text:
Bügen Yerevan uramnarındağı yöreştä distälärçä meñ ärmän qatnaştı. Alar 90 yıl elek Ğosmanlı imperiäse ärmännärgä qarşı genodsid qıldı diep iskä alu çarası ütkärde.
1915-nçe yılnıñ 24-nçe aprilendä Ğosmanlı xakimiätläre İstanbulda ärmän cämğiäteneñ tä'sirle citäkçelären, zıyalılarnı, diplomatlarnı qulğa aluı belän başlanğan köç qullanular barışında million yarımlap ärmän üterelgän.
Törkiä tözlärçä meñ ärmänleneñ üterelüen tanıy. Ämma alarnı üterü däwlät säyäsäte tügel ide, alar Ğosmanlı imperiäseneñ cimerelüenä kitergän çualışlar waqıtında ülde di.


c: text/html

text:
Jer betinde bay` bolğısı kelmey`tin jan joq şığar. Kim de bolsın şama-şarqınşa däwletti bolwğa umtıladı. Al bay`lıqtıñ esigin aşw üşin ne istew kerek?
1. Alladan qorqw
Qorqw – Alla Tağalanıñ buy`rıqtarına moy`ınusınw, tıy`ım salğan isterinen saqtanw. Qasïetti Quran Kärimde bılay` delinedi: «Kim Alladan qorıqsa, oğan bir şığar jol pay`da qıladı. Jäne oğan Alla, oy`lamağan jerden rïzıq beredi...»
2. Namaz
Äbw Wmama (r.a) Pay`ğambarımızdan (s.ğ.s) rïwayat etedi: «Üş türli adam bar. Olardıñ bäri – Allanıñ qorğawında. Közderi tirisinde Alla Tağala olarğa jeterlik därejede rïzıq-nesibe beredi. Ömirden ozsa, Alla Tağala olardı jännatqa kirgizedi: 1. Kim üy`ine kire salıp, sälem berse, ol – Allanıñ qorğawında; 2. Kim meşitke şıqsa, ol – Allanıñ qorğawında; 3. Kim Alla jolında jürse, ol – Allanıñ qorğawında».
3. Ïstïğfar men täwbe
Alla Tağala ay`tadı: (Sonday`-aq olarğa): «Rabbılarıñnan jarılqaw tileñder. Öy`tkeni, Ol – öte jarılqawşı» dedim. «Ol senderge aspannan mol-mol jañbır jiberedi». «Äri özderiñdi maldar, balalarmen qamday`dı. Jäne sender üşin baqşalar jasap, özender ağızadı». Sol sebepti täwbe jasap, ïstïğfar ay`twdıñ mañızı zor.
4. Ulı Jaratwşığa degen senim
Äbw Wsay`d Fazarïden suradı: «Ne istep tirşilik jasay`sız?». Ol kisi Alla Tağalağa täkbir men xamd ay`tıp: «Tipti, may`mıl men doñızdı da rïzıqtandırğan Alla Äbw Wsay`dtıñ nesibesin qalay`şa bermesin?!», – dedi.
5. Şükir ay`tw
Alla Tağala eskertedi: «Sol waqıtta Rabbılarıñ: «Eger şükir etseñder, arttıra beremin. Al, eger qarsı kelseñder, azabım tım qattı», – dep jarïyaladı».
Ïmam Faxrïddïn Razï atalmış ayattıñ täpsirinde bılay` dep jazadı: «Kim berilgen nığmetter üşin Allağa şükir etse, Alla Tağala oğan öz nığmetterin odan da arttırıp qoyadı. Bul jağday`da pende şükirşilikti şınay`ı türde jalğastırwı jäne şükirşilik artınan näsip etken nığmetterdi tüsine otırıp oy` qorıtwı qajet».
6. Bay`lıqtı duğa etip suraw
Bir küni Xalïd ïbn Wälïd (r.a.) Alla Elşisine (s.ğ.s) turmısındağı jetispewşilikten şağımdandı. Sonda Pay`ğambarımız (s.ğ.s) ay`ttı: «Eki qolıñdı aspanğa köterip, Alladan mol rïzıq sura!».
7. Kedey`şiliktiñ kelwinen pana tilew
Alla Elşisi (s.ğ.s) tañ atqanda jäne keşkisin mına duğanı üş ret oqïtın: «Wa, Alla, denemdi, qulağımdı jäne közimdi saw ete gör! Öziñnen basqa Täñir joq! Wa, Alla, Senen küpirlik pen kedey`şilikten pana tiley`min. Qabir azabınan saqtay` gör».
8. «Swbxanallah» sözin köp ay`tw
Pay`ğambarımız (s.ğ.s) ay`ttı: «Nux pay`ğambar öliminen burın balasına bılay` dedi: «Men sağan bir ösïet ay`tamın, eki isti buy`ıramın jäne ekewinen qay`taramın: «Lä ïlähä ïllallah»-tı buy`ıramın. Sebebi, jeti aspan men jeti jer bir alaqanğa, al «Lä ïlähä ïllallah» ekinşi alaqanğa qoy`ılsa, «Lä ïlähä ïllallah»-tıñ tası awır keledi. Sağan «Swbxänallahï wä bïxamdïhï»-di buy`ıramın. Sebebi, ol – dänekerlewşi. Onımen maxlwqattar rïzıqtandırıladı. Seni täkapparlıq pen şïrkten qay`taramın».
9. Twıstıq qatınastı arttırw
Alla Elşisi (s.ğ.s.) bılay` dey`di: «Kimde-kimdi nesibesiniñ molayuı men ömirine bereke berilwi qwantsa, twıstarımen qarım-qatınas jasasın».
10. Öz jumısıñdı joğarı deñgey`de orındaw
Atalmış faktor – rïzıq-nesibeniñ molayuına alıp keletin mañızdı sebepterdiñ biri. Ömirdiñ özi kündelikti şarwasın kemeline jetkizip, joğarı deñgey`de orınday`tın adamdardı birinşi kezekke qoy`ıp tur.
11. Amanatşıldıq
Adamdar öz isinde, sawdasında amanatşıl kisi tabwğa tırısadı. Onı basqalardan joğarı qoyadı. Sonıñ üşin de Şway`btıñ (ğ.s) qızı Musanıñ (ğ.s) küş-qwatı men amanatşıldığın körip äkesine ay`tadı: «Äketay`ım! Onı jaldap al! Rasında, ol – jaldağan adamdardıñ qay`ırlısı da, senimdisi».
12. Körkem minez
Bul jasırwğa kelmey`tin aqïqat. Kisiniñ köñili körkem minezdi adamğa awadı. Al, minezi naşar adamnan barlığı da qaşadı.
13. Älsizderge jaqsılıq jasaw
Sağd ïbn äbw Waqqas (r.a) özin basqalardan abzal dep biletin. Sonda Pay`ğambarımız (s.ğ.s.) ay`ttı: «Sender aralarıñdağı älsizderiñniñ şarapatınan ğana jeñiske jetesiñder jäne rïzıqtandırılasıñdar».
14. Alla jolında qay`ırımdılıq jasaw
Alla Tağala buy`ıradı: «Muxammed (s.ğ.s.): «Rasında, Rabbım, nesibeni quldarınan kimge qalasa keñitedi de oğan ölşep-tamap ta beredi. Tïisti orınğa bir närse jumsasañdar, sonda Alla tağı esesin beredi. Ol rïzıq berwşilerdiñ eñ jaqsısı» de».
Atalmış ayattağı «tïisti orınğa bir närse jumsawdağı» maqsat – kedey`lerge qay`ırımdılıq jasaw.
15. Allanıñ bergen nığmetterine jaqsı qarım-qatınasta bolw
Ay`şa (r.a.) anamızdan rïwayat etiledi: «Bir küni Alla Elşisi (s.ğ.s) meniñ aldıma kirdi. Sonda tögilip jatqan nan usaqtarına közi tüsip, olardı derew terip aldı. Artınşa bılay` dedi: «Ey`, Ay`şa, Allanıñ nığmetterine jaqsı qarım-qatınasta bol. Sebebi, (nığmetterge nemquray`lı bolğan) otbasılarğa nığmetterdiñ qay`ta berilwi öte sïrek».
Joğarıda ay`tılğan amaldardı orındap tirşilik etken pende materïaldıq bay`lıqqa jetip qana qoy`may`, rwxanï kemeldikke ïe boladı. Bul twralı Quranda da ay`tılıp otır. Sol sebepti barşamızğa eki dünïe bay`lığına jetkizwşi Alla Tağalanıñ ämirlerine moy`ınsınıp ömir sürwdi näsip etsin!
Qwat Erğalïulı, muslim.kz

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Son Mesaj: sarmasikajans
Son Mesaj: hdogan
Son Mesaj: karadenizfidancilik
Son Mesaj: osdem66
Son Mesaj: popvitrin
Son Mesaj: kitapk
Son Mesaj: DuNGeoN
Son Mesaj: Sağlıklı Form
Son Mesaj: DeathDance
Son Mesaj: ibrahim_130
opencart 1146 mysql hatası indir, opencart 1146 mysql hatası Videosu, opencart 1146 mysql hatası online izle, opencart 1146 mysql hatası Bedava indir, opencart 1146 mysql hatası Yükle, opencart 1146 mysql hatası Hakkında, opencart 1146 mysql hatası nedir, opencart 1146 mysql hatası Free indir, opencart 1146 mysql hatası oyunu, opencart 1146 mysql hatası download


text:
Foto: Vesti.kz
Qazaqstan fwtbol federacïyasınıñ prezïdenti Erlan Qojağapanov qızmetinen ketti, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Bul twralı Federacïyasınıñ resmï say`tı xabarladı. Bügin Qazaqstan fwtbol federacïyasınıñ Atqarwşı komïtetiniñ otırısı ötti. Jïın barısında osınday` şeşim qabıldandı. 48 jastağı Qojağapanov oqwğa ketetinin mälimdep, qızmet ornın bosattı.
Erlan Toqtarxanulı bul qızmetke 2014 jıldıñ 24 jeltoqsanında kelgen bolatın. Waqıtşa federacïya prezïdentiniñ mindetin Sey`ildä Bay`şaqov atqaradı. Jarğığa säy`kes, jaqın arada federacïyanıñ jaña prezïdentin say`law ötedi.
Ay`ta ketey`ik, buğan dey`in Ay`sultan Nazarbaev öziniñ kandïdatwrasın usınğan bolatın.


text:
Bügen Çeçnyada yaña konstitutsiä mäsäsläsendä referendum ütä. Konstitutsiädän tış tawışqa yaña saylaw qanunı çığarılğan. Bu qanun nigezendä respublikada prezident häm parlament saylawları ütkärep bulaçaq. Tawış birüdä 540 meñ keşe, şul isäptän, Rusiäneñ Çeçnyadağı 36 meñ xärbie qatnaşa. Bülleten sala torğan sawıtlar, İnguşetiädäge qaçaqlar lagerına da kiterelgän. Anda distälägän meñ çeçen qaçağı yäşi. Tawış birüne 25 küzätüçe häm 7 Duma deputatı küzätä. Referndum ütkän dip sanalsın öçen saylawçılarnıñ 50 protsentı qatnaşırğa tieş. Çeçnyanıñ saylaw komissiäse xäbär itüençä, tawış birüdä saylawçılarnıñ 65 ptotsentı qatnaşqan.
Bügen Mäskäwdä Rusiä prezidentınıñ Çeçnya mäsälsäendä yärdämçese Sergei Yastrjembski, Rusiä Çeçen suğışçıları citäkçesläre belän berqayçan da söyläşülär başlamayaçaq, dip belderde.


text:
München İminlek Konferensiäsendä İrannıñ atom programması östenlek itte
Münchendä yäkşämbe könne tämamlanğan xalıqara iminlek konferensiäsendä NATOnıñ kiläçäge turında söyläşelergä tieş ide. Ämma İran turındağı xabärlär iqtibarnı tizlektä Tehrannnıñ atom programmasına cälep itte.München oşraşuında temanıñ üzgärüe möhim, çönki Amerikalı Yevropalı saqlanu räsmiläre , säyäsmennäreneñ bu cıyını , söyläşüläre yış qına alarnıñ kiläçäktäge aktivlıqlarına işarä bula ala.
Bez İrannnıñ atom programmasın täräqi itüen tuqtatırğa telibez häm tieşbez.İrannıñ atom programması anıñ tik tınıç tügel ä xärbi mäqsatlar öçen dä qullanılaçağın kürsätä.İran qızıl sızıqnı tupas räweştä ütkän, İran prezidentınıñ kiräksez provakatsiäläre bezneñ reaksiä kürsätüebezgä säbäp bulıp tora
Angela Merkel AQŞ, yevropalı saqlanu räsmiläre, säyäsätçelär cıyılğan konferensiädä holocaustnı kire qaqqan İran prezidentın telgä alıp , ul Germaniädän çıdamlıq kötä alımy , bez'' tarixıbızdan öyrändek'' dip söyläde.
AQŞ saqlanu ministrı D.Rumsfeld terrorçılar atom qoralına iä İrannan faydalanu yulın qarıyaçaq, İran dönyada terrornı yaqlawçı başlıça il bulıp tora , dönya atom qorallı İran telämi, bez moñı bergäläp tuqtatırğa tieşbez dip belderde. Rumsfeld Xalıqara Atom Agentlığınıñ şimbädä İrannıñ atom aktivlıqların BMO İminlek Şurasına belderü turındağı qararına komentar birmiçä genä problemağa diplomatik xäl çarası kiräk, AQŞları tınıç ,demokratik kiläçäk telägän iranlılar yanında dip söyläde D.Rumsfeld. Başqa ber amerikan senatorı John McCain ägär dä İran atom qoralına iä bulsa ul töbäktäge başqa illärne yanıy ala dide McCain süzlärençä, xärbi aksiädän dä yamanraq närsä ,atom qoralına iä İran bulaçaq ,rejim dönyağa qarşı köräştä ciñä almayaçağın añlarğa tieş.Germaniä häm başqa il diplomatları Rusiä konfliktnı çişüdä möhim rol uynıy ala dip basım yasadı. Mäskäw İranğa urannı bayıtıp birüne täqdim itte, şulay itep ul anı elektr citeşterü häm başqa eçke mäqsatlar öçen qullana alır ide.Tehran Mäskäw belän söyläşülärne däwam itäçägen belderde.
Xalıqara Atom Agentlığı İrannı İminlek Şurasına tapşıru eşen mart ayına qädär kiçekterep , Tehranğa söyläşülär mömkinçelege birä.Ämma yäkşämbedä tämamlanğan München konferensiäsendä AQŞ häm yevropalı räsmilär İranğa küpme waqıt birelergä tieş digän sorawlar quydı. Cıyında küplär atom qorallı İran tudırğan qurqınıçlar turında söyläp, könbatış ütkängä qarağanda nığıraq häm berdämräk pozitsiä alıp Tehrannın atom qoralına iä buluın tuqtatırğa tieş dide.Ütkändä könbatış närsä eşlärgä digän mäsälädä ikegä ayrılğan ide AQŞ qatıraq pozitsiä alıp Tehrannı İminlek Şurasına tapşırıp, aña qarşı çaralar kürelüen teläsä, Yevropa Berlege Tehrannı häm tınıç mäqsatlarğa häm qoral eşläp çığarırğa yaraqlı , bayıtu eşennän wazkiçüe öçen etärgeçlär täğdim itte. Yevropalılar belän İran arasındağı söyläşülär özelgän.
Ämma älegä könbatışnıñ qırısraq pozitsiä aluı Tehrannı xezmättäşlekkä etäräçäk digän işarälär kürenmi.İran tışqı eşlär ministırınıñ urınbasarı Abbas Araghichi Munchen konferensiäsendä bolay dide:
Ägär dä mäsälä BMO İminlek Şurasına tapşırılsa , bez açıq itep äytergä tieşbez: parlament qabul itkän qanunğa kürä bez barlıq ixtiari aktivlıqlarbıznı tuqtatırğa tieşbez, bu inde nizaqınıñ kiskennäşäçägen añlata.
Xalıqara Atom Agentlığınıñ qararınnan soñ, İran prezidentı Axmädinejad uran bayıtu eşen başlatu öçen kürsätmä birep, BMO tikşerüçeläreneñ xabär birmi inspeksiälär ütkärüen tuqtattı. München konferensisendä İrannıñ atom krizisı diskussiälärdä östenlek itsä dä anda NATOnıñ yaña yünäleşläre dä qaraldı. färidä xämit


text:
AQŞ prezidentı George Bush Ğiraq suğışında törle çaralarnı qarawın, şul isäptän andağı AQŞ xärbiläre sanın arttıru mömkinlege turında da uylawın belderde.
Bügen ul Aq Yortta xäbärçelär belän oçraştı.
Bush Ğiraqtağı xärbilär sanı turına älegä täğäyen qarar yuq dide.
"Bez üz xärbilärebezneñ bu suğışta ozaq waqıt tora aluın häm alarnıñ bez quyğan burıçlarnı üti aluın täemin itärgä tieşbez. Min anda AQŞ xärbiläre sanın arttıru kiräk dip uylıym. Min saqlanu ministrı Robert Gatestan küpmegä arttıru mömkinlege turında tiz arada äytüen soradım" dide Bush
Bush şulay uq bu suğış 2007 yılda qıyın qararlar häm östämä qorbannar taläp itäçäk dide.


