text:
SAFİYE NEZETLİ AİLE TARİHİ YARIŞMASI :
Kemal QOÑURAT
Men, bu satırlarnıñ müellifi Üseyinov Kemâl, 1937 senesi Qırım’nıñ Lenin rayonı*, Qoñurat köyünde doğdım. Nisbeten yaş olğanım sebebinden halqımıznıñ 1941-1945 yılları cenkine qadar yaşayışından haberim yoq. Sürgün yılları hatıramda ise de, o zaman bala olğanım içün hatıralarım keregi qadar informativ* degil. O sebepten Safiye Nezetli adına konkursqa* kendi hayatımnı degil de, halqımıznıñ cenkten evvelgi ve sürgünlikte yılları hayatını etraflı bilgen Fatma Yazıcıyevanıñ hatıralarını yazdım.
Fatma aptemiz ve aqayı Halil ağa Memetovnen 1972 senesinden 1990 senesine qadar yaqın ilişkilerde bulundım. Olar Samarqand şehri, Alizade soqağı, 37 evde yaşay ediler. Evleri Qırımtatar halq hareketi Samarqand oblastı* gruppasınıñ gayrı-resmiy ştabı (qarargâhı) edi. Pek misafirçen, cömert, yımşaq sözlü, qapıları her zaman açıq bir qoranta ediler. Biz halq hareketinde iştirak etken adamlar, “Fatma apayğa” dep yaliñız toplaşuv zamanları degıl de, yüregimizni qayğı ve keder sıqqan künleri, herkes ayrı başına, hiç bir sebepsiz de bara; qoşulışıp qave içe, dertleşe, Qırımnen, halq hareketinen bağlı yañılıqlarımıznı paylaşa, qana-qana laf ete, nefesimiz yeñgillenip qayta edik. On sekiz yıl içinde bir kere bile “bu adam niçün vaqıtlı-vaqıtsız kelip bizni rahatsızlay eken” – degen kibi qaş çatqan yaki çıray sıtqan künleri olmadı.
Fatma apte kendi hayatı haqqında çoq şeyler ayta edi. Bir künü men Fatma apteniñ aytqanlarını yazıp aldım. Biz o zamanlarda bu nesilniñ hatıraları halqımız tarihi baqqımından qıymetli olğanını añlay edik. Defterlerimde bu soy hatıralardan bir qaç dane daha bar.
Men Fatma aptemiziñ aytqanlarını eksiltmedim ve üstüne özümden bir şey qoşmadım. Metinde imlâ hataları bar, lâkin olar hikâyesiniñ söyleyişine özgü olğanı içün edebiyleştirilmedi. Adları añılğan insanlardan bazılarınıñ soylarınıñ canları ağrıtacaq olğanı şüphesiz ise de, tarıhni “doğrultmaq” cinayet olğanı da bir kerçektir. İşte, Fatma apte Yazıcıyevanıñ hatıraları.
Ağır Yıllar, Uzaq Yollar
Men, Yazıcıyeva Fatma, 1906 senesi Körbekkül köyünde doğdum. Babamıñ adı Mustafa, qartbabamıñ adı Acı Osman olğan. Dedelerimizden birevler nasıldır kitaplar yazğanlar. Soy adımız o sebepten Yazıcı olğan.
Menden soñ 1912’de Osman, 1914’te İbraim, 1918’de İsmayıl, soñ Alime, Zeyneb doğdılar. Bağçalarımız bar edi Kir Asmalı, Bucğun, Köprü Bağça degen; Likopiya, Ançı degen çayırlarımız bar edi. Çayırlarımız suvarmalı edi. Zerzevat eke edik, baqla, tütün degendayın. Piçen de saça edik. Çayırları balaban olğanlar boğday, arpa saçalar. Tütün yetiştirüvin işi pek çoq. Tañda turup yapraq qıramız, tarpilerge tolduramız. Tarpi degeni bir çeşit yalpaq sepet. Yüke tereginiñ çübüqları kesile, yeşil qabiği atıla, aq çubuqlarından örüle. Tütünüñ başta aşağı yapraqları qırıla. Birinci, tüp yaprağına anaç deymiz – o eñ alâ sortu*. Ekinci, üçünci yapraqları da yahşı sayıla. Yapraqlarını, iç tarafından temen iyne keçirip, qınap yipke tizeler. Bir yipke 10-12 yapraq keçirile – oña demet deymiz. Soñ demetler sırıqlarğa asıla. Eki kün salqında, aranda saqlaymız. Pek yel tiysetmege olmay. Soñ küneşke çıqarasıñ – altın sarısı olup qurumaq kerek. Yağmur tiysetmege de olmay. Soñ demetiñ yapraq sapları qınapnen bağlana. Soñraki yapraqlar küçük ola, yeşil quruy – onıñ tütüni aşağı sort. Soñ kele kontrolör. Osal yapraqlarını üzüp ala. Soñ tütün tayları yapıla, kep (forma) içine qoyula, sayıp alıp keteler. Para pek az töleyler. Onuñçün halq tütün saqlap qala, doğraylar, alma yüklü araba tübüne qoyup köyden çıqara, funtlap,* bazarda gizliden satalar.
Men bir yıl eski-usul iptidayi mektepte oqudum, 1914’ten soñ matematika ve başqa fenler oqutıp başladılar. Ocamız öz köyümizden Abdülmecit degen kişi edi, İstambulda oquğan. Soñ Osmantay degen tomalaq, qara bir kişi oca oldu. Mektebimiz Abdülqadir emcemiñ balaban mağazasında. Töşemesi tahta, alçaq raleler. Sınıf odası 3 dane. Dört yıl oqudıq. Elifbe, abdiyek, Qur’an, yemek dersleri oqudıq. Teatro qoymağa ögrettiler. Soñ keldi Qurultay zamanı. Halq quvandı serbest olduq dep. Ama çoqqa barmadı, Qurultaynı dağıttılar. Matroslar* bir tatarnı tutup, bu Cafer Seydamet dep, arqasını terekke tirep atqan, bıraqıp ketkenler. Yarısını köpek aşağan, qalğanını halq kömgen. Soñ daa bir tatarnı tutqanlar, bu da Çelebcan dep. Adamlar: “Yoq, o Çelebcan degil” – degenler. “Aysa onu tutup ketiriñiz, bu adamnı alıñız. Kim ketirse altın berirmiz” – degen matroslar. Çelebcan “Menim yerime başqası ölgenini istemeyim” – dep, barıp özü teslim olğan. Öldürüp deñizge atqanlar. Dalğıcılar qayıq qıdırğanda tapıp çıqarğan, kömgenler.
Şunen mektebimiz dağıldı, 3-4 yıl evde oturdım. 14 yaşıma keldim. Bu vaqıtta anam Avva endi ölgen, babam başqa apay alğan edi. Bu apaydanda eki bala doğdu. Apay daa yaş, babam qart. Kördüm – bu apay çetten aqay qıdırıp başladı. Gezecek, daa bir taqım bala doğuracaq. Napayıq o qadar balanı? Babama aytıp ögey ananı yahşı etip döğdürdim. Öz anam menim oquğanımnı pek istey edi, maa mırza haniy fesleri tikip kiysete edi. Ama ögey ana bizge qulaq asmay.
Keldi 1924 senesi. Soylarımızdam Qoraz Mustafa degen bir oğlan: “Fatma yür seni Aqmescitke alıp keteyim, oqumağa kirersiñ” – dedi. “Arabanen alma alıp ketecem, Şuma yolunda bekle, keçkende seni alıp keterim” – dedi. Üyde birevge duydurmadım, tek Alimege ayttım. Çıqtım Şuma yoluna bir kapiksiz. Bekledim, bekledim – Mustafa kelmedi. Baqam: Aluştadan ağır yüklu eki dilijan* araba kele. Yanıma yetip kelip toqtadılar. Utanıp ters baqtım. “Fatma, mında napıp turasıñ?” – dedi birisi. Aluştalı Asan ağamız eken. Añlattım. “Min ayse” – dedi. Tavşanbazar degen yerde aş aşamağa toqtadılar. Men arabadan tüşmeyim. Asan ağam maa aş ketirdi, men zornen aşayım, çünki pek telâşliyım.
Aqmescitte soray-soray Narkompros’nı* barıp taptım – Salgirnaya soqağı, 6. Narkompros reisi bizim körbekli Baliç, zenginlerden. Oğlu Üseyin Baliç şimdi Taşkentte yaşay. Selsovetten* gizliden spravka* alğan edim. Artıq oktâbr* ayı, mekteplerde oquvlar kete. Baliç maa sert-sert baqtı: “Oquvğa keç qaldım. Qayda yürdün?” – dedi. Muavini bir rus kişisi. “Barsın Totayköy mektebine” dedi. Yöneltme kâğıtı aldım, çıqtım. Yol bilmeyim. Baqam – bir oğlan, qoltuğında “Yaş quvvet” gazetası. “Olâ, olâ! Qayda ketesiñ? Totayköy mektebi qayda?” – dep soradım. “Men anda ketem, yür!” – dedi. Yol boyu laf ettik. “Men anda terbiyeci çalişam. Maşalla köyüñden ketkeniñe” – dedi. Mektep şeheriñ bir çetinde eken. Yemekhanege alıp keldi. Üç kün olğan edi aş aşamağanım. Çoq qızlar toplanıp kelip maa baqtılar. Aşçısı Üseyin babay degen kişi. Meni yahşı etip toydurdı. Soñ banaki oğlan meni ekinci qatqa alıp çıqtı, “tarihten sınav keçeceksiñ” dedi. “İnqilâb ne zaman oldu?” dep soradı. “Qaysı inqilâb?” – dedim. “Oktâbr inqilâbi” – dedi. “1917 senesi, oktâbr ayında” – dedim. “Aha, aysa saa baha beş!” – dedi. Şay etip oqumağa qabul olundum.
Endi kerek babamalarğa haber bermege, nerede olğanımnı bildirmege. Köydeşlerinden birevni körürim dep Dom Krestyan’ğa* bardım. Barsam babamnen Mamut emcem andalar! Onuñ qızı da Fatma, evden, menden bir ay ögüne, 5 kapik paranen çıqıp qaçqan. Biz mektepte Fatmanen tapışqan, şu beş kapıkke de qarpız alğan edik. Babasını körüp Fatmanıñ qoltığından qarpızı tüştü, patladı. Babam, emcem o yerde ses şamata çıqarmadılar – çingene degilsiñ, ebet. “Kösteriñ oquğanıñız yerni!” – dep, pırsıldadılar. Mektepte alıp keldik. Emcem de, babam da bizlerge: “Qaytacaqsız, vesselâm!” – dedi, tirendi turdular. Qızlar olarnı piyazlap başladılar, “oqusınlar” dep. Aramızda noğay qızları da çoq edi. Emcem saruş. “Siz öz işiñizni biliñiz, topaçköz noğaylar!” – dep sögündi. Neyse babamnı qandırdılar, o da emcemni. Babam meni bir çetke çekti. “Eger birev qoltuğında yürgeniñni eşitsem, şu künü kelip başıñı keserim” – dedi.
1928 senesine qadar oqudım. Yahşı oqudım, gazetlerge maqtap yazdılar. Direktorımız Yunus Temirqaya edi. “Yahşı oquğanıñ içün seni pedinstitutqa* avuştıramız” – dedi. Amma men başlanğıç mektep ocapçesi olup çalışmağa isteyim. Soñ tüşündim. Ocapçeniñ aylığı 30 kümüş, pedinstitut stipendiyası* ise 70 kümüş. Daha aşı, yatağı bedava. Pedinstitut talebesi oldum. Şeherde pedtehnikum* oquv yurtu da bar, direktorı Azız Gabilev. “Hem oqu, hem bizde ders ber” – dedi. Razı oldum. Amma pedinstitut direktorı Şumin (aslı Şumali Asan) dedi ki, seni obkom komsomolğa* instruktor* işine çağırdılar. Bardım. Hem 70 kümüş stipendiya alam, hem obkom komsomoldan 30 kümüş – qazançım ayda 100 kümüş. Bir yahşı ayaqqap 25 kümüş. Kimiya-biologiya fakultetinde oqudım, bir de aktiv komsomol oldum. Oquvnı bitirdim, institut partsostavı* meni aspirantlıqqa alıp qaldı. Şu 1928’de partiya azası oldum.
Kettim aspiranturağa Leningrad’qa LGU’ğa (Leningrad üniversitetine). Meni gorkomda* Sergey Mironoviç Kirov qabul etti, “yataq kerektir ya” – dedi. “Ebet, kerek” – dedim. İmparatriçe Katırna’nıñ bir sarayını yataqhane etkenler. Andan Katırna yatqan bir odanı maa berdiler. İlmiy yolbaşçım biologiya professorı, moskvalı Valeryan Viktoroviç Lunkeviç oldu. Bir ara Qırım’da çalışan edi, o zaman körgen, tanıy edim. Leksiyalar diñledim, konspektler* yazdım, kütüphanelerden faydalandım. Soñ Lunkeviç’ni qapattılar, aspirantlığım şunnen bitti. Leninğradda Kirovnı birisi öldürdi, herkesni teftiş eteler, anda qalması pek havflı. Stipendiyanı da tölemeyler. Leningrad’da menden başqa daa 2 tatar qız, bir oğlan bar edi – Murtazayev İbraim, zoolog. Men – biolog. Bizim halqnıñ bir yahşı tabiatı bar – qıyın halqa qalğanda birbirini qollaylar. Yoqsa halqımız çoqtan darmadağın olup keter edi. O qızlar yatağında yattım, olarnen aş aşadım. Bu endi 1934 senesi. Endi herkes aşıq laf etmege qorqa. Men de, İbraim da, qızlar da Qırımğa qaytmağa isteymiz, hepsimizni bir qorqu aldı, amma qaytmağa para yoq. “Ne olsa olsun, Merkezkom’ğa, Krupskayağa barayıq” – dedik. Kettik. İçeri kirdik – merdivenden aşağı bir qadın tüşeyata. “Krupskaya’nı nasıl körmek mümkün?” – dep soradıq. “ЭTo я (o ménim)” – dedi. Halımıznı añlattıq. “Bunda siziñ zemlâçestvo* bar, reisi Velişayev. Men oña telefon çıñırdatırım, o sizge yardım eter” – dedi. Velişayevi taptıq, bizge yolluq 30’ar kümüş berdi.
Keldik Aqmescıtke. Bunda açlıq. Qırım ösümlik qoruma institutına* işke kirdim, Yaltağa yiberdiler. Anda, institut yataqhanesinde daa 4 qız bir odada yaşadıq. Soñ meni qardaşım İsmayıl tapıp keldi – Qırımğa qaytqanım haberi üyge barıp yetken. Maa köyge barmağa vaqıt yoq, babamnı bir qaç aydan soñ barıp kördüm. Aytacağım, ismayıl biz qızlarnen bir odada yaşadı, Yaltada 6 sınıf bitirdi. Soñ oña mektep yataqhanesinden yer ayırdılar. Krovat* berdiler, amma tahtası yoq. Eki qız bizim yataqhaneniñ qapı bekçisini lafqa tutup çalğıttılar, biz üç qız, tahta hırsızlap İsmayılğa yataq yasadıq.
1935 senesi Halil akañıznen tanış olduq, evlendik. O Yalta mektebinde zavuç* edi, yatar yeri yoq edi. Bizim institut maa dep bir oda ayırdı. Halil akañız aslı Kermençik köyünden, babası Mustafa oğlu Seytmemet. Seytmemetke babasından 6 çayır miras qalğan: Skaru, Aşağı Tağan, Yoqarı Tağan, Çerkesçık, Köden Çayır. Kermençikniñ bir qısmı, bir de qomşu Laki köyünde Katırna ketirip yerleştirgen, türklernen tatarlarğa qarşı cenk etken danğalaqlar yaşay, yüreklerinde tatarlarğa kin saqlay ediler. Cenk vaqtı tatarlarnen bir-eki atışmaları da olaylandı. 1944’te dangalaqlarni da Qırım’dan sipirip attılar.
Men çalışqan institut direktorı Halilov Emir edi, 1939 senesi onu işten çıqardılar. Meni i.o. direktora (director vazifesini ödeyici) etip, metodıst Alimovnı işe (Alimov Eldarçı qartbabsı) director tayin ettiler. Zamparalığı bar edi. Andan meni Degirmenköy mektebine director qoydular. Evvelki director bir qıznıñ namusına keçken. Onu açıq sud* yapqanlar. Ekinci bir adamnı direktor tayin etkenler, o da bir qıznı bizşan. Soñ Soñ Degirmenköy halqı: “Bizge qadın direktor beriñiz” – dep talap etkenler. Meni gorkom’ğa çağırdılar: “Tы члeH пapTии c 1928 roдa, дaBaй, иди диpekTopoM” (kel, Degirmenköy mektebine direktor ol) – dediler. Maarif bölümi müdüri Kayko Asan edi. Direktor olup bir yıl çalıştım. 1940 senesi ağustos ayında Halil akañıznen 10-yıllıq mektebine işke avuştıq.
Cenk yılları
1941’de cenk patladı. Rozile 3 yaşında. Kommunistkamız, işte – qızımıznıñ adını Roza Lüksemburgıñ adından qısqartıp qoyduq. Nemseler kelse meni, kommunist dep atacaqlar – buña şüphe yoq. Partizanlıqqa hazırlanıp başladım. Özüm de Münevverge yüklü. Front* hep yaqınlay. Apansızdan nemselernen rumınler kirdi, Qırımnı bastılar. Halil akañız cenkte, İsmayıl deseñ Sevastopölde cenk ete, geroyluq köstere. Aysa meni birevtanımağan bir köyge barıp, cenk bitkencek oturayım dedim. Rozileni alıp yolğa çıqtım. Degirmenköynen Kürkület arasında, burulıştaki bayır artından qaçayatqan sovet soldatları çıqtı. Bir maşına (kamyon) yanımda toqtadı, bir kapitan tüşüp: «Kyдa идeшb» ЗaHaMи фpoHT идeT, бerи!», yani “Qayda ketesiñ?” Artımızdan front kele, qaç!” – dedi. Qaytmadım. Qureyiz’ge, ondan maşınanen Aluştağa, soñ Nikita’ğa keldim, bir ara Yaltada yataqhane arqadaşım olğan qızıñ evinde yaşadım. Ama aşayt meselesi… Aysa Büyük Lambatqa, teyzem aqayı Hurşut eñiştemalarğa barayım dedim. Yolğa çıqtım. Artıq Qırım nemseniñ qolunda. 1941 senesi, noyabr* 10’dan 11’ine keçer gecesi Buyük lambatqa kelip çıqtım. Münevver vaqtından evvel doğdu. Köyde öşekler başladı: “Partiynıy (partiya azası) eken, mında qaçıp kelgen” – dep. Bazı adamlarğa şaşam. Sen de tatarsıñ, işte! Ne kerek öyle laflar? Nemse meni tutup atsa, balalar öksüz qalsa, saña bir yeñgillik olacaqmı? Aldım elime bir aylıq Münevverni, yanıma da Rozileni, “ne olsa olsun, qaytayım öz köyüm Körbekke” – dedim. Çıqtım yolğa cayav. Artımdan ruminler tolu bir mögeled araba yetip keldi. Maña “Yuq yuq!” – dep qıçırdılar. “Çufut degilim, tatar, tatar!” – dep passport kösterdim. Mögedeke mindirdi, Aluştağa qadar alıp keldiler. Bardım Osman qardaşım üyüne. Osman frontta, apayı Hatice, qızçığı Ava aç oturalar. Osman frontta şöför olğan, soñ esir tüşken. Alıp ketkenler Avstriyağa, andan Çehoslovakiya’ğa. Çehoslovakiyada esirlikten qaçıp partizan olğan. Soñ sovet armiyasına (ordusına) qoşulğan. Cenk bitken soñ Bulunğur’ğa qaytıp keldi. Apayı açlıqtan ölgen, qızını apayınıñ teyzesi alıp baqa eken.
