text:
Putin qayçan azçılıqlarnı qayğırtır?
Putin säfäre häm anıñ energia ölkäsendäge yaña açışları xaqında bäxäs quyırğanda, “Vatan” gazetası, Putinnıñ "tatarlarğa mönäsäbäten" soraw astına quydı.
“Vatan” gazetasında çıqqan xäbärendä, avtor Mine Kırıkkanat, Putinnıñ Rusiädä yäşägän rus bulmağan xalıqlarğa, bigräk tä tatarlarğa qarata säyäsäten häm şul uñaydan bu xalıqlar aldında torğan problemalarnı telgä aldı.
Bilgele bulğança, körd problemı zur urın alğan Törkiädä azçılıqlar häm alarnıñ xoquqları turında soñğı könnärdä şaqtıy süz söylängän ide. Moña östäp Könçığış Törkestanda (Sincanda) bulıp uzğan waqiğalar häm Törkiäneñ moña qarata kisken reaksiase ber ük waqıtta Törkiäneñ "törki xalıqlarğa qarata säyäsäten" dä kön tärtibenä quydı.
Mäkalädä, Putinnıñ Törkiägä säfäre aldınnan, sörgendäge Milli mäcles äğzalarınıñ Törkiä prezidentına cibärgän açıq xatı häm anda kütärelgän mäsälälärne telgä ala. Yazuçı, tatarlarnıñ däwlät taríxı häm Rusiäneñ urıs bulmağan xalıqlarğa qarata säyäsäten añlatıp, ildäge kördlär mäsäläsenä bütän küzlektän qararğa çaqıra.
Törkiä kördlärgä yaña säyäsi xoquqlar birde. "Ä Putinnıñ tatar açışı qayçan bulır?" digän mäğnädä yañğırağan mäqälädä, Kırıkkanat iğtibarnı Putin säyäsätenä yünälderä.
Putinnıñ tatarlarğa mönäsäbäte
"2007 yılda Putin tarafınnan imzalanğan qanun belän, uqu yortlarında tatar häm başqa etnik tellärdä belem alu tıyıldı. Xätta, Stalin çorında da ana telendä uqu mömkinçelege beterelmägän ide. Läkin Putin alıp barğan säyäsät arqasındaana telen belmägän mañqort üsäçäk. Tel bulmağan ildä millät tä yuğalaçaq.Putin qul quyğan bu qanun Rusiä Federasiase qanunnarına da turı kilmi, millätlärne üz telendä belem aludan mäxrüm itä."
Bolarnı autor sörgendäge Milli mäcles äğzası Roza Qorbanğa sıltama yasap yaza. Monnan tış, Rusiädä tel, din, keşe xoquqları häm matbuğat ireklege mäsäläse turında häm Putin säyäsäteneñ tatarlarğa yoğıntısın telgä ala mäqälädä Kırıkkanat.
Törkiä prezidentı Abdullah Gül häm premer Tayip Erdoğanğa cibärgän Roza Qorban xatına, şulay uq, akademik häm cämäğät oyışmalarınıñ da qul quyuı yazıla.


c: text/html

text:
9 yıl törmädä utırğan Körd deputatları irekkä çığarıla
Änkarada Yevropa Parlamentı wäkilläre totqınlıqtağı 4 körd deputatın irekkä çığarırğa çaqırdı. Deputatlar , tıyılğan PKK firqase belän bäyläneştä toruda ğayeplänep 9 yıl törmädä utırdı. Mäxkämä utırışın küzäter öçen kilgän Yevropa Parlamentındağı Hollandiä wäkile Joost Langedijk, totqınnar bügen irekkä çığarıla dip belderde. Leyla Zana, Hatip Dicle, Orhan Doğan häm Selim Sadak-1994nçe yılda 15 yıl törmä cäzasına xökem itelgän ide. Yevropanıñ Keşe Xoquqları Mäxkämäse-tikşerülärneñ ğadel bulmawın beldergäç –yaña mäxkämä eşe başlandı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
BMO Iminlek Şurasında Ğiraq turında AQŞ täqdim itkän rezolütsiä proyektına açıqlawlar sorala. Fransiä BMOğa Ğiraqta zurraq rol'' birergä çaqıra.
Bağdadqa qarşı çikläwlärne beterep Ğiraqnı kimendä ber yılğa AQŞ häm Britaniä qaramağına tapşıru turında Quşma Ştatlar äzerlägän rezolütsiä proyektına BMO İminlek Şurasında açıqtan-açıq qarşı çığuçılar bulmasa da küp kenä açıqlawlar soraldı. Fransiä häm Germaniäneñ BMOdağı ilçeläre bigräk tä BMOnıñ Ğiraqtağı role häm Ğiraq nefte keremnäre turındağı sorawlarğa cawaplar kötüe turında belderde.
Fransiä isä BMOğa Ğiraqta bu proyektta äytelgännän kiñräk säyäsi rol’ birüne sorıy. Rezolütsiä proyektında BMOnıñ Ğiraqtağı koordinatorına nigezdä kiñäşçe role genä birü küzdä totıla. Fransiäneñ BMOdağı ilçese Jean-Marc de La Sabliere aña Ğiraqtağı säyäsi tärräqitkä nığraq tä’sir itü mömkinlege birergä kiräk dide.
Fransiä prezidentı Jacques Chirac BMOğa Ğiraqta töp rol’ne birergä çaqırdı häm Fransiä AQŞnıñ täqdime turında açıqtan-açıq, konstruktiv ruxta söyläşäçäk dide.
Russiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Yuriy Fedotov ta İnterfax agentlığına bu rezolütsiä BMO İminlek Şurasında qaralğanda Rusiä BMOğa töp rol’ne birü kiräklegenä basım yasıyaçaq dip belderde.
BMOdağı Germaniä ilçese Gunter Pleuger Ğiraqqa neft-öçen azıq-tölek programmasın aqrınlap beterü öçen proyektta täqdim itelgän 4 ay gina citärme digän soraw quya. 1996-nçı yıldan birle BMO citäkçelegendä eşläp kilgän bu programa Ğiraqqa azıq-tölek häm meditsina kiräk-yaraqları alu öçen çiklängän külämdä neft’ satunı röxsät itä. Pleuger çığışınnan ber özek:
AUDİO: İqtisadıy tözekländerü, neft’ häm neft’ keremnäre belän eş itüne xoquqıy kileşterü mäs’älälärenä kilgändä bu rezolütsiäneñ qayber bik qıyın häm qatlawlı öleşläre bar. Häm anı belgeçlär qarap çığarğa tieş bulaçaq.
İlçelär şulay uq BMO qoral tikşerüçeläreneñ Ğiraqtağı role mäs’äläsen dä kütärä. Çönki AQŞ täqdim itkän rezolütsiä proyektında ul turıda ber süz dä äytelmi. AQŞ belän Britaniä Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralların tabu häm yuq itü öçen cawaplılıqnı üz östenä ala. Russiä tışqı eşlär ministrı urınbasrı Fedotov äytüençä, Russiä Ğiraqqa qarşı çikläwlärneñ mömkin qädär tizräk beterelüen teli, ämma alar BMOnıñ moñarçı qabul itelgän rezolütsiäläre nigezendä beterelergä tieş dip sanıy. Ul rezolütsiälär nigezendä isä Ğiraqta küpläp üterü qorallarınıñ bulmawın yäki yuq itelüen BMO tikşerüçeläre raslarğa tieş.
Şul uq waqıtta diplomatlar rezolütsiädä Ğiraqnı okkupatsiäläwçe illärneñ yöklämäläre turında äytelüe bik möhim dip belderä. Anda 1949-nçı yılğı Jeneva Konvensiäläre turında äytelä. Bu konvensiälär okkupatsiäläwçelärneñ tınıç xalıqnı saqlaw häm suğış äsirlärenä yaxşı möğämälä kürsätü yöklämäläre turında. Rezolütsiädä okkupatsiäläwçelärneñ sivil xakimiät buldıru yöklämälären kürsätüçe Haaga Qağidäläre dä telgä alına.
AQŞ däwlät sekretare Colin Powell Däwlät Departamentında jurnalistlar aldında çığış yasap BMO İminlek Şurasın bu rezolütsiäne tiz arada raslarğa çaqırdı:
AUDİO: Bu rezolütsiä dönya yañadan Ğiraq belän säwdä itsen öçen çikläwlärneñ beterelüenä kiteräçäk. Ul, şulay uq, bez il citäkçelegen Ğiraq xalqı qulına tapşıra alğançığa qädär citäkçelek itü öçen Ğiraqtağı koalitsiäneñ cawaplı buluın açıq itep bilgeli.
Uzğan comğada BMO baş idaräsendä 3 säğät çaması däwam itkän söyläşülärdän soñ qayber diplomatlar İminlek Şurasında bu rezolütsiä proyektına qarata konstruktiv rux barlığı sizelä dip belderde.
Britaniäneñ BMOdağı ilçese Jeremy Greenstock ul utırışnı yaxşı başlanğıç dip bäyäläde:
AUDİO: Älegä şurada hiçşiksez konstruktiv atmosfera bar. Anda rezolütsiäne niçek añlaw turında küp kenä sorawlar, bigräk tä xoquqıy sorawlar bar. Säyäsi tözeleşneñ nindi bulaçağı turında da sorawlaw küp. Bolar barısı da kötelgän närsälär.
Uzğan atna axırında Yaqın Könçığış säfäre barışında AQŞ däwlät sekretare Powell Waşington täqdim itkän rezolütsiägä berençel reaksiäne yaxşı dip bäyäläde häm aldan uq xalıqara cämäğätçelek tarafınnan sorawlar bulaçaq dip kötkänlege turında belderde.
15 ildän torğan İminlek Şurası belgeçläre bu rezolütsiäneñ texnik yaqların düşämbe könne qarıy. Annan soñ çärşämbe könne anı şuradağı ilçelär qarar dip kötelä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ğiraqta xökümät başlığın saylıylar
Ğiraqta , şığıylarnıñ säyäsi bloğı - “Berläşkän Ğiraq ittifağı” bügen premer ministr urınına yaña nämzät kürsätü mömkinlegen tikşerä. Xäzerge, küçeş waqıtı premer ministrı İbrahim Äl Cäğfäri, ittifaq taläp itkän oçraqta ğına üz urınınnan kitäçägen belderde. Cäğfäri bolay dide: “ İttifaq äğzäläre, minem nämzät uñayınnan bulğan bäxäslärne miña citkerde. Bu bäxäslär barışına minem yoğıntı bulmağanın barısı da yaxşı añlıy. Qarar çığaru alardan tora. Alar närsä dip äytsä, min şunı qabul itäçäkmen , “ dide Äl Cäğfäri. Sönnilär häm körtlär anıñ nämzätenä qatğıy qarşı. Nämzät tiräsendäge fiker qarşılıqların caylar öçen waqıt birep, parlament utırışı şimbägä bilgelängän.


text:
Yewropada qatı qızular can ala
Songı 60 yıldağı Angliädä bulğan iñ zur äfat dip atalğan, köçle yañğırlar häm su taşu belän küräşä. Yewropanıñ könçığışında isä, qızu hawa dulqınnarı xökem sörä. Macarstanda bulğan qatı qızu hawada 500läp keşeneñ wafat buluı belderelde. Romaniada isä wafat buluçılar sanı yaqınça 30. Yewropanıñ könyaq-könçığışıñ isä, urman yañgınnarı biläp aldı.
Qızu hawada, elektrik tämin itkän iske stantsiälärnä küçäneç säbäble, ziyan kürä.
Buxaresttä yäşäğän, Maria Mihat:
“Xäzer inde ul xätli qızu tügel, kiçä kürsä idegez anı, iñ qızu waqıt ide. Öy eçendä 40 däräcä ide. Kiçke 8däñ irtänge 3lärgä qadär elektr bulmadı, şuña suitqıç caylanmaları eşlämäde .”
Makedoniädä çıqqan Urman yañgını belän küräşüdä, meñlägän keşe qatnaştı. Cirle xalıq, xezmätkärlär häm xarbilär yañgınnı ilneñ ikençe zur şähärenä küçermäs öçen bergä küräşkännär.
Macarstan Xaqimiäte, soñgı ber atnada däwam itkän qatı qızularda xälaq bulğannar sanıñ yaqınça 500 buluın açıqladı. Alarnıñ kübese xästä häm olı keşelär bulğan.
Qızu hawalarda Budepeşttäge urmannar da yanğan. Yañgın belän köräşüçelärdäñ berse, Antal Erdos, wazğiyätneñ ciddilegenä basım yasap bolay dide:
“Soñgı ber distä yıl eçendä Budapeşttä çıqqan iñ zur yañğınğa şahit bulğanbızdır möğayın.”
Serbiädä dä urman yañgırlarında küpkenä cir ziyan kürgän.
İtalyada da urman-yañğınnarı belän küräşü bara, yañğın 100lägän hektarlıq urmannı beterep 4 keşeneñ tormışın özgän.
Yunan däwlät xezmätkärläre, ildä 44 däräcädäñ aşqan çıdıyalmaslıq qızular waqıtında yağın çığu ixtimalına qarşı iğtibarnı köçäytkän. Athenada bügen qızu, 45 däräcägä citär dip isäblänä. Yuğarı dım häm pıçraq hawada şartlar awırlana barğanda suıtqıç caylanmaları elektrnı iñ küp sarıf itkän cihazlar.
Hawa torışı ğalimnäre qızularnıñ Pänceşämbe könnäñ başlap töşä başlıyaçağın belderä. Şul uq waqıtta yewropa qiytğasınıñ tönyaqkönbatış öleşe su basuları belän küreşä. Üzäk häm könyaq Britaniä soñğı 60 yıldağı iñ yaman su basuları belän iñ tegä.
Thames yılğasınıñ taşuı nätecäsendä, Yuğarı uqu yortı şähärçege bulğan Oxfort, su astında qaldı. Oxforttağı 2 meñläp xalıq bötän cirlärgä küçerelgän.
Britaniäneñ könyaq-könçığış Gloucestershireda, bu atna su taşuları näticäsendä 350 meñläp keşe eçe suınnañ mäxrüm qalğan. Severn yılğası taşuı säbäble Tewkesbury rayonıñ su qaplağan.
Xärbilär bu töbäklärdä şişälär belän su tarata başlağan.


text:
İnalif İnternetta taralırmı?
Bezneñ variant räsmi qabul itelgän imladan ällä ni ayırılmıy, barı tik İnternetta qullanır öçen caylaştırılğan ğına. Latinda da kirildağıça qalğan Ä, Ö, Ü tatar xärefläre urınına, bez alarnı A’, O’, Y’ räweşendä yazarğa täqdim itäbez. Şulay uq Ш, Ч kebek xäreflärne bez ingliz telendäge kebek ikeşär xäref belän yazabız – SH, CH itep. Şulay uq tağın berniçä şundıyraq ayırımlıqlar bar. Läkin minemçä, bezneñ imla qullanu öçen bik caylı häm kompyuter qullanuçılar bezneñ variantnı xuplarlar dip ömetlänämŞunısın da äytergä kiräk, İnalif imlasın täqdim itüçelär latin grafikasında tatar teleneñ yış häm kiñ qullanılmağanın xäzerge imlanıñ törek kodirovkasında eşläwe, standart klaviaturada barlıq tatar xärefläreneñ bulmawı belän añlatalar. Şuña da yaña täqdim itkän variantta alar standart kompyuter klaviaturasında ğına qullanılğan xäref häm simvollar belän eş itälär. Älege imla proyektı belän İnternetta tanışıp bula. İşetkänegezçä, proyektnı täqdim itüçelär kompyuter qullanuçıları arasında üzläreneñ imlalarınıñ kiñ taraluında şiklänmilär. Xäyer, bu fikerne xuplamawçılar da bar. Tatnetta, yäğni tatar İnternetında bu xaqta söyläşü, fikerläşü inde başlanıp ta kitkän. Mäsälän, Tatarskaya gazeta bitlärendä bu imla İnternet belän bik siräk qullana torğan keşelär tarafınnan äzerlängän, ul tatar imlasın ingliz asılına kertep bezneñ grafikanı kimsetä, tatar telen latin grafikasına qaytarunı totqarlarğa mömkin digän fikerlär dä yañğırıy. Qayber xäreflärne başqa törle itep yazarğa täqdim itüçelär dä yuq tügel monda. Ğomumän alğanda, älege imla qullanuçılarnı bitaraf qaldırmadı, kiresençä, üze xaqında fikerläşü, söyläşüne başlap cibärde.
Gölnaz İlgizär