text:
Qazanğa Çiläbe ölkäse delegatsiäse kilä...
Älege könnär qısalarında Qazan yärminkäsendä qunaqlar tarafınnan kürgäzmä oyıştırılaçaq. Anda çiläbelelär üzlärendä citeşterelgän tawarlar belän tatarstanlılarnı tanıştıraçaq. Xäyer, qunaqlar mädäni ölkädäge qazanışları belän dä maqtanırğa isäplilär. Qazannıñ Kamal isemendäge teatrında Çiläbeneñ däwlät akademiä teatrı çığış yasayaçaq. Çiläbelelärne Tatarstan belän tanışu da kötä. Alarğa respublikanıñ, Qazannıñ tarixi urınnarın kürsätäçäklär, mawıqtırğıç ekskursiälär, qızıqlı oçraşular oyıştıraçaqlar. Şulay uq qunaqlar törle däwlät idäräläre, sänäğät şirkätläre wäkilläre belän dä söyläşülär alıp baraçaqlar. Tatarstan respublikasında Çiläbe ölkäse könnäre qısalarında tağın ber qızıqlı waqiğa bulaçaq. 29nçı avgustta Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetında respublikanıñ Mädäniät häm Mäğärif ministrlıqları belän bergälektä Milli-mädäni säyäsät digän temağa tügäräk östäl ütkäreläçäk. Bu çarada Çiläbe ölkäseneñ räsmi häm ictimaği oyışmaları wäkilläre dä qatnaşaçaq. Anda Rusiädä milli säyäsät mäs’äläläre, ike töbäk arasında milli ölkädäge bağlanışlarnı üsterü yulları, milli mäğärifne häm mädäniätne üsterüdä ictimaği oyışmalarnıñ role, Çiläbe ölkäsendäge tatar xalqınıñ milli-mädäni ixtiacların qänäğätländerü mömkinlekläre tikşereläçäk. Comğa könneñ ikençe yartısında Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev belän Çiläbe ölkäse gubernatorı Petr Suminnıñ oçraşuı uzaçaq. Ana ike ölkä arasında xezmättäşlek turında memorandumğa qul quyılaçaq, dip kötelä. 30nçı avgust könne isä Çiläbe qunaqları da Respublika könen bäyräm itüdä qatnaşaçaq.
Gölnaz İlgizär


text: Ukrainanıñ Konstitutsiä mäxkämäse, ükätberdä ütäse prezident saylawlar aldınnan Konstitutsiägä üzgäreşlär kertügä yul açtı. Prezident Kuşma täqdim itkän üzgäreşlärne Mäxkämä qanuni dip taptı. Älege üzgäreşlär prezident wäkälätlären kimetep, parlamentnıqın arttırunı küz aldında tota. Xäzerge waqıtta parlamentta Kuçma tarafdarları küpçelekne täşkil itä. Yevropanıñ berniçä ile häm Ukraina opozitsiäse saylaw yılında Konstitutsiägä üzgäreşlär kertü niätenä tänqit belderde. Bügen Ukraina Radası prezident saylawları Üktäberneñ 31-endä ütäçäk, digän qarar qabul itte. Älegä bu urınğa 4 keşe däğwa itäçägen belderde.


text:
Törek cırıçısı tatar cırların cırlıy
Törek cırçısı Günay, yaña çıgargan Mozaik isemle albumında, 3 yaña qırım tatar cırına urın birde. Qırım häm anın mädäniäte belän qızıqsıngan törek cırçısı belän äñgämä taqdim itäbez.
Günay’nen yanı çıqqan Mozaik adlı yır albümü, Qırım Tatar yırlarınen nasıl tanış oğlanı, Qırım seyahatinin teessüratları aqqında istanbulda sizler için bir interviv yaptık
Alümü ve yırları aqqında daa çok malumatnı www.gunay.net adresinden alabilirsiniz…
Günay: “Men Qırım Tatarların çok sevdim onlar da meni çok sevdi. Vatan Qırımğa insanlarına taşına toprağına öz teşekkürlerim bildirem” dide
Daa fazlansin tınlanız…


text:
Bügen Atlantik okeanı urtasındağı Azor utrawlarında Ğiraq tiräsendäge wazğiät turında söyläşer öçen Amerikan prezidentı Geroge Bush, Britaniä premyer-ministrı Tony Blair häm İspaniä xökümäte başlığı Jose Maria Aznar oçraşa. 3 il citäkçeläre Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurasında Ğiraqqa qarşı köç qullanunı röxsät itkän rezolyutsiä qabul itü öçen küpçelek tawışlarnı cıyarğa tırışsa da, Şuranıñ ber genä äğzası-Bolğarstan bu täqdimgä xuplaw belderde. Oçraşuı aldınnan BBC xäbärçesenä Aznar, yaña rezoluytsiä säyäsi baqımnan kiräk, läkin qanuni yaqtan qarağanda –alay uq kiräk tä tügel, dide. Moña qadär qabul itelgän rezolyutsiälärne iskä alğanda, suğış başlarğa cirlek bar inde, dide Aznar.
Kiçä Amerikan prezidentı, Quşma Ştatlarnıñ Säddämne qoralsızlandırırğa xärbi köçe citärlek, dip belderde. Säddäm Hösäin üze qoralların yuq itüenä ömetlänep bulmıy. Ägär anı qoralsızlandırırğa köç qullanu kiräk bulsa, Amerikan xalqı belsen-bezneñ qorallı köçlär ciñügä ireşer öçen här närsä belän tä’min itelgän, dide Amerikan citäkçese.
Bağdadtan alınğan xäbärlärgä qarağanda Ğiraq bügen dä tıyılğan Al-Samoud raketaların yuq itüne däwam itte. Berläşkän Millätlär Oyışması inspektorları bu eşne küzätep tora.


text:
2003 Nobel Tınıçlıq bülägen alğan Şirin Ebadi terrorğa qarşı köräşkän däwlätlärne keşe xoquqların bozuda ğäyepläde
Audio (Şirin Ebadi)
"11 sintäber faciğäsen häm terrorğa qarşı köräşne säbäp itep, soñğı ike yılda qayber däwlätlär, xalıqara qanun häm keşe xoquqların boza."
Norvegiä başqalası Osloda, büläkne alu tantanasında çığış yasap, Şirin xanım, terrorğa qarşı suğış sıltawı belän, keşe xoquqların bozğan illär arasında Könbatış demokratiälär buluın äytte. Misal itep ul Quşma Ştatlar tarafınnan Äfğanstanda qulğa alınğan keşelärneñ xoquqları bozıluwın kiterde. Tanılğan xoquqçı Şirin Ebadi bıyılğı Nobel bülägen İrandağı xatın-qızlar häm balalar xoquqların yaqlawı öçen qazandı. Ul Nobel bülägenä iä bulğan berençe İranlı häm berençe möselman xanımı buldı. Bu bülägen ul dönyadağı bar möselman xatın-qızlarına bağışlawın häm dä İslam belän demokratiä, yä isä keşe xoquqları arasında bernindi qarşılıq bulmawın äytte.


text: Başqala prokurorı Oçqın Kärimov, mäğlümat çaraları häm säyäsätçelärgä möräcäğät itep, prezident Qormanbäk Bakiyevqa qarşı nigezsez täñqit öçen cäza belän yanadı. Matbuğat oçraşuında Kärimov, küptän tügel basılğan, Mäskäwdä yäşäwçe qırğız dissidentınıñ, prezidentnıñ parlament deputatın üterüçelärgä qatnaşı buluı turında yazğan mäqäläsen telgä aldı: "İnde äytkänemçä Kubanıç Apas gazetta, Bakiyevnıñ parlament äğzase Surabaldiyev häm tılsımçı Xudaiberganovnı üterüne oyıştırğan dip yazıp çığuı – döres tügel". Kärimov süzlärençä, "Litsa" häm Komsomolskaya Pravda" möxarrirläre bügenge kisätüne bozsalar, cäza alaqlar. Şulay uq Bakiyevqa qarşı äñgämälär birgän säyäsätçelärgä dä kisätülär yasaldı. Keşe xoquqları oyışmaları bu belderüne – süz iregen bozu, dip täñqitläp çıqtı.


text:
Öfölä Başqortostan-Çexiä biznes forumı eş başlanı
Unda Çexiyanıñ finanstar ministrlığı häm sauźa palatahı wäkildäre qatnaşa. Osraşıuźa ike yaqlı eşlekle kileşeüźär töźöü kötölä. Çexiya menän Başqortostan törlö ölkälärźä xeźmättäşlek itä. İke aralağı bäyläneştärgä 1994-se yılda nigeź halına. Äle sauźa–iqtisadi bäyläneştär Räsäy menän Çexiya arahındağı ,,Xeźmättäşlek,, turahındağı kileşeügä yaraşlı üśeşä. İke respublika arahında sauźa äyläneşe 74 million dollarğa etä. Ämmä 2005-se yılda ul 6 million dollarğa tiklem töşä. Belgestär fekerensä, Başqortostandıñ da, Çexiyanıñ da iqtisadi mömkinlektäre bik źur-sauźa äyläneşen ber–nisä tapqırğa arttırırğa mömkin.


text:
2002 cäncalları: ütkän yılğa ber qaraş
Uzğan yıl Tatarstan parlamentı yağınnan kübräk yuğaltular belän istä qalğandır. 125 qanun üzgärtelde, Konstitutsiä sütelep yañadan cıyıldı, 50 yaqın mäxkämä protsessı ütte. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin Rusiäneñ Konstitutsion mäxkämäsendä cawap tottı, Mäskäw Kremlendä respublikanı betermägez dip, tartqalaşıp yörde. Ni ğäcäp, qayber çaqlarda eş Qazan faydasına da xäl itelde. Qısqası, fantastik zur üzgäreşlär şoma ğına ütep kitte. Çönki parlament ta isän, Konstitutsiä dä yäşi äle.
Ä menä yuq qına mäsälä - xäref alfavitı tiräsendä nizağ yıl buyı däwam itte. Ber yaqtan qarağanda, monda da Mäskäw yaqabızdan nıq totqan ide. Läkin medalneñ ikençe yağı turında da äytmi yaramıy. Tatarlar üzläre latin mäsäläsendä nıq wä berdäm buldılarmı soñ? Yuq şul. Xätta, çal kergän sallı akademiklar da tatarnıñ äylängän başına “bezgä latin kiräkmi, ul xalıqnı bülgäli, nadan qaldıra” dip tuqıp tordılar. Citmäsä, qayber töbäklärdän Räsäy prezidentı isemenä “telämibez”digän şiqayätlär yaudı. Ul ğına da tügel, milli mänfäğätlärne yaklap süz äytergä tieş şäxeslär yä däşmi tordılar, yä “aşıqmıyq” didelär. Ä inde soñğı tamçı bulıp latinğa qarşı käsägä möfti Tälğat Täcetdinneñ Vladimir Putinğa yullağan möräcäğäte tamğandır. Şunnan soñ Räsäy prezidentı tatarlarnı bik xörmät itsä dä, äytkänder küräseñ; “Soñ, sez tatarlar, aldan üzara kileşegez, annarı taläp itegez.”
Ä bit Bötendönya tatar kongressınıñ III qorıltayında berläşü turında baytaq süz äytelgän ide. Älege çara bezneñ qaraşqa, tatar tarixında tirän ez qaldırğan ide. Läkin qorıltayğa bötenläy başqaça qaraşlar da buldı. Andağı alqışlar tınırğa ölgermäde, 2 million tirajlı Argumentı i faktı gazetası “Tatarstanda ikençe Çeçnya kiräkme?” digän şomlı mäqälä bastırıp çığardı. Nindi xällär faş itelä disäñ-şul uq tatar kongressınıñ uzıp kitüe ikän. Ber-ike atna ütmäde, HeзaBиcиMaя raзeTa Rusiädä etnik mäs'älälär buyınça iñ zur belgeç dip sanalğan ğalim Valeriy Tişkovnıñ kongressnı qara degetkä buyağan mäqäläsen näşer itte. Kongress ta kongress tügel ikän, tatarlar da bik azğan - Rusiägä qurqınıç tudıralar.
ПapлaMeHTckaя raзeTa anı da uzdırıp cibärgän. Anıñ xäbärçese Viktor Sirık, ğädättä Başqortostan xakimiätlärenä mädxiä cırlawçı jurnalist maxsus tikşerü ütkärgän. Ul Bäläbäygä barıp, Nurmöxämmät Xösäyenovnı kem Qazanğa çaqırğan häm şuşı mäğlüm gimnaziä direktorı niçek itep Başqortostanğa yala yaqqan digän sorawlarğa üzençä cawap birgän. Yul uñayınnan ul ike xalıqnı kem qotırta häm bu kemgä faydalı, digän mäkerle sorawlarnı da quyğan. Mäqäläneñ eçtälegenä tuqtalıp tormıybız, ämma anı Başqortostanda härber erele-waqlı gäcitlärdä küçerelep basıluın äytmi bulmıy. Zamanında Brejnevnıñ memuarları ğına mondıy däräcägä ireşä ide. Läkin iñ qızığı bu tügel äle. Oşbu Viktor Sirık Qazanda uzğan kongressnıñ niçek oyıştırıluı turında, Tatarstandağı wäzğıätneñ anatomiäsen Bäläbäydän arı kitmiçä genä qazığan. Qazanğa kilüne, yäisä nindider dokumentlar öyränüne kiräk dip tapmağan.
Rusiä Däwlät Dumasınıñ gazetasında menä mondıy zakazlı mäqälälär çığuı ğäcäp tügel. Tatarstannı, tatarnı, anıñ älifbasın, mädäni üseşen xurlawçılarnıñ oyasında vitse-spiker Jirinovskiy bulıp torğan oyışmadan tağın närsä kötäseñ inde.
2002 yıl nizağlarınıñ şaqtıy öleşe xalıq sanın aluğa bäylängän ide. Äle çebeşlärne sanaw çorı citmäde. Läkin qayber töbäklärdä qäläm yärdäme belän millät sanın üsterü säyäsäte açıq kürende. Bu çorda ut kürşelärebezneñ çiklärne bikläp konsert quyarğa dip kilgän artistlarnı deportatsiäläü oçraqları yılnıñ iñ cäncallı waqiğaları buldı.
Tağın ber nizağ-waxabilarnı, terrorçılarnı Tatarstan cirlegennän ezläw. Kemder “alla-bismilla” ,“Çeçnyadağı suğış tuqtalsın” dip qıçqırıbraq äytsä - ul inde qara kenägägä yazılıp quyıla. Ä andıy keşelär oçrap tora. Tatarstanda da, Räsäydä dä, xätta çit illärdä dä.
Cäncallar isemlegen Çallıdağı pravoslavie xramı çasovnyasınıñ diwarın cimerü oçrağı belän tämamlıysı kilä. Respublikadağı urıs telle mäğlümat çaraları Mäskäwdägelär belän bertawıştan Tatarstanda wöcdan ireklegen qısu, ekstremizmnıñ çäçäk atuı xaqında şärran yardılar. Xätta, Rusiä patriarxı Aleksey II “Pravoslavie dinen totuçılarnı qısunı tuqtatığız”, dip Mintimer Şäymievqa xat ta yazdı. Baqsañ, mäsälä rusça äytsäñ “BыBeдeHHoro яйцa He cToиT”, yäğni ber kükäy peşerep aşawdan da qatlawlıraq bulmağan bu xäl. Näq yaña yıl aldınnan bu yasalma nizağqa noqta quyıldı. Böten dönyağa şawlağan çirkäw cimerüe Çallıda bulmağan, ä Ciñü parkında zakonsız tözelä başlağan çasovnyanıñ diwarın törtep audarğannar.
Läkin bu cäncalnı da soñğısı dip äytep bulmıy. Alar äle tağın da bulır. Çönki kemgäder kiräk mondıy ığı-zığılar. Alar kemneder cılıtıp toralar, kemnärder şundıy nizağlardan yäşäw köçe, ğäyrät alıp toralar.
Damir Ğismetdin


text:
Mintimer Şäymiev 10 könlek yalğa kitte
Tatarstan prezidentı yalğa kitkän waqıtta respublikada üzgäreşlär bulamı? Mondıy soraw urınlı, çönki Rusiä prezidentı berär yaqqa kitsä, ildä kisken üzgäreşlär buluçan. Yä beräwne qulğa alalar, yäki tağın berär äkämät kilep çığa. Rusiä patşası mondıy çaqlarda, “Belmädem, kürmädem, öydä bulmadım, prokuror telefonğa cawap birmi”, dip aqlana. Tatarstanda xäl başqaçaraq. Düşämbe könne Mintimer Şäymiev 10 könlek yalğa kitkännän soñ, Tatarstandağı wäzğıät üzgärmäde. Çönki Tatarstanda xaqimiätneñ törle tarmaqları ber-berse belän kileşep, ber keşeneñ süzen tıñlap eşli. Matbuğatta prezident wazıfalarınıñ konstitutsiä buyınça premier-ministr Röstäm Miñnexanovqa küçüe turında xäbär çıqmadı. Bälki prezident bu xaqta rasporyajenie, yäğni kürsätmä imzalap qaldırğandır. Xäyer, yalğa da ällä ni yıraqqa kitmäde ul. Qazannan 20 çaqrımda İdel buyında urnaşqan Matyuşino urmanındağı prezident daimi yäşi torğan yazlığında yal itkändä, Mintimer Şäymiev radio, televidenie, telefonnı sünderep quya disälär – hiç ışanmas idem. Zamanası da tınıç tügel, bik xikmätle waqıt.


text:
Törkiägä, çik buyındağı körd suğışçıları mäsäläsendä diplomatik çaralar kürü maqsatı belän kilgän Ğiraq wäkileçelege üz täqdimnären yasadı. Törkiä täqdimnärne tiz genä ğamälgä aşırıp bulmayaçaq, dip alarğa şik belderde. Ğiraq çigenä yaqın Sırnak şähärendä bügen xärbi çaralarğa qarşı uram cıyını uzdı. Diyarbakırnıñ Säwdä häm Sänäğat pulatı räise Mehmet Kaya, uram cıyını waqıtında suğışqa protest belderde:
"Xärbi çara wazğiätne tağın da qatlawlandıraçaq. Yuğaltular häm açunı arttıraçaq. Ozın möddätne küzdä totqanda da xärbi çaranıñ zararı küp bulaçaq, aña citkermäw kiräk."


