text:
Yazar: Rüstem MÜYEDİN
TİL VE EDEBİYATIMIZNIÑ VAZİYETİ AQQINDA BAZI FİKİRLER
Rüstem MÜYEDİN*
Tilimiz ve edebiyatımıznıñ zayıflığı aqqında çoq maqaleler yazılğanına baqmadan, o saalarda teraqqiyat körünmey. Aceba, bunıñ sebebi nede? Böyle vaziyet yaqın keçmişte başladımı, yoqsa evelde de şay edimi? Hatırlağanıma köre, mektep talebesi çağımdaki devirden bazı malümatlarnı añmağa isteyim. Şimdiki vaqıtta çeşit gazeta, kitap ve mecmualarda aynı bir sözni çeşit manalarda yazğanları ve ellerine tüşken malzemelerni de özlerince “tüzeltkenleri” içün, bu maqalemniñ sözleri ve ibareleri men yazğanım kibi qaldırmalarını rica etecegim. Yapqan hatalarıma özüm mesül olmağa isteyim.
Tilimizniñ ve edebiyatımıznıñ ketişatı aqqında cenkten evelki yazıcılarımız arasında da çeşit munaqaşalar ola edi. Sebebi: kiçkene Qırımımızda şivelerniñ çoqluğı edi. Esasen yalı boyu ve çöl taraf şiveleriniñ sözlerinden bir edebiy til teşkil etmege qarar qabul etilgenine baqmadan, şu şivelerdeki yerli ağız lehçeleri öz sözlerini edebiy til safına kirsetmege tırışa ediler. Olarnıñ qısqartılıp qullanğan sözleri ise, edebiy tilge kelişmey edi. Qalem saibi olıp işlegen adam angi mıntaqadan olsa, öz lehçesiniñ sözlerini qullana turğan. Şimdiki vaqıtta bu adet öyle ileriledi ki, Aqyar mıntaqasınıñ qullanğan çontuq sözlerini diger mıntaqanıñ müellifleri de qullanmağa devam eteler. Misaller aşağıda berilecekler.
Cenkten evelki devirde GPU-NKVD hadimleri devletniñ maqtavlı evlâtları olıp körünmek içün, qabaatsız adamlarnı özleriniñ uşaqlarına tenqit ettire ve esabat içün şu zavallılarnı ya qapay, ya da attıra ediler. Belli yazıcımız Irğat Qadır bir şiirinde: “Aydı, aydı, aydı duşman avına” dep halqnı avlamağa çağırsa da, şu uşaqlar: “O, Sovet halqını duşmannıñ avı içine kirsetmege çağıra” – dep tenqit ettirerek, zavallınıñ başına neler-neler ketirmediler. Şimdiki vaqıtta til ve edebiyatımıznıñ meselelerinde çeşit fikirlerde olsaq da, yüreklerimizde qorqu yoq. Özbekistanda KGB niñ uşaqları olğanlar, endi milliy meselemizni çezüvniñ qaramanları kibi körünmege tırışa ve bu saada bayağı körüneler.
İşlengen, kemalına kelgen edebiy til olmağancek, eñ meraqlı edebiy eser bile qolaylı oqulıp, lezzet alınmaz. Zayıf yazılğan eser ise, oquyıcını temelli suvundırır. Öyle olğanda, başta tilimizni bir nizamğa qoymaq kerekmiz. Bu meseleniñ üstünde tilcilerimiz yigirmi yıldan ziyade oğraşalar, iç bir şey deñişmey. Ya ne yapmaq kerek? Bu meseleni bir söz çeze bile. Oğraşmaq (kopoşitsa) degil de, meşğul (zanimatsa) olmaq kerek ediler. Ya meşğul olmaq neden ibaret? Tilimiz aqqında bir malzeme çıqtımı, onı suvutmazdan talil etmek alimlerimiznen ocalarnıñ boyun borcları sayıla. Men, Özbekistanda yaşağan devirden berli, tilimiz aqqında bayağı salmaqlı maqaleler çıqardım. Episiniñ soñunda: “Men yol bergen hatalarnı tilcilerimiz gazeta saifelerinde tüzeltirler de, oquyıcılar tilimizni doğru ögrenirler,” – dep yazdım. Bir tilci seslendimi? Yoq. Em seslenip olamaz. Çünki onıñ bilgi seviyesi aşkârı olacaq. Bazı oquyıcılar: “Ya toqtamadan til oğrunda küreşkenlerini ve çeşit qararlar qabul etkenlerini yazalar da,” – dey bileler.
Öyle tüşüngenlerge men şöyle cevap bere bilem. Tilcilerniñ yıllar boyu küreşleri, sabın köpügine üfürip oğraşuv sayıla. Öyle usulnen tilimiz iç bir vaqıt tüzelmez. Bu fikrimni men defalarca ayttım, lâkin oña emiyet bergen olmadı. Endi, ömürge keçirilmeycek kibi bir tetbir daa tüşünip çıqardılır. “Yañı dünya”da derc etilgen (01.04.2011 s) malzemege köre, 21 azadan ibaret daimiy areket etici komissiya tizilgen. Bütün azaları halqımızğa belli, ürmetli adamlardan ibaret. Aralarında tilnen alâqası olmağan azalar da barlar. Bu sayığa yüz adam daa qoşsalar bile, neticesi sıfırdan yuqarı köterilmez. Bir taacipli yeri daa, üç gazetamıznıñ redaktorları: Bekir Mamutov, Enver İbraimov ve Şevket Kaybulla da kirsetilgen. Tatar tilinde çıqqan eki gazetada aynı bir söz başqa-başqa yazılğanına köre, olarnı soñsız davağa davet etmek içün yazıldılarmı aceba? Yoqsa, bu quruntı, olar endiden soñ tilni tüzeltmege istegenlerniñ maqalelerini derc etmemeleri içün yapıldımı? Bundan soñ “Yañı dünya” nıñ (24.06.2011s) altıncı saifesinde, endi 24 aza Qırımnıñ çeşit rayonlarına tayinlengenleri berilgen. Olar şu yerlerge barğanda yerliler: “Siz özüñiz tilimizni qayğırıp qaç maqale yazdıñız da, qaç sözümizni tedaviylep öz yerine qoydıñız?” – deseler, nasıl cevaplar qaytarır ekenler? Böyle suallerni Rumıniyağa til ögretmege ketken ocalarımızğa da bere bilirler, mashara olıp qaytmalarına şübe qalmay. Diasporada, fuqareleşken olsa da, öz dedeleriniñ tilini qullanalar. Biz öz tilimizni nasıl haraplağanımızdan olarnıñ haberleri yoq. Uzun lafnıñ qısqası: bu komissiya ölü doğacaq balanı añdıra. Közboyavçün teşkilâtqandırılğan bu komissiya iç bir şey yapıp olmaycaq. Buña oquyıcılarımız şaat olurlar. Tilimizni tüzeltip inkişaf yoluna qoyuvnıñ üç yolu bar. Birincisi: bu vaqıtqa qadar iç bir şey yapamağan küreşçiler pensiyağa çıqıp raatlansalar, olarnıñ yerine kelgen taze miyliler bir şeyler yapa bilirler. Ekincisi: bu yıl universitetni bitirip oca olğanlar, daa bir türlü deñişiklik yapamazlar. Olarnıñ evlâtları ya da torunları tilimizni belli bir nizamğa qoyarlar degen ümütim bar. Oña köre ne qadar vaqıt keçecegi belli. Üçüncisi: başta alimlerimiz tilimizniñ inceliklerini ögrenmege başlamaq kerekler.
Bazıda bizim münevverlerimiz tilimiz zengin olğanını aytalar. Şahsen men bu fikirnen razı degilim. Bizim tilimiz esasen arap ve fars tilleriniñ sözlerinen zenginleşti deseler, men razı olur edim. Çünki nasıl cümle qursaq, olarnıñ sözlerinden faydalanamız. Farqı şunda ki, o sözlerni öz tilimizniñ hususiyetlerine uydurıp alamız. Arapça: sınf, asr, vaqt, metn, defn kibi bir eceli sözler bizim tilimizde: sınıf, asır, vaqıt, metin ve defin kibi eki eceli sözlerge çeviri-leler. Olarda çoqluq affiksi lar, ler yoq. Olar raqamlar deycek olsalar, erkam deyler, nesiller ensal ola, rükünler erkan kibi qullanıla. Rükün sözü bizde qullanılmay, lâkin onıñ çoqluq şekili olğan erkan sözüni bir bilmirimiz terkip yerine qullanmağa başladı, ondan soñ başqaları da yañı söz ögrendik dep, ur-patlasın devam ettiler. Rükün sözü nufuzlı adam, yolbaşçı adam demek ola. Demek, erkan sözü öyle adamlarnı añlata. Meselâ, polknıñ erkanı degende, şu polknıñ komandiri ve muavinleri aqqında söz ketkeni añlaşıla. Şu polkta hızmet etken asker aqqında söz ketse, polknıñ terkibinde demek kerek. Komissiyanıñ erkanı on kişiden ibaret demek, şu komissiyanıñ on yolbaşçısı bar demek ola.
Bazıda tilimizniñ zenginligine sevinecek olamız ama, onı nasıl berbat etkenimizniñ farqına barmaymız. Meselâ, bizim yazarlarımız rusça poçemu sözüniñ tatarca olğan niçün yerine ne içün, (dlâ çego) ibaresini qullanalar. Bazı birleri daa bilmir olğanını köstermek içün neçün yazalar ama, o da ne içün manasını bere. Tilimiz içün ne qadar küreşsek de, daa kitaphanenen kütüphaneniñ farqına barmaymız. Kütüphane oquyıcılarğa bilgi aluv menbası sayıla. Onıñ terkibinde: kitaphane, oquv hanesi, memurhane, kompyuter hanesi ve başqa haneleri ola bile. Kitaphanesine kimseni kirsetmeyler. Başqa yerdeki kitaphaneler, kitap tükanında, ya da kitaplar saqlı turğan ambarda ola bile. Bazı sözlerimiz degersiz tüzeltileler. Alğancek, kelgencek kibi fiillerni “tüzeltip” yüksekçe uzunca sözlerindeki kibi sıfat affikslerinen yazalar. Fiillerdeki cek taqısı qadar sözünen deñiştirile bile ve yalıñız cek kibi yazıla. Meselâ: alğanğa qadar, kelgenge qadar şekilindeki kibi. Bu qaide sıfatlarnıñ ca, ce taqılarına kelişmey. Çoq hastalıqlarımızdan biri daa alacağım, kelecegim kibi sözlerni alacam, kelecem şekiline çevirip, edebiy tilimizni taptap, yerli ağız şivesine çevirüvimizde ola. Böyle misallerni pek çoq ketirmege mümkün. Şimdilik yeter.
Bazı adamlar çeşit unvanlar, şerefli adlar almağa qılt-qılt etip turalar. 1996 senesi yazıcılarnıñ toplaşuvında Şakir Selim: “Üç esli-başlı yazıcımızğa Kiyevden bir de bir unvan talap etmek kerekmiz,” – dedi. Men: “Maña kerekmey,”-dedim. O vaqıt kimsege unvan berilmegen edi. Şu mesele bu 2011 senesi de köterildi. Men kene: “Maña kerekmey,” – dedim. Eger men yahşı eser yazsam, oquyıcınıñ memnün oluvı men içün unvan sayılır dep tüşündim. Eger zayıf eser yazıp da unvan alsam, o menim vicdanımnı qırpalap turar edi. Taacipli şey. Bazı professorlar iç bir türlü edebiy eser yazmayıp, yazıcı adını almağa talaq qattıralar.Aceba, bu, öz-özüni aşalavmı, yoqsa sahte adnen yükseklerge köterilmege istevmi? Keçen maqalelerimde, tilbilim meselesinde professorlarımıznıñ zayıflıqları aqqında yazğan edim. O sözlerni bir daa tekrarlamağa acet yoq dep sayam. Çünki er bir yazımızda sıq-sıq rastkelgen hatalarnı iç bir alimimiz tüzeltmegeni oquyıcılarğa belli.
1944 senesi men ordu safından boşatılıp, Özbekistanğa yollanğan edim. Halqımız keçken mahrumiyetni men de keçirdim. Şu yılı rahmetli babamnen aptemni defin etmege sıra tüşti. Ket-kelelim, 1957 senesi “Lenin bayrağı” gazetamız çıqmağa başladı. Şu yılları men milletimiz Qırımğa ille qaytar dep tüşüne ve tükanlar çöplükke atqan qalın kağıtlarnı cıyıp, tilimiz aqqında malümatlar yazıp qaldıruvnen meşğul ola edim. Birinci povestim de öyle kâğıtlar üstüne himeviy qarındaş parçasınen yazılğan edi. 1964 senesi Taşkent universitetiniñ jurnalistika fakultetine rus tilinden imtian berip kirgen edim. Birinci kursnı bitirgen soñ, ameliyat da körerim dep, “Lenin bayrağı”na işke kirmege bardım. Qabul etmediler. Tilimizni daa menimsemegen gençlerni ise, özleri çağırıp ala ediler. Şay olsa da, men gazetağa maqaleler, şiirler ve ikayeçikler yiberip turdım. Anda çalışqanlar, ellerine tüşken malzemelerni tüzeltip basmaq kerekler de. Demek, anda çalışqan gençler, malzeme yollağanlardan bilmir sayılalar. Bu mevzuğa bir misal ketireyim. Men, derc etilgen ikayeçiklerni tenqit ete turğanım, lâkin olarnı basmay ediler. Yalıñız Abdulla Dermenci, men onıñ eserini doğru tenqit etkenimni aytıp, maqalem basılmaması içün menim razılığımnı istegen edi. Soñ men, tenqit meselesini açıqlamaq içün “Göl yanında” adlı şiirimni yolladım. Ablâziz Veliyev o şiirde kelişmemezlikler tapıp, işlemem içün dört kere qaytardı. O vaqıtta mektüpleşüvler ola edi. O qaytarğan sayın işlep yollasam da, derc etmegen edi. O şiirimni 2000 senesi çıqqan “Qatmer qaderler” adlı cıyıntığımdan oquy bilesiz.
Bu dünyada meraqlı adamlar ola eken. Men şeerde soqaq boyu ketem. Qarşımda bir adam tebessümnen kelgenini körem de, meni birevge oşattı ğaliba dep tüşünem. O doğru menim ögüme kelip: “Merabañız Rustem ağa!” – dey. Biz al-hatir soraşqan soñ, men onı tanımağanımnı aytam. O: “Siz meni tanımaysız, men rayondan keldim. Men sizni televizorımda körip, gazetalarda maqaleñizni oqup bilem. Alla sizniñ sağlığıñıznı bersin de, öyle yahşı şeyler yaza beriñiz,” – dedi. 18 mayısta bir körümli qadın maña baqıp turğanını eslep, başımnı kenarğa burğanımnen, o: “Rustem ağa, siz meni tanımaysız ama, men sizni pek yahşı bilem. Siz kibi adamlarımız çoqça olğay edi, ortalıqta çör-çöplük tolu” – degen edi. Böyle misallerni çoq ketirmege mümkün. Lâkin bu dünyada yalıñız merametlik degil de, zorbalıq da üküm süre eken. Buña da misal ketireyim.
Men rus tilinde maqale yazıp, “Poluostrov” gazetasında bastırmaq içün Ayder Emirovğa berdim. O:”Rustem ağa, siz cailce yazasız.Tatarca yazsañız, özümiz tercime eter edik,”-dedi. Öz tilimizde de yazıp berdim ama, kene basmadı. Endi özü caillikke oğrasa kerek.
Men tilimizni qayğırıp, öz parama “Qırımtatar edebiy tilini ögreneceklerge yardım” adlı kitapçıq çıqararaq, tilnen meşğul olğanlarğa bedava tarqatqan edim. O kitapçıqta da menim hatalarımnı gazetalarımızda tüzeltmelerine rica etken edim.Kimse seslenmegen soñ, tasil ministriniñ birinci muavini V. Kavrayskiyge muracaat etip, şu kitapçıqnı çoq miqdarda çıqarıp, mekteplerge tarqatmaqnı teklif ettim. O maña: “Yahşı iş tutqansız ama,soñundan sizniñkiler meni qabaatlamamaları içün, başta tilcileriñizge muzakere ettireyik,” – dedi. Men ondan: “ Bizimkilernen siz añlaşıp olamaysız. Sebebi nede aceba?” – dep soradım. O, cevabında: “ Sizniñkilerni bilgisiniñ seviyesine baqmadan kötere bereler, olarnıñ ellerinden iç bir şey kelmegen soñ, qabaatnı kimge yüklemege bilmeyler,”-degen edi. O bu sözlerni mecaziy manada aytqandır bellegen edim ama, tilciler toplanğan soñ, olardan eñ bilmir bir neferi: “ Biz talebelerge yañlış olsa da bayağı sözler ögrettik, endi o sözlerniñ doğru şekillerini ögretip talebelerni qıynayıqmı?” – degen soñ, Kavrayskiyniñ sözlerine inandım.
O vaqıt şu mesele çezilmegen soñ, malzemeni İsmail Kerimovğa berip, özüniñ tilci ocalarınen muzakere etip bir qararğa kelmeleri avale olunğan edi. Aradan eki ay keçkencek maña iç bir şey aytılmağan soñ, Kerimovğa özüm bardım. O: “Ocalar öz fikirlerini yazmağa istemeyler ama, bir oca yazdı,” – dep elime eki tabaq kağıt tuttırdı. Onı yazğan oca endi vefat etkeni içün adını yazmaycağım. Kerimovğa: “Ya özüñiz niçün yazmadıñız?” – dep soradım. “Men onıñ taqririni oqudım, onıñ fikirlerinen yüz fayız razım.” – dep cevaplandı o. Evge qaytqan soñ şu taqrirni oqudım ama, saçlarım tiklendi desem yalan olmaz. Menim kitapçığım birinci arifinden soñki arifine qadar yañlış, iç bir şeyge keçmey, özüm ise til bilgisi ceetten pek alçaq seviyede ekenim. Men meseleni suvutmadan, onıñ er bir cümlesini talil etip bir maqale yazıp, gazetalarımızğa kettim. Refat Ahtem bir kereden basmaycağını ayttı, Ablâziz Veliyev de basmaycağını bildirgen soñ, “Maarifçige” berip bastırmamnı tevsiye etti. Meseleni men anda añlatqanda, Safure hanım pek taaciplenip: “ Nasıl ola da böyle malzemeni basmadılar? Biz mıtlaq basarmız” – dedi ama, eki aydan soñ, basmaycaqlarını bildirdiler. Sebebi belgisiz.
Tilimiznen muvazi (parallel) olaraq, edebiyatımıznı da qayğırmaq kerek olğanına isbat kerekmey. Yuqarıda aytıp keçilgeni kibi, zayıf tilnen yazılğan eñ meraqlı nesir bile oquyıcını suvundıra bile. Bizde tilci ve edebiyatçılar arasında yüksek unvanlılır barlar. Taacipli şey.Bizim tilimizde o qadar hatalar bar, olarnı alimlerimiz bile körmeyler.Edebiyatımızda da edebiy hususiyetlerden çetlevler bar. Olarnı da yüksek unvanlı yazıcılarımız körmeyler. Bizim yazıcılarımız arasında eki akademik olğanını çoq kişi bilmeydir. Nuzzet Ümerov ve Ablâziz Veliyev ne vaqıt, angi akademiyada qaç yıl oqudılar da nasıl imtianlardan keçip akademikler olğanlarını men bilmeyim. Özleri aytqanlarına köre, olğanlar işte. Yazıcılar çeşit türlü olalar. Aqiqiy yazıcı nasıl menbalardan faydalansa faydalansın, esas eserini öz miyinden keçirip, meraqlı adiselernen zenginleştirip yaza. Bazı birleri tarihiy kitaplardan alğan malümatlarını bir nizamğa qoyıp yaza. Daa birevleri gazeta ve mecmuada basılğan malümatlarnı toplap, eser çıqara. Olar bir-birleriniñ eserlerine qıymet kesmekten acizler. Vazifesi mücibi qalem işanılğan adam er daim özüni, malzeme bergenden bilmir saya. Neticede malzeme noqsanlıqqa oğray. Meselâ, menim 1991 s. “Yıldız”nıñ üçünci nomerasında Şevqi Bektore aqqında çıqqan maqalem keregi kibi çıqarılmağanı içün, onı 1995 s. №5-6 tekrar çıqarılğan edi. Ablâziz Veliyev menim maqalelerimni basmağa istemegenini bilsem de, 1997 senesi oña uzun bir maqale bergen edim. Aradan eki ay keçken soñ bir haber almağa barsam, yaqında tatilge ketken. Onıñ yerine qalğan rahmetli Yunus Qandım: “O maña qaldırmadı. Men onı tapıp mıtlaq basarmız,” – dedi ve “Yañı dünyanıñ” – 1997 senesi №№ 35, 36, 37, 38 derc etip çıqardı.Yatqan yeri nurlu olsın. 1999 s. Ablâziz maña ağam Memet Sevdiyar keçingenini aytqanınen, men ateş içinde qalğan kibi oldım. Masa başına oturıp, közyaşlarımnı aqıza-aqıza ağama itaf etip bir şiir yazdım da, “Yañı dünya” ve “Qırım” gazetalarına alıp bardım. Ateşli yüregimnen yazğan “ELVİDA, AĞAM” şiirimni “Qırım” gazetası 12 iyünde basıp çıqardı. Ablâziz Veliyev taziyename yanında, birevler bir – qaç künden doğğan künlerini qayd eteceklerini bildirmekni o şiirden üstün kördi. Şiirni begenmese kerek.
Suvda boğulayatqan adamnı qurtarmaq içün, oña şu an suvda batmaycaq kibi bir şey atalar. Bizim tilimiz ve edebiyatımız batayatqanını körgen eki iş adamımız qurtaruv çarelerini körmek içün,Ebazer Emiraciyev “Can yürekten” mukâfatını, Resul Velilâyev ise “Çoban-zade” adına mukâfatnı tesis ettiler. Alla olarğa uzun ve bahtlı ömürnen birge qazançlarını arttırsın! Lâkin bu meselede biraz kelişmemezlik bar. Men “Bekir Çoban-zade” konkursına, diletantlarğa darbe olacaq kibi, til ögretken kitapçığımnen, milletimizniñ tarihı aqqındaki poemamı yollağan edim. Olarğa qıymet kesilmegen edi. Çünki olarnıñ manasını ve qıymetini añlağan adamlar tapılmağan. Başqa iç bir konkursta iştirak etmemege qarar alğan edim. Televizor baqqan sayın, tedaviylenmege muhtac olğan balaçıqlarımız aqqında aytılğan laflar, maña muracaat etken kibi kele edi. Şu sabiylerge bir yardım eteyim dep, konkursqa soñki romanımnı yolladım. Er bir yazıcı özüniñ eserine yüksek qıymet kesüvi tabiy mesele ama, menim romanımnı rus tiline tercime ettirmege bile coşqanlar olğanları içün qıymet kesilir bellegen edim. On yedi malzemeden on beşini saylap, altısına mukâfat bergenler. Lâyıq nesir eser tüşmegeni içün, o mukâfat kimsege berilmegen. Menim romanım edebiy eser sayılmağan. Öyle olğanda, şu mukâfatnı saqat balaçıqlarımıznı tedaviylevge yollamaq kerek edi.
Konkursqa tüşken malzemelerniñ iç birine leke taşlamağa istemeyim. Olar episi belli bir qıymetke degerliler. Lâkin, şu konkurslarnıñ esas maqsadı tilimiz ve edebiyatımıznı teren yuqudan uyantmaqtan ibaret degil edimi. Qırımtatar tilinde yazılğan ve iç bir tilci onda noqsanlıq tapmağan, tilimizni bir kereden belli bir derecege köterilecegi açıq-aydın körüngen eser mukâfat komissiyasınıñ diqqatını celp etmeyüvi şaşılacaq kibi degilmi? Yoqsa bu komissiya endi tatar tilini tatar mekteplerinde polâk tilinde alınıp barılmasını lâyıq kördilermi? Bazı adamlarımız “zagraniçnıy” şeylerni pek begeneler. Moskvalı Aleksandr Gorâinov reskomnatsnıñ parasına çıqarğan “Doğru yazamız” kitapçığı angi mekteplerde ögrenile eken? Ebazer Emiraciyev Şemi-zade adına olğan konkursnı aqiqaten can yürekten alıp bardı. Ayşe Kökiyeva birinci mukâfatnı almasınen, diger eserlerniñ qıymeti eksilmedi de. O, Zakir Qurtnezirge ve Server Bekirge ruhlandırıcı mukâfatlar bergen soñ, “Yaşlar şurasına”da on biñ grivna yardım berdi. Ebazer efendinen Resul efendiniñ dönüşleri arasında büyük farq bar. Menim fikrimce Resul efendi til ve edebiyat meselelerinde zayıf olğanını duyğan, yükseklerge tırmaşmağa istegenler, onıñ parasından faydalanalar ve ap berecekleri yerine şap bereler. Resul efendige samimiy tevsiyem: şu komissiyası eline almağa bile istemegen eserlerni oqusa, etrafında kimler dolanğanını bilip iş tutar. Alla episiniñ sağlıqlarını bersin.
Bu maqalemni oquğanlar menim vaziyetimni añlağandırlar. Men yigirmi yıldan ziyade vaqıtta tilimizni bir nizamğa qoymaqnen meşğul olğanda, menim bir hatamnı tüzeltamağan diletantlar, til bilgime ve edebiy faaliyetime qıymet kesüvlerine pek ıncınmayım. O marifetlerge alıştım. Saqat evlâtçıqlarımızğa yardım berip olamağanıma da pek ıncınmayım. Merametli, temiz yürekli adamlarımız çoq. Olar yardım eterler. Meni ıncıntqan bir şey olsa, o da, bu maqtavlı diletantlar milletimizni caillik bataqlığına tartıp, milletniñ ğayıp oluvını yaqınlaştıruvları ola. Men “Yılname” adlı poemamnıñ epigrafı olaraq şu sözlerni yazğan edim. O fikirim ket-kete tasdiqlana.
Kele bizge ğaddarlardan,
Er bir türlü yamanlıq.
Eki yüzlü tatarlardan,
Halqım körmey amanlıq.
* Rüstem Muedin, 1919 yılında Akmescit’te doğdu. II:Dünya Savaşında Kırım’ın Almanlardan geri alınmasında rol oynayan ve Kırım’a ilk giren Kızıl Ordu Birliklerinde subay olarak görev yaparken, Akmescit’te halkının sürgün edilmesine tanıklık etti. Emrindeki bir askerden annesi ve ailesinin sürgün edildiğini de öğrendi. Kızıl Ordu’dan terhis edilerek o da Özbekistan’a sürgüne yollandı. 1972’de ilk hikayesi basıldı. Yayınlanmış hikaye ve romanları vardır. 25 Ocak 2012 de Akmescit’te vefat etti. Kalemi keskin bir yazarımızdı. Mekanı cennet olsun (EMEL)


