text:
Qazaqstan Ükimeti bıltır pandemiya bastalğan 1 naurız ben biılğı 31 mamır aralığında koronavirus jwqtırğan 2367 adamdı «basqa diagnozdan qaytıs boldı» dep kovidtiñ resmi esebine qospağan.
QT redakciyasınıñ swrağına DenMin tarapınan berilgen resmi derekke qarağanda, mausım ayında bwrın-soñdı bolmağan antirekordtıq deñgeyge ösip, 405 adam koronavirustıñ janama äserinen qaytıs bolğan.
(!) Ministrlik olardıñ ölimin «basqa dertterden boldı, koronavirus tikeley äser etpeydi» dep sanaydı. Jauaptı mamandar bwl jaylı sirek söz etedi, onıñ özinde jurnalisterdiñ swrauımen. Aqparat avtomattandırılmağan. 18 mausım 54 jağday, 2 şilde 101, 23 şilde 319, 4 qırküyek 556, 11 qırküyek 576, 15 qazan 672, 9 qaraşa 709, 15 jeltoqsan 764, 26 jeltoqsan 816 jağday, 20 qañtar 938, 3 aqpan 1061 bolıp, 17 naurız 1450, 29 naurız 1619, 6 mamır 1773, 14 mausım 1962, 8 şilde 2367-ge deyin artqanı habarlandı.
Ministrliktiñ aqparattıq jüyesi boyınşa, koronavirus infekciyasınıñ janama äserinen köz jwmğandar öñirler bölinisinde: Qostanay oblısında – 329, Pavlodar oblısında – 314, Soltüstik Qazaqstanda – 286, Şığıs Qazaqstanda – 217, Aqmola oblısında – 212, Almatı oblısında – 194, Jambıl oblısında – 153 jağday. Al eñ tömengi körsetkiş Şımkentte 13 jäne Mañğıstau öñirinde 8 keys tirkelgen.
Onıñ arasında qarttar, ondağan bala, tipti jaña bosanğan ana da bar. Bıltır qaraşa ayında 107, jeltoqsanda 122 jäne biılğı birinşi jartıjıldıqta 1429 (qañtarda 123, aqpanda 389, naurızda 169, säuirde 154, mamırda 189, al mausımda 405) ölim tirkelgen.
Osı sanatta ömirden ötkenderdiñ deregi koronavirustıñ memlekettik derekqorına engizilmeydi. Sarapşılar men mamandar bwğan qarsı. Mwnı «statistikanı meyilinşe jaqsartudıñ amalı» dep esepteydi. Olardıñ aytuınşa, koronavirustıñ janama äserinen qaytqandardıñ jartısınan astamınıñ sebebi qan aynalımı men tınıs alu jüyesiniñ auruları bolğandıqtan, oğan infekciya dert qozdıruşı faktor retinde ölimge äkep soqtıradı. Soñğı derek boyınşa, aurular tobı jiktelimin vedomstvo bılay taratadı:
-
- Qanaynalım jüyesiniñ auruları – 968
- Tınıs alu jüyesiniñ auruları – 794
- Endokrindik jüyeniñ auruları – 120
- Nesep-jınıs jüyesiniñ auruları – 72
- Jaña öskinder – 69
- Basqa jağdaylar – 344
8 şildedegi epidahual boyınşa, Qazaqstanda pandemiya bastalğalı dertke şaldıqqanı resmi rastalğan nauqastar sanı 502 mıñnan astı. Olar: koronavirus 445 mıñ, osı tektes pnevmoniya 57 mıñ adamğa jwqqan. Sonımen qosa, jalpı virus jwqqandardan 10 387 adam (KVI+ / U07.1 – 4544, KVI- / U07.2 – 3476, ilespe aurulardan – 2367) qaytıs bolğan. Qazaqstan sırqattar sanı boyınşa älemde Worldometers derekqorı, Djons Hopkins universiteti jäne DDSW tizimindegi 221 el men aymaqtıñ arasında 44-orında twr.
DDSW qaytıs bolğan adamnan koronavirus infekciyası anıqtalsa, ağzadan tıs sırtqı faktordan, yağni oqıs apattan köz jwmğandardan basqasın COVID ölimi statistikasına qosuğa keñes bergen. Degenmen Qazaqstan ükimeti rayınan qaytpadı. Äli künge deyin parallel' esep jürgiziledi: janama äserden qaytıs bolğandar sanı ne memlekettik, ne halıqaralıq statistikağa enbeydi.
Uaşiñton (AQŞ) universiteti medicina mektebiniñ Densaulıq körsetkişteri jäne bağalau institutı (IHME) zertteuinde Qazaqstandağı koronavirus qwrbandarınıñ sanı resmi statistikada körsetilgennen 14,5 ese köp ekeni aytılğan. IHME esebi boyınşa, Qazaqstanda COVID saldarınan 81 696 adam qaytıs bolğan. Ötken aydıñ ortasında osı aqparattan keyin ministrlik derekti qayda ekşedik degen uäjben resmi satistikağa mıñdağan adamnıñ esebin qostı.
Sarapşılar: Janama äser degenniñ köbi koronavirusqa tiesili
Sarapşılar pikiri «joğarıda atalğan aurularğa şaldıqqan nauqastardıñ jağdayı asqınğan satıda bolmasa, psihika ne oqıs jaraqat-soqqı sebebinen qaytpasa, onda olardıñ deni koronavirustıñ qwrbanı retinde qarastırıluı tiis» degen ortaq arnağa toğısadı.
Baqıt Tümenova, «Aman-saulıq» qoğamdıq qorınıñ prezidenti, KSRO densaulıq saqtau isiniñ üzdigi:
Koronavirus jürek, ökpe, qant diabeti sekildi sozılmalı aurulardı qozıdruı mümkin. Qaytıs bolğanda jüregi toqtap, tromboz boluı ıqtimal. Mümkin koronaviruspen auırmasa, qoldauşı terapiya alıp tiri jüre beruşi edi. Qaytqan adamnıñ diagnozı men ölim sebebinde baylanıs bolatını anıq.
Virus jwqqandıqtan tromb mölşeri wlğayıp, qan wyıp jürek, ökpe ne miğa salmaq saladı. Osınıñ saldarı da äser etpeydi dey almaymız. Pnevmoniya auruın PTR-dıñ barı-joğına qaramastan klinikasına qaray koronavirustıq sipatta qarastıru qajet dep basınan beri aytıp kelemiz.
Serik Twrsın, Şveycariyadağı qazaq därigeri, medicina bilimderi boyınşa oqıtuşı-tälimger:
Qazaq «auruın jasırğan öledi» deydi. Koronvirus turalı statsitikanıñ dwrıs berilmeui tek qazaqstandıqtardı ğana emes, bizdi de oylandıradı. DDSW-nıñ belgilegen kod bıltır aqpan ayında naqtılanğan. Al Qazaqstan biligi nege tamızdan bastap engizdi. Bwğan jauap berui kerek. Qaytıs bolğan adamnıñ boyında basqa auruı bolğanına qaramastan, ağzasınan virus tabılsa, birden koronavirus sebebinen dep esepteui tiis. Öytkeni virus angiotenzin konverting receptorı arqılı denege kiredi. Ekinşi türi qan tamırları arqılı boyğa taraydı. Sondıqtan virus barlıq tinge jayılıp, eñ älsiz twsınan wstaydı. Jası ülken adamdardıñ sozılmalı auruın qozdırıp, saldarı ölimge aynalıp jatır. Bwl sözsiz koronavirus statistikasına enui tiis. Jıldıñ basınan bergi barlıq pnevmoniyanı aqökpe dep aydarlap, negizgi esepten böldi. Bwl qate qadam. Mwnı Qıtaydağı twmau mausımında örşigen pnevmoniyanı KT arqılı ajıratatın ğılımi täjiribe däleldedi.
Mıñjılqı Berdiqojaev, Qazaqstandıq joğarı sanattı neyrohirurg-däriger:
Qaterli isigi bar ne qan qısımı joğarı adamğa em dwrıs jasalsa, olar ömir süre berer edi. Koronavirustıñ janama äserinen qaytqanı jönindegi derekke tolıq köz jetkizu üşin öte kürdeli zertteu-saraptama jürgizu kerek. Onı jasap jatatın eşkim joq şığar. Sondıqtan resmi mälimetke senuge mäjbürmiz.
Qayırğali Köneev, nevrolog-däriger, medicina ğılımdarınıñ kandidatı:
Koronavirus infekciyası tromboz tudırğandıqtan joğarıda körsetilgen qayğılı jağdayğa alıp keletini anıq. Köptegen elderde koronavirus jwqqan adamdar oqıs jağdaydan basqa kezdiñ bärinde qwrbandardı indet sebebinen dep qarastırılıp keledi.
Derekti şeginis
2020 jılı «mausım-şilde qırğınında» 42 mıñ adam, al 2019 jılı däl osı aralıqta 22 mıñ, 2018 jıldıñ jazğı eki ayında 21 mıñ adam ömirden qaytqan. Säykesinşe bıltır kisi ölimi aldıñğı jıldan keminde 20%-ğa arttı. 163 613 adamnıñ ölimi Qazaqstandı jaña ğasırda eñ joğarğı körsetkişpen ornı tolmas qasiretke wşırattı.
Bilik atalğan sanattağı pacientten PTR testi arqılı koronavirus anıqtalğanına qaramastan, «basqa aurulardıñ sebebinen qaytıs bolğanın» alğa tartıp ortaq esepke engizbeydi. Ministr orınbasarı Ajar Ğiniyatqızı bıltır küzde statistikadağı negizgi kemşilikter turalı redakciya tilşisimen 45 minut swhbattasıp, är aydıñ 10-ı ötken aydağı ilespe diagnozdan qaytıs bolğandardıñ sanın twraqtı türde resmi resurstarda jariyalauğa uäde etken edi. Biraq vice-ministr sözinde twrmadı. Vedomstvo bwl indikatorğa tiesili derekti twraqtı türde emes, tilşilerdiñ swrauımen ğana jariyalaydı.


c: text/html

text:
"Bezgä beräwneñ dä cire kiräk tügel, naçar niyätle keşelärgä birer öçen dä ber qarış cirebez yuq"
İlbaşı bu xaqta Baqıda yasağan çığışında citkerde
Bügen Azärbaycan ilbaşı İlham Aliyevneñ çaqıruı buyınça bu ilgä barğan Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan berençe tapqır Törkiyädän çittä Azärbaycan başqalası Baqıda uzğan “Aviaśiya, ğaläm häm texnologiya festivale TEKNOFEST Azärbaycan”nıñ saylap alınğan küzätüçelär könendä qatnaşıp çığış yasadı.
Ul Azärbaycannıñ Bäysezlek könendä bu ildä buluına bik şat buluın belderep, urtaq tarixtan ilham alıp ike il arasındağı duslıq häm berdämlekne tağın da nığıtuların äytte.
“Anadolu kebek bolar da bezneñ cirlärebez. Törkiyäneñ här cire – sezneñ dä Watanığız” dip äytüçe Ärdoğan ike yaqlı mönäsäbätlärne töbäkkä genä tügel, ä böten döny’ağa ürnäk bulırlıq däräcägä kütärülären assızıqladı.
Törkiyä ilbaşı küp tapqırlar ğadelsezlek häm qanunsızlıq belän oçraşuğa qaramastan diplomatiyädä, iq’tisad häm mädäniyättä dastan yazğan Azärbaycan belän ğorulanularına da basım yasadı.
“Bez basım, yanawlar belän qurqıtılğan keşelar bulmadıq häm bulmayaçaqbız. Bez basıp aluğa häm ğadelsezlekä qarşı här moxittä döresen söyläwdän çitkä taypılmadıq. Bezgä beräwneñ dä cire , möstäqil’lege kiräk tügel, läkin yawız, naçar niyätle keşelärgä birer öçen dä ber qarış cirebez yuq, bulmayaçaq” dide ilbaşı.
Ärdoğan regional’ tınıçlıq häm totrıqlılıq öçen Aliyevneñ Ärmänstan belän urnaştırırğa telägän daimi solıxnı Törkiyäneñ yaqlawın da belderde.
Bäyläneşle xäbärlär
“Urman yanğınnarı öçen ülem cäzasın bäxäsläşergä kiräk”
Törkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan urman yanğınnarı öçen bireläçäk ülem cäzasınıñ bäxäsläşelüeneñ zarurlığın äytte
Şäntop: “Dönyanıñ törki däwlätlärneñ tawışına ixtıyacı bar”
Törkiyä Böyık Millät Mäclese Başlığı Mostafa Şäntop dönyanıñ törki däwlätlärneñ tawışına ixtıyac toyuın äytte

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qarasuvbazar rayonınıñ Köktaş (şimdiki Sinekamenka) köyünde ğayrıdan tiklengen orta asırnıñ Köktaş camisinde cuma künü Oraza bayram namazı qılındı, dep haber ete Qırım musulmanları diniy idaresi.
«2014 senesi küzde saqat olğan Seyran Kerimov, yerli sakinlerniñ aytqanına köre, 16 asırğa ait camini ğayrıdan tiklemege teklif etkende çoqusı adam bunıñ imkânsız olğanını tüşüne edi. Amma bugün, bir yıl bile keçmegende, ğayrıdan tiklengen camide birinci bayram namazı qılındı. Belki de, aman-aman bir asırdan soñ birinci namaz (mında soñki namaz ne vaqıt qılındı tam belli degil, lâkin cami kirişinde tamir işleri 1895 senesi keçirilgeni yazıla», – dep aytıla Müftiyatnıñ beyanatında.
İyül 12-de camide birinci cemaat iftarı olıp keçti. Tahminen 80 kişi keldi. Yerli sakinlerniñ aytqanına köre, qırımtatarlar 80-inci – 90-ıncı seneleri qaytıp kelmege başlağan soñ köyde cemaat iftarları keçirilmegen edi.
Musulman cemiyeti özü aş pişirip, bütün köyni iftarğa davet etti, adamlar quvanç közyaşlarını gizlemeyip, camini ğayrıdan tiklemege yardım etken er keske teşekkürler bildire ediler. Al-azırda para toplana, caminiñ minaresi ve qorasına daa para kerek.


