text:
Putin Räximovnı qabul itte
Şulay da Putin belän Räximov äfändelär nilär xaqında söyläştelär ikän? Rusiä prezidentı Başqortstan citäkçesenä nindi uñaysız sorawlar birergä mömkin ide? Mäğlüm buluınça, bıltır dekäber ayında prezident saylawlarınıñ berençe turında ciñä almağaç, Mortaza Räximov Başqortstanda tatar tele statusın kütärergä wäğdä birgän ide. Ämma, biş ayğa yaqın waqıt ütsä dä, bu wäğdä ütälmäde. Alay ğına da tügel, Mortaza Räximov prezident bulıp utırğanda, bu mäsäläneñ uñay xäl itelmäyäçäge tämaman açıqlandı inde xäzer. Çönki saylawlarda ciñep çıqqannan soñ ul, tatar milli oyışmalarınıñ Başqortstanda tatar telenä dä däwlät tele statusı birü taläplärenä qarşı tar dairädä «tatarlar ber närsämne totsınnar» dip cawap birgän imeş. Räximov äfändeneñ bu cawabı anıñ moñarçı da äytelgän başqa «qanatlı» süzläre kebek ük cämäğätçelek arasında kiñ taralıp kitte.
Äye, Mortaza Räximov tatar tele statusına qağılışlı wäğdäsen ütämäde. Monıñ belän ul Rusiä prezidentın da, anıñ İdel buyı federal oqruğındağı wäkile Sergey Kirienqonı da qíın xälgä quya. Çönki Mortaza Räximov saylawlarnıñ berençe turında ciñelgännän soñ, Putinnıñ quşuı buyınça näq menä Kirienqo äfände Ufağa kilep, Başqortstan tatarlarına il citäkçelege häm Başqortstan xakímítları isemennän tatar telenä dä status bireläçäk dip ışandırıp yörgän ide. Älbättä, säyäsätneñ pıçraq äyber ikänlege ğasırlar däwamında raslanğan häm säyäsätçelärneñ, il türäläreneñ aldaşuı da yañalıq tügel inde. Ämma Başqortstan tatarları bu yulı üz teläkläreneñ ütäläçägenä çın – çınlap ışana yazğan ide şul, şuña kürä dä küñellärenä yuşqın bik qalın utırdı. Xätta qayber tatar zíalıları Mäskäw Kremle belän Başqortstan türäläre aldan kileşep, Başqortstan tatarların aldadılar, dip tä farazlí.
Niçek kenä bulsa da, Başqortstan tatar milli oyışmaları 7 may könne Rusiä prezidentlığına ant kitergän Vladimir Putinğa Başqortstanda tatar telenä dä däwlät tele statusı birüdä yärdäm sorap möräcäğät itülären tuqtamayaçaq kebek. Bu xaqta şuşı atnada Tatartsannıñ Başqortstandağı Säwdä – iqtisadí wäkilçelege citäkçese, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qömitetı räise urınbasarı Ramil Bignov belderde. Elegräk tä xäbär itelüençä, tatar mänfäğätlären yaqlap xäzer xalıqara oyışmalarğa da möräcäğätlär äzerlänä.
Vladimir Putinnıñ yañadan prezident bulıp saylanuına Başqortstan xalqı da, hiçşiksez, zur öleş kertte. Bıltır dekäber saylawlarında üzen yaqlawğa räxmät yözennän, Mortaza Räximov republíknıñ barlıq xakímít mömkinleklären eşkä cigep, Başqortstan xalqın Putinnı yaqlarğa cälep itä aldı. Saylawçılarnıñ 92 prosentı näq menä Putin äfände öçen üz tawışların birde. Xalıqnı qurqıtıp ta, qodalap – yumalap ta saylattıru ostalığı bar Başqortstanda. Distä yıllar däwamında hiçni üzgärmi.


c: text/html

text:
Futbol häm Säyäsät: Germaniädä Dönya Berençelege başlana
Şulay itep, futbol söyüçelär zarığıp kötkän kön kilep tä citte. 9 Yün comğa könne Germaniädä dönya berençelege başlana. Millionlağan can atar, milliardlağan dollar aqça häm dä säyäsätne iskä alsañ, ber ay buyına dönyanıñ iğtibarı şuşı tamaşağa töbälgän bulaçaq dip, ikelänmi äytergä bula.
Dönya çempionı kem bulır? Braziliäne berärse ciñä alırmı?
Küplärne bu sorawlar ğına tügel, ä İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad Germaniägä kilerme? digäne dä borçıy.
İran taqımı üz törkemennän bäygeneñ kiläse öleşenä çığa alsa Äxmädinecad Germaniägä kilü ixtimalın ıçqındırdı.
İrannıñ atom programması tiräsendäge bäxäsne häm dä Äxmädinecadnıñ Holokost turında äytkän süzlären iskä alsañ, anıñ Germaniägä kilüe – üze ber waqiğa bulaçaq.
"Bu xäzer şundıy zur säyäsätkä äwerelde. Holokostnı kire qaqqan İran prezidentı Germaniägä kertelergä tieş tügel diyüçelär bar. Kanlser Angela Merkel tordı da, min anı tuqtata almıym, ul bit futbolğa kilä dide" di ozaq yıllar The İnternational Herlad Tribune gäzite öçen futbol turında yazuçı Rob Hughes.
İran cıyılması äzğası Wahit Haşemian "bez säyäsät tügel, futbol turında ğına uylıbız" disä dä, dönya berençelegeneñ 76 yıllıq tarixında säyäsätçelärneñ futbol tiräsendä tuplağan abruynı üz maqsatlarında qullanu oçraqları küp buldı.
1934 yılda İtaliäneñ çempion buluın Mussolini üz faydsına qullandı.
1954 yılda berençelekne äle dä suğış xäräbälärendä yatqan Könbatış Germaniä aldı, bu anıñ iqtisadına ber etärgeç buldı.
1986 yılda Argentina Angliäne çiñep Faulkland utrawları öçen üzenä kürä üç aldı.
1990 yılda Germaniä taqımı Futbol Käsäsen 3nçe tapqır otıp ike Germaniäneñ quşılu waqiğasına xuplaw östäde.
Bu yulı kem ciñer, Germaniä üz öyendä 4nçe tapqır çempion bula alırmı? Üze dä dönya çempionı, mäşxür alman futbolçısı Lothar Matheus fikere:
"Älbättä favotirlar - Braziliä, Argentina, İtalia, Anglia. Bälki Hollandalar şaq qattırır. Şvetsiäne istän çığarırğa yaramıy. Ukraina da köçle, Serbiä häm Montenegro, Xorvatiä yaxşı. Şulay uq Fransiä, İspaniä, Portugaliä."
Lothar Matheus bäygedä qatnaşqan 32 taqımnıñ yartısın diärlek sanap çıqtı. Çınlap ta, tup tügäräk, faraz qılu bik qıyın.
Kötergä küp qalmadı. Comğa könne Münxenda Germaniä-Kosta Rika uyını belän dönya berençelege başlana. Näq ber aydan 9 Yül könne Berlinda ütäçäk final uyında dönyanıñ yaña çempionı bilgele bulaçaq.
ali ğilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 1 yün könne BMO İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzase häm Germaniä diplomatları İranğa täqdimnär häm cäzalar mäsäläsendä kileşte. AQŞ däwlät sekratere Condoleezza Rice xäzer İran çiratı, dip belderde. Tähranğa cawap birer öçen aylar tügel, atnalar ğına birelä, dide Rice. Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, plan ömetle, häm kileşügä ireşü mömkinlege bar, dip belderde: "İran söyläşülär östälenä utırır digän ömettä qalabız." İrannıñ baş ruxanie ayatulla äxmäd xatami, bügen comğa wäğäze waqıtında, xalıqnı çikläwlär yäki xärbi çaralardan qurıqmasqa çaqırıp, İrannıñ üz üzen yaqlıy alaçağın belderde.


text:
Respublikada Germaniä könnäre ütäçäk
Täwge könne qunaqlar Başqortstannıñ Tışqı bäyläneşlär häm säwdä ministerlığında, Mädäniät häm milli säyäsät ministerlığında, Başqortstan almannarınıñ «Wiedergeburt» cämğiätendä häm başqa oyışmalarda, Ufanıñ istälekle urınnarında buldı. Ä comğa könne Germaní wäkillären Ufa şähäre xakímítı citäkçeläre qabul itte. Annan soñ alar Başqortstannıñ Yäşlär eşläre buyınça däwlät qömitetında, «Tinqoff» şirkätendä häm Ufadağı yuğarı uqu yortlarında oçraşularda qatnaştı.
Comğa kiçen Başqortstannnıñ törle däräcä citäkçeläre belän söyläşülärendä Germaní yağı Başqortstanda üzdırılaçaq bäyrämneñ programı xaqında fiker alışa.
Şunısı da mäğlüm bulsın, tuqsanınçı yıllarğa qädär Başqortstanda almannar sanı berniçä meñ ide. Ayıruça Blağowar rayonında tuplanıp yäşäde alar. Soñğı yıllarda Başqortstan almannarınıñ yartısı çaması üz watannarına – Germaníğa küçenep kitte. Anda kitkän almannar üzlären bik bäxetle sizä di, ayıruça yäşräk buın wäkilläre. Çönki alarğa telne üzläşterü dä, eşkä urnaşu da, ölkännärgä qarağanda, küpkä ciñelräk.


text: Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen parlament häm xalıq aldında yasağan yıllıq çığışında Çeçnyadağı suğışçılarnı yuq itergä süz birde. Ber säğatlek çığışında prezident parlamentnıñ xoquqi häm iqtisadi reformalar turındağı qanunnarnı qabul itüen xupladı, läkin Rusiäne-dönyada alda barğan däwlätlär rätenä kerter öçen iqtisadta eş küp äle, dide. Soñğı yılda bulğan iqtisadi üseşkä qaramastan, Rusiä sänäğäteneñ bik küp tarmaqları äle dä köndäşlek itä alırlıq tügel häm ildä xäyärçelek arta bara. Putin Rusiä öçen ozın möddätle maqsatlarnı bilgelägändä qorallı köçlärne zamançalaştıru, yaña buın strategik qoral buldıru turında söyläde.


text:
Yaña yılda - iske xikmätlär
Yaña 2005 yılğa ayaq basqaç, şundıy soraw tua. Tatar tormışında xikmätle, qarşılıqlı, añlaşılıp betmägän, ämma bilçän, alabuta kebek görläp üsärgä torğan waqiğalar bulırmı ikän? Mondıy xällär belän qızıqsınuçılar borçılmasınnar – bulu ğına tügel, artıp tora andıy äkämätlär. Urmannıñ eçenä kergän sayın, utın kübräk bula, digän urıs mäqälenä iärep, şunı äytergä bula. Yäşägän sayın milli, ruxi, sotsial' tormışta şaqqatırğıç xällär arta bara. Yaña yılda da awız pıçratıp berkemne dä sükmäskä, säbäpsezgä bäylänmäskä tırışırbız. Ul patşalar, prezidentlar, xökümät häm ministrlar tatarça yäki başqortça bik söyläşmi, bezneñ ğäplärgä qolaq salmıy, dip faraz itäbez. Ämma, ictimaği añ, cämğiätneñ niäte, xalıqnıñ ixtiarı bulsa, ul hiçşiksez härçaq işetelä, barıp citä.
Yaña yılğa kergäç, iñ şaqqatırğanı - Rusiädä berniçä islax, reformanıñ beryulı baruı. Şulay da bulamı ikän? Barmaqlarığıznı bögä başlağız. Xakimiät vertikalen östän qadaqlaw. Xalıqnı säyäsät häm xakimiät eşlärennän beraz çitläşterep, yäğni, saylaw, saylanu dip artıq mäşäqätlämäw. Busı ber buldı. Äytergä kiräk, bezneñ xalıq töçkermi dä, eçtän genä mığırdıy da, küşäwen däwam itä. Gruziä, Ukraina kebek tawışlı yaq tügel bit, klimat ikençe..
İkençe reforma. Toraqnı xezmätländerü xalıq kesäsennän bula. Yäğni, fatir asraw bäyäläre arta. Gaz belän elektr östän quşmağan kileş tä artırğa tora.
Öçençe islax – cirle üzidaräne ayaqqa bastıru. Basa ul ayaqqa awıllarda, käsäbälärdä toruçı xalıq, irenmi. Üz-üze belän bik äybät idärä itä ala. İnde bu turıda qanunnar da qabul itelde. Ämma läkin ayaqqa basqaç ta, çalbar balağı turaya häm kesälärneñ tişek ikänlege, kesä töbendä dä, ıştan balağında da aqça bulmawı açıqlana. Awılda mäktäp, xastäxanä, klub, balalar baqçası, törle küper, yul salu, yort tözü çığımnarı küp. Qayber zur qalalardağı kebek awılda banklar, araqı, tämäke, kolbasa häm başqa şundıy mallarnı satıp aqça tabuçılar yuq anda. Däwlät aqçanı üzidarägä işep birergä aşıqmıy.
Taşlamalarnı, buşlay tramvayda yörülärne, fatir, telefon öçen tüläwlärne aqçalaştıru reforması äybät kenä närsä bulsa da, bik çeterekle eş. Ul öydä utıruçılarğa faydalıraq. Artınnan da yörise bar. Äle yuğarı häm urta mäktäp reforması bar. Buşlay häm maqsatsız, küpme teliseñ şunıñ qädär belgeç äzerläw, ğilem öläşü qısqara.
Häm, nihayät, respublikalarnı, töbäklärne qatıraq qulda totu, cayı çıqqanda quşu, yuq çığaru niätläre dä yäşerelmi. Saylağanda da kübräk üz deputatıñnı tügel, berär küñeleñ özelep yaratqan partiäne saylaw başlanaçaq. Ä kem inde partiä yaratsın? Yaratsañ da, yaratmasañ da saylıysıñ.
Menä şuşı şartlarda yaña yılğa ayaq bastıq häm millät, xörriät, tigezlek dip irtän ayaqqa basabız. Aqça yançıqları buş bulğaç, borınğı ruxi miraslar, asıl tuğan telebez, yäşlärgä ğöref-ğadät, tel-löğat öyrätü qıyınlaşa. Ämma bu mömkin tügel eş dimäs idem. Änä, Mäskäwdä tatarça çırşı bäyräme ütkärdelär. Ubırlı qarçığı da, Qar qızı da, Qış babayı da bik kileşterep tatarça küñel açalar. 10 millionlı şähärdä eskerttä yuğalğan enä kebek siräk oçrıy torğan tatarlar, üz balaların şunda alıp kilälär ikän. Ä bit mondıy eşlärgä bitaraflıq xätta Qazannıñ üzendä dä oçrıy.
Yäşlär atna-un kön buyı küzlären ekrandağı Maksim Galkin, Pugaçeva, Yoldızlar fabrikası konsertınnan almıy. Ni tatarça tapşıru, ni teatr, ni kitap, ni gäcit yaña tatarlarnıñ balaların mawıqtırmıy. Bez İvan Groznıy belän Stalinnı, Brejnevnı süksäk, Rusiädäge qayber gubernatorlarnı tatarlar öçen şartlar tudırmağan öçen tänqitläsäk, bälä bötenläy başqa yaqtan – üzebezneñ öylärdän, äti-änilärdän kilä ikän. Üze öyendä ber tatar kitabı, ber gäcit, jurnal totmağan, radioda tatarça tapşıru barğanda radio, televizor qabızmağan äti-äni üz balasına nindi tärbiä birä, dip uylıysız? Şähär şartlarında şul kürenä inde. Şul televizor häm uram tärbiäli. Näticä mäğlüm – eçkeçelektä, narkomaniädä tatarlar başqa millätlärdän qalışmıy. Keşe basu, qıynaw, ädäm üterüdä dä ayırılmıy ul başqalardan. Häm şul uq waqıtta bez, nigä kiräk ul millät, dibez. Kiräkmi, känişne. Barıbız da bertörle bulıyq. Şeşä açqanda da, törmädä utırğanda da, eşsez uramda podyezd töplärendä taptanğanda da.
Tuzğan toraq programması buyınça 50 meñläp ğailä, dimäk, Älmät qädär şähärdä yäşüçelär torırlıq fatirlar buşqa taratılsa da, balalar tabu artmıy. Meñ keşegä 10,2 bala. Ä bit zatlı yortlar, kottedjlarda toruçılar bar. Kem qomaçawlıy bu irlär belän xatınnarğa. Aqça citmi, dilär. Ä uramğa çıqsañ, maşina bökeläre, kibetlärdän kön-tön tovar taşıylar. Tatarstanda yaña tabılğan balağa 18 kv.metr toraq bireläçäk, digän xäbär yöri. Ä bez ürçemibez. Uramnarda Üzäk Aziädän, Qıtaydan, Törkiädän kilgän eşçelärgä qarap, şaqqatabız. Eşlär bolay barsa, däwlätne kütärü, ilne tözü, xalıqnı aşatu şularğa qalaçaq bit. Üzebez pensiägä çığıp betäbez dä, çit ildän bäxet ezläp kilgännärneñ ğöref-gädätlären öyränep, alarnıñ yul häm öy salğanın, tovar satqanın qarap torabız. Alar bulmasın dimim min. Üzebez nigä tik torabız dim.
Uzğan yılda İslam dineneñ yamanatı arttı. Oçqıçlar şartlaw, Beslandağı mäktäp faciğäse, Mäskäw uramnarındağı qazalar möselmannarğa mönäsäbätne tağı da . Ä bit terror ul bezneñ yaqlarda ğömergä din belän bäyle tügel ide.Ä bit namaz uquçılar, xacğa yörüçelär, Raştua bäyrämendä çirkäwgä keläwgä baruçılar barı tik izgelek turında ğına uylıy. İnde Yaña yılda aqıl belän xis, säyäsät belän dinnär, däwlät belän millätlär nindi mönäsäbättä bulır. Böten bälä dindä häm millättä genä tügel anısı. Däwlätlärneñ dä qüäte çikle. Änä, İndoneziä, Tailand yaqlarında. Cir teträw, su taşqını küpme xalıqnı xarap itte. İslam terrorizmı belän añlatıp bulmıy bu xälne. Nindi zur däwlätlär tabiğätneñ ber selkenüe aldında cildä oçqan qawrıyğa äylänä. Dimäk, tabiğät belän, waqıt belän, zaman belän şayarırğa yaramıy. Barısına da äzer bulırğa kiräk.
Axırda - tağın ber xikmät. Sunami taşqını basqan utrawlarnıñ bersendä sivilizatsiädän çittä saqlanğan ber ıru tabılğan. Ğädätläre, yäşäw räweşläre, töşençäläre üzlärençä di. Ğalimnär öçen bik qızıq bu tabış. Niçek saqlanğan bu utraw, andağı keşelärneñ yäşäw räweşe? Menä şul onıtılğan aborigennar üzlärençä cil-dawıldan qotılu cayın tapqannar, sunaminı dähşätle doşman dip qabul itkännär. Häm üzlärenä yärdäm itärgä kilgän boralaqlarnı uqlar häm söñgelär atıp qarşılağannar. Xätta ğasırdan artta qalğannar da üz-üzlären saqlarğa tırışa ikän. 21 ğasırnıñ qarşılığı, zamana xikmäte şundıyraq. Menä şul utrawda däwlättän tış yäşäwçe ırunı barıp küräse, räsemgä töşeräse, alardan interv'yu alası, xikmätne beläse kilä. Alar artta qalğanmı, ällä bezme? Qayda keşelär keşe bulıp qala – onıtılğan utrawdamı, un millionlı qaladamı? Ä zil-zilä qarşında menedjer, professor-bankirlar da, papuaslar da tip tigez.
Rimzil Wäli


