text:
Herson vilâyetiniñ akimiyeti bildirgeni kibi, energetikler dekabr 31 künü «Kahovka – Titan» yolağınıñ tamir işlerine başlaycaq.
«Ukrenergo» devlet şirkeiniñ haber siyaseti idaresiniñ reberi Zinoviy Butse bildirgenine köre, Herson ve Odessa tamir brigadaları işni yarınğace bitirmeli», – denile memuriyetniñ saytında.
«Cenübiy energosistema tamir brigalaları zaruriy şeyler ile teminlegen ve bozulğan tiremeniñ tamirine endi başladı. Obyektte zaruriy işlerni 24 saat içinde becermeliler», – dep bildire şirketniñ matbuat hızmeti.
Qırımda çarşenbe künü aqşam yarımadağa «Kahovka – Titan» yolağı vastası ile berilgen elektrik energiyasınıñ söndürilmesi aqqında bildirdiler. Elektrik teminlevsiz Krasnoperekopsk, Aqşeyh, Aqmeçit, Saq, Canköy rayonları, Saq ve Kezlev rayonları qaldı. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov faallerniñ buña alâqası bar olmağanını qayd ete.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


c: text/html

text:
Meclis temsilcileri işğal etilgen Qırımda Rusiyede İnsan aqları boyunca vekaletli Tatyana Moskalkova ile qonuştı. Bu aqta körüşüv iştirakçilerinden biri olğan, Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
«Bugün saat 15:00-te Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcilerini Rusiye Federatsiyasında İnsan aqları boyunca vekâletli Tatyana Moskalkova ile körüşüvge davet ettiler... Moskalkova hususan biznen qonuşmağa aves etkeni sayesinde ayrı qısqa körüşüv keçirildi, körüşüvde Qırımda insan aqları boyunca öz fikirlerimizni bildirmege tırıştıq», – dep yazdı Celâl Facebook saifesinde.
Nariman Celâlnıñ qayd etkenine köre, Meclis temsilcileri körüşüvde «ükümet yanındaki teşkilâtlarnıñ» bulunmamasını şart olaraq qoydı. Bunen beraber, Meclis reisiniñ birinci muavininiñ bildirgenine binaen, körüşüv başlanmasına bir qaç daqqa qalğanda Qırım ombudsmeniniñ ofisine «üç insan keldi: spiker muavini, baş nazir muavini ve Devlet milletlerara munasebetler boyunca komitetiniñ yolbaşçısı».
Bundan evel Rusiye ombudsmeniniñ matbuat hızmetinde mayıs 11-14 künleri Tatyana Moskalkova yañı vazifesinde ilk iş ziyaretinen Qırımğa kelecegini bildirdi.
Ziyaret programmasında yarımada ve Aqyarnıñ şimdiki reberleri, Qırım prokurorı, uquq qoruyıcı teşkilâtları ve Qırımtatar Qurultayı temsilcilerinen körüşüvlerniñ keçirilmesi planlaştırıla.
Bundan da ğayrı, Tatyana Moskalkova Aqmescitteki 1 sanlı SİZO-nı ziyaret etmege, Aqyarnıñ memorial kompleksleriniñ birinde Qırım imayecileriniñ hatırasını añmağa planlaştıra.
Rusiye ombudsmeni mayıs 11-de Aqmescitte ve mayıs 13-te Aqyarda vatandaşlarnen körüşecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dön'yada tanılğan munça tradiśiyäse-Törek Hamamı
Törkiyäneñ mädäniyät xäzinäläre 40
Törkiyäneñ Mädäniyät Xäzinälärendä bu atnada sezgä törek hamamın tanıtaçaqbız. Dönya külämendä bik qaynar buluı belän tanılğan törek munçası Rim hamamınnan başqa törle bulıp tora.
Klassik ber Rim munçası- ber niçä bülemnän barlıqqa kilä.
İrtä belän torğan keşe kiçkä qadär munçada qala ala, sport, yözü, kitap uqu, azıq-tölek kiebek şaqtıy xezmät Rim hamamında urın ala.
Asıl zatlar häm qollar öçen törle bülemnär bar. Törek hamamı isä tarixı bularaq Rim hamamınnan soñınnan bulğan, ğadi buluı belän iğtibarnı caläp itä. Zatlı näseldän bulsın, xalıqtan berse bulsın, şul uq munçanı qullana ide.
Töp êlementlar oxşaşlıq kürsätä.
İdänneñ astınnan qaynar su yäki su parınıñ tonellär aradaşçılığı belän äylänep aluwı şul uq.
“Külhan” bularaq isemländerelgän urında här ike hamamda da sunı cılıtu öçen bik küp külämdä utın qullanıla.
Hamamğa kerelgändä kiyemnärne salıp munça alaçığında da şul uq waqıtta munça kiyeme bulğan bildän bäylängän “päştämal” kiyelä. Cılı bülem Rim häm Törek munçasında ber üq.
Artınnan çın qaynar bülemgä kiçelä.
Törek munçasında yuınu töreklär öçen tulısınça ber mädäni waqığa.
Üzlären könlek tormışta pıçranğan, arğan sizgän keşelär munçağa barıp yuınğanda böten kerlärennän, maddi häm ruxı bularaq çıstartılğan häm yañartılğan ber wazğiyättä tışqa çığa.
Töreklär 10nçı yözyıldan başlap Urta Aziyada xäzerge köndä İran, Paqıstan, Xindıstanda xakimiyät qorğan Gazni däwlät çorında şunda yäşiy başlağannar.Cirläşkän tormış aldınnan küçmäçelär ide. Cäyge häm Qışqı iseme birelgän ike ayırı töbäktä tormışların däwam itä ide. Cäy köne haywannarınıñ küp yäşelçä tabırğa mömkin bulğan cäyläw- basularğa kitälär ide, qış köne isä qışqı iseme birelgän urınnarda qışnı uzdıralar ide.
Tormışları çatırlar êçendä uza ide. Çatır yäşäweneñ êçendä munçağa ixtiyacı yuq ide.
Xäzerge köndä dä Anadolunıñ törle cirlärendä yäşägän küçmäçelär ağaçtan yasağan torbalar belän ber su çığanağınnan kitergän su belän çatır êçendä yuınalar ide. Çistartılu öçen ağım sular häm küllär dä başqa saylawlarnı dä tudıra ide. Töreklär Anadoluda massa xalendä cirläşkän tormışqa küçä başlağanda xamam ixtiyacı barlıqqa kilgän. Ayıruça Ğosmanlılar ciñep alğan Könçığış Rim şähärlärendä kürgän Rim hamamnarnı üz mädäniyätlärenä kürä üzgärtep xäzerge köngä qadär ireşkän Törek hamamın barlıqqa kitergännär.
Munçalar arasındağı berençe täêsirlänü häm sınawlarnı Bursada kürergä mömkin. Bursanıñ ciñep alınuı belän Nilüfär rayonındağı kebek tulısınça töreklär cirläşkän ide.
Urnaşu üzägendä berençe tözelgän bina- munça ide.
Ğosmanlı törek-İslam fälsäfäsenä kürä nindiy bulsa da säbäp belän pıçranğan keşe çistartılmıça namaz uqıy almıy.
Xätta Namaz uqımağan keşe möselman mäçetenda yäki ber başqa binanıñ tözeleşendä êşliy almıy.
Bu fälsäfi uylaw buyınça tözelgän munçalar tämamlanıp êşliy başlağaç yanında mäçet, aş-su yortı, mädräsä, säwdä üzäge kebek başqa binalar da tözelä ide. Bursada köylängän bu model yaña ciñep alınğan urınnarda häm kiläse yözyıllarda da qabatlandı. Binası bulğaç şul uq waqıtta mädäniyätneñ şäkile bilgelänä ide.
Munçada qullanılaçaq sölgelär, päştämallär häm yueş idändä şuwmıça yörüne täêmin itäçäk ağaçtan yasalğan ayak-kiyeme citeşterelgän.
Közgelär, taraqlar, munça tazları, basseyını häm urtada cılıtılğan maxsus yata torğan taş kebek mädäni simvollar şäkillängän.
Ber törek munçasına barğanda taş läğännän alınğan ber tabaq su belän gäwdägezne yueşlägäç qaynar bülemeñ näq üzägendä bulğan cılıtılğan maxsus yata torğan taşında yata.
Cılıtılğan maxsus yata torğan taşnıñ östendä yuğarı ber gömbäz urın ala. Gömbäz arxitektura bularaq parnıñ öskä kütärelüenä häm annan salqın su tamçılarnıñ tamuına yul aça.
Cılıtılğan maxsus taşqa yatqan keşe bik yaxşı tirläp çığa.
Törekçädä mäqallärendä dä urın alğan “Munçağa kergän tirliy”. Ber êşne başqarğan keşe näticälärne qabul itergä duçar bula.
Cılıtılğan maxsus taşında qısqa waqıt êçendä tän yomşağaç keşelärne munçala belän yuuçı tarafınnan cuılıp kerlerennän çistartıla. Sabın belän yasalğan kübek-massajdan soñ üzegezne dönyanıñ iñ bähätle keşe bulıp sizäsez.
Törek munçaları ğomumän barı tik ber binadan barlıqqa kilä. Atnanıñ qayber könnärendä yäki bilgele säğätlärdä xatın-qızlarğa ayırıla. Qayber Soltannar, Padişahlar häm Bay asıl zatlar tarafınnan yasatılğan zur hamamlarda xatın-qız häm ir-at bülemnäre ayırım tözelgän ide.
Şunıñ öçen İke yaqlı munça dip iseme quşılğan. Ber berse belän ber qayçanda oçraşılmayaçaq ber räweştä ike ayırı qapqadan irlär häm xatın-qız bülemnärenä kerelä. Padişahlar häm baylar saraylarında häm qunaqxanälärendä ayırım munçalar tözetkän ide.
Könbatışlı säyäxätçelärneñ yazğan säyäxätnamälärdä biq mağtağan munça tradiśiyäse könbatışta zur tawış kitergän ide.
Säyäxätçelärneñ añlatqan qayber xıyal äyberläre törek munçasın ber dä bulmağan ber egzotik küreneş birgän.
Xäzerge köndä tarixı şähärlärdä turistik munçalarnı kürmäk mömkin. Şul uq waqıtta yal itü urınnarında,şaqtıy oteldä törek munçası bar.
Üzegezne yañartu öçen Sezne törek hamamına çaqırıp qalabız.


text:
Arbiy gemi Keriçke paradda iştirak etmek içün Novorossiyskten keldi. Ekskursiyalar mında mayıs 10-na qadar keçirilecek.
Bu gemiler Lehistanda 1974-1985 seneleri quruldı. Leyhanıñ çerçivesinde 17 böyle gemi qurulğan edi.
4080 tonnalıq gemi deñiz desantnı abadanlaştırılmağan yalıda tüşürmek ve deñizden ordu ve yüklerni taşımaq içün yapılğandır. Onıñ vastası ile tanklarnı bile taşımaq mümkün.
Türkiye ve Rusiye matbuat vastalarınıñ malümatına köre, bu seneniñ başında BDK «Kaliningrad» arbiy tehnika ile cenkleşken Suriye yalısında körüngen edi.


text:
Italiyalıq «Ansa» agenttiginiñ habarlauınşa, Liviyada qwtqarılğan 67 bosqını bar Italiya Jağalau Qauipsizdik Komissarlığına tiesili keme eldiñ oñtüstigine kelgenmen, olardı ornalastıru jağınan kedergige wşırauda.
Italiya İşki ister ministri Matteo Sal'vini, bosqındardıñ kemeden tüsip, jağalauğa ornalasularına rwqsat etpeude. «Keme turalı tügeldey zerttelip bitpeyinşe, eşkimniñ kemeden tüsine rwqsat joq. eger kimde-kim meniñ sözimdi tıñdamay, osığan jol erer bolsa, jwmısım sonımen bolsın» , - degen Sal'vini. Ayta ketu kerek, Italiya kemesi tarapınan qwtqarılğan bosqındar «Aralarındağı bireu keme ekipajına qastandıq jasadı» - degen küdikpen Italiya Jağalau Qauipsizdik Komissariatına tiesili kemege auıstırılğn edi. Eske salayıq, Euroodaqtıñ bosqındar mäselesine qatıstı EO-ğa müşe eldermen özara kelisim jasasqanmen, Italiya äli künge deyin bosqındarğa qatıstı iste EO-men naqtı mämilege kele almauda.


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putinniñ uçağı Aqyarnıñ «Belbek» uçaq alanına keldi. Bunı «Vesti» neşiri bildire.
Şeerde daa yarı geceden berli naqliyat areketi sıñırlandı. Aqyarnıñ merkezinde ve diger rayonlarda tek marşrutka ve trolleybuslar yüre. Şeerniñ merkeziy qısmını şimaliy taraf ve İnkerman ile bağlağan eki kater de yürmey.
Rusiye havfsızlıq Şurasınıñ toplaşuvından evel, resmiy olmağan malümatlarğa köre, Aqyarnıñ bir qaç sanaiy şirketlerine, hastahanelerniñ birisine ve yerli limanğa baracaq ola. Bunıñ ile Rusiye başı yerli ziyallılar ile körüşecek eken.
Evel, Ukraina çetel işler nazirliginde qayd ettiler ki, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ ve Devlet Duma deputatlarınıñ Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa kelmek niyetleri mümkün olğan bir şey degildir.


text:
Qırq İşün
Qırq İşün (ukraince BoлoдиHe, Kиpk-IшyHb, rusça BoлoдиHo, Kиpk-ИшyHb) — Qırımnıñ Canköy rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 15 kişi (2001 senesi).
AtıflarDeñiştir
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Qırımda salı künü, mart 17-de, qar yağuvdan 18 biñge yaqın insan elektrikasız qaldı. Qırım Fevqulâde işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, salı künü 13 meskün yer ışıqsız qaldı.
Olardan çoqusı Qırım yarımadasınıñ şarqiy qısmındadır: Keriç ve Lenin rayonında.
«Eletkrikanıñ tamiri üzerinde «Krımenergo»nıñ 21 brigadası çalışa», – qayd eteler qurtarıcılar.
Evel bildirgeni kibi, Qırım yarımadasında qar yağuvından sebep salı künü, mart 17-de, bir qaç qasaba ışıqsız qalğan edi.
Mart 17-de saba Aqmescitte qar yağmağa başladı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, ruzgâr ve yağanaqlar neticesinde paytahtnıñ soqaqlarında tam bir furtuna qoptı. Yollar ve qalımtılarnı qar örtti, lâkin o da tez irey.
Yollarda areket daa yavaş, em maşina, em de adamlar eksildi. Qırımda mart 17-de furtuna havfı qalmaqta. Yarımadada ava bozulacağını tahmin eteler.


text:
Qırımtatar milliy Meclisi yolbaşçısınıñ birinci muavini Nariman Celâl bildirgeni kibi, Qırımdaki Voinka köyünde yaşağan yerli musulman cemiyet reisi Şaip Suleymanovnıñ evinde tintüv yekünlendi, politsiya hadimleri kitaplarnı tutıp aldı.
«Politsiya hadimleri bir çuval kitap tutıp aldı, añlaşılğanına köre, olar diniy yöneliştedir. Meraqlısı şu ki, yerli sakinlerniñ çoqusı, tintüv vaqıtına olarnı içeri alıp, şaatlıq etmege rica etkenler, amma buña qatiyen menfiy cevap aldılar, politsiya hadimleri añlatqanı kibi, yerli sakinler bu işte meraqlanğan şahıslardır. Şu sebeten olar öz şaatlarnı ketirdiler», - dep añlattı Celâl Qırım.Aqiqatqa
Qırım uquq qoruyıcı organlarda bu adisenen bağlı resmiy malümat yoq.
Mart 1 künü de Qırımnıñ Yedi Quyu rayonnıñ meclis reisine rus uquq qoruyıcılarnıñ tarafından «ziyaret» etildi.
Fevral 11 künü, Qırımda, qırımtatarlarnıñ evlerinde bir sıra tintüvler keçti. Olarnıñ neticesinde 12 insan tutıp qapatıldı, sorğudan soñ çoqusı azat etildi. Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım prokuror Natalya Poklonskaya «Hizb ut - Tahrir» adlı terroristik teşkilâtınıñ faaliyetinen bağlı cinayi işniñ açılması aqqında bildirdi.
Fevral 12 künü qapatılğan dört insan Müslim Aliyev, Emir - Üsein Kuku, Enver Bekirov ve Vadim Siruknı Qırımdaki mahkeme apis etmek qarırını aldı. Fevral 29 künü keçirilgen nevbetteki makeme oturışında mezkür qarar deñişmedi.
Qırımtatar halqınıñ Meclisi böyle areketlerni qırımtatarlarğa qarşı yapılğan yañı repressiyalar kibi tanığan. Bundan sebep Ukraina tiş işler nazirligi fevral 12 künü narazlıqnı bildirip, Rusiyege basımnı küçleştirmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Bağçasarayda FSB, Rusiyede ve ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etüvde qabaatlanğan eki kişini tutıp aldı. Bu aqta küç idaresiniñ matbuat hızmetine bazanğan Rusiye KHV haber etmekte.
«İşbu şahıslar Rusiye Cinayet Kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2 qısmında belgilengen (terroristik teşkilâtlar faaliyetinde iştirak etüv) cinayet işlegeninde şeklene», – denilmekte haberde.
Müessiseniñ malümatına köre, al-azırda operativ-taqiqat işleri yürsetilmekte.
FSB saytında tutulıp alınğan qırımlılar aqqında malümat yoq.
Rusiye küç idaresiniñ hadimleri Qırımda tintüvler ötkergeni aqqında daa evel haber etilgen edi. Tintüvler hususan, Bağçasarayda «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve Bağçasaray rayonınıñ Topçıköy köyünde Edem Smailovnıñ evlerinde ötkerilmekte.
FSB, Rusiyede ve ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etüvde qabaatlanğan eki kişi tutulıp alınğanını iddia ete. Tutulğan şahıslarnıñ isimleri bildirilmey.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilip başladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.Halqara uquq işğal etilgen territoriyalarda işğalci devlet qanunlarınıñ kirsetilmesini yasaqlay.