text:
Qırımnıñ rus prokurorı Natalya Poklonskaya Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasınıñ idarecisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovnıñ yarımadada tevqif etilgen mülkiyetiniñ qaytarılacağı aqqında bildirüvini izaatladı.
«Qaytıp, ticaretimni qaytarırım dey. Qaytır, ebet. Qaytsın, apishane odası azır. Qara deñiz manzarası ile apishane odasını vade etmeymiz. Amma kamera bar, memleketimizniñ şimaliy qısmında», – dedi Poklonskaya «Rossiya 1» telekanalına.
İslâmovnıñ Poklonskayanıñ bildirüvine izaatı daa yoq.
Bundan evel İslâmov Radio Svobodağa Qırımğa qaytıp kelgende, mulkiyetini qaytaracağı aqqında bildirdi.
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası «SimCityTrans» şirketi tarafından avtomobil naqliyatı vastasınen yolcularnıñ taşıması saasında qanuniyetke riayet etilmesiniñ teşkerüvi aqqında bildire, teşkerüvden soñ şirketke 850 biñ ruble miqdarında cöreme belgilendi.
Yaqında Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya mahkeme İslâmovnıñ mülkini apis etkeni aqqında bildirgen edi. Aqmescitte Qırım qamaçavınıñ teşebbüsçisine ait olğan iCom tükânı qapatılğan.


text:
Aprelniñ 24-ünde, Qırım.Aqiqatnıñ beş yıllığına bağışlap,“Mıstetskıy Arsenal”, “Qırım Evi” ve Azatlıq Radiosı, “Ukraina cemiyeti ve Qırım - kelecekke baqış” açıq muzakeresi keçirilecek.
Spikerler - qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina Prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ aqları boyunca vekâletlisi Mustafa Cemilev; ukrain yırcısı, şair ve bestekâr, “Antitela” taqımınıñ lideri Taras Topolâ; ukrain jurnalist, publitsist, yazıcı, Qırım.Aqiqatmüellifi Vitaliy Portnikov.
Moderator - Qırım jurnalisti, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ muarriri Oleksandr Yankovskıy.
Alıp barıcı - prodüser ve Qırım.Aqiqat Radiosınıñ müellifi Katerına Nekreça.
Merasim saat 17:00-da başlanacaq.
Muzakere Qırım.Aqiqat Facebook saifesinde de yayınlanacaq.
Qırım.Aqiqat – Azatlıq Radiosınıñ ukrain hızmetiniñ Qırım leyhası – 2014 senesi mart ayında, Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım yarımadasınıñ işğali ve ilhaqınıñ ilk künlerinde çalışıp başladı.
2014 senesi iyün ayından başlap Qırım taqımı er afta çıqqan eki unikal televizion programmasını azırlay – umummilliy ve regional telekanallar içün «Qırım.Aqiqat» ve halqara uyduda «Nastoyaşçeye vremâ» telekanalında ve Şarqiy Avropa ve Merkeziy Asiyanıñ 25 memleketten ziyadesinde uydu ağlarında çıqqan «Qırım.Aqiqat».
2015 senesi sentâbr ayında Qırım taqımı Qırım.Aqiqat Radiosını açtı. O, Qırımnıñ büyük qısmı, Ukrainanıñ cenübi-şarqına ve Rusiyeniñ Şimaliy Kavkaz dağ aldı rayonlarına 549 AM orta dalğalarında yayın yapa, 2017 senesi sentâbr ayından başlap ise Qırım.Aqiqat Radiosınıñ kanalı 105,9 FM dalğasında gece kündüz çalışa, onı Qırımnıñ şimali-şarqında diñlemek mümkün.


text:
Yanvarniñ 17-sinde saba Rusiye telükesizlik hadimleri terrorğa qarşı talim çerçivesinde Qırımnıñ şarqındaki Nasipköy (Nasıpnoye) köyüni qamaçavğa aldılar. Bunı Qırım.Aqiqat içün bergen izaatta qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisi Nariman Celâl söyledi.
Celâl: «Nasipköyniñ sakinleri, maña sabadan telefon etip, pek çoq polis hadimleriniñ köyniñ soqağında yerleşkenlerini bildirdiler. Blok postlarnı qoydı ve meskün yerni sanki qamaçavğa alğanları kibi türlü areketler yaptılar. Soraştırıp, Kefe şeerindeki şeer polis bölüginde bütün hadimlerniñ «terrorğa qarşı talim» keçirgenlerini bildim. Bu vaqıtta o, endi bitirildi», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, telükesizlik hadimleri yaqalav ya da tintüvler yapmadı..
Rusiye telükesizlik strukturalarınıñ saytında yanvarniñ 17-sinde ilhaq etilgen Qırımda talim keçirmek planları aqqında malümat yoq.
Rusiye 2014 senesinde Qırımnı ilhaq etken soñ yarımadada er yıl arbiy talimler keçire.
Ukrainanıñ Baş ştabında, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda keçirilgen arbiy talimlerge qanunsız deyler.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq ettiler. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Mart 24-te Aqyar devlet universitetiniñ zalında qayd etilgen Yunanistannıñ milliy ğayrıdan doğuv kününde, ilhaq etilgen Qırımdaki yunan milliy-medeniy muhtariyetiniñ reisi İvan Şonus Rusiye prezidenti Vladimir Putinni «Yunanistan ve bütün dünyanı azat etmege» davet etti.
Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Şonus: «Rusiyede etnik aqlarnı qullanmaq içün bütün şaraitler yaratıldı. Yunanlar mustaqillikni qazansa da, geopolitikada şimdi bizim tarihiy vatanımızğa büyük tesir bar. Yunanistannıñ azat etilmesi – bizde mında, Rusiyede, bizde mında, Qırımdadır. Biz, Rusiyeniñ zemaneviy yunanları, baş komandan Putinge bütün dünya ve Yunanistannı azat etmege imkân berecekmiz», – dedi.
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqyar ukümetiniñ vekili Vladimir Kolesnikov, milliy cemiyetlerni Rusiye ukümetinen daa sıqı surette emekdaşlıq yapmağa, grantlar almaq içün muracaat etmege, türlü leyhalarda iştirak etmege davet etti.
Yunan cemiyetiniñ aveskâr artistleri yunanlarnıñ qurtulış mucadelesi aqqında spektaklni kösterdiler.
Bayramda olğanlarğa Rusiye ve Yunanistan bayraqları ile «Tavrida» gazetasınıñ nushaları berildi.
Yunanistannıñ milliy ğayrıdan doğuv künü bayramı, yunanlarnıñ dört yüz yıllıq Osmanlı idaresinden azat olğanlarınıñ hatırasına qayd etile. Yunanlar bu künde adet üzre 1821-1829 senelerindeki inqilâpta elâk olğanlarnı añalar.


text:
«Qırım» firqasınıñ toplaşuvında Qurultay vekilleriniñ sayısı 30-40 insan edi, – dep haber ete mart 15 künü QHA Qırım haber agentligi.
Qırımtatar Milliy Meclis prezidium azası Ali Hamzin aytqanı kibi, bu «Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yañı reisini saylamaq niyeti ile Qırımtatar Milliy Qurultayını keçirmege istegenlerniñ» körüşüvi edi.
Onıñ sözlerine köre, körüşüvde Qırımtatar Milliy Qurultay vekilleriniñ bar olğanına binayen, toplaşuv teşebbüsçileriniñ mevamı «milliy toplaşuv vekilleri arasında hususiy destekke nail».
«Menimce, Meclis şimdi bunı al etmek kerek. Anda Qurultaynıñ 30 vekili iştirak etse bile, insanlarnıñ Qurultaynı nasıl maqsat ile toplamaq istegini ve ne sebepten işbu toplaşuvğa qol tutqanlarını ögrenmek kerek. Neden ne sebepten memnün degiller? Qurultay ve Meclis qaidelerini bilelermi?», – dedi Ali Hamzin.
Qurultay vekili, Qırımtatar Milliy Meclis azası İlmi Ümerovnıñ fikrine köre, «Qırım» birliginde Qurultay vekilleriniñ sayıı teşkilâtçılarnıñ aytqanı kibi degil.
«Toplaşuv iştirakçileriniñ sayısı 70-ten ziyade degil. Umumen, yani vekil ve razı olmağanlar ile birlikte. Razı olğan vekilleriniñ sayısı o qadar çoq degil», – dedi İlmi Ümerov.
Evel Qırım matbuat vastaları «Qırım» firqasınıñ toplaşuvında Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ 113 vekili bar olğanını bildirgen edi.


text:
Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım Yolbaşçısı Sergey Aksönov tasdıqlağanı kibi, «Kuban - Qırım» energo köpürniñ qurulması cedvel boyunca, keriliksiz ketmekte.
Bu aqta Rusiye akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
«Energo köpür toqtamadan qurula. İş plan boyunca ketmekte. Eminim, prezident (Rusiye) tarafından bütün qurucı ve resmiy şahıslarğa avale etilgen tezleştirüvden soñ, köpür planlaştırılğan vaqıttan evel çalışıp başlar», - dep ayttı Aksenov.
O, hatırlatqanı kibi, evel resmiyleştirilgen plan boyunca, energo köpürniñ 3 ve 4 ağı açılması 2016 senesi mayısnıñ1 planlaştırılğan.
Ukrainadan energiyanıñ temin etilmesi toqtatılğanı sebebinden Qırımda 2015 senesiniñ noyabr 22 başlap Fevqulade Vaziyet kirsetilgen.
Herson vilâyetinde yerleştirilgen elektrotayamanıñ ihtimal patlavı sebebinden Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ kelmesi toqtatıldı. Şimdiki vaqıtta Qırımğa 250 megavat bergen elektrik keçirme ağı tamir etilgen, lâkin yarımadağa onıñ temin etilmesi añlaşma bitkeni içün berilmey.
Şimdiki vaqıtta, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım kendi generatsiya, Rusiyeden generator tertibatı ve Kubandan yapılğan energo köpüri yardımı ile teminlene. Köpür böyle yükke dayanamay, bundan sebep sıq olğan qazalar yüz bermekte.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Türkiye bayrağı
Türkiye bayrağı - Türkiye Cumhuriyetiniñ milliy ve resmiy bayrağıdır.
Qırmızı zemin üztüne aq hilâl (yarıay) ve yıldız olğan bayraq ilk sefer Osmanlı Devleti tarafından 1844 senesi qabul etildi. Bayraq, 1936 s. quralay 29 künü Türkiyeniñ milliy bayrağı olaraq qabul etilgen.
Efsanege köre bayraqtaki qırmızı, qan qırmızısıdır ve şeitlerniñ tökülgen qanlarını temsil ete. Gece yarısı bu qanlarnıñ üzerine akis olğan hilal şeklindeki ay ve bir yıldıznen beraber türk bayrağınıñ körüntisi ola.


text:
Meclis reisi Refat Çubarov Qırım Devlet Şurasınıñ spiker muavini Remzi İlyasovnıñ aytqanına seslendi. Soñkisi aman-aman bir buçuq yıldan soñ Refat Çubarovnıñ Meclis reisi vazifesini eda etüv qanunsızlığı aqqında bildire.
Hatırlatamız, İlyasovnıñ yardımcısı aşkâr etken izaatta spiker muavini «evel nasıldır bir qarar alacaq Qurultay vekillerine firqalar terkibinde qayd etilmegen deputatlar tarafından basqı kösterilgenini» bildirdi. «Aqiqatta ise bu gizli şekilde yapıldı, sanki halq menfaatında olğanı kibi», – dedi İlyasov. Onıñ sözlerine köre, 2013 senesi Qırımtatar Milliy Meclis reisini saylağan deputatlar bundan emin oldılar.
Cevap olaraq Çubarov VI çağıruv Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ ilerilemesi canlı yayında kösterilgenini qayd etti. «Demek, yalıñız Qurultay vekilleri ve musafirleri degil de, Qurultay işini közetken bütün vatandaşlarımız vekillerniñ, şu cümleden Meclis reisi vazifesine namzetlerniñ çıqışlarına qıymet kese bile edi», – yazdı Çubarov öz Facebook saifesinde.
«Ebet, bir yıldan soñ Qurultay toplaşuvınıñ ketişatına yañı qıymet kesmek İlyasovnıñ aqqıdır, şu cümleden «Çubarov raqibiniñ qırımtatar halqınıñ meselelerini çezmek içün akimiyet ile dialog qurmaq niyetini takbih etkenini» de ayta bile», – dedi Meclis reisi.
Amma böyle alda, Çubarovnıñ fikrine köre, «böyle bir sual peyda ola, yani İlyasov ne vaqıt samimiy edi – hayırlap, qolunı uzatqanda, ya da bugün, işğalci akimiyetke öz riayetkârlığını köstergende».
O şunı da hatırlattı ki, Meclis reisi olğanından soñ matbuat konferentsiyasında şöyle degen edi: «Toprağımızğa qayttıq, amma 22 sene devamında Ukraina qanunlarında belgilengen muayyen uquqiy perspektivalarımız peyda olmadı. Dialognı qurıp, adım-adım mütenasip qanunlarnıñ qabul etilmesine ketmek kerek», em de – «Qırım sakinleriniñ menfaatında olacaq munasebetlerni qurmalımız. Soñki seneleri böyle dialognıñ olmaması sır degil. Qırımtatar temsiliy organını körmemezlikke urğan ve ayırı qırımtatarlar ile bağ qurmağa areket etken memurlar Qırım akimiyetine fayda ketirmedi ve vaziyetni eyileştirmediler, bundan da ğayrı, qırımtatarlarğa iç bir fayda olmadı».
Belli olğanı kibi, 2013 senesi oktâbr ayında Qurultay sessiyasında Remzi İlyasov Meclis reisi vazifesini Refat Çubarovğa yutturdı.
Şimdi Remzi İlyasov Meclis ve Qurultay toplaşuvını çağırıp, qırımtatar temsiliy organınıñ yañı yolbaşçısını saylamağa istey.
Rusiye akimiyeti Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa Qırım kirişini beş yılğa yasaq etti.
.


