text:
Küzle Bükännär
Hikäyä
I
Keşelärneñ ber-bersenä ohşaş buluları başkalarda butaştıru tudıruçan. Bigräk tä yözläre, kıyafätläre belän üzara tartım surättä ikännär, alarnı tanımıyça, bu adäm şul, şuşıdır, diyäseñ. Ä ul başkası bulıp çıga. Kayvakıtta küplärebez familiyädäş keşelärne tugannar isäbendä, berse — yäş, ikençese — kart ikän, atalı-ullı dip yörtä. Beläbez, tanıybız, imeş. Baksak, alar bötenläy üzara doşman da ikännär äle! Menä siña «atalı-ullı»!
Yarıy, ul qadärese şulay da bulsın di, ämma bit äle anıñ üzara ohşaş keşelärdä şunısı da kilep çıga: berseneñ şöhräte ikençesenä iyärep kuya, güyäki bähetläre üzläreneñ iyälären butagan sıman kilep çıga.
Sez moña ışanmıysızdır inde? Min dä näq sezneñ kebek uylıy torgan idem anı, ämma yalgışkanmın. Hodaynıñ hikmätle eşlären añlatıp ta, töşenep tä beterep bulamı soñ? Älbättä hiç yuk!
Ukıtkan studentlarım arasında ike igezäk kız bar ide. Alardan, kızıksınıp:
— Sezne äti-äniläregez kaysıgıznıñ kem ikänlegen tanıymı?— dip soradım. İsemnären dä tapkannar bit: berse — Elvira, ikençese — Elmira, näq zamança!
Kızlar köleştelär.
— Döresen beläsem kilä ide. Hiç yäşermi äytsägez ide?— dip kabat ütendem, alarnıñ mine dä şayartırga teläkläre barlıgın añlap.
Cavap birdelär:
— Äye, butıylar ide,— didelär.— Bu häl bulmasın öçen berebezgä kızıl bant, ikençebezgä alsu bantik bäylilär ide.
— Ämma Elmiraga bügen kızılın bäyläsälär, irtägä mine, ul dip butap, şul kızıl bantiknı minem çäçemä taga idelär.
— Sez Elvira inde, äyeme?— didem, güyäki tanıymdır sıman kıyafät çıgarıp.
— Äye,— dide ul.
Ägär dä imtihannarga berse urınına ikençese kersä, niçegräk bulasın küzalladım. Sorargamı üzlärennän bu hakta dip uyladım. Bu töpçenüem alarnıñ kolagına şulay eşlärgä pışıldau bulması?
Tizdän şigem ras kilde, bilgelärne alarga butap kuydım: bersenä kuyası «bişle» ikençesenä nasıyp ide. Bu ğadelsezlegemä häyran ittem. Ul gına da tügel: «Alar gomer buylarına keşelärne butalırga mäcbür itterep yäşärlär bit inde! Alarnı butap adämnär tämam aptırarlar inde!»— dip, yatlarnıñ häsrätenä dä birelep aldım.
Ä andıy, butalu-butalu kebek hällär bulgalıy ikän ul. Monıñ belän Allahı täğalä bezneñ «küzle bükännär» buluıbıznı raslıy gına tügelme soñ?
II
Mönteş Hälilen Yazuçılar Berlegenä aldırırga kiräklekne daulap yörgän keşelär arasında, yäş bulsa da, inde berniçä äsäre belän isemen tanıtırga ölgergän Häkim Niyäzov, belgänemçä, iñ kaudarlı keşe buldı. Moña bez gacäplänergä tiyeş tügel idek. Hätta ber anadan, ber atadan tugan häm bergä üskän oya balaları da törle kıyafätlärgä kerep betälär, güyäki yakın tügel hätta yırak tugannar da tügellär. Bu keşe — monısınıñ bertugan abıysı disälär, ışanmıyça aptırap kalasıñ. Ä Häkim Niyäzovnıñ hälen bez añlıy idek: nigä kaudarlanmasın, üzeneñ enekäşen Berlekkä alıp kilergä tırışa bit. Tik menä nişläp ul Mönteş Hälil isemen yörtä?
Miña:
— Ul anıñ psevdonimı!— didelär. Yağni, yalgan imzası bulıp çıga.
Yazuçılar Berlegendä tugan-tumaçalıknı söymilär, min dä önäp betermim. Şulay da Mönteş Hälilen «talantlı» dilär bit. Şiğırlär yaza. Döres, Häkim Niyäzovnı da ul qadär belep betermim. Anısı da yaza bugay, tanılgan äsärläre bar, dilär. Härhäldä tellärdä şulayrak yöri. Naçar yazsa, anı Berlekkä almas idelär. Bez bit, yazuçılar, üzebez kitaplar yazıp çıgarttırsak ta, ber-berebezneñ äsärlären ukıp tormıybız bugay, çönki, beläsezder, başmakçınıñ — başmagı, balta ostasınıñ üz öye bulmıy. Şunıñ kebek yazuçı da — kitap ukımıy.
Häyer, barısı hakında da alay uk kisterep äytä almıym, bälki arada ukıy torgannarı da bardır. Aları inde itekle itekçelär, başmaklı başmakçılar misalındalar, yağni mäsälän!
III
Bervakıt avtobusta kaytıp kiläm. Karıym, Mönteş Hälile dä anda bara. İnde tanışlıgıbız da yuk tügel. Ul da kürep aldı, olı başın keçe itep, yanımarak kilde. Kul bireşep küreştek.
— Sezne Yazuçılar Berlegenä alası ide,— dim.
Yılmaya.
— Min inde kerdem!— di.— Rähmät Arıslan Ğalimovka, anıñ yärdäme küp tide!
Äye şul, Arıslan Ğalimovka sukmaknı yeget sala belde. Häkim Niyäzov şuşı Mönteşne Berlekkä kertü öçen tırışıp yörde, ä Arıslan Ğalimov mayın-kaymagın, balın, iten çumırdı. Närsä äytmäsennär, yazuçılar alar sanaulı halık, ni-närsälärne kılıp-mataştırıp yörüläre kürenep, sizelep, belenep, söylänep tora.
— Kiçä televizordan şiğırlär ukıdıgız. Bik yaratıp tıñladım. Talantıgızga soklandım!— didem añarga, süzläremne çın küñeldän söyläp. Äle kuätle çıksınnar öçen «billähi» dip tä östämädemme ikän?
Ä ul haman yılmaya. Rähmät äyterme, disäm:
— Min tügel idem lä, Häkim Niyäzov ide,— di.
Tänemne güyäki zäñgelä tottı. Berara kügärenep kaldım. Annarı kabat yılmaydım da:
— Ä, äye şul,— didem.— Ohşagansız, tugannar üzara ohşaş bulalar!— diyäräk, «bik böyek» süz äyttem. Tik ul:
— Bez tugannar da, kardäşlär dä tügel!— dip, küzgä karap kölep tora bit.
Yarıy äle anıñ tuktalışına kilep citkänbez ikän: avtobustan töşep kaldı. Ä min uylanıp bara birdem. Mögayın bu mizgeldä böten dönya ber töstä, ber räveştä, ber sıyfatta sıman toyılgandır. Cäy başı bit, barlık tirä-yün yäşellekkä törengän, şähärebez üzara igezäklär kebek basıp torgan yortlardan gına gıybarät, uramnarında da ber kalıptan çıkkan başmaklar, kirpeçlär, iteklär kebek maşinalar yögerä. Standartlar zamanı şul. Keşelär dä üzara ohşaşmıy kalmaslar. Änä kıtaylar, töreklär, negrlar niçek boday börtekläre kebek kürenälär, ber-bersennän alarnı ayırıp tanuı da mömkin tügel. Yarar, törege ällä kem tügel äle, alarnıñ kıyafätlärenä küzlär künegep kilä, ä ul vetnam kaveme ähellären niçek busı — ul, monısı — tege dip belergä mömkin? Söyläşüläre dä çıpçıklarnıkı kebek bulıp, çırkıldau sıman işetelä şuşı bezgä tagılgan evropalı kolaklarıbızga.
IV
Mönteş Hälilne avtobusta başka oçratmadım. Ber ministrlıkta zur türä urınına ürmälägän, didelär. Moña beraz aptırabrak ta yördem. Häbärdarlıgım citkän qadär belä idem: bezneñ ul Mönteş äfändebez uçastok inspektorı bulıp eşläp, ahırda otstavkaga çıkkan ikänlegen. Döres bulmadı mikänni? Min bit anı, ul işetkännäremä tayanıp, kızıl pogonlı hälendä, tämam hıyallanıp, eşsezlektän şiğırlär çıgarıp yatkan dip belä idem. Äle ul kara ıspay çäçläre, taştan yuınıp eşlägän sıyfatlı bite-kıyafäte inde militsiyä furackasınnan başka küz aldına kilmi ide. Menä bit dönyalar niçek, kaysıdır avıl rayonında klublar öçenme citäkçe rolen dä başkarırga ölgergän, didelär. Häm menä ministrlıkta üzenä biyek urın tapkan.
Häyer, ul ministrlıklarda bulgalaganım bar. Alarda kemnär genä eşlämi, barısı da küzle-başlı, barısı da cavaplılıknı üz öslärenä alıp tormıyça gına «tartıp» baruçılar. Eşlären dä kürep beläm: üzlärenä buysıngan, yağni üzläre cavaplılıgındagı hezmät yünäleşläre buyınça äüväle yöklämä-plannarnı cıyıp alalar, annarı şular buyınça otçet-cavaplarıñnı kiteräseñ, alarnı bergä terkilär, gomumiläşterälär, yugarıdagılarga tapşıralar. Yöklämä häm ütäleş yıllık, kvartallık, aylık häm atnalıklarga bülenälär. Kıskası, ber dä eşsez utırmıylar, şul käğazlär nirgäsendä ilne alga äydilär.
Mönteş äfändene eş östäle artında küz aldına kiterdem. Ul nigäder uçastok militsionerı yaratıp kiyä torgan kızıl bille furackadan ide, ber yul şiğır yazuga, keşe-mazar kürmädeme dip, östäl tartmasına tiz genä salıp kuya da, berazdan kabat ala, tämläp ukıp karıy, annarı tagın şuşı häl kabatlana da kabatlana sıman.
Tizdän anıñ ul äsärläre kitap-kitap bulıp halıkka bastırılıp çıgarılaçagın, törle tellärgä zakaz belän tärcemä iteläçägen dä beläm. Tagın da ışanıçım zur: Häkim Niyäzovnı onıtmas, aña da yärdäme tiyär!
Häm menä monısında yalgıştım.
Eşlekle ofista idem. Hezmät könem şunda ütä. Küzemä kürenäme dip toram: karşıma Mönteş äfände üz şähsi personası belän kilep basmasınmı! Süzlären kıska häm eşlekle tottı:
— Sezneñ kebek tanılgan curnalist üz fikeren äytergä tiyeş! Arıslan Ğalimovnıñ sezgä dä faydası tigän dip beläm. Ul sezneñ turıda yahşı fikerdä. Anı bıyıl däülätebezneñ layıklı premiyäsenä täqdim ittek. Mäqalä yazuıgız sorala!— dide, güyäki şunda hätta östäl dä sugıp.
Eş bülmämdä yarıy äle hezmättäşlärem yuk vakıt ide, alay-bolay kürep kalsalar, oyatıñnı kaya kuyarsıñ? Kara nindi mäğrur yöz, nindi şäp ton, nindi märtäbä!
Şulay da äytä aldım:
— Maktap yazıymmıni?
— Barı maktap kına! Arıslan Ğalimov aganı beläsez, küp sugıldı, küp kıynaldı. İnde rähätkä çıgarga tiyeş. Min, şağıyr bulıp tanılgaç, şunı eşlärmen dip üz aldıma süz birdem. Bu eşkä totınırga vakıt!
Anıñ bu süzläre küñelemne öşenderde. Şulay da aña, kıyulıgım citep, kiñäş biräse ittem:
— Häkim Niyäzov belän söyläşegez äle. Ul yazıp kitersä, bastırırbız! Kaläme yahşı, fikere döres! Vakıtım şundıyrak çak,— didem. Ä eçtän genä: «Eşeñ barıp çıkmaska tora!» dip, mäkerle uynıñ yalkınlı utın yögerttem.
Kapkınıma kaptı bit bu: rizalaştı. Rähmäten yottı da çıgıp kitte. Ä ber atna digändä Häkim Niyäzov kilep citte. Min aña kütärelep karap kuydım: kür äle monı, çınnan da Mönteş belän bigräk ohşaşlar ikän!
Üzenä dä şul hakta äyttem. Cäyelep ber kölde. Bötenläy dä dönyanıñ törle taraflarınnan ikännär, citmäsä berse mişär taifäsennän, ikençese — Kazan artınnan. Menä bit Hodanıñ hikmätläre nindi!
Häkim Niyäzovka Arıslan Ğalimovnıñ icatı ber dä oşamıy dip belä idem, ä ul şundıy itep, şundıy itep yazgan, hätta böyek dahi yasap betergän.
V
Mönteş äfände kütärelä bargan sayın Häkim Niyäzovnıñ märtäbäse yukka çıga toruın bez baştarak toymadık, ämma alga taba ul nık sizelä, hätta sukır küzgä dä kürenä, sañgırau kolakka da işetelä başlagan vakıygalar tezmäsenä äverelde. Bu hällärgä häyran itmi mömkin tügel. Menä siña yazmış şayartuı!
Bezneñ Häkim äfändebez nigilist ide. Arıslan Ğalimovnı maktap yazganın ukıgaç ta, monda närsäder başka säbäplär bar ahrısı dip uylagan idem, anıñ küñele minekennän dä aldarak sizengän bulgan ikän. Mönteş Hälil tizdän nigäder Häkim Niyäzovnı yuk itü eşenä kereşte. İñ berençe itep kitabın näşriyät planınnan sızdırıp attırdı, däülät zakazı belän bastırıluçılar isemlegenä bütän keşeneken kiterep tıktı. Ul utırışta min dä bar idem. Yuk, Arıslan Ğalimovnıkın da tügel, belmädegez: üzeneken! Monda dä äle ällä närsä uylamadık. Kemneñ kulında — şunıñ avızında, digändäy, baş katırası tügel, bezgä närsä, Mönteşneke ni dä, Niyäzovnıkı ni — çıga torsın! Alar ber-bersenä komaçau itmilär. Niyäzovnıñ danın Mönteş Hälil urlıy almıy, ä Mönteşneke Hälilgä buşka da kiräk tügel!
