text:
Nókis qalası hákiminiń funkcional wazıypaları:
Qala hákimi Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyaları hámde “Jergiliklik mámleketlik hákimiyatı haqqında”ǵı Nızamları tiykarında jumıs alıp baradı;
qala ekonomikasınıń, sociallık hám ruwxıy tarawlarınıń nátiyjeli iskerligine basshılıqtı ámelge asıradı;
qalada Ózbekstan Respublikası Nızamları, Ózbekstan Respublikası Oliy Májlisi palataları, Ózbekstan Respublikası Prezidenti Pármanları, qararları ham biylikleri, Ministrler Kabineti qararları hám biylikleri, Qaraqalpaqstan Respublikası nızamları, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi hám Prezidiumınıń qararları, Ministrler Keńesiniń qararları hám biylikleriniń orınlanıwın shólkemlestiredi;
Ózbekstan Respublikası Nızamları, Ózbekstan Respublikası Oliy Májlisi palataları, Ózbekstan Respublikası Prezidenti Pármanları, qararları ham biylikleri, Ministrler Kabineti qararları hám biylikleri, Qaraqalpaqstan Respublikası nızamları, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi hám Joqarǵı Keńes Prezidiumınıń qararları, Ministrler Keńesiniń qararları hám biylikleri tiykarında hámde basqada qala aymaǵında orınlanıwı shárt bolǵan qararlar hám biylikler shıǵaradı;
jámáát tártibine ámel qılınıwı hám jınayatshılıqqa karsı gúresiw, puqaralardıń qáwipsizligin támiyinlew, olardıń huqıqların qorǵaw hám salamatlıǵın qorǵaw menen baylanıslı is-ilájlardı kóredi, tábiyiy apatlar, epidemiyalar hám basqa ayrıqsha jaǵdaylarda tiyisli jumıslardı shólkemlestiredi.
qalanı ekonomikalıq hám sociallıq rawajlandırıwdıń tiykarǵı jónelisleri, qala byudjetiniń tiykarǵı kórsetkishleri hám olardıń orınlanıwına baylanıslı esabatlardı xalıq deputatları qalalıq Keńesiniń tastıyıqlawına usınadı;
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵına qala hákimi orınbasarların lawazımǵa tayınlaw ham lawazımnan azat etiw haqqında usınıslar beredi;
óz orınbasarları hám atqarıw hákimiyatı struktura bólimlerininń basshıların lawazımǵa tayınlaw hám lawazımnan azat etiw haqqındaǵı qararların xalıq deputatları qalalıq Keńesi tastıyıqlawına usınıs etedi;
qala hákimligi iskerligine basshılıq etedi hám onıń óz wákalatların nátiyjeli ámelge asırıw ushın is-ilájlar belgileydi;
qala hákimi orınbasarları arasında wazıypalardı bólistiredi;
qala hákimligi májlislerine basshılıq etedi;
qala hákimliginiń tiyisli komissiyaları hám keńeslerine basshılıqtı ámelge asıradı ham olardıń jumısların muwapıqlastırıp baradı;
“Máhálliy mámleket hákimiyatı haqqında”ǵı Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamlarına tiykar Xalıq deputatları qalalık Keńesine basshılıq etedi;
mámleket sıylıqları menen sıylıqlawga baylanıslı iltimasnamalardı kórip shıǵadı hám Joqarǵı Keńeske usınıslar kiritedi;
rejelestiriw, byudjet, qarjı, espa-kitap, qala múlkin basqarıw, múlkshiliktiń túrli kórinisine tán kárxanalar, mekemeler hám shólkemler menen birge islesiw, jer hám basqa tábiyiy resurslardan paydalanıw, tábiyattı qorǵaw, qurılıs, transport, jol xojalıǵı hám baylanıs, xalıqqa kommunal, sawda hám sociallıq-mádeniy xızmet kórsetiw, xalıqtı sociallıq qorǵaw, nızamshılıq, huqıq-násiyat hám qáwipsizlikti támiyinlew, puqaralardıń huqıq hám erkinliklerin qorǵaw tarawında nızam hújjetlerinde óz wákilligine berilgen basqa máselelerdi de sheshedi.
Qala həkiminiń ekonomika həm isbilermenlik məseleleri boyınsha
birinshi orınbasarınıń funkcional wazıypaları:
(A.A.Ibragimov)
Ózbekstan Respublikası Nızamlarında həmde Ózbekstan Respublikası Prizidenti həm Ministrler Kabineti tərepinen qabıl etilgen hujjetlerde belgilenetuǵın ekonomikalıq həm isbilermenlik tarawınıń eń əhmiyetli wazıypalarına muwapıq aymaqtı kompleks rawajlandırıw boyınsha usınıs islep shıǵadı;
Qala kóleminde islep shıǵılǵan həm tastıyqlanǵan maqsetli dəsturlerdiń orınlanıwın təmiynleydi;
Makroekonomikalıq kórsetkishlerdi sonnan, jalpı aymaqlıq ónim, sanaat, investiciya, xızmet kórsetiw, usaqlap satıw aylanbası, eksport, infliyaciya, xalıqtıń bəntligi, jergilikli byudjettiń hər jılǵı prognoz parametrlerin tiykarlanǵan islep shıǵıw həm onıń orınlanıwın nətiyjeli shólkemlestiriw, debitor-kreditor qarızdarlıqtıń jwzege keliuiniń aldın alıw boyınsha sistemalı jumıslardı əmelge asırıw həm qarızdarlıqtı saplastırıwdıń nətiyjeli usılların engizedi;
Ekonomika məseleleri boyınsha qaladaǵı kərxana, shólkem həm mekemeler, kommerciyalıq bankleri jumıs iskerligin muwapıqlastırıw, xalıqtı isbilermenlikke tartıw maqsetinde olar menen kommerciyalıq bankleri ortasında baylanıs ornatıw ushın hər bir shańaraqqa bank həm finanslıq xızmetlerin usınıw arqalı jeńilletilgen kreditlew dəsturlerin islep shıǵıw həm sózsiz əmelge asırıradı;
tarmaq həm aymaqlıq basqarıw orgonların uzliksiz birge islesiwin jolǵa qoyıw, ekonomikanıń bərshe tarmaqların, sonnan, bazalıq tarmaqlardıń uzliksiz rawajlanıwın islep shıǵarıw həm miynet resursların aqılǵa muwapıq jaylastiriw is-ilajların modernizaciyalaw, quramlıq ózgerttiriw həm diversifikaciyalawdı əmelge asırıw, investiciyalardı, sonnan tuwrıdan-tuwrı shet el investiciyaların finanslıq qarjı həm de zamanagoy texnologiyalar tərizinde jalb qilish, karxanalar ortasinda kooperaciya baylanısların keńeyttiredi;
qala ekonomikası tarawın komleks rawajlandırıwdıń tiykarǵı dəsturlerin,
sonnan, sanaat, investiciya, jergiliklestiriw, əsirese paxta talshıǵı həm miywe-palızlardı qayta islew, xızmetler tarawın raqajlandırıw sıyaqlı maqsetli dəsturlerdi kepillengen finanslıq dereklerdi anıqlaǵan halda qala jergilikli byudjeti parametrleri menen uzliksiz tərizde islep shıǵıw həm sózsiz orınlanıwın təmiynleydi;
kishi biznes həm jeke isbilermenlikti rawajlandırıwdı qollap-quwatlaw, olardıń huqıqların qorǵaw həm erkinlikleriniń kepilliklerin təmiynlew qolay isbilermenlik ortalıqtı qəliplestiriw, jańa karxanalar, sonnan, kishi biznes həm jeke isbilermenlik tarawında karxanaardı duziw dəsturlerin islep shıǵıw həm əmelge asırıw, jańa jumıs orınların jaratıw həm xalıqtıń turli qatlamları bəntligi məselelerin sheshiw arqalı jergilikli byudjettke túsimler kólemin basqıshpa-basqısh qısqarttırıw həm saplastıradı;
məmleket xızmetlerin kórsetiw principi boyınsha isbilermenlik subektlarine məmleket xızmetleri kórsetiwshi oraylardıń həm məmleket xızmetleri kórsetiwshi basqa wəkillikli organlarniń iskerligin, sonday-aq, məmleket orgonları menen isbilermenlik jumısın subektleri ortasindaǵi óz-ara múnəsebetlerdiń turıdan tuwrı baylanıssız jəriyalawdıń jaǵdayın analiz qıladı;
isbilermenlikti rawajlandırıwdaǵı eń əhmiyetli mashqalalar boyınsha seminarlar həm dógerek səwbetlerin turaqlı ótkiziw, sonday-aq, isbilermenlikti qollap-quwatlaw juzesinen kórilip atırǵan is-ilajlardıń samaradarlıǵı tuwrısındaǵı materiyallardı ǵalaba xabar qurallarında jəriyalaw jolı menen isbilermenlik subektlari arasında həm túsindiriw islerin shólkemlestiredi xabar həm túsindiriw islerin shólkemlestiredi;
tarawǵa tiyisli shólkem həmde mekemelerde atqarıw tərtibin bekkemlew is-ilajları orınlanıwın qadaǵalaw, is júritiw həm qadaǵalawdı shólkemlestiriw boyınsha normativ hújjetler talapları tiykarında isti shólkemlestiriw həm atqarıw tərtibin bekkemlewdi əmelge asıradı.
Qala hákiminiń sanaattı rawajlandırıw, kapital qurılıs, kommunikaciyalar hám kommunal xojalıq máseleleri boyınsha
orınbasarınıń funkcional wazıypaları:
(I.R.Otegenov)
a) kommunal xojalıǵın reformalastırıw hám rawajlandırıw tarawında;
ekonomikanı jánede reformalastırıw, quramlılıq ózgertiw hám diversifikaciyalaw dástúrine muwapıq kommunal xojalıǵı tarawında rformalardıń ámelge asrılıwın sistemalı hám kompleks wyreniwdi shólkemlestiredi hám ilájlar kóredi;
kommunal xızmet kórsetiw tarawında rawajlanıw prognozların hám eń áhmiyetli dástúrlerdiń orınlanıwın támiyinleydi;
kommunal tarawda monitoringti támiyinlew, bul tarawdaǵı hal hám jaǵdaydı analiz etedi;
kommunal xızmet kórsetiw tarawında reformalardı tereńlestiriw, kommunal xızmet kórsetiw sistemasın rawajlandırıw hám jetilistiriw máseleleri boyınsha tapsırmalardı orınlaw boyınsha tiyisli shólkemler jumısların nátiyjeli muwapıqlastırılıwın támiyinleydi;
kommunal taraw kárxanalarında janılǵı-energetika resursların únemlewge baylanıslı shólkemlestiriw-texnikalıq ilájlar hám energiya sarpın kemeytiw tarmaq dástúrin ámelge asırıw jumısların muwapıqlastıradı.
b) transoprt hám transport kommunikaciyaları tarawında:
transport hám transport kommunikaciyalarınıń barlıq túrleri jumıslarınıń monitoringin támiyinleydt hámde analiz etedi ham bul tarawlarda mámleket siyasatın, basqarıw túrleri, usılları hám dúzilmesin jetilistiriwge baylanıslı usınıslar islep shıgadı;
transport tarawınıń jumıs kórsetiwi hám transport kommunikaciyaların rawajlandırıw máseleleri boyınsha qabıl etilgen normativ-huqıqıy hújjetlerdiń orınlanıwın shólkemlestiredi;
transport hám transport kommunikaciyaları tarawı jumısları máselelerinde kárxana, shólkem, mekemeler basqa idaralardıń óz-ara baylanısın támiyinleydi;
baseki ortalıǵın qáliplestiriw, transport xızmetleri bazarınan keń paydalanıwdı támiyinlew júzesinen usınıslar islep shıǵadı;
v) kapital kurılıs hám kesip alıp islew jumısları dástúrleri tarawında:
kapital qurılısta, áhmiyetli xalıq xojalıǵı obektleri kurılısında, sonnan, sociallıq taraw, úy-jay hám infrastruktura obektleri qurılıslarında kesip alıp islew jumısların shólkemlestiriw tarawında monitoringti támiyinleydi hámde hal hám jaǵdaydı analiz etedi;
kapital qurılıs tarawında reformalardı tereńlestiriw máseleleri boyınsha Ózbekstan Respublikası nızamları, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanları, kararları hám biylikleri, Ministrler Kabinetininń qararları hám biylikleri, Joqarǵı Keńestiń qararları hám basqa hújjetleri, Ministrler Keńesiniń qararları hám biylikleri, qala hákimi qararları, biylikleri hám basqa hújjetleriniń orınlanıwı boyınsha mámleket hám xojalıq basqarıwı organları, kárxana hám shólkemler jumısların nátiyjeli muwapıqlastırılıwın támiyinleydi;
qurılıs tarawında jeke hám kishi isbilermenlikti, bazar infrastrukturasın rawajlandırıw boyınsha islep shıǵılǵan usınıslardıń monitoringin alıp baradı.
kapital qurılıs hám arxitektura tarawında jeke múlk, kishi biznes hám jeke isbilermenliktiń isenimli qorǵalıwın támiyinleydi, olardı jedel rawajlandırıw jolındaǵı tosıqlardı saplastırıw is-ilájları dástúriniń ámelge asırılıwınıń monitoringin támiyinleydi hám analiz etedi;
g) qurılıs industriyası hám qurılıs materialları sanaatı tarawında:
qurılıs industriyası hám qurılıs materialları sanaatı rawajlandırıw tarawında kabıl etilgen qararlardıń ámelge asırılıwın támiyinleydi;
qurılıs materialları sanaatın jańa texnologiyalar, qurılıs asbap-úskeneler, texnika, materialar menen támiyinlewdiń kompleks dástúrlerin sáwlelendiredi;
qurılıs materiallarınıń aldıńǵı túrlerin islep shıǵarıwdı ózlestiriw, qurılıs industriyası kárxanalarında zamanagóy texnologiyalardı engiziw boyınsha usınıslar islep shıǵadı;
d) arxitektura hám qurılıs jumısların qadaǵalaw tarawında:
birden-bir arxitektura-qalasazlıq siyasatı ámelge asırılıwın hámde tiyisli kárxanalar tárepinen qalasazlıq jumısları tarawında ózlerine júklengen wazıypalardıń orınlanıwın támiyinleydi;
elatlı punktlerdi kompleks rawajlandırıw boyınsha qabıl qılınıp atırǵan joba sheshimleriniń dárejesi hám sıpatın asıradı;
qurılıs jumıslarınıń sıpatı júzesinen zárúr dárejede qadaǵalaw ornatadı;
tarawǵa tiyisli shólkem hám mekemelerde atqarıw tártibin bekkemlew is-ilájlarınıń orınlanıwın qadaǵalaydı, is júritiw hám qadaǵalawdı shólkemlestiriw boyınsha normativ hújjetler talapları tiykarında jumıstı shólkemlestiredi hám atqarıw tártibin bekkemleydi.
Qala hákiminiń investiciyalar, innovaciyalar, menshiklestirilgen
kárxanalarǵa kómeklesiw, erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonaları
hámde turizmdi rawajlandırıw máseleleri boyınsha orınbasarınıń
funkcional wazıypaları
(P.A.Kudiyarov)
a) investiciya máseleleri boyınsha:
sırt el investiciyaların jalp etiw, ekonomika tarmaqlarına investiciyalar kólemin keńeyttiriwdi xoshametlewge qaratılǵan birden-bir mámleket investiiicion siyasattı qáliplestiriw hám ámelge asırıw jumıslarında qatnasıw, aymaqta investicion sharayattı jánede jetilistiriw, sırt el kapitalı qatnasındaǵı kárxanalardıń rawajlanıwın qollap-quwatlaw;
sırt el investiciyaların jalp etiw tarawında hám aymaqta investicion jumıslardı keńeytiw ushın jánede qolay sharayatlar jaratıw boyınsha normativ-huqıqıy bazanı jetilistiriwge qaratılǵan usınıslar kiritiw;
aymaqtıń ekonomikasına sırt el investiciyaların jalp etiw hám qolay investicion sharayat jaratıwǵa kómeklesiw, investicion joybarlardıń monitoring jumısların alıp barıw, sırt el investiciyalar qatnasındaǵı kárxanalardı shólkemlestiriwde hám nátiyjeli jumıs alıp barıwda kómeklesiw;
sırt el investiciyaların jalp etiwdiń tiykarǵı jónelislerin belgilew hám ámelge engiziwde, sonday-aq xalıq aralıq finans institutları hám sırt el investorları menen investiciyalıq sheriklikti ámelge asırıwda kárxanalar hám shólkemler, Ózbekstan Respublikasınıń sırt eldegi diplomatik elshixanaları hám Ózbekstan Respublikasınınń xalıq aralıq shólkemlerdegi turaqlı wákilleriniń sawda-ekonomikalıq máseleler boyınsha másláhátshileri menen keń jumıslardı jolǵa qoyıw;
Ózbekstan Respublikasında hám sırt ellerde sırt el investorlarına mámlekettiń ekonomikalıq hám investiciyalıq qábileti haqqında keń xabar (katalog, broshyura, flaer,videorolik) beriw maqsetinde xalıq aralıq konferenciyalar, seminarlar, investiciya forumların shólkemlestiriw hám qatnasıw arqalı óz-ara mápli jaqın sheriklikti jolǵa qoyıw;
bul processlerde qatnasıwdı qálewshi isbilermenlik subektleriniń sırt el mámleketlerine maqsetli saparlar (joqarı dárejedegi rásmiy delegaciyalar, xalıq aralıq kórgizbe, biznes forum hám basqalar) jámlestiriwdi shólkemlestiredi;
hár jılǵı aymaqlıq hám zonalıq investiciya dástúrlerin, sonnan sırt el investiciyalar qatnasındaǵı joybarlar bólimi boyınsha qáliplestiriw hám monitoring qılıwda qatnasıw;
aymaqlıq investiciya dástúrleriniń ámelge asırılıwın, qala ekonomikasın rawajlandırıwdıń ortasha hám uzaq múddetli dástúrlerge kiritilgen iri investiciya joybarların ámelge asırıwǵa kómeklesiw;
sanaat tarawındaǵı investiciya dástúrleri, aymaqlardı sociallıq-ekonomikalıq rawajlandırıw kompleks dástúrleri, islep shıǵarıw, transpor hám baylanıs, sociallıq infrastrukturanı rawajlandırıw kompleks dástúrleri menen birge sırt el investiciyaların, ásirese tuwrıdan-tuwrı kreditlerdi jalp etiw hám finans-texnikalıq járdem kórsetiw;
