text:
Londonda şartlawlar
Sänäğätläre alğa kitkän 7 il plus Russiä citäkçeläreneñ Şotlandiädäge summitınıñ berençe eş könendä London üzäge şartlawlar belän selkende, şähärdä xaosqa säbäp buldı.Berençe mäğlümätkä qarağanda ülü häm yaralanuçılar bar Şartlawlar Londonnıñ transport sisteması -metro häm aftobusta buldı.
Clarke(audio) Bez älege kem yäisä qaysı oyışmanıñ bu cinayät waxşi ğämäl öçen cawaplı buluın belmibez Şartlawlar şähärneñ metro sisteması häm ike qatlı aftobusında bulğan. Politsiä sonğı mätbuğat konferensiäsendä in kimendä 33 keşeneñ häläk buldı dip belderde.Metro yabılğan,şähär üzägendä aftobuslar yöremi. Politsiä xalıqnı,yöremeskä, säyäxät itmäskä, öndi.Metrodagı şartlawğa şaxit bulğan beräw waqıyğäne bolay dip añlattı
Şaxit(audio)
metro stansiädän ayrılıp 100meter çaması kitkännän soñ ğına şartlaw buldı.kiñät köçle yaqtılıqtan soñ qaranğılıq häm metro tuqtadı, xalıq qıçqırışa başladı tönänme çıqtı ällä östebezgä köl, qorımmı yawa başladı äytä almim närsä bulğanın añlamadıq. Londondağı şartlawlardan soñ Şotlandiädä barğan summit urınınnan premier T. Blair
Blair(audio)
Londonda terror höcümnäreneñ buluı açıqça kürenä. Yuğaltular bar, keşelär heläk buldı, awır yaralanuçılar bar. Bez qorbannnar häm ğailäläreneñ qayğıların urtaqlaşa häm doğa qılabız.
Blair , bez köç qullanunıñ bezneñ cämğiätne bezneñ qımätlärne üzgärteüenä summitnıñ eşen tuqtatuına röxsät itmiäçäkbez dide. Premyer Blair dönya citäkçeläre summitta faqırlekkä qarşı köräşergä , keşe tormışın yaxşırtırğa tırışa .Bügenge höcümne oyıştıruçılar keşe tormışın cimerü mäqsatın quya dip söyläde. Ul üze berençe qul mäğlümät alu öçen Londonğa qaytıp kitsä dä kiçen summitqa kire qayta.Britaniä patşabikäse , Dönya citäkçeläre şulsanda Rim katolik çirkäwe Londondağı terror ğämälen xökem itep çıqtı. London şartlawları belän ütkän yılnıñ mart ayında Madrid transport sistemasına yasalağan höcümnär arasında paralellär kürü mömkin. Madrid şartlawları İspanyadağı paralemnt sayalwlarınnan 3kön elek buldı. London şartlawı şulayuq möhim säyäsi waqıyğä barğanda oyıştırıldı. İnternetta islamçı säxifädä, höcüm öçen cawaplılıqnı al Qaidanı wäkillek itkän ber törkem üz östenä alsa da,älegä bu raslanmadı. Böyek Britaniädäge insidenttan soñ Yevropa illäre şulsanda Çexiädä iminlek çaraları arttırıldı färidä xämit


c: text/html

text:
“İxlas” mäçetendä iftar mäclese ütte
Düşämbe könne Ufadağı “İxlas” mäçetendä mö’min-möselmannar, Ramazan ayına kergäç, täwge iftar mäclesenä cıyıldı. Yözlärçä keşe kilde bu bäyräm aşına. İr-atlar da, xatın-qızlar da, balalar da bar ide anda. İftar mäclesenä cıyıluçılarnı “İxlas” mäçeteneñ imam-xatibı Möxämmät xäzrät Ğällämov Ramazan ayına kerü belän qotladı häm şuşı iftar mäclesen ütkärügä üz öleşlären kertkän igelekle din qärdäşlärgä zur räxmätlären citkerde.
“Menä tağın da izge Ramazan ayı kilep citte. Min hämmägezgä dä şuşı ayda sawlıq-sälämätlek, igelekle ğämällär qılıp yäşäwegezne telim, - dide Möxämmät xäzrät. - Bügen bezneñ mäçet mötäwälliäte äğzaları berençe iftar mäclesen oyıştırırğa qarar itte. Allahı boyırsa, Ramazan ayıbız matur başlanıp, izge eşlär östendä ütär”.
“İxlas” mäçete imam-xatibı üz çığışınnan soñ süzne salawat äytü häm azan yañğıratu öçen mäçettäge imamnarğa birde. Şunnan soñ bergäläp namaz uqu turında iğlan itelde. Bu ğibädätne qılğannan soñ, Başqortstan möselmannarı diniä näzaratı räise, möfti Nurmöxämmät xäzrät Niğmätullin Ramazan ayı başlanu uñayınnan qısqa ğına wäğäzen işetterde. “Uraza ayı aşaw-eçüdän tıyılunı ğına añlatmıy, ä saflanu, möselmanğa xas bulmağan ğämällärdän saq bulu ayı da ul”, - di möfti xäzrät.
Başqortstan möselmannarı diniä näzaratı räise, möfti Nurmöxämmät Niğmätullin üz wäğäzennän soñ, barça qunaqlarnı tağın ber qat ixlas qotladı häm Ramazan ayı däwamında “İxlas” mäçetendä yänä dä berniçä tapqır iftar mäclesläre oyıştırılaçağı xaqında äytte. Nurmöxämmät xäzrät Niğmätullin äytüençä, Başqortstanda Ramazan ayı taläplären cirenä citkerep ütäwçe din qärdäşlärebez yıldan-yıl arta bara. Bıyıl da izge ayda Uraza totıp, igelekle ğämällär qılıp kön itüçe mö’min möselmannar sanı şaqtıy.
Annan soñ mäçetkä cıyılğan mö’min-möselmannar aş tabınnarı yanına utırdı häm mul itep äzerlängän bäyräm rizıqlarınnan awız itte. Mäcles barışında Berläşkän Ğäräp ämirleklärennän kilep Ufada möğallimlek itüçe Äbdelkärim xäzrät, Ufadağı “Ğufran” mäçete imam-xatibı Ğäli xäzrät häm başqalar tağın da bik matur wäğäzlär söyläde häm dönyalarğa iminlek, tormış-könküreşkä bäräkätlär teläde.
Fänis Fätxi, Ufa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiä Gruziädän ilçesen çaqırta
Bügen Rusiä Gruziädäge ilçesen çaqırtıp aldı, Gruziä watandaşlarına viza birüen tuqtattı. Şulay uq, Rusiä räsmiläreneñ qayberläre ğailäläre belän Gruziädän kitäçäk dip iğlan itelde. Räsmi Mäskäw totqarlanğan xärbilärne kiçekmästän irekkä çığarırğa taläp itä.
Gruziä parlamentınıñ Saqlanu häm İminlek komitetı räise Givi Targamadze radiobıznıñ Gruziä bülegenä birgän äñgämäsendä bolay dide:
"Minemçä, Rusiä kisken belderülär yasağançı bu xärbilärgä täcribäle advokatlar ezlärgä tieş, çönki alarğa belderelgän ğäyepläwlär bik citdi."
Çärşämebdä Gruziädä Rusiä xärbi küzläw xezmäteneñ 4 äzğası totqarlanğan ide, atnaiç könne tağın ikäw. Gruziäneñ Eçke eşlär ministrlığı belderüençä, bu keşelär Gruziädä citdi provakatsiä äzerläw belän şöğellängän.


text:
Semberdä yäşüsmerlär arasında milli köräş bäygese
Utırış büläklär yağınnan tıynağraq bulırğa qarar qıldı. Ä Tatar mädäni üzäge citäkçese Gölsinä Gerasimova “Çikkän sölgem – küñel közgem” digän bäyge iğlan itäçägen belderde. Bu bäygegä yomğaq iyünneñ 15 yasalaçaq.
Sabantuyğa äzerlek yözennän 1988-1990 yıllarda tuğan yäşüsmerlär arasında irekle köräş buyınça 2-nçe açıq ölkä bäygese uzdı. Anı atqazanğan sport masterı, Awrupa çempionı, Dönya kubogı (qabı) iäse köräşçe Minsäyet Tacetdinov oyıştırdı. Bäygedä Qazannan – 7 häm Minsäyetneñ tuğan yağı Çuaşstannan 6 yäş köräşçe qatnaştılar. 85 kiloğa qädär awırlıq buyınça Qazan yegete Röstäm Zäynullin 1-nçe urınğa çıqtı. Ä Çuaşstan yäşläre arasında üz awırlıqları buyınça 1-nçe urın yaulawçılar bulmadı. 6 awırlıq buyınça Sember qalasınıñ 7-nçe häm 9-ınçı Yäşüsmerlär sport mäktäpläre şäkertläre berençelekne yawladılar. 55, 60, 75 kiloğa qädär awırlıqlı köräşçelär arasında ciñüçelärneñ isem-familiäläre bezneñçä yañğıramıy. Şulay da 50 kiloğa qädär iñ yäş köräşçelärdän Ayrat Xäliullovnıñ ciñep çığuı nigezdä tatarlardan torğan tamaşaçıda zur qänäğätlek xise tudırdı.
Bäygene açu tantanasında Minsäyet Tacetdinovnıñ trenerı Nuriazdan Aliev, gubernatornıñ kiñäşçese Färit Äyupov häm Ölkä sport komitetı wäkilläre dä qatnaştılar. Şunısı da möhimder: Näq şul Sport komitetı bäyge çığımnarın üz östenä alğan. Härxäldä, büläklär, maqtaw käğäzläre anıñ isemennän öläşelde.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Rusiägä quşılu yubileyına äzerlek bara
Başqortstan räsmi xakimiätläre Rusiägä quşılunıñ 450 yıllıq yubileyına äzerlekne kiñ mäydanda alıp bara başladı. Bu eşkä iñ berençe çiratta xökümät qaramağındağı gazetalar häm radio-televidenie cälep itelä. Rusiägä quşılunıñ niqädär aqıllı adım bulğanlığın bar xalıqqa añlatu öçen, kiñ cämäğätçelek arasında zur añlatu eşläre alıp baru kiräk, dip isäpli respublika türäläre. Ni öçen digändä, küp xalıq Başqortstannıñ 450 yıl elek Rusiägä quşıluı mäğnäsen añlap ta betmi ikän. Monı Başqortstan Prezidentı xakimiäteneñ İctimaği-säyäsi üseşe bülege mödire Ämir Yuldaşbaev jurnalistlar belän oçraşuında äytte. “Mäskäwlär üzläre dä, Rusiä xalqı da, xätta kürşe Tatarstan da Başqortstannıñ Rusiägä quşıluı kebek tarixi waqiğanı añlamıy”, - dip belderde Yuldaşbaev äfände.
Başqortstan Prezidentı xakimiäteneñ İctimaği-säyäsi üseş bülege mödire Ämir Yuldaşbaev fikerläre buldı bu. Alarnı ul atnakiç könne jurnalistlar belän oçraşuında yañğırattı. Şulay itep, Başqortstan xakimiätläre kiläse yılnıñ cäyendä bulaçaq yubileynıñ ideologik, propagandistik yağına da zur iğtibar birergä isäpli. “Vladimir Putinnıñ fatıyxası belän federal'' külämdä ütkäreläçäk bu bäyrämneñ eçtälegen başqortstanlılar ğına tügel, ä bar Räsäy xalqı belergä tieş”, - dip belderä Başqortstan citäkçeläre häm bu eşkä matbuğat çaraların kiñ cälep itärgä niätli.


text:
Rusiäneñ elekke neft magnatı Mixail Xodorkovski östennän xökem eşläre tämamlandı. Xakim İrina Kolesnikova, xökem qararı 27 april könne iğlan iteläçäk, dip belderde.
Xodorkovski mäxkämädä, 10 ay däwam itkän xökem eşe waqıtında anıñ YUKOS citäkçese bularaq qanun bozğanına dälillär yä şaxitlär kiterelmäde, dip belderde. Üzeneñ ul, Rusiä xökümätenä "YUKOSnı talarğa" qomaçawlamasın öçen törmägä yabılğanın belderde:
"Yukosqa qarşı kampaniä täsirle keşelär tarafınnan, Rusiäneñ iñ uñışlı neft şirkäteneñ aqçasın alu öçen oyıştırıldı, monı böten il belä. Bu eştä alarğa qomaçawlamas öçen mine törmägä utırttılar, bu da böten ilgä mäğlüm."
Milke tuñdırılğançı, YUKOS Rusiä nefteneñ 5tän ber öleşen çığara ide.
Xodorkovski häm anıñ partnerı Platon Lebedevqa urlaw, aqça üzläşterü häm salım tülämäwdä ğayepläwlär belderelgän. Prokurorlar alarnıñ ikesenä dä iñ zur cäza – 10 yıllıq törmä birüne taläp itä. Xökem qararı aprilneñ 27sendä iğlan iteläçäk.


text:
Ğiraqta bulaçaq xakimiät turında üz plannarı belän kiçä Pentagon urtaqlaştı. Saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitz amerikan senatınıñ xärbi köçlär komitetında çığış yasap, 3 adımnan torğan eş planın bäyän itte.
Berençedän, yaña tözeläçäk Tözekländerü häm Humanitar Yardäm Oyışması Ğiraqta yardämneñ taratıluın häm köndälek xezmätlärneñ cayğa salınuın kontrol itäçäk. Bu-Ğiraq belän idarä itüneñ berençe adımı bulıp isäplänäçäk. Köndälek kiräk-yaraqlar buldırılğaç Tözekländerü idaräse soñınnan Ğiraqnıñ küçeş çorı xakimiäte belän alıştırılaçaq . İlneñ üzendäge häm çit illärdäge Ğiraq xalqı wäkillärennän torğan waqıtlı Ğiraq xakimiäte yaña xökümät tözü eşen dä üz östenä alaçaq. Soñğı adım-Ğiraq xökümäte tözelep il belän idarä itä başlıyaçaq. Şuşı 3 öleştän toraçaq plannıñ qayçan ğamälgä keräçäge turında Wolfowitz ber süz dä äytmäde.
Amerikan xärbi wäkile Frank Thorps, kiläse atnada Ğiraq cämğiäte wäkilläre häm çittä yäşäwçe Ğiraqlılar qatnaşında ilneñ kiläçägenä bağışlanğan cıyın uzaçaq, dip xäbär itte. Cıyında Aq Yortnıñ maxsus wäkile Zalmay Khalilzad räislek itäçäk.
Bügen kiçen Peterburda Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Fransiä citäkçese Jacque Chirac häm Germaniä kanclerı Gerhard Schroeder oçraşa. Ğiraq suğışına kisken qarşı çıqqan 3 däwlät citäkçeläre Ğiraqnı tözekländerü turında fiker alışa.