text:
Könyaq Aziädäge cir teträwe häm tsunami häläqätendä qayber xalıqara oyışma farazlarına qarağanda häläk buluçılar sanı 100meñne ütep kitäçäk .Dönyanıñ törle illäre şulsanda BDB illärennän dä könyaq Aziägä turistlar yöri idi. Ülgän yäki yaralanğan meñnnärçä keşe arasında 50läp rus häm qazax turistı da bar
Çärşämbe könne Rusiä xökümäte oçqıçı berençe rus turistların kire kiterde. Berençe törkemdä qaytqan 21yäşlek Stanislaw Reuterğa kürgännären bolay dip añlattı (audio)
Älbättä bik qurqınıç ide. Dulqınnıñ biyeklegen belmägän öçen mömkin bulğan qädär öskäräk barırğa tırştıq
Rusiä turistlarına Sri Lanka başqalası Kolomboda Rusiä ilçelegendä aş su , kiyemnär birelgän.Alar tur operatorları bezne yalğız qaldırdı, yardäm itmäde dip şiqäyät beldergän.Tailandnıñ könyağında Puketta Mäkäsvle ber xatın häm anıñ 6yäşlek ulınıñ ülgän buluı mäğlüm.Atnakiçtä rus turistların evakuatsiläw öçen Tailandqa oçqıç cibärelgän. Bangkoktağı Rusiä ilçelege 600çaması rus isän imin dip beldersä dä 40lap rusnıñ yazmışı bilgele tügel Belarusta xakimiätlär häläkät bulğan çaqta töbäktä 24 watandaşı buluın belderde. Belarus eşmäqäre İhar makaloviç Tailandta bulğan tuğanınıñ tsunamidän qaçuın
bolay dip añlattı (audio)
Ul iptäşe belän räsämnär töşerü öçen qalqulıqlarğa kütärelgän bulğan. Şul anı qotqardı . Yäşägän qunaq yortı tämam cimerelgän. Alar arendağa moped alıp yulğa däwam itergä teläsä dä anısı da yuqqa çıqqan.
Atna başlarında 75 qazax turıstı Tailandtan evakuatsiälände. Könyaq Tailandtan qaytqan Lada Li (audio)
Bik qurqınıçlı ide , sular ikençe qatqa qädär kütärelde täräzälär watıldı,sular keşelärne alıp kitte.
Qazaxstan tışqı eşlär ministırlığı belderüenä kürä, çärşämbedä 5qazax watandaşı şulsanda 2 bala Puketta xastaxänädä yata, 3 qazax äle dä yuğalğannar isemlegendä
Hindistandağı Azerbaycan ilçese Tamerlan Karaev ul 17 azäri turistı turında optimistik qaraşta(audio)
Bez alarnıñ yazmışı turında älegä naçar xabär almadıq.
Ärmänstan tışqı eşlär ministırlığı süzçese Hamlet Gasparian (audio)
Bez Yerevandağı Tai konsollığına şaltırattıq häm afättän elek ärmännärgä viza birelmägänen öyrändek .Hindistandağı ilçelegebez häläkät zonasında ärmännärneñ bulu bulmawın belmi . Ämma Mäskäwdä yöşäwçe ärmännärneñ bu illärgä säfärgä kitüe mömkin.
Germaniä tışqı eşlär ministırı J.Fischerneñ ğasırnıñ häläqäte dip atağan bu tabiğat afäte, töbäktäge bik küp illärne aşsız häm in möhime çista susuz qaldırdı. Qotoçqıç sanitar şartlar qurqınıçlı çirlärneñ taraluına säbäp bula ala. Çit il xökümätläre watandaşlarına töbäkkä säyäxät itmäskä kiñäş birä,Yevropada säyäxät agentlıqları buşlay säfärlärne üzgärtä, başqa urınnarğa cibärä. Yäki telägännärgä aqçaların qaytarıp birä.Ämma BDB illäre turıstları aldan tülägän aqçaların yuğaltu qurqınıçı aldında tora Rusiädä säyäxät agentlıqları berläşmäse süzçese İrina Tyurina (audio)
Yal urınnarındağı wazğiät yışqına televidiniädä kürsätelgänçä tügel . Çınbarlıqta utrawlarnıñ eçke öleşlärendä yaxşı qunaq yortları bar.Tabiplar , tışqı eşlär ministırlığı häm Federal Turızm Agentlığı töbäkkä säyäxät itmäskä digän kisätülär yasıy. Sri Lanka ilçelege, . Kolombä hava mäydanı Rusiädän oçqıçlar cibärmäkä sorıy . Puket turistlar kilmäsen dip ütenä.Ämma bez Pattaya häm Tailandnıñ başqa töbäklärenä keşelärneñ baruın tıya almıybız. Bu alarnıñ xoququ.Bezneñ çiklär açıq.
Tyurina atnakiçtä Phuketqa charter oçqıçta ber genä urın da buş tügel, Maldiv utrawlarına älegä ber säfär dä tuqtatılmadı dip äytte. Kiçä Kamçatqadan 180turist Tailandqa yaña yıl yalına yul totqan . Germanie, Şwedsiädä bayraqlar yartığa töşerelgän , matäm könnäre . Şimbä könne Şwediä çirkäwlärendä könyaqta häläk buluçlar öçen ğıybadät qılınaçaq. Germaniä kanslerı Schöder xalıqnıñ yaña yılda feirwerklarğa birgän aqçanı yardäm oyışmalarına tapşırırğa ütende.
färidä xämit


text:
Rusiä häm Qıtay – dusmı, köndäşme?
Rusiä belän Qıtay – Üzäk Aziä töbägendä ike quätle uyınçı – moña qädär berektäşlär sanala ide. Xäzer Mäskäw belän Pekin arasında töbäkneñ energiä yatmaları öçen köndäşlek başlana sıman.
Uzğan cäydä Rusiä belän Qıtay kiñ külämle xärbi künegülär ütkärgändä, töbäktä yaña nıqlı häm möddätle strategik berektäşlek barlıqqa kilde digän xis qalğan ide.
Monnan tış, bu illär Şanxay oyışmasında xezmättäşlek itä, Quşma Ştatlarnıñ dönyadağı yoğıntısına bergäläp qarşı torırğa tırışa, BMOnıñ iminlek şurasında yış qına ber törle tawış birä.
Şuşı xezmättäşlek, tıştan global, strategik bulıp kürensä dä, cirgäräk töşep qarağanda, ul qadäre “mäñgelek” tügel. Kiresençä, Mäskäw belän Pekin arasında Üzäk Aziäneñ energiä yatmaları öçen köndäşlek başlana sıman.
“Uzğan yıl küzätüçelär Qıtay-Rusiä küçäre turında söyläde. Läkin bu küçär tügel, Quşma Ştatlarğa qarşı duslaşu ğına. Yaqınraq arada Mäskäw belän Pekin arasında köndäşlek zurraq urın alaçaq. Çönki Qıtayğa energiä kiräk, ä energiä Rusiäneñ strategik mänfäğate” di energetika belgeçe Federiko Bordonaro.
Yılına 11,4% qotıçqıç üseş kiçergän, häm şul säbäple küp energiägä moxtac Qıtay aç küzläre belän Üzäk Aziä yatmalarına qarıy. Moña qädär yağulıqnı Rusiädän taşığan Qıtay xäzer anı turıdan-turı Üzäk Aziän alırğa teli – neftne Qazaxstannan, gaznı Törkmänstannan.
Läkin bu yatmalar Rusiäneñ däwlät qaramağındağı Gazprom şirkäteneñ dä mänfäğatlärendä.
“Gazprom ul yatmalarnı kontrol itergä teli, häm yaqın kiläçäktä dä, yıraq kiläçäktä dä Törkmän gazınıñ Qıtayğa kitüen telämi” di Federiko Bordonaro.
Qıtaynıñ Üzäk Aziä bazarına basıp kerüenä Mäskäw borçılıp qarıy. Qazaxstan häm Üzbäkstan belän alış-bireştä Rusiä älegä berençelekne saqlıy. Ämmä Qıtay anıñ ayağına basıp kilä. Üzäk Aziä bazarları Qıtaydan kilgän azıq-tölek, çüpräk-çapraqlar belän inde tulğan diärlek.
Uzğan yıl Törkmänstan da Qıtaynıñ däwlät neft kompaniäsenä üz yatmaların eşkärtergä rizalıq birde.
Rusiä belän Qıtay mönäsäbätlärendä moña qadär urtaq strategik mänfäğatlär iqtisadi köndäşlektän östenräk ide. Läkin xäzer Qıtaynıñ töbäktä yoğıntısı artqan sayın, köndäşlek köçäyergä mömkin.
“Min monı nizağ dip atamas idem, bu artıq köçle süz. - di Fedor Lukyanov, Global säyäsättä Rusiä isemle jurnal möxärrire. - Läkin Qıtaynığ uñışları artqan sayın, bu yomşaq köndäşlek qızarğa mömkin. Rusiä bu töbäktä Qıtaynıñ enese bulıraq telämiäçäk.”
Şuşı ayda (11 mart) Gazprom Qazaxstan, Üzbäkstan häm Törkmänstanğa gaz öçen 2009 yıldan başlap bazar bäyäse tüli başlayaçağın belderde. Moña qädär Gazprom gaznı arzan bäyägä – meñ kubometrına $70-150 alıp Rusiädä bazarında yä Yewropağa sata ide.
Yaña bäyälär älegä iğlan itelmäde, läkin belgeçlär fikerençä, ul $350-400 çaması bulaçaq.
Bu adım töbäkne üz kontrolendä qaldırırırğa telägän Rusiäneñ Qıtayğa cawabı bulıp kürenä. Ğıynwar ayında Pekin törkmän gazın Qutayğa quyaçaq ütkärgeç tözü turında kileşü imzaladı, ul 2009da tözelep betergä tieş. Monnan tış, 30 yılda Törkmanstannan 30 milliard kubometr gaz satıp alırğa kileşte.
Belgeçlär fikerençä, Qıtay Rusiäneñ bu töbäktä sovet çorınnan qalğan yoğıntısın aqrınlap kimetä bara.
“Rusiä bu töbäktä bik äüzem, yoğıntısı, tarixi bäyläneşläre bar. – di Matthew Clements, Londondağı Jane’s törkemendä Evrazia möxärrire. - Läkin Qıtay iqtisadı begemot kebek yoğıntısın köçäytä bara. Anıñ täqdimnäre dä arttıra bara.”
Qıtay-Rusiä köndäşlege AQŞ belän Yewropa Berlegeneñ bu töbäktä plannarına qoma çaulıy. Atap äytkändä, Nabucco häm Kaspiy buyı ütkärgeçlärenä ayaq çala. Yewropa Berlege alğa sörgän bu proyektlar gaznı Kaspiy häm Üzäk Aziä töbäklärennän Rusiäne uratıp Törkiä häm Balkan aşa Yewropağa quunı küz aldında tota.
Törkmasntan yatmaları ni däräcädä tirän - anıñ gazı Qıtayğa da, Rusiägä dä, Yewropağa da citärme – bilgesez. Şuña kürä, yatmalar öçen köräş qızu bulırğa oşağan.
Üzäk Aziä illäre dä nindi “zur uyında” qatnaşuların añladı häm bu uyınnı üz faydasına uynarğa tırışa, älegä ber proyektnı da kire qaqmıy.
Bu wazğiättä Törkmanstan, Qazaxstan häm Üzbäkstan, üzara köndäşlekne çitkä quyıp, bergäläp eş itüneñ da faydalıraq buluın añladı.
Şuşı yağa täräqqıyat Şanxay oyışmasında mönäsäbätlärne dä qatlawlandırırğa mömkin.
“Uzğan yılda Şanxay oyıması turında bäxäslär küp buldı. - di Fedor Lukyanov, Global säyäsättä Rusiä isemle jurnal möxärrire. - Rusiäneñ bu oyışmada qatnaşu häm anı üsterü teläge şaqtıy kimede. Çönki Qıtaynıñ äydäwçe bulaçağı ağlaşıldı, ä Rusiägä bu kiräk tügel.”
Mäskäw belän Pekinnıñ mönäsäbätlär tarixı qatlawlı da, qarşılıqlı da. 1949 yılda Qıtayda kommunistlar kilgännän soñ, alar yaqın tarafdar buldı. 1960-nçı yıllarda mönäsäbätlär suındı, 1969 yılda xättä çik buyı nizağı buldı. Perestroyka çotında häm 1991 yılda Sovetlar berlege cimerelgännän soñ mönäsäbätlär yänä yaxşıra başlağan ide.


