text:
Rusiye Federatsiyası Devlet dumasınıñ deputatları oktâbrniñ 3-nde ötkerilgen planlaştırılmağan umumiy toplaşuvda Rusiyeniñ Donetsk, Zaporijjâ, Lugansk, Herson ve Mıkolayıv vilâyetiniñ bir qısmını ilhaq etüv vesiqalarını tasdıqladı. Bunıñ içün dört anayasa qanunı qabul etildi, şimdi olarnı Rusiye Federatsiyasınıñ Federatsiya Şurası qabul etmeli ve Rusiye prezidenti Vladimir Putin imzalamalı.
Rusiye Federatsiyasınıñ Devlet duma deputatları imzalanğan vesiqanı alğışlarnen qarşıladı, dep bildire Rusiye devlet kanalları. Haber derc etilgende rey bergenlerniñ cedveli daa aydınlatılmadı.
Vesiqağa köre, Ukrayınanıñ Donetsk ve Lugansk vilâyetleri Rusiyege Donetsk ve Lugansk halq cumhuriyetleri olaraq 2014 senesiniñ memuriy sıñırlarında qabul etildi. Herson ve Zaporijjâ vilâyetleriniñ sıñırları vesiqada aytılmay. Mıkolayıv vilâyetiniñ bir qısmı Herson vilâyetiniñ erkânındadır.
2023 senesi iyünniñ 1-ne qadar regionlarda federal akimiyet organlarınıñ bölüklerini qurmağa planlaştırıla, altı ay devamında şeer ve belediye okruglarını yapmağa tırışalar. Bu topraqlarda işğalciler tarafından şekillendirilgen silâlı quvetler ve arbiy birleşmelerni Rusiye ordusına ve diger ordularğa kirsetmege teklif etile, dep bildire Rusiye Federatsiyasınıñ Devlet duma saytı.
Kyiv ve Ğarp memleketleri ilhaqnı iç bir şekilde qabul etmeycekler, dep ilân ettiler. Rusiye qanunlarına köre Rusiyede artıq 89 federatsiya subyekti bar. Bugün işğal etilgenlerden ğayrı daa altı danesi daa evel işğal etilgen Qırım ve Aqyar çoqusı dünya memleketi tarafından qabul etilmey.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


c: text/html

text:
Urlanğan ikonalar tabıldı
2007nçe yılda Törkiyädäge tarixi çirkäwlärdän urlanğan äsärlär kire qaytarıla
Törkiyä mädäniyät häm turizm ministrı Mäxmät Nuri Ärsoy 2007nçe yılda Çanakkalä töbägendäge Gökçäada tarixi çirkäwlärennän urlanğan ikonalarnı ildäge grek çirkäwe patriarxı Varfolomeyğa tapşıraçaq. Monıñ öçen irtägä Troya muzeyında ministr häm ruxani qatnaşında tantana uzdırılaçaq. Anda patriarx Varfolomeyğa 12 äsärne tapşıru küzdä totıla.
Bäyläneşle xäbärlär
İstanbulğa üktäbrdä kilgän turist sanı artqan
İstanbulğa üktäbr’ ayında kilgän turist sanı, uzğan yılnıñ şuşı uq çorına qarağanda 37%qa artıp, 1 million 584 meñ 692 buldı
“TRT World Citizen" büläkläre tapşırıldı
İstanbulda oyıştırılğan tantanada TRT ğomüm mödire çığış yasadı
Quyı tänle futbolçılarnı sośial’ mediada mısqıllıylar
Śifrlı dön’yada näfrät belän köräşü üzäge ütkärgän tikşerenü futbolçılarnıñ mısqıllaw êçtälekle bik küp tvit aluın açıqladı

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aq qorçalayıcı ve qırımtatar areketiniñ veteranı Abdureşit Cepparov Kezlev vaqtınca tutuv izolâtorında 15 kün memuriy apiste qalacaq. Bu aqta «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Mustafa Seydaliyev bildirdi.
Rusiye kontrolindeki Qarasuvbazar rayon mahkemesi Cepparovnı içtimaiy ağlarda «natsist alâmetleri ya da timsalleriniñ propagandasında» qabaatlap, 15 künge apiske aldı.
Cepparov 2019 senesi avgust ayında idare etken saifesinde «natsist timsalleri numayış etilgen» beş daqqalıq bir video derc etilgeninde qabaatlandı. Aq qorçalayıcı mahkemege videonıñ maqsadı propaganda degil edi, dep ayttı.
Advokat Emine Avamileva apis qararını şikâyet etmege niyetlene.
Martnıñ 16-nda saba Rusiye uquq qoruyıcıları Qarasuvbazarda aq qorçalayıcı, qırımtatar areketiniñ veteranı Abdureşit Cepparovnıñ evinde tintüv keçirdi. Cepparovğa advokatlar kirsetilmedi. Tintüvden soñ Rusiye uquq qoruyıcıları Cepparovnı Qarasuvbazar rayon polis bölügine alıp ketti. Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv ve sebepleri aqqında resmiy şekilde bildirmey.
Qırımtatar faalleriniñ bildirgenine köre, martnıñ 16-nda saba aq qorçalayıcı Abdureşit Cepparovnıñ evinde keçirilgen tintüv vaqtında tutulğan qırımtatarlar Muhammed Ali Cepparov ve Fevzi Yakubovnıñ bulunğan yeri belli degil edi. Soñra belli olğanına köre, olar Qarasuvbazar rayon bölüginde buluna. Advokat Emil Kurbedinov olarğa uquqiy mesleat yapması içün kirsetilmedi.
Ukraina Tış işler nazirligi ve Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi üç qırımtatarını azat etmege çağırdı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d1lynpf6ndesae.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiye nezareti altında olğan Qırmda «ukrain jurnalistleri üzerinde horlav»nı mümkün olmağan bir şey olaraq tanıy.
Böyleliknen nazir noyabr 2 künü ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq hadimleriniñ ve telekanal saibiniñ ana-babasınıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerni izaatladı.
«Belli qırımtatar jurnalisti Liliya Bucurovanıñ ve ATR kanalı hadimleriniñ evlerinde keçirilgen tintüvler – yarımadada insan aqlarınıñ nevbetteki bozuluvı ve itibarını saqlağan ve Qırım işğalini tanımağan vatandaşlarımızğa intiqam ıntıluvıdır» , – denile Poroşenkonıñ beyanatında.
Onıñ fikrine köre, Qırım tintüvleri oktâbr 30 künü BMT 7-nci Baş assambleyası çerçivesinde 36 devletniñ Qırım insan aqları saasındaki vaziyeti aqqında qabul etilgen añlaşmasına ters kele.
Noyabr 2-de saba Qırımda ATR telekanalınıñ sabıq hadimleri Lilâ Bucurova, Elzara İslâmova ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babası yaşağan evleri, em de Moskvadaki evinde tintüvler yapılmağa başladı.
Qırımnıñ Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) idaresiniñ malümatına köre, tintüvler ATR saibine qarşı açılğan cinaiy iş çerçivesinde keçirile.
Noyabr 2-de saba Rusiyeniñ Merkeziy bankı İslâmovğa ait OOO «Cast Bank» müessisesiniñ litsenziyasını lâğu etti. Qırımtatar iş adamınıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, bu tedbirlerni Qırım qamaçavı ile bağlay. O, onıñ teşkilâtçılarından biri ola.
Ukraina İçki işler nazirligi ATR qırımtatar telekanalınıñ müdiri Lenur İslâmov ve telekanalnıñ sabıq hadimleriniñ evlerinden keçirilgen tintüvler, em de Qırım işğaline qarşı çıqqan cemaat teşkilâtlarınıñ faaliyetine keder etüv kibi insan aqlarınıñ bozulması boyunca eki cinaiy taqiqatqa başladı.


text:
«Men şimdi Qırımdam», – dedi Tsaröv RİA Novosti Rusiye agentligine.
İşbu vaziyette onıñ ilerideki areketleri nasıl olacaq degen sualge o: «Şimdiki akimiyet ile küreşecem. Öz planlarımnı deñiştirmeycem», – degen cevabını qaytardı.
Salı künü, iyün 3-de, halq deputatları Tsarövnı cinaiy mesülietke çekmek içün qarar aldılar.
Bundan da ğayrı parlament Tsarövnıñ yaqalanuvına ve oña nisbeten apis cezasınıñ kirsetüvine qol tuttı.
Parlament toplaşuvında baş prokuror vazifelerini eda etken Oleg Mahnıtskıy qayd etkeni kibi, deputat Tsaröv 2014 senesi mart-aprel müddeti devamında açıq aydın sürette, matbuat vastalarınıñ yardımı ile, akimiyetiniñ zorbalıqnen deñişüvine ve Ukraina anayası nizamınıñ yoq etilüvine çağıra edi.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Ukraina Mudafaa nazirligi ve Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ vekillerinen körüşti. Olar Qara ve Azaq deñizlerinde Rusiye provokatsiyalarını muzakere etip, Ukrainanıñ bir qaç vilâyetinde cenk vaziyetiniñ ilân etilmesi doğrudır, dep hulâsa çıqardılar.
«Elbette, Milliy telükesizlik şuramızğa esaslanamız ve kerekmegen duyğurlarğa yol bermemek içün qarar almaqta aşıqmamağa tırışamız. Vaziyetni ögrenmezden evel resmiy bir izaat bermegen edi. Radada keçirilgen mesleat ve muzakerelerden soñ Mustafa Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarov cenk vaziyetiniñ ilân etilmesi devletni imaye etmek içün zaruriy bir adım olğanından emin oldılar. Demokratik rey berüv neticesinde bu adımğa çeşit fraktsiya deputatları ekseriyetiniñ qoltutqanı müim», – dey Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı, Mustafa Cemilevniñ mesleatçısı Rustem Umerov.
Onıñ qayd etkenine köre, cenk vaziyetiniñ ilân etilmesi Ukraina prezidentiniñ saylavlarına tesir etmey, olarnıñ künü Yuqarı Rada toplaşuvında belgilengen edi. Umerovnıñ qayd etkenine köre, olıp keçkenlerniñ yekâne sebebi Rusiyeniñ tam bir cenk istilâsı oldı.
Rusiye halqara uquqnıñ bar olğan bütün qaidelerini bozdıRustem Umerov
«Rusiye halqara uquqnıñ bar olğan bütün qaidelerini bozdı. Şimdi kün devamında Qara ve Azaq deñizleriniñ sıñırında Keriç boğazını ve kene de halqara uquqnı bozğan Qırım köprüsini qapatqan rusiyelilerniñ telâşını köremiz. Moskva yapqan areketlerinen Qırım ilhaqını qanunlaştırmağa tırışa», – dey Umerov.
Mustafa Cemilevniñ mesleatçısınıñ fikirince, Rusiye Ukraina sıfatında bir telüke köre, birinciden, NATO ve Avropa Birliginiñ ortağı ve ola bilgen azası olaraq, ekinciden – demokratiya örnegi olaraq. Keriç boğazındaki ücümniñ maqsadlarından biri Ukrainada haos ve telâş çıqarmaq edi, bunıñ neticesinde prezident saylavlarında Rusiyege qoltutqan namzetniñ kösterilmesi mümkün edi, dep qayd ete Umerov.
Onıñ fikirince, Moskva ileride de memlekette Rusiyege qoltutqan küçlerni celp etip, Ukraina cenübindeki vaziyetni kerginleştirmege areket etecek.
Rusiyeniñ deñizde köstergen istilâsından soñ «lafta faal» ve «lafta vatanperverlerniñ» faalleşecegini beklemek kerekRustem Umerov
«Sır degil ki, Ukrainada Rusiyege qoltutqan «beşinci kolonna» bar. Belli bir cemiyet ya da etnik gruppalarnı aytmayım, olarnıñ içinde ayrı insanlarnı aytam. Rusiyeniñ deñizde köstergen istilâsından soñ «lafta faal» ve «lafta vatanperverlerniñ» faalleşecegini beklemek kerek. Bu insanlarnı başqalardan ayırğan şey – ükümetniñ er angi areketini tış istilânı körmemezlikke urıp, iç sebeplernen añlatmağa tırışmalarıdır», – dep añlata Rustem Umerov.
Vaziyet kerginleşmesiniñ esas ocaqları Azaq deñizi olğan Herson ve Zaporijjâ vilâyetleri ola bile, mında qırımtatarlar toplu yaşaylar.
«Farqlı malümatqa köre, mında 12 biñge qadar qırımtatarı yaşay. İnsanlarnı haberdar tutmaq içün eñ yaqın vaqıtta regional Meclis merkezlerinen çalışmağa niyetlenemiz: Rusiye istilâsınıñ areketleri, vaziyetniñ deñişmesi, Ukrainanıñ mudafaa imkânları ve ükümet alğan qararlarnıñ sebepleri aqqında malümat berecekmiz. Bizim vazifemiz – insanlarnıñ yalancı ve provokatorlar tarqatqan öşeklerge inanıp, olarnıñ qurbanı olmalarına ya da qorquğa dalmalarına yol bermemektir», – dedi Rustem Umerov.
Cemilevniñ yardımcısı qayd ete ki, Ukraina Mudafaa nazirligini ve uquq qoruyıcı organlarınıñ vekillerinen körüşken soñ Ukrainanıñ cenüp sıñırları yahşı etip pekitilgen, dep hulâsa çıqarmaq mümkün. Onıñ aytqanına köre, Ukrainanıñ telükesizlik ekspertleri Donbastaki vaziyet kerginleşecegini bekley, amma mında da ordu qarşılıq köstere bile.
Gemilerimizni deñizde imaye etmek içün imkânlarımız az olsa da, qarada istilâğa qarşılıq köstermek içün ordumıznıñ küçü yeterRustem Umerov
«Mudafaa ceetinden, bizim malümatımızğa köre, Mudafaa nazirliginiñ cenüp ve şarqta er angi istilâğa qarşılıq köstere bilecek yeterli qadar askeri bar. Yaqınlarda arbiyler ve uquq qoruyıcılarınıñ talimleri olıp keçti, em Qara, em Azaq deñizi tarafından ücümge qarşılıq kösterilmesi baqıldı, ordumız buña azır. Moskvanıñ nevbetteki adımı Qara deñizde provokatsiyalar ve Odesanıñ blok etilmesi ola bile. Bizim malümatımızğa köre, gemilerimizni deñizde imaye etmek içün imkânlarımız az olsa da, qarada istilâğa qarşılıq köstermek içün ordumıznıñ küçü yeter», – dep añlata Rustem Umerov.
Ealini haberdar tutmaq içün Meclis liderleri esas Ukrainada qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde haber etüv ve koordinatsiya sistemasını meydanğa ketirmege planlaştıra.
«Eñ yaqın vaqıtta Meclis liderlerinden biri, büyük ihtimalnen, Ahtem Çiygoz regional Meclis vekillerinen körüşecek. İnsanlarğa telâşlanmamağa ve istilâcınıñ menfaatları içün vaziyetni daa beter etmemege tevsiye etem. Bizni qorçalaycaq küçlü ordumız bar. Bu ziyaret vaqtında yerli akimiyet organları, uquq qoruyıcılar ve kütleviy haber vastalarınen körüşip, vaziyetni añlatacaqmız», – dey Qurultay delegatı.
Yerli ealiden ğayrı, Meclis reberligi problemge halqara diqqatnı celp etmek içün çalışmağa azırlana.
«Qara deñizde ittifaqdaşımız bar – Türkiye, Türkiye Tış işler nazirliginiñ vaziyetke dair beyanatı Avropa Birligi ve NATO vesiqalarınen aynı üslüpte azırlanğan. Türkiye zenaatdaşlarımızğa vaziyetni añlatıp, Rusiyeniñ bütün Qara deñizde vaziyetni kerginleştirgenini köstermege tırışacaqmız», – dedi Rustem Umerov.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra belli oldı ki, FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı. Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Kremlden Keriç boğazında zapt etilgen Ukraina deñizcileri ve gemilerini acele azat etmesini talap etti. Noyabrniñ 26-nda gece Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında cenk vaziyetiniñ ilân etilmesine azırlıq körmege qarar alındı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.
Kseniya Kirillova, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
Aqmescitte Bala parkında tış yarıqlatuvnı qurıp başladılar ve bir afta devamında işlerni bitirecek olalar. Bunı, müessise müdiri Anton Yakuleviçke atıf etip, şeerniñ rusiyeli memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
"Brigantina" oyun meydançığınıñ yanında elektrik kabel qoyulması başlandı. Musafirlerimiz mında çoqusı alda Şmidta soqağı tarafından yeşil alleyalardan keçip kele. Bu yol parçasınıñ yarıqlatuvı asıl yoq. Şimdi ise soqaqlar ve oyun meydançığı kenarlarında 25 soqaq feniri qoyulacaq", - dep yaza Yakulevicniñ sözlerinden Aqmescit memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
Bundan ğayrı, müessisege köre, attraktsionlar meydançığında da tamir işleri yapıla.
Bundan evel Aqmescit akimiyeti, aftanıñ soñuna qadar Küçük Salğırnıñ yatağını temizlep bitirecek edi.
Mayıs 29-ında Aqmescit akimiyeti, Salğır yalısınıñ temelli tamiri başlanğanını bildirgen edi. Daa evel tender neticelerine köre, tamir işlerini yapacaq şirket kibi “Asgard” işhanesi saylandı. Evelce bu işhane “nezaketli insanlar”ğa abide qoyğan edi ve Puşkina soqağınıñ bir qısmını tamir etken edi.