text:
Çallı yäşläre problema kütärä
"Azatlıq" tatar yäşläreneñ çirattağı cıyını şaqtıy canlı, milli ruxta ütte digän tesir qaldırdı. Çallı drama teatrında bulğan älege çarada KamPİ, pedagogiä institutı häm kolliäte, KDU filialı studentları häm qayber tatar mäktäpläreneñ ölkän sıynıf uquçıları qatnaştı. KDU filialı studentları cıyın aldınnan "Ayanıçlı yazmış" spektaklennän, 5 minutlıq özek kürsättelär. Cıyınnı "Azatlıq" tatar yäşläre berlege räise Damir Şäyxetdin açıp cibärde häm üz çığışında şuşı fikerlärne äytte:
- "Çallıda tatar mäktäpläre, balalar baqçaları betep bara. Bu - milli yäşäyeşneñ betüe digän süz. Bolar - milli ğorurlıq bulmaw näticäse. Tatar tele qarañğı çolannan çıqtı, läkin däwlät tele bula almadı."
Damir Şäyxetdin urısça yäşäwdän baş tartıp, tatar möxite buldırğanda timer işeklärdän, cinayätlärdän qotıluğa ışanıçın belderde. Räis äytüençä, tatar yäşäyeşendä äxlaq häm ğoref-ğadätlär östenlek itärgä tieş.
"Azatlıq" berlege aktivistı İlnar Şäyxetdinov Çallıda, "Tatar mäydanın buldırırğa, törki däwlätlär belän yaqınayırğa çaqırdı. Şulay uq, Tatarstannıñ neft' häm salım aqçalarınnıñ bik zur öleşe Mäskäwgä, bıyılğı rus telen üsterü çaralarına da kitä, digän farazların citkerde."
Cıyında tatar yäşläre proyektları, milli, säyäsi üzañnı üsterü kiräklege xaqında süz küp buldı. Yäşlär monı niçek küzallıylar soñ? "Azatlıq"qa Damir Şäyxetdinov häm İlnar Şäyxetdinov birgän añlatmalar:
- Çallıda tatar yäşläre gazetasın buldıru, TV häm radioda milli temağa tapşırular oyıştıru, mäktäplär häm VUZlar arasında elemtä kiräk. Bügengä qädär tatar kinosı üsmi, mul'tfil'mnar eşlänmi. Şuşı problemalar buyınça, milli maqsatlarnı tormışqa aşıru östendä eşlärgä kiräk.
- Milli üzañnı üsterüdä tarixqa, xalıq bäxete öçen köräşkän qaharmannarğa möräcäğät itärgä kiräk."
Yäşlär cıyınında, qayda ğına bulsaq ta, tatarça söyläşik, Çallı transportında tuqtalış isemnäre tatarça da äytelsen häm şularğa oşaş täqdim - taläplär küp äytelde. 1989Hчы yıllar azağında, 90Hчы yıllar başında mondıy fikerlär tatar cıyınnarında ğına tügel, şähärlär häm respublika parlamentlarında da küp yañğıradı. Çallı yäşläre 15-20 yıl elek kütärelgän problemanı qabat torğızdılar. Söyläşü buyınça rezolyutsiä qabul itelde.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Ğiraqta köç qullanu bügen dä däwam itte. Başqala Bağdad häm tönyaqtağı Mosul şähärlärendä bomba şartladı. Başqalada ilçeleklär häm xökümät urnaşqan "imin zona" qırıyında maşina şartladı, anda kimendä 8 ğiraqlı hälak buldı. İkençe ber şartlaw şähärneñ iñ üzäk uramnarınıñ bersendä, Saadun uramında buldı, anda kimendä 2 keşe hälak bulğan dip xäbär itelä. Mosulda bomba mäktäp yanında şartlağan, anda ike keşe hälak bulğan.
Polşa saqlanu ministrı Jerzy Szmaidzinski''nıñ, kiläse yılnıñ azağına qadär Polşa Ğiraqtan üz ğaskärlären çığaraçaq, digän belderüen bügen ilneñ tışqı eşlär ministrı Wlodzimierz Cimoszewicz şik astına quydı. Ğiraqta wazğiät ğaskärlär çığaru däräcäsenä yaqınlaşsa – bu bik yaxşı bulaçaq, dide tışqı eşlär ministrı. Ämma älegä bu turıda ber ni dä äytep bulmıy, häm Polşa üz berektäşen, Amerika Quşma Ştatların yalğız qaldırmayaçaq, dip belderde Polşa tışqı eşlär ministrı.


text:
Cirneñ berençe yasalma iärçene Sputnikka 50 yäş
50 yıl elek 4 üktäberdä Sovetlar Berlege ğälämgä keşe qulı belän yasalğan berençe iärçen - Sputnik çığardı. Bu texnologik yaqtan berençe bulu ğına tügel ide. Bu ğäläm çorı başlanunı añlata ide. Bu yünäleşendä Quşma Ştatlarnı ciñüe belän Mäskäw Salqın Suğışta üz illäreneñ texnologik yaqtan berençe buluına qänäğätlek belän ışanğan ğadi amerikalılarnı da şaq qatırdı. Näticädä bu ike zur däwlät arasında ğäläm öçen köräş başlandı. Şul köräşneñ iñ zur qazanışları -keşeneñ ayğa ayaq basuı ğına tügel, bügenge köndä elemtä, cirne häm ğälämne öyränü öçen iärçen oçırularnıñ ğädäti xälgä äwerelüe dä.
Rusiä fännär akademiäse astronomı Aleksandr Bagrov Xäzerge Qazaxstan, ul çaqtağı Sovetlar Berlege cirlärennän Sputnik oçırılğanda äle mäktäptä genä uqığan bulğan.
"Ul şaqqatırğıç ide. Bez kitaptan ğına uqığan fantastika xäzerge köngä äwerelgän sıman buldı. Bezgä ğäcäyep ber ofıq açıldı. Älbättä bez ul çaqta yoqlıy idek, işetmädek tä, belmädek tä. Kön ütte häm bez kiçen anı kürü mömkinlegen köttek. Böten il kötte. Ul iärçenneñ niçek oçuın kürergä dip xalıq uramnarğa çığıp tuldı. Häm anı näq Mäskäw üzägennän kürdek" di Bagrov.
Sputnik oçıru tarix suqmağın üzgärtte. Ämma ğälämgä yasalma iärçen çığarırğa ber dä niätlänmägän sovet citäkçelege öçen bu oçraqlı bäxet ide di Ğäläm Tikşerenülär Institutınıñ elekke mödire Raold Säğdiev.
"Ul raketalar yarışı barğan çor ide. Sputnik oçıru şunıñ ber çağılışı ğına buldı. Sputnik oçıru Sovet xakimiäte öçen kiläçäk qitğaara qanatlı raketanı tağın ber sınaw öçen säbäp kenä buldı" di ul.
Ikençe Dönya suğışınnan Sovet citäkçelege bik nıq köçsezlänep çıqtı di Säğdiev. Sovetlar berlege qotoçqıç, qanlı suğıştan çıqqanda Amerikannar qulında iñ köçle qoral, atom bombası bar ide. Alar da şul qoralğa iä bulırğa teläde.
1949 yılda isä berençe sovet atom bombası sınaldı. Ämma ul bombanı kiräkle urınğa iltü çarası da şul qädär ük möhim ide. Rusiä xärbi oçqıçları ul çaqta alay uq quätle tügel ide. Bombanı iltü öçen oçqıç urınına alar raketa yasarğa buldı. Şulay itep Sputnik tudı.
Xäzer inde Maryland Universitetı professorı bulğan Säğdiev Sputnik oçırunı "Min üzemneñ fänni karyeram başında ğına torğan yäş ğalim idem. Min ğäläm yünäleşendäge tügel, ä atom-töşe yünäleşendä, başqa ber yäşeren institutta eşli idem. Min anı aldan belep tormadım, şuña kürä şaqqatu buldı, söyeneçle şaqqatu ide. Ğorurlıq xise biläp aldı" dip iskä ala.
Säğdiev Sputnik oçırudan soñ keşelär ğäläm turında başqaça uylıy başladı di.
"Sputnik bik möhim ide. Ul monıñ mömkin buluın rasladı. Şunnan soñ küp kenä yäşlär ğalim bulırğa teli başladı, barı şul Sputnik arqasında ğına. Küp kenä illär, berençe çiratta Quşma Ştatlar üzläreneñ mäğärif sistemasın tulısınça üzgärtergä tieş buldı" di.
Tik bu fän qazanışı ğömümän alğanda il xalqına bik kileşep tormıy ide. Ilneñ küpçelek xalqı fäqirlek çigendä, moxtaclıqta, oçın oçqa yalğarğa tırışıp yäşi. Ä citäkçelek ğäläm turında baş wata.
Kürenekle rus yazuçısı Viktor Yerofeyev Yarlı Sovet imperiäsendä qorallanu texnologiäläre belän xalıqnıñ tormış şartları arasında närsägä östenlek birelüe bik açıq itep quyıldı. Xalıqnı çiratlarğa bastıru aşa. Xalıq 50 yıllarda tüzep torırğa künde. Şulay da tübännän rizasızlıq awazları inde kütärelä başlağan ide di.
Yerofeyev Sputniknıñ ähämiäten ber dä kimetmi. Ul Sovetlar Berlegeneñ ğömeren ozaytuğa zur öleş kertte di.
Sputnik ışanıç birüçe iskitkeç simfol buldı. Antennalar tırpayıp torğan bu şarsıman närsä tönnären ayaz küktä ğadi küzgä dä kürenep toruçı, xalıqnı tınıçlandıra torğan ber uyınçıq ide di Yerofeyev.
Cirneñ berençe yasalma iärçene Sputnik oçıruğa 50 yıl tulunı bäyräm çaraları Rusiädä atna buyı däwam itä. Ğäläm Tikşerenüläre Institutı şul waqıyğağa bağışlanğan kürgäzmä oyıştırdı. Ul şulay uq astrofizikağa, radio-astronomiägä häm cosmik plazma tikşerenülärenä bağışlanğan xalıqara simpozium da ütkärä.
Naif Aqmal


text:
Waşington üzeneñ Ğiraqtağı xärbi taktikasın häm säyäsi strategiäsen üzgärtä
Ğiraqtağı qarşılıqnıñ soñğı aralarda kinät köçäyep kitüwe andağı amerikan köçlären qırısraq çaralarğa etärä, xörmätle tıñlawçılar. Bu xärbi ölkägä genä tügel, Ğiraqnıñ säyäsi kiläçägen bilgeläw mäs''äläsenä dä qarıy. Xäzer inde Quşma Ştatlar citäkçelege xakimiatne ğiraqlılarğa kiläse cäygä ük qaytarırğa äzer buluwın belderä.
Audio, George Bush
"Xärbilär xäzer tögällek kertä. İnde uqığansızdır, alar üz strategiäsen häm plannarın tögälräk itä. Häm bu näq menä qorallı köçlärneñ başlığı, yäğni prezident alardan kötkän ğämäl - doşmanğa qarşı taktikanı urındağı wäzğiatkä qarap üzgärtü bulıp tora" di amerikan prezidentı George Bush. Anıñ şuşı süzläre häm Ğiraqtağı qarşılıqnıñ soñğı könnärdä kinät kenä köçäyep kitüwe, yaña tösmer aluwı, amerikan xärbilärenä qarşı köräşkän köçlärneñ yä yaxşıraq oyışa başlawın, yä alarda yaña törle qorallar barlıqqa kilüwen kürsätä. Ğiraqtağı çit il ğäskärlärenä kön dä yasala torğan höcümnär sanı aprildän birle ällä ni üzgärmäsä dä, alarda hälak buluçılar sanı turında monı hiç kenä dä äytep bulmıy. Ülüçelär torğan sayın arta bara. Uzğan atna azağında ğına ilneñ tönyağındağı Mosul şähärendä Quşma Ştatlarnıñ ike "Black Hawk" boralağı bärelep, şul hälakättä 17 amerikan xärbie hälak buldı. Amerikan xärbi citäkçelege moña üz taktikasın üzgärtü belän cawap qaytara - düşämbegä qarşı töndä Ğiraq suğışı tämamlanğannan soñ berençe märtäbä amerikannar iärçennän töbälgän raketa qullandı. Ber xärbi wäkil süzlärenä qarağanda, ul Ğiraqtağı fetnäçelärneñ Kirkuk şähäre tirälärendäge nığıtmasın yuq itü öçen qullanılğan. Tikritta isä Quşma Ştatlarnıñ köçläre qarşılıq suğışçıları tarafların tup utına totqan. Andağı amerikan xärbi wäkile Steve Russel:
Audio, Steve Russel
"Bez bügen irtäräk bezgä qarşı raketa cibärelgän urınnı utqa totabız" di Quşma Ştatlar xärbi wäkile. Şundıy cawap çaraları ilneñ başqa töbäklärendä dä kürelä.
Audio, atışlar
Xäbärlärgä qarağanda, düşämbegä qarşı töndä Bagdadnıñ Azämiä bistäsendä ütkärelgän tikşerü barışında 21 şikle adäm qulğa alınğan. Barlığı 2 meñläp amerikan ğäskärie qatnaşqan häm tanklar wä boralaqlar qullanılğan şuşı reyd näticäsendä 30-lap Kalaşnikov avtomatı da qulğa töşerelgän. Xärbilärneñ Ğiraqtağı taktikasın üzgärtüwe Aq yortnıñ ildäge xakimiatne dä ğiraqlılarğa tizräk tapşırunı äzerläw çorına turı kilde. Xäzer inde süz, monıñ kiläse yılnıñ cäyenä, 1-nçe yülgä qädär bulu ixtimalı turında bara. Bu xaqta Waşingtonda aşığıç kiñäşläşülärdä bulıp qaytqan, Ğiraqnıñ waqıtlı idaräse başlığı amerikan diplomatı Paul Bremer xäbär itte.
Kärim Kamal, Praga


