text:
AQŞta katolik ruxaniläre ülem cazasına qarşı köräşä
AQŞta katolik citäkçeläre ildä ülem cazasın beterergä çaqıra. Katolik Episkoplarınıñ Amerika Konferensiäse berençe märtäbä 1974nçe yılda ülem cazasına qarşı buluın beldergän ide. Alar xäzer amerikan cämäğätçelege ülem cazasına qarata kübräk tänqitle qaraş belderä- sonğı waqıtlarda küp kenä ülem cazaların ğämälgä quymawda moñı kürsätä dip äytä. Katolik citäkçelege ilneñ qarar çığaruçılarına täsir itep AQŞ säyäsäten üzgärtügä ireşä alamı digän soraw üzäk urında tora.
Mccarrick(audio)
Katolik çirkäwe bik küptännän däwlätneñ cämğiätne saqlaw öçen ülem cazasın qullanu xoquqın qabul itep kilde. Şulay da çirkäw , däwlätneñ cämğiätne saqlaw öçen başqa çaraları bar ikän ul annan wazkiçergä tieş dip arta barğan açıqlıq belän israr itep kilde.
McCarrick ,AQŞları qurqınıçlı keşelärne ütermiçä dä izoletsiädä tota ala dip östäp quyğan. 2003nçe yılda AQŞları in küp ülem cazasın ğämälgä quyğan illär isemlegendä 3.urında. Qıtay 726 , İran 108 ä AQŞ 65 ülem cazasın ğämälgä quyğan.Ülem Cazası Mäğlümät Üzäge äytep kitkän sannarnı kiterä. Bitaraf tikşerü üzäge 1984nçe yıldan birle 177il bu praktikanı köçtän çığardı dip belderä. Kardinal McMarrick üz oyışmasınıñ ülem cazasna qarşı nindider däräcädä säyäsi lobby alıp baraçağın ämma bu kampaniäneñ in küp katolik mäktäpläre , çirkäw mäktäplärendäge uqutu programmasında çağılış tabaçağın äytte. 4 yıl elek katoliklarnıñ 70% ülem cazasın yaqlawın beldersä xäzer 50% tan da kimeräk ul fikerne yaqlıy..Mccarrick fikerençä moña 2000nçe yılda İllinois ştatı gubernatorı George Ryannıñ barlıq ülem cazaların köçtän çığaruı säbäp bulğan. Ryan elek ülem cazasın yaqlawçı bulğan. Ämma ülem cazasına xökem itelüçelärneñ kübeseneñ yalğış xökem itelgäne açıqlanğannan soñ ul fikren üzgärtä. Human Rights Watchta ülem cazası mäsäläläre belgeçe Dorit Radzin katolik çirkäwe inisiativasın xuplap çıqqan. Radiobızğa birgän ängämädä
Radzin(audio)
AQŞları sivilizatsiäle Dönyadağı tendensiäne qabul itergä tieş.AQŞ Dönyada in küp ülem cazasın ğämälgä quyğan illär arasında .Bez äle dä ülem cazası qullanışta bulğan häm anı yaqlawçı berniçä demokratik ilneñ berse.
Radzin qaraşınça näticägä ireşü öçen yalğız säyäsätçelär tügel ä ğadi katoliklar arasında kampaniä alıp baru täsirle çara , ayruça uqutu programmasına moñı kertü kiläçäktä tawış birgändä ülem cazasına qarşı bulğan citäkçelär faydasına bulaçaq . Radzin da sonğı berniçä yılda cämäğätçelek fikre üzgärep ülem cazasına qarşı buluçılar arta başladı. Yalğış ülem cazasına xökem itelüçelär sistemağa ışanıç bulmawın kürsätep tora dip söyli. Ämma Waşington da urnaşqan Heritage Foudatiton da kriminal yustitsiä belgeçe David Mülhausen ülem cazasın tıyğan illär AQŞqa qarağanda moral östenlekkä iä dip uylaw xatalı di. Mülhausen radiobızğa xökümätneñ in möhim moral wazıyfası watandaşların saqlaw dip belderde. Ul tikşerülär kürsätkäneçä , xökem itelgän üterüçene üterü, cämğiätne bu üterüçedän genä tügel ä potensial üterüçülärdän dä saqlıy , çönki alar ülem cazasına duçar bulaçaqlarınnan qurqa, ülem cazası köçle kündermä bulıp tora dip söyläde.
Mülhausen(audio)
Ul qayber bilgele ğämällärgä cämğiätneñ çıdamlıq kürsätmäwenä kündermä bulıp tora.Minemçä bilgele şartlarda başqa keşene ütergän keşelär ütereläçäk dip äytü döres kündermä.
Mülhausen Amerika episkopları hiç şiksez prezident Bushqa başqa mäsälälärdä täsir itä alır, ämma 6yıl Texasta gubernator bulıp torğan Bush 130dan artıq keşene ülemgä cibärgän, ul tizgenä fikeren üzgärtmäs dip uylıy . Çirkäw belgeçläre misal öçen First Thing isemle dini jurnal muxarrire pop John Neuhaus ülem cazası konservativ katoliklarnı abort häm ber cineslärneñ öylänüänä qarşılıq kürsätü kebek berläşterer mikän digän soraw quya. färidä xämit


c: text/html

text:
Bush prezidentlığınıñ ikençe möddätendä administratsiäneñ üzençälege loyallek bulaçaq
Yaña Buş administratsiäsendä yaña şäxeslär bulsa da, yaña idealar bulmayaçaq kebek. 15 kabinet sekretarlarınıñ yartısınnan küberäge yaña keşelär bulaçaq. Kitüçelär arasında iñ tanılğannarı Dävlät Sekretarı Colin Powell, baş prokuror dip atalğan Yustitsiä ministere John Ashcroft häm Eçke İminlek sekretarı Tom Ridge. Läkin, qaluçılar da , kitüçelär kebek ük möhim. Qaluçılar arasında iñ tanılğanı bäxäsle saqlanu ministere Donald Rumsfeld.
Audio
"Prezidentlıqnıñ berençe möddäteneñ başlarında tışqı säyäsätneñ kiñeräk strategiäse turında debatlar buldı. Üzeneñ neo-konservativ kiñäşçeläreneñ täsire säbäple Buş üz fikeren üzgärtte. Ul debatlar buldı häm xäzer alar bette digän näticägä kilde."
Belgeçlärneñ fikerençä, iñ zur üzgäreş Dävlät Departamentında buldı. Buş Colin Powell urnına dävlät sekretarı postı öçen üzeneñ milli iminelk buyınça turılıqlı kiñäşçese Condoleeza Ricene sayladı. Powell soñğı dürt yılda Rumsfeld häm Cheney belän törle tışqı politik mäsälälärdä bäxäsläşte. Rice töp politik mäsälälärdä, mäsälä Ğıraqqa intervensiä kebek temalarda bäxäsläşer dip kötelmi. Cortlandtağı Nyu York dävlät universitetınıñ säysät buyınça professorı Robert Spitzer xäbärçebezgä administratsiädä, bigeräk tä tışqı politik ölkädä qarar birü mäsäläsendä balansızlıq bar häm bu problemmalarğa säbäp bula ala digän fiker belderde.
Audio
"Yuğarı urınarda loyal keşelärneñ buluı belän möhim politik mäsälälärdä eçkersez debatlarnıñ buluı arasında balans buldırırğa tırışılsa , Buş administratsiäse, idealarnı tikşerügä qarağanda turılıqlılıqqa küberäk basım yasıy. Ğıraqqa intervensiä yaxşı misal bulıp iskä töşä."
Dävlät Departamentınnan başqa yustitsiä ministere Aşkroft ta urnınan kitä. Ul 11nçe sintäberdäge terror aktınnan soñ möselmannarnı häm çit il keşelären ezärleklävdä tänqitlängän ide. Keşe xoquqların yaqlauçı törkemnär bu kampaniä vaqıtında yözärlägän keşe, qanunnı bozıp, mäxkämäsez törmälärgä yabıldılar dip belderälär. Läkin, Aşkroftnıñ urnına bilgelängän Aq Yortnıñ elekke xezmätkäre Alberto Gomzales ta Yustitsiä ministerlegenä zur üzgärşelär kerter dip kötelmi. Ul dä ütä konservativ häm prezidentqa tulısınça turılıqlı. AQŞ Väkillär Palatasanda 20 yıldan artıq Respublikannar Partiäsennän kongressman bulğan Bill Frenzelneñ fikerençä, prezident üzeneñ xökümät ağzalarınnan tik üzeneñ qaytavazın ğına işetergä telgän xäldä, anı tänqitläräg bula. Läkin, ul ber ük vaqıtta prezidentnıñ üz xökümäten yaqınnan kontrol itärgä teläve dä normal digän fiker dä äytte. Buşnıñ yaña administratsiäsendä kitüçelärneñ genä tügel, ä qaluçılarnıñ da kemnege zur ähämiätkä iä. Başqa ministerlär belän çağıştırğanda iñ küp tänqitlängän häm xätta AQŞ xärbiläreneñ Ğıraqtağı cäberläv skandalınnan soñ çigenüe taläp itelgän saqlanu ministere Donald Rumsfeld Buşnıñ telägenä esasän üz urnında qala birä.
Färit İdelle, Praga.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Kiçä Rusiäneñ könyağında gazütkärgeçendä bulğan ike şartlawdan soñ Rusiä gazı Görcistanğa Azärbaycan aşa kilä başladı. Böten ilne gaz belän tämin itep torğan ütkärgeçne tözätü berniçä köngä suzılırğa mömkin. Gaz torbalarında bulğan şartlawdan tış kiçä Qaraçay-Çerkess respublikasında elektr çıbıqlarında da şartlaw buldı. Ul çıbıqlar aşa elektr energiäse Rusiädän Görcistanğa quıla ide. Görci räsmiläre Rusiäne bu qazalarnı maxsus oyıştırıp hawalar salqın torğan bu könnärdä Görcistannı cılısız häm utsız qaldırırğa tırışuda ğäyepli. Rusiä bolarnı kire qaqtı. Bügen prezident Vladimir Putin, Federal İminlek Xezmäte, FSBğa – Kavkazdağı yağulıq qorılmalarında iminlekne nığıtırğa quştı. Bu waqiğa turında tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ xalıqara küzätüendä bulaçaq.


text:
Bu çığışın ul ilneñ tönyağındağı, SARStan iñ zur zıyan kürüçe töbäklärneñ berse bulğan Şanksi ölkäsenä barğaç yasadı.
Bügen Pekiñdağı citäkçelär başqala räsmilären bu awıruğa qarşı köräşne kimetmäskä çaqırdı.
Soñğı arada Pekiñda SARSnı yoqtıruçılar sanınıñ kimüe turında xäbär itelä. Ämma Dönya Sälamätlek oyışması şähärdä bu awırunıñ kimüe turında äytergä äle irtäräk dip belderde.
Bügen politsiä tönyaqtağı Tianjin şähärendä SARS xastaxanäse tözügä qarşı baş kütärüdä qatnaşqan 9 keşene totqarlawı turında belderde.
Qıtayda SARS awıruınnan kimendä 235 keşe hälak buldı, bu awıru 4800-dän artıq keşegä yoqtı.


text:
Uraza bәyrәme waqıtında Vladivostok, Xabarovskiy, Magadan qalalarında yәşәwçe mөselmannar ğıybәdәt yөrtlarına cieldı. Yakutskiydağı islam dinen totuçılarnıŋ xәle yaqşırak. Alarıŋ üz mәçetlәre bar. Komsomolskiy tatarları isә, ğәyet namazın mulla Usman babay oyenda uqırga mәcbür. Allah rizalığı өçen qılğan doğalar qabul bulgan axrı, küptәn tügel, şәhәr xakimiyәtlәre mәçet tөzeleşenә urın bulep birde. Bu xaqta "Mәğәrif" milli-mәdәni oyışmasınıŋ citәkçese Rөstәm Abdullin xәbәr itte.
Ira Tacieva, Amurdağı Komsomolskiy.


text: KONU ANLATIMLARI 1. ÜNİTE: Tarih İçinde Türk Edebiyatı 2. ÜNİTE: Destan Dönemi Türk Edebiyatı 3. ÜNİTE: İslam Uygarlığı Çevresinde Gelişen Türk Edebiyatı Destan Dönemi Türk Edebiyatı - 1 (Video) Destan Dönemi Türk Edebiyatı - 2 (Video) KONU TESTLERİ İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Testi - 1 İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Testi - 2 İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Testi - 3 İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Testi - 4 İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Testi - 5 İslami İlk Ürünler Testi - 1 İslami İlk Ürünler Testi - 2 Divan Edebiyatı Testi - 1 Divan Edebiyatı Testi - 2 Divan Edebiyatı Testi - 3…


text:
Rusiä citäkçese V.Putin Hindistanğa säfäre waqıtnda ilneñ BMO İminlek Şurasına kerü tırışılığın yaqlayaçaqbız dip belderde.
V.Putin mätbuğat oçraşuında(audio)
Hindistan bezneñ strategik privilegiäle partnörıbız, ägär dä İminlek Şurası regional wäkilçelek nigezendä kiñäytelsä, bez Hindistan isemlekneñ in başında toraçaq dip ışanabız dide
İminlek Şurasında älege waqıtta 5 daimi äğza bar.
Hindistan premyere M. Singh moña Dähli Rusiäneñ Dönya Säwdä Oyışmasına kerü tırışlıqların yaqlayaçaq dip cawap qaytardı. Taraflar bügen energiedän alıp ğäläm programmasına qädär törle ölkälärdä xezmättäşlek turında kileşülärgä qul quydı.


text:
Qazannıñ şähär Şurası deputatları Vladimir Putinnı qunaqqa çaqıra
Tatarstanda Yaña yıl aldınnan törle oyışmalarda bergä eşläwçelär, xezmätkärlär cıyılıp, bäyräm itälär. Kem eş urınında çäy östäle äzerläp, üz köçläre belän bilgeläp ütä, bayraq, aqçalıraq cirdä – kafe, berär küñel açu urınına cıyılıp, maxsus bäyräm çaraların ütkärälär. Soñğı könnärdä Qazanda xezmättäşlär belän iske yılnı ozatıp, yaña yılnı qarşı alu kiçäläre uza. Başqalanıñ xakimiäte dä älege traditsiädän çittä qalmadı. Alar da düşämbe kiçendä cıyılıp, bäyräm ittelär. Läkin Qazan xakimiätendä eşläwçelär yaña yılnı eş urınnarında tügel, ä başqalanıñ Piramida küñel açu üzägendä bilgeläp üttelär. Xakimiät xezmätkärlären qotlarğa Mäskäwdän rus estradası yoldızı İrina Saltıkova da kilgän ide.
Ä bäyräm itär aldınnan, Qazan xakimiäte wäkilläre, şähär Şurası deputatları qatı ğına eşläp tä aldı. İnde xäbär itkänebezçä, 24 dekaber könne Şuranıñ çirattağı sessiäse uzdı. Anda deputatlar şähärneñ xakimiät başlığı Kamil İsxaqov citäkçelegendä başqalanıñ tuğrasın qabul itte, küpsanlı qarar häm qanunnar tikşerde. Utırışnıñ axırında isä Şura deputatları tağın ber möhim ğämäl qıldılar. Ber millionnan artıq qazanlılar isemennän alar Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa xat yulladılar. Xatta Qazannı yuğarı bäyälägän öçen Putinğa zur räxmätlär äytelä. Belgänegezçä, Rusiä prezidentınıñ 23 dekaberdä jurnalistlar belän oçraşuında Qazan turında da süz buldı. Sezneñ çığışığıznı bez Qazannıñ meñyıllığına kilergä zur telägegez, dip añladıq, bu bezneñ öçen bik zur şatlıq, dip yazılğan Kamil İsxaqov imzalağan älege xatta. Rusiä prezidentınıñ tayanıçı belän ruxlanğan Qazan şähäre deputatları şähär xalqı isemennän başqalanıñ meñyıllığın matur itep ütkärergä süz birälär. Alay ğına da tügel, xatta kazantsı prilojat vse silı dlya udvoeniya svoego territorial’nogo valovogo produkta, ukrepleniya Rossiyskoy derjavnosti i mogusçestva, yäğni, qazanlılar töbäkneñ tulay produktın ike märtäbä üsterügä häm Rusiäneñ xakimlegen, qüäten, qödräten üsterügä bar köçlären dä salaçaq, dip yazılğan. Vladimir Putinğa älege möräcäğät deputatlar tarafınnan ber tawıştan qabul itelgän. Şunısı qızıq, älege xat inde 24 dekaber könne ük imzalanıp cibärelsä dä, bu xaqta mäğlümät çaralarında ber genä xäbär itüçe dä bulmadı.
Gölnaz İlgizär.


