text:
Semberdä Politkovskayanıñ qırığın bilgelädelär
Şähärneñ näq üzägendä – Gonçarov häm lenin uramnarı çatında 20дәH artıq keşe törle eçtälekle şiğar'lär belän basıp tordılar. Militsiä xezmätkärläre dä baytaq ide. Şiğar'lärneñ mäğnäse, nigezdä, süz iregen däğwälaw, ildäge qanunsızlıqqa çik quyu taläpläre. Menä qayberläre:
Üterüçelärne tabarğa häm cawapqa tartırğa
Politkovskaya – xaqiqät qorbanı
Süzdän qurıqqan xakimiät üzeneñ xaqsızlığın añlıy…
Piketta xalıqnıñ az buluına oyıştıruçılar da borçılalar. Şulay da älege çaranıñ faydasına ömetlänälär alar. Nigezlämäläre menä nindi:
Gorbaçev cepşeklege dä dissidentlar tırışlığı arqasında başlandı, alar da az ide başta – soñnan xalıq ta añladı.
Uram buylap küp keşelär uza, alar bezneñ şiğar'lär belän tanışıp kitälär, qızıqsınalar. Dimäk, alar da uylana başlarlar.
Anna Poitkovskayanı üterügä bağışlanğan maxsus gäzit taratabız. Ul da üz rolen uynar, dip ömetlänäbez
Şul gäzit belän qısqaça tanıştırıp kitü dä urınlı bulır kebek. İseme “Soyuz jurnalistov” dip kenä birelgän. Ul satuğa çıqmağan – quldan-qulğa ğına taratıla.
Gäzitneñ 14 bitendä berär bağana Rusiä buyınça bäysez basmalarnıñ isemlegenä birelgän. Logotipları diärgä kiräk inde. Berençe säxifäsendä Rusiä jurnalistları berlege sekretariatınıñ belderüe birelgän. 7 säxifäne Politkovskayanı üterügä bäyälämälär urın alğan. “Novaya gazeta”nıñ tikşerü bülegenekeneñ iseme ğibrätle: “Farazlar – bixisap. Töp farazlar öçäw, ägär Putin fikeren sanamasañ”.
Çit illär gäzitläre fikerläre ayıruça kisken. Arada Jfk Şiraq, Viktor Yuşçenko kebek säyäsmännärneñ dä teläktäşlek xatları da bar.
Gäzitneñ näq urtadağı ike säxifäsen Polikosvkaya yazmaları nigezendä açılğan cinayät eşe turında mäğlümätlär häm märxümäneñ “Min, xäşärät, (podlaya) nindi naçarlıqlar eşlädem soñ?” dip atalğan ämma moña qadär dönya kürmägän yazması.
Ä 10 – 11 säxifälärdä – Çeçenstan suğışı waqiğaları turında basılğannarı. İseme dä ğibrätle: “Säwdä yünäleşle konslager' – “Konslager' s kommerçeskim uklonom”. Keşelärne äsirgä alıp satu yäki talaw turında faktlar tuplanğan anda. Çeçenstan suğışınıñ asılı näq şul ikänen añlata inde bu yazma. Şunda uq märxümä layıq bulğan 20 premiä-büläklär isemlege.
Artaban 1992-2006-nçı yıllarda üterelgän yäki häläk b'ulgan jurnalistlar isemlege. Çäçärläreñ ürä torırlıq: şul arada 211 jurnalist yaqtı dönyadan kitkän. Soñğısı – Politkovskaya. Älegä.
Ayrat İbrahim, Sember


c: text/html

text: Kös qullanıuzar bulıuğa qarmastan, Ğiraqta tormoş yaylap bulha la köylänä. Bıl turala bögön Amerika häm Britaniänıñ waqıtlısa xakmiäte başlığı Paul Bremer belderze. ABC telekompaniähına birgän äñgämähendä ul Amerika Ğiraqtağı xälde köyläwzä ber-ni tiklem uñışqa ireşte tigän. Hıu häm elektr menän tä'min iteüze, şulay uq Ğiraq mäktäptärendä uqıuzar başlanıuın ul misal itep kiltergän. Bögön Bağdattan 200 saqırım tönyaqta Amerika patrule utqa totolğan. Yawap utı asqas höjüm iteüse 3 keşe yaralanğan. Dürtäwhe qasqan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bush belän Putinnıñ çığışların çağıştırıp bulamı?
Amerikan häm Rusiä prezidentlarınıñ yıllıq xisapları bıyıl ber waqıtqa turı kilde. Bush kongressta çığış yasasa, Putin Kremldä jurnalistlar aldında cawap tottı. İkese dä uzğan yılğa näticä yasadı, kiläçäkkä ürlär bilgeläde..
Äytik, Ändicandağı qanlı waqiğalardan soñ Rusiä Üzbäkstan citäkçeläre belän yaqın mönäsäbät totırğa tieşme digän sorawğa "Bezgä Üzäk Aziädä ikençe Äfğanstan kiräk tügel, revolutsiä tügel, evolutsiä kiräk, Ändican waqiğalarınıñ qabatlanuı kiräk tügel" dide Putin.
Könbatışnıñ eçen poşırğan tağın ber citäkçe - Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenka belän tığız mönäsäbätlär totunı da Putin yaqlap çıqtı. "Rusiä belän Belarus arasındağı mönäsäbätlär ğasırlar buyına tözelep kilgän, alarnı Belarus belän Fransiä arasındağı mönäsäbätlär belän berniçek tä çağıştırıp bulmıy, zinhar monı onıtmağız," di Rusiä prezidentı.
Bush üzeneñ äwzem tışqı säyäsäten, şul isäptän, terrorğa qarşı suğışnı, dönyağa demokratiä taratını däwam itäçägen belderde. Ğärçä, bu säyäsätneñ qayber öleşlären, ayırım alğanda, Ğiraq suğışın amerikannarnıñ kübese xuplamıy. Bush fikerençä, Amerika üzenä biklänsä, ul zäğifräk häm iminsezräk kenä bulaçaq. "Şuşı qatlawlı çorda izolatsiä yulı qulay bulıp toyılırğa mömkin, çınlıqta ul qurqınıç. Xalqıbıznı saqlaw, yazmışıbızğa xuja bulu öçen ber genä yul bar – äydäman bulu. Quşma Ştatlar bu yulın däwam itäçäk, di Amerikan prezidentı.
Bush çığışında Äfğanstan, Ğiraqnı telgä aldı, häm dä İranğa tuqtaldı. "Xäzer İran üz xalqın ezärleklägän ruxanilar törkeme qulında. Bu rejim Fälästin häm Livandağı terrorçılarğa yärdäm itä, monı tuqtatırğa kiräk," di Amerikan prezidentı.
Salqın suğış çorınnan ayırmalı bularaq, xäzer Rusiä aldınğı illär belän yarışa almasa da, Putin qoral çağıştırudan totılıp qala almadı. Zur qänäğätlänü xise belän Rusiäneñ zamança raketaları turında söylägändä ul, niçek yomşağraq itep äytergä, alar amerikanıñ Raketa qalqanına qarşı tügel, läkin ul qalqan barmı-yuqmı, bezneñ raketalarğa barıber, dide.
Eçke mäsälälärgä kilgändä, citäkçeneñ ikese dä energetikağa basım yasadı. Bush Yaqın könçığış neftennnän bäylelekne kimetü öçen, energiäne saqlap totarğa çaqırdı. Putin gaznı Ukrainağa bazar bäyäsenä sata başlawnı qazanış dip atadı. Bush Amerikanıñ iqtisadi östenlegen saqlarğa öndäde. Putin, Amerikanı, Rusiägä Dönya Säwdä Oyışmasına kerüdä ayaq çaluda ğäyepläde.
Bushnıñ çığışı räsmiräk yañğırasa, Putin, bigräk tä turı translatsiä tuqtatılğannan soñ, irekle söyläm telenä küçte. "Bez gaz bäyälären borınnan qazıp çığarmıybız", "Yarıy, tämamlarğa waqıt, pamperslar kiep kilmädek", "Rusiäneñ bar sarı çäçle qızlarına säläm" kebek süzlär äytte. Ä inde, qayber Könbatış säyäsätçeläreneñ Rusiäneñ Zur 8-lekkä kerüenä şik belderüe turındağı sorawğa, Putin, üzenä xas räweştä, andıy keşelärgä tökerep qararğa kiñäş itte.
Ali Gilmi


text:
Quşma Ştatları belän Britanie ,Farsı Qultığına unmeñnärçä xärbi, qoral cibärergä dävam itep Saddam Xösäinne waqıt tulıp kilä dip kisätkändä , BMOsı İminlek Şurasında Fransie, Russie, Germanie häm Qıtay xärbi aksieägä nıq qarşılıq kürsätep, inspektorlarğa eşlären tämamlauları öçen citärlek waqıt birelergä tieş dip belderdelär. Bu fiker ayırmalıqları 27-nçe ğıynuarda inspektorlar xisabı täqdim itelgän köndä iminlek şurasında bulaçaq qızu bäxäsne kürsätep tora.
Düşämbedä Quşma Ştatlarınıñ 37 ä Britanieneñ 30meñ ğäskärine , şulayuq küp sanda qoral, boralaq häm başqa xärbi texnikanı Farsı Qultığına cibäräçäge bilgele buldı. Buluı mömkin Ğıraq suğışına zur äzerlek barğanda BMOsı iminlek şurasında tışqı eşlär ministrılarnıñ cıyılışı Ğıraqqa qarşı köç qullanuda fiker ayrımalıqlarnıñ buluın açıp saldı. Däwlät sekretarı C.Powell belän Britanie tışqı eşlär minsitırı Jack Straw Ğıraqnıñ BMOsı inspektorları belän xezmättäşlegen tänqitläp,Ğıraq atlağan adımnar citärsez , anı qoralsızlandıru öçen köç qullanu kiräk bulaçaq dip beldergändä,Fransie häm Germanie tışqı eşlär minsitırları Villepin belän Fischer köç qullanu mömkinçelegen bötenläy küzdä totmıy Russie vä Qıtaynıñ tışqı eşlär minsitırları da krizisnı çişü öçen kübräk waqıt kiräk dip äyttelär.Tışqı eşlär minsitırları nigezdä terrorğa qarşı barğan global köräşne yaxşırtu yulları turında söyläşü öçen cıyılğan bulsa da, Ğıraq mäsäläse cıyılışta ğına tügel ä ike yaqlı söyläşülärdä dä östenlek itte. C.Powell şuranı Ğıraqnı qoralsızlandıru turındağı yöklämäsen ütärgä çaqırdı .Şuranıñ noyäberdä qabul itkän 1441 nomerlı rezolutsiesendä , yalğan belderülär yäki Ğıraqnıñ qoral deklaratsiesendä äytelmi qaldırılğan mäsälälär,, inspektorlar belän xezmättäşlek itmäü rezolutsiene bozu bularaq täfsillänäçäk häm bu şuranıñ qararına qarap, xärbi aksiegä säbäp bula ala dip äytelgän . AQŞ şuranıñ yaqlauı bulmıy torıp ta koalitsie köçläre belän Ğıraqnı qoralsızlandırırğa äzer buluın belderep kilä.AQŞnıñ bu fikren Britanie yaqlıy. Tışqı eşlär ministırı Straw süzlärençä , Saddam Xösäin İminlek şurasınıñ quyğan yöklämälärne ütäp häm inspektorlar belän tulısınça xezmättäşlek itep krizisnı tınıç yullar belän xäl qılırğa , yäki ciddi näticälär aldında qalırğa tieş.Şura rezolutsiene qabul itkändä bu turıda kisätkän ide. Şura äğzaları inspektorlar äle yaña ğına tulı törkem belän eşli başladı , alarğa tikşerülären tämamlau öçen waqıt birelergä tieş dip äyttelär.Ğıynuarda iminlek şurasına daimi bulmağan äğza sıyfatında quşılğan Germanieneñ tışqı eşlär minsitırı J.Fischer bolay dide: Federal respublika Germanie xärbi aksieneñ ber öleşe bulmayaçaq, bez inspektorlarnıñ eşenä nigezlängän 1441nomerlı rezolutsiene uñışlı räweştä ğämälgä quyıp, suğış buldırmasqa telibez.Fisher şurada xalıqara terrorğa qarşı köräşü Germanie öçen prioritet bulıp tora ,Berlin Ğıraq suğışına iqtibarnı bu tırışlıqtan alğan häm qurqınıçlı näticälärgä alıp barğan eş dip qari dip äytte.
Ämma C.Powell, şura Ğıraqnı qoralsızlandıru turındağı yöklämälären ütärgä tieş dide. Powell süzlärençä , bez başqaları nişlär dip dip qurqıp ,kiräkle adımnarnı atlaudan totılıp qalmasqa tieşbez.Bez alda torğan saylaulardan qurqıqmasqa tieşbez. Fransie tışqı eşlär ministırı Villepin ,Ğıraqnıñ inspektorlar belän tulısınça xezmättäşlek itüe zarur dip beldersä dä , ul press konferensiedä xärbi aksiene ber närsä dä aqlami dip äytep tağı bolay dide: Ğıraqnı tınıç yullar belän qoralsızlandıru mömkin bulğanda ,gönaxsız sivil yäki soldatlarnıñ tormışın qurqınıç astında qaldıru töbäkne totrıqsızlandıru xalıqlar häm mädäniätlär arasındağı upqınnı kiñäytü belän täväkkällek itmäskä tişebez .Bez terrornı arttıru belän täväkkällek itmäskä tieşbez.
Qoral tikşerüçeläreneñ citäkçese Hans Blix häm Xalıqara atom agentlığı citäkçese Äl Baradei düşämbedä Ğıraq citäkçeläre belän ike könlek oçraşuların tämamladı ,Alar inspeksielärne täsirleräk xälgä kiterü öçen qayber yaña çaralar turında kileşte.
Färidä Xämit, Praga


text: Fransiä, Germaniä häm Rusiä citäkçeläre bügen Peterburda ike könlek söyläşülären tämamladı. Oçraşunıñ yomğaq süze-Ğiraqnı tözekländerüdä töp rolne Berläşkän Millätlär Oyışmasına birü turında ide. Rusiä prezidentı Vladimir Putin-Oyışmanıñ –dönyada iminlek saqlaw köçenä iä buluı möhim, dip belderde. Kiçä xalıqara yuristlar cıyınında çığış yasap, Fransiä prezidentı Jacque Chirac, dönyada Ğiraq mäs’äläläsendä fiker ayırmalığı buluğa qaramastan xalıqara cämäğätçelek Berläşkän Millätlär Oyışması yardäme belän ğömerlek qimmätlärne torğızu tiräsendä yañadan berläşä ala, dide. Şulay uq Fransiä prezidentı qanunsız köç qullanuğa qarşı bulğanın belderde. Fransiä prezidentı Chirac, Germaniä kanslerı Schroeder häm Rusiä prezidentı Putin, Ğiraqnı torğızuğa Berläşkän Millätlär Oyışmasın bilgeläw-eşne qanunlaştıraçaq, digän fikerdä kileşte.


text:
45 meñ mäktäp balası öçen Soñğı qıñğıraw
Böten Rusiä buylap Soñğı qıñğıraw bäyräme ğädättä 25 mayda ütä ide. Bıyıl isä, Rusiäneñ Fän häm mäğärif ministrlığı töbäklärneñ üzlärenä bu bäyrämneñ qayçan ütäçägen xäl itärgä mömkinlek birde. Läkin, iske ğädät buyınça, küplär mäktäpne tämamlawçılar öçen soñğı märtäbä qıñğırawnı 25 könne yañğırattı. Şul isäptän, Tatarstan da. Bıyıl respublikada mäktäpne 45 meñgä yaqın bala tämamlıy. Uzğan yıl belän çağıştırğanda alarnıñ sanı 5 meñ tiräse keşegä kimede. Qazanda isä 2006 yılda 11 klassnı 12 meñ tiräse uquçı tämamladı.
Awıl, şähärlärdä 25 may könne aq bantlar taqqan qızlar, bäyrämçä kiengän yegetlär küp buldı. Bu könne uquçılar distä yıldan artıq bergä uqığan klasstaşları, mäktäp, uqıtuçılar belän, ä alarnı uqıtqan ostazları – niçä yıllar belem birgän uquçıları belän sawbullaştı. Mäktäp qıñğırawı soñğı märtäbä yañğırağanda 11 yıl däwerendä bulğan barlıq üpkälär, küñelsezleklär onıtıladır moğaen. Şuña da, älege bäyrämdä bäxetle yözlär, yäş arasınnan bulsa da yılmayular ğına buldı.
Xäyer, bügen mäktäpne tämamlawçılar bu xaqta uylanmağandır. Alar mäktäptä uzğan yılların iskä töşerep, küñel açtı bügen. Başqa yıllardan ayırmalı bularaq bıyıl Qazanda berençe märtäbä böten mäktäpne tämamlawçılar üzlärendäge tantanalardan soñ, bergä cıyılıp, Soñğı qıñğırawnı uzdırdı. Çara şähärneñ Tatneft’ arena binasında ütte. Anda 12 meñgä yaqın keşe qatnaştı. Tantanada uquçılarnı Qazannıñ merı İlsur Metşin qotladı, yaxşı uqığan, maqtawğa layıq uquçılarğa büläklär tapşırıldı. Annarı yäşlär Mäskäwdän kilgän Diskoteka avariya törkeme belän bergäläp küñel açtı.
Gölnaz İlgizär