c: text/html

text:
Osman Amit
Osman Amit (1910 fevral 18 - 1942 mart 17) - qırımtatar şairidir.
Osman Amit 1910 senesi fevralniñ 28-nde Kezlev uyezdiniñ Deñiz Bayçı köyünde dünyağa keldi.
1923 senesi başlanğıç mektepni bitirgen soñ, Aqmescit nümüneviy Orta mektebinde oqudı. 1928 senesi Aqmescit pedagogik institutına kirdi. Birinci şiir 1925 senesi “Yaş quvet” gazetasında basıldı. 1933 senesi “Birinci barazna” adlı şiirler kitabı çıqtı. 1941 senesi “Menim baarim” adlı ekinci kitabı çıqtı. “Küçük qardaşlarıma” serlevalı üçünci kitabı basmahanede qaldı, dünya yüzü körmedi. Cenk keder etti. Osman Amit “Yaş quvet” gazetasında çalıştı, soñra “Yaş Leninciler”, “Edebiyat ve kultura” mecmualarınıñ mesül sekretarı oldı. Şair Aleksandr Puşkin, Taras Şevçenko, İvan Krılov, Mihail Lermontovnıñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etti.
Aktiv cemaatçı, oca ve şair Osman Amit 1939 senesi Qızıl Orduğa hızmetke çağırıldı. 1942 senesi faşist cellâtlarınıñ qolundan telef oldı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işleri boyunca vekâletlisi, «Petro Poroşenkonıñ Bloku» firqasınıñ vekili Mustafa Cemilevniñ adliyecisi Mark Feygin onıñ Rusiyege kiriş yasağına itiraz bildirdi.
Bunı o bugün Twitterde yazdı.
2014 senesi aprel 22-de Mustafa Cemilevge 5 yıl devamında Qırımğa kelmege yasaq ettiler.
Cemilev Ukraina Baş prokuraturasına muracaatta bulunıp, Rusiye Federatsiyası tarafına hızmet etmege keçken 387 Qırım arbiyine qarşı cinaiy taqiqat açmağa rica etti.


