text:
Salix Säydäşev istälegenä
Avgust ayınıñ esse könnäre torsa da , äle küplär cäyge yalda bulsalar da, respublikanıñ mädäni tormışı tuqtalmıy. TR mädäniät ministrlığınnan bez şularnı beldek. 14 avgustta tatar xalqınıñ böyek kompozitorı Salix Säydäşev istälegenä bağışlanğan “Sänğät bäyräme” uzdırıla. Bäyräm Yuğarı Oslan rayonınıñ Qızıl Bayraq awılında ütäçäk. Bıyıl da “Sänğät bäyräme”neñ oyıştıruçıları -TR mädäniät ministrlığı häm Ğäliäsqar Qamal isemendäge akademiä teatrı. Bäyrämdä Salix Säydäşevnıñ muzıkası tä'sirendä icat itüçe klassik kompozitorlar Mansur Mozaffarov, Aleksandr Klyuçarev, Zahit Xäbibullin häm Färit Yarullinnarnıñ muzıkası da yañğırayaçaq. Bäyräm programmasında säxnä ostaları, kompozitorlar yazuçılar häm Ğ.Qamal isemendäge teatr artistları çığışları qaralğan.
Muzıka ölkäsendä tağın ber yañalıq. Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrı binası äle tözekländerep beterelmäsä dä, anda da eşlär qaynap tora. Teatr binası açıluğa, monda “Tuqay” operası äzerlänä başlağan. Anıñ librettosın Tatarstan xalıq şağire Rinat Xaris, ä muzıkasın atqazanğan sänğät eşleklese , kompozitor Rezeda Axyarova yazğan. Tuqay partiäsen başqarırğa İlham Wäliev , ä Zäytünä partiäsenä Liliä Ğubaydullina bilgelängän. Tatar operasın säxnägä quyu ostazı, ataqlı Niaz Dautov wafatınnan soñ , opera quyarlıq yuğarı däräcäle rejisser bulmaw säbäple , Tuqay operasın quyu öçen Sankt-Peterburgtan rejisser Aleksandr Stepanyuk çaqırılğan.
Tağın ber xäbär. Qazanda Tatar cırın başqaruçılarnıñ İlham Şakirov isemendäge İkençe Xalıqara cır bäygesenä ğariza cıyu başlandı. Yarışta 14 yäştän -35 kä qädärle cırçılar qatnaşa alalar. Ğarizalar häm muzıkal' materiallar 15 noyäbergä qädär Tatar däwlät filarmoniäsenä tapşırıla. Bäyge turında mäğlümatnı tulıraq itep Tatarstan yäşläre gäziteneñ 31июлbдә çıqqan sanınnan alıp bula. Şulay uq bäygedä qatnaşırğa telüçelärgä Tatar däwlät filarmoniäsenä şuşı- 36-72-72 telefonı belän şıltıratıp, beleşmälär alırğa mömkin. tulıraq mäğlümat alırğa bula.:Bıyılğı “Tatar cırı” bäygese Qazannıñ meñyıllığına häm İlham Şakirovnıñ 70 yıllıq yübiliyına bağışlana.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


c: text/html

text:
Tatarstan Respublika Könen bäyräm itä
30 avgust — Respublika Köne. Bu uñaydan Tatarstan matbuğatı Mintimer Şäymievneñ watandaşlarğa qotlawın bastırıp çığardı. Comğa könne irtännän Qazannıñ zur mäydannarında cır, biyü, muzıka görli. Xalıq räxätlänep küñel aça. Qunaqlar da bixisap. Pänceşämbedä başqalabızğa üz yulı belän Rusiä xökümäteneñ vitse-premyerı Valentina Matvienko kilep töşte. Ul respublikadağı mäğärif, sälamätlek saqlaw sistemaları belän qızıqsındı. Şul uq könne kiçen kilgän Putin delegatsiäsendä dä federal' ministrlar bar. Qazanğa İdel buyı federal' okrugınıñ citäkçese Sergey Kirienko da kilde. Mäskäw desantı bik märtäbäle. Alar kön buyına eşlekle söyläşülär, kiñäşmälär uzdırdılar. Putin Qazan kremlendä meñyıllıqqa bağışlanğan zur kiñäşmädä yubileyğa qağılğan problemalarnı küzdän kiçerde. Kiçen delegatsiä Mäskäwgä oçtı.
«Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Damir Ğismetdin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Pekin – Qıtay tarafınnan terrorçılıq belän bäyläneşe buluda ğayeplängän 2 uyğur bügen ülemgä xökem itelde. Qulğa alınğan 15 keşegä isä törmä cäzası birelde. Uyğur telendä bäysez xäbär çığanağı AQŞ iğanäsendäge Azat Azia Radiosı xäbär itüençä, Moxtar Satıpaldı häm Abdul Wäli İmin isemle ike keşeneñ 9 yüldä Yengi Şähär xalıq mäxkämäse tarafınnan sorawğa tartılğannan soñ bügen Qaşğar xalıq mäxkämäse tarafınnañ ülemgä xökem itelülären belderde. Xökem isä şunda uq ütälgän. Älege xäbär bäysez çığanaqlar tarafınnan älegä raslanmadı. Amerikadı uyğır oyışması başlığı üterüne qatı tänqitläp Qıtay xaqimiäteneñ Uyğurlarnı ülemgä xöküm itü öçen alarnı terorçılıqta ğayepläwen belderde.


text: Quşma Ştattarzıñ Berläşkän Millättär oyoşmahınıñ imenlek şurahına Ğiraqtı tergezeüzä xalıq-ara yämägätselekteñ küpläp qatnaşıuın küz uñında totqan rezolyutsiä proyıqtın täkdim iteüe ixtimal. CNN telekompaniähı prezident George Bush xakimiätendäge sığanaqtarğa hıltanıp, doqumenttıñ yaqın köndärzä imenlek şurahına yebäreleüe ixtimal tip xäbär itte. Ütkän aznala Amerika däwlät sekretarı urınbasarı Richard Armitage Waşingtondıñ Ğiraqtı tergezeügä yetäkselekte BMO-ğa tapşırıu mömkinlegen inqar itmäne. İmenlek şurahınıñ qayhı ber ağzaları, täw siratta Räsäy häm Fransiä, teyeşle rezolyutsiä qabul itelmäy torop Ğiraqta Berläşkän Millättär Oyoşmahınıñ rolen arttırıu menän riza tügel.


text: Taşkent. Üzbäkstannıñ tışqı eşlär ministrlığı bügen, ildäge Qarşı-Xanabad nığıtmasında urnaşqan amerikan oçqıçlarınıñ tönge oçışların çikläw Washingtonnıñ uzğan ayda Ändicandağı çualışlarnı bastırunı tänqitläwenä bäyle tügel dip belderde. Üzbäk yağı, bu turıda qarar äle Ändicandağı waqiğälärgä öç ay qala qabul itelgän ide, Quşma Ştatlarğa ul şunda uq citkerelde dip xäbär itte. Associated Press mäğlümatına qarağanda, Üzbäkstan tışqı eşlär ministrlığınıñ ber wäkile, monıñ säbäpläre fäqät texnik, häm monı ikeyaqlı söyläşülärdä xäl itep bula dip beldergän.


text:
Mintimer Şäymiev Aleksey Venediktov häm Exo Moskvı radiosı tıñlawçılarınıñ sorawlarına cawap birde
Mintimer Şäymiev Exo Moskvı radiosınıñ ber säğätlek turı efirında telefon aşa Qazannan qatnaştı. Sorawlarnı Aleksey Venediktov birde. Döresräge, Venediktov qına tügel. Küpsanlı sorawlarnı internet aşa Exo Moskvı radiosınıñ tıñlawçıları da birä aldı. Mintimer Şäymiev belän aralaşırğa teläwçelär arasında tatarstanlılar ğına tügel, ä Başqortstan respublikasınnan, Orenbur, Mäskäw, Sankt-Peterburg, Çiläbedän, xätta Boston, London şähärlärennän dä bar ide. Älege sorawlarğa studiäneñ üzenä telefon häm peydjer aşa kilep ireşkännär dä östälde. Älbättä, ber säğättän dä azraq waqıt eçendä tatarstan prezidentı alarnıñ barısına da cawap birep ölgermäde. Citmäsä, efir başında Mintimer Şäymiev tawışınıñ sıyfatı naçar bulu säbäple, Aleksey Venediktov Qazanğa berniçä märtäbä şaltıratırğa mäcbür buldı.
Prezidentqa birelgän sorawlarğa kilgändä, alar bik küp häm törle temağa ide. Berniçä qazanlını, mäsälän, respublikada Sälämätlek saqlaw ministrlığı tiräsendäge häm älege tarmaqtağı wazğiät belän qızıqsındı, toraq-kommunal’ xezmäte öçen tüläw, xezmät xaqları xaqında soradı. Başqortstannan kilgän sorawlar isä, nigezdä anda yäşäwçe tatarlar häm alarnıñ problemalarına bäyle ide. Mäsälän, Tuymazıdan Räşit äfände Mintimer Şäymievtan kürşe respublikada yäşäwçe tatarlarnıñ mäs’älälären xäl itüdä yärdäm sorağan. Xäyer, bu sorawlarğa cawap efirda yañğıramadı. Läkin turı efirnı alıp baruçı Aleksey Venediktov, bar kilgän sorawlar Şäymievqa tapşırıldı häm ul alar belän tanışıp, üzeneñ tege yäki bu räweştä cawabın birer, digän ömet belderde.
Soñğı aralardağı Beslan waqiğaları uñayınnan Mintimer Şäymievtan islam dine xaqında, respublikada terror ğämälläre bula aluı, almawı xaqında, Tatarstanda möselmannarnıñ xäle, alar arasında ekstremist ruxtağılar barmı, yuqmı digän sorawlar da küp buldı. Turı efir da şuşı temadan başlanıp, Şäymievnıñ Tönyaq Osetiä, Beslan xalqına möräcäğäte belän tämamlandı. Tatarstan prezidentı alarğa sabır, küçle bulıp qalırğa häm älege waqiğalarda soñ Tönyaq Kavkazda millätara ızğışlarğa yuq quymasqa çaqırdı. Çeçnyadağı suğış ta iğtibar üzägennän töşep qalmadı. Bu uñaydan Mintimer Şäymiev üzeneñ dä älege respublikada wazğiätne üzgärtügä öleş kertergä teläwen häm Cohar Dudaev belän kileşengän, läkin bulıp çıqmağan oçraşuı xaqında söyläde. Beslandağı waqiğalarınnan soñ kürelergä tieşle qurqınıçsızlıq çaralar turında da sorawlar buldı. Mintimer Şäymiev, älege çaralarnıñ qanun qısalarında bulırğa tieşlegen assızıqladı. Häm soñğı arada küp kenä citäkçelärneñ tege yäki bu ölkägä, şähärgä başqa töbäk xalqın kertmäw xaqında täqdime Tatarstanda berqayçan da tormışqa aşmayaçağın belderde. Şulay uq küp kenä tıñlawçılarnı Beslandağı terrorçılar arasında tatarlarnıñ buluı, bu xäbärgä respublika citäkçelegeneñ mönäsäbäte dä qızıqsındırdı. Bu xaqta, mäsälän, Orenburdan İldar Eremeev sorağan. Prezident süzlärenä qarağanda, ul da älege xäbärne iğtibarsız qaldırmağan. Läkin törle çığanaqlardan soraşular, beleşülär älegä xäbärneñ döreslegen yäki döres tügellegen belügä kitermägän.
Mintimer Şäymievqa yış qına birelä torğan sorawlar bu yulı da äytelmiçä qalmadı. Qazannan Dmitriy Suslov üzeneñ balasınıñ tatar telen öyränü belän rizasızlığın beldergän. Prezidenttan tatar teleneñ latinğa qaytarıluı xaqında da belergä teläwçelär buldı. Şäymiev latin imlasınıñ tatar tele öçen qulayraq buluın tanısa da, aña qaytırğa kiräklekne şik astına quydı. Bu Rusiä töbäklärendä yäşäwçe millättäşlärebezne tatar telennän bizderergä mömkin, dide ul. Qazan İzge ana ikonasınıñ respublikağa qaytarıluı kiräkme, digän soraw da yañğıradı. Ä prezidentqa efirda birelmi qalğan sorawlar arasında, sez prezident wazifalarınnan kitkäç, üzegezneñ urınığızda kemne küräsez, pensiädä nilär eşlärgä cıyınasız, sez Qazannıñ meñyıllığına äzerlek belän şöğellänäsezme, Tatarstan federal’ üzäktän artıq bäyle tügelme digännäre qaldı.
Axırda Mintimer Şäymiev alıp baruçı Aleksey Venediktov täqdime buyınça Exo Moskvı radiosın tıñlawçı tatarlarğa tuğan teldä möräcäğät itep, alarğa bergä bulırğa, başqa millätlär belän dus, tatu yäşärgä teläde.
Gölnaz İlgizär


text:
Fälestin premyer ministrı İsmail Xäniä Fälestin suğışçıların häm İzrailne Gaza Sızığındağa xärbi operatsiäne tuqtatıp xäzerge krizistan çığarğa çaqırdı.
İzrail premyer ministrı Ehüd Olmert bu täqdimne kire qaqtı.
Olmert Xäniäneñ Xämas xäräkäte suğışçıları totıq itep alınğan İzrail xärbien qaytarmıy torıp atışlarnı tuqtatuğa rizalaşmawın belderde dielä.
İzrail 2 atna çaması elek totıq itep alınğan xärbien qaytaru häm çik aşa raketa höcümnären tuqtatu öçen Gaza Sızığında xärbi çaralar alıp bara.
Bu bäreleşlärdä 30-dan artıq fälestinle häm ber İzrail soldatı hälak buldı.


text:
BMO İminlek Şurası äğzaları İran mäsäläsen Şurağa tapşırırğa rizalaştı
Putinnıñ bügenge matbuğat oçraşuında telgä alnğan İran mäsäläse uzğan töndä Londonda ütkän möhim söyläşüdä tikşerelde. 6 ilneñ, şul isäptän Rusiäneñ dä, tışqı eşlär ministrları İrannıñ atom programması mäsäläse BMOnıñ İminek Şurasına tapşırılırğa tieş digän urtaq fikergä kilde. İran, moña qanuni nigezlär yuq, bu adım krizisnı diplomatik yullar belän çişü tırışlığına noqta quya ala, dip kisätte.
İran mäsäläsen İminlek Şurasına tapşırırğa Quşma Ştatlar häm Yewropa illäre çaqıra. Tik menä BMOnıñ İminlek Şurasında veto xoquqı bulğan 5 daimi äğzanıñ ikese – Rusiä belän Qıtay – soñğı köngä qädär moña qarşı ide. Uzğan töndä Londonda ütkän oçraşuda 5 daimi äğza – Quşma Ştatlar, Britaniä, Fransiä, Rusiä, Qıtay - häm dä Germaniä tışqı eşlär ministrları urtaq belderü yasadılar. Xalıqara Atom İdaräseneñ 2 Fivraldä ütäçäk oçraşuında İran mäsäläse BMOnıñ İminlek Şurasına tapşırılırğa tieş digän.
Alay da, İranğa ber "tişek" qaldırılğan: soñğı qarar İdarä başlığı Möxämmät Äl-Baradei''nıñ Mart ayında yasayaçaq xisabınnan soñ ğına qabul iteläçäk. Bu "tişekneñ" kilep çığışın Londondağı Xalıqara tikşerenülär institutı belgeçe Mark Fitzpatrick añlattı. "Quşma Ştatlar häm Yewropa illäre xisapnı İminlek Şurasına bügen ük cibärer ide. Bu ber aylıq ara 5 quätle ilgä urtaq fikergä kilä alğan öçen keçkenä genä büläk. 5lekneñ nixayät urtaq fikergä kilüe – bik möhim näticä, İranğa köçle kisätü," di Mark Fitzpatrick.
Rusiä belän Qıtaynıñ fikeren üzgärütenä kilgändä, Fitzpatrick süzlärençä, alar İrannı çigenergä mäcbür itü öçen monıñ iñ döres yul ikänenä töşengän. Mäsälä İminlek Şurasına tapşırılğannan soñ da bu ike ilneñ, Şuranıñ kiläse qararlarına veto salu xoquqı bulaçaq.
5 daimi äğza häm Germaniä İrannı şulay uq uran bayıtu eşlären dä yañartmasqa çaqırdı. 3 atna elek Natanz qorılmasında BMO möxerlären alıp taşlap İran tikşerü eşlären yañartaçağın äytkän ide. Xalıqara tänqitkä qaramastan İran moña xoquqlı buluın täqrarlıy.
Yäkşämbedä İrannıñ Tışqı eşlär ministrı Manuxir Mottaqi, mäsälä İminlek Şurasına cibärelsä, İran Xalıqara Atom İdräse belän xezmättäşlegen tuqtataçaq, atom qorılmalarında kisätüsez tikşerülärne beteräçäk, digän ide.
Sişämbedä İrannıñ töp aradaşçısı Ali Laricani "Bez Yewropa İllärenä söyläşülärne däwam itergä kiñäş itäbez. Mäsäläne İminlek Şurasına tapşıru diplomatiäneñ axırın añlataçaq, bu uñay närsä tügel," dide.
Şotlandiäneñ Aberdeen Universitetında xoquq professorı häm İran belgeçe Riza Taği-zadä fikerençä, şuşı yanawlarğa qaramastan, İran kiläçäktä çigenergä mömkin. "Baştaraq İran bu ğämälgä tiskäre mönäsäbät kürsätäçäk, üç alu belän yanayaçaq. Läkin soñnan, ber ay-yarımnan, basım artqaç, Rusiä, Qıtay, xättä İndiäneñ xuplawı betkännän soñ, ul çigenergä mäcbür bulaçaq," di Dr. Riza Taği-zadä.
Soñğı atnalarda İran räsmiläre bu mäsälä söyläşülär aşa xäl itelergä tieş dip kilde. İrannıñ töp aradaşçısı Ali Laricani äle bügen dä, "diplomatiä işekläre açıq", säyläşülär aşa yaxşı näticägä ireşep bula dide.
Ali Gilmi


text: Minski -- Belarus parlamentı Cinäyätlär Kodeksına xakimiätneñ abruyın töşergän öçen cäza qaralğan östämälär qabul itte. Yaña qanun nigezendä Belarustağı säyäsi häm iqtisadi wazğiät turında çit illärgä yalğan mäglümät taratuçılar 2 yılğa törmägä xökem iteläçäk. Xakimiätne bärep töşererägä, ilneñ bötenlegenä yanağan ğämällärgä çaqıruçılarğa 3 yıl törmä yanıy. Prezident Aleksandr Lukaşenka täqdim itkän bu qanun öçen 97 deputat uñay, 4se qarışı tawış birde. Belarus oppozitsiäse bu qanunnı 2006 yılda ütäçäk prezident saylawları aldınnan qurqıtu säyäsäte dip atadı. Belarusnıñ iminlek xezmäte, bu qanun Ukraina, Gruziä, Qırğızstandağı kebek inqilablarnı buldırmas öçen kiräk dip belderä. Kiläse yılda yänä prezidentlıqqa däğwa itergä cıyınğan Aleksandr Lukaşenka, çit ildän qotırtılğan här demonstartsiäne quıp taratırğa wäğdä itte.