text:
Üzbäkstan İlbaşı Şäwkät Mirziyayevneñ Qazaqstan säfäre
ABpaзия kaйTaBaзы / Awraziya qaytawazı - 16/2021
2021nçe yılnıñ 5nçe- 6nçı dekabr’ könnärendä Üzbäkstan İlbaşı Şäwkät Mirziyayev Qazaqstan Cömhüriyätenä däwlät säfären yasadı. Qazaqstan Däwlät başlığı Qasım Comart Tokayev İlbaşı Şäwkät Mirziyayevne Xalıqara Nursoltan Nazarbayev hawa mäydanında qarşı aldı. 6nçı dekabr’ könne Däwlät başlığı Mirziyayev öçen Aqordada räsmi tantana oyıştırıldı. Tantanadan soñ ike lider üzara küreşep söyläşte. Söyläşülär soñınnan wäkilleklärneñ qatnaşuında däwam itte.
Ütkärelgän söyläşülär näticäsendä ike qardäş ilneñ bäyläneşle oyışmaları arasında cinayätçelärne qaytaru, afät, ğaläm, êlektr, säwdä ölkälärendä xezmättäşlek kileşüläre häm transport, sänäğät ölkälärendäge proyektlar belän bäyle urtaq ğamäl plannarı imzalandı. Qasım Comart Tokayev häm Şäwkät Mirziyayev ike il mönäsäbätläreneñ statusın berlektäşlek däräcäsenä citkerüne küzdä totuçı deklaraśiyağa qul quydı. Berlektäşlek deklaraśiyası urtaq şura buldırunı küzdä tota. İke ilneñ däwlät başlıqları säwdä häm iq’tisad êlemtälären tağın da üsterü öçen ike yaqlı bularaq üzlärenä maxsus wäkillärne bilgeläde.
İmza salu tantanasınnan soñ Tokayev häm Mirziyayev media wäkilläre öçen matbuğat oçraşuın oyıştırdı. Liderlar matbuğat oçraşuında urtaq säwdä külämen 10 milliard dollarğa citkerüne maqsat itülären belderde. İke ilneñ säwdä küläme xäzerge waqıtta 4 milliard yarım dollar külämendä. İslam Kärimov çorında ike yaqlı säwdä külämeneñ 1 milliard dollardan azraq buluın isäpläsäk, kilep citelgän wazğıyät häm maqsat itep alınğan sannar soqlandıru uyandıra.
Üzbäkstan İlbaşı Mirziyayev Nur Soltanda Älbası Nursoltan Nazarbayev belän dä küreşep söyläşte. Oçraşu waqıtında Mirziyayev ike yaqlı mönäsäbätlärneñ şuşı däräcägä kütärelüendä Nazarbayev xezmäteneñ bäyäläp betergesez buluına iğ’tibarnı yünältte häm üzenä räxmäten belderde.
Säfär axırında ike il däwlät başlığı Nur-Soltanda Üzbäkstannıñ yaña ilçelek binasın açtı. İlbaşları ilçelekneñ xatirä däftären imzaladı.
Säfär qısalarında Qazaqstannıñ Törkistan şähärendä 3nçe Qazaqstan-Üzbäkstan töbäklärara xezmättäşlek forumı oyıştırıldı. Nur-Soltanda isä Qazaqstan-Üzbäkstan êş şurası cıyılışı ütkärelde häm 2 milliard dollar külämendä kileşülär imzalandı.
Qazaqstanda qul quyılğan berlektäşlek deklaraśiyası Urta Aziya illäre arasında bötenläşüne tizlätü yağınnan bulmasın, tışqı köçlärneñ tıqşınuın totqarlaw cähätennän bulmasın, bik möhim. Urta Aziya Cömhüriyätläre 1990nçı yıllarda mäñgelek tuğandaşlıq kileşüenä imza salğan ide. Berlektäşlek deklaraśiyası, mäñgelek qardäşlekne ğamäldä nığıtıp, barışnıñ yulın açtı.
Qazaq jurnalistı Amangäldi Kurmätulı beldergänçä, “däwlätlärara mönäsäbätlärneñ strategik däräcädän berlektäşlek däräcäsenä citkerelüe bu illärneñ ber-bersenä iq’tisadi, sośial’ häm xärbi yärdämnär kürsätergä äzer buluı” mäğ’näsenä turı kilä. Ayıruça üzbäk jurnalistı Abduvali Saybnazarovnıñ iskärtep uzğanı kebek, berlektäşlek deklaraśiyasınıñ imzalanuı Urta Aziya töbägeneñ totrıqlılığı häm üseş aluı öçen yasalğan möhim adım.
Könbatışta Törkiyä häm Azärbaycan, Könçığışta Üzbäkstan häm Qazaqstan ber-berse belän tağın da tığız xezmättäşlek urnaştırıp, törki däwlätlär oyışmasınıñ köçäyüenä tağın da kübräk öleş kertä alaçaq. Qazaqstan belän Üzbäkstannıñ törki dönyağa qağılışlı kereşülärgä, iniśiativalarğa soñğı yıllardağı bulışlığı da monıñ anıq dälile.
İke ilneñ çik buyı töbäklärendä açqan säwdä, transport üzäkläre, regional’ häm xalıqara mäydanda ber-berlären yaqlawı, tözelgän kileşülär häm säwdä külämendäge tiz artu kebek uñay alğarışlar Qazaqstan belän Üzbäkstannıñ berlektäş däwlät barışın uñışlı alıp baraçağın kürsätä.
Abdrasul İsakov


text:
İstanbulda Ukraina bayrağı tösläre
İstanbulnıñ 2 küpere Ukraina bayrağı töslärenä kerde
Möhim könnärdä törle töslär beläñ yaqtırtıluçı küperlär bu tapqır Ukraina bayrağı tösläre bulğan zäñgär häm sarığa kerde.
Fatix Soltan Mäxmät häm Yavuz Selim küperläre bäysezlegeneñ 30 yıllığın qotlawçı Ukraina bayrağı tösläre belän yaqtırtıldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Ministr Akar Paqıstan komandirın qabul itte
Türkiyäneñ Saqlanu ministrı Paqıstannıñ Diñgez köçläre komandirı belän küreşte
Ärdoğan: “Türkiyä terrornı çığanağında yuq itüdä qatğıy”
İlbaşı Ärdoğan: "Türkiyä terrornı çığanağında yuq itü strategiyasın däwam itterüdä qatğıydır”