text:
SUDAQ – Qapsihor köyünde akimiyet qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Rustem Üseinovnıñ evini yıqıp başladı. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Şahsiy şeyler maşnanen evden çıqarıldı. Ev mahkeme icracılarınıñ, Rusiye polisiniñ ve OMON hadimleriniñ iştiragi ile yıqıla.
Faal Ferzi Cirikovnıñ Qırım.Aqiqatqa aytıp bergenine köre, Üseinov 2002 senesinden berli evniñ yerleşken arazini qanuniyleştirmege tırışqan. Evniñ yıqılması aqqında mahkeme qararını ise tünevin aqşam alğan.
Hatırlatamız, noyabrniñ 24-nde Üseinovnıñ Qapsihordaki evine mahkme icracıları, Rusiye polisi, OMON hadimleri ve diger hızmetler evini yıqmaq içün keldi. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, bu yılnıñ yazında yerli memuriyetniñ "araziniñ qanunsız inşaatı aqqında" davası boyunca mahkeme esnası keçirilgen. Mahkeme Üseinovnıñ iştirgi olmadan keçken, çünki oña haber bile etilmegen.
Rusiye akimiyetiniñ Qapsihor (Sudaq) şeerinde evini yıqacaq olğan qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Rustem Üseinov yaramadı, onı acele yardım alıp ketti.
Memuriy ve diger temsiliy organlarnıñaçıq tevfsirleri ve izaatları şimdilik yoq.


text:
İyün 4-ne ait №535-r buyruğı Ukraina ükümetiniñ saytında yerleştirildi.
Nazirler Şurası nazirlikke Qırım ve Aqyar gümrükhaneleriniñ qurulış deñişmesinen bağlı tedbirlerni keçirmege, ve Herson vilâyetine mezkür gümrükhane vazifelerini buyurmağa avale etti.
İşbu buyruq derc olunğan soñ işke tüşüride.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden sebep, Ukraina kelir Nazirligi yarımadada bergi ve alımlarnı qabul etüv faaliyetini alıp barmay.
Kelir Nazirligi Qırım iş adamlarına biznesni Ukrainanıñ er angi diger vilâyetinde ya da Kiyevde ğayrıdan qayd etip, Ukraina qanunları boyunca bergi tölemege teklif etti. Aprel ortasına qadar 250 bergi töleyici bu imkândan faydalandı.


text:
Ukraina Tışqı işler nazirliginde hatırlatalar: Qırım Muhtar Cumhuriyeti territoriyasına ecnebiylerniñ bütün ziyaretleri ukrain qanunlarına köre yapılmaq kerek. Bu aqta ukrain tışqı siyaset müessisesiniñ matbuat kâtibi Maryana Betsa Twitterde yazdı.
«Hatırlatma: Qırımğa bütün halqara ziyaretlerniñ qanun boyunca yapılması kerek», – dep yazdı o.
Keçken afta bildirilgen malümatqa binaen, İsrail vatandaşları, eki büyük kişi ve üç bala Qırım yarımadasına kelgen soñ yaqınlarınen bağğa çıqmadı. Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ ameldeki ükümet İsrail vatandaşlarını tapmaq içün 700-den ziyade uquq qoruyıcını çalıştırdı. Rusiye İçki işler nazirliginiñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmetinde qayd etkenlerine köre, Qırımğa kelgen ecnebiyler İsraildeki soy-soplarına telefon açıp olamadı.
Ukraina Devlet sıñır hızmetinde bundan evel bildirdiler ki, ecnebiyler işğal etilgen Qırımnı ziyaret etüv qaidelerini daa ziyade bozmağa başladı. Müessisede ilân etkenlerine binaen, qayd etilgen qaidelerniñ bozulması cinaiy ve memuriy mesuliyetke ketire bile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qurtarıcılar, Aqmescit rayonınıñ Kürlük-Baş ayırığında 52 gektarlıq alannı qavrap alğan orman yanğını söndürildi, dep bildirdi. Elâk olğan ve yaralanğanlar yoq, dep bildirdi Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi.
«Saat 14.00-da Aqmescit orman av hocalığındaki orman yanğını söndürildi», – dep aytıla haberde.
Yanğın noyabrniñ 14-nde çıqtı. Ertesi künü Aqmescit rayonında fevqulâde vaziyet rejimi ilân etildi. Yanğınnı söndürmek içün qurtarıcılar aviatsiyanı celp etti.
Yüksek yanğın telükesi sebebinden yarımadada furtuna havfı ihtarını noyabrniñ 18-ne qadar uzattılar.


text:
Ukrainanıñ Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve devlet içinde mecburen köçken şahıslarnıñ meseleleri boyunca nazirligi Qırımda Almaniya şirketlerinden DHL Express, Adidas ve Pumanıñ qanunsız çalışqanlarını bildire.
Bu, dekabrniñ 6-nda muessiseniñ saytında bildirile.
«Mezkür çetel şirketleriniñ (DHL Express, Adidas ve Pumanıñ) Qırımda çalışması, 2014 senesi martnıñ 27-nde BMT Baş Assambleyası tarafından qabul etilgen Ukrainanıñ topraq bütünligi aqqında qarar ile közde tutulğan tanımama siyasetine zıt kele ve Avropa Birligi tarafından Rusiyege qarşı alınğan sıñırlav tedbirlerini (sanktsiyalarnı) boza», – denile bildirüvde.
Bildirüvde, nazirlik «munasip akimiyet organlarına Ukrainanıñ serbestligi, devlet mustaqilligi, telükesizligi ve topraq bütünliginiñ qorçalavına doğrultulğan qanuniy tedbirlerniñ alınması kerekligi boyunca muracaat etti», denile.
Nazirlik, qabaatlavlarını tasdiqlamaq içün ilhaq etilgen Qırımda mezkür şirketlerge ait tükânlar ve temsilciliklerniñ adreslerini bildirdi.
Daa evel DHL Express şirketiniñ matbuat hizmeti, DWniñ Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda faaliyeti aqqında sualine cevap olaraq, şirket özüniñ global poçta ve logistika ağına hizmet bergende sert bir şekilde ticaret qanunlarına riayet ete, degen edi.
Adidas ve Puma şirketleri açıq menbalarda bu hususta izaat bermediler.
Bu yılnıñ sentâbr ayında Avropa Birliginiñ Şurası, Rusiye ve separatistlerniñ vekilleri olğan 149 fizikiy şahıs, ve Ukrainada topraq bütünligi ve mustaqilliginiñ bozuluvına alâqası olğan 38 uquqiy şahısqa qarşı qabul etilgen sanktsiyalarnıñ qullanılmasını 2018 senesi martnıñ 15-ne qadar devam ettirdi.
AB sanktsiyalarınıñ bundan evelki aynı bunıñ kibi yarım yılğa uzatılması, 2017 senesi martnıñ 13-nde yapılğan edi.
Ağustosnıñ 4-nde bu cedvelge Rusiyeniñ daa üç fizikiy şahsı ile daa üç uquqiy şahıs qoşuldı. Bu, ABniñ, Siemens şirketi turbinalarınıñ sanktsiyalarğa rağmen ilhaq etilgen Qırımğa ketirilmesine qarşı reaktsiyası oldı.
Cedvelge kirgenlerniñ episine Avropa Birligine kiriş yasaq ve Avropa banklarında aktivleri tapılsa, buzlatılmaq kerekler.


text:
Qoranta
Qoranta ya da aile - adetince evli olğan kişilerden, balalarından (öz ya da evlât etilgen), qan ve aile bağlarınen birleşken başqa aqrabalarından ibarettir. Qoranta, ortaq bir iqtisadiy, turmuş, ahlâqiy ve ruhiy yaşayış tarzı, qarşılıqlı mesüliyet ve balanı terbiyelev esasında yaşay. Yani, qoranta, beraber yaşağan, ortaq turmuşnen bir-birine bağlıdır ve qarşılıqlı aqlar ve mecburiyetlerge saip olğan kişilerdir.
İslâm, bir qoranta qurmaq içün, evlilik esasını qayd eter, qoranta qurmasınıñ eñ yahşı areketlerinden biri olğanını, Allanıñ peyğamberleri ve resülleriniñ güzel bir ananesi olğanını sanar.
Qorantalarnıñ çeşitleri:[deñiştir | kodunı deñiştir]
- kişiniñ doğğan qorantası;
- kişiniñ qurğan qorantası;
- özek qorantası (latince nucleus - özek) - adı ilk kere 1949 senesi amerikalı içtimaiyatçı Corc Merdok tarafından qullanılğan; mustaqillik (aqrabalardan ve qomşulardan ayırğan), az sayıda olğan (ana-baba ve ya 1 ya da 2 balası) ve dinamikalıq (qısqa vaqıtta yaşayış yerini, zenaatnı ve içtimaiy statusnı deñiştirebilgen) hususiyetlerine saip olğan bir aile gruppasıdır;
- keniş (ya da mürekkep) qoranta - eñ az eki aqrabanıñ nesiinen bir evde ya da bir-birine yaqın yaşağan bir aile gruppasıdır; qırımtatar cemiyeti içün uzun zaman ananeviy edi;
- tolu qoranta - aynı zamanda evlilikniñ ekisi bar olğan aile gruppasıdır;
- tolu olmağan qoranta (ecnebiy memleketlerde solo-qoranta ıstılası da qullanıla) - ana-babalardan tek biri (ana, baba, qartana, aqraba ola bile) bala(lar)nı östürip terbiyelegen bir aile gruppasıdır;
- yañıdan qurğan qorantada ana-babalardan biri vefat etti, ekincisi ise yañıdan evlendi;
- birleştirilgen qoranta - birinci evlilikten bala(lar)nen olğan bir aile gruppasıdır;
- qan qorantası - balalar qanğa köre doğmuşlardır;
- ögey qoranta - balalar evlâtlıqqa alğanlardır;
- digerqoranta - geteroseksual evlilik (erkek ve qadın);
- tekcınıslı qoranta - evlilikniñ ekisi aynı cınısqa saip ola;
- amoronluq qorantası - er cınıstan eki kişiden ziyade ibaret olğan bir aile gruppasıdır;
- isveç qorantası - çeşitli munasebetlernen üç kişiniñ yaşayışdaşlığıdır;
- boston evliligi - mecburiy munasebetlersiz qadınlarnıñ yaşayışdaşlığıdır;
- patriarh qorantasınıñ eñ müim ve baş kişisi erkerktir;
- matriarh qorantasınıñ eñ müim ve baş kişisi qadındır;
- musaviy qoranta (ortaqlıq) - cınsiyet musaviyligi esasında qurğan bir aile gruppasıdır.


text:
Ukraina koronavirus tarqaluvınıñ zirvesine yaqın, ve karantin ne vaqıt bitecegini aytmaq daa erte ola, dep tüşüne Ukraina sağlıq naziri Maksim Stepanov. Bu aqta Azatlıq Radiosı bildire.
«Pandemiyanıñ faal fazalarında hastalarnıñ sayısı tez arta, tibbiy sistema zorlana. Yani hastalarnıñ sayısı o qadar arta ki, olarğa yardım etecek ekim, ilâc, hastahanelerde yer yetmey. Ne yazıq ki, bir çoq memlekette bu oldı», – dep ayttı Stepanov aprelniñ 7-nde video muracaatında.
O, karantin ve özüni tecrit etüvge riayet etmege çağırıp, biznes ve göñüllilerge destek içün teşekkür bildirdi.
Daa evel Sağlıq nazirligi Ukrainada COVID-19 hastalığınıñ zirvesi aprelniñ 14-15-nden soñ olacaq, dep tahmin etken edi.
Ukrainada koronavirus qırğınlığı sebebinden quvetleştirilgen karantin tedbirleri aprelniñ 24-ne qadar devam etecek.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen Qırımda avgust 14 künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye parlamenti azaları ve nazirler ögünde «toyğun lafı» ile çıqışta bulunacaq.
Bunı Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov bildirdi, – dep haber ete RİA Novosti.
Memurnıñ sözlerine köre, söz içki siyaset ve kelecek saylavlar aqta ola bile.
«Bir qaç aftadan soñ içki siyaset mevsiminiñ canlı başlanması olacaq. Kün tertibinde bu mesele köterilecegi tahmin etile», – dedi Dmitriy Peskov.
O şunı da ayttı ki, ziyaret devamında Putin Yalta ve Aqyarğa baracaq. Mında o, medeniyet erbapları ve yolbaşçılıq ile körüşecek.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qırımda tevfiq etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovğa Aqmescit SİZOsına bütün kerekli ilâcları yollanıldı. Bu aqta dekabr 21-de advokat Aleksey Ladin Qırım.Aqiqatqa haber etti.
“Şimdilik o temin etilgen, bilgenime köre, eñ azından ilâcları bar. Qabaatlav ilân etilgende (dekabr 19 - QA), qorantası bütün ilâclarnı, sarğılavnı yapmaq icün kerekli şeylerni yollağanı belli oldı. Niayet o raatsızlağan ayağını başqadan sarıp oldı. Amma buña baqmadan, onı umumiy kamerada tutalar, onıñ hastalıqlarınen bu asıl mümkün degil. Oña asıl SİZOda oturmaq mümkün degil’, - dedi Ladin.
Dekabr 18-ine Edem Bekirovnıñ qızı Eleonora, onıñ babası ilâclarını alıp olamağanını bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, tutılğan qırımtatar faaline acele tibbiy yardım kösterilmesi içün muracaatta bulunğanını bildirgen edi.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi dekabrniñ 13-nde Bekirovnı eki ayğa apiske aldı. O, 2019 senesi fevralniñ 11-ne qadar nezaret altında qalacaq. Ukraina Tış işler nazirligi mahkemeniñ qararına qarşı «sert narazılıq» bildirdi.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.
Herson vilâyetindeki Novoalekseyevka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutuldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler.