text: Vatikan – Papa Benedikt 16, bügen dönya citäkçelären dönyadağı global iqtisad qağidälärenä zur üzgäreşlär kertergä çaqırdı. Papa çığışında dönyadağı iqtisadi tärtepne yañartırğa ixtiyaç buluın belderde. Papa yaña yıl uñayınnan St. Peter's çirkäwe mäydanında cıyılgan meñlägän xalıq aldında yasağan wäğazında, ağımdağı krizisnın aldagı iqtisadi tormış öçen ber sınaw buluın telgä aldı. Papa, dönya citäkçelären alğa taba dönya xalıqnıñ ixtiyacına yaxşıraq cäwap birä alaçaq köçtä iqtisad buldıru öçen, täraqqiyat modelında tirän üzgäreşlärgä möräcäğat itärgä çaqırdı.


text:
«Pandora» tüngi klwbına kelgen qonaqtar arasında töbeles bolıp, aqırı 23 jastağı jigit oqqa uştı. Bul twralı OQO İİD baspasöz qızmeti xabarlay`dı.
Oqïğa kezinde belgisiz birew 23 jastağı jigittiñ jelkesinen tapanşamen atqan. Ol awrwxanağa bara jatqan jolda qay`tıs boldı. Atısqa qatısı bar degen küdikpen 1991, 1993 jäne 1996 jılı twğan üş adamğa izdew jarïyalandı.
Jalpı töbeles pen atıs klwbta turğan bey`nekameralar jumıs istemey` turğandıqtan, eşbir jerge jazılıp qalmaptı. Qazir oqïğağa bay`lanıstı QR QK 99-b 1-t «Kisi öltirw» jäne 287-b «Qarwdı zañsız satıp alw, berw, satw, saqtaw, tasımaldaw jäne alıp jürw» boy`ınşa sotqa dey`ingi tergew amaldarı jürgizilip jatır.
Esteriñizge sala ketey`ik, däl osınday` jağday` Petoropavlda da orın alğan. Qazan ay`ınıñ basında Petropavlda tüngi klwbta ayawsız tayaq jegen 23 jastağı basketbolşı til qatpay` ketti. Öskemendik sportşı Ïgorʹ Nanaev osıdan bir ay` burın Soltüstik Qazaqstannıñ jergilikti «Barıs» komandasına awısıp kelgen bolatın. Qazan ay`ınıñ ekisinen üşine qarağan tüni ol joldastarımen tüngi klwbqa barğan. Artınşa jigittermen sözge kelispey` qalıp, artı töbeleske ulasıp, saldarınan qattı soqqı alğan. Oblıstıq awrwxanağa jetkizilgen Ïgorʹ bir apta boy`ı reanïmacïya böliminde jatıp, aqırında jan täsilim etti.
«Xabar24»


text: Mortaza Räximovqa “Rusiädä mullıq üseşe öçen” büläge tapşırıldı. Bu büläkne aña Mäskäwdä Däwlät sarayında Rusiäneñ awıl xucalığı ministrı Gordeev tapşırdı. Başqortstan urıslarınıñ “Rus” berläşmäse başı Aleksandr Dubovskiy respublikanıñ awıl xucalığındağı kürsätkeçläre döreslekkä turı kilmi, alar “bürtterelgän” dip isäpli. Ul monı prezidentnı yalğa cibärü aldınnan büläklänü ixtimallığı dip farazlıy. Anıñ uyınça, Räximovnıñ urınında qalu-qalmawı aldağı ike atna eçendä xäl itelüe mömkin. Dubovskiy bu turıda 25 ğinwar berläşterelgän oppozitsiä utırışında belderde.


text:
Qıtay basımnı tibetlelärdän soñ uyğırlarğa yünälderde
Qıtay kiçä, Pekin Olimpia uyınnarında çit il jurnalistlären häm uyınçıların urlawnı planlaştıruda ğayeplängän 2 terrorçı törkemneñ, tabıluın belderde. İminlek ministrı süzçese Wu Heping törkemneñ Qıtaynıñ tönyaq könbatışındağı Xingjang uyğır avtanom töbägendä urnaşuın xäbär itte.
Qıtay avgust ayında bulaçaq Olimpia uyınnarında terror xöcüme oyıştırunı planlaştıruda ğayeplängän 2 terrorçı törkemneñ tabıluın belderde. İminlek ministrlığı süzçese Wu, şulay uq Sincan töbägeneñ başqalası Urumçidä barğan operasiä waqıtında, 10 kilogramnı şartlatqıç maddä häm dini yazmalar tabıluın belderde. Qıtay, dini ber törkemneñ äğzäse buluda ğayeplägän keşelärneñ xökümgä tartıluın belderde. Uyğırlar tarafınnan Şärqi Törkistan dip atalğan Sincan töbägendä Qıtay xaqimiäte soñgı 3 ayda 40lap keşene törle ğayepläwdän qulğa aldı.
Törkestanlı keşe xoquqları aktivistları isä, Qıtaynıñ terorçı xöcüm ğayepläwe belän töbäktäge basımın arttırırğa tırışuın belderep, ğayepläwlärne inqar itä.
Qıtay neft ixtiyacınıñ küpçelek öleşen şuşı Şärqi Törkestan töbägennän tämin itä. Cir astı baylıqlarına mul Törkestanda yaqınça 20 million xalıq yäşiy. Küpçelekne täşkil itkän uyğırlar da qazaq häm üzbäklär kebek törki möselman xalıq. Läkin iqtisadi üseş artqan sayın, Qıtay uyğır cirlärenä üz xan qıtay xalqın kiterep urnaştıra. Yäğni Tibettä barğan xalıq sanın tegezläw säyäsäte Şärqiy Törkestanda da bara. Könçığış Törkestan ike tapqır 1930-1940 yıllarda bäysezlegen iğlan itte, läkin sonınnañ 1949 yılda bäysezlegen yuğaltıp Qıtay xaqimiäte astına kerde.
Uyğırlar da Tibetlär kebek uq, bäysezlegen yuğaltqannan soñ yıllar buyı Qıtay qullığı astında yäşärgä mäcbur qaldı. Dini basımnar äle däwam itä. Könnän kön üz mädäniätlären üz watanların qıtaylaştıru säyäsäte arqasında yuğaltu qurqınıçı yanağan ğisyançı uyğırlar, bäysezlekkä omtıla.
Läkin uyğırlar Pekinneñ terrorçılıq belän köräş iseme belän küp kenä tapqır Sincan töbägendäge uyğırlarnı bastırırğa tırışuda ğayeple.
Şvetsiädäge bötendönya uyğır qorıltayı süzçese Dilşat Räşit, Pekin uyğırlaga basımnı arttıru öçen, Qıtaynıñ Olimpia uyınnarın qullanuın äytä:
“Qıtay Olimpia uyınnarında iminlekne arttıram uyğırlarğa qarşı basımnı taığn da arttıra başladı. Şulay uq, uyğırlarnı kontrol astında totar öçen Olimpia uyınnarı ber säbäp kürsätelä”
Sörgendäge uyğır aktivistlarınnañ Rabiğa xanım Qadir, ul şul uq waqıtta uyğırlarnıñ Dalai Laması dip tä atala, Tibet kebek uq Törkestanda da soñgı arada xaqimiätneñ basımnarnı arttıruın äytä:
“Qıtay xaqimiäte, Tibettä tınıç qına başlanğan protest çaralarınnan qurıqtı häm anı bastırırğa tırışa. Sonınnañ Qıtay Şärqi Törkestanda da ğadättän tış xäl iğlan itep, töbäktäge xällärne bik yaqınnan küzätä başladı”
Rabiğa xanım şulay uq xaqimiätneñ qatı kontrolı astında küpkeneä mäktäp häm yuğarı uqu yortlarında küzätelep toruın belderde. Läkin şuña da qaramastan, uyğırlarnı bäysezlekkä öndägän broşurlärneñ uramnarda taratıluın belderä. Törle illärdä yäşägän uyğır aktivistlar da, Qıtaydağı keşe xoquqları xällären naçarıyuna borçılı belderä.
Doşmanımnıñ doşmanı minem dusım şiğare belän London, Parij häm San Fransiskoda barğan olimpia utın eltü çarasınnan faydalanıp Qıtay xaqimiätenä protest beldergän Tibetle protestçılargä köç birep, bu çaralarda uyğırlar da äwzem qatnaşa ikän.


text:
Qazanda «Şärıq bazarı» digän kürgäzmä açıldı
Comğa könne Qazanda «Şärıq bazarı» digän kürgäzmä açıldı. Anda Uzbäkstan rässämnäreneñ häm xalıq sänğate ostalarınıñ qul eşläre urın alğan. Bu kürgäzmä açılışı show-tamaşa räweşendä oyıştırılğın ide. «Älfiä artgalereä» citäkçese Älfiä Wälieva süzlärenä qarağanda, Üzbäk xalıq ostaları yasağan äyberlärne xäzer dönyanıñ törle poçmaqlarında oçratıp bula. Nigezdä andıy eksponatlarnı yasaw eşe änä şul çit il turistlarınıñ ixtiacın qanäğätländerü maqsatınnan başlanıp kitkän dä inde.


text:
Milli säyäsät räsmie urınınnan kitä
Soñğı yıllarda äledän-äle çuan kebek tuıp torğan milli problemalarnı aldan küru, çişü, yä buldırmaw küzätelmäde. Alarnıñ qayçaqta Rusiä masştablarında rezonans aluı da änä şul bülekneñ häm anıñ citäkçeseneñ tieşle däräcädä eşläp betermäwe belän bäyle bulsa kiräk.
Xäzergä millätara bülekne waqıtlıça anıñ urınbasarı Roman Belyakov citäkli. ”Zvezda Povoljya” gazetası xäbär itkänçä, ul tarixçı, pravoslaviegä çın-çınlap inanuçı, monarxist ikän. Älbättä, tatarçası yuq. Ägär dä bu çınnan da şulay ikän, İrina Terentyeva üzeneñ eşen ışanıçlı qullarğa tapşırıp qaldırğan ikän.


text:
Oş-Qırğızsıtannıñ 2 çe zur şährendä administratsiä binası yanında bulğan şartlaw bälkim dä terror ğämäle digän qaraş belän tikşerelä. prokuror urınbasarı Qırgız redaksiäsenä cinayät eşe quzğatıldı dip äytkän Oş töbägeneñ 1urınbasar gubernatorı Tezekbayev şartlaw waqıtnda administratsiä binasında bulğan Ul radiobızğa bolay dip söyläde: min ofista idem, töştän soñ säğät 3bulıp kilä ide. Qatı şartlaw buld, bülme selkende ,koridorğa yögerep çıqtım, töten tulğan ide. Täräzälär watılğan töten kerä ide. Säyer ber is bar ide bez asqa yögerep töştek,administratsiä binasında konferensiä bülmäseneñ täräzäläre watılğan ide.
Yangın sünederlgän,yuğaltular yuq .xakimiätlär başta bälkim dä gaz balonu şartlawı dip uylağan Prezident Akayev bärep töşerelgännän birle Oşta törle waqıyğälär buldı.


text:
Yäşlär arasında ütkärelgän fiker beleşü, alar öçen Putinneñ tügel, ä rok yoldızlarnıñ häm oligarxlarnıñ ideal buluın kürsätte.
Russiädä yäşüsmerlär arasında ütkärelgän fiker beleşü qayber kötelmägän näticälärgä kitergän. 18 belän 24 yäş arasındağı üsmerlär öçen qähärmannar arasında prezident Putin bişençe urın ğına bili. Berençe urınnı rock yoldızları biläsä, ikençe urında oligarxlar tora.
Audio
İnde ayırım şäxeslärgä kilgändä, beleşüdä qapma-qarşılıq küzgä çağıla. Yäşlär xäyran bulsalar da, küpkenä oligarxlarğa ışanmıylar.
Audio
Polikanovnıñ fikerençä, yäş urslar oligarxlarnıñ tormış ısulına xäyan bulsalar da, alar nindi şäxes kebek bulırğa telävlären açıqça äytä almıylar.
Audio
Yäşüsmerlär arasında ütkärelgän fiker beleşü şulay uq qartıraq buın keşelärenä uñay qaraşnıñ bik ük bulmauın faş itte. Yäşlär ata-analarınnan çitläşä baralar. Polikanovnıñ süzlärençä,
Audio
Qayber sotsiologlar tikşerü näticälären xupladılar. Mäskäv dävlät universitetınıñ psixologiä professorı Aleksander Asmolov Vedomstvi gazetasına birgän ängämäsendä, tikşerülär yäş ruslarnıñ pragmatik buluların häm üz tormış häm karyera öçen cavaplılıqnı üz qullarına alırğa äzer toruların kürsätä dip belderde. Polikanov monıñ belän öleşçä genä kileşä. Älbättä, küpkenä Könbatış illärendä dä, urta sıynıf öçen yaxşı eş urnı, küp aqça, qupşı maşina , zur öy xucası bulu maqsät bulıp tora. Läkin, bolar 18 yäştägelärneñ tügel, ä olıraq yäştägelärneñ maqsäte. Yäş buın küberäk idealist bula. Britaniä premiere Winston Çörçel üz vaqıtında, 20 yäşeñdä liberal bulmasañ, sineñ yörägeñ yuq. 40 yäşeñdä konservativ bulmasañ sineñ başıñ yuq dip äytkän ide. Läkin, Russiädä yäşlärneñ idealizm öçen vaqıtı yuq küräseñ. Sul revolutsionerlarnıñ ikonası bulğan Ce Gevara häm anıñ kebeklär bu xalıq fikeren beleşüdä ber protsent belän iñ azaqta toralar. Monty Pıtonnıñ Aqça cırı moña bik turı kile. Anda süz kesädäge fund sterlig, suıtqıştağı fransuz frankı, qimmätle nemets markı , dolarğa Brookleyn Küperen satıp alu häm dönyada aqça kebek güzäl närsäneñ bulmauı turında bara.
Audio
Färit İdelle, Praga.


text:
Üzbäkstanda uzğan yılnıñ 26 dikaberendä ütkän parlament saylawlarınıñ räsmi näticäläre iğlan itelde. Liberal Demokratik partiä parlamenttağı 120 urınnıñ 41ren alğan, xökümät yaqlı Xalıq Demokratik partiägä – 33 urın bulaçaq. Saylawlarda qatnaşqan 5 partiäneñ barısı da prezident İslam Kärimov säyäsäten yaqlıy.
Tawış birüne küzätkän Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması wäkilläre, saylawlar demokratik standartlardan yıraq ide, dip belderde. Üzbäkstannıñ ber genä oppozisiä firqase saylawlarğa qatnaştırılmadı.
Dönyada demokratiä torışın küzätüçe Amerika Quşma Ştatlarında urnaşqan Freedom House oyışması wäkillärennän torğan bäysez törkem, ay başında Üzbäkstan törmäsendä ülgän Samandar Umarov, cäzalardan tügel, üz üleme belän wafat bulğan, digän näticä yasadı. Samandar Umarov tıyılğan islam oyışması Hizb-ut-Tahrir eşçänlegenä qatnaşı buluda ğayeplänep törmägä utırtılğan ide. Anıñ ğailäse – tänendä cärähätlär bar ide, dip Umarovnıñ cäzalanıp üterelgän bulu ixtimalı turında belderep tikşerü ütkärüne sorağan ide. Ämma tuğannarı mäyetne yarırğa röxsät birmägän, bäysez tikşerüçelär – Üzbäkstan räsmiläre birgän mäğlümatlärgä nigezlänep nitäcä yasağan.


