text:
Yäşellär xäräkäte köräş mäydanınnan kitärgä aşıyqmıy
Tatarstannıñ Atomğa qarşı xäräkäte häm Qazan universitetı studentlarınıñ Tabiğätne saqlaw oyışması, çärşämbedä Tatar ictimaği üzäge binasında ütkärgän tügäräk östäl “Tübän Qama susaqlağıçında su bieklegen kütärü problemnarı” dip ataldı. Tatarstannıñ Yäşellär xäräkäte köräş mäydanınnan kitärgä aşıyqmıy. Nindi köräş mäydanı da ul tağın, nindi yäşellärme? Yäşellär, şuşı ekologiä, äylänä-tirä möxitne saqlarğa omtılğan oyışma wäkilläre bulsa, köräş mäydanı alar öçen xäzer kiñ wä şiroki, kem äytmeşli. Tatarstan, kürşe Başqortostannan qalışmıy, atom stansiäse tözi, energiä qıtlığın ällä nindi küräzäçelär kebek, aldan sizep, Qama yılğasında su kütärä. Tatar AESı, yäğni Tübän Qama rayonınıñ cire ubılırğa torğan Qama Alanı bilämäsendä atom stansiäse tözü turında küp söylänelde. 90 yıllarda tözeleşne tuqtatırğa qarar qılınğan bulsa da, xäzer respublikanıñ aldağı biş yıllığa sotsial'-iqtisadıy üseşen çamalağan programmada, yañadan tözü ixtimalı bar dip aqqa qara belän yazılğan. Döres, deputatlar, sentäber ayında bu aqqa qara belän yazılğan programmanıñ fälän yözençe bitendäge AES turındağı matdäne uqıp tormağannar. Tatarstan parlamentı deputatları, şap itterep, yazılğan ikän, dimäk tözergä dip qulların kütärgännär, yäki anda knopkağa basqannar. Xäyer monda eş tügel. Deputatlar uqıp çığa almağannı Yäşellär uqıp, tabıp, centekläp öyrängännän soñ, gawga kitte. Nigä AES Tatarstanğa? Energiäneñ artığın çitkä sata, äle bit Tatarstan. Xäzer AES tözep kenä qalmıy, distä meñlägän gektar uñdırışlı cirlären su astına qaldırıp, meñärlägän keşene ata-baba cirennän küçerep utırtıp, Qama yılğasında su kütärergä cıyına. Monısı da, fälänençä yılda energiä citmäyäçäk dip añlatalar. Yäşellär, xalıqtan moña qarşı imzalar cıya başladılar, piket-mitinglar uzdı. Deputatlarnıñ ber törkeme, utırışlar ütkärep, ant suları eçep, programmadağı AESka qağılışlı urınnarnı ikençe uqılışta qabul itkändä alıp taşlıybız dip belderdelär.
Çärşämbedäge tügäräk östäldä, Tatarstannıñ Atomğa qarşı xäräkät liderı Albert Garapov, bu mä’säläne xäl itmi dip belderde. Çönki, Tatar AESın tözüne tuqtattı turındağı 90 yılğı qararda, tözüne tuqtatu turında ğına süz barmıy. Ä bu qararğa ul çaqtağı Yuğarı Sovet räise Şäymiev qul quyğan. AES tözeleşenä dip Qama Alanı poselıgında tuplanğan xalıq öçen, berär zararsızraq eş yünäleşen buldıru turında bara. Ä xäzer, deputatlar, programmadağı bu mäs’äläne, yäğni AES tözüne bötenläy tuqtatu turında tügel, ä waqıtlıça ğına tözergä yaramıy digänräk qarar qabul itmäkçelär. Albert Garapov şulay di. Alay ğına da tügel, ä kiläse yılğa, mäsälän, bu xaqta tawış tınğaç, xäzer inde yarıy dip tözergä, qarar qabul itüläre dä bar digän şik-şom sala küñelgä.
Ekologlar Tatarstanğa AES ni öçen kiräkmi digännären inde ällä küpme rasladılar. Xäzer isä, törle iqtisadıy sannar, ekologik faciğä turında misallar kiterüdän tış, tağın ber “kiräkmi” säbäbe bar. Tatarnıñ watanı, anıñ iñ küp itep uqmaşıp yäşägän cirendä AES tözü maxsus säyäsät dip baralar. Yöräkkä xäncär qadağan kebek. Yöräkkä ul, dilär alar, ä çänçi barmaqqa tügel ul xäncär. Alar şulay di. Monnan tış, Tatarstan belän yänäşädä genä Başqortstan AES tözep yata. Tatarnıñ şulay uq iñ küp urnaşqan cirenä. Şunnan çığa dilär, tügäräk östäl artına cıyılğan ğalim – ğölämä, ni öçen Qama yılğasında su bieklegen kütärüneñ sere. Ul da bulsa, Başqort AESına su küp kiräk ikän. Älegä qädär susaqlağıçta 62 metr bieklegendä su torsa, xäzer 68 kiräk.
Tügäräk östäldä çığış yasawçılar bu ekologik häläkät bula dilär. Tatarstan öçen genä tügel, ä Qama buyında urnaşqan böten töbäklär öçen. Ä kem yäşi äle ul cirlärdä? Tatar, başqort, udmurt xalqı, nigezdä. Tatar millätçeläre, Tatarstan belän Başqortstannıñ su saqlağıçta su kütärergä omtılışların, AES tözep mataşuların Mäskäw säyäsäte, beterü ul dip sanıy. Radikalräkläre, Mäskäw yıraq ül, üzebezneñ türälärneñ aqılı kebek ük dilär. Beznekelär tırışa bit, atom yağulığında ciñel genä energiä alır öçen dilär. Ul tügäräk östäldä tatar millätçeläre dä qatnaştı.
Alar, soñında, Tatarstan räsmilärenä, deputatlarına möräcäğät qabul ittelär. Aqqa qara belän yazılğan, uqıp tormıy ğına qabul itelgän programmanı äybätläp uqığız dip tügel anısı. Ä Qama yılğasında su bieklegen kütärü kiräkmägänlege häm AES tözeleşen tuqtatu turındağı 1990 yılda qabul itelgän, Mintimer Şäymiev imzalağan qararlar ğämäldä qalsın dip. Şulay uq, möräcäğättä bu ike obyektqa qarata xökümät plannarı tormışqa aşsa, nindi faciğälär bulaçağı xaqında farazlar da yazılğan.
Comğa könne, Tatarstan yäşelläre şuşı taläplärne yaqlap miting ta ütkärergä cıyına.
Räfis Cämdixan.


c: text/html

text:
Yewropa Şurası Parlament Mäclese kommunistik rejimnar qılğan cinayätlärne xökem itte
Yevropa Şurasınıñ Parlamentar Assambleye Çärşämbedä Strasburgtağı utırışta totalitar kommunistik rejimnarnıñ keşe xoquqların bozuları xökem itelde. Läkin, anda Yevropa xökümätlären kommunistik cinayätlärne xökem itkän räsmi deklaratsiä qabul itärgä häm kommunistik çorda eşlängän cinayätlär öçen cavaplılarnı tabu öçen tikşerü eşlären alıp barırğa çaqırğan täqdim proyektı turında kileşep bulmadı.
"Kommunizm isemennän eşlängän bu ninayätlärneñ çığarmasız xökem itelgän buluı härkemgä mäğlum bulırğa tieş. Kommunistik rejim qorbannarı isän bulğan yäisä alarnıñ tuğanarı isän bulğan möddätçä, alarnı moral yaqtan aqlau mömkinlege bar."
Läkin, xökümätlärne kommunistik rejimnarnıñ cinayätlären xökem itärgä çaqırğan rezolutsiäneñ qabul itelüe öçen kiräk bulğan öçtän ike küpçelek tauış cıu mömkin bulmadı. Ul rezolutsiägä andıy cinayätlärne tikşerergä yäğni cavaplılarnı tabarğa çaqıru da kertelgän ide. Täqdim Assambleydä qatnaşqan Rusiä delegatsiäseneñ häm başqa Yevropa illärennän kilgän qayber kommunist häm sotsialistlarnıñ qatı tänqitenä duçar buldı. Rusiä Kommunistlarınıñ citäkçese Gennadi Zyuganov monı uñ partiälärneñ Yevropanı bülgälärgä tırışuı dip bäyäläde. Rusiä väkilçelegendäge başqa ber kommunist ağza İvan Melnikov Lindbladnı ike törle ülçäv qullanuda ğäyepläde häm Rusiäneñ Yevropa Şurasına fondların tuqatuı belän kisätte. Assambleyneñ Strasburgtağı ciını ütkän bina aldında Rusiädän häm başqa Yevropa illärennän kilgän 200-läp kommunist protest demonstratsiäse ütkärde. Läkin, barlıq Rusiälelär dä monı urtaqlaşalar dip äytep bulmıy. Mäskävdäge AQŞ-Kanada İnstitutı başlığınıñ urınbasarı Viktor Kremenyuq Assambley kommunistik cinayätlärgä qarşı yomışaq pozitsiä aldı dip qänäğätsezlek belderde.
"NATOda berläşkän Könbatış Yevropa koomunizmnı xökem itkän häm anı döşman dip atağan ide. Min Assambley täqdimnäreneñ ütmäven işetkäç şaqqattım häm bolay dip uyladım . Sez nindi NATO ağzası , ni öçen endäşmisez . Bu sälätsezlek bulıp tora Bu citärlek tırışlıq tügel häm döres tä tügel."
Tögäl bulmağan xisaplarğa qarağanda 20-nçe ğasırda dönyada kommunistik rejimnar xökem sörgän illärdä 100 milion keşe qorban bulğan. Şularnıñ 65 milionı Qıtayğa, 20 milionı SSSRğa, ikeşär milionı Tönyaq Korea belän Kambociägä, ber yarım milionı Afğanistanğa, ber milionı Vietnamğa, berär milionı Könçığış Yevropa belän Latin Amerika illärenä turı kilä.
Färit İdelle, Praga.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
DÖNYA
Parijda Yaqın könçığış tınıçlıq konferenśiyase oyıştırılğan
Dortmund şähärendä “Terrorçılıqqa qarşı berdämlek” yöreşe oyıştırılğan
Fälästin üzen däwlät bularaq tanığan Vatikanda tulı wäqalätle ilçelek açqan.
Äfğanstannıñ Nangarhar vilayätendäge bombalı höcümdä iñ az 7 tınıç xalıq keşese ülgän.
Hindıstannıñ könçığışındağı Patna şähäre yaqınındağı yılğada dini festivaldän qaytuçılarnı taşığan köymä äylänep töşkän, 17 keşe xäläq bulğan.
Ğiraqnıñ başqala Bağdatnıñ üzägendä barlıqqa kilgän höcümdä 6 keşe ülgän, 12 keşe yaralanğan.


text: Çärşämbe könne respublika xatın-qızların yaznıñ güzäl bäyräme belän qotlap, büläklär tapşırğaç, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev 6 mart, pänceşämbe könne, eşlekle säfär belän respublikanıñ Piträç rayonına çığıp kitte. Qazan yanında ğına urnaşqan älege rayonğa säfäre waqıtında Mintimer Şäymiev Bogorodskoe awılındağı teplitsanı, Piträçtäge yaña tözeleşlärne qaradı, rayon xästäxänäseneñ yaña sırxawxänäse, balalar öçen tözelgän yaña sport üzägen açuda qatnaştı, dip xäbär itä İntertat.ru gazetı. Pänceşämbe könne Qazanda tağın berniçä ministrlıq üzläreneñ tarmaqlarınıñ eşçänlegenä näticälär yasadı. 6 martta Tatarstannıñ elemtä häm sotsial' yaqlaw ministrlıqlarında kollegiä utırışları uzdı. Bu ministrlıqlarnıñ üz ölkälärendäge uñışları yäki citeşsezlekläre turında mäğlümatlar yuq.


text:
İslam häm Demokratiä: Pakıstanda saylaw
Bu atnada, fivralneñ 18zendä saylaw uzdırğan Pakıstan köç qullanu häm totrıqsızlıq şartlarında da Yevropa yäki Amerikadağı standartlarğa yaqın ber tawış birü uzdırıp bulğanın kürsätte.
Pakıstannan nindi dä bulsa sabaq alıp bulamı?
Islam häm demokratiäneñ bergä bula aluına küplär şik belderä. Pakıstanda saylawda prezident Pärwäz Möşärräf partiäse ciñä almadı. Anıñ urınına oppozisiädäge ike firqa – Pakıstan Xalıq partiäse häm Pakıstan möselmannarı ligası tawışlarnıñ küpçelegen aldı. Könbatış küzätüçeläre moña küpmeder aptıraş belgergän bulsa, Waşingtondağı Milli Saqlanu Universitetında Yaqın Könçığış öyränüläre professorı Murhaf Jouejati öçen bu näticä ber dä kötelmägän näticä bulmağan. İke yıl elek ğadel saylaw näticäsendä fälestin cirlärendä xakimiätkä islamçı suğışçan Hämäsneñ kilüe dä anı şaqqatırmağan. Saylawçılar – qayda da saylawçılar, di ul. Alar üzlärenä yaxşıraq tormışnı saylıy. Fälestin xalqı da Fatahtağı korrupsiädän tämam ğayrätläre çigep, mäktäplär, yullar, xastaxanälär salırğa wäğdä itkän Hämäsne sayladı, di Jouejeti:
"Möselman dönyasında Quşma Ştatlarğa açu xise köçle. Häm alarğa demokratiä birsägez – alar Quşma Ştatlarğa qarşı tawış biräçäk. Ämma keşelär Amerikağa qarşı bulunı ğına saylamıy. Alar şulay uq üz illärendä bulğan eçke säyäsätkä, alar belän kem idarä itäçägenä dä qarıy."
Professor Yaqın Könçığışta diktatorlarnıñ küp buluın tanıy. Ber ük waqıtta alarnıñ qayberlären Quşma Ştatlar tanıy häm xattä xuplıy, di ul. Quşma Ştatlarğa diktatorlar alıp barğan säyäsät oşamasqa mömkin, ämma alar xakimiäte astında töbäktä totrıqlılıq buluı – Amerikağa kiräk, di Jouejeti. Ber genä keşeneñ idarä itüe möselman cämğiätlärenä xas äyber tügel, di professor:
"İslamda demokratiä bar. İslamda "şura" digän töşençä bar, bu kiñäşläşü dign süz. İslamda xakimiättäge keşe qararlarnı üze genä qabul itmi, ul alarnı başqalar belän kiñäşläşep qabul itä."
Demokratiä bik az bulğan, ä bälki dä bötenläy bulmağan möselman ile itep Jouejeti İran däwläten atıy. Ämma İran üzgärä, xökümät üzgärä, di ul. Xalıq demokratiä turında internettan öyränä, di ul.
Yaqın Könçığış öyränüläre professorı Murhaf Jouejeti, möselman dönyasında demokratiä bıyıl ğına bulmıyaçaq, kiläse yılda da bulmas, ämma qayçan da bulsa bulır, dip ışana.


text:
Ayırılğan xatın-qızlarnı kimsetälär
17 ilneñ 12sendä irennän ayırılğan yäki tol qalğan xatınnarnı kimsetälär. Ber genä ildä – Ukrainada andıy xatın-qızlarnı ezärleklämilär.
Soraştıru oyıştırılğan 17 ilneñ 12sendä xalıqnıñ yartısı diärlek mondıy xatınnarnıñ xoquqları bozıla, dip cawap birgän.
Tol häm yalğız xatınnarğa mönäsäbät törleçä bulırğa mömkin. Yarlıraq illärdä xatın-qıznıñ irennän ayırılğan xäldä urtaq mal-mölkätkä xoquqı tartıp alına, balaları belän bergä ul yortsız, cirsez, aqçasız qala ala. Qayber illärdä xatın-qız ğailäse öçen tuplağan mal – urtaq milek dip sanalmıy häm ayırılğan oçraqta ul barısın da yuğalta. Xälle illärdä isä yalğız irlär belän yalğız xatın-qızlar arasında sosial ayırmalıqlar bik zur. Mondıy illärdä xatın-qızlar ozağraq yäşi. Olı yäştäge tol yäki yalğız xatınnar arasında xäyerçelek däräcäse bik yuğarı bulırğa mömkin.
Fiker beleşü näticäläre Xalıqara Tol Xatınnar könenä turı kiterelep äzerlände. (Bu kön 23 yün bilgelänä). Şulay uq bıyıl Keşe Xoquqları turında Ğömüm Deklarasiä qabul itelüenä 60 yıl tula. Dönyada keşe xoquqları ölkäsendäge bu iñ möhim dokument "här keşe ber nindi ayırmasız tigez xoquqlarğa iä...irlär häm xatın-qızlarnıñ öyläneşü, ğailä qoru häm anı tarqatuda xoquqları ber tigez" dielgän.
WorldPublicOpinion.org säxifäse – xalıqara oyışmalarnı berläştergän tikşerü üzäge. Anıñ başfatirı AQŞnıñ Maryland Universitetında urnaşqan.
Fiker beleşüdä 17 ildän (iñ zurları – Qıtay, Hindstan, AQŞ, İndoneziä, Nigeriä, Rusiä) 17595 keşe qatnaştı. Soraştıru 10 ğinwardan 6 mayğa qadär oyıştırıldı.
Tol xatınnarğa qarşı diskriminasiä buluı 6 ildä tanıldı. Könyaq Korea (81%), Törkiä (70%), Fälestin cirläre (61%), Nigeriä (58%), Qıtay (54%). İke genä il tol xatınnar ezärleklänmi, dip cawap birde – Ukraina häm Meksika.
İrennän ayırılğan xatınnarğa küpçelege möselman illärendä mönäsäbät naçar. Mısır (80%), Törkiä (72%), Fälestin cirläre (53%), İran (51%), Azärbaycan (54%).
Rusiädä tol yäki ayırılğan xatın-qızlarğa qarata cämğiättä naçar mönäsäbät küpmeder däräcädä (20%) bar, dip bäyälände.