text:
Avropa Şurası Parlament Assambleyası, Rusiyeni Ukrainanıñ şarqındaki ve işğal etken Qırımdaki areketleri ile bağlı halqara toplulığınıñ talaplırını “deral” yerine ketirmege çağırdı
Bu aqta, 2020-ncı yılnıñ neticelerine köre yanvarnıñ 25-nde qabul etilgen qararda yazıla.
"Rusiye Federatsiyası: bir sıra meseleni deral al etmek, şu cümleden, plüralizmniñ, mahkeme sistemasınıñ mustaqilliginiñ olmaması, siyasiy parlamentten tış muhalefetniñ, grajdan cemiyetniñ, faallerniñ, aq-uquq qoruyıcılarnıñ ve jurnalistlerniñ faaliyetiniñ sıñırlavını, ifade, topluşuv, birleşme ve din azatlığını sıñırlavnı ve daa bir sıra meselelerniñ sebebi odlğan qanunlarnı, olarnıñ arasında Tış agentler aqqqında qanun, istenilmegen teşkilâtlar ve antiekstremistik qanunlar; halqara toplulığınıñ Şarqiy Ukraina, Qırım, Gürcistannıñ işğal etilgen Cenübiy Ösetiya ve Abhazistan bölgeleri ve Moldovanıñ Turla boyu bölgesi ile bağlı talaplarını yerine ketirmek", – yazıla qararda.
Hatırlatamız ki, yanvarnıñ 25-nde PACE-deki ukrain delegatsiyası Rusiye delegatsiyasınıñ salâhiyetini temyiz etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Kiyevniñ Peçersk rayon mahkemesi devlet hainliginde şeklengen sabıq Qırım deputatı Vasiliy Ganışnıñ cezasını belgilendi – eki aylıq apis cezası. Ganış iyün 25 kününe qadar apiste oturacaq, – dep bildire mahkemeden Qırım.Aqiqat mühbiri.
Mahkemeci Tatyana Ostapçuk Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasınıñ muracaatını bütünley qabul etti. O, Ganışnı apiske almaq qararında qayd etti ki, şeklengen şahıs taqiqattan gizlene ve oña basqı yapa bile.
Qırım deputatınıñ adliyecisi Andrey Rudenko Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, o, itiraz bildirip, cezanı ev apisine deñiştirmege talap etecek.
«Vasiliy Vasilyeviçniñ Belaya Tserkov şeerinde soy-sopları bar, anda o mahkemeden aldın taqiqat vaqtında qala bile ve, onıñ sağlığını köz ögüne alsaq, ep apisi onıñ içün daa uyğun ceza olacaq», – dedi Rudenko.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, çarşenbe künü, aprel 29-da, Kiyevniñ Peçersk rayon mahkemesi Qırımnıñ sabıq deputatı Vasiliy Ganışnıñ cezasını belgiledi. Ganış devlet imayesinden vazgeçip, şahsiy adliyeci Andrey Rudenko ile añlaşma tizdi.
Aprel 28-de Ukraina havfsızlıq hızmeti Ukraina Devlet sıñır hızmeti ile beraber onı Qırım çıkışında yaqaladılar. Ganış apiske alındı, çünki onı qıdıra ediler. Baş prokuratura onı devlet hainliginde şekley. Ukraina taqiqatçılarınıñ malümatına köre, Ganış Qırım statusı aqqında «referendum» keçirilmesine rey bergenlerden biri edi, ve böyle etip Ukraina topraq bütünligine zarar ketirmege tırıştı.


text:
Qullanıcılarnıñ müessise ögünde borcları toqtamay arta. Talil neticelerine köre, «Krımteploelektrotsentral», «Krımteplokommunenergo», «Qırım demir yolu», «Ukrgazprom» ve «Cürçi» müessiseleriniñ borcları bar, dep ayttı Rogatin.
Onıñ qayd etkenine köre, bugünde-bugün mezkür müessiselerniñ «Çernomorneftegaz» ögünde borcları 402 mln rubleni teşkil ete.
Rogatinniñ aytqanına köre, «Çernomorneftegaz» – yarımadada yekâne tabiiy yaqarlıq temin eticisi ola, «qışta qırımlılarnıñ evi, bala bağçaları, mektep ve hastahanelerde sıcaq olması, em de sanayı müessiseleriniñ işi» şirket yılnıñ soñuna qadar 2 mlrd kubometr gaznı işlep çıqarılmasına bağlı.
O, şunı da bildirdi ki, Aqyardaki «SGS Plüs», «Sevteploenergo» ve «Komfort» müessiseleriniñ de borcları bar. Olarnıñ miqdarı mayıs 21-de 39 mln rubleni teşkil etti.


text:
Keriçliler qarlı soqaqlarda fotossessiyalarnı yapa. Şeerde qar endi dört kün toqtamayıp yağa, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Çarşılarda çanalarğa talap bar. Fiyatı sekiz yüzden bir buçuq ruble arasındadır.
Sabadan yalıda ve merkeziy Lenin meydanında bayağı insan bar. Adamlar qarda foto çıqara, çanalarda taya. Özçekim yapmağa aşıqalar, çünki sinoptiklerniñ malümatına köre, salı kününden Qırımda ava qızacaq.
Şeer merkezinde attraktsion, hatıralıq tükânları çalışa, sıcaq çay, qave teklif eteler.
Aqşam soqaq yarıqlavı ve meydandaki yılbaş naratı yana, aynı zamanda soqaqlarda bazı üçfenerler çalışmay, mesken evlerge ışıq cedvellerge köre berile.
Qırımda çarşenbe künü aqşam yarımadağa «Kahovka – Titan» yolağı vastası ile berilgen elektrik energiyasınıñ söndürilmesi aqqında bildirdiler. Elektrik teminlevsiz Krasnoperekopsk, Aqşeyh, Aqmeçit, Saq, Canköy rayonları, Saq ve Kezlev rayonları qaldı. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov faallerniñ buña alâqası bar olmağanını qayd ete.


text:
Aqmescit – Kiyevde ATR qırımtatar telekanalınıñ yayınlavı yañartılmasınen Qırımda problemler başlandı. Şirket hadimlerine tedbirlerge akkreditatsiyanı bermey başladılar. Buña bir sebep olaraq şunı qayd eteler ki, sanki telekanal hadimleri Rusiye uquq çıqarıcı alanında qayd etilmegen «Kvinmedia» neşirini temsil ete. Öz nevbetinde, ATRde jurnalistler yarımadada malümatnı qanuniy sürette elde ete bilgeni aqqında vesiqanı taqdim ettiler. Ekspertler dey ki, Qırımda özüni akimiyet olaraq adlağanlar faaliyetiniñ neticelerini gizlemege tırışalar.
Hatırlatamız, iyün 17 künü, musulmanlar içüyün muqaddesi Ramazan ayı arfesinde ATR birinci qırımtatar telekanalı ve LÂLE bala telekanalınıñ Kiyevden sputnik ve internet vastası ile yayınlavı yañartıldı. İyün 18 künü ATR saibi Lenur İslâmov bu aqta resmiy şekilde Kiyevde Qırımtatar Milliy Meclisniñ reisi Refat Çubarovnıñ iştiraki ile keçirilgen matbuat konferentsiyasında bildirdi. O vaqıt ATR saibi Qırımda qalğan jurnalistlerniñ telekanalnıñ Kiyevden işlep başlağanına alâqası olmağanını bildirdi.
Faqat, ATR faaliyetine Ukraina paytahtında devam etkeninden soñ Qırımda telekanal hadimlerine Aqmescitte «Krıminform» akimiyet tarafdarı olğan haber agentliginde keçirilgen matbuat konferentsiyalarına akkreditatsiyanı lâğu ettiler. Bundan evel ise, ATR hadimleri aytqanı kibi, jurnalistler işbu agentlikte keçirilgen tedbirlerge maniasız qoşula edi.
Neşirniñ baş muarriri Maksim Nikolayenko öz Facebook saifesinde şunı bildirdi ki, «ukrain» (ecnebiy) telekanalı Rusiye Federatsiyasınıñ Tış işler Nazirliginde akkreditatsiyanı elde etmegence, bu qarar deñiştirilmez.
Şusı añlaşılmay ki, bundan evel telekanal hadimlerine «Krıminform»da keçirilgen matbuat konferentsiyalarına akkreditatsiya atta ATR yayınlavınıñ yarımadada toqtatılğanından soñ ne sebepten berile edi eken
Rusiye Federatsiyasınıñ №55 «Kütleviy matbuat vastaları aqta» qanunına köre, Rusiye Federatsiyasında ecnebiy mühbirlerge akkreditatsiyanı Rusiye Tış işler Nazirligi bere.
Bunıñ ile şusı añlaşılmay ki, bundan evel telekanal hadimlerine «Krıminform»da keçirilgen matbuat konferentsiyalarına akkreditatsiya atta ATR yayınlavınıñ yarımadada toqtatılğanından soñ ne sebepten berile edi eken.
Nikolayenko dey ki, ATR telekanalında çalışqan mühbirler nasıldır bir «Kvinmedia» adından akkreditatsiyadan keçe edi. Soñkisi aqqında ise, matbuat vastası olaraq malümatnı o tapmadı eken. Şu cümleden, «Krıminform» baş muarriri aytqanı kibi, Roskomnadzorda qayd etilgen Rusiye neşirleriniñ sırasında öyle matbuat vastası yoq eken.
«Krıminform»da davet etilgen spikerlerden malümatnı elde etmege istegen mühbir, bloger, qayğıdaşlarnı daima qarşılamağa azır olğanlarına baqmadan, «Kvinmedia» temsilcilerine, 1-inci punkt ile bağlı sebepke köre, akkreditatsiyanıñ berilmesini red etem. Mahkemede degilmiz, yuridik emiyeti olğan deliller maña kerekmey», – dey Nikolayenko öz Facebook saifesinde.
«Atlant-SV» ve «Kvinmedia»
ATR telekanalında böyle qarardan ayrette qala ve Qırım hadimleriniñ faaliyeti qanuniy olğanını bildireler, şunıñ içün olarnı yarımdada keçirilgen tedbirlerge akkreditatsiyasız qaldırmağa kimseniñ aqqı yoq. ATRde bunı tasdiqlağan vesiqalarnı taqdim etkenler.
Tesisçisi «Atlan-SV» televizion şirketi» olğan telekanal Qırım Cumhuriyeti territoriyasında Rusiye qanuniyetine köre çalışa
Malüm olğanı kibi, tesisçisi «Atlan-SV» televizion şirketi» olğan telekanal Qırım Cumhuriyeti territoriyasında Rusiye qanuniyetine köre çalışa. Bunı 2014 senesi oktâbr 21 künü alınğan Rusiye Federal bergi hızmetiniñ «Yuridik şahıslarnıñ yekâne devlet qaydına yuridik şahıs aqqında malümatnıñ kirsetilmesi aqqında» şeadetnamesi tasdiqlay.
«Demek, telekanal ecnebiy matbuat vastası degil, ve Qırım Cumhuriyeti territoriyasında çalışmaq içün hadimlerine Rusiye Federatsiyasınıñ Tış işler Nazirliginden akkreditatsiyasınıñ olması kerek degil», – deyler ATRde.
Mında şunı qayd ettiler ki, «Atlant-SV» televizion şirketi» matbuat vastası olaraq qayd etilmegeni ve Roskomnadzordan çalışuv izinni almağanından sebep telekanal 2015 senesi aprel 1-den Qırımda yayınlavını toqtatmağa mecbur oldı.
Telekanalda şunı qayd eteler ki, Roskomnadzor litsenziyanı bermegeninden soñ, «TK «Atlant-SV» tesisçisi olğan ATR jurnalistleri «faaliyetine devam etmek içün «Kvinmedia» tesisçisi olğan ATR telekanalına keçtiler». Soñkisinde Roskomnadzor tarafından Kütleviy matbuat vastasınıñ qayd etilmesi aqqında Şeadetnamesi bar». Bu aqta malümat Roskomnadzor saytında aşkâr etilgen.
ATR telekanalı Roskomnadzordan yayınlavğa musaadeni almasa da, bu jurnalistlerge malümatnı diger qanuniy yollarnen toplamaq ve tarqatmağa keder etmey
«Şunı qayd etmek kerek ki, ATR telekanalı («Kvinmedia») matbuat vastası olaraq qayd etilse de, Roskomnadzordan yayınlavğa musaadeni almadı, bu ise jurnalistlerge malümatnı diger qanuniy yollarnen toplamaq ve tarqatmağa keder etmey», – deyler ATRde.
«Tesisçisi «Kvinmedia» olğan ATR telekanalınıñ hadimleri öz faaliyetini Rusiye Federatsiyasınıñ «Matbuat vastaları aqqında» qanunınıñ 2-nci maddesine köre alıp bara, oña binayen: jurnalist – qayd etilgen matbuat vastasınıñ muarrirligi içün malümatnı azırlağan, toplağan, tizgen şahıstır», – deyler ATRde.
Mında şunı da qayd ettiler ki, telekanalnıñ Ukraina territoriyasında yayınlavınıñ devam etilmesi «Qırımda yaşağan ve Rusiye qanuniyeti negizinde işlegen şirkette qanuniy sürette çalışqan jurnalistlerniñ faaliyetine keder etemez».
«Aynı tarzda ATR jurnalistlerini akkreditatsiyadan o malümatnı toplap tarqatqanı içün degil de, uçaqlarnı yapqanı sebebinden marum ete bileler, çünki bunen oğraşqan aynı serlevalı şirket bar», – dep çorlanalar telekanalda.
Maksim Nikolayenko bu vaqianı izaatlamay
«Bu sebepten biz «Krıminform» haber agentliginiñ yolbaşçılığına ve diger devlet ve belediye akimiyet organlarına muracaat etip, ATR telekanalınıñ hadimlerine işlemege keder etmemek çağıramız», – denile telekanalda.
Şimdilik «Krıminform» yolbaşçılığından izaat daa yoqtır. Maksim Nikolayenko bu vaqianı izaatlamay. Bunıñ ile, Qırım.Aqiqatqa telekanalda añlatılğanı kibi, şimdi haber agentliginiñ baş muarriri ATR hadimlerine yañı şaraitlerge binayen akkreditatsiyanı berüv sualini ögrene.
«Rusiye memurları tenqitni diñlemege istemey»
Nezaretçiler aytqanı kibi, «Krıminform»da telekanalğa akkreditatsiyanı berilmemesi aqiqatta akimiyet teşebbüsi ola bile, çünki o endi telekanalnıñ Kiyevde işleycegine menfiy munasebetini bildirgen edi. Misal içün, Qırımnıñ rusiyeli Devlet şurasınıñ haber siyaseti, bağ ve kütleviy kommunikatsiya boyunca komitetiniñ reberi Sergey Şuvaynikov ATR qırımtatar telekanalı yayınlavınıñ Kiyevden yañartılması «onıñ saip ve hadimleriniñ Rusiye ve rusiyeli Qırımğa qarşı haber cenkinde doğru iştiraki» olaraq adladı.
Qırımda özüni akimiyet olaraq adlağanlar faaliyetiniñ acınıqlı neticelerini gizlemege tırışalarAndrey Yanitskiy
«Ukraina mustaqil media zenaat birligi (NMPU) başınıñ muavini Andrey Yanitskiy ATR telekanalı hadimlerine Qırımda akkreditatsiyasınıñ berilmemesi qanunsız olğanını bildire. Bunı o «Qırımda söz serbestligi bozuluvınıñ devamı» olaraq tanıy.
«Qırımda özüni akimiyet olaraq adlağanlar faaliyetiniñ acınıqlı neticelerini gizlemege tırışalar. Buña «Krıminform» neşiriniñ ATR jurnalistlerini akkreditatsiyasız qaldırmaq qararı da bağlı», – dedi Yanitskiy.
«Rusiye memurları tenqitni diñlemege ve kergin suallerge cevap bermege istemeyler», – dey o.
Yanitskiy dey ki, aynı şu sebepten Qırımda ukrain jurnalistleri çalışıp olamay, ukrain telekanal ve saytları blok etilgen, ukrain matbuatı ise satılmay.
Şunı qayd eteyik ki, Qırımda Rusiyede resmiy şekilde qayd etilgen matbuat vastasına ilk sefer akkreditatsiyanı bermeyler.