text:
İcatçılar yazmışı
Bu atnada Tübän Novgorodta Rusiä Prezidentınıñ İdel buyındağı tulı xoquqlı wäkile Aleksandr Konovalov icadi intelligentsiä wäkilläre belän oçraştı. Şuşı oçraşu waqıtında da, annan soñ da xäzerge icat keşelärneñ tormışı, icadi yunäleşlär häm säyäsi xäl turında fikerne alıştılar. «Azatlıq» radiosı şul uñaydan Qazanda yäşäwçe berniçä yazuçınıñ icadi intelligentsiäneñ bügenge xäle turında fikeren inde işetterde dä. Tuqay büläge lawreatı Marsel' Galiev, jurnalist İsqandär Siraci, şağir Rkail Zaydulla bügen icat intelligentsiäse fäqirlektä kön itä, anıñ turında qayğırtu häm bügenge xäl bik faciğäle, qayberläre Stalin zamanında tormış şäbräk ide icadi intelligentsiäneñ dip äytte. Elekke zamanında kebek icadi äğzäse bulğanğa fatir, maşina alırlıq gonorar tamıp ta tormıy. Ämma tormış üzençä bara, bezneñ zamanda törle ädiplär, törle zıyalılar bar. İcadi intelligentsiä bügenge xäle turında üzlärneñ şäxsi fikerlären häm ictimaği däwlät eşlärendä qatnaşqan eşlären bäyläp tügäräk östäldä turıdan turı äytälär: Wälievlar — Tatarstan däwlät Sovetınıñ milli mä’sälälär komitetı räise, şağir Razil Wäliev, Tatarstan fännär akademiäseneñ gumanitar fännär bülegeneñ akademik särkätibe Nail Wäliev häm şuşı tapşırunı Rimzil Wäliev alıp bara. Şuşı tapşıruda yäş jurnalist häm şağir Röstäm İsxaqi da qatnaşa.
Rimzil Wäli. Razil äfände, bu Tübän Novgorodta häm Qazanda äytkän süzlär sezne qızıqsındırdımı?
Razil Wäliev. Tübän Novgorodta äytelgän bulmasa da, bu problema tiräsendä kön sayın süz alıp barabız. Problema bik tä ayanıç, möhim. Bügenge köndä icat ähelläre icat belän genä şöğellänep yäşi alalarmı, üz tamaqlarnı tuydıra alalarmı, il kürä alalarmı? Min yuq dip uylıym. Elek yazuçınıñ romanı çıqsa, ä roman biş yıl yazıla, roman öçen alğan gonorar xisabına ul tağı biş yıl ğömer itä, ğailäsen tuydıra ala ide. Şul biş yıl eçendä tağın ber äsärne yazıp, üzeneñ icatın däwam itä aldı. Bügenge köndä andıy mömkinlek yuq. Yazuçılarnıñ, sänğät ähellärneñ xäle bik şäp dip äytmäs idem. Wasil Äxmätev şulay digän: «Bez bügenge köndä şul xätle awır xäldä, min üzemneñ balalarıma,onıqlarıma zinhar öçen icat belän, muzıka belän şöğellänmägez dip wasıyät qaldıraçaqmın». Min deputat bularaq, ber fikerne äytergä telim. Rossiä külämendä bez, deputatlar, küpme yıl tırışıp, icat ähelläre turında zakon qabul itkänebez yuq. Dimäk, zakon eşe bügen zakonlaştırılmağan, keşe icat eşe belän şöğellänsä, anıñ eşe eş dip sanalmıy.
Rimzil Wäli. Äydägez äle bügenge xälne bilgeläp quiyk. Nail äfände, menä Marina Zvetaeva, sezneñ Alabuğa şähäregezgä kilep, asılınğan. Tuqay, Qazanğa kilep, monda çirläp, wafat bulğan. Hadi Taqtaş, ciñel genä kienep, suıq tiderep, ulep kitkän. Çit illärdä bogema wäkilläre yä bik şäp yäşilär, yä üzläre fäqirlektä, bomj bulıp kitkännäre dä bar. Bu kapitalizmnıñ yaña tamğasımı, sezgä niçek kürenä?
Nail Wäliev. Bezneñ vuzda min assistentlarğa eş xaqın 55 protsentqa kütärdem, ölkän uqıtuçılarğa 35 protsentqa, dotsentlarğa 35 protsentqa, doktor, professorğa 15 protsentqa. Yäşlär bügen bik awır yäşi, alarğa yärdäm itergä kiräk. Yazuçı eşen genä almıyça, törle eşlär başqarıp bula bit. Menä bezneñ uqıtuçılar leksiälär belän çığış yasıylar. İcadi intelligentsiäneñ yazmışı awırraq.
Röstäm İsxaqi. Sez xäzerge intelligentsiä awır xäldä disez. Ä bit min yäş keşe bularaq nindider matur, miña yoldız bulırlıq keşene küz aldıma kiteräm. Ä icat intelligentsiä yäşlärdä kire reaksiä birmäs mikän? Yäşlär ädäbiättän çitläşmäslär mikän?
Razil Wäliev. Monıñ ike yağı bar. Ber yaqtan qarağanda, bu yaxşı da bulırğa mömkin. Ägär dä sin yazuçı bulıp, bayırmın dip uylıysıñ ikän, andıy yazuçınıñ bezgä kiräge yuq. Ägär dä ul çın mäğnäsendä şağir ikän, böten dönya tıyıp yazırğa tieş, Tuqay kebek, Taqtaş kebek. Tuqaynıñ yılına cideşär kitap çıqqan.
Rimzil Wäli. İcadi intelligentsiä wäkilläre üzeneñ tormışın oyıştırırğa mäcbürime? Şağir yäki kompozitor buldıra alamı anı?
Röstäm İsxaqi. Berniçä yazuçı bezgä gonorar äz birep, mömkinçeleklärne qısalar, bez tawış çığarmas öçen aç totalar dip äytälär. Alar fikerençä tuq keşe rizasızlıq belderergä mömkin.
Razil Wäliev. Ämma revolyutsiäne tuqlar yasamağan, açlar yasağan, anısın onıtmasqa kiräk.
Rimzil Wäli. Açlar da genial' äyberlärne yazğan, tuqlar da yazğan. Läkin tuq keşeneñ başı tomalana bit, anıñ yoqı kilä başlıy bit! Ni öçen sez yazasız, aqça alu öçenme, dan alır öçenme? Yazu qıyın bit.
Razil Wäliev. Keşe ike genä oçraqta yaza. Bik nıq yaratqanda, yäisä bik rätlängändä. Üz üzennän qänäğät bulğan keşegä dönyadan bernärsä dä kiräkmi. qänäğät bulsa, progress bulmıy bit.
Rimzil Wäli. Xäzer küp keşe kitapxanägä yörmi, öydä dä küp uqilar. Sezneñ, Nail äfände küpme kitabığız öydä?
Nail Wäliev. Biş meñnän kübräkter.
Rimzil Wäli. Ä sez ni öçen Fatix Ämirxannıñ ruxi baylığı turında kitap yazırğa buldığız?
Nail Wäliev. Yazmıyça tüzä almasañ, bütän keşe yazmasa, keşe yazırğa tieş dip uylıym.
Röstäm İsxaqi. Sez äytkänsez, tatar xalıqnıñ tanılğan yazuçılarıñ tormışları bik awır bulğan. Kemder tuñıp ülgän, kemder açlıqtan ülgän. Xäzer min qurqıp qaldım. Ägär min şağir bulırğa teläsäm, mine dä şundıy kiläçäk kötäme?
Razil Wäliev. Ägär dä sin üzeñä şundıy ciñel tormış teläsäñ, bay bulırğa teläsäñ, siña şağir bulırğa kiräkmider. Bezgä andıy şağirlär kiräkmi. İcat keşelär, yazuçılar — bu härwaqıt alda barğan keşelär.
Rimzil Wäli. Bügen icat belän şöğellängän keşelärneñ säyäsi statusı da, däwlät xoquqları da, komp'yuterları da citärlek. Bötenläy qapma—qarşı yağı da bula. Şuşı şartlarda, tigezsezlek şartlarında bügen nindi çaralar kürep bula?
Razil Wäliev. Tuqay äytkän ide: «Min köyep quyğan şağir genä tügel, min säyäsätçe dä, min ictimaği eşlekke dä». Çınnan da, ğadi genә yazuçı, ğadi genä şağir bula almıy icat belän şöğellängän keşe. Ägär bez däwlättä yäşibez ikän, iñ berençe çiratta icat ähelläre däwlät yärdämen alırğa tieş. Çönki alar da bu ilneñ watandaşları. Alarnıñ eşen zakonlaştırırğa kiräk başta Rossiä külämendä, annarı Tatarstanda. Amerikağa barğaç, min şaqqattım. Ägärdä ber yazuçınıñ kitabı kitapxanägä alınsa, anı kemder uqığan ikän, yäisä kitaptan kserokopiä yasalğan ikän, şul kserokopiä yasağan sayın ul avtorğa aqça kilä. Bezdä şulay bulsa, härber çıqqan kitapqa, bastırılğan äsärgä gonorar birelsä, bezneñ xälebez üzgärer.
Nail Wäliev. Keşe üze selkenmäsä, tırışıp cirmäsä, berkem dä kiterep birmi aña yaxşı tormışnı. Şunıñ öçen härberebez tırışırğa tieş, köräşergä tieş. Minemçä icat keşeneñ tağın ber parallel' eş bulırğa tieş.
Rimzil Wäli. Röstäm, inde xäzer äyt, niçek soñ, bezne tıñlağaç, taşlıysıñmı bu yulnı, yuqmı?
Röstäm İsxaqov. Min uyladım häm şağir bulır aldınnan jurnalist bulıp qarıym äle. Miña jurnalistika yaqınraq bulıp kürenä, sezne tıñlağaç.


text:
Žär bişense maşina yörötöüse tärtip boźa
Başqortostanda kön hayın här bişense maşina yörötöüse yul qağiźälären boźa. Yıl başınan alıp 4 meñdän aşıu avariya bulğan. Ularźa 510 keşe ülgän, 5 meñ samahı yulsı törlö tän yäräxättäre alğan. Gaişniktar äyteüensä, respublikala maşina yörötöüselär arahında mäźäni üźañ bik tübän. Sotsialoğik horau alıu źa oşono kürhätkän. Žär 5-se voditel kön hayın qağiäźä boźouın tanığan. Respublikala bıyıl maşinalar hanı 40 meñgä artqan. Öfölä kön hayın qağiźä boźouźıniñ 220 meñ osrağı terkälä.


text:
Medvedev: başta mäşriq, annarı mäğrip
Rusiä prezidentı Dmitriy Medvedev berençe räsmi säfär belän bu atnada Qazaxstan häm Qıtayğa, kiläse atnada Germaniägä bara. Küzätüçelär fikerençä, anıñ başta Könçığışqa baruı oçraqlı tügel.
"Ul başta Könçığışqa barıp, Rusiä öçen Könçığış Könbatışqa qarağanda ähämiätleräk digän signal birä, - di Maşa Lipman, Mäskäwdäge Carnegie üzäge belgeçe.
Rusiä Qazaxstan belän härçaq dustanä mönäsäbätlärdä buldı. Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbaev ta, Rusiä täxetendä kem utıruğa qaramastan, anıñ belän yaxşı mönäsäbätlär qora belde. Medvedev belän dä şulay itäçäk, di Suğış häm Tınıçlıq xäbärläre institutı belgeçe John MacLeod.
Eş prezidentlar arasında mönäsäbätlärdä genä tügel. Qazaxstan yağulıq yatmalarına bay. Monıñ belän Könçığış ta, Könbatış ta qızıqsına.
"Rusiä dä, Könbatış ta Qazaxstan belän yaxşı mönäsäbät teli, Qazaxstan citäkçeläre monı añlıy, - di Maşa Lipman. - Könbatış Qazaxstandağı keşe xoquqları häm demokratiä torışına ciñelräk qararğa rizalaştı. Çönki energetika tarmağında citdi köräş bara."
Qazaxstan parlamentı deputatı Kamal Borxanov Medvedevnıñ berençe itep Qazaxstanğa kilüen tabiğıy, dip sanıy.
"Monıñ belän ul Rusiäneñ geosäyäsi mänfägätlären şärexli, - di Borxanov. – Medevedev Qazaxstannı yaqın, ışanıçlı, dustanä il dip sanıy, bu bik möxim waqiğa."
Qıtayğa bulaçaq säfäre waqıtında da Medvedev bu ilneñ energiägä moxtaclığın istä totır dip kötelä. Rusiä häm Qıtay xökümätläre ike il arasında neft ütkärgeçe tözü ixtimalın tikşerä. Ütkärgeçneñ yulı äle tögäl xäl itelmägän.
Kiläse atnada Medvedev Germaniägä bara häm anda alman kanslerı Angela Merkel belän oçraşa. Läkin küzätüçelär fikerençä, ul moña qädär Qazaxstan belän Qıtayğa säfär yasap, Rusiäneñ bügenge mänfäğägtläre mäğriptä tügel, ä mäşriqtä ikänen kürsätä.


text:
Neşet Çelebi - Kırat
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Kırat
Etiketler : Neşet Çelebi - Kırat türkü indir, Neşet Çelebi - Kırat türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Kırat mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Kırat türküsü, Kırat sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Kırat bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Neşet Çelebi - Dünya Adana nın
Neşet Çelebi - Kaşlarını Eğdirirsin
Neşet Çelebi - Karga Olan Gül Kıymeti Bilmez
Neşet Çelebi - Yol Üstüne Oturdum


text:
Xäbär itüebezçä, 1nçe May uram cıyınnarı bulırğa tieş ide. Anda oppozitsiä Mortaza Räximovqa, Yıvraziä yäşlär berlege, kiresençä, Prezidentnı yaqlap zur aqsiälär ütkärergä tieş ide. İke yaqnıñ bäreleşü ixtimallığına borçılu belderep Rusiäneñ xoquq saqlawçıları möräcägät belän çıqtı. Anda «oppozitsiä cıyın ütkärgän könne xaqimiät idarä itkän ul'tramilli oyışmalar häm Yıvraziä yäşlär berlekläre dä çara ütkärü bäreleşlärgä alıp kilüe ixtimal» dielä. Respublik citäkçelegen moña yul quymasqa çaqıra.
Respublik xökümäte yortında älege mäsälä qaralıp, ike yaq arasında kileşü tözelde. Anda ekstremistik häm milli-şowinistik ğämällärdän tıyılırğa, federäl häm respublik citäkçelegen otstawqağa cibärüne taläp itmäskä dielgän. Yaqlar älege doqumentqa imza quydı.Oppozitsiä citäkçese Rämil Bignov monı alda torğan bäyrämnär uñayınnan waqıtlıça moratorıyy dip atadı.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
Times: BMOnıñ yaña citäkçese kem bulır?
Gazeta iminlek şurasında xäzer barğan nazmät saylaw eşläre belän tanıştıra häm andağı ğayre räsmi tawış birülärdä Könyaq Korea tışqı eşlär ministrı Ban Ki Moonnıñ Hindstan wäkile, BMO general sekretare urınbasarı Şaşi Tarurdan beraz aldaraq baruı turında xäbär itä. Başqa namzätlär annan küpkä qalışa dip yaza Times.
Jerusalem Post gazetı İbräy Universitetınıñ Truman üzägendä İzrail ğalimnäreneñ Vatikan-İslam mönäsäbätläre turındağı tügäräk östäl söyläşüendä vatikan belgeçe İtzhak Minerbi äykän fikerlär belän tanıştıra.
Elek İzrailneñ Belgiädäge ilçese bulğan, Katolik-Yähüd mönäsäbätlärendä zur belgeç sanaluçı Minerbi Minemçä Rim Papası Benedict XVI ni telägänen bik yaxşı belän häm anı bik açıq itep äytä di. Minerbi papanıñ ütkänen, anıñ cardinal çağında uq İslamğa saq qarawın, Törkiäneñ Yewropa Berlegenä alınuı Yewropa mädäniätenä yaraşsız bulırğa mömkin dip aña qarşı çığuın iskä ala.
Minerbi şulay uq Benedict İslam ektremizmına qarata John Paul belän çağıştırğanda bötenläy başqa säyäsi pozitsiä ala, bu mäsälädä Vatikannıñ tışqı pozitsiäsen üzgärgä, şul uq waqıtta säyäsi mäsälälärdä İzrailgä qarşı yulnı da saqlap qala digän fiker äytä. Anıñ bu fikerläre Jerusalim Post gazetında telgä alınğan.
Tpyд gazetı sişämbe sanında Qalmıqstannıñ ixtiarıy räweştä Rusiägä quşıluınıñ 400 yıllığın bäyräm itügä äzerlek çaraları turında yaza. Respublika citäkçelege bäyrämgä äzerlänü öçen 3 milliard 518 million sum aqça sorağan.
Gazeta Qalmıqstannıñ bügenge xäle belän dä qısqaça ğına tanıştırıp ütä. Statistika mäğlümätlärenä qarağanda bu respublikada xäzer 318 meñläp keşe yäşi, şularnıñ 120 meñe başqala Elistada. Xalıqnıñ tormış däräcäse Rusiädäge urtaça tormış däräcäsennän 2 märtäbä tübänräk. Qalmıqstannıñ töp problemaları üz energiä çığanaqları bulmaw, salım tülärlek tarmaqlar bulmaw, su citeşmäw, eşsezlek, eş qullarınıñ çitkä kitüe.
Şuña da qaramastan Qalmıqstan ruslarğa quşıluın bik zurlap bäyräm itärgä äzerlänä. Bäyrämneñ üzenä äle irtäräk, öç yıl bar, töp bäyräm çaraları 2009-nçı yılnıñ sintäberenä bilgelängän. Anda yıraq Cunğar cirennän dip atalğan matur tamaşa da äzerlänä. Häm mäsälän Petr patşanıñ qalmıq xanı Ayuqay belän oçraşuın kürsätü, Naadam dip atalğan mongol uyınnarı oyıştıru küzdä totıla dip yaza Tpyд gazetı.


text:
Qazanda Seber tatarlarınıñ yaqtaşlıq cämğıäte oyıştırıldı
Tatarstandan yäşäüçe seber tatarları da Rusiädä oktäber ayında uzaçaq xalıq sanın aluğa äzerlek çaraları kürdelär. Şuşı könnärdä genä Qazanda uzğan Seber tatarlarınıñ cıyınında alar Seber töbäklärendä yäşäüçe barlıq millättäşlärebezgä dä şuşı xalıq sanın alu barışında barı tik ber isem astında — tatar dip kenä yazılu turında möräcäğät qabul itelär. Şulay uq cıyında Tatar ictimağıy üzäk qarşında eşläüçe Seber tatarlarınıñ yaqtaşlıq cämğıäte dä oyıştırıldı. Anı jurnalist Mönirä Absolyamova citäkliäçäk. 9 may könne, şulay uq, Perm tatarları da üzläreneñ cıyının ütkärdelär.