text:
Cıyın - qorıltay bulıp ütärgä tieş ide, läkin xalıq az cıyılu säbäple, cıyılış bularaq qına ütte.Çaranı berlekneñ räise Räif Ämirov açtı häm 10 yılğa yaqın maxkämäläşü, şul çorda başqarılğan eşlär turında söyläde.Artaban ädäbiätnıñ janrları buyınça çığışlar tıñlandı.Proza üseşe mäsäläläre turında ädäbiät belgeçe Sufiän Safuanov çığış yasadı. Safuanov tatar prozasın çağıştırmaça yäş janr dip bäyäläde.Şağir Maris Näzirov tatar şiğriäte turında söyläde.Başqortstandağı tatar telle tänqit torışı turında ädäbiät belgeçe Säğidulla Xafizov telmär tottı.Ul bu ölkädä eşläwçelärne barladı, üseş tendensiälären bilgeläde , tänqit torışına bäyä birde. Fiker alışularda töp süz yazuçılarnıñ bu çarağa az kilü säbäpläre, berlek eşen canlandıru yulları turında bardı.Yazuçılarnıñ az kilüye alarnıñ räsmi tanılğan Başqortstan Yazuçılar berlege belän mönäsäbätlärne bozmaw öçen dip añlatıldı.Çara axırında doqumentlar qabul itelmäde.Respublik Prezidentına berlekneñ eşen canlandıru, finans yärdäm sorap möräcägät qabul itü kiräklege äytelde.Qorıltaynı közge aylarda uzdırırğa kileşende.
Başqortstan tatarları kongressı başqarma qomitet utırışı bulıp ütte.Anda başqarma qomitetnıñ Stärletamaq, Fedorovka häm Salawat bülekçäläreneñ räisläre xisabı tıñlandı.Stärletamaq bülekçäse räise İlşat Nasipov deputatlar saylawda zur eş başqaruların söyläde.Ul deputatlar tatar mänfäğätenä eşlärgä cälep itelüen bilgeläde.Artaban Fedorovka häm Salawat bülekçäläre citäkçeläre xisap tottı. Yazmalarnı Azatlıqnıñ çärşämbe tapşıruında tıñlağız.
Mönir Wafin,Ufa


text:
İranda İslam inqilabınıñ citäkçese Ayatolla Ruholla Homeinineñ onığı Sayid Xösäin Homeini bu arada birgän ängämälär belän küplärne şaqqattıra..Babası inqilapnı amarikannarğa höcüm platformasında oyıştırsa, Amerikanı ''zur iblis'' dip atasa , onıqı din belän däwlät eşläre berbersennän ayrılırğa, AQŞ konstitutsiäse ürnäk itep alınırğa tieş dip söyli.
Böten töbäkne teträtkän İran islam inqilabınıñ citäkçese Ayatolla Hömäininıñ onıqları ber dä babaları kebek uylamıy. Onıçqası äle berniçä ay elek kenä çit il jurnalistına inqilapnıñ köçläp taqqan qara çadra häm şäriğat qanunnarı turında zarlanıp söylägän, babasınıñ aña sin xatın qız kiläçäktä balalar üsteräçäksen,waqıtın bulmayaçaq, xälbuki sänğät fälsäfä kebek eşlär belän böten ğämer mäşğül bulırğa kiräk dip anıñ uquın tuqtatuına şikäyät itkän ide. Hömäininıñ ikençe onığı Säyed Xäsäin Homeini bu aralarda Bagdadta ber ruxaninın qunağı.46yäşlek Hömäini düşämbedä Niederland gazetası Handelsblad häm Londonda çığa torğan Al Sharq Al awsat köndälegendä basılıp çıqqan ängämälärendä İranda dinne xalıqqa basım çarası itep qullanmağan yaña demokratik rejim urnaşırğa tieş dip äytkän.İran xabär agentlığ İRNA da Hömäinneñ onığı iranlılarnı älege rejimğa başkütärergä çaqırdı dip belderde. Tehranda Ayatola ofisı , onıqnıñ äytkännäre yalğış täfsillände ul rejimnı bärep töşerergä kiräk dip äytmäde, Säyed Xösäin babasınıñ fiker ireklege turındağı qaraşları ğämälgä quyılırğa tieş dip kenä äytte digän onıqnı yaqlağan belderü yasadı. Säyäd Xösäin Hömäini NYT, Boston Globe kebek amerikan gazetalarına birgän ängämälärendä dä şaqqatırlıq fikerlär beyan itte: ägär dä ber ğıraqlı şığı, islam däwläte turında söyli ikän, ul İrannıñ finansiälägän yäki İran revolutsiäseneñ uñışsızğın añlamağan, täcribäsez keşe bulırğa tieş. Hömäini iranlılar ireklek sorıy , ämma anıñ qaydan kiläçägen belmi , anı xalıq başqarsa, bik xup, ul çittän kilsä , bigräk tä anı AQŞ kitersä,xalıq qabul itäçäk ,min iranlı bularaq qabul itäçäkmem dip söyli revolutsiä citäkçeseneñ onığı.Şulay babanıñ ''zur iblis''dip tasvirlağan , Tehranda AQŞ ilçelegendäge xezmätkärlärne 444kön totıq itep totqan islam rejimı belän Waşington mönäsäbätläre ber dä yaxşırmadı, 8yıl däwam itkän İran-İraq suğışında Waşington Saddamnı yaqlağan ide. Sonğı waqıtlarda Bush administratsiäse İrannı röxsätsez atom qoralları eşläwdä ğäyepläp kilä häm Tehranda rejim üzgärüen xuplar ide digän işarälär cibärä.Höminineñ onığı tağı mondıy qızıqlı fikerlär äytte :İranda dinne ezärlekläü çarası itep qullanuğa qarşı buluçı küp kenä ruxani bar. Alar Ğıraqta köç qullanu tuqtalğaç Ğıraqtağı izge urınnarğa küçep utırırğa telär ide. Şığı ruxanilärneñ cıyılğan, fiker alışqan urın Hawza dip atala. Hämäini ägär dä Ğıraqta tınıçlıq urnaşsa İrandağı izge şähär Qomdağı hawza Ğıraqta Nacafqa küçer ide dip söyli. Xömäinineñ din belän däwlät eşläre ayrılırğa tieş dip äytüe Bagdadtağı vaqıtlı administratsiäneñ iqtibarın cälep itte. Xabärlärgä qarağanda törle räsmilär Hämäini belän küreşkän. Yäş Hämäinigä iärüçelär küp tügel, ämma Ğıraq xalqınıñ 60%ın täşkil itkän şiğıylar anıñ babasına bik zur xörmät belän qarıy.Ğıraqta radikal şığıy citäkçese Moqtada al Sadr AQŞqa nıq qarşılıq kürsätä häm Ğıraqta İrandağı kebek ruxanilär rejimın oyışıtırırğa çaqıra. Hömäini mondıy fikerlärneñ İrannıñ ruxi citäkçese Ayatolal Ali Xamenäy tarafınnan cäyelderelüe mömkin di.Ul yaña ğına irekkä qawışqan şığılarnıñ islamçı däwlät teläwlären añlıym, ämma alar İrandağı islam revolutsiäseneñ xataların kürergä añlarğa tieş , şax waqıtında iranlılar ireklekkä omtıldı , bu inqilap öçen nigez ide , ämma xalıq telägän ireklekne alalmadı dip äytkän NYT jurnalistına . Yäş Hömäini Bagdadtta qatı saq astında tora . Anıñ äytüenä qarağanda İran anı ütertü öçen kürsätmä birgän.. üzeneñ säyäsi ambitsiälären açıqlamasa da , İranda ireklek urnaşuı öçen tırışırğa telim , üzem häm balalarım öçen ireklek telim dip söylägän Hömäininıñ onığı Säyed Hömäini
färidä xämit, praga


text:
Kosovo parlamentı bügen xoquq professorı Fatmir Sejdiunı Kosovonıñ yaña prezidentı itep saylap quydı.
Demokratik Kosovo öçen Berektäşlege namzäte bulğan Sejdiu öçençe märtäbä tawış birüdä 80 tawış küpçelek belän saylandı.
Sejdiu uzğan ayda üpkä yaman şeşennän wafat itkän prezident İbrahim Rugovanıñ yaqınnarınnan berse ide.
Wazifağa kereşü çığışında Sejdiu Rugovanıñ Kosovo bäysezlege öçen köräşü maqsatına tuğrılıqlı qalırğa ant birde. Şul uq waqıtta ul bäysezlek cawaplılıqnı añlata dide.
Sejdiu barlıq kosovolılarnı töbäkne keşe xoquqları häm iñ yuğarı demokratiä standartları xörmät itelgän urın itü öçen bergäläp tırışırğa çaqırdı.
Kosovonıñ täğayen statusı turında BMO aradaşlığındağı söyläşülär Vienada 20-nçe fevral'dä başlana. Kosovoda küpçelekne täşkil itkän etnik albanlılar bäysezlek teli. Serbiä anı üzeneñ ber öleşe bularaq saqlap qalırğa tırışa.


text:
Tüpraş kompaniäse Tatneftneke bulırmı?
Qazanda kompyuterlar häm elemtä cihazların citeşterü buyınça iñ ere kompaniälärneñ berse – İntel kompaniäse wäkilläre bulıp kittelär. Kompaniäneñ Rusiädäge prezidentı Steve Chase respublikanıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov belän oçraştı, Elemtä ministrlığında ağımdağı yılda uq Tatarstannıñ berär rayonında İntel citeştergän yaña caylanmaların eşlätep qaraw mömkinlege xaqında söyläşte. Şulay uq respublika mäktäplären kompyuterlaştıru eşen kiñäytü yulları da tikşerelgän bu oçraşularda. Steve Chase süzlärenä qarağanda, alar xätta mondıy teläktäşlekne kötmägännär dä ikän. Yaqın kiläçäktä ikeyaqlı xezmättäşlek kileşüen tözü xaqında söyläşülär başlanırğa tieş.
Ä menä Tatarstannıñ Törkiä belän xezmättäşlege älegä bik kiñäyep kitä almıy. Küptän tügel genä Tatneft şirkäteneñ Tupras neft eşkärtü kompaniäsen satıp aluı turında şaqtıy küp söylägännär, kiläçäkkä bersennän-berse maturraq plannar qorğannar ide. Çönki Rusiädä neft tabu buyınça Tatneft altınçı urında torsa da, anıñ ber genä dä neft eşkärtü şirkäte yuq, dip xäbär itä Kommersant gäcite. Läkin küp waqıt ta ütmäde, satu-alu eşläre tärtibenä turı kiterep eşlänelmägän ikän, digän imeş-mimeşlär işetelä başladı. Xäzer inde menä bu süzlärneñ döreslekkä turı kilüe dä açıqlandı. Şuşı könnärdä genä Törkiäneñ Yuğarı mäxkämäse Tupras kompaniäsen satu buyınça tendernıñ yomğaqların döres tügel, dip iğlan itte. Mäxkämä eşen Törkiäneñ profsoyuz oyışması quzğatqan ide. Xäzer kompaniäne satu eşendä soñğı süzne Törkiäneñ xökümät wäkilläre äytergä tieş. Älegä bu xaqta Tatarstan xökümäte yäki Tatneft şirkäte wäkilläreneñ räsmi añlatmaları işetelmäde. İsegezgä töşerep ütik, yün başlarında Törkiädä ütärgä tieşle tatarstan könnäre näq menä şul uq Tupras firması xaqında barğan mäxkämä eşe arqasında kiçekterep torılğan ide. Xäzer inde bu çaranıñ qayçan uzaçağı turında bötenläy bilgesez.
Gölnaz İlgizär


text:
Qazan idäräse başlığı urınına bäyge ütte
Şähär idäräse başlığı urınına 8 keşe däğwä itte. İrtänge 10nnan şähär Ratuşasında Bäyge kommissiä eşen başlap cibärde. Anıñ öçen xätta Xabarovskiydan, Qazan şähär deputatı häm komissiäse başlığı Kamil İsxaqov ta qaytqan ide. Ul ike eştä tä eşläwen däwam itä. Komissiä 6 keşedän torğan : Kamil İsxaqov, deputatlar şurası citäkçese urınbasarı Lyudmila Andreeva, deputat Rıbuşkin, respublika xakimiälärennän, prezident idäräse citäkçese Yuriy Qamaltdinov, Däwlät Şurasın räise urınbasarı Aleksandr Gusev, Yustsiä ministrı Midxät Qormanov.
Şuşı komissiä aldında, nämzätlär üzläreneñ teläk-täqdimnären beldergännär, sorawlarğa cawap birgännär. 8 nämzätneñ berse, xäzerge şähär başlığı İlsur Metşin bulğan. Ul başqalar belän ber uk däräcädä yarıta qatnaştı. Nämzätlärdän böten saylawlarda qatnaşuı belän bilgele Dmitriy Berdnikov ta bar ide. Elekke prezident kiñäşçese häm elekke tele-radiokompaniä citäçese İrek Mortazin da üzen nämzät itep kürsätkän bulğan. Şulay uq, qayçandır deputat bulğan Vladimir Kubitskiy, fizika uqıtuçı Turin Oleg äfände, eşmäkär İldar Xaliullin häm gäzit xäbärçese Galaburdova Natalia. Älege xäbärçe, qızıq öçen, eksperiment öçen genä qantaşuın belderde, fizika uqıtuçısı komissiä utırışına kilmäde. Qalğan nämzätlär çığış yasadı. Komisiäneñ utırışı, yabıq işeklär artında ütte, jurnalistlar, söyläşüdän çıqqan keşelär belän genä aralaşa aldı. İlsur Metşin, jurnalistlar belän söyläşep tormadı, bäyge komissiäse belän oçraştı da, kitep bardı. Näzmätlärneñ berse, İrek Mortazin, komissiä aldına çığış yasağannan soñ, sorawlarğa cawap birergä rizalaştı.:« Miña, Kamil Şamil ulı, sez nigä bu urınğa däğwä itärgä buldığız, digän soraw birde. Min, şähärneñ yäşäyeşe öçen, anıñ kiläçäge öçen däwlät xakimiäte birgän cawaplılıqnı östemä alırğa äzer, dip cawap birdem. Min uylawımça, anda barısı da aldan xäl itelgän, bu bäygegä oxşatıp yasalğan ğına ide, dip toyıldı miña »
Näzmätlär beldergänçä, alar komissiä aldında, şähärne qaysı yuldan alıp barırğa, üseşne niçek küz allawı turındağı sorawlarğa cawap birergä tieş bulğan. Mäsälän, İrek Mortazin, qazan artilleriä uçilişesınıñ qırların alıp, tözelşetä qullanu ideyäsen beldergän. İkençe nämzät Bädertdiov Nizametdin äfände, yäşlärne bozıqlıqtan saqlaw häm alar öçen toraq tözügä iğtibarnı yünältergä täqdim itkän. Nizamtdin äfände, moña qädär zur çinovnik bulmağan, ul meditsina iminiät fondında eşli xäzer. Ul, qanunnar birgän mömkinlektän faydalanıp qalırğa telägän. Şuña, bu bäygedä qatnaşırğa bulğan ikän. Bädertdinov Nizametdin äfände bäygedä qatnaşunı, añlarğa teläweçlär az buldı, dide. Mikrofonsız söyläşkändä, ul eşne saqlap qalmawına da qurqınıç belderde. Çönki zamanalar üzgärsä dä, fikerläw iskeçä qaldı, dide ul. Komissiä utırğan bülmädän Dmitriy Berdnikov çıqtı. Ul, bäygeneñ barışı belän qänäğät bulmawın belderde häm mäxkämägä möräcäğät itäçägen xäbär itte. Dmitriy Berdnikov üze söylägänçä, sorawlarğa cawap biräse urınğa, ul komissiä äğzälärenä üze sorawlar quyğan, alarnıñ cawap birüen taläp itkän. Dmitriy Berdnikovnıñ mäxkämäğä yış yörüe, jurnalistlarnı şaqqatırmadı. Bäyge tämamlanğannan soñ, komissiä citäkçese Kamil İsxakov jurnalistlar aldına çıqtı häm bäyge näticälären iğlan itte. Bäyge şartları nigezendä komissiä näzmätlärdän 2 keşe saylap alırğa tieş bulğan. Alarnıñ berse İlsur Metşin bulır, dip kötelgän ide. Ämma ikençe keşe, bezneñ äñgämädäş Bädertdinov Nizametdin äfände bulıp çıqtı. Bu xaqta Kamil İsxaqov äytte. Jurnalistlar Kamil İsxaqovtan, bu sezneñ öçen, ciñel genä bäyge bulmağandır, dip qızıqsındı. Ul, äye, , Qazannıñ kemneñ qulında qaluın beler öçen, minem urınğa qalğan keşegä kiñäş belän yärdäm itügä ber adım ide, dip cawap birde Kamil İsxaqov.
Şähär deputatları, şimbä köngä bilgelängän utırışta, ike nämzät arasında bersen saylarğa tieş bulaçaq. Bu bäygedä İlsur Metşinnıñ ciñüendä şiklänüçelär yuq diärlek. Soñınnan, munispal qanun taläp itkänçä, bäygedä ciñgän nämzätne, Qazan şähär idäräse başlığı urırına kontrakt nigezendä eşkä alaçaqlar. Munisipal berämlek başlığı itep, haman da Kamil İsxaqov qala, şuña kürä, bäygedä İlsur Metşin ciñgän oçraqta, Kamil İsxaqov anı eşkä alırğa tieş bula.Bikä Timerova


text:
Tanılğan tatar cırçıları Zöfär Bilalov belän Zäynäp Färxetdinowa Başqortstan başqalasında çirattağı ğastrol'lären başlap cibärde. Bu yulı alar Ufa tamaşaçılarına küçtänäçkä üzläreneñ «Qabatlanmas bu ğömer» dip isemlängän yaña proğrammasın alıp kilde. Tamaşalar Ufanıñ dürt mädäniät sarayında ütä. Här köngä biletlarnıñ aldan uq satılıp betüye Tatarstan qunaqların Ufada niçek yaratuların açıq kürsätep tora.
Başqortstan başqalasında çığışları waqıtında Zöfär Bilalov belän Zäynäp Färxetdinowanı respubliktağı telewidenie häm radio qanalları jurnalistları da tik totmıy. Alar populyar cırçılarnıñ säxnädäge çığışların da yaza, äñgämälär dä oyıştıra. Şuşı uq proğramma belän Tatarstan qunaqları Başqortstannıñ qayber rayonnarında da çığış yasarğa äzerlänä.
Kiläse atnada Qazannan tağın küp kenä tatar cırçıları, şul isäptän İlham Şakirov, Zöhrä Säxäbiewa, Xämdünä Timerğäliewa häm başqalar da duslıq konsertlarında qatnaşu öçen kilä. Ufada «Master» dip atalğan studiä häm prodüserlıq üzäge oyıştırıluğa 15 yıl tulu uñayınnan yübiley konsertları ütäçäk. Älege üzäkkä keräşen tatarı Griğoriy Baytiräqov citäkçelek itä. Anıñ süzlärençä, yübiley tamaşaları bik matur ütärgä tieş. Çönki anda ike tuğandaş respubliknıñ sänğät yoldızları qatnaşa. Alarnıñ kübese şuşı «Master» studiäsendä üzläreneñ cır älbomnarın çığarğan.