text:
Qırımda "Tavrida" trassasında iyülniñ 12-sinde saba Hyundai ve Ford Transit mikroavtobusınıñ iştiraginen yol qazası oldı. Adise neticesinde mikroavtobusnıñ aydavcısı elâk oldı, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Müessisege köre, qaza Qarasuvbazar (Belogorskoye) rayonınıñ Krımskaya Roza köyü yanında oldı.
"Krım-Spas" şirketiniñ mütehassısları, maşnada qısılğan Ford Transit aydavcısını çıqardı, amma, yazıq ki, qaza neticesinde onıñ, ayatqa uymağan yaraları oldı. Qazağa oğrağan daa üç adamnı Aqmescit ve Qarasuvbazar hastahenelerine alıp kettiler", - denile beyanatta.
Bir qaç kün evel Qarasuvbazar yanında "Tavrida" trassasında "Reno Megan" ve ZİL 130 gaz taşıyıcısı çatıştı.
Qırımlı qurtarıcılarnıñ bildirgenine köre, Qırımda ciddiy yol qazalarınıñ sayısı arttı. Qırımda 2019 senesiniñ birinci üç ayında keçken yılğa baqqanda bir buçuq qat ziyade aydavcı mesüliyetke çekildi.


text:
TILSIMLI YÜZÜK – Qırımtatar Halk Masalı
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken. Bir köylüniñ qarısı hastalanıp öle. Köylü qızı Ayşeçiknen qala. Ayşeçik ay deseñ, aydan dülber, kün deseñ, künden dülber, merametli ve işkir qız eken. Anasına o pek yanıqlay ve çoq vaqıt ağlap yüre. “Evlensem, belki qarım Ay-şeçikke analıq eter”, – dep tüşüne köylü. Azmı keçe, çoqmı keçe, köylü başqa qadınğa evlene. Onıñ da Şerfeçik degen qızı bar eken. Şerfeçik erke ve tenbel qız eken. Ögey anası Ayşeçikniñ güzelligine asetlenip, onı sevmey.
Gecelerniñ birinde ögey anası Ayşeniñ babasına ayta:
– Sen Ayşeni dağğa alıp bar ve anda taşlap kel. Taşlamasañ, men onı da, seni de bu evden quvarım.
Ayşeni yuqlay belleseler de, aytılğan laflarnı o eşite.
Saba Ayşeçikniñ babası dagga odunğa ketmek içün atlarnı arabaga yeke. Ayşeçikni de dağğa çağıra. Ayşe tor-baçıqqa fındıq toldura ve arabaga otura. O fındıq aşap qabuqlarını dağ yoluna taşlap-taşlap kete. Dagga kelgen soñ Ayşeçikniñ babası:
– Bar, qızım, sen qızılçıq cıy, men odun keseyim, -dey. Ayşeçik babasınıñ yanından ketken soñ, babası baltasını terekniñ pıtağına asa da, özü arabaga oturıp evge qayta. Balta ise yelden sallanıp terekke urıp tura.
Ayşeçik, babam daa çalışa dep, qızılçıq cıya bere. Sepeti tolğan soñ terekniñ yanına kele, baqsa, babası yoq. Qorqqanından ağlamağa başlay: – Taq-taq eter baltaçığıñ, Qayda kettiñ babaçığım? – dey. Baqsa, fındıq qabuqlarını köre. Şu qabuqlarğa baqıp-baqıp, aqşamğace evlerine barıp yete, amma içerige kirmege qorqa ve qapu artında tura da, evden çıqqan seslerni diñley. Babası ökünçnen:
– Şimdi Ayşeçigim ne yapa eken? – dey.
– Baba, men mındam, – dep, Ayşeçik içerige çapıp kire. Ögey anası daa ziyade açuvlana. Gece aqayına dey: -Ayşeni yaqın yerde taşlağansıñ, yarın uzaqqa alıp
bar, qaytıp kelmesin.
Ertesi künü kene araba yekip yolğa çıqalar. Ayşeçik bir torbaçıq ceviz ala ve yol boyu aşap-aşap qabuqlarını yolğa taşlay. Dağğa kelgen soñ babası qızını muşmolla cıymağa yibere de, özü kene baltasını terekke bağlap qayta.
Sepeti tolğan soñ Ayşeçik kene terekniñ yanına qaytıp kele. Baqsa, terekke asılğan balta yelden sallanıp tura, babası ise yoq. Ayşeçik ağlap:
– Taq-taq eter baltaçığıñ, Qayda kettiñ babaçığım? – dey. Ceviz qabuqlarına baqıp-baqıp evge qayta. Qapu artında diñley.
– Şimdi Ayşeçigim ne yapa eken? – dey babası. Ayşeçik ise:
– Baba, men mındam, – dep, çapıp kire.
Şu gecesi Ayşeçik pek boldurğanından qattı yuqlay ve ögey anasınıñ aytqanlarını eşitmey.
Saba kene yolğa çıqalar. Bu keresi Ayşeçik bir şey almaga yetiştiralmay. Babası Ayşeni dağnıñ eñ çıtırman, qaranlıq yerine alıp bara da, bürülgen cıymağa yibere. Qızçıq basınıñ sözüni diñlep dağ içine kete.
Sepeti tolğan soñ, balta sesine qaytıp kele ve babasınıñ kene ketkenini añlay. Ayşeçik kene: – Taq-taq eter baltaçığıñ,
Qayda kettiñ babaçığım?-dep, ağlay ağlay yol qıdıra, amma tapıp olamay.
Qaranlıq olğance dağda yüre. Soñ uzaqta bir yarıq köre. Şu yarıqqa taraf kete ve bir evge kelip çıqa. Evniñ qapusı açıq eken. İçerige kire. Baqsa, set üstünde bir qartbaba yata. Bu Hızır-dede eken.
– Selâm aleyküm, qartbaba. Aqşam şerifleriñiz hayırlı olsun, – dey de, qartbabanıñ yanına barıp qolunı one.
– Hoş keldiñ, qızım. Kelgeniñ ne güzel oldı, hastalandım, alım yoq. Ya sen bu qaranlıq dağnıñ içinde ne içün bir özüñ yüresiñ?
Ayşeçik başına kelgen allarnı Hızır-dedege ayta. – Öyle olsa, qal mında, menim qızım olursıñ, – dey
Ayşeçik Hızır-dedede qala ve oña yardım ete: aş pişire, ev cıyıştıra, çamaşır yuva. Hızır-dede ise tez künler içinde tüzele. Künlerniñ birinde Hızır-dede Ayşeçikniñ bir şeyge muğayıp yürgenini köre ve:
– Ne oldı ya, qızım? Yoqsa alıñ yoqmı? – dep soray.
– Yoq, qartbaba, sağlığım yahşı amma, babamnı sağındım, – dey Ayşeçik.
Hızır-dede Ayşeçikniñ eline örnekli dülber qutuçıq ve yüzük bere de:
– Öyle olsa, bar, babañdan bir haber alıp kel. Bu yüzükni yerge tığırlatsañ, o saña qaytmağa yol körsetir, – dey.
Ayşeçik Hızır-dedenen sağlıqlaşa ve yüzükni yerge yuvarlata. Yüzük yuvarlana-yuvarlana kete, Ayşeçik ise artından çapıp doğru evlerine kelip çıqa.
Quvana, babasını quçaqlay, olıp keçkenlerni ayta. Ögey anası da deñişken, çünki özüniñ qızı oña iç yardım etmey eken. Ayşeçik kelgeninen, oña iş buyura.
Ayşeçik yüzükni qutuçıqqa qoya. Ufaq qutuçıq balaban sandıqqa çevirile. Baqsalar, içi çeşit türlü urbalar, basmalar, ayaqaplar ve qıymetli ilvanlar tolu. Bu zengilikni körgen ögey ana pahıllıqtan özüne kene yer tapamay. Aqayına öz qızını da dağğa alıp ketmege mecbur ete.
Dağda Şerfeçik fındıq aşay-aşay yüre. Qaranlıq tüşken soñ yarıqnı köre de, şu tarafqa kete. Evçik yanına bara, qapunı açıp kire ve anda set üstünde yatqan Hızır-dedeni köre.
“Ayşe aytqan qart budır”, – dep tüşüne o, ve qartba-bağa selâm bile aytmayıp, birden emir ete:
– Serilip yatqance, maña tez-tez bahşışlar taqıştırıp ber, – dey.
– Hoş keldiñ, qızım. Kelgeniñ yahşı oldı. Hastalandım, maña yardım et, – dey Hızır-dede.
-Ay seni, tekesaqal qart, maña daa iş buyurasıñmı? Ayttım da saña, men mında bahşış almağa keldim, çalışmaq içün degil, – dep cekire Şerfeçik. – Men Ay-şeniñkinden de zengin ciyez isteyim: altın pullu fesler, altın nağışlı şallar, yipek anterler.
– Toqta, toqta, qıçırma, qazanğanıñnı alırsıñ, -dey Hızır-dede ve qolunı dolapqa uzatıp bir qutuçıq ala.
– Mına saña bahşış, mına saña yüzük. Evge kelgen soñ yüzükni qutuçıqqa qoy, bahşışıñnı alırsıñ, – dey Hızır-dede ve qutuçıqnen yüzükni Şerfeçikke bere.
Şerfeçik evge kele. Sabırsızlıqnen yüzükni qutuçıqqa taşlay. Bir ande qutuçıq balaban sandıq ola. Ana-bala pek quvanalar. Sandıq içine baqsalar, andan baqalar atılıp çıqalar ve özenge taraf sekiriklep keteler.
İşte, Ayşeçik özüniñ işkirligi, merametligine köre, Şerfeçik ise öz tenbelligi ve tabiatsızlığına köre bahşış alalar.
Menbaa: Anaurt.com


text:
«Devlet hainliginen» qabaatlanğan Qırım sakin İvan Yatskin mahkemede soñki sözüni ayttı. Dava boyunca üküm mayısnıñ 21-nde çıqarılacaq, dep haber etti advokat Nikolay Polozov.
Berilgen malümatqa köre, Yatskin soñki sözüni mayısnıñ 19-nda Rusiyeniñ nezaretinde olğan Aqmescitteki Qırım Yuqarı mahkemesinde aytqan.
«Munaqaşalardan soñ İvan Grigoryeviç soñki sözüni ayttı, bundan soñ mahkeme üküm çıqarmaq içün mesleatlaşuv odasına ketti. Üküm mayısnıñ 21-nde cuma künü saat 13:00 çıqarılacaq», – dep yazdı Polozov Facebookta.
Evel, advokat Nikolay Polozov Qırım sakin İvan Yatskin Aqmescit SİZO-sında ruhiy basqı altında, dep haber etti.
Yanvarniñ 28-nde Qırımnıñ Curçı rayonındaki Toğaylı (Kormovoye) köyünde Yatskinniñ ömür arqadaşı Gülnara Kadırovanıñ evinde Rusiye quvetçileri tintüv keçirdi.
Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyüniñ sakini İvan Yatskin 2019 yılda oktâbr 16-sında tutuldı. Bu dekabr ayında belli oldı.
Polozov, Yatskin apiske alınğan soñ Qırımdan Moskvağa çıqarıldı, dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, Rusiye quvetçileri qırımlığa «büyük maneviy basqı» yaptı.
Qırım.Aqiqatnıñ Ukraina telükesizlik hızmetine yollağan muracaat cevabında İvan Yatskin UTH ile işbirligi yapmadı, dep aytıla.
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoq – qırımtatarıdır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
Siyasiy mabüslerge qol tutuv programmasınıñ reberi, «Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ şura azası Sergey Davidisniñ bildirgenine köre, merkezleriniñ cedvelinde 315 insan bar, 59-ı – qırımtatarıdır.
Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı siyasiy, milliy ya da diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Rusiye akimiyeti bu sebeplerni inkâr ete.


text:
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti, adları ilân etilmegen «çetel mahsus hızmetler» tarafından Rusiyeniñ maliye sistemasını bozmaq ve banklarnıñ işlerine keder etmek maqsadınen kibernetik ücümlar azırlanılğanını beyan etti. Bunı dekabr 2 künü Radio Svoboda haber ete.
FSB matbuat-hızmetinde deyler ki, ücüm dekabr 5 künü başlanmaq kerek edi, onıñ keçirilmesi içün qullanılacaq serverler Felemenkte yerleşe, saibi ise – BlazingFast ukrain hosting şirketi ola.
Aytıla ki, sanki internet ücümnen beraber içtimaiy ağlarda ve SMS-mesajlarında, rusiyeli banklarnıñ litsenziyaları lâğu etilgeni bildirilecek edi.
Bundan evel «Komersant» mecmuası, Ruyedeki banklardan biri haker-ücümi neticesinde 100 million ruble coyğanını bildirdi.


text:
Ukraina telükesizlik hızmetine Rusiyeli yırcı Yüliya Samoylova işğal etilgen Qırımda, Keriç şeerinde çıqış yapqanı malüm. Amma, mart 13 künü saba, icracığa Kyivge ziyaretni yasaq etilecekmi, degen sualge, müessiseniñ matbuat hızmetinde Radio Svobodağa cevap bermediler.
Mart 12 künü Rusiyeni Eurovision yarışında temsil etecek yırcı belgilendi – balalıqtan saqatlar arabasını qullanmaq mecbur olğan yırcı Yüliya Samoylova Ukrainağa kelmeli.
Yırcı devletniñ siyasetini bütünley desteklry. Bunı, ayrıca, 2015 senesi iyün 27 künü işğal olunğan Qırımda «Sport ve merhamet dünyası» festivaliniñ gala-kontsertinde onıñ yapqanı çıqışı da isbatlay. Yüliya – Oleg Gazmanov, Lolita kibi Rusiyeli yırcılarınen beraber kontsert berdi.
Yabancılarnıñ Qırımğa kirmek içün mahsus ruhset almaq kerek olğanları aqqında Ukraina Nazirler şurasınıñ 2015 senesi iyün 4 künü qabul etkeni №367 qararını bozğan bu yırcı, Ukrainağa kirsetilmemek kerek.
Bundan evel Ukraina, Qırımda çıqış yapqan Rusiyeli artistlerge qarşı tedbir alğan edi edi.
Böylece, 2016 senesi oktâbr 9 künü Ukraina Yuqarı Şurası yolbaşçısınıñ müavini İrina Geraşenko, Qırımda çıqış yapqan Rusiyeli artistlerge Ukrainağa kirişini yasaq etmek içün Telükesilik sızmetine muracaatta bulunacağını bildirgen edi.