Aytacağım, kene tüştüm Körbekkül yoluna. Baqam – artından eki araba nemse kele. Keteberdim. Artımdan yetip: “Frau, wohın?” – dep soradılar. “Nach Dorf Körbekkül” – dep añlattım. “Biz de anda ketemiz. Min arabağa” – dediler. Nemseler nizamlı, temiz. Rumınlerdayın qoyrat degiller. Meni balalarnen Kir Asmalı çayırımız yanına tüşürip kettiler. Şu yarde Şeyhamet aqayıñ evine bardim. O ketip babama haber berdi, babam kelip meni evge alıp ketti. Bizim rus askerleri toqtamay qaça. Nemseler arttan aşıqmay quvalar. Aqşamları aşay, içeler, tüp urbalarına qadar soyunıp raat-raat yuqlay, sabasına bizim bütün gece qaçqan askerler artından üç-dört saatte yetip, qıyır-çıyır eteler. Niçündir horluğım kelıp ağladım. İsmayılıñ, Osmanıñ halları ne oldu eken dep ağladım.
Bir qaç künden soñ Aluştadan Körbekkülge, qızını alıp, Osmanın apayı keldi. Bizde ev taraşlıq. Alime alasiniñ üyünde yaşadı. Köyge Abdureşıt Tömeli starosta* olğan, Tömeli Abduramanıñ ağası. O 1914’te Almanyada plen* olğan edi, nemseceni pek yahşı bile. Qızqardaşları da, Anife Tömeli, perevodçık* kursunda oquy. Toplanğan Tömeliler, köyde polis çetesi teşkil etkenler. 15 kişi qadar. Başlıqları da Degirmenköylü Çorman. Aluştada daa büyükleri otura.
Şimdi nemseler Stalingrad’dan çekilmege başladılar. “Kommunistler cedvelini tızıñız, biz olarnı qurşunlap ketermiz” – degenler polislerge. Tömeli Abdureşit sirağa meni de yazğan. Bunu da Arabacı Anife kelip ayttı. Sıra listesi Dağcı Seytcelilniñ elinde eken. Seytcelilniñ babası oğlundan o listeni alıp yaqqan, oğluna da: “Tatar olup tatarlarnı atacaqsiñmı?!” – dep yahşı kötek çalğan. Soñ Anifege: “Bar, Fatmağa ayt, bir ara köyde körünmesiñ” – degen. Amma qaçmağa çare yoq, Tömeli Abduraman adamları añılıp yüre, nemselerni bekleyler. Abduraman bizim çayırlarnı özüniñkine qoşup qaşıq qaqqan – bütün hır zır ondan.
Bir kün köyde Bağçasaraylı İsmail Tömeli keldi, yanında da apayı, qazan tatarı. Köy ortasında, yol üstünde meni kördü, başladı meni köteklemege. Apayı da saçımdan ceke: “Sovet hükümetini bekleysiñmi? Töpege qızıl bayraq asacaqsıñmı?” – dey. Rozile körip babama aytqan, babam kelip qurtardı.
Men endi duyam, bizimkiler kelecek – bir cesaretli oldum! Tömeli Abduraman “oğlunnı gizlegensiñ” – dep teyzemni qapattı. Bardım. “Abduraman efendi, niçün teyzemni qapattıñ?” – dedim. “Çoq laf etme, sen atılacaqsıñ!” – dedi. Men dedim: “Bu dünya beyligi Süleyman padişağa qalmadı – saa da qalmaz”. Soñ eşittik – bizim köyge nemseler keleyata. Olar kimniñ kim olğanını bilmeyler, özümiziñ halq barıp ayta. Fırsat tapıp babamalarğa bıraqıp, Bağçasarayğa qaçtım. Nemseler bir qaç yaşlarnı atqan, çıqıp ketkenler. Abduraman da olarnen ketecek olğan, almağanlar. Endi bizimkiler keleyata. Abduraman qorqqan, dağğa çıqıp özüni atqan, süyrele-süyrele çobanlarğa barğan, anda ölüp qalğan. Tömeli Abdureşit te ruminlernen qaçacaq olgan, onu da almağanlar. Bir altın saat berip olarnen ketken, anda onu Rumıniya siguransası atqan.
1944’te, aprel* ayında sovet keldi. Barıp partbiletimni (kommunistik senetimni) taşlap arasından aldım. Raykomğa alıp bardım, “biletiñiz bizde qalsıñ, hesapqa keçirirmiz” – dediler. Oysa mendayın, oquğan adamlarnı dokumentsiz bıraqmaq niyetinde ekenler. Mayıs ortalarında köyümizde asker yerleşti. Niçündir halqnı köyden tek propuskanen* çıqaralar. “Propuska beriñiz, barıp partbiletimni alayım” – dedim. Bir qaç kün bekleñiz dediler. Oysaki bizim halqnı Qırımdan şu gecesi çıqaracaq ekenler, kimseniñ haberi yoq. O vaqıt halamnıñ 3 odalı evinde otura edim, bir odasında da Ayğırcı Qurtşerfe. Tañda sığır sağmağa turdum. Baqsam köçürme qapıdan 2 soldat kirip keldi, ellerinde avtomat, bir liste kâğıt. “Kimdir bunda Yazıcıyeva?” – dediler. Rusça soraylar, ebet. “Menim” – dedim. “Aydı, cıyıştırıñız şeyleriñizni, ne kerek olsa alıñız, tışarı çıqıñız hepsiñiz” – dediler. “Niçün? Qayda?” – dep soradım. “Sızıñ halqnı Qırımdan çıqaramız” – dediler. “Niçün? Men kommunistim. Eki balam bar” – dedim. “ЭTo Hиkoro He иHTepecyeT” (“Buña kimse meraq etmey”) – dediler. Şaşmaladım. Ne alacağım? Aşaycaqtan tek eki kilo unum bar edi, mayısbayramına dep selsovet bergen edi. Balalar turacaqqa sütlü bulamaç yapacaq edim. Çapıp kirip un dorbasını aldım, köçürme qapı yanında taş üstüne qoydum – şunen unutqanım. Evden bir gram ötmeksiz, unsuz çıqtım. Qomşumız Çolax Aktemniñ apayı, marüşke*, ev aldında bizge baqıp, külüp otura. Ev artında Bilâlnıñ apayı – o da marüşke. Aqayları trudarmiyada*. Marüşkeleri Qırımda qaldılar. Bizni soldatlar köynüñ kündoğuşında, Aluşta yolunda, Aylanma degen yerde halqqa alıp barıpqoştular. Halqnı gece tursatqanlar, bizim ev çette olğanı içün bizge tañda kelgenler. Rozile ötmek istep ağlamağa başladı. Bardım komandirge, balam ağlay, qarnı aç dedim. Yahşı adam eken – yanıma bir soldat berdi, “bar köyge, kimiñ üyünden aş tapsañ, al” – dedi. Bardim evge – taş üstünde un dorbası yoq. Ev içini Filin’niñ apayı qaştırğan, sandıqlarnı boşatqan, yahşı savutlarnı alğan. Daha qayda barayım? Barıp halqıñ üyünde şeyini almazsıñ, ya! Bir şeysiz qaytıp keldim. Baqsam menim un dorbam Abdureşit Tömeliniñ qızqardaşı Anifeniñ elinde. Barip elinden çekip aldım. Olar endi qorqqan, tınğan ediler, ağız açıp olamay. Maşınalarnen halqnı Aqmescitke, aqşamğa qadar taşıdılar. Yarı gecege qalğanları da oldu. Biz mingen artından babam çaptı, yetalmadı. Babam Osmannıñ apayı Haticenen, qızı Avanen qalğan. Haticeniñ qardaşı Seydamen o zaman trudarmiyada edi, şimdi bir oğlu bar, Qırımda yaşaylar.
İstansağa ketirip, toldurdılar bizni vagonlarğa. Bizim vagonda 60 adam. Bazı balalar pek zayıf ola eken, sabiyler – Qırımdan çıqqan-çıqmaz ölmege başladılar. Abdüveli Ayşeniñ qızçığını hiç unutıp olamayım, sabiyçikni. Beş yaşçığında edi. Açlar. Birev de aşamağa bir şey berip olamay. Açından öldü. Onu yol kenarında say bir çuqurçıq qazıp kömdüler qartlar. Çöl ortası edi. Qazağıstanda – şakallar aşağandir deyim. Çoq bala öldü, başqa vagonlardan. Yolda, istansalarda yuvundıqtayın şorba bereler – içinde bir-eki kürpe yalday. 100-er gram çavdar ötmegi. Ötmekni özlerine alğan künleri de ola, neden ki qaravul soldatlar da aç. Şorbalarnı istansalarda bir qazandan daqıtalar, adamlar sıra-sıra.
Beş kün qadar vaqıt keçti. Bir daha baqam – quçağımda qızım Müniver bir sıcaq, bir sıcaq! Çeçek çıqağan! Bir istansağa kelip toqtadıq – çaptım medpunktke*. Berdiler üç metr marlâ* balanı sarmağa. Soñ bizni hasta balalar olğan başqa vagonğa avuştırdılar. Anda soldatlar balalarnı acıylar, odur budur tapsalar balalarğa ketirip aşatalar.
Vagon teşiklerinden yel sızğırıp kire, suvuq. Ukrainadan keçkende qasaplar vağonlarnı taşnen şıbaladılar. Rozileniñ qulağına bir taş kelip tiydi. Geceleri Münevver quçağımda, es-eles yuqlağan olam. Qorqup uyanam Rozile yanımdamı eken dep. Poyuz* çöl ortasında kete, qaranlıq. Qarmalayım, “sensiñmi, balam?” – deyim. “Menim, anam” – dey. Bergen aşlarını balalarğa aşatam – şiñgen, yavan (etsiz) şorba, toymaylar. Özüm deseñ qararsız açım.
Bir istansada toqtağanda tışaridan “Fatma-a, Fatma-a!” – dep bir apay sesi keldi. Tışarı baqtım – o meni, men onu tanımadıq. “Kim ya mında Fatma?” – dep soray menden. Sesinden tanıdım. Büyük Lambatta aqayda olğan qızqardaşim (Alime? Zeyneb?) eken. O Körbekkül halqını körgen, menim qaysı vagonda olğanımnı aytqanlar. Tüştüm aşağı. Eline eki yün şal alğan, kebaplıq qaqaç alğan. Olarnı evden çıqarğan soldatlar insaniyetli ekenler, “hepsi şeyleriñizni alıñız, endi Qırımğa qaytmaycaqsıñız” degenler, yüklemege yardim etkenler. Maa eki yün şal berdi, qaqaç berdi. Bir istansada, bir bağana* üy yanında qaqaçtan şorba pişirem. Münevver Rozileniñ elinde. Keldi bir marüşke: “Sen minda napasıñ? Yanğın çıqarırsiñ!” – dep qazannı bir tepti. Qızlarım ağlaştı. Yerden o qaqaçlarnı toplap aldım, qaytıp barıp vagonda aşadıq.
Sürgünlik yerlerinde
Sekız kün, sekiz gece yolda olduq. Pek çoq degil dersiñiz, amma bir ömür qadar keldi. 1944’niñ 26 mayıs künü vagonlar kelip toqtadı Bekabad istansasına. “BыxoдиTe” ( çıqıñız ) dep vagon qapısını artınacek açtılar. Bütün eşelon halqını bir yerge topladılar. “Biraz bekleñiz” – dep ellerinde olğan eki erkek vokzal* içinde kirip kettiler. Biz çapqalaşıp birbirimizni qıdıramız – soy soptan kim bar, kim yoq. Yarım saat keçmedi – artı-artından 7 eşelon daa keldi. Olar da tüştüler. Banaki erkekler – olar komendantlar ekenler, bizge vokzalnı ve etraf çölnü küsterip: “BoT Baшa poдиHa” ( işte siziñ vatanıñız ) – dediler. Hastalarnı ayırıp lazaretlerge* alıp kettiler. Men Münevverni bermedim. “Yanında özüm de olmaq isteyim” – dedim. Soñ meni de balalarımnen alıp kettiler. Oraç ( doktor) bir çufut qadın edi. Üçevimizge bir odada eki kravat berdi. Duşqa kirip yuvunduq. “Sizge yardım etmege tırışırım. Sız sav qalırsıñız” – dedi. Yigirmi künden ziyade bizni baqtı, qızçıqlarım baraz etlendiler. Lazaretten çıqtıq, bizni 5-inci barakağa yerleştirdiler. Bir barakada 25 qoranta. Tübü topraq, tahtadan yatqıçlar. Bizden ögüne bunda nemse plenleri yaşağanlar. Adamlarnı işhanelerge bölüştirdiler. Men bir yapıcılıq idaresine tüştüm, yazuv işleri yaptım. Detsat* teşkil ettiler, Irsmambetov’nı – noğay adamı, Qırımda bir gazetada çalışa edi, yatqan yaralanğan – direktor etip qoydular. Eşitken ki Fatma apte bunda dep. Çağırttı meni, baqçağa işke aldı. Rozile mektepke qatnap başladı. Öyle etip bir yıl qadar çalıştım.
Bir kün apansızdan komendant bir qaç yüz qoranta başlarını çağırttı:
– Şeyleriñizni toplañız, sizlerni başqa yerge avuştıracaqmız.
– Qayaqqa?!
– Barğan soñ körürsiñiz.
Kene cayav-calpı barıp istansada toplaştıq. Vagonlar kelip toqtadı, mindik. Barıp çıqtıq Stalinabad’qa ( Tacikistan, Düşanbe şehri ). Bir tar-çığırlı demiryoldan 4 vagonnı çekip bizni alıp kettiler. Tacikistannıñ Qorğantöpe oblastına, Vahş özeni artına. Vahş köprüsi üstünde toqtattılar, vagondan vagonğa keçip soy adlarımıznı teşkereler. Bazılar “bizni köprüden aşağı yuvarlatacaqlar” deyler. Yoq, şükür, öyle şey yapmadılar. Afğanıstan sıñırı tübünde Kaganoviçabad rayonına alıp keldiler.Tüştük. Keldi komendant, bizge pamuq zanlarını kösterdi: “Bu Tuğalan uvasıdır, siz içün soñgu menszil. Vahş’tan o yaqqa tek ölüñiz keçmesi mümkün” – dedi. Rusça ayta, ebet.
Ketirdiler bizni bir kolhozğa*, pamuq zanlarında çalışmağa. Brigadir* maa balaban bir ketmen* berdi. Amma ketmenimi köteralmayım. Yerli halq özleri tacikler, amma özbekçe laf eteler. Biz de özbekçeni qolay añlaymız. At üstünde raykom sekretarı Tapılov keldi, qursağı semizlikten eşilip tüşken. Oña dedim: “Men bu işke alışmadım, çalışmam pamuqta”. O da maa: “E, sen çalışmağanda menim qursağım azmaz. Özüñ azarsıñ” – dedi. Çünki norma toldurmasañ ekinçi künü aş ta bermeyler. On künden soñ keldi komisiya, 4-5 kişi, pamuq çölüne. Qoydum ketmenni, oturdım. Büyükleri maa: “ПoчeMy cидишb” ( Niçün oturasıñ, çalışmaysıñ? ) – dey. “Ketmenim ağır” – dedim. Ketmenni alıp pamuq çapalar kördü: “Maa da ağır. Beriñiz yeñgilcerek soyunı” – dedi. Soñ: “Oquv yazı bilesiñmi?” – dedi. “Aspiranturada oqudim” – dedim. “Sendayın oqumışlar mında çoq edi” – dedi. “Şıypanğa bar da, bir duvar gazetası çıqar” – dedi. Partiyanı maqtap duvar gazetası yazdım Aqşam adamlar oqudılar, begendiler. Brigadir: “Bu yahşı şey” – dedi. Meni qoydu biraz qolay işke – salqında, terek tübünde, qatıp qalğan selitranı* ketmennen ufatam. Soñ aşçı etip qoydular. Anda üylelik şorba, bir parça pite, aqşamlıq ta çaynen pite bereler. Balalar da kelip aşaylar. Qarın toqluğına çalışamız. Dört aydan soñ arpa kürpe berip başladılar, “balalarıñız bar, evde aş pişiriñiz” – dediler. Yıqıq evçiklerde yaşaymız, amma qışta da havası cıllı.
Soñ, yavaş-yavaş bu yerde de alışqandayın olduq. Bu yerge “ДoлиHa BыcлaHHиkoB”, yani “köçürilme cezasına çarptırılğanlar mekânı” adını berdiler. Çoqları 1929 senesi Istavrapöl oblastı, Gorbaçovskaya qasabasından köşürilgenler.
1935’te Kirov işi boyunca bir gruppa Leningradlılarnı, soñ rus nemselerini, soñ da nemse esirlerini ketirgenler. Soñ esirlerni alıp ketkenler, olarnıñ yerine de bizlerni ketirgenler. Halq qarma-qarışıq, internasyonal. Olarnıñ komendantı rus. Bir künü komendantları yaş bir oraç apaynı, leningradlı rus apay – atıp öldürdi. Komendantıñ balası difteriya (boğmaca) hastalığına oğrağan. Apayçıq balanı Qurğantöpege alıp ketken, bala yolda ölgen. Endi apay qaytıp kelmege qorqa. Komendant Qurğantöpege barğan, apaynı tapqan, bir şey aytmayıp, pıştavını çıqarğan da apaynı tars atıp öldürgen. “Sen naptıñ?” dep sorav soraycaq bir adam yoq. “Felân hastalıqtan öldü” dey, yaza qoyalar.
