötendönya tatar Kongressınıñ täbrikläwen Tatarstannıñ xalıq artistı Ramil Quramşin häm cırçı Aydar Gabdinov citkerdelär. Ä Qazaxstan sänğätkärläreneñ qotlawın Semey şähäreneñ tatar sänğäte mäktäbe uquçıları - yäş pianistqa Daniä Xaybullina häm näni cırçı Varvara Semenova citkerde. Çığışlar gädättägeçä cır-iyüllär belän ürelep bardı. Tamaşa 5 säğättän artıq barsa da, berkemne dä yalıqtırmadı. Xalıq Qazan artistların da, Omskinıñ “Umırzaya” , Kemerovanıñ “Duslıq”, Tawlı Altaynıñ “Elmar” kollektivların da, Tomski, Berdski şähärläre sänğatkärlären dä, Novosibirskinıñ awıl - rayonnarı kollektivların da - barsın da cılı qarşıladı. Tomski kompozitorı Kärim Kamaletdinov icat itkän “Äbiemne yaratam” digän cır Novosibirskinıñ tatar mädäniät üzäge qarşında küptän tügel açılğan tatar sänğäte studiäse balalarınıñ avtor belän bergäläp başqaruında tamaşaçı küñelenä ayıruça bihuş kilde.
Bäyrämgä kilgän qunaqlar tantananıñ yuğarı däräcädä oyıştırılğan buluın bilgelädelär. Döres, qayber iskärmälär dä buldı. Tatarstannıñ tanılğan cırçısı Aydar Gabdinov, mäsälän, cirle sänğätkärlär repertuarında xönärilär tübän däräcädä dip sanağan cırlar da buluına iğtibar itkän. “Qayber cırçılarnıñ Tatarstanda tübän däräcädä dip sanalğan cırçılarğa oşarğa tırışıp cırlawları mine borçıdı. Tatarstan tatar mädäniäten taratuçı üzäk bulıp tora. Bezgä plankanı yuğarı totarğa kiräk”, - dide ul.
Tatar mädäniät üzäge direktorı Roza Tixomirova kollektivnıñ dus yäşäwen, eşçän buluın, üzäktä yäşlärneñ küp buluı häm alarnıñ küp eşlärne möstäkıyl' başqaruları turında söyläde. Ämma problemalar da yuq tügel dide ul.
Äyu, bügenge köndä tatar mädäniät üzägeneñ eşläre uñışlı bara. Ämma, üzäkneñ oyışu waqıtların iskä töşergändä, anda awır könnär küp bulğan. Bu turıda tatar ictimaği üzägeneñ berençe räise - Ravil' Bädretdinov “Tatar üzäge oyışqan yıllarda bezneñ eşlägän urınnarıbızğa şaltıratıp, millätçelek belän şöğellänep yörmägez dip, kisätälär ide. Eşegezne yuğaltasız dip tä qurqıttılar. Küplär tatar xäräkätennän taypıldı, ämma min , ni bulsa bulır dip, eşemne däwam ittem”, - di. Yalğızı qalsa da Ravil' äfände üzendä nindider köçlär tabıp, tatarlar arasında eşen däwam itkän. Häm, äytergä kiräk, tırışular buşqa kitmägän, üzäk tiräsendä milli canlı tatarlar tuplanıp, äkrenläp eş cayğa salına başlanğan. Tatar mädäniät üzäge räsmi terkälep, byudjettan berniqädär finanslanuğa da ireşelgän. Bügenge köndä mädäniät üzägeneñ eşläre uñışlı barsa da,çişelmägän problemalar küp di, ölkä tatar milli-mädäni möxtariät räise Mödäris Abakirov. Häm alarnıñ iñ qatlawlısı - tuğan telneñ ontıla, yuğala baruı . Seber yağında yäşäwçe tatar xalqınıñ urtaq problemaların bälki zur cıyınnarda çişärgä mömkin bulır ide, dip fiker yörtä ul.
Tatar mädäniät üzägeneñ yubileyına kilgändä, älbättä bäyräm barışında problemalar turında süz kütärelsä dä, alarğa ayıruça basım yasalmadı. Yubiley tantanası tatar mädäniät üzäge qarşında eşläwçe “Läysän” ansambleneñ citäkçeläre Rafik Avliärovnıñ Qazannıñ menyıllığına bağışlap yazğan cırı belän tämamlandı.
Sania Mirxaleewa, Novosibirski-Omski


text:
Bügen Haagadağı xalıqaraTribunalda elekke Bosniә serbları respublikasın citәklәğәn Belәna Plaşeviç eşen qaraw tәmamlandı
Suğıç cinәyәtlәre mәxkәmәsendәğe prokurorlar, Belhradnı, elekke Yugoslavia Prezidentı Slobadan Miloşeviç eşenә qağılışılı mөhim dokumentlarnı yaşerep qaluda ğәyeplәp çıqtı. Kirәkle qәgәzlәrne alır өçen, alar tribunal xakimnәren, qatı çaralar kürerğә çaqırdı. Süz xәrbi hәm xөkümәt arvixlarında saqlanğan hәm 90-nçı yıllarda Xorvatiә, Bosniә, Kosovodağı nizaglar waqıtında Yugoslav armiәse hәm politsiәse ğәmәllәrenә qağılışlı dokumentlar turında bara. Ğәyeplәwçe yaq isәplәwençә, bu nizaqlar waqıtındağı etnik çistartular Miloşeviçnıŋ turıdan turı kursәtmәse belәn eşlәnğәn.


text:
Düşämbedä premyer ministır A.Sharon İzraelneñ Gaza Sızığınnan ber yaqlı çigenü turındağı bäxäsle planıñ parlamentqa tapşırdı.Plan Sharonnıñ Likud partiäsendäge qatı qul säyäsäte tarafdarları tarafınnan kire qağılsa da, parlamenttağı sulçı opozitsiä yardäme belän plan Knessentten ütäçäk dip kötelä.Bu mäsälä Likud partiäseneñ ikegä ayrıluına yäki Sharon xökümäteneñ töşüenä kiterä ala.
Koalitsiäsen taratu, , küp kenä üterü kisätüläre häm sivil tınıçsızlıqlar bulaçaq digän yañaularğa qaramastan Premyer A.Sharon Gazadan ber yaqlı çigenü planıñ Knessetten ütkärmäkçe. Plan 120urınlı parlamentta 67 tawış belän sişämbe kiç raslanaçaq dip kötelä.Sharonnıñ üz partiäse Likudnıñ 40deputatınıñ yartısı planğa yuq digän tawış biräçäk dip belderde. Sharon Gaza Sızığındağı 21 häm Könbatış Yardağı 120utarnıñ 4sen kiläse yıl başında sütep taşlaw planıñ düşämbedä täqdim itte.70-nçe yıllarda awıl xucalığı ministırı bulğan Sharon yähudlärneñ okupatsiälängän territoriälärdä urnaşuı öçen in nıq tırışqan keşe ide. Utarlarda yäşäwçe yähudlär häm küp kenä säyäsätçelär anıñ älege adımın xıyanät , izge kitapta äytelgän urınnardan çigenü dip bäyäli. Sharon düşämbedä qızu debatlar barğan knessette yasağan çığışında çigenüneñ bik qıyın eş buluın äytep(audio)
Knesset qararınıñ , İzrael xökümäteneñ anda cibärgän häm Gaza Sızığında küp yıllar yäşägän meñnnärçä keşe öçen närsä buluın min yaxşı añlıym. Ämma min annan çigenü İzraelne nığıtaçaq häm anıñ yäşäp qaluı öçen möhim territoriäne saqlap qalaçağına çın küñeldän ışanam.
Sharon çigenü İzrael belän fälästinnär arasında 4 yıl däwam itkän köç qullanudan soñ iminlek şartların yaxşırtaçaq dip uylıy.Düşämbedän birle Knesset tiräsendä plannı yaqlawçılar şulayuq aña qarşı buluçılar cıyınnar ütkärä. Fiker beleşülär xalıqnıñ baytaq qına öleşeneñ çigenü planın yaqlawın kürsätä. Sul yünäleşle Leyboristlar häm Yahad partiäse çigenü fikeren yaqlıy.Plannı ğämälgä quyu öçen Knesset yaqlawı ğına citmi, ä xökümät mart ayında başlanaçaq 4fazadagı çigenüneñ här bersen raslağa tieş bulaçaq.Ägär dä Sharon moña ireşä alsa ,bu İzraelneñ 1967nçe yılda okupatsiälägän territoriädän,1982nçe yıldan soñ berençe çigenüe bulaçaq.82dä ireşelgän kileşü belän Sinai Mısırğa qaytarıldı Fälästinnär çigenü planına şiklänep qarıy.Alar Sharon çiklängän çigenü belän xalıqara cämäğätçelekne tınıçlandıra , Könbatış Yardağı utarlarnı häm könçığış Yerusalemne saqlap qala dip söyli.Çigenü debatları belän bergä İzrael okupatsiälägän territoriälärdä xärbi operatsiälär alıp bara. Fälästinnärneñ mina atqıç höcümnären tuqtatu mäqsatında oyıştırılğan operatsiä tämamlanğan .Armiä sişämbedä Gaza Sızığında Xan Yunus qaçaq lagerınnan çigende. 16 fälästinle üterelde distälägän keşe yaralandı. Fälästin premyer ministırı Axmäd Qurei kiçä Ramallada(audio)
Bez belmibez, Bu cir belän ber tigez itep çigenü säyäsäteme. Evakuatsiädän elek Gaza sızığın cimerälärme??. Bez böten dönya şulayuq BMO, AQŞ, Rusiä häm Yevropa Berlegenä bigräk tä AQŞlarına xökem itü belderüläreneñ ber qımmäte bulmawın äytergä telibez .
Sharonnıñ partiädäge köndäşe Benyamin Netanyahu premyerga qarşı açıq ğısyan oyıştıru mäsäläsendä qatı basım astında tora.Şunlıqtan waqıtınnan elek saylawlar buluı bik tä ixtimal
färidä xämit