text:
Kiyev – fevral 28 künü, Kiyevde Mustaqillik Meydanında «Qırım – Ukrainadır» numayışı keçti. Teşkilâtçılar arasına Krım.SOS, Yevromaydan.SOS, Qırım diasporası ve diger cemaat teşebbüsleri kirdi.
Aktsiyada yüzden ziyade insan iştirak etti, olarnıñ arasında işğal etilgen yarımadadan mecburen köçip kelgenler de bar edi.
Fleşmob devamında iştirakçiler: «Krım – tse Ukraina» («Qırım – Ukrainadır») şiarına tizildiler. Bundan da ğayrı, Maydanda Qırım tabiatına ve bıltır yüz bergen vaqialarına bağışlanğan foto sergisini azırladılar. Bir qas iştirakçi qırımtatar bayrağını yaydı.
Aktsiya teşkilâtçılarından biri, Faal gençler birliginiñ prezidenti Mariya Gontarenko Qırım.Aqiqat saytına aytqanı kibi, tedbir «Qırım – Ukraina» olğanını hatırlatmaq ve şimdi Qırımda siyasetçiler tarafından zarar körgen insanlarğa qol tutmaq maqsadı ile keçti.
«Ukrainağa, akimiyetke işbu devletniñ bir qısmı olğanımıznı hatırlatmaq keldik. Epimiz bugün Qırım qısımları edik, bazıları – Ukraina qısmı, umumen, bugün böyle areket etkenimiz pek timsaliy bir şeydir. Zanımca, küreş devam etmeli, yıl evelsi olğanını unutmayıp, Qırım oğrunda küreşmek kerekmiz», – dep tarif etti Qırım.Aqiqat saytına Qırım Yevromaydan iştirakçisi İsmail İsmailov.
Neticede teşkilâtçılar Mustaqillik Meydanında Rusiye muhalif siyasetçi Boris Nemtsovnıñ hatırasına bağşılnğan aktsiyağa qoşulmağa çağırdılar.
2014 senesi fevralniñ soñunda – martnıñ başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden ordular Qırım yarımadanı zapt ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qırımda Rusiye uquq qoruyıcılar Ukrain medeniy merkeziniñ faallerini Veldar Şukurciyev ve İrina Kopılovanı yaqaladılar. Bu aqta Ukrain medeniy merkeziniñ tesisçilerinden biri Leonid Kuzmin bildirdi.
«Qırımda razı olmağanlarğa qarşı repressiyalar devam ete. Böylece, avgust 12 künü, Aqmescit şeerinde Ukrain medeniy merkeziniñ faallerini Veldar Şukurciyev ve İrina Kopılovanı yaqaladılar. Olarnı, tüşüniñ! ukrain bayrağı ile foto yapqanları içün yaqaladılar! Qanun qayda? Adalet qayda?!», – yazdı o Facebookta.
Birazdan Şukurciyev Facebookta olarnı sorğudan soñ azat etkenlerini yazdı.
Qırım.Aqiqat bu ziddiyet aqta Qırımnıñ uquq qoruyıcılarından izaat almağa tırışa.


text:
Rusiye, Moskvanıñ nezaret etmegen bütün din cemiyetlerini sıqıştırıp çıqarmaq içün muntazam bir siyaset keçire: Ukraina Ortodoks Kilsesi (UOK), Yegovanıñ Şaatları, musulman cemiyeti.
2014 senesinde, işğalden evel, Qırımda 2083 diniy teşkilât faaliyet kösterdi. Olardan yalıñız 700-ge yaqı Rusiye qanunlarına köre ğayrıdan qaydiyetten keçip oldı.
Diniy teşkilâtlar arasında eñ büyük zulumğa Qırımdaki Ukraina Ortodoks Kilsesi oğratıla. O, vaqtınca işğal etilgen topraqlarda ukrain kimligini yoq etüv siyasetiniñ ve işğalge razı olmağanlarnı sıqıştırıp çıqaruv siyasetiniñ parçasıdır.
İşğal başlamazdan evel, o zaman UOK Kyiv Patriarhlığınıñ cemaatı yarımadada azlıqta edi: Kyiv Patriarhlığı cemaatınıñ sayısı UOK Moskva Patriarhlığı cemaatınıñ sayısından 14 qat az edi. Albuki, işğalden evel faaliyet köstergen 5 biñ dindar, 4 papaz ve 46-dan 9 din cemiyetinden ibaret olğan UOK-niñ nisbeten emiyetsiz din cemiyeti bugünde daimiy tazyıqqa oğratıla ve taqip etile. 2020 senesi Ukraina Ortodok Kilsesiniñ cemiyeti Aqmescitteki baş kilsesiniñ 2,95 grn (0,09 yevro) borcuna köre quvuldı, Kezlevde ise işğalciler UOK tapınağını yıqmağa emir etti.
Öz qanunlarını qanunsız olaraq Qırım MC ve Aqyar şeeri topraqlarına tarqatıp, Rusiye Rusiyede ekstremistik tanılğan (RF CQ 282.2 maddesi 1 qısım) «Yegovanıñ Şaatları» din teşkilâtınıñ faaliyetini yasaq etti. Bugünde-bugün bu dava boyunca yedi Ukraina vatandaşı tevqif etilgen. Olar, Rusiye Federatsiyası Ceza qanunnamesiniñ «Ekstremist teşkilâtı faaliyetiniñ teşkili» maddesine binaen (RF CQ 282.2 maddesi 1 qısım) esassız qabaatlana.
Rus işğalcilerniñ nezaretinde olğan «Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ Musulmanları Diniy İdaresi» ile işbirlik etmegen musulmanlar ve musulman cemiyetleri daimiy taqiplerge oğratıla.


text:
Rusiye ilhaq etilgen Qırımda arttırğan ordu sayısı, qırımlılarnıñ yaşayışına yahşı tesir etmeycek, dedi Qırım.Aqiqatqa intervyü bergende Ukraina Tış İşler Naziri Pavlo Klimkin. O, yarımada vaziyetine “quturğanaskerleştirme” dedi.
“Bu nasıldır “askeriy ada”, ondan Suriye ve Yaqın Şarqtaki aferalarğa qol tutula. Bu - yaqında adiy adamlar yaşayışına lâyıq olmaycaq büyük arbiy forpost. Olacaq ya da paraşütçiler, ya da askerler, ya da asıl özüni tapıp olamağan adamlar”, - dedi Klimkin.
Daa TİN-niñ başı, Qırımğa kelgen Ukraina vatandaşları havfsızlıqta olmağanını, ve Rusiye vatandaşları ilhaq etilgen yarımada yerine Türkiye kurortlarını afzal körgenini, ayttı.
Rusiye Mudafaa naziri Sergey Şoygu 2019 yılı mart 11-inde, Rusiye Qırımda ordu sayısını arttırdı, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre, bu “yarımada topraqlarını ve Qara Deñizde Rusiye aqlarını qoruy”.
2014 yılı Qırım ilhaqından soñ Rusiye yarımadada devamlı arbiy idmanlarnı keçire. Ukraina Baş Ştabında Rusiye askerlerniñ Qırımdaki areketlerini qanunsız sayalar.


text:
Rusiye Telükesizlik şurasınıñ reisi Nikolay Patruşev yaqınlarda Montenegro devletinde yapılğan devirim ıntıluvı içün afu soradı. O dedi ki, resmiy Moskva devirimcilerniñ areketlerinden haberdar degil edi. Bunı britaniyalı The Guardian gazetası, Sırbistan akimiyetindeki öz menbaalarına atıf etip, haber ete.
Menbaanıñ malümatına köre, Patruşev oktâbrniñ soñunda Belgratqa kelgeni vaqıtta, Montenegro akimiyeti devirim ıntıluvınıñ kestirilgeni aqqında beyan etken soñ afu soradı.
The Guardian bildire ki, Sırbistan rusiyeli bir taqımnı sürgün etti. O taqım 16 oktâbr Parlament saylavlarından soñ Montenegro baş naziri Milo Đukanovićke suiqast etmege niyetli edi.
Bundan ögüne Kremlinde, resmiy olaraq Moskva Montenegrodaki devirimniñ azırlanuvına alâqalı olmağanını beyan etken edi. The Guardiandaki bildürüv boyunca izaatlar şimdilik daa yoq.
Keçken bazar künü Montenegro mahsus savcısı Milivoje Katnić, memlekette toqtatılğan istiqrarsızlıq ve akimiyetniñ zapt etüv ıntıluvında rusiyeli milletçiler ve sırb radikalları iştirak etkenini bildirgen edi.


text:
Avropa Birligi Qırımda Rusiye kontrolindeki mahkeme tarafından Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa çıqarılğan ükümni tanımay. Bu aqta Avropa Birligi Tış siyaset hızmetiniñ resmiy vekili Peter Stanonıñ iyünniñ 3-nde aydınlatılğan beyanatında aytıla.
«Avropa Birligi Qırımnıñ Rusiye tarafından qanunsız ilhaq etilüvini tanımay, ve şunıñ içün qanunsız mahkemeniñ bu «ükmüni» tanımay ve tanımaycaq. Çubarov bey efendige çıqarılğan üküm insan aqlarınıñ ciddiy bozuluvı ve Rusiye «akimiyetiniñ» qırımtatar cemiyetini taqip etkeniniñ daa bir örnegi ola», – dep aytıla beyanatta.
Stano aytqanına köre, Qırımda Çubarovğa qarşı çıqarılğan üküm «Qırım yarımadasında qanunsız ilhaqtan soñ insan aqları ciddiy seviyede fenalaşqanını köstere».
AB tış siyaset hızmeti Rusiyeni Meclis faaliyetiniñ yasağını lâğu etmege çağırdı.
«Avropa Birligi Qırım yarımadasında qanunsız tutulğan bütün Ukraina vatandaşları acele sürette azat etilmeli, dep tekrarlay», – dep aytıla beyanatta.
Advokat Nikolay Polozov Rusiye akimiyeti kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa çıqarğan ğıyabiy ükmüne qarşı istinaf şikâyetini berdi, dep bildirdi. Üküm çıqarılğan soñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ tayinlengen advokatı Aleksandr Osokin da ğıyabiy ükümni şikâyet etecek, dep bildirdi. Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar işğal etilgen Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı esnasnı ve çıqarılğan ğıyabiy ükümni «ayıp mahkeme» dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası Çubarovğa qarşı mahkeme ükmüni «qanun ve cenk adetleriniñ bozuluvı» olaraq tasnif etti.
Çubarov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Aqmescitte çıqarılğan mahkeme ükmüni «uquq ceetinden boş» dep adlandırdı. O, Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmege niyetlene, dep bildirdi.
Mayısnıñ 24-nde olıp keçken oturışuvda qabaatlav Çubarov içün 9 yıl apis cezası berilmesini istedi. Meclis reisi qabaatlav tarafınıñ talabını izaatlap, Qırımdaki «mahkeme» onıñ ayatına tesir etmeycek, dep ayttı.
2020 senesi martnıñ soñunda Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci maddesine (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketlerge çağıruv) açıldı.
Bıltır iyül ayında Aqmescitteki mahkeme Çubarovğa qarşı cinaiy davanı temelden baqıp başladı. Tayin etilgen advokat Aleksandr Osokin Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisine qarşı mahkemeni şikâyet etti.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı yañı repressiya dalğasını başlattı».
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova bu davanı qanunsız dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açqan cinaiy dava sebebinden tahqiqat başlatqan edi.


text:
Ukrain rok çalğıcısı, «Okean Elzy» taqımınıñ vokalisti Svâtoslav Vakarçuk mayıs 18-de Kiyevdeki kontsertinde qırımtatarlarğa qoltuttı. Sanada çıqışta bulunıp, qırımtatarlarnıñ milliy bayrağını açtılar.
Bunı Ukraina halq deputatı Vladimir Aryev Facebookta bildirdi.
«Slava Vakarçuk ve «Ukraina» sarayınıñ bütün zalı ayaqqa turıp, qırımtatarlarğa qoltuttılar: beraber olsaq – küçmiz», – dep yazdı Aryev.
Vakarçuknıñ özü qırımtatar halqınıñ sürgünligi yıllığında Twitterde yazdı: «Köpürni yoq etmek mümkün, lâkin özenni toqtatamazsıñ. Adamlarnı sürgün etersiñ, amma canlarını sürgün etemezsiñ».
Mayıs 18-de Kiyevde ve Ukrainanıñ diger şeerlerinde, em de çetelde Qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri olıp keçti. Bu kün 1944 senesi yarımadadan qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanğan edi.


text:
Çehiya prezidenti Miloş Zeman parlamentke Birinci cian cenki vaqtında Osmanlı Devletinde kütleviy şekilde ermenilerniñ öldürüvini genotsid olaraq tanımaq muracaatınen bulunacağını ilân ete.
Bu aqta o, iyün 8-de Erivanda Ermenistan prezidenti Serj Sargsân ile keçirgen körüşüvde ilân etti.
2014 senesi yanvar ayında Sargsân Praganı ziyaret etken vaqtında Zeman halq ögünde ermenilerniñ öldürüvini genotsid dep adlandırdı.
Miloş Zemannıñ şimdiki beyanatı, iyün 2-de Almaniya parlamenti Birinci cian cenki vaqtında Osmanlı Devletinde ermenilerni kütleviy şekilde öldürüvlerni genotsid olaraq tanıması boyunca rezolütsiyanı qabul etken soñ peyda oldı.
Beş saifelik rezolütsiya «1915-1916 seneleri ermeniler ve diger hristian azlıqlarınıñ genotsidini tanımağa» çağıra.
Almaniya, ermenilerniñ kütleviy şekilde öldürüvini genotsid olaraq tanığan yigirmi üçünci devlet oldı.
Dünyanıñ 20 devletinden ziyade Osmanlı Devleti tarafından ermenilerniñ öldürilüvi ve sürgün etilüvini genotsid olaraq tanıdı. 1915-1917 seneleri türk-osmanlılar tarafından tahminen 1,5 million ermeniniñ öldürilmesi çoq tarihçı tarafından XX asırnıñ ilk genotsidi olaraq baqıla. Türkiyeniñ qayd etkenine köre, ermeniler Osmanlı Devleti ükümetiniñ aselet yapqan areketleri neticesinde degil de, vatandaş nizamsızlığı sebebinden elâk olğan.