text:
Könyaq Aziä illärenä 2 milliard dollarlıq yardäm wäğdä itelsä dä, anıñ tulısınça kilep ireşüe ikele
Könyaq-könçığış Aziädäge tabiğät qazasınnan zian kürgän illärgä wäğdä itelgän yardäm inde 2 milliard dollarnı uzıp kitte, xörmätle tıñlawçılar. Ämma elekke yıllar täcribäse kürsätkänçä, tözekländerü eşlärenä bu aqçanıñ bik az öleşe genä barıp citä. Waqıt ütü belän wäğdälär yış qına onıtıla häm qaza kiçergän illär anıñ cimergeç näticälärennän üz köçläre nigezendä genä arınu aldında qala.
Audio, James Putzel
"Ägär dä bez yaqın tarixqa küz salsaq, wäğdä itelgän yardämneñ öçtän berennän alıp yartısına qädär genä barıp citüen kürer idek" di professor Putzel. Ul monı bolay añlata:
Audio, James Putzel
"Bu ber ğomumi problema bulıp tora. Yardämne wäğdä itü, anı citkerügä qarağanda küpkä ciñelräk. Xalıqara cämäğätçelekneñ wäğdä itelgän yardämne urınına citkerüne küzätü astına aluı xäl itelmägän kileş qala" dip belderä Londondağı İqtisad mäktäbe professorı. Çınnan da, äle küptän tügel genä bulğan qazalar - bıltır İrannıñ Bam şähärendäge zilzilä, 90-nçı yıllarda Karib diñgeze illären tuzdırğan Mitch tufanı sürätendä monı açıq kürep bula. Küpläp wäğdä itelgän yardäm waqıt ütü häm iğtibar başqa waqiğälärgä küçü belän onıtıla başlıy. Qaza könnärendä anıñ näticälären köne-töne mäğlümat çaraları aşa kürsätep toru cämäğätçelektä üzennän-üze aşığıç yardäm yullaw xislären uyata häm bu cirle xökümätlärgä dä tieşle basımın yasıy. Säyäsätçelär ğädättä üzlären uñay yaqtan kürsätep qalu maqsatında cämäğätçelek belän bergä buluın belderä, östäwenä bu iğtibarnı ayırım illärdäge problemalardan çittäge qazağa yünälderügä yardäm itä. Qaza qorbannarında yardäm yöklämäläre zur räxmät xise uyata, ämma ikençe yaqtan, soñraq şul wäğdälär ütälmäsä, kiresençä, küñel qaytular da kiñ tarala. Berläşkän Millätlärneñ yardäm eşlären köyläwçe yuğarı wäkile Jan Egeland şuşı düşämbedä genä Bam şähäre xalqınıñ ber yıl ütü belän şundıy xislär kiçerüe xaqında belderde.
Audio, Jan Egeland
"Bamdağı wäzğiat şundıy - keşelär anda haman da waqıtlı çatırlarda yäşi, gärçä alarğa yortlar salu wäğdäse dä birelgän ide, alarnıñ onıtılmayaçağı da äytelgän ide. Şuña kürä Bam xalqı xäzer bik küşele qaytqan xäldä" di Berläşkän Millätlär wäkile.
Kärim Kamal


text:
Çärşämbedä ütäçäk 3-yaqlı oçraşu aldınnan George Buş ğäräp illärennän solıx yulına xuplaw aldı
Sişämbedä Amerikan prezidentı George Buş Misırnıñ Şarm-Äl-Şäyx şähärenä kilep ber törkem ğäräp illäre citäkçeläre, şul isäptän Fälestin premier-ministrı Mäxmüt Abbas belän oçraştı. Çärşämbedä İordaniäneñ Aqaba şähärendä Buş, Abbas häm İsrael premier-ministrı Ariel Şaron qatnaşında 3-yaqlı oçraşu ütäçäk. Söyläşülärneñ kön tärtibendä - Yaqın könçığışta solıx yulı dip atalğan plannı ğämälgä quyu.
Quşma Ştatlar, Yevropa Berlege, Berläşkän Millätlär häm Rusiä tarafınnan äzerlängän planda 2005nçe yılda Fälestin däwläten tözü qaralğan. 3 öleştän torğan bu dokumentta İsrael belän Fälestinneñ ber-ber artlı başqarası ğämälläre sanalğan. Fälestin yağı planğa nigezdä rizalıq birde. Israel yağınıñ berniçä iskärmäse bar. Misal öçen ul basıp alınğan cirlärdä tözelgän yäxüd toraqların saqlap qalırğa cıyına. Bügen Qızıl diñez yarında ütkän matbuğat oçraşuında çığış yasap, Buş bolay dip belderde:
Audio: "İsrael cawaplılıq aldı, häm ul toraq mäsäläsen xäl itergä tieş. Axır çiktä İsrael, Fälestinnärneñ üz yortı dip atarlıq cirläre buluın tanırğa tieş. "
Töbäktä qan qoyunı tuqtatu öçen cawaplılıqnı Buş tigez itep här yaqqa bülde. Fälestin yağı, töbäktäge ğäräp illärenä möräcägät itep ul teror digän ğämällärgä çik quyarğa çaqırdı:
Audio: "Bezgä suğış häm intifadalar arasında tuqtalıp toru ğına tügel, ä çın solıx, Yaqın könçığış xalıqları arasında daimi kileşü kiräk."
Şulay itep Buş, elekke prezidenttan ayırmalı bularaq, cawaplılıqnıñ zur öleşen Fälestin belän İsraelneñ üzenä tapşıra. Bilgele bulğança, Bill Clinton Fälestin däwläteneñ çikläre, İerusalemnıñ statusı kebek çeterekle mäsälälärne tikşerüdä üze qatnaştı. Buş isä alay mäşäqätlänep tormıy, küzätüçelär äytüençä, aña çikneñ qayan ütüwe tügel, ä bu çik qısalarında nindi eçtälek buluı möxim, başqaça äytkändä, Fälestin üzidäräsendä reforma ütkärü. Fälestinneñ yaña premier-ministrın bilgeläw şul strategiäneñ ber öleşe buldı häm İsraelneñ küptänge teläge ide. Süz uñayınnan, Buş – bu säfärendä Fälestin citäkçese Yasir Arafat belän oçraşıp tormıy. Bügen ul ğäräp illäreneñ xuplawın qazandı. Ber qulına şul xuplaw, ikençesenä "solıx yulı" planın totıp xäzer ul İordanğa yul ala. Çärşämbedä İordannıñ Aqaba şähärendä Buş, Abbas häm İsrael premier-ministrı Ariel Şaron qatnaşında 3-yaqlı oçraşu ütäçäk.
Ali Gilmi, Praga


text:
Omskida bäyräm çaraları däwäm itä
Yaña yılnıñ 2 atnağa yaqın suzılğan yal könnäre uzıp kitsä dä, aña bağışlanğan çaralar uzğan şimbä, yäkşämbe könnärendä dä däwam itte. Döres, bu yulı inde xäzer Rusiädä genä diärlek bilgelänä torğan, xalıq telendä iske yaña yıl dip yörtelgän yılnı qarşılaw buldı. Bäyräm çaraları elegräk üz xalıqları häm balalar öçen çırşı bäyrämnäre oyıştıru belän mäşgul'' bulğan milli oyışmalar citäkçeläre häm aktivistları öçen ütkärelde. Andıy bäyrämne şähär xaqimiäte “İrteş” kunakxanäsendä oyıştırdı. Tatarlardan bu kiçädä ölkä milli mädäni moxtariäte aktivistları häm “Umırzaya” ansamble äğzäläre qatnaştı. Anda urınbasarları belän şähär başlığı Yevgeniy Belov häm şähär şurası räise Aleksandr Simbalist buldılar. Kiçä barışında şähär başlığı ayıruça aktiv eşläwçe oyışmalar citäkçelärenä “Räxmät xatları” tapşırdı. Andıy xatlar ölkä häm şähär tatar milli - mädäni moxtariätläre citäkçelärenä birelde. Lälä xanım Alimovanıñ “Ömet belän yäşä” oyışması, sotsial'' yärdäm kürsätü ölkäsendä küp eş başqarğanı öçen maxsus maqtaw käğäze belän büläklände.Ölkä başlığınıñ berençe urınbasarı Viktor Şreyder häm mädäniät mininstrı Vladimir Radul qatnaşında şundıy uq - iske yaña yılnı qarşılaw kiçäse Duslıq Yortında da ütkärelde. Biredä dä qayber büläklär buldı. Milli üzençälege bulğan büläklärne, milli rizıqlarnı oyışmalar citäkçeläre xakimiät wäkillärenä tapşırdılar. Duslıq yortı belän bik dus bulmasa da, kiçägä ölkä tatar milli – mädäni moxtariäte citäkçelege dä kilgän ide. Tatar moxtariätı däräcäle qunaqlarğa çäk-çäk büläk itte. Axrı xörmätläwdän küñelläre yomşağan xakimiät wäkilläre “bu yortta küpsanlı millätlär arasında çın duslıq xökem sörä ikän, ä yortığız kiñäytü, zuraytuğa moxtac” dip, Duslıq yortına kürşe toraq yortlar isäbennän östämä urın birergä wäğdä ittelär.


text:
Elbası Nursultan Nazarbaev jıl say`ın öñirlerdi aralap, öndiris ornı, awıl şarwaşılığı qurılımdarı men jalpıxalıqtıq sporttıq, mädenï şaralarğa qatısıp jür. Aqtöbege saparı ünemi ay`twlı oqïğalarğa tolı boldı, dep xabarlay`dı Baq.kz agenttiginiñ Aqtöbedegi menşikti tilşisi.
Zawıttardı iske qosıp, jaña öndiris orındarımen tanısw kezinde jumısşılarmen tildesedi. Xalıq üşin qolğa alınğan isterdi tizbektep, key`de äzil ay`tıp, ïmenip turğan jumısşılarğa jılılıq sıy`ladı. Aqtöbege saparı kezinde tosınsıy`lar da köp boldı. Mäselen, Memleket basşısı Nursultan Nazarbaev Şamalğanda ata-anasımen körşi turğan Evdokïya Sanjarovamen kezdesti. Tennïs ortalığında sportşılarmen kezdesip, osıdan 7 jıl burın 11 jasta bolğan Ädil Qalïaqparovpen raketka tüy`istirdi. Aqtöbeniñ 140 jıldığında «Aqtöbe» fwtbol klwbınıñ oy`ının tamaşaladı.
«Ol matç, qatelespesem, 2005 jıldıñ 11 mamırında ötken bolatın. Köktemniñ mamırajay` künderiniñ birinde bolğan sol oy`ın meniñ jetkinşek sanamda kädimgidey` jattalıp qalıptı. Bälkim, olay` bolwına sol kezdeswdi Elbasımızdıñ öz közimen tamaşalawı äser etken bolar. Ol kezde jasım bar bolğanı 13-te eken. Stadïon dïktorı «Bügingi oy`ınğa Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaev qatısıp otır» degende, jalğız janküy`erlerdiñ ğana emes, sonımen qatar fwtbolşılardıñ da asa tolqıp, ädemi oy`ın örnegin paş etwge tırısıp baqqandarı äli esimde. Stadïondağı ädettegi tañğajay`ıp atmosfera, el basşısına tartw etilgen sıy`-jey`de, bizdiñ jigitterdiñ qonaqtar qaqpasına jawapsız eki dop soğwı, bäri-bäri – smartfonsız, selfïsiz, alañsız zaman bolsa da twra keşe bolğanday` jadımda say`rap tur. Tap sol jılı süy`ikti «Aqtöbemiz» fwtboldan Qazaqstan birinşiliginiñ negizgi trofey`in joğarı köterse, 2006 jılı «Aqtöbe» elimiz tügil, Ewropanıñ talay` mıqtıların sastırğan alpawıt ujımğa ay`nalğan edi...»,- dey`di turaqtı janküy`er Merey` Qupjan.
2008 jıl. Elbası Nursultan Nazarbaev pen sol jıldarı Resey` Federacïyasınıñ Prezïdenti bolğan Dmïtrïy` Medvedev Aqtöbede ötken şekaralas öñirlerdiñ forwmına qatıstı. Aqtöbe öñiri bul künge tıñğılıqtı day`ındaldı. «Qonıs» sport saray`ında qos el käsipkerleriniñ öndiristik körmesi uy`ımdastırılıp, ondağan iri jäne şağın käsiporın öz önimderin usındı. Kezdesw kezinde ıntımaqtastıq memorandwmına qol qoy`ıldı. Sapar kezinde qos prezïdent «Nur Ğasır» meşiti men Äwlïe Nïkolʹsk pravoslavïe şirkewine bardı.
Elbası Nursultan Nazarbaev Aqtöbege saparı kezinde är jıldarı iri öndiris orındarın iske qostı. Äsirese, metallwrgïya salasınıñ jañalığı mol boldı. Mäselen, Ewrazïyalıq toptıñ quramına kiretin «Qazxrom» TUK» AQ fïlïalı, Aqtöbe ferroqorıtpa zawıtında üş ret kezdesw ötkizdi. Alğaşqı tanıstıq 2005 jılı ötti. Ol kezde ken-bay`ıtw cexı saltanattı türde iske qosılğan bolatın. Al 2009 jılı älemde teñdesi joq №4 cextıñ kapswlasın saldı.
«Memleket basşısı Ïndwstrïyalandırw kartasına engen Aqtöbe ferroqorıtpa zawıtındağı №4 cextıñ birinşi balqıtw peşin saltanattı türde iske qostı. Cex awmağı 47 gektar. Jaña ferroqorıtpa cexında tört peş bar. Qurılıstıñ jalpı qunı - 843 mln. dollar. Cex qurılısı men onı pay`dalanwğa berw xrom öndirwdi ulğay`tadı, sey`iltkiş gazdar men şïki quramda jılıtw arqılı turaqtandırğıştardıñ şığının tömendetedi. Munda Memleket basşısı N.Nazarbaev zawıt jumısşılarımen tildesti. Sol jıldarı zawıttıñ balqıtw böliminiñ ïnjener-texnologi Jänibek Nurmuxanov ärday`ım metallwrgterdi nazarında ustap, qoldaw tanıtıp kelgeni üşin alğıs bildirdi»,- dey`di zawıttıñ baspasöz xatşısı Ultwar Asanova.
Al Elbasımen eki ret kezdesip, erekşe ıqılasqa bölengen Jänibek Nurmuxanov büginde är jüzdeswdiñ sättilik äkelgenin ay`tıp jür.
«2009 jıldıñ qırküy`egi bolatın. Elbası öñirge saparı kezinde Aqtöbe ferroqorıtpa zawıtınıñ jaña cexına arnalğan kapswlanı saldı. Ol kezde men №1 balqıtw cexı bastığınıñ orınbasarı edim. Elbası aldında «Elimizdiñ bolaşağı biz sïyaqtı jastardıñ qolında, sondıqtan da talay` eñbek belesterin bağındırıp, metallwrgïya salasına özindik qoltañbamızdı qaldıramız» dep jastardıñ atınan wäde berip, qol alısqan edim. Osı kezdeswden key`in köp uzamay`-aq «Qazxrom» TUK» AQ-nıñ turğın üy` bağdarlaması boy`ınşa Aqtöbe qalasındağı «Batıs-2» şağın awdanınan zaman talabına say` salınğan eki bölmeli päterge ïe boldım. Qazirgi tañda otbasımmen osı päterde turıp jatırmın. Arağa bes jıl salıp «Qazxrom» TUK» akcïonerlik qoğamınıñ jaña ferroqorıtpa zawıtınıñ iske qosw şarasında ekinşi ret Elbasımen kezdestim.
Jaña zawıt qurılısına qatısqan jas mamandardıñ atınan kompanïyada jastarğa qarastırılğan jeñildikter jay`ın bayandap berdim. Sözimdi erekşe bir ıqılaspen tıñdağan Elbası qolımdı alıp, rïzaşılığın bildirdi. Sonday`-aq Elbasımen estelikke swretke tüsip, bir jasap qaldım. Key`de dostarım qaljıñdap, «Endi qaşan Prezïdentpen kezdesesiñ?» dep äzildey`di. Men de eş oy`lanbastan «Metallwrgïya salasında aman-esen jürsem äli talay` kezdesip, äñgimelesemin» dep jawap beremin»,- dey`di «Qazxrom» TUK» AQ-nıñ jaña ferroqorıtpa zawıtınıñ day`ındaw jäne iske qosw wçaskesiniñ jaña texnologïyalardı engizw jönindegi bas mamanı Jänibek Nurmuxanbetov.
Memleket basşısı Nursultan Nazarbaev Aqtöbege saparı kezinde agrarlıq salanıñ jetekşilerimen jïi kezdesti. Jılıjay`, et öñdew keşeni men balıq şarwaşılığı, un öñdew, qus ösirw salasımen tanısıp, awıl şarwaşılığı qurılımdarına qoldaw körsetti, memleket tarapınan beriletin kömek jay`ın ay`ttı.
El birligi men tatwlığın paş etken şaralar da Elbası nazarınan tıs qalğan joq. Mäselen, 2009 jıldıñ küzinde Aqtöbede «Dostıq» üy`i aşıldı.
Munda 18 étno-mädenï ortalıq panalap otır. Olar öz tilin üy`renip, salt-dästürin saqtaw jolında bosqasadı. Ulttıq bï ujımdarı oblıstağı barlıq mädenï şaralarğa belsene qatısıp, tatwlıqtı saqtawda sübeli jumıs istep jür.
2014 jıl. Aqtöbe. «Darw» oñaltw ortalığı. Elbası Nursultan Nazarbaev Şamalğan awılındağı körşisi Evdokïya Sanjarovamen kezdesti.
«Şamalğan awılında jubay`ım Ïvan Sanjarov, twğan-twıstarım qay`tıs bolğan soñ, siñlim Marïya meni Aqtöbege şaqırdı. Söy`tip, 1999 jılı osı jaqqa qonıs awdardım. Alğaşında bäri jaqsı boldı. Biz jaz boy`ı sayajay`ğa barıp, kökönis ektik. Qıs tüse, türli jemisten pisirgen tosap, kökönisti satıp edik. Waqıtımız jaqsı ötip, siñlim ekewmiz bir-birimizge süy`ew boldıq. Al ol qaza tapqan soñ men jalğız qalıp, densawlığım da sır bere bastadı. Emxanağa xabarlasıp, däriger şaqırdım. Eşkim kelmedi, biraq bir küni üy`ge «Darw» emxanasınıñ bas därigeri Mereke Maratulı bas suğıp, erteñ awrwxanağa jatatınımdı ay`ttı. Sol emxanağa birneşe ret jatıp, em qabıldadım. Kezekti em qabıldaw kezinde Sultan kelip, qwanıp qaldım. Men Şamalğannan köşip ketken soñ, ol jaqqa barmadım, Sultandı körmedim. Arada 15 jıl ötkende qay`ta qawışwğa, onı quşaqtap, amandığın bilwge tağdır jazdı. Şamalğandağı üy`diñ janında orındıq boldı. Sol jerde otırğan kezde kişkentay` Sultan kelip janımızğa jay`ğasadı, quşaqtap süyuge mümkindik bermey` qaşıp ketedi. Al Aqtöbege kelgende onı quşaqtap, süy`dim de kişkentay`ında süyuge eş mümkindik bermey` ketip qalatının eske saldım»,- dey`di qarïya.
Elbası Nursultan Nazarbaev Aqtöbege saparı kezinde sporttıq nısandardı iske qostı, xalıqaralıq tarapqa say` keletin keşenderdiñ jumısımen tanıstı. «Dostıq» sw sportı keşeni men Tennïs ortalığında boldı. Tipti, «Aqtöbe» fwtbol klwbınıñ oy`ının tamaşalap, arnay`ı sıy`lıq aldı.
Al swda jüzwden oblıstıq, respwblïkalıq birinşilikterdiñ jeñimpazı, QR Kwboginiñ ïegeri Ay`bek Kamzenov «Dostıq» sw sportı keşenindegi kezdeswdi jılı şıray`men eske aladı. Elbası Nursultan Nazarbaevpen betpe-bet kelgen sportşı xalıqaralıq talapqa say` salınıp, sportşılarğa barlıq jağday` jasalğan keşenniñ jumısına sättilik tilegenin ay`tadı.
«Memleket basşısımen kezdesw, tildesw ülken märtebe. Biz swda jüzwdiñ jaqsı ülgisin körsettik, Memleket basşısımen birge swretke tüstik. Bizge rïza bolıp, sporttıq jolımızğa sättilik tiledi. Mine, sol kezdeswden soñ «Dostıq» sw sportı keşenine kelip, jattığatın balalar men jasöspirimder qatarı arttı. Bizdiñ elimizde sportpen şuğıldanamın degen adamğa bar jağday` jasalğan. Munıñ bäri Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ utqır şeşimderi men utımdı jumısınıñ jemisi»,- dey`di aqtöbelik sportşı A.Kamzenov.
Tuñğış Prezïdent küni jäne Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray` «Älïya» memorïaldıq mwzey`i men Aqtöbe oblıstıq memlekettik murağatı «Ult maqtanışı - Elbası» attı fotoqujattar körmesin uy`ımdastırdı. Körmege murağattağı biregey` swretter qoy`ıldı.
«Elbası Nursultan Nazarbaev Aqtöbege 80 jılı XXIV partïya konferencïyasına kelgen bolwı mümkin. Sebebi, murağatta söy`legen sözi bar, tüzetilgen. Bul qujat äli de zerttewdi qajet etip tur. Al 1984 jılı Qazaq SSR Kommwnïstik partïyası Ortalıq komïtetiniñ birinşi xatşısı Dinmuxambet Qonaev pen sol jıldarı Qazaq SSR Mïnïstrler Keñesiniñ törağası Nursultan Nazarbaev Aqtöbege kelgen. Olar geologïyaq mwzey`ge, Älïya Moldağulova atındağı mwzey`ge barğan. Bul fotoswretter murağattawlı saqtawlı. Qazirgi waqıtta «Ult maqtanışı - Elbası» degen atpen turaqtı körme retinde qoy`ıldı»,- dey`di oblıstıq mädenïet, murağattar jäne qujattama basqarmasınıñ qujattardı jarïyalaw jäne pay`dalanw tobınıñ basşısı Baqıtgül Eşmuratova.
Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ Aqtöbege saparı ärday`ım tabıstı boldı. Käsipkerler men şarwalar, basşılar men qarapay`ım jumısşılar, stwdentter men oqwşılar, sportşılar nazardan tıs qalmadı. Ärqay`sısı erekşe ıqılaspen, zor qoşemetpen qarsı alıp, Memleket basşısına tabıs tiledi.
Altınay` SAĞINDIQOVA