text:
Abajdan qalğan aqyl-muras: 1
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Adattağydaj ele internet düjnösündö sajaqatta cürüp, qazaq elinin uluu uulu Abaj Qunanbaevdin “Qara sözdörünö” coluqtum. Qazaq-qyrğyz bir tuuğan dep beker ajtylbajt da, oquj baştasam, Abaj atabyz qazaqtardy ajtpaj ele qyrğyzdar cönündö ajtyp catqandaj, bolğondo da bir qylym murda caşap ötkön ata-babalarybyzdy emes, azyrqy zamanda ajlanamda körüp-bilip ele cürgön zamandaştarym cönündö ajtyp catqansyjt. Bolğonu ilgeri tört tülük mal cyjnaşsa, ağa azyr ölüü düjnö cyjnoo (qymbat baaluu maşine, qabat-qabat üj, c.b.u.s.) qoşulğandaj.
Negizgisi caşooğo bolğon köz qaraştary, biri-birine qylğan mamileleri oşol ele bojunça. Oşol ele biri-birin körö albağan içi tardyq, qolunda qyzmaty barlarğa qoşomat qyluu, oşol ele bijlik talaş. Uluu adamdyn uluu sözdörü qylymdar boju ölböjt tura. Emese, özüñüzdör oqup körüñüzdör, balkim men cañylyşyp catqandyrmyn, mümkün sizder da özüñüzdörgö, caqyn taanyş-bilişteriñizderdi tabasyzdar. Çyçalabaj, Abaj atabyz özü ajtqandaj keregi bar bolso oqup sabaq alyp, keregi coq bolso taştap salyñyz.
Avtor: Olcobaj Şakir
Qotorğon Abijrbek ABYQAEV
Qara sözdör (Naqyl sözdör)
1. BIRINÇI SÖZ
Uşul caşqa kelgiçe caqşy ötközdükpü, caman ötközdükpü, ajtor bir dalaj ömürübüz öttü: alyştyq, culuştuq, ajtyştyq, tartyştyq, – oor turmuştun dalajyn kördük. Emi orto caşqa cettik: qacydyq, calqydyq, casap cürgön işibizdin pajda-batasyz ekenin kördük, baary kör tirlik ekenin bildik. Emi qalğan ömürübüzdü qantip, emne qylyp ötközöbüz? Ağa coop taba albaj çajnalam.
El baqsamby? Coq, el bağa albajm. Ajyqqyz ooruğa qabylam degen kişi baqpasa, ce calbyrttap-calyndap küjgön cürögü bar, köñülü kökölöp köktö cürgön caştar baqpasa, mağa oqşoğon qaryny andan qudaj saqtasyn!
Mal baqsamby? Coq, bağa albajmyn. Baldar özdörünö cetkidej maldy bağyp alyşaar. Emi qartajğanda qyzyğyn toluq körö albaj turğan soñ, uuru, zalim, tilemçilerdin azyğyn qamdap berem dep qalğan az ömürümdü qor qylar alym coq.
Ilimge kirişsembi? Coq, ilim üjröngöngö da, ilim sözün süjlöşörgö da adam kerek. Bilgeniñdi kimge üjrötösüñ da, bilbegeniñdi kimden surajsyñ? El coq een talaa, erme çöldö kezdemeñdi cajyp alyp, çenep byçyp olturğanyñdyn kimge keregi bar? Syryñdy bölüşüp, çer cazyşar caqyn adamyñ bolboğon soñ, ilimdin özü adamdy erte qartajta turğan ele tüjşük.
Sopuluq qylyp dinge qyzmat qylsamby? Coq, al da bolbojt, ağa da tynçtyq kerek. Ce bir can-düjnöñdö, ce bir körgön künüñdö tynççylyq bolboso, qajdağy sopuluq bolsun.
Baldardy tarbijalap ele cön oltursamby? Coq, bağa albajm. Bağat elem, qandaj bağyşty bilbejm, kim bolsun dep bağam, qajsy elge qoşom, emne maqsatta çoñojtom? Baldarym keleçekte ömürlörün, alğan bilimderin qantkende tuura pajdalanyşaryn özüm bilbesem, alarğa emneni üjrötöm? Bul da carabaj qaldy.
Aqyry ojlodum: uşul ojuma kelgenderdi qağazğa tüşürö berejin, aq qağaz menen qara syjany ermek qylajyn, kimde-kim kerektüü söz tapsa, cazyp alsyn, ce oqusun, keregi coq dese, sözüm özümdö qala beret, emi uşuğa toqtoldum, emi myndan başqa eç bir cumuşum coq!
2. EKINÇI SÖZ
Men bala kezimden uqçumun, bizdin qazaq sartty körsö külör ele: “Eneñdi urajyn keñ qoltuq, byldyrağan tacik, üjdün üstünö cabam dep qamyş taşyğan, öz kölökösünön qorqqon, közü barda ake-cake dep qoşomat qylyp, közü coqto qyzyñdy dep artynan boqtop sökkön, sart-surt degen uşul” dep.
Noğojdu körsö any da sögüp şyldyñdaşar ele: “Töögö mingenden qorqqon noğoj atqa minse çarçap, cöö cürsö es alat, eç nersege yğy kelbegen soldat noğoj, qaçqyn noğoj, soodager noğoj” dep.
Orustu körsö da külüşö turğan: “Ajyl dese attanyp tüşkön cün baş orus” dep. “Orus ojuna kelgenin qylat degen… Emne uqsa işenet, uzun qulaqty taap ber dejt”— dep.
Oşondo men ojlor elem: oo qudaj, bizden başqa eldin baary ant urğan caman el bolot turbajby, eñ qyjyn qalq ele biz ekenbiz dep, aligi ajtylğan sözdördü ajabaj qyzyq körüp külçümün. Emi qarasam sarttyn ekpegen egini coq, soodagerinin cürbögön ceri coq, qylbağan cumuşu coq. Özdörü menen özdörü bolup, biri-biri menen eç qaçan coolaşpajt. Qazaq orusqa qaraj elekte ölgönünö kepinin, tirüüsünö kijimin oşolor cetkizip turuştu. Ata-bala bölüşö albağan maldy soodalyşyp, oşolor ajdap ketip catyşçu ele ğo. Orusqa qarağandan kijin da alardyn köp önörlörün bizge qarağanda köp üjrönüp alyşty. Çoñ bajlar da, çoñ moldolor da eptüülük da, çeberçilik da, sypajgerçilik da, – bardyğy oşolordo. Noğojdu qarasam soldatqa da çydajt, kedejlikke da çydajt, ölümgö da çydajt, moldo, medreseni iştetişip din tutuuğa da çydajt. Emgek menen mal tabuunun cönün da alar bilişet, saltanat quruşup majram tosuu da uşularda. Carybağan tamaq üçün, biz qazaqtar, alarğa calçy bolup cüröbüz. Bizdin eñ bajybyzdy: “Ej sasyğan qazaq, caman butuñ menen talpyldabaj çyğyp ket” dep üjünön quup çyğat. Anyn baary biri-biri menen qubalaşyp qor boluşpaj, önör üjrönüşüp, mañdaj terin tögüp emgek qylyşqandarynyn üzürü. Orusqa ajtar söz da coq, bizdi küñü, qulu qatary da sanaşpajt. Bajağy qyjynsynyp ajtqan, oşondoğu şyldyñ qylğan sözdörübüz qajda?
3. ÜÇÜNÇÜ SÖZ
Qazaqtardyn biri-biri menen qastyq mamilede bolup, birinin tilin biri uğuşpağanyn, biri-birine caqşy sözü az ekendiginin, bijlik talaşqandy caqşy körgöndörün, calqooluğunun sebebi emnede? Aalamğa taanymal daanyşmandar ebaq ele bajqaşqan: ar bir calqoo kişi – qorqoq, qajratsyz bolot, ar bir qajratsyz – qorqoq, maqtaançaq, ar bir maqtaançaq – qorqoq, aqylsyz, naadan, ar bir aqylsyz – naadan, arsyz bolot; ar bir arsyz calqoonun can dosu, özü tojso da közü tojboğon, cutunğan, çorqoq, dostoru coq calğyzdap cürgön can bolot.
Baary tört tujaq maldyn başyn köböjtköndön başqa ojdun coqtuğunan. Cer iştetip sooda qylyp, önör bağyp, ilim-bilimge umtulğanda myndaj bolbos ele. Ar bir qazaq malym köp bolso, baldarymdyqy menikinen da köp bolso dejt. Maly köböjsö malçylarğa baqtyrmaq, özdörü et menen qymyzğa tojup, suluunu cajlap, külüktü bajlap cyrğap cürmök. Qyştoosu tar bolup baratsa, aryzy cetken, syjy ötkön cerlerge baryp, bardyq araketin cumşap biröönün qyştoosun ce satyp almaq, ce tartyp almaq. Al qyştoosun ajrylğan kişi dağy birine baryp tijişmek ce ajlasy ketkende curt qotorup, elden ketmek.
Ar bir qazaqtyn oju uşu. Anan oşolor birine-biri caqşylyq qylaby? Kedej köp bolso arzanğa iştejt, maldan ajrylğandar köböjsö qyştoolor boşomoq dep, men any kedej bolso eken desem, al meni kedej bolso eken dep içibizden tilek qyldyq. Anan al syrtybyzğa çyqty, coolaştyq, doolaştyq, partijalarğa bölündük. Duşmandaryma sözüm ötümdüü, mal cyjuuğa küçüm cetiştüü bolso dep çoñ qyzmattağylarğa cağyndyq, bijlik talaştyq. Qazaq bötön cerge çyğyp, emgek qylyp, mal izdebejt, cer iştetip egin sebüü, sooda qyluu ojuna da kelbejt. Qatarlaryn uşundaj talaş menen çeçebiz degender menen toluqtap partija tüzgöndördün ulam birine öz başyn satyp cürö beret. Uurular tyjylbajt. El içi tynç bolso uuruluqtu eç kim caqtyrbajt ele.
El ekige bölüngöndö, kim ant içip aqtap, aramdyğyn caqtap, anyn sözün süjlösö, ağa tajanyp alyp uuruluğun baştağydan da eselep köböjtöt. Elden çyqqan caqşylardyn üstünön “çapty, talady” degen calğan ajyptardy qojuşup aryz cazyşat. Alarğa tergöö cürgüzüp, suraqqa alyşat. Körbögön nerseni kördüm dep calğan körsötmö bere turğan kübölördü da dajyndap alyşqan, munun baaryn caqşy adamdy şajloodon çyğaryş üçün casaşat, egerde al kert başyn ojlop camandarğa calynsa, anyn da adamdyqtan ketkeni, egerde baş ijbese sottolup, ömür boju eç bir işke alynbaj qalğany oşol.
Quuluq, aramdyq menen boluş bolup alğan soñ, qarapajym eldi qarabajt, tegeregine özünö oqşoğon aram tamaq, mytajmdardy toptop alat, alardan qoqus duşman qylyp alsam aryz cazyp zalaly tiet dep qorqot. Uşul kezde qazaqtarda “işi bilbes, kişi biler” degen maqal çyqty. Anyn maanisi: “Maqsatyña işiñdin tüzük bolğonunan cetpessiñ, kişinin amal-ajlasy menen cetersiñ”degeni.
Boluş üç cylğa şajlanat. Alğaçqy cyl: “Seni biz şajlabadyq bele?” – degen eldin doomatyn cana cemelöösün uğuu menen ötöt. Ekinçi cyl, kijinki şajlooğo talapker menen añdyşyp cürüp ötsö, üçünçü cyl şajloo caqyndap, ordunda qalyştyn amalyn qylyp cürüp ötöt. Emi emnesi qaldy?
Uşul qazaq qalqynyn buzuqçuluqqa qabylyp, cyldan cylğa tömöndöp baratqanyn körgön soñ, menin ojuma keldi: boluş bolom degen talapker bir az bolso da, orusça bilim alğan kişi bolso. Egerde, arañarda andaj adam coq bolso, ce bolso dağy any şajlaşpasa, anda boluştu üjözdün baştyğy ce asker akiminin dajyndoosu menen bolot dese, elge köp pajdasyn beret ele. Anyn sebebi: birinçiden, qyzmatqa turğandy caqşy körgön qazaq baldaryn oquuğa berişse, al da pajda bolmoq, ekinçiden, dajyndalğan boluştar elge ildettüü bolboj, başçylarğa tüz baş ijişmek. Cana da dajyndalğan boluştardy öjdötön tekşerüülördü qysqartsa, al qyzmattan tüşüp qalam dep qorqpoj iştese balkim calğan aryz bergender azajar bele, balkim taqyr ele bolboj qalmaqtyr.
Dağy, ar bir boluştuqta bij şajloo, qalqqa köp zalalyn tijgizip kele catqanyn körüp-bilip bütpödükpü. Bul bijdin işi, şajlap qojso ele ar bir qazaqtyn qolunan kele berçü iş emes. Buğa murdağy Qasym handyn “Qaşqa colun”, Eşim handyn “Eski colun,” kül döbödö kündö keñeş bolğondo Tooke handyn “Ceti carlyğyn” catqa bilişi kerek. Al eski sözdördün qança zaman ötüp, bul cañy zamanğa şajkeş kelbej qalğan cerlerin almaştyryp, any bügünkü küngö ylajyqtaştyryp oñdoğonğo caraj turğan kişi kerek. Andaj kişi azyr az, ce taqyr ele coq. Ilgeri qazaq cajyn caqşy bilgender ajtyşyptyr: “Bij eköö bolso, doo törtöö bolot” dep. Anyn maanisi – bijdin sany taq bolboj, cup bolso talaş-tartyş toqtobojt degen söz. Antip bijdin sanyn köböjtküçö, ar bir boluş elden üçtön bilimdüü-ilimdüü, baştary iştegen kişiler möönötsüz, uzaq ubaqytqa şajlanyşsa, alardy caman işterge çalynmajyn işten alyşpasa. Doonu çeçeerde eki dooger birden bijdi tandap, ortoğo bir ortomçunu qoşup alyp çeçişse, anda da çeçilbej qalsa anda bajağy üç bijdin çoñu çeçip berse, oşondo doolor uzaqqa sozulbaj ubağynda bütüp turmaq.
4. TÖRTÜNÇÜ SÖZ
Ar bir bajqağan adam bilse kerek: külkü degeniñ bir mastyq ekenin, ar bir mas kişide bir qylyq bolorun, ar bir mas süjlöşö kelseñ başty oorutaryn. Myndaj qarasaq, mas kişi cön ele yrsalaqtap külö berip, qyla turğan işin unutup, aqylyn da ujatyn da coğotup, keçirimsiz qatalardy ketiret. Oşondoj keçirilgiz qataçylyqtardy ketirgen adam bul düjnödö bolobu, ce tigi düjnödöbü — coop berbej qalbasa kerek. Ar bir aqyl-estüü, ubajym-qajğyny ojloj cürgön kişi, dünüjö işinde bolsun, aqyret işterinde bolsun, calcaqtabaj cyjnaqtuuraq bolğonu tuura emespi. Ar bir cyjnaqtuuluqtun artynda ijgilik turat. Emi oşondoj eken dep ele, dajyma ele qabağybyzdy qaryş salyp, ütüröjüp cüröbüzbü?
Dajyma ele oşentip qabaq çytyp cürgöngö bir can çydajt beken? Dajyma külböj cürö alabyzby, dajyma külböj cürgöngö çydağan can barby? Coq, men dajyma qajğyryp cür debejmin. Ubajymdan qajğysyzdyğyña ubajym qyl da, oşol ubajym-qajğydan qutuluunun orunduu araketin casooğo qam körüş kerek. Ar bir orunduu araket özü ele ubajym-qajğyny azajtat. Orunsuz külkü menen azajtpa qajğyny, orunduu araket menen azajt! Çyğaar eşigin taba albaj, ubajym-qajğynyn içine kirip alyp, qamalyp qalmaq, al özü da bir ant urğandyn işi, cana bir caman kişinin qylyğyna külsöñ, any şyldyñdap külbö, ağa yza bolğonuñdan kül, yzaluu külkünün özü da – qajğy. Andaj külkügö özüñ dele barbassyñ, ar bir caqşy adamdyn caqşylyq tapqanyna yraqattanyp kül, anyn caqşylyqty caqşylyğynan tapqandyğyn ülgü körüp kül. Ülgü alğandyn özü ele mastyqqa ciberbej, ubaqtysynda toqtotot. Köp külkünün baaryn maqtağanym coq, anyn içinde bir külkü bar, bul – Qudaj caratqan öz ordunan, köödöndön çyqpaj, adamdar uqsun dep qalp şañqyldap, qoozdop bojolğon casalma külkü. Adam balasy yjlap tuulup, kejip ölöt. Eki ortodo bul düjnönün yraqatynyn qajda ekenin bilbej, biri-birin añdyp, biri-birine maqtanyp, asyl ömürdü boşqo, caramsyz işter menen qor tutup ötközüşöt da, ömürünün seresine cetkende, bir kündük mürdü bardyq malyn berip da satyp ala albajt. Quuluq qylyp, köz süzüp aldamçylyqqa baryp, tilenip-suranyp caşoo – önörsüz ittin işi. Qudajğa tobo keltirip, öz qajrat-küçüñ menen mañdaj teriñdi tögüp emgek qylsañ, qara cer da tüşümün berip, qur calaq qaltyrbajt.
5. BEŞINÇI SÖZ
