text:
Tatar tele
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Tatar tele (Tatarça) - tatarlarnıñ milli tele, Tatarstannıñ däwlät tele, Rusiädä taralu buyınça ikençe tel.
Törki tellärneñ qıpçaq törkemenä kerä. YUNESKO iğlan itkän 14 tel isemlegenä kerä.
ЭчTәлek
Qullanılışı[үзrәpTү]
Tatarça Tatarstanda räsmi tel bulıp sanala. Törki teleneñ Qawqazda qullanıla torğan söyläme dä tatarçağa bik yaqın, ul anda Qumıqça dip atala.
Tatar tele xalıqara qullanuda yöri torğan tel. Tatar telendä Tatarlar ğına tügel, İdel-Uralnıñ başqa xalıqları da söyläşä, alar arasında: Başqort, Çuaş, Udmurt, Çirmeş , Qazaq, Äzäri h.b. xalıqlar wäkilläre. Urıslar arasında da Tatarça söyläşüçelär bar.
Töp cirle söylämnär[үзrәpTү]
Tatar teleneñ şaqtıy küp söyläşü törläre bar: Qırımça , Başqortça, Seberçä häm başqalar. Bügenge fänni büleneş buyınça Başqortça häm Qırımça söylämnäre ayırım tellär dip sanala. Qazandağı söyläşü ädäbi bulıp sanala.
Älifba[үзrәpTү]
Bügenge Kirill älifbası häm Latin älifbası qullanıla, Ğärap imläse qullanışı dä röxsät itelgän. Kirill älifbasında 39 xäref bar, Latin älifbasında 34 xäref bar.
Kirill älifbası
Latin älifbası
Älifba tarixı[үзrәpTү]
Başta Törki telendä yazu öçen berniçä älifba qullanılğan, alar arasında Törki xalıqlarnıñ üz “Orxon älifbası” da bar.
900 yıllarnıñ başında qullanuğa Ğäräp älifbasına nigezlängän älifba kerä. Ozaq waqıtlar Ğäräp yazuı Tatarlar tarafınnan bernindi üzgärtüsez genä qullanılıp kilä. Farsılar, üz telläreneñ ixtıyaclarınnan çığıp, Ğäräp älifbasına dürt xäref östilär (p, ç, j, g). äkrenläp bu xäreflärne Urta Aziä Törkiläre dä üzläşterä, soñraq alarnı Tatarlar da qabul itälär, älifbalar tarixında ul «İske imlä» yä isä «İske älif» iseme belän yörtelä. Läkin ul äle Tatar telenä, anıñ qanunnarına tulısınça cawap birä torğan älifba bulmıy. Mäsälän, Tatar telendäge «g» İske imlä älifbasında Ğäräp teleneñ «k», Tatarnıñ «ç» Ğäräpneñ «c», häm «p» urınında «b», «ñ» Ğäräpneñ iske “nk” xärefläre arqılı belderelgän. Borınğı Tatar qulyazmalarında başqa xäreflär yärdämendä belderü oçraqları da bar.
19 yözneñ axırlarında Ğäräp yazuın Tatar teleneñ tulıraq yaraqlaştıru kiräklege turında xäräkät başlana. Anı berençelärdän bulıp Qayum Nasıyri (1825-1902) kütärep çığa. Bu mäsäläne ul 1885. yılda Qazanda basılıp çıqqan «änmüzäc» kitabında şaqtí kiñ yaqtırta. Mäğrifätçe ğälim Tatar telendä un suzıq awaz buluın kürsätä, alarnı belderü öçen Tatar älifbasında östämä xäreflär kiräklegen äytep, ul xäreflärne täqdim itä. Läkin törle säbäplär arqasında ul üzeneñ bu täqdimnären ğämälgä aşıra almıy qala.
Tatar imlasın kamilläşterügä zur öleş kertkän ğälimnär arasında Äxmäthadi Maqsudiğa (1864-1941) ayırım tuqtalıp ütärgä bula. Äxmäthadi Maqsudinıñ 1892. yılda berençe tapqır dönya kürgän «Möğällime äwwäl» isemle älifbası ayıruça zur uñış qazana. Kitapnıñ utızdan artıq basması bar, ğömümi bastıru 1,200,000 danädän artıp kitä. ä.Maqsudinıñ bu älifbası buyınça Tatarlar ğına tügel, Üzbäklär, Qazaqlar, Qırğızlar, Qırım Tatarları häm başqa Törki xalıqlar da uqu-yazu nigezlären üzläştergännär.
Äxmäthadi Maqsudi imla mäs'älälären tere tälqinçe bula, üzeneñ «Yoldız» gäcite bitlärendä imla mäs'älälären yaqtırtqan mäqälälärgä zur urın birä, “‘imlada işetelgänçä yazu tieşle’ digän mäşhür qağidäne Tatar dönyasına kertep, armıy-talmıy taratırğa tırışa” ( Ğ.İbrahimnıñ bäyälämäse). Äxmäthadi Maqsudi Ğäräp yazuındağı öç suzıq awaz xäreflärenä tağın ikene (qısqa waw häm hai räsmiä) östi häm däreslekläre, kitapları aşa şunı ğämälgä kertep cibärä.
20 yözneñ berençe yıllarında Ğäräp yazuı nigezendäge başqa Tatarça älifbalar da mäydanğa kilä. Uqu öçen däresleklär, süzleklär basılıp çığa. Ğäräp yazulı bu Tatarça älifbalarnıñ, däresleklärneñ barısın da mökämmäl dip äytep bulmıy, älbättä, läkin alar arasında uñışlı ğına tözelgännäre dä bar. Şundıylardan X.Zäbirineñ «Räsemle älifba» (Qazan, 1910), Ğ.Nuğaybäkneñ «Başlanğıç» wä «Xösne xat» (1911, 1912), Ğ.Äxmärneñ «Xösne xat» (Qazan, 1911), Ğ.Alparnıñ «Xäref wä imlamız» (Qazan, 1912) häm «Tatar älifbası» (Qazan, 1913), N.Dumawinıñ balalarnı “ber ayda uqırğa, yazarğa öyrätä torğan” «Möğällim» (Qazan, 1913), X.Ğälineñ «Döres yazu» (Qazan, 1913), Ğ.İbrahimnıñ «Tatar sarıfı» häm «Tatar imlası» (Qazan, 1911, 1914) isemle kitapların kürsätergä bulır ide.
Bu yıllarda Ğäräp yazuın tözekländerü, Tatar telenä yaqınaytu yünäläşendä başqa omtılışlar da bula, xätta ayırım proyektlar da täqdim itelä, alar da ul çorda ğämälgä aşa almıy qalalar.
Soñğı tarix[үзrәpTү]
Latin xärefläre XIII-XIV ğasırdan uq siräk qullanuda yöri başlıy. Yazu-älifbanı üzgärtü xäräkäte 19 yözneñ axırında başlana.
1926 yılnıñ Fevralendä Baqıda Törki xalıqlarnıñ Berençe Qorıltayı açıla. Şul uq 1926 yılnıñ aprelendä Qazanda “Yaña Tatar älifbası” cämğiäte oyışa.
1927 yılnıñ 3 İyülendä Tatarstan xökümäteneñ maxsus qararı belän Jañalif – Tatar teleneñ räsmi älifbası itep raslana, anı ğämälgä kertü turında ber-ber artlı qararlar qabul itelä. “Jañalif” 1940. yılnıñ Ğinwarına qädär qullanılıp kilä. Jañalif 25 tartıqtan wä 9 suzıqtan tora ide.
1926 yıldan 1939 yılğa tikle arada, yäğni 12-13 yıl eçendä näşriätlärdän 7 meñ tiräse kitap töre çığa.
Tatar yazuı 1938-ençe yılda kirillitsaga küçerelä häm älegäçä ul yazu räsmi qullanılışta saqlana.
1999 yıldan birle Latin älifbası nigezendä tözelgän Yañalifkä qaytu bara häm qabul itelgän buyınça bu küçü 2011 yılğa tikle tämamlanırğa tieş ide. Läkin Räsäy Yuğarı Mäxkämäse latin älifbasın däwlät tele bularaq qullanu 2004 yılda tıyğan.
2012 yılda Tatarstan Däwlät Şurası yaña "Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu qanunı" qabul itä. Qanun buyınça Kirill, Latin, Ğärab älifbasın qullanu röxsät itelä.
Tatar İrekle Entsiklopediäse - Wikipediädä kirill häm latin älifbalarında yazuı röxsät itelä.


c: text/html

text:
Pohyola
Pohjola /pohyola/ - Suomi mífologísında ber Pohjağa (Tönyaqqa) kürsätelgän cir. Şulay uq Pohjola - ul kompasnıñ Tönyaq yünäleşe, böten Polár cirläre, Kalevala dönyasında ul - Sami xalqınıñ cirläre.
Tormışta ul - Laplandnıñ ber öleşe häm börınğı Kainuu. Pohjola - mifik urını ğına bularq, bälâlärneñ başı, küñelsez mäñge salqın yıraqtağı Tönyaq cire. Awırular häm salqınnar Pohjola'dan kilälärder. Pohjola Väinöläneñ, Kalevala cireneñ doşmanı ide.
Mífologí buyınça, Pohjola'nıñ xuca xatını - Louhi isemle bik köçle sixerçe xatın. Böyek timerçe Seppo Ilmarinen anı wasíäte buyınça Sampo çükep yasí häm Samponı Luohineñ qızı öçen qalım bularaq Luohigä Sampo kiterä. Sampo - ul Pohjola xalqına baylınqnı betergesez tartuçı tılsımlı tegermän ide. Anıñ qaplawıçı üzäk küçäre tiräsendä äylänüçe yoldızlar belän bizäklängän ilâhi kük yözen gäwdälänä. Kalevalanıñ başqa batırlar şulay uq Pohjola qızlarına öylänergä tırışalar. Alar arasında macara ezläwçe Lemminkäinen häm ğaqıllı Väinämöinen. Louhi alarda Sampo çükü kebek eşlärne sorí, mäsälän, Tuonela Aqqoşın atıp üterü. Ägär yawçılağan qatğí Pohjola qızın alırğa teli, Pohjolanıñ zur zalında tuy, sí mäclese ütkärälär.
Dönya başanasınıñ nigeze, "dönya ağaçı"nıñ tamırları, Suomi mífologísı buyınça Tönyaq ofıqtan soñ, Pohjola'da bula. Sampo häm anıñ mullıq yärdämendä qarañğı biek tawda utıruçı Louhi Pohjola yörtä. Könyaq keşelärneñ Samponı azat itü häm üzenä yaraqlaştıru öçen köräşe häm suğışı, şunnan soñğı Samponı watu häm dönyaküläm möhim qaplawıçnı yuğaltu (Tönyaq pulúsdağı dönya ağaçnıñ watu mäğnäsendä) Kalevalanıñ töp eçtälege idelär.
See also[үзrәpTү]
- Pohjola, iminiät kompanísı
- Pohjolan Liikenne, autobus şirkäte
- Pohjola'nıñ Qızı, Jean Sibeliusnıñ muzíkal poémasınıñ töp teması

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kirill älifbası
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Kirill älifbası yä Kirillitsa, 9. yöz axırı – 10. yöz başında Könyaq, Könçığış häm Könbatış Slavän xalıqlarında qabul itelgän älifbanıñ berse (başqalardan Glagolitsa mäğlüm). Xristian dine taratuçı bertuğan Kirill (827-869 tiräse) häm Mefodi (815-855) tarafınnan Xristian dine räsmi tanılğan, Yunannarnıñ älifbasına nigezlängän älifbasına berniçä xäref östäp tözelä. Rusta 10-11. yözlärdä Xristianlaşu waqıtında qullanışqa kerä. 1708. yılda berqädär üzgärtelä. 1880. yıllarda İdel-Ural Xristian xalıqları öçen (Keräşen Tatarlar da) Kirillitsa qullanışqa kerä. 1920. yıllardan ğämäldä bulğan Urıs älifbası nigezendä 1939. yıldan Tatarlarda da şuşı älifba qabul itelä.