text:
Çit il watandaşlarına izolyator
Aldağı yılda Ufada respublikada röxsätsez bulğan çit il watandaşları häm watandaşlığı bulmawçılar öçen maxsus üzäk eşli başlayaçaq. Anıñ öçen başqalanıñ Gur'yev uramında öç qatlı bina bülengän. 100 keşe sıydırışlı ul binada toraq bülmälär, ixatada hawa sularğa çığu öçen maxsus urınnar bulaçaq.
Militsiä üzläre belän dokumentları bulmağan çit il keşelären öç säğättän artıq totqarlıy almıy. Ä mondıy üzäktä alar kemlekläre açıqlanğançı “räxätlänep yata” ala. Respublikada qanunsız buluçılar mäxkämä aşa illärenä qaytu “bäxetenä ireşäçäk”.
Bıyıl barlığı 289 çit il watandaşı illärenä ozatılğan. 67 keşegä cinayät eşe açılğan. Alarnıñ küpçelege qaraqlıq häm narkotik taratu belän şöğellänüçelär.


text: İerusalem -- "Hamas xäräkäte terrorçılıqnı kire qağıp, İzrail däwläteneñ yäşäw xoquqın tanımasa, İzrail Fälästinneñ yaña xökümätenä baykot belderäçäk." Bu belderüne bügen İzrail premier-ministrı wazifasın başqarğan Ehud Olmert yasadı. Ul şulay uq Hamasnı – Fälästin belän İzrail arasında tözelgän bar kileşülärne qabul itergä çaqırdı. Uzğan atna ütkän Fälästin saylawlarında ciñüne Hamas törkeme yawladı. Törkem xökümätkä kergännän soñ da, qoralın taşlamaw belän yanıy. Yaqın könçığıştağı yaña wazğiätkä Könbatış borçılu belän qarıy. Ul arada Süriä prezidentı Başar Assad xalıqara cämäğätçelekne Fälästin xalqınıñ ixtiarın ixtiram itergä, saylaw näticälären qabul itergä çaqırdı.


text:
Fänni-ğamäli konferensiä bulıp ütte
18 mart Ufada uzğan ul konferensiä kürenekle cämäğät häm din eşleklese, tanılğan ğalim Rizaetdin bine Fäxretdinovnıñ tuuına 147 yıl tuluğa bağışlandı. Çara ”İxlas” mäçetendä uzdı.
Çarada çığış yasawçı Rusiä Fännär akademiäseneñ Ufa fänni üzägeneñ Tel häm tarix institutı ğalime, filologiä fännäre kandidatı Miñneğali Nädergulov R.Färxetdinovnıñ qulyazma mirasın öyränü torışı xaqında söyläde. “Bügenge köndä anıñ 42 tomlıq qulyazmaları bar. Alar buyınça taswirlamalar yazılğan. Taswirlamalarda ul yazmalarnıñ qısqaça eçtälege bäyän itelä”,— dide. Elekke yazğan taswirlamalar bügenge köndä yañartıluın — yañadan yazıluın äytte. 10 tomğa yazılıp betüen ireşterde.
Başqortstan parlamentı deputatı, Başqort xatın-qızları cämğiäte räise Güzäl Sitdikova Rizaetdin Fäxretdinov xezmätlärendä xatın-qız turında söyläde. Tatarstannıñ Yar Çallı şähärennän kilgän Wil Kazıyxanov R.Fäxretdinov xezmätlären Tatarstanda öyränü torışı turında söyläde.
Konferensiädä ğalimneñ onığı Canbäk Fäxretdinov ta qatnaştı häm çığış yasadı. Ul babası isän çaqta üzenä dürt yäş buluın äytte, babasın xäterlägän qayber mizgellär belän büleşte. Ul Fäxretdinovlarnıñ şäcäräse belän dä tanıştırdı. Canbäk Fäxretdinov näseldä ir-atlardan üze genä qaluın, üzeneñ dä malayları bulmıy, ike qızı barlığın äytte. Fäxretdinovlar näsele çılbırınıñ üzendä özelüe turında borçılıp belderde.
Mondıy konferensiälärne yıl da ütkärü turında qarar itelde.


text:
Qayber respublikannar Obamanı saylamaqçı
AQŞtagı prezident saylawına ber atna waqıt qalıp bara - tawış birü anda noyäbrneñ 4-endä uzaçaq. Bıyılğı saylawaldı kampaniäse qızıqlı, kötelmägän waqiğälärgä bay.
Ämma ägär dä sez bar respublikannar da alda torğan saylawda barı tik üz nämzäte - McCain öçen genä tawış birergä cıyına dip uylasağız, yalğışasız. 71 yäşlek Carlos Campbell oçrağında bu hiç alay tügel.
Respublikan prezident Ronald Reagan xökümätendä säwdä sekretare yardämçese bulğan, yıllar däwamında törle respublikan nämzätlärenä kiñäşlär birep torıp torğan Campbell kiläse atnada üz tawışın McCainğa tügel, ä demokrat Barack Obamağa biräçäk.
Anıñ kebeklär şaqtıy bulırğa oşap tora, Obamanı yaqlawçı respublikannar fenomenı yıl däwamında nığıp qına kilde. Qayberäwlär monı şulay uq zamanında respublikan prezidentı bulğan general Eisenhowernıñ onığı, tatar kilene Susan Eisenhower başlap cibärde dip isäpli. Fivral başında näq menä ul, respublikan partiäse äğzası buluğa qaramastan saylawda Barack Obamanı yaqlawın beldergän ide. Susan kürenekle tatar ğalime Roald Säğdievneñ cämäğäte bulıp tora.
Şunnan soñ Obamanı yaqlawçı kürenekle respublikannar sanı arttı ğına, alar öçen xätta Obamocon, yäğni Obamanı üz kürgän konservatorlar digän isem dä uylap taptılar. Aralarında inde xäzer elekke senatorlarnı, xökümät äğzaların da kürep bula. Misal öçen, elekke däwlät sekretare Colin Powell, prezidentlar Bush, Reagan, Ford häm Nixon çorında saqlanu ministrlığında eşlägän Ken Adelman.
Respublikan Powell demokrat Barack Obamanı ilne berläşterä alırlıq ber küçeş çorı ähele dip atıy. Adelmanğa isä McCainneñ iqtisadi krizis qupqan çorda säyer eş itüe oşamıy. Alar ikese dä östäwenä McCainneñ vitse-prezident itep Alaska gubernatorı Sarah Palinne saylawın yaratmıy.
Ä inde elegräk telgä alınğan Carlos Campbell küñelenä, ayırım alğanda, respublikan nämzeteneñ üz kampaniäsen tarqaw alıp baruı yatmıy, Obama monı küpkä ruxlandırğıç, canlıraq itep ala barı, di Campbell.
"Senator Obamanıñ kampaniäse şuşı böyek millät yäşlärendä nindider cawap taptı, anıñ xisläre bezneñ barıbıznı da çolğap ala. Obama kampaniäse küçeş tä, kütärgeç tä, eçtälek tä bulğan ber cıyılma bulıp tora", di 71 yäşlek respublikan Carlos Campbell.
Amerika Quşma Ştatlarınıñ yaña prezidentı kiläse sişämbedä, noyäbrneñ 4-endä saylanaçaq.


text: Respublikala qotqarıusılar könön 8 meñ xeźmätkär bildäläy. Räsäy ğäźättän tış xäldär idaralığınıñ Başqortostandağı idaralığı yetäksehe Marat Mähäźiev äytewensä, bıl kön ikelätä istälekle. Ğäźättän tış xäldär häm saqlanu ministrlığı oyoştorolowğa 15 yıl da tuldı. Utta yanmay, hıuźa batmay, bıl yomaq tügel ä beźźeñ töp sifattar tiźär üźźäre turahında qotqarıusılar. Marat Mähäźiev bildäläwensä, idaralıq yılına 3 meñdän aşıu keşene yanğındar qotqara, 5 meñ keşegä törlö yarźam kürhätelä. Respublika qotqarıusılarınıñ qıyıulığı Ginnes reqordtar kitabına la inderelgän. 1991 yılda Öfö neft eşkärtew şirqätendä şartlaw qurqınısı yanağan źur avarianı iskärtä ular. Älegä tiklem respublikala bınday źur fajiğälär bulğanı yuq tiźär qotqarıusılar. Yañı yıl aldınan qotqarıusılarğa la eş arta. Statistik mäğlümättärgä qarağanda, tap oşo osorźa yanğındar, yäräxät alıusılar ike tapqırğa arta. Ütkän yıl yañı yıl tönöndä 20 yanğın terkälgän, tistälärsä watandan dawaxanağa eläkkän. Bıl bälälärźeñ töp säbäbe täw siratta pirotexnik äyberźäoğä bäyle ti qotqarıusılar. Räsäy qullanıusılar xoquğın küźätew idaralığınıñ Başqortostandağı büleksähe, eske eştär ministrlığı häm yanğın xäwefheźlege xeźmätkärźäre maxsus reyd ütkärep pirotexnika hatıuźa bik küp yeteşheźlektär asıqlağan. Reyd barışında pirotexnikanıñ bäläkäy baźarźarźa ğına tügel, supermarkettarźa la zaqonhıź hatılıuı la asıqlanğan. Bında hıźıp şırşı ırğıtıu źa yetä, şul waqıtta barıhı la hawağa ososuı ixtimal. Tärtip haqlaw orğandarı ber supermarkettı tikşergäs şunday nätijägä kilgän. Eske eştär ministrlığınan xäbär itewźärensä, pirotexnika menän zaqonhıź sawźa itewselärźe totowı bik qıyın. Bögön berehen qulğa alhañ irtägä ük şul urında ikense keşe sawźa itä başlay. Huñğı köndärźä 100 meñ humlıq 20 meñ şartlatqıs tartıp alınğan, 22 keşe administrativ yawaplılıqqa tarttırılğan. Tabiptar äytewensä, qulğa alıuźar ul iñ huñğı sara. Ular qätğieräk saralar kürergä täqdim itä. Ber minutlıq tamaşa ösön ğümerlekkä zäğif qalmas ösön balalarğa petardalarźı bötönläy hatırğa yaramay ti ular.


text:
Amerika xärbilären, Äfğanstanda NATO ğarkäriläre alıştıra alırmı?
Soraw, Pentagon, alarnı NATO illäre cibäräçäk östämä köçlär alıştırır dip ömet itä. AQŞqa berektäş illär monı eşli alırmı? Häm alar moña künärme? AQŞ Saqlanu departmentı, Taliban höcümnärenä qarşı NATO illären Äfğanstanğa östämä 7.500 xärbi cibärergä künderergä tırışa. Läkin alar arasınnan xäzergä qadär bu taqdimgä cılı qarap, ğaskäriyen cibäräçäk il çıqmadı. Şuña da Waşiñton, bu yıl üzeneñ maxsus xärbilären cibärergä buldı. Pentagan süzçese Geoff Morrel, “bu östämä köç ber yıldan soñ kire qaytarılğaç, östämä köç cibärü NATO illärenen qararına qalaçaq” dide.
AQŞ xärbi räsmiye Kenneth Allard, salqın suğışnıñ soñgı yıllarında yewropada NATO köçlärendä eşlägän. Ul şul uq waqıtta xarbi tarixçı da. Allard, “ber yaqtan qarağanda maxsus ğaskärelärne Äfğanstanğa cibärü yaxşı fiker di. Läkin alarnıñ tawda çaralar kürerlek säläte bulsa da, qısqa waqıt eçendä alarnın faydası ni däräcäd bulır, monısı citdi soraw” di ul.
Allard, “AQŞ häm aña berektäş illärneñ ozın waqıtqa eşläyäçäk çaralar kürüläre tağın da faydalıraq bulğan bulır ide” digän fikerdä.
“Suğışçılar, bezneñ döşmannarıbız. Şunıñ öçen Äfğanstandağı missiägä qısqa waqıtlı qaramasqa. Ägärdä bu yaqtan qarasaq, bu mäsälägä berdän ber çara ul ildä däwamlı ber xärbi köç urnaştıru. Sezneñ 3.200 xärbi köçegez bar, sez alarnı 6-8 ayğa gına anda cibäräsez dä sonınnañ kire qaytarasız, ä alar anda bu qısqa waqıt eçendä ni eşli ala? Faydası küp bulmas. Läkin bezneñ xärbilär annañ qaytarğanda anda däwamlı ber xärbi köç urnaştıra alırbızmı? Bu dönyanıñ böten cirendä teror belän köräşkändä zur problem bulıp tora. Ägär dä däwamlılıqnı tämin itälmibez ikän, bezneñ xärbilär gel anda qalırğa mäcbür bulaçaq häm bezneñ moña köçebez citmäs dä.”
Allard, NATOnıñ Yewropadağı äğzä illäre, berektäş bularaq yärdäm kürsätäçägen beldersälär dä, alar xäzergä qadär bu missiadä bik az öleş kerttelär di. Äfğanstandağı missiäda AQŞnıñ wazifasın büleşü mäsäläse Yewropada gel qaynar bäxäslär tudıra. Häm Yewropa illäre küpçelektä ğisyançılar belän bulğan problemnı, AQŞnıñ üz mäsäläse bularaq qabul itälär di.
Ä New Yorktağı, New American Foundation isemle xosusi oyışmanıñ, xärbi häm saqlanu eşläre başlığı William Hartung isä, Yewropa monı ni qadär açıqtañ-açıq kürsätmäsä dä, Äfğanstan mäsäläsendä – narkotika satışı häm ğisyançılarn tudırğan qurqınıçnı yaxşı añlıylar dip ışanam dip äytä.
“Äfyün satışı, ğisyançı suğışçılar qurqınıçı, alarnı Äfğanstandağı missiä öçen kübräk öleş kertergä etärä alır ide. Läkin ikençe yaqtan, AQŞ Äfğanstanğa kersä dä, xättä suğışçılar lagerların tarmar itsädä, Äfğanstan barıber äle äfyün säwdäse öçen açıq. Şunıñ öçen min uylawımça, cäwaplılıq häm mänfäğatlär mäsäläsendä Yewropanıñ üz eçendä nizaqlar bulırğa mömkin.”
Hartung, NATOnıñ başqarğan wazifasın añlawda problämnär tua di. Yäğni NATO 1949 yılda Sovetlär Berlegenä qarşı saqlanu maqsadında oyıştırılğan ide. Ä xäzer salqın suğış bette, Sovetlär ällä qayçan cimerelde. NATO xäzer berektäş illär öçen saqlanudan bigräk üze başlap üze xäräqät itä torğan berläşmä bulıp tora.
Hartung süzlärenä qarağanda xäzerge zamanda NATOnıñ maqsatların anın xartiäsena turı kiterergä tırışırga keräk tügel. Anın urnına Hartung, xartiäne üzgärtergä täqdim itä. Bu oçraqta berektäş illär üzlärennäñ nilär kötelgänen tögäl beläçäk.
AQŞ xärbi räsmiye Kenneth Allard, salqın suğışnıñ soñgı yıllarında yewropada NATO köçlärendä eşlägän. Ul şul uq waqıtta xarbi tarixçı da. Allard, “ber yaqtan qarağanda maxsus ğaskärelärne Äfğanstanğa cibärü yaxşı fiker di. Läkin alarnıñ tawda çaralar kürerlek säläte bulsa da, qısqa waqıt eçendä alarnın faydası ni däräcäd bulır, monısı citdi soraw” di ul.
Allard, “AQŞ häm aña berektäş illärneñ ozın waqıtqa eşläyäçäk çaralar kürüläre tağın da faydalıraq bulğan bulır ide” digän fikerdä.
“Suğışçılar, bezneñ döşmannarıbız. Şunıñ öçen Äfğanstandağı missiägä qısqa waqıtlı qaramasqa. Ägärdä bu yaqtan qarasaq, bu mäsälägä berdän ber çara ul ildä däwamlı ber xärbi köç urnaştıru. Sezneñ 3.200 xärbi köçegez bar, sez alarnı 6-8 ayğa gına anda cibäräsez dä sonınnañ kire qaytarasız, ä alar anda bu qısqa waqıt eçendä ni eşli ala? Faydası küp bulmas. Läkin bezneñ xärbilär annañ qaytarğanda anda däwamlı ber xärbi köç urnaştıra alırbızmı? Bu dönyanıñ böten cirendä teror belän köräşkändä zur problem bulıp tora. Ägär dä däwamlılıqnı tämin itälmibez ikän, bezneñ xärbilär gel anda qalırğa mäcbür bulaçaq häm bezneñ moña köçebez citmäs dä.”
Allard, NATOnıñ Yewropadağı äğzä illäre, berektäş bularaq yärdäm kürsätäçägen beldersälär dä, alar xäzergä qadär bu missiadä bik az öleş kerttelär di. Äfğanstandağı missiäda AQŞnıñ wazifasın büleşü mäsäläse Yewropada gel qaynar bäxäslär tudıra. Häm Yewropa illäre küpçelektä ğisyançılar belän bulğan problemnı, AQŞnıñ üz mäsäläse bularaq qabul itälär di.
Ä New Yorktağı, New American Foundation isemle xosusi oyışmanıñ, xärbi häm saqlanu eşläre başlığı William Hartung isä, Yewropa monı ni qadär açıqtañ-açıq kürsätmäsä dä, Äfğanstan mäsäläsendä – narkotika satışı häm ğisyançılarn tudırğan qurqınıçnı yaxşı añlıylar dip ışanam dip äytä.
“Äfyün satışı, ğisyançı suğışçılar qurqınıçı, alarnı Äfğanstandağı missiä öçen kübräk öleş kertergä etärä alır ide. Läkin ikençe yaqtan, AQŞ Äfğanstanğa kersä dä, xättä suğışçılar lagerların tarmar itsädä, Äfğanstan barıber äle äfyün säwdäse öçen açıq. Şunıñ öçen min uylawımça, cäwaplılıq häm mänfäğatlär mäsäläsendä Yewropanıñ üz eçendä nizaqlar bulırğa mömkin.”
Hartung, NATOnıñ başqarğan wazifasın añlawda problämnär tua di. Yäğni NATO 1949 yılda Sovetlär Berlegenä qarşı saqlanu maqsadında oyıştırılğan ide. Ä xäzer salqın suğış bette, Sovetlär ällä qayçan cimerelde. NATO xäzer berektäş illär öçen saqlanudan bigräk üze başlap üze xäräqät itä torğan berläşmä bulıp tora.
Hartung süzlärenä qarağanda xäzerge zamanda NATOnıñ maqsatların anın xartiäsena turı kiterergä tırışırga keräk tügel. Anın urnına Hartung, xartiäne üzgärtergä täqdim itä. Bu oçraqta berektäş illär üzlärennäñ nilär kötelgänen tögäl beläçäk.