Bizim komendantımız Çalenko, enkavede ( HKBД ) adamı. Mında rus mektebi bar, hepsi tatarlar balalarını rus mektebine berdiler. Rusça oqusalar, belki yolları açılır belleysiñ de. Rus tili ocapçesi İzra Petrovna, çufut apay. Onuñnen, bir de Sveta Sapojnikovanen dost oldum. O da rus tili ocapçesi, detdomda* zavuç, anası aşçi. Apay zav rayONO ( rayon oqutma işleri bölümi başlığı ) Sultanov’nıñ severligi. Sultanov özü qazak, apayını bıraqıp Sapojnikovanı aldı. Apayınıñ soy adı Merganova, onyıllıq özbek mektebinde ocapçe, qızlarınıñ adı Karamat. Bir künü Sveta: “Fatma Mustafayevna, sizni Sultanov çağıra” – dedi. Bardım. “Siziñ balalar pek çoq ölüp başladılar. Olarğa bir detdom teşkil etmek kerek. Yalvaram, detdomğa işke almaşıñız. Öz tiliñizde laf etseñiz balalarıñızğa yahşı olur” – dedi. “Ebet barırım!” – dedim. “Çalenko siziñ emek defteriñizni musadere etken, bermedi. Çalışqanıñız aqqında spravka beririm” – dedi. Rayon merkezi kenarinda bir ev ayırdılar. Otuzğa qadar tatar balalarını topladım. Saçlarını qoy qırqqandayın etip özüm qırqtım, yahşı qırqmağa bilmeyim. Alıp bardım hammamğa, yuvundırdım. Balalar yavaş-yavaş özlerine kelip başladılar. Soñ yüzlernen başqa millet balalarını da topladıq. Özüme bir oda ayırdılar. Detdom aşları aşaymız, qızlarım da detdom urbaları kiyeler. 1947 senesine qadar detdomda çalıştım. Soñ cenkten Halil akañız qaytıp keldi. Soray-soray Alimeni Bulunğurda tapqan, o da bizim qayda olğanımıznı añlatqan. Detdom mektebine matematika ocası olup kirdi. Detdom balalarindan bir gruppa teşkil etti, konsert köstereler. Sultanov bizlerni begene, bizdayın ocalar körmegen. Halil akañıznı tacik mektebine avuştırdı, matematikanı artıq tacikçe añlata. “Açlıq ayuvnı oynamağa ögretir”, ya da “Başıña tüşse başmaqçı olursıñ” deyler de – ondayın.
Soñ “ПepeceлeHцaM Ha идeoлorичeckoM фpoHTe paбoTaTb He дoзBoляeTcя” (Köçürilgenlerge ideoloji cephesinde çalışmaq izin etilmey) – dep prikaz* çıqtı, bizni ocalıqtan çıqardılar. Biz ketken soñ, detdom başına keçken adamlar detdomnı aşağanlar. Bazı balalar istansadan kömür hırsızlap satıp, öyle keçingenler. Sultananov Çalenko’ğa qulaq asmayıp bizni kene detdomğa qaytardı. Bir daha barıp her şeyni doğruttıq. Soñ Çalenko Sultanovnı işten çıqarttı. Yerine Mahmydov degen adamnı qoydular. Laf etmege bilmegen, cayil bir herif. Toplaşuvlarda yerine qazan tatarları çıqıp, onıñ adından nutuq söyleyler. Halil akañızıñ ocalıq dokumentini yañıdan yasattırıp aldıq. Amma bizni detdomdan kene çıqardılar, iş yürütici olup çalıştım, soñ andan da çıqardılar. Yazdım şikâyat Tacikistan Maarif ministrligine. Andan cevap keldi “sizni işten çıqarğanları doğru” dep. Endi napayıq? Çölde çalışmaqtan Allah saqlasın, olarnı “yaramay çalışasıñ” dep ketmen sapınen, qamçınen kötekleyler. Aqçamız bar, çünki bizge “uzaqlıq içün”, bir de “ısıtma hastalığı bölgesinde çalışqanı içün” dep aylıqnı yahşı bere ediler. Bir şey etip qurtulayıq bundan dedik. Ayşe degen bir tatar apay, medsestra*, Çalenko’nıñ balalarını baqa, araları yahşı edi. Onen laflaştıq. Çalenko “bu qadar para bersinler, pasport yasap beririm” degen. Bizim bir türlü dokümentlerimiz yoq, balalarnıñ metrikaları Qırım’da qaldı. Çalenko paranı aldı, emek defterimni berdi, amma pasport yapmadı, tek Stalinabad’qa qadar propusqa berdi. Sığırımıznı da sattıq, kettik. Stalinabadda Halil akâñız malaryağa tutuldı. Kassadan bilet alıp olamayım. Konduktorlarnen añlaştım, Bulunğur’ğa qadar keldik. Bulunğur istansasında körbekliler bizni kördü, Osmanğa haber berdiler. Osman kelip, bizni evine alıp ketti. Apayı Hatice ölgen, bir qazan tatar apayı alğan, onıñ da Faniya degen qızı bar. Soñraları Osmandan bir oğul, eki qız daha doğurdı. Soñ İsmayıl da çapıp keldi, o da Bulunğurda eken, türmeden çıqqan soñ kelip Osmannı tapqan. Bulunğur komendantı Şanıgın bizge şaşa, “Nasıl etip sizni andan yiberdiler?” – dep. Osman “artını çoq qarıştıma” – degen oña. Osmannıñ avtoriteti* bar, çünki taqınacaq tenekeleri (medaller), partizan dokumentleri bar. Maşinanen çükündir taşıy. Komendatqa azçiq qapar da berdik.
Endi iş tapmaq kerek. Bardim rayONO’ğa. RayONO müdüri Arutyunova, ermeni qadın, ayneci. Emek defterim bar, detdom’da, mektepte çalışqanımız haqqında spravqalarımız bar. “Yahşı, alırım işke, propiska oluñız” – dedi. “Bizde pasport yoq” – dedim. “Men qanunğa qarşı ketip olamayım, propiskasız sizni işke alamayım” – dedi. Aysa bardiq detdomğa. Direktorı Ernazarov. Spravkalarnı kösterdik, propiska soramadı, Halil akâñıznı da, meni de detdomğa işke aldı. Altı ay qadar çalıştıq edi, SSSR boyunca buyruq çıqtı ki, “memlekette pedagok kadrlar yetişmegeni sebepli, pedagogik tahsili olğanlar ocalıqtan başqa işke alınmasın” – dep. Biz ocamız, amma bala oqutmaymız, detdomda terbiyeci çalışamız. Detdom balaları rayon mektebine qatnaylar. Ernazarov mecbür oldu bizni işten çıqarmağa. Kene işsiz qaldıq. Bulunğurda şeker zavodı* bar. Anda bardım. Dokumentlerimni baqtilar: “Aha, pedagog, ocapçe! Pedagoglarnı başqa işke almağa olmay” – dedi, almadılar. Halil akâñız hammamğa suv qızıtıcı işine kirecek olup bardı – onu da almadılar. Napayıq ta, nişleyik? Bardiq kene Arutyunova’ğa. “Bizni, siz ocasıñız dep, hiç bir işke almaylar. Berin bizge iş” – dedik. “Mektepte boş yer yoq” – dedi. Keldik mektep direktorına. “Kimya ocası, matematika ocası pek kerek” – dedi. “Arutyunova’ğa aytıñız ocalar kerek dep” – dedik. “O bile kerek olğanını. Maa belli degil niçün yoq dep ayta” – dedi direktor. Añlaşıldı ki Arutyunova bizni işke qast etip almay. O ermeniler Özbekistanda bizim halqqa pek qılındılar. Türklerden aşağan köteklerini açuvını bizim halqtan çıqaralar. Aşağan kötekleri de özleriniñ fitneciliklerinden.
Qapı qapıdan yüre-yüre, neyse şeker zavodına işke kirdik. Men laborayoriyada, Halil akâñız filtropress’te çalıştıq. Amma o iş te sezonlı. Yani qışta çükündir bite, zavod qapata, aylıq maaş yoq. Amma aşamaq her kün kerek. Napacaqsıñ? Zavodta çalışqanlarıñ hepsi şeker hırsızlay. Çuval-çuval. İsmayıl, Halil akâñız 50 kilolıq çuvaldan bir sezonda 70-80 çuval şeker ayındırıp saqlap qoyalar. Qışta o şekerni satıp keçinemiz işte.
Soñ pat etti, daha bir prikaz çıqtı – “Qırım tatarlarıñ hepsi şeherlerden, rayon merkezlerinden kolhozlarğa köçürilsin” dep. Komendant Şanıgin Osmanğa degen: “Sizni sad-sovhaz’ğa (bağçacılıq hocalığına) köçürtirim”. O sovhoz da Bulunğurıñ yançığında. Sovhozda* çalıştıq. Alma cıyamız, kese, qurutamız. Alma cıyğanda her aqşam 5 kilo evge bereler, 20 kilo da hırsızlaysıñ. Nasıl da olsa özbek kolhozına tüşmedik, pamuq işiniñ esaretine tutulmadıq. Anda tek bizim halqnı degil, yerli özbeklerni de qul köle kibi çalıştıralar.
Bir kün evimizge Ernazarov keldi. Arutyunovanı Samarqandqa büyükçe işke alğanlar, zav rayONO olğan. “Aqşamgı mektepke kimya-biologiya ocası kerek. Keliñiz. Memetov da kelsin” – dedi. O aqşamğı mektepte komendantlar, raysobes* müdüri, milisler oquy ekenler. Men barıp, bizim halqqa qılınğan adamlarnı oqutacağım, olar attestatlı, soñra diplomlı olacaqlar. Barmadım. “Balalarnı oqutırım, bularnı oqutmam” – dedim. Küldü. Özbekler, yahşı halq olar. Bu meshet türklerine niçün şay yaptılar – bilmeyim. Yiberdi meni onyıllıq mektepke. Mektep direktorı da Osman – anamıñ qardaşı, yani Abibulla dayımıñ oğlu. Pensiyağa qadar şu mektepte çalıştım.
Rozile ve Münevver
Rozile de, Münevver de o mektepte oqudılar. Rozile bitirdi 10 sınıflı, dokumentlerini medtehnikumğa* alıp bardı. Feldşer olmaq istey. “Cпeц-пepeceлeHeц (mahsus köçürilgenler qorantasından) olğan içün feldşerlikke almamız, medsestralıqqa alırmız” – degenler. Eki yıl oqudı, medsestra oldu. Endi işke almaylar. Bardim rayzdrav’ğa* . “Niçün işke almaysıñız” – dep soradım. “Qızınız daa yaş. Bir yañlış iş yapsa cevapkârlıqqa bizni çekerler” – deyler. Neyse Aqtöpe degen yerde işke aldılar. Anda çalıştı. Bir künü, pahıldayın, bir özbekiñ apayı hasta olğan. Özbek apayını ölecekke qadar evde tutqan. Soñ “dohtur apa, qurtarıñ” – dep apayını, anasını aqşam üstü alıp kelgen. Rozile, nice tırışsa da, apaynı qurtarıp olamağan. Özbek kelgen, pıçağını çıqarğan, Rozileni öldürecek. Anası: Etme balam. Dohtur qız bütün gece çapqaladı!” – degen. Andan, işten çıqarıp aldıq. Bulunğurda ameliyat hemşiresi olup çalıştı. 1964 senesi mayıs ayında köçtük Samarqand’qa. Bir tatarnıñ evini satın aldıq. Bunda, oblast hastahanesinde çalıştı. Soñ medsina institutını* bitirdi, zav laboratoriya* oldu, aqayğa çıqtı.
Münevver Taşkentke ketip, üniversitetiñ kimya fakültetini bitirdi. Oquvını bitirgen soñ samarqantqa, himzavodqa* işke yiberdiler. O da mına, Şevketke aqayğa çıqtı.
İsmayil
İsmayil Yaltada orta mektepni bitirdi, soñ tarih fakültetine oqumağa kirdi. Onu da bitirgeninden soñ orta mektepte oca çalıştı. Şiirler yazıp başladı. Soñ flotqa hizmetke aldılar. Soñ cenk başlandı, Sevastopöl mudafaasında cenk etti. Pulemöt* ata eken. “Bar, til tutup ketir” – degenler. Top atılğan vaqıtta telqoranı kesip nemseler blindajına dalğan, bir nemseni tutup ketirgen. Nemse tilini mektepte yahşı ögrengen edi. Soñ sovet askeri Sevastopölden qaçmağa başlağan, İsmail şeher mudafaasında eñ soñğu matroslarnen qalğan. Nemseler bunda bir gruppa soldat bar bellesinler dep, bir özü 4 yerde turğan pulemöttan qurşun atqan. Soñ ayaqtan fena yaralanğan, zar-zor soñğu parahodqa* yetişken. “Hexoдящиx He бpaTb” (yürüp olamağanlar alınmasıñ) – dep tıraptan qaytarğanlar. Üstünden basıp keçkenler. Parahod endi yerinden köçken eken, bir tahtanı quçaqlap özüni suvğa atqan, amma nafile! Nemseler şeherge kirgen, qalğan – saqlanğan askerni esir alğanlar. İsmayilni “Komissar!” – dep kötüne tepkenler. Esirlerni Canköy’ge lagerge* qapağanlar. Bilmem nasıl etip yarasına ilâç tapqan. Soñ Ukrayinağa alıp ketkenler. Ayağı tüzelgen. Andan bir qazan tatarınen birlikte qaçqanlar. Bir mısırboğday tarlasında gizlengenler. Pek açlar. “Bar, ötmek tapıp ketir” – degen qazan tatarına. “Avulda polisler bardır” – degen qazan tatarı. Amma açlıq!.. Tatar ketken. Bir polisni tutup bağlağan, süyreklegen. Amma polis qurtulıp qaçqan, bu da artından atıp yaralağan. Şay etip ötmeksiz kelgen. Gece qaranlığında ormanğa qaçqanlar, olarnı İvan Groznıy adına partizanlar esir alğanlar. Anda İsmayıl harbiy instruktor* olğan, sovet ordusı kelgenge qadar. Sovetler kelgen soñ degenler ki, “isteseñ bunda qal, raykom’da çalışırsıñ”. Qalmaysıñmı, ya? Yoq, canım! Pek ideyağa sadıq halq o bizim millet! “HeT, xoчy Ha пepeдoByю” (Yoq, ög sırağa ketmek isteyim) – degen. Qoyğanlar frontqa keteceklerni bir vagonğa.
Bir istansağa kelgende, körgenler ki, milisler qadınlarnı kötekley, niçün ki apaylar tirenge minecek olalar. Bunu soldatlar körgen. Hepsi saruş. “Biz anda cenk etemiz, siz mında bizim analarımıznı urasız!” – dep basqanlar milislerge kötekni. Kelgen MVD (İç İşleri Baqanlığı) askeri, trenni toqtatqanlar. Soldatlarnı sırağa tizgenler. Çıqqan ögge bir mayor: “Aytıñız kim başladı milislerni urmağa? Şimdi, sıra ögünde atarım!” – degen. Bir kimse birevni köstermegen. Mayor herkesniñ betine baqıp çıqqan, ögge İsmayılnen anavı qazan tatarını çekip çiqarğan. “Bular başladımı?” – dep sorağan. Herkes: “HeT, HeT” (Yoq, yoq) – degenler. Kene de bularnı komendanturağa* alıp ketken. Dokümentlerini alıp baqqan. Soñ qazan tatarnıñ dokumentlerini qaytarıp bergen, közüne tikilip baqıp: “Bu başladı mı kötekni?” – dep sorağan. Qazan tatarı ondan ne isteğenlerini añlay, yoq, o yapmadı dese özü de belâğa qalacaq. “Yoq, o başlamadı, tek bey parazitov (ur haramlarnı)!” – dep ayttı” – degen. Mayor İsmayılıñ bütün dokumentlerini yırtıp masa üstüne obalağan. Oysaki o zaman bizim halq Qırımdan çıqarılğan eken, bu köpek te bunu bile olsa kerek. İsmayilni türmege qapağan, Kafkazğa alıp ketkenler. Anda yapıcılıqta çalışqan. Yaza-yaza bir qaç dokumentıñ yanıdan yaptırıp alğan. Añlağan ki, oña geroy bergenler, amma medalini alamadı. 1951 senesi türmeden çıqıp, Taşkentke kelip qorantası ne yerde olğanını soray. Samarqand oblastı, Bulunğur rayonunda dep aytalar. Kelip Osmannı tapqan. Biz o zaman Tacikistanda edik.
1956’da bizim halqnı komendant nezaretinden çıqardılar. Kafkazlılar, qalmıqlar yurtlarına qaytarıldı, tek bizim halq sürgünlikte qaldı. Şu yılı halq hareketine men de, İsmayılda qoşuldıq. Ondan beri, işte, “halq vatannı unutmasın” dep, çapqalaymız, bazı adamlarımızdan sögüş aşaymız. Mına, keçende bizde toplaşuv bar edi, soqaqta bir qaç maşına. Soqaqtan marüşkeler keçip keteyatıp bizim evni köstere de: “Bunda ne, toy barmı” – dep soraylar. Duvardaş qomşumızıñ apayı, özleri bizim halqtan, tüşken soqaq ortasına, o marüşkelerge: “Mında toplandı bir qaç tatar çaldonları – tatarlarnı Qırımğa qaytarmaq isteyler” – dep, bizni kösterip mıskıllay. Sen istemeseñ – ketme! Amma ne kerek halq işinen oğraşqan adamlarnıñ yüregini bulandırmağa? Ruslar bizge bu qadar yamanlıqlar yapqanına şaşmayım, çünki olar bizge qast duşman. Öz halqıñ seni köksüñden keri itese, o zaman canıñ pek ağrıta.
Maa öyle kele ki, bu devlet yıqılmay tura bizim halqqa Qırım yolları açılmaycaq. Amma bu devletnıñ yıqılacağı barmı? O yıqılğancek dünyada qırımtatarı qalacaqmı?
1990 senesi.
~
LUGATÇE
Sort……………. : Çeşit, kalite, (ekstra)
Funt ………….. : 409,5 grama denk bir ağırlık ölçüsü, libre
Matros……….. : Bahriye
Selsovet………. : Köy şurası
Spravka………. : Kimlik vesikası
Pedinstitut….. : Öğretmen okulu
Pedtehnikum.. : İlköğretim öğretmen lisesi
İnstruktor……. : Öğretmen
Gorkom………. : Şehir parti teşkilâtı
Konspekt……. : Özet
Zavuç…………. : Tedrisat müdürü
Sud…………….. : Mahkeme
Front………….. : Cephe
Noyabr……….. : Kasım
Starosta………. : Muhtar
Plen……………. : Esir
Perevodçik….. : Mütercim, tercüman
Aprel………….. : Nisan
Trudarmiya…. : Ordu
Marla…………. : Gazlıbez
Poyız…………. : Tren
Lazaret……….. : Revir
Kolhoz……….. : Kollektif çiftlik
Brigadir………. : Grup şefi
Ketmen………. : Özbek çapası
Selitra…………. : Potasyum nitrat
Detdom………. : Çocuk yuvası
Prikaz…………. : Emir
Avtorit……….. : Otorite
Zavod…………. : Fabrika
Sovhoz……….. : Devlet çiftliği
Raysobes……. : Mıntıka şurası
Feldşer……….. : Sağlık memuru
Rayzdrav……. : Rayon sağlık koruma idaresi
Pulemöt………. : Makineli tüfek
Parahod………. : Vapur
Lager………….. : Esir kampı
İnstruktor……. : Öğretmen
Komendatura. : Kumandanlık