text:
Title News
Miñnazıym Säfärov: «İñ töp yalğan – böten xalıqnı da isäplädek digän şapırınu. Monısı çinovniklarnıñ qanına señgän çir. Yazğı çäçüne öç ay aldan tämämlaw turındağı mäzäk kebek, sanawnı da 105 protsentqa ütäw turında raport birüçelär kürengäläde xätta. Şuşı eşneñ urtasında qaynawçılarnıñ raslawınça, bıyılğı sanawda 10-15 protsent östäp yazu küzätelgän. / Tatarstan yäşläre/
Rusiä Federatsiäse Konstitutsiäse 1993 yılnıñ 12 dekaberendä bötenxalıq tawış birü yulı belän referendumda qabul itelde. Ul könne Tatarstandağı saylaw uçastoklarınıñ barısı da waqıtında açıldı. Ämma xalıq biz az kilde. Şunlıqtan Tatarstan Respublikasında referendum ütkärelmäde dip sanaldı. Şul räweşle Tatarstan Rossiä Federatsiäse Konstitutsiäsen qabul itüdä qatnaşmadı. Xalıqnıñ bu säyäsi çarağa bitaraflığı berençe çiratta Rusiä Konstitutsiäsendä milli respublikalarnıñ xoquqları nıq çiklängän buluı belän añlatıla. Şulay da Konstitutsiä küpçelek tawış belän qabul itelde. Şunlıqtan xäzer aña buysınırğa, anı ütärgä genä qala, - dip yaza Şähri Qazan gazetı ütkän tarixqa küz salıp.
Şuşı uq sanda «Täñgälläşterüneñ açı cimeşlären tatıybız» digän yazmada Salix Miñnegäräyev 2-3 yıl äle üzebezçä yäşäsäk küp närsälärne eşli ala idek digän fiker uzdıra. «Latin grafikasına küçärgä dä, milli universitet açarğa da, tatar telen çın däräcädä däwlät tele itärgä dä mömkinleklär bar ide», - di ul. Ämma Mäskäw yañadan-yaña uydırmalar kiterep çığara. Xäzer Rusiäne gubernalarğa bülgäläw turında zurdan qubıp söyläşä başladılar.
Mädäni comğada şul uñaydan Rusiä Däwlät Duması deputatı Fändäs Safiullin, Tatarstan Däwlät Sovetı deputatı Tufan Miñnullin, «Tatar yulı» cämğıäte citäkçese, politolog Raşat Safinnıñ fikerläre basılğan. «Soñğı yıllarda Rusiä alıp barğan säyäsätneñ töp maqsatı da şunda: ilne ber millätle, ber dinle itep qaldıru. Närsä genä eşlänsä dä, ul başqa xalıqlarnı, alarnıñ mädäniäten eretep beterügä yunälderelä. İkençe törle äytkändä, ul tizlätelgän assimilätsiä, dip atala. Rusiäne gubernalarğa bülgäläw isä bu protsessnı tağın da tizlätäçäk. Miillätlärne beterüne fizik yaktan tiz genä eşläp bulmıy, ä menä xalıqnıñ ruxın sındırırğa mömkin, dip uylıylar, küräseñ», - di Fändäs Safiullin. Tufan Miñnullin belän Raşat Safinnıñ fikerläre dä şaqtıy üzençälekle häm qızıqlı. Raşat Safinğa kilgändä, şuşı uq Mädäni comğa da anıñ küptän tügel dönya kürgän «Tatar yulı» digän kitabı xaqında süz alıp barıla. Bu kitap iñ elek zıyalılarğa, milli xäräkät citäkçelärenä, cämäğät eşleklärenä atap yazılğan digän tä'sir qala. Kitap ike kisäktän tora. Anıñ berençese «Geosäyasät häm tatar yazmışı» dip atalsa, ikençesenä «Tatar yazmışı – Dala yazmışı» digän isem birelgän. Bügenge Rusiä çınbarlığı urıs bulmağan xalıqlarnıñ xoquqların çikläw öçen «klassik urın» bulıp tora. Bu ni öçen şulay? Xalqıbıznıñ irtägäse barmı? Rusiä, Yewropa, ğömumän, dönyada tatarlar nindi urın alıp tora? Xalqıbıznı niçek saqlap qalırğa häm däwlätle itärgä? Bu kitapta süz şular xaqında bara.
Tatar milli xäräkäteneñ geosäyasi ixtıaclarına kilgändä, ul yäşeren tügel: däwlätçelegebezne ayaqqa bastıru. Ämma bäysezlek taläp itü faydasız ğına tügel, xätta zıyanlı. Ansız da «tatar separatizmı» Mäskäw küñelenä şom sala. Rusiä Prezidentınıñ «Urta İdelne dä kertep, Urta Aziägä, xätta Könçığışqa suzılaçaq xälifät tözergä cıyınalar», digän süzläre näq änä şul xaqta söyli dä buğay inde. Tatarğa qarşı köräştä Mäskäw «başqort faktorın» da yış faydalana. Bu ike xalıqnı «ızğıştıru säyäsäte» revolyutsiägä qädär dä daimi alıp barılğan. Vlast'lar açıqtan-açıq başqortlarnı tatarlarğa qarşı quyğannar. Urıs geosäyäsätçese A.Duğin da, tatarlar belän başqortlarnıñ berläşüenä hiç tä yul quymasqa, Başqortostannı urıslardan torğan Könyak Ural töbäkläre belän berläşterergä, Qazanğa yöz totularına çik quyarğa kiräk, dip yazıp çıqtı, - dielgän «Yulıbız qaya ilter?» digän älege yazmada.
Küräseñ Başqortstan belän Tatarstannı doşmanlaştıru inde tormışqa aşa bara buğay. Bu turıda Tatar matbuğatında härdaim yazmalar kürenep tora.
Watanım Tatarstan gazetında isä bu atnada Tufan Miñnulinnıñ Başqort yazuçılarına açıq xatı basılğan. Xat yazunıñ säbäbe «Nur» tatar teatrında Başqortostan xakimiäteneñ Tufan ağanıñ pyesasın säxnäläşterep quyılğan «Ay bulmasa, yoldız bar» spektaklen tıyuı. İkençe ber pyesanıñ da repetitsiäse tuqtatılğan ikän. Monıñ kem ämere belän eşlängänen teatr citäkçeläre äytmägän. Bezgä quştılar dip kenä cawap birgännär. «Ni öçen min Başqortostan citäkçeläreneñ söykemsez keşesenä äyländem ikän? Mine xäwefkä salğanı – başqort qälämdäşläremneñ mine yaqlap ber süz dä äytmäwläre. Bez ber-berebezne yaqlap süz äytmäsäk, bezne kem yaqlar?! Säyäsättä uynawçılarnıñ qorbannarına äylänmäbezme? Bolay da bit inde niçä yıllar bezneñ belän uynadılar», - dip açınıp yaza Tufan Miñnullin.
Tatarstan yäşläre gazetında Miñnazıym Säfärov xalıq sanın isäpkä alu waqıtında törle yalğannar qullanunı bäyän itä.
İñ töp yalğan – böten xalıqnı da isäplädek digän şapırınu. Monısı çinovniklarnıñ qanına señgän çir. Yazğı çäçüne öç ay aldan tämämlaw turındağı mäzäk kebek, sanawnı da 105 protsentqa ütäw turında raport birüçelär kürengäläde xätta. Şuşı eşneñ urtasında qaynawçılarnıñ raslawınça, bıyılğı sanawda 10-15 protsent östäp yazu küzätelgän. Yaqın tanışlarıbız ul könnärdä bik ğäcäplänep söylägännär ide. San aluçı mäğlümatlarnı barlağanda älege ğailäneñ altı yäşlek ulların da isäpkä ala. Tegeläre telsez diärlek qalıp, bernindi dä malayları bulmawın, ä barı tik berdänber qızların ğına üsterülären äytälär. Läkin tege däftärgä aqqa qara belän döp-döres itep malaynıñ familiäse, ätiseneñ iseme, adresı yazılğan, - dip yaza Säfärov.
Mondıy käğäzdä tuğan balalar, ülep «terelgän» can iäläreneñ sanı näq 10-15 protsent artımnı täşkil itä dä inde. Ä Başqortstanda bu san tağın da zurraq ikän. Belgeçlär älege artım federal' häm cirle çinovniklarğa däwlät aqçasın kübräk üzläşterü öçen kiräk dip raslıylar. Äytik, şul uq Mortaza Räximov üz respublikasındağı başqortlar sanın tatarlardan häm urıslardan kübräk itep, soñınnan üz säyäsäten qatğiraq ütkärü öçen eşläde monı. Xalıq kübräk bulğan sayın federal' üzäktän telänep alınğan aqçanıñ küläme dä arta töşä.
Aqçağa kilgändä, bu atnadağı BocToчHый эkcпpecc gazetında Sarıtaw eşmäkäre Kamil Ablyazov belän äñğamä basılğan. «Narat» aksionerlıq cämğıäten citäkläwçe millättäşebezneñ iseme inde küp cirlärdä bilgele. Ul Sarıtawda 10 yıl eşläp kilüçe tatar gimnazisenä, tözelep kilüçe mäçetkä häm tağın bixisap milli eşlärgä finans yaqtan yärdäm itep kilä. Canı-täne belän millätne saqlarğa häm üsterergä tırışa. «Bezdä tuğan telne awıllar saqlıy. Assimilätsiä, bilgele, bar, ämma Tatarstanğa qarağanda äzräk. Sezdän ayırmalı bularaq, bezdä yawlıqtan yörgän qızlarğa da älläni iğtibar birmilär. Sarıtawda yäşägän 270 meñ tatar saylawlarda 15-20 protsent tawış kiterä häm zur yardäm itä», - di Ablyazov.
Ägär Tatarstannan çittä yäşägän qayber millättäşlärebez tatarlığın yäşerergä tırışsa, Ablyazov, kiresençä, ğorurlana, tatar milläten barlıq dönyağa tanıtırğa tırışa. «Mäsälän ni öçen äle bezgä tatar bankı sistemasın buldırmasqa?! Anıñ öçen barı 15-20 töbäktä kapitalı tatarlar qulında bulğan banklar buldırırğa häm alarnıñ finansın Qazan bankları belän bäylärgä kiräk. Ämma, qızğanıç, bu «Aq Bars» bankına da, «Zenit»qa da kiräkmi şul»,- di ul. Şulay uq ul Sarıtawdağı tatar milli-mädäni moxtäriäte räise dä. Yış qına Başqalabızğa törle cıyılışlarğa kilä. Faydalı kiñäşlär birä.
Tatar milli-mädäni moxtäriätenä kilgändä, küptän tügel «Intertat.ru» elektron gazetında Rusiä tatarlarınıñ federal' milli-mädäni moxtäriäte räise, jurnalist Rimzil Wäliev belän İnternet aşa turı äñğamä oyıştırğan ide. Ul Mädäni comğa gazetında da basılıp çıqqan. III Bötendönya tatar kongressı, tatar moxtäriätläreneñ eşçänlege, süz irege, xalıq sanın alu, latin älifbasına qağılğan sorawlarğa cawaplardan tış yazmada Rimzil Välievneñ şäxsi tormışı da çağılış taba.
Mäskäwdän Rifqat Ğalimovnıñ Şähri Qazan gazetında latinğa qarata borçılıp yazğan xatı da uquçılarnı bitaraf qaldırmas dip uylıym.
Däwlät Dumasınıñ kirillitsa şriftına nigezlängän alfavitnı ğına qullanunı röxsät itüçe qanun qabul itüe – yuğarı xakimiät dairäläre alıp barğan, az sanlı millätlärne, şul isäptän tatarlarnı beterü säyäsäteneñ ber çağılışı ğına. Üktäberdä ütkän Bötenrusiä xalıq sanın alu da bu yunäleştä yasalğan ber adım bulıp tora. Ä şul waqıt Yewropa ikençe yuldan atlıy. Sivilizatsiäle dönya öçen cir şarında yäşäwçe xalıqlarnıñ tellären saqlaw zur ähämiätkä iä. Yewropa illäre arasında tözelgän Şengen kileşüe nigezendä däwlätlär, ber-bersenä ışanıç belderep, çiklären aça, tamojnya kizü büleklären yaba. Ä Rusiäneñ çikläre haman yabıq. Bez çitlärdän genä tügel, üz xalqıbızdan da qurqabız. Şuña kürä dä Varşava kileşüen tözegän illär, SSSR tarqalğaç, Rusiägä tügel, NATOğa yäisä Yewropa Berlegenä tartıla, - dip yaza ul.
Zaman gazetınnan da bu turıda qızıqlı yazma uqırğa mömkin. Fänzaman Batall Tatarstan Konstitutsiäseneñ xäzer kiräge yuqlığın äytä. «Rusiä Konstitutsiäseneñ dä ber tiengä dä kiräge bulmayaçaq, tizdän Yewropa Berlege üzenä kergän illär öçen ğömumi konstitutsiä töziäçäk. Monda, älbättä, Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ üzeneñ qanunnarı, deklaratsiäläre barısı da isäpkä alınaçaq, keşelek qanunnarı, yazılmağan qanunnar. Töp äyber bit keşe xoquqları, äytik, xoquqsız däwlättä xoquqlı keşe bula almıy. Räsäy, belüemçä, taptalıp, ayaq astında qalıp bara, Räsäy üze dä ikençe, Berläşkän Millätlär Oyışması häm Awrupa Sovetı taläplärenä turı kilä torğan konstitutsiä tözergä mäcbür bulaçaq», - di ul Röstäm Yunıs belän äñğamädä. Tatarlarğa kilgändä dä üzençälekle fiker yörtä Fänzaman Batall. Mäsälän, çit il tatarların ul faydasız, kiräksez keşelär di. İmeş alarnı zurlap çaqırmasqa kiräk. Alarnıñ balaları öçen Tatarstan tuğan il tügel.
«Pravoslavie mädäniäte fänen» kertü buyınça da Tatarstan matbuğatında yazmalar härdaim basılıp tora. Bu atnada dönya kürgän «Häläkätkä ber adım...» digän Şähri Qazandağı yazma da şul xaqta. «Tatar mäktäp-gimnaziälärebezgä «Pravoslavie mädäniäte» fänen kertüne niçek atarğa? «Zamança İvan Groznıylıq» dipme? Ällä Fillipovnıñ yaratqan süzen qabatlap, «modernizatsiälängän Qanaşeviç»lıq dipme? Ällä üzebezçäğäp, ğadi itep, öçençe qat köçläp çuqındıru diärgäme? Bolay da cannarıbız yaralı. Suverenitet qoşıbıznıñ qanatların yolqıy-yolqıy qısqartalar, ötekkä äylänmäsäk yarıy inde» dielgän älege yazmada. Şulay uq anda başqa dinnärneñ dä barı yaxşığa ğına öndäwe yazıla. Dimäk alarnı da mäktäp programmasına kertergä kiräk bulıp çığa. Tübätäyle yäisä qalfaqlı möselman balasına köçläp täre taqtırıp, annan çın keşe tärbiäläp bulmawı kön kebek açıq.
Mäğrifät gazetındağı «Dineñä yabış tatar» digän yazma da şul xaqta.
«Pravoslavie uqıtu belän bäyle bügenge waqiğalarnı Rusiä däwlätendä isän-imin qalırğa teläsäñ dineñä yabış, tatar» digän kisätü dip qabul itärgä kiräk bezgä. İl'minskiynıñ «Tatarlıq İslam belän köçle» digänen dä tağın ber qat xäterdä yañartıp uylanırğa kiräk. Bez millätne saqlawda telneñ ähämiäten berençe urınğa quyıp yalğışmıybızmı? Dinne berençel itep quyarğa kiräk tügelme? Çönki din, ideologiä bularaq, tel häm millät mäsälälären dä üz eçenä ala. Ä tel berençe çiratta aralaşu qoralı ğına bulıp qala bit, - dip sanıy yazma avtorı.
Landış Xarrasova


text:
Russiä belän Gruziä arasındağı kierenkelek tağın üsep kitte. Gruziä ilgä Rusiä oçqıçınıñ kerüen belderde. Bu il wäkilläre beldergänçä, ber oçqıç bärep töşerelgän bulırğa mömkin. Maşina Rusiäneke bula ala, di gruziä wäkilläre. Mäskäw bu belderüläre nigezssez dide häm Gruziäne provokatsiä oyıştıruda ğäyepläde.
Gruziä Eçke eşlär ministrılığı süzçese Shota Utiashvili süzlärençä, barlıq waqiğalar çärşämbedä bulğan. Utiashvili xäbär itkänçä, cirle waqıt belän 22.24 minutta, Gruziä xärbiläre Abhaziä yağınnan ilgä oçıp kergän Rusiä oçqıçın kisätü öçen attı, dip belderde. Ministrlıq wäkile, Rusiä oçqıçınıñ cimerelep töşüen raslyı almıybız, dip äytte. Läkin anıñ äytençä, atışlar bulğan xäl, Kodor tarlawğı tiräsendä yäşägän cirle xalıq yangın çığuın häm şartlaw tawışın işetkän. Eçke eşlär ministrlığı bu urınğa tikşereüçelär törkemen cibärüe, xaqında xäbär itte.
Eçke eşlär ministrlığı wäkile Shota Utiashvili " Cirle xalıq oçıçqnı kürgän, nindider şartlaw tawşın işetkän, töten kürgän, häm bu oçıç şartlawı bulırğa mömkin dip uyağan. Bez oçıçıq qaldıqların tapmadı. Şuña şartlaw bulğanın raslyı almyıbz. Qaza bulırğa mömkin urınnı tikşerüne däwam itäbez."- dide.
Russiä ğäyepläwlärne kire qağa häm anı Tbilsisninıñ iñ soñğı provokatisäde dip atadı. Rusiä hawa köçläre süzçese Aleksandr Drobışevskiy bolay dide : "Min räsmi räweştä şunı belderäm. Bu rusiägä qarğı çirattağı mäğl.mati provaktisä. Rusiä hawa köçläre oçıqçları gruziä çige buyında oçmadı. Gruziä hawa çigen bozmadı."
Ni säbäple Gruziä bu urındğı tikşerüçelär tökremen cibärü öçen, bügengä qädär kötkän, bu bilgesez bulıp qala.
Bu xäl, Tiflis belän Mäskäw arasında, kierenke mönäsäbätlärgä kierenkelek östäde. Gruziäneñ berläşkän millätlär oyışmasındağı wäkile, İrakli Alasania bu xaqta bolay di. :"Bu agressiä ğämäle Gruziädä genä tügel, böten bu töbäktä demokratiäneñ üseşen häm könbatış qıymätläreneñ taralayuın tuqtata almayaçaq. Mondıy ğämällär elek qullannıldı. Xalıqara cämäğätçelek moña tüzemle bulmayaçaq. Bez nıq torırğa tieş"
Monnan elek Gruziä Mäskäwne Tiflistan 50 yıraqlıtağı ber awıl tiräsenä raketa taşlawda ğäyeplägän ide.
Rusiä bu soñğı belderelğän ğäyepläwlärne säysäiläşterelgän belderülär, dip atadı.
Bikä Timerova