text:
Satlama hıuıq: Öfölä 23 yort yılıhız qaldı
Başkirenerğo yämğiätendä tişelgän torba ösön beź yawaplı tügel tip añlatma birewźän baş tarttılar. 23 yortta yäşäwse 5 meñdän aşıu keşegä lä avaria säbäptäre, unıñ eźemtäläre qasan bötöröläsäge turahında anıq qına äytmägändär. Beźźeñ äñgämäse tap Perwomayskiy uramında yılıhıź häm yılı hıuhıź qalğan yorttarźıñ berehendä yäşäy. (audio)
Uram buyındağı satlama hıuıqtar yılıtıu batareyälärın hıuıtqan. Çernikovka bistähendäge bıl avaria turahında östän höylärgä quşılmağan.
Tap bögön respublika xökümäte premer ministrınıñ Mäskäwgä eş säfärenä yomğaq yahaldı. Unda töbäktär üseşe ministrlığında Başqortostandıñ 2020 yılğa tiklem sosial-iqtisadi üseş strategiahı tikşerelgäyne. Federal ministr Vladimir Yakovlev Rafael Baydäwlätovqa Başqortostanğa kilergä teläk beldergän. Säfär waqıtı la bildäle. Mart. Vladimir Yakovlevtıñ respublikağa säfäreneñ töp maqsatı torlaq-kommunäl xujalıqtı üźgärtep qorow menän tanışıu. Yuğarı türä kiler aldınan satlama hıuıqtağı şunday yetdi avarianı xäkimiättär yäşerergä buldı axırı. Halqındar törlö şirqättär eşmäkärlegenä lä yetdi üźgäreştär inderä. Äytäyek xäźer qala-ara autobustarı yulğa ikeşärläp sığa. Başavtotrans şirqätenän belderewźärensä, bernisä minut arawıq menän alıs aralarğa yullanğan autobustar ber-berehe häm dispetçer menän bäyläneştä tora.
Rämzit Abuläyev, Öfö


text:
Venadan kilgän xäbärlärgä qarağanda, BMOnıñ atom tikşerüçeläre İrandağı ber elekke tikşerenü üzäge cihazlarında nıq bayıtılğan uran ezläre tapqan. İran ul urında andıy atom eşçänlege alıp barıluın kire qaqqan ide.
Bügen Vienada isemnäre atalmağan berniçä könbatış diplomatı Lavizan Şiyandağı elekke tikşerenü üzägennän alınğan ürnäklärne berençel tikşerü näticälärenä qarağaç İran urannı ni däräcädä bayıtuın yäşerä digän şiklär arta dide.
Diplomatlar ul ürnäklärdä urannıñ atom qoralında qullanırlıq däräcädä bayıtılğanmı-yuqmı ikänen äytmäde.
Reuters agentlığı belderüençä, bügen Vienadağı ber diplomat bu mäğlümätneñ ähämiäten artıq zuraytıp kürsätmäskä çaqırdı häm bu İrannıñ atom qoralı yasarğa tırışuın raslawçı açıq dälil bularaq qullanıla almıy dide. Ämma bu Tährannıñ Lavizan-Şiyandağı eşçänlek turında kübräk mäğlümät birüenä ireşü öçen basımnı arttıraçaq dide diplomat.


text:
Törkiä: Parlament Komissiäse namus cinayätlären tikşerä
Törkiädä xatın –qız xoquqlarnıñ torışı maqtanırlıq bulmasa da, Yevropa Berlegenä äğza bulırğa telägän Ankara sonğı yıllarda konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertergä, küp kenä qanunnarın üzgärtergä mäcbür buldı.Xatın qız xoquqları nindider däräcädä yaxşırdı.Şulay itep älegäçä ällä ni söyläşelmägän tema namıs cinayäte-yäğni ğailäsenä tap töşergän xatın qıznıñ ğailäse yaqınnarı-tuman tumaçası tarafınnan üterelüe inde tikşerelä başlandı. Berençe märtäbä parlament törkeme Törkiäneñ könyaq könçığışında tikşerülär ütkärde. Mäsälä fevral ayında parlamentta söyläşelergä tieş.
Älbättä Törkiä xatın qızı başqa möselman illärenä qarağanda kübräk xoquqlarğa iä. Alar cömhöriät oyışqannan birle tawış birü xoquqına iä, uqu , ayrılu xoquqına iä bulğan kebek abort ta Törkiädä xatın qız xoquqları arasında 1993nçe yılda törklär xatın qız premyerne eş başına kiterde Şulay da Yevropa Berlege standartları belän qarağanda , Törkiäneñ bik ozın yul ütäse bar äle Öydä köç qullanu in zur problemalardan berse Amnesty İnternational törek xatın-qızınıñ öçtän ber öleşe köç qullanu qorbanı dip farazlıy. Başqa möselman illärendä bulğan kebek Törkiädä dä ğailäsenä tap töşergän xatın –qız yaqınnarı tarafınnan üterelä. Töreklär bu tör üterülärne törä wä namıs cinayäte dip isemländerä. Qayber ğailälärdä it at üz ğailäsendäge xatın qız yäğni señlese, apası , üz xäläl cifäte, yaqınnarı xatın qıznıñ ir at belän teläp yäki telämi nindider cinese,xissi elemtäläre bulsa, ul moñı ğailä tirä yün ğäref ğädätenä qarşı eş dip bäyäli, namıs, şäräflärenä tap töşerelgän dip qabul itä. Ğailä meçlese , olılar ul xatın qız üterelergä tieş digän näticägä kilä häm xökem qararın ğämälgä quyunı abzısı, enese yäki başqa ber yaqınına yökli. İkençe törle äytkändä, ğailä ir at üzlären mäxkämä qanun çığaruçı urınında kürä.Xatın qızğa mal, qol , pıçranğan,kiräksez äyber dip qarala häm anı üterü belän namısnıñ çıstaraçağına ışana. Xatın qıznıñ şundıy qarar belän üterelüe ğailägä cämğiättäge xörmätle urınıñ qaytara dip qarıylar. Yaqın Könçığış illärendä namıs öçen xatın qıznı üterüçelär ber niçä ay törmä cazasına ğına xökem itelälär. Törkiädä andıy eş öçen ğämerlek törmä cazası birelä.
Älegäçä ällä ni zur iqtibar cälep itmägän bu cinayätlär belän berençe märtäbä törek parlamentarları mäşgül buldı. Ber törkem deputatlar dikäber ayında namıs cinayätläreneñ in küp eşlängän urınğa- küpçelege kördlär yäşägän ilneñ könyaq könçığışında Diyarbakırda bulıp qayttı. Deputatlarnıñ vizitı,aylarça däwam itkän tikşerenülär häm Yevropa Berlegeneñ Törkiä turındağı sonğı xisabında bu mäsäläneñ bik ciddi buluı azsızıqlanğannan soñ buldı. Deputatlar namıs öçen xatın qız üterelgän ğailälär yanında bulğan kebek törmälärdä şul cinayätlärne eşlägän keşelär belän küreşte. Şulayuq üterelü belän kisätelgännnän soñ sıyınu yortında yäşerengän xatın qız yanında buldılar. Eytkänem kebek andıy cinayätne eşläwçelärgä ğämer buyı törmä cazası birelä . Provakatsiä indı advokatlarnıñ alğa sörä almayaçaq argument bulıp tora Törkiädä. Statistika yılına 60 xatın qıznıñ namıs cinayäte qorbanı buluın kürsätä. Şulay da belgeçlär san yuğarıraqtır dip äytä . Alar bu töbäktäge xatın qız intiharların da namıs cinayätlärenä kertü kiräk di. Min Törkiäneñ könyaq –könçığışına berençe märtäbä kitkän parlamentar komissiäneñ xisabı äzerme dip İstanbulda Morçatı( şamaha tübä) isemle xatın qız vaqfına – Filiz xanım Özçelikke möräcäğät ittem .Özçelik:
Törä häm namıs cinayätlären tikşerü öçen Parlamentta ber komissiä oyıştırıldı. Bu komissiä ütkän atnada tikşerüläreneñ xisabın iğlan itärgä tieş ide. Xisab cämäğätçelekkä äle dä bilgele tügel ,ul xaqta ber genä deputat çığış yasadı. Komissiä äğzaları İstanbulda törle xatın qız oyışmaları, sivil cämğiät oyışmaları wäkilläre belän oçraşqan kebek alar namıs cinayätläreneñ in küp bulğan Diyarbakır,Mardin Batman kebek şähärlärdä buldı. Xisap äzer bulırğa tieş, nigä anı açıqlamilär bilgele tügel . Ayruça bu urınnarda xatın qızlarnıñ üz üzlären üterüläreneñ irlärgä qarağanda artığraq buluı da iqtibar cälep itä. Bu inde qayber namıs cinayätläreneñ intihar-üz üzen üterü artına yäşerelüe añlaşıla. Namıs öçen üterelgän xatın qız sanının 60tan artıq buluı añlaşıla.
Könyaq könçığışta yöregän parlament komissiäse äğzaları töp eş xalıqnı uqutu bigräk tä kördlär yäşägän konservativ töbäktä xatın qızğa xoquqların öyrätü, ir atqa traditsion namıs konsepsiä keşe üterü xoquqın birmi dip añlatu dip söylägän ide. Deputatlar ayruça qurqınıç astında qalğan xatın qız öçen kübräk sıyınu urınnarı buldıru zarur dip äytkän ide. Küpçelek kördlär yäşägän töbäktä-Diyarbakırda Kamer isemle xatın qız oyışması yıllardan birle uñışlı eş alıp barıp, sıyınu yortlarında distälägän xatın qıznıñ tormışın saqlap qaldı. Kamär oyışması citäkçese Nebahat Koç Time jurnalı tarafınnan 2000.yılda 100yılnıñ möhim şäxesläre isemlegenä kertelgän ide . Ul ber närsäne dä ber töndä üzgärtep bulmıy patriarxal cämğiättä mentalitet, kulturanı üzgärtü bik qıyın dip äytkän ide färidä xämit


text:
Tuymazı şähärendä “Ozın köy” bäygese
Bügen “Ozın köy” bäygeseneñ soñğı köne. Anda ciñüçelär bilgelänä häm alarğa büläklär tapşırılaçaq. İñ zur büläk – “Oqa” ciñel automobıyle. Aña Gran-pri iäse layıq bulaçaq. Berençe, ikençe, öçençe urınnarğa da büläklärneñ zurları äzerlängän. Tuymazı rayonı häm şähäre xaqimiäteneñ mädäniät bülege mödire Gölçäçäk Zaripowa äytüençä, başqa nominatsiälärdä ciñüçelär dä buş qul belän qaytıp kitmäyäçäk. Ciñüçelärgä büläklärne kiçen yomğaqlaw konsertı barışında Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov tapşıraçaq, dilär. Ul bügen kön buyı Tuymazı rayonında eş säfärendä yörde. Şulay itep törle sänägät şirkätlärendä häm xucalıqlarda yörgännän soñ, ul üzeneñ säfären mädäni ölkägä qarağan küñelle eş belän tämamlıy. Xalıq cırların başqaruçılarnıñ yıl sayın uzdırıluçı sänğät bäygesenä iğtibar arta bara. Yäşlär arasında xalıq cırlarına söyü tärbiäläwgä öleşe zur anıñ.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Açıq mikrofon: Tatarstan poçtasınıñ araqı satuına qaraşığız?
Min monı berençe tapqır işetäm. Bulmağannı söylilärder.
-Voobşçe satmasınnar ide ul araqını. Küpme zıyan kiterä bit! Yäş xatınnar-qızlar da eçä xäzer. Bik naçar inde bu.
-Älege federal' oyışmalar mondıy äyberlär satırğa tieş tügel inde. Ber dä yaxşı eş tügel bu! Ğomumän alarnıñ araqı satırğa xoquqı da yuqtır inde.
-Kibetlärdä, olı-olı supermarketlarda eçemleklär tulı. Närsä öçen satalar ikän anı? Minemçä, alar kiräkmägän eş belän şöğellänä alar, ägär dä çınlap ta şulay itälär.
-Döres tügel bu.
-Tatarstan poçtası sıyfatlı araqı satarğa tırışsa da, yaxşı araqını sata almıy ul. Häm şunıñ belän respublika xalqın ağulıylar inde.Al'bina Zäynulla


text:
Tatnet : forumnan soñ yäşlär berläşü omtılışın yasadı
Qazandağı Tatar yäşlär Forumı ütep kitte, ämma virtual dönyada ul haman da däwam itä şikelle. İnternettağı tatforum.att.tt adresında urnaşqan forumda yäşlär cıyınınıñ näticäläre xaqında fiker alışular bara. Tatar yäşläreneñ yulbaşçısı şäxese tiräsendä dä gäp quyırıp aldı. Forum kiläçäktä niçek atalır, nindi yünäleştä eş alıp barır, digän temalarğa da fiker alışular buldı. İñ qızığı, Qazanda bulmağan, läkin eçtälegen bik beläse kilgän yäşlär, seksiä häm plenar utırışlarnıñ rezolyutsiälären ütenep soradı, ämma alarnı forumğa urnaştıruçı bulmadı. Qazandağı forumçılar, bu eşne soñraq başqarırğa wäğdä ittelär. Kötä torğaç, forumçılar, äy yarar, rezolütsiädän başqa da, kiläçäktä närsä eşlärgä kiräge xaqında söyläşerbez, digän näticägä kildelär häm eşkä totındılar. Berençedän, Mäskäw yäşläre tatar yegetlären-qızların berläşterü omtılışın yasadı. Mäsälän, Mäskäw avtonomiäse wäkile, Märyäm tutaş, Yahoo portalında oyıştırılğan «tatarlar» törkemenä xat cibärep, anı Almata tatarlarınıqı itep kenä tügel ğına tügel, başqa il, respublika häm şähärlärdä yäşäwçe tatarlarnıñ xat alışu törkemenä qädär kiñäyergä täqdim itte. Märyäm tutaş, Qazandağı forumda yazıp alğan elektron-xat adresların kertep, urtağa salıp söyläşkän süzlärne, internet tizlege belän böten tatar yäşlärenä taratırğa täqdim itä. Yahoodağı tatarlar törkeme xucaları bu täqdimne qabul itä. Bu xezmättäşlektän närsä kilep çığır, yaqın kiläçäktä kürerbez. Yahoo xat törkemenä çığu öçen iñ qısqa yul : tatarlar.forever.kz internet säxifäsenä kerep, «tatarlar»törkemenä yazılu.Yäşlär forumınıñ idärä äğzäse, Mäskäw yegete Lenar Raxmanov, tağın başqa törleräk fiker belän dä «Azatlıq» radiosına xat yullağan ide. Ul, forumdağı söyläşülärne däwamı itep, Qazaqstan tatar yäşlärenä qaşılmıyça, ä yaña tatar xat törkemen buldırırğa telibez, dip yazdı. Bu idea tormışqa aşırılırmı yuqmı, nindi adresta yazılırğa mömkin bulır, kiläse tapşırularnıñ bersendä xäbär itärbez.
Tatnet yañalığı. Windows sisteması tatarça bulaçaqmı? Microsoft şirkäte soñğı Windwos XP sistemasınıñ, yaqın arada qazaq telendäge variantın çığarırğa cıyına ikän. Bu xaqta tuğan-tel.at.tt saytı xäbär itä. Tatarça komputor sistemaların buldıru turında Tatarstan xakimiätläre tırışlıqlar kürsätmägäç, entuziast yegetlär bu eşkä üzläre alınğan häm sistemanıñ berençe ürnägen latin xärefläre belän yasap quyğan. Suz MİU Multilanguage User Interface yäğni sistemanıñ qullanuçı öçen küreneşe, turında bara. Yegetlär qullanuçı tatarça itep «saqla», «kis», «küçer» kebek boyırıqlar birep sistemasın eşlätä alır, dip ömetlänä. Bu xaqta Tatnetnıñ aldağı çığarılışlarında tulıraq itep söylärbez.Bikä Timerova.