text:
Son Dakika
Kırım’daki durum hakkında (Temmuz-Ağustos 2018)
Yazıklar olsun. Çocuklarımızı Koruyamıyoruz Sedanur’un cansız bedenine ulaşıldı
Ukrayna’da Bakanın mal varlığına el konuldu
Rusya Macaristan’da 2 nükleer reaktör inşa edecek
İşsizlik maaşları artıyor, 2019’da yeni rakam
Şener’den Erdoğan’a uçak tepkisi: Müslüman(!) dediğin böyle olur!
Qırım Müftiyatında İslâm esasları ve Quran oquvı boyunca qadın – qızlar ve balalar içün Kurslarnıñ ocaları toplaşuv keçirdiler. Ocalar, balalar ve hanımlarğa berilgen tasilniñ keyfiyeti, bilgi berüv usulları, kelecek yarım yılğa tedbirlerniñ cedvelini muzakere ettiler. İştirakçiler, birinci nevbette mektepten evel balalarnıñ tasili meselesinde ayrıca toqtaldılar. Böyleliknen, metodik qullanmalarnıñ üzerinde çalışacaq mahsus bölük açılacağı belli oldı. “Faydalı ilim” leyihasınıñ reberi Zeyneb Bairova añlatqanı kibi, yarımadanıñ çeşit regionlarından daa 12 oca qoşuldı. Bu kibi toplaşuvlar er ay keçirile. Qayd etmek kerek ki, Qırım Müftiyatı tarafından tasil ve maarif boyunca büyük iş alıp barıla. Qırım camilerinde qadın-qızlar, erkekler, balalar içün dersler teşkil etile. Qalay medresesiniñ mezunları ve imamlar ders bermekteler.
QMDİ MDT matbuat hızmeti
Etiketler: kırım » KIRIM müftülüğü » kırım müslümanları » KIRIM TATAR
Yorum yapabilmek için Giriş yapın.


text:
FÏFA «Altın doptan» ayırılıp qaldı
Francïyanıñ France Football jwrnalı Xalıqaralıq fwtbol federacïyasımen (FÏFA) älemniñ üzdik oyınşısına tapsırılatın «Altın dop» jekeley nagradası jönindegi äriptestigin toqtattı.
Basılım saytı munı 16 qırküyek, juma küni jazdı. Atap ötilgendey, taraptar äriptestikti jalğastırw jönindegi kelisimge kele almağan. Endi bul saladağı özgeris bïılğı jıldan bastaladı. Fwtboldağı bastı jekeley marapattı tapsırwdıñ jaña erejeleri jwrnaldıñ 20 qırküyek, seysenbi küni şığatın nömirinde keñinen jazıladı.
«FÏFA-nıñ altın dobı» – jıldıñ qorıtındısı boyınşa üzdik fwtbolşığa tapsırılatın jülde. Nagrada 2010 jılı France Football versïyası boyınşa anıqtalatın «Altın dop» jäne «FÏFA-nıñ jıl oyınşısı» attı eki jüldeniñ birigwi nätïjesinde payda bolğan. Sodan beri jeñimpaz francwz basılımı jwrnalïsteriniñ, jattıqtırwşılar men ulttıq quramalar kapïtandarınıñ dawıs berwleri jolımen anıqtalıp keldi.
«FÏFA-nıñ altın dobı» jüldesin soñğı ret «Barselona» komandasınıñ şabwılşısı Lïonel Messï jeñip alğan edi. Ol bul ataqqa 2009-2012, 2015 jıldarı bes ret ïe boldı. Üş nagradanı Madrïdtiñ «Real» komandasınıñ forvardı Krïştïanw Ronaldw (2008, 2013, 2014), gollandïyalıq şabwılşılar Yoxana Kroyfa (1971, 1973, 1974) pen Marko van Bastena (1988, 1989, 1992), sonday-aq, francwzdıñ jartılay qorğawşısı Mïşel Platïnï (1983-1985 j.) alğan.
France Football – francwzdıñ 1946 jıldan beri seysenbi jäne juma künderi şığıp kele jatqan fwtbol taqırıbındağı jwrnalı. Ol «Altın dop» jüldesin 1956 jıldan beri tapsırıp keledi. Demek, jüldeniñ tağayındalğanına da bïıl 60 jıl tolıp otır.
Derekközi: egemen.kz
Kommentarïï


text:
Rusiye kontrol etken Qırım Yüksek mahkemesi aprel 14-te mahkemeci Galina Redkonıñ mart 4-te «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ apis cezalarınıñ qanunsız uzatılması aqqında çıqarğan ekinci qararını lâğu etti. Bunı esnasnıñ iştirakçilerinden biri Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Mahkeme apellâtsion şikâyetiniñ delillerinen razı olıp, mahkemeciniñ qararını lâğu etti», – dedi o.
Bundan evel mahkeme Redkonıñ mart 2-de qabul etken qararından berilgen aynı şikâyetni baqıp, onı da qanunsız tanıdı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi.
Fevral 15-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Türkiyede mahkeme İstanbulnıñ baş ava limanında yüz bergen patlavlarnen bağlı olğanında şeklenilgen daa 7 kişini yaqaladı. Türkiyeli kütleviy haber vastalarınıñ bildirgenine köre, endi yaqalanğan kişilerniñ sayısı 37-ni teşkil etti.
Anadolu devlet agentliginiñ iyül 11-de haber etkenine köre, şeklenilgen insanlar «silâlı terroristik taqımınıñ azaları olğanlarında» ve öldürüvde iştirak etkenlerinde qabaatlanıp yaqalandı.
«Dogan» şahsiy haber agentligi bildire ki, olarnıñ episi iyül 10-da aqşam yaqalandı, yaqalanğanlar ecnebiy vatandaşlar ola.
İstanbul ava limanına ücüm iyün 28-de yüz berdi. Patlavlar neticesinde eñ azdan 45 insan, bu cümleden, Ukraina vatandaşı, elâk oldı, tahminen 240 kişi yaralandı.
Vaqia içün mesuliyetni kimse boynuna almadı. Lâkin, Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan bildirdi ki, ücüm sabıq Sovet birligi devletlerinden olğan «İslâm devleti» silâlı taqımları tarafından yapıldı.
Türkiye kütleviy haber vastaları Türkiye ükümetindeki adını bildirmegen menbanıñ malümatını bildirgen edi, o, ücümler Rusiye, Özbekistan ve Qırğızistan vatandaşları tarafından yapılğanını ilân etken edi.
Özbekistanda bu beyanatlarğa izaat bermediler. Türkiyede Rusiye elçisi Andrey Karlov, ücümlernen Rusiye vatandaşları bağlı olğanı aqqında onıñ malümatı yoq olğanını ilân etken. Qırğızistanda İstanbulda ava limanına ücüm etkenler arasında bu devletniñ vatandaşları olğanı aqqında beyanatqa cevap olaraq, ücüm etkenlerniñ ekisi Rusiye vatandaşları olğanını ayttı.


text:
Aluşta şeer yolbaşçısı Stanislav Kolot istifağa çıqtı.
Bunı Tvoya gazeta Aluşta neşiri bildire.
«İyünniñ 27-de Aluşta şeer şurasınıñ icra komitet toplaşuvı qapatılğan soñ, şeer yolbaşçısı Stanislav Kolot iştirakçilerge beraber yapılğan ş içün teşekkürler bildirip, işten çıquv aqqında ariza yazğanını ayttı», – dep yaza neşir.
Cuma künü saat 16.00 şeer şurasınıñ sessiya ötkerilecek. Mında şeer yolbaşçısı vekâletleriniñ başqasına berüv meselesi çezilecek. Neşirniñ malümatına köre, şeer yolbaşçısı vazifelerini şeer şurasınıñ kâtibi Viktor Vnukov eda etecek.
İyünniñ 20-de Keriç şeer yolbaşçısı Oleg Osadçiy ve Kezlev şeer yolbaşçısı Andrey Danilenko Qırım «ükümetine» öz başına ilân etilgen baş nazir Sergey Aksönov ile subetke davet etilgen ediler. Bundan soñ ise ekisi de öz istegi ile işten çıquv aqqında ariza yazdılar.


text:
Belbek Xalıqara hawa alanı
Belbek Xalıqara hawa alanı yäki Bilbäk Xalıqara hawa alanı(rusça MeждyHapoдHый aэpoпopT Бeлbбek , qırımtatarça Belbek Halqara Ava Limanı ) - Aqyar şähäre yanında urnaşqan hawa limanı. Aqyar şähärenä häm başqa Qırım qalalarına xezmät kürsätä.
İsemdäş xärbi hawa alanı nigezendä buldırılğan.
Hawa alanı Aqyar şähäreneñ Naximov rayonında, Belbek (rusça Fruktovoye) awılı yanında "Aqmäscit-Aqyar,Yalta-Belbek hawa alanı" yul çatınnan 2,5 km arada urnaşa.
ЭчTәлek
İsem[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Belbek yä Bilbäk atası isemdäş yılğa isemennän çığa. Bil-bäge - Altın Urda, Qırım xanlığı çorında kilep çıqqan toponim, riwäyättä mäşhür tatar morzası iseme belän bäyle.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Hawa alanı 1941 yılnıñ iyünendä xärbi hawa alanı bularaq suğış waqıtında barlıqqa kilä. Biredä istrebitel hawa polkı urnaşqan bulğan.
1980 yıldan soñ oçıp menü-töşü yulları yaxşırtıla, ozınaytıla. Mixail Gorbaçöv Foros daçasına barğanda Belbek hawa alanı belän qullana.
1993 yıldan watandaşlar oçışları oyıştırıla.
2010 yılda yañartılğan Belbek xalıqara hawa alanı açıla. Mäskäwgä (Vnukovo hawa alanı) daimi oçışlar açıla.
Basıp alu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Töp mäqälä Qırım krizisı
2014 yılnıñ 28 fevralendä Qırım krizisı waqıtında Belbek hawa alanı Rusiä ğäskäriläre tarafınnan basıp alına. Hawa navigatsiäse tuqtatıla[1].
Yaqtılıq-tawışlı granatalar qullanıp qaraul, skladlar, 4515 nomerlı xärbi bülge basıp alına.
22 martta Belbek hawa alanı tulısınça Rusiä Saqlanu Ministrılığı kontrole astına küçerelä.