text:
Migel Servantes
Migel de Servantes Saavedra (ispanca Miguel de Cervantes Saavedra) - dünyaca meşur ispan yazıcısı.
Migel de Servantes 1547 senesi Madridden pek uzaq olmağan, Alkala de Enares adlı şeerçikte doğdı. Servantes soyadı İspaniyanıñ bütün köşelerine cayrağan ve beş asırlıq rıtsarlıq devrine malik olğan bir soyadı edi. Tarih alimi Bu qoranta 500 yıllıq bir devir içinde İspaniya tarihınıñ saifelerinde o qadar şan şüret ile sarılı edi ki, Avropanıñ eñ belli soyadlarına bile Servantesniñ neslini künlemege esas yoq edi - dey.
Buña baqmadan XVI asırda, onıñ parlaq devri keçken, yazıcınıñ babası, sumelegen ispan zadekânlarğa mensüp olğan edi. Yazıcınıñ qartbabası advokat, babası ise qorantasını zar-zornen keçindirgen az melekeli ekim edi. Şay olsa da Servantesniñ, qorantasında eski rıtsar ananeleri ölmegen edi. Bundan sebep Don Kihot yaratıcısınıñ sabiylik ve gençlik seneleri, bir taraftan qorantanıñ maddiy sıqıluvından doğğan aqiqiy iz, diger taraftan qartbabalarınıñ nesil ğururlığı duyğuları doğurğan şanı, şüreti, cenkâverlikleri aqqındaki hatıraları ile eki yaqlı tesir altında aqmaqta edi.
Servantesniñ balalıq ve gençlik devri aqqında pek az malümat bar. Lâkin onıñ bu devrini harakterize etmek içün pek kiçik yaşlarında onıñ şiir sevgeni, ve özü aytqanı kibi, oqumaq içün soqaqtan yırtıq kâğıt parçaları toplağanını qayd etip olamız. Servantesniñ, bilgisi aqqında da doğru malümat yoq. Alkalada olğan universitetniñ qapıları onıñ içün qapalı edi. Zenginleşken tuccarlar öz balalarını mekteplerge yollağanda, Saavedra qorantasınıñ oğlu bu seadetten de marum edi. Bazı bir delillerge köre, üküm etkende, Servantes başta Madridniñ orta derece mektebinde oquğan (olar 1565 yahut 1566 senesi Alkaladan Madridge köçip kelgenler) soñra eki senesini uquq fenlerinen oğraşıp Salamanka universitetinde keçirgen. Lâkin o, orta derece mektepni ve universitetni tedriciy sürette keçmese de, eserlerinden de belli olğanı kibi keniş bilgige saip edi.
1568 senesiniñ başında biz Servantesni Romada Akvaviva adlı bir kardinalnıñ sarayında hızmetçi rolünde köremiz. Onıñ birinci baqışta acayip körüngen bu vaziyeti iç de şaşılacaq kibi degildir. Çünki pek zengin olmağan asılzadelerniñ balaları, cemiyette özleriniñ itibarını yükseltmege imkân qıdırıp, ekseriy qıral, zengin zadekânlar, yahut yüksek rutbeli ruhaniylerniñ saraylarına hızmetçilikke kirerlerdi. Lâkin Servantes az bir müddet çalışqan soñ, qardinalnıñ sarayındaki işini taşlap ağasınıñ çalışqan polkuna, askerlikke kire. Arbiy iş de, edebiyat kibi, Servantesniñ sevgen işi edi. Servantes özüniñ türlü vaqialarnen tolu olğan serseriy yaşav müddetinde körgen ve eşitkenlerini - edebiy eserlerinde bütün açıqlığı ile akis ettirdi.
Bu yerde şunı da qayd etmek kerek ki, onıñ ögünde açılğan bu arbiy memuriyet rıtsar İspaniyasınıñ ve alelhusus Servantes soyadınıñ arbiy ananelerine muvafıq edi. Bu ananeler İspaniya ile Andalus arapları arasında devam etken uzun cenkler ile bağlı edi. O vaqıt musulman dünyasınıñ yüregi olğan Osmanlı Devletiniñ ükümeti Avropa ve Afrikanıñ Aq deñiz yalılarını, Aq deñiz gemi yollarını eline keçirip, Avropanıñ bütün cenüp devletlerini tehdit etmekte edi. İtaliya bütün bu küreşlerniñ merkezi edi. Türklerge qarşı, İspaniya, Venedik ve Roma Papası kirmek şartı ile, üç devletten ibaret "Muqaddes Liga" teşkil oluna. 1571 senesi Lepanto yanında türk flotunıñ yeñilüvinen neticelengen meşur deñiz uruşı ola. Bu uruşta büyük batırlıq ve yigitlik kösterip Servantes de iştirak ete. O eki kere köksünden yaralana, bir qurşun da işke yaraymaycaq derecede sol qolunıñ kemiklerini qıra. Soñunda yazğan eserlerinde o, sol qolunı, sağ qolunıñ artqaç şüreti içün gayıp ettigini yaza edi. Servantes türklerge qarşı olğan bir qaç uruşlarda (Korfu, Navarin ve Tunis yanlarında) da bulundı. Niayet, 1575 senesiniñ sentâbr ayında İspaniyağa qaytmaq içün musaade alıp, yanında İspaniya qıralında İtalyanıñ ileri kelgen adamlarından tevsiye mektüpleri olğanı alda, ağasınen birlikte yolğa çıqtı.
Lâkin Servantes bulunğan "Küneş" adlı ipsna arbiy gemisi, deñiz ortasında Cezair piratlarınıñ gemileri ile sarıldı ve ğayretli qarşılaşuvlarnıñ niayetinde olarğa esir tüşti. Böylelikle vatanındaki şanlı iş meydanı yerine Servantesni beş yıllıq esirlik qapladı. Onıñ yanında bulunğan tevsiye mektüplerine binaen büyük rutbeli esir sayğan piratlar, onıñ içün büyük miqdarda rein almaqnı tüşüne ediler. Bei yıllıq qulluq onıñ ömründe eñ acınıqlı bir devir olsa da, bunıñnen beraber bir taraftan eñ parlaq devir edi.
Cenk ve uruşlar Servantesniñ şahsiy batırlığını tasdıq etken olsa, esirlik ve qulluq da, başına tüşken bahtsızlıqnen küreşte onıñ ruhunıñ dayanıqlığını, yüreginiñ saflığını açıp kösterdi. Esir Servantesniñ bütün tarihı meraqlı bir roman kibi oqula.
Servantes özüniñ güzel tabiatınen, yigitliginen, qaçmaq içün plan azırlağanda köstergen ziyrekliginen arqadaşlarınıñ yüreklerindeki qurtulış ümütlerini söndürmemege muvafaq ola. Oña özüne qaçmaq içün eline çoq fırsat tüşse de o, arqadaşlarını taşlap qaçmaq istemey. Dört sefer qaçmaq teşebbüsinde bulunğan esirler iç birisinde muvafaq olamadılar. Tutulğanları vaqıt, başına çoq belâlar kelse de Servantes bütün qabaatnı özüniñ üstüne ala edi.
Babası, anası ve qız qardaşları büyük fedakârlıqlarnen olsa da 300 altın para toplap, Servantesni satın almaq istegenleri vaqıt o özüniñ yerine ağasını qurtarıp 3 sene daa esirlikte qaldı. Niayet, arqadaşlarınıñ tırışuvınen, diniy cemiyetlerniñ yardımınen yañı bir meblâğ daa toplanıp Servantes de azat etildi.
Esirlik ömrü, Servanteske Afrika yalılarında olğan hristian esirleriniñ vaziyetlerini tafsilâtlı sürette bilmege imkân bergeni kibi, sonuñdan edebiy eserleriniñ büyük bir qısmına da material oldı.
1580 senesi dekabr ayında Servantes Madridge kele. O, qolu, maddiy ceetini temin etmek içün keliri, çalışmaq içün belli bir yeri olmağanı alda öz Vatanında yaşamağa başlay. Keçikmey o, o vaqıtnıñ edebiyatına kire. Yazıcılarnen sıqı sürette bağ tutıp romancı ve alelhusus dramaturg olaraq nam qazana. Onıñ dramaturglıq faaliyeti 80-nci senelerniñ ortasına tüşe, 1584 senesiniñ dekabr ayında evlene. Onıñ maddiy vaziyetini evlenüv de tüzetmegeninden özü aytqanı kibi "qalem ve komediyasını taşlap" başqa işlerge tutuna. 1588 senesiniñ soñundan başlap, bir qaç senege qadar, yeñilüv bilmegen Armadağı aşayt taşımaq içün qıral komissarlığınıñ agenti olaraq çalışa. Bu vaqıtta Servantesniñ yaşavı onıñ şanlı devrinden soñra - er bir faqır adamnıñ yaşavı kibi bir tilim ötmek içün küreşten ibaret edi. Bu onıñ içün pek ağır bir tecribe edi. Bu sebepten o, bütün edebiyat işlerini taşlamağa mecbur oldı. Qorantasını da pek siyrek köre başladı. O pek çoq vaqtını, türlü şeerler, köyler arasında ya bergi toplav, ya da askerlerge aşayt cıyıp keçirdi. Kerçek bu işler onıñ bütün ömrü boyu yapqan işleriniñ episinden ağır olsa da, olar Servanteske İspaniyanıñ köylü ve başqa aşağı sınıflarınıñ kündelik yaşavına daa yaqından baqmağa fırsat berdi. 20 sene qadar vaqtını yollarda, türlü şeer, köylerde keçirip, o, Vatanınıñ içtimaiy qurulışı ve ispan halqınıñ adetleri aqqında pek çoq material topladı, İhtimal Servantes böyle serseriy ömür keçirmegen olsa, biz de "Don-Kihot"qa saip olamaz edik.
Memuriyet işleri Servantesniñ başına başqa yollarnen de pek çoq oñaytsızlıqlar ketirdi. Olar qanun mücibi areket ve büyük diqqat istegenleri alda, Servantesniñ tabiatı ise aksine edi. Meselâ: 1595 senesi, Servantes yanındaki bergi paralarından 7400 realnı Madrid hazinesine teslim etilmesi içün, bir Seviya tuccarına işana. Lâkin tuccar bankrot çıqıp gizlene. Bundan sebep Servantes bütün paralarnı ödep olamağanından başqa 1597 senesi, soñra 1602 senesi olmaq üzre eki kere apishanege tüşe.
"Don Kihot"nıñ birinci qısmı da bu soñki senede yaratılıp başlay. Atta romannı, Servantes apishanede yatqanda yazıp başlağandır degenler de bar. Lakin "aynı vaqıtta em eñ külünçli, em de eñ acınıqlı kitap" olğan - "Don Kihot"nıñ birinci qısmı yalıñız 1605 senesiniñ yanvarından başlap çıqa. Romannıñ muvafaqiyeti iç körülmegen derecede edi. (1605 senesi beş kere basılıp çıqa) Servantesniñ 20 yıllıq serseriy yaşavı boşqa ketmedi. Niayet, Servanteske de quvançlı künler doğdı. Onıñ başı üzerinde de şüret ziyaları parıldadı. Lâkin onıñnen beraber romannıñ muvafaqiyeti Servantesni faqırlıq kelpedeninden kene de qurtarmadı. "Don Kihot"nıñ ekinci qısmı 1616 senesinden başlap çıqtı, o da birinci qısmı qadar muvafaqayet qazandı. Romannıñ ekinci qısmınıñ muvafaqiyeti Servantesniñ soñ künlerini aydınlattı. O, artıq faqırlıq, yoqsullıq ve hastalıqlardan yorulğan 69 yaşındaki bir qart edi. Artıq onıñ künleri sayılı olıp, şu 1616 senesiniñ 19 aprelinde dünyadan keçti.
Menbalar[deñiştir]
Eşref Şemi-zadeniñ yazğan Servantesniñ qısqa tercimeialı


text:
I Sahib Geray
I Sahib Geray (1501 - 1551) - 1532-1551 senelerinde üküm sürgen Qırım hanı. I Meñli Geraynıñ oğludır. Bağçasaraynıñ temel qoyucısı.
1485 senesi I Meñli Geray Qazan hanı İbraimniñ tul apayı Nur Sultannen evlene. Bu evlenüvden em Qırımnıñ, em de Qazannıñ taht mirasçısı Sahib Geray (1501-1551) doğdı. Onıñnen beraber Qırımğa Manğıt ve Secevüt qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarp taraftaki topraqlarğa yerleştiler. 1521 senesi ağası Qırım hanı I Mehmed Geray Qazannı zapt etken ve şeerni qardaşı Sahibke bergen. Ağasınen birlikte 1532-de Moskva ulu knâzı III Vasiliyni Moskva yaqınlarında yeñgen. 1532 senesi I Saadet Geray öldi, ve I İslâm Geraynıñ beş aylıq üküm etkeninden soñ I Sahib Geray Qırım tahtına oturğan. 1541 senesi Moskvağa sefer yaptı.
I Sahib Geray Salaçıqtan aşağı 2 km Çürük Suv özeniniñ boyunda yañı han sarayınıñ temelini qoydı. Yañı şeerniñ adı Bağçasaray qoyuldı. I Sahib Geray devrinde Kezlevniñ limanı donatıldı, bunıñ içün Qırım Hanlığı öz deñiz portuna saip oldı (Qırımnıñ diger deñiz yalısındaki şeerler osmanlılarnıñ elinde edi).
İstanbul memurları yapqan dubaralar sebebinden Osmanlı padişası onı tahttan tüşürdi. Ondan soñ Çerkesiyada I Sahib Geraynı torunı Bülük Geray öldürdi. I Sahib Geray Bağçasaraydaki Salaçıq dürbesinde kömüldi.


text:
Qabusnama
Qabusnama parsı-ta'jik tilinde jazılg'an Shıg'ıstın' ullı didaktikalıq shıg'armalarınan esaplanıp, XI a'sirde xatqa tu'sken. Kitaptın' avtorı Unsurul-Maomiy Qa'yqawıs Kaspiy ten'izinin tu'slik jag'alarında jasawshı qabilalardan bolıp, ilimdi teren' iyelegen o'z zamanının' belgili patshalarınan boldı. Ol ma'mleketti ilim tiykarında basqarıwdı qa'legen, adamlar arasındag'ı qarım-qatnas, a'dep-ikramlılıqqa u'lken ma'ni beretug'ın adam edi. Sonın' ushın da ol turmıstan alg'an o'z ta'jiriybelerin balasına da u'yretiwdi maqul ko'rgen. Sol tiykarda o'z balasına wa'siyatnama tiykarında bir kitap jazıp qaldırıwdı maqset etken. Biraq. bul kitaptı tek bir patshanın'o'z balasına jazg'an wa'siyatnaması sıpatında qarap bolmaydı. Sebebi kitap Orta a'sirdegi estetikadıq taliymatlardı tolıq o'z ishine alg'an.
"Qabusnama" 1082-1083-jıllar arasında jazılg'an. Bul da'wirde Qa'yqawıs 63 jasqa shıqqan bolıp: "Perzentim, men qartaydım. Qartayg'an adamnın, turmıs ta'jiriybeleri mol boladı. Sonın ushın da sag'an estelikke bir kitap jazıp qaldırıwdı maqset ettim" dep aytadı.
Son'ın ala bul kitap u'lken dan'qqa iye bolıp du'nyanın' ko'p g'ana tillerine awdarıldı. Qa'llibek İsmayılov awdarmasındag'ı "Qabusnama" 1987, 1991-jıllarda eki ma'rtebe qaraqalpaq tilinde baspadan shıqtı.
Bul kitap negizinen didaktikalıq tiykarda jazılg'an bolıp adam balasının' turmısta tutatug'ın ornı bilim iyelew, dos tan'law, o'zinin' baxtı ha'm qa'dir qımbatı jolındag'ı gu'resleri haqqında so'z etedi. Sonın' ushın da avtor bul joldın' tiykarg'ı tu'yinleri ta'rbiyag'a baylanıslı dep biledi. Qırıq to'rt baptan ibarat bolg'an bul kitaptın' ha'r bir babında adamzat ta'rbiyasının' en' a'hmiyetli ma'seleleri sheshilip baradı. Sonlıqtanda bul baplardın' ha'mmesi de wa'siyat tu'rinde jazılg'an. Ma'selen: "Ata-ananı hu'rmetlew haqqında", "O'nerdin' artıqmashılıg'ı", "Sheshenliktin' a'hmiyeti", "G'arrılıq ha'm jigitlik", "Sharap ishiw yaki ishpeslik qag'ıydaları", "Miyman ku'tiw", "Ishqı muhabbat haqqında", "Monshag'a tu'siw", "Uyqılaw", “Du'nya-mal jıynaw", "Perzentti ta'rbiyalaw", "Dos tan'law", "İlim iyelew", "Shayırlıq penen shug'ıllanıw", "Xızmetkerlik" ha'm tag'ı basqalar.
Avtor haqıyqıy adamlarda u'sh tu'rli belginin' saqlanıwın qa'leydi:
- Aqıllılıq
- Hadallıq
- Jomartlıq.
Mine usı u'sh tu'rli belgi haqıyqıy insanlarda saqlanıwı kerek.
Qa'yqawıstın' pikiri boyınsha "Jomartlıq" - degen kezsiz saqıylıq emes. Ba'lki bunın'da o'z aldına qoyg'an ma'qsetleri bar. Sonın' ushında ol jomartlıqtın o'zinde u'sh toparg'a bo'lip qaraydı.
- ma'rtlik - yaki bolmasa aytqan so'zin orınlaw.
- tuwrılıq - sheshiliwi za'ru'r bolg'an ma'selege tuwrı qatnas jasaw.
- qayır-saqawatlı bolıw.
Sonın' menen birlikte "Qabusnama" avtorı ha'r bir topardın' minez-qulqın, olardın' ja'miyette tutqan orınlarında belgilep o'tedi. "Adamlardın' ko'pshiligine jomartlıq penen hayyarlıq ta'n na'rse. Bul o'nerlerde batırlıq, ma'rtlik, sabır-qanaat, wa'de-opag'a qılap etpew, sap ju'reklilik, haqıyqatlıq ba'ri aralasıp ju'redi. Ja'ne de aytaman, qulg'a, gedeyge azap bermew kerek. A'zzilerge ma'det berip, olardı qollap quwatla. Jaqsılardı jamanlardın' azaplanıwınan qorg'aw kerek. A'y balam, a'mel adamlarının' ha'reketi hayyarlıqqa jaqın keledi. Sebebi a'meldin' o'zi de hayyarlıq penen jetilisip baradı. Biraq ken'peyillik, miyman-doslıq, saqıylıq, tuwrılıq, haqıyqat izlewshilik, tazalıq, jaqsı qurallanıw a'mel adamları ushın ta'ndur."
Sonın' ushında Qa'yqawıs aqıllılıqqa u'lken itibar beredi. Ol aqıldın' o'zinde ekige bo'lip qaraydı.
- Tuwma aqıl. Bunday aqıl a'zelden Allataala ta'repinen sıy sıpatında beriledi. Onı ha'r bir adam o'zinshe jetildirip barıwı kerek.
- Muqtasib - yaki bolmasa qosımsha aqıl. Bul aqıl ilimiy kitaplar ha'm turmıs ta'jiriybeleri arqalı ju'zege asadı. Usı ekewin biriktire alg'an adam g'ana haqıyqıy aqıllı adam bolıp esaplanadı. "Eger quday sag'an a'zeliy (ta'biyiy) aqıldı bergen bolsa, sen qosımsha aqıldı u'yrenip alıw ushın miynet et. Sonda g'ana sen ba'rshe xalıq arasında a'jayıp ha'm a'ziyz adam bolasan'... Atan' bolsa atan'nan u'yren. Bolmasa bul bag'darda anadan a'ziyz adam joqdur".
Qa'yqawıs bul kitapta ko'birek ta'rbiya haqqında aytadı. Onın' pikirinshe adamdı ko'birek ta'rbiyalaytug'ın na'rse turmıs. Turmıstın' ta'rbiyası ha'r qanday dana mug'allimnen de ku'shli. Bul haqqında avtor to'mendegishe aytadı : "Eger adamdı turmıs ustazı dana etpese, hesh qanday dana og'an aqıllı so'z u'yretiw ushın a'were bolmasın. O'ytkeni miyneti zayag'a ketedi" - deydi.
Biraq adam parasatlı, hikmetli so'zlerdi tın'lawdan jalıqpawı kerek. Sebebi adam eki tu'rli boladı. Birewi - u'yretiwshi. Ekinshisi - u'yreniwshi. "Tın'lay-tınlay dana bolarsan'" - degen so'zler sonnan qalg'an. Qulag'ın'a qonımsız biyhuwda so'zlerdi esitiwden qash. Biraq hikmetli so'zlerdi u'yreniwden jalıqpa. "Anadan tuwılg'an na'resteni jer astında saqlap, su't berip, sol jayda o'sirse, anası og'an hesh-qanday so'ylemese, adam so'zin esitpese, ol bala u'lkeygennen keyin saqaw boladı. Sonın' ushında so'z bala ushın jaslıg'ınan joldas bolıwı kerek".
Avtordın' aytıwınsha jaqsı so'z ta'rbiyanın' tiykarg'ı quralı. So'zdin' ma'nisli qollanıwı adam xarakterinde tiykarg'ı jolg'a salıp jiberedi. Bunnan tısqarı ol: "Adam balası o'mirinshe ta'rbiyalanıp barıwı kerek. Jaman adam joq, jaman ta'rbiyalanıw bar" - degen sheshimge keledi.
Qullası, Qa'yqawıstın' bul shıg'arması Shıg'ıs pedagogikasının' en' bir xarakterli kitaplarınan esaplanadı. Sonın' ushında bul kitap orta mekteplerde pa'n sıpatında oqıtıladı.


text:
Muhammed (peyğamber)
Muhammed peyğamber ya da Muhammed bin Abdullah (arapça محمد بن عبد الله, doğumı: 571 s. aprel 20, Mekke – vefatı: 632 s. iyün 8, Medine) - İslâm dininiñ peyğamberi. Tam adı – Ebu'l-Qasım Muhammed bin Abdullah bin Abdulmuttalib bin Haşim bin Abdumenaf el-Quraşiy (Arapça: أبوالقاصم محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف القرشي). Musulmanlar onıñ eñ soñki peyğamber olğanına ve oña Allahtan Quran vahiy etilgenine inanalar. Muhammed peyğamber Mekkede doğdı, Veda haccından soñra Medinede vefat etti.
Musulmanlar Muhammedniñ adını añğan soñ adetince "sallâllahu aleyhi ve sellem" (arapça صلى الله عليه و سلم) cümlesini aytalar. Yazılğanda "s.a.s." ya da "s.a.v." olaraq qısqartılğan bu cümle, "Allahnıñ selâmı onıñ üstüne olsun" manasına kele.