text:
2007 yıl: 10 töp waqiğa
2007 yıl dönya säyäsäte tarixına nindi waqiğalar belän kerep qaldı?
2007 yılnıñ töp iqtisadıy waqıyğaları dollarnıñ qimmäte töşü, neft bäyäläreneñ kükkä sikerüe buldı. Dollarnıñ töşüe baylığın bu valyutada saqlarğa künekkän dönyağa bik yaman täesir itte. Citmäsä yağulıqnıñ artuı säbäple hämma närsä, citeşterü dä, aşarğa pereşü, cılıtu da qimmätlände.
Yıl başında ber dollar yewronıñ 80 sentına tiñ bulsa, xäzer 68 sent tiräsendä. Berençedän dollarnıñ satıp alu köçe kimede, ikençedän, xalıqara bazarda ğädättä dollarda bäyälänüçe äyberlärneñ qimmäte arttı.
Xalıqara bazarda dollarda bäyälänüçe töp tawar neft. Dollarnıñ töşüe, dönyada eşkärtü quätläreneñ citmäwe, energiägä ixtiacnıñ artuı säbäple ğinwar ayında miçkäse 55 dollar bulğan neftneñ bäyäse xäzer 100 dollarğa yaqınlaştı.
Alğa taba ni bulır. Bu Amerika banklarınıñ ildäge ipoteka krizisın niçek xäl itüenä bäyle bulaçaq. Küplärneñ ipotekanı ciñel genä alıp soñraq tüli almawı dollarnıñ nıq töşüeneñ töp säbäplärennän berse. Xäzergä neft çığaruçı illär nıq bayıy. Şuña kürä başqa tawarlarğa bäyäneñ artuı da alarnı ällä ni borçımıy. Ämma dollarnıñ töşüe däwam itsä bu xätta alarnı da borçuğa salırğa mömkin.
Gruziä demokratiäse qatı sınawğa duçar buldı
Xökümät alarğa qarşı rezin yadrälär häm yäş gazları qullandı. Bu yäş demokratik illär turındağı iñ zur bäxäslärneñ bersenä säbäp buldı.
Ikençe könne isä , bu krisiz öçen Rusiäne ğäyeplägän Saakaşvili waqıtınnan alda parlament saylawları iğlan itte:
Kierenkelekne soñğa qalıp bulsa da säyäsi yul belän beterü qararı Saakaşvilinı tänqitlägän küp kenä küzätüçelär, şulay uq oppozitsiä wäkilläre tarafınnan xuplandı.
Waqıtınnan alda saylawlarğa äzerlänüçe Gruziä prezidentı demokratik protseduralarnıñ östenlegen öyrängänme? Ägär dä saylawlar irekle häm ğädel bulsa Gruziädäge säyäsi köräş anda qatnaşuçı oyışmalar qısasında ğına qalırğa mömkin, ägär dä irekle häm ğädel bulmasa bu köräş tağın uramnarğa çığar kebek.
Ğiraqta köç qullanu kimede, ämma bu zur üzgäşeşlär öçen citärlekme?
Tirän mäzhäbara büleneşkä häm bäreleşlärgä çumğan Ğiraqtan iminlekneñ artuına ömet birüçe xäbärlär kilde. AQŞ häm Ğiraq räsmiläre uzğan yartı yılda şartlatular häm başqa höcümnärneñ yartılaş diärlek kimüe turında belderde. Höcümnär sanı haman da yuğarı bulıp qalsa da 2006 yılnıñ fevralendä şığıylarnıñ möhim ğibadätxanäsen şartlatudan soñ kiñküläm mäzhäbara bäreleşlär başlanğançığa qädär bulğan däräcägä töşte.
Bu sönni qabilälärneñ bıyıl äl-Qaidägä qarşı çığuı häm qoral sorap AQŞ köçlärenä möräcäğät itüe belän añlatıla. Şul uq waqıtta Bağdadta häm sönni töbäklärdäge AQŞ köçlären nığıtu, şığıy citäkçe din ähele Moqtada äs-Sadrnıñ üz suğışçılarına höcümnärne tuqtatırğa quşuı da iminlekne arttıruğa yardäm itte.
Ämma Waşington ägär dä şığıylar östenlek itkän üzäk xökümät bu mömkinlektän faydalanıp sönnilär belän tatulıq urnaştıruğa ireşä almasa iminlekneñ artuı qısqa möddätle bulırğa mömkin dip kisätä. Aldağı aylar bu mömkinlekneñ niçek faydalanılğan buluın kürsätäçäk.
Kosovo tizdän bäysez bula alırmı?
Küptänge Kosovo krizisı bıyıl axırğı öleşenä kerde. BMO Belgrad belän Priştinağa Kosovonıñ kiläçäk statusı turında kileşü öçen 10 dikäbergä qädär waqıt birgän ide. Kosovo kileşügä ireşü bulmağan oçraqta şul könne yä soñraq bäysezlek iğlan itü belän yanadı.
Kosovo yazmışı turında qarar itä alırday BMO Iminlek Şurası da urtaq fikergä kilä almıy. Şurada Britaniä belän Fransiä bäysezlekne xuplasa, Serbiäneñ küptänge berektäşe bulğan Rusiä Kosovo bäysezlegenä veto salaçağın belderä.
Bu wäzğiät Kosovo yazmışınıñ kiläse yılda niçek bulaçağın tögäl belü mömkinlege birmi. Şulay uq bäysezlekkä omtıluçı Abxaiä, Könyaq Osetiä häm Dnestr buyı töbäge Kosovodağı tärräqiätne zur iğtibar belän küzätep tora.
Alar Kosovonıñ bäysezlekkä ireşüe üzläre öçen ürnäk bulır dip ömetlänä. Bu isä xalıqara cämäğätçelekne Kosovo mäsäläsendä ayıruça saq bulırğa mäcbür itä.
AQŞ-Iran qarşılığı arta bara
Bu yılda Waşington belän Tähran arasındağı kierenkelekneñ artuı turında xäbärlärneñ küp buluı näticäsendä qayber küzätüçelär kiläse yılda AQŞ Iranğa xärbi höcüm başlarğa mömkin dip farazlıy.
Pentagondağı yuğarı räsmilär Iranğa qarşı kisätü höcümnäre äzerlänä di. Bu turıda söyläşülär Waşingtonnıñ atom programmasınnan baş tartırğa telämäwçe Irannı izoläysiäläwgä Yewropa Berlegen dä cälep itü tırışlıqların tağın da köçäytep cibärde. Näticädä başta Fransiä prezidentı Nicolas Sarkozy, soñraq Germaniä Kanslerı Angela Merkel Yewropa däwlätlären häm şirkätlären Tähran BMOnıñ uran bayıtunı tuqtatu taläben ütägänçegä qädär Iranğa investitsiälär kertüdän tıyılırğa öndiäçäklären belderde.
Ämma AQŞ-Iran qarşılıqları atom mäsäläse belän genä çiklänmäde.
Avgust ayında AQŞ prezidentı George Bush Iran yaqlawındağı şığıy suğışçılar ğiraqlılarnı bezneñ köçlärgä häm Ğiraq xalqına höcümnär oyıştırırğa öyrätä. Iran Islam Inqıylabı saqçılarınıñ Quds köçläre äğzaları suğışçan törkemnärgä aqça häm qoral, şul isäptän kamil şartlatqıçlar belän yardäm itä. Häm Xizbulla yardäme belän alar bu suğışçan köçlärdä Ğiraqnıñ üzendä künegülär birep kilä dide.
Şul uq waqıtta AQŞ häm Iran räsmiläre dä qatnaşqan Ğiraq mäsäläsendä oçraşular kierenkelekne kimetügä ömet tudıruçı işarälär birde.
2008 yılda ni bulır digän sorawğa kilgändä Waşington Irannıñ atom eşçänlegen tuqtatuın taläp itä, häm köç qullanu mömkinlegen kire qaqmıy. Iran isä härtörle atom tikşerenülärenä xoquqı buluı turında täqrarlıy.
Noyäber ayında Iran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat Bezneñ atom programmabıznıñ yulı beryaqlı ğına, kiregä borılu yuq dide. Bu yulnıñ qaya barğanı äle bilgesez.
Äfğanstanda Talibanğa qarşı suğış uñışqa ireşmäde
Äfğanstanda Talibanğa qarşı suğış 2007 yılda ber nindi dä uñışqa kitermäde. Kiresençä, suğışçıları üz köçlären ilneñ könyağında, Paqstan belän çik buyında tupladı.
AQŞ häm NATO citäkçelägendäge ğaskärlärneñ xärbi çaraları, Qabuldağı xökümätneñ söyläşülär täqdim itüe dä – wazğiätne üzgärtä almadı. Suğış Äfğanstan belän Paqstan çigenä küçte. Bu isä ike xökümätneñ tığızraq xezmättäşlegen taläp itä başladı. Ämma Qabul belän İslamabad arasındağı kierenkelek bıyıl da däwam itte. Ul ğına da tügel, yıl azağında üz ilendä çıqqan säyäsi kierenkelek säbäple Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf ildä ğadättäntış xäl iğlan itte. 2008 yıl Paqstan öçen ğinwar başında ğömüm saylawlar belän başlanaçaq. Xalıqara cämäğätçelek tawış birüneñ il häm töbäk öçen uñay näticälärgä kiteräçägenä ışana.
Hawa torışı global problemağa äylände
Hawa torışı turında kön dä söyläşäbez. Uzğan yıl inde bu waqıtta qar yata ide, yäki bıyıl almağaçları irtä çäçäk attı, xäyerlegä bulsın digän süzlärne işetergä turı kilä. Bıyıl hawa torışı häm klimat üzgäreşe berençe märtäbä global mäsälägä äylände, anıñ turında säyäsätçelär, jurnalistlar söyläşä başladı. Klimat üzgärü möhimlegeneñ tağın ber dälile – bıyılnıñ Nobel tınıçlıq büläge– näq şuşı mäsäläne öyränüçelärgä birelü buldı.
Ğadi itep kenä äytkändä, keşelärneñ üz tormışların üzläre öçen caylıraq itep qorırğa tırışuları, salqında hawanı artıq cılıtuları, essedä artıq suıtuları, şulay uq sänäğätneñ qayber ölkäläre tabiğatkä häm klimatqa 50nçe yıllardan birle ziyan salıp kilä. Büläkne alğan bu xökümätara komitet mäğlümatlärenä qarağanda, çaralar kürelämäsä kiläse 100 yılda dönyada hawa urtaça 6.4 däräcägä artırğa mömkin. Xökümätlär bu problemağa ni däräcädä iğtibar birer? Cir şarınıñ kiläçäge öçen nilär eşläner? 2008 yılğa dönya cämäğätçelege menä şundıy sorawlar belän ayaq basa...
Ukraina alğa kitär öçen ber adım artqqa yasadı
Sintäberdä uzğan parlament saylawlarınıñ näticäse – näq 2004 yılda kebek buldı. Tawışlarnıñ küpçelegen alğan "äflisün koalisiäse" yulbaşçıları Viktor Yuçenko häm Yulia Tymoşenko arasındağı säyäsi qarşılıqlar ul waqıttan birle betkän bulsa kiräk, alar yañadan berläşte. Yuğarı Radada Tymoşenko premyer-ministr itep saylandı. Saylawçılar xäzer 2008 yılda bu ike citäkçe ilgä demokratik mul kiläçäk kiterer dip ömetlänä.
Mäskäw-Könbatış araları suındı
Uzğan yıl Mäskäw belän könbatış arasında upqın barlıqqa kilde, häm kiläse yılda bu upqın tiränäyäçäk digän farazlar citärlek. Qayçandır Putin häm könbatış Rusiäneñ kiläçäge turında ber törleräk fikerdä bulğan bulsa, xäzer Rusiä häm könbatış – ikese ike yaqta – bu yağulıq ölkäsenä dä, demokratiä dä, iminlekkä dä qağıla.
2007 yıl Rusiä belän könbatış arasında gazğa bäyälär turında kileşä almaw cäncalınnan başlanğan ide. Gruziä, Ukraina, Belarus belän kierenkelekne iskä alıp, Yevropa, Mäskäw yağulıq ölkäsen tışqı säyäsättä qoral itep qullana, dip belderde.
Fivral ayında Germaniäneñ Münxen şähärendä uzğan konferensiädäge çığışında Rusiä prezidentı Waşingtonnı dönyanı "ber qotıplı" itergä tırışuda ğäyepläde:
"Dönyanı ber qotıplı itüneñ näticäse närsä soñ? Ber yaqlı, yış qına qanunsız ğamällär äle ber problemanı da çişmäde. Kiresençä, alar faciğalar häm kierenkelekkä genä kiterä bardı. Üzegez uylap qarağız, suğışlar sanı, cirle nizaqlar sanı kimemäde. Häm mondıy nizaqlarda keşelär kübräk ülä."
AQŞ belän Rusiä arasında iñ tirän qarşılıqlar Waşingtonnıñ Üzäk Yevropada İranğa qarşı raketa qalqanı tözü plannarı mäsäläsendä çıqtı. Bushnıñ öyendä Putin belän bulğan oçraşu da Mäskäwneñ, bu cihazlar Rusiägä qarşı quyıla digän şigen kimetmäde.
Könbatış ta Rusiägä täñqiten belderä kilde. Germaniä kanslerı Angela Merkel may ayında Yevropa Berlege-Rusiä sammitında Rusiädä süz irege torışına borçıluın belderde. Fransiä prezidentı Nicolas Sarkozy Kremlne yağulıq problemaları häm agressiv tışqı säyäsäte belän dönyanı qatlawlandıruda ğäyepläde.
2008 yıl bu kierenkelekne nişläter? Älegä ul arta ğına, häm martta ütäçäk prezident saylawlarına qadär şulay bulır dip farazlana. Könbatışnı xäzer ber genä soraw qızıqsındıra. Prezidentlıq möddäte tämamlanğannan soñ Putin xakimiättä tağın küpmegä qalaçaq?
Törkmänstan prezidentı ber yıl idarä itte
2007 yıl Törkmänstan prezidentı Gurbanguly Birdemöxämmädovnıñ xakimiättä berençe tulı ber yılı ide. Elekke prezident Samarmorat Niyazovtan ayırmalı bularaq xäzerge ilbaşı küp säyäxät itte. Bıyıl ul, Rusiä belän kürşe Üzäk Aziä däwlätlären sanamağanda, AQŞ, Yevropa, Qıtay häm Söğüd Ğäräpstanda buldı. Şunda uq – törkmän prezidentı Törkmänstannı dönyağa açamı? digän soraw quyıldı.
AQŞ häm Yevropa Berlege küptän inde Aşğabadnı Kaspi diñgeze astınnan Rusiägä kermägän gaz ütkärgeçe tözergä sorıy. Bu ütkärgeç aşa gaz turı Törkiä häm Yevropağa kitä alır ide.
Ämma könbatışnıñ şartı ber – alar öçen Törkmänstannıñ açıq il buluı, anda eşlängän eşlärneñ yäşeren bulmawı möhim. Birdemöxämmädov moña äzerme? – Yaña yıldağı tärräqiätlär moña küpmeder däräcädä açıqlıq kerter.


text:
Ğiraqta saylawlarnıñ yıl axırına qadär uzaçağına garantiä taläp itälär
Ğiraqtağı şiği möselmannarı başlığı Ayatolla Ali al-Sistani, xalıqara cämäğätçelekne – Ğiraqta saylawlar bıyılnıñ axırına qadär uzdırılırğa tieş dip ışandıra. Al-Sistani'nıñ baş fatirında bäyän itelgän belderüdä, saylawlarnıñ kiçekterelmiäçägenä garantiä bularaq Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurası rezolüsiäsen qabul itü täqdim itelä. Şulay uq anda, 30nçı iünnän soñ eşkä kereşäçäk xökümätneñ wäkälätläre çiklängän bulırğa tieş häm alar wazifaların saylawlarğa qadär berniçä ay ğına başqarıp torırğa tieş, dielä. Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı wäkile Ross Mountain, Ğiraqta iminlek torışı naçarayğan, dide. İminlek yaxşırğançı, Berläşkän Millätlär Ğiraqqa üz missiäsen kiterä almayaçaq, dide oyışmanıñ wäkile.


text:
Sabantuy bäyrämeneñ üzençälekläre
Azatlıq’nıñ Mäskäüdäge xäbärçese Näzifä Kärimova yäkşämbe könne tup-turı tuğan awılına qaytıp, anda Sabantuyı ütkärelmäwen belgän. Tapşırularnıñ qayda niçek işetelüe turındağı tema Sabantuyı mäsälälärenä borıldı. Añlıysızdır, Mäskäüdän reportajlar äzerläüçe Näzifä Kärimovanıñ çirattağı tapşıruı Mamadış rayonınıñ Artış awılınnan bulaçaq. Sabantuyı digännän, anıñ härqayda qabatlanmas üzençälekläre bar. Monrealdä, NewYorkta, İstambulda Sabantuyları şähär yanı parklarında ütä. Ä Çuwaşiäneñ Batır rayonında köräş mäydanında xatın-qızlar bil alışa ikän. Bıyıl anda 15 yäşlek Elza isemle qız üze cıynaq qına gäüdäle bulsa da, üzennän ber potqa awırıraq tutaşlarnı häm apalarnı ciñel genä atıp bärgän häm rayon çempionkası bulğan. Ä Mari respublikasınıñ Tatarstan çigendäge Voljski şähärendä Sabantuyı ğädättägeçä yal könnärendä tügel, ä kiläse çärşämbe könne bulaçaq.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli


text:
Waşington Saddamnıñ waqıtı betep kilüwe xaqında belderä, qoral inspektorları isä üz eşläre öçen östämä waqıt kiräk dip isäpli
İnde mäğlüm bulğança, Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral inspektorları üz eşen däwam itü öçen kübräk waqıt kiräk bulaçağın beldergän ide. Ä menä Farsı qultığında üzeneñ xärbi qüwäten könnän-kön arttırğan Quşma Ştatlar kiresençä, Saddam öçen inde waqıt çığıp kilä dip isäpli. Bu xaqta amerikan prezidentı George Bush üze dä belderde. Gärçä Berläşkän Millätlär dä, Quşma Ştatlarnıñ yaqın tarafdarları da, qoral inspeksiäläre öçen waqıt birelergä tieş dip isäpli.
NC011468 Saddam Xösäyen öçen waqıt ütep bara. Ul qoralsızlanırğa tieş. Min inde törle uyınnar häm xäylälärdän tuydım, häm waqıt taläplären min şäxsän şulay küräm dip belderä amerikan prezidentı. Läkin ul älegä, üzeneñ Ğiraqqa qarşı höcümne qayçan başlarğa cıyınuwı turında berni dä äytmäde. Aq yortnıñ matbuğat wäkile Ari Fleischer bu uñaydan bolay dip belderde.
NC011505 Prezident, qoral inspektorlarınıñ üz eşen qayçanğa qädär alıp bara aluwı xaqında nindider ayırım könne küzdä totıp älegä berni dä äytmäde, läkin ul inde berniçä märtäbä, Saddam Xösäyen qoralsızlanmıy häm şuña kürä waqıt çığıp bara dip qabatladı di Quşma Ştatlar prezidentınıñ matbuğat wäkile Ari Fleischer. Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral küzätüçeläre isä kiresençä, üz eşlären azağına citkerü öçen äle kimendä ber yıl kiräk bulaçağı xaqında söyli. Citmäsä, Washingtonnıñ ike möhim berektäşe, Britaniä häm Germaniä, Ğiraqqa qarşı suğışnı barı tik, Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurası yaña qarar qabul itep, höcümgä üz fatixasın birgän oçraqta ğına yaqlayaçağın belderä. Şuranıñ soñğı qararında isä Saddamnan barı tik, yä qoralsızlanu, yä citdi näticälär aldında qaluğa äzer toru taläp itelä. Öç ay elek bu xaqta İminlek Şurasında bertawıştan kileşengän ide. Suğış öçen isä yaña qarar kiräklegen Berlindä Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder yänä ber märtäbä qabatladı. Anıñ fikerençä, Ğiraqtağı qoral inspektorlarına üz eşen däwam itü öçen citärlek waqıt birelergä tieş, häm ul, Saddamnı qoralsızlandıru öçen yaña suğış kiräk dip uylamıy. Londonda, Britaniäneñ tışqı eşlär ministrı Jack Straw da, üz ileneñ Ğiraqqa qarşı suğışnı Berläşkän Millätlärneñ yaña fatixası belän başlaw xäyerle bulır ide digän qaraşta toruwın äytte. Läkin berük waqıtta ul Ğiraq tiräsendäge xällärneñ, İminlek Şurası yaña qarar qabul itmi genä dä täräqqi itä aluwı ixtimalın qaldırdı. Britaniä Amerika Quşma Ştatlarınıñ Ğiraq mäs’äläsendäge iñ yaqın tarafdarı, häm ägär dä Washington Saddamğa qarşı çaralar kürü qararın üze genä qabul itsä dä, London axırğı çiktä anıñ belän bergä bulaçaq digän süz.
Kärim Kamal, Praga


text:
Serbiä prezidentı Kosovo Serbiäneñ öleşe dip belderde
Serbiä prezidentı Boris Tadic bügen Kosovoğa möhim vizit yasadı.Tadic Silovoda cıyılğan avıl xalqına ,Xalıqara qanunğa kürä Kosovo, Serbiä häm Çernogoriäneñ ber öleşe bulıp tora dip äytte.Ul vizit Serbiä prezidentınıñ Serbiäneñ ber öleşenä kilüe bulıp tora dide.Tadic Kosovoda yäşäwçe här watandaşnıñ xoquqı öçen köräşergä wäğdä itte.Prezident Priştinada tuqtalış yasap BMO missiäse başlığı belän dä küreşte. Tadic alban citäkçeläre belän küreşäçäkme ,bilgesez