text:
KARAGÖZLER BRANDA TENTE
Bursa Branda Tente İmalatı Bursa, Bursada Bursa Bursadaki Nilüfer Branda Tente İmalatçıları Bursa, Bursada Tente Branda İmalatçıları Bursa Nilüfer, Bursada Tır Branda Tente İmalatçıları Bursa, Bursada Kamyon Branda Tente İmalatçıları Bursa, Bursada Mafsallı Tente Branda İmalatçıları Bursa, Bursada Körüklü Tente Branda İmalatçıları Bursa, Bursada Kış Bahçesi Branda Tente İmalatçıları Bursa, Bursada Kamyon Tente Branda İmalatçıları Bursa, Bursada Kamyonet Branda Tente İmalatçıları Bursa,
Bursada Çadır Branda Tente İmalatçıları Bursa, Bursada Fabrika Brandası İmalatçıları Bursa, Bursada Mafsallı Tente , Körüklü Tente, Kamyonet Tentesi, Tır Tente Brandası İmalatı Bursa, Yat Brandası İmalatçıları Bursa, Tekne Brandası İmalatçıları Bursa, Bursada Havuz Branda Tente İmalatçıları Bursa, Cafe Branda Tente İmalatçıları Bursa, Bursada Branda Tente Yapan Yerler, Bursada Branda Tente İmalatçıları Telefon Numaraları Bursa,
- Görüntülenme sayısı: 2405


text:
Çallıdağı başqort mäktäbendä 1nçe çığarılış
- Bezneñ mäktäpne tämamlağan 5 qızğa Başqortstan mäğärif ministrlığı Ufadağı däräcäle uqu yortlarına kvota birde. 9-ı sıynıfnı tämamlağan 2 balabız Ufanıñ Rämi Ğäripov isemendäge iqtisad internat mäktäbenä imtixan tapşırıp, uquların şunda däwam itäçäklär. Uqu yılı bik qızıqlı ütte, Başqortstan başqalasınnan häm regionnarınan zur qunaqlar kilep tordı. Qısqası, şähär häm Başqortostan respublikası mänfäğät''läre belän yäşibez.
Mönirä xanım äytüençä, başqort xalqı xätersez İvan buludan tuqtadı, tarixı, tamırları, ana tele belän qızıqsına. Bu yünäleştä başqort mäktäbe zur yärdäm kürsätä. Mäktäp, Çallıdağı başqort cämğiäte räise Fäniä Şäripova mäktäp eşçänlegen yuğarı bäyäläde. F.Şäripova mäğlümätläre buyınça, bügen Çallıda 8 meñnän artıq başqort yäşi, uqu yäşendäge başqort balaları sanı - 500. Menä şularnıñ kübräk öleşen başqort mäktäbenä tuplawnı maqsat itep quyğannar. Şuşı uñaydan, 31-e may könne, däräcäle tügäräk östäl uzdıru da küzdä totıla. Mäktäp başqort balaları öçen genä tügel ikän, biredä urıs häm tatar millätennän bulğan berniçä bala belem ala. Mäktäp programmasında urısça, başqortça, tatarça häm inglizçä uqıtu qaralğan.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Mordoviä möselmannarınıñ 2000 yılnıñ axırınnan eşläwçe ike Diniä näzäräte bar. Ber möftiät Mäskäw belän, şeyx Rawil Gaynutdin belän eşli, ikençese Ufadağı şeyx Talğat Tacetdin belän. Berençe möftiät üsä bara, oyışqan waqıtta 5 mäxällädän torsa, xäzer monda 23 mäxällä. «İslam v Mordovii» digän üz ğazetları bar, urıs, tatar, ingliz, ğaräp telle internet-saytları bar, här cäyne yäşlär öçen «Al''-Ansar» lagere eşli, şulay uq islam dinen öyränü kursları da oyıştırıla. Bu möftiät, biş yıl eşläp, keçkenä genä Mordoviäda 6 yaña mäçet açtı, tağı ikese tizdän tözelep betä. Mäçet tözeleşlärenä kübesençä çit illärdän, möselman qardäşlärdän aqça kiterälär, mäsälän, Saranskida Üzäk mäçetneñ tözeleş çığımnarınıñ 70 protsentın Misır ilennän şeyx Mansur qapladı. Bu möftiätneñ aktivistları kübese energiäları taşıp torğan yäş keşelär, kübese Rusiädä häm ğaräp illärendä islam qollecları häm institutların beterep kilgän. Qızğanıçqa qarşı, ikençe möftiätneñ uqımışlı keşeläre dä, telgä alırdıy eşläre dä yuq, mäxälläläre dä azaya bara.
Mordoviä möselmannarınıñ ber möftiätkä oyışuğa qayber ğibadät qılu üzençälekläre häm berniçä qawem arasındağı köräş qomaçawlıy. Respubliqa xaqimiätläre küptän inde ike Diniä näzärätennän berne yasarğa, berdäm möfti itep xaqimiätkä şatlanıp buysına torğan keşene quyarğa häm anıñ aşa möselmannar belän citäkçelek itärgä teli. Ufa yağındağı möftineñ, Zäki Ayzatullinnıñ, din yağınnan beleme citeşmi, ä Mäskäw belän eşläwçe möfti, Räşit Xalikov, xaqimiätlär belän gel yaxşı torırğa tırışsa da, şaqtıy bäysez keşe, xaqimiätlärneñ awızına ğına qarap toruçı tügel.
Şulay itep, berençe Diniä näzärätneñ otçet-saylaw waqıtı citkäç, möfti Räşit Xalikov urınına başqa keşene quyarğa teläwçelär küp ide: xaqimiätlär dä, mäçettä namaz uqimıyça ğına möselmannar belän citäkçelek itärgä tırışuçı ber törkem «avtoritetlı» tatarlar da. Bu «avtoritetlı» tatarlar Qazan islam qollecında eşläwçe Fahim Şafeev isemle ber yäş uqıtuçını çaqırtalar häm anı tizdän möfti bulaçağında ışandıralar.
Soñğı waqiğalar barışında, şul tatar törkemennän «Yaqtaşlar» cämğıäte räise Şämil Bikmaev, Lämberä rayonı başlığı Käbir Al''myaşev, Mordoviä başlığı administratsiäseneñ informatsion-analitik idaräse citäkçese Näzif Yenaleev häm «Mordovavtodor» oyışmasınıñ general'' direktorı Rafik Salixov ayıruça aktivlıq kürsätte. Alarnıñ tırışlığı belän, Diniä näzäräteneñ otçet-saylaw syezdı waqıtına ike atna qalğanda, möfti Räşit Xalikovnı islam ekstremistlarına yärdäm itüdä ğayıpläp Mordoviä ğazetlarında, radio, televidenieda xurlaw kampaniäse başlandı.
Möfti Xalikovnı xurlarğa informatsion säbäp aprel'' ayında uq barlıqqa kilsä dä, anı saylawlarğa dip saqlap totqannar ikän. Eş menä närsädä. Mordoviä Diniä näzäräte Saranskida islam qollecı açarğa cıyına. Anda kitaplar, uqu äsbapları, karavat-tüşäklär, öställär, komp''yuterlar häm başqa tağı küp närsälär kiräk. 2005 yılda Orenburg ölkäsendä Buguruslan şähärendä eşlägän «Al''-Furqan» mädräsäsen yabalar, mädräsä uqıtuçıların, anıñ rektorı İsmail Şängäräyewne, cinayät eşe açıp, ezärlekli başlıylar. Möfti Räşit Xalikov üze dä şul «Al''-Furqan» mädräsäsendä uqığan keşe bularaq, İsmail xazrät Şängäräev belän yabılğan mädräsäneñ böten milken, yuqqa yuğalmasın diep, Saranskiğa, islam qollecına birergä kileşälär. Bıyıl yanwar ayındä böten milekne, şular arasında dürt meñgä yaqın kitapnı, Saranskiğa Üzäk mäçetkä kiterälär.
20 häm 22 aprel''dä Orenburg ölkäse prokuraturası quşuı buyınça Saranski mäçetenä FSB häm militsiä xezmätkärläre kilep tentülär eşlilär häm ber «Täwxid» kitabı tabalar. Ul kitap urısça «Kniğa yedinobojiä» dip bilgele häm Mäskäwneñ Savelov rayonı sudı qararı belän taratudan, bastırudan häm uqıtu protsessında qullanudan tıyılğan. Kiterelgän kitaplarnıñ ber öleşe, su elägep, bozılğan bulıp çığa häm alarnı kürşe zavodnıñ miçlärendä yandıralar.
Diniä näzärätendä çirattağı otçet-saylaw syezdına 15 kön qalğanda, 11 iyüldä Mordoviäneñ iñ zur tirajlı «Stolitsa S» ğazetı «Razgrom biblioteki ekstremistov: v Saranske spetsslujbı izyäli knigi, na qotorıx vospitıyvalis'' ubiysı Beslana» digän mäqälä belän Räşit Xalikovnı xurlaw kampaniäsen başladı.
Şul könnän soñ «Veçerniy Saransk», «Yuldaş», «Prizıyv», «İzvestiä Mordovii» ğazetlarında ber-ber artlı «V Sentral''noy sobornoy meçeti g. Saransqa xranilas'' ekstremistskaya literatura», «Muftiy oşibsya?», «Oşibqa muftiä Xalikova: v musul''manskix krugax respubliki prodoljaetsya skandal», «Wıborı muftiä xoteli zasekretit'': musul''mansqaya obşçestvennost'' 13-ğo regiona vozmuşçena», «Obısk v Sentral''noy meçeti: v yee podvalax naydenı ekstremistskie knigi «Yedinobojie» digän mäqälälär çığa bardı. Televidenieda Şämil Bikmaev häm Rafik Salixov möfti Xalikovnı xurlap zur çığış yasadı. 25 iyüldä, irtägä syezd digändä, Lämberä rayon üzägendä, rayon başlığı Käbir Al''myaşev häm respubliqa başlığınıñ administratsiä xezmätkäre Näzif Yenaleev, rayonnıñ böten 13 imamın cıyıp, möfti Xalikovnı xurlıylar häm aña qarşı tawış birergä ügetlilär. Bu oçraşunı televidenie kürsätte häm radio işetterde.
Möselmannarnıñ bäxetenä qarşı, syezdğa Mäskäwdän şeyx möfti Rawil xazrät Gaynutdin kilde. Ul kilüeneñ berençe könendä Mordoviä başlığı Merquşkin belän ike säğätlek, kitkän könendä ber säğätlek äñgämälär ütkärde. Diniä näzäräteneñ otçet-saylaw syezdı yaxşı uzdı, Räşit Xalikovnıñ otçetınnan soñ, şeyx Rawil Gaynutdin aña Möftilär şurası isemennän ikençe däräcädäge «Al''-Faxr» (Dan) ordenın birde. Möftine saylaw barışında ike kandidatura täqdim itelde: Räşit Xalikov häm Fahim Şafeev. «Avtoritetlı» tatarlar törkemeneñ ışanıçı bulğan Fahim Şafeev öçen 71 delegattan ber delegat qına tawışın birde, qalğannarı Xalikov yaqlı ide. Şulay itep, Räşit Xalikov tağı 5 yılğa Diniä näzäräte räise bulıp qaldı.
Şul uq kiçne Mordoviä televidenieseneñ ike kanalında da bu syezd turında söylägändä, çinovniklarğa ğına süz birep kürsättelär, Räşit Xalikov turında süz dä äytelmäde.
Möselman syezdı häm Rawil Gaynutdinneñ Mordoviäğa kilüe turında 28 iyüldä xäbär itkän ğazetlardan tik berse genä, «Komsomol''skaya pravda – Saransk», üzeneñ «Musul''mane Mordovii obyedinyatsya?» isemle mäqäläsendä syezd turında çınbarlıqqa yaqın itep söyläde, Räşit Xalikovnıñ Diniä näzäräte räise urınında qaluın da yazdı. Qalğannarı möfti Xalikovnıñ isemen bötenläy telgä almadı.
Şulay itep, çittän torıp möselmannarnıñ eşlärenä tıqşınğan köçlär ottırdı, ciñä almadı. Bu waqiğalarğa üzeneñ bäyäsen şeyx möfti Rawil xazrät Gaynutdin birä.
– Bismillyaxi rräxmani rräxim. Berençedän, Mordoviä möselmannar diniä näzäräteneñ räise mufti Räşit xazrät Xalikovqa qarşı matbuğat bitlärendä bastırılğan, bälki, maxsus zakaz belän äzerlängän stat''yalar, alar, älbättä, barısı da respublikada möselmannar arasında ğawğa, fetnä çığıp, alarnıñ bügenge köndä cayğa salınğan eşlären tuqtatırğa häm möselmannar arasında kiläçäktä ozaq yılğa tartıla torğan tağın da şundıy ber fetnä däwam itügä yunältelgän dip min anı sanıym. Älbättä, bu publikatsiälarnıñ, mäqälälärneñ avtorları ruslar bulsa da, alarnıñ zakaz birüçeläre ul üzebezneñ xalıq arasınnan dip min monı küräm. Bu mäqälälärdä Räşit Xalikov Buguruslannan ekstremistik ädäbiätnı kitergän, ul biblioteqa kitapları arasında tıyılğan kitaplar da bulğan ikän dielsä dä, bolar ğamäldä döreslek tügel, çönki bibliotekada kitaplar törle-törle, alar xädislär, alar Qor''än kärim, Täfsir, häm ğaräp telen öyrätü kitapları. Alar arasında, älbättä, ğaqidä buyınça kitaplar da bar. Ä ğaqidäneñ qaysısı qabul itärlek, qaysısı qabul itelmäslek kitaplar da buluı mömkin. Şular arasında «Täwxid» digän, rus telendä «Yedinobojie» digän kitapnıñ buluı ul äle bu mufti ekstremizmnı respublikada tarata digän ğayıp taşlarğa säbäp tügel, çönki ul kitaplar kilgän korobkalarda, alarnı äle açıp tikşerergä kiräk, qaysı kitapnı bibliotekağa quyarğa, ä qaysı kitabı bezgä zararlımı, faydalımı yuqmı ikänen tikşerergä kiräk. Bu närsä eşlänmägän, monı turıdan-turı muftiğa ğayıp taşlap, anı ikençe srokqa ütkärmäskä, anı mufti itep saylamasqa digän bu maxsus ber kampaniä bardı. Läkin bu kampaniänıñ ikençe ber faydası buldı, çönki mufti Raşit Xalikov digänne bälki Mordoviä respublikasında böten keşe belmi ide. Bu mäqälälär nigezendä aña qarşı bulğan kampaniänı oyıştıruçılar, alar kürsättelär: Mordoviä cömhüriätendä Raşit Xalikov üzeneñ rolen başqara ikän, ul respublikada möselmannar arasında bik iğtibarğa häm abruyğa layıklı keşe ikän. Diniä näzäräteneñ räise muftidän, dörestän dä, küp närsä tora da ikän, kiläçäktä islam qaysı yunäleştä bulaçaq, möselmannarğa ul faydalı xezmät itä alamı, yäki bernindi dä fayda kitermi torğan, inertnıy, passiwnıy keşe bulıp utıraçaqmı? Menä min uylıym, qayber keşelärgä kiräk şundıy möfti, qaysısı berni eşlämi, möselmannarnıñ ixtıäcın häm xoquqın qayğırtmıy, ul xökümätkä bernindi dä taläp tä quya belmi häm möselmannar öçen bernindi dä xezmät tä itä belmi. Menä şul bernindi faydasız keşe ägär dä respublikada möfti bulıp utırsa, ul bälki küplärne, kemgä islam dineneñ canlı buluı kiräk bulmağannnarnı, ul qanäğätländerer ide. Ämma läkin Räşit Xalikov, ul mufti bularaq aktiv eş kürsätä, anıñ Rossiä muftilar arasında totqan urını bar häm aktiv xezmäte bar.Ul aktiv xezmätne başqalar kürälär häm anıñ aktiv eşläwen tuqtatırğa teläwçelär bar. Menä bu alıp barılğan kampaniä Räşit Xalikovqa tağın da ber reklama yasadı, anıñ isemen kütärde häm ul Mordoviä cömhüriätendä cämğıättä iğtibarğa layıklı şäxes bulıp çıqtı. Rossiä muftilär sovetı Raşit Xalikovnı mufti wazifasında soñğı biş yıl eçendä kürsätkän xezmätlären yuğarı bäyäläde. Ul Rossiä muftilar şurasınıñ böten programmalarında qatnaşa häm anda aktiv äğza bularaq xezmäten alıp bara. Şunıñ öçen Rossiä muftilar şurasınıñ qararı nigezendä, ul bezneñ eşlärebezdä aktiv eşlägän mufti bulğanğa kürä, häm dinnär arasında, xalıqlar arasında duslıqqa, tınıçlıqqa, tatulıqqa, xezmättäşlekkä üzeneñ xezmäten, köçen yunälttergän öçen ul bezneñ ikençe däräcäle Dan ordenı belän büläklände. Bez anı çın küñeldän täbrik itäbez häm älbättä, anıñ östenä Mordoviä möselmannarı üzläreneñ ikençe syezdında anı yañadan mufti itep saylawı belän bez täbrik itep, ul zur cawaplılıqnı yañadan da cilkäsenä yökläde dibez. Älbättä, mufti Xalikov, ul bik yaxşı añlıy kiläçäktä möselmannarnı berläşterügä zur köç quyarğa kiräklekne. Bez sezneñ respubliqa citäkçese Niqolay İvanoviç Merquşkin belän oçraşularıbız waqıtında tulısınça añlayıştıq häm tulısınça ber-berebez belän kileştek. Bez, Rossiä muftilar sovetı, Mordoviä möselmannarın berläşterergä, häm biredä şuşı ber biş-altı ay eçende yañadan syezd ütkärep, ber genä Diniä näzäräte qaldırırğa, ber Duxovnıy upravlenienıñ räisen buldırıp, ber muftine genä qaldırırğa. Häm bez ömet itäbez, bez däwlät orğannarı belär tığız elemtädä eşliäçäkbez häm İnşaalla respublikanıñ citäkçelärenä dä, möselmannarğa da bez faydalı bulğan qararlarnı ütkärerbez diep.
– Yaxşı, räxmät, Rawil xazrät. Soñğı soraw: sez Mordoviäda ike kön idegez, närsä sezgä oşadı, närsägä xäyran qaldığız?
– Bez Mordoviäda ike kön eçendä barı tik syezdda ğına qatnaşu belän üzebezneñ säfärebezne çiklämädek. Bez mäxällälärdä buldıq, mäçet tözeleşläre, mäçetlärneñ eşläre belän häm, älbättä, möselmannarnıñ tormışı belän tanıştıq. Bez Saranski şähäreneñ, ğomumän, Mordoviä respublikasınıñ ekonomik kütäreleşen kürdek. Şähärdä şul qadär yaña binalar, yaña sportkomplekslar, yaña yullar tözelüe bezne xäyran qaldırdı. Bu kürsätä, sezneñ respubliqa citäkçese dörestän dä xalıq turında qayğırta, dörestän dä respubliqa turında qayğırta, häm şunıñ näticäsendä ekonomik yaqtan zur uñışlarığız bar. Min çın küñeldän respublikanıñ kiläçäge xäyerle bulsa ide, Allahu Rabbıbız citäkçeläregezgä uñışlar häm yärdämnären nasıyp itsä ide, xalıqlar arasında duslıq, tuğanlıq, xezmättäşlek bulsa ide, islam dine häm möselmannar, alar dinebezneñ däräcäsen tağın da kütärsennär, töşermäsennär ide.
Şulay itep, çittän torıp Mordoviä möselmannarınıñ eçke eşlärenä tıqşınu, bik köçle basım yasaw kötelgännän kire näticä birde: möselmannar şantajğa birelmäde, üz citäkçelären yaqladı, yıl axırında ike möftiätne bergä quşarğa dip kileştelär.
İrek Bikkinin, Mordoviä