text:
Böyek Macarstan
Böyek Macarstan (Magna Hungaria), Macarlarnıñ riwäyätlärdä taswirlanğan borınğı watanı. Qayber tarixi çığanıqlardan häm istäleklärdän mäğlüm. Şul riwayätlärdä taswirlanğança, Böyek Macarstan qayçandır Skiflar berlegeneñ ber ölkäse sanalğan, doşmannarınnan ciñelgäç, xalıqnıñ ber öleşe Almuş (иHr. Álmos) citäkçelegendä Pannoniagä (Dunaynıñ urta ağımı ölkälärenä) küçenep kitä. 13-14. yözlärdä Awrupı säyäxätçeläre (Julian, Rubrouck, Carpini h.b.) Böyek Maçarstannı Ural aldı töbegendä dip bilgelilär. 19-20. yözlär Macar ğälimnäre (Vamberi, Cegledi, Gomboc, Nemet h.b.) anı Tönyaq Qawqaz yäki Urta Aziağa bulğan dip, xäzerge zaman Urıs, Macar, Tatar ğälimnäre isä Könyaq Ural belän Çulman tamağı aralıqlarında urnaşqan dip farazlıylar. Könyaq Ural belän Çulman buylarında 7-14. yözlärgä qarağan, Böyek Macarstanğa yaqınlığı bulğan arxeologik kulturalar (Kuşnarenko, Postpetrogrom, Çiälek h.b.) saqlanğan, monda elek Macarlar qärdäş uğır telle Macar qäbiläläre yäşägän.


text:
Kalkulyatsiya
Kalkulyatsiya - xojalıq qarjıların bahalaw ushın haqıyqıy o'zine tu'ser baha tek g'ana ta'miyinlew, islep shıg'arıw, ha'm satıw protsessleri menen baylanıslı qa'rejetlerdi buxgalteriya esabında ko'rsetiw na'tiyjesinde alınıwı mu'mkin. Esap-kitap tiykarında o'zine tu'ser bahanı anıqlaw.
Bahalaw ha'm kalkulyatsiyalaw buxgalteriya esabının' tiykarg'ı usılı bolıp, olarsız buxgalteriya esabının' a'hmiyetli ulıwmalastırıwshı qun o'lshemleri tuwrısındag'ı mag'lıwmatlardı payda etiw mu'mkin emes. Erkin ekonomikalıq sharayatta ha'r bir xojalıq ju'ritiwshi subekt aktivleri, passivleri, xojalıq protsessleri ha'm olardın' na'tiyjeleri o'zlerinin' anıq ko'rinisin qun formasında ko'rsetiwi lazım. Qa'rejetler ha'm islep shıg'arıw na'tiyjeleri salıq, bank ha'm basqa kredit mekemeleri, ka'rxanalar ha'm de sho'lkemler menen o'z-ara qatnasıqlar, xızmetler menen esap-kitaplar, jeke kapital ha'm kapital qoyılmalardın' ha'reketi tek g'ana qun formasında ko'rsetiliwi mu'mkin ha'm tiyisli bahalanıwda talap etedi.


text:
Vladimir Lenin
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Vladimir İl'ya ulı Lenin(çın familiäse Ul'yanov ; pyc. Bлaди́Mиp Илbи́ч ЛéHиH) (1870-1924, Rusiä imperiäse häm SSSR säyäsät häm däwlät eşleklese, revolyutsioner, bol'şeviklar firqäsen nigezläwçese. 1917 yılnıñ Böyek Oktäber inqıylabın oyıştıruçılardan berse. Fälsäfäçe, marksist, publitsist, Öçençe kommunistik internatsionalnı oyıştıruçı, SSSR nigezläwçese. Fälsäfä häm iqtisad ölkäsenä qarıy torğan fänni xezmätläre bar.
ЭчTәлek
Tärcemäi xäle[үзrәpTү]
Atası — kürenekle mäğrifätçe İl'ya Ul'yanov Sember gubernası däwlät mäktäpläre buyınça baş inspektor. Ulı Semberneñ gimnaziäsendä uqıy. 1887 yılnı Qazan universitetınıñ yüridik fakul'tetına uqırğa kerä. Biredä üzeneñ revolyutsion eşen başlıy. Şul uq yılnı studentlar arasında fetnädä qatnaşqanlıqtan, universitettan quıla. Mäxkämä anı xökem itep Qazan öyäzendäge Apaqay awılına «sörgen»gä cibärä.
1888 yılda aña Qazanğa qaytırğa röxsät itelä. 1888-89 yıllarda Fedoseyev tügäräkläre eşendä qatnaşa. Biredä Marks, Engel's, Plexanov äsärlären öyränä başlıy.
1891 yılda Peterburg universitetınıñ Yüridik Fakul'tetında ekstern räweşendä imtixan tapşıra, 1891-1896 yıllarda Samara belän Sankt-Peterburg şähärlärendä mäxkämädäge antlı wäkil yärdämçese wazıyfasın başqara.
1895 yılda Peterburgta Eşçelär sıynıfın azat itü öçen köräş berlegen (pyc. Soyuz bor'bı za oswobojdenie raboçeğo klassa) oyıştıruda qatnaşa.
1897 Yenisey gubernasına 3 yılğa sörgengä cibärelä. Şuşenskoyı awılında yäşi.
1900 yıldan emigratsiädä; Ğ. W. Plexanov h.b. belän berlektä «İsqra» gäziten näşer itä. RSDRPnıñ II qorıltayınnan başlap (1903) Lenin bol'şeviklar firqäsen citäkli. Emigratsiädä çaqta yäşeren firqäne saqlap qalu häm nığıtu belän şöğellänä.
1912 yılnıñ 5 mayında Peterburgta bol'şeviklarnıñ xakimiätlär röxsäte belän çıqqan «Pravda» gäzite çığa. Lenin gäzitneñ möxärriäte belän qänäğät bulmıy (möxärrire İ. Stalin bula). Lenin kön sayın diärlek kiñäşlären, kürsätmälären, xatalar tözätep xatlar cibärä. İke yıl eçendä anıñ avtorlığında 270 mäqälä çığa.
1917 yılğı Fevral' İnqıylabınnan soñ Petroğradqa qayta, Oktäber Qorallı Baş Kütäreleşenä citäkçelek itä. Sovetlarnıñ II Bötenräsäy qorıltayında (1917, Oktäber) XQS räise itep saylana. Ber ük waqıtta 1918 yıldan soñ Eşçe-İgençe Saqlaw Şurası (1919 yıldan Xezmät häm Saqlaw Şurası (Sovetı) räise; BÜBQ häm SSSR ÜBQ äğzası.
1922 yılnıñ Dekaberennän, awıruı käçäyep kitü säbäple, säyäsi eşçänlektän berqädär çitläşä. Lenin wafatınnan soñ SSSRda Lenin täğlimäten Stalin añlatmasındağı añlatu qanunlaştırıla.
1922 yılnıñ 24 dekaberendä häm yaña yılda 4 ğinwarda ul X VQP(b) Qorıltayına xat yaza. Xatta ul firqa belän itärgä däğwa itkän, dimäk añarğa almaş kiläçäk bol'şevik säyäsätçelärgä tänqidi sıyfatlama birä. Soñınnan bu xat «Lenin wasiyäte» isemen alğan.
İosif Stalinnı ul ğomumän yuğarı urınnarğa quyarğa quşmağan. Ul anı qabalanuçan häm äylänä-tiräsen tuqtawsız idärä itärgä mawığuçı ber byurokrat itep sürätli. Stalin alğa sörgän Tatarstan ASSR şikelle milli avtonomiälärneñ Sovetlar Berlegenä RSFSR «aradaşçılığı» belän kerüen ul tulısınça xaqsızğa çığara. Lenin bu başlanğıçnı Stalinnıñ «milli bol'şevik»larğa (respublikalardağı kommunistlar) qarata cıyılğan açuı belän, üç alu niäte belän añlata. [1]
Läkin, XI Qorıltay (aprel, 1923) Leninnıñ süzen ayaq astına salıp, VQP(b) berençe sekretare, dimäk il citäkçese itep Stalinnı saylıy.
Ul'yanov-Lenin wä Tatarstan Avtonomiäse[үзrәpTү]
TASSRnı oyıştıruda xälitkeç rol' uynıy: TaTapcTaH ABToHoMиялe CoBeT CoциaлиcTиk PecпyблиkacыH Tөзү TypыHдarы диkpeTkә qul quya (1920, 27 may).
Töp xezmätläre[үзrәpTү]
- Ni närsä ul "xalıq dusları" häm alar sotsial-demokratlarğa qarşı niçek suğışalar? (ЧTo Takoe "дpyзbя Hapoдa" и kak oHи BoююT пpoTиB coциaл-дeMokpaToB?), 1894),
- Räsäydä kapitalizm üseşe (PaзBиTиe kaпиTaлизMa B Poccии, 1899),
- «Nişlärgä?» (ЧTo дeлaTb?), 1902) h.b.
Küptomlı saylanma äsärläre (1-45 tomnar, 1954-1973) Tatarstan kitap näşriätında tatar telendä näşer itelä.
İskärmälär[үзrәpTү]
Çığanaqlar[үзrәpTү]


text:
Lenino-Kokuşkino
Lenino-Kokuşkino (xalıqta Apaqay) awılı, Piträç Rayonında, rayon üzägennän 10 km tönyaqtaraq, Mişä yılğası basseyndağı Üşnä suı buyında. Qazan Xanlığı däwerennän Yañasala ataması belän mäğlüm. 1989. yılda 2270 keşe (Tatarlar - 63 %, Urıslar - 34%), 2000. yılda 2703 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele - igençelek, terlekçelek, qoşçılıq; ikmäk zavodı. Urta mäktäp, muzıka mäktäbe, hönär litseye. Mäçet. 1887-1888. yıllarda Vladimir İlyiç Ulyanov-Lenin sörgendä bulğan awıl, muzey-yortı bar.
1991. yılda 179 ha mäydanlı Lenino-Kokuşkino tabiği-tarixi tıyulığı oyıştırıla.


text:
Tulup zurna
Tulup zurna - çobanlarnıñ çalğı aletidir (volınka). Tulup zurnanıñ kürkü bütün etip sıdırılıp alınğan eçki yaki qoy terisinden yapıla. Tögerek çeti qapalı bu kürkke üç dane boruçıq (trubkaçıq) qoyula: içine ava toldurmaq içün (bu boruçıqta avanıñ keri çıqarılması içün mahsus klapan da yapıla), çalmaq içün ve zil tutmaq içün. Çalmaq içün yapılğan qavalçıqnıñ tili qamıştan yahut qaz qanatından yapıla. Onıñ sesler sırası seksta köleminde olıp, diatoniktir. Tulup zurnanıñ davuşı keskin ve kergindir. Çalğan vaqıtta kürkü qoltuq tübünde tutulıp, onı qolnen basıp turasıñ.


text:
Xaci I Gäräy
Xaci I Gäräy yä Melek Xaci Gäräy (qırımtatarça I Hacı Geray, ١ خاجى كراى; Melek Hacı Geray, ملک خاجى كراى; 1397-1466) - Qırım xanlığı berençe xanı (1441-1466), bäysez Qırım xanlığına häm Gäräy näselenä nigez saluçı.
Çığış[үзrәpTү]
Xaci Gäräy Cuçi ulı Tuqa Timer häm Çıñğızxan näselennän çığa.
1260 yılda Mengu Timer Qırımnı Tuqa Timer ulına idärä itü astına birgän.
Tarix[үзrәpTү]
Xaci Gäräy Böyek Litva kenäzlege Lida şähärendä tuğan.
1428 yılda kenäz Vitovt yärdämendä Xaci Gäräy Qırım Olısın basıp ala.
Şul uq yılda Altın Urda xanı Oluğ Möxämmäd Qırımnı kire qaytara. Näticädä Xaci Gäräy Vitovt yanına qaça.
1431 yılda Xaci Gäräy yaña ğäskärne cıyıp Qırım-Solxat şähären basıp ala häm soñraq Şirin morzası Tägänä bi citäklägän ğäskärne ciñä.
1453 yılda Dnepr yılğasında Altın Urda xanı Säyed I Äxmäd citäklägän ğäskärne ciñä.
1465 yılda Don yılğasında Zur Urda xanı Mäxmüd citäklägän ğäskärne ciñä.
Näticädä Qırım xanlığı Altın Urdadan ayırıla.
Xaci Gäräy xanlıq başqalasın İske Qırım şähärennän Qırıq Yir yä Çufut Qalağa küçerä.
1466 yılda ülgän. Salaçektä (bügenge Baqçasaray) kümelgän.
Ädäbiät[үзrәpTү]
- Oлekca ГaйBopoHckий «ПoBeлиTeли дByx MaTepиkoB», ToM 1, KиeB-Бaxчиcapaй, 2007 r. ISBN 978-966-96917-1-2, cT. 13-30