text: Ukrainadanıñ yaña parlamentında ber atnadan prezident bloğı «Bezneñ Ukraina», Ulia Timoşenko bloğı häm Sosialistik partia tarafınnan qaolisiä tözelü ixtimal.Bu xaqta il başlığı belän kiñäşülär ütkärgännän soñ, Ulia Timoşenqo belderde. Şuña oxşaş fikerne prezident Yüşenko belän oçraşqannan soñ Aleksandr Moroz da äytkän ide. Ukrainada yäkşämbedä ütkän saylawlarnıñ tawışların sanaw däwam itä. Byülletennarnıñ 70% ı sanalğan. Berençe urında Yanuqowíçnıñ «Töbäklär partiase», ikençe urında Ulia Timoşenqo bloğı, annan soñ prezident bloğı «Bezneñ Ukraina» kilä, soñınnın Sotsalistlar häm kommunistlar.Ukraina prezidentı Wiktor Yüşenko bügen partia wäkilläre belän beryäklı söyläşülär ütkärä. Yaqınça sanalğan tawışlarğa qarağanda alar barısı da yaña parlamentqa ütärgä tieş.


text:
Qazan xanı Şah Ğälineñ Qazannan öçençe tapqır quıluına 454 yıl
Tarixtan bilgele bulğança, Şah Ğäli Söyembikä xanbikä Mäskäwgä ozatılğaç Qazanda idärä itä başlıy. Yıl yarımlıq citäkçelege waqıtında Şah Ğäli Qazan xanlığınıñ Taw yağın Mäskäw qaramağına birä. Çönki bu Mäskäw belän tözelgän şartnamäneñ töp şartı bula. Qazan yuğarı qatlamnarında isä bu zur rizasızlıq tudıra, Qazan bäkläre, ulannarı, ğomumän idäräçeläre xanlıqnıñ Taw yağın kire qaytarunı taläp itä. Ul yıllarda Şah Ğäli tarafınnan 800dän artıq yuğarı qatlam wäkile ezärleklänä. Ämma idäräçelär yağınnan rizasızlıq tağın da köçäygäç, Şah Ğäli Mäskäwdän yärdäm sorarğa mäcbür bula. Tik Qazan idäräçeläre Şah Ğadidän cähäträk bulıp çığa. Qazan xanlığı citäkçese möräcäğät itkänçe ük, alar Mäskäw patşasınnan Şah Ğäline alunı häm Qazan belän Yawız İvan üze idärä itüne sorağan. Şah Ğäli isä Qazannı taşlap kitärgä mäcbür bulğan. Şah Ğadidän soñ Rus patşası Qazan xanlığına yaña citäkçe quya. Ämma Qazan idäräçeläreneñ ikençe öleşe Mäskäw xakimiätenä qarşı köräş alıp bara, aña buysınırğa telämi. Bu ğämällär isä 1552 yılda Qazannı aluğa kiterä.
Älege waqiğadan tarixçılar ike säyäsi aspekt kürä. Bu xaqta Tatarstan fännär Akademiäseneñ tatar ensiklopediäse bülege ölkän xezmätkäre İskändär İzmaylov söyli:
Qazan idäräçeläre Mäskäw xakimiätenä qarşı köräş alıp barmağan oçraqta, Şah Ğälineñ Qazannan kitüe rus-tatar berläşmäsen barlıqqa kiterer ide. Bu isä tatar xalqına fayda kiterer ide. Ämma 16 ğasırdağı Rusiä säyäsäteneñ maqsatı başqaça ide. Häm ul andıy berläşmälärne barlıqqa kitermäs ide. Monda süz şul uq xristianlaştıru, Qazannı alğaç tatar xalqın köçläp çuqındıru turında bara. Bar ikençe säyäsi qaraş. Şah Ğäline küplär xıyänätçe, üze tatar bulıp ta ğömere buyı tuğan millätenä qarşı köräşkän keşe dip atıy. Ämma 16 ğasırda patriotizm, tuğan millät, xalıq turındağı fikerlärne bügenge köngä tiñläp qararğa yaramıy. Şah Ğäli rus däwläteneñ Qasıym xanlığı citäkçese tarafınnan üz wazıyfasına quyılğan häm turıdan turı Mäskäw patşasına xezmät itkän. Näq Mäskäw patşasına qarata ul patriotizm häm tuğrılıqnı saqlağan. Tatar xalqı aldında isä Şah Ğälineñ tuğrılığı bulmağan.
Bar ikençe säyäsi qaraş. Şah Ğäline küplär xıyänätçe, üze tatar bulıp ta ğömere buyı tuğan millätenä qarşı köräşkän keşe dip atıy. Ämma 16 ğasırda patriotizm, tuğan millät, xalıq turındağı fikerlärne bügenge köngä tiñläp qararğa yaramıy. Şah Ğäli rus däwläteneñ Qasıym xanlığı citäkçese tarafınnan üz wazıyfasına quyılğan häm turıdan turı Mäskäw patşasına xezmät itkän. Näq Mäskäw patşasına qarata ul patriotizm häm tuğrılıqnı saqlağan. Tatar xalqı aldında isä Şah Ğälineñ tuğrılığı bulmağan.Ämma İskändär İzmaylov fikerençä, Rus imperiäse turında yaqtı obraz formalaştırırğa tırışuçı bügenge däwlät Stalin çorın, häm şulay uq Şax Ğäline, anıñ säyäsäten dä kiläçäktä kütärep çığarğa mömkin. Tarix säyäsättän östäräk bulırğa, çınbarlıqnı taswirlarğa tieş bulsa da.
Al'bina Zäynulla


text:
Respublikala irzär kämey bara
Başqortostanda ir–egettärźeñ sälämätlege źur borsolou uyata. Respubliqalağı statistika bülegenän xäbär iteüźärensä, huñğı yılda ğına ir–egettärźeñ ülem osrağı 2 tapqırğa artqan. Höźömtälä xäźer Başqortostanda köslö zat qatın qıźğa qarağanda 4 tapqırğa küberäk häläk bula.
Respublikala üź–üźenä qul halıusı irźär bınday qatın–qıźźarźan 8 tapqırğa küberäk. Bınan tış, hıuğa batıp ülgän ir–egettär hanı qatın–qıźźarğa qarağanda 5 tapqırğa, yanğındarźa häläk bulğandar 2 tapqırğa artıq. Spirtlı esemlektär menän ağıulanıp ülgän irźär qatın–qıźğa qarağanda 4 tapqırğa küberäk. Başqortostanda köslö zattıñ ğümer oźonloğo 60 yıl ğına, ä qatın–qıźźar ularğa qarağanda 13 yılğa oźağıraq yäşäy. Äle Başqortostan xalqınıñ 53 protsentı güzäl zat, bıl respublikalağı 4 million keşeneñ 2 million 200 meñe tigän hüź. 1 meñ ir–atqa 1140 qatın–qıź tura kilä. Ä döyöm xalıq sälämätlegenä küź halğanda, Başqortostanda ülem osrağı tıuımdan 25 yarım protsentqa yuğarı.


text:
"Azatlıq" radiosına 50 yıl - tarixi awazlar, xätirälär
Bezneñ bügenge utırmabız biredä eşläwçelär öçen dä, häm imanım kamil, tıñlawçılarıbız öçen dä möhim wä üzençälekle waqiğägä, "Azatlıq"ta tatar häm başqort tapşıruları başlanuğa 50 yıl tuluğa bağışlana.
Audio, jamming 1956
Yuq, bu äle "Azatlıq" tapşıruları tügel, bu 1956-nçı yılda, kommunistik xakimiatkä qarşı baş kütärgän Macarstannıñ xalıqara cämäğätçelekkä, Stalin qorğan "timer pärdä"neñ irekle yağına yardäm sorap yasağan möräcäğäte ide. Min monı fäqät, "Azatlıq" oyışqan "salqın suğış" çorınıñ ruxın citkerü, tatar-başqortqa irekle mäğlümatnıñ niçek itep törle tomalawlar aşa baruwın kürsätü öçen genä qullandım. Berençe tatar-başqort tapşıruları belän 1953-nçe yılnıñ 11-nçe dikäbrendä çıqqan "Azatlıq"nı, irekle fikerläw, azat mäğlümattan qurıqqan sovet xakimiate 1988-nçe yılğa qädär tomalap kilde. Xäzerge zaman tıñlawçısı monıñ närsä ikänen belmi dä inde xäzer. 60-nçe, 70-nçe yıllarda isä "Azatlıq"nı tıñlaw şaqtıy qatlawlı ide. Şul çordağı tapşırudan ber kisäk, xörmätle tıñlawçılar.
Audio, "Azatliq" tapşıruwı
Menä şundıy tomalawlar aşa tıñlıy ide "salqın suğış" yıllarında tatar-başqort "Azatlıq" radiosın. Ul çorda Könbatışnıñ urıs, ukrain, çex, rumın, macar ğına tügel, tatar häm başqort tellärendä dä söyläwe, Qazanda da, Ufada da, bez yuğalğan millät tügel digän böyek ber xis uyata ide. Här keşedä ğädättä soraw tua, nigä äle näq menä tatarça häm başqortça söyli "Azatlıq" radiosı. Yuğisä, şul ike millät şanlı tarixı, bay mädäniatı buluğa qaramastan, kommunistik Sovetlar Berlegendä xätta soyuzdaş respublika xoquqına da iä tügel, ä barı tik "qurçaq avtonomiä" belän genä qänäğätlänergä tieş. "Azatlıq"nıñ küpyıllar däwamında mödire bulıp torğan Ğarif Soltan tatar-başqort tapşıruları başlanu tarixın şulayraq iskä töşerä.
Audio, Ğarif Soltan
Tatar häm başqort tellärendäge tapşırular "Azatlıq"ta berençelärdän bulıp äzerlänä başlıy. Başta ukrain xezmäte oyışa, annarı Urta Aziä redaksiäse belän bergä tatar-başqort bülege eşli başlıy. Ğarif äfände inde äytep kitte, anıñ berençe mödire itep çığışı belän tatar amerikan watandaşı Niaz Maqsudi bilgelänä, läkin inde ber yıldan soñ anıñ urınına Şihap Niqmäti kilä häm ul "Azatlıq"nıñ tatar-başqort redaksiäsen 1979-nçı yılğa qädär citäkli. Şunnan soñ mödir eşen 10 yıl buyı xäzerge waqıtta Germaniäneñ Muenchen şähärendä yäşägän Ğarif äfände Soltan başqara. Anıñ bar ğömere "Azatlıq"qa bağışlanğan diärgä bula, ul tapşırularda radionıñ berençe könnärennän ük qatnaşıp kilä, New Yorktan torıp ölkän möxärrir bulıp eşli. 1989-nçı yıldan alıp xäzerge köngä qädär citäkçelek eşen Färit İdelle başqara. Anı da, üz ğömeren tulısınça "Azatlıq"qa bağışlağan keşe diärgä bula, anıñ tawışı radiodulqınnarda inde 35 yıl däwamında işetelä. Zamanalar üzgärde, xäzer inde kommunizm da, "timer pärdä" dä, tomalaw da yuq didek. Ä menä "Azatlıq" radiosı haman da bar.. Anıñ eşendä nindi üzgäreşlär buldı, elekke çorda eşläw xäzergesennän niçek ayırıla digän soraw belän min näq menä Färit İdellegä möräcäğät ittem.
Audio, Färit İdelle
50 yıl eçendä "Azatlıq" radiosı törle çorlar kiçerde, älbättä. Ser tügel, nigä kiräk ul tatar-başqort tapşıruları diüçelär dä oçradı, Mäskäwdä genä tügel, Waşingtonda da... Andıylarğa cawapnı bezneñ tıñlawçılarıbız, alarnıñ "Azatlıq"qa bulğan ışanıçı, daimi tıñlap baruwı birde dip isäpli Färit İdelle.
Audio, Färit İdelle
Qäderle duslar, miña Färit äfändeneñ qotlawlarına quşılırğa ğına qala. Östäp şunı ğına äytäse kilä, yartı ğasır däwamında tatar, başqort häm äle yış qına qırımtatar telendä dä irekle mäğlümat taratu, "timer pärdä" artında yabılıp yäşägän xalqıbızda ireklekkä ömetne saqlap qaluğa yardäm itü, berük waqıtta qurçaq avtonomiä qısalarında yuğala barğan tatar mäs''äläsen dönya külämendä kütärep, "bez bar, bez yäşibez" dip xalıqara cämäğätçelekkä citkerep toru - "Azatlıq" şuşı eşläre belän çın mäğnäsendä ğorurlana. Xäzer dä bez, zamanalarnıñ üzgärüwenä qaramastan, tatar-başqort dönyasına xaq mäğlümat citkerü eşen däwam itäbez. Yaña wäzğiat yaña alımnar taläp itä häm "Azatlıq" radiosı bu eştä üzeneñ 50 yıllıq tarixına tayana. "Awlaq öy"neñ şuşı möhim waqiğägä bağışlanğan utırması şulay itep azağına yaqınlaştı, anı yıraqta qalğan 60-nçe yıllarnıñ muzıkal'' säläme yaba. Ul çaqta da "Azatlıq" radiosı, ildäge millätläşlären zamança köylär belän tanıştırıp torğan. İsän bulığız, häm "Azatlıq" belän azat bulığız! Tapşırunı Kärim Kamal äzerläde.
Audio, 60-nçe yıllar


text:
«Yuldaş» gäzite - iñ zur tirajlı tatar basması
Yun axırında, gäzit-jurnalalrğa yazılu kampaniäse tämamlandı. «Tatarstan poçtası» birgän mäğlümatlarğa qarağanda, bu yartı yıllıqta üzäk federal gäzitlärneñ tirajları artqan, respublika matbuğatınıñ äbünäçeläre şul uq däräcädä qalğan, ä rayon gäzitläreneñ tirajları kimegän. Qaysı gäzit iñ populyär, qaysı matbuğatnı uquçıları üz itä, şunı küpmeder däräcädä, yazılu sannarına qarap, çamalap bula. Yazılu kampaniäsen alıp barğan «Tatarstan poçtası» oyışması bu yartı yıllıqqa berençel näticälärne iğlan itte. Ğomumän gäzit jurnallarğa yazıluçılar sanı 2 millionğa citkän. Tögälräk äytkändä, 1 936738 äbünäçe bar dip sanala. Mäskäw gäzitläre Tatarstandağı quşımtaların buldırıp, cirle xalıqqa yaqınraq bula başladı, dip äytep bula. Tatarstanda «Trud», «Argumentı i faqtı», «Komsomolskaya pravda» gäzitlärenä ayıruça yaratıp yazılalar. Ğomumän, Üzäk gäzitlärne 600 meñ keşe öylärenä aldırıp uqıyaçaq. Qazannan, respublika buylap tarala torğan Tatarstan gäzitlären 1millionğa yaqın keşe uqıy bulıp çıqtı. İñ zur tirajlı gäzitlär bulıp, «Yuldaş», «Tatarstan yäşläre», «Aqçarlaq» kebek basmalar sanala. «Yuldaş» gäziten tirajı 59-60 meñ tiräsendä, «Tatarstan yäşläre»n 49 meñ keşe uqıy. Cırçı Ğäbdelfät Safin çığara torğan «Aqçarlaq» gäzite, soñğı waqıtta tirajın arttıra bara. Sänğät keşeläre, tatar estradası yoldızları turında yazuçı bu gäzit, räsmi, citdi, zur formatlı gäzitlärne artta qaldırıp, äbünäçelär sanı belän uzıp kitte. Aldağı yartı yıllıqta «Aqçarlaq» gäziten 27 meñ keşe daimi öyenä alıp toraçaq.
«Watanım tatarstan» gäzite, räsmi basma bulıp sanala, soñğı waqıtta anıñ eçtälege dä, bizäleşe dä, zamançaraqqa taba üzgärde. Bu üz çiratında gäzitkä yazıluçılarnıñ sanın arttırmasa da, 19 meñläp äbünäçene saqlap qalırğa mömkinlek birde. Gäzit xezmätkärläre, äle tiraj turında näticä yasarğa irtä dip äytä, çönki älegä berençel näticälär genä iğlan itelä. Şäxsi eşmäkär çığara torğan «İrek mäydanı» atnalığı, «Tämle tamaq» gäzite 13 häm 15 meñlek daimi äbünäçese belän maqtana ala. «Söyembikä» xatın-qızlar jurnalınıñ uquçıları beraz kimegän, 17 meñnän, 15 qädär töşkän. «Şähri Qazan» gäzite, qayber mäğlümatlarğa qarağanda tirajın 70% arttıruğa ireşkän. Yaña yartı yıldan şähär tormışın yaqtıruçı bu gäzitne 5 meñ keşe aldıraçaq, dip sanala. Respublika gäzitläre tirajların ber däräcädä saqlap qaldı diärgä bula. Ä menä rayon gäzitläre uquçıları kimi bara. «Tatarstan poçtası» oyışması mäğlümatlarına qarağanda, Zäy häm Mindeleyvskiy rayon gäzitläre 43% häm 47% uquçısın yuğaltqan.Bikä Timerova.