text:
Hindstan belän Paqstan citäkçeläreneñ oçraşuı näticäle uzdı
Atal Behari Vajpayee häm Pärwäz Möşärräf ike yıldan artıq waqıt eçendä berençe tapqır oçraştı. Oçraşu turında tulıraq mäğlümat äle iğlan itelmäsä dä, Yaşwant Sinha, - Hindstan belän Paqstan citäkçeläreneñ oçraşuı üze – inde zur uñış, dip belderde.
Oçraşu başlanğançı Paqstan mäğlümat ministrı, söyläşü – Kaşmir nizağın çişü yulları turında bulaçaq, dip beldergän ide. Üz çiratında, Vajpayee, Hindstan belän Paqstan öçen – nizaqnı çişü yulların tabır öçen daimi söyläşülär alıp barırğa kiräk, digän ide: "İke il dä daimi kontaktta torırğa tieş. Şul çaqta ğına ber berebezneñ awırlıqların añlap alardan çığu yulların bergä taba alaçaqbız" digän ide Hindstan premyer-ministrı Atal Behari Vajpayee.


text:
İrkutskida Rusiäneñ 200 keşele Airbus A-310 oçqıçı hälakätkä yulıqtı
Hawa alanında yanında keçkenä xosusıy garajı bulğan ber şahit, Mixail Yegerev "İrtänge sigezlärdä bärelgän tawış işettem, cir selkende. Çığım qarasam töten häm oçqıçnıñ qoyrığı kürenep tora. Min oçqıçlarnı beläm, şunda uq anıñ Airbus buluın añladım. Ä andağı kooperativta minem garajım bar. Min şunda yögerdem. Anda inde qorımğa buyalğan, yaralanğan, yanıp peşkän keşelär çığa ide. Min ayağı sınğan ber xatınnı xastaxanägä iltergä bulıştım" dide.
Törle xäbärlärgä qarağanda oçqıçta 8 xezmätkär, häm 192-yäki 193 yulçı bulğan. İsän qalğannarnıñ berse söylägännär turında Yegerev "Oçqıç baykal yağınnan töşkän. Min ber yulçıdan soradım. Oçqıç töşep utırğaç tuqtamıyça barğan. Annan soñ ul oçqıç eçendä yalqın çıqtı, annan soñ qoymağa bärelde dide" dide.
Oçqıçtağı yulçılarnıñ kübese Baykal külenä cäyge yalğa baruçı balalar bulğan.
Prezident Putin qaza säbäplären tikşerergä färman birde häm qorbannarnıñ tuğannarınıñ häm yaqınnarınıñ qayğıların urtaqlaştı.
Transport ministrı İgor Levitin äytüençä, oçuçıçlar oçış idaräse bülegenä başta uñışlı töşep utırdıq dip xäbär itkännär annan soñ kötmägändä radio elemtäse özelgän. Anıñ äytüençä yañğır yawıp ütkännän soñ hawa alanı yüeş bulğan, ämma hälakätneñ säbäbe älegä bilgesez.
Räsmilär äytüençä, oçış turında mäğlümätlär tuplap baruçı 2 qara tartma tikşerü öçen Mäskäwgä cibärelgän.
Airbus şirkäte tikşerügä yardäm itü öçen Rusiägä üz wäkillären cibärüe turında belderde. 220 urınlı bu oçqıç 1987-nçe yılda yasalğan, barlığı 52 meñ säğät oçqan. 10 meñnän artıq oçış yasağan.
Bu qaza soñğı 12 yılda İrkutskida bulğan 4-nçe oçqıç qazası.
1994-nçe yılda Tu-154 oçqıçı İrkutskidan kütärelgändä qazağa oçrap 124 keşe hälak buldı. 1997-nçe yılnıñ dikäberendä An-124 xärbi yök oçqıçı İrkutskinıñ keşelär yäşägän öleşenä töşep cimerelüdän 72 keşeneñ ğömere özelde. 2001-nçe yılnıñ yülendä İrkutski hawa alanı yanında Tu-154 oçqıçı cirgä töşep cimerelde. Oçqıçtağı 145 keşedän berse dä isän qalmadı.
Rusiädä bu Airbusnıñ ikençe hälakäte. May ayında Ärmänstannıñ 113 yulçı utırtqan, Yerevannan Soçiğa kilüçe Airbus A-320 oçqıçı naçar hawa şartlarında hawa alanına töşärgä mataşqanda Qara diñgezgä töşep cimerelde. Oçqıçtağılarnıñ barsı da hälak buldı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ukrainadağı rişwätçelek belän Yuçenko üzençä köräşä
Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko xakimiat reformaların däwam itä. İldä tirän tamır cäygän rişwätçelek häm oyışqan cinayät belän köräşü maqsatında ul xäzer tärtip saqlaw xezmätläre eşen üzgärtep qorırğa cıyına. Äle genä Yuçenko cirle GAİ-ne, yul militsiäsen taratuın belderde, ul şulay uq eçke eşlär ministrlığındağı qayber ähellärne almaştırunı taläp itä.
Audio, Viktor Yuçenko
"Sez bulğan ışanıçnı cuydığız, şuña da min bu ildä başqa DAİ digän oyışma bulmasqa tieş digän qararğa kildem. Bu xaqta ämer 24 säğät eçendä çığaçaq. Yulda aqça eşläw belän tuqtarğa waqıt, yegetlär. Yörtüçelärne cäberläwläregez inde citkän" dip belderä ukrain prezidentı Yuçenko. Anıñ süzlärenä qarağanda, ul yul militsiäseneñ töp maqsatın yörtüçelärgä bulışuda kürä, ä DAİ isä monıñ urınına alarnı cäberläw belän mäşğül. Xökümätneñ bu xälne niçek tä bulsa tözätü tırışlıqları uñışqa kitermäde, di prezident. Çınnan da, ğadi xalıq arasında çat sayın aqça dawlağan DAİneñ yamanatı kiñ taralğan, şuña da prezidentnıñ anı tarqatu turındağı qırıs qararın küplär yaqlıy:
Audio
Min monı yaqlıym, çönki alardan bernindi dä yaxşı närsä yuq, alar Yuçenko äytmeşli, quaq artında qaçıp yatıp aqça alunı ğına belä" di Kiev uramındağılarnıñ berse. İkençese dä, "DAİ-dän başqa yullarda qıyın bulaçaq, çönki bezdäge yörtüçelär ädäple tügel" disä dä, "yul militsiäse üzenä şul xätle tap töşerde ki, başqaça küräseñ mömkin dä tügelder" dip ul da prezident qararın xuplıy. Rişwätçelek däräcäsen küzätep barğan xalıqara oyışma - "Transparency International"nıñ Ukrainadağı wäkile Larisa Denisenko älege mäs''älägä tiränräk qarıy häm, DAİ Ukrainada rişwätkä iñ häwäs oyışma bulsa da, anı tarqatu ğına mäs''äläne xäl itmi digän fiker belderä:
Audio, Larisa Denisenko
"Äye, yul militsiäse küp kenä fiker beleşülärdä ildä rişwätkä iñ tirän çumğan oyışma bularaq bilgelänä, läkin min anı beterüne rişwätçelek tamırın qorıtu maqsatında yasalğan iñ aqıllı çara dip äytä almıym", di "Transparency İnternational" wäkile Larisa Denisenko. Ul mäs''äläneñ ikençe yağına da iğtibarnı cälep itä - Ukraina DAİ-neñ rişwätçelege belän genä tügel, yul qazaları sanınıñ yuğarı buluı belän dä tanılğan, di ul. Monı xakimiat tä añlıy bulsa kiräk, eçke eşlär ministrı Yuri Lutsenko, DAİ urınına Yewropadağı tösle "yul qarawılı" - patrul''lär buldırılaçaq, dip belderä:
Audio, Yuri Lutsenko
"DAİ xezmätkärläreneñ küpçelege yaña berläşterelgän qarawıl xezmätenä küçereläçäk, Yewropa illärendäge tösle ük ul uram kiseleşlären häm yullarnı küzätep toraçaq häm cirle idarägä qarayaçaq. Ä inde şähärlärdän çittäge, yäğni olı yullardağı xäräkätne küzätü öçen ayırım xezmät buldırılaçaq" di Ukrainanıñ eçke eşlär ministrı Lutsenko. Uzğan yıl başında näq şundıy uq qararğa Gruziä prezident Mixail Saakaşvili dä kilgän ide. Şunnan soñ anda "Patrul" digän yaña xezmät qorıldı, aña xezmätkärlärne konkurs aşa alıp, alarğa yuğarı xezmät xaqları tülänä başladı. Xäzer Gruziädä ğadi xalıqnıñ "Patrul"gä ışanıçı şaqtıy yuğarı dip xäbär itelä.
Kärim Kamal