text:
Qırımnıñ uquq-qoruyıcı areketiniñ temsilcisi Enver Kadırovnıñ fikirince, «dağılı şekilde yerleşüv iç ümüt etilmegen assimilâtsiya ile yekülene bile». «Medeniyet, etnik, diniy menlikniñ saqlap qaluvı meselesi bar. Ukrainliler ve atta ruslar, qıtağa ketkende, er alda yaqın müitke dalalar. Qırımtatarlarnıñ ise, ayırı hususiyetleri bar, onıñ içün toplu yerleşüv ile bağlı mesele açıq tura», – dep qayd etti, Qırım.Aqiqatqa Enver Kadırov.
Kadırovnıñ fikirince, qırımtatarlar köçken er regionda yerleşüv probleması çıqa. Hususan, Herson vilâyeti, eñ yaqın region olıp, «andan Qırımğa toplu şekilde qaytmaq mümkün olacaq».
Uquq qoruyıcınıñ aytqanına köre, Herson vilâyeti akimiyeti köçkenler içün biñge yaqın topraq damartasını ayırmağa vade etti. Amma, adamlarnı toplu yerleştirmek içün çetten yatırımcılarnı celp etmek kerek, ve bu mesele al etildi dep, aytmağa daa erte.
Qırımtatar halqı lideri Mustafa Cemilev emin, Qırımdan köçmege mecbur olğan qırımtatarlar, yarımadağa yaqın bir yerde yaşamaq kerekler. Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında, «yarımada azat olunğandan soñ, adamlarğa Vatanlarına qaytmağa qolayca olur» dep, qırımtatarlarnıñ yerleşüvi ve abadanlaştıruvına belgilengen devlet paraları, Herson vilâyetine köçkenlerniñ ihtiyaclarına qullanacağına işanç bildirdi,
Mecburen Aqmescitten köçken Ruslan, Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, o, eki ay evelsi Kiyevge keldi ve şimdilik qaytamağa niyeti yoq. «Halqımız sürgün etilgen edi, amma avdet etti. Şimdi ise, kene de… er şeyni sıfırdan başlamağa mecburmız, öz aqlarımıznı qorçalamalımız. Eminim, medeniyetni saqlap qalmaq içün qırımtatarlar toplu bir şekilde yerleşmeliler» – dedi Ruslan.
Qırımtatarlar menligini saqlap, birlikte azat etilgen Qırımğa qayta bileler – ekspert
Yaqın şarqiy taqiqatlar Merkeziniñ müdiri İgor Semivolos Qırımdan köçken çeşit gruppalar arasındaki farqnı qayd etti.
«Qırımtatarlarnıñ ayırı bir ihtiyacı bar – öz menligini saqlap qalmalılar», – dep qayd etti ekspert. Aytqanına köre, qırımtatarlar ileride menliginiñ hususiyetlerini saqlap, «azat olunğan Qırımda deñişmelerni keçirecek eñ çoq birleşken ve tesir etici cemiyet olaraq avdet olurlar».
Bundan evel, Herson vilâyeti memuriyetiniñ reisi Yuriy Odarçenko, vilâyette 18 biñ topraq damartasını yani 9 biñ ga topraqnı qırımtatarlar içün ayırğanını bildirgen edi. Bunen beraber, qırımtatarlar topraqnı qolay şekilde elde etecekleri qayd etilgen edi.
Ukraina Prezidenti Memuriyeti yanında vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve içtimaiy alışqanlıq meseleleri boyunca bölükniñ reberi Andrey İvanets, Qırım.Aqiqat ile bu meselege dair öz fikirini bildirdi: «Bu kergin vaziyette, topraqlarına yaqın bir yerde yaşaycaq ve bağ tutacaq qırımtatarlarğa bu kerçek yardımdır. Herson vilâyeti olar içün işğal devam etkenine qadar vaqtınca bir sığınaq ola bile».


text:
Qurqu mäğaräsendä 6 meñ yıllıq bala skeletı tabıldı
İzraildäge älege mäğarädä êlegräk tä açlıqtan ülgän keşelär tabılğan ide
İzrailneñ kön’yaq-könbatışında Üle diñgez yar buyında Yähüdiyä çülendäge Qurqu mäğaräsendä 6 meñ yıllıq bala skeletı tabıldı. Anıñ 6-12 yäş’lär arasında ülüe häm qız buluı farazlana.
“Qurqu mäğaräse” üzeneñ can öşetkeç isemen 1960nçı yıllarda anda tabılğan keşe skeletlarınnan ala. Söyäklärneñ Rim imperatorlığına qarşı baş kütärgän yähüdlärneke ikäne açıqlandı. Bu miladtan soñ 132-135nçe yıllar arasında bulğan Bar Koxba fetnäse waqıtında açlıqtan ülgän keşelär bulıp çıqtı.
Rim imperatorlığı tarafınnan bastırılğan baş kütärüdä, qayber çığanaqlarğa qarağanda, 500 meñnän artıq yähüd üterelä häm tağın küpmeseder töbäktän sörelä.
Qurqu mäğaräsendä izge yazulı törgäklär dä tabılğan ide. Menä xäzer 6 meñ yıllıq bala skeletı çıqtı. Ul mumiyağa äwerelgän xäldä. Anıñ öleşçä tirese, çäçe häm señerläre saqlanğan.


text:
Belorusiye muhalefetiniñ lideri Svetlana Tihanovskaya Qırım ve Donbas Ukrainanıñ olğanı körünip tura, dep saya.
"Ukraina... Er şey körünip tura. Daa yaqınlarda, eñ başında, "de-yüre", "de-fakto" ibareleri aytıla edi. Amma şimdi memleketimizde prezident yutquzğanını, amma asılında iqtidar onda qalğanını añlağanımızda, vaziyet biraz ziyade aşkâr oldı, ğaliba. Gizleme içün artıq ihtiyac yoq", – dedi Tihanovskaya “Gordon”ğa intervyü vaqtında.
Tihanovskaya, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı nasıl cinayet etkenini añlaymı, yoqmı sualge, “qabaatlı olğan er kes cezalanamaq kerek”, dep qayd etti.
"Rusiye cinayet etmedi, cinayetni adamlar etti. Bu cinayetni yapqan olsalar tahqiqat ve mahkeme olmalı. Bir de bir qabaatlavlar çıqarıp olamaymız. Rusiyeliler ve ukrainler arasında munasebetlerni bozıp, Rusiye büyük bir hata yaptı, dep tüşünem", – dedi Tihanovskaya.
2020 senesi Azatlıq Radiosına eksklüziv intervyü vaqtında Tihanovskaya Qırım halqara qanunğa köre Ukrainağa mensüp, dep ayttı. Amma, de-fakto Qırım kimniñki sualge böyle: “ne bar, o bar”.
Belorusiyede prezident kampaniyasınıñ eñ qızğın vaqtında, Tihanovskaya Qırım “asılında Rusiyeniñki” dedi.
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba Tihanovskayanıñ Kyivge mümkün kelmesi aqqında aytıp, o Qırım ile bağlı mevamını “açıq-aydın” bildirmek kerek, dep ayttı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescit rayonınıñ Anğara köyünde özen aqıntısı adamlarnen beraber eki maşnanı alıp ketti. Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi haber etkeni kibi, qaza iyün 21-inde aqşam oldı.
"Qaza yerine kelgende, Subaru ve Nissan maşnaları özen keçitinden keçkende, suv aqıntısı olarnı alıp ketti", - denile beyanatta.
Müessise malümatına köre, üç adamnı qurtardılar, kimse tibbiy yardımğa muhtac degil.
Qırımda iyün 22-sine qadar furtuna ihtarı ilân etildi. Qurtarıcılar, yarımadada bazıda küçlü sağanaqlar, afat, iri burçaq ve 20-25 m/s qadar yel beklenilgenini bildirdi.


text:
Qırımda endi beş adam COVID-19 sebebinden ağır alda buluna. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye ükümeti baş nazir muavini Yelena Romanovskaya mayısnıñ 23-ünde koronavirus yuqunçına qarşı küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
"Dört hasta Aqmescit şeer hastahanesinde yata, birisi - Kezlev şeer hastahanesinde", - dedi memur.
Romanovskayanıñ aytqanına köre. tibbiy közetüv astında 1997 adam bar, olarnıñ 1060-ı evlerinde, 279-ı hastahanelerde ve 658-i observatorlarda baqıla.
Qırımda mayıs 23-ünde eki yañı koronavirus adisesi qayd etildi.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti malümatına köre, bugünge qadar 326 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 9 koronavirus hastası vefat etti. Aqyarda 154 yañı koronavirus hastası qayd etildi, eki kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Moskvadaki Lefortovo tahqiqat izolâtorında (SİZO) tutulğan qırımtatar iş adamı Resul Velilâyevge şimdilik advokatlarnı yibermeyler. Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz bildirdi.
Çiygoz: «(İşniñ – QA) bu basamağında qorçalayıcılar yiberilmey. Ondan ğayrı, (Velilâyevniñ tutulğan yeri – QA) Lefortovo olğanı belli. Bu, FSBniñ hususiy apishanesidir. Bu sebepten, em advokatlarnıñ yiberilmesi, em işniñ husularını ögrenüv, em de böyle bir sert şekilde tevqif etilmesiniñ sebepleri boyunca malümat qolaylıqnen berilir, dep tüşünmeyim», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, advokatlar tayin etilmegence yalıñız aqrabalar tevqif etilgennen bağ tuta bilecekler.
Çiygoz, Velilâyevge qarşı yañı qabaatlavlar çıqarıla bilecegini ihtimallı saya.
Çiygoz: «Tecribem maña şunı ayta ki, (qabaatlavda – QA) iç bir iqtisadiy maddeden asla bahs etilmeycegine oşay. Büyük ihtimal ile nasıldır gizli şaatlar tapılıp, onı (Velilâyevni – QA) bir de-bir ekstremistik faaliyetke maliy ceetten qol tutqanında qabaatlaycaqlar», – dedi.
Meclis reisi muavininiñ aytqanına köre, Velilâyevniñ azat etilmesi içün bütün halqara meydancıqlar celp etilecek.
Aprel 26-da Qarasuvbazarda Rusiye telükesizlik hadimleri Velilâyevge ait «Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketinniñ tükânlarını tinttiler.
Tintüvden soñ qırımtatar iş adamları Resul Velilâyev ve Ali Bariyev Qırımdan alıp ketildi.
Qırımdaki «Bizim balalar» hayriye vaqfınıñ vekili Lilâ Bucurovanıñ malümatına köre, Velilâyevni 2 ayğa tevqif etip, Moskvadaki Lefortovo tahqiqat izolâtorına (SİZO) qapadılar. Qırımda oña qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 238-nci maddesiniñ 2-nci qısmı («Telükesizlik talaplarına uymağan mallar ve mahsulatnıñ istisalı, saqlanması ya da satılması, ve bunıñ kibi de işlerniñ yapılması ve hizmetlerniñ kösterilmesi) boyunca iş açıldı.
İlhaqtan soñ Qırımda faktik Rusiye ukümeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarında ötkerilgen kütleviy tintilüvlerni qullana.


