text:
Title News
Zöläyxa Qidaşeva: «Başqortostanda tatarlar mäsäläsendä eşlär al da ğöl bulsa, Xösäyenov ta problema kütärmäs ide, kütärsä dä, anıñ süzläre kürşelärneñ citäkçe dairäsendä mondıy reaksiä uyatmas ide. Awızıñ çalış bulsa, közgegä üpkälämä, digän äytemne iskä töşerergä genä qaladır başqort duslarğa. » /Tatarstan yäşläre /
ApryMeHTы и ФakTы gäziteneñ «İkençe Çeçnya kemgä kiräk?» digän yazma bastıruı xaqında xäbär itkän idek. Anda başqort belän tatar arasın bozırğa teläwçelär barlığı, alarnıñ Başqortostanda Prezident bulırğa telägän säyäsi köçlär belän bäyle bulu mömkinlege xaqında farazlar äytelde. Ber Qazan jurnalistı şuşı yazmağa cawap birde. Ul Intertat.ru internet gäzitendä dönya kürde. Avtor yazmanıñ kereş öleşendä bolay di:
Mondıy ruxtağı mäqälälärgä gädättä iğtibar itmilär, ul şul xätle epotajlı häm nigezsez itep yazılğan. Läkin bu yulı süz Rusiä Prezidentınıñ tatar cämäğätçelege belän 30 avgustta bulğan oçraşuı turında bara. Uquçılarnıñ xaqlıqnı häm barı tik xaqlıqnı ğına belü xoquqı bar. Rusiä tarixında berençe tapqır Rusiä citäkçese, knäz, patşa, general' sekretarlardan başlap bügenge Prezidentlarğa qädär, san belän ikençe urında torğan millät wäkilläre belän oçraşqanı yuq ide. Häm bu küreşü Tatarstan häm Başqortostan Prezidentları, Rusiä xöqümäte wäkilläre, Prezident administratsiäse äğzäläre qatnaşlığında bik konstruktiv häm düstänä ruxta ütte. Rusiäneñ çäçäk atuı häm andağı xalıqlarnıñ tulıxoquqlığı — töp tema buldı. Şul fikerne oçraşuda qatnaşqan härkem yaqlap çıqtı. Bu, küräseñ, böten keşegä dä oşamağan.»
Bu yazmağa cawap Başqortostan yağınnan kilde. Respublikanıñ Başinform agentlığı älege mäqäläneñ avtorın, anda äytelgän qayber fikerlärne döres bulmawda ğäyeplärgä tırışa. Bu räsmi mäğlümät çarasınıñ xäbärçese Midxät Biktaşev Nurmöxämmät Xösäyenovnıñ Prezident Vladimir Putin aldında çığış yasawın polittexnologlarnıñ provokatsiäse, dip atıy. Häm Başqortostanda tatarlar öçen niqädär eş eşlängänen sanap kitä. Tatar telendä belem birä torğan fälän-fälän mäktäp bar, küpme tatar tele uqıtuçısı äzerlänä, mäğlümät çaralarınıñ sanı, radio häm TVda tatarçağa niçä säğät birelä häm başqa şundıy sannar kiterelä:
Başqortostanda 16 teldä alıp barılğan milli belem birü -- Rusiädä unikal' äyber häm ğämäldä böten keşegä mäğlüm. Bu ğadi genä birelmi. Süz uñayınnan, Başqortostanda bulğan kebek tatar teatrların, Tatarstannan çittä başqa ber cirdä dä taba almassız. Rusiä subyektlarınıñ bik azı ğına şundıy näticälär kürsätä ala häm Tatarstan da, anda yäşäwçe xalıqlarğa qarata şundıy uq mönäsäbättä tora, dip ışanası kilä, dip yazdı Başinform agentlığı.
Tatarstan yağınnan da bu mäqälälärgä qarata cawap yañğıradı. Watanım Tatarstan gäziteneñ comğa çığarılışında Tatar-inform agentlığı taratqan xäbär dönya kürde. Bu agentlıqnıñ Ufadağı xäbärçese bu xälgä «döreslekne äytergä cör’ät itkän delegatlarga qarşı Başqortostannıñ räsmi citäkçelege süzennän uzmağan kündäm delegatlar (yäğni, xäzerge zaman Şah Ğaliläre) törle gäyepläwlär taşlıy başladı», - digän bäyä birä. Başqa Tatarstan mäğlümät çaraları Başqortostan yağına tuplar atmadı. Ä kire yaqtan gäyepläwlär kilä tordı. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite bu xaqta Başqortostan gäzitlärendä dönya kürgän barlıq çığışlarnı terkäp, üz bitlärendä qabat bastırıp çığardı.
Şul arada Mäskäwneñ ПapлaMeHTckaя raзeTa da bäxäskä quşılıp kitte. Viktor Sirık digän avtor Bäläbäygä barıp qaytuın söyli, tatar gimnaziäse citäkçese Nurmöxämmät Xösäyenov, Belebey başlığı Rif Ğäzizov belän oçraşuı turında yaza. Mäqälä obyektivlıqtan yıraq tora. Gazeta xäbärçese Nurmöxämmätneñ qulın qısqanda min ixlas tugel idem dip añlatuı, Bäläbäy başlığı Rif Ğäzizovnıñ Xösäyenov turında tübänsetep äytelgän süzlären kiterä, Başqortostan xökümätläreneñ nindi däräcädä tatar mänfäğätlären qayğırtularında ışandırırğa tırışa. Başinform agentlığı bu mäqälägä küzätü yasağan, ä Tatarstanda çığuçı ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite anı bastırıp çığardı.
Ä moña qädär Tatarstan yäşläre gäziteneñ şimbä sanında «Başqortostanda nilär bulıp yata?» digän säxifädä ike yazma dönya kürde. Berse -- V.Putinnıñ tatar cämäğätçelege belän oçraşuında Nurmöxämmät Xösäyenovnıñ söylägän notığınıñ stenogramması. İkençese -- Zöläyxa Qidaşevanıñ mäqäläse. «Közgegä üpkälämä» digän yazmasında ul kilep tuğan xälgä analiz yasıy. Nurmöxämmät Xösäyenovnıñ Qazanğa kilep çığış yasarğa xoquqlı buluın añlata. Şaqtıy külämle yazma şundıy süzlär belän tämamlana:
Başqortostanda tatarlar mäsäläsendä eşlär al da ğöl bulsa, Xösäyenov ta problema kütärmäs ide, kütärsä dä, anıñ süzläre kürşelärneñ citäkçe dairäsendä mondıy reaksiä uyatmas ide. Awızıñ çalış bulsa, közgegä üpkälämä, digän äytemne iskä töşerergä genä qaladır başqort duslarğa.
Şulay itep, Başqortostan mäğlümät çaralarınıñ kübesennän tuplar atılsa da, Tatarstanda alarğa cawap birüçelär siräk. Bälkem, küpmeder waqıt üzğaç bu xäl üzgärer. Tatarstan yäşläre bu tema belän daimi räweştä qızıqsınıp tora, bu gäzit häm Tatarstannıñ qayber räsmi matbağaları da awızğa su qabıp utırmas, dip ışanası kilä.
Xalıq sanın aluğa sanawlı könnär genä qalıp bara. III Bötendönya tatar kongressınıñ şiğäre itep saylap alınğan «Bülenmäs, berdäm tatar milläte bez», digän süzlär gäzit bitlärendä qabat kürenä başladı. Watanım Tatarstan gäziteneñ comğa sanında şuşı şiğär, kompaniäneñ bilge räseme häm Ğomär Sattar-Mulilleneñ tatar buluğa bağışlanğan şiğıre dönya kürde.
Mädäni Comğa gäzitendä ğomüm milli temalar tikşerelä. Mäsälän, anda yazuçı Waxit Yunısnıñ «millätneñ yaraqlaşu ğädäte yäki tatar konformizmı», digän yazması basılıp çıqtı. Avtor tarix yulında millät kiçergän barlıq qayğı-xäsrätlärdä tatar konformizmı ğäyeple, dip sanıy. Şunda uq basılğan yazuçı Räzil Wälievneñ tanılğan süz ostası, cırçı häm kompozitor Almaz Xämzin belän äñgämäsendä dä millät teması kütärelä. Räzil Wäliev «kiläçäktä tatarnı milli ideya tiräsendä tuplap bulır diseñme?», digän soraw birä. Almaz Xämzin mondıy cawap qaytara:
Milli ideya digän töşençä bezneñ hämmäbezneñ dä qıblasına äwerelergä tieş. ...Bilgele, ägär ul ideyanı şärexläp här tatarğa östäl yäki ğämäl qitabı maqsatında taratsañ, tağın bezne Rusiäneñ berdämlegenä balta çabuçılar, dip ğäyeplärlär ide. Minemçä, bez xaqlı, dip Mäskäwgä yaw çabıp bulmıy. Bu aqıllılıq tügel. ...Bezgä sabır ğına yäki ücäträk ğämällär belän üz könebezne, tormışıbıznı, kiläçägebezne oyıştırırğa kiräk. Monıñ öçen milli kadrlar häm ziräk, üz xalqın yaratuçı citäkçelär kiräk. Menä tora bara, Almaz Xämzin äytkän ide diärsez.
Avtor şulay uq, cır sänğäte, estrada turında da fikerlären äytä. Şul uq temanı şul uq gäzittä Älmira Äxmädullina däwam itä. «Moqıtlar sänğäte yäki gäriplängän zäwıqnı kem imlär?» digän yazmasında ul tatarnıñ milli muzıka sänğäte ber urında taptana, dip äytä.
Bu häm başqa temalar niçek däwam iteler, kiläse atna matbuğatı kürsäter.
Bikä Timerova


c: text/html

text:
Polimetilmetakrilat
Polimetilmetakrilat — tössez, ütä kürenmäle häm yaqtılıqqa çıdamlı qatı matdä. Ul bärelgändä ualmıy, kislota häm selte eremälärenä bireşmi. Ütä kürenmäle buluı arqasında polimernı organik pıyala dip yörtälär. Anı buyarğa da mömkin.
Ğädättäge silikat pıyaladan ayırmalı bularaq, organik pıyalanı mexanik ısullar belän telägänçä eşkärtergä, yabıştırırğa mömkin.
Polimetilmetakrilat oçqıç, köymä, avtomobil täräzälärenä quyu, yaqtılıq texnikası kiräk-yaraqları eşläw, linzalar, zuraytıp kürsätüçe pıyalalar yasaw öçen häm lazer texnikası materialı bularaq h. b. faydalanıla.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aydar Ğalimovnıñ yaña albomı çıqtı
23 avgustta, säwdä-sänäğät palatasında tanılğan cırçı Aydar Ğalimovnıñ “Yäşärgä ikän, yäşärgä” yaña muzıkal' al'bomın täqdir itü buldı. Anda Aydarnıñ ör-yaña cırları tuplanğan. Muzıka, estrada yañalıqları belän qızıqsınuçılar alarnıñ qayberlären soñğı konsertlarda, bälkem, işetkännärder dä. “Bars-media” firmasında yazdırılğan bu al'bom aldağıları kebek ük kiştälärdä yatmas, tiz taralır, dilär. Täqdir itüdä Aydar plannarı belän urtaqlaştı, jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birde. Kiçen “Tatarstan” restoranında Aydar Ğalimov üzençälekle konsert oyıştıra ikän. Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, anda xälle keşelär cıyılaçaq. Çönki çäyläü-mäyläü-köyläwdä qatnaşır öçen 1000 sum çığarıp salırğa kiräk ikän. Kem äytmeşli, sänğät qorbannar täläp itä...
Qazannan xäbärlärlär belän “Azatlıq” radiosı öçen Damir Ğismetdin


text:
Noyäbr saylawlarında Bushnıñ John Kerry belän köräşü ixtimalı arta bara
Amerika Quşma Ştatlarında köz könne bulaçaq prezident saylawlarına demokratlar partiäsennän kemneñ çığaçağın bilgelägän primar saylawlar däwam itä, xörmätle tıñlawçılar. Sişämbedä alar beryulı 7 ştatta uzdı. Demokratlar arasındağı şuşı tawış birüneñ näticäläre, başta bik ük ömetle sanalmağan senator John Kerryneñ 5 ştatta ciñep çığuın kürsätte. Şulay itep ul demokratlardan töp däğwaçı bulıp qala.
Audio, John Kerry
"Xaqiqät şul ki, Quşma Ştatlarnıñ qorallı köçlären çamasız arttırıp, tuplağan qüwätebezne kierenkelätep, berektäşlärebezne bizderep häm ilneñ zamança tarixında tupas, dorfa, añsız tışqı säyäsät alıp barıp George Bush Amerikanı köçsezlätte genä" di demokratlardan kiläse prezident bulu däğwasın beldergän John Kerry. Noyäbr saylawlarında kemneñ demokrat nämzät buluı öçen köräş başlanğanda senator Kerry ber dä ömetlelärdän sanalmıy ide, läkin ul başta Iowa sınawında, ä soñraq New Hampshiredä uzğan primar saylawlarda kötmägändä uñışqa ireşte, häm xäzer moña tağın 5 ştatta ciñep çığu östälde. Fiker beleşülär nigezendä favorit sanalğan Howard Dean yänä uñışsızlıq kiçerde, ul ber genä ştatta da küpçelek yawlıy almadı, şuña da qaramastan ul köräşne azaqqa qädär alıp baraçağın belderä. Yarışnı şulay uq tağın ike nämzät - senator John Edwards, ul bu yulı üzeneñ tuğan ştatı Könyaq Carolinada ciñde, häm elekke general Wesley Clark däwam itä. Zamanında NATO qorallı köçläre başlığı bulıp torğan Clark berençelekne Oklahoma ştatında qazandı. Anda ul Edwards belän yaqınça ber çama yaqlandı dip xäbär itelä. Ä menä senator Lieberman öçen sişämbe saylawları küñelsez tämamlandı, ul berqayda da uñışqa ireşä almadı häm yarıştan töşep qaluın iğlan itte. Şulay itep demokratlar John Kerry tiräsendä tuplanırğa buldı kebek, Waşingtondağı CATO institutında eşläwçe amerikan belgeçe Patrick Basham süzlärenä qarağanda, Kerrynıñ Bushnı ciñä alu mömkinlekläre zurraq sanala.
Audio, Patrick Basham
"Demokratlarnıñ Kerryne yaqlawğa awışuı anıñ saylanu ixtimalınıñ zurraq buluında" di Basham, häm bolay dip däwam itä:
Audio, Patrick Basham
"Kerry demokrat nämzätlärneñ ber-berse arasında ällä ni zur säyäsi ayırmalıqlar bulmawınnan fayda kürä, bu bigräk tä suğış mäs''äläse ähämiateneñ kimüe sürätendä yaxşı kürenä" di amerikan belgeçe Patrick Basham. Kerry zamanında Vietnam suğışında qatnaşqan keşe, soñğı 19 yılın ul senat äğzası bularaq ütkärde. Bu könnärdä bäyän itelgän fiker beleşü näticälärenä qarağanda, 53 protsent yaqlaw belän John Kerry prezident Bushtan alda bara, Aq yortnıñ xäzerge xucasın barı 46 protsent qına xuplıy. Şuşı atna azağında demokratlarnıñ primar saylawları Michigan, Washington häm Maine ştatlarında uzaçaq, şunnan soñ inde alar Quşma Ştatlarnıñ California, New York, Florida, Texas tösle zur ştatlarında ütä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tähranda İran prezidentı Möxämmät Xatami belän Äfğänstan prezidentı Xämit Karzai oçraştı
AUDİO: Bez Äfğänstannıñ iminlegen üz iminlegebez kebek küräbez. Häm bez üzebezneñ totrıqlılıqnı häm tärräqiätne Äfğänstannıñ tärräqiätendä küräbez. Alla yardäme belän Äfğänstan tözekländerü, totrıqlılıq häm iminlek yulına bastı. Häm bügen daimi xökümät oyıştırılu belän, inşalla, tärräqiät tağın da tizläner.
Xäzergä ike ile arasında tağın 4 çik qapqası eşli. Ämma tamojnya xezmäte barı Doqaranda ğına bara. Xatamidan tış Qarzay İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Ayatulla Ali Xamenei belän dä oçraşa häm irtägä Äfğänstanğa qayta.


text:
300 Qazan militsionerı Çeçnyadan qayttı
Läkin xäzergä militsionerlarğa ciñel sularğa irtäräk äle. Suğışqa komandirovkalar däwam itäçäk. Yaqın arada Qazan garnizonınnan Çeçnyanıñ Şelkovskoy rayonına 100 militsioner cibäreläçäk. Bu yulı şomlı komandirovqa yartı yılğa suzılaçaq.
Näq menä şul yartı yıl uñayınnan Rusiäyneñ başqa töbäklärennän Çeçnyağa cibärelgän militsiä xezmätkärläre zur rizasızlıq belderä başladılar. Üzäk gazetalar xäbär itkänçä, aralarında xätta «Rusiä kaharmanı» isemen yörtüçelär dä bar ikän. Çeçnyadağı suğışta qatnaşuçılarğa aqça tüläw, qayber taşlamalar bulsa da, moral' yaqtan alar da nıq arıylar. Ğailälärennän ayırılıp toru, härkönne stress kiçerü, küräseñ, ciñel genä uzmıydır. Xäyer, älege suğıştan tuyu xärbilär arasında ğına tügel, ğadi keşelärdä dä şaqtıy sizelä. Qayber säyäsätçelär dä bu mäğnäsez suğışnı tänqitläp çığalar, anı tuqtatunı taläp itälär. Çönki Kavkazdağı konfliktnıñ oçı-qırıyı kürenmi. Dimäk, moral' yaqtan da, matdi yaqtan da suğış Rusiä xalqına bik qimmätkä töşä.