text:
Dönyanıñ 3 nçe zur demokratik ile-İndoneziädä düşämbedä berençe märtäbä turıdan-turı prezident saylawları ütkärelde. Fiker beleşülär älege prezident Megawati Sukarnoputrinıñ ikençe tur saylawlarğa ütü öçen köräşäçägen kürsätä.
İndoneziädä berençe märtäbä ütkärelgän turıdan-turı prezident saylawları başqala Jakartada Qazan waqıtı belän äytkändä düşämbe irtän 8dä tämamlandı .Saylawlarğa tawış birergä xoquqlı 153million keşeneñ 70,80%tı qatnaştı dip faraz itelä.İndoneziä xalqınıñ 85%möselman . Xalıq ilneñ säyäsi kiläçägenä qatnaşu mömkinçelegen xuplap qarşı aldı. Ber xanım(audio)
Min üz fikremne beyan itergä häm il belän citäkçelek itäçäk keşene turıdan turı saylı alğan öçen üzemne bäxetle xis itäm dip äytte.
Räsmi bulmağan berençe näticälär sişämbedä bilgele bulaçaq. Ämma fiker beleşülär älege prezident Megawati Sukarnoputrinıñ urınıñ saqlap qalu öçen citärlek atwış alalmıyaçağın kürsätä.Megawati İndoneziägä nigez salğan prezidnet Sukarnonıñ olı qızı . Ul 2001 nçe yılda şuşı yuğarı posqa bilgelände. Aradan 3 yıl ütügä qaramastan İndoneziä zäğif iqtisad häm kiskennäşä barğan islamçılar probleması belän köräşä. İndoneziälelärneñ kübese Megawatigä täsirle citäkçe dip qaramıy. Ul tawış birgännän soñ bernindi fiker beyan itmäde.İlbaşı urını öçen 5 namzät yarışa. Pensiädäge general häm Megawatinıñ eleke iminlek ministırı Susilo Bambang Yudhoyono in küp tawış alaçaq dip kötelä. Yudhoyono İndoneziä säyäsi säxnäsendä çağıştırmaça yaña isem.Ämma anıñ popularlıq reytınğı sonğı atnalarda 40%tan artıq ide. Anıñ 4 köndäşennän küpkä kübräk.Elekege general sayalwaldı kampaniäsen rişwätçelekkä qarşı köräş, iminlekne arttıruğa nigezlägän ide. Här ike mäsälädä indoneziälellärne nıq borçıy. Şulay da ul düşämbedäge tawış birüdä kiräkle 50%nı alğan dip kötelmi.Bu inde ul ikençe urınnı alaçaq namzät belän sintäber ayında yarışaçaq digän süz.Düşämbedä ul tawış birgännän soñ jurnalistlarğa(audio)
Min berençe turda ciñäp ikençe turğa ütä alaçağıma ışanam dide.
Fiker beleşülärgä qarağanda ikençe urın öçen köräş Magawati , anıñ elekege xärbi citäkçese Wiranto häm urta yulda toruçı möselman citäkçese Amien Rais arasında baraçaq. 5nçe namzät vitse prezident Haz, ul tawışlarnıñ bik azın alaçaq dip kötelä. Düşämbe saylawları İndoneziäneñ şaqtıy qatmarlı demokratiä suqmağındağı sonğı adım bulıp tora. Üzgäreşlär 1998-nçe yılda demokratiä yaqlı demonstratsiälär näticäsendä ilneñ aftokrat citäkçese Suxartonıñ urınınnan kitüe belän başlandı. 2002nçe yılda konstitutsiägä xalıq prezident häm vitse prezidentnı saylarğa tieş digän üzgäreş kertelde. Elek prezident parlamentnıñ yuğarı palatası tarafınnan bilgelänä ide. Düşämbe saylaularında tärtipsezlek , xärämläşülär turında xabärlär bulmadı. Prosessnı 600 çit il küzätüçese şulsanda AQŞnıñ eleke prezidentı J.Carter qarap bardı. Carter (audio)
Bu aftokratik rejimnnan 6 yıl kebek qısqa waqıt eşendä çın demokratiägä küçü , monıñ öçen İndoneziä xalqı täbrik itelergä tieş dip äytte.
Prezidnet namzätläreneñ berse dä islamçı däwlät formasın yaqlamıy.aylawlarnıñ tögäl näticäse 2 atnadan soñ bilgele bulaçaq dip kötelä.
färidä xämit,praga


text:
İsmail Otar
İsmail Otar (1911 - 2005) - belli Türkiyedeki qırımtatar milliy areket erbabı.
İsmail Otar 1911-de Bursada dünyağa keldi. Babası Ali Otar 1880-de Bağçasaray civarında Otarköyde doğğan edi. Anası Emine Otar Bağçasaraylı olğan ve 1880-de Aqmescitke köçken Mustafanıñ qızı olıp 1890-da Aqmescitte dünyağa kelgen edi.
İlk mektepni Bursada oquğan Otar 1935 senesinde İstanbulda Yüksek İqtisat ve Ticaret Mektebinden diplom aldı. Masebecilik ve masebe uzmanlığı yaptı, mesleki bazı eserler ve pek çoq maqale yazdı.
İsmail Otar Qırım Milliy Davasınıñ muaceretteki eñ müim adamlarından birevi edi. Qırım Milliy Davasında yetişmesinde Cafer Seydamet Qırımerniñ tesiri oldı.
Emel ve Qırım mecmualarında pek çoq maqalesi çıqqan Otar, Bekir Sıdqiy Çoban-zade aqqında bir kitap yazdı. "Çarlıq Akimiyetinde Qırım Faciası" (Dr. Amet Özenbaşlı) ve "Tevarih-i Tatar Han" (Kefeli İbraim Efendi) kibi qıymetli eserlerni Türk tiline tercime etti.
Şübesiz, şiirleri arasında Çibörek isimli eseri halq tarafından eñ çoq begenilgen ve meşurdır. "Emel Türk Kültürünü Araştırma ve Tanıma Vakfı"nıñ da temelci azası olğan İsmail Otar ilerlegen yaşına rağmen ğayretle eser bermege devam ete ve tırışıvnıñ sürdüre ekende 2005 senesinde vefat etti. Arqasında qırımtatarlarnen alâqalı çoq keniş bir arhiv taşladı.


text:
Biznə krəstiənnəre quzğalışı
Biznä krästiännäre quzğalışı, Biznä fetnäse, 1861. yılğı krästiän reforması iğlan itelgännän soñ, şul yılnıñ aprel ayında Qazan gubernası krästiännäre quzğalışı.
Quzğalış üzäge – Spas öyäze Urıs Biznäse awılı. Baş kütärergä öndäwçe – Anton Sidorov. Krästiännär alpawıt cirlärendä eşlämäyäçäklären, ul cirlärne xalıqqa öläşergä taläp itülären belderälär. Mondıy taläplärgä yaqın-tirädäge 130lap awıldan 5 meñläp krästiän quşıla.
Baş kütärüne bastıru öçen general-mayor A.S. Apraksin citäkçelegendä xärbi köç qullanıla. Xalıqqa töbäp ut açalar, 350dän artığraq keşe yaralana, 57se häläk bula.


text:
Blair: Tönyaq Koreanıñ atom programması mäsäläse töbäktäge illär qatnaşında xäl itelergä tieş
Audio: "Berenşedän, şul mäglüm, Tönyaq Koreanıñ atom programması qurqınıç tudıra, häm bez monı kürmämeşkä sabışmasqa tieş. İkençedän, Qıtaynıñ bu mäsäläne çişüdä qatnaşuwı – xuplawğa layıq. Öçençedän, prezident Buş belän söyläşkännän soñ şunı añladım, Amerika bu mäsälägä ike-il mäsäläse dip kenä qaramıy."
Bu süzlären Blair bügen Tokioda, Yaponiä premier-ministrı Juniçiro Koizumi belän ütkärgän matbuğat oçraşuında äytte. Kiçä Tönyaq Korea, Yaponiägä qädär citä ala torğan, yıraq-ara ballistik raketa buldıruwı turında xäbär itte.


text:
Masxadov atışlarnı waqıtlıça tuqtatırğa quştı. Säbäpläre, näticäläre
Çeçen köräşçeläreneñ citäkçese Aslan Masxadov respublikada höcümnärne vaqıtlıça tuqtatırğa quştı dip xäbär itelä. Bu turıda Çeçen säxifäsendä basığan belderüdä, atışlarnı 22-nçe fävralgäçä tuqtatıp toru yaxşı niät işaräse bulıp toradielgän. Russiä tarafınan yaqlanğan Çeçen xökümäte monı cämağätçelek yaqlauın alır öçen yasalğan döreslekkä turı kilmägän xäbär dip kire qaqtı.
Audio
"Suğıştan Masxadov ta , anıñ keşeläre dä, barlıq Çeçennär dä tuyğannar. Ruslarğa da, hiç bulmağanda ğadi keşelärgä dä bu suğış kiräkmi torğandır."
Anıñ süzlärençä, Masxadovnıñ atışlarnı tuqtatu qararına suğışnıñ altı yıldır dävam itüı säbäp bulğandır. Läkin, ul Masxadov ğailäse ağzalarınıñ urlanuı da rol uynau ala digän fikerdä.
Audio
"Min belmim. Bu qararnıñ Masxadov tuğannarınıñ urlanuı belän bäyläneşe bula ala. Dikäber ayında anıñ 8 tuğanı urlandı. Atışlarnı tuqtatu qararında monıñ täsire bula ala. Bez belälmibez. Tik faraz ğına itä alabız."
Elekke tapşıruıbızda, Çeçnä baş prokurorınıñ urlau eşe tikşerelä dip beldergänen xöbör itkän idek. Memorial Masxadov tuğanarın urlau artında Ramzan Qadırov citäklägän militisä köçläre tora dip farazlıy. Atışlarnı tuqtatu kürsätmäseneñ täsire yäisä Masxadovnıñ bu turıda qarar qabul itendä tuğannarınıñ urlanuınıñ nindi rol uynağan buluı bilgele tügel. Akbulatovnıñ fikerençä, atışlarnı tuqtatunıñ Masxadovqa tiskäre täsire bulmas. Basayevnıñ da moña iärüe Çeçen qarşılıq kürsätü xäräkätendä berdämlekne çağıldıra. Soñğı yıllarda Russiädä bulğan küpkenä höcümnär, şul sanda Beslanğa höcüm öçen cavaplılıqnı üz östenä alğan Basayev belän Masxadov arasındağı mönäsäbätlärdä tarqalış bulğan ide. Masxadov Beslan höcümen xökem itkän häm Basayev monıñ öçen xökemgä tartılırğa tieş dip beldergän ide. Läkin Kavkazcentr säxifäsendä soñğı vaqıtlarda basılıp çıqqan foto sürätlär , alarnıñ bergäläp utıruların , xärbi strategiä turında söyläşülären kürsätä. Britan gazetası Timeneñ bügenge sanında Basayevneñ bügen kiçen televideniädä kürsäteläçäk intervyusınnan qayber sitatlar kiterelgän. Basayev, Beslan vaqiğäse Russiä xärbiläreneñ Çeçnädäge aktivlığına reaksiä buldı häm kiläçäktä dä andıy höcümärne planlıym dip beldergän. Çeçen köräşçeläre belän söyläşülärne kire qaqqan Kreml Kafkaz Centrdağı belderüenä, ul räsmi çığanaq tügel dip kire qaqtı. Mäskäv tarafınnan yaqlanğan Çeçnä xökümät süzçese, prezident Alu Alkanov monı PR dip atadı dip beldergän. Xalıqara Mönäsäbätlär buyınça Mäskäv institutı xezmätkäre Kiril Koktış , Kreml bu turıda endäşmiäçäk, cönki söyläşülär başlau Russiäneñ zäğiflegen häm prezident Putinneñ Çeçnädä här närsä kontrol astında, anda suğış tuqtaldı digän belderüeneñ döres bulmauın kürsäter ide.
Audio
"Qarar birü sistemasınıñ xärbi qanatı öçen bu abruynı yuğaltu bulır ide . Kire qaytu öçen inde soñ. Putin dä Masxadov ber kemne dä väkillek itmi dip bik yış belderde . Çınnan da bu soñğı ike –öç yıl öçen döres tä. Masxadov, barlıq çeçennärne tügel, ä üzen häm tiräsendäge az sandağı çeçennärne genä väkillek itä."
Koktışnıñ fikerençä, Putin atışlarnı tuqtatuğa reaksiä kürsätäçäk dip kötü öçen säbäp yuq. Şulay itep Çeçnä körçekkä terälgän köyençä qala biräçäk.
Färit İdelle, Praga.


text:
Rusiä Gruziä saylawın täñqitli
Gruziädäge saylawnı küzätüçelär "xalıqara taläplärgä turı kilde" dip bäyäläde. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı belderüendä "saylawaldı kampaniäse waqıtında xakimiät resursları qullanıldı, oppozisiägä basım yasaldı" dielgän.
Tärtip bozu häm citeşsezleklär terkälsä dä, alar tawış birü näticäsenä yoğıntı yasarlıq tügel ide, di xalıqara küzätüçelär. Ä menä Rusiä bu yulı oppozisiä yağına bastı.
Küzätüçelärneñ yuğarı räsmi wäkile, amerikan kongressı äğzase Alcee Hastings, Gruziädäge saylawnı - demokratiägä taba zur adım dip bäyälägän ide. Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı bu belderüne dä "say" dip bäyäläde.
Gruziä parlamentınıñ xalıqara eşlär komitetı başlığı Konstantin Gabaşvili, Rusiäneñ belderüen täñqitläp çıqtı:
"Rusiä – saylawnı tanımağan berdän ber il. Tağın ber märtäbä, Rusiä, tawış birüne küzätkän 32 il yasağan säyäsi belderülärdän çitläşep izolyasiädä qaldı."
Mäskäwgä belemen Quşma Ştatlarda alıp qaytqan Mixail Saakaşvilineñ Gruziäne NATO häm könbatışqa taba tartuı oşamıy. Gruziägä qarşı iqtisadi çikläwlär dä kertelde, uzğan yıl Tiflistä Rusiä ofiserlarınıñ qulğa alınuınnan soñ Rusiädän meñlägän gruzin keşese quıldı.
Ämma bu yulı Rusiä Gruziä eşlärenä tıqşınmadı, dip söyläde oppozisiä wäkile Berdzenişvili:
"Allağa şöker, Rusiä bu saylawğa tıqşınmadı. Bu soñğı yıllarda Rusiä qılğan iñ aqıllı ğamäl buldı. Elegräk Saakaşvili oppozisiä wäkilläre – Mäskäw agentları digän bulsa da, ul da tuqtadı."
Belgeçlär dä Mäskäw Saakaşvili köndäşlärenä yardäm itmäde, dip belderä. Gruziä saylawın yaqtırtqan Rusiä jurnalistı Vadim Dubnov, çınbarlıqta Rusiäneñ täñqit süzläre saylawğa qağılmıy da, dip sanıy:
"Rusiä - bezne dönya demokratiägä öyrätä ikän, bez dä äyrätä alabız, dip sanıy. Belderü döres üze, çınnan da oppozisiägä basım yasaldı, xakimiät resursları qullanıldı häm saylaw demokratik standartlardan yıraq ide. Şulay da bu – Rusiädä uzğan parlament saylawı yäki bulaçaq prezident saylawı belän çağıştırırlıq ta tügel."
Bu tawış birüne waqıtınnan alda Mixail Saakaşvili üze uzdırırğa färman birde. Noyaber ayında xökümätkä qarşı uram cıyınnarı başlanğaç ul prezidentlıq möddäten tuqtatıp yaña saylaw bulaçağın iğlan itkän ide.
Oppozisiä yañadan Saakaşvilinıñ ciñüenä riza bulmıyça xalıqnı uramnarğa alıp çığu belän yanıy. Yäkşämbe könne Tiflisneñ üzäk mäydanına 5 meñläp keşe çıqqan ide.


