text:
Äceğolda tatar tuyı
Sverdlov ölkäseneñ könbatışında, bormalanıp aqqan yämle Ufa yılğası yarında uqmaşıp utırğan tatar awılları xalqıbıznıñ matur yolaların bu yaqlarğa ğına xas üzençälekläre belän saqlap qala alğannar. Bu yolalar köndälek tormışta da, bäyrämnärdä, tuylarda da çağıla.
Küptän tügel bezgä Äceğol awılında tatar yäşläre tuyında qatnaşırğa turı kilde. Äceğol yegete Emil' kürşe Tornawılda tuıp üskän güzäl qız Veneranı alıp qayttı. Bu awılda yauçılaw, tuy uzdıru kebek yolalarnı uzdıruçılarnıñ berse Miñyämäl apa Äxtämowadan bez şuşı yolalar turında soraştıq.
- Miñyämäl apa, Äceğolda yäşlär küpme? - Küp. Xäzer yıraqqa kitmi yäşlär, kübräk awılda qala. Ay sayın diärlek tuylar bulıp tora. - Tuylarnı tatarça itep ütkäräsezme inde? - Äye, yolalarıbıznı onıtmıybız. İske kitaplardan qarap, inde onıtıla başlağannarın da yañarttıq. Yäşlär üzara kileşkännän soñ, iñ berençe qıznı yuaçılarğa barabız, yegetneñ äti-äniläre belän. “Altın basqıçlarğa basıp, kömeş busağadan atlap keräbez, rizamı bezneñ belän qodalaşırğa?” dip atlap keräbez busağadan. “Riza-riza, türdän uzığız”, - dip, bulaçaq qodalar qarşı ala. Annan soñ nikax köne bilgelänä. Nikax könenä dip atap, qıznıñ änise küz nurların tügep çigep nikax sölgese äzerli. Nikax mäclesendä ul sölgene östäldäge rizıq östenä yabalar. Nikax uqılıp, yäşlärgä bäxetle tigez ğömer teläp doğa qılğannan soñ, şul nikax sölgesen yäşlärgä büläk itälär. Anıñ üz xikmäte bar. Berençe munça kergännän soñ şul sölge belän sörtensäñ, mäxäbbät arta dilär. Bäbilär aldınnan bileñä bäyläsäñ, bäbidän ciñelräk qotılırsıñ dilär. Ğömer buyı türgä elep, qäderläp saqlanırğa tieş ul nikax sölgese. Anı äle mäxäbbät sölgese dip tä yörtälär. Annan soñ bez yäşlärgä “mäxäbbät mendäre” büläk itäbez. Mendärgä törle ülännär tutırabız: qıçıtqan, mätrüşkä, bötnek... Här ülänneñ dä yäşlärgä ayırım şifası tiärgä tieş bulıp sanala. Qaysı mäxäbbätne arttıra, qaysı küñelne tınıçlandıra... Nikaxtan soñ kilen töşerer aldınnan birnä sandığın satu, yaña töşkän kilengä su yulı kürsätü kebek yolalar başlana. Birnä sandığın yäş kilenneñ bäläkäy señelläre, bala-çağalar sata. Anıñ ayırım süzläre bar. Alarnı aldan öyrätep quyalar. Ä inde birnäne yeget öyenä kertkändä, birnä arasına berkem dä kermäskä tieş. İke yaqtan tezelep, birnä kertkändä, olılar bu eşne küzätep kenä toralar. Kilen töşkäç tä birnä äyberläre belän öy bizi. Annan yäş kilengä su yulı kürsätälär. garmunnar, cır, uyın-kölke belän su buyına baralar. Buş çiläklärne ğailädäge olı xatın-qız alıp bara. Yäş kilen çiläklärne tutırıp su alıp qayta. Şul sunı qaynatıp, qunaqlarğa kilen çäye eçerä...
- Küp. Xäzer yıraqqa kitmi yäşlär, kübräk awılda qala. Ay sayın diärlek tuylar bulıp tora.
- Tuylarnı tatarça itep ütkäräsezme inde?
- Äye, yolalarıbıznı onıtmıybız. İske kitaplardan qarap, inde onıtıla başlağannarın da yañarttıq. Yäşlär üzara kileşkännän soñ, iñ berençe qıznı yuaçılarğa barabız, yegetneñ äti-äniläre belän. “Altın basqıçlarğa basıp, kömeş busağadan atlap keräbez, rizamı bezneñ belän qodalaşırğa?” dip atlap keräbez busağadan. “Riza-riza, türdän uzığız”, - dip, bulaçaq qodalar qarşı ala. Annan soñ nikax köne bilgelänä.
Nikax könenä dip atap, qıznıñ änise küz nurların tügep çigep nikax sölgese äzerli. Nikax mäclesendä ul sölgene östäldäge rizıq östenä yabalar. Nikax uqılıp, yäşlärgä bäxetle tigez ğömer teläp doğa qılğannan soñ, şul nikax sölgesen yäşlärgä büläk itälär. Anıñ üz xikmäte bar. Berençe munça kergännän soñ şul sölge belän sörtensäñ, mäxäbbät arta dilär. Bäbilär aldınnan bileñä bäyläsäñ, bäbidän ciñelräk qotılırsıñ dilär. Ğömer buyı türgä elep, qäderläp saqlanırğa tieş ul nikax sölgese. Anı äle mäxäbbät sölgese dip tä yörtälär. Annan soñ bez yäşlärgä “mäxäbbät mendäre” büläk itäbez. Mendärgä törle ülännär tutırabız: qıçıtqan, mätrüşkä, bötnek... Här ülänneñ dä yäşlärgä ayırım şifası tiärgä tieş bulıp sanala. Qaysı mäxäbbätne arttıra, qaysı küñelne tınıçlandıra...
Nikaxtan soñ kilen töşerer aldınnan birnä sandığın satu, yaña töşkän kilengä su yulı kürsätü kebek yolalar başlana. Birnä sandığın yäş kilenneñ bäläkäy señelläre, bala-çağalar sata. Anıñ ayırım süzläre bar. Alarnı aldan öyrätep quyalar. Ä inde birnäne yeget öyenä kertkändä, birnä arasına berkem dä kermäskä tieş. İke yaqtan tezelep, birnä kertkändä, olılar bu eşne küzätep kenä toralar. Kilen töşkäç tä birnä äyberläre belän öy bizi. Annan yäş kilengä su yulı kürsätälär. garmunnar, cır, uyın-kölke belän su buyına baralar. Buş çiläklärne ğailädäge olı xatın-qız alıp bara. Yäş kilen çiläklärne tutırıp su alıp qayta. Şul sunı qaynatıp, qunaqlarğa kilen çäye eçerä...Emil' belän Venera bu sınawlarnıñ barısın da uzğannar inde. Tuy köne citkäç tä, yäş kiäwgä bik küp şayan sınawlar ütärgä turı kilde. Nihayät, quşılunıñ iñ tantanalı mizgele – yazılışu waqıtı kilep citte. Ğädättä klubta uzdırıla ikän biredä tantana. Yäş yöräklärne ğömerlekkä bergä bäylägän nikax baldağın kidergännän soñ, nikaxlaşuçılarnı tuğannar-tumaçalar, qodalar-qodaçalar ğına tügel, böten awıl keşese täbrik itte.
Ğäliä apa Zäynullina citäklägän “Kübälägem” balalar fol'klor ansamble bu köngä dip maxsus ssenariy äzerläp kilgän. Qodalarnı bietü diseñme, yäşlärgä mullıq teläp öslärenä boday, matur tormış teläp öslärenä çäçkä sibü diseñme – berse dä qalmadı. Bik matur milli kiemnär kigän çibär qız belän batır yeget xalıqnı milli rizıq – çäk-çäk belän sıylap yördelär.
Tuy mäclese dä cır-biyu, şayan uyınnarğa bik bay bulıp uzdı. Färeştälärgä tiñ güzäl käläş belän küzlärennän bäxet nurı sibelep torğan yäş kiäw yanına barıp, alarnıñ kiläçäkkä plannarı turında soraştıq. Emil' äle student, awıl xucalığı akademiäsendä injener-mexanik bulırğa uqı. Venera Yekaterinburg xastaxanalareneñ bersendä neyroxirurgiä bülegendä şäfqät tutaşı bulıp eşli. Eşendä bik yaratalar üzen. “Mondıy qıznı yaratmıy mömkinmeni”, - di Emil', bäxetle yılmayıp. Uqıp betergäç, äybät eşkä urnaşıp, ğailäneñ töp teräge bulırğa teli ul. Toraq yağın qayğırtalar. “İkäw ber süzdä bulıp yäşäsäk, awırlıqlar bezgä berni bulmas”, - dilär alar. Cirdä ör-yaña tatar ğailäse tudı. Bäxet telik aña.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


c: text/html

text:
Uzğan atnada Mordoviänıñ iñ zur tirajlı atnalıq gazetası – “Stolitsa S” – üzeneñ 14 nçe sanında näq şundıy tatarlar häm möselmannar turında yalğan taratqan material bastırıp çığardı
Rusiänıñ massa—küläm informatsiä çaralarında tatarlar häm möselmannar turında yaxşı, döres publikatsiälar siräk bula. Ğadättä ni bulsa da bozıp yazalar. Qayber oçraqlarda mondıy bozular yazuçı jurnalistnıñ tatar häm möselman problemalarında nadan buluınnan kilä, ä qayber oçraqlarda jurnalistnıñ nadanlığına redaktorlarnıñ usal niäte dä quşıla. Mordoviäda da waqıtı—waqıtı belän mondağı ğazetlarda şundıy bozılğan yäisä yalğan materiallar çığa bara.
Uzğan atnada Mordoviänıñ iñ zur tirajlı atnalıq gazetası – “Stolitsa S” – üzeneñ 14 nçe sanında näq şundıy tatarlar häm möselmannar turında yalğan taratqan material bastırıp çığardı. Mäqäläneñ iseme genä dä yañğırap tora: “150 000 дoллapoB yжe ykpaли! Ho HeфTяHoй MarHaT из KaTapa corлaceH oплaTиTb cTpoиTeлbcTBo MeчeTи B CapaHcke”. Bu mäqälädä süz Saranski şähärendä ikençe coma mäçete tözeleşe turında bara. Mäqälädä zur skandal kürsätelä – yänäse Saranski möselmannarı mäçet tözergä dip ğaräplär kitergän 150 meñ dollarnı urlağannar inde, ä ışanuçan ğaräp bayları tağı ikençe mäçetkä dä aqça birergä cıyına. Uquçı ixtıärsız uylanırğa tieş – ä bu möselman qaraqları Qatardan kitergän yaña aqçalarnı da urlamaslarmı?Saranskida 1996 yıldan birle berençe coma mäçete tözelä, ämma anı tözep beterergä äle 5 million sumnan artıq aqça kiräk. Bu berençe coma mäçeten Mäskäwdä şeyx Ravil' Gaynutdin belän eşläwçe Mordoviä möftiäte tözi. Anıñ räise Räşit Xalikov. Ä Saranskinıñ ikençe coma mäçeten Mordoviänıñ üzgä möftiäte tözergä cıyına. Bu ikençe möftiät Mordoviänıñ Regional' möftiäte dip atala, ul Ufadağı möfti Talğat xazrät Tacetdinnıñ möftiätendä terkälgän. Bu ikençe möftiätneñ räise itep Zäki xazrät Ayzatullin eşli. Zäki xazrät Qatar däwlätendä yäşäwçe Xalid ibn Xalif isemle ber şeyx belän elemtägä kergän häm bu şeyx Saranskida ikençe coma mäçete tözergä dip aqça birergä ışandırğan. Bu yañalıq Mordoviä ğazetlarında çıqqan ide inde. Xoday birsen, tağı ber Allahu yortı tözesennär, dip kenä äytergä qala.
Ämma “Stolitsa S” gazetası, sensatsiä eşlärgä tırışıp, möselmannarnı 150 meñ dollar urlawda ğayıpläp, çep—çi yalğan tağıp qına qalmağan. Şul uq publikatsiäda mäçet räseme astında öç balanıñ fotoları urnaştırılğan, alarnıñ isemnäre dä birelgän – Maşa, 13 yäşendä, Semen, 8 yäşendä, häm Maksim, 10 yäşendä. Alarğa jurnalistlar şundıy soraw birgännär – Saranskida närsä tözergä kiräk? Balalar şulay cawap birä – yaña mäktäplär, yaña balalar baqçaları, yal itü yortı, matur ber park kiräk digännär.
Gazetanıñ närsä äytergä telägäne ap—açıq kürenä – balalar äytkänçä, Saranski şähärenä mäktäplär kiräk, yal itü urınnarı kiräk, ä bu möselmannar monda yuq eşlär belän yöri, 150 meñ dollar urlağannar inde, bay häm axmaq ğaräplär tağı dollarlar kitersä, bälki tağı urlarlar. “Stolitsa S” ğazetında bu mäqäläne uqığaç Saranski möselmannarı üzlären çirattağı kimsetü öçen, alarğa yala yaqqan öçen açuların belderdelär. Gazetanıñ şef—redaktorı Vladislav Ğolubçik Mordoviä möftiäteneñ räise Räşit Xalikov häm başqa berniçä möselman belän oçraştı. Ğolubçik äfände üz gazetasında tatarlarnı häm möselmannarnı kimsetkän, yala yaqqan material dönya kürgäne öçen ğafu ütende häm kiläse atnağa üz ğazetında bu xäbärneñ döreslekkä kilmäwe, yalğan buluı turında yazu bastırırğa wäğdä itte. Şulay uq Mordoviä möselmannarınıñ tormışı, Saranskida mäçetlär tözü probleması turında zur ber reportaj eşläp bastırırğa wäğdä birde.
Mordoviä televideniesı da möselmannarnı şundıy zur aqçalar urlawda ğayıplägän ğazet materialına bağışlap ber tapşıru eşläde. Saranskinıñ mäçetlärenä kilep, möselmannar belän interv'yular aldılar häm yakşämbe kön möselmannarnı yaqlağan televizion tapşırunı böten Mordoviäğa kürsättelär. Mordoviä gazetalarında tatarlarnı, möselmannarnı mäsxärälägän mäqälälär 80 yıllar axırınnan uq çığa bara. Küpme genä ğazetlarnı, jurnalistlarnı yalğanda totıp, alarnıñ xataların kürsätep barsalar da, tatarlar, möselmannar turında yañadan—yaña yalğannar çıqmas digän garantiänı kem dä birälmi.
Möselmannarğa üz xoquqların yaqlap, mondıy yalğannar taratu öçen gazetalarnı sudğa birä başlarğa kiräkter. Ğafu ütenülär belän genä çiklänmäskäder. Rusiäda bit konstitutsiä bar, zakonnar bar. Bu zakonnar buyınça gazetalar yalğan taratsa, alardan kompensatsiä räweşendä berniçäşär yöz meñ sum da alırğa bula. Mordoviä möftiäte “Stolitsa S” gazetası belän sudlaşsa, xiçşiksez zur kompensatsiä alırğa mömkinlege bar. Şul aqçalarğa mäçetne tözep beterep bulmasa da, küpmeder rasxodlarnı qaplap bulır ide. Häm iñ möhime – tatarlar süz belän genä qalmas, sudğa birüläre dä ixtimal digän fiker jurnalistlarnıñ häm redaktorlarnıñ xäterendä qalır ide. İkençeli tatar, möselman turında yazğanda, uylabraq yazarlar ide.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Eñeü qorbanı. İserek ir batıp ülgän
Ber bayram da qorbanhıź ütmäy. 9-sı mayźa la 3 keşe utta yanıp ülgän, ber keşe hıuğa batqan. Yaźźıñ huñlauı, köndärźeñ halqın torouına qaramaśtan, hıuğa batıp üleü osraqtarı bulıp tora. Kisä Baymaq qalahı ergähendäge Yaltır külendä 45 yäşlek ir batıp ülgän. Baymaq militsiyahı başlığı Morat Söläymänov äyteüensä, mäyette tikşermäyensä torop, unıñ esep ülgänme, tügelme ikänen äytep bulmay. Militsiya emotsiyağa tügel qoro ısınbarlıqqa tayanıp eşläy ti ul.
B.Fatqullin, Öfö