text:
Dönya Rim Papasınıñ Törkiä säfären zur iğtibar belän küzätäçäk
Rim Papası Benedict XVI sişämbedä Törkiägä 4 könlek säfären başlıy. Bu anıñ möselman ilenä berençe säfäre. Yäkşämbe könne İstanbulda distälärçä meñ törek Rim Katolik çirkäwe başlığınıñ Törkiägä kilüenä protest demonstratsiäsenä cıyıldı. Rim Papasınıñ bar möselman dönyasında näfrät taşqınına säbäp bulğan islam turında äytkännärenä äle 2 ay ütmäde. Xäzer isä Papa bu säfäre barışında möselman dönyası belän mönäsäbätlären yaxşırtırğa häm Pravoslav xristiannar belän berlek tözi başlarğa teli.
Törkiädäge säyäsi analitik Zeyno Baran çınnan da iminlek xezmätkärlärenä Papa säfäre barışında iminlek täemin itü öçen nıq tırışırğa turı kilä di.
"Qayber provokatsiälär bulaçaq, höcüm itärgä, yäki başqa berär närsä eşlärgä teläwçe qayberäwlär bar. Ämma alar uñışqa ireşä alırmı, bilgesez. Agca inde höcüm itep qarağan ide, buldıra almadı. Xökümät zur kötelmägän xällär buldırmaw öçen barısın da eşli. Ämma alay da qurqınıç qalaçaq" di Baran.
Atna axırında İstnabulda ütkän distälärçä meñlek protest demonstratsiäse Benedictnıñ 4 könlek säfäre barışında da däwam itäçäk.
Sişämbe könne Benedict Ankarağa kilü belän iñ başta Törek xalqınıñ atası sanalğan Mostafa Kemal Ataturk törbäsenä barırğa cıyına. Annan soñ prezident Mehmet Sezer belän oçraşaçaq.
Anıñ Törkiägä kilüenä dinçelär genä tügel, dönyawi töreklär dä rizasılıq belderä. Monıñ säbäplärennän berse anıñ 2003 yılda, ä äle Papa bulğançığa qädär, Törkiäneñ Yewropa Berlegenä quşıluına qarşı çığuı.
İldä töp xakimiätkä iä bulğan räsmi sanaluçı premyer ministr Recep Tayyip Erdogan da Papa belän oçraşmıyaçaq. Säbäbe anıñ atna başında Rigada ütäçäk NATO sammitına kitüe dielä. Ämma Erdogan Benedict belän soñraq sammittan qaytqaç ta küreşmiäçäk.
Benedictnıñ iñ möhim oçraşuı Dini eşlär mödire Ali Bardakoglu belän oçraşu bulırğa oxşıy. Bar Möselman dönyası Papanıñ bu säfären bik zur iğtibar belän küzätep toraçaq. Vatikan belgeçe John Allen anıñ Bardakoglu aldındağı räsmi çığışına ayıruça zur iğtibar bireläçäk di.
"Vatikandağı citäkçelär monıñ Benedict öçen Möselman dönyasında üzenä mönäsäbätne üzgärtergä soñğı mömkinlek buluın añlıy" di Allen.
Allen fikerençä, Papa 12 sintäberdä Regensburgta äytkännären, Vizantiä patşasınıñ İslam zolım häm bäğersezlek kenä kiterde digän tarixi süzlären töşerep qaldırıp qabatlarğa mömkin. Möselmannarnıñ açuın näq menä Papanıñ şul Vizantiä patşası süzlären telgä aluı çığarğan ide.
Allen Papa din belän añnıñ ber bersenä bäyle bulu, bersennän bersen ayırıp alıp bulmawı turındağı Regensburg çığışın tatulaşu ruxında üzgärtep qabatlar kebek di.
"Regensburgta äykännärneñ asılı - añ belän dinneñ bergä buluı, dinsez añnıñ skeptitsizmğa häm nehilizmğa äwerelüe. Ul monıñ Könbatışta bik yış küzätelüen äytte. Häm añsız din ekstremizmğa äwerelä. Bu köç qullanularğa häm başqa şundıy närsälärgä kiterergä mömkin. Bu İslam dönyasında qayber ağımnarğa qarıy. Şulay itep Papa äykännär ikebaşlı tayaq bulıp çığa, berse Möselmannarğa qarıy, berse Könbatışqa" di Allen.
Papanıñ säfär programmasında çärşämbe könne Ege diñgeze buyındağı borınğı şähär Egeda bulu, şul könne kiçen İstanbulğa qaytıp andağı pravoslav xristiannar başlığı Bartolomey 1-nçe belän oçraşu qaralğan.
Pänçeşämbedä Benedict belän Bartolomey urtaq belderü yasar dip kötelä. Şul uq könne ul Ğaja Safya muzeyında, häm Zäñgär Mäçettä bulaçaq häm törle dini citäkçelär belän oçraşaçaq. Ber törkem töreklär Papanıñ Ğaya Safya muzeyına baru niätenä dä protest belderde.
Comğa könne kümäk Ğibadät çığışınnan soñ ul Vatikanğa qaytıp kitäçäk.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Şartlı räweştä ğäyeple
5 mayda Ufanıñ Kirov rayonı mirovoy mäxqamäsendä oppozitsion başqort xäräkäte liderı Ayrat Dilmöxämätovnı keşelärne ekstremistik ğämällärgä çaqıruda ğäyepläw eşenä noqta quyıldı. Ayrat Dilmöxämätov bıltır, 26 martta Ufada ütkän mitingta çığış yasağanda xalıqnı Başqortstan prezidentı utırğan binağa bärep kerep Mortaza Räximovnı urınınnan kitärgä mäcbür itärgä çaqıruda ğäyeplänä ide. Ber yıldan artıqqa suzılğan mäxqamä eşe Dilmöxämätovnı ğäyeple dip tanu belän tämamlandı. Anı ber yılğa irkennän mäxrüm itü turında qarar çığarıldı. Ämma, Dilmöxämätovnıñ berençe tapqır mäxqamägä tarttırıluın, öç bala atası buluın häm ğämäleneñ bik awır bulmağanlığın isäpkä alıp, irkennän mäxrüm itelüe şartlı dip iğlan itelde. Ber ük waqıtta Dilmöxämätov zindançılar inspeksiäsenä barıp terkälergä mäcbür itelä, alarğa beldermiçä aña şähärdän çitkä kitü, eşen alıştıru tıyıla. Şulay itep ul öç yıl buyına xoquq saqlaw orğannarınıñ maxsus küzätüe astında yäşärgä tieş bula.
Ämma, Ayrat Dilmöxämätov üze dä, anıñ advokatı da mäxqamä qararı belän kileşmäwlären, ğädellek artınnan yuğarıraq mäxqamägä möräcäğät itäçäklären belderdelär. Ayrat Dilmöxämätov älege mäxqamä qararın üzeneñ awızın yabarğa mataşu dip isäpli. Mortaza rejimı mine alaşağa äyländerergä mataşa dide ul “Azatlıq” xäbärçesenä.
Kärim Yauış, Ufa


text:
BTİÜneñ räise itep yañadan Räşit Yağfarov saylandı
Şimbä könne 18 uktäberdä BTİÜ Plenumınıñ çirattağı utırışı uzdı.BTİÜ Plenumı Karl Marks uramında uzarğa tieş ide.Läkin keşe küp cıyılu säbäple anı Qazan milli mädäni üzägendä uzdırırğa buldılar. Plenum tınıç qına başlanıp kitä almadı. BTİÜräise Räşit Yağfarov tribunağa menü belän, Yunıs Kamaletdinov xalıq aldında mikrofon aşa Plenum utırışın Zäki Zäynullin alıp barsın digän täqdim yasadı.Häm şunda uq Zäki Zäynullin tribunağa menep Räşit Yağfarovtan mikrofonnı tartıp aldı. Milli xäräkät aktivistları känäğätsezlek belderep şawlaşa başladı.Şul waqıtta Räşit Yagfarov cıyılğan xalıqqa belderü yasap ölgerde. Plenum äğzalarına, çaqırılğan qunaqlarğa TİÜneñ Karl Marks uramında urnaşqan töp binasına barıp Plenumnı şunda uzdırırğa täqdim itte.Şunnan soñ Çallı bülegendä eşlägän ämma Plenum äğzası bulmağan Damir Şixraziev cıyılğannarğa, bu Yunıs Kamaletdinovnıñ täqdime biş töbäk isemennän yäğni, Aznaqay, Çallı, Çistay, Zelenodol, Qazan bülege täqdime dip añlatmaqçı buldı. Cıyınğa kilgän keşelär ikegä bülende. Küpçelek zaldan çığıp kitte häm TİÜneñ biş regionnan başqa wäkillär çirattağı utırışın uzdırırğa buldı. BTİÜneñ Prezidium, häm Plenum äğzaları barlığı 40 keşe. Şularnıñ 22 se üzläre qatnaştı. Ä 7әrъзa üzläreneñ Plenum qararı belän kileşäbez digän rizalığın aldan telegrammalar, xatlar belän cibärgännär. Barısı 29 tawış. Plenum çirattağı utırışın uzdırırğa xoquqlımı digän soraw tawışqa quyıldı. Plenum äğzaları mandatların kütärep bu täqdimne bertawıştan qabul ittelär.Utırışnı mullanıñ doğa uquınnan başlap cibärdelär. Plenum utırışında Räşit Yağfarovnı räis itep yañadan saylap quydılar. Ämma Räşit Yağfarov waqıtlıça, üzenä yöklätelgän wäqälätlärne ütärgä Plenumda TİÜräiseneñ berençe urınbasarı itep saylanğan Räyef İbrahimovqa tapşırırğa täqdim itte. Plenum utırışınıñ kön tärtibendäge tağın ike mäs'älä qaraldı. Anıñ berse TİÜaldında torğan burıçlar bulsa, 2 nçe mäs'älä oktäber ayında “Xäter köne”n uzdıru ide. Ğalimnär fän buyınça Qazan xanlığınıñ cimerelü köne yaña stil' buyınça 12okTябpbrә turı kilä dip dälilläsälär dä, matäm könen uzdırunı bıyıl da 15 uktäbrgä täğäyenlädelär.Qazan milli mädäni üzägendä qalğan Zäki Zäynullin, Färit Xäbibullin, Çallıdan Damir Şixraziev nindi utırış ütkärüe turında mäğlümat bilgele bulğaç sezgä xäbär itärbez. Räşit Yağfarov häm Räyef İbrahimov citäklägän BTİÜneñ Plenumı rezolyutsiä qabul itte. Anda mondıy süzlär bar.: “Soñğı yıllarda Rossiädä demokratik qazanışlardan çigenü bara. Törle millätlärneñ , möselmannarnıñ sotsial' xoquqları häm bigräk tä dini xisläre qıyırsıtıla. Kavkazda kolonial' suğış alıp barıla. Rossiä Prezidentınıñ xakimiätnı üzgärtep qoru buyınça alıp barğan säyäsäte, ildäge Konstitutsiägä, yäki qanunnarğa däwlättä tüntäreleş yasaw bulıp tora, grajdannarnıñ sotsial' , häm iqtisad xoquqın kimetä.İğlan itelgän Milli eşlär buyınça ministrlıqnı buldırmaw, anıñ urınına Regionnar buyınça ministrlıq buldıru, ildä milli säyäsät buyınça bernindi dä eşlär alıp barılmayaçağın dälilli. Şunıñ säbäple BTİÜ xalıqnıñ demokratik qazanışlarına häm Rossiäneñ federativ tözeleşenä qarşı alıp barılğan höcumgä protest belderä. Häm barlıq xalıqnı demokratiä öçen köräşkä berläşergä çaqıra. ” –dip yazılğan BTİÜ Plenumı qabul itkän rezolyutsiädä. Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr , Qazan.


text:
Ğadi awıllarda Saban tuyı niçek ütä?
Cäyge Saban tuyı könnäre citte. Bu atnalarda ”Azatlıq” radiosı tapşırularında kön sayın diärlek fälän cirdä saban tuyı ütä, irtägä tege cirdä bäyräm bula dip söyläp tora. Ölkä, federal', şähär saban tuyı bula, dilär. Xäzer bu süzneñ mäğnäse üzgärä. Globalizatsiä çorı sabantuylarnı biş-altı töskä buyadı. Awıldağı keçkenä sabantuy, rayondağı, şähärdäge, ölkä-respublikadağı, federal' sabantuylar. Xätta alar ber-bersenä oxşamağannar. Zur sabantuylar zur aqça çığarıp ütkärelä. Federal' häm xalıqara däräcädä, zur citäkçelär qatnaşlığında, şähär parklarında, mäydannarda, stadionnarda saban tuyları görli. Ä soñğı waqıtta onıtılğan awıllarda sabantuylar ütkärelmäw, onıtılğan keşelär turında xäbärlär kilä başladı. ”Bezneñ gäcit” gazetası, İlfat Fäyzraxmanov alıp barğan ”Äybät-ğibät” televidenie tapşıruı saban tuyları ütmi torğan keçkenä awıllar yazmışı turında borçılalar. Bu caysız tema bulsa da, älege söyläşüne tuqtatuçı kürenmäde. Bu tema haman aktual' bulıp qala. Xakimiät belän ğadi xalıq tormışın, fikerlären qarşı quyuçı bu küreneş iğtibarğa layıqlı.
Çınnan da, ä ni öçen çit illärdä, töbäklärdä, zur şähärlärdä sabantuy ütkärgändä keşelär üzläreneñ 50 öyle awıllarında saban tuyı ütkärmäskä tieş? Ni öçen aña qayandır röxsät kiräk? Qaydadır bu bäyrämne ütkärergä röxsät birmilär digän xäbärlär dä bar. Döresme bu? ”Azatlıq” radiosınıñ bügenge ”tügäräk östäl” söyläşüe näk menä şul xaqta. Saban tuyın ütkärergä kem röxsät birä? Kiräkme bu röxsät? «Yaña ğasır» telekanalınıñ ”Äybät-ğibät” tapşıruında çığış yasağan şäxeslär belän şuşı turıda fiker alışabız. Anda qatnaşalar ”Bezneñ gäcitneñ” baş möxärrire häm şuşı fikerne kütärep çıqqan İlfat Fäyzraxmanov, bilgele yazuçı häm jurnalist İlfaq Şihapov, fol'klorçı ğalim Räşit Yagfarov häm Teläçe rayonınıñ Tämte awılı wäkile Svetlana Borisova. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Rimzil Wäli. İlfat, bu tema qayan kerep çıqtı soñ? Saban tuyı ütkärelmäw turında fikerlär xakimiätkä qarşı tügelme?
İlfat Fäyzraxmanov. Yaqtaşlarım belän oçraşqan waqıtta sabantuy qayçan bula digän sorawlar tua bit. Oçraşqaç, sabantuy qayçan bula dip soramıylar, bıyıl yışraq sabantuy bulamı işetergä turı kilä. Uzğan yılnı da süz çıqtı, minem awılımda sabantuyı bulmıy dip. Niçäder kön qala, sabantuy ütkärergä buldılar.
Rimzil Wäli. Kemgä zıyanı bar soñ, sabantuyınıñ? İnvestorlar da tatar keşese bit, xalıq ta teli ikän…
İlfat Fäyzraxmanov. Min üzem dä aña aptırıym. Bälki xalıq baylıqqa ireşkän sayın, nindider ruxi qimmätlärne onıta baradır. Şuşı äyberneñ tamırına balta belän kizängän keşelärneñ niçek yöräkläre citä ikän?
İlfaq Şihapov. Sez, kommunistlar çorında yäşägän keşelär, küz aldığızğa kiteregez, berär awılda partiä röxsätennän başqa berär sabantuy tügel, yegerme keşe cıyılıp tuy da ütkärä almadı bit. Bezdä xäzer dä şul. Diniä näzaräte, möftilät 1861 yılnı, 1884-1884 yıllarda sabantuylar häm cıyınnar ütkärüne tıydı. Untuğızınçı ğasırda da, sovet çorında da. Xäzer dä şul. Sabantuy – ul xalıqnıñ küñelennän çıqqan ber bäyräm. Bezdä xäzer keşe cıyılsa, anı miting dilär. Säbäp tabıp bula.
Rimzil Wäli. Uzğan ğasırnıñ siksänençe yıllarında min ”Komsomol'skaya pravda” gäzitendä eşlädem. Bezgä Mamadış rayonınıñ Petrovo digän awılınnan xat kilgän ide. ”Bezgä tönge sabantuyın ütkärergä röxsät birmilär” dip yazılğan bu xatnı min raykomğa cibärdem. Tikşeregez: bu çınnan da şulaymı? Mömkin bulsa, ul tönge saban tuynı kürer idek, dip şaltırattım. Kürgän närsä tügel bit bu tönge cıyınnar? Berazdan sabantuyına kilegez dip şaltırattılar. Barsam, qoyaş batqanda bik küp xalıq cıyılğan, barısı da bäxetle. Şulay itep, siksän ikençe yılda da, xalıq sorağaç, xätta tönge tönge saban tuyı ütkärgännär. Xalıq üze sarıq bulmasa mömkin ikän. Räşit äfände, mäs’äläneñ xoquqi yağı östenräkme, ällä mädäni, fänni yağımı? Sabantuyına röxsät kiräkme?
Räşit Yagfarov. Minemçä, sovet zamanınnan qalğan inertsiä bara xäzer. Xalıq kürsätmä belän eşlärgä öyrängän. Ä xäzer minemçä kürsätmäwsez dä eşläp bula. Mäsälän, Perm ölkäsendä Küçänti-baş digän awıl bar. Bez soñğı öç-dürt yılda şunda qaytıp saban tuyı uzdırabız.
İlfat Fäyzraxmanov. Miña bügen genä tapşıru aldınnan Älki rayonı Alpar awılınnan şaltırattılar, awılda sabantuyın oyıştıruçı qalmadı, dip. Eş tä citmi. Bezneñ awıl keşeläre kürşe awılğa barıp eşli, di. Nişläp soñ bu şaltıratqan keşelär bäyrämne Derbışqada yatıp uzdıralar? Nişläp bergäläşep da qaytmasqa, saban tuyın uzdırmasqa?
Rimzil Wäli. Cirle üzidarä turında söyläşkändä Prezident Mintimer Şäymiev tä, Färit Möxämmätşin da,”sez – cirneñ xucası!” dilär. Älbättä, aqçağız citärlek tügel, beraz birebez, dilär. Xakimiät cirle xalıq qulında. Cirle üzidarä däwlättän ayırılğan dip sanala. Anı xalıq saylap quymıy meni?
İlfaq Şihapov. Döres, bügen sovet zamanı tügel. Ämma xalıqnı qayan alasıñ soñ? Ul sovet zamanınnan kilgän.
Rimzil Wäli. Sabantuyın ütkärergä küpme aqça kiräk?
İlfat Fäyzraxmanov. Oyıştırıp qarağan yuq şul. Bez betep barğan Östiäl awılında sabantuyın oyıştırğanda başta ziratqa barabız, anı tärtipkä kiteräbez. Annarı awılğa keräbez, utız, qırıq keşe cıyılırğa mömkinbez. Balalarnı uynatabız, kesälärdä bulğan uyınçıqlarnı çığarıp, yarışlar oyıştırabız. Nişläp şulay eşlämäskä?
Rimzil Wäli. Tatarstan Prezidentınıñ bu xaqtağı ukazında şundıy çaralarnı tıyu yuq buğay..
İlfat Fäyzraxmanov. Kemgä kiräk anı tıyarğa?
Rimzil Wäli. Menä Svetlana Borisova awıldan kilgän. Sezneñ awılığız zurmı?
Svetlana Borisova. Bezneñ awılıbız bik keçkenä. Elek zur bulğan. Ämma tormış üzgärde. Bügen awılda zur zirat bar. Elek zamanda ayırım-ayırım xucalıqlar bulğan. Üzebez bäyräm ütkärgän könne alma töşär urınıbız da qalmıy. Bäyräm şulay başlana. İrtän şähärdän kilgän yäşlär, balalar, onıqlar yualıqlar, sölgelär cıyalar. Ziratta qäberleklärne barlıylar. Kiç köne başta balalar köräşenä, annarı olılar köräşenä cıyılalar. Şuşı köräş barğan waqıtta bezneñ tügäräk uyınıbız bar, awılıbız cırın cırlıybız. Xätta bezdä zur büläklär yuq.
Rimzil Wäli. Kem oyıştırıp yöri?
Svetlana Borisova. Oyıştıruçılar üzebez.
İlfaq Şihapov. Uzğan yıl Balıq bistäse rayonına köräşen awılına çüp bäyrämenä bardım. İsem kitte. Bu çınnan da elekke zamannardan kilgän. Ul räsmi tügel. Xalıq bireşmiçä, üz bäyrämen kiçkä qaldırıp ütkärä ikän, monda çın xalıqnıñ ruxı bar digän süz. Bälki, berniçä yıldan yaña buın kilep çıqqaç, kemder iskä töşerä dä başlar. Bez sovet çorınnan qalğan mirası belän yäşibez äle.
Rimzil Wäli. Monı awılda yäşägän keşelär kübräk kütäräme, yä qaytuçılarmı?
Svetlana Borisova. Yuq, bezgä şähärlärdän, töbäklärdän qaytqan keşelär küçtänäçsez qaytmıylar. Ber- ike yıl elek köräşkän batır belän oçraşırğa turı kilde. Avariäğa eläktem, xastänägä yatqırdılar, dide. Köräşä alsam ide, Xodaydan soradım, dide. Küregez mine, min büläk öçen kilmädem, bäyrämegezne däwam itü öçen kildem, dide. Bäyräm ütkärü – bu bezneñ izge burıçıbız. Babalarıbız elekke qıyın waqıtlarda da ütkärgännär anı.
İlfat Fäyzraxmanov. Sez balalarığızğa biräsezme şul ğädätne?
Svetlana Borisova. Bezgä Alabuğadan milli fol'klor kiemnärgä kiengän ansambl' ike yıl ber rättän kilgäne bar. Änilärebez cırlağan cırlarnı onıtmıybız.
Rimzil Wäli. Tuydırmıymı sabantuyı?
Räşit Yagfarov. Sabantuylar elek bik räxät bula torğan ide. Härber awıl üz sabantuyın üze bilgeli ide. Partiä qısarğa tırıştı. Xäzer prikaz buyınça – şuşı könnärdä awılda sabantuyı ütkärelä, şuşı könnärdä – şähärlärdä, rayon üzäklärendä. Qaysına barıp ölgerergä? Här ber awıl waqıtın üze quyarğa tieş dip uylıym. Nindi saban tuyına barsañ da, böten cirdä ber törle uyınnar, şunısı naçar, minemçä. Här ber awılnıñ üz traditsiälär bar, saban tuyı üzençä uzarğa tieş. Qayber awıllarda başta ziratqa baralar, annarı mäydanda cıyılalar. Başqalarda – atlarnı qızdıralar, annan balalar saban tuyın uzdıralar. Törle variantlarnı saqlarğa kiräk.
Rimzil Wäli. Axırda äytik, saban tuyın awılda ütkärergä röxsät kiräkme, yuqmı? Zakonnarnı da beläbez bit. Öç keşe cıyılsa da, ul cıyılış bula.
İlfat Fäyzraxmanov. Bernindi röxsät kiräk tügel. Xalıqnıñ üzennän genä tora. 2 48 70 40 telefonı aşa saban tuyı bulmağan awıllar şaltıratsınnar, ”Bezneñ gäcitkä”.Svetlana Borisova. Minem fikerem dä şundıy uq. Saban tuyın ütkärergä bernindi fäman kiräk tuğel. Min artistlar belän eşlim. Bügen alar yılap utıralar. Eşlise dä kilä sabantuyda, tuğan awılına da qaytası kilä. Törle urında, törle waqıtta ütsä, bigräk tä yaxşı.