Ämma da alay barmıy ikän äle bu dönya digännäre. Televizornı açtım, beräü şiğır ukıy. Min anıñ Mönteş ikänen tanıp tıñlap utıram, hatınım äytä:
— Bulmagannı! Häkim Niyäzov häzer şuşındıy yuk-bar şiğırlär yaza başladımıni? Kaya tägäri bezneñ tatar ädäbiyätı?— di.
Min añlatıp karıym, Mönteş belän Niyäzovnıñ törle keşelär buluın äytäm. Ä ul süzläremä tügel, küzlärenä ışana. Tatar bit. Kem äytmeşli: «Tatar mañgay küze belän kürgänne genä hak dip belä!»
Bu kiçne Niyäzovnı şağıyrlektän sızıp taşlauçılar ber ul gına bulmagan ikän. Hätta curnalist halkı da ikençe könne kolak itemne aşap beterä yazdı:
— Kot çıkkısız,— dilär,— oyat! Häkim Niyäzov niçek şundıy «şarlatanskiy şiğırlär» yaza başlagan? Niçek anı televizordan kürsätergä mömkin?
Äüväle alarga ak belän karanı butauların äytep karadım, annarı:
— Äy, söylänegez lä!— dip, süzlärenä kulımnı seltädem.
Bu inde Häkim äfändeneñ abruyı bötenläy betügä taba yul alunıñ başı ide. Min monı da soñrak añladım. Häyer, vakıtında töşenep ölgergän bulsam da, anı yaklau öçen taşlansam da, ul tırışlıklarım bata bargan keşegä yärdämgä dip salam taşlavım ber bulaçak ide. Ni fayda?
VI
Äytkän idem bit, keşene üz bähete dä tanımasa, başka adäm belän butap integergä mömkin dip. Hay şulay ikän ul, şulay ikän! Häyer, moña ışanuı avır. Min dä ışanmıy idem. Ämma turı kilä, nişliseñ bit!
Bälki min küp närsäne töptän belep tä betermimder? Şulay da fiker yörtergä hakım bardır sıman. Üzemneñ zur akıl iyäse tügellegemne dä beläm, añlıym. Döresräge, şır tilelegem bar, anısı. Şuña kürä tormışta yäşärgä keşelärne öyrätergä alınganım yuk. Minem gäcit-curnal eşendä häm yazuçılıkta azmı-küpme märtäbäm, däräcäle isemem bulunıñ säbäben dä ukuçılarım beläder: zamanında Däülät iminlege belän bäyle Komitetnıñ «kıñgır» eşläre hakında mäqalälär yazdım, şunıñ faydası tide. Alarnı, döresen genä äytkändä, böyek rus milläteneñ ilne töptän kayırıp bitärläp taşlagan curnalistlarına iyärep, alarnıñ fikerlärenä birelep kitep kenä, misallarnı üz cirlegebezdän algalap kına yazgan idem. Şul da citä kaldı. Halık yarattı. Kön kadagına suguçı mäqalälär bulıp kittelär. Anısı — minem bähet, ä küplärgä ul da tätemäde. Niçämä kaläm ähele äle bügen dä üz isemen danlau öçen ällä närsälär maytarıp karıylar, sukmıy bit şularnıñ säğatläre, sukmıy. Kadakları käkräyä.
Ul vakıtlarda, yağni Däülät iminiyäte Komitetı yegetläre hakında yazgannarımda, bik alay cäyelep kitmäskä ber närsä mäcbür itte: bu oyışma äle haman da ilebezneñ bügenen-kiläçägen häl itü öçen tırışıp eşli, keşelärne urınga kütärüne küzätep bargan kebek, bu protsesslarda häm protseduralarda aktiv katnaşa, här kandidaturanı üz iläge aşa uzdıra, bäyäli, «ayakları aksarlık ikän», andıylarnı «uramga çıgarıp taşlıy». Şuña kürä dä iminlek, häm nindi genä äle, däülät, il iminlege sagında toruçı Komitet bit ul. Andagı yegetlär, alarnıñ «uyınnarı» belän isäpläşmäsäñ, köneñneñ niçek betkänen belmi häm sizmi dä kalasıñ. İñ citdi urınnarga «klyuçevoy», yağni töp buın urınnarga kiräkle keşene şuşı Komitet tabıp kuya häm, härhäldä, andıy ışanıçlı zatlar barı tik alarnıñ üz aralarınnan tabıla toralar. Ägär dä şuşı Komitet bulmasa, ällä kayçan butalışıp, sataşıp, talaşıp betkän bulır idek. Şunıñ öçen genä dä andıy öräk kiräk, imeş!
Bolarnı tege çaklarda uk añlap aldım, bu säbäple ul yegetlärne bik ük alay hur itep taşlarga batırçılıgım citmäde. Kurkaklıkta ğayeplärsez. Äye, yäşermim, elek, yäş çagımda, balalar, ğailä dip örkep yäşädem, inde häzer eş urınım öçen, saulıgım, kartlık pensiyäm dip häsrät çigäm. Eh, batır keşelär bar ul. Mögezlären tırpaytalar da sözep kenä taşlıylar, ä minnän bulmadı.
Mönteş Hälil isä bik tä ülçäüle häm ülçämle keşe, ul yagı belän beraz miña da ohşagan. Eçendägen tışına çıgarırga yaratmıy. Ämma niçek şiğırlär yaza ala ikän soñ ul? Eçeñdäge tışıñda bulmasa, ihlaslık yuk ikän, sine sıgıp ber şiğır yulı çıgarıp bulırmı? Kötä bir! Monı gına kara urmanda yäşäüçe ayu da belä torgandır?
Möteşneñ şiğırlären ukıp karaganım bar. Yäşermim, könläşü-nitü yuk alarga karata mindä, soklanganım da bulmadı. Moña qadär başka şağıyrlär yazgannarnı kabat bezgä äväläp kaptıra ikän bu digänräk toygı kaldıra anıñ kaläme. Şulay bulır da, ille yäşendä genä anıñ dönyada barlıgın belderep berençe şiğırläre bezneñ gazetada basılıp çıktı bit. Älbättä äüväle baş möhärrirgä küçtänäçkä bar sarık kiterep kitte, annarı Arıslan Ğalimov:
— Yegetlär,— dip şaltırattı.— Nişlätik? Şiğırlär yaza bit, anıñ da basılıp çıgarga hakı bar! Birik inde ber olı sähifäneñ öleşen aña!?.
— Süz başı bulırmı?— didek.
Äytte, kiterep tä birde. Arıslan Ğalimovnıñ şul «fatihasın» ukıgaç, ädäbiyät mäydanına yaña Tukay kilüenä söyenep meñ şökerlär äyttek. Şagıyreneñ yäşenä iğtibar itelmäde, bilgele.
Baş möhärrirebez, şul nomer basılıp çıkkaç, yartı säğatläp Mönteş äfändene maktap utırış uzdırdı. Bez inde üzebezne genä tügel, böten halkıbıznı yaña Tukayıbız belän kotlarga tiyeş idek.
İñ berençelärdän bulıp Däülät iminlege Komitetına bäyle yegetlärebez telgä kilde. Alar Mönteş äfändene şulkadär küklärgä çöyep söyli başladılar ki, güyäki kük belän cir urınnarın alıştılar da, utka kuşılıp su yanarga totındı. Beläsezder, yazuçı häm curnalist halkı arasında tege Komitetka bäyle yegetlär az tügel. Ägär dä tellärendä haman da «KGB» digän häreflärne uynatkalap toralar ikän, bu yäisä beraz örkenep, küp söyläüläreñne tıyuga, yäki kemleklären belderep alu öçen faydalanıla. Yuksa ul Komitettan yırak keşelärneñ tele tügel, küñelläre dä anıñ barlıgın onıtuçan bit.
VII
Mönteş ul arada ministrlıkta bik tä cavaplı urınbasar ide inde. Yazuçılar kitap bastıru häsrätendä, akçaga häm akçasız, törle näşriyätlarda tomlıkların kıçkırtıp çıgartu belän mäş kilüne hup kürälär. Şunısı da bar bit äle anıñ: kitap çıga, ä satıp aluçısı da, ukuçısı da — yuk. Ul «tovarnı» kaya da bulsa kuyarga kiräk, buşka taratsañ — qadere betä.
Häm alar därräü diyärlek Mönteş äfändeneñ işek töbenä yögerälär. Olı märtäbägä ireşüen şunda gına añladı ul abzagız. Anı küplär elgäre Häkim Niyäzov belän butasalar, häzer inde ayırırga häm tanırga öyrändelär. Mönteş kütärelä bardı, «igezäge» tämam yukka çıktı.
Bu yugaltunı äüväle sizenmädek. Döres, ul äle isän ide, ämma anıñ ni isemen, ni yözen matbugatta kürsätü inde häräm däräcäsendä ide. Curnalistlar — sizemle halık bit, monıñ şulay kiräklegen añlap eş ittelär.
Ul yılda Yazuçılar Berlegenä yaña citäkçelekne saylau vakıtı kilep citep mataşa ide. Kandidaturanı Däülät iminlege Komitetına nisbätle yegetlär berençelärdän bulıp kütärep çıguçan. Alar barısın da aldan belep tora. Kötmägändä hämmäse ber tavıştan Mönteş äfändeneñ isemen kütärep yöri başladılar. Mäsälä başkaça çişelä almıy ide. Eşneñ asılın belep betermäüçelär isä Mönteş äfändegä kitapların satıp alu-taratuda yärdäm itkäne öçen rähmätle bulırga tiyeşleklären iskärdelär. Ä küplärgä Mönteş Hälil ni dä, Ğalimcan İbrahimov ni — kaysı da yarıy ide. Häyer, Ğalimcan äfände kaberennän kubarılıp kilä almadı, Mönteşne sayladık.
Ul könne iñ bähetsez keşe Häkim Niyäzov ide. Eşneñ kaya taba barganlıgın aldan belep torgan keşe sımanrak ul ber poçmakka sıyınıp kına utırdı da, bötenläy yuk buldı...
Şulay da, yartı yıllap gomerlär uzgaç, min anı oçrattım. Ul üz zarın söyläp aldı:
— Mönteş äfände şaltıratkan ide. Miña, yäşermiçä, sezneñ çitkä kagıluıgıznıñ töp säbäbe — könçelek. Alar üzläre sezneñ kebek talantlı tügel ikänleklären belälär, şuña kürä kümäk cıyıntıkka da hikäyägezne kerttermädelär dip äytte. Äüväle, yuk la, isegez kitmäsen, didem. Minme inde talantlı, kaysı ciremnän könläşsennär? Işanmadım. Berlekkä bardım. Ä anda kümäk cıyıntıknı tözüçelär, yäşermiçä, Mönteş Hälil kerttermäde, üz kulı belän isemegezne sızıp taşladı, didelär. Aptırap kaytıp kiläm äle!
Yuatırga tiyeş idem. Aña:
— Yuk, sez talantlı! Könläşüläre dä hak buluı bar!— dip, maktau süzläre dä äytimme?
Kurkak keşe bularak, barı tik aptıravımnı gına belderdem. Häkim Niyäzov, belüemçä, Mönteş äfändedän kimendä un yäşkä yäşräk ide. Ämma da ber tamçı su kebek diyärlek üzara ohşaşlar bit. Hätta bähetläre dä alarnı üzara butagan bulırga tiyeş!
Döres, vakıtında Häkim Niyäzovnı yuata almadım. Häyer, tiyeş idemme soñ?
İnde ul söyläşüdän soñ niçä genä yıl uzdı. Tege vakıtta isemen kütäreşkän yazuçılarga Mönteş äfände härtörle premiyä-büläklär öläşüdä häm birdertüdä kulın rähätländerep uynata tordı. Şunıñ belän märtäbäsen tagın da kütärde, ayak astın nıgıttı. Anıñ häzer «tayanıçım — taş, totkanım — timer» dip yäşärlege bar ide. Kitap kiştäläre, uku zalları anıñ törle-törle tellärdä bastırılıp çıgarılgan şiğır tomlıkları belän tuldı. Äle kiçä genä Yazuçılar Berlegeneñ işek töbendä kerä almıyça basıp torgan äfändebez, inde bügen türendä utıra, äle kiçä genä ber şigıren bastıru öçen sarık hidiyä itüçe, etelep-törtelep aptıragan häm aptıratuçı şagıyrebez inde bügen Däülät premiyäsen alırga cıyına!
Häm menä tagın ber yañalık: äle häzer genä, basarga äzerlänelgän nomerıbızga, «kaynar» material kilep kerde: Mönteş äfändene Däülät Sovetına deputat itep saylarga cıyınalar ikän. İsemlekneñ iñ aldında diyärlek tora.
Saylanaçak! Monısına inde şik bula almıy. Partiyäneñ dä kaysına kerergä ikänen belgän: «Berdäm Russiyä» digänenä. Äle kayçan gına millät-millät dip şiğırlär yaza ide, närsägä kiräk buldı ikän?
Menä şunda min, hıyalga birelep, Mönteş Hälil urınına «igezäge» Häkim Niyäzovnı kuyıp karadım. Bötenläy başka keşelär ikänleklären kürdem. Häkim Niyäzov bolay uk buldıra alır ideme? Yuktır...
Ällä soñ keşene urın kütärä häm urın bozamı?
Alay dip tä uylarga bula, ägär dä namus digän töşençäne, namus toygısın isäpkä almasak. Ul bit iman kebek ük. Namusıñ ägär dä itägeñnän tartıp oyaltıp tora ikän, berni dä kıla almıysıñ.
Şularnı uyladım-uyladım da, «küzle bükän» buluıma açına başladım. Ä annarı yılmaep cibärdem: min genämeni, bez, halık, barıbız da «küzle bükännär» tügelme?
Kaygırmagız, kiselep taşlangan bulsak ta, yaz citügä yafrak yararga tırışabız bit äle!
Oktyabr, 2007.