text:
Sabıq siyasiy mabüs, Qırım sakini Volodımır Baluh, ekimler oña saqatlıq resmiyleştirmege teklif etkenlerini aytıp berdi.
“Ekimler saqatlıq resmiyleştirmege teklif eteler, amma men maneviy ceetten azır degilim, kendimi böyle sayıp olamayım. Bazı fizikiy qusurlardan ğayrı “evel” ve “soñ” arasında farqnı is etmeyim. Reabilitatsiya elbette kerek, belki de bir yerge yollarlar, men ise nasıl etip para qazanmağa ve yaşayışqa dönmege tüşünem. Şimdi qayda ketecegimni añlamağa tırışam”, – aytıp berdi Qırım.Aqiqatqa Baluh.
Evel, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, Qırım sakini Volodımır Baluh keçken sene ağır yaralanğan köteklevden tam şekilde tüzelgenini haber etken edi.
Eski siyasiy mabüs, qırımlı Volodımır Baluhnıñ bildirgenine köre, sentâbrniñ 7-nde onı Kyivdeki Gidroparkta «til meselesinen bağlı qavğa» neticesinde köteklegenler.
Baluhnıñ köteklengeni sentâbrniñ 8-nde saba belli oldı. Kyiv politsiyası bunı aydutlıq dep tasnif etti. Politsiya malümatına köre, Baluh sentâbrniñ 7-nde 10-15 kişinen Gidroparktaki müessiselerden birinde raatlandı. Sentâbrniñ 18-nde politsiya şübhelini tuttı, sentâbrniñ 19-nda mahkeme onı apiske aldı.
Uquq qoruyıcılarnıñ qayd etkenine köre, yaqalanğan kişi 1988 senesi doğğan yerli sakin ola. O, restoranlarda birinde qaravul olıp çalışqan tanışına kelgen eken. Şübheliniñ adı aydınlatılmay.
Oktâbrniñ soñunda Baluh acele yardım hastahanesinde çıqarıldı.
Volodımır Baluh – qırımlı çiftçi, ukrainalı cemaat faali, Ukrain milletçileri kongressiniñ azası. Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Rusiye vatandaşlığından vazgeçti. 2013 senesi qışta evinde Ukraina bayrağını astı, daa soñra «Sema Yüzü qaramanları soqağı» levhasını tikledi.
2016 senesiniñ soñunda Volodımır Baluhnı Rusiye FSBsiniñ hadimleri tutıp aldı. Olar Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi onı 5 yılğa azatlıqtan marum etti – eki cinaiy dava boyunca: silâ saqlaması ve «Aqşeyh vaqtınca tutuv izolâtorınıñ yolbaşçısını köteklev» dep adlandırılğan adise.
Baluh qabaatını tanımayıp, açlıqqa başlağan edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
Cumaertesi künü, fevralniñ 22-nde, Halqara ana tili kününde Nefes cemaat teşebbüsi ekinci qırımtatar tili diktantını keçirecek. Onıñ esas maqsadı belli bir insannıñ savatını teşkermek degil, birlik aktsiyasını keçirmektir, dep bildire Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde.
«Diktantnı istegen er kes yaza bile, yaşı, milleti, yaşağan yeri ve qırımtatar tilini bilüv seviyesi müim degil. Evde, işte, seyaatta, bir özüñih ya da dostlarıñız ve tuvğanlarıñıznen beraber aktsiyada iştirak etiñiz!», – dep aytıla haberde.
Çubarovnıñ bildirgenine köre, diktant Aqmescitten Qırım saatınen 15:00-da Nefesniñ Facebook saifesinde keçirilecek, onı belli qırımtatar şairesi, oca Emine Üsein oquycaq.
Nefesniñ Facebook saifesinde diktantta iştirak etüv şartları haber etile:
- Onı elnen, añlaşılğan bir şekilde, latin ya da kiril urufatında (istekke bağlı) yazmaq kerek.
- Diktant bitken soñ metinni (fotoresimi ya da skanı) Nefes (qrm.nefes@gmail.com) elektron poçtasına yollamaq içün 15 daqqa berilecek, ad, adres, telefon nomerası ve saife bağlantısı (Facebook, Instagram) mıtlaqa qayd etilmeli.
- Tarafsız qıymet kesilsin dep, iş üzerinde bu malümat qayd etilmey.
- Oqulması küç olğan işler, yahşı yapılmağan foto ve skan kopiyaları teşkerilmeycek.
- Hata yapmağan diktant müellifleri qıymetli bahşışlar alacaq.
- Neticeler Nefesniñ Facebook ve Instagram (@__.n.e.f.e.s.__) saifelerinde ilân etilecek.
- Teşkilâtçılar online diktantta iştirak etkeniniñ foto ve videolarını #Nefe heşteginen içtimaiy ağlarda paylaşıp, @Nefes (Facebook), @__.n.e.f.e.s.__ (Instagram) qayd etse ya da elektron poçtağa (qrm.nefes@gmail.com) yollasa, ayrı bahşışlar alacaq.
2018 senesi işğal etilgen Qırımda 16 qırımtatar mektebinden yedisi qaldı, dep haber etilgen edi.
İşğal altındaki Qırımnıñ Rusiye akimiyeti umumtasil mekteplerde qırımtatar ve ukrain tili derslerini pek eksiltti. Akimiyet qırımtatarlarnı ana tilini ögrenmek imkânından marum qaldıra, dep bildirgen edi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri.
İşğalden soñ yarımadada qabul etilgen yañı «anayasanıñ» 10-uncı maddesi qırımtatar, ukrain ve rus tillerine devlet statusını bere.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ noyabrniñ 4-nde Qırımğa kene kelecegini tefsir etip, halqara teşkilâtlarnı yarımadanıñ işğalini, "tamır halqnıñ basqılarğa oğrutalmasını ve taqibini" devam ettirgen Rusiye mevzusında curatsızlıq ile qabaatladı. Aynı zamanda, o, Putinniñ Aqyarda İttifaqdaş devlet şurasınıñ oturışını keçirmesini Ukraina ve dünya içün "yañı çağıruv" olaraq adlandırdı.
Onıñ fikrince, bir çoq zemaneviy siyasetçiler "olarnıñ Putinni sakinleştirme siyasetiniñ yalıñız Kremlniñ tecavuziy areketlerini rağbetlendirgenini pek yahşı añlaylar".
Çubarov, Aqyarda İttifaqdaş devlet şurasınıñ oturışını keçirmesi, "Kreml tarafından Belarus Cumhuriyetiniñ Qırımnıñ Rusiye statusını tanıması kibi telqin etilecegini" qayd etti.
"Putinniñ Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa kelmesi ve Ukraina toprağında video konferentsiyası formatında "Yuqarı İttifaqdaş devlet şurası oturışınıñ" keçirlmesi halqara uquqnıñ qaba bozuluvı ve Ukraina ve dünya toplulığı içün daa bir çağıruvdır", - dedi o.
Kremlde bildirdiler ki, noyabrniñ 4-nde, Milliy birlik kününde Vladimir Putin Qırım yarımadasına iş ziyaretinen kelecek ve video konferentsiyası formatında keçirilecek "Yuqarı İttifaqdaş devlet şurası oturışın"da iştirak etecek.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi yanvarniñ 12-nde qırımtatar faalleriniñ para cezalarına qarşı şikâyetlerni qanaatlendirmedi. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi imayeci Ayder Suleymanovğa esaslanıp bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, mahkeme er bir şikâyetniñ baqıluvına başta 15 daqqa berdi, lâkin yeterli olmadı ve esnaslar sozuldı. İmayeci, qadı tarafnı aşıqtırdı ve lafnı bitirmege bermedi, dep ayttı.
«Belli bir meraq bar, dep tüşünem – mahkeme davalarnı er taraflama incelemek ve tarafsız ve adaletli bir qarar çıqarmaq vazifesini almadı. Onıñ istegi – tez-tez oturışuv keçirip, birinci qurulışlarnıñ qararlarını deñiştirmemek», – dep qayd etti Suleymanov.
Oturışuv neticesinde Seydamet Mustafayev, Ramazan Susanov, Enver Yuldaş ve Eldar Yakubov farqlı künlerde kütleviy toplaşuvlarda iştirak etkenleri içün 10 biñ ruble para cezalarını aldı. Alimhan Abitov 15 biñ ruble para cezasını aldı. İmaye mahkeme qararını Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet etecek.
Qırımtatar halqınıñ aqsaqalları qırımtatarlarğa qarşı işkence ve repressiyalarnı toqtatmağa talap etti. Olarğa Qırımdaki Canköy rayonınıñ Bay Könçek (Oktâbr) köyüniñ sakinleri qoşuldı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İşğal etilgen Aqmescit akimiyeti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ dekabr 10-da Lenin meydanında İnsan aqları halqara künü munasebetinen keçirecek olğan miting muracaatını qabul etmege istemey.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz dekabr 1-de Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Biz üç künden berli miting keçirmek içün muracaatnı berip olamayıq. Onı farqlı sebeplerden qabul etmeyler: kantselâriya çalışmay ve ilâhre», – dedi Çiygoz.
O, bazarertesi künü, dekabr 1-de, Aqmescitteki Lenin meydanında «Qırım» cemaat areketiniñ teşebbüsinen raat keçirilgen mitingni qayd etti. Miting Rusiye prezidenti Vladimir Putinge qoltutmaq maqsadında ötkerildi.
«Bugünki tedbir, digerleri kibi, bütün hızmetler tarafından desteklendi, imaye bar edi. Meclis ise medeniyet, anane, milliy meselelernen bağlı tedbirler keçirilmesi içün muracaat berse, ya red eteler, ya da merkezen uzaq bir yerge yollaylar», – dep açuvını bildirdi Çiygoz.
Malüm olğanı kibi, er yıl dekabr 10-da Aqmescitteki Lenin meydanında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ teşebbüsinen İnsan aqları Halqara künü munasebeti ile miting keçirile edi.
Hatırlatamız, bu sene qırımtatarlarnıñ Qırımdan sürgünliginiñ 70 yıllığına bağışlanğan matem mitingi Aqmescitteki Aq-Meçet qasabasında olıp keçti. Cumhuriyeti akimiyeti mayıs 18-de meydanda bir de bir tedbirler keçirilmesini yasaq etken edi.
Bundan ğayrı, Qırımtatar Milliy Bayraq künü de Aqmescitniñ Borçoqraq qasabasında olıp keçti. Aqmescit akimiyeti farqlı sebeplerni seslendirip, Mecliske miting keçirilmesine izin bermedi.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, dekabr 1-de Aqmescitteki mitingde Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygozğa çıqışta bulunmağa imkân bermediler.
Ahtem Çiygoz semetdeşlerine qırımtatarca muracaat etmege tırıştı, lâkin oña keder ettiler.


text:
Qarasuvbazarda oktâbrniñ 18-nde qırımtatar cemaat-siyaset erbabı Abdureşid Mediyevniñ abidesi açıldı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Onıñ malümatına köre, abide açılışınıñ teşebbüsçileri qırımtatar cemaatçıları ola.
«Abdureşid Mediyevniñ abidesi tiklendi, nevbetteki adım Qarasuvbazar soqaqlarından birine meşur qırımtatar erbabı adınıñ berilmesi olmalı», – dep bildirdi tedbirde çıqışta bulunğan abide tiklenüviniñ teşkilâtçılarından biri, qırımtatar cemaatçısı Memet Kemaletdinov.
Abdureşid Mediyev 1880 senesi fevral ayında Tavriya guberniyasınıñ Perekop qazasınıñ Qaraca köyünde dünyağa keldi. Ananeviy qırımtatar mektebinde oqudı, soñra Aqmescit tatar oca mektebini bitirdi. Ermeni Bazarda qırımtatarlar içün mektepte rus tili ocası olıp çalıştı.
1907 senesi fevralniñ soñunda Mediyev II çağırılış Rusiye imperiyasınıñ Devlet Dumasınıñ deputatı olaraq saylandı. Tavriya guberniyasınıñ şimaliy qazalarınıñ ukrain ve rus saylayıcıları ve Halq serbestligi firqasınıñ siyasiy küçü oña ğalebe ketirdi.
Abdureşid Mediyev qırımtatar neşirleriniñ naşiri ve muarriri olaraq da belli. Jurnalistika ayatınıñ müim bir yerini alğan edi.
1907 senesi noyabr ayında «Vetan Hadimi» gazetası qapatılğan soñ «Musulmannıñ sesi» rus tilli neşirini çıqardı. Maqaleleri Baqunıñ «Kaspiy» gazetasında, Parijniñ «Musulman» gazetasında ve Rusiyeniñ liberal matbuatı saifelerinde derc etilgen edi.
Mediyev 1912 senesi mayıs ayında 32 yaşında vefat etti.


text:
Moskvada polis hadimleri noyabrniñ 20-nde "Memorial" uquq qoruyıcı teşkilâtnıñ destegine keçirilgen bir kişilik piketlerniñ eñ azından yedi iştirakçisini yaqaladı. Bunı OVD-İnfo-ğa atyı etip "Nastoyaşçeye vremâ" haber ete.
Piketler Puşkin meydanında keçirildi. İştirakçilerniñ yaqalanmasınıñ sebebi ne olğanı haber etilmey.
Viktoriya İvleyevanıñ aytqanına köre, o plakatnen üç daqiqa turğan. "Yura [Samodurov] maña plakatnı berdi, biz eki qolumıznıñ eki parmağınen aynı vaqıtta [oña tiydik]. Bizni avtozakqa alıp kettiler", - dedi o.
2014 senesinden "Memorial" uquq qoruyıcı teşkilât "çetel agetler" cedvelindedir.
Noyabrniñ 11-nde Rusiye Baş prokuraturası Yuqarı mahkeme muracaat etip, teşkilâtnıñ qapatmaq teklif etti.
Uquq qoruyıdıj merkez Rusiye akimiyetiniñ areketlerini "siyasiy tazyıq" adlandırdı.


text:
İşğal etilgen Qırımda 80 biñ qırımlı saylav bölüklerine kelip, cedvellerde öz soyadlarını tapmadılar.
Bunı Qırımnıñ Saylav komissiya reisi Mihail Malışev bildirdi ve insanlar qoşma cedvellerge episi bir kirsetilip, rey bergenlerini qayd etti, – dep yaza sentâbr 15 künü Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» saytı.
«80 biñden ziyade insan tünevin qoşma cedvellerge kirsetildi. Böyle vaziyetniñ sebebi er keske añlaşıla, dep tüşünem – Qırım Cumhuriyetinde pasportlarnıñ berüv suratı bu cedvellerniñ kefaletine tesir etti. Amma tünevin bölüklerge kelgen ve cedvellerde öz adını tapmağan er bir vatandaş, mütenasip vesiqası olğan alda, rey bergeni aqqında ayta bilem», – dedi Malışev.
Bazar künü, sentâbrniñ 14-nde işğal etilgen Qırımda birinci kere Rusiye qanunlarına köre, «Devlet şurası», Aqyarda ise, «Şeerniñ qanun çıqarıcı toplaşuvı» akimiyet organlarına saylavlar keçti. Bunen beraber yerli akimiyet organlarna da saylavlar ötkerildi.
Ukraina baş prokuraturası, Qırım Muhtar Cumhuriyetinde qanunsız saylavlarnıñ ötkerilüvi cinayetçilik olğanını hatırlattı. Saylavlarnıñ teşkilâtçılarını 10 yılğa apiske ala bileler.
İşğal etilgen Qırımda saylavlarğa öz menfiy munasebetini Ukraina SNBO, İçki İşler Nazirligi de bildirdi.
Qırımtatar milliy meclisi ve qırımtatarlarnıñ bir sıra teşkilâtçıları vatandaşlarnı saylavlarnı boykot etmege çağırğan edi.


text:
Ukraina TİN, «Rusiye Federatsiyası ve işğal etilgen Qırımda qanunsız sürette apis etilgen» Ukraina vatandaşlarına bağışlanğan «Boysunmağanlar» leyhasını başlattı.
Nazirlikte bildirgenlerine köre, leyha «apishanelerde siyasiy mabüsler tarafından yazılğan açıq mektüpleriniñ» yayınlanmasını közde tuta, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Leyhanıñ birinci qaramanı vatandaş jurnalisti Osman Arifmemetov oldı.
«Tevqif etilmezden evel o, işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ qaçırıluvını ve evlerinde keçirilgen tintüvlerni açıqlay edi. Bugünde o, uydurılğan qabaatlardan sebep 20 yıl apis cezasına mahküm etile bile», – dep yazıla TİN-niñ malümatında.
Evel Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar, ukrain diplomatları insanlarnıñ ikâyeleri yardımınen Qırımdaki basqılarğa diqqat çekmek isteyler, dep bildirdi.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetov ve Remzi Bekirov bar ediler.
2019 senesi martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.