text:
Mintimer Şäymiev “Kazanskaya Bojya Mater`” ikonasın Rusiägä qaytaru mäs`äläsenä mönäsäbäten belderde...
Bu könnärdä Tatarstanda cämäğätçelek fikere tağın ber tapqır Vatikannan “Kazanskaya Boj'ya Mater'” ikonasın Qazanğa qaytaru problemasına cälep itelde. Sişämbe könne köndälek mäğlümat çaraları Mintimer Şäymievneñ İnterfaksqa birgän äñgämäsen bastırıp çığardılar. Anda Tatarstan prezidentı rim papası İoann Pavel İkençeneñ Rusiägä kilüenä qayber dairälärdän qarşılıq kürsätelüenä qızğanıç belderä. Çönki rim papasınıñ Qazanğa “Kazanskaya Boj'ya Mater' ” ikonasın alıp kilüe kötelä ide. Elegräk tä, Rus provaslav çirkäwe, Vatikan belän Mäskäw patriarxatı arasındağı qarşılıqlar xäl itelmiçä torıp, rim papasınıñ Rusiägä kilüenä qarşı ikänen belderep kilgän ide- dielä älege xäbärdä.İnde xäbär itkänebezçä küptän tügel Qazan şähäre başlığı Kamil İsxakov mäğlümat oçraşuı waqıtında Mäskäw Patriarxı “Kazanskaya İkona Boj'ya Mater'”nı Qazanğa alıp qaytuğa qarşı bulmawı turında şäxsän aña äytkäne bulğanı turında beldergän ide. Häm menä bu yaña xäbärdä ap-açıq itep, Rus çirkäweneñ tışqı elemtälär bülege citäkçeseneñ:Rus pravoslav häm Rim-katolik çirkäwläre arasındağı dialogta aradaşçılar kiräkmi dip belderüe turında äytelä. Mäğlüm ki Tatarstan, bigräktä Qazan bu dialogta inde yıldan artıq aradaşçılıq mäşäqätläre belän ixtıäri şöğellänä. Kamil İsxaqovnıñ Vatikanğa barıp qaytqanı da bar. Bu aradaşçılıq mäşäqätlärenä tatar cämäğätçelegeneñ dä mönäsäbäte küptän mäğlüm. Tatar ictimaği üzäge: Qazan xakimiäte Vatikandağı ikona yazmışın qayğırtqançı başqalanıñ tarixi urınnarın, häykällären qayğırtsın- digän taläben räsmi möräcäğätlärenä dä kertte inde. Vatikandağı “Kazanskya Boj'ya Mater'” ikonasın qaytaruğa Tatarstan möselmannarı niçek qarıy soñ? Diniä näzaräte räise urınbasarı Wäliulla xäzrät çärşämbe könne Azatlıq radiosına bolay dide. Waliulla xäzrät Tatarstan xalqınıñ yartısı provaslav, yartısı möselman buluın iskärtä. Şuña kürä Diniä näzaräte üz-ara tatulıq, çıdamlıq yağında. Provaslavlarnıñ ruxi, mädäni qimmätlären qaytarularına söyenäbez genä – di.
Küptän tügel Sankt-Peterburgta Rusiä Däwlät Şurasınıñ mädäniätkä bağışlanğan utırışında Çuaşstan prezidentı: mädäniät, mädänilek uramnar, podyezdlar, işek alları tözeklege, çistalığında da ul- digän fiker äytkän ide. Bälki Qazanğa da Vatikandağı mädäni qimmätlär öçen mäşäqätlänep yörgänçe, şähär mädänilegen: uramnar, yortlar tözeklegen çistalığın kübräk qayğırtırğa kiräkter? Sezneñ fikerläregezne dä beläsebez kilä xörmätle tıñlawçılarıbız.Qazan byurosı. Yunıs Ätnäle.