c: text/html

text:
Bazarertesi künü, dekabrniñ 9-nda, «normand dördü» liderleriniñ üç yıl içinde ilk körüşüviniñ keçirilmesi planlaştırıla. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Rusiye prezidenti Vladimir Putin Frenkistannıñ paytahtı Parijde muzakereler keçirecekler, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Noyabrniñ soñunda Zelenskıy, «normand formatı» memleketleriniñ liderleri esirlerniñ qaytuvı, ateş toqtatıluvı, Ukraina-Rusiye sıñırınıñ kontroli ve Donbastaki saylavlarnı muzakere etecekler, dep bildirdi.
«Normand dördü» liderleriniñ soñki muzakereleri 2016 senesi oktâbrniñ 19-nda Almaniyanıñ paytahtı Berlinde keçirilgen edi. O vaqıt Ukraina prezidenti olğan Petro Poroşenko, Frenkistan prezidenti Fransua Olland, Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve Almaniya kantsleri Angela Merkel Lugansk vilâyetiniñ Stanıtsâ Luğanska ve Zolote ve Donetsk vilâyetiniñ Petrovske rayonlarında ordularnıñ çetleşüvi aqqında añlaşqan ediler. Bu vazifeler 2019 senesiniñ yaz – küz mevsimleri arasında yerine ketirildi.
Donbastaki silâlı zıddiyet 2014 senesinden berli Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı yardım köstergeninde qabaatlaylar. Kreml bu qabaatlarnı red ete ve Donbasta ancaq Rusiye «göñüllileri» bar, dep israr ete.
BM malümatına köre, 2019 senesi oktâbrniñ 31-ne qadar silâlı zıddiyet neticesinde Donbasta 13000 - 13200 insan elâk oldı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Noyabrniñ 12-nde Kyivde keçirilecek VI Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatları konferentsiyasına bazı iştirakçiler yarımadada basqı altında olğanı içün işğal etilgen Qırımdan kelip olamaz. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev noyabrniñ 5-nde Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Sessiya keçirilmesi içün olar (delegatlar – QA) az sayıda olur, dep qorqam. Şu sebepten Qurultay konferentsiyası aqqında laf kete. Keçken sene delegatlar esas Ukrainağa kelip ketken soñ basqığa oğrağan ediler», – dedi Smedlâyev.
Onıñ aytqanına köre, VI Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatlarınıñ Qırımda iş problemleri peyda ola bile.
«Biznes, devlet müessiselerindeki iş ile bağlı olğanlar konferentsiyağa kelecek. Añlayım ki, ne ekim, ne oca kelip olamaz, çünki olarğa işte izin bermezler. Oña şartlar qoyulacaq. Çıqtıñmı – işsiz qaldıñ», – dep qoştı o.
Qırımtatar Milliy Meclisi, noyabrniñ 12-nde Kyivde VI Qurultay delegatlarınıñ konferentsiyasını toplay.
Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayı 1917 senesi noyabr ayında saylanğan edi. 1917 senesi dekabrniñ 9-ndan 26-na qadar esas qırımtatar qanunlarını qabul etken milliy tesis toplaşuvı olaraq çalışqan edi.
1991 senesi Qırımtatar Milliy Qurultayı faaliyetini yañıdan başlattı. Ukrainada qırımtatarlarnıñ yuqarı temsil organı olaraq tanıldı. Qırım işğalinden soñ Rusiye onıñ faaliyetini yasaq etti.


text:
Sentâbr 27-de Varşavada ölçeme boyunca OSCE konferentsiyası çerçivesinde «Qırımtatarlarnıñ taqip etilmesi, insaniyetke qarşı cinayet olaraq» side-event keçirilecek.
Konferentsiyada Halqara insan aqları boyunca işbirlik (IPHR) temsilcileri ve cemaat ve uquq qoruyıcı teşkilâtlarınıñ diger temsilcileri tarafından toplanılğan işğal etilgen Qırım toprağında aq-uquqlar sıñırlanğanı ve qırımtatarlarnıñ zulumğa oğratılması aqqında söz yürsetilecek.
«İnsan aqları bozuluvı aqqında toplanılğan malümat yarımadada yaşağan qırımtatarlar ve ukrainlerniñ milletlerara, siyasiy ve diniy ceetten taqip etilmesi aqqında aytmaq içün sebep ola», – dep aytıla merasimniñ press-relizinde.
Müzakerelerde IPHR temsilcisi Simon Papuaşvili; rusiyeli adliyeci Aleksandr Popkov; adliyeci Emil Kurbedinov; uquqçı, Ukrain Helsinka gruppasınıñ temsilcisi Sergey Zayets, «KpыM-SOS» cemaat teşebbüsiniñ yolbaşçısı Tamila Taşeva iştirak etecekler.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Ukraina tarafdarları ve qırımtatar faalleri taqip etilip başladı. Bu aqta uquq qoruyıcılar çoq bildirgen edi. Olar Kremlni insan aqları bozuluvını toqtatmağa çağırğan edi. Amma Moskvada ve rusiyeli Qırım ükümeti repressiyalar aqqında malümatnı red ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov er yıl iyünniñ 26-nda qayd etilgen Qırımtatar bayraq künü munasebetinen Kyivde keçirilecek tedbirler cedvelini derc etti. Bu aqta o, Facebook saifesinde bildirdi.
Saat 10:30-dan 10:45-ke qadar qırımtatar bayrağı Ukraina Tış işler nazirligi binasında tantanalı sürette köterilecek. Merasimde Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov iştirak etecekler.
Saat 15:00-dan 18:30-ğa qadar Halqara sergi merkezinden başlap Mustaqillik Meydanında bitecek Kyiv soqaqları boyunca avtoyürüş ötkerilecek. Berilgen malümatqa köre, avtoyürüşniñ iştirakçi yolcuları saat 18:30-nda balaban qırımtatar bayrağını çıqaruv yürüşine qoşulacaq.
Saat 18:30-dan 19:00-ğa qadar tantanalı yürüş olacaq – balaban qırımtatar bayrağı çıqarılacaq. Yürüş Hreşçatık soq., 29/1 (Bessarabskıy bazarı yanındaki «Roşen» tükânı) adresinden başlanacaq. Yürüş Mustaqillik Meydanında yekünlenecek.
Saat 19:00-dan 20:00-ğa qadar Mustaqilli Meydanında Qırımtatar bayraq kününe bağışlanğan miting keçirilüvi planlaştırıla.
Bundan ğayrı, berilgen malümatqa köre, iyünniñ 27-nde Kyivniñ Obolon yalısında tasvir etilgen büyük qırımtatar bayrağı yañıdan boyalanacaq.
Qırımtatar bayraq kününe bağışlanğan tedbirlerniñ teşkilâtçıları merasim vaqtında qullanılacaq qoruv vastaları aqqında hatırlattı – maska, qolçaq, ve koronavirus pandemiyası sebebinden kerekli mesafeni qorumağa çağırdılar.
Hatırlatamız, 2019 senesi Kyivde sergi açılışı, avtoyürüş, bala resimleri yarışı, spikerlerniñ çıqışı, Hreşçatık boyunca tantanalı yürüş, Mustaqillik Meydanında miting ve diger tedbirler ötkerildi.
Er yıl iyünniñ 26-nda qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-nde Aqmescitte ötkerilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü saylânğan edi.
Qırımtatar bayrağı üzerinde altın tamğa tasvir etilgen kök renkli bir bayraqtır.


text:
Aqmescit – Meclis reisi muavini Nariman Celâlnıñ fikirince, 2014 senesiniñ soñunda Qırım ealisiniñ cedvelge aluv tedbirlerinde qırımtatarlar faal iştirak etmeliler.
Qırım.Aqiqatqa izaat bererek, Nariman Celâl: «Qırım federal vilâyeti» boyunca ealiniñ cedvelge qayd etilüvi ğayesi Mecliste muzakere etilmedi. Biz Mecliste qırımtatarlarnıñ sayısını belgilemekni çoqtan tüşüngen edik, amma esaplarımız bu bayağı masraflı tedbirler olğanını kösterdi, onıñ içün yardımsız kendi küçümiz ile bunı yapamaycağımıznı añladıq», – dedi.
Mecliste qırımtatarlarnıñ sayısı tahminen 300-den 350 binğni teşkil etkenini tüşüneler. Amma, bu raqam doğrumı ya yoq – belli degil.
«Bu cedvelge aluv tedbirleri açıq ve doğru ötkerilmesi pek müim. Eñ esası – neticeler bizge belli etilmeli. Çünki, sovet zamanlarında çeşit millet vekillerini başqa halq temsilcisi kibi kösterile edi, qırımtatarlarnı asılında ayırı millet olaraq közge alınmay edi», – dedi Celâl.
Soñki kere Bütün Ukraina boyunca ealiniñ qayd etilüvi 2001 senesi ötkerilgen edi. «O vaqıt neticege irişmedik, qırımtatarlarnıñ sayısı aydınlatılmadı», - dep qayd etti Meclis reisi muavini.
Aynı zamanda, Nariman Celâl, akimiyet qırımtatarlarnıñ sayısını azlaştırıp köstermege isteycegini istisna etmey. «Küçük sahtecilikler de yapıla bile. Ve bu yañlış malümatlar akimiyet içün elverişli, halqımız içün aksine zararlı olur», - dep qayd etti o.
Hatırlatamız, evelden Rusiye Federatsiyasınıñ ükümeti 387 million ruble ayırıp, «Qırım federal vilâyetinde» ealiniñ cedvelge aluvına azırlıqnıñ ve tedbirniñ keçirilüvini avale etti.


text:
Sentâbrniñ 11-de Lvovda «Muzıkalnıye kollaboratsii» ukrain-qırımtatar muzıkalı leyha ömürge keçirilip başlay.
Leyhanıñ maqsadı qırımtatarlar ve ukrainler arasında medeniy bağlarnı saqlap qalmaq ve arttırmaqtır, dep aytalar teşkilâtçılar.
«Yarım yıldan berli Qırım işğal altında yaşay, Qırımnı Ukrainadan ayırmaq içün informatsion ve medeniy ceetten bizni biri-birinden çetleştirmege tırışalar. Bizler medeniy alâqalarnı coysaq, olar maqsadlarına irişecekler», – aytıla ilânda.
Leyhada İgor Gnidin (Lvov), Andrey Kohan (Lvov), Usein Bekirov (Qırım) iştirak etecekler.
Programma esasında Usein Bekirovnıñ eserleri qullanılacaq – halq qırımtatar muzıkası ve caz birleştirüvi.
Leyhanı «Musiclive» prodüser şirketi «Krım SOS» cemaat teşebbüsiniñ qol tutuvı sayesinde amelge keçire.
Tedbir saat 20:00 Lvovdaki Valovaya soqağı, 18a, «Ğayeler müzeyinde» («Müzey idey») başlanacaq.


text:
Qırımda fevralniñ 12-13-nde ava birden deñişecek. Bu aqta Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi haber ete.
«Qar olğan yağmur, bazı yerlerde küçlü yağanaqlar yağacaq, qar boranı, küçlü klegey buz, buzlavuq. Pek küçlü şimaliy-ğarbiy yel süratı saniyede 25-30 metr olacaq, Qırımnıñ cenübiy yalısında saniyede 33 metrge qadar yetecek, dağlarda saniyede 35-40 metr olacaq. Ava arareti 10-13 derece tüşecek», – dep aytıla haberde.
Bundan ğayrı, Qırımda fevralniñ 13-nden 18-ne qadar pek suvuq ava olması beklenile. İklim normasından 7-8 derece az olacaqtır.
Cuma künü, fevralniñ 12-nde, yaramay ava sebebinden Aqyar körfezinden reyd qapatıldı.
Sevavtodor yaramay ava sebebinden yüksek seviyeli azırlıq rejimine avuştırıldı.
Aqmescit ava limanında Rusiye uçaqları keç qala.
Qırımdaki qoruqlar yaramay ava sebebinden ziyaretlerge qapatıldı.


text:
Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ baş nazir müvini Ruslan Balbek Aqmescitte «acele» yardımğa etilgen ücüm eticesinde elâk olğanlar ile vedalaşuv merasiminde yarımada sakinlerini muqayt olmağa çağırdı, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri
«Qatilniñ millet ve dini yoq. O cezalanmalı. Vatandaşlarğa muracaat etemiz, muqayt oluñız, erkekni körseñiz, politsiyağa bildiriñ», – dey o.
Qırım.Aqiqat mühbirine «acele» yardımınıñ aydavcısı Eskender bildirgeni kibi, o vaqıt çalılarda saqlanıp, canını qurtarıp oldı.
«İstiraat evinde otura edim, maşina kelgenini eşittim. Feldşer turıp, qarşılamağa çıqtı, hastanı ketirdiler, dep belledi. Atış, feryatnı eşitem. Baqsam, tüfek ile tura, maña atacaq ola. Qapını aman qapattım, qurşun oña kelip uruldı. Ekinci qattan atladım. Artımdan daa ateş aça edi, hastahane territoriyasından çıqıp, çalılarda saqlandım», – dey erkek.
Onıñ sözlerine köre, ücüm etken adamğa çağıruvlarğa ara-sıra kele ediler.
«Onı körgen edim. Oña bir qaç kere qıdıruvğa kele edik, normal bir erkek edi, sanki. Ne oldı, añlamayım», – dedi erkek.
Cumaertesi künü, sentâbr 26-da, av tüfegi ile silâlanğan erkek Aqmescitte Sevastopolskaya soqağında yerleşken «acele» yardım binasına kirip, hastahaneniñ dört hadimine ateş açtı. Eki hadim elâk oldı. Yaralanğan feldşer bazar kününe keçer gecesi ameliyattan keçti, alı ağır. Ücüm etici vaqia yerinden maşinağa oturıp qaçtı. Birazdan uquq qoruyıcıları bildirgeni kibi, ücüm etken – Aqmescit sakini 1960 senesi doğğan Bekir Nebiyevdir. Qıdıruv alıp barıla.
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov elâk olğan qadınlarnıñ ailelerine ve zarar körgenlerge maliyeviy yardım kösterilecegini vade etti.


text:
Kreml nezaretinde çalışqan Qırım Ekologiya ve tabiat resursları naziri Gennadiy Narayev dey ki, içilecek suv yetişmegeninden sebep tahminen 400 biñ Qırım sakini horlana. Bunı fevral 1 künü Rusiyeli TASS agentligi haber ete, ve Qırımda künde 1,2 mlrd. kubometr suv kerek olğannda 300 mln. kubometr yetişmegenini qayd ete.
Evelleri üç suv anbarı Şimaliy-Qırım kanalınıñ suvı ile toldurılığan yarımadanıñ ğarbiy qısımı şimdi ağır vaziyette olğanı beyan etile. Qırımnıñ diger rayonlarında suvnen teminlev meselesi qorqu doğurmay, çünki suv anbarları dağlardaki özen ve çoqraqlardan ve yağanaqlardan kelgen suv ile tola.
Seyitler rayonında suv meselesini çezmek içün 36 araçıq qazıldı, ve olar üç suv alımına birleştirildi. Bildirüvde, olar umumen 195 biñ kubometr suv bergenleri haber etile.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ Ukraina yarımadağa Dnipronı yarımada ile bağlağan esas Şimal-Qırım kanalı üzerinden suv berilmesini toqtattı. Ukraina Qırımnıñ suv ihtiyacalırınıñ 85%-nı bu kanal vastasınen qarşılağan edi.