text:
Ukrainada Rusiye büyük ücüm kerçekleştirgeninden cenk areketleri neticesinde 313 bala elâk oldı, 579 bala yaralandı, dep bildire Ukraina Baş prokurorı ofisi bala işlerinen oğraşqan prokurorlarnıñ malümatına esaslanıp.
Eñ çoq bala Donetsk vilâyetinde zarar kördi – 219, dep qayd ete Baş prokurornıñ ofisi.
«İyünniñ 14-nde Lviv vilâyetindeki Zoloçiv şeerine tüşken raketa parçalarından bebek zarar kördi. İyünniñ 13-nde işğalcilerniñ Harkiv vilâyetiniñ Pâtnitske köyü ve Çuguyev rayonınıñ Malınivka qasabasına «Grad» reaktiv sistemasından açqan ateşi neticesinde 3 ay, 11 ve 17 yaşlarında üç bala zarar kördi. Cinayetlerni qayd etüvde mart ayından mayıs ayına qadar regionğa açılğan ateş ve bombardıman neticesinde Donetsk vilâyetinde 4 yaşından 17 yaşına qadar 25 bala vefat etti. 21-i Mariupol şeerinden. Mariupolge açılğan ateş neticesinde duşmannıñ snarâdı binağa tüşip, 13 ve 15 yaşlarında qızlar olğan şeer şurası idaresiniñ reberlerinden birinni bütün qorantası vefat etti», – dep bildirdi Baş prokurornıñ ofisi.
Ölgen ve yaralanğan balalarnıñ sayısı tam degildir, çünki faal cenk uruşları devam etken, vaqtınca işğal etilgen ve azat etilgen topraqlarda iş devam ete.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiyede apis etilgen "Qırım musulmanları davası"nıñ mabüsi Raif Fevziyevniñ sağlığı zayıflaştı ve bir sıra hastalığı peyda oldı. Bunı "Qırım birdemligi" advokat Edem Semedlâyevge atfı etip bildire.
"Tahqiqat tevqifhanesinde tutulğan bir yıl içinde imamnıñ qan basımı, yürek, mide astı, aşqazan ve siñir sisteması ile problemleri peyda oldı", - dep yazıla bildirmede.
Raif Fevziyevniñ ömür arqadaşı Liana Fevziyevanıñ sözlerine köre, bunıñ sebebi aqayına "kerekli tibbiy yardım kösterilmegenidir".
Fevralniñ 8-nde Aqmescitteki SİZO-1-de Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi ile video bağı vastasınen «qırımlı musulmanlar davası» boyunca imam Raif Fevziyevge qarşı ilk oturışuv ötkerilgen edi. Advokat Emil Kurbedinovnıñ bildirgenine köre, Fevziyevniñ apiste qaluv müddeti yarım yılğa uzatıldı.
Berilgen malümatqa köre, Rusiye FSBsi 2021 senesi avgust ayında tutulğan aralarında Raif Fevziyev de olğan beş qırımtatarı ve musulmanğa qarşı «akimiyetni zorbalıqnen zapt etüv» cinaiy davasını açtı.
2021 senesi avgust ayında Rusiye quvetçileri Qırımda birden beş qırımtatarınıñ evini tintti. Soñra faaller Rustem Murasov ve Rustem Tairov, Aqyarnıñ Balıqlava rayonında Cebbar Bekirov, Bağçasaray rayonında Zaur Abdullayev, Aqmescit rayonında Raif Fevziyev tutuldı.
Raif Fevziyev ve Cebbar Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv), qalğanları ise Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (Terror teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etüv) şübheli ola. Avgustnıñ 17-nde ve 18-nde Rusiye qadıları tutulğanlarnı nezaret altına aldı. Tutulğanlar ya da advokatları yañı qabaatlavlarnı tefsir etmey.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen yañı tintüvler ve tutuvlarnen bağlı cinaiy tahqiqat açılğanını bildirgen edi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Rusiye quvetçileri keçirgen tintüvlerni ve qırımtatarlarnıñ tutuluvını «adden aşır bir insan aqları bozuluvı» dep adlandırdı, Ukraina Tış işler nazirligi ise Rusiyege qarşı narazılıq bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova dünyanı qırımtatarlarnıñ Rusiye tarafından taqip etilüvine cevap bermesine çağırdı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü
Fevralniñ 26-nda cemaatçılıqnen teşebbüsinen Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvine qarşı tirenüv künü qayd etile. Ukraina ve bütün dünyada qırımlılarğa ve memleketniñ topraq bütünligine qoltutuv aktsiyaları, munaqaşa, forum, miting ve yürüşler keçirile.
2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi olıp keçti. Miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, hususan «Rus birligi» firqası çıqtı.
2020 senesi yanvar ayında aralarında Ahtem Çiygoz ve Rustem Umerov olğan Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatları Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıyge muracaat etip, Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününi devlet seviyesinde resmiy şekilde pekitmege rica etti.


text:
İşğal etilgen Qırımda mayısnıñ 12-nden itibaren koronavirus yuqunçına oğrav telükesi sebebinden mecburiy maska rejimini kirsetmege teklif eteler. Bu aqta Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya bu yuqunç ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Sıñırlav tedbirleri biraz yımşatılğanına köre yarımadada maska rejimini kirsetmege teklif etem», – dep ayttı Penkovskaya.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov oña qol tuttı.
Onıñ qayd etkenine köre, naqliyatta, cemaat müessiselerinde maska taqıluvı mecburiy olacaq.
Penkovskayanıñ tarif etkenine köre, mecburiy maska rejimi vaziyetinde qorçalav vastası tibbiy olmamalı.
«Maskasız insan ticaret yerine, naqliyatqa kirip olamaz. Maska taquv rejimi budır. Tibbiy maska olmamalı. Belli vaqıttan soñra deñiştirilecek adiy maska olmalı», – dep qayd etti Penkovskaya.
Bundan evel mecburiy maska rejimi Aqyarda kirsetildi.
Qırımda keçken künü altı koronavirus hastası qayd etildi.
Böylece, al-azırda Qırımda 111 koronavirus hastası bar, 21-i çetelden keldi, 13-ü – Rusiyeden, 77-si yerli ola. Aqyarda 89 COVID-19 hastası bar, eki kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Yılnıñ soñuna qadar Aqmescitniñ bütün kommunal müessiseleri yerine belediye ünitar müessiseler meydanğa ketirilecek.
Bu aqqında şeer memuriyetiniñ yolbaşçısı Gennadiy Baharev matbuat konferentsiyasında ayttı, dep haber ete Krım Media agentligi.
Onıñ aytqanına köre, bugünde-bugün Aqmescitte 37 kommunal müessise mevcut, olar vazifelerini «semeresiz eda etip, ileride yoq etilecekler».
Belediye ünitar müessiseler cemaat naqliyatı, çöplükni toplav içün, em de maşina duraqları içün ayrı müessise meydanğa ketirilecek.


text:
Rusiägä qarşı säwdä çaraları
Rusiägä qarşı säwdä çaraları yäki "Rusiäneken satıp alma" şiğäre astında uza torğan çaralar - Evromäydan häm Könçığış Ukrainada qorallı nizağ näticäsendä Ukrainada Rusiägä qarşı başlanğan säwdä boykot çaraları. Boykotka "Vidsiç" (Kisken qarşılıq) digän ictimaği xäräkät çaqırdı, çaqırular Päräwez sotsial' çeltärlärendä taratıla.
Ğomumi oçraqta bu çaralar Rusiä häm Ukraina arasında başlanğan säwdä suğışınıñ ber öleşe, çönki 2013 yıldan Rusiä tamğaxanä xezmäte Ukraina tawarları importın çikli başlıy.
Çaralar uzğanda Ukraina kibetlärendä satıla torğan Rusiädä citeşterelgän tawarlarda maxsus bilge - "Usal matröşka" berketep kürsätelä. Ütkärelgän tikşerenülär (2014) buyınça ukrainalılar 39 % ı çaranı yaqlıy [1].
"Vidsiç" digän säyäsi oyışma oyıştırğan Kievtağı çaralar:
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ Бoлbшe TpeTи ykpaиHцeB бoйkoTиpyюT poccийckиe ToBapы, «ykpaиHckaя пpaBдa», 15.05.2014.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ToproBaя BoйHa cTaлa HapoдHoй. ykpaиHцы бoйkoTиpyюT ToBapы, бaHkи и apTиcToB из PФ, «HeзaBиcиMaя raзeTa», 11.04.2014.


text:
Qırım akimiyeti qırımtatarlarnıñ meselelerini al etmeyip, olarnıñ daimiy serbestfikirligini boğacaq ola, dep tüşüne Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqlarından vekâletlisi Valeriya Lutkovskaya.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Lutkovskayanıñ aytqanına köre, yarımadada qırımtatarlarğa basqı meselesi yalıñız uquq derecesinde degil, siyasiy derecede de al etilmeli, lâkin işğal etilgen Qırımda bu yapılmay.
«Bizler qırımtatarlarğa yardım etmege tırışamız, olarnı qorçalaycaq olamız, lâkin bu da er vaqıt olmay», – dedi Lutkovskaya. O, aynı vaqıtta bunı da dedi ki, Ukraina akimiyeti tamır halqnıñ problemlerini semereli al etmedi.
Ukrain ombudsmeni qayd etti ki, al-azırda yarımadada insan aqları vaziyeti yalıñız «Qırım alan missiyası» uquq qorçalayıcı teşkilâtınıñ esabatları esasında nezaret etile. Olarnıñ malümatına köre, qırımtatarlarğa basqı meselesi al etilmey.
«Mesele çezilmey, çezilse de, qırımtatarlarnıñ fikir yürsetüv serbestligi basqı altında qala», – dedi Lutkovskaya
Ukraina ombudsmeni Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, Rusiye ombudsmeni Ella Pamfilova ve Avropa Şurasınıñ insan aqları komissarı Nils Muyjniyeks ile işğal etilgen Qırımğa barmağa istey.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqlarından vekâletlisi noyabr 5-te BMT insan aqları Yuqarı komissar Ofisi ve Çetel devletler temsilcilikleri ögünde çıqışta bulunıp, Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ diskriminatsiyasını qayd etti.


text:
Törkiyä-Afrika media sammitı
Törkiyä İlbaşı idaräseneñ êlemtä räislege tarafınnan 25nçe may Afrika köne mönäsäbäte belän oyıştırılğan "Törkiyä-Afrika media sammitı" başlandı
İstanbulda ike kön baraçaq yuğarı däräcäle oçraşunıñ açış çığışın İlbaşı idaräseneñ êlemtä başlığı Fahrättin Altun yasadı.
Törkiyä häm Afrika media wäkilläre arasında xezmättäşlekne häm koordinaśiyanı köçäytüne, täcribä belän urtaqlaşunı häm urtaqlıq perspektivasınıñ üseşen maqsat itüçe çarada 45 Afrika ilennän 80 matbuğat wäkile belän bergä Afrika diplomatları, däwlät oyışmalarınıñ citäkçeläre, uqıtuçı-ğalimnär, şäxsi tarmaq häm ictimağıy oyışma wäkilläre qatnaşa.
Yuğarı däräcäle oçraşuda jurnalistikanıñ yaña tör koronavirus (Kovid-19) kizüennän soñ oçraşqan awırlıqları häm "sanlı (śifrlı) qamalış" kebek sınawlar belän media tarmağında censi tigezlek temalı utırışlar oyıştırılaçaq. Törek häm Afrika jurnalistları global’ medianıñ Afrika perspektivasın da yaqtırtaçaq programmada xalıqara tärtipkä qağılışlı bäyäläwlär urtaqlaşılaçaq.
Sammit Afrikada investiśiya saluçı törek şirkätläreneñ wäkilläre belän qıytğanıñ humanitar kapitalına öleş kertüçe oyışmalarnıñ häm cämğıyätlärneñ prezentaśiyäsennän soñ maxsus utırışlar belän üz êşen tögälläyäçäk.
Şuşı programmanıñ Afrika mediasında Törkiyä belän bäyle xäbärdarlıqnı arttıruı häm Törkiyäneñ media belän êlemtä ölkäsendä Afrika illäre belän xezmättäşlegen köçäytüe kötelä.
Bäyläneşle xäbärlär
Şveśiya: “Törkiyäneñ terror borçılularına bik citdi qarıybız”
Şveśiya tışqı êşlär ministrı Ann Linde Törkiyäneñ terror mäs’äläsendäge borçılularına bik citdi qarawların äytte
Altun: "Bez tınıçlıq öçen tırışırğa tiyış"
İlbaşı idaräseneñ êlemtä başlığı Fahrettin Altun Rusiyä-Ukraina suğışında Törkiyäneñ här şartta maqsatınıñ ğadel tınıçlıqqa öleş kertü buluın belderde
Çavuşoğlu qurqınıçsız transport yullarınıñ möhimlegenä basım yasadı
Törkiyä Tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu Rusiyä-Ukraina suğışı arqasında aşlıq töyälgän tankerlarnıñ portlardan kitä almawı belän bäyle bularaq: "Daimi häm qurqınıçsız transport liniyalarınıñ ni qadär möhim buluın şuşı krizista tağın ber qat kürdek”


text:
Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev bazarertesi künü Qırımğa kele, mında Ulu Vatan cenki veteranları ile körüşecek ve Sovet arbiyleri abidesine gülçemberlerni qoyuv tedbirinde iştirak etecektir.
Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, baş nazir muşavere keçirmek, Aqmescitte köy hocalığı şirketlerinden birini ziyaret etmek, Federal migratsion hızmetiniñ idaresini teşkermek niyetindedir.
Medvedev ile muşaverede Rusiye birinci baş nazir muavini İgor Şuvalov, Rusiye baş nazir muavinleri Dmitriy Kozak, Olga Golodets, Arkadiy Dvorkoviç, Sergey Prihodko, Aleksandr Hloponin, Qırımda daimiy temsilci Oleg Belaventsev, Qırım işleri boyunca nazir Oleg Savelyev, Rusiye Kommunikatsiya ve bağ Nazirliginiñ başı Nikolay Nikiforov, Qırım başı Sergey Aksenov ve Aqyar valisi Sergey Menâylo iştirak etecek.
Evel Aksönov aytqanı kibi, Medvedevniñ Qırımğa aprel 27 künü ziyareti vaqtında bir sıra programmanıñ maliye destegi muzakere etilecek.