text:
Ğiraqnıñ, üzendäge şikle qorallar programması turında Berläşkän Millätlär Oyışmasına tapşırğan xisabı tiräsendä yaña cäncal çığarğa tora kebek – İminlek Şurası äğzaları, anıñ amerikan wäkilläre tarafınnan, Berläşkän Millätlär binasınnan Washingtonğa cibärelüwenä qänäğätsezlek belderä. Quşma Ştatlarnıñ şulay eş itüwen xätta, Berläşkän Millätlärneñ general’ sekretare Kofi Annan da tänqitläp çıqtı.
Xäzerge waqıtta Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurasında, andağı 15 äğzanıñ berse, Kolumbiä räislek itä, xörmätle tıñlawçılar. Ğiraqnıñ 12 meñ bitlek xisabın, ä ul añlaşıla ki, ğäräpçä yazılğan, mömkin qädär tizräk BMOdağı 6 räsmi telgä tärcemä itep, anı Şura äğzaları arasında taratu eşe dä şulay itep berençe çiratta, Kolumbiä diplomatları cilkäsenä töşäse ide. Läkin alar şunda uq, üzlärendä andıy mömkinleklärneñ bulmawı xaqında belderde, ä eşneñ aşığıçlığı isä, Ğiraq xisabın tärcemä itep taratu mäşäqätlärenä Quşma Ştatlarnıñ quşıluwına kiterde. Läkin bu üz çiratında, Ğiraqnıñ, häm xätta İminlek Şurasındağı qayber äğza illärneñ dä qänäğätsezlegenä säbäp buldı. Başta, atna azağı buyı barğan telefon diplomatiäse näticäsendä, Ğiraq xisabın niçek bar şulay, yäğni bernindi dä tözätmälär kertmiçä häm qısqartularsız, İminlek Şurasındağı bar daimi äğza illärgä dä yullaw xaqında kileşende. Läkin inde yäkşämbedä ük amerikan wäkilläre Berläşkän Millätlärneñ New Yorktağı binasına kilep, xisapnıñ Kipr aşa Ğiraqtan kiterelgän töp nösxäsen Washingtonğa alıp kitte. Şunnan soñ alar, İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzasına ayırım nösxälär cibärsä dä, nigä äle amerikannar xisapnı başqalardan alda qararğa tieş digän soraw, ber Ğiraq wäkillären genä borçımıy. Sişämbedä, Washingtonnıñ Bagdad xisabın äzerläw eşen niçek alıp baruwın, Berläşkän Millätlärneñ general’ sekretare Kofi Annan da tänqitläp çıqtı. Anıñ süzlärençä, berençe qarar, yäğni bar daimi äğzalarğa da Ğiraq xisabın üzgärtülärsez cibärü qararı, döres ide, ä menä monı niçek itep ğämälgä quyu, nindi räweştä eşläw, ber dä döres bulmadı dip belderde Kofi Annan. Belgeçälär, amerikan yağınıñ soñğı ğämällären, anıñ Ğiraqtağı BMO inspektorlarına ışanıçı bik bulmawı belän añlata. Mäğlüm ki, Washington alardan, qoral küzätülären mömkin qädär qırısraq häm höcümçänräk alıp barunı taläp itä, başqaça, Ğiraqnıñ yäşeren qoralların açıqlaw mömkin tügel dip belderä. Hans Blix citäkçelegendäge inspektorlar isä älegä, räsmi Bagdadnıñ xezmättäşlek itüwe sürätendä, Saddam belän açıq nizaqqa barmasqa tırışa. Quşma Ştatlar, häm anıñ yaqın berektäşe Britaniä bu uñaydan, Ğiraqtağı inspeksiälär bik aqrın bara dip zarlana. Alarnıñ höcümçänlege nindi däräcädä bulırğa tieşlegen Washington, Bagdadtan alınğan xisap misalında kürsätte. Şulay itep ul, Ğiraqnı qoralsızlandıru ölkäsendä dilbegäne yänä üz qulına alırğa teli sıman. Alay ğına da tügel, amerikan yağı İminlek Şurasına, Ğiraq mäs’äläsendä üzeneñ ayırım fikere buluwın, häm kiläçäktä dä berençe çiratta şul fikerenä qarap eş itä aluwın iskä töşerä. Şuranıñ başqa äğzalarında bu, Britaniädän qala, qarşılıq xise genä uyata, Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov misal öçen, Ğiraqnıñ küpläp yuq itü qoralları bulu-bulmawın bilgelägändä iskä barı tik Berläşkän Millätlär qaraşı ğına alınırğa tieş dip belderde.
Kärim Kamal, Praga


text: Groznıy. Çeçnäneñ Mäskäw yaqlı prezidentı Alu Alxanov bügen, üzeneñ Şamil Basayev üleme turındağı xäbärlärne raslıy almawın belderde. Rusiäneñ "İnterfax" agentlığına ul, min monı raslıy da, kire qağa da almıym dip äytte. Şul uq "İnterfax" atna başlarında Abxaziädäge iminlek wäkilläre mäğlümatına tayanıp, Basayevnıñ ülüe ixtimal digän xäbär taratqan ide. Pänceşämbe könne isä Britaniäneñ 4-nçe telekanalı şuşı çäçän suğışçısı belän äñgämä kürsätte, anda Basayev Beslandağı tösle höcümne yänä qabatlarğa cıyınuı xaqında belderä. Ul üzeneñ şuşı eşçänlegen barı tik Rusiä üz ğäskärlären Çeçnädän çığarğan oçraqta ğına tuqtataçağın da äytä.


text:
Amnesty İnternational ülem cäzası turındağı xisabın iğlan itte
Eva Dobrovolna(audio)
Aİ, 1977nçe yılda ülem cäzası turında xalıqara konferensiä ütkärde
Aİ häm başqa törkemnär ülem cäzasın tıyu öçen dönya küläm konvensiägä ireşergä tırışa. Cinayät eşlägän öçen keşelärgä ülem cäzasın birü tarixnıñ bik borınğı çorlarında başlanğan.Modern yustitsiäneñ cäzalau isä 18.ğasırda Voltaire kebek zialılarnıñ yazuları belän başlana.Venezuella ülem cazasın 1863nçe yılda uq köçtän çığarğan.Şunnan soñ 119 il cinayätçelärne üterüne tuqtattı.Ütkän yılda Butan,Gretsiä, Samoa Senegal häm Törkiä ülem cözasın köçtän çığarğan illär isemlegenä quşıldı.Ämma Aİ üz xisabında 2004nçe yılda mäxkämä qararı belän üterelgän keşelär sanı 25yıldağı in yuğarı dip azsızıqlıy 3797. Qıtay 2004nçe yılda 3.400 keşene üterüe belän berençe urında tora. Dönyada eşlägän cinayätläre öçen räsmi räweştä ülem cäzasına xökem itelep üterelgän här 10keşeneñ 9ı Qıtayğa turı kilä.. Küpkä azıraq, 159 üterü belän ikençe urında İran . İrannan qala 3nçe urında Vietnam 64 häm şunnan soñ 59 keşe belän 4urında AQŞları tora. Xisapta AQŞnı küzdä totmağanda äytep kitkän sannnar minimum faraz çönki barlıq legal üterülär terkälmägän dielä.Aİ Yevropa häm üzäk Aziäne üterü cazasız zona xälenä kitermäkçe.Yevropa Berlege häm Yevropa Şurası da ülem cäzasına qarşı köräşüçe oyışmalar Belarus belän Üzbäkstan andıy zonanı buldıruğa kirtä bulıp tora
Dobrovolna(audio)
Yevropada Belarus äle dä ülem cäzasın birgän berdänber il. Ütkän yılda bez 5 andıy waqıyğä küzättek.
Dobrovolna süzlärenä däwam itep (audio) bez 2004nçe yılda Üzbäkstanda üterülär turında xabär ittek. İn kimendä 4 üterüne häm in kimendä 50keşeneñ ülem cazasına xökem itelüen terkädek.Üzbäkstan şulayuq Belarusta yustitsiä sisteması xökem xatalarına mömkinçelek birä dip basım yasarğa telim. Bez keşelärneñ ğädel bulmağan protseslarda ülemgä xökem itelüen şulayuq tän cäzası, cafalau yulı belän ğäyebne tanuları turında mäğlümätebez bar
Yzbäkstanda Ülem häm Cafalauğa qarşı Analar''isemle bäysez oyışma wäkile Tamara Çikunova radiobıznıñ Üzbäk redaksiäsenä bolay dip belderde:
Çikunova(audio)
Üzbäk qanunına kürä ülemgä xökem itelüçeneñ xoquqları şunduq kimetelä. Çınbarlıqta ul keşeneñ ber nindi dä xoquqqu bulmıy.Qanunğa kürä anıñ yaqınnarı ayına ber märtäbä yanına kilä ala.Ülem cazasına xökem itelgän beräwgä şunduq konslagerlardağı kebek sorı-aq tösle kiyem häm buylı buylı başlıq kiderelä.
AQŞlarında ülem cazası qanunnarı ştattan ştatqa üzgärä .Ütkän ayda Yuğarı Mäxkämä 18dän yäşräklär cazalana ämma ülem cäzasına xökem itelmi digän qarar qabul itte. Bu qarar böten ildä köçtä, şulay itep AQŞ balalarnı ülem cazasına xökem itüçe ber törkem illär klubınnan çığarıla.Aİ xisabında İran ütkän yılda in kimendä 3 balanı ülem cazasına xökem itep üterde dip yazılğan. Papa İonn Paul İkençe dä küp yıllar ayruça zur cinayät ,zur gönax qılğannarnı däwlätneñ üterü xoququ bar dip äytep kilde. Ämma 1997nçe yılda papa zur cinayät, zur gönax digän süzlären çirkäw qağıydälärennän töşerde.1999da Amerikağa yasağan säfäre waqıtında här törle cinayät öçen ülemgä xökem itügä qarşı söyli başladı. färidä xämit


text:
Kemder yal itä, kemder - imtixannar tapşıra
Respublika mäktäplärendä bu könnärdä çığarılış imtixannarı däwam itä. 11 klassnı tämamlawçılar sişämbe könne matematikadan yazmaça imtixan tapşırdılar. Ä berdäm däwlät imtixanın –EGnı kertüdä eksperimentta qatnaşuçı Rusiäneñ küp kenä töbäklärendä isä matematika buyınça belemnärne yañaça, testlar yärdämendä tikşerdelär. İnde belgänegezçä, Tatarstan älegä bu eksperimentta qatnaşmıy. Alay da, telägän keşe üz mömkinlegen sınap qararğa mömkin ide. Läkin respublikanıñ Mäğärif ministrlığı wäkile süzlärenä qarağanda, mäğärif büleklärenä andıy teläwçelärneñ möräcäğäte bulmağan. Xäyer, bu ällä ni säyer dä tügel. Berdäm imtixannar inde menä-menä böten Rusiä buylap kertelä, dip torsalar da, küp kenä yuğarı uqu yortları älege imtixannıñ näticälären tanırğa aşıqmıylar. Menä Rusiäneñ iñ abruylı yuğarı uqu yortınıñ berse – Mäskäw däwlät universitetı da uqırğa kergändä abiturientlarnıñ EG yärdämendä cıyğan ballar sanı tügel, ä, iskeçä, kerü imtixannarınıñ näticäse qaralaçaq, dip belderde. Tatarstannıñ yuğarı uqu yortları da şulay uq EG – Berdäm däwlät imtixannarınıñ näticälären qabul itmilär.
Çığarılış klass uquçıları bu aralarda qatlawlı sınawlar – imtixannar birep yörsä, uqularnı tämamlağan başqa balalar inde yal itügä kereşte. Bu könnärdä balalar öçen berniçä yal lagerı eşli başladı. Şularnıñ berse - Qazan yanında urnaşqan Çayka isemle balalar lagerı. Ul bik üzençälekle lager. Monda Rusiäneñ 16 töbägennän kilgän 190 tatar balası cıyıldı. Çaykağa Çiläbe, Ul’yan ölkälärennän, Başqortstan, Udmurtiä häm başqa töbäklärdän yäş millättäşlärebez cıyılğan. Balalar monda inde 7 yündä ük cıyıla başladılar. Läkin lagernıñ töbäkara smenasınıñ räsmi açıluı bar uquçılar cıyılıp betkäç, atna azağında ğına bulır dip kötelä. Alar 24 yüngä qädär Tatarstanda yal itäçäklär. Alay ğına da tügel, yal belän berrättän çit töbäklärdän kilgän balalar tatar tellären dä kamilläşteräçäk. Şulay itep, Qazanğa kilgän tatar balaları cäyge yal waqıtında da uquların onıtmıy.
Gölnaz İlgizär


text: Millät yulında fidaqär eşlär başqaruçılarğa Bögelmädä oyışqan Hadi Atlasi wäqıfınıñ Maqtawlı büläge tapşırıla. Bıyıl Hadi Atlasi büläge tatar milläteneñ ruxi mirasın saqlaw häm bayıqtıru, milli-mädäni üseşkä kertkän öleşe öçen Tatarstan xalıq deputatı häm şağir Razil Wälievkä tapşırıldı. Milli tarixnı döres itep çağıldırğan häm tatar mänfäğätlären yaqlawda üzen ayamağan Hadi Atlasi Bögelmä yağında tuğan häm yäşägän. Berniçä yıl elek Hadi Atlasi büläge “Azatlıq” radiosınıñ Tatar-başqort redaksiäse mödire Färit İdellegä tapşırılğan ide.


text: Ukrainanıñ Regionnar firqası başlığı Wiktor Yanuqovíç, “äflisun koalisiase” oppozisia quyğan taläplärne ütämäsä, anıñ partiase parlamentnı taratu häm çirattan tış saylalular ütkärü öçen tırışaçaq, dide. Üz yaqlılarnı xalıqnıñ kileşmäw ğämällärenä äzer bulırğa çaqırdı. Anıñ fikerençä, “äflisun koalisiase” qanunnarnı boza häm oppozisia xakimiätneñ eşlären kontroldä tota torğan idaräneñ yaña sistemasın buldırırğa kiräk. Bu belderülär belän Yanuqovíç Dnepropetrovskida Bötenuqraína külämendä ütkän Regionnar firqası deputatları cıyılışında äytte. Yanuqovíç yaqlılar, parlamentta häm xökümättä citäkçe urınnarğa koalisia täkdimenä protest belderep, haman da Yuğarı Rada eşenä kirtä quya.


text:
Iran xaqimiäte protestçı studentlarnı awızlıqlarğa tırışa
İranda mart ayında bulaçaq mäcles saylawları aldınnan bulğan qarşılıq çaralarına qatnaşqan 60 uqıçığa qarşı, uzğan atna disiplin cäzaları kertelgän ide. Moña qarşılıq beldergän distälägän möselman student oyışmaları, bügen 60 uquçığa kertelgän qırıslatılğan disiplin çaralarına qarşı belderü belän çıqtı. Dekabr ayında bulğan protest çaralarında qulğa alınğan 20 aktivist, haman Tähranda axsus ber törmädä totıla.
İranda başqala Tähran häm başqa şähärlärdä protest çaralarına qatnaşqan 60 studentqa qarşı soñgı atnalarda disiplin cäzası kertelde. Läkin uquçılarnı bu cäzalar qurqıtmıy, alar demokratiä öçen protest çaraların däwam itteräçäklären belderä.
Hamadan universitetında möselman uquçılar berlege başlığı, Ämin-i Nazari radiobızğa, protest çaralarında qatnaşqan 4 uquçınıñ universitettan çığarıluın, qalğan 6-sına isä räsmi kisätülär buluı turında belderde.
Nazari, xökümät säyäsäten tänqitlägän uquçılarnı – xaqimiät awızlıqlarğa tırışa di.
“Mart ayındağı parlament saylawları yaqınayğanda, xaqimiät üzlärenä tänqit beldergän törkemnärne awızlıqlarğa tırışa.”
Disiplin cäzasına eläkkän 20 uquçı, Tährandağı mäxsus ber törmä bülegendä totıla. Bu bülek İran küzläw ministrılğı qaramağında. Uquçılar berkem belän küreşergä röxsät itelmi. Räsmilär uquçılarnıñ ğailälärenä, alarnıñ däwlät iminlegenä ziyan kiterülären äytgän. Uquçılarnıñ ğailä häm tuğannarı alarnıñ qulğa alınuına protest belderä. İlneñ yuğarı türälärenä xättä BMOnıñ Tährandağı ilçelegenä barğan ğailälär, alarnın azat itelüen soragannar.
Xoquqçılar tarafınnan wäğdä itelsä dä, ğailälär – qulğa alınğan balaları belän küreşterelmi.
Älege uquçılarnıñ töp ğayebe isä, dekabr ayında Tähran universitetında universitet könen belgelägändä, “İreklek häm tigezlek” digän şiğarlär äytü ide. Şul könne qabınğan protest çaralarına tizdän İrannıñ başqa şähärlärendäge möselman mäktäpläre uquçıları da quşıldı. Läkin qaysıber wilayätlärdä qulğa alınğan uquçılar, sonınnañ irekkä çığarılgan.
Protestçılar, prezident Äxmädinäcat xaqimiätenen universitetlarda qarşılıq tawışların bastıruına tänqit belderä. Alar şul uq waqıtta xaqimiätne, säyäsi irelkekne häm süz irekelegenqısmasqa çaqıra.
Möselman uquçılar oyışması başlığı Ämin-i Naziri, xaqimiät basımına qaramastan aktivistlarnın çaralarnı däwam itteräçägen belderde.
“Disiplin şurasın yäisä törmä cäzası berkemneñ dä küzen qurqıtmiy inde. Ällä bu disiplin cäzasınnañ soñ, universitetlar tınıçlandı dip uylıysızmı? Çıñlıqta kiresençä. Universitettägelär üz fikerlären belderä başladılär. Xättä minem iptäşlärem äytälär: bezneñ sabaqtaşlarıbız qulğa alınuına bez tawışsız qalmıyaçaqbız.”
Iranlı ber jurnalist, studentlarnıñ protest xäräqätenä qarşı xalıqnıñ yaqlawı arta - çönki alarnıñ sorağanı, İran xalqınıñ täläben çağıldıra di.