text:
Keler jıldan bastap dïspley`i ïiletin iPhone telefondarı şığa bastay`dı, dep xabarlay`dı The Wall Street Journal.
Amerïkandıq kompanïya ökilderiniñ ay`twınşa, atalğan kompanïya dïspley`i juqa organïkalıq jarıqdïodtı telefondar öndirisin qolğa almaq.
Sonımen qatar jaña telefondar Samswng telefondarına qarağanda anağurlım iri boladı degen joramal bar.
Basılımnıñ xabarlawınşa, OLED dïspley`ler iPhone telefondarınıñ sanawlı nusqasına ğana ornatıladı. Demek bul telefondar ädettegi telefondarğa qarağanda qımbattıraq bolwı ğajap emes.
Derekköz: naryk.kz


text:
Däwlät sekretare Powellneñ Tbilisi häm Mäskäwgä vizitlarında Görcestan mäs''äläse möhim tema bulaçaq
AQŞ Dävlät Sekretarı Colin Powell Görcstannıñ saylanğan prezidentı Mixail Saakaşvilinıñ ant itü tantanasında qatnaşu öçen irtägä yulğa çığa. Ul Tbilisidän Mäskävgä kitäçäk. Anıñ Mäskävdäge söyläşülärendä dä Görcstan mäsäläse möhim urın biliäçäk.
Audio
"Soñğı saylaular säbäple, bez Görcstannıñ kilçägenä ömetle. Dävlät sekretarı Gruziäneñ kiläçäktäge demokratik häm ekonomik täräqqiätenä yardäm itü yulların tikşeräçäk."
Ereli bu mäsälä Mäskävdäge söyläşülärdä dä tikşeräçäk dip äytte. Washington , Gruziädä äle dä ğäskärläre torğan Russiä belän söyläşülärdä häm finans mäsälälärdä Tbilisigä yardäm itärgä aşıqtı. Ul dävlät xezmtkärlärenä, armiä häm militsiägä xezmät xaqların tüläv öçen yardäm birde. Läkin, Görcstanda progressnıñ buluı öçen küp närsä Mäskävdän bäyle häm Powel bu mäsäläne quzğataçaq dip äytergä bula. Tışqı mönäsäbätlär Şurasınnan Dävid Filips radiobız xäbärçesenä bu xaqta bolay dide.
Audio
"Russiä bazalarnı küçerü öçen 500 milion dolar häm 11 yıl vaqıt kiräk dip belderde. Minem fikeremçä, 5 milion dollar häm 11 atna citä. Gruziädä çit il ğäskäreneñ toruınıñ kiräge yuq. AQŞ tieşle aqçanı tülärgä äzer. Bazalarnı yabu häm Ruslarnıñ annan kitüe öçen vaqıt citte."
Rusisä dä , AQŞ ta strategik ähämiäte bulğan Gruziädä täsirlären urnaştırırğa tırışalar. AQŞta belem alğan yaña prezident Saakaşvili ber yatqan Washington belän yaqın mönäsäbätlär urnaştırırğa, ikençe yaqtan Mäskäv belän mönäsäbätlären yaxşırtırğa teli. Mäskäv çeçen köräşçeläre gruziä cirennän torıp Russiägä höcümnär oyıştıralar dip tä däğvä itä. Saakaşvili Çärşämbedä Davosta yasağan çığışında Gruziäneñ kiläçäktäge demokratik uñışı , elekk sovet dönyası öçen dä möhim dip belderde.
Audio
"İlemneñ uñışı SSSRdan soñ tözelgän dävlätlärdä xökümätlärneñ üz eşçänlegen üzgärtüe öçen bik möhim. Bu forsatnı ıçqındırmasqa kiräk."
Saakaşvili aldında qıyın problemmalar tora. Ul Abxaziä häm Könyaq Osetiägä bara almıy. Anıñ Yäkşämbe irtän dingez häm militsiä köçläreneñ paradına qatnaşu öçen Batumigä baruı kötelä. Bu vizitnıñ da kierenke atmosfarada ütüe kötelä. Çönki Acaristan da üzenä kürä bäysez xäräkät itä. Läkin, David Filipsnıñ fikerençä, soñğı vaqıtlarda, Acaristan belän Görçstan arasındağı mönäsäbätlär bigeräk tä ike arada salım mäsäläse öleşçä xäl itelgännän soñ, ber az yaxşıra töşkän. Läkin, Görcstan aldında qıyın problemmalar tora. Filipsnıñ süzlärençä,
Audio
"Gruziädä qısqa vaqıtqa suzılğan şärbät ayı bulaçaq. Şunnan soñ görcelärgä reformalar ütkärä başlarğa turı kiläçäk. Ul vaqıtta xalıqara yardäm kiräk bulaçaq häm gorcelär anti-korrupsiä, ekonomik häm politik reformalar mäsäläsendä citdi buluların ispatlarğa tieş bulaçaqlar."
Saakaşvili üzeneñ çığışlarında Gruziäne demokratiägä uñışlı alıp baru öçen radikal ekonomik häm anti-korrupsiä reformaların ütkärü mäsäläsendä qararlı buluın belderep kilä. Yaqın kiläçäktä aña monı eştä kürsätergä turı kiläçäk.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tatar xalıq kompozitorı Mansur Mozafarovnıñ tuuına 100 yıl tuldı
Tatar xalıq kompozitorı Mansur Mozafarovnıñ tuuına 100 yıl tuldı
Tatar muzıkasınıñ qaysı ğına janrın alma, Mansur Mozafarov bu ölkädä yañalıq, üzençälek kertüçe häm anı bayıtuçı kompozitor. Mansur ağa Mozafarovnıñ tügäräk yubileena bağışlap Tuqay muzeenda «Sayra, sanduğaç» isemle kiçä uzdırıldı. Anda tanılğan sänğätqärlärebez, muzıka belgeçläre, cır söyüçelär kilgän ide.
Tatarstannıñ xalıq artistkası, Qırım respublikasınıñ atqazanğan sänğat eşleklese Gölzada Safiullina «Min dä sibelgän tatarnıñ ber ğaziz balası la» digän programma äzerli. Ul Kärim Tinçurin isemendäge Tatar däwlät drama häm komediä teatrında 25 martta uzaçaq.
26 martta biredä Bötendönya törki tatar balaları icat festivalläre laureatları çığış yasıy.
Damir Ğismetdin


text:
Qıtayda SARS çire turında çın mäglümätneñ yäşerelep kilüwe açıqlanğannan soñ
Sälämätlek saqlaw ministrı häm Pekin merı partiä citäkçeläre urınnarınnan azat itelde. Sinxua agentlığı xöbär itüençä, bu çirdän tağın 12 keşe ülgän, 300-läp keşedä virus tabılğan, alarnıñ kübese Pekinda. Virusnıñ taraluwın kimetü maqsatında Qıtay räsmiläre ber atna däwam itkän May bäyrämnären ütkärmäskä qarar itte. Bu yallar waqıtında Qıtaylılar il buylap säyäxät itä, tuğannarına yöri.
Bügen Hong Kongta tağın 7 keşeneñ ülüwe, 22 keşedä virus tabıluwı xäbär itelde. Bar dönya buylap SARS çirennän ülgännär sanı 200-gä citte. Qıtay, Hong Kong, Singapurdan qala, ülü oçraqları Kanada, Vietnam, Tailand, Malayziada terkälde.
Bötendönya Sälämätlek Saqlaw oyışması bu çirgä säbäp bulğan virusnıñ açıqlanuwı turında xäbär itte.


text:
AQŞ -Yevropa Berlege summitında Prodi "iske Yevropanı" iskä töşerde
Çärşämbedä Waşingtonda Quşma Ştatları belän Yevropa Berlege arasında yıllıq sumit bulıp ütte. Taraflar cıyınnı Ğıraq suğışınnan soñ tatulaşu oçraşuı dip bäyäläsälär dä , fälästin radikal törkeme Hämäs, suğış cinayätläre mäxkämäse häm genetik yaqtan üzgärtelgän azıq tölek kebek mäsälälärdä taraflar urtaq tel taba almadı
Yevropa Komissiäse prezidentı Prodi dä Yevropanıñ İranğa qarata qatıraq pozitsiäsen kürsätep bolay dide (audio) İran belän dialog här kön bara ,bez alarnıñ inspeksiälärne , xätta kötelmägän sürpriz inspeksiälärne qabul itüläre öçen tırışabız , çönki bez kiläçäktä tınıçlıqqa qurqınıç yanamağının belergä tieşbez Ğıraq suğışı bilgele bulğança2-nçe böten Dönya suğışınnnan soñ , berlek belän Amerika arasındağı in yaman krizis bulıp tora. Älbättä summitağı yaxşı atmosferağa qaramastan ike arada küp kenä mäsälälärdä fiker ayrımalıqları qaldı. Berlek AQŞnıñ yaña säyäsäte preventiv xärbi höcümnäre belän kileşmägän kebek Waşingtonnıñ genetik yaqtan üzgärtelgän azıq tölekne yaqlap çığuı, şulayuq fälästin radikal törkemnäre belän eş itü häm Yasir Arafatqa kürsätelgän möğämälä dä ike arada xäl qılınmağan eşlär bulıp tora. Yaqın könçığış öçen tınıçlıq planıñ AQŞ, Berlek, Russiä häm BMOsı äzerlägän ide. G.Bush arfatnı tämam çitkä qağıp,fälästinnärneñ yaña premiere Abbas belän genä eş itergä teli. Berlek Arafat belän dä küreşü yağında Press konfresniädän elek Aqyort süzcese Fleisher brifing ütkärep jurnalistlarğa , prezident Hämäs törkeme belän elemtälräen özsen dip yevropalılarğa basım yasayaçaq dip äytkän ide. Xälbuki Fransiä Hämäsneñ politik qanatı tınıçlıq protsesında möhim rol uynıy ala digän qaraşta.Prezident Bush berlekne Hämäs häm başqa şundıy törkemnär belän elemtälären özergä çaqırdı. Bush , Prodi häm Simitis press konferensiädä ütkändäge bäxäslärne tämam onıtırğa qarar birgän buluların añlarğa birdelär. Xäterli torğansızdır! AQŞ saqlanu ministırı Rumsfeld suğışqa qarşı çıqqan Fransiä häm Germaniene iske yevropaä suğışnı yaqlauçılarnı yaña yevro dip mısqıllağan ide mart ayında . Yevropa komissiäse prezidentı Romano Prodi moñı iskä töşerep bik matur itep bolay dip äytte(audio) küpkenä keşelär yevropanı bik qart dip äytälär. Bälkim dä, ämma olı yäş bezgä köçle häm zäğif yaqlarıbıznı , dönyadağı çınbarlıqnı añlarğa yardäm itä.Minemçä , prezident äfände yevropa yalğız toru öçen bik qart ä Quşma Ştatları dönyabızda tınıçlıq urnaştıru öçen bik yäş, şunlıqtan bergäläşep dönyabızğa tınıçlıq kiterü bezneñ vazıyfabız bulıp tora. Bush bu süzlärgä yılmayıp, bu könnärdä sin yäşärep kitten äle dip Prodigä kompliment yasadı.Bilgele bulğança Yevropa genetik yaqtan üzgärtelgän azıq tölekkä, ozın möddät eçendä keşe sälämätlegenä nindi täsir yasar bilgesez dip ,qarşılıq kürsätä. Amerika isä bu ikmäk , igen här törle hava şartlarında üsä, yarlı xalıqnı tuydıru öçen berdänber çara dip qarıy. Fleishergä qarağanda prezident töşkä aş waqıtnda yevropalı qunaqlarına äydägez genläre üzgärtelgän aşlarını aşap kilik äle dip alarnı aş bülmäsenä alıp kergän. Fleisher böten qunaqlar kölde dip äytsä dä ,qunaqlar ırjaıdımı,ällä çın yöräktän köldeme , anısın belmim
färidä xämit, praga


text:
Irımbur «Başqortostan köndären» qarşılay
Bıl aźnala kürşe töbäktä 450 yıllıq yubileyğa arnalğan tantanalar uźasaq. Sarala Başqortostandan räsmi deleğatsiya la qatnaşa. Irımburźıñ üźäk mayźanında başqort xalqınıñ könküreşen, mäźäniäten sağıldırıusı kürgäźmä oyoştorola, tirmälär quyılasaq. Kürşe töbäktä yäşäüse millättäştärebeź aldında Başqortostandıñ säxnä ośtaları sığış yahasaq. Irımbur başqorttarınıñ ,,Karauanharay,, ğazetahı möxärrire Salauat Aqdäülätov äyteüensä, bayram proğrammahı tulıhınsa raślanğan. Äźerlek eştäre lä teyeşensä oyoştorolğan.
Irımbur ölkähendä törlö mäğlümättär buyınsa äle 60 meñ samahı başqort yäşäy. Ölkäneñ başqort mäktäptären tamamlausılarğa Başqortostandağı uqıu yorttarında maqsatlı urındar birelä. Yäğni ular, bında qonqurshıź uqırğa tnä ala. Äle respublikanıñ yuğarı uqıu yorttarında Irımbur ölkähenän 250 başqort balahı belem ala.
B. Fatqullin


text:
Üzäk saylaw komissiäse äytüençä saylawçılar bik aktiv qatnaşmıy.
Bu saylawlar 2007-nçe yılda Yewropa berlegenä quşılaçaq Bolğarstannıñ yaña xökümäten bilgeli.
2001-nçe yıldağı parlament saylawları näticäsendä xakimiätkä kilgän Premyer ministr Simeon Saxe-Coburg tağın ber möddätkä xakimiättä qalıp ilne Yewropa Berlegenä kiterüçe reformalarnı tämamlarğa teläwen belderde.
Ämma saylawlar aldınnan ütkärelgän fiker beleşügä qarağanda, Saxe-Coburgnıñ urtaçıl uñ partiäse elekke kommunistik, Sotsist partiägä ottırırğa mömkin.


text: Miäkä rayonında 1994-se yılğı Kseniya Portyankina yuğalğan. Ul 25-se iyul 21 säğät 30 minuttar tirähendä Niqolsk auılı yanındağı besänlektän Yärlekäü auılına qaytırğa sıqqan. Älegä tiklem unıñ qayźa ikäne bildäle tügel. Kseniyağa 13 yäş. Bıl respubliqala balalar yuğalıuźıñ berense genä osrağı tügel. Miäkä rayonı eske eştär bülegendä añlatma bireüźän baş tarttılar. Şul uq waqıtta bögön irtän Öfölä marşrut awtobustarınıñ berehendä yäş yarımlıq qıź bala tabılğan. Äle ul başqalanıñ altınsı dauaxanahına urınlaştırılğan.


text:
Amerikan generalı, Ğiraqtağı ğaskärlär başlığı Tommy Franks, yuğalğan dip isäplängän 7 amerikan xärbie tabıldı, dip xäbär itte. Franks üze bu xaqta tulıraq mäğlümat birmäde, läkin CNN televideniäse, amerikan ğaskärläre bu yuğalğan xärbilärne Bağdadtan tönyaqqa taba barğanda tapqannar häm alar isän-saw dip belderde.
Amerikan xärbiläre wäkile general Vincent Brooks, tabılğan 7 keşene –“suğış totqınnarı” dip atap bulmıy, dide.
“Äle min alarnı “suğış totqınnarı” dip atamas idem, bez alarnıñ isemnären häm däräcälären açıqlarğa tieş. Läkin bez alarnıñ amerikan ikännären beläbez häm alar xäzer bezneñ belän bergä” dide Brooks.
Amerikan ğaskärläre Säddämneñ tuğan şähäre bulğan Tikritqa kergännär, koalitsiä köçläre şähärne äle tulı kontrolgä ala almıy, Tikritnıñ tirä yaqlarında Ğiraq köçläre belän bäreleşlär bara. Başqala Bağdadta bügen wazğiät çağıştırmaça tınıç buldı, dip xäbär itelde, läkin barıber qaysı ber rayonnarına urlaw häm talawlar däwam itkän.
Ğiraqnıñ qayber şähärlärendä elekke rejimda politsiä bulıp xezmät itkän köçlär tärtip saqlaw eşenä kereşte. Mosul şähärendä amerikan ğaskärläre uramnarda tärtip saqlıy, qayber kibetlär açıldı, dip xäbär itelä.
Bügen Bağdad üzägenä eş ezläp yözlägän Ğiraqlı ağıldı. Anerikan ğaskärläre xäbär itüençä, berençe çiratta keşelärne politsiägä xezmätkä alalar. Quşma Ştatlar xärbilärenä bu könnärdä Ğiraqta tärtip urnaştıra almawları, urlaw häm talawlarğa yul birüläre öçen täñqit yawdı.
Waşingtonda cıyılğan iqtisadi alğan kitkän 7 il wäkilläre Ğiraqnı tözekländerü eşen berlektä başqarırğa kileşte.


text: “Açıq Rusiä” dip atalğan ictimağıy oyışma milli bank “Trast”nıñ aqça tüläwdän baş tartuı näticäsendä, banktağı barlıq xisapların da tuñdıruı turında xäbär itä.Bankta, xisaptan aqça birü, mäxkämä quşuı buyınça tuqtalıldı dip raslağannar. Bu xaqta, oyışmanıñ proğrammalar direktorı İrinä Yäsinä “Azatlıq” radiosına xäbär itkän. Anıñ süzlärenä qarağanda bu xaqta ber genä räsmi añlatma da birelmägän. “Açıq Rusiä” fondınıñ xisabına 48 töbäktä mägärif, sosial häm xoquq yaqlaw proğrammaları öçen tülise aqça çaraları quyılğan.