text:
Ekrem Çelebi - Kahveyi Dökerim
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Kahveyi Dökerim
Etiketler : Ekrem Çelebi - Kahveyi Dökerim türkü indir, Ekrem Çelebi - Kahveyi Dökerim türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Kahveyi Dökerim mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Kahveyi Dökerim türküsü, Kahveyi Dökerim sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Kahveyi Dökerim bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Halime nin Aşıkları
Ekrem Çelebi - İsmini Haber Aldım
Ekrem Çelebi - Bizim Elin Yayla Zamanı
Ekrem Çelebi - Yozgat Sürmelisi
Ekrem Çelebi - Bu Da Gelir Bu Da Geçer
Ekrem Çelebi - Gezdir Ağam Kıratı
Ekrem Çelebi - Sefaleti Çeksinler De Görelim
Ekrem Çelebi - Değirmene Taş Koydum
Ekrem Çelebi - Karadır Kaşları
Ekrem Çelebi - Karanfil Suyu Neyler


text:
Tatar dramaturgiäse klassiğı, tatar teatrına nigez saluçı Kärim Tinçurinnıñ älege pyesası – tatar telendäge iñ kürenekle dramatik äsärlärneñ berse. Tatar klassikası cäwhäre bulğan, 1926 yılda icat itelgän bu satirik komediä bügenge köngä awazdaş tragik gäwdäläneş ala. Äsärdä süz tatar milläteneñ inqıylab aldı häm inqıylabtan soñ saylağan yulı xaqında bara. Ğasırlar buyına töşenkelektä yäşägän xalıq irkenlek toyu belän tarqala, berdämlegen yuğalta...
"Cilkänsezlär"neñ rejisserı – Georgiy Tsxwirawa.


text:
Bislan xalqı qanlı comğa qorbannarın cirli
Ämma comğa waqıyğalarına şahit bulğan Beslanda yäşäwçelärneñ kübese totıqlar krisizında xakimiätlärneñ ğämällärenä açu belderä. Qayberläwlär Rusiä räsmilären qabat-qabat xalıqnı aldawda ğäyepläde. Valya isemle xatınnıñ 2 balası bu faciğädän qotılıp qalğan. Ul älege waqıyğalar Rusiä xakimiätlärenä ömet az buluın kürsätä di. Valyanıñ kürşese Tsiala Putin çığışın tıñlağannan soñ alğa taba ışanırğamı-yuqmı ikänen belmim di.
Mäskäwdä qayber jurnalistlar Belsan waqıyğaları turındağı räsmi xäbärlärgä şik belderä başladı. Şik astına quyılğan xäbärlärneñ berse totıq aluçılar arasında 9 ğäräp häm ber afrikalı bulğan digän süzlär. Bu xäbärne soñraq Tönyaq Osetiä eçke eşlär idaräse süzçese dä rasladı. Ämma ul totıq aluçılarnıñ qayse il watandaşları buluı äle dä äytelmi. Qanlı waqıyğalardan soñğı ike kön eçendä jurnalistlar isän qalğan totıqlar belän söyläşte, ämma alarnıñ berse dä totıq aluçılar arasında ğäräplär yäki afrikalını kürüe turında berni dä äytmäde.
Bügen Yewropa Komissiäse başlığı Romano Prodi Niderland tışqı eşlär ministrınıñ Russiä xakimiätlärennän Beslandağı ğämälläre, ni öçen 300dän artıq keşeneñ ülüe turında añlatma birü sorawın yaqlawın belderde. Prodi Niderland tışqı eşlär ministrınıñ bu sorawı bik tä nigezle häm duslarça mönäsäbätlärgä iä illär arasında ğädäti küreneş dide. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı Niderland ministrınıñ sorawın bik yämsez dip bäyäläwçe belderü belän çıqqan ide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
18 qañtar, 11:00
17 qañtar, 17:48
A.Muxamedïulı Wnïversïada jeñimpazdarına beriletin sıy`aqı kölemin ay`ttı
Almatıdağı Wnïversïadada birinşi orın alğan qazaqstandıq sportşılarğa 4 mln 900 mıñ teñgeden beriledi. Kümis medalʹ üşin – 3 mln 300 mıñ teñge jäne üşinşi orınğa 1 mln 600 mıñ teñge tağay`ındalğan, dep xabarlay`dı BNews.kz.
Wnïversïada - 2017 258 Almatı
10:10
Dünïejüzilik qısqı Wnïversïadanıñ resmï uyalı bay`lanıs operatorı anıqtaldı
«Almatı qalasındağı 2017 jılğı 28-şi Dünïejüzilik qısqı Wnïversïadanı day`ındaw jäne ötkizw boy`ınşa dïrekcïya» MQ-men äriptestik şeñberinde «Ksell» AQ sport obʺektilerin sapalı uyalı bay`lanıspen qamtamasız etedi jäne birıñğay` anıqtamalıq bay`lanıs-ortalığın iske qosadı, dep xabarlay`dı BNews.kz.
Wnïversïada - 2017 369 Almatı
13 qañtar, 17:48
Alaw köterwşi Karïna Gorïçeva: Stwdenttik oy`ındar - bul erekşe orta
Belgili qazaqstandıq ziltemirşi, Rïo-de-Janey`rodağı Olïmpïada oy`ındarınıñ qola jüldegeri Karïna Gorïçeva öziniñ twğan qalası Taldıqorğanda ötetin Wnïversïada-2017 alaw éstafetasına qatısadı, dep xabarlay`dı BNews.kz.
Wnïversïada - 2017 348 Almatı
17:26
Ermaxan Ibray`ımov: Almatıdağı Wnïversïada qala turğındarı üşin bay` mura qaldırmaq
Qısqı wnïversïada alaw éstafetasınıñ Almatıdağı kezeñine alaw köterwşi retinde qatısatın bokstan olïmpïada çempïonı Ermaxan Ibray`ımov alda kele jatqan jarıstar oñtüstik astanağa qanday` ıqpalın jasay`tındığı jöninde öz oy`larımen bölisti, dep xabarlay`dı BNews.kz.
Wnïversïada - 2017 360 Almatı
16:24
Wnïversïada kezinde dopïngke qarsı taldaw Avstrïyanıñ dopïngke qarsı zertxanasında jürgiziledi
2017 jılğı Dünïejüzilik qısqı wnïversïadanıñ dopïngke qarsı jüy`esin qurw boy`ınşa täjirïbesi basqa xalıqaralıq sport jarıstarın ötkizwde qoldanılwı mümkin Wnïversïadanıñ birden-bir «mïrasına» ay`nalmaq. Wnïversïadanı dopïngke qarsı qamtamasız etw üşin Dopïngke qarsı qamtamasız etw tujırımdamasında qarastırılğan jospar arnay`ı day`ındaldı, dep xabarlay`dı BNews.kz.
Wnïversïada - 2017 357 Almatı
12:07
Qısqı oy`ındardıñ sporttıq obʺekteri qarmen qamtamasız etilip jatır
2017 jılı Almatıda 28-şi Dünïejüzilik qısqı wnïversïadanı ötkizw kezinde sporttıq obʺekter trassalardağı qar kölemi jağınan tapşılıq körmey`di. Almatıda Wnïversïadanı ötkizw jönindegi dïrekcïya qar tapşılığımen bay`lanıstı twındawı mümkin qïındıqtardı şeşw üşin birneşe jospardı day`ındap qoy`dı, dep xabarlay`dı BNews.kz.
Wnïversïada - 2017 360 Almatı
12 qañtar, 16:56
Almatıda Wnïversïadanıñ «Alaw saqtawşılarına» arnalğan semïnar jalğaswda
Bügin Almatıda «Alaw Éstafetası» keñsesinde Qısqı wnïversïadanıñ «Alaw saqtawşılarına» arnalğan oqw semïnarı ötkizildi. Texnïkalıq mamandardan quralğan arnay`ı topqa Wnïversïada alawımen gaz ballondardıqalay` qoldanw kerektigi üy`retildi, dep xabarlay`dı BNews.kz.
Wnïversïada - 2017 409 Almatı
12:56
Qazaqstannıñ barlıq ay`maqtarında alaw köterwşilerdiñ esimderi anıqtaldı
Alaw éstafetasına qatısatın Qazaqstannıñ barlıq 16 qalası Wnïversïada alawın köterw qurmetine lay`ıqtı tulğalardıñ esimin anıqtadı. Mıñ alaw köterwşiniñ 70%-ın ğılım, mädenïet jäne sport salasında jetistikterge jetken 17-28 jas aralığındağı stwdentter qurap otır, dep xabarlay`dı BNews.kz.
Wnïversïada - 2017 422 Almatı


text:
Yaña uqu yılı başlanır aldınnan Sverdlov ölkäse mäğärif üsterü institutında tatar, başqort häm mari telläre uqıtuçıları öçen kompyuter üzläşterü kurslarınıñ ikençe etabı eşe tämamlandı. Bu kurslar uqıtuçılar öçen buşlay. Ölkäneñ iñ yıraq poçmaqlarında urnaşqan awıllardan biregä alar bik teläp kilälär. Tuğan tel däreslären yaña ısullar belän alıp baru, internettan alınğan metodik äsbaplar, kürsätmälär qullanu mömkinçelege alarnı bik quandıra. Ämma awıllarda elemtä çaralarınıñ citärlek däräcädä yaxşı sıyfatta bulmawı arqasında internet kebek zamança alımnarnı qullanu älegä tizräk çişäse mä’sälälärneñ berse bulıp tora.
Sverdlov ölkäsendä tatar, başqort, mari telläre uqıtuçıları öçen iğlan itelgän “yıl uqıtuçısı” dip atalğan bäyge däwam itä. Anıñ näticäläre oktäber ayında, uqıtuçılar köne bäyräme aldınnan yasalaçaq. Ölkäneñ mäğärif üsterü institutı metodistı Zäytünä Şäymöxämmätowa äytüençä, bäyge näticäläre tuğan tel uqıtuçılarınıñ kategoriälären kütärep, alarnıñ xezmät xaqın arttıruda ber etärgeç bulaçaq. Zäytünä xanım bu aralarda ciñep çıqqan uqıtuçılar öçen büläklär äzerlärgä sponsorlar ezli. Anıñ äytüençä, ingliz, fransuz, nemes telläre uqıtuçıları öçen ütkärelgän mondıy bäygelärdä qatnaşuçılarnı Amerika, Fransiä, Germaniä kebek illärneñ ilçelekläre iğtibarsız qaldırmıylar ikän. Tuğan telne öyrätüçe uqıtuçılarnı da qızıqsındıru çaraların tabu bik kiräkle eş bulır ide, dip sanıy Zäytünä Şäymöxämmätowa.
Küptän tügel Sverdlov ölkäse, Tübän Sirgä rayonınıñ Ufa Şiğere awılında küptän kötelgän waqiğa bulıp uzdı: Sverdlov ölkä xökümäte räise Aleksey Vorob'yev qatnaşında yaña salınaçaq mäktäp nigezenä berençe taş salındı. Xökümät wäkillären awıl xalqı bäyrämçä kienep, ipi-toz, yaktı yöz belän qarşı aldı. Awılnıñ aqsaqalları isemennän Nurislam xäzrät tözeleşne başlap cibärü öçen xäyer-fatixa birep doğa qıldı, milli kiemnärdän kiengän sılu qızlar qunaqlarnı çäk-çäk belän sıyladılar, milli moñnar yañğıradı, böten cirdä bäyräm ruxı sizelep tordı. Aleksey Petroviç tözüçelär häm rayon xakimiäte aldına yaña mäktäp tözeleşen sentäber ayında başlap cibärergä, qar yauğançı nigezne salıp beterergä digän mäs'älä quydı. Ölkä xökümäte üz çiratında kiräk külämdä raslanğan aqçanı waqıtında birep baraçaq, dide ul.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur.