c: text/html

text:
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti, 2020 senesi Rusiye akimiyeti teşkil etken acılıqqa kvotalar arttı, dep bildirdi.
Qırımnıñ milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ meseleleri devlet komitetiniñ Rusiye yolbaşçısı Albert Kangiyevniñ malümatına köre, biñ acı bu yıl acılıqqa işğal etilgen Qırımdan baracaq.
«2020 senesi Qırım ve Aqyar şeeri musulmanları diniy idaresi «AVN-Tur» Qırım acılıq operatorınen beraber 1 biñ insandan ibaret acılar gruppasını Qırımdan teşkil etmege planlaştıra. Bugünki künde Qırım acılıq operatorı Aqmescitten Acılıq-2020 doğru uçuşlarını teşkil etüv meselesinde çalışa», – dep bildire Kangiyevniñ aytqanlarını «TASS» Rusiye agentligi.
2019 senesi Qırım acılarınıñ acılıq kvotası 50%-ğa (300 insan) toldurıldı.
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Qırım musulmanları diniy idaresi yapqan areketlerini Qırımtatar Milliy Meclisi ile muzakere etmeyip, Rusiye qanunlarına köre Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi olaraq yañıdan qayd etilgen edi.
2016 senesi noyabr ayında Qırımdan köçip kelgen musulman cemiyetleri toplaşıp, esas Ukrainada Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini qurmağa qarar aldı. Müfti olaraq Ayder Rustemov saylandı.
2017 senesi oktâbr ayında Ukraina medeniyet nazirliginiñ millet ve din departamenti Rustemov yolbaşçılığında Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini qayd etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Latviya tışqı işler naziri Edgars Rinkeviçs Københavnde Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ (BMT) baş kâtibi Pan Gi Mun ile körüşti. Rinkeviçs Ukrainadaki vaziyetni muzakere etip, işğal etilgen Qırımda milliy azlıqlar aq-uquqlarınıñ bozulmasını qayd etti.
Bunı Latviya tışqı işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Bizler qırımtatarlarğa qarşı yapılğan basqı, olarnı qorquzuv, yaşav yerlerinden quvuv ve esir aluv aqqında haber alamız. BMT ve diger halqara teşkilâtlar buña emiyet berip, Rusiyeni milliy azlıqlar aq-uquqlarına riayet etüv qaidelerine uymasına çağırmalılar», – dedi Latviya naziri.
Ukraina ve halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlar Qırımda millet mensüplii boyunca ayırım ve repressiyalar aqqında ep bildireler. Ukraina tışqı işler nazirligi qırımtatarlar oğrağan vaziyetni «ekinci sürgünlik» dep aldadılar. Şimdilik Qırımda repressiyalarnı toqtatmaq mevzusında yalıñız halqara toplulıq yardımcı ola bile, dep bildire MİD.


text:
«Borıspil» halqara ava limanında İranda tüşürilgen Ukraina halqara ava yolları uçağında elâk olğanlarnen vedalaşuv merasimi başlandı. Qaza neticesinde elâk olğan 11 ukrainalınıñ naaşları yanvarniñ 19-nda saba uçaqnen ketirildi.
Azatlıq Radiosı yayın yapa.
Ukraina Tış işler nazirligi, İranda Ukraina uçağınıñ tüşürilüvi neticesinde elâk olğan ukrainalılar cesetleriniñ identifikatsiyası yekünlendi, dep bildirgen edi.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).
Uçaq 2016 senesi yapıldı. Şirketniñ bildirgenine köre, bir problemi yoq edi ve yanvarniñ 6-nda uçuştan evel tehnik teşkerüvi yapıldı.
Daa evel bir sıra kütleviy haber vastası ABD ve diger memleketlerniñ istihbarat menbalarına esaslanıp, Ukraina halqara ava yolları ava şirketiniñ «Boeing» uçağı İran raketasınen tüşürildi, dep bildirdi, daa soñra bunı Kanada ve Büyük Britaniya liderleri de ayttı. İran akimiyeti 176 insan elâk olğan Ukraina uçağı tüşürilgenine dair versiyanı inkâr etken edi.