text:
Tellär probleması Tatarstan matbuğatında çağılış tabamı?
Bez eş itkän töp dokument – ul respublikanıñ Tellär turında qanunı häm ul qanun quyğan töp taläplär. Şulay uq bez Tellär turındağı däwlät programmasına da nigezlänäbez. Şuña kürä, matbağanı bäyälägändä bez anıñ ni däräcädä Tellär turındağı qanunnıñ maqsatların añlağanın, däwlät programmasınıñ ütäleşen daimi räweştä küzätep barğanın istä totabız. Şulay uq anda dönya kürgän materiallarda ni däräcädä problemanı döres añlaw, analizlaw, uñay häm tiskäre täcribä turında yazğannı tikşeräbez. Älbättä inde, berençe çiratta iğtibarnı bez daimi räweştä, maqsatçan eşläp barğan mäğlümat çarasına biräbez. Maxsus aksiälär, bäygelär, uquçılar belän söyläşülär dä istä totıla.Älege grant berniçä töp yünäleştä tapşırıla. Alar arasında uqu yortlarında tatar telen predmet bularaq öyrätü problemaların çağıldıru, respublika oyışmalarında ike tellelekne qullanu däräcäse, fän häm texnika ölkäsendä ike tellelekne buldıru kebek yünäleşlär bar. Ciñüçelärgä kilsäk, töp häm östämä aqçalata büläkne Tatar-inform agentlığı, Tatarstan häm Yaña ğasır radioları, Çallı, Leninogorsk, Tübän Kama şähär häm rayon gäcitläre, Söyembikä, Mäğärif, Mäydan, Fän häm texnika jurnalları, Mäğrifät häm Sabantuy gäcitläre alğan.
İsemlektän kürengänçä, bu bäygedä kübräk tatar telle gäcitlär qatnaşqan. Rus telle matbağalarnı, küräseñ, respublikada tel yazmışınnan bigräk başqa närsälär qızıqsındıra. Üzeneñ jurnalistlarğa beldergän teläklärendä Aydar Ğimadiev bu xaqta da äytte.Bu bäygedä, qızğanıçqa qarşı, bik az rus telle mäğlümat çaraları qatnaştı. Ğariza birüçelär arasında alar nibarı 10-15 protsentı ğına täşkil ittelär. Bu bik ayanıç, çönki bez bit respublikadağı ike däwlät telen dä kütärü yağında. Kiläçäktä alarnı da kübräk cälep itäse ide. Tağın ber teläk - älege problemağa qarağan materiallar daimi räweştä dönya kürsen ide. Bu xäl inde 2002nçe yıl belän çağıştırğanda xäzerge waqıtta äybäträk. Respublika mäğlümat çaraları tellär problemaları turında yazğanda mäs’äläne tiräntenräk öyränep, härdaim şöğellänsennär ide
Gölnaz İlgizär


text:
Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko Ukraina belän Rusiägä Rusiäneñ Qara diñgez flotı problemasına qabul itelerlek çişeleş tabarğa kiräk dide.
Ukraina belän Rusiä Sovetlar Berlege tarqalğaç berniçä yıl bäxäslärdän soñ Qara Diñgez flotın büleştelär.
Rusiägä Ukrainanıñ Sevastopol' portın arendağa alu röxsät itelde. Ämma uzğan atnada Ukraina tışqı eşlär ministrı 2017-nçe yılda arenda kileşüeneñ möddäte çıqqannan soñ kileşü yañartılmayaçaq dide.
Yuşçenko flotnıñ statusı turında yaña dokumentlar bu yılda imzalanaçaq dide. Ämma anıñ äytüençä, bu dokumentlar flotqa häm portqa bäyle barlıq mäs'älälärne dä üz eçenä almıyaçaq.


text:
Tatarstannıñ Üzbäkstandağı häm Qazaqstandağı wäkilläre alışındı
Tatarstanıñ çittäge wäkilläre, çärşämbe könne, Qazan kremlendä utırışqa cıyıldı. Tatarstan prezidentı idäräse başlığı Äğzam Ğöbäydullin, üz çığışında Tatarstan wäkillären Tatar kongressı belän aktivraq eşlärgä çaqırdı. Texnoparklar, sport, yäşlär, mäğärif yünäleşendäge elemtälärne nığıtuğa ta kübräk iğtibar birergä kiñäş itelde. Şunıñ belän bergä Qazaqstanda häm Üzbäkstanda wäkil wazifaların başqaruçı yaña keşelär belän tanıştıru buldı. Üzbäkstanda Tatarstannıñ säwdä wäkile itep, İldar Niğmätcanov, ä Qazaqstanda Rawil Bağautdinov isemle citäkçelär eşläyäçäk. Elekke daimi wäkilläreneñ yazmışları bilgele tügel. Bügenge köndä Tatarstannıñ daimi häm säwdä-iqtisadıy wäkilläreneñ sanı 23çä citkän, alarnıñ kübese 11re -yıraq çit illärdä, BDB illärendä -5, qalğanı - Rusiä ölkälärendä urnaşqan.


text: Şuşı könnärdä genä nihayät räsmi räweştä Musa Cälil isemendäge premiä laureatları iğlan itelde. Bu xaqta Tatarstannıñ Ministrlar Kabinetınıñ matbuğat xezmäte xäbär itte. 1997 yılda tapşırıla başlağan älege premiä fän, mäğärif, sänğät, ädäbiätkä kertkän zur öleşläre öçen yäşlärgä häm alar belän eşläwçelärgä tapşırıla. Premiäne tapşıru komissiäse barlıq bäygegä kilgän kandidaturalarnı tikşerep, 2003 yılnıñ Musa Cälil isemendäge premiäsen tübänlege keşelärgä birergä digän qarar çığarğan. Şulay itep, premiä lawreatları itep bıyıl yäş avtorlarğa yärdäm öçen «Mäğärif» milli näşriäteneñ direktorı Mödäris Wäliev, tatar cırın yäşlär arasında populyarlaştırğan öçen häm aktiv xäyriä eşläre alıp barğan öçen cırçı Salawat Fätxetdinov, yäşlär arasında patriotik tärbiä alıp barğan öçen Tatarstannıñ «Oteçestvo» yäşlär ictimaği oyışması häm talantlı balalar belän eş alıp barğan öçen respublikanıñ «Sälät» yäşlär ictimaği fondı bilgelände.


text:
Aymaqtıq kommunikaciyalar qızmetinde Qarjı basqarmasınıñ basşısı Keñesbek Mendebaev pen OQO boyınşa Memlekettik kirister departamentiniñ basqarma basşısı Äbdisalan Sağımbektiñ qatısuımen ötken brifingte mälim boldı.
Qarjı basqarması basşısınıñ aytuınşa, jariya etilgenderdiñ işinde qwnı 108,8 mlrd. teñgeni qwraytın 11711 jıljımaytın nısan zañdastırılğan. Onıñ 43.7 mlrd. teñgesi Şımkent qalasına tiesili bolsa, 65,1 mlrd. teñge audan-qalalardıñ ülesi. Jariya etilgenderdiñ işinde qwnı 75,2 mlrd. teñgeni qwraytın 10225 twrğın üy, 33,6 mlrd. teñgelik 1486 kommerciyalıq jäne basqa da nısandar bar.
Al, Qazaqstan Respublikasınan tıs jerlerde ornalasqan, jalpı qwnı 422,3 mln. teñgeni qwraytın 50 jıljımaytın mülik, 12 zañdı twlğalardıñ jarğılıq kapitalına qatısu ülesi jäne 3 bağalı qağazdar boyınşa qabıldanğan ötinişter zañdastırıldı. Sonımen qatar 155,9 mlrd. teñge jariya etildi.
– 2016 jıldıñ 30 jeltoqsanında elimizdegi mülikter men qarjılardı jariya etu jwmıstarı ayaqtaldı. Qorıtındısında joğarı körsetkişterimen belsendilik tanıtqan Oñtüstik Qazaqstan oblısı elimizde törtinşi orındı ielendi. Endi osı zañdastırudıñ nätijesinde jıl sayın oblıs byudjeti 55 million teñgege salıq tüsimderimen köbeyip otıratın boladı. Jıljımaytın mülikterin bankterge kepilge qoyu arqılı nesieler alıp biznesin keñeyte alatın azamattardıñ qatarı köbeydi. Olardıñ käsipkerlikpen aynalısıp, öndiris wlğaytuğa, tabısın eseleuge mümkindikteri mol. Mwnıñ oblısımızdıñ ekonomikasın tiimdi damıtuğa kömegi köp bolatını sözsiz, – dedi Keñesbek Nüsipqwlwlı.
– Endi elimizde zañdastırılmağan mülik üşin eşqanday eskertusiz birden 530250 teñge (250 AEK) ayıppwl salınadı. Al, eger bwl talap bir jıl işinde orındalmasa, zañsızdıq joyılmasa, 500 AEK köleminde ayıppwl töletiledi. Mülki men qarjısın zañdastırıp ülgermegenderdi osınday jaza kütip twr. Al, osı üş kezeñde barlıq düniesin jariya etkender tuarlı mälimet eşkimge berilmeydi jäne olar memleket tarapınan barlıq jağınan qorğaladı, – dedi Äbdisalan Jorawlı.
Qazaqstan azamattarı 2020 jıldan bastap jappay tabıs deklaraciyasın tapsıradı.comments powered by HyperComments


text:
Konstitutsiä yazuçı komissiä sönnilärne rizalatu öçen soñğı tözätmälär kertkännän soñ, qayber sönnilärneñ haman da qarşı buluına qaramastan yaña konstitutsiäne imzalap parlamentqa tapşırdı. Bu konstitutsiä ölgesen komitetta küpçelekne täşkil itüçe şığıylar belän kördlär täqdmi itte. Bügenge parlament utırışında yaña konstitutsiä tawışqa quyılmadı. Komitet başlığı Şäyx Humam Xämmüdi parlamentnı konstitutsiä tekstı belän tanıştırğanda barlıq taraflar da berdämlek kiräklege turında kileşte, ämma moña niçek ireşü turında kileşmäde dide. Xömmüdi konstitutsiäne qabul itmäwçelär kiläçäktä anı yaqlar dip ömetlänüen äytte.
Sönnilär yağınıñ töp wäkillärennän berse Möxämmät Abed Rabbu, kileşmägän mäs''älälär bezne qänäğätländererlek däräcädä tözätelmäde dip sönnilärneñ anı qabul itmäwen belderde. Konstitutsiäne äzerläwgä öleş kertkän 15 äğzadan torğan sönnilär törkeme urtaq belderüdä, konsensusqa iä bulmaw säbäple bu dokument xoquqıy nigezle tügel dielä. ALar bu dokumentnı ütkärmäs öçen BMOnıñ häm Ğäräp Ligasınıñ tıqşınuın sorıy.
Ğiraq prezidentı Cälär Talabani ğiraq xalqın konstitutsiäne yaqlarğa çaqırıp anıñ 15-nçe üktäberdä xalıq referendumına çığarılaçağın belderde. Xakimiätlär inde xökümättän azıq-tölek yardäme aluçı ğailälärgä azıq belän bergä taratu öçen 5 million danä konstitutsiä ölgesen bastırırğa äzerlänä.
Soñğı minuttağı tözätmälär arasında Säddam Xösäinneñ Baat partiäse turındağı cömlädän partiä süzen töşerep qaldıru da bar. Anda elekke Baat partiäse äğzaların cawapqa tartıru öçen tözelgän komitetnıñ yazmışın dikäber ayında saylanaçaq parlament xäl itäçäk dielä.
Konstitutsiä komissiäseneñ sönni äğzası Sadun Zöbäydi üktäber referendumında sönni saylawçılar bu konstitutsiäne kire qağır dip ömetlänüen äytte.
Şimbä kiçendä Ğiraqnıñ koalitsion xökümätendäge 5 yuğarı sönni citäkçese konstitutsiä ölgesendä qarşı çıqrı. Alar dokumentnıñ 13 öleşe belän kileşmäwlären äytä. Alarnıñ belderüendä, ägär dä konstitutsiä ölgese sönni wäkillär belän kileşterelmiçä saylawçılarğa cibärelsä zäğif Ğiraq xökümäte taralırğa mömkin dielä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
AQŞ: İran terrornı iñ aktiv räweştä yaqlağan däwlät
AQŞ Däwlät Departamentı yaña xisabında İran ütkän yılda terrornı in aktiv räweştä yaqlağan däwlät ide dip belderä.6 ildän torğan isemlektä İran berençe urında tora . AQŞları aña çikläwlär quyğan.AQŞ xökümäte 2004nçe yılda dönyada bulıp alğan küp sanlı terror aktivlıqları turında da sannnar iğlan itte.Räsmilär ütkän yılğa qarağanda terror waqıyğälärendä kisken artu yuq dip tınıçlandıra
Zelikov(audio)
İran belän Süriä Xızbulla häm Fälästin terror törkemnären açıqtan açıq yaqlağannarı öçen şulayuq İraqtağı aksiäläre İrannıñ isä 2003nçe yılda ölkän al Qaida äğzaların xökemgä tartırğa telämäwe bigräk tä borçu tudıra
İran ütkändä Xızbulla häm Xamasnı moral häm säyäsi yaqtan yaqlawın yäşermäsä dä , yardäm birüen kire qaqqan ide.Tehran,fälästinnärgä qarata İzraelneñ alıp barğan däwlät terrorın ximäyä itkän Waşiongtonnı ğäyepläp kilä. Däwlät Departamentnıñ terrornı yaqlawçı illär isemlegendä İran häm Süriädän qala,Kuba, Tönyaq Korea, Sudan häm Libya tora. Sudan belän Libya 2004nçe yılda terrorğa qarşı global suğışta xezmätäşlek mäsäläsendä möhim adımnar atlasalar da älegä isemlektä qala birälär. Ğıraq üktäber ayında isemlektän çığarıldı.AQŞ xökümäte isemlekkä kertelgän illärgä nindi sivil häm xärbi qorallar satıla ,kontrol itep barırğa tieş,şulayuq ul ilgä AQŞ birgän yardäm çiklänä, Xalıqara finans İnstitutlarında Waşington ul ilgä qarşı tawış birä,şulay itep kreditlar tuqtala. Zelikov 2004nçe yılda kontr-terrorizm çaralarında xalıqara xezmättäşlek yaxşırğan bez terrorğa qarşı suğışta ciñäbez dip äytsä dä, ul tınıçlanırğa yaramıy Beslan häm Madrid höcümnäre köräşneñ däwam itüen kürsätä dide
Zelikov(audio)
Terror global qurqınıç bulıp qala, ber genä il dä imin tügel ,AQŞ eçke iminlege yaxşıra barsa da , bezneñ ğıysyançı häm terrorçılarğa qarşı kampaniäbez şulayuq dönya illäre belän kontr-terrorizm ölkäsendäge xezmättäşlek tiränäyä barsa da 2004nçe yılda xalıqara terror AQŞ häm partnörlarına zur yanau bulıp qaldı.
Administratsiä Kontrterrorizm Üzäge yaña statistik sannarnı iğlan itsen dip qarar birde.Üzäk belderüenä kürä, ütkän yılda 651 terror höcümendä 1907 keşe ülgän. Däwlät Departamentı ütkän yıl 2003tä 208 höcümdä 625 keşe häläk buldı dip belderde .AQŞ räsmiläre artqan sannar , terror höcümnäre turında mäğlümät cıyğanda qullanılğan kamil metodlar säbäple di. Kontrterrorizm Üzägendä direktor vazıyfasın başqaruçı
John Brennan(audio)
Bu äle terror höcümnärendä kisken artış buluın kürsätmi .Xäzer bulğan insidentlarnı tikşerü bilgeläw häm xabär itü kisken arttı
Xisapta yuğarı citäkçelärdän baytağı qulğa alınsa da , çeltärneñ operatsiälär oyıştıru säläte zäğiflänsä dä al Qaida AQŞnı yañağan töp terror qurqınıçı bulıp qala dielgän färidä xämit


text:
Tatarstan mänfäğätlären Dumada kem yaqlar?
Tatarstan däwlät Şurası deputatları, 11 noyäberdä bulğan parlament utırışında, Rusiä töbäkläre citäkçelären östän bilgeläw turındağı qanun turında da fiker alıştı. Deputat Tufan Miñnullin, bu qanunnı qabul itmim dip, tawış birüdän baş tarttı. Başqa deputatlar, hiç yuğı älege qanunğa äzerlägän tözätmälärne yaqlarğa, dip kileşte. Tatarstan öçen bik möhim älege tözätmälärne Rusiä däwlät Duması komitetlarında täqdim itär häm alarnı qabul itü kiräklegendä ışandırır öçen, utırışta, Tatarstan deputatlarınnan 3 keşelek törkem tözelde. Anda parlament häm «Berdäm Rusiä» firqäseneñ cirle bülege citäkçese Färit Möxämmätşin, kommunistlar wäkile Aleksandr Saliy häm «Yaña ğasır» xäräkäte wäkile Marat Ğaliev saylandı.Bikä Timerova.