text:
Äfğänstan prezidentı Xämit Karzai üzäk xakimiätne nığıtu öçen çaralar kürä
Uzğan cäydä Äfğänstannıñ olı mäclese Loya Cirğada prezident itep saylanğan Xämit Karzai äkerenläp üzäk xökümätne nığıtu, töbäklärdäge uzbaş xakimlek itüçe xärbi citäkçelärne qoralsızlandıru häm buysındıru öçen çaralar kürä. Bu eştä aña Quşma Ştatlar häm Berläşkän Millätlär oyışması yardäm itä.
Suğış çuqmarlarına qarşı çaralar kürügä kereşer aldınnan ul üz xakimiäten şikle xezmätkärlärdän çistartu eşen başladı. Dikäbr ayında ul töbäklärdäge 29 räsmine korrupsiä ğäyebe belän wazıyfalarınnan aldı häm töbäklärdäge üzbaş xärbi citäkçelärgä beryulı säyäsi häm xärbi wazıyfalar biläwne tıyuçı qarar çığardı. Ämma suğış çuqmarlarınnan qotılu öçen Karzaiğa töbäklärdä çaralar kürü genä citmiäçäk, üz xökümätenä dä zur üzgäreşlär kertergä turı kiläçäk. Çönki cäyen prezident bulıp saylanğannan soñ ul xökümätkä dä berniçä şundıy xärbi citäkçene alğan ide. Şularnıñ berse, milläte belän üzbäk Abdul Räşit Dostum küp kenä wäxşileklär qıluda häm korrupsiädä ğäyeplänä. Karzai alarnı xökümätkä aluına ükenmäsä dä, bu turıda “säyäsiläşterep äytkändä, xalıq bezdän aldaraq bara, bezgä bik zur taläplär quya häm üzäk xakimiät zarurlığın añlıy” dide.
Ämma älegä Karzainıñ bu yünäleştäge eşçänlege bik ük uñışlı barmıy. Töbäklärdäge distäläp räsmi wazıyfasınnan kitüdän baş tarttı. Kunduz töbägendä General Möxämmät Daud 6 meñläp qoralnı BMO xezmätkärläre yardäme belän cıydı. Hirat töbägendäge üzbaş xärbi citäkçe İsmail Xan üzeneñ 25 meñlek ğäskären qoralsızlandırudan baş tarttı. Qayber xärbi citäkçelär anıñ yä säyäsi ölkäne, yä xärbi xezmätne saylaw taläben qabul itsä dä başqaları bu qararnı işetmämeşkä salıştı.
Äfğänstandağı bu elekke suğış çuqmarların awızlıqlawğa yardäm itü öçen Quşma Ştatlarğa da üz säyäsäten üzgärtergä turı kiläçäk. 2001-nçe yılnıñ közendä Talibanğa qarşı suğışta Amerika Dostumnı häm başqa suğış çuqmarların yaqlap çıqtı. Belgeçlär Amerika äl-Qaidägä qarşı suğış xaqına äle dä bu xärbi citäkçelärneñ ğäskärlärenä aqça tüli dip isäpli. Küptän tügel Karzainıñ yaqın yardämçelärennän berse “AQŞ yardämne suğış çuqmarları belän xökümät arasında bülmiçä xökümätene genä yaqlawçı yaña strategiä qabul itärgä tieş” dip belderde.
AQŞ räsmiläre Karzainıñ dikäbrdäge ilküläm armiä tözü turındağı wäğdäsen xuplap çıqtı. Ämma älegä Äfğänstan saqlanu ministrlığı bu eşne suza kilä. 70 meñ soldattan tözelergä tieşle yaña armiädä älegä 2 meñ keşe genä künegülär ütte. AQŞ bu eşne tizlätü öçen Saqlanu ministrlığın üzgärtergä çaqıra, ministr Möxämmät Fähimnän armiädäge kimendä 33 yuğarı citäkçene başqa millät wäkilläre belän almaştırunı sorıy. Fähim mondıy üzgäreşlärgä äzer buluın belderä, ämma küzätüçelär Fähim armiädä milli balans buldırğançı suğış çuqmarları bu eşkä üz qulların tığıp ölgeräçäk dip isäpli.
Fähim belän Karzai suğış çuqmarlarınıñ qarşılığın kimetep kürsätergä tırışsa da, çınlıqta alarnı qoralsızlandıru bik qıyın eş bulırğa oxşağan. Çönki biredä härkem qoralğa iä häm härkem üzen soldat itep kürsätep rişwät alırğa tırışa. Qoral belän cıyılğan yıllıq aqçalar qoralsızlandıruğa birelgän aqçalardan ällä ni kim tügel. Xalıqara küzätüçelär mart ayına Äfğänstanda 50 meñläp keşe genä qoralsızlandırılır, yäğni Fähim quyğan maqsatnıñ çirege genä ütäler dip isäpli.
Naif Aqmal, Praga


text:
2005: Putin bıyıl da üz kontrolennän çittä torğan dairälärne "qulğa öyrätüen" däwam itte
Prezident Vladimir Putin säyäsäteneñ töp nigezen Rusiädä xakimiat bağanasın nığıtu tora disäk yalğış bulmas, xörmätle tıñlawçılar. Şuşı ölkädäge eşçänlegen ul bıyıl da däwam itte. Ğämäldä bu federativ sanalğan däwlättä demokratik alımnarnıñ bastırıluın, wäkalätlärne büleşü urınına üzäktän kürsätmälär birep yäşäwne, töbäklär xakimiaten kimetüne añlata. Vladimir Putin isä moña, här ilneñ demokratiägä üz yulı bar, Rusiädä şartlar başqa, dip belderä.
Rusiädä urta ğasırlardan kilgän säyäsi ğädät şundıy, anda wäkillek demokratiäse öçen urın ällä ni yuq. Rusiä traditsiäse däwlät östenlegen alğa sörä. Häm şuña kürä dä küplär, Putin barı tik elek tamır cäygän ğoref-ğädätlärne genä däwam itä, dip uylıy. Ämma şul da yarılıp yata - monıñ demokratiä häm anı üsterü belän bernindi dä qatnaşı yuq, ildäge xakimiatne üzäkläşterü ayaqqa basıp kilgän ireklekne bua ğına. Mäskäwdäge Carnegie Fondı xezmätkäre Aleksandr Malaşenko:
"Üzlären xakimiat başında qaldıru öçen alar berdänber çara bulıp üzäkläşterü häm xakimiat bağanasın qoru toruın añlıy, läkin andıy şiğär astında reformalar başlap bulmıy. Minemçä, bu xäzerge xakimiat sisteması belän cämğiat ixtiacları arasında bulğan töp qarşılıq", dip isäpli Carnegie Fondınnan Aleksandr Malaşenko.
Bıyıl Däwlät Dumasına saylawlarnı yañaça ütkärü qanunı qabul itelde, anda deputatlarnı ayırım saylaw bülgelärennän saylaw beterelä, alar xäzer bar il buylap eşlägän partiä isemleklärennän genä saylana ala. Ä Dumağa üz wäkillären cibärü öçen här ayırım partiägä saylawçılarnıñ kimendä 7 protsent yaqlawın qazanu kiräk bulaçaq.
Moñardan tış xäzer Rusiädä referendum ütkärü mömkin tügel diärlek, moña barı tik berär referendum ideäsen federal'' xakimiat xuplağan oçraqta ğına ireşep bula. Şul xakimiatneñ, yäğni Putin häm anıñ tirälegeneñ şundıy säyäsät alıp baruın bäysez jurnalist Maşa Gessen bolay añlata:
"Alar, üzlären yabıq ber sistemada ğına yaxşı xis itkän keşelär. Xäzerge Rusiädä üzläre künekkän sistemanı, yäğni Sovetlar Berlege häm KGB moxiten yañadan torğızu öçen alar barın da eşliäçäk. Şuña da demokratiä öçen urın torğan sayın taraya bara. Alar, üzläre kontrol itä almağan härnärsägä bik borçılıp qarıy", di Maşa Gessen.
Xakimiatneñ şul kiñlekne taraytu tırışlıqlarınnan Gessen däwlätneñ Rusiä telekanalların yawlap aluın, basma matbuğatqa yasağan basımın atıy. Xäzer menä prezident idaräse Duma aşa ildä çittän kilgän aqçağa eşläwçe ğäyre-räsmi oyışmalar eşen tuqtatırğa tırışa. Yäğni prezident häm anıñ tirälege üze kontrol itä almağan berär dairäne kürügä, şunda uq moña çik quyu çaraların ezli başlıy. Häm Vladimir Putin monı "xakimiat bağanasın torğızu" dip atıy.
Kärim Kamal


text:
Bügen Şevardnadze uzğan yäkşämbedä Gruziä prezidentı wazıyfasınnan çigengän soñ berençe märtäbä üzeneñ Tbilisidağı eş urınına kilep şäxsi äyberlären alıp kitte.
Şevardnadze Prezident İdaräsendäge elekke xezmätkärläre belän sawbullarştı häm qayberäwlärgä imzalar tarattı.
Jurnalistlarğa ul berniçä ay elek ük prezident wazıyfasınnan kitü turında uylıy başlawı, ämma uzğan yäkşämbedä demonstratsiäçelär Prezident İdaräsen yawlaw belän yanağançığa qädär ikelänüe turında äytte.
Şevardnadze şulay uq ni öçen kitüe turında gazetağa mäqälä yazarğa cıyınuı turında da belderde.


text: Ğäräp telle äl-Häyät basmasına birgän äñgämäsendä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ atom agentlığı başlığı Möhämmäd ÄlBaradei, dönya cämäğätçelege İrannıñ atom qoralı citeşterä aluına borçıla, dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda – xärbi köç belän mäsäläne xäl itep bulmayaçaq. ElBaradei, İranğa, uran bayıtu eşçänlegen tuqtatunı sorap möräcäğät itte. Mondıy eşçänlek alıp barılğanda qoral citeşterü öçen barı tik berniçä ay waqıt kiräk, dide xalıqara atom agentlığı başlığı. Ul arada Fransiä tışqı eşlär ministrlığı, İrannıñ soñğı belderüläre xalıqara söyläşülärne yañartunı şik astına quya, digän mäğlümat tarattı.


text:
Revolyutsiä, kollektivizatsiä, kapitalizatsiä häm monetizatsiä?
Soñı könnärdä Qazannıñ banklarında torğınlıq yıllarınıñ tormış räweşe bulğan bormalı-sormalı çiratlar xasil buldı. Bu çiratlarda olı yäştäge keşelär, pensionerlar cäfa çigä ikän. Alar sotsial' reforma- “monetizatsiä”, yäğni taşlamalarnı aqçalaştıru forması qorbannarı. Käğäz şoma- qanun yazıp, färman çığarıp quyuı ansat. Rusiä xökümäte sotsial' taşlamalarnı aqçalaştırunı qulay kürde. Xalıq beraz qaysı yaxşıraq dip bäxäsläşep aldı da pensiälärenä kim digändä 500-600 sum aqça östäläçägen belgäç tındı. Rusiä Duması avtomat-robot sımaq ansat qına qanunnarın äzerläde, alarnı raslap ta quydılar. Tik tormışta ğädättägeçä alay ansat qına barmıy şul ul. Beräwdä- “menä taşlamaların urınına tieşle aqçalar bu” dip avtomat räweştä qıştırdap torğan yözleklär kiterep tottırırğa cıyınmıy ikän şul. Ğadättägeçä artınnan çabası, taşlamalarğa dimäk östämä aqçalarğa xaqın barlığın yañadan isbatlıysı bar ikän äle. Döres Tatarstan xökümäte bu eştäge qıyınlıqlarnı ciñeläytü çaraları kürde kürüen. Pensiä waqiflarında, sotsial' yaqlaw oyışmaları äzerlek, añlatu eşläre alıp baralar, “qaynar liniä” eşli. Menä şul oyışmalarnı yörep çıqqan Zölfiä xanımnıñ kürgännäre. Menä şuşı bankta xisap açu mäs’äläsendä butalçıq küp. Tatarstanda ber million cide yöz meñ taşlamar iäse isäplänä şularnıñ 427 meñe genä federal' registrda ikän. Qalğannarı yäğni ber million 273 meñe respublika qaramağında ikän. “Qaynar liniä”gä Zölfiä apa “voprosı”, yäğni tieşle dokumentlarnıñ kopiälären iltep birgäç, bankka xisap açarğa çabarğamı inde” dip çıltıratıp sorağaç-“ xisap açu “federallar” öçen kiräkmi, “respublikannar” öçen genä kiräk” dip tınıçlandırdılar. Läkin min Zölfiä apanı alay dip kenä tınıçlandıra almıym. Çönki ul fatir xucası. Häm küpçelek pensionerlar şulay. Taşlamalar zamanında fatir, kommunal' xezmät öçen azraq tüläw öçen fatir xucası itep äbi-babaylarnı yazdırıp quyğan idek bit inde. Xäzer ul taşlamalar avtomat räweştä genä barmıy ikän şul. Toraq kommunal' xucalıqqa tüläw öçen subsidiälär, yäğni aqçalaştırılğan taşlamalar barı tik banktağı xisapqa küçereläçäk. Ä fatir öçen ay sayın, şul isäptän aqçalaştıru reforması ğämälgä kerteläçäk yaqınlaşıp kilgän yaña yılnıñ ğinwar ayı öçen tülise bula. Şulay itep sotsial' yaqlaw oyışmaları, banklardağı çaqrımlı çiratlarnı çittän küzätep kenä yöri almabız axrı xörmätle watandaşlar.Küçeş yıllarında küräçägebezne, kürmiçä bulmas şul. Yunıs Ätnäle.


text:
Nuriäxmät Möxämmätcanov Quqmara rayonı Aqsıbı awılında tua. Musa Cälil premiäse laureatı, Smolenskiyda ütkän “Ğolosa Rossii” digän cır konkursında altın medal'gä layıq bula. Tatar cırçıları arasında xalıq cırın böten Rusiä külämenä çığaruçı bularaq ta bilgele ul. Soñğı arada başqa estrada cırçıları kebek üze öçen üze cawaplı bulğan. “Bolğar” ansambleneñ solistı bularaq tanılu ala. Ul çorda Nuriäxmät Möxämmätcanovnıñ älege ansambl'dä cırlawı häm “Ex almağaçları” cırın estrada däräcäsenä kütärüe zur yañalıqqa äylänä. Tanılğan xalıq cırçısı Xämdünä Timerğäliewa belän xezmättäşlek itkän cırçı. Telejurnalist Nailä Yäxinä dä Nuriäxmät Möxämmätcanov turında tapşırular äzerlägän bulğan. Cırçı belän yaqınnan tanışa icatın küzätä. Keşe bularaq ta, cırçı bularaq ta anı yaqın itä. 42 yäşendä waqıtsız dönyadan kitkän cırçı turında Nailä Yäxinä menä närsä äytte:
- Bik keşelekle, ğadi küñelle. Yaña yıl kiçendä dä barlıq tanışlarına kerep hämmäsen qotlap, cırlap yörgän. Ul üze dä ğadi keşelärne yarata ide. Ğailä xälenä kilgändä, xäzerge waqıtta anıñ 11-12 yäşlek qızı üsep kilä.
Yaña yıl tönendä ul Xämdünä Timerğäliewanı da qotlarğa ölgerä. Bu xaqta Nailä xanım da iskärtep ütte:
- Xämdünä Timerğäliewanı da yaña yıldan soñ, säğät berlärdä kilep qotlap çıqqan ul. Xämdünä xanım aña monda ğına qal dip äytkän bulğan, läkin ul barıber kitep barğan.
Waqıtsız dönyadan kitkänen belgäç Nailä xanımda aptıraşta qala:
- Anıñ üleme… Dusları aña qul kütärmägänder inde dip uylıybız inde. Nuräxmät şikelle eçkersez küñelle keşegä dusları arasınnan naçarlıq etläwçe bulmağandır dip ışanası kilä.
Ul Qazannıñ Mäületov uramında tulay toraqta torğan. Anı iske yıldan yaña yılğa küçkän tönne öyenä kergändä sağalap toralar. Häm işegen açıp kergän waqıtta artınnan bärep kerep mendär belän tomalap küp tapqırlar utyuq belän başına suğalar. Şunnan yawız bändälär qimmätle kostyumnarın, stenada elenep torğan suvenirlarnı häm tağın qulğa närsä elägä şunı eläkterep çığıp kitälär. Üterüçelärne kürşelär dä kürep qala. Cırçı yanına kürşeläre yögerep kergändä yöze, gäwdäse tanımaslıq xäldä bula. Niçäder minut ülem belän köräşkännän soñ aşığıç yärdäm maşinasında yaqtı dönya belän xuşlaşa.
Şuşı salqın tönnärdä anıñ başqaruındağı “Ex almağaçları” cırın tıñlağanda, cırçı isän häm änä ul radiodan xalıq öçen cırlarğa, aña xezmät itärgä aşqına kebek toyıla…
Röstäm İsxaqi


text:
Beläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Dönya Azıq-Tölek Programması başqarma direktorı James Morris, Ğiraqta humanitar faciğane buldırmasqa böten mömkinleklär bar, dip belderde. Tizdän 27 millionlıq Ğiraq xalqı azıq-tölek belän tä’min iteläçäk.
Ul arada Yevropa Berlegeneñ Başqarma Komitetı, xärbilär häm yardäm oyışmaları xezmätkärläre üz eşlären ayırım-ayırım başqarırğa tieş, digän belderü yasadı. Humanitar oyışmalarnıñ suğış barğan töbäklärdä eşläwe-xezmätkärläreneñ tormışına qurqınıç tudıra.
Ğiraqnıñ berdän ber portı bulğan Umm Qasrğa Australiädän humanitar yardämneñ kilüe kiçekterelä. İke Australiä köymäsendä Ğiraq belän suğış aldınnan uq tözelgän kileşü näticäsendä meñlägän tonna boday kilergä tieş. Australiä diñgezçeläre inde 8 kön Umm Qasr suların minalardan çistarta. Uzğan atnada Ğiraqqa Britaniä korabı berençe humanitar yardämne kiterep citkerde. İke Australia köymäse isä Britaniäneñ Sir Galahad köymäsennän 4 tapqır zurraq buluı säbäple Umm Qasr portında östämä iminlek çaraları kürelä.