text:
Hersonlı cemaat failleri işğal altındaki Qırım memuriy sıñırında yerleşken «Pravıy sektor»nıñ «Gönülli ukrain korpusı» «Çonğar» bazası külesinde asılması planlaştırılğan ekige altı köleminde olğan Ukraina bayrağı yaptırğanlar. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa bazanıñ yolbaşçısı ikâye etip berdi.
«İnsanlar ve hususan o taraftaki gümrükte çalışqan Rusiyeli işğalciler körsin dep yapamız. Baqsınlar da, açuvları çıqsın, bizim toprağımız olğanını unutmasınlar. Bizim topraq bizim olmalı», – dey İtalyanets lağaplı Stanislav.
Bayraq oktâbrniñ 15, bazar künü asılması planlaştırıla.
Qırım 2014 senesiniñ başında Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Ukrainanıñ esas qısmı ve yarımada arasında memuriy, lâkin asılında tam bir «sıñır» peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen territoriya olaraq ilân etildi. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çongar» ve «Çaplınka» olmaq üzre üç kiriş-çıqış kontrol noqtası çalışmaqta.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
İşğal etilgen Aqyarda dört yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Hastalardan biri – ana-babasından hastalanğan yedi yaşında bala. Bu aqta şeerniñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Mayısnıñ 20-si sabasına daa 18 kişi tüzelip hastahaneden çıqarıldı. Dört COVID-19 hastası qayd etildi, episi hastalarnen alâqada olğan edi. Yedi yaşında hastanıñ diagnozı tasdıqlandı… Bugünki künde 86 insan yuqunç hastahanesinde qala, 68 kişi №9 şeer hastahanesinde qala. 705 insan yaşağan yerinde közetile», – dep aytıla haberde.
Böylece, Rusiye akimiyetiniñ malümatına köre, yılnıñ başından Aqyarda 147 koronavirus hastası qayd etildi. 101 insan tüzeldi, 2 kişi vefat etti.
Mayısnıñ 20-nde saba Qırımda bir koronavirus hastası aqqında haber etildi. Bugünge qadar 299 koronavirus hastası qayd etildi. 25-i çetelden keldi, 31-i – Rusiyeden. 122 insan tüzeldi, 9 insan vefat etti. Umumen yılnıñ başından berli Aqyarda 143 kişi koronavirus yuqunçına oğradı, eki insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Kefe (Feodosiya) tarafından Aqmescit (Simferopol) kirişinde bir qaç kilometrlik naqliyat tıqanıqlığı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, tıqanıqlıq Beş Terek (Donskoye) köyü yanında başlandı. Onıñ sebebi - "Tavrida" trassasınıñ bu qısmında yapılğan yol töşeme işleri.
Bundan evel haber etilgen edi ki, "Tavrida" trassasından yük maşnalarnı eski Aqmescit - Qarasuvbazar - Kefe - Keriç yoluna avuştırdılar. Yol areketiniñ telükesizligini temin etmek içün, yürüş sıñırlavı sentâbrniñ soñuna qadar ükümsürecek.
"Qurulıp turğan "Tavrida" trassasınıñ Aqmescitten Keriçkece 190 kilometrlik qısmı 2018 senesiniñ soñunda açılğan edi.
Rusiye ükümeti "Tavrida" avtomobil trassasınıñ qurulışını 2022 senesi bitirmege niyetlene.
Qırım Naqliyat Nazirliginiñ tahminlerine köre, "Tavrida" trassasından Keriçten Aqmescitkece yol qararnen eki saatlıq olacaq, Keriçten Aqyarğa ise - üçten azca.


text:
Keçken künü Aqyarda daa bir COVID-19 hastası qayd etildi – 23 yaşında şeer sakini hastalanlı, dep bildire şeerniñ Rusiye ükümeti. Yerli akimiyetniñ malümatına köre, yılnıñ başından Aqyarda 591 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 448 kişi tüzeldi, 20 insan vefat etti.
«Al-azırda 94 insan hastahanelerde buluna. Bugünki künde 183 insan yuqunç hastahanesinde közetile, 147 kişi №9 şeer hastahanesinde buluna. 421 kişi yaşağan yerde közetile», – dep aytıla haberde.
«İzumrud» ve «Solnışko» pansionatları observator rejiminde çalışa.
Keçken künü Qırımda 67 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen Qırımda, akimiyetniñ malümatına köre, 3010 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 93-ü çetelden keldi, 124-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 1966 insan tüzeldi.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina Tış işleri naziri Pavlo Klimkin Rusiye prezidenti vazifesine namzet olğan Kseniya Sobçaknıñ qanuniy tarzda ilhaq etilgen Qırımnı ziyaret etmek niyeti aqqında bildirüvni iza etti.
Klimkin martnıñ 7-sinde Twitterde: «İşğal etilgen Qırımğa kirmek içün Ukraina qanunlarına riayet etmek, bu, elbette, musbet şey. Lâkin işğal etilgen territoriyada qanunsız kampaniyanı alıp barmaq içün qanuniy şekilde kirmek – bu tam bir şizofreniyadır. Tabiiy ki, siyasiy», – dep yazdı.
Ukraina naziri: «Qırımtatarlarnen qonuşmaq içün Kyivge kelip, dünyada tanılğan ve işğal etilgen Qırımda yasaq etilgen Meclisnen körüşmek kerek. Umüt etem ki, Sobçak hanımefendi medeniy dünyanıñ tarafındadır», – dep ilâve etti.
Martnıñ 6-sında «Vatandaşlar teşebbüsi» fırqasından Rusiye prezidenti vazifesine namzet olğan Kseniya Sobçak Rusiyede Ukrainanıñ elçiligine, Qırımğa Ukraina territoriyasından kirmege izin sorap, mektüp yollağanını bildirdi.
Ukraina İnformatsion siyaset nazirliginde, Sobçak ilhaq etilgen Qırımğa Ukrainanıñ qıtadaki territoriyası tarafından munasip teşkerüvlerden soñ bara bilecegini bildirdiler.
2017 senesi oktâbrniñ 18-nde Kseniya Sobçak qomşu Rusiyedeki prezidenti saylavında iştirak etmek istegenini resmen bildirdi. O, özüne «er keske qarşı» namzet, dey.
Sobçak, ilhaq etilgen Qırımda saylav aldı teşviqat kampaniyasını yapmaycağını iddia ete edi. O, Rusiye Qırımnı ilhaq etip halqara mecburiyetlerini bozdı, dep bildire edi.
Sobçaknıñ fikrine köre, Kyiv ile Moskva birlikte ilhaq etilgen Qırımnıñ statusına dair referendumnı ötkermek kerekler.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa davet etti.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakcisi Edem Smailov, onıñ şimdiki közlügi bozulğanı sebebinden, onı baqmaq ve közlük alması içün vesiqa bermekni Rostov-na-Donu şeeriniñ SİZO-1 memuriyetine muracaat etti.
Bunı advokat Nazim Şeyhmambetovğa atıf etip "Qırım birdemligi" teşebbüsi bildire.
"Mahkeme oturışı vaqtında Smailov, közlügi bozulğanını aytıp berdi. O Rostov-na-Donu SİZOsınıñ memuriyetine onıñ şimdiki közlügi bozulğanını tasdıqlamaq ve onı baqıp, tuvğanlarına közlük yollamağa razı olmaqnı istep muracaat etti. Çünki SİZo, tibbiy hızmetniñ tasdıqı olmazdan, tuvğanlardan közlükni qabul etmey", - dep qayd etti advokat.
Umumen, advokatnıñ aytqanına köre, şimdilik Smailovnıñ SİZO şaraitine ve sağlıq alına şikâyetleri yoq.
Noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqmağa başladı.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Bu vaziyet yarımadanı adım-adım iqtisadiy ve maliye kerginlikke itere. Kommunal hızmetleri ve aşayt mallarnıñ fiyatları endi östi, yerli qaznalarnı toldurğan turistler ise, ep kelmeyler.
Yerli sakin, küçük raatlıq eviniñ saibi Anastasiya Melnik şikâyet ete: «Rusiye ve akimiyet bizni turistlernen temin etmege vade etken edi. Qayda olar? Mayısta söz bergen ediler, endi iyunniñ bir aftası keçti, yalılar bom-boş, qasabada bir kimse yoq. Tükânlarnıñ da yarısı qapalı».
Rusiye devlet Duması alğışlağan, yarımadanı kumar oyunları mekânına çevirmek ğayesine qırımlılar daa ziyade teñqid ile baqalar.
Yerli sakin Yelena Dudnik Qırım.Aqiqatqa şunı ayttı: «Ya bizden kim soradı? Moskvada er şeyni bizsiz al ettiler. Bizge bala kurortını vade etken ediler, turistik marşrutlarnıñ inkişafını ileriletecek ediler, onıñ yerine qolay yolunı taptılar – kazino açacaqlar emiş».
Qırımlı Sergey Gorodniçiy dey: «Bizge o kerekmi? Bizim qasabamızğa o tekmil kerek degil. Qırımnıñ bir qaç şeerlerinde kumar merkezlerini açacaqlarını aytsalar da, eminim, qolay para qazanacaqlar tez tapılır».
«Merametli» hızmetniñ hususiyetleri
Adetince, qırımlılar içün mayıs bayramları ve iyunniñ birindci aftası, kelecek yaz mevsiminiñ nasıl olacağını kösterecek bir köstergiçtir. Bu sene, Qırımnıñ sanator- kurort kompleksi 30% -ğa tolu, bu ise, keçken seneniñ mayısına baqqanda 2-2,5 kerege azdır. Bunı ta mayısta Qırım Nazirler Şurasınıñ toplaşuvında «kurort ve turizm naziriniñ birinci muavini» İgor Kotlâr bildirgen edi.
«Bugünki künde Qırımda regionlarğa baqanda raatlıq merkezleri 28-30% -ğa tolu. Bu raqam da, keçken senege baqqanda, 2-2,5%-ğa azlaştı. Mayıs bayramlarına bir deñişme köz etildi, amma kene de, keçken sene ile teñeştirsek, adamlar daa az kelgenini köreremiz», - qayd etti Kotlâr.
Tükânlarnıñ yarı boş beştahtaları kerçekten de raatsız etmekte, bank saasında ötel ve ratlıq merkezleri varaqalarnı qabul etmeyler. Bunen bir sırada, elektroenegiya ve suvnen ile bağlı meseleler, avia ve demir yol alâqasını da közge alsaq, Qırımda «Rusiyeniñ mulâyim hızmetini» añlamaq mümkün.
Faqat Rusiye bu aylar içersinde 165 kurort merkezini saipleştirip, Qırımnıñ qoruqlarını, milliy parklarnı kendine boysundırdı. Bui se, 155 ga. topraqnı teşkil ete. İşğalden evel, hususiyetine köre, qoruqlar, milliy parklar ya Ukraina Milliy ilimler Akademiyası, ya Tabiat Nazirligi, ya Tasil Nazirligine bağlı ediler.
«Hoş keldiñiz, ürmetli ukrainliler»
Qırımnıñ yañı akimiyeti kene de kurort mevsimi muvafaqiyetli olacağına işandırmağa devam ete. Mayısnıñ soñunda Qırım kurort «naziri» Yelena Yürçenko şunı aytqan edi: «Keçken sene, qırımğa kelgen turistlerniñ 25% rusiyeliler, 65 % -ukrainliler edi. Sıñırda bir de bir qıyınlıqlar olmasa, ukrainliler kene de kelirler. Rusiyeden kelgenlerniñ da sayısı artar, dep tüşünemiz».
Aynı zamanda, aprelde qırımlı «ükümet» turistlerniñ sayısı 8 millionğa yetecegi aytqan edi, bir ay keçmey, raqam deñişti – 3 million oldı.
Faqat, mütehassıslarnıñ aytqanına köre, turistik saasınıñ faaliyeti 90% -ğa çalışmaycaq. 2013 senesi turizm bücetni 12 million grivnağa toldurğan olsa, bu sene 1,5 million arz etile.
Çetel turistlerni mında celp etmek küç olacaqtır. Esas sebepler – Qırımnıñ belgilenmegen statusınen bağlı. Ukrainliler ise, bu sene devletniñ Ğarbına, Azaq deñizi ve Türkiye, Mısır, Bulğaristan, Hırvatistanğa ketmege niyetindeler. Rusiye medeniyet nazirligi ise, adamlarnı tek Qırımda raatlanmağa çağıra, ve yarımadanı «eñ hafsız mekân olaraq» adlay.
Nefretten sevgige qadar
Rusiyeniñ telekanallarında alıp barılğan teşviqat – bu ayırı mesele. Soñki bir qaç yıl içinde, Rusiye matbuat vastaları Qara deñizniñ astında saqlı turğan «himik çapçaqlar», cenkâver yunus balıqları ve diger uydurmalarnen qorquza ediler.
Böyleliknen, NTV kanalı 2012 senesi oktâbr 13 künü köstergen levhasında Qara deñizniñ astında himik çapçaqlarnıñ bulunuvı aqqında ikâye etken edi. Qırım işğal etilgen soñ, yarımada «incige» çevirildi. Bu ssılka ile qullanğan er kes, «turistlerniñ qaynap taşqanını» özü köre bile. Mında, Qırımnıñ aman-aman er kurort şeeri ve yalısı kösterile. İzaatlar, kerek degil, dep tüşünemiz…