text:
Pendeniñ ğumırı qamşı sabınday` qısqa desek, onı şır etip dünïe esigin aşqannan, yağnï özi jılap dünïege kelip, keterinde ürim-butağın eñiretip ketetin mezgil arasın negizgi baspaldaqqa bölwge boladı eken. Al eger baspaldaq bağasın şığarıp otırsaq, pende bet-perdesi belgilenip, ğumır qunı belgili boladı. İsterge qara joqtıqtan demekşi, öz öre, tanım-tüy`sigimiz boy`ınşa, bul baspaldaq bağanı bılay`şa bağamdap bağasın berey`ik. Jarıq dünïeni «perzentxanada» köredi. Süy`inşisi bar, sülgisi bar, köldeneñdegen «keserova» bar – 150 dollar berip, aq xalattı abzal jandar alaqanınan öz säbïiñdi äzer degende alasıñ. Budan key`ingi beldi baspaldaq – beske tolıp, «sündetke» otırğızw bel-belesi.
Buğan kemi 200 kök qağaz qunı ketedi. Bunıñ arasında «balabaqşa» attı bağban bar. Buğan bereriñ turğan meken-jay`ıñ, mekeme mäziretimen belgilenedi. Al, alaqay`lap «mektepke» barğanda biraz mıqşıñday`sıñ. Buğan ketetin şığın är otbasınıñ öz quzırında. «Mektep» bitip, el-jurttan qalmay` balañdı joğarı oqw ornına oqıtqanda, oy`hoy` jon teriñ sıpırıladı. Onıñ qunı kim-kimge de belgili. Tört-bes jılğı «ïnstïtwt» attı beles bitip, balañdı ğumırınıñ quzırlı mezgili ötetin ötkel «mekeme» attı mekemege tumsıq tiregende oy`hoy` alaqay`lap börkiñdi aspanğa atasıñ. Öy`tkeni, balaña dep şığındanwıñnıñ bas-ayağı osımen bitedi.
Ïtşilep ömir öte beredi. Ğumırıñnıñ quzırlısı «mekemede» ötip, din amandığıña täwbe etip, kelesi baspaldaq – «Qarttar üy`ine» jïğan-tergeniñdi ötkizip tınış tabasıñ. Degenmen barıñdı «Qarttar üy`ine» qattatıp qapı qalmağanıñ maqul. Öy`tkeni, dünïege kelgen ekensiñ, alda «ölim» attı özekti baspaldaq tur. Yağnï, «zïrat» attı mäñgilik ornıñnıñ qun-bağasın aldın-ala ötkizip qoy`ğanıñ jön. Munımen ay`tarımız – pendeniñ ğumır bağası biz bağamdağan bağanıñ o jaq, bu jağı bolıp keledi de, ömir baspaldağı «perzentxanadan» bastalıp, «balabaqşa», «sünnet», «mektep», «ïnstïtwt», «mekeme», «qarttar üy`i» bolıp, soñğısı «zïratpen» ayaqtaladı.
Day`ındağan Täşen ESİMSEY`İTULI. Mïbulaq awılı.


text:
Azatlıq tıñlawçısı milli xoquqlarnı Yevropa mäxqämäsendä yaqlarğa çaqıra
Azatlıq tıñlawçısı milli xoquqlarnı Yevropa mäxqämäsendä yaqlarğa çaqıra
Min Strassburgtağı Yevropa mäxqämäsenä ğariza birdem. Üzemneñ xezmät xaqın alu xoquqım turındağı ğarizanı qabul ittelär. Tizdän Strassburgta bu mäsälä qaralaçaq. Tatarlarnıñ milli xoquqların da näq şuşı yul belän yaqlarğa kiräk. Başqortostanda yäşäüçe tatarlar üzläreneñ ğozerlären xalıqara mäxqämä aşa tikşertä alalar.
Radiobız tıñlawçısı Säğdülla Şäyxulla qızıqlı fiker äytä. Rayon, şähär, respublika, Rusiä mäxqämäsenä ğariza tapşıru öçen mäğlüm äzerlek häm ixtıar köçe kiräk. Şulay da qıyırsıtalar ikän, uzeñne üzeñ yaqlau çaraları barlığın onıtırğa yaramıy. Änä, Qazanda yäşäüçe Sergey Xapugin üzeneñ ulın tatar telenä artıq küp öyrätälär, dip rayon mäxqämäsenä birde. Annarı bu eş respublika sudında qaraldı. İnde xäzer tatar telen xökem itü öçen ul Rusiäneñ konstitutsion mäxqämäsenä barıp citte. Berkem dä moña gäcäplänmi.


text:
19 martta Tatar ictimaği üzägendä millät yazmışına bağışlanğan cıyılış uzaçaq
Respublikadağı milli tormış turında tağın ber xäbär. 19 martta mari xalqınıñ tanılğan şağire Rai Mardannıñ kitabın täqdir itü bulaçaq. Çarada Mari El respublikasınnan kilgän sänğät ostaları qatnaşır dip kötelä. Täqdir itü kiçäsennän soñ ütäçäk cır, biü kiçäsendä isä Qazanda yäşäwçe marilarnıñ milli-mädäni moxtariäte wäkilläre häm Yoşkar-Ola, Mari El respublikasınıñ İdel rayonınnan kilgän qunaqlar da bulaçaq.
Tatarstan ärmännäre, mariları menä şundıy zur eşlär eşläp yörgän arada, tatar milli xäräkäte wäkilläre dä tik utırmıy. Beräwlär qorıltay dip cıyılışlar ütkärä, ikençelär Tatar ictimaği üzäge wäkilläreneñ qorıltayın ütkärergä äzerlänä, berläşä yäki, kiresençä, taralışa. Azatlıq radiosına comğa könne tağın ber belderü kilep ireşte. Anda menä närsä dip yazılğan. 12 martta Qazanda, Bötentatar ictimaği üzäge yanında Zäki Zäynullin häm Yunıs Kamaletdinov citäkçelegendä oyışqan häm üzen BTİÜneñ Qazan bülege yäki oyıştıru komitetı dip atawçı törkem üzeneñ cıyılışın uzdırdı häm anı Bötentatar ictimaği üzägeneñ VIII qorıltayı dip iğlan itte. Çınında isä, bu törkem älege çaranı, Bötentatar ictimaği üzägeneñ citäkçelegen inqär itkän xäldä, oyışmanıñ ustavına qarşı kilep, üzbeldeklege belän genä ütkärde. Şunıñ öçen Bötentatar ictimaği üzägeneñ prezidiumı bu törkemneñ ğämällären milli xäräkättä butalçıq tudıru dip qabul itä häm bu qorıltay dip atalğan cıyınnı legitim dip sanamıy. BTİÜ prezidiumı üzeneñ barlıq büleklären häm aktivistların 2 aprel’dä Qazan milli-mädäni üzägendä uzaçaq Bötentatar ictimaği üzägeneñ VIII qorıltayında aktiv qatnaşırğa çaqıra, dip äytelä Räşit Yağfarov imzalağan belderüdä.
19 mart könne isä Tatar ictimaği üzägeneñ utırışlar zalında Milli Şura dip isemlängän Tatar cämäğät oyışmaları bergälege Millätne häm Tatarstan möstäqillegen niçek saqlap qalırğa? digän temağa söyläşü uzaçaq. Anda ğalimnär, säyäsätçelär, jurnalistlar, milli oyışmalar wäkilläre qatnaşır dip kötelä. Çara şimbädä, köndezge säğät 11dä başlanaçaq.
Gölnaz İlgizär


text: Gruziä prezidentı Mixäil Saaqaşwili buğen Londonda Bi Bi Si ğa birgän äñgämäsendä Gruziä, Könyaq Osetiäda köç qullanmayaçaq dip belderde. Nizağ tınıç yul belän xäl iteläçäk, dip östäde Gruziä prezidentı. Şulay uq bügen Mäskäwgä ber törkem Gruziä aradaşçıları kilde. Alar Rusiä häm Gruziä arasında Könyaq Osetiä mäsäläsendä tuğan kierenkelekne yomşartırğa tırışa. Başqa xäbärlärgä kilgändä, Gruziä xärbi köçläre Könyaq Osetiägä barğan humanítar yök töyägän maşnalarnı totqarlağan. Saaqaşwili Gruziä xalqına möräcäğät itep, çittän bulırğa mömkin agressíğa qarşı torırğa çaqırdı.


text:
Germaniä: Saylawaldı kampaniäseneñ qaynar çorı başlandı
Yevropanıñ in zur iqtisadına iä Germaniädä saylaw aldı kampaniäse tämamlanıp kilä.Kansler Gerhard Schröder urta-sul sotsial demokratlar partiäse belän Angela Merkelneñ konservativ Xristian Demokratları arasındağı upqınnı yabu, saylawçılarnı üz yağına cälep itü öçen bik zur tırışlıq alıp bara.Yäkşämbe kiç ike citäkçe 20millionnan artıq keşe qarağan televidiniä debatında oçraştı. Citäkçelär qarar birmägän saylawçılarnı üz yağına cälep itä aldımı, moñı 18.sintäberdäge saylaw näticäläre kürsätäçäk
Merkel(audio)
Schröder efende il buylap 7yıl qızıl-yäşel koalitsiä xakimiättä, Germaniä öçen 7 yaxşı yıl buldı dip söyläp yöri. Äytergä tieşmem bik küp keşe öçen bu safsata, buş süz bulıp tora
Merkel köndäşe G.Schrödergä eşsezlek suğıştan sonğı in yuğarı däräcägä citte dip äytep ,üzen yaqlarğa çaqırdı.Ämma kansler şunduq xökümät başlatqan qıyın reformalar sonğı könnärdä eşsezlekneñ kimüenä kiterä başladı dip belderde.
Schröder(audio)
Bu xäl mine qänäğätländerä dip äytmim.Niçek andıy ideaga kilergä? Ämma älegä qädär ber kemneñ dä başlatırğa qıyulıq itä almağan reformalarnı bez başlattıq häm alarnıñ näticäse kürenä başladı, şunlıqtan bu säyäsät däwam itergä tieş.
İke citäkçe Törkiä Yevropa Berlegenä kertelergä tieşme digän mäsälädä bäxäsläşte. Merkel qaraşınça Törkiägä tulı äzğalıq wäğdä itep, soñraq bu wäğdäne ütämäw cawapsızlıq bulaçaq . Schöder moñı qısqa qaraşlılıq dip bäyäläp , yalğışasız, sez Törkiäne Berlekkä kertüneñ säyäsi ähämiäten añlamiysız dide. Televidiniä debatınnan soñ ütkärelgän fiker beleşülärdä , fikere soralğannar , Schröder ciñdi dip äytkän. Ämma bu ciñü Schöderneñ sotsial demokratlarına 11 punkt belän alda torğan Merkelneñ xristian demokratlar partiäsen quıp citärgä yardäm itär mikän ? Angela Merkel küp söyläsä dä kiçäge debattta ul töp mäsälälärdä üz partiäseneñ säyäsäten äytmäde dip belderä Bonnda urnaşqan İqtisad wä Säyäsät öçen İnstituttan analitiğı Adrian Ottnad
Ottnad(audio)
Ul älegä qädär närsä eşlärgä planlaştıruın äytmäde
Berlin Universitetındağı başqa ber analitik İngo Peters qaraşınça, Schröderneñ dä Merkelneñ dä ber waqıtlarnı Yevropanıñ in dinamik iqtisadı bulğan alman iqtisadın canlandıru öçen ışandırırlıq plannarı yuq.
Peters(audio)
Alarnıñ Germaniä problemaların çişü öçen täqdim itkän programmalarına küz salsan, azmı küpme berbersenä oşıy yäki alarnıñ problemalarğa biräçäk çın cawabları yuq
Här ike citäkçese dä qıybatqa töşkän sotsial däwlätttä reformalarğa däwam itünen ähämiätenä basım yasıy , globalizatsiäneñ kitergän qurqınıçlarğa qarşı toru öçen böğülüçän xezmät şartların azsızıqlıy .Yazmış şuqlığı digändäy Schöderneñ popularlığının kimüenä anıñ sälämätlek saqlau, sotsial yardäm häm pensiä sistemasın reformalarğa kereşüe säbäp buldı.Saylawçılar Merkelneñ Xristian Demokratları ber üze yäki İrekle Demokratlar partiäse belän bergäläp xakimiätkä kilsälär sotsial iminlek ölkäsendä küpkä küberek yuğaltular bulaçağın bik yaxşı belä . Almanya saylawçıları globalizatsiäneñ täsirenä däxşät belän qarıy.Misal öçen Volkwagen maşina tözü zavodı ütkän atnada yaña model sport maşınasın Germaniä-Wolfsburgta tügel ä Portugaliädä eşläp çığarırğa qarar birde .Çönki maşina başına anda meñ yevro ekomiäli alaçaq.Germaniädä bügen 4.8million keşe eşsez.İkençe törle äytkändä eşqullarınıñ 11%eşsez. İqtisadi bilgesezlek säbäple Almannar traditsion hobbilärenä kire qayttı. Yäğni aqça sarıf itäse urınğa aqça cıya. Bu isä istiğmalçı sektorında torğınlıqqa säbäp bulıp tora. Ämma eşnen qızığı şunda euro bäyäseneñ yuğarı buluına qaramastan Germaniä elek bulmağan qädär küp tovar export itä, üzläre äytmişle eksport çampionnarı. färidä xämit


text:
Mäläkäs şähärendä tatar tele häm ädäbiätı buyınça olimpiada uzdı
Mäläkäs şähärendä uzğan tatar tele häm ädäbiätı buyınça olimpiadada 38 uquçı qatnaştı. 1-nçe urın yawlawçılar Qazanda uzaçaq töbäqära yarışta qatnaşu xoquqına iä buldılar. Tik 9-sıynıf buyınça berençe urın bilgelänmäde. Dimäk, Qazan olimpiadasında Semberdän 9-sıynıf wäkile bulmayaçaq. Qazanğa 11cыйHыфTaH ike qız – İske Qulatqıdan Alsu Söläymanova häm Barış rayonı Qañlı awılınnan Dilära Suslina baraçaq, 10-sıynıftan – İske Qulatqı rayonı Yuğarı Tereşka awılı qızı Güzäl Äxsäneva.
9-sıynıftan 1-urın birelmäwen Mäğärif idaräseneñ milli tellär buyınça baş belegeçe Fedos'ya Ulendeeva berençe urın birü öçen komp'yutorğa salınğan sorawlarnıñ 75 protsentına döres cawap birü kiräklege belän añlata. Ä iñ yaxşı belemle qız – ölkä üzägendä yäşäwçe Göliä Kälimullina 72 protsent qına cıyğan.
Mondıy mantıyqnı añlawı çiten inde: iñ şäp qız Göliä ikençe bulğaç, kem soñ berençe?
Ber ğibrätle küreneş: yıl sayın 1 – 5-urınnar yawlawçılar arasında ber ük mäktäplär uquçıları bulıp çığa. Yuğarıda äytelgännärdän tış, alar arasında Çardaqlı rayonı – Abdulla, Yenğanay, Nikolayev rayonı - Äxmätle, Zur Çirkle, Ul'yan rayonı Yaña Bidänge awılları uquçıları. Uqıtuçısı nindi, alarnıñ eş cimeşläre dä şundıy inde. Uqıtuçılarnıñ törlelege başlanğıç sıynıflar möğallimäläre öçen oyıştırılğan seminarda da açıq kürende. Berse yartı-portı urısça-tatarça söyli, ikençese Sember öläse tarixı buyınça uqu kitapları kiräk di, çönki Tatarstan kitapları bezgä yaramıy... Ä menä Tatarstannıñ Çüpräle rayonı qızı Gölüsä Kärimovanıñ tele dä şoma, beleme dä yuğarı däräcädä, qayğırtuları da citdi. Seminarnı Uqıtuçılarnıñ belemen qamilläşterü institutı metodistı Naciä Nurmäxämmäteva oyıştırğan ide. Ul däreslärne törleländerergä tırışqan. Zöhrä Xäbibullina täqdim itkän klasstan tış çara, İslam dine nigezläre möğallimäse Ğaliäbänu Zinnätullina birgän äxlaq därese yäş uqıtuçılar öçen sabaq buldı, diärgä dä yarıydır. Mädäniät xezmätkäre Gölsinä Gerasimova oyıştırğan “Onıtılğan xalıq moñnarı” digän çara milli moñıbıznı iskä töşerü öçen faydalı buldı. Ni qızğanıç, xätta xalqıbıznıñ gimnına äylängän “Tuğan tel” cırın belmäwçe uqıtuçılar da bar ikän. Tağın ber küñelsez küreneş: 15 uqıtuçı arasında nibarı 3ese genä ölkädä çığıp kilüçe berdän-ber tatarça gäzite “Ömet”kä yazılğan. Bu Naciä xanım täqdime belän “Tuğan tel” aktivistları oyıştırğan därestä açıqlandı. Milli xäräkät äğzaları, mäktäplärdä ana tele xälläre belän tanışqaç, anı yaxşırtu çaraları turında süz tottılar. Qazanda çığuçı gäzit-jurnallar öläştelär. Bıltırğı bulsalar da, tanışu öçen – yazılırğa öndäp. Urısça alıp barıluçı däreslärdä terminnarnıñ tatarçasın da balalarğa iñdersennär öçen, “Ömet” gäzitendä basılğan biologiä, geografiä terminnarı süzleklären tarattılar. Şulay uq Qazan gäzitlärendä çıqqan telebez, tarixıbızğa qağılışlı möhim mäqälälärneñ nösxälären.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Açıq mikrofon: 15 yıl elek Tatarstanda ütkärelgän referendumnıñ sorawları nindi ide ?
-Tatarstanğa suverenitet birü mäs’äläse qaraldı. Uram buyınça azatlıq dip, baş kieme kiep yörgännären xäterlim. Häm Yuğarı Sovet binasına flag quyğannarın xäterlim.
Pensiägä çıqqan apağız. Min 1992 yılda mäktäptä uqıta idem. Anda Yel'sin kilep, Şäymievkä wäğdä birde. Menä sezgä kiräkme ireklek , wät menä anı alığız, yöz protsent itep, dip äytkänen xäterlim.
- Soraw şundıy ide: Tatarstannıñ suverenitetı qabul iteläme, ällä Tatarstan Rusiä sostavında qalırğa tieşme? digän soraw bar ide. Anda Fäwziä Bäyrämova çığış yasağan ide, Tatarstannı Rusiädän ayırırğa, dip. Ämma Mintimer Şäymiev qabul itte Tatarstannı Rusiä sostavında itep. Häm ul waqıtta bik aqıllı fiker äytkän ide.
-Ä min ul waqıtnı bötenläy xäterlämim . Çönki min bik keçkenä bulğanmın. Ämma läkin min tarix buyınça beläm , ul waqıtta Dumada bik küp bäxäslär bulğan. Çönki ul waqıtta bezneñ prezidentıbız Mintimer Şäymievneñ Tatarstannıñ başlığı bulıp küptän tügel eşli başlağan çağı bula. Ul vaqıtta Tatarstanğa suverenitet birergäme , ällä Tatarstannı Rusiä sostavında qaldırırğamı?- digän soraw torğan. Yelsin, minemçä, qarşı bulğan şikelle ul waqıtta.
-Yel'sin äytkän ide: “Berite suvereniteta stol'ko , skol'ko proglotite” dip.
-Sovetlar Soyuzı kiräkme, yuqmı ? Tatarstanda suverenitet kiräkme yuqmı?-digän soraw xäteremdä qaldı.
- Xäzer bit inde 15 yıl waqıt uzğan , xäterlämim.
- Suverenitet turında ikänen beläm , ä nindi sorawlar quyılğanın xäterlämim.
-Min ul waqıtta Çallıda yäşi idem, eşem bik qatlawlı ide, cämäğät eşläre belän qızıqsınmıy idem. Qazanğa küçep kilgäç kenä , küzem äzräk açılğaç qına, cämäğät eşlären tıñlıy başladım.
- Rusiädän ayırılıp çığarğamı, yuqmı digän soraw quyılğan ide axrısı.
Şäymiev belän Yel'sin arasında bäxäs bara ide. Min tawış birdem , çönki minem ätiem- tatar , äniem rus millätennän. Büler närsäm yuq. Bülenergä bula, tik iqtisat mäs’äläläre buyınça ğına. Ä bolay bez, barıber ber ğailä häm bezgä, bergä yäşärgä kiräk.
Mälikä Basıyr