text:
Uzğan töndä AQŞ häm koalitsiä köçläre Ğiraqqa qarşı yaña höcümnär oyıştırıp suğışnıñ ikençe öleşen başladı.
Uzğan töndä Bağdadtağı yaña şartlawlardan tış, Reuter agentlığı xäbärçese Ğiraqnıñ, Farsı qultığınnan 80-läp çaqrımda, Küwäyt çigenä yaqın urnaşqan Basra şähäre yünäleşendä köçle şartlaw tawışları işetelde, şartlaw utları kürende dip belderde. Anıñ äytüençä bu şartlawlar pänceşämbedägedän küpkä quätleräk bulıp kürengän. Reuter xäbärçese, şulay uq, Basra yünäleşendä AQŞnıñ awır bombalaw oçqıçları tawışı işetelde häm hawa höcümenä qarşı artilleriä utları kürende dip tä xäbär itte.
Äl-Cäzirä televidenie xäbärçese comğa irtäsendä Ğiraqnıñ tönyağında, Törkiä çigennän 100-läp çaqrımda urnaşqan Mosul şähärendä şartlawlar buldı dip belderde. Britaniä ofitserı Associated Press agentlığına çik buyındağı Umm Qasr port-şähäre äle dä Ğiraq ğäskärläre qulında dip belderde. Elegräk bu turıda qarşılıqlı xäbärlär kilgän ide. Şulay da, Britaniä xärbiläre äytüençä, Comğa könne şähär koalitsiä qulına küçär dip kötelä. Umm Qasr portı alınğannan soñ Ğiraqqa qarşı suğışuçı ğäskärlärgä Farsı qultığınnan yardäm kiterü küpkä ciñeläyäçäk.
Ul arada koalitsiä köçläreneñ berençe yuğaltuları turında xäbärlär kilä. AQŞ xärbiläre äytüençä, Küwäyttä, Ğiraq çigennän 16 çaqrımlap könyaqta AQŞnıñ xärbi boralağı töşep cimerelgän, näticädä andağı 4 amerikan häm 12 britan soldatı hälak bulğan. Bu hälakätneñ säbabe älegä tögäl mäğlüm tügel, şulay da bu doşman utı näticäse tügel, bäxetsezlek oçrağı dip isäplänelä. Elegräk Ğiraq Küwäyt çigendä Amerikanıñ 2 boralağı töşep utırırşa mäcbür bulğan ide. Alarnıñ berse, Ğiraqlılar qulına eläkmäsen öçen amerikan oçqıçları tarafınnan tiz arada yuq itelde. Dönya televidenieläre Ğiraqtağı koalitsiä köçläre häm Ğiraq xärbiläre turında comğa irtäsendä, pänceşämbe belän çağıştırğanda, sürätlärne mulraq birsä dä, turıdan-turı bäreleşlär älegä kürenmäde.
AQŞ räsmiläre äytüençä, cir öste ğäskärläreneñ xäräkäte, häm uzğan töndäge yaña bombalawlar salqanu ministrı Donald Rumsfeld kisätkän kiñküläm höcümneñ başlanuın añlatmıy. Ber räsmi äytüençä, bolar barısı da äle äzerlek kenä. Säddam Xösäyenneñ häm anıñ 2 ulınıñ xäzer qayda buluı turında xäbärlär yuq. Washington Post gazetı, Bush administratsiäsendäge, iseme atalmağan yuğarı räsmineñ süzlärenä tayanıp, pänceşämbe irtäsendäge raketa höcüme waqıtında Säddam häm ulları Bağdadtağı bunkerında bulğan dip sanala dip yazıp çıqtı.
Ğiraqta xärbi çaralar barğanda dönyanıñ törle illärendä suğışqa qarşı demostratsiälär ütte. Pänceşämbe könne Quşma Ştatlarnıñ berniçä şähärendä dä şundıy uq demonstratsiälär buldı. Alarda distälärçä meñ keşe qatnaştı. San Fransiskodağı demonstratsiädä politsiä meñnän artıq, Filadelfiädä 100-läp keşene qulğa aldı. Waşingtonda yözlärçä keşe irtän häm kiç qayber maşina yulların yaptı. New Yorkta da demontratsiäçelär şundıy ğämällär oyıştırdı. Şul uq waqıtta Amerikanıñ küp kenä şähärlärendä Ğiraqtaqğı AQŞ ğäslärlärenä teläktäşlek çaraları da ütte.
Ğiraqqa qarşı höcümnärneñ ikençe öleşe başlanu turında xäbärlär kilgännän soñ, Wall Streetta aksiälärneñ bäyäläre arta başladı. Biredä töp kürsätkeç bulğan Dow Jones çirek protsentqa üste.
Quşma Ştarlar Ğiraqnıñ 1 milliard 740 million dollarlıq finans baylıqların üz qulına aluı turında belderde. Amerikanıñ 20-läp bankındağı bu baylıqlar New York Federal Rezerv Bankındağı ber xisapqa küçerelä. AQŞ xökümäte äytüençä, bu baylıqlarnıñ ber öleşe suğıştan soñ Ğiraqnı tözekländerü eşlärenä bireläçäk.
Comğada Yewropa Berlege citäkçeläre Ğiraq krizisı turında söyläşülärne däwam itärgä cıyına. Atnakiçtä alar Brüssel’dä Ğiraqqa aşığıç humanitar yardäm öçen 20 million yewro birü turında kileşte. Comğada tağın 100 million yewro birü turında kileşener dip kötelä. Yewropa Komissiäse prezidentı Romano Prodi Ğiraqta wäzğiät bik tiz naçarayırğa, tiz arada yözlärçä meñ qaçaq barlıqqa kilergä mömkin dip belderde. Yewropa Berlege Ğiraq krizisı turında urtaq fikergä kilä almasa da, andağı humanitar krizisnı buldırmawda BMO töp rol’ne ütärgä tieş digän urtaq möräcäğät qabul itte.
Waşington Ğiraqnıñ 3 diplomatın ildän çığarıp cibärüe turında belderdep, başqa illärdän dä üzlärendäge Ğiraq ilçeleklären yabunı häm Säddam wäkillären kitärgä mäcbür itüne soradı.
Berläşkän Millätlär Oyışmasındağı Ğiraq ilçese Möxämmät Addouri General’ Sekretar’ Kofi Annanğa AQŞ citäkçelegendäge bu höcüm xalıqara qanunnarnı boza dip xat yulladı. Ğiraq häm BMO İminlek Şurası äğzası bulğan Süriä İminlek Şurasında Ğiraqqa qarşı höcümnär mäs’äläsen qarawnı yañartırğa tırışa dip xäbär itelä.
BMO General’ Sekretare Kofi Annan İminlek Şurasınnan, Ğiraqnıñ neft’ öçen azıq-tölek humanitar programmasın üz kontrolenä tapşırunı soradı. BMO räsmiläre äytüençä, Humanitar eşlär idaräse Ğiraqqa aşığıç humanitar yardäm öçen kiläse atnada 1 milliard dollar sorarğa cıyına.
Naif Aqmal, Praga