text: Bötenläy ük tınıç, ap-aq yomşaq qarğa oxşağan könnär tügel şul. Yaña yılğa ayaq basqaç ta, iske mäşäqätlär küzgä taşlandı. Käcä yılı säyäsätkä bay bulaçaq. Qazannıñ bik küp mäxällälärendä poçta tartmalarına matur konvertlar salındı. İñ berençe kilgän xatnı açuçılar “ЖизHb'” partiäseneñ ustav dokumentların, partiägä kerü ğarizası ürnägen, şuşı firqäneñ räistäşe Räfğat Altınbayıvnıñ öç törle räseme töşerelgän kalendarlarğa layıq buldılar. Başqa firqälär xäzergä äle büläk-istäleklär taratmıy, çönki qaya bulsa da saylaw iğlan itelmägän. Yıl axırında bulaçaq Duma häm dä bälki respublika Däwlät Sovetı saylawlarında ciñep çığu öçen köräş qızu bulaçaq ikänlege xäzer ük kürenep tora.


text: Dağıstannıñ xoquq saqlawçı oyışmaları AQŞ watandaşı Kelli Makewerstan bu atnada inde 3 tapqır soraw aldı. Waşingtonnıñ John Khopkins universitetı xezmätkäre, Dağıstanğa UNESCO yullawı belän kilgän. Anıñ advokatı süzlärenä qarağanda, pänceşämbe könne annan, 2005 yılda, Çeçnyänıñ Nocoy Yurt rayonında Rusiä xärbilärenä ut açu waqıyğasına bäyle räweştä, şaxit bularaq soraw alğannar. Amerikan watandaşı tuqtalğan yortta tentü yasalğan, anıñ komputerın, diktofon , fotoapparat häm başqa äyberlären tartıp alğannar. Milisia xezmätkärlären bu ğämälläre öçen, advokatlar mäxkämägä tartırğa niätli.


text:
Aqsa talausınan - mäyetkä
Öfö uqıu yorttarınıñ berehendä 17 yäşlek üśmerźeñ ültereleüe sere asıqlandı. Unı oşonda uq, yäğni Töźölöş kolledjında uqığan 18 yäşlek qurstaşı ültergän. Bıl eget enäyät säbäben, ülterelgän qurstaşına aqsa tüläüźän yalqıuı menän añlatqan.
Töźölöş kolledjı yataqxanahında, kelät itep fayźalanılğan bülmälä, eget mäyete uźğan aźnala tabılğaynı. Xoquq haqlau orğandarı 4-5 kön esendä ültereüsene tapqan. Qulğa alınğan student äyteüensä, ülterelgän qurstaşı unan daimi aqsa talağan.
Bay. Fatqullin, Öfö.


text:
Gruziädä prezident saylaw näticälärenä anıñ kürşeläre nindi mönäsäbät belderä?
Gruziäneñ ikençe kürşese, Äzerbaycanğa kilgändä, räsmi Baqınıñ reaksiäse salmaq diergä bula. Prezident İlham Alievnıñ idarä wäkile Näwrüz Mamedov, ike il arasında xezmättäşlek alğa taba da uñışlı däwam iter dide. Äzerbaycannıñ Tışqı Eşlär ministrı Vilayät Kuliev Azatlıqqa birgän äñgämäsendä, Tbilisida xakimiät alışuğa bezneñ qaraş "normal", Gruziäneñ yaña xökümäte belän kiräkle mönäsäbät urnaştırırbız, ike il arasındağı normal mönäsäbätne saqlaw, häm Äzerbaycan, häm Gruziä mönfägätendä, dide:
Audio (Vilayät Kuliev)
Bu räsmi Baqı fikere, ä menä Äzerbaycannıñ opozitsiäse Tbilisida bulğan xällärgä küpkä şatlıqlı reaksiä belderä. Äzerbaycannıñ Demokratik partiä citäkçese Nuraddin Mamedli, demokratik üzgäreşlär yağınnan, Kavkaz illäre arasında Gruziä belän Ärmänstan Äzerbaycannan küpkä aldaraq bara, dide, häm Gruziädäge xällär bar Kavkazğa yoğıntı yasar, digän ömeten äytte. Äzerbaycannıñ Xalıq frontı başlığı Ali Kerimli, Gruziädäge saylaw näticälären "demokratiä ciñüwe" dip atadı.
Nixayät, Gruziäneñ tağın ber kürşese, Ärmanstanda, Saakaşvilinıñ ciñüwen bar da xuplıy: xakimiät tä, opozitsiä dä. Tışqı Eşlär Ministrlığı wäkile Hamlet Gasparian, Azatlıqqa birgän äñgämäsendä, bu ciñüdän soñ Gruziä-Ärmänstan mönäsäbätlärendä yaña çor başlana, dide. Elekke premier-ministr, xäzer opozitsiägä küçkän Vazgen Manukian, Saakaşvilinıñ ciñüwenä xuplaw belderde:
Audio (Vazgen Manukian)
"Min, Saakaşviliğa, häm dä bar Gruziä xalqına, nixayät qanuni prezidentlı häm xökümätle buluları belän qotawımnı belderäm."
Xakimiättäge koalitsiägä kergän Respublikan partiäseneñ fraksiä başlığı Galust Sahakian, Gruziäneñ möstäqillek dawlağan Abxaziä häm Könyaq Osetiä töbäklären iskä alıp bolay dide:
Audio (Galust Sahakian)
"Tbilisidağı yaña xakimiätneñ ilneñ bötenlegen tä''min itüdä mäşäqätläre bulaçaq. Bu mäsäläne alar xäl itä alırmı, älegä äytergä irtä. Läkin bez Gruziäneñ bötenlegen xuplıybız."
Şulay itep, Mixail Saakaşvilinıñ ciñüenä qarata Gruziäneñ kürşelärendä älegä qaraşlar mondıyraq: Ärmänstan xuplıy, Äzerbaycan tınıç qarıy, Rusiä närsä äytergä, dip uylana.
Ali Gilmi, Praga


text:
Sälamätlek ministrlığındağı ölkän meditsina belgeçe Kenes Ospanov "Bezneñ laborotoriädä könenä 300-350-läp keşene tikerü mönkinlege birüçe cihazlar bar. Bez alarnı Amerikan şirkätläre yardäme belän satıp aldıq. Kiräk bulsa, Alla saqlasın, bez qoş kizüe bulu-bulmawın 3 säğät eçendä açıqlıy alabız" dide.
Uzğan iyül ayında ilneñ tönyaqında qoş kizüeneñ keşelär öçen qurqınıçlı H5N1 töre yözlärçä qaznı üterde.
Dönya Sälamätlek oyışması räsmie Bernardos Ganter Azatlıqqa küçmä qoşlar bu virusnı başqa Üzäk Aziä däwlätlärenä dä tarata ala di. 2003-nçe yıldan birle Könçığış Aziädä häm Törkiädä qoş kizüennän 80-läp keşe ülde.


text:
İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecät, 2003 yıldan birle atom proğrammasın qullanunı tıyu bäräbärenä, xalıqara atom energiäse ağentlığın, Tähranğa aqça tülärgä çaqırdı. İran telewideniesennän çığış yasağan prezident, bu xäl milli fän häm iktisadqa zarar kiterde, dip belderde.Xalıqara atom energiäse ağentlığı ikençe kön inde, Wenada İrannıñ atom proğramması tiräsendäge wazgiätne tikşerä.
Xalıqara atom energiäse ağentlığı başlığı Möxämmät El- Baradey, şuşı könnärdä İran belän kileşügä kiläçäkläre xaqında ömeten beldergän ide. Şul uq waqıtta ul, monıñ öçen İrannıñ atom proğramması xaqında täfsilleräk mäğlümätlär kiräk bulaçaq dip äytte.
AQŞ ,İrannıñ atom proğramması xaqında terkälgän doqumentlarnı, sanksiälär kerter öçen Berläşkän millätlär oyışmasınıñ iminlek şurasına birergä kiräk dip, basım yasıy. AQŞnıñ däwlät sekretare urınbasarı Niqalas Byorns, İran urannı bayıtu eşlären yañadan başlap, xätär çikne ütep kerde, dip belderde.


text:
Mordowiä Respublikınıñ Qadoşkin rayonı İsa awılınnan (urısça Bol'şaya Polyana) küp bilgele keşelär çıqqan. Mäsälän, monda Tatarstannıñ 30 yıllardağı sälamätlek ministrı Suleyman Bikmöxämmät ulı Yınaleyev tuğan.
Bu awılnıñ ataqlı millionerı Usman bay Devlet-Kildeyevnı 1918 yılnıñ közendä, “qızıl terror” waqıtında, bol'şewiklar atqannar. Ä Usman baynıñ onuğınıñ ulı, aqädemik Räşit Syünyäyev, böten Rusiäğa dan kiterde – ul bıyıl, Rusiä astronomnarı arasında berençe bulıp, dönyanıñ iñ yaxşı astronomı itep tanıldı.
Küptän tügel Mordowiägä, şul İsa awılına, yıraq Awstriädan tağın ber qızıqlı şäxes qayttı. Bu Riwa Ryüdisser, qız çağında, awılda torğanda anı Riwa Camaletdin qızı Sedelkina diep tä belälär ide. Riwa xäzer Awstriäda, Bregens şähärendä säwdä qollecında fransuz tele uqıta.
Ä 1990-97 yıllarda ul Azatlıq radiosında eşlägän häm radiotıñlawçılar anı Ğäliä Şäräfi iseme belän xäterlärgä tieş.
Riwanıñ ätise Camäl abıy Sedelkin häm änise Zarifä apa uqıtuçılar bulğan, ikesenä dä “Otliçnik prosweşçeniä” maqtawlı iseme birelgän. Sedelkinnar ğäiläse İsa awılınnan 1964 yılda Qazaxstanğa, Çimkent şähärenä küçep kitkännär, ä keçe qızları Riwa şul uq yılda Qazanğa uqırğa kitkän.
Riwanıñ ike apası bar – Rima apası Ufada, Alya apası Qazanda yäşi, ä Nail tuğanı Qazaxstanda. Riwa İsa mäktäbendä uqığanda matematiqağa bik sälätle bulğan, ämma Qazanğa pedağoğiä institutına uqırğa kilgäç, apası Alya aña matematiqa faqültetına kerergä quşmağan:
– Şunda minem Alya apam, matematiqa betergän, äytä di: “Sin matematiqağa kerä kürmä, sin çit illär faqültetına ker, anda beläseñme, nindi qızlar uqıy! Wıt anda qızıq, imeş!”. Ul miña xazer dä äytä: “Sin miña räxmät äyt, di. Xazer sin Awstriäda yäşiseñ, matematiqa uqığan bulsañ, xazer mäktäptä eşlär ideñ”.
Riwa Qazanda pedağoğiä institutında fransuz häm nemes tellären öyrängän häm institutnı qızıl diplom belän beterep Qazaxstanğa, Çimkentqa, äti-änise yanına kitkän, anda nemes tele uqıtuçısı bulıp eşlägän:
– Altı yıl eşlädem uqıtuçı bulıp, nemes tele uqıttım. Berençe yılda eşlägän idem ber mäktäptä, anda nemeslar, greklar, qazaxlar. Şul nemes balalarına nemes tele uqıttım.
1974 yılda, mäktäptä uqıtuçı bulıp eşlägändä, Riwa yäş injener, aspirant Rawil Ğayanov belän tanışa häm alar öyläneşälär.
– 75 yılda qızım tudı, Alina. İke ğäilä öçen dä bik, minem äni yaqtan da, alar yağınnan da, bik zur şatlıq buldı. Annan soñğa tärcemäçe bulıp eşlädem, fransuz telennän dä, nemes telennän. Ber şinnıy zawod tözi idelär. Çit il spetsialistları belän, çit il oborudowaniesı belän. Törle ataqlı firmılardan fransuzlar, nemeslar, itälyäneslar.
Tärcemäçe bulıp eşlägändä, qızğanıçqa qarşı, 4 yıl bergä tormıştan soñ, Riwanıñ ğäiläse tarqala, ire Rawil belän ayırılalar. Rawil xazer Qazaxstanda, Turkestan şähärendä yäşi.
– Anıñ xazer ğäiläse bar, malayı bar, undürt yäştä ber malayı, bik äybät malayı. Min anıñ öçen bik şat. Üz bäxten tapqan, min dä üz bäxtemne taptım, ul da üz bäxten tapqan.
Berqädär waqıttan soñ Riwa Awstriädan kilgän injener Norbert Ryüdisserğa irgä çığa häm 1986 yılda qızı Alina belän Awstriäğa kitä. Ämma anıñ kitüye bik awır häm ozaq bula. Riwağa üzenä dä wiza birmilär, ire Awstriäğa qaytqaç, irenä kire SSSRğa da kilergä wiza birmilär. Mixäil Ğorbaçev xaqimiätkä kilgäç kenä xällär ciñeläyä töşä, ämma küpkä tügel.
– Sowetlar Berlegennän monda çığıp kitkändä minem sistemğa bik näfrätem nıq ide. Mine tübänäytem, kimsetep, çığarğa wiza birmädelär. Minem iremä monda kerergä wiza birmädelär. Annarı çıqqanda tamojnyada bik nıq kimsetep, telägän äyberlären alıp, ber dä qanunsız, doqumentlarımnıñ ber pasportımnı ğına alırğa röxsät ittelär.
Riwağa pasportınnan başqa üzgä doqumentların alırğa birmägännär. Xätta Qazan pedağoğiä institutın beterü turında diplomın da alırğa quşmağannar. Ul da tügel, Mäskäwdä tamojnyada “SSSR xaqimiätlärenä bernindi dä pretenziälar yuq” digän qäğäzğa qul quyarğa quşalar.
– Min äytäm: “A я He пoдпишy эTy бyMary”. “A caMoлeT yлeTиT бeз Bac”, didelär. Min annarı inde tege yaqqa baqsam, anda äni basqan inde, şundıy bik awıru. Rima apa miña qulın ğına kürsätä: “Raz kitärgä buldıñ, kit”, di. “Podpişi, ni telägännären bir, di üzlärenä. Bir dä kit”. Bu kimsetüne ber qayçan da onıtmam dip uylıym. Annarı bardıq Şweysariäğa, kiläm granitsağa. Min inde, tege, qaltırana başladım. Bolay qulın ğına selkte dä, imeş, proyızjayte. Bu nindi granitsa? dip uyladım inde. Bu nindi monda tormış? Awstriäğa kilgäç, berençe waqıtta äle qurqıp yördem. Tuqta äle, mine monda kürmäsennär, tuqta monda, dip. Annarı miña äytälär, nişläp, di, sin qurqasıñ, tı je swobodnıy çelowek, sine monda kem dä kimsetä almıy. Xazerge köngä qädär, menä, üzemne min anda bik yaxşı xis itäm.
Riwa Awstriäda gel bäxet eçendä yäşägän dip uylasağız, döres bulmas. 1987 yılda anıñ änise ülä, ul Qazaxstanğa qaytıp anı cirli. Ä Awstriäğa qaytqaç, 1988 yılda Riwanıñ ire ülä. Şulay itep ul çit ildä, Awstriäda qızı belän ikäw genä qala. Ämma Riwa yuğalıp qalmıy, ul “Doppelmayer” firmında eşli, tärcemälär belän şöğellänä. İnsbruq şähäreneñ uniwersitetında ike yıl uqıp üzeneñ sowet diplomın raslata. Berqädär waqıttan soñ anıñ tormışı üzgärep kitä. İnsbruq şähärendä qazax artistları konsertında oçraqlı räweştä “Azatlıq” radiosında dini tapşırular alıp baruçı Xayretdin Göläçyöz belän oçraşa. Xayretdin anı “Azatlıq” radiosında eşlärgä çaqıra.
– Şunnan tiz arada, Azatlıq redaqsiäsınıñ direktorı Ğärif Soltan kilde. Ä min tege waqıt, bezne bit inde, üzegez beläsez niçek Azatlıq redaqsiäsın sanıy idek inde. Podrıvnoyı radio dip, şunda bik qurqıtıp yöregän idelär.
Ozın süzneñ qısqası, Riwa Germaniäğa, Myünxen şähärenä küçä häm anda Azatlıq radiosında eşli başlıy. Älbättä, anıñ nemesça häm fransuzça belüye bik faydalı bula, radioğa yañalıqlar yazuda urıs tele dä kirägä, ämma Riwağa üzeneñ mişär telen tatar ädäbi telenä yaqınaytırğa turı kilä häm tağı ber yaña tel – ingliz telen öyränergä turı kilä. Bu inde anıñ bişençe tele bula. Azatlıq radiosında eş Riwağa bik oşıy, ämma 1995 yılda radionı Germaniädan, Myünxen şähärennän, Çexiäğa, Prağa şähärenä küçerälär.
– Niçek bez tatarlarda ätälär, bez ülängäç, tön qısqa, dip. Şulay bezneñ dä redaqsiänı, böten radionı 95nçe yılda Prağağa küçerdelär. Minem qızım şul yılda uniwersitetqa kerde, min inde Prağada inde xazer yalğız qaldım. Ansısı inde bik uñaysız buldı. Minem niçekter, bälki, şulay üzemneñ nastroyıniem şulay bulğandır. Xazer äytäm, Myünxenda bulsa, inde radiodan kitmi idem.
Riwa Prağada ike yıl eşli häm 1997 yılda kire Awstriäğa qayta. Anda ul xäzerge köngä qädär, 6 yıl inde, Bregens şähärendä säwdä qollecında fransuz tele uqıta. Studentları aña “fraw professor” dip kenä endäşälär. Riwa üzeneñ xäzerge eşen bik yarata häm kwalifiqätsiäsen üsterer öçen här cäy Fransiäğa yöri.
– Cäy buldımı, kitäm Fransiäğa. Böten seminärlarnı, böten nilärne... Äle bıyılı da, Nissadan kildem bit. Nissadan Mäskäwgä oçtım. Bik küp xazer fransuz duslarım da bar inde xazer.
Rusiäğa qaytqan sayın Riwa üzeneñ qolleğaları, anıñ belän bergä Qazanda uqığan uqıtuçılar belän aralaşa, alarnıñ yarlı tormışına ise kitä, ğäcäplänä.
– Niçekter minem qolleğalar, şundıy kimsetep alarğa zarplat birmilär, şundıy eş şartları, nindi eş şartları, xazer kübese bazarda tora. Kemeseder pensiäda bulsa, anda pensiäları da şundıy, tege nişçenskiy inde, niçek anı bolay keşene kimsetü mömkin ikän dip uylıym. Elek niçek yäşägännärne menä qarıym da xazer, äytälär, “O-o-o, tege waqıt altın waqıtlar ide”. Min inde uylıym, nindi inde altın waqıt? Min şundıy sistemğa ber dä qaytasım da kilmi. Ämma alarğa bu äle ikän altın waqıt dip sanıylar.
Riwanıñ xäzerge tormışında iñ zur ğorurlığı, iñ zur şatlığı – qızı Alinanıñ uñışları. Alina Wena uniwersitetın tämamlağan.
– Qızım uzğan yılda uniwersitet beterde, s otliçiem, xalıqara eqonomıyqa häm sotsioloğiä faqültetın. Ul miña bik zur bäxet buldı inde. Minem iñ zur xıyalım ide – min inde uyladım, üzem kiläm inde, üzem xazer min bernidä eşli almam. Ämma qızıma ber rätle belem birermen dip. Min inde şunı uylamadım da, niçek İsa awılınnan şunda kilep, iñ kürenekle uniwersitetta, Wenada uniwersitet beterüenä ber dä ışanıp ta citälmim. Bu miña inde niçekter ber töştä bulğan kebek buldı. Äldä tağı s otliçiem, şatlığım çiksez buldı.
Riwa, sez Azatlıq radiosında 7 yıl eşlädegez, bezne xazer tıñlawçılarğa, elek sezne Ğäliä Şäräfi dip belgän keşelärgä ni äyter idegez?
– Keşe üzenä yuğarı maqsatlar quyarğa tieş. Härber keşe – anıñ üz yazmışı üz qulında. Min üz millättäşläremä, bigräk tä İsa awılı yäşlärenä möräcägät itär idem: üz millätegezdän oyalmağız, üz telegezdän oyalmağız. Keşe küp eşläsä, kön dä eşläsä, kön dä uqısa, kön dä nindider ber maqsatına ireşü dip xıyal itep kenä utırmasa, ämma eşläsä, ul üz maqsatına ireşäçäk dip uylıym.
Bu Awstriäda Bregens şähärendä yäşäwçe Riwa Ryüdisser ide. Şulay itep, 39 yıldan soñ tuğan Mordowiäsına qaytıp, Riwa tuğan yağın qarap, tuğannarı, yäş çaqtağı dusları, klasstaşları belän aralaşıp ta kitte.
İrek Bikkinin, Mordowiä