text:
Şartlaw kiçä Gardez xärbi bazasınnan 1 çaqrımda maxsus köçlär qärwanı yanında bulğan.
Kiçä Paqstan cige yanında bulğan 2 atış näticäsendä 40-lap taliban suğışçısı häm 6 xökümät ğäskärie hälak buldı dip belderelä.
Bügen Qabulda BMO wäkile düşämbe könne Äfğänstandağı minadan çistartuçılar lagerı yanına raketa töşkännän soñ başqala belän könyaqnı totaştıruçı yulnı minadan çistartu eşläre tuqtatılıp tora dide.
BMOnıñ qaçaqlar agentlığı Äfğänstanğa qaçaqlar qaytu uzğan aydağıdan ikelätä diärlek artıq dip belderde.


text:
Ruslarnı Rusiägä qaytaru programması tulı köçenä eşläp kitä almıy. Säbäpläre?
Prezident Vladimir Putinnıñ çit illärdä yäşäwçe ruslarğa Rusiägä qaytırğa yardäm itü programmasın iğlan itüenä ber yıl buldı. Çit illärdä 30 millionğa yaqın urıs keşese yäşi. 6 yılğa isäplängän programma räsmi töstä 1 ğınwarda başlandı, watannarına qaytırğa telägän keşelärgä 6 ay eçendä Rusiä watandaşlığı wağdä itelä. Rusiägä qaytırğa älegä qadär berniçä yöz keşe genä teläk beldergän.
22 ğinwar könne "Nezavisimaya Gazeta" xäbär itkänçä, Seberdäge İrkutski ölkäsenä 13 keşe, Tambov ölkäsenä 200läp ğailä qaytırğa ğariza birgän, alar barısı da Qırğızstannan.
Älege plannı tormışqa aşıru belän prezident Putin Rusiä iqtisadın kütärüne, ildäge demografik xälne yaxşırtunı küz aldında tota. Yıl sayın Rusiä xalqı 700 meñ keşegä kimi bara. Qayber belgeçlär fikerençä, programmanıñ säyäsi maqsatları da bar.
"Ğasırlar däwamında Rusiä yaña cirlär yawladı, bügen däwlät bulıp qalır öçen aña xalıqnı üzenä cıyu kiräk. Älbättä Rusiä ğöref-ğadätläre, mädäniäte yaqın bulğan keşelärne üzenä tuplarğa teli" dip beldergän ide "Nezavisimaya Gazetağa" uzğan yılnıñ dikaber ayında Yevraziä Mirası Waqıfı prezidentı Yelena Yetsenko.
Putin Rusiägä "millätäşlären" çaqıra. Bu süzneñ tögäl mäğnäse turında da bäxäslär küp buldı. Üzäk Aziä illärendä bu süzne – Sovetlar Berlege tarqalğaç Rusiädän çittä qalğan här millät keşese dip añlağannar. Soñğı aylarda Rusiädän urıs bulmağannarnı çığarğan Mäskäw – açıq itep programmada milläte belän rus bulğannarğa östenlek birelä, dip belderde.
Putin çit illärdän keşelärgä Rusiäneñ 12 töbägenä qaytıp urnaşırğa täqdim itä:
Xabarovski Krasnoyarski häm Primorye Amur İrkutski Kaliningrad Kaluga Lipetski Novosibirski Tambov Tver häm Tömän ölkäläre.
Bu 12 ölkä dä 3 töbäkkä bülengän. Berse – çik buylarında urnaşqan, xalıq sanı tiz kimi barğan töbäk. İkençese – küp investisiälär cälep itkän, ämma eşlärgä keşe citmägän töbäk. Häm öçençese – xalıq sanı kimegän cirlär.
Keşelärneñ qaydan qaytaçağı turında ğına mäğlümat bik az. Rusiäneñ Düşänbedäge wäkile Ramazan Abdulatipov, Taciqstandağı 4 meñläp rus keşese watannarına qaytırğa teläk belderde, dide.
Krasnoyarski ölkäse räsmiläre berniçä distä ğailäneñ Üzbäkstannıñ Sämarkand ölkäsennän qaytuların kötä. Alarnı tabip, uqıtuçılıq, awıl xucalığı kebek eş urınnarı kötä. Ämma internettağı ferghana.ru säxifäse yazuınça, misal öçen Üzbäkstannıñ Bagizagan awılında yäşäwçelär bu programma turında ber ni dä işetmägän. Häm kitergä telän ruslar monnan inde üz yulları belän kitep betkän.
Bäysez Däwlät Berdämlegennän tış Rusiä xökümäte şulay uq Germaniä, İzrail häm Quşma Ştatlarda yäşäwçe millättäşlärenä dä möräcäğät itte. Ämma bu illärdä Kremlneñ watanğa qaytu çaqıruın qabul itüçelär turında älegä mäğlümat yuq.
Rusiä xökümäte ruslarnı qaytırırğa häm urnaştırırğa 17 milliard sum birä. Anıñ 4 milliard 600 millionı inde bıyıl uq bülenäçäk.
Qayber töbäkläre üzlärenä qaytuçılarnı qabul itü şartların da quydı. Misal öçen Lipetski ölkäse baştan uq – üzenä belemle eşçelärne genä alaçağın belderde.
Programmanıñ tağın ber şartı bar – yaña qaytuçılar – birelgän aqçalarnı aqlar öçen terkälgän töbäktä kimendä 2 yıl yäşärgä häm eşlärgä tieş bulaçaq. İnvalid tuğannarın, SPİD yäki tuberkulez belän awırğan ğailä äğzalären yäki narkoman tuğannarın alıp qaytırğa teläwçelär – alarnı däwalaw çığımnarın üzläre qayğırtırğa tieş bulaçaq.
Yevraziä Mirası Waqıfı prezidentı Yelena Yetsenko süzlärenä qarağanda, bu programma soñlağan. Telägän keşelär inde iqtisadi şartları yaxşıraq bulğan illärgä küçep bette, di belgeç. Programma belän qızıqsınu bulmawnıñ bu berençe säbäbe bulsa, ikençese – Rusiä xalqınıñ çittän qaytuçılarnı yaratmawı, dip östäde Yetsenko.
VTsİOM fiker beleşü üzäge mäğlümatlärenä qarağanda, 2006 yılda Rusiädä xalıqnıñ 54%tı ğına Putinnıñ bu täqdimen xuplağan. 49%tı – iqtisadi xällär bik naçarğa kitsä genä çittän xalıqnı qaytarırğa kiräk digän.
Alsu Qormaş


text:
AQŞ räsmiläre ägär dä Ukrainada yäkşämbe könne ütäçäk prezdent sawlawlari irekle häm ğädel bulmasa bu ilgä qarşı cäza caralari kertelergä mömkin di.
Bu kisätü AQŞnıñ Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyışmasındağı wäkillegennän kilde.
Belderüdä nindi çaralar küreläçäge äytelmi, ämma üzara mönäsäbätlärgä häm Yewro-Atlantik oyışmalarğa quşıluı eşenä zıyan kiläçäk dielä. Belderüdä matbuğatqa qatı basım yasalu häm xökümätneñ dä wazıyfasınnan kitüçe prezident Leonid Kuçma yaqlağan premyer ministr Viktor Yanukoviçnı yaqlawı tänqitlänä.
Bügen 6 xosusıy televidenie kanallarınıñ 160-lap jurnalistı matbuğatqa basım yasayğa protest belderüe belän çıqtı.


text:
Şifâ-i Şerîf Dersleri 36.Bölüm 17 Ocak 2017 Lâlegül TV Devamını oku
Şifâ-i Şerîf Dersleri 35.Bölüm 10 Ocak 2017 Lâlegül TV Devamını oku
Cübbeli Ahmet Hocaefendi ile Şifâ-i Şerîf Dersleri 34.Bölüm 23 Aralık 2016 Lâlegül TV Devamını oku
Cübbeli Ahmet Hocaefendi ile Şifâ-i Şerîf Dersleri 32.Bölüm 9 Aralık 2016 Lâlegül TV Devamını oku
Cübbeli Ahmet Hocaefendi ile Şifâ-i Şerîf Dersleri 31.Bölüm 18 Kasım 2016 Lâlegül TV Devamını oku
Cübbeli Ahmet Hocaefendi ile Şifâ i Şerîf 30 Bölüm 11 Kasım 2016 Lâlegül tv Devamını oku
Cübbeli Ahmet Hoca Efendi İle Şifa i Şerif Dersleri 28.Bölüm 21 Ekim 2016 Devamını oku
Cübbeli Ahmet Hoca Efendi İle Şifa i Şerif Dersleri 27.Bölüm 14 Ekim 2016 Devamını oku
Cübbeli Ahmet Hocaefendi ile Şifâ i Şerîf 29.Bölüm 04 Kasım 2016 Lâlegül TV Devamını oku


text: Toronto -- Kanadanıñ Toronto şähärendä terrorğa qarşı operatsiä näticäsendä 17 keşe qulğa alınğan, alarda zur külämdä şartlatqıç tabılğan. Politsiä belderüençä, bu keşelär Ontario ştatında şartlawlar oyıştıru niätendä ğäyeplänä. Kanada premier-ministrı Stephen Harper ilgä yanağan qurqınıç turında äytte: "Bez xädäf bulıp torabız, çönki üzebez, yäşäw räweşebez, cämğiätebez, qimmätlärebez şundıy, di Kanada premierı. Belgeçlär äytüençä, tabılğan şartlatqıçnıñ küläme 1995 yılda Amerikanıñ Oklahoma şähärendä bulğan şartaw belän çağıştırğanda 3 tapqır kübräk.


text:
Törkiädän atnalıq küzәtü
Şvetsariәneñ Bürgenstoc awılında Kipr sөylәşülәre tөgәllәnde. Gretsiә premierı Karamanlis, Tөrek kollegası Erdoğan, BMO General Sekretarı Annan sәğätlәr buyı sölәşülәrdәn soñ Annanıñ planın referendumğa cibәrü buyınça kileştelәr. Cıyılışta Tөnyaq hәm Kөnyaq Kiprneñ wәkillәrennen tış Britaniә belәn Yevropa Berlegeneñ wәkillere dә bar ide. Greklar nәticә belәn bik qәnәğät bulmadılar. Tege yaqtan AQŞ däwlät sekretare Powell bu yaxşı kileşü dip greklarğa basım yasarğa tırıştı. Tөnyaq Kipr Tөrek Cөmhuriyәte Prezidentı Denktaş isә Kipr bezneñ quldan ıçqına digәn rәaksiә kürsәtte. Tөrek xөkümәte uñay bәyә birde. Tege yaqtan Milli Qurqınıçsızlıq Şurası (MQŞ) Kipr mәsәlәse өçen cıyıldı. Düşәmbe kөn qabat cıyılaçaq. Şulay itep MQŞ tarixta berençe mәrtәbә ber atnada өç mәrtәbә cıyılğan bulaçaq. Tөrkiә, Gretsiә, Tөnyaq belәn Kөnyaq Kipr xөkümätlere 9 meñ bittәn torğan kileşüne qabul itülәren 9 Aprilgә xәtle qul quyıp belderergә tieşlär. Şunan soñ 24 Aprildә referendum bulaçaq. Asılda moñardan uñay näticә çıqmasa da Kipr 1 Mayda Yevropa Berlegenә tulı ağaza bulıp qabul itelәçәk. Yәğni grek yağı referendum niçek nәticәlәnsә dә otqan bulaçaq.
Bu atnada ütkәn yıl өçen ekonomik üseş sannarı häm protsentlar bilgele buldı. Şuña kürә, ütkәn yılda Tөrkiәdә ekonomik üseş 5,9 % bulğan. Keşe başına kiler isә 3.383 dollarğa üskәn. 2002-nçe yılda bu 2.598-ә tөşkәn ide.
Ütkәn atnada Tөrek gazetalarında Tatneftne ğәyeplәgәn iğlannar çıqqan ide. Tatneft qaranğı eşlәrdә ğәyeplәgәn AQŞnıñ Imanagment isemle şirkәteneñ ike süzçese bu atnada jurnalistlar aldına çıqtılar. Alar 2000 yıldan birle Tatneftneñ aksiәlәren satıp alabız. New York birjasından bez alğan bu aksiәlerneñ bugenge bәyәse 10 million dollar dip belderdelәr. Alarnıñ dәğwәsenә kürә, Tatneft Tüpraş өçen 1 milliard 300 million dolar bәyәne hәm өstәme bularaq bu şirkätne zamançalaştıru өçen ik yılda 700 million dollar kapitalnı sala alaçaq kөçkә iә tügel. İmanagment süzçelәreneñ şuşı dәğwalarına qaramastan, Tөrek jurnalistlarına alay bulsa sez nigә Tatneftneñ aksiälären satıp alasız digәn sorawğa cawap qaytarmawları sәyer toyıldı. Tөrek gazetaları Akşam, Sabah, Hürriyet, Zaman hәm başqalarda ğәyeplәwlәr belәn berettәn İmanagmentka da ışanıp bulmıy digәn urtaq fiker әytelde.
Ähtäm İbrahim, İstanbul


text: Başqortostanda eş xaqı buyınsa 150 million hum burıs bar.Töbäk statistika xeźmäte belderewensä 26 meñgä yaqın eşse xeźmät xaqın almağan. Federal' qaramaqtağı 10 şirqätteñ burısı 118 million humğa yetkän. Stärletamaqtıñ Avangard, Kümertawźıñ wertolettar eşläwse şirqättäre küp burıslılar iźäbendä. Yıl başınan transportta burıstar 2 tapqırğa, töźölöştä 7 millin yarım humğa artqan. Xökümätteñ bıl mäsäläne tiźeräk xäl itergä tigän qätği farmanına qaramaźtan, şirqättär başlıqtarı eşselärenä aqsa tüläwźe huźa birä.