text:
Ameriak Quşma Ştatları prezidentlığına nämzät Demokratlar partiäsı wäkile John Kerry Respubliknnarnıñ saylaw aldı reklamına rizasızlığın belderde. Ul Federal saylaw komíssísına möräcäğät itte. Aña zían kiterä torğan wideo tasmalarnı telewidenie aşa kürsätülären tíunı soradı. Süz Wyetnam suğışında qatnaşqan veterannar törkeme quşuı buyınça äzerlängän wideotasma turında bara. Anda Kerrinıñ Wyetnam suğışı veteranı buluı äytelä, ämma küp oçraqta üzeneñ ütkäne turında döres söylämi dielä. Kerri raslawınça bu tasma Amerík Quşma Ştatlar prezidentı Djordj Buş dairäse belän bäyläneştäge keşe quşuı belän äşlängän. Bu belderüdän soñ Aq Yort wäkile Sqot Maq Klellan bolay dip belderde. “Bez inde moña ber nindi dä mönäsäbätebez bulmawnı belderdek inde. Miña qalsa senator Kerrinıñ sabırlığı betä. Ämma bu aña dälillänmägän gäyeplär belän prezidentqa yabırılırğa xoquq birmi”, dide Aq Yort wäkile Sqot Maq Kellan.
Saylaw aldı kompanísında Djon Kerri üzeneñ Wyetnam suğışı belän bäyläneştäge ütkänenä ixtibarnı kübräk cälep itte. Bay xärbi täcribäse, keşe ğömereneñ qäderen belü, anıñ saylaw aldı fatírı fikerençä, Kerrigä armí belän dä yaxşı idarä itergä, şulay uq böten il belän dä häm Quşma Ştatlar öçen problem bulğan Ğíraq mäsäläsen çişärgä dä yärdäm itäçäk. Wyetnam suğışında yaralanğan qíu dip bäyälängän Kerrinı anıñ tarafdarları Wyetnam suğışı çorın Texas ştatında xärbi xezmättä ütkärgän Buş belän çağıştıra.
Comğa könne Kärri üz tarafdarlarına suğışta qatnaşuı turında bolay dide: “Şunsın açıq itep äytergä telim: min yäş keşe bularaq üz ilemne saqladım häm min anı Amerík Quşma Ştatları prezidentı bularaq ta saqlayaçaqmın”. Federal saylaw komíssísı bu telewideniädä bara torğan reklamnıñ qanunlımı yäisä yuqmı ikänen açıqlaw öçen beraz waqıt kiräk bulaçaq dide.
Nail Alan, Praga.


text:
Balalarnıñ milli cır bäyräme
Sverdlovski ölkäsendä mädäniät ministrlığı tarafınnan här ike yıl sayın uzdırıla torğan milli mädäniätlär festivale däwam itä. Festival' qısalarında küptän tügel törle millät balalarınıñ cır bäyräme bulıp uzdı. Bäyrämneñ xucaları bulıp “Kügärçen” isemle balalar ürnäk fol'klor ansamble tordı.
Yämle cäy citü, cäyge yal başlanu uñayı belän, alar başqa kollektivlarnı “Qarğa botqası” bäyrämenä çaqırdılar. Kiçä “Kügärçen” ansambleneñ başqort häm tatar xalqınıñ borınğı bäyräme – Qarğa botqasın uzdırunı gäwdäländergän teatral küreneş kürsätüe belän başlanıp kitte. Annan soñ süz qunaqlarğa birelde. Biredä Krasnoufim rayonınıñ Yuva digän mari awılınnan kilgän “Şip Pamaş” ansamble, Alapay şähärennän “Çulpan” ansamble, Severoural'skidan “Duslıq” ansamble, Yekaterinburgtan ike törle rus ansamble häm başqalar qatnaştı.
Tamaşaçını iñ soqlandırğanı, iñ quandırğanı Alapaydan kilgän “Çulpan” balalar ansamble buldı. Yekaterinburg tamaşaçısına kürsätergä dip, alar Sabantuy bäyräme turında muzıykal küreneş äzerlägännär. Milli bäyräm yolalarınıñ barısı da – birnä cıyu diseñme, törle şayan uyınnar diseñme, köräş diseñme – matur biyu ürnäkläre belän säxnägä quyılğan. Balalarnıñ ayaqlarına küz iärmi. Borınğı rus şähäre Alapayda şulay çın tatarça, osta itep bii belä torğan balalarnı kürep soqlanmıy mömkin tügel.
Ansambl'neñ citäkçese Naciä xanım Safiullina äytüençä, monnan 6 yıl elek oyıştırılğan “Çulpan” ansamblenä 7 yäştän 15 yäşkä qädär bulğan törle millät balaları yöri. Şähär xakimiäte ansambl'gä törle yaqlap yärdäm itep torırğa tırışa. Mädäniät yortı binasında alarğa zur ğına, zamança tözekländerelgän bülmä birelgän. Citäkçe xezmät xaqı alıp eşli. Rayon buylap uzdırılğan barlıq çaralarda da bik teläp qatnaşalar “Çulpan” balaları. Çığış yasağan sayın, alarğa aqça da bülep birelä ikän. Eşlägän aqçaların äräm-şäräm itmiçä, bik matur milli kostyumnar tektergännär. Naciä xanım, balalarnıñ küñelen tağın da üsterü öçen, alarnı başqa töbäklärgä häm tarixi Watanıbız Qazanğa alıp baru teläge belän yanıp yäşi.
Bäyrämdä qatnaşuçılar arasında ölkäneñ yıraq tönyaq şähäre – Severoural'skidan birle kilgän balalar ansamble bar ide. Anıñ citäkçese Rämilä xanım Musina söyläwençä, “Duslıq” ansamble 7 yıl eşli ikän inde. Ämma sıyfat yağınnan ul bik nıq üzgärgän, elekkege ansambl' tarqalğaç, küptän tügel anı yañadan ayaqqa bastırğannar. İnde “Duslıq” balalar ansamblenä äwerelgän. Ansaml'gä 8 bala yöri ikän. Şähär mädäniät bülege quldan kilgänçä yärdäm itep torırğa tırışa. Ämma bu yärdäm älegä mädäniät yortınnan ayırım bülmä birüdän ğibarät. Kostyumnarnı Rämilä xanım üze tekkän. “Duslıq”nıñ xalıq aldında berençe çığış yasawları.
Bäyrämdä qatnaşuçı kollektivlarnı Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil Bikbov sälämläde. Ul balalarğa ballı prizlar da alıp kilgän ide.
Milli mädäniätlär festivale qısalarında balalar milli kollektivlarına şundıy iğtibar birelüe bik quanıçlı xäl. Bu milli mädäniätәrnıñ kiläçäge bar ikänlegen kürsätä.
Fäwiä Safiullina Yekaterinburg.


text:
Ankara -- Törkiädä qoş kizüennän 2 üsmer wafat bulğan dip xäbär itelä. 14 yäşlek Mehmet Koçyeget häm anıñ 15 yäşlek apası Fatıma könçığıştağı Van qalasınnan. Dönya Sälämätlek Oyışması wäkile Günäl Rodier süzlärençä, alarda H5N1 virusı tabılğan. Bu çirdän Aziä illärendä 70tän artıq keşe wafat bulğan. Törkiädä – berençe oçraq. Näq şundıy simptomnarı bulğan tağın berniçä keşe xastaxanägä kiterelgän. Yewropa komissiäse süzçese Michael Mann, bez Törkiädäge xällärne iğtibar belän küzätep barabız, dide.
Komissiä, Yewropanıñ Awırular Kisätü Üzäge häm Dönya Sälämätlek Oyışması belän bergä wazğiätne iğtibar belän küzätep bara. Törkiädän qoş-qort kertüne tıyğan, uzğan yılnıñ Üktäberendä kertelgän tärtip älbättä köçendä qala, di Michael Mann. Älege virusnı "kiek qoşlar" tarata dip sanala. Törkiä alarnıñ küçep yörü yulında urnaşqan. Soñğı 3 ayda ilneñ ike urınında zararlanğan qoşlarnıñ küpläp ülüe küzätelde.


text:
Yaña uqu yılında Samara mäktäplärendä “Pravoslav ruxı” birelergä mömkin
“Tuğan tel” isemle Samara ölkä tatar cämğiäte häm Samar şähäreneñ tatar milli- mädäni möxtäriäte menä ber yıl däwamında inde xakimiät orğannarı belän mäktäplärgä xristian ruxın kertmäw yünäleşendä bäxäs alıp baralar. Türälärneñ söylägän süzläre häm ğämälläre ayırıla. Ber yaqtan süzdä tatarlarnı tınıçlandırğan bulalar, ä çınında mäktäplärgä xristian ruxın kertüneñ neçkä yulların saylıylar.
Baştan tatarnıñ uyaulığın yuğaltalar, annarı üzlärenä kiräkne eşläp quyalar.
“Tuğan tel” cämğiäte citäkçeläre Samara ölkä mäğärif ministrına:”Sentäberneñ 1-nän mäktäplärgä xristian ruxı kerteläçäkme?”- dip sorap yazğan xatqa tübändäge cawap kilep töşte:
“ Pravoslav kul'turası nigezläre” mäktäplärdä mäcbüri uqıtılırğa tieş tügel. Bu fän härber mäktäptä maxsus qarar belän kertelüe bar, mäktäp sovetı qararı nigezendä. Ä mäktäp sovetında ata- analar da qatnaşırğa tieş.
“Pravoslav kul'turası däresläre” fakul'tativ formasında birelergä mömkin, bu inde balalar häm ata- anaları teläwe buyınça.”
Ministr urınbasarı Noskov äfände yazuınça, bügenge köndä Samar ölkäsendäge mäktäplärdä traditsion dinnär tarixın uqıtuğa äzerlek bara.
Bu cawapnıñ neçkälege häm zähärlege şunda ki, mäktäp sovetı nigezendä pravoslav ruxı kerteläçäk. Ä bit bik küp mäktäp sovetlarında ber genä tatar keşese dä yuq! Ä pravoslav ruxın mäktäplärgä kertmäwne dawlap tik tatar cämäğätçelege genä yöri. Başqort, äzerbäyçan, qazax, qırğız, tacik oyışmaları başların quyınnarı astına tıqqannar.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Vilson Xafizov: “Azatlıq”nı xäzer iärçen aşa tıñlıym
Çärşämbe könne “Azatlıq” radiosınıñ Qazan bülegenä Svedlau ölkäseneñ Arta rayonınıñ Acığol awılında yäşäwçe Vilson Xafizov şaltırattı. “Azatlıq” radiosın 45 yıldan artıq qısqa dulqınnan tıñlağan Vilson äfände, menä ike yıl inde ul Azatlıqnı sputnik tälinkäse aşa tıñlıy ikän. Bik ozaq şaltıratırğa cay ezläp yörgännän soñ Vilson Xafizov üz fikerläre, borçuları belän Azatlıq radiosı belän dä büleşte:
“Awıl zur, läkin tıñlawçı yuq diärlek. Awılda min berençe keşe bulıp sputnik tälinkäsen quydırdım. Şunnan soñ kürşelär miña kerep, radio tıñlıy, “Yaña ğasır”nı qarıy başladılar. Xäzer inde awılda 20 läp keşe şul sputnik tälinkäsen quydırdı. Şul urısqa tabınıp qarap utıralar inde. Menä ike yıl buldı inde, elek min “Azatlıq” radiosın da qısqa yäki ozın dulqınnan tıñlıy idem, ä xäzer inde “Yaña ğasır” radiosı aşa tıñlıym. Annarı şunı äytäse kilä, küp waqıt “Yaña ğasır” sezne irtän quymıymı şunda, işetep bulmıy. ”
Menä şulay itep, Vilson äfändegä qarap küplär sputnik tälinkä alıp, tatar telendä Azatlıq, Yaña ğasır radio häm televiden'yeların qarıy, işetä başlağannar. Ämma Yaña ğasır tapşırularına qarata Vilson äfände üz şeltäsen belderde:
“Bu “Yaña ğasır” telekanalına şunı äytäsem kilä. Şul kendeklären, kükräklären açıp çıqqan cırçılarnı çığarmasınnar ide. Böten çit illärgä dä qarawçı möselman xalqın mısqıl itü bula ul minemçä. Moña bik açuım kilä, yanam, köyam. ”
Şulay uq Vilson äfände üze yäşägän Sverdlau ölkäsendäge Acığol tatar awılınıñ tarala baruına üz borçuların belderde.
“Awılda eş bette xäzer, awıldan yäşlär kitä, sovxoz taralıp bette. Citäkçe ülgän ide, rayon üzägennän mafiä kilep böten äyberlärne talap beterdelär Mäktär, balalar baqçası bar, ämma anda balalar bik az yöri. ”
Menä bik ozaq yıllar buyı Tatarstannan yıraqta yäşägän Vilson Xafizov Qazanda äle ber genä tapqır bulğan. Qazanda bar da yaxşı, matur di ul. Ämma Qazan transportınnan qänäğät bulmawınnan äytte.
“2006 yılnıñ aprel' ayında min berençe tapqır Qazanğa barğan idem. Menä Qazanda ber bälä bar. avtobuslar tuqtalışlarda tuqtamıy, yä alar uzıp tuqtıy, yä bötenläy tuqtalışqa kilep citmiçä keşelärne utırtalar. Annarı tuqtalışlarnı tatarça iğlan itmilär. Qısqası, urıs basqan Qazannı. ”
Xörmätle “Azatlıq ”radiosı tıñlawçıları sez Svedlau ölkäseneñ Arta rayonınıñ Acığol awılında yäşäwçe Vilson Xafizov fikerläre belän tanıştığız. Ägär dä inde sezneñ dä äytäse fikerläregez, teläk – täqdimnäregez bulsa, bezgä xat yazu öçen adres - 420012, Qazan 12, abonent tartması 155. Bezgä şaltıratu öçen telefon nomerı 5-705 -246. Qazan kodı 843. Tıñlawçılarnıñ bezne iğtibar belän tınlawları “Azatlıq” eşen kamilläşterüdä zur yärdäm bulıp tora.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Neke
Neke du'nyanın' ko'pshilik bo'limlerinde er adam menen hayal adamnın' nızamlı tu'rde birlesiwi. Geybir ma'mleketlerde er adam nızamlı tu'rde to'rt hayal menen neke qurıwı mu'mkin. Keyingi bir neshe jıllıqta, bir neshe ma'mleketler eki er adamnın' yamasa eki hayaldın' turmıs qurıwına ruxsat etiw ushın nızamg'a o'zgeris kirgizgen, degen menen basqa ko'pshilik ma'mleketler bunı ta'n almaydı.
Hindistan ma'deniyatında neke a'wliye ha'm qudaylıq esaplanadı ha'm bul "Lakshmi" qudayı menen "Narayan" qudayının' birlesiwidir.


text:
дүшәMбe, 23 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 22:16
Tatarstandağı mäğlümat çaraları Bötendönya tämäke tartuğa qarşı kön ütkärelü uñayınnan yaxşı ğına tä'sirle faktlar kiterdelär. Äytik Qazanlılar ğına tämäkegä ayına ike million sum aqça sarıf itälär ikän. “Başqalarğa yärdäm itep-üzeñä dä yärdäm it” aksiäse tämäke tartuçılarğa tämäkegä digän aqçanı balalarğa yärdämgä xäyer itärgä häm köngä tämäkedän yal itärgä mömkinlek birü öçen ütkärelde. Bauman uramında, Qazan Däwlät Universitetı qarşında, İdel buyı, Mäskäw bazarları, Savinovo säwdä kompleksı yanında emblemalar taqqan yäş yegetlär häm qızlar qızıl xaç töşerelgän tartmalarğa aqça cıyıp yördelär. Xäzer min sezgä Qazannıñ Bauman uramındağı ber söyläşüne täqdim itäm. Alsu belän Zölfiä meditsina universitetında uqiylar. Xätta alar arasında da tämäke tartuçılar küp. Şuña kürä alar bu aksiädä qatnaşıp tämäke tartuğa qarşı agitatsiä alıp baralar. Bu aksiägä mönäsäbät törleçä. Aksiädä cıelğan aqçalar Mäskäwdä leykemiädän däwalanuçı 12 yäşlek qız bala xisabına tapşırılaçaqlar. Bauman uramındağı älege aksiä ütkärüçelärne- uramnıñ azağınnan Matbuğat yortı yanınnan uq ezläp kildem. Uramdağı urındıqlarda tämäke tartıp, sıra eçep utıruçılar arasında qızlar yegetlär sanı ber tigez diärlek. “Neformallar” yäğni üzlären irken totuçı ber törkem yäşlär cırlap üzlärenä aqça cıyıp utıralar. Aksiä turında bernärsädä işetmägännär. Aqçanı şulay original' yul belän eşläp tapsalar da tämäkegä aqça qızğanmıylar. Tämäkegä digän aqçalardan cıyılğan matdi yärdämneñ balalarğa barıp ireşüenä ışanmıylar. Yunıs Ätnäle.