text:
Aqmescitte Rusiye quvetçileri, 59 yaşındaki yerli sakinni qanunsız afyon satmasında qabaatlaylar. Rusiye İİN-niñ Qırım idaresine köre, aqay, eki müşterige bir kerelik şpritslerde qaverenki şingenlikni sattı.
"Ekspert neticelerine köre, teşkerilgen madde - narkotiktir, 0,289 gramm atsetil aftonı (opiy)", - denile beyanatta.
İİN, №2 "Kiyevskiy" tahqiqat bölügi, Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 228.1 maddesiniñ 1-inci qısmına köre cinaiy dava açqanını qoştı.
Aqayğa sekiz yılğa qadar apis cezası üküm etile bile.
Şimdilik bu davağa köre qabaatlanğannıñ ve imayesiniñ fikirleri belli degil.
B poccийckoй пoлиции KpыMa пpизHaли, чTo зa roд koличecTBo пpecTyплeHий, cBязaHHыx c HeзakoHHыM oбopoToM HapkoTиkoB, Boзpocлo Ha 25%.
Qırımnıñ rusiyeli politsiyası, bir yıl devamında narkotik satmasınen bağlı cinayetler 25 %-ğa çoqlaşqanını qayd etti.


text:
Aqyarda tünevin 7 yañı COVID-19 hastası qayd etild, dep bildire Aqyarnıñ Rusiye ükümeti.
"Hastalanğanlarnıñ altısı - yerli sakinler, birisi - ketirilgen adise. Hastalarnıñ arasında qartbabasından hastalanğan 12 yaşındaki qızçıq bar", - denile beyanatta.
Akimiyetniñ malümatına köre, umumen Qırımda 2845 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 93-ü çetelden keldi, 124-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. Bütün vaqıtta umumen 1845 adam yahşı oldı, 33 adam ödli. Aqyarda 571 adam hastalandı, 430 adam tedaviylendi, 19 adam vefat eti.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırımda koronavirus hastalarınıñ eñ yüksek sayısı sentâbrniñ ortasında olacaq, dep beklenile.
«İzumrud» ve «Solnışko» pansionatları observator rejiminde çalışa.
Umumen yılnıñ başından Aqyarda 554 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 422 kişi tüzeldi, 19 insan vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Ukraina Mudafaa nazirligi ve Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ vekillerinen körüşti. Olar Qara ve Azaq deñizlerinde Rusiye provokatsiyalarını muzakere etip, Ukrainanıñ bir qaç vilâyetinde cenk vaziyetiniñ ilân etilmesi doğrudır, dep hulâsa çıqardılar.
«Elbette, Milliy telükesizlik şuramızğa esaslanamız ve kerekmegen duyğurlarğa yol bermemek içün qarar almaqta aşıqmamağa tırışamız. Vaziyetni ögrenmezden evel resmiy bir izaat bermegen edi. Radada keçirilgen mesleat ve muzakerelerden soñ Mustafa Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarov cenk vaziyetiniñ ilân etilmesi devletni imaye etmek içün zaruriy bir adım olğanından emin oldılar. Demokratik rey berüv neticesinde bu adımğa çeşit fraktsiya deputatları ekseriyetiniñ qoltutqanı müim», – dey Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı, Mustafa Cemilevniñ mesleatçısı Rustem Umerov.
Onıñ qayd etkenine köre, cenk vaziyetiniñ ilân etilmesi Ukraina prezidentiniñ saylavlarına tesir etmey, olarnıñ künü Yuqarı Rada toplaşuvında belgilengen edi. Umerovnıñ qayd etkenine köre, olıp keçkenlerniñ yekâne sebebi Rusiyeniñ tam bir cenk istilâsı oldı.
Rusiye halqara uquqnıñ bar olğan bütün qaidelerini bozdıRustem Umerov
«Rusiye halqara uquqnıñ bar olğan bütün qaidelerini bozdı. Şimdi kün devamında Qara ve Azaq deñizleriniñ sıñırında Keriç boğazını ve kene de halqara uquqnı bozğan Qırım köprüsini qapatqan rusiyelilerniñ telâşını köremiz. Moskva yapqan areketlerinen Qırım ilhaqını qanunlaştırmağa tırışa», – dey Umerov.
Mustafa Cemilevniñ mesleatçısınıñ fikirince, Rusiye Ukraina sıfatında bir telüke köre, birinciden, NATO ve Avropa Birliginiñ ortağı ve ola bilgen azası olaraq, ekinciden – demokratiya örnegi olaraq. Keriç boğazındaki ücümniñ maqsadlarından biri Ukrainada haos ve telâş çıqarmaq edi, bunıñ neticesinde prezident saylavlarında Rusiyege qoltutqan namzetniñ kösterilmesi mümkün edi, dep qayd ete Umerov.
Onıñ fikirince, Moskva ileride de memlekette Rusiyege qoltutqan küçlerni celp etip, Ukraina cenübindeki vaziyetni kerginleştirmege areket etecek.
Rusiyeniñ deñizde köstergen istilâsından soñ «lafta faal» ve «lafta vatanperverlerniñ» faalleşecegini beklemek kerekRustem Umerov
«Sır degil ki, Ukrainada Rusiyege qoltutqan «beşinci kolonna» bar. Belli bir cemiyet ya da etnik gruppalarnı aytmayım, olarnıñ içinde ayrı insanlarnı aytam. Rusiyeniñ deñizde köstergen istilâsından soñ «lafta faal» ve «lafta vatanperverlerniñ» faalleşecegini beklemek kerek. Bu insanlarnı başqalardan ayırğan şey – ükümetniñ er angi areketini tış istilânı körmemezlikke urıp, iç sebeplernen añlatmağa tırışmalarıdır», – dep añlata Rustem Umerov.
Vaziyet kerginleşmesiniñ esas ocaqları Azaq deñizi olğan Herson ve Zaporijjâ vilâyetleri ola bile, mında qırımtatarlar toplu yaşaylar.
«Farqlı malümatqa köre, mında 12 biñge qadar qırımtatarı yaşay. İnsanlarnı haberdar tutmaq içün eñ yaqın vaqıtta regional Meclis merkezlerinen çalışmağa niyetlenemiz: Rusiye istilâsınıñ areketleri, vaziyetniñ deñişmesi, Ukrainanıñ mudafaa imkânları ve ükümet alğan qararlarnıñ sebepleri aqqında malümat berecekmiz. Bizim vazifemiz – insanlarnıñ yalancı ve provokatorlar tarqatqan öşeklerge inanıp, olarnıñ qurbanı olmalarına ya da qorquğa dalmalarına yol bermemektir», – dedi Rustem Umerov.
Cemilevniñ yardımcısı qayd ete ki, Ukraina Mudafaa nazirligini ve uquq qoruyıcı organlarınıñ vekillerinen körüşken soñ Ukrainanıñ cenüp sıñırları yahşı etip pekitilgen, dep hulâsa çıqarmaq mümkün. Onıñ aytqanına köre, Ukrainanıñ telükesizlik ekspertleri Donbastaki vaziyet kerginleşecegini bekley, amma mında da ordu qarşılıq köstere bile.
Gemilerimizni deñizde imaye etmek içün imkânlarımız az olsa da, qarada istilâğa qarşılıq köstermek içün ordumıznıñ küçü yeterRustem Umerov
«Mudafaa ceetinden, bizim malümatımızğa köre, Mudafaa nazirliginiñ cenüp ve şarqta er angi istilâğa qarşılıq köstere bilecek yeterli qadar askeri bar. Yaqınlarda arbiyler ve uquq qoruyıcılarınıñ talimleri olıp keçti, em Qara, em Azaq deñizi tarafından ücümge qarşılıq kösterilmesi baqıldı, ordumız buña azır. Moskvanıñ nevbetteki adımı Qara deñizde provokatsiyalar ve Odesanıñ blok etilmesi ola bile. Bizim malümatımızğa köre, gemilerimizni deñizde imaye etmek içün imkânlarımız az olsa da, qarada istilâğa qarşılıq köstermek içün ordumıznıñ küçü yeter», – dep añlata Rustem Umerov.
Ealini haberdar tutmaq içün Meclis liderleri esas Ukrainada qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde haber etüv ve koordinatsiya sistemasını meydanğa ketirmege planlaştıra.
«Eñ yaqın vaqıtta Meclis liderlerinden biri, büyük ihtimalnen, Ahtem Çiygoz regional Meclis vekillerinen körüşecek. İnsanlarğa telâşlanmamağa ve istilâcınıñ menfaatları içün vaziyetni daa beter etmemege tevsiye etem. Bizni qorçalaycaq küçlü ordumız bar. Bu ziyaret vaqtında yerli akimiyet organları, uquq qoruyıcılar ve kütleviy haber vastalarınen körüşip, vaziyetni añlatacaqmız», – dey Qurultay delegatı.
Yerli ealiden ğayrı, Meclis reberligi problemge halqara diqqatnı celp etmek içün çalışmağa azırlana.
«Qara deñizde ittifaqdaşımız bar – Türkiye, Türkiye Tış işler nazirliginiñ vaziyetke dair beyanatı Avropa Birligi ve NATO vesiqalarınen aynı üslüpte azırlanğan. Türkiye zenaatdaşlarımızğa vaziyetni añlatıp, Rusiyeniñ bütün Qara deñizde vaziyetni kerginleştirgenini köstermege tırışacaqmız», – dedi Rustem Umerov.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra belli oldı ki, FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı. Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Kremlden Keriç boğazında zapt etilgen Ukraina deñizcileri ve gemilerini acele azat etmesini talap etti. Noyabrniñ 26-nda gece Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında cenk vaziyetiniñ ilân etilmesine azırlıq körmege qarar alındı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.
Kseniya Kirillova, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
Qırım jurnalisti Roman Spiridonovnıñ Aqmescitteki dairesinde dekabr 10-da uquq qoruyıcılarnıñ tarafından keçirilgen tintüv soñuna yetti, silâ ve yasaqlanğan edebiyatnı qıdıra ediler.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Spiridonovnıñ apayı, İrina tarif etti.
Onıñ sözlerine köre, tintüv 2,5 saat devam etti.
«Tintüv aqqında qararda qayd etilgeni kibi, afyon, silâ ve yasaqlanğan edebiyat qıdırıla edi. Saba saat yedide, silâsız keldiler, özlerini ğayet nezaketli tarzda alıp bardılar. Balalarımnı bala bağçasına alıp barmağa ruhset berdiler. Tintüv devamında bir şey tapmadılar, protokol tizip, aqayımnıñ ana-babasına tintüv ile kettiler», – dey İrina.
Ana-babada da aynı şeylerni qıdırğanları aqqında bildirdi. Tintüv vaqtında advokat da anda buluna edi.
Spiridonovnıñ özü ve Qırım uquq qoruyıcı organları tintüvni izaatlamaylar.
Dekabr 9-da FSB hadimleri tarafından nevbetteki tintüv Elzara İslâmovanıñ evinde keçirildi. Qırım qamaçavı idarecisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovğa nisbeten açılğan cinaiy işniñ çerçivesinde keçirilgen ekinci tintüvdir.
Qırımda noyabr 2 künü ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq hadimleriniñ – Elzara İslâmova, Lilâ Bucurovanıñ evlerinde ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babasınıñ ve Moskvadaki onıñ şahsiy evinde tintüvlerni keçirdiler. Bu sene mayıs ayında ATR sabıq baş müdiri Elzara İslâmova Lilâ Bucurova ile birlikte «QARA DEÑİZ PRODUCTION» mustaqil production studiyasını teşkil ettiler.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı boyunca eki cinaiy işni açtı.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ yetekçilerinden biri İlmi Umerov, FSB ve Rus prokuraturası yarımadada nuqsanlı çalışqanını ve çalışmağa alışmağanını tüşüne. Bunı Umerov iyünniñ 28-nde öz davasınıñ mahkeme toplaşuvından soñ video-muraacaat vastasınen beyan etti.
«Amma olar da (FSB ve Qırımnıñ Rus prokuraturası – QA) er vaqıt er şeyni becerip olamay. Biz şaatlarnıñ «cayılıp» ketkenlerini köre edik, olar dava malümatlarınıñ bazı protokollarından vazgeçe edi. Şimdi nuqsanlı ve yañlış surette prokurornıñ deñiştirilmesine yanaşqanlarını köremiz. Mahkeme bir de bir başqa qarar alsa edi, bu davanıñ uydurılması devam etkenini eminliknen beyan ete bilir edik. Amma mahkemeci, zanımca, öz vazifesine köre doğru olğan yekâne qararnı qabul etti – başqa künge qaldırıp (toplaşuvnı – QA), yañı prokurorğa davanıñ malümatını ögrenmege imkân berdi», – dedi Umerov.
Bundan evel, separatizm çağıruvlarında qabaatlanğan İlmi Umerovnıñ davası çerçivesinde yañı prokuror Yelena Artemenko peyda olğanı belli olğan edi. Onıñ sözlerine köre, evelki mahkeme oturışlarında iştirak etken devlet qabaatlayıcısı Oleg Sardinov artıq yañı vazifede buluna ve ceryanda iştirak etip olamay.
İyünniñ 7-nde işğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ esasını baqıp başladı.Er afta çarşenbe künleri mahkeme oturışları olacağı haber etile.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne, ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
Qırımda 2015 senesiniñ birinci üç ayı devamında 5385 bala dünyağa keldi. Bunı Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirip, 2773 oğlan ve 2612 qız doğğanını qayd ete.
Qırım adalet nazirliginiñ malümatına köre, aqımdaki seneniñ birinci üç ayında doğğan balalar 2014 senesiniñ aynı ayları devamında doğğanlardan ziyade oldı, keçken sene 5351 bala qayd etilgen edi.
2015 senesiniñ birinci üç ayı devamında Aqmescitte 1286 bala, Aqmescit rayonında 446, Kezlevde 336, Keriçte 315, Canköy rayonında 283 ve Kefede 274 bala dünyağa keldi.
Bundan ğayrı, 46 ekiz qayd etildi, olarnıñ altısı Aqmescit rayonında doğdı.
Qırımda 2018 senesine qadar doğuv derecesini arttıruv tedbirler Planına binaen, 2018 senesine qadar doğğan balalarnıñ sayısını 22 973 balağa qadar arttırmağa planlaştırıla.