text:
Babiç isemendäge büläklär tapşırıldı
Comğa könne Başqortstan Xökümäte yortında Şäyexzadä Babiç isemendäge büläkneñ yaña iäläreneñ isemnäre iğlan itelde. Ciñüçelär öçäw bulıp çıqtı. Alarğa premiälär bilgelären häm aqçalata küçtänäçlärne premer-ministr Rafael Baydäwlätov tapşırdı. Baydäwlätov – Bezdä Babiçnıñ danlı eşlären däwam itärlek layıqlı yäşlär citärlek. Şunısı öçen quanıçlı. Alar här ölkädä bar. Här tarmaqta aldınğı eşläre belän tanıla alar.
Bıyıl Şäyexzadä Babiç isemendäge däwlät bülägenä Ufadağı arxitektorlar ostaxanäse citäkçese İldar İbrahimov, yäş cırçı, Başqortstan däwlät filarmoniäse artistı Xäsän Usmanov häm Fransiädäge xalıqara bäygedä ciñep qaytqan muzıykant-pianistqa Äminä Şafiqowa layıq dip tabıldı. Alarğa premiäneñ bilgeläre belän bergä, härbersenä 50 şär meñ sum aqça da tapşırıldı.
Şäyexzadä Babiç isemendäge büläkkä soñğı yıllarda, ğädättä, başqort qızları belän yegetläre layıq bula. Başqa millät wäkilläre ällä üzläre täqdim itelmi bu bäygegä, ällä alarnı kertmilär. Başqortstandağı tatar icatçılarınıñ da bu märtäbäle isemgä layıq bulğanı yuq. Tatar yäşläre arasında da Babiç bülägenä layıq bulırlıq talantlar bar inde, yuğisä. Gel başqort yäşläre genä büläklänep kilgäç, älege büläkneñ isemen Başqortstan yäşläre büläge dip tügel, ä başqort yäşläre premiäse dip üzgärtergä täqdim itüçelär dä bar. Şulay bulsa, başqalarğa räncergä urın da qalmas ide.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Qırğızstan törmälärendä yaña fetnälär
Kilgän xäbärlärgä qarağanda sişämbedä Qırğızstannıñ berniçä törmäsendä yaña baş kütärülär bulğan. Fetnäne bastıru waqıtında 20dän artıq totqın üterelgän. Uzğan ayda ber deputat üterelgän Moldovanovka törmäsen militsiä kontrolgä alğan dip xäbär itelä.
"Calalabad, Oş törmälärendä, şulay uq 3, 16, 27 sanlı törmälärdä wazğiät kontrogä alına. Anda fetnä başlaw färmanın Batukaev telefon aşa birgän."
Räsmilär äytüençä, totqınnarda qoral bulğan, häm utnı berençe bulıp alar açqan. Baş prokuraturanıñ maxsus prokurorı Kobanıçbäk Mamakaev:
"Batukaev soñnan birelde, bez anı İminlek xezmäte törmäsenä ozattıq. Anıñ äşnäläre älegä 31nçe törmädä qaldı."
Älegä räsmilär barı tik 4 totqınnıñ ülüen tanıdı. Ämmä totqınnar ülüçelär sanı küpkä kübräk di. Bişkäk yanındağı 1nçe törmädä utırğan vadim isemle totqın radiobıznıñ Qırğız bülegenä bolarnı söyläde:
"Bezdä ber, 31nçe törmädä – 18, 8nçe törmädä - 3, barlığı 22 keşe üterelgän. Bu bez belgäne genä. 18 casäd çığarılğanın totqınnar üz küzläre belän kürgän."
Moldovanovka törmäsendä berençe baş kütärülär ike atna elek bulğan ide. Totqınnar törmä şartların yaxşırtırğa taläp itkän. Üktäberneñ 19da alar belän söyläşergä dip bu törmägä deputat Tınıçbäk Äxmätbaev citäklägän törkem kilgän. Söyläşülär talaşu häm atışu belän tämamlanğan. Näticädä Äxmätbaev üze, anıñ ike yärdämçese häm törmä idaräse başlığı atıp üterelgän.
Äxmätbaev "lälä inqilabınnan" soñ üterelgän öçençe deputat buldı. Bu xäldän soñ Bişkäktä protest çaraları ütte. Anda qatnaşuçılar Äxmätbaevnıñ üleme öçen premier Feliks Kulıvnı ğäyepläde häm anı urınınnan kitergä taläp itte. Kulov monı säyäsi provakatsiä dip atadı. 6 könnän soñ prezident Qormanbäk Baqıev demonstrantlarnı tınıçlandıra aldı.
Qayber xäbärlärgä qarağanda deputat Äxmätbaevnıñ tuğanı – şulay uq kriminal avtoritet bulğan Rıspek Äxmätbaev – 31nçe törmäneñ avtoritetı Aziz Batukaev belän qan-doşman bulğan. Sişämbedä räsmilär Batukaevnı başqa törmägä küçerep sorawğa tartırğa cıyınğan.
Qayber küzätüçelär bu waqiğalarnı cinätäçel törkemnär arasındağı köräş dip bäyäli. Ämmä Qırğızstan törmlärendä çınlap ta naçar şartlar buluı belän barısı diärlek kileşä.
Sişämbedä Qırğızstannıñ keşe xoquqları wäkile Torsonbay Bäkir-ulı törmälärdäge naçar şartlarğa häm räsmilärneñ Moldovanovka törmäsendä köç qullanuına tänqit belderde.
-Ali Gilmi


text:
Berençe tapqır Tatar yäşläre könnäre 15 yıl elek ütkärelde
Çärşämbe könne "Qazan" milli mädäni üzägendä XV Tatar yäşläre könnäre açıldı. Bişençe iyüldä ük "İdel" yäşlär lagerena törle töbäklärennän poçmaqlarınnan tatar yeget häm qızları cıyıla başladı. Ästerxan, Vladimir, Omsk, Volgograd, Mäskäw, Dağstan, Başqortstannan yäş millätäşlärebez üzläreneñ qan qärdäşläre belän oçraşıp söyläşergä, xalqıbıznıñ mädäniäten, tarixın yaxşıraq öyränergä dip kilgännär. Alar avtobusqa utırıp säğät unberençe yartığa kilep citärgä tieş idelär, läkin şähär uramnarında maşina bökeläre bulu säbäple, yäşlär qırıq minutqa soñğa qaldı.
Bıyıl Tatar yäşläre könnäre ilneñ 30ra yaqın poçmağınnan 130 yäş millättäşlärebezne cälep itte. Şundıy küñelle çaranı oyıştıruçılar bulıp TR yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrlığı, anıñ qarşındağı "İdel" yäşlär üzäge çıqtılar. Tatar yäşlären tarixi Watannarına qaytarğan Tatar yäşläre könnäre açılışına üz fatixasın TR möselmannarı Diniä Näzaräte räise urınbasarı Wälulla xäzrät Yaqub birde. “Ägär dä inde sez biregä cıyılğansız ikän, min ışanam ki, üzegez tuğan tel, mädäniätebez, dinebez, ruxaniätebez buyınça belemnäregezne üsterersez, kamilläşep kitärsez”.
TR yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrı Marat Barıyev Tatar yäşläre könnäreneñ olı maqsatı xaqında äytte.Ul da bulsa, yäşlär aldında torğan problemalarnı çişü, milli üzañıbıznı üsterü, tatar yäşläreneñ añ-belem däräcäsen kütärü, yäşlärne üzara aralaştıru, yal itterü.
Bötendönya tatar kongressı räise Rinat Zakirov ta tatar yeget-qızlarğa zur ömeten bağladı. “Tatar xalqı – berböten xalıq häm telebezne, mädäniätebezne üsterü turında sez uylarğa tieş”, - dide ul. Çirattağı qotlaw süzlären tatar yäşläre könnärendä aldağı yıllarda qatnaşqan, xäzer inde tatar mädäniät dönyasın äydäp baruçılar citkerde. Alar Färğät Mäxmütov, Änwär Nadiev, Marat Fäyzullov, Zöfär Gıyl'fanov, Färit Nurmöxämmätov, Mars Tuqñaev, Zöfär Näcmiev häm başqalar. Şulay uq, Azatlıq yäşlär oyışmasınıñ veteranı bularaq, Wälulla xäzrät Yaqubqa qabattan säxnägä menärgä turı kilde. Tatarstan yaña ğasır radiosı diktorı Miläwşä Nasıybullina bolay dide. “ Bez bügen monda yäşlekne ezläp kildek. Unbiş yıl elek bez qazan däwlät universitetı qarşındağı tabada başlağan şuşı eş yuğalıp qalmadı. Ul inde çit töbäklärgä dä taralğan häm här yıl sayın şulay cıyılıp bara ikän dimäk, bez başlağan eş yuğalmağan. Ä anı yuğaltmaw bügen sezdän tora, çönki millätne saqlap qalıyq disäk, anıñ barlıq ğöref – ğädätlären, telen, dinen saqlap qalırğa kiräk. Şul waqıtta ğına bez millät bulıp yäşi alaçaqbız.
Tatar yäşlären qotlaw çığışları yäş cırçılar Ence Şäymurzina, Färit Fäyzraxmanov, kürenekle tatar estrada cırçısı Azat Xösäinov çığışı belän ürelep bardı. Axırda kümäk cır yañğıradı.
Biş kön däwamında yäşlärne qazannıñ istälekle urınnarı belän tanışu, tatar tarixı, tele turında belemnärne kütärü, tatar spektakl'lären qaraw häm başqa törle mädäni çaralarda qatnaşu kötä.
Gölnaz Şäyxetdinova. Qazan.


text:
Rusiädä nakromiägä qarşı köräşneñ yaña programması tözelde
AUDİO: Yaña programmada anıñ näticälelegen açıq häm tögäl kürsätkeç bar. Ul narkotik qullanu kimegänme-yuqmı ikänen kürsätäçäk. Minemçä bez yıl sayın anıñ näticäläre belän tanışıp şunıñ nigezendä anı üzgärtü turında mömkin bulğan qararlarnı qabul itä alaçaqbız. Programma narkomanigä mönäsäbät häm anı däwalawnıñ yaña yulların buldırunı maqsat itä. Rusiä Sälamätlek häm Sotsial tärräqiät ministrlığı belderüençä, bıltır ildä 490 meñnän artıq narkoman bulğan. Rusiädä narkomaniägä qarşı köräş citäkçeläreneñ berse Aleksandr Fyodorov räsmi sannar çınbarlıqtan qalışa dide. Belgeçlär äytüençä, Rusiädä narkotik qullanuçı 6 millionlap keşe bulırğa mömkin.


text:
Xäterläsägez, un yıllar çaması elek sala xalqı da şähärläşä başladı: mal-tuar belän bergä, qazların da beterde. Yort qazı barmaq belän sanarlıq öylärdä genä qaldı. Ämma soñğı yıllarda yılğa-kül buyların xalıq telendä «aq qazlar» dip yörtelä torğan Gollandiä, Wengriä qazları bastı. Qaznıñ faydasın belep aldılar: anıñ tüşkäsenä yıl äylänäse ixtıyac zur, delikates bularaq eç-başın da yış sorıylar. Mamığın da qaya quyıym dip aptırıysı yuq: qapqa töbenä kilep alalar! Qısqası, qaz belän bergä awılğa canlanu, onıtıla barğan qaz ömäläre dä äylänep qayttı.
Kitaplardan uqıp üstek: qaz ömäsen yäş kilennär bigräk tä kötep alğan. Bu bäyrämdä alar üzläreneñ citezleklären kürsätkän. Qaz ömäse cır-biü belän ürelep barğan, talian tartıp yegetlär dä alarğa quşılğan. Minem belän küplär kileşer: qaz ömäse könne cırlarğa da, biergä dä, matur aläpqıçlar yabıp, çişmä yulında yörergä dä xäl qalmıy. Bu ğädät inde, kübesençä, säxnäläştergän küreneşlärdä genä saqlana. Ämma qaz ömäse digän kürkäm bäyräm uzmıy qalmıy.
Apas rayonınıñ Qızıl-Taw awılı yänäşäsendäge sulıq yazdan közgä qädär ap-aq qazlar belän tula. Awılda qaz asramağan yort siräk. 30, 40, 60 baş qaz üsterü biredä ğädäti xäl.
– Kötü quğaç, awılıbız belän cıyılışıp, qazlarnı suğa iltäbez. Bu – ber-berebez belän aralaşu, yañalıqlar urtaqlaşu öçen dä menä digän mömkinlek. Kiçen isä alarnı alırğa barabız. Yul östendä genä kibet. Anda suğılıp, könbağış yäisä tuñdırma alırğa da onıtmıybız. Qazlar sudan çıqmasa, yar buyında tağın gäpläşep utırası bar bit, – dip kölä Alsu Ğimranova.
Qazlar ölgergäç, awılda kiñ qolaçlı qaz ömäläre başlana. Atnağa ike tapqır qaz yolqıy uñğan xanımnar.
– «Raspisanie»nı kiñäşläşep, aldan uq tözep quyabız. Kemdä qayçan qaz ömäse ikäne ber ay aldan bilgele bula. Härberebezneñ zur lar tuñdırğıçı bar, könnär suıtuın kötep torası yuq xäzer. 10-11 xatın ber-berebezgä ömägä yöribez. Minem 50 baş qaznı da şul törkem belän eşkärttek, – di Älfinur Şihapova.
Qızıl-Tawda ömä köne genä tügel, kem nindi eşkä cawaplı buluı da bülengän. Bülengän dip, härkemneñ üz şöğele bar. Elegräk qaz mamığın yolqu öçen ütük qullansalar, xäzer qaynap torğan suda peşeklilär. Bu eşne härkem başqara almıy. Az totsañ, qatı bula, artıqqa kitsä, qaznıñ täne dä peşärgä mömkin. Awıldaşları äytüençä, qaz peşekläwdä Ruşaniä xanım İläsovağa tiñnär yuq. Mamığın yolquda barısı da ostarıp betkän, qullarına küz iärmi. Yolqınğan qaznı ötep torunı da härkem buldırmıy. Bu eş Gölinä xanım Wahapovağa yöklängän. Eçen açıp, alarça äytsäk, “Operatsiä I” yasawçılar da bar – İlsöyär Safina häm Daniä Miftaxova. Xätta bütäkä çistartuğa da ayırım keşelär bar ikän. Bu eşne Miläwşä Säğitcanova belän Nuriä Ğaffarova küz yomğançı başqarıp çığa di.
Awıl xalqı yıl sayın qaz ömäsen öylärendä genä ütkärsä, bıyıl anı ömädä qatnaşa almawçı äbi-babaylar, balalar xökemenä dä täqdim ittelär.
24 noyäber könne mädäniät yortında çıp-çın qaz ömäse ütte. Bez qaytıp töşkändä qazanda su döberdäp qaynap utıra ide inde: qazların kötä. Mädäniät yortı foyesında awıl xalqı öçen çäy tabını äzerlängän, tabada çıjlap qoymaq peşä. Säxnä isä borınğı tatar öyen xäterlätä: çikkän täräzä pärdäläre, çigelgän tışlı mendärlär, suqqan palaslar, östäldä patefon da bar. Küpwaqıtta bez, elekkege yolalarnı säxnäläştergändä, sandıq töbe aqtara başlıybız. Säxnäne 21 ğasırça bizäp, qaz ömäse uzdırsaq da bula bit!
Klub mödire Rişat Safin, kitapxanäçe Nuriä Ğaffarova bik bay eçtälekle programma äzerlägän ide. Ömädän beräw dä çittä qalmağan: cıyıştıruçı da, poçta citäkçese dä, şäfqät tutaşı da, cirlekkä kergän başqa awıllarnıñ klub mödirläre dä biredä. Rişat äfändeneñ tormış iptäşe İlsöyär xanım osta ğarmunçı ikän. Ul – härtörle bäyrämdä ireneñ uñ qulı. Awıl kilennäre, uquçılarnıñ da tırışlıqların kürep söyendek.
Apas rayonında här awıl cirlegendä noyäber buyı qaz ömäläre uza.
– Bez bu yolanı üsep kilüçe yäş buınğa kürsätergä, alarnıñ üzlären dä biredä qatnaştırırğa tırışabız. Bezneñ äbi-babalarıbızdan kilgän bay mirasnı saqlawnı alarğa ışanıp tapşırabız. Qaz ömäläre uzdırunıñ maqsatı şunda – di rayon mädäniät yortı mödire Zemfira Möxämmätşina.
Qaznı eşkärtep betergäç, uñğan kilennär anı çişmägä barıp çayqap qaytqan. Döres, bu inde elek zamanda yortlarğa su kergänçe başqarılğan eş. Xäzer härkem qaznı şlanğtan aqqan suda çayqıy. Ämma qaz qawrıyın su yulına çäçü ğädäte yıllar uzsa da üz asılın cuymağan. Bu kiläse yılğa da qazlar küp bulıp, su yulınnan tezeleşep qaytsınnar öçen eşlänä. Yolası şundıy.