text: Başqortostan ildä qımıźsılıq xujalıqtarı asıu buyınsa teräk töbäk bulasaq. Tver häm Kaluganan qımıź yeteştereü menän şöğöllängän ike xujalıq Başqortostandan beyälär hatıp alğaynı. Bıl ike xujalıq bernisä yıl elek bölgönlök xälenä qalıp, qımıźsılıq arqahında xäźer ildä aldınğılarźan hanala ikän. Kaluga ölkähyeneñ Gulevo şirqäte respublikanan hatıp alğan 30 beyä täülegenä urtasa 10-15 litr höt birä. Beyä hötönöñ litrı 80 hum. Başqort toqomlo ber beyä yäqınsa 2-3 meñ dollar tora. Xäźer Tula, İvanovo, Lipesk ölkälärendä lä kibettärźä qımıź osray başlanı. Yäğni ildä başqort toqomlo attarğa ixtıyaj arttı. Şul uq waqıtta Başqortostanda ber şeşä qımıźźıñ xaqı 40 humdan da käm tügel, yäğni hırağa qarağanda bernisä tapqırğa qimmäteräk. Qimmät bulıuı ber xäl, ikensenän Öfö kibettärendä ul bik hiräk osray.


text:
BMO Keşe Xoquqları Komissiäseneñ 60-nçı yıllıq utırışı häm militsiä xezmätkärläreneñ xäle turında
AUDIOÇınnan da min alarnıñ ber-bersen yaqlaw häm komissiäeneñ tänqiläwennä qotılu öçen törkemnärgä tuplanu tendensiäsennän çitläşüen telim mäs''älägä qanun nigezendä häm bäysez räweştä qarawın telim dide Annan.
Keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları könbatış illärneñ terrorğa qarşı köräştä yaña berektäşleklär tözep keşe xoquqları mäs''äläsenä iğtibarnı kimetüe, xoquq bozularğa küz yomuı turında da belderä. Keşe xoquqların yaqlawçı tanılğan xalıqara oyışma Human Rights Watch wäkile Rory Mungoven "Xoquq bozuçı däwlätlär inde küptännän üz äğzalıqların komissiädä ber-bersenä qarata täbqitkä yul quymaw öçen faydalanıp kilde, ämma xäzer keşe xoquların yaqlawları turında belderüçe qayber könbatış däwlätläre dä terroğa qarşı xalıqara köräştäge dusların häm berektäşlären tänqittän saqlap qalırğa tırışa dide. Human Rights Watch Yewropa Berlegeneñ Çeçnädäge ğämällär öçen Russiäne tänqiläw mäs''äläsenä mönäsäbäte açıq tügel, Ğiraqtağı keşe xoquqları mäs''äläsenä iğtibar kimer kebek dip belderä. İkençe ber tanılğan xoquq yaqlaw oyışması Amnesty İnternationalnıñ general'' sekretare İrene Khan Bu komissiä qabat-qabat bülägälängän, üz mänfäğätlären qayğırtuçı, säyäsiläşkän buluın kürsätte, xoquq bozularğa küz yomdı, xoquq bozuçılarnıñ cäzasız qaluına yul quydı dide. Meksika bıyılğı utırışta terroğa qarış köräşneñ keşe xoquqlarına tä''siren tikşerüçe mexanizm buldırırğa täqdim itär dip kötelä. Ämma bu ideyägä qarşı çığuçı Paqstan, Söğüd Ğärabstanı kebek illärgä xäzer AQŞ, Britaniä, İspaniä häm Awstraliä dä quşıla.
Utırış açılışında çığış yasawçılar dönyada terrorğa häm köç qullanuğa çik quyu belän bergä keşe xoquqların da saqlarğa çaqırıp tınıçlıq häm iminlek bulsın öçen keşe xoquqlarına ixtiram zarur dip belderde. Yewropa Berlege isemennän çığış yasağan İrlandiä tışqı eşlär ministrı Brain Cowen terrorğa qarşı köräş töp xalıqara mäs''älägä äylände, şul uq waqıtta bu köräş keşe xoquqlarına yaña qurqınıç tudıra dide. Germaniä tışqı eşlär ministrı Joschka Fischer terrorğa barlıq däwlätlär dä cawap birergä tieş, häm bu keşe ireklekläre belän iminlekne balanlawğa bäyle sorawlarğa cawap birüne taläp itä dide.
Bu atnada utırışta xoquq yaqlawçı bäysez xalıqara oyışmalar da çığış yasadı. Barlığı şundıy 60-lap oyışma çığış yasaw öçen terkälgän. Alarnıñ ber öleşe dönyanıñ törle illärendä törle xoquq bozu oçraqları turında xisap birde. Bu mömkinlektän faydalanıp Keşe xoquqları öçen xalıqara Helsinki Federatsiäse wäkile Ulrich Rischler Russiäneñ komissiä tarafınnan 3 yıl elek qabul itelgän resolütsiäne niçek ütäwen tikşerü bik möhim dip belderde. Ul 2004-nçı yılda Çeçnä suğışı inde 5 yılında federal'' häm başqa iminlek köçläreneñ Çeçnädä keşelärne köç belän alıp kitep yuğaltuı, xökemsez, başqaştaqlıq belän üterüläre däwam itüe turında çığış yasadı. Russiä üz xärbiläreneñ cinayät öçen cawap birüen tä''min itü tırışlıqlarına qarşı çığa, bik azsanlı cinayät eşläre genä mäxkamälärgä barıp citte dide. Russiä şulay uq elek bulğan keşe xoquqların bozu oçraqların tikşerü öçen bäysez komissiä dä oyıştırmad1ı. Russiä iminlek köçläreneñ Çeçnädäge ğämällären bu utırışta Azaplawlarğa qarşı Dönya Oyışması da tänqitläde. Human Rights Watch wäkile Loubna Freih üz çığışında iğtibarnı Qıtay, Çeçnä häm Ğiraqtağı wäğziätkä yünältte. Russiä xakimiätläre xalıqara cämäğätçelekne Çeçnädä wäzğiät normal''läşä dip ışandırırğa tırışsa da anda keşe xoquqların tupas bozular kimemi dide. Xoquq bozularnı betermi torıp anda tınıç çişeleşkä ireşü mömkin tügel di Freih. Amnesti İnternatinal wäkile Peter Spliner Komissiäneñ Russiädäge häm başqa illärdäge wäzğiätne centekläp tikşermäwe säbäple Komissiägä häm anıñ äğzalarına ışanıç bik nıq kimi dip äytte.
Ämma komissiä bu yulı da Çeçnädäge xoquq bozu oçraqların tänqiläwdän tıyılıp qalır kebek.
Naif Aqmal, Praga.
Militsionerni kem yaqlar?
Minem militsiä mine saqlıy digän şıyğar cämğıät añına inde küptän señgän, xörmätle tıñlawçılar. Sovet zamanı kitaplarında, kinolarında dyadya Stepa, uçastok militsionerı Aniskin, başqa uylanma şäxeslär aşa, xezmätkä tulısınça birelgän, şaqtıy entuziazm häm yuğarı gumanizm prinsiplarına nigezlänep eşlägän militsiä xezmätkäreneñ sürätläre buldırıldı. Läkin xäzer tormış şaqtıy üzgärde. Keşelär arasında iqtisad qağidälärenä nigezlängän mönäsäbätlär, ber—bereñä salqın qaraw yış oçrıy. Mäsälän, uramda tik kenä torğan cirdän, yöräk iänäge, başqa çir arqasında yeğılğan keşegä iğtibar da itmiçä, ütep kitü xäzer berkemne dä aptıratmıy. Köndälek tormışta keşelär ber—bersenä bulışırğa, başqa şäxesneñ dä keşe buluın kürergä aşıqmıylar. Bälki bu yaña bazar iktisadına küçü belän bäyleder. Xäzer “här keşe üze öçen üze qayğırtırğa tieş” digän fiker bik populyarlaştı.
Ämmä berär bälä çıqsa, ızğış, talaw, urlaw oçraqlarında bez berençe çiratta kemnän yärdäm kötäbez? Älbättä, haman da şul uq militsiä xezmätkärlärennän. Çönki alarnıñ eşläre — köne—töne tormışıbıznıñ iminlegen saqlaw. Monda şundıy wäzğıät kilep çığa: bernindi tormış awırlıqları bulmağan waqıtta bezne militsiä xezmätkärläreneñ niçek xäm närsä eşläp yörüläre ber dä qızıqsındırmıy. Alar bezgä barı tik berär bälä kilep çıqqan waqıtta ğına kiräk bula.
Ä niçek yäşi soñ ğadi militsiä xezmätkäre, niçek dönya kötä? Qazan şäxäreneñ rayon eşke eşlär idarälärendä eşlägän sledovatel''lär mäsälän 3-5 meñ sum çaması aylıq eş xaqın ala. Qubesendä ber ike bala bar, ä alar üzläre fatirlar yallap, tulay toraqta, yä isä äti änilärendä yäşärgä mäcbur bula.
Dimäk alarnıñ aqça keremnäre açlıqtan ülmäslek külämendä ğına bulsa, yäşäw şartları da qamil tügel. Yış qına militsiä ofitserlarına eş waqıtınnan tış yäisä yal könnärendä eşlärgä turı kilä. Qazan Keşe Xoquqların Yaqlaw Üzäge militsiä xezmätkärläre arasında ütkärgän fiker beleşü näticäsendä şunı açıqlağan. Militsionerlarnıñ 60 protsentqa yaqını xoquq saqlaw orğannarınıñ xezmätkärläre öçen maxsus profsoyuz oyıştıru yaqlı.
Şunısın da äytergä kiräk, moña qadär Üzäknen xoquqçıları militsiä tarafınnan qılınğan xoquq bozu oçraqların tikşerä ide. Bu eşne alıp barğanda alarğa militsiä xezmätkärlärennän, sez cinäyätlärdä şiklängän şäxeslärneñ xoquqları turında qayğırtasız, ä bezneñ xoquqlarıbız kemne borçıy ikän, digän sorawnı yış işetergä turı kilgän. Alarnıñ Xezmät Kodeksında, başqa qanunnarda yazılğan sotsial'' garantiälär näk başqa ğadi keşelärneke kebek ük tulısınça ütälmi. Alarnıñ eş xaqları waqıtında tülänmi, häm elekke yıllarda bulğan sotsial'' östenleklärdän tik cämäğät transportında buşlay yörü xoquqı ğına qaldı.
Bu uñaydan, Qazan Keşe Xoquqların Yaqlaw Üzäge uzğan comğa könne militsiä xezmätkärläre öçen buşlay şäxsi yuridik konsul''tatsiä ütkärde. Täcribäle advokatlarnı yallap, Üzäk eçke eşlär orğannarınñ xezmätkärlären üzläreneñ sotsial'' qıyınlıqları belän urtaqlaşırğa çaqırdı. Uzäkneñ räis urınbasarı Natal''ya Kablova süzlärençä, bik küp oçraqta militsiä xezmätkärläre üzläreneñ xoquqçı bulularına karamastan, xättä Xezmät Qodesqında yazılğan xoquqları turında da belmilär. Mäsälän alarğa yal könendä eşlägän öçen aqçalata kompensatsiä, yäisä östämä yal köne birelergä tieş. Ämmä çınbarlıqta bu ike kompensatsiädän berse dä tekdim itelmi.
Citmäsä, böten militsiä xezmätkärlärenä normadan tış däwamlı eş köne –“nenormirovannıy raboçiy den” digän töşençä dä tanış. Ä bit xezmät kodeksı buyınça ul 15-20 säğätlek eş könenä tormıy. “Nenormirovannıy” digäne anıñ ğadättän tış irtä yä soñ başlanuınnan tora, ämmä barıber ul tieşle 8 säğättän ozınraq bulırğa tieş tuğel ikän. Älegä Tatarstanda da, Rusiädä dä xoquq saqlaw orğannarı xezmätkärläreneñ profsoyuzları yuq, alar barı tik çit illärdä genä eşläp kilä. Şunısı küzgä taşlana, bezneñ ildä profsoyuzlarnı tözüneñ töp maqsatı bulıp militsionerlarnıñ layıklı eşläw häm yäşäw şartlarına ireşü torsa, Amerikada häm Avrupa illärendä andıy profsoyuzlar politsiä xezmätkärlärenä Tın okeanıyndığı utrawlarğa barır öçen putevkalarnı törle taşlamalar belän alunı qayğırta.
Älegä militsiä xezmätkärläre täkdim itelgän sotsial'' garantiälär öçen köräşüne niçek küzallıy soñ? Bu sorawnı bez xoquq yaqlaw sistemasında eşlägän ike keşegä birdek. Alarnıñ süzlärençä, buşlay täqdim itelgän advokatlar niqadär yaxşı bulsa da, alar militsiädä eşläwçelärneñ matdi xälen yaxşırta almas, dip sanıylar alar. Çönki här känäğät bulmağan xezmätkärgä, militsiä başlıqları bez sezne monda totmıybız, oşamasa, eşegezdän kitä alasız, dilär ikän.
Alay ğına da tügel, ber ike ay elek Eçke Eşlär Ministrlıygında militsiä xezmätkärläre öçen mäçet häm çirkäw tözü uñayınnan sadaqa ciyu ütkän. Ber yaqtan bu eş bik kiräkle häm xuplawğa layık. Emmä şul uq ministrlıq xezmätkärläreneñ süzlärençä, aqça ciyu alarnıñ üz teläkläre belän tügel, ä mäcburi räweştä ütkärelgän. Telägän häm telämägän keşelärgä 3 könlek eş xaqların mäçet faydasına tapşırırğa, ä monıñ belän kileşmägän keşelärgä şul uq könne eştän kitärgä täqdim itelgän.
300-500 sum bälki kemder öçen bik zur aqça bulıp ta kürenmäs, ämmä köçläp sadaqa ciep yörü ul däwlät çığarğan qanunnarğa ğına tügel, din qağidälerenä dä qarşı kilä. Çönki İslamnıñ töp prinsiplarnıñ berse – dindä köçläw yuq.
Şulay itep, militsiä xezmätkärläre dä, näq sezneñ kebek ük grajdannar xoquqlarına layık, xörmätle tıñlawçılar. Näq sezneñ kөbek, alarnıñ da eşkä, yalğa häm sotsiäl'' yärdämgä xoquqları bar häm alarnı yaqlarğa kiräk. Ayırma şunda ğına, qorallanğan militsiä xezmätkäre däwlättän cünle matdi keremnär ala almasa, ul başqa «sponsorlar» ezli başlıy.
İskänder Nurmi, Qazan.


text:
AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld belän Ğiraq premyer minsitrı İbrahin äl-Cäğfäri Ğiraq iminlek köçläre nığıy barğanda AQŞ citäkçelegendäge köçlärne Ğiraqtan çığaru mömkinlekläre turında söyläşte. Bağdadta urtaq matbuğat oçraşuında äl-Cäğfäri Ğiraq iminlek köçlärenä kübräk cawaplılıq yöklängändä koalitsiä köçläreneñ kimüen kürü Ğiraq xalqınıñ zur teläge dide. Şul uq waqıtta ul Ğiraqtan ğäskärlärne çığaru turında bik saq uylarğa kiräk dip äytte.
Ğiraqtağı AQŞ xärbi köçläre citäkçese general George Casey xäbärçelärgä amerikan köçläre 2006-nçı yılnıñ yazında kitä başlarğa mömkin dip isäpläwen belderde. Rumfeld prezident George Bush administratsiäse säyäsäten däwam itep AQŞ köçlären çığaru waqıtın bilgeläwdän tıyılıp qaldı.


text:
Amerika ğäskärläre kiñ külämle tikşerülären ilneñ üzägendä häm tönyağında, Bağdad, Tikrit şähärläre yanındağı cirlärdä ütkärä.
Bu kiñ külämle tikşerülär xaqındağı färmän, amerikä ğäskärlärenä qarata tuqtap tormağan höcümnärdän soñ birelde. Bügen tağı ber höcüm yasalğan, Bağdadta märgän amerika soldatın atıp ütergän. Xärbi citäkçelek mäğlümätlärenä qarağanda, bu tikşerülär näticäsendä zur külämdä qoral tabılğan häm dürt yöz keşe totqarlanğan. Şul uq waqıtta ğäskärlär cirle xalıqqa humanitar yärdäm dä öläşälär.