sırt el investiciyaların jalp etiwdi sistemalı monitoring qılıw arqalı aymaq ekonomikasına jalp etilgen sırt el investiciyalardan paydalanıw nátiyjeliligin asırıw, sırt el kapital qatnasındaǵı kárxanalar jumısların, sonday-aq investor tárepinen investiciya májbúriyatlarınıń orınlanıwın analiz etiw, sırt el investiciyaları qatnasındaǵı investiciya joybarlarınıń óz waqtında hám nátiyjeli ámelge asırılıwına tosqınlıq etiwshi sebeplerdi anıqlaw, kárxanalar hám shólkemlerde tez qarar qabıl etiw boyınsha usınıslardı usınıw;
Aymaqtıń resurs bazasın esapqa alǵan halda investiciya usınısların islep shıǵıw.
b) innovacion iskerlik boyınsha
kárxanalar hám shólkemlerde innovacion iskerlikti jetilistiriw boyınsha usınıslardı jıynaydı hám ulıwmalastıradı;
aldıńǵı texnologiyalardı birinshi dárejede engiziwdi talap etetuǵın tiyisli tarmaq hám tarawlardı rawajlandırıwdıń tiykarǵı jónelislerin belgiledi;
aymaqlıq ekonomikanı modernizaciya ete alatuǵın ilimiy, joybar hám ilimiy-texnologiyalıq shólkemlerdiń sistemasın rawajlandırıw, sonday-aq, ǵárezsiz ilimiy-texnikalıq qábiletti túrlendiriw boyınsha dástúrlerdi islep shıǵadı;
ekonomikanıń energiya hám resurs sarpı kólemin qısqartıw, energiya tejeytuǵın texnologiyalardı islep shıǵarıwǵa keń engiziw, janılǵı energiya dereklerinen paydalanıwdı keńeytiw boyınsha is-ilájlardı islep shıǵadı;
qorshaǵan ortalıqtıń pataslanıw dárejesin kemeytetuǵın ekologiyalıq taza texnologiyalardı qollaǵan halda islep shıǵarıw qábiletin asırıwdı názerde tutıwshı “jasıl ekonomika” texnologiyaların engiziwge kómeklesedi;
xızmetler tarawın jedel rawajlandırıw hám onıń dúzilmesin túpten ózgertiwge, eń áwele, innovacion islenbeler hám texnologiyalardı engiziw esabına onın sıpatın hám jalpı aymaqlıq ónimdi túrlendiriwdegi rolin asırıwǵa kómeklesiwge;
innovacion jandasıwlardı islep shıǵıw hám engiziw arqalı turizm tarawınıń básekeliligin asırıwǵa kómeklesedi;
agrar sektorda kárxanalardıń finanslıq kórsetkishlerin jaqsılaw, sonday-aq, mámleket azıq-awqat qáwipsizligin támiyinlew imkánın beriwshi innovacion ideyalar, islenbeler hám texnologiyalardı engiziwge kómeklesiw;
mápdar kárxanalar hám shólkemler menen óz-ara sheriklikte úzliksiz tálim, ásirese injener-texnik kadrlardı tayarlaw tarawındaǵı sistemanı túten jetilistiriw, tálim xızmetleriniń ulıwmalılıǵın hám sıpatın hámde texnik jónelistegi qániygelerdiń mártebesin asırıw boyınsha usınıslardı tayarlaydı;
tálim sistemasında innovaciyalardı, sonnan oqıtıwdıń zamanagóy hám interaktiv metodların engiziw arqalı járiyalaydı, raqamlı texnologiyalardan keń paydalanıwdı názerde tutıwshı innovacion oqıw dástúrlerin islep shıǵıwdı támiyinleydi;
den sawlıqtı saqlaw sistemasın jáhán standartların esapqa alǵan halda, sonnan keselliklerdi erte anıqlaw ham aralıqtan profilaktika qılıw, sonday-aq, xalıqtıń uzaq ómir kóriwi ushın qosımsha sharayatlar jaratıw hámde kesellik hám ólim kórsetkishlerin páseytiwdi támiyinleytuǵın aldıńǵı texnologiyalar, “Aqıllı medicina” hám “Birden-bir medicina málimleme orayı” koncepciyaların engiziw arqalı jedel rawajlandırıwǵa kómeklesiw;
bul koncepciyalardı islep shıǵıwda xalıqaralıq shólkem hám sırt el mekemeleriniń grand qarjıların jalp etiwge itibar qaratıw;
insan ómirinde ekologiyalıq qolaylı sharayatlar hám aymaqtı qorshaǵan ortalıqtıń transshegaralıq pataslanıwınan qorǵaw sistemasın jaratıw máselelerin sistemalı hám kompleks úyreniwlerdi shólkemlestiredi;
innovacion ideyalar, islenbeler hám texnologiyalardıń hár jılǵı aymaqlıq yarmarkaların shólkemlestiredi hám ótkeredi, sonday-aq olar sheńberinde dúzilgen shártnamalardıń orınlanıwın monitoring qıladı;
intellektual múlk obektine bolǵan huqıqtı tastıyıqlaytuǵın patent hám basqa hújjetlerdi alıw tártip-qaǵıydaların ápiwayılastırıw hám jedellestiriw imkánın beriwshi nızam hám normativ-huqıqıy hújjetlerdi islep shıǵıwda qatnasadı;
v) menshiklestirilgen kárxanalarǵa kómeklesiw boyınsha:
menshiklestirilgen kárxanalar jumıslarınıń finans-ekonomikalıq hám islep shıǵarıw kórsetkishleri, báseki komiteti, ekonomika, kadastr, statistika hám salıq organları maǵlıwmatları tiykarında turaqlı túrde analiz etip barıw, usı tiykardı jumıs alıp barmay atırǵan, pás rentabelli hám zıyan kórip islep atırǵan kárxanalardı, bos turǵan hám nátiyjesiz paylananılıp atırǵan obektler hámde jer uchastkaların anıqlaw;
jańa jumıs orınların jaratıw, islep shıǵarıw jumıslarınıń nátijeliligin asırıw hám modernizaciyalaw hámde básekeles ónip islep shıǵarıwdı jolǵa qoyıw, ruxsat beriwshi hújjetlerin alıwda, kommunikaciyalarǵa jalǵanıwda hám kommerciyalıq banklerden kreditler hámde menshiklestirilgen kárxanalarǵa kómeklesiw qorı qarjıları ajıratılıwında olarǵa kómeklesiw maqsetinde menshiklestirilgen kárxanalardı rawajlandırıwdıń “jol kartaları”n islep shıǵıw hám olardı ámelge asırılıwın támiyinlew;
bul jol kartaların islep shıǵıwda xalıq aralıq shólkem hám sırt el mekemeleriniń grant qarjıların jalp etiw esabınan menshiklestirilgen kárxanalarǵa kómeklesiw máselelerine itibar qaratıw;
menshiklestirilgen obektler negizinde investiciya joybarların ámelge asırıp atırǵan isbilermenlerge biznem júritiw hám biznes-rejelerin islep shıǵıw tiykarları, isbilermenlik jumısları tarawındaǵı nızamshılıq, menejment, finans basqarıw hám basqa pánlerdi kásip-óner kolledjleri bazasında ótkeriletuǵın kurslarda oqıtıwdı shólkemlestiriw, bunda tájriybe almasıw ushın qalamızda islep atırǵan, úlken jetiskenliklgen erisken isbilermenler hám sırt el qánigelerin jalp etiwge kómeklesiw;
jumısın jańadan baslap atırǵan isbilermenlik subektlerine biznes-reje tayarlaw, isbilermenlik jumısın ámelge asırıw menen baylanıslı ámeliy máselelerdi sheshiw hám kerekli maǵlıwmatlardı alıwda ekspertlik, huqıqıy hám másláhát kómegin kórsetiw ushın biznes-inkubatorlardı qamtıydı;
burın menshiklestirilgen bos turǵan, nátiyjesiz paydalanılıp atırǵan obektler hám islep shıǵarıw maydanlar negizinde isbilermenlikti rawajlandırıw tarawındaǵı processlerdiń analizi tiykarında Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesine usınıslar kiritedi;
“jol kartaları”n islep shıǵıw hám ámelge asırıwda payda bolatuǵın mashqalalardı olardıń wákilligi sheńberinde sheshiw júzesinen orınlanıwı májbúriy bolǵan talaplar jiberiw jolı menen menshiklestirilgen kárxanalarǵa kómeklesiw;
g) erkin ekonomikalıq hám kishi sanat zonaları boyınsha:
erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonalar aymaǵında, birinshi náwbette, klaster jandasıwlardan keń paydalanǵan halda erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonalar qatnasıwshılar ortasında jaqın kooperaciya baylanısların jolǵa qoyıw, jergilikli shiyki zat hám materiallar tiykarında básekilik tayar ónimler hám qadaqlawshı buyımlardı islep shıǵarıwdı jergiliklestiriw boyınsha joqarı texnologiyalı zamanagóy kárxanalar shólkemlestiriwdi támiyinlew;
erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonaları aymaǵında jaylasqan sanaat kárxanaları hám infrastruktura obektlerinde jańa tájriybeli jumıs orınların shólkemlestiriwdi támiyinlew, sol tiykarda qala halqınıń bántlik dárejesin hám dáramatların asırıw;
jergilikli mineral-shiyki zat resursların tereń qayta islew hám dúnyada tanılǵan brendler astında joqarı qosılǵan qunlı básekilik ónimler islep shıǵarıw ushın aymaqta erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonaları shólkemlesken zonalar islep shıǵarıw hám resurs qábiletinen kompleks hám nátiyjeli paydalanıwdı támiyinlew;
jetekshi shel el kompaniya hám korporaciyalar qatnasında joqarı texnologiyalı zamanagóy innovacion islep shıǵarıwlardı shólkemlestiriw ushın sırt el investiciyalar, asirese, tuwrıdan-tuwrı shel el investiciyaların jalp etiw boyınsha eń qolaylı sharayatlar jaratıw;
islep shıǵarıw, injenerlik-kommunikaciya, jol-transport hám sociallıq infrastrukturanı jánede rawajlandırıw, sonday-aq, sıpatlı logistika xızmetlerin kórsetiw ushın zamanagóy infrastrukturanı qáliplestiriw boyınsha zárúr is-ilájlardı ámelge asırıw;
erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonaları jónelisleri boyınsha kadrlarǵa bolǵan ámeldegi hám kelesheklegi zárúrliklerden kelip shıǵıp hám olardıń erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonaları aymaǵında jaylasqan sanaat kárxanaları hám infrastruktura obktlerinde islep shıǵarıw ámeliyatın ótiwdi názerde tutqan halda, joqarı hám orta arnawlı kásip-óner tálimi mekemelerinde joqarı tájriybeli qániygeler tayarlawdı jolǵa qoyıwga buyırtpalardı qáliplestiriwdi támiyinlew;
kárxanalar hám shólkemler, kommerciyalıq bankler hámde erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonaları direkciyasınıń erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonalırınıń nátiyjeli jumıs kórsetiwi hám olardı rawajlandırıw menen baylanıslı máseleler boyınsha jumısların ámeliy muwapıqlastırıwdı támiyinlewge baylanıslı kompleks shólkemlesken is-ilájlardı ámelge asırıw;
barlıq mámleket basqarıwı organları, qadaǵalawgı organlar, kommerciyalıq banklerdiń erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonaları aymaǵında belgilengen ayrıqsha salıq, bajıxana hám valyuta tártip-qaǵıydalarınıń qollanılıwı boyınsha huqıqıy normalar hám nızamshılıq qaǵıydalarınıń sózsiz orınlanıwın, investiciya joybarların tez pátte ilgeri súriw, byurokratik tosıq hám mashqalalardıń saplastırılıwın sistemalı kadaǵalaw;
erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonalar aymaǵında investiciya joybarların ámelge asırılıwın, erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonaları qatnasıwshısı bolǵan xojalıq subektleriniń finans-xojalıq jumısları nátiyjeliligin turaqlı monitoring qılıw, kárxanalar hám shólkemler, kommerciyalıq bankler, erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonaları direkciyasınıń olar juwapkershiligine júkletilgen wazıypalarǵa muwapıq ámelge asırılıp atırǵan jumıslar boyınsha esabatlardı turaqlı esitiw;
hár bir erkin ekonomikalıq hám kishi sanaat zonalarınıń tarmaq qániygelesiwin esapqa alǵan halda bul zonalarǵa sırt el investorların jalp etiw boyınsha “jol kartaları”n islep shıǵıw;
d) turizmdi rawajlandırıw máseleleri boyınsha:
aymaqta turizm tarawında mámleket siyasatın ámelge asırıw, taraw boyınsha qabıl etilgen koncepciya hám dástúrlerdiń orınlanıwın támiyinlewge qaratılǵan ilájlardı belgilew hám ámelge asırılıwın monitoring qılıw hámde ulıwmalastırıwdı támiyinlew;
sırt el mámleketleri menen turizm tarawında, ásirese, turistler aǵımın kóbeytiw hámde olardı jalp etiw boyınsha sheriklik hám kelisiwlerdi wákillikli organlar menen birgelikte ámelge asırıw;
turizm tarawınıń ekonomikalıq, ekologiyalıq, sociallıq, mádeniy hám basqa jónelislerdegi infrastrukturasın jetilistiriw hám turizm jónelisindegi dıqqatqa ılayıq orınlar, olardıń jaǵdayın jaqsılaw boyınsha anıq is-ilájlardı belgilew, islep shıǵıp, tastıyıqlawǵa kiritiw hám ámelge asırılıwın qadaǵalaw (monitoring) qılıw;
qosımsha turizm mashrutların islep shıǵıu, sırt el jasların keń jalp etiw maqsetinde kewilashar kompleksler jaratıw, mádeniy miyras obektlerinde xalqımızdıń tariyxıy, turmıs tárizi, úrp-ádetleri, dástúrlerin ózinde sáwlelendirgen ekspoziciyalardı shólkemlestiriw boyınsha is-ilájlardı belgilew;
turizm tarawında turizmdi rawajlandırıwdıń aymaqlıq dástúrlerin islep shıǵıw hám ámelge asırıwdı muwapıqlastırıw;
turizm tarawındaǵı joybarlarǵa investiciya jalp etiw ushın joybarlardıń pasportların qáliplestiriw hám tiyisli kórgizbeli materiallardı mámleket hám zárúr shet tillerde tayarlaw hámde investiciya jalp etiw boyınsha basqa sharalardı kóriw;
juwapker kárxanalar hám shólkemlerdiń jumısların turizmdi rawajlandırıw máseleleri boyınsha muwapıqlastırıw;
Turizm tarawına zamanagóy málimleme-kommunikaciya quralların jalp etiw, sırt el turoperatorlar hám ǵalaba-xabar quralları menen sheriklik arqalı aymaqtıń turistlik qábiletin keń jarıtıw boyınsha usınıslar tayarlaw hám ámelge asırıw ilájların kóredi.
Qala hákiminiń jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıw hám ruwxıy-aǵartıwshılıw máseleleri boyınsha orınbasarınıń
funkcional wazıypaları:
(E.O.Allanov)
a) Jaslar siyasatı tarawında:
jaslar, yaǵnıy otız jastan aspaǵan shaxslar, ásirese, tálim menen jámlep alınǵan jaslar, jámlespegen jaslar, jas qánigeler, isbilermen jaslar, jas shańaraqlardı hár tárepleme qollap-quwatlaw boyınsha is-ilájlardı ámelge asırıw;
ulıwma bilim beriw mektepleriniń 9-klass pitiriwshilerin kásipke baǵdarlaw hám olardı keyinshelik orta arnawlı, kásip-óner tálim sistemasında oqıtıw menen tolıq qamtıw, kásip-óner kollejleri pitiritiwshilerin jumısqa ornalastırıw boyınsha sistemalı jumıslardı shólkemlestiriw;
joqarı tálim jónelisleri hám joqarı maǵlıwmatlı kadrlar tayarlaw kórsetkishleriniń aymaqlar boyınsha optimal bóliniwi júzesinen tiykarlanǵan usınıslar islep shıǵıw, pitiriwshilerdi tereń professional bilimlerge iye bolıwlarına qaratılǵan is-ilájlardı ámelge asırıw;
tálim sistemasınıń barlıq basqıshlarında oqıw processi sıpatın, oqıwshı talabanlardıń qatnasın támiyinlew júzesinen anıq sharalar kóriw hám qadaǵalaw, bul boyınsha tálim mekemesi, máhálle, mámleketlik emes hám kommerciyalıq emes shólkemler, profilaktika inspektorları hám ata-analarınıń óz-ara sherikliktegi jumısların muwapıqlastırıw;
xalıq, jaslardıń kitap qumarlıq mádeniyatın jetilistiriw, milliy ádebiyatımız hám jáhán ádebiyatınıń eń jaqsı úlgilerin keń úgit-násiyatlaw, “ǵalabalıq mádeniyat”tıń kórinislerine qarsı ruwxıy profilaktika jumıslarına basshılıq etiw;
tálim sistemasınıń barlıq basqıshlarıda shet tillerge, kompyuter texnologiyaları hám internet-resurslarınan paydalanıwdıń aldıńǵı kónlikpelerine úyretiw boyınsha kompleks is-ilájlardıń orınlanıwın qadaǵalaw;
jaslardıń bos waqıtların mazmunlı shólkemlestiriw boyınsha olardıń pikir hám usınısların inábatqa alǵan halda anıq hám mánzilli is-ilájlar dástúrlerin islep shıǵıw, túrli dógereklerge, sonnan, balalan muzıka hám kórkem-óner, balalar hám óspirimler sport mekteplerine qamtıp alıw jumısların sistemalı shólkemlestiriw;
jaslardı joqarı ádeplilikke tárbiyalaw, olardı ideologiyalıq basımlardan qorǵaw hám jámiyette joqarı ruwxıyattı qarar taptırıw barısındaǵı jumıslarǵa basshılıq etiw;
jaslardı jeke turmısqa tayarlaw, xalıqtıń sociallıq belsendiligin asırıw, jaslar tárbiyası máselesinde jámáátshilik qadaǵalawın shólkemlestiriw, jámiyette tınıshlıq hám paraxatshılıqtı támiyinlew tarawındaǵı wazıypalardı nátiyjeli orınlawǵa qaratılǵan is-ilájlardı ámelge asırıw;