text:
Qırımda musulmanlar içün muqaddes olğan Ramazan ayına bağışlanğan merasimler keçirile. Eski Qırım, Canköy, Curçı ve Qurman rayonlarında «Hoş keldiñ, mubarek Ramazan!» bala merasimleri endi keçirildi, dep bildire Qırım Müftiyatı Facebook saifesinde.
«Bu ay yüreklerniñ yaqınlaşması vaqtı olsun, bizge merametli olmağa ve bir birimizge destek köstermege yardım etsin. Bütün yapqan hayırlı işlerimizni Allah qabul etsin. Amin», – dep bildire Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti Qırım müftisiniñ muavini Ayder İsmailovnıñ sözlerini.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Ramazan ayı devamında rayon camilerinde çeşit mevzularğa, şu cümleden «zekât» ve «cenaze» mevzularına bağışlanğan lektsiya ve seminarlar keçirilecek. Regional camilerde Ramazan devamında İslâm dini temelleri ve Quran oquvı kursları çalışacaq.
Qırım müftisi din erbaplarını keleyatqan Ramazan ayınen hayırladı, ve bu orazada «Allahtan qorqqan, tek başqalar ögünde namuslı olğan degil de, öz vicdanı ögünde namuslı olğan kişi» olmağa tiledi.
Muqaddes Ramazan ayı devamında musulmanlar oraza tuta, yani yarıq kün devamında aş-suvdan vazgeçe. Ağırayaqlı ve bala emizdirgen qadınlar, yedi yaştan kiçik balalar, hasta ve qart adamlar, yolcular içün oraza tutması farz degil.


text:
Bugünki künde Yaltada üç evniñ mağazı suvda qala, 17 yol hocalığı obyekti, 22 cemaat yeri, 85 azbarnıñ fevqulâde vaziyet aqibetleri yoq etile, dep bildire Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
«Tahminen 2170 tonna sel çıqarıldı, iş devam ete. Fevqulâde vaziyet aqibetleri yoq etile: Yaltada 17 yol hocalıq obyektinde, 22 cemaat yerinde, 85 azbarda, eki özende, Yaltanıñ eki rayonında (Cafer Seydamet soqağında, YUBŞ 27 soqağında) ve Yalta şeer okrugınıñ beş qasabasında. Zarar körgen vatandaşlarğa 33 mln rubleden çoq para berildi: 528 insanğa 10-ar biñ ruble, 165 insanğa 50-şer biñ ruble, 195 insanğa 100-er biñ ruble», – dep aytıla haberde.
Keriçte iyülniñ 10-u sabasına qadar maddiy zararğa qıymet kesken 10 komission gruppası çalıştı, 682 akt tizildi. 1124 vatandaşqa 10-ar biñ ruble; 136 vatandaşqa 50-şer biñ ruble, 822 vatandaşqa 100-er biñ ruble berildi. Umumen 100 mln rubleden çoq berildi. Şeerniñ cemaat naqliyatı yolcularnı adiy rejimde taşımaqta.
Hatırlatamız, cumaertesi künü, iyülniñ 26-nda, bir buçuq saat içinde Yaltada aman-aman bir aylıq yağanaq norması yağdı.
Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirli Yaltada cumaertesi künü ola bilecek eñ az 17 suv basuvı aqqında malümat bar, dep bildirgen edi.
Yalta Rusiye memuriyetiniñ yolbaşçısı Yanina Pavlenko Facebook saifesinde bildirgenine köre, iyünniñ 26-nda saba selden zarar körgen Yaltada kene yağmurlar yağdı.
Akimiyet Qırımnıñ yedek fondundan 161 mln 160 biñ ruble yarımadadaki fevqulâde vaziyet aqibetlerini yoq etmek içün sarf etmege qarar berdi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin afat aqibetlerini yoq etmek içün Qırımğa «acele ve büyük» yardım köstermege emir etti.
İyülniñ 9-nda Yalta özenlerinde suv seviyesi kene köterildi, bazı evlerni tekrar suv bastı.


text:
«Boing - 737» Rostov-na-Donu avalimanında enişini kerçekleşken vaqıtta, uçaq qazasına oğradı. Onıñ neticesinde 62 insan elâk oldı. Uçaq Dubaiden sefer yapmaqta edi.
«FlyDubai» şirketi Feysbuk saifesinde bergen malümatlarğa köre, uçaqta 55 yolcu, olarnıñ arasında 33 qadın, 18 erkek ve 4 bala, ve ekipajnıñ 7 azası bar edi.
«FlyDubai» niñ qaydlarına köre, cedvelde çetel adamlarnıñ arasında Ukrainanıñ sekiz vatandaşı bar edi.
İlk haberlerge binaen, «FlyDubai» şirketiniñ uçağı, erte saarde elverişsiz ava şaraitlerinde enişini yapa edi. Yerge urulğan soñ, tutaşıp yanmağa başladı.
Avalimanınıñ tehnikiy hızmetlerinde aytqanları kibi, eniş vaqıtına pek küçlü ruzgâr esmekte edi.
«FlyDubai» şirketiniñ malümatına köre, Dubayden uçaq Grinviç vaqtına köre, saat 18:20 çıqtı, Rostov - na - Donu şeheriniñ avalimanına, Grinviçke köre, saat 22:40 uçıp kelecek edi. Qaza yüz bergeninden evel, ekipaj enmek içün üç kere areket etti, facia Grinviçke köre saat 1:42 olğan.


text:
Vesiqağa binaen, «Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Rada, yerli şura deputatları ve köy, qasaba, şeer yolbaşçılarınıñ saylavları aqqında» qanunğa deñişmeler kirsetildi.
Qanun «resmiy nezaretçilerge saylav esnasınıñ subyekti statusını bere, olarnıñ aqqlar cedveli kenişletildi», – dep qayd etile.
Qanun yerli saylav komissiyalarını şekillendirüv esnası, saylav komissiyası azalarınıñ vazifelerinden boşatuv sebepleri ve reberlerini tayin etüv usulını deñiştire.
Rada qanunnı qabul etip, territorial ve bölge saylav komissiyalarınıñ toplaşuvlarında ve qararlarnı qabul etüv esnasında kvorum talaplarını arttırdı.
Rada şeerde saylayıcılarınıñ sayısı 500 biñ olsa da, saylavlar eki basamaqtan ibaret olmasına qol tutmadı, lâkin Kiyevdeki saylavlar meselesine ayrı bir qanunda diqqat ayırmağa niyetlene.


text:
Cuma künü, iyülniñ 12-sinde Aqmescitniñ bir qaç soqağında tamir işleri sebebinden suv qapatılacaq. Bu aqta "Voda Krıma" müessisesiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
"2019 senesi iyül 12-sinde saat 9:30-dan 14:00 qadar Fevralskaya soq., 14 adresi boyunca tamir işleri yapılğanından sebep, Fevralskaya soqağında ve Fevralskiy aralığında suv teminetı sıñırlanacaq", - denile beyanatta/
Bundan ğayrı, suvuq suv borularınıñ tamirlevi sebebinden Kimovskiy aral., 9, 11, 13, Yevpatoriyskoye şosse 41-67 ve Zelenıy aralığında suv teminetı sıñırlanacaq.
Qırımda suvnı sıq-sıq qapatar. Bu, ağlarnıñ ipranğanınen ve suv ve çirkef borularınıñ yarılğanınen bağlı.
Ukraina Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminley edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.


text:
Avgustnıñ 15-inde saba Aqyarda dört yañı COVID-19 adisesi qayd etildi, bildire Aqyar akimiyetiniñ matbuat hızmeti.
"Hastalanğanlarnıñ ekisi - Aqyar sakinleri, daa ekisi - tıştan kelgenler. Yılnıñ başından berli Aqyarda yañı koronavirus infektsiyasınen 412 adam hastalandı. Şimdilik hastahanelerde 60 adam yata. 326 adam yahşı oldı, 12 adam vefat etti", - denile beyanatta.
Akimiyetniñ malümatına köre, şımdilik infektsiya hastahanesinde 176 adam baqıla, 9-ıncı şeer hastahanesine 139 yata, yaşağan yerlerinde 457 adam közetile.
İlhaq etilgen Qırımda tünevin daa bir adam vefat etti. Bunı avgust 15-iniñ rusiyeli Qırım Sağlıq Nazirliginiñ statistika malümatı köstere.
Umumen Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 1715 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 83-ü çetelden keldi, 112-si qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 1190 kişi tüzeldi, 19 hasta koronavirustan vefat etti. Aqyarda yılnıñ başından 408 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 326 insan tüzeldi, 12 kişi vefat etti.
Tünevin Qırımda 51 koronavirus hastası qayd etildi, dep bildire Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aprelniñ 24-ne keçer gecesi dünya musulmanları mübarek Ramazan ayını qarşıladı. İslâm dinini kütken er bir insan bu ay devamında oraza tutıp, tañdan kün batqanına qadar aş, suv ve tütün içmekten vazgeçmeli.
Kyivdeki Qırım musulmanları müftisi Ayder Rustemov, Ülemalar Şurası bu sene Ramazan ayınıñ ilk künü olaraq aprelniñ 24-üni ilân etmege qarar aldı, dep bildirdi.
«UMMA» Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Said İsmagilov müminlerni tebriklep, bu sene koronavirus telükesi sebebinden Ramazannıñ hususiyetlerini añlattı.
«Böyle Ramazannı ilk sefer körem – cemaat iftarları olmaycaq, camide teravih namazları ve cuma namazları bile qılınmaycaq. Bu sınav bizim başımızğa da keldi, çünki Yüce Allahtan olğan er şey mıtlaqa olacaq. Er kes dindaşlarınıñ yanında olmayıp, iman, sabır ve cümertlik küçüni kösterecek iman imtianıdır. Amma büyük sınavlarnıñ büyük mukâfatı bar, ve bunı qazanmalımız», – dep qayd etti o.
Rusiye kontrolindeki Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi (QAMDİ) de mubarek ay munasebetinen hayırlavını derc etti. Mında dünyadaki zor epidemiologik vaziyetke baqmadan, 2020 yılında acılıq olacağına ümüt eteler ve azırlıq köreler.
QAMDİ koronavirus telükesi sebebinden yarımada camilerinde namazlarnıñ qılınmasını ve maarifçilik tedbirleriniñ keçirilüvini toqtattı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da musulmanlarnı oraza başlağanınen tebrikledi.
Qırımtatar asıllı ukrainalı yırcı Jamala Ukraina ve dünya musulmanlarını Ramazannen hayırlamaq içün video muracaatını çıqardı. Musulmanlarnı Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba da tebrikledi.
Saudiy Arabistanda COVID-19 koronavirus pandemiyası sebebinden çoq asırlar devamında ilk sefer Mekkedeki Mescid-i Haramnı ve Medinedeki Peyğamber Mescidini belli olmağan müddetke qapattılar. Martnıñ 17-nde Saudiy Arabistan akimiyeti bütün camilerde ibadetlerni yasaqladı.
Al-azırda yañı çeşit virus tarqaluvı sebebinden dünyadaki camilerniñ ekseriyeti qapalı qala. Bazı musulmanlar evleriniñ yanına ya da qapalı camilerniñ yanına ibadet qılmağa çıqa.
Ramazan – musulmanlarnıñ oraza ayıdır, bir ay devamında insanlar tañ atqanından kün batqanına qadar aş, suvdan ve mahrem munasebetlerden vazgeçe. Ramazan ayında oraza tutmaq Allahqa daa yaqın olmaq ve zorluq çekkek insanlarnı hatırlamaqtır.
Dünyada 1,8 millionğa yaqın musulman bar, bu dünya ealisiniñ yüzde 24-ü ola.


text:
Eski siyasiy mabüs, qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ qızı Eleonora Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisiniñ mesleatçısı oldı.
Bu aqta Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova bildirdi.
«O, Qırımnıñ tamır halqınıñ aqlarına riayet etüvnen oğraşacaq», – dep qayd etti Denisova.
Eleonora Bekirova bu malümatnı tasdıqlap, Ukraina ombudsmeniniñ taqımında «Kreml tarafından tutulğanlar eñ yaqın vaqıtta evge qaytsın dep küreşecek», dedi.
Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ malümatına köre, Rusiyede 113 Ukraina vatandaşı apiste tutula, 89 – qırımtatarıdır.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy oktâbrniñ 1-nde Kyivde keçirilgen brifingde Minskte keçirilgen üç taraflı bağ gruppasınıñ toplaşuvında ukrainalı esirlerni azat etüvniñ ekinci basamağı muzakere etildi, dep bildirdi.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Kyivdeki Rusiye elçihanesi Ukraina tarafından azat etilgenlerniñ fotoresimini derc etti, amma anda aytılğan 35 insandan tek 24-ü bar. Rusiyege teslim etilgenlerniñ resmiy cedveli alâ daa yoq. Rusiyege MH17 uçaq seferiniñ davasında şübheli Vladimir Tsemah ve «RİA Novosti Ukraina» baş muarriri Kirill Vışinskiy teslim etilgeni belli.


text:
Keriçteki Rusiye memuriyeti, aprel 18-de terrorizmge qarşı talimlerniñ yaptırılacağını bildire ve yerli sakinlerden o künü tınçlıq saqlamaqnı rica ete.
Munasip ilân aprel 17-de şeer memuriyetiniñ saytında derc etildi.
Talimler çerçivesinde şeerde evakuatsiya boyunca tedbirlerniñ ötkerilecegi bildirile. Aynı zamanda talimlerniñ muayen yerleri bildirilmeyler.
Bildirüvde: «Evakuatsiya tedbirleriniñ ötkerilmesi ile beraber şeer obyektleriniñ terrorizmge qarşı qorçalanması boyunca talimler yaptırılacaq. Talimler munasebeti ile ealiden tınçlıqnıñ saqlanmasını rica etemiz», – denile.
2017 senesiniñ oktâbrinde Keriçniñ sakinleri İndustrialnoye avtomobil yolundaki yuqu mikrorayonında silâlı telükesizlik hadimleriniñ toplanması munasebeti ile yerli jurnalistlerge muracaat ettiler. Daa soñra, yaqın yerde bulunğan islâh etici koloniyada ötkerilgen terrorizmge qarşı talimler aqqında bildirüvler peyda oldı.
Aynıñ başında Keriçte «Keriç köprü territoriyasında terroristik ve diverson aktlarnı toqtatuv» mevzusında Rusiye FSBsi ve polis hadimleri, qurtarıcılar, arbiyler ve Rusiye gvardiyasınıñ iştiraki ile talimler yaptırıldı. Operatsiya, Keriç boğazındaki köpürniñ qurucılığı territoriyasında ötkerildi.