text:
İdel-Ural häm İdel-Ural Ştatı närsä ul? [ Bu turıda tarixi çınbarlıq ]
Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev 30 Martta Exo Moskvı radiosında telefon aşa birelgän sorawlarğa cawap birde. Sorawlar şulay uq internet häm peidjer aşa da cibärelgän ide. Quyılğan sorawlar arasında Rusiä subyektlarınıñ berläşüenä qağılğanı da bar ide. Şäymiev Tatarstanğa quşılırğa telägän töbäklär bulsa – möräcäğät itsennär, bez bu täqdimnärne centekläp tikşererbez, dide. Tapşırunı alıp baruçı bu mäsäläne kiñäytep, elegräk, şul sanda Qazanda da İdel yäki İdel-Ural respublikasın tözü ideası alğa sörelgän ide, bu xaqta närsä uylıysız digän soraw quydı. Mintimer Şäymiev bu ideologiä Rusiädän çıqmadı, Tatarstanda monı berkem dä citdigä almıy, andıy ideologiä faşistlarda da bar ide, dide. Alar bülgäläw häm xakimlek it digän prinsiptan çığıp monı faydalanırğa tırışalar, iñ yaxşısı mondıy borıñğı närsälär turında söylämäw, digän fiker belderde. İkençe dönya suğışınıñ soñğı yıllarında Natsi Germaniäsendä törle legionnar, şul sanda qorallı bäreleşlärdä aktiv qatnaşmasa da, İdel-Ural legionı tözelgän ide. Läkin idel-Ural respublikası ideası elegräk, revolütsiä çorında Rusiädä tuğan ide. Bez İstanbuldağı Yeditepe universitetınıñ tarix bülege başlığı professor Nadir Däwlätkä möräcäğät ittek.
İnde närsä ul “İdel-Ural Ştatı” digän mäsälägä anıqlıq kertik, qayber tarixi faktlarnı sanıyq. 1917 yılnıñ Fevralendä Rusiädä inqilap qabınğaç, İdel-Uraldağı Tөrki xalıqlar, ul çorda alar Tөrek-Tatarlar dip atala idelär, Qazanda çıyılğan II Bөten Rusiä Mөselmannarı Qorıltayı, Bөten Rusiä Mөselmannarı Dini Qorıltayı häm Bөten Rusiä Mөselmannarı Xärbi Qorıltayı 2 yündäge urtaq utırışlarında “Eçke Rusiä Mөselmannarı өçen “Milli Mädäni Mөxtäriät”, yäğni aftonomiäne iğlan ittelär. Başında Sadri Mäqsudi torğan Milli Mөxtäriät Xäyäten, komissiäsen sayladılar. Şuşı kommisiä Ufada cıyıldı “Eçke Rusiä häm Seber Mөsleman Tөrek-Tatarlarınıñ Millät Mäclesen” oyıştıru eşenä kereşte. 83 deputat qatnaşqan Millät Mäclese, yäğni parlament, sovetlarça äytsäk Yuğarı Sovet 1917 yılnıñ 20 Noyeberendä Ufada açıldı häm eşçänlegenä başladı. Millät Mäclese cıyılışında Ğälimcan Şäräf äzerlägän İdel-Ural Ştatı proyektları tikşerelde häm 1918 yılnıñ 6 Ğinvarında “İdel-Ural Өlkäse” iğlan itelde. Monı tormışqa aşıru өçen Ğalimcan Şäräf, Säit Yanğaliçev, Fatix Mөxämmädyarov, Näcip Xalfin, Salax Atnagulov, Ğaziz Ğöbäydullin, İlyas Alkin häm Fatix Säyfidän torğan ber komissiä dä saylandı.
Läkin demokratik räweştä saylanğan bu Millät Mäcleseneñ şuşı qararı Bolşeviklarnıñ өstenlek qazanuwı häm Millät Mäclesen taratuları arqılı ğämälgä aşmadı. Bu İdel-Ural Өlkäse, yaki Ştatı ideası da SSSRda tıyıldı häm tarixi çınbarlıq bularaq ta onıttırıldı. Tik Ğayaz İsxaqi cit illärdä bu ideanı 1928 belän 1939 yıllar arasında Berlindä çıqqan “Yana Milli Yul” häm Mukdendä 1935 belän 1945 yıllarda çıqqan “Milli Bayraq” gazetası belän yäşätergä tırıştı.
Başqa süzlär belän äytkändä İdel-Ural Ştatı ideası berence märtäbä 1918 yılda Törek-Tatar xalqınıñ Millät Mäclese tarafınnan iğlan itelgän. Tarixi çınbarlıq bu, ä başqaça tügel. İñ kimendä, ireklek, tigezlek taläp itü yulında qorban bulğannarnıñ xörmätenä monı äytergä kiräk.
Bu mäğlümätlär Prof. Dr. Nadir Däwlätneñ 1998 yılda İstanbulda dөnya kürgän äsäre “1917 yıl Üktäber Revolutsiäse häm Tөrek-Tatar Millät Mäclese” äsärennän alındı.


text:
Başqortstanda Rusiä matbuğatı köne bilgelänä
Başqortstanda bügen Rusiä matbuğatı köne kiñ bilgelänä. Şuşı bäyräm uñayınnan respublika prezidentı Mortaza Räximov qäläm ähellärenä, radio-televidenie häm näşriätlär xezmätkärlärenä Qotlaw belän möräcäğät itte. Älege täbrikläwendä Mortaza Räximov Başqortstan jurnalistları eşçänlegenä yuğarı bäyä birä. “Bügen respublika mäğlümat kiñlegendä 800 dän artıq basma – däwlät, vedomstvo, şäxsi gäzitlär häm jurnallar, telekompaniälär häm radiostansiälär eşläp kilä. Alarnıñ poligrafik bazası häm texnik cihazlandırılışı daimi kamilläşä”, - dip äytä prezident.
Jurnalistlarnı hönäri bäyrämnäre belän respublikanıñ matbuğat, näşriät häm poligrafiä eşläre buyınça idärä citäkçese Boris Melkoedov, Başqortstannıñ xärbi komissarı Timofey Azarov häm başqa yuğarı citäkçelär dä qotladı.
Bäyräm könne Boris Melkoedov häm respublikanıñ Jurnalistlar berlege citäkçeläre küp kenä gäzitlär häm jurnallarnıñ baş möxärrirlären, kürenekle jurnalistlarnı cıyıp, “tügäräk östäl” oçraşuın da oyıştırdı. Anda, älbättä, bäyräm kön bulğanğa, süz, nigezdä, Başqortstan matbuğatınıñ soñğı yıllardağı yuğarı qazanışları xaqında ğına bardı. Törle gäzitlär häm jurnallarnıñ tege yäki bu hönäri bäygelärdä ciñüläre isemläp ataldı. Bügenge “tügäräk östäl” söyläşüennän şul näticä çıqtı – Başqortstan matbuğatı qayber üzäk federal'' basmalar kebek sensatsiä artınnan qumıy, ä tormıştağı uñay yaqlarnı kürsätergä tırışa ikän.
Şul uq waqıtta bäysez mäğlümat çaraları wäkilläre häm respublikadağı törle partiälär äğzaları fikerençä, Başqortstan matbuğatı bügenge köndä süz irege bulmawdan integä. Respublikada irekle matbuğat basmaları yuq, ägär inde andıylar baş qalqıta başlıy ikän, alarnıñ awızın tiz genä tomalarğa aşığalar, - dip belderä demokratik köçlär wäkilläre. Yaña yıl aldınnan ğına Mäskäwdäge ber tikşerenü üzäge dä ildäge töbäklär matbuğatın öyränü näticälären iğlan itkän ide. Anda da Başqortstanda süz irege bulmawı törle faktlar belän raslanğan. Tikşerenü üzäge belgeçläre fikerençä, Başqortstanda räsmi xakimiätlär finanslağan gazeta-jurnallar bik qatı kontrol'' astında qala.
Matbuğat köne uñayınnan törle gäzitlärdä maxsus yazmalar bastırıldı. “Başqortstan” isemle başqort telendä çığuçı gäzitneñ comğa sanındağı “Närsä, başqort gäzite belän bäxilläşerbezme?”, dip isemlängän mäqälä diqqät''ne cälep itä. Anda Neftekama şähärendä tellär turındağı qanunnıñ ütäleşe tiräsendäge ığı-zığılar häm anda berniçä yıl başqort telendä çığıp kilgän “Neftekama yañalıqları” digän gäzitneñ yabılu ixtimallığı turında mäğlümatlar birelä. Şuşı mäqälädä “Azatlıq” radiosına da qayıp taşlana. “Azatlıq” radiosı Başqortstanda tatar rayonnarın başqortlaştıru xaqında laf ora” dip äytelä bu yazmada. Başqort telen ğämälgä quyunı tieşle däräcädä alıp barmağanğa kürä, eşlärennän quıluçılarnı da yaqlıy “Azatlıq” radiosı, dip belderä mäqälä avtorı. Neftekama şähärendä zur küpçelek xalıqnı tatarlar täşkil itä. Şuña kürä dä anda mäktäplärdä başqort telen kköçläp kertügä elektän ük qarşılıq bar ide. Xäzer anda qayber yuğarı citäkçelärne tellär turındağı qanunnı ütämäwdä ğäipläp, yäğni başqort telen kertüne aqrın alıp baruda ğäipläp eşlärennän çığaru, bu şähärdä şaqtıy kierenkelek tudırğanlığı küplärgä mäğlüm.
Başqortstan matbuğatınıñ bügengese xaqında bäxäslär tiz genä tınmas äle. Çönki respublika xakimiätläre üz qullarında bik küp mäğlümat çaraların tota häm alarda üz säyäsätlären çağıldıra. Ä bu inde gel genä süz irege mömkinlekläre belän turı kilep betä digän süz tügel.


text:
Yevropa İrannı atom eşçänlegen yañartmasqa çaqıra
Yevropa Berlegeneñ, İranğa atom programması qarşılığı bularaq säwdä häm iminlek ölkälärendä yärdäm täqdim itü waqıtı çıqtı. Häm İran, atom eşen yañartaçağı belän yanağan ide. Yevropa Berlege täqdimnärne äzerläp beterer öçen tağın 1-2 kön kiräk, dip belderä.
Fransiä premyer-ministrı Dominique de Villepin, ägär dä İran atom eşçänlegen yañadan başlasa, mäsälä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurası köntärtibenä quyılaçaq, dip belderde.
İrannıñ atom energiäse oyışması başlığınıñ urınbasarı Mohammäd Saeedi, Tähran ike kön eçendä uran bayıtu eşen yañartaçaq, dide.


text:
Tatarstan çit illär belän elemtädä ürnäk bulıp tora
Rusiä Tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Tatarstannıñ xalıqara häm tışqı iqtisadi elemtälärne tormışqa aşıru täcribäsen kiñküläm taratıluğa layıq, dip atadı.
Pänceşämbedä Rusiäneñ Tışqı eşlär ministrlığı qarşındağı Federatsiäse töbäkläre başlıqları Şurasınıñ Mäskäwdä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev qatnaşında ütkän utırışında ike töp mä’säläneñ berse - Tatarstan täcribäsen öyränü ide.
Sovet äğzaları, alar isäbendä Kurskiy, Saxalin, Çiläbe, Orenburg, Yähüd ölkä möxtäriäte gubernatorları, Rusiä Prezidentı xakimiäte, federal' ministrlıq wäkilläre dä qatnaştı, şulay uq Rossiä Federatsiäseneñ Aziä-Tın okean töbäge häm Hindstan däwlätläre belän xalıqara häm tışqı iqtisadi elemtä üseşe strategiäse buyınça fiker alıştılar. Rusiä tışqı eşlär ministrı töbäk däräcäsendäge xezmättäşlek täcribäse turında söylägändä, misal öçen Tatarstan, Sankt-Peterburg, Hindstan ştatları belän Samara ölkäsen bilgeläp ütte. Ul şulay uq Tatarstannıñ xalıqara häm tışqı iqtisadi elemtälär turında kileşü tözü ölkäsendä ireşelgän uñışlarına tuqtaldı. Şulay itep, respublikanıñ ere säwdä-iqtisadi partnerları arasında Niderland, Finländiä, AQŞ, Törkiä kebek illär bar, FRG, Kanada, Koreya Respublikası belän dä elemtälär aktiv üseş ala.
Räfis Cämdixan


text:
Samar Duslıq yortında Qıtayda uqıp qaytqan tabip belän oçraşu buldı
Rawil Zäkievnıñ tabiplıq sıyfatları äbi-babalarına barıp totaşa. Rawil äfände cide buın babaların belä, äbiläre ülännär belän däwalağannar. Ölgergän ir bulıp, 40 yäşendä Qıtayğa hönären kamilläşterergä kitä. Läkin Qıtayğa baru ike kirtädän torğan. Berençese – konkurs komissiäsen uzu bulsa, ikençese – Qıtayda uqır öçen 100 meñ dollar aqça kiräk bulğan. Ul waqıtta Rawil Zäkiev “Yaqutalmaz” kompaniäseneñ şifaxanäsendä tabip bulıp eşlägän häm şul kompaniäneñ citäkçese yahudıy Rawil äfändegä 100 meñ dollar birgän.
”Yöz meñ dollar aqça birerlek bu citäkçegä nindi yaxşılıq eşlädegez soñ?”- digängä Rawil Zäkiev bolay dide:
- Qulın kütärä almıy ide. Paraliç sıman. Ul keşe ike tapqır infarkt kiçergän. Anıñ belän bik saq bulırğa çaqırdılar. Anıñ qulı kütärelä başladı. Ülännär quyıp noqtalı massaj yasadım.
- Sez Rusiädä qaysı uqu yortın tämamladığız?
- Alabuğada uqıdım.
- Qıtayğa barğaç, iñ berençe şaqqattırğıç närsä buldı?
- Maturlıq. Öylär qatlam, qatlam. Barçası da yılmayıp eşli, yılmayıp yäşilär. Anda ruxi baylıq köçle.
- Samar uramnarında yäşlärneñ ber qulında tämäke, ikençesendä sıra. Qıtayda niçek?
- Tönlä uramnar yaqtı. Bar da yäşel çäy eçälär. İserek keşene kürmiseñ. Anda iserek keşegä bik zur ştraf.
- Qıtayğa barğaç üzegezneñ tatar keşese ikänegezne äyttegezme?
- Äyttem, bik yaxşı qabul ittelär. Ul bolay buldı. Bezne zur zalğa alıp kerdelär. 38 keşe arasında törle millät wäkilläre. Bik küplär saldılar. Ber min eçmi utırdım. Professor miña: “Nişläp eçmiseñ?”- di. “Min tatar. Biregä uqırğa kildem,”- dim. Şunda mine törkem citäkçese itep quydılar. Qurayda “Tuğan tel”ne uynadım. Qıtaylar bik yarattılar bu köyne. Här irtä 37 tabipnı quray moñı belän yoqıdan uyata idem. Dus yäşädek. Qıtaylar tatarlarnı xörmät ittelär. Min üzem tatar canlı, tatar canlı bulıp qalıyq, dinebez bar, telebez bar.
Şul uq oçraşuda Samar Däwlät meditsina universitetın tämamlağan, bügenge köndä Samarnıñ humanitar institutında psixolog bulıp eşläwçe 33 yäşlek Ramil Xayrnasov ta kilgän ide, tamaşaçılarğa üz hönäreneñ serlären söyläde, bik küp sorawlarğa töple cawap tottı.
Şamil Bahawtdin, Samar