text:
Ğıraq xatın-qız aktivistları ceneslär tigezlege öçen basım yasıy
Ber törkem xoquq yaqlawçılar Ğıraqta konstitutsiäne äzerläwçe komitet dokumentta barlıq ğıraqlılar şulsanda xatın qızlarnıñ sivil irekleklären garantiäläsen dip taläp itä.Washigtonda ütkärelgän mätbuğat oçraşuında xatın qızlar - alarnıñ zur öleşe çığışı belän ğıraqlı – konstitutsiä tik şäriğätkä nigezlänmäsen öçen AQŞnı Bagdadqa basım yasarğa çaqırdı.Komissiä konstitutsiä ölgesen 15.augustqa qädär yazıp beterergä tieş.
Fakri(audio)
Öyläneşü,küp xatınlılıq: bu qullanışta buldı häm islam isemennän yawızlanıldı. Minimum yäş:Bilgele islam mäzhäbläre 9yäşlek qızlarğa da kievgä çığu röxsäte birä. Köçläp kievgä birü: Şäriğätneñ qayber täfsillärenä kürä ata qıznıñ telägenä qarşı bulsa da, anı kievgä birä ala
Fakri xäzer konstitutsiäne yazuçı keşelär , äytep kitkän täfsillärgä urın birmäskä tieşlär dide. Demokratiäne Yaqlaw Fondınnan Tanya Gilly qayberäwlär Ğıraqta älege waqıtta xatın qız tängällege turında söyläw artığı belän zur yañalıq,bu mäsälä älegä çittä qaldırılsın 15nçe augusttan soñ qaralsın dip äytüçelär bar di. Gylly ägär dä Ğıraq kötsä, ğıraqlı xatın qızlar xoquqların yuğaltaçaq şunlıqtan Washigton xatın qız xoquqları 15nçe augustqa qädär ölgegä kertelsen dip dokumentnı yazuçı komisiägä basım yasarğa tieş dip söyli
Gilly(audio)
Bez xatın qız bularaq qına tügel ä ayrım şäxes bularaq ta yaqlanu öçen AQŞ administratsiäse häm Kongress Ğıraq xökümäte häm konstitutsiäne yazuçı komitetqa basım yasasın dip telibez.Bez Kongress Ğıraqta xatın qız programmaları öçen ayırğan aqçanı artırıp bu turıda xalıqnı ağartır dip ömed itäbez
Gilly AQŞta qına tügel ä Britaniä häm , Yevropa Berlegendäge xoquq yaqlaw oyışmaları da şunduyuq basım yasarğa çaqıra dide.Fakri dä üze häm kollegalarınıñ näk şundıy basımnı däwam itteräçäklären äytte.Aktivistlar Ğıraq konstitutsiä komissiäsenä basımnı kiñ küläm mäğlümät çaraları aşa da eşli başladı. Xalıqara tınıçlıq öçen Carnegie Fondında yaqın könçığış mäsäläläre belän şägellängän Nathan Brown bu ideanı xuplıy.Töbäktä konstitutsiä mäsäläläre turında küp yazğan Brown xatın qız mäsäläläre turında aktiivistlar tik Bush administratsiäsenä genä tügel ä mätbuğat aşa amerikan cämäğätçelegenä möräcäğät itergä tieş di.
Brown(audio)
xatın qız mäsäläsendä çın basım yäki in qatı basım Bush administratsiäseneñ yuğarı däräcäle äğzalarınnan tügel ä amerika cämäğätçelegennän kiläçäk häm Bush administratsiäse Ğıraq konstitutsiäseneñ üzen möşqel xäldä qaldıruın kürergä telämi.
Ğıraqta xatın qıznıñ kübräk xoquq aluı öçen alıp barılğan köräştä hönärle, profesional xatın qız citäkçelek itä. Eşnen qızığı şunda dini partiälär öçen şulayuq aktiv bulğan xatın qızlar isä kiresençä konstitutsiä şäriğätkä nigezlänsen digän kampaniä alıp bara. Komissiä, konstitutsiä ölgesendä xatın qız xoquqları turındağı qapma qarşılıqlı taläplärne niçek qänäğätländeräçäk bilgele tügel färidä xämit


text:
“Tarixi şähärlärdä mädäniätlär törlelege -- kiläçäkkä açqıç” digän xalıqlara simpozium bara
Pänceşämbe könne Qazanğa “Tarixi şähärlärdä mädäniätlär törlelege kiläçäkkä açqıç” digän xalıqlara simpoziumda qatnaşuçılar cıyıldı. Alar xäzergä Qazan buylap ekskursiälärdä yöri. Ä kiç belän Zur konsert zalında Tatarstan sänğatqärläreneñ çığışın tamaşa qılaçaq. Comğa könne simpoziumnı açu tantanası häm anıñ berençe sessiäse uzaçaq. Ul “Mädäniätlär törlelegeneñ borıñğı şähärlär üzençelegenä tä'sire” digän temağa bulsa, ikençe sessiä -- “Mädäni törlelekkä qurqınıç yanaw” digän temağa bula. Şulay itep, simpoziumda bik qızıqlı temalar häm fänni bäxäslär bulır, dip kötelä.


text:
Qarılğaç
Qarılğaç – Hirundinidae ailesini teşkil etken kiçkene, ötüci quş türleriniñ umumiy adı.
Qarılğaçlar, qutuplar tış dünyanıñ er yağında yaşay. Çibin, böcek aşap besleneler.
Boyları 10-23 sm arasında deñişe. Ekseriyetnen ast beti beyaz; baş, quyruq ve qanatları qara; mañlayınen moynu qaverenki cıltıravuq tüklüdir. Qısqa ayaqlarınıñ tırnaqları süyrü olğanı içün tüz, calpaq yerlerge qolayca tutuna bile. Ağızları açıq uça ekende çibin, çirkiy kibi kiçkene böceklerni avlaya bile. Quyruqları çatallı, qanatları uzun, süyrü ola. Vızlı uçalar. Quyruqlarnıñ dümen yerine qullanıp, aniy dalışlar yasarlar. Umumiyetnen sürü alinde yaşaylar.
Yaz soñunda, künler qısqalıp, böcekler azalğanda köçip qışnı Afrikada keçirirler. Baarde keri qaytarlar. Diger köçüci quşlardan ayrı olaraq kündüz köç yollarına devam eteler.
Binalarnıñ dam astlarına, saçaqlarına ve pencere oyuqlarına çamur ve kilden çanaq şeklinde sağlam yuvalar yasarlar. Keniş ve calpaq ğağalarını, yuvalarını yasay ekende, çamurlarnı sılamaq içün mala day qullanalar.
Tış bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Swallow videos on the Internet Bird Collection


text:
Xasavyurt kileşüenä 10 yıl tuldı. Ul nindi miras qaldırdı?
1996 yılnıñ 31 Awgustında Rusiä belän Çeçen wäkilläre arasında ut tuqtatu turında kileşü imzalandı. Xasavyurt kileşüe digän isem alğan bu dokument berençe Çeçen suğışına noqta quydı. Soñraq Boris Yeltsin belän Aslan Masxadov arasında zurraq kileşü imzalandı. Ämmä Çeçnäneñ bäysezlek mäsäläse xäl itelmi qaldı. Çeçnädä ikençe suğış başlandı.
Älege dokumentta federal köçlärne yıl axırına qädär Çeçnädän çığaru, 2001 yılğa İçkeriä belän Rusiä xökümätläre arasında mönäsäbätlär qoru turında kileşü tözü qaralğan ide.
İke yıl çaması barğan qanlı suğıştan soñ Xasavyurt kileşüe Çeçen xalqında ömet çaqtısı uyattı. Xäzer Mäskäwdä yäşäwçe 38 yäşlek çeçen xanımı Asya Musaeva iskä ala:
"Çeçen bularaq şunı äytä alam, bu kileşügä bez zur ömetlär bağladıq, suğış beter, wazğiät üzgärer dip ömetländek. Ul çaqta yaña suğış başlanası başqa da kilmäde " dip iskä ala çeçen xanımı Asya Musaeva.
Xasavyurt kileşüe şunduq uñay näticälär kiterde. Noyäberdä Rusiä prezidentı Boris Yeltsin belän Aslan Masxadov iqtisadi bäyläneşlär häm suğışta zıyan kürüçelärgä kompensatsiä tüläw turında kileşü imzaladı. 1997neñ Ğinwarında Masxadov Çeçnä prezidentı bulıp saylandı. Tawış birülärne Yewropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması küzätte, xalıqara cämäğätçelek bu saylawlarnı irekle häm demokratik dip tanıdı. May ayında Masxadov Mäskäwgä barıp Yeltsin belän Kremlä solıx kileşüe imzalağannan soñ, "bu kileşü Mäskäw belän Groznıy arasındağı doşmanlıq xislären yuqqa çığara" digän süzlär äytte.
Masxadovnıñ bu farazı xata bulıp çıqtı. Aldağı ike yılda anıñ elekke qoraldaşları buysınudan çığıp, Çeçnädä şäriğätkä nigezlängän däwlät tözü yulına bastı. 1999 yılda kürşe Dağıstanğa basıp kerü ğälämäte Çeçnädä ikençe suğış başlanuğa etärgeç buldı. İke yaqta da qorban kitülär bügengä qädär däwam itä.
Şveitsariä diplomatı Tim Guldimann 1996-97 yıllarda Çeçnädä Yewropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması wäkile ide. Xasavyurt kileşüendä anıñ da qulı bar. Ul kileşüne bügen dä yaqlıy:
"Başta eşlär yaxşı bardı. Soñraq federal köçlär kitkännän soñ, Çeçnädä säyäsi totrıqsızlıq xasil buldı, bu 1999 yıl qarşılığına kiterde. Läkin Xasavyurt kileşüe mömkin bulğannıñ maksimumın eşläde. Qayber mäsälälär xäl itelmi qaldı, läkin, kileşü yaxşıraq tözelgän bulsa, ul ozağraq yäşär ide dip äytü döres tügel" di Tim Guldimann.
Qayber küzätüçelärneñ Mäskäw Çeçnägä bäysezlek birmiçä Xasavyurt kileşüen bozdı digän ğäyepläwlären Guldimann kire qağa. Anda bäysezlek turında ber süz dä yuq ide, di ul.
İxtimal bu Xasavyurt kilüşeneñ töp zäğiflege dä bulğandır, Çeçnäneñ bäysezlek taläbenä anda çişeleş täqdim itelmäde. Çeçen xalqınıñ üz-bilgelänü xoquqı tanılsa da, bäysezlek turında berni äytelmäde. Status mäsäläsen xäl itü 5 yılğa kiçekterelde, ämmä 3 yıl da ütmäde Çeçnädä yaña bäreleşlär başlandı.
Ali Ğilmi


text:
Tatarstan militsiäse Çeçnyada da, Piterda da
Xäyer, Tatarstan militsionerları gel könyaqqa ğına tügel, siräk-miräk tönyaqqa da säyäxät qılırğa buldıralar. Rusiä eçke eşlär ministrı wäkile Niqolay Perşutkin pänceşämbedä jurnalistlar belän aralaşqanda, tübändäge xäbärne citkerde. Yaqın könnärdä Sankt-Peterburg şähäreneñ 300 yıllığın bäyräm iter aldınnan Qazannan general Rafil Nogumanov citäkçelegendä ber törkem militsionerlar Neva buyında urnaşqan tönyaq palmirağa yul totaçaqlar. Beznekelär östenä andağı uramnarda tärtip saqlaw wazıfası yöklänä. Äytergä kiräk, Rusiäneñ başqa töbäkläre dä älege şähärgä üz militsionerların cibärä başlağannar. Ni disäñ dä, mondıy komandirovkalarğa zäñgär pogonlılar barırğa atlığıp toralar.


text:
Ufada Watandaşlar forumı cıyını ütäçäk
Ufada 18 noyäber könne “Watandaşlar forumı” dip atalğan oyışmanıñ çirattağı cıyını ütäçäk. Bu turıda Başqortstan Berläşkän oppozitsiäseneñ koordinatsiä şurası utırışında qarar itelde. “Watandaşlar forumı” dip atalğan yaña oyışma bıyıl cäy Ufada oyıştırılğan ide. Aña Başqortstanda xakimiätlärgä oppozitsiädä toruçı partiälär häm cämäğätçelek oyışmaları wäkilläre, cämğısı yegermeläp oyışma äğzaları kerde.
“Watandaşlar forumı”nıñ ber zur cıyını Ufada üz fatirlarınnan köç qullanıp quıluçılarnı yaqlawğa bağışlanğan ide. Ä inde 18 noyäberdä ütäçäk cıyında Başqortstandağı mäğärif ölkäsendäge xällär xaqında citdi söyläşü ütkärergä buldılar.
Başqortstan Berläşkän oppozitsiäse Koordinatsiä şurası äğzaları fikerençä, respublikada bu uqu yılınnan barlıq millätlär balalarına da köçläp başqort telen öyrätä başlaw keşe xoquqları bozu bulıp tora. “Başqort telen öyrätü barı tik balalarnıñ üz ixtıärı belän genä ğämälgä aşırılırğa tieş, - dip belderä “Watandaşlar forumı”nıñ räise Anatoliy Dubovskiy. – Başqortstan Mäğärif ministrlığı citäkçeläreneñ uylap citkermägän säyäsäte arqasında, başqort telenä qarata xörmät tärbiäläw urınına aña näfrät kenä arta”.
Başqortstan Tatarları milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin da bügenge köndä respublikada mäğärif ölkäsendä başlanğan yañalıqlarnı xata adımnar dip atıy. “Başqort bulmağan başqa millätlär balaları başqort tele däreslärenä telämiçä yöri. Küp urında balalarnıñ mäktäptän yılap qaytu oçraqları bar”, - di ul.
Başqortstan Tatarları milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin süzlärençä, bügenge köndä 18 noyäberdä Ufada ütäçäk “Watandaşlar forumı” oyışması cıyınına äzerlek başlanğan da inde. “Anda ayıruça urıs, tatar, çuaş häm mari milli oyışmaları wäkilläre üzläreneñ mäğärif ölkäsendäge däğwäları xaqında mäğlümatlar tuplıy, - di ul. – Şul isäptän tatar milli oyışmaları da respublikada tatar mäktäpläreneñ häm tatar sıynıflarınıñ kimi baruına tögäl sannar belän dälillär bäyän itäçäk”.


text:
Sönni ministrlar Ğiraq xökümätennän kitä
Ğiraqnıñ iñ zur säyäsi berlege – Sönnilärneñ Tatulıq Frontı – xökümättän üz ministrların çığaruın belderde. Protestnıñ säbäbe – küpçelekne şığılar täşkil itkän xökümätneñ – sönni säyäsätçelär taläplärenä iğtibar itmäwe. Ğiraqnıñ säyäsi dairälärendä – wazğiät bik qatlawlı disälär, Waşingtondağı Aq Yortta – alğa taba küz kürer, dip - tınıç buluların belderälär.
Sönnilärneñ Tatulıq Frontı yulbaşçısı Rafaa äl-İssawi, xökümätne täkkäberlektä ğayepläde. Mäğnäse bulğan ber nindi dä reformalar ğamälgä aşırılmıy, dide äl-İssawi.
Uzğan atnada Tatulıq Frontı xökümätneñ alğa taba plannarın sorap äl-Mälikigä xat yullağan bulğan, aña cawap bulmadı, di äl-İssawi.
Xalıqara Krizis Törkeme belgeçe Joost Hiltermann, çınbarlıqta Tatulıq Frontı xökümättä, däwlät dairäläre häm iminlek köçlärendä üzeneñ wäkillären arttırırğa teli, di:
"Häm bu bik ciñel bulmayaçaq, çönki xakimiättäge firqalär, ğısyançılıq sönni ğaräplär belän bäyle, dip sanıy. Höcümnärne elekke rejimnıñ kire qaytu tırışlığı itep kürälär, häm alar moña qarşı toraçaq."
Vise-premyer, milläte belän körd Barhim Salih, bu xäl – konstitusiä qabul itelgännän birle bulmağan citdi nizaq, dide.
Ul arada Waşington tınıç bulıp qala. Aq Yortnıñ matbuğat wäkile Tony Snow, näticälär yasarğa irtä äle, dide:
"Monıñ niçek däwam itäçägen küzätik, firqalär arasında söyläşülär bara. Sönnilär firqase başlığı da söyläşülärdä qatnaşa."
Sönni Tatulıq Frontınıñ parlamenttağı 44 deputatı üz urınnarında qala, ministrlarnıñ kitüe dä äle raslanmağan, dide Snow:
"Xökümättän kitü-kitmäwlären premyer-ministr xäl itäçäk. Firqa üze parlamentta qala häm tawış birü xoquqına iä bula, dimäk bu xäl – nindider eçke säyäsi uyınnar."
Ğiraq xökümäte tiräsendäge xällär irtägä açıqlanır dip kötelä.