text:
Semberdä çuaş mäğrifätçese İlya Yakovlev häykäle açıldı
Tantananı ölkä başlığı Sergey Morozov açıp cibärde. Ul cıyılğan xalıqnıñ iğtibarın ber ük uramnıñ ike yağında, şähärneñ näq üzägendä, danlıqlı mäğrifätçe İl'ya Niqolayıviç Ul'yanovnıñ häm anıñ tuğrılıqlı şäkerte İl'ya Yakovleviç Yakovlevnıñ ber-bersenä mäñge qarap toraçaqlarına yünältte. Gubernator süzlärennän soñ tınlı orkestr Rusiä gimnın başqardı.
Tantanada şähär başlığı Sergey Yermakov, Çuaşstannıñ Mädäniät ministrı Petr Krasnov, Sember çuaşları avtonomiäse räise Vladimir Svaev, Yakovlevnıñ onıqçığı Mäskäw artistı Vladimir Pavlov, Çuaş avtonomiäläreneñ Mäskäwdäge üzäge citäkçese Anatoliy Grigor'yev, Başqortstannıñ häm Çuaşstannıñ atqazanğan rässamı skul'ptor, şuşı häykälne yasağan Vladimir Nagornov çığış yasadılar. Çığışlarnıñ töp mäğnäse - çuaş xalqın älifbalı itü, xalıqlar duslığın nığıtu, pravoslav kul'turasınıñ çuaş xalqına binihayä uñay tä'sire, häm bu izge eştä İl'ya Yakovlevnıñ oluğ xezmäte... Anıñ öç wasıyäte çuaş xalqınıñ yaqtı kiläçägen tä'min itüdä xälitkeç rol' uynağan: “Boğqa ışanığız, ğailägezne nığıtığız, xezmät söyegez!”
Tantanada, yañğır buluğa qaramastan, xalıq bik küp ide. Böyek uqıtuçı häykäleneñ näq Uqıtuçılar köne aldında açıluı da simvolik tirän mäğnägä iä, digän fiker yış qabatlandı. Tantana tämamlanğaç ta, xalıq taralırğa aşıqmadı: üzara fiker alışular, şatlıq urtaqlaşular ozaq däwam itte. Şul arada çuaş tuğannarıbıznıñ uñışlarına şatlanıp, alarnıñ avtonomiäse räise Vladimir Svaevqa ber soraw da birergä mömkinlek tabıldı.
“Tuğan tel” oyışması ürnägendä barlıqqa kilgän Yakovlev isemendäge çuaş oyışması citäkçese märxüm İvan Kiryuşkin da, Çuaş avtonomiäseneñ berençe räise Veniamin Afanas'yev ta “Räxmät tatarlarğa yul yarıp barğannarı öçen, sez beze üz artığızdan iärtäsez, bez isä sezdän qalışmasqa tırışabız”, - dilär ide. Ä xäzer, mädäniät ölkäsendä sez tatarlarğa ürnäk bulıp torasız, bu häykälneñ açıluı da – bezgä yul yaru. Rol'lär alışuınıñ säbäben närsädä küräsez? – digän sorawğa, Vladimir İl'iç mondıy fikerne qabul itmäde. Anıñ äytüençä, tatarlar mäğärif yağınnan çuaşlarğa ürnäk alırday eşlär başqaralar, ä üzeşçän sänğät buyınça bez tigez barabız.
Tantanada Çuaşstannıñ Akademik Däwlät cır häm biü ansamble artistları da qatnaştılar. Alarnıñ konsertı Lenin Memorial' üzägendä bulırğa tieş ide. Xalıq anda cäyäwläp bardı – ara ällä ni yıraq tügel bit. Tamaşağa kilgän xalıqnı ölkä üzägendä eşläp kilüçe danlıqlı “Erevet” ansamble häm Çınlı rayonı üzäge Nağatkinnıñ balalar kollektivı çığışları qarşıladı.
Zalda konsert başlanğançı tağın da tantanalı çığışlar, bu oluğ eşkä öleş kertkän şäxeslärgä räxmät süzläre yañğıradı, büläklär tapşırıldı. Sergey Morozov Çuaşstan prezidentı Niqolay Fedorovqa räxmät xatı häm “Simbirsit” dip atalğan cirle ammonittan yasalğan istälekle büläk äzerlägän. Anı mädäniät ministrı Petr Krasnovqa birep, prezidentqa anı häm oluğ räxmätlären citkerüne ütende.
Däwlät cır häm biü ansamble isä çın milli canlı programma alıp kilgän. Çuaş milli mädäniäteneñ töp teräge bulğan bu kollektivnı, çınlap ta, yuğarı sänğäti ostalıqqa iä artistlar tuplanması, dip tä atarğa bula.
Süz soñında ber ğibrätle tarixi mizgelgä dä tuqtalıp ütü urınlı bulır kebek. Nijgar ölkäseneñ Pilnä rayonı Petryakes awılı 1917-yılğa qädär Sember gubernasınıñ Qormış öyäzenä kergän. Şuşı awılda yäşäwçe Säyär ağa Sabirov ber dokument belän tanıştırğan ide - Qazanda keräşen mäktäben tämamlap, biregä missioner sıyfatında yünältelgän elekke telegrafist Timerğalinnıñ Sember gubernası buyınça xalıq uçilişçeları inspektorı İl'ya Niqolayıwiç Ul'yanovqa yünältelgän xatınıñ nösxäse belän. Xatnıñ mäğnäse, cirle mullanıñ kürsätmäse arqasında, awılda berkemneñ dä fatirğa kertmäwenä zarlanudan ğıybärät. Yäş missioner inspektordan üzen başqa urınğa yünältüen ütenä. Ul'yanov isä anı Moçaley awılına küçergän. Anda fatir tabılğan. Läkin missionerlıq wazifası barıber ütälmi qalğan. Pravoslav dinenä tartu öçen başta urıs telen öyrätergä kiräk bulğan. Cirle yegetlär 3 yıl buyı urıs telenä öyränälär dä, 4-nçe uqu yılında, din däresläre dä kertelä başlağaç, uqırğa yörüdän tuqtıylar bulğan. Şulay itep, Timerğalin ataqlı çuqındıruçı İl'minskiynıñ häm mäğrifätçe İl'ya Ul'yanovnıñ ömetlären aqlıy almağan.
Ä İl'ya Yakovlevnıñ uñışı anıñ missionerlıysında ğına tügel – çın mäğrifätçe dä buluındadır. Ni äytsäñ dä, çuaş xalqın, çuqındırudan tış, älifbalı da itkän bit ul.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Semberneñ 17-nçe kitapxanäsendä uzğan seminar küp sorawlar tudırdı
Bu çaranıñ säbäpçese – Irınbur ölkäseneñ Balalar kitapxanäsendä Milli ädäbiät bülege mödire Gölşat Xäybullina. Anı Sember täcribäsen öyränergä yünältkännär ikän. Başta ul ölkäneñ Balalar kitapxanäsendä bulğan. Ä anda milli ädäbiätqa iğtibar oçramağan. Ä yuqnıñ täcribäse dä yuq inde. Şunlıqtan qunaq öçen oyıştırılğan töp çara “İdelbuyı xalıqlarınıqı” isemen yörtkän 17-nçe kitapxanädä uzdı. Çara bik tä qupşı atalğan: “Küpmillätle töbäktä kitap xezmäte kürsätü buyınça töbäqara seminar”. Häm devizı da bik matur: “Tigezlek häm tolerantlıq”.
Kitapxanä mödire muqşı qızı Ol'ğa Al'kina, tatar häm çuaş avtonomiäläre citäkçeläre Rifqat Äxmädullov belän Vladimir Svaev çığışlarınnan soñ, urıs, tatar, çuaş, muqşı tellärendä cırlar yañğıradı. 20-nçe sanlı balalar baqçası mödire Roza xanım Cihanşina alıp kilgän malay-qızlar uynap ta, biep tä, cırlap ta kürsättelär.
55-nçe mäktäpneñ ana tele uqıtuçısı Gölüsä Kärimeva şäkertläre “Şüräle” äkiätennän özek büläk ittelär. Alarnıñ cırları da citdi yañğıradı. Alardan soñ çuaş yegete häm erzä qızı ikeşär cır täqdim ittelär: üz tellärendä häm urısça.
Tänäfestä qunaq qız Gölşat tutaş “Azatlıq” radiosı öçen üz tä'sirläre belän büleşte: “Min bik şat mondağı kitapxanälär belän, Ul'yan qalası belän tanışuıma. Bik uñay tä'sirlär alıp kitäm”. 1982-yılğa qädär matur ğına eşläp kilgän Tatar kitapxanäse tatarlarnıñ berdän-ber üz poçmağı ide. Aña “İdelbuyı xalıqları kitapxanäse” statusı birep, muqşı, çuaş ädäbiäte belän tulılandırdılar. Näticädä tatar bötenläy üz poçmağınnan mäxrüm itelde. Moña niçek qarıysıñ? – digängä Gölşat tutaş menä ni dide: “Älbättä, min ayırım kitapxanä buluğa qarşı tügel, Läkin muqşı, çuaşlar belän ber binada eşläw üzara duslıqnı nığıta ala.”
Xäyer, tügäräk östäl utırışı tä'sirendä ul da tiräntenräk uylanğandır. Çönki Ölkäneñ Tınıçlıq fondı citäkçese Tamara Ronjina çığışı barçasın da uylatırlıq buldı. “Bez ölkädä genä tügel - çit illär xalıqları belän dä dus häm tatu yäşibez. Mäsälän, Afrikanıñ keçkenä illäre belän dä elemtädä torabız”, - dip, negrlar belän töşkän fotosurätlären kürsätte.
“Duslıq bit ul tigezlär arasında ğına mömkin. Urıslar öçen 100дәH artıq kitapxanä bulğanda, alarnıñ ikesen muqşılarğa häm çuaşlarğa birü urınına, bu 3 xalıqnı da ber ük tatar kitapxanäse binasına sıyındırdılar. Monda tigezlek turında süz yörtep bulamı soñ?”- digängä Tamar xanım standart cawap birde: bezdä 120 millät yäşi, barısına da mömkin tügel. “Mondağı 3 töp xalıqnı adaşıp kilep çıqqan 4 grek keşese belän tigezläw tıñlawçını añğıra dip sanaw tügelme soñ? – digän sorawğa Tamara xanım cawap birmäde. Barı tik tolerantlıqnıñ faydasına basım yasaw belän genä çiklände.
Tolerantlıq töşençäseneñ SPİD mäğnäsendä dä qullanılışı turındağı añlatmanı çuaş-muqşı kürşelär dä bik xuplap qabul ittelär.
Läkin “Tınıçlıq fondı” räise andıy süzlärne añlawdan ğaciz, axrısı. Härxäldä, artaban anıñ negrlarğa büläk itkän plakatlardağı güzäl URIS qayınnarı turındağı süzläre – şuña dälil. “Tuğan tel” räise Mäxmüt Xäyrullinnıñ nebo, pole, berezalar urısnıqı ğına bulğaç, äydägez alaysa, “russkiy koloradskiy juk” digän terminnı da äyläneşkä kertik, digän şayarışı ğomum kölkegä dä säbäp buldı. Şulay uq yäş kenä qunaq Gölşat tutaş öçen dä. Härxäldä, teatrlı, pedagogik kölliätle, milli mäktäple, berwaqıtta da yabılmağan kitapxanäle Irınbur öçen Sember kitapxanäläre täcribäse ürnäk bula almağandır häm Irınburda qullanış tapmas, dip ömetlänäse kilä.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Powell Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı ğisyançılarnı bastıru planı eşli dip sanıy, belgeçlär moña şik belderä
Xäbär itep kilüebezçä, soñğı atnalarda anda küzgä kürenep kierenkelek arta. Ğinwar ayına bilgelängän saylawlarğa 4 ay waqıt qalıp bara, ä ğisyannıñ tuqtalğanı yuq. Şuşı wağziättä Quşma Ştatlar Ğiraqta maqsatına ireşä alırmı digän soraw tua. Uzğan atna axırında däwlät sekretare Colin Powell Amerikanıñ Ğiraqtağı säyäsäte däwam itäçäk, ğisyan bastırılaçaq, dip ışandırdı. Ämmä qayber küzätüçelär moña şik belderä.
Audio (Jack Spencer)
"Ğiraq xalqı monı eşli ala. Ğisyannı bastıru eşen Quşma Ştatlar üzläre genä berqayçan da başqara almıy. Tarix monı kürsätte inde. Bez barı tik Ğiraq xalqına yärdäm itä alabız, Ğiraqnıñ iminlek köçlären öyrätä alabız. Häm şulay eşlibez dä, Saddamnı bärep töşergännän başlap."
Spencer süzlärençä, xäzer iğtibar üzägendä ğinwar saylawları. Amerikan häm Ğiraq räsmiläre saylawlar waqıtına tınıçlıq bulmasa, hiç yuğı anıñ küreneşen buldırırğa tırışa. Ämmä soñğı kierenkelek sürätendä monıñ barıp çığuı ikele, saylawlar berniçä ayğa kiçekterelergä mömkin digän borçular bar. Tağın ber borçığan närsä – ğisyançılar xädäf itep politsiä büleklären saylıy. Äytik, sişämbe xöcümnärendä ülüçelär arasında eş ezläp kilgän, Bagdadnıñ politsiä binası yanında çiratta basıp torğan ir-atlar bulğan. Qayber küzätçelär fikerençä, mondıy xöcümnär iminlek saqlawnı ğiraqlılarnıñ üzlärenä tapşıru tırışlığın yuqqa çığara ala. Spencer alay uylamıy, mondıy xöcümnär inde küptännän yasala, ä ğiraqlılar xaman çiratqa basa, bu xalıq turında küpne söyli, di ul.
Ä menä ikençe belgeç Leon Fuerth pessimistraq qaraşta. Clinton çorında vitse-prezidentnıñ iminlek kiñäşçese bulıp torğan Fuert süzlärençä, Amerikan xärbiläre häm Ğiraq xökümäte başlap ğisyançı töbäklärdä säyäsi häm xärbi kontrol urnaştırırğa tieş. Soñğı ike zur bäreleştä, sönnilärneñ Falluca häm şiğilärneñ Nacaf qalalarında alar çigenergä mäcbür buldı, häm bu berni birmäde. Powell üzeneñ planı turında berni äytmäde, yomşağraq bulamı ul, qırısraqmı, tik ägär şul iske plan qalsa, eşlär xarap, di Leon Fuerth:
Audio (Leon Fuerth)
"Bu planda alğa taba da tulı köç qullanu qaralamı? Ägär şulay bulsa, bu yaxşığamı? Yä isä, bezgä qarata näfrät xisläreneñ artuı – yaxşığamı? Bu sorawlarnı açıq qaldırıp, Powell närsä äytergä teli?"
Fuerth süzlärençä, ägär Powellnıñ berär yaña planı bar ikän, ul anı iğlan itergä tieş. Yuq isä bu Buş administratsiäseneñ waqıt suzuı bulıp qına kürenä. Ul arada ğiraqlılarda amerikannarğa qarata näfrät xisläre könnän kön arta bara. İminsezlek arqasında ğına tügel, ğiraqlılar bik millätçe xalıq, di Fuerth, üz cirälärendä Amerikannar toruın alar xäzer çişeleş tügel, problem itep kürä.
-Ali Gilmi


text:
Baymaqta batqan qız balanıñ käüzähe tabılğan
Beloret qalahı ergähendä boź aśtına kitkän malayźıñ velosipedı tabılğan. Xäbär iteleüensä, 13 yäşlek malay Ağiźel yılğahı yarında yuqqa sıqqaynı. Ğäźättän tış xäldär ministrlığı qotqarıusıları malayźıñ käüźähen haman taba almay. Ğäźättä, yaźın batqandar yäy etep, hıu qaytmayınsa tabılmay. Şul uq waqıtta mäktäptärźä yaźğı olo hıu mälendä uqıusılarğa xäüefheźlek qağiźälären öyräteü hülpän quyılğan tigän feker tıuźıra. Ägär źä malayźı tıyhalar, ul boź kitep torğan yılğa buyında velosipedta yörömäś ine.
Ä bına Baymaq rayonı İşmöxämät auılında, Qaramalı yılğahında batıp ülgän altı yäşlek qıź balanıñ käüźähen hıuźan tapqandar. 9-sı aprel köndö bıl bala biş yäşlek qustıhı menän eştäge ata - äsähe yanına mal fermahına yılğa aşa barğanda hıuğa batqaynı.


text:
Anı qulğa aluda ber faxişä yärdäm itkän.Qızmaça bulıp alğan bu qız ber kibettä şuşı aqça belän isäpläşkän.Satuçı militsiä çaqırtqaç ,qız aqçanı intim xezmät kürsätkäne öçen birülären äytä.Yalğan aqça taratuçı qulğa alına. Ul Äzerbaycan respublikası watandaşı. Älege aqçalarnı ul Tömändä aluın äytkän. 200 danä meñ sumlıqnı ul 60 meñ sumğa alağan.Qulğa alınğanda anda 111 aqça tabıla , qalğannarın ul taratıp ölgergän bula.
Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort akädemiä drama teatrı Törkiädäge xalıqara festivaldä İlşat Yomağolıvnıñ “Närkäs“ spektaqle belän berençe urınnı aldı.
Mönir Wafin , Ufa


text:
14 noyäber Tatarstanda Äbünäçe köne
14 noyäbr könne «Tatarstan poçtası» poçta elemtäse idäräse häm gäzit-jurnallar redaksiäläre respublikada Äbünäçe köne ütkärälär. Bu könne poçta büleklärenä barıp ta, xat taşuçılar aşa da 2003 yılnıñ berençe yartıyıllığına yazılu ütkäreläçäk. Östäwenä, bu könne Qazannıñ Kreml' uramında urnaşqan Glavpoçtamt binasında häm Tatarstannıñ qayber rayon üzäkläreneñ poçta elemtäse idäräsendä gäzit-jurnal xezmätkärläre üzläreneñ äbünäçeläre belän oçraşaçaq. Şulay itep, 14 noyäber könne äbünäçelär üzläreneñ yaratqan avtorları belän söyläşep, aralaşıp, törle çığışlar tıñlap, gäzit-jurnal xezmätkärläre tarafınnan oyıştırılğan cır-biyü, lotereya uyınnarında qatnaşa alalar.