text:
Räzil Wäliev: Tatarstan-Rusiä şartnamäse qabul itelüenä ışanam
14 dekaber Tatarstan xäbärläre çığarılışınıñ başında – çärşämbe könneñ ber möhim temasın däwam itäbez, x.t. İnde xäbär itelgänçä, 13 dekaberdä Rusiäneñ Däwlät Dumasında Tatarstan belän federal’ üzäk arasındağı şartnamä qaralırğa tieş ide. Läkin inde Mintimer Şäymiev häm Vladimir Putin tarafınnan imzalanğan älege dokumentnı tikşerü bulmadı bu könne. Kiçekterelüneñ säbäpläre turında bik açıq äytelmäsä dä, säbäplärneñ berse itep Kommunistlar firkäse wäkilläreneñ häm qayber Rusiä töbäkläreneñ şartnamägä qarşı çığuın kiterälär. Xäyer, bu äle şartnamädän baş tartu tügel, ul bälki kiläse yılnıñ 15 ğinwarında qaralır dip ömetlänälär Tatarstanda. Tatarstannıñ Däwlät Şurası deputatı Räzil Wäliev söyli.
Bu şartnamäne Vladimir Putin Däwlät Dumasına täqdim itkännän soñ, Rusiä töbäklärendä şaqtıy ğına ığı-zığılar başlandı. Min alarnı añlap ta betermim, çönki Tatarstannıñ Rusiä belän şartnamäse bulğannan berkemgä dä zıyan kilmi. Bälki kiläçäktä başqa töbäklär dä şundıy şartnamä tözegän bulırlar ide, çönki Rusiä konstitutsiäse mondıy mömkinlek birä. Bügenge köndä min ömetemne özmim. Ägär dä inde ike prezident ta şartnamäne imzalap, anı Rusiä Däwlät Dumasına täqdim itkännär ikän, dimäk ul hiçşiksez qaralırğa häm qabul itelergä tieş dip ışanam häm ömetlänäm min Tatarstan belän federal’ üzäk arasındağı wäkälätlärne büleşü turındağı şartnamäneñ kiläçäge turında respublika parlamentı deputatı Räzil Wäliev menä şundıy fikerdä tora.Gölnaz İlgizär


text:
4kön elek Aq yortta fälästin premiäre M.Abbasnı qabul itkän prezident G.Bush kiçä İzrael premiäre A.Sharon belän oçraştı. Amerika citäkçeseneñ 4 kön elek bulğanı kebek iminlek diwarı turında tänqitle fiker beyan itmi yomşaq tonda ğına söyläwe iqtibar cälep itte. Küzätüçelär bu mönäsäbätne törleçä bäyäli.
PrezidentG.Bush ütkän atnada fälästin premiäreM.Abbas belän berençe märtäbä oçraşqannan soñ ütkärelgän press konferensiädä , İzraelneñ Könbatış Üzänendä tözegän iminlek diwarı problema bulıp tora dip äytkän ide. Ämma prezident kiçä Sharon belän yänäşä çığış yasağanda iminlek diwarın süz arasında ğına telgä aldı.Sharon isä, İzrael, fälästin terrorislarınıñ höcümnären tuqtatu öçen , diwarnı tözü eşenä däwam itäçäk dip äytte .Bu süzlärgä qarata Bush bernindi reaksiä kürsätmäde, xälbuki ul comğada İzrael diwarı Könbatış Üzänendä suzılıp yatqanda, iİzraellelär belän fälästinnär arasında ışanıç buldıru qıyın mäsälä digän ide. Kiçä ul Sharonğa İzrael üz aksiäläreneñ näticäläre yul xaritası dip yöretelgän tınıçlıq planına nindi täsir yasar, şul turıda uylarğa quştı. Bilgele bulğança, yul haritası 2005yılda Fälästin däwläteneñ oyışıuın küzdä tota. Prezident älbättä Sharonnı fälästinnärneñ tormışın ciñeläytü öçen adımnar atlarğa çaqırdı. Bush(audio)
tınıç Fälästin däwläteneñ barlıqqa kilüe häm İzrael xalqınıñ iminlegen tämin itü terror törkemnäreneñ tudırğan qurqınıçnı , näfrätne beterüdän bağlı.
Bushnıñ Abbas vä Sharon belän söyläşülärendä tonnı üzgärtüe älbättä tänqitkä säbäp buldı. Waşingtonda urnaşqan Yaqın Könçığış İnstitutı xezmätkäre, George Washington universitetı profesorı Murhaf Juecati fikrençä, G.Bush ber yaqqa ber närsä, ikençe yaqqa ikençe törle söyläp ışanıçnı yuğaltaçaq.Juecati bolay dip äytä:(audio)AQŞ administratsiäseneñ İzraelgä basım yasıy almawı kürenep tora. Administratsiä xäzer yul xaritasında progress yasau öçen konflikttağı här ike tarafqa basım yasıy torğan waqıt.Prezident Bushnıñ endäşmäwe, İzraelneñ diwar tözüenä yäşel ut kürsätü kebek närsä bulıp tora.
Başqa küzätüçelär kiresençä uñay fikerdä. Misal öçen Michigan Universitetı prof. Ronald Reagannıñ milli iminlek şurasında utırğan yaqın könçığış belgeçe Raymond Tanter G.Bush yaqın könçığış tınıçlıq protsesında iminlek diwarı kebek ayrım detallärgä tuqtalmıy.Ul kiñräk mäsälälärgä, ğäräblär belän-İzrael arasında tınıçlıq urnaştırudağı kirtälärne yuq itügä qarıy.Tanter radiobızğa birgän ängämädä, Ğıraq suğışı,al Qaidağa qarşı suğış. İran, Syriä kebek totrıqsız illärgä şulsanda fälästin ğıysayançılarına basımnı arttırdı,Bu İzrael belän Fälästinnär arasında tınıçlıq urnaştıruda progress yasau mömkinçelege tudırdı dip säyläde Tanter süzlärençä(audio)
İblis detallärdä tügel, iblis kürşe tirädä. Çınbarlıqta , iblis al Qaida formasında , Saddam formasında qaça..Saddam ulları üterelde.
Tanter qaraşınça, Ğıraq, äl Qaiadağa qarata progress M.Abbas kebek urtaçıl yulda toruçılar faydasına bulaçaq .Bush administratsiäse terroçılar vä totrıqsız illär yuqqa çıqqaç , izrael belän fälästinnär arasında solıx urnaştıru öçen şartlar tuaçaq dip qarıy. Bush belän Sharon arasındağı söyläşülärdä röxsätsez tözelgän yähüd utarların sütep taşlau turında süz buldı. Şulayuq İzrael törmälärendä totılğan fälästinnärne irekkä çığaru eşe dä tikşerelgän. Läkin ike citäkçe terrorğa qayta alaçaq fälästinnärne törmädän çığaruğa qarş ıbuluların äytkän. Älegä radikal fälästin törkemnäre atışlarnı3 ay tuqtatıp toru turında birgän wäğdälären üti. Ämma wazğiät kürenerdi däräcädä yaxşırmasa, İzrael yağı fälästinnnär kötkän taşlamalarnı yasamasa,köç qullanu dulqını yañadan kütäreläçäk
färidä xämit, praga


text: Germaniä kanslerı Gerhard Şröder, Ankaranıñ, Ğosman İmperiäse çorında, 1915-17nçe yıllarda ärmännärne küpläp üterü waqiğaların tikşerer öçen törek-ärmän belgeçlären cıyu täqdimen xuplap çıqtı. Ay başında Törkiä premyer-ministrı Recep Tayyip Erdoğannan kilgän älege täqdimne Ärmänstan da yaqladı. Kiläse atnada Şröder Ankarağa bara. Bügen Törkiäneñ NTV televideniä kanalına birgän äñgämäsendä, Germaniä kanslerı, "millätneñ üz tarixına täñqit belän qarıy belüe möhim" dide. Ärmännär häm könbatış tarixçılarınıñ küpçelege 20nçe ğasırnıñ 15nçe-17nçe yıllarında kimendä 1 million ärmänneñ üterelüen – Ğosmanlı İmperiäseneñ genotsid säyäsäte dip sanıy. Ankara, genotsid bulğanın tanımıy, ul yıllarda şulay uq yözlägän meñ törek tä hälak buldı, dip belderä.


text: Abxaziä prezidentı Vladislav Ardzimba general' prokuror Rauf Korua'nı waqıtlıça wazifasınnan alğan. Novosti-Gruziä mäğlümat agentlığı xäbärlärenä qarağanda, parlament komissiäse prokurornıñ oppozisiä yulbaşçısı Sergei Bagapş'qa tuğrılıqlı bulaçağın beldergänen tikşergänçe Rauf Korua wazifasınnan çitläşterelä. Uzğan atnada Korua böten xalıq aldında Üzäk Saylaw Komissiäseneñ 3 üktäber prezident saylawlarında Bagapş ciñde digän belderüen xuplap qarşı alğan ide. Tağın ber namzät Raul Xacimba – saylaw näticälären yuqqa çığarıp yañadan tawış birü oyıştırunı taläp itä. Abxaziä Yuğarı mäxkämäse anıñ möräcäğäten bu atnada tikşerä başladı.


text: "Rusiä armiäse sälämät yegetlärgä qıtlıq kiçerä. Här 10 ir-atnıñ ni barı 3e xärbi xezmätkä yaraqlı. Qalğannarı psixik awıru, citärlek tuqlanmaw, narkotik qullanu, yä başqa ğömüm säbäplärdän, xezmät itergä yaraqsız." Bu belderüne bügen Rusiä Saqlanu ministrlığınıñ Xärbi-meditsina xezmäte başlığı general İgor Bıkov yasadı. Xärbi xezmätkä çaqıru idaräse başlığı general Vasili Smirnov bu xäl öçen xökümätne ğäyepläde. "Yäşüsmerlärneñ sälämätlegen qayğırtu – xökümät wazifası" dide ul. Uzğan yıl Saqlanu ministrı Sergei İvanov ğäskärgä kilüçelär sanı tübän bulu säbäple Rusiä armiäse cimerelü aldında tora, dip beldergän ide. Rusiädä xärbi xezmätkä çaqıru Aprilneñ berendä başlana. Bıyıl xezmätkä 18 belän 27 yäş araısndağı 155 meñ yeget çaqırılır dip kötelä.