text:
Rudol''f Nuriev häm Färit Yärullin
Alar ikese dä sänğät keşeläre, ikese dä bügenge köndä märxümnär.Ämma bu şäxeslärneñ ikesen dä xalıq onıtmıy. Rudol'f Nuriev balet artistı, baletmeyster.1938nçe yılda tua, häm 1993nçe yılda wafat bula. 1961nçe yılda Mäskäwdän Fransiägä gastrol'gä kitep, Parijda , Monte- Qarlo säxnälärendä biegännän soñ, dönyaküläm balet artistı bularaq şöhrät aldı.Ul Sovet rejimı belän urtaq tel tabarğa omtılmadı.“İz SSSR Nuriev daje ne emigriroval - sbejal”,-digän süzlär arqasında, Rudol'f Nuriev ilgä qaytalmıy. Çönki ul waqıtta ul qaytqan bulsa, anı törmägä genä yabıp quyarlar ide. Zamanalar şundıy ide. 1970-83nçe yıllarda törle illär truppalarında solist häm Parij operasında balet truppasınıñ sänğät direktorı bulıp eşli. 120 balet partiäse başqara, 29 fil'mda uynıy.
15nçe oktäber könne Rudol'f Nurievnıñ wafat buluına 10 yıl tuluğa anı Mäskäw şähärendä iskä aldılar.Monıñ turında TVdän dä, radiodan da küp kenä söylädelär.. Şulay uq bu könnärdä wafat bulğannar arasında Färit Yärullinnıñ wafat buluına da näq menä 17nçe oktäber könne 60 yıl tuldı. Tatar matbuğatında anıñ turında xäbärlär kürenmi.F. Yärullin 30 yäşendä tulmağan kileş , Böyek Watan suğışına kitep, häläk bula. Kompozitor, berençe tatar milli baletı “Şüräle”ne icat itüçe, kamera instrumental'- äsärlär, romanslar, cırlar, xalıq cırların eşkärtülär avtorı- Färit Yarullinğa TASSRnıñ G.Tuqay bülägen 1958nçe yılda , wafatınnan soñ ğına, tapşıralar. Ämma şuşındıy milli canlı şäxeslärne , üzläre isän çaqta qäderläre bulmasa da, ğadi xalıq alarnı onıtmıy.
“Keşe kitä- cırı qala” digän äytem küñelgä kilä.Qazanda Tatar opera häm balet teatrı tarafınnan 1987nçe yılda Nuriev .R isemendäge klassik balet festivale oyıştırıla. 1993nçe yıldan Rudol'f Nuriev isemendä. Yıl sayın Qazanda ütkärelä.
Ä “Şüräle” spektakle Mäskäw Qazan Prağa balet säxnälärendä quyıldı. Yazuçı Raşat Nizaminıñ anıñ turında poveste dönya kürde. Färit Yärullinnıñ tuğan yağında muzey açıldı. Ul xalqıbıznıñ klassik kompozitorı. Anıñ muzıkası yäşi, dimäk- F.Yärullin da bezneñ arada.Azatlıq radiosı öçen Qazannan Mälikä Basıyr.


text:
Mäxkämädä tabiplar eşe däwam itä
Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäse prezidiumı keşe äğzülären küçerep quyuçı tabiplarnı aqlaw qararın kire qağunı qanunıy tügel dip tapqan. Şulay itep, ğäyeplänüçelär advokatlarınıñ şikayäte känäğätländerelgän. Bu eş Yuğarı mäxkämägä qaytarılğan.
4 transplantolog-tabib 2003 yılnıñ mayında, tikşerü raslawınça, tere keşeneñ böyeren alırğa cıyınğan waqıtta, totqarlanğan ide.
4 transplantolog-tabib 2003 yılnıñ mayında, tikşerü raslawınça, tere keşeneñ böyeren alırğa cıyınğan waqıtta, totqarlanğan ide.


text: 24 mayda izge Kirill häm Mefodiğa bağışlanğan slavyan mädäniäte häm yazuı bäyräme başlanıp kitte. Älege izgelär yasap qaldırğan kirillitsa alfavitı bügengä xätle yäşäp kilä häm bu bäyräm Qazanda bıyıl 10nçı tapqır uzdırıla. Älege çaranı bilgeläp ütü ber köndä genä tämämlanmayaçaq. Yäkşämbedä slavyan mädäniäten xörmät itüçelär öçen Russkoe Nikolskoe awılında «Karavan» respublika rus folklor festivale uzdırılaçaq. Layış rayonında bulaçaq bu bäyrämgä Qazannıñ üzäk yal parkı yanınnan keşelärne maxsus avtobuslar belän alıp baraçaqlar. Qayçan monda latin imlası bäyrämen dä şulay zurdan qubıp, bilgeläp ütärbez ikän diärgä genä qala.


text:
Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı 3 oktäberdä oyışıru utırışı ütkärä
Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı 3 oktäberdä oyışıru utırışı ütkärä
İntertat.ru säxifäsendä düşämbe könne Başqarma komitet apparatı kiñäşmäsendä räis Rinat Zakirov yaña urınbasar itep elek mäğärif ministrınıñ berençe urınbasar wazifasın başqarğan İlsur Hadiullinnı täqdim itte, dielä. Şulay uq Başqarma komitetnıñ idaräçese Liliä Narbekovanıñ pensiägä kitüe häm anıñ urınına Qazannıñ 18. mäktäp direktor urınbasarı bulğan Miläwşä Ğomärova bilgelänüe turında xäbär itelä.


text:
Könyaq Äfğanstanda, 10 ğisyançı üterelde
Äfğanstandağı AQŞ xärbi kolalitsiä köçläre, 10nañ artıq ğisyançınıñ könyaq Helmand wilayätendäge bäreleşlärdä ütürelüen belderde. Koalitsiä köçläre, bäreleşlärneñ şimbe könne 40 ğisyançınıñ Äfğan xärbilärenä höcem itüe waqıtında başlawın belderde. Koalitsiä köçläre Garmser wilayäti suğışçılarğa qarşı, ciñel qoral häm hawa höcemnäre belän qarşılıq kürsätelüen äytte. Bu bäreleşlär belän Helmand wiläyätendä soñgı 2 yıl aradañ soñ qabat qanlı bäreleşlärgä şaxit buldı.


text:
BMO kätgi üzgärtep qorouzarğa moxtaj
Berläşkän millättär Oyşmahı generäl sekretarı Kofi Annan fekerensä, BMO kätgi üzgärtep qorouzarğa moxtaj. Bıl ihä Ğıyraq körsögön xäl itä almağanlıqtan yuğaltılğan abruyzı qaytarırğa, xäzerge zaman yanawzarına hözömtäle qarşı tororğa bulışlıq itäsäk, tip bildälägän Annan. BMO başlığı fekerensä, üseş alğan ildär qararzar qabul itkändä zur rol' uynarğa teyeş. Annan donyawıy mäsälälärze kiñ tikşereü käräklegen dä hızıq östönä alğan. Qayhı ber ildär bar igtibarın terrorğa qarşı köräşkä häm xalıqtı küpläp qırıu qoralın yuq iteügä tuplağan. Başqalar ösön fäkirlek häm SPİD-qa qarşı köräş möhim mäsälä bulıp tora tip beldergän Berläşkän Millättär Oyoşmahı generäl sekretarı Kofi Annan.