text:
Çallı Detroyt bulırmı?
Älege sessiäneñ berençe üzençälege şunda - ğädättägeçä, 800 citäkçe qatnaşında ütä torğan xisap sessiäsendä şähär başlığı İldar Xalikov tügel, şähär başqarma komitetı citäkçese Wasıyl Şäyxraziev ütkän yılğa yomğaq yasadı. Ä menä Tatarstannıñ başqa rayon - şähärlärendä iske ğädät buyınça administratsiä başlıqları xisap tota ikän. Älege çarada qatnaşqan premyer-ministr Röstäm Miñnexanov monı uñay küreneş dip bäyäläde. Premyer-ministr KamAZnıñ çit il partnerları belän traktor eşläw buyınça yaña proyektın xupladı, respublika kürsätkeçläre KamAZğa bäyle, dide. Şulay da Çallı öçen küp milliard sumnarda aqça wäğdä itte. Premyer-ministrnıñ "Çallı-Qazan" yulı yaqındağı 3 yılda tözelep, yañartılıp betäçäk digän süze alqışlarğa kümelde. Bu eş öçen 300 million dollar kiräk bulaçaq. İnde bıyıl uq respublika şuşı yulğa 100 million dollarlıq kredit aqçaların salırğa uylıy. "Läkin älegä qayber sorawlar bar, yul - federatsiä qaramağında"- dide Röstäm Miñnexanov. Çallı başlığı İldar Xalikov - byudjetta eşläwçelärneñ xezmät xaqı az bulu töp problema bulıp tora, dip beldergän ide. Moña cawap itep, Röstäm Miñnexanov, yaqın arada byudjet ölkäsendä reforma bulaçağın, törle berläşmälärgä avtonom uçrejdenie statusı bireläçägen äytte. Mäsälän, alğa taba mäktäp direktorları üzläre tapqan aqçanı möstäkıyl' räweştä tota alaçaqlar. Mondıy sistema Tömändä häm başqa qayber töbäklärdä kertelgän, ä menä Tatarstanda Çallı berençelärdän bulıp şuşı täcribäne başlarğa tieş, digän fiker äytelde.
Çallı - Awropa formatındağı şähär bulırğa tieş, digän ide monnan 4 yıl çaması elek şähär xäkime İldar Xalikov. Çallı Awropa formatı bula aldımı, bulaçaqmı, monısı başqa söyläşü, şulay da Xalikov äfände sişämbe könne Çallınıñ, AQŞtağı avtomobil' sänäğäte başqalası Detroyt şähärenä yaqınayuı xaqında süz quzğattı. Anıñ äytüençä, Çallıda kiläçäktä yıl sayın 60 meñ yök maşinası, 100 meñ ciñel maşina cıyılaçaq. Alabuğada 100 meñ ciñel avtomobil' citeşterü küzdä totıla. Kama Ar'yağında avtomobil' sänäğäteneñ kiläçäge şulay farazlana. Tözeleş buyınça da üzgäreşlär buluı ixtimal. Şähär Şurası deputatı Rafail Nuretdinov üz çığışında, injenerlıq çeltärläre bulğan cir uçastokları Çallıda bıyıl betäçäk. Aldağı yılda yaña fatirnı 1 kv.m. 15 meñ sumğa artırğa mömkin, dide. Nuretdinov şulay uq Mendeleev rayonında sement zavodı tözü täqdime belän çıqtı. Mondıy zavodnıñ yaqınça bäyäse 120 mln. yevro toraçaq.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Üzäk saylaw komissiäsenä köndä yaña mäğlümatlar kilep tora. Düşämbe, 29nçı sintäberdä dä şulay buldı. Ber 15läp firqä üzeneñ saylawlarda qatnaşuı xaqında belderde häm üzäk saylaw komissiäsenä isemleklären cibärde. «Berdäm Rusiä» firqäse isemlegendä ällä ni yañalıq yuq. Regional’ isemlektä 9 keşe häm tağın 5se ber mandatlı okruglarda bara. Aldan iğlan itelgänçä, regional’ isemlekneñ başında Färit Möxämmätşin tora. İkençe urında - Oleg Morozov. Annan soñ Yuriy Näcmiev häm başqa Tatarstan keşeläreneñ isemnären kürep bula. Duma deputatı Mixail Rakitskiy bu yulı isemlektä 7 urınnı bili. Läkin belgeçlär isäpläwençä, ere, qüätle «Berdäm Rusiä» firqäse küpçelek tawışnı cıya alğan oçraqta da, Dumada respublikadan barı tik 3 keşegä genä urın birelergä mömkin. Firqä täcribäle deputat Oleg Morozov öçen uñay şartlar tudırğan, dip äytep bula. Çallı okrugında ütmägän oçraqta da, ul firqä isemlege nigezendä dä Duma deputatı bula ala. Ber Qazan gäzite xäbär itkänçä, Oleg äfändegä Çallıda Mäskäw tatarlarınnan Fail İbätov häm «Tormış» firqäse wäkile Bulat Yanbarisov belän köräşergä turı kiläçäk. Şunıñ östäwenä, kommunistlar firqäse Xafiz Mirğalimov da şuşında uq köräşergä cıyınuı xaqında iğlan itte. Xäbärçebez Rimzil Wäli äytkänçä, deputat Salimxan Axmätxanov «Xalıq firqä»seneñ regional’ isemlegendä 1nçe bulıp bara. Ul äle Älmät saylaw okrugında da deputat kenägäse öçen köräşergä uylıy. Anıñ firqädäşläre Flürä Zıyatdinova Tübän Kama saylawçılarınıñ küñelen yawlarğa tırışaçaq, ä Sergey Şaşurin İdel buyı okrugında saylaw aldı yarışına çığarğa uylıy. Şunısı qızıq, 99nçı yılğı saylawlarda xakimiät firqäse wäkile itep Dumağa barğan Flürä Zıyatdinova, xakimiätlärne ayawsız tänqitlägän Sergey Şaşurin belän niçek itep ber firqädä tora ala, añlaşılmıy. Annan soñ bu ike şäxesneñ berse dä firqäneñ regional isemlegenä kermägän, şuña 1 mandatlı okrugtağı saylawlar alar öçen Dumağa elägü öçen berdänber yul bulıp qala.
Flürä xanımğa Tübän Kama okrugında «Berdäm Rusiä», kommunistlar firqäse, «SPS» uñ köçlär berlege häm başqa säyäsi köçlär belän yarışırğa turı kiläçäk.
Bank citäkçese häm elekke finans ministrı Rinat Ğöbäydullin Mäskäw okrugı saylawçılarınıñ tawışların cıyarğa ömetlänä. Anıñ belän bergä şul uq okrugta kommunistlardan Näsimä Stolyarova häm «SPS» firqäsennän Aleksandr Fomuşkin saylanırğa teli. Tapşırunı äzerlägändä kilgän yaña mäğlümatlarğa qarağanda «Tormış firqäse» Mäskäw saylaw okrugında qatnaşu öçen yazuçı Rinat Möxämmädievnı täqdim itkän. Dimäk, Qazan häm respublikanıñ Yaşel üzän, Apas, Çüpräle rayonnarı saylawçıları 2 xakimiät firqäse häm uñnar belän sullar arasında saylarğa tieş bula.
Ğomum alğanda «Tormış firqäse» dä äle düşämbe könne genä üz isemlegen Rusiäneñ Üzäk saylaw komissiäsenä tapşırdı. Anda federal isemlektä 11nçe urında Räfqät Altınbayevnı kürep bula. Regional’ isemlekneñ başında Nursinä Abdraşitova torğan bulsa, başqa Tatarstanlılarğa 4nçe, 6nçıdan 10nçığa qädär urınnar birelgän.
«Rodina» digän xalıq-patriotik köçlär blogı da üz isemlegen täqdim itte. Anda regional’ isemlekneñ başında deputat Fändäs Safiullin torsa, annan soñ studentlar xäräkäte citäkçese Eduard Jijimovnıñ iseme bara. Fändäs Safiulinnıñ Älmät saylaw okrugında da köç sınap qararğa isäbe bar. Añı anda «Berdäm Rusiä» firqäse wäkile Marat Mäğdiev, «Xalıq partiäse»nnän Salimxan Axmätxanov kebek nämzätlär belän yarış kötä.
Kön sayın saylaw aldı isemleklärenä yaña mäğlümatlar östälep tora. Möhim üzgäreşlär xaqında bez dä şundıy uq tizlek belän, tıñlawçılarğa xäbär itep torırbız.
Bikä Timerova.


text:
Qazannıñ 999 yıllığı - 1000 yıllıqnıñ repetitsiäse
Qazan şähäre administratsiäse Qazannıñ 999-yıllığın ütkärü çaraları manzarasın iğlan itte. Soñğı yıllarda Qazannıñ meñ yıllıq tarixı buluı açılğaç, şähär köne 30 avgustta Respublika köne belän ber itelgäç, bu çaralarnıñ tärtibe, ğöref-ğadätläre urnaştı. Şulay da, bıyılğı Şähär köne çaraları üzençälekle - bu Qazannıñ meñ yıllığınıñ general' repetitsiäse. Şähärne tözekländerergä, üzgärtep qorırğa tağın ber yıl ğına qala. Älegä ul zur ber tözü mäydanın xäterlätä. Çärşämbe könne Qazannıñ dürtençe transport dambasın tözüne däwam itterü öçen şähärne urtalay yarıp uzuçı Yerşov uramınıñ ber öleşen yabıp quydılar. Künegelgänçä yörergä tırışqan avtomobil'lär taşqınıñ xäzerge waqıtta Çexov bazarı qarşında ike maxsus avtomobil' belän “qorallanğan” distägä yaqın Däwlät avtoinspeksiäse xezmätkäre köç xäl belän köyläp tora. Ä bit sişämbe könne ütkän Yul iminlege komissiäseneñ çirattan tış utırışında respublikada yul faciğäläreneñ artuınıñ ber säbäbe itep Däwlät avtoinspeksiäseneñ küzätep toru xezmäteneñ 50% ğına tuplanğan buluın atadılar. Bu Qazannıñ meñ yıllığı general' repetitsiäseneñ tiskäre üzençälege. Uñayların çärşämbe könne Qazan administratsiäse xezmätkärläre Tatar kongressı binasında Şähär könenä äzerlekkä bağışlanğan brifingta söylädelär. Administratsiäneñ Säwdä idäräse başlığı urınbasarı Polina Mavrina 30 avgustqa şähärdä dürt säwdä kompleksı açıla, dip belderde. Alar - Almaniäneñ “Cash & Carry” firmasınıñ “Metro” küpläp satu kompleksı, Bauman uramında GUM-2, Ciñü prospektında “ЮжHый” häm Qaban buyında “Karawan” säwdä kompleksları. Bäyrämgä şähärneñ Üzäk stadionı da üzgärtep qorıla. Anda utıru urınnarı 25-26 meñgä arttırıla, stadion tiräsendäge kafe häm barlar, kibetlär yañadan salınaçaq.
Qazannıñ 999-yıllığında täwge märtäbä aerostatlarınıñ Euro-aziä festivale ütkärelä. Respublika könnärendä şähär östendä hawa şarları berän-särän kürengännäre bar inde. Läkin bu yulı ul çara Xalıqara festival' itep zurlap ütkärelä. Festival'dä 15ләп aerostat qatnaşa. Bäyrämneñ iñ qızğan çağında alar Qazan Kremle östenä kütärelep, “Tönge balqış” digän tamaşa kürsätäçäklär. Bu general' repetitsiä bula. Ä inde Qazannıñ 1000-yıllığına Aerostatlar festivalenä Fransiä, Bel'giä, Pol'şa, Belorussiä, Almaniä, Qıtay, Mongoliädän ekipajlar kiler, dip farazlana. Qazannıñ 1000-yıllığına bağışlap maxsus aerostat yasalır dip tä farazlana.
Yunıs Ätnäle


text:
Wäliulla Yaqub: Beslan waqiğaları islamğa fayda birde
Tatarstanda 2003 yılda 23 mäçet açılğan bulsa, 2004 yılda 30лaп Xoday yortı safqa basqan. Tatarstan Diniä näzaräteneñ räis urınbasarı Wäliulla Yaqub, “Azatlıq” radiosına, Tatarstandağı islam dineneñ 2004 yıldağı xaläten bäyäläp şulay dip belderde.
Ütkän yıl bezneñ öçen uñışlı yıl buldı. Bezneñ näzarätneñ strukturası tağın da näticäleräk eşli başladı. Belüegezçä, bezneñ struktura 3 däräcädä: mäxällä – möxtäsibät – näzarät. Tatarstanda ber genä rayon üzägendä mäçet yuq ide. 2004 dekaberendä Piträçtä mäçet açtıq. Xäzer böten rayon üzäklärendä dä mäçetlär bar. Ütkän yılda, Tatarstandağı dini tormış turında süz alıp barğanda, näzarät tözegän uqu-uqıtu sistemasın da äytep ütärgä kiräk. Başlanğıç islami mäktäplärdän alıp, Yuğarı uqu yortlarına qädär, tulı ber sistema barlıqqa kilde xäzer.
Ä menä hönäri bulmağan mädräsälär, älegä qädär mäçet binalarında eşli toralar ide. Xäzer alar öçen maxsus binalar açıla başladı. 2004 yılda Qazanda ğına da berniçä mäçet qarşındağı mädräsä binaları ayaqqa bastı. Şundıy uq xäl rayonnarda da küzätelä. Mäsälän, Çüpräle, Baltaç, Aqsubay, Alekseevski rayonnarında. Çallı da “Yoldız” mädräsäse Rusiä islam universitetınıñ filialı itep üzgärtelde. Anıñ uqıtu programması da yañadan tözelde. Monnan tış, Çallı da, imamnarnıñ belemen kütärü institutı da açıldı. Wäliulla xäzrät äytep uzğan, imamnarnıñ belemen kütärü institutında, Çallı da, inde 5ләп rayon imamnarı smenalap uqıp çıqqannar. Böten şartlar tudırılğan mondıy uqu yortları respublikadağı imamnarnıñ hönäri ostalıqların arttıra di, möfti urınbasarı. Bügenge köngä, Tatarstannıñ un protsentlap imamı ğına hönäri tanıqlıqqa iä.
Tatarstan möselmannarı diniä näzaräte, 2004 yılda xalıqara arenada zur köç quyıp eşläde. Törkiä häm Quwäyt däwlätennän din ministrları Tatarstanda räsmi vizitlar belän buldılar.
Wäliulla xäzrät şul xaqta söyli.
Vizit barışında xezmättäşlek turında berketmälärgä qul quyıldı. İnde näticäläre dä bar. Yaña yıl aldınnan ğına berniçä yegetebez Törkiägä törle uqu yortlarına uqırğa cibäreldelär. Uzğan yılda Bahräy, Qatar däwlätläre belän dä elemtälär nığıy töşte. Menä şundıy xalıqara elemtälärneñ näticäse bularaq, Qazanda berençe Qor’än-xafizlar bäygese ütte. Tatarstanda rusiä häm çit illär däräcäsendä Qor'än xafizlar bäygese ütkäne yuq ide. Ğomumän alğanda, 2004 yılda dini tormış Tatarstanda torıqlana bardı, dip sanıy Wäliulla xäzrät Yaqub. Beslan waqiğalarınnan soñ, Rusiädä islamğa tap töşerergä mataşular buldı. Läkin, ul uñay näticälär dä birde. Rusiä xakimiäte traditsion islamğa iğtibarın kübräk yünältte, bu küptän kiräk ide dip belderde Tatarstan möftie urınbasarı.
Tatarstan möftieneñ urınbasarı Wäliulla xäzrät Yaqub buldı. Ul Tatarstanda islam dineneñ 2004 yıldağı xalätenä näticä yasadı.
Räfis Cämdixan.


text:
Ufada Başqortstan Tatar milli mäclese cıyını ütte
Atnakiç könne Ufada Başqortstan Tatar milli mäcleseneñ çirattağı cıyını bulıp ütte. Soñğı waqıtta eşe şaqtıy sülpänäyä töşkän bu milli oyışmanıñ cıyılışları da siräk ütä başlağan ide. Başqortstan tatar milli oyışmaları berlegenä kergän Milli mäcles berlektäge çaralarda qatnaşıp kilsä dä, soñğı çorda anıñ ayırım ğına uzdırğan zur çaraları bulmadı diärlek.
Milli mäcles räise, professor Marat Ramazanov äytüençä, bu xälneñ säbäpläre törleçä. “Ämma, oyışma yañğırawıqlı belderülär häm möräcäğätlär belän çıqmasa da, täğäyen eşlär başqara kilde, - di Marat äfände. – Qıçqırıp yörmäsäk tä, üzebezneñ quldan kilgän eşlärdä üz öleşebezne kertä kildek”.
Başqortstan Tatar milli mäcleseneñ bügen ütkän kiñäşmäsendä uzğan çordağı eşçänlekkä xisap qılındı häm kiläçäkkä qayber burıçlar bilgelände. Mäğlüm buluınça, 29 yüldä Ufada Başqortstan tatar cämäğätçelek oyışmalarınıñ berlektäge zur cıyını ütärgä tieş ide. Anda kütäreläse problemalar tatarlarğa ğına tügel, ä respublikadağı başqa millätlär wäkillärenä dä turıdan-turı qağılası bulğaç, ul cıyınnı tatarlar cıyını dip kenä tügel, ä “Watandaşlar cıyını” dip atarğa buldılar. Menä şul cıyında Başqortstan Tatar milli mäclese wäkilläre dä qatnaşaçaq häm üz fikerlären yañğırataçaq. Ayıruça Başqortstanda bu uqu yılınnan başqort telen mäcbüri uqıta başlawğa qağılışlı belderülär äzerli Başqortstan Tatar milli mäclese wäkilläre. Respublika tatarlarınıñ bügenge xälenä bäyle başqa problemalar buyınça da üz fikeren äytergä niätli alar.


text: Üzäk häm Könçığış Yevropanıñ 10 däwläte Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq säyäsäten xuplağan urtaq xat äzerli. Litvanıñ NATOdağı ilçese Ginte Damusis äytüençä, Vilnus törkeme dip atalğan oyışma bu xatnı Powell çığışınnan soñ iğlan iteläçäk. Xatnıñ eçtälege älegä tögäl tügel, dide ul. Vilnus törkemenä 10 däwlät kerä: Albania, Xorvatia, Makedonia, Bolğarstan, Rumınia, Estonia, Latvia, Litva, Slovakia häm Slovenia. Bu däwlätlärneñ soñğı 5-se kiläse yılğa Yevropa Berlegenä kerä. Albaniädän qala, barısı da, uzğan yıl NATOğa çaqırıldı. Älege xat, Yevropa illärendä Ğiraq mäsäläsendä tuğan qarşılıqlarnı beraz yomşartır dip kötelä.


text:
Çärşämbe kiçendä Qazanda Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrında Rudolf Nuriev isemendäge balet festivale açıldı. Bu bäyge 10 kön däwam itäçäk, anda Rusiä häm BDB illärennän barlığı 30 iñ yaxşı biyüçe qatnaşa. Festival’dä xalıqara biyü bäygeläre lawreatları, Mäskäwneñ Zur teatrı, Piterburnıñ Marinskiy teatrı biyüçeläre çığış yasıaçaq. Bıyıl, berençe tapqır, «Şüräle» baletında Söyembikä partiäsen Qazan artistı tügel, ä zur teatr biyüçese başqaraçaq. Tamaşaçılar iğtibarına Leonid Lubovskiynıñ «Qisayi Yosıf» baletı da täqdim iteler dip kötelä. Şulay uq, «Jizel» «Aqqoş küle», «Don Kixot» häm başqa baletlar da kürsätäçäklär.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Äfğanstanda yaña bäreleşlär bulğan
Taliplarnıñ başlığı Mulla Omar, Gäyed-Äl Fitr bäyräme aldınnan, anıñ suğışçılarınıñ höcümnäre yışayaçaq häm çit il ğaskärlären Äfğanstannan quıp çığaraçaq, dip beldergän. Berläşkän Millätlär Oyışması häm Äfğanstan xökümäte xalıqara cämäğätçelektän yärdäm sorıy. Bu cäydä qatı qorılıqtan zıyan kürgän Äfğanstanğa, 1 million 900 meñ keşene azıq-tölek belän täemin itü öçen, 43 million dollar aqça kiräk. Aqça şulay uq, ilneñ könyäğında barğan suğışlar näticäsendä torğan cirlärennän kitärgä mäcbür bulğan distälägän meñ äfğanlığa yärdäm itü öçen dä kiräk.