text:
Maqtum Ağzamnıñ twñğış wlı Mwhammad Aminniñ wrpağınan – Mwhammad YUsuf – Appaq qoja – Aminqoja – Qoja Jahan jäne Qılış Bwrhaniddin qojalar Qaşqardağı ökimet basına kelgen bolsa, Appaq qojanıñ atağı islam ilimin taratu men ğılımi islam Tasavvufte dürildep şıqtı. 17-şi ğasırdıñ ekinşi jartısında Jarkent tağında otırğan Şığatay äuletinen Ismaiıl han däuirinde 1670-1682 jıldarı Maqtum Ağzam äuletiniñ bir iri twlğası Maqtum Ağzamnıñ wlı Qoja Kalannıñ üşinşi wlınıñ wrpağı Appaq qoja taq üşin talası bastaladı. Onıñ müritteriniñ «eldi payğambar äuleti basqaruı kerek» degen tilekterine razılıq bildirgen Appaq qoja Qaşqar tağına otıradı. 300 jıl Şığatay äuletteri ükim jürgizgen ökimetke şek qoyılıp, akademik Bartol'd aytqanday, Şığıs Türkistanda qojalar ükimdarlığı düniege keledi. Bwl patşalıq 78 jıl ömir sürip, Appaq qojadan keyin Hanqoja, Mahdiqoja, Momınqoja, Qoja Jahan, Jaqıp qoja, Bwrhaniddin qoja sekildi perzentteri men qarındastarı ökim jürgizdi. Joñğar handığı öz ökimin toqtatqan soñ Çin imperiyası Qojalarğa qarsı eki jıl toqtausız soğıs jürgizip, 1759-şı jılı 6-şı avgusta Qaşqar men Jarkentti basıp aldı. Sol sebepti Qoja Jahan Qaşqardı, Qoja Bwrhaniddin Jarkentti tastap Badahşanğa qaşıp ketti. Badahşan ükimdarı Swltan şah olardı jaqsı kütip aldı. Biraq, satqındar järdeminde 1759-şı jılı oktyabrde ağayındı qojalar qwpiya jağdayda öltirildi. Çin memleketiniñ ükimimen Qoja Jahan jasatın Pekinge alıp kelip darğa asadı. Bwrhaniddin qojanıñ qabırın taba almadı. (Omonbek Jalilov. «Turon tarihi» jurnalı-1994-j. Taşkent.Avgust).
Jaqın künderde Almatıda ömir sürgen (marqwm) Slambek attı jigit ağası Jarkenttik qojalar şejiresin äkelip berdi. Qazaqta «Bir joqtı bir joq tabadı» degen wlağattı söz bar. Slambek öz ata-baba şejiresin izdep jürgen jigit. Slambektiñ mağan tapsırğan «Bwrhan qajı wrpaqtarına arnalğan otbasılıq mwra» şejire-kitabında joğarıdağı jayğa biraz jarıq tüsirip, mänin ayta aladı. «Ol kezde Şığıs Türkistanda dini biliktiñ asa mañızdı roli boldı. Sondıqtan, Cevan Rabtan Aqtaulıq (Aqtağlıq) sayd qoja Appaq hazirettiñ wrpaqtarın ornınan ığıstırıp, özin jaqtaytın, biligindegi Qarataulıq (Qaratağlıq, Qızılbas qoja) Daniyaldı Şığıs Türkistan dini basşılığına Qaşqarğa äkelip qoyadı. Daniyal qoja wldarına üles berip, qazaq rularınıñ joñğarğa qarsı äreketine tosqauıl, tınıştıq ornatu üşin Jarkent, Qapaldağı qojalarğa kepildik mindetin qoyıp, olarğa jer berip, Tarbağatay, Ertis öñirine köşirip jiberedi. Qolda bar şejirede «Komilhan Kattaev–Samarqand. «Suğdien» baspasınan 1994 jılı şıqqan «Maqtum Ağzam va Dağbed» attı kitapta Maqtum Ağzam – Mwhammad Amin (Qoja Kalan) – Mwhammad YUsuf -Appaqqoja(Hidoyatullo) dan – YAhiyaqoja-Ahmadqoja (Qoja Mahmud) 1737-38 jıldarı opat bolğan Bwrhaniddinqoja men Qoja Jahan dep körsetedi de, ekeuinde 1759-şı jılı ölgen deydi. Bwl jaydı joğarıda jurnaldağı maqala osılay aytadı.
«Burahannıñ wrpaqtarı» attı kitapta, Burahan qajı HÜİİİ ğasırdıñ 20-şı jıldarı düniege kelse, yağni, Ketti qoja kepildikpen sol jıldarı kelip, Qarabwlaq, Mwqaşı aymağında qonıstanğan bolsa, 1759-şı jıldarı Burahan-qajı 35-40 jas mölşerinde Jarkentti Cinderden azat etu maydanına Hanqoja (batır, baluan) ekeui qol basqaruı mümkin. (Han qoja wrpaqtarı Qarabwlaqta osı uaqıtqa deyin bar. Olar Ataevtar). Jäne de Burahannıñ (Bwrhaniddinqoja) qajılıq Jarsu, Qarabwlaq eldi-mekeni qariyaları Burahandı qoja retinde aytqanı bolmasa, köbinde qajı retinde eske alatındı (Toybazar, Smağwl, Qamza, Ağımhan qariyalar).
Al, Burahannıñ qajılıqqa baruı qojalardıñ 1759-şı jılğı Jarkentti bosatu şayqasınan keyin, qojalar Cin äskerinen jeñilgen soñ boluı kerek. Bwrhan (Burahan) men Han qoja Badahşan Täjikstan asıp, belgisiz jağdayda öldi degen söz qaueset «izin jasıru» maqsatında aytıluı mümkin. Sebebi, Han qoja tiri, 1783-şi jılı öz jerinen Berdiqoja «starşınğa» üles bergen, sol siyaqtı Saniyaz da (Burahan qonıstarı qatar) üles bergen. Demek, Bwrhaniddin (Bwrahan) qoja men Qoja Jahan özderin öldi degizip, eki adamnıñ mürdesin Qıtayğa aqparat bergizip, özderi jüz tasalap qajılıqqa ketken. 4-5 jıldan soñ öz tuğan jerlerinen aulaq Qazaqstan aymağına kelip ömirleriniñ aqırına deyin tınış tirşilik etken bolıp otır. Bwl jaydı Slambek öz kitabında «el adamdarı Bwrhan qojanı tek qajı retinde ataydı» dep bwl eki qojanıñ ötkeninen Zaysan mañındağı halıqtıñ habarsız ekenin döp basıp aytıp otır. Tağı da, I.P.Andreevtiñ jazğanına qarağanda, qajılıq öte auır, erekşe tabandılıqtı, qaytpas qajırlıqtı körsetken mwsılmandarğa tän qasiet. Olar 2 jıl boyı keruenderge jayau ilesip, jol boyında mwsılmandar bergen sadaqamen qorektenip, barıp-qaytuğa tipten 4 jıl ömirin qajılıq jolına qiğan. Solay dep oylağanda qoja «izin suıtıp» elge kelui, al, Burahan qajılıq parızın ötep, 1764-şi jıldardıñ basında el irgesi tınıştalğanda, öz qonısına oraldı ma dep boljam jasauğa boladı.
Äkem Begimhan Ketti qoja Aq qojadan taraydı dep öz qatım qağazına süyenip aytatın. (Şın mäninde YAhiya qojanıñ laqap atı Katta (Ülken qoja) boluı bek mümkin) Olay bolsa, Aq qoja Appaq qojanıñ sinonimi boldı ma degen oy tuğızadı. Burahannıñ Appaq qoja wrpağın Jarkentte bilikke äkelu soğısında bas tigip, qol jinap, Cindermen şayqasta erekşe közge tüsuine sebepti jağday dep boljauğa boladı. Qalay bolğanda da Burahan (Bwrhaniddin) tiri qalıp öz ömiriniñ soñın tınıştıqpen ötkizgen. Bwğan dälel osı küni bwl äzizdiñ wrpağınıñ ösip-önip otırğanı .
Aqiqattıñ aqiıq qıranı
Burahan (Bwrhaniddin) negizinen arnayı öleñ jazumen şwğıldanbağanımen tosın, kezdeysoq oqiğalarğa baylanıstı suırıp-salıp ayta bergen. Aqınnıñ qalıptasqan qojalar dästüri boyınşa eşkimniñ bedel dañqına qaramay, şındıqtı aytatın qasietin Qambar töre özi de qoştap:
«Aqın jaltaq bolsa, aqiqat adasadı.
Aqınnıñ piri – aqiqat.
Bizdiñ pirimiz – Burahan qoja,
Aqiqattıñ aqiıq qıranı», – dep qanattandırıp, qayrap otıratın degen äñgime «köne köz» qariyalar arqılı osı künge jetti. Ol öziniñ tuğan ölkesiniñ körkem de bay tabiğatın jırlaudan jalıqpaytın edi. Onı mına keremet öleñ joldarınan köruge boladı:
Ör Altay Sauırmenen birge tuğan,
Tulap kep, är saladan özen qwyğan.
Qara Ertis eki arada bwlañ qaqqan
Barşa öñir sol Ertisten betin juğan.
Äsem-au, qatar jatqan Sayqan, Sauır,
Torqaday topırağı qara bauır.
Ösirgen tört tülik mal osı arada
Qwradı sauıq-sayran bügingi auıl.
Alqabek, Bilezdik pen Qaljır, Taqır,
Bögenbay, Qarabüyrek alda jatır.
Basına Şäkirmistiñ şığa kelseñ,
Marqadan körinedi tikken şatır.
Ör Altay tau-taulardıñ babası eken,
Marqaköl zämzäm tolı sabası eken.
Qara Ertisti qısı-jazı talmay emgen
Zaysannıñ nağız jwmaq jağası eken.
Mañıraq twmsığında Qwlın oynaq,
Jatatın qoja, töre sonda jaylap.
Jağalay Qara Ertisti auıl qonıp,
Tulatıp kök şalğınğa qwlın baylap.
Sol kezeñde, özge wlt ökilderiniñ Qazaqstanğa qonıstanıp jatqan kezinde halqın otırıqşılıqqa şaqırıp, astıqtarın ekkizip, eliniñ erteñin oylağan Qambar töreniñ anası Qarajanğa arnap mına öleñdi jazğan eken:
Mañıraq mal ösuge bolğan wya,
Ösetin izen, jusan, qızıl miya.
Qarajan Üydeneden toğan tartıp,
Halqımdı asırap twr Qaraqiya.
Qaraqiya halqıñdı asırasın,
Bäybişe, köñil biraq tasımasın.
Siırın sauıp işpey, sauıq qwrğan
Köp jalqauğa sonşama bas wrasıñ.
Qaraqiya halqıñdı asırasın,
Niet kemip, talabıñ jasımasın!
Köp jalqaudan bir qayır şıqsa jaqsı,
Taratsañ da bayıñnıñ mal men asın.
– dep, kezinde Abay aytqanday halqınıñ jalqaulığına da qınjıladı, äri Burahan ädiletsizdikke qarsı küresip, eñbek adamdarınıñ quanışına süysinip, renişine birge küyingen aqın. Birde, ol jas taldan sañılausız örilgen qoy qorasın maqtanış etken bay körşisine bılay dep jauap aytıptı:
Ne bolmaydı Ertistiñ swlu talı,
Sizge qımbat adamnan maldıñ qamı.
Şeber qoldı bir bayğws toqığan ğoy,
Bayqalıp twr önerli qoldıñ tabı – depti. Jeltoqsan ayınıñ twmandı künderiniñ birinde Burahan Mañıraqtağı tau qıstauınan qaytar jolda Qarabwlaq mañına bir top joldastarımen adasıp jüredi. Sonda qarayğannıñ bärine qaraylay beretin joldastarına keyip:
Men bilsem, bwl köringen Qarabwlaq,
Äli de bizdiñ auıl arağıraq.
Qara kördey qarañğı jım-jırt eken,
Jatpas pa edi it ürip, bala jılap.
Aldı jön, adasqannıñ artı soqpaq,
Bolmayıq bosqa äure bardı joqtap,
Düley tün keyigenmen jeñgizbeydi,
Jan-jaqtı şolıñdarşı biraz toqtap – dep keñes beredi. Aqınnıñ ğibrat alarlıq öleñderi de az bolmağan. Mısalı:
Eñ aldımen adamğa saulıq kerek,
Jwbayıñ şiraq bolsın, wlıñ zerek.
Basıñ sıylı, üy – işiñ tatu bolsa,
Odan artıq qwrmetiñ nege kerek.
Jigersiz, ınjaq bolsa qızıñ jaman,
Keliniñ küñkildegen sazbet bolsa,
Twndırğan qwlağıñdı ızıñ jaman.
Soñ qalıp qartayğanda zayıbıñnan,
Küñirengen üyde jalğız küniñ jaman.
Soğan qarağanda, aqın qartayğan şağında balalarınıñ qolına qarap qalğan siyaqtı.
Küşiñ joq jas kezdegi, mıqtım endi,
Qwyın quğan qañbaqtay ıqtıñ endi.
Qarsı jüzgen tolqınğa qayran jürek,
Şaylığıp joq närseden bwqtıñ nege? – dese, ömiriñniñ soñğı şağında kelinderinen ketip, twrmıstağı qızınıñ qolında ötkizgendey:
İzdedim, et dämdisin twzdan kördim,
İzdedim, su twnığın mwzdan kördim.
Qız bolsa, qırın qarap qınjıluşı-em,
Qwrmetti qartayğanda qızdan kördim.
– dep ömir jolınıñ eleuli kezeñderine barlau jasaydı.
R. Äbilmajinovtıñ «Oy tolqındarı» attı eñbeginde Burahan turalı bılay delingen: «Ertede, Tarbağatay öñirinde Burahan qoja degen şeşen, ärbir sözin qisınmen taqpaqtap söyleytin, bedeldi adam bolıptı. Özi twstas zamandastarımen kele jatıp, bir özen suınan öte bergende, qatar kele jatqan bir qwrdası basındağı börigin suğa qaray qağıp jiberedi. Burahan börikti wstamaq bolıp, eki qolımen birdey qalbañdap ülgergenşe, börikti ekinşi bireu suğa tüsirmey qağıp aladı. Börikti qağıp jibergen adam Burahannıñ qalbañdap börikke wmtılğan eki qolın şap berip wstap alıp: «Al aqın bolsañ, osını qolma-qol öleñ ete qoy» – deydi. Sonda oylanbastan:
Basımnan wşıp ketti äp bergenim,
Äp bergenim wşqanda tap bergenim.
Özimmen birge tuğan qol – ayağım,
Käne, seniñ sonda mağan äp bergeniñ.
Börkimdi wşırğan da basqa emes,
Özimniñ kasımdağı dos körgenim – degen eken. Burahan qoja jaylauğa şığıp bara jatqanda mingen atın tağalağanda ayağına şege tise kerek, aldıñğı ayağın säl şekip basıp kele jatadı. Osı kezde öziniñ ejelgi twstas adamdarı jol üstinde äzildesip: «Oy, Burahan qoja-au, mına minip alğan aqsaq atıñ ne?» – degen eken. Sonda:
E, bala-bala degenge bazarımız,
Baladan bolar ma eken ajalımız,
Jüyrigi men jorğasın özi minip,
Aqsaq attı bergenge razımız.
– depti.
***
Burahan qoja qartayğan kezinde däuleti azayıp, sodan eki bay jieni boladı eken, solardan jıl sayın soğım alıp jüredi. Tağı da bir jılı kelip jienderinde aunap-qunap, birneşe kün jatqan soñ: «Balalar, meniñ atımdı aldırıñdar, men qaytayın» – deydi. Eki jieni aqıldasıp: «Osı bizdiñ nağaşımız bwrınğıday şalımı bar ma eken, sınap körelik» – dep, bir käri kök bieni noqtalap qoyadı. Burahan qoja atqa qonğannan keyin jienderi: «Nağaşı, mına bieni joldasıñızğa jetektep ala ketiñiz» – deydi. Sonda aqın biege qarap twrıp:
E, arqama tañu qılğan qos jienim,
Jügi jolda qalmaydı nar tüyeniñ.
Auızında tis, kötinde qırtısı joq,
Noqtasın ap qoya ber kök bieniñ degen eken. Sonda jienderi: «Oy nağaşımız äli qarttıqqa jeñilmegen eken» – dep, basqa soğım äkep bergen eken.
***
Burahan qojanıñ twstas adamdarı bir jerde bas qosıp otırıp Burahan qojağa: «Oylanbastan tört tülik maldı bir auız öleñge sıyğızşı, käne!» degende:
Qıp-qızıl, qızıl jasau – qoydıñ jüni,
Jılqınıñ qımızı bar jazdıñ küni.
Auırtpalıq artuğa tüye jaqsı,
Bärinen siır ozar küzdiñ küni – degen eken. Aqın şığarmaşılığı osı ğana deuden aulaqpız, onıñ öleñderiniñ köbi äli de el arasında bar ekendigi anıq. Aqın Burahannıñ öleñderiniñ köbi sonau 1930-şı jıldarı Keñes ükimetiniñ kezinde joğalğan-dı. Qıtay asıp ketken Abzalhan wrpaqtarında Burahan qojanıñ birşama şığarması boluı mümkin. Säti tüsse, eki jaqtı küş salıp, şejireni tolıqtırıp, keler wrpaqqa wsınsaq degen oylar bar. Arağa üş jüz jıl salğan soñ, ärine, köp sözder wmıtılğan. Äytpese, Eskeldi siyaqtı el bastağan dañğayar bi, qol bastağan batır aytqan wlı sözder wşan-teñiz boluğa tiis. Bwl äulieniñ ruhı da, isi de wrpaqtar jadında mäñgi saqtalarına kümän joq.


text:
Cumaaqşamı künü, aprel 16-da, Aqyardaki Nahimov meydanında «Vladimir Putin ile doğru bağnı» kösterecekler, şeer sakinleri davet etile.
Bunı Aqyarnıñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
İlânğa binaen, Aqyarlılar cep telefon, ev telefonı, em de şeerniñ yedi taksofonı vastası ile telefon ete bileler. Taksofonlardan biri Nahimov meydanındaki ekrannıñ yanında, Şeref tahtası ve Moskva Eviniñ yanında, yerleşe.
Vladimir Putin cumaaqşamı künü rusiyeliler ile «Doğru bağ» ananeviy subetini keçirecek. Muracaat etken rusiyelilerniñ çoqusı içtimaiy-iqtisadiy, mesken-kommunal hocalığı saalarınen bağlı meseleler, halqara vaziyet, em de Ukraina vaziyetinen meraqlana. Prezidentniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskovnıñ aytqanına köre, bir çoq muracaat italât deñişmesi ile bağlı.
Çarşenbe künü, aprel 15-ke qadar, rusiyelilerden 1,7 million sual ve muracaat keldi.


text:
Ukraina tarafdarı Qırım faali ve blogeri Yelizaveta Bogutskaya Qırımda FSB idaresinden sorğuğa davetni elde etti. Bunı Kiyevde yaşağan Bogutskaya öz Facebook saifesinde bildirdi.
Bogutskaya, FSB cevaplarına esaslanıp, Qırım kirişi yasaq olmağanı ve oña nisbeten cinaiy işlerniñ olmaması aqqında bildire.
«Rusiye FSB idaresinden ufaq arifler ile yazılğan mektüpler menim içün Qırımğa kiriş yasaq olmağanı aqta bildire. Moskvadan kelgen biri FSBde maña qarşı cinaiy iş yoq olğanı aqqındadır. Yaqında Qırım FSB mektübi keldi, sıñırdan qolay keçe bilem eken, Qırımda da maña iç bir telüke yoq, sanki», – dey Bogutskaya.
Bazar künü, mayısnıñ 3-de, Aqmescitte ev adersi boyunca oña FSB mektübi keldi. Blogerni Ekstremizmge qarşılıq merkezine sorğuğa çağıralar: «Tünevin ise meni baş taqiqatçı Ekstremizmge qarşılıq merkezine sorğuğa çağırğanı aqta bildirgen mektüp kelip çıqtı».
Bunıñ ile Bogutskaya, yaqalana bileceginden saqınıp, taqiqatçığa barmaycaq ola. «Tüşündim ki: poçtadan mektüplerni almağa daa da havfsızdır. Aks alda ellerim kelepçelerge alına bile. Belki, daima olğanı kibi, abartam. Amma aç ayvannı açuvlatmağa kerekmey dep tüşünem. Em de olar içün men – çetel vatandaşı olam. Mında, Kiyevde, körüşmege razım».
Hatırlatamız, bıltır sentâbr ayında Yelizaveta Bogutskaya altı saat devam etken sorğu ve tintüvden soñ Qırımnı terk etti.


text:
Aktsiya teşkilâtçısınıñ dostu Anâ Pokusayeva yürüşte bir qaç kere iştirak etti.
«Teşkilâtçı – menim sınıfdaşım, işdeşim, – dep ayta o. – O, bayağı adamnı birleştirdi, onen ğururlanam. Bu ukrain medeniyeti – yaş ve küçlü medeniyet olğanını köstere. Bilem ki, ukrain urbasında birinci yürüşke tek dört adam keldi. Menimce, o, o qadar küçlü iradeli bir adam ki, dört insannen bile çalışmağa azır. Soñra ise er şey ilerilemege başladı».
«Ukrain urbasında büyük yürüş» aktsiyasınıñ teşkilâtçıları deyler ki, tedbir siyasetnen bağlı degil ve gençlerni milliy urba vastasınen birleştirmege tırışa.