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov yarımadada terrordan qorçalanacaq bütün obyektlerni kategoriyalaştıruv ve pasportlaştıruv areketlerini qısqa vaqıt içinde faalleştirmege avale etti.
«Qırım Cumhuriyetindeki Terror ile küreş komissiyasınıñ apparatına 2020 senesi martnıñ 20-ne qadar kategoriyalaştıruv ve pasportlaştıruv tedbirleri temin etmegen şahıslarnıñ cedvelini bermek», – dep yazdı o, Facebookta.
Onıñ malümatına köre, Rusiye ükümeti bu tedbirler 2020 senesi dekabrniñ 31-ne qadar bitirilmeli, dep qarar çıqardı.
Qırım işğalinden soñ yarımadanıñ avtostantsiyaları «terrorğa qarşı» qoralarnen qapatıldı. 14 regionnıñ avtostantsiyaları içün qoralarğa «Krımavtodor» 10 million ruble sarf etti.
Aksenov terror ile küreş komissiyasınıñ apparat reberini tayinledi. Bu vazifeni kene Aleksandr Bulıçev aldı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
ABD Mudafaa nazirligi Rusiyeniñ Qara deñizdeki gemiler qatnavınıñ sıñırlanması aqqında qararını takbih etti.
Pentagon, Kremlniñ Qara deñizde gemiler qatnavınıñ sıñırlanması aqqında qararı – Rusiyeniñ Qara deñizdeki tecavuzınıñ eñ soñ nümünesi olğanını ve bu ABD-nıñ planlarına tesir etmeycegini qayd etti, dep haber ete «Amerika sesi»niñ rus hızmeti.
«Arbiy gemilerimiz muntazam olaraq Qara deñizde areket ete ve bu devam etecek. Rusiyeni bu bölgede gemilerni taqip etmekni toqtatmağa ve Ukraina sıñırlarında ve işğal etilgen ukrain topraqlarında yerleşken quvetlerini bazalarına qaytarmağa çağıramız», – dep bildirdi Pentegonnıñ matbuat kâtibi Jon Kirbi.
OSCE-de ABD-niñ meselelerinde muvaqqat vekâletlisi Kortni Ostrian, Rusiyeniñ işğal etilgen Qırım yaqınlarında Qara ve Azaq deñizlerinde gemiler qatnavını sıñırlağanından raatsızlıq bildirdi.
Hatırlatamız, NATO Rusiyeniñ Qara deñizdeki sıñırlavlarını takbih etti ve Qırımnıñ arbiyleştirilüvi aqqında hatırlattı.
Evel, Avropa Birligi, Rusiyeniñ Qara deñizdeki areketlerinden raatsız olğanını bildirdi.
Ukraina TİN, Rusiyeniñ arbiy talimler sebebi ile diger memleketlerniñ arbiy gemileri ve devlet gemileri içün Keriç boğazına taba Qara deñizniñ bir qısmınıñ 2021 yılnıñ oktâbr ayınace qapatılmasını ilân etkenine narazılıq bildirdi.
Sıñırlavlarnı Rusiye aprelniñ 24-nden oktâbrniñ 31-ne qadar tayin etecek ola. Çetel memleketlerniñ arbiy gemileri ve devlet gemileri içün Qara deñizniñ üç bölgesinde tınç keçme aqqınıñ amelge keçirilmesiniñ toqtatılması planlaştırıla.
Aynı zamanda Rusiyeniñ Mudafaa nazirligi, Qırım yaqıynlarında deñiz akvatoriyası qısmınıñ qapatıluvı «gemiler qatnavına mania olmaycaq», dep inandıra.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım Cenübiy yalısında Sovet Birliginiñ eki defa qaramanı Amet-Han Sultannıñ hatırasını añdılar. Belli uçucınıñ ölüminden 45 sene keçkeni munasebeti ile hatıra tedbirleri fevral 1 künü Alupkada Amet-Han Sultan müzeyinde keçti, dep bildire Yalta Rusiye memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
«45 yıl evelsi Amet-Han Sultan soñki sefer TU-16 aviatsion köçüricisini sınadı. Sınav vaqtında efsaneviy uçucı elâk oldı. Arbiy borcunı eda etip, elâk oldı», – dedi müzey reberi Tefide Mühterem.
2015 senesi oktâbr ayında Kiyev ve Qırımda Amet-Han Sultannıñ 95 yıllığına bağışlanğan tedbirler keçti.
Sovetlerniñ uçucısı Amet-Han Sultan 603 cenk uçuşını yaptı, 30 uçaqnı şahsen ve 19 uçaqnı taqım içinde qırdı. Yaz işi devamında uçucı 100 uçuş vastasını ögrendi. 1971 senesi fevral 1-de Amet-Han Sultan Tu-16 uçuş laboratoriyasında sınav uçuşında elâk oldı. Moskvada defn etilgen edi.


text:
Tülkibas audanı boyınşa qasietti Şağban ayınıñ birinşi jwmasında uağızdar aytılıp,quğın-sürgin qwrbandarı eske alınıp qwran bağıştaldı.Senbi küni bwl is — şara audandıq ölketanu mwrajayında ötti.Ziyalı qauım ökilderi söz söylep sonau zwlımat jıldardıñ elimizge qanday qasiret äkelgenin jas wrpaqqa aytıp berdi.Soñınan audannıñ bas imamı Bauırjan Oñalbaev qwran oqıp dwğa qıldı.Artınan ağa buın ökilderi quğın-sürgin qwrbandarına gül şoqtarın qoydı.
«Tülkibas ata» meşitiniñ baspasöz qızmeti:
Suretti tüsirgen: Bauırjan Äziz.


text:
Rusiye eykelci Zurab Tseretelige Aqmescitte II Yekaterina abidesini ğayrıdan tiklemege teklif etecekler. Onı keçken asırnıñ 20-nci seneleri yoq ettiler.
Bunı RİA Novosti agentligine Qırım paytahtınıñ şeer başı Viktor Ageyev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, II Yekaterina abidesiniñ ğayrıdan tiklenüv meselesi şeer cemaatçılığı tarafından defalarca köterilgen edi. Bu mevzuda soñki subet Aqmescit mitropoliti ve Qırım Lazari ile keçirildi.
«Vladıka Tsereteli ile qonuşıp, oña abideni tiklemege teklif etecek edi. Razı olsa, biz oña qol tutacaqmız», – dedi Ageyev.
Abide taşı Aqmescitte daa 2006 senesi qoyuldı. Abide tiklenmesine qarşı qırımtatarlar çıqa edi. Mustafa Cemilev, Meclisniñ başı olaraq, Qırımda bu kibi abideniñ olması qırımtatarlar içün aqaret olğanını bildire edi. 2007 senesi bu munasebet ile qırımtatarlar narazılıq numayışlarını keçire ediler.


text:
“Tavrida” trassasında yük maşnası yengil maşnane çatışı, neticede üç adam elâk oldı, dep bildire Rusye FVN-niñ Qırım idaresi.
Müessise malümatına köre, qaza bazar künü kündüz, Aqmescit - Kefe yolunıñ 130-ıncı kilometrinde, Tana Geldi (Sennoye) köyüniñ burulışı yanında oldı.
İlk alınğan malümatqa köre, Ford Fiyesta aydavcısı yol çetine çıqıp, soñ qarşı yolaqqa keçti, anda ise MAN yük maşnasınen çatıştı.
“Yol qazası neticesinde üç adam elâk oldı: 1980 yılı doğma er kişi, 1979 yılı doğma qadın ve 2007 yılı doğma bala”, - denile beyanatta.
2018 senesi dekabr ayında Qırım qurtarıcıları Qırımda büyük yol qazalarınıñ sayısı arttı, dep bildirdi. Qırımda 2019 senesiniñ ilk üç ayı içinde keçken seneniñ aynı müddeti içinde mesüliyetke çekilgen aydavcılarnıñ sayısı bir buçuq qat ziyade oldı.


text:
Kyivniñ Darnitskiy bölge mahkemesinde devlet hainliginde qabaatlanğan, Qırım işğali vaqıtında Rusiye ordusına hızmet etip başlağan tibbiy hızmet podpolkovnigi, Ukraina İİN kadr azırlığınıñ yolbaşçı muavini içün ceza qararını çıqardı. Bunı yanvar 16 künü öz Facebook saifesinde Ukrainanıñ baş arbiy prokurorı Anatoliy Matios yazdı.
«Bügün (yanvar 16 künü – QA) mahkeme, qabul etken qararını ilân etti – yapqan cinayetleri içün, podpolkovnik, toplu olaraq 8 yılğa azatlıqtan marum etildi», – dep yazdı Matios.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası, devlet hainliginde qabaatlanğan Qırım Yuqarı Şurasınıñ 11 sabıq deputatına qarşı qabaat qararlarını mahkemege teslim etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qaraqalpaqstan Respublikası statistika basqarması xızmetkerleri tárepinen, Nókis qalası Prezident mektebi oqıwshıları menen ushırasıw ótkerildi.
Ushırasıwda, Ózbekstan Respublikasınıń “Korrupciyaǵa qarsı gúresiw haqqında”ǵı Nızamınıń mazmun-mánisi, korrupciyaǵa qarsı gúresiw tarawında huqıqıy sana hám huqıqıy mádeniyattı jetilistiriw, onıń aldın alıwǵa baylanıslı is-ilájlar, mápler soqlıǵısıwınıń aldın alıw hám bul tarawda qabıl etilgen normativ-huquqıy hújjetler haqqında túsinikler berildi.
Sonıń menen birge, Qaraqalpaqstan Respublikası statistika basqarmasınıń iskerligi hámde Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 2020-jıl 11 noyabrdegi «Ózbekstan Respublikasında 2023-jılda xalıqtı dizimge alıwǵa tayarlıq kόriw hám onı όtkeriw is-ilajları haqqında»ǵı 710-sanlı qararınıń mánis-mazmunı haqqındaǵı maǵlıwmatlar berildi.
Málimleme xızmeti


text:
Almatı qalasınıñ irgesindegi Talğardan 3 şaqırım jerde ornalasqan Alatau okurginiñ Qızıl-Qayrat möltek audanındağı twrğındardıñ BAQ qwraldarına şıqqannan basqa amalı qalmağan. Elimizdegi köptegen auıldarğa ortaq problema jarıq, jol jäne sudıñ jetispeuşiligi men dwrıs jolğa qoyılmauına baylanıstı auıl, audan, obl äkimderine deyin barıp eş nätije şığara almağan.
Qızıl-Qayrat auılı Talğar audanına qarastı. Osında auıldıñ ayaq jağına orın tepken twrğındar özderi "Keleşek" dep atap ketken şağın audan bar. Bwl arada ornalasqan twrğın üylerdiñ mäselesi şaş etekten. Auıl twrğındarına eñ qajetti jol, jarıq, su mäseleleri jüyeli türde şeşilmegen. Kişkentay auıldıñ ülken mäseleleri şeşimin tappağandıqtan auıl twrğındarı oblısqa deyin şağımdanğan. Odanda eş nätije bolmağan soñ Keleşektikter BAQ qwraldarın şaqırıp, aşıq aqparat közine arız-şağımdarın ayttı. Tört jıldan beri osı auılda twrıp kele jatqan aqın Däuletbek Baytwrsınwlı:
– Qızıl-Qayrat auılı, Keleşek twrğındarınıñ jağdayı müşkil. Jol batpaq, tığıladı, svetteri öleusiregen, su mäselesi de sapalı emes. Osınday köptegen mäsele bar. Ötkende bilesizder qañtar oqiğası boldı, qañtar oqığasınıñ tağı bir jağında ne jatır degende, äleumettik mäseleniñ dwrıs şeşilmegeni, auıldağı, eldegi jastardıñ mäselesiniñ dwrıs şeşilmegeni. Halıqtıñ bilikke narazılığı. Al ol narazılıqtı kim tudırıp otır. Ol narazılıqtı jergilikti äkimder tudırıp otır, –dep el işiniñ tınıştığınıñ kepili auıldağı äleumettik mäselelerdiñ şeşilui ekenin aytadı.
Auıl twrğındarınıñ öz küşimen jalğağan jarıqpen suınıñ bügingi qajettilikti qamtamasız ete almaudıñ saldarınan twrmıstıq tehnikalardı jii isten şığatının aytqan Omar Qaptağaev osı mäselelerdi 2 jıldıñ işinde şeşip berem degen auıl äkiminiñ 2016-jıldan beri eş qayran jasamağanın aytıp:
– Bwl eki mıñınşı jıldan bastap Keleşek mikrorayonına köşip kelip özimiz transformator qoydıq. Ol transformatordıñ küşi 300 sem'yağa arnalğan bolatın. Endi qazir jıldan-jılğa janwyalar köbeyip jatır. Bwl transformatordıñ küşi jetpey jatır. Qanşama äkimge bardıq audan äkimi oblısqa silteydi, obıls äkimi audan äkimine silteydi, – dep öz şağımın ayttı.
Auıldıñ tağı bir twrğını Äset Kişu jol mäselesi boyınşa äkimşilikke san märte barsa da eşqanday nätije bolmağanın aytadı
– Jazda şañ boladı, qısta batpaq boladı. Mına jaqta balalar batpaqta ayaq-kiimderi qalaıp qalıp mektepke jalañ ayaq barğan kezderi boladı. Sondıqtan ayaq-kiimge salafan kiip şığamız mına jerde. Mına jerde qaraytın bolsıañız körşi-qolañnıñ bäri jür gälöşte. Forma nomer 1 bwl bizdiñ auılda, –dedi.
Jol mäselesin auıl twrğındarı özderi qarjılarımen birlesip şeşuge tırısqanımen bwl äli de jekiliksiz bolıp twr. Auıldağı toqtap qalğan şalşıq sular onıñ bäri de adamdardıñ jürip twrıuına kedergi. Qarlı jäne jañbırlı künderi bwl jolda jayau adam tügili köliktiñ jürip twruı qiın boladı. Auıldıñ joğarğı böliginde ornalasqan twrğın üylerdiñ jarığı, ol jaqtağı transformatorlar memleket balansına ötkizilgenmen tolıqtay qamtamasız ete almaydı. Bwl jaqta qonıstanğan twrğındardıñ köbeyuine baylanıstı, äsirese balalardıñ keşki sabaqqa dayındalatın mezgilinde jarıqtıñ jetispeuşiligi bayqaladı. Al tömen jaqtağı ornalasqan üylerdiñ transformatorları äli de memleket balansına ötkizilmegen. Sonday-aq bwl jaqtağı qauipsizdik mäselesi qanşalıqtı talapqa say keledi. Bwl da kezek küttirmeytin mäsele.
Almatı obl. Talğar audanı, Qızıl-Qayrat auılı.
Nwrbätima Baytwrsın


text:
Türkiye akimiyeti salı künü Suriye ile sıñırda qaravullarnı quvetleştirmek niyetleri aqqında bildirdi. Böyle qarar Suruç şeeriniñ medeniyet merkezinde olıp keçken terakttan soñ qabul etildi. Patlav neticesinde eñ azından 30 kişi elâk oldı ve yüzden ziyade yaralandı.
Türkiye baş naziri Ahmet Davutoğlu bildirdi ki, Türkiye «İslâm devletine» qarşı bütün zarur olğan areketlerni yapacaq. Davutoğlu qayd etti ki: «Suriye ile sıñırımızda tedbirler quvetleştirilecek».
İstanbulda Türkiye ükümetini ücümde qabaatlağan kürd numayışçılarına qarşı politsiya közyaş gazını, vodomet ve rezina qurşunlarını qullandı.
Patlav Suruç şeeriniñ medeniyet merkezinde, Suriyeniñ Kobane şeerinden 10 kilometr mesafede, iyül 20-de yüz berdi.
Türkiye İçki işler nazirligi patlavnı «terroristik ücüm» olaraq tanıdı, bazı memurlar «İslâm devleti» gruppirovkasınıñ alâqasını qayd eteler.
Merkezde sotsialistik gençler birlikleri Federatsiyasınıñ 300 azası otura edi. Olar kürd küçleriniñ «İslâm devleti» radikal gruppirovkasınıñ boyevikleri ile çatışmalarda zarar körgen Kobane şeerini ğayrıdan tikleycek ediler. İyün ayında «İslâm devletiniñ» ücümlerinden Kobanede 200 kişi elâk oldı.