ata-analardıń pedagogikalıq mádeniyatın jetilistiriwge, bárkamal áwlad tárbiyasında “shańaraq-máhálle-tálim mekemesi” jámáát keńesi jumısdarın ámelge asırıwǵa basshılıq etiw;
jámlespegen jaslardıń máplerin jarıqqa shıǵarıwda qatnasıwshı mámleket organları, muassasalar hám mámleketlik emes kommerciyalıq emes shólkemlerdiń jumısların muwapıqlastırıw hámde jaslardıń sociallıq belsendiligin asırıwǵa qaratılǵan áhmiyetli jónelislerdi belgilew;
jámlespegen jaslardıń mashqalaların anıqlaw hám sheshiw ushın olardıń zárúriyatların anıqlaw boyınsha monitoring alıp barıw hám bahalaw, kásipke úyretiw, jumısqa ornalastırıw, sonnan, kishi hám orta biznes hám shańaraqlıq isbilermenlikke keń jalp etiw, huqıqbuzarlıq hám jınayatshılıqtıń aldın alıwǵa qaratılǵan is-ilájlardı belgilew;
jaslar isbilermenler jumısların rawajlandırıw ushın qolaylı shart-sharayatlar jaratıw, jaslar isbilermenligin shólkemlestiriwde kómeklesiw, imtiyazlı kreditler beriw, orın ajıratıw, materiallıq hám texnikalık qurallar menen támiyinlewge baylanıslı dástúrlerdi islep shıǵıw hám júzege shıǵarıw;
jas shańaraqlardı ruwxıy hám materiallıq tárepleme qollap-quwatlaw, olar ushın múnásip turaq jay ham sociallıq-turmıslıq sharayatlardı shólkemlestiriw boyınsha is-ilájlar sistemasın ámelge asırıw, kem támiyinlengen jas shańaraqlarǵa nızam hújjetlerinde belgilengen tártipte materiallıq járdem beriw ilájların kóriw;
b) Sociallıq rawajlandırıw tarawında:
xalıqqa sociallıq xızmet kórsetiw dárejesi hám sıpatın asırıw, turmıs hám miynet iskerligi, tájriybeli medicinalıq járdem alıw, mádeniy miyraslardan zawıqlanıw, dene tárbiya hám sport penen shuǵıllanıw, lem alıwın shólkemlestiriw ushın qolaylı shólkeslesken-huqıqıy hám sociallıq shárt-sharayatlardı jaratıw hámde sıpat jaǵınan jańa dárejege kóteriw boyınsha sistemalı jumıslardı ámelge asırıw;
xalıqtıń sociallıq zárúrlik hám talapların úyreniw tiykarında aymaqlarda sociallıq rawajlandırw dástúrlerin islep shıǵıw hám orınlarınıwın monitoring qılıw;
den sawlıqtı saqlaw sistemasın reformalastırıw, xalıqqa joqarı tájriybeli medicinalıq járdemdi kórsetiw, den sawlıqtı saqlaw mekemeleriniń materiallıq-texnikalık bazasın bekkemlew, olardı zamanagóy medicinalıq ásbap-úskeneler menen támiyinlew hám kadrlar qábiletin asırırıw barısında sistemalı jumıslardı ámelge asırıw;
xalıqtıń reproduktiv salamatlıǵın bekkemlew, analar, balalar hám óspirimler den sawlıǵın qorǵaw, tuwma hám násillik keselliklerdiń aldın alıw, rawajlanıw nuqsanı bolǵan balalardı medicinalıq-sociallıq reabilitaciya qılıw sıpatın asırıw, olardıń jámiyet turmısında tolıq qatnasıwları ushın zárúr shárt-sharayalar jaratıw;
sport tarawında alıp barılıp atırǵan jumıslar kolemin jánede keńeytiw, sporttıń ǵalabalıǵın asırıw, qızlar ortasında sporttı rawajlandırıw;
xalıqtıń turmıs mádeniyatın, turmıs sıpatın asırıwǵa qaratılǵán tálim, dem alıw, bántlik, turmıslıq xızmetler kórsetiw, mádeniyat, kórkem-óner hám sport tarawları mekemelerinen paydalanıw kólemin keńeytiwge qaratılǵan kompleks is-ilájlar ámelge asırıw;
“Nuranıy” qorı hám “Máhálle” qayırqomlıq fondı shólkemleriniń jumısların muwapıqlastırıw, olarǵá hár tárepleme ámeliy járdem kórsetiw;
máhálle, hayal-qızlar, nuranıylar, jaslar shólkemleri, puqaralıq jámiyetleri institutları, ǵalaba habar qurallarınıń tınısh paraxat turmısımızdı asıraw hám bekkemlewge qaratılǵan wazıypalardıń orınlanıwın muwapıqlastırıw.
v) Ruwxıy-aǵartıwshılıq jumıslar tarawında:
xalıq ortasında mámleketimizde ámelge asırılıp atırǵán mámleket siyasatınıń áhmiyetlik jónelisleri, keń kólemli reformalardıń mazmunı, qabıl etilgen nızam hújjetleri hám mámleket dástúrleri áhmiyetin úgit-násiyatlawdı shólkemlestiriw;
xalıqtıń ruwxıy-ikramlılıq, diniy-aǵartıwshılıq, mádeniy dárejesin asırıw hám onıń turaqlı ráwishte ósip barıp atırǵan intellektual, estetik hám mádeniy zárúrligin támiyinlew, ruwxıy-aǵartıwshılıq miyrastı, úrp-ádet hám qádiriyatların saqlaw, úgit-násiyat jumıslarına basshılıq etiw;
aymaqta salamat turmıs tárizi, milletlerara tatıwlıq, óz-ara mehir-aqıbet ortalıǵın bekkemlewge qaratılǵan ǵalabalıq ilájlardı tayarlaw hám shólkemlestiriw máselelerin muwapıqlastırıw, ilájlardıń maqsetli, rejeli, tártipli shólkemlestiriw hám tárbiyalılıq nátiyjeliligin támiyinlew is-ilájların kóriw;
aymaqta jınayatshılıq hám huqıqbuzarlıqlardıń aldın alıw, adamlardı sergeklikke shaqırıw, jaslarda jat ideyalarǵa qarsı ideologiyalıq immunitetti bekkemlew, huqıkıy mádeniyattı rawajlandırıw, puqaralarda nızamǵa húrmet, huqıqbuzarlıq halatlarına murosasozlik tuyǵısın qúsheyittiriwge qaratılǵán nátiyjeli úgit-násiyat sistemasın jolǵa qoyıw;
xalıq arasında diniy ekstremizm, terrorizm, náshebentlik, adam sawdası, nızamsız migraciya, “ǵalabalıq mádeniyat” basımlardan saq bolıwga qaratılǵan profilaktik aǵartıwshılıq, tárbiyalıq is-ilájlarǵa basshılıq etiw;
xalıq arasında mexir-aqıbet, miriwbet hám saqawat, insap-diyanat, hújdanlıq, hám tatıwlıq, pidayılıq, watan súyiwshilik, keń peyillik hám basqa pazıyletlerdi úgit-násiyatlaw hámde ruwxıy-aǵartıwshılıq jumıslardı rawajlandırıwda máhálle institutınıń ornı hám rolin asırıw barısında jumıslarǵa basshılıq etiw;
tarawǵa baylanıslı tiyisli shólkem hámde mekemelerde atqarıw tártibin bekkemlew is-ilájlarınıń orınlanıwın qadaǵalaw, is júritiw hám qadaǵalawdı shólkemlestiriw boyınsha normativ hújjetler talapları tiykarında jumıstı shólkemlestiriw hám bekkemlew.
Qala hákiminiń orınbasarı - qalalıq hayal-qızlar komiteti baslıǵınıń funkcional wazıypaları
(G.G.Abibullaeva)
Tómendegiler hákim orınbasarınıń tiykarǵı wazıypaları esaplanadı:
a) hayal-qızlardıń huqıqları hám máplerin qorǵaw, olardıń sociallıq-huqıqıy hám sociallıq-siyasiy belsendiligin asrııw tarawında:
hayal-qızlardıń statusın, ruwxıy hám intellektual qábiletin asırıw, olardıń huqıqları hám máplerin qorǵawdı támiyinlew, shańaraqta hám jámiyette huqıqıy mádeniyatın, rolin asırıw;
mámleket hám jámiyetlik organlardı jalp etken halda jas shańaraqlardı sociallıq qollap-quwatlaw, olar ushın múnásip turmıslıq sharayatlar jaratıw tarawında kompleks ilájlardı ámelge asırıw boyınsha sisitemalı jumıslardı shólkemlestiriw;
hayal-qızlar máseleleri boyınsha normativ-huqıqıy hújjetler joybarların islep shıǵıwda, olardıń mazmunı hám áhmiyetin úgit-násiyatlaw hám túsindiriwde, olardıń orınlanıwı júzesinen jámáátshilik qadaǵalawdı jolǵa qoyıwda belsendi qatnasıw;
qızlardıń dóretiwshilik hám intellektual qábiletin anıqlaw, rawajlandırıw hám xoshametlew, talantlı, qábiletli qızlar rezervi menen sistemalı jumıslardı shólkemlestiriw maqsetinde Zulfiya atındaǵı Mámleketlik sıylıǵına talabanlardı tayarlaw sistemasın jetilistiriw, Zulfiya atındaǵı Mamleketlik sıylıǵı boyınsha qalalıq qalalıq komissiyası jumısların jetilistiriw;
ámeliy jumıslarda tájiriybege iye bolǵan belsendi qızlar arasınan kadrlar rezervin qáliplestiriw hám tiyisli basshı lawazımlarǵa olardın kandidaturasın usınıw sistemasın jolǵa qoyıw;
xotin-qizlarning nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyati shaffofligini taminlash, ularning mamlakatning ijtimoiy-siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi faol ishtirokiga kwmaklashish hamda faoliyatini muvofiqlashtirish;
hayal-qızlardıń mámleketlik emes kommerciyalıq emes shólkemleri jumısların ayqınlıǵın támiyinlew, olardıń mámlekettiń sociallıq-siyasiy hám sociallıq-ekonomikalıq turmısındaǵı belsendi qatnasıwına kómeklesiw hámde jumısların muwapıqlastırıw;
hayal-qızlar komitetleri hám puqaralı jámiyeti institutları, mámleket hákimiyatı hám basqarıw organları ortasında hayal-qızlardıń huqıqları hám máplerin, olardıń shańaraqların qorǵaw jumıslarında sociallıq sheriklikti keńeytiw, hayal-qızlarǵa mánzilli sociallıq járdem beriw boyınsha jumıslardı shólkemlestiriw;
b) analıq hám balalıqtı qorǵaw, shańaraqlarda sociallıq-ruwxıy ortalıqtı salamatlastırıw tarawında:
analıq hám balalıqtı qorǵaw tarawındaǵı normativ-huqıqıy hújjetlerdiń orınlanıwın támiyinlewde belsendi qatnasıw, olardı jetilistiriw boyınsha usınıslar tayarlaw;
hayal-qızlar, eń dáslep analar hám balalardıń salamatlıǵınıń qorǵalıwın támiyinlew, hayal-qızlar arasında salamat turmıs ortalıǵın, turmıs mádeniyatın qaliplestiriw, olardıń reproduktiv salamatlıǵın bekkemlew, medicinalıq mádeniyatın asırıw, patronaj sistemasın rawajlandırıw jumısların jetilistiriw;
shanaraqlıq hám hayal-qızlar sportın rawajlandırıw, olardıń ǵalabalılıǵı boyınsha ilájlar kompleksin islep shıǵıw hám ámelge asırıw;
shańaraqlarda sociallıq-ruwxıy ortalıqtı salamatlastırıw, hayal-qızlardıń hámde jámiyette húrmetke hám úlken abroyǵa iye bolǵan kekselerdiń turmıslıq tájriybesin belsendi jalp etken halda shanaraqlıq ajırasıwlardı saplastırıw boyınsha jumıslardı shólkemlestiriw, úlgili shańaraqlardıń turmıslıq úlgisin úgit-násiyatlaw;
shańaraq múnásibetlerin salamatlastırıw, neke hám shańaraq institutın bekkemlew, neke shártnamalarınıń qásiyetleri hám shártleri, perzentler tárbiyası ushın ata-analardıń tikkeley juwapkershiligi, qızlardı shańaraqlıq turmısqa tayarlaw menen baylanıslı sistemalı úgit-násiyat ilájların jolǵa qoyıw;
máhállelerde hayallar hám jaslar qatnasında ruwxıylıqtı asırıw, olardı “ǵalabalıq mádeniyat”tıń unamsız tásirinen, milliy sanamızǵa tán bolmaǵan diniy separatizm, ekstremizm hám terrorizm, adamlar sawdası hám basqa jat ideyalardan qorǵaw;
hár tárepleme kamal tawıp atırǵan jas áwladtı watan súyiwshilik, keńpeyillik erteńgi kúnge isenim hám átirapta bolıp atırǵan hádiyselerge daxldorlik ruwxında tárbiyalaw, jaslardıń ǵárezsiz dunya qarasın, kúshli ishki qábiletin, milliy maqtanısh tuyǵısın hám ikramlılıq-ruwxıy immunitetin qáliplestiriw;
v) hayal-qızlardı jumısqa ornalastırıw, olardıń socialıq hám miynet huqıqların támiyinlew tarawında:
bántlik dástúri sheńberinde hayal-kızlardı, ásirese kásip-óner kollejleri bitiriwshilerin jumısqa ornalastırıwǵa kómeklesiw, olar bántliginiń sıpatı, turaqlı jumıs ornı menen támiyinlengenligi júzesinen ámeliy qadaǵalawdı jolǵa qoyıw;
hayal-qızlardıń miynet huqıqların qorǵaw boyınsha jumıslardın jaǵdayın úyreniw hám qadaǵalaw, rásmiy emes jumıs penen bántliktiń aldın alıw, miynet múnásibetleri, sonnan hámledar hayallarǵa hámde kishi jastaǵı balaları bolǵan hayallarǵa qosımsha imtiyazlar beriwde mámleketlik hám mámleketlik emes shólkemlerdiń bekkem sherikligin jolǵa qoyıw;
Isbilermenlik jumısları menen shuǵıllanıwdı qáleytuǵın hayallardı hár tárepleme qollap-quwatlaw, olarǵa jeńilletilgen kreditler ajıratıwda kómeklesiw, berilgen jeńilliklerdi tuwrı qollanıw máselelerin tártipke salıwshı, mámleket diziminen hám basqa tártiplerden ótiw, miynet múnásibetlerine kirisiw boyınsha nızamshılıq hújjetleri júzesinen túsindiriwler alıwda olarǵa járdem beriw.
Nókis qalası hákimliginde 30 xızmetker jumıs alıp baradı:
• qala hákimi;
• qala hákimininiń ekonomika hám isbilermenlik máseleleri boyınsha birinshi orınbasarı;
• qala hákiminiń sanaattı rawajlandırıw, kapital qurılıs, kommunikaciyalar hám kommunal
xojalıǵı máseleleri boyınsha orınbasarı;
• qala hákiminiń investiciyalar, innovaciyalar, menshiklestirilgen kárxanalarǵa kómeklesiw
hám kishi sanaat zonaları hámde turizmdi rawajlandırıw máseleleri boyınsha orınbasarı
• qala hákiminiń jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıw hám ruwxıy-aǵartıwshılıq
máseleleri boyınsha orınbasarı;
• qala hákiminiń orınbasarı, hayal-qızlar komiteti baslıǵı;
• hákim járdemshisi;
• hákimlik huqıq-másláhátshisi;
• kancelyariya baslıǵı;
• kancelyariya jetekshi qanigesi;
• kancelyariya 1-dárejeli qánigesi;
• shólkemlestiriw-qadaǵalaw toparı basshısı;
• shólkemlestiriw-qadaǵalaw toparı jetekshi qánigesi;
• shólkemlestiriw-qadaǵalaw toparı 1-dárejeli qánigesi;
• ekonomika hám isbilermenlik máseleleri boyınsha bas qánige;
• ekonomika hám isbilermenlik máseleleri boyınsha jetekshi qánige;
• ekonomika hám isbilermenlik máseleleri boyınsha 1-dárejeli qánige
• sanaattı rawajlandırıw, kapital qurılıs, kommunikaciyalar hám kommunal
xojalıǵı máseleleri boyınsha bas qánige;
• sanaattı rawajlandırıw, kapital qurılıs, kommunikaciyalar hám kommunal xojalıǵı
máseleleri boyınsha jetekshi qánige;
• sanaattı rawajlandırıw, kapital qurılıs, kommunikaciyalar hám kommunal
xojalıǵı máseleleri boyınsha 1-dárejeli qánige;
• investiciyalar, innovaciyalar, menshiklestirilgen kárxanalarǵa kómeklesiw
hám kishi sanaat zonaları hámde turizmdi rawajlandırıw máseleleri boyınsha bas qánige
• investiciyalar, innovaciyalar, menshiklestirilgen kárxanalarǵa kómeklesiw
hám kishi sanaat zonaları hámde turizmdi rawajlandırıw máseleleri boyınsha jetekshi
qánige;
• jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıw hám ruwxıy-aǵartıwshılıq máseleleri boyınsha
bas qánige;
• jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıw hám ruwxıy-aǵartıwshılıq máseleleri boyınsha
jetekshi qánige;
• hayal-qızlar komiteti bas qánigesi;
• hayal-qızlar komiteti jetekshi qánigesi;
• hayal-qızlar komiteti 1-dárejeli qánigesi;
• áskeriy xızmetke tartıw hám ayrıqsha jaǵdaylar boyınsha qánige;
• jámáátlik shólkemler hám diniy shólkemler menen baylanıslar boyınsha bas qánige;
• hákimlik janındaǵı jas óspirimler menen islesiw komissiyası juwaplı xatkeri;
Nókis qalası haqqında qısqasha maǵlıwmat
Nókis qalası 1932 jıl 1-aprelden baslap Qaraqalpaqstan Respublikasınıń paytaxtı bolıp belgilengen. Nókis qalası Respublikanıń ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy orayı. Qalanıń geografilıq jaylasqan ornı Ózbekstannıń arqa-batıs tárepinde Qaraqalpaqstan Respublikasınıń orayında jaylasqan. Qalanıń shıǵıs tárepinde Qızıl-qum shólistanlıǵı bar.
Sonlıqtan qalanıń ıqlımı kontinental bolıp, jazı qurǵaq ıssı hám qısı suwıq.
Qalanıń jer maydanı 221 kv.km, xalıq sanı 2018-jıldıń 1-aprel halatına 312,1 mıń adam. Qalada 58 mákan puqaralar jıyını bar.
Nókis qalasında iri imáratlar hám arxitekturalıq estelikler boy tiklegen. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Berdaq muzeyi, Oqıwshılar hám spor sarayları, Nókis Aeroportı, Temir jol vokzalı, Akademiyalıq liceyler hám kásip-óner kolledjleri, «Savickiy» atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzeyi, «Tashkent» miymanxanası imáratları, Ulıǵbek esteligi hám basqalar.
2003 jılı Nókis qalası óziniń 70-jıllıǵın nıshanlap, onda birinshi Prezidentimiz I.A.Karimov qatnastı hám usı múnásibet penen qalanı «Doslıq» ordeni menen sıylıqladı.