text:
Qırım Yuqarı Radasınıñ sabıq spikeri, «Kommunistı Rossiya» firqasınıñ Qırım bölügi komitetiniñ birinci kâtibi Leonid Graç dey ki, Qırım Rusiye Devlet şurasınıñ Ukrainanıñ «genotsid» etüvinde qabaatlavı boyunca beyanatı Qırım akimiyeti yarımadanıñ energetik teminlevi ile problemlerini al etmek çaresini tapıp olamağanını köstere.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Siyasetçi dey ki, şimdi Qırım energetik problemasınıñ al etüvinden uzaqtır, bunıñ ile cumhuriyet akimiyeti «bu genotsid dep, başqalarnı qabaatlamağa tırışa».
Graç Qırım deputatlarını plagiata qabaatladı. «Qamaçav olsa, qırımlılar içün genotsid olacağı aqqında başta bir men aytqan edim. Deputatlar bunı da hırsızladılar!» – çorlana Graç. Şimdi Devlet şurasına «mahkeme itirazını» bildirecek ola.
Remzi İlyasov çarşenbe künü Devlet şurası toplaşuvında Qırım vatandaşlıq qamaçavı boyunca aktsiyanı «insaniyetsiz ve istiqbalsiz kampaniya» olaraq adladı. İlyasov deputatlarnı öz mevamını bildirmege ve qamaçav sebebinden peyda olğan meselelerniñ BMT tarafından taqiqini teşebbüs etmege çağırdı.
Qırım Rusiye Devlet şurası Ukrainanı «Qırımğa nisbeten genotsid etüvinde» qabaatladı ve 2015 senesi sentâbr ayından devam etken yarımada qamaçavı boyunca aktsiyağa işmar etti. Şu cümleden, arizada aktsiya iştirakçilerinden olğan «terroristik telüke» aqqında aytıla. Deputatlar qıtaiy Ukrainadan elektrikniñ berilmesi toqtatılğanı aqqında hatırlattılar, olarnıñ fikrine köre, bundan sebep «sağlıq saqlav müessiseleri» ve hastalar içün telükeni meydanğa ketirildi. Qırım deputatları «Qırım Cumhuriyetine nisbeten genotsid»niñ taqiqatı ve toqtatılmasını talap etecek ola. Arizada «Qırım qamaçavı boyunca meseleniñ BMT Havfsızlıq Şurasınıñ kün tertibine kirsetilmesi ve neticede Halqara cinaiy mahkemege berilmesini» talap eteler. Devlet şurasınıñ vesiqasında «Ukrainanı qanunsız teşkilâtlarnıñ silâsızlandıruvı ve Qırımğa qarşı terkatlarnıñ azırlanuvını toqtatmaq içün tedbirliniñ keçirilmesi» ile bağlı talaplar bar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi. Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.


text:
Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Server Zekiryayevniñ şişik şübhesi bar, vaziyet kritik ola bile. Bu aqta advokat Aleksey Ladin «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesine haber etti.
«Server Zekiryayevniñ sağlıq problemleri bar ve hirurgğa baqıtırılmasını uzun zamandır talap etemiz, ariza, şikâyetler berdik. Ekim baqıp, yaman ya da yahşı tabiatlı şişik olğanını añlamaq içün UZİ yapılmalı, dedi. Bunı ayttı ve oldı, bir aftadan berli bir areket yoq. Vaziyet kritik ola bile, saat ve künler müim ola bile. Şunıñ içün müvekkilimniñ tibbiy yardım aqqı yerine ketirilsin dep, SİZOnıñ tibbiy bölügi adına şahsiy qarar çıqarılması aqqında muracaat berem», – dep bildirdi Ladin.
Berilgen malümatqa köre, yanvarniñ 27-nde Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mahkeme oturışuvında Zekiryayev SİZOnıñ tibbiy bölügini oña tibbiy yardım köstermek içün bir şey yapmay, dep bildirdi.
Noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqmağa başladı.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımda Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Raim Ayvazovnıñ «qurşunğa tizilgenini taqlit etken» Rusiye FSBsiniñ hadimlerine qarşı cinaiy dava açıluvınen bağlı red qararı lâğu etildi. Bu aqta advokat Mariya Eysmont Facebookta bildirdi.
Onıñ bildirgenine köre, 2019 senesi aprelniñ 17-ne keçer gecesi FSB «Raim Ayvazovnı çölge çıqarıp, öldürecek dep qorquzdı, tiz çöktirdi ve başınıñ yanında ateş açtı».
Advokat «Qırım birdemligine» izaat berip, yapqan areketleri ve Rusiye Ceza kodeksiniñ 125-inci maddesine köre bergen şikâyet arizası neticesinde alğan vesiqaları bu dava boyunca Avropa insan aqları mahkemesiniñ işi içün meraqlı olacaq, dep eminliknen bildirdi.
2020 senesi aprel ayında advokat Mariya Eysmont Rusiye kontrolindeki Qırım garnizon arbiy mahkemesiniñ, advokatnıñ aytqanına köre, bir yıl evelsi qırımtatarı Raim Ayvazovnı tutıp, «qurşunğa tizilgenini taqlit etken» FSB hadimlerine qarşı dava açmağa razı olmağanını şikâyet etti.
Hatırlatamız, Bavurçı (Kamenka) qasabasınıñ sakini, qırımtatar faali Raim Ayvazov aprelniñ 17-nde gece Qırım ve esas Ukraina memuriy sıñırından keçkende ğayıp oldı. Tuvğanları onı qıdırmağa ketti, dep haber etilgen edi. Aprelniñ 17-nde kündüz Ayvazov tuvğanlarınen bağlandı. Raim Ayvazov 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmına (terrorist tanılğan teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv) istinaden qabaatlanğanını ve «Aqmescitteki ekinci Hizb ut-Tahrir davasınıñ» erkânına qoşulğanını qız qardaşına telefonda haber etti.
Daa soñra memuriy sıñırdan keçkende Rusiye quvetçileri onı gece «çölge çıqarğanını» ve «qurşunğa tizüvni taqlit etkenlerini» tarif etti.
«Qırım birdemliginiñ» malümatına köre, Raim Ayvazov Qırımda apiske alınğan qırımtatar faallerine Rostov-na-Donuğa aş ve urba yollamaqnen oğraşa edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Ayvazovnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
İyül 22 künü Bağçasarayda «Musafir» qırımtatar qavehanesinde tintüvni keçirgen maskalı insanlar – «Qırım Cumhuriyeti boyunca İçki işler nazirliginiñ» hadimleri edi. Olar Bağçasarayda qanunsız iş faaliyetiniñ keçirilüvi aqqında muracaat boyunca teşkerüvni keçirgen ekenler.
Bunı mütenasip vesiqa tasdiqlay – qavehane saibine teşkerüv aqqında qarar berildi. Vesiqanı öz Facebook saifesinde qırımtatar milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl yerleştirdi.
O emin, uquq qorçalayıcılarnıñ diqqatını qırımtatarlarnıñ qavehanede iftar toplaşuvı celp etti.
«Bağçasarayda, Qırımnıñ diger şeerlerinde olğanı kibi, prokuratura ve MVD hadimleriniñ diqqatını celp etecek qavehane, tükân ve çarşılarnıñ sayısı ğayet çoqtır. Meraqlı, endi qırımtatarlarnıñ er toplaşuvı akimiyetniñ bu kibi munasebetine sebepçi olacaqmı?», – dep yazdı o.
Evel Qırım.Aqiqatqa qırımtatar milliy Meclis reisi muavini Ahtem Çiygoz qayd etkeni kibi, tünevin qavehanede iftarğa tahminen 100 insan kelgen edi. Bugünki tintüvni o, «akimiyet»niñ qırımtatar ealiniñ qorquzuvı olaraq tanıdı. Onıñ malümatına köre, bu kibi tintüvler diger qırımtatar qavehanelerinde de keçirildi.


text:
Ukrainanıñ Milliy tarih müzeyi qırımtatar halqınıñ sürgünligi aqqında malümat toplay ve fondlarnı toldurmaq içün yardım soray.
Bu aqqında müzeyniñ Facebooktaki resmiy saifesinde aytıla.
«Müzeyge fondlarnı toldurmağa yardım etiñiz. Genotsidni aydınlatqan fotoresimler, vesiqalar (olarnıñ kopiyaları), mektüp ve diger şeylerni toplamaq kerek», – aytıla beyanatta.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüv künüdir. 1944 senesi o künü qırımtatarlarnıñ birinci treni Orta Asiyağa yollanğan edi.
Qırım işğalinden evel Aqmescitte yıl-yıldan Bütün Qırım matem mitingi keçirilgen edi.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti mayıs 18 künü qırımtatar halqınıñ sürgünligi qurbanlarınıñ hatırasına keçirilgen matem tedbirler yerine yañı bayramnı kirsetecek ola – «quvanç kününi».


text:
Qırımda Aqmescitniñ Franko soqağındaki Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) binası yanında iyün 4-te Aqmescit rayonınıñ Mamaq (Stroganovka) köyünde yaqalanğan Riza İzetovğa qoltutmağa kelgen 12 insan yaqalandı.
İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, politsiya hadimleri adamlarnı şahsiyetlerini belgilemek içün yaqaladılar ve Qırım İçki işler nazirliginiñ Kiyev rayon bölügine ozğardılar.
Uquq qorçalayıcılarnıñ qayd etkenine köre, adamlarnıñ yanında vesiqaları bar edi. Yaqalanğanlarğa adliyeci Emil Kürbedinov ile körüşmege izin berdiler.
Qırımtatar milliy areketiniñ faali, Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev iyün 4-te Aqmescit civarında daa bir qırımtatarı Riza İzetov yaqalanğanını bildirgen edi.
Qırım uquq qoruyıcılarınıñ resmiy izaatları daa yoq. Ukraina Tış işler nazirligi Birleşken Milletler Teşkilâtını Qırımda insan aqlarınıñ bozulmasını tam bir şekilde qayd etmege çağırdı. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti insan aqlarınıñ bozulmasını red ete. Bu künleri Rusiye Tış işler nazirligi qırımtatar meselesini siyaset ile bağlamamağa çağırdı.


text:
New-York şeerinde Rusiyeniñ Birleşken Milletler Teşkilâtındaki daimiy temsilcisi Vitaliy Çurkin öldi.
Rusiye Tışqı işler nazirliginiñ bildirüvinde: «Rusiye Tİ Nazirligi qaar ile, fevral 20 künü, 65 yaşını toldurmazdan bir kün ögüne, New-Yorkta BMT Rusiye Federatsiyasınıñ daimiy temsilcisi Vitaliy Çurkin apansızdan vefat etkenini haber ete. Ulu rus diplomatı iş vazifesinde olıp bu dünyanı terk etti», – dep aytıla.
Vitaliy Çurkinniñ ölümine ne sebep olğanı aqqında daa bildirmeyler.
Vitaliy Çurkin fevral 21 künü 1952 senesi Moskvada doğdı. Sovetlerniñ ve Rusiyeniñ diplomatı oldı. 2006 senesinden berli Birleşken Milletlerde ve BM Telükesizlik Şurasında Rusiyeniñ daimiy temsilcisi edi.


text:
«Işıq küreşçisi» Reşat Ametov. İşğalcilerniñ qollarında ilk qan (video)
Bu sene yanvarniñ 24-nde Qırım işğali vaqtında öldürilgen Reşat Ametov 44 yaşını tolduracaq edi. Qırımlı Reşat Ametov 2014 senesi martnıñ 3-nde hırsızlanğan edi. O, Qırım ükümetiniñ binası ögüne sahte «referendumğa» qarşı bir kişilik narazılıqqa çıqqan edi. Martnıñ 15-nde Ametovnıñ cesedi azap izlerinen Qarasuvbazar rayonınıñ ormanında tapıldı. Faalniñ cenazesi 2014 senesi martnıñ 18-nde Aqmescitniñ «Abdal» mezarlığında qılındı. Bugünde-bugün Reşatnı «Işıq küreşçisi» dep adlandıralar, prezident Poroşenko oña ölümden soñ Ukraina Qaramanı unvanını berdi. 2016 senesiniñ levhası.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin noyabrniñ 18-nde Yaltadaki Livadiya sarayınıñ territoriyasında Rusiye çarı III Aleksandr eykeliniñ açıluvında iştirak etti. Bunı Rusiye haber agentlikleri bildire.
Kütleviy haber vastalarınıñ (KHV) bildirgenine köre, merasimde Rusiye prezidentiniñ Cenübiy federal okrugındaki siyasiy temsilcisi Vladimir Ustinov, Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov, Aqyarnıñ Rusiyege tabi valisi Dmitriy Ovsânnikov, Aqmescit ve Qırım mitropoliti Lazar ve Qırım musulmanlarınıñ müftisi Emirali Ablayev iştirak ettiler.
«III Aleksandr Rusiyeni seve ve oña inana edi. Ve bugün biz onıñ eykelini açar ekenimiz, onıñ işleri, yapqanları ve yararlıqlarına aqlarını beremiz. Ülkemizniñ üzülmegen tarihına, Vatanına hizmet etken çeşitli unvanlarğa saip ve içtimaiy tabaqalarğa ait insanlarğa sayğımıznı bildiremiz. Eminim ki, şimdiki ve kelecek nesil büyük ecdadımız kibi Vatanınıñ amanlığı ve abadanlığı içün er şey yapar», – deye iqtibas ete Putinniñ sözlerini «Krıminform» neşiri.
Kremlniñ resmiy saytında Rusiye prezidentiniñ Qırımğa kelmesi aqqında haber yoqtır.
Eykel, XIX asırnıñ ekinci yarısında qurulğan ve II Cihan Cenki yıllarında harap etilgen Küçük Livadiya sarayı turğan yerde qoyuldı. III Aleksandr 1894 senesi oktâbrniñ 20-sinde Küçük Livadiya saraınıñ iş odasında öldi.
Bu yılnıñ mart ayında Qırım akimiyeti, imperatorğa eykel qoymaq içün qullanılmaqta olğan tennis ve tansa meydançıqlarını alıp taşladı.
Livadiya sarayı Rusiye imperatorlığınıñ soñki çarı II Nikolay ve onıñ qorantası içün yazlıq rezidentsiya edi. 1945 senesinde bu yerde Stalin, Ruzvelt ve Çerçilniñ iştiraki ile Yalta konferentsiyası deye bilingen Hitlerge qarşı koalitsiyanıñ toplaşuvı ötkerildi.
1974 senesinden başlap muzey kompleksi ziyaretçiler içün açıldı. Livadiya sarayı Ukrainanıñ yedi mucizesinden biri statusını aldı.