text:
Yarımadanı terk etmege ya da bütünley köçip ketmge istegenleri içün Harkov vilâyetinde mahsus telefon çalışmaqta: (067) 579-42-63. Göñülliler telefon bağlarını qabul eteler ve, acet olğanda, olarnı profil idarelerge keçireler.
«İnsanlar Qırımdan alıp çıquvınen oğraşqan şahıslar aqqında soraylar. Ukrainada yaşamaq içün vesiqanı alğan, amma grajdanlıqnı daa elde etmegenler sıñırdan keçip olamaylar, şunıñ içün onı almaq mümkün olğan yerlerini qıdıralar. İş tapmaq imkânları aqqında da meraqlanalar. Köçip kelmege istegen, amma yaşamaq içün ayırı bir regionı seçip almağanlarğa biz akimiyet telefon yollağınıñ nomerini beremiz», – tarif etti «Krasnıy krest» vilâyet teşkilâtınıñ reis muavini Valentina Kostenko.
İçtimaiy qorçalav vilâyet departamentinde köçip kelgenlerini yerleştirmek içün faydalana bilecek yerler aqqında malümat toplaylar ve köçüvden soñ içtimaiy ödevleri ile bağlı olğan suallerge cevap bereler.
«Ebet, uzun müddetke berile bilecek evler yoq. Amma Harkovda vaqtınca yaşamaq içün yataqhane odalarını bermege çare bar. Vilâyette ise şifahane ve turistik bazalarında yerleştirmege azırlar», – dedi departamentiniñ müdir muavini Tatyana Babenko.
Qırımlılarnı Çervonıy Donets qasabasındaki gaz çıqarğan işhaneniñ yataqhanesinde yerleştirmege azırlar. Mında 4 kişilik 3 odanı bere bileler. Daa 12 insannı Lozovaya civarındaki esli başlılarnıñ baqımı boyunca territorial merkezinde qabul etmege imkân bar.
Yerli rayon devlet administratsiyasında tarif ettiler ki, merkezde boş odalar, ortaq aşhane bar, bedava yemekni de temin ete bileler. 20 insannı bir qaç ayğa Peçenejsk suv anbarı kenarında yerleşken «Elat» eglendirici-sağlamlaştıruv kompleksinde qabul etmege azırlar.
Neşirniñ bergen malümatına köre, yarımadadan insanlar tek qorantalarnen degil de, yalıñız da keteler. Qırım studentleri Harkov aliy oquv yurtlarına keçüvnen bağlı olğan suaalerine cevap qıdıralar. Karzina adına Harkov Milliy Universitetiniñ elektron poçtasına endi bir qaç studentten muracaat kelgendir.
Qırımdan 500 qaçaqnı, şu cümlede qorantalarınen beraber kelgen 120 arbiy hızmetçini de qabul etmege azır olğanlarını Nikolayev vilâyet devlet administratsiyasında da bildireler.


text:
Bazar künü, mayıs 17-de, Varşavada qırımtatar halqı sürgünliginiñ 71 yıllığına bağışlanğan Ukraina ile birdemlik «Poloniya marşı» keçirilecektir. Tedbirni Euromaydan Varşava, «Qırım» ve «Otkrıtıy dialog» fondları, em de «Pokoleniye» birligi teşkil eteler.
Tedbir ilânı «Euromaydan Varşava» teşkilâtınıñ Facebook resmiy saifesinde derc etildi, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Teşkilâtçılarnıñ beyanatında aytıla ki, bunıñ kibi yürüş Varşavada bir yıl evelsi de keçirilgen edi.
«Bugün Ukrainadaki vaziyet eyilişmey – Qırım işğal altında, memleketniñ şarqında ise Rusiye istilâsından sebep er kün adamlar elâk ola», – dep aytıla haberde.
«Bizler bu qıyın künde ukrainlerge olarnen beraber olğanımıznı köstermek isteymiz, olarğa yardım etmek ve birdemlik köstermek isteymiz», – dep qayd eteler marşnıñ teşkilâtçıları.
Olarnıñ malümatına köre, tedbir qırımtatar halqı sürgünliginiñ yıllığına bağışlanacaqtır. Varşava marşınıñ iştirakçileri Zamkovaya meydanından Ukraina elçihanesine qadar keçip, çıraqlar, «işğal etilgen Qırımda qalğanlar içün ümüt ışığı» yaqacaqlar.
Tedbirniñ Facebook saiyesinde Ukraina ile birdemlik marşına 350 insan qoşuldı.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanları hatırasına bağışlanğan esas tedbirler Kiyevde mayıs 14-te başlanacaq.
Malüm olğanı kibi, Aqmescitniñ Rusiye şeer memuriyeti Qırımtatar Milliy Meclisine sürgünlik yıllığına bağışlanğan matem mitingini keçirmege resmiy şekilde yasaq etti.
Aynı vaqıtta Meclis işğalci akimiyet tarafından provokatsion mitinglerniñ ötkerilecegini red etmey.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.
Qırım işğalinden evel sürgünlik yıllığında Aqmescitte Bütünqırım matem mitingi keçirile edi, tedbirde onlarnen biñ insan iştirak ete edi.


text:
Moñğoliya astanası Wlanbatırda üş künnen beri ülken naralızıq şarası ötip jatır. Ereuilşiler Ükimet üyine basıp kirip, alañdağı şırşalardı örtegen. N..
Ekibastwzda keminde 17 köp qabattı üy jılusız qalıp otır. Tağı 41 twrğın üyge bilik kün soñına deyin jılu jiberuge uäde bergen. 1 jeltoqsanda keşki b..
Özbekstan prezidenti Şavkat Mirziyaev jeltoqsan ayında Qırğızstanğa baradı,- dep jazdı Ortalıq Aziya jañalqtar qızmeti. Bwl turalı prezident baspa..
Bügin Jetisu oblısı, Taldıqorğan qalasında "Qañtar qırğını" kezinde wstalğandardı türli joldarmen azaptağan policeylerge qatıstı 9 retki sot otırsı öt..
Tirkelmegen dempartiyanıñ jetekşisi, oppoziciyalıq sayasatker Janbolat Mamaydıñ isi Almatı qalasınıñ Bostandıq audandıq sotına jiberildi. Bwl jöninde ..


text:
Tışqı işler boyunca Avropa birligi şurasınıñ mart 16-da Brüsselde ötkerilecek toplaşuvınıñ kün tertibine Rigadaki «Şarqiy işbirlik» sammitine azırlıq meseleleri kirsetildi. Böylece, Avropa birligi aza memleketleriniñ tışqı işler nazirleri Ukraina şarqındaki zıddiyetni ve Ğarpnıñ Rusiye ile munasebetlerini muzakere etecekler.
Avropa diplomatları Rusiyeniñ Qırım işğaliniñ yıllığı ile bağlı beyanatnı qabul etmege planlaştıralar.
Keçken afta Avropa birliginiñ şurası Ukraina mustaqilligi ve topraq bütünligine iddia etmege tırışqan 150 adam ve 37 teşkilâtqa qarşı kirsetilgen cezalarnı yarım yılğa qadar uzattı.
«Şarqiy işbirlik» sammiti Rigada mayıs 21-22 künleri keçirilecek.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Cemilev, Çiygoz, Umerov ve Bogutskaya – Qırımğa suv satuv aqqında (video)
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ fikirince, yarımadağa Şimaliy-Qırım kanalından suv berilüvi işğalden soñ kirsetilgen sanktsiyalarnı bozacaq. Yuqarı Radanıñ «Halq hızmetçisi» deputatı Liza Bogutskaya, işğal etilgen Qırımğa ne paranen, ne de bedava bermege olmay, dep ayta. Halq deputatı Rustem Umerov işğal etilgen Qırımğa suv berüv qanun leyhası kirsetilse edi, o, qarşı rey berir edi, dep ayta. Qırım.Aqiqat, Ukraina halq deputatlarınıñ işğal etilgen Qırımğa suv berilmesinen bağlı fikirlerini topladı.


text:
Qırımnıñ Qurman qasabasında mayısnıñ 18-nde qırımtatar milliy areketiniñ faalleri genotsid qurbanlarını añdı: hatıra taşına çeçek qoyıp, dua oqudılar.
Bu aqta qırımtatar faali Zair Smedlâ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi. Onıñ aytqanına köre, tedbir Rusiye quvetçileriniñ nezareti altında keçti.
«Adet üzre dostlarımıznen toplaşıp, hatıra taşına kettik, çeçek qoydıq, dua oqudıq, imamlarımız «Yasin» oqudı. Elbette, küç qurulışları bar edi. Kimse belgilengen mesafeni bozmajı. Bizim içün sürgünlik yılları elâk olğanlarnı añmaq müimdir», – dep qayd etti Smedlâ.
Dua vaqtında faallerniñ arasında sanitar normalarına köre mesafe, betlerinde maska bar edi. Faqat Smedlâ özü maskasız edi, mayısnıñ 15-nde alğan tenbi vesiqasına esaslandı.
«Çoqusı maskada edi, amma meni betimni saqlamağa aqqım yoq dep tenbilegenleri içün aselet qanunğa riayet ettim, buyruqqa emiyet bermedim. Tenbi vesiqasında «Betni saqlamağa, hususan maska taqmağa ya da şahsiyetniñ belgilenüvine keder etken diger şeylerni qullanmağa yasaq etile», dep yazılğan. Bunı 2002 senesi iyülniñ 25-nde qabul etilgen 114 nomeralı qanun talap ete», – dep tarif etti Zair Smedlâ.
Dua Bağçasarayda da yapıldı, sanitar normalarına riayet etildi.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añıp, aktsiyada iştirak etmege davet ete. Daimiy vekil Anton Korınevıç qırımtatar bayraqlarını asıp, ölgenlerniñ hatırasına çıraq yaqmağa rica etti.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana – «Bir acı. Bir tarih». O, qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan bir sıra aq qorçalayıcı ve media leyhasından ibarettir.
Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ milletlerara munasebetler Devlet komiteti bildirgenine köre, qırımtatar sürgünliginiñ yılına bağışlanğan er yıllıq «Qalbiñde ateş yaq» aktsiyası bu yıl koronavirus pandemiyası sebebinde online yapılacaq. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti, COVID-19 sebebinden bütün sanitar normalarına riayet etip, hatıra abidelerine çeçekler qoyulacaq, dep bildirdi.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Rusiye ukümeti, Qırımnıñ tamır halqınıñ tarih ve mimarcılıq abidelerini mahv etip, ilhaq etilgen yarımadada qırımtatar tarihını mahv etecek ola. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde «Han sarayı» muzey-qoruğınıñ sabıq mudiri Elmira Ablâlimova bildirdi.
«Maña köre, Rusiyede etnosiyaset yoq, anda bütün ğayretler ealiniñ assimilâtsiyasına, tarihiy hatırasınıñ silinmesine doğrultıla. Menim fikrimce, Qırım sakinleriniñ başlarına propaganda lozunglarını qaviy etip qaqıp qoymaq, Qırımnıñ qırımtatar komponentini silip taşlamaq içün Qırımda bu qalıp qullanıla. Olarnıñ Qırımda ömürge keçirgen ideologiyasıda bizler içün yer yoq», – dedi o.
Elmira Ablâlimova, Rusiyeniñ yarımadada «tamır halqınıñ yoq etilmesine doğrultılğan siyasetni» keçirgenini, «onı susturmaq, icret etmege zorlamaq» istegenini ilâve etti.
«Han sarayı» muzey-qoruğınıñ sabıq mudiri Elmira Ablâlimovadan alınğan intervyüni eñ yaqın vaqıtta Qırım.Aqiqat saytında oquñız.
Rusiye ukümeti Bağçasaraydaki Han sarayında «qazağa qarşı ilk nevbetteki işler»ni yapmağa devam ete. Ukraina Medeniyet nazirligi, Qırımnıñ Rusiye ukümeti tarafından Bağçasaray qoruğınıñ territoriyasında işlerniñ yapılması neticesinde Han sarayınıñ baş korpusı içün mahv etilmek telükesi bar.
Bağçasaraydaki Han sarayı muzeyi – qırımtatarlarnıñ tarihı ile alâqalı olğan eñ belli muzey, Qırımnıñ Girey hanlarınıñ yazlıq rezidentiyası yeri. Muzey kompleskiniñ territoriyasında saray, harem binası, han mezarlığı ve cami bulunalar. O, UNESCOnıñ Dünya mirası cedveline kirsetilmege namzettir.


text:
Qırımda, Keriç boğazında Rusiye zapt etken ukrain deñizcilerine yardım etmek içün 265 biñ rubleden (113 bin grivnadan çoq) çoq cıyıldı dep noyabr 30-ında qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl haber etti.
Onıñ aytqanına köre, qırımlılar, aqçalarnı naqıt paranen ve bank kartalarına yollap bere edi.
Facebook saifesinde Celâl, yardım muracaatına bitaraf qalmağanlağa minnetdarlığını bildirdi ve arbiylerge yollanılacaq eşyalar endi cıyılıp zaır turğanını qayd etti.
“Dostlar, ukrain deñizcilerine yardım etmek içün 100 biñ rublege qadar elime berilgen edi ve 14.45 30.11.2018 - 165 463 ruble. Kiwi-kisege 131 ödev keldi. Bilem, kimerleri bir qaç kere aqça yolladı. Er deñizcige ekişer balaban çanta topladıq. Çoq sağ oluñız!”, - yazdı Celâl.
Noyabr 27-sinde salı künü faaller, Keriç boğazına zapt etilgen deñizcilerge yardım etmek içün para toplanmasını ilân etti.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Kreml nezareti altındaki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi, Keriç boğazında tutılğan Ukraina deñizcileri ve Ukraina telükesizlik hızmetiniñ hadimlerini 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar tevqif etti. Keriç hastahanesinde yaqtqan daa üç deñizcini Keriç şeer mahkemesi tevfiq etti. Olar da 2019 senesi yanvar 25-ine qadar apiste bulunacaq. Ukraina askerleri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile.
QMC prokuraturası FSB tutqan ukrain deñizcilerini cenk esiri dep saya.
Noyabrniñ 26-nda Ukraina Yuqarı Radası Keriç boğazında Rusiye arbiyleri tarafından Ukraina gemilerine açılğan ateş sebebinden bir qaç vilâyette cenk vaziyetini ilân etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve AQŞ tenqit eteler. NATO, vaziyetniñ ilerlevüne diqqatnen közetkenilerini ve kerginleşkenine yol bermemek içün tedbirler azırlaycağında işandırdı.


text:
Bunı Qırım.Aqiqat neşirine bergen intervyüsında Graçnıñ özü bildirdi.
«Men sizge bir şey aytayım: böyle qararlarnı qabul etmezden evel – Nazirler şurasını şekillendirmezden evel – Qırım baş naziri vazifesine menim namzetim de muzakere etildi», – dedi Graç. – Men sizge bir şey ayta bilem: maña muracaat ettiler – razı olur edimmi eken? Men, tabiiy ki, tüşündim, qıymet kestim ve aytam: Ebet, bu sürünen bir alanğa oturmaq mümkün degil, lâkin Qırım içün azırım».
Sabıq halq deputatınıñ aytqanına köre, Qırım Yuqarı Radasınıñ deputatlarına Graçnıñ namzetini baş nazir vazifesine muzakere etmege teklif etken soñ, açuv peyda oldı.
«Aman! Bu parlamentte birleşkenlerni körse ediñiz: em men tayin etkenler, em de menim firqamda olğanlar – canavarlar kibi! Maña qarşı neler tek aytılmadı! Men bunı bilem, yazılğan seslerni bile yerleştirerim. Bunıñ sebebi ise menim printsipialligim, namusım ve olarğa qabarcılıqnen oğraşmağa imkân bermeycegim oldı», – dep añlattı Graç.
Malüm olğanı kibi, fevral 27-de Qırım Yuqarı Radası Nazirler şurasınıñ reisi Anatoliy Mogilövni istifağa yollap, onıñ yerine cumhuriyet parlamentiniñ deputatı, «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ lideri Sergey Aksönovnı tayin etti.