text:
Rusiä Federätsiäseneñ ciñel atletiqä qälendarena kertelgän bu Färit Aqjigitov prizına yarışlar uzğan yıl Kikin awılında oqtyäbr ayında berençe qat ütkärelgän ide. Uzğan yılda sportçılar yañğır astında yögerdelär, ä bıyıl hawalar bik yaxşı ide, bu tatar awılınıñ böten ike meñlek keşese uramğa çıqqan ide häm sportçılar gel xalıq qoridorında ğına yögerdelär. Küp keşeneñ qullarında tere çäçäklär ide. Şunı da äytergä kiräk, yögerüçelär arasında Kikin awılı qızları häm malayları da şaqtıy küp ide.
Penza ölkäseneñ Altıawıl diep atalğan tatar awılları törkeme küp keşegä bilgele. Monnan tatarlarnıñ küp kürenekle keşeläre çıqqan – yazuçı häm mäğrifätçe Musa Aqyığet (Aqjigitov), yazuçı Zahir Bigiev, anıñ enese, din belgeçe Musa Bigiev, ädiplär Xasän Şabanov häm Azat Werğazov, Sowetlar Soyuzı Geroyı Azis Aqjigitov häm başqalar.
Kikin awılı şul Altıawılnıñ iñ zur awılı dip sanala. “Altıawıl” digännän, çınında isä monda 8 tatar awılı häm alar bötenese ber zur urmannıñ törle yaqlarında urnaşqan – Belinskiy rayonına kergän Quteyevqa (tatarça Qaçqaru), Paçelma rayonına kergän Reşetino (tatarça Räşäten) häm Çulpan awılları, Qämenqa rayonına kergän Kikin awılı, Moçaleyqa (tatarça Mäçäli), Qobılkino (tatarça Qabılkin), Qoçaleyqa (tatarça Yätmis), häm Telyätino (tatarça Täläten). Şulay uq bu gruppağa Qämenqa rayonınıñ Batraq awılında yäşäwçe tatarlar da kerä. Ämma bu Batraq awılında küpçelekne urıslar täşkil itä.
Sportqa qaytsaq, bu Kikin awılındağı yarışlarnıñ töp oyıştıruçısı – “Marafon” oyışması. Urısça iseme – Penzensqaya oblastnaya obşçestwennaya orğänizätsiä “Obşçestwo sporta “Marafon”. Oyıştıruçılar arasında tağı Penza ölkäseneñ sport häm fizqülturı qomitetı, Qämenqa rayonı häm Kikin awılı administratsiäläre. Yarışlar “Marafon” oyışmasınıñ flağı astında ütte.
Bu “Marafon” oyışmasın Färit Aqjigitov üze oyıştırğan ikän. Kem soñ ul Färit Aqjigitov? Ul üz waqıtında Rossiänıñ marafon buyınça çempionı bulğan. Ataqlı sportçı, ğömere buyı Penzada artilleriä institutında uqıtqan, pensiäğa çıqqaç ta tik tormıy, Penza ölkäsendä marafonnar ütkärü ideyäsın tormışqa aşıra.
Närsä bula soñ ul marafon? Marafon – ul 42 kilometr 195 metr distansiäğa yögerü. Şunı da äytergä kiräk – älegä qädär, sowet zamanasında da, xäzer dä, Penza ölkäsendä marafonnar ütkärelmägän.
Kikin awılında da, monda ike yıl inde “Marafon” oyışması üz yarışların ütkärügä qaramastan, tulı marafon ütkärelgäne yuq älegä, yarım marafon ğına ütkärelä – sportçılar 21 kilometr 97,5 metrlıq distansiäğa yögerälär. Ä kiläse 2004 yılnıñ 13 sentyärrendä, şul uq Kikin awılında Penza ölkäseneñ tarixında berençe qat tulı marafon bulır.
Älbättä, bıyıl 13 sentäbrda Kikin awılında böten sportçı 21 kilometrğa yögermäde. Monda bit bik yäş yögerüçelär dä, ölkän yäştäge yögerüçelär dä qatnaştı. Sportçılar yäşläre buyınça 7 gruppağa bülende, ä bötenese 18 gruppa buldı: qızlar häm malaylar, irlär häm xatınnar, şulay uq törle distansiälar: 1 kilometr, 3 kilometr, 5 kilometr, 10 kilometr häm 21 kilometr 97,5 metr. Bötenese bergä 250 qatnaşuçı buldı.
Qatnaşuçılar Penza ölkäseneñ böten şähärlärennän häm rayon üzäklärennän, yuğarı uqu yortlarınnan. Şulay uq kürşe Saratov häm Samara ölkälärennän dä sportçılar bar ide.
Bu yarışlarnıñ irlär arasında absolyut çempionı Penzadan Yevgeniy Mitroşin buldı. Ul 21 kilometr 97,5 metrlıq distansiäda ciñde.
Xatın-qız arasında absolyut berençe urınnı 10 kilometrğa yögerüdä Oqsana Şutowa aldı. Ul Zareçnıy şähärennän. Tatarlar arasınnan iñ zur urınnı Äsiä Kildeyewä aldı. Ul Penza däwlät uniwersitetı qomandası öçen yögerde häm absolyut berençelektä öçençe buldı. Ä üz yäştäşläre arasında Äsiä berençe buldı.
Üz yäştäşläre arasında 10 kilometrğa yögergän Rumiä Devleqamowa ikençe buldı. Şulay uq üz yäştäşläre arasında şul uq 10 kilometr distansiäğa yögergän Marat Dimayıv öçençe buldı.
Mäktäp uquçıları arasında qomanda prizları da birelde: berençe urınnı Kikin mäktäbe aldı, ikençe urında Qämenqa uquçıları, ä öçençe urınğa Mäçäli mäktäbe çıqtı.
Yuğarı uqu yortları arasında Penza däwlät uniwersitetı ciñde, arxitektura häm tözü uniwersitetı ikençe, pedağoğiä uniwersitetı öçençe urında.
Bu yarışlarnıñ töp sponsorı Penzadan “Qağaw” isemle säwdä qompleksı buldı. “Qağaw” qompleksınıñ direktorı Bäkär Aqjigitov irlär arasında berençe urın aluçığa 5000 sum birde, ikençe urınğa 3000, öçençe urınğa 2000 sum. Şulay uq ul xatın qızlar arasında ciñüçegä 3000 sum, ikençe urınğa 2000, öçençe urınğa 1000 sum birde.
Bötenese bergä 18 gruppada 54 büläk birelde. Bäkär Aqjigitovtan başqa Kikin awılı yarışlarınıñ tağı sponsorlar bar ide:
Penza şähärennän “Qompressmaş” zawodınıñ texnik direktorı Söläyman Utyuşev; Penza ölkäseneñ zaqonnar çığaru cıyılışı deputatı Vladimir Fomin; 4nçe autobus parqı direktorı Cihanşa Batqayıv; “Ğalantereyä” yabıq aqsioner cämğıyate direktorı Rinat Quzaxmetov; eşmäkär Rafik Aqjigitov; “Rosqomplektoborudowanie” direktorı Gennadiy İsayıv; qommersiä direktorı İğor' Frolov;
Qämenqa rayonı häm şähärennän İslam xäyriä fondı direktorı İldus Qudryaqov; säwdä direktorı Röstäm İrtuğanov; “Kikin” awıl xucalığı direktorı İrek Batqayıv; “Troyqa” säwdä bazası direktorı Tahir Abdraşitov häm fermer İwan Maqarov.
Qämenqa rayonı administratsiäse başlığı Anatolıyy Pustowov bu yarışlarnı rayon üzägenä küçerüne soralsa da, Kikin awılı keşeläre dä, marafonçı Färit Aqjigitov üze dä, moña kileşmilär häm yıldan-yıl bu marafon gel Kikinda ğına bulır dip ışanalar.
Färit Aqjigitov süzläre buyınça, bıyıl oqtyäbr ayında anıñ “Marafon” oyışması Penza şähärendä tağı yögerü buyınça yarışlar ütkärer. Bu yarışlar Quznesk rayonında tuıp-üskän Rusiä Geroyı Cäfäs Yafarov prizına bulır.
İrek Bikkinin, Penza


text: Prezident Mortaza Räximov yäş bıuındı döröź tärbiäläw buyınsa uqazdı imzalanı. Bıl konsepsia aldağı 10 yılğa iźäplängän. Uqaz menän prezident yäştär arahında ruxi-äxlaqi mäźänilekte üźterergä, yäş bıuında tıuğan ilgä höyöü tärbiälärgä mömkin tigän fekerźä. Başqortostanda yäşäwselär arahında 12 yäşkä tiklemge balalar hanı 584 meñ yarım, 16 yäşkä tiklemgelär 285 meñ samahı, 25-30 yäştäge yeget-qıźźar 337 meñgä yaqın, 17-24 yäştägelär yartı million 65 meñdän aşıuıraq. Uqazda prezident balalarźı, üźmerźärźe häm yäştärźe döröź tärbiäläw ösön öźtönlöklö proekttar źa bildäläy. Ularźıñ ğämälgä nisek aşırılasağı xaqında äytelmäy. Respublikala 43 balalar häm yäştär oyoşmahı eşläy. Älegä ber oyoşma la prezident uqazına qaraşın beldermäne.


text:
Bügen Aq Yortta çığış yasap Bush İzrail’däge saylawlardan soñ tınıçlıq urnaştıru öçen yaña omtılış başlarğa waqıt citte dide.
Şul uq waqıtta ul, Fälestin citäkçese Yasir Arafatnı balanslaw öçen yaña fälestin premyer-ministrı raslanmıy torıp, tınıçlıq urnaştıru planı ber tarafqa da tapşırılmayaçaq dip äytte.
Bu plan Yewropa Berlege, BMO häm Rusiä belän bergäläp äzerlände.
Arafat bu atnada Abbasnı premyer-ministr wazıyfasına täqdim itte. Ämma Abbas älegä bu wazıyfanı qabul itmäde.
Arafat Quşma Ştatlarnıñ häm İzrail’neñ xakimiätne büleşü taläbe astında Fälestin premyer-ministrı wazıyfasın buldırdı.


text:
Quşma Ştatlar Tähran belän Ğıyraq turındağı söyläşülärne “prinsipta” başlarğa äzer. Bu xaqta AQŞ Däwlät sekretare kiñäşçese David Satterfield Senattağı çığışı waqıtında äytte. Quşma Ştatlarnıñ yaqın könçığış töbägendäge yaña strategiasen äzerläw qısalarında Ğıyraqtağı xälne cayğa salu öçen İran häm Süriä belän söyläşülär mömkinlege qarala.
Moña qädär amerikan räsmiläre, berniçä tapqır Tähran belän söyläşülär barı tik, ul urannı bayıtu eşen tuqtatqan oçraqta ğına, mömkin bulaçaq, dip beldergän ide.


text:
Ukraina: parlament komissiäse Gongadze eşe artında elekke prezident Kuçma tora digän näticä yasadı
Ukrainada cancal östenä cancal. Xökümät citäkçese tiräsendä bilgesezlek däwam itä, ul arada jurnalist Heorhiy Gongadzenı üterü eşen tikşergän parlament komissiäse jurnalistnıñ urlanuın elekke prezident Leonid Kuçma oyıştırğan digän räsmi näticä çığardı. Komissiä şulay uq Kuçmanıñ elekke idarä başlığı, xäzerge parlament räise Volodymyr Lytvynnı moña qotırtuda ğäyepli. Bu şaq qatırırlıq xäbärgä Ukrainanıñ yaña citäkçelege nindi reaksiä belderde soñ?
9 ay elek Yuçenko komandası xakimitäkä kilgändä wazğiät başqa ide. Ukrainanıñ korrupsiägä batqan ütkänen çağıldırğan Gongadze eşen alar çişergä, oyıştıruçı häm başqaruçılarnı cawapqa tartırğa süz birdelär.
"Ukrainskaya pravda" isemle internet säxifäsen oyıştırğan Heorhiy Gongadze yuğarı dairälärdä korrupsiä turında yaza ide. 2000 yılnıñ sintäberendä ul xäbärsez yuğaldı. Soñraq Kiev çitendäge ber urmanda anıñ başı kiselgän gäwdäse tabıldı.
Berniçä atnadan Kuçmanıñ tän saqçısı yazdırıp alğan audio yazma cämäğätçelekkä citkerelde, parlamentta uynatıldı. Melniçenko tasması digän isem alğan bu yazma küplärne şaqqatırdı. Anda tawışları Kuçmanıqına häm Eçke eşlär ministrı Yuri Kravçuknıqına oşağan keşelär söyläşä. Berse ikençesenä Gongadzenı "totıp çeçennarğa atırğa" quşa.
Ğadi ukrainlılar Gongadzenıñ üterelüe artında Kuçma torğanında şiklänmäsä dä, räsmi parlament komissiäseneñ monı raslawı zur ber yañalıq bulırğa tieş ide.
Kievtağı Mäglümät institutı xezmätkäre Viktoria Syumar süzlärençä, bu xäbärneñ sizelmi dä qaluı küräseñ äflisun inqilabı ömetläreneñ çäl-pärämä kileün kürsätä. Aña xättä jurnalsitlar tieşle iğtibar birmäde di ul:
"Komissiä xisabı yarım-buş zalda ütte. Ä bit 5 yıl elek bu komissiäneñ tözelüen näq menä jurnalistlar kütärep çıqqan ide."
Symar süzlärençä, bu tınlıq yaña citäkçelek belän Kuçma tirälege arasında nindider yäşeren kileşü buluğa işarä itä:
"Axırsı Kuçma üzen bik tınıç xis itä, soñğı waqıtta yänä säyäsätkä qatışa başladı, monı añlap ta bula, şul xätle wäğdälärdän soñ 9 ay eçendä berni eşlänmäde."
Symar süzlärençä, ixtimal Yuçenko tirälege bu eşne şantaj öçen qullanırğa cıyına:
"Bu eşne qayber säyäsätçelärgä, berençe çiratta yazmada tawışı bulğan Lytvynğa basım yasar öçen qullanırlar digän şöbxälär zur."
Räsmilärneñ Gongadze eşen tirän qazırğa cıyınmağanına işarä itkän tağın ber xäbär - küptän tügel Quşma Ştatlarğa bulğan säfäre waqtında Ukrainanıñ baş prokurorı Svyatoslav Piskun yazmanı yasağan Mykola Melniçenko belän oçraşudan baş tarttı.
Alğa taba närsä bula. İxtimal – hiçnärsä. Komissiä taratıla, xoquq saqlawçılar anıñ näticälärenä buysınıra mäcbür tügel, di Viktoria Syumar:
"Eş şunda, bu näticälärneñ yurdik köçe yuq. Tikşerü komissiälären tözü konstitutsiädä qaralsa da, alarnıñ eş tärtiben bilgelägän qanun äle dä yuq."
Küptän tügel Eçke eşlär ministrlığı Gongadzenı üterüçelär dip atalğan berniçä tübän däräcäle militsiä xezmätkären qulğa aldı häm bu eşne "yabıq" dip iğlan itte. Küräseñ älegä bu eş monnan arı kitä almıy.
-Ali Gilmi