text:
Açeh
Açeh (İndoneziyçä Aceh], a-TÇEH) ul İndoneziäneñ maxsus töbäge (daerah istimewa), Sumatra utırawınıñ tönyaq qırıyında. Töbäkneñ tulı iseme Nanggröe Aceh Darussalam. İseme Acheh, Atjeh, Achin, Açeh formasında oçratıp bula.
Elekke zamanda Açeh bäysez bulğan. Bäysezlegen saqlanıp tırışqanda Açeh'lelär Holland kolonistlarına häm İndoneziä xakimiätenä qarşılıq kürsätälär. Açeh'neñ tabiğät baylıqları şaqtıy zur, Açeh gaz yatmaları dönyanıñ iñ zurısıdan berse. Başqa İndoneziä belän çağıştırğanda Açeh dini konservatizm belän ayırılıp tora. Açeh 2004. yılğı Hind Okeanı cirteträweneñ epitsentrenä in yaqındağı cir buldı. Cirteträw tudırğan tsunami könbatış yarnı ağızıp alıp kitte, başqalası Banda Aceh zıyan kürgän toraq punktlarda da. 130,000 - 238,000 keşe häläq yä xäbärsez yuğalğan, 500,000 öysez qalğan. Şundıy xäl näticätendä cirle separatist xäräkäte Gerakan Açeh Merdeka (GAM), yä Azat Açeh Xäräkäte, İndoneziä xakimiäte belän Finlandiä prezidente Martti Ahtisaari aradaşlıq itkändä 2005. yılnıñ 15. Avgustta solıx kileşüenä imza quyalar.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Könyaq-könçığış Asiägä İslam 8. yözdä Açeh aşa kerä. Berençe Möslim Peureulak patşalığı 850. yılda xäzerge Könçığış Açeh'tä barlıqqa kilä, Banda Khalifah anıñ başqalası bula. Annan Samudra Pasai däwläte kilep çığa (bu däwlättän Sumatra utrawınıñ iseme kilä), bu däwlättäge soltan Malik uz Zahirnıñ idaräse Marco Polo häm Bine Batuta äsärlärendä yazılğan. Keçkenä Açeh patşalığı xäzerge Banda Açeh cirendä 12. yözdä nigezlänä. Çäçäk atu çorında patşalıq yoğıntısı könyaq Tailanddağı Satun, Malay yarımutrawıdağı Johor, İndoneziäneñ xäzerge Riau töbägedäge Siakqa qädär cäyelä. 16. yöz başlarınnan Aceh Soltanlığı Portugaliägä qarşı köräşenä tartıla, ä 18. yözdän Britan belän Holland kolonial imperiälärgä qarşı. 18. yöz azaqlarında Malaydağı Kedah häm Pinang Britaniägä birergä mäcbür.
Cirle säwdädä östen bulu öçen strategik urnaşulıqtan 19. yöz başlarında Açeh köçäyä. 1820. yıllarda Açeh dönyada citeştergän qara borıçnıñ yartısı citeşterä. Läkin Açeh yoğıntısında bulğan portlarda köçäyä başlap, Açeh'tän bäysez bulırğa telilär. Açeh tarqalış qurqınıçında bula, läkin 1838-1870. yıllarda idarä itkän yaña soltan Tuanku Ibrahim agresiv häm uñay berdämlegen saqlana. 1824. yıldağı Anglo-Niderland kileşü buyınça Sumatra Hollandlar bilämäse bulıp qala. Kileşüdä İnglizlär Açeh'ne üz bilämäse bulıp kürsätsä dä, Açeh alarğa buysınmıy. Başta bu kileşü buyınça Hollandlar Açeh bäysezlege belän isäpläşälär. Läkin 1871. yıldan Angliä Niderlandnıñ Açeh'ne basıp aluına qarşı çıqmıy, çönki başqa potensial basıp aluçılar, töbäktä platzdarm ezläwçe Fransiä belän Quşma Ştatları alarğa naçarraq bula. 1850. yıllardan Açeh Fransiä häm Ğosman İmperiäse belän yäşeren söyläşülär ütkärüe uylanıla.
Açeh Suğışı[үзrәpTү]
1873. yılnıñ 26. Martta Holland kolonial xakimiäte Açeh'kä qarşı suğış belderä, möğäyen, çönki 1873. başlarında Sungapurda Açeh belän Amerika Quşma Ştatları wäkilläre söyläşülär ütkärde. General-mayor Köhler citäkçelegendä 1874.tä yaw cibärelä, Hollandlar yardağı cirläre basıp alalar. Böten ilne basıp alu niäte belän Köhler Soltan sarayın alırğa tırışa. Soltan İtaliädän belä Böyekbritaniädän xärbi yärdäm sorıy. Aceh armiäse tizräk kenä yañarta häm Açeh'lelär Köhlerne üterep uñalar. General Van Swieten citäkçelegendä ikençe ekspeditsiä kratonnı (soltan sarayın) basıp alarğa tırışa. Soltan iskärtelä häm totqınlıqtan qaça. Distä yıl däwamında partizan suğışı suzıla. 1880. yılda Hollandlar stategiäne almaştıralar, xäzer alar suğışa tırışmıylar, ä inde basıp alğan cirne, başqalası Banda Açeh belän keçkenä port Ulee Lheue'ne, saqlanalar. 1880.neñ 13. Oktäberdä kolonial xakimiäte suğışnı beterenüne belderä, läkin üz qullarında tik inde basıp alğan cirlären totalar. 1883. yılda suğış yañadan başlana: Nisero Britan qorabı Hollandlar yoğıntısı bulmağan Açeh'neñ ölkäsendä saylıqqa utırğanda cirle citäkçe Hollandlardan da İnglizlärdän dä yolım sorıy. Britan basımında Hollandlar dingezçelärne azat itü tırışırğa mäcbür bula. Totqınnarnı azat itü tırışuları cimerelgändä, Holandlar cirle citäkçedän yärdäm sorıylar, läkin cirle citäkçe Teuku Umar bulışudan baş tarta. Alay bulğaç, Hollarndlar İnglizlär belän basıp kerälär. Soltan totqınnarnı birä, alarnı küp saf aqçağa almaştırıp. Niderland suğış ministere Weitzel Açeh'kä suğış belderä, häm suğış tartıla. Hollandlar cirle citäkçelärne üz yağına küçärergä tırışalar. Teuku Umar aqça, opium belän qorallar öçen Hollandlar tarafına küçep, panglima prang besar (Xakimiätneñ yuğarı ğäskär başlığı) däräcäsen ala.
Umar üzene Teuku Djohan Pahlawan (Teuku Djohan batır) atlıy. 1894. yılnıñ 1. Ğíwarında Umar yaña armiä tözü öçen Holland yärdäme qabul itä. Läkin ike yıl ütkäç Niderland xakimiätenä Ache eçene basıp aluda bulışça kiresençä, Hollandlarğa höcüm itä. Holland tarixında Het verraad van Teukoe Oemar (Teuku Umarnıñ xainlege). Hollandlar xäräkätläre qaramağanda 1892-1893. yıllarda Açeh bäysez bulıp qala. In 1892 and 1893 Açeh remained independent, despite the Dutch efforts. Mayor J.B. van Heutsz kolonial ğäskärlär başlığı Açeh turında mäqälälär yaza. Van Heutsz'kä Leiden Universitäte doktorı, Niderlandnıñ töp İslam belgeçe Snouck Hurgronje bulışa. Hurgronje Açeh başlığında ışanıç qazanıp, Açeh cämğiäteneñ küp serlären açıqlıy. Ul yasağan analíz buyınça soltan role bik az, häm iğtibarnı näseldän aqsöyäklärgä, Ulee Balang-qa yünältergä kiñäş itä. Hurgronje uylawınça cirle Möslim dini citäkçelegenä, ülämägä ışanıp bulmıy, alarnı beteräse kirägen belderä. 1898. yılda Van Heutsz Aceh gubernatorı bulıp iğlan itelä häm kiläçek Niderland premier-ministereö a xäzerge leytenant Hendrikus Colijn bulışqanda Açeh'ne qatğıy basıp ala. Hurgronje kiñäşkändä uleebalang belän kileşälär. Qalğan qarışuçılarnı bastıru öçen Van Heutsz polkovnik Van Daalen'ne cibärä. Van Daalen berniçä awıl watıp beterä, 2900 Açeh'le üterä, alarda 1150 xatın-balalar. Holland yuğaltuları 26 keşe isäplänä, Van Daalen üsterelä. 1904. yılğa Açeh buysına, cirle xakimiät kolonial däwläte belän xezmättäşlek itä. Suğış näticäsendä Açeh yuğaltuları 50000nän 100000gä ülgän isäplänä, millionnan artıq yaralanğan. Ämma tawlarda partizan suğışı tämamlana. Ülämä citäkçelegendä suğışı 1910.gä qädär tämamlana, tınıçlıq xäzer dä citmi.
Bäysezlek[үзrәpTү]
İkençe Bötendönya Suğışı betkändä, İndoneziä Milli İnqilabı waqıtında Hollandlar Yapon okkupasiäsendän soñ İndoneziäne qaytarırğa tırışalar, läkin Aceh'kä basıp kermilär. İndoneziä azatlıq aludan soñ Açeh kürşe Könyak Sumatra töbäge belän bergä quşa, bu Açeh'lelärne açulandıra, çönki kürşe töbäktä başqa millät, Batak xalqı yäşi.
İndoneziä citäkçelegendä dä Açeh tulı azatlıqnı yä autonomiäne teli, berniçä qorallanğan konflikt urın ala. 1959. yılda üzäk xakimiäte Açeh'kä maxsus töbäk (daerah istimewa) statusın birä, Jakartadan küp waqalatle üzidarä xäläte. Mäs'älän, Açeh'tä qanunnar başqa İndoneziädän ayırılırğa alalar. 2003. yılda Şäriğät kertelä.
Tsunami xäläkäte[үзrәpTү]
2004 26 Dekäberendä 2004. yılğı Hind Okeanı cirteträwe näticäsendä tudırğan tsunami Açeh'neñ könbatış yarlarına, şul isäptän Banda Açeh, Calang häm Meulaboh şähärlärenä taşlana. 230 000 keşe çaması hälâk bula, 500 000 çaması öysez qala. 26. Martta Richter buyınça 8,7 ballı cirteträwe näticäsendä tsunami qabatlana, Nias belän Simeulue utırawlarında 905 keşe üterep häm distä meñlär keşe öysez qala. 2004. yılda Açeh xalqı 4,271 million isäplänä, ä 2005. 15.Sentäberenä 4,031,589 keşe sanala. Xäzer dä küp keşe wagonçıqlarda yä çatırlarda yäşilär. Sizelerlek torğızu eşlärenä qaramastan, zur progress kürenmi. 2005. 15. Augustta GAM, Açeh ğıysyançılar xäräkäte, 29 yıl däwamında Açeh bäysezlege öçen köräşüdän soñ Jakarta belän waqıtlı solıx tözi. Tsunamidan soñ küp keşe dingä äylängän. Şunnan Şäriğät qanunnarı häm WH, Şäriğät Polisiäse kertelä. Yarlı töbäk bularaq, Açeh'lelär iqtisadta häm mäğrifättä pozitiv üzgäreşlären kötälär Banda Açeh, başqala, nigezdä zarar kürmäde, läkin berniqädär rayon, Kampung Jawa häm Meuraxa tulısınça beterlde. Köyaq yarında zıyan kürgän şähärlärdän Leupung, Lamno, Patek, Calang, Teunom häm utrawlardan Simeulue atap çığıp bula. Tönyaqta häm könbatışta Pidie, Samalanga häm Lhokseumawe şähärläre intekte. Zarar kürgän rayonnarda diñgez yardağı ike kilometer buffer zonası kertelde, bu cirdä yortlarnı tözep bulmí. Cirle xalıq bu çaralarğa qarşı çığa, çönki kübese balıqçılar bulıp eşlilär häm diñgezgä bäyle. Torğızu eşläre nigezdä cirle xalıq üze eşli, qayçaqta humanitar yärdäm bularaq cıyılma qorılmalar qullanıp.
Territorial büleneş[үзrәpTү]
Açeh ğädi provinsiä tügel, bu töbäk maxsus töbäk (daerah istimewa) bularaq idarä itelä. Töbäk Jakarta xakimiätennän artuçı moxtariäte bulıp nığıp kitä.
Başqal häm iñ zur şähäre Banda Açeh ide. Başqa möhim şähärlär Sabang, Lhokseumawe, häm Langsa. Provinsiä 17 regentlekkä (öyäz-rayonğa) häm 4 munisipalitätkä bülenä: Açeh Barat, Açeh Barat Daya, Açeh Besar, Açeh Jaya, Açeh Selatan, Açeh Singkil, Açeh Tamiang, Açeh Tengah, Açeh Tenggara, Açeh Timur, Açeh Utara, Bener Meriah, Bireuen, Gayo Lues, Nagan Raya, Pidie, Simeulue, City Banda Açeh, City Langsa, City Lhokseumawe, City Sabang.
Etnik häm mädäni törkemnär[үзrәpTү]
Açeh kümillätle häm küptelle töbäk. Möhim millätläre şundıy: Açeh'lelär (Açeh buylap), Gayo (üzäk häm könçığış öleşendä), Alas (könyaq-könçığış), Tamiang (Açeh Tamiang'ta), Aneuk Jamee (könyaq belän könyaq-könbatış), Kluet (Könyaq Açeh'tä), Simeulue (Simeulue utrawı). Açeh'tä küp Qıtaylar yäşilär, alardan kübese eşmäkärlär.
Açeh tele (Bahasa Açeh) Açeh'lelärdä taralğan, İndoneziä tele belän bergä Açeh'neñ räsmi tellärdän berse. Açeh tele Açeh-Chamic törkemennän, bu törkemneñ başqa telläre Vietnam häm Kambodjada taralğan; but tel Malay törkeme tellärenä dä tuğandaş. Açeh telendä küp Ğäräp belän Malay alınmalar oçrıylar. Elektä tel Ğäräp yazuında yazılğan. Açeh tele Açeh'tän tış Tönyaq Sumatradağı Langkat häm Asahan'ta belän Malaysiädäge Kedah'ta qullanıla, (Malaysia), qayçandır Pulau Pinang'ta östen buldı. Alas häm Kluet Batar törkemeneñ tuğandaş telläre. Jamee tele Könbatış Sumatradağı Minang telennän kilep çığa. Zur port bularaq, Açeh'tä böten dönyadan kilgän keşelärneñ (Ğäräplär, Töreklär, Hindlär) toqınmarı yäşilär. Qayçaqta zäñgär küzlelär dä oçrıylar. Tsunami qädärdäge Daya rayonında (Lamno) bik küp Ureuëng Gayo - aq täñlelär keşelär yäşäde. Bu keşelär ğöräf-ğädärtläre häm başqa bilgelärdän çığışı belän Törkiädän uylanıldı.
İnternettä[үзrәpTү]
- Räsmi säxifä (İndoneziäçä)
- Aceh-Online.Com—Pusat Informasi Dan Hiburan
- Aceh.Net


text:
Ekaterina II
Ekaterina II Alekseyevna (Yekaterina II Aleksey qızı, tumıştan Sophie Augusta Fredericka of Anhalt-Zerbst, Tatarlarda – Äbi Patşa) (1729. – 96.), Räsäy imperatritsası (1762. yıldan). 1767. yılda Qazanda bula. Yekaterina II idarä itkändä Rusiä İmperiäsendä yäşäwçe Tatarlar tormışında uñay üzgäreşlär küzätelä: 1783. yıldan möselmannarğa din irege iğlan itelä, dini ezärlekläw çiklänä, 1788.dän möselmannar öçen Diniä Näzaräte oyıştırıla; üz xoquqların dälilli alğan Tatar morzaları Rus aqsöyäkläre belän xoquqi yaqtan tigezläşterelä (1784.), Tatarlarğa irekle säwdä itü häm säñäğät-citeşterü belän şöğellänü xoquqı h. b. mömkinleklär birelä.


text:
Dut
Dut - dutgiller (Moraceae) ailesinden Morus cinsini teşkil etken terek türlerine berilgen ad.
15 metrge qadar boylana. Kevde silindirik, tik ve qalın; qabuq çatlaqlı ve kül-qave renklidir. Yapraqları saplı, eki sıra üzerine tizilgen, astı yuvarlaq yaki qalp şeklinde, üst beti qoyu, ast beti ise açıqça yeşil renklidir. Kenarları tişlidir. Çiçekler, bir evçikli olıp yapraqlarnıñ qoltuğında ve saplı turuşlar alında tapıla.
Dut tereginiñ yaprağı yipek böceginiñ pek sevgen aşlarındandır.
Türler[deñiştir]
- Aq dut (Morus alba)
- Morus australis
- Morus bombycis
- Morus cathayana
- Hindistan dutu (Morus indica)
- Balaban yapraqlı dut (Morus latifolia)
- Morus liboensis
- Morus macroura
- Moğol dutu (Morus mongolica)
- Teksas dutu (Morus microphylla)
- Qara dut (Morus nigra)
- Morus notabilis
- Qırmızı dut (Morus rubra)
- Himalaya dutu (Morus serrata)
- Ihlamur yapraqlı dut (Morus tiliaefolia)
- Morus trilobata
- Morus wittiorum


text:
Öremçe
Öremçe (uyğırça ئۈرۈمچی, YpүMчи, Qıtay iske iseme - 迪化 - Dihua, pinyin Wūlǔmùqí, Ürümqi) - Qıtay Xalıq Cömhüriäte Şeñcan-Uyğır Moxtari rayonında urnaşqan şähär okruğı, moxtari rayonnıñ idärä üzäge.
Öremçe dönyada diñgezdän iñ yıraq urnaşqan şähär bulıp tora. Tän-Şän tönyaq bitläwendä urnaşa.
Şähärdä neft, tuqıma, metallurgiä sänäğät tarmaqları östen bula.
Öremçe qalasında Qıtaynıñ cil energiäse iñ zur üzäge urnaşa.
Öremçe Almatı - Xanbalıq (Pekin) timer yulında urnaşa.
Tarix[үзrәpTү]
Qıtay tä'sire şul töbäktä V ğasırdan birle başlana. Tan näselennän imperatorları Böyek yefäk yulın totsın öçen Luntay şähärenä nigez sala.
X ğasırda töbäkkä İslam dine kilä häm Qıtay yoğıntısı kisken zäğiflänä. Şähär törki möselman üzägenä äwerelä.
Läkin XVIII ğasırğa Qıtay tä'sire kire qayta häm şähärgä Dihua digän yaña qıtay iseme birelä. Dihua - mäğrifat digän süz.
1954 yılda şähär bügenge isemne - Öremçe (Ürümçi, Urumqi) ala, borınğı mongolça "güzäl kötülek" digän süz.
1884 yıldan Öremçe - Könçığış Törekstan başqalası bulıp sanala.
Uyğır xalqı küp yıllar däwamında säyäsi bäysezlek öçen köräşä, qayçaqta terroristik ısullar da qullanıla: 1993, 1997 yıllarda şähärdä teraktlar bulğannar. 2009 yılda uyğırlar mass-külämle çualışları uzalar.
Tatar tä'sire[үзrәpTү]
Öremçe şähärendä XVIII ğasırdan tatarlar yäşi başlıylar.
1897 yılda tatar cämğiäte cıyğan aqçada zur Tatar mäçete tözelgän. XX ğasırda mäçet zur dini komplekska äwerelgän.
Öremçe şähärendä tatar diasporası (Qıtay tatarları) tora.
1989 yılğa qädär Öremçe merı wazifasında Tatarstanda tuğan Şähidi Borhan bula.


text:
Qaraqalpaq tili
Qaraqalpaq tili - Qaraqalpaqstan Respublikasında jasawshı qaraqalpaq xalqının' ana tili. Qaraqalpaq tili - Qaraqalpaqstan Respublikasının' qorg'awında bolıp, bul haqqında arnawlı nızam shıg'arılg'an. Nızamda qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasının' pu'tkil aymag'ında ma'mleketlik til sıpatında qollanılıwına huqıq tiykarları belgilengen. Qaraqalpaq tiline ma'mleketlik til biyliginin' beriliwi respublikanın' aymag'ında jasawshı milletlerdin' ha'm xalıqlardın' o'z ana tilin qollanıwda olardın' konstitutsiyalıq huqıqların sheklemeydi. Bul nızam jeke adamlardın arasındag'ı qarım-qatnasıqlardın', a'skeriy bo'limlerde, diniy ha'm da'stu'riy u'rp-a'detlerdi belgilewde tillerdin' qollanılıwın qatan' bir ta'rtipke salıp taslamaydı.
1989-jılı 1-dekabrde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarg'ı Ken'esinin' sessiyasında qaraqalpaq tiline ma'mleketlik til biyligi berildi. Qaraqalpaqstan Respublikasının' ma'mleketlik til haqqındag'ı Nızamının' 1-statyasında: "Qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasının' ma'mleketlik tili bolip tabıladi. Qaraqalpaqstan Respublikası o'zinin' aymag'ında tilge baylanıslı barlıq ma'selelerdi sheshiw huqıqına iye",- dep ko'rsetilgen. Bul jag'day til erkinligin, tillerdin' aldag'ı waqıtları ken' rawajlanıwın ta'miyinleydi.
Qaraqalpaq tili shıg'ısı boyınsha altay tilleri semyasının' turkiy tiller toparına kiredi. Qaraqalpaq milletinin' payda bolıwı menen onın' tilide qa'liplesti. Qaraqalpaq milleti yamasa qaraqalpaq ataması XIV-XVI a'sirlerde Nog'aylı Ordasının' tarqawı menen payda boldı.
Qaraqalpaq milliy tilinin' payda bolıwı menen a'debiy tilinin' jazba turi de qa'liplesti. A'debiy tildin' jazba tu'rinin' qa'liplesiwi onın' ulıwma xalıqlıq awızeki so'ylew tu'rine tiykarlanadi. Qaraqalpaq tilinin' ulıwma awızeki so'ylew tili arqa ha'm qubla dialekt (jergilikli o'zgeshelik) bolıp ekige bo'linedi. Arqa dialektlik o'zgesheliklerdi respublikamızdın' arqa rayonları, al qubla dialektlik o'zgeshelikerdi To'rtku'l, Ellikqala, Beruniy rayonlarının' aymaqların qamtıydı. Qaraqalpaq a'debiy tili usı eki o'zgesheliktin' tiykarında, ko'birek arqa dialektlik o'zgesheliklerdi qamtıw arqalı qa'liplesti.
Qaraqalpaq jazba tili XX a'sirdin' basında-aq Orta Aziya xalıqları ushın ortaq shag'atay jazıwı tiykarında payda boldı. Biraq bul jazba a'debiy til jergilikli xalıqtın' basım ko'psiliginin' sawatsız bolıwına ha'm qaraqalpaq xalqının' ulıwma xalıqlıq soylew tilinin barlıq jergilikli o'zgesheliklerin o'z ishine qamtıy alıwına baylanıslı turaqlı a'debiy til retinde qa'liplesken. Qaraqalpaq xalqının' bul eski jazba tili qaraqalpaq a'debiy tilinin' eski jaziwi retinde uyreniledi. Jazba a'debiy til dep ha'r qanday a'debiyatlardın', ko'rkem shıg'arma, ja'miyetlik-siyasiy, ilimiy-texnikalıq, publitsistikalıq, oqıw qurallarının' ha'm t.b. jazıw arqali iske asatugin a'debiyatlardın' tiline aytiladi.
Jazba a'debiy til tildin' fonetikaliq ha'm grammatikalıq normaların qatan' saqlagan onın en' joqarı tu'ri bolıp esaplanadı. A'debiy tildin' jazba ha'm awızeki soylew tu'rleri ha'zirgi waqıtta radio ha'm teleko'rsetiwlerdin', gazeta-jurnallardın', ma'mleketlik mekemelerdin', ma'deniy orınlardın' a'hmiyetli qatnas qurali retinde xızmet etedi. A'sirese bul jag'day "Qaraqalpaqstan Respublikasının' ma'mleketlik tili haqqındag'ı" Nızam qabıllang'annan keyin jedel iske asırılmaqta. Sonlıqtan ha'r bir sawatlı ha'm ma'deniyatlı insan a'debiy tildin' qa'dirine jetip, onın qag'ıydaların jazıw ha'm soylewde duris ha'm tilge bolg'an hu'rmetti arttıradı, so'ylew ma'deniyatlılıg'ın ta'miyinleydi.
Jazba ko'rinisi[o'zgertiw]
1928 jılg'a deyin qaraqalpaq tilinde jazıw ushın arab a'lipbesi qollanılg'an. 1928 ha'm 1940 jıllar aralıg'ında latın grafikası qollanılg'an, ha'm onnan keyin kirill grafikasına o'tilgen. O'zbekistan Respublikasının' g'arezsizliginen keyin latın grafikasına qaytıwg'a qarar etildi ha'm ha'zirgi waqıtta Qaraqalpaqstanda basqıshpa-basqısh o'tiw a'melge asırılmaqta. To'mende u'sh a'lipbe ha'm ha'riplerdin' Xalıqaralıq fonetikalıq a'lipbe (IPA)dag'ı belgilewleri ko'rsetilgen.