text:
Yewropa: Belgeçlär fikerençä, Yewropa energiä çığanaqların törleländerergä tiyeş
Londonda bu atna, belgeçlär Energiä ölkäsendä äydäp baruçı dip sanaluçı illärneñ xalıqara Konferansiäsendä qatnaştı. Belgeçlär, Rusiä Yewropa öçen Energiä çığınağı bulsa da, Yewropa Berlege şulay da üzenä, neft häm tabigiy gaz belän tämin itä alaçak alternativ çığanaqlar tabarğa keräk dip belderä.
Financial Time gazetı tarafınnañ oyıştırılğan Global Energiä Citäkçeläre Sammitında qatnaşqan belgeçlärneñ urtaq fikere şuşı ide.
Yewropa Berlegeneñ Energiä Kommissionerı Andris Piebalgs,
“Bezgä bu xaqta positiv uylarğa keräk. Şulayda bez, Rusiäneñ üz mänfäğatläre buluın istän çığarmasqa tiyeşbez. Bazarğa Rusiänıñ üz mänfäğatlärennäñ çığıp täqdim itkän härber närsä bezneñ mänfäğatlärebezgä turı kiler digän süzne añlatmi.”
Menä şul isäpdän, Piebalgs, kiläçäkkä taba kötelmägän üzgäreşlär kilep çıqmasın öçen yewropa üzenä törle neft çığanaqları tabarğa tiyeş dip añlata mäsäläne. Bu qaraş yewroğa, törle çığanaqlarnı saylaw mömkinlege dä buluın añlarğa yärdem itäçäk di.
Enärgiä çığanaqlarını törleländerüneñ ber uñaysız tarafı, xäzerge waqıtta alternativ çığanaqlardağı energiä külämneñ citärlek bulmawı mäsäläse.
Misal öçen 150 Milliar kubikmetr tabigiy gaznı Russiä tämin itsä, Törkiä aşa kilgän tabigiy gaz küläme 40 Milliard kubik. Bu isä, Yewrapağa keräkle energiä külämennäñ küpkä azraq.
TransKaspia yağulıq ütkärgeçe proyektın üsterü çınnañda bik möhim eş dip sanim, Buyıl bez berençe tapqır gaznı Azarbäycannañ alaçaqbız. Älbättä beznreñ ömetebez alğa taba İran belän bulğan Uran bayutuı mäsäläsenen çişelüe, çönki İran bezne energiä belän tämin itärlek zur ber çığanaq. Häm şul isäbdä Ğiraq, ul da bezgä neft tämin itä alır ide. Şul uq waqıtta bezgä sıyıq gaz texnologiäsen kübräk üsterergä tiyeş. Gaz mäsäläsendä äli alğa taba awırlıqlar küp bulır.
Sıyıq gaz texnologiäse mäsäläse ikelätä ähämmiätle, çönki ul waqıtta, neftnı gazütkärgeçlär bulmiça törle yullardañ yıraqqa cibärep bula. Älegä qadär, Üzäk Azia häm Kavkaziä gazı Russiä ütkärgeçlären qullanmi torıp cibärep bulmi.
Yewropanıñ kiläçäk turındağı borçıluların kimitüdä, Alternativ yağulıqlar häm yaña çığanaqlar buldıru möhim ber çara bulıp qala.


text:
Şäwkät Bogdanov Petr patşa häykälenä qarşı
Şäwkät Bogdanov fikerençä, Çiläbe ölkäseneñ Qunaşaq rayonı tatarları östennän 50 yılğa yaqın uzdırılıp kilüçe “täcribä” – Petr patşa täcribäseneñ däwamı ul.
“Bolğar yañarışı” oyışması idaräseneñ Valentina Matvienko häm Qamil İsxakov isemenä cibärgän protest xatlarında süz menä şul turıda bara
Xalıqqa möräcäğätendä Möxärräm Salixov gubernator Sergey Morozov quyğan burıçlarnı ütäwdä berdäm xezmät itärgä öndi. Läkin möräcäğättä ber özek xäwefle uylar da tudırırlıq: “Rayon citäkçelege milli tatar rayonın saqlap qalu, xalqıbıznıñ mädäniäten, ğöref-ğadätlären, tatar telendä çığıp kilüçe teletapşırularnı, rayon gäziten üsterü buyınça da citdi çaralar kürergä niätli”.
Älbättä, saf tatar rayonında millätebezne saqlap qalu çaraları turındağı süzlär tabiği sanalırğa tieş. Tik ber borçulı sorawğa da urın qala: “tatar rayonın saqlap qalu” digän ğibärä bu afätneñ kön tärtibenä kilep basqanına işarä tügelme ikän? Tatar cämäğätçelege farazlawınça, Qulatqını sänäğät şirqat''lärennän, salım politsiäse, elektrosvyaz'' kebek rayon öçen bik kiräk närsälärdän mäxrüm qaldıru, şunıñ näticäsendä rayon xalqınıñ törle yaqlarğa sibelüe, uzğan saylawlar aldı şaw-şuları - bolar barısı näq şul afätne yaqınaytu öçen eşlänmägänme ikän?.
İske Qulatqı rayonında xalıq sanı haman kimi bara. Ölkäneñ törle rayonnarında bu rayon yeget-qızları ölkä iqtisadı üseşenä zur öleş kertälär.
Kürşe Novospasski rayonı üzägendä dä alar baytaq. Bu rayonda tatar awılları yuq. Ä rayon üzäge xalqınıñ öçtän bere - tatarlar. Şuña da qaramastan, rayon byudjetında tatar milli-mädäni mänfägat''läre öçen moña qädär ber tien dä qaralmağan ide. 29-mayda uzğan cirle saylawlarda rayon Sovetına deputat bulıp saylanğan kürenekle maltabar, tabib Kärim Adelev yaña Sovetnıñ berençe utırışında uq şuşı mäs''älä buyınça yalqınlı çığış yasağan. Häm deputatlar mondıy ğädelsezlekne tözätergä mäcbür bulğannar: tözelep betkän diärlek Allah yortın açu tantanasına qädär başqarılaçaq eşlär öçen byudjet aqçası da qaralğan.
Ä tözeleş 3 yıl elek başlanğan ide inde. Berençe nigez taşın quyuda Kärim äfände Räqib Abdyuşev, Şamil Gaynetdinov, Xämzä Yambaev kebek kürenekle millättäşlärebezne dä cälep itä. Allah yortı ike qatlı itep salınğan. Berençe qatta mädräsä, aşxanä, mosafirlar öçen maxsus bülmä yasalğan. Ayırım işek möselman tawarları belän säwdä itäçäk kibetkä kertä. Yaqın kiläçäktä mäçet yänäşäsendä tağın ber bina qalqıp çığaçaq. Anda kotel''nıy, saqçılar bülmäse häm tähärätxanä buldıru qaralğan. Millätpärvar Räqib Abdyuşev äytüençä, mäçetneñ tirä-yağında alma, çiä, sliva, yukä, qayın üsenteläre utırtılaçaq. Yänäşädä şäxsi maşinalar saqlaw urını buldıru da küzdä totıla. Ä 26-avgustta bulaçaq mäçet açu tantanasında qorban itep çalır öçen, ul Qazaxsatnnan maxsus döya qaytarğan. Äle bu döyä Zur Çirkle awılı fermerı Rawil Mäületov xucalığında simerep yata, di.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Äfğänstanda xakimiättän bärep töşerelgän Taliban yaña xakimiätkä qarşı radiotapşırular başlap cibärüen iğlan itte. Bu xosusıy radio tapşıruları Äfğänstanda küçep yörüçe tapşırğıçtan alıp barıla.
Taliban süzçese Abdul Latif Xäkimi telefon aşa Şäriğät Ğağ radiosı yañadan eşli başladı häm anı Äfğänstannıñ könyağındağı 4 ölkäsendä işetep bula dide.
Dönya Azıq Tölek Oyışmasınıñ iminlek yardämçese Nadir Näwädi Taliban radiotapşırularıñ yañartıluın rasladı.
Taliban xakimiäten 2001-nçe yılnıñ noyäberendä AQŞ bombalawları yardämendä Äfğänstannıñ tönyaq berektäşlege köçläre bärep töşerde.


text:
Öfölä tağın ber mäğlümät sarahı arttı
,,Üźäk Öfö,, iseme aśtında donya kürgän yañı ğazeta respublikanıñ däülät teldärendä ayına ös sığasaq. Baśma täü siratta Sovet rayonınıñ tormoşon yaqtırtıuźı maqsat itep quyha la, unıñ bittärendä respublika yañılıqtarı la sağılış tabasaq, ti möxärriät.
,,‡źäk Öfö,, ğazetahına üź allı baśmağa äylängängä tiklem qatmarlı ğına yul ütergä tura kilä. Unıñ täüge hanı 1995-se yılda uq donya kürä. Ämmä törlö säbäptär arqahında ğazeta yabılıp qala. 6 yıldan huñ qaytanan tergeźelä häm törlö ğazetalarğa quşımta bularaq donya kürep kilä. Xäźer inde ‡źäk–Öfö üź allı baśma. 10 meñlek tirajğa eyä ul. Sovet rayonı baśmahı üź bittärendä älbittä töp iğtibarın rayondıñ sotsial–iqtisadi tormoşona yünältä. 9 keşenän torğan möxärriät kiläsäktä respubliqa yañılıqtarın da daimi yaqtırtıp barırğa niätlänä.


text:
Şäymievdän närsä ömet itäsez?
20 ğinwar Tatarstan prezidentınıñ tuğan köne. Şul uñaydan xalıq teläkläre.
-Bu krizis waqıtında keçe eşmäkärlekne kütärsen ide.
-Min üzem Qazaqstannan kilgän sportçı. Qazan gel maqtawda häm iğtibar üzägendä buldı. Monda metro da tözelde. Universiadanı ütkärü xoquqın da yawladı. Şuşı yawlanğan biekleklärdän taypılış bulmasın digän teläktä qalasım kilä.
-Sögüd Gäräbstanındağı kebek turistik üzäk itä alsa bik yaxşı bulır ide.
-Sportqa soñğı yıllarda iğtibar arta. Xäzer Qazan bu ölkädä dönyağa da tanıla başladı. Balalarnı, yäşlärne sportqa tartırğa tırışlığın quysa ide. Balalar baqçaların da kübäytergä, bulğannarın kiñäytergä kiräk.
-Şähärebezne tağın da maturlasın, yullarnı kiñäytsen ide. Menä xäzer metro bik uñaylı, cılı häm yaqtı. Barası urınıbızğa waqıtında citäbez.
-Tatar tele däwlät tele bularaq cämğeyättä kiñräk urın alsın ide. Yäşlär öçen küp keşene cälep itärlek tatarça çaralar ütkärelsen ide .
-Eş urınnarı saqlansın häm tärtip bulsın ide. Yuğıysä min student bulsam da eşli idem, ä bügengä eşsez qaldım.
-Xezmät xaqı kütärelsen ide .
-Mäktäplär, balalar baqçaları buşqa bulsın ide. Äle tüläp yörtä torğan balalar baqçasına da balanı kertkändä aldan uq 20 meñ sum aqça birergä kiräk. Annan soñ här ay sayın 3 meñ sum tüläp barası.
Gazetalar da Şäymievkä bitaraf tügel. “Çallı yäşläre” mäzäkläre
Putin belän Şäymiev Çallınıñ Tınıçlıq uramı buylap barğanda, bolarnıñ “Mersedes”ları sikerep-sikerep quya ikän.
Putin: “Miñtimer Şäripoviç, sezneñ neftegez dä bar, nişläp soñ yullarığız cimerek?”, digän.
Şäymiev: “Neft barın-bar ul, tik kükerte küp anıñ”, digän.
Şäymiev “Berdäm Rusiä” partiasenä vznos tülärgä dip Mäskäwgä barğan. Aqça çığarğanda kesäsennän kommunist partbiletı töşkän.
-Bu ni bu!- digän Grızlov.
-Krizis bulğaç, iske käçtümemne kigän idem… iärep kilgän inde menä, digän Şäymiev.
Tatarnı aqıllı millät dip äytälär. Çönki anıñ miye öçäw: baş miye, arqa miye häm Şäymiye bar.


text:
Paqstan başqalasınnan kilgän xäbärlärgä qarağanda, totqarlanğan Taliban süzçese Ğäbdel Xäkim Latifi Paqstan tikşerüçelärenä Taliban başlığı, qaçqın mulla Möxämmät Omär Äfğänstanda dip beldergän.
Xäbär agentlıqları Paqstan küzläw xezmäte räsmieneñ Latifi tikşerüçelärgä Omär ölkän yardämçeläre belän cir iärçene telefonı aşa elemtädä tora digän süzlären kiterä.
Latifi sişämbe könne Paqstannıñ könyaq-könbatışındağı Baluçistan wilayätendä totıldı. Mäğlümät ministrı Şäyx Räşit Äxmät monı zur uñış dip bäyäläde. "Bez anıñ qulğa alınuı möhim mäğlümätlär birer dip isäplibez. Çönki ul kiñküläm mäğlümät çaraları belän eşläde, ul alarnıñ süzçese ide häm ul Taliban citäkçeläre belän tığız elemtädä tora. Bu bezneñ iminlek xezmätläreneñ häm qorallı köçlärebezneñ zur uñışı" dide Äxmät.
Äfğän xakimiätläre dä Latifinıñ qulğa alınuın xuplap Paqstanğa räxmät belderde.


text:
George Bush: NATO Ğiraqta cirle iminlek köçlären äzerläwdä yardäm itä ala
Ğiraqta totrıqlı xakimiat urnaştıruğa bulışu eşenä Amerika Quşma Ştatları NATO-nı da cälep itärgä telägän ide, xörmätle tıñlawçılar. Läkin 7 industrial'' il häm Rusiä citäkçeläreneñ äle genä See İslandta tämamlanğan oçraşuında bü ölkädä urtaq fikergä kilenmäde. Prezident Bush xäzer inde, NATO illäreneñ Ğiraqqa kübräk ğäskär cibärüe real'' kürenmi, ämma alar Ğiraqnıñ üz iminlek köçlären äzerläwdä yardäm itä ala dip belderä.
Audio, George Bush
"Min NATO illärennän östämä ğäskäri köç täqdim iteler dip uylamıym, bu real'' bulmağan ber närsä. Monı berkem kötmi dä, di amerikan prezidentı, häm bolay dip däwam itä: "bez täqdim itkän närsä şul ğına - NATO Ğiraqnıñ iminlek köçlären äzerläwgä bulışa alır ide, Ğiraq xökümätennän andıy üteneç kiläçäk." Amerikan prezidentı George Bush. Aldınğı 7 il häm Rusiä citäkçeläreneñ şuşı yıllıq oçraşuları ğädättä iqtisadi mäs''älälärne qarawğa bağışlansa da, bıyıl üzäktä Ğiraq häm anda iminlek urnaştıru probleması tordı. Quşma Ştatlardan tış Ğiraqta üz xärbilären şuşı törkem illärennän Britaniä, İtaliä häm Yaponiä genä tota. "Sigezlek"täge qalğan 4 il - Kanada, Fransiä, Germaniä häm Rusiä baştan uq Ğiraq suğışına qarşı bulğan ide. İminlek Şurasınıñ Ğiraq turındağı yaña qararı bu atnada bertawıştan qabul itelsä dä, şuşı dürt il anda üz ğäskärlären cibärü ölkäsendä qaraşın üzgärtmäde. Amerikan diplomatları İminlek Şurası qararı nigezendä Ğiraqtağı xalıqara köçlärne başqa illärneñ öleşe xisabına arttırıp bulır dip kötkän ide, bu uñaydan zur ömetlär näq menä NATOğa bağlandı. Tik Fransiä prezidentı Chirac açıqtan-açıq, yaña köçlär cibärü kiräklegen şik astına quydı, Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder isä üzeneñ östämä ğäskärilär cibärügä nigezdä qarşı çıqmayaçağın äytsä dä, üz ileneñ aña qatnaşmayaçağın, yäğni german xärbiläreneñ Ğiraqqa barmayaçağın belderde. Şuşı niätkä qarşı törek premyer-ministrı Räcäp Erdoğan da çıqtı. NATOnıñ Ğiraq eşlärendä ni däräcädä qatnaşa aluı mäs''äläse xäzer şuşı saqlanu berlegeneñ yün azağında İstanbulda uzaçaq yuğarı däräcäle oçraşuında qaralır dip kötelä. Matbuğat oçraşuında Bushtan, başqa illärdän ğäskärlär belän yardäm itü bulmağaç, Ğiraqtağı iminlek öçen bar cawaplılıqnıñ ber Quşma Ştatlarda ğına buluına eçegez pşmıymı dip soradılar. Amerikan citäkçese moña bolay dip cawap birde.
Audio, George Bush
"Ğiraqtağı iminlekneñ üz Ğiraq yöze bulaçaq, alar üz illäreneñ iminlegen üzläre tä''min itäçäk häm bez alarğa bu eştä yardäm itäçäkbez. Bez bügen bu xaqta bik yaxşı ğına fiker alıştıq" di prezident Bush. Küzätüçelär, See İslandtağı söyläşülär amerikan tışqı säyäsäteneñ yänä sığılmalıraq bula başlawın, başqa fikerdä torğan ikençe yaqnı da tıñlarğa tırışuın kürsätte dip isäpli. Moña qädär isä Bush idaräse, xalıqara mäydanda barı tik üz qaraşların ğına alğa sörüe, başqalarnı işetergä telämäwe öçen kisken tänqitlänep kilgän ide. Ğiraq suğışı Washingtonnı yañadan diplomatik tırışlıqlarğa kübräk iğtibar birügä etärä kebek.
Kärim Kamal