text:
Almatıda qar jawıp tur. Tañ alaköbeñde qılawlap bastalıp edi, sodan mine, ımırt üy`irilgenşe qïırşıqtap tögip jatır. Munday` künderde terezeden sırtqa köz salıp otırıp, ötken jazdağı köñildi künderdi, ïä bolmasa, esiñizde qalğan bir qızıqtı äñgimelerdi eske alğannan abzalı joq-aw, sirä. Sonda bar ğoy`, jüy`rik qïyalıñızben birge işki köñil-küy`iñiz de burnağı künderge qaray` şeginip, öziñizdi bir bïik tawdıñ bökterinde nemese erke özenniñ, ay`talıq, alıp Ertistiñ jağasında demalıp otırğanday` sezinetiniñizge şübä keltirmeseñiz de boladı. Ïä, ay`tpaqşı osı... Ertis demekşi, bıltırğı jazda osınaw ülken özenniñ boy`ında serwen- dep jürip tıñdağan Ramazan Aqsaray` mırzanıñ bir qızıq ta tağılımdı äñgimesi esime tüsip otırğanın qarañızşı. Şınında da, qadirli oqırman, meniñ sizderge osı bir tañğajay`ıp oqïğanı qal-qaderimniñ jetkeninşe bayandap berwge ıqılasımnıñ awğanına da biraz bolğan-dı. Biraq, nege ekeni, soğan bel bwıp, nar täwekel dewge birtürli batılım jetpewşi edi. Bälkim, mınaw qar tutqınında qalğan künniñ esesin qay`tarıp, sol bir qızıq ta tılsım xïkayanı tap qazir qağazğa tüsirwge tırısıp körsem be eken?!. Nesi bar, bügin bäribir alıs saparğa şığa almay`sızdar, ol az deseñiz, qaladağı keñ köşelerdiñ özin de qar sürgiş maşï- nalar tañerteñnen beri tazalap, ülgere almay` jatır. Jä-ä, sonımen, men sizderge äweli Ramazan Aqsaray` mırza- nıñ kim ekendigi jay`lı azdı- köpti mağlumat berip ötey`in. Ol kisi - 1992 jıldan bastap, 2002 jılğa dey`in Qazaqstandağı qazaq-türik lïcey`lerinde sabaq bergen türik azamatı. Täjirïbeli ustaz. 1992-1998 jıldar aralığında Öskemen qalasın- dağı qazaq-türik lïcey`iniñ dïrektorı bolıp qızmet istegen. Mine, bizdiñ äñgimemizge arqaw bolıp otırğan oqïğa da naq osı kezde, Öskemen qalasında, Ramazan Aqsaray` mırzanıñ öz basınan ötken jay`t bolıp tabıladı. Ïä-ä, ol jaqtağı qıstıñ qan- day` bolatının köpşiligiñiz biletin şığarsızdar-aw. Bälkim, öz közderiñizben körgen bolwla- rıñız da mümkin. Al körmegen- deriñiz, ärïne, estidiñizder, teledïdardan tamaşaladıñız- dar. Solay` emes pe?! Endeşe, bügin sol Öskemen- degi qıstıñ e-e-eñ swıq keşteriniñ birin köz aldarıñızğa elestetip bay`qañızdarşı.
...Qızılşunaq ayaz. Awıq-awıq asır salıp, appaq qardı uy`tqıtıp, sïqırlı qamşısımen bas- közge qaramay` sabalay` jöne- letin tentek jel. Key`de, tipti, uzağınan soğıp, aş böridey` ulıp, aqtütek boranğa ay`naladı. Quday` saqtasın!.. Bügin de kün qattı swıq bolğ- anmen, borannıñ beti qay`tqan sekildi. Terezeniñ sañılawınan wildep, key` sätterde qıstığa jılağan balanıñ, ıñırsï qïnalğan bir jumbaq maqulıqtıñ, jol azabın tartqan bey`tanıs jola- wşınıñ dawsına uqsay`dı. Bul, ärïne, jeldiñ üni ğoy`. Qulaq türip, tıñ tıñdağan jan osını bilgen- dikten ğana sabır saqtap, tıp- tınış otıradı. Öy`tpegen künde sırt kïimin asığıs kïip, mana-aq dalağa qaray` atıla jöneler edi-aw. Qıraw qatqan äy`nekterge swret salıp oy`nay`tın qızılşunaq ayazdıñ sıqırlağan lebi men sıñsığan jeldiñ sät say`ın qubılğan ünine qulaq türgen Ramazan mırzanıñ qïyalı osı bir tılsım sätterde sona-a-aw Jerorta teñiziniñ sarjağal qumdı jağalawlarına sapar şegip qay`tqanday` boladı. Ärïne, qïyal bolğan soñ, közdi aşıp-jumğanşa-aq barıp ta, körip te kelesiñ. Türkïyada qazir qoñır küz qanatın jay`ıp, teñiz sarının tıñdap jatqan şaq... Istambwlğa qar sïrek jawadı. Sonıñ özinde köşe-köşelerdegi kölik qozğalısınıñ ırğağı buzılıp, jürginşiler abır-sabır boladı da qaladı. Al munda... - Şay` day`ın boldı,- dedi osı sätte as üy` jaqtan şıqqan jubay`ı aqırın ğana ün qatıp. - Qazir baram. - Bärimiz birge, qısılıp-qımtırılmay` otıray`ıq dep, dastarxandı tör üy`ge jay`dım. Osı sätte jubay`ınıñ üninen de bir tuñğïıq sağınış sazı eskendey` boldı. Aqırın söy`legendikten be, onıñ jüregindegi twğan jerge degen ıstıq sezim, tipti, tereñde, taw qırtıstarınıñ qoy`nawındağı janartawlar sekildi qay`nap jatqanday` sezildi. Kenet ornınan qozğala bergeni sol edi, kenje ulı Nursultannıñ şar ete qalğan aşşı dawsı qulağın... qulağın ğana emes-aw, jüregin jarıp jibere jazdadı. Törgi bölmege qalay` jetip barğanı esinde joq. Dastarxannıñ bir şetine jaña ğana äkelip qoy`ğan şäwgimdegi ıstıq sw aqtarılıp, appaq bw bop aspanğa köterilipti. Al edende ayağın quşaqtap, domalap jatqan kenje ulınıñ qulın dawsı quraqqa jetedi. Onıñ janında äli de ne bop qalğanın jöndi uqpay`, uy`qılı- oyaw küy`de mäñgirip ortanşı ulı Muxammed-Safa tur sostïıp. Qay`nağan sw burq etip aqtarılğan kezde şulığı ayağına jabısıp, küy`ip qalğan kenjesin jerden jalma-jan köterip alğan Ramazan mırza onıñ şulığın şeşip, ayağın salqın swğa salwğa umtıldı. Qattı qorıq- qandiki bolar, öziniñ de qol-ayağı dir-dir etedi. Al äy`eli men balaları tipti, esterinen tanıp qala jazdaptı.
Ne isterin bilmey`, küy`gen balanıñ ay`nalasında topırlap jür bäri de. Ä degende es jïıp, telefonmen jedel järdem qızmetin şaqırğan da Ramazan mırzanıñ özi boldı. Abıroy` bolğanda, olar tez jetip keldi. Munıñ dawsı telefonnan tım ürey`li estilgen bolwı kerek, därigerler, tipti, polïcïyağa da xabarlap ülgeripti. İle-şala jetken olar da mınaw üy`degi jağday`dıñ jay`- japsarına tez qanıqtı. Oqïğa bılay` bolğan eken; anası şay` day`ındap, äkesin şaqırıp kelwge şığıp ketkende törgi üy`degi kerewette uy`qtap jatqan Muxammed-Safa uy`qısırap, tösekten awnap qulap tüsedi. Osı kezde bölmege jügirip kirgen Nursultan onı ornınan turğızwğa umtıla bergende, uy`qılı- oyaw Muxammed-Safanıñ ayağı bay`qamay` ıstıq şäwgimge tïip ketip, töñkerip jiberedi. Söy`tip, oy`lamağan jerden inisiniñ ayağına qay`nağan sw aqtarılıp, baj ete tüsedi. Odan ar jağı bep-belgili...
Şıtınağan swıq tünniñ qoyu tünegin qaq jarıp, awrwxanağa qaray` zımırap bara jatqan jedel järdem maşïnasınıñ soñınan Ramazan mırza da öz köligimen jüy`tkip keledi. Tuñğışı men ortanşı uldarınıñ "biz de baray`ıq, äke" degenine, "Bolmay`dı,- dep qısqa ğana jawap qatıp edi jaña. - Sender üy`de otırıñdar...". Al jubay`ı jedel järdem maşïnasına minip, därigerlermen birge ketti. Tap osı sätte Ramazan mırzanıñ köñilin rasında da, tılsım bir jalğızdıq torlap alğanday` boldı. Twğan jerden alısta, qar jamılğan swıq ölkede, özinen basqa seneri de, süy`eneri de joq jan sïyaqtı sezindi özin. "Eñ bastısı, qulınşağımnıñ densawlığı jaqsı bolıp, tezirek jazılıp ketse eken,- dep tiledi ol jolğa tesile qarap otırıp kübirlep. - "Alla Tağala, biz ïgilikti jolda jür emespiz be!.." Ayağı küldirep qalğan balanıñ küy`gen terisine däri-därmek jağıp, appaq däkemen orap, tañıp bolğan soñ därigerler onıñ qaşan sawığıp şıqqanşa awrwxanada jata turwı kerek ekendigin ay`ttı. Biraq, Ramazan mırza oğan könbedi. Tün ortasında közin jäwdiretip, kişi ulımdı bey`tanıs jerde qalay` qaldırıp ketemin degendey`, jüregine bey`mälim bir ürey` kirdi. Aqırı, aq xalattı jandardan qay`ta-qay`ta ötinip jürip, ulın awrwxanadan şığarıp aldı. Endi mine, jubay`ı üşewi tünniñ bey`wağında üy`lerine qay`tıp ke- ledi. Äwdem jer uzap şıqqan soñ Ramazan mırza özderi turatın jaqqa qaray` baratın töte jolğa qaray` burdı maşïnasın. Janı- na batqan awrw jaña ğana basılıp, anasınıñ aldında balbı- rap uy`ıqtap ketken ulın üy`ge tezirek jetkizgisi keldi. Äri özi de bügin äbden qaljırağan sïyaqtı. Şirkin, osınday` bir sätterde adamdı şarşatatın awır jumıs emes, qalıñ way`ım ekenine köziñ anıq jetedi eken-aw. Äy`tpese, nemene, küş-qwatı boy`ında tasıp turğan azamat köziniñ ağı men qarasınday` uldarı, qızğıştay` qorığan otbası aman bolsa, qanday` qïındıqqa da tözedi emes pe. Kenet maşïnanıñ jürisi özgerip, selk-selk ete tüsti de, kilt toqtadı. Mässağan! Mınañ qara, endigi jetpegeni osı edi!.. Köliktiñ janarmay`ı tawsılıptı!..
Bügingi künniñ äwresi äli tawsılmağanın Ramazan mırza osı sätte anıq sezdi. Bälkim, nağız sınaq endi bastalğan bolar degen de oy` keldi. Sebebi... Ïä-ä, munıñ qay`bir sebebin ay`tıp tawısarsıñ. Tün işi. Qala şırt uy`qıda. Jaqın mañda ja- narmay` beketi joq. Eñ qïını, Altay`dıñ azwın ay`ğa bilegen qızılşunaq ayazı. Endi birazdan soñ maşïnanıñ işi de swï bastay`dı. Sonda ne istemek? Qay`da barıp, kimniñ esigin qağıp, pana suramaq?.. Osı sätte jubay`ı uy`qtap jatqan balasın oyatıp almawğa tırısıp, aqırın ğana: - Ne boldı?- dep suradı ürey`lenip. Ramazan mırza ün qatpadı. - Maşïna buzılıp qaldı ma? "Joq" degendey`, bul endi basın şay`qap: - Benzïn... - dedi kübirlep. - Qazir, qazir... Janarmay` quyamız... Sonsoñ... sonsoñ jüremiz de ketemiz. - Oy`, quday`ım-ay`,- dep jubay`ı tereñ kürsindi. - Onı qay`dan tabasıñ?.. Tün işinde... Jäne mınanday` swıqta... Endi qay`ttik? - Sabır et. Bir mänisi bolar... Jubay`ı bir sät ünsiz qaldı. Sodan soñ, maşïnanıñ işindegi jım-jırt tınıştıqtan sekem alıp: - Apır-aw, biz munda ne istep jürmiz?..- dedi äbden amalı qurıp, şarası tawsılğanday` ah urıp. - Bul qalada biz kömek suray`tın bir de bir twısımız joq qoy`!.. Kenet: "Nege?! - degen bir oy`dıñ uşqını jılt ete tüsti Ramazan mırzanıñ sanasında. - Mektepte birge qızmet istey`tin
ustazdar, özim sabaq bergen şäkirtter jäne olardıñ ata- anaları şe? Odan qalsa, mınaw ay`nalamızdağı jurt bar emes pe?!." Biraq, solardıñ birde-birewine qoñıraw şalıp, xabarlasa almay` puşay`man bolıp otırğ- an munıñ özi ğoy`! Öy`tkeni, qoldı- ayaqqa turmay` şırıldağan qulınşağın köterip, asıp-sasıp jürgen şaqta qalta telefonın üy`de umıtıp qaldırıp ketipti. Ol az bolğanday`, maşïnanıñ janarmay`ı tawsılwğa jaqın qalğanın da añğarmaptı. Jä, jaray`dı, endi oğan ökindiñ ne, ökinbediñ ne?.. Quday`ım-aw, tañnıñ atwın kütip, qanşa otırar ekenbiz munda?.. Mına maşïnanıñ işi älden-aq swï bastağan sïyaqtı ma, qalay`?.. Şınında da, şarasızdıqqa dwşar bop qalğanımız ba?..
Kenet art jaqtan bir jarıq köringendey` boldı. Tündeletip, qalanıñ jurt sïrek qatınay`tın jağına bir maşïna kele jatqan sïyaqtı. Äne, onıñ gürildegen dawsı da qulaqqa anıq jete bastadı.Ramazan mırzanıñ köñilinde ümit otı jılt ete tüsti. Qol köterip toqtatpaq bolıp, sırtqa atıp şıqtı. Älgi maşïna bularğa jete bere kilt toqtadı. - Ramazan ağa, bul siz be?! Yapır-ay`, äy`nektey` şıtınağan ayazdı tünde estilgen mınaw tanıs dawıs jan dünïesine tañğajay`ıp bir nur quy`ıp jibergen- dey` bolğanın qarañızşı. Maşïnadan tüsken jigit böten emes, bögde emes, osıdan bir jıl burın lïcey`den tülep uşqan öziniñ şäkirti bolıp şıqtı. Basqası basqa, ol tipti, ustazınıñ maşïnasınıñ nömirine dey`in tanıp tur. - Ne bop qaldı? Bey`mezgil waqıtta munda nege tursızdar, ustazım?- dey`di añ-tañ bolıp. - Mine, jağday`... "Osılay` da osılay`" dep, Ramazan mırza oğan bügingi bolğan jay`dı qısqaşa ğana tüsindirip ötti. - Bäse! - dedi şäkirt jigit tabanastınan bir qupïyanıñ sırın aşqanday` serpilip. - Bügin tipti, uy`qım kelmey` qoy`ıp edi... Äri jattım döñbekşip, beri jattım döñbekşip. Äldeqanday` bir tılsım küş "Sırtqa şıq, maşïnağa otır" dep sıbırlağanday` boladı. Söy`tsem, sizder... "Şirkin, mınaw ğajap dünïeniñ tılsım sırı, şeşwin taptırmay`tın jumbağı köp-aw,- dep oy`ladı Ramazan mırza. - Biraq, onıñ bäri de tek bir Alla tağalağa ğana ayan aqïqattar emes pe!.."
***
Üy`ge jetken soñ, jubay`ı onıñ şäkirtine şeksiz alğısın jawdırıp: "Tün ortasında, mınanday` swıq ölkede jas balamızben jolda qalıp qoy`ğanımızda men: "Munda ne istep jürmiz, quday`-aw?!" dep ah urıp edim. Söy`tsem, sizder bar ekensizder ğoy`. Allağa şükir!.." - dedi közine qwanıştan jas alıp. Sol kezde Ramazan mırzanıñ şäkirti de şın köñilimen aqtarılıp: "Jeñgey`, sizder munda biz üşin keldiñizder emes pe?! Sondıqtan da, sizder qïnalğan kezde Alla bizge uy`qı bermey`, ustazımızğa qaray` jol siltedi!" dep küle jawap qattı. Rasında da, qızıq oqïğa emes pe?!


text:
Şäymiev yubileyı mäğlümät çaraları iğtibarın cälep itte
Tatarstanda respublika prezidentı yubileyı uñayınnan çaralar tämamlandı. Läkin alar turında törle mäğlümät çaraları äle haman da yaza, kürsätä, Qazanda uzğan tantanalarğa, utırış, cıyılışlarğa törle bäylär birü dä däwam itä. Bez isä şularnıñ iñ qızıqlıları xaqında sezgä dä citkerergä buldıq.
Respublika mäğlümät çaralarında Tatarstanda atna azağında ütkän cıyılışlar, bäyräm waqiğaların yaqtırtqanda, kübräk räsmi çaralarğa iğtibar ittelär. Böten TV häm radio kanalları, gäcitlär comğa kiçendä ütkän Rusiä Däwlät Şurası utırışı küzätte, Qazan Ratuşasında Mintimer Şäymievqa orden birgäne xaqında söyläde, kürsätte, yazdı. Yaña ğasır kanalı toraq mäs’äläsenä bağışlanğan utırışnı turı efirda kürsätep tordı, Yaña ğasır radiosında da şul uq waqıtta cıyılışnıñ barışın tıñlarğa mömkin ide. Vremya i den’gi gäcite isä Şura utırışınıñ tulı stenogrammasın, yäğni kemneñ närsä äytkänen bastırıp çıqtı.
Qazan ratuşasında Mintimer Şäymievnıñ tuğan köne uñayınnan oyıştırılğan räsmi qotlaw tantanası xaqında da mäğlümät şaqtıy buldı. Yaña ğasır kanalındağı atnalıq yomğaqlar programmasında çarada qatnaşuçılarnıñ fikerlären işetterdelär. Anda Kamil İsxaqov üzeneñ ostazı – Şäymiev turında cılı süzlär äytte. Kürşe Başqortstan respublikası citäkçese Mortaza Räximov, bezneñ büleşerlek närsäbez yuq, dip belderde. Tatarstan prezidentınıñ VP qulınnan Watan aldındağı xezmätläre öçen I däräcädäge ordenın alu mizgellären barısı da diärlek kürsätte. Matbuğatta da Mintimer Şäymievnıñ räsemnäre bik küp buldı. Tatarstan yäşläre gäcite tantanada Rusiä prezidentı yasağan çığışnı uquçılarına citkerde. Anda Bolar barısı da Tatarstan xalqınıñ iminlege öçen genä tügel, ä böten ilneñ qüäte häm berdämlege bärabärenä dä, Rusiä cämğiätendä totrıqlıqnı saqlaw öçen dä eşlänä, digän süzlär dä bar. Mintimer Şäymievnıñ cawap üzläre dä urın alğan gäcit bitlärendä.
Tatarstan prezidentına bağışlanğan maxsus yazmalar, tuğan kön belän qotlawlar da buldı. İlşat Äminev töşergän Mintimer Şäymievqa bağışlanğan dokumental’ fil’m da kürsätelde.
Mäskäw mäğlümät çaraları da atna azağında Qazanda bulğan waqiğalarnı iğtibarsız qaldırmadılar. Tatarstanlılar kebek mul itep bulmasa da, Rusiä Däwlät Şurası utırışı, anda qaralğan mäs’älälär xaqında da, Mintimer Şäymievnıñ yubileyı turında da alar da söyläde. Ä menä şimbä könne başqalanıñ Piramida küñel açu üzägendä ütkän tantana xaqında ällä ni mäğlümät birüçe bulmadı. Azatlıq radiosınnan tış, bu çaranı barı tik İzvestiya gäcite genä yaqtırttı. Piramidada bulğan gäcitneñ xäbärçese Vladimir Konstantinov üzeneñ kürgännären bik qızıqlı taswirlıy. Kiçä bik zamança, matur itep oyıştırılğan ide, ul lazer nurları yärdämendä kürsätelgän şoudan başlanıp kitte, dip yaza avtor. Tantanada aña respublika rayon häm şähärläre başlıqlarınıñ muşketerlar bulıp kienep cırlawı bik oşağan. Maşina çabışlarında qatnaşuçılar bulıp Gonsçik cırın başqaruçılarnı da iskä ala ul. Şulay uq säxnädä royal’ bulmaw säbäple nindider elektron uyın qoralında uynap cır başqarğan Äcerbäycannıñ Rusiädäge ilçese Polad Böl’-Böl’ oğlı xaqında da äytä Vladimir Konstantinov. Kiçägä kilüçelär arasında dawıl arqasında Frankfurtnıñ hawa alanında ber täwlek kötep utırğan Şäymievnıñ dustı Çıñğız Aytmatov, Rusiäneñ möftilär Şurası räise Rawil Ğäynetdin, finanslar ministrı Alekseyı Kudrin, tışqı eşlär ministrı urınbasarı Andrey Denisov, bilgele telejurnalist Eduard Sagalaev, Rossiyskaya gazetanıñ baş möxärrire Bladislav Fronin häm başqa bik küp däräcäle qunaqlarnıñ buluın da östi İzvestiya xäbärçese. Aña östäp bez dä tağın berniçä qızıqlı mäğlümät äytik. Mintimer Şäymievnı qotlarğa tanılğan cırçı Sofiya Rotaru da kilgän ide. Yubilyar häm cırçı ber-bersen ixtiramın belderep çäçäk bäylämnäre bireşte. Axırda Rotaru Şäymievnı biergä dä çaqırmaqçı ide. Läkin soñladı. Prezident inde qaytıp kitkän bulıp çıqtı. Yubilyar urınına Sofiya Rotaru belän anıñ kiñäşçese Rafail Xäkimovqa biergä turı kilde.
Gölnaz İlgizär


text:
Süriä başqalasında prezident Başar al-Assadnıñ säyäsäten yaqlap distälägän meñ keşe uramnarğa çıqtı. Assad, Livannan Süriä ğaskärlären çığarunı taläp itkän xalıqara cämäğätçelek basımı astında qaldı.
Livan prezidentı Emil Lahud, distälägän meñ keşeneñ kiçä Beirut uramnarına çığıp Süriä ğaskärläreneñ kitüenä qarşılıq belderüennän soñ parlament belän oçraşu uzdırdı.
Lahud häm parlament äğzaläreneñ ber törkeme yaña premyer-ministrnı saylaw turında söyläşülär başladı, başqaları isä uzğan aydan urınınnan kitkän Süriä yaqlı premyer-ministr Omar Karimi'nıñ kire qaytuın yaqlıy.
Parlament räise Nabih Berri da, Kariminı qaytarunı yaqlıy. Karimi 14 fivral könne Livannıñ elekke premyer-ministrı Rafiq Hariri'nıñ üterelüennän soñ wazifasınnan kitkän ide. Livanda küpçelek Haririnıñ ülemendä Süriäne ğayepli. Süriä bu ğayepne kire qağa.


text:
Tarix institutına eşmäkärlär yärdäm itä
Tatarstanda fännär üseşe turında barğan matbuğat oçraşuında Şihabetdin Märcäni isemendäge tarix institutınıñ törle bülek citäkçeläre qatnaştı.
İnstitutnıñ eşlängän eşläre härdaim küz aldında bulğanğamı, alarnıñ küpme häm nindi xezmätlär çığarğannarı, tarixi tikşerenülär turındağı çığışları jurnalistlarğa älläni qızıq bulmadı. Tarix institutına bülengän aqçalarnıñ küläme häm Fännär akademiäsenä saylanaçaq yaña citäkçeneñ kem bulaçağı qızıqsındırdı jurnalistlarnı.
Citäkçe bularaq Rafail Xäkimov bıyıl institutqa 9 million sum aqça bülep birelüen äytte. Läkin aqçanıñ küp öleşen institut üze eşli dip assızıqladı. İğänäçelärdän küp aqça kerüe äytte. Anıñ süzlärenä qarağanda, däwlät tarafınnan bülengän aqça xätta sıyfatlı tösle ber kitap çığaruğa da citmi. Qayber kitap institutnıñ yıllıq byudjetınnan da qimmäträkkä töşä ikän.
Rafail Xäkimov äytüençä, inde eşmäkärlärneñ kübese kottedjlar saldı, maşinalar aldı, xäzer ruxi eşkä yärdäm itärgä teläk belderälär.
Urta ğasır tarixı bülege citäkçese İldus Zahidullin äytüençä, “Tatar tarixı” kitabınıñ 2 nçe öleşen çığarırğa dip Sankt-Peterburgtan Şärifcan Suxov digän eşmäkär şaqtıy aqça küçergän. Häm mondıy sıyfatlı kitaplar çığaru öçen aqça bülüçelär härwaqıt tabıla dielde jurnalistlarğa.
Bilgele bulğança, Rafael' Xäkimov çit illär belän dä urtaq proektlar eşli. Annan da aqçalar kilüe ser tügel. Bu xaqta Rafail Xäkimov bolay dip belderde
Rossiägä çit illärdän aqça kilä. Bezgä dä federalizm institutına inde 5 yıl Ameriqa aqça birä. Bez monı yäşermibez.
Läkin turıdan-turı isemen sorağaç, “Äle bit saylawlar uzmadı”, - dip östäde. Matbuğat oçraşuında qatnaşqan “Watanım Tatarstan” gazetası xäbärçese Räşit Minxacev akademik, Fänni tikşerenü institutı citäkçese Äxmät Mäzgärov bulaçaq digäç Rafail Xäkimov inqar dä itmäde, uñay cawap ta birmäde.
Matbuğat oçraşuında tarixi häykällärneñ yuğalıp baruına borçılu belderelde. Tarix institutınıñ arxeologiä bülege citäkçese Ayrat Sıytdikov häykällärneñ bu ölkädä ayırım nigezlämä bulmawın assızıqladı.
Landış Xarrasova.