text:
Qırımlı imam Raif Fevziyevniñ davası Rostov-na-Donu (Rusiye) Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesine berildi, ilk oturışuv fevralniñ 7-ne belgilendi. Bu aqta advokat Edem Semedlâyev haber etti.
«Raif esnasta tahqiqat izolâtorından video bağı vastasınen iştirak etecek, yanında imayecisi olacaq», – dep tefsir etti Semedlâyev.
Onıñ qayd etkenine köre, ilk diñlevlerden soñ mahkeme sıñırlav tedbirini yarım yılğa uzata. Bundan soñ Fevziyev Rusiyege – Rostov-na-Donu SİZOsına etap etilecektir, dep ayta imayecisi.
Fevziyevniñ ömür arqadaşı davasınıñ mahkemeden evelki tahqiqatı yekünlendi, dep bildirgen edi.
Berilgen malümatqa köre, Rusiye FSBsi 2021 senesi avgust ayında tutulğan aralarında Raif Fevziyev de olğan beş qırımtatarı ve musulmanğa qarşı «akimiyetni zorbalıqnen zapt etüv» cinaiy davasını açtı.
2021 senesi avgust ayında Rusiye quvetçileri Qırımda birden beş qırımtatarınıñ evini tintti. Soñra faaller Rustem Murasov ve Rustem Tairov, Aqyarnıñ Balıqlava rayonında Cebbar Bekirov, Bağçasaray rayonında Zaur Abdullayev, Aqmescit rayonında Raif Fevziyev tutuldı.
Raif Fevziyev ve Cebbar Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv), qalğanları ise Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (Terror teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etüv) şübheli ola. Avgustnıñ 17-nde ve 18-nde Rusiye qadıları tutulğanlarnı nezaret altına aldı. Tutulğanlar ya da advokatları yañı qabaatlavlarnı tefsir etmey.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen yañı tintüvler ve tutuvlarnen bağlı cinaiy tahqiqat açılğanını bildirgen edi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Rusiye quvetçileri keçirgen tintüvlerni ve qırımtatarlarnıñ tutuluvını «adden aşır bir insan aqları bozuluvı» dep adlandırdı, Ukraina Tış işler nazirligi ise Rusiyege qarşı narazılıq bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova dünyanı qırımtatarlarnıñ Rusiye tarafından taqip etilüvine cevap bermesine çağırdı.


text:
Yarımada dağlarında bir qaç kün içinde sekiz adamnı qurtardılar, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
"Avgustnıñ 9-ından 12-sinece "Krım-SPAS" qurtarıcıları, dağ-ormanlıqta sekiz qıdıruv ve qurtaruv operatsiyasını becerdi. Neticede sekiz adam qorçalandı", - dep yaza nazir Sergey Şahovnıñ sözlerinde matbuat hızmeti.
Hususan, Yaltada qayadan tüşken bir adam tahliye etildi.
"Avgustnıñ 12-sinde gece Yalta qorçalav hızmetine, Yañı Küçükköy (Parkovoye) qasabasında adam, dağnıñ tik capından yılğanını ve qıbırdap olamağanını bildirdiler. Qurtarcılar vaqia yerine kelgen soñ, adam tüşkende, tayıp, barıp çıqması qıyın olğan yerge taşlarğa yıqılğanını kördi. Onı sediyenen acele yardım maşnasına alıp kettiler", - dep aytıp berdiler vaqialardan birisi aqqında matbuat hızmetinde.
Bundan ğayrı, Demirci dağında bir qadın qurtarıldı. Ve daa qurtarıcılar, Sudaq yanındaki Şeytan Dereden tüşip olamağan moskovalını tahliye etti.


text:
Türkiye baş prokuraturası Rusiyege qoltutıp faaliyet köstergen ve Qırım akimiyeti ile işbirlik tutqan Türkiye qırımtatar teşkilâtları Federatsiyasınıñ qapatılması ile bağlı iş açtı, dep haber ete QHA.
Türkiye İçki işler nazirliginiñ cemiyetler bölügi taqiqat keçirip, Ünver Selniñ yolbaşçılığında faaliyet köstergen Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyası Türkiye qanunlarını bozğanını ögrendi. Qanunğa köre Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyasınıñ erkânında eñ azından 5 kişi olmalı, lâkin Türkiye İçki işler nazirligi Federatsiya bu talapqa riayet etmegenini belgiledi. Federatsiyanıñ eki azası teşkilâttan çıqtı. Bundan ğayrı, teşkilâtnıñ daa bir azası teşkilâttan ayıralacağını bildirdi, lâkin federatsiyanıñ reberligi bunı yerine ketirmedi.
Teşkerüv neticelerine binaen, qanunğa köre Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyası daa 2011 senesi faaliyetini toqtattı. Böylece Ankaranıñ Baş prokuraturası Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyasınıñ qapatılması içün iş açtı.
Mezkür işni baqqan mahkeme vekilleri Federatsiyanıñ adresi boyunca bir kimseni tapmadılar. Böylece, Türkiye Cumhuriyeti Ünver Sel cemiyet ve hususan qırımtatarlarnı aldatqan, dep qarar çıqardı. Ünver Sel öz faaliyetinde olmağan unvan ve vazifeni qullandı, em de 2011 senesinde faaliyetini toqtatqan Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyasınıñ adından çıqışta buluna edi.
Ünver Selniñ yolbaşçılığında qurulğan yañı bir teşkilât da şübe doğurmaqta, dep haber ete QHA.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Türkiye Qırımtatar teşkilâtları Federatsiyası Qırım Cumhuriyetiniñ Rusiye Federatsiyası ile birleşüvine qoltutqan edi.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin AQŞ, Büyük Britaniya ve Fransa tarafından yapılğan Suriyedeki obyektlerge darbelerine «mustaqil devletke qarşı tecavuz aktı» dep, Vaşingtonnı «terroristlerge yüz berüv»de qabaatladı.
Rusiye prezidentiniñ fikrine köre, AQŞ «Suriyedeki hümanitar felâketini daa beter alğa ketire», ve olarnıñ areketlerinden barışıqlı vatandaşlar azap çeke.
Putin, Rusiye BMT Telükesizlik şurasınıñ sıradan tış oturışuvını toplay, dedi. Devlet başlığınıñ aytqanına köre, muzakerelerniñ mevzusını «AQŞ ve ittifaqdaşlarınıñ tecavuzkâr areketleri» teşkil etecekler.
Cumaertesi kününe keçer gecede AQŞnıñ arbiy gemileri ve uçaqları Büyük Britaniya ve Fransanıñ Arbiy-ava quvetleri ile birlikte Suriyedeki obyektlerge raketalar darbesini endirdiler. Amerika tarafınıñ bildirgenine köre, himiyeviy silânıñ işlep çıqılması ve istisal etilmesi ile alâqalı olğan işhaneler ve anbarlar ucümniñ nişanı oldılar.
Moskva, Ğarp devletlerini tsivil obyektlerge endirilgen darbelerde qabaatladı. Aynı zamanda Rusiye mudafaa nazirliginde, Hmeymim ve Tarturstaki Rusiye arbiy bazalaırnı mudafaa etken Avadan mudafaa sistemasınıñ areket etüv zonasına raketalarnıñ iç birisi kelip tüşmedi, dep iddia eteler.
AQŞ, Suriyedeki darbeniñ, Duma şeerinde yapılması tahmin etilgen himiyeviy silânıñ qullanılmasına qarşı cevap olğanını bildireler. Moskva ve Damask himiyeviy ucümniñ olğanını inkâr ete ve onıñ aqqında haberlerge provokatsiya deyler.


text:
Qırımda koronavirusnen hastalanğan ilk insannen alâqada olğan er kes, şu cümleden onı alıp ketken taksi aydavcısı da, tapıldı ve tecrit etildi.
Bu aqta Qırımnıñ Rusiye ükümeti baş naziriniñ muavini İgor Mihayliçenko martnıñ 22-nde koronavirus qırğınlığınıñ tarqalmaması operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Bugün hasta kişinen alâqada olğan er kes tapıldı ve tecrit etildi. Tünevin (martnıñ 21-nde – QA) saat 23:00-da onı alıp ketken taksi aydavcısı bile tapıldı», – dep qayd etti Mihayliçenko.
Martnıñ 22-nde toplaşuv başında Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov, Qırımda koronavirusnen hastalanğan ilk kişinen alâqada olğan er kesni tapmağa emir etti.
Hatırlatamız, Qırımda ve Aqyarda 417 insan koronavirus şübhesinen tibbiy nezaret altında qala.
Qırımda ilk koronavirus hastası bar dep tasdıqladılar.
Martnıñ 19-nda Qırımdaki Rospotrebnadzor idaresi, yarımadanıñ tibbiy müessiselerinde «telükeli memleketlerden keskin virus yuqunçı alâmetlerinen» 18 insan buluna, dep bildirgen edi.
Qırımda koronavirus şübhesi ile evde nezaret altında bulunğan insanlarnıñ sayısı arttı. Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri İgor Çemodanovnıñ malümatına köre, ekimler 286 insannıñ alını kontrol ete, 22 insan hastahanelerde buluna.
Aqyarda martnıñ 21-nde 11 hasta infektsion hastahanede tibbiy nezaret altında buluna, 123 insan evde nezaret altında qala.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Fevqulâde vaziyetiniñ red etüvinden soñ balalarnıñ qaytarmaq Kreml nezareti altındaki Qırım akimiyetiniñ qararı - aceledir. Böyle fikirni Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Qırım ekilogı Margarita Litvinenko ifade etti.
“Aqılcasına - bunı yapmaq mümkün degil. Çünki balalar, aslında, evel olğan şaraitke kene qayta. Ana-babalar balaları içün nafile qasevet etmeyler. Tek resmiy satlarğa baqsañ, kimerleri zararlı maddeler kölemi sıfırğa yaqın dep yaza. Amma yerli sakinler, çeşir-türlü vesiqalarnıñ kopiyalarını kösterip, norma 18 kere yüksetilgenini qayd ete”, - dey Litvinenko.
Ekolognıñ fikrince, Qırım akimiyeti balalarnı ne yapmağa bilmegeninden böyle iş kördi.
“Balalarnı ne yapmaq? Olarnı daima sanatoriylerde tutıp olamazlar. Zavod da çalışacaq. Rusiyede bu yekâne (titan dioksidini işletip çıqarğan - QA) şirket, Qırım şirketi olsa da. Elbette ki, o çalışacaq”, - dep qoştı o.
Qırım şimalinde zararlı taşlantılar aqqanda daa çoq malümat Qırım.Aqiqat saytında tapa bilesiñiz.
Sentâbr 23-yünde yerli sakinler, fevqulâde vaziyetiniñ red etüvinden soñ şeerge balalar qaytarılıp başlağanı içün içtimaiy ağlarda haber etti.
Avgustnıñ 23-nden 24-ne keçer gecesi Ermeni Bazarda zararlı himiyeviy taşlantı atılğanı qayd etildi. Qırım memuriyeti, zararlı maddeler avağa atıluv sebebi - sıcaqtan ve uzun müddet yağış olmağanıdan, “Qırım titanı” qullanğan ekşilik havzularından çıqqan buvlanuvı dep iddia ete.
Faqat Kyiv, Qırımda himiyeviy taşlantılarnıñ avağa atılmasına Rusiye arbiyleri sebepçi olğan dep iddia ete, çünki olar idman yapqanda titan ve soda zavodlarınıñ taşlantılarına ateş açqan emiş.
Qırımnıñ rusiyeli başlığı Sergey Aksönov, Ermeni Bazardan (Armânsk) mektep çağına yetmegen ve mektep çağındaki balalarnı avanıñ bulaşuvı içün Qırım sanatoriylarına yollacaqları aqqında haber etti.
“Qırım titanı” zavodı daa 1971 senesi işinibaşladı, 2000 senelerniñ başında ise, Dmıtro Firtaşnıñ Groop DF şirketiniñ nezareti altına keçti. İşhaneniñ esas yönelişi - titan dioksidiniñ istisalı. Titan dioksidi - lak, boya, rezina, plastmassa işlep çıqaruvında ve daa çoq başqa saalarda qullanılğan madde.
2014 senesi, Qırım işğalinden soñ, Dmitriy Firtaş, zavod idare etilmesiniñ terkibini deñiştirdi. Oktâbr ayında Groop DF, “Qırım titanı” şahsiy aktsiyalı şirketini (ŞAŞ) “Titan yatırımları” açıq aktsiyalı şirketine (AAŞ) berdi. 2015 senesi “Qırım titanı” ŞAŞı “Ukrainian Chemical Products” adını deñiştirdi.


text:
Vinitsa vilâyet memuriyeti reisi Anatoliy Oliynıknıñ malümatına köre, Qırımdan köçip kelgenler içün Kalinovsk rayonınıñ Novaya Greblâ köyündeki sabıq PTU yataqhanesi ayırılğan edi.
«Şimdi tamir işleri hayriyetçi, vatandaş ve şirketlerniñ yardımı ile olıp keçe», – dedi Oliynık. Sakinlernen iş adamları Qırımdan köçip kelgenlerniñ meskenleri içün tahminen yarım million grivna ayırıldı ve aqça kelmege devam ete.
«Ukrainskiy dom» cemaat teşkilâtınıñ reisi Andrey Şçekunnıñ malümatına köre, işğal etilgen Qırımdan qıtaiy Ukrainağa tahminen 18 biñ insan kelmege mecbur oldı.


text:
Türkiyeneñ kipterelgän yözem êksportı arttı
Türkiye 2021-2022 sezonında 99 ilgä älege cimeşne sattı
Ägäy êksportçılar assośiyaśiyäse beldergänçä, Türkiye 2021-2022 sezonında 99 ilgä kipterelgän töşsez yözem sattı.
Kipterelgän yözem citeşterü häm êksportlawda dön’ya liderı bulğan Türkiye 2021 nçe yılnıñ 1 nçe sentyabrennän 2022 nçe yılnıñ 31 nçe avgustına qadärge çorda 252 meñ 354 tonna kipterelgän yözem êksportladı häm annan 441 million 862 meñ dolar tabış aldı.
Êksport, uzğan sezon belän çağıştırğanda, küläm yağınnan 13%qa, qıymmät yağınnnan 3 %qa arttı.
Bäyläneşle xäbärlär
Rusiyäneñ milliardları Ukrainanı torğızu öçen totılaçaq
Awrupa Berlege ilneñ tuñdırılğan aktivların tartıp alırğa uylıy
Rusiyä aşlaması töyälgän berençe köymä yulğa çıqtı
Qara diñgez aşlıq koridorı kileşüeneñ yañartıluınnan soñ Rusiyäneñ aşlama töyälgän berençe köymäse Niderland portınnan xäräkät itte