text:
“Dastan” klubında milli kiçä
Yıl sayın Qazan şähäreneñ ciñel sänäğät texnikumına Tatarstan respublikasınnan, häm başqa kürşe töbäklärdän bik küp uquçılar hönär alırğa kilälär. Kübeseneñ tatar telen belüläre çamalı ğına bulsa, qayberäwläre ber awız süz dä tatarça belmilär. Texnikumda rus, mari, çuaş, häm xätta qayber tatarlar da däreslärdä telne añlarğa, berençe tapqır “äni”, “äti” kebek süzlärne äytergä öyränälär ikän. “Mäktäplärdä un yıl buyı uqıp söyläşmägän balalar da, monda kilgäç cırlap söyläşälär”,- di, inde 32 yıl buyı tatar telen uqıtqan Gölfizä xanım Mullanurova. Yaña ğına 9-sıynıfnı tämamlap, şähärgä çığıp kitkän studentlarğa ul ikençe äni kebek: ul möläyem, yağımlı da, taläpçän dä di alar. Tatar tele däreslärendä başlanğan eşlär, texnikum qarşında eşläp kilgän “Dastan” klubında üz eşen däwam itä. Yıl däwamında studentlar tarafınnan törle sänğät eşlekleläre qatnaşlığında çaralar uzdırıla. Däreslärdä öyrängän cırlar, şiğerlärebezne şundıy kiçälärdä bez ğämäldä qullanabız, tatar telendä xalıq qarşında oyalmıyça söylärgä öyränäbez, di älege klubqa yörüçelär.
Pänceşämbe könne “Dastan” klubınıñ bıyılğı sezonı yabılu çarası bularaq Älmät şähärendä eşläp icat itkän şağirä Läysän Käşfineñ icat kiçäse uzdı. Älmättän kilgän kompozitor El'mira Gil'fanova belän berlektä icat itkän cırlarnı yäş cırçılar Salawat Taysın häm Al'bina Zakirovalar başqardı.
Başqaladan yıraqta yäşäsä dä Läysän xanım Käşfiewa icattaş dusların inde Qazanda da tabırğa ölgergän. Yäş başqaruçı häm kompozitor Ämir Latıypov icat itkän Gölnara Mullanurova tarafınnan başqarılğan cırlarnı yış işetergä turı kilä. Şularnıñ berse “Yaña ğasır” radiosı aşa xalıqqa citkerelgän “Tılsımçı qız” cırı. Bu kiçädä Gölnara tamaşaçılarğa üze icat itkän cırnı işetterde. Qazanda tuıp, bıyıl şähärneñ 13 sanlı mäktäben tämamlağan qız, ciñel sänäğät texnikumınıñ milli sänğät uçağına yalqın östäde.
Texnikum talipları üzläreneñ hönärlären kilgän qunaqlarğa, tamaşaçılarğa kürsätep qalırğa aşıqtılar. Çikkän sölgelär totqan qızlarnıñ tatar biyuen başqaruı, Liliä Şärapovanıñ saf tatar telendä şığır söyläwe tatar tele häm ädäbiäten üsterü buyıñça koordinatsion üzäktän kilgän wäkillärgä ayıruça oşadı.
Tatar teleneñ ähämiäte kimi, bigräk tä yäşlär arasında ğomum qullanılışta yöremi, dip açınıp söylägänne yış işetergä turı kilä. Rusça yäşi torğan ber millionlı şähärneñ ber texnikumında mondıy zar işetelmi. İxlas eşli torğan keşeläre bulğanda tatar tele şähärne dä üz itä.El'mira Gazizova


text:
Krasnoufimda tatar yegete ğäcäyep muzey-zoopark tözegän
Sverdlovski ölkäseneñ Krasnoufim qalasında Nail Mullanurov digän ber tatar yegete yäşi. 140 gektar üz cirendä arpa, boday, solı, peçän üsterä, üz kibete bar. Tatar keşesenä xas tırış xolqı, uñğanlığı belän genä tügel, ğäcäyep ber ferması buluı belän dä dan tota Nail äfände.
Tabiğätneñ güzäl poçmaqlarınıñ bersendä, qayın urmanı belän çornatıp alınğan taw itägendä ğädäti bulmağan qorılmalar yıraqtan uq yulçınıñ iğtibarın üzenä cälep itep tora. Yaqınraq kilgäç, bu qorılmalarnıñ qızıl kirpeçtän salınğan taza ğına xucalıq ikänlegen küräseñ. İşek aldına kerü belän, sine salam tübäle cil tegermäne, şundıy uq räweştä eşlängän ızba, sirtmäle qoyı, borınğı eş qoralları tezep quyılğan pöxtä kiştälär qarşı ala. Ğömerenä cir eşkärtep kön kürüçe krästiän xezmätenä dan cırlap, anıñ könküreşenä bağışlap, açıq kük astında muzey itep maxsus eşlängän äyberlär bulıp çıqtı bu. Çäyne biredä ciz kümer samawırınnan yasap eçerälär, rizıqnı zur miçtä, çuyında peşerep aşatalar.
Ämma iñ ğäcäpländererlege alda bulıp çıqtı. Biredä nindi genä cänlek yuq ikän! Çista qanlı çabış atları diseñme, ponilar diseñme, döyä diseñme, xätta ike metrğa yaqın ozınlıqtağı krokodil da bar. Monnan tış illedän artıq törle tawıqlar, kürkälär, ürdäklär, qazlar... Häm ike ğailä strauslar. “Ğailä” dip Nail äfände ike ana straus, ber ata straustan torğan törkemne atıy. Biredä yäşäwçe barlıq cänleklärneñ xolqın, ğädätlären belep eş itä ul. Üzeneñ bu şöğelen eşmäkär “Xobbi” dip atadı. Keşelär öçen, balalar öçen totam bu fermanı, di ul.
Çınlap ta, yaqın-tirädäge şähär-awıllardan bu xikmätne kürergä kilüçe balalar da, olılar da küp ikän. Küp kenä çığımnar taläp itsä dä, bu eşne taşlarğa uylamıy Nail Mullanurov. Kiresençä, tağın da zuraytırğa, kiñäytergä uylıy. Çın küñeldän tormışnı, tabiğätne yaratuçı keşe bularaq, yaqtaşları bik xörmät itälär anı.
Fäwiä Safiullina Yekaterinburg.


text: Xäbär agentlıqlarınnan alınğan mäğlümatkä qarağanda, qırım tatarlarınıñ mili xäräkäte başlanğıçında torğan Särwär Ömärev häm anıñ xatını Aliä uzğan töndä pıçaq belän qadap üterelgän. Alarnıñ mäyetläre üz fatirlarında tabılğan. Cinäyät eşe açılğan, tikşerü bara. Älegä bu xaqta Qırım xakimiätläre dä, Milli Mäcles tä nindi dä bulsa añlatmalar birüdän baş tarta. Ömärev – çığışı belän Qırımnan. 1944nçı yılda Üzbäkstanğa sörelgän bulğan. 1991nçe yılda Qırımğa qaytqançı ul Üzbäkstannıñ tözeleş ministrı bulıp eşlägän. Qırımğa qaytqaç Ömärev Qırım tatar xalqınıñ milli mäclesen oyıştıru komitetıneñ berençe räise bulğan.


text:
Rusiä Abzaxiä häm Könyaq Osetiä belän elemtäsen nığıta. Könbatış qarşı
Putin Gruziäneñ ike separatist töbäge belän tığızraq elemtälär urnaştırırğa çaqırdı. Könbatış moña tänqit belderde.
Çärşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin, üzeneñ xökümätenä Abxaziä häm Könyaq Osetiä räsmiläre çığarğan qayber dokumentlarnı tanırğa, bu respublikalarnıñ eşquarları häm oyışmaları belän elemtälärne nığıtırğa çaqırdı.
Bu belderü Könbatışta tiskäre reaksiä tudırdı. Yewropa Berlege "tirän borçılu" belderde. Quşma Ştatlar däwlät departamentı süzçese Sean McCormack anı "säyäsi xata" dip atadı. NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer Mäskäwne süzen kire alırğa çaqırdı.
Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Mixail Kamınin, maxsus belderü yasap, bu tänqitne kire qağırğa, Mäskäwneñ Gruziä belän nizağlaşırğa telämäwen añlatırğa tırıştı.
"Bezneñ Abxaziä häm Könyaq Osetiäğa qarata ğamällär Rusiäneñ Gruziä belän nizağlaşa başlawın añlatmıy. – dide Kamınin. – Bez, kiresençä, bu töbäkneñ üseşenä kirtä bulğan bar çikläwlärne alu yağında. Gruziä belän hawa häm diñgez yulların yañartu häm bezneñ başqa ğamällär moña dälil bulıp tora."
Mäskäwneñ bu añlatması räsmi Tiflisne tınıçlandıra almadı. Gruziäneñ iminlek şurası ğädättän-tış utırışqa cıyıldı. Tışqı eşlär ministrı David Bakradze Mäskäwneñ soñğı ğamällären "Abxaziä belän Könyaq Osetiäne basıp alu protsessın qanunlaştıru" dip atadı.
Pänceşämbedä Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili xökümätneñ ğadättän-tış utırışında, Gruziäne demokratik, uñışlı häm berdäm däwlät buludan berkem dä tuqtata almıy dide häm Rusiäne Gruziäneñ möstäqillegen wä bötenlegen şik astına quyğan qararların köçtän çığarırğa çaqırdı. Uzğan tön ozaq qına telefon aşa söyläşkänen iskärtep, ul qarlıqqan tawışı öçen ğafu ütende.
"Rusiäneñ bu provakatsiäle ğamälläre mine ğacäpländerä. – di Saakaşvili. – Yewropa Berlege, NATO häm bezneñ tarafdarlar, tarixta berençe tapqır moña qatı reaksiä belderde. Minemçä, bu Rusiä öçen dä kötelmägän buldı. Moña qädär xalıqara cämäğätçelek Mäskäwneñ här süzen yota bardı. Minemçä, kiçädän başlap, bu säyäsät üzgärä başladı."
Mäskäw Abxaziä belän Könyak Osetiäne räsmi tanımasa da, alar belän elemtäne nığıta bara. Anda yäşäwçelärneñ kübesenä Rusiä pasportları birelde, matdi yärdäm kürsätelä. Küptän tügel Mäskäw töbäkkä kertelgän iqtisadi çikläwlärne aldı häm respublikanıñ ikesendä dä yarım-räsmi ilçeleklär buldıraçağın belderde.


text:
Politkovskaya ülemenä ber yıl : ul xäbärsez yuğalğan Milananıñ iñ zur yaqlawçısı ide
Anna Politkovskaynıñ mäqälärendä ul ğadi keşe yazmışları turında söyli torğan bulğan. Şundıy tarixlarnı berse – 4 yıl elek xäbärsez yuğalğan yäş ananıñ qıysası buldı. Ütkän yılnıñ üktäberendä Anna Politkovskaya üz yortınıñ kereşendä atıp üterelde. Anıñ üleme belän Milana Ozdoevannıñ yuqqa çığu säbäplären açıqlarğa telägän iñ zur keşe dä yuq ütelde.
Milananıñ 9 aylıq imçäk balası häm 2 yäşlek qızı qala. Ğailägä Milananıñ ikençe könne irtän çığarılaçaq, dip äytkännär. Xäzer anıñ olı balasına 6 yäş, keçesenä 4 yäş tuldı. Alar hamanda änilär turında ber ni belmi. Balalarnıñ äbise, yuğalğan xatın-qıznıñ anası Lyuba, haman da Milanınñ qaytuın kötäm, dip söyli. Ul qaytır da, işek yabıq bulır, şaqır, min işetmäm, dip qurqtım di. Milanağa yuğalğanda barı 21 yäş bula. Bik küp yäş çeçen qızları kebek Milana mäktäpne betermägän, 11nçe sıynıfta bulğanda ul uqunı taşlağan, İnguşetiädäge kürşe awıl yeğete Batıyr Ozdoyevka kiewgä çıqqan. Ul waqıtta Çeçnädä maxsus xärbi çaralar “zaçistklar” ayıruça yış ütkärelgän. Yäş keşelärne, bernin añlatularsız qulğa alıp, oylärenän alıp kitä torğan bulğannar. Qayseber waqıtta alarnıñ ğäreplätelgän häm yandırılğan mäyetläre tabılğan. Başqalar – yuğalğan keşelär isemlegenä östälä barğan.
Milananıñ ire, çeçen suğışçıları törkemenä kergän bulğan. Ul 2003 yılda üterelgän. İren cirlägännän soñ Milana ike balası belän ätise-änise yanına, tuğan awılına qayta. Şunnan soñ alarnıñ pasportların tikşerü sıltawı belän oyenä berençe tapqır iminlek köçläre keşeläre kilep kitä, dip söyli Lyuba. Soñınnan Federal iminlek xezmäteneñ Çeçnäneñ Achkoy-Martan rayonındağı bülege ofitserı Mixail Yevseyev, daimi alarnıñ oylärenä kilep, Milana ireneñ üleme öçen üç alırğa teli digän çik belän, anan soraw ala torğan bulğan. “Mondyı xäl bulmadı. Anıñ andıy fikerläre yuq ide. Ul “min äle yäş, min yadan kiäwgä çığarğa telim”, dip äytä ide şikelle. Läkin FSB keşese Yevseyev, yuq sin üz alırğa teliseng, sin monı eşlärgä tırışasıñ, dip aña basım yasıy ide. Minem qızım monı kire qağa ide. Min änemneñ berdänber qızı, anıñ sälämätlege bik äybät tügel. Minem andıy planım yuq. Minem ike balam bar. Min alar öçen yäşärgä tieş, dip äytä ide. Ämmä bu keşe, Mixail Yevseev aña tıñğı birmi ide.” – dip iskä ala Lyuba.
Dubrovkadağı terror ğämällärenän soñ, Çeçnädäge tol xatınnarğa itğibar arta. Üzlären açıqlarğa telämägän çığanaqlar xäbär itkänçä, İminlek xezmätläre, Milana Çeçnäneñ separatist xäräkäte belän emlemtädä torğan dip äytä ala ide. Ul mäsälän respublika prezidentı Aslan Masxadovnıñ video häm audio belderülären taşuçı buluda ğäyeplägän bulırğa mömkin. Lyuba Dubas anıñ qızı, bu belderülärne taşığan oçraqta da, bu anıñ bernindi xoquqları yuq digänne añlatmıy, di. “Ägär kassetalarnı yörtü qanunnı boza ikän, mäxkämäğä birsennär, hökem itsennär, hiç yuğı min qızmınñ qayda bulğanın beler idem”, - di Lyuba Dubas.
Ğailä bi awır xäldä yäşi. Milana balaları belän sanağanda 8 keşelek ğailä 4 meñ sumğa kön kürä. Ämma Luyba, bez bulğanına da riza, dip äytä. Lyuba, qızı Milana balaları yanına qaytır, dip ömetlänä. Keçe balası, ul yuğalğanda, bik keçkenä bulğan, änisen xäterlämi. Lyuba Rusiä Prezidentına, baş prokurorğa, Eçke Eşlär ministrlığına, Rusiä häm Çeçnä parlamentlarına möräcäğät itkän bulğan. Ämma alar näticä birmağan. “Rusiädä min yärdäm sorap möräcäğät itmägän ber genä zur citäkçe dä qalmadı da buğay. Min qızımnı ezläp tabırğa yärdäm itärgä, qaytarırğa sorap xatlar yazdım. Miña, “eşlibez, ezlibez, yäşägän cirdä Achkoy-Martan rayonara prokuraturağa möräcäğät itegez”, digän cawaplar kilde.”- di ul. Lyuba, cirle räsmi keşelär anıñ belän söyläşergä bik telämilär, di. Ul Federal iminlek xezmäte anıñ qızı belän närsä bulğanın belä, dip sanıy. Ul FSB ofitserı Mixail Evseyevnı, üze buldırğança tabırğa tırışam dide. Ämma soñğı xatında, Federal İminlek xezmäte wäkile, andıy keşe bezdä eşlämi, dip cawap birde, dip söyli Lyuba Dubas. Ämma ul, bu süzgä ışanmyı. Lyuba, andyı keşe bar, mäsälän Mixail Yevseyevnıñ räseme, Achkoy-Martan rayonınıñ millitisiä bülegendä, iñ yaxşı xezmätkärlär arasında maqtaw taqtasında elenep tora, di.
Anna Politkovskaya Milananıñ tarixı turında yazıp çıqqan bulğan. Anıñ mäkäläsennän soñ keşe-xoquqları oyışmaları wäkilläre anıñ oyenä kilep kitep, änisenä küpmeder yärdäm kürsätergä wäğdä itkän. Anna Politkovskya Milananıñ iñ zur yaqlawçı bulğan. Xäzer Lyuba, Strasburgtağı keşe xoquqları mäxkämäsenä möräcäğat itärgä teli.