text:
Salqın urıs
Salqın urıs ekinshi jer-ju'zlik urıstan keyingi da'slepki jıllardın' ahmiyetli o'zgesheligi bolıp tabıladı. "Salqın urıs" tın' kelip shıg'ıwına Sovetler Soyuzı ha'm AQSh ortasındag'ı uzaq dawam etken kelispewshilikler sebep boldı. AQSh tın' Sovetler Soyuzında 1917-jıl rus revolyutsiyası na'tiyjesinde ornatılg'an bolsheviklik du'zimin diplomatiyalıq tu'rde tek g'ana 1933-jılı ta'n aldı. Ha'tteki bunnan keyinde SSSR g'a gu'man menen qarap keldi. Biraqta ekinshi jer ju'zlik urıs waqtında bul eki ma'mleket bir-biri menen awqamlas bolıp "Berlin og'ı" ma'mleketleri menen tabıslı gu'resiw ushın o'z kelispewshiligin jasırdı. Urıstan keyin olar ortasındag'ı qarama-qarsılıq jan'adan birinshi orıng'a shıqtı. AQSh du'nyanın' basqa ma'mleketleri menen o'zinin' erkinlik ten'lik ha'm demokratiya kontseptsiyasın iske asırıwg'a shaqırdı. Puxaralıq urıslar ha'm imperiyanın' qulawınan keyingi tınıshsız du'nyag'a Amerika turaqlılıqtı ornatıwg'a onı tek g'ana paraxat jol menen iske asırıwg'a umtıldı. 1929-1940 jıllardag'ı "Ullı depressiya" (Tu'skinlik) sabaqların tu'singen AQSh o'zinin' awıl xojalıq ha'm sanaat o'nimlerin emes, pu'tkil ekonomikada g'a'rezsizlik ornatıw ushın eksportqa za'ru'r bolg'an Batıs Evropa elleri o'nimlerine jan'a bazarlardı du'ziwde bajıxana tosqınlıqların qısqırtıwg'a ha'reket etti. Xalıq aralıq sawda erkinligi AQSh tın' ekonomikalıq o'siwinin' stimulı ha'm basqada AQSh penen awqamlas ma'mleketlerde turaqlılıq ha'm doslıq qatnasıqlardın' deregi sıpatında ko'zge tu'sti.
Al SSSR dın' o'z programması boldı. Ku'shli Oraylasqan Rus tariyxıy da'stu'ri, Patshashılıq hu'kimi Amerikalıq demokratiyadan ku'shli o'zgeshelendi. Klasslıq gu'res ha'm Kommunistlik idieologiyag'a tiykarlang'an qudiretli ma'mleket II jer ju'zilik urıs waqtında ha'm urıstan keyingi da'wirde de Sovetlik siyasattı dawam etti. Basqınshılıq urıs 20 mln Ruslardın' o'mirin qurban etti. Sovetler Soyuzı o'z ekonomikasın tiklewge ha'm qıyın jag'daydan shıg'ıwg'a ha'reket etti. Sovet ma'mleketi ko'binese batıs shegaralardan qa'wiplendi. Germaniyanın' basqınshılıg'ın saplastırg'annan keyin, bunday basqınshılıqtı boldırmawg'a qarar etti. Sonlıqtan Shıg'ıs Evropada Sovet ma'mleketi talap etken siyasiy rejimlerdin' ha'm jabıq shegaralardın' bolıwı talap etildi. Biraqta Amerika Qurama Shtatı urıs barasında Polsha Chexoslovakiya ha'm basqada Oraylıq ha'm shıg'ıs Evropa ma'mleketlerinin' g'a'rezsizligin ha'm suverenitetin talap etti.


text:
The Economist
The Economist (Tatarça: "İqtisatçı", Urısça: "ЭkoHoMиcT") - ingliz telendä çığa torğan säyäsi, iqtisadi häm xalıqara yañalıklarğa bägışlanğan atnalıq basma. Ul "The Economist Newspaper Ltd" şirkäte tarafınnan Londonda çığarıla. 2006. yıl sannarı buençä atnalıq tirajı - 1 million nösxägä yaqın. Şulay itep, "The Economist" dönyanıñ in popular basmalar rätenä kerä.
"The Economist"nıñ maqsatı - "alğarışqa iltä torğan intellektual'lek häm täräqqiätne totqarlıy torğan samimi dorfalıq arasında bulğan köndäşlektä katnaşu". Basmada kübesença iqtisat, säyäsät, eşmäkärlek, finanslar, fän, texnologiyä häm sänğätkä qarağan yazmalarnı tabıp bula. "The Economist" dönyanıñ aldınğı qaraşlı keşeläre, liderlar arasında tirän ixtiram qazana.
Basma xezmätkärläre "The Economist"nı gäzit dip atasa da, ul atnalıq surätta, jurnal formatında çığa. 1928 yıldan birle "The Economist"nıñ xıyssäläreneñ yartısı "Financial Times" gäzite qulında. Qalğan yartısına bäysez keşelär xuca. Basma citäkçelegeneñ bäysezlege, Board of Trustees yärdämendä buldırıla.
Basmanıñ qızıqlı yağı - berniçä Fikerlär-Uylanular (Op-ed) rubrikalarınıñ buluında. Härber Fiker-Uy rubrikası aerım ber ölkägä bağışlana:
- Bagehot (Böekbritaniyä) - zamanında basmanıñ redaktorı bulıp eşlägän Walter Bagehot isemele şäxesneñ istäleğenä atalğan.
- Charlemagne (Awrupa) - Franklar imperiyäsen oeştıruçı Charlemagne patşa istäleğenä atalğan.
- Lexington (AQŞ) - Amerika Azatlığına Suğış başlanğan Lexington, Massachusetts töbäğe iseme belän atalğan.
- Buttonwood (finanslar) - zamanında Wall Street eşmäkärläre cíılırğa yaratqan buttonwood ağaçı iseme.
"The Economist" basmasın dönyada Big Mac Index`ın bastıruçı bularaq ta belälär. Bu indeks, törle illärdä satıla torğan McDonalds Big Mac`nıñ bäyälären çağıştıru yulı beläñ waluta kursın täğaenlärgä mömkinçelek birä.
Redaktorlar[үзrәpTү]
- James Wilson 1843–1857
- Richard Holt Hutton 1857–1861[5]
- Walter Bagehot, 1861–1877[6]
- Daniel Conner Lathbury, 1877–1881[7]
- R. H. I. Palgrave, 1877–1883
- Edward Johnstone, 1883–1907[8]
- F. W. Hirst, 1907–1916
- Hartley Withers, 1916–1921
- Sir Walter Layton, 1922–1938
- Geoffrey Crowther, 1938–1956
- Donald Tyerman, 1956–1965
- Sir Alastair Burnet, 1965–1974
- Andrew Knight, 1974–1986
- Rupert Pennant-Rea, 1986–1993
- Bill Emmott, 1993–2006
- John Micklethwait, 2006– xäzerge köndä


text:
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 127’nin Cevaplari Meb Yayınlari
Bunu beğen:
Beğen Yükleniyor...
İlgili
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 4.tema milli kültür soruları ve cevapları, 4.tema soruları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 4.tema Milli Kültür meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 127'nin Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Türkçe çalışma kitabı cevapları, tema değerlendirme soruları ve cevapları


text:
Yelizaveta I patşabikä
Yelizaveta I patşabikä yäki Elizabet I (inglizçä Elizabeth I, The Virgin Queen - Ğiffätle qız patşabikä, Good Queen Bess - Yaxşı patşabikä Bess) (1533-1603) - Angliä häm İrlandiä (1558 yıldan) patşabikäse, Tüdor näselennän soñğı patşabikä.
Angliä patşası Henri VIII häm anıñ ikençe xatını Anna Boleynnıñ keçe qızı.
Yelizaveta I idärä itkän çor "İngliz İle altın ğasırı" dip yörtelä, çönki bu däwerdä mädäniät şaqtıy görläp üskän (Şekspir, Marlow, Bekon) häm Angliäneñ ähämiäte dönyada artqan (Ciñelmäs Armadanı tar-mar itü, Dreyk, Reyli, Ost-Hind şirkäte).
ЭчTәлek
Qazanışlar[үзrәpTү]
Yelizaveta idärä itkännän soñ däwlät üzäkläşterelgän, protestantizm urnaştırılğan (urtaça anglikan törendä), çirkäw tulısınça däwlätkä buysındırılğan, flot üsterelgän.
Yelizaveta I xakimlege näticäsendä Angliäneñ säwdä, kolonial' ekspansiäse arta, İrlandiä basıp alına, İspaniä flotı "Ciñelmäs Armada" tar-mar itelä (1588).
Apası belän köräş[үзrәpTү]
Yelizaveta I nıñ ügi apası Mariä I Tüdor katolik dinen yaqlağan, protestantizm dine yaqlı Tomas Wayet kütäreleşennän soñ Mariä I Yelizavetanı törmägä utırtqan, çönki Yelizaveta protestant dinenä teläktäşlek kürsätkän. Şunıñ öçen Mariä I - Mariä Qanlı yäki Mariä Katolik dip yörtelä.
Mariä I ülgännän soñ Yelizaveta I täxetkä utıra.
Mariä Stüart belän köräş[үзrәpTү]
Şotlandiädä katolik dine nigezläre nıq bulğan. Mariä de Giz qızı Mariä Stüart - Şotlandiä patşabikäse katolik dinen yaqlağan. Yelizaveta I protestant yaqlı köçlärgä aqça belän bulışa başlağan.
1560 yılda Yelizaveta I protestant köçlären yaqlar öçen Şotlandiägä qarşı suğışnı başlıy.
Mariä Stüartnı cäzalap üterü[үзrәpTү]
Mariä Stüart häm Katolik dine yaqlıları Yelizavetanı "qäfer häm qanunsız paşabikä" dip atağannar.
1586 yılda Yelizaveta I Mariä Stüartnı tüntäreleşne äzerläwgä ğäyeplägän häm 1587 yılda ülem cäzasına xökem itkän.
1587 yılda Yelizaveta I qararı buyınça Mariä Stüart başın kisep taşlağan.
Sänğät[үзrәpTү]
Yelizaveta I sänğät yaqlağan, 1582 yılda Patşa truppası oyışqan. Bu çor "Yelizaveta draması" dip yörtelä.
1603 yılda Yelizaveta I Riçmond sarayında ülgän, Westminster abbatlığında kümelgän.
Ädäbiät[үзrәpTү]
- ДepюжиHckий B. Ф., EлизaBeTa, kopoлeBa aHrлийckaя // ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb Бpokrayзa и EфpoHa: B 86 ToMax (82 T. и 4 дoп.). — CПб., 1890—1907.
- EлизaBeTa I AHrлийckaя — дeBa Haции. ПporpaMMa «Эxa MockBы» из циkлa «Bcë Tak»
- ЗaxapoB H. B., ЛykoB Bл. A. EлизaBeTa I Tюдop // ЭлekTpoHHaя эHциkлoпeдия «Mиp Шekcпиpa».
- ЗaxapoB H. B. EлизaBeTиHцы // ЭлekTpoHHaя эHциkлoпeдия «Mиp Шekcпиpa».


text:
Ha'disler
Ha'disler - o'z da'rejesi boyınsha Qurannan son'g'ı muqaddes kitaplardın' biri.
Diniy alımlardın' pikirinshe, Ha'dis kitapları ko'p jıllar ha'm a'sirler dawamında jazılg'an. Tolıqtırılıp ken'eytilgen. En' tolıq jazılg'an Ha'dis Muxammed payg'ambar o'liminen bir a'sir son', VII a'sirde payda bolg'an degen mag'lıwmatlar da ushırasadı. İslam dini hu'kimranlıq etken ma'mleketlerde Quranı Ka'rimge tiykarlana otırıp, musılmanshılıq nızam-qa'deleri ken'eytiw ha'm teren'lestiriw maqsetinde Quran su'relerinin' mazmunın ko'pshilikke ele de aydınlastırıp beriw za'rirligi payda bolg'an. Sonlıqtan Ha'dislerdin' mazmunı payg'ambarlardın' o'miri menen baylanıslı.
Muxammed payg'ambar o'zi tiri waqtında sahabalarına mol-du'nyadan alınatug'ınlıg'ın jazıp barıwdı tapsırg'an. Usıg'an baylanıslı Ha'dislerdin' da'slepki nusqaları payda bolg'an. Geypara sahabalar Ha'dislerdi yadqa bilgen eken. Ha'dislerdi en' birinshilerden toplawshı sahabalardın' qatarına Abdulla ibn A'mir ibn Anas, Ali ibn Abu Ta'lib kiredi.
Qa'nige alımlardın' ko'rsetiwinshe, Ha'dislerdi toplawda arab hu'kimdarlarının' biri xalıfa Omar ibn Abula'ziz qolg'a alıptı. Al en' birishi Ha'dis jazıwdı İbn Shixab az Zahariy jolg'a tu'siripti. Ha'dis jazıwda u'sh jo'nelis bar eken.
- "Musnad". Bul jo'nelistegi Ha'disler o'z mazmunı boyınsha a'lipbe ta'rtibinde jaylastırılıptı. Bul bag'dardı Abdulla ibn Muwsa, imam Axmet ibn Xanbal jolg'a salıptı.
- "Saxix". Bul jo'neliske imam Buxariy tiykar salaptı. Ol Ha'dislerdin' en' za'ru'r , en' isenimli dep esaplanılg'anların saylap kitap halına tu'siripti.
- "Sunan". Bul jo'nelistegi Ha'diste isenimli ha'm isenimsiz Ha'disler aralasıp ketgen. Qa'nigelerdin' jazıwınsha İysa at Termeziy, an Nasaniy, İbn Majaniy Ha'disleri usınday bag'darda eken.
"Saxix" bag'darında jazılg'an "Ha'dis" tin' tiykarın salg'an A'biw Abdulla Muxammed ibn İsmayıl al Buxariy xijriy 194-jılı Buxarada tuwılg'an. Mag'lıwmatlarg'a qarag'anda ol 600 mın' ha'dis jıynap, usılardın' tek 100 mın' g'ana toplamg'a kirgizgen ha'm og'an "Hadis" (Al Jami as Saxix) dep atalg'an to'rt kitap 1991-jılı Tashkentte "Entsiklopediya (Qamus) baspasında basılıp shıqtı. Kitap bir neshe bo'limlerge bo'linedi: İyman kitabı, İlim kitabı, Haj kitabı, Namaz kitabı, Hayat kitabı, Ku'nnin' tutılıwı kitabı, Oraza kitabı h.t.b.
Bunday ha'disler ko'plep ushırasadı. Ma'selen, "Qırıq ha'dis" (Qırıq namaz). Ha'distin' en' kerekli dep tabılg'an qırqın o'z aldına toplam etip shıg'arg'an.
XV a'sirde jasag'an shayır A'bdiraxman Ja'miydin' parsı-ta'jik tilinde jazılg'an "Chil Ha'dis" (Qırıq ha'dis), A'liysher Nawayının' tu'rkiy tilinde jazılg'an "Qırıq ha'dis" kitapları solardın' qatarına kiredi.