text:
Xakimiät firqäse yäşlärne saylawlarğa çaqıra
«Basketxoll»nıñ mäxäbbät binası därtle muzıka häm yäşlärneñ qıçqıruı, qul çabularınnan selkenep tordı. Yäşlärneñ iğtibarın cälep itü öçen, bu forumnı oyıştırğan ministrlıq Mäskäw artistların çaqırğan häm şuşı konsertqa biletlarnı yuğarı uqu yortlarında uquçılarğa buşlay taratqan. «Zö-läy-lä» törkeme dä anda buldı häm tatarça cır cırlap, xakimiät firqäseneñ siğärlären qabatladı.
Xakimiätne saylawçılarğa tanıtu eşendä yäşlär oyışmaları citäkçeläre, xärbilär dä qatnaştı. Soñğıları mäsälän, egetlärne armiägä barırğa çaqırdı. Alarğa bu eştä, cırlar häm biülär belän «Qazan yegetläre» törkeme yärdäm itte, alar belän bergä Mäskäwdän kilgän häm yäşlär arasında bik populär bulğan 2 muzıkal törkem dä cırların başqardı. Tantananıñ axırında Tatarstan Prezidentı da çığış yasadı. Mintimer Şäymiev, yäşlärgä möräcäğät itep, alarnı saylawlarğa barırğa qaçırdı.
Äytergä kiräk xakimiätlär oyıştırğan bu çarada, «Uñ köçlär berlegennän», deputatlıqqa nämzät Sergey Yuşko da çığış yasadı.
Bikä Timerova, Qazan


text: mimar,çatı tamircisi,dekorasyon,izmirde mimar izmirde mimarcı,ev tamiri,çatı tamiri,çatı bakımı,ev bakımı,çatı onarımı,ev onarımı,tamir,onarım,karşıyakada mimar,bostanlıda mimar,alsancakta mimar,konakta mimar,çankayada mimar,manisada mimar,bornovada mimar,balçovada mimar,aydında mimar,karşıyakadaçayı tamircisi,bostanlıda çatı tamircisi,alsancakta çatı tamircisi,konakta mimar,çankayadaçatı tamircisi,manisada çatı tamircisi,bornovada çatı tamircisi,balçovada çatı tamircisi,aydında çatı tamircisi,karşıyakada ev onarımcısı,bostanlıda ev onarımcısı,alsancakta ev onarımcısı,konakta ev onarımcısı,çankayada ev onarımcısı,manisada ev onarımcısı,bornovadaev onarımcısı,balçovada ev onarımcısı,aydında ev onarımcısı,


text:
Armiägä baru-barmaw mäxkämädä xäl itelä
May bäyrämnäre, yal könnäre ütkännän soñ, ä tögälräk äytkändä 6 mayda, Qazanda ber qızıqlı mäxkämä eşe qaralaçaq. 22 yäşlek Vladislav Şubin xärbi burıçnı armiä saflarında tügel, ä başqa, alternativ xezmättä ütärgä xoquqın yaqlawnı sorap, Qazannıñ Aviatözeleş rayonı mäxkämäsenä möräcäğät itkän. Vladislav, igelekle eşlär başqaruçı häm xoquq yaqlawçı ber fond belän xezmättäşlek itä. Älege fond anı yaqlap çıqqan.
Mäxkämä utırışında Vladislav, teläsä nindi eşkä barırğa, häm qanun bilgälägän waqıt eçendä älege xezmättä torırğa riza buluwın beldergän. Xärbi xezmätkä çaqırılış komissiäse äğzäse çığışınnan soñ mäxqamä utırışı däwam itelmi häm kiläse cıyılış düşämbe, 6 mayğa bilgelänä.


text: Sişämbe könne Tatarstan prezidentı Şäymiev respublikanıñ iñ layıqlı studentları häm aspirantları belän oçraştı. Şuşı oçraşu waqıtında prezident uquda häm ğilmi eşçänlektä kürenekle näticälärgä ireşkän yäşlärgä isemle premiälär tapşırdı. Yäşlär öçen bik möhim bulğan älege berniçä meñ sumnı täşkil itkän premiä 60 keşegä birelde. Şulay uq älege oçraşuda süz xäzerge waqıtta studentlarnıñ, yäş ğalimnärneñ problemaları turında da bardı. Prezidentqa häm xökümät wäkillärenä yäşlär stipendiäneñ äz buluı, tulay toraqlarda urın citmäwe, eşkä urnaşu probleması kebek moñ-zarların citkerdelär.


text:
Zur 8-lek citäkçelärenä üzgärtelgän Yaqın Könçığış planı täqdim iteläçäk
Bügen Amerika Quşma Ştatlarınıñ könyağındağı Georgia ştatında sänäğät üseşe alğa kitkän 7 il häm Rusiä citäkçeläreneñ yuğarı däräcädäge cıyını açıla, xörmätle tıñlawçılar. 3 könlek cıyınnıñ köntärtibendä başqa mäs''älälär arasında Amerikanıñ Yaqın Könçığış planı da bar. Yevropa Berlege Quşma Ştatlarnıñ älege planına üzgäreşlär kertep anı möselman däwlätlärenä yaraqlaştırdı.
Zur 8lek illäre arasında – 4se – Fransiä, Germaniä, Britaniä häm İtaliä Yevropa Berlegenä kerä, qalğannarı – Amerika Quşma Ştatları, Kanada, Yaponiä häm Rusiä. Şuşı illär citäkçelärenä täqdim iteläçäk plan "nıqlı Yaqın Könçığış" tügel, ä "Kiñeräk Yaqın Könçığış häm Tönyaq Afrika" dip atala, häm üz eçenä şuşı töbäklärdäge reformalar ütkärü häm irekleklärne üsterü kebek maqsatlarnı ala. Planğa şulay uq Afğanstan häm Paqstan da kertelgän. Möselman cämğiäteneñ ber genä qatlamın da reformalar uratıp uzmayaçaq – xökümätlärdän alıp eşquarlıqqa qadär. Yevropa Berlege bu töbäktä reformalar bik kiräk dip sanıy. Şul uq waqıtta Könbatış belän mönäsäbätlär – "xezmättäşlek häm kileşü"gä nigezlänergä tieş. Sannino däwam itä: "Biredä barısı da xezmättäşlek häm kileşügä, ozın mäddätle urtaq plannarğa nigezlänergä tieş. Ber qalıpqa salıp qaraw bulmasqa tieş, här ilneñ üzençälege iskä alınaçaq," dide Stefano Sannino.
Şulay da Misır häm Söğüd Ğaräpstan citäkçeläre summit qısalarında ütkäreläçäk mäcleskä qatnaşudan baş tarttı. Yevropa Berlege räsmiläre möselman däwlätläre bu plannı xuplar dip ömetlänä. Yevropa, töbäkneñ kiläçäge öçen İzrael-Fälestin nizağın çişü möhim, dip basım yasıy. "Planda Ğaräp-İzrael nizağın çişü – töp strategik mäs''älä bulsa da, biredä tärräqiät buluı yä bulmawı – töbäktä reformalar uzdıruğa kirtä salırğa tieş tügel" dide Yevropa Berlege wäkile.
Quşma Ştatlarnıñ Georgia ştatında 3 kön däwam itäçäk zur 8lek summitınıñ köntärtibendä şulay uq Ğiraq bulaçaq. Seal İsland şähärendä cıyılğan däwlät başlıqları Ğiraq mäs''äläsendä Quşma Ştatlar başlanğıçın yaqlar dip kötelä. İnde äytelgänçä, Ğiraqtağı maqsatlar – idarä buldıru, demokratiä häm xoquq xakimiäte, azçılıqlar häm xatın-qızlarnıñ kiñeräk xoquqların tanu, belem alu sistemasın üsterü. Bu plan – tulısınça yañalıq tügel. Yevropa Berlege Yaqın Könçığış belän 1995nçe yılda tözelgän "Barselona processı" dip isemlängän proekt qısalarında eşli. Şuşı proekt qısalarında Yevropa Urta diñgez buyındağı däwlätlärgä inde milliardlağan yevrolıq investisiälär kertte. Üz isemen äytergä telämägän Berlekneñ ber räsmi wäkile, Yevropa planı, berençe çiratta – Yaqın Könçığış illärenä başlıq bulmaw, alarğa basım yasamawnı añlata, dide. Zur 8lek citäkçeläre dä reformalarnıñ basım astında barmayaçağın añlarğa häm qabul itergä tieş. Töbäktäge wazğiätkä qarap berniçä täqdim bulaçaq, här il üze telägän saylap alırğa xoquqlı, dide Yevropa Berlege wäkile.


text:
Yaqın Könçığışta tiz genä tınıçlıq bulmayaçaq
Izrail inde 5nçe kön Libannı utqa tota. Hizballa İzrailneñ öçençe zur şähäre bulğan Haifağa raketalar attı. Alarnıñ 5se poez stansiäsenä töşte. Häläk buluçılar bar, yaralanuçılar küp.
Piterburda zur 8lek sammitında qatnaşqan AQŞ prezidentı George Bush, tağın ber tapqır, İzrailneñ üz üzen yaqlarğa xoquqı bar, dip qabatladı. Häm böten bu çıqqan nizaqta Hizballa häm alarnı yaqlağan Süriä häm İran ğayeple, dip belderde:
"Qabınıp kitkän nizaqta şul qızıq – Yaqın Könçığıştağı totrıqsızlıqnıñ säbäbe kürenep tora. Ä säbäbe – Hizballanıñ Süriä belän elemtädä toruı, Hizballanıñ İran belän xezmättäşlege, Süriä belän İran arasındağı mönäsäbätlär. Problemanı xäl itü öçen – anıñ asılın añlaw möhim."
Şulay uq bügen Piterburda bulğan Britaniä premyerı Tony Blair, nizaqnı, töbäktäge problemalarnıñ çişelüen telämägän keşelär başladı, dip belderde:
"İke bäysez däwlät – İzrail häm fälestin däwlätenä ireşergä telämägän ekstremistlar tınıçlıq prosessına qomaçawlıy. Şulay uq İran häm Süriä tarafınnan yaqlanğan, Libanda wazğiätne qatlawlandırırğa telägän, kierenkelek häm doşmanlıq buluın telägän suğışçılar bar."
Liban premyer-ministrı Foad Siniora, köç qullanunı tuqtatırğa çaqırıp, İzrailne, töbäkne faciğale urınğa äyländerüdä ğäyepläp çıqtı. Ul arada BMOnıñ İminlek Şurası taraflarnı tınıçlıqqa çaqırğan belderü qabul itä almadı. Ämma Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov süzlärençä, İminlek Şurası rezolüsiäse barıber kiräk bulaçaq:
"Libandağı wazğiät – faciğağa yaqın. Çişeleş – İminlek Şurasınıñ Liban häm İzraildä iminlek turında rezolüsiä häm ğömümän Yaqın Könçığıştağı soñğı xällär turında berär törle qarar qabul itelüe bula ala. Zur 8lek citäkçeläre sammitta Liban häm İzrail-Fälestin nizağı turında üz süzlären äytäçäk."
Liban tışqı eşlär ministrı Fäwzi Sallux, kiçä Ğäräp Ligası cıyınında ğäräp däwlätlärenä Libannı yaqlawı öçen räxmät belderde. Liban İzraildän ziyannı qaplawnı taläp itäçäk, dide:
"Libannı İminlek Şurasına möräcäğät yulı belän yaqlaw turında qarar qabul itelde. Häm bez Libanğa kilgän böten ziyan öçen İzraildän kompensasiä taläp itäçäkbez. Ğäräp xezmättäşlege öçen räxmätlebez."
İzrailneñ xärbi hawa höcümnäre Libanda 106 keşeneñ ğömeren özde, alarnıñ kübese – tınıç xalıq. Beirut hawa alanına zur ziyan kilde.
Alsu Qormaş


text: 17 fevral kommunistlar Ufada qarşılıq çarası uzdırdı. Uram cıyını toraq-kommunal tüläwlär üsügä qarşı yünältelgän ide. Çarada 100gä yaqın keşe qatnaştı. Uram cıyını qarar qabul itü belän tämamlandı. Anda tuzğan toraq programın däwlät küzätüenä alu, toraq tözügä qazna aqçasın cälep itü, kommunal tüläw xaqların töşerü häm başqa taläplär kergän. Qarşılıq çarası Ufa kommunistları başlanğıçı belän tügel, Rusiä kommunistları uzdırğan çaralar qısasında ütte. Başqortstan kommunistları yaña citäkçele bulğannan soñ, alarnıñ qarşılıq çaraları ütkärgännäre dä, oppozitsiä uzdırğannarında qatnaşqannarı da yuq.