text:
Aqmescitte İosif Stalinge hatıra tahtasını qoyacaqlar. Bu kibi teşebbüs RF Kommunistik Partiyasınıñ Qırım bölügine ait. Hatıra tahtası Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım cumhuriyet komitetiniñ binası ögünde yerleştirilecek. Tantanalı açılış tedbiri mayıs 8 kününe planlaştırıla, – haber ete «Krım Media» saytı.
RF Kommunistik Partiyasınıñ Qırım bölüginiñ birinci kâtibi Oleg Solomahin aytqanı kibi, hatıra tahtası İosif Stalinniñ Aqmescitke 1945 senesi fevral 4-11 künleri Yalta konferetsiyasına kelgenine bağışlanacaqtır.
Şusı meraqlı ki, evel Qırım kommunistlerine bu kibi tahtanı qoymağa izin berilmegen edi, olar yañı yerni qıdırmağa mecbur oldılar.
Qırımda, Yalta civarındaki Livadiya sarayı yanında fevral 5 künü 1945 senesi Yalta añlaşmalarını qabul etken SSCB, AQŞ ve Büyük Britaniya yolbaşçıları Stalin, Churchill, Rooseveltniñ abidesi açıldı.
Zurab Tsereteli Rusiye eykeltraşnıñ Yalta konferentsiyasınıñ 70 yıllığı munasebeti ile 10 tonnalıq abidesini açtılar.
Tenqitçilerniñ fikrine köre, qırımtatarlarnıñ toprağında Stalinge abide qoymaq – ahlâqsızlıqtır, çünki 1944 senesi Stalin halqlarnıñ sürgünligi aqqında emir çıqarğan edi.


text:
Qaraqalpaqstan Respublikası boyınsha mámleketlik dizimge alınǵan shet el investitsiyaları qatnasındaǵı kárxanalardıń jumısları haqqında.
Respublikamızda shet el investorları ushın keń qolaylıqlar jaratılıp berilmekte, atap aytqanda Ózbekistan Respublikası Prezidentiniń 2017 jıl 7 fevral kúngi «Ózbekistan Respublikasın bunnan bılay raóajlandırıw boyınsha háreketler strategiyası haqqında»ǵı PP-4947 sanlı Pármanına muwapıq investitsion shárayattı jaqsılandırıw tiykarında mámleketimizdiń ekonomika tarawları hám aymaqlarına shet el investitsiyaların belsende tartıwǵa ayrıqsha itibar berilmekte.


text:
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabusı Refat Alimov SİZOda soñki aftalar içinde üçünci kere büyrek hastalığından yaramadı, dep bildirdi Facebookta yanvar 17-de «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ faali Anna Bogaçeva SİZOğa barıp kelgen advokatnıñ aytqanlarına esaslanıp.
«Ekimlerni çağırdılar, birden kelmediler, ine yaptılar. Refat daa beter oldı: ağrıdan yerge yattı, yürek bulantuvı oldı. Ekim tekrar çağırılğanda kene birden kelmegen, soñra ise Refat ağrı olğanını uydura, dep ayttı. Kamerada yatqan diger mabuslar onı tibbiy bölükke alıp ketmege talap ettiler, bunı yaptılar. Anda ağrı kesici berildi, Refat özüne keldi. Onı er kün ağrı çekiştire», – dep aytıla haberde.
Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabusları Emir-Üsein Kuku ve Refat Alimovnıñ apis cezasını 2017 senesi fevral 8 kününe qadar uzatqan edi.
«Hizb ut-Tahrir» davasınıñ Yaltalı iştirakçileri yarım yıldan ziyade apiste yata. Birinci dört kişi 2016 senesi fevral 11-de yaqalanğan edi. Olarnıñ arasında İnsan aqları bağ gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku da bar. Ondan ğayrı qurucılıqnen oğraşqan Aluşta sakini Müslim Aliyev ve Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov, ve Yaltalı çeçek satıcısı Vadim Siruk da yaqalanğan edi.
Uquq qorçalayıcılar apiske alınğan Yalta sakinlerini siyasiy mabus olaraq tanıy.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi ki, oña endi «Ridvan Suleymanov aqqında ilk malümatlar kele».
«Tahmin etkenimizge köre, adam aqiqiydir ve büyük belâğa oğradı: tahminlerge köre, FSB tarafından üç afta evel yaqalandı. Aqmescit rayonındaki bir köyde yaşay edi. Belki, Zaporojyede qayd etilip yazılğan edi, amma er vaqıt Qırımda yaşay edi. Onıñ bütün yaqınları ve soy-sopları Qırımda yaşay, amma onıñ yaqalanmasını saqlay. Qırım sakinleriniñ bir qısmı içün böyle areketler tabiiy olayata, olarnı qorquzalar ki, eger olar qomşularğa öz problemaları aqqında aytsa, yaqalanğan yaqınlarını iç bir vaqıt sağ körmezler», – dep bildirdi Çubarov.
Avgust 12-de rusiyeli kütleviy haber vastaları rusiyeli FSB çıqarğan videonı paylaştı, videoda insan sorğuğa çekile, onı işğal etilgen Qırımda «terakt» azırlağan ukrain kişi olaraq taqdim eteler. Aqay kişi özüni Zaporojye sakini Suleymanov olaraq tanıta. FSB onıñ «Ukraina Mudafaa nazirligi Baş istihbarat idaresiniñ agenti» olğanını ayta.
Videodaki aqay kişi qayd ete ki, oktâbr ayında celp etildi ve Qırım territoriyasında «arbiy malümatnı» ayda 4 biñ grivna aylığınen toplamaq kerek edi. Avgust 11-de Rusiyede Zaporojye sakini Yevgeniy Panovnıñ sorğuğa çekilgen videosı paylaşıldı, FSB onı Qırımda teraktlar azırlağanında qabaatlay. Videoda Yevgeniy Panov yaralanğan yüznen añlata ki, o, «ATO zonasında 2014 senesi avgust ayından 2015 senesi avgust ayına qadar hızmet etken edi», bundan soñ Kiyevge davet etildi, o yerde oña «Qırım toprağında diversiya aktsiyaları keçirilmesi içün gruppa teşkil etilgeni añlatıldı».
Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi avgust 11-de Yevgeniy Panovnı eki ayğa apiske qapattı.
Avgust 10-da Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti ilân etti ki, işğal etilgen Qırımda «yarımada infrastrukturası ve ayat teminlemesi pek müim obyektlerinde» teraktlarnıñ ögüni kördi, Ukraina Mudafaa nazirligi Baş istihbarat idaresini bunı azırlağanında qabaatladı, «diversiya» teşkilâtçılarından biri yaqalanğanı aqqında bildirdi.
Ukrain polkovnigi, Ukraina prezidenti memuriyetiniñ ATO meseleleri boyunca mesleatçısı Aleksandr Motuzânik avgust 11-de bildirdi ki, Ukraina Qırım ile memuriy sıñırda silâlı provokatsiyalarnı yapmadı, yarımadada iç bir istihbarat hadimi yaqalanmağan edi.
Ukraina politsiyası Yevgeniy Panovnıñ qaçırılması boyunca, onıñ soylarınıñ muracaatınen, cinaiy iş açtı. Ukraina Milliy politsiyası matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, taqiqatçılar bunı Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146 maddesi (qanunsız azatlıqtan marum etme ya da insannı qaçırma) boyunca qayd etti.


text:
TEKTİDEN TUĞAN DEGDARLIĞI RUHANI MWRAĞA QAMQORLIĞINAN TANILĞAN EDİ. Däukeñdi – Däumen ağa Şomanov esimin Jañaqorğanda audan basşılarınıñ biri retinde jastay estip östik. 1984 jılı komsomol jwmısına auısqannan bastap jaqın tanısuğa mümkindik boldı. Audandıq komsomol komiteti, «Bilim» qoğamı jäne audandıq partiya komitetinde qızmet istegende auılşaruaşılığı qızmetkerleri käsipodaqtarı audandıq komitetiniñ törağası Däukeñmen birge qızmet babında tığız aralastıq. Tipti, audandıq «Qazaq tili» qoğamı bölimşesin qwrıp, onıñ «Miras» attı aptalıq gazetin şığaru siyaqtı jwmıstarda ağanıñ qadir-qasietin tani tüstim. Onı aytasız, 1991 j. tamız ayındağı GKÇP oqiğasınan soñ kommunistik partiya tarqağanda jwmıssız qalğan meni bauırına tartqan ağamnıñ orınbasarı bolıp 6-7 ay birge qızmet istegenim de bar.
Ol kezeñde mansap quğan jastamız ğoy, ağanıñ aqıl-keñesin qwp alamız, sözi men isin önege twtamız. Sol kezde Däukeñ ağamızdıñ tikeley basşılığımen qwrılıp, Jañabergen Ahataev, Zinabdin Şermağambetov, Zoya Örğaraeva siyaqtı audan basşılarınıñ qoldauımen qızmet istegen audandıq «Qazaq tili» qoğamı socializmnen kapitalizmge qadam basqan ölara twsta halıqtıñ boyındağı wlttıq qwndılıqtarğa degen ınta-ıqılastı oyata alğan bwqaralıq wyımğa aynalıp edi. Salt-dästür men ädet-ğwrıptardı qalpına keltirudiñ özegi ateizmnen bas tartıp, halıqtı dinge bet bwrğızuda ekendigin sol kezdiñ özinde-aq jete sezgen Däukeñ «Qazaq tili» qoğamınıñ mindetine jatpasa da auıldıq jerlerde meşitter aşuğa, osı meşitter janınan dini sauat aşu üyirmelerin qwruğa osı qoğamdıq wyımnıñ bedelin paydalandı.
Mine, osınday kezde Däukeñ ağa qazınalı qariyalarğa tän aqıl-parasatımen audandıq deñgeyde ötkiziletin mädeni-ruhani şaralarğa aqıl qosıp, bağıt berip, igi isterge bastamaşıl bola bildi.
Däumen Şomanov keñestik qoğamdağı partiyalıq-memlekettik nomenklaturanıñ tiptik ökilderiniñ biri bolıp ömir saltın wstandı, qızmet etti. Biraq ol kisi öz qatarları arasında erekşe twlğa bolatın. Twlğa degenimiz öz pikiri, közqarası bar jäne onı qorğay da, özgelerdi soğan ilandıra da alatın ıqpaldı adam desek, Däukeñ ol qasietterimen birge ruhani qazınası mol, biik parasat iesi bolatın. Altınnıñ sınığınday, jibektiñ üzigindey bwl qasietter Däukeñ ağama qaydan darıdı degenge qazirgi qoğamdıq ğılımdarda qoldanısqa engen elita teoriyasımen jauap beruge bolatınday. Jüzden jüyrikti, mıñnan twlpardı, üzdiktiñ üzdigin, bekzat twlğanı qoğamnıñ elitası dep ataydı. Qoğamdı qanauşı men qanaluşığa bölgen qağidadan bas tartsaq, onda kez kelgen qoğamnıñ öz elitası boladı. Kommunistik ideologiya «qara tünek» dep aydar taqqan feodaldıq qoğamdı qazirgi kezde dästürli qoğam dep ataymız. Al qanauşı dep tanığan igi-jaqsılarımız – handar men swltandar, batırlar men biler, jıraular men işandar sol qoğamnıñ elitasın qwradı. Qoğamdıq-äleumettik qwrılımnıñ sayasi, äkimşilik, äskeri elitasımen birge dini elitanıñ da atqarar öz qızmetteri boldı. Solay der bolsaq, dini elita dästürli qazaq qoğamınıñ twtastay mädeni-ruhani üderisterine basşılıq jasadı, sol arqılı wlttıñ ruhın qalıptastırdı. Biraq, bir närse este boluı kerek, aqsüyek atalğanımen töreniñ bäri sayasi elitanı, qojanıñ bäri dini elitanı qwrağan joq. Tek üzdikteri ğana.
Baqsaq, dästürli qoğamda dini elitanıñ tekti äuletinen tamır tartqan Däukeñniñ boyında bekzat twlğalarğa tän qasietterdiñ tabıluı osınday sabaqtastıqtıñ jemisi eken ğoy.
Däukeñdi bir kisidey tanıdım degenim beker eken. Ol kisiniñ jaña qırı – parasat-payımnan tuğan qazınalı qariyanıñ danalığı dep qabıldauğa bolatın ruhani düniege janaşırlığımen qızmet babımen bir-birimizden wzap ketkendikten de keş tanıstım.
2003 jılı 5 qañtarda dünieden qaytqanğa deyin Däumen Şomanov ülken izdenis üstinde boldı. Aydan-ayğa, jıldan jılğa sozılğan el aralap, añız-äñgimeler men şejirelik derekter jinau, Almatı men Taşkent, Samarqandtıñ ğılımi mekemelerinde qoljazba qorların aqtaru nätijesinde bwl künde aramızda ağamızdıñ özi joq bolsa da soñındağı wrpaqqa mwra etip qaldırğan mazmwndı ruhani düniesi qolımızda qaldı. Däumen qajı Şomanwlınıñ 2006 jılı Almatınıñ «Mwrager» baspasınan ğwmırnamalıq «Ğibratnama» kitabı, 2016 jılı Şımkent qalasındağı «Aziat» baspasınan «Mäuläna Şämşidin (Şämşi Büzirik) wrpaqtarınıñ şejiresi jäne hikmetteri» kitaptarı jarıq kördi.
Qazir ne köp, dini ädebiet köp. Oqısañ ne qiırğa saladı. İzdeymin dep barıñdı joğaltasıñ. Taratıp aytar bolsaq, Hanafi mazhabın tärk etesiñ, YAsaui jolın wstanğan ata-babañnıñ äruağın qwrmettegeniñ – qwdayğa serik qosqanıñ bolıp şığadı. Dästüriñnen bezip, imanıñnan ayrılasıñ, töl tarihınan jerisiñ. Zayırlı memleketimizdiñ sındarlı dini sayasatı men QMDB-nıñ belsendi äreketi barısında bwl olqılıqtardıñ ornı tolıp keledi qazirgi kezde.
Däukeñniñ kitaptarı onday sırttan kelgen dästürge jat sarındardan müldem ada. Bwl kitaptıñ bastı mazmwnı wlt ruhınıñ özegin qwrağan YAsaui jolın wstanğan qazaqtıñ dästürli dini elitasınıñ tarihı. Sonşalıqtı süyispenşilikpen, asa bir sıpayı ädeppen jazılıp, qazaqtıñ mädeni-ruhani ömirin bayıtqan twtas bir äulettiñ zerdelengen şejiresi.
Äulettiñ tarihı degennen şığadı. Qazaqtıñ dästürli qoğamınıñ ruhani özegin qwrağan qoja taypasınıñ Qorasan (Äbjälel bab) ruınan şıqqan Qojıqovtar äuleti HH ğasırdağı qazaq tarihı men mädenietine ölşeusiz üles qosqanın bireu bilip, bireu bilmes. Aqmeşit uezinde tuğan Qoñırqoja Qojıqov Sırdariya oblısında jädittik mekteptiñ negizin qaladı, Qarnaq mektep-medresesinde däris bere jürip, alğaşqı jädittik ülgide älipbe jazğan (Ahmet Baytwrsınovpen qatar), aqın Şädi töremen birigip, Romanov äuleti biliginiñ 300 jıldığına ülken dastan jazğan. Qoñırqoja Türkistan ölkesi otarlıq biliginiñ qwrılımdarında qızmetke de aralasqan elitalıq twlğa. Alaş partiyasınıñ, Türkistan Mwhtariatı ükimetiniñ müşesi, Türkistan ölkesinde respublikalıq «Qosşı» odağınıñ törağası. Keñestik biliktiñ basşılığındağı wltjandı Swltanbek Qojanovtıñ sayasi aqılşısı bolğan. Onıñ YAsauidiñ hikmetterin izdep tauıp, Wlttıq kitaphanağa ötkizuiniñ özi bir sala äñgime. Al onıñ balaları Qwlahmet, Qojahmet Qojıqovtar – respublikada keskindeme öneriniñ negizin qaladı, Swltanahmet Qojıqov wlttıq kino önerin jaña biikke köterdi. Demek, Qojıqovtar äuletinsiz qazaq tarihı men mädenieti solğın tartqan bolar edi.
Sol siyaqtı Däukeñ sır etip şertken ortağasırlıq ğwlama, oyşıl Mäulana Şämşidinnen tikeley örbigen äulettiñ şejire-tarihındağı qazaqtıñ ruhani ömirine wstın bolğan ğwlama ğalımdar men şayırlar, dini wstazdar men äulie-ämbielerdiñ önegesi men mwrası dästürli qoğam mädenieti men tarihınıñ mazmwnın bayıta tüsetin boladı. Osı äuletten örbigen Mwhamedjanov Älimjan, Mwhamedjanov Ğafur, Şauhamanov Seyilbek, Ädilov Ahmet siyaqtı respublikalıq, oblıstıq därejedegi basşı qızmetter atqarğan sayasi, äkimşilik elita ökilderiniñ qazaq qoğamınıñ sayasi-äleumettik jäne ekonomikalıq ösip-örkendeuine qosqan ülesi, onıñ tarihına qaldırğan öz qoltañbası bar.
Islam dininiñ qazaq qoğamı üşin mañızı erekşe. Sonıñ işinde islam dininiñ türki halıqtarı arasında quattı sopılıq ağımğa aynalğan yasauiya tariqatı – twtastay mädeni-ruhani jäne sayasi-ideologiyalıq jüye. Onıñ qazaq tarihındağı atqarğan wlttı wyıstıruşılıq röline, memleketşilik sipatına keyingi kezdegi zertteulerde şınayı bağa berile bastadı. Altın Orda memleketinde Batu han qaytıs bolğannan soñğı taq talası eldiñ irgesin şayqaltıp ketkeni belgili. Onıñ mäni ortaq ideologiyanıñ qalıptaspağandığı bolatın. Osı twsta «Qwtlıq Temir bastağan ämirler Joşı wlısınıñ twtastığın qalıptastıru üşin dini ideologiyanı negizdeu qajettigin ayqın tüsindi. Olar onı türikterde islam dininiñ ömir süru forması bolıp qalıptasqan Qoja Ahmet Yasaui negizin qalağan sopılıq tariqat – YAsaui jolınan taptı» (Zikiriya Jandarbek), öytkeni, türki halıqtarınıñ ruhani-mädeni bolmısı jalpı islam dinindegi halıqtarğa ortaq şariğat jolımen birge yasauiya tariqatı qatar qoldanısta bolğanda ğana qamtamasız etilui mümkin edi. YAsaui ilimi – qazaq qoğamında Konfucidiñ ilimimen para-par ekendigi turalı Wlt köşbasşısı Nwrswltan Nazarbaevtıñ bağası (11 naurız 2011 jılı Türkistan qalasında ziyalılarmen kezdesudegi sözi) bwl ilimniñ qazirgi qoğamda ruhani jañğıru wstanımdarına tän mañız ala alatındığın tanıtadı.
Qoja Ahmet YAsaui negizin salğan sopılıq poeziyası qazaq dästürli mädenietiniñ twtastay bir salasın qamtıp qana qoymaydı, ol kerek deseñiz dästürli qoğamdağı dünieaui oy-sananıñ da qaynar közi boldı. YAsauiden bastau alğan bwl sopılıq poeziya bügingi küngi mañğıstaulıq aqın Svetqali Nwrjannıñ şığarmaşılığında klassikalıq mazmwn men türlik sipat aldı. Toğız ğasır bwrınğı ülgi-önegeniñ dästür sabaqtastığınsız büginge jetui neğaybıl tirlik. Degende, Qwl Qoja Ahmet YAsauiden keyingi sopılıq poeziya ökilderiniñ işinde jazba aqındardıñ qatarı ädebiet tarihında sausaqpen sanarlıqtay ğana ekendigi jasırın emes. Qazir YAsauiden bastau alğan sopılıq poeziyanıñ eki bağıtı ayqın bolıp twr. Onıñ biri – Asan Qayğı, Şalgiizden bastap Mwrat Möñewlı siyaqtı jıraular bolsa, ekinşi bağıt – dini ortadan şıqqan Süleymen Baqırğani, Ahmet Iügneki siyaqtı jazba aqındar. Mine, bügin Däumen Şomanovtıñ izdenisteri arqılı ädebiet tarihına sopılıq poeziyanıñ tağı bir iri ökili kelip qosıldı. Ol – YAsaui babanıñ inju-marjanday öleñ ölşemderin, oy oramdarın, onıñ äspettegen türkilik-islamdıq qwndılıqtarın jalğastırıp, tarihi tanımdı jaña körkemdik biikke kötere bilgen şığarmaşıl elitanıñ biri – osı Mäulana Şämşidin dep bilemiz. Onıñ şığarmaşılığına alğaş nazar audarğan Särsenbi Däuitov 1993 jılı «Qazaq ädebieti» gazetinde jariyalağan «Köne mwra qamqorlıqqa zäru» maqalasında 1834 jılı hatqa tüsirilgen YAsauidiñ qoljazbasında özge avtorlarmen qatar «Hikmet Şämsi Özgendidiñ» de şığarmaları bar ekendigine nazar audarğan. Äytse de, M.Äuezov atıfndağı Ädebiet jäne öner institutıböliminiñ qarjı tapşılığına baylanıstı jabılıp qaluına baylanıstı osı qoljazbamen jwmıs toqtap qalğandığın tilge tiek etedi.
Sonımen, Mäuläna Şämşidin degenimiz kim? Ol nasabnama derekteri boyınşa Äbu Bäkir Sıddıqtıñ 27-şi wrpağı. Arğı babası Äli Qoja (Älqoja) baba Qoja Ahmed Iassauidiñ qızı Gauhar anağa üylengen, onıñ balası Süleymen Uäli ortağasırlıq ädebiet tarihında Süleymen Baqırğani, Süleymen Hakim-ata jäne Hakim Qoja Süleymen esimderimen belgili. Ol Qoja Ahmed Iassauidiñ darındı şäkirtteriniñ biri bolğan jäne wstazınıñ hikmetterin keyingi wrpaqqa jetizuge köp qızmet istegen. Süleymen Uäliniñ balası Äbdil Äziz Mäuläna (Äbilğazı Özgenttik), odan YAhiya qoja, Ayna qoja tuğan, sol Ayna qojadan Mäuläna Şämşidin (HİV-HV ğasırlar) düniege kelgen. Bwl kisi Şämşi Büzirik dep te atalğan. Jañaqorğannıñ Qır Özgentinde tuılğandıqtan onıñ esimine «Özgendi», «Uzkandi» ataular tirkesedi. Ğwlama-oyşıldıñ esimi Şämşi qojalardıñ (Molda Şämşi) taksonomına aynalğan.
Däumen Şomanov Mäuläna Şämşidinniñ 40 hikmetin jinap, kitapqa engizilgen. Ol hikmetterdiñ arasında köpşiligi YAsauidiñ joğarıda atalğan jinağına enbegen. Hikmetterdiñ tili men qwrılımı soñğı şumaqtarda mindetti türde avtordıñ esiminiñ qosılıp otıruına qarap, hikmet avtorınıñ kim ekendigi añğarılıp otıradı. Şämşidin de osı täsilge jüginedi. Mısalı,
«Ay, taubasiz ğaşıqlar, mayhanada kub iatur,
Dardiñ tegdi, Şamsuddin, mayhanağa kirib kur» nemese
«Kel imdi, Şamsi ğasi, qoy bu suzni,
Didar uçun haq iolına kirmayn mu?»,
«Qojamsımay ey, Şämşidin öziñ bilgil,
Öziñ bilmiş ilimiñ birlä aman qılğıl» degen tirkesterdi aqınnıñ avtorlıq qoltañbası dep bilemiz.
Onıñ soñına qaldırğan az ğana mwrasınıñ özi sopılıq poeziyadağı dästürli sabaqtastıqtı saqtağan orasan zor ruhani baylıq. Mäsele aqın hikmetteriniñ az-köptiginde emes, onıñ körkemdiginde. «Teñizdiñ dämi tamşıdan» degen bar, inşalla, osı az mwranıñ özi Mäuläna Şämşidindi YAsauidiñ dästürin jalğağan aqın dep tanuğa jetip jatır. Osı mwranı erinbey-jalıqpay izdep tauıp, köptiñ igiligine wsınğan Däukeñniñ tabandılığı ata-baba mwrasına degen adaldıqtan tuğan desek, ekinşi jağınan sol ata-babalardıñ aldındağı parızı deuge boladı. Demek, Däukeñ osı eñbegi arqılı sonday adaldıqpen ata-baba aldındağı parızın öteumen birge bir äuletke ğana emes, twtastay qazaq wltınıñ ruhani mädenietin bayıtuğa qızmet etip ketti.
Är jazbanıñ özine layıq janrı boladı. Qalıpqa tüsken eñbektiñ käsibi sapası häm bağası boladı. Europanıñ qazaqqa tañğan qağidasınan şığa almağan tarihşı D.Şomanovtıñ bwl eñbeginiñ ädil bağasın bere almaydı. Öytkeni, evropocentrizmniñ ölşemderi men tanım-tüysigi qazaqtıñ dästürli tarihın qwraytın auızşa, jazbaşa derekterdi qabıldauğa qwlıqsız. Atalğan eñbekterdiñ sipatı sol dästürli tarih, mazmwnı tarih aytudıñ dästürli derekterinen qwralğan. Elbası N.Nazarbaevtıñ «wlttıq kod, wlttıq mädeniet saqtalmasa, eşqanday jañğıru bolmaydı» degenindey ruhani jañğırudıñ mindetterini iske asıruda osınday eñbekterdiñ ğılımi qwndılığın tanu üşin jaña tanım, wlttıq müdde közqarası kerek boladı. Töl tarihımızdı töl derekterden izdegen bizdiñ pikirimiz – Mäuläna Şämşidindi ğılımi twlğalandırğan Däumen Şomanovtıñ eñbegi ortağasırlıq qazaq tarihı men ädebietiniñ jaña betterin aşatın boladı.
Tarih ğılımdarınıñ doktorı, Ahmet YAsaui atındağı
Halıqaralıq qazaq-türik universitetiniñ professor Hazretäli Twrswn