text:
Belgeçlär, Rusiädä rasizmnıñ artuı xakimiatkä faydağa bula ala, dip şiklänä
Rusiädä çit il keşelärenä, könyaq häm könçığış xalıqları wäkillärenä höcümnär yasaw turındağı xäbärlär torğan sayın yışraq kilä. Bu ber yaqtan ildä çitlärgä näfrät xisläre artuın kürsätsä, ikençe yaqtan, xakimiatneñ rasizmğa qarşı köräşne tieşle däräcädä alıp bara almawın da añlata. Ämma qayber belgeçlär, parlament häm prezident saylawları aldınnan bu ölkädäge kierenkelek xakimiatkä faydağa da bula ala, digän fiker belderä.
1996-nçı yılda prezident itep ikençe märtäbägä dä saylanu öçen Boris Yeltsin kommunist yanawın bik osta faydalanğan ide. 2004-nçe yılda isä Vladimir Putin näq şul uq maqsatqa, üzen il qanın eçüçe aqça qapçıqları - oligarxlardan qotqaruçı itep kürsätü aşa ireşte. Kiläse saylawlarğa inde 21 genä ay qalıp bara, alar 2008-neñ martına bilgelängän, ämma xalıqnı aña äzerläw häm tınğısızlıq xisen uyatu inde başlandı kebek. Bu yulı üsep kilüçe faşizm belän:
"Xalıqlar arasında doşmanlıq wä näfrät xisen çäçkän natzizmnıñ tar-mar itelgän şiğärlären yänä kütärergä teläwçelär dönyanı körçekkä, mäğnäsez qan qoyuğa, bäğersezlekkä alıp bara. Şuña kürä dä faşizmnı tar-mar itü ber sabaq wä tieşle üç alunıñ barıber kilüen kürsätkän kisätü bulırğa tieş", dip belderä Rusiä prezidentı Vladimir Putin, dönyada häm ildä natsi qaraşlarnıñ üsüenä işarä itep.
İldä näfrät xisläre artuınnan kisätkän bu süzlären Putin 9-nçı mayda, Rusiädä natsi Germaniäsen ciñü könen bäyräm itkändä äytte. Kisätü bügenge köndä bik urınlı - äle anda, äle monda çit il keşelärenä höcümnär yasalu, alarnı üterü, qıynaw turındağı xäbärlär Rusiädän xäzer yış kilep tora. Şuşı yıl başınnan ğına da ildä 18 çit häm slavän bulmağan keşe üterelgän, tağın 150-läbe törle cäräxätlär alğan - bu sannarnı şul ölkädäge cinayätlärne terkäp barğan Sova üzäge xäbär itä.
Mäskäw Kremle çitlärgä näfrät çäçü eşe belän ayawsız köräşäçäge turında belderä. Ämma tanılğan demokrat, keşe xoquqların yaqlawçı Lev Ponomarev moña şiklänep qarıy, xakimiat natsi qaraşlarına qarşı köräşne barı tik säyäsi maqsatlarda ğına qullana, di:
"Faşizm belän köräşkä xakimiat üzen qanuni yaqtan nığıtu çarası bularaq qına qarıy, alar şulay itep ğadi saylawçığa "faşistlarğa qarağanda, xakimiattä bezneñ buluıbız xäyerleräk" digän fikerne citkermäkçe", dip uylıy keşe xoquqların yaqlawçı Lev Ponomarev.
Vladimir Putin xäzer inde öçençe märtäbägä prezident urınına däğwa itä almasa da, aña Kremldä üz warisın qaldıru möhim häm şunıñ öçen aña cämäğät yaqlawın qazanu kiräk.
Rasizmqa qarşı köräş başlap cibärü Rusiä citäkçeläreneñ Könbatış belän eş itüenä dä uñay tä''sir yasıy ala. Yäğni, anda, ildäge tärtipne Putin tirälege genä saqlıy ala digän fiker tuuı mömkin. Mäskäwdäge Carnegie üzägennän Nikolay Petrov:
"Kreml üz faydasında qullana alırlıq yanawnı ezli. Töp niät şul - ilneñ üzendä dä, Könbatışta ta urtaq tanılğan berär närsä tabu. Ägär dä ildä çın faşist qurqınıçı bar ikän, dimäk, ni dä bulsa eşlänergä tieş häm monıñ belän şaqtıy ğämällärne aqlap bulaçaq", di Nikolay Petrov.
Şul mömkin aqlanırlıq ğämällär arasınnan, ayırım alğanda, Putin warisın saylağanda bik ük demokratik bulmağan çaralar qullanunı, xätta kilep tuğan wäzğiatkä sıltanıp Putinneñ öçençe märtäbä dä prezident yarışına çığu ixtimalın atıylar.
Kärim Kamal


text:
Bagapş: Rusiäneñ Abxaziägä iqtisadi çikläwlär kertüe "ükeneçle" adım
Audio (Sergei Bagapş): "Çik buyındağı rejimnı qırıslatu keşelärgä tiskäre yoğıntı yasıy. Bezneñ xalıq Rusiägä yäşelçä, ciläk-cimeş alıp baruın tuqtata. Berük waqıtta Abxaziägä tawar kilü tuqtala. "
Kiçä Rusiä räsmiläre Mäskäw-Suxum timer yulın yabu häm çiklärne köçäytü turında qarar qabul itte. Bagapş düşämbedä prezident wazifasına kerergä cıyına. Mäskäw isä bu urında Rusiä taraflı Raul Xajimbanı kürergä teli. Bagapş wazifağa kersä Rusiä çiklärne tomalaw belän kisätä. Pänşeşämbedä Gruziä Tışqı eşlär ministrı Salome Zurabişvili Rusiäne Abxaziä eşlärenä tıqşınuda ğäyepläde. İnterfax agentlığı Salome xanımnıñ, Rusiäneñ Abxaziädäge xällärgä bertuqtawsız tıqşınuı qabul iterlek tügel, digän süzlären kiterä.


text:
Zur bälä – ikmäk mul üskän
Tatarstanda tağın ber bälä, ağay-ene. Bıyıl ikmäk kükräp uñğan. İnde respublika buyınça 5 million tonna ikmäk cıyıp alınu turında räsmi xäbär çıqqaç, ğorurlıq xise belän bergä borçılu xisläre dä uyandı. Ber yaqtan qarağanda, Krasnodar yaqlarında kebek uñışqa ireşü, Norlat rayonında här gektardan 62 sentner ikmäk üsterü, ayırım basularda xättä 100 sentnerğa da citkerü – ädäm ışanmaslıq xäl. Sotsializm çorında mondıy uñışqa ireşkän öçen citäkçelärgä geroy yoldızı tağıldı, Lenin ordennarı, avtomaşinalar häm başqa büläklär birelde. Kürşe ölkälärdä bötenläy çäçmägän çaqta yäki ber gektardan 8-12-15 sentner cıyğanda, çınnan da, qaharmanlıq bula. Läkin bu ikmäkne qaya quyıp beterergä soñ? Xäzer ük bilgele - elevatorlarda nibarı 1 million tonnalıq qına urın bar. Däwlät buralarınıñ şulay keçkenälägen añlatıp bula. Kelätlärdä bıltırğı aşlıqlar tulıp yata. Yarıy äle, qayber çit töbäklärgä yäki çit illärgä furaj itep ikmäk satıla. Yarıy la, kürşe tirä-yaqta alabuta eçendä utırğan qayber ölkälärneñ aqçası yäki towarı bulsa. Şulay da, uñışnıñ küplege börteklelärneñ satu bäyäsen töşerä.


text:
Amerikan saqlanu ministrınıñ belderüwe NATO-dağı qarşılıqlarnı tiränäytä
Ğiraq suğışı mäs''äläsendä Amerika Quşma Ştatları belän NATO-nıñ qayber äğzaları arasındağı qarşılıqlar äkrenläp betep kilgändä genä Waşington yaña niäte turında xäbär itte. Saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, amerikan yağı Belgiä başqalası Brüsseldä NATO idaräsenä yaña bina qoru öçen aqça birüne tuqtataçaq, çönki bu ilneñ qanunnarı çit il citäkçelären mäxkämägä tartunı röxsät itä dip belderde.
Audio, Donald Rumsfeld
"Belgiädäge mäxkämälärneñ säyäsiläşkän prokurorlar tarafınnan açılğan eşlär nigezendä ezärlekläwennän qurqıp, NATO-dağı äğza illärneñ sivil häm xärbi citäkçeläre bu ilgä kilä almıy ikän, bu Belgiäneñ NATO häm anıñ qorallı köçläre öçen xuca il bularaq alğan yöklämälärenä nindi mönäsäbättä buluwı mäs''äläsen kütärä" di AQŞ saqlanu ministrı Rumsfeld. Anıñ süzlärençä, Belgiägä üz ğämälläreneñ nindi näticälärgä kiterä aluwın abaylarğa kiräk. NATO oçraşuların bik äybät kenä başqa cirlärdä dä ütkärep bula dip isäpli amerikan ministrı. Häm NATO baş idaräse öçen yaña bina qoru mäs''äläsen kütärä.
Audio, Donald Rumsfeld
"Şuşı mäs''älä xäl itelmi torıp, bez Brüsseldä NATO baş idaräsen tözü öçen aqça birügä qarşı çığarğa mäcbür bulaçaqbız" di Quşma Ştatlar ministrı Rumsfeld. Berük waqıtta ul, monıñ bernindi dä yanaw bulmawın, üzeneñ barı tik faktnı ğına iqrar itüwen, amerikan häm Yewropa räsmilärenä Brüsselgä kilü berdä ciñel bulmayaçağın citkerergä teläwen belderde. Ber Waşington ğına tügel, NATO-dağı başqa äğza illärneñ citäkçelege dä Belgiä qanunnarınıñ şundıy qırıs buluwına zur borçılu belderä, läkin berük waqıtta alar, şuşı mäs''äläneñ Rumsfeld tarafınnan niçek kütärelüwennän dä qänäğät tügel. NATO-dağı ber räsmi wäkil anıñ süzlären "İnternational Herald Tribune" basmasına "tupas" dip bäyäläde. Rumsfeldnıñ belderüwe Belgiädä häm Quşma Ştatlarğa qarşı qaraşlar köçle bulğan başqa illärdä şul anti-amerikan käyeflärne tağın da köçäytep cibärä ala. NATO diplomatları, bu Rumsfeld öçen ğädäti ber närsä, anıñ üz-üzen totışı elek tä şulay ide dip belderä. Ğiraq suğışı aldınnan ul Yewropanı da "iske"senä häm "yaña"sına bülep, NATO eçendäge qarşılıqlarnı tağın da tiränäytkän ide.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Lukaşenka öçençe märtäbä dä Belarus'' prezidentı bulıp qalırğa teli
Xakimiattä qalu çorın qanunda qaralğannan tağın da ozaytırğa teläwçelär isemlegenä Belarus''neñ xäzerge citäkçese Aleksandr Lukaşenka da quşılırğa tora - ul prezidentlıqqa öçençe märtäbägä dä qalırğa teläwen xäbär itte. Monı Belarus'' xalqı da telägän oçraqta, älbättä. Läkin monıñ öçen başta il konstitutsiäsen üzgärtergä kiräk bulaçaq, Lukaşenka fikerençä, monı referendum yardämendä eşläp bula.
Audio, Aleksandr Lukaşenka
Şulay itep, Belarus''neñ xäzerge prezidentı, üzeneñ şul yuğarı urınğa öçençe märtäbä dä saylanuı fäqät konstitutsiä nigezendä, monı xalıq üze telägän oçraqta ğına bula ala dip belderä. Ul üzeneñ prezident bulıp eşläwennän inde tämam tuyuın äytsä dä, üze öçen kiläçäktä başqa eşne küzallıy almawın da tanıy. Läkin Belarus'' xalqınıñ zur öleşe anıñ belän ber fikerdä tügel kebek. Minski sotsiologı Valeri Karbaleviç söyli:
Audio, Valeri Karbaleviç
"Äle genä alınğan bäysez mäğlümatqa qarağanda, Lukaşenkanıñ öçençe mötdäten fikere beleşengännärneñ yaqınça 34 protsentı yaqlıy, ä 50-dän artığı moña qarşı. Dimäk, küpçelek monı xuplamıy" di Minski sotsiologı Karbaleviç. Häm, demokratik şartlarda ütkärelgän referendumda Aleksandr Lukaşenka berniçek tä ciñep çığa almıy, çönki konstitutsiäne üzgärtü täqdime saylaw xoquqı bulğannarnıñ yartısı tarafınnan yaqlanırğa tieş dip belderä.
Audio, Valeri Karbaleviç
Läkin xäzerge Belarus''tä bu ällä ni zur kirtä bula almıy. Lukaşenkanı inde küptännän, törle xärämläşülärgä qorılğan saylawlar uzdıruda ğäyepläp kilälär. 1996-nçı yılda ul şundıy ber referendum ütkärep, anda ilneñ yaña konstitutsiäsen qabul itterügä häm üzeneñ xakimiattäge mötdäten ozaytuğa ireşte. Berük waqıtta anda parlament wäkalätlären çikläw qararı da qabul itelde. Şul parlament referendum näticälären kire qaqqaç, Lukaşenka anı şunda uq tarattı ğına. Sişämbedä uzğan matbuğat oçraşuında da ul üzen yaqlawnı kürsätkän bötenläy başqa sannar kiterde. Anıñ süzlärenä qarağanda, xäzerge prezidentnıñ öçençe märtäbä dä xakimiattä qaluın xalıqnıñ 65 protsentı yaqlıy, häm barı tik 10 protsentı ğına qarşı çığa. Şunda uq Lukaşenka ildäge oppozitsiä wäkillären "satlıqlar häm xiänätçelär" dip atadı häm, kiläse parlamentqa alarnıñ ber-ikese genä ütäçäk dip ışandırdı. Belarus'' parlamentına saylawlar üktäbrneñ 17-sendä uzaçaq. Qayber belgeçlär, prezident Lukaşenka referendumnı da şul köngä bilgeli ala dip isäpli.
Kärim Kamal


text:
14 yıl elek Tatarstan üz prezidentın sayladı
"Bäysezlek almıyça kitü yuq bıyılğı cäyemnän", dip yazğan ide kürenekle tatar şağire Räşit Äxmätcanov. İkençe ber şiğerendä,
Taşçı yeget, kütär başqayıñnı, awır taşlarıñnı quyıp tor. İsän ruxıñnı qılıçlardan ütkenräk itep çınıqtır.
Bar närsägä canıñ äzer bulsın, onıta kürmä elek ni buldı - igençelär ildä açtan ülde, ä taşçılar yorttan quıldı,
dip möräcäğät itkän ide ul, tatar yäşlärenä. Bu şiğerlär barısı da 1991 yılda, Qazannıñ İrek mäydanında yazılğan dip nisbätlänä. Esse may axırı, yün başında bu mäydan ğömerdä kürmägänen kürde. Distälägän meñ tatar bu Qazannıñ irek mäydanında 19 tatarnıñ aç yatqanın kürep, alarğa yärdäm itep, teläktäşlek belderep köräş alıp bardı. Ä bu köräşneñ maqsatı Tatarstanda Rusiä prezidentın saylatmaw ide. Küplär xäterlider. Tatarstanda 90nçı yıllar başında bäysezlek öçen köräş bardı. 1991 yılnıñ 12 yünendä Rusiädä prezident saylawları buldı. Şul uq könne Tatarstan da üz tarixında berençe märtäbä böten xalıq qatnaşında üzeneñ prezidentın sayladı. Ä saylaw uçastoklarında Rusiä prezidentın saylaw öçen byulletennär quyılğan bulsa da, alarnı alıp, tawış birmäde. Yäğni, ber ük saylawlarda, Tatarstan xalqı üzenä prezident sayladı, ä Rusiäneken saylawda qatnaşmadı. Saylaw öçen böten mömkinleklär oyıştırılğan bulsa da. Rusiä prezidentın Tatarstan cirendä saylataw öçen, äytelgänçä, Fäwziä Bäyrämova citäkçelegendä 19 qaharman açlıq tottı. Mäydanda beräwlär açlıqta yattı, ikençelär, distälägän meñ tatarnıñ ruxın kütärde.
(Ayдio 1991 yıldağı İrek mäydanınnan tawışlar)Ul waqıttağı Tatarstan Yuğarı Şurası Tatarstan Rusiä prezidentın saylawlarda räsmi räweştä qatnaşmıy digän qarar qabul itterer öçen. 14 köngä suzılğan açlıqtan soñ, şundıy qarar qabul itelde. Xäyer, bu waqiğalarnıñ turıdan-turı şähite genä tügel, ä alarnıñ eçendä qaynağan, milli xäräkät öndärläreneñ berse bulğan Fändäs Safiullinnı üzen tıñlıyq äle.
14 yıldan soñ, barısın da iskä töşerü qıyınraq bulır. Şulay da, ul waqiğalarnıñ töp eçtälege, töp yünäleşe istä disäm, yalğışmam. Rusiä prezidentın saylawlarda qatnaşu-qatnaşmaw häm üzebezneñ prezidentnı saylaw mä’säläläre ul Yuğarı Sovetnıñ sessiäsendä 27 mayda 1991 yılda qaralğan ide. Häm axır çiktä andıy qarar qabul itelde, zur bäxäslärdän soñ. Anda, berençe punktında bolay dip äytelgän: TASSR, bezneñ isemebez şulay ide, suveren däwlät, räsmi räweştä Rusiä saylawlarında qatnaşmıy. 1991 yılnıñ 27 mayında, üzebezneñ prezidentlıqqa berdän-ber kandidat itep Mintimer Şäymievnı qaldırdıq. Anıñ östenä, İrek mäydanın şığrım tutırıp, bik aktiv räweştä, Tatarstanda Rusiä prezidentın saylawnı buldırmas öçen, üzebezneñ möstäqil däwlät bulıp, Soyuzdaş respublika däräcäsenä kütärelü turında taläplär belän meñnärçä keşelär tora ide. Bezneñ qaharman köräşçebez Fäwziä Bäyrämova şuşı taläplärgä quşılıp, anı citäkläp açlıq iğlan ite. Şundıy kisken waqıt ide ul. Saylaw bez telägänçä ütte, Rusiä prezidentı öçen tawış birüçe xalıq sanı küp bulmadıRusiä öçen 12 yün Suverenlıq köne bulıp sanalsa, tatarstan öçen ul berençe, irekle räweştä üz prezidentın saylağan kön bulıp sanla. Hiç yuğı, bügen monıñ ällä ni ähämiäte bulmasa da, tarix anı millätneñ keçkenä genä ciñügä ireşkän köne bularaq terkäp qalğandır.
Räfis Cämmdixan