text:
Bağdad -- Bağdadta totıq itep alınğan Rusiä diplomatları azat itelgän digän xäbärlärne Ğiraq räsmiläre bügen kire qaqtı. Şimbä könne Rusiä diplomatları maşinasına höcüm yasalğan ide. Häcüm näticäsendä Rusiä ilçelege xezmätkäre Vitali Titov häläk bulğan. Qalğan 4sen höcümçelär üzläre belän alıp kitkän. Rusiä mäglümät çaraları bügen alarnıñ ismenären xäbär itte: ilçelekneñ 3nçe sekretare Fedor Zaitsev, häm tağın 3 xezmätkär: Rinat Ağliullin, Anatoli Smirnov häm Oleg Fedoseev. Totıqlarnı azat itü tırışlıqları däwam itä, dielä.
Ul arada bügen Ğiranıñ Qara Tappa qalası yanında ğisyançılar 19 keşene ütergän. Yasalma tikşerü noqtasında alar 25 keşene başta maşinalarınnan çığarğan, Sönnilären saylap alğannar, qalğannarın atqannar.
Politsiä äytüençä, ülüçelär arasında studentlar, balalar, qartlar bar. Könyaqtağı Basra qalası mäçetendä, politsiä belän ğsiyançılar arasında bulğan atışular näticäsendä 11 keşe häläk bulğan.


text: Şulay itep, kötep alğan Yaña yıl da citte. Telägän teläklärne, quyğan maqsatlarnı tormışqa aşırası bar. Säyäsätçelär uzğan yıl Tatarstanda şulay küp kenä teläklär, küp kenä maqsatlar tormışqa aştı, dip sanıylar. İdelbuyı federal' okrug citäkçese Sergey Kirienko Tatarstannıñ uzğan yılğı iñ zur uñışı dip Kama aşa küper salunı atadı. Mintimer Şäymiev Kama aşa salınğan küperneñ Rusiädä ürnäge yuq, dide. Şulay uq uzğan yıl tulayım gazofikatsiäläü programması tormışqa aştı. Monıñ belän Tatarstan şulay uq Rusiädä berençe urın tota. Tuzğan toraq programması 2002 yılda şulay uq üz cayı belän bardı. Gärçä Rusiäneñ berdäm salım qırına kergännän soñ küp kenä eşmäkärlär tuzğan toraq salımınnan baş tartsalar da. Uzğan yıl Tatarstanda 1.5 million kvadrat metr toraq mäydanı ekspluatatsiägä, yäğni xucalarına tapşırıldı. Toraq tözü buyınça da Tatarstan, xätta, Mäskäw kebek şähärlärne dä isäpkä alıp, 2-3 urınnarda tora ikän. Ğomumän, Tatarstan federatsiäneñ ere subyektları arasında sotsial'-iqtisadi xäle torışı belän liderlar rätendä yöri. 2003 yılnıñ 1 ğinwarına respublikada xezmät xaqı urtaça 4.000 sumğa citkän.


text:
Konstitutsiä könö kileşeü xıyalı menän kötölä
Başqortostan töp qanunınıñ sirattağı yıllığın bildälärgä äźerlänä. 24-se dekaber yalğa tura kilgängä qonstitutsiya bayramın 25-enä küsergäynelär. Tik Başqortostan xalqınıñ qontitutsiya ayqanlı olo şatlığın yartı yılğa kisekterźelär. Respublika xökümäte 25-endäge yaldı kilähe yıl 2-se mayğa küserźe. Töp qanundıñ sirattağı yıllığı ayqanlı urındağı matbuğatta unıñ ähämiäte xaqında mäqälälär baśıla başlanı. Uqıu yorttarında qonferentsiyalar uźa. Başqortostan prezidentı qaramağındağı däülät xeźmäte häm idaralıq akademiyahında la oşo datağa bäyle höyläşeü uźźı. Tik xäźer 13 yıl elek Eltsin osoronda qabul itelgän konstitutsiyala üźgärmägän statya qaldımı huñ tigän horau tıua. Qasandır suwerenlı tip narıqlanğan respubliqa totalitar Räsäyźä bıl quşımtanan qolaq qaqtı, barlıq qanundar federal qanundarğa yaraqlaştırıldı. Politoloğ Rafiq Qunaqbaew oşo üźgäreştärgä qaraşın belderep, inderelgän üźgäreştär töbäkteñ üźäkkä taşlamaları tip qabul itelgän, tine. Federal üźäk Başqortostan, tağı ber–nisä subekt menän kileşeüźär töźöügä barmauı la urındağı qanundarźı üźgärteüźeñ mäjbüri bulıuın raślay tip belderä Rafiq Qunaqbaew.
Başqortostandı älege seterekle mäldä ber osraq qına yıuata– Vladimir Putindıñ qayhı ber federal wäkälättärźe urındarğa tapşırıuı Räsäy subekttarınıñ yaraqlaştırılğanğa tiklemge konstitutsiyalarınıñ döröś bulıuın kürhätä.
Başqortostan üź qonstitutsiyahında yaźılğansa suverenlıqtan qolaq qağıuı, üźäkteñ haman da kileşeügä barmauı yämäğätselekte uylandıra ti Rafiq Qunaqbaew. Respublika konstitutsiyahın bildälägän köndärźä täü siratta kileşeü töźöüźe tiźläteü buyınsa eşlärgä käräk.


text:
AQŞ prezidentı Buş xalıqara terrorğa qarşı suğışnı däwam itteräçäk
AQŞ prezidentı Buş 2001-nçe yılnıñ 11-nçe sintäberendä bulğan höcümgä 4 yıldan artıq vaqıt ütkännän soñ, üzeneñ xalqara terrorğa qarşı suğış turındağı qaraşların añlattı. Ul 40 minutlıq çığışı vaqıtında bu suğış belän Ğıraq konfliktı arasındağı bäyläneş turındağı üzeneñ elekke fikeren ber az üzgärtkän buluın da kürsätte.
Audio
"İslam radiklizmnıñ täsiren anıñ yardämçeläre dä üsterä. İslam radikallarına Syriä häm İran kebek avtoritar rejimnar häm fikerdäşlär dä sıyınu urnı birä. Andıy illär Amerika häm urta yulda torğan Möselman xökümätlärenä zian kiterü maqsäten urtaqlaşalar, terrorist propoganda alıp baralar häm üz xataların qaplau öçen Könbatış, Amerika häm jähytlärne ğäyeplilär."
Buş 11-nçe Sintäber vaqiğäsennän soñ andıy törkemnärgä qarşı suğış açtı. AQŞ citäklägän köçlär Afğanistada Al Qaydanı häm anı ximayä itkän Taliban rejimın cimerde. Bügenge köndä amerikannar häm berektäşläre Ğıraqta da şuluq ruxtağı däşmanğa, fetnäçelärgä qarşı suğışalar. AQŞ prezidentı Ğıraq, möselman radikallarına qarşı suğışnıñ üzäge bulıp tora , terrorğa qarşı AQŞ cirendä tügel, ä çittä suğışu xäyerleräk dip belderep kilgän ide. Pänceşämbedäge çığışında ul mona östäp bu Al-Qaydanıñ fikere dip äytte.
Audio
"Terrorçılar Ğıraq keşeçelekkä qarşı suğışnıñ töp frontı dip xisaplıylar häm bez dä terrorğa qarşı suğışnıñ üzäge Ğıraq dip tanırğa tieşbez."
Buşnıñ süzlärençä, Könbatış berektäşlär Sintäberneñ 11-nän soñ Al Qaydanıñ 10 höcümen, şul sanda AQŞta öçesen buldırmıy qalgannar. Läkin, ul bu xaqta nindi dä bulsa täfsille mäğlümät birmäde. Buş şulay uq Könbatış, İslam militantlarınıñ höcümnären aqlarlıq ber yamanlıq ta eşlämäde dip belderde häm Könbatışqa tiskäre mönäsäbätneñ tuuına AQŞ citäklägän köçlärneñ Ğıraqqa basıp kerüe säbäp buldı digän argumentnı kire qaqtı. Anıñ süzlärençä, 2001-nçe yılda Nyu York häm Washingtonğa höcümnär yasalğanda AQŞ köçläre Ğıraqta tügel ide. Buş säyäsätne üzgärtü köç qullanunı tuqtatuğa kitermäs , şul säbäple AQŞ häm berektäşläre ber genä kurs alıp bara alalar dip belderde.
Audio
"Taşlamalar, rişvät yaki qänäğätländerü alarnıñ üterü plannarın üzgärtülärenä yaki çiklävlärenä kitermäs. Kiresençä, alar köç qullanu belän eşçänlegen üzgärtü mömkin bulaçaq dip uylağan dävlätlärgä höcüm itälär. Mondıy döşmanğa qarşı ber genä täsirle reaksiä kürsätä alabiz. Bez ber vaqıtta da çigenmiäçäkbez , birelmiäçäkbez häm ciñüdän kimeräk närsä belän rizlaşmayaçaqbız."
Başqa çığışlarındağı kebek prezident Buş bu märtäbä dä militantlarğa qarşı suğış qıyın bulaçaq häm ozaqqa suzlıaçaq dip kisätte. Ciñügä ireşkänçegä qädäre köräşergä kiräk dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


text: Çärşämbe könne Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetında ber qızıqlı çara ütte. 22 ğinwarda III Bötendönya kongressınnan soñ tözelgän 6 komissiäneñ berse, Xalıqara mönäsäbätlär häm keşe xoquqları komissiäse utırışı uzdı. Utırışnı älege komissiäne citäkläwçe Tarix institutı direktorı Rafail Xäkimov alıp bardı. Bu cıyılışta süz xoquqları bozılğan çittä yäşäwçe millättäşlärebezgä yärdäm itü turında bardı, qıyırsıtılğan, cäberlängän tatarlarğa bulışu yulları tikşerelde. Komissiä utırışında çığış yasağan ğalimnär, yazuçılar, xoquqçılar şuşı häm başqa mäs’älälärne tikşerep, millättäşlärebezgä yärdäm itär öçen Tatar kongressı qarşında xalıqara yuridik normalarnı yaxşı belgän xoquqçılarnı tuplap, alar belän eş itärgä kiräk, digän fikerne xupladılar, dip xäbär itä Bötendönya tatar kongressınıñ matbuğat üzäge.


text:
Rusiä töbäkläre kitap näşer itüçeläre Qazanğa utırışqa cıyıldı
Kitap näşer itü awır tügel, anı satuı qıyın dielde utırışta. Añlaşıla ki Mäskäw häm Sankt-Peterburg kebek zur şähärlärdä ber törle mäs'älälär torsa, Rusiäneñ keçeräk töbäklärendäge kitap näşer itüçelären bötenläy ikençe problemalar borçıy. Älege ike könlek cıyınnı Mäskäw wäkilläre oyıştırğanlıqtan töbäktäge wäkillär älläni fayda ala almadılar. Bügen küp kenä poligrafiä cihazları çit illärdän qaytarıla, yaxşı käğäz qimmät tora. Şulay itep keşe küzen qızıqtıra torğan kitap çığaru 20 meñnän 1 millionğa qädär töşä. Mäskäwdä uza torğan “Rusiä kitapları” kürgäzmäsendä dä töbäklärdä çıqqan kitaplar küp oçraqta yuğalıp qala ikän. Şuña xäzer “Malaya Rodina – Keçe Watan” digän maxsus töbäktä çıqqan kitaplar öçen bäyge oyıştırılğan. Läkin küp kenä kitap näşer itüçelär üzlärendä çıqqan basmalarnı şaqtıy maqtıy. Mäsälän “İdel-Press” näşriäte citäkçese İslam Äxmätcanov xätta Xalıqara kürgäzmälärdä dä Tatarstan kitapları başqalardan qalışmıy dip assızıqlıy. Qıyınlıqlar turında İslam Äxmätcanov:
Ber-bereñne qabatlawlar bar. Mäsälän Başqortstanda da, Tatarstanda da ber ük kitaplar çığa ana telebezdä. Bügen Tatarstanda 60ka yaqın näşriät bar. Alarda da şul kitaplar basıla. Menä bügen urtaq bağlanışlar turında söyläşergä kiräk. Annan soñ bit äle bez nindi qanunnar nigezendä eşlärgä tieşbez. Bezneñ xoquqi qanunnarıbız barmı. Bu yunäleştä dä üz nıqlı süzebezne äytergä tieşbez.İslam Äxmätcanov äytüençä, çit cirlärdä tatar kitaplarına ixtıac zur. İslam Äxmätcanov:
Bez yıl sayın Mäskäwdä kürgäzmälärdä qatnaşabız häm üzebezneñ ürnäklärebezne alıp barabız. Bezne ana telendä nigä kübräk kitaplar alıp kilmisez dip sügälär. Läkin bez bit satuğa tügel, ä kürsäter öçen genä alıp barabız. Mäskäwdä kürgäzmälär waqıtında ber köndä 25-30 meñ kitap satıp betergänebez bar.“İdel-Press” näşriäte citäkçese İslam Äxmätcanov äytüençä kitap çığaru öçen berençe çiratta zamança cihaz kiräk - ul Tatarstanda buldırılğan häm bezneñ köndäşlekkä sälätebez bar dielde.
Utırışta äytelgänçä, kitap näşer itüne üsterü öçen berençe çiratta uquçılarnı arttırırğa kiräk. Xäzer näq töbäk komponentı bularaq “Uqunı yaqlaw” digän proyekt buldırılğan. Anıñ qısalarında töbäk citäkçeläreneñ yärdäme kiräk bulaçağı äytelde – aqçalata tügel, ä menä näq oyıştıru mä’säläsendä. Älege utırışta qatnaşqan Tatarstan Däwlät Şurası räise urınbasarı Rimma Ratnikova da, Mäskäw rayonı başlığı Aleksandr Lobov ta bu yunäleştä Tatarstanda eş yuğarı töstä bara dip bilgeläp uzdılar.
Landış Xarrasova.