text:
Qırımda çalışqan «İntertelekom» ukraina bağ operatorı işini toqtata.
Bu aqta operatornıñ resmiy satyında aytıla.
«Qırım ve Aqyarda Ukraina tarafından berilgen vesiqlar ile çalışmağa imkân olmağanı sebebinden 2015 senesi mayıs 1-den işbu teritoriyada hızmetlerimizni toqtatmağa mecburmız», – denile beyanatta.
Mında şunı da qayd ettiler ki, operatorğa mayıs 1-den soñ işine devam etmege izin berseler, haber etmege söz berdi.
Evel bildirilgei kibi, Roskomnadzor «İntertelekom» şirketine Qırım Ve Aqyarda beş yıl çağışmaq içün litsenziya bergen eken.
«İntertelekom» – milliy 3G operatorı ve Ukrainada CDMA ve 3G-interneti olğan eñ belli Ukraina iş adamları cedveline kire.
Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ Qırımda aman-aman er bir ukrain operatorı işini toqtattı.


text:
4 oblısta balabaqşalarda vïdeobaqılaw az ornatılğan - Vladïmïr Bojko
ASTANA. QazAqparat - Depwtattar öñirlerge saparlağan kezde balabaqşalardıñ vïdeobaqılaw qurılğılarımen jabdıqtalwına nazar awdaradı. Bul twralı QXA depwtattıq tobınıñ otırısında Parlament Mäjilisi törağasınıñ orınbasarı Vladïmïr Bojko mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparat.
«Qazirgi kezde QR Bilim jäne ğılım mïnïstrligi äkimdiktermen birlese tïisti «Jol kartasın» dayarlap jatır. Onda mektepke deyingi uyımdarğa pedagogtar biliktiligin arttırw, oqw ornındarı tapşılığın joyu, büldirşinderdiñ qawipsizdigin arttırw sekildi şaralar eskerilgen. Osı orayda, qosımşa 4 mıñ vïdeobaqılaw kameraların ornatw qarastırılğan», - dep toqtaldı V. Bojko.
Bilim jäne ğılım mïnïstrliginiñ mälimetine qarağanda, büginde balabaqşalarda vïdeobaqılawmen qamtamasız etilw deñgeyi 58 payızğa jetken.
«Yağnï, bul bağıtta tïisti jumıstar atqarılğanın körip otırmız. Degenmen de beynebaqılaw qurılğılarımen qamtamasız etilwdiñ tömen deygeyi Soltüstik Qazaqstan, Qostanay, Aqmola, Batıs Qazaqstan oblıstarında bayqalıp otır. Sondıqtan atalğan öñirlerge jumıs saparımen barğanda osı mäselege nazar awdarwlarıñızdı suraymın», - dedi Mäjilis törağasınıñ orınbasarı.
Esteriñizge sala keteyik, Elbası Nursultan Nazarbaev Qazaqstan xalqına arnalğan bïılğı Joldawında mektep pen balabaqşalardı beynebaqılawmen qamtamasız etwdi jüktedi.
Jaqında QR Bilim jäne ğılım vïce-mïnïstri Elmïra Swxanberdïeva Qazaqstan mektepteri men balabaqşaların beynebaqılaw kameralarımen jabdıqtaw jumıstarı jöninde bayandadı.


text:
Hilversum felemenk şeeriniñ yolbaşçısı Piter Brortyes Twitter saifesinde yerleştirilgen Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Voorşoten şeerinde yaşağan 29 yaşında Mariya qızını sürgün etmek içün çağıruvları içün afu soradı.
O, «aqlı olmağanını» qayd etti ve «bu sözler insanlarnıñ çoqusı is etken imdatsızlıq duyğusından kelip çıqqanını» qoştı. Bu kibi munasebetniñ sebebi, onıñ sözlerine köre, Donbasstaki uçaq felâketi oldı.
Evel ğarbiy matbuat vastaları Putinni «Felemenkte öz felemenk arqadaşı ile qurğan aile yuvasından» sürgün etmege çağıruvlar seslendirilgeni aqqında haber ete ediler.
Halqara ekspertler Donetsk vilâyetinden urıp tüşürilgen Malaysia Airlines uçağı yolcularınıñ cesetleri ile 51 konteynerni azırlağan edi.
Bugün bu konteynerlerni «Harkov» halqara ava limanından eki uçaq vastası ile Felemenk Qırallığı Eyndhoven şeerine yollaycaqlar.
«Malışev adına Zavod»ında halqara ekspertler taqımı çalışa, olarnıñ arasında Felemenk Qırallığı, Avstraliya, Malaysia, AQŞ ve Büyük Britaniya ekspertleri de cesetlerni Felemenk Qırallığına yollamağa azırlanalar», – deyler Harkov vilâyet devlet memuriyetinde.
Tünevin Harkov halqara ava limanında «Boeing-777» felâketinde elâk olğanlar ile resmiy vedalaşuv tedbiri keçirildi.
Amsterdam (Felemenk) – Kuala-Lumpur (Malaysia) seferi boyunca uçqan Malaysia Airlines «Boeing 777» uçağı iyül 17 künü Ukraina şarqına tüşürildi. 298 insan elâk oldı.
Ğarp ve Ukraina akimiyeti uçaq Rusiye destegi ile boyeviklerniñ tarafından tüşürilgenini bildireler.
Moskva öz qabaatını red ete ve mesülietni ukrain tarafına yükley.


text:
İşğal etilgen Aqmescitte sentâbr 19 künü yerli sakinler «Life» ukrain mobil operatorınıñ bağı ile problemler olğanına şikâyet ete ediler.
Qırım.Aqiqat saytına belli olğanı kibi, bu problemler Kiyev vaqtı boyunca saat 15:00 qayd etilgen edi.
«Life» şirketi Qırım.Aqiqatqa bu malümatnı tasdiqladı.
«Olğan malümatqa köre, Qırımda tehnikiy problemler bar. Onıñ sebebini şimdi şirketimizniñ tehnikiy bölügi ögrenmege tırışa. Daa da tafsilâtlı malümatnı birazdan berermiz», – dep haber ete «Life» mobil operatorınıñ matbuat hızmetiniñ müdiri Oksana Rudük.
Şimdi olğan malümatqa binayen, bağ ile problemler tek Aqmescitte qayd etildi, işğal etilgen Qırımnıñ diger şeerlerinden bu kibi malümat kelmedi.