c: text/html

text:
BMT-nıñ azası olğan devletlerniñ 26-sı, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda insan aqları vaziyeti boyunca BMT-nıñ yañartılğan rezolütsiya leyhasına qarşı çıqtı.
BMT-de Ukraina vekilligi haber etkeni kibi, vesiqağa qarşı rey bergenler bular: Ermenistan, Belorus, Boliviya, Burundi, Kamboca, Qıtay, Kuba, Şimaliy Koreya, Eritreya, Hindistan, İran, Qazaqstan, Qırğızstan, Myanma, Nikaragua, Rusiye, Sırbistan, Cenübiy Afrika Cumhuriyeti, Cenübiy Sudan, Sudan, Suriye, Tacikistan, Uganda, Özbekistan, Venesuela, Zimbabve.
Birleşken Milletler Baş Assambleyasınıñ üçünci komiteti cumaaqşamı künü, noyabrniñ 15-nde, «Qırım Muhtar Cumhuriyetinde ve Aqyarda insan aqları vaziyeti» qararınıñ yañartılğan leyhasını qabul etti. Rey berüvde 70 memleket vesiqağa «ebet» dedi, 26-sı qarşı çıqtı ve 82 memleket bitaraf oldı.
Bugünki rey berüvden soñ leyha BM Baş Assambleyasına baqması içün yollanacaq, anda ise bu sene dekabr ayında rey berilmesi beklenile.
2017 senesi dekabrniñ 19-nda BM Baş Assambleyası «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde insan aqları vaziyeti (Ukraina)» qararını qabul etken edi.
Vesiqada Rusiyeden BM Halqara mahkemesiniñ tevsiyelerini yerine ketirip, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağını lâğu etmesi ve yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasilniñ temin etmesi talap etile.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesi yanvarniñ 17-sinde Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ üç figurantı, Ernes Ametov, Marlen Asanov ve Server Zekiryayevniñ tevqif etilgenlerine qarşı appelâtsiyanı red etti. Bunı Qırım.Aqiqatqa advokat Emil Kurbedinov bildirdi.
Kurbedinov: «Oturışuvnıñ neticesinde bizim apellâtsion şikâyetlerimiz boyunca musbet qarar berilmedi. Oturışuv qapalı rejimde keçti. Bunıñ sebebi bizge belli degil. Bizge bu hususta iç bir vesiqa berilmedi, ve biz bu qararnı qanunsız sayamız», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, ondan ğayrı, mahkeme oturışuv esnasında qorçalav tarafınıñ bir qaç ricasını red etti.
Kurbedinov: «Misal olaraq, advokat Aleksey Ladin birinci maqam mahkemesiniñ qararında pek qaba bozuluvlar ve hatalar olğanını bildirdi. Lâkin mahkeme buña emiyet bermedi», – dep ilâve etti.
Daa evel Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi daa üç «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı – Ernes Ametov, Marlen Asanov ve Server Zekiryayevqa apis müddetini uzattı. Böylelikle olar martnıñ 9-na qadar apiste qalacaqlar.
Oktâbrniñ 11-nde Qırımda Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini – Timur İbragimov, Marlen (Suleyman) Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tevqif etti. FSB olarnı Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, taqip etilüvlerniñ diniy alâmetine köre yapılğanını tüşüneler. Advokat Emil Kurbedinov, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruplarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd ete.
Halqara siyasiy İslâm teşkilâtı «Hizb ut-Tahrir»niñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.