text:
Ukrainada prokurorlar prezident namzäte Viktor Yuşçenkonıñ xästälege turında tikşerü başlattı.Bu adım Avstriä tabipları şimbädä Yuşçenko hiç şiksez dioxin belän ağulanğan dip iğlan itkännän soñ atlandı.
Şimbä könne Vienada tabiplar yaña analizlar Yuşçenkonıñ küp miqdarda dioksin belän ağulanğan buluına şik qaldırmıy dip iğlan itkännän soñ Ukrainada räsmilär prezident namzäteneñ çire turındağı tikşerü yañartıldı dip belderde.Bilgele bulğançı Ukraina tabıpları anıñ bitendäge säyer üzgäreşlärgä herpes virusı säbäp buldı dip äytkän häm tikşerü 22 üktäberdä tuqtatılqan ide. Vienada Rudolfinerhaus xästäxänäse tabibı Michael Zimpfer ağu Yuşçenkonıñ bitendäge şeş , üzgäreşlärgä şulayuq başqa sälämätlek problemalarına säbäp buldı dip belderde. Tabip ağulau belä torıp eşlängän eş dip şiklänem anıñ aşına ağu salınğan buluı bik mömkin digän Zimpfer süzlärençä (audio)
May-qaymaqlı şulpağa ağunı qatnaştıru bik ciñel Nindi şartlarda bu eş eşlängänder anı tabu bezneñ tügel ä tikşerüçelärneñ eşe. Bez sonğı diagnoznı äyttek , östäp tağı şuñı ğına äytäbez bu eşkä öçençe taraf qatnaştı dip şiklänäbez.
Dr Zimpfer şimbädä Yuşçenkonıñ qan häm tänendä tabılğan dioxin miqtarı normaldän meñ mertäbä artıq dip äytkän ide
Waşingtonda Däwlät Departamentı süzçese bez mediklarnıñ yaña belderüenä bik borçıldıq dip äytte. Waşington Ukraina xakimiätlären nıqlı tikşerülär ütkärergä çaqırdı.
Yuşçenko yäkşämbe töştän soñ xastaxanädän çıqqaç ütkärgän mätbuğat oçraşuında anı qotqarğan tabiplarğa räxmätlären belderde Yuşçenko üzen ağulaw turındağı sorawlarğa cawap birmi Ukrainadağı sonğı xällär turında söyläde (audio)
Studentlar protest belderep eştaşladı. Bezdä sonğı 100yılda bulmağan xäl.Moñı bälkim dä SSSRnıñ taraluı yäki Berlin diwarınıñ cimerelüe belän çağıştırıp bula.Bez Ukrain cämäğätçelegen xaq-xoquqları öçen mobilizatsiäli alğanıbız öçen şatlanam
Yuşçenkonıñ köndäşe V.Yanukoviç könçığış Ukrainada saylaw aldı kampaniäse alıp bara.Yanukoviç Luhansk şährendä 5meñ demonstrant aldındağı çığışında bolay dide(audio)
legal bulmasa da saylaw aldı kampaniäse başladı. Bez İn kimendä 21nçe noyäberdağı näticälärgä ireşergä tieş. Äydägez moña bergälep irişik , bergäläp köçle buluıbıznı kürsätik.
färidä xämit


text:
Tacıqstan-Qırğızıstan çigendä çualışlar
Batkän citäkçese Mamat Aybalaev Azatlıqqa birgän äñgämäsendä, bu xäl öçen Tacıqstan keşeläre cawaplı dide:
Audio
Qırğızlar ul postnı alırğa tieş ide, çönki Tacıqlar anı qanunsız räweştä urnaştırdı, di Mamat. Bu alarnıñ cire tügel, bu - bäxäsle cir. Anda post quymasqa, iqtisadi eşçänlek alıp barmasqa digän urtaq kileşü bar. Tacıq xökümäte tügel, ä Tacıqstannıñ qayber separatisları wazğiätne qızdırırğa teli.
Tacıq häm Qırğız räsmiläre uzğan ayda şuşı mäsälädä söyläşülär ütkärgän ide.


text:
Dimitrovgrad (Mäläkäs) şähärendä İdelbuyı Federal' okrugınıñ mädäni başqalası isemen aluğa bağışlanğan festival' açıldı
Ğomum bäyrämdä urıs bulmağan xalıqlarnıñ mädäniätenä yarıysı ğına iğtibar birelgän. Aña äzerlek yözennänme inde, küptän tügel şähärdä “Rodniki” – “Çişmälär” digän balalar festivale uzğan ide. Anda töbäktä yäşäwçe xalıqlarnıñ milli aşları, kiemnäre kürgäzmäläre eşläde, milli yolalar belän tanıştırdılar. Häm, älbättä inde, cır-iyüllär dä buldı. Şul uq programma älege zur tantanada da qabatlandı.
Açıq hawada açılğan etnografik muzey töbäk xalıqlarınıñ 18 – 20 ğasırlar käsepläre belän tanıştıru öçen oyıştırılğan ide
Çeremşan yılğasında “Dönya xalıqları” isemle köymädä törle-törle millätlär wäkilläre bar xalıqlarnıñ da üzara ixtiram häm duslıq şartlarında yäşärgä tieşlegen raslawçı tamaşa qıldılar.
Tik menä tatulıq öçen tigezlek häm üzara ixtiram da kiräk şul. Bu yaqtan şuşı ğomum bäyrämdä dä küñellärdä töyer uyatırlıq närsälär küzgä taşlandı.
Mäsälän, Musin-Puşkin 18-ğasırda ğına “tapqan” “İğor polqı turında riwayät”ne säxnäläşterüneñ maqsatın häm mäğnäsen tigezlek häm duslıq ixtiäclarınnan çığıp añlaw çiten. Berençedän, bu yasalma “tabıldıq” üze ük kemneder böyeklätep, başqalarnı kimsetü maqsatınnan buldırılğan. Töp nösxäseneñ “yanğan” buluı anıñ YALĞAN TARİXQA YALĞAN YAMAW ikänen genä raslıy. Şul uq Musin-Puşkinnıñ “T'mutarakan taşı” tabuın, häm şunıñ nigezendä Taman' yarımutrawında borınğı urıs kenäzlege bulğanın isbat itärgä tırışqanın iskä alsañ, bu riwäyätneñ yalğan ikänenä şik qalmıy inde. “T'mutarakan taşı” belän qızıqsınğan mäğrib ğalimnäre anı çın-çınlap tikşerälär häm yasalma ikänen açıqlıylar. Musin-Puşkin taşlarnıñ yanmawın häm şunlıqtan alar belän şayarunıñ mäğnäsezlegen añlıy häm yana torğan “şedevr” yasıy. Menä şul 18nçe ğasır poddelkası böek urıs xalqınıñ 12-ğasırda icat itelgän böyek ädäbi mirası dip sanala.
Nigä monı Dimitroğrad dip atalğan Mäläkäs şähärendä kütärep çığu kiräk bulğandır inde – nämäğlüm.
Annan soñ bu tamaşanı äzerlägän xärbi klubnıñ iseme dä yalğanğa qorılğan. “Skif” dip atala ul. Ä bu süz üze ük törki xalıqlarnıñ mädäni mirasın tartıp alıp, alarnı “indoevropeyskiy” xalıq – skiflarğa birü öçen genä “fändä” qullanıla torğan atama.
Ul'yan qalasında çığıp kilüçe “Simbirskiy kur'yer” gäzitendä Altay yaqlarında şul uq skiflarnıñ bulu-bulmawları turında yazma basıldı.
Altay respublikasınıñ Qoş-Ağaç rayonı başlığı Awılxan Catqambayev bu cirlärdä qazıp alınıp qayadır ozatılğan xanzadälär mumiälären qaytarunı taläp itkän möräcäğät taratqan ikän. Älege cir teträwlär – alarnıñ tınıçlığın bozu näticäse, mumiälärne qaytarsalar, tabiğät tä tınıçlanaçaq, dielgän anda.
Rusiä prezidentınıñ Seber Federal' okruğı buyınça wäkile Leonid Draçevskiy moña qarşı çığa: imeş, bu mumiä – bötendönya tarixi mirası, şunlıqtan Çu yılğası üzänendäge qazınu-tikşerenü eşläre tuqtatıla almıy. “Biredä urnaşqan skif kurgannarı kebek ük, mumiälär dönyaküläm tarixi miras bulıp tora, ägär ğalimnärgä eşlärgä mömkinlek birmäsäñ, fän öçen mondıy bähasız xäzinä mäñgegä yuqqa çığaçaq”, di Prezident wäkile.
Läkin cirle şamannar mumiälärneñ Altay xalqı öçen izge sanaluın häm ğömer baqıyınnan birle tabınuğa layıq bulğan xanbikä Qıdın mumiäse - cirle xalıqnıqı ğına dip baralar. Moña qarşı tağın “fän” digän QORAL cigelä. İmeş, ğalimnär genetik tikşerenülär näticäsendä älege mumiälärneñ törkilärneke tügel – skiflärneke bulğanın “açıqlağannar”. Häm şunlıqtan mumiälär xucaları – xanzadä belän xanbikä törki bula almağannar”.
Şunısı qızıq. Moña qadär skiflärneñ törki tügellegen Gerodot yazmalarında saqlanğan toponimnarnıñ farsıça dip añlatırğa tırışıp qarağannar ide. Läkin Dneprnıñ –Buriçay, Donnıñ –Tanais dip ataluların, häm bu süzlärneñ näq törki buluın, farsıça bernindi mäğnägä iä tügellegen isbat itkäç, DNK häm RNK tiränlegenä töşep kitkännär ikän “ğalim”när.
“Skiflär” digän süzneñ Qıpçaq dalalarında yäşägän qabilälärneñ ğomumiläşterelgän iseme ikänen iskä alsañ, bu “ğalimnär” älege mumiälärneñ dizoksiribonukleinovaya kislotaların bügenge nindi xalıq kislotaları belän täñgälläşterep qaradılar ikän, digän soraw da urınlı bulır.
Yuk inde – monda fänneñ ise dä kilmi. Barı tik “törkilär bernindi uñay ğämälgä sälätle bulmağan” digän “postulat” qına döreslekkä xilaf qılıp, oçı-oçqa yalğanmağan yalğan taratırğa mäcbür itä.
Dimitrovgrad şähäre merı Sergey Morozov tatar cämäğätçelegenä mäktäp açu wäğdä itep, 15-mayğa qädär 1 – 11nçe sıynıflar öçen törle mäktäplärdä uquçı balalardan bulaçaq gimnaziä balaların tuplaw burıçı quyğan ide. Başlap yörüçelär “Ana telennän bizderelgän tatar üz balasın tatar gimnazisenä birerme?” dip başta şöbhälängän dä idelär. Uqıtuçılar häm milli xäräkät äğzalarınıñ qulğa-qul totınıp eşläwe arqasında 220 ğariza tuplanğan. Dimäk, 1-sintäberdän ayırım tatar gimnaziäse 1 – 11 sıynıflar öçen üz işeklären açaçaq. Tik qızğanıç, 1 häm 5-sıynıflarğa omtıluçı balalarnıñ barısın da qabul itü mömkin tügel – 40 bala ber sıynıfta sıya almıy, ä parallel' sıynıflarğa älegä röxsät yuq.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember


text:
Noğaylar – tatarlarnıñ tuğan xalqı
Tönyaq Kavkazda çeçennar belän yänäşädä yäşägängä, noğaylarnıñ qayberläre soñğı 11 yıl eçendä ike Çeçen suğışında qatnaştılar. Bu suğışlarğa qadär Çeçnyada 9 meñ noğay yäşägän, kübese Şelkovskoy rayonda. Bu rayonda, çeçen häm noğaylardan başqa, qumıqlar da, tatarlar da yäşi. Şulsı qızıq, mondağı tatarlar, qumıqlar belän tığız aralaşıp, telläre dä qumıq telenä yaqınaya töşkän ikän.
İke Çeçen suğışı waqıtında elektä 9 meñ noğay yäşägän Şelkovskoy rayonda älege köngä 2-3 meñ noğay ğına qalğan. Çeçnya noğaylarınıñ kübese Stavropol' kraena yäşärgä küçkän, ayıruça Neftekumsk rayonına. Berençe Çeçen suğışı waqıtında ayırım ber Noğay batal'onı da bulğan digän xäbärlär bar ide. Xäzerge köndä dä Çeçnyada federal ğaskärlärgä qarşı suğışuçılar arasında noğaylar bar. Alarnıñ qayberläre qış waqıtında Stavropol' kraenıñ noğay awıllarında yal itälär, yaraların dävalıylar ikän. Küptän tügel, 9-10 fevral'dä şul Stavropol' kraenıñ Neftekumsk rayonında Tuquy-Mäktäp awılında qatı suğış buldı. Monda Çeçnyadan awılğa yal itärgä kilgän ber törkem noğay suğışçısı üterelde. Militsiä, maxsus xezmätlärneñ suğışçıları awılnıñ öç öen cimerep, unike noğay suğışçısın yuq ittelär. Şul suğış barışında sigez militsiä xezmätkäre dä üterelde.
Mineralnıye Vodı aeroportınnan çıqqaç, stenağa taqqan isemleklär kürergä bula. Anda federal' ezläwdä bulğan keşelärneñ isemnäre. Şular arasında, mäsälän, Tuquy-Mäktäp keşeläre dä bar. Monda Tuquy-Mäktäpkä kürşe bulğan Qayasula awılı keşese Arslan Tauşev iseme dä bar. Bu keşelärne monda vaxxabit dip atıylar. Stavropol' kraenda 30 meñnän artıq noğay yäşi. Şularnıñ 15 meñe Neftekumsk rayonında. Şulsı qızıq, Neftekumsk şähäre 1961 yılda Qamış-Borın digän mişär awılı yanında salınğan. Mişärlärneñ kübese monda İdel buyınnan kilgän, ämma Başqortostannan kilgännäre dä bar. Ul waqıtta bu Qayäsulinski rayon bulğan. Rayon üzäge urısça Qayasula, noğayça Qoyasıl digän awılda bulğan. Noğayça «Qoyasıl» «quylar, yäğni, sarıqlar asraw eçen yaxşı urın» digän süz. Qamış-Borında xäzer dä mişärlär yäşi, ämma bu awılnıñ öylären kübese Dagstannan kilüçe darginnar satıp ala bara ikän. Ä mişärlär Neftekumskiğa, Stavropol'ğa häm başqa şähärlärgä küçä bara. Şulsı qızıq, bu mişärlär üzlären: «Bez saf tatar» dip kükräk suğalar. Noğaylarğa qaytqanda, mondağı noğay awılları bay yäşämi, monda bulğan mäçetlär biek häm matur tügel, kiresençä, täbänäk, häm kübeseneñ xätta manaraları da yuq. Noğay irläre häm yegetläre arasında araqa yaratuçılar küp, urıs kebek yeğılıp eçüçelär dä az tügel.
Şulay da noğaylar çittän kilgän keşegä yomşaq mönäsäbät kürsätälär, süzeñne tıñlıylar, yärdäm itärgä tırışalar. Noğaylar Altın Urda häm anıñ ber varisı bulğan Noğay Urdası belän ğorurlanalar, ayıruça yış İdegäy isemen telgä alalar: «Bez Edige näselennän» dip ğorurlanalar. Tatarça İdegäy bulsa, noğayça ul Edige dip äytelä. Mäsälän, Qayasula awılında Edige uramı da bar. Uqımışlı noğaylar Qazannıñ xanbikäse Söembikäneñ dä noğay näselennän buluın belälär.
Qayasula awılına Çeçnyadan küçep kilgän Quruptursun Mambetov, noğaylar öçen bastırılğan «Stepnıye vesti» ğazetınıñ baş möxärrire, şulay söyli:
– Noğay xalqın istoriäse boronğa kitä, ozaq zamanğa kitä. Biz Noğay Ordada, noğaylardı yıynağan, ökümät itkän, Edige dä bar bezdä. Edige bolğan bezdä, istoriçeskaya liçnost'. Sol zamannı alıptır noğaylar sanaydılar, menä, bezdä bolğan gosudarstvennost' ta. Boron zamanda bolğan, özönen ökümäte bolğan, özönen kul'turası bolğan. Bügünlärdä, beznen noğaylarnın Rossiädä ber zatı da yuq, ökümäte yuq, ber rayon bolmağan, ber zatı yuq. Bolay aytqanda, beznen xalqıbıstın proşloesı ozıp kitkän zamanda bay bulğan. Bügünlärdä ber zatı da yuq.
– Ä ayırım-ayırım noğaylar bardır, kem professor, kem akademiklar, zur citäkçelär, nindi bulsa direktorlar. Şundıy keşelär barmı?
– Bezde bilgele ademler bar. Äle ölep kitkän Koçekaev, istorik bulğan bezdä, doktor nawq. Yazuşılardan klassigemez Kapaev Söyun İmamaliewiç, toje ol dünyäğa kitken, ölgen. Bügünlerde bilgele yazuşılarımız İsa Kapaev, Murat Avezov, Soltaxan Adjikov, son, Anwarbek Kultaev. İstoriklarıymıyz bar, doktor nawq, Ramazan Kireitov, Daniäl Kiderniäzov, Wait Yambulganov i sondıy basqaları. Artistlaremez bar bilgele, kompozitorlarıymıyz bar, Yaxya Xudayberdiev, Alibi Romanov, bilgele, talantliwıy, önörle yırawşı. Bar bezde yaqşı bilgele, önörle, talantliwıy ademler. Noğaylar tatarlarnı yarata, tatarlarnı tuğandaş xalıq dip sanıy. Quruptursun Mambetov üzeneñ 2004 yılda bastırılğan «Polumesyats zolotoy» isemle şiğri cıyentıygınnan tatar-noğay xalıqlarınıñ ber tamırdan buluı turındağı ber şiğıren uqıdı. Noğay telendä «şiğır» dip äytmilär, «yatlaw» dip äytälär.
– Noğaylar tatarlarğa adanas xalk. Bez tatarlardı özöbezten adanasımız, kak rodstvennikov, brat'yev sanıymız. Özömnen ber yatlawımdı oqoyım sezge.
Körgen yerde salamlasar Bizge qolın bılğarlar Adanaslar, bawırdaslar Qardäş tatar-bulğarlar.
Ber-bereuğe usaymız bez Egizlerdey oynağan. Ber-bereuğe usamayma, Ber Qazanda qaynağan.
Bu şiğırne tärcemä itü, bälki, kiräkmider dä, ämma bezneñ tatar telendä anıñ mäğnäse şulay bulır ide:
Kürgän cirdä sälamlaşır, Bezgä qulın bolğarlar. Tuğandaşlar, bawırdaşlar Qardäş tatar-bulğarlar.
Ber-berebezgä oxşıybız bez İgezäklärdäy uynağan. Ber-berebezgä oxşamasqa, Ber Qazanda qaynağan.
Bu Stavropol kraenıñ Neftekumsk rayonı Qoyasıl awılında yäşäwçe noğay şağire, yazuçı häm jurnalistı Quruptursun Mambetovnıñ tatar häm noğay xalıqlarınıñ tuğandaşlığı turında şiğıre ide.
Azatlıq radiosı öçen Stavropol kraennan İrek Bikkinin