text:
Bu vaqiä 2010-jilniŋ mart aylirida bolğan. Telefon җiriŋlap kätti. Telefon nogiyini aldim:
— Allo, tiŋşavatimän.
— Ässalamu äläyküm!
— Vaäläyküm ässalam! U täräptin ipadilik oqulğan şeir aŋlandi:
— Çäkmigin derizämni,
Sunuq kšznäktin gülmu taşlima,
Bäribir aldiŋğa çiqmaymän, җenim,
Sšygü otida kšzüŋni yaşlima.
Andin mundaq dedi:
— Şeirim qandaq boptu?
— Alamät yahşi, bädiiyligi üstün.
Uniŋ qoŋğuraqtäk җaraŋlap çiqqan külkisi aŋlandi.
— Tonuduŋmu?
—Tonumay. Sän Abduğeniğu.
Teçliq-amanliqtin keyin maŋa: «Bu jil mäktäpni tamamliğinimizğa 50 jil bolidekän. Sinipdaşlar uçrişayluq däydu. Qandaq qaraysän?», dedi u.
Meniŋ hoşalliğim içimgä siğmay qaldi. 50 jil muqäddäm gšzäl yaşliğimizni – romantikiğa bay bahar päslini oylidim. Qälbimizdä eytip tügätküsiz izgü-armanlar. İstiqbalimiz üçün bilim eliş keräkligini yahşi çüşinättuq.
Män dostlirimni äslävatimän. Abduğäni Abubäkirov sinipimizda çuğimu, yeşimu kiçik edi. Uniŋ härqaçan huşhoy jürüşi, äla oquöi vä talant-qabiliyiti bilän barliq dostlarniŋ ehtiramiğa bšlängän edi. Män uniŋ bilän 1958-jili internatta tonuşqan. Ädäbiy kitaplarni kšp oqatti. Şeir yadlaşni yahşi kšrätti.
Bir küni u «Män şeir yazğan edim, tiŋşap beqiŋlara», dedi külümsiräp. U ŞUARdiki mäşhur şairlarniŋ biri Rähim Qasimiyniŋ şeirini oquşqa kirişti. Juquridiki şeirniŋ bir kupletini oqup bolup, “Qandaq boptu?”, däp soridi. Män häyran qaldim. Tünügün uniŋğa şairniŋ äräp yeziğidiki “Bizniŋ iradä” namliq kitavidin şu şeirni oqup bärgän edim. Bir kupletini yadlavaptu. Nemä degän hatirisi küçlük edi. Biz mäktäpni tamamlap, hoşlaşqiçä şu şeirni yadlap jürdi. Navan-navanda uçrişip qalsaq, aldi bilän şu şeirni oquvetip, andin quçaqlişip kšrüşätti. Bir šmür uniŋ jürigidä şu şeir yaşap kälmäktä. Bügünmu şu şeirni oquşi bekar ämäs edi.
25-may küni sinipdaşlar bilän uçraştuq. Män uniŋ hayat yolini sorap qelivedim, u maŋa: «Saŋa yezip beräy, sän oqup tonuş. Bügün biz bir yayravalayli!» dedi. Mänmu keliştim.
Biraz vaqit štkändin keyin šmürbayanini yezip, nävrisidin ävätiptu. U hätniŋ mäzmuni mundaq vä uni šz äyni boyiçä yezişqa tiriştim:
“Män 1943-jili qişniŋ soğ künliriniŋ biri – 14-yanvar' küni Çeläk täväsiniŋ Qoram yezisida duniyağa käptimän. Qoram – Çeläk täväsidiki yezilarniŋ äŋ çoŋi vä uyğur ahalisiniŋ qädir tutidiğan mäşhur juti edi.
Apam rämätlik eytidiğan: “hazirqi haman bolğan җayniŋ kün petiş täripidä bizniŋ šy bolidiğan, äşu yärdä seniŋ kindik qeniŋ tškülgän” däp. hazir u yärdiki män tuğulğan šy yoq. Biraq şu šyümizniŋ orniğa artezian qudiği qezilğan edi. Şu quduqta Qoram hälqila ämäs, jutumizğa qädäm taşliğan talay adämlär täşnaliğini qandurup kälmäktä.
Uruş jilliri tuğuluş toğriliq guvanamä eliş mümkinçiligi bolmiğanliqtin, maŋa guvanamini 55-jilliri akam Turğanҗan elip bärgän. U vaqitta biz Bayseyitta turattuq. Şuniŋ üçün guvanamida «Bayseyitta tuğulğan» däp kšrsitilgän. Dadam Abduväli Abubäkirov, apam Ayimhan Abubäkirova Uluq Vätän uruşi başlanğiçä Qoram yezisida balilar šyidä işligän. Dadam 1942-jili iyun' eyida armiya sepigä çaqirilğan ekän. Män dadam ketip, altä aydin keyin duniyağa kälgän ekänmän. Demäk, män 75 yaşniŋ bosuğisini atlaptimän.
Dadam uruşqa qatnişip, bir yerim jil štkändä, Kiev üçün bolğan şiddätlik җäŋlärniŋ biridä eğir yaridar bolup, 1944-jili 7-yanvar' küni Kievtiki 1194-gospital'da qaza bolup, şu yärdä “Baykov'e” namliq qäbirstanliqta däpin qilinğan ekän. Meniŋ uni eniq eytişimniŋ sävävi, 2010-jili yazda akam Turğanҗan, hädäm Rehanbüvi vä akamniŋ çoŋ oğli Şahimärdan üçi dadamniŋ beşiğa berip, qur°an oqup käldi. Uniŋ qäbridin bir siqim topa elip kelip, jut qoyniğa çaçti. Män bolsam işta bolğaçqa, baralmay qaldim. Ändi iştin qol üzgändin keyin dadamniŋ beşiğa berip kelimän degän oyum bar. Dadamniŋ familiyasi qäbirstanliqta hatirä taşta yättä adämniŋ familiyasi bilän qatar yeziliptu. Sävävi, 7 adäm bir kšmülgän ekän. Dadamniŋ familiyasi Kiev şähiriniŋ hatirä kitavida “Kiev şähirini azat qilişqa qatnaşqan җäŋçilär” degän tizimdimu yezilğan. Moşuniŋ šzi biz üçün untulmas bir hatirä ämäsmu.
Biz 1947 — 1948-jilliri Bayseyitqa kšçüp kälduq. Äşu vaqittin başlap meni ikkinçi atam Şeripidin Dšlät oğli Paltiev šstürdi häm tärbiyilidi. Män maŋa tärbiyä bärgän, adäm qatariğa qoşqan, oqutqan atamdin nahayiti minnätdarmän. häm härqaçan uniŋ qäbrigä berip: “Ata yatqan yeriŋiz yumşaq, imaniŋiz salamät bolsun”, däp dua qilimän.
Biz birinçi atidin tšrt pärzänt qalduq.
Atam Şeripidin birinçi ayalidin (u animiz ätigän qaytiş bolup kätkän ekän) ikki pärzänt kšrgän. Keyin atam Şeripidin häm anam Ayimhan tšrt pärzänt kšrdi. Onimiz bir atiniŋ, bir aniniŋ baliliridäk, bir-birimizgä mehir-muhäbbät bağlap çoŋ bolduq.
Atam Şeripidin 1962-jili 12-aprel'da uzaq ağriqtin keyin 69 yeşida duniyadin štti. Atamniŋ vapati bizgä bäk eğir käldi. Jiğliduq, qahşiduq. Atamdin keyin ailiniŋ barliq eğirçiliği anam Ayimhanniŋ zimmisigä çüşti. Apamniŋ bizni tärbiyiläp, bügünki kündä hämmimizniŋ җämiyättä šz ornimizni tepişimizğa qoşqan ämgigi bebaha. “Җännät aniniŋ tapinida”, degän näqil toğra eytilğan. Uniŋ bizni çoŋ qilğiçä tartqan iztirapliri az ämäs. Anam Ayimhan 2000-jili 22-iyul'da 86 yeşida vapat boldi. Eh, mehrivan ana! Seniŋ däriya qälbiŋ, soğulmas mehriŋ qälbimizdä mäŋgü yaşaydu. Moşu äziz insan häqqidä meniŋ inim, talantliq şair Abdumeҗit Dšlätovniŋ anamniŋ qäbirstandiki hatirä teşiğa yazğan mundaq rubayisi bar:
«Biz üçün Ana — nursän üştmäydiğan,
Gülhansän lavlap yanğan, šçmäydiğan.
Rohiŋğa baş egimiz seniŋ dayim,
Yultuzsän qälbimizdin kšçmäydiğan». hä, bu misralar härqandaq adämni tävrätmäy qoymaydu.
Şähsän šzäm bu sšzlär anam üçün azliq qilidu däymän. Akam Abduhemit Uluq Vätän uruşiğa qatnaşqan, uruştin keyin uzun jil hizmätlärdä bolup («Qaraturuq» kolhoziniŋ räisi, «Qoram» sovhoziniŋ mudiri, nahiyälik käspiy ittipaq täşkilatiniŋ räisi), 1977-jili duniyadin štti. İnim Abdumeҗit 2008-jili 26-avgustta tuyuqsiz vapat boldi. Alämdin štkändä beşimğa eğir tağ ğulap çüşkändäk boldi. Hälqimizniŋ mäniviy täşnaliğini qanduruş üçün mäğrur soqqan jürigi mäŋgügä tohtidi. Amma uniŋ yarqin simasi hämmizniŋ qälbidä mäŋgü yaşaydu.
Män 1950-jili Bayseyitta Qädäm yättä jilliq mäktiviniŋ birinçi sinipiğa berip, 1960-jili Çeläktä Kirov namidiki mäktäpniŋ 10-sinipini kümüç medal' bilän pütärdim. 1960-jili Almutiğa oquşqa bardim. hšҗҗätlirimni Politehnika institutiniŋ geologiya-razvedka fakul'tetiğa štküzdim. Emtihanlar qazaq häm rus tillirida maŋdi. Män uyğurçä oquğan bolsammu, emtihanlarni äla bahalarğa tapşurdum. Amma fizikidin «3» elip qelip, konkurstin štälmäy qaldim. Öygä qaytişqa uyulup, Almuta quruluş tehnikuminiŋ elektrofakiğa çüşüp, 1963-jili şu bilim därgahini pütärdim. Master bolup tayinlandim. İş başlaş maŋa oŋay çüşkini yoq. Monterlar bilän berilgän uçastkini arilap çiqiş, liniyalärni täkşürüş, häliq ammisiğa, yezidiki egiliklärgä vä zavod-qarhanilarğa elektr energiyasini yätküzüş asan ämäs edi. Täҗribäm yoq, çoŋlardin üginip, işqa kirişip ketiptimän. Qizilordida bir jilniŋ qandaq štüp kätkänligini bilmäy qaptimän. 1964-jili oktyabr' eyida härbiy hizmätkä çaqirtildim. Uni Vengriyadä štidim.
1968-jili 17-yanvar'da Çeläk nahiyälik elektr tarmaqliri mähkimisigä novätçi dispetçer bolup işqa orunlaştim. Bu işni izçil işläp häm täҗribä topliğaçqa, mähkimä rähbärliri 1977-jili master väzipisigä tayinlidi.
1981-jili män Çeläk nahiyälik elektr energiyasi bilän täminläş mähkimisiniŋ baş injeneri bolup tayinlandim. Burun šz idarämdiki vä uçastkamdiki alaqidar kişilär bilän arilişip, ularniŋ iltimaslirini häl qilğan bolsam, ändi mäs°uliyitim šsüp, nahiyäniŋ birinçi rähbärliri bilän işläşkä toğra kelätti. Meniŋ tehnikumdiki alğan bilimim yetärlik bolmiğaçqa, 1986-jili Qazaq dšlät yeza egiligi institutiniŋ yeza egiligini elektr energiyasi bilän täminläş fakul'tetini sirttin oqup tamamlidim. 1989-jili Moskvada, Pütkülittipaqliq energetiklarniŋ bilimini aşuruş institutida nahiyälik elektr tarmaqliri mähkimisiniŋ başliqlirini täyyarlaş kursida oqup käldim. 1990-jildin başlap, bu mähkiminiŋ başliği boldum. Bir jil štmäy, SSSR parçilinip kätti. Qazaqstan mustäqil dšlätkä aylandi. hämmä iş nšldin başlandi. Barliq kollektivliq egiliklär dehan egiligigä aylandi. İşläpçiqiriş sistemiliri šzgärdi. Bu işlar ahaliğa šz täsirini kšrsätmäy qoymidi. Yoruq beriş vä uniŋ häqqini tšläş işlirida mäsilä tuğuldi. Nurğunliğan egiliklär qärizdar bolup qaldi. Bäzibir aililärmu buniŋdin istisna ämäs edi. Bularni häl qilişta nurğun çarä-tädbirlärni qollandim. Nahiyä rähbärliri bilän kelişip, yoruq energiyasiniŋ häqqini aşliq bilän üzüşni tävsiyä qilduq. Bara-bara bu qiyinçiliqlar häl bolup, turmuş yahşilandi. Nahiyä dairisidä energiyani işläpçiqiriş, yäni şamal elektr stantsiyasini seliş layihiliri tüzüldi. Mähsus delegatsiya tärkividä ŞUARğa berip, elektr energiyasini işläpçiqiriş vä uni qandaq paydiliniş, şamal elektr stantsiyalirini seliş ülgilirini ügändim vä nurğunliğan jaylarni ziyarät qilduq. Qisqisi, täҗribä almaşturuş mähsitidä säpirimiz başlandi. Biz elektr sçetçiklirini härbir ailigä orunlaşturimiz. Ularda undaq ämäskän. Qarimu-qarşi tšrt-bäş šygä kiridiğan liniyaniŋ bir tüvrügigä şu šylärgä kiridiğan energiyani hesaplaş üçün ayrim-ayrim sçetçiklarni bäkitidekän. Bir märkäzdä idarä qilinidekän. Aldin-ala elektr energiyasigä häq tšläp qoyidekän. Hiraҗät pütişi bilän şu šyniŋ yoruği berilmäydekän. Energiyani «oğrilaş» degän yoq ekän. Biz uniŋğa qayil bolduq. ŞUARdiki äŋ ğolluq Davançiŋ şamal stantsiyasigä berip, uni ziyarät qilduq. Şu säpirimizdä hoşna mämlikätniŋ ilğar täҗribilirini üginip qayttuq. 1996-jili şamal elektr stantsiyasini quruş ornini kšrüş üçün Malayziyadin Abdulla Räşit isimliq tiҗarätçi käldi. Uniŋğa Almutidin vertolet bilän vilayät hakimi Serik Ümbetov, yänä energiya kompaniyasiniŋ başliği Altay Kamalulı uçup käldi. Ularni nahiyä hakimi Sultanğaziev kütüvelip, hämmimiz Nurliğa jiğilduq. Abdulla Räşit aldimizda ketip baratti. Altay Kamalulı hämra bolup, uni tohtitip, meni işarä qilip, «Bu seniŋ iniŋ bolidu», dedi. U arqisiğa qaytip kelip, meni quçaqlidi vä külümsiräp, yolni davamlaşturdi. Uniŋ käynidin Altay Kamalulı: «Sän kimni quçaqlidiŋ bilämsän? U – Malayziyaniŋ äŋ çoŋ bayliriniŋ biri» dedi. Nemä säväptin bu layihimiz ämälgä aşmay qaldi, uniŋdin hävirim yoq.
Keyin Çeläk nahiyäsi, Ämgäkçiqazaq nahiyäsigä qoşuluş munasiviti bilän bizniŋ mähkimimizmu Ämgäkçiqazaq nahiyälik Elektr tarmaqliri mähkimisigä qoşuldi. Şuniŋğa bağliq, 2000-jili avgust eyidin başlap bügüngiçä Ämgäkçiqazaq nahiyälik elektr tarmaqliri mähkimisi başliğiniŋ Çeläk täväsi boyiçä orunbasari bolup işläp kelivatimän. Väzipäm heçqandaq šzgärgini yoq. Şu burunqi Çeläk nahiyäsigä qaraşliq 29 yezini elektr energiyasi bilän täminläştin ibarät.
Moşu štkän 43 jil içidä birnäççä qetim Qazaqstan energetika ministrliginiŋ, Almuta vilayätlik energokompaniyasiniŋ, nahiyä hakiminiŋ pähriy yarliqliri bilän täğdirländim. 1986-jili «Almatıenergo» sistemisiniŋ hšrmät kitaviğa ismim altun häriplär bilän yezildi. 2002-jili «Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini» nami berildi. 2010-jili Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ “Ardager energetigi” degän ataqqa egä boldum.
Pensiyagä çiqip, altä jil işlidim. hazir hšrmätlik däm elişta. Ailä degän – kiçik dšlät. Uniŋ šzigä çuşluq qanun-qaidiliri bar. Şu qaidilärni hšrmät qilip, är-ayal iҗil-inaq, bir-birigä bolğan işänçä bilän yaşisa, ailä güllinidekän. Män yezimizniŋ qizi Şäräpät bilän turmuş qurdum. KazPİniŋ fizika-matematika fakul'tetini tügätkän. Uzun jil mäktäptä işlidi, hazir hšrmätlik däm elişta. İkkimiz bäş balini tärbiyiläp šstürduq, 17 nävrä, 2 ävrimiz bar».
Hätni diqqät bilän oqup çiqtim.
Abduğäni hazir җamaätçilik işliriğa paal arilişip kelivatidu. Çeläk täväsidä boluvatqan, millitimiz hayatidiki barliq çarä-tadbirlärgä izçil qatnişip, šziniŋ muhim mäslihätlirini berip kälmäktä. Tävädiki mädäniyät märkiziniŋ paaliyitigä yeqindin arilişip kelivatidu. Şundaqla çarä-tädbirlärgä maddiy vä mäniviy yardimini ayimay kelivatqan sahavätlik insandur. Şuni mämnuniyät bilän täkitläş keräkki, sinipdaşlar bilän uçrişişni uyuşturuşta häm dostlar häqqidä yezilğan «Bir tiziqtiki maҗanlar» kitavini yezişta vä uni näşirdin çiqirişqa maddiy җähättin yardäm qolini sunğanmu yänä şu Abduğäni.
Män dostumğa zor bähit-saadät, mustähkäm salamätlik tiläymän. Ömürlük җüptüŋ Şäräpät ikkiŋlar pärzäntliriŋlar bilän quvalişip yaşaŋlar, degüm kelidu. Män bu maqalämni dostumğa beğişlanğan şeirim bilän ayaqlaşturğum käldi.
Kiçik peyilliğiŋ – uluqliğiŋ,
Äqil-parasättä toluqliğiŋ.
Käçürümçan, sävir taqätligiŋ,
Qälbiŋ asman-kündäk yoruqliğiŋ.
Äkräm SADİRİY,
Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini.