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Kiyevde İsveçiya ve Litvaniya Tış işler nazirleri – Margot Wallström ve Linas Linkeviçius ile körüşti.
«Subet devamında Qırımda Rusiye işğalci akimiyeti tarafından alıp barılğan ayırım siyasetiniñ ilerilevi aqqında tarif ettik. Margot hanımnıñ: «Qırımda Ukraina ve dünya tarafından yardım duyulamı? Vatandaşlarıñız içün ne yapa bilemiz?» kibi suallerine: «Bar küçümiz Qırımnıñ azat etilmesi içün sarf etilmeli, yapa bilecegimiz budır» dep cevap berdik,– qayd ete Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ matbuat hızmeti.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi noyabr 17 künü fevral 26 vaqiaları boyunca yaqalanğan ve apiste bulunğan eki qırımtatar faali Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ tevqif müddetlerini 2016 senesi fevral 19-na qadar uzattırdı, olar şimdi Aqmescitniñ SİZOsında bulunalar. Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ ceza qararı boyunca mahkeme toplaşuvı keçti, neticede apis müddetini 2016 senesi yanvar 29-na qadar uzattılar.
Yılnıñ başından QMC prokuraturası tarafından qırımlılarnıñ aqları bozuluvı boyunca 156 cinaiy iş açıldı. Bu işlerde Qırımda vatandaşlarnıñ öldürüvi, hırsızlavı ve diger cinayetler qayd etildi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İlhaq etilgen Qırımda, yüzüm yığımı kampaniyasınıñ bir parçası olaraq, "emek turları"nı keçireler.
Bunı Qırım Turistik portalı bildirmekte.
Yüzüm cıymaqnı "Massandra" teşkilâtınıñ bağlarında teklif eteler.
"Yığım kampaniyası vaqtında biz, raatlıqnıñ bir çeşiti olaraq, turistlernen emek turlarını keçiremiz. Olarnıñ türlü şekilleri ola bile. Misal içün, yüzüm cıyması boyunca quest ya da teambuilding: müessise musafirleri onı cıya, soñra eze, tecribeli alıp barıcı olarğa başlıq yapa. Böyle turlarnıñ keçirilmesi içün eki bağ sayladıq - Qapsihorda (Morskoye) ve Aluştada. Yüzüm pişmesini bekleymiz, soñ ise musafirlerimizni davet etecekmiz", - dep aytıp berdiler müessisede.
Bundan ğayrı, böyle turlar populâr ola, dep qoştılar.
Amma mında, sanayı kölemde yüzüm cıymasını müessise bağcıları ve studentlerniñ yardımınen bereceler, dep qayd ettiler.


text:
Qırımnıñ Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginde furtuna ihtarı ilân etildi. Yaramay ava hususan Aqmescitte tahmin etile.
«İyünniñ 20-nde üyleden soñ Aqmescitte küçlü sağanaq, boranlı yağmur, iri burçaq yağması, saniyede 20-25 metr yel esmesi beklenile», – dep tenbiley müessise, yerli Gidromettsentr malümatına esaslanıp.
Müessise malümatına köre, bu vaziyette elektrik naqil hatları ve bağ hatlarınıñ bozuluvı, yahşı qoyulmağan, büyük reklama levhalarınıñ zarar körmesinen bağlı fevqulâde vaziyet ihtimali büyük.
Şeer sakinlerinden yaramay ava vaqtında evde qalmalarını rica eteler.
Qırımda iyünniñ 20-nde ve 21-nde yaramay ava olacağını tahmin eteler.
Bu afta Kezlevde furtunalı ava neticesinde esli-başlı qadın öz evindle blok etildi.
Çarşenbe künü, iyünniñ 16-nda, Aqmescitte boranlı sağanaq yağdı, şeerniñ bir qısmını suv bastı. Aqyarda iyünniñ 18-nde kün ortasında küçlü sağanaq yağdı.
Kanalizatsiya dayanamadı, suv aqımları ise deñizge kete edi, çamur cayav yolaqlarını qapattı.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda insan aqları boyunca vekâletli Lüdmila Lubina aytqanı kibi, Ukraina şarqiy vilâyetlerinden kelgen insanlarnıñ sayısı çoq olğanı sebebinden Qırımda işsizlik ve cinayetçilikniñ artacağı tahmin etile, – dep haber ete Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyetiniñ «ruporı» Krıminform saytı.
«Qırım Cumhuriyetinde çetel vatandaşlarına ve vatandaşlığı olmağan şahıslarğa vaqtınca bulunuv yerleri berilmey, bu kibi insanlar içün yalıñız 5000 imtiazlı yer berildi, 2015 senesi ise bu raqam 1,5 biñge azlaşacaq»,– dedi Lubina.
Onıñ fikrine binayen, qayd etüv meselesi de bar, çünki, çeşit malümatlarğa köre, şahsiy sektorda Federal migratsion hızmetinde qayd etilmegen 5000 insan yaşay, olarnıñ mında bulunuv maqsadı belgisiz.
Al-azırda, FMH malümatına binayen, vaqtınca bulunuv yerni özlerine 16 biñ 790 insan soradı.


text:
Kyivde Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları, milliy azlıq ve milletlerara munasebetler meseleleri komitetiniñ çıqış kenişletilgen toplaşuvını işğal etilgen Qırımnıñ ukrain cemiyetiniñ problemlerine bağışlp keçirecek olalar. Böyle bir teşebbüs Ukraina halq deputatı, qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevge aittir, dep bildirdi Facebookta «Qırım inkişaf fondu» hayriye fondunıñ yolbaşçısı Oleksiy Skorik.
«Komitet reisi Grigoriy Nemırâ bu teklifke qoltutıp, böyle bir toplaşuvnı azırlamağa avale etti. İlk añlaşmağa köre, toplaşuv mayıs 24-de Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetinde ötkerile bile», – dep yazdı Skorik.
Toplaşuvda iştirak etmege ve onıñ keçirilmesinen bağlı bir de bir teklifte bulunmağa istegenler info@cdf.org.ua elektron poçtağa yaza bileler, dep qoştı Skorik.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ğiraqta 46 yäşlek maşína yörtüçe, totıq itep alınğan Fillipin watandaşı azat itelde
Ul Berläşkän Ğäräp Ämirlekläreneñ Bağdattağı ilçelegenä tapşırıldı. Filippin prezidentı Glorí Aroyyo bolay dide: “Min anıñ belän telefonnan söyläştem. Anıñ sälamätlege yaxşı häm küñele kütärenke. Häm ul anıñ isänlege öçen doğa uqığan här filippinlığı sälam yullí”. Filippinlılar totıqnı qulğa töşergän törkem taläben ütäp, Ğíraqtan üz ğaskärlären çığradı. Ğíraqta soñğı 5 kön äçendä genä dä polísí binalarına 4 terror xöcüme oyıştırıldı. 30 dan artıq keşe hälaq buldı. Berniçä distä keşe yaralandı. Şartlatqıç quyılğan maşínada härwaqıt intixarçı äkstremistlar ide.


text:
Ärdoğan “TRT WORLD Forum 2020”dä qatnaştı
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan śifrlaştırunıñ yaña ğadelsezleklärgä, xaqsızlıqlarğa yul açmawnıñ zarurlığın äytte
İlbaşı Ärdoğan "Pandemiyadan soñ dönyada xalıqara tärtip häm üzgärgän dinamikalar" başçası belän bügen başlanğan häm virtual’ moxitta uzuçı “TRT World Forum 2020”gä video yullama belän qatnaştı.
Tormıştağı böten närsä kebek texnologiyanıñ da keşe tormışın ciñeläytü öçen buluın assızıqlawçı däwlät başlığı: "Fäqät bernindi kontrol bulmağan, xoquq tışında ber mäydan bularaq abaylanğan çaqta śifrlaştırunıñ bezne alıp baraçaq urın faşizmdır. Monıñ öçen śifrlaştıru irek mäydanın kiñäytkän çaqta yaña ğadelsezleklärgä, yaña xaqsızlıqlarğa yul açmasqa tiyeş”, - dip äytte.
Xalıqara medianıñ Awrupadağı waqıyğalarda öç maynılnı uynawın häm Franśiyanıñ mediağa qamawı qaldında tänqıyti ber genä cömlä dä äytmäwen belderüçe Ärdoğan: "Media organnarınıñ İslam doşmanlığın häm ksenofobiyanı äydäp baruı çınnan da oyat ber närsä. Matbuğat iregenä yäşerenep kürsätelgän şuşı totış tuqtatılmasa, monıñ mixnäten Awrupa belän bergä böten keşelek dönyası çigäçäk”, - dip äytte.
İlbaşı Ärdoğan xalıqara media ber tösle xälgä äylängän bügenge köndä “TRT World”nıñ xaqsızlıqlarğa qarşı ğadellekneñ tawışı buluın belderde.
Bäyläneşle xäbärlär
Ministr Akar Paqıstan komandirın qabul itte
Türkiyäneñ Saqlanu ministrı Paqıstannıñ Diñgez köçläre komandirı belän küreşte
Ärdoğan: “Türkiyä terrornı çığanağında yuq itüdä qatğıy”
İlbaşı Ärdoğan: "Türkiyä terrornı çığanağında yuq itü strategiyasın däwam itterüdä qatğıydır”


text:
Krım.Realii menbaasına belli olğanı kibi, Keriç sakinleri içün suv sıñırlavını şeer akimiyeti mayıs bayramlarından soñ ayatqa keçirecek.
Daa bir qaç kün evelsi Keriçniñ şeer başı Osadçiy yerli telekompaniyasınıñ canlı efirinde suallerge cevap qaytarğan vaqıtta, «Qırım akimiyeti suv meselesini çeze», - diye, şeer suvsız qalmaycağını bildirgen edi.
Amma bugün Keriçniñ merı suv anbarında 12 millionğa yaqın kubometr suv olğanını ilân ete.
«Bu suv kölemi tek iyül ayınace yetecek», - dep, qayd ete Osadçiy.
Aytılmalı ki, bir ay evelsi Keriçniñ vitse-merı Aleksey Milovanov o vaqıtta Keriç suv anbarında olğan 16 kubometr suv avgust ayınace yeterli dep, şeer sakinlerini işandırğan edi.
İçtimaiy ağılarda keleyatqan suv kestirilüvler aqqındaki haber furtuna qozğağanı kibi oldı.
«Siyaset çette qalsın, amma halqnı suvsız qaldırmağa - insaniyetsizliktir! Lagerlerde faşistler bile esirlerge aş-suv bergen edi», – olacaq suv kesilmesi aqqında fikirini bildirip, yerli sakinlerden biri ökelendi.
Bundan evel Rusiyeniñ baş naziri Dmitriy Medvedev Qırımnıñ suv teminlev meseleni, Kuban ve Kavkazdan çekip, suv ağını qurmaq ile çezmege teklif etken edi. Bundan ğayrı, yarımadada Azaq deñizniñ suvunı tatlılaşuv zavodını meydanğa ketirmek teklifler de beyan etildi. Amma bu leyhalarnıñ amelge keçirüvi aqqında haber daa yoq.


text:
İşğal etilgen Aqyarda qızdıruv mevsiminiñ başlanuvınen suv masrafı künde 5 biñ kubometrge arttı. Şunıñ içün Çernokeriç suv anbarında suv yedegi bir ayğa yetecektir.
Bunı Aqyar «akimiyetiniñ» matbuat hızmeti «Sevgorvodokonal» müdiri Nikolay Peregudağa esaslanıp bildire, haber ete Krıminform.
64 mln kubometrni içinde sığdırğan suv anbarı şeer ealiniñ 70% teminley. Anbarda suvnıñ 40-50% olğan zamanda şeer teminlevini yerine ketirmek mümkün, – haber ete neşir.
«Sevteploenergo» malümatına köre, oktâbr 21 künü Aqyarda 39 qızdıruv tertibatı işke başladı, olar 994 ev, 29 bala bağçasını, 21 oquv yurtını, 12 hastahaneni qızdırmaqta. Bu aftanıñ soñuna qadar 114 şeer qızdıruv tertibatı işke başlaycaq.


text:
Frenkistan iş adamı Fransua-Anri Pino (Francois Henri Pinault), Notre Dame de Paris kilsesiniñ restavratsiyasına 100 million yevro hayır-ihsan etti. Bu aqta “Nastoyaşçeye vremâ” televizion kanalı bildire.
“Bu facia er fransızğa tiydi. Er kes bizim bu umumiy mirasımıznı tezce ğayırdan tiklemek istey”, - dedi Pino. Paralarnı milliarderniñ Artemis şirketi ayıracaq.
Daa evel Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron, aprel 15-inde yanğınğa oğrağan Notre Dame de Paris katedral kilsesi tamir etilecegine söz berdi.
Macron tünevinki adisege “deşetli facia” dedi, amma “beterinden qurtarılıp oldıq”, dep qoştı ve abide tamirine halqara aqça toplamasını ilân etecegini bildirdi.
Yanğın neticesinde 850 yıllıq gotik inşaatınıñ kulâ ve damı bozulğan, amma esas konstruktsiya, hususan, eki çañ qullesi, saqlanıldı.
Polis, yanğın sebebi alâ daa belli olmağanını bildirdi, amma Parijniñ yanğın bölügi, yanğın keçirilgen restavratsiya işlerinen bağlı olmaq mümkün, dep ayta.
Yanğın söndürüvinde qurtarıcılardan birisi ağır yaralanğan.
Dünya liderleri Frenkistan halqına yazıqsınuv ve göñüldeşligini bildirdi.
Notre Dame de Paris katedral kilsesiniñ kulâsı yanğın neticesinde eşildi.
Aprelniñ 15-inde aqşam Parij merkezinde meşür Notre Dame de Paris kilsesinde yanğın cıqtı.
Parij merkezinde olğan katolik kilsesi, Frenkistan paytahtınıñ timsallerinden birisi. Parij yeparhiyasınıñ katedral kilsesi. O Site adasınıñ şarqiy tarafında, şeerniñ dörtünci okrugında qurulğan edi. Bundan evel o yerde Parijniñ birinci hristian kilsesi - Muqaddes Stefannıñ bazilikası tura edi, o ise, Gall-Romalarnıñ Yupiter kilsesiniñ bina temelinde qurulğan edi. Gotik kilse Moris de Sülli Parij yepiskopınıñ teşebbüsi ile 1163-1345 seneleri qurula edi. Altar qısmı 1182 yılı muqaddesleştirildi.