text:
Prezident G.Bush 1-nçe mayda Ğıraqta zur bäreleşlär bette dip iğlan itüennän soñ 130dan artıq AQŞ häm Britan ğäskäriä häläk buldı. Suğış başlanğan mart ayı yäki aylarça elek Farsı Qultığında aktiv wazıyfada bulğan xärbilärneñ qayberläre sabırsızlana , tınıçsızlana başladı.Şunlıqtan xäzer Milli Guardia häm reservistlarnı Ğıraq ,Äfganstan kebek urınnarğa cibärü ixtimalı bar.Radiobıznıñ Waşingtondağı xabärçese başqala yanındağı künegülär üzägendä Gvardiäneñ 3 äğzası belän oçraşıp söyläşte.
Älege waqıtta Ğıraqta 150meñ amerikan ğäskäriä tora , suğış başlanuına 5 ay çaması ğına waqıt ütkän bulsa da, soldatlarnıñ qayberläre ber yıldan artıq ğailälären kürmägän.Bu soldatlar almaştırılırğa urınnarına yañaları kiterelergä tieş.Yañaları Amerikanıñ xärbi reservalarınnan kitereläçäk.Amerikada reservalarnıñ in tanılğanı Milli Guardia. Quşma Ştatlarında , här ştatnıñ gubernatorı kontrolendä torğan Milli Gvardia berlege bar. Här berlek federal xökümät tarafınnan cihazlandırıla ,qorallandırıla kiräk bula qalsa federal xökümät yäki ştat alarnı aktivlaştıra, xezmätkä çaqıra. Milli Gvardia berlekläre ğädättä su basuı, başqa tabiğıy afätlär , yanğın kebek bälä qazalarda yardäm itä, sivil tınıçsızlıqlarnı bastıru öçen çaqırıla .Ämma suğış waqıtnda kiräk bula qalsa alar AQŞ armiäseneñ ber öleşe bula.Tınıç waqıtta Milli Gwardianıñ küp kenä äğzaları ''waqıtlı ğäskär'' alarnı atna azağı suğışçıları dip tä yöretälär.Çönki alar qayber atna azaqlarında künegülärdän ütä ä cäyen ike atna çınlap ta qatı künegülärdän ütä.Milli Gvardiäneñ keçkenä ber törkeme daimi äğzalar , alar künegülär belän citäkli , waqıtlı äğzalar bazada bulmağanda berleklärneñ operatsiälären alıp bara.Milli Gvardiä häm reservistlarnıñ suğışqa ciberelü ixtimalı bik az bulsa da , alar suğış waqıtında andıy mömkinçelekkä rizalıq birep imza quyğan.Vietnam suğışınnan soñ xäzer berençe märtäbä andıy ixtimal bar. Boralaq pilotı leytinant Wllliam Hummer süzlärençä (audio) ğäskär ber qayçanda suğış telämi, ämma bulsa ul tieşle eşne eşli.Min pilot bularaq bik küp künegülärdän üttem, mine qayda da bulsa cibärsälär, bu künegülärneñ in yuğarı noqtası bulır ide. Min moñı ömed itsäm dä , ğailämne taşlap kitü uylandıra
Radiobız xabärçese Waşington tiräsendäge Mariland ştatında Milli Gvardianıñ künegü üzägendä leytinant Hummer belän söyläşte.Gvardiäneñ barlıq äzğaları armiä närsä teli bez eşlärgä äzer dip beldergän.Hummer min suğışqa cibärelä alaçağımnı belä idem, ätiyem dä xärbi , ul mine xärbi tormışnıñ çınbarlıqlarına äzerläde digän AQŞ armiäse ber million 400 meñ keşedän tora. Şunıñ 45%ın Milli Gvardiä häm reservistlar täşkil itä.11nçe sintäberdän soñ Milli Gvardiäneñ 300meñ äğzası häm reservist aktiv wazıyfada. Alarnıñ qayberläre Balkanda, qayberläre Könyaq Koreada ämma bik kübese Äfganstan häm Ğıraqta xezmät itä.Äfganstanda Taliban cimerelgännän soñ qorallı bäreleşlär nıq kimede.Ämma Ğıraqta 1nçe maydan soñ da 60 amerikan soldatı doşman utı astında 70 isä törle qazalarda häläk buldı. Xabärçebez söyläşkän serjant İris Cruz-Story xanım oçışlarnı kontrol itä. Anıñ xelel cifäte elek armiädä xezmät itkän. Ul da min Milli Gvardiägä kerü öçen qul quyğan könnän başlap suğışqa cibärelü ixtimalı buluın beläm disä dä miña üzemne mental yaqtan äzerläü öçen bıraz waqıt kiräk di ( audio)
Min şunduq suğışqa äzer buluımnı äytä almim.Miña aldan äytsälär min moña üzemne äzerli alam .
Cruz-Story xanım irem miña bu eştä bulışlıq kürsätäçäk , ul minem bu karieramnı nıq yaqlıy dip söylägän. Pilot Hummer sivil tormışta xisapçı bulıp eşli , ul waqıtlı ğäskär,sivil tormış belän xärbi tormışnı tängälläü turında bolay dip söyli.(audio)
mina ike törle kariära yasau ideası oşıy. Kollegene betergäç , xisapçı bulıp eşli başladım ämma öleşçä ilemä xezmät itü ideası da bik oşıy ide. Min tulısınça sivil professional kariera yasadım, Xäzer isä bu tulı xärbi karierağa äylänä . Bu miña oşarmı äytä almim.
Cruz xanım da sivil tormışta xisapçı, ul fizik künegülärne yaratu häm kollegaların yaqlar öçen Milli Guardiağa quşılğan.Elek sivil politsiä bulıp xezmät itkän Jamal Jackson xäzer täminat serjantı.Anıñ ğailäsendä dä xärbilär bar ikän. Ul kollegedä uqu öçen aqçam yuq ide, Milli Gvardia uqu çığımnarın qaplağan öçen anda quşıldım dip söyli, Jacksion( audio) miña bik oşıy künegülär intensiv , monda duslıqlar nıq, ikençe ğailä kebek , üzenne köndälek tormıştan zurıraq başqa dönyanıñ ber öleşe itep xis itäsen dip söyli . Xabärçebez söyläşkän 3 äğzanıñ här berse suğış turında qayğırtasalar da,cibärelsälär Ğıraqqa barırğa teläülären äytkän
färidä xämit, praga