text:
Yäşlärneñ xezmät bazarı yabılamı?
Yäşlärgä yärdäm itü kiräklege xaqında äledän-äle söyläp toralar. Monıñ öçen Tatarstanda maxsus ministrlıq ta eşläp kilä, yäşlärneñ eşkä urnaşu xoquqın yaqlıy torğan qanun qabul itelgän. Ämma yäş keşelärgä yärdäm itärgä tırışular süzdä genä qalmasmı? Çönki yäşlärgä eş urınnarı täqdim itüçe bazar yabılırğa tora.
Böten respublikada optimal'läşterü yäğni törle oyışmalarnı qısqartu, beterü eşläre barğanda, yäşlärneñ xezmät bazarına da çirat citte. Çıqqan qarar nigezendä xezmät bazarı kiläse yıldan yabılaçaq. Qısqası, yäşlärne eş belän tä'min itü öçen respublika byudjetında aqça taba almağannar. Tatarstannıñ yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrlığı, ictimaği palata häm başqa berniçä oyışma yäşlärne yaqlap çıqtı. Yäşlär ministrlığı wäkile Aydar Tahirov “Azatlıq” radiosına menä närsä äytte:
Yäşlärgä eş urınnarın täqdim itüçe bu berdänber oyışma respublikada. Anı berniçek tä beterergä yaramıy. Şuña kürä bez ministrlar kabinetına üz täqdimnärebezne yulladıq.Ä bälki eş çinovniklarnıñ byudjet aqçasın yuğaltırğa qurqudadır. Ni disäñ dä, yäşlär ministrlığı qaramağında bik küp bülekçälär eşli, ämma alarnıñ effektiv eşläwe ul inde başqa mäs'älä. Şul uq yäşlärneñ xezmät bazarı. Tik statistik mäğlümatlarğa qarağanda, älege oyışma yıl sayın meñlägän student häm uquçını eş belän tä'min itä. Bıyıl, mäsälän, anda 5 meñ keşe möräcäğät itep, şularnıñ yartısı eşkä urnaşqan. Belgeçlär äytüençä, ägär dä bu döreslekkä turı kilsä, bu bik yaxşı kürsätkeçlär.
Şulay itep, älegä yäşlärgä eş urınnarın täqdim itüçe oyışmanıñ yazmışı bilgesez bulıp qala. “Komsomol'skaya pravda” gäzite mäğlümatlarına qarağanda, Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Minnexanov bu oyışmanı yabu turındağı qanunnı yañadan tikşerergä cıyına.
Al'bina Zäynulla


text:
Xäzer cirgä xucalar tabıla
Comğa könne Tatmedia agentlığında ber-ber artlı 3 matbuğat oçraşuı buldı. Mädäni miras häm massaküläm çaralar eşçänlegendä qanun ütälüne tikşerep toruçı Rosoxrankul''turı dip atalğan federal'' xezmätneñ wäkilläre Aleksandr Rabotkeeviç häm Svetlana Jdanova mädäni miras häm häykällärne saqlaw, şuşı tarmaqnıñ Qazanda iyün ayında ütäçäk Bötenrusiä qorıltayına äzerlek turında söylädelär. Däwlät zakazı 2007 dip atalğan forumnıñ Mäskäwdä niçek ütüe häm bu mäs’älägä qarağan sorawlarğa cawaplarnı Tatarstan agentlığı citäkçese Yakov Geller häm anıñ yärdämçeläre birdelär. Xäbärçebez Rimzil Wäli cir häm milekne xosusıylaştıru, terkäw mäs’äläläre buyınça ütkärelgän matbuğat oçraşuı turında söylär.
Tatarstanda 1 millionğa yaqın xucalıq berämlege, yäğni cir, yort, qura, baqça, garaj bar. Härqaysın sata, yäki terki başlasañ aylar buyı çiratlarda torırğa turı kilä. Rusiä terkäw xezmäteneñ Tatarstan bülege ber yıl buyı şuşı keşelär şikayätlär häm käğäzlär ağımın cayğa salırğa tırıştı. Xätta Boriskogo bistäsendä, elekke Teplokontrol'' zavodınıñ meñlägän kvadrat metrlı binaların maxsus tözekländerep, terkälü urının kiñäyttelär. Terkäw idaräse citäkçese Lyudmila Quz''mina tözü häm üzgärtü eşlären caylap çıqqaç, eşennän azat itelde. Häm yaña kabinetka yaña citäkçe Gölnara Abdraxmanova quyıldı. Täcribäle xoquq belgeçe Lyudmila Quz''mina da eşsez qalmadı. Anı şunda uq mädäniät ministrı urınbasarı itep eşkä aldılar.
Terkäwçelär, käğäzdä Napoleon yauları oyıştıruçılar, härqayda kiräk. Comğa könne cir satu, milek terkäw mäs’äläse buyınça oçraşuğa Tatarstannıñ cir häm milek mönäsäbätläre ministrı urınbasarı İldar Xäyrullov häm äle genä terkäw idäräse başlığı itep bilgelängän Gölnara Abdraxmanova, şulay uq cir kadastrı idaräse mödire Robert Nagaev, Qazan şähäre başqarma komitetınıñ cir häm milek buyınça başlığı Marsel'' Gabdelxakov kildelär. Jurnalistlar şuşı cir satu, käğäzgä terkäw eşenä bitaraf tügel ikän. Kümäkläşep kildelär häm sorawlar yaudırdılar. 4 sutıy cireñ yäki garajıñ, iske yortıñ, baqçañ bulsa, anı xosusıylaştırıp, tieşle käğäzen alu sirat küperen ütü belän ber ikän.
Şulay da baqça ciren häm yazlıq yortın terkäw xäzer beraz ğadiläşterelä. Qayber oçraqta 100 täñkä, ikençesendä 500, 800, 1500 sum salım tülänä. Ä qayda barırğa häm qaysı işekkä kerergä, nindi xezmät öçen niçä sum tülärgä ikänlege turında bäynä-bäynä söylädelär. Jurnalistlarğa cawap birüçelärneñ tele telgä yoqmıy, 5-se dä tatar bulsalar da, su eçkän kebek, rusça ğına cawap birep utıralar. Bolarnı aqılğa utırtu öçen Azatlıq xäbärçese tatar telendä bik ğadi soraw birde. İske garajın häm baqçam bar , şunı satar öçen terkälep, aylar buyı integergäme, ällä bolay ğına da satıp cibärep bulamı? Xäzergä yaña känäfien cılıtıp ölgermägän Gölnara Abdraxmanova tatarça cawap birde.
“Garaj individual'' bulsa da, anıñ cire sezneñ milektä digän dokumentı bulırğa tieş”
Aña quşılğan Robert Nagaev şulay uq tatarça cawap birergä tırıştı. Qıyınraq koneçno, ämma sorawçısı cawapnı tuğan teldä birüne taläp itkäç, qaya kitsen ul.
“Härber cirgä xokümättän birelgän dokument bulırğa tieş. Başbaştaqlıq belän alınğan cirgä , “ciregez sezneñ şäxsi milektä”, digän dokument bulmasa, anı bügenge köndä munitsipalitet arqılı buldırırğa bula. “Ciregez sezneñ şäxsi milektä”, digän dokumentıgız bulsa da, anı Respublikanıñ Terkäw palatasında kadastrlı nomer suqtırıp alğannan soñ ğına sata alasız.
“Ciregez sezneñ şäxsi milektä”, digän dokumentıgız bulsa da, anı Respublikanıñ Terkäw palatasında kadastrlı nomer suqtırıp alğannan soñ ğına sata alasız.Soñınnan isä ul Azatlıqqa küpme garajlar , öylär äle terkälmägän digän sorawğa menä nindi mäğlümat birde.
“ 50% - öy xucalarınıñ qullarında törle dokumentları bar. Şirkätlär 85%-86% terkälgän, garaj , baqçalar- 30% tiräse. Böten fizik zatlar da üzläreneñ cirlären terkäsälär, alar öçen dä bezgä dä xisapta totar öçen dä bik uñaylı bulır ide. Qazannıñ 1000 yıl buyı xucası kem bulğandır, xäzer isä här arşin cirgä dokument bulaçaq. Xalıq, räten belep, monı xästärläsä. Ä iñ aqıllıları cirneñ alasın alıp, käğäzlären tärtipkä salğannar.
Rimzil Väli


text:
Qoyaşta dawıl çıqqaç zihen sıyıqlana
Şuşı könnärdä Mamadış rayonında yañğırdan qaçıp ağaç astına kergän öç keşene yäşen suğıp ütergän. Xatın-qız, bala-çağa dip tormağan bu tabiğät. Nişläp alay ikän ul? Mamadış faciğäsenä ğäcäplängän keşe kürmädem. Bolay da keşe sanı kimep bara. Narkomaniä, eçkeçelek, mal bülä almıyça ber-bersen atular, maşina astında qalular citmägän. İnde bala tabası xatın-qızlarnı yäşen suğıp ütersen äle.
Bu atnada Ruslan isemle tatar yegete Lenin dambasında Mitsubisi maşinasında tramvaynı uzam dip qarşığa kilgän ikençe tramvaynıñ astına kerep çelpärämä kilgän. Anıñ üz qulınnan üze häläk buluı millätkä zıyan tügelmeni? Dement'yev uramında mototsiklda çabıp, taş bağanağa, maşinağa bärelep can birgän yegetne dä iskä alıyq. Äyterseñ, suğış çıqqan. Kübräk häläkätlärneñ säbäbe - keşeneñ üz duamallığı yäki qızulığı. Nişläp alay ikän ul? Ällä, min äytäm, zamandaşlarnıñ başlarına ber-ber zıyan kiläme? Ällä kierenke çorda aqıl-zihennär sıyıqlanıp kitäme?
Monıñ säbäben qoyaştan kürüçelär bar. Bu atnada qoyaşta nindider dawıllar bulıp, zur-zur plazma kisäkläre tirä yaqqa oçtı dilär. Yöräk awırulılar qoyaş dawılın sizep, daru eçep, yoqlamıyça tönnär ütkärde. Kosmostan diñgezne küzätüçelär tiktomalğa utızar metr bieklektäge dulqınnar xasil bulıp, yözär çaqırım buyı köymälärne audara-awdara su östennän çabuına iğtibar itkän. Adäm balasına saqlanıp, aqıl belän eş itüe bik urınlı bulır ide. Çönki tabiğät, tarix häm säyäsät xikmätläre keşelärne çeben kebek qıra. Kemneñ xataları öçen cämğiät üz balaları belän tüli ikän? Keşeneñ qädere, anı tärbiäläp üsterü mäşäqätläre torğan sayın artqan waqıtta keşe bik ciñel genä yuqqa çığa.
“Azatlıq” radiosı sezgä xäbär itkänçä, şuşı yılnıñ berençe yartı yıllığında 19 meñnän artıq bala tuğan, 9024 ğailä qorılğan. 8800 ğailä ayırılıp tarqalğan. Tuuçılar sanı yıl sayın kimegän öçen xakimiätne, sotsial' şartlarnı tänqitlärgä mömkin. Saw-sälamät ir belän xatın nibarı ber yäki ike bala taba ikän, monda şul uq cämğıäwi psixologiä, bälki patologiä ğälämäte. Açlıq zamanda, fatirsız, kiemsez ğailälär, bigräk tä tatar ğailäläre 5-8 bala üstergän. Ä xäzer menä şul 7 balalı ğailädä üskän irlär häm xatınnar aqça citmi, mäşäqäte küp dip ber çirläşkä üsterä. Şvetsiädä, Germaniädä şähärlärdä öylänmäw, bala tapmaw ğälämäte bar. Läkin anısı tuqlıqtan, üzeñ öçen yäşärgä omtıludan. Yevropanıñ bay illärendä sälämätlekne saqlaw, sport kebek närsälär kiñ taralğan. Alar yäşi. Ä beznekelär eçkeçelek, narkomaniä, armiä, tabiğät, texnika qazalarınnan qırıla, şunıñ östäwenä ürçergä dä aşıqmıy. Mul cämğiätne, köçle iqtisatnı kem tözesen? Xäzer inde kvota buyınça yıl sayın Tatarstanğa çit illärdän 6 meñ eşçe kertergä röxsät itelä. Bezdän dä fäqirräk illärdän kilep, monda üz tärtiplären, äxlaqların urnaştıruçılarğa ni äytäseñ? Ä bit üzebezdä tärbiä alğan yäşlär bulsa, bezdän dä arttaraq qalğan illärdän eşçe qulları importlarğa kiräk bulmas ide. Ällä, min äytäm, bezneñ barıbızğa da menä şul magnit dawılları, yäşen suğu kebek tä'sirlär arqasında beraz ğına axmaqlıq kerep urnaşamı? Yuğisä, uramğa çıqsañ, ütep bulmıy, maşinalar tezelgän, adım sayın böke, ä balalar siräk oçrıy. Niçek inde ul, maşina alıp, tegendä-monda çabarğa aqça häm waqıt tabıla, ä ata-babadan qalğan näsel qaldıru şöğelenä tabılmıy. Citmäsä, ax, millät, din dibez. Yözlägän mäçetlär tözelde. Qor’ännär taratabız. Ämma xätta Ramazan ayında da araqı satu kimemi. Anıñ qarawı, eçep suyışu, urlaşıp ütereşü ber dä kimemi. Nindi äkämät ikän bu?
Küräseñ, böten bäläne Alladan, patşadan, raykom sekretarennan, xäzergeçä äytkändä, rayon başlığınnan kürü başlarıbıznı añğıralatqandır. Şulay bulmasa, kürälätä tırış, uñğan, dinle häm taza tatar milläte üzeneñ kimep baruına beraz borçılır ide. Anıñ bit äle meñläp-meñläp başqa millätkä yazıluçıları yäki yazdıruçıları bar bit.
Bu atnada Ufadan tatarlarnıñ iñ başlı, iñ ziräk häm imanlı wäkilläre Qazanğa kilde. Başqortstan tatarlarınıñ Tatarstandağı könnären ütkärik äle dilär. Ä niçegräk itep ütkärü kiräklegen üzläre dä belmi. Qayber citäkçelär bu ideyäne xuplamağaç, qaytıp radio aşa şikäyätlär äyttelär. Ämma nigä räncergä? Tatarstanda Başqortstan tatarlarınıñ könnäre berwaqıtta özelep tormıy. Änä Salawat, änä Xäniä, Robert Miñnullin, Xämdünä, Yärmäkäydä yäşäwçe Räis Xännanov cırları, Xalisä Mödärrisova, Dilä Bulgakova häm başqa zamança tatar şağirläreneñ icatı, alarnıñ Tatarstan yazuçıları berlegendä toruı. Zur şağir Marat Kärimovnıñ icat kiçäse Qamal teatrı binasında ütkän ide. Rässamnar kilep tora. Bu eş berwaqıtta da tuqtalmasqa tieş.
Ämma Başqortstan tatarlarınıñ ğorurlığı, milli mädäniäte, kiçägese-bügengese ber räsmi dekadada tügel, ä milläten onıta başlağan Täteşle, Qaraidel, Asqın, yäisä Yañawıl, İleş, Kuşnaren, Çaqmağış, Tuymazı, Bäläbäy, Yärmäkäy rayonnarında ütkärsäñ ikän ul, içmasam, andağı millättäşlär uyanıp, billäre turayıp kitär idelär. Qazanda yäşäwçe yaqtaşlar da şunda qaytır ide. Yuq bit. Soñğı waqıtta Başqortstan tatarlarınıñ milli tormışı Ufada ike atnağa ber cıyıluçı cıyınnarğa qayttı. Ä distä meñläp tatar yäşägän rayonnarda Saban tuyın bulsınmı, cıyılışmı, yä quray, yä qubız, yä ozın köy festival'läre tölke-bürek kiderelgän tatar balaları qärdäş xalıq dialektında şiğer söyli. Ä milli liderlarıbız Ufadan Qazanğa kilgändä, şul rayonnarğa tuqtalamı, yuqmı, ällä täräzälären dä açmıyça, cilderep kenä ütälärme? Menä bit nidä xikmät. Qaya qarama, başqa tay tibü ğälämätläre küzgä taşlana başladı. Bälki bu xikmätle xällärne söylärgä alınğanda, üzemne da şundıy zäxmät suqmadımı digän şiklär dä tuıp quya. Alla saqlasın. Xäzer bit qoyaşta magnitlı dawıllar zihengä suğa.
Rimzil Wäli