text: Aziä illärendä taralğan "qoş gripı" dip atalğan awıru Qıtayğa barıp citte. Sinxua agentlığı belderüençä, Qıtaynıñ könyağında, Guansi töbägendä bu çirdän ürdäklär ülä başlağan. Belgeçlär äytüençä, awıru qoşlardan keşegä küçä ala. Keşedän keşegä küçü oçrağı älegä terkälmägän. Qıtay "qoş gripı" terkälgän 10-nçı il buldı. Moña qädär ul Combodia, İndoneziä, Yaponiä, Laos, Könyaq Korea, Taiwan, Tailand, Vietnamda tabılğan ide. Bu çirdän inde 8 keşe ülde. Dönya Sälämätlek Oyışması "qoş gripı" SARS dip atalğan awırudan yamanraq bula ala digän kisätü yasadı. Uzğan yıl SARStan 800-läp keşe ülgän ide.


text:
Jack Straw küzläw mäğlümätläreneñ döres bulmawına qaramastan Britaniä xökümäteneñ Ğiraqta suğış başlawnı xuplaw qararın yaqladı.
Xäzer AQŞ häm Britaniä xökümätläre Ğiraqta küpläp üterü qoralları bar dip suğış başlağan öçen tänqit utına totıla. Ğiraqta andıy qorallar haman da tabılmadı häm Waşingtondağı Ğiraq Tikşerü Törkemeneñ uzğan atnada iğlan itelgän xisabında Ğiraqta küpläp üterü qoralları yasaw turında ğämäli programmalar bulmağan digän näticä yasaldı.
Ämma Straw Ğiraqnıñ elekke citäkçese Säddam Xösäinne xakimiättän töşerü döres ğämäl buldı dide.
AUDİO: Xäzer bez qayber küzläw mäğlümätläreneñ döres bulmawın açıq kürsäk tä, min haman bezneñ qararlaq häm bezneñ ğämällär döres bulğan dip isäplim.
Straw Säddam xakimiäten, tıyılğan qoralı bulmağan kileş anı bar dip kürsätergä tırışuda ğäyepläde.


text: Çeçnäneñ Groznıy rayonındağı Proletarskoe awılında möfti Xäbibulla Omarov häm anıñ yärdämçese üterelgän. Militsiä räsmiläre Radiobız xäbärçesenä äytüençä, monı Rusiä xärbiläre kiemenä kiengän 7 keşedän torğan möcähetdinnär törkeme başqarğan. Comğa könne Vedeno, Şali, Açxoy-Martan rayonnarında Şamil Basaevqa buysınğan 7 suğışçı qulğa alınğan, dip xäbär itelä. Groznıynıñ Zavodskoy rayonı mäxkämä xezmätkäre Vaxa İdalov urlanğan. İnterfax xäbärenä qarağanda uzğan töndä ber törkem qorallanğan keşe anıñ öyenä kilep, bilgesez tarafqa alıp kitkän. Şähärneñ Leninskiy rayonında üz öyennän Groznıy universitetı studentı Sultan Susaev urlanğan.


text:
Bosniädä suğış serläre satıla
1992-95 yıllarda Bosniada bulğan qanlı suğışta üterelgän totqınnarnın qayda cirlänüe äle dä ser bulıp qana. Läkin kümäk kümelgän qaberlär turında belgän keşelär mäğlümätlärne aqça bäräbärenä söylärgä riza.
Bu xällär suğıştan soñ da däwam itte. Bosniadağı 3 ayrı millät wäkile dä xäzer suğış turıda belgän mäğlümätlärne söyläp birü öçen aqça sorıy. Mäğlümätlär isä möhim, kümäk kümelgän qaber cirlären yäisä qılınğan cinäyätçelek turında täfsille itep belüçelär bar. Bosniada 12 meñläp suğış qorbanınıñ qayğa kümelgän buluı ser.
Yuğalğan keşelärne tabu komissiäse başlığı Amor Masovic, kemgä ni kiräk keşelär şunı taläp itä di:
“Mäğlümät satuçılar arasında köp aqça taläp itkännärdä bar. Ä qayçağında mäğlümät öçen ber niçä euroğa da kileşüçelär bula. Aqçadan qala, çit ilgä pasport-viza alu yäisä säyäsi sıyunu öçen yärdäm sorağannar da bar. Qayberäwlär öylären tözekländerü öçen aqça taläp itä. Ä beräw isä üzendäge mäğlümätne satar öçen 1 million euro aqça taläp itte”
Bagdovic möhim mäğlümätne belgän keşelärdän soraştıru öçen däwlät tarafınnan maxsus ber tärtip urnaştırılunın yaxşı bulaçağına ışana. Läkin Bagdovic äytüençä qorbannarnın ğailäläre moña riza tügel. Alar ğailäläre öçen iñ kiräkle mäğlümätne täfsille itep alu öçen aqça tülärgä baştan äzer.
Karabasic şul uq waqıtta äytelgän mäğlümatlarnıñ ğadättä döres buluın äytä.
Prijedor, Karaterm, Omarska, Trnopolje cirlärendä konsentrasia lagerları bulğan. 1992 yılda bu cirlärdän bersendä töşerelgän ber video yazma, Bosniada serblar tarafınnañ qılınğan küpläp qıru häm kümäk qaberlär turında xalıqara cämäğatçelekneñ iğtibarın cälep itkän ide.


text:
Çirmişler
Çirmişler (öz adı Mari) - esasen Rusiyede yaşağan Fin-Ugor halqlarından biri. Umumiy sayı 604 000 kişi (2002), bu cümleden Mariy El Cumhuriyetinde 324 400, Başqurtistanda 105 829, Tataristanda 19 500 kişi.
Çirmiş halqı dört qavimden ibaret: Dağ Çirmişleri (Edil özeniñ oñ kenarında), Toğay Çirmişleri (Edilniñ sol yalısında), Şarq Çirmişleri (Başqurtistan, Tataristan, Uralda) ve Şimal-Ğarp Çirmişleri (Nijniy Novgorod vilâyetinde). Şu qavimlerden er birisiniñ öz şivesi bardır, yani Çirmiş tili dört şivesine ayırıla. Başqurtistan ve Tataristanda yaşağan Çirmişlerniñ büyük bir parçası Tatar tilinde de laf ete.


text:
Rusiä pravoslav cirkäwe başlığı Aleksiy Xämas fälestin suğışçan törkemen İzrail belän tınıç dialogqa rizalaşırğa çaqırdı. Xäbär agentlıqları anıñ Mäskäwgä säfär qıluçı Xämas wäkillärenä başqa çara yuq dip äytüe turında belderä.
Prezident Vladimir Putin çaqıruı belän kilgän, Xälät Maşal citäkçelegendäge Xämas wäkilläre 3 könlek Mäskäw säfären bügen tämamladı.
Ğinwar ayında Fälestin parlamentına saylawlarda ciñep çıqqan Xämas xalıqara cämäğätçelekneñ köç qullanudan baş tartırğa, İzrail' däwläten tanırğa çaqıruın kire qağıp kilä.
İzrail' premyer ministrı wazıyfaların başqaruçı Ehüd Olmert Rusiäneñ Xämas belän söyläşülär ütkärüen tänqitläde.
Olmert bügen Putin belän telefon söyläşüendä Xämasnı qabul itü anı köç qullanudan baş tartmasqa häm İzrail' däwläten tanımasqa ruxlandıra ğına dide.
Fälestin citäkçese Mäxmüt Abbasnıñ Fatah partiäse räsmiläre Fatah Xämas citäkçelegendäge yaña fälestin xökümätenä quşılmas kebek dip belderde. Monıñ säbäpläreneñ berse Xämasnıñ Fälestin İdaräse belän İzrail' arasındağı elekke kileşülärne tanırğa telämäwe.


text:
Istanbulda ärmän jurnalistı Hırant Dinkneñ cenaza yolası ütte
Hırant Dink Agos gazetası, TV-lärgä birgän intervyular, konferensiälärdä yäki törle cıyılışlarda yasağan belderüläre ärmännär belän töreklär arasında dialognı başlatunıñ kiräklegenä basım yasap kilde. Ul ärmännärne dä töreklärne tänqit itte. Ul rasizmğa qarşı buluın, läkin ayırım etnik üzençäleklärne saqlap qalu tarafında toruın äytep kilde. Ul min “Ärmän, Törkiälemen” dip äytte. Ärmännärgä genosida mäsäläsenä zur cimerelü digän bäyä birep, dialognı ügetläde, näfrätne kümärgä çaqırdı uquçıların. Ber mäqäläse säbäple “törelekkä xäkärät itü, mısqıllaw ğäyebe belän cinayätlär kodeksınıñ 301-nçe maddäsenä kürä xökemgä tartılıp, altı ay törmä cazasına xökem itelde. Bu säbäple anıñ şöxräte tağın da arttırdı. Ul şuşı xökem qararına “bu minem mañgayıma yağılğan qara tap, çönki min rasizmğa qarşı ber keşe, şul säbäple mine rasizmda ğäyeplägän bu qararğa açuım kilä” dip äytkän ide.
301-nçe maddä ğalimnär, jurnalistlar häm irekle fiker belderüçelärgä qarşı qullanılıp kilä. Mäğlüm bigräktä Törkiädä azçılıq xoquqları turında üz qaraş yäki fiker beldergännärneñ şuşı 301-nçe maddä buyınça xökemgä tartılu ixtimalläre zur. Hırat Dinkkä millätçe qanatlar törek doşmanı digän isem taqtılar. Añarğa soñğı aylarda yanaw häm qurqıttı mesajları bik artqan, xätta anıñ soñğı mäqälälärennän berendä, Dink şuşı qurqıtu mesajları säbäple Şişli prokuraturasına möräcäğät itkän buluın, ämma üzenä tän saqçısı birelmäwen yazğan ide.
Qısqası Hırant Dink kebek ärmännär belän töreklär arasında dialognı üget-näsixät itkän ber jurnalistnıñ üterelüe, yäki ütertelüe ğomumän provokasyan ber akt dip bäyälänä. Çönki bu Törkiägä zur ber orım, tap.
Şul säbäple bulsa kiräk törek xalqınnan da şuşı cinayätkä reaksiä zur buldı. 23-nçe ğinwarda İstanbulda säğät 11-dä Agos gazetası aldında başladı. Unmeñlägän keşe cuyılğan uramda qullarında “barçabız ärmänbez, barçabız Hırank Dink” digän plakatlar bar ide. Şuşı plakatlarnıñ ber öleşeneñ ärmänçä, grekça, körtçä häm inglizçä ide. Ğailäseneñ taläbe buyınça sloganlar kütärelmäde. Berençe bularaq xatını Rakel Dink “Tawışsız ğına tawışıbıznı üsteräçäkbez, Hırant sin barlıq närsälärdän quptıñ tik ileñnän ayrılmadıñ.Ber bäbäydän ber cinayätçe niçek çığa? Ber qannı başqa qannan, millätän östen totunıñ näticäse bu” dip äytte.
Hırant Dinkneñ cinaza kortejı 8,5 km.lek yuldan ütte. Cinaza yolasına qatnaşqan meñlärçä keşeneñ şuşı 8,5 km.lek yulnı cäyäw yörüläre şaqqattırırlıq ide. Yola NTV,CNN,SKY Türk, Haber Türk, TGRT, Haber 7, Olay TV häm räsmi TRT-2 kanalları tarafınnan turıdan-turı tapşırıldı. Läkin kiñräk tamaşaçı bulğan ATV,Show, Kanal D häm Star televiziäler tarafınnan tapşırılmadı. Millätçe häm dinçe kanallar da şulay uq maxsus tapşıru yasamadılar.
Hrant Dinkneñ Märyäm Ana çirkäwendäge dini yolağa xökümät qatınnan eçke eşlär ministrı Abdülkadir Aksu belän däwlät ministrı häm premyernıñ urınbasarı Mähmät Ali Şahin qatnaştılar. Monnan tış tışqı eşlär ministrlığın çaqıruı buyınça AQŞ, Almaniä, Rumaniä, Bolğaristan, Ärmänstan, Livan kebek ärmännär yäşägän illärneñ cirkäylärennän wäkilläre qatnaştı. AQŞ böyek ilçese Ross Wilsonnıñ da yolğa qatnaşuı diqqätne cälep itte.
Hırat Dinkneñ mäyete Märyäm Ana cirkäyendäge yoladan soñ yartı km. yıraqlıqtağı Yenikapı portına kiterelde. Biredä dä anıñ belän sawbullaşu öçen un meñlägän keşe kötä ide. Hırant Dink Balıqlı isemle ärmän ziratına kümelde.
Bügengä qädär terrorğa qorban kitkän baytaq jurnalist, ğalim yaki räsmi şäxeslärneñ bereneñ dä cinaza yolası şul xätle zur häm tantanalı bulmağan ide. Bu inde Törek xalqınıñ üzlegennän kilgän reaksiäsen kürsätä. Rasizmğa, radikal millätçelekkä, radikal dinçelekkä, qısqası keşeneñ tormışın yuq itkän, anı yäşäw läzzätennän, ömettän yıraqlaştırğan här törle ağımğa reaksiä ide bu yola.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Şimbä könne Tubıl şähäreneñ tatar xalqı “Näürüz” bäyrämenä bağışlanğan konsert qaradı. Tamaşada Tömän häm Tubıl şähäre artistları çığış yasadı. Alıp baruçılar bu bäyrämneñ seber öçen yat bulmawı turında söylädelär. Seber tatarları awıllarında äle xaman da “Ämäl”- yaña kön tuu” nı bilgeläp ütüne äyttelär.
Qoyaşnıñ berençe nurı kürengänçe uq awılnıñ ber başınnan ikençe başına qädär här yort sayın tuqtap “Ämäl” dip qıçqırıp xucalarnı sälamlilär, xucalar qapqa tübäsenä menep utırıp, törle büläklär ırğıtalar.
Cirle ğöref-ğädätkä yaqın kiterep konsert qarawçılarğa da konfet siptelär. Seber tatarları häm Tömän ölkäsendä yäşäwçe tatarlarnıñ milli-mädäni möxtäriäte şurası äğzaları da küçtänäçtän awız itte.
Şimbä könne 19 nçı martta, autonomiä üzeneñ küçmä utırışın Tubıl şähärendä ütkärde. Tubıl şähäreneñ milli tormışı belän yaqınnan tanıştılar, problemnarnı tıñladılar.
"6 yıl bula inde aprel ayında bezneñ balalar tapşıruı çığa başlawğa. Bu tapşıru “Tuğan tel” dip atala. 6 yäştän başlap 12-13 yäşkäçä balalarnı bez yörtäbez. Alar üzläre eşläp, üzläre diktor bulıp çığalar. Bez alarnı östän korrektirowat itep toruçı keşe genä. Tapşırualrıbız 20 minut bulsa, eşli başlağanda, berazğa yabıp ta aldılar aqça citmäw säbäple. Bügenge köndä ayına 10 minuttan çığabız. Waqıt bik äz. Balalar kürenep aluğa, tapşıruıbıznıñ axırı citep tä quya. Mömkin bulsa, yärdäm kiräk bezgä dä waqıtın arttırırğa", dip söyläde “Tuğan tel” tapşıruınıñ möxärrire Rimma Xäbiryänowa.
Bu küçmä utırış Seber tatar mädäniät üzägendä ütkängä, anıñ yünäleşläre: muzey, milli kitapxanä, konsertlar quyu, radio-telewidenie bülekläre eşçänlekläre belän tanıştılar.
Seber tatar mädäniät üzäge räise Säfiulla İlyäsov süzlärençä, tizdän üzäk binasında yazuçı Yaqub Zänkiev bülmäse açılaçaq. Tuğannarı qülyäzmalarnı, yazu maşinqasın häm başqa istälekle äyberlären birergä riza bulğannar. Bügenge köndä isä, milli muzeyda Yaqub Zänkiev üze büläk itkän istälek bar. Ul döplä. Yartı metr bieklektäge kiselgän ağaçnıñ üzäge alınğan häm eçenä urındıq sıman itep ağaç taqta quyılğan. Bu döplädä 6 aydan başlap yazuçınıñ barlıq balaları da utırıp tora başlağan. Eksponatnıñ fotosın Mäskäw muzeyları da soratıp alğan. Muzey mödire Rawilä Qutumowa “Bez eksponatlar tuplap qına qalmıybız, fänni eşlär dä yazabız”,- di.
-Anı cıyu ğına tügel, anı tikşerü, anı yazu kiräk. Monda ğına yatmıy. Minem küp kenä eşlärem cıyıntıqlarda çıqtılar. Nawçno-praktiçeskiy konferensiäneñ cıyıntıqlarında çıqtılar. Menä xäzer “Söläymänov uquları” bulırğa tieş. Anda da ike eşne birdem. Uquqçılar belän dä eşlim bit. Alar da referätların yazğannar. Alarnıñ referatların da “Söläymänov uqularına” birdek.
Kitap çığa ul kitapnıñ iseme “Natsionälnaya şqola sibirskix tatar”. Bezneñ professor Prebilskiy proyıqtı buyınça çığa. Bezneñ küp kenä fotomateriallar kerde, stätyälar kerde. Minem tikşerep eşläp çıqqan eşlärem kerde. Min bik känägät. Min xıyallanğan idem ayırım ber kitap çığarırbız di dip. Bezneñ eşlärebez başqa kitaplar aşa şulay çığıp-çığıp tora. Muzey eşli başlağannan, 1997 nçe yıldan tabılğan eksponatlar xäzer kitapta çığalar. Min bik qänägät.
-Tubıl şähäreneñ iğtibarğa layıq üz täcribäse bar. “Uquçılar kitap uqımıy, ğöref ğädätkä, tarixqa bitaraf”,- digän bügenge könnärdä, seber tatar mädäniät üzäge mäktäplär arasında berär milli tem alıp bäyge ütkärä. Ciñüçelärgä büläklär äzerli. Uquçılar sorawlarğa cawap ezläp kitapxanägä häm muzeyğa yul totalar. Muzey mödire Rawilä Qutumowa süzlärençä, ayına alarğa 150 läp keşe kilep tora. Uquçılar, uqıtuçılar, äti-änilär, xätta çit il watandaşları da.
Qutumowa: "1200 eksponat cıyılğan. Uquçılar. Alar arasında uquçılar ğına tügel, studentlar, törle keşelär, hätta çit illärennän kilälär. Bezneñ muzeynı qatloğqa kertep quyğannar ikän. Menä inde kilälär dä kilälär. Bigräk tä cäyen. Fransuzlar da, nemeslar da, Awtraliädän dä. Alar üzläreneñ perewodçikları belän dä kilälär monda. Rusça söyläşä belgännäre belän rusça alıp baram. Añlamasalar mimiqä belän alıp barırğa turı kilä. Nu añlıylar. Poçemu to añlıylar. Menä kileşäbez. Xot' alarğa tatarça da söyläp bir." Tubıl däwlät pedagogiä institutında yañadan rus-tatar bülege açılğanğa 15 yıl tuldı. Bu bäyrämgä turı kiterep “Söläymanov uquları” fänni ğämäli cıyını bıyıl Tubılda 12 nçe may könne uzaçaq. Tatar tele häm ädäbiatı käfedrası citäkçese Flera Säyfullina ölkä avtnomiäse şurası äğzaların fänni bäyrämgä qädär çişeläse problemnar belän dä tanıştırdı.
Nail Alan,Tömän