text:
Başqort ğälimnare Ufanıñ tarixın şaqtıy zur itep kürsätü öçen dälillär tabıluın belderde. Ufada borınğı Rim qazılma baylıqları tabılğan. XV ğasır elek yäşägän keşe söyäkläre, pıçaq, qayış ayılı häm berniçä çülmäk tabılğan. İñ qıymmätlese - qayış ayılı. Anda qılıç häm söñge totqan vizantiä suğışçıları töşerelgän. Ğälimnär alarnıñ 1500 yıl elek Rim imperiäsendä yasalğan buluın belderde. Şundıy uq ber ayılnıñ Ufada yegerme yıl elek tä tabılğanı bulğan. Şulay itep, Ufanıñ 1500 yıllığınıñ bilgelänü ixtimallığı könnän-kön yaqınaya, döresräge, başqort ğälimnäre tırışlığı belän yaqınaytıla bara.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Ekrem Çelebi - Gülüşün Gülden Güzel
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Gülüşün Gülden Güzel
Etiketler : Ekrem Çelebi - Gülüşün Gülden Güzel türkü indir, Ekrem Çelebi - Gülüşün Gülden Güzel türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Gülüşün Gülden Güzel mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Gülüşün Gülden Güzel türküsü, Gülüşün Gülden Güzel sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Gülüşün Gülden Güzel bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Ahlatta Yeşil Kovan
Ekrem Çelebi - Ne Karaymış Alnımın Yazısı
Ekrem Çelebi - Yozgat Sürmelisi
Ekrem Çelebi - Bilmiyorum Hallerinden
Ekrem Çelebi - Doktor Benim Yaram
Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen
ekrem çelebi - can özümden besmeleyi çekince-sultanım (kırıkkale)
Ekrem Çelebi - Gidenin Üçü Güzel
Ekrem Çelebi - Halime nin Aşıkları
Ekrem Çelebi - Bu Ne Güzel Bir Düğün
Ekrem Çelebi - Bir Doktora Vardır


text:
Foat Ğalimullin: Bezneñ tuğan telebez – tatar tele äle däwlät tele däräcäsenä kütärelep citmäde. Haman da şul rus telendä cıyılışlar, sessiälär uzdırabız. “Şähri Qazan”
“Tatarstan xäbärläre” forumda prezident Mintimer Şäymiew awızınnan yañğırağan qayber qanatlı cömlälär belän soqlana. Sitata: “Küçeş çorı şartlarında forumnıñ barlıq täkdimnäre dä eşkä aşar dip äytä almıym. Läkin bez monıñ belän şöğıllänergä tieş... Yörgän taş şomara...” Şul uq çığışında Tatarstan prezidentınıñ “ Ä inde bezne işetergä telämägännär... minemçä andıylar bulmas, çönki ağımğa qarşı baru qıyın “,- digän süzläre forum qararların ütäwçelärgä başqa al'ternativ yullar ezläwdän azat itä.Qazan forumı turında yazğan başqa gäcitlär dä nigezdä anı uñay bäyäläp, Mintimer Şäymievneñ çığışı Sergey Kirienkonıkına qarağanda otışlıraq ide digän fikerne alğa sördelär. Ä inde comğa könne Qazanda eşli başlağan “Rossiä Federatsiäse häm başqa Awropa illäreneñ konstitutsiäse statusı” digän konferensiä turında “Şähri Qazan” gazetası qısqa ğına xäbär urnaştırdı. “Veçernyaya Kazan” başqalabızğa Yevropanıñ 16 ilennän wäkilläreneñ kilüe şähär buylap xäräkät itüçelärgä uñaysızlıqlar tudıraçaq dip yazıp çıqtı. Şul uq gazeta fikerençä xalıqara konferensiä uzdıru Rossiä prezidentı qarşında oyıştırılğan wäqälätlärne çikläw komissiäse räise Dmitriy Kozaknı qunaqçıl Tatarstan cirenä kiterer öçen bik caylı forsat buldı.
“Tatarstan yäşläre” gazetası da respublika citäkçeläre qatnaşqan çaralarğa daimi iğtibar itep kilä. Pänceşämbedä dönya kürgän sanında Ş.İsmäğilev “Mujiklar, närsädän qurqasız?” digän mäqälä bastırğan. Anda süz Spas rayonında uzğan seminar-kiñäşmä turında bara. Baqsañ, mäqäläneñ isemenä çığarılğan fraza avtornıñ süzläre tügel ikän.>“Mujiklar, närsädän qurqasız?-dide prezident Mintimer Şäymiew seminarğa cıyılğan xalıqqa möräcäğät itep. Bu fikeren ul Spas rayon mädäniät yortında yasağan çığışında da quätläde: ürnäkläre bar – Tatarstan cirendä çın xucalar armiäse tuıp kilä, alar eşne oyıştıra belälär, masştablı fiker yörtälär, cirgä investitsiälär kertüçelär sanı da könnän-kön arta. Prezident fikerençä, awıl xucalığın üzgärtüdä kisken xäräkätlär yasarğa yaramıy, ordım-suqtım prinsibı belän barıp bulmıy - ipläp, aldın-artın uylap eş itärgä, fikerläw räweşen üzgärtergä, töp iğtibarnı yaña texnologiälär kertügä yünältergä kiräk.”
Mäqälä avtorı respublikadağı awıllarnıñ kiläçäge turında optimistik ruxta yaza. Häm bu berençe çiratta seminarda tuğan üz-üzeñä ışanu, täwäkällek atmosferasına bäyle axrısı.Ä inde il buyınça alsaq, eşlär alay uq ömetle kürenmi. Rusiä xökümäte başlığı Mixail Kas'yanov tantanalı räweştä “İpigä bäyälär üsmi häm üsmäyäçäk!” dip beldersä dä, bäyälär bu yulı da premyerğa buysınmadılar. İyün ayında uq Rossiädä on bäyäse – 7,5, kümäç – 5,5, ipi bäyäse 4,9 protsentqa kütärelde. Xäyer, xökümät citäkçese mondıy waq-töyak tiennärgä, protsentlarğa iltifat ta itmägänder. Nik disäñ, ul möğayın biştär totıp ipi kibetlärendä yörmider.
“Vostoçnıyy ekspress” häm “Veçernyaya Kazan`” Yar Çallı maltabarlarınıñ kinät yuğalıp kitüläre xaqında şomlı yazmalar urnaştırıp kilälär. “KamAZ- metallurgiä” zavodı general' direktorı Fabernıñ häm anıñ söyärkäse yuğalğanğa ike ay uzıp ölgermäde, Çallıda bu atnada tağın ber bilgele biznes ähele Bulat Bayazitov yuqqa çıqtı. Oşbu fakt buyınça da cinayät eşe quzğatılğan. “Veçernyaya Kazan`” gazetası süzlärenä qarağanda, mondıy köpä-köndez yuğalularnıñ yışaya baruı Çallı biznesmennarın çın-çınlap poşamanğa salğan.“Vostoçnıyy ekspress” üzeneñ comğa sanında bu temanı tağın da quyırtıbraq ”Çallıdağı kriminal' waqiğalar keşelärne urlawnıñ banditlıq käsebenä äylänep baruın kürsätä. Çiratta kem?”- dip yaza.
Läkin tormış qaralı da, aqlı da ul. Respublika matbuğatında üzeneñ finişına yaqınlaşıp kilgän Sabantuy bäyrämnäre äle dä yaqtırtılıp kilä.“Mädäni Comğa” gazetası soñğı sanında Çeçnyada uzğan militsionerlar Saban tuyı xaqında keçkenä fotoreportaj urnaştırıp, anı bolay dip tämamlağan: “Barlıq yarışlar da küñelle cır-biyu belän aralaşıp bardı. Çeçennar üzläreneñ därtle iyüllären başqarsa, beznekelär milli iyüllärne biep kinände. Bezdän teläk şul: küp ğazaplar kiçergän çeçen ciren tınıçlıq taşlamasın, yegetlär dä Sabantuyı mäydanında ğına köç sınaşsınnar ide.”
Xäyer, militsionerlar mäydanda bil alışsalar, alarnıñ klientları, yäğni cinayätçelär qazannıñ 19nçe koloniäsendä köç sınaştılar. “Şähri Qazan” gazetası xäbär itkänçä, bıyıl andıy sabantuylar biş törmädä uzğan ikän. Şunısı qızıq, cinayätçelär Sabantuylarnı qağidä bozmıyça, dustanä yarışu ruxında uzdırıp, büläklär alğannar. Xäzer inde Sabantuyın uzdırmağan urınnar ikäw genä qalıp bara buğay: su astı häm kosmos.Yazuçı häm millätpärwär Zäki Zäynullinğa 70 yäş tulu uñayınnan tatar matbuğatı ber-niçä mäqälä urnaştırdı. “Tatarstan yäşläre”neñ 10 yül sanında basılğan “Qılçıqlı Zäki” digän yazmasınıñ avtorı Tufan Miñnullin älege şäxesneñ xarakterın bik tögäl bäyälägän kebek.Menä şul mäqälädän ber özek:
“Zäki Zäynullin tormışnıñ äçesen-töçesen tatığan, töple belemle zur ğalim, qıyu keşe, kiräk çaqta kisken süzen äytep, üzenä kizängän waq-töyaklärneñ sının alırlıq şäxes. Döresen äytergä kiräk, bez andıy şäxeslärne bik ük önäp betermibez.”Tufan ağa fikerençä, andıylardan yıraq torunı yaxşıraq küräbez. Şuñadır Zäki Zäynullin tiräsendä törle ğäybätlär yöri. Tufan Miñnullin “köçle keşelär härwaqıt ğäybät obyektı bulalar “, - dip yaza.
Yazmanıñ avtorı Zäki ağanıñ kimçeleklären dä kürä belgän. Anıñ süzlärenä qarağanda, ul da yalğışqalap, qızıp kitep, kiräkmägän tupas süzlär äytkäläp quya. Läkin alar aldan uylap quyılğan mäker tügellär, barı yalğışlar ğına.Şaqtıy külämle mäqälädä Tufan ağa çordaşına çınbarlıqqa turı kilgän bäyä birgän.
“Şähri Qazan” gazetasınıñ 11 yül sanında çıqqan “Tuğan teldän başqa millätneñ kiläçäge yuq” digän interv'yu iğtibarnı cälep itä. Jurnalist Ägzam Fäyzraxmanov Tatarstan yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin belän tatar tele yazmışı turında qızıqlı äñgämä qorğan.Söyläşu barışında Foat Ğalimullin üzeneñ törle Saban tuylarda qatnaşıp qaytuın iskä ala Häm xalqıbıznıñ bu bäyräme törle uyınnar ğına tügel, ul - üz telebezdä aralaşu, üz cırlarıbıznı cırlaw, tuğan telne tormışqa yaqınaytu dip sanıy.Äñgämädä şaqtıy urın un yıl elek qabul itelgän Tatarstan xalıqlarnıñ telläre turındağı qanunğa birelgän. İnterv'yudan kürengänçä, xäzer tağın yaña programma tözelep yata ikän. Jurnalistnıñ “Kiräkme soñ bezgä yaña programma, ällä iskesen beraz tözätsäk citep torırmı? digän sorawına Foat Ğalimullin bolay dip cawap birgän:
“Min şundıy qaraşta toram: kütärä almaslıqnı iñgä salmasqa kiräk. Bügenge real' burıçlardan çığıp çaralar eşlänergä tieş.Bezneñ tuğan telebez – tatar tele äle däwlät tele däräcäsenä kütärelep citmäde. Haman da şul rus telendä cıyılışlar, sessiälär uzdırabız. Şuña kürä burıçlarnıñ elekkeläre dä bik aktual' bulıp qala. Yaña programmağa alar ni räweşle kertelgänder, qararbız.”
Ängämädäşlär latin grafikasına küçüçene dä çitlätep ütmägännär.Bu mäs'älädä Foat Ğalimullinnıñ fikere mondıy:“Min üzem, belgeç bularaq, latin grafikası bezgä bik kiräk dip sanıym. Çönki latin grafikasında bezneñ awazlarıbıznı qamil bilgeläw öçen xäreflär citärlek. Telebez qamil saqlanaçaq.
Läkin grajdanin bularaq bügen min latin grafikasına küçüneñ waqıtı kilep citmägän dip sanıym. Min bu fikergä monnan ber-ike yıl elek Başqortstanğa barğaç kildem.Yarıy bez küçtek, di. Ä bezneñ Başqortstandağı million yarım millättäşebez kirillitsada qala. Bügen bit Başqortstanda tatar xalqın başqortlaştıru öçen närsä genä eşlänmi. Ul – Başqortstannıñ däwlät säyäsäte bulıp äwerelde. Bez üzebez genä küçep alarnı kirillitsada qaldırsaq, älbättä, Başqortstan latin grafikasına küçmäyäçäk.”
Avtor fikerençä, bez üzebezneñ million yarım millättäşebezne “Mä, räxätlänep başqortlaştırığız”,- dip, alar qoçağına kertäbez tügelme soñ?!”Foat Ğalimullin ber Tatarstanda ğına latinğa küçep, Rossiä töbäklärendä kirillitsa qalsa, maqsatıbızğa ireşä almabız dip sanıy. Tatarlarnı bolay da bülgälärgä toralar, bez bolarğa yärdäm itäçäkbez. Yazuçılar berlege başlığı bügen latinğa küçü öçen situatsiä ölgermägän digän fikerne bäyän itä.
Damir Gıyysmetdin, Qazan


text:
“Yäşlär säxnäse” bäygesendä qatnaşırğa tezläwçelär arta
“Yäşlär säxnäse” bäygesendä kürsätelgän spektakl'lärneñ küpçelege armiä, eçkeçelek, awır tormış şartları turında buldı. Ostalıqları buyınça qayber professional' teatrlarnı da uzdırdı yäşlär. Bäyge ikençe tapqır ğına uza. Bıyıl anda barlığı 6 teatr studiäläre qatnaştı. Mäskäwdäge “Ğaziz” teatrınnan tış, qalğannarı Tatarstandağı yuğarı häm maxsus uqu yortları qarşında oyışqan teatrlar ide. Bäygedä başta 10 teatr studyase qatnaşırğa teläk beldergän. Tubıl häm İvanovo şähärlärennän yäş millättäşlärebez kilä almağan.
Ciñüçelärne törle nominatsiälär buyınça qotladılar. “İñ yaxşı spektakl'” dip Qazan däwlät awıl xucalığı akademiäseneñ xalıq teatrınıñ “Bez qaytırbız, änkäyem” spektakle bilgelände. “Ömet” nominatsiäsendä Mäskäw tatar milli-mädäni moxtäriäte qarşındağı “Ğaziz” teatrı ciñde. Anıñ citäkçese Tänzilä Xösnetdinova bolay dip tanıştırdı
Bezneñ teatr äle uzğan yıl ğına oyıştı. 1933 yılğa qädär Ässadullaev yortında “Eşçe” teatrı eşläp kilgän. Menä 70 yıldan soñ qabat teatr oyıştı.“Tamaşaçı mäxäbbäte”nä Tatar däwlät gumanitar-pedagogiqa universitetınıñ “Mizgel” teatrınnan İlfat Äxmädullin layıq buldı. “Xatın-qız rolen iñ yaxşı başqaruçı” itep öç qız arasınnan Qazan däwlät universitetınıñ “Acağan” teatr studiäsennän Läysän Töxvätullina, “İr-yeget rolen iñ yaxşı başqaruçı” bulıp Tatar däwlät gumanitar-pedagogiqa universitetınıñ “Mizgel” teatrınnan İlnaz Bahaviev ciñde. Monnan tış “İñ osta rejisser” bilgelände. Bu isemne Arça pedagogika kölläteneñ “Altınçäç” teatr tügärägennän Fakiä Şäyxullina aldı. Gran-priğa Qazan däwlät universitetınıñ “Acağan” teatr studiäse citäkçese Rail Ömetbaev layıq buldı.
Yabılu tantanası çın bäyrämgä äwerelde. Häm ul büläklär tapşıru spektakl'lärdän özeklär kürsätü häm cır belän ürelep bardı
Landış Xarrasova


text:
Kommunistlar häm Yabloko partiäse namzätlär isemlegen bilgelärgä häm 7 dikäberdä ütäçäk parlament saylawları öçen strategiäne açıqlarğa cıyıldı.
Yabloko citäkçese Grigoriy Yavlinskiy üz çığışında salımnarnı, bigräk tä ayıruça baylar öçen salımnarnı arttırıp keremnärne xalıqqa tigezräk taratırğa täqdim itte.
Xäzerge Dumada 83 urınnı biläwçe Kommunistlar partiäse üz çıyınında xökümätneñ sotsial säyäsäten tänqitläwçe populist strategiäsen yañarttı.
Bügenge cıyınğa qädärge çığışlarında Kommunistlar citäkçese Gennadiy Züganov prezident Vladimir Putinnıñ yarlılıqqa qarşı suğış iğlan itüen häm tormışı däräcäsen kütärü öçen yasağan adımnarın ikeyözlelek dip mısqıllap kilde.


text:
Akaev: prezidentlıqtan kitergä cıyınmıym
Audio (Askar Akaev) "Älegä min wazifalarımnan baş tartmadım. Üzemne berdänber legitim prezident dip sanıym."
Akaev süzlärençä, ul wazifasınnan kitergä säbäp kürmi. Yaña waqıtlı xökümätne ul legitim tügel, dide. Berdän-ber legitim xakimiät dip, yaña parlamentnı atadı. Uzğan pänceşämbedä oppozitsiä wäkilläre Bişkäktäge xökümät binasın basıp alğannan soñ Akaev ilennän kitte. Anıñ qayda ikäne bügengä qädär iğlan itelmägän ide. Akaev xäzerge waqıtta Rusiädä, Mäskäw astında buluın äytte. Ul şulay uq, aña iminlek täemin itelsä, Qırğızstannıñ yaña xakimiätläre belän söyläşülär başlarğa äzerlek belderde.


text:
Säddamnı ülemgä xökem itü qararı köçendä qaldırıldı
Sişämbedä Ğiraqnıñ apelätsiä mäxkämäse Säddam Xösäyengä çığarılğan ülemgä xökem itü qararın köçendä qaldırdı. Prezident Cäläl Talabani bu qararnı raslağan oçraqta, Säddam 30 kön eçendä asılırğa tieş bulaçaq. Ğiraqnıñ üzendä dä, çitendä dä bu uñaydan qarşılıqlı fikerlär äytelä. Beräwlär Säddam cäzağa tartılırğa tieş disä, ikençelär – ülem xökemenä qarşı çığa.
"Bezneñ wazifa tämam. Xäzer ğämälgä quyu eşe başlana, qanun nigezendä qarar 30 kön eçendä ğämälgä quyılırğa tieş" di mäxkämä xakime.
Noyäberneñ 5ndä maxsus tribunal Säddam Xösäyenne keşeçelekkä qarşı qılğan cinäyätlär öçen ülemgä xökem itte. Ğiraqnıñ elekke citäkçese 1982 yılda tönyaqtağı Äl-Dücäil qalasında 148 şiğineñ üterelüe öçen ğäyeple dip tabıldı. Bu qalada Säddamnı üterü xästärlege kürelgän bulğan digän xäbärlär bar.
Appelätsiä mäxkämäse tağın ike keşegä – Säddamnıñ tuğanı Barzan Äl-Tiqriti häm elekke xakim Äwäd Äl-Bandarğa çığarılğan ülem cäzasın köçendä qaldırdı. Monnan tış, elekke vitse-prezident Taha Yassin Ramadanğa çığarılğan ğömerlek törmä cäzasın ülemgä alıştırırğa täqdim itte.
Appelätsiä mäxkämäse qararın prezident Cäläl Talabani häm ike vitse-prezident raslağrğa tieş. Talabani üze ülem cäzasına qarşı digän ğomüm qaraşın belderde. Ämmä elegräk mondıy oçraqlarda üzeneñ raslaw wäkäläten vitse-prezidentqa tapşırdı. Bu yulı da ul şulay eşlär dip kötelä.
Premier-ministr Nuri Äl-Mälikineñ süzçese Bassam Äl-Xösäyeni, amerikan televideniesenä äyütençä, yözlägän ğiraqlı Säddamnı asuda şahsän qatnaşu mömkinlegen sorap möräcäğät itä.
Niçek kenä bulmasın, bu qarar cämğiättä büleneş tudırdı. Küp kenä säyäsmännär, şul isäptän şiğilär, xökemne xuplıy. Ä menä Säddam çorında östenlekkä iä bulğan sönnilärneñ kübese bu xökemne şiğilärneñ üç aluı itep kürä.
Bağdad uramnarında da qaraşlar törle:
"Açıqça äytkändä, ülem cazasın şuşı waqıtta raslaw belän kileşmim, çönki wazğiät tağı da bozılaçaq. Bu xalıqqa faydağa tügel, bez tınıçlıq häm iminlek telibez" di Athir isemle Bağdad keşe.
Ä menä ikençe ber Bağdadlı, Möxämmät Nasır, döres waqıtta yasalmasa da, qararnı xuplıy:
"Minemçä, bu ğädel xökem, çönki bu keşe Ğiraq xalqına qarata ğädel bulmadı. Şulay da, waqıtı döres tügel, xäzer ğiraqlılar üç alu xalätendä yäşi, citmäsä Ğäyet yaqınlaşa, berär ayğa kiçekterelsä, yaxşıraq bvulır" di Möxämmät Nasır.
Bu mäsälägä xalıqara reaksiä dä şaqtıy ayırıla. Aq Yort süzçese Scott Stanzel Säddamnı ülemgä xökem itü qararın "Ğiraq xalqınıñ zalim xakimiäten qanun xakimiätenä alıştıru tırışlığında möhim adım" dip atadı.
Ä menä xalıqara xoquq yaqlawçı Amnesty İnternational oşıyması, Säddamnı xökem itü qararı xökümätneñ basımı astında qabul itelde dip bu qararnıñ döreslegenä şik belderde.
Östäp şunı äytergä bula, Säddam belän bäyle äle tağın ber mäxkämä eşe tikşerelä. Ansında ul 80nçe yıllar axırında 180 meñläp kördneñ üterelüe öçen, genotsid häm başqa cinäyätlärdä ğäyeplänä.
Ali Ğilmi


text: Meñlägän Sönni gäräp, Ğıraqta Säddam Hössäyen üterelüenä qarata protest belderde. Uram ciyınnarında qatnaşuçılar, şigi lidrlar, Muqtada Al-Sadr, Premyer ministr Nuri – Al-Maliki häm ruxi citäkçese Ali Al Sistaninı ülem hökemen tormışqa aşırğan öçen tämqitläde. Ciyın, Säddam Hösäyen 2003 yılnıñ dikaberdnä Quşma Ştatlar ğäskärläre tarafınnan totılğan Ad Dawr awılında buldı. İskä alu çarası Jordaniädä buldı. Hösäyennıñ olı qızı Radhad, anı cafa kürüçe, dip atadı. Kashmirda berniçä meñ keşe, Hösäyen ülemenen soñ Quşma Ştatlarğa qarşı çara ütkärde.


text: Quşma Ştatlarnıñ, Ğiraq suğışına qarşı çıqqan illärne Ğiraqnı tözekländerü eşennän çitlätü qararına Germaniä, Fransiä häm Rusiä bügen kisken tänqit belderde. Bu qararnı kiçä Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wulfowitz iğlan itkän ide. Süz 18 milliard 600 million dollar külämendä 26 kontrakt turında bara. Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov bügen Berlinda Germaniä tışqı eşlär ministrı Joschka Fischer belän oçraşqannan soñ, bar illärgä Ğiraqta tigez mömkinlek birelergä tieş, dide. Fischer, Washington qararına ğäcäplänü belderep, bu xaqta amerikan räsmiläre belän söyläşäçägen äytte. Fransiä Tışqı Eşlär Ministrlığı wäkile Herve Ladsous, Fransiä bu qararnıñ xalıqara qanunnarğa turı kilüwen tikşeräçäk, dip belderde.


text:
Mäskäw mädäni üzägendä qunaqlar yış bula
Tatarstan, Çuaşstan, Orenbur, Yekaterinburdan da kilälär.Çit ildän kilgän millättäşlärebez dä Mäskäw mädäni üzägen çitlätep ütmi. Kemnärder üz täcribäse belän urtaqlaşırğa kilsä, qayber qunaqlar mäskäwlärdän öyränergä, alar belän aralaşunı başlap cibärergä niätläp kilä. Şuşı könnärdä Mäskäw mädäni üzägendä Piterbur qalasınnan kilgän İldar Faxraziev belän dä oçraşırğa turı kilde. İldar Mäskäwgä yäşlär oyışması belän tanışırğa, alarnı üzlärenä qunaqqa çaqırırğa dip kilgän. Mäskäwdä yäşlär oyışması baytaq qına. Ä inde İldarnı “Qunaq” klubın citäklägän Radik Yarullin eşe qızıqsındıra ikän. Bez anı üzebezgä qunaqqa çaqırırğa uylıybız, dide İldar. Ä inde Piter yäşlärenä kilgändä, bezneñ oyışmada ğına biş yözgä yaqın keşe bar, dide ul. Xäzer inde mäskäwlär täcribäse belän tanışqannan soñ, bezdä şul ürnäktä eşebezne başlap cibärergä uylıybız , dide İldar Faxraziev. Süz uñayında şunısın da äytep kitik, Radik Yarullin Roza Xäbibullina citäkçelegendäge “Ayqay” törkeme cırçısı da. Läkin berniçä yıl elek ul oyıştırğan “Qunaq” dip atalğan yäşlär klubı danı inde yıraqlarğa işetelgän küräsen. Yäşlär arasında Radik Yarullinnı “Didcey Radik” dip tä belälär. Kiçälärdä başqarılğan baytaq qına cırlarnı Radik üze icat itkän.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Rusiä-Belorusiä berlege särqätibe Pavel Borodin Tatarstanda
İnde xäbär itkänebezçä, pänceşämbe könne Tatarstanğa Rusiä-Belorusiä berlege särqätibe Pavel Borodin kilde. Räsmi mäğlümat çaraları anıñ prezident Mintimer Şäymiev belän oçraşıp söyläşüe turında xäbär itte. Söyläşülär yabıq işeklär artında ütkärelde. Şuña kürä älegä Pavel Borodinnıñ kilüenä kommentariylar yuq. Barı tik, oçraşu barışında Rusiä häm Belorusiä arasında integratsiädä Tatarstan rolen bilgeläwçe mäs’älälär tikşerelde, dielä. Rusiä häm Belorusiä arasında tawar äyläneşendä Tatarstan citdi urın tota. Tatarstan öleşe monda 100 million dollardan artıq ikän häm Tatarstan Belorusiä belän uñışlı eş itüçe töbäklärneñ berençe unlığına kerä. Pavel Borodin oçraşudan soñ Çallığa KamAZ aksionerlıq cämğıäte eşçänlege belän yaqınnan tanışırğa kitep bardı.


text:
Çexia parlamentı Äfğanstandağı xärbilären qaytarırga qarar qıldı
Äfğanstannıñ Hälmand wilayätendä, xärbi maşinada barğan 3 Dania xärbiye yul qırıyında urnaştırılğan şarlatqıçqa elägep hälaq buldı.
Dania premyer ministrı Anders Foğ Rasmussen älege waqıygağa qarata yasağan çığışında anı Danianıñ Äfğanstandağı iñ zur yuğaltuı bularaq atadı. Danianıñ Äfğanstandağı NATO köçläre arasında 700 xärbiye bar.
Pragada isä, Äfğanstandağı Çex xärbiläreneñ möddäten ozınaytu taqdime parlament tarafınnan kire qağıldı.
Çexia premyer Ministrı Mirtek Topolanek, parlament qararın “oyat” dip bäyäläde. Premyer konstitusiänen üzenä birgän xoquqqa nigezlänep xärbilärneñ qaytu waqıtın 60 köngä kiçekteräçägen belderde.
Çexianıñ Äfğanstandağı NATO köçlärendä 400 xärbiye bar. 100 xärbiye isä äl Qaidä häm Taliban kebek suğışçılarğa qarşı köräşkän AQŞ köçlärenä yardäm itä. Xärbilärneñ Äfğanstandağı möddäte 31 dekäbrdä tämamlana.
AQŞ saqlanu ministrı Robert Gates kiläse yıl Äfganstanğa östämä bularaq yaqınça 3,000 xärbi cibärü turındağı qararnı xupladı.


text:
Üzbäkstanda saylaw näticälär belgele, köndäşsez Karimov - yänä prezident
Üzbäkstanda yäkşämbe könne prezident saylawı. İslam Karimovnıñ bu saylawda da qabat saylanuına şik dä yuq.
Üzbäkstanda 3 tapqır prezident bulıp saylanu tıyılsa da, idarä tarafınnañ Karimovnıñ saylawğa qatnaşuına qarşılıqlar kürenmi. İdarä xökümättäge tänqiytçe tawışlarnı basıp, xalıqara küzätüçelärneñ saylawnı küzätüenä çikläwlär kertelde. Başqala häm başqa şähärlärdä isä saylaw aldınnañ iminlek çaraları arttırıldı.
Çınlıqta, saylawnıñ demokratik bulmayaçağı inde kön kebek açıq. Oppozisiä partialarınıñ saylawğa qatnaşuı röxsät itelmägän, ä qalğan 3 namzät isä Karimovnı yaqlı. Şulay bulğaç, 18 yıl prezidentlıq wazifasında qalalğan Karimov, 3. tapqır ber 7 yılğa prezident bulıp saylanuına şik dä yuq.
Läkin, Karimovnıñ namzät buluı xoquqi yaqtan ni däräcä qanuni, busı çiterekle mäsälä. Üzbäk konstitusiäsenä kürä anın tağın ber tapqır saylanuı mömkin tügel. Elekke kommunist partiäse töräse, 1995 häm 2000 yılda ike tapqır referandum aşa möddäten ozata alğan ide.
Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ saylaw küzätü bülege äytüençä, Üzbäkstanıñ saylaw idaräsinnäñ yäisä 3 namzät tarafınnañ Karimovnıñ kiläse möddät öçen saylanuı mäsäläsenä qarata qanuni ber çara kürelmägän. Oyışmanıñ süzçese Urdur Gunnardottir, bu xaqta bolay söyläde,
“Saylaw çaraları turında matbuğat çaralarında bik äz söylilär häm anda ber nindi dä qarşı qaraşlar urın almıy. Namzätlär arasında bäxesläşülär dä kürenmi. Saylawçı xalıq belän bik siräk bulsa da oçraşular bula. Häm bez oçraşqan qayber keşelär, namzät bularaq taqdim itelgän 3 namzät xalıq arasında bik ük tanılmawın äytä. Namzätlärne saylaw mömkinçelegeneñ bik äz buluı turında söylädelär.”
Üzbäk idaräse, saylawlarğa ällä ni zur iğtibar birme kebek kürensälär dä, Karimov häm qalğan 3 namzät Üzbäkstannıñ törle tübäklärendä tawış alu mömkinçelege zur bulğan şähärlärgä barıp xalıq belän oçraşa. Karimovnıñ xalıq belän oçraşu waqıtında, zur iminlek çaraları kürelä. Cizzax şähärendäge ber saylawçı monı bolay añlattı:
“Böten cirdä xäräqät tuqtatıldı, Cizzax şähärenä kergän maşina, keşelär tuqtatılıp tikşerelde. Böten şähär eçke eşlär häm däwlät iminlek minstrlıqları köçläre tarafınnañ uratılıp alındı. Oçraşuğa şuşı mäxsus äzerlängän keşelär kertelde.”
Iminlek arttırılğan tağın ber tarmaq, çit il wäkelläre häm jurnalistlärgä qarşı bulğan çikläwlär. Saylaw turında tapşıru äzerlärgä telägän jurnalistlärgä Üzbäkstanda barı tik ber atna qalırğa röxsät itelä. Xättä bu ay başında Üzbäkstanğa barğan YİXO wäkelläreneñ vaizaları da kiçekterelep birelgän. Xökümät şul uq waqıtta kiläçäk wäkillärneñ sanıñ 30ğa kimetep, alarğa bik az waqıtta qalırğa röxsät itkän.
Karimov turında tänqitlärne açıqtan äytüe belän tanılğan Britaniäneñ Taşkänttäge elekke ilçese, Craig Muller azatlıq radiosına saylaw waqıtnda Üzbäkstandağı säyäsi xällär turında bolay äytte.
“ Karimov bik qatı diktator. Anıñ belän xezmättäşlek itärgä teläwçe xökümät bik azdır. Şuña ul prezident bulğan mödäättä, küpmegä belgele tügel, läkin il säyäsi yaqtan könbatıştan çiklänüe artaçaq dip uylıym. Läkin ber närsäne dä onıtmasqa kiräk, könbatış illläre Üzbäkstan belän iqtisadi alın-bireşne däwam itteräçäk. Şulay da bu ul qadär möhim tügel. Kärimov Rusiä häm Qıtay tarafınnañ köçle yaqlaw kürgän çağında, könbatışqa bik ixtiyacı bulmağanın da iskä alır. Şul uq waqıtta Putin dä üz köçendä qalırğa teli, şuña bu köçle mönäsäbätlär äle bolay däwam itär.
Tağın ber soraw, ğinwar ayında 70 yäşenä citäçäk Kärimov, yaña möddätne tämamlıy alırmı? Nigä digändä, soñgı aylarda Karimovnıñ sälämäteneñ naçarayuı häm saylawlardañ soñ çit ildä däwalanırğa kitärgä niätläwe turında imeş-mimeşlär bar.


text:
Paqstan iminlek köçläre ektremistlarğa qarşı ber atna däwam itkän operatsiä barışında 600-läp suğışçı dip şiklänelüçene häm din ähelen totqarladı.
Politsiä äytüençä alarnıñ yartısı diärlek prezident Pärwäm Möşärräf tarafınnan tıyılğan suğışçan islamçı törkemnär äğzaları.
Eçke eşlär ministrlığı räsmie xäzer bu keşelär Terrorğa qarşı akt nigezendä yabıp totıla dide. Bu dokument politsiägä keşelärne mäxkamäsez ber yıl buyı yabıp totarğa wäkalät birä.
Anıñ äytüençä, totqarlanuçılarnıñ qalğan 300-läbe din ähelläre häm könbatışqa qarşı çığışlar yasağan, näfrät häm qotırtuçı kitaplar taratqan keşelär.


text:
Toraq-xucalıq reformaları barışında keşe xoquqları iksä alınırmı?
Çärşämbe könne Tatarstan Yuğarı mäxqamäse respublika Ministrlar Kabinetınıñ toraq-kommunal' xezmätkä tariflarnı arttıru turındağı qararın ğamäldän çığaru turındağı eşne qarawnnı 25 aprilgä kiçekterde, dielä räsmi xäbärdä. Monnan berniçä ay elek Qazanda yäşäwçe ber keşe xökümät toraq-kommunal' xezmät öçen nigezle, xaqlı kütärmi dip mäxqamägä däğwä birde. Bu konfliktnı mäğlümat çaraları kütärep aldılar. Xalıq arasında, xätta cirle toraq-kommunal' idarälärenä artıq tülängän aqçalarnı qaytaru öçen, xoquqi yaqtan nigezläp yazılğan ğariza ürnäkläredä tarattılar. Bu xällär, älbättä, xökümät citäkçelärenädä işetelde. Läkin alar andıy däğwaçılarğa yaqtı yöz, ömet çatqısı kürsätülären sizdermädelär. Şulay itep bu qarşılıq däwam itä, ä keşelärgä ay sayın nindider tomanlı “binanı kapital', ağımdağı tözätü, su torbaların täzätü” digän yulları bulğan sölge buyı tüläw qäğäzläre kilä tora. Mäsälän, 80nçe yıllar başında tözelgän 9 qatlı yorttağı 3 bülmäle fatirğa ayğa 670 rublgä xisap kilä. Küpme soñ bu azmı?


text:
Fransiә, Buş administratsiәsen media yardәmendә Fransiәneñ abruyın tөşerü maqsatı belәn kampaniә alıp baruda ğәyeplәde. Washington monı kire qaqtı.
Fransuz xөkümәte AQŞ administratsiәsen Fransiәneñ abruyın tөşerergә tırışuda ğәyeplәde. AQŞ rәsmi şәxeslәre monı kire qaqtılar. Ğıraq suğışı sәbәple ike il arasında salqınayğan mөnәsәbәtlәrne yaqın kilәçәktә yaxşırtu mөmkin bulmas kebek.
Audio
"Bu binadan andıy kampaniә alıp barılmıy. Xөkümәtneñ başqa ağzaları xaqında ber nәrsә dә әytә almıym , lәkin, bu xaqta işetmәdem."
AQŞnıñ Fransiәneñ Ğıraq suğışına qarşı pozitsiә aluı belәn qәnәğәt bulmauı ser tügel. Şulay uq xөkümәtlәrneñ yaki qayber rәsmi şәxeslәrneñ informatsiә çaraların qullanuları hәm şuşı maqsәt belәn qayber mәğlümәtlәrne ıçqındıruları da yañalıq tügel. Şulay da AQ Yort Fransiәgә yala yağu kampaniәsen alıp baruın kire qaqtı. Aq Yort süzçese Scott McClellan Fransiә belәn mөnәsәbәtlәrneñ naçarlana baruı turındağı raportlarnıñ әhәmiәten kimetergә tırıştı.
Audio
"Bez kilәçәkkә qarıybız. Ütkәndә qayber qıyınlıqlar bar ide hәm bez kilәçәkkә qararğa telibez. Fransiә, dus , berektәş il hәm bezneñ borınğıdan birle mөnәsәbәtlәrebez bar. Küpkenә mәsәlәlәrdә mәnfәğәtlәrebez urtaq hәm bergә eşli alabız. Bez alğa taba barabız."
Fransiәdә 8 aldınğı ilneñ summitı bulaçaq. Şuşı summitta Buş belәn Şiraq arasındağı mөnәsәbәtlәr ike il arasındağı kilәşәktәge bәylәneşlәrneñ dә nindi bulaçağın өleşçә açıqlayaçaq. Monda әlbәttә, Fransiәneñ Ğıraqqa qarağan rezolutsiәgә Iminlek Şurasında nindi reaksiә kürsәtüe dә zur rol uynayaçaq. Qısqası, AQŞ-Fransiә mөnәsәbәtlәre şaqtıy qatmarlı hәm xәtta kisken bulıp qala birә. Alarnı yaqın kilәçәktә sülpәnәytü, normallaştıru qıyın bulaçaq kebek.
Fәrit Idelle, Praga


text: Zagrep – Xorvatia mäğlümat çaraları belderüençä, bügen yözlägän xalıq başqala üzägendäge elekke Yugoslavia başlıgı Titonıñ isemen yörtkän mäydanda cıyılıp, mäydannın isemen üzgärtergä çaqırğan protest oyıştırgan. Tınıç qına tämamlangan protest çaralarında xalıq, 35 yıl däwam itkän Tito xaqimiäte waqıtında anıñ “Yugoslaviada küpläp üterü” oyıştıruın häm ilne “qulğa alu - cäfalaw belän citäkläwen” beldergän şiğarlär qıçqırğan. Yosip Broz Tito elekke Yugoslavianı 1980 yılga qadär diktator rejimdä citäklägän ide.


text:
Şuşı könnärdä Qazan zooparkına Almaniäneñ Berlin zooparkınıñ citäkçeläre kilep kitte. Alar ike kön buyı Qazan xaywannar baqçasın qaradılar. Qunaqlar: “Mondağı xaywan, üsemlek törläre bik küp, bu unikal' küreneş, tik Qazan zooparkınıñ mäydanı keçkenä häm şähär idäräse aqçanı azraq bülep birä buğay”- digännär.
Qazan zooparkı bıyıl üzeneñ 200 yıllıq yubileen bilgeläp ütä. Ul Yevropada iñ borınğı xaywannar-üsemleklär tuplanğan baqçalarnıñ berse. Aña 1806 yılda nigez salınğan. Xäzerge citäkçese Al’bert Mödärrisew. Berlin zooparkınıñ başlığı Bernxard Blaskovitsnı häm anıñ urınbasarı Klaus Polenı Al’bert Mödärrisew zoopark belän tanıştırıp yörde, annan qunaqlar üzläre genä 7 gektarğa yaqın zooparknı äylänep yördelär, fotoğa töşerdelär, aq ayu balaları alarğa bigräk oşadı buğay, ozaq qarap tordılar. Alar Qazanğa, Qazan zooparkına berençe tapqır kilülärenä bik şat idelär.
Almaniädän kilgän qunaqlar arasında ul ğına rus telendä söyläşä, qalğannarı isänläşä häm sawbullaşa ğına ala. 200 yıllıq Qazan zooparkqa kilgändä, anda 700 törgä yaqın üsemlek, 150 tör cänlek bar. Şulardan 60 tör üsemlek häm 14 cänlek xalıqara Qızıl kitapqa kertelgän. Qazan zooparkın pitomnik dip tä äytergä bula, monda üsemlek-xayvannarnıñ siräk oçrıy torğannarın ürçetälär. Tik zooparknıñ üzendä genä älläni üseş, üzgäreş yuq di anda eşläwçe apalar. Berniçä yıl elek niçek yäşäsä xäzerdä şulay ikän. Citäkçeläre häm anıñ tiräsendä eşläwçelär kübese tatarlar bulsa da tatarça söyläş belmilär bulıp çıqtı. Cäy aylarında üsemlek-cänleklärne qararğa kilüçelär cäy xäyran kürenä. Qışın az inde dip aqrın ğına äytep quydı kilgän kitkän keşelärne küzätüçe zoopark apaları. Bilet bäyälärenä kilgändä, düşämbe zurlarğa 100 sum, balalarğa 50cyM, 3 yäşkä qädär bulğan balalarğa kerü buşlay. Sişämbe balalarğa 25, zurlarğa 50, çärşämbe ölkännärgä 110 sum. Qalğan könnärne dä bäyälär şul tirädä tirbälä. Almaniädän kilgän qunaqlarğa qaytsaq, alarnıñ cänleklär belän tanışıp betergännären köttek tä, zooparkta ütkän ekskursiädän soñ tuğan fikerläre belän tanışırğa buldıq. Berlinnan zooparkınıñ citäkçe urınbasarı Klaus Pole bezgä menä närsälär söyläde:
- Bezneñ zoopark belän sezneñ zooparknıñ iñ zur ayırması mäydan. Bez aña tizräk mäydan aluın telibez. Älbättä moña aqça kiräk, min şähär idäräse finans yaqtan qayğırtır dip ışanam. Mäsälän Berlindağı bezneñ zooparknıñ mäydanı 160 gektar, ä monda 7 gektar. 7 gektarlı zoopark Qazan kebek millionlı şähärgä bik az.
Röstäm İsxaqi


text:
Qurman
Qurman (ukraince KpacHorBapдiйcbke, rusça KpacHorBapдeйckoe) – Qırımnıñ bir şeer şeklinde qasaba. Qurman rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 10 714 kişi (2011 senesi).
Atıflar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Törkiä saylawlarında kördlär dä uñışlı buldı
Tөrkiәdә 22 iyüldә ütkәrelgәn parlament saylawlarda kөtelgәnçә Ğәdellek hәm Tәrәqqiәt, yaki qısqaça әytkәndә AK partiәse birelgәn tawışlarnıŋ 47 protsentın alıp bik zur cinygә ireşte. AK partiәdәn küberәk tawışnı monnan elek Demirelneŋ Ğәdellek Partiәse hәm Mәndәrәsneŋ Demokrat Partiәse alalğannar ide. Erdoğan da şulay uq 2002 yılda 34.6 % tawış alğan bulsa, buyulı 42 million saylawçınıŋ 16 millionınan artığınıŋ tawışın alıp parlamenttağı iŋ kөçle partiә pozitsiәsen saqlağan buldı. Lәkin deputat sanın üsterә almadı, 2002-nçe yılğı saylawlarda AK partiә 363 deputat urnı otqan bulsa, buyulı 342 genә urın aluğa ireşte.
Çөnki ütkәn saylawlarda nibarı ike partiә genә 10 % kirtәsen aşqan bulsa, bu yulı parlamentqa өç partiәneŋ deputatı saylana aldı. Berençese 47 % tawış belәn AK, ikençese 21 % tirәse tawış belәn Comhuriәt Xalıq , өçençese isә 14,5 tirәse tawış belәn Millәtçe Xәrәkәt Partiәlәre buldı. Şuŋa kürә AK partiәneŋ 342, CXP-neŋ 112 hәm MXP-neŋ 70 deputatı yaŋa parlamentta urın alaçaq. 27 bәysez deputat ta bu yulı parlamentnıŋ yaŋa ağzaları bulaçaqlar.
CXP , saylawlardan elek Demokratik Sul Partiә belәn berlәşep, barlıq sullarnı üzenә cәlep itәçәgen faraz itsә dә kөtkәnenә ireşә almadı. Şuşı uŋışsızlıq өçen partiә çitәkçese Deniz Baykal ğәyeplәnә hәm qayberәwlәr anı urnınnan çigenergә çaqıra. Misal өçen 5,5 protsent qına tawış aluğa ireşkәn Demokrat Partiәneŋ çitәkçese Mәhmәt Ağar saylaw nәticәlәre bilgele bulğaç uq urnınnan çigende. MXP-se 2002-nçe yılğı saylawlarda 8 % qına tawış alsa, bu yulı tawışların 14 %-qa kütәrep uŋışlı buldı.
Bu yaŋa parlamentta iŋ qızıq küreneş xiç şiksez Kөrtlәrneŋ Demokratik Cәmğiәt Partiәse ağzası bulıp ta, saylawlarğa bәysez kandidat bulıp qatnaşqannarnıŋ 24-neŋ saylanuwı buldı. Şulay itep Tөrkiә Cөmhuriete tarixında berençe mәrtәbә bularaq etnik ber isem qullanıp, yәğni “min tik Kөrd xalqın ğına wәkilçelek itәm” digәn ber sәyәsi partiә parlamentta urın aldı.Bu da Tөrkiәdә ber genә millәt, ul da bulsa Tөrek millәte bar digәn konstitutsiә maddәse sәbәple kilәçәktә baytaq tartışlarğa iltәçәgenә işarә itә. Saylaw aldı kampaniәse waqıtında elekke deputalardan Leyla Zana, “bez Ğosmanlı çorındağı kebek Kөrdistan guberniasınıŋ torğızıluwın talәp itәbez” digәn ide. İnde bәysez deputat bulıp saylanğan DCP-neŋ liderı Ahmet Türk tә şundıyraq ruxta sөylәde. Dөres monnan elektә parlamentta çığışı belәn baytaq Kөrd deputat bar ide. Misal өçen elekke eçke eşlәr ministere dә Kөrd ide, әmma alar Kөrd isemen kütәrmilәr ide.
Sabah, Vakit hәm Radikal gazetaları AK partiәneŋ ciŋyüen “Xalıq Belderüwe” digәn rubrikalar belәn belderdelәr. Bu 27-nçe Apreldә General ştabnıŋ kisәtü belderüwenә qia rәweştә işarә itü bulıp tora. Yәğni xalıqnıŋ küpçelege tınıçlıq hәm sivil idarә talәp itә. Qayber sәyәsi analizçılar xalıq ekonomik stabillıqqa, üseşkә tawış birde dip belderәlәr. Tabiği saylaw adlında barlıq bәyәlәr tübәn totıldı. Bugen isә Tөrek Telekomnıŋ telefon bәyәlәren üsterüwe turındağı xәbәr diqqәtne cәlep itte. Ekonomika üz qanunnarın qullana.
Әxtәm İbrahim, İstanbul


text:
“Yaña Ğasır” radiosı yäşlärne bietä
Qaya inde ul awıl yäşlärenä dvoryan, morza balaları kebek zatlı salonnarda arfa, skripka tıñlawlar, aq perçatka kiep, tönge ballarda qoçaqlaşıp iyüllär. Elekke mäçet binasındağı klubqa cıyılıp, şunda taqmaq äyteşkännär. Aldan uq äzerlängän quırtılğan könbağış orlıqları, yäğni semeçkene şartlatıp aşaw, qabığın idängä tökerep, başnı ğorur basıp toru da şäp yegetlär hönäre bulğan.
Xäzer inde zamanalar başqa. Ämma küptän tügel Tatarstannıñ Könçığış rayonınıñ keçkenä ber awılınnan şundıy xäbär kilde. Klubta garmun da, garmunçı da, muzıka qoralları da, magnitofon da yuq ikän. 21nçe ğasırnıñ yäşläre kiçen klubqa çığıp, qızdırğan könbağış orlığın kirtlätälär dä, mäzäklär söylilär, tönlä eşläwçe kibettän sıra kitertep, kümäkläp çömerälär ikän. Portugaliädäge futbolı da kiräkmi, ällä nindi säyäxät turındağı macaralı televidenie uyınnarınıñ, kitap-jurnallarınıñ potı ber tien. Garmunnıñ bulmawın da onıtqan yäşlär xäzer bötenläy biergä telämi ikän.
Şuşı qotoçqıç xälne Qazanda işetep qalıp, “Yaña Ğasır” radiosı aşa här kiçtä tatar diskotekası köyen uynatırğa buldılar. Pänceşämbe kiçendä berençe tatar diskotekası efirğa çıqtı. 9 belän 10 arasında “Azatlıq” radio tapşıruın tıñlıysıñ da, şunda uq radionı sündermiçä, yäşlär diskotekasın tıñlıysıñ. Garmun kiräkmi, barı tik yaxşı radio alğıç qına tabası. Tönge 12gä qädär tatar, ingliz yäki törek köylärenä räxätlänep biesen yäşlär. Bu radiodiskoteka belän tatar yäşlären mawıqtıru fikere kemgä kilgänder – “Yaña Ğasır” radiosı citäkçeläre Miläwşä Aytuğanovağamı yäisä Vyaçeslav Lopatingamı, ä bälki Şämsiä Cihangirovağamı, belmibez. Tatar häm çit il estradasın quşıp uynatu üzgärep, kamilläşep torsa, bälki şähärlärdä, awıllarda ber yulı ber ük köygä yäşlärçä bii başlamabızmı? Menä bu xikmät bulır ide.
Yuğisä, 21nçe ğasır tatar yäşlärenä könbağış çertlätü, sıra çömerep yal itü ber dä kileşmi. Bolay da qarşılıqlı xällär küp. Ber yaqtan bişär million tonna ikmäk üsteräbez, ikençe yaqtan keşegä yallanıp, cir qazırğa da rizalaşabız. Äxmät isemle ber awılda maxsus parniklar tözep, şunda qıyar-promidor üsterergä könyaqtan qaytqan başqa millät keşeläre alınğannar. Ä tegelär ber dä santıy tügel. Eşne oyıştırğannar, ä qıyar-pomidor üsterer öçen säğätenä 10 täñkä tüläp yallağannar. 10 säğät eşliseñ dä, yöz täñkä kesädä. Ay ütkän sayın öç meñ täñkäne şığırdatıp kesägä salasıñ. Läkin bit bu 21nçe ğasır, iqtisatı, agrokompleksı alğa kitkän Tatarstan. Çın äkämät. Cirdä yäşäwçelär üzläre eşne oyıştırıp, uñış üsterep, şähärgä iltep satarğa sälätle. Ä beznekelär qaywaqıt qızdırğan könbağış çirttergändä genä qıyu bulıp çığa.
Gel genä alay tügel älbättä. Bügen genä äle ber señlekäşebez Yevropanıñ iñ çibär üsmer qızları yarışında berençe urınnı alıp, Qazanğa qaytıp töşte. Yäşel Üzändä yäşäwçe 12 yäşlek Daniä Ğobäydüllinağa ciñüçe qalfağın Törkiä prezidentı üze kidergän. Maxsus soraştım, bu mäktäp yäşendäge tatar qızı biügä dä, cırğa da osta ikän. Anıñ könbağış semyänkası çertlätep, kiçke uyınğa çığuın küz aldına kiterep bulmıy. Ä bälki radio oyıştırğan tatar diskotekasına kiler. Kem belä.
Rimzil' Wäli, Qazan.


text:
Foto: KиHo-TeaTp.Py
Jai Ho. Qazir qoğam arasında "ündi fïlʹmderi qaptap ketti", "tük mağınası joq kïnolar eñbektegen bala men eñkey`gen qarttıñ ermegine ay`naldı" degen sındı pikirlerdi jïi estip jatamız. Degenmen de, munı aqïqat turğısınan alıp qaray`tın bolsaq, eşkim eşkimdi teledï- dar aldına bay`lap ustap otırmay`dı. Onı qaraw da, qaramaw da öz erkinde.
Nağız texnologïyanıñ damığan zamanında sol bir arnadağı kïnoğa bäriniñ birdey` qadala qarap qalwı mümkin emes dep oy`lay`mın. Egerde teledïdarda burınğıday` tek eki-üş arna ğana istey`tin bolsa, onda tüsinwge bolar edi. "Amalı joqtıqtan qaray`dı eken ğoy`! " dermiz. Al qazir ne twralı qaray`mın deseñizder de, är taqırıpqa say` jeke-jeke arnalar bölip qoy`ğan. Onı azdıq etseñiz, ïnternet degen bar emes pe? Atawın jazsañız bolğanı, qalağanıñız ékranğa zıp berip şığa keledi.
Bizdiñ, qazekeñ olay` izdewge de erinedi ğoy`, şirkin! "Älgi pwlʹti qurğırdı basqanda qalağınım şığa kelse ğoy`", - dey`di. Ol tilegi orındalmasa, qarawın qarap alıp, anaw jaman, mınaw jaman dep bay`balam saladı. Ündi, türik kïnoları sonaw atam zamannan beri kögildir jäşikten tüsken emes. Onı özimiz bala kezimizden bastap kördik jäne äli künge dey`in reti kelip jatsa qaray`mız. Biraq, biz sol kïnodağı dästürdi qay`talap nemese teris bağıtqa köşip ketken tügimiz de joq. Men munday` oy`ımmen ündi serïyaldarın jaqtay`ın dep jatqan joqpın. Tek är närseni qarastırğanda tek jaman jağın nemese osığan oray` jaqsı jağın ğana almay`, eki jaqtı bağa berip, tepe-teñdikti saqtaw kerek degen pikirdemin. Endi nelikten şır- pır bolıp, bul qurğır ündi kïnoların jaqta- ğanımdı tolığıraq ay`ta ötey`in. Jalpı, jataqxanada turatın stwdentter jağı demalıs künderi jaqınday` tüsse bir- birimizden kïno surap älekke tüsemiz. Ärïne, birinşi orındaw kerek tapsırmalardı bir jaqtı qılğan soñ, qurbılarımızben otırıp, kïno qarawğa köşemiz. Birde bir qurbım "mine, mına fïlʹmdi barlığı maqtap jatır, biz de qalıspay` qarap körey`ik" dep ündi kïnosın alıp keldi. Atı "Jai Ho" dep ataladı. Birinşi körgennen-aq ülken äser qaldırdı.
Oqïğa jelisi Jai Ho esimdi burında äskerï qızmet atqarğan jas jigittiñ oy`lap tapqan ïdeyası twrasında jalğasadı. Ol qızmetinen bastığınıñ bergen buy`rığına bağınbay` terrorïstik qaqtığısta jawızdardıñ qolına tüsken jas büldirşinderdi aman alıp qalğanı üşin bosatıladı. Key`in ol qoğamdağı bolıp jatqan ädiletsizdikterdi köre tura dım bolmağanday` jüre beretin adamdarğa ızalanıp, köpten beri kökey`inde jürgen "jaqsılıq tizbegi" atalatın ïdeyasın jüzege asırmaq maqsatında özi qoluşın berip, kömektesken adamğa mınaday` usınıs tastay`dı. "Sağan köpten-köp raxmet, endi bul kömegiñniñ ornına ne qalay`sıñ?"- degen aqsaqalğa, jas jigit: "siz mağan raxmet ay`tpañız, onıñ ornına qolıñız qalt etkende üş adamğa kömek beriñiz jäne de olardıñ kez-kelgeninen tağı da üş adamğa kömekteswin ötiniñiz. Osını orındasañız, onıñ özin mağan jasağan jaqsılığıñız dep bilemin!" - dey`di bastı röldegi key`ipker Jai Ho. Bul ïdeyağa tañdanıs pen qarağan aqsaqalğa Jai Ho bir adam üş adamğa kömek berip jäne de olardıñ ärqay`sısı tağı da üş adamğa qoluşın sozsa, bul - "jaqsılıq tizbegi" mïllïondağan jürekterdi jılıtıp, osınıñ arqasında az da bolsa qoğamdağı jaman nïetti adamdardıñ qatarı sïrey`tinine senimdi ekendigin ay`tadı. Osıdan key`in aqsaqaldıñ kelisimin alğan ol, iştey` qwanıp üy`ine qay`tadı. Jai Ho-nıñ "jaqsılıq tizbegine" üles qospaq bolğan dosı özi kömek bergen adamnan, odan üş adamğa qoluşın berwdi ötingende, ol: "senderdiñ bul oy`larıñ jüzege aspay`dı, adamdar wäde bergenimen, onı orındamay` kündelikti ömirlerin keşip jüre beredi"- dey`di. Bul söz lezde Jai Ho-nıñ qulağına jetedi. Sondıqtan da ol jañağı adamnıñ sözi ras-ötirigin anıqtamaq maqsatta burın özi kömektesken aqsaqalğa baradı. Şınımen de däl sol adam ay`tqanday`-aq, aqsaqal jumıstan qolınıñ bosamay` jürgenin, waqıtı bolsa mindetti türde orınday`tının ay`tadı. Bul sözderdi estisimen aşwğa bwlıqqan jas jigit iştey` tınıp kete bardı. Üy`ine kelip, oy`ğa şomıp otırğanda, sırttan jïeniniñ körşi balağa öziniñ velosïpedin usınıp, raxmet ay`tqan dosına üş adamğa kömek berwin ötinip jatqanın estïdi. Bunı estisimen ol äli de bolsa ümitiniñ üzilmegendigine közi jetedi. Key`in eldegi premʹer-mïnïstrdi qastandıqpen öltirey`in dep jatqan jerinen aman alıp qaladı. Memleket üşin mañızdı tulğanı qutqaramın dep Jai Ho qattı jaraqattanıp, awrwxanada oyanadı. Közin aşsa, janında jaqındarı, özi qol uşın bergen adamdar jïnalıp qalğan eken. Barlığı bastı key`ipkerge tereze jaqtı nusqay`dı. Awır jaraqattan soñ aqırın qïmılmen balkonğa jaqındağan ol awrwxana aldına lıq tolğan xalıqtı köredi. "Jaqsılıq tizbeginiñ" jüzege asqanına qwanğan Jai Ho közine jas alıp, 3 sawsağın joğarı köteredi. Mine, kïno osılay` ayaqtaladı. Oqïğanı bayandawımnıñ sebebi, bul fïlʹmdi bükil xalıq körgen joq. Sondıqtanda negizgi jelisine toqtala ötkendi jön kördim. Biraq, bul kïnonı tek qarap qana qoy`may`, nege sol "jaqsılıq tizbegin" qoğamdıq bir ïdeya etip qalıptastırmasqa?! Ay`nalamızda kömekke muqtaj jandar jetip- artıladı. Bälkim, fïlʹmdegidey` bizde de jüzege asar. Äy`, qay`dam, bizder tek qaray`mız da qoyamız ğoy`, osı eken dep! Degenmen,ärkim ärqalay` oy` tüy`edi. Osı "Jai Ho" sïyaqtı köptegen tälim-tärbïe alwğa bolatın ündi, türik kïnoları öte köp. Sondıqtan bärine birdey` küy`e jağwdan awlaq bolay`ıq!
P.S Sonday` äserli de, mağınalı fïlʹm köptegen adamdardıñ jüregin jawladı jäne älde de jawlay`dı dep oy`lay`mın. Körgen de artıqtıq etpes…
A. SAQULOVA


text:
Bu könnärdä “Tatar internetı yoldızları” konkursı yañadan başlana häm konkursnıñ näticäläre avgust ayında yomğaqlanır
Uzğan yılnıñ 27 dekaberendä Qazanda Jurnalistlar yortında “Tatar internetı yoldızları” digän berençe xalıqara konkursnıñ ciñüçelären büläkläw tantanası ütte. Bu konkursnı oyıştıruçı – “Tatar internetı” isemle xalıqara oyışma. Konkursnıñ ideyäsın birüçe häm töp eşlärne başqaruçı – Mäskäw yegete Aynur Sibgatullin. Aynur häm anıñ “Tatar internetı” oyışması buyınça kollegaları konkursnı uzğan yılnıñ aprel' ayında iglan itkännär ide häm konkurs näticäläre avgust ayında bilgele bulırğa tieş ide. Ämma büläklär satıp alırğa waqıtında aqça tabılmaw säbäple büläkläw tantanası dekaber ayına qadär kiçekterelde. Bäxetkä qarşı, konkursqa İntertat.ru elektron gazetası häm Tatarstannıñ “Tatmedia” oyışması quşılğaç, aqça Tatarstan Respublikası byudjetınnan tabıldı.
Bu könnärdä “Tatar internetı yoldızları” konkursı yañadan başlana häm konkursnıñ näticäläre avgust ayında yomğaqlanır. Konkursnıñ töp maqsatı — iñ yaxşı tatar saytların ezläp tabu, alarnı bilgeläw, alarğa büläklär birü. Tatar saytların eşläwçe dizaynerlar häm redaktorlar, alarnıñ eşläre yuğarı bäyälängäç, tağı da yaxşıraq eşlärgä stimul alalar. Ciñüçe bulalmağan, büläklär alalmağan saytlarnıñ xucalarına da fayda kilä, alar kürälär – nindi yunäleştä alarğa eşlärgä, niçek üz eşlären yaxşırtırğa. Şulay itep bu konkurs tatar internetın üsterüdä üzeneñ zur öleşen kertä.
Soñğı 2—3 yıl eçendä küp kenä tatar saytları barlıqqa kilde, qayberläre tanıldı, qayberläre yuq, qayberlärenä internetta säyäxät itüçelär küp kerä, ä qayberlärenä bik az kerälär. Ber—berse belän köndäş bulğan tatar saytları törle yunäleşlärdä eşlilär. Mäsälän, tanışu saytları bar, muzıykağa bağışlanğan saytlar, tarix, mädäniät buyınça saytlar, tatar ğazetlarınıñ saytları, häm başqalar. Şunnan bu “Tatar internetı yoldızları” konkursında qatnaşuçı saytlarnı törle nominatsiälarğa bülep, här nominatsiäda üzläreneñ ciñüçeläre bilgelänä. Uzğan yılda 12 nominatsiä bulsa, bıyıl nominatsiälar sanı azaydı – bıyıl konkursta 6 nominatsiä ğına qaldı. Alar arasında şundıylar:
Berençe nominatsiänıñ iseme – “İnternet çeltärendä iñ yaxşı tatar massa—küläm informatsiä çarası”. Monda ğazet, jurnal, televizion— häm radiostansiälarnıñ saytları, maxsus elektron massa—küläm informatsiä çaraları qatnaşa. Alarnıñ tatar, urıs, ingliz häm başqa tellärdä buluı mömkin, ämma materialları, publikatsiäları tatarlar belän bäylängän bulırğa tieş.
İkençe nominatsiä – “Tatar cämäğätläreneñ, diasporalarnıñ iñ yaxşı saytı”. Monda Tatarstannan çittä yäşägän tatarlarnıñ saytları ğına qatnaşa. Öçençe nominatsiä – “Tatarlarnıñ mädäniätı, tarixı häm etnografiäse buyınça iñ yaxşı sayt”. Dürtençe nominatsiä – “Tatar muzıykasına bağışlanğan iñ yaxşı sayt”. Bişençe nominatsiä – “Tatarstan Respublikasınıñ predpriätieläreneñ iñ yaxşı saytı”. Monda predpriätielärneñ üz eşçänlekläre turında, üzläre citeştergän produksiä turında mäğlumat birgän saytlar qatnaşa. Häm soñğı nominatsiä – “Tatarstan Respublikasınıñ iñ yaxşı saytı”. Monda Tatarstan Respublikasına qağılışı bulğan böten saytlar qatnaşa ala.
Uzğan yıl “Tatar internetı yoldızları” konkursında 115 sayt qatnaştı. Bıyıl da yaqınça şul uq san bulır dip kötelä. Nominatsiälar sanı azayu konkurensiänı köçäyter, älbättä. Bälki, uzğan yıl kebek ük, yäşlär tematikası buyınça ayırım, cidençe nominatsiä kertergä kiräkter. Konkursta qatnaşırğa teläwçelär böten kiräkkän informatsiänı bu könnärdä törle tatar forumnarında häm konferensiälarında tabarlar.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


text: Serbiä gäzitläre bügen premier-ministr Zoran Djindjiçnı üterüdä şikänelgän 3 keşeneñ berseneñ fotosüräten bastırdı. Eçke Eşlär ministrı Duşan Mixailoviç süzlärençä, politsiä bu keşelärneñ 2-seneñ kem buluwın açıqlağan, öçençeseneñ fotosüräte bar. Bu keşelär Zemun dip atalğan cinäyätçel törkem äğzaları sanala. Djindjiç uzğan atnada xökümät binası qarşında märgän qulınnan ülde. Bu eşkä bäyle räweştä 750 keşe qulğa alındı. Serbiädä ğädättän-tış xäl kertelde. Räsmilär, tikşerü barışına zıyan kitergän mäqälälär bastırğan öçen, 2 gäzit häm ber jurnalnı waqıtlıça yabıp quydı.


text:
Ğiraqta kiñ külämle xärbi operatsiä tämam, ilneñ waqıtlı xökümäten tözü mäsäläsendä söyläşülär başlandı
Düşämbedä, Saddamnıñ soñğı nığıtması sanalğan Tikrit şähäre alınğannan soñ Pentagon räsmiläre Ğiraqta kiñ külämle xärbi operatsiäneñ tämamlanuwı turında iğlan itte. Urını belän waq-töyäk bäreleşlär äle däwam iter dip sanalsa da, koalitsiä köçläre töbäktän aqrınlap kitä başlıy. Töp mäsälä xäzer Ğiraqta tärtip urnaştıru häm ilneñ waqıtlı xökümäten bilgeläw. Şuşı maqsatta sişämbedä Ur şähärendä Ğiraqnıñ opozitsiä wäkilläre qatnaşında söyläşülär başlandı.
Audio
Tik menä milli-dini-qawemi qarşılılar belän tulğan ildä bu eş bik awır bara. Frans Press agentlığı xäbär itüençä, sişämbedä tönyaqtağı Mosul şähärendä meñgä yaqın keşe Saddamnı xuplap demonstratsiägä çıqqan häm Amerikanı yaqlap çığış yasağan yaña gubernator binasına bärep kerergä cıyınğan. Tärtip saqlawçı Amerikan xärbiläre ut açırğa mäcbür bulğan. Näticädä 10ğa yaqın keşe xäläk bulğan dip xäbär itelä. Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäten tözü eşe ğömümän ciñel bulmasqa oşağan. Sişämbedä Äl-Nasiriä yanındağı borıñğı Ur şähärendä bu mäsälädä berençe söyläşülär başlandı. Quşma Ştatlar tarafınnan oyıştırılğan çarağa Ğiraqnıñ ildäge häm çittäge töp opozitsiä köçläre çaqırılğan ide. Ämmä alarnıñ qayberläre qatnaşudan baş tarttı, qayberläre citäkçe urınına wäkilen genä cibärde. Nasiriädä meñlägän keşe qatnaşında cıyınğa qarşı demonstratsiä ütte. Alar “Azatlıq yaxşı, läkin bezgä Amerika kiräkmi” digän şiğärlär qıçqırdı. Ğiraqnıñ waqıtlı citäkçese urınına namzät, Milli kongress citäkçese Äxmät Çalabi, Nasiriädä bulsa da, cıyınğa barmadı, anda üzeneñ wäkilen genä cibärde. Şiği möselmannarnıñ töp oyışması, İslam inqilabınıñ yuğarı şurası dip atalğan törkem cıyında qatnaşudan baş tarttı. Törkem citäkçese Äbdelaziz Hakim, bez Amerika şämsiäse astında utırırğa cıynmıybız, dip belderde.
Xäyer, kolaitsiä citäkçeläre älegä töşenkelekkä birelmi. Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw – opozitsiä törkemnäreneñ üz xislären belderüwenä qänägät buluın äytte. Monıñ öçen Saddam çorında alar küptän yuq itelgän bulır ide inde dide ul.
Ali Gilmi, Praga


text:
"Oralmannar" öçen Qazaxstan – iqtisadi cännät. Tatarlar Tatarstannı sağınamı?
İnde aldan xäbär itelgänçä bügen süz Qazaxstan turında baraçaq. Soñğı yıllarda immigratsiä här keşeneñ diärlek tormışına yoğıntı yasıy başladı. Ber yaqtan xäräkät itü ciñeläysä, ikençe yaqtan keşelärne tuğan cirlärennän başqa yaqlarğa yul totırğa mäcbür itkän säbäplär dä arttı. Qayber tarixi waqiğälär, monda äytik Sovetlar Berlegeneñ taraluı, elek üz ilendä yäşägän törle millätlärne çit däwlättä qaldırdı. Qazaxstan misalında bez monı bügen bik yaxşı kürerbez.... Bezneñ tapşıruda süz Qazaxstanğa kürşe däwlätlärdän qaytqan qazaxlar, alarnıñ tormışı – yäşäyeşe, şul uq waqıtta Qazaxstanda tuıp üskän tatarlar, millättäşlärebezneñ kön küreşe turında baraçaq! .....
İnde inde äkrenläp Qazaxstandağı tatarlarğa küçäbez, xörmätle tıñlawçılar... Äytäse yuqtır, biredä tatarlar töp xalıq, alar üzlären dä şulay tota, çittän mönäsäbät tä şundıy. 1944nçe yılda yazılğan Qazaxstan gimnı muzıkası avtorlarınıñ berse – millättäşebez Latif Xamidi. Xäzerge prezident Nursoltan Nazarbayevnıñ änise tatar, bügenge köndä Qazaxstan xalıqları sänğaten häm mädäniät üsterügä dä tatarlar zur öleş kertkän.
Almatada yäşäwçe Şamil Sähäütdinov belän Azatlıq tıñlawçıları tanış inde. Qazaxstanda tatar ğailäsendä tuıp üskän, balaçağın tatar möhitendä uzdırıp, soñınnan urıs mäktäbendä ana telen onıta yazğan Şamil äfände yäş çağında üze tatar kitaplarına, cır- moñnarına tartıla başlağan. Anıñ tormışına bik zur tä''sirne Almatada 1985nçe yıldan oyışqan Sarman ansamble yasağan bulğan. Sarman belän bergä çığışlar yasağan waqıtında Şamil äfände tanılğan bayançı häm cırlar avtorı Ğalimcan Tamidarov, Qazaxstannıñ at qazanğan cırçısı millättäşebez Ğalibä Saybulatova, tarixçı Xälit Ğaliakberov häm başqa bik küp tanılğan millättäşlärebez belän tanışıp alaraşqan. Soñınnan yıllarça milli mädäni çaralar oyıştıruda qatnaşıp Şamil Sähäütdinov üze dä tatar cırların osta başqaruçı, monıñ östenä süz ostası bularaq tanıldı. Bügen Şamil äfände belän möhacirlek turında söyläşüebezneñ säbäbe – ul üze tormış iptäşe Liliä xanım belän 1997nçe yılda Qazanğa kitep urnaşırğa , icadi plannarın tormışqa aşırırğa qarar itkän.Tarixi watanğa qaytu, Qazanda professional tatar cırçıları häm kompozitorları belän oçraşu Şamil äfändäge tağın üzeneñ tä''siren yasağan häm Şamil Sähäütdinov yañadan cırlar, şayan xikäyälär icat itä başlağan, xattä üzeneñ "Ciñelçä yılmayıp" dip isemlängän keçkenä kitabın çığarğan. Läkin...yıl yarım da uzmıy Sähäütdiovlar ğailäse kire Almatağa äylänep qayta.
"Borıñğıdan izge tuğan yort, dip, Kilgän idem siña berwaqıt. Armıy-talmıy ayqap uramnarın, Soqlanıp la yördem şaqqatıp.
Zur ömetlär bağlap kilgän idem, Xezmät itärmen, dip, xalqıma. Läkin Qazan, nikter ügi itteñ, Üz itmädeñ mine çaq qına."
bu süzlärneñ dä avtorı – Qazaxstanda yäşäwçe millättäşebez, tarix belgeçe Grif Xäyrullin. Şamil äfändegä berençe sorawım şul buldı... Qazanğa ni tarttı, ni öçen kire Almatağa qaytıp kittegez...
-shamil-
Ägär dä Azatlıq tıñlawçıları xäterläsä bez uzğan atnada Almatada tatar yäşläreneñ berençe oyışması tözelde, dip xäbär itkän idek. Yäş oyışma uzdırğan çaralarnıñ berse – älbättä yal itü kiçälär, üzara tanışu häm aralaşu. Tatar yäşläre parların üz millätennän ezlime digän sorawıma, Şamil äfände....
-shamil-
Möhacirlekkä bağışlanğan bügenge tapşıruıbıznı şunıñ belän tämamlıybız, xörmätle tıñlawçılar... Bügenge programmada yañğrağan cırlar – Qazaxstandağı millättäşebez şağir häm kompozitor Şamil Sähäütdinov icatınnan. Sez işetkän şiğerlärne – Grif Xäyrullin yazdı. Tapşıruıbız turında uy-fikerläregezne kötep qalabız. Sorawlar häm täqdimnäregez bulsa – bezneñ internettağı www.azatlıq.org adresına kerep äyter süzegezne yazıp qaldırığız! Möhacirlek: sorawlar häm cawaplar tapşıruında här çaq sezneñ sorawlarığızğa cawap birergä äzer bulğan min, Alsu Qormaş, xäzergä sezneñ belän sawbullaşam!


text:
Bögön xalıqara tuğan teldär könö
Yıyında bildälänewensä, respublikala başqort telendä sıqqan gazeta-jurnaldarźıñ tirajı yıldan-yıl aźaya. Qasandır 60 meñ tiraj menän sıqqan "Ağiźel" jurnalı äle 5 meñgä tiklem kämegän. Başqort telendäge matbuğatqa la qıźıqhınıu kämey bara.
Respublikanıñ mäźäniät häm milli säyäsät ministrlığı wäkildäre yañıraq qayhı ber gazetalar tirajdı arttırıu maqsatında Başqortostan matbuğatı ösön xas bulmağan temalarğa yışıraq möräjäğät itä başlanı tip beldergäyne. Ministrlıq yetäksehe İldus İleşev belderewensä, tap kiñ mäğlümät saraları xalıqtı, üsep kilgän yäş bıuındı tärbiäläwźä źur rol uynarğa teyeş.


text: Norvegiә başqalası Oslo şәhәrendә, Afğanstanğa finans yәrdәm kürsәtü mәs`әlәlәrenә bağışlanğan konferentsiә açıldı. Quşma Ştatlar, Evropa berlege, Britaniә, Avstraliә, Kanada, Skandinaviә illәre, Rusiә hәm Şvetsariә wәkillәre afgan iqtisadın tөrğızu өçen 1 milliard 800 million dollar biru turında fiker alıştı. Forumnıŋ açılışında Afganstan başlığı Xәmit Karzai çığış yasap, il өçen iminlek mәs`әlәse iŋ mөhim problema bulıp qala, dide. Ber kөn elek ul Norvegia başlığı belәn oçraqan. Xәmid Qarzai şulay uk, sәyәsәtçelәr өçen qorallanğan tөrkemnәr başında torunı tıyğan qanun çığaruı turında da xәbәr itte.


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, ikençe bötendönya suğışındağı ciñüne "stalinizm ciñüe" dip kürsätü – faşizm qorbannarın mısqıl itü bulıp tora, dip belderde. İtar-Tass mäğlümat agentlığına birgän bu añlatmalarında, Lavrov, "qayber illärdä ciñüneñ 60 yıllığı bäyrämenä külägä töşerü omtılışı bar" dip äytte. Rusiä tışqı eşlär ministrınıñ bu süzläre – 1940nçı yılda, äle suğış başlanğançı uq serle Molotov-Ribentrop kileşüe nigezendä Sovetlar Berlegenä köçläp quşılğan
Baltiq buyı däwlätlärenä qağıla, dip farazlana. Estoniä häm Litva prezidentları Arnold Ruutel häm Valdas Adamkus, 9 may köne belän 50 yılğa yaqın Sovet okkupasiäse genä iskä töşä, dip, Rusiä ilbaşı Vladimir Putinnıñ ciñü tantanalarına Mäskäwgä kilü çaqıruın kire qaqqan ide. Latviä prezidentı Vaira Vike-Freiberga ciñüneñ 60 yıllığına Mäskäwgä kilergä cıyına.


text:
Tatarstanda “TatMedia” tözelä?
Xäterläre äybät keşelär iskä töşererlär: zamanında Tatarstanda mäğlümat ministrlığı bar ide. Anıñ könnärdän ber könne yuqqa çığuın ışandırırlıq itep añlatuçı bulmağanğa, qayber gäcit-jurnal citäkçeläre üzlären xäzer dä doğa tapmağan ülek kebek xis itälär. Xäyer, eş anda ğına tügel. Mäğlümat çaralarına qibla kürsätüçe dairälär härdaim bulıp tordı. Şulay da, bazar şartlarında üz-üzlären aşata almağan matbağalarnı saqlap qalırğa tırışu berqädär paradoksnı xäterlätä. Büdjet enäsenä ber utırğaç, annan ıçqınuı ciñel tügelder şul. Xökümät tä bik teläp alarnı irekle suğa cibärer ide. Härxäldä, “TatMedia” agentlığın qoru xäbärendä barı tik usal niät kenä kürü urınlı bulmas ide.


text:
Britaniä xökümäte, Tönyaq İrlandiädä britan ğäskärläreneñ sanın kimetü turında ike yıllıq plan äzerläde. Anıñ belän bügen Belfastta Tönyaq İrlandiä sekretare Perer Hein tanıştırdı.
Ğäskärlärne çığaru – uzğan atnada İrlandiä Respublikan Armiäse Britaniägä qarşı qorallı suğışnı tuqtatuı häm köräşne demokratik yul belän däwam itüe xaqında iğlan itkäç mömkin buldı. Tönyaq İrlandiädä Britan xärbi tikşerü noqtaları kimeteläçäk, kiläse yıl urtalarına qädär xäbärlär sanı kimendä 2 tapqır qısqartılaçaq. Şulay uq ike yıl eçendä Tönyaq İrlandiägä qağılğan terrorğa qarşı qanunnar ğämäldän çığarılaçaq.


text:
Udmurtiädä berençe televizion tapşıruınıñ efirğa çığuına 50 yıl tuldı
Bu data qup närsä turında söyli. İñ berençe çiratta, bu Udmurtiädä yañalıqqa omtılışnı, ayıruça, injener—texnik fikerläweneñ üseşen kürsätä. Respublikanıñ berniçä sänäğät predpriätieläreneñ teläktäşlek belderüe näticäsendä 1956 yılda Udmurtiä üzeneñ telestudiäsen açuğa ireşä. Äytergä kiräk, berençe televizion apparaturalar respublika zavodlarında eşlänä. Xätta berençe videokameranıñ da Votkinsk zavodında eşlänüe bilgele. Zavodnıñ bügenge xezmätkärläre bu xäbärne ğäcäplänep qabul itälär. İjawda açılğan televizion üzäk Rossiädä tuğızınçı bulsa, ä avtonomiä respublikaları arasında ul berençe bulıp eşen başlıy.
Berençe könnän başlap telestudiädä bezneñ millättäşlärebez dä xezmät itä. Udmurtiä respublikasınıñ atqazanğan sänğät eşleklese, rässam İl'yas Nurmöxämmätov studiägä eşkä alınğan berençe törkem xezmätkärlär arasında. Rässam studiäne efirğa äzerli. Berençe yıllarda tapşırular barı tik turı efirda ğına alıp barıla. İl'yas Nurmöxämmätovnıñ kartinaları äle bügen dä telestudiäneñ bülmälären bizi. Bügen İl'yas Nurmöxämmätovnıñ eşen Rozaliä Şäfeeva däwam itä.
Teleoperator Rawil Aitov respublikanıñ qaysı ğına töbägendä bulmağan, nindi genä waqiğalarda qatnaşmağan, anıñ operator küzlegennän nindi genä qızıqlı xällär turında söylänmägän. Rawil Aitov töşergän küp kenä programmalar küptapqırlar konkurslarda ciñü yawlağan. Operator Lenar Kadıyrov iseme dä tamaşaçığa tanış. Ul Udmurtiä televideniesendä täcribä alıp, xätta üzäk televideniedä härkemgä tanış «Pole çudes» tapşıruların töşerüdä dä qatnaşqan şäxes. Operatorlar ikese dä tatar telendäge «Xәerle kiç» tapşıruların efirğa äzerläwdä küp tırışlıq kürsättelär. 73 yılda xäbärlär redaksiäsenä tağın ber millättäşebez eşkä qabul itelä. Ul — Zaquan Nuretdinov.
Televidineniädä ul yıllarda küp tapşırular turı efirda alıp barıla. Xezmätkärlär respublika buylap xäbärlär cıyıp yörsä dä, ul videokameralarnı bügenge zaman texnikası belen çağıştırıp bulmıy, älbättä, dip iskä aldı Zaquan Nuretdinov. Yış qına tasmada bernindi surät tä kilep çıqmıy ide, dip urtaqlaştı Zaquan Nuretdinov.
Şundıy kimçeleklärne buldırmas öçen operator belän berrättän fotograf ta töşerep barğan. Kinotasma kilep çıqmasa — xäbärlärne fotosurätlär belän dälillärgä turı kilgän. Telestudiädä qup yıllar fotograf wazifasın millättäşebez Xäbir Usmanov başqarğan. Soñraq ul «Yañarış» gazetasında da berniçä yıl eşläde.
Zaquan Nuretdinov ul yıllarda redaksiä eşen tikşerep torğan tağın ber närsä turında isenä töşerde. Bu— senzura xezmätkärläreneñ yazılğan materiallarnı uqıp, alarnı tikşerep efirğa çığaruçılar. Zavodlarnı ataw tıyılğan häm başqalar.
Udmurtiä televideniesendä eşläw Başqortstannan kilep urnaşqan Zaquan Nuretdinovqa respublika belän tiz arada tanışu, jurnalistika hönären kamilläşterüdä yärdäm itä. Bügen televidenie studiäläre berniçä. Ul anda eşläwçe millättäşlärebez öçen söyenep tora.
Şulay itep respublikada televideniä jurnalistikası üseşendä millättäşlärebezneñ öleşe bar. TVneñ bügenge programmalarındağı tatar tapşıruları aña milli rux birä.


text:
…Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa ike möräcäğät qabul itte
Däwlät Sovetınıñ sessiäsendä Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa ike möräcäğät qabul itelde. Berençese, Rusiä xalıqlarınıñ älifbaların kirillaştıru turındağı tözätmäne raslamawnı sorap, ikençese – barlıq mäktäplärdä dä köçläp digändäy pravoslav dinen uqıtu turında mäğärif minsistrı prikazına qarşı kilü. Här ike möräcäğät tä şaqtıy kisken formada yazılğan. Häm federal' üzäkneñ millätlärgä, pravoslav dinennän başqa din totuçılarğa qatı mönäsäbät kürsätüe oçraqlı tügel. Mäskäwdäge “Nord-Ost” faciğäsennän soñ, şovinistik häm islamğa qarşı köçlär canlanıp kitte. Tatarstandağı rus cämğiätläreneñ wäkilläre Vladimir Putinğa bik kisken xat yazu, alarnıñ Tatarstanda rus telen öyränü, rus mädäniäten üsterü öçen şartlar yuq, gel tatar milli tormışı ğına üsterelä digän däğwälär belderü, näq menä şuşı Mäskäw faciğasennän soñ buldı.


text:
Tönyaq Kavkazdağı totrıqsızlıq älegä tınıç Adegeyägä dä cäyelä
Çeçnä, Dağstan, Qabarda-Balqar respublikarınnan soñ ictimaği wäzğiat inde beraz çittäräk torğan Adegeydä dä qatlawlanıp kilä. Xoquq saqlaw oyışmaları anda cirle möselmannarğa höcümnär oyıştırğan ide. Xakimiat monı wahhabiçelek, radikal islam cäyelügä qarşı çaralar kürü dip atıy, ämma keşe xoquqların yaqlawçı törkemnär, andıy qırıs ğämällär, kiresençä, alarnı yarsıta ğına dip belderä.
Rusiä töbäklären ereländerü şawqımına birelgän Mäskäw Adegeyäne yänä Krasnodar ölkäsenä quşu ixtimalı turında söyli başlağaç, adıglar üzläreneñ moña qatği töstä qarşı buluın belderde. Moñardan tış, respublikada dini qarşılıqlar da çıqtı - pravoslav çirkäwe başqala Maykopta Rusiäneñ patronı sanalğan izge Mikolay sının quyu niäte belän çıqqan ide, yüldä ber törkem möselman moña qarşı cıyın ütkärde.
Şuşı kierenkelek sürätendä 22-nçe üktäbrdä inde citdiräk waqiğä buldı - qorallı militsiä kiçke namazdan soñ Maykop mäçetennän çığıp barğan ber törkem möselmannı qıynap, alarnı qulğa aldı. Höcümgä duçar bulğannar arasında mäçetneñ imamı Ruslan Xakirov ta bar ide, militsiädä kürgännären ul radiobızğa bolay sürätläde:
"Soraw alğanda nigezdä din turında soraştılar - misal öçen, nigä bez saqal yörtäbez, nigä tähärät alabız. Alar fikerençä, bolar barısı da wahhabiçelek bilgeläre", di üktäbr ayında Adegeyä militsiäse tarafınnan qıynalğan häm totqarlanğan imam Xakirov.
Ul dindäşläre belän inde irtägäsen ük mäxkämä qararı nigezendä azat itelsä dä, noyäbr başında imamğa yaña höcüm yasaldı. Bu yulı üzenä höcüm itüçedä Ruslan Xakirov elegräk militsiädä soraw aluçılarnıñ bersen tanığan dip xäbär itelde. Xakirov imam ğına tügel, ul äle Adegeyä häm Krasnodar ölkäseneñ diniä nazaräte äğzası da. Maykoptağı Çirkäs kongressınıñ xoquqi mäs''älälär kiñäşçese Zaur Dzeukojev, höcümnärgä şundıy däräcäle keşelärneñ dä duçar buluı cirle möselmannarda zur borçu uyata, di:
"Bu höcümnärneñ näq menä diniä nazaräte äğzalarına yasaluı, möselmannarda, bolay bulğaç berkem dä iminlektä tügel digän xis qaldırdı. Ğomumän, xakimiatkä tuğrılıqlı dindarlarğa höcüm yasaluı bik säyer", dip añlata Adegeyä möselmannarı arasındağı käyeflärne Çirkäs kongressı wäkile.
Küzätüçelär fikerençä, xakimiatneñ möselmannarğa qarşı qırıs çaraları küptän tügel Qabarda-Balqar başqalası Nalçiktä bulğan qorallı höcümgä bäyle. Adegeyäneñ eçke eşlär ministrı Vasili Smirnov bu xaqta üze belderde - ul Nalçik belän Maykop arasında bäyläneşlär bula ala digän ide. Soraw alu barışında moña işarä itülärne imam Xakirov ta xäterli:
"Alar bezgä monı Nalçiktä bulğan xällärgä cawap itep eşläwen äytte, gärçä bezneñ andağı waqiğälärgä bernindi dä qatnaşıbız yuq ide, bez berqayçan da konstitutsiäne bozmadıq, bernigä dä öndämädek", di Maykop mäçete imamı Ruslan Xakirov.
Ul, bezgä şundıy yaman möğämälä qiäfätebez arqasında ğına buldı, dip belderä. Adegeyädäge soñğı xällär anda möselmannarğa qarata "ubırlar awı" başlana ala digän borçular uyata.
Kärim Kamal


text:
“Pecпyблиka TaTapcTaH” gazetası çığa başlawğa 85 yıl
“Pecпyблиka TaTapcTaH” gazetası çığa başlauwğa, şuşı könnärdä, 85 yıl tuldı. Basmanıñ şimbä sanı bäyrämçä bizälep çıqtı. Ütkän yal könnärendä redaktsiädä bulgan oçraşuga, gazetanı qotlarğa Tatarstan Prezidentı da kilgän bulğan. Räsmi gazeta dip sanalğan “Pecпyблиka TaTapcTaH” 40 meñgä yaqın tiraj belän çığa. Çağıştıru öçen - anıñ tatarça variantı “Watanım Tatarstan” gazetasınıñ tirajı 47 meñ tiräse. Anıñ qarawı – ‘Pecпyблиka TaTapcTaH” gazetasınıñ internetta üz säxifäse bar .


text:
Astanda xalıqara dini cıyın bara
Küptän tügel Bişkäktä möselman din äxelläreneñ cıyını uzğan bulsa, Qazaxstan başqalası Astanada – törle dinnär wäkilläre 3 könlek forumğa cıyıldı. Prezident Nursoltan Nazarbayevnıñ matbuğat wäkile – bu tör cıyınnıñ Qazaxstanda ütüe – ilneñ açıq häm säyäsi yaqtan totrıqlı bulğanın kürsätä, dip belderde. Keşe xoquqları oyışmaları isä – Qazaxstanda xakimiätlär yaqın itmägän dinnärgä üz eşlären alıp barırğa yul quyılmıy, dip sanıy.
"20 yıl elek küplär din betäçäk, dip söyli ide. İmeş-mimeşkä, yuq-barğa ışanunı aqılğa nigezlängän fän ciñäçäk, digän ide. Dingä şundıy yazmış yurağannar xäzer aptıraşta qaldı häm xattä açuları çıqtı."
Din ülmäde genä tügel, din cämğiättäge töp rollärneñ bersen aldı, dide Nicholas Baines. Dönyadağı nizağlarnı ğına din belän bäyläw - qızğanıç, dide Britaniädän kilgän xristian dine wäkile.
Çığış yasawçılarnıñ kübese din häm nizağlar temasına tuqtaldı. İzraildän kilgän rabbi Jonah Metzger, terror ğämällären oyıştıruçılar arasında kübese, bu ğämällären islam xaqına qıluların belderä, dide.
Cıyınğa kilgän şäräfle qunaqlarnıñ berse – Berläşkän Ğäräp Ämirleklärennän dini ximäyälär häm islam eşläre baş idaräseneñ wäkile şeix Mansur äl-Minxali. Üz çığışında ul, bu tör cıyınnar – dinne nizağlardan ayırırğa yardäm itä, dip belderde:
"Din dip xärbi nizağlar qabına, suğışlar çığa. Ni dä bulsa eşlärgä teläwçelär din artına, alla iseme artına yäşerenä. Menä bu – dönya din äxelläreneñ cıyıluınıñ maqsatı – bu tendensiäne cimerü häm bu tör fikerne tözätü."
Dönya İslam Universtitetı prezidentı Mähmüd Äxmäd Ğäzi, 14 ğasır buyına, Qor''än tınıçlıqqa çaqırıp kilä, dip belderde.
Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev, dönyadağı dinnärne öyränü üzägen qorırğa, häm anıñ baş fatirın Astanada açırğa täqdim itte.
Ul arada Norvegiä başqalası Osloda urnaşqan Forum 18 dip atalğan oyışma, Qazaxstan böten dinnärgä açıq tügel, dip belderä. Hare Krişna, baptistlar çirkäwe häm Tabliği Cämäät digän islam xäräkätenä qarşı Qazaxstanda törle çaralar kürelä.
Hare Krişnanı räsmilär – terror oyışması dip bilgelägän, Yuğarı Mäxkämä krişnalarnıñ ike yortın tartıp alğan. Tabliği Cämäät isemle islam xäräkäten räsmilär aqçalata cäzağa tartqan häm missionerlıq eşlären qanunsız dip bilgelägän. Bu xäräkän 1920nçe yıllarda Hindstanda oyışqan bulğan. Täbliğ – ğäräp telennän "täğlimatne citkerü" digän süz. Täbliğçılar 4 ay, 40 kön, 10 yäki 3 könlek missionerlıq säfärlärenä çığıp islam täğlimaten citkerü eşe belän mäşğül bulırğa tieş. Üzläre alar qırıs şartlarda yäşärgä tieş. Bu dinnärne Qazaxstan yaqın kürmi.
Astanada barğan dini cıyında Tatarstan häm Başqortstannan din äxelläre qatnaşmıy.
Alsu Qormaş


text:
Uqıtıusılar könö bildälänä
Prezident Mortaza Räximov Başqortostan uqıtıusıların hönäri bayramdarı menän qotlanı.
Başqortostan mäğarif xeźmätkärźäre här waqıt üź eşenä toğro qalıuźarı menän ayırılıp tora. Heźźeñ tırışlıq menän Respublikanıñ belem bireü sistemahı küp kürhätkestär buyınsa ildä täüge urındarźa tip äytelä unda.
,,Başqortostandıñ yıl uqıtıusıhı,, ,,Başqort tele häm äźäbiäte buyınsa Yıl uqıtıusıhı,, Respublika konkursı laureattarına premiyalar küläme arttırıldı. Başqort häm rus teldäre buyınsa iñ yaqşı ille ukıtıusı öśtämä aqsalata büläk ala başlanı. ,,Başqortostandıñ xalıq uqıtıusıhı,, iseme buldırıldı.
Respublikala mäktäp-gimnaziyalarźa 55 meñ, urta häm yuğarı uqıu yorttarında la şul sama uqıtıusı eşläy, tärbiäselärźe lä quşqanda tarmaqta eşläüselär hanı 200 meñdän aşıp kitä.


text:
Ärmännärneñ genosid gäyebe kön tärtibenä mengän sayın, törek cämäğätçelege, matbuğatı häm säyäsätçeläre arasında kire qağu reaksiase tua.
Törekçä teksta: “1915-nçe yılda Ğosmanlı İmperiasendä yäşägän ärmännär duçar bulğan zur hälakätkä bitaraflıqnı wöcdanım qabul itmi. Bu gädelsezlekne kire qağam, üz xisabıma ärmän tuğannarımnıñ qayğıların urtaqlaşam, alardan ğafu ütenäm”, dip äytelä.
Bu tekst şulay uq 10 ayırım telgä tärcemä itelgän. 18 dekäber kiçke säğät dürtkä qädär 13.315 keşeneñ imzası cıyılğan. Tik şuşı säxifägä kergän 13 meñ keşeneñ isemen kürä almaw beraz säyer toyıla. Bälki texnik ber säbäpter.
Şuşı kampania tiskäre reaksiä tudırdı häm ber hönär berlege internet aşa “Sez ğafu ütenegez” digän qarşı kampania başladı. Anıñ tekstında bolay dielgän: “Sez ärmänçelär, 1915 yılda mäçetlärgä tutırılıp yandırılğan möselman töreklärdän, wäxşilärçä üterelgän Ğosmanlı generalı Talat Paşadan, 1973-1984 yıllarda astırtın tozaqlar belän üterelgän tışqı eşlär çinovniklarınnan, Xocalıda üterelgän gönahsız äzärilärdän ärmän cinayätçeläre isemennän ğafu ütenegez”. 17 dekäberdä açılğan bu möräcäğätkä qul quyuçılar sanı isä şulay uq kiçke säğät dürtkä xätle 8400-gä citkän ide.
Belmäwçelär öçen bu ğawğanıñ säbäplären añlatu kiräk bulır ide. Berençe dönya suğışı barğanda, ärmännärneñ ber öleşe rus armiase saflarına küçep, törek awıllarına höcümnär oyıştırğaç, Ğosmanlı xökümäte dä ärmännärne Anatoliadän üz xakimiate astındağı könyaqtağı gäräplär yäşägän cirleklärgä sörü qararı çığarğan ide.
Millionnan artıq keşe sörgengä duçar itelde. Läkin şuşı sörgen waqıtında Ğosmanlı köçläre ärmännärne saqlıy almağan, küpçelek kördlärdän torğan partizannar şuşı ärmännärne talağan häm ütergän. Näticädä, 300-400 meñ keşe wafat buldı dip farazlana.
Diasporadağı ärmännär dä berniçä distä yıldan birle Törkiäne genosidta gäyepläp kilälär.
Xätta unlağan il parlamentı Törkiäne genotsidta gäyeplägän qanunnar da qabul itte.
Törek cämäğätçelege häm däwläte genotsid gäyeben kire qağa. Çönki sörgen - genosid tügel, yäğni ärmän xalqın yuq itü öçen ayırım ber säyäsät yuq, dilär. Ğälimnärneñ ärmännärdän ğafu ütenüe internet aşa taralğaç häm şunı yaqlaw kampaniase başlanğaç, pensiädäge 50 yaqın ilçe dä protest belderde. Çönki 70-80nçe yıllarda ärmän terror oyışması ASALA bombalar, yäki başqa qorallar belän küp sanda törek diplomatların ütergän ide.
Budjet diskussiäläre barğan parlamentta isä kördlärneñ wäkile Şemdin Sakık, şuşı ğafu ütenüne xuplawı turında äytte. Premer Erdoğan: “Gäyebe bulğan - ğafu ütenä, bezneñ mondıy problemabız yuq, min qabul itmim, bu kampaniane dä yaqlamıym”, dip üz pozisiasen belderde. Şulay uq oppozisiadä iñ zur partia Cömhüriät Xalıq Partiase (CHP) räiseneñ urınbasarı Onur Öymän: “Ärmänstan üze ğafu ütensen”, dide.
Ärmännärdän ğafu ütenü kampaniase säyäsi ber bäxäskä dä yul açtı. CHP deputatı Canan Arıtman, prezident Gül anası yağınnan ärmän bulğanı öçen bu kampaniagä reaksia kürsätmäw belän, gäyeplägän belderü yasadı. Şunda uq prezident apparatınnan internet aşa qatı ber cawap birelde.
Qısqası, berniçä distä yıldan birle ärmännärneñ genotsid gäyebe kön tärtibenä mengän sayın, törek cämäğätçelege, matbuğatı häm säyäsätçeläre arasında köçle kire qağu reaksiase tua. Küpçelek bu gäyepläwne kire qağa, başta ärmän partizannarı töreklärne ütergäç, alar sörelde digän arğument qullanıla. Läkin niçek kenä bulmasın ber törkem zıyalı bu tezisnı yaqlamıy, bez gäyeple idek, ğafu ütenik, di. Bu soñğı kampanianeñ Törkiä belän Ärmänstan arasında başlanğan yaqınlaşuğa faydadan bigräk, zıyan kiteräçägenä şöbhä yuq.


text:
Kinder yalanı tabılğan
Stärletamaqta kinder yalanı asıqlanğan. Urındağı qoşsoloq fabriqahı bilämälärendä biş gektar erźä qırağay kinder üläne üśä. Xäźer kinderźe maxsus ağıuźar menän bötöräsäktär. Narkotik häm psixotrop matdälärgä qarşı köräş buyınsa Federal xeźmätteñ Başqortostandağı idaralığı beldereüensä, bıl mayźanda yılına ike tonna narkotik eşlärgä mömkin bulğan. Tärtip haqlau orğandarı wäkildäre äyteüensä, qoşsoloq fabrikahı bilämälärendä narkotiktar qullanıusılar źa yış bulğan.
Küptän tügel Salauat rayonında la oşonday qırağay kinder üśkän yalan asıqlanğaynı. Bıl köndärźä respublikala Mäk operatsiyahı bara.
Öfö qala könön häm Räsäy könön bayram iteüźän tuqtanı. 12-se iyun üź yorttarında yanıp ülgän ike ir keşene, Älşäyźä öläsähe yuğaltqan 3 yäşlek sabıyźı iśäpkä almağanda, başqa artıq yuğaltıuźar yuq şikelle. Ularźan tış qara beräźäk et tä Başqortostandıñ Rus däülätenä quşılıuınıñ 40 yıllıq bayramın kürä almay. Qala könön bayram itkändä unı ber maşina bärep kitte.
Bayramdıñ irtägähenä Öföläge Qaşqaźan külendä ber ir batıp ülde. Ul iśerek kileş hıu kerergä samalağan.


text:
Ukrainada protest çaraları, 5nçe kön – Yuçenko berençe keçkenä ciñügä ireşte
5 kön qarşılıqtan soñ Yuçenko tarafdarlarlı berençe uñışlarğa ireşä başladı. Pänceşämbe kiçendä Ukrainanıñ Yuğarı Mäxkämäse Yanukoviçnıñ ciñüe turındağı räsmi näticäne räsmi matbuğatta bastırmıy torırğa qarar itte. Comğa könne Yuçenko tarafdarları başqaladağı xökümät binaların tomalap quydı. Krizisnı çişü maqsatında Kievqa Yevropanıñ yuğarı däräcädä räsmiläre kilde.
Audio (Viktor Yuçenko)
"Ukrainanıñ yuğarı möxkämäse, Yuçenko şikäyätläre tikşerelgänçegä qädär, üzäk saylaw komissiäsenä räsmi näticälärne bastırıp çığarunı tuıa."
Saylaw qanunı nigezendä üzäk saylaw komissiäse üzeneñ näticäsen 3 könnän dä qalmıyça ilneñ ike räsmi gäzitendä bastırırğa tieş. Bu yaña prezidentnıñ wazifağa kerüe öçen nigez bulıp tora. Yuğarı Mäxkämä Yuçenkonıñ şikäyäten tikşergänçegä qädär şuşı protseduranı tuqtatıp torırğa buldı. Mäxkämä utırışı düşämbe säğät 11gä bilgelände. Yuçenkonıñ şikäyäte mäglüm: ul saylawlarda ciñüe, xakimiätneñ bu ciñüne anıñ qulınnan tartıp aluı turında belderä. Kiçäge tapşıruda äytkänebezçä, oppozitsiä ike yul belän baraçağın iğlan itkän ide. Berse – Yuğarı mäxkämä, ikençese - ilküläm qarşılıq. Berençe yuldağı berençe uñış turında äytep Yuçenko, bu äle "başı ğına" ğına dide:
Audio (Viktor Yuçenko)
"Bu äle başı ğına, bez şuşı könnärdä kürgän ğazaplarğa keçkenä genä kompensatsiä. Läkin bez ul ğazaplarnı Ukraina xaqına küräbez."
Ul arada ilküläm qarşılıq aksiäse däwam itä. Comğa irtäsendä Yuçenko tarafdarları Kievtağı xökümät binaların qamap aldı häm eşkä kilüçe räsmilärne eş urınnarına kertmäde. Uram cıyınnarı Kievta ğına tügel, Ukrainanıñ başqa ere şähärlärendä dä bara. Yuçenkonıñ nığıtması sanalğan Lviv şähärendä bügen qarşılıq xäräkätenä uqıtuçılar häm uquçılar quşıldı. Bu uñaydan Yanukoviç televidenie aşa çığış yasap üz köndäşlären tınıçlanırğa çaqırdı:
Audio (Viktor Yanukoviç)
"Minem köndäşlär uramğa mäktäp balaların çaqıra başlağan, bu romantika, qurqınıç, min alarnı tınıçlanırğa çaqıram."
Ämmä bäysez mäglümät çaraları, şulisäptän "5 kanal" telekompaniäse, Yuçenko tarafdarlarınıñ qarşılıqqa üzläre teläp qatnaşuın, ä menä Yanukoviç tarafdarlarınıñ başqalağa köçläp, yä aqça tüläp kiterelüen xäbär itä. Bügen Kievnıñ başqa ber cirendä Yanukoviç tarafdarları cıyıldı, alar aldında çığış yasap, Yanukoviç, min Yuçenko digän "yolqış mäçe" belän söyläşergä äzer dip belderde:
Audio (Viktor Yanukoviç)
"И ceroдHя я BызыBaю Ha пeperoBopы, Tak, kak и Ha дeбaTax, эToro шkoдлиBoro koTa Лeoпoлbдa – ЮщeHko."
Söyläşülär digännän. Ukrainada kilep tuğan wğaziätne çişüdä yärdäm iter öçen, comğa könne Kievka Yevropanıñ ber törkem räsmie kilep töşte: Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät räsmie Havier Solana, Polşa prezidentı Aleksandr Kvasnevski, Litva prezidentı Valdas Adamkus, Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması citäkçese Jan Kubiş. Näq menä şuşı räsmilär aradaşçılığında cirle waqıt belän kiçke 6da ike köndäş ber östäl artına utırır digän xäbärlär bar.
Ukrainada yäşäwçe millättäşebez fikere
Ukrainanıñ tönyaq-könbatış töbäklärendä Yuçenkonı xuplap mitinglar şawlawı añlaşıla. Ä menä könyaq-könçığış töbäklärdä bügen nindi wazğiät. Şuşı soraw belän min Ukrainanıñ könyağında urnaşqan Nikolaev şähärendä menä inde 30 yıl yäşäwçe millättäşebez, Azatlıqnıñ daimi tıñlawçısı Şamil äfände İhsanovqa möräcäğät ittem:
Audio (Şamil İhsanov)
"Min Nikolaev şähärendä yäşim. Ukraina öçen qıyın waqıtlar kilde. Nikolaev kübräk Yanukoviç yağında, läkin Yuçenkoğa tawışlarin birgännär dä citärlek, 30% çaması. Bügen meñnän artıq keşe anı yaqlap üzäk uramğa çıqtı. Inde saylawlarğa kilgändä dustım eşlägän caylaw bülegendä törle yaqlardan küzätüçelär bulğan, ikese Yevrosoyuz illärennän. Saylaw waqıtında xärämdäşülärgä urın qalmagan. Läkin öylärendä tawış birüçelärneñ sanı berençe turda 47 keşe bulsa, ikençe turda 300gä citkän (bötön caylawçılarnıñ sanı 2300 çaması). Bolardan niçek itep tawışların cıyğannarı dustıma bilgele tügel. Minemçä, xäzer berdän ber yul – saylawlarnı yañadan ütkärü, bar bulğan xärämläşülärne mäxkämädä faş itü."
Bu Ukrainanıñ Nikolaev şähärendä yäşägän millättäşebez Şamil İhsanov fikere buldı. Anıñ fikerençä, xäzer berdän ber yul – saylawlarnı yañadan ütkärü. Äytergä kiräk, namzätlärneñ berse, Yuçenko, moña äzer buluın aldan uq äytep quydı. Ciñüçe dip iğlan ielgän Yanukoviç awızınnan älegä andıy süz çıqmadı.
-Ali Gilmi