text:
Kiyevde köçip kelgenlerniñ problemleri ile oğraşqan «KrımSOS» teşebbüsi iyün 22 künü Maydanda açlıq tutqan qırımlı Server Abibulayevge Ukraina Yuqarı Şurası yanındaki insan aqları boyunca vekâletliniñ temsilcisi Janna Lukyanenkonıñ ziyareti aqta bildire. O, adamğa yardım etmege söz berdi. Cemaatçılar aytqanı kibi, açlıq tutqanğa ekimler glükoza iñektsiyalarını yapalar.
«Abibulayevniñ alı beterleşe, ömrüni saqlamaq içün mında daima acele yardım kelip, oña glükoza sançuvını yapalar. Şimdi ayatı içün telüke yoqtır, amma sağlığına aqibetlerniñ neticesi qorqunçlı ola bile», – deyler teşkilâtta.
«KrımSOS»ta deyler ki, Lukyanenko qırımlınen körüşip, onıñ meselesi ile terence oğraşaycağını qayd etti, «meseleniñ çezilmesine bütün zaruriy teşkilâtlarnı celp etmege» söz berdi.
Abibulayev oña mesken ve Ukraina içtimaiy siyaset naziri Pavlo Rozenko tarafından tasdiqlanılğan yollanmanıñ berilmesini talap ete.
«Açlıq tutqan adamnen laf etkende, ombudsmenniñ temsilcisi bu sual İçtimaiy siyaset nazirliginiñ vazifesi degil de, bu yerli memuriyet ve cemiyetlerniñ vazifesi olğanını bildirdi ve qırımlınıñ böyle talapları yerine ketirilmez», – denile beyanatta.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Kiyevde afta devamında 56 yaşında qırımtatarı, mecburen köçip kelgen Server Abibulayev «akimiyetniñ nizamsızlığına» qarşı açlıq tuta. Er kişi Euromaydan faali olğanını ayta. O, Rusiye Qırımnı işğal etken soñ ketti, amma şimdi ne yaşaycaq yeri, ne de aşaycaq şeyi bar.
Ukraina prezidentiniñ Qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisiniñ ofisinde hızmet bu vaziyetni nezaret ete ve qırımlığa yardım etmege azır, dep bildirdiler.


text:
10 ONUNCI DERS
· Toylarımız aqqında
(Yaş nesilge ve ana-babalarğa)
Asırlar devamında yaşlarımıznıñ çağı yetkende olar evlengen, toyları olğan. Bu yahşı adet bugün de yapıla. Er çiçekniñ öz tüsü, öz şekli ve öz qoqusı olğan kibi çeşit vaqıtlarda Vatanımıznıñ çeşit köşelerinde olğan toylarnıñ öz hususiyetleri, öz dülberligi bar. Qartlarımıznen subetleşseñiz, olar sizge toylarımız aqqında meraqlı, belki endi unutılğan malümatlarnı ayta bile. Amma toylarımız aqqında yazılğan eserler de bar, olarnı oqumağa istegenlerge ise bir qaç eser tevsiye ete bilem:
1. KpыM. CoцBeTиe HaциoHaлbHыx kyлbTyp (Tpaдиции, oбычaи, пpaздHиkи, oбpяды). CиMфepoпoлb, «БизHec-иHфopM, 2003 r., 349-354 saifeler.
2. Яя ШepфeдиHoB. ЗByчиT kaйTapMa, TaшkeHT, 1978 r., 47-49 saifeler.
3. M.A.XaйpyддиHoB, C.M.yceиHoB. ЭTиkeT kpыMckиx TaTap. CиMфepoпoлb, 2001 r., 31-41 saifeler.
4. БyryHb биздe Toй-джыйыH. Eщë paз o cBaдbбax (cTp. 6), raзeTa ABдeT, N 35 oT 2 okTябpя 2006 r.
5. “Golos Krıma” (Qırım sedası) gazetasınıñ bir qaç nomerasında toylarımız aqqında bestekârımız Fevzi Aliyev ve digerleriniñ fikirlerini oquy bilesiñiz.
Bugünki toylarımızğa nasıl azırlıq körüle, toylarımız nasıl keçe sizler, sayğılı oquyıcılarım, özüñiz bilesiñiz. Er bir toy saibi öz evlâdını evlendirgende bütün qazanğanını, tapqan-tutqanını toplap, yahşı ve çoq vaqıtqa özleriniñ ve cemaatnıñ aqlında qalacaq kibi toy yapmağa tırışa.
– Tünevin Asannen Ayşeniñ toyunda oldıq.
– Soñ, nasıl, yahşı oldımı?
– Yahşı oldı! – kibi laflarnı biz çoq eşitemiz. Aqiqattan da toylarımız yaramay degil, yahşı. Lâkin…
Qaranlıq gecesi evge qayta edim. Bir daa qarşımda adam qaraltıları köründi. Er ihtimalğa qarşı biraz çetke çekilip toqtaldım ve diñlenip turdım. Dört adam rus tilinde laf etip kele edi. Qulağıma çalınğan sözlerden olar toydan qaytqanlarını añladım. Yaqınca kelgen soñ olardan biri: «И эTo HaзыBaeTcя cBaдbбa…, дBa чeлoBeka пo чacy TaHцyюT, ocTaлbHыe BыпbюT и cидяT. Из-зa rpoMkoй Myзыkи пooбщaTbcя дaжe HeBoзMoжHo, koшMap…», – dedi ve qoştı, – «oдHo и To жe, oдHo и To жe… A эTa oчepeдb, koTopыe зakaзыBaTb TaHцы! KoHцa иM HeT, идyT и идyT, лeпяT и лeпяT… ЧTo эTи TaTapы B эToM HaxoдяT?…» – «Дa чTo TaM roBopиTb – диkapи», – dedi digeri. «ЭT-ToчHo», – dedi üçüncisi.
Bu sözler yüregime pıçaq kibi kelip sançıldı, tilim tutuldı, elim-ayağım qatıp qaldı, içim yanıp başladı…
Meni yıldırım urğan kibi urğan bu sözler ister-istemez er sefer aqlıma kele, qulağımda çıñlay, maña raatlıq bermey. Şu sebepten çoq vaqıt tüşünceli yürem. “Kerçekten de, er şey bir qararınen olmaq kerek” dep, endi er toyda onıñ başta yahşı taraflarını ve soñ ise yetişmemezliklerini qıdırıp başladım.
Ebet, qusursız toy, belki, olmaydır da. Ne qadar tırışılsa da ille bir şey qaçırıla. Aytalar da, toy can ağırtısız olmaz dep. Lâkin, bilesiñizmi, toylarımızda tenqidiy köznen baqıp başlağan soñ çoq yetişmemezlikni körip ve başqalarından da eşitip başladım.
Soraştırıp başlağan soñ cemaatımız bu yetişmemezliklerni körgenini añladım. Ya köre ekenmiz, begenmegen yerlerimiz bar eken, demek, toylarımıznıñ o yerlerni tüzetmege yollar ve çareler qıdırmaq kerek.
Yetişmemezliklerni tüzeteyik, toylarımıznıñ kelişmegen yerlerini deñiştireyik degen fikir çoqumıznıñ aqlına kele, amma epimiz birinci men yapsam: “Baqsa bunı, episinden aqıllı çıqqan…”, – dep aytırlar, degen şeyden saqınamız. Fikrimce, ne qadar alışılğan olsa da, ne qadar küç olsa da bazı kelişmegen (atta çirkin) adetlerimizden vazgeçmek kerekmiz. Aqlıñızdadır, bir vaqıtları epimizni bezdirgen – şabaşlı toylar edi. Lâkin aytıla-aytıla, ahırı, şabaşlı toylardan vazgeçken edik. Şimdi şabaşlı toylar yoq. Lâkin başqa kelişmegen şeyler kelip yapıştı.
Endi ise birer-birer menim közüme ve başqalarınıñ közüne çarpqan toylarımızdaki kelişmegen şeyler ve yetişmemezliklerni aytayım…
(Devamı bar)
· Tilimiz bar ekeç biz de barmız
“Golos Krıma” gazetasında İslâm Terek (Kirovskiy) rayonında Qızıl Terçek (Yarkoye Pole) köyünde yaşağan Enver Aliyev öz maqalesini «Я xoчy BыckaзaTb cBoю бoлb зa cBoй Hapoд» sözlerinen başlap, bugün tilimizge olğan lâqaytlığımızğa yüregi ağırğanını ayta. Men böyle adamğa: “Maşalla!” – deyim. Enver Aliyev kibi tüşünse edi halqımıznıñ çoqluğı, tilimizniñ vaziyeti başqaca olur edi.
Maqale rus tilinde yazılğan olsa da, onı oqumağan olsañız, tapıp oquñız (o, sentâbrniñ 22-sinde çıqqan nomerada, «ЗaBTpa kpичaTb o пpoблeMe языka бyдeT пoздHo» rubrikası altında derc etilgen).
“Maarif işleri” gazetasınıñ muarririyeti siziñ de, sayğılı oquyıcılarımız, tilimiz aqqında fikirleriñizni bekley. Sağlam fikirli maqaleleriñizni gazetamızğa basmağa tırışırmız.
Tilimiz yoq olmasın degenler, qoluñızğa qalem alıñız!
Ukrainada til siyaseti Kontseptsiyasınıñ leyhası (proyekti) muzakere etile. Bizim isteklerimiz de bu Kontseptsiyağa mıtlaq kirmek kerek. Tilimizge onıñ evelki statusı qaytarılıp berilmesini talap etmelimiz. Qırımda tilimiz devlet tili statusını taşımaq kerek. Şu esas fikirni ve daa tilimiznen bağlı olğan problemalarnı yazıp mektüplerni kerekli yerlerge yağdırsaq, inşalla, niyetimizge irişirmiz.
Tilimizniñ qayğısını özümiz çekmesek, başqalarına onıñ keregi yoq.
Qalemni qoluñızğa alıñız ve onı oynatıñız, dostlar!
· Şiirler, yırlar
Yıl mevsimleri
Yılnıñ dört mevsimi bar:
Eñ güzeli – bu, BAAR,
Çiçek aça bağçalar,
Uçuşa kökte quşlar.
Eñ sıcaq mevsim – bu, YAZ,
Yazda oturmaq olmaz,
Em yalıda, em çölde
İş qaynay er bir yerde.
Yaz keçken soñ KÜZ olur,
Bol bereket cıyılır,
Qısqarıp başlar künler,
Gece sızğırır yeller.
QIŞTA ayaz buzlata,
Parmaqlarnı sızlata,
Ağarıp qala dağlar,
Qarnen oynay balalar.
Yılnıñ dört mevsimi bar:
Yaz, Küz, Qış ve em Baar,
Dördü dört türlü olar,
Epsinde bir şırnıq bar.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Atalar sözleri
El köyüniñ atı ozğance, öz köyüñniñ tayı ozsun.
Özüñ özüne etkeniñni duşmanıñ etmez
Dünya bir merdivendir: biri ener, biri çıqar
Zaman zamanğa uymasa, sen zamanğa uy
Alla beterinden saqlasın
Adıñ çıqqance, canıñ çıqsın
Qorqunçlı tüş hayırlı çıqtı
Ev alma, qomşu al
Yahşı qomşu uzaq doğmuşıñdan yaqındır
Bereket bersin denilgen yerde bereket olur
· Frazeologizmler
ağzı bar tili yoq – a) бeзpoпoTHый, poбkий, пokopHый; б) Tиxий, MoлчaлиBый
ağzım pişti – я yжe oбжërcя (пoropeл) Ha эToM дeлe, я yжe yчëHый
ağzıñdan yel alsın – TипyH Teбe Ha языk
ağzı-burnunace (toldurmaq) – (HaпoлHиTb) дoBepxy, BpoBeHb c kpaяMи
ağzını bir qarış açmaq – paзиHyTb poT (oT yдиBлeHия)
ağzına bir kemik atmaq – зacTaBиTb зaMoлчaTb, зaTkyHTb poT koMy-л.
ağzımdan çıqtı – y MeHя copBaлocb c языka
(ağzından) laf qaçırmaq – HeBoлbHo пpoбoлTaTbcя; HeчaяHHo BыбoлTaTb cekpeT
halqnıñ ağzına tüşmek – cTaTb пpeдMeToM paзroBopoB (пepecyдoB), cTaTb пpиTчeй Bo языцex
aqlını almaq – oropoшиTb, oшeлoMиTb
aqlım almay – я He пoHиMaю
· Ösümliklerniñ adları
бeлeHa – delimidan – блekoTa
бeлaдoHHa – güzel kiyev – бeлaдoHa
бeлoTaл – aq tal – бeлoTaл
бeлoyc – aq mıyıq – бiлoByc
бeлый rpиб – aq mantar – бiлий rpиб
бepraMoT – bey armut(ı) – бepraMoT
бepëзa – aq qayın – бepeзa
Bepбa – tal – Bepбa
Bepбa бeлaя – aq tal – бiлa Bepбa
Bepблюжbя koлючka (пepekaTи-пoлe) – yandıq, qamğaq – Bepблюдячa koлючka
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
дpeBoToчeц – terek qurtu – чepBиця
дpoздoфил – kör çibin – дpoздoфiл
дpoзд чëpHый – qara tavuq – дpiзд чopHий
дpoMaдep – bir örkeçli deve – дpoMaдep
иBoлra – sarı asma quş – iBoлra
иHдeйka – müsür, köküş, körel – iHдичka
иxTиoзaBp – ihtiozavr – ixTioзaBp
kaбaH – kiyik domuz – kaбaH
kakaдy – duduquş – kakaдy
kaлbMap – kalmar – kaлbMap


text:
“Ukrain diversantları işi"niñ iştirakçisi Vladimir Dudkanıñ alı kene ağırlaştı, - dep Qırım.Aqiqatqa haber etti onñ oğlu İlya Dudka.
“Bu mevzu biz içün eñ müşkül. Babamnıñ erkeklerge ait olğan hastalığı ilerley. Bu mesele aqqında atta laf yürsetmek qolaysız. SİZOğa ilâc yollanılmasınen ise daima qıyınlıqlar çıqa. Buña baqmadan, sertifikatnı alıp oldım ve yaqın künlerde tedaviylev içün bütün kereklerini yibermege tırışarım”, - dedi Dudka.
İlya Dudkanıñ aytqanına köre, babasınıñ mahkeme işinde müsbet neticelerini beklemey.
“Yazıq ki, o, bu madde boyunca Qırımda mahküm etilgen, yekâne adam degil. Ve, misal içün, Yevgeniy Panovnıñ ceza müddetini biz endi bilemiz. Bellesem, babama tahminen o qadar da verilir. Amma, elbette ki, işniñ hayırlı tarafına çevirilecegine inanmaq isteymiz”, - dep qoştı Dudka.
İyülniñ 31-inde Kreml nezareti altındaki Aqyar şeer mahkemesi, Qırımda diversiya azırlağanlarında qabaatlanğan, Vladimir Dudka ve Aleksey Bessarabovnıñ tevqifini 6 ayğa uzattı.
2016 senesi noyabrniñ 9-da Aqyarda «Ukraina Mudafaa nazirligi baş istihbarat idaresiniñ diversion-terroristik gruppasınıñ azaları» Dmitriy Ştıblikov, Aleksey Bessarabov ve Vladimir Dudka yaqalanğan ediler.
2017 senesi noyabrniñ 16-sında Aqyar şeer mahkemesi Ştıblikovnı 5 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına ve 200 biñ rublelik (95 biñ grivna) para cezasına mahküm etti.
Ukraina havfsızlıq hızmeti Qırımda tutulğan Ukraina vatandaşları SBU hadimleri olmağanını bildirdi.


text:
«Rodina» adlı bütünrusiye firqanıñ regional bölügi Qırımnıñ «Devlet Şurası» saylâvlarında iştirak etecek namzetlerni belgiledi. Olarnıñ arasında Qırımnıñ birinci prezidentı Yüriy Meşkov. Bunı «Krıminform» bildire.
Belli olğanı kibi, «Rodina» firqasınıñ saylâv cedveli 69 kişiden ibaret. Olardan 15 namzet majoritar olaraq saylâvda iştirak etecek ola.
Saylâv cedveliniñ başında Ukrainanıñ sabıq halq deputatı Vadim Kolesniçenko buluna. Cedvelde ekincisi şimdiki «Devlet Şuranıñ» deputatı, «Novıy Svet» şarap zavodnıñ müdiri Yanina Pavlenko. Birinci on namzet arasında Aleksandr Melnik, Vladimir Osipenko, Vladimir Meşkov, Valeriy İvanov ve Konstantin Knırik.
Bu firqadan saylâvlarda iştirak etecekler arasında Yaltanıñ sabıq şeer yolbaşçısı Aleksey Boyarçuk, sabıq deputat, «Tayğan» safari-parkınıñ saibi Oleg Zubkov, Qırım depuptatı Aleksandr Râbkov, sabıq deputat ve «Tavriya» futbol klubınıñ sabıq müdiri Ruvim Aronov.
Qırımnıñ «Devlet Şurası» saylâvları sentâbrnıñ 14-de keçecek. Qırımda 25 bir mandatlı saylâv bölgesi olacaq.