text:
“Bolğar Cıyını”na Qazannan xalıq az bardı
“İzge Bolğar Cıyını”na bıyıl ayıruça Rusiä töbäklärennän küp kilgännär ide. Alarnıñ qayberläre kilep qunğannar, qorbannar çalğannar. Qaznnan isä irtän 3 avtobus Qamal teatrı yanınnan tulı kitte. Alar arasında törle qatlam wäkilläre – ölkän keşelär, studentlar, cämäğät eşlekleläre, artistlar bar ide. Şulay uq “Bolğar” mäçete tüläwle säfär oyıştırdı. Xalıqnıñ kübese bäyägä qaramıyça da barırğa äzer, läkin oyıştıru ğına sülpän. Uzğan yılnı da Qamal teatrı yanında sıymıyça distälägän keşe basıp qalğan ide.
Qazan xätle Qazan şähärennän barı 4-5 avtobus keşe alıp baru xurlıq. Tatarstan rayonnardan anısı bar ide şaqtıy avtobuslar.
Cıyınğa Çiläbedän qädär 5 avtobus belän kilgännär ide 2 täwlek buyı, Volgogradtan ike qatlı avtobuslar şaqtıy kürende, Çuaşstannar belän Başqortstannarnı äytäse dä yuq- sanap betergesez avtobuslar häm ciñel maşinalar. “Bolğar” mäçetenä cıyınğa barırğa teläp yözlägän xalıq şaltıratqan. Urın yuq digäç üpkä belderüçelär dä şaqtıy buldı dip belderde mäçet wäkilläre.
Qazannan avtobuslar säğät 7 dä quzğaldı. Cıyın başlanu 10 da qaralğan ide. Qazan wäkillege kilep citkändä meñlägän xalıq mäş kilep säwdä noqtaları yanında böterelä. Bıyıl säwdä ayıruça muldan oyıştırılğan.
Boxara bazarlarınnan da kim tügel. Qazan mäçetläre qarşında eşläwçe kibetlär şäxsi maşinalarında kilep, şämail, yaulıq, qomğan, kitap kebek äyberlär belän säwdä itsä, Mordoviädäge millättäşlärebez çat sayın qazılıqların, könbağış-semeçqaların täqdim itte. Şulay uq üzbäk, taciklar keçkenä genä tuqlanu urınnarın açıp cibärep xalıqnı xäläl ittän äzerlängän pılau, şaşlıq, qaynar çäy belän sıyladı. Yäşlärgä Cıyınnıñ ayıruça şuşı yağı qızıq ide. Olı buın wäkilläreneñ kübese bilgele doğa qılırğa, wäğäz tıñlarğa kilä maxsus Tälğät Tacetdinnıqın. Bu “Bolğar Cıyını” başlanğıçı belän näq ul yäğni Rusiä möselmannarı Üzäk Diniä Näzäräte räise Tälğät Tacetdin çıqqan ide. Anı isä tatar kongressı xuplap alıp berlektä oyıştırıla başladı. Aldağı könne kongressnıñ din komissiäse utırışında älege Cıyında Rusiä möftilär şurası räise Rawil xäzrät Ğaynetdin qatnaşır tösle äytelsä dä, ul bulmadı. Tatarstan möselmannarı Diniä Näzarätennän dä “Bolğar” mäçete imamı İldus xäzrät Fäiz genä kilgän ide.
Şulay itep säğät unnarda Tälğät Tacetdinğa qarağan mäçetlärneñ wäkilläre täkbir äytüne başladılar. Täwdä qılular buldı. Xalıqnıñ qaysı basıp, qaysı çirämgä utırıp tıñladı, üze dä quşılğaladı.
İkençe yaqta säxnädä çığışlar başlanıp kitte. Bıyıl uzğan yılğıdan ayırmalı bularaq, yazuçılar, şağirlär kilmägän ide Fäwziä Bäyrämovadan tış, kübese möğayın Sabantuylarda bulğandır. Säxnädä yalqınlı çığışlar buldı, şiğerlär söylände. Annan märtäbäle qunaqlar süz aldı.Ästerxan ölkäse möftie Nazıymbäk xäzrät İl'yazov:
Sezgä Ästerxan ölkäsennän säläm. Ästerxan häm Qazan tatarları arasında härwaqıt duslıq bulğan. Ästerxannan 2 avtobus tulı kildek. Nik utırtmıysız dip qaluçılar küp buldı. Bu bezneñ berdämlekne kürsätä.Ästerxan möftie Nazıymbäk İl'yazovtan soñ Xantı-Mansi avtonomiäle okrugı möftie Tahir xäzrät Samatov:
Xantı-Mansi, Kemerovo häm başqa ölkälärdäge tatarlardan sälam. Şuşı cirlärdä bezneñ ata-babalarıbız dinebez, millätebezne saqladılar. Bez çittä yäşäwçe tatarlardan kötäbez – iminlek bulsın ide. İrek zamannar kilde häm dinebez, millätebez öçen kübräk xezmät itärgä tieşbez.Xantı-Mansi avtonomiä okrugı möftie Tahir xäzrät Samatov bu Cıyında Seber yaqlarınnan da şaqtıy millättäşlärebez kilüen äytte. Monnan tış,
Törkiä Premyer-ministrınıñ general' kiñäşçese Äxmät Dawutuğlı:
Bu zur waqiğa häm minem tirän xislärem bar. 922Hчe yılda Bolğarda İslam dinen qabul itkännär. Bu iñ alğa kitkän sivilizatsiä bulğan. Tatar xalqı küp awırlıqlar arqılı ütte. Qazannan kitärgä mäcbür buldılar. Läkin niçä yıllar ütkännän soñ, tatarlar kire şuşı cirlärgä qayttılar. Älege millät bik xäräkätçän. Yaponiädän alıp Litvağa qädär bu dinne taratalar. Bezneñ ruxıbız ber. Häm tatarlar awırlıq kilgändä Törkiägä sıyına alaçaq. Tarixta bergä buldıq häm bulaçaqbız. Xoday berdämlekne betermäsen.
Törkiä Premyer-ministrınıñ general' kiñäşçese Äxmät Dawutuğlı bu könnärdä Qazanda uzuçı İslam konferensiäse Oyışmasınıñ möselman yäşläre berlege çaralarında da qatnaştı. Älege Bolğar Cıyınına bilgele bu möselman yäşlären dä kiterü yaxşı bulır ide, läkin ni öçender törle illärdän kilgän bu yäşlärne Bolğar kürsätergä berniçä kön aldanraq alıp kildelär.
Bolğar Cıyınında räsmi çığışlardan soñ, bergäläp öylä namazın uqu buldı. Küplär inde kire yulğa cıyına başladı. Yıraqlardan kilüçelär genä äle qaysı qorban çala, qaysı uçaqta aş peşerä qaldı.
Landış Xarrasova


text:
Ğiraqta yaña xökümät bilgelängännän soñ höcümnär köçäyep kitte
Ğiraq räsmiläre äytüençä, 3 ay buyına xökümät tiräsendä bäxäslär barğan mäldä, ğisyançılar höcümär äzerläp yatqan. Säyäsi bäxäslär häm yaña köç qullanular, törle milli törkemnär arasındağı kierenkelekne köçäytep cibärer digän borçular bar.
Yäkşämbedä Bağdadta politsiä bülegenä bulğan höcümdä 5 politsiä xezmätkäre häläq buldı. Bu höcümdä isän qalğan Tamir Äbit bolarnı söyläde:
Audio (Tamir Äbit) "Bez kizüdä tora idek, bitlek kigän keşelär höcüm itte. Alar bezgä ut açtı, bez cawap qaytardıq. Soñnan bezne qamawğa alıp törle yaqtan ata başladılar. Uramdağı ike politsiä xezmätkäre şunduq häläk buldı, alarnıñ başına attılar. Annarı tağın ikese ülde. Bez tübädä idek, min ayaqqa yaralandım, iptäşemä attılar, ul tübädän yığılıp töşte."
Atışular Bağdadnıñ xärbi mäktäbe yanında da bulğan. Bu binada xäzer amerikan xärbiläre urnaşqan. Şartlatqıç tutırılğan maşina da Amerikan qärwanına töbäp şartlatılğan. Kimendä 4 munisipal xezmätkär häläq bulğan. Amerikan räsmiläre älegä ber belderü dä yasamadı. Höcümgä şahit bulğan politsiä xezmätkäre Sarmad İbrahim söyli:
Audio (Sarmad İbrahim) "Amerikan xärbiläre bu maşinanı şikle dip kürde häm quıp kitte. Ul mäktäp yanına barıp şartladı. Berniçä mesken xezmätkär häläk buldı, 7-8e yaralandı. Amerikan xärbiläre şartlawdan soñ 5 minut ütügä kitep bardılar."
Soñğı 3 köndä häcümnär nigezdä Bağdad tiräsendä başqarıla. Läkin, başqa urınnarda da tınlıq digän süz tügel. Amerikan xärbiläre äytüençä, şimbä könne ğisyançılar Falluca qalasına kimendä 7 raketa cibärgän. Näticädä 3 Ğiraqlı häläk bulğan, berniçäse yaralanğan.
-Ali Gilmi


text:
Qazaqstanda terrorçılıq belän köräş
Törki dönya xäbärläre 01
Törki dönya xäbärläre 01
Qazaqstanda terrorçılıq belän köräş qanunı qabul itelde
Däwlät başlığı Nursultan Nazarbayev terrorçılıq häm radikalizmğa qarşı çaralarnın arttırıluın küzdä totuçı tärtipkä salularnı rasladı.
Şul räweşle Qazaqstanda soñğı waqıtta barlıqqa kilgän terror höcümnärennän soñ çaralarnıñ arttırıluın küzdä totuçı tärtipkä salular qanunlaştı.
İlbaşı idaräseneñ matbuğat byurosı däwlät başlığı Nursultan Nazarbayevnıñ monnan alda parlamentta qabul itelgän häm terrorçılıq belän radikalizmğa qarşı köräştä çaralarnın arttırıluına qarağan tärtipkä salularnı üz êçenä aluçı qanunnı raslawın açıqladı.
İlbaşı Nazarbayevnıñ boyırığı belän kertelgän tärtipkä salular terrorçılıqnıñ töp finans kanalları bulğan qanunsız narkobiznes, qoral satışı häm migraśiya ölkäsendä kisken çaralarnı küzdä tota.
Törki dönyanıñ 2017 mädäniyät başqalası Törkistan buldı
Cıyılışta “Törki dönya mädäniyät başqalası 2017” bulıp Törkistan şähäre saylandı.
Azärbaycanda Xalıqara törki mädäniyät oyışması TÜRKSOYnıñ 34nçe daimi şura cıyılışı häm 2016 Törki dönya mädäniyät başqalasınıñ yomğaqlaw çarası oyıştırıldı.
TÜRKSOY äğzase illäre uzğan yılnı “Törki dönya mädäniyät başqalası 2016” itep saylağan Şäki şähärendä oyıştırılğan cıyılış häm çarada Azärbaycan, Qazaqstan, Qırğızstan, Törkiyä, Törekmänstan, Moldovağa bäyle Gagavuz töbäge häm Tönyaq Kipr Törek Cömhüriyäte mädäniyät ministrları belän räsmi zatları qatnaştı.
Törki şura, Törki illär Parlamentariylar Assambleyası, Törki Akademiya, Törki mädäniyät mirası waqıfı kebek xalıqara oyışmalardan wäkillär dä qatnaşqan cıyılışta Törkiyäne Mädäniyät häm turizm ministrlığınıñ kiñäşçe urınbasarı Nihat Gül wäkillek itte.
Cıyılışta Törkistan şähäreneñ 2017nçe yılda Törki dönya mädäniyät başqalası bulıp iğlan itelüenä qarar qabul itelde. Daimi şura çirattağı 35nçe cıyılış koordinatorlığınıñ Qazaqstan Mädäniyät häm sport ministrlığı tarafınnan üz östenä alınuın häm cıyılışnıñ 2017nçe yıl azaqlarında Törkistanda ütkärelüen dä rasladı.
Ayıruça Azärbaycannıñ Mädäniyät häm turizm ministrlığı täqdime belän 2017nçe yılnıñ TÜRKSOYğa äğza illärdä tuuınıñ 300 yıllığı uñayınnan “Mulla Panah Vagifne iskä alu yılı” bularaq iğlan itelüenä qarar birelde.
Törkistan şähäre
Tarixi çığanaqlarğa kürä 4nçe ğasırda qorılğan, êlekke iseme “Yäsi” bulğan Törkistan Xuca Äxmät Yäsäwi tuğan häm yäşägän şähär bularaq belenä.
Qazaqstannıñ YUNESCO Bötendönya mirası isemlegenä kertelgän berençe tarixi äsäre bulğan häm 14nçe ğasırda Ämir Timur tarafınnan tözetelgän Yäsäwi törbäse şähärneñ iskitkeç qorılmalarınnan berse.
1992nçe yılda nigezläre salınğan Äxmät Yäsäwi Qazaq-törek universitetı da urın alğan şähärdä tarixi häm zamança şähär tormışı iğtibarnı cällep itä.
Tarixi Yefäk yulınıñ möhim şähäre bulğan Törkistan yıl buyı oyıştırılaçaq çaralar belän törle ölkälärdän sänğatçelär häm belgeçlärneñ oçraşu urınına äylänaçäk.
Azärbaycanda Törki dönya xatın-qız kiyemnäre moda tamaşası
Baqıdağı Yunıs Ämrä İnstitutı organizaśiyase, Änkaradağı Qamilläşü institutı, dizayner Gülnarä Xälilova, Moda yortı Qazaqstan häm Hanum Moda agentlığı yärdämendä “Tradiśiyadän bügengä törki dönya xatın-qız kiyemnäre moda tamaşası” 21nçe dekabr’ könne Baqı qunaqxanäsendä oyıştırıldı.
Moda çığışı cämğiyät äydäp baruçıları belän ber rättän mädäniyät häm sänğat dönyası wäkilläre qatnaşında çınğa aştı.
Tradision motivlar häm bizäklär urın alğan bersennän-berse matur kiyemnär qunaqlarğa täqdim itelgän kiçädä çığış yasağan Baqıdağı Yunıs Ämrä İnstitutı mödire İbrahim Yıldırım häm xalıq ışanıçlısı Ganirä Paşayeva çaranın ähämiyätenä basım yasap, törki qimmätlärneñ saqlanıluına häm üzläşterelüenä iğtibarnı cälep itte.
Çaranıñ açılışın Azäbaycan dizaynerı Gülnarä Xälilova ileneñ milli qimmätläre urın alğan, bersennän-berse matur kiyemnär bulğan maxsus kollekśiyase belän yasadı. Kiçädä qazaq dizaynerları Madine Massakova, Güljan Niyetkabul häm Hanım Aydaş, qırğız dizaynerı Mahabbat Samançiyeva häm Törkiyädän İlknur Koçbıyık äsärläre belän säxnädä urın aldı.
Çara Gülnarä Xälilovanıñ Azärbaycan keläm motivlarınnan täêsirlänep, proyektlağan “Kelämnärneñ tele” isemle maxsus kollekśiya kiyemnäre belän azağına yaqınlaştı.
Tanılğan cırçılar da säxnägä çıqqan kiçädä çığış yasağan Mädäniyät häm turizm ministrlığınıñ Xalıq mädäniyäte bülege mödire Fikrät Babayev qatnaşuçıalrğa maqtawlı käğazlär täqdim itte.