text:
Bezdä dä “Bez” bar, bezeldibez äle
Rusiädä, anıñ başqalası Mäskäwdä “Mы” xäräkäte bar. Ul xäräkät, Rusiädä demokratik üzgäreşlär bulsın, keşe xoquqları saqlansın, gubernatorlar, töbäk başlıqların saylap quyarğa kiräk, matbuğat, süz irege bulsın dip köräşkän yäşlär xäräkäte. Bu xäräkätne Mäskäw Kremle yaratmıy. Çönki, alar Ukraina, Gruziädäge bulıp uzğan äflisun inqilabların yaqlıylar. Ä Mäskäw Kremle moñardan qurqa. Kreml' demokratiäne dönyada qabul itelgänçä tügel, üzençä añlıy. Häm menä mondıy äflisün revolyutsiälären yaqlağan oyışmalarğa qarşı, Mäskäw Kremle üze oyışmalar tudıra. Bigräktä Putin administratsiäse başlığı Vladislav Surkov bu mäs'älädä aktiv eşli. Anıñ yärdäme belän, mäsälän Mäskäwdä “Haши” dip atalağan yäşlär xäräkäte barlıqqa kilde. Köndäşläre alarnı şunda uq naşistlar dip atadı. Şul uq Surkov äfände, Qazanğa kilde ber zaman. Şäymiev belän oçraştı. Oçraştı, söyläşte, küreşte dä kitte. Ä anıñ artınnan uq, Tatarstanda “Mы…” oyışması barlıqqa kilde. Tege, qaya barsa da artınnan balaları qala digändäy… Läkin, qızığı şunda, Mäskäwdä “Mы” demokratik üzgäreşlär öçen tırışsa, Qazannıqı isä şuşı üzgäreşlär, bigräk tä, äflisün revolyutsiäsen doşman itep kürä. Çärşämbedäge, Tatarstan “Mы…“ xäräkäteneñ berençe konferensiäse dä, nindi süz belän başlandı disezme? Xäräkät liderı, Artur Şihapov ,uramda köz, ä äflisün töse barıber kürenmi dip, qoyılğan yafraqlardan äflisün tösen ezläp yörüen belderep başladı. Ä ikençe könne, yäğni, pänceşämbedä, Tatarstan mäğlümat çaraları, Qazandağı qırği etlärne peçä torğan oyışma, peçelgännärenä äflisün tösendäge muyınsa kidergännären xäbär itte. Arturğa uramdağı äflisün tösen kürü tağın ber qorıltay başlarğa säbäp bulala.
Äflisün töse dä, äflisün töse dibez. Bu qädär quyırtmasaq ta bula da, bez tügel şul quyırtuçı, cämäğät. Ä bit, Tatarstan “Mы…” xäräkäte äflisün inqilabına qarşı oyışqan. Tatarstanda qayan tapqannar ikän äflisün inqilabı, revolyutsiä yasarğa äzer bulğannarnı?! Monda bit, iñ qatı oppozitsiädä dip sanalğan milli xäräkät tä, Qazan kremle süzennän çığıp berni äytälmi. Ä alar monda revolyutsionerlar tapqannar. Ber xäl bulğan ikän. Qazan studentları belän küreşergä, Ukrainadan studentlar kilgän bulğan. Tatarstan “Mы…” çıları, bu oçraşunı uzdırtmağannar. Ä alar bit, Ukrainadan , revolyutsiä bulğannan soñ, şuşı inqilab cilläre genä kilep tora dip uylıylar ikän. Şuña kürä, Tatarstan “Mы…” xäräkäte liderı, Ukrainadan bezgä, Verka Serdyuçka belän, salo, yäğni duñğız mayı kilep torsa, bik citä dip belderde. Üzläre kilep yörmäsen yänäse. Cıyında bulğan, jurnalistlar soñınnan köleştelär, Tatarstan Ukraina belän şul qädär tığız elemtädä tora, qayber xökümät ähelläre annan qaytıp kermi, nüjäli inde alar duñğız mayı satıp alır öçen genä yöri dip. Ällä, Artur, çit illär belän xezmättäşlekne, duñğız mayı alışır öçen genä dip uylıymı. Hiç yuq.
Tatarstan “Mы…” xäräkäte üzen säyäsättän yıraq oyışma dip beldergän ide oyışqanraq çaqta. Döresräge, säyäsät alar öçen, xakimiätkä, vlast'qa kiler öçen kiräkmi digännär ide. Kemgä digän äle, Rusiä prezidentı administratsiäse başlığı Surkovnıñ üzenä. Ä yalğanda totıldılar. Şul uq, çärşämbedäge cıyınnarında. Xäräkätneñ ikençe ber liderı, Viktoriä Çerkesova, cıyında, “Mы…” xäräkätenä xakimiät kiräk dip belderde.
Pänceşämbedä, Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına xäräkätneñ tağın ber, berdän –ber tatarça belgän liderı Emil Göbäydullin kilergä wäğdä birgän ide. Aña bez sorawlar äzerlädek. Nindilär disägez, sanap ütik. Tatarstanda “Mы…” xäräkäte äflisün inqilabın yasarğa teläwçelärgä qarşı oyıştı. Ä bu revolyutsionerlar qaya soñ üzläre? Emildän, üzebez ezläp taba almağanğa, barmaq belän törtep kürsätüen soramaqçı idek. Tağın ber soraw. Qayan, “Mы…” xäräkäte, tiz arada ayaqqa bastı soñ? Törle, küp çığımnar sorağan aksiälär dä uzdıralar, 800 keşelek binağa da tabıla ul aqça, Qazan üzägendä oфic totarğa da. İreksezdän, Tatar ictimaği üzägeneñ räis wazifaların ütäp bargan Tälğät Bariev küz aldına kilä. Aqça almıy. Tatar ictimaği üzäge ike distä yılğa yaqın eşli. Tarafdarları da bar, räiskä tülärgä genä aqça taba almıylar. Ä “Mы…” qaya tügärgä belmi. Kürsätegez äle, aqça ezläw yulların başqalarğa da dimäkçe idek. Häm mondıy sorawlar bik küp cıyılğan ide. Köttek, köttek “Mы…” liderın, kilmäde.
Tağın da sorawlar tudı. Xäyer, ber kürep, alarğa ul sorawlarnı birep bulır äle. Ä älegä, bu Tatarstan “Mы…” xäräkäteneñ, cıyınnarında qabul itkän deklaratsiäsenä küz salıp alıyq. Alar yäşlärne watannarına qarata bitaraf bulmasqa dip çaqıra. Häm ürnäk alığız dip sanap kitälär. Petr berençe 24 yäşendä flot tözegän dip. Ä tarixta, Petrga qädär Rusiädä flot bulğanın yazmıylar anısı. Läkin mäs'älä monda tügel, Tuqay da cırlar yazğan ikän. 22 yäşendä. Yarar , tatar şağire kompozitor bulmağanın belmäsennär dä di, läkin böten köçläre belän revolyutsiägä qarşı köräşkän “Mы…” xäräkäte, üzläreneñ deklaratsiälärendä, 1917 yılda Piterda Qışqı Saraynı basıp alğan revolyutsionerlardan ürnäk alırğa çaqıru säyer. Deklaratsiädä tağın qızıq urınnar bar. Mäs'älän, alar, äflisün inqilablarınıñ negativ näticäläre dip, anda yäşlär qatnaşunı sanıylar. Ä xakimiät, şuşı yäşlärgä yäşärlek mömkinlek tudıramı, alar uramnarğa ni öçen çığa? Bu xaqta läm-mim. Tağın ber punkt. Alar, bez kiläçäktä niçek yäşärgä ikänne üzebez xäl itäbez dip yazalar. Soñ, cämägatstvo, Surkov belän Şäymiev oçraşqaç qına, ber oyışmağa berläşä alğan yäşlär, kiläçäktä üz säyäsi yazmışların niçek xäl itmäkçelär ikän?! Bu bit, Rusiädä demokratiä yuq dip, uramnarğa üz teläge belän çıqqan yäşlär tügel. Ä cıyarğa kiräk digän ämer belän cıyılğan yäşlär. Häm menä şuşı häm başqa küp kenä sorawlarğa da, cawap almaqçı idek. Bulmadı.
Ä cäyen, Mäskäwdän, Qazanğa ber törkem, demokratik yäşlär oyışmaları wäkilläre kilep, studentlarnı armiägä alunı buldırmasqa digän öndämälär taratqan öçen qulğa alınğannar ide. Menä bolar inde revolyutsionerlar. Ä yuğarı uqu yortlarında xärbi kafedralarnı beterergä röxsät birgän Rusiä xakimiäten yaqlağan Tatarstan “Mы…” xäräkäte şuşı revolyutsionerlarğa qarşı köräşä. Rusiädä qapma-qarşı fikerdä torğan tağın ber “Mы” xäräkäte bar. Tatarstannıqı alardan “Mы” süzennän soñ quyılğan öç noqta belän genä ayırıla. Rusiädä ike “Mы”, yäğni “Bez”. İkese dä qapçıqta yatmıy. Ä Tatarstannıñ öç noqtalı “Mы” xäräkäten, Şäymiev soñı waqıtta äytergä yaratqan
“Mы cMoжeM”, yäğni, bez buldırabız digänneñ qısqa variantı dilär.
Bulsın. Äybät bit. Tik , sorawlarğa ğına cawap işetep bulmadı.
Räfis Cämdixan


text:
Bügen Başqortstannan töp xäbär – tanılğan şağir Mostay Kärimgä Salawat Yulaev isemendäge däwlät büläge tapşırıluı. Respublikanıñ iñ yuğarı däräcäle büläkläreneñ berse xalıq şağirenä anıñ tuğan könendä birelde. Malayziä başqalasında İslam İlläre Konferensiäse utırışında qatnaşıp qaytqan prezident Mortaza Räximov jurnalistlar Ufada jurnalistlar sorawlarına cawap birde. Başqortstan xalqı tizdän uramnarda Räximovnıñ Putin belän bergä töşkän räsemnären kürä alaçaq. Başqortstan prezident saylawlarına äzerlängändä – bu närsä digän süz? räximov üze, "Putin bezneñ säyäsätne xuplıy" dip belderde.
Rämzit Abulyaev, Ufa


text:
Londonda Tatarstan iqtisadı kürsätelä
Çaranıñ berençe köne kürenekle şirkätlär “Tatneft”, “Qazanorgsintez”, “Nijnekamskineftexim”, “KamAZ” häm başqalarnıñ kürgäzmäläre belän tanışudan başlanğan. Annan soñ iqtisadıy xezmättäşlekkä bağışlanğan utırış ütkän.
Yewropanıñ tözekländerü häm üseş bankı prezidentı Jan Limer Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev belän, 2007 yılnıñ mayında Qazanda bu bank wäkilläreneñ yıllıq oçraşuın oyıştıru turında söyläşkän. Bu çarada dönyanıñ törle illärennän yaqınça 3 meñ eşquar qatnaşır dip kötelä.
Şäymiev, forumnıñ berençe könendä “Fujitsu” şirkäte citäkçeläre belän dä oçraşıp, Tatarstanda yuğarı texnologiä tawarları citeşterüne buldırıp, alarnı çit illärgä satu yulları turında da söyläşte.