text:
Tatarstannıñ elemtä şirkätläre Mäskäwdä uza torğan İnfokom-2003 kürgäzmäsendä qatnaşalar. Respublikada şaqtıy zur üseş alğan elemtä tarmağında eş itüçe oyışmalar älege xalıqara cıyında çit il firmaları belän mönäsäbätlär urnaştırırğa niätli. Lukoyl aksionerlıq cämğiäte citäkçelege Tatarstandağı üzläreneñ yağulıq stansiälären yabu teläge turında belderde. Bu xaqta Tatar-inform agentlığına şirkätneñ vitse-prezidentı Rawil Maganov xäbär itte. Lukoyl citäkçelege üzeneñ bu ğämälen bolay añlatqan. Respublikada şirkätneñ 10-12 yağulıq stansiäse genä bar, Tatarstanda isä bu ölkädä Tatneft’ şirkäte östenlek itä. Şuña kürä, alarnı Tatneft’neñ başqa töbäklärdäge benzin stansiälärenä almaştıru döresräk bula. Rawil Maganov, şulay uq, Lukoyl belän Tatneft’ arasındağı mönäsäbätlärgä dä tuqtalıp, alar bik äybät, dip beldergän. Bez ber-berebezneñ eşçänlegenä qomaçawlamıybız, üzara xezmättäşlek itäbez. Bezneñ citäkçelär dä partnerlar ğına tügel, ä duslar, dip beldergän. Şulay itep, Lukoylnıñ respublikadağı yağulıq stansiäläre yabılu, älege şirkätneñ Tatarstanda eşçänlege tuqtatılunı añlatmıy.
Gölnaz İlgizär


text:
Washington Ğiraqtağı xärbi citäkçelärne alıştıra – yaña strategiägä äzerlekme?
Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Ğiraqtağı xärbi citäkçelektä citdi üzgäreşlär başqara. Bu üzgäreşlär kiläse atnada iğlan iteläçäk yaña strategiäneñ ber öleşe dip sanala.
Xärbi citäkçelektäge başqa möhim üzgäreşlär turında Aq Yort süzçese Tony Snow xäbär itte:
"Moña östäp Pentagon Saqlanu ministrı Robert Gatesnıñ berniçä täqdimen iğlan itte: general George Casey ştab başlığı itep kütärelä; general George Petraeus Ğiraqtağı ğäskär başlığı, admiral William Fallon Üzäk citäkçelek başlığı itep bilgelänä. Bu wazifadağı general John Abizaild yalğa kitä. Bu täqdimnärne prezident qabul itte" di aq Yort süzçese.
Tony Snow bu üzgärşelärne ber yaqtan taktika üzgärü, ikençe yaqtan qayber citäkçelärneñ yalğa çığu waqıtı citü belän añlattı.
Küptän tügel Pentagon başlığı Donald Rumsfeldnıñ kitüe, anıñ urınına Robert Gatesnıñ kilüe dä Ğiraq belän Äfğanstanda xärbi taktikanıñ üzgärüenä işarä itkän ide.
Kiläse atnada prezident Bush Ğiraqtağı yaña strategiäsen iğlan iter dip kötelä. Bağdadtağı köç qullanularnı bastıru öçen anda östämä ğäskär ciäreler dip kötelä.
Şimbä könne Ğiraq premier-ministrı Nuri Äl-Mäliki Bağdadnı xökümät kontrolenä alu maqsatı belän yaña operatsiä başlanuın iğlan itte. Aldağı berniçä köndä Ğiraq xärbiläre yorttan-yortqa ğisyançılarnı awlap yöriäçäk. Amerikan xärbiläre alarğa yärdäm itäçäk.
Ğiraqqa östämä ğäskär cibärügä kilgändä, Kongresstağı demokratlar moña qarşı çığa. Şul fikeren äytep alar prezident isemenä xat yulladı. Xäzer Kongressnıñ demokratlar qulında buluın iskä alğanda, Bushnıñ yaña strategiäse kirtägä tarırğa da mömkin.
Ali Ğilmi


text:
Mäskäw -- Rusiäneñ berniçä şähärendä bügen Kurski su astı köymäse faciğäsenä 5 yıl tulu uñayınnan matäm çaraları ütte. Näq 5 yıl elek, 2000 yılnıñ 12 awgustında Kurski su astı köymäse Barens diñgezendä qazağa oçradı. 118 diñgezçeneñ kübese berençe şartlawda uq häläk buldı. İsän qalğan 23-e berniçä kön buyına yärdäm kötep yattı. Qotqaru eşläreneñ sülpän baruı, çit il yärdämeneñ kire qağıluı Rusiäneñ üzendä dä, çittä dä cämäğätçelekne şaq qattırdı. Rusiä prezidentı Vladimir Putin kisken tänqitkä tartıldı. Bügen Mäskäwdä Rusiäneñ Xärbi Flot ştabı başlığı Valdimir Masorin, kiläçäktä andıy qazalarnı buldırmas öçen Rusiä çit ildän yaña cihaz satıp alaçaq dide:
"Bez, şul uq Britaniädä, Pantera dip atalğan yaña zamança cihaz taptıq. 3 million dollar çaması tora. Bez anı yaqın arada satıp alaçaqbız. Ul Rusiäneñ üzägendä, här mizgeldä yärdämgä kilergä äzer toraçaq."
Kurski köymäsendä qorban bulğan 55 diñgezçeneñ ğailäläre räsmi tikşerü näticäläre belän qänäğät tügel. Yıl başında alar Yevropa keşe xoquqları mäxkämäsenä möräcäğät itte. Bügen Rusiäneñ ğibädät yortlarında matäm çaraları ütte, diñgezçelär ber minut tınlıq totttı. Kurski şähärendä Kurski su astı faciğäse qorbannarına häykäl açıldı.


text:
Yevropa Berlegeneñ yustisiä häm eçke eşlär ministrları berlekkä kergän illärdä Nazi simvollarnı tuyu turındağı täqdimne kire qaqtı. Älege qanun ölgesen, uzğan ayda Britaniä şaxzadäse Harry'nıñ mäclestä svastika töşerelgän kiem kigänenä iğtibar itkän Germaniä täqdim itkän ide.
Berlekneñ berniçä äğzase – svastika kebek simvolnı tuyu – irekleklekne çikläw bulaçaq, dip belderde. Soñınnan Slovakiä, Çexiä, Macarstan häm Litva wäkilläre – svastika belän ber rättän çükeç häm uraq kebek kommunism tamğaların da beterüne täqdim itkän ide.
Germaniä yustisiä ministrı Brigitte Zypries, ministrlar, mondıy çikläwlär rasizm häm anti-semitizmğa köräştä yardäm itäçäk dip sanamıy, dide.


text: Könyaq Korea tışqı eşlär ministrı Yoon Yooung-Kwan, Tönyaqnı- atom programmasın tuqtatıp, Amerika Quşma Ştatları belän mönäsäbätlärne caylawğa taba berençe adım yasarğa çaqırdı. Atom programması mäs’äläsen bötenläw yuq itep Tönyaq Korea iminlek garantiäläre häm xalıqara iqtisadi yardäm kebek fayda ğına küräçäk. Bolar xaqında Yoon Seoul’da matbuğat oçraşuında belderde. Amerikan administratsiäsendä Tönyaq Korea belän eş itü mäs’äläsendä fikerlär ayırıla. Yoon, nizaqnı söyläşülär yulı belän xäl itü yağında buluçılarnı yaqladı.


text:
Sansız jıldardı artqa tastasa da, xalıq talğamınan oy`ıp orın alğan twındılar qaşanda el qulağında jañğırıp turarı sözsiz. Sebebi, jürekten şıqqan ən ərday`ım jürekte məñgi ornığıp, tıñdawşınıñ şın bağasımen erekşe este qaladı. Osınday` qazaq ən önerindegi öresi bïik twındılardıñ basımına jwığı Sır topırağında dünïege kelgendigin birew bilse, birewine bey`məlim.
Xalıqtıñ sonday` ay`ta jüretin ömirşeñ ənderiniñ biri – «Aq gülim». Qazaqtıñ ən qorına engenine otız jeti jıldan astam waqıt ötse de, bul əndi ər tıñdağan say`ın jaña estip turğanday` bey`- jay` küy` keşpewiñ əste mümkin emes. Deneñ toq urğanday` tolqıp, alaburtqan köñildi maxabbat otı şarpığanday` əsem küy` keşesiñ. Jigittiñ süy`gen janına degen iñkər sezimin qara sözdiñ qudiretimen jetkizgen aqın tıñdawşını osınday` əserde qaldıradı. Ərïne, bul – aqınnıñ sözsiz şeberligi. Segiz notanıñ ırğağına salıp, oğan jan bitirip, odan əri qubılta bilgen kompozïtordıñ da talassız talantın joqqa şığarwğa bolmas. Sondıqtan da bolar, jañaqorğandıq qos talant – Beksultan Bay`kenjeev pen Adırbek Sopıbekovtıñ birlesken şığarmaşılıq jumısınıñ arqasında dünïege kelgen «Aq gülimdi» büginde jatqa ay`tpay`tın qazaq joq.
Al, siz tek Sır jurtşılığınıñ ğana emes, jüregi öner dep soğatın barşa ən süy`er qawımnıñ süy`ikti ənine ay`nalğan «Aq gülimniñ» şığw tarïxınan xabardarsız ba? Ja- sıratını joq, onı ənine eltip qosıla şırqap jürgenimizben qaşan, qalay` twğan dünïe ekendigi köbimiz üşin bey`məlim. Şınımen de, aqın jürekti özine ıntıq etken bir sulw jannıñ bolğanı anıq pa, əlde ömirin öleñmen terbegen aqın jigittiñ mwzasın jırğa qosqan jəy` ğana kezekti twındısı ma? Osınday` oy`men biz de ənniñ sözin jazğan jır eliniñ maqtanışı, aqın Adırbek Sopıbekovpen arnay`ı tildesip, atalmış taqırıp jöninde sır tartıp körgen edik. Biz xabarlasqanda Adırbek aqsaqal elimizdiñ bas qalasında saparlatıp jür eken. Ol sımsız telefon arqılı öleñ tarïxın bayandap berwden bas tartpadı. Qısqası, seksendi alqımdağan aqsaqal əñgimege kelgende sarañdıq tanıtpay`, keşe ğana jazıp bitken öleñdey` bizge bərin ədemi tizbektep ay`tıp bergen edi.
– Özderiñiz bilesizder, əy`elder merekesi BUU-nıñ tikeley` qoldawımen 1979 jıldan bastap toy`lanatın bolıp şeşildi. Osığan bay`lanıstı jer-jerde respwblïkalıq konferencïyalar uy`ımdastırw közdeldi. Ol kezde men Jañaqorğan awdandıq partïya komïtetinde sayasï ağartw kabïnetiniñ meñgerwşisi qızmetin atqarıp jürdim.
Al, Beksultan Bay`kenjeev awdandıq mwzıka mektebiniñ dïrektorı bolatın. Birde atalmış bağıttağı jasalğan jïında əy`elder qawımına arnap öleñ jazw Beksultan ekewmizge mindetteldi. Söy`tip, birimiz söz, ekinşimiz ənin taba almay` oy`lanıp- tolğanıp biraz jürdik. Jalpı, nəzikjandılar qawımına ən şığarw degen öte qïın dünïe ekenin aqındar jağı jaqsı biledi. Öy`tkeni, ondağı sulwlıqtı 3 şwmaq pen 1 qay`ırmağa sıy`ğızw mümkin emes, – dey`di aqın bizben əñgimesinde. Rasında, uzın sonar qïssa-dastan, poémalarğa özek bolğan bul körkemdikti eki-üş awız sözge sıy`ğızwğa da utqır til men oramdı oy`dıñ asa qajettigi əmbege ayan. Söy`tip, arağa bir apta salıp qay`ta kezdesken aqın men kompozïtor bir-birine işten şıqqan töl twın dıların usınğanda köp köñilindegi kirşiksiz sezimdi döp basatın sətti dünïe boların iştey` sezgen-di. Seni izdey`min alañdap dürsildey`di bul jürek Seni oy`ladım sağınıp kündiz-tüni eljirep Qırıq qızdıñ işinde baramısıñ köş bastap Men Tölegen bolğanda Öziñ boldıñ Qız Jibek, aq gülim...
Mine, biz ay`tıp jürgen ənniñ alğaşqı şwmağı osılay` örilgen edi. – Ədette, ən jazw üderisinde birinşi mwzıka jazılıp, soğan oray` aqınğa söz jazw tapsırılatın nemese kerisinşe. Bul jolı bizde olay` bolmadı. Ekewmiz eki jaqta jürip, jazğan dünïemizdi qatar körsettik. Bir qızığı, «Sabaqtı ïne sətimen» dep mwzıka men sözi aldın ala oy`lasqanday` bir-birimen jımdasa ketti. Sonda Beksultan ekewmizdiñ bul öleñniñ tek paraq betinde ğana qalmay`, xalıqtıñ jüreginde de qalatın qımbat ən bolarına ükili ümitpen qarağan edik. Key`in day`ın bolğan ən notağa tüsip, qazirgi Qorqıt ata atındağı Qızılorda memlekettik wnïversïtetiniñ zalında biraz waqıt ilinip turdı. Sol wnïversïtette əy`elder taqırıbına bay`lanıstı uy`ımdastırılğan oblıstıq konferencïyada ənniñ alğaş tusawı kesilip, tıñdarmanğa jol tartqan edi, – dey`di Adırbek Sopıbekov.
Al, ənniñ nelikten «Aq gülim» atalw sebebin surağanımızda, aqsaqal qılıqtı qızdar üşin «aq» pen «gülden» artıq taptırmas teñew joq ekenin jetkizgen edi. Bir jağınan, aqınnıñ ay`twınşa, Beksultan Bay`kenjeevtiñ anasınıñ atı «Aqnur» bolğan- dıqtan, kom pozïtordıñ öz öleñ derine köbine «aq» söziniñ tirkesip jüretini zañdılıqqa ay`nalıptı. Belgili «Aqbayan», «Aq Şolpan» ənderiniñ atawı da osı məselege tikeley` qatıstı körinedi. Osılay`şa qos xas talanttıñ jüreginen şıqqan əsem ənniñ bağın belgili éstra- da juldızdarınıñ biri – «Nur Muqasan» tobı aşıp, jır süy`er qawımnıñ jüregine odan əri berik ornıqtıra tüsti. Jastana jattap, qosıla ay`tatın tətti əwenge ay`naldı.
– Dünïeden ozar şağındağı bir jılday` waqıt burın Beksultanmen kezdeskenimde ol mağan «Sağınıp jürşi» degen ənine söz jazıp berwge qolqa saldı. Men de dos sözin ayaq astı etpey`, öziniñ qalağanınday` jazıp berdim. Ən dünïege kelgen soñ, Beksultan baqïlıq boldı. Kompozïtordıñ 65 jıldığına arnalğan respwblïkalıq eske alw keşi de osı ənniñ atımen ataldı. Qazir onı belgili ənşi Sayat Medewov naqışına keltire orındap jür, – dey`di aqın. Qazirgi tañda jürekti aqınnıñ ənge sözi jazılğan 20-dan astam öleñi bar. Kezinde Əset Bey`sewov, Şəmşi Qaldayaqovtarmen dastarqan- dəmdes bolğan aqınnıñ talay`- talay` keremet dünïeleri el awzında şırqalıp, qazaqtıñ ən önerindegi altın kömbesinen oy`ıp turıp orın alğanı məlim.
Bağlan TİLEWBERGENOVA


text:
- Proton, nötron sayıları ve kütle numarası artar.
- Atom numarası artar.
- Değerlik elektron sayısı artar.
- Elektron alma isteği (ametalik karakter) artar.
- Yörünge sayısı değişmez.
- Atom hacmi ve çapı azalır.
- Bir grupta yukarıdan aşağıya inildikçe,
- Atom numarası artar.
- Değerlik elektron sayısı değişmez (Bu nedenle aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir).
- Elektron verme isteği (metalik karakter) artar.
- Yörünge sayısı artar.
- Atom hacmi ve çapı artar.
Proton ve Elektron Sayısı 1
Proton ve Elektron Sayısı 2, Nötron Sayısı 2
Proton ve Elektron Sayısı 3, Nötron Sayısı 3
Proton ve Elektron Sayısı: 4 Nötron sayısı: 5
Proton ve Elektron Sayısı: 5 Nötron sayısı: 6
Proton ve Elektron Sayısı 6, Nötron Sayısı 6
Proton ve Elektron Sayısı 7, Nötron Sayısı 7
Proton ve Elektron Sayısı 8, Nötron Sayısı 8
Proton ve Elektron Sayısı 9, Nötron Sayısı 10
Proton ve Elektron Sayısı 10, Nötron Sayısı 10
Proton ve Elektron Sayısı 11, Nötron Sayısı 12
Proton ve Elektron Sayısı 12, Nötron Sayısı 12
Proton ve Elektron Sayısı 13, Nötron Sayısı 14
Proton ve Elektron Sayısı 14 nötron sayısı 14
Proton ve Elektron Sayısı 14 nötron sayısı 16
Proton ve Elektron Sayısı 16 nötron sayısı 16
Proton ve Elektron Sayısı 17, Nötron Sayısı 18
Proton ve Elektron Sayısı 18, Nötron Sayısı 22
Proton ve Elektron Sayısı 19, Nötron Sayısı 20
Proton ve Elektron Sayısı 20, Nötron Sayısı 20