Kökürök tolğon muñ-qajğy kişinin özünö bilgizbej, bütkön bojdu çymyratyp, muundaryñdy boşotup, közdön caş bolup ağyp, tilden sözdön qaltyrat. Qazaqtar: “Ee Qudaj, caş baladaj qajğysyz qyla kör!” dep tilek qylğanyn köp kördüm. Anysy, caş balağa qarağanda özün estüü kişi sezip, eskergenge eç nersesi coqton beter, qajğyluu kişi bolup qalğansyğany. Qajğylary emne bolğon qajğy ekenin maqaldarynan körösüñ: “Tüştük ömürüñ bolso, bir küngö cetkidej mal cyj”, “Qoluñda bolboso, atañ da cat bolot”, “Mal – adamdyn boor eti menen teñ”, “Malduunun cüzü caryq, malsyzdy cüzü çaryq”, “Er azyğy menen börü azyğy colunda”, “Erdin maly elde, erikkende qoldo”, “Alğan qolum, beregen”, “Mal tapqan erdin cazyğy coq”, “Bajdan ümüt qylbağan, qudajdan ümüt qylbajt”, “Qardyñ açsa, qaraluu üjgö çap” degen uşu syjaqtuu sözdör ötö ele köp.
Bul maqaldardan emne tyjanaq çyqty? Maalym boldu: qazaq tynçtyq üçün, bilim üçün, adilettik üçün qam cebejt eken, biroq, mal dese içken aşyn taştajt eken, al emi maldy tabuunu bilbejt eken. Bir bilgeni – maldy biröönü aldap, biröönü maqtap alat eken, berbese any menen coolaşat eken. Egerde atasy malduu bolso any menen mal talaşyp qarmaşqandy da ujat körüşpöjt eken. Ajtor, uuruluq, quuluq-şumduq, tilemçilik cana uşul syjaqtuu qylyqtyn qajsynysyn casabasyn, mal taap kelse caza tartpajt. Bulardyn aqyl-esi kire elek caş baladan emnesi artyq? Biroq, caş baldar qyzyl oçoqton qorquşat eken, bular tozoqton da qorquşpajt. Caş baldar ujalsa kirerge cer tappaj qalyşsa, bular ujalğanğa sebep tappajt qalyşat eken. Artyqçylyğy uşulbu? Qoldo barybyzdy bölüşpösök, biz da alardyn deñgeeline tüşpösök, alar bizge dalysyn salyp teskeri qarap ketkenge dajar. Izdegen elibiz uşulbu?
6. ALTYNÇY SÖZ
Qazaqtyn bir maqaly bar: “Önör aldy – birimdik, yrys aldy – tiriçilik” dejt. Birimdik qandaj elde bolorun, qandaj qylğanda kelerin — bilbejt. Qazaq ojlojt: mal ortodo, aş ortodo, kijim ortodo bolso eken dejt. Andaj bolğondo bajlyqtan emne pajda da, kedejlikten emne zyjan? Tuuğanyñdan bölünböj cyjğan bajlyq da bajlyqpy? Oşolbu birimdik degen? Coq, çoğuu aqyldaşyp iş qylsañ, — myna oşol birimdik, mal-candyn çoğuu bolğonu birimdik emes. Malyñdy berseñ atasy başqa, dini başqa, tili başqalar dele birigip ooqat qyla berişet. Birimdik malğa satylsa, adep-ahlaqtyn kete baştağany oşo. Ağajyn-tuuğan maly, ooqaty çoğuu bolğon üçün ele birikpej, ar kim öz nasibin Qudajdan tilep, öz küçün tuuğandarynan ajabaj qyzmat qylsa ğana birimdik bolot. Andaj qylbasa, Qudajdy unutup biri-birine camandyq izdej baştaşat. Biri-birine taarynat, biri-birin aldajt, biri-birin uşaqtajt. Munun emnesi birimdik? “Yrys aldy – tiriçilik” deşet, qana al tiriçilik? Coq, andaj tiriçilik itte da bar. Andaj tiriçilikti qymbat körüp barqtağan adam, ölümdü coo körüp, aqyretke duşman bolot. Canyn qorğolotup, coodon qaçyp, qorqoq atanyp, emgek qyluudan, qyzmat qyluudan qaçyp, erinçeek atanyp, dünüjödö eldin yrysqysyna duşman bolot. Alar ajtqan tiriçilik başqa. Kökürögü, köñülü tirüü bolso oşonu ajtat. Özüñ tirüü bolsoñ da, kökürögüñ ölüü bolso aqyl ajtuuğa söz taba albajsyñ. Adal emgek menen erinbej cürüp mal taba albajsyñ.
Keseldüü calqoo, qylcyñ baş,
Aram tamaq, aqyly az,
Qoltuğunda qotur taş,
Art cağyn ojlop ujalbas, – bolup cürüp tirüümün debe, andan körö Alla cibergen aq bujruqtuu ölümüñdü tile.
7. ČETINÇI SÖZ
Caş bala eneden törölgöndö ele eki türlüü münözü menen tuulat. Birinçisi – içsem, cesem, uqtasam dep turat. Bular – dene qumary, bular bolboso dene canğa qonoq üj bolo albajt, özü da öspöjt, cetilbejt; Ekinçisi, bilsem dep turat. Emne körsö oşoğo talpynyp, caltyraq-culturaq körsö ağa qyzyğyp, oozuna salyp daamyn tatyp körüp, surnaj-kernejdin ünü çyqsa tyñşaj qalyp, anyn dobuşuna umtulup, bir az çoñojo baştağanda it ürsö da, maldyn ünü çyqsa da, biröö külsö da, biröö yjlasa da tura cügürüp, “al emne?” “tigi emne?” dep, “al emnege antet?” “bul emnege mintet?” dep közü körgön, qulağy uqqan nersenin baaryn tynç ala albaj suraj berişet. Munun baary – bilsem eken, körsöm eken degen can qumary.
Dünüjönün körüngön cana körünbögön syrlaryn açyp, bardyğyn caqşylap bilbese adam balasy adam bolo albajt. Any bilbegen adamdyn ajbanattardan ajyrmasy coq. Adegende ele caratqan Qudaj ajbanattardan ajyrmalap adamğa aqyl-es bergen. Oşol qubatsyz meesi qatyj elek essiz bala kezdegi “bul emne, tigi emne?” dep bir nerseni surap bilgisi kelgende içken aşybyzdy unutup, ujqubuz umaçtaj açylyp ketçü qumarybyzdy, er cetip aqyl kirgen soñ, ordun taap izdenip, kişisin taap suranyp, bilim alğandardyn coluna emnege salbajbyz? Oşol örüştötüp örüşübüzdü uzartyp, qumarlanyp cyjğan qazynabyzdy köböjtsök, bul can azyğy emespi. Deneden candy artyq qylyp, deneni canğa baş ijgizken ele. Coq, biz andaj qylbadyq, qarğadaj qarqyldap ajyldağy boqton alys kete albadyq, aqyl-esibiz bala kezde küçtüü eken.
Er cetkenden kijin, küç-qubattuu bolğonubuzdan kijin any uqpaj qaldyq. Aqyl-esti denebizge baş ijgizdik, eç nersege köñül burbadyq, köz salğan coqpuz, cüröktün ajtqanyna işenbedik. Közgö urunğan nerselerdin syrtyn körgöngö ele yraazy bolduq. Anyn içki syryna köñül bölbödük, bilbej qojğon kişinin emnesi ketmek ele degen ojdo bolduq. Biröö ajtsa da uqpajbyz. Biröö aqyl ajtsa : “Öz bilgeniñ — özüñö, öz bilgenim – özümö”, “Kişi aqyly menen baj bolğuça, öz aqylyñ menen cardy bol” degen dejbiz, özübüz bilbejbiz, bilgendikin uqpajbyz. Köküröktö ot coq, köñüldö işenim coq. Kökürök soqur bolğon soñ, ajbandan emne ajyrmabyz bar?
Bala kezibizde caqşy ekenbiz. Bilsek da, bilbesek da, bilüügö dilgir adamdyn balasy ekenbiz. Emi bügünkü kündö ajbandan da camanbyz. Ajban bilbejt, bilemin dep talaşpajt. Biz tük bilbejbiz, naadandyğybyzdan biz dele bilebiz dep, söz berbej bilimdüüdön talaşqanda, ölör-tirileribizdi bilbej, küröö tamyrybyz kööp çyğat.
8. SEGIZINÇI SÖZ
Uşul aqyldy kim üjrönöt, bul nasyjqatty kim tyñşajt? Biröö – boluş, biröö – bij. Alardyn aqyl üjrönöjün, nasyjqat tyñşajyn degen oju bolso, al orunğa şajlanyşmaq da emes. Alar özdörü kimge bolso da ülgü bolup, kimge bolso da aqyl üjrötöbüz dep şajlanyşat. Özdörü oñolup bütüp, emi eldi oñdoğondoru ele qalğan. Anan oşolor qantip uqsun, uğajyn dese da qolu boşojbu? Öz işi bar: uluqqa künöölüü bolup qalabyzby, ce eldegi buzuqularybyzdy qozutup alabyzby, ce cön catqan elibizdi ojğotup alabyzby, ce özübüz çyğymdap, çyğymybyzdy toltura albaj qalabyzby? – dep qorquşat; şartyna qaraj bir taanyşyn östürüp, bir taanyşyn qutqarajyn degen meenetteri menen qoldoru bajlanuu.
Bajlar, bir kün bolso da başyna döölöt qonup, dünüjönün carymyn eelep turuşat. Özündö coqtu maly turğanda satyp alyşat. Köñüldörü köktö, közdörü asmanda, adaldyq, aramdyq, aqyl, ilim-bilim, – bulardyn birin da malğa teñeşpejt. Mal bolso Qudajdy dele paralap alsa bolot deşet. Anyn dini, qudajy, eli-curtu, bilimi-ujaty, ar-namysy, caqyny, baary – mal. Anan sözdü qantip uqsun, uğajyn dese da qolu tiebi? Al maldy suğarbasa, tojğuzbasa, soodalabasa, qajtarbasa, baqtyrbasa, uuru-börüdön, suğalaq közdördön, – myna uşunun baarynan saqtanbasa, biröö kelip saqtap berebi. Anyn baaryn ordu-orduna qojup, maqtanğanğa carağydaj qylğyça qaçan? Qoldoru tijbejt! Al emi, uuru-zalim, şumpajlar özdörü dele uğuşpajt, bajquştar, eptep-septep künün körüp cürüşöt. Anan kejipteri oşol bolso, ilim-bilim, aqyldy emne qylyşsyn? Ilim-bilimdin kedejge da keregi coqtoj: “Bizdi emne qylasyñ, andaj sözdördü uğa turğandarğa ajt!” deşet. Alardyn eç nerse menen işi coq, nietteri taza. Başqalardyqyndaj ooqat alarda bolğondo, eç muñ-qajğyny bilbej caşaşmaq oqşojt.
9. TOĞUZUNÇU SÖZ
Men özüm – qazaqmyn. Qazaqty caqşy körömünbü, ce cek körömünbü? Eger caqtyrsam qylyqtaryn caqtyrmaqmyn. Cürgön-turğandarynan adam caqşy körgüdöj, köñülgö cağa turğan bir nerse tapmaqmyn. Ümütümdü üzböj, anysy bolboso, munusu bolot da dep köñülgö qubat qylmaqmyn, biroq andaj bolboj catpajby. Egerde cek körsöm – eç kimisi menen süjlöşmök emesmin, keñeşmek emesmin, eç kim menen syrdaşpajt elem, çaqyrğan toj-aşyna barbaj, “emne qylyptyr, emne boldu?” debej tynç catmaqmyn, kerek bolso başqa caqqa köçüp ketmekmin. Bulardy oñdojun deseñ oñdoloruna, üjrötöm deseñ üjrönörünö ümütüm coq. Mende bul eki sezimdin biri da coq. Eköönün birin tandabasam bolbos.
Tirüü cürsöm da, özümdü tirüüdöj sezbejm. Oşolordun yzasynanby, özümö-özüm yza bolğondonbu, ce başqa sebeptenbi – bilbejm. Syrtym soo körüngön menen içki düjnöm ölüp qalyptyr. Açuulansam yzalana albajm. Külsöm qubana albajm, süjlögönüm öz sözüm emes, külgönüm öz külküm emes, baary teñ alda kimdir-biröönükü. Qajratym barynda qazaqty qyjyp başqa caqqa ketmek tügül, özün caqşy körüp ümüt qylyp cürüpmün. Qaçan abdan bilip, ümütüm üzülgöndö, başqa caqqa baryp, catty öz qylyp, üjür bolo turğan qajrat calyn öçüp qalğan eken. Oşol sebepten, bir cürgön, köödönüm boş pendemin. Keede ojlojm: bul da caqşy, ölör kezde attiñ aj, uşundaj sonun qyzyq caşoo qalyp catat! dep qajğyrbaj, aqyretten caqşylyq ümüt qylyp ölgönüm caqşy ğo dep.
10. ONUNÇU SÖZ
Biröölör qudajdan bala tilejt. Al emnege tilejt? Ölsöm ordumdu bassyn dejt, artymdan quran oqup tursun dejt, qartajğan kezde baqsyn dejt. Andan başqa emne dejt? Balam orumdu bassyn degeniñ emne? Özüñdön qalğan dünüjö eesiz qalbasyn degeniñbi? Qalğan dünüjöñdün qamyn sen cejsiñbi? Ölüp baratqanda özgölördön qyzğanğanyñby? Özgögö qyjbağandaj senin başqalardan emne artyq ceriñ bar ele? Balanyn bary – qyzyq, balanyn coğu – küjüt, anan anyn qandaj boluşun suradyñ? Dünüjödö özüñdün körgön qorduğuñ azby? Özüñdün qylğan ittigiñ azdyq qyldyby? Emi bir bala tuudurup, any da it qyluuğa, ağa da qorduq körsötüügö mynça emnege qumar bolduñ?
Artyman balam quran oqup tursun dejsiñ, tirüüçülüktö özüñ caqşylyq qylğan kişileriñ köp bolso, kim quran oqubajt? Camandyqty köp qylsañ balañdyn qurany tiebi? Tirüü kezde özüñ qyla albağan işti, sen ölgön soñ balañ casajby? Aqyret üçün bala tilegeniñ – balam caşynda ölsün degeniñ. Egerde, er cetsin deseñ, özü er cetip, ata-enesin azap-tozoqton qutqarar bala qazaqtan tuular beken? Andaj balany sendej ata, senin eliñdej el asyrap östürö alar beken? Qartajğanda bağat degeniñ, – al dağy bolboğon söz. Birinçiden, – özüñ qaruuñ ketip, basa albaj qalğyça caşajsyñby? Ekinçiden, – balañ meerimdüü, bağa ala turğandaj bolup çoñojobu? Üçünçüdön, – malyñ bolso seni qarabaj taştaşaby? Malyñ coq bolso kimdin qandaj bağaryn qajdan bilesiñ?
Balañ tapqan malyñdy köböjtüp bağaby ce çaçyp coq qylaby – al da belgisiz. Maqul, Qudaj Taala uul berdi dejli, any özüñ caqşy tarbijalap bağa alaryñdy bilesiñbi? Bilbejsiñ, murdağy özüñdün künöölörüñdü kötörüp cürgönüñ az kelgensip, balañdyn künöösünö da ortoqtoş bolosuñ. Adegende balañdy özüñ aldajsyñ: “Myna, mobunu taap berem, tigine tigini alyp berem” dejsiñ. Başynda balañdy aldağanyña maaşyrlanasyñ. Anan balañ aldamçy bolup össö kimden körösüñ? “Tilde, sök” dep biröönü söktürüp, ağa biröö birdeme dese “al esi coq nemege teñelbej ele qojçu” dep boluşa ketip, tentektikke üjrötüp, oquuğa berse moldonun eñ arzanyn izdep, qat taanysa boldu dep, quu bol, şum bol dep, “balançanyn balasy seni syrtyñdan satyp ketet” dep tirüü candan şek sanooğo, özümçüldükkö üjrötösüñ, uşulbu senin bergen tarbija-taalimiñ?
Anan oşol baladan caqşylyq kütösüñbü? Anan mal tilejsiñer, any emnege kerek qylajyn dep tilejsiñer? Adegende, Qudajdan tilejsiñbi? Tilejsiñ. Qudajdyn bergenin albajsyñ. Qudaj Taala sağa emgek qylyp mal tapsyn dep küç-qubat berdibi. Berdi. Al qubatty adal emgek qyluuğa cumşadyñby? Cumşağan coqsuñ. Al qubatty ordun taap sarp qylğandy bilsin dep ilim berdi, any oqup üjrönböjsüñ. Al ilimdi oqusa, uqsa dep bergen aqyldy, qajda ciberdiñ? Any kim bilet? Erinbej emgek qylsa, tüñülböj türö qydyryp, orunun taap izdese, kim ele bajybajt? Anyn sağa keregi coq. Seniki – bir cerden qorqutup alsañ, bir cerden calynyp alsañ, bir cerden aldap alsañ boldu, izdegeniñ oşol. Bul qudajdan tilegendik emes. Bul – adamdyq abrojun, aryn satyp, ulup-culuu, tilemçilik qyluu.
Maqul, oşentip cürüp mal cyjnadyñ, bajydyñ. Oşol maldy satyp bilim alyş kerek. Özüñ oqubasañ balañ oqusun. Bilimsiz aqyret da coq, dünüjö da coq. Bilimsiz oquğan namaz, tutqan orozo, qylğan ibadat işteriñ qabyl bolbojt. Ittik menen tapqan maldy adamkerçilik işterge cumşağan bir da qazaqty körgön coqmun. Baary ele ittik menen tapqan malyn, ittik menen qorotuşat. Myndaj bajlyqtan – azap, meenet, yzadan başqa eç nerse qalbajt. Qolunda bar bolup qalsa bajmyn dep maqtanat. Qolunda coq bolup qalsa “Men da bir kezde baj elem” dep maqtanyç qylat. Bolğon bajlyğyn tügötüp alsa qajyrçylyq coluna tüşöt.
Qotorğon Abijrbek ABYQAEV
Maqalanyn tüpnusqasy: AбaйдaH kaлraH akыл-Mypac