text:
Sadri Maqsudi mirası saqlanırmı?
Sadri Maqsudi - tatarlar arasında tirän belemle, kiñ qolaçlı säyäsätçe häm ğalim bulğan. Berençe bularaq tatarlar isemen Awrupa säyäsi dönyasına alıp çıqqan. Bügen konferensiädä dä süz ayıruça şul xaqta bardı. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı xezmätkäre Mars Tuqaev “Sadri Maqsudi häm “Törek uçaqları cämğiäte” digän çığışında anıñ Törkiädä başqarğan xezmätläre turında bäyän itte. Çınnan da Sadri Maqsudineñ soñğı 32 yıl ğömere Törkiädä uzğan. Xäzerge waqıtta Anqarada anıñ onığı Gönül Pultar ğömer kiçerä. Tarix fännäre kandidatı Färidä Ğaffarova Sadri Maqsudinıñ onıqları belän söyläşep, ğomumän anıñ tormışı belän tanışıp maxsus kitap ta çığardı. Äydägez üzen tıñlap qarıyq.
Sadri Maqsudinıñ barlıq arxivı onığı Gönüldä saqlana. Ul Törkiä universitetında uqıttı, xäzer pensioner. Ul barlıq arxivnı Ostrovskiy uramında tözelergä tieşle muzeyğa birmäkçe ide. Ämma şähär başlığı muzey bulır disä dä, xäzer anda ofis tözilär. Ä materiallar çemodanda yata häm iskerä.Äytergä kiräk, Sadri Maqsudinıñ tormışı kiñqırlı. Ul 1906nçı yılnı Sorbonna universitetın tämamlap, yurist diplomı ala. Milli xislär belän tulıp, Qazanğa qayta häm şuşı yıldan anıñ millät yulındağı olı eşçänlege başlana. Bu waqıtta Rusiädä ikençe Däwlät Dumasına saylawlar bara häm “Möselman ittifağı” firqäse äğzası bulğan 26 yäşlek Sadri Maqsudi tatarlar arasınnan berençe bulıp Däwlät Dumasına deputat bulıp saylana.
Sadri Maqsudi Rusiä Däwlät Dumasına mönbärennän törle qanun proyektların qarağanda möselman xalıqların yaqlap, rus milläte belän bertigez xoquqlar taläp itep çığışlar yasıy. Uqu-uqıtu, yal könnärenä, byudjetqa qağılışlı zakon proyektların qarağanda tatar millätenä, möselman xalıqlarına tulı irek taläp itep, ul küp kenä deputatlarnı şaqqattıra.
Läkin rus şovinistlarınnan torğan Däwlät Duması möselman xalıqları öçen, möselman fraksiäse taläp itkän ber genä tözätmäne dä kertmi. Ämma şulay da alarnıñ täqdime belän 1912nçe yıldan möselman xalıqlarınıñ din ähelläre xärbi xezmätkä alınmıy başlıy. Bu berençe häm soñğı ciñü bula. Çönki 1912nçe yılnıñ sentäberendä III Däwlät Duması yabıla. Ä dürtençe Dumağa saylawlarda Sadri Maqsudi kandidaturası ütmi.
Landış Xarrasova.


text: Prezident Hamid Qarzai, bügen Yevropa Berlege häm Amerika Quşma Ştatlarına möräcäğät itep, Äfğanstanğa äle 10-15 yıl yärdäm kiräk bulaçaq, dip belderde. Añarçı Äfğanstan üz büdjetı belän yäşi almayaçaq, dide Qarzai. Yevropa Parlamentı aldında çığış yasap, Äfğan prezidentı, Yevropa yärdäme belän ildä tormış yaxşıra, dide. Ämma äle dä Äfğanstan – yäşäw däräcäse iñ tübän bulğan illär isemlegendä soñğı urınnarnıñ bersendä tora häm yardäm tağın da kübräk kiräk, dide Qarzai: "İñ awır çor alda äle. Äfğanstannıñ sosial üseşe bilgese – äle bik tübän. Bezdä yaña tuğan balalar arasında ülemnär sanı bik yuğarı, keşelärneñ ğömere iñ qısqa. Bezdä beleme bulmağan keşelärneñ sanı, qabul itelmäslek yuğarı, bigräk tä xatın-qızlar arasında. Şuşı bilgelär bezne BMOnıñ keşeçelek üseşe isemlegendä bezne iñ soñğı urınnarnıñ bersenä, arttan 5nçe urınğa quya." dide Qarzai. Bügen kiç Qarzai Strasburgtan Brüsselgä kitte. Anda anı NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer belän orçaşu kötä.


text:
2007 yıl Gazpromğa nilär alıp kiler?
2007-nçe yıl elekke sovet cirlärendä şaqtıy möhim yıl bulırğa oşap tora. Közen Rusiädä Duma saylawları uzaçaq, inde fivraldä ük Törkmänstanda yaña prezident saylanır dip kötelä. Mäskäwneñ Minski belän araları kinät naçarayu kebek küreneşne inde xäzer ük kürep bula. Berük waqıtta Azärbaycan Rusiäne qısrıqlap Gruziägä gaz birüçe töp ilgä äylänä ala. Bolar barısı da Rusiäneñ iñ ere şirkäte - Gazpromğa da zur yoğıntı yasıy häm anda inde küptän taläp itelgän reformalarğa yul aça ala. 2007-dä Gazpromnı nilär kötä soñ?
Uzğan yıl azağında ğına da Rusiä matbuğatında bu xaqta berniçä mäqälä dönya kürde. Alarda äytelgän töp fiker şundıy - Gazpromnıñ soñğı waqıtlardağı eş itüe asılda Rusiägä zian ğına kiterde.
Abruylı Kommersant basması, misal öçen, Rusiäneñ gaz monopoliäse turında, 2006-nçı yılda gaznı arzanğa satu säyäsätennän waz kiçep Gazprom Mäskäwneñ elekke sovet cirlärendä yoğıntısın kimette, dip yazıp çıqtı. Anıñ bar eşe şul buldı - ul üz pozitsiäsen genä nığıttı, digän fiker beldergän ide Kommersant.
Yıl başında, ğinwarnıñ 2-sendä "Rossiyskaya gazeta"da bastırğan mäqäläsendä Rusiäneñ tışqı wä saqlanu säyäsäte Şurası räise Sergey Karaganov bolay dip yaza:
"Rusiäneñ üz xalıqara abruyın kötelmägändä kinät kenä arttıruı küp kenä keşelärne qurquda qaldırdı, häm moña öleşçä bezneñ çamadan tış tupas, täkäbber eş itüebez dä säbäp buldı. Bu yaqtan qarağanda, xatalar öçen bik qıybat tülärgä turı kilä. Bezneñ Ukrainağa gaz birüne niçek itep tuqtatuıbız, häm monıñ niçek itep Yewropada säyäsi xälsezlek wä energiä ölkäsendäge näzbereklek xisen arttıruı çamadan tış reaksiä uyattı", dip zarlana xäzer Rusiä xakimiätenä yaqın torğan belgeç Sergey Karaganov.
Gazpromnı ildän çittä genä tügel, inde Rusiäneñ üzendä dä tänqitli başlaw şuşı gaz monopoliäseneñ taktikasın üzgärtä ala. Könbatıştağı qayber finans üzäklär inde üz möştärilärenä Rusiä şirkätläre aksiälären satunı kiñäş itä başladı. Alar kiläçäktä Rusiädä säyäsi totrıqlılıq qaqşıy başlar dip farazlıy. Rusiädäge aksiälär bazarınıñ 40 protsentı näq menä däwlät qulındağı Gazprom häm Rosneft şirkätlärenekennän tora. Häm alarnıñ 2007-nçe yılda şomlı çorğa kerü ixtimalı şaqtıy ğına investornı poşmanğa sala.
Gazpromnıñ xäle Rusiädäge wäzğiätkä genä tügel, annan çittäge täräqqiätkä dä bäyle bula ala. Fivralneñ 11-endä Törkmänstanda prezident saylawları uzaçaq. Gazprom andağı xällärne yaqınnan küzätep bara. Märxüm prezident Niazovnıñ gaz säwdäse ölkäsendäge yöklämäläre ütälerme - Gazprom öçen bu bik tä möhim.
Rusiädän qala Törkmänstan elekke sovet cirlärendäge ikençe zur gaz citeşterüçe bulıp tora. Yaña prezident kilgäç anda nindi käyeflär ciñep çığar, bu Mäskäw öçen genä tügel, a sovet cirlärendäge bar gaz satu bazarı, andağı bäyälär öçen bik tä möhim.
Kärim Kamal


text: Berlin -- Angela Merkel Germaniä kanslerı bularaq ant kiterde. Germaniä parlamentınıñ tübän palatası – Bundestag – bügen anı xökümät başlığı itep sayladı. Merkel - İkençe dönya suğışınnan soñ 8nçe häm Germaniä tarixında berençe xatın-qız kansler bulaçaq. İke ay elek ütkän saylawlarda anıñ Xristian-Demokratlar partiäse 7 yıl kansler bulıp torğan Gerhard Şrödernıñ Sotsial-Demokratlar partiäsen beraz uzıp, koalitsion xökümät tözü xoquqına ireşte. Merkel ilneñ iqtisadın nığıtırğa, eşsezlekne kimetergä, Quşma Ştatlar belän mönäsäbätlärne yaxşırtırğa wäğdä itte. Kansler bularaq berençe räsmi säfäre belän ul irtägä Fransiägä kitä.