text:
Perm krayınıñ Barźı rayonında yäşäwse başqorttar boronğo Ğäynä ırıuına qaray. Perm krayında 40 meñdän aşıu başqort yäşäy. Ular nigeźźä, Çernuşka, Köngör, Usa qalaları häm Quyıuźı, Barźı rayondarında töplängän. Küptän tügel kray başqorttarı uźğarğan qoroltayźa Barźı rayonı başqorttarı üź xalqınıñ ruxi ixtiäjdarın qänäğätländerew maqsatınan ijtimaği üźäk oyoştorow turahında beldergäyne. Bıl oyoşma Ğäynä ile tip atala. Perm krayınıñ Barźı rayonı başlığı İxsan Urstimerov äytewensä, Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuınıñ 450 yıllığın bildälägändä, ular źa sittä qalırğa teyeş tügel.
Başqortostandan sittä yäşähäk tä, yörägebeź barıber başqort bulıp tibä ti İxsan Urstimerov. Ul krayźa başqort tele uqıtılmağanlıqtan, ğäynä başqorttarına ğına xas üźensälektär yuğala barıuına borsola.
Puğäçev yawında Salawattıñ qul aźtında eşlägän 9 brigadirźıñ 7-he ğäynä ırıuınan bulğan. Räsäy taw sänäğätenä nigeź halıusı İsmäğil Tasímov ta oşo ırıuźıqı. Tarixsılar ğäynä başqorttarınıñ taríxın nıqlap öyränew käräklegen bildäläy. Bıl yähättän Perm başqorttarı başqort ğälimdarına źur ömöttär bağlay.


text:
Waşington, Süriä häm İran Ğiraqta bergäläp eşlärme?
Süriä tışqı eşlär ministrı Wälid äl-Möğällim Bağdadta Ğiraq räsmiläre belän yuğarı däräcä oçraşular üktärä. Möğällim Säddam Xösäin xakimiättän töşerelgännän soñ Ğiraqqa kilgän iñ yuğarı Süriä räsmie. Häm soñğı arada Quşma Ştatlarda Ğiraqtağı wäzğiätne totrıqlandıru eşenä Dimäşq belän Tährannı da çaqıru mäsäläse yış kütärelä. Süriä, Ğiraq xökümäte häm Quşma Ştatlar ber berennän ni kötä?
Wälid äl-Möğällim säfäre 2003tä Ğiraqqa AQŞ citäkçelegendäge köçlär kergännän soñ ber Süriä räsmieneñ Bağdadqa iñ yuğarı däräcädäge däwlät säfäre. Häm bu säfär Quşma Ştatlarda demokratlar belän respublikannardan torğan urtaq komissiäneñ Ğiraqta niçek itep totrıqlılıq urnaştıru turında kiñäşläre iğlan iteler dip kötelgän könnärgä turı kilde.
Kongressta tözelgän bu komissiä kiñäşläre arasında Waşington Ğiraqnıñ kiläçäge turında söyläşlärgä Süriä belän İrannı da qatnaştırırğa tieş digän kiñäş tä bulır dip kötelä.
Şuña kürä analitiklar äl-Möğällim säfäre Dimäşqneñ Wağingtonğa Ğiraqta niçek itep yardäm itä aluı häm moña almaşqa ni teliäçäge turında berär işarä birmäsme dip bik zur iğtibar belän küzätä.
Dubaydağı Farsı qultığın öyränü üzägeneñ töbäk belgeçe Mostafa Alani Waşington belän Ğiraq xökümäte Dimäşq Ğiraq öçen Tähran kekek ük qurqınıçlı tügel dip isäpli di.
"Ğiraqtağı totrıqsızlıqta Süriäneñ role İranlılar belän çağıştırğanda küpkä keçkenäräk. İranlılardan ayırmalı bularaq Süriälelär Ğiraqta ber säyäsi firqäne dä, ber suğışçan törkemne dä açıqça yaqlamıy. Süriälelär üz çikläre aşa Ğirraqqa kitüçe yaña terrorçılarğa küz yomuda ğına ğäyeplänä" di Alani.
Tährannı isä Waşington şığıy suğışçılarğa açıqtan açıq aqça häm qoral belän yardäm itüdä ğäyepli.
Ämma bu Süriäne Ğiraqtağı eşlärdä qatnaştıru ciñel bulaçaq digänne añlatmıy.
Alani äytüençä, Süriä anda qatnaşqan oçraqta qatı taläplär quyaçaq.
"Süriälelär Ğiraqqa uñay öleş kertü İzrail Süriädän basıp alğan Golan qalqulıqları mäsäläsendä dä uñay näticä birer häm ul turıda söyläşülär yañartılır dip ömetlänä. Libannıñ elekke premyer ministrı Räfiq Xäririnıñ üterelüen BMO qaramağında tikşerü näticäläre mäsäläse dä bar. Anıñ näticäläre yıl axırına kötelä" di Alani.
Xariri 2005neñ Fevralendä üterelde. BMO oyıştırğan tikşerü bu üterüne äzerläwdä Süriäneñ iñ yuğarı däräcä räsmiläre qatnaşqan dip kürsätte häm Dimäşqne bu tikşerüdä xezmättäşlek itmäwdä ğäyepläde.
Waşington Dimäşqneñ bu taläplären ütärgä äzer bulmas häm alar kileşä almas kebek. Häm küzätüçelär fikerençä, bu barı tik Quşma Ştatlarda Süriä häm İran belän Ğiraq turında söyläşü döres strategiäme digän bäxäslärne köçäytep kenä cibäräçäk. İranğa kilgändä isä anıñ Ğiraqta qatnaşuı mäsäläse İrannıñ atom programması mäsäläsenä barıp totaşaçaq.
Şulay da Süriä ministrınıñ Bağdadqa kilüe nindider üzgäreşlär buluın, yäki üzgäreşlär ezläwne kürsätä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Yanukoviç belän Yuşçenko, qarşılıqlarğa qaramastan, bergä eşlärgä mäcbür
Avgust ayında Viktor Yanukoviçnıñ Ukraina xökümäte citäkçelegenä kilüe ul elekke prezident saylawlarındağı köndäşe, prezident Viktor Yuşçenko belän bergä eşli alırmı digän soraw quyğan ide. Şunnan soñ uzğan çor isä alarğa bergä eşläw öçen kübräk tırışırğa kiräk bulaçağın kürsätte.
Soñraq Yuşçenko Yanukoviçnıñ xökümät utırışında qatnaşırğa çaqıruın kire qaqtı.
İke säyäsätçe arasında kemneñ östenräk buluın açıqlaw başlanğanğa oxşıy.
Xäyer elek tä qayber prezident qararlarında premyer ministrnıñ häm ul qararnı ütäw öçen cawaplı ministrnıñ imzası bulırğa tieş ide.
Ämma elekke prezident Leonid Kuçma çorında ber genä premyer ministrnıñ da, şul isäptän Yuşçenko belän Yanukoviçnıñ da prezident qararlarına alay qarşı çıqqanı bulmadı.
Bu yıl başınnan ğämälgä kergän konstitutsion üzgäreşlär premyer ministrnıñ häm parlamentnıñ xakimiäten küpkä arttırdı. Xäzer premyer ministr belän prezident çağıştırmaça ber däräcädä xakimiätkä iä.
Älege ike citäkçe ike säyäsi köçne genä wäkillek itmi. Yanukoviç ilneñ könçığış belän bäyläp qaralsa, Yuşçenko könbatış Ukraina wäkile sanal. Häm alarnıñ qarşılığı däwam itkän sayın bu büleneş tä köçäyä bara.
2 ay elek Yuşçenko bu xälgä üx çişeleşen täqdim itte. Ul üze citäkçlägän Bezneñ Ukraina partiäsen Yanukoviçnıñ Töbäklär partiäse citäklägän xökümät koalitsiäsenä kerergä künderde. Bu koalitsiägä şulay uq sotsialistla belän kommunistlar da kerde.
Yuşçenko şulay uq Bezneñ Ukraina, Töbäklär häm Sotsialistlar partiälären eçke häm tışqı säyäsättä milli berdämlek kileşüen imzalatuğa da ireşte. Bu NATO belän Yewropa Berlegenä integratsiälänü säyäsäten dä xuplawnı añlata ide.
Ämma bu çişeleş qısqa ğömerle bulıp çıqtı.
Uzğan ayda Yanukoviç Brüsseldä ildä xalıqnıñ citärlek waqlawı bulmaw säbäple Ukrainağa quşılu niätennän baş tarta dide.
Yuşçenko Yanukoviçnıñ bu belderüe ilneñ mänfäğätlärenä turı kilmi dide.
Yaña koalitsiä kileşüe säyläşüläre uñışsızlıqqa duçar buldı häm 4 üktäberdä Bezneñ Ukraina citäkçese Roman Bezsmertnıy partiäneñ oppozitsiägä kitüen iğlan itte, häm xökümättäge üz partiäse wäkillären dä yä Yanukoviç xökümättenän çığarğa, yä partiädän kitärgä çaqırdı.
Ämma Bezneñ Ukraina xökümät koalitsiäsennän kitkän oçraqta, koalitsiädä Yanukoviçnıñ Sotsialistlar belän Kommunistlar partiälärenä bäylelege artaçaq. Alarnıñ nığraq täesire isä Yanukoviçnı xäzerge liberal yuldan, bazar reformalarınnan baş tartırğa mäcbür itä, qısqası eşne tağın da qıyınlaştıra ala.
Monı sizgändä 5 üktäberdä Yanukoviç kiñ koalitsiä söyläşülärendäge uñışsızlıqnı keçeräytebräk kürsätergä tırıştı, äle mömkinleklär qala dip belderde.
"Bez kiñräk koalitsiä tözü eşen äle tämamlamadıq dip ışanam. Bez prezident Viktor Yuşçenko belän kileşülärgä ireşkän idek. Ul äle dä Bezneñ Ukraina citäkçese bulıp qala birä. Häm xökümättäge Bezneñ Ukraina wäkilläre bezneñ kileşülär nigezendä eşli dip isäplim" dide Yanukoviç.
Şul uq könne kiñ koalitsiä söyläşülärendä kileşügä ireşü mömkinlekläre äle bip prezident Yuşçenko da belderde.
Şulay itep üzara zur qarşılıqlar buluğa qaramastan, ministrlarğa ni genä buluğa qaramastan Yuşçenko belän Yanukoviç kiläçäktä bergä eşlärgä mäcbür bulaçaq.
Yuşçenko prezident bularaq veto xoquqına iä. Yanukoviçqa parlametta vetonı ütü öçen 60 tawış citmi. İkençe yaqtan Yuşçenko NATO häm Yewropa Berlegenä yaqınayu säyäsäten Yanukoviç yaqlawınnan başqa däwam itä almıyaçaq.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Şota Rustaveli
Şota Rustaveli (Görceçä: შოთა რუსთაველი, ?-?) — Görce (Gruzin) säyäsätçe häm 12. yözdäge şağir, Yulbarıs tiresendä batır epik poemasınıñ autorı.
Rustavelineñ biografiäse çınlap açıq tügel. Rustaveli Görce kenäze, Tamar şahinäneñ qaznaçısı (Mechurchletukhutsesi) bulğanı, Yunanstanda (Gresiädä) uqığanı, Yerüsälemdäge İzge Xäç monastırendä freskalar yasağanı dip uylanıla. Ber freskada Rustaveli üze sürätlängän. İkençe isem, Rustaveli, familiä tügel, bu borınğı Rustavi qalasınnan çığışınnan, Görceçä Rustaveli Tatarça Rustavi-le-gä turı kilä. Poemasınnan anıñ Axaltsixe ölkäsennän çığışı turı kilä.
Rustaveli üz poeması Yulbarıs tiresendä batır (Vepxis Tqaosani, ვეფხის ტყაოსანი) belän dönyawi dan qazana. Şundí poemada Farsı batırları Avdandil belän Tariel därtläre häm macaraları sürätlängän. Poemada 16 icekläp 1637 strof. Original saqlanmağan, poema qulyazma küçermälärdä birelä. Törle küçermälärdä törle östämälär häm däwamnar (Omaniani isemendä) tabılalar. Ruxanilar bu äsärgä qarşı çıqqan, çönki poema dönyawi icat buluı säbäple, Xristian xäzinälären çağılamağan. Monnan tış, Rustaveli yazğança, ul original Farsı proza xikäyäsen tapqan häm şiğri yullarğa küçerelgän. farsı originalı tapmağan.


text:
Törkiä Obama säfärennän küpne kötä
Berniçä könnän AQŞ prezidentı Barak Obama Törkiägä kiläçäk dip kötelä. Bu Ankaranıñ uñışı dip bäyälänä ala, di belgeçlär.
29 marttağı cirle saylawlarda xakimiattäge AK partia, kötkänenä ireşä almadı. 2007 yılğı parlament saylawında 47 % tawış cıyğan AK partia bu yulı nibarı 39 % tawış qına aldı.
Dimäk, ul ike yılda 8 % saylawçınıñ yaqlawın yuğaltqan.
Şul säbäple, alar başqa uñışlar belän xalıqnı qabat üz saflarına cälep itärgä tieş. Mondıy şartlar tuıp ta tora. Äytik, London sammitı näticäläre, İMF belän mönäsäbätlär…
Östäwenä 5-7 äprel könnärendä AQŞ prezidentı Barak Obamanıñ Törkiägä säfäre dä, Ankaranıñ uñışı dip bäyälänä ala. Prezident Obama Törek parlamentında da çığış yasayaçaq, ul ber ük waqıtta oppozisiadäge partia liderları belän dä küreşäçäk dip kötelä. Ankara bu säfärdän küpne kötä.
Ärmänstan-Törkiä mönäsäbätläre yaxşıramı?
Ataqlı amerikan «The Wall Street Journal» gazitendä, 16 äpreldä Törkiä Ärmänstan belän räsmi mönäsäbätlär başlayaçaq digän xäbär çıqqaç, Azärbaycan citäkçelege moña qatı reaksiä kürsätte.
3 äpreldä Londonda çığış yasağanda premer Erdoğan: «Ärmänstan belän Azärbaycan arasında Tawlı Karabax nizağında Minsk törkeme tarafınnan cişelmiçä torıp, ärmännär belän mönäsäbätlärne başlaw ölkäsendä ber näticägä kilüwebez mömkin tügel», dip äyte.
Şulay itep, ul amerikan gäziteneñ xäbären kire qaqtı. Ankara ärmännär belän aranı Kongresstan rezolusia çıqmasın öçen yaxşırtırğa teläsä dä, monıñ öçen genä Azärbäycannı açulandırırğa telämi. Çönki Baqı belän Ankara arasında tığız iqtisadi mönäsäbätlär, urtaq mänfäğätlär bar. Çönki Baqı-Tiflis-Cäyhan neft häm Baqı-Tiflis-
Erzurum ğaz ütkärgeçlärennän ike il dä fayda kürä. Yarlı Ärmänstan belän räsmi mönäsäbätlär başlawnıñ isä Törkiägä bernindi dä iqtisadi faydası yuq. Barı tik andıy mönäsäbätlär diaspora ämännären tınıçlandırır digän faraz bar. Läkin bu da ikele faraz.
G-20 Sammitı häm täsere
G20 dönyada citeşterelgän 85 % towarğa iä, dönya säwdäseneñ 80 %ın alıp bara häm dönya xalıq sanınıñ 2/3-nä dä ul xuca.
G20-gä industria yağınnan aldınğı cide ilgä östämä bularaq Latin Amerikasınnan Argentina, Brazilia häm Meksika; Yevraziädän Rusiä belän Törkiä; Aziädän Hindstan, İndoneziä, Soğud Ğäräbstanı, Könyaq Korea belän Qıtay; şulay uq Xalıqara Valuta Fondı (İMF) häm Dönya Bankı kerä.
G20 illäre tarafınnan İMF-na tapşırılaçaq 500 milliard dollar belän fond 750 milliard dollarlıq ber baylıqqa iä bulaçaq. Bu aqça iqtisadnı canlandıru öçen törle illärgä bülenäçäk.
Törkiädä dä bigräk tä eşquarlar İMF belän kileşü tözelsen digän taläplär kütärä başladı. Premyer-ministr Erdoğan İMF belän körçekkä terälgän söyläşülärne başlap cibärü öçen London sammitı waqıtında fondnıñ räise Dominique Strauss-Kahn belän oçraşıp berençe adımnı yasadı.
Şuşı oçraşudan soñ Erdoğan: “İMF belän söyläşülär uñay buldı, bu ayda alarnı çaqırabız, fond belän söyläşülärne qabat başlıybız”, dip belderde.
London sammitı qararları dönyadağı birjalarğa bik uñay yoğıntı yasadı. Şulay uq Törkiädä dä şuşı ike xäbär İstanbul birjasın canlandırdı, dollarnıñ bäyäse töşä başladı.