text:
Tatarstanda finans ministrı alışındı
Äle düşämbe könne töştän soñ Tatarstannıñ finans ministrı Robert Musin üz kabinetında eşläp utıra ide. Respublikanıñ aqça qapçığı östendä utırıp, aqça bülüçe finans ministrı eşe bik awır dilär. Çönki aqça küp kiräk, barısı da möhim häm berençe çiratlı mäşäqätlär, ämma qazna bay tügel. Aqça citmägän öçen ğäyeple keşe, ğädättä, beräw genä. Robert Musinğa qadär bu wazifanı Röstäm Miñnexanov başqardı häm şul urınnan tup-turı premyer-ministr wazifasına küçkän ide. Rusiädä avtomobil' sportı buyınça çempion isemen alırğa qüäte citkän Miñnexanov finans ministrı eşen uñışlı başqarırğa üzendä köç tapqan, bulıp çığa. Robert Musinnı da sälätle häm eşlekle keşe dilär. Ämma Tatarstan prezidentı anı başqa eşkä küçü säbäple düşämbe könne azat itü turında qarar çığardı. Ministr itep finans ministrınıñ berençe urınbasarı bulıp eşlägän Radik Ğayzatullin bilgelände. Radik Ğayzatullinga 38 yäş, ul Tatarstannıñ Bua rayonında tuıp üskän, Layış rayonında buxgalteriädä, reviziä eşlärnedä bulğan, annarı finans ministrlıgında bülek başlığı, ministr urınbasarı bulıp eşlägän.
Ä Robert Musinnıñ qaya küçüe turında räsmi xäbär äytelmi. 13 yündä ul “Zenit” bankınıñ direktorlar şurası räise itep saylanğan ide. Annan da irtäräk şul uq Robert Musin “Aq Bars” bankınıñ küzätü şurasınıñ räise itep saylandı.
Qayber mäğlümätlärğä qarağanda, premyer-ministr Miñnexanov äytüençä, Mäskäwdäge “Zenit” bankı qaramağında ğayät möhim finans strukturası tözelä ikän. Şuşı çetrekle möhim eşne Robert Musin başqaraçaq. Ber uq waqıtta ul cılıraq häm şaqtıy aqçalı eş tä bulırğa mömkin. Oppozitsiädäge qayber gäzitlär Robert Musinnıñ Tatarstan finanslarınıñ xäle turında şöbxäle süzlär äytüen yazıp çıqqan ide. Çınnan da, xäzer büdjetlar zur defitsit belän qorıla, aqça citmi häm çığımnarnıñ keremnärdän kübräk buluında finans ministrı ğäyeple tügel. Xäzergä Robert Musinnıñ urınnan kitüe aña citäkçelekneñ naçar mönäsäbäte belän bäyle tügel digän tä'sir qala.


text:
Germaniä Yuğarı mäxkamäse 11 sintäberdäge terror ğämäle öçen ğäyeple tabılğan Mönir äl Motassadiqnı yañadan xökem itärgä quştı
AUDİO: Bu qarar Yuğarı mäxkamäneñ möhim qararlarınnan berse. Bu qarar terrorçılıq häm anıñ wäxşileklärenä bäyle mäs'älälär qaralğanda, qanun nigezendä däwlätneñ üz prinsiplarınnan çigenmäskä, ul prinsiplarnı saqlarğa tieşlegen açıq kürsätte, xätta berär keşe terror oyışmasına bäyle buluda şiklänelgän oçraqta da.
11-nçe sintäber höcümnärennän zıyan kürüçelärneñ advokatı Andreas Schulz üz möştäriläreneñ bügenge qarardan qänäğät bulmayaçağın belderde:
AUDİO: Amerikalı möştärilär bu qarardan qänäğät bulmayaçaq. Alar Germaniä däwläteneñ ğäyeplänüçegä qarata mönäsäbäten añlamıyaçaq, çönki bu açıq ta tügel, añlayışlı da tügel.
Mäxkamä räsmiläre äytüençä, Motassadıyq yañadan başqa xäkimnär şurası tarafınnan xökem iteläçäk. Yaña mäxkamäneñ köne tizdän iğlan iteler dip kötelä.


text:
Saylaw näticäse mäğlüm ikän, xakimiät nigä borçıla?
Duma saylawlarında kem ciñäse şik uyatmıy, Rusiä räsmiläre fäqät qatnaşu däräcäse öçen borçıla. Bu borçılularnıñ säbäbe närsädä?
Berdäm Rusiäneñ çiñäçäge kön kebek açıq buluğa qaramastan, tawış birügä ike kön qala Vladimir Putin televidenie aşa aldan yazdırılğan möräcäğätendä, watandaşların saylawlarğa kilergä yalwardı.
"Zinhar, barısı da xäl itelgän, bezneñ üseş üzennän üze şulay däwam iter dip uylıy kürmägez. Bu - quqınıç adaşu. Bar ireşkänebez awır köräştä ireşelde, monı barı tik äwzem pozitsiäbez belän saqlap qalıp bula" dide Rusiä prezidentı.
Bu borçulularnıñ säbäbe närsädä? Qayber belgeçlär fikerençä, ägär tawış birüdä qatnaşu dähäcäse tübän bulsa, Putinnıñ käyefe qırılırğa mömkin, çönki ul bu saylawlarnı üzenä ışanıç belderü dip iğlan itte:
"Berdäm Rusiä bolay da zur küpçelek belän ciñäçäk, digän fiker saylawçılarğa tiskäre yoğıntı yasıy ala, alar tınıçlanıp saylawğa barmasqa mömkin" di Heritage Foundation üzägeneñ Mäskäw idaräse citäkçese Yevgeni Volk.
Mondıy xäldä qalmas öçen xakimiätlär qulınnan kilgänen eşlärgä tırışa. İseme äytelmägän ber saylaw räsmie The Moscow Times gäzitenä äytüençä, cirle räsmilär Berdäm Rusiägä birelgän tawışlarnı ikegä tapqırlarğa quşqan.
Orel däwlät universitetında jurnalistika studentı äytüençä, professorlar alarğa Berdäm Rusiägä tawış birergä quşqan, yuq isä universitettan quu belän yanağan.
Peterburda da Berdäm Rusiägä tawış birgän studentlarğa tulay toraqta urın wäğdä itkännär.
Berük waqıtta, Volk süzlärençä, oppozitsiädäge partiälärne pıçratu tırışlıqları kürelä. Uñ Köçlär Berlege (SPS) äğzaları AIDS (SPİD) belän awıru digän xäbärlär taratıla.
Xökümätkä qarşı protest çarası ütkärgän öçen 5 kön törmägä utırtılğan oppozitsiä citäkçese Garri Kasparovqa advokatlar belän oçraşu, telefonnan şaltıratu mömkinlege birelmi.
Kürenä ki, xakimiät bu saylawlarda yañğırawlı ciñü yawlarğa teli. Atnakiç möräcäğätendä Vladimir Putin Duma saylawların kiläse prezident saylawları belän bäyläde. Anıñ kiläçäktä nindi wazıyfa başqaraçağı älegä bilgesez. Ämmä küptän tügel Seberda bulğan ber oçraşu waqıtında Putin, Berdäm Rusiä saylawlarda ciñsä, minem ilneñ säyäsi tormışına yoğıntı itärlek moral xoquqım bulaçaq, digän küp mäğnäle süzlär äytkän ide.


text:
Dalai Lama xalıqara cämäğatçelektän yardäm soradı
Dähli – Tibetneñ sörgendäge ruxi citäkçese Dalai Lama bügen dönya cämäğatçelegen Tibettä arta barğan kiyerenkelekne çişüdä yardäm kürsätergä çaqırdı. Dalai Lama Dählidä yasağan çığışında, “bezneñ qulda ğadellek, döreslek häm samimilektän bütän ber nindi köç yuq, bu köç tä bulmasa bötenläy çarasız doğa itüdän başqa xälem qalmas ide” dide. 1959 yılda Qıtay xaqimiätenä qarşı baş kütärü tırışlıqları uñışsız tämamlanğaç, Dalai Lama tugan ilen taşlap Hindistanğa qaçıp kitärgä mäcbür qalğan ide. Dalai Lama bügen Qıtay citäkçelegen tağın ber qat diologlar başlarğa häm xäzerge waqıtta däwam itkän qulğa alu çaraların tuqtatırğa çaqırdı.


text:
İnguşetiädä kötelmägändä kilep çıqqan qorallı bäreleşlärdä 50 tiräsendä keşe hälak bulğan
Uzğan töndä İnguşetiädä qorallı bäreleşlär qabınıp kitte, qorallı törkemnär berniçä şähär häm auılğa höcüm ittelär. 50 tiräsendä keşe hälak bulğan. Yaralanuçılar küberäk. İnguşetiä Eçke eşlär ministerlegenä dä, Russiä çik saqçılarına höcüm itelgän. Bu, respublikada 2002-nçe yılnıñ sintäberennän soñğı iñ qatı qorallı bäreleşlär dip xisaplana. Ul çaqta yözärlägän çeçen köräşçese Russiä xärbiläre belän bäreleşkän ide.
Audio
Qorallı bäreleşlär qorallı köräşçelärneñ Nazrandağı İnguşetiä Eçke Eşlär ministelege başkvartirına häm yanındağı qazarmalarğa höcüme belän başlandı. Şunda ğına da 30 militsiä xezmätkäre , şul sanda Eçke Eşlär Ministere vazıyfasın ütävçe Abukar Kostoyev häm anıñ urınbasarı Zyautdin Kotiyev tä üterelgän. Russiä baş prokurorı Ustinov İnguşetiä prokuraturasınan biş keşe üterelde dip belderde. Qayber xäbärlärgä qarağanda, Nazran baş prokurorı Muxazbek Buzurtanev häm rayon prokurorı Belan Oziev üterelgännär. Höcüm itüçelär qoral häm ammunitsiä urlap çigengännär. Bu xaqta täfsille häm döres mäğlümät alu qıyın. Cirle xakimiätlär 200 çaması qorallı köräşçelär Çeçnä häm Tönyaq Osetiädän İnguşetiägä kerdelär dip belderdelär. Nazrannan tış Qarabulak şähärenä häm berniçä auıldağı militsiä büleklärenä höcümnär bulğan. İnguşetiä Eçke eşlär ministerlege , köräşçelär Çeçenägä çigenälär dip belders dä, İtar-Tass Tönyaq Osetiä çige yanında qorallı bäreleşlär bara dip belderde. Höcümnärne Şamil basayev oyıştırdı digän ğäyeplävlär yañğırasa da, älegä ber kem dä cavaplılıqnı üz östenä almadı. Höcümnärneñ ber ük vaqıtta törle urınnarda alıp barıluına qarap, bu eş centekläp planlanğan dip äytergä bula. Çeçen köräşçeläreneñ citäkçese Aslan Masxadov uzğan atnada Radiobıanıñ Tönyaq Kafkaz redaksiäsenä birgän intervyusında bolay digän ide.
Audio
Ruslar yäşerergä tırışsalar da bez här kön sayın alarnıñ köçlärenä qarşı operatsiälär alıp arabız. Ber tävlektä 8-10 urında sabotaj aktları oyıştırıla. Här kön sayın alarnıñ 10-20 xezmätkäre üterelä. Alarnıñ Nojay-yurt häm Vedeno rayonnarındağı quştannarı qorban bula. Läkin bez taktikanı üzgärtüne planlaştırabız. Bez älegäçä sabotaj belän şäğellängän bulsaq, monnan soñ kiñkülmle höcümnär oyıştıraçaqbız.
Masxadovnıñ bu belderüe belän İnguşetiägä höcüm arasında bäyläneşneñ buluı-bulmauı xaında älegä ber närsä dä äytep bulmıy. Yevropa Şurasınıñ general sekretarı Walter Şwimmer höcümnärne xökem itte.
Audio
Uzğan töndä räsmi binalarğa häm militsiä stansiälärenä bulğan 40-tan artıq keşeneñ ülenä säbäp bulğan höcmnäre tik xökem genä itep bula. Terror häm köç qullanu politik xäl çarasına alıp barmıy. Politik xäl çarası berdän ber yul.
Läkin, Şwimmer ber ük vaqtta Russiäne regionda solıx urnaştıruğa öleş kertergä dä çaqırdı.
Audio
Çeçnädä demokartiä, qanunçılıq häm keşe xoquqların tulıınça urnaştırğan xäldä genä Russiä federatsiäseneñ bu öleşendä cäfalanunı tutqatıp bulaçaq.
İnguşetiä prezidentı Murat Zyäzikov öç könnek matäm iğlan itte.
Färit İdelle, Praga
.