text:
Tıñlawçılar närsä yaza?
“Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosına xatlar yazuçılar ber Tatarstanda ğına tügel, ä Rusiä töbäklärendä, qaywaqıtta çit illärdä dä yäşi. Bu xatlarnıñ avtorları “Azatlıq” tapşıruların daimi tıñlıylar. Qaywaqıtta alar üzläreneñ yäşägän yäki eşlägän urınnarında kilep tuğan çeterekle mäs'älädä xäl itüdä yärdäm sorıy, Tuğan kön belän qotlaw yäki üzläre icat itkän şiğerlärne dä Qazan byurosına cibärälär. Mondıy xatlarnı, älbättä, böten dönyağa işetelä torğan tapşırularda yañğıratu mömkin tügel. Ä menä tatar, başqort xalıqlarınıñ milli yäşäyeşe, mäğlümat möxite, süz irege, demokratiä üseşe turında citdi uylanular häm qıyu fikerlär bezneñ eşebezgä tä'sir itä. Dimäk, millät häm demokratiä mäs’äläse uylap çığarılğan närsä tügel. Tıñlawçılar xäbär itkän mäğlümatlarda faktik material häm konkret isemnär häm waqiğalar bar. Qaywaqıtta alar şaqtıy qaynar formada bula, barısın da süzmä-süz tapşırularda qullanırğa da mömkin bulmıy. Şulay da, keşelärne närsä qızıqsındıra, yöräklärne närsä sızlandıra – menä şul xaqiqätne kiterä bu xatlar. Şuşı arada ğına Başqortstannıñ Oktäbrskiy rayonında yäşäwçe Näsimä xanımnıñ zur külämle xatın aldıq. Ul bu xatında üz familiäsen dä kürsätkän häm üze yäşägän urında Tatarstan televidenie tapşıruların kürsätmäw, retranslyatsiäneñ tuqtaluı, xalıq sanın alğan waqıttağı citeşsezleklär turında söyli. “Menä küptän tügel “Yaña ğasır” kanalın tıñlıy başladıq. Min berençe könne söyeneçemnän yıladım”,- di Näsimä xanım. Avtor TNV tapşıruları, Başqortstan tatarların qısrıqlaw, üzeneñ Başqortstan prezidentın saylaw waqıtında kiçergännäre turında yaza. Bälki soñraq bu xat buyınça täfsilleräk tapşıru da oyıştırırbız.
Ä xäzergä Näsimä xanımğa räxmät äytep, ikençe ber xatqa küçäm.
Belorussiäneñ Grodno ölkäsendä yäşäwçe Saniäf äfände Gardanov bezneñ tapşırularnı daimi tıñlıy, yış qına xatlar yaza. Bu yulı ul üzeneñ ber tanışı turında bik qızıqlı säxifä cibärgän. Menä ul yazğan xat.
“Citmeşençe yıllar ide. Ber awılğa (Aqtanış rayonı, Axun awılı) qaytuımda, anda Sara apa Sadıyqova häm Marsel' Sälimcanov yal itälär ide. Şul säbäple miña alar belän tanışırğa nasıyp buldı. Ber äñgämä waqıtında Sara apa zarlanıp aldı. Menä, di, tatar taralğan temağa cır yazasım kilä. Tik süzlären yazıp birüçe yuq. Mostayğa da äytep qaradım (küräseñ, ul çaqta Mostay Kärim äle tatar bulğandır), yazmadı. Millätçe tamğasınnan şürlilär, dide.
Bu waqiğa şuşı könnärdä bulğan ber oçraşu arqasında iskä töşte. Ul bolay buldı. Ölkä kardiologiä üzägendä däwalanğanda, minem palatağa ber yegetne kiterdelär. Anı änise ozatıp yori. Söyläşep kitkäç, açıqlandı. Bu xanım Wäsilä atlı, ul Başqortstannıñ Äsäkäy rayonınnan, saf tatar qızı. Sovetlar zamanında Bäläbäy peduçilişçesın tämamlağan, komsomol yullaması buyınça Belorussiägä kilgän. Wäsilä polyak keşesenä kiäwgä çıqqan. Xäzer bu polyak ğailäse Grodno ölkäseneñ ber kolxozda yäşi. Ulları inde polyak. İñ ayanıçı, minem yöräkne öşettergäne – Wäsilä başqa dingä küçkän, katoliklar kostelına yöri. Ulına 19 yäş, familiäse Pas. Üze äle telne yuğaltmağan. Tir-yun gel polyaklar, ber tatarnı kürergä zar bulıp yäşi biçara. Min aña Azatlıqnıñ tatar-başqort redaksiäseneñ tapşıruların waqıtların, yışlıqların yazıp birdem. Bik quandı, mesken. Yarıy äle bez, tatarlar şähärdä ber kötü, üz ara aralaşabız. Ä ul ber yalğızı, çit xalıq arasında. Qızğandım. Bu sabaq bulsın ide yäşlärgä.” Ul üz xatın bolay tämamlıy. “Bu yazmanı radio aşa uqısağız, minem yaqtaşlarğa, aqtanışlarğa säläm äytegez. Sezgä sälämätlek, uñışlar teläp, Saniäf Gardanov”.
“Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosına kilgän xatlarğa küzätü şunıñ belän tämam.
Rimzil Wäli


text:
Ulyan ölkäsendä uqıtuçılarnıñ avgust kiñäşmäläre tämamlandı
Rayonnar kiñäşmäläreneñ qayberlärendä urıs bulmağan tellär yazmışına bağışlanğan ayırım söyläşülär dä oyıştırıldı. Ölkä üzägeneñ İdelaryäğı rayonında, mäsälän, Etnokul'tura mäktäbe statusı alğan 75-mäktäptäge kiñäşmädä mondıy yaña statuslı uqu yortı eşçänlegen başlap cibärü turında fiker alıştılar. Metodist Zifa Sabitova äytüençä, biredä 25 çuaş, tatar, mordva balalarınnan ber sıynıf tuplanaçaq. Bu sıynıfta uqu-uqıtu urıs telendä baraçaq, ä ana telenä birelgän däreslär ayırım-ayırım oyıştırılaçaq.
Moña qädär eşläp kilgän ayırım sıynıflarğa “normativnoyı finansirovanie” digän yaña taläp älegä qağılmıy kebek: andıy sıynıflar eşlären däwam itsen öçen, alarda 8 uquçı bulu da citä. Monısı uqıtuçılarnıñ belemen kamilläşterü institutı oyıştırğan kiñäşmädä mäğlüm buldı.
Başta çuaş, mordva, tatar tele uqıtuçılarınıñ ğomum utırışı buldı. Ölkä Mäğärif işaräseneñ baş belgeçe Fedos'ya Ulendeeva çığışında yañalıqlar da yañğıradı. Berençedän, xäzer Mäğärif idäräse Departament dip atalaçaq. Monısı yarıy inde, çönki eş isemdä tügel - cisemdä. Ä menä başqa yañalıqlarnı ğadi aqıl belän añlaw qıyın. Baqsañ, “millät” töşençäsenä bötenläy “tabu” çäpälgän ikän: “natsional'naya şkola” digän ğibärä qullanıla almıy. Milli mäktäplär “şkola s izuçeniem nerusskogo rodnogo yazıka” dip atalırğa tieş. Tatar, çuaş, mordva tele digän töşençälär dä räsmi dokumentlarda bulmas, küräseñ.
Federal' programmada qaralğan uqu säğätläre qağılğısız. Ana tele öçen barı tik töbäk öleşenä birelgän säğätlärne genä qullanu mömkin. “Regional' komponent” digänennän.
Fedos'ya Ulendeevanıñ çığışında tağın ber ğibrätle närsä yañğıradı: “Normatiwnoyı finansirovanie”, digäne, nigäder, rus bulmağan xalıqlar mäktäplärenä genä qağıla. Rayonın häm awılın atamıyça ğına, Fedos'ya Timofeevna ber ğäcäyep misal da kiterde. 30 bala uqığan awıl mäktäben yabıp, kürşe urıs awılındağı 6 balası ğına bulğan mäktäpkä küçerergä qarar qılınğan. Rayon mäğärif idäräse başlığı bu qararın 2 säbäp belän nigezli. Berse añlaşıla: urıs awılında mäktäp yaña, zur häm yaxşı cihazlanğan. Ä ikençe säbäp anda “kul'tura obşçeniä” digäne küpkä yuğarıraq buluda ikän. Tik menä bu terminnıñ närsä añlatqanı qarañğı qaldı. Çönki Fedos'ya Ulendeeva artaban üzeşçän sänğät temasına küçte. Häm şunıñ arqasında qarşı kilmäwen belderde. Anı da añlap bula: çuaş xalqı wäkile genä bit ul da. Anıñ da artaban eşlise kiläder inde.
Ğomum utırışta 3 cirle avtonomiä räisläre citäkçelege dä ana telen saqlap qalu buyınça tırışlıqları belän tanıştırdılar. Mordva avtonomiäse räise urınbasarınıñ süzläre zalda canlanu da uyattı. “Tatar häm çuaş aktivistları sıynıflarnı häm mäktäplärne yabu oçraqları öçen borçılalar. Bez, şöker, qayğırmıybız da, qurıqmıybız da, çönki bezneñ yabar närsä yuq ta”, dide ul, biçara.
Töşke aştan soñ, tatar tele uqıtuçıları ayırım cıyıldılar. Metodist Naciä Nurmöxämmäteva yaña metodik qullanmalar belän tanıştırdı. Pedagogiä universitetınıñ tatar bülekçäse uqıtuçısı Çulpan Firğalieva balalarnı ana tele buyınça olimpiadağa äzerläw alımnarı häm bülekçägä iñ yaxşı uquçılarnı yunältü kiräklege turında süz tottı. Dimitrovgrad şähäre 22-mäktäbeneñ ana tele uqıtuçısı däreslärdä cirle qäläm tibrätüçelärneñ äsärlären qullanu täcribäse belän urtaqlaştı. Läkin anıñ yaña ğına täpiläp kitkän mäktäp xälläre belän tanıştıruı kübräk qızıqsınu uyattı. 130 bala belän eşli başlağan mäktäptä xäzer 200дәH artıq uquçı. Anıñ ber süze ayıruça ğibrätleder: “Elek ğomum mäktäplärdä fakul'tativ däreslärgä kilsennär öçen balalar artınnan üzemä yörergä turı kilä ide, monda küçkäç, üzemne öcmaxtagıday xis itäm”, dide ul. Häm älege mäktäptä xökem sörgän üzara möğämälägä dä quanıp betä almawın äytte. Uqıtuçılar barısı da, diärlek, millättäşlärebez. Urıs tele uqıtuçısınnan başqaları. Anısı da bik tä uñay xolıqlı yaxşı keşe, dide Güzäl Sämiğullina.
Tänäfestä awıllardan kilgän uqıtuçılardan mäktäpläreneñ kiläçäk yazmışı belän qızıqsınu mömkinlege tabıldı. Poselenie üzäge isemenä layıq bulğan Çınlı rayonı Käşä, Nikolaev rayonı Zur Çirkle awılları mäktäplärenä bernindi dä xäweflänerlek säbäp yuq, didelär Roza İl'yasova häm Näsıyxa Yähüdina. Ä menä Çardaqlı rayonı Ürän (Yenğanay) mäktäbe uqıtuçısı Älfiä Alimova fikerençä, aldağısın Alla belä. Şulay da älegä mäktäpne tarqatu turında süz işetelmi, härxäldä alda torğan uqu yılında üzgäreşlär bulmas. İske Tögälbuğa mäktäbe uqıtuçısı Xäsänä Xäsäneva äytüençä, bıyıl 10-sıynıf bulmayaçaq, çönki 9Hы tämamlağan uquçılar maxsus urta uqu yortlarına taraldılar. Kiläse yılda da bulmas, küräseñ. Çönki mäktäp binası bik tä iske. Ölkä başlığı Sergey Morozov balalar baqçası binasın mäktäpkä yaraqlaştıru turında kürsätmä birgän. Eş mart ayında başlanır, dip kötelä. Ä ul bina nibarı 9 sıynıf qına sıydıra ala.
Eşlär bolay barsa, ällä ni borçılır närsä yuq ta sıman. Läkin... Şul uq Yaña Mallıqlı rayonınıñ Öçqayın, Zirekle quaq, Äbderi awıllarınnan, Çardaqlı rayonınıñ Abdulla, Papav, Qolmayır, Urazgilde awıllarınnan uqıtuçılar kilmägän ide. Metodist Naciä xanım monı rayonnar citäkçelege qararı belän añlattı. Yuğisä, ul barısın da çaqırğan. Ä rayonnardan iñ köçle awıllar wäkilläreneñ genä kilüe başqa awıllar mäktäpläreneñ kiläçägenä şik tä uyata.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember


text:
İspaniä başqalasında uzğan ayda bulğan terror höcümnäre öçen cawaplı bulğanın beldergän törkem uzğan yal könnäre ispan gazetasına xat cibärgän. Xatta, ägär dä xakimiätlär Amerikağa teläktäşlek kürsätüne tuqtatmasa häm ğaskärlärne Ğiraq belän Äfğanstannan çığarmasa – ilne cähännämgä äyländeräçäkläre turında yazılğan. Ğaräpçä quldan yazılğan fax köndälek ABC basmasına , Madridta şartlawlar oyıştıruda şiklänelgän 5 keşeneñ üz üzlären şartlatqançı ber-ike säğat aldan ğına kilgän bulğan. Xökümät, üz üzlären şartlatuçılar arasında – 11 mart Madrid höcümnären oyıştıruçılarnıñ yulbaşçıları buluın rasladı.
Eçke eşlär ministrlığı ike yulbaşçınıñ berse – Jamal Ahmidan – 191 keşeneñ hälak buluına kitergän terror ğamällären oyıştıruçılarnıñ berse ide, dip belderde.
Fax belän kilgän xatnı, şulay uq Madrid höcümnäre öçen cawaplılıqnı üz östenä aluı turında video tasmada beldergän keşe – Abu Dujana al Afğani imzalağan. İspaniägä Äfğanstan belän Ğiraqtan ğaskärlärne çığarırğa 4nçe aprelgä qadär waqıt birelgän ide, bu şart ütälmäsä terrorçılar xatında, İspaniädä qan yılğa bulıp ağaçaq, dielä.Video tasma häm fax Yevropadağı Al Qaida äğzalärennän kilgän dip farazlana.


text: Paqstan Tışqı Eşlär ministrı AQŞnıñ Al-Qaidäne basturı yulında Paqstanğa yärdäm cibärü qararınıñ ike il arasındağı mönäsäbätlärgä külägä töşerüen belderde. Xökümät süzçese Tasnim Aslam mondıy ber yullamanıñ xäzergäçä bulğan ike il arasındağı xizmättäşlek mänfäğatinä turı kilmäwe häm kiläçäktä taba da zararlı bulaçağın açıqladı. Bu qarar AQŞ qanun yasawçıları arasında bulğan borçılunı çağıldıra. Alar Äfğanstanğa yaqın Paqstannıñ qabilä cirlärendä äl-Qaidäneñ üzenä sıyınu urnı tabuına borçılu belderä.


text: Yevropa Şurası Kafkazda keşe xoquqları belän sanaşmağan Rusiäne häm çeçen ğıysyançıların tänqitläp çıqtı. Şura belderüendä ,parlamentar assambleyanıñ şura bürosı äğzaları töbäktä keşelärneñ çikkän cafağa dähşät belän qarauı äytelä.Büro tönyaq Kafkazda bu atnada qorallı suğışçılarnıñ köç qullanuın kisken xökem itä häm xökümät köçläreneñ Çeçne häm kürşe İnguşetiädä ütkärgän operatsiälärgä borçılu belderä. Atna başında bilgesez keşelär oyıştırğan höcümnärdä yaqınça 100keşe häläk buldı .Rusiä Federal iminlek Xezmätläre başlığı Sergei Koryakov höcüm belän bäyläneşe bar dip şiklänelgän qayber keşelär totqarlandı dip beldersä dä ul alarnıñ ikese genä räsmi räweştä qulğa alındı dip äytte