text:
Ukrainadaki saylavlarnıñ birinci turınıñ resmiy neticeleri aprelniñ 7-nde belli ola bile, dep bildire Ukraina Merkeziy saylav komissiyası (MSK).
«Bir künden soñ saylavlarnıñ neticelerini belgilemek içün yarın er şeyni yaparmız, dep ümüt etem. Amma qayd etem: bu kesen-kes degil», – dep ayttı aprelniñ 5-nde MSK reis muavini Yevğen Radçenko, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Al-azırda MSK bölge saylav komissiyalarınıñ 199 protokolından 197-sini qabul etti.
Daa eki bölge saylav komissiyasınıñ protokolları aprelniñ 5-nda künniñ soñuna qadar kelmeli.
Qanunğa binaen, Merkeziy saylav komissiyası aprelniñ 10-na qadar rey berüvniñ soñki neticelerini çıqarmalı.
Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turı aprelniñ 21-nde olmalı. Qanunğa köre, bunıñ ögüne namzetlerniñ munaqaşası Cemaat televideniyesinde keçirilmeli.
Martnıñ 31-nde Ukraina prezidenti saylavlarınıñ birinci turı keçirildi. Merkeziy saylav komissiyası saylayıcılarnıñ reylerini saydı: oyuncı ve iş adamı Volodımır Zelenskıy ve şimdiki prezident Petro Poroşenko ekinci turğa keçeler.


text:
«Krımenergo» şirketi bildirgeni kibi, «Titan» stantsiyasında tamir işleri dekabr 9 künü saat 23:38 tamamınen soñuna yetti ve yarımada energetik teminlevi tamamınen tiklengen.
Bu aqta Qırımnıñ Rusiye ükümeti saytında bildirile.
«Elektrik ile teminlev ğayrıdan tiklendi, Qırım territoriyasında qazaiy söndürüvler qullanıla. Qazaiy söndürüvler – mecburiy tedbir, energetik tertibatında zaruriy quvetniñ olması içün yapılmalı», – denile beyanatta.
Qırımda dekabr 9 künü saat 16:12 energetik ağınıñ qazaiy söndürüvi yüz berdi, 220 kV «Kahovka – Titan» yolağınıñ quveti 20 Mvt qadar eksildi. Qırım.Aqiqatqa «Ukrenergo» devlet şirketinde bildirilgeni kibi, 220 kV «Kahovka –Titan» yolağı boyunca berilgen quvet miqdarı 165 MVt eksildi.
Yaqında Qırım qamaçavı ştabınıñ reberi Lenur İslâmov ştab «Ukrenergo»ğa «Kahovka-Titan» elektrik yolağını Qırımğa ceryannı bermek içün tamamınen azırlamağa ruhset bergenini bildirdi. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Refat Çubarovnıñ sözlerine köre, faaller tamirlengen elektrik yolağını qullanmağa fırsat berirler. Dekabr 7 künü «Pravıy sektor» ve «Aydar» temsilcileri bunıñ ile razı olmağanlarını ve aktsiyada artıq iştirak etmeycegini bildirdiler.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi baarde işğal etildi.


text:
Ğarp sanktsiyaları sebebinden, Qırımda yabancı müessiseler resmiy şekilde kirmege qorqqanları içün, Rusiye Federatsiyası yarımadada mahsus uquqiy teşkilâtnı açmaq niyetinde. Bu aqta mart 11 künü Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov bildirdi.
«Kirüv tehnologiyası Rusiye qıtalı qısımında yuridik teşkilâtnıñ teşkil etilmesini farz ete, o ise, ileride mında ecnebiy tessisçilerniñ faaliyetini alıp baracaq», - dep ayttı Aksönov.
Tavsilâtlı malümatlarnı o, «leyhağa zarar ketirmemek içün» açıqlamadı.
Aksönovnıñ sözlerine binaen, ecnebiy adamlar Qırımnen endi çalışmaqta. «Aslında, Qırım yarımadasında ecnebiy paralar endi bar», - dep bildirdi Rusiye Qırım yolbaşçısı.
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyetiniñ iqtisat naziri Valentin Demidovnıñ qaydlarına köre, yatırımcılar topraq ve mülkni bazarlıqsız kirağa ala bilecekler.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
«Ural ava hatları» şirketiniñ eki Airbus uçağı Aqmescit (Simferopol) ava limanındaki uçuv-eniş yolunda az qaldı çatışacaq edi.
Bu aqta «Krıminform» agentligi, bu vaziyetke oğrağan uçaqlarınıñ birindeki menbağa esaslanıp, bildire.
Vaqia tahminen saat 14:25-te yüz berdi.
«U6-2932 reysi ile Yekaterinburg şeerine ketken A-320 uçağı, Moskvadan kelgen ve terminalğa ketken Airbus A-321 (U6-521 reysi) uçağı ile çatışmamaq içün, uçuv-eniş yolundan çıqmaq mecbur oldı», – dep ayttı o.
«Ural ava hatları» şirketinde mühbirlerge bu vaqia boyunca izaat bermekni red ettiler. Ava limanı matbuat hızmetinde bu malümatnı ögreneler.
Vaqia şaatınıñ sözlerine köre, acele yardım ve Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ maşnaları bu yerge 20 daqqa keçken soñ keldi.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Ayasofiya mäçete 24 nçe iyül’dä açıla
İrtägä biredä comğa namazı uqıylar
Ayasofiya mäçete 86 yıldan soň 24 nçe iyül’ könne comğa namazı belän qabat ğıybadätkä açıla.
Däwlät şurası yuğarı mäxkämäseneñ 10 nçı departamentı 10 nçı iyül’däge qararı belän Ayasofiyanıñ mäçettän muzeyğa äyländerelüenä qağılışlı 1934nçe yılnıň 24nçe noyabrendä qabul itelgän ministrlar şurası qararın ğamäldän çığarğannan soň Ayasofiyanı diyänät êşläre räislegenä tapşıru häm ğıybadät öçen açu turındağı ilbaşı qararı 10 nçı iyül’dä Räsmi gazetta dönya kürde.
Qabat ğıybadät öçen açu qararı qabul itelgännän soň Ayasofiyada äzerlek êşläre başqarıldı.
Kovid -19 êpidemiyäse arqasında mäçetkä kerü urınnarında tän temperaturasın ülçäyäçäklär häm bitlek kiyü mäcbüri.
Bu qısada irtägä 17 punktta 736 sälamätlek saqlaw xezmätkäre ,101 aşığıç yärdäm maşinası , 1 boralaq aşığıç yärdäm maşinası xezmät kürsätäçäk.
Bäyläneşle xäbärlär
Törek yortınıñ tözeleşe minut yarımlıq videoda
Törek yortı binasınıñ 4 yıllıq tözeleşen üz êçenä alğan video çıqtı


text:
Amerika Qoşma Ştatlarında çetel memleketlerge yayınlama bir sıra amerikalı media-şirketlerini idare etken Yayınlama müdirleri şurası Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda mustaqil jurnalistlerniñ taqip etilmesini takbih etti. Bu jurnalistler arasında Azat Avropa Radiosı - Azatlıq Radiosınen işbirlik yapqan mühbirlerdir.
Böyle Qırım jurnalistlerniñ biri Nikolay Semenağa qarşı bildirilecek cinaiy qabaatlar «esassız ve olarnıñ tek maqsadı mustaqil seslerini ve farqlı fikirlerni yoq etmektir», dep ayttı Şura müdiri Con Lansing. «İç bir ükümet jurnalistniñ işi serbest yapılmasına mania olmaması kerek», – qayd etti o.
Şura reisi Ceff Şell, öz tarafından, böyle ayttı: «Mühbircilik cinayet degil». Diger haber vastalarınıñ kibi, Azat Avropa Radiosı - Azatlıq Radiosınıñ jurnalistleri de öz işini Qırımda qorquzma ve yaqalamadan qorqmayıp yapmaları kerek, dep qayd etti o.
Yayınlama müdirleri şurası aprel 20-de, çarşenbe künü saba Kiyevdeki AQŞ elçiliginiñ temsilcisi Con Lalli böyle bildirgenini hatırlattı: «Amerika Qoşma Ştatları Qırımda jurnalistlerniñ yaqalanuvını qatiyen takbih ete ve Rusiye ükümetiniñ haber vastalarına qarşı yapılğan politsiya reydlerini toqtatmağa çağıra».
«Bu areketler Rusiye ükümeti tarafından em Rusiyede, em işğal etken Qırımda mustaqil seslerniñ daa qattı yoq etilmesiniñ nevbetteki misalleri ola», – dedi o.
Aprel 19-da Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları mustaqil jurnalistlernen bağlı Qırımnıñ yedi sakininiñ evinde tintüvler keçirdi. Olarnıñ arasında Azat Avropa Radiosı - Azatlıq Radiosınen işbirlik yapqan mühbirlerdir.
Rusiyege boysunğan Qırım prokuraturası Qırım jurnalistleriniñ biri olğan Nikolay Semenağa qarşı cinaiy iş açqanını, onıñ mühbir işlerinde «ekstremist faaliyetini» yapqanında ve «Rusiye topraq birdemligini bozmaq» içün çağırğanında qabaatlağanını bildirdi. Semena qabaatnı red ete, ve Azatlıq Radiosı Qırım.Aqıqat ile işbirlik tutqanını da red ete.
Bundan da ğayrı, Rusiyege boysunğan yarımada prokurorı Azatlıq Radiosınıñ leyhası olğan Qırım.Aqiqat saytına irişimni qapatmağa çağırdı, bu saytnıñ maqsadı Rusiyeni itibardan tüşürmek olğanını, o milletlerara munasebetlerni bozğanını ve ekstremizmni teşviqat etkenini bildirdi.


text:
Rusiye istihbaratçı-uçağı Kopengagen Romağa uçqan SAS Skandinaviya aviaşirketiniñ yolcu uçağınıñ yanından havflı mesafede uçtı. Bunı SAS matbuat-kâtibi bildirdi. Böyleliknen cumaaqşamı künü isveç telekanallarnıñ birisinden seslendirilgen malümatnı tasdiqladı. Telekanalda işbu ziddiyet mart 3 künü Danimarka ve İsveçiya halqara suvları üzerinde olğanını qayd ettiler.
SAS matbuat-kâtibi Trine Kroman qayd etti ki, Rusiye istihbaratçı-uçağı SAS laynerinden 90 metr uzaqlığında keçken eken. Soñkisinniñ içinde 132 yolcu bar edi. Uçucı aman yükseklikni deñiştirmege mecbur oldı.
«Ciddiy ziddiyet edi», – dedi o, ve SAS uçucıları o vaqıtta avada böyle istihbaratçı-uçaqlarnıñ büyük sayısını közetkenini da aytıp keçti.


text:
R. Kaşgarlı, "Dil İlişkisi Bağlamında Teyipcan Eliyev’in Şiirlerindeki Çince Alıntılar," Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten , pp.181-204, 2019
Kaşgarlı, R. 2019. Dil İlişkisi Bağlamında Teyipcan Eliyev’in Şiirlerindeki Çince Alıntılar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten , 181-204.
Kaşgarlı, R., (2019). Dil İlişkisi Bağlamında Teyipcan Eliyev’in Şiirlerindeki Çince Alıntılar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten , 181-204.
Kaşgarlı, Reyila. "Dil İlişkisi Bağlamında Teyipcan Eliyev’in Şiirlerindeki Çince Alıntılar," Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten , 181-204, 2019
Kaşgarlı, Reyila. "Dil İlişkisi Bağlamında Teyipcan Eliyev’in Şiirlerindeki Çince Alıntılar." Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten , pp.181-204, 2019
Kaşgarlı, R. (2019) . "Dil İlişkisi Bağlamında Teyipcan Eliyev’in Şiirlerindeki Çince Alıntılar." Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten , pp.181-204.
@article{article, author={Reyila KAŞGARLI}, title={Dil İlişkisi Bağlamında Teyipcan Eliyev’in Şiirlerindeki Çince Alıntılar}, journal={Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten}, year=2019, pages={181-204} }


text:
Qırımda, adetince, yüzüm bağları 100 biñ gektar meydanlıqta östürile edi, lâkin bügün bu raqam aman-aman üç qat eksildi ve tahminen 30 biñ gektarnı teşkil ete. Böyle malümatnı iyülniñ 24-nde, tögerek masa devamında, Rusiyege tabi olğan Qırım parlamentiniñ agrar siyaseti, ekologiya ve tabiat resursları komitetiniñ yolbaşçısı İgor Budanov seslendirdi.
Budanov: «Bu saanı yañıdan tiklemek ve evelki miqyasqa ketirmek içün em federal, em de regional seviyede bir sıra problemli meselelerniñ çezilmesi kerek. Sadece Qırım içün degil, amma bütün Rusiye içün de yüzümcilik-şarapçılıq saasınıñ emiyetini közge alıp, şarap çıqarğan şirketlerniñ işi ayrı hususiy qanun ile idare etlmeli», – dep aytqan.
Onıñ sözlerine köre, Devet Duması içün kerekli teklifler endi azırlanıldı «amma vesiqalar şimdilik mezakere etilmeli ve saanıñ işçileri tarafından teklifler qabul olunmalı».
2016 senesi Rusiye Köy hocalıq naziri Qırımdaki yüzümcilikni tenqit etken edi.
Rusiyege tabi olğan Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov bundan soñ Qırımnı «keyfiyetli şarap ve yüzüm çıqarğan dünya yetekçilerinen bir seviyede raqiplik yapa bilecek, Rusiyeniñ ileri ketken regionı yapmağa» niyetli olğanını beyan etken edi.
Qırım istilâsından soñ yarımadanıñ şarapçıları, Rusiyeniñ standartlarına ve qanun talaplarına riayet etkenleri vaqıt, bir sıra problemlenen qarşılaştı.