text:
"Da Vinci" kodı inde kürsätelä başlağançı uq zur bäxäslär uyata
Soñğı aralarda törle icadi äsärlär häm filmnar tiräsendä ğawğa çığu ğädäti ber küreneşkä äylänep bara, xörmätle tıñlawçılar. Salman Ruşdineñ "İblis şiğerläre", Möxämmät päyğämbär sürätläre, Rim papası turındağı multfilmnar, Martin Scorcezineñ Ğäysä päyğämbär turındağı filmı - şuşı isemlekkä xäzer Hollywoodnıñ "Da Vinci kodı" digän filmı da keräçäk. Çärşämbe könne ul Cannes festivalendä kürsätelde, kiñ ekranğa isä ul dönya buylap atnakiç çığaçaq. İnde kürsätelä başlağançı uq katolik çirkäweneñ qayber citäkçeläre üz ömmäten anı qaramasqa, filmğa qarşı çaralar ütkärügä öndäp çıqtı.
Kitap üze basılıp çıqqannan soñ bar dönya buylap inde tawış quptarqan ide, xäzer şuşı äsärgä nigezlänep film töşerelde, anda Tom Hanks, Jean Reno kebek kürenekle uyınçılar qatnaşa häm ul atnakiç, maynıñ 18-endä kürsätelä başlayaçaq.
Filmnı töşerüçelär, tamaşaçı anda dönyadağı iñ saqlanğan, iñ ğäziz sergä şahid bulaçaq, ul ser şul xätle dähşätle ki, anı faş itü keşelek dönyası nigezlären qaqşataçaq, dip belderä.
Ämma älegä dönya başqa törle qaqşanularğa şahit. Xristiannarnıñ yuğarı citäkçelege üz ömmäten filmnı qaramasqa, anı kürsätügä qarşı protest çaraları ütkärügä öndi. Moña inde Vatican üze dä quşıldı. Andağı papa tirälege turında berniçä kitap yazğan jurnalist John Allen:
"Da Vinci kodı"n açıqtan-açıq tänqitläp Vaticannıñ inde cämğe 8 ähele çığış yasadı. Bu üzenä kürä ğäyre ğädäti ber xäl. Vatican kiñküläm mädäniat, äsärlär wä filmnar xaqında ğädättä andıy belderülär yasamıy. Ämma ägär dä sez kitapnı başta 45 million danädä satıp, annarı äle anıñ filmın da töşeräsez häm ul bik uñışlı bulır dip kötelä ikän, monı inde kürmämeşkä salışıp utıru mömkin tügel, şuña kürä dä bez xäzer Vaticannan şundıy belderülär işetäbez", di John Allen.
Uzğan atnada Rim papasına yaqın torğan arxipiskop Angelo Amato "Da Vinci kodı"n xristiannarğa qarşı yalğanğa tulı ber äsär dip atadı häm bar katoliklarnı anı qaramasqa öndäde. Amato süzlärençä, ägär dä şundıy yalğan häm xatalar Qör''ängä yäisä yähüd Hälakätenä qarata yasalğan bulsa, bu bar dönyanıñ astı öskä kilüenä kiterer ide. Katolik ärxäräyeneñ şuşı süzlärenä çärşämbedä çex kardinalı Miroslav Vlk ta quşıldı, ul da, ägär dä qissada Ğäysä urınına Möxämmät päyğämbär bulsa, möselmannar bar dönya buylap kinoteatrlarnı yandırır ide, dip belderde.
İnde telgä alınğan jurnalist John Allen alay da, katolik ruxaniläreneñ "Da Vinci kodı"na qarşı süzläre andıy köç qullanuğa çaqırmıy, dip uylıy.
"Arxipiskop Amatonıñ uyında cämäğät urınnarın yandıru, maşinalarnı äyländerü kebek andıy köç qullanunı totmawına minem imanım kamil. Ul barı tik katolik üzañın nığıtunı häm katolik ir wä xatınnarnıñ şul üzañı nigezlären yaqlaw kiräklegen genä küz aldında totqandır", digän faraz belderä Vatican turında kitaplar yazğan John Allen.
Kärim Kamal


text:
Mäskäwdä totıqlar alınu säbäple Tatarstanda iminlek çaraları köçäytelä
Mäskäwdä totıqlar aluğa qarata Tatarstanda da qüät ministrlıqları çaralar kürä. Pänceşämbe könne respublikanıñ eçke eşlär ministrlığı aşığıç kiñäşmä ütkärde. Anda Tatarstanda iminlek çaraların köçäytü turında qarar qabul itelde. Tatarstan militsiäse xezmät rejimın köçäytte. Yağni, barlıq militsiä xezmätkärläre dä eş urınnarında. Eçke eşlär ministrlığı barlıq xalıq cıyıla torğan çara-tamaşalar urınnarın maxsus küzätü astına ala. Mondıy urınnarda grajdannarnı, şul isäptän xatın-qızlarnı da tikşerü çaraları küreläçäk, dip kisätä eçke eşlär ministrlığı. Teatrlarda, konsert zallarında, mädäniät yortlarında saqçılar kizüe köçäyteläçäk. Aeroportlar, vokzallar häm başqa şundıy möhim däwlät obyektları iminlegenä ayırım iğtibar iteläçäk, dielä räsmi xäbärdä.


text:
Jwırda «Ulıtaw» qorıq-murajay`ı étnografïyalıq ékspedïcïya uy`ımdastırdı. Negizgi bağıtı «Ulıtaw-Qızılorda-Otırar-Ordabası-Türkistan-Şımkent-Taraz». Maqsatı— osı bağıtta ornalasqan mwzey`lermen jäne qorıq murajay`larmen özara is-täjirïbe almasw jäne jädiger jïnaw.
Ékspedïcïyanıñ alğaşqı küni Qızılorda oblısınıñ Abay` awılında boldıq. Awıldan jädigerler jïnaldı. «Ulıtaw» eldi mekeni twralı xabardar ettik. Kelesi küni Qızılorda qalasına kelip, Qızılorda «Qazqay`ta jañartw» respwblïkalıq memlekettik käsipornı Qızılorda oblıstıq fïlïalına barıp, dïrektor Şıñğıs Qanatbaevpen tanısıp, özara pikir almastıq. Ulıtaw jerindegi tarïxï orın Joşı mazarın qorşawğa alw üşin jasalınıp jatqan qorşawlar sapasın körip, jumıs barısımen tanıstıq. Qızılorda oblıstıq ölketanw murajay`ında boldıq. Murajay`dıñ dïrektorınıñ orınbasarı Axmetova Jannat Däwrenqızına qızına jolığıp, öñir tarïxın zerttew maqsatında şekaralas jatqan elmen «Bulantı şay`qası» bolğan qazaq tarïxınıñ zerttelmegen aşılmağan betterin naqtı däleldermen aşıp körsetw negizinde qızılordalıq murajay` qızmetkerlerimen kezdesip oy` bölistik. Ulıtaw murajay`ında ötken xalıqaralıq konferencïya jïnağı «Bulantı şay`qası» kitabı sıy`ğa usınıldı.
Murajay`dıñ jaña ékspozïcïyasınıñ ğılımï qızmetkeri Sağïtjanova Élʹzïra Nağaşıbay`qızınıñ tüsindirwimen araladıq. Murajay` qorın körip ärtürli étnografï- yalıq jädigerlerdiñ toptamasımen tanıstıq. Kelesi küni Şïeli awdanına jol tarttıq. Qazaq qolöneriniñ, onıñ işinde kilem toqwdıñ ortalığı retinde önerdi saqtağan eldi mekenderge ékspedïcïyamız jalğastı. Ärbir üy`de toqıma kilemder tıqır kilemşeler kezdesedi. Şïeli awdanınıñ eldi mekenderi Gïgant, Bestam, Ä.Täjibaev (Telköl), Alğabas awıldarına barıp, turğın üy`lerdi aralap, qazaq xalqınıñ salt-dästürin saqtaw maqsatında könergen, ata-babalar pay`dalanğan zattardı jïnastırdıq. Toqıma kilemder, baw-baskurlar, keli-kelsaptar, tas dïirmender, kübi-pispegimen, urşıqtar, kilem toqïtın taraqtar, bilezik, jüzikter, mıs ojaw, kepser, şapaşot sïyaqtı öte qundı jädigerler jïnaqtaldı.
Atap ay`tsaq, köneköz qarïyalar Gïgant awılınan Erjanova Qurmankül, Şadïeva Orazkül, Şïeli awılınan Mırzalïeva Zïtken, Arşagül Bey`senbay`kızı, Ötebaeva Ümsinay`, Sızdıkova Dildaş, Ötegenova Amïna, Bïğanşa Nısanbay`qızı, Xalïfa Ajarbaeva, Quljanova Fatïma, Alay`darova Bïbisara, Jumabekova Qundızay` sïyaqtı abzal jandar boldı. Sonımen qatar qazaqtıñ ulttıq tağam türleriniñ jasalw, day`ındalw joldarı jïnaqtalğan. Ékspedïcïya öz jumısın «Otırar» qorıq murajay`ında jalğastırdı. Munda dïrektor orınbasarı Serik Aqılbek, esepşi Ulbala jäne bas qor saqtawşı Eralı Şoqay`men pikirlesip, «Bulantı şay`qası» kitabı sıy`ğa tartıldı. Murajay`dıñ jaña ékspozïcïyası jabdıqtalw üstinde eken. Qor jädigerlerin saqtaw, öñdew joldarınıñ täsilderimen tanısıp, kumıra jasaw stanogı men küy`dirw peşiniñ jasalw texnologïyasımen tanıstıq. ÉKSPO-2017 qarsañında murajay` janınan étnokeşen ortalığın aşw jumıstarı qolğa alınıp, köptegen altı- baqan, usta qoması, qumıra küy`diretin peş ornı sïyaqtı ister atqarılğan eken.
Äriptesimiz E.Şoqay`dıñ ay`twınşa, jeltoqsan ay`ında étnokeşenniñ aşılwı bolmaq. Sonımen qatar qor jädigerlerin qay`ta jañğırtw jumıstarı boy`ınşa da is-täjirïbe almasıldı. «Äziret-Sultan» Türkistan qorıq murajay`ına jolığıp, dïrektordıñ orınbasarı Esjan Erjanmen tarïxï eskertkişterdi qujattandırw jumıstarı boy`ınşa özara pikir almasıp, qor bölimi qızmetkerlerinen qazaqtıñ zergerlik buy`ımdarın jïnaqtaw, saqtaw is-şaraları boy`ınşa täjirïbe almastı.
«Ejelgi Taraz eskertkişteri» qorıq murajay` dïrektorı T.Moldakınov qabıldawında bolıp, murajay`dıñ qat-qabat atqarılıp jatqan jumıstarı jay`lı äñgimelesip, «Bulantı şay`qası» kitabı sıy`ğa berildi. Ejelgi köne Taraz tarïxın zerttew maqsatında murajay` qorığı terrï torïyasında arxeologïyalıq qazba jumıstarı jürip jatır eken. Qazirgi künde Qızıl qorğan qalaşığı ornı qazılwda. Köptegen jädigerler atap ay`tar bolsaq qış qumıralar, may` şamdar, sferokonwstar, tabaqşalar, qış dastarxan bölşegi, qumıra sınıqtarı t.b. da buy`ımdar köptep tabılwda. Öte qundı jädigerdiñ bir bölşegi retinde may` şam men sferokonwstıñ bir bölşegi murajay` qorına alındı. Kelesi küni jädiger jïnaw jäne ötken tarïx joldarın izdestirw maqsatında Jambıl oblısı Sarısw awdanı Sawdakent eldi mekenine barıp, el anası jası toqsannan asqan Rımjan anadan 1929-32 jıldarı Betpaqdala arqılı Arqadan üdere köşken qalıñ qazaqtar ömiri jay`lı mälimetter jïnastırıldı. Ékspedïcïya barısında Taraz öñirinen de köptegen qundı jädigerler ağaş şara, tükti kilem, mıs tabaq, kïmeşek, urşıq, bilezik, jüzikter t.b. jïnaqtaldı. Mine, birneşe künder boy`ı jürip ötken étnografïyalıq ékspedïcïya nätïjesinde jüzden asa jädiger jïnalıp, murajay` qorı tolığa tüskendey`.
N.RAY`IMOVA, «Ulıtaw» qorıq- murajay`ınıñ qızmetkeri. Swretterde: ékpedïcïya kezinde jïnaqtalğan jädi- gerlerden körinis.


text:
Premyer ministr İdaräse belderüenä qarağanda Bağdadta Qazan waqıtı belän köndezge ikedän Şimbäneñ irtänge altısına qädär komendant säğäte kertelgän.
Bu comğa namazları waqıtına turı kilä. Uzğan comğada şığıylar mäcetendä intixarçı bomba şartlatıp 11 keşene üterde.
Ğiraqnıñ könyağındağı Basra şähärendä bazar häm benzin stansiäse yanında intixarçı bomba şartlatıp kimendä 10 keşene üterde.
Baquba şähäre yanındağı Hib-hib awılında sönni mäcete yanınıda bomba şartlap tağın kimendä 10 keşene üterde. AQŞ xärbiläre Baquba yanında äl-Qaidäneñ yuğarı äğzasın häm terrorçı dip şiklänelgän 3 keşene qulğa aluın belderde.
Anbar wiläyätendä bulğan bäreleştä ber amerikan xärbie hälak buldı.


text:
Putin Rusiä atom qoralların Yewropağa töbäw belän yanıy
6-8-nçe yündä Germaniädä "sigezlek" törkemeneñ çirattağı yıllıq oçraşuı uzaçaq. Soñğı yıllarda anda Rusiä dä qatnaşıp kilä. "Sigezlek" utırışı aldınnan prezident Vladimir Putin şul törkemgä kergän illärdäge qayber basmalarnıñ xäbärçeläre belän oçraştı, häm anda yaña qırıs belderülär yasadı. Rusiä prezidentı üzendäge atom qoralların Yewropağa töbäw belän yanıy.
İnterview mömkinlegen Putin "sigezlek"täge Könbatış illärenä yaña yanawlar cibärü öçen faydalandı. Alarnı ber cömlä belän bolayraq taswirlap bula - ägär dä Könbatış Rusiägä qarata höcümçänräk bula ikän, Rusiä dä näq şulay uq cawap qaytaraçaq:
"Yewropada raketalardan saqlanu sisteması urnaştırıla ikän, bez sezne inde bügennän ük moña cawap belän çığaçağıbız turında kisätergä tieşbez. Bez üzebezneñ iminlekne tä''min itärgä tieş, ämma monı başlawçı bez tügel", dip kisätä Putin Könbatışnı.
Putinneñ bu belderüe, Mäskäwneñ Washington belän başlap cibärgän süz köräşendä çirattağısı ğına. Aña qädär, berniçä genä kön elek Rusiä prezidentı Quşma Ştatlar säyäsäten açıqtan-açıq "imperialistik" dip atağan ide.
Şuşı qaynar, waqıt-waqıt "salqın suğış" çorın xäterlätkän bäxäs urtasında Washingtonnıñ Yewropada yaña raketa qalqanı qorılmaların urnaştıru niäte tora. Bügenge köndä Quşma Ştatlar bu xaqta söyläşülärne Çexiä häm Pol''şa xökümätläre belän alıp bara. Düşämbedä Pragaga kilep amerikan prezidentı Bush çex citäkçeläre belän berençe çiratta näq menä şul xaqta söyläşer dip kötelä.
Uzğan atnada Rusiä şuşı kierenke wäzğiätne tağın da şäbäytep cibärde - ul beryulı yaña qitğaara häm qanatlı raketalar sınawı ütkärde häm şulay itep üzeneñ yaña aşqınıp qorallanuğa kereşä aluına işarä itte. Ämma Mäskäw berük waqıtta monıñ öçen cawaplılıqnı üzennän töşerergä tırışa, bu fäqät amerikannarnıñ raketa qalqanın qoru niätenä cawap bulıp tora, dip belderä.
Şul qaraşnı Putin "sigezlek" xäbärçeläre belän oçraşqanda da äytte:
"Bezneñ şuşı cawap ğämällär öçen bar cawaplılıqnı bez üz östebezdän töşeräbez. Çönki Yewropada başlanırğa torğan yaña aşqınıp qorallanunı bez başlamıybız. Dönyadağı strategik bizmän cimerelä. Şul bizmänne tigezläw öçen bez raketa qalqanın ütep çığarlıq qorallar buldırırğa mäcbürbez", di Vladimir Putin.
Alay ğına da tügel, Putin xäbärçelärgä, bez kiläçäktä raketalarıbıznı Yewropadağı xädäflärgä töbäyäçäkbez, dip tä östäde. Häm düşämbe könne Rusiä xökümäte äğzaları belän ütkän oçraşuında ul maxsus telekameralar aldında, berniçä kön elek bulğan sınawlarnıñ näticäse belän qızıqsındı häm yaña raketalarnı eşlägän belgeçlär belän oçraşırğa teläwen äytte.
Kärim Kamal


text: Mäskäw. İkeyaqlı mönäsäbätlär häm xalıqara mäs'älälär xaqında prezident Putin belän söyläşülär öçen bügen Rusiägä Fransiä prezidentı Jacques Chirac kilde. İke citäkçe şuşı oçraşuın bu yulı Mäskäw yanındağı Krasnoznamenskidä ütkärä, anda Rusiäneñ German Titov isemendäge ğäläm üzäge urnaşqan. Prezidentlar anda Rusiä ğäläm köçläre citäkçeläreneñ çığışların tıñladı. Kiçke aş mäclesennän soñ alar ikeyaqlı söyläşülär ütkäräçäk. Kiçä isä Mäskäwdä ber könlek säfär belän Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder bulıp kitkän ide. Vladimir Putin aña, Rusiä NATOnıñ kiñäyüennän qurıqmıy, läkin NATOnıñ kiñäyüe xalıqara iminlek problemaların xäl itügä dä yardäm itä almıy dip isäpli dide.