text:
Qazanda 3000 keşe bergä Rusiä gimnın başqardı
Xäzer Rusiä konstitutsiäse köne ütkärelmäsä dä, Qazanda älege kön qısalarında, 6 – 10 dekaber könnärendä “Rusiä gimnın bergä başqarıyq” digän aksiä ütte. Älege çaranı Tatarstannıñ “Mı - Bez” yäşlär ictimaği xäräkäte oyıştırdı.
Älege çara Qazannıñ iñ ere säwdä urınnarında, yuğarı uqu yortlarında häm mäktäplärdä ütkärelde. Biş kön däwamında çarada 2000 meñnän artıq qazanlı Rusiä gimnın başqardı. Bäygeneñ iñ yäş qatnaşuçısı Cämilä Xäbibullinağa 4 yäş kenä bulsa, iñ olı başqaruçı Räfis Fattaxovqa 66 yäş. Gimnnı başqaru ostalığı biş nominatsiädä bäyälände. Äytik, “Emotsional' başqaruçı”, bulıp Mixail Vdovin häm Yuliä Golovina tabılğannar. Ä menä “İñ original' başqaruçı” nominatsiäsendä Qazan Däwlät sänğät häm mädäniät universitetı studentları ciñü aulağan. Alar gimnnı rep stilendä başqarunı täqdim itkännär. Häm anı Rusiä äläme tösendäge külmäklär kiep başqarğannar. Ä inde “Kümäkläp başqaru” nominatsiäsendä, Qazan sotsial' yuridik institutında belem aluçı 265 yeget häm qız bergäläp gimnnı cırlap ciñü aulağannar.
Bäygeneñ yomğaqlaw öleşe, älege xäbär äzerlängändä, Qazannıñ sport sarayında başlanıp kitte. Häm bezgä bilgele bulğança, Rusiä gimnın “Mı - Bez” yäşlär ictimaği xäräkäte liderları häm 3000 artıq keşe bergäläşep başqarğan.
Şulay uq, 12 dekaber könne “Bez” yäşlär xäräkäteneñ ikençe qorıltayı uzdı. Qazanğa xäräkätneñ Çistay, Yäşel Üzän, Yar Çallı häm Tübän Qama şähärläre filiallarınnan 400ләп wäkil cıyıldı. Alar xäräkätneñ Ustavın qabul itep, üz Şuraların saylap quydılar.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Qırğızstanda xakimiätkä protest belderü çarasında meñlägän keşe qatnaştı
Çaranı oyıştıruçılarnıñ berse, Qobatbäk Baibolov yaña xökümätne xalıqnıñ ömetlären aqlamawda ğäyepläde:
"Rişwätçelär häm korrupsionerlarnı quarğa! Bezne xakimiätkä eşlärgä irek birmäwdä ğäyeplilär. Yänäse, aña äle ber genä yıl. Ber yıl eçendä xalıqnıñ tormışın yaxşığa üzgärtü qıyın, bez monı añlıybız, läkin ber yıl eçendä ömet tudırıp bula, bu xakimiät isä ömetlärne ayaq astına salıp tapyı," di Qobatbäk Baibolov.
Bügenge çaranı oppozitsiädäge 50gä yaqın firqä häm ğäyre-räsmi oyışma oyıştırdı. Qayber mäglümätlärgä qarağanda anda 10 meñläp keşe qatnaşqan. Alar arasında uzğan atna ğına xakimiättän kitkän Almazbäk Atambaev kebek keşelär dä bar ide:
"Bez üzgäreşlär taläp itäbez. Xakimiät xalqı turında uylarğa tieş, anı mäydanğa quıp çığarırğa tieş tügel tügel, ul qaraqlarnı quarğa tieş, xalıqnı burlardan saqlarğa tieş. Burlarnı häm cinäyätçelärne quarğa", di uzğan atna ğına rizasılıq belderep xökümättän kitkän Almazbäk Atambaev.
Berazdan mäydanda kötmägändä Baqıev üze päyda buldı, xalıq anı sızğırıp qarşı aldı. Bakiev berni üzgärmägän diyüçe säyäsmännärne suqırlar dip atadı:
"Bez – min, prezident, premier-ministr Kulov, xökümät belän bergä il öçen, sezneñ öçen eşlibez. Xalıqnıñ tormışın yaxşırtu, eş urınnarı buldıru, sezneñ öçen, tınıçlıq öçen. Bügenge çaranıñ tınıç qına betüen telim, min sezneñ belän, räxmät!" di Qırğızıstan prezidentı.
Şunnan soñ protest belderüçelär 12 taläptän torğan isemlegen uqığannan soñ, protest tämamlandı. Läkin ul soñğısı bulmas kebek. Oppozitsiä xökümätkä ber ay waqıt birde. Taläplär ütälmäsä, alar Maynıñ 27sendä tağın ber protest çarası ütkäräçägen belderde.
ali ğilmi


text:
Açıq mikrofon: Yaña yılğa nindi büläk alır idegez?
- İñ yaxşısı, şähärdäge çırşı mäydannarına ekskursiägä çığabız ğailä belän. Tormış iptäşemä iñ tämle “Shanel” dip atalğan duxi alıp biräm. Qızıma “Melita”da tegelgän tun alıp birdem 50 meñgä.
- Min Qazan istälege itep käläşemä alır idem çigelgän Qazan tapoçqası, qızıma qalfaq, ulıma tübätäy, tabınğa çäk-çäk.
-Xäzer Bauman uramında, andıy äyberlär satıla torğan kibetlär bar . Zur kibetlär “Kol'so” “Mega” kebek kibetlär dä bar .
- Balalarğa kәnfitlär, şokoladlar.
- Çäçäk bälki alarmın.
- Äle belmim uylamadım.
- 31 dikaberdä “Şampanskiy” eçärgä yaramıy, Qorban bäyräme. Äni qara, qızıl uıldıq yarata. Aña yaulıqmı , qalfaqmı, namazlıqmı alarbız.
- Matur östäl äzerläp, tortlar, çäylär äzerläp bäyräm itäbez Yaña yılnı. Bez büläk bireşmibez.
- Aqça biräm, eçke külmäklär, ul şunı yarata.
- Belmim şul. Min teläk telär idem. İsänlek- sawlıq, ğomerlär ozın bulsın. Könnärebez matur bulsın. Yäşärgä äzräk ciñelräk bulsa, şul.
Büläk alıp birü, ul anıñ aqça digän yağı da bar . Aqça citmi şul . Änilärgä çäy, äzräk cimeşlär alıp birsäm, miña şul. Min şuña da riza. Ul miña zur büläk bula.
- İz Ğaana., İz zapadnoy Afriki. Yaña yıl belän qotlıym sezne dip äytä alam inglizçä.
- Doğalar yazılğan yözek, beläzek alıp birep bula. Änigä matur bizäklär belän çigelgän ber zur şäl- yaulıq alıp birep bula.
-- Birep bula ber zu-ur uyınçıq. Kiläse yıl duñğız yılı, ber zur duñğız alıp birep bula.
- Bez tatarlarğa, möselmannarğa duñğız büläge matur tügel. Şundıy närsäne büläk itärgä kiräk tügel. Şuña bez qızlarğa otkrıtkalar häm yomşaq uyınçıq- tıçqan büläk ittek. Äniemä min xrizantemalar alıp biräm häm otkrıtka büläk itäm. Sankt- Peterburgta inglizçä Yaña yıl muzıkası yazılğan otkrıtkalar kürdem. Ä monda andıy otkrıtkalar yuq. Möselman muzıkası belän otkrıtkalar bulsa, matur bulır ide.
Mälikä Basıyr


text: Yerevan. Berniçä meñ ärmän inde ikençe kön başqala Yerevanda prezident saylawları näticälärenä qarşı oyıştırılğan uram cıyınında qatnaşa. Tawış birüneñ räsmi näticäläre kürsätkänçä, saylawlarnıñ çärşämbe uzğan ikençe turında xäzerge prezident Robert Koçaryan birelgän tawışlarnıñ 62 yarım protsentın qazanğan. Anıñ köndäşe Stepan Demirçyan monı tanudan baş tarta, häm saylaw näticälären ilneñ Konstitutsiä Mäxkämäsendä tikşertergä cıyına. Ärmänstannıñ saqlanu ministrı häm Koçaryannıñ saylawaldı eşlären alıp barğan Serg Sarkisyan bügen qarşılıq cıyınında qatnaşuçılarnı, ilneñ xoquq saqlaw köçläre qanunğa qarşı ğämällärgä yul quymayaçaq dip kisätte.


text:
Tönyaq Koreanıñ atom programması turında söyläşülär 25 fevral'gä bilgelände
AUDİO: 6 yaqlı söyläşülärdä bezneñ töp maqsat Korea yarımutrawında tınıçlıq häm totrıqlılıq saqlaw häm anda atom qoralları buldırmaw. Qıtay bu maqsatta başqa taraflar belän bergä eşçänlekne däwam itärgä teli. Bez bu söyläşülärdä urtaq tırışlıq belän yaxşı näticälärgä ireşerbez dip ömelänäbez.
Bügen Tönyaq Koreanıñ räsmi xäbär agentlığı Pxenyan başqa taraflar belän bu söyläşülärneñ köne turında kileşte dide. Bu söyläşülärdä AQŞ, Rusiä, Qıtay, Könyaq Korea häm Yaponiä qatnaşa. AQŞ Tönyaq Korea atom qoralları programmalarınıñ ışanıçlı räweştä yuq itelüen teli. Pxenyan isä monıñ öçen Waşington tarafınnan iminlek tä'min itelüe häm iqtisadıy çigeneşlär kiräk bulaçaq dip belderä.


text:
Bötendönya Başqort qorıltayı millättäşlärne yaqlıy
Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetı Başqortstannan çittä yäşäwçe başqortlarnıñ milli-mädäni mänfägat'lären yaqlaw täñgälendä soñğı waqıtlarda bik çämle eş başladı. Rumil Aznabaev citäkçelek itkän bu oyışma üzeneñ aktivlığın Başqortstannıñ Rus däwlätenä quşıluına 450 yıllıq yubileyğa äzerlek belän dä bäyläp añlata. “Şuşı yubileynı çit töbäklärdä yäşäwçe başqortlar belän bäyläneşlärne nığıtuğa, alarnıñ mänfägat'lären kiñräk yaqlawğa faydalanırğa tieşbez” - dip belderä Rumil Aznabaev.
Soñğı berniçä ayda ğına da Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetı citäkçelege häm aktiv äğzaları Perm kraenda, Çiläbe, Tömän ölkälärendä eş säfärendä bulıp, anda küçmä utırışların ütkärde häm törle mädäni çaralar oyıştıruda qatnaştı.
Bötendönya Başqort qorıltayınıñ Mäğärif bülege ayıruça zur eş başqara soñğı waqıtta. Çit töbäklärdä yäşäwçe başqortlarnıñ üz ana tellärendä belem alularına mömkinleklärne buldıru häm başqa törle çaralar oyıştıru xaqında beleşü öçen, bez Mäğärif bülege citäkçese Gölfinä Yulamanovağa möräcäğät ittek.
Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetı çit töbäklärdä yäşäwçe başqortlarnıñ milli-mädäni, mäğärif ixtıacların qänäğätländerü öçen bar mömkinleklärne öyränä. Bu cähättän tatarlar belän başqortlar tuplanıp yäşägän ölkälärdä daimi wäkilleklär buldıru, Başqort qorıltayınıñ büleklären oyıştıru da näticäle eşçänlekkä yul aça. Gölfinä Yulamanova äytüençä, çit töbäklärdä açılğan andıy büleklär şundağı xakimiätlär belän añlaşıp eşlärgä, tığız xezmättäşlektä bulırğa tieş. “Bötendönya Başqort qorıltayınıñ bülekläre ayıruça Sarıtaw, Irımbur, Çiläbe, Tömän ölkälärendä yoğıntılı eşli. Bigräk tä bu yunäleştä Çiläbe ölkäsendäge bülek wäkilläreneñ eşçänlege başqalarğa ürnäk bulıp tora”, - di Gölfinä Yulamanova.


text:
Törkiädäge tatar oyışmaları berläşä
Törkiä däwlät ministrlığı oyıştırğan “Törki häm tuğandaş millätlär oçraşuı”na tatar oyışmaları da çaqırıldı. Cıyınnan soñ oçraşqan tatar oyışmaları wäkilläre ber federasia astında berläşergä häm mädäni çaralarnı bergä oyıştırırğa kileşte.
Çarada "İdel-Ural törkiläre mädäniät häm yärdämläşü oyışması" citäkçese Gültän Urallı, anıñ yärdämçese Yakup Akçura, idarä äğzası Atilla Küntüz häm Taci Küntüz, "Qazan tatarları mädäniät häm yärdämläşü oyışması" citäkçese Vahit İrden, idarä äğzası İhsan Yafay, "Qazan mädäniät" oyışması başlığı Abdullah Atasever häm idarä yärdämçese Cemaletdin Doğanay häm oyışma äğzası Celal Ergünay qatnaştı.
eşlärgä digän qararğa kilüen äytte.
Cıyınnıñ eçtälege häm anda qaralğan çaralar Törkiädäge tatarlarnıñ milli üzañın üsterü häm mädäni çaralarnı däwam itterüe öçen bik möhim adım.
Törkiädä "demokratik açışlar" iseme belän barğan azçılıqlar xoquqın nığıtu tırışlıqları monda zur rol' uynıy digän qaraş bar. Tatar oyışmaları soñğı üzgäreşlärdän faydalanıp milli-mädäni çaralarda däwlät yärdämnärennän faydalanırğa teli. Monıñ öçen Törkiädäge oyışmalar, federasiagä berläşergä tieş.
Qırım tatarlarınıñ Törkiädä bu yünäleştäge üz federasiase bar. Xäzer Qazan tatarları da bu täcribäne qullanıp bergä federasia tözergä cıyına. "Eskişehir Qazan tatarları mädäniät häm yärdämläşü" oyışması citäkçese Vahit İrden federasianeñ kiräklegenä basım yasap, Qırım tatarları belän oyışma mäsälälärendä tığız elemtädä buluların äytte.
Tatar oyışmaları sanı arttırılaçaq
Bu yünäleştä älegä İstanbul, Eskişehir häm Kütahyadağı oyışmalarnıñ sanın arttırıp, Samsun häm Yozğat şähärlärendäge tatarlarnı da cälep itü qarala ikän.
Federasia tözelgän oçraqta, Törkiädäge milli häm mädäni çaralar öçen däwlättän matdi yärdäm alu mömkin bulaçaq.
Läkin bu çaralarnı uzdıruğa kitkän aqçalarnı cirle tatarlar üzläre qaplarğa tırıştı. Läkin bu eş yıldan yıl qatlawlana bara. 2003 yılda berençe tapqır Osmaniye awılında Saban tuyın uzdırğan Vahit İrden yaqlaw tabu öçen UNICEF kebek törle xalıqara oyışmalarğa möräcäğät itüen äytte.
Qızğanıçqa qarşı bu yünäleştä bernindi oyışmadan cawap kilmägän. Xäzer isä soñğı qanuní üzgäreşlär belän däwlät bu çaralarğa yärdäm kürsätä ala.
Oçraşuda quyılğan maqsatlar
- Törkiädäge 3 tatar oyışma idaräse milli-mädäni häm sosial mäsälälärdä bergä xezmättäşlek itäçäk;
- 30 mayda Eskişehirdäge Osmaniye awılında Sabantuy uzdırılaçaq häm anı oyıştıruda oyışmalar bergä xezmättäşlek itäçäk;
- 6 yündä İstanbulda urtaq Sabantuy oyıştırılaçaq, ul da oyışmalar qaramağında uzaçaq;
- May ayında Manisanıñ Gürsu awılında berençe tapqır mädäni çara başlaw öçen awıl başlığı belän söyläşü oyıştırılaçaq häm anı oyıştıruda oyışmalar urtaq yärdäm kürsätäçäk;
- Eskişehir, Kütahya häm İstanbulda cır-biuü folklor ansamblen buldıru öçen mömkinçeleklär qaralaçaq, aña Gültän Urallı citäkçelek itäçäk;
- Tatarça öyränü däresläre oyıştırılaçaq;
- Törkiädäge tatar oyışmaların federasiagä cıyu öçen maxsus komissia tözeläçäk;
- Ahmet Naim Atasever äzerlägän tatarça Qorän Kärim tärcemäsen tikşerü häm bastıruğa röxsät öçen kitap Törkiä Diniä näzarätenä tapşırılaçaq. Tatar oyışmaları kitapnı tanıtu häm taratu eşendä yärdäm kürsätäçäk.
"Berläşergä waqıt ide"
Täqdimnär arasında iñ aktualı - tatar tele däreslären başlaw. Eskişehir "Qazan tatarları mädäniät häm yärdämläşü oyışması" citäkçese Vahit İrden yäş buınnıñ tatarça belmäwen äytä.
Gültän Urallı tatar tele häm mädäniäte belän qızıqsınuçı törek yäşläreneñ dä şaqtıy buluın äytte.
Ä tatarlarnı berläşü qararına närsä etärgeç buldı digän sorawğa Gültän Urallı: "İnde bezgä berläşergä wıqıt citte", dip cawap qaytara.
Xäzer oyışma wäkilläre tağın bergä oçraşıp, federasia mäsäläsendä qanunnarnı öyränäçäk häm bu xaqtağı yaña qararlarnı yaqınnan küzätep baraçaq.