text:
Ludwig van Beethoven
Ludwig van Beethoven (shoqındırılg'an: 17 dekabr, 1770 – 26 mart, 1827) nemis kompozitorı ha'm pianisti bolg'an. Ol batıs muzıkasının' klassikalıq da'wirinen romantizm da'wirine o'tiwindegi a'hmiyetli adamlardın' biri bolg'an. Ol ha'zirge shekem barlıq waqıttın' en' ataqlı ha'm abroylı kompozitorlarının' biri dep esaplanıp kelmekte.
Bonnda tuwılg'an Beethoven keyinshelik 20 jaslar a'tirapında Viennag'a ko'ship o'tedi ha'm ol jerde Joseph Haydn qol astında sabaqlar alıp pianist iretinde dan'qı shıg'adı. 1790-jıllardan baslap ol esitiw qa'biletin joyta baslaydı ha'mde waqıttın' o'tiwi menen esitiw seziminen tolıq ayrıladı, biraq sog'an qaramastan ol o'z do'retiwshiligin dawam ettire beredi.


text:
Bazarertesi künü, iyül 13-de, Qırım Nazirler şurası binası yanında Aqmescit merkezinde Kozlov soqagındaki yoq etilgen çarşınıñ tuccarları toplandı.
Qırım.Aqiqatqa şaatlarnıñ aytqanı kibi, Lenin meydanı Nazirler Şurasınıñ binası yanında toplanğan satıcılarnıñ sayısı 10-dan ziyade degil edi. Olarnen birlikte anda politsiya hadimleri bulunğanından sebep özlerini muqayt alıp bardılar. «Faqat, bazıları cesaretlenip: «Aksenov, iş ber» dep qıçırmağa başladı», – dey şaat.
Nazirler şurasından bir reaktsiya oldımı, belgisiz. Tuccarlar ola bilecek repressiyalardan qorqıp, matbuat vastalarınıñ temsilcileri ile laf etmey.
Qırımnıñ Rusiye ükümeti saytında satıcılarnıñ talapları aqqında yañı malümat şimdilik yoqtır. Resmiy uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri de izaat bermey.
Aqmescit şeer memuriyetinde deyler ki, iyül 13-den Kozlov soqağında tamir işleri başlandı.
İyül 6 künü Aqmescitte politsiya şeer merkezindeki çarşını sarıp aldı, onı yıqmağa başladılar. Şeer memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev işbu areketler Qırım nazirler Şurasınıñ qararı ile amelge keçirilgenini bildirdi.
Qırım Nazirler şurası yanında narazılıqnı bildirgen tuccarlarğa yañı ticariy noqtalarnı bermege vade ettiler.
Cuma künü, iyül 10-da, Aqmescitniñ Kozlov soqağında qurucılıq çöplügi yanıp tutaştı


text:
Oktâbr 27-sinden başlap ilhaq etilgen Qırım ve Kyiv arasında bir saatlıq farq olacaq, çünki Ukraina "qış vaqtına" keçe.
Oktâbr 27-sinde Kyiv vaqtınen saat 4-te saba saatlarnı bir saat artqa keçirmek kerek.
Ukrainada saat deñişmesi 1996 yıl tarihı ile Nazirler Kabinetiniñ qararınen tertiplene.
Ukrainada Avropa Birliginen ve Avropanıñ çoqusı memleketlerinen beraberlikte yılda eki kere vaqıt deñişe: martnıñ soñki bazar kününde memleket "yaz vaqtına" keçe, oktâbrniñ soñki bazar kününde ise "qış vaqtına", yani öz saat quşağı vaqtına, qayta.
Keçek nyıl Avropa komissiyası Avropa birliginiñ vaqıt deñişmesinden vazgeçüv planını taqdim etti, oña köre, aza memleketler "qış" ya da "yaz" vaqtı boyunca yaşaycaqlarını özleri saylamalı. Avropa Biriliginde soñki vaqıt deñişmesi 2021 senesi olacaq, dep beklenile.
Qomşu Rusiye bir qaç yıl evel vaqıt deñişmesinden vazgeçti. İlhaqtan soñ Qırım da saatlarını keçirmey.


text:
NATO baş kâtibi Anders Fogh Rasmussen bildirdi ki, Rusiyeniñ Ukrainada yapqan areketleri halqara tertip-nizam içün zararlı ola bile.
Bunı alyans yolbaşçısı Brüsselde ayttı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Rusiye Ukrainada halqara nizam içün telüke olğanda, Rusiye NATOnı telüke olaraq tanıta», – dep qayd etti NATO baş kâtibi.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiyeniñ areketlerinde deñişmeler körünmey, onıñ içün alyan Moskva ile munasebetler formatınıñ deñiştirilmesini muzakere etmey.
NATO yolbaşçısı bildirdi ki, alyans tolusınen Ukrainağa qol tuta.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko yañı saylanğan prezident Recep Tayyip Erdoğannıñ inauguratsiyası munasebeti ile Türkiyege baracaq ola. Poroşenkonıñ eyyeti terkibine qırımtatarlarnıñ meseleleri boyunca vekâletli Mustafa Cemilev kire.
Bunı brifing devamında Kiyevde Ukraina prezidentiniñ Memuriyet başı muavini Valeriy Çalıy bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, tantanalı körüşüv bir sıra memleketlerniñ liderleri ile malüm bir maqsat boyunca keçirilecek körüşüvge çevirile bile.
«Şimdi Türkmenistan prezidenti ile müim körüşüvlerge ümütimiz bar, Qazahistan prezidenti ile munasebetimizniñ pekitilecegine de ümüt besleymiz», – dedi Çalıy.
O, türk-ukrain munasebetlerniñ ve qırımtatarlarnıñ meselesiniñ müimligini de qayd etti.
«Qırım meselesi, qırımtatarlarnıñ ve türk-ukrain munasebetlerniñ meselesi – Ukraina Prezidenti bunı daima nazarda tuta», – dedi Çalıy.
Türkiyede avgust 29 künü yañı baş nazir Ahmet Davutoğlu vazifesine başlaycaq, em de Türkiyeniñ yañı prezidenti Recep Erdoğannıñ inauguratsiyası ötkerilecek.
Avgust 10 künü Erdoğan memlekette ilk keçirilgen prezident saylavlarında ğalebe qazandı. O, devlet başınıñ vekâletlerini kenişletmek maqsadı ile anayasanı deñiştirmek niyetindedir. Evel Türkiye prezidenti temsiliy vazifelerni eda ete edi.


text:
Mültimedia
‘Maña babamnı qaytarıñız!’-QRM-niñ yañı vesiqalı filmniñ treyleri
2014 senesine qadar Qırım farqlı millet ve din mensüpleri içün acayip bir yer edi. Lãkin RF tarafından Qırım işğal etilgen soñ her şey deñişti. Repressiya, basqı, tutuqlamalar- şimdiki zamannıñ kerçekleridir ki, neticede, tek büyükler degil de, balalar da azap çekmekteler.
Siyasiy sebeplerden dolayı Qırımda azatlıqtan mahrum qaldırılğan insanlarnıñ sayısı kün-künden artmaqta. 200-den ziyade bala babalarsız, olarnıñ herkünlik diqqat ve desteksiz qalmaqta. QRM taqımı işğal etilgen Qırımda her bala eñ yaqın zamanda öz babasına qavuşması ve aydın balalığınıñ her kününe sevinmesi içün elinden kelgenini yapmaqta.
Bu maqsatqa yetmek içün QRM ‘Maña babamnı qaytarıñız!’ adlı qısqa vesiqalı filmni çıqarmağa qarar berdi.
Mezkür filmde Qırım işğalinden soñ babaları zorbalıq ile qaçırılğan ve hapiske alınğan balalarınıñ taqdir hikãyelerini topladıq. Bazıları babalarınıñ tutuqlanmasını körip, şimdi bir arzu ile yaşamaqtalar: ‘Maña babamnı qaytarıñız!’
Mezkür film ile ukrain ve halqara cemaatçılıqnıñ diqqatını siyasiy mahbüsler meselesine, olarnıñ balalarına çekmek ister edik.
Film premyerası eñ yaqın zamanda olacaq, şimdilik ise haberlerimizni taqip etiñiz.
Hatırlatamız ki, QRM bu saada sistemli çalışmaqta. 2017 senesi QRM siyasiy mahbüsler, ğayıp olunğan ve qaçırılğanlarnıñ balaları arasında ‘Babam- qaramandır’ adlı yarışnı keçirgen edi. Balalar öz ana-babaları, duyğu, asret acıları haqqında hikãye ettiler. Yarış ğalipleri noutbuk ve planşetlernen taqdirlenilecek. Faqat yarışta iştirak etken her bir bala diqqat ve bahşışsız qalmaz.


text:
... Ukrain vatanperverligine qorantamıznı 90-ncı yıllarnıñ soñunda oğlan qardaşım ögretmege tırıştı. Özbekistanda doğıp, birinci ve ilerideki doğğan künlerni o tarihiy vatanda qayd etti. O pionerler zamanına rast kelmedi ve atta ukrain tilini ögrendi. Biz tatalarımıznen ukrain tilini ögrenmedik, çünki mında birinci sınıftan başlap tasil almadıq.
Kerçek aytsam, ukrainliler aqqında çoq şey bilmey edim, Qırımda sovet zamanında olar aman-aman yoq ediler. Temiz ruslar da yoq edi – tek balalar degil de, ocalar da qarışıq bir tilde laqırdı ete ediler, bizler Orta Asiyada ösken balalar içün bunıñ episi yat kele edi.
Mustaqil Ukraina zamanında bir şeyler deñişken, ğaliba. Qardaşım, futbol oyunı başlağanda Ukraina marşı yañğırağan vaqıtta er kesni yerinden turğuza edi. Bu da yeterli degil – mektep divarında asılğan plakattan yazılıp alınğan bu marşnı ezberden, yırlap ta almaq kerek edi.
Elbette, o vaqıt şimdiki kibi, vatanperverlik duyğuları asıl olmay edi.
Biz zornen özümizni tutıp, külmemege tırışa edik. Üç qız olıp ta, bir oğlançıq dünyağa kelgen soñ, onı az –buçuq erkeleteler. Evimizde tek bir dane televizor bar edi, onıñ içün futbolnı er kes mecbur baqa edi. Qardaşım, «Ukraino, vpered!» yazılarnen plakatlar yasap, televizor ögünde sallap otura edi.
Bir kere men onı masa başında oturıp, futbol oynağanını rast ketirdim (oyuncılar yerine kapiklerni alğan), bütün izaatlarnı ukrain tilinde yaptı: «Mi prodovjuemo prâmu translâtsiyu zi stadionu «Dinamo», poçinaetsâ drugiy taym matçu «Dinamo» (Kiev) – Şahtar (Donetsk). Pislâ perşogo taymu perevaga na botsi «Dinamo» z rahunkom 2:0…».
Qardaşım, ukrain tilinde izaatlarnı diñlemege alışqan, Moskvada keçken oyunnı baqqanda: «Men begenmeyim, sanki bir şeyler yetişmey», dep ayttı.
Soñra biz üykenler, onı Aqmescitte «Tavriya» – «Dinamo» oyunlarını baqmağa alıp ketken edik, ösken soñ, dostlarınen qatnadı.
Kiyevge iş boyunca barğanda, bahşışı meselesi iç te turmay edi. Oña ukrain timsalleri resim etilgen futbol mevzusında ediyeler taşıy edik. «yKPAÏHA» yazısı olğan futbolka onda çoqtan bar, amma, şimdi o daa aktual oldı.
Onıñ kibi, mustaqil Ukrainada doğıp, öskenler çoqtır. Bu nesil sovet zamanını bilmey. Rusiyede ölmege arz etken bir qaç qart olarnıñ kelecegini yoq etmemeleri kerek…
Elzara Beşuyli, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Aqmescit civarındaki Mamaq (Stroganovka) köyünde iyülniñ 26-nda üç yaşında Musa Suleymanovnıñ cesedi tapıldı. Bu aqta qırımlı jurnalist Lilâ Bucurova ve Rusiye kütleviy haber vastaları Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmetiniñ malümatına esaslanıp bildire.
Oğlançıq iyülniñ 24-nde ğayıp oldı. Balanı Rusiye politsiyasınıñ hadimleri, kinologlar, Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idare vekilleri ve «Liza Alert» teşkilâtınıñ göñüllileri qıdırdı.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi üç yaşında Musa Suleymanovnıñ iyülniñ 24-nde Aqmescit civarında Mamaq köyünde ğayıp oluvınen bağlı cinaiy dava açtı. Qırımnıñ Rusiye prokuraturası Rusiye Ceza kodeksiniñ 105-inci maddesiniñ 2-nci qısmınıñ «v» noqtasına istinaden – küçük bala öldürilüvi – cinaiy dava açtı.


text:
Yanvar 26 künü OMON tarafından ATR qırımtatar telekanalında keçirilgen tintüv – ziddiyetni doğurtmaq ve halqnı Qırımdan sürgün etmek maqsadı ile keçirilgen yerli akimiyet teşebbüsidir.
Böyle fikirni Ukrinform mühbirine Poloniyadaki «Qırım» fondunıñ reisi Riza Asanov bildirdi.
«Qırım akimiyetiniñ qırımtatarlarnı ziddiyetke tursatmaq içün azırlağan mahsus bir provokatsiyası olğanından qorqamız. Fikrimizce, qorqutalar ve, belki de, atta sürgünlikke azırlıq köreler», – dedi Asanov.
Malüm ki, yanvar 26-da, ATR qırımtatar telekanalına silâlı insanlar sürip kirdi. Haberlerniñ acele yayınında alıp barıcı silâlı insanlar Aqmescitte yerleşken ATR qırımtatar telekanalına bir yıl devamında olıp keçken adiselerniñ video malümatını, şu cümleden, fevral 26 künü Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen mitingniñ videosını saqlağan bilgisayar serverini tutıp almaq içün kelgenini bildirdi
Telekanal yolbaşçılığı bu areketni yarımadanıñ tamır halqına etilgen nevbetteki toqat olaraq tanıdı. Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov ATR qırımtatar telekanalına kelgen silâlı insanlarnıñ esas maqsadı – onıñ astını-üstüne çevirmekten ibaret olğanını bildirdi.
Tintüv bütün kün devam etti. Qırımnıñ içki siyaset, informatsiya ve alâqalar «naziri» Dmitriy Polonskiy dedi ki, ATR qırımtatar telekanalınıñ reberleri ve jurnalistleri «kendi areketlerinden mesülietni akimiyetke qaldıracaq olalar».
Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskayanıñ aytqanına köre, tintüv taqiqatçınıñ qararı ile açılğan cinaiy iş çerçivesinde keçirildi.