text:
Qazanda töbäk häm milli mäğlümät çaraları kongressı tämamlandı
Uzğan atnada respublikada Milli häm töbäk mäğlümät çaralarınıñ kongressı ütte. Bıyıl ul inde 3 märtäbä oyıştırıldı. Kongress qısalarında Kul’tura v efire – Efirda mädäniät festivale dä uzdı. Töbäk häm milli mäğlümät çaraları kongressı Rusiäneñ 50dän artıq töbägennän wäkillärne cıydı. Alay ğına da tügel, çarada Baltiä häm BDB illäre jurnalistları da qatnaştı. Çarağa mäğlümät çaraları wäkilläre genä tügel, ä ictimaği oyışmalar citäkçeläre, Rusiä parlamentı deputatları, teleradiokompaniä citäkçeläre dä bar ide. Kongressnıñ eşe nigezdä korab ta bardı. Şuña da kongressqa cıyıluçılar qazan belän genä tanışıp qalmadı, ä respublikanıñ başqa cirlärendä dä bula aldı, Tübän Kamada uzğan sabantuyda qatnaştı, Alabuğa belän tanıştı. Älege cıyın qısalarında uzğan çaralarğa kilsäk, bıyıl alar bik qızıqlı häm eçtälekle buldı, digän fikerdä tora kilgän qunaqlar. Bu xaqta bezgä kongressta qatnaşqan Azatlıq radiosı xäbärçeläre, Omski teleradiokompaniäseneñ Säläm tapşıruı jurnalistları Saniä Mirxalieva häm Rozaliä Sayganova söylädelär.
Uzğan yıl belän çağıştırğanda kongress bigräk tä yaxşı oyıştırılğan ide. Küpsanlı fiker alışular, tanılğan jurnalistlar belän oçraşular, alarnıñ däresläre bik küp närsä birde bezgä. Praktik eşlär belän dä şöğelländek Oyıştıruğa kilgändä dä, bar närsä bik äybät uzdı, bıyılğısı uñışlıraq ütte. Annarı tağı ber üzgäreş – bez törle jurnalistlarnıñ eşlären qarap, alar xaqında fikerläşep, tikşerä aldıqXäyer, kongress eçtälekle, möhim çaralarğa bik bay bulsa da, anda milli mäğlümät çaraları, alarnıñ problemalarına ällä ni iğtibar bulmağan ikän. Çaqırılğan qunaqlar arasında da milli mäğlümät çaraları wäkilläre, bigräk tä tatarlar, ayıruça az ide. Şuña da, Saniä Mirxalieva da, Rozaliä Sayganova da kiläse kongresslarda milli mäğlümät çaralarına iğtibar kübräk bulsın ide, digän teläk belderä.
Şunısın da äytergä kiräk, Azatlıqnıñ Omskidağı xäbärçeläre kongress qısalarında ütkärelgän bäygeneñ ciñüçeläre dä buldı. Alarnıñ Säläm programması radiotapşırular arasında berençelekne yawladı. Ä menä Yekaterinburdan Fawiä Safiullina tarafınnan töşerelgän dokumental’ fil’m maxsus televizion programmalar nominatsiäsendä berençelekne aldı.Gölnaz İlgizär


text:
İyül aylarında Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Aqtanış rayonınıñ Puçi awılında xastaxanä açqanda aña Perm ölkäse Barda rayonınnan ber apay süz qata. Tatarstan prezidentına Barda apayı:“Çittäge tatarlarğa yärdäm itsägez ide! Bezneñ yaqlarğa da barıp çığığız äle ” - dip ütenä. Şäymiev ul waqıtta: “Alla boyırsa sentäberdä barıp çığu niäte bar” digän cawap äytä. Sentäber citte Tatarstan prezidentı Perm ölkäsendä. Şäymiev bu yaqlarğa kilgänçe Perm ölkäse gubernatorı belän telefonnan söyläşkän bulğan. Bu söyläşü cäy aylarında bula. Telefonnan söyläşü waqıtında Tatarstan prezidentı: “Sentäberdä sezgä kiläm, Barda rayonına da kerep çığarğa telägem bar”- dip äytä. Ölkä gubernatorı bu xäbärne Perm sabantuyında böten xalıqqa citkerä. Menä inde cäydän birle Barda tatarları Mintimer Şäymievnı kötälär ikän. Bezgä bu xaqta Barda rayonınıñ “Tañ”gazetası baş möxärrire El'mart Urazov äytte. Läkin ul şulay uq bu kilüendä Şäymievnıñ plannarın üzgärtüe xaqında da iskärtte. Tatarstan prezidentı Permdä genä bula, sezneñ rayonğa başqa yulı, noyäber aylarında kilergä mömkin digän xäbär cibärgännär. Ul yaqlarda Şäymiev bulğançı küptän tügel Qazannan häm başqa töbäk- şähärdän qunaqlar kilep Barda rayonında çığıp kilüçe “Tañ” gazetasınıñ 75 yäşlek yubileen bilgeläp ütkännär ide. “Tañ”nıñ yubileenda Qazandağı Perm ölkäse “Yaqtaşlıq” cämğiäte citäkçese, Barda rayonında tuıp üskän Räşit Yagfärov. Bötendönya tatar kongressı wäkilläre, Tatarstan däwlät şurasınnan Rimma Ratnikova, berniçä artistlar qatnaşa. Qazan qunaqları Barda rayonıñ Tanıp digän zur awılnıñ 450 yıllıq yubileenda da bulalar. Menä şulay Perm ölkäsendä yörgändä Räşit Yagfärov cirle xalıqtan küpkenä qızıqlı äyberlär işetä häm üze äytkänçä problemalarğa da tap bula. “Azatlıq” qa ul säyäxät waqıtında kürgän-belgännärennän menä närsälär söyläde:
- Barda töbäge ğomumän alğan waqıtta tatar töbäge bit inde. Elek-elektän, Bolğar däwläte çorında da, şuşı Bolğar däwlätenä kerä torğan cirlär bulğan. Menä şuşı yaqlarda xäzerge waqıtta başqortlaştıru säyäsäte bik qatı köçäyep kitkän. Bezneñ Barda yağında “Yaña ğasır” televideniesen, radiosın qarıylar häm tıñlıylar. Xäzer başqort iptäşlär monda kilgännär dä, menä sez Tatarstan televideniese waqıtın bezgä biregez, Başqortstan kürsätä başlasın dip törle kileşülär yasap yörilär ikän. Annan menä bu tatar tapşıruların başqortlarğa birgän öçen mondağı xalıqqa Başqortstan xökümäte aqça da tülärgä riza imeş. Menä şundıy törle qızıqsındıru çaraları yasap yörilär. Tatar televideniese, radiosı urınına başqortnı quyarğa kiräk dip yörü bu minemçä aqılsızlıq. Quysınnar başqa kanalğa, böten Rusiägä kürensen. Bez bit başqortlar belän tuğandaş xalıq, menä mondıy aqılsız ğämällär belän ike millät arasında qarşılıqlar, rizasızlıqlar tudırmasqa ide bit.
Bez bu xaqta bez “Tañ” gazetası baş möxärrire El'mart Urazovtan da soraşırğa buldıq. Ul: “Bez “Yaña ğasır”nı ber kanalda küpmeder säğät qarap alabız, şunda uq Barda televideniese dä çığa. Bu yaqtan bezdä ber dulqın, ber kanal ğına. Menä xäzer Başqortstannı da kürsätäçäklär, çönki küpmeder waqıt ul kanal buş tora. Monda “Yaña ğasır” betmäs barı ul bulmağanda başqort duslarıbız ğına söylär dip uylıym”- dide. “Başqa tögäl mäğlümätlär äytä almıym, Ufadan bu televidenie buyınça östämä yaña xäbärlär kilüen kötälär äle buğay”- dip tä äytep quydı.
Barda yaqlarındağı işetkän-kürgännäre Räşit Yagfärovnıñ bu ğına tügel äle. Ul süzen bolay dip däwam itte:
- Anda bıyıl cäy könnärendä keşelärneñ söyläwläre buyınça, başqortlar törle-törle etnografik, antropologik ekspeditsiälär oyıştırğannar. Monda inde barsı da xalıqnı başqort itterep isbatlaw öçen eşlänelä. Ziratlarda da qazu eşläre alıp baralar ikän. İmeş anda başqortlar yäşägän, şularnıñ başların ezläw dip añlatalar di cirle xalıqqa. Şul uq rayonnıñ qayber awıllarında keşelärneñ qannarın alıp, DNK dip äytälär inde anı. Nindi millättän ikänen açıqlaw yözennän menä şundıy säyer eş- ğämällär qılıp yörgännär.
Barda jurnalistlarınnan xaqta işetkännär. Läkin tögäl şulay buldı dip äytmilär. “Monı bez imeş-mimeşlär genäder dip uylıybız. Bezneñ monda barsı da äybät, tatarlar başqortlar ber-berse belän dus tatu yäşilär, başqortlar belän yış xezmättäşlek itäbez. Bezneñ bit monda yäşäwçe xalıq arasında başqortlar şaqtıy urın biläp toralar”- didelär. Şulay dip äytsälär dä
Röstäm İsxaqi


text:
Başqortstanda oppozitsiä-respublika baylıqları çitkä kitä, xalıqnıñ yäşäw däräcäsen töşermäs öçen citäkçelekne alıştırırğa kiräk digän fikerdä. Üz yağına täñqitne qabul itergä mäcbür bulğan räsmi citäkçelek tä tik yatmıy-anıñ fikerençä- oppozitsiäne ber dä xalıqnıñ yäşäw däräcäse tügel dä, barı tik şul respublika baylıqları qızıqsınıda. Şulay itep mäğlümat suğışı qızğannan qıza bara. Başqortstanıñ matbuğat häm mäğlümat ministrı Zöfär Timerbulatov-saylawaldı wazğiätendä jurnalistlarnıñ eşe nidän ğibärät bulğanın bilgeläde. Anıñ jurnalistlar sorawlarına birgän cawapların Azatlıq dulqınnarında işetä alasız.
Rämsit Abulyaev, Ufa


text:
Bush belän Blair Ğiraq suğışın yaqlap çığış yasadı
Pänçeşämbe könne AQŞ prezidentı George Bush häm Britaniä premyer ministrı Tony Blair AQŞ Kongresında häm Aq Yortta çığış yasadı. Alar, älegä qädär Ğiraqta küpläp üterü qoralları tabılmasa da, Säddam Xösäin xakimiäte andıy qorallar äzerlägän dip inanğan buluların äytep Ğiraq suğışınıñ aqlanğan buluına ışandırırğa tırıştı.
Bush "min bu wazıyfada bulğan çaqta berqayçan da qurqınıç doşmannarnıñ yaxşı niättä bula aluı belän kileşep Amerika watandaşlarınıñ ğömeren qurqınıç astına quymayaçaqmın" dide.
Beznekelär çın döreslekne tabaçaq. Häm ul döreslek bu küzläw mäğlümätläreneñ yaxşı buluın kürsätäçäk, minem moña ber şigem dä yuq dide Bush.
Ğiraqta küpläp üterü qoralları bar dip isäpläwneñ yalğış bulğanlığı raslanu mömkinlege turındağı sorawğa ul monıñ yalğış buluı ralsanmayaçaq dip cawap birde.
Şulay da annan ber säğät elegräk Britaniä premyer ministrı Tony Blair Kongressta bolay dip çığış yasadı:
AUDİO: Küpläp üterü qoralları belän terroçılıq arasında bäyläneş buluı raslanırğa mömkinme? Ägär raslanmasa da tarix bezne kiçeräçäk çönki bez hiçyuğı andağı küpläp üterülär häm mixnätlär öçen cawaplı xakimiätne beterdek. Ämma bezne tänqitläwçelär yalğışa ikän, bez xaqlı bulğanbız ikän häm min bezneñ xaqlığıbızğa tulısınça ışanam, şul uq waqıtta bez berni dä eşlämägän bulsaq tarix bezne kiçermäs ide.
Blair çığışında küpläp üterü qorallarınıñ buluına ışanıç bik zur bulmasa da Bush bik zur ışanıç belän söyläde. "Ul qorallar tabılğaç bez sezgä mäğlümätlärne tapşırırbız, häm alar bu spekulyatsiälärgä çik quyaçaq" dide Bush.
Bush belän Blair suğış başlawnı aqlaw öçen cämäğätçelekkä täqdim itkän küzläw mäğlümätläre uñayınnan Amerika da da Britaniädä dä qatı tänqitkä duçar itelä. Bush Ğinwar ayında Kongresstağı yıllıq çığışında Ğiraq Afrikadağı ber ildän uran satıp alırğa tırışqan dip çığış yasağan ide. Soñraq ul mäğlümätlärneñ ışanıçlı bulmağanlığı turında äytelde.
Wall Street Journal yazuınça bu mäğlümät başta İtaliä Xakimiätlärenä barıp ireşkän. AQŞ räsmiläre äytüençä bıltır üktäbr ayında bu dokumentlarnı Rimdağı AQŞ ilçelegenä ber jurnalist kertep tapşırğan. Alar Waşingtonğa cibärelgän bulsa da Üzäk Küzläw İdaräse alarnıñ küçermä nösxäsen soramağan. Prezident Bush bu mäğlümätlärne, AQŞ küzläw xezmätlärenä tügel ä Britan küzläw xezmätlärenä nigezlänep iğlan itte. AQŞ küzläw xezmätläre isä bu mäğlümätlärne ışanıçlı dip sanamağan. Blair üz çığışında Britan küzläw xezmätlären yaqlap çığış yasadı. Kiçä ul bez Britaniä küzläw mäğlümätlären tögäl mäğlümätlär dip sanıybız dide.
Ämma qayber Demokrat kongressmennarnı bu çığışlar qänäğätländermäde. Blair çığışınnan soñ Wäkillär Palatası äğzası, demokrat Edward Markey "amerikan häm britan soldatları ut sızığında torğanda, yalğan mäğlümätlärgä nigezlängän bulırğa mömkin dönya citäkçeläreneñ qaraşlarına bernindi şiklänüsez ışanırğa çaqıru ul soldatlarnıñ tuğannarın hiç tä qänäğätländermi dide. Läkin haman da, bezneñ transatlantik berektäşlekneñ ike yağında da, suğış başlarğa färman birelgändä çınlıqta bezneñ ni qädär az belgän buluıbız turında tulı döreslekne äytergä telämilär kebek dide Markey.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Bu turıda Filipin prezidentı Gloria Aroyo iğlan itte.
Ğisyançılar belän xökümät wäkilläre arasında söyläşülär beniçä säğät buyı däwam itte. Säwdä üzägen basıp alğan 200-läp xärbi xakimiät almaştırırğa omtıluda ğäyeplänä.
Soldatlar üzläre bu ğäyepläwne kire qağa. Alar prezident Arroyonı häm saqlanu ministrın Manilada terror höcüme oyıştıru öçen armiäne qullanırğa cıyınuda ğäyepli. Alar äytüençä, prezident Arroyo xökümäte terror höcümnärennän soñ ildä suğış xäle iğlan itep xakimiättä qalırğa teli. Arroyonıñ prezidentlıq möddäte kiläse yılda tämamlana.


text:
INCB: Äfğanstanda heroin citeşterü arta
Berläşkän millätlärneñ Narkotiklarnı kontrol itü idaräse (INCB) çärşämbedä iğlan itkän yıllıq xisapqa qarağanda, Äfğanstanda äfyun citeşterü yıldan yıl üsä bara. Uzğan yılda heroin yasawda qullanılğan äfyun küläme, Taliban bärep töşerelgännän birle, iñ yuğarı däräcägä citkän. Äfğanstanda citeşterelgän narkotiklar kürşe Aziä illärenä, Yevropağa tarala. Rusiä – heroin qullanuçılar sanı belän – Yevropada berençe urınğa çıqqan.
Audio (Pavel Pachta)
"Uzğan 2004 yılda Äfğanstanda citeşterelgän äfyun küläme 4200 tonnağa citte. Aldağı yıl belän çağıştırğanda 17%qa kübräk. Mäk basuları da arttı."
Pachta süzlärençä, dönyadağı bar heroinıñ dürttän-öçe Äfğanstanda citeşterelä. Şunıñ öçtän-bere Üzäk Aziä illärenä kitä. Könbatış Yevropada heroin qullanuçılar sanı kimi barsa, Könçığış Yevropa, elekke sovet illärendä, kiresençä, arta bara. Ä menä iñ qurqınıç wazğiät – Rusiädä.
Audio (Pavel Pachta)
"Rusiädäge wazğiät bik ayanıç. Heroin qullanuçılar sanı belän Rusiä Yevropada berençe urınğa çıqtı. Anda xäzer millionğa yaqın andıy keşe bar."
Xisapta äytelgänçä, Äfğanstannıñ narkotik käsepçeläre xäzer heroin yasaw öçen çimal bulğan matdäne import itä başlağan. Ul äfyunğa qarağanda azraq urın ala, anı yäşerü dä ciñelräk. Berük waqıtta Üzäk Aziädä röxsätsez kertelgän, heroin yasawda qullanıla torğan serkäneñ küläme artuı küzätelä.
Narkotiklarnı kontrol itü idaräse äfğannarnı mäk üsterüdän bizderü programnarın tağı da kiñäytergä çaqıra. Bar mäsälä şunda - monıñ öçen aqça citmi, digän sıltawlarnı, idarä äzğası Melvin Levitsky kire qaqtı. Anıñ süzlärençä, Äfğanstan räsmiläre, narkotik belän käsep itüçelär östennän kontrol urnaştırmıy torıp, bu programnarnıñ faydası bik az bulaçaq:
Audio (Melvin Levitsky)
"Ägär sineñ tärtip saqlaw köçeñ, töbäktäge kontroleñ citärlek bulmasa, bernindi programnar eşlämiäçäk, çönki qarşı taraf sine köç belän ciñäçäk. Bar mäsälä şunda, aqça citmäwdä tügel."
Xisapta äytelgänçä, 4 yıl elek buldırılğan "Topaz" operatsiäse küpmeder näticä birgän. Äfğanstan xakimiätläre kürşe illär belän xezmättäşlek itep, çimal äyläneşenä kirtä quyarğa tırışa. Tik bar tişeklär dä yabılıp betmägän. Misal öçen, İdarä belgeçläre fikerençä, maxsus serkäneñ zur öleşe Äfğanstanğa Paqstannıñ Karaçi portı aşa kilä. Uzğan yıl qulğa alınğan ber genä yöktä 375 litr şundıy serkä tabılğan ide.
Äfğan prezidentı Xämit Karzainıñ xökümäte narkotiklarnı citeşterü, üsterü, satularnı tıyğan 10 yıllıq program qabul itte. Bik yaxşı di Melvin Levitsky, ämmä Karzai xökümäte anı üze genä, xalıqara yädämsez ğämälgä quya almıy. Anıñ belän Äfğanstannıñ Berläşkän Millätlärdäge wäkile Möxämmät Yunus Bazel dä kileşä:
Audio (Möxämmät Yunus Bazel)
"Xalıqara cämäğätçelek terrorçılıqqa, Äl-Qaidägä qarşı köräşüdä yärdäm itte. Ansız Äfğan xökümäte monı eşli almas ide, räxmät. Läkin xäzer ilneñ infrastrukturasın torğızuğa, eş urınnarı buldıruğa, yullar tözügä, säwdä, kommersiägä iğtibar arttırırırğa kiräk."
Äfğannarnı äfyun citeşterüdän bizderü öçen berençe näübättä näq menä şularnı eşlärgä kiräk digän qaraş bar. Küptän tügel, Äfğanstannıñ narkotik kontrole öçen cawaplı yaña ministrı Xäbibulla Qaderi, xökümät narkotik belän käsep itüçelärgä, äfunnnan heroin citeşterü laboratoriälärenä qarşı politsiä ğämällären waqıtlıça kimetep tora digän belderü yasağan ide.
-Ali Gilmi