text:
Ğiraq suğışı bula qalsa, ul niçek yaqtırtılaçaq?
Farsı qultığı suğışın yaqtırtqan xäbärçelärdän küp tänqit süzläre işetkän Pentagon räsmiläre bu yulı yañalıq kertmäkçe: här jurnalist ber xärbi törkemgä berketeläçäk, ğäskärilär arasında yäşäp, anıñ wazğiätne yaqınnan belü mömkinlege bulaçaq. Amerikanıñ 3-nçe cir öste ğäskärläre diviziäsenä berketelgän jurnalistlar arasında Azatlıq-Azat Yevropa radiosı xäbärçese Ron Synovitz ta bar. Küwäyt çüllärennän ul menä närsälär xäbär itä.
Audio: Ul sistema ber yaqtan jurnalistlar sanın kimetergä, ikençedän, alarnıñ närsä söylägänen kontrol itergä mömkinlek birä ide, di Bill. Bu sistemağa küplär qänäğätsezlek belderde, bigräk tä, Amerikan yä Britan bulmağan jurnalistlar, alar bötenläy çığıp yöri almadılar.
Bu yulı Pentagon, media belän armiä arasındağı mönäsäbätkä yaña tärtip kertmäkçe, ul “berketü” sisteması dip atala. Här jurnalist nindider ber xärbi törkemgä berketelä, häm suğış däwerendä soldatlar arasında yäşäp, wazğiätne yaqınnan küzätep bara alaçaq. Quşma Ştatlarnıñ 3-nçe cir öste diviziä komandirı general Buford Blount, üzenä berketelgän jurnalistlar belän oçraşıp, min sezdän ber genä närsä sorıym, kürgänegez turında döresen söyläwegezne ütenäm, dip äytte:
Audio: Soñğı suğışnıñ yaqtırtıluwı belän sez dä bez dä qänäğät bulmadıq. Armiä belän media arasında elek-elektän, VietNam suğışınnan birle qalğan şiklänü bar ide. Bez monı beterergä telibez. Yaña buın ofitserlarda andıy şiklänü yuq.
Küwäyttä urnaşqan Amerikan xärbiläreneñ matbuğat wäkile polkovnik Rick Tomas äytüençä, Amerikan xärbilärenä berketelgän jurnlaistlar arasında törle il wäkilläre, şul isäptän, Germaniä, Fransiä, Rusiä, Qıtay, xättä Qatarnıñ Äl-Cäzirä televideniesennän ğäräp jurnalistları bar. Rick süzlärençä, suğış qırınıñ törle urınnarında 500-läp jurnalistnıñ eşläwen iskä alğanda, senzura digän närsä bulu mömkin tügel. Döres, başta här jurnalist, närsä turında söylärgä yaramağanı xaqında qäğäz imzalarğa tieş bulaçaq. Bu qağidäne bozğan oçratqa, ul kire Küwäyt şähärenä qaytarıla, anıñ urınına başqa jurnalist cibärelä.
Açırğa yaramağan mäglümät arasında – xärbilärneñ iminlegenä yanağan mäglümät, operatsiä neçkälekläre. Äytik, Amerikan xärbiläre häm koalitsiä köçläreneñ sanı, yuğaltular turında yaqınça sannar ğına äytergä yarıy. Ğäskärlärneñ tögäl qayda urnaşuwı, oçqıçlar, tanklar, artilleria häm başqa qoral sanın Pentagon röxsät itmiçä äytergä yaramıy. Doşmannıñ xöcüme, xädäflär, küzläw mäglümätlären şulay uq açu tıyılğan. Foto yä telekameralar ülgän Amerikan xärbien töşergändä, anıñ yözen häm iseme yazılğan tamğanı töşerergä tieş tügel. Geneva konvensiäse nigezendä Ğiraq äsirläre belän äñgämä yä alarnıñ sürätlären kürsätü, şulay uq tıyılğan. Menä şul şartlar ütälgändä, Rick Tomas süzlärençä, jurnalsitlar teläsä närsä turında söyli ala:
Audio: Kiräk ikän suğış qırına satellit tälinkä, video-telefon, laptop computerlar kiteregez, häm mäglümätegezne tapşırığız, di Rick.
Yaña sistema jurnalistlarğa kiñ mömkinleklär aça dip kürensä dä, küp kenä xäbärçelär Pentagonnıñ bu täqdimen alırğa telämi. Äytik, şul uq Kanadanıñ CBS xäbärçese Bill Gasperini, Ğiraq suğışında üz beldegenä eşlärgä cıyına:
Audio: Bu yaña sistemanıñ eşliäçägenä şiklänäm, di Bill. Ber urında ğına eşlägän xäbärçe bu urında küp mäglümät cıya ala, läkin tulı kartinanı birä almıy. Bälki bu zur kompaniälär öçen bu qulaydır, alar berniçä urınğa keşe cibärä ala. Minem kampaniä başqaça eşlärgä qarar itte.
12 yıl elek Farsı qultığı suğışın yaqtırtqan Bill, xärbi senzorlar kiskän mäglümät arasında strategik yaqtan möxim mäglümät bulğanın da tanıy. Anıñ fikerençä, mondıy mäglümät tapşırılğan oçraqta, bu çınlap ta, xärbilärneñ iminlegenä qurqınıç tudırırğa mömkin.
Ali Gilmi, Praga


text:
Matbuğat küzätüendä bügen sezgä Britaniäneñ "The Economist" jurnalında dönya kürgän "Putingä çıdap toru: liberal'' demokratiä qorılmağan Rusiä belän niçek yäşärgä" digän mäqäläne täqdim itäbez, xörmätle tıñlawçılar. Ul şuşı atnalıq jurnalnıñ soñğı sanında basılğan ide.
Rusiä närsägä äylänep kilä soñ digän soraw belän başlıy üz mäqäläsen "The Economist" häm, älege soraw çit il keşelären ğasırlar buyı qızıqsındırsa da, soñğı 13 yılda bu qızıqsınu bigräk tä zur dip däwam itä. Rusiäne küzätep baruçılar zur soqlanu belän kommunizmnıñ cimerelüen häm Sovetlar berlegeneñ tarqaluın qarap tordı, prezident Boris Yeltsin citäkçelegendäge Rusiä üz avtoritar ğädätlären mäñgegä artta qaldırır dip ömetlände. Anıñ urınına Rusiä kübräk eläkterep qalunı xäterlätkän xosusilaştıru, xärämläşüle saylawlar, betmäs-tekänmäs säyäsi uyınnar aşa ütte. İqtisad isä tulı tarqalu, torğınlıq, annarı üseş, yañadan asqa tägäräw kiçerde, xäzer inde ul ezlekle üseş çorında kebek kürenä. Häm Rusiä xalqı bügen zur küpçelegendä prezident Vladimir Putinne yaqlıy, ä ul isä ilne yañadan ayaqqa torğızırğa teläsä dä, Rusiäneñ eçendä dä, tışında da yañğırağan tänqitkä çamadan tış sizger. Soñğı yıllarda Könbatış citäkçeläre Rusiäneñ demokratik cämğiatkä äylänep baruı, annarı inde äylänüe, soñraq kiresençä, eşlärneñ alay uq barmawın raslağan dälillärneñ artuı turında bäxäsläşep tordı. Putinneñ üze oşatmağan telekanallarnı bastıruı, doşmannarın totqınqa yabuı, saylaw näticäläre belän uynawı häm ğomumän Kreml'' qüwäten arttıruı ilneñ kire avtokratiägä qayta başlawı turındağı kisätülärgä kiterde. Xäzer inde soñğı adımnı yasaw waqıtı çitte, dielä "The Economist" mäqäläsendä, - 90-nçı yıllardağı ömetlärneñ çınğa aşmawın tanırğa kiräk. Tikşerenülär şunı kürsätä, Putin xakimiate iqtisadi liberalizm häm säyäsi antiliberalizm qatnaşması bulıp tora. Putinneñ niçek idarä itüe, yäisä anıñ şul eşe Rusiä xalqında yaqlaw qazanuı, xäzerge prezidentnıñ xakimiatkä susawı yäisä Rusiä keşeläreneñ añsız qollar buluın añlatmıy. Bu nigezdä, aña qädär bulğan täräqqiatneñ näticäse diärgä mömkin, di "The Economist". Bolay dip äytü berük waqıtta Rusiägä liberal'' demokratiä kiräk tügel digänne dä añlatmıy. Kiresençä, kirtälär häm balansnıñ bulmawı Putin telägän iqtisadi uñışqa ireşü eşenä zur zian kiterä ala. Läkin Rusiä xalqı 1991-nçe yılda birelgän demokratiäne ber buş qabırçıq itep qabul itä. Anıñ çın mäğnäsen alar şul demokratiäneñ üzen nigezdän alıp, aqrın wä cäfa çigep qorğannan soñ, üzläreneñ üsä barğan mul tormışın saqlap qalu öçen ictimaği aktivizm häm säyäsi tawış kiräklegenä töşengäç qına añlayaçaq dielä mäqälädä. Döres soraw bulıp xäzer, Rusiädä demokratik cämğiat qorılamı yuqmı, yäisä ul qayçan qorılaçaq digäne tügel, ä moña ireşü öçen Rusiäneñ xäzerge sisteması ni däräcädä bay digäne tora. Könbatış keşeläre mullıq wä demokratiä bergä, qulğa qul totınıp kilä digän äytemne yarata, läkin alar şaqtıy ğına illärneñ ikençesenä ireşkänçe berençese öçen dä küp waqıt sarıf itkänen onıta. Şunısın tanu ğına küñelsez - Rusiä, Singapore yäisä Könyaq Koreä tösle tärtip yaratuçan il tügel, häm anıñ qanunğa nigezlängän tormışqa, milek xoquqların xörmät itügä mönäsäbäte daimi bulmadı dielä "The Economist" atnalığında dönya kürgän mäqälädä.
Kärim Kamal


text:
Respublika köne bäyräme
11 nçe üktäber başqortstanlılar Respublika könen bilgeläde. Başqortstannıñ Däwlät möstäqillege turında deklaratsiä qabul itelügä 16 yıl tuldı. Bäyräm uñayınnan tantanalı utırış 10 üktäber uzğan ide. Şul uq könne başqort-urıs duslığın gäwdäländergän Duslıq monumentına çäçäklär saldılar. 11 üktäber törle bina-qorılmalar açu häm bäyräm çaraları uzdı.
Salawat Yulaev häm Mendeleev uramnarı kiseşkän urında küper açu, 21 nçe xastaxanädä operatsiä blogı, Sipaylovo bistäsendä maşinalar quyu urını häm kibet açu çaraları uzdı. Alarnıñ barsında da respublika Prezidentı Mortaza Räximov ta qatnaştı. Ul şulay uq Ufa “Nur” tatar däwlät teatrınıñ zur zalın tözü eşläre belän tanıştı. Bıyıl teatrğa 20 000 sum aqça bülengän, şunıñ 8 000 genä üzläşterelgän. Şuña östäp tawış häm yaqtırtu cihazları alu öçen respublika qaznasınnan million yarım sum aqça bülengän. Prezident problemalar yuq, barı tik aqçanı maqsatqa yaraşlı totınırğa ğına kiräk dip belderde.
Başqalanıñ Ordjonikidze rayonında ,“Siña, minem respublikam!”, Qalinin rayonında “Çäçkä at, Başqortstanım!” Dim rayonında “Sine cırlıym, Başqortstan!” isemle çaralar uzdı.
Ufadağı bäyräm salyut belän tämamlandı. Bıyıl ul berençe tapqır ike urında oyıştırılğan ide.
Respublika köne bäyräme rayon häm şähärlärdä, awıl-qasabalarda da uzdı. At-sport respublika bäyräme İleş rayonında uzdı. Respublika çarasınıñ rayonda uzuı Ufadağı “Aqbuzat” ippodromın tözü eşläre belän bäyle.


text:
Balasız bulu öçen salım?
İldäge demografik wäzğıätne bala tapmawçılar xisabına yaxşırtıp bulamı? Rusiä Däwlät Dumasınıñ sälämätlekne saqlaw komitetı räise urınbasarı Nikolay Gerasimenqo bula dip sanıy. Häm anıñ bu fikeren Sälämätlek saqlaw ministrı Zurabov ta xup kürgän. Ministr äytüençä, xökümät xäzer sotsial' çığımnarnı qaplarğa çığanaqlar ezli. Süz ikençe bala tapqan analarğa 250 meñ sumlıq tüläwlär xaqında da bara. Älegä qädär citäkçelär älege programmağa aqçalar taba almıy.
Rusiälelärneñ bala tapmawın citäkçelek küpmegä bäyälär? Älegä bu bilgesez. Çönki äle qanun qabul itelmägän. Sovetlar zamanında balasızlıq öçen 18 yäştän här eşläwçe rusiäle tüläp torğan. Alar bala tapmawları öçen xezmät xaqınıñ 6%tın däwlätkä tülägän. Xäzer dä şuşı san orientirğa alınaçaqtır, dip yaza “Nezawisimaya gazeta”. İqtisat yuğarı mäktäbeneñ fänni citäkçese Yevgeniy Yasin fikerençä, balasızlıq öçen salımnı ministr yaqlap çıqqaç häm bu xaqta Kreml'dä dä mäğlüm bulğaç, älege salımnı kertü inde xäl itelgän mäs'älä dip sanarğa mömkin. Dimäk, balaları bulmağan 21mln rusiälene salım tülärgä tieş bula.
Kiräkme soñ bu salım? Psixologiä fännäre kandidatı, ğailä mäs’älälären öyränüçe Aysılu Nägıymova bu xaqta menä närsä uylıy:
Minemçä, bu aqılğa sıymaslıq närsä. Üzläre demokratik däwlät tözibez dilär, ä şul uq waqıtta üzläre keşeneñ iregen qısu belän şöğellänälär! Bu salımğa min bik qarşı.İqtisat fännäre doktorı, professor Farsel Zıyätdinovnıñ fikere
Haman da şul xalıq xisabına çığımnarnı qaplarğa tırışa däwlät. Älege mäs’älägä törle yaqtan qararğa kiräk dip uylıym. Berençe çiratta miña qalsa bu salımnıñ kiräge yuq. İkençe yaqtan qarağanda, bu salımnı barlıq keşedän tügel, ä mömkinlege bulıp ta, bala tabarğa telämäwçelärdän alırğa bula.Ä Rusiä ictimaği palatası äğzäse Roza Tufyatulova bala tapmawçılardan salım tülätterügä uñay qarıy. Menä anıñ fikere: 2002 yılda Däwlät Sovetı bularaq min parlament tıñlawları ütkärgän idem. Alar demografik mäs’älälärgä bağışlanğan ide. Şul tıñlawlarğa äzerlängändä miña bik küp awıllarda bulırğa turı kilde. Öylänmägän yegetlärdän genä torğan tatar awılların kürdek bez. Alarnıñ buydaq qalu, balasız bulu säbäpläre bardır. Ämma bügen demografik wäzğıät şundıy awır bulğanda, min älege salımnı kertü kiräk dip sanıym. Älege salımnan kilgän aqçalar küp balalı ğailälärgä, yätim qalğan balalarğa bireläçäk.
2002 yılda Däwlät Sovetı bularaq min parlament tıñlawları ütkärgän idem. Alar demografik mäs’älälärgä bağışlanğan ide. Şul tıñlawlarğa äzerlängändä miña bik küp awıllarda bulırğa turı kilde. Öylänmägän yegetlärdän genä torğan tatar awılların kürdek bez. Alarnıñ buydaq qalu, balasız bulu säbäpläre bardır. Ämma bügen demografik wäzğıät şundıy awır bulğanda, min älege salımnı kertü kiräk dip sanıym. Älege salımnan kilgän aqçalar küp balalı ğailälärgä, yätim qalğan balalarğa bireläçäk.Awır xäldä qalğan älege ğailälärgä bu salım aqçaları barıp citärme yuqmı, anısı bilgele tügel. Ä menä küp bala qarawçı ata-analar bügen aptıraşta - däwlättän kilgän keçkenä tüläwlärgä niçek yäşämäk kiräk? Citmäsä alar öçen bik ähämiätle bulğan taşlamalarnıñ beterelüe dä bik borçıy. Balaları 14 yäşkä citkänçe älege analar öydä utırırğa üz balaların tärbiälärgä tieş ide. Ämma bıyıldan älege qanun ğämäldä tügel. Öydä tik utırmasınnar äle bu analar, eşkä çıqsınnar di citäkçelär. Cide bala anası Rezeda Ğaliewa söyli:
Min älege qanunğa ışanıp tora idem. Balalarımnı tärbiälim dip eştän kittem. Xäzer isä bik borçıldım. Bezneñ däwlättä yäşäyeş şunıñ xätle tübän däräcädä inde. Min zarlanıp äytmim. Allağa şöker balalarım isän-saw. Ämma däwlättän yun'le yärdäm bulmağaç, bik awır.Balasızlıq öçen salım turında äytkändä, İqtisat yuğarı mäktäbeneñ fänni citäkçese Yevgeniy Yasin äytüençä, bügenge köndä däwlät älege salımnan başqa da, sotsial' çığımnarnı tülärgä mömkinlege bar.
Al'bina Zäynulla


text:
Qazaqstannıñ mektepaldı bilim beru qauımdastığı şağın jekemenşik balabaqşalarğa arnalğan sanitarlıq talaptar köp, sondıqtan, olar üşin arnayı talap əzirlenui kerek deydi. Bügin kəsipkerler men memlekettik organdardıñ ökilderi jinalıp, Qazaqstandağı jekemenşik balabaqşalardıñ problemaların talqıladı, dep habarlaydı QazAqparat.
Jinalısqa kelgen kəsipkerlerdiñ aytuınşa, bükil talapqa say bolu üşin ülken balabaqşa salu kerek. Al, ülken balabaqşa salu köp jağdayda tiimsiz deydi olar. Mektepaldı bilim beru qauımdastığınıñ Taldıqorğan qalalıq filialınıñ direktorı Marjan Ahmedjanovanıñ aytuınşa, Qazaqstanda sanitarlıq erejeler men normalardı üşke bölu kerek. Ahmedjanovanıñ aytuınşa, birinşi topqa — tiptik nısandardı, ekinşi topqa — balabaqşa aşuğa bolatın, biraq, basqa maqsattağı nısandarğa arnalğan wyımdardı, üşinşi topqa — twrğın üylerdiñ birinşi qabatında ornalasqan nısandardı jatqızu kerek.
«Talap pen erejelerdiñ köbi äli de bolsa zerdeley tüsudi qajet etedi. Mısalı, qazir jekemenşik balabaqşalardağı medicinalıq kabinetter mindetti türde licenziya aluı jəne balalarğa arnalğan emhanalarmen kelisimşart jasauı kerek. Alayda, licenziya aluğa qajetti qwjattar tizimi köp, onı toltırıp bitu mümkin emes. Ekinşiden, balalardıñ emhanaları kelisimşart jasauğa kelispey otır, öytkeni olarğa da licenziya alu kerek. Al, tağı bir erejege say, isten şıqqan lampalardı osı saladağı licenziyası bar wyımdar ğana alıp şığıp, zalalsızdandıra aladı. Biraq, oblıs ortalıqtarında mwnday qızmet körsetetin wyımdar joq. Auıldağı balabaqşalar qalay boladı?»,-deydi Ahmedjanova.
Al, QR Wlttıq ekonomika ministrligi Twtınuşılardıñ qwqıqtarın qorğau komitetine qarastı Sanitarlı-epidemiologiyalıq baqılau basqarmasınıñ basşısı Maral Raqımjanovanıñ aytuınşa, köp normanı alıp tastasa, balalardıñ densaulığına qauip tönedi. «Büginde köptiñ qoyatın swrağı — balabaqşağa barğan balalar nege köp auıradı? Sebebi, balanı wyıqtatın jeke bölme joq. Qazir qısqartılğan 25 şarşı metr aumaqqa jihaz da, şkaf ta, oyınşıq ta, ıdıs-ayaq ta qoyıla beredi. Balalar as işetin bölmege jatıp wyıqtaydı. Sol tamaq işken stoldarına suret salıp, tüsten keyin sol bölmede biley beredi. Erejeler men normalardı bwdan artıq qısqartsaq, ne boladı?»,-deydi ol. Degenmen, Wlttıq kəsipkerler palatası kəsipkerlerdiñ wsınıstarın tıñdap, 5-10 balağa ğana arnalğan balabaqşalarğa qatıstı normalardı qarau kerek degen twjırımğa keldi.comments powered by HyperComments