text:
İran tışqı eşlär ministrı Kamal Xarrazi İran urannı atom yağulığı bularaq qullanılır däräcädä bayıtuğa ireşkän digän belderüne kire qaqtı.
Berniçä kön elek kenä Xarrazinıñ İran xalıqara bazarda atom yağulışı satarğa äzer dip äytüen turında xäbär itelgän ide.
Ämma bügen Xarrazi min İrannıñ atom yağulığı citeştererlek mömkinlekläre bar dip äytkän idem, qayberäwlär ul yağulıq inde äzer dip küzaldına kiterän dide.
Xarrazi şulay uq, İran uran bayıtu öçen qullanıla torğan maxsus cihazlarnı öyränä, ämma bu barı tik tikşerenü programmaları ğına dide. Bayıtılğan uran atom reaktorlarında yağulıq bularaq qullanıla ämma annan atom bombası da yasab bula.
Bıltır İran uran bayıtu eşlären tuqtatıp torırğa häm üzeneñ atom qorılmaların BMO tikşerüçelärenä açarğa rizalaştı.
Uzğan atnada Quşma Ştatlar İrannı atom programmaların yäşerüne däwam itüdä ğäyepläde.


text:
Berdäm däwlät imtixanın tatarça ütep bulamı?
Mart axırına da qaramastan, hawa torışı haman da qışqıça salqın häm buranlı bulsa da, yaz citüe, mäsälän, mäğärif oyışmalarında, uqu yortlarında inde sizelä. Çığarılış sıynıf uquçıları mäktäpne tämamlawğa, imtixan birergä äzerlänä. Citmäsä, bıyıl Tatarstan respublikasında da böten Rusiädä kertelä torğan EGE – Berdäm däwlät imtixannarın ütkärü buyınça eksperimentta qatnaşa. Eksperiment Rusiädä inde 2001 yıldan birle barsa da, räsmi räweştä respublika uquçıları alarnı bıyıl berençe tapqır ğına birä. Şuña da, uqu yılı axırında bulaçaq imtixannar ayıruça zur qızıqsınu uyata häm küpsanlı, yış qına xäl itelmägän sorawlar tudıra. Bıyıl Tatarstanda 4 fännän Berdäm däwlät imtixanın tapşırıp bula – rus tele, matematika, ximiä häm fizika buyınça. İmtixannarnı may axırınnan başlap yün urtalarına qädär birergä mömkin bulaçaq. Läkin aña qädär, üzeñneñ belemnärne aprel ayında da tikşerep qarap bulaçaq. Fän häm mäğärif ministrlığı bu könnärdä aldan äytelgän fännär buyınça sınaw räweşendä Berdäm däwlät imtixannarın birep qarap bulaçaq. Ministrlıq mäğlümätlärenä qarağanda, anda 40 meñnän artıq keşe qatnaşır dip kötelä.
Xäyer, älege imtixannar uquçılar häm alarnıñ ata-anaları, uqıtuçıları öçen genä östämä borçılu tügel. Alarnı oyıştıruçılar öçen dä EGE zur sınaw. Nik disäñ, bu imtixannarnı ğädättägeçä genä mäktäplärdä tapşırmıylar. Alar maxsus urınnarda oyıştırılıp, imtixan barışın tikşerep torırğa maxsus keşelär, kompyuterlar, cihazlar, balalarnıñ belemnäre terkälgän maxsus blanklarnı cıyıp, sanap, tikşer öçen maxsus äzerlängän belgeçlär dä kiräk. Respublikanıñ Fän häm Mäğärif ministrlığında imtixannarğa barısı da äzer bulırğa tieş, dip belderä. Bu maqsatlarğa respublika häm federal byudjettan aqça bülenep birelä.
Şunısın da äytergä kiräk, Tatarstanda Berdäm däwlät imtixannarınıñ üzençälekläre dä bar. Alar turında bez respublika Fän häm mäğärif ministrlığınıñ maxsus buldırılğan Berdäm däwlät imtixannarın oyıştıru bülege citäkçese İlnur Mirğälievtan soraştıq.
AUDİO
Sez Fän häm mäğärif ministrlığınıñ maxsus buldırılğan Berdäm däwlät imtixannarın oyıştıru bülege citäkçese İlnur Mirğälievnı tıñladığız. Anıñ süzlärenä qarağanda, tatar telendäge biremnär häm tekstlar inde äzer. Barı tik alarnı texnologik yaqtan tormışqa aşıru yulların – blanklar yasaw, alarnı kompyuterda uqıtu mömkinlegen buldıru kebek ğämällärne genä eşläp beteräse qalğan. Şulay itep, respublikada telägän uquçılar Berdäm däwlät imtixannarın tatar telendä tapşıra alaçaq. Xäyer, bu xaqta söyläşüne bez äle däwam itärbez, x.t.
Gölnaz İlgizär


text:
Şäyxzada Babiç isemendäge däülät premiyahına kandidattar haylandı
Äźäbiät, sänğät häm arxitektura ölkähendäge qaźanıştarı ösön birelgän respublika yäştär premiyahına bıyıl 8 keşe däğüä itä. Ular Vilmir Äübäkirov, Ayrat Abuşaxmanov, Zölxizä İlbäqova, Gölnaz Qotoeva, Güzäl Möxämätyärova, Zilä Säğäźieva, Röstäm Xäkimov, Albina Yuldaşbaeva. Şäyxzada Babiç premiyahı 1995-se yıldan tapşırılıp kilä. Äle uğa 50-gä yaqın yäş talant layıq. Respublika Xökümäte Premiya külämen uźğan yılda 50 meñgä tiklem arttırğaynı. Rämzit Äbüläev, Öfö


text: Belgrad. Serbiä premyer-ministrı Zoran Djindjic bügen, älegä Berläşkän Millätlär Oyışması idaräsendä bulğan Kosovonı ikegä – serb häm alban öleşlärenä bülü täqdime belän çıqtı. Veçernie Novosti basmasında dönya kürgän äñgämädä ul üzeneñ Kosovonı ike kisäktän torğan federatsiä itep kürergä teläwen belderde, anıñ fikerençä, bu Berläşkän Millätlärneñ Kipr öçen äzerlägän planına nigezlänä ala. Moña ireşü üz eçenä, Djinjic süzlärençä, xalıqnı ädäple formada küçerüne dä alırğa tieş bulaçaq. Kosovodağı şundıy federatsiä Serbiä belän asimmetrik bäyläneşlär qorıp, andağı serblar häm albannar üz tormışın ber-bersennän ayırılğan mäxällälärdä qorırğa tieş dip isäpli serb premyer-ministrı. Zoran Djindjic Kosovonı ikegä bülüne täqdim itkän berençe serb säyäsätçese. Şuşı töbäktä xalıqnıñ zur öleşen albannar täşkil itsä dä, serblar anı üzläreneñ tarixi wä mädäni üzäge itep sanıy.


text:
Bağdadtan tönyaqta bulğan 3 ayırım höcümdä ğisyançı dip şiklänelüçe 7 ğiraqlı üterelgän
Basra şähärendä distälärçä meñ Ğiraqlı şiğilar citäkçese Ayatulla Ali äs-Sistaniğa teläktäşlek demonstratsiäsendä qatnaştı. Äs-Sistani Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqta küçeş çorı xökümäten bilgeläp quyu planına qarşı çığa. Äs-Sistani häm anıñ tarafdarları aldağı aylarda uq xökümätneñ turıdan turı xalıq tarafınnan saylanuın taläp itä.
Bügen Çiklärne Tanımawçı Xäbärçelär isemle xalıqara oyışma uzğan yılnıñ aprel ayında Bağdadnıñ Fälestin qunaqxanäsendä üterelgän 2 jurnalist öçen AQŞ xärbi citäkçelege cawap birergä tieş dip belderde. Bu oyışmanıñ belderüendä, citäkçelärneñ qunaqxanädä jurnalistlar urnaşqan buluın ğäskärlärgä citkermäwe "cinayätçel wayımsızlıq" bulğan dielä.


text:
Pakstan Taliban citäkçese Möxämmät Ğömär mulla Pakstannıñ xezmätlär ara küzläw idaräse sağı belän ilneñ Quitta şähärendä yäşi digän ğäyepläwne kire qaqtı.
Çärşämbe könne Äfğän räsmiläre totılğan Taliban süzçese Möxämmät Xänif Äfğän xezmätläre ütkärgän, videotasmağa yazılğan soraw alu waqıtında şundıy mäğlümätlär birde digän ide.
Pakstan eçke eşlär ministrı Aftab Xan Şerpao bu ğäyepläw nigezsez, Pakstan xakimiätläre Ğömär Mullanıñ qayda buluın belmi dide. Pakstannıñ xezmätlär ara küzläw idaräseneñ elekke başlığı general Xämit Gül Azatlıq radiosına bu ğäyepläw döres tügel dide.
"Bolar barısı da yalğan. Bu Paqstanğa qara yağu. Bu Äfğän räsmiläreneñ niätlärenä turı kilä. Bu alarnıñ Pakstanğa nindi kiläçäk teläwen kürsätä" dide Gül.


text: Çärşämbe könne Qazanda tağın ber käräzle elemtä kompaniäseneñ cirle bülekçäse açıldı. Bu yulı Qazanğa Mäskäwneñ «Megafon» firması kilde. Soñğı yartı yıl eçendä genä dä bu inde Tatarstan cirenä kilgän öçençe kompaniä. «Megafon»ğa qädär respublikada «Beeline» häm «SMARTS» kompaniäläre eşli başlağan ide. Şulay itep, Tatarstanda, Qazanda bügenge köndä inde berniçä şundıy kompaniä eşläp kilä. Äle küptän tügel genä mobil telefonnarnı çit il kinolarında ğına kürergä künekkän tatarstanlılarnıñ şaqtıy öleşe xäzer üzläre şundıy telefon, xätta berniçä kompaniäneñ telefonı belän yöri. Respublikada käräzle elemtäneñ berençe qarlığaçları bulğan cirle firmalarğa da xäzer awırğa turı kilä. Üzläre genä bulğanda alar, törle standartlarda eşläw säbäple, bernindi konkurensiäsez, ber-berse belän köräşsez üzläre telägän bäyä quyıp eş itärgä öyrängännär ide. Xäzer isä, kiläçäktä dä yäşäp qalu öçen alarğa zur häm nıqlı kompaniälär belän çınlap torıp köräşergä turı kilä. Ä menä monısın inde kem niçek buldıra. Qaysı bäyäsen töşerä, qaysı törle büläklär wäğdä itä, kemder yaxşı elemtä belän qızıqsındıra. Xäyer, qullanuçılarğa bik äybät ikän, berençe çiratta bu köräştän alar fayda tabalar, dip şatlanırğa aşıqmağız. Bu köräşneñ tiskäre yaqları da şaqtıy. Mäsälän, ber kompaniäneñ telefonınnan ikençesenä şaltıratu qayber oçraqlarda bik awır yäisä qıybat närsägä äylänä. Ä qaysıları çit kompaniäneñ telefonı belän ğomumän totaştırmıy. Şulay itep, konkurentsiä kebek faydalı häm kiräk äyber dä bezdä üzeneñ tiskäre yaqların kürsätä. Xäyer, Qazanda çärşämbe könne räsmi räweştä eşli başlağan yaña kompaniä wäkilläre, alarnıñ telefonnarın qullanğanda mondıy problemalar kilep çıqmas, dip ışandırdılar. Anısı niçek bulır, älegä äytep bulmıy. Läkin inde bügen şunısın äytergä bula — Tatarstanda «Megafon»nıñ qullanuçıları da az bulmayaçaq. Bu xaqta älege kompaniäneñ berniçä ay barğan köçle reklaması häm bügenge räsmi açılu tantanasına kilüçelärneñ sanı äytep tora. Alar şundıy küp bulğan ki, xätta telefonğa totaşu ofisı yanında Qazanda inde sovet zamanınnan birle kürelmägän çiratlar xasil bulğan. Ä «Megafon»ğa bügen ük totaşırğa teläwçelärneñ qaynar teläklären militsiä xezmätkärläre yardämendä genä beraz suıtqannar.


text:
Qırmıśqalı rayonına ebärelgän asarbaqtarźı haqlau aldan äytelgänsä bulmay sıqqan
Qırmıśqalı rayonına ebärelgän asarbaqtarźı haqlau aldan äytelgänsä bulmay sıqqan. Rayon militsiyahı xeźmätkärźären tulıhınsa tierel Öfögä tärtip haqlarğa ebäreü säbäple Qırmıśqalıla tärtip haqsıları barmaq menän genä hanarlıq qalğan tip höyläyźär. Ular asarbaqtarźı bilämänän sitkä sığarmay haqlay almağan. Asarbaqtar auıldar buylap telänseläp yöröy ikän. Äytelgänsä ularźı tuqlandırıu, daualau qağıźźa qala. Öfögä kilterelgän militsionerźarğa studenttarźı qıuıp qaytarıp yataqxanalar birhälär źä urın eteşmäy. mäśälän 300-źän aşıu ğaişnik Eske eştär mäktäbeneñ sport zalında kön kürälär. Ularğa tuqlandırıu, yal iteü ösön şarttar tıuźırmağandar. Militsionerźarğa könönä qoro paek birep uramda tärtip haqlarğa sığarıp ebärälär ikän.


text:
Iran başta oppozitsiә kürsәtsә dә, Nefte Eksport itüçe illәr oyışması ( OPEK) Ğıraq suğışı vaqıtında dөnya nefte bazarınıŋ stabil buluı өçen nefte çığarunı artırdı. Belgeçlәrneŋ fikerençә, Iran aktiv bitaraflıq pozitsiәsendә torsa da, ul da küberәk nefte çığarğan.
Belgeçlәrneŋ belderüenә qarağanda, OPEK, şul sanda Iran da Ğıraq suğışı vaqıtında nefte bazarında totnaqlıq saqlansın өçen nefte çığarunı arttırğannar. Sәud Ğәrәbstan citәklәgәn oyışmadağı 10 il Mart ayında kөnenә ber milion 700 meŋ miçkә küberәk nefte çığarğan. Bu inde bilgelәngәn quotadan 8 protsentqa küberәk. Sәud Ğәrәbstannan başqa Kuveyt, Liviә, Iran, Qatar, Berlәşkәn Ğәrәp Әmirlege , Aljir hәm eş taşlaudan zur zian kürgәn Venezuela da nefte çığaruynı arttırğannar. OPEKneŋ nefte çığarunı arttıruı, Ğıraq suğışı hәm Nigeriәdәge әtnik bәreleşlәr sәbәple nefteneŋ kilmәve arqasında xasıyl bulan citeşsezlekne qaplağan. Dөnyanı küberәk nefte belәn tәmin itüçe illәr arasında suğışnı yaqlauçı hәm şulay uq aŋa qarşı çıqqan Islam dәvlәtlәre dә bar. Royter xәbәr agentlığınıŋ belderüençә, Iran OPEK illәreneŋ nefte çığarunı arttıruına başta qarşı çıqqan. Ul bu adım Washingtonğa hөcüm өçen yәşel ut bulır ide dip beldergәn. Lәki, ul üze Mart ayında quyılan qutadan 4 bөten unan 2 protsent küerәk nefte çığarğan. Irannıŋ nefte minstere Namdar Zanganeh Martnıŋ 10-nda OPEK Islam dөnyası AQŞ xәrbi intervensiәsen yaqlıy digәn fikegә kilerlek qarar qabul itmәs dip beldergәn ide. Ul şulay uq nefte bәyәlәreneŋ kütәrelüe өçen tәminat probleması tügel, ә suğıştan qurqu sәbәp bulıp tora , OPEK produksiәsen arttıru өçen sәbәp yuq dip tә әytkәn ide. Әlbәttә, nigezdә mөselman illәre ağza bulğan OPEKneŋ nefte çığarunı arttıruı Islam Dөnyasınıŋ suğışnı yaqlauın aŋlatmıy. Monıŋ tөbendә kәsep hәm nefte mәsәlәsen 70-nçe yılarda bulğanı kebek sәyәsәtlәştermәv telәge yata. Iran Mart ayında nefte çığarunı arttırsa da, ul suğışta soŋ, nefte çığarunı OPEKneŋ kөnenә 3-4 milin miçkәgә kimetüe kirәk bulaçaq dip tә belderde. Bәlkim, monda Irannıŋ küberk nefte çığara almauı da rol uynıydır. Niçek kenә bulmasın, OPEKneŋ suğış vaqıtında nefte çığarunı arttıruı arqasında dөnya bazarında anıŋ bәyәse qotoçqıç miqdarda kütәrelmәde.
Fәrit Idelle, Praga.


text: Kiçä Törkmänstanda uzğan saylawlarğa xalıqnıñ 99.8%tı kilgäne xäbär itelä. Respublikada Milli Mäcleskä häm cirle idarälärgä saylawlar uzdı. Üzäk saylaw komissiäse wäkile, saylawlarda qanun bozular bulmadı, dip xäbär itte. Törkmänstannıñ saylawlarda qatnaşırğa xoquqı bulğan 2 million 400 meñlek xalqı 65 keşelek Milli Mäclesne häm berniçä meñ cirle şuralarnı saylarğa tieş ide. Milli Mäcles –Saparmorat Niyazov citäkçelegendäge Törkmänstanda qanun çığaru oyışması tügel. Ğadättä deputatlar yılına ber cıyılıp xökümät säyäsäteneñ yünäleşen bilgeli. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Şurası küzätüçeläre saylawlarğa çaqırılmağan ide, Oyışma respublikada uzğan saylawlarnıñ demokratik buluına şik belderä.