text:
AQŞ xärbiläre Ğiraqnıñ ximik häm biologik höcümenä äzerlänä
Ğiraq tiräsendä amerikan ğäskärläre Bağdadqa qarşı suğışqa äzerlängändä alarnı iñ borçığan mäs’älä – Ğiraqnıñ ximik yäki biologik qorallar qullanu mömkinlege. Ğiraq ximik häm biologik qorallarğa iä dip isäplänelä. Häm höcümgä baruçı ğäskärlärne bu tör qorallardan saqlaw öçen törle çaralar kürelä.
AUDİO: Mine iñ borçığanı ximik yäki biologik qorallar qullanılu mömkinlege. Läkin min bu turıda borçılıp tik kenä tormıym. Bez moña bik yaxşı äzerlänäbez. Bezneñ yaxşı cihazlarıbız bar. Soldatlar alarnı faydalanırğa öyrätelde. Ämma ul tör qorallarnıñ qullanılu mömkinlege bilgele bulmaw alarnı beraz borçuğa sala.
Blaunt Säddam Xösäin ximik yäki biologik qoral qullanğan oçraqta bez tuqtalıp qalmıyaçaqbız, Bağdadtağı xakimiät almaşı öçen şartlar buldıru yöklämäsen ütäwne däwam itäçäkbez di. Anıñ äytüençä, ximik-biologik höcüm öçen Quşma Ştatlarnıñ üç aluı turında qarar barı tik AQŞ qorallı köçläreneñ iñ yuğarı citäkçelge däräcäsendä, prezident George Bush tarafınnan ğına çığarıla ala.
Ğiraq, 150 çaqrımnan yırağraq oça torğan äs-Samud raketaların qullanmasa da, Ğiraqqa kergän ğäskärlärgä artilleriä yardämendä ximik yäki biologik matdälär ata ala. Ämma AQŞ xärbiläre äytüençä, artilleriä ximik häm biologik matdälärne zurraq raketalar kebek yıraqqa tarata almıy.
AQŞ armiäseneñ Küwäyttä urnaşqan Öçençe Brigadası başlığı polkovnik Daniel Allyn jurnalistlarğa Ğiraq ximik yäki biologik qoral qullanaçaq dip kötüe turında belderde. Şuña kürä Ğiraqta suğışaçaq barlıq Amerikan xärbiläre dä ximik häm biologik matdälärdän saqlanu öçen kümer qatlamı belän eşlängän maxsus kiemnär kiäçäk, alarnıñ tännäreneñ barlıq öleşläre dä şul maxsus kiem belän qaplanğan bulaçaq. Härbersenä gaz bitlekläre yäğni protivogazlar birelä. Maxsus maşinalar ağulı gaz taratıluın açıqlağannan soñ, şunduq härkemgä gaz bitlege kiärgä färman bireläçäk. Küwäyt çigendäge Amerikan ğäskärläre inde xäzer gaz bitlege kiep suğışü künegüläre ütä.
Höcümgä baruçı härber törkemdä Fox dip atalğan maxsus xärbi maşina bulaçaq. Bu maşina üz yulında daimi räweştä hawanı häm tufraqnı tikşerep baraçaq. Bu maşina ximik yäki biologik qoral qullanıluın açıqlağan oçraqta barlıq xärbilärgä kisätü yañğırataçaq.
Şunnan soñ maşinalar häm xärbilär tikşerü aşa ütärgä, häm zararlanğan buluları açıqlanğan oçraqta, çistartu, zararsızlandıru urınına xäbär itärgä tieş. Küwäytneñ tönyağında qoyı qazıp tikşerenülär bu suğışta, bigräk tä çülle urınnarda su probleması bulaçağın kürsätte. Ä bu isä ximik qorallar qullanılğan oçraqta zararsızlandıru eşlären totqarlıyaçaq. Näticädä Bağdadnı yawlaw da kiçegergä mömkin.
Ximik qoral qullanu soldatlarnı pulyalardan häm qıypılçıqlardan saqlıy torğan bronejiletların salırğa da mäcbür itäçäk. Çönki bronejiletlar ximik qoraldan saqlawçı kümerle maxsus kiemneñ östennän kielä. Ä küzänäkle matdädän eşlängän bronejilet ağulı ximik matdälärne üzenä bik ciñel señderä.
Qorallar häm xärbi maşinalarnı da çistartu aşa ütkärü mömkin. Ämma maşinalarnı 5 öleştän torğan laborotor çistartu eşe kimendä 2-3 säğätkä suzılaçaq. 203-nçe Yardämçe Batalyonnıñ berençe Leytenantı, ximiä belgeçe Crystal Lloyd äytüençä, çistartu eşläre suğa bäyle bulaçaq:
AUDİO: 10 maşinanı çistartu 2-3 säğätläp waqıt alaçaq. Üzebez belän alğan su barı tik şul maşinalarğa ğına citäçäk. Ämma tışqı su çığanaqları yardämendä bez üz eşebezne däwam itep kübräk maşinalarnı eşkärtä alabız. Bez eçke çığanaq bularaq üzebez belän 23 tonna su yörtä alabız. Ämma bezneñ tağın 41 tonnalıq tışqı su çığanaqları da bula ala. Şuña kürä, citärlek su bulsa, bez şaqtıy näticäle eşli alır idek.
Ämma bu tışqı su çığanaqların kiräk qädär tulılandırıp toru öçen yaqın tirädä su buluı zarur. Ä çistartu stansiäse çüldä eşlärgä mäcbür bulsa, anda su tabu mömkin tügel, häm su mäs’äläse zur problema bula ala.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Madridta Ğıraqnı tözekländerü öçen yardäm konferensiäseneñ ikençe könendä qayber il häm xalıqara oyışmalar aqçalata wäğdälär birsä dä,suğış häm yıllarça däwam itkän iqtisadi sanksiälärdän soñ Ğıraqnıñ ayaqqa basuı öçen kiläse yıllarda kiräk bulğan aqça tämin iteläçäkme ?
BMOsı häm Dönya Bankı ximäyäsendä Madridta Ğıraqnı tözekländerü öçen yardäm konferensiäseneñ ikençe häm sonğı könendä AQŞ räsmiläre optimistik qaraşta buluların belderde. Alar xätta Ğıraqta AQŞ strategiäsenä qarşı buluçılar da yardäm itärebz digän wäğdälär birä dip äytte.BMO belän Dönya Bankı farzlarına kürä Ğıraqnı tözekländerü öçen 56milliard dollar kiräk. Yaqınça 20milliard dollarnı Quşma Ştatları wäğdä itte. Ämma 2004 belän 2007nçe yıl arasında 36milliard dollar kiräk bulaçaq.AQŞ wäğdä itkän 19,4 milliard dollarnıñ yaqınça yartısı kreditlar formasında dip äytelä. BMO general sekretarı K.Annan xäyriä yardäm biräçäk illärgä Ğıraqta AQŞ okupatsiäseneñ betüen kötmägez,diktatura häm 13yıl sanksiälär belän cimerelgän ilgä xäzer yardäm itegez dip äytte. AQŞ saylap utırtqan Ğıraq idarä şurasınıñ äğzası al Rabuie Ğıraq xalqına wäğdälär tügel ä ekonomikanı ayaqqa bastıru öçen şunduq finans yardäme kiräk dip söyläde. Yardäm biräçäk illär , investorlar öçen Ğıraqtağı xällär , bigräk tä iminlek töp kirtä bulıp tora dip qayğıra. Şura äğzası Allawi Ğıraqta iminlek xälläre yaxşırdı kirtä bulmasqa tieş dip söylägändä Bagdadtnıñ tönyağında ber amerikan soldatınıñ häläk buluı, ikeseneñ yaralanuı turında küñelsez xabär kilep citte.Comğada Madridta çığış yasağan däwlät sekretarı C.Powell bez bälkim dä kiräk bulğan 55-56 milliard dollarnı taba almabız , ämma konferensiä bu mäqsatqa taba atlanğan möhim adım bula ala dide. Powell süzlärençä monda bez ğıraq xalqın yaqlauıbıznı häm yaña Ğıraqnı oyıştıru eşenä yardäm itäçägebezne kürsätü öçen kildek uñışqa ireşü öçen waqıt, qatı eşläw häm hämmäbezneñ comart yardäme kiräkle, ğıraqlılar üzlärenä kiräkle waqıtta kürsätelgän bulışlıqnı ozaq waqıt xäterliyäçäklär dip äytep , Ğıraqta iminlek turındağı borçılularğa tuqtalıp AQŞ häm koalitsiä köçläreneñ Saddam qaldıqların tazartu öçen alıp barğan eşçänlek turında söyläde. C:POwell (audio)
Yardäm itü yulın här kem üze saylayaçaq.Nindi genä räweştä yardäm kürsätmägez , yardäm nigezle bulırğa tieş, çönki kiläse ber niçä yılda Ğıraqnıñ taläpläre bik zur.
Dönya Bankı , İMF häm AQŞ wäkilläre Ğıraqnıñ 120milliard dollar bulğan burıçların ciñeläytü zarurlığı turındaParij klubı belän söyläşä. Çığış yasauçılar irekle, tınıç mul tormışta yäşäwçe Ğıraq buldıru öçen xalıqara yardämneñ ähämiätenä basım yasadı. Bagdadtağı AQŞ sivil administratorı Paul Bremer şirkätlär Ğıraqta qurqınıçsızlıqnıñ tämin itelä almawı investitsiälärne totqarlıyaçaq digän borçılularğa cawap birep,(audio) İminlek rekonstruksiä öçen şart tügel , ämma anıñ ber öleşe bulıp tora , Sonğı 5ayda koalitsiä Ğıraqta 14meñ keçkenä zur rekonstruksiä proyektın tämamladı. Älegä AQŞ yaqınça 20miliard dollar belän yardäm belän isemlekneñ başında torsa, ikençe urında 5milliard dollar belän Yaponiä kilä .Comğada Kuwait belän Suğut ğäräbstäne Ğıraqnıñ rekonstruksiäse öçen 2milliard dollar biräçäklären belderde. Suğut Ğäräbstäne ber milliardnıñ yartısı 2007nçe yılğa qädär Suğutlarnñ täräqiät fondı aşa Ğıraqta mäğarif, sälämätlek saqlau , infrastruktura , yortlar tözü kebek eşlär öçen bireläçäk dip äytte.Kuwait te ber milliard dollar wäğdä itte.Dönya Bankı häm BMO farazlarına kürä Ğıraqnı tözekländerü öçen kiläse 4 yılda 55-56 milliard dollar kiräk. İke könlek cıyında humanitar , rekonstruksiä yardäme, export kreditları häm başqa tör wäğdä
lär belän 17 yarım milliard dollar cıyılaçaq dip kötelä..Şuña Waşiogtonnıñ biräçäk 20milliardnı östägäç 37yarım milliard dollar bulaçaq.Xabärlärgä qarağanda Madridte barğan konferensiä Ğıraqqa kürşe illärneñ birjalarında uñay täsir yasayaçaq.
färidä xämit,praga


text:
AQŞ: G.Bush Boltonnı BMOğa ilçe itep bilgeläde
Prezident G.Bush John Boltonnı BMOna ilçe itep täğäyenläp Senatta anıñ tiräsendä barğan bäxäsne tuqtattı.Senattağı demokratlar Bolton kileşüçän keşe tügel ,ul BMOda AQŞ tırışlıqlarına zian kiteräçäk digän argument belän anıñ raslanuın tuqtatqan ide ..Ämma Bush, Bolton postqa in kileşkän keşe digän qaraşta häm Senat yalda bulğan çaqta xakimiäten qullanıp añı ilçe itep bilgeläp quydı.Bolton BMO tarixındağı in kiñ reformalar turında debatlar baraçaq summit başlanuğa 6 atna qalğanda şul urınğa kiterelde
Bush(audio)
6 aydan artıq waqıt AQŞnıñ BMOda daimi ilçese yuq. Suğış häm BMO reformaları turında ähämiätle söyläşülär barğanda andıy möhim urınnı ozaqraq waqıt buş totıp bulmıy
G.Bush demokratiäne cäyelderü , açlıqqa qarşı köräş häm bälä-qaza qorbannarına yardäm mäsäläsendä BMOnıñ AQŞları belän xezmättäşlegen xupladı.Äle AQŞları häm BMOsı öçen mömkinçelek waqıtı
Bush süzlärençä(audio)
Bez Äfganstan häm Ğıraqta irekle saylawlar ütkärep, azatlıq tarixında ike möhim waqıyğäneñ nigezen salırğa yardäm ittek.İlçe Bolton BMOnıñ effektiv yaña yullar tabu häm yaxşı näticäle yaxşı niätlären däwam itterüenä yardäm itäçäk
Senattağı Demokratlar Boltonnıñ täğäyenlänüenä qarşı çığıp, möhim waqıtta AQŞ ilçesenä ışanıçnı kimetäçäk dip äytte. BMO general sekretarı Kofi Annan jurnalistlarnıñ Bolton turında birgän sorawlarına bik sälätle keşe min anıñ belän bergäläp yaxşı eşlärbez dip ışanam digän
Annan(audio)
Prezident üzen wäkillek itü öçen Boltonnı şuşı protsess aşa bilgelärgä qarar birgän ikän bu anıñ xoquqı. Bez prezident häm xökümätneñ wäkile bularaq anıñ belän bergä eşliäçäkbez.
John Bolton küptännän birle BMonı tänqitläp kilsä dä düşämbedä ul AQŞ inisiativaları häm täsirle BMo buldıru öçen armi talmi eşlärgä wağdä itte.
Bolton(audio)
oyıştıruçılarnıñ ideallärenä turılıqlı qalıp 21nçe ğasırğa kileşle köçle täsirle oyışma telibez.BMOda AQŞnıñ qımmet häm mänfäğätlären yaqlaw häm BMO xartiäse nigezendä xalıqara tınıçlıq häm iminlekne tämin itü bik zur privilegiä bulıp tora
BMOda kiñ qolaçlı reformalar turında debatlar bara. Alar arasında İminlek şurasın kiñäytü BMO keşe xoquqları komissiäsen üzgärtü häm terrorğa bilgelämä birü kebek mäsälälärne telgä alıp bula färidä xämit


text:
Britaniadä, premer-ministr Tony Blairnıñ Ğiraqtağı wäzğeyät turında äytkän süzläre tikşerelä. “Äl-Cäzirä” telekanalına birgän äñgämä waqıtında Blairğa, “İldä suğış başlanğannan birle, höcümnär “faciğä” däräcäsendäme, digän soraw quyıldı. Ul aña bolay dip cawap birde: “bu şulay, ämma sez kürep torasız, min keşelärgä nigä Ğiraqta şul qädär awır ikänne añlatırğa tırışam”. Permer süzlärençä, moña terrorçılar häm baş kütärüçelär ğäyeple.
Oppozitsiädäge liberäl demokratlar firqäse Blairnıñ bu süzlären, Ğıraqta suğış başlaw qararı yalğış bulğanlığın tanu dip bäyäläde. Ä premernıñ idaräse, anıñ süzläre döres añlatılmağan, dip belderä. Yänäse Blair üzeneñ qaraşın añlatqançı, barı tik, sorawnı töşengänlegen genä, belderergä tırışqan.


text:
Çeçnyadağı yarlıqaw kemnär öçen bulaçaq?
Çärşämbedä Rusiäneñ däwlät Duması "Çeçnyada konstitutsiä qabul itelü uñayınnan yarlıqaw iğlan itü turında" qararnı berençe uqılışta qabul itte. Prezident tarafınnan täqdim itelgän qararda äytelgänçä, bu yarlıqaw 1 avgustqa qädär qoral taşlağan çeçen suğışçılarına, Çeçnyada cinäyätlär qılğan Rusiä xärbilärenä qarıy. Şul uq waqıtta küp sanlı awır cinäyätlär isemlekkä kertelmägän. Rusiäneñ xoquq yaqlawçıları yarlıqawnıñ şartları şul tiklem qırıs ki, anı qullanırday keşe tabılmayaçaq, dip qararğa tänqit belderde.
Rusiäneñ xoquq yaqlawçı Memorial üzäge citäkçese Oleg Orlov süzlärençä, yarlıqaw qağılmağan matdälärneñ şundıy küp buluı – bu ğämälneñ mägnäsen yuqqa çığara. Çönki, bäreleştä qatnaşqan berkem dä yarlıqawğa ömet itä almıy, ägär inde ul urmanda suğışçılarğa botqa peşerep kenä utırmağan bulsa... Xoquq yaqlawçılar tağın şuña iğtibar itä, keşeneñ ğäyeben bilgeläw xoquqı Qadırov administratsiäsenä birelgän. Bu korrupsä häm başbaştaqlıqqa yul aça, di alar. Axır çiktä, näq menä Qadırov tiräsendä bulğan keşelärgä yarlıqaw bireläçäk. Tanılğan xoquq yaqlawıç, Duma deputatı Sergei Kovalev, bu qarar nigezendä Çeçnyada tözekländerü eşlärenä birelgän aqçalarnı urlağan keşelär aqlanaçaq, mondıy dokumentnı qabul itergä yaramıy, dip belderde.
Ä menä Çeçnyada cinäyät qılğan Rusiä xärbilärenä kilgändä, xoquq yaqlawçılar äytüençä, alarnıñ kübese, kiresençä, yarlıqawğa ömet itä ala: genotsid qılu, cäberläw kebek cinäyätlär tıyılğan isemlektä yuq. Şulay itep, küzätüçelär fikerençä, bu yarlıqaw çeçen suğışılarına tügel, ä kübräk Rusiä xärbiläre öçen. Suğışçılar isä monı citdigä almıy. Çeçen komandirı Ruslan Gelaev Azatlıq radiosınıñ Tönyaq Kavkaz bülegenä birgän äñgämäsendä bolay dide:
Audio (Gelaev): "Minem xäteremdä bu inde 12nçeme 13nçeme yarlıqaw, läkin alardan soñ berni üzgärmäde, kiresençä, yaqlıqaw alğan keşelär qayadır alıp kitelde häm ezsez yuğaldı. Şuña kürä yarlıqaw bulamı-yuqmı, bezgä bareber, bez üz eşebezne beläbez, häm xalqıbız maqsatına ireşkänçe köräşne däwam itäçäkbez."
Xäyer, Kremlneñ bolay da, tanılğan çeçen komandirların yarlıqarğa niäte yuq. Ä menä Aslan Masxadovqa kilgändä fikerlär törle. Könbatışta küplär öçen ul Çeçnyanıñ qanuni räweştä saylağnan prezidentı bulıp tora. Döres soñğı waqıtta, Mäskäwneñ Çeçnyanı xalıqara terornıñ ber öleşe itep kürsätü tırışlığınnan soñ, qayber basmalar Çeçnya belän Äl-Qaidä digän süzlärne bergä quyıp yaza başladı. Azatlıq tradiosı Tönyaq Kavkaz redaksiäsenä birgän öñgämäsendä Masxadov mondıy bäyläneşlärne kire qaqtı:
Audio (Masxadov): "Çeçen möcäxetdinnärenä Äl-Qaidägä iärüneñ kiräge yuq. Çönki Äl-Qaidäneñ başqa illärdäge ğämälläre çeçennarğa misal bula almıy. Çeçen suğışı başqa, ul 300 yıl elek başlandı häm ber köngä dä tuqtalmadı. Şuña kürä çeçennarğa Laden da, Äl-Qaidä dä berni öyrätä almıy. Kiresençä, çeçennar üzläre teläsä kemne suğışırğa, doşmannı tanırğa, Allahı täğälä quşqança yäşärgä öyrätä ala."
Ali Gilmi, Praga