text:
Qarasuvbazardaki "Taygan" safari parkında eki tilki sığındı, olarnıñ anasını maşna urdı, bunı parknıñ müdiri Oleg Zubkov aytıp berdi.
Oña köre, tilkini urğan aqay yol çetinde eki tilkiçikni körip, olarnı "Taygan"ğa ketirmege istedi.
"Veterinarlar olarnıñ nezaret altına karantinge alır. Tilkiçikler sağlam, tendirist, bir aylıqlardır. Olar semiz, baqımlı ve şevqatlılar. Kimse qarşı olmasa, belki de adlarını Korona ve Virus qoyarmız", - dedi Zubkov.
Aprelniñ 22-sinde "Taygan" parkına beş qaşqır balasını ketirdiler. Olarnıñ anasını avcılar öldürdi.
"Taygan" arslanlar parkı Qarasuvbazarda 32 gektarlıq topraqta yerleşken. Mında arslanlar ve qaplanlar toplamı tutula, olarda ğayrı parkta 2 binden ziyade başqa ayvan yaşay.


text:
Aqyarda oktâbrniñ 7-nde 208 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, dep bildirdi şeerniñ Rusiye ükümeti.
«44 yaşından 93 yaşına qadar dört insan vefat etti.185 hasta tüzelgen soñ hastahaneden çıqarıldı. Umumen Aqyarda 32 009 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı», – dep yazıla bildirmede.
Rospotrebnadzor malümatına köre, umumen Aqyarda 28 704 insan tüzeldi, 1 143 kişi vefat etti.
Tünevin Aqyarda 202 yañı koronavirus hastası aqqında haber etildi.
Qırımda sentâbrden başlap koronavirus hastalarınıñ sayısı arta. Yerli Rospotrebnadzor idaresi dördünci koronavirus dalğası olacaq, faqat qırımlılar daa az aşı ola, dep bildirdi. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov, yarımadada COVID-19 hastalarınıñ sayısı artsa da, akimiyet qoşma sıñırlavlar kirsetmeycek, dep ayttı.
Rospotrebnadzor eñ çoq koronavirus hastası qayd etilgen Qırım regionlarını aydınlattı. Aqmescit ve Aqmescit rayonı lider ola. Aqmescit akimiyeti koronavirus epidemiyası sebebinde eki mektepni qapattı.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımda Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) idaresiniñ taqiqat bölügi Qırımtatar Milliy Meclis reisine qarşı cinaiy işni açtı.
Bunı akimiyet tarafdarı Krıminform saytına Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, cinaiy iş devletniñ topraq bütünliginiñ bozuluvına çağıruvları ile bağlı.
«Qırım Cumhuriyeti boyunca Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) idaresiniñ taqiqat bölügi devletniñ topraq bütünliginiñ deñiştirilmesi ile bağlı areketlerge çağırğan Çubarovğa nisbeten cinaiy iş açtı. Taqiqat çerçivesinde taqiqatçılar vatandaş Çubarovğa qarşı qanuniy qararlarnı çıqaracaqlar», – dey o.
Poklonskaya şunı da qayd etti ki, Refat Çubarov qıdıruvğa ilân etilecek.
«Onı bekleymiz», – dep bildire Poklonskayanıñ sözlerini agentlik.
Evel Çubarovğa Qırımğa kirişini beş yılğa yasaq ettiler.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildire ki, Ahtem Çiygoz apiske alınğan soñ aman-aman eki biñ semetdeşi Rusiye Taqiqat komitetine resmiy şekilde muracaatta bulunıp, Çiygoznıñ cezasını deñiştirmege rica etti.
Bunı Celâl Facebook saifesinde yazdı.
«Çiygoz A.Z. özüni müsbet tarafından kösterdi, itibarlı bir insan, qoranta saibi, kiçik balanı baqa, memuriy ve cinaiy mesüliyetke çekilmegen edi, yaşağan yerinde müsbet tarafından tanıla», – dep tekrarlay qırımtatarlarnıñ muracaatını Celâl ve Çiygozdan minnetdarlığını bildire.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı Rusiye uquq qorçalayıcısı, Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti yanındaki vatandaş cemiyetiniñ inkişafı ve insan aqları boyunca Şurasınıñ azası Andrey Yurovnıñ şahsiy kefaleti ile azat etmediler.
Qırım Cumhuriyetinde Rusiye Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat idaresi ve Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesine Ukraina ve Tataristan Cumhuriyetinde nam qazanğan sanat erbabı, «Qırım» ansambliniñ bediiy reberi Server Kakura, em de «Qırım» gazetasınıñ baş muarriri, filologiya ilimleri namzeti, Qırım müendislik pedagogika universitetiniñ qırımtatar ve türk filologiyası fakultetiniñ dekan vazifelerini eda etken Bekir Mamutovnıñ Ahtem Çiygoz içün kefil olmaq arizaları berildi.
Olarnıñ mektüplerine cevaplar kelmedi, dep bildireler Mecliste.
Mayıs 15-te saat 11:00 Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde taqiqatçınıñ keçken sene fevral 26-da «kütleviy numayışlarnı teşkil etmesinde» qabaatlanğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ apis cezasını arttırmaq muracaatı baqılacaq.
Qırım parlamenti yanında Qırımtatar Milliy Meclis ve «Rus birligi» tarafdarları ile kütleviy miting keçti. Numayışnıñ teşkilâtçıları Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birligi» lideri Sergey Aksenov oldılar. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti cinaiy işni açtı. Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüv boyunca» aqımdaki seneniñ yanvar 29-da Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz yaqalandı. Rusiye Taqiqat komiteti Meclis reis muavini Ahtem Çiygoznğa 2015 senesi fevral 19-na qadar, soñra mayıs 19-na qadar apis müddetini belgiledi.


text:
Rusiye quvetleriniñ Ukrainada barışıqsever ealige qarşı canavarlıq yapqanına dair deliller peyda olğan soñ halqara toplulıq şokta olğanını bildire, Moskva ise bu haberlerni «provokatsiya» dep adlandırdı, dep haber ete Azatlıq Radiosınıñ ukrain hızmeti.
«Rusiye ordusı tarafından öldürilgen, namusına keçilgen ve ağır yaralanğan Ukraina barışıqsever insanları aqqında haberler takbih etilmeli», – dep bildirdi Yañı Zelandiyanıñ baş naziri Casinda Ardern jurnalistlerge Vellingtonda aprelniñ 4-nde.
«Rusiye yapqanları içün bütün dünya ögünde cevap bermeli», – dep qoştı o. Onıñ qayd etkenine köre, onıñ ükümeti Ukrainağa Rusiye istilâsına qarşı küreşinde qoltutmaq içün qoşma tedbirlerni muzakere etecek.
Yaponiyanıñ baş naziri Fumio Kisida adiselerni «halqara uquqnıñ bozuluvı» dep adlandırdı.
Rusiye yapqanları içün bütün dünya ögünde cevap bermeliCasinda Ardern
Beyanatlar Kyiv civarındaki Buçada yüzlernen barışıqsever insannıñ Rusiye ordusı tarafından soñki bir qaç afta içinde atıp öldürilgeni ve toplu mezarlarğa atılğanı ya da soqaqlarda qaldırılğanı aqqında haberlerden soñ oldı.
Berilgen malümatqa köre, qolları bağlı olğan vatandaşlarnıñ cesedleri ile fotoresimler insanlarnı şaşırttı, ve Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege ve qabaatlılarnı cinaiy taqipke oğratuvğa çağıruvnıñ sebebi oldı.
Frenkistan prezidenti Emmanuel Makron radioda bergen intervyüsında aprelniñ 4-nde Rusiye ordusınıñ Buçada yapqan «cenk cinayetleriniñ» alâmetleri bar, dep bildirdi.
Buçada olğanlar yañı sanktsiyalarnı ve tam tedbir talap eteEmmanuel Makron
«Buçada olğanlar yañı sanktsiyalarnı ve tam tedbir talap ete», – dedi Makron. O, qoşma sanktsiyalar Rusiyeniñ kömür ve cermay ihracınen bağlı olmalı, dep qoştı.
İspaniya baş naziri Pedro Sançes Rusiye ordusı Buçada «genotsid» yapacaq qadar ileri ketti, dep bildirdi.
«Bu cenk cinayetlerini yapqanlar cezasız qalmasın dep, elimizden kelgenini yapacaqmız», – dedi Sançes Madridde.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharova aprelniñ 3-nde aqşam devlet televideniyesinde çıqışta bulunıp, qabaatlavlarnı «provokatsiya» dep adlandırdı. O, Amerika Birleşken Devletleri ve NATO Rusiyeniñ itibarını tüşürmek içün resimlerni «sımarladı», dep delilsiz ayttı.
«Bu beyanatlarnıñ maqaleler çıqqan ilk daqqalar yapılğanı bu ikâyeni kimler «sımarlağanından» iç şübhe doğurmay», – dedi Zaharova.
Rusiye Mudafaa nazirligi bir delil köstermeyip, Buça fotoresimleri «Kyiv rejiminiñ daa bir sanalaştırması» ola ve Rusiye ordusı şeerni martnıñ 30-ndan evel terk etti, dep bildirdi.
Moskva, BM Telükesizlik şurasından aprelniñ 4-nde toplaşıp, Buçada «Ukraina radikallarınıñ provokatsiyası» olaraq adlandırğanlarını muzakere etmege rica etti.
Rusiye Tahqiqat komiteti aprelniñ 4-nde bir beyanat aydınlatıp, Buçada Rusiye ordusınıñ areketleri aqqında «yalan malümatnıñ» tarqatıluvınen bağlı «tahqiqat» aqqında ilân etti.
«Cinaiy emirler içün cevap bermek»
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Aprelniñ 3-nde çıqışta bulunıp, Rusiye ordusını şeerde «genotsid» yapqanında qabaatladı ve Kreml reberlerine arbiyleriniñ yapqanlarını körmeleri içün Buçağa kelmek kerekler, dep ayttı.
Böyle emirler. Böyle yerine ketirüv. Ve umumiy mesüliyet bar. Bu öldürüvler, bu işkenceler içünVolodımır Zelenskıy
«Rusiye Federatsiyasınıñ reberleri emirleri nasıl yerine ketirilgenini körsin isteyim», – dedi Zelenskıy video muracaatında, ukrain tilinden rusçağa keçip.
«Böyle emirler. Böyle yerine ketirüv. Ve umumiy mesüliyet bar. Bu öldürüvler, bu işkenceler içün… Eñsege atuv içün», – dedi o.
O, Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve onıñ arbiyleri ordularınıñ Ukrainada yapqanları içün cevap bermeli, dep ayttı.
«Qolları arqasında bağlanğan ve başsız insanlarnı tapqanda añlamayım», – dedi o, Kyivniñ şimaliy-ğarbinden 35 kilometrdeki Buça şeeriniñ soqaqlarında olğan cesedler aqqında.
Azatlıq Radiosınıñ Ukraina hızmetiniñ mühbiri aprelniñ 2-nde kiçik şeerniñ soqaqlarında vatandaşlarğa oşağan insanlarnıñ cesedlerini kördi. Tek bir yerde mühbir 10-ğa yaqın ceset kördi.
AP jurnalistleri Buçanıñ farqlı yerlerinde eñ az 21 insannıñ cesedlerini kördi. Doquz kişilik bir gruppanıñ cesedleri – episi adiy urbada – yerli sakinlerniñ aytqanına köre, Rusiye quvetleri baza olaraq qullanğan yer yaqınında yata edi. İnsanlar yaqından öldürilgenine oşay.
Ukraina akimiyeti eñ az 410 barışıqsever insannıñ cesedleri keçken aftağa qadar Rusiye arbiyleri tarafından kontrol etilgen Kyiv rayonında tapıldı, dep bildirdi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net/. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
Maqaleniñ aslı – Azatlıq Radiosınıñ saytında