text:
Libanda 2 namzätne sayladılar
Libanda bügen ike deputat urınına yaña namzärlärne saylıylar. Bügenge tawış birü il öçen alda torğan prezident saylawları aldınnan sınaw bularaq bäyälänä. İldä säyäsi wazğiät kierenke bulıp qala, östämä iminlek çaraları kürelde.
Başqalanıñ ikençe ber bistäsendä, 13 yün könne atıp üterelgän sönni Wälid Eido urınına keşe saylıylar, anda wazğiät çağıştırmaça tınıç. Anıñ urınına däğwa itkän Möhammäd äl-Ämin İtani, tawışlarnıñ küpçelegen alır dip farazlana.
Saylawlar Qazan waqıtı belän kiçke 7dä tämamlana.
Metn bistäsendä üzeneñ ulı urınına elekke Liban prezidentı Amin Gemayel saylanırğa tırışa. Anı xakimiättäge Süriä yaqlı koalisiägä qarşı köçlär täqdim itte. Oppozisiädäge İrekle Patriotlar Xäräkäte citäkçese Michel Aoun, şulay uq xristian, Kamil Xuri isemle tabip belän köndäşlek itä.
Metn şähärendäge Alexander isemle ber tawış birüçe, oppozisiä Pierre Gemayelne ikençe tapqır üterergä tırışa, dide:
"Bu saylawlarnıñ – ber firqa ciñüennän tış mäğnäse yuq. Bu urın – Pierre Gemayelnıqı ide, häm min anı qabat üterergä tırışqan keşelärgä qarşı tawış birergä kildem."
Uzğan atnada Aoun häm Gemayelnı yaqlawçılar arasında bäreşelär buldı. Metn bistäsenä bügen östämä iminlek köçläre kiterelde. İsertkeç eçemleklär satqan tönge klublar häm barlar yabıq.
İrtägedän başlap – feyerverklar atu tıyılğan, irtägä köndez saylaw näticäläre bilgele bulır dip kötelä.
Aoun Süriä yaqlı oppozisiäne könbatışnı yaqınraq kürgän Fuad Simiora xökümätenä qarşı köräşergä çaqıra. Gemayel häm anıñ tarafdarları Süriäne – ulı Pierrenı häm Süriägä qarşı bulğan başqa säyäsätçelärne üterügä qatnaşı bulularında ğäyepli.
Süriägä qarşı küpçelek, Süriä Libannı üz kontrolenä alırğa tırışa, dip belderä. Dimäşk monı kire qağa.
Süriä yaqlı prezident Emil Lahoudenıñ prezidentlıq möddäte 23 noyaberdä betä. Bügenge saylawlar – alda torğan tawış birügä dä täsir iter dip farazlana.


text:
Käsepçe Yosopbäk Şäripov 10-nçe iyüldä ütäçäk saylawardan nazmät bularaq qantaşmayaçağın belderde.
Şärimov bu turıda qararnı prezident wazıyfaların başqaruçı Kurmanbek Bakiev belän elekke iminlek xezmäte başlığı Feliks Kulov berläşü turında kileşkännän soñ qabul ittem dide.
Ul kileşü nigezendä, ägär dä Bakiev saylawlarda ciñep çıqsa Kulov premyer ministr bulaçaq.
Şäripov alarnıñ berläşüe Qırğızstanda säyäsi wäzğiätne totrıqlılandırırğa yardäm itte häm min dä saylawlardan cigenüem belän Qırğız xalqın berläşterügä üz öleşemne kertergä telim dide.


text: Kiev -- Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko Mäskäwneñ gaz bäyäsen arttıruına cawap itep, Rusiäneñ Qara diñgez portların qullanğanı öçen arenda bäyäsen arttırırğa çaqırdı. "Bez Rusiä belän iqtisadi mönäsäbätlär xalıqara, Yevropa taläplärenä turı kilergä tieş digän fikergä kilä başladıq. Dimäk, Rusiäneñ Ukraina portların qullanuına häm Sevastopoldä ğäskär totuına qarata bez qırıs bulırğa tieş," dide ul. Yaña yıldan başlap Mäskäw Ukrainağa gaznı bazar bäyäsenä, yağni 4 tapqır qimmäträk satırğa teli. Kiev bäyäne 5 yıl däwerendä, aqrınlap kütärergä soradı. Mäskäw monı kire qaqtı. Düşämbedä Mäskäwdä ike ilneñ premier-ministrları arasında ütkän söyläşülär näticäsez tämamlandı. Xäzerge waqıtta Rusiä Sevastopol xärbi nığıtmasın qullanğan öçen yılına 98 million dollar tüläp tora.


text:
Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf Paqstan ilneñ köçle cir teträwdän zıyan kürgän töbäklären tözekländerü öçen aqçanı saqlanu budjetınnan alırğa cıyınmıy dip belderde.
Şul uq waqıtta Möşärräf Hindstan belän Paqstan bu zilziläne Kaşmir nizağın çişügä taba adım öçen faydalanırğa tieş dide.
Paqstanda 8-nçe üktäberdä bulğan cir teträw 58 meñnän artıq keşene üterde, 78 meñläp keşene yaraladı häm 3 million keşene yortsız qaldırdı.
Paqstan zilzilä näticälären tözätü öçen 5 milliard dollardan artıq aqça kiräk bulaçaq dip isäpläde. Şunnan soñ ilneñ saqlanu budjetın kimetü mömkinlege turında süzlär çıqtı.


text:
Xac: 2 millionnan artıq möselman Ğäräfä tawına cıyıldı
2 millionnan artıq möselman bü könnärdä Söğüd Ğäräpstanında xac qıla. Düşämbedä alar xacnıñ töp yolasın başqaru öçen Ğäräfä tawına kilde.
"Bez Ğäräfägä barabız, küptänge xıyalıbız tormışqa aşa, yarab-bi," di Tunistan kilgän bu xanım.
Törle yaqtan qalqulıqlar belän uratıp alınğan bu üzänlektä Möxämmät Piğämbär 14 ğasır elek üzeneñ soñğı wäğäzen äytkän. Şul urınğa kön yaqtısında barıp citep, doğa qılu - xacnıñ töp yolası sanala. Ansız xac - xac tügel. Wukuf yolası xacilär öçen iñ dulqınlandırğıç mizgellärneñ berse.
"Ğäräfä köne möselmannar öçen iñ bäxetle kön, Allağı täğälä färeştägä - şahit bul, balalarım miña kilä, - di, min alarnı ğafu itäm," dip añlata Mısırdan kilgän Äşräf Yosıf.
Ğäräfä tawında aq ihramğa törengän xacilär yarlıqaw sorap doğalar qıla, köndezge häm kiçke namazların uqıy. Bıyıl alar ber uñaydan Ğinwarnıñ 5endä Mäkkädä qunaqxanä işelep wafat bulğan 76 xaci ruxına da doğa qıla. Bu işelgän qunaqxanäneñ xujası anda tieşennän kübräk keşe kertkän bulğan dielä. Citärlek däräcädä iminlek çaraları kürmägän öçen Söğüd räsmiläre isemenä tänqitlär äytelä.
Söğüd eçke eşlär ministrlığı mäglümätenä qarağanda bıyıl xacğa 177 ildän million-yarımnan artıq möselman kilgän. Uzğan yıl belän çağıştırğanda 1.2 protsentqa kübräk. Bu sanğa Söğüdiär üzläre, Söğüdtä yäşägän çit il keşeläre häm dä xacğa üz yulları belän kilüçelär kermi. Ministrlıq wäkile general Mansur Äl-Törki süzlärençä, alarnı da sanasañ, xacilär sanı 2 million-yarım çaması bulaçaq.
Şularnıñ 13 meñe Rusiädän. Rusiä xökümäte qarşındağı Xac Şurası wäkile Äxmät Bilalov süzlärençä, iñ zur törkem bıyıl Dağıstannan – 10 meñ keşe. Monnan tış Tatarstannan 700, Başqortstan häm Mordoviädän 680, Çecnädän 450, Mäskäwneñ üzennän meñgä yaqın keşe kitkän.
Bu qädäre küp keşe cıyılğan urında, älbättä, köçäytelgän iminlek çaraları kürelä. Xac waqıtında iminlek, sälämätlek, aşığıç yärdäm kürsätü eşlärenä 60 meñ keşe cälep itelgän. Ğäräfä üzänlegendä meditsina üzäkläre, Minada maxsus çatırlar qorılğan. 14 xastaxanä, distälägän kilinika, aşığıç yärdäm cixazları äzerlek xälenä kiterelgän.
Söğüd räsmilären bıyıl ayrıuça borçığan närsä, ul da bulsa, Törkiädä qoş kizüe taralu xäbärläre. Bu uñaydan ilgä qoş-qort kertü tıyılğan, su häm hawa alannarında maxsus tikşerü urınnarı buldırılğan. Qoş kizüenä qarşı Tamiflu dip atalğan daruğa ğına 7 million dollar sarıf itelgän.
Qoyaş batuğa xacilär Ğäräfädän kire Minağa yul tota. Mözdälifägä citkäç könneñ soñğı ike namzın uqıylar. Taw itägendä härberse üze belän 7 taş alaçaq, sişämbedä Camaraat küperendä Şaytanğa taş atu yolasın başqaru öçen. Küp qorban kitergän eteş-törteşlär, ğädättä, şunda bula. Söğüd räsmiläre bıyıl bu urınnı iminräk itü öçen östämä çaralar kürgän dielä.
Minağa qaytuğa xacilär möselman dönyasınıñ iñ zur bäyrämnäreneñ berse – Ğäyt Äl-Ädha – Qorban bäyrämenä äzerlänä başlıy. Allağı täğälägä qorban itep mallar suyıla. İtneñ ber öleşe moxtaclarğa öläşenä. Möselman illäreneñ kübesendä Qorban ğäyete 3 kön däwam itä.
Ali Gilmi


text:
Üzbäkstan xakimiätläre bügen Andican şähärendä wäzğiät tınıç dip beldersä dä qayber mäğlümät çığanaqlarınıñ xäbärçeläre äytüençä yaqın tirädäge şähärlärdä çualışlar däwam itä.
Uzğan comğada ber törkem militsiä üzägenä höcüm itep qorallarnı alıp kitkännän häm törmädän totqınnarnı çığarğannan soñ Üzbäk ğäskärläre Andijanda cıyılğan xalıq törkemenä ut açtı.
Atışlar näticäsendä yözlärçä üzbäk kürşe Qırğızstanğa qaça başladı.
Azatlıqnıñ Üzbäk redaksiäse xäbärçese Elmurad Yusupaliev:
AUDİO: Çik buyındağı Karasu şähärendä çik saqçıları häm militsiä bulmasa da wäzğiät tınıç . Xalıq bik tınıç. talawlar, cimerülär yuq. Kurgatüpä ölkäse gubernatorı äytüençä, bügen barlıq militsionerlar eşlärgä tieş bulsa da beräw dä eşkä kilmägän. Beräw dä şähär uramnarın saqlarğa çıqmağan.
Şul uq waqıtta yaqındağı Paxta-abad şähärendä atışlar buluı xäbär itelä.


text:
Tıyılğan Xizb-ut-Tahrir törkemendä äğzälär sanı arta
Üzäk Azia Xaqimiätläre, tıyılğan İslamçı törkem, Xizb-ut- taxrir törkemenä soñgı arada quşılğannar sanı arta baruın belderä. Xättä ul tıyılğan häm anıñ äğzaları törmägä hökem itelgän bulsa da. Bu oyışma üzenä niçek cälep itä ala? Analistçilär monda töp añlatmanı, oppozitsiä qarşı qatı torğan illärdä, törkemneñ qarşı fikerdä torğannarnıñ tawışı bulu da kürä. Şul uq waqıtta törkemneñ propaganda häm üz taktikläre dä anıñ abruyıñ artuında zur rol uyniy.
Üzäk Azia, sonğı yıllarda bu törkem äğzalarınıñ iñ awır cäzalarğa hökem itelgän cir. Alar keşelärgä söykläşkändä saq bula. Läkin, Qırğızstannıñ qaysı ber popularlıq yawlağan cirlärendä, Xizb-ut- taxrirneñ, açıqdañ açıq söylägän äğzalar sanı arta bara.
Törkemneñ töp maqsatı, İslamçı däwlät yäisä xiläfät buldıru. Alar köç qullanuğa qarşı, bu maqsatlarına tınıç yullar belän ireşergä keräklegen äytä.
Xizb-ut- taxrir berençe tapqır Fälestenlelär tarafınnañ 1950nçe yılda oyıştırıla. Anıñ Üzäk Aziada kebek bütän tübäklärdä täsere artqanda, fälsäfäläre üzgärmägän.
Törkem aktivistläre, törkemneñ Üzäk Aziada distäklägän meñ äğzäläre häm teläktäşlek beldergän keşelär buldır.
Ezlänülär kürsätkänçä, Xizb-ut-Taxrir çeltäreñ buınnar täşkil itä. Xalqa dip atalğan buınğa 4täñ 7 gä qadär keşe kerä ala. Här buın başılığı üzennäñ yuğarı bulğan ber genä citäkçene belä, qalğannar bütän başlıqlarıñ kem ikäneñ belmi. Mondıy ber oyışma sisteme isä, äğzä qulğa alınğan oçraqta başqalarınıñ xökemgä tartıluına (zıyan) yul birmi.
Äğzälär törkemgä quşılğanda ant itep kerä. Läkin çıqqanda bilgele räsmi ber tärtebe bar mı bu xaqta açıq añlatma yuq. Elekke äğzälärneñ, ägär andıylar bulsa, älegä bu xaqta söylägäne bulmadı.
Maqsat Sabirovqa, 33 yäş, Xizb-ut-Taxrir äğzäse. ( Bu keşegä ziyan kitermäs öçen anıñ iseme üzgärtelgän). Sabirov Qırğzstannıñ Könyaq Qarasu rayonınnañ. Ul 10 yıl elek törkemgä quşılır aldınnañ ant itüe xaqında söyle.
Sabirov, säyäsi mäsälälär xaqında yäisä törkemneñ maqsatları yäisä anıñ pozitsiädäge urnı xaqında söylärgä teläsä dä, törkemneñ niçek propaganda yasawı xaqında söyläşergä telämi. Şulayda ul, törkemneñ yaña äğzälärne cälep itü öçen däreslär oyıştıruluın äytä.
"Xizp idea tarata. Qızıqsınğan keşelär öçen däreslär oyıştıra, häm alarnı Xalqalar arasında öyrätä. Bu fikerlär belän kileşkännär quşıla. Şul."
Törkem fikerlären, kitapçıq, kitap häm jurnallar aşa da tarata. Bu eştä, sanaq häm soñgı arada internet, DVD, CDlär kebek texnologik äsbalardañ da faydalına.
Soralğan bik küp mäsälägä (baştañ-uq ber uq yazudañ yatlanğan dip farazlanğan) äzer cäwapları bar. Bu isä täserne arttıra. Ğadättä idealar dönyäwi däwlät hökemätläre astında kiläçäkne ömetsez buluın kürsätüdän tora. Üzäk Azia räsmiläre, monıñ üzençä ber miy yuwı ğamäle buluın belderä.
Qırğzstanstan xökümätneñ dini eşlär wäkile Toiganbäk Kalmatov, Törkemneñ bik dañlıqlı äğzäläre buluın äytä
Alar Parlamenttäge küp äğzäne, mäşhür eşquarlarnı häm xökümät räsmiläreñ cälep itep, üz eşçänlekläre öçen aqça häm ruxi yärdem häm yaqlaw tabalar.
Belgeçlär fikerençä Färğana Üzänlegendäge üzbäklär, törkemneñ töp äğzälären täşkil itä. Şulayda törkemneñ 5däñ ber öleşe, Rus, Tatar, Çäçän, Mesxät törekläre häm kördlär başqa cirle bulmağan millätlärdäñ tora.
Sabirov üz partiasınıñ, tınıç yullar belän maqsatına inde ireşülären belderä.
Aña kürä, Xizb-ut- taxrir uñışınıñ tılsımı bik açıq.
Bez keşelär belän alarnıñ üz tellärendä söyläşä beläbez
"Üzbäkstannıñ Fidoqarlar wäkile ber yulı süz uñayınnañ äytkän ide. Xizb-ut- taxrir äğzäläre basularğa üz velosiped belän barıp, mamıq cıyarğa bulışu. Enformatik keşese belän sanaq östälendä bergä utırıp bergä sanaq uyınnarı uynıy häm şul arada üz fikerlären tarata. Läkin bezneñ Fidoqar äğzäläre, mamıq üstergän awıllı aldında cıyınnarğa üz Mercedesı belän aq kostüm kiyep bara. Törkem äğzäläre isä cämgiyät eçendä. Fidoqarlar alardañ çittä. Äye anıñ bolay äytkäne äle dä isemdä. Häm bu döres"