text: Ğıyraqtıñ El-Falludja qalahında amerikä haldattarı bögön urındağı ber-nisä keşene atıp ültergän. Şahittar äyteüensä, Ğıyraqtıñ politsiä xezmätkärzäre yök maşinalarında qorallı keşelär törkömön ezärlekläp barğan. Amerikä xärbizäre maşinalarzı tuqtatırğa tırışa. Ular tuqtamağas, inde xälde bahalaw ösön waqıt ta qalmağas, ut asa. Ğıyraq politsiähınıñ 10 xezmätkäre häläk bulğan, käm tigändä bişäwhe yaralanğan. Bögön şulay uq Ramadıy qalahında Saddam Xösäyen rejimı yaqlılarğa qarşı operatsiä barışında ike amerikän haldatı häläk bulğan, yetäwhe yaralanğan.


text:
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Beyaz Giyme Toz Olur
Etiketler : Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur türkü indir, Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Beyaz Giyme Toz Olur mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Beyaz Giyme Toz Olur türküsü, Beyaz Giyme Toz Olur sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Beyaz Giyme Toz Olur bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Kaşlarını Eğdirirsin
Neşet Çelebi - Sarı Yaylamda Yaylayamadın
Neşet Çelebi - Karga Olan Gül Kıymeti Bilmez
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Akşam Oldu Kırat
Neşet Çelebi - İki Dağın Arasında


text:
BMOnıñ eleke Yugoslaviä öçen Suğış Cinayätläre Mäxkämäse başxakime Theodore Meron Dönya Oyışmasınıñ Ğomumi Mäclesendä yasağan çığışında finans problemaları säbäple 100 xezmätkärebezne-yäğni eşköçebezneñ 10%ın yuğalttıq dip belderde.Meron ayruça 20dän artıq suğış cinayätçese yäşi dip täxmin itelgän Serb Respublikasınıñ xezmättäşlek itmäwe tribunalnıñ eşlären totqarlıy digän.
Başxakim Theodore Meron äytüenä qarağanda bıyılğı finans problemaları Yugoslavie Suğış Cinayätläre Mäxkämäseneñ eşçänlegenä bik tiskäre yoğıntı yasağan.Tribunal xezmätkärläreneñ 10%ın yuğaltu BMO İminlek Şurası bilgelägänçä wazıyfanı 2010nçe yılğa qädär tämamlaunı qıyınlaştıra ala.Meron süzlärençä(audio)
Bez az belän kübräkne başqarırğa tırışsaq ta älegä keşe başına turı kilgän eşne genä arttırabız .Aqçasızılq bezneñ täsirle räweştä eşläbezne häm mäqsatqa ireşep eşne tämamlaubıznı totqarlıy
Meron İminlek Şurasınıñ 5daimi äğzasın aqçaların waqıtında tülägän dip maqtasa da küp kenä başqa äğza illär burıçlılar isemlegendä.Burıçnıñ miqdarı 70million dollar çaması.Ğomumi Mäcles 2004-2005nçe yılllar öçen tribunalğa 300million dollar çaması aqça ayırdı 1000nän artıq xezmätkär öçen. Burıçnıñ zur öleşe Yaponiägä turı kilä.Ul mäxkämäneñ eşçänlegenä tönqitle mönäsäbät kürsätä.Yaponiäneñ BMOdağı wäkile Toshiro Ozawa Assembleyada BMO qaramağındağı Yugoslawiä häm Rwanda suğış mäxkämäläre öçen äğza illärneñ ayırğan aqçalar çikli dip äytte(audio)
Protsesslar sanı belän çığımnar arasındağı upqın zur.Bez operatsiä häm tribunalnıñ çığımnarı beterü strategiäsenä kileşle kimetelergä tieş dip qaribız dip äytte Yaponiäneñ BModağı wäkile.
Ämma Bosnia ilçese Mirza Kusljugic Assembleyada Haagada urnaşqan tribunalnıñ eşçänlege ilneñ etnik törkemnäreneñ tatulaşuında möhim rol uynadı dip söyläde.Kusljugic(audio)
Qızğanç ki ,xörmätle başxakim Meron äytkäneçä mäxkämägä finans yardäme kimep kilä. Min ilem isemennän töp yardäm itüçelärgä tribunalnı kiräk bulğan qädär waqıt yaqlağız dip äytergä telim.
11yıl elek oyışqan mäxkämä tübänräk däräcädäge mäsälälärne kiläse yılda eleke Yugoslaviä däwlätlätlärenä tapşırmaqçı. Xakim Meron Bosniada mäxsus mäxkämä qayber proseslarğa qarıy başlar öçen äzerleklären tämamlap kilä , Xorvatiä dä progress yasıy ämma Serbiä belän Çernogoriä suğış cinayätlärendä ğäyeplänüçelärne tabu , dokumentlarnı tapşıru eşendä xezmättäşlek itmi dip söyläde. İminlek Şurasınıñ raslağan strategiägä kürä Yugoslaviä suğış cinayätläre mäxkämäse tikşerülärne bıyıl ,proseslarnı , 2008 häm apilatsilär 2010nçe yılda tämamlanırğa tieş.
färidä xämit


text:
Ukraina Yuğarı Radasında yaña räis, alda ilne ni kötä?
Parlament saylawları äle mart ayında uq ütkän Ukrainada xakimiat tiräsendäge wäzğiat kön sayın diärlek üzgärep tora, xörmätle tıñlawçılar. Başta Yuliä Timoşenko häm prezident Yuçenkonıñ "Bezneñ Ukraina" xäräkäte belän berläşkän sotsialistlar pänceşämbedä inde oppozitsiädäge "Töbäklär partiäse" häm kommunistlar belän bergä Yuğarı Radanıñ citäkçese urınına uz başlığın - Oleksandr Moroznı saylatuğa ireşte. Qayber küzätüçelär, bu inde äflisun berektäşlegeneñ yuqqa çığuın añlata, dip belderä.
Mart saylawlarında iñ küp tawışlarnı qazanğan Töbäklär partiäse isä bu kileşüne ber dä oşatmadı. Ul monı äflisun berektäşlegeneñ oppozitsiäne tulısınça parlament citäkçelegennän qısrıqlap çığaru tırışlığı itep bäyäläde, premyer-ministr häm parlament räisen açıq tawış belän bergä saylaw tärtiben kire qaqtı häm yünneñ 27-sennän alıp Yuğarı Rada eşenä kirtälär qora başladı.
Petro Poroşenkonıñ Yuğarı Rada räise buluına "äflisün berektäşlege"neñ üz eçendä dä qänäğätsezlek bar ide. Şul mäğlüm, 2005-nçe yılda Timoşenko citäklägän xökümät premyernıñ näq menä Poroşenko belän kileşä almawı, alarnıñ üzara köndäşkä äylänüe säbäple tarqaldı.
Yülneñ 6-sına parlamenttağı taraflar nihayät räisne ayırım häm yäşeren tawış birep saylaw xaqında kileşte, moñardan tış "äflisünçılar" oppozitsiägä parlament komitetlarınıñ yartısındağı citäkçelekne birü belän rizalaştı. Şunnan soñ Töbäklär partiäse Yuğarı Rada eşenä qomaçawlawın tuqtatırğa buldı.
Üz eşen yañartqan Rada xäzer inde Poroşenkonı räis itep saylar digändä genä, bu urınğa sotsialistlar başlığı Moroz täqdim itelde, Poroşenko monı xiänät dip atadı häm üz isemen tawışqa quyudan aluın belderde häm näticädä sotsialistlar, kommunistlar häm Töbäklär partiäse deputatları yaqlawı belän Aleksandr Moroz 6-nçı yüldä Ukraina Yuğarı Radasınıñ yaña räise itep saylandı.
Üzen saylawnı Moroz, ukrain cämğiatendä 2004-nçe yılğı äflisün inqilabınnan soñ açıq sizelä başlağan tirän büleneşne beterü kiräklege belän añlata. Ul, ilneñ könçığışı belän könbatışı arasındağı şul kierenkelek yuq itelergä tieş, dip belderä:
"Bez yasalma töstä buldırılğan şuşı kierenkelekne kimetergä, xäzerge büleneşne beterergä tieş. İmanım kamil, bez bu problemanı xäl itäçäkbez. Alay ğına da tügel, min üzlären xäzer ciñüçe sanağannarnı, ciñelü xisen kiçergännärgä yaqınaytıp bulaçaq dip uylıiym", di Aleksandr Moroz, Ukraina Yuğarı Radasınıñ yaña ğına saylanğan räise.
Moroz moña niçek ireşergä niätli, älegä bilgele tügel. Küzätüçelär, prezident Yuçenkonıñ "Bezneñ Ukraina" xäräkäte sotsialistlar yardämendä Viktor Yanukoviçneñ Töbäklär partiäse belän olı berektäşlek qorıp qarıy ala digän faraz belderä. Ä älegä kön sayın diärlek yaña berektäşleklär qorudan ni eşlärgä belmägän Yuğarı Rada üz eşen kiläse atnağa qädär kiçekterergä buldı. Ukraina xäzer prezident Viktor Yuçenko süzen kötä.
Kärim Kamal


text:
Qazan belän Riga arası yaqınaya
Tatar telen saqlap qalu häm üsterü Tatarstannan çittä yäşäwçe millättäşlärebez öçen ayıruça aktual' problema bulıp tora. Küptän tügel, Latvia başqalası Riga şähärendä açılğan “Tatarstan-Baltia” säwdä yortı şuşı mäsäläne dä qayğırtırğa tieş bulaçaq. Ütkän yılda Tatarstannıñ säwdä ministrlığı, KamAZ häm başqa şirkät citäkçeläre Latviä respublikasına barıp qaytqan ide. Liepaya şähärendä ütkän oçraşulardan soñ, urtaq xezmättäşlekne arttıru turında kileşengän bulğan. Latviäneñ tatar-başqort oyışması häm Tatarstannıñ säwdä ministrlığı tırışlıqları belän tözelgän «Tatarstan-Baltia» säwdä yortınıñ açıluwı turında, bu könnärdä, räsmi räweştä iğlan itelde. Anıñ citäkçese itep tatar-başqort oyışması räise Zöfär Zäynullin bilgelängän. Zäynullin iseme Tatarstanda milli xäräkät wäkillärenä yaqşı tanış, Zöfär äfände, elekke yıllarda tatar ictimaği üzägeneñ başında torğan Zäki Zäynullinnıñ ulı da.


text: Xoquq yaqlawçı “Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı” Törkmänstanda “Azatlıq” radiosınıñ ike jurnalistın qulğa aluğa tirän borçıluın belderä. Bügen Azatlıq radiosı prezidentı wazifaların ütäwçe Jeff Trimble Waşingtonnan jurnalistlarnıñ yazmışına tirän borçılu belderep “Bu qanunsız eş, batır jurnalistlarnıñ xoquqların bozu häm mäğlümät ireklegen kisken räweştä bozu bulıp tora. Bez “Azatlıq” radiosında Owezov häm Xommadov yazmışları öçen borçılabız”, dide. Meret Xommadov häm Yumadurdı Owezovnı 7 martta militsiä totqarlağan. Xakimiätlär totqarlaw säbäben añlatudan baş tarta. Bu xälneñ qayda bulğanlığı xaqında da mäğlümät yuq.


text:
Üz çirkäwlärenä yärdäm kiräk buluğa qaramastan Yeparxiä sotsial'' oyışmalarğa bulışunı qulayraq kürä
Sotsial' yaqlau ministrlığı belän kileşü tözelgänçe Yeparxiä wäkillären qartlar yortlarına, internatlarğa kertergä bik telämägännär. Xäzer isä yul açıldı-atqaylar, poplar ayaq tibep kerä ala. Bu könnärdä Qazan häm Tatarstan arxiepiskopı Anästäsiy internatlarğa, qartlar yortlarına yärdäm itü turında qarar çığarğan. Barlığı 41 sotsial' oyışmağa yärdäm kürsäteläçäk. Bu xaqta Yeparxiä idaräse särqatibe Aleksandr Pavlov
Yeparxiä sotsial' oyışmalarda eşçänlek alıp bara kileşü nigezendä. Bez anda teläwçelärgä barıp nikax uqibız, ülüçelärne kümärgä barabız. Qısqası barlıq sorağan keşelärgä yärdäm itäbez.
Aleksandr Pavlov äytüençä, xäzer eşlär şaqtıy xutqa kitkän. Alar sotsial' oyışmalarda ğibädät bülmälären açu turında da uylıylar. Bilgele ul xristiannar öçen genä tügel, ä möselmannarğa da bulaçaq di iptäş Pavlov. Yeparxiä isä Alabuğa, Aqsubay, Alekseewski, Leninogrski, Bua häm tağın şaqtıy ğına rayonnardağı internatlarda häm qartlar yortlarında, aldan äytkänçä 41 sotsial' oyışmada eşçänlek alıp baraçaq.
Tatarstan möselmannarı Diniä Näzaräteneñ bu ölkädä eşçänlege äle älläni cäyelmägän dip äytergä bula. Kübräk Ramazan ayında moxtaclarğa yärdäm itü qaralğan häm Zäkyät programması nigezendä eşçänlek alıp barıla ikän. Tatarstan möselmannarı Diniä Näzarätneñ Üzäk apparatı citäkçese İl'yas xäzrät Cihanşin
Bez ayırım qartlar yortı belän tügel, ä ğomumi keşelär belän eşlibez
İl'yas Cihanşin belderüençä, alar törle mäçetlärdä moxtaclarnı aşatalar. Ramazan ayında törle rayonnarda iftar aşların uzdıruğa 1 million sum totılğan. Ä Zäkät komitetı xezmätkäre Abdulmälik xäzrät
Bez härwaqıt moxtaclarğa yärdäm itäbez. Başta bezgä ğarizalar kerä. Annarı bez çınnan da kemgä yärdäm itärgä kiräklekne tikşeräbez. İsemlektä xäzer 400 keşe tora
Şulay itep xristiannar inde sotsial' oyışmalarda tamır cäyep üz eşçänleklären kürsätsä, möselmannar isä moxtaclardan ğariza kergänne kötep yata. Yeparxiä barğan şäpkä berrättän üzläreneñ dinnäre turında da mäğlümat birep qayta. Ämma şul uq waqıtta üz Yeparxiä çirkäwlärendä bügen xällär şäptän tügel ikän. Mäsälän keräşen tatarlarınıqı bulğan
Tixvin çirkäwendä käznäçäye Pavel dädäy belderüençä, Yparixiä ay sayınn alardan 5 meñ salım sorıy. Aqçanı şäm satıp cırğa mäcbürbez dide Pavel dädäy.
Landış Xarrasova


text: Parlament binasın ğäskärilär uratıp alğan. Kiçä xärbilär, Tın okeandağı bu utraw däwlättä soñğı 20 yıl eçendä 4-nçe tapqır fetnä oyıştırdı. Alar xökümätne rişwättä gäyepli. Xalıqara cämäğätçelek xärbilärne Fidjidağı qanunıy xökümätne alıp taşlawda gäyepli. Quşma Ştatlar däwlät departamentı wäkile Sean McCormack: “Bez Fidjida general Frenk Baynimaram citäkçelegendäge xärbilärneñ bu ğämälen kisken gäyeplibez. Bügengä anda xäl tulısınça totrıqlanğan dip sanarğa yaramıy. Premer wazífalarınnan kitergä telämi. Qanunıy xäkimiättäge başqalar da, şul isäptän prezident häm vitse- prezident general ğämällären xuplamıy. Şuña kürä Fidjidağı waqıyğalarnı älegä kire qaytarıp bulmaslıq dip qararğa yaramıy”,- dide.