text:
Biznə krəstiənnəre quzğalışı
Biznä krästiännäre quzğalışı, Biznä fetnäse, 1861. yılğı krästiän reforması iğlan itelgännän soñ, şul yılnıñ aprel ayında Qazan gubernası krästiännäre quzğalışı.
Quzğalış üzäge – Spas öyäze Urıs Biznäse awılı. Baş kütärergä öndäwçe – Anton Sidorov. Krästiännär alpawıt cirlärendä eşlämäyäçäklären, ul cirlärne xalıqqa öläşergä taläp itülären belderälär. Mondıy taläplärgä yaqın-tirädäge 130lap awıldan 5 meñläp krästiän quşıla.
Baş kütärüne bastıru öçen general-mayor A.S. Apraksin citäkçelegendä xärbi köç qullanıla. Xalıqqa töbäp ut açalar, 350dän artığraq keşe yaralana, 57se häläk bula.


text:
Yeudilik
Yeudilik (ibranice יהודה - Yehudah) - bir tañrılı İbraimiy dinlerniñ ilkidir. Yeudilik peyğamberi Musa. Yeudilikiñ muqaddes kitabı Tevrattır. 2007 senesi tahminiy yeudi ealisi 13,2 million kişi edi. Bularnıñ 41% İsrailde yaşay edi.
Yeudilik, temelleri Tanahta ve Talmud ve diger diniy metinlerde añlatılğan ahlâq ve ilkeleri olğan bir tañrılı bir dindir. Künümizde şimdi barlığını devam ettirgen eñ eski dinlerden birevidir. Yeudilikke keçmek içün mahsus bir merasim kerekmey.
Tarih[deñiştir]
Yeudi inançına köre tañrı Yeudi halqınen eki aht yasağan emir ve yasaqlarını Tevratta bildirgendir.
Pek Yeudige köre İbraim nebi ilk İbraniydir. Nuh nebiden soñ putperestlikni ilk qabul etmey tek bir ilâhqa inanğan kişi olğanına inanırlar. Tañrı İbraimge oğulları olacağını müjdeler (Yaratılış 15:5). İsmail ve İshaq isimli eki oğlu olur. İshaq tañrınıñ bildirgeni dayın atasınıñ missiyasını devam eter. Kenan Diyarı İshaq nebige tañrı tarafından vade etilgendir. İshaqnıñ oğlu Yaqup Mısırğa köçe. Zamannen Yaqup nebiniñ halqı Mısırlılarğa qul ola. Yakupnıñ evlâtlarından birevi, Musa, halqını Mısırdan qaçırıp Sina Dağına ketire. Mında tañrınıñ oña bergen Tevratnı halqına bere (M.E. 1313 ya da Yeudi taqvimine köre 2448). Olarnı Kenan Diyarına alıp kete. Musanıñ qardaşı Arun ve onıñ soyundan kelgen aqaylarnı tañrı oğlu din adamları olaraq ata (Çıqış 28:1, 2–4).
Yeudiler Kenan Diyarına yerleşeler ve Şiloh (İbranice: Siloh) ibadethanesini yasaylar. Bu ibadethanesiniñ tikili qalğanı 300 yıl boyunca Yeudiler tañrı tarafından çeşit müsibetler ve işğallernen sınalalar. Sapqınlıqları töpege yetkende tañrı Kenan Diyarınıñ şarq-cenüp yalılarında yaşağan Filistinlilerniñ Şiloh İbadethanesini elge keçirmelerine musaade ete. Yeudiler diger milletler dayın bir devlet qurmağa isteyler. Vilâyette zaman içinde küçlengen Yeudiler akimler vaqtından soñra bir Yeudi qırallıqnı quralar ve başına Yeudilerniñ qıralı olaraq Şaul keçe. Şaulnıñ ölüminden soñ, Yeudi Qırallığınıñ başına Davud (David Ha-Meleh) keçe. Davudnıñ ölmesinen Yeudi Qırallığınıñ başına Davudnıñ oğlu Suleyman (İbranice: Şlomo Ha-Meleh) keçe. Suleyman vaqtında Yeudi Qırallığı altın çağlarını yaşay. Qudus şeeri Yeudilerniñ eñ balaban şeeri alına kele. Suleyman Qudusqa (Yeruşalayim) Suleyman Mabedi (Beth Hamikdaş) denilgen balaban bir mabet yasata. Beth Hamikdaşnıñ bugün tek Ğarbiy Divarı sağlam qalğandır. Bu divarğa Ağlama Divarı denile.
Tış bağlantılar[deñiştir]
- İsa Doğumuna Yakın Zamanlarda Yahudi Dini
- KIRKBUDAK Anadolu Halk İnançları Araştırmaları Dergisi "Türkiye Yahudiliği" Özel Sayısı


text:
İnternet domeni
İnternet domeni — unikal domen adınen belgilengen internet domen adlarınıñ iyerarhik fezasınıñ pıtağıdır.
Domen adı internetniñ tüyümlerini ve olardaki ağ resurslarını (saytlar, elektron poçta serverleri, ağ servisleri) insan içün qolaylı şekilde adreslendire. Alternativ olaraq IP adresinen adreslendirüv qullanılıp ola, lâkin o qolaysız ve aqılda zornen tutula.
Domenniñ tam adı noqtalarnen bölüngen o kirgen cümle domen adlarından ibaret. Meselâ, crh.wikipedia.org. (soñunda noqta bar) tam adı "crh" üçünci seviyeniñ domenini ifade ete, o ise "org" domenine kirgen "wikipedia" ekinci seviyeniñ domenine kire, "org" domeni ise tamır domenge kire.


text:
Qazaqlar
Qazaq xalqı (etnosı) - XV-XVI a'sirlerde ha'zirgi jasap atırg'an ken'isliktegi dalan'lıq ha'm qumlıqta qa'liplesken. Bul xalıq uzaq waqıttın' o'tiwi menen o'z-ara jerleslik, xojalıq ha'm ma'deniy birligi bar ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wimler birikpesinen qa'liplesken. Olardın' a'yyemgi zamanlardan berli tiykarg'ı xojalıg'ı mal sharwashılıq, al ja'rdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, an'shılıq, balıqshılıq penen shug'ıllang'an. Ja'miyetlik du'zimi urıw ha'm qa'wimlerge birikken, neke ekzogamiya (o'z urıwınan neke qadag'an) ta'rtibinde bolg'an.
Ha'zirgi xalqının' sanı 10 mln. Olar ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wimler birikpelerine bo'lingen. Olardın' ha'r biri derlik o'z shejirelerin du'zgen. Qazaq xalqı ko'p urıw ha'm urıw birikpelerine bo'liwine qaramastan, olarda o'z-ara bir etnos ekenligi haqqında birlik sezimi qa'liplesken. Qazaq xalqının' urıw ha'm qa'wim birikpelerinin' atamaları (etnonimleri) olar haqqında jazba etnografiyalıq ha'm arxeologiyalıq, antropologiyalıq derekler Qazaqstan jerinde tas da'wirden berli u'zliksiz adam jasap kiyatırg'anlıg'ın ko'rsetedi. Ol a'yyemgi qa'wimlerdin' Neolit ha'm kola da'wirlerinde Sibir, Oraylıq Aziya, Ural menen ha'r tu'rli baylanısta bolg'an.
Kola da'wirindegi jergilikli qa'wimler, olarg'a kelip qosılg'an ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wim birikpeleri qazaq xalqının' ata-babaların ha'm qazaq xalqın qurag'an. Erte da'wirlerge tiyisli jazba dereklerde b.e.sh. VII-IV a'sirlerde ha'zirgi Qazaqstan jerinde ha'r tu'rli bir neshe qa'wimler jasag'anlıg'ı ko'rinedi.
Olardın' biri, Sak qa'wimlerinin' birikpeleri bolg'an. Olar Tu'slik-Shıg'ısta Tyan-Shang'a shekem, saklardan Tu'slik-Batısta massagetler jasag'an. Onın' quramında Amudaryanın' to'mengi alabında jasawshı Xorezmlilerden basqa, Amudaryanın' ortang'ı jag'alarında jasag'an derbikler ha'm Kawan daryasının' boyındag'ı daxlar (toxarlar) ha'm basqa Sak qa'wimleri kirgen. Solardın' biri Sak - apasiaklar, augasiler. Bular Amudarya ha'm Sırdaryanın' to'mengi alabında jasag'an. Bizin' eramızdın' birinshi a'sirinde massagetler saklar menen birikti. Sırdaryanın' ortang'ı jag'alarında, onnan shıg'ısqa qaray aslar jasag'an. Bulardı Qıtaydın' eski da'wirlerdegi avtorlardı usunlar dep ko'rsetedi. A'yyemgi Tu'slik Qazaqstannın' batıs ta'repindegi qa'wimler Kangoy ma'mleketine qarag'an. Al Batıs Qazaqstan dalan'lıqlarında b.e.sh. birinshi mın'ınshı jıldın' ortalarında Savromatlar (sarmatlar), al bizin' eramızdın' baslarında alanlar (Qıtay jılnamalarında olar Yantsay) jasag'an. Qazaqstan dalan'lıg'ındag'ı a'yyemgi qa'wimler ko'shpeli ha'm yarım ko'shpeli turmıs keshirgen. Sonın' menen birge, olardın' ko'pshiligi, apasiaklar, augasiler, daxlar darya jag'alarında jasag'an, sharwashılıq penen birge a'piwayı diyxanshılıq ha'm balıqshılıq xojalıqları menen de shug'ıllang'an. Turaqlı turmıs keshirip, qalalarda jasag'an. Ol haqqında olardan qalg'an arxeologiyalıq estelikler saqlang'an. Chu ha'm Talas boylarında jasag'an Usunlarda diyxanshılıq penen shug'ıllang'an. Usı a'yyemgi qa'wimler keleshekte ko'plegen Orta Aziya xalıqlarının' da ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Jergilikli qa'wimler menen birge qazaq xalqının' qa'liplesiwine gunnılar ha'm basqa kelgen qa'wimler de qatnastı. VI-VIII a'sirlerde tu'rk kaganatıda Qazaqstannın' tu'slik-shıg'ıs ha'm tu'slik Qazaqstan jerlerine shekem tu'rkler keldi, qazaq xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnastı. Bul da'wirlerde ha'zirgi Qazaqstan jerinde shıg'ıstan kelgen u'lken tu'rk qa'wim birikpeleri tyurgeshler, ta'liler, karluklar, chigilar h.t.b. jasadı. Jerleslik ha'm xojalıq birlikleri jergilikli qa'wimler menen sırttan kelgen qa'wimler arasında tu'rklesiw, etnikalıq baylanıslardı basladı. Tu'rk kaganatı qulap, tyurgeshler u'stemligi VIII a'sirdin' qırqınshı jıllarınan baslandı. Tyurgeshler u'stemligi qulap, olardın' ornına karluklar biyligi (766-940 jj.) ornadı. Bul da'wirlerde jergilikli xalıqlarda o'tırıqshılıq ha'm diyxanshılıq rawajlandı, qalalar ko'beyip, sawda o'sti. IX-X a'sirlerde Oraylıq Qazaqstan ha'm Sırdaryanın' to'mengi jag'alarında tu'rki tilles oguzler biyligi ornadı. Olardın' orayı Yangikent qalası (Jan'a kent - jan'a o'tırıqshılıq qonısı qalası). Onın' ha'kimi Yaga lawazımında boldı. Oguzlerdin' batısında pechenegler jasap, olar tu'rkmen ha'm qaraqalpaqlardın' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Sonday-aq, oguzler belgili da'rejede qazaq xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine de ta'sir jasadı. Qazaqstannın' arqa ha'm arqa-shıg'ısında ko'shpeli sharwa kimak ha'm qıpshaqlar jasadı. Olar XI a'sirde Qazaqstannın' ko'plegen jerlerinde Tu'slik Rossiya jerlerinde jasadı. Olardın' siyasiy biyligi XII a'sirde ku'sheydi. Qıpshaqlar ko'birek qazaq xalqının' qa'liplesiwine, sonday-aq, olar o'zbek, qaraqalpaq, bashkir, qırg'ız ha'm basqa da ko'plegen tu'rki tilles xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnastı. Qıpshaqlardın' ayrım toparları o'tırıqshılıqqa o'tti. X a'sirde Jetisuw ha'm Qashgariyada karaxanidler biyligi ornadı. Son' bular Orta Aziyadag'ı eki darya aralıg'ındag'ı Samanidler u'stemligin qulatıp, jergilikli xalıqlarg'a o'z u'stemligin ornattı. Bul da'wir Orta Aziya xalıqlarının' etnikalıq tariyxında belgili basqısh boldı. Til, ma'deniy, ekonomikalıq, etnikalıq baylanıslar Jetisuw, Shıg'ıs Turkistan ha'm Orta Aziyadag'ı eki darya aralıg'ındag'ı xalıqlar arasında ku'sheydi. XII a'sirde bul jerlerge Shıg'ıstan ata tegi mong'ollar bolg'an Kidanlar, bolmasa qara Qıtaylılar kelip Karaxanidler u'stemligin Jetisuwda, Tu'slik Qazaqstanda qulattı. Bularda qazaq xalqının' ha'm basqada Orta Aziya xalıqlarının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Olar tu'rklesip, qazaq xalqının' ata-babalarının' XI-XII a'sirlerde qa'liplesiwinde a'hmiyetli bolg'an. Qazaq xalqının' qa'liplesiwine XIII a'sir basındag'ı mong'ol shabıwları irkinish jasadı. Sebebi qazaqlardın' ko'ship qon'ıwshılıg'ınan olardın' qonıslıqları buzıldı, xojalıqlarının' ekonomikası to'menlep ha'r qanday ja'miyetlik birikpeler baslandı. Mong'ollar 1218-jılı Qazaqstang'a topılıs jasadı. Egislik jerleri, suwg'arıw tarmaqları buzıldı. Jetisuw, Otrar ha'm tag'ı basqa qalaları qıyradı, xalqı qırıldı. Ko'plegen xalqı ha'r jaqqa posıp ketti.
Shın'g'ısxan 1227-jılı o'lgennen keyin Qazaqstannın' barlıq jeri Altın Ordag'a qosıldı. Biraq qazaqlardı jawlap alıwshılar qazaqlardın' ma'deniyatına, a'sirese tiline aytarlıqtay o'zgeris kirgize almadı. XIV a'sirde qıpshaqlardın' qazaqlar menen ma'deniyatı, tili jag'ınan jaqınlasıwı, aralasıwı ju'da' ku'sheydi. Shın'g'ısxan miyrasxorlarının' o'z-ara u'stemlik ushın talas-tartısları, Timurdın' Altın Ordanı qulatıwı na'tiyjesinde onın' quramındag'ı xalıqlar bir-neshe xalıqqa bo'lindi. Nogay xanlıg'ı XIV a'sir aqırı XV a'sir basında Volga, Kama, Ural daryalarının' aralıg'ında sho'lkemlesti. O'zbek xanlıg'ı Aral ten'izi ha'm Sırdaryanın' to'mengi jag'alarınan arqag'a qaray Ural, Tobal, arqa-shıg'ıstag'ı İrtıshqa shekemgi aralıqta ornalastı. O'zbek ha'm Nogay xanlıg'ının' etnikalıq quramı uqsas boldı. Olardın' xalıqları ko'shpeli tu'rk qa'wimlerinen, qıpshaq, karluk, qan'lı, argın h.t.b. edi. Sonday-aq mang'ıt, ming, merkit h.t.b. mong'ol qa'wimleri boldı. Nogay ha'm o'zbek xanlıg'ına qosılmag'an jergilikli urıw ha'm qa'wim birikpelerinen dulat, usun qa'wimlerinin' ko'pshilik bo'lekleri boldı.
Abulxair xan 1468-jılı o'lgennen keyin onın' Qazaqstanda biriktirgen u'lken ko'shpeliler birikpesi tarqaldı. Qazaqlarda bir neshe iri feodallıq biylikler, bo'liniwshilikler payda boldı. Olar bir qazaq xanlıg'ına birikti. Ol xanlıq o'zinin' etnikalıq territoriyasına, o'z-ara tu'sinikli tiline uqsas xojalıq tu'rine, ma'deniyatına, turmısına iye xalıqqa basshılıq etti. Xalqının' tilinde dialektler boldı. Sebebi o'z tilindegi ko'p qa'wim birikpeleri bir tilge birikpesten, o'zlerinin' ayırım atamaların saqlag'an. Bul xanlıqtın' xalqı da'slepki da'wirlerde birese o'zbek dep, geyde qazaqlar depte, bolmasa o'zbek-qazaqlar dep ataldı. XVI a'sirdin' 30-jıllarınan baslap bul xalıqlar qazaqlar dep ataldı.
Qazaqstan jerindegi XV-XVI a'sir basındag'ı iri siyasiy waqıyalar qazaq xalqının' qa'liplesiwinin' barısın tamamladı. XVI a'sirlerde de qazaq xalqının' quramına iri ha'm mayda urıw ja'ne qa'wimlerdin' qosılıwı boldı. Mısalı, XVI a'sir ortalarında qazaq xalqının' quramına Nogay ulısının' shıg'ıstag'ı urıw ha'm qa'wim birikpeleri qosıldı. Sonday-aq, Sibirdegi Kuchum xanlıg'ı qulag'annan son' ol xanlıqtın' ko'plegen urıw ha'm qa'wimleri qazaq xanlıg'ına qosıldı. Jetisuw jag'alarındag'ı mong'ol xanlıg'ınanda ko'plegen urıw ha'm qa'wimler qazaqlarg'a qosıldı. Biraq qazaq xanlıg'ında urıw ha'm qa'wimlerge bo'liniwshilik bul da'wirde de ku'shli boldı. XVI a'sirde qazaqlardın' 3 iri qa'wimler birikpelerge ju'zge bo'liniwshiligi birigip boldı: Ullı Ju'z, Orta Ju'z, Kishi Ju'z. Ju'z ataması - bo'legi, ta'repi, jag'alıg'ı degen ma'nide qollanılg'an. Qazaqstanda a'yyemgi da'wirlerden berli bir-birinen qashıqlıqtag'ı 3 xojalıq wa'layatlıg'ı o'mir su'rdi: Jetisuw, Oraylıq Qazaqstan ha'm Batıs Qazaqstan. Olardın' ha'r birinin' qıslaw, jazlawları bolıp, olarda belgili urıw, qa'wim sharwaları ko'ship, qon'ıp jasag'an. Bul jerlerde qazaq xalqı qa'lipleskenshe, olardın' a'yyemgi ata-babaları bolg'an qa'wimler jasag'an ha'r bir urıw, urıwlar birikpeleri o'zlerinin' shejirelerin du'zgen. Ol shejirelerde qazaq xalqının' urıw ha'm qa'wimlerinin' kelip shıg'ıwının' ko'rsetiliwi menen birge, onda qon'sılas xalıqlar menen qazaq xalqının' etnikalıq, jerleslik, xojalıq birliklerin ko'rsetetug'ın derekler bar. Ma'selen, qazaq shejiresinde: "Tu'gel so'zdin' tubi bir, Tu'p atası Mayqı biy" delinedi.
Bunday ma'nidegi ga'pler qaraqalpaq, bashkir shejirelerinde de gezlesedi. Ha'zirgi 10 mln xalqı bar qazaq xalqı, basqa xalıqlarday-aq uzaq waqıttın' o'tiwi menen, o'z-ara jerleslik, xojalıq ha'm ma'deniy birligi bar ha'r tu'rli etnikalıq toparlardan qa'liplesken. Tiykarg'ı xojalıg'ı mal-sharwashılıq, ja'rdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, an'shılıq, balıqshılıq bolg'an. XVIII a'sirde qazaqlar Rossiya quramına o'te baslag'an, bul da'wirde de olardın' ja'miyetlik du'ziminde urıw, qa'wimge bo'liniwshilik dawam etti. Biraq qazaq xalqının' ko'plegen urıw, qa'wim birikpelerine bo'liniwine qaramastan olardın' arasında barlıg'ı bir xalıq (etnos) ekenligi haqqındag'ı tu'sinik, maqtanısh ku'shli boldı. Qazaq xalqı XX a'sir basına shekem 3 iri qa'wimler birikpeleri ju'zge bo'linedi: Ullı Ju'z, Orta Ju'z, Kishi Ju'z. Olardın' ha'r biri tag'ı bir neshe qa'wim urıw birikpelerine bo'lingen. Olardın' o'z-ara etnikalıq birlik jerlesligi haqqında shejireleri, tamg'aları, uranları bolg'an. Ullı Ju'z Jetisuw, İl, Talas daryalarının' jag'alarında Sırdaryanın' Orta ha'm Joqarg'ı jag'alarında jasag'an. Bular 1848-jılı Rossiya quramına o'tti. Bul jerlerde b.e.sh. birinshi mın'ınshı jıllardın' basında jergilikli a'yyemgi qa'wimler tiykarında qazaqtın' Ullı Ju'zinin' negizleri qa'liplesken. Ullı Ju'z Jalair, oshaktı, dulat, alban, qan'lı h.t.b. urıwlarg'a bo'lingen. Sonday-aq, Ullı Ju'zler menen birge, o'z aldına jasag'an katagan, bestamg'alı degen urıwlar jasag'an. Jalair, katagan, qan'lı h.t.b. urıwlar qaraqalpaqlarda, Nuratada jasawshı tu'rkmenler, bashkir, qırg'ızlarda bar. Jalair urıwının' adamları XIV-XV a'sirlerde Timur ha'm Timuridler qarawında bolg'an. Orta Ju'z qıpshaq, argın, nayman, kerey, qon'ırat h.t.b. etnikalıq bo'leklerge bo'lingen. Qıpshaq, nayman, qon'ırat, jalair, qan'lı urıwları qazaqlarg'a XIV-XV a'sirlerde Altın Orda da'wirlerinde qosılg'an. Bular Oraylıq Qazaqstanda, Sırdarya jag'alarında Qarataw ha'm Moyın qumda h.t.b. jerlerde jasag'an. Qazaqlardın' Orta Ju'zindegi qon'ırat, nayman, qıpshaq urıw birikpeleri qırg'ızlarda, o'zbeklerde, qaraqalpaqlarda, bashkirlerde, altaylılarda bar. Kishi Ju'z Batıs Qazaqstanda ornalasqan. Onın' quramında iri 3 urıw birikpeleri Jeti urıw (tabın, tama, kerderi, kereyit, jag'albaylı, telew h.t.b.), A'lim ulı (sho'mekey, kete, to'rtqara, qarasaqal h.t.b.) ha'm Bay ulı (aday, tana, baybaqtı, berish, sherkesh, nayman h.t.b.). Kishi Ju'z quramındag'ı kerderi, kereytler, telew (teli), nayman urıwları elede qaraqalpaqlar arasında o'mir su'rmekte. Kerderlerdin' qa'wim birikpeleri ha'm olardın' qonıslıqları a'yyemgi da'wirlerde Kidaritler dep atalıp, olardın' ko'pshiligi Amudaryanın' shep alabında jasag'an, son'lıqtan olardın' jasag'an jerlerindegi kanal, qala kerder kanalı (Quwanısh jarma), kerder qalası (Chimbay, Xawan qalaları) dep atalg'an. Bulardın' ha'kimlik, ekonomikalıq, ma'deniy orayları, oqıw orınları bolg'an. Kerderler ha'r tu'rli qa'wimler birikpesi degen menen o'z-ara tu'sinikli tili bolg'an, o'nermentshiligi rawajlang'an. Jerleslik, xojalıq, ma'deniy til birligi jag'ınan ha'r tu'rli qa'wimler birikpesinen etnogenez etnoslardın' qa'liplesiwi tariyxta belgili derekler tiykarı bolıp turg'an. Jawgershilik, suw apatshılıg'ı h.t.b. sebepler menen urıw bolmasa qa'wim birikpeleri bo'linip, o'zleri jasap atırg'an jerden ekinshi bir qa'wimler birikpesine barıp aralasadı. Uzaq da'wir o'zlerinin' til, ma'deniyat, xojalıq o'zgesheligin saqlaydı. Bir ha'kimlikte, jerleslikte qa'wimlerge on'ısıp ketedi. Tek g'ana etnonimin saqlap qaladı. Ol etnonim bo'leklerinin' basqa urıw, qa'wim birikpelerine aralasıp, olarda o'z etnonimin belgili da'wirlerge shekem saqlaydı. Usılayınsha bir urıw qa'wimler birikpelerinen qa'liplesken etnoslarda uqsas etnonimler payda boladı. Mısalı, Qon'ırat, qıpshaq, nayman, teli, jalay etnonimleri bashkir, qazaq, qırg'ız, o'zbek, qaraqalpaq, tu'rkmen etnonimlerinde gezlesedi. Sebebi bul etnoslardın' barlıg'ıda o'z-ara jerles, xojalıq ha'm ma'deniy baylanıstag'ı a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi iran ha'm tu'rk ja'ne basqa tillerdegi etnonimlerden qa'liplesken. Dunyada bir urıw bolmasa bir qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıq joq. Barlıq xalıqlar ha'r tu'rli qa'wim ha'm urıw birikpelerinen qa'liplesken.