text:
Äfğanstannıñ saylaw däğwaları komissiäse yäkşämbe ütäçäk saylawlardan tağın 28 nämzätne töşerep qaldırdı. Barlığı tawış birüdä 45 nämzät qatnaşa almayaçaq. Xoquq oyışmaları bu mäsälädä borçılu belderä.
Äfğanstan häm BMO räsmiläre qaramağındağı berläşterelgän saylawlar idäräse başlığı Peter Erben, ilneñ qayber töbäklärenä äle dä ğäskärlär kilep citmägän, dip belderde. Parlament saylawları Äfğanstanda aldağı yäkşämbe könne ütäçäk. Ğäskärlär tawış birü urınnarında iminlekne tämin iter öçen kiterelä. Tönyaqkönçığıştağı Nuristan provinsiäse, xökümät köçläre kilep citmäsä saylawlarnı uzdırmayaçağın xäbär itkän.
Taliban yäkşämbe ütäçäk parlament häm provinsiä şuralarına saylawlarğa qomaçawlıq itäçägen xäbär itte.


text:
Qazanda Arvapark açıldı - saylaw aldı uyınnarı däwam itä
Tatarstannıñ iñ tanılğan nämzäte dä tik utırmıy. 13 noyäber könne Mintimer Şäymiev Qazanda uzğan TEFİ-region televizion bäygeseneñ yomğaqlaw kiçäsendä qatnaştı. Bu xaqta bez soñraq äle tulıraq itep söylärbez. Comğa könne isä Yedinaya Rossiä firqäseneñ räistäşe çirattağı yaña tözeleşne açtı. Bu yulı – Qazanda bik qısqa waqıtta häm zur ser astında ğına tözelgän Akvaparknı. Bik azsanlı mäğlümatlarğa qarağanda, älege Akvapark Rusiädä iñ zurlarnıñ berse bulaçaq, anıñ mäydanı 50 meñ kvadrat metrnı täşkil itä ikän.Ä menä respublika prezidentı wazifaların başqaruçı premyer-ministr Röstäm Miñnexanovqa bu könnärdä ikelätä eşlärgä turı kilä. Äle citmäsä – Tatarstanda ğına da tügel. 12nçe noyäber könne ul Mäskäwdä, Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän bergä İndia premyer-ministrı belän oçraştı. Alar ber östäl artında utırıp ike il arasındağı xezmättäşlek turında söyläşte. Ä annarı soñ Röstäm Miñnexanov Tatarstan xökümäte isemennän İndiyäneñ Andxra-Pradeş ştatı belän iqtisadi, fänni, mädäni xezmättäşlek turında kileşü imzalandı. İndiya yağınnan kileşüne respublikanıñ Tışqı eşlär ministrı imzaladı. 13nçe noyäber könne Röstäm Miñnexanov Qazanğa qaytıp respublika Däwlät Şurası komissiäsendä 2004nçe yılğa byudjetnı tikşerüdä qatnaştı. Comğa könne isä premyer-ministr Tatarstanğa kilgän Bolğariä respublikası wäkillären qarşıladı, delegatsiädäge eşmäkärlär belän eşlekle söyläşülär alıp bardı.
Gölnaz İlgizär


text:
Alar prezident saylawlarında qatnaşqan opozitsion citäkçe Sergey Bagapşnıñ yaña prezident dip iğlan itelüen teli.
Kiñküläm mäğlümät çaraları xäbär itüençä, prezident saqçılar binağa höcüm itüçe törkemne tuqtatırğa tırışqan ämma çigenergä mäcbür bulğan.
İtar Tass xäbär agentlığı belderüençä ber keşe yaralanğan.
Premyer ministr Nodar Xaşba höcüm başlanğançı ul binadan kitkän. Anıñ häm prezident Vladislav Ardzinbanıñ qayda buluı mäğlüm tügel.
Ardzinba 3-nçe üktäberdä ütkän bäxäsle prezident saylawları urınına dikäber başında yaña saylawlar ütkärü turında qarar çığardı. Protest belderüçelär moña qarşı çığa. Üzäk Saylaw Komissiäse bu saylawlarda Bagapşnıñ ciñep çığuın iğlan itte. Ämma iske xakimiät saylawlar xärämläşülär belän uzdı dip 3-nçe üktäberdä ütkän saylaw näticälären ğämäldän çığardı.


text:
NATO diplomatları Bağdadta Ğiraq iminlek köçlären öyrätü plannarın tikşerä
NATO diplomatları saqlanu berlegeneñ Ğiraqqa yardäm kürsätü yulların tikşerä. Şulay uq alar, Ğiraq iminlek köçlären Ğiraqnıñ üzendä yäki çit illärdä öyrätü mömkinlegen dä tikşerä.
Amerikan ğaskärläre mäğlümatlärenä qarağanda kiçä Ğiraqnıñ könbatışında "iminlek çaraları waqıtında" maxsus köçlärneñ 3 xärbie hälak bulğan. Al-Anbar provinsiäsendä atna – 10 kön waqıt eçendä 10 amerikan xärbie hälak buldı.
Kiçä Bağdadta waqıtlı Ğiraq xökümäte, Falluca şähärendä Ğiraq ğısnyançılarına qarşı hawa höcüme öçen amerikan xärbilärenä küzläw mäğlümatläre birgäne turında xäbär itte. Kiçä dä distägä yaqın keşe hälak bulğan ide. Kiçäge höcüm – Abu Musab al-Zarqawi keşelärenä qarşı oyıştırılğan bulğan.


text:
Rusiädä iske häm yana bäyrämnärneñ mäğnäse barmı?
Rusiädä soñğı aralarda bäyrämnär könnän köne artıp tora. Yaña yıldan soñ Rusiä xalqı inde ikençe yıl rättän unar kön buyına Raştua yallarında bula. Közdä bäyrämnär köne öç—dürt köngä suzıla başladı. Noyäber ayında Tatarstan xalqı Respublikanıñ üz bäyrämnäre belän bergä Rusiä yal könnären dä quşıp dürt kön yal itte. Yaña yıl waqıtında yallardan ayırmalı bularaq, noyäber bäyrämnäre säyäsi dä bulıp kitte äle. Ul älegä Rusiä xalqı öçen añlaşılıp citmägän berdämlek köne dä, monısı dürtençe noyäberdä ütte, şulay uq cidençe noyäberdä elekkege Oktäber inqilabı könen, xäzer isä kileşü köne digän bäyrämen uzdırdı. Bu ike bäyräm arasında Tatarstannıñ konstitutsiä köne qısılıp qaldı. Ğomumän däwlät bäyrämnäre küp, läkin alar törle säyäsi tösmerdä, qaysı berläşterä, qaysı kileşterä, qaysı elekke Tatarstan konstitutsiäsen iskä töşerä. Xäyer, yañası da eşlänep kilä anısı. Tuydırmadımı yaña bäyrämnär, kileşü—berdämläşülär, annarı kemne berläşterä, ä nindi maqsatta kileşterä soñ alar? Tatar xalqında ike genä bäyräm — qorban häm uraza bäyrämnäre genä kiräk digän fikerlär yış yañğırıy xäzer. Bügenge tügäräk östäl tapşıruıbız şul xaqta. Anda rok cırçı İsmail, tatar internetında berniçä säxifä totuçı Şamil Biktaş, rejisser Rämis Näcmiev häm şulay uq cırçı, rep stilendä cırlawçı İl'yas Gafarov qatnaşa.
Şamil Biktaş. Min bu bäyrämnärne kürmi dä qaldım. Yal könnären eştä ütkärdem — yaña öyemne tärtipkä kiterdem.
Räfis Cämdixan. Ä İsmail, sin?
İsmail. Min ul turıda belmädem dä. Eşläwem däwlät eş bulmağaç, yal könnär turında äle genä beldem. Rusiädä bäyrämnär bolay da küp.
Rämis Näcmiev. Min bäyrämnärgä berniçä qaraşlı. İcat keşese bularaq, ul miña bik uñaylı, öydä utırıp, ber närsä dä eşlämiçä. İkençe yaqtan, icat eşläre bik küp yal bulğaç, barmıy. Äyberlärne alğa törtergä kiräk, keşelär belän oçraşırğa kiräk.
Räfis Cämdixan. Dürtençe noyäberdän başlıyk äle. Anı Rusiädä berdämlek köne dip iğlan ittelär. İmeş 1612 yılda 4 noyäberdä çuqınğan tatar Minin häm knyaz' Pojarskiy xalıq cıyıp, Mäskäwne lyaxlardan, polyaklardan azat itergä barğannar. Läkin Mäskäwne üzen azat itkännär dä, ä Kreml' polyaklar qulında qaldı. Dimäk bu Watannı azat itü köne bula almıy. İkençedän, watannı azat itü könnär ul küp — 9 may da, başqa könnär dä. Bäyräm itär idek dürtençe noyäberne, ul Rusiädä Qazan izge Märyäm ana ikonası köne dip sanala. Rusiädä törle xalıqlar yäşi — tatarlar da, ruslar da, çuqınğanı da, çuqınmağanı da. Böten xalıqnı berläşterä torğan bäyräm bula almıy. Menä bu dürtençe noyäber köne sezneñ qaraşta ni öçen kiräk, ni öçen Rusiä anı bäyräm köne iğlan itte?
Rämis Näcmiev. Minem ike fiker bar. Ber yaqtan, Rusiä — zur il, anda yözdän artıq millät yäşi. Nindider böten xalıqnı berläşterä torğan kön kiräk. Andıy berdämläşü ideologiäse bulmasa, andıy kön bulmasa, bezneñ il alğa bara almıy.
Räfis Cämdixan. Läkin nik ul kön polyaklardan azat itkän kön dip sanala soñ?
Rämis Näcmiev. Şuña kürä minem ikençe fikerem bar. Härber millätneñ üzeneñ baş köne bulırğa tieş, häm böten Rusiäne berläşterü köne bulırğa tieş. Nindider artaçaq, neytral' kön bulsa, caylıraq bulır ul.
Räfis Cämdixan. Mäsälän, tatarlar öçen nindi kön bulırğa mömkin? Xäter köneme?Rämis Näcmiev. Yuq, bezneñ tarixıbız bik bay. Bezneñ ğunn babaylarıbız da bar, törki kağanatları da, Chingizxan ile dä bar. Şunnan böten törki xalqın berläşterä torğan könne tabıp, şunı bäyräm ietergä kiräk.
Räfis Cämdixan. Küpme berdämläşü könnäre bar inde? Rusiäneñ däwlät bäyrämnären sanap kitik äle: Rusiä konstitutsiäse köne, Rusiä suverenitet köne — berläştermimeni alar?
Rämis Näcmiev. Berdämläşmi, alarnıñ andıy maqsatı, ideologiäse yuq.
Bu bäyrämne bezdä urıs xökümäte bäyräm itte. Urıslarğa nindider bäyräm kiräk. Urıslarda konstitutsiä köne bar, däwlät köne bar, läkin xalıq alarnıñ nigä tantana itelgännären añlamıy. Nindider tarixi waqiğanı alıp, anı tanıtıp, bäyräm ietergä buldılar.
İsmail. Minemçä, tatarnıñ ike dinni bäyräme bar, milli bäyrämnäre bar — citkän.
İl'yas Gafarov. Bu bäyräm kübräk Mäskäw säyäsäteneñ däwlät külämendä baruın äytep bula, çönki bez, yäşlär, kübräk Rusiä prezidentnıñ süzlärenä qarap, anıñ şäxsi omtılışın çağıldırğan bäyräm dip qabul itäbez bu dürtençe noyäberne.
Räfis Cämdixan. Läkin bu kem belän berdämlek soñ?
İl'yas Gafarov. Polyaklarnıñ bezgä nindi naçarlıq eşlägännäre miña eş yuq. Ruslarnı tatarlar belän berläştergän fakt bu polyaklarnı quğan könen saylap bulmas dip uylıym.
Räfis Cämdixan. Ä menä cidençe noyäber, bügen ul kemder belän kileşü bäyräme dip atala. Niçegräk añlatıp bula sezneñçä anı? Dürtençe noyäberdä qayber urıs şähärlärdä «Rusiä urıslar öçen» digän şiğar'lär astında marşlar ütä. Ä cidençe noyäberdä kemder belän kileşep qara. Mäsälän, tatarlar kem belän kileşergä tieş.
Rämis Näcmiev. Minemçä ul Kreml' säyäsäteneñ eksperimentları. Bügenge köndä alarnıñ niçek xalıqnı berdämläşterergä döres eşli torğan ideologiä yuq. Şuña kürä şundıy eksperiment quyalar, berdämläşü könen, Konstitutsiä könen kertälär.
Räfis Cämdixan. Menä bu ike bäyrämnär arasında ber qızıq kön bar äle. Rusiä külämendä tügel, Tatarstan konstitutsiä köne. 1992 yılnıñ 6 noyäberendä Tatarstan konstitutsiäse qabul itelde. Sez bu bäyrämne niçekter sizdegezme?
İl'yas Gafarov. Yıldan yılğa äzräk sizelep qala. Unbiş yıldan anı onıtsalar, ber dä isem kitmäs ide. Yarar, tağın ber yal köne.
Räfis Cämdixan. Sezgä nindi bäyräm kiräk soñ?
İl'yas Gafarov. Bezgä ireklek kiräk, bezgä azatlıq kiräk. Nindi bäyräm bulsın soñ, ruslar astında yäşägäç?
Räfis Cämdixan. Ruslar astında tügel. Bezneñ bit üz däwlätçelegebez, Prezidentıybıyz, bayrağıbız, qanunnarıbız bar…
İl'yas Gafarov. Min konstitutsiägä, demokratiägä ışanmıym. Minem öçen islam citärlek.
Räfis Cämdixan. Möselmannar öçen demokratiä kiräkmimeni?
İl'yas Gafarov. Möselmannarnıñ üz dinendä demokratiä citärlek.
Räfis Cämdixan. Sezneñçä bu bäyrämnär ğadi xalıq öçen kiräkme?
Şamil Biktaş. Närsägä ayırım yal könen yasarğa? Yal itäse kilsä, eşkä çıqmasqa kiräk.
Rämis Näcmiev. Minemçä, şundıy bäyräm kiräk. Bezneñ tatar xalqıbız böten ilgä taralğan. Xalıqnı cıya torğan, berläşterä torğan nindider bäyräm kiräk.
Räfis Cämdixan. Keşelär arasında şundıy fiker bar, tatarlarğa bernindi bäyräm kiräkmi.
İsmail. Minemçä, bäyräm kiräk. Bez möselman da, tatar da. Bezneñ üzebezneñ millät bar, tarix bar. Şuña kürä, bezneñ öçen tatar törki bäyräme kiräk dip sanıym.
Rämis Näcmiev. Bezneñ xalıqqa gel genä berdämläşü turında fikerlärne äytergä kiräk. Här tatar keşese irtän uyanıp, menä min nindi aldan barğan keşe. Alay bulsa, naçar bulmas.