text:
Törki telläre älifbaları
Törki tele bik iske tellәrennәn bulğaç, anıñ belәn yazu öçen qullanılğan әlifbalar da baytaq bulğan. Törki xalıqlar sanı az bulmağaç alar ber әlifbadan ikençegә törle waqıtlarda küçkәnnәr ye, şuña kürә Törki telendә yazu öçen waqıtlı berniçә әlifba qullanıla.
TarixYзrәpTү
Turan әlifbasıYзrәpTү
Turan әlifbası MA 200.–150. yıllarınnan başlap 10. yözgә tikle qullanuda yörgәn. Bu әlifbada 36 tirәse bilge bar ide.
- Pәrәwezdә uqı: Turanian Writing
Törki әlifbasıYзrәpTү
Törki әlifbası fәnni eşlәrdә Orxon әlifbası/Kük-Türk adı belәn dә yöri. Törki әlifbasın qullanıp yazılğan istәleklәrneñ iñ iskese 7. yözneñ 2. yartısına qarıy dilәr. Bu әlifba 38 bilgedәn tora.
- Monı da uqı: Orxon әlifbası
Ğәrәp әlifbasıYзrәpTү
İslam dinen qabul itü barğan sayın Törki xalıqlar üz telendә yazu öçen 28-xәrefle Ğәrәp әlifbasın qullana başlıylar. İdel-Uralda bu küçü 900. yıllarğa kilә.
Ozaq waqıtlar Ğәrәp yazuı Törkilәr tarafınnan bernindi üzgәrtüsez genә qullanılıp kilә. Farsılar, üz tel ixtiaclarınnan çığıp, Ğәrәp әlifbasına [p], [ç], [j], [g] awazlarını bilgeli torgan dürt xәref östilәr. Әkrenlәp bu xәreflәrne Törki xalıqlar da üzlәşterә, xәreflәr sanı 32gә citә.
19. yöz axırında әlifba üzgәrtü xәrәkәte başlana, Törki xalıqlar tağıñ östәmә xәreflәr östi başlıylar. Bu östәmә xәreflәr belәn әlifbalarnı «Yaña imla» dip atıy başlılar.
- Monı da qara: Әhmәthadi Maqsudi, Mirza Fethali Ahundzade
Latin әlifbasıYзrәpTү
Törki telendә yazu öçen Latin әlifbası 13.–14. yözdәn ük yöri başlıt, kübrәk Könbatış Awrupa xalıqları belәn aralaşu öçen, anıñ belәn Codex Cumanicus ta yazılğan ide.
1863. yılda Turan Cәmğiәteneñ İstanbulda uzğan qorıltayında Mirza Fethali Ahundzade Latinәlif nigezendә tözelgәn alifbasın tәqdim itә, әmma yaqlawçıları tabılmıy.
19. yözdә Törki mәdrәsәlәrendә Awrupa fәnnәre dә kiñ uqıtılu başlawına sәbәple, 19. yöz axırında Ğәrәp-Farsı ğәdәtlәre beraz çigenә başlağannar.
1922. yılda Törki xalıqlarğa irken aralaşu öçen Baquda “berdәm әlifba” uylap çığarıla wә Әzerilәr anı xezmәttә qullana başlıylar. 1924/1925 uqıtu yılında yaña әlifba mәktәplәrgә kerә.
1924. yılda Qaraçayça da Latinәlifle yazuğa küçә başlıy, 1925. yıldan birle Tönyaq Qawqaz xalıqları da küçә.
1926. yılda 26. Febrәldәn 5. Martına tikle Baquda Törkibelgeçlәr qorıltayı uza, anıñ rәise bularaq Samadağa Ağamalioğlu ide. Andağı qatnaşuçılar öç törkemgә bülengәnnәr:
- Ğәlimcan Şarif belän “qәdimçelәr”, alar Ğәrәpәliftә qalu uyında toralar
- Sultan Mecit belәn “kiskennәr”, alar tiz genә Latinәlifkә küçmäkçe bulalar
- “kileşüçelәr” isә ike yazunı da qullanırğa tәqdim itәlәr, şәxsi wә xalıqara eşlәr öçen Latinәlif, wә mәxkәmә, әdәbiәt ilә fәn eşlәre öçen Ğәrәpәlifne totası digәnnәr. Berazdan soñ “kileşüçelәr” törkemendәge keşelәr “kiskennәrgә” әwerelgәnnәr.
Şul qorıltay tämamlanğaç 1926. yılnıñ Әpril ayında Qazanda “Yaña Tatar älifbası” cämğiәte oyışa. 1927. yılnıñ 3. Yülendә Tatarstan xökümәteneñ maxsus qararı belәn Yañalif Tatar teleneñ räsmi әlifba itep raslana.
Törkibelgeçlәr qorıltayında Törkiyә öçen oxşaş bulğan әlifba kertәse digәn qarar çığarılğan bulğan, wä bu qarar buyınça 1928. yılda Törkiәdә bu köngә tikle qullanuda yöri torğan әlifba qabul itelә.
“Qara” çorYзrәpTү
1936–1940. yıllarda Stalin qararı buyınça SSRB çiklәrendә yabılıp qalğan Törki xalıqlarnı mәcbüri “ber tön eçendә” Urıs älifbasına küçerәlәr. Ul ber dә tügel, hәr xalıq öçen ayırım әlifbalarnı Törkilәrne çuqındıruçı İlminski uylap çığarğan, Törkilәrne ber-bersennәn çitlәşterü öçen anıñ xezmәtlәre qullanılğan ide.
- Monı da uqı: Urıslaştıru
Soñğı yıllarYзrәpTү
SSRB cimerelüennәn soñ ğına Törki berdәmlegen maqsat itep quyuçı Turançılıq yünәleşe yaña köç ciya başlağan.
1990. yılda yaña Törki dәwlәtlәrdә Törki telen wә Törki xalıqlarnı berdәmlәşterә torğan әlifbağa qaytu turında söylәşülәr başlana wә 2005. yılğa qәdәr küçәrgә digәn kileşügә kilәlәr. Әzerbaycan, Törekmәnstan, Üzbәkstanda küçkәnnәr dә ide.
2010. yılğa tikle başqa Törki xalıqlar da küçәrgә tieşlәr, alar arasında Tatarstan da tora.
Urtaq törki әlifbaYзrәpTү
- Š=Ť vä Ž=Ď.
- Ķķ=Ⱪⱪ vä Ḩḩ=Ⱨⱨ
- Ṫ (Ğərəp:ط) vä Ż (Ğərəp:ظ) Ğosmanlı tele yazularında qullanıla.
- Ṡ (Ğərəp:ص) vä Ḋ (Ğərəp:ض) Ğosmanlı tele yazularında qullanıla.
- Ozın suzıq xäreflär: Â, Ê, Î, Ô, Û.
- Yarım suzıq xäreflär: Ă, Ĕ, Ĭ, Ŏ, Ŭ (Buğaz xärefläre).
- ٯ = ق (Buğaz K xärefe) yäisä ڨ (Buğaz G xärefe).
Monı da qaraYзrәpTү
- Törki tele
- Törki xalıqlar
- Turançılıq
- Törki söyləmnər əlifbaları:


text:
Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ müdir muavini Valeriy Maksimenko CYKFH tibbiy hadimleri Labıtnangi şeeriniñ hastahane zenaatdaşlarınen beraber Rusiye koloniyasında üküm etilgen Ukraina rejissöri Oleg Sentsovnı zornen aşatmağa azırlanğanlarını tasdıqladı. Maksimenko «İzvestiya» neşirine intervyü berip, «onıñ (Sentsovnıñ – QA) ayatını qurtarmaq içün yapılğan bir adım olğanını ayttı.
«Zornen aşatuv telükesi – hastanıñ tedaviylenmesi telüke olurmı? Sentsovğa ayatı ve sağlığı içün küreşeceklerini ve ölmege bermeyceklerini ayttılar. Qalğanı oña qala edi», – dedi Rusiye memurı.
O, Sentsov açlıqnı toqtatmasa edi, bir şey yapıp olamaycaq edi, dedi.
Haber etilgeni kibi, Oleg Sentsov oktâbrniñ 6-nda açlıqnı toqtatacaq. O, «bunı zornen aşatuv telükesi olğanı içün mecburiy adım» dep adlandırdı.
Amnesty International zornen aşatuv azap ola, dep bildirdi.
Oktâbrniñ 5-nde Rusiye apishane nezaretçileri Sentsov «aşamağa razı olğanını yazma şekilde bildirdi», dep haber etti.
Advokat Dmitriy Dinze ve Sentsovnıñ qız qardaşı Natalya Kaplan üküm etilgen rejissörniñ cigeri çürip dağılmağa ve büyrekleri çalışmayıp qala bilecegini aytqan ediler. Rusiye ekimleriniñ fikirince, Sentsov açlıqtan çıquvğa dayanmay bile.
Mayısnıñ 14-nde Oleg Sentsov Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen müddetsiz açlıq ilan etken edi.
Sentsov ve Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.


text:
İşğal etilgen Aqyarda sentâbr 4-te kündüz şeerniñ eñ büyük «Ukrtelekom» provayderi bergen internet ağını söndürdiler.
Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbiri bildirdi ki, internet ağı üyleden soñ, Kiyev vaqtına köre saat 14.00 ğayıp oldı. Tehnikiy yardımda malümat almaq ıntıluvlar neticesiz oldı.
«0 800 506 800 «Ukrtelekom» internetiniñ tehnikiy yardım hızmetiniñ nomerasınen bağlanıp olamadıq, çünki telefon meşğul edi. «Ukrtelekomnıñ» malümat hızmeti (176 nomerası) ve umumiy malümat (109) bölükleri de meşğul ediler. Bütün bu hızmetler ya meşğul, ya da cevap bermey ediler», – dep ayttı sayt mühbiri.
Aynı vaqıtta, şeerdeki «Ukrtelekomnıñ» telefon ağı çalışa. Aqyar «ükümetinde» vaziyetni añlatıp olamadılar. Malümat boyunca yerli departament bildirdi ki, internet ağına ne olğanını bilmeyler.
Qırım.Aqiqat mühbiri bağlanğan «Ukrtelekomnıñ» Kiyev «acele ağınıñ» nevbetçisi dey ki, Aqyarda tamir işleri alıp barıla. Nevbetçi qaza sebeplerini aytıp olamadı, lâkin saat 18.00 qadar internet olacağına işandırdı.
«Ukrtelekom» Aqyardaki internet provayderlerinden eñ büyügi sayıla. Bundan ğayrı, şeerde tahminen beş büyük provayder, şu cümleden «Volâ kabel» ve «Sevstar», em de onğa yaqın kiçik provayder çalışa.


text:
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde aprel 17-de aprel 15-te «fevral 26 işi» çerçivesinde yaqalanğan Ali Asanovnıñ toplaşuvı olıp keçti. Qırım.Aqiqatnıñ muhhbiri bildire ki, Asanovnı eki ayğa taqiqat bitkenine qadar, yani 2015 senesi iyün 15-ke qadar apiske almaq qararı qabul etildi.
Mahkeme qararında İ.A.Postnıy ve V.D.Kornevağa diqqatsızlıq sebebinden ketirilgen ölüm aqqında aytıla. Ali Asanovnı Rusiyeniñ Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca cinayette (üç yıldan sekiz yılğa qadar apis cezasını belgilegen kütleviy numayış) qabaatlı olaraq mesülietke çekmek qararı alındı.
Ali Asanovnıñ babası bunıñ adaletsiz olğanını ayta.
«O, qabaatlı degil. Ne içün onı bu qadar qıynaylar bilmeyim. Bizni mahkemeniñ içerisine bile almadılar, anda çoq yer bar edi, biz ayaqta turmağa da azır edik», – dep ayttı yaqalanğannıñ babası Ahmed Asanov.
İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ malümatına köre, Ali Asanovnı bir gece Bağçasarayda tutıp, aprel 16-da Aqmescitke Qırımnıñ Taqiqat komitetine sorğuğa alıp kettiler. Uquq qorçalayıcılarnıñ bildirgenine köre, «fevral 26 işi» boyunca 4 qırımtatarı yaqalandı.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.


text:
Mayıs 3-te, salı künü Qırımda «Şaherezada» medeniy-eglence merkeziniñ territoriyasında (Aqmescit-Bağçasaray yolunıñ 25-ci kilometr) Qırımnıñ rusiyeli ükümeti tarafından qırımtatar milliy «Hıdırlez» bayramına bağışlanğan merasim teşkil etilecek.
Rusiyege boysunğan Qırım ükümetiniñ Kurort ve turizm nazirliginiñ matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, merasim çerçivesinde davulcılar ansambliniñ refaqatında bayraq şou, Qırımnıñ icadiy taqımlarınıñ kontserti, programma iştirakçileri ve musafirleri tarafından ananeviy Horan oyunı, qırımtatar milliy küreş yarışı keçirilecek.
Bayram programmasında Qırımnıñ çeşit regionlarından ketirilgen milliy çadırlar tiklenilecek. Bu yerde qırımtatar halqınıñ ayat tarzı ve adetleri, dekorativ-ameliy sanat ustaları işleriniñ sergisi, milliy aşlar taqdim etilecek.
Matbuat hızmetiniñ malümatına binaen, ilk sefer Hıdırlez bayramı meydanında canbazlar (arqanda yürgen insanlar) iştirak etecek. İcadiy köstermelerni Dağıstan Cumhuriyetiniñ ustaları taqdim etecek.
Bundan evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri Qırımnıñ rusiyeli ükümeti tarafından teşkil etilgen Hıdırlez bayramına bağışlanğan merasimlerde iştirak etmege red etkenlerini bildirdi. Böyle merasimlerden vatandaşlarnı da vazgeçmege çağırdılar.
Qırımdan köçkenler Hıdırlez bayramına bağışlanğan merasimlerni qıtaiy Ukrainada teşkil eteler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Avropa Birliginiñ Şurası iyülniñ 11-nde, soñ olaraq, Ukraina ve AB arasında tizilgen Birleşüv añlaşmasını tasdiqladı. Bunı Twitterde Radio Svobodanıñ Brükseldeki muhbiri bildirdi.
«Ukraina ile Birleşüv añşlaması niayet tasdiqlandı ve sentâbrniñ 1-nde amelge keçecek», – dep yazdı o Twitterde.
Ukraian ve AB arasında Birleşüv (assotsiatsiya) añlaşmasınıñ taqdiri, Felemenkte 2016 senesi ötkerilgen referendumden soñ muayyensizlikte qalğan edi. Tevsiye şekilinde ötkerilgen referendum neticesinde rey bergenlerniñ ekseriyeti (albu ki iştirak etkenler ealinin ancaq 32% teşkil etken edi) Ukraina ile bu kibi añlaşmanıñ imzalanmasına qarşı çıqqan edi.
Bu sene mayısnıñ 30-nda Felemenk parlamenti Ukraina ve AB arasında tizilgen Assotsiatsiya añlaşmanı desteklegen etken edi.