text:
Şärif Kamalnıñ 120 yıllığına bağışlanğan çaralar ütä
Bu könnärdä Tatarstan häm Mordowiä cirlärendä yazuçıbız Şärif Kamalnıñ 120 yıllıq yübileyenä bağışlanğan törle çaralar bara.
Şärif Kamal 1884 yılnıñ 27 fivralendä xäzerge Mordoviä Republigınıñ Ruzayıvqa rayonı Peşlä awılında tuğan. Ä 1942 yılnıñ 22 dekäberendä Qazanda ülgän häm Yaña bistä ziratında kümelgän.
Qazanda Şärif Kamal istälegenä 80 nçe urta mäktäptä häm Kamalnıñ muzey-fatirında berniçä yübiley çarası ütte. Qazanda mart urtasında Şärif Kamalğa bağışlanğan fänni konferensiä da ütäçäk, Kamalnıñ saylanma äsärläre dä basılıp çığarğa tieş.
Şärif Kamalnıñ tuğan yaqlarında, Mordowiäda da 3-4 martta yübiley çaraları ütte. 3 martta Ruzayıvqa şähärendä häm Peşlä awılında, ä 4 martta Saransk şähärendä.
Älbättä, Qazanda Şärif Kamalnıñ icatın öyränü üzäge itep Şärif Kamal muzey-fatirın sanarğa kiräk.Xäzer şul muzeynıñ direktorı, şağir Rämis Aymät söyli:
–Şärif Kamal muzeyı tarixta tatar yazuçısına açılğan berençe muzey. Menä şuña ğına iğtibar itegez – 1944 yıl, suğış bara häm 44nçe yılda Sovnarqom Şärif Kamal yäşägän fatirnı muzey itep oyıştırırğa digän qarar çığara. Häm muzey berençe märtäbä üzeneñ işeklären 1950 yılda aça. Yartı ğasır Şärif Kamal muzeyı yäşäp kilä. Älege muzey, Şärif Kamal icatın ğına tügel, Şärif Kamal yäşägän çornı, anıñ çordaşlarınıñ icatın, şuşı çornıñ ädäbiätın propağandalawçı ber üzäk bulıp tora. Bez ğomumän Şärif Kamal yübileye ğına dip tormıybız. Fivral ayı bezneñ öçen ayıruça da ul qäderle çönki bez biredä yıl sayın Şärif Kamal atnalığı ütkäräbez. Älege atnalıq qısasında törle çaralar ütkärelä. Menä inde dürtençe yıl rättän bez Şärif Kamal uquların ütkärep kiläbez, çönki niçekter soñğı un yıl eçendä Şärif Kamal niçekter onıtılıp ta kitte kebek. Bez ul çorda yäşägän yazuçılarğa niçekter başqaçaraq ta qarıy başladıq. Ni genä bulsa da, alar nindi genä ideologik qısalar eçendä yäşäsälär dä, Şärif Kamal icatınıñ qimmäte bügenge köndä yuğarı. Ayıruça anıñ revolütsiägä qädär yazğan icatın min yuğarı bäyälär idem, çönki anıñ menä şuşı Mopassannar belän, Çexovlar belän yänäşä quyarday nowellalar, xikäyäläre, minemçä alar berqayçanda üzläreneñ qimmätlären yuğaltmaslar. Menä bıyıl Şärif Kamalğa 120 yıl buluı – zur data. Şuşı uñaydan Tatarstan kitap näşriätı da anıñ tulı saylanma äsärlären bastırıp çığara tizdän. Häm bezneñ däwlät qararı belän anıñ zur icat kiçäse ütkäreläçäk häm zur fänni konferensiä ütkärelergä küzdä totıla.
– Rämis äfände, sezneñ bit muzeyığız Şärif Kamalnıñ ğına icatına bağışlanmağan, äle monda tağı küp närsälär östälä bara, şunıñ turında berniçä süz.
– Äye, menä 44 yılda menä arxif materialların kütärgäç min şuña iğtibar ittem — 44 yılda Sovnarqom qarar çığarğaç, anda menä şundıy yullar bar: “Şärif Kamal muzey-fatirın açırğa häm älege yortta urnaşqan başqa bülmälärne tatar ädäbiätı muzeyına tapşırırğa” diep. Dimäk inde 44 yılda uq tatar ädäbiätı muzeyı açarğa digän qarar bulğan. Läkin menä Şärif Kamal muzey-fatirı açıla, ä menä şuşı zur xıyal tormışqa aşmıy qala. Menä bez monnan öç yıl elek prezidentıbız Mintimer Şäripowiçqa tatar cämäğätçelege isemennän möräcäğät belän çıqtıq, menä älege yortqa urnaşqan törle kommersiä oyışmaların, törle cämğiätlärne häm balalar kitapxanäsen biredän çığarıp älege yortnı tulısınça tatar ädäbiätı muzeyına birergä digän möräcäğät belän çıqqan idek häm Mintimer Şäripowiç anı bik uñay qabul itte. Häm menä bez biredä Şärif Kamal yäşägän çor, anıñ çordaşların çağıldırğan tatar ädäbiätı muzeyın açarğa äzerlänäbez, konsepsiä eşlänä häm älege binanı da qäpitäl remont, restavrasiä, rekonstruksiä eşläre başqarılırğa tora.
– Rämis äfände, xäzerge zaman tatar ädäbiätında nindi problemnar küräsez?
– Ägärdä bez tatar ädäbiätı tarixına küz salsaq, menä zamanında tatar ädäbiätınıñ nigezen bezneñ çit ölkälärdän kilgän yazuçılar täşkil itkän. Äytik menä alıyıq Hadi Taqtaşnı, Ğädel Qutuynı, Qäwi Näcmine, Şärif Kamalnı — alar menä bezneñ barısı da çit ölkälärdän kilgän yazuçılar. Bez eş qına soñğı waqıtlarda süz alıp barabız, tatar prozası, tatar şigriäte, dramaturgiäse sülpänäyde dip. Häm menä monıñ sülpänäyüendä menä çit ölkälärdän bezneñ tatar ädipläreneñ kilmäwendä. Bu älbättä bik qızğanıç fakt, bu inde bezneñ alıp barğan säyäsätebezneñ cimeşenä nixäyät bez kilep cittek.
Bu yazuçı Şärif Kamalnıñ 120 yıllıq yübileye uñayı belän Şärif Kamalnıñ Qazandağı muzey-fatirı direktorı, şağir Rämis Aymät söyläde.
İrek Bikkinin, Mordoviä
Şärif Kamal 1884 yılnıñ 27 fivralendä xäzerge Mordoviä Republigınıñ Ruzayıvqa rayonı Peşlä awılında tuğan. Ä 1942 yılnıñ 22 dekäberendä Qazanda ülgän häm Yaña bistä ziratında kümelgän.
Qazanda Şärif Kamal istälegenä 80 nçe urta mäktäptä häm Kamalnıñ muzey-fatirında berniçä yübiley çarası ütte. Qazanda mart urtasında Şärif Kamalğa bağışlanğan fänni konferensiä da ütäçäk, Kamalnıñ saylanma äsärläre dä basılıp çığarğa tieş.
Şärif Kamalnıñ tuğan yaqlarında, Mordowiäda da 3-4 martta yübiley çaraları ütte. 3 martta Ruzayıvqa şähärendä häm Peşlä awılında, ä 4 martta Saransk şähärendä.
Älbättä, Qazanda Şärif Kamalnıñ icatın öyränü üzäge itep Şärif Kamal muzey-fatirın sanarğa kiräk.Xäzer şul muzeynıñ direktorı, şağir Rämis Aymät söyli:
–Şärif Kamal muzeyı tarixta tatar yazuçısına açılğan berençe muzey. Menä şuña ğına iğtibar itegez – 1944 yıl, suğış bara häm 44nçe yılda Sovnarqom Şärif Kamal yäşägän fatirnı muzey itep oyıştırırğa digän qarar çığara. Häm muzey berençe märtäbä üzeneñ işeklären 1950 yılda aça. Yartı ğasır Şärif Kamal muzeyı yäşäp kilä. Älege muzey, Şärif Kamal icatın ğına tügel, Şärif Kamal yäşägän çornı, anıñ çordaşlarınıñ icatın, şuşı çornıñ ädäbiätın propağandalawçı ber üzäk bulıp tora. Bez ğomumän Şärif Kamal yübileye ğına dip tormıybız. Fivral ayı bezneñ öçen ayıruça da ul qäderle çönki bez biredä yıl sayın Şärif Kamal atnalığı ütkäräbez. Älege atnalıq qısasında törle çaralar ütkärelä. Menä inde dürtençe yıl rättän bez Şärif Kamal uquların ütkärep kiläbez, çönki niçekter soñğı un yıl eçendä Şärif Kamal niçekter onıtılıp ta kitte kebek. Bez ul çorda yäşägän yazuçılarğa niçekter başqaçaraq ta qarıy başladıq. Ni genä bulsa da, alar nindi genä ideologik qısalar eçendä yäşäsälär dä, Şärif Kamal icatınıñ qimmäte bügenge köndä yuğarı. Ayıruça anıñ revolütsiägä qädär yazğan icatın min yuğarı bäyälär idem, çönki anıñ menä şuşı Mopassannar belän, Çexovlar belän yänäşä quyarday nowellalar, xikäyäläre, minemçä alar berqayçanda üzläreneñ qimmätlären yuğaltmaslar. Menä bıyıl Şärif Kamalğa 120 yıl buluı – zur data. Şuşı uñaydan Tatarstan kitap näşriätı da anıñ tulı saylanma äsärlären bastırıp çığara tizdän. Häm bezneñ däwlät qararı belän anıñ zur icat kiçäse ütkäreläçäk häm zur fänni konferensiä ütkärelergä küzdä totıla.
– Rämis äfände, sezneñ bit muzeyığız Şärif Kamalnıñ ğına icatına bağışlanmağan, äle monda tağı küp närsälär östälä bara, şunıñ turında berniçä süz.
– Äye, menä 44 yılda menä arxif materialların kütärgäç min şuña iğtibar ittem — 44 yılda Sovnarqom qarar çığarğaç, anda menä şundıy yullar bar: “Şärif Kamal muzey-fatirın açırğa häm älege yortta urnaşqan başqa bülmälärne tatar ädäbiätı muzeyına tapşırırğa” diep. Dimäk inde 44 yılda uq tatar ädäbiätı muzeyı açarğa digän qarar bulğan. Läkin menä Şärif Kamal muzey-fatirı açıla, ä menä şuşı zur xıyal tormışqa aşmıy qala. Menä bez monnan öç yıl elek prezidentıbız Mintimer Şäripowiçqa tatar cämäğätçelege isemennän möräcäğät belän çıqtıq, menä älege yortqa urnaşqan törle kommersiä oyışmaların, törle cämğiätlärne häm balalar kitapxanäsen biredän çığarıp älege yortnı tulısınça tatar ädäbiätı muzeyına birergä digän möräcäğät belän çıqqan idek häm Mintimer Şäripowiç anı bik uñay qabul itte. Häm menä bez biredä Şärif Kamal yäşägän çor, anıñ çordaşların çağıldırğan tatar ädäbiätı muzeyın açarğa äzerlänäbez, konsepsiä eşlänä häm älege binanı da qäpitäl remont, restavrasiä, rekonstruksiä eşläre başqarılırğa tora.
– Rämis äfände, xäzerge zaman tatar ädäbiätında nindi problemnar küräsez?
– Ägärdä bez tatar ädäbiätı tarixına küz salsaq, menä zamanında tatar ädäbiätınıñ nigezen bezneñ çit ölkälärdän kilgän yazuçılar täşkil itkän. Äytik menä alıyıq Hadi Taqtaşnı, Ğädel Qutuynı, Qäwi Näcmine, Şärif Kamalnı — alar menä bezneñ barısı da çit ölkälärdän kilgän yazuçılar. Bez eş qına soñğı waqıtlarda süz alıp barabız, tatar prozası, tatar şigriäte, dramaturgiäse sülpänäyde dip. Häm menä monıñ sülpänäyüendä menä çit ölkälärdän bezneñ tatar ädipläreneñ kilmäwendä. Bu älbättä bik qızğanıç fakt, bu inde bezneñ alıp barğan säyäsätebezneñ cimeşenä nixäyät bez kilep cittek.
Bu yazuçı Şärif Kamalnıñ 120 yıllıq yübileye uñayı belän Şärif Kamalnıñ Qazandağı muzey-fatirı direktorı, şağir Rämis Aymät söyläde.
İrek Bikkinin, Mordoviä


text:
AQŞ senatorı Rusiäne qısqa waqıtlı uñışlarğa aldanmasqa çaqıra
Kem ul senator? Anıñ cawaplılığı häm wazifaları nindi? Bu atnada Azatlıqnıñ Pragadağı baş idaräsendä 4 amerikan senatorı bulıp kitte.
Respublikan Charles Grassley Senatqa 1980nçe yılda saylanğan. Anda ul İowa ştatın wäkillek itä, anıñ töp eşe – finans, awıl xucalığı, qanun häm büdjet komitetında, şulay uq ul salım eşlären bağuçı komitet eşendä qatnaşa. Bolar barısı da Quşma Ştatlarnıñ eçke eşlärenä qağılsa, 2005-2006 yıllarda Grassley NATOnıñ parlament mäclesendä Senat wäkile bulğan. Ul eşendä isä senator Grassley Yevropa qanun çığaruçıları belän xalıqara iminlek, terror, atom eşläre häm global qurqınıçlar mäsäläsen qarağan.
Sez ber törkem bulıp törle illär buylap säfärgä çıqtığız. Çexiädän tış sez Törkiä, İspaniä, Mäğribtä tuqtaldığız. Bu säfärneñ maqsatı närsädä?
"Maqsat berniçä, alarnıñ 3-4ten atap äyter idem. Ğömümän alğanda – xezmättäşlek barışın küzätü. Qayber illärdä bu – saqlanu ölkäsendäge xezmättäşlek, başqalarında säwdä xezmättäşlege. Şulay uq awıl xucalığı mäsäläläre. Ğömümän, bez – Kongress äğzaläre, xalıq tarafınnan saylanğan wäkillär bularaq bu illärdä şulay uq xalıq wäkilläre belän oçraşabız, Quşma Ştatlarğa yaqın bulğan bu illärdä eşlär torışı belän tanışabız. Küp oçraqta bu – il başlıqlarınıñ oçraşuına qarağanda faydalıraq ta bula."
Şulay itep sez çit illärdä dä amerikan xalqı wäkilläre bularaq Quşma Ştatlar häm demokratiäne tanıtu, taratu eşläre belän yörisez, çirattağı sorawım – demokratiä turında. Azatlıq radiosı tapşıruları yañğrağan küpçelek illärdä, äytik Rusiädä, prezident Vladimir Putin – demokratiäne – totrıqsızlıqqa tiñli. Häm iñ möhime – totrıqlılıq, di. Rusiälelär monı xuplıy, alarnıñ kübese 90nçı yıllardağı başbaştaqlıq häm totrıqsızlıq waqıtında bulğan qurqu xisen xäterli häm aña qaytırğa telämi. Demokratiä – Rusiä öçen tügel, dip uylawçılarğa sez ni äyter idegez?
"Keşelär qayda ğına yäşäwlärenä qaramastan, tuğanda irekle bulıp tua. Häm millät şundıy keşelärdän tora. Bu süzlär bälki artıq ğömüm bulıp yañğrıydır, läkin min monı gel qabatlıym, çönki min üzem moña ışanam.
Minemçä, xalıq üze öçen xäl itärgä tieş. Alar ilne idarä itärgä telime? Demokratik illärdä keşelär tawış birü, xökümätkä yoğıntı yasaw yulları belän üz illären idarä itä, minemçä bu bik möhim.
Yäşäw däräcäsenä kilgändä, säyäsi ireklek bulğan illärdä iqtisadi ireklek däräcäse dä yuğarıraq. Bazar iqtisadı, köndäşlek, kiñ mömkinleklär bulğan cämğiätlärdä keşelär yaxşı eşlägännäre öçen kübräk aqça ala, minemçä keşelär şuña omtılırğa tieş.
Rusiäneñ iqtisadı, 10 yıl elek bulğan xällär belän çağıştırğanda küpkä yaxşırdı, moña kübräk neft bäyäseneñ artuı säbäp buldı. Neft bäyäse töşep kitsä Rusiälelärneñ yäşäw däräcäse yañadan töşep kitärgä mömkin. Yäşäw däräcäse, älbättä Sovet çorı yäki 90nçı yıllar belän çağıştırğanda küpkä yaxşırsa da, ul äle, äytik Portugaliä belän çağıştırırlıq tügel. Ni öçen Portugaliäne telgä aldım – ber tapqır Putin – Rusiägä keçkenä Porugaliä däräcäsenä citärgä 10 yıl waqıt kiräk bulaçaq, digän ide.
Şuña kürä, Rusiä xalqına äytäse süzem şul, kübräk säyäsi ireklekkä omtılırğa kiräk. Xäzergä genä yaxşı yäşäw däräcäsen saylamasqa, ä alğa taba, kiläçäkkä qarap, zurraq iqtisadi uñışlar birä alırlıq säyäsi ireklekkä omtılırğa dip äyter idem."


text:
Qızıl Yoldız ordenına layıq bulğan Seber tatarı, polkovnik Bayäzit Kazakov Samarda yäşi
May ayı citär aldınnan keşelär dä tabiğät''tän ürnäk alıp, talpınıp alalar. Ağaç botaqları qoyaşqa ürelep börelären açsalar, berençe çäçäklär taclarına berençe kübäläklärne qundırsalar, adäm balasınıñ yäşläre mäxäbbät xislärenä çumsa, olılar uzğan ğömerlären aqtarıp üzläreneñ qartlıqlarına qanat quyarğa tırışalar. Bu bigräk tä xärbilärgä xas sıyfat. Ä xärbi keşeneñ bigräk tä ofitser däräcäsendä xezmät itkänenä zur mäydan.
Samarda yäşäwçe Mäcidulla uğlı Bayäzit Kazakovka iskä alırlıq närsälär küp. Bayäzit abzıynıñ tormış köymäse 82 yıldan soñ Samarağa kilep terälgän, läkin dä Bayäzit Kazakov yazmışı distälägän adäm dä uzmaslıq yazmışlarnıñ berse. Ul 1925 yılnıñ aprelendä ataqlı Seber tatarlarınıñ oyasında Tom ölkäsendä urnaşqan Taqtamış awılında tuğan.
Bayäzitnıñ yegetlek yılları da Seber taygaları arasında çınıqqan. Seber tabiğäteneñ qırıslığı, tatar irläreneñ uñğanlığı, tatar awılınıñ ğadilege, dinebez islamnıñ paqlığı, çın tatarça tuğanlıq ceplären saqlıy belüçelek- barçasın da Bayäzit qanına señdergän, yöräk türenä quyğan, başı tirän fiker yörtkän, irennär kirägençe, saq qına açılğannar.
Bayäzit abıy 82 yäşendä dä ğäcäyep ziräk aqılğa iä tatar qartı, küzlärendäge saflıq, yözendäge tınıçlıq, xäräkätlärendäge salmaqlıq bu keşeneñ zur, bay tormış yulı uzğanına işarä bulıp tora.
Bayäzit Kazakovnıñ xärbi tormışın soldat, kursant, yuğarı Xärbi akademiä qısalarında ğına qarap bulmıy. Monısı anıñ skeletı ğına. Bayäzitnıñ xärbi buraznaları Böyek Watan suğışında Berençe Ukrain frontında başlanğan, Vengriä, Germaniä aşa uzıp olığayğan könnärendä, inde tınıçlap çäçäklär üsterergä waqıt citkändä üzen ike yılğa Äfğan qanqoyğıçına ırğıtalar.
Bayäzit abıy, Böyek Watan suğışına niçä yäşegezdä barıp kerdegez dä, suğışlarnı niçä yäşegezdä tämamladığız?
Min 18 yäşemdä Tom qalasında xärbi uçilişçenı beterdem. Keçe leytenant zvaniese alıp keçe komandirlıq wazifaların cilkämä aldım. Berençe Ukrain frontında bulırğa turı kilde. Suğış tämamlanası ayda pulemet vzvodın citäklädem. Qırıq yıldan artıq ğömeremne xärbi xezmätkä bağışladım, ä inde ille biş yäşemdä mine ike yılğa Äfğan suğışına ırğıttılar. Şul ike yıl eçendä min bik zur yegerme biş xärbi operatsiädä qatnaştım.
Äfğan suğışınnan min 1982 yılnıñ martında ğına çıqtım. Suğış turında bik ozaq söyläp bula... Şunı äytä alam. watan quyğan burıçnı namus belän başqardım. Suğış bulğaç, anıñ cäräxätlänüe dä elägä. Suğışçan xezmätemne öç orden belän bilgelädelär. Xärbi näçälnigem general Şkidçenko Äfganda häläk buldı. Xärbi operatsiälärne min citäklädem.
Yıllar ütte inde. Äfğan suğışın niçek bäyälisez? Yalğış suğış dimisezme?
Min suğış operatorı, yuğarı xärbi belemle keşe. Minem uyımça, xökümät döres eşlägän dip sanıym. Döres, yuğarı xärbi ştatta da suğışqa qarşı keşelär bulğan.
Äfğannıñ töp xalqı bezgä qarşı ideme?
Töp xalıq bezgä qarşı bulmadı. Ä menä cide oppozitsion törkemnär bezgä qarşı suğıştılar. Sovet ofitserları şähärdä irekle yördeme?
İreklek bar ide. Bez bazarğa barıp yöri idek.
Xatınığız ike yıl buyına qayda tordı?
Ğailäm Äfganstanda tordı.
Sez üzegezne bäxetle dip sanıysızmı?
Min bäxetle, ber digän ike bala tärbiälädek.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Täjik parlamenti «Täjikstan ulttıq qawipsizdik organdarı twralı» zañğa özgerister men tüzetwler engizdi. Täjikstannıñ memlekettik ulttıq qawipsizdik komïtetiniñ (MUQK) törağası Say`mwʺmïn Yatïmov parlamentte söy`legen sözinde zañğa özgerister engizwdiñ sebebin «terrorïster qupïya äreket etedi, küştik qurılımdar da jasırın türde jumıs istewlerine twra keledi» dep tüsindirgen.
centralasian.org-tıñ dereginşe, Yatïmov atap ötkendey`, «özgeristerge säy`kes, arnay`ı qızmet ökilderi waqıt tığız kezde terrorïster jasırınğan turğın üy`lerge ordersiz kirwge mümkindik aladı».
«Täjikstannıñ zañdarında azamattardıñ jeke menşigine qol suğwşılıqqa orın bermey`di dep jazılğan, biraq terrorïstik aktige qawip tönip turğanda, turğındardıñ ömirin saqtap qalw üşin azamattardıñ ruqsatsınsız üy`lerin tekserwge twra keledi», - dedi MUQK törağası.
Parlament mäjilisi törağasınıñ eger üy`de bey`bit turğındar bolıp şıqsa qalay` boladı degen sawalına Täjikstan prezïdentiniñ kömekşisi Täjikstan zañdarına säy`kes, ötemaqı tölenedi dep jawap berdi.