text:
16 ON ALTINCI DERS
· Toylarımız aqqında
(Yaş nesilge ve ana-babalarğa)
(Devamı. Başı 10, 11, 12, 13, 14, 15-inci derslerde.)
Maña bir tanışım: “Toylarımızda kelinnen kiyevni çoqtan-çoq oynatıp, olarnıñ boldurtıp sini alamız, olarğa azap çektiremiz. Ğaripler terlep-pişe, urbaları sım-sılaq ola. Men bunı begenmeyim. Böyle olmamaq kerek!” – dedi. Tanışımnıñ betinde memnüniyetsizlik çizgileri oynadı. “Bir toyda, – dedi o küskün sesnen, – kiyev öyle terledi – kölmeginiñ quru yeri qalmadı, betinden aqqan terni kelip yavluqnen sürteler, lâkin kimse “yeter endi!” demey. – Şimdiki aqlımnen men kiyevniñ yerinde olğan olsam “sağ oluñız, tuvğanlarım, ayıp etmeñiz, bizim oyunımız bu qadar”, dep, kelinni qolundan tutıp, yerime oturır edim”, – dep, bundan soñ da daa çoq vaqıt uzundan-uzun oyunlarnıñ kelişmegeni aytıp turdı.
Aqiqattan da, er toyda bu vaziyetni epimiz körip turamız, begenamaymız, men de begenmeyim. Kelin ve kiyev bir qararınen oynasa, ne qadar güzel olacaq. Bu fikirnen çoq adam razı ola.
Lâkin bu fikirge qarşı çıqqanlar da bar – bu çalğıcılar. Kelin ve kiyev az oynasa, olarğa aqça az tüşe. Ebet, belki, özcesine olar da aqlıdır. Olarnıñ birinden: “Nasıl etsek de, vaziyetni tüzetsek, aytılğanı kibi, ne şiş yansın ve ne de kebap?” – dep soradım. – O, açuvlı-açuvlı: “Bir şey tüzetmek kerekmey, olğanı kibi olsun, çeşit şey tüşünip çıqarmañız”, – dedi.
Añlaşılğanına köre, mesele “para” degen şeyge kelir tirele. Ebet olarğa toyda biraz qazanmaq kerek. Bu anlaşılğan şey. Onıñ içün, eki tarafnıñ da hatrini tapmaq içün , mencesine, çalğıcılarnen kelişilip, olarnıñ iş aqqını evelden bermek kerek. Birinci vaqıtta kelişmek qolay olmaz, lâkin bunı yapmasaq, olmaz, toylarımıznıñ sıfatı deñişmez.
Ya çalğıcılarnıñ taksasını kim aytır? Olar ne qadar parağa razı olacaq? – degen sual çıqa. Bunı ise tek toy saibi ve çalğıcılar öz arası laf etip añlaşmaq kerek.
Aytılğan söz – atılğan oq kibi.
Toylarımıznı açmağa bileyik.
Kimerde toynı açqan adam cemaat ögüne çıqqanda şaşmalay qla ve yahşı bir şey aytamay. Bazıları ise: “Aydı, cemaat, yaşlarımız içün qadeleriñizni köteriñiz!” – dey ve öyle etip toy aça. Amma, cemaat toplanğan yerde aytılğan sözler meraqlı, aqılğa ve yürekke yatqan kibi olmaq kerek. Onıñ içün, toy açmağa azırlanıp barılmasa, olmaz.
Meselâ, bir kere toynı böyle açqan edim (ifadeli oqup tilimni alıştırmaq içün, metin üstünde işledim: pauzalarnı, urğularnı qoydım, aktsenti olğan sözlerniñ tübüni doğru bir sızıqnen sızdım):
Aqşam şerifiñiz // hayırlı olsun, sayğılı musafirler!
Bugün, bilgeniñiz kibi, Aydernen Ayşeniñ // nikâh toyu. Toyumızğa ürmet etip kelgeniñiz içün // kelin ve kiyevniñ, toy saibi // Nariman ağa ve // onıñ ömür yoldaşı // Hatice apteniñ adından // epiñizge // büyükten-büyük teşekkür bildirem, sağ oluñız, Alla sağlığıñıznı bersin. Epimizniñ eyiliklerimizde, bugün olğanı kibi, dostlarımız // biznen olsun.
“Er şey halqnen, yaraşa!” – degen // qartlarımız.
Sayğılı dostlar! Ruhset (ya da musaade) etseñiz, cümleñizniñ adından // kelinnen kiyevni // men // hayırlamağa isteyim.
Sevimli Ayder ve Ayşe! (Pauza vaqtında yaşlar yerinden tura ve ayaq üstünde turıp diñley). Toyuñız // hayırlı olsun! // Bugün // siz evlenesiñiz, qoranta qurasıñız. Cemaatımız içinde // bir // yañı qoranta daa // meydanğa kelecek. Maşalla! Halqımız aytqanı kibi: “bir nikâhnen // qart oluñız!” Bir-biriñizni, bugün sevgeniñiz kibi, soñki künüñizgece // seviñiz, ürmet // etiñiz. Yüksek medeniyetli (BыcokokyлbTypHый) insanlar // oluñız.
Civanlarım! Bizim // öz tilimiz bar, onı candan seviñiz, onı unutmañız, başqa tilge onı // deñiştirmeñiz. Balalarıñız olğanda // olarğa da // ögretiñiz? Olar da // öz tilinde laf etmege // bilsin. Çünki tilimizniñ içinde // ecdatlarımızdan (ya da baba-dedelerimizden) bizge // asabalıq qalğan // altın kibi qıymetli // fikirler bar.
Vatanıñıznı, halqıñıznı seviñiz, qomşu milletlernen dost oluñız. Bir vaqıt, bir yerde ve // kimsege // qul olmañız, qulluq yapmañız (He paбoлeпcTByйTe), özüñizni aşalatmañız, menligiñizni (cBoë дocToйиHcTBo) // taptatmañaz.
Ayşe, hanım, güzel qızım,
Qıymetli kiyev Ayder!
Çastlı-bahtlı olmañıznı //
Cümle cemaat ister.
Barsın // nurlu eviñizde //
Sevgi // iç de bitmesin,
Ürmet, sayğı ocağı da //
Alevlensin, sönmesin.
Sofrañızda // iç bir vaqıt
Aş-suv // bitmek bilmesin,
Oğursızlıq, hastalıqlar,
Qapıñızğa // kelmesin.
Rabbi Taalâ, Qudretlimiz //
Evlâtlar bağışlasın,
Aileñizde // ağa-qardaş //
Dörtten eksik // olmasın.
Mabet-mabet // siz yaşañız
Ömrüñiz // uzun olsun!
Eki bülbülge // oşañız,
Yüzüñiz // külip tursun!
(Pauza yapmayıp, devam etile) Sevimli Ali ve Ayşe! Mında kelgen // soy-sop, qolum-qomşu, tanış-biliş ve // işdeşleriñiz // bugün // toyuñıznı , ebet, yaraştırmağa, onı meraqlı etmege // keldi. İnşalla, öyle de olur!
Sayğılı musafirler, sofralarda olğan aş-suvğa // buyurıñız, aşañız, içiñiz. Aşıñız // tatlı olsun! Toyumız // hayırlı olsun!
Çalğıcılar, avasını çalıñız!
Tevsiyeler:
I.
1. Toy açacaq adam mıtlaq ögünden yahşı etip azırlanıp, soñ kelmek kerek.
2. Aytılacaq sözlerni ezberlep keliñiz, lâkin barıp da ezberlep yetiştiramağan olsañız, o sözlerniñ kâğıtta yazılğan metni (teksti) yanıñızda olsun, oña baqıp oqumağa utanmañız.
3. Ezberden aytqanda da unutqan yeriñiz olsa, kene de kâğıtqa baqıp oqumağa utanmañız.
4. Aytmağa azırlanğan sözleriñizni tolusınen, bir qaldırmay, episi aytmaq kerek.
5. Aytqanda – aşıqmayıp, sabırnen aytılsa, er bir söz añlaşılır, diñlegenler hoş olur.
6. Sesiñiz yahşı çıqsın, eñ çette oturğan adam da onı yahşı eşitsin.
7. Sözlerdeki urğularğa (yдapeHия B cлoBax) emiyet etiñiz. Urğularnı doğru qoymasañız, laf añlaşılmaz. Onıñ içün episi sözlerde urğularını belgileñiz. Urğusı soñki ecada olğan sözlerde urğunı belgilemeseñiz de olur, çünki sözlerimizniñ ekseriyetinde urğu soñki ecada ola. Yuqarıda berilgen metinde urğular kursiv ariflernen belgilengen.
8. Tamam onıñ kibi de pauzalarnı qoyıp çıqıñız ve pauza olğan yerlerde toqtalıp oquñız (yuqarıda ketirilgen metinde pauzalar eki köndelen tayaçıqlarnen "//" qoyulğan). İbare-ibare (пo фpaзaM) oqusañız, pauzalarnı tapmaq küç olmaz. Virgüller olğan yerde pauza işaretleri qoyulmay, amma pauzalar yapıla.
9. Aktsenti olğan sözlerninñ tübüni doğru sızıqnen sızıñız.
II.
1. Şiirni bir kâğıt üstünde dülber etip bastırıp, dülber bir varaqa (otkrıtka) ya da adres içine qoyıp, kelin ve kiyevniñ özlerine de hatıra olaraq berseñiz, pek yahşı olur.
· Oquyıcılarımıznıñ icadından
Dilâver Keşfedinov
Çorğuna
Balıqlava yanında
Köyçigim bar – Çorğuna!
Doğulğanım men anda,
Pek aziz bu köy maña.
Şimdi menim evimde
Kelmeşekler – qazaqlar,
Menim doğmuş köyüme
Çernoreçye dey olar.
Qırq dörtte olar kelip
Bizlerni sürgün etti,
Köyümizni begenip,
Özüne mekân etti.
Çorğuna degen sayın
Yüreçigim yanacaq,
Aqlımdan, yüregimden
Ömürlik o çıqmaycaq.
· Şiirler, yırlar
Men oqumış olacam
Men oqumış olacam,
Oqup bilgi alacam,
Ğayret etip, tırışıp,
Yahşı adam olacam.
“Yahşı oqu!” – dey ocam,
Sözüni men tutacam,
Derslerni yahşı oqup,
Yahşı “bal”lar alacam.
Mesele, misal çezem,
Çıqaram, qoşam, bölem,
Oqup, ikâye yazam,
“Maşalla”lar qazanam.
Men oqumış olacam,
Oqup bilgi alacam,
Ğayret etip, tırışıp,
Yahşı adam olacam.
· Ösümliklerniñ adları
злakoBыe– başaqlılar – злakoBi
фиcTaшka – fıstıq – фicTaшka
зyбHицa – tiş otu – зyбHiця
иrлицa – kirpi çalısı – roлчaTHиk
иBa – tal – iBa, (бiлa) Bepбa, (бiлa) лoзa
иBa лoMkaя – mort tal – iBa лoMka
иBa плakyчaя – öksüz (или salpı) tal –плakyчa iBa
иBa cepeбpиcTaя – kümüş tal – cpiблиcTa iBa
иBaH-дa-Mapbя – ercay melevşe – бpaT-i-cecTpa
иMбиpb – zencefil – iMбиp
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
koT – pardoş – kiT
koшka – mışıq – kiшka
kpaб – yengeç, pavra – kpaб
kpaпиBHиk – ardıç quşu – BoлoBe oчko
kpaпиBHицa – qıcıtqan köbelegi – kpoпиB’яHka
kpecToBиk – haçlı biy – xpecToBиk
kpeчeT – aqtoğan, sanqur – kpeчeT
kpoBococka – köpek çibini – kpoBococka
kpokoдил – timsah – kpokoдил
kpoлиk – qoyan – kpoлиk


text:
«Tenimniñ bir parçası hırsızlandı»: qırımlılar OSCEden yardım istey (video)
Qırımtatar faali Ervin İbragimovnıñ babası Ümer İbragimov ve eki siyasiy mabüsniñ anası ve ömür arqadaşı Aliye Degermenci Varşavada keçirilgen OSCE insan aqları konferentsiyasınıñ umumiy toplaşuvında çıqışta bulundılar. Ümer İbragimov qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalağan oğlu Rusiye devlet organları tarafından qaçırılğanından emin olğanını bildirdi. «Er şey uydurıldı, yalan. Buña qarşı küreşemiz», – dep ayttı Degermenci. Tafsilâtlıca – Qırım.Aqiqat videosında.


text:
ŞÄXESLÄR HÄM FİKERLÄR
İran tışqı êşläre ministrı Möxämmät Cävad Zarif Amerika Quşma Ştatlarınıñ üz digänenä ireşü öçen xätta berlektäşlärenä basım yasarğa çitensenmäwen söyli
AQŞnıñ Änkaradağı êlekke tulı wäqalätle ilçese Ross Uilson ilen kiregä adım yasarğa çaqırdı
Tışqı êşlär ministrı Mäwlet Çavuşoğlu Änkarada ütüce 10nçı ilçelär konferenśiyäsendä çığış yasadı
Törkiyä ilbaşı idaräse süzçese İbrahim Qalın valyuta artışı belän bäyle spekulyaśiya xäbärlärenä iğ’tibar itmäskä çaqırdı
Törkiyä Kipr tınıçlıq xäräkätennän êlek xalıqara kileşülär qısalarında garant illär häm utrawdağı liderlar däräcäsendä diplomatik kereşülärgä östenlek kürsätte
Törkiyä 1974nçe yılda törek xalqına qarşı höcümnärne totqarlaw öçen utrawda xäräkät ütkärä.
NATO ğomum särqatibe Yens Stoltenberg Törkiyäneñ Rusiyädän S-400 hawa saqlanu sisteması alırğa xaqı buluın äytte
Bügen – Törkiyäneñ iñ mäşhür mäzäkläreneñ çığanağı Xuca Näsretdinnı räxmät häm Allahnıñ yarlıqawı belän iskä töşeräbez.
İlbaşı idaräse süzçese möxtäräm İbrahim Kalınnıñ DailySabah gazetında (26.06.2018) basılğan mäqaläse
“Melaniya Tramp qanunnarğa tayanğan, ämma şul uq waqıtta vöcdan belän idarä itelgän däwlätkä ixtıyacıbız buluına inana”
Ramazan ayın cir şarınıñ qanap toruçı yarası Ğazzädän şähit xäbärläre belän qarşıladıq
1970nçe yıllardan birle milliardlarça dollarlıq cinayät’ çeltärendä xakimlek itüçe, Awrupa belän Yaqın Könçığışqa cäyelgän terrorçı oyışmasınıñ dähşätle höcümnärendä 40 meñ keşeneñ ğomere özelde


text:
Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyasınıñ üçünci komiteti toplaşuvında noyabr 15, salı künü Ukraina teşebbüsi ile azırlanılğan «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde (Ukraina) insan aqlarınıñ vaziyeti» rezolütsiyası qabul etildi.
Rezolütsiyağa 73 devlet qol tuttı, 23 – qarşı çıqtı, 76 – bitaraf qaldı. Qırım.Aqiqatnıñ malümatına köre, vesiqada işğal etilgen Qırımda toplu şekilde insan aqlarınıñ bozulmasına qarşı tenqid bildirile ve işğalci-devlet Rusiye halqara uquqqa köre öz mecburiyetlerini eda etmege çağırıla.
Bunen beraber rezolütsiya Rusiyede qanunsız yaqalanğan Ukraina vatandaşlarınıñ yiberilmesi ve Qırımtatar Milly Meclis areketiniñ yasağı lâğu etilmesi kerek olğanını qayd ete.
Vesiqa Rusiyeni halqara uquq qorçalayıcı mehanizmlerine, ilk evelâ Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Ukrainada insan aqlarına riayet etilmesini nezaret etken missiyasını Qırımğa alıp, insan aqları vaziyetiniñ monitoringini keçirmek imkânını bermege çağıra. Vesiqada BMT insan aqları Yuqarı komissarınıñ İdaresine Qırım yarımadasındaki vaziyet aqqında ayrı bir esabat azırlamaq muracaatı mevcut.
Rezolütsiya leyhasınıñ müellifleri BMT azası olğan 41 devlet ola.