text:
Çuvaş tili
Çuvaş tili (öz adı ЧăBaш чĕлxи) - uzaq bir türkiy tildir. Añlaşlıq kelişik çoq alçaq olğanı içün uzun devir Türkiy til olğanı qabul etilmegendir.
Rusiyede Çuvaşistan Cumhuriyetinde ekinci resmiy tildir. Diger Türkiy tillerinden ayrı qalıp, izolâtsiyanda digerlerinden uzaqlaşqan Çuvaş tili laf etken Çuvaşlar hristiandır. Çuvaş tilini eski Bulğar Türkleriniñ musulman olmağan köylülerniñ keliştirgeni ve bugünge qadar ketirgeni tüşünile.
Fonetik hususiyetler[deñiştir]
Künümizde diger Türkiy tillerge eñ uzaq olğan Çuvaş tiliniñ müim ses deñişimleri bar:
- Ş > L deñişme: meselâ çul (taş) (bu yerde ayrıca t>ç ve a>u deñişimleri de bar), kĕmĕl (kümüş).
- A > U deñişme: meselâ ut (at)
- Z > R deñişme: meselâ epir (biz), sakăr (sekiz), esir (siz), păru (buzağı).
- D > R deñişme: meselâ eski Türkçe hadaq>adaq>uraq>urağ> ura (ayaq); eski Türkçe hud->hur- (qoymaq).
- T > Ç deñişme (bazı sözlerde olmaylar): meselâ çul (taş). Bazı fiillerde bu tür deñişmelerge rastkelmey; tolmaq fiiliniñ Çuvaşça (tul-) şeklindedir.
- Q > Y deñişme: meselâ yun (qan).
Çuvaşlar bayağı deñişik bir Kiril elifbesinde oqup yazalar.


text:
Vahiy
Vahiy (arapça وحي) - Allahnıñ öz buyruq ve sözlerini peyğamberlerge bildirilmesi ve bu tarzda bildirilgen bilgiler.
İslâmğa köre, vahiy peyğamberlerge meleklerniñ büyügi Cebrail vastasınen ya da vastasız şekilde ene. İnsanlarğa vahiy yollamasınıñ bir taqım sebepleri bar, bularnıñ eñ müimi Allahnıñ insanlarğa doğru yolnı köstermege istemesidir. Allah Qurannıñ nasiat ve ögüt olğanını ve añlaşılmaq içün endirilgenini bildire. Vahiy ile insanlıqqa kerçek inanç esasları, eyilik, eş areket ve tavırnıñ doğru ve güzel olğanı ögretile.


text:
Borıspil hawa alanı
Borıspil xalıqara hawa alanı (ukrainça MiжHapoдHий aepoпopT «Бopиcпiлb») - Ukraina başqalası Kiev şähäreneñ xalıqara hawa alanı. Ukrainanıñ iñ zur hawa limanı.
Räsmi isem - Däwlät şirkäte "Borıspil xalıqara aeroportı".
Miğmarlar A. Dombrovskiy, A. Malinovskiy, D. Polenko proyektı buyınça tözelgän.
Kiev çigennän 18,5 km aralıqta, Kiev ölkäse Borispil şähärendä urnaşa.
Ukraina xalıqara 62% hawa taşuğa xezmät kürsätä.
2011 yılda passajir äyläneşe 8 mln. keşe.
Härber hawa sudnoları tören qabul itä ala.
Xärbi hawa alanı nigezendä 1959 yılda açılğan.
Terminallar[үзrәpTү]
Hawa limanında 5 terminal urnaşa:
- Terminal A - Ukraina eçke oçışları, xäzer yabıq.
- Terminal B - Ukraina eçke häm tışqı oçışlarına xezmät kürsätä
- Terminal C - VİP passajirlar öçen
- Terminal D - Ukraina eçke häm tışqı oçışlarına, VİP passajirlarğa xezmät kürsätä
- Terminal F - xalıqara, ayıruça çarter oçışlarına xezmät kürsätä
- Yök terminalı «BW».
Transport[үзrәpTү]
Kiev şähärennän 322 nomerlı avtobus, Borıspil qalasınnan 2, 2-B, 11, 16, 17 nomerlı avtobus belän barıp citep bula.


text:
Rustem Qazaqov
Rustem Qazaqov (1947 s. d.) - belli qırımtatar Olimpiya Çempionı küreşçi.
Rustem Qazaqov 1947 senesinde Özbekistanda sürgünlikte dünyağa keldi. 12 yaşında ekende Refat Ablayevniñ trenerliginde küreşke başladı. 1972 Münih Olimpiya Oyunlarında yunan-roma küreşi 57 kg çempionı oldı. Bundan başqa eki kere Dünya çempionlığı qazandı. (1969 - Mar del Plata, Argentina ve 1971 - Sofiya, Bulğaristan). 1970 - Edmonton Dünya Çempionatında üçünci, 1973 - Tehran Çempionatında ekinci oldı. Rustem Qazaqov, şu vaqıtta Qırımnıñ Aqmescit rayonında küreş trenerliginen oğraşa.


text:
Qaragruhçılar
Tatar Ensiklopediä Süzlege. Qazan, Tatar Ensiklopediäse İnstitutı, 2002.
Qaragruhçılar (Urısça: ЧepHocoTeHцы), 1905-1917. yıllarda Räsäydä monarxiä rejime yaqlı säyäsi oyışma äğzaları, böyek mämläkätçel şovinizm tarafdarları, milli azçılıqnı täşkil itkän xalıqlärnıñ xoquqların çikläw säyäsäten alğa sörüçelär. Qazan gubernasında "Patşa-xalıq Urıs Cämğiäte" ("Цapcko-HapoдHoe pycckoe oбщecTBo", räise . F. zalesski) häm "Urıs Xalqı Berlege" ("Coюз pycckoro Hapoдa") bülekçese häm başqa eşçänlekläre mäğlüm. "Tçernosotenets" ("ЧepHocoTeHeц") häm "Soşniki" ("CoшHиkи") gäzetläre näşer itelä. 1905.-1907. yıllarda Qazanda manifestasílar uzdıralar, Yähüdilärne tarlaw-ezärlekläw aksíaları oyıştırıla.
Monı da qara: Skinxedlar


text:
Duayt Devis
Duayt Filli Devis (Dwight Filley Davis) - amerikalı tennisshi, siyasatshı, du'nya ju'zlik erler arasındag'ı ra'smiylestirilmegen komandalıq jarıstın' sho'lkemlestiriwshisi. Garvard universitetinin' talabası Devis laun tennis boyınsha dem alıs waqıtları Massachusetstegi lagerde qızıg'a basladı. 1898-jılı AQShtag'ı universitet chempionatında kurslası X.Uord penen birge chempion boldı. 1899-jılı Devis penen Uord AQSh chempionatında juplıq razryadta chempionlıqtı jen'ip aldı ha'm ol ataqtı u'sh jıl qatara uslap turdı. 1898-jılı Devis finalda M.Uitmen menen oynadı ha'm to'rt sette utıstı qoldan jiberdi. 1901 jılı X.Uord penen birge Uimbldonnın' Chellendjer raundında oynadı ha'm sol waqıtlardag'ı Angliyalı ag'alı-inili Doxertlarg'a utılıp qaldı.
En' u'lken tabıs o'zinin' du'zgen "Shaqırıw kuboginde" boldı, ol 1900-jılı birinshi ret oynadı. Ol Bostonda Amerikalılar menen Britaniya atawları arasında bolıp o'tti. Devis jekelik ha'm juplıq oyınlardı (X.Uord penen) utıp shıqtı. Biraq haqıyqatında Britaniyalılar ol jarısqa onsha ku'shli emes oyınshılar menen kelgen edi. Devis tennis karerasın qoyg'annan keyin siyasiy ha'm a'skeriy jumısların jaqsı alıp bardı.
General Devis AQShtın' qorg'anıw ministri (1925-1929 jj), keyin ala Fillipinde general-gubernator bolıp isledi. Devis shep qol menen oynap artqı sızıqta ha'm setkanın' qasında o'zine isenimli oyın alıp bardı. Onın' texnikasında en' ku'shlisi toptı shıyırıp uzatıp beriw edi. Urardın' aldında qoldın' barmaqları menen toptı shıyırıp jiberiwi bunday urıwlardan son' top qaptalg'a ushıp ketiwi mu'mkin edi, sonın' ushın bunday uzatıp beriw en' qıyın esaplanar edi.


text:
Toğay bey
Toğay Bey (? - 1651) Qırım Hanlığınıñ meşur askeriy lideri ve siyasetçisi. Toğay adlı-sanlı Qırım ailelerinden Arğınlardan kelmektedir, tam adı Arğın Doğan Toğay bey. Bey unvanını Or Qapı sancağınıñ başına keçkeni zaman alğandır. Bu sancaq Qırım Hanlığı içün pek müim edi, çünki anda Qırım yarımadasını qıtanen bağlağan Or boynu buluna.
1648 senesi Zaporog Qazaqlarnıñ Lehistanğa qarşı yapqan Hmelnıtskiy İsyanında Bogdan Hmelnıtskiyge yardım etmek içün bir ordu (tahminen 6000 - 20000 kişilik) ketirgen. İşbu cenk devamında Toğay bey çeşitli müim muarebelerde iştirak etken edi ve soñunda Beresteçko muarebesinde öldürilgendir.