text:
Yarlılıqqa qarşı köräşkä Başqortstan pensionerları da quşıldı
Rusiä pensionerları firqäse 17 nçe avgustta “Yarlılıqqa qarşı marş” isemle çara başlağan ide. Ul 1 nçe oktäber – Ölkännär könenä tämamlandı. Çara qısasında il başlıqlarına tapşırılırğa tieşle taläplär öçen imza cıyıldı. Respublika buylap barlığı 51 meñnän artıq imza cıyılğan. Alar yaqın aralarda Mäskäwgä Rusiä pensionerları firqäse citäkçesenä cibäreläçäk. İl buyınça cıyılğan imzalar Rusiä Prezidentı, xökümät räise häm däwlät Duması başlıqlarına tapşırılaçaq.


text:
Üktäber ayı Xäter köne belän bäyle. Ütkän yal könnärendä ütkärelgän şähitlärne iskä alu çarası küpçelek Tatarstan gäzitlärendä kiñ çağılış taptı. Ber urıs telle gäzite «Millätçelärgä Şähitlär mäydanı kiräk» digän yazma bastırıp çığarıp, uquçılarnı şöbhäländerergä teläde. Anda süz Yärminkälär mäydanın Şähitlär mäydanına alıştıru täqdime turında bara ide. Tatar matbuğatı Xäter könenä bötenläy başqa mönäsäbät kürsätte. Mäsälän, Zaman
atnalığı «Xäterlär yañarğan kön» digän baş astındağı mäqälä bastırıp çığardı. Tatarstan yäşläre
gäzite xalıqnıñ az qatnaşuına ükeneç belderde. Şul Gäzitneñ sişämbe sanında «Xäter köne» digän yazma dönya kürde. Menä annan ber özek:
«Närsä mitinglar zamanı uzdı dip qul seltikme? Xäterebez bolay da tişek. Şunıñ östenä «bitaraflıq» digän çir taralğannan tarala barıp añnarnı tomalıy, axrısı. Yarıy äle ideya qorbannarına äylängän, xätersez xalqınıñ kiläçäge yuq ikänen iskä töşerüçe millätpärwärlär bar.»,
- dip yazıp çıqtı Tatarstan yäşläre
gäzite. Xäter köneneñ gäzitlärdä çağılışı yıl sayın ber törle bula dip äytep bulır ide, äğärdä bıyıl bu temağa rus gäzitläreneñ dä iğtibar itüen iskä almasaq. KoMcoMoлbckaя пpaBдa
gäziteneñ Tatarstan quşımtası Xäter köne uñayınnan tarixçı Ğamircan Däwlätşin belän söyläşü oyıştırdı. Gäzit 16nçı ğasırdağı xällärneñ barışın açıqlarğa teläde häm şuşı yazmanı 15nçe üktäberdä şähit kitkän suğışçılar ruxına bağışladı. Mäğälä xätta Yawız İvan ğäskärläre urnaşuın kürsätkän xarita belän dä bizälgän ide. Redaksiä qunağı waqiğanıñ urının, bäreleşlär barğan cirlärne xäzerge uramnarğa bäyläp surätläp birä. Rus ğäskärläre berençe tapqır xäzerge Stadion yağındağı qapqa astın qazıp qarıy. Annan soñ Yawız İvannıñ Tsirk yağındağı qapqadan kilep kerer, dip şartlaw oyıştıra, läkin Qazan xalqı cimerelgän qapqanı tiz arada torğızıp quya. Berniçä könnän soñ xäzerge Bauman häm Profsoyuzlar uramnarı tirälärendä ike zur şartlaw bula. Ul waqıtta şul cirlärdä Kreml diwarları bulğan ikän. Şuşınan doşman ğäskärläre dä şähärgä bärep kerä. Qazannı saqlawçılar arasında iñ batırlarça suğışqan keşelär rätendä mäqälädä Qol Şärif iskä alına. Anıñ mäçete qayda toruı xaqında ğälimnär arasında haman da berdäm qaraş yuq. Ul xäzerge Blagoveşenye çirkäwe urınında torğan dip isäplänä. Ä xäzerge Qol Şärif mäçeteneñ tözeleşe isä Spas monostıreneñ ziratı torğan urında tözelä. Ul zamanda, yawlap alınğan cirlärdä yaña dini yortlarnıñ iskeläre cimerelgän urında tözelü ğädäti xäl bulğan, dip yaza gäzit. Yazmanıñ yomğaqlaw öleşendä, bu urıs-tatar suğışı bulmadı digän näticä yasala. Urıslar yağında bäreleşlärdä tatar, mari, çuaş xalıqları qatnaşqan. Tatarlar öçen dä nuğay, mari, çuaş xalıqları canın fida qılğan. 15nçe ğasırda Qazanda ike törkem xäräkät itkän. Berse Qırım yaqlı bulğan, ikençese - Mäskäw yaqlı. Läkin ikençeläre xakimiätne Mäskäwgä tapşırır öçen tırışmağan. Alar möstäqillekne Rusiä belän kileşep alırğa telägän ikän. KoMcoMoлbckaя пpaBдa
gäziteneñ Tatarstan quşımtası Xäter köneneñ mäğnäse xaqında menä şularnı yazıp çıqtı. BocToчHый эkcпpecc
atnalığı da Xäter könenä iğtibar itep, tatar säyäsätçeläre arasında iñ radikal qaraşlısı Fäwziä Bäyrämova belän külämle äñgämä urnaştırdı. «Min üzgärdem, läkin üz-üzemä xıyänät itmädem...»,
- dip isemlängän äñgämädä Fäwziä xanım soñğı 10 yıl eçendäge tormışı, eşlägän eşläre turında söyli. Qayda yuğaldığız, dip sorıy annan gäzitneñ baş möxärrire Räşit Ğällämov häm urınbasarı Rinat Bilalov. «Mine milli xäräkättän etep çığardılar»,
- dip cawap birä Fäwziä Bäyrämova. «Mine yuq itärgä telädelär»,
- dip süzen däwam itä ul. Anıñ süzlärençä, ul yäşägän yortta şartlaw bulğan, ämma ğäiläsen Alla saqlap qalğan, Ufa säfärennän qaytqanda ul utırğan maşina yul qazasına elägä. Fäwziä xanım äytüençä, anıñ aktiv xäräkät itüe küplärgä qomaçawlıy, xakimiätlärgä, islam dine doşmannarına da, nomenklaturağa yaqın tatar millätçelärenä dä. Tatarstan Prezidentı belän ul soñğı tapqır 3nçe Bötendönya tatar kongressı aldınnan oçraşqan bulğan häm anıñ äytüençä, Mintimer Şäymiev belän alar añlaşa alğan. Awırular, tetränülär kiçersä dä Fäwziä Bäyrämova üzen bäxetle keşe itep xis itäm di. «İke balam bar, irem, teläsä qaya bara alam, möselmannar belän aralaşam»,
-dip sanap kitä ul.
Gäzit xäbärçeläre anıñ balaları xaqında da soraşa. Fäwziä xanımnıñ qızı Tönyaq Kiprda belem alıp, Washingtonğa küçkän, anda Amerikadan säyäsi sıyınu xoquqın sorap yäşi. Anıñ monda bik qaytası kilsä dä, änise röxsät itmi ikän. Fäwziä xanımnıñ ulı başta Malayziädä dini belem alğan, annarı öyenä qaytıp, xalıqqa din täğlimätın taratırğa tırışqan, läkin bulıp çıqmağan. Xäzer ul malay Ğäräp Ämirleklärendä dini belem alunı däwam itä. Gäzit xäbärçeläre äñgämäneñ axırında Fäwziä Bäyrämovağa radikal millätçe yarlığın tağuğa nigez birgän süzlärne dä iskä ala. «Quşma nikaxlardan dönyağa tuğan balalarnı yuq itärgä», digän qurqınıç süzlärneñ avtorı Fäwziä xanım bulğan digän fiker yäşi. Moña qarşı ul «Kör`än totıp ant itäm, minem bolay äytkänem bulmadı. Bu mömkin tügel. Min bit din totam» ,- dip cawap birä.
Soñğı soraw itep gäzit xäbärçeläre äñgämädäştän ğorurlanğan häm oyalğan ğämällär turında beleşä. Menä Fäwziä xanımnıñ cawabı:
« Ğämällär turında äytä almıym. Alarnıñ härqaysısı – nindider oçraqlı äyber. Süzne yäşäw räweşe turında alıp baru döresräk bulır. Dingä soñ kilüemä ükenäm. Ägär anıñ qağidälären milli xäräkätkä kilgännän birle saqlağan bulsam, küp kenä mäs’älälärne başqaça xäl itkän bulır idem. Häm näticälär dä ütemleräk bulır ide. Keşe ğömer buyına üzeneñ xolqı östendä eşlärgä tieş. Minem öçen iñ möhime –xalqım öçen köräşergä, miña Alla köç häm mömkinlek birde. Häm min monı axırğaça eşläyäçäkmen.» - digän süzlär belän tämamlana älege äñgämä.
Äytkänemçä bu yazma BocToчHый эkcпpecc
atnalığında basılıp çıqtı. Qatnaş nikaxlar häm anda tuğan balalar turındağı söyläşü Şähri Qazan
gäziteneñ İlhamiät
quşımtasında da däwam itä. Anda şağir häm cämäğät eşleklese Räis Safin «Tormış tawınnan qarıym da uylanam...» dip yazma belän çığış yasıy. Qatnaş nikaxlar xalqıbıznıñ näsel tamırına balta belän çaba, dip başlap cibärä ul üz yazmasın.
«Bu mesken tatar niqädär genä tıpırçınsa da, tırışsa da, haman dulap täräzä wata almağan çeben xälendä qala birä. Anıñ belän isäpläşergä, anıñ tıñlarğa, añlarğa beräw dä atlığıp tormıy. Äle alay ğınamı? Can tirlären çığarıp, köç-xäl belän qabul itelügä ireşkän qanunnarnı da Rusiänekelär belän täñgälläşterergä mäcbür ittelär. Latin grafikası da ilneñ bötenlegenä yanıy bulıp çıqtı. Tellär turındağı qanun eşlämi. Çönki aña ixtiac yuq. Tatar tele awıl qapqasın çıqqançı ğına yarıy. Çıqtıñ isä, anda urıs dönyası, urıs möxite başlana. «Xleb» digän süzne äytä belmägän tatarnıñ açtan ülüe dä ixtimal».
Räis Safin üzeneñ yazmasında yaqın tuğannarınıñ şulay urıs qızlarına öylänüläre, urıs yegetlärenä kiyäğä çığuların surätli. Avtor yazğança, soñınnan alar ükengän ikän, ämma soñ bulğan. Urıs qodağıylar belän yöreşmilär ikän. Çäygä dä alış yuq, dip yaza ul. Yäğni ber berseneñ ğöref-gädätläre arasında turı kilmäslek ayırımlıqlar bar. Şuña kürä avtor asılıbızğa qaytırğa täqdim itä.
Bikä Timerova.


text:
Millätçe Rogozin NATOda ilçe itep bilgelände
Pänçeşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin urıs millätçese, elekke Rodina firqäse citäkçese Dmitriy Rogozinnı Rusiäneñ NATOda ilçese itep bilgeläde. Könbatışnıñ, şul isäptän NATOnıñ da, qaynar tänqitçese bulğan keşene bu oyımşağa wäkil itep bilgeläw närsäne añlata?
Dmitriy Rogozinnı Brusselgä cibärep Kreml ber atuda ike quyannı üterä. Beryaqtan, Könbatışqa işarä yasıy, ikençe yaqtan, mäşäqätle säyäsätçedän arına.
Üzen urıs xalqı xoquqların qaynar yaqlawçı itep tanıtqan 44 yäşlek bu säyäsätçe, Rusiäne kilmeşäklärdän tazartırğa çaqırğan şiğärläre, şuña öndägän uram cıyınnarı belän tanılğan ide.
Ul Könbatışnıñ da qaynar tänqitçese sanala, 2 yıl çaması elek NATOnı "ülä baruçı oyışma" dip atağan ide. Şundıy keşene wäkil itep NATOğa cibärü säyer kürensä dä, belgeçlär fikerençä, bu Kremlneñ mänfäğätlärenä täñgäl turı kilä.
"Bu bilgeläw Rusiäneñ NATOnıñ ğamälläre, bigräk tä könçığışqa taba kiñäyüe belän qänäğät bulmağanın kürsätüçe işarä bulıp tora" di "Dönya säyäsätendä Rusiä" isemle jurnal möxärrire Fedor Lukyanov.
Rusiä räsmiläreneñ kübese NATOnı Quşma Ştatlar häm Yewropanıñ Rusiägä basım yasaw çarası itep kürä. Küräseñ, Rogozin NATOğa qarata bulğan şuşı qarşılıqnı ğäwdäländerergä tieş bulaçaq.
Monnan tış, ul Kosovo mäsäläsendä dä Kreml qaraşın alğa sörä, yağni bu töbäkneñ bäysezlegenä qarşı. NATOğa wäkile itep bilgelängän oçraqta, ul Serbiä mänfäğätlären yaqlayaçağın aldan äytep quydı.
"Älbättä Rogozin sälätle säyäsätçe, anıñ şaqtıy küpkä ireşä alaçağı añlaşılğaç, anı säyäsättän çitlättelär. Läkin oppozitsiägä küçkäç tä, ul Putinğa qarata uñay qaraşta qaldı. Bu bilgelänü Putinnıñ da aña ışanuın kürsätä" di Fedor Lukyanov.
Rodina firqäseneñ Mäskäwne kilmeşäklärdän tazartırğa çaqırğan ber klibı millät-ara näfrät quzğata dip tabılğannan soñ, 2005 yılda bu firqä Mäskäw duması saylawınnan çitlätelde.
Läkin küzätüçelär fikerençä, çınbarlıqta Rogozin ul qädäre "suğış çuqmarı" tügel, Brusselgä barğaç anıñ "cırı" şaqtıy üzgäräçäk.
"Ber qurqınıç närsä dä bulmayaşaq. Berençe ğäcäplänüdän soñ, barısı da urınına utıraçaq. NATOğa qarata säyäsät Brusseldäge ilçe tarafınnan tügel, ä Kremldä xäl iteläçäk. Rusiä-NATO mönäsäbätläre tışqı yaqtan yaxşı, çınbarlıqta naçar. Bu xalät saqlanaçaq" di Fedor Lukyanov.
Mäskäw universitetında jurnalistika uqığan Rogozin tärcemäi xälendä ingliz, fransuz, italian, ispan tellären beläm, dip yazğan.
Rusiäneñ NATOda ilçese wazifasında ul 58 yäşlek general Konstantin Totskiynı alıştıra.


text:
İranda, küptän tügel genä, xakimiätkä qarşı ütkärelgän uram çualışlarında qatnaşuçılarnıñ 520-se totqarlanğan.
Alar arasında küpmese student bulğanlığı haman da açıqlanmağan. Yuğarı uqu yortları ministrlığı anda 25 kenä student bulğan dip raslıy. Bügen qulğa alınğannarnıñ isemlege iğlan itelde. Student liderları 450-dän artıq uquçı, saq astında qala birä, dip belderä. Bu köçle uram çığışında qatnaşuçılar, dini qädimi köçlärneñ säyäsätkä kerüenä qarşılıq belderep, reformalarnı axırına qädär citkermägän prezident Möxämmät Xataminıñ wazıyfasınnan kitüen taläp itte. Xakimiätlär, qulğa alınğannar turında, alar tärtip bozuçı, narkotik satuçı häm doşman şımçıları dip belderä.


text:
Bäyrüttä Süriägä qarşı media magnat, deputat Gibran Tueni üterelde
Bäyrüttä bombalı maşina şartlap Süriägä qarşı Livan deputatı häm media magnat Gibran Tueni hälak buldı. Bomba Tueni utırğan häm anı ozata baruçı maşinalar uzıp barğanda şartlağan. Politsiä äytüençä tağın 3 keşe hälak bulğan, unaw yaralanğan. Elekke premyer ministrı Räfiq Xäririneñ ulına yaqın bulğan grek pravoslav xristian Tueni Livannıñ Än-Naşar gazetı näşire ide. Ul şulay uq Xäriri üterelgännän soñ Süriä köçläreneñ Livannan çigenüenä kitergän xalıq kütäreleşen citäkläwçelärneñ berse buldı. Tueninı üterü öçen cawaplılıqnıñ Livannıñ berdämlege häm ireklege öçen köräşüçelär dip atalğan törkem üz östenä aldı. Parlamentnıñ Süriägä qarşı äğzaları Tueninı üterüne Dimäşq oyıştırğan dide. Süriä bu höcümne räsmi räweştä ğäyepläp çıqtı.