text:
Yuşçenko dioksin belän ağulanğan bulğan
AUDİO: Bez soñğı 24 säğättä däwam itkän tikşerülärne tämamlağannan soñ, şulay uq törle qan tikşerüläre ütkärgännän soñ Yuşçenko äfändeneñ awruına dioksin nigezendäge ağu säbäp buluına bernindi dä şik qalmadı.
Ämma anıñ äytüençä, ağulawnıñ niçek bulğanın bilgeläw mömkin tügel. Tabiblar bu eşne xoquq xezmätkärlärenä qaldıra dide ul. Anıñ äytüençä, zur miqdärdä dioxin anıñ organismına awız aşa kergän bulırğa tieş. Ukrainada saylawlarğa äzerlek çorı barğanda könbatış qaraşlı Yuşçenko Sintäber ayında awırıp ayaqtan yığıldı. Annan soñ anıñ yözendä säyer üzgäreşlär barlıqqa kilde. Ul üzeneñ säyäsi köndäşläre tarafınnan ağulanuı turında belderde. 26-nçe dikäberdä Ukrainada prezident saylawlarınıñ ikençe turı qabattan ütkäreläçäk. Ukraina yuğarı mäxkamäse noyäberdä ütkän ikençe turda zur xärämläşülär bulğan dip premyer-ministr Viktor Yanukoviçnıñ ciñüe turındağı qararnı ğämäldän çığardı.


text:
Ğiraqta şığılarnıñ izge mäçeten şartlatu kөç qullanunıñ artu qurqınıçın tudıra
Ğiraqnıñ Sämärrä şähärendä sönni ğisyançılar dip şiklänelüçelär şığıylarnıñ izge törbäsendäge mäçetneñ ike manarasın şartlattı. Bu höcüm Ğiraqtağı mäzhäbara bäreleşlärne tağın da köçäytergä mömkin.
Mäçetneñ zur altın gömbäze 2006-nçı yılnıñ fevral ayında şartlatılğan ide. Ul höcüm öçen äl-Qaidägä bäyle dip isäplänelgän sönni suğışçılar ğäyeplände.
Şul höcümnän soñ Ğiraqta meñnärçä keşeneñ ğömeren özgän, distälärçä meñ keşene öylären taşlap kitärgä mäcbür itkän mäzhäbara bäreleşlär başlanıp kitte.
Şuña kürä bügen bu kürenekle mäçetkä yaña höcüm sönnilär belän şığıylar arasındağı bäreleşlärne tağın ta köçäytep cibärä ala digän borçularğa säbäp bula.
Bügenge höcümnän soñ açulı xalıq mäçet yanına cıyıldı
Premyer ministr Nuri äl-Mäliki kiçekmästän Ğiraqtağı AQŞ xärbi citäkçese general David Petraeus belän oçraşıp Sämärrädä bäreleşlär başlanuğa yul quymas öçen anda östämä köçlär cibärüne soradı.
Däwlät televideniesendä çığış yasap äl-Mäliki ğiraqlılarğa barlıq ğibadätxanälär yanında iminlek çaralarınıñ köçäyteläçägen häm bügenge höcümneñ nıqlap tikşereläçägen belderde.
Äl-Mäliki şulay uq ğiraqlılarnı tınıç bulırğa çaqırdı.
"Min barlıq watandaşlarğa häm möeminnärgä möräcäğät itäm häm dini citäkçelärne, xakimiätlärne xalıqnı tınıçlıqqa çaqırırğa öndim. Bolğançıq suda balıq totuçılarğa, bu cinayättän säyäsi fayda alırğa tırışuçılarğa yul quymaw öçen saq häm aqıllı eş itärgä çaqıram. Min şulay uq bolğançıq suda balıq totuçılarnı milli tatulıq xökümätenä häm anıñ xoquqıy nigezenä zıyan kitermäskä çaqıram" dide äl-Mälili.
Däwlät televideniese şähärdä waqıt belän çiklänmägän kommendatn säğäte kertelüen belderde.
Radikal şığıy din ähele Moqtada äs-Sadr 3 könlek matäm iğlan itte häm manaralar cimerelügä rizasızlıq belderü öçen tınıç demonstratsiälärgä çaqırdı.
Ğiraqtağı şığıylarnıñ baş citäkçese Ayatulla Ali äs-Sistani da üz süzçese aşa xalıqnı tınıçlıqqa çaqırdı.
Bu mäçettä Ğiraq şığıyları öçen iñ izge 4 törbäneñ berse urnaşqan. Häm anda 9-nçı ğasırdağı 2 imam cirlängän.


text:
Tönyaq Osetiädäge totıq draması sürätendä Ğiraqta äle ike atna elek şulay uq totıq itep alınğan ike fransuz xäbärçese yazmışı niçekter artqa çigensä dä, alarnıñ üzlären totqan islamçı suğışçılardan başqa ber sönni ğäräp törkemenä tapşırıluı xaqında xäbär itelde. Fransiä tışqı eşlär ministrı Michel Barnier süzlärenä qarağanda, ul şuşı ike xäbärçeneñ isän häm älegä saw-sälämät buluı xaqında mäğlümat alğan.
Fransuz xäbärçeläreneñ isän qaluına häm azat itelüenä ömetlär comğağa qarşı töndä küpmegäder arta töşte, alar yazmışın xäl itügä bağışlanğan küpyaqlı söyläşülärdä qatnaşuçı räsmilär, şul ike fransuznıñ yaña ber törkem qulına tapşırıluın xäbär itte, ä ul törkem alarnı azat itüne yaqlıy dip belderelä. Xäbärçelärneñ berse eşlägän "Le Figaro" basması möxärrire Jean de Belot, "älegä bernärsäne dä özderep äytep bulmıy, läkin wäzğiat döres yünäleştä bara kebek" dide. Anıñ süzlärenä qarağanda, 20-nçe awgustta suğışçan islam ğisyançıları tarafınnan urlanğan fransuzlar xäzer başqa ber qorallı sönni ğäräp törkemenä tapşırılğan, ä ul, Ğiraqnıñ xäzerge xakimiatenä qarşı bulsa da, fransuz watandaşların irekkä cibärüne yaqlıy dip xäbär itelä. Başta isä alarnı azat itüneñ şartı itep, totıqlar alğan İslam ğäskäre törkeme, Fransiädä qabul itelgän qanunnı ğämäldän çığarunı quyğan ide. Yaña uqu yılı başlanu belän anda mäktäplärdä dini bilgelär tağıp, şul isäptän möselman qızlarına yawlıq qaplap yörüne dä tıyğan qanun ğämälgä kerde. Ul ğämäldän çığarılmasa İslam ğäskäre suğışçıları üzlärendäge ike fransuz totığın üteräçägen beldergän ide. Şuña da qaramastan, atnakiç qanun üz köçenä kerde, fransuz mäktäplärendäge 12 millionlap uquçı yaña uqu yılın yaña tärtip belän başladı. İlneñ mäğärif ministrı mäğlümatına qarağanda, 240-lap möselman qızı uqularğa elekkeçä yawlıq qaplap kilgän bulğan, şularnıñ öçtän-ike öleşe mäktäp binasına kerü aldınnan alarnı salu belän kileşkän. Yaña taläpkä buysınudan baş tartqannar mäktäptän quılaçaq dip kisätä Fransiäneñ mäğärif ministrlığı. Äle uqu yılı başlanğançı uq räsmi Paris, totıq xäbärçelärne azat itü maqsatında kiñküläm diplomatik tırışlıqlar başlap cibärde. Tışqı eşlär ministrı Michel Barnier Yaqın Könçığıştağı möselman illärenä çığıp kitte häm alarnıñ citäkçelärennän fransuz xäbärçelären üterü belän yanawnı xökem itüenä ireşte. Berük waqıtta Fransiäneñ üzendäge möselman oyışmaları da totıqlarnı kiçekmästän azat itü taläbe belän çıqtı. Soñğı täräqqiat sürätendä Fransiä yağı xäzer, "Le Figaro" häm "Radio France" xäbärçeläre aldağı berniçä säğättä irekkä çığarıla ala dip ömetlänä. Ul arada "äl-Cäzirä" televideniäse üzenä, Ğiraqta totıq itep alınğan öç törek watandaşın üterüne sürätlägän kasseta kilüen xäbär itte. Monıñ öçen cawaplılıqnı mäğlüm iordaniäle Äbu Musa Zärqäwineñ "Berdämlek häm Cihad" törkeme aldı dip belderä "äl-Cäzirä". "Reuters" agentlığı xäbär itüençä, Ğiraq politsiäse bügen başqala Bagdadnıñ tönyağında, yul çatında öç mäyet tapqan, alarda tabılğan tanıqlıqlardan kürengänçä, şularnıñ ikese törek watandaşı.
Kärim Kamal


text:
Tıyılğan Natsional Bolşeviklar Partiäse äğzaları xökem itelde. Birelgän cazalar yomşaq
Mäskäv mäxkämäse tıyılğan Milli Bolşeviklar Partiäseneñ ber yıl elek prezident administratsiäse urnaşqan binağa köçläp kergännäre öçen qulğa alınğan 39 ağzasın 8-nçe dikäberdä ğäyeple dip taptı . Qayberlärenä genä törmä cazası birelde, qalğannarı irekkä çığarıldı. Advokatlar häm alarnıñ tuğan tumaçaları cazanıñ yomışaq buluın iqrar ittelär, läkin ber ük vaqıtta yäş aktivistlar ğäyepsez idelär dip belderdelär.
"Bez baxetle. Ğäyepsez keşelär ber yıl yabıp tottlar. Şulay da xökümetebezne belgännektän, alar ozağıraq ta totıla alırlar ide. Alar ber nindi dä cinayät eşlämädelär. Annan başqa 8 keşeneñ şul sanda öç xatın-qıznıñ äle dä törmädä totıluın onıtmasqa kiräk. Min yaqlağan keşelärneñ irekkä çığarıluına bik şatmın. Şulay da alar ber nindi dä cinayät eşlämägän bulsalar da, ber yıl saq astında totıldılar."
Milli Bolşeviklar Partiäse radikal yäşlär xäräkäte, alar xökümätkä qarşı protestlar oyıştıruları, säyäsi köndäşlärgä pamidor, yomırqa häm sok taşlauları belän tanılğannar. Xäzer xökemgä tartılğan 39 keşe 2004-nçe yılnıñ 4-nçe dikäberendä prezident administratsiäseneñ Mäskävdäge binalarınıñ bersen tınıç räveştä üz qullarına eläkterdelär. Alar işeklärne bikläp, Putin vazıyfañnan kit digän plakat kütärep çıqtılar häm räsmilärneñ portretların täräzälärdän taşladılar. Bu törkemne ximayä itkän ütä rus milätçese yazuçı Edvard Limonov oyışmanıñ 35 meñ taraftarı bar dip beldersä dä, başqalar bu san küpertelgän digän fikerdälär. Milli Bolşeviklar Partiäse neo-faşist oyışma bularaq 1994-nçe yılda oyıştı. Bügenge köndä ul üzen oppozitsion törkem dip atıy häm räsmi räveştä köç qullanunı kire qağa. Şulay da anıñ provokativ eşçänlege säbäple, Kremlneñ tırışlığı arqasında ul radikalizmda ğäyeple tabılıp iyün ayında tıyıldı. Mäskävdäge Panorama oyışması direktorı Vladimer Pribılovskiy birelgän cazalar qatı digän fikerdä.
"Xakimiätlär här närsädän qurqalar. Alar sotsial ğadellek xise köçle bulğan häm pomidor häm yomırqa taşludan başqa närsä eşlämägän berniçä yöz yäşüsmerdä qurqalar. Huliganizm äyye häm alarnı 15 tävlekkä xökem itü urınlı bulır ide. Läkin, 3 yılğa törmägä tügel. Kremldä här närsädän, şul sanda Milli Bolşeviklarnıñ pomidor taşlaularınnan da qurqınıç kürälär."
Lionov üze xökem qararı politik eçtälekle dip belderde. Xökem qararı yäş aktivistlarnı qurqıtunı küz aldında totqan xäldä, xakimiätlär bu maqsätkä ireşä almayaçaqlar kebek. Çönki, irekkä çığarılğan yäşüsmerlärneñ küpläre politik aktivlıqların dävam itteräçäklären belderdelär.
Färit İdelle, Praga.


text:
Närsä ul sotsial ipoteka?
Tatarstan sotsial' ipotekasınıñ Rusiä klassik ipotekasınnan ayırması şaqtıy zur. Biredä fatir alır öçen banklarğa yuğarı protsentlı kreditlar tülärgä kiräk tügel. Tatarstannıñ sotsial' ipotekası törle däräcädäge keşelärgä toraq alırğa yärdäm itügä yunälderelgän. Respublikanıñ sotsial' ipoteka programması äle nibarı ber yıl eşli. Şuşı ber yıl eçendä ipoteka 6 meñ keşene fatirlı itkän, ä 11meñnän artıq tatarstanlı fatir alırğa üz çiratın kötä. Kemnär öçen ul sotsial' ipoteka? İpoteka buyınça fatir alır öçen toraq fondı nindi şartlar quya? Bu sorawlarğa Tatarstan toraq fondınıñ citäkçese urınbasarı Midxät Şärifullin cawap birä
64 qanun buyınça, sotsial 'ipoteka barı tik Tatarstanda terkälgän häm yäşägän keşelärgä yunälderelgän. Başqa ölkälärdä yäşäwçelär bu ipoteka belän fatir ala almıy. Monıñ uñay yağı bar, çönki Tatarstanda irekle açıq cämğıättä eşläwçelär, däwlät şirkätlärendä, byudjet tarmağında eşläwçelär bar, invalidlar, matdi xälläre bik naçarları da bar. Sotsial ipoteka älege keşelärneñ toraq şartların yaxşırtuğa yunälderelgän. Sotsial' ipoteka programmasın tormışqa aşıru öçen bez bıyıl xökümättän häm başqa çığanaqlardan 5mlrd 100mln. sum aqça tupladıq. Näticädä altı meñ keşe fatirlı buldı. Kiläse yılğa inde 6 ğına tügel, 7-8 meñ keşe fatirlı itü öçen eşlärbez.Tatarstan prezidentı färmanı belän toraq turındağı yaña programmada awıl keşelärenä yärdäm itü dä qaralğan. Elekke programmada isä bu mäs'älä kertelmägän ide. Alay ğına da tügel, sotsial' ipoteka yäş belgeçlärne, yäş ğailälärne dä çittä qaldırmıy.
Dimäk, sotsial' ipoteka buyınça fatirlı bulu öçen öç şart ütälergä tieş. Berençedän, Tatarstanda terkälü kiräk, ikençedän, şähärdäge fatir mäydanınıñ ber keşegä 18 kvadrat metrdan tübän, ä awıl cirendä 21 kvadrat metrdan azraq buluı. Häm öçençese - keşeneñ eşläw mömkinlege bulırğa tieş. Älege taläplärne isäpkä alıp, cirle xakimiät başlıqlarına ğariza yazarğa bula. Toraq fondı citäkçese Tälğät Abdullin äytüençä, berençe kertelergä tieşle aqça fatir bäyäseneñ 30%tın täşkil itärgä tieş, läkin ğailäneñ matdi xäle bik ük naçar bulsa, berençe vznos ber meñ genä dä bula ala. Häm alay ğına da tügel, berençe vznosnı ğomumän tüli almawçılar da fatirğa kertelgän oçraqlar bar, dide Tälğät Abdullin.
Al'bina Zäynulla


text: Oçışlarnı idarä itüçelär, Xalıqara Ğäläm Stansiäsenä uzğan atnada totaşqan Prorgress yök korabı yardämendä stansiäne 10 çaqrım yuğaraq kütärdek häm ul xäzer 400 çaqrımlap bieklektä dip belderde. Stansiä cirneñ tartuı näticäsendä härwaqıt aqrınlap tübänräk töşä bara. Häm anı daimi räweştä yuğarıraq kütärep toralar. Çirattağı kütärü mart ayına bilgelängän ide. Anı stansiägä kiläçäk AQŞ ğäläm korabı başqarırğa tieş ide. Ämma 1-nçe fevral’dä Columbiä ğäläm korabınıñ häm andağı 7 astronavtnıñ hälakätennän soñ AQŞ ğäläm agentlığı NASA ğäläm korabları oçışların tuqtattı. Aldağı aylarda stansiägä yaña törkemne häm kiräkle äyberlärne barı tik Russiäneñ keçkenäräk Soyuz häm Progress korabları ğına kiteräçäk. Xäzer stansiädä ike amerikalı ber russiäle astronavt eşli.