text:
Le Corbusier
Le Corbusier (aytılıwı: Le Korbyuze, haqıyqıy atı: Charles-Édouard Jeanneret; 6 oktyabr, 1887 – 27 avgust, 1965) Shveytsariyalıq arxitektor, dizayner, jazıwshı ha'm su'wretshi bolg'an. Ol bu'gu'ngi ku'nde ko'pshilikke belgili bolg'an Halıqaralıq stil yaki Modernizm arxitekturasının' tiykarın salıwshılardan esaplanadı. Shveytsariyada tuwılıp, 1930-jıllarda Fransiya puxaralıg'ın alg'an. Onın' do'retiwshiligi yarım a'sirge sozılg'an bolıp, onın' jaratqan imaratların orta Evropa, Indiya, Rossiya, Arqa ha'm Qubla Amerikada tabıwg'a boladı. Ol u'lken qalalarda jasawshılar ushın jaqsıraq sharayatlarg'a iye bolg'an u'ylerdi qurıw haqqında ko'p oylag'an ha'm bul jo'neliste ko'p jumıslar islegen. Le Corbusier sonday-aq suwret salıwdı jaqtırg'an ha'mde mebellerdin' dizaynın jaratıwda o'z uqıpların ko'rsetken.


text:
Noman Çelebicihan
Noman Çelebicihan (arap urufatında: نومان چلبى جهان) (1885 - 1918) - şeit ketken Qırımtatar milliy qaramanıdır. Qırım musulmanlarınıñ müftisi, siyasetçi, şair, I Qırımtatar Milliy Qurultayı prezidiumınıñ azası, Qırım Halq Cumhuriyetiniñ ükümet reisi.
Noman Çelebicihan 1885 senesi Or uyezdiniñ Büyük Sunaq köyünde doğdı (bu köy sürgünlikten soñ ğayıp oldı, viranesi Canköy rayonında buluna). Yerli mektepte, soñra Kezlev medresesinde tasil aldı. 1908-1916 seneleri İstanbul ve Sankt-Peterburg universitetlerinde oqudı. Uquq ve tibbiyet fenlerini mükemmel ögrendi. 1908 senesi Cafer Seydamet ve başqa qırımtatar yaşlarınen türk inqilâbında iştirak etti. Aynı zamanda "Qırım Talebe Cemiyeti"ni teşkil etti. Qırımtatar halqınıñ çar ükümetiniñ zulumından qurtulması içün çalıştı.
1917 senesi mart ayında Qırım müftisi ve soñra Qırım Musulman İcra Komitetiniñ reisi olaraq saylandı. Ükümet başında eken, qırımtatar milletiniñ vaziyetini büs-bütün deñiştirmek ve milliy medeniyetni östürmek içün büyük ğayret ve sebat kösterdi.
1918 senesi fevral 23 künü bolşevikler tarafından kiyikçesine öldürildi.
Noman Çelebicihan öz şiirlerini yaşlıq çağında yazmağa başladı. Büyük istidat ile yazılğan lirikası felsefiy mizacı ile ayırılıp tura. Bir sıra eserinde teren vatanperverlik duyğuları açıq körüne. “Ant Etkenmen!” şiiriniñ metni şimdi qırımtatar halqınıñ gimnidir.
“Çoban qızı” (1912), “Bastırıq” (1913), “Tatarlar Yurtu” (1914), “Yolcu Ğarip” (1916), “Sarı Lâle” (1917) kibi şiirlerinde ince lirikanen yüksek milliy pafos ve azadelik nağmeleri terennüm etile.
Noman Çelebicihannıñ 1913 senesi yazğan “Qarılğaçlar Duası” ikâyesi aqqında Cafer Seydamet böyle dedi: “Bu ikâye Qırım türkleri edebiyatınıñ ölmez bir parçası olaraq daima quvetini muafaza etecektir!”


text:
Yapım: 2013
IMDB Puanı: 7.8
Yönetmen: Pierre Coffin ve Chris Renaud
Etiketler: çılgın hırsız 2 720p altyazılı izle, çılgın hırsız 2 720p izle, çılgın hırsız 2 720p türkçe, çılgın hırsız 2 720p türkçe dublaj, çılgın hırsız 2 720p türkçe dublaj izle, çılgın hırsız 2 altyazılı izle, çılgın hırsız 2 full izle, çılgın hırsız 2 sinemalar, çılgın hırsız 2 tek parça, çılgın hırsız 2 tek parça tek link indir, çılgın hırsız 2 tek parça türkçe dublaj, çılgın hırsız 2 tek parça türkçe izle, çılgın hırsız 2 tek part izle, çılgın hırsız 2 türkçe, çılgın hırsız 2 türkçe dublaj, çılgın hırsız 2 türkçe dublaj full izle, çılgın hırsız 2 türkçe dublaj full izle hd, çılgın hırsız 2 türkçe dublaj izle tek parça, çılgın hırsızlar 2, çılgın hırsızlar 2 720p, çılgın hırsızlar 2 720p tek parça, çılgın hırsızlar 2 720p türkçe altyazı tek parça, çılgın hırsızlar 2 720p türkçe dublaj tek parça, çılgın hırsızlar 2 tek link, çılgın hırsızlar 2 tek parça, çılgın hırsızlar 2 türkçe dublaj, Despicable Me 2 720p tek parça türkçe dublaj, Despicable Me 2 720p türkçe altyazılı, Despicable Me 2 izle, Despicable Me 2 online izle, Despicable Me 2 türkçe altyazılı, Despicable Me 2 türkçe dublaj


text:
Tacik tili
Tacik tili (tacikçe: Toҷиkӣ, تاجیکی, tojikī) - çoqusı Tacikistanda yaşağan Taciklerniñ laf etken tili. İran tillerinden birisidir. Tacik tili, Tacikistan tışında, Özbekistan, Afğanistan, Türkmenistan, İran kibi memleketlerde yaşağan Taciklerniñ de tilidir. Bugün qararnen 6 mln. adam tacikçe laf ete.
Yazı sistem[deñiştir]
Al-azırda Tacikçe kiril elifbesinen yazıla, faqat tarihı boyunca em latin em de arap elifbesinen yazıldı. Tacik Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetinde, latin elifbesiniñ qullanuvı 1928-de başladı, amma soñra 1930-li yıllarında onıñ yerine kiril elifbesi qullanılmağa başladı. Afğanistandaki tacikler arap yazı sistemini qullanmağa devam ettiler, ve bu yazı sistemi alâ daa Afğanistanlı tacikleri tarafından qullanıla. Bugün Tacikistanda bazı cemaat erbapları İran ve Afğanistan (farsça laf etken memleketler)nen daa yaqın medeniy bağlar qurmaq niyetinde olıp kiril elifbesinden arap sistemine dönecegini isteyler.


text:
Mırza Ulug'bek
Mırza Ulug'bek (Shag'ataysha/Parsısha: (میرزا محمد طارق بن شاه رخ (الغبیگ Mīrzā Mohammad Tāregh bin Shāhrokh (Ulugh Beg) - XV-a'sirdin' ko'zge ko'ringen alımlarınan ha'm patshalarınan biri. Ol Temuriylardan bolg'an sha'wketli patshalardın' biri Shaxruq Mırzanın' ulı A'mir Temurdin' aqlıg'ı. Haqıyqıy atı Muxammed Tarag'ay bolıp Temurdin' shıg'ıs ellerine bolg'an sawashlarının' birinde 1394-jılı 22 martta İrannın' Sultakiya qalasında tuwılg'an.
Temur sarayındag'ı da'stu'rlerge baylanıslı jas Ulug'bek Temurdin' ba'ybishe Saray mu'lk-analıqtın' ta'rbiyasına berilgen. Aradan bir jıl otkennen keyin 1395-jılı o'z aqlıg'ın a'ke-sheshesine qosıp Samarqandqa jibergen.
Aradan to'rt jıl o'tkennen keyin 1398-jılı Samarqandtın' belgili alımı ha'm shayırı Shayx Azariy Ulug'bektin' mug'allimi sıpatında belgilenedi. Ulug'bek onnan til, a'debiyat ha'm tariyx ta'limin u'yrengen. Ol Temuriylar da'stu'rine ko're altı jasınan baslap-aq bir neshe sawashlarda qatnasqan. Yag'nıy jas ballar sawashlarda qaharmanlıq ko'rsetpese de, a'sker qorshawındag'ı arbalarda ju'rip o'z atalarının' qaharmanlıq ha'reketlerin baqlap barıwı tiyis bolg'an. Sebebi patsha bolatug'ın adamg'a o'zinin' jas waqıtlarınan baslap-aq sawash maydanların ko'zden keshiriw za'ru'r ekenligi uqtırılg'an. Usınday sebepler menen Ulug'bek altı jasınan on jas aralıg'ında Siriya (1400-1404), Qıtay (1404-1405) sawashlarında qatnasqan.
Bul arada A'mir Temur qazalanıp Maveranaxrdin' taxtın onın' aqlıqlarının' biri Xalil Sultan iyelegen edi. Bul jag'day shaxzadanın' o'z basımshılıg'ı menen bolg'anı ushında Temur a'wladları arasında u'lken kelispewshiliklerge alıp keldi.
Sonın' ushında Ulug'bek babası A'mir Temur qazalang'an ku'n 1403-jıldın' 18 fevralınan baslap tap 1409-jılı Xalil Sultan Shaxruq a'mirleri ta'repinen tutqıng'a alıng'ang'a shekem Xiratta o'z a'kesinin' panasında boldı. Xalil Sultan ha'kimliginen keyin Maveranaxr taxtı 1409-jıldın' aqırınan baslap Ulug'bekke na'sip etken edi. Bul waqıtta ol on u'sh jasar bala bolıp, sonda da A'mir Temurdin' aqlıg'ı bolg'anı ushın g'ana ma'mleketti basqarıwı kerek edi. Sonın' ushında ol ma'mleketti a'kesinin' en' jaqın adamlarının' ja'rdeminde basqardı. Sol tiykarda ol tap 1449-jıl 25-oktyabrge shekem qırıq jıl dawamında ma'mleketti basqaradı. En' son'ında o'z perzentinin' qaslıq etiwinen ashınarlı jag'dayda qaytıs bolg'an.
Ulug'bek qırıq jıl patsha bolıwına n'aramastan urıs qag'ısqa onshama kewli shappaytug'ın adam bolg'an. Sonın' ushında tariyxshılar ol haqqında orta da'rejedegi ha'kim ha'm a'wmeti onsha kelispegen sarkarda sıpatında ta'riypleydi. Biraq og'ada talantlı alım bolg'an. Sonın' ushın tariyxta onın' patshalıg'ınan ko're alımlıg'ı ko'birek tilge alınadı. O'zi patshalıq etken da'wirde ko'birek ilim ha'm pa'nge itibar bergen. Samarqandqa bir neshe ilim orayları ha'm medreseler qurg'ızg'an. Bunnan tısqarı ol talantlı astronom alım edi. Sonın' ushında Shıg'ıstag'ı en' eski astronomiyalıq observatoriyalardın' biri Samarqand qalasında sol da'wirde Ulug'bek ta'repinen saldırılg'an.
Astronomiya tarawındag'ı onın' en' ko'lemli miyneti 'Zichi jadidi Kuraganiy' (Ko'raganiydin' jan'a astronomiyalıq kestesi) 1437-jılı jazılg'an. Ekinshi en' ko'lemli miyneti tariyx ilimine bag'ıshlang'an bolıp XIII-XIV a'sirdegi mon'g'ol imperiyasın so'z etetug'ın 'Ulusiy arbayi Chingiziy' (Chingiziylardın' to'rt ulısının' tariyxı). Bul tu'rki mong'ol tariyxına bag'ıshlang'an og'ada a'jayıp kitaplardan biri bolıp, kiris bo'limi payg'ambarlar tariyxınan baslanıp, tu'rklerdin' an'ızg'a aylang'an babaları Efas ha'm Nux payg'ambarlardan baslanıp, son'ınan Tu'rk xan ha'm Shıg'ıs xan haqqında so'z baslaydı.
Birinshi bo'lim, ullı jurt, yag'nıy Mon'g'olstan menen arqa-qıtay tariyxına bag'ıshlang'an bolıp Ugedey xan (1227-1241) jıllardan baslanıp, son'ı Orday xan zamanı menen tamamlanadı.
Ekinshi bo'lim, Joshı ulısınan baslang'an Altın Orda tariyxı. Bul Orda Edil ha'm Jayıq boylarınan baslanıp Xorezm, Tu'rkstan u'lkenlerin o'z ishine alg'an. Kitaptag'ı bul ellerdin' tariyxı tap XV a'sirge shekemgi waqıyalardı so'z etedi.
U'shinshi bo'limde Elxaniylar hu'kimranlıg'ı so'z etilip eki a'sir aralıg'ındag'ı İran ha'm A'zerbayjan arasındag'ı tariyxıy waqıyalar so'z etiledi.
To'rtinshi bo'lim Shıg'atay ulısının' tariyxına bag'ıshlanıp (Qashqar, Jeti suw, Mavarunaxr ha'm Arqa Awg'anstan) xalıqlarının' mon'g'ollar qol astında bolg'an da'wirindegi tariyxı bayanlanadı.
Ulug'bek bul xanlıqlardın' tariyxın a'dewir jetik bilgen. Sonın' ushında tariyxshılar bul kitaptın' o'mir haqıyqatlıg'ınan jazılg'anlıg'ın da ta'n aladı. Mırza Ulug'bek o'z da'wirinin' ko'rnekli patshalarının' biri bolıwı menen birlikte ko'p ellerge atı jayılıp ketken alım da edi.


text:
Energiya
Energiya — materiyanın' ha'reket ha'm materiyanın' bir formadan basqa formag'a o'tiw mug'darın ko'rsetiwshi fizikalıq skalyar o'lshem birlik.
Ko'binese, mexanikada energiya degende denenin' jumıs islew qa'biliyeti tu'siniledi.
- potensiyal energiya
- kinetikalıq energiya
- termodinamikada ishki energiya
- baylanıs energiyası
- salıstırmalılıq teoriyasında tınıshlıq energiyası
- maydanlar energiyası, mısalı, elektromagnit tolqınlar energiyası ha'm elektromagnit nurlanıw arqalı berilatug'ın nur energiyası
- maydanlardın kvant teoriyasında vakuum energiyası
- jıllılıq energiyası
Energiya haqqında en' a'hmiyetli tastıyıqlawlardan biri bul energiyanın' saqlanıw nızamı, onda aytılıwınsha jabıq sistemanın' tolıq energiyası waqıt boyınsha o'zgermeydi.


text:
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 103’ün Cevaplari Meb Yayınlari
Yazan: kinafulu Aralık 16, 2012 in Uncategorized
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 4.tema Milli Kültür meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 103'ün Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, miras keçe cevapları, Miras Keçe metni cevapları, Türkçe çalışma kitabı cevapları


text:
Qaray dini
Qaray dini ya da karaimizm - Qaraylarnıñ dinidir.
Qaray dini adı ile tarihqa kirgen inanç - VIII asır felsefeci Anan ben David nazariyesiniñ esasında inkişaf etken. Bu inançnıñ temelinde Tevratnıñ eñ esas printsipleri, yani Tañrı ve yaqınlarğa sevgi, yatadır. Qaraylar on din buyruğına riayet eteler. Eskiden bu inançnıñ tarafdarlarına - Muqaddes Kitaplarıñ Oğulları denile edi. Anan ben David nazariyesiniñ esas printsipi - Muqaddes kitaplarnıñ er kes özü ögrenmeli, başqalarnıñ fikrine dayanmamalı. İbadetler em ana tilinde, em de Tevratnıñ (yani qadimiy yeudiy) tilinde keçer edi. İlâhnıñ adı olaraq eski türk tilinden alınğan Teñri adı qullanmaqta. İbadetler dualar ve Davud mezmurlarından (psalmlarından) ibarettir. Bundan ğayrı muhtaclarga yardım etmek, cümertlik köstermek - Teñrige ibadet yerine keçer edi. Hahamlarnıñ episi bu printsipke riayet ete ediler. Barlıqlı qaraylar da olardan artta qalmayıp, fuqarelerge yardım etmege tırışa ediler. Diniy bayramlardan çoq yayğın "Hıdci tambılarnıñ" (Paskaliya bayramı) ve "Hıdci aftalarnıñ" (Pâtidesâtnitsa) bayramları edi. Cumaertesi künü muqaddes kün sayıla, orazalar tutula, orazalar qurban bayramınen bite. On buyruq ve Tevratnen beraber, qaraylar eski inançlarına da riayet eteler. Qaraylar ala da muqaddes emenlerge, eyi ve yaman ruhlarğa, eyilik tañrısı - Uluğ Ata ve yamanlıq tañrısı - Qarğal Atağa inananalar. Qarğal Atanıñ adınen analar yaramaz balalarını qorquta ediler. Carşenbe künü - eski inançlarğa köre "qan kün" yani qurban künü sayıla. Bazı ayvanlar (meselâ, horaz ve qaşqır) da muqaddes sayıla edi.
Bizim künümizge qadar Muqaddes Emenlerge tapınma merasimi de yetti. Keçken asırnıñ soñlarında, qurğaqlıq vaqtında qaraylar Çufut Qale Kenassalarından Balta Tiymez mezarlığına kelip, yağmur dualarını oqup, emenlerge tapına ediler. Olar emenlerniñ yardımına inanıp, tereknlerni pıçmaga yasaqlağan ediler. İnançqa köre, muqaddes emenler yanında yapılğan dualarnı Teñri qabul ete eken. Seraya Şapşalnıñ qayd etkenine köre, resmiy dinniñ bu eski inançlarını yasaqlamağa küçü yetmedi.
Ayrıca baqıñız[deñiştir]


text:
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 134’ün Cevaplari Meb Yayınlari
Yazan: kinafulu Şubat 25, 2013 in Uncategorized
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 5.tema Doğa ve Evren meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 134'ün Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Sular metni cevapları, Türkçe çalışma kitabı cevapları, Yüksek yüksek tepelere metni cevapları