text:
Ukraina prezidenti olaraq saylanğan Volodımır Zelenskıynıñ qırımtatar sürgünligi qurbanlarınıñ hatıra kününde bildirgenine köre, o, Ukraina, qırımtatarlarnıñ vatanını işğalden qurtaracaq, dep işana. Bu aqta Zelenskıynıñ matbuat hızmeti Facebookta haber ete.
«Bugün qırımtatar sürgünliginiñ 75 yılı. Bu kün insanlarnı yoq etmek mümkün olsa da, bütün halqnıñ ruhını yoq etmek mümkün olmağanını hatırlata. Qırımtatarlar tarihiy vatanlarına qayttı. Olar bugün de kene repressiyalarnıñ qurbanları oldı – Qırımda Ukrainağa sadıq qalğan insanlar kibi. Er kün yardım, küç, fikirlerimiz olarnen beraberdir. Qırımtatarlarnıñ vatanını işğalden qurtarırmız, dep işanam. Qırımnı qaytaruv yolu ne qadar uzun olsa da, bizler onı qırımlılarnen beraber keçermiz. Bunı beraber yaparmız. Eñ qaranlıq geceniñ bile tañnen bitkenini unutmañız!», – dep aytıla haberde.
Daa evel Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Qırımtatar sürgünligi qurbanlarını añma kününde, mayısnıñ 18-nde, «qırımtatar halqınıñ acısı – bizim umumiy acımızdır», dep bildirdi.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Türkiye qurtarıcıları Qara deñizde batqan gemide elâk olğan daa eki ukrainalınıñ cesedini çıqardı dep bildirdi Twitterde Türkiyede Ukraina elçisi Andrey Sıbiga.
“Qurtarıcılar qıyın ava şaraitinde daa 2 cesedni taptı. Yaqın vaqıtta tanıma tedbiri keçirilecek. O yerde, Samsunda konsul da çalışa”, - denile beyanatta.
Daa evel Türkiye qurtarıcıları Qara deñizde batqan gemide elâk olğan ukrainalınıñ cesedini çıqarğanları haber etildi.
Yanvarniñ 7-nde saba Qara deñizde Türkiyeniñ şimalindeki Samsun şeeriniñ sailinde ava vaziyeti sebebinden Panama bayrağı altında VOLGO BALT 214 yük gemisi battı. Gemi taqımınıñ 13 azasından 11-i Ukraina vatandaşı ve ekisi Azerbaycan vatandaşı edi.
Türkiye kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, taqımnıñ altı azası elâk oldı. Ukrainanıñ Türkiye elçisi Andriy Sıbiğanıñ bildirgenine köre, yedi ukrainalı qurtarıldı, dördü elâk oldı. Ukraina elçisi Qara deñizde batqan gemide qurtarılğan ukrainalı deñizcilerniñ cedvelini derc etti.
Azerbaycan Tış işler nazirligi, bir vatandaşı elâk oldı, ekincisini ise qıdıralar, dep bildirdi.
«Maydan zakordonnıh sprav» cemaat teşkilâtı nezaret şurasınıñ reisi, Black Sea News baş muarriri Andriy Klımenkonıñ bildirgenine köre, yanvarniñ 7-nde Türkiye sailinde batqan gemi 2014-2015 seneleri işğal etilgen Qırımnıñ limanlarına kirgen edi.
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqları ve memleket içinde köçken insanlarnıñ meseleleri nazirligi bildirdi ki, yanvarniñ 7-nde Qara deñizde batqan geminiñ Azov limanından (Rusiye) Samsun limanına (Türkiye) kömür taşıması mümkün edi.


text:
Qırım Cumhuriyetine «Artek» Halqara bala merkeziniñ inkişafına bücetlerara para ayırılması boyunca Qaide tasdıqlanması aqqında Qararnı Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev imzaladı, dep haber ete Qırım akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» saytı.
Tasdıqlanğan Qaidelerge binaen, «Artek» merkeziniñ inkişafına bücetlerara yardım miqdarı Qırım Cumhuriyetiniñ ihtiyaclarına köre belgilene.
«İşbu merkezniñ inkişaf tedbirleri sırasına yañıdan quruv, merkez binasınıñ tamiri, donatma, tehnikanı satın aluv ve tamir etüv, video nezareti, yanğın ve saqçılar sistemalarınıñ yerleştirüvi kire», denile beyanatta.
Qırım işğalinden sebep Ukraina 118 pioner lageri, şu cümleden «Artek» Halqara bala merkezinden marum qaldı. Rusiye akimiyeti onı Rusiye tasil ve ilim Nazirligine boysundırdı.
«Artekniñ» yañı tayin etilgen reberi Aleksey Kasprjak bildirgenine köre, bala merkezi ükümet statusını alması mümkün.


text:
Amirbek AZAM uulu: Latyn aribine ötüü – zaryldyq.
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Latyn aribine qajra ötüü maselesin bizdin cetekçiler oroğo salyp, üstün bekem sementtep salğan kündö da, al asfalt coldu teşken daraqtaj ar qaj cerdi teşip çyğa beret. Qazaqstan 2025-cyly latyn aribine ötüüsü menen töbölsüz türk mamleketteri, Qyrğyzstandy qoşpoğondo, ortoq alfavitti pajdalanyp qalat. Egerde biz Mosqvanyn qyl cügönün kesip, otorçuluq cana totalitardyq doordun çyncyrynan birotolo boşonuunu qaalasaq, latyn aribine ötüü üçün çeçkindüü qadam şilteşibiz zaryl.
Avtor: oshakir
Latyn aribine ötüü Qyrğyzstandy alystatsa, calğyz Rossijadan alystatat. A bizdin cañy eski aripke ötüübüzdü, albette, Qreml qaalabajt. Sebebi, birinçiden, el aralyq sajasyj çöjrödö Rosijanyn sajasyj-ekonomikalyq taasiri coğolup baratqanynyn bir cyşaany qatary qabyl alynat. Ekinçiden, Qazaqstandyn latyn aribine ötüüsü ölkönün türk tildüü mamleketter menen caqyndaşuusuna öbölgö bolot (Prezident Nazarbaev özü latyn aribine ötüü zaryldyğyn qazaq alfavitinin tamyry türk ekenin cana bügün türk tili Evrazijanyn köp bölügündö uluttar aralyq qarym-qatnaştyn tili bolup qalğany menen tüşündürdü.) Bul baryp, çordonunda Rossija turğan Evrazija ekonomikalyq birimdigi (EvrAzES) cana Evrazija Bacy sojuzunun orduna türk mamleketter aralyq ekonomikalyqpy, sajasyjby ujumdardyn negizdelişine caqşy pajdubal bolbospu!
Türk tildüü respublikalardyn carandary Evropanyn Şengen zonasyna kirgen 26 ölkönün buqaralaryndaj öz ara erkin qattaşyp qalsa, andan qalajyq curtqa ğana pajda emespi.
Myndaj boluusun cana eks-sovettik Orto Azijany öz qojnunan çyğaruunu Rossija qaalabajt, qyzyqdar da emes. Any tüşünüü üçün Qazaqstan latyn aribine ötörün şardanalağandan kijin orus massmediasynda çyqqan materialdarğa bir serep saluu cetiştüü. Misaly, Rossijanyn Uluttuq strategija institutunun El aralyq proğrammalar bojunça direktoru Jurij Solozobov Qremldi tüz ele til imperializmi sajasatyn oluttuu cürgüzüügö ündödü.
Ajtmaqçy, Qazaq ökmötü aldyndağy Ilimij eksperttik keñeştin müçölörünün işeniminde, latyn alfavitine ötüü – dajra deñizge qoşulğan syñary 18 million qalqtuu respublikanyn düjnölük sivilizasijağa aralaşuusuna, oşondoj ele ölkö qalqynyn birimdigin bekemdöögö cana bir uñğuluu ce identtüülüktün qalyptanuusuna dañğyr coldoj qyzmat qylat. Aldyñqy köp mazmunduu süjlömdögü birimdikti bekemdöö cana identtüülüktü iştep çyğuu degen tüşünüktördün artynda ülkön sajasyj mazmun catat. Emnege? Qazaq tili cana cazmasy kirillisa ce orus alvafitine negizdelgendikten, orus tilinde bilim alğan, süjlögön, ojlonğon qazaqtar öz ene tilin caqşy bilişpejt. Alar qazaq tilindegi adabijatty oquj alyşpajt. Alardyn oj cügürtüüsü, mentaliteti orus tilindegi adabijat cana maalymat qaracattarynyn taasiri astynda qalyptanğandyqtan, düjnönü köbün ese orustardyn cana Rossijanyn közü menen qarajt (Sovet zamanynda köpçülügübüz düjnödögü oqujalardy Mosqvanyn közü menen qarap, Mosqvanyn öñütünön turup baalap qalbadyq bele).
Manqurttuq qajdan baştalat?
Anan da Qazaqstan menen Rossijanyn çegarasy 13 394,6 qm ekenin, bosoğoloş caşoo qazaq tiline orus tili taasir etçü oluttuu faqtor ekenin cadybyzdan çyğarbasaq. Calpy ajanty Qazaqstandan deerlik beş ese çoñ Qanada menen AQŞnyn ortoq çegarasy 8 891 qm ğana cana alardyn yrasmij tili oqşoş.
Orus tilinin maalymat mejkindigindegi da, taryhyj-geoğrafijalyq da üstömdügünün kesepetinen qazaq tilinin qoldonuu çöjrösü taryp, bügünkü orğuştağan ilimij-tehnikalyq proğress menen caryşa ösüp-önüüsünö kedergi tijüüdö. Bul “qyjamat” Qyrğyzstanğa da keptep qojğondoj münözdüü. Atügül abal Qazaqstandağydan da beter. Prezident ökmöttük cyjyndardyn birin qyrğyz tilinde ötkörüp catqanda, BŞQ törajymy orusça süjlögönü; Coğorqu Keñeştin deputattary aldynda orusça süjlögön ministrler; aqyrqy cyldary baldaryn orus mektepterge bergenderdin köböjgönü; Ömürbek Tekebaev cana başqa sajasatçylardyn sot carajandarynyn orus tilinde cürgüzülgönü; caştardyn ojun ene tilinde emes, orus tilinde oñoj-oltoñ tüşündürgönü cana başqa tolğon toqoj misaldar bizdegi cağdaj Qazaqstandan da osol ekenin bozdop ele ajtyp turbajby!
Türk elderin bölüü qandaj baştalğan?
Sovet ökmötü türk elderin arap cazmasynan latyn ğrafikasyna, andan soñ kirillisağa ötkörüü menen alardyn ortosundağy qarym-qatnaşty, XX asrdyn alğaçqy çejregine çejin öküm sürgön tildik bajlanyşty bölüp-caruunu közdögön. Oşoğo cañy alippege ötkörüü qyldat dajardalğanyn başqyr uluttuq-boştonduq qyjmylynyn başçysy, taryhçy, filosof Ahmet-Zaki Validinin (1890-1970) keçee kijin Öfödö (Ufada) çyqqan kitebi kübölöjt. Köpçülük oqurmandarğa tüşünüktüü bolsun üçün aldağy kitepten (Зakи Baлиди ToraH. BocпoMиHaHия: KHиra 2. — yфa: Бaшkиpckoe издaTeлbcTBo “KиTaп”, 1998) sözübüzgö tieşelüü cerin qystara ketejin:
“Men 1922-cyldyn 22-ijulunda cazğan qatymdy qajra bir cyldan kijin Paricde coluqqan uçurda Mustafa Çoqoevdin qolunan aldym. Al qatqa men oşol kezde Samarqandda bolup catqan oqujalarğa toqtolup, andan syrtqary Mosqvadan alynğan maalymattardy bajandağam. Egerde sovetter Polşa menen soğuşta utsa, anda musulmandarğa qarata madanijat tarmağynda cañy sajasat cürgüzö baştajt…
Mosqvada Çyğyş universiteti ujuşturulup, cetekçiligine Svanidze menen Brojdo qojuldu. Brojdo azyr Stalindin cardamçysy. Azyr sizderge bul adamdy özüñüzdün dosuñuz qatary 1917-cyldyn aprel-ijul ajlarynda Hivağa vali (cetekçi) qylyp cönötüp, qandaj çoñ qata ketirgendigiñiz tüşünüktüü bolot. Dal oşol Brojdo cana professor Polivanov orus tili bojuça caşy ulğajğan azerbejcandyq adis Şahtinskij cana türk Ahmed Şavad menen birge türk elderin biri-birinen bölüp saluu, oşondoj ele ar türdüü latyn cana kirillisa alfavitterin kirgizüü menen bizdi özübüzdün tüpkü tamyrybyzdan acyratuu sajasatyn cürgüzüp catyşat. Nazir Turaqulov cana anyn cubajy Hanifa egerde latyn alfaviti kirgizile turğan bolso, anda al bardyq türk elderi üçün birdej boluşu kerek dep sunuş qyldy. Biroq Brojdo menen Polivanov ar bir el üçün sözdörünün özgöçölügünö caraşa özünçö adabij til tüzülüşü kerek degen sajasat cürgüüzüüdö. Latyn alfavitine ötüü kirillisağa ötüünün tepkiçi ğana bolup qalary şeksiz. Dagestanda osetin cana çerkes tilderin kirillisağa ötkörüü baştaldy. Oşondoj ele altaj tatarlaryn, finderdi, jaquttardy latyn alfavitine ötkörüü cönündö söz cürüüdö. Bul plandyn baaryn Brojdo menen Polivanov tüzgön. “Qoblandy” cana başqa çyğarmalar azyrynça latyn tamğasynda basyluuda, anan, albette, kirillisağa ötöt. Azyr Çyğyş Universitetinde oqutuu üçün Hiva, Buhara, Aşhabad, Qoqon, Taşkentten caştardy çoğultup, Mosqvağa alyp kelişti. Sen Sovet bijliginin madanijat bağytyndağy myna uşul cañy sajasaty tuuraluu maqala cazyp, bul maselege düjnölük qoomçuluqtun köñülün bursañ caqşy bolmoq ele.” (Qarañyz: Petr Qoqajsl, Amirbek Usmanov. Qyrğyzstandyn taryhy kübölördün közü menen. – B.: 2014. 191-192 better)
Basa, 1929-cyly RSFSRdin El ağartuu qomissariaty orus alfavitinen baş tartyp, latyn aribine ötüü tuuraluu atajyn qomissija tüzüp, cañy cazmanyn üç varianty iştelip çyğat. Biroq bul ajağyna çyqqan işti Iosif Stalin 1930-cyly toqtotup qojot. A bügün kirillisany ce orus alfavitin slavjan tektüü 7 mamleket: Belarus, Bolğarija, Makedonija, Rossija özü, Serbija, Uqraina, Çernoğorija cana eks-sovettik Qazaqstan, Qyrğyzstan, oşondoj ele Monğolija qoldonot. Atalğan künqorsuz ölkölördön başqa da orus aribin Ğruzijanyn amirindegi Abhazija, Tbilisinin başqaruusun çanğan Tüştük Osetija cana Moldovanyn bijligin taanyğysy kelbegen Pridnestrovje qoldonot. Beregi üç region teñ Orusijağa açyqtan açyq yqtağanyn caşyrbajt.
Totalitarizmdin möörü
Orus ğrafikasynan ketüünün sajasyj cüjösünö bajlanyştuu bir neçe colu özümdün başymdan ötkön faqtyğa toqtolo ketejin. Coldo cürgöndö canyma taqaj kitep ala cüröm. Uçaqta, ce avtobusta, ce poezdde, ce metrodo baratqanda canaşa oturğan amerikalyqtar menen Batyş evropalyqtar menen baarlaşa qalğanda, qolumdağy kitepke qarap: “Siz orussuzbu?” ce “Siz Rossijadan bolosuzbu?” dep suraşqan uçurlar köp ele boldu. Al emi murdaqy “sosialisttik lagerge” kirgen Çyğyş Evropa carandarynyn “Murdaqy SSSR quramyndağy respublikalardyn birinensiz ğo?” deşet. Qyzyğy, anğlis tilindegi, tağyraaq ajtqanda, latyn aribindegi kitep myndaj suroonu caratpajt. Emnege debejsizbi?
Bügün sebebi düjnö cüzündö 2.6 milliard kişi (bul calpy 7.5 mlrd eldin 36%) latyn aribin qoldonot. Qytaj ieroğlifi, devanacari cazmasy (Indija) cana arap aribin qoldonğon eldin sany bolcolduu birdej ele: 1 milliardğa caqyn kişi (14%). Kirill aribin 300 million (4%) cana dravidian cazmasyn 250 million (3.5%) kişi pajdalanat. (http://www.worldstandards.eu/alphabets/)
Orus alfavitine ö, ñ, ü tamğalaryn qoşup, qyrğyz alfavitin tüzüüdö ketirilgen kemçilikter qyrğyz tilinin avazyna zyjan keltirgenden başqa da köptögön sözdördü tuura emes ajtqanğa, atügül ceerigenge col açqanyn bügün eç kim dele tanbastyr (1940-cyly Orus ğrafikasynyn negizinde tüzülgön qyrğyz alfaviti 1940-cyly qoldonuuğa kirgizilgenden beri keregeleş qazaq, özbek, ujğur tilderinen, andan aryraaqtağy türkmön, azerbajcan, tatar, başqyr cana başqa tilderden qançalyq alystatqany özünçö izildöönü talap qylat). Buğa ilimdin doqtoru Abdykerim Muratovdun “Ruheş” sajtynda caryjalanğan arğumenttüü maqalasy dalil. Köpçülük oqurmandar al maqalany oquğan bolso da, alfavittin tilge tijgizgen kesirine bajlanyştuu A.Muratovdun arğumentterine qajryluu artyq bolbojt dep ojlojm. Alar myna:
“5. 1928-1940-cyldarda çyqqan basma produqsijalaryn tüp nusqada oquj berüügö cetişebiz.
Azyrqy alfavit qamsyzdaj albaj catqan eki türdüü ajtylyştağy tybyştar "Kk – Kk" bolup, "Ққ – Qq" bolup, cazylyp, oqulup “kirpidegi” cumşaq tybyş menen “qarğadağy” qatqalañ tybyşty ajyrmalap qalabyz. Uşundaj ele bötönçölük Гr – Gg cana Ғғ – Ğğ menen da acyratylyp qalat.
"Э-э" tamğalaryn alyp qojsoq da bolo beret, anyn ordun E-e qamsyzdaj alat: Ene, elek, eşik dep caza berebiz, baldardyn başyn adaştyrbaj.
Abdan köp sözdördö kerektelüüçü "Aa" tybyşynan başqa "Ää" degen tamğa menen belgilenüüçü tybyş bar. Oşol tybyştyn tamğasy coq bolğonduqtan, misaly, Qoçqordon çyqqan Moldo Qylyçtyn yrlaryndağy zärde, ğäzäl, äväz, därä, mäzä, däcääl, pänä, şäkirt c.b. köptögön sözdördü tuura emes cazyp, tuura emes oqup kelebiz.”
Oqumuştuu-pedağoğdun beregi ilimij arğumentterine men bir-eki misal qoşo ketejin. Qadamcaj rajonunda Qan ajyly (sovet mezgilinde şaar tibindegi posjoloq) bar. Qan ajyldyn sovet doorunan berki yrasmij atalyşy. Bul çölkömdün eli Qandy içkilik dialektinde Qän dep ajtyşat. Qän degendi uqqan el “aa, bul cerde ken bar eken” dep bilet. Azyrqy atalyşy bojunça qyzyl cajan qandy eske salat. Ce “Manas” eposundağy badana (dene) sözün alaly. Manasçylar aldağy sözdü bädänä dep ajtyşqanynan men qypyndaj da kümön sanabajm. Any azyrqy cazylyşynda badana dep cazsaq ce oqusaq, eldin köbü tüşünbösü qaletsiz. Myndaj misaldar on ce cyjyrma emes, miñdep tabylat. Oşon üçün Ceenbaj Muqambaevdin fundamentalduu emgegi — “Qyrğyz tilinin dialektologijalyq sözdügünö” kirgen 32 miñdej sözdün köbü dialekt delip, daliste catpajby!
Oşon üçün qyrğyz tili özünün tabigyj formasynda önüügüsü cana caş muun ene tilinde tuura süjlöösü üçün biz da cañy alfavitke — latyn aribine ötüübüz cana kirillisadan mümkün boluşunça tez arylyşybyz şart. Sebebi, professor Syrtbaj Musaev ajtqandaj, bul eñ aldy linğvistikalyq zarylçylyq. “Biz qoldonup catqan alfavitte bizdin tilibizdin tabijatyna ylajyq kelbegen tamğalar köp… Ekinçiden, sajasyj masele, taqtap ajtqanda, mümkün boluşunça tegi cat tildin, özgöçö, orus tilinin taasirinen boşonuu” üçün latyn cazmasyna ötüü kerek dep tüşündüröt filoloğ-ilimpoz. (Qarañyz (şilteme orus tilinen qotoruldu): http://m.gezitter.org/culture/59382_s_musaev_dlya_perehoda_na_latinskiy_alfavit_trebuetsya_politicheskaya_volya_/)
Orus ğrafikasyndağy 17 tamğa latyn aribinde bar ekenin eske alğanda, uluu-kiçüülörgö cañy tamğany üjrönüü çoñ qyjynçylyqty caratpajt.
Albette, bizdin erktüü Qyrğyzstandyn oqumuştuulary 1930-cyldary ketirilgen kemçilikti oñdop, qyrğyz tilinin fonetikalyq özgöçölügünö toluq ündöş alfavitti iştep çyğary şeksiz. Anüçün tamğa köböjüp ketti degen arğument coltoo bolboş kerek. Antkeni, men 20 cyldan aşyq caşap catqan Çehijanyn alfaviti 42 tamğadan, çehterdin ağajini slovaqtardyn (Slovakija) alfaviti, diaqritikalyq simvoldordu (tamğalardyn üstündögü qoşumça belgilerdi) qoşo eseptegende 46 tamğadan turat. Bul Evropanyn toltosunda caşağan slovaqtar menen çehterge dialekti qojuñuz, ğovordun özgöçölügün saqtooğo mümkündük bergen. Anyn bir dalili. Bir meretebe Çehijanyn batyşyndağy Domaclise (çehçe — Domažlice) şaarynda Hodsqo muzejine baryp qaldym. Muzejdin Etnoğrafija bölümündögü eksponattardy qarap cürsöm, zaldağy qyzmatker zajyp: «Men sizge bir qyzyqtuu nerse qojup berejin. Tyñşap körüñüzçü”,- dedi. Emne boldu eken dep, dinamikte cañyrğan çeh tilindegi sözdördü 3-4 münöttöj tuncurap uqtum. Al toqtoğondo muzejdin orto caştağy qyzmatkeri: «Siz bizdin Domaclise ğovorundağy sözdördü bajqadyñyzby?” — dep surabaspy. Men ağa andaj deñgeelde çeh tilin bilbegenimdi ajtyp aqtandym. Domaclise ğovorunun saqtalyp qaluusu — XIV qylymda Jan Ğus tarabynan reformalanğan Çeh alfaviti calpy çeh tilinin fonetikalyq özgöçölügünö toluq coop bergenine bajlanyştuu ekeni kümönsüz. Qyrğyz tili da latyn aribine ötüü menen özünün ezelki qasietine qajra kelet dep işenem.
Prağa
Maqalanyn tüp nusqasy: AMиpбek AЗAM yyлy: ЛaTыH apибиHe өTүү – зapылдыk