text:
Qırımda salı künü, noyabr 29-da, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz ve «fevral 26 davasınıñ» mahkemeleri olacaqtır. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebookta bildirdi.
«Salı künü, noyabr 29-da, saat 9.30 Pavlenko soq., 2 adresi boyunca Ahtem Çiygoznıñ davası baqılacaq. Saat 13-te Turetskaya soq., 22 adresi boyunca apiste yatqan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci ve qabaatlanğan Eskender Kantemirov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusovğa nisbeten «fevral 26 davasınıñ» mahkeme oturışı olacaqtır. Keçken toplaşuv Arsen Yunusovnıñ hastalığından sebep 29.11.2016 kününe avuştırılğan edi», – dep bildirdi Smedlâyev.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Ekinci Aqmescit “Hib ut-Tahrir davası”nıñ mabüsi Rustem Şeyhaliyevniñ advokatı Emine Avamileva müşterisiniñ sağlıq alı zayıflaşqanını bildire. Onıñ sözlerine köre, SİZO-da Şeyhaliyevden “ilâclarını tutıp alğanlar”.
Bu aqta Emine Avamileva “Qırım birdemligi” cemaat birleşmesiniñ faallerine aytıp berdi.
“Advokat Rustemniñ sağlığı zayıflaşqanını bildire. Giportonik krizis keçirgeni sebebinden FSB idaresiniñ tahqiqatçıları özü acele yardım çağırğanlar. Amma bu, tevqif müddetiniñ uzatılmasını istegen prokuror içün inandırıcı delil degil eken. Bundan ğayrı Krasnodarda Şeyhaliyevden ilâclarını tutıp aldılar, bunı SİZO-da ilâclar yardımınen özüni öldürüv vaqiaları olğanınen añttılar”, – dep haber ete “Qırım birdemligi”.
Avamilevanıñ qayd etkenine köre, Şeyhaliyevni “bütün vaqıt baş ağrısı raatsızlay ve onıñ ilâclarğa ihtiyacı bar”.
Soçiniñ Üçünci istinaf mahkemesi fevralnıñ 8-nde ekinci Aqmescitteki ekinci "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ mabüsleri, grajdan jurnalistler Ruslan Suleymanov ve Rustem Şeyhaliyevniñ apiste tutuv müddetlerini uzatuv qararına qarşı advokatlarnıñ şikâyetini red etti. Olar SİZO-da qala.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetov ve Remzi Bekirov bar ediler.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye Tış işler nazirliginiñ Umumavropa işbirligi departamentiniñ müdiri Nikolay Kobrinetsniñ bildirgenine köre, «sanktsiyalar altında yaşamaq zor da olsa mümkün». Bu şekilde o, Qırım işğali sebebinden Avropa Birligi sanktsiyalarınıñ uzatıluvına cevap berdi.
«Olar muntazam sürette uzatıla, yarım yılda bir kere, yañı bir şey yoq. Lâğu etilüv ihtimali az… Nasıl olsa da, zor olğanına baqmadan ve iqtisadiyatımızğa zararı olsa da, sanktsiyalar altında yaşamağa ögrendik», – dep bildire Kobrinetsniñ aytqanlarını «İnterfaks» Rusiye haber agentligi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba AB sanktsiyalarınıñ uzatılması aqqında bildirdi.
Daa evel AB lideri COVID-19 sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı lâğu etmek teklifini red etti. AB elçileri iyünniñ 10-nda Qırım sanktsiyalarını daa bir yılğa uzatmağa añlaştı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Greśiyäneñ Samos utrawında zur yanğın
Ul utrawda Vatxi möhacirlär lagere urnaşqan
Greśiyäneñ Samos utrawlarındağı Vatxi möhacirlär lagerenda zur yanğın çıqtı. İlneñ migraśiya ministrlığı beldergänçä, lager’nıñ könbatışındağı taşlandıq baraklarğa ut qapqan. Wäqalätlelär utrawda buluçılarğa qurqınıç yanamawın, alarnıñ êvakuaśiyälänüen citkerä.
Bik küp sandağı möhacirne Vatxi lagerı yanındağı maşina parkına cıyğannar. Aralarında balalar da şaqtıy.
Wäqalätlelär äytüençä, keşesez cirlektä çıqqan utnı kontrol’gä alu öçen waqıyğa urınına yanğın sünderüçelär cibärelgän.
Başqa cirgä küçerelüne kötüce 300-500 tiräse möhacir yäşi torğan lager’ bu atnada yabılırğa tiyeş ide.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım tasil nazirliginde, “Qırım tarihi” 10-uncı sınıf içün Rusiye dersliginden “şübeli saifelerni” alıp taşlacaqlar, dep bildirile.
Bu aqta aprelniñ 6-sında Rusiye haber agentlikleri yazdı.
Bu derslikte, uquq qoruyıcılarnıñ fikrince, “qırımtatar halqına qarşı zıddiyet çıqarğan” fikir-ibareler bar.
“Biz bu saifelerni derslikten alıp taşlaycaqmız. Mayısnıñ soñunace bu işni becererik”, - yaza Qırım tasil naziri Natalya Gonçarovanıñ sözlerinden TASS.
Rusiyeli Qırım tasil nazirliginde, böyle areketlerni, davağa yol bermemek içün yapqanlarını añlattılar.
“Halqlar ara davasını çıqarmamaq içün böyle qararğa keldik. Kollaboratsionizm içün derslik bölügi kitaptan alınacaq. Oquş yılnıñ başına qadar bu iş yapılıp bitirilecek”, - dep bildirdi nazirlik matbuat hızmeti “İnterfaks-Yug” agentligine.
Daa evel Qırımlı adliyeci, sanat ve tasil hadimleri, Qırımnıñ Rusiye tasil nazirligine muracaat etip, 10-uncı sınıflar içün S. V. Yürçenko muarririyetinde çıqqan «Qırım tarihı» dersligini mündericesinde qırımtatarlar aqqında bulunğan provokatsion ibareler sebebinden onı qullanuvdan çıqarmağa rica etti. Kitapta "tatar ealisiniñ ekseriyeti almanlarğa yahşı yanaşqan, çoqusı faal sürette yardım etken edi" dep yazılğan.
Qırım Tasil nazirliginiñ vekilleri adiseni şimdilik izaatlamadı.


text:
Oktâbr 7-de Bağçasaray Han sarayındaki müzeyniñ yüz yıllığı yaqınlaşması çerçivesinde saray meydanında «Ustanıñ altın elleri» festivali keçirildi.
Merasim Derviza küz bayramına bağışlandı.
Saat 10.00-da açılğan sergide qırımtatar ressamları, keramika, toqumacılıq, nağış, quyumcılıq ve diger milliy sanat çeşitleri ustalarınıñ işleri taqdim etildi.
Saat 13.30-da, cuma namazından soñ, kontsert programması başlandı.
«Bu kontsertte, diger alışqanımız merasimlerge köre, belli artistler degil de, hususan yaş, amma aynı istidatlı icracılar iştirak etti. Olarnıñ icra etüvlerinden közde yaşlar peyda oldı. Bu merasimniñ Qırım yüreginde, dağlar arasında keçirilgeni ayrı duyğular peyda etti. Etrafqa baqıp, bu nağmelerni diñlep, zevq alasıñ: Vatan!», — dep añlattı Avdetke merasim iştirakçilerinden biri.
Yaş icracılardan ğayrı, kontsert programmasında belli qırımtatar artsitleri Uryane Kenjikayeva, bard Asan Faytoncı iştirak ettiler. Yazıcı Elvira Emir-Ali Kapnist öz «Selsebil» destanını taqdim etti.
Merasim iştirakçileri teşkilâtçılardan biri olğan Edem Faytoncığa onıñ Facebook saifesinde teşekkür bildirdi.
Bundan da ğayrı, yarmalıq-sergide kelişikli fiyatlarnen dekorativ-ameliy sanat eşyalarını satın almaq mümkün edi — nağışlanğan şeylerden başlap, yaş ressamlarnı resimlerine qadar.
Halq, bir-birini deñiştirip, kele ve kete edi, çünki programma büyük edi ve aqşamğa qadar devam etti.


text:
Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, qırımlı ukrain rejissöri Oleg Sentsov oña Strasburgda berilgen Saharov mukâfatı Rusiyeniñ bütün siyasiy mabüslerine ait, dep ayttı.
«Menim içün büyük bir şeref ve büyük mesüliyet. Sizge pek minnetdarım. Bu mukâfatnı şahsen menim içün bir mukâfat olaraq degil, Rusiyede bulunğan bütün siyasiy mabüsler qayd etilgen bir işaret olaraq qabul etem. Endi azat etilgen, alâ daa anda bulunğan, zapt etilgen ve Donbasta separatistlerniñ qolunda olğan askerlerimiz, Ukrainamız içün küreşmege devam etken insanlarımız içün bir işaret», – dedi Sentsov.
Noyabrniñ 26-nda Sentsovğa Strasburgda keçken sene laureatı olğan Saharov mukâfatı berildi. Ukrainalı Avropa parlamentinde çıqışta bulunıp, Putinge inanmamağa çağırdı.
Keçken sene Oleg Sentsov Saharov mukâfatınıñ laureatı oldı. Rusiye onı apiste tutqan edi. Onıñ yerine mukâfatını qız qardaşı Natalya Kaplan ve advokatı Dmitriy Dinze alğan ediler.
Saharov mukâfatı 1988 senesi Avropa parlamenti tarafından tasdıqlanğan edi. Mukâfat «dünyada insan aqları oğrunda küreşke isse qoşqan» insanlarğa berile. O, sovet aq qorçalayıcısı ve dissident Andrey Saharovnıñ adını taşıy. Saharov akimiyet tarafından taqip etilgen edi: aq qorçalayıcı faaliyeti sebebinden alim bütün sovet mukâfatlarından marum etilip, 1980 senesi ömür arqadaşı Yelena Bonnernen beraber Moskvadan sürgün etilgen edi.
Qırımlı rejissör Oleg Sentsov ve anarhist Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
Oleg Sentsov Rusiye şimalindeki Labıtnangi şeerinde apiste yatqan edi. Aleksandar Kolçenko ise Uraldaki Kopeysk şeeriniñ koloniyasında bulunğan edi.
Keçken sene Rusiye apishanelerinde tutulğan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile tutqan 145 künlik açlıqtan soñ Oleg Sentsov «aşamağa yazma şekilde razı oldı». O, bunı «zornen aşatuv telükesi bar olğanından mecburiy adım» dep adlandırdı. Amnesty International zornen aşatuv işkence ola, dep bildirdi. 2018 senesi oktâbrniñ 25-nde Sentsovğa Avropa parlamentiniñ «İfade serbestligi» içün Saharov mukâfatı berildi.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.
2019 senesi sentâbrniñ 7-nde Sentsov ve Kolçenko Rusiye apishanesinden büyük deñişim neticesinde azat etilgen ediler.


text:
«Bizler olarnıñ ketişatına baqacaqmız. Tanklar ateş açsa, bu, elbet de, masqara. Lâkin şimdilik biz bir de bir konkret şeylerni aytmayıq», – dep ayttı BMT Rusiye vekili Vitaliy Çurkin. Onıñ intervyüsi cumaertesi künü «Komsomolskaya pravda» gazetasında basıldı.
Rusiye diplomatınıñ fikirince, Kiyev akimiyeti aprel 17-de Jenevada Ukraina vaziyetiniñ al etilmesi boyunca qabul etilgen añlaşmalarğa riayet etmege istemey.
«Olar özüni akimiyet olaraq is etseler, birinci adım atmalılar. Olar Ukraina şarqında areket etkenlerden ziyade çalışmalılar: «Pravıy sektor» areketiniñ silâsını tutıp almaq ve zapt etilgen memuriy binalarnı boşatmaq kerek. Eñ esası – şarq ile dialog qurmaq kerek. Şimdilik olar bir şey yapmadılar», – dep ayttı Çurkin.
O, Ğarpnıñ Ukrainadaki adise-vaqialarnen bağlı Rusiyege qarşı cezalar aqqında qararını izaatlap, Ğarp qarardan ziyade yapqanını bildirdi.


