text:
Qırımtatarlar Aqqında
Qırımtatarlar — Qırımnıñ tamır halqı; Qırımda tarihiy şekillengen şarqiy avropa türkiy halqı.
ETNOGENEZ
Qırımtatar halqınıñ tamırları qadim devirlerden başlanıp, tahminen XVI asırda, onıñ devletçiligi Qırım Hanlığı qurulğanda şekillengendir. Bu ceryan çeşit yollarnen (icret, assimilâtsiya, yerleştirme, bir milliy toplumnıñ diger toplumnı yeñmesi) devam etti.
Qırımtatarlar çeşit devirlerde Qırımğa kelgen çeşit halqlarnıñ nesilleridirler. Halqnıñ şekillenmesinde tavr, skif, sarmat, alan, yunan, got, rum, hazar, peçeneg, italyan, çerkes, türkler iştirak etkendirler. Mezkür çeşitli milliy konglomeratnıñ bir qırımtatar halqında birleşmesi asırlarnen devam etti. Topraq, türkiy til ve İslâm dini bu ceryanda bağlayıcı printsip olaraq hızmet etti.
Qırımtatarlar öz arasında antropologik belgiler, turmuş, medeniyeti ve tiliniñ hususiyetlerinen farq etken üç esas subetnik gruppağa bölüneler:
– yalıboylu qırımtatarlar; etnogenezinde qadimiy(tavr, kimmeriy, ellin yunanlar, rumlar, cenevizler, türk ve digerleri) halqlarnıñ nesilleri iştirak etken oğuz asıllı türkiy etnik gruppa;
– dağlı(tatlar) qırımtatarlar, şekillenmesinde tavr, skif, alan, got, hunlar, hazar ve qıpçaqlar iştirak etken eki türkiy etnik, oğuz ve qıpçaq asıllı gruppanıñ birikmesinden asıl olğan gruppa;
– çöl taraflı (noğaylar) qırımtatarları, olarnıñ terkibine qıpçaq asıllı (qıpçaq, noğay, hazar, peçeneg ve hunlar) qabileler kire.
QIRIM HANLIĞI
Altın Ordanıñ dağılmasından soñ mustaqil Qırım hanlığı quruldı. Şunı qayd etmek zarur ki, Qırım hanlığınıñ esas milliy belgisi til degil de, din olğan. Hristian dinini kütken qırımlılarğa urumlar (yunan türