text:
1963 jılı jarıq körgen «Qoñır küz edi» attı alğaşqı povesi jarq etken jazuşı Qalihan Isqaq qazaq ädebietinde äñgime-povest' janrlarınıñ has şeberi boldı. 1936 jılı tuğan Qalihan Isqaqtıñ 1939-1945 jıldar aralığında ötken ekinşi düniejüzilik soğıstıñ auır kezeñine twstas kelgen jüdeu balalıq şağı «Qoñır küz edi» povesiniñ bastı keyipkerleri Qasım, Qomşabay, Altındardıñ balalıq şaqtarına wqsas edi. Nazarlarıñızğa qarımdı qalamgerdiñ tırnaqaldı tuındısın wsınamız.
Qazaqtıñ belgli jazuşısı Qalihan Isqaq. Foto: avtordıñ jeke mwrağatınana
Qoñır küz edi. Aq jauın sebelep twr. Jol laysañ.
Altay öñiriniñ eñ bir jüdeñ şağı, köñilsiz şağı. Soqır twman onıñ biik silemderin jım-jılas qıp jwtıp qoyıptı. Endi bökterlep kelip qanat jayıp kürgeylep alğan. Tau da birte-birte alasarıp, adırlı jota-qıratqa aynalıp şögip bara jatqan siyaqtı. Är jerde seldiregen oydım-oydım şoq ağaştar bolmasa, etekte bwrınğıday nu orman da joq, ürkip barıp sonau joğarıdağı alqım-alqımdarğa tığılıp qalıptı. Qarağaylı özekke kire bergenimde ökpe twstağı jılğadan saldırlağan dıbıs estildi. Artınşa-aq sürlem tiegen ırduan arba şığa keldi. Janasalap küre jolğa tüskende delbe wstağan adamnıñ äyel ekenin añğardım. Aq tübit şälimen basın twmşalap orap tastağan aqswr kelinşek meni endi ğana bayqap, ozıp barıp atın tejedi. Sosın tanıp alayınşı degendey betime tesile qaradı.
- Janım-au, Qasımbısıñ? – dep añırıp qaldı. Wzın kirpikti möldir qaraqat közi men sıñğırlağan aşıq dauısınan özimizdiñ Altındı birden tani kettim.
- YApırmau, adasıp jürgennen saumısıñ? Qaydan kelesiñ? Qayda barasıñ? - dep swraudı üsti-üstine qapalaqtatıp jatır. Astına tösegen qwrğaq şöpti sürlem üstine jazıñqırap, qasınan orın nwsqadı da:
- Otırsañşı endi, otır! - dedi.
Altınmen kezdesemin-au dep tipti oylağan joq edim. Orta boylı, qıpşa bel, qaraqat kez, eki betiniñ qanı tamğan aq sazanday swlu kelinşek köz aldımda elesteytin de twratın. Qazir alasa boylı, döñgelek bet, tolğan wrşıqtay döñgelengen äyeldi kezdestirgenime iştey qarnım aşıp qalğan siyaqtı. Qanşama iş-baauırıma kirip, jalbaraqtağanımen, nege ekenin özim de bilmeymin, oğan bir türli salqın jüzdestim. Mümkin tosınan kezdeskendikten bolar, älde suınısıp ketkendikten şığar, äyteuir tosırqau bar. Auzıma söz de tüspey, alğaşqı til qatqanım «qaydan jürsiñ?» boldı.
- Qaydan jürsiñ deriñ bar ma.. Äyteuir tirşilik quğan da bayağı... Altındı bala kezinde bir körip ediñ, ortada zaman kelip, zaman ötti. Sodan beri ne tolıp, ne solmadı deysiñ... Altın bwdan arğısın qozğamay, söziniñ ayağın qaljıñğa aynaldırğısı keldi.
- Bätir-au, öziñ tipti özgermepsiñ ğoy. Bet-auzında tım bolmasa qıl-qıbır ataulıdan da ırım joq, - dep külip aldı. Biraq men ündemey otırğan soñ onıñ da jüzinen külki tez qaştı. Tösin teuip twrğan qos omırauınan älsin-älsin sırği bergen jelbegey küpäykeniñ öñirin qımtay tüsip, zil arbanı kerile tartıp kele jatqan qaraqerdiñ sılbır jürisinen köz jazbay biraz otırdı.
- Qaydan jürsiñ deriñ bar ma... Osı özimizdiñ Topqayıñda jürip jatırmın. Siır fermasında jwmıs istep jürmin, -dep qoydı.
– Öziñ nemene, jayşamısıñ?
- Jayşa da, şaruamen de... Mına Sarımsaqtıdan şığıp edim, kölik kezdespey osı twsqa malşınıp azar ilingenim...
- E...e...- dey saldı ol...
* * *
Ol menen eki jas ülken edi. Bir mektepte, bir klasta oqıdıq. Bizdiñ qızdardıñ işindegi köriktisi de Altın bolatın. Äri tamaşa änşi edi. Küni büginge deyin wmıtılmastay bolıp, kökeyimde jattalıp qalğan sol bir äni. Meniñ balalıq şağımnıñ nebir qiyalğa tolı tätti kezeñi de osı änmen bastalğan. Qazir de sol ändi esti qalsam, köz aldımnan bayağı bir balalıq şağım, alğaş ösken auılım elestep ötip jatadı... Auıldağı jeti klastıq mektepti bitirdim de, «balasıñ ğoy, jwmıs istep sen ne jarıtasıñ, oqı» dep şal-kempir digirlep qoymağan soñ otız şaqırım jerdegi Topqayıñnıñ mektep-internatına keldim. Mektep direktorı orta jastağı, bir köziniñ bidayday ağı bar, kübiqarın juan kisi eken. Arızım men kuäligimdi oqıp şığıp, biraz uaqıt orındıqtıñ arqalığına süyenip ıñıranıp jatıp aldı. Meniñ ayağımdağı kön etigime, bwtımdağı estekke boyağan eski jarğaq şalbarıma wzaq tesildi. Meni onşa jaqtırıp otırğan joq siyaqtı. Köz qarasında «osı da oqımaq pa?» degen küdik bar. Osı boyda may mwrının şwrıldatıp, demigip biraz jattı da, orıñdıqtı sıqırlata oybay salğızıp, keudesin köterip aldı.
- Im...m, oqığım keledi de, solay de.. .Jaraydı, mektepke qabıldaymız, al endi «ıntırnatqa» alu jağın... Onı endi... ım...m, selsebetten panasız, äke-şeşesi joq degen «sprapke» de ala kelmegen ekensiñ... Im...m, onı endi «päbedenieñe» qaray körermiz...
Direktor şarşap-şaldığıp bir auız sözdi zorğa tauıstı da, arızımızdı stol üstine serpe salıp, arqalıqqa sılq etti. Tağı da dım sızbay ünsiz jattı. He de bolsa bir lebizin estip keteyin dep men de miz baqpay otırıp aldım. Özime belgili, eger internatqa qabıldamasa oqi alatın türim joq. Bir zamatta barıp:
- Jatar jeriñ bar ma edi? Joq bolsa «ıntırnattıñ» jatağına birdeme etip tünep şığarsıñ. Erteñ kel, - dep qır ete qaldı. Kömeyiniñ bostau ekenin sezgen soñ, «almay qayda barasıñ» degen oymen ündemey ğana ayağımnıñ wşımen basıp tısqa şıqtım.
* * *
Özim öz bolıp tüzge ayaq basqanım osı. Ağayın-jwrağat joq. Qondıra qoyşı dep tanımaytın adamdarğa kiip-jarıp jetip baruğa wyaldım. Amal joq, qısıla-qısıla jataqqa keldim. Jataqhana baraq siyaqtı wzınnan-wzaq sopayğan zal eken. Bölmeniñ qaq ortasında diñkiip qaraqojalaq peş twr. Kögendegen qozıday qatar-qatar jıpırlağan kereuet. Aşılıp-şaşılıp jatqan tösek-orın. Bes-altı bala stol basında kitap oqıp otır eken, men bölmege kirisimen kitaptan bastarın alısıp, it körgen mısıqtay üdireyise qaldı. Ayaq kiimin şeşpesten teñkeyip tösek üstinde jatqan kekil şaştı, imegen qara basın köterip, meniñ bas-ayağımdı şolıp şıqtı. Sosın dürdigen jalaq ernin jalap-jalap qoydı.
- Nemene, internatqa tüstiñ be? - dedi. Söz ıñğayına qarağanda, osındağı dökeydiñ biri bolsa kerek. Qondırmay quıp şığa ma dep qauiptendim de:
- Ie, - dep bas izegen boldım.
- Qay klasta oqisıñ?
- Segizinşi.
- Döyt de...gen, birge oqidı ekenbiz ğoy. Kel, kel! Meniñ janımda äzir eşkim joq. Mwnda orın jetpeydi, eki balağa bir koyka. Kel, kel! Dorbaña da orın tabıladı, meniñ sandığım ülken! - dep kiip-jarıp baradı. Özi kelip arqamnan qaqpaylap tösegine otırğızdı. Eki tuıp, bir qalğanday-aq astı-üstime tüsti. - Nemene, mwnıñ işi tolğan bauırsaq şığar?
- Joq, änşeyin kiim-keşekter ğoy.
Sol-aq eken, onıñ qabağı salbırap jöneldi. Älgindey emes, üyirsektigi basılıp, bırjiıp-tırjiıp, mañdayı jiırılıp ketti. Degenmen renişin bildirgisi kelmey:
- Onıñ da dwrıs. Aştan ölmeysiñ. Osında älde kimder sırtqa şığa qalsa boldı, qabınıñ sırtınan mayın ağızıp-tamızıp bauırsaq arqalap jürgeni. Jüregiñ aynidı! - dep tıjırınıp qoydı. İşimnen «oy, közelim-ay, eger osı dorbanıñ işinde bauırsaq bolıp, aldıña aşıp qoysa ay-şayğa qaramay-aq küyser ediñ-au» dep otırmın. Kirpiäzsi qalğanın mına nemeniñ. Bwdan keyin ol menimen köp söylesken joq. Kitap oqıp otırğan alasa boylı qara domalaq balağa bwrıldı.
- Ey, Jarıqjwldız, sen bäkene nemesiñ ğoy, Qasım ekeuleriñ jatsañdar qaytedi, meniñ köykem ekeumizge tar keletin şığar, - dep dorbamdı aldı da, qatardağı tösektiñ üstine laqtırıp jiberdi. Qara domalıqtıñ tostağanday eki közi japaq-japaq etip, «nege laqtırasıñ ey» dep miñgirlegennen basqağa şaması kelmey qaldı. «Qap, mına bükirdiñ qorlığın-ay! Ätteñ auılda bolsañ şamam jetpese de bir ayqasar edim-au!» dep zığırdanım qaynap twr. Amal joq, «auıl itiniñ qwyrığı qayqı keledi» degen osı. (Bwl qara kazir auılda teri jinaytın agent bolıp istep jür deydi. Kezi kelgende aytarmın dep ökpemdi äli saqtap jürmin işimde). Arakidiris bolğan joq, keşki apaq-sapaqta bölmege tıqıldağan aq sarı äyel kirip kelip, jwrttıñ apşısın quırıp, apalañ-topalañın şığardı.
- Bwl ne jatıs? Köykeni nege zapravit etpegensiñder? -dep diñkildep jöneldi-ay kep. - Sen nege kiimşeñ tösekte otırsıñ? Projarkeden ötip pe ediñ? - dep eki ortada meni de bürip äketti. Bir jağınan qosarlanıp ilmigen qara şıqtı:
- Öy, täte, bwlarğa künine mıñ aytsam da tıñdamaydı.
- Kim ol tıñdamaytın? Qaysısı? Mınau, anau dep imigen qara eşkimniñ atın atap bere almadı.
- Bizdiñ üyde su tausılıp qalğan eken, bir-eki balanı jügirte qoyşı, - dep imigen qarağa ämir etti de, äyel köp ayaldamay, ayağın tıq-tıq etkizip nağızday basıp şığıp ketti. Esik jabılısımen-aq imigen qara tösegine tağı da kiimşeñ sılq tüsip, qolına kitap aldı. Basqaları da satır-swtır qağaz betin aşıp jatır. Äri-beriden keyin, «al, suğa kim baradı?» degen imigen qaranıñ dauısı estildi. Jım-jırt, däl erteñ emtihan tapsıratınday-aq japa-tarmağay mwrttay wşıp kitapqa qadalısıp qalıptı. Bos otırğan men ğana. Bastıqsımaqtıñ qaharına Jarıqjwldız ilikti.
- Jarıqjwldız-ey, bügin seniñ kezegiñ emes pe edi, barıp kelseñşi. Bos otır eken, qasıña mına Qasımdı ertip al. Jarıqjwldız ornınan qınjıla köterildi. Äzirge sıyısa qoymağan böten balalardıñ ortasında tiken basqanday ıñğaysızdanıp otır edim, men de barsam barayın dedim. «Uh, qwtıldıq pa?», degendey kitaptar qaytadan satır-swtır jabılıp jattı. Jarıqjwldız ekeumiz qabırğası ırsiğan tıraqı kök attı böşke ornatılğan şoqalaq arbağa äkep jiktik.
- Bwl kök at ta bir, biz de bir, qu janğa tınıştıq joq! -dep «it aşuın tırnadan aladı» demekşi, Jarıqjwldız şığa kök attı soyıldap-soyıldap aldı. Ii qanbağan siri pwşpaqtay kön arqağa soyıl sart-swrt tigende kökşolaq qwyrıqtı şıbjıñ-şıbjıñ etkizip arındap twrıp aldı. Soyıl tağı köterilgende tura tebuge ıñğaylanıp bökseni köterip-köterip tastadı.
- Qap, mına talaq tigirdiñ qorlığın-ay, ä! Tüu sonau özenge barıp kaytqanşa tün jarım boladı. Bwl ırsiğan neme östedi endi, - dep Jarıqjwldız küyip-pisip jür. Kökşolaqtıñ onı sezer türi joq, qwyrıqtı tağı da bir-eki ret bwlğap-bwlğap tastap ornınan azar qozğaldı. Jarıqjwldız sözşeñ eken. (Keyinnen bildim, şın atı Qomşabay bolıp şıqtı. Nege ekenin kim bilsin, jastayınan eti üyrenip ketkendikten be, äli künge deyin tanauınıñ suı jiılmaytın körinedi. Balalar ajualap «aqtı, jwldız aqtı dese boldı, mwrnın qos-qostap tartıp, swq sausaqtıñ sırtımen oñdı-soldı şemirşektete jöneledi. Osılar mağan küldi-au, mazaqtap jatır-au dep ne qımsınğandı, ne şamdanğandı bilmeydi. Jürgen bir sabazıñ.) Özen basına jetkenşe talay äñgimeni tügesip tastadı. Äueli bastap imigen qaradan tüsti.
- Sen onıñ aytqanına köne berme. Äri-beriden soñ töbeñe şığıp aladı da, ananı öyt, mınanı büyt dep qu janıña qonıs taptırmaydı. Biz onı bükir dep ataymız. Esimi Qıdırhan, bükiri bizdiñ qosqanımız ğoy, - dep bir qoydı. - Onıñ üstine tärbieşi, mwğalim, aspaz degenderge jağınıp, birdi birge şatıstırıp qoyıp, mayğa batırğan ıstıq qasıqşa jılpıldap sumañ etip är jerden süñgip şığıp jürgeni.
- Jañağı äyel kim?
- Oybay, ol nağız dökeydiñ özi. Eger ol «brıs'» dese, bükil internat jım boladı. Tärbieşi bir me, oqıtuşı eki deşi, direktordıñ äyeli üş boldı ma, tağı nesi bar edi, iä, aytpaqşı internattıñ, barlıq azıq-tülik, kiim-keşeginiñ biligi sonıñ qolında, köñiline jaqpasa sağan dwrıs kiim de bergizbey qoyadı. Obşem bir sözben aytqanda «poddirektor». Al şıñdığına kelsek bum-bum, bayağıda bir jetinşi klass bitirgen bilimi bar körinedi, ilinip-salınıp osı künge deyin sabaq berip keledi. Maymwrın äri mektep, äri internat direktorı bolğan soñ qonışınan basıp jürgen de.
- Oybay, sen bilmeysiñ ğoy, - dep Jarıkjwldız äldebir baysaldı adamdarşa kürsinip qoydı. - Bwl tükpirde öy deytin äje, qoy deytin qoja bolmağan soñ Maymwrın özin qwday emespin,qwdaydan bılay da emespin dep sanaydı.
- Maymwrınıñ kim?
- Direktor dep otırğanım joq pa. Neğıp körmediñ?
- Kördim ğoy.
- Endeşe sol. Atı Qalmatay. Osı internatta bar bolğanı tört at, üş-tört siır, bir ala tayınşa bar. Özgeniñ bäri sonıki. Qoydıñ bası otız-qırıqqa jetedi, bir taylı biesi, bir atı jäne twr, siır malı beseu-altau şığar. Ala jazday internat bolıp şöp şabamız – sonıñ malı jeydi, sarjan kesemiz – sol qızığın köredi. Artığı bolsa kolhozğa, audanğa satadı. Qolı wzın neme. Bar jwmısın biz istep beremiz. Qılayağı mine, suına deyin biz tasıp jatırmız.
- Sender onıñ qolbalası emessiñder, jwmsağanına barmay qoysañdar qaytedi eken.
- Oy sen onı aytasıñ ğoy, äueli mına qızıqtı estiseñşi. Tüneu küni audannan kisi kelip internattı tekseredi. Tegi bireu sıbıs bergen bolu kerek. Tülen türtti me, qaydam, sonda jatar orın jaman, tamaq naşar, dämi joq, nan şiki pisiriledi dep ökilge şağınıp edim. Tergeu bitip, ökil audanğa ketken soñ kökemdi tanıtpasa bar ma?. «Sen nemene, ökimettiñ nanın jegiñ kelmey me, semirip ketken ekensiñ. Onda internattan şığarayıq, käne tağı kimniñ nan jegisi kelmeydi?», - dep eki ayağımdı bir etikke tıqtı-ay deysiñ. Osıdan keyin bir auız söz aytıp kör, ne internattan şığasıñ, nemese tarih päninen ekilik bağanı basıp-basıp şömişten qısadı, - dep Jarıqjwldız iığın qopañ etkizdi. - Solay, oqimın deseñ tınış jür... Özen auıldan edäuir qaşıqta eken. Jarıqjwldız ekeumiz mıqşıñdap jürip böşkeni suğa toltırıp aldıq ta, endi jürelik dep jatqanımızda kökşolaq tağı qırsıqtı şığardı. Aydasaq ta baspaydı, jetelesek te qozğalar türi joq, miz baqpay twrdı da aldı. Jarıqjwldız bir-eki ret tartıp-tartıp jiberip edi, bas-beleñ bolıp qalğan şirkin şeginşetep barıp arbanı qarağayğa bir-aq soqtı. Qwrsauı qaşqan eski doñğalaqtıñ şabaqtarı bıt-şıt bolıp şoqalaq şoñqiıp bir jağına auıp tüsti de, böşkedegi su laq etti.
- Oy, aram qat, oy, sespey qat, oy, albıt tisin, - dep Jarıqjwldız da qarğısın tökti kep. Biraq mwnday qarğıstıñ bwrın talayın estigen kökşolaq bolu kerek, oğan işi kebetin emes, qayta aybat şegip qwlaqtı jımıñ-jımıñ etkizip şwlğıp qoyadı. Jarıqjwldız arı tıpırlap, beri tıpırlap aqırı tük şığara almaytın bolğan soñ kepkesin jol jiegine bir wrdı da otıra ketti.
- Qap! - dep qoyadı. - Qap, zavhoz arba üşin sileytip bir boqtaytın boldı bizdi. Jaraydı, otır endi, sonşama qwnğa jığılğan joq edik qoy...
* * *
Beyuaq. Qarağaylı şatqal arasındağı auıl üstine ımırt üyirilip, ığı-jığı üyleri alakeuimdenip qana körinedi. Aula tandırlarınan ot wşqını jıltıldaydı. Anda-sanda itterdiñ mıñq-mıñq etip ürgeni, äldeqayda auhaulap siır izdegen jalğız-jarım dauıs bolmasa auıl jım-jırt. Älden uaqıtta şetkerirek sızılta än salğan äyel dauısı estildi.
- Altın ğoy, - dedi Jarıqjwldız elendep.
- Onıñ kim edi?
- Osında, internattıñ qızı ğoy.
- Kimniñ qızı bolsa da änşi eken, - dedim men. Şının da keşki tımıq auanı jara şıqqan än meni elitip äketti. Qoñırjay, bayau ün...
Samarqau samal esedi. Jelektiñ tarqatılğan wşınday jaña tülegen seleut bası älsiz lepke izeñ-izeñ etip bas şwlğidı da, qaltırap barıp tına qaladı. Şatqal törinde töñkerilgen qazanday teñireyip biik şoqı jatır. Onıñ qar basqan qwzar şıñı köleñke qımtağan meñireu qoynaularğa biikten köz tastap telmirip twr. Keşki şapaqpen talasa tuğan tolğan ay da tabiğattıñ osı bir tınıştığın, än sazın tamaşalap twrğanday qalt etpey biik şoqınıñ iığına qonaqtap alıptı. Än birte-birte jaqınday tüsti. Tayanğan sayın qwyqıljıp, bwrala tüsken tärizdi. «Qos etek, bwrañ bel, qualay soğar qoñır jel» degen qayırması da emes-emis üzilip jetedi qwlaqqa. Osı jwrttıñ künde aytıp jüretin «Bir balası». Biraq bwrın bizdiñ auılda orındauşısın tappağan ba, älde mağan osılay bolıp estildi me, äyteuir bwl jolı erekşe sezim äkelgendey boldı. Qualay soqqan qoñır samalday birde laqıldap tögilip-tögilip ketedi de, birde qalıqtap, şöp basınıñ sıbdırınday dirildep barıp üziledi. Sol qoñırjay samalmen qosa bükil auıl üstin, osı öñirdi bir özi ğana terbetip twrğanday boldı. Äri-beriden soñ ımırt arasınan aq köylegi kölbeñdep änşiñ özi de körindi. Aldına salıp aydağan ala tayınşası bar.
- Altın ğoy, - dedi Jarıqjwldız tağı da. Ol ornınan atıp twrdı. Ala tayınşa ürkip qwyrığın tigip aldı da, qotanğa bir-aq tarttı. Qız äni kilt üzildi. Qauım jerde sostiıp biraz twrdı, sosın.
- Jarıqjwldızbısıñ? - dep dauıstadı. Jarıqjwldız äueli mwrıñdı sırp etkizip bir tartıp qoydı da:
- Men ğoy, - dedi miñgirlep.
- Neğıp twrsıñ?
- Suğa kelip edik. Altın janımızğa keldi. Jalbırap betine tüsken bir uıs samay şaşın keyin serpip tastadı. Ay nwrına jüzi şağılısıp, sopaqşa kelgen appaq beti jalt etti. Qanı sırtına tepken eki betiniñ wşındağı şwñqırına deyin anıq körinedi. Qaymaqtay jwqa erni äntek jıbırlaydı. Jaña tuğan jartı ayday qiıqşa kelgen jiñişke qastıñ astınan möldiregen qaraqat közder tögileyin dep twrğan tañğı şıq siyaqtı. Altın qirap jatqan arbanı kördi de, bizdi keketkendey mırs etti.
- Sumwrın, jolığıp mıqşıñdap jatqanı. Bwl jolda adasatıñdar da boladı, talasatıñdar da boladı, tabısatıñdar da boladı. Endi bir jılmaqaylar ebin tauıp, «jalğandı jalpağınan basıp», tañı jırtılmay-aq layım ıldiında jüredi. Biraq bärin de - jaqsını da, jamandı da bir arnağa toğıstıratın, birine-birin tanıtatın osı küre jol ğoy deymin. Osı küre jol üstinde tanığan eki adamımnıñ biri Altın, ekinşisi Maymwrın. Özimşe birinşisin adastı, ekinşisin eñisinde jür dep topşılaytın edim...
Auılğa tayap qaldıq, alıstan közge jılı wşıraydı. Mwnar basıp jatır ma, älde öspegen be, bayağı sol qalpı siyaqtı. Üyleri ağaş arasınan seldirep qana körinedi.
- Almatay osı mektepke auıstı ma? - dep swradım.
- Joq, - dedi Altın, selsoq auzın jıbır etkizip. - Sol Ülken Narında. Bir jıldan asıp baradı, ajırasıp ketkenbiz. Ortamızda jalğız wl bar edi, arı tart, beri tart bop jürip jatırmız ğoy äyteuir. Alıp qoyayın desem janım aşidı sorlığa, ol da jalğız, aynalatın adamı, sodan basqa qızığı joq. Almayın desem qimaymın, men de jalğız, jwbanış kerek.
- Iñğaysız bolsa da swrayın, nege jaraspadıñdar?
- Sonı özim de bilmeymin, Qasım. Sağan ne desem eken... Endi äyteu...o basta jarasıp qosılmağan soñ köñiliñde tüytkil qala beredi eken. Äytpese, onıñ tarapınan köldeneñ söz bolğan joq, obalı käne. Bäri özimnen. Endi basqa ne salsa sonı körip alamız da...Äy, Sara, sen beri kelşi! - Kibirtik äñgimemen şetki köşege de ilingen ekenbiz. Üstine plas kiip, şälisin twqırta jamılğan alasa kelinşekti Altın ayğaylap toqtatın aldı. Äyel äueli dıbıstıñ qay jaqtan şıqqanın bilmey artına alaqtap qaldı da, sosın tu sırtına bwrılıp bizdi közi şalğasın qiıstay jürdi.
- Bayağı Kämilä apaydıñ ortanşı qızı osı. Küyeuge şıqqan, eki balası bar, menimen birge bwzauşı bolıp isteydi, - dep tanıstırdı Altın.
- Uaqıttıñ zırlap bara jatqanın osıdan bil. Sara, sen mına sürlemdi aparıp qorağa tüsir. Attı şeşip, qamıt-saymandı keptirip qoyarsıñ, erteñ de kerek dünie, obal ğoy, attıñ moynın soğıp tastar. Al men üyge kettim, qonaq kep qaldı.
Tanıs köşemen ayañdap kelemiz. Mine, mınau bayağı internattıñ jatağı. Biz siyaqtı qara domalaq balalardıñ biri kirip, biri şığıp sapırılısıp jatır. Ashananıñ mañayında bir şoğırı jür.
- Ana otındı kirgizip tastañdarşı, su bop qaldı ğoy, - degen äyel dauısı estildi. Kämilä apay-au tegi...Auıl tirşiligi qaz-qalpınday, tek talay bir sätterdiñ kuäsi, meniñ alğaşqı mahabbatımnıñ belgisindey bolğan tereze aldındağı käri qayın körinbeydi. Müjilgen tomarı ğana twr. Mañayında tebindep kele jatqan jas köşetter, boyşañ da tüzu eken, qisaymay, qıñıraymay tik salıptı sabağın. Semgen dünieni, ötken elesti joqtatpaytın tärizdi.
- Rezeñke etik kiip şıqpağan ekensiñ, ayağıñnan sız ötip ketpese jarar edi, - dep künk etken Altınnıñ sözi meniñ oyımdı bölip jiberdi.
- Eşteñe etpes, üyge kele jatırmız ğoy, keptirip alarmız, - dedim men. Altın oğan män bermegendey, tağı da meni müsirkey til qattı:
- Öziñ jüdeusiñ ğoy, bir jeriñ auırmay ma?
- Joq densaulığım jaqsı. Özi teginnen mağan şır jwqpaytın ädeti emes pe. Osı sät Altınnıñ qamqorşı bop jüretin janaşırlığı, jarqın minezi meniñ esime tüsti. Bir jılı sezim köñilimdi tolqıtıp ketti.
- Mına köşege tüseyikşi, - dedi Altın jeñimnen tartıp. Qarsı aldımızda kesken tomarday bop Maymwrın domalap keledi eken. Jüregim auzıma tığılıp, denem türşikkendey boldı. Bwrıla berdik.
- Mına neme, äli osında ma edi? - degen sözdiñ auzımnan qalay şığıp ketkenin de bilmey qaldım.
- Osında, skotoimporttıñ qoymasında kiltşi bop isteydi, äuelde bastauış mektepke sabaq beruşi edi, tabısı onşa bolmağan soñ tastap ketipti ğoy, - dedi Altın. Maymwrın tolarsaqtan saz keşip öte şıqtı janımızdan. Onıñ kerzi etiginiñ şalp-şalp etken dauısı köpke deyin qwlağımnan ketpey-aq qoyğanı. Sol nemeniñ jürgen jeri, basqan iziniñ bäri de las siyaqtı bop elestedi de twrdı köz aldımda.
* * *
Altın meni auıl şetindegi taqtay şatırlı kişkentay ğana ağaş üyge alıp keldi. Esikti aşıp qalğanımızda, tör aldındağı stol basında alpamsaday bop Qomşabay otırdı. Qazannıñ tüp küyesindey bolsa da mağan jarq etkendey äser qaldırdı.
- Öy, öy, senbisiñ-ey, - dep tapırañdap kep bas saldı. - It-ay, ziñgittey bop ösip ketipti.
- Äy, Jarıqjwldız, sen osı erkegi joq üyge ımırttatıp kele bergendi qaşan qoyasıñ? Men neşe ayttım sağan? - dep Altın naz bildirmegende jiberetin türi joq edi.
- Bätir, endi bir jolğa quıp şıqpay qoya twrğın. Mına Qasım kep qalğan eken, jön swrasalıq, - dep Qomşabay qaljıñğa süyep qarudan qwtıldı.
- Qay bir jetiskennen jür deysiñ. Älgi üyirmege jan jinalatın türi joq. Än aytpaq tügil p'esada oynaytın adam tabılmay twrğan joq pa? Mereke bolsa kep qaldı.
- Qolqa sala keldim de.
- Endi qayteyin, qwtqarmasañ bolmaydı...Jä, ekeumizdiñ jırımız bügin tausılmas. Qasım, sen jayıñdı aytşı.
- He jay boluşı edi, aman jürip jatırmız. El aralap kep qalğan edim, auılğa soğa keteyin, senderge sälem bereyin dep ädeyi bwrıldım.
- Jaqsı, jaqsı. Aman bolğanıñ jaqsı. Öziñdi körmesem de gazet-jurnaldardan äñgime-oçerkterindi oqıp jatamın. Mınau bizdiñ döy boladı dep jwrtqa maqtanıp qoyatın retterim de bar eptep.
- Jä, sen meni bılay ısıra twr. Özindi aytşı, aqıñdıqtan birdeme şığatın ba?
- Aqıñdıqtı o basta-aq bizdiñ mañdayğa jazbağan ğoy. Matematikadan barıp bir-aq şıqtıq.
- Bir mekteptiñ dırday direktorı bolğan soñ aqıñdıqtı qaytsin bwl, - dep Altın ilip äketti. Alğaşqı qalbañ-qwlbañ amañdık sarqılğan kezde barıp, üy işi tınıştıqqa battı. Qomşabay äli üylenbepti, Kämilä apaydikinde päterde twradı eken. Qol timedi, hat jazıp habarlasa almadıq dep aqtala äñgime şertip otır. Älgi bir aqıñdıq jayınan keyin onıñ öleñi esime tüsip, qayta-qayta Altınğa qadala berdim. Tığınşıqtay bop tolıptı, biraq asa bir et jeñdi emes, boyına, twlğasına jarasımdı, älginde jüzi aqswr sekildi edi, üyge kirip şeşingen soñ narttay bop eki betiniñ qanı lıpıldap, janıp şığa keldi. Biz köp otırdıq, köñildeginiñ bärin sarıqtıq. Manağıday emes, Altın aşılıp qalğan siyaqtı. Teginnen minezi aq jarqın edi ğoy. Kökiregindegi kirbiñin bildirmedi. Ac işilip, ayaq töñkerilgen kezde:
- Al, Qasım, bir kelgen qwdayı qonaq ediñ, qon deuge üy jetedi. Biraq wlıqsatım joq, auıl üyiniñ ädeti osı endi, könbesiñe amal qanşa, - dedi.
- El-jwrt öziñdiki, orın tabarsıñ. – Tipti mwnısına da razı boldım. Jinalıp, tısqa şığıp bara jatqanımızda: - Sen ayalday twrşı, - dep Qomşabaydı işke alıp qaldı. Jartılay aşıq qalğan esiktiñ sañılauınan:
- Tağı da kirlep ketipsiñ ğoy, tastap ketşi üstiñdegini. Mä, mına köylegindi juıp, ütiktep qoyğam, kiip al, - degen Altınnıñ sıñğırlağan üni keldi qwlağıma. Qomşabay biraz keşigiñkirep quıp jetti. Sönip qalğan qızğanış tabı işimdi tırnap ötkendey boldı... Ayta berse äñgime tausıla ma, Kämilä apaydıñ üyine jetkenşe ekeumiz talay-talay ötken-ketkendi kozğap tastadıq. Meniñ äuelgi saualım «nege boydaq jürsiñnen?» bastaldı. Eki erkektiñ bası qosılsa, ausardıñ osığan oyısatın ädeti emes pe?. Qomşabay alğaşında kümiljigendey bolıp edi, artınan:
- Student kezimde atın atap, tüsin tüstegen eşkimim bolmadı. Qazir aldıma qarasam - teñ-twstastarımnıñ bäri balalı-şağalı, artıma qarasam - qarındastarım, adam wlğayğan sayın wyalşaq bola ma, joq älde qorğanşaq bola ma, üylenu degen qiın eken, - dep şının ayttı. - Bası auırmağannıñ qwdayımen isi joq demekşi, öziñ üylengen soñ meniñ jayımdı qaydan bilesiñ?..
- Altın şe?
- Altın bayağı Altın. Onı süyetinimdi äu bastan-aq sezesiñ. Boydaqtıqtıñ tağı bir kiltipanı osında jatır ğoy, bauırım. Onı nesine swraysıñ.
- Swradı dep ayıp etpe, ağayın. Meniki dos tilegi ğoy. Bılay aşılıp söylesken jaylarıñ bar ma edi?
- Twspaldap jetkizgen siyaqtı edim. Altınnıñ minezin bilesiñ ğoy, tolqısa da ädeyi emeurin bildirmeydi. Turasın aytqam joq, ayta almay jürmin. Äyteuir bir-birimizge jan aşır adamdar ekenimizdi işim sezedi, - dep Qomşabay kürsinip qoydı...
* * *
Qoñır küz. Men terezeniñ aldında otırmın. Aq jauın tolassız sebelep twr. Köz aldımnan qaraşanıñ soñğı küni ötip baradı. Lekite soqqan jel, jöñkile köşken bwlt, qaltırap wşqan japıraq, şuıldağan mazasız qarğa men wzaq - bäri de meniñ auılımdı elestetedi. Dünie qaraqwrıqtanıp, aspan alasarıp baradı. Meniñ auılımnıñ aspanı siyaqtı. Biikte qiqulağan qwstıñ dauısı estiledi. Meniñ auılımnan kele jatqan tärizdi. Sonau bir jıldarda qoş aytısqan balalıq şağımdı äkele jatqanday. Köz aldımda tuğan auılım. Köz aldımda Altın men Qomşabaydıñ beynesi. Köñilimde quanış. Kökiregimde jılı lep mazdağanday. Köz körgende dos-jarandarğa, jaqın jandarğa salqın jüzdesesiñ. Alıstağan sayın, qaşıqtağan sayın dos-jarandardı, jaqın jandardı sağınadı ekensiñ. Men Qomşabay men Altındı sağınıp otırmın. Üşeumizdiñ soñğı ret kezdeskenimizge de bir jıl boptı. Är qaysımızdıñ kökeyimizde aytılmağan sır qaptı, ärqaysımızdıñ artımızda bwlıñ-bwlıñ iz, bwldırağan kömeski sürleu qaptı, ärqaysımızdıñ aldımızda taptalmağan, bastalmağan wzaq jol jatır. Qaysısımız qalay attar ekenbiz, qaysısımız qalay bastar ekenbiz onı?! Bolaşaqtıñ jağası bwldırap qana elesteydi özime. Qomşabay men Altın şe? Hal-ahualdarı, tirşiligi qalay, osınau jalpaq ömirdegi ayaq alıstarı qalay, ömirdegi jañalıqtarı qanday, bwl jağınan habarsızbın. Qomşabay Altınğa degen soñğı bir köñilindegi tüytkilin ayta aldı ma, ayta almadı ma, ol da mağan beymälim.


c: text/html

text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/08-23
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Konstantin Novosölov (23.08.1974, Sverdlovsk ölkäseneñ Tübän Tagil şähäre, RSFSR, / SSRB) — rus fizika ğalime, Rusiä Federatsiäse häm Böyekbritaniä watandaşı.
Ostazı Andrey Geym belän bergä grafen (kümerneñ ber atomı kiñlegendäge plastina, en) isemle yaña materialnı açuları öçen 2010 yılda Fizika ölkäsendä Nobel premiäse belän büläklänä.
Mançester universitetında (en) mezoskopik fizika (en) professorı bularaq eşli, Patşa cämğiäte (en) hämAwrupa tikşerenülär şurası (en) grantları nigezendä fänni ezlänülären däwam itä.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/07-19
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
İlham Wäliev (19.07.1975, Başqort ASSRnıñ Çaqmağış rayonı İmänlekül awılı, RSFSR, / SSRB) – tatar millätle Rusiä Federatsiäse opera cırçısı, tenor.
2009 yılğı Başqortstan respublikası Şäyexzadä Babiç isemendäge premiäse häm 2012 yılğı «Altın bitlek» festivaleneñ maxsus büläk iäse.
2010 yıldan Yekaterinburg opera häm balet teatrında (ru) eşli.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Bazar künü, aprel 19-da, Aqyar medeniyet ve sanat merkezinde «Aqyar» yerli qırımtatar halq ansambli kontsert berecek. Tedbir teşkilâtçısı Aqyar şeerinde qırımtatar medeniyetiniñ yañartuvı boyunca koordinatsion merkezi oldı.
Qırım.Aqiqat mühbirine taqım iştirakçisi aytqanı kibi, programmada dünyanıñ çeşit milletleriniñ oyunları taqdim etilecek.
«Çıqış iştirakçileri em bizim – qırımtatar halq oyunları, em yeudi, ermeni, bulğar ve Qırımda yaşağan digger halqlarnıñ oyunlarını icra etecek», – dep añlatalar tedbir iştirakçileri.
«Bu kibi tedbirlerniñ esas maqsadı – halq icadı ve halq oyunlarınıñ populârlaştıruvıdır. Ümüt etem ki, çeşit millet vekilleri bizge qoşulır», – dey ansambl iştirakçisi.
Malüm ki, çıqışta bulunacaqlarnıñ arasında Qırım yarımadası tışında keçirilgen çeşit festival ve yarışlarnıñ ğalipleri de bar.


text:
Mart 9 künü Qara deñizde NATO memleket-azalarınıñ arbiy-deñiz talimatları başlana. Bulğaristan yalıları yanındaki areketlerge AQŞ, İtaliya, Almaniya, Kanada, Türkiye, Bulğaristan, Romaniya gemileri qoşulacaq, haber ete Radio Svoboda.
Manövrlarnıñ başlanmasından evel admiral Brad Williamson NATO talimatları keçirilecek rayonda Rusiye arbiy gemi ve uçaqları qayd etilgenini bildirdi. Amma, arbiy aytqanı kibi, Rusiye flotu halqara qaidelerge köre areket ete.
«Olarnıñ öz planları bar, bizim – öz», – dedi Williamson .
AQŞ teşebbüsi ile başlanılğan arbiy-deñiz talimatlarında bir qaç gemi, kreyser ve fregat iştirak etkecek. Arbiyler ava ücümlerge qarşılıq köstermekni ögrenecekler.


text:
Qoğamtanuşı retinde aytarım: qazaqta lingva wltşıldıq pen dinşildik köterilui ıqtimal, biraq bwl erteñgi kün mäselesi. Ekinşi jaqtan, bügin tuğan künde ekzistencialdıq erkindik-individualdıq pen personalizm küşeymek. Eki ürdis qala twrğındarına jäne jeke menşikşil qoğamğa tän qwbılıs. Bayağıda qazaq ru basına, mahallya jamağatına täueldi boldı. Keyin kolhoz predsedateline, auılsovet bastığına, upravlyayuşiyge, brigadirge, buhgalterge täueldi edi.
Keñes odağı qazaq üşin otarşıldıq bilik edi. Qazaq qızmette şettetildi, tilden kemsitildi, aşarşılıqta näubet boldı, äskeri jazalauşılar qazaqtı äskermen qırdı. Bwl genocid edi. Bügin bwl turalı az aytıladı. Sol twstağı memleket KSRO dep atalatın, biraq bilik is jüzinde - Resey imperiyalıq otarşıldıq memleketi edi. KSRO qazaqtıñ qalağa köşip keluin şektedi, propiskanı talap etti, propiskasız qara jwmıs ta, qızmet te joq. Bizge Memlekettik täuelsizdik narıqtıq qatınaspen qatar keldi. Narıqtıq qatınas bay alpauıttardan basqa ortañ qol, orta däuletti qauımın qalıptastırdı. Qazaqtıñ 60%-dan astamı qalada twratın boldı. Endi Qazaqstanda öz özine jetkilikti, täuelsiz qauım men sonday orta payda boldı. Bwl qauımda hanğa sälem bermeytin tipaj köp taraydı.Sebebi olardıñ tirşiligi eşkimge bağınıştı emes. Onıñ üstine qalada anonimdik ara qatınas. Köp adamdar bir birine beytarap, tipti tanımaydı da, wyalmaydı da bilikke de bas wrmaydı.
Otarşıldıq qızıl keñes ükimeti - totalitarlıq edi. Keñes ükimetiniñ ornına egemendik avtoritarizm keldi. Men bizdiñ avtoritarizmdi közi aşıq
avtoritarizm dep atadım. Bizdiñ avtoritarizmniñ negizgi jetistigi - egemendik pen territorialdıq twtastıqtı saqtağanı.Tağı bir zor eñbegi narıqtıq qatınastardı pärmendi jolmen ornatqanı. Sol radikaldı reformalardıñ äserinen Qazaqstan ekonomikası, işki jiıntıq önim eselep östi. Qazaqstannıñ İşki Jiıntıq Önimi Özbekstannan 4,2 ese artıq, al Almatınıñ Ölkelik İşki Önimi Qırğızstannıñ İşki Jiıntıq öniminen köbirek. Jetistikter men qatar negativter de az emes: bizdiñ otarşıldıqtıñ señiniñ deni bwzılmağan siyaqtı. Qazaq tiliniñ statusı qazaqtıñ köñilinen şıqpaydı.
Iä, Qazaqstandı otarsızdandıru 1970 jıldan bastalıp 1991 jılğa deyin
ekonomikalıq jäne äleumettik sebepterge baylanıstı jürip keldi. Sonımen 1970-1991 jıldarı otarsızdanu öz özimen jürdi. Qazaqstanda eñbek qolı artıq bolğandıqtan, Reseyde, Germaniyada, Grekiyada, Izrail'de twrmıs deñgeyi joğarı bolıp, Qazaqstannan köşem deuşilerge köşuge rwqsat bolğandıqtan, orıstar pen nemister, grekter men evreyler öz atamekenine köşti, olardı eşkim quğan joq edi. 26 jıl egemendik tirşilikte qazaq otarşıldıqtıñ zardabın wmıttı, wlttıq sanada relaks-prostraciya, beybit ömir men egemendik wlttıq sananı äldilep wyıqtatıp tastadı. Wlttıq talaptar kün tärtibinen şığıp, esesine äleumettik , twrmıstıq, ekologiyalıq, seksualdıq mäseleler mañızdıraq körinetin boldı.
Tağı bir zaualdı qauip bar: ol Qazaqstanda narıqtıq sayasi bağıttıñ bäseñdeui, memlekettik sektordıñ ülesiniñ ösu ıqtimaldılığı - mäselen Reseyde 70% menşik memleket qolında, tipti odan arı ösip keledi. Halıq, qalıñ bwqara belsendileri jerge jeke menşikti qabıldağısı joq. Bwl adasuşılıq. Körşi jatqan şet memleketerge (Qıtay, Resey, Özbekstan) arendağa jäne jeke menşikke bermey-aq, öz azamattarımızğa jerge jeke menşik institutın tereñdetu kerek.
Jer narıqtıq ob'ekt retinde tiyanaqtı finanstıq institutqa aynalğanı jön. Fermerlerdiñ basım köpşiligi qazaq (80%), sondıqtan qazaqqa qazaqtıñ jerin qimau - qatelik. Nazarbaev jer latifundisteriniñ jer menşik kölemin şektep, jerleriniñ bir böligin satqızıp, fermerlerge arzanğa satqızbaq, bwl isti qoldau - dwrıs bağıt. Fermerler alğan jer ielikterin jeke menşikke aynaldırıp, bankterge kepildikke qoyıp nesie alğanı älemdik damığan el praktikası. Subvenciya täjiribesi fermerler şaruasına qoldau boladı. Al halıqta beyqamdıq, boyküyezdik, beytaraptıq psihologiya basım. Qalay bolsa da, ne desek te bügingi qazaq - mülde basqa qazaq.


text:
Estoniya parlamentiniñ bazı azaları "Memorial" aq qoruyıcı cemiyetini Nobel sulh mukâfatına namzet etip kösterdiler. "Memorial"nıñ saytında haber etilgeni kibi, tam bu deputatlar Aleksey Navalnıy ve diger Rusiye siyasiy mabüslerini destekley.
Namzetlik teklif etilgende angi uquqiy şahıs namzet etilip kösterilecegi qayd etilmedi. Beyanatta böyle yazıla: "Halqara cemaatçılığınıñ ögünde başında A.D. Saharov turğan "Memorial" yekânedir, "Halqara Memorial" ve aq qoruyıcı merkez "Memorial" - onıñ qısımları".
Dekabrniñ 28-nde, Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi "Memorial" halqarna cemiyetini qapatmağa qararına keldi. Baş Prokuratura teşkilâtnıñ muntazam olaraq çetel agentler aqqında qanunını bozğanında israr etti. Yekün oturışta müessiseniñ temsilcisi, teşkilât "ŞSCB-ni terrorcı devlet kibi köstergenini, natsist cinayetçilerni aqlay ve reabilitatsiya ete", dep bildirdi.
Dekabrniñ 29-nda ise Moskva prokuraturasınıñ Rusiye Adliye nazirliginiñ qararınen "çetel agent" olaraq tanılğan "Memorial" aq qoruyıcı merkezini qapatmaq talabını qanaatlendirdi. Prokuratura, "Memorial" qoruyıcı merkezini "çetel agentleri" qanunınıñ "sert ve sistematik" bozuluvları sebebinden qapatmağa talap etti. "Memorial" aq qoruyıcı merkezi öz faaliyetinde Qırımda yüz bergen vaqialarğa buyuq diqqat bere edi.
Rusiyede "Halqara Memorial"nıñ qapatılmasını Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Mariya Peyçinoviç-Büriç, ABD-niñ Rusiyedeki elçisi Jo Sallivan, Şarqiy Avropa ve Merkeziy Asiyada Amnesty International müdiri Mari Strazers takbih ettiler.
"QırımSOS" cemaat teşkilâtı bir sıra diger uquq qoruyıcı teşkilâtlarnen birlikte dünya toplulığını "Halqara Memorial" ve uquq qoruyıcı "Memorial"nıñ qapatılmasına alâqası olğanlarğa sanktsiyalar qoymağa çağırdı. Muvafıq arizanıVatandaş azatlıqları merkezi, ZMINA insan aqları merkezi, "Diya" uquq qoruyıdı merkez, Kreml siyasiy mabüsleriniñ tuvğanlarınıñ birleşmesi, "Almenda" Vatandaş maarif merkezi, Siyasiy mabüslerniñ azat etüv platforması imzaladılar.
"Memorial"nıñ destegine Change.org-daki istidaname 139 biñden ziyade imza topladı. Rusiye İlimler akademiyasınıñ 62 akademigi ve aza mühbiri, 300-den ziyade Rusiye ve çetel medeniyet erbabı, şu cümleden aktör ve yazıcı Stiven Fray ve dramaturg Tom Stoppard "Memorial"nıñ taqip etilmesine qarşı açıq mektüp yazdılar. Nobel sulh mukâfatınıñ laureatları Mihail Gorbaçov ve Dmitriy Muratov prokuraturanı iddialarından red etmege çağırdı, yazıcı Lüdmila Petruşevskaya ise Devlet mukâfatınıñ laureatı unvanından red etti.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, devlet ilhaq etilgen Qırımda ve muvaqqat işğal etilgen Donetsk ve Lugansk bölgelerinde yaşağan insanlar içün küreşkenini bildirdi. Ukraina Mustaqilligi künü munasebeti ile çıqışı vaqtında o, «insanlarnıñ Ukrainağa sevgisini işğal etmek mümkün degil», dep ayttı.
«Andaki adamlar içün küreşemiz, çünki topraqnı muvaqqat işğal etmek mümkün, amma adamlarnıñ Ukrainağa olğan sevgisini işğal etmek mümkün degil. İnsanlarnı şaşırtıp pasport aldırtmaq mümkün, amma olarnıñ ukrain yüreklerini pasportlaştırmaq mümkün», – degil dedi o.
Onıñ sözlerine köre, işğal etilgen topraqlarda yaşağan insanlar bunı açıq bildirmekten qorqa bileler, amma «bu bunıñ aqqında tüşünmekten qorqqanları añlamına kelmey».
«Ukrainanıñ büyük bir memleket olğanı zaman soñki sefer olması içün pek çoq şeyni ilk sefer yapamız. Qırım ve Dlnbasnıñ işğal etilmegen devirler de soñ olmaycaq. Ve küçlü memleket bir kimse onıñ meselelerini al etecegini beklemey», – dep qayd etti devlet başı.
Avgustnıñ 24-nde Ukraina Mustaqilliginiñ 30-ncı yıldönümini qayd ete.
Kyivde avgustnıñ 23-nde «Qırım platformasınıñ» birinci sammitinde iştirak etken 43 memleket ve halqara teşkilât Ukraina topraq bütünligini halqara seviyede tanılğan sıñırlarda ğayrıdan tiklemege çağırğan ortaq Beyannameni imzaladı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba sammitte qabul etilecek beyannamağa temsilcileri Kyivge kelmegen devletler qoşula bile, dep bildirgen edi.
Rusiye sammit keçirilüvine qarşı naralızıq bildirgen edi. Moskva tedbirni «şabaş» dep adlandırdı ve iştirakçilerini aqibetler bekley, dep qorquza. Forum başlamazdan evel Rusiye akimiyeti Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba ve Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danilovğa qarşı şahsiy sanktsiyalar kirsetti.
Rusiye kontrolindeki «Qırım platformasını» ve avgustnıñ 23-nde Kyivde olıp keçken sammitini «Ukraina sakinlerine Qırımnı işğalden qurtaruv faaliyetini köstermek» içün «informatsion fon» dep adlandırdı.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Keriç regional meclisniñ reisine esaslanıp, dekabr 15 künü Keriçte eki insannıñ ğayıp oluvı aqqında bildire – Ruslan Ganiyev ve dostu Arlen.
«Ekisi de din kütket musulmandır. Ruslan apayına ana-babasını ziyaret etecegini aytıp, saba erte evinden çıqtı, bundan soñ ondan haber yoq edi. Dostları arasında qıdırsalar, tünevin Keriçte körüngen dostu Arlenniñ de ğayıp olğanını ögrendiler. Ruslannı ğayet alçaq göñülli ve tınç insan olaraq tasvir eteler», – yazdı Facebookta dekabr 15 künü Celâl.
Onıñ malümatına köre, tuvğanları politsiyağa muracaat ettiler.
«Anda ğayıp olğanlar saat sekizge qadar peyda olmasa, protokol tizmege vade ettiler», – yazdı Celâl, ve bu vaqıtqace ne Ruslan, ne Arlen tapılmağanını qayd etti.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organlarından bu aqta resmiy beyanat yoq.
Qırımda insanlarnıñ ğayıp oluvı ile bağlı ilk vaqia degildir. 2014 senesinden, Rusiye Qırımnı işğal etkeninden soñ, yarımadada insanlar, şu cümleden qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Bu aqta halqara uquq qoruyıcılar, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yolbaşçılığı bildire edi. Ukraina Milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasından yarımadada 21 yaşında qırımtatarnıñ ğayıp oluvı aqqında bildirgen ediler. Qırımda işbu vaqialarnıñ taqiqatı neticesizdir.
Qırımda İnsan aqları boyunca Rusiye vekâletlisi Lüdmila Lubina qırımtatarlarnıñ ğayıp oluvı aqta malümatnı tenqit ete ve aqiqatqa uymağanını bildire edi.


text:
Türk Kültüründe Yenigün-Nevruz Bayramı-25s+Terekeme-Qaraqalpaq-Türklerinin Görenek Gelenekleri-Muş-Bulanıq Çevresinden Örnekler-Muhemmed Kemaloğlu-36s+3-Terekeme-Qaraqalpaq-Türkleri Ve Manileri-Bayatıları-Mahnıları-Mush-Bulaniq Çevresi-Muhemmed Kemaloğlu-33+4-Bamsı Beyrek Ve Bey Böyrek Anlatılarında
Türk Kültüründe Yenigün-Nevruz Bayramı-25s
+
Terekeme-Qaraqalpaq-Türklerinin Görenek Gelenekleri-Muş-Bulanıq Çevresinden Örnekler-Muhemmed Kemaloğlu-36s
+
3-Terekeme-Qaraqalpaq-Türkleri Ve Manileri-Bayatıları-Mahnıları-Mush-Bulaniq Çevresi-Muhemmed Kemaloğlu-33
+
4-Bamsı Beyrek Ve Bey Böyrek Anlatılarında Arketipik Imgeler-Tuba Saltıq Özkan-10s


text:
Pingvin
Pingvin - qanatı kelte ha'm jin'ishke bolıp yeskekke aylang'an. Ayaqları denesinin' keyingi bo'limine tutasqanlıqtan wolar qurg'aqlıqta tik ju'redi. Yeskek qanatları ja'rdeminde wolar saatına 30 km tezlikte su'n'giy aladı. Antarktida Tınısh okeanı atawlarında, Avstraliya, Tu'slik Amerika ha'm Afrika jag'alarında tarqalg'an. Balıqlar ha'm shayan ta'rizliler menen azıqlanadı. Imperator pingvininin' boyı 120 sm, salmag'ı 45 kg keledi. Pingvinler koloniya bolıp uya saladı. Wolar suwıqqa ju'da' shıdamlı. Imperator pingvini qısta 60-70 C suwıqta ma'yek tuwıp, sho'je shıg'aradı.


text:
«Krım SOS» cemaat teşebbüsinde tüşüngenleri kibi, eñ büyük problema ve halqara bozuvları, yarımada «Rusiyeniñ arbiy adaları»nıñ birine beñzep başlağanında saqlıdır.
Bu aqta, «Krım SOS» cemaat teşebbüsiniñ yolbaşçısı muavini Yevgeniya Andriyuk bildirdi.
Onıñ sözlerine binaen, soñki vaqıtları, Qırım yarımadasına pek çoq arbiy tehnika kirsetilgen.
Onıñ qaydlarına köre, yerli sakinlerniñ eyforiyası da közü qaytmasına deñişti.
«Qırımlılar angi devlette yaşamaq meselesine daima pervasız ediler. Eger Ukrainanen yahşı olsa - demek Ukraina, eger Rusiyenen yahşı olsa, demek Rusiye», - dep ayttı «Krım SOS» cemaat teşebbüsiniñ teşkilâtçısı Tamila Taşeva.
Qırım işğal etilgen soñ, Rusiye yarımada territoriyasında er daim bir - de - bir arbiy talim keçirmekte.
OONnıñ Ukrainadaki daimiy vekili Vladimir Yelçenkonıñ qaydlarına köre, Qırımnıñ militarizatsiyası tek Qara deñiz regionı degil, başqa devletler içün de telükeli ola bile.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Almaniyanıñ ğarbinde olğan suv basuvı neticesinde eñ az 81 insan elâk oldı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Tahminen 1300 insan Kelnden cenüpke doğru Arvayler rayonında ğayıp oldı. Bulunğan yeri belli olmağan sakinlernen bağlı bu malümat Bad-Noyyenar – Arvayler okrugınıñ akimiyeti tarafından berildi. Okrug idaresiniñ vekili bu regionda olmağan cep telefonı bağınen bağlı olması mümkün, dep añlattı, dep yaza «Deutsche Welle».
Akimiyet bu afatta elâk olğan insanlarnıñ sayısı yıllar devamında eñ büyük oldı, dep bildire. Sebep küçlü yağmurlar oldı, özenler taşıp ketti. Meskün yerleri yoq etildi, yollarda areket blok etildi. Şimaliy Reyn-Vestfaliya ve Reynland-Pfalts topraqlarınıñ sakinleri kütleviy şekilde tahliye etile. İyülniñ 16-nda saba erte Erftştadt şeerinde bir qaç ev yıqıldı, bazı yerli sakinler ise ihtarlarğa baqmadan evlerine qaytacaq edi.
Şimaliy Reyn-Vestfaliya parlamenti acele toplaşuv ötkerecek.
Almaniya iç işler naziri Horst Zeyehofer federal ükümet zarar körgen vilâyetlerge tez vaqıtta maddiy yardım köstermege niyetlene, dep bildirdi. Yardım teklifi iyülniñ 21-nde baqıla bile.
«Bu facia sebebinden canını bergen er keske yanam. Tam raqamnı daa bilmeymiz, amma pek büyük olacaq», – dep ayttı bu künleri ABDde iş ziyaretinde olğan Almaniya kantsleri Angela Merkel. Onıñ aytqanına köre, suv basuvınıñ büyükligi ve aqibetleri onı şaşırttı. Kantsler ğayıp olğanlarnı tapmaq içün er şey yapılacaq, dep söz berdi.
Blok etilgen yollar, Eyfel regionında bozulğan telefon ve internet bağı qıdıruv-qurtaruv işlerini zorlaştıra. Bazı köyler virane oldı, evler selge dayanamadı.
Qomşu Belçikada da suv basuvında elâk olğanlar bar. Anda eñ az 12 insan öldi.
Avropa komissiyasınıñ yolbaşçısı Ursula Gertrud von der Leyen cumaaqşamı künü faciağa oğrağanlarğa yardım etilecek, dep bildirdi.


text:
Esteriñizde bolsa, 5 jıldan beri ötkizilip keletin dästürli «Altın dombıra» alamanınıñ 2016 jılğı qorıtındısı halıqtıñ narazılığın tudırğan bolatın. 3-4 jeltoqsan künderi Almatıdağı Respublika Sarayında ötken dübirli dodada, qazılar alqasınıñ şeşimimen, Altın dombıra jäne 5 million qarjılay jülde Mwhtar Niyazovqa bwyırğan.
Aytıskerlerdi marapattau sätinde halıq du köterilip, narazılıq tanıtqan edi. Oğan sebep: halıq bas jüldege Bolatbek Orazbaevatı layıq dep tanığan. Pikir ekige jarıldı. Biri sayıstı ädil boldı dese, endi biri oğan dau aytıp jattı. Arada 2 ay ötse de «Altın dombıra» töñiregindegi bwl dau halıqtıñ köñilinde qaldı, äli künge deyin qızu talqılanıp jatqan mäsele. Sonı eskere kele, Jürsin Erman 2017 jılı, 6 aqpan küni, 28-şi bükilälemdik qısqı Universiada ayasında, Almatı qalalıq äkimdiginiñ qoldauımen, «Öner aldı – qızıl til» attı respublikalıq studentter aytısınıñ marapattau sätinde atap ötken bolatın:
«Jaqında «Altın dombırada» Mwhtar Niyazovtıñ jeñisine kümän boldı. “Bäyge dwrıs bolmadı, Mwhtarğa emes, Bolatbekke berilui kerek edi” degen şu köterildi. Eger jülde Bolatbekke bwyırsa, bälkim, Mwhtarğa berilui kerek degen şu şığar ma edi?!. Sonıñ ornın toltırayıq dep, däl osı zalda [«Alatau» dästürli öner teatrında – red] eki aqınnıñ jekpe-jegin ötkizgim keledi. Ekeuin "şayqastırıp" köreyik dep şeştim. Aytıs deytin janıñdı jep aytatın, ruhı biik öner ğoy. Mäsele kim jeñgende emes, bügin bireuiniñ jolı bolsa, erteñ ekinşisiniñ ayı oñınan tuar. Ekeui de swrapıl aqındar. Aytısqa jarnama bolsın dep, halıqtıñ da qwmarı qansın dep bäyge izdep jatırmız. Aldağı uaqıtta qwlaqtarıñız türuli jürsin».
«The Qazaq Times»


text:
İşğal etilgen Qırımda mayısnıñ 12-nde Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ evi yanında, oña qarşı cinaiy işniñ açılğanından bir yıl keçkeni munasebetinen, dua merasimi ötkerildi.
«Dua – arap tilinden tercime etilse, «yalvaruv» demektir, bu Yüce Allahqa yardım muracaatıdır. Bügün biz Allahqa dua ettik, O,ilk evelâ, eñ ağır vaizette olğanlarğa küç, sabır ve metanet bersin. Ve, ekincisi de, bügün bu areketlerni (tintüv ve apis etüvlerni – QA) yapqan adamlarğa Allah-u Taalâ közlerini açsın, olar bu yolnıñ iç bir yerge alıp kelmeycegini añlasınlar», – dedi Qırım.Aqiqatqa fail Nazim Şeihmambetov.
İlmi Umerovnıñ sözlerine köre, o Allahqa dua yapmağa istegenlerni öz azbarına davet etti, O olarğa «Qırımnıñ işğalci akimiyeti yaratqan müşkülliklerni keçmek içün küç ve irade bersin» dep.
Umerov: «Rusiye Federatsiyasınıñ uquq qoruyıvı sisteması Qırımda advokatlarğa basqı yapmaqta talim ala. Misal içün, bu siyasiy dava meni qorumaları içün dört advokatnen añlaştım. Olardan üçüne çeşit-türlü tesir usulları qullanıladı», – dedi.
Bundan evel Bağçasarayda «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca Bağçasaraynıñ dört sakini tutılğanından bir yıl keçkeni munasebetinen dua keçirilgen edi.
İlmi Umerovğa qarşı ekstremizm maddesi boyunca FSB tarafından cinaiy iş açılğanını 2016 senesi mayıs 12 künü Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya beyan etken edi.
Meclis reisi muavininiñ yaqalanuvı, tintüvi ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
Keçken sene mayısnıñ 12-nde Bağçasarayda Rusiye uquq qoruyıcıları musulmanlarnıñ evlerinde ve yerli qavehanede tintüvler keçirgen edi. Neticede 4 Bağçasaray sakini yaqalandı ve terrorizm ile qabaatlandı: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şeklenip FSB hadimleri tarafından yaqalanğan ediler.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket failleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.


text:
Cumaertesi künü boyevikler tarafından Mariupolniñ mesken yerlerinden birine açılqan ateş neticesinde 15 insan elâk oldı, 76 kişi yaralandı. Bunı vilâyetniñ militsiya bölügi Radio Svoboda mühbirlerine bildirdi.
«76 vatandaş yaralandı. Zarar körgenler arasında – 12 yaşında qızçıq. 15 adam elâk oldı», – aytıla beyanatta.
Uquq qoruyıcılarnıñ malümatına köre, zarar körgenlerni hastahanege alıp kettiler.
RNBO kâtibi Mariupol adiseleri içün Rusiye prezidenti Vladimir Putin mesülietli, dep bildirdi.
Mariupolniñ ateş altında qalğan mesken yerniñ fotoresimleri Ukraina İçki işler nazirliginiñ resmiy saytından alınğan


text:
Biıl mausımda Almatı qalası Äuezov audandıq sotınıñ ükimine say "Nwr Otan" partiyası törağasınıñ birinşi orınbasarı Bauırjan Baybekke 950 mıñ teñge köleminde ayppwl töleuge mindettelgen oppoziciya belsendisi Janbolat Mamay sot mindettegen aqşanı halıqtan "Baybekke sadaqa" degen akciya arqılı jinaytının mälimdedi.
"Biz Baybekke sadaq jinayıq dep otırmız. Almatınıñ köşelerinde jinaymız, äleumettik jeliler arqılı jinaymız. Osı qarajattı Baybekke jinap berudi dwrıs dep sanap otırmız. Öytkeni Baybek - halıqtı sorıp kele jatqan şeneunik. Bwrın onıñ wrlap jürgeni jasırın boldı. YAğni, qwpiya türde, jabıq türde wrlap jattı. Eşkimge körsetpey. Endi biz halıqtı qalay tonap jatqandığın sadaqa jinau arqılı bükil älemge paş etkimiz kelip otır" dedi Janbolat Maymay seysenbi küni äleumettik jelige jariyalağan videosında.
Mausımda şıqqan sot şeşimine say, Mamay men äyeli Inga Imanbay Baybek jaylı fil'mdi internetten öşirip, ondağı derekti joqqa şığaruğa mindettelgen. Biraq Janbolat Mamay äleumettik jelige jariyalanğan video öşirilmeytinin jäne onı teriske şığarmaytının mälimdedi.
Baybek pen Mamay arasındağı daudıñ tuındauına säuir ayında şıqqan fil'm-zertteu türtki bolğan. Janbolat Mamay säuirde Youtube-tegi "Demokratiyalı Qazaqstan/Demokratiçeskiy Kazahstan" arnasında "Bauırjan Baybek: Nazarbaev sınıptası balasınıñ jemqor biznes-imperiyası" attı video jariyalağan. Derekti fil'm stilinde tüsirilgen videoda Janbolat Mamay Almatınıñ bwrınğı äkimi Bauırjan Baybekti "memlekettik qızmette jürip ülken biznes-imperiya qwrdı", "Almatı äkimi bolğan 4 jılda 1 milliard dollar zañsız aqşa taptı", "qwrılısqa jäne kölik twrağına" qala aumağınıñ jäne İle-Alatau wlttıq parkiniñ "jerin berdi", "para aldı", "kömir mafiyasın qwrdı" jäne Almatıdağı JES-2-ni "gazğa köşirudi keşeuildetti", "adam qwqıqtarın bwzdı" dep ayıptağan. Al Baybek "Mamaydıñ aytqandarı dälelsiz" dep sotqa şağımdanğan.


text:
Mart 26-da Kyivde, Rusiyeniñ Ukrainadaki elçiligi yanında, ilhaq etilgen yarımadada zorbalıq neticesinde ğayıp oluv qurbanlarına bağışlanğan «Aqqu gölü» Qırımda alıp qaçılğanlar aqqında ikâye etmez» perfomans-tedbir keçe.
Bildirilgenine köre, faaliyetçiler ve aq-uquq qorçalayıcıları Rusiye ukümetinden işlerniñ tahqiq etilmesini ve Qırımda ğayıp olğan Ukraina vatandaşlarınıñ tapılmasını talap eteler.
Qırım aq-uquq qorçalayıcıları gruppası, alıp qaçuvlarğa Rusiye ukümeti ya da onıñ kontroli altında olğan paramilitar gruppalarnıñ alâqası bar, dep tahmin ete.
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım ukümeti, de facto ğayıp oluv vaqialarını tanıy, lâkin olarğa özüniñ alâqası olğanını inkâr ete.
Faaliyetçilerniñ malümatına köre, Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqından başlap, 44 Qırım sakini ğayıp oldı. 17 kişi tapıldı, 16-sı – ale daa habersiz ğayıp olğan sayıla, 6-sı – ölü tapıldı, daa ekisi – azatlıqtan marum etüv yerlerinde buluna.


text:
Franciya aqparat qwraldarı AQŞ jaña ükimetiniñ Memlekettik hatşısı Tillerson Türkiyada resmi saparda jürgenin habarlap otır. 30 naurız Türkiya astanas..
Qıtay men Oñtüstik Koreya arasında aqparattıq soğıs pen sayasi teke-tires orın aluda. Daudıñ tübi «Sad» zımıranğa qarsı jüyesiniñ Koreyada ornatılatın..
«Ukraina şığısında atıstı toqtatu kelisimi bwzıldı» dep habarladı, Ukraina şığısındağı ükimetke qarsı wyımdar. Olardıñ aytuınşa ükimet armiyası osı ay..
Izrail' osıdan 25 jıl bwrın jaulap alğan Batıs Şeriyada jaña qala saludı bastap otır. Izrail' ükimetiniñ resmi habarına qarağanda jaña qonıstıñ twrağı..
Malayziyadağı äuejayda qastandıqpen öltirilgen Ki Çen Namnıñ oqiğası Soltüstik Koreya men Malayziya arasında biraz uaqıt dau tudırğan bolatın. Şeteldi..


text:
Ukrainada keçirilgen parlament saylavlarında saylayıcılarnıñ 19,22%-ı iştirak etti. Bu aqta Merkeziy saylav komissiyası bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Lugansk, Kirovograd ve Poltava vilâyetlerinde faal sürette rey bereler.
Merkeziy saylav komissiyası, bu malümat 194 bir mandatlı saylav okrugından keldi, dep qayd ete.
Bugün Ukrainada parlament saylavları keçirile. Rey berüv saat 20:00-ğa qadar devam etecek.
Milliy deputatlar saylavlarında aman-aman altı biñ namzet iştirak ete. Olardan 2747-si çoq mandatlı saylav okrugında 225 deputat yerine iddia etken 22 firqanıñ saylav cedveli boyunca kete. Qalğan namzetler 199 majoritar okrugda namzetini köstere.
Avgustnıñ 5-ne qadar Milliy saylav komissiyası saylavlarnıñ neticelerini belgilemeli, avgustnıñ 10-na qadar ise olarnı resmiy matbuatta aydınlatmaq kerekler.
2019 senesi sentâbrniñ 9-na yaqın Rada birinci toplaşuvını ötkermeli.
Ukraina Yuqarı Radasına firqa cedvelleri boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ beş vekili namzet kösterecek: qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz (Petro Poroşenkonıñ «Avropa birdemligi» firqası), Meclis reisi Refat Çubarov (İgor Smeşkonıñ «Küç ve namus» firqası), Gayana Yüksel (Ukrainanıñ yeşiller firqası), Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası ve Abmecit Suleymanov («Ukraina Halq Areketi»).
Yuqarı Rada saylavlarına tek Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri namzet köstermey. Olarnıñ arasında – ukrain jurnalisti ve qırımtatar asıllı devlet erbabı, Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar («Ğroysmannıñ ukrain strategiyası» firqası), Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Rustem Umerov, «KrımSOS» teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva ve «VostokSOS» hayriye fondunıñ icra müdiri Aleksandra Dvoretskaya (üçü de Svâtoslav Vakarçuknıñ «Ses» firqasından), qırımlı bloger ve dizayner Liza Bogutskaya (Volodımır Zelenskıynıñ «Halq hızmetçisi» firqası), qırımlı, Ukrainanıñ sabıq halq deputatı Andrey Sençenko («Aq küçü»), cemaat faali, göñülli, Qırımdan köçken Natalya Lütikova («Ukraina Halq Areketi»).


text:
Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında «Çonğar» kontrol keçiş noqtasındaki memuriy hızmet merkezi koronavirus sebebinden martnıñ 23-nden aprelniñ 3-ne qadar işini toqtata.
Bu aqta Herson vilâyetiniñ devlet memuriyet yolbaşçısı Yuriy Gusev bildirdi.
«Kalançak» keçiş noqtasındaki memuriy hızmet merkezi ise yañı cedvel boyunca çalışacaq.
«Bazarertesi ve çarşenbe künleri saat 9-dan saat 16-ğa qadar (üyle teneffüsi olmaycaq) – Çaplınka qasaba şurasınıñ qararına köre», – dep aytıla haberde.
Hatırlatamız, Nazirler şurası Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırından keçüv qaidelerini deñiştirdi.
Ukraina aq qorçalayıcıları, Qırımda qayd olğan Ukraina vatandaşları Herson vilâyeti ve işğal etilgen yarımadanıñ memuriy sıñırını keçkende rastkelgen problemleri aqqında tarif etti. Amma Ukraina Devlet sıñır hızmeti Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, martnıñ 18-nde memuriy sıñırda vaziyet kerginleşmedi.
Vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirliginiñ martnıñ 17-nde bildirgenine köre, Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki keçiş noqtalarından keçüv aprelniñ 3-ne qadar sıñırlandı.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ bildirgenine köre, esas Ukrainada qaydı olmağan vatandaşlar keçirilmeycek.
Rusiye FSBsiniñ sıñır idaresi martnıñ 18-nde saat 00-dan başlap «çetel vatandaşlarını» esas Ukrainadan Qırımğa kirsetmey.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Latyn alfavitine ötüünün küñgöjü cana teskeji
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Aqyrqy mezgilde qajradan latyn alfavitine ötüü maselesi bajma-baj kötörülüp kelet. Deginkisi latyn cazuusun qabyl aluu menen ölköbüz emne tabat? Anyn artyqçylyğy cana kemçiligi cönündö bul maqalada oj corup körölü.
Avtor: Rasul BAZARBAEV
“Cañy Ordo” geziti. №05 (619), 15-fevral, 2019-cyl.
Tamğalardyn taryhynan
Latyn tamğalary b. z.ç.VII qylymda caralğan. Alğaç 21, anan 23 qlassikalyq tamğa pajda bolğon. Arab cazuusunun pajda boluusu VI qylymdyn baş çenine baryp taqalat. Anda 28 tamğa bolğon. Kirill alfaviti X qylymdyn başynda bir tuuğandar Kirill menen Mefodijdin Vizantija padyşasy Mihail IIItün bujruğu menen pajda bolğon dep cazyp cürüşöt. Alğaç 43 tamğa bolup, anyn 24ü vizantijalyq ustavdyq qattyn negizinen alynyp, 19u qajra iştelip çyqqan tamğalar. Taryh tastyqtağandaj, kirill alfaviti caşy bojunça tamğalardyn eñ caşy bolup sanalat.
Qyrğyz eli qoldonğon Orhon-Enesaj, Ujğur cazuularyn attap ötüp, latyn ğrafikasy dep atalğan cazuunu türk tildüü elderdin qoldonup qalyşy cönündö kep uçuğun baştajly. Türk tektüü elderdin alğaçqy qoldonğon cazuularynyn taryhy ar qajsyl elde ar başqa. Alar qoldonğon cazuulardyn içinen islam dininin taralyşynyn negizinde cajylğan arab cazuulary da çoñ rol ojnoğon. Arabça tamğalar deerlik baardyq türk tektüülörgö qoldonuu üçün cajylğan. Oqtjabr revoljusijasynan kijin da arab tamğalary menen cazuu cürgüzülüp kelgen. Orustar qoldonğon kirill cazuusunun negizinde latyn alfavitin iştep çyğyp, qoldonuu cağy 20-cyldardan baştalat. 1926-cyly Baqu şaarynda ötkön türkoloğdordun I s'ezdinde türk elderi latyn cazuusuna ötüü çeçimin qabyl alyşat. Al — janalif (cañy arip) dep atalğan. Sovetter Sojuzunun quramyna kirgen türk elderi janalifti 40-cyldarğa çejin qoldonup kelişti. Latynğa ötüü oşol kezde bir ğana türk tektüülör emes, Sojuz quramyna kirgen başqa uluttarğa da qoldonuu bojunça sunuştar caralat. Oqumuştuular kirill alfavitinin negizindegi latyn alfavitin iştep çyğyşat. Tek ğana 30-cyldarda Stalindin bujruğu menen bul iş toqtotulğan. 40-cyldarda soğuş araketterine bajlanyştuu qağaz işteri calpyğa tüşünüktüü bolsun, bir tilde, birdej aripte cazylsyn degen şyltoo menen slavjan cazuusu dep atalğan kirill Sojuzdun baardyq Respublikalaryna tañuulanat. Al emi Sojuzdan syrtta qalğan türk elderi (azyrqy Türkijany eske albağanda) arab tamğasynda qat cazuu menen qala berişken. Türkija SSSRdin quramyna kirbese da, anyn quramyna kirip qalğan boordoştorunun I s'ezdinde qabyl alynğan maselege tilekteştigin bildirip, Atatürktün araketi menen 1928-cyly latyn tamğasyna ötöt.
Stalindi slavjan uluttary Qudajdan kem emes körüp, syjlağandyğynyn bir neçe sebepteri uşul cerde catat. Birinçiden, orustar Iosif Cuğaşvilinin temirdej bekemdigi menen 2-Düjnölük soğuşta ceñişke cetişkenbiz dep esepteşet. Stalin — bolot, bekem degen Lenin syjaqtuu qoşumça at uşundan ulam ajtylyp qalğan degen añyz bar.
Ekinçiden, Sojuz quramyndağy elderde öz tili, öz cazuusu, uluttuq baaluluqtary c. b. maseleler küç alyp, caqyndaşuu araketteri bajqalyp, ulut tyñ çyqmalary baş kötörö baştağan uçurda alardyn çarasyn körüp, tartipke çaqyryp qojuu zaryldyğy caralğan. Buğa 37-cyldağy stalindik repressija cana biz söz qylyp catqan kirill alfaviti dalil bolo alat. Ulutu orus bolboso da dili orus Stalindin orustarğa casağan at kötörö alğys qyzmatyn uşul cerden bajqooğo bolot. Repressija eldin qyjyndaryn qyryp, qarapajym qalqtyn cürögünün üşün alat. Kirill alfavitine capyrt ötüü — bijlikti bir qolğo toptop, qaalağandaj qalçooğo yñğaj tüzüp beret.
Sojuz urağandan kijin ar qajsyl mamleket öz başynça erkin sajasat cürgüzö baştajt. Myna oşondo latyn cazuusuna qajrylyp kelüü cağy türk tektüü elderde erkin oj cügürtüünün celarğysy menen qoşo özünön-özü pajda bolot. Bul ar qajsyl mamlekette ar qandaj ubaqta cana türdüü köjgöjlör menen qoştolup, işke aşa baştajt.
Colu torolğon tatarlar
Uçurda RFnyn qurçoosunda qalğan Tatarstanda 90-cyldarda ele latyn ğrafikasyna ötüü araketteri baştalğan. Iri şaarlarda köçölördün attary kirill menen da, latyn menen da cazylğan kermekter azyrqy küngö çejin saqtalyp turat. Mektep oquuçulary latyn tamğasy menen cazylğan kitepterdi 2 cyl ğana oquj alyşty. 2002-cyly RFnyn Mamlekettik Dumasy mamlekettin ajmağyndağy til statusun bekemdöö bojunça myjzam qabyl alat. Bul myjzam ölkö ajmağyna qamtylğan başqa uluttardyn «başyna çabylğan qamçy» boldu. Myjzamda RFnyn ajmağynda baardyq tilder orus tilinin negizinde ğana önügöt dep taq cazylğan. Buğa bajlanyştuu tatarlardyn latyndaşuu araketteri «tupikke» taqaldy. Alardyn el aralyq sotqo qajryluuğa casağan arketteri da tekke ketti, tağyraağy toqtotup qojuunu suranyşty. Tatarlar demin içke qatyp qala berişti.
Qrym tatarlarynyn araketteri
Qrym tatarlary da 1928-cyly latyndy qabyl alyp, 11 cyldan soñ kirill alfavitine ötüşkön. 1990-cyldan baştap alarda da latynğa qajra qajtuu bojunça maseleler qozğolğon. Bul tuuraluu Uqrain Radasynda «Qrym tatarlarynyn mecilisi» dep atalğan top tarabynan masele kötörülgön. Atalğan ujum oşol kezde ele RFnyn ajmağynda tyjuu salynğan ujumdardyn qataryna kirgen. Tağdyr bujruğu menen Qrym Rossijağa qoşulğan ubaqta «Qrym tatarlarynyn mecilisi» ofisialduu bijlik butaqtaryna kijligişpesin degen talaptar ajtylyp çyqty. Bajağy ele öz ajmağynda «başqa tilderdin önügüüsü orus tilinin negizinde cürgüzülsün» degen myjzamğa taqap, qrym tatarlarynyn araketterin işke aşqys qylyp «tuşap» saldy.
Erte qyjmyldağan özbekter
Özbekter latyn ğarfikasyna ötüünü 1993-cyly baştap, etap menen cürüp olturup 2010-cyly toluq ajaqtaşty. Latyn tamğasyna capyrt köçköndön kijin praqtika cüzündö anyn ajrym cetişpegen caqtary bajqalğan. Caqynda özbek oqumuştuulary «reformalanğan alfavitti reformaloo» bojunça masele kötörüp çyğyşty. Uçurda bul ölkönün aldyğa qaraj taştağan qadamy ijgiliktüü bolup, latyn tamğasyna ötüügö araket casağan türk tildüü mamleketterge tacryjba qatary ülgü bolup berdi.
Türkmöndör da tynç catpady
Türkmöndör da qyrğyzdar syjaqtuu 1928-cyly latyn ğrafikasyna ötüp, tildegi ajrym köjgöj caratqan tataaldyqtardan ulam 1936-cylğa çejin alfavitti 3 colu «tüzdöögö» tuura kelgen. Anan kirill alfavitinde cürüştü. Egemendik alğan alğaçqy cyldarda latynğa «köçüü» maselesi qajradan qozğolup, Saparmurad Nijazovdun Carlyğynyn negizinde cumuşçu top tüzülgön. 1993-cyly Meciliste latynğa ötüünü 3 cyldyn içinde işke aşyrabyz degen menen, 2000-cylğa çejin sozulup ketken. Türkmöndör tamğa almaştyruunu el aralyq bajlanyşty keñejtüü maqsaty menen motivdeştirişet. Oşol ele kezde qazaqtar syjaqtuu bilim berüünü 3 tilde (türkmön, orus, anğlis) alyp baruu bojunça proğrammalar iştelip çyqqan. Munu menen latynğa köçsö ele orustu çanğandyq bolot degen köz qaraştyn negizsiz ekendigin dalildej alyşty.
Azerbajcandar alğa cylabyz dep
Başqa türk tildüü elder murda arab cazuusun qoldonup kelgen syjaqtuu azerbajcandar da arab tamğalaryn qoldonuşqan. Latyn cazuusuna köçüü cağy bularda tee XIX qylymdyn orto çeninde ele qozğolğon. Biroq, ijgilik 1922-cyly kelip, 1925-cyldan tartyp latynğa ötüşkön. Oşol ele uçurda arabça cazuunu paraleldüü türdö qoldono berişken. 1992-cyly aqyryndap latyn alfavitine qotoruluu işi baştalyp, al 2001-cyly ajağyna çyqty.
Qazaqtar keleçekke qam körüp
2018-cyldyn 19-fevralynda qazaq prezidenti Nursultan Nazarbaev kirillden latynğa «köçüü» tuuraluu Carlyq çyğardy. Ağa ylajyq, 2025-cyly qazaq tuuğandar latyn alfavitin qoldonuuğa ötöt. Qazaq ökmötü demilgeni qolğo alyp, Uluttuq qomissija tüzdü. Iş-çaralardyn proğrammasy bekitilip, qamylğa baştaldy. Latynğa ötüü etap-etaby menen cürüp, tüşündürüü-maalymat işteri, qonferensija, tegerek stol, internet arqyluu video bloqtordu taratuu syjaqtuu maseleler «Ruhanij cañyruu» proğrammasyna qamtylğan. Keleçek maalymat tehnologijasynyn, internettin qylymy ekendigin eske alyşyp, «QazaqLatynKeyboard» qomplekstüü proğrammasyn iştep çyğyşqan. Qompterdin qlaviaturasyna kirillisadan latynğa yqçam qotoruuluu bojunça atajyn basqyç kirgizüü cağy plandalğan. IT tehnologija caatynda işterdi ceñildetüü maqsatynda orfoğrafija, usulduq, atooluq maselelerdi cöngö sala turğan cumuşçu toptordu tüzüştü. Qazaq prezidenti Nursultan Nazarbaev «Keleçekke qaraj köz qaraş: qoomduq añ-sezimdi modernizasijaloo» dep atalğan proğramma iştep çyqty. Qazaqtar orustun kirill cazuusunan baş tartyp, düjnö elderi, anyn içinen türk tildüü elderde keñiri qoldonulup kele catqan latyn ğrafikasyna ötüünü añ-sezimdi modernizasijaloo qatary sanaşat. Bulardy latyn ğrafikasyna ötüünü keç baştaşqan degen tuura emes. 1912-cyly caryjalanğan «Qazaqstan — 2050» dep atalğan strategijada latyn tamğasyna ötüü cağyn planğa kirgizişken.
QMŞdağy calğyz «ajsberğ»
Qyrğyzstan QMŞda türk tildüü elderdin içinen kirill tamğasyn qoldonğon calğyz ölkö bolup qaluuda. Antkeni qoşuna qazaqtar, azerbajdcan, türkmöndör, özbekter latyn tamğasyn qabyl alğan bolso, qyrğyzdar ojğono elek. Adatta SSSRdin quramynan birinçilerden bolup bölünüp çyğyp, Egemendikti tüptöp başqalarğa ülgü bolğon mamleket, bul colu sajasij erksizdikten cana qaracattyn ajynan artta qala turğan boldu.
Oqtjabr revoljusijasynan kijin alğaç arab tamğalary menen cazuu cürgüzö baştağanbyz. Andan soñ 1928-cyly latyn alfaviti kirgizildi. Latyn tamğalaryn qoldonup cazuu 1940-cyldyn ajağyna çejin 12 cyl «ömür sürdü». Uluu Ata Mekendik soğuş baştalğan cyldan tartyp bügünkü küngö çejin orus tamğasy kirill menen cazyp kelebiz. Kirill Sojuz ubağynda orustardyn cürgüzgön üstömdük sajasaty menen kirgizilgendigi tögün emes. Qyrğyzstan 15 Respublikanyn içindegi başqa türk elderi syjaqtuu ele any qabyl alğan. Uçurda ölkö latyn ğrafikasyna ötüü üçün 5 milliard somdun (137 mln dollar) tegereginde aqça qaracaty kerek degen bocomoldor bar. Latyn tamğasyna «köçpöj» catyşybyzdyn dağy bir sebebi — Rossija menen bolğon mamilebiz.
Eger latyndy qabyldaj turğan bolsoq, any özdöştürüü ançejin dele qyjyn bolboj turğandyğy qoomçuluqta ajtylyp kelet. Birinçiden, latyn birinçi caralyp, düjnögö tarağan cazuulardan. Ekinçiden, kirill alfaviti eköösünün ajyrmaçylyqtary az, kirill latyndyn negizinen kelip çyqqan degen pikir bar. Demek, tooq birinçi caralğanby, ce cumurtqa? Üçünçüdön, bizde latyn cazuusu bojunça taryhyj tacryjba bar, cazuunu qoldonğonbuz. Törtünçüdön, qyrğyz tilinin ereceleri bojunça köjgöjlör çeçilip qalat.
Maselen, tilibizde 36 tamğa, 39 tybyş bar. Jottoşqon "e, ë, ю, я" tamğalaryn cojup, tybyştyq ajtylyşy bojunça cazsaq ceñil bolmoq. Oşondoj ele "ц, щ" tamğalary, "ъ, b" belgileri bizge kirilldin negizinde tañuulanğan tamğalar. Alar qyrğyzdyn töl sözdöründö deerlik qoldonulbajt. Ajrym tybyştar, maselen cumşaq ä (ә) tamğa menen belgilenbej «ögöjlönüp» kelet. Ajrymdar «ä» tybyşyn tamğağa ajlantuunun zaryldyğy coq dep taq sekirişet. Menin ajtaarym, biz Sojuzdan murastalyp qalğan til bojunça köz qaraşybyzdy özgörtüşübüz kerek. Egemen el bolğon soñ egemen oj cügürtkönübüz abzel. Bügünkü qyrğyz, keçöökü Sojuz kezindegi qyrğyz emes. Bizdin bir top mamleketterde bir tuuğan qandaştarybyz, etnikalyq qyrğyzdar bar.
Maselen, qytajlyq qyrğyzdar bizdi çoñ qyrğyz, özdörün kiçi qyrğyzbyz dep sanaşat eken. Çoñ qyrğyz bolup turup cerdeşçilikke, uruuçuluqqa bölüngön ijgilik alyp kelbejt. Zaman şarapaty menen qabyl alynyp catqan sözdörgö qarağanda dialektizm, nareçieler dep atalğan sözdördü, qytaj, ooğan, özbek, tacik cergesindegi qyrğyzdardyn kebinde qoldonulğan ajrym sözdördü irgep, alardyn kerektüülörün iştep çyğyp, cañy maani berip, qoldonuuğa sunuştasaq qantip bolbosun? Antkeni alar qoldonğon sözdör oşol ele tili buruu bolup sanalğan boordoş qyrğyzybyzdyn sözdörü emespi? Myndaj uçurda «ä» tybyşy sözsüz cardamğa kelet. Any murdağy uçurda elibiz keñiri ele qoldonup kelişken. Bolğonu kirill alfavitinen orun tappaj, adabij tildin normasyna kirbej, «ögöjlönüp» qala bergen. Misaly, «adamzaat bändäsi» degen söz ajqaşynda «pende» sözü «bändä» bolup ajtylğan. Munu oroj tüşünö turğan bolsoq, banda-bandit bolup qalaby? Cumşaq ajtylğan «ä» tybyşy qyrğyz tilinin sinğarmonizm zaqonunda da çoñ rol ojnoj alat. Sinğarmonizm — ündöştük zaqonu özbek tilinde cojulup ketip, qazaq sözdörü eki-üç muundan soñ ündöşpöj qala turğandyğyn eske alğanda, anyn maanilüülügü zor ekendigin tilçiler ajtyp kelişet. Q. Q. Judahindin sözdügündö da «ä» menen ajtylğan sözdörgö keñiri orun berilgen.
Cañy alfavit qabyl aluu bizge emne alyp kelet?
1) Düjnölük maalymattyn 70%y latyn tamğasynda cazylğan.
2) Internettin tamğasy.
3) Türk tildüü elder menen caqyndaşuu prosessin tezdetet.
4) Önükkön Batyşqa qaraj bağyt alabyz.
5) Latyn menen kirill tamğalarynda oqşoştuq köp, ajyrmasy az. Özdöştürüü ançejin qyjynçylyq carata berbejt.
6) Buğa çejin çeçilbej kele catqan qyrğyz tilinin ğrammatikalyq köjgöjlörün birotolo çeçip aluuğa mümkündük tüzülöt.
7) Tamğanyn sany 36dan 32ge çejin qysqaryşy kütülöt.
8) Tybyş menen tamğanyn san cağynan ajyrmalanğan «baş oorusunan» qutulabyz.
9) «Aşyqça tamğalar» jottoşqon "e, ë, ю, я" cana "ц, щ" tamğalary, "ъ, b" belilerinen arylyp, sözdör ajtylyşy bojunça, tybyştardyn negizinde cazylyp qalat.
10) Cumşaq «ä» tybyşy tamğağa ajlanat.
11) Latyn tamğasyn qoldonğon eldin sany köp.
Latyn alfavitin qabyl aluunun ters cağdajlary?
1) Iri summadağy aqça qaracaty sarptalat.
2) Ötüü prosessi köp ubaqytty talap qylat.
3) Rossija menen bolğon mamile solğundajt.
4) Baş myjzamybyz Qonstitusijağa özgörtüü kijirüü zaryldyğy kelip çyğat.
5) Ölköbüzdö caşap catqan orus tildüü qalqtyn qarşy pikirin küçötöt.
6) Bul idejany iş cüzünö aşyra turğan mekençil col başçy kerek.
7) Uluu muundağylardy oqutup çyğuu kerek.
Latynğa ötüügö qarşylar:
1) Almazbek Atambaev: «… türk tildüü tatar, başqyrlar orus cazuusunda ele cazyp atyşat…»
2) Qurmanbek Bakiev: Köp çyğym kerektiginen ötüü zaryl emes dep sanağan.
3) Toqon Mamytov: Taasirdüü bir neçe faqtordu sanap çyqqan.
4) Qanat Sadyqov: Orus tilinin Respublikabyzdyn önügüüsünö qoşqon salymyn ajtat.
Qoldooğo alğandar:
1) Taşboo Cumağulov: Caqynqy 10 cyl içinde ötüü zaryl dep sanajt.
2) Qanybek Imanaliev: 2030–2040- cyldarda ötüü kerek dep sanajt.
3) Syrtbaj Musaev: Latyn tamğasyna ötüünü erki küçtüü kişi ğana casaj alaryn ajtqan.
Türk tildüü elderdin integrasijasy
Türk tildüü elderdin birigişi, caqyndaşy — bul bügün ele pajda bolo qalğan masele emes. Sojuz ubağynan, 20-cyldarda caralğan masele. Uçurunda tektüü elderdin tilin, madanijatyn örkündötüü üçün türkoloğdordun s'ezdi syjaqtuu cyjyndar bolup, iş çaralar birgelikte çeçilip turğan. Oşol kezdegi Stalin başynda turğan bijlik uluttardyn caqyndaşuu prosessterinen çoçulaşyp, bölüp-caruu sajasatyn cürgüzgön dep tartynbaj ele ajtsaq, ala quştu atynan atağan bolobuz. Emi boordoş elderdin birigüüsünö emne tosqoolduq carata alat?…
Rasul BAZARBAEV
“Cañy Ordo” geziti. №05 (619), 15-fevral, 2019-cyl.
Maqalanyn tüpnusqasy: ЛaTыH aлфaBиTиHe өTүүHүH kүңrөйү жaHa Teckeйи


text:
Yuqarı Rada Ukraina baş naziri vazifesine «Sluğa narodu» («Halq hızmetçisi») firqasınıñ namzeti Oleksiy Ğonçaruknıñ namzetine qoltuttı. 290 deputat qoltuttı, 27-si qarşı çıqtı. 35 parlament azası bitaraf qaldı, 66-sı rey bermedi.
Böylece halq deputatları Ğonçaruknı Nazirler Şurasınıñ reisi vazifesine teklif etken Volodımır Zelenskıynıñ teklifine qoltuttı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Ğonçaruk rey berüv ögüne çıqışta bulunıp, yañı ükümet ögünde olğan esas iqtisadiy meselelerni ayttı.
«Bu ükümetniñ işi qolay olmaycaq. Memleketimizde olğan bu problemlerni epiñiz bilesiñiz: miras qalğan borclar da bar. Bu obyektiv kerçeklik, kelecek sene er üçünci ğrıvnâ borclarğa ketecek. Bozulğan infrastruktura da mında – er kün «Ukrzaliznıtsâda» bir lokomotiv yana, yollarnı aytmağa acet yoq. Kommunal hocalıqnıñ vaziyeti fena, bazı şeerlerde kosmosnı qızdıramız, qızdıruvnıñ 50%-ı avağa kete», – dedi o.
Ğonçaruk iqtisadiy artuvnıñ yavaş olması paalı resurslar ve itibarnıñ yeterli olmamasınen bağlı, dedi. Nazirler Şurasınıñ taktik maqsadlarından biri kredit berüvniñ ucuzlaşmasını adlandırdı.
O, esap faizi eksilsin dep, Milliy bank ile dialognı öz vazifesi dep adlandıra, regulâtornıñ mustaqilligi esas mesele ola, dep qayd etti.
Ükümetniñ yañı yolbaşçısı halqara ortaqlarnen işbirligi aqqında da hatırlattı.
«Bir qaç aftadan Kyivde Halqara para fondunıñ missiyası olacaq, Ukraina ile üç-dört yıllıq yañı işbirligi programmasınen bağlı muzakereler keçirilecek», – dep ilân etti o.
Avgustnıñ 29-nda doquzıncı çağırılış Yuqarı Radanıñ birinci toplaşuvı keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ reisi «Sluğa narodu» firqasınıñ Ukraina halq deputatı Dmıtro Razumkov oldı.
İyülniñ 21-nde olıp keçken nevbetten tış parlament saylavları neticesinde prezidentke qoltutqan «Sluğa narodu» firqası Yuqarı Radağa 250 deputatnı kirsetti. Siyasiy küçniñ diger parlament firqası ile koalitsiya şekillendirmeyip, ükümetni şekillendirmek fırsatı bar.


text:
Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Nagayev Rusiyeniñ Rostov-na-Donu tahqiqat izolâtorınıñ kartserine yerleştirildi. Bu aqta advokat Ayder Azamatov «Qırım birdemligi» fallerine bildirdi.
«Kündüz kamerada yorğannen örtüldi, çünki pek suvuq edi ve bu şekilde qızmağa mecbur edi. Bu kartserge yollanılması içün sebep oldı. Eminim, müvekkillerimizniñ ruhı küçlü ve bunıñ kibi işkenceler, men bunı işkence dep sayam, teslim olmaları içün sebep olmaz. Aqlarını qorçalamaq içün barışıq küreşini devam ettirecekler», – dep izaatladı advokat Azamatov.
İmayeciniñ fikirince, «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca qabaatlanğanlarnı mahsus blok ve kartserlerge aselet qapatıp basqı yapalar.
Advokat Emil Kurbedinov Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahküm etilgen Teymur Abdullayev ve Emil Cemadenov eki aydan berli Rusiyeniñ Salavat şeerindeki koloniyalarnıñ ceza izolâtorlarında tutula, dep bildirgen edi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri 2020 senesi oktâbr ayına qadar apiste qaldırıldı.
Rusiye quvetçileri 2019 senesi iyünniñ 10-nda tintüv keçirip, qırımlılarnı tutqan edi. Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Bahalı qaǵaz
Bahalı qag'az - bul hu'jjet iyesinin' mu'lklik huqıqın yamasa onın' emitentine mu'na'sibetin tastıyıqlawshı aqsha hu'jjet, yag'nıy bahalı qag'azdın' a'hmiyeti sonnan ibarat, bul usının' menen bir waqıtta ha'm menshik titulı, ha'm qarız minnetlemesi, ha'm da'ramat alıw huqıqı, ha'm da'ramattın' bir bo'legin to'lew minnetlemesi. Ol bo'leklengen hu'jjet yamasa schetlardag'ı jazıw formasında bolıwı mu'mkin.
Ha'r qanday ekonomikalıq kategoriya sıpatında bahalı qag'az tiyisli bazar sıpatlamalarına iye, olar iyelik etiw, shıg'arıw formasına, bahalı qag'azg'a qoyılmalar qa'wpi da'rejesin, da'ramattı to'lew formaların ha'm t.b. o'z ishine aladı.
Bahalı qag'az o'zin aqshag'a jaqınlastıratug'ın bir qatar sıpatlarg'a iye. Usınday tiykarg'ı sıpatlamalardın' biri – bul ha'r qıylı formalarda (o'tew, satıp alıw-satıw, aktsiyanı emitentke qaytarıw, iyelew huqıqın bir-birewge beriw jolı ha'm t.b.) aqshag'a almasıw imkaniyatı. Ol sonday-aq girew zatı bolıwı, miyrasxorlık boyınsha o'tkeriliwi ha'm ko'p jıl dawamında saqlanıwı mu'mkin.
Bahalı qag'azlar qayda bolıwına qaramastan waqıtsha bos kapitaldı qabıllaydı ha'm satıp alıw-satıw arqalı onı kerekli bag'darda o'tkeriwge ja'rdemlesedi, bul ja'miyetlik o'ndiristin' optimal strukturasın payda etedi ha'm ja'miyetlik talapqa sa'ykes keledi. Ka'rxanalardın' qosımsha finans (qarjı) resurslarına talabı tiykarınan o'nimnin' jan'a tu'rin jaratıw, eski tiykarg'ı fondlardı modernizatsiyalaw, texnikalıq jaqtan qayta qurallandırıw, rekonstruktsiyalaw ha'm aylanıs qarjıların tolıqtırıw menen baylanıslı boladı. Bul talaplar bazar konyunkturasınan g'a'rezli boladı, olardın' o'zgeriwi belgili waqıt ishinde ju'z beredi. Sonlıqtanda ka'rxanalar za'ru'rli finans (qarjı) resursların belgili mu'ddet dawamında, yag'nıy olardın islewi ushın qolaylı bazar konyunkturası bar bolıp turg'anda g'ana alıwı tiyis. O'ytkeni bahalı qag'azlar bazarı ka'rxananı qarjılandırıwdın' jaqsı ha'm qolaylı deregi bolıp tabıladı. Ol ekonomikanın' barlıq xojalıq ju'rgiziwshi subektlerine aqsha resuruların alıw jolın jen'illestiredi ha'm ken'eytedi. Aktsiyalardı shıg'arıw bul resurslardı mu'ddetsiz – aktsionerlik ja'miyettin' pu'tkil o'mir boyı ha'm banklerdin' kredit resurslarına qarag'anda a'dewir paydalı sha'rtler tiykarında alıw imkaniyatın beredi.
Bahalı qag'azlardın' tagı bir artıqmashlıg'ı sonnan ibarat, olardı nominalınan a'dewir joqarı bazar bahasında satıwg'a boladı. Bul sonın' menen tu'sindiriledi, bahalı qag'az o'z nominalına iye bolgan halda, ma'selen, sanaat ka'rxanasına qoyılg'an real kapitaldın' belgili mug'darın quraydı.


text:
2022-jıl 22-noyabr kúni Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı Amanbay Orınbaev Kegeyli rayonındaǵı belsendileri menen ushırasıwda Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 408-sanlı qararı menen Qaraqalpaqstanda 2022-2023-jıllarda 252 máhállede jámi 259 obektte qurılıs-ońlaw jumısları ushın 293,7 mlrd. somlıq qarjılar ajıratıltuǵınlıǵı, sonıń ishinde, tek ǵana Kegeyli rayonı boyınsha 12 proektte 6 mlrd. 922 mln.somlıq ishimlik suw tarmaqların jańadan qurıw, ishki jollardı rekonstrukciyalaw jumısları alıp barılatuǵınlıǵın atap ótti. Majilis juwmaǵında jıl juwmaǵına shekem rayondı sociallıq-ekonomikalıq rawajlandırıw hám xalıqtıń abadan turmıs keshiriwin támiyinlewge jámi 12 mlrd 334,4 mln.som muǵdarında qosımsha qarjı ajıratılatuǵınlıǵı aytıp ótildi.
Derek: Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Málimleme xızmeti


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan sabıq sovet cumhuriyetleriniñ vatandaşları İstanbuldaki ava limanında yüz bergen patlavnen bağlı olğanını tasdıqladı.
«Afsus ki, teraktnen Şimaliy Qavqazdan qomşularımız bağlı», – dep ayttı Erdoğan.
Oraza bayramı munasebeti ile İstanbul camileriniñ birinde qılınğan namazdan soñ mühbirlerge intervyu bergen vaqtında Türkiye prezidenti bildirdi ki, Atatürk ava limanında yüz bergen patlavnen bağlı iş boyunca 30 kişi yaqalandı. Onıñ sözlerine köre, şeklenilgen insanlar arasında Dağıstan, Qırğızistan ve Tacikistan vatandaşları bar, dep bildire Hurriyet. Bundan evel kütleviy haber vastaları teraktnen bağlı bir ya da eki Rusiye vatandaşı, ve Qırğızistan sakini aqqında yazğan edi.
Bundan da ğayrı, Erdoğan ava limanında patlav «İslâm devleti» tarafından yapılğanını tasdıqladı.
İyün 30-da Reuters agentligi, türkiyeli ükümet temsilcisiniñ malümatına esaslanıp, bildirdi ki, Rusiye vatandaşı Atatürk adına ava limanında terakt yapqan özüni öldürgen kişiler arasında oldı.
İyül 1-de DHA türkiye agentligi özüni ava limanında patlatqan üç kişiden ekisiniñ Rusiye pasportları bar olğanını bildirdi. Biriniñ Rakim Bulgarov adına pasportı, digeriniñ ise, Vadim Osmanov adına pasportı bar edi.
İyün 28-de aqşam İstanbul ava limanında üç patlav yüz berdi. Türkiye ükümetiniñ malümatına binaen, patlavlar özüni öldürgen terroristler tarafından yapıldı. Üç terrorist terminal ziyaretçilerine ateş açtı, bundan soñ ava limanınıñ farqlı taraflarında özüni patlattı. Ücümniñ qurbanı 45 kişi oldı, bu cümleden, 13 ecnebiy vatandaş elâk oldı.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova iyünniñ 9-nda Qırımda qırımtatar faali Edem Bekirovğa çıqarılğan ğıyabiy ükümni takbih etti.
«Edem Bekirovğa qarşı mahkemeni işğalci memleketniñ Ukraina vatandaşlarını siyasiy taqip etüviniñ devamı dep sayam. Rusiye akimiyetiniñ qanunsız areketlerini takbih etem», – dep yazdı Denisova Facebook saifesinde.
Ukraina ombudsmanı halqara toplulıqqa «Rusiyege basqı yapmaq» ricasınen muracaat etti.
«Halqara toplulıqqa muracaat etip, Ukraina vatandaşlarınıñ siyasiy taqip etilüvini toqtatmaq ve Rusiyede ve vaqtınca işğal etilgen Qırımda, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde qanunsız apiste tutulğanlarnı azat etmek içün Rusiyege basqı yapmağa rica etem», – dep yazdı Denisova.
Yedi yıl apis cezası ve 150 biñ ruble para cezası – çarşenbe künü, iyünniñ 9-nda, Aqmescitteki mahkeme Qırımda ğıyabiy şekilde mahkeme etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ davası boyunca üküm çıqardı.
Rusiye kontrolindeki qabaatlayıcı Aqmescitte ğıyabiy şekilde mahküm etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovnı dört yıl umumiy rejim koloniyasında qalmasına ve 200 biñ ruble para cezasını ödemesine üküm etmege talap etti.
İmaye ükümge razı degil ve istinaf şikâyetini bermege planlaştıra, dep bildirdi.
2020 senesi mayısnıñ 14-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi 2019 senesi sentâbr ayında Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnı deñişüv neticesinde SİZOdan azat etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ cinaiy davasını yañıdan baqıp başladı. Daa soñra aynı mahkeme faalni mahkemege «zornen ketirmege» qarar berdi. Mayısnıñ 22-nde prokurornıñ muracaatınen qadı Bekirovnı qıdıruvğa ilân etmege qarar aldı.
Eski siyasiy mabüs, qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ cinaiy davası fevralniñ 19-nda Aqmescitte temelden baqılıp başlandı.
Edem Bekirov davası
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Söläyman balığı küpme tabış kiterde?
8 ayda 20 ilgä 18 meň 242 tonna balıq satıldı häm annan 102 million 647 meň 711 dollar tabış alındı
Bıyılnıñ ğıynvar-avgust çorında Törkiyä 20 ilgä Qara diñgezneñ söläyman balığın cibärde.
Könçığış Qara diňgez êksportçıları assośiyäśiyäse mäğ’lümatlarına qarağanda, 8 ayda 18 meň 242 tonna balıq satıldı häm annan 102 million 647 meň 711 dollar tabış alındı.
Bu uzğan yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda, miq’dar yağınnan 275%qa, qıymmät yağınnan 357%qa kübräk.
Ayırım alğanda, Rusiyägä 84 million 573 meñ 477 dollarğa 14 meñ 8 tonna balıq cibärelde.
İkençe urında 8 million 858 meñ 875 dollarlıq balıq satıp alğan V’yetnam tora.
Yaponiyägä isä 3 million 136 meñ 795 dollar külämendä söläyman balığı satıldı.
Uzğan yıldan ayırmalı bularaq bıyıl balıq satıp aluçılar isemlegenä Ğıyraq, Aljir, Daniya, Yordaniya häm Berläşkän Ğaräp Ämirlekläre östälgän.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyäneñ êksportı üseştä
İlneñ noyabr’dä çit illärgä satuı, uzğan yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda, 1,9%qa arttı häm 21 milliard 900 million dollarğa citte


text:
Sudaq
Sudaq, Suvdaq (ukraince Cyдak, rusça Cyдak) — Qırımnıñ yalı boyundaki bir şeerdir, belli kurort.
Orta asırlar devrinde Bizans yunanları şu şeerge Suğdeya (yunanca EouYδaίa), ceneviz italyanları Soldaya (italyanca Soldaia), hazarlar Suğdaq, slavânlar ise Suroj (rusça Cypoж) degen ediler.
Mesafe:
- Aqmescitke qadar — 102 km, (Sudaq — Salı P35, Salı — Aqmescit P23).
- Kefege qadar (eñ yaqın demıryol stantsıyası) — 55 km, P29
- Aluştağa qadar — 67 km, P29
Sudaq şeer bölgesiniñ sıñırında deñiz yalısınıñ uzunluğı — 40 km.
Eali[deñiştir | kodunı deñiştir]
- 1966 — 8100 kişi
- 2001 — 14 495 kişi
- 2004 — 15 500 kişi
- 2010 — 16 939 kişi
Milliy terkibi: ruslar - 64,3%, ukrainler - 19,4%, qırımtatarlar - 9,8%.
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Şeer saytı (Rusça)
- Sudaq haritası (Rusça)
- “BиkиcлoBapb”: Sudaq (Cyдak) (Rusça)
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.


text:
Mayısnıñ 12-de Kyiv sport sarayında yırcı Jamalanıñ kontserti ötkerildi. Yañı programma, onıñ ilk defa yırlağan aynı isim altındaki single adınen aynı olıp, «I Believe in U», dep adlandırılğan edi.
Aynı sanağa «Golos krayinı» şousında Jamala vasiylik yapqan qırımlı Naile İbraimova da çıqış yaptı.
Jamalanıñ çıqışında ayrıca özüniñ ve ömür arqadaşı Bekir Suleymanovnıñ ana-babası, qırımtatar Meclisiniñ temsilcileri, ukrain failleri ve siyasetçileri bar edi.
Mayısnıñ 9-da Jamala «Eurovision 2017» yarışınıñ ilk yarıfinalında çıqış yapqan edi. O, «Zamanili» ve bıltır İsviçrede oña ğalebe qazandırtqan «1944» adlı türkülerni icra etti.
Jamala 2016 senesi İsviçrede keçken «Eurovision»da ğalebe qazanğan edi. O, «1944» adlı türküni yırlap ğalebe qazandı. Ukrain yırcısı ğalebe qazanğanı sebebinden, 2017 senesiniñ yarışı Kyivde keçirilmekte.


text:
Rusiyeniñ 49 regionında yañı COVID-19 koronavirus hastalarınıñ sayısı bir künde 1667 oldı. Bu aqta yuqunçnıñ tarqaluvı ile küreş operativ ştabı bildire.
Eñ çoq hasta Moskvada qayd etildi – biñden çoq. 150-den çoq hasta Moskva vilâyetinde, 80 hasta Sankt-Peterburgda qayd etildi.
Yañı çeşit virusqa oğrağanlarnıñ sayısı 13 584-ke arttı, aman-aman doquz biñi Rusiye paytahtında qayd etildi. Kelecek aftadan başlap şeerde areket etmek içün mahsus kirişlikler berilecek. Hastalarnıñ sayısı artqanı ve paytaht sakinleriniñ özüni izolâtsiya etüv rejimini bozğanları içün kirişlik kirsetüv qararı Moskva akimiyeti tarafından qabul etildi.
Vatandaşlarnıñ areketlerini sıñırlağan tedbirler bütün Rusiyede kirsetildi, amma akimiyet fevqulâde vaziyetni daa ilân etmedi.


text:
Ukrainanıñ sabıq prezidenti Leonid Kuçmanıñ fikrine köre, «Rusiye Qırımnı idare etip olamağan soñ, o keri qaytar». Bunı o yanvarnıñ 7-nde Azatlıq Radiosı ve «112 Uktraina» telekanalınıñ umumiy proyektiniñ efirinde beyan etti.
«Men bellesem, o (Ukraina –QA) Qırımnı, Rusiye onı idare etip olamağan soñ keri qaytarıp alır», – dedi sabıq prezident.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina yarımadanıñ inkişafı içün milliard dollarlar sarf etti.
«1954 senesinden başlap Ukraina anda suv, yol keçirmek, kurort açmaq, ziraat, medeniyet ve saireni tiklemek içün yüz milliard dollardan ziyade para sarf etti. Onıñ içün Moskvadan Qırım olarnıñ toprağı olğanına, qaraman şeerlerge dair efsanelerniñ epsi – uydurma. Hruşçov Qırımnı bağışlamayıp, almağa mecbur etti, SBKP MK siyasiy bürosına, Ukraina Odessa, Herson ve Nikolayev vilâyetlerinde böyle işlerde tecribe saibi olıp, Qırımğa yerdım etebilir, dep aytan edi, neticesi de, zaten, öyle olıp çıqtı. Ukraina Qırımnı ayaqqa tursattı. Şimdi ise, Qırım ilhaq etildi, bir de bizge, Qırım keri qaytarılğanını isbat etecek olalar», – dedi Kravçuk.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü olaraq qabul etti.


text:
Yaltada cumaaqşamı künü, oktâbrniñ 11-nde, arbiy kinooperator ve kinovesiqacısı Kenan Kutub-zadeniñ hatıra tahtası tantanalı sürette açıldı. Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, tahta kinorejissöri icadiy yolunı başlağan Yalta kinostudiyasınıñ binasında tiklendi.
«Kenan Kutub-zade cebe kinooperatorı olaraq 1945 senesi «Osvobojdeniye. Osventsim» filmini çıqarıp, dünya kinosanatınıñ tarihına kirdi. Onıñ levhaları natsist cinayetçiler qabaatlanğan Nürnberg esnasında qullanılğan edi», – dep tarif etti hatıra tahtasını tiklemek teşebbüsçilerinden biri İbraim Voyennıy.
Onıñ qayd etkenine köre, 40 yıl çalışqan Kenan Kutub-zade tahminen 40 levhanı azırlağan edi.
Tedbirge Qırımnıñ farqlı regionlarından bir qaç on insan keldi. Qırımğa kinooperatorınıñ Moskvada yaşağan balaları da keldi.
«Hatıra tahtasını tiklegeniñiz içün sizge minnetdarım, aytqanlarıñız içün minnetdarım. Bu acayip bir tahta ve qırımtatar halqınıñ namusı ve itibarı oğrundaki küreşniñ bir parçasıdır», – dep ayttı Kenan Kutub-zadeniñ oğlu İsmet Kutub-zade.
Toplaşqanlar efsaneviy kinooperatornıñ hatırasına dua oqudı, hatıra tahtasına çeçekler qoydı. Tahtanı Qırım eykeltraşı Ayder Aliyev yaptı.


text:
Törkiyäneñ keşesez hawa apparatları
İdlibtä Süriyä rejim köçläre belän bäreleşlärdä bulmasın, PKK terrorçılığı belän köräştä bulmasın, yäisä qısqa waqıt êlek Liviyalı suğış ağası Xalifä Haftarneñ Tripoligä taba baruınıñ tuqtatıluında bulmasın. Böten bu waqiğalarnıñ törek häm Liviya legal’ citäkçelegenä hawa östenlegen häm bu räweşle uñışnı alıp kitergän urtaq üzençälege bar ide: Törkiyäneñ xärbi keşesez hawa apparatları.
Liviyada häm Süriyädä uñış
Hafter Soğud Ğäräbstanı, Berläşkän Ğäräp Ämirlekläre, Misır, Rusiyä häm Franśiya tarafınnan yaqlana. Hafter Bengazi belän bergä Liviyanıñ könçığışın kontrol’ astında tota.
2019dan birle böten ilne alu öçen höcümnär oyıştıra.
Bu höcümnär ilneñ urtaq häm könbatış öleşlären aluğa yünälgän.
Fäqät Liviyanıñ legal’ citäkçelege, Berläşkän Millätlär Oyışması tarafınnan tanılğan, Törkiyä, İtaliya häm Qatar tarafınnan yaqlanğan Milli kileşü xökümäte soñğı waqıtlarda Hafter köçlärenä qarşı möhim ciñülär qazanıp, alarnı strategik töbäklärdän citläşterde.
Liviya säyäsi küzätüçese häm Liviya yuğarı şurasınıñ êlekke kiñäşçese Salah Bakkuş “TRT World”qa birgän äñgämäsendä bolay dide: “Liviya geografiyasın añlarğa tiyeşsez. Liviya kiñ çüllär bulğan häm qayber urınnarda şuşı çüllär diñgez buyına xätle cäyelgän häm xärbi xäräkätlelekneñ yäşerenüe mömkin bulmağan ber il. Mondıy oçraqta xärbi bularaq totına alınu öçen hawa saqlanuına motlaq räweştä ixtıyacığız bar, yuğisä qarşı yaq sezne ciñel awlar. Törkiyäneñ keşesez hawa apparatları kilgänçegä çaqlı bez dä şuşındıy xäldä idek.”
Keşesez hawa apparatları Liviyadağı bäreleşlärgä 2019nıñ axırında quşıldı. 2020neñ başına xätle törek xärbi törkemnäre Liviyalı operatorlarnı keşesez hawa apparatlarına öyrätte.
Keşesez hawa apparatları Hafterneñ xärbi bazaların häm täêmin itü liniyaların tämek itep aldı häm axırda Hafterne Tripoli belän Tunis çige arasındağı möhim şähärlärdän çığarğa mäcbür itte.
Şulay uq keşesez hawa apparatları yärdämendä Hafter suğışçıları Liviyanıñ könbatışındağı iñ zur bazası bulğan Al Vataniyä hawa bazasınnan çigenderelde.
Milli kileşü xökümäte êçke êşlär ministrı şuşı waqiğa uñayınnan yasağan belderüendä: “Töreklär bezne tulı mäğnäse belän qotqardı”, - dip äytkän ide.
Törkiyäneñ keşesez hawa apparatları ber ük waqıtta Süriyädäge bäreleşlärdä dä ni qadär täêsirle buluın kürsätte.
“Yaz qalqanı” xäräkäte waqıtında Törkiyäneñ keşesez hawa apparatları 27nçe fevraldä 33 törek ğaskäriyeneñ ülemenä säbäp bulğan Süriyä rejimı höcümennän soñ üç alu höcümnären oyıştırdılar.
Bu höcümnär Bäşar Äsädneñ İdlib belän bäyle plannarın bozdı.
Yaqın Könçığış institutınıñ xisabında höcümnärdä Süriyä rejim köçläreneñ awır yuğaltular birüe turında äytelä.
“Yuqqa çığarılğan küp sanda xärbi caylanmalar häm qorılmalar êçendä 3000 ğaskäri, 151 tank, 8 boralaq, 3 keşesez hawa apparatı, 3 xärbi oçqıç (Rusiyädä yasalğan 2 “Suxoy Su-24” belän bergä) yaqınça 100 çılbırlı xärbi texnika häm yök maşinası, 8 hawa saqlanu sisteması, 86 yädrä häm gaubiś, xärbi kiräk-yaraqlar yök maşinaları saqlağıçları häm ber xärbi ştab bar.”
Törkiyäneñ keşesez hawa apparatları programması üz-üzenä citä alu maqsatınnan, global’ qoral bazarında köndäşlek itä alu telägennän häm İzrail belän AQŞ kebek qayber illärneñ waqıtında texnologiya belän urtaqlaşmawınnan tudı.
Bügen Törkiyäneñ 107 keşesez hawa apparatı bar. Törkiyä ber ük waqıtta dönyadağı iñ täcribäle häm iñ aktiv keşesez hawa apparatları operatorlarınnan berse. Törkiyädä cirle bularaq êşläp çığarılğan TAI Anka, Bayraktar TB2, Bayraktar Akıncı kebek keşesez hawa apparatları küzätü häm ut köçe yärdämen täqdim itä.
Törkiyä şul uq waqıtta şuşı apparatlarnıñ qayberäwlären Qatar häm Ukraina kebek illärgä êksportlıy başladı. Bolar İlbaşı Ärdoğannıñ üz-üzenä citü maqsatına häm saqlanu sänäğätenä birgän östenlek qısalarında başqarıla. Maqsat cömhüriyätneñ 100 yıllığı bulğan 2023nçe yılda Törkiyäne dönyanıñ berençe 10 saqlanu sänäğäte êksportçısı arasına kertüen täêmin itü.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ fevqulâde vaziyetler naziri Sergey Sadakliyev Qırımda sığınaqlarnı teşkermek kerek, dep bildirdi. Bu aqta onıñ Telegram kanalı haber ete.
«Şimdi pek qıyın vaqıt. Reberlerge sığınaqlarnıñ azırlığını, imaye inşaatlarını teşkermege emir etildi. İdare şirketlerniñ reberleri eali içün sığınaq yerlerini belgilemek kerek, anda yaşayış içün kerekli şaraitler bar olğanından emin olmaq kerek», – dep aytıla haberde.
Avgustnıñ soñunda Aqyarda Rusiye işğal etken yerlerde patlavlardan soñ Qırım yarımadasında sığınaqlar teşkerilip başlandı. Aqyarnıñ Rusiye yolbaşçısı Mihail Razvojayev şeerde mağaz ve sığınaqlarnıñ 82%-ı temizlendi, dep esabat berdi.
Oktâbr ayında Aqyarda eski evlerde sığınaqlar aqqında malümat peyda oldı. Yerli sakinlerniñ malümatına köre, mağazlar insanlarnı qabul etmek içün azır degil. Razvojayev sığınaq levhalarını yerleştirüv şirketleriniñ işini tenqit etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Xoldor Vulqan
Qaraqakpaq xalqiga Shaqiriq
Bul dúnyada hámme úlken baxıtsızlıqlar kishkene zatlardan baslanadı. Tap, bir dana shırpı paqalı janıwı áqibetinde sheksiz ormanlarǵa ot ketkeni sıyaqlı. Biz Ózbekler Qaraqalpaq xalqi menen ásirler osha bir aymaqta, tap bir shańaraq perzentleriday tatıw dos jasap kelgenmiz hám birge yashamog'imiz kerek. Men bir jazıwshı retinde bárháma sizlerdiń mádeniyatıńızdı, milliy úrp ádetlerińizdi húrmet etip kelgenmen. Hátte óz dóretpelerimda ózim tuwılıp ósińki alshaq awılımız xalqı arasında tınısh totuv jasawshı Qaraqalpaqlar haqqında kóp hám yaqshı jazǵanman. Balalıq shaqlarım Qoradaryo jaǵaına jaylasqan Qaraqalpaqlar xutorida qaraqalpaq balalar menen oynab, úlken bolǵanman. Samallarda sarqırama sıyaqlı qozı qulaqlaǵan tolzorlar, denesine quloch yetmas azim teraklarda keshki payıt qusınıń qulaqtı batanga keltirguvchi shawqımı, salmalarda to'lib tamaqtasıb oqadigan suw, basına Qaraqalpaqlardıń milliy bas kiyimin kiyip alıp, suwi aynaday tip - tınıq salıpoyalarda salı ótip atırǵan Yo'lchiboy dayı, Satıpoldi dayı, Xatkerboy dayılardıń túsi, jaǵa daǵı jiydezorlardan esitilguvchi átshókning hásiretli ohi eli yodimda. Burınları oraylıq televideniya arqalı hawa máwijlerine uzatılǵan Qaraqalpaq telespektaklida hushomadgo'y hayal obrazın jaratqan bir uqıplı qaraqalpaq aktrisasining menmen, kibrli basshıqa hár eki gapning birinde:- Niyozpatillaevich! O, Niyozpatillaevich! -dep shaqırıq etip, pútkil Ózbekstan xalıqların kuldirib qotirganini júdá kóp eslayman. Keyin bilsem, Niyozpatillaevich degeni Niyoz Patxillaevich degeni eken. Oyım taxtasına balıq teńgesiday jabıwıp qalǵan sol sóz yodimga tusse, ózimcha kulip qo'yaman. Awılımızda Qaraqalpaqlar kóp. Olar kewilli, házil huzulni jaqsı kóretuǵın, ashıqchehra, ko'nglida kiri joq adamlar. Jasligimda Bekmirza degen Qaraqalpaq sinfdoshimdan súwret sızıw sırların úyrengenmen. Hamqishlog'imiz, Qaraqalpaq milletine tiyisli jası seksendi qaralaǵan Oljaboy atlı ańshı akamiz házirge shekem ayaqlarınıń bas barmaqlarına leska ipini ilib, uqıp menen tor, matrap to'qiydi, oydin kesheler Qoradaryoning tereń suwiga tut putaqlarınan toqılǵan gaza, gajavani tastap, qalta qalta balıq tutadı. Men Olja akamga baǵıshlap, bir neshe qosıqlar da jazǵanman. Biziń awılda jasaytuǵınlıq Qaraqalpaqlardıń milliy mápleri hesh qashan ayaq astı bolmaǵan, úrp ádetleriyu mádeniyatı hesh kamsitilgan emes. Olar házirge shekem óz-ara qaraqalpaq tilinde soylesediler hám biz olardıń tilin hesh qanday qıyınshılıqsız biymálel túsinemiz. Dep aytajaqmanki, órt daxshatli tús almasligi ushın ushqındıń waqıtında óshirilgani jaqsı. Oyshıl xalıqlarımızda " Dushpan jumısı baslanguncha" degen naqıl sóz bar. Tek biziń ǵárezsiz Ózbekstanımızdagina emes, pútkil Oraylıq Aziya regioninde kesheip atırǵan mámleketlikleraro dos sıpatında integraciyalasıw procesin, tınıshlıq tatıwlıqtı, hamjixatlikni, arqayi’nlikti, ko'rolmaydigan, nápsiqaw Niyyatdagi g'ayur kúshler joq dep hesh kim kafolot bere almaydı. Áziz Qaraqalpaq Watanlaslarım! Siz menen biz dini, tili, mádeniyatı, úrp ádetleri bir birine egizler sıyaqlı uqsas eki xalıq perzentlerimiz. Siz menen biz, tınısh, totuv turmısımızdı ko'rolmaydigan kózge kórinbes, tuyıq yovlarning, g'ayur dushpanlardıń provokatsiyalariga, pitnelerine uchmay, óz úyimizge ózimiz ot tartmay, tınısh totuv, siyasiy garmoniyada, yaǵnıy uyqaslıqta, tolerantlıqta birden-bir shańaraq perzentariday tatıw dos jasawımız kerek. Yovlarning " Bolıp tasla, húkimranlıq qil" degen sum Niyyatlarini sırıslap, ózimizdi maxv etiwlerinde olarǵa kómeklashmaylik. Hár qanday mashqalanı siyasiy kelisiw jolı menen sheshiwge ádetlanaylik. Yov tutqazgan mash'ala menen janǵısh benzin tolıq tsisternaga bas suqib qaramaylıq. Bárháma jurtımız tınısh, xalıqlarımız Jaratqan Parvardigorning panoxida bolsın!
03/07/2022.
Kesh saat 9 :10.
Kanada, Onterio.


text:
Aleksey Skalozubov, qazaq tili kursınıñ negizin qalauşı: “Qazaqstandağı orıstar qazaq qoğamındağı bölek ru siyaqtı”.
Petr TROCENKO Aleksey Skalozubov, “Batyl bol” qazaq tili kursınıñ negizin qalauşı. Almatı, 1 qazan 2022 jıl. Batyl bol qazaq tilinde söylesu klubınıñ negizin qalauşı Aleksey Skalozubov Azattıqqa bergen swhbatında Qazaqstandağı orıstardıñ Ukrainadağı soğıs turalı pikir bildirui nege mañızdı ekenin, “qazaq” orıstardıñ Reseydegi orıstardan qanday ayırmaşılığı barın, mobilizaciyadan qaşqan reseylikterge qalay qaraytının aytıp berdi. “BİZDİÑ ORISTARDIÑ OYINDA NE BAR?” Petr Trocenko: Qazaqstandağı orıstar men Reseyde tuıp-ösken orıstardıñ arasında qanday ayırmaşılıq bar? Aleksey Skalozubov: Ayırmaşılıq öte köp. Birinşi kezekte, mädeni ayırmaşılıq. Qazaqstandağı orıstar basqa wlttarğa, jat mädeniet pen dinge toleranttı qaraydı. Olar köpmädenietti wlttıq ortada ösken, bala küninen basqalarğa qwrmetpen qaraudı üyrengen. Bwğan biz ömir sürip jatqan orta äser etti: ärtürli wlttar aralasqan mädeni