text: homelift,ev asansörü,evtipi asansör,engelli asansörü,villa asansörü,panaromik asansör,Aufzug nach Hause,آسانسور خانگی,ascenseur de maison,ascensor de casa,مصعد المنزل,elevador residencial,дoMaшHий лифT,home elevator,ホームエレベーター,घर की लिफ्ट,dubleks daire asansörü,balkon asansörü,sessiz ev asansörü,camlı ev asansörü,ev içi asansör,hidrolik asansör,ev tipi engelli asansörü,kuyusuz asansör,pratik asansör,homeliftcenka,cenkahomelift,nobel ev asansörü,yerli ev asansörü,ithal ev asansörü,ev asansörü imalatı,


text:
Avgustnıñ 24-ünde Ukraina Mustaqilligi Kününiñ resmiy merasimine üç sabıq prezident - Leonid Kravçuk, Leonid Kuçma ve Viktor Yuşçenko keldi, dep bildire Radio Svoboda.
Beşinci prezident Petro Poroşenko ne Menlik marşına, ne de Ukraina qorçalayıcılarınıñ marşına keldi.
Poroşenko Facebookta yazğanı kibi, olar qadınenınen beraber Sofiya Kiyevska kilsesinde duada iştirak etti ve Elâk olğan Ukraina askerleriniñ hatıralıq çañına çeçek qoydı.
"Avropa Birdemligi" partiyasınıñ saytında, aktsiyada parlament spikeri Andrey Parubiy ve başqa hadimler iştirak etti, dep yazılğan.
Qaçaq sabıq prezident Viktor Yanukoviçten de bir haber olmadı.
Bugün, avgustnıñ 24-ünde, Ukraina, Mustaqillikniñ 28 yıllığını qutlay. Kyivniñ Hreşçatık baş soqağında arbiy parad yerine "Menlik Marşı" keçe.
Kyivde Veteranlar Marşı keçe, bu resmiy degil tedbir, onı yapmaq içün Donbass cenkiniñ veteranları ve faaller teşebbüs kösterdi.


text:
Rusiye, Türkiye Tış işler nazirliginiñ işğal altındaki Qırımda keçirilgen Devlet dumasınıñ saylavlarını tanımama beyanatını «diqqatsız qaldırmaycaq». Bu aqta Rusiye Tış işler nazirliginiñ resmiy vekili Mariya Zaharova ayttı.
«Türkiye Qırımnıñ Rusiye Federatsiyasınıñ suveren qısmı olğanını yahşı bile ve böyle beyanatlarnı bir vaqıt diqqatsız qaldırmağanımıznı bile», – dedi Zaharova «Solovyev Live» Youtube-kanalınıñ yayınında.
Onıñ aytqanına köre, Moskva «eki taraflı munasebetlerniñ inkişafına fayda ketirmeycek hulâsalar çıqara».
Türkiye Tış işler nazirligi derc etken beyanatta Ankara işğal etilgen Qırımda Rusiye Devlet Dumasınıñ saylavlar neticelerini tanımaycaq, dep bildirdi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırımda keçirilgen Rusiye Devlet Duma saylavlarınıñ neticelerini ve rey berüv esnasını Büyük Britaniya, ABD ve AB memleketleri tanımay.
Sentâbrniñ 17-nde Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda teşkil etilgen Rusiye saylavlarına ve işğal etilgen Donetsk ve Lugansk vilâyetleri rayonlarınıñ rey berüvge celp etilmesine qarşı narazılıq bildirdi.
Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası işğal etilgen Donbastan ve Qırımdan kösterilgen 33 namzetke qarşı sanktsiyalar kirsetti.
Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası Qırımda ve Donbasta Rusiye Devlet Duması saylavlarında komissiya erkânına kirgen, teşviqatçılar, namzetler ve közeticilerge qarşı sanktsiyalar kirsetmege vade ete.
Rusiye Qırımnı Rusiye toprağı dep saya ve, Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov 2016 senesi bildirgenine köre, halqara toplulıqnıñ işğal altındaki yarımadada saylavlarnıñ keçirilüvine bergen cevabına «qulaq asmay».


text:
Saq şeeri boyunca Rusiye Taqiat komitetiniñ Baş taqiqat idaresiniñ bölügi Saqta yüz bergen yanğın neticesinde üç balannıñ ölümi ile bağlı teşkerüvni keçire. Bu aqta bölükniñ matbuat hızmeti bildire.
«2015 senesi dekabr altısından yedisine keçer gecesi Saq şeerinde yanğın yüz berdi, neticede üç çağına yetmegen bala elâk oldı, evden üç insan çıqıp oldı – eki büyük adam ve bir bala. Al-azırda Qırımnıñ hastahanelerine ketirilgenler», – denile beyanatta.
Olğan malümatqa köre, yanğın gaz qızdıruv aletleriniñ qullanuvı ile bağlı. Al-azırda vaqianıñ şaraitleri ögrenile.
Qırım qurtarıcı hızmetleri elektrik ciyezlerini muqaytlıqnen qullanmağa çağırğan edi. Vaziyetni evlerde qızdıruv olmağanı ve fevqulâde vaziyet saqlanılğanı kerginleştire
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil.
Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım qamaçavı teşebbüsçileri dekabr 6 künü qıtaiy Ukrainadan yarımadağa elektrikniñ bir yolaq vastası ile berile bilecegi aqqında bildirgen ediler. Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko tasdiqaldı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Avropa Birligi (AB) Keriç köprüniñ qurulışında iştirak etken rusiyeniñ altı şirketine qarsı sanktsiyalar kirsetti. Bu qarar AB-niñ resmiy jurnalında derc etildi.
Olarnıñ arasında rusiyeli iş adamı Arkadiy Rotenbergniñ eki şirketi: PAO “Mostotrest” ve OOO “Stroygazmontaj” bar. Daa evel bu şirketlerniñ ekisi de amerikan sanktsiya cedveline kirsetilgen edi.
AB-niñ cedveline AO "İnstitut Giprostroymost – Sankt-Peterburg", AO "Sudostroitelnıy zavod "Zaliv", OOO "Stroygazmontaj – Most" ve Vologda şeeriniñ AO "VAD" de bar.
İyünniñ 18-ine AB-niñ Şurası Rusiye ilhaq etken Qırımğa qarşı olğan sanktsiyalarnı daa bir yılğa uzattı. Olar AB-de bölükleri olğan şirket ve şahıslarğa aittir ve 2019 senesi iyün 23-üne qadar üküm sürecek.
Mayısnıñ 16-nda rusiyeli memuriyet Keriç boğazı üstünde qurulğan köpürniñ avtoyol qısmı yengil avtomobillerniñ areketi içün açıldı. Köpürniñ demiryol qısmı şimdilik qurulıp bitirilmedi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye ilhaq etken Qırımda Keriç köpüriniñ qurğanı Kremlniñ halqara uquqqa sayğısızlıq köstergeniniñ nevbetteki misali olğanı aqqında aytqan edi.
Avropa birligi Rusiye ve ilhaq etilgen Qırım arasında qısmen açılğan Keriç köpürini tenqit etken edi. 2014 senesi Qırım ilhaq etilgen soñ, Ukraina Rusiye ile tizilgen köpür qurulışınen bağlı muqaveleden çıqtı.


text:
5 jeltoqsanda Aqtöbe oblısı jwmıspen qamtudı üylestiru jäne äleumettik bağdarlamalar basqarması qamauda otırğan qaraqalpaq belsendisi Tileubike YUlda..
27 qaraşadan beri jılusız qalğan Ekibastwr qalasınıñ jılu elektr ortalığı uçaskelik bastığınıñ mäyti öz köliginen tabıldı. Bwl turalı jergilikti BAQ-t..
Moñğoliya astanası Wlanbatırda üş künnen beri ülken naralızıq şarası ötip jatır. Ereuilşiler Ükimet üyine basıp kirip, alañdağı şırşalardı örtegen. N..
Bir qatar şeteldik BAQ-tıñ habarlauında Düysenbi küni tañerteñ Reseydiñ eki birdey aerodromında jarılıs bolıp, eki bombılauşıı Tu-95 wşağı zaqımdalıp,..
Şeşenstan basşısı Ramzan Qadırovtı sınağan oppoziciyalıq şeşen blogeri Tumso Äbdirahmanovtı Şveciyada öltirip ketti. Bwl turalı 1ADAT telegram-arnası..


text:
Liseylere qebul elan edildi
31 İyul 2014 Cümə Axşamı 11:06
Liseylere qebul imtahanları 15-16 avqust tarixlerinde iki merhelede keçirilecek.
Tehsil Nazirliyinin nezdindeki Fizika-riyaziyyat ve informatika temayüllü ve Kimya-biologiya temayüllü liseylerin VII, VIII ve IX siniflerine şagird qebulu elan edilib. Nazirikden ANS PRESS-e verilen melumata göre, liseylerde yüksek qabiliyyetli şagirdlerin tehsili üçün ferqli proqram tetbiq olunacaq, istedadı ile seçilen mekteblilerin yerli ve beynelxalq olimpiadalara hazırlanması üçün müvafiq şerait yaradılacaq.
eneneleri ile seçilen, tecrübeli pedaqoji kollektive malik her iki lisey şagirdlerin yüksek hazırlıq seviyyesini temin etmek üçün zeruri maddi-texniki baza ile techiz edilecek.
Bununla yanaşı, şagirdler dövlet hesabına gündelik yemek ve ehtiyac yarandıqda yataqxana ile temin olunacaqlar.
Liseylere qebul imtahanları 15-16 avqust 2014-cü il tarixlerinde iki merhelede keçirilecek. Birinci merhelede namizedlerin intellektual potensialını müeyyen etmek üçün psixoloji test teşkil olunacaq. İkinci merhelede VII sinif şagirdleri Azerbaycan dili ve riyaziyyat, VIII ve IX sinif şagirdleri ise Azerbaycan dili, riyaziyyat, fizika, kimya ve biologiya fenlerinden liseylerin profiline uyğun olaraq imtahan verecekler.
Müsabiqede iştirak etmek isteyen şagirdler avqustun 12-dek liseylerde yaradılmış qebul komissiyalarına erize ile müraciet ede bilerler.
DOSTLARINLA PAYLAŞ:


text:
Feneçka – bu yiplerden, şeritlerden, boyuncaqlardan, teriden yasalğan bilezlik. Hippi yaşlar medeniyetiniñ vekilleri Şimal Amerika tamır halqından olarnı körip, begenip, örmege başladı ve bu motnı bütün dünyağa darqattılar. Feneçka ingliz tilinde fhing – nesne demektir.
Olarnı eki türlü örmek usulı bar:
- Qıya
- Doğru
Feneçkanı örmek içün müline yiplerini alayıq. Yipni kesemiz (5-10 dane), 50-60 sm yeter.
Yipni qoşıp bağlaymız. Pekitemiz.
Eki yipni ayırıp, 2 kere bağlaymız (baş yipni tartmaq kerek).
Bir yipni qaldırıp, ekinci kelgen yipni üçüncisinen bağlaymız (2 kere).
Sıranıñ soñunace çıqamız.
Ekinci sıranı kene başından başlaymız.
Uzunlığını qol qalınğına köre yapamız.
Bilezlikni yarım saat içinde bitirmege mümkün.


text:
IT mütehassısları Qırımnı terk ete, amma yarımada tışına çıqqanlarnıñ sayısı tam belli degil, bunı Internet Invest Group şirketiniñ müdiri Aleksandr Olşanskiy Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde bildirdi.
«Avropada programmacılar serbest zenaat insanları olaraq sayıla – ressam, çalğıcılar kibi. Bu insanlar içün olarnıñ ruhiy alı, sağlığı müim. Bu ise olarnıñ etrafında olğan duyğulı zeminge bağlı. Menimce, Qırım ile olğanını insanlarnıñ belli bir sayısı qabul etip olamadı. Ve «Büyük topraqqa» ketti», – dey o.
Olşanskiyniñ sözlerine köre, IT-mütehassısları VPN-birikmesini qullanıp, Qırımda olğan Avropa ve Amerika sanktsiyalarını qolaylıqnen körmemezlikke ura bide, şunıñ içün yarımadanı terk etken mütehassıslarnıñ tam raqamı belgisizdir.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
«Mayıs 3 işi» iştirakçilerinden biri Edem Osmanov bir yıllıq şartlı apis cezasına maküm etildi, dep bildirdi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl.
«Bugün Ermeni Bazar şeer mahkemesinde «mayıs 3 işi» iştirakçi Edem Osmanovğa qarar seslendirildi. Prokuror eki yıllıq apis cezasını talap etken edi, amma mahkeme bir yıllıq şartlı tevqif ükmüni belgiledi. Dekabr 6 künü mında Tair Smedlâyevniñ işi baqılacaq», – yazdı o Facebookta.
Qırımda 2014 senesi mayıs 3-de qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevni qarşılav vaqtında uquq qoruyıcı organlar hadimlerine zarar ketirüvde şeklengen qırımtatar faalleri Tair Smedlâyev ve Edem Osmanovnıñ işleri boyunca evelki mahkeme toplaşuvı oktâbr 27-de oldı.
Qırımtatar faali Tair Smedlâyev Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından Eski Qırımda 2014 senesi oktâbr 22 künü yaqalandı. Bıltır dekabr ayında apis cezasını kefaletke deñiştirdiler.
Edem Osmanovnı 2015 senesi yanvar 19 künü yaqaladılar. Yanvar 21-de mahkeme onı eki aylıq apis cezasını maküm etti. Fevral 25 künü Osmanovnı kefalet boyunca SİZOdan azat ettiler.
Evel Qırımnıñ Rusiye prokuraturası bildirgeni kibi, Ermeni Bazar şeer mahkemesi Aqmescit rayonı 45 yaşında Edem Ebulisovnı «mayıs 6 işi» boyunca qabaatlı tanıdı, oña 40 biñ ruble miqdarında para cezası berildi.