text:
Iran "Izrail' öziniñ yadrolıq qaru-jaraq bağdarlamasın şığaratının halıqaralıq inspektor aldında moyındauı kerek", - dep mälimdeme jasağan. Bwl turalı france24.com/fr habarlaydı.
Iran SİM-niñ bwnday mälimdeme jasauına Izrail' prem'er-ministri Bin'yamin Netan'yahudiñ Iran astanasında jasırın«atom qoymasınıñ» tabılğanı turalı aytqanı sebep bolğan siyaqtı. 27 qırküyekte BWW Bas Assambleyasınıñ 73-sessiyasında Netan'yahu Irannıñ Tehranda ornalasqan yadrolıq qoymanı jasırıp otırğanına qatıstı habarlağan bolatın. Netan'yahu özi aytqan «qwpiya atom qoymasınıñ» ornalasqan ornı körsetilgen karta men suretterdi de wsındı. Sonımen qatar, ol Izrail'diñ osı aqparattardı Atom eneriyası jönindegi halıqaralıq agent (MAGATE) pen özge elderdiñ arnayı qızmetterine beretinin aytıp, MAGATE inspektorların atalğan aymaqta zertteu jürgizuge şaqırğan bolatın. Onıñ bayandamasında Iran jağınıñ jalpı salmağı 300 tonnağa jetetin kem degende 15 jük konteynerin saqtap otırğanı aytılğan.
Al, Iran SİM basşısı Zarif: «Izrail' — bizdiñ aymaqtağı «nağız yadrolıq arsenalımen» qosa, «qwpiya» jäne «jariyalanbağan» yadrolıq bağdarlamağa ie birden bir rejim. Izrail'ge öziniñ yadrolıq zañsız bağdarlamasın halıqaralıq inspektor aldında moyındaytın kezi keldi», - dep habarladı.
Ayta ketu kerek, Izrail'diñ Irannıñ astırtın yadrolıq qoyması turalı mälimdeme jasağanı bir bwl emes. Bwğan deyin de Netan'yahu Izrail'diñ qolında Irannıñ "betperdesin" aşıp beru üşin jetkilikti 100 mıñ qwpiya qwjat bar ekenin, Tehrannıñ yadrolıq bağdarlamasına qatıstı şındıqtı jasıratının habarlağan edi. Endi, 27 qırküyekte ötken BWW Bas Assamblesınıñ 73-sessiyasında Netan'yahu Irannıñ Irannıñ astırtın qoyması bar ekenin ayta kelip, yadrolıq bağdarlaması dep te atalatın "Ortaq qadam" jan-jaqtı kelisimşartına müşe elderdi osı odaqtan bas tartuğa şaqırdı. Alayda, Irannıñ yadrolıq bağdarlamasına qatısuşı elder Netan'yahudıñ mälimdemesine birden jauap berdi. Olar Irannıñ atalğan kelisimşarttıñ qağidaların qatañ saqtap otırğanın mälimdedi. MAGATE-niñ de däl osınday twjırımdama jasağanınan Izrail'diñ Iranğa qatıstı qanşa däleli bolğanına qaramastan, sözi ötpegenin añğaruğa bolatınday.


text:
Adalet nazirligi Qırımtatar Milliy Meclisini ekstremist faaliyetinden sebep yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Bu aqqında nazirlikniñ saytında aytıla.
«Qırımtatar Milliy Meclisi» cemaat teşkilâtı ekstremist faaliyetinden sebep yasaq etilgen cemaat ve din teşkilâtları sırasına kirsetildi», – dep aytıla haberde
«Qırımtatar Milliy Meclisi» cemaat teşkilâtı ekstremist faaliyetinden sebep yasaq etilgen cemaat ve din teşkilâtları sırasına kirsetildi», – dep aytıla haberde.
Berilgen malümatqa köre, bu qarar aprel 18-de Adalet nazirligi tarafından «Qırım Cumhuriyeti prokurorınıñ cemaat teşkilâtınıñ faaliyetini toqtatmaq qararı esasında» qabul etildi.
Aprel 13-te Kreml tayin etken Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi ki, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyeti yarımadada mahkeme qararı olmadan yasaq etile.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye akimiyetiniñ Meclis faaliyetini yasaq etmek içün yapqan areketlerine narazılıq bildirdi. Birleşken Milletler Teşkilâtı Rusiye Federatsiyasını Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesine yol bermemege çağırdı. Avropa Birligi Meclis faaliyetini yasaq etmek niyetlerinden qasevetlengenini bildirdi.
Cuma künü, aprel 15-te, Qırımda Meclis yasaqlanması mahkemesi olıp keçti, nevbetteki toplaşuvnıñ keçirilmesi aprel 25 kününe belgilendi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rosselhoznadzor Qırımğa ukrain mahsulatını oktâbr 1-ne qadar ketirmege yasaq olğanı aqqında bildirdi.
Bunı Rosselhoznadzornıñ matbuat hızmeti bildire.
«2014 senesi oktâbr 1-ne qadar Ukrainanıñ mahsus organınıñ musaadesi olğan ve «Rosselhoznadzor» nezareti altındaki mahsulatınıñ ketirüvi yasaq etile»,– denile beyanatta.
İşbu qararnı hocalıq subyektlerniñ muracaatı ve aşayt malı qıtlığınıñ ögüni almaq içün qabul etildi.
Mında şunı da qayd ettiler ki, ketirilgen mahsulattan yalıñız Qırım ve Aqyar faydalınmalı.


text:
Ukraina institutı baş müdiriniñ muavini Alim Aliyev Kyivde Qırımlı siyasiy mabüslerge destek içün "Qırım, saba saat 5" adlı halqara leyha başlatılğanını bildirdi.
"Qara quvetlerniñ er kesniñ daa yuqlağan evine kele bilecek, ortalıqnı ast-üst etip baba, oğul ya da aqynı apishanege alıp ketecek zamandır. "Qırım, saba saat 5" - meşur ve nufuzlı insanlarnıñ iştiragi ile vesiqalı performans ve malümat kampaniyasıdır. Leyhanınh maqsadı, siyasiy mabüslerniñ meselesine ve Qırımda vatandaş jurnalistleriniñ taqibine diqqatnı daa ziyade celp etmekter" dedi Aliyev.
Onıñ sözlerine köre, psanıñ dünya premyerası noyabr ayında Kyivde olacaq.
Qırımlı siyasiy mabüslerniñ azat etilüv meselesi tamamınen toqtatılğan. Putin ile vastasız aytışuvlar kerek –Zelenskıy.
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksönov Qırımda «kesen-kes» siyasiy mabüsler yoq, dep bildirdi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba sentâbrniñ 6-nda Ukrainanı ziyaret etken Amerika kongressmenlerine Qırımda keçirilgen yañı tintüv ve tutuvlar aqqında tarif etip, olarnı yarımadada basqılarnı toqtatmaq maqsadınen Kremlge qarşı basqı quvetleştirüvde yardım etmelerine çağırdı.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Qırımğa kirip olamağanında sebep ilk sefer İnsan aqlarını qoruv kününi Vatanından tış qayd etmege mecbur.
Bunı o Facebook saifesinde yazdı.
Aynı vaqıtta o, yarımadada qırımtatar halqına yapılğan basqı ve yasaqlarnı qayd etti.
«Soñki yıllar devamında ilk sefer İnsan aqları kününi Vatanımdan uzaq bir yerde qarşılayım... İlk sefer Qırımnıñ şimdiki akimiyeti İnsan aqları künü munasebetinen kütleviy tedbirler keçirilmesini yasaq etti... İlk sefer İnsan aqları kününde Qırımtatar Milliy Meclis azasını (bu sefer menim muavinim Ahtem Çiygoznı) sorğuğa çekeler...», – dep yazdı Çubarov.
Meclis reisi «qomşularnen barışıq içinde yaşama printsiplerinden keçkenlerni» ceza beklegenini ayta.
«Halqara vaqialar tecribesi köstere ki, qomşularnen barışıq içinde yaşama printsiplerinden keçken bütün insanlarnı ceza bekley. Demek ki, tezden bizler Mahsus halqara mahkemeniñ maznunlar yerinde bizge tanış olğan Qırım betlerini (ilk sefer) körecekmiz...», – dep yaza Çubarov.
Çarşenbe künü, dekabr 10-da, işğal etilgen Qırımda qırımtatar faalleri İnsan aqlarını qoruv künü munasebetinen ananeviy mitingni keçirmege planlaştıra ediler. Lâkin yerli akimiyet bu tedbirlerni yasaq etti. «Prokuratura» vekilleri ise bunıñnen bağlı ihtarnı seslendirdi.
Bu sene mayıs ayında Qırımtatar Milliy Meclisine ilk sefer sürgünlik yıllığı munasebetinen matem miting keçirilmesini yasaq etken ediler.