text:
Qırımda bazar künü, aprel 19-da, küçlü sağanaq yağması, boranlı yağmur, saniyede 15-20 süratlı yel tahmin etile. Bazı yerlerde tuman olacaq, 50-500 metr körünecek, dep bildire Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ Qırım Cumhuriyetindeki baş idaresi. Ava vaziyetinden sebep yarımadada fevqulâde vaziyetler ola bile.
«Bölge boyunca yerli fevqulâde vaziyetler ola bile, naqliyat işi zorlaştırıla bile; qazaiy-tüzetüv işleri; bağ ve elektrik ağlarnıñ üzülmesi; reklama levhaları tüşe bile», – dep aytıla hızmetniñ saytında.
Qara deñizde dalğalarnıñ yüksekligi 1-2 metrni (4 ballnı) teşkil ete.
Aqyar sakinlerine ava bozulmasından sebep yaqın künleri qazalar ola bilecegini bildirgen ediler.


text:
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde iyünniñ 10-nda Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davası» oturışuvında taraflarnıñ munaqaşaları vaqtında Rusiye prokurorı mahküm etilgen qırımlılar içün 14 yıldan 19 yılğa qadar sert rejimli koloniyada qalmalarını istedi. Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Qayd etilgenine köre, prokuror Lenur Halilovnıñ azatlığını 1 yıl ve 9 ayğa sıñırlap, 19 yıl apis cezasını, Ruslan Mesutovnıñ azatlığını 1 yıl ve 9 ayğa sıñırlap, 18 yıl apis cezasını, Ruslan Nagayevni 15 yılğa apiske alıp, azatlığını 1 yılğa sıñırlamağa, Eldar Kantimirovnıñ azatlığını 1 yılğa sıñırlap, 14 yıl apis cezasını bermege rica etti.
«Bu sıñırlavlar belediye tışına çıqmaq, yaşağan yerini ve iş yerini mahsus organlarğa haber etmeyip deñiştirmek imkânından marum qaldıra. Bundan ğayrı, qabaatlayıcı er biriniñ 3 yıl apishanede qalmasını rica etti», – dep añlattı birleşme.
Haber etilgenine köre, iyünniñ 24-nde imaye munaqaşalarğa başlaycaq ve mabüsler soñki sözüni aytacaq.
«Devlet qabaatlayıcısınıñ büyük apis cezalarını mabüsler duyğusız ve sebatlı bir şekilde diñledi», – dep izaatladı birleşmege advokat Ayder Azamatov.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aprel 22-26 künleri Kiyevde keçirilecek «Kitap Arsenalında» «Qırım elifbesi» taqdim etilecek, dep bildire Sultprostir.
Onı dizaynerler Natalya Gut ve İvan Degtârev azırladılar. Müelliflerniñ Qırımnıñ şeerleri, tabiatı, tarihı, hususiyetlerine dair er bir resmi altında ukrain elifbesiniñ ariflerinen başlağan şiirler bar.
«Kitap 2014 senesi baarde yazılğan edi, memleketimizdeki vaziyetni hatırlaysıñız. Bizler Qırımnı ğayıp etken edik, o vaqıt bu kerçekmi-yoqmı ve böyle ne qadar devam etecek añlaşılmağan edi. Aynı o vaqıt men, bir çoq ukrainli kibi, Qırımnı, onıñ tabiatını ne qadar çoq sevgenimni, menim içün bu ğayıp ne qadar acınıqlı olğanını añlağan edim. Qırım ile bir sıra hoş hatıralarım bağlı, dostlarımnen beraber bir qaç yaznı Qırımnıñ sıcaq yalısında keçirgen edik. Maalesef, yaqın vaqıtta bir çoq kiçik ukrain canlı Qırımnı körip olamaz. Aynı bu sebepten bu kitapnı azırladım – ukrainlerniñ yañı nesili Qırımnı sevsin dep», – dep ayttı kitap müelliflerinden biri Natalya Gut.
Onıñ qayd etkenine köre, kitapta siyaset yoq. Natalya Gutnıñ bildirgenine köre, «Qırım elifbesi» kiçik oquyıcılarğa bilgi bermeknen beraber hoş duyğular da bağışlaycaq, buña renkler ve üslüp yardım etecekler.
«Al-azırda kitapnıñ yalıñız bir qaç nushası bar, olarnı imkânlarıma köre bastırdım. Neşriyatnı qıdırmağa devam etip, ileride kitapnıñ bastırılmasına ümüt etemiz. «Qırım elifbesini» «Kitap Arsenalında» kiçik tükânlar ve neşriyatlar zalında körmek imkânı olacaq», – dedi Gut.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımlılarnıñ Rusiye vatandaşı pasportlarında hata olsa, olarnı bedava tüzetmek kerekler. Bunı iyülniñ 9-da Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov bildirdi, dep haber ete Qırım «ükümetine» yaqın olğan «Krıminform» saytı.
Aksönov toplaşuv protokolında Federal migratsion hızmetiniñ territorial organlarına pasport hatalarını bedava tüzetüv aqqında avalesini qayd etmege emir etti.
«Adamlar telefon etip, şikâyet eteler, pasportlarda hataları olğan adamlarnı vesiqalarnı ğayrıdan resmiyleştirmek içün para tölemege zorlaylar, dep aytalar. Vatandaşlardan hata tüzetüvi içün para alınmaycaq. Qarar alsınlar, neler kerek ögrensinler, lâkin daa bir kere tekrarlayım: memurlarnıñ qabaatından bir de bir hatalar olsa, vatandaşlardan para alınmaycaq», – dep ayttı Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri.
Rusiye pasportlarını elde etken qırımlılar yañı vesiqalarda müür ve imza olmağanını qayd etip başladılar.
Pasportnı bergen organ ve onı berüv vaqıtı qayd etilgen saifede vesiqanı bergen şahısnıñ imzası, tögerek müür ve pasport saibiniñ imzası olmaq kerek – qara qalemnen. Bu şey olmasa, Rusiye vatandaşınıñ pasportı sahte olaraq tanıla.


text:
“Ukraina NATOğa äğ’za bula ala”
Bu xaqta NATO ğomum särqätibe Yens Stoltenberg belderde
NATO ğomum särqätibe Yens Stoltenberg Ukrainanıñ “1+1” televideniysenä birgän interv’yusında Ukrainanıñ NATOğa quşılu ixtimalına tuqtaldı.
Stoltenberg Çernogoriyanıñ 2 yıl êlek NATOğa kerüen xäterlätep:”Tön’yaq Makedoniya berniçä ay êçendä NATO äğ’zası bulaçaq. Pol’şa häm Baltıyq buyı däwlätläreneñ Berlin divarı cimerelgännän soñ NATOğa äğ’za bulaçağın beräw dä uylıy almas ide”dide.
Ukrainanıñ NATOğa äğ’za bula alaçağın beldergän Stoltenberg :”Berlektäşlärneñ barısı da Ukrainanıñ NATOğa äğ’za buluı qararına kilde. Ukrainanıñ NATOğa quşıluı öçen kiräkle reformalarnı başqaruı häm cämğiyäten zamançalaştıruı mäs’äläsendä aña yärdäm itäçäkbez”,-dide.
Yens Stoltenberg êlegräk Ukrainaga säfär qılıp NATO işekläreneñ Ukrainağa açıq buluın beldergän ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Zelenskiy äsirlektän qotqarıluçılarğa büläklär tapşırdı
Rusiyädän äsir almaşu yulı belän qaytarılğan ğaskäri, poliśiyä häm mediśina xezmätkäre däwlät bülägenä iyä buldı
Rodos utrawında xärbi künegülär
Xalıqara kileşülär nigezendä älege utrawda xärbilär häm qorallar tıyıla


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Boris Babin, Ukraina qanunları Rusiye tarafindan ilhaq etilgen Qırım sakinlerine nisbeten «işğalcilernen işbirlik» tabirini daa tayin etip olamadı, dep saya.
Bu aqta o noyabrniñ 24-nde matbuat konferentsiyasında ayttı, dep bildire «İnterfaks Ukraina».
«Afsus ki, bizler Qırım sakinlerine nisbeten, hususan işbirlikniñ sıñırı ne yerde bitkenine dair, yekâne uquqiy siyaset işlep çıqaramadıq», – dey Babin.
QMC daimiy temsilcisi eki misal ketirdi: birisi - Aqmecsit devlet universitetinde dotsent olaraq çalışsa, digeri de - Qırımnıñ yerli memuriyetiniñ idariy vazifesinde çalısşa ne yapılmalı.
«O, işbirlik yapqan sayılâmı ve vatan hainligi içün mesuliyetke çekilmesi mümkünmi? Bizlerniñ alâ daa, afsus ki... yekâne pozitsiyamız yoq», – dedi o.
Bu yıl sentâbr ayınıñ 1-ne qadar QMC prokıuraturası mahkemege Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ sabıq deputatına qarşı azırlanğan 53 dane qabaatlav vesiqası yolladı.
Ukraina Baş prokuraturası, Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, antına hainlik etip yarımadadan esas topraqqa qaytmağan 73 ukrain arbiyini devlet hainliginde qabaatlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.


text:
”Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciligi aqqında” Ukraina qanunı
”Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciligi meselesi” Ukraina Prezidentiniñ Fermanı
”Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında vatandaşlarnıñ aq-uquqlarını ve serbestligini qorçalav ve uquqiy tertip” Ukraina qanunı
”Memleket içinde avuşqan şahıslarnıñ aq-uquqlarını ve serbestliklerini temin etüv aqqında” Ukraina qanunı
”Qırım” serbest iqtisadiy zonasını teşkil etüv ve Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında iqtisadiy faaliyetniñ hususiyetleri aqqında” Ukraina qanunı


text:
Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ iştirakçileri yarımadağa taba ketken maşinalarnı teşkerip, ukrain qanunlarını boza. Bunı «Yol nezareti» leyhasınıñ faali Aleksey Zadorojnıy Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde bildirdi.
«Böyle areketlerde cinaiy cinayet alâmetleri bar – göñülli batalyon temsilcilerine vekâletlerniñ berilmesi. Qanuniyetke köre, naqliyat vastalarını, yolcu, aydavcılarnı toqtatmaq, teşkermek kibi aq yalıñız yol areketini nezaret etken devlet organlarınıñ hadimlerinde bar», – dey o.
Onıñ sözlerine köre, vatandaşlar, aqları bozulsa, uquq qoruyıcı organlarğa – MVD, prokuratura, SBU – muracaat etmeli.
ATR qırımtatar telekanalınıñ müdir muavini, qamaçav idarecilerinden biri Ayder Mujdabayev qamaçav iştirakçileriniñ bu kibi areketlerini añlatır eken, anda aktsiya başlanuvından berli tarikler beklenilgeni aqqında bildirdi. «Anda başlanuvdan berli tariklerni bekleyler. Biri granata ketirip, blokpostqa atacağını bekley ediler», – dey o.
Mujdabayev Qırımğa yol alğan vatandaşlar ve qamaçav iştirakçileri arasında olğan ziddiyetlerni ciddiy dep saymay.
«Üç ufaq ziddiyet oldı. Bu qadar… Zulum degil, aylarnen muzakere etilecek bir şey yoq edi… Ufaq-tüfek ziddiyetlerdir», – qayd etti qamaçav teşkilâtçılarından biri.
Em şunı da bildiri ki, «neravlanğan» iştirakçiler Qırım kirişinde teşkerüvlerden çetleştirilgen.
«Bir buçuq yıl devamında qırımtatarlarnı zorlaylar, cinaiy taqiplernen qıynaylar, memuriy taqipler, bu aqta laf eteyik. Qapalı bagajnik sebebinden yigirmi daqqa laf etmege azır olğanlardan nefret duyam. Olar qırımtatarlar, anda apiste yatqan Ukraina vatandaşları ile olğanı aqqında otuz saniye bile laf etmege azır degiller. Bu, fikrime köre, ahlâqsız, maneviysizdir», – dey o.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
İnsanlarnıñ aq-uquqları boyunca ukrain Helsinki gruppası işğal etilgen yerlerde olıp keçken doğum ya da ölüm aqqında şeedetnamelerni almaq içün resimli talimat çıqardı.
Bu aqta, mart 11 künü, Feysbuk saifesinde qırımtatar halqınıñ işleri boyunca Ukraina prezidentiniñ vekili Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Ukraina adliye naziriniñ muavini Sergey Petuhovnıñ sözlerine binaen, «mezkür protsedura amelde çalışıp, kerekli şeadetnamelerni qısqa müddet içinde elde etmege yardım ete».
Ukraina Parlamenti ekinci oturışında 249 deputatlarnıñ reyleri ile №3171 qanun qabul etildi. Oña köre, grajdanlıq - protsessual qanunnamesine işğal etilgen yerlerde, Qırım, Donetsk regionları ve Lugansk vilâyetlerinde doğum ya da ölüm faktlarnıñ belgilenmesi boyunca deñişmeler kirsetilgen.
Mezkür vesiqa Ukraina adliye Nazirligi tarafından işlep çıqarılğan. Hızmette emin etkenleri kibi, Ukraina nezaretinde bulunmağan yerlerde yaşağan ukraina vatandaşlarına ukrain vesiqalarnı tez sürette almaq içün bu talimat yardım etecek.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Qırımtatar milliy Meclisi Ukrainada Donetsk vilâyetiniñ Torez şeeri civarında urıp tüşürilgen uçaqta olğan yolcu ve eyyet azalarınıñ tuvğanlarına taziyelerni bildirdi.
Meclisniñ resmiy saytındaki beyanatında: «Qırımtatar milliy Meclisi terroristik ücüminiñ qurbanı olğan «Malaysia Airlines» ava şirketi uçağınıñ yolcu ve eyyet azalarınıñ tuvğanlarına taziyelerini bildire», – denile.
«295 insannıñ ölümine ketirgen facia kene de terrorizm, devlet, topraq bütünligine, millionlarce insan ve halqlarnıñ ömür ve havfsızlığına zarar ketirgenini tasdiqladı», – denile taziyede.
Qırımtatar milliy Meclisi halqara toplulıqnı tahminen 300 insan ile uçaqnı tüşürgen terroristlerni mesülietke çekmege ve «işbu cinayetke yol bergen taraflarğa nisbeten halqara uquqnıñ eñ ciddiy qararlarnı kirsetmege» çağırdı.
Amsterdamdan Kuala-Lumpurğa uçqan Malaziya şirketiniñ Boeing 777 uçağı iyül 17 künü Ukraina şarqındaki Donetsk vilâyetiniñ Torez şeeriniñ civarında urıp tüşürildi. 295 yolcu arasında çoq bala bar edi. Er kes elâk oldı.
Ukraina havfsızlıq hızmeti separatistlerniñ laflarını aşkâr etti. Olar tüşürilgen uçaq aqqında Moskvadaki kuratorına haber ete ediler.
Yolcularnıñ yarısı – 154 insan – Niderlandı vatandaşı ola. Bunıñ ile uçaqta 27 Avstraliya, 23 Malaziya, 11 İndoneziya ve Büyük Britaniya, Almaniya, Belçika, Fillippinı, Kanada vatandaşı bar edi.