text:
Bu atnada häm Tөrek xalqın häm dä säyäsätçelärne qızıqsındırğan tөp tema bälki dä Tөrek Cinayätlär Kodeksında yasalaçaq üzgäreştä zina qılğannarğa caza birüne küz alda totqan maddäse buyınça qabınğan bäxeslär buldı. Zina, yäğni өylängän bulğan xäldä üz nikaxlı ire yaki xatını belän tügel dä başqaşqalar belän censi mөnäsäbätkä kerü digän süz. Ä zina qılğan şäxeslärgä yaŋa qanun proyektı tormışqa aşsa tөrle mөddätle tөrmä çazası birelä alaçaq. Mondıy ber juridik xäl isä Avropa illlärendä yuq. Bu qanunıŋ çığuwın yaqlawçılar, xatınnar monı taläp itä digän argument qullanlar. İnde mondıy ber agrument bik arkaik, dini qanunnarnı çağıştıra. Mäğlüm şäriat, yäğni İslam qanunına kürä zina qılğan ber xatın-qız räcm çazasına xөkem itelä. Räcm çazasına kürä, ğäyeple xatın-qız başı ğına tışta qalu şartı belän tufraqqa kümelä, şunnan soŋ ciyılğan xalıq aŋarğa ülgänçe taş ırğıtalar. Şiksez Tөrek Cinayätlär Kodeksına kerteläçäk yaŋa üzgäreştä mondıy ber çaza birü täqdime yuq. Zina qıluda ğäyeple tabılğannar tөrmä çazasına ğına xөkem iteläçäklär. Häm xatınnar ğına tügel, irlär dä çazağa tartılaçaq. Läkin niçek kenä bulmasın bu bik borınğı ğädät ğөreflärne çağıldıra. İnde moŋarğa qarşı bulğannar zina qıluda ber nindi dä cinayät yuq, kөçläw yuq, ike yaq ta monı üzläre teläp qılalar. Zina tik ayrılışuğa ğına säbäp bula ala dilär. Ayruça ägärdä өyle işlärdän bere zina ğäyebe säbäple tөrmägä yabılsa, bu өylelek xäle niçek däwam itsen di. Ğädät-ğөreflär äle dä iskeçä konservatif räweştä alıp barılğan Anatoliyädä xatınnar irlären zina qılğan buluda ğäyepli almaslar dip belderelä. Dr. Selma Acuner Anatoliyädä xatınnarnıŋ 66 protsentı min iremne zina qılğan buluda ğäyepläsäm mine üterer dip qurqalar dip äytä. Xatın-qız platforması süzçese Şenal Saruhan isä, “Däwlät yoqı bülmäsendä ni eşli? Däwlät namus saqçısı bulmasqa tiyeş. Xatınnar irläre өstennän danos yasamaslar. Yasağan xäldä aç qalırlar. Mondıy qanun çığarıp ğailäne cimeräsez”, digän belderü yasadı.
Ä tege yaqtan bu atnada Premier Minister Tayip Erdoğan “Bu bezneŋ konservativ qaraşta buluwımıznıŋ ber şartı. Şulay itep tigezsezlekne yuqqa çığarabız. Aldatılğan xatınıŋ xaqların saqlıybız” dip üz qaraşın belderde. Ul süzlärenä däwam itep, AK Partiyä bularaq bez ğailä tөzeleşen nıq totarğa tiyeşbez. Ğailä tөzeleşe imenlek astına alınırğa tiyeş. Ğailä tөzeleşeneŋ tөp bağanaları ana belän atadan bere tegesen aldatsa häm aldatılğan şikayät beldersä xoquqi prosedura başlayaçaq. Şikayät beldermäsälär ber ni dä bulmayaçaq, dip üz qaraşların quwätlärgä teläde.
Avropa Berlegeneŋ (AB) kiŋäyüdän çawaplı ağzası Günther Verheugen Diyarnakırğa yasağan vizitı waqtında Erdoğannıŋ şuşı süzlärenä qarşı tiskäre reaksiyä kürsätte. Zina cinayät dip qabul itelsä, ul çaqtan ğädät-ğөref häm namus өçen keşe üterülär kübäyer, zinanı cinayät dip qabul itü artta qalğanlıq, bez AB bularaq monı qabul itä almıybız, xөkümätne kisätüne däwam itäçäkbez dide. Financial Times “Erdoğan yalğış yulda”, The Guardian “Zina ğäyebe Tөrkiyägä zarar birä” isemle mäqalälär belän AK partiyä xөkümäten tänqit ittelär. Parlament bu yaŋa proyektnı 14-nçe Sintaberdä tikşeräçäk.
Äyyä bu atnada Tөrkiyägä AB-neŋ kiŋäyüdän çawaplı ağzası Günther Verheugen kilde. Ul başta Ankarada räsmi dairälär belän mөnäsäbätkä kerde. Tışqı Eşlär Minister Gül häm Premier Erdoğan belän küreşüwendä 6-nçı Uktebrdä iğlan iteläçäk Tөrkiyä turındağı raport ğädel häm obyektif bulaçaq, Tөrkiyäneŋ AB-nä ağzalığı turında negatif fiker beldergännärneŋ süzlärenä qolaq salmağız, sezgä uŋay ber supriz bulaçaq dide.
Ul Ankaradan Diyarbakırğa kitte. Biredä Kөrdlärgä küberäk mädäni xoquq birelergä tiyeş dip belderde. Ul ayruça äle xөkem qararı näticälänmägän, un yıl tiräse tөrmädä yatqan elekke DEP partiyäseneŋ ağzası Leyla Zana belän oçarşıp sineŋ häm iptäşlärenneŋ aktiflıqların här daim yaqlayaçaqmın dip belderde. CHP Günther Verheugenneŋ şuşı belderülärenä seperatistlarnı yaqlaw digän bäyä birde. Ul vizit yasağan waqıtta idänastı PKK/Kongra Gel partizannarınıŋ ber politsiyä xezmätkäre belän ber saqçını şähit itülären telgä almawın da anıŋ yaman niyäte dip bäyäläde. Pervaride isä 2 ğäskär şähit buldı. Verheugen isä Tөrkiyäne tänqitläp ilenä qaytıp kitte. Bu atnada Kastamonunıŋ ber baqır şaxtasında çıqqan yanğında 19 şaxtor xälaq buldı. İskenderunda ağulu maddä tөyälgän İspanya bayraqlı ber yөk kөymäseneŋ batuwı tirä yüngä citdi qurqınıç xasıl itte.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Mäğärif ölkäsendä 2003nçe yılnıñ yomğaqları
Respublika pedagoglarınıñ traditsion avgust kiñäşmäsen dä iskä alıp ütäse kilä. 2003nçe yıl kiñäşmäseneñ töp şiğäre bulıp Mäktäplärne modernizatsiäläw häm kompyuterlaştıru süzläre tordı. Äytergä kiräk, bu ölkädä quyılğan mäs’älälär Tatarstanda şaqtıy uñışlı ğına çişelep kilä. Mäsälän, respublikanıñ här mäktäbenä xökümät tarafınnan kompyuterlar tapşırıldı, xäzerge köndä alarnı programmalaştıru, İnternet çeltärenä totaştıru bara.
2003nçe yılnıñ sintäber ayında uzğan respublika Mäğärif ministrlığınıñ ütkän uqu yılına näticä yasağan kollegiä utırışında da, Rusiä töbäkläre mäktäplärendä tatar telen uqı torışına şaqtıy zur iğtibar birelde. Bu mäs’älägä yomğaq yasap, ministrlıqnıñ bülege citäkçese Änisä Morozova çığış yasadı. Anıñ mäğlümatlärenä qarağanda, Rusiädä barlığı 655 tatar mäktäbe bar, ä 1156 mäktäptä fän bularaq tatar tele uqıtıla. Älege mäktäplärgä kadrlar belän yärdäm itü yözennän Mäğärif ministrlığı respublikanıñ Uqıtuçılar belemen kütärü institutı belän bergälektä tatar tele uqıtuçıların äzerläw buyınça ike yıllıq maxsus fakul’tet oyıştırıp cibärde. 2003nçe yılda älege fakul’tetlarda Sverdlaw, Çiläbe häm Kurgan ölkäläre möğallimnäre belem aldı. İnstitut xezmätkäre süzlärenä qarağanda, bu maxsus fakul’tetnıñ eşçänlege 2004nçe yılda da däwam itäçäk. Xäzer uquçılarğa bu yılnı Samar uqıtuçıları da quşılır dip kötelä. Rusiä töbäklärendä tatar telen uqıtuda iñ zur problemalarnıñ berse – kadrlar probleması şaqtıy uñışlı ğına çişelep kilä. Xäzer inde uquçılarnıñ sanın kimetmäw östendä eş alıp barırğa kiräk. Şulay itep, ölkälärdä tatar tele uqıtuçılarınıñ sanı arta barsa, Qazanda isä alarnıñ sanı kimi bara. Şähär xakimiäteneñ mäğärif bülege mäğlümatlärenä qarağanda, 2003 yılda tatar tele möğallimnäre 100 keşegä kimegän. Monı şähär xakimiätendä uqıtuçılarnıñ eş sıyfatı üsüe belän añlattılar. Anıñ qarawı, Qazanda tatar telen belüçelärneñ sanı arttı. Tatarstannıñ xökümäte tarafınnan oyıştırılğan maxsus kurslarda rus telle däwlät xezmätkärläre tatar telen öyrändelär.
Mäğärif ölkäsenä qağılışlı tağın ber ähämiätle waqiğa - Tatarstan xalıqları telläre turındağı qanunğa üzgäreşlär kertü xaqında zakon häm 2004-2013nçe yıllarğa respublika xalıqları tellären üsterü buyınça däwlät programması eşlände. Uzğan yılnı ul respublika Däwlät Şurasında ike uqılışta qabul itelep, xäzerge köndä inde öçençe uqılışqa äzerlänä. Äytep ütärgä kiräk, yaña däwlät programmasında respublikada tatar telen üsterü belän ber rättän, bu ölkädä Tatarstannan çittä yäşäwçe millättäşlärebezgä dä yärdäm itü qaralğan. Şulay itep, alar mäğärif ölkäsendä yaña burıçlar quya. Ä alarnıñ ütäleşe turında bez sezgä inde 2004nçe yılnıñ yomğaqlarında söylärbez.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiä prezidentı räsmi säfär belän Qazaxstanğa kilde: Baikonurnı 2050 yılğa qädär qullanu turında kileşü imzalandı
Comğa könne Vladimir Putin ike könlek räsmi säfär belän Astanağa kilde, Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbaev belän oçarştı. Taraflar iqtisad, energtika ölkäsendä berniçä kileşü imzaladı, şul isäptän Baikonur ğäläm kompleksın qullanu turında.
Audio (Askär Äbdecapparov)
Comğa könne Putin belän Nazarbaev şundıy memorandumğa qul quydı. Anda äytelgänçä, ike ilneñ xökümätläre şuşı yıl axırına qädär Baikonurnı qullanu turındağı kileşügä üzgäreşlär häm östämälär kertergä tieş.
"Aviatsiä häm Ğäläm Texnologiäse" isemle jurnal möxärrire Mike Taverna süzlärençä, soñğı yıllarda Rusiä ğäläm ölkäsendä Könbatış illäre belän xezmättäşlek itä, başqa xalıqara kosmodromnar qullana alsa da, ul älegä Baikonurdan waz kiçä almıy.
Audio (Mike Taverna)
"Xäzerge waqıtta Rusiäneñ Qazaxstannan başqa mömkinlege yuq. Alar kileşüne tağın kimendä 10 yılğa ozaytırğa tırışaçaq, häm şul waqıt eçendä başqa mömkinlek ezläp qarayaçaq. Qazaxstan älbättä ozınraq möddät teli. Axır çiktä bar närsä aqçağa teräläçäk."
Bügen Astanadä Putin belän Nazarbaev Baikonur ğäläm kompleksın qullanu möddäten 2050 yılğa qädär ozaytu turında dokument imzaladı. Qalanıñ möxiten saqlaw eşlären ike xökümät bergä alıp baraçaq. "Angara" isemle yaña buın raketalar öçen "Baiterek" digän yaña komleks tözeläçäk. Rusiä Qazaxstanğa berençe üz iärçenen yasap biräçäk. Şuşı iärçennän bar ilgä tele- häm radio tapşırular kitäçäk.
Monnan tış taraflar başqa ölkägä qarağan berniçä kileşü imzaladı. Rusiäneñ Lukoil häm Qazaxstannıñ QazMunaiGaz şirkätläre Kaspi diñgeze yatmaların eşkürtüdä xezmättäşlek itäçäk. İke il arasındağı çiklärne tärtipkä salu turında da dokument imzalandı.
Comğa kiçen Putin belän Nazarbaev "Qazaxstanda Rusiä yılı"n aşu tantanasında qatnaşa. Şimbä könne Putin Qazaxstannıñ yaña başqalası Astana belän tanışmaqçı.
Şulay itep Rusiä prezidentı yaña yılda berençe räsmi säfären Qazaxstanğa yasadı. Häm bu anıñ, İtar-Tass mäglümätenä qarağanda, bu möddätendä soñğı säfäre bulaçaq. Mart ayında ütäçäk prezident saylawlarına qädär Putin ildän çitkä kitergä cıyınmıy.
Ali Gilmi, Praga


text:
Berläşkän Millätlär Oyışması äle genä yaña xisabın bäyän itte. Şunnan kürengänçä, "Taliban"nan qotılğan häm xäzer yaña tormış qoru belän mäşğül Äfğanstanda zäxmät cäyelgändäy äfyün üsterü tarala. Heroin citeşterü öçen töp cimal bulğan şuşı matdäneñ dürttän öç öleşe dönya bazarlarına näq menä Äfğanstannan kilä dielä Berläşkän Millätlär taratqan xisapta.
Älege xisapnı Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ narkotik taratu wä cinayät belän köräş idaräse äzerlägän ide, xörmätle tıñlawçılar. Venada urnaqşan şul maxsus idarä mäğlümatına qarağanda, äfyün citeşterüdän äfğan ğailäläre bar il buylap 2 milliard 300 million dollar aqça qazanğan, şuşı san Äfğanstandağı bıyılğı tulayım eçke citeşterü külämeneñ yartısın täşkil itä digän süz. Dönyadağı iñ ere äfyün citeşterüçe il bularaq Äfğanstan inde küptän tanılğan ide. "Taliban" çorında anıñ şuşı danı beraz sürelde, äfğan cämğiate tormışın Şäriğätkä nigezläp qorğan taliplär ildä mäk üsterüne tulısınça tıydı. Alarnıñ üzläre kertkän tärtipne bozu oçraqlarına qarşı nindi qırıs çaralar kürüwe mäğlüm ide, şuña da "Taliban" xakimiate çorında äfyün citeşterü tämam tuqtaldı diärgä bula. Mäk üsterü öçen qullanılğan qırlar mäydanı 2001-nçe yılda 8 meñ hektarğa ğına qaldı. Läkin amerikannar yardämendä taliplärdän arınu belän äfğannar arasına bu şöğel yänä qayttı. Berläşkän Millätlär xisabına qarağanda, mäk xäzer ildäge 32 wilayätneñ 28-endä üsterelä. Venadağı idarä Äfğanstandağı wäzğiatne 1994-nçe yıldan birle küzätep kilä. İñ zur uñışnı ul şul ildä 1999-nçı yılda terkägän. "Taliban"nıñ tıyuwı inde ğämälgä kertelsä dä, ul çaqta ildä yäşeren mäk qırları äle şaqtıy bulğan. Bıyılğı uñış isä 1999-nçı yılnıqınnan qalışsa da, mullığı yağınnan ikençe urında tora dip xäbär itelä. Bu uñaydan Berläşkän Millätlärnıñ narkotiklar taratuğa häm cinayätkä qarşı köräş idaräse mödire Antonio Maria Costa, ägär dä moña qarşı aşığıç häm xälitkeç çaralar kürelmäsä, bu ber zäxmät tösle bar Äfğanstanğa taralaçaq häm anıñ yannäticälären rişwätçelekneñ, köç qullanunıñ, terrornıñ artuwında kürep bulaçaq dip kisätä. Costa süzlärenä qarağanda, äfyün citeşterüdän faydanı qayber wilayätlärneñ citäkçeläre häm cirle xärbi başlıqlar da kürä. Alar moña nığraq qatnaşqan sayın, alarnıñ qanunnı xörmät itüwe, Qabuldağı üzäk xökümätkä buysınuwı da bermä-ber kimiäçäk dip kisätä Berläşkän Millätlärneñ maxsus wäkile. Mäk üsterü eşe belän Äfğanstanda yaqınça 1 million 700 meñ keşe şöğellänä dip farazlana. Bu xalıqnıñ 7 protsentın täşkil itä. Soñğı yıl eçendä äfyün citeşterüçeneñ kereme beraz kimesä dä, bar ildäge urtaça kerem belän çağıtırğanda ul 3 märtäbä kübräk. Äfğanstandağı iqtisadi xäl tamırdan yaxşırmasa, yäğni qanuni eş belän şöğellängän xalıqnıñ keremnäre artmasa, mäk üsterü, äfyün citeşterü anıñ öçen küpkä qulayraq eş bulıp qalaçaq digän süz. Mäs''äläneñ şuşı iqtisadi yağınnan bigräk säyäsi yağı möhimräk. İnde äytelgänçä, äfyün citeşterüdä cirle xakimiat wäkilläreneñ dä öleşe bar. Bu isä alar arasında rişwätçelek cäyelügä kiterep, axırğı çiktä ildäge bar xakimiatne totrıqsızlandıru qurqınıçın tudıra. Yäğni Äfğanstandağı yaña tormış qoru tırışlıqları uñışsızlıqqa oçrap bu ilneñ yänä qarañğılıqqa çumu ixtimalı bar dip kisätä maxsus xisabında Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ narkotiklar taratuğa häm cinayätkä qarşı köräş idaräse.
Kärim Kamal, Praga