text:
Emirge köre, bu maqsatlarğa 7 mlrd rubleden ziyade para ayırılacaq. Onı Qırım ve Qırımdan yolcularınıñ taşuvına, Aqmescit avalimanı obyektleriniñ qurulışı ve tamirine, Keriç deñiz limanında deñiz demiryol-avtomobil paromlı keçitniñ yañıdan quruv tedbirlerine ayırılacaq.
Bundan da ğayrı, para yardımı Aqmescit ve Aqmescitte yolcularınıñ ava taşuvınıñ teminlenüvine, Qırım toprağında «regional, belediyeara ve yerli emiyetli avtomobil yollarda yol areketiniñ» maliyeviy temini ve «Qırım demirölu» devlet müessiseniñ faaliyetine kösterilecek.
«Para Rusiye maliye nazirliginde vatandaşlarnıñ içtimaiy destegi ve iş çarşısı, küçük ve orta ticaretniñ, iqtisadiyatnıñ destegi boyunca qoşma qararlarnıñ maliyeviy teminlenüvine ayırılğan bücetten alınacaqtır. Emir Qırım federal daireniñ naqliye teminlenüvini eyileştirmege imkân yarata. Bu ise kurort mevsiminde pek müimdir», – denile beyanatta.


text:
Bunı brifingde Ukraina tasil ve ilim naziri Serğiy Kvit bildirdi.
Ukraina naziri Qırım mezunlarına işbu vesiqalar berilmesi esnasını aydınlattı.
«Olarnı Qırım tasil Nazirligi olaraq adlanğanlar bermeycek, vesiqalarnı tasil rayon bölükleri berecek», – dep ayttı nazir.
Onıñ malümatına köre, attestatlarnıñ umumiy sayısı 4820 teşkil ete.
«Tasil nazirligi Qırım mezunlarına Qırım, Herson vilâyeti ya da başqa bir yerde attestatlarnı bermege azır», – dedi Kvit.
Bu sene Qırım mektepleriniñ mezunları em ukrain, em rusiye attestatlarını elde etecekler.


text:
Mart 19 künü, Keriç boğazında «Lira» gemisi Keriç köprüniñ direginen çatıştı.
Qırım.Aqiqat agentligi elde etken malümatlarğa köre, şimdiki vaqıtta, çatışma neticesinde ketirilgen zarar sayılmaqta.
««Lira» gemisi, Tuzla adası ve farvater arasında qurılğan köprüniñ direginen çatışqan soñ, tayamalar bükülgen, ketirilgen zarar sayılmaqta. Yüz bergen qaza köprüniñ yekünlenmesi müddetine tesir etmez», - dep ayttılar matbuat merkezinde.
Mezkür köpür esas qurulış içün yükni taşımağa yardım etecek qoşma inşaat kibi qurılmaqta.
Mart 18 künü Rusiye prezidenti Vladimir Pütin, Kubandan yarımadağa qurıla yatqan köprüniñ iş ketişatını ögrenmek içün Qırımğa kelgen edi.
Keriç boğazından köprüniñ qurılması kerekligi aqqında Pütin ta 2014 senesi, işğalden soñ aytqan edi. Köpür leyhasınıñ baş podrâdçigi «Stroygazmontaj» şirketi oldı. Keriç boğazından keçecek köpürni 2018 senege qurmağa vade etmekteler.
2016 senesi yanvar ayınıñ soñunda, Rusiye akimiyeti Keriç köpüriniñ qurulışında keçikme aqqında ayttılar.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
YouTube qullanıcıları Ermeni Bazar (Armânsk) sakinleriniñ qalp acılığı, Yaltanı suv basqanı, tabiat afetleri ve yol qazalarınıñ videosını çekti.
Crimea Days qullanıcısı, zararlı taşlantılarnen zeerlegen Ermeni Bazarnıñ sakininen intervyüni çıqarıp, öz saifesinde yayınladı. O, memüriyet şeerdeki kerçek alnı gizlegenini ayttı. “Şeer sasıy, balalarda zeerlenüv ve himiyaviy yanıqlarnıñ alâmetleri közetile. Qoqular avgustnıñ ortasında peyda oldı, aynıñ 23-nden soñ ise, yerli sakinler yayğara qoparıp başladı. Jurnalistleni qıdıra ediler, olar kelip vaziyetni çıqara edi, amma azırlağan malümatnı köstermege olarğa yasaqlaylar”, - dep ikâye etti qadın.
Yugyalta.rf vsö o Krıme qullanıcısı, Yaltadaki yağmurlardan soñ büyük tufan aqqında bir qaç video yükledi. Olarnıñ birisinde, Puşkinskaya soqağı aman-aman dağ özenine çevirilgenini körmek mümkün. Aqıntı o qadar gür oldı ki, tap qadınnı ayaqtan urıp, alıp ketti. Oña eki aqay yardım etti.
Qullanıcı Aleksandr Dubskiy Kefedeki şaşılacaq adiseniñ videosını yükledi. O yerde bulunğan adamlarnıñ aytqanına köre, şeerde birden eki hortum furtunasını körmek mümkün edi - cenüpte ve şimalde. İlk araştıruvlarğa esaslanaraq, bu adise neticesinde zarar körgenler yoq.
Vlad Kolesnik, Yaltada mikroavtobus piyade keçitinde eki qıznı urğanınıñ videosını yükledi. Müellifniñ aytqanına köre, qızlar Massandra sarayından kele eken. Adiseniñ aqibetleri aqqında malümat yoq.
Diqqat! Tesir etici video!
Nastya Mai qullanıcısı, Keriçte baqımsız yaqıt qoyuv stantsiyasını kösterdi. Videoda 2014 senesi işini toqtatqan Shell stantsıyası. “Şimdi özümi Çernobılde kibi is etem”, - dep çorlandı qadın.


text:
İşğal etilgen Qırımda teşkil etilecek «Federal universitet»niñ yolbaşçılığında öz başına tayin etilgen «baş nazir muavini» Sergey Doniç turacaq.
Bunı Qırım «Devlet şurası»ndaki qaynaq bildire, dep haber ete Qırım «akimiyetiniñ» ruporı Krıminform.
«Belli ki, Doneç Nazirler şurasından federal universitetke yolbaşçı olaraq kete»,– dedi qaynaq.
O şunı da qayd etti ki, Doniç bu qararnı endi kesen-kes aldı ve bu malümatn sır degildir.
«Federal universitet» altı aliy oquv yurtınıñ negizinde teşkil etilecek.
Hatırlatamız, «Qırım nazirler şurasınıñ reisi muavini»niñ istifası Rusiyeniñ siyaseti ile bağlıdır.
Bu fikirni Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında siyasetşınas Aleksandr Formançuk bildirdi.
«Temirgaliyevniñ istifası Rusiyeniñ qattı siyaseti ile bağlıdır. O qaparcılıq meseleleriniñ çezilüvi ile bağlı areket tarzına olğan yüksek talaplarnı belgiley», – dedi siyasetşınas.
Formançuknıñ sözlerine köre, onıñ içün Temirgaliyevniñ istifası tesadüfiy bir şey oldı. «Onı er vaqıt efektiv bir idareci olaraq tanıy edim», – dedi ekspert.


text:
Ukraina Kyivde «Qırım platforması» muzakere etilecek sammitni keçirmege planlaştıra. 2021 senesiniñ mayısnıñ 21-i kün olaraq baqıla. Bir çoq memleket, hususan Türkiye, ABD ve Baltiya memleketleri iştirak etmege meraqlı olğanını bildirdi, Kyiv Rusiyeni de muzakere masasına davet etmege niyetlene.
Bu aqta Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Euroactiv intervyüsına ayttı.
«Olar (Rusiye vekilleri – QA) kelse, quvanırmız, suallerimizni berirmiz, çünki Rusiye Qırımda insan aqları bozulğanından mesüliyetlidir. Rusiye Qırımnı işğalden nasıl azat bilecegini laf etmek de kerek. Mücizeler ola, ve olar medeniy yanaşsa, biz muzakerege azırmız», – dedi Ceppar.
Hatırlatamız, Melinda Simmonsnıñ aytqanına köre, Büyük Britaniya Qırımnı işğalden qurtaruv platformasını quruv kontseptsiyasına qol tuta.
Sloveniya elçisi Tomaž Mencin Ukrainanıñ Qırım platformasını quruv teşebbüsine qol tuta, dep bildirdi.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko yaqın vaqıtta Qırım ile memuriy sıñırda tamirlengen elektrik yolaqlarında energiyanıñ berilmesi ğayrıdan başlaycağına ümüt besley.
Bu aqta o dekabr 6 künü ukrain telekanallarına bildirdi.
«Menimce, yaqın vaqıtta elektrik energiyasınıñ qazaiy berilmesi ğayrıdan başlanır», – dedi o.
«Bilesiñizmi, qaza yüz berdi, tamir işleri yapıldı, qazadan soñ memleket cenübi – Herson ve Nikolayev vilâyetleriniñ bir qaç rayonında eleketrik teminlevi boyunca ciddiy zorluqlar yüz berdi», – qayd etti Poroşenko.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil.
Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bunı Lvov vilâyet devlet memuriyetiniñ reisdeşi İrina Seh bildirdi.
«Yardım miqdarı 3-ten 7,5 biñ grivnağa qadar olacaq ve qorantada ufaq balalarnıñ sayısına bağlı. Studentler içün bir kerelik yardım 2 biñ grivnanı teşkil etecek. Şimdi LOGA içtimaiy qoruv departamenti hazine idaresinde para kelecek esapnı aça. Ümüt etem ki, bu yılnıñ soñuna qadar adamlar para alacaq», – dep qayd etti Seh.
Lvov vilâyet devlet memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire ki, Sehniñ aytqanına köre, bir kerelik yardımnıñ birinci qısmı ufaq balaları olğan qorantalar, aqayı olmağan qadınlar, saqatlar olğan aileler ve stipendiya almağan studentlerge berilecek.


text:
Rusiye alıpbarıcısı ve bloger Anastasiya İvleyevanı, ilhaq etilgen Qırımnı ziyaret etkeni içün, Ukrainağa yibermediler dep bildire Ukraina Devlet Sıñır Hızmeti.
“Qadın Kyivge Minsk uçağınen keldi. Sıñır teşkerüvi devamında, seyaatçı 2017 senesi Qırım Muhtar Cumhuriyetinde bulunğanı bilindi. O añlatqanına köre, yarımadağa raatlanmaq niyetinen barğan ve anda Rusiye toprağından uçaq ile kelgen edi. Ukraina qanunlarını bozğanından sebep, qadınğa 3 yılğa Ukrainağa kirmek yasağı berildi ve sıñır keçmesi red etildi”, - denile beyanatta.
İvleyeva “Oröl i reşka. Perezagruzka” televizion yayınıñ alıpbarıcısı kibi belli. Şimdigece onıñ kiriş yasağına tefsirleri yoq.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova Ukrainadaki AB Missiyasınıñ yolbaşçı muavini Annika Valdemann ile körüşip, silâ ve patlayıcı maddelerni qanunsız saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ sağlıq vaziyetini muzakere etti. Bu aqta o, Facebookta yazdı.
Ombudsmenniñ subet vaqtında qayd etkenine köre, Bekirov ekimlerniñ yardımına ve kerekli tutuluv şaraitlerine muhtac.
Bundan ğayrı, Denisova ve Valdemann ukrainalı Pavlo Grıbnıñ sağlığını muzakere ettiler. Valdemann «erkekke Kirill Vışinskiyge ekimler kirsetilgende mustaqil ekimler kirecegine ümüt etkenini» bildirdi.
«Körüşüvde yaralanğan üç ukrainalı askerge yardım aqqında da aytıldı: Vasıl Soroka, Andriy Eyder ve Andriy Artemenko. Moskalkovanıñ malümatına köre, Vasıl Soroka ameliyattan evel endi baqıldı, amma ameliyat ne içündir sozula. Saqatlıq telükesi bar, ameliyat sozulacaq vaqıt yoq», – dep yazdı Denisova.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
2017 senesi avgustında Pavlo Ğrıb Beyazrusiyeniñ Gomelinde ğayıp oldı, daa soñra ise Rusiyeniñ Krasnodar SİZOsında tapıldı. Onı terrorizm maddesine istinaden cinayet işlegeninde qabaatlaylar. Ukraina Baş prokuraturası ukrainalınıñ ğayıp oluvınen bağlı tahqiqat açtı.
Noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.


text:
Sişämbedä Britaniäneñ Financial Times gäzitenä birgän äñgämäsendä Rusiäneñ saylanğan prezidentı Dmitriy Medvedev, Gruziä häm Ukrainanıñ NATOğa quşıluı Yewropanıñ iminlegenä yaxşığa bulmayaçaq, dip belderde.
"Tiflis häm Kievnıñ NATOğa yaqınayuwı bezne şatlandırmıy. Üze qatnaşmağan xärbi bloknıñ çik buyına yaqınayuwı ber däwlätne dä şatlandıra almıy, dide ul.
İkençe yaqtan Rusiä şul uq könne Gruziä belän hawa bäyläneşen yañarttı. Oçqıçlar 2006 yılnıñ oktäbrendä Gruzuiägä kertelgän iqtisadi çikläwlär qısalarında tuqtatılğan ide.
Gruziäneñ Strategik häm xalıqara tikşerenülär fondı belgeçe Arçil Gegeşidze monı, Mäskäwneñ küptän sınalağan "yanaw häm maylaw" säyäsäte dip atıy:
"Beryaqtan qırıslıq, ikençe yaqtan, çikläwlärne yomşartu – yaxşı mäğlüm qamçı-qalca säyäsäte. – di Gegeşidze. - Monıñ aşa Rusiä Gruziägä yoğıntı yasarğa, Gruziäne üzenä bäyle itergä tırışa."
Kiläse atnada Buxarestta ütäçäk sammitta Gruziä häm Ukrainanıñ NATOnıñ Äğzalıq planına quşılu mäsäläse qaralır dip kötelä. Bu plan äzğalıq yulında möhim adım sanala.
Quşma Ştatlar bu ike ilneñ alyansqa quşıluın xuplıy. Germaniä häm Fransiä kebek başqa illär älegä şik belderä.
Mäskäwneñ bu mäsälägä tiskäre qaraşı uzğan atnada da yañğıradı. Comğa könne Rusiä duması, Gruziä NATOğa quşılsa, Abxaziä belän Könyaq Osetiäne tanırğa çaqırğan qarar qabul itte.
Gegeşidze monı Gruziäne NATOğa kertmäs öçen, Könbatışnı örketü tırışlığı dip bäyäli.
"Rusiä kinayäle räweştä Gruziägä qarşı säyäsät alıp bara. – di Gegeşidze. - Gruziäne NATOğa yaqınaytmas öçen törle yanawlar yasıy, Könbatışnı örketä."
Mäskäwneñ Gruziägä iqtisadi çikläwläre – Tiflis Rusiä xärbilären küzläwdä ğayepläp ildän quğannan soñ kertelgän ide. Ämmä küzätüçelär fikerençä, bu nizağnıñ tamırları küpkä tiränräk. Alar Gruziäneñ Rusiä qanatı astınnan çığıp, Könbatışqa yaqınayu tırışlıqlarına bäyle.