text:
Rusiyege boysunğan İçki işler nazirliginiñ Qırım baş idaresinde sanatoriyler biriniñ hadimleri şifahane yanında yerleşken savuttan soba yaqarlığını (mazut) tökkenlerini belgilendi. Müessise matbuat hızmetiniñ malümatına binaen, teşkilâtqa 180 biñden ziyade ruble miqdarında maddiy zarar ketirildi.
Bunen beraber, aselet başqasınıñ malına zarar ketirüv ya da yoq etüv aqqında madde boyunca cinaiy iş açılğanı aqqında bildirile.
«Yüz bergen vaqianıñ şaraitini ve qanunsız areketler yapqan şahıslarnı belgilemek içün operativ-taqiqat işleri alıp barıla», – dep aytıla beyanatta.
Mayıs ayında Aqyar deñiz yalısında yermay maddeleriniñ tökülmesi qayd etildi.
Qırımda Rosprirodnadzor (Rusiye tabiat nezareti) temsilcileriniñ malümatına köre, yermay maddeleri gemilerniñ birinden töküldi.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Rusiye Federatsiyasına bu vaqia boyunca şikâyet etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İşğal etilgen Qırımda köylerde yaşlar içün mesken şaraitiniñ eyileştirilmesine iddiası olğanlarnıñ cedvellerini tizmege başlaycaqlar.
Moskvağa boysunğan Qırım köy hocalığı nazirliginiñ matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, avgust 30-dan sentâbr 9-ğa qadar rayonlar ve şeer okrugları memuriyetlerinde köy yerlerinde mesken şaraitiniñ eyileştirilmesi boyunca merasimlerniñ iştirakçileri cedveliniñ tizilmesi içün arizalar qabul etilecek.
Beyanatta yaş qorantalar ve yaş mutehassıslarğa diqqat etile. Cedveller «2014-2017 seneleri ve 2020 senesine qadar müddetine köy topraqlarınıñ istiqrarlı inkişafı» federal programması çerçivesinde tizile, dep qayd ettiler müessisede.
Sene başında bildirilgen edi ki, Qırımda 2016 senesi «Köy topraqlarınıñ istiqrarlı inkişafı» programması «köy yerlerde yaşağan vatandaşlarnıñ, bu cümleden yaş qorantalar ve yaş mutehassıslarnıñ mesken şaraitiniñ eyileştirilmesine» 55,5 million ruble ayırılmasını belgiley.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye işğalinden soñ yarımadada yaşamağa qalğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları tintüv, yaqalav, yerli uquq qoruyıcıları tarafından diger basqı havfından fikirlerini açıqtan aytıp olamay. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde «Qırım» Fondu»nıñ başı Riza Şevkiyev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, yarımadada yerli akimiyet «Meclisniñ Qırımda sedası olmasın dep, basqı» ete.
«Meclis azalarından bazıları qıtaiy Ukrainağa köçmege mecbur oldı, qalğanlar fikirlerini açıqtan bildirip olamay, çünki birden FSB çağıruvları başlanır ve ilâhre», – dey yarımadanı terk etmege mecbur olğan Şevkiyev.
O, oña Rusiye mahsus hızmetleriniñ hadimlerinden kelgen fondnıñ faaliyeti ile bağlı telkifler aqqında tarif etti
«Maña aytılğanı kibi, eger de «Qırım» Fondu» qarşılıq köstermege devam etse, ve mülkiyetini qabiledeşlerine bermese, böyle alda cinaiy işni açıp, apiske atacaqlar. Fond mülkiyetini akimiyetke yaqın olğan insanlarğa bersin dep, böyle bir tenbiye kelgen edi», – dey Şevkiyev.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti yarımadağa qırımtatarlarnıñ yetekçileri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa kirişilerini yasaq etti. Meclis azaları ve uquq qoruyıcılardan bir qısmı yarımadanı terk etmege mecbur oldı. Qırım ve Rusiyede repressiyalar aqqında bildirüvlerni abartılğan dep sayalar.


text:
Almatı qalasınıñ Almalı audanında Aquastars basseynder jelisiniñ birinde onnan astam bala ulanıp, «Balalar şwğıl medicinalıq järdem ortalığına» jetkizilgen. Bwl turalı aqparat qwraldarı habarladı.
Qalalıq Sanitarlıq-epidemiologiyalıq baqılau qızmeti departamenti taratqan aqparat boyınşa, därigerler 17 adamdı qarap, 14 balanıñ on biri auruhanağa jetkizilgen. Olardıñ jağdayı ortaşa dep aytıladı.
Jüzuge baulu şeberlik sabağı kezinde 12 men 14 jastağı balalar hlor buına ulanğan. Aldın ala aqparatqa qarağanda, dozalau stanciyasınan aqau payda bolıp, basseyndi tazalaytın «Emoveks» swyıtılğan hlorınıñ mölşeri qalıptı normadan asıp ketken.
«Tergeudiñ aldın ala mälimetteri boyınşa, basseyn ökiliniñ aytuınşa, bir apta bwrın sudı hlorlau boyınşa jaña apparat ornatılğan, ol kenetten isten şığıp, hlor basseyn suına aralasıp ketken», – delingen departament habarlamasında.
Qazirgi kezde datçik auıstırılğan. Oqiğa ornında tötenşe jağday mamandarı jwmıs istep jatır. Aua men sudıñ qwramı tekseriledi.
Almatı policiya departamenti balalardıñ ulanu faktisi Qılmıstıq kodekstiñ 306-babı («Qauipsizdik talaptarına jauap bermeytin tauarlardı şığaru nemese satu, jwmıstardı orındau ne qızmetterdi körsetu») boyınşa sotqa deyingi tergep-tekserudiñ birıñğay tizimine tirkelgenin habarladı. Qılmıstıq is boyınşa is jürgizudi Almalı audandıq policiya basqarması jürgizedi.


text:
Qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırov, Kremlniñ kontroli altında bulunğan Kefe şeer mahkemesi tarafından qarar bildirilgen soñ, ceza muddetiniñ şartlı olğanına baqmadan, kene de siyasiy mabüstir. Bunı Qırım aq-uquq qorçalayıcıları gruppasınıñ idare başlığı Olga Skrıpnık, Qırım.Aqiqat içün bergen izaatlarında bildirdi.
Skrıpnık: «Biz, adamğa şartlı ceza berilgenini köremiz, lâkin buña rağmen, bizim hulâsalarımızğa ve em Ukraina, em de halqara aq-uquq qorçalayıcılarnıñ fikrine köre, adam siyasiy mabüstir, çünki onıñ azatlığı siyasiy sebeplerden dolayı sıñırlanacaq. Bu iş, tam bir siyasiy motivni daa bir kere tasdiqladı, imaye ise Kadırov yapqan areketleriniñ Rusiye qanunlarına zıt kelmegenini bir qaç kere isbatladı», – dep qayd etti.
Aq-uquq qorçalayıcısı, Qırımda, Qırım Ukrainağa ait denilgeni içün bu endi üçünci mahkeme qararıdır, dep qayd etti. Lâkin bundan evelki eki işten (Mıkola Semena ve İlmi Umerovnıñ işlerinden) farqlı olaraq bu sefer Suleyman Kadırovnı bunı söylegeni içün degil de, başqalarnıñ sözlerine bergen izaatları içün muhakeme ettiler.
«Bu sözler açıq bir halqara normalar, OON qararlarına esaslana, bu vesiqalarnı Rusiye devleti de tanıy. Akem ve bütün davanıñ mantığı bütünley bozuq. Demek, Suleyman Kadırovnı kibi bütün qalğanlarnı ve şu cümleden Qırım Ukraina olğanına işaret etken halqara topluluğını da muhakeme etmek kerek», – dep ilâve etti o.
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Kefe şeer mahkemesi martnıñ 1-nde qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırovnıñ işi boyunca qararını ilân etti. Mahkeme oña şartlı olaraq eki yılğa azatlıqtan marum etüv ve bu muddet içünde cemiyet içinde faaliyet köstermekni yasaq etüv cezasını tayin etti.
Fevralniñ 28-nde Rusiye prokurorı Suleyman Kadırov içün şartlı olaraq üç yılğa azatlıqtan marum etüv ve cemiyet içünde faaliyet köstermekni yasaq etüv cezasını istedi.
2016 senesiniñ oktâbrinde Rusiye telükesizlik hadimleri qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırovnıñ evini tintmek içün keldi ve ondan noutbuk ile telefonını aldılar. 2016 senesi oktâbrniñ 11-nde Kadırov separatizmden şübheli tanılıp, oña qarşı cinaiy iş açıldı.
Qabaatlavnıñ versiyasına köre, Kadırov 2016 senesi martında, özüni Aqmescitten bir qırımtatar olaraq tanıtqan ve Ukrainanıñ kontroli altında bulunmağan Donetsk ve Lugansk vilâyetlerini azat etmek içün «Qırım» batalyonınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında bildirgen nasıldır Demyan Demyanenkonıñ videoroligini repost yaptı. Bir qaç aydan soñ repostnıñ altında, içinde, cümleden, «Qol tutam, Qırım evelden de, şimdi de ve kelecekte Ukraina olacaq» sözleri olğan Kadırovnıñ izaatı peyda oldı. Oña qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi boyunca iş açıldı. Qabaatlav FSB ekspertleri tarafından yapılğan ve Kadırovnıñ izaatında Rusiyeniñ topraq bütünliginiñ bozulmasına davet olğanını isbatlağan ekspertizağa esaslana.
2017 senesiniñ aprelinde Rusiyeniñ maliy monitoringi boyunca hizmeti Kadırovnı ekstremistler ve terroristler cedveline kirsetti.
Kadırov özü, cinaiy işi – öz noqtai-nazarını faal surette ifade etkenine ve aq-uquqnı qorçalav saasındaki faaliyetlerine cevaben mahsus hizmetler tarafından yapılğan provakatsiyadır, dep iddia ete.


text:
Belgorod vilâyetinde tren yolları yanında tüşken raketa parçaları sebebinden Novooskolsk okrugında trenlerniñ areketi toqtatıldı. Bu aqta Belgorod vilâyetiniñ yolbaşçısı Vâçeslav Gladkov Telegram kanalında haber ete.
Belgorod vilâyetiniñ valisi aytqanına köre, oktâbrniñ 14-nde saba Novıy Oskol rayonında ava mudafaası bir qaç raketanı tüşürdi. Olarnıñ parçaları tren yolundaki elektrik hatlarına zarar ketirdi. Adise neticesinde yaralanğanlar yoq.
Bundan evel Belgorodda raketa parçaları ya da uçucısıznıñ parçaları sebebinden çoq qatlı ev zarar kördi. Şeerde ava mudafaa sisteması çalıştı. Neticede bir silâ anbarında patlav oldı. Regionnıñ akimiyeti bu adiseni Ukrayına tarafından açılğan ateşnen bağlay.
Ukrayına tarafı Belgorodqa qarşı ateş aqqında bildirmedi. Ukrayına Rusiyege qarşı açılğan ateşni resmiy şekilde izaatlamay. Cenk başlağanından Belgorodda bir qaç kere patlavlar oldı, ilk malümatqa köre, sebebi ateş oldı. Birinde bir qaç kişi öldi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Kelecek sene devamında Qırım nefaqacıları «Nefaqa Fonduna» arttırılğan nefaqağa aqqları bar olğanını tasdıqlağan vesiqalarnı teslim etmek kerekler.
Bunı Qırım «Nefaqa Fondunıñ» reberi Marina Şçerbina Aqmescitte matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete Qırım «akimiyetiniñ» ruporı «Krıminform».
2015 senesi yanvarniñ 1-den başlap qırımlılar nefaqa arttırılması içün buña zarur olğan vesiqalarnı Nefaqa Fonduna teslim etecekler.
Böyle bir şart işğal etilgen Qırımda yaşağan Rusiye vatandaşlarını nefaqanen teminlev hususiyetleri aqqında qanunda qayd etilgen.
Şçerbinanıñ aytqanlarına köre, böyle bir aqnı tasdıqlağan vesiqalar 2015 senesi dekabr ayında berilse de, nefaqa miqdarı kelecek sene yanvarniñ 1-den başlap arttırılacaq.