text:
Statistika dairesinde 3-otaqli temirli menzil
**Tecili**Super teklif STATISTIKA dairesinde,Deyerinden asaqi Hundur tavanli, STALINKA layiheli, temirli Temiz 3-radnoy otaqli 5-mertebeli das binanin 5-ci mertebesinde temirli menzil tecili olaraq satilir.Bina xususi qorunan binalardandir.Menzilin butun seraiti movcuddur.Senedi Kupcadir.Binanin ustu siferli cardaqdir.Qaz.su,isiq daimidir.Telesin bele qiymete bu erazide menzil yoxdur menzil tecili olaraq satilir.Qiymetde raziliqa gelmek olar.
Qiyməti: 98000 AZN


text:
Selet.biz häm Tuğan-tel.at.tt «Tatar dönyası» bäygesen başlap cibärde
Ütkän tapşırularnıñ bersendä, berniçä sayt xucası Şamil Biktaş «Sälät» fondı belän yaña proyekt başlawı xaqında äytkän ide. Xäzer bu proyekt turında tulıraq itep söylärgä mömkinlek tudı. Şul xaqta bu atnada «Tuğan-tel» saytında mäğlümatlar elende. Anda äytelgänçä, sayt xucaları häm «Sälät» fondı yäşläre bäxäsxanä bülegendä bäyge uzdıru turında kileşkännär.Anda tatar dönyasına qağılışlı sorawlar birelä. Qatnaşuçılardan döres cawap belän bergä, añlatma da yazu sorala. «Tatar dönyası» sorawlarına döres cawap birgän internetçılarğa «Sälät» fondı häm yäşlär üzäge büläklär bireläçäk. Ägär qızıqsınsağız adresnı qabtlıym: tuğan-tel.at.tt.Bäygeneñ bu öleşendä şundıy sorawlar birelä:
1.«Ğäliäbanu», «Zäñgär Şäl», «Başmağım», «Süngän yoldızlar», «Qazan sölgese» spektakl’läre belän bäyle kompozitorlarnıñ iseme?
2. Törki tellärgä xas bulğan suzıq awazlarnıñ ber-bersenä yaraqlaşuı niçek atala? 3. Tatarlarda islam dine niçänçe yılda häm qaysı xan waqıtında qabul itelgän? Cawaplarnı şuşı forumda yazıp qaldırırğa kiräk. Temanı Liliä isemle «Sälät» saytı wäkile alıp bara. Adreslarnı qabatlıym selet.biz häm tugan-tel.at.tt
Bikä Timerova.
Başqort yäşläre ciela torğan saytlarınıñ iñ populyarı «Yäşlek»gäziteneñ elektron säxifäse ikän. Yäşlek.ru saytında bu xaqta fiker soraştıru barğan. Tawış birgän 22 keşeneñ 8-ze şuşı «Yäşlek» saytına kerep yöri ikän, 6-sı, daimi räweştä, baymaq.narod.ru saytın uqıp bara. Qalğan başqa saytlarga berär genä keşe kergän, yä bötenläy qarawçı bulmağan. «Yäşlek» gäzite yazğança, bigräktä yäşlärneñ başqort çatı cälep itä. Häm anda Ufadan ğına tügel, Seber, Kazaxstannan da internet yaratuçılar kerep yöri. Älege çatqa min dä kerep qaradım. Söyläşü, urıs, tatar häm başqort telärendä bardı. «Yäşlek» saytında şulay uq, tanışular säxifäse häm fotoal’bom kebek büleklärne tabıp bula. Başqort saytlarında milli muzıkağa şaqtıy urın birelä.


text:
“Miras” jurnalı - Fazıl Fasiev: Tatar yazma şiğriätenä nigez saluçı Qol Ğalineñ “Qissai Yosıf” poeması
Augustnıñ soñğı atnasında bez sezgä, xörmätle radio tıñlawçılar, “Miras” jurnalınıñ 8 sanı turında söylärbez. Anıñ bu sanı maxsus san bulıp çıqqan. Jurnal Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlap çığarılğan. Jurnalnıñ bu sanında tarixi poemalar, milli şiğriät, fänni mäqälälär, häm dä törki xalıqlar dönyasınnan fänni-mäğlümati mäqälälär birelgän.
“Baş redaktor süze” astında mäqälä avtorı: “Tatarstan respublikası başqalası Qazan şähäreneñ 1000 yıl tuluğa bağışlanğan bäyräme Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ räsmi äğzaları bulğan möstäkıyl' däwlätlär qatnaşında uza. Häm dä bäyrämne ütkärü buyınça oyıştırılğan maxsus komissiä citäkçeläreneñ konstruktiv eşçänlege näticäsendä, Qazan şähäre Yevropa masştabındağı sivilizatsiäle qalağa äwerelde” dip başlıy süzen.
Jurnal üzeneñ Säyäsi miras säxifäsendä Qol Şärif mäçeten tantanalı açqan mizgellärdä Mintimer Şäymievneñ çığışın bastırğan.(sitata) “Qol Şärif mäçete - ul respublikabız märkäzeneñ töp mäçete genä tügel. Ul – Qazannıñ häm Tatarstannıñ yaña simvolı, böten tatar dönyasın üzenä cälep itüçe ruxi üzäk. Ul – bezneñ ütkänne kiläçägebezgä totaştıruçı ruxiät küpere”- di ul. Sitata tämam.
Ä tarixi miras säxifäsendä “Däwlätçelek öçen köräşkändä” digän yazmasınıñ däwamında BTK BK berençe räise İndus Tahirov “Tatar xalqınıñ milli däwlätçelegen torğızu nigä tormışqa aşmawınıñ qayber säbäpläre turında häm dä İdel Ural ştatı, tatar –başqort respublikası tormışqa aşmasa da , tatar xalqı üzeneñ däwläten ayaqqa bastıru köräşen berqayçan da tuqtatmıy,-” digän fikeren citkerä jurnal uquçılarına.
“Ädäbi miras häm sänğät” säxifäsendä jurnal Qol Ğälineñ “Qissai Yosıf” poemasınnan özek birä başlağan. Anda şulay uq filologiä fännäre kandidatı Fazıl Fäsievneñ dä bu äsär turındağı yazması urın alğan .Yazma avtorı “Ni öçen bu äsär xalıq küñelenä tirän ütep kergän, närsädän bu mäxäbbät, äsär üze nidän ğibarät?”,- digän sorawlarğa cawap itep, äsärneñ syujetın qısqaça proza räweşendä söyläp birä. “Qissai Yosıf” inde sigez ğasırdan birle xalıq küñelendä , añında, tele häm yazuında, ädäbi häm mädäni mirasında yäşäp kilä häm xalıqnıñ iñ asıl cäwhärläreneñ berse bulıp qala kilä,- di avtor . Jurnalda tağın Ämir Mäxmüdovnıñ Qol Ğäli dip isemlängän tarixi poeması da urın alğan.
Häm menä bu atnanıñ comğasında ğına Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlap, anıñ avtorına Qol Ğäligä Qazannıñ üzäk uramnarınıñ bersendä 1000 yıllıq parkta häykäl quyu da , ul xalıq küñelendä bu äsärneñ niçek möhim buluın kürsätä.
Tarix fännäre doktorı Ğamircan Däwlätşinnıñ “İdel Bolğar däwlätendä ğäräp älifbasına nigezlängän yazmaçılıq” dip isemlängän fänni mäqäläsendä dä “Qol Ğälineñ “Qissai Yosıf” poeması üze ük bolğar çorındağı ğomumtörki yazma mädäniätneñ mäşhür häykäle bulıp sanala ”.-di. Şulay uq, Ğamircan Däwlätşin da mongol yawlarına qädärge bolğar kul'turasın, iñ berençe çiratta, yazmaçılıqqa nigezlängän mädäniät bulğan digän fikeren belderä. Baştağı çorlarda bolğarlar balawız taqtalarğa, tuzlarğa caylı, matur itep eşlängän söyäk qälämnär belän yazsalar, ozaqlamıy Urta Aziädän kiterelgän käğäz kiñ qullanıla başlıy . Ğaräp älifbası nigezendä fänni, ädäbi äsärlär barlıqqa kilä. Kitaplar matur tışlar belän bizälä. Kitap sänğäte üsä. Bolğar xalqı mäğrifätkä tartıla”,- di ul .
Jurnalnıñ “Törki xalıqlar dönyası” säxifäsendä “İñ zur arxiv- Törkiädä”,-dip atalğan mäqäläsendä Ğuray Dämir töreklärdäge arxivçılıq Üzäk Aziädäge törki däwlätlär zamanınnan birle kilä”,- dip yaza. Xäzerge köndä Ğosmanlı arxivlarında ğına 150 millionnan artıq dokument tuğız ayırım binada saqlanuı turında belderä. “Häm İstanbulnıñ Cankurtaran rayonında Milli arxiv sarayı tözelä başladı- tizdän barlıq dokumentlarnıñ şunda tuplanaçağı turında da, äytä ul.
Bu atnanıñ çärşämbesendä genä açılğan Sankt-Peterburg uramında törki xalıqlar tarixı belgeçe, Anna Axmatovnanıñ ulı Lev Ğumilewnıñ sını urın aldı. Häm jurnalda Lev Ğumilevnıñ “Etnik tarixnıñ yañaruı” dip isemlängän anıñ yazması birelgän.
Şulay uq jurnalda Qazan xanlığı tarixı turında, Qazanğa nigez saluçı Oluğ Möxämmäd xannıñ tuuına 600 yıl tulu uñayınnan Rizaeddin bine Fäxretdinneñ “Oluğ Möxämmät xan” digän yazması iğtibarnı cälep itä.
Özek Jurnalda şulay uq bik küp bilgele ğalimnär, yazuçılar, säyäsätçelär, fälsäfäçelär, publitsistika avtorları, mädäniät belgeçläre, tärcemäçelär, Şihabetdin Märcani, Ğalimcan İbrahimov, Ğayaz İsxaqi, Nizametdin Ğalişer Navoi, Aybek, (Musa Taşmuxametov), Çıñğız Aytmatov, Fäwziä Bäyrämova, Mansur Xäsänov , Rawil Wäli, Bulat Sultanbäkov, Ädxät Sinuğıl - Quğanaqlı, Cağfär Mubarak, Zufar Xakimov , Leysan Sämiğullina häm başqa bik küplärneñ yazmaları bar. Xörmätle radio tıñlawçılar! Sez Miras jurnalınıñ 8 avgust sanı belän tanıştığız. Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
İlfaq İbrahimov: “Kiläçäktä balalarğa yazuçı hönäreneñ bar neçkäleklären öyrätergä tieşbez”
Soñğı yıllarda ädäbiätkä yäş almaş kilü mäs’äläse, ädäbi mäydanda üzenä urın aluçılar kimede. Şunı istä totıp, bıyıl yazuçılar berlege qarşında yäşüsmerlär öçen “Ostazlar qanat quya” isemle ostaxanä eşli başlağan ide.
İnde menä noyäber başında yazuçılar berlege respublikanıñ tatar ädäbi - icat berläşmäläre citäkçelären Qazanğa cıydı. Yäş qäläm iäläreneñ icatın üsterügä yärdäm itü häm şähär-rayonnardağı ädäbi berläşmälär eşçänlegen kamilläşterü maqsatınnan uzdırıluçı bu çaranı açu tantanası 31 oktäberdä Tatarstan Yazuçılar berlege binasında uzdı. Anda Yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov, anıñ urınbasarı Faqil Safin, Yazuçılar berlegeneñ ädäbi konsul'tantı Firdäwes Ähliä, şulay uq respublikabıznıñ 21 rayonınnan kilgän ädäbi - icat berläşmäläre citäkçeläre qatnaştı. Yazuçılar berlegendä uzğan utırışta İlfaq İbrahimov mondıy berläşmälärneñ yäş qäläm iälären barlaw, alarnıñ icadi ostalığın üsterüdä ähämiäte zur buluın bilgeläp ütte.
“Bezneñ mäktäplärdä ber digän tatar tele uqıtuçıları bar. Alar ädäbiät teoriäsen dä, tarixın da belä, alar üzläre dä icat itälär, ädäbi tügäräklär alıp baralar. Läkin alar balağa yazuçı bulu hönäreneñ orlığın birä almıylar. Bezneñ kiläçäktä balağa yazuçı hönäreneñ böten neçkäleklären ädäbiätçe bularaq öyrätergä tieşbez. Bez talantlı balalarnı tabırğa tieş.” Ädäbi- icat berläşmäläre citäkçeläre isä üzlärendäge yañalıqlar xaqında söylädelär, problemaları belän urtaqlaştılar.
1-2 noyäber könnärendä seminar üz eşen Qazan däwlät mädäniät häm sänğät universitetında däwam itäçäk. Anda Rabit Batulla «Yazuçınıñ icat ostaxanäse», Rkail Zäydulla «Bügenge tatar poeziäseneñ üseş tendensiäläre», Rifat Sverigin «Bügenge tatar prozasınıñ üseş tendensiäläre», Mösäğit Xäbibullin «Tarix häm ädäbiät», El'mira Şärifullina «Ädäbiät uqıtuçılarınıñ sälätle balalar belän eşläw alımnarı» digän temalarğa leksiälär uqıyaçaq. Söyläm ostalığın üsterügä bağışlanğan ğämäli däreslärne Tatarstannıñ atqazanğan artistı Flera Xämitova alıp bara. Seminar qısalarında şulay uq şiğriät, proza, tänqit, publitsistika, dramaturgiä häm balalar ädäbiäte buyınça ostaxanälär ütkärü dä küzdä totıla.
Ädäbi – icat berläşmäläreneñ citäkçeläre ädäbiättä yäş almaş tärbiäläw turında belemnär tuplağaç, alarğa ädäbi berläşmä citäkçese digän tanıqlıq ta bireläçäk.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Putingä yaña eş ezlilär - anıñ öçen ayırım däwlät qorıla ala
Duma saylawları näticälären iğlan itü belän başlanğan atna yaña "qaynar xäbär" belän tämamlana - comğa könne qayber Rusiädäge mäğlümät çaraları Vladimir Putinneñ kiläse yılda Rusiä prezidentlığınnan kitkännän soñ, tizdän, qäğäzdä genä tügel, ä çınlap torıp oyışır dip kötelgän Rusiä häm Belarus berlege başlığı bula aluı xaqında xäbär itte.
Vladimir Putingä eş ezläwçelär anı inde kem genä itmäde - Duma citäkçese urınına da qıstap qaradı, xökümät başlığı itep bilgeläwne dä täqdim itte, İminlek Şurasın nığıtıp, Putinne anıñ başına quyunı tikşerde, xätta nindider añlaşılmağan "ilküläm citäkçe" digän maxsus ber däräcä dä uylap çığardı.
Comğa könne Rusiä mäğlümät çaraları Putingä yaña urın taptı - Exo Moskvı radiosı xäbärenä qarağanda, kiläse atnada Rusiä prezidentı räsmi säfär belän Belaruskä barıp, anda Aleksandr Lukaşenka belän, Rusiä häm Belarusne berläşkän däwlät itüçe Konstitutsiä Aktın imzalayaçaq, şunnan soñ ul älege yaña däwlätneñ prezidentı bulaçaq, ä Lukaşenka isä parlament citäkçese känäfienä utıraçaq.
Şuşı xäbären Exo Moskvı Belarus prezidentı idaräsendäge çığanaqlarğa nigezlänep tarattı. Ämma Azatlıq radiosı belän söyläşkändä, prezident Lukaşenkanıñ matbuğat xezmäte wäkile Pavel Lyohki, andıy xäbärlärgä bik aptırawın äytte:
"Exo Moskvı tarafınnan taratılğan xäbär anıñ namusında qalsın. Bu mäğlümätneñ fäqät Rusiä çığanaqlarında ğına dönya kürüe säbäple, anı Rusiä yağı añlatsın. Bezdä bernindi dä andıy mäğlümät yuq, häm bez Lukaşenka belän Putin arasında wäkalätlärne bülü, yäisä Konstitutsiä aktları imzalaw turında berni işetmädek. Bez moña bik aptıradıq häm moña zur şik belän qarıybız", dide Belarus prezidentınıñ matbuğat wäkile, Putinneñ Minskigä kilep Belarus belän berläşü qäğäzlären imzalawı häm kiläçäktä yaña däwlätneñ başlığı bulu ixtimalı turında.
Kiläse atnada, dikäbrneñ 13-14endä Rusiä prezidentınıñ çınnan da Minskigä baruı qaralğan. Ämma Mäskäw, anda berläşkän däwlät qoruğa qarağan bernindi dä räsmi qäğäz imzalaw planlaştırılmağan, yaqlar fäqät büdjet mäs'äläsen genä tikşeräçäk, dip belderä.
İkeyaqlı söyläşülärdä berläşkän däwlätneñ nindi bula aluı turında süz çığa ala, älbättä. Ämma älegä Minskidä dä, Mäskäwdä dä, kiläse atnadağı oçraşuda berlekne qoruğa yünälderelgän yaña konkret ğämällär qaralmağan, dip kilälär.
Ä inde büdjetkä kilgändä, Rusiä häm Belarus arasında qorılaçaq yaña däwlätneñ finansları yıldan-yıl arta bara. Bıyıl ul 4 milliard 300 million sum ide, kiläse yılda anı 5 milliardqa citkerü qaralğan.


text:
Misır prezidentı Hösni Möbäräk Mäskäwgä säfären tämamladı
Misır prezidentı Hösni Möbäräk bügen 3 könlek Mäskäw säfären tämamladı. Kiçä Möbäräk Rusiä prezidentı Putin belän oçraştı, söyläşülär Ğiraqtağı wazğiät häm İsrael-Fälestin nizağı turında bardı. İtar-Tass mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, ike citäkçe – Ğiraqtağı xakimiät 30nçı iünnän soñ tulısınça ğiraqlılar qulında bulırğa tieş, dip kileşkän. Mäskäwneñ Xalıqara Mönäsäbätlär İnstitutınnan Möbäräkkä büläk tapşırıldı, ul üz çiratında Misır belän Rusiä arasında xezmättäşlekne arttırırğa çaqırdı.


text:
İndoneziedäge bombalawda 22keşe ülde 40keşe yaralandı
Jakarta-İndonezie utrawı –Sulawesidä bazarda şartlatılğan 2 bomba 22 keşeneñ ülemenä 40keşeneñ yaralanuına säbäp buldı.Şartlamağan 3.bomba başlıça xristiannar yäşägän Tentana şährendä tabıldı. Politsiä höcümneñ säbäben belmi. Ämma töbäktä sonğı waqıtlarda şartlawlar bulğalap tora.Politsiä süzçese, şartlaw bälkim dä suğışçan möselman törkeme Jemaah İslamiya berektäşläräneñ eşe dip äytte.Comğada AQŞ Jakartadağı ilçelek häm başqa diplomatik missiälären yañaular säbäple yabuın iğlan itte