text:
İşğal etilgen Qırımda taqiqat organları bazar künü Bağçasarayda özüni yaqqan insannıñ meselesini teşkere. Bunı işğal etilgen Qırımdaki Rusiye Taqiqat komitetiniñ baş taqiqat idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Yanvar 8-de kündüz Bağçasaraynıñ 50 yaşında sakini ömür arqadaşınen qavğalaşıp, soy-sop ögünde yanında ketirgen şingenlikni üstüne tökip, özüni yaqtı. Kösterilgen yardımğa baqmadan, erkek alğan yanıqlardan sebep can berdi», – dep aytıla haberde.
Sentâbr 4-de Yaltada alğan yanıqlardan sebep 75 yaşında iş adamı Aleksandr Strekalin vefat etti. O, sentâbr 2-de qorantasına ait «Hottabıç» qavehanesiniñ yıqılmasına narazılıq olaraq özüni ateşke bergen edi.


text:
ABD ilhaq etilgen Qırımğa nisbeten kirsetken sanktsiyalar 33 devletten kelgen iş adamlarınıñ Qırımda çalışmasına keder etmey, dep ayta Kreml nezareti altındaki Qırımnıñ yolbaşçısı Sergey Aksönov.
«ABD eski sanktsiyalarnı uzatıp yañısı kirsetkence, Yalta halqara iqtisadiy forumı aprel ayında 50-60 devletten kelgen 500 temsilcini qabul etmege planlaştıra. Bıltırğa köre bu daa da ziyade, çünki o zaman YHİFda 46 devletten kelgen 200den ziyade musafir iştirak etken edi», – dep qayd ete Aksönov.
Onıñ sözlerine köre, Qırımda saipleri 33 devlet çetel teşkilâtı ve vatandaşı olğan üç biñge yaqın şirket qayd etilgendir.
«Olar arasında Avstriya, Büyük Britaniya, Qıbrıs, Panama, Türkiye ve digerleri bar. İtalyan iş adamalrı işbirlik yapmağa pek avesli. Ondan da ğayrı, çetel yatırımcıları yarımadada bulunğanlarını duydurmadan, bu regionda çalışma fırsatına saipler. Böyle yatırımcılar arasında avropalılar da mevcut. Belli olğan sebeplerden dolayı konkret malümat aqqında aytıp oturmam, ancaq dinamika kösterişli sayıla», – dep qayd ete Qırımnıñ yolbaşçısı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Fevral 16-da Yalta avtovokzalında tapılğan belli olmağan bir aletten sebep vokzal hadimleriniñ bir qısmını tahliye ettiler.
Bunı Qırım İçki işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Vatandaşlarnıñ havfsızlığını temin etmek maqsadı ile territoriyanı politsiya hadimleri sarıp aldı. Teşkerüv neticesinde adamlar içün telüke ola bilecek bir şey tapılmadı. Vaqia boyunca teşkerüv keçirilmekte», – aytıla beyanatta.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Yalta avtovokzalınıñ aşağı platformasında belgisiz bir aletni taptılar, bu sebepten platformanı politsiya ve Fevqulâde işler nazirliginiñ hadimleri sarıp aldılar.
Vokzal hadimi aşağı platformada hucur bir areket etken erkekni kördi. Soñra, adam ketti, madde ise merdiven astında qaldı.
Eski radioğa oşağan aletni tapqan qaravul bunı politsiya ve Fevqulâde işler nazirligine bildirdi. Şimdilik avtovokzalnıñ aşağı platforması sarıp alınğan.


text:
Rusiye mahkemesi, Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi, «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Server Mustafayevniñ apiske alınmasına qarşı istinaf arizasınıñ baqıluvını başqa künge qaldırdı. Oturışuv vaqtında Mustafayev sıcağı ve quru öksürigi bar, dep ayttı.
«Mahkeme meni hastahanege alıp ketsinler degen ve mahkemeden quvğan kününden berli kimse meni hastahanege alıp ketmedi. Meni bir odağa, mahkeme salonındaki kiçik bir köşeçikke çıqarğanlar, Ekim baqmadı, tek feldşer baqtı», – dep bildirdi Mustafayev mahkemede, dep bildire «Qırım birdemligi».
Onıñ aytqanına köre, oturğan kamerasında daa üç-dört kişi hasta.
«Bugün sıcağımnı bilmeyim, amma alıma köre sıcaq pek oynamay, soñki künleri 37 derece sıcaqnı norma olaraq is ettim. Quru öksürem, burnum tıqandı ve gaymori sinusları pek ağıra, alım bu. Terapevtke ariza berdim, aqcigerlerimni baqsın», – dep bildirdi Mustafayev.
Server Mustafayev 2020 senesi martnıñ 25-nde olacaq mahkemede iştirak etip olurmı yoqmı belli olmağanı içün bugünki oturışuv başqa künge avuştırıldı.
«Virus qırğınlığı sebebinden olğan vaziyette ve hususan Dünya sağlıq teşkilâtı derc etken tevsiyelerge köre, bu mahkeme oturışuvınıñ başqa künge avuştırıluvını doğru saya ve müvekkilimniñ diagnozı qoyulsın dep, bütün kerekli tedbirler alınmalı, dep tüşünem», – dep qoştı advokat Lilâ Gemeci.
Martnıñ 23-nde Ukraina Tış işler nazirligi, siyasiy mabüs Ukraina vatandaşı Server Mustafayevniñ Rusiye tarafından kerekli tibbiy tedqiqler ve tedaviylevnen temin etilmegenine qarşı narazılıq bildirdi. Rusiye tarafı buña şimdilik cevap bermedi.
Daa evel «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Mustafayevniñ sağlıq vaziyeti fenalaştı, dep haber etildi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ bildirgenine köre, Mustafayev oña tibbiy yardım kösterilmesi ve koronavirus talili alınmasını rica ete.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Server Mustafayev Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ oturışuvına yüksek sıcaq ve öksüriknen ketirildi. Advokat Aleksey Ladinniñ aytqanına köre, qırımlı esnas başlanmasını yatıp bekledi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ bildirgenine köre, Mustafayev tibbiy yardım kösterilmesi ve koronavirus taliliniñ yapılması aqqında rica ete.
Amnesty International halqara aq qorçalayıcı teşkilâtı, Rusiyeniñ Cenübiy arbiy okrugınıñ arbiy prokurorı Sergey Kolomiyetske mektüp yazıp, Server Mustafayevge tibbiy yardım kösterilüvi, bütün qabaatlavlarnıñ lâğu etilüvi ve onıñ azat etilüvi aqqında rica etmege çağırdı.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye işğal etken Qırımda keçken afta «doğğan ekizlerniñ rekord sayısı» qayd etildi, dep bildire Qırım Adliye nazirliginiñ matbuat hızmeti.
«8 ekiz qayd etildi: 2-şer – Aqmescit ve Sudaqta, birer – Saq şeerinde, Aqşeyh, Curçı ve Krasnoperekopsk rayonlarında. Bu sayı rekord ola, çünki Qırımda bir afta içinde eñ çoq 4 ekiz dünyağa kelgen edi», – dep aytıla haberde.
Adliye nazirliginiñ malümatına köre, «yañı doğğanlarnıñ umumiy sayısı da yüksek» – eki afta içinde olarnıñ sayısı 500-ge yaqınlaştı.
Eñ çoq Aqmescit ve Aqmescit rayonında – 126, Kezlevde – 23, Keriç ve Bağçasarayda – 19-ar, Saq, Qarasuvbazar rayonı ve Yaltada – 18-er, Canköyde – 16 bala doğdı.
Qırımlılar balalarına siyrek rastkelgen adlarnı qoya: Anfisa, Alevtina, Emilâ, Asel, Yan, Gülsum, Filipp, Miloslava, Arianna, Vesta, Asene, Emran, Vilena, Karolina, Hariton, Şandro ve Agnessa.
Bundan ğayrı, bir afta içinde 139 çift evlendi. Aqmescit ve Aqmescit rayonında 57, Yaltada 17 ve Keriçte 12 qoranta quruldı. Kelinler 29-32 yaşlarında, kiyevler 32-36 yaşlarında edi, – dep bildirdi Qırımdaki Rusiye adliye nazirligi.


text:
Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsleri, ağa-qardaş Teymur ve Üzeir Abdullayevler ekisi de ŞİZO-da buluna. Bunı anaları Dilâra Abdullayeva Facebook saifesinde haber etti.
Üzerniñ izolâtorda 10 kün, Teymurnıñ ise bir yıl tutulğanını qayd etti. Onıñ malümatına köre, Üzeir bu ceza çekme müessisesinde bulunğan umumiy müddette ceza izolâtorına onuncı kere yerleştirilgen.
Onıñ bildirgenine köre, oğlu Teymur oña telefon açqan ve ceza izolâtorında daa 15 kün, yani mayısnıñ 7-nece tutulacağını aytqan ve ağası Üzeirni onıñ adından doğğan kününen hayırlmağa rica etken, çünki olarnıñ arasında bağ yoq eken.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ bildirgeni kibi, şu künü Teymur Ayudullayev apayı Alimege telefon açqanda, ŞİZO-daki baquv şaraiti aqqında aytıp bergen. Qızdıruv qapatılğanı içün suvuq olğan ve oraza tutmaqnen bağlı bazı qıyınlılar bar.
«Aş cedvel boyunca berile, onı qaldırıp soñra aşamaq mümkün degil. Keyfiyeti de yaramay. Yatqan yeri sabadan-aqşamğace divarğa dayanıdırılıp tutula, bütün bu vaqıtnı ayaqta keçire», – dep aytıp berdi Alime Abdullayeva.
Martnıñ 16-nda Ukraina Baş prokurorınıñ ofisi, Abdullayevniñ ceza izolâtorında tutulması sebebinden istilâcı memlekette akimiyet organlarınıñ vekilleri tarafından qanun ve cenk ananelerini bozuv boyunca (Ukraina Ceza kodeksiniñ 438-inci maddesiniñ 1-inci qısmı) cinaiy tahqiqat başlattı. Teymur Abdullayevniñ anası Dilâra Abdullayeva bildirgenine köre, gipertonik kriz qayd etile, ceza izolâtorında oña yatmağa aytqanlar.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Rusiye koloniyasında tutulğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ «aqlarını ğayrıdan tiklenmesini temin etmege» talap etti.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu davanıñ mabüslerine 2019 senesi iyün ayında üküm çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi bu davanıñ bütün mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar milliy Meclisi yolbaşçısı Refat Çubarovnıñ teşebbüsi ile teşkil etilgen «Çiygoz cedveli» boyunca iş, qırımtatarlar sürgün etilmesiniñ 72 yıllığına, mayıs 18 yekünlenecek. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Meclis azası Eskender Bariyev bildirdi.
Onıñ sözlerine binaen, cedvelge tek «26 fevralniñ işi boyunca» «repressiyalarnıñ icracıları» degil de, Qırımda ukrain vatandaşlarına qarşı qanunsız areketlerini yapqan bütün adamlar kirecek.
«Çiygoz ve onıñ işi Ukraina topraq bütünligi küreşinde bir timsal olğan. Faqat cedvelniñ özü Qırım akimiyeti tarafından yapılğan bütün aq qoruma bozuvlarını qaplap almaq kerek. Bu repressiyalarğa oğrağan bütün qırımlılarnıñ umumiy cedvelidir», - dep ayttı o.
Meclisniñ ümütlerine köre, avropa ve amerika akimiyetlerine bu cedvelniñ teslim etilüvi Halqara qırımtatarlar kongresi ve ukrain diplomatik hızmetleri tarafından kerçekleştirilecek.
«Bugünki künde qırımlılarğa nisbetten qanunsız areketlerni ömürge keçirgen insanlarğa qarşı şahsiy sanktsiyalarnı kirsetmege mümkün. Bu ilk - evelâ bizim faalligimiznen bağlı. «Çiygoz cedveline» biz tek Qırım işğal etici akimiyetini degil de, repressiyalarğa alâqası olğan Kreml vekilleri, qırımtatarlar ve ukrain faallerine qarşı yalan sözlerini aytqan adamlarnı da kirsetecekmiz», - haber etti Bariyev.
«Çiygoz cedveli» mart 9 künü qırımtatar milliy Meclisiniñ yolbaşçısı Refat Çubarovnıñ teşebbüsi ile peyda oldı.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. Aqmescit SİZOsında yatqan Ahtem Çiygoz da bu iş ile qabaatlana. Mahkümler qabaatını tanımayıp, iş siyasiy sebeplerden açılğanını tüşüneler.
Fevral 15-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Rusiyede «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezi «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri, apiste yatqan – Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenci siyasiy mabus olaraq tanıdı.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Urdunda fevral 26 künü Amman şeeriniñ merkeziy meydanında faaliyetçiler Viktoriya Brıçkova – Abu Kadum şaireniñ şiirini oqudılar.Bu şiirni «Qırımnıñ Rus işğaline qarşı küreş Kününe» bağışladılar. Bunı «Global Ukraine halqlar diplamatiya ağı» cemaat teşkilâtı Facebookta haber etti.
Bildirüvde: «Ammanda «Urdunda ukrain evi» Ukrain Medeniy Merkeziniñ faaliyetçisi, şaire Viktoriya Brıçkova – Abu Kadumnıñ, 2014 senesi fevral 26 adiselerine bağışlanılğan şiiri oquldı», – dep aytıla.
Fevral 26 künü Ukrainada «Qırımnıñ Rus işğaline qarşı küreş Künü» qayd etile, bütün Ukrainada Qırımğa destek bildirmek içün aktsiyalar keçirilecek. Bu künü Qırım Yuqarı Şurası binası qarşısında Ukrainanıñ topraq bütünligine destek olaraq miting keçirilgen edi. O vaqıt mitin iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, şu cümleden «Russkoye yedinstvo» virqasınıñ vekilleri çıqqan edi.
Bundan evel Qırım ile birdemlik bildirmek içün aktsiya Frenkistanda ötkerildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.