text:
Rusiye nezareti altındaki Qırım naqliyat naziri Yuriy Ovsânnikov, 4 ay çalışqanından soñ istifağa ariza berdi, - dep haber ete “Krıminform” matbuatı.
TASS haber agentligi bildirgenine köre, Ovsânnikov “oz isteginen” işten boşadı. Aynı vaqıtta, nazir, rutbesini 4 aydan bıraqqanınıñ sebeplerini añlatmadı.
2014 senesi başından Yuriy Ovsânnikov, bu rutbeni taşlap ketken memurlardan endi altıncısı oldı. Onı 2018 senesi mayıs 11-inde tayin ettiler.
Daa evel Sergey Aksönov, Aqmescitte yolcu taşımasını teşkil etüv meselesine defalarca şikâyet ete edi. Onıñ aytqanına köre, “nazirlerniñ iç birisi naqliyatnıñ işini keregi seviyede teşkil etip olamadı”.
Martnıñ soñunda, naqliyat, energetika ve mesken-kommunal hocalıq meselelerinen oğraşqan, baş nazirniñ yardımcısı Vladimir Serov istifağa çıqtı.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ukrainlrege bir video beyanat yazıp, Amerika devlet başı Joseph Biden ile ilk laqırdısınıñ neticeleri aqqında haber etti. O, taraflar Donbastaki vaziyetni, ABD-niñ «Qırım platformasında» iştiragini ve Bidenniñ Ukrainağa kelmesini tafsilâtlı muzakere etkenlerini tasdıqladı.
«Prezident Biden meni Ukraina Rusiyeniñ tecavuzına qarşı iç bir vaqıt bir özü qalmaycağına inandırdı... Ukrainada islâatlar, hususan qabarcılıqqa qarşı, mahkeme ve Anayasa mahkemesiniñ islâatlarınıñ amelge keçirilmesi ve devam ettirilmesi qayd etildi ve desteklendi. Baydenniñ aytqanına köre, qabarcılıqqa qarşı küreşte ABD ve Ukraian silâdaşlar», – dedi Zelenskıy.
Beyaz ev ABD prezidenti Joseph Biden ve Ukraina devlet başı Volodımır Zelenskıy telefondan laf etkenlerini resmiy tasdıqladı ve Amerika devlet başı «Rusiyeniñ Qırım ve Donbastaki devam etken tecavuzı qarşısında Ukrainağa» destegini tasdıqlağanını bildirdi.
ABD Mudafaa naziri Lloyd Ostin, Rusiye tecavuzı kerginleşken taqdirde Birleşken Devletler Ukrainağa qoltutmağa azır olğanı bildirdi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, «Rusiyeniñ vaziyetni kerginleştirüvi soñki yıllarda eñ büyük ola», dep bildirdi. Onıñ qayd etkenine köre, «Rusiye Federatsiyası ateşsiz rejimge sadıq olğanını isbatlamağa istemeyip», Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde ve Qırımda vaziyetni muntazam sürette kerginleştire.
Budan ğayrı o, OSCE baş kâtibi Helga Schmid telefonda laf etip, «Rusiye, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde ve Qırımda telükesizlik vaziyetini muntazam sürette kerginleştire», dep haber etti.
Bu afta Ukraina Silâlı Quvetleri Baş ştabınıñ yolbaşçısı Ruslan Homçak bildirdi ki, martnıñ başında Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye Ukraina sıñırına ordusını çeke.
Ukraina Silâlı quvetleri Arbiy deñiz küçleriniñ komandanı Oleksiy Neijpapa, yedi yıl devam etken Qırım işğali vaqtında Rusiye Qara deñiz flotunıñ gemi ve suvastı gemi erkânı 45% arttı, dep bildirdi.
Mart ayında yarımadada Rusiye arbiyleriniñ muntazam talimleri keçirildi. Rusiye Mudafaa nazirligi martnıñ 16-nda Qırımda Opuk poligonında başlağan Ava desant ordularınıñ taqım ştab talimleri aqqında bildirgen edi.
2014 senesinde Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye yarımadada muntazam surette arbiy talimlerni yaptıra. Ukrainanıñ Baş ştabında, Rusiyeniñ Qırımdaki areketlerine qanunsız deyler.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.


text:
İyül 31-iniñ sabasına aqyarda bir yañı COVID-19 adisesi qayd etildi, bildire rusiyeli şeer akimiyeti. Hastalıqqa oğrağan - sekiz yaşındaki bala.
"Bu ketirilgen adisedir. Yılnıñ başından berli Aqyarda yañı koronavirus infektsiyasınen 344 adam hastalandı, 283 adam yahşı oldı, 9 adam vefat etti", - denile Aqyarnıñ rusiye akimiyetiniñ beyanatında.
CorлacHo oпyблиkoBaHHыM дaHHыM, B HacToящий MoMeHT B cTaциoHapax CeBacToпoля HaxoдиTcя 41 чeлoBek. B иHфekциoHHoй бoлbHицe пoд HaблюдeHиeM – 142 чeлoBeka, B ropoдckoй бoлbHицe № 9 – 131, пoд HaблюдeHиeM пo MecTy жиTeлbcTBa – 619 чeлoBek.
Tünevin işğal etilgen Qırımda 28 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Onıñ malümatına köre, Qırımda 1204 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 72-si çetelden keldi, 108-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 912 insan tüzeldi, 15 hasta koronavirustan vefat etti. Aqyarda yılnıñ başından 343 insan koronavirus yuqunçına oğradı, 278-i yahşı oldı, 9 kişi vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Rustem Seythalilov yanvarniñ 18-nde doğğan kününi SİZOda qayd ete. «Qırımtatar resurs merkeziniñ» malümatına köre, Seythalilov 36 yaşını toldurdı.
«Doğğan kününi Qırımnıñ işğalci akimiyeti qapatqan apiste qayd etmege mecbur. Qırımtatar Resurs Merkeziniñ hadimleri Rustem Seythalilovnı doğğan kününen tebrikley! Tezce azat etilmesini ve qorantası ve tuvğanlarına qavuşmasını, qaviy sağlıq, sabır, bükülmez irade ve amanlıq tileymiz», – dep aytıla haberde.
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi noyabrniñ 11-nde Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» sekiz mabüsiniñ apis müddetini üç ayğa uzattı. Rustem Şeyhaliyev, Tofik Abdulgaziyev, Raim Ayvazov, Bilâl Adilov, Cemil Gafarov, Farhod Bazarov, Rustem Seythalilov ve Şaban Umerov 2020 senesi fevralniñ 15-ne qadar SİZOda qalacaqlar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Tışqı eşlär ministrları, cıyınınıñ berençe könendä Serbia tışqı eşlär ministrı Vuk Jeremic belän söyläşte. Berlekneñ kiñäyü komissionerı, bu söyläşünen Serbianıñ berlekkä qabul itelüe yulında möhim adım buluın assızıqlap, Belgradnı üz eçenä bäylänep qaludan çiklänep, kiläçäk öçen Yewropanı saylarğa çaqırdı. Berlektäge küp kene äğzä illär belän Serbia arasındağı mönäsäbät Kosovonıñ bäysezlegen tanu qararı belän körçekkä terälgän ide.
Cıyılışta şulay uq Tibettäge kiyerenkelek artuı säbäble kiläse Olimpia uyınnarınıñ Pekindä uzdırıluı mäsäläse dä qaralaçaq.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Ukraina ve Rusiye ombudsmenleri eki memleketniñ apishanelerinde bulunğan Ukraina ve Rusiye vatandaşlarınıñ azat etilüvinen bağlı işçi gruppanı qurmağa añlaştı. Bu, elbette, yahşı bir işaret, faqat iblis, er vaqıt olğanı kibi, detallerde saqlanacaq.
Eminim, Ukraina tarafından bir problem yoq: Kyivde Ukraina apishanelerinde bulunğan Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşlarını bileler ve olarnı Rusiye tarafına teslim etmege azırlar. Bu aqta Ukrainanıñ yañı prezidenti Volodımır Zelenskıy ayta ve sabıq prezident Petro Poroşenko aytqan edi, dep bildire Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova.
Rusiye tarafınıñ azat etileceklernen bağlı fikirleri Ukraina tarafından bayağı farqlaşa
Rusiye tarafınıñ azat etileceklernen bağlı fikirleri Ukraina tarafından bayağı farqlaşa. Rusiye kimler Ukraina vatandaşı olaraq sayılacağını özü qarar ala. Misal olaraq, Oleg Sentsov Kremlge köre – Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşı ve deñiştirileceklernen iç bir alâqası olamağan insan. Qırımda tutulğan bir çoq ukrainalı rusiyeli dep sayıla – Rusiye ilhaq etilgen yarımada sakinlerine olarnıñ istegini ve Ukraina pasportını saqlağanlarını soramayıp, Rusiye vatandaşlığını berdi. Saqlağan olsalar da – Rusiyede olar rusiyeli dep sayıla. Bunı tanımasalar da, rusiyeliler ola.
Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen rayonlarında qanunsız tutulğan Ukraina vatandaşlarına ise Rusiye bağlı olmağa istemey. Olar – ukrainalılar, Moskvada bunı tanıylar. Amma olarnı da Ukraina vatandaşları – ya da «halq cumhuriyetleriniñ vatandaşları» tuta. Kremlge köre, bu iç zıddiyet ola, Minskte soñuna qadar añlaşıñız. Daa doğrusı, soñuna qadar degil, pek adiy bir şey: başta işğal etilgen rayonlarnıñ ayrı statusı, soñra – esirler.
Moskva öz apishanelerinde kimlerni rusiyeli dep tanıycağına qarar bermey, amma Ukraina apishanelerinde tutulğanlardan kimler Rusiye vatandaşı ola, dep qarar ala
Amma mında da işçi gruppanı beklegen problemler bitmey. Çünki Moskva öz apishanelerinde kimlerni rusiyeli dep tanıycağına qarar bermey, amma Ukraina apishanelerinde tutulğanlardan kimler Rusiye vatandaşı ola qarar ala. Ya da Moskvağa hızmet etken Ukraina vatandaşlarını azat etmege talap ete. Olar rusiyeli degil, yoq. Belki, Kreml böyle istey ve oldı.
Çünki er şey, Moskvada aytılğanı kibi, ombudsmen Tatyana Moskalkovağa degil, Rusiye prezidenti Vladimir Putinge bağlı. Bunı jurnalist İvan Golunovnıñ azat etilüvinde kördik. «Novaya gazeta» müdirler şurasınıñ reisi Dmitriy Muratov jurnalistniñ azat etilüvi ve oña qarşı dava toqtatılması qararını Putin Moskalkova ile körüşken soñ özü qabul etti, dep tarif etken edi. Soñra ise mahkeme ve İç işler nazirligi qoşuldılar. Rusiye sisteması, körgenimiz kibi, öyle çalışa – başta Putin, soñra qalğanları.
Şu sebepten Rusiye tarafınınıñ Ukraina tarafına apishanelerden azat etilecekler «Putin cedveli» olacağından eminim. Kimler kimniñ vatandaşı olacağına Putin özü qarar berecek – istese, buyruqnı imzalar, vatandaşlıq berir, bunı endi yapqan edi – öyle de Ukraina apishanesinde rusiyeliler çıqa! Putin reinelerni istegen kişige «berecek» – Viktor Medvedçukqa bergeni kibi. Rusiye tarafınıñ işçi gruppası ise tek Kremlde teklif etilgen cedvelni seslendirip olur. Amma bir şey deñiştirmege aqqı olmaycaqtır.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Vitaliy Portnikov, Kyivli jurnalist, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
Qırımda oquv yılınıñ başlanmasından evel Rusiye Federatsiyasınıñ işğal etilgen Qırım ile haritaları satılmağa başlandı. Bu kibi ilânnı yarımadada kantselâriya tükânları asmaqta, – haber ete Qırım.Aqiqat.
İşbu ilânlar ile fotolarnı qırmlılar içtimaiy ağlarda paylaşa, em de «yañı devir» haritalarınıñ reklaması aynı sentâbr 1 künü arfesinde peyda olğanını qayd eteler.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Azat etilgen ukrain deñizciler ve sabıq siyasiy mabüslerge ID pasportları berilecek, haber etti Facebookta Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova.
"Sentâbr 7-sinde azat etilgen deñiz askerleri ve siyasiy mabüslerge, Rusiyede esirlikte ya da apishanede tutulğan vaqıtta coyulğan vesiqalar yerine, yañı vesiqalar berilecek", – yazdı Denisova.
O, Devlet Migratsiya Hızmeti, azat etilgen ukrainler tedaviylengen yerlerge baracaq köçüci pasport hızmeti noqtalarını azırladı, dep qoştı.
Sentâbrniñ 7-nde Ukraina ve Rusiye arasında tutulğanlarnı deñişim kerçekleştirildi. 35 ukrainalı ile uçaq «Borıspil» Kyiv ava limanında qondı. Oleğ Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.


text:
Aqmescitteki Marşal Jukov soqağınıñ rayonında ışıq ve sıcaq suv yoq.
Bunı Tsentr jurnalistskih rassledovaniy haber agentligine rayon sakinleri bildirdi.
«Krımenergo» dispetçeriniñ malümatına köre, yüksek voltlı yolaqlarından birinde qaza yüz berdi, «bir çoq adam elektrik energiyasız qaldı». Aynı bu sebepten suv da yoq, dep tahmin eteler.
Mütehassısnıñ aytqanına köre, qaza aqibetleri ne vaqıt al etilecek belli degil.
«Qazanıı al etmek içün elimizden kelgenini yapamız», – dep ayttı usta.
Şirket bildire ki, elektrik energiyasınıñ diger qaynaqlarından sistemanı «toldurmağa» tırışalar.


text:
Franciya Senatı 18-59 jas aralığındağı azamattardıñ vakcina aluın mindetteudi wsındı.
Paster institutı men Wlttıq zertteuler institutınıñ ğalımdarı da pandemiyanıñ aldın alu üşin twrğındar jappay ekpe aluı tiis deydi. Atalğan zertteu ortalıqtarınıñ boljamına säykes, halıqtıñ jartısınan köbi ekpe saldırsa da, küzde Franciyada indettiñ törtinşi tolqını bastaluı mümkin. Al densaulıq saqtau jüyesine tüsken auırtpaşılıq bıltırğıday bolmaq.
Osı taqırıpta ötken jiında senator Bernar Jom'e: «Medicina qızmetkerlerine vakcinalaudı mindetteu mäselesin tez arada şeşu kerek. Bwl asa qiındıqtı tuğızbaydı. Oğan qosa 18 ben 59 jas aralığındağı azamattarımızğa da ekpe saludı mindetteu mäselesin köteru kerek. Öytkeni qolımızdağı derekter boyınşa, virustı eñ köp taratatın osı top. Al olardıñ arasında vakcina alğandar az», – dedi.
Senatorlar Ükimetke şildeniñ ayağına deyin medicina qızmetkerlerin, al osıdan keyin bükil eresek azamattarın vakcinalauğa mindetteu mäselesin şeşudi wsındı. Osı bastamağa Franciyanıñ Joğarı ğılımi Keñesi jauap berui tiis. Sonday-aq, jaña oqu jılında apta sayın oquşılardı koronavirusqa testileu nwsqauı berildi. Elde wjımdıq immunitet qalıptastıru üşin tez arada kem degende 10 mln adamdı vakcinalau qajet.


text:
Sumtsov Harkiv tarihiy müzeyiniñ fondunda «Örnek» qırımtatar örnekli etnografik kollektsiyası tapıldı. Bu aqta Ukraina Medeniyet nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Berilgen malümatqa köre, Medeniyet nazirligi ve «Alem» cemaat teşkilâtınıñ mütehassısları 1943 senesi Harkiv azat etilgen soñ müzey fonduna kelgen kollektsiyanı tedqiq etti.
«Bugünge qadar Harkiv tarihiy müzeyi bu eşyalarnıñ peyda oluv ikâyesini, manası ve medeniy ananelerdeki rolüni tam olaraq bilmegen edi. Müzey eşyalarınıñ qayd etüv vesiqaları Ekinci cian cenki vaqtında ğayıp olğan edi», – dep aytıla haberde.
Ukraina Medeniyet nazirliginiñ malümatına köre, bu etnografik kollektsiyanıñ müzey eşyaları qırımtatarlar ve Qırımnıñ diger halqları sürgünliginiñ 75 yılına bağışlanğan sergide qullanılacaq.
Keçken sene Ukraina Medeniyet nazirligi «Örnek» qırımtatar örnegini medeniy mirasnıñ maddiy olmağan elementleri milliy cedveline kirsetti.