text:
Bağdad -- Bügen Bağdadtan 30 çaqırım yıraqlıqta, Mäxmüdiä qalasında bulğan şartlaw näticäsendä kimendä 30 keşe häläk buldı, 34e cäräxätlär aldı. Şartlatqıç xastaxanä yanında torğan ber maşinağa quyılğan bulğan. Kiç belän, Bağdadnıñ Hilla bistäsendä maşinağa quyılğan bomba şartöaw näticäsendä kimendä 2 keşe häläk bulğan. Amerikan xärbiläre kiçä Bağdadnıñ könyağında bulğan bäreleşlär näticäsendä 2 amerikan xärbieneñ häläk buluı turında xäbär itte. Başqa mäglümät kiterelmi.
Ul arada Saddam Xösäyen advokatları, yanawlarğa qaramastan, mäxkämä utırışında qatnaşaçağın belderde. Kiläse utırış düşämbedä ütäçäk. Soñğı ay-yarımda ğına bu eştä qatnaşqan 2 advokat üterelde, başqalarına yanawlar kilä. Saddam Xösäyen häm anıñ 7 tarafdarı keşeçelekkä qarşı cinäyätlär qıluda ğäyeplänä.


text:
Ğiraq: Baatlılar kire xökümät eşlärenä qaytarıla
Ğiraq citäkçelege, elek xökümät häm däwlät dairälärendä eşlägän yöz meñlägän baat partiäse wäkillärenen, elekke eşlärenä kire qaytuın röxsät itkän qanun çığardı. 2003 yılda Ğiraqta Saddam Xösäyen xaqimiäte taraluğa, baat wäkilläre xökümättäge eşlärennäñ çığarılğan ide.
Eştän çığarılğan baat partiäse äğzäläreneñ xökümätkä kire çaqıru, ildä berdämlek buldıru eşendä möhim ber adım bularaq kürelä. Çönki eştän çığarılgannarnıñ küpçelegen sönni azçılıq täşkil itä ide.
Bu qanunıñ maqsatı, meñlägän täcribäle keşene il idaräsenä kire qaytaru. Ğiraqta Saddam xaqimiäte taralğannañ soñ, xökümätne baat äğzälärennän arındıru eşendä meñlägän täcribäle keşe däwlät häm xärbi wazifalarınnan çığarılğan ide.
Läkin bu tırışlıqlar aldan äytelgänçä, milli berdämlekne artturuda möhim ber rol uynıy. Eştän cibärelgännärneñ küpçelegen sönnilär täşkil itä. Sönnilärneñ rizasızlığın kimetü häm şul säbäple alarnıñ açu itep ğisyançılarnı yaqlawın tuqtatu öçen mondıy adım kiräkle dip kürelä.
“Cäwaplılıq häm ğadellek” dip atalğan bu qanun, barlıq keşegä dä eşkä urnaşu mömkinçelege birmi. Misal öçen, baat partiäseneñ idarädäge 10 däräcädä iñ yuğarı bulğannarnıñ 4sendä bulğannar bu qarardan faydalana almıyaçaq.
Bu qanun taqdime, ildäge sönni azçılıq, şiğiy küpçelek häm etnik kördlär arasında milli berdämlek buldıru öçen taqdim itelgän 18 öleştän torğan qanunnın berençese genä. 5 yıl däwam itkän milli qarşılıqnı beterü öçen kiräk bulğan bu qararnı AQŞ ta xuplıy.
Bush xaqimiäte bu qararnı ildä qarşılıqlar belän köräştä häm totrıqlıq urnaştu yulında iñ yaxşı açılış bularaq bäyäläde. Berdämlek häm totırıqlıq urnaşqan oçraqta bu Amerikanın da faydasına bulçaq, xärbilärne kire qaytarırğa mömkinçelek biräçäk.
Amerika, qarşılıqlar basılıp torğan soñgı arada Ğiraq xökümät başlığı Nuri äl Maliqigä, ildä säyäsätne yañadan tözekländerü öçen basım yasıy ide.
Bu qarar belän barlıq keşe kileşä dip äytep bulmıy. Mäcles qarar qılu şurası äğzäse Izzät äl-Şahbandar Azatlıq radiosına bolay dide:
“Baat partiäsenä qarşı qanun eçtälege, yağni öç alu xisläre "Cäwaplılıq häm Ğadellek" qanunında da sizelä. Anıñ niçek ğamälgä aşırılaşçağın belmibez. Läkin xäzerdän ük, bu qararnıñ baat partiäsenä qarşı qanunnıñ däwamı dip äytep bula.”
Şulay da taqdim itelgän qararlarnıñ barsında ğamälgä aşıru añsat bulmayaçaq. Cäwaplılıq häm ğadellek qanunı mäclis eçendä citdi qarşılıqqa etärde häm axırda aña qul quyğannar sanı nibarı 2-3 şura äğzäse ide.
Ğiraq dәwlәt başlığınıñ urınbasarı Tarıq Xaşimi, bu qararnı imzalawdan baş tarttı. Taqdimdä Saddam waqıtınnan birle, küzläw häm yäşeren polisiä xezmätendä eşlägän 7 meñ keşegä xäzer ük pensiägä çığu mömkinçelege berelüenä, sönni şura äğzäse qarşılıq belderde.


text:
Başqortstandağı tanılğan tatar ğalime, etnosäyäsät belgeçe İldar Ğabdrafıyqov şimbä könne Germaniägä eş säfärenä kitä. Anda ul Berlinda ütäçäk xalıqara kiñäşmädä qatnaşaçaq häm çığış yasayaçaq. Berlinda 25-31 iyül könnärendä Urta häm Könçığış Awropanı öyränüçelärneñ VII xalıqara kongressı ütä. Biş yılğa ber märtäbä ütüçe şuşı xalıqara cıyınnıñ monnan elgärese Finländiäneñ Tampera şähärendä ütkän ide. Anısında da Ufa ğalime İldar Ğabdrafıyqov qatnaşıp çığış yasağan ide. Äle Berlinda ütäçäk kongressta İldar äfände Yaponiä ğalimnäre belän berlektä äzerlägän «Bügenge Rusiäneñ ictimaği-säyäsi tormışında İslam» dip isemlängän proyektnı täqdim itäçäk. Üzeneñ ayırım äzerlägän «İslam häm Başqortstandağı bügenge etnosäyäsät» dip atalğan dokladında İldar Ğabdrafıyqov Başqortstanda İslamnıñ totqan urını häm anıñ etnosäyäsätkä yoğıntısı xaqında mäğlümatlar tuplağan. Kongresstağı ayırım ber seksiädä çığış yasap, şul mäğlümatlar belän urtaqlaşaçaq ul. Germaniägä kitär aldınnan, bez İldar äfände belän oçraşıp, qısqa ğına äñgämä qorıp aldıq. (Äñgämäne Azatlıq dulqınnarında comğa könne tıñlağız)
İldar äfände fikerençä, Başqortstanda tatar belän başqort xalıqlarınıñ duslığın saqlawda dinebez İslam kiläçäktä dä zur rol' uynıy ala. Monıñ öçen din ähelläre barı tik säyäsi köçlär häm respublika citäkçelege qulında qurçaq qına bulmasqa tieş.