text: Tönlä häm irtä belän Könyaq Osetiädä atışlar waqıtında gruzin yağınnan 3 xärbi häm ber tınıç keşe hälaq buldı. Gruziä prezidentı Mixäil Saaqaşwili Tbilisidä Milli iminlek şurasınıñ aşığıç utırışında çığış yasap, bolay dide: “Uzğan tön qorallı törkemnär Sxinwali tiräli gruzin awılları yünäleşendäge yulnı qulğa töşerergä tırıştı. Bezneñ tınıçlıq köçläre xärbiläre bu urınnan kitügä qarşı kilep berniçä säğät qarşılıq kürsätte. Näticädä gruziäneñ öç xärbie üterelde. Bu batır keşelär qaharmannarça hälaq buldı”.Könyaq Osetiäneñ mäğlümät qömitetı räise İrinä Ğağloyıwa süzlärençä, osetin yağınnan 30 keşe yaralanğan. Alarnıñ küpçelege tınıç xalıq.


text:
HRW: Qıtay räsmiläre Sincañ töbägendä uyğırlarnı ezärlekläw säyäsäten alıp bara
Quşma Ştatlarda urnaşqan keşe xoquqların yaqlawçı beryulı ike törkem Qıtay räsmilären Sincañ töbägendä yäşägän möselman-uyğırlarnı ezärlekläwdä ğäyepläde. Human Rights Watch häm Qıtayda Keşe Xoquqları dip atalğan oyışmanıñ urtaq xisabında äytelgänçä, bu töbäktä islam dinen bastıru eşläre "däwlät säyäsäte kimälendä" alıp barıla. Şuşı xisapqa cawap itep räsmi Pekin Sincañ töbägendä bar milli törkemnär dä, konstitutsiä nigezendä, dini ireklek şartlarında yäşi digän belderü yasadı.
Audio (Brad Adams)
"Ber uyğır yegete bezgä şularnı söyläde: ul mäktäplärgä azıq-tölek taratuçı bulıp eşlägän. Ber könne aña yä saqalıñnı qırasıñ, yä eştän quılasıñ digännär. Eşen yuğaltmas öçen ul saqalın qırırğa mäcbür bulğan. Bu anda ğädäti küreneş."
Adams süzlärençä, alarnıñ xisap komunistlar partiäse häm xökümät dokumentlarına, räsmi gäzitlärgä häm Sincannıñ üzendä ütkärelgän soraşularğa nigezlängän. Tikşerü näticäsendä Qıtayda din ireklelgen qısqan, moñarçı bilgesez bulğan qanunnar tabılğan.
Audio (Brad Adams)
"Bu qanunnar bäysez Uyğır däwläten tözü omtılışların kimetü niätennän, nigezdä uyğırlarnı bastıru öçen qullanıla. Xäzer anda möselmannarğa qarata tiskäre qaraş köçäyä. Möselman bulğan räsmilär qısrıqlana. İslam bäysezlekneñ ber säbäbe itep qarala."
Qıtaynıñ tönyaq-könbatışında, neftkä bay bulğan Sincañ Uyğır avtonom töbägendä törki teldä söyläşüşe 8 millionlap uyğır yäşi. Uyğır separatisları eşçänlegennän qurıqqan räsmi Pekin monı İslamğa nigezlängän terrorçılıq dip atıy. Qanunsız dini eşçänlek" digän säbäp belän yıl sayın anda meñlägän keşe totqarlana:
Audio (Brad Adams)
"Alar İslamnıñ säyäsi fikerne oyıştıru köçenä äylänüdän, möselmannarnıñ İslam nigezendä berläşep başqaça fiker yörtä başlawınnan qurqa. Qıtay räsmiläre monı radikal İslam dip kürsätergä tırışsa da, bu - ğädäti İslam, ğädättäge dini üzañ."
Human Rights Watch äytüençä, 11 sintäber waqiğasınnan soñ Xincanda tınıç qına din totqan keşelär dä terrorçı dip qarala başlağan. 2002dä Qıtay uyğırlarnıñ Könçığış Törkestan İslam Xäräkäten terrorçılar isemlegenä kertü tırışlığında Washingtonnıñ xuplawın qazana alğan. Human Rights Watch Sincañda Qıtay xakimiäten bärep töşerüne yaqlağan quyber exstremistlar buluın tanısa da, bu kiñ külämdä keşe xoquqların bozu öçen säbäp bula almıy dip sanıy.
Şuşı xisapqa sişämbedä Qıtaynıñ tışqı eşlär ministrlığı süzçese Qin Gang mondıy cawap qaytardı:
Audio (Qin Gang)
"Konstitutsiä nigezendä Sincañda bar milli törkemneñ din ireklege bar. Könçığış Törkestan xäräkäte xalıqara terrorçılar belän xezmättäşlek itä. Qıtayda da, çittä terorçıl eşçänlek alıp bara. Bu Qıtayğa ğına tügel, anıñ kürşelärenä dä yanaw bulıp tora. Könçığış Törkestan xäräkäten cimerü – terrorğa qarşı köräşneñ möhim ber öleşe bulıp tora. Bez monı başqa dini häm milli mäsälälär belän butamasqa tieş."
Human Rights Watch oyışması Pekinnı bu ğäyepläwlären dälillärgä çaqıra. Brad Adams süzlärençä, ägär Qıtay üzen xalıqara cämäğätçelekneñ ber äzğası dip sanıy ikän, ul BMOnıñ keşe xoquqları küzätüçelärenä Sincañga kilergä röxsät birergä tieş. Bu Pekinnıñ üz mänfägätendä. Çönki Sincañda kierenkelek bolau da zur, Pekinnıñ qarşı çığuı anı tağı da arttıraçaq. Human Rights Watch şuşı xisapnı bergäläp tikşerü täqdime belän Qıtaynıñ Washingtiondağı ilçelegenä xat yullağan. Bu xat açılmağan kileş, tışına "Kire qağıldı" digän möxer belän kire äylänep qaytqan.
-Ali Gilmi


text:
Tüpqarağan awdanındağı jumıssız äy`elder üşin tağı bir jaqsı mümkindik twdı. Tüpqarağan awdandıq jumıspen qamtw böliminde tirkelgen 10 qız-kelinşekti jaqında ğana qurılğan «Rïza-Ana» qoğamdıq qorı BUU – nıñ Mañğıstaw oblısın turaqtı damıtw jäne älewmettik – ékonomïkalıq jañğırtw bağdarlaması negizinde «Aspazşı-kondïter» mamandığı boy`ınşa kwrstan ötkizip, jumısqa ornalaswlarına ıqpal etetin isti qolğa alwda. Jaqsı jobanı qolğa alğan uy`ım 23-qaraşa küni Bawtïn awılında ornalasqan gwmanïtarlıq-texnïkalıq kolledjde jobağa qatıswşı äy`elderdi quttıqtap, qısqa merzimdi kwrsta oqwğa joldama berdi.
Uy`ımnıñ joba tanıstırılımına Bawtïn awılı äkimdiginiñ bas mamanı Jumazïya Ay`tova, Tüpqarağan awdandıq jumıspen qamtw ortalığı memlekettik mekemesiniñ mamanı Janar Qoşanova, «Atameken» käsipkerlik palatasınıñ Mañğıstaw oblısı qızmet körsetw ortalığınıñ Tüpqarağan awdanı boy`ınşa keñesşisi Nazgül Qalïeva qatıstı. «Aspazşı-kondïter» kwrsı boy`ınşa oqıtw kwrsı jöninde söz alğan Bïbigül Ramazanova: – Eki ay` burın jumıspen qamtw bölimine arnay`ı usınıs jasap, 10 jumıssız äy`eldiñ tizimin alğan bolatınbız. Jalpı sağat sanı – 48 sağattıq qısqa merzimdi kwrstıñ teorïyasın oqıtw üşin texnolog-maman Ay`gül Qwan qatıswşılardıñ sawatın köterse, jospar boy`ınşa oblıs ortalığınan osı qatıswşılarımız üşin teorïyanı praktïkamen üy`lestirw maqsatında şeberlik sınıbın uy`ımdastırmaqşımız. Sonımen qatar 10 qatıswşımız üşin arnay`ı aspaz xalattarı tigilwde.
Bul xalattardı da BUU damw bağdarlaması ayasında tigin kwrsınan ötken mamandar tigwde. Jeltoqsan ay`ınıñ 20-21 juldızında kwrstı ayaqtap, qatıswşılarımızğa sättilik tiley` otıra, sertïfïkattar men aspazşı- kondïterge aldımen qajet bolatın mïkser, tättiler day`ınday`tın türli pişinder sïyaqtı zattardan sıy`lıqtar usınamız. Kwrsqa qatıswşılardıñ til üy`irer tättilerinen däm tatatın bolasızdar. Qorıtındı kezdeswimizde osı qatıswşı äy`el azamattardıñ pisirgen tättilerinen körme uy`ımdastırwdı josparlap otırmız. Sonday`- aq sol körmege qalamızdağı «Şağala », «Dostıq » sïyaqtı aspaz-kondïterler üşin jumıs berwşi bolıp otırğan ülken jumıs orındarınıñ mamandarın şaqırwdı da uy`ğarıp otırmız. Key`bir qatıswşılar jeke isin bastawdı jön sanawı mümkin, olar üşin de «Atameken» käsipkerler palatası öz bïznesin aşıp, bïznes-jospar jazw boy`ınşa tegin keñse beretin boladı,-dedi ol oqwdı bastağan qatıswşı äy`elderge sättilik tilep.
ÖZ TİLŞİMİZDEN


text:
Vasiliy Lixaçev üzeneñ Evropa Berlegendäge eşen tämamlıy
Bruselldä inde 5 yıldan artıq eşläp, kiläçäk turında uylansa da, Vasiliy Lixaçev öçen kiçäge xäbär barıber kötelmägän bulğan. Anıñ äytüenä qarağanda, wäkillärne ber köndä genä alıştırıp bulmıy, bu eşneñ ozaq waqıt taläp itä torğan bilgele ber tärtibe bar. Bu urınğa nämzätne äle Evropa yağı da raslarğa tieş ikän. Vasiliy Lixaçev beldergänçä, xäzer Rusia-Evropa Berlege sammitına äzerlek alıp barıla. Ul 31 mayğa bilgelängän bu proetktnı axırına qädär alıp barırğa niätli. Ä üzeneñ yazmışına qağılışlı Putin qararın Vasiliy Lixaçev cäygä taba ğına kötä. Şulay itep, elekke parlament citäkçeseneñ Rusiä säyäsätçeläre rätenä kilep quşıluı yäki Tatarstanğa qaytuı turındağı sorawğa tiz arada cawap birep bulmıy.


text:
AQŞ kongresı Ärmäni Genotsidıñ qabul itä
Yıllardañ birle, ärmäni amerikannar, Ğosmanlı Patşalığı waqıtında üterelgän milyon yarım ärmänineñ genotsit qorbannarı bularaq tanıluı täqdimen, AQŞ kongresenä qabul itterergä tırışa. AQŞ idaräse isä, NATO birektäşe kebek möhim il, xäzerge Törkiäne räncetmäs öçen moñdıy täqdimgä qarşı tordı. Bu qararnıñ ğamäli köçe bulmasa da, Törkiä yağı monı, milli gorırlığıñ räncetelüe bularaq qabul itäçäk. Bu taqdim bıyıl tağın qarala, läkin beraz uñaysız ber waqıtta.
Ägär dä Pulat, bu qararnı qabul itsä,Törkiä häm törek watandaşlar moña qatı açu belderäçäk. Kiyerenkelekne tağın da arttırğan tağın ber närsä, Anqaranıñ PKK suğışçıları xäräkätläreñ kisätü maqsatında Ğiraq çigenä ğaskär cibärüe mäsäläse. Moña AQŞ qarşı çığa.
Ğosmanlınıñ soñgı yıllarında, yäğne 1915-17nçe yıllarda yaqınça 1 yarım million ärmäni üterelgän diyelä. Qaysı ber tarixçelär isä monı, ärmänilärne küpläp yuq itü tırışlığı dip añlata. Törkiäne yaqlağannar isä bu farazlarğa qarşı çığıp, Ärmänilärneñ, yöz meñlärçä törek belän bergä berençe dönya suğışında, suğış qorbannarı bularaq ülgän buluların äytä.
Bu qarşılıqlar xäzer tawış birülärgä dä küçte. Tışqı eşlär komitetında, bu qararnıñ ğamäli köçe bulmasada, Törkiä belän mönäsätlärne naçaraytaçaq digän bäxäslär bar. Alar monnañ 90 yıl alda, Ğosmanlınıñ soñğı waqıtında bulğan ber tragediägäne artıq qırıs bäyäläwneñ näticäse AQŞ’qa qimmätkä töşäçäk di.
Qalğannar isä, mondıy faciğanı tanunıñ möhim buluın, yugisä qorbanarnıñ tizdäñ onıtılaçağın däğwä itä. Kaliforniä Demokratlar wäkile, Brad Sherman, Törkiäneñ açu belderüenä qaramastan mondıy qararnıñ tizdäñ qabul itäläçägen äytä.
"Äydä bu eşne başqariq ta bu eş şunıñ belän betseñ. Änqaradañ ber niçä kön açu işeterbez dä şuınıñ belän betär. Häm min wäğdä biräm, ägärdä wäkillär pulatı ärmeni genotside qararıñ qabul itsä, bu qararnı yaqlawçılar tağın başqa täqdimnär belän borçımas. Kiresençä, ägär bu qarar bügen qabul itelmi qalsa, qararnı yaqlağan 225täñ artıq täqdim iğanäçäläre kiläse häm monnañ aldağı yıllarda tağın bu täqdim belän kiläçäk. Ägärdä bu Törkiyä belän mönäsäbätlärge zıyan kiterä ikän, äydä bu kiyerenkelekne xaqiqätne tabu bälän tuqtatiq."
Läkin Bush idaräse, Törkiyädäñ kiläçäk reaksiä barı tik açu süzläre belderü belän çiklänmiyäçäk dip farazliy. Däwlät Sekretarı Condaleeza Rice belän Saqlanu Sekretarı Robert Gates, komitet qararıñ tuqtatıp qalunı sorap Aq Yortta, Prezident Bush belän oçraştı.
Sonınañ alar öçäwläp, kongreskä qararnı kire qağırğa çaqırdı. Bush, Amerikalılarnıñ monnañ 9 distä yıl elek bulğan ärmäni faciğasına borçılu belderüläreñ, läkin şuña da qaramastañ, möhim NATO berekdäşe belän mönäsäbätlärne nığıtunıñ tağın da möhimräk buluın äytte.
Dewlät sekretarı Condoleeza Rice. bu qararğa qarşı çığu, ärmäni faciğasıñ inqar itü tügel dide. Ul, AQŞ Yaqın könçığış häm Äfğanstanda barğan uñışlı eşçänlegebez waqıtında, zur NATO birekdäşebez bulğan Törkiä kebek ber ilne räncetmäskä tiyeşbez dide.
“Bez barıbızda, mondıy ber qararnıñ qabul itelüe xalendä monıñ bezneñ Yaqın könçığıştağı eşçänlegebezne totırıqsızlıqqa salaçağı turında ber fikerdäbez. Bigräk tä monıñ Ğiraq häm Äfğanstandağı eşçänelegebezgä yoğıntısı bulaçaq.Törkiä bezneñ bik möhim strategik berektäşebez häm bu möhim cirlärdäge eşçänlegebezne däwam itterüebezdä, Törkiä zur ähämmiätkä iä ber il”
Gates isä üz çığışında, AQŞ xärbiläreneñ qurqularıñ bik açıq itep añlattı.
“AQŞ köçläreneñ, 70 protsentlıq hawa yökläre Ğiraqqa Törkiä aşa kitä. AQŞ köçläreneñ Ğiraqta qullanğan yağulıq ixtiyacınıñ 3tän ber öleşe yä törkiä aşa yäisä tärkiädäñ tämin itelä. AQŞ xärbi başlıqlarınıñ xäzer qayğısı, ägärdä mondıy ber qarar qabul itelä qalsa, Törkiyädäñ kisken, köçle reaksiälär kiläçäk. Ul çağında hawa mömkinçelekläre, yulları häm başqa yärdemnär şik astında qalaçaq.
Törkiä kürsätäçäk reaksiägä bulğan şuşı borçılularğa qaramastañ, täqdim qararı tışqı eşlär komitetında barıber uzdı häm Noyabr ayı urtalarında bu qarar bar pulata qaramağına çığarılırğa tiyeş.