text:
Densaulıq saqtau ministrliginiñ birneşe ret özgergen boljamın memlekettik bas sanitar däriger bügin tağı tolıqtırdı.
Särsenbi küni ötken onlayn-brifiñte Qazaqstannıñ bas sanitar därigeri Ayjan Esmağambetova köktemniñ soñına deyin elde tirkelgen nauqastar sanı 5 mıñnan asatının mälimdedi.
«Qazaqstan boyınşa säuir ayınıñ aqırına deyin 3400 jağday, al mamır ayınıñ soñına deyin 5300 nauqas tirkelui mümkin dep boljap otırmız», – dedi Esmağambetova.
Onıñ sözinşe, keyingi kezde tirkelip jatqan keysterdiñ köbi şetelden kelgen azamattardıñ esebinen ösipti. Soñğı eki aptadağı 200 jağday osı sipatta anıqtalğan körinedi. Bwl jöninde memlekettik bas sanitar «Bwl elde işki ğana emes, sonımen birge sırtqı qauiptiñ bar ekenin körsetedi, säykesinşe boljamdı birşama tüzetuge tura keldi», – dedi.
Bwğan deyin Ayjan Esmağambetova elimizde koronavirus infekciyası «şarıqtau şegine jetti» dep mälimdegen. Ol tirkelgen nauqastar sanı «säuirdiñ soñına qaray 2700, al mamır ayınıñ ayağında 4000-ğa jetetinin» habarlap edi.
Ötken täulikte ministrlik 167 adamnıñ auru jwqtırğanın rastadı. Qazaqstan keyster sanı boyınşa 47 künde 58-orınğa twraqtadı. Sonıday-aq eldegi 17 öñirdiñ 11-inde dertke şaldıqqandar sanı jüzden asqan. Qazirgi uaqıtta 3 078 adamnıñ koronavirus infekciyasın jwqtırğanı belgili. Ökinişke qaray, onıñ 25-i qaytıs boldı. Äzirge 774 adam dertinen ayığıp şıqqan.


text:
Türkiye Danıştayı memleketniñ akimiyetine İstanbuldaki Ayasofyanı cami olaraq ibadetke açmağa imkân bergen qararnı derc etti. Ayasofya 1934 senesi noyabrniñ 24-nde müzey statusını aldı, 1935 senesi bu qararnı Türkiye Cumhuriyetiniñ birinci prezidenti Mustafa Kemal Atatürk imzaladı, dep bildire «Nastoyaşçeye Vremâ».
Lâkin 2020 senesi Türkiye Devlet şurasınıñ palatası Nazirler şurasınıñ 1934 senesi alğan müzey yapmaq qararını lâğu etti. Türkiye Devlet şurasınıñ qararına itiraz bildirgen Qadimiy abide ve tabiatnı qorçalav birliginiñ aytqanlarına baqmadan, Danıştay bu qararnı qanunğa uyğun tanıdı.
İstanbuldaki ibadethane imperator Konstantin tarafından qurulğan birinci Aziz Sofya ibadethanesi yerinde imperator Yustinian tarafından VI asırda quruldı. 31 metr diametrli qubbe ile 55 metr yükseklikte büyük bina asırlar devamında dünyanıñ eñ büyük hristian ibadethanesi ve Konstantinopol patriarhınıñ ortodoks kafedrası olğan edi. Bu ibadethanede 1054 senesi hristianlıq katoliklik ve ortodokslıqqa bölündi.
Bundan soñ dört asır devamında Sofya bütün ortodokslılar içün baş kafedral sobor oldı. 1453 senesi mayısta Konstantinopol inqirazından soñ aman-aman 500 yıl devamında Ayasofya cami edi.
1935 senesi Türkiye Cumhuriyetiniñ birinci prezidenti Mustafa Kemal Atatürk Ayasofya müzeyi aqqında ükümet fermanını imzaladı. Müzey statusını alğan Ayasofya UNESCO dünya mirası cedveline kirsetildi.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan 1934 senesiniñ qanunında Atatürkniñ imzasınen bağlı şübhelerini çoq aytqan edi. Bu fikirge bir qaç türk tarihçısı da qol tutqan edi, meselâ, Türkiye siyasetçisi Yusuf Halacoğlu: onıñ aytqanına köre, bu imza politsiya vesiqalarındaki imzalarnen qıyaslansa, farqlı olğanı körüne.
Ayasofyanıñ cami statusını qaytarmaq qararını siyasiy sebeplernen ve Erdoğannıñ cemiyetni islâmlaştıruv siyasetinen bağlaylar. Müzeyniñ cami olaraq ibadetke açılmasına Yunanistan, Rusiye ve UNESCO ve Ukraina Ortodoks kilsesiniñ vekilleri faal şekilde qarşı çıqqan edi.
Rusiye pravoslav kilsesiniñ yolbaşçısı patriarh Kirill, Ayasofyağa cami statusınıñ qaytarıluvı «hristian dünyası» içün telüke yaratacaq ve «rus halqında büyük ağrı doğuracaq», dep bildirgen edi. UNESCO vekilleri ise Türkiye devleti binanıñ içi ve tışında «bir deñişme olmaycağını temin etmeli» ve «bir deñişme yapmaqtan evel» UNESCOğa haber etmeli, bu meseleniñ ise Dünya mirası komiteti tarafından baqılması kerek, dep qayd etken edi. Bu tenbi «em şarq, em ğarp sanatına tesir etken» Ayasofyanıñ freska ve mozaikalarında bir şey deñişmemeli, dep qayd ete.


text:
Yalta avtovokzalınıñ aşağı platformasında belgisiz bir aletni taptılar, bu sebepten platformanı politsiya ve Fevqulâde işler nazirliginiñ hadimleri sarıp aldılar.
Qırım.Aqiqatqa aytılğanı kibi, fevral 16 künü vokzal hadimi aşağı platformada hucur bir areket etken erkekni kördi. Soñra, adam ketti, madde ise merdiven astında qaldı.
Eski radioğa oşağan aletni tapqan qaravul bunı politsiya ve Fevqulâde işler nazirligine bildirdi. Şimdilik avtovokzalnıñ aşağı platforması sarıp alınğan.
Al-azırda vaqia yerinde Aqmescitten kelecek patlav aletleri boyunca mütehassılarnı bekleyler, Federal havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri çalışmaqta.


text:
«Tälipterdiñ otbası müşeleri Päkistanda twradı». Mwnday mälimdemeni Päkistannıñ işki ister ministri Şeyh Raşid Ahmed rastadı. Ol jeksenbi küni päkistandıq «Geographic News» arnasına bergen swhbatında «Taliban» müşeleriniñ jaqındarı öz elinde, tipti Islamabadqa (Päkistan ortalığı) jaqın audandarda twratının moyındağan.
Raşid Ahmat swhbatında: «Tälipterdiñ otbasıları osında, Päkistannıñ Ravat, Loybel, Barakahu jäne Tarnur qalalarında», – dep ortalıq qala Islamabad mañındağı audandardı körsetken. Ol jäne «Keyde qaza bolğan tälipterdiñ mürdeleri de osında äkelinedi, tipti jaralıları osında emdeledi», – degen.
Auğanstan men Päkistan
Auğanstandağı Päkistannıñ ıqpalınıñ basım ekenin, tipti Auğanstandağı qarulı toptar men özge de zañsız äreketterdi baqılauında wstaytını turalı bwğan deyin de aytılıp kelgen. Eki eldiñ ortasında bar bolğanı 2600 şaqırımdıq aşıq şekara bar dep qaraytın sarapşılar da kezdesedi. Kabuldıñ resmi biligi «Taliban» qozğalısın astırtın qoldauşı dep Islamabad biligin jii ayıptaydı. Biraq, bwl aytılğandar men ayıptaulardı Päkistan tarabı joqqa şığarıp kelgen. Päkistan resmi twlğasınıñ, onıñ özinde joğarı lauazım iesiniñ bwl moyındauı kütpegen jañalıq boldı.
Eldegi wzaq jıldıq soğıstar men twraqsızdıqtan bas sauğalağan köptegen auğanstandıqtardıñ Päkistanğa qonıs audarğanı belgili. Päkistannıñ resmi mälimetterinde elde 3 mln şamasındağı auğanstandıq bosqın bar dep körsetilgen. Päkistan sonday-aq «Taliban» qozğalısınıñ jasırınatın eli ekeni de aytıladı.
Ötken aptada Päkistan SİM jetekşisi Şah Mahmud Kureşi Auğanstan taqırıbında jurnalisterdiñ swrağına jauap bergen bolatın. Ol da AQŞ pen NATO küşteri Auğanstannan şegingennen keyin elde twraqsızdıq pen zorlıq-zombılıq ornaydı dep sanaytının jetkizgen. Auğanstandağı zorlıq-zombılıqtıñ küşeyuinen Päkistan tarabı da alañdaulı ekenin jetkizgen.
Swhbatında Päkistan sırtqı ister ministri Auğanstanda azamattıq soğısı örşip, twraqsızdıq jaylasa bwl jağday Päkistan üşin de qauipti bolatının, aytalıq Päkistannıñ terrorizmge qarsı is-qimıldarınıñ qazirge deyingi nätijesin joqqa şığaradı jäne köptegen bosqındardıñ elge kiruine sebep boladı degen oyın aytadı. «Biz 3 millionğa juıq auğan bosqındarın qabıldadıq jäne olarğa qamqorlıq jasadıq. Odan da köp bosqındı qabılday almaymız, öytkeni onıñ ekonomikalıq twrğıdağı auırtpalığın kötere almaymız», – degen.
Sonımen tälipter kimder? "Taliban" qalay qwrılğan?
Anığında «Taliban» turalı äñgime Keñes odağınıñ Auğanstannan äsker şığarğan kezinen bastaladı. Ärine, KSRO-nıñ maqsatı Auğanstandağı resmi bilikti qoldap, elde twraqtılıq ornatu dep aytıladı. Biraq, auğan jerinen Keñes äskeri şegingende elde twraqtılıq ornay qoymağan edi. Şeteldik sarapşılar Keñes odağı Auğanstandı eñ qajetti kezde tastap ketti dep te aytadı. Alayda, ol kezde qızıl imperiyanıñ öz irgesi de sögilip jatqan kez-tin. Eldegi bilik üşin talas sol küyinde qaldı, sol kezdegi bilik twraqtılıqtı qalpına keltiruge därmensiz boldı. Bwnday aumalı-tökpeli kezeñde Keñes äskeriniñ elden şığuı azamattıq soğısqa jol aştı. Eldi twraqsızdıq jaylap, zorlıq-zombılıq küşeydi.
Mine osı kezde «Taliban», yağni tälipter (talabalar – student, şäkirt degen mağınada) sahnağa şıqtı. Tälipter negizinen Keñes äskeri Auğanstanğa kirgen kezde qaza tapqan modjahedterdiñ balalarınan qwralğan medrese şäkirtterinen qwraldı. Talabalardıñ qwrğan wyımı «Taliban» wyımı dep ataldı.
Alğaşında, soğıs pen zorlıq-zombılıqtan şarşağan Auğanstan qoğamı üşin tälipter ümit otın jaqtı dese de boladı. Sebebi, olar baqılauına wstağan öñirler köbinde qaqtığıstardan aman twrdı. Degenmen, keyin tälipter Kabul biligine qauip töndirip, şariğat jolımen basqarılatın islamdıq memleket qwratındarın körsetti.
«Taliban» özdiginen payda boldı ma?
Medrese şäkirtteri özdiginen wyım qwrıp, özdiginen soğısqa aralastı ma? Sarapşılardıñ basım köbi bwğan kelispeydi. «Taliban» belgili bir küşter jağınan arnayı wyımdastırılğanın köptegen eldiñ sarapşıları öz zertteulerinde körsetken. Tipti, «Talibandı qwruşı», «Talibannıñ anası» nemese «Talibannıñ äkesi» atalğan Päkistan prem'er-ministri de bar.
Taqırıp boyınşa qırğızstandıq sarapşı Orazbek Moldaliev 1997 jılı Päkistan prem'er-ministri Benazir Buhodo hanımnıñ BBC-ge bergen swhbatın alğa tartadı. Buhodo «Talibandı» qwruşılar turasında aytqanda «Bir ğana Päkistan emes, olardı dayındauğa bir qatar arab memleketteriniñ qarjılay qoldauı bolğanın, tipti AQŞ pen Britaniya da kömekteskenin» aytqan.
1996 jılı tälipter Kabulda bilikti basıp aldı. Olardıñ islamdıq memleket qwru turalı maqsattarın qoldağan arab memleketteri de bolğan. Päkistan, Saud Arabiyası jäne BAÄ jağınan resmi moyındalğan kezi de bar. Biraq, dini radikaldı sipattarınan qauiptegen köptegen memleketter olardı bilik retinde moyındamadı. Tipti köptegen elderde ekstremistik, terrorlıq top retinde tanıldı. Qazaqstan Respublikası joğarı sotınıñ 2005 jılğı 15 naurızdağı şeşimine say «Taliban» wyımınıñ el aumağındağı äreketine şekteu qoyılğan.
Otandıq BAQ nazar audaruı kerek
Asıra siltep, ayğayğa süren qosqandıq emes, bwl künde Orta Aziya qauipsizdigi men twraqtılığı jaña sın-qaterlerdiñ aldında twr. Süriya men Irak jerindegi jağday birşama twraqtanıp, endigi «oyın alañı» Qazaqstandı qamtığan aymaqqa qaray jaqınday tüsti. Aytpağımız – tağı da Auğanstan taqırıbı.
Wlttıq müdde men qauipsizdik twrğısınan, qazir Orta Aziya elderi üşin bastı mindettiñ biri – Auğanstanda bolatın özgeristerdi, ıqtimal qauip-qaterlerdi qalt jibermey qadağalap, aymaqta sırtqı küşter qanday maqsatta qanday qadamdar jasap jatqanın baqılaudan şığarmau bolıp twr. Mäseleniñ özektiligine qaramastan, bwl taqırıp Qazaqstandağı BAQ-ta jetkilikti deñgeyde köterilip jatır dey almaymız. Ärine, attandap, baybalam salıp jwrt köñiline ürey wyalatuğa bolmaytını şın. Degenmen, irgedegi qauip turalı qoğam müşelerin jan-jaqtı habardar tip, ol turalı tüsinigin tereñdetip, äleumettik pikirdi wlttıq müddege layıq bağıtqa qaray toptastıru BAQ-tıñ bastı funkciyası ekenin de ayta ketuimiz kerek.