text:
Britania: Rusiäneñ BMO taqdimen veto itüe añlaşılmi
Milliband yasağan belderüendä: "Rusiä başta, Yaponiadä uzğan Zur 8lek utırışı waqıtında Zimbawe prezidentınıñ saylawda xärämläşü kertkäne öçen Zimbabwegä qarşı çikläwlär kertü ğamäleñ yaqlarğa wağdä itkän ide" dip dide.
Miliband şulay uq qararnı veto itkän Qıtayğada qatı tänqit belderde.
Könbatış illäre kiçä, 15 ildän torğan iminlek şurasınıñ taqdimne qabul itär öçen kiräkle minimum 9 uñay tawışqa ireşsä dä, Rusiä häm Qıtaynıñ taqdimne veto itüe säbäple çikläw kertü qararı ğamälgä aşa almadı.
Rusiä bügen üz qararı turında yasağan belderüdä, BMO tarafınnan alğa sörelgän taqdimneñ, iminlek şurasınıñ alğa taba bu kebek yaisä başqa säyäsi säbäplär arqasında illärneñ eçke eşlärenä tıqşınuına yul quyaçaq köçtä xätär näticägä etärä alaçağına basım yasadı.
BMOnıñ Zimbabwegä kertergä telägän çikläwlär arasında qoral satunı tuqtatu, Zimbabwe prezidentı häm idarädäge 13 keşegä iqtisadi çikläw belän alarnıñ säyaxät itü mömkinçeleklären qısu küz aldında totıla ide.


text:
6 Noyäber – Tatarstan Konstitutsiäse köne
Tatarstan bu könnärdä bäyrämnär, yallarnı kötep yäşi disäñ dä bula. Çönki aldağı 4 kön – 6 noyäberdän başlap 9na qädär tatarstanlılar yal itäçäk. Respublikada 6 noyäberdä respublika Konstitutsiäse könen bilgeläp ütäçäklär, ä 7 – böten Rusiä belän bergäläp Tatulaşu könen bäyräm itäçäkbez. Bu ike bäyräm dä yallarğa turı kilü säbäple, tatarstanlılar düşämbe häm sişämbedä dä yal itäçäk. Şulay itep, Rusiä Duması deputatları 7 noyäber bäyrämen beterep, anı 4 noyäber – Rusiäne polyak ğäskärlärennän yaqlap qalu istälegenä bağışlanğan bäyrämgä äyländerergä niätlänep yörgändä, tatarstanlılar älegä iskeçä yal itärgä äzerlänä. Ozaqqa suzılğan yal könnären bezdä yaratsalar da, yış qına alar nindi bäyräm yäki data xörmätenä bulğanına ällä ni iğtibar itmilär.
Läkin bäyrämnär uñayınnan respublikada bötenläy eşlär tuqtalıp qaldı, dip äytep bulmıy. Respublikanıñ Ministrlar kabinetında sotsial’ häm xezmätara mönäsäbätlärne kileşterü buyınça oyıştırılğan 3 yaqlı komissiäneñ utırışı uzdı. Vitse-premyer Zilä Wälieva citäkçelegendä ütkän bu cıyılışta Tatarstan xökümäte, profsoyuzlar, respublikanıñ Säwdä-sänäğät palatası wäkilläre arasındağı kileşü xaqında süz barğan. Qazanda 3 kön däwam itkän İstälek burıçı dip isemlängän Xäyriä çarası tämamlandı. Anda İdel buyı okrugınnan Tönyaq Kavkazda wafat bulğan Eçke eşlär ministrlığı wäkilläreneñ 100gä yaqın ğailä äğzası qatnaştı. Tatarstanğa İndiä räsmi delegatsiäseneñ säfäre tämamlandı. Anıñ eşçänlegeneñ berençe näticäse bulıp respublikada çäy tutıru buyınça TC Company LTD şirkäte oyıştıru turında xäbär ite Säwdä ministrlığı.
Qazan däwlät universitetında älege uqu yortınıñ 200 yıllıq yubileyına bağışlanğan çaralar başlanıp kitte. 5 noyäber könne anda iqtisat fakul’tetınıñ tantanalı utırışı uzdı. Başqalanıñ meñyıllığına äzerlek tä bäyrämnärgä qarap tuqtap tormıy. Şähär uramnarında tözekländerü eşlär qış yaqınayu belän qızulana ğına bara kebek. Oyıştıru eşläre xaqında fikerläşülär dä däwam itä. Comğa könne Ğabdulla Tuqay muzeyında Qazannıñ yubileyına bağışlanğan Tügäräk östäl utırışı uzdı.
Gölnaz İlgizär


text:
Ğiraqnıñ yaña prezidentı, yaña xökümäte bilgelände
İnde xäbär itkänebezçä, düşämbedä Ğiraqnıñ İdarä Şurası ilneñ yaña prezidentın bilgeli almıy taralğan ide. Sişämbe irtäsendä Waşington häm BMO tarafınnan xuplanğan 80 yäşlek Adnan Paçaçi bu urınnan baş tartqannan soñ, Ğiraqnıñ yaña prezidentı kem bulaçağı mäğlüm buldı. Ul, İdarä Şurası täqdim itkänçä, Şuranıñ xäzerge räise 45 yäşlek sönni Ğazi Äl-Yawir bulaçaq.
Audio (Xäydär Äl-Mossawi)
"Bezneñçä, Äl-Yawir aldağı 7 ay öçen iñ qulay şäxes, çönki ul bar taraflar belän dä yaxşı mönäsäbättä tora. Kiläse saylawlarğa qädär bezgä berdäm xökümät kiräk, Äl-Yawir näq şundıy keşe."
Prezident düşämbe iğlan iteläse ide, ämmä qarşı taraflar urtaq fikergä kilä almadı. Sişämbe irtäsendä prezident itep başta Adnan Paçaçi iğlan itelde. Läkin yartı säğät tä ütmäde, ul bu urınnan baş tarttı, qararın şäxsi säbäplär belän añlattı. Näticädä amerikan häm BMO räsmiläre Ğazi Äl-Yawirğa rizalıq birergä mäcbür buldı. Äl-Yawir BMOnıñ yaña qararı nigezendä Ğiraqqa tulı möstäqillek qaytarırğa, şul nigezdä irekle, bäysez, demokratik, federal, berdäm däwlät tözergä teläk belderde. Äl-Yawirnıñ ike vitse-prezidentı bulaçaq, körd häm şiği möselman wäkilläre, Rowsch Shaways belän Ibrahim Äl-Caafari.
Yaña xökümät citäkçese uzğan comğada uq xäl itelgän ide. Ul - zamanında Baath partiäse äğzası bulğan, soñnan Londonğa kitep Saddamğa qarşı partiä tözegän İyad Allawi. Sişämbedä, xökümätneñ bar 26 äğzası iğlan itelde. Ğiraq tarixında berençe tapqır, ministrlar arasında 5 xatın-qız bar. Şuşı xökümät yünneñ 30nda xakimiätne amerikannardan üz qulına alıp, kiläse yılnıñ ğinwarında ütäçäk saylawlarğa qädär 7 ay idarä itergä tieş bulaçaq.
Şulay itep, Quşma Ştatlar tarafınnan tözelgän waqıtlı idarä şurası üzeneñ wazifasın ütäde, waqıtlı xökümät tözep birde, häm bügen ük üzeneñ taratıluı turında iğlan itte. Bu şurağa nigezdä sörgendä yäşäp qaytqan keşelär cıyılğan ide. Alar tözep birgän xökümätne Ğiraq xalqı ni däräcädä qabul iter, monısın yaqın aylarda kürerbez.
Ali Gilmi, Praga


text:
Liban xökümäte elekke premyer ministr Räfiq Xäririneñ üterelüen tikşerü öçen komissiä bilgeläw turında BMO qararına qarşı çığaçaq.
Bügen bu turıda Livan tışqı eşlär ministrlığınıñ iseme atalmağan ber räsmie belderde.
Aña qädär saqlanu ministrı Abdel Räxim Mrad däwlät televideniesenä xökümätkä xätta bu komissiäneñ mandatı turında xäbär dä itelmäde dide.
Ministr şulay uq Fransiä prezidentı Jacque Chiracnı uzğan çärşämbedä cenazadan soñ Xäririneñ tuğannarı belän oçraşıp ta xökümät räsmiläre belän oçraşmağan öçen tänqitläde. Chirac cenazada qatnaşmadı. Ul Häririneñ üterelüen xalıqara däräcädä tikşerergä çaqırdı.
Mrad iminlek köçläre härtörle qanunsız demonstratsiäne bastıraçaq dide. Oppozitsiä xökümätkä qarşı utıruçılar demonstratsiäläre oyıştırırğa çaqırğan ide. Xäriri uzğan düşämbedä şartlaw näticäsendä hälak buldı.


text:
Ukraina prezidentı konstitusiäne üzgärtü yaqlı
"Min säyäsi reforma öçen menä närsä täqdim itäm: cämäğätçelek, xökümättän bäysez oyışmalar häm cirle xökümättän, belgeçlärdän torğan konstitusiä komissiäsen tözep, yaña ölgene xalıqqa referendum yulı belän täqdim itergä."
Parlament belän legal kierenkelektä torğan Yuçenko, deputatlar aldında yıllıq çığışın yasadı häm 26nçı martta ütäçäk parlament saylawlarına qädär ber nindi üzgäreşlär bulmayaçaq dip ışandırdı. Yıl başında ilneñ töp qanunına kertelgän üzgäreşlär parlament xakimiäten prezidentnıqı xisabanı nıq arttırğan ide. 11 ğinwar könne parlament Rusiä belän qarşılıqlı gaz kileşüe mäsäläsendä Yuçenko xökümäten urınınann alu öçen tawış birgän ide, ämma prezident bu ğämälne iğtibarğa almadı. Bügen Yuçenko deputatlarnı eçke nizaqlarnı beterep ilneñ tärräqiäte öçen berlektä eşlärgä çaqırdı.


text:
Ğiraqta sönni citäkçelärneñ ğinwar axırına bilgelängän saylawlar turında rizasızlıq tawışları köçäyä bara
Alar ilneñ üzäk häm tönyaqtağı qayber öleşlärendä iminlek citmäw säbäple küp kenä sönnilär tawış birüdä qatnaşa almas dip borçıla. Çönki sönnilär näq menä şul tirädä kübräk tuplanğan. Moñarçı distälärçä yıl buyı Ğiraqta sönni citäkçelär xakimlek itte. Xäzer isä bu saylawlarda kübräk şiğilar qatnaşu näticäsendä xakimiät şiğilar qulına küçärgä mömkin digän borçılular bar.
AUDİO: Ägär dä bez kiçekterik, yäki ütkärik dip äytsäk bu mänfäğätlär qarşılığına kiterer ide. Ämma BMO häm bäysez saylaw komitetı bu turıda soñğı süzne äytä aladır.
BMO saylawlar könen turında qararlar saylaw komissiäseneñ eşe di. Komissiä isä elegräk, 30-nçı ğinwarğa bilgelängän saylawlar könen üzgärtü öçen Ğiraqnıñ üzendä häm BMO belän kiñ säyäsi diskussiälär zarur bulaçaq dip beldergän ide. Ğiraqnıñ BMOda xuplanğan waqıtlı konstitutsiäse saylawlarnı ğinwar axırına qädär ütkärüne taläp itä.
Xäzer Ğiraqta prezident äl-Yawir xakimiäte formal prezidentlıq belän genä çiklänä. äl-Yawir waqıtlı premyer Ayät Älläwineñ üze häm ike vitse prezident belän tieşençä kiñäşläşmiçä eş itüenä tänqit belderde.
Şığıylar arasınnan çıqqan Älläwi isä xökümät saylawlarnı bilgelängän könendä ütkäräçäk di. Sişämbe könne ul monı tağın ber märtäbä qabatladı.
AUDİO: Xökümät saylawlarnı bilgelängän köndä ütkärergä cıyına häm bu Ğiraqlılar belän BMO İminlek Şurası arasındağı kileşügä nigezlängän qarar. Premyer ministr bularaq min saylawlarnı waqıtında ütkärü öçen başqa ministrlar belän bergä eşne däwam itäçäkmen dide Älläwi.
Xalıq tarafınnan yaqlanğan, ğisyançılarnı bastırırğa häm kiñküm tözekländerü eşlären başlarğa sälätle xökümät tözelüen telägän Quşma Ştatlar da bu saylawlarnı ütkärü zarur dip isäpli häm Älläwine yaqlıy.
Sişämbe könne Bağdad üzägendäge mäçettä yözlärçä sönni din ähelle, säyäsätçelär häm qabilä citäkçeläre cıyılıp saylawlarnı kiçekterergä caqırdı. Alar saylawlarnı xäzerge qıyın häm qatlawlı şartlarda ütkärü Ğiraq xalqınıñ zur öleşen çitläşteräçäk häm bu büleneşkä kiteräçäk dip kisätä. Bu cıyınnı oyıştırğan Möselman Ğölämälär Berläşmäse näyober ayında uq, Fällücädä Amerikannar citäkçelegendä barğan xärbi operatsiägä protest yözennän barlıq ğiraqlılarnı saylawlarda qatnaşmasqa çaqırğan ide. AQŞ räsmiläre bu berläşmäne ğisyançılar belän tığız elemtädä buluda ğäyepli. Ämma ğölämälär berläşmäse Ğiraqtağı sönnilär arasında şaqtıy däräcäle oyışma. Sişämbe könge älege oçraşuda ber Sönni xäyriä fondı başlığı Adnan Möxämmät Sälman äd-Duläymi bolay dide.
AUDİO: Saylawlarnı xäzerge wäzğiättä ütkärü Ğiraqqa faydalı tügel. Çönki iminlek şartları naçaraya häm küpsanlı ğiraqlılarnıñ saylawlarda qantaşa almıy, Ğiraqnıñ küp kenä öleşlärendä qayber saylawçılarnıñ saylaw qäğäzlären äle almawın istä totıyq. Xätta Bağdadnıñ küp kenä bistälärendä dä bu qäğäzlär kilep citmäde, östäwenä Ğiraqqa çit il keşeläre ütep kerde.
Analitiklar fikerençä, sönnilär arasında borçılularnıñ arta baruı säbäple bu saylawlarnı alarnıñ niçek qatnaşaçağın äytep bulmıy. Premyer Älläwi sönni ıru citäkçelärenä häm aqsaqallarğa möräcäğät itep alarnıñ xalıqnı tawış birergä çaqıruın soradı. Ämma bu yardäm itärme-yuqmı bilgesez. Analitiklar aldağı atnalarda sönnilär arasında bu saylawlarğa rizasızlıq arta barır kebek di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Mag'lıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları
Mag'lıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları (MBBS) - mag'lıwmatlar bazasın du'ziw, olarg'a qosımsha mag'lıwmatlardı kiritiw ha'm bir mag'lıwmatlar bazasınan paydalanıw ushın ayrıqsha mag'lıwmatlar bazalar menen isleytug'ın programmalar za'ru'r boladı.
Bunday programmalar jıyındısı mag'lıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları (MBBS) dep aytıladı. Basqasha aytqanda, MBBS - bul ko'p paydalanıwshılar ta'repinen mag'lıwmatlar bazasın jaratıw, og'an qosımsha mag'lıwmatlardı kiritiw ha'm mag'lıwmatlar bazasın birgelikte isletiw ushın za'ru'r bolg'an programmalar jıyındısı boladı. MBBS nın' tiykarg'ı quramının' bir bo'legi - mag'lıwmatlar bolsa, basqa bo'legi - paydalanıwshılar boladı. Bulardan basqa hardware - texnikalıq ha'm software - programmalıq ta'miyinlew MBBS nın' na'tiyjeli islewin ta'miynlewshi quramının' bo'lekleri esaplanadı. Hardware sırtqı qosımsha qurılmadan tursa, programma bo'legi bolsa mag'lıwmatlar bazası menen paydalanıwshı arasındag'ı dialogtı a'melge asıradı. Mag'lıwmatlar bazasının' du'zilisi u'yreniletug'ın obekttin' mag'lıwmatlarının' ko'rinisi, ma'nisi, du'zilisi ha'm ko'lemine baylanıslı boladı.
A'dette, paydalanıwshılar to'mendegi, kategoriyalarg'a bo'linedi:
- paydalanıwshı-programma du'ziwshi;
- sistemalı programma du'ziwshi;
- mag'lıwmatlar bazası administratorı.
Bunda programma du'zgen paydalanıwshı MBBS ushın jazg'an programmag'a juwap beredi, sistemalı programma du'ziwshi bolsa pu'tin sistemanın' islewi ushın juwapker esaplanadı. Mag'lıwmatlar bazası administratorı sistemanın' saqlanıw jag'dayına ha'm isenimliligine juwap beredi.


text: Qırğızstannıñ kiñäş şurası konstitusiägä üzdäreşlär kertü turında söyläşer öçen cıyıldı. Şurağa deputatlar häm xökümättän bäysez oyışmalar wäkilläre kerä. Reformalar turında täqdimnär 10 yüldä ütäçäk prezident saylawlarına qadär äzer bulır dip farazlana. Prezident wazifaların başqaruçı Kurmanbek Bakiyev, prezident häm deputatlarda bulğan – mäxkämä tikşerüennän azat itü mömkinlegen ğämäldän çığarunı täqdim itte. Şulay uq şurağa ülem cäzasın beterep anıñ urınına ğömerlek törmä cäzası bilgeläw häm ike il watandaşlığına iä bulunı tıyğan qanunnı üzgärtü täqdim itelä.