text:
AQŞ belgeçläre Gäbälä radarın tikşerde
Sişämbedä Quşma Ştatlarnıñ xärbi belgeçläre Äzärbaycanğa kilep andağı Gäbälä radar stansiäse belän tanıştı. Räsmi Mäskäw Waşingtonğa, Yewropada yaña raketa qalqanı qorğançı, şuşı stansiäne bergäläp qullanırğa täqdim itkän ide.
Gäbälä stansiäsen Rusiä 2012 yılğa qädär Äzärbaycannan arendağa alıp tora. Mäskäw, şuşı stansiäne Waşingtonğa bergäläp qullanırğa täqdim itte. Älbättä inde, başta Yewropada raketa qalqanı qoru niätlärennän baş tartıp.
Waşington Çexiä häm Polşada qorılası bu qalqannı İran häm Tönyaq Korea kebek illärneñ ixtimal höcümennän saqalnu öçen dip belderä.
Mäskäw moña ışanmıy, häm anı üzenä qarşı adım dip sanıy. Bu niätlärgä cawap itep, Kreml xättä üz raketaların Yewropağa töbäw belän yanağan ide.
Qayber amerikan belgeçläre Gäbälä stansiäsendäge sovet çorı texnologiäsen amerikan sistemnarına yaraqlaştırıp bulaçağına şik belderä. Rusiä xärbiläre, kiräk bulsa, andağı texnologiäne yañartabız, di.
Äzärbaycan yağı isä şuşı ike elekke doşmannıñ qarşılığında üz mänfäğätlären qayğırtırğa tırışa. Äzärbaycan tışqı eşlär ministrlığı süzçese Xacar İbrahim, radiobızğa, bez monda aradaşçı tügel, ä tigez taraf dide:
"Bezneñ Quşma Ştatlar belän strategik partnerlığıbız bar. Rusiä belän dä, İran belän dä kürşelärçä, dustanä mönäsäbätlärebez üsep kilä. Şuña kürä bez bu illär arasında nizaqlar kürergä telämibez. Ğömümän, bu töbäkneñ imin häm totrıqlı bulıun telibez, qızğanıçqa qarşı, ul ozaq waqıt nizaqlar töbäge buldı" dide Xacar İbrahim.
1984 yılda Kaf tawları itägendä qorılğan Gäbälä radarı Sovet berlegeneñ iñ köçle kisätü qorılması sanala ide. Ul Aziädän alıp Afrikağa qädär, 6 meñ çaqırım aranı küzätep tora ala. Stansiädä 900-läp xärbi bar, Rusiäneñ Ğäläm köçläre xärbiläre.
Rusiä häm amerikan belgeçläreneñ raketa qalqanı mäsäläsendä söyläşüläre moña qädär ällä ni näticä birmägän ide. İke ilneñ räsmiläre qatnaşında kiläse söyläşülär üktäber ayına bilgelängän.
ali ğilmi


text:
Bügen Mäskäwdä mäğlüm eşmäkär, YUKOS şirkäteneñ elekke başlığı Mixail Xodorkovskine törle cinayätlär qıluda ğäyepläw eşen tikşergän mäxkämä utırışı açılğan ide. Läkin utırış başlanu belän anı kiläse atnada däwam itü turında qararğa kilende, bu Rusiäneñ salım ministrlığı wäkile üteneçe nigezendä eşlände. Mäxkämäneñ çirattağı utırış xäzer 8-nçe yündä ütärgä tieş bulaçaq.
Mäskäwdäge Meçan mäxkämäse Mixail Xodorkovski eşen, anıñ xezmättäşe, şulay uq YUKOS citäkçelegendä eşlägän häm şulay uq Xodorkovski kebek ük prokuratura tarafınnan ezärleklängän Platon Lebedev eşe belän berläşterüne qararğa tieş ide. Läkin utırış açılu belän anda şahid bularaq qatnaşqan, Rusiäneñ salımnar ministrlığı wäkile cinayät eşen öyränügä östämä waqıt birüne ütende. Moñardan tış mäxkämä, prokuratura äzerlägän ğäyepläwneñ Mixail Xodorkovskigä berniçä bitsez birelüen açıqlap, monı anıñ xoquqların bozu dip bäyäläde häm ğäyeplängän zat anıñ belän tulısınça tanışırğa tieş dip, mäxkämä utırışın tağın 10 köngä kiçekterergä, anı 8-nçe yüngä bilgelärgä buldı. Şul uq köngä Platon Lebedev eşen qaraw da küçerelä. Şulay itep, aylar däwamında cämäğätçelek küzennän çittä totılğan Xodorkovski, bügen mäxkämägä kiterelsä dä, şunda uq kire "Matrosskaya Tişina" törmäsenä qaytarıldı. Utırışnıñ yabıq buluı säbäple mäğlümat çaraları wäkillärenä anı kürü mömkinlege birelmäde, mäxkämägä Xodorkovskineñ yaqın tuğannarı ğına kertelde. Anıñ änise soñraq xäbärçelärgä, ulınıñ üzen aqlağan xökem qararı çığaruğa ömetlänmäwen, häm aña yanağan 10 yıllıq törmä cäzasınnan qurıqmawın äytte. Mixail Xodorkovski barlığı 7 törle ğäyepläw astında tora, alar arasında xärämläşü, urlaw, mölkätkä zian kiterü häm salımnar tüläwdän qaçu kebekläre dä bar, mäxkämä anı ğäyeple dip tapsa aña çınnan da 10 yıllıq törmä yanıy. Xodorkovskineñ advokatları, ul uzğan üktäbrdä qulğa alınğannan birle, anı fidiä aqçasına irekkä çığarıp torırğa tırışa. Läkin alar bu ölkädä hiç uñışqa ireşä almadı, comğa könne isä şuşı mäs''älä ğomumän qaralıp ta tormadı. Bu xaqta advokatlarnıñ berse Genrix Padva xäbär itte. Mäxkämä utırışın 10 köngä kiçekterü qararın isä ul, yaqlaw yağı añlıy almağan säbäplär belän añlattı.
Audio, Genrix Padva
Bu atnada Mäskäwneñ arbitraj mäxkämäse YUKOS äle 2000-nçe yılda uq däwlätkä tülämi qalğan 99 yarım milliard sum salım xäzer tulısınça tülänergä tieş digän qarar çığardı. Bu yaqınça 3 yarım milliard dollar digän süz. Moña cawap yözennän YUKOSnıñ xäzerge citäkçelege, bügenge köndä bezdä irekle 800 million dollar ğına bar, ägär dä bez mäxkämä qararın ütäsäk YUKOS şuşı yıl azağına bölgenlekkä töşäçäk, bez monı aldan uq äytep quyabız dip belderde.
Kärim Kamal


text: İranda atom reaktorı eşçänlege öçen kiräkle "awır su" citşerü qorılışı açıldı. Açu tantanasında Prezident Mäxmüt Äxmädinecad qatnaştı. Üzeneñ çığışında ul, İran, ber qayçanda atom programmasınnan baş tartmayaçaq, dip belderde. Ul, programma hiçşiksez tınıç bulaçaq, ber kemgä dä zıyan kitermäyäçäk, xätta İzrailgä dä, dide. “Awır su” belän atom reaktorı 2009 yılda eşli başlarğa tieş. Anda plutoniy da citeşterelä ala. Şuşı qorılma, BMOnıñ, İranğa urayın bayutı programmasın beterü öçen birelgän waqıt tämamlanuğa berniçä kön qala açıldı.


text:
Yukos citäkçese Mixael Xodorkowskinıñ qulğa alınuı belän 2003 yılğı Duma saylawlarında oligarxlar häm alarnıñ baylıqlarınıñ yazmışı östenlek itkän temağa äylende. Sotsial tigezsezlek mäsäläseneñ iqtibar üzägenä kütärelüe xalıqnıñ zur küpçelegeneñ xäyerçelektä yäşägän il öçen ğädäti küreneş bulsa da Kreml yaqlağan Berdäm Rusiä partiäseneñ sotsial mäsälälär belän qızıqsınuı üzenä kürä surpriz bulıp tora.
Ütkändä sotsial tigezsezlek , politik mäsälä ide , häm ul kommunistlarğa qaldırılğan ide. Ämma üktäber ayında Xodorkowskinıñ qulğa alınuı belän Rusiädä baylar, yarlılar mäsäläse Dumada urın alırğa tırışqan här partiäneñ şulsanda pro-Kreml Berdäm Rusiäneñ dä eşenä äylände.Yäkşämbedä saylawlarnı küzätäçäk Yevropada İminlek vä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ saylaw missiäse başlığınıñ urınbasarı Robert Barry süzlärençä(audio) Bu mäsälälärneñ kiñ räweştä söyläşelgän saylaw aldı kampaniäse tügel ide. Bu kampaniedä şäxeslär, Berdäm Rusieneñ yulı häm anıñ xakimiätäge partiä buluı turında küp säylände .Minemçä oligarxlar häm Xadorkowskinıñ xalıq tarafınnan niçek bäyälänüe töp mäsälälärdän berse buldı.
V:Putin citäkçelegendäge Kreml, 90-nçe yıllar urtalarında xosusiläşterüdän faydalanıp zur aqçalar eşlägän oligarxlardan üzen çitlätü öçen tırışa.Säyäsi Texnologiälär Üzägennän Dimitri Orlow Berdäm Rusiä yuğarı mäğaş, pensiälärne arttıru wäğdäläre belän kampaniä alıp bardı , yäğni oligarxlarnı telgä almıy -sotsial mäsälälärgä basım yasadı di( audio)
İsemlegendä ike ministır, 29 regional citäkçe bulğan Berdäm Rusiä söyläşü tügel ä ğämällär partiäse digän imic birergä tırıştı üzenä.VTSİOM –A fiker beleşü oyışması başlığı Yuri Levada Partiäneñ pozitsiäse küp kenä saylawçılarnıñ fikeren çağıldıra di :( audio)
Demokratik opozitsiä - yäğni Yabloko häm Uñ Köçlär Berlege dä sotsial tigezsezlekne töp mäsälä itep privatizatsiä çorındağı qayber ekstrem eşlärneñ tözetelüen taläp itte. Jirinowskinıñ millätçe partiäse ''bez yarlılar bez ruslar öçen'' digän şiğar astında kampaniä alıp bardı. Kommunistlar üzläreneñ in yaratqan temasınıñ yarıştağı barlıq partiälär tarafınnan kütärelüen qarap tordı. Dimitri Orlow bu sezonnıñ töp politik mäsäläsen yawlap alu ide digän qaraşta. Orlow süzlärençä(audio)
Berdäm Rusiäneñ strategiäse uñışlı buluğa oşıy. Fiker beleşülär Dumada komminsitlar sanınıñ kimiäçägen kürsätä.Opozitsiä Kreml partiäsen üz täsir häm resurslarnı ğädel bulmağan räweştä qullanuda ğäyepli. Putin Däwlät televidiniäsendä birgän ängämädä partiäne yaqlap çıqtı. Başqa programmalarda oponentlar bigräk tä tiskäre itep kürsätelde. Berdäm Rusiäneñ televidiniä debatlarına qatnaşunı kire qağuı opozitsion partiälärneñ açuın çığardı. Kommunistlar Partiäse citäkçese G.Züganov küptän tügel genä üz pozitsiäsen yaqlap Berdäm Rusiä kandidatların televidiniädä söyläşügä çaqırdı. Züganov(audio)
Saylaw aldı kampniäsendä küp kenä namzätlär Russiädä toraq probleması,unmeñnnärçä keşeneñ susuz elektrsız yäşäwen , xärbi reforma tirä yün problemaların kütärep çıqtı. Könbatış kiñ küläm mäğlümät çaralarınıñ qayberläre Rusiädä barğan saylaw aldı kampaniäsendä köçlär arasındağı ayırma şul qädär zur ki añı yarış dip tä atap bulmıy digän fiker beyan itte.
färidä xämit, praga


text:
Tarix fänen uqıtu däreslege nindi bulırğa tieş?
Soñğı 10-15 yılda irekle demokratiä şartlarında belgeçlär dä, professional bulmağan avtorlar da kitapların çığara alğan çorda, tarix kitapları bik çuarlandı digän fiker äytelde. Alar bik küp häm törle. Uqıtuçılarğa kiräkle kitap saylarğa bik awır. Qaysı klassta nindi tarixnı uqıtırğa digän sorawğa uqıtuçılar ğalimnärdän dä turı ğına cawap ala almadı. Tarixnı uqıtuda däresleklärgä närsälär kerergä tieş digän sorawğa çığışlardan şul açıqlandı: Bötendönya tarixı turında fiker yörtüdän alıp, federal' komponent belän, milli regional' komponentnı kertep, häm subregional' komponent (şähär, awıl, uram, öy) tarixın bäyläp uqıtu döresräk bulır. Däresleklär balalarnıñ fiker yörtü däräcäse yuğarığa kütärerlek häm zaman sulışın toyıp yäşärgä öyräterlek bulırğa tieş digän fikerlär yañğıradı. Tarixqa yaña qaraş: ul här balada watanpärwärlek tärbiäläw. Şunıñ öçen dä här balanıñ telen, dinen, ilen qıyırsıtmıy torğan tarix kiräk.Mälikä Basıyr. Qazan


text:
Başqortstan möselmannarı Uraza bäyrämen bilgeläde
23 nçe üktäber dönyadağı barlıq möselmannar Uraza bäyrämen bilgeläde. Şul isäptän Başqortstan möselmannarı da. Bügen respublikada alarnıñ sanı ike millionnan artıq. Respublikanıñ barlıq mäçetlärendä bäyräm çaraları uzdı. Töp çara — tantanalı ğibädät qılular Ufanıñ Lalä-Tyulpan cämiğ mäçetendä ütte. Anı Rusiä möselmannarınıñ Üzäk diniä näzaräte başı, möfti Tälğät Tacetdin alıp bardı.
Çara irtänge namaz belän başlandı, artaban möfti wäğäz söyläde. Wäğäzen ul başta urıs telendä söyläde, çönki ul Rusiäneñ üzäk televideniese aşa kürsätelde. Anda möfti qayçandır Adäm belän Häwa da tıyılğan cimeştän tıyılıp torğan, bu da üzenä kürä ber uraza dip belderde. Rusiädä törle millät häm konfessiä wäkilläre yäşäwen Xoday quşuı buyınça dip añlattı. Ul çığışında cämğiättä din-ara qarşılıqlar tudırırğa omtılışlar da buluın telgä alıp, borçılu belderde.
Artaban möfti wäğäzen tatar telendä däwam itte. Anda ul islam dinen totuçılarnıñ xalıqlar arasında duslıq häm tuğanlıqqa çaqıruda öleş kertüen bilgeläde. İldä din totu öçen şartlar citärlek dide. Rusiä häm Başqortstan citäkçeläreneñ bäyräm qotlawların ireşterde.
Tacetdin çığışında uraza sädaqası külämen dä bäyän itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, fitır sädaqası küläme bıyıl 20cyM, zäkyät meñ sum tiräse. Wäğäzdän soñ ul cıyıluçılarnı bäyräm belän qotladı, artaban Uraza namazı, qor’än uqıldı.
Başqortstanda küpme keşe uraza totuı turında tögäl sannar yuq, şulay da xäbärlär uraza totuçılarnıñ yıldan- yıl kübäyüe turında söyli. “Azatlıq” xäbärçeseneñ ufalılardan uraza totu-totmawları turında beleşüdä qatnaşuçılarnıñ yartığa yaqını uraza totuların belderde. Uraza totmawçılarnıñ ber öleşe (küpçelege ölkän yäştägelär) sälämätlege bulmawğa zarlandı. Çağıştırmaça yäşräklär kiläçäktä totarğa cıyınularnıñ äyttelär.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Berdäm İminlek Kileşüe Oyışmasına kerüçe illärneñ tışqı eşlär ministrları bügen Mäskäwdä oçraşıp xalıqara terrorçılıqqa , röxsätsez narkotiklar taşuğa häm başqa qurqınıçlarğa qarşı bergäläp köräşü turında söyläşte.
Bu oyışmağa Ärmänstan, Belarus, Qazaxstan, Qırğızstan, Rusiä häm Taciqstan kerä.
Alar dönyada küpläp üterü qoralları taraluğa qarşı AQŞ prezidentı George Bushnıñ programmasın xuplawçı belderü belän çıqtı. Alar şulay uq üz cirläre aşa ütüçe küpläp üterü qoralları yasawda qullanıla torğan matdälär tabılsa alarnı tuqtatu öçen AQŞ belän xezmättäşlek itäçäklären belderde.


text:
Yewropa Berlegeneñ İran belän atom söyläşüläre alıp barğan 3 ile Fransiä, Germaniä häm Britaniä İran turında rezolütsiä proyektı äzerläde. Ul dokument BMOnıñ Atom enertiäse idaräsen İrannıñ atom ölkäsendäge xalıqara yöklämälären bozuı mäs'äläse turında BMO İminlek Şurasına xisap birergä çaqıra. İminlek Şurasına İrannı uran bayıtu, atom eşkärtü belän bäyle härtörle eşçänlekne tuqtatırğa häm Yewropa Berlegeneñ 3 ile belän söyläşülärgä kire qaytırğa çaqırırğa dip kiñäş itelä.
Rezolütsiä ölgese Xalıqara Atom Energiäse İradäse şurasındağı 35 il wäkillärenä taratıldı. Şura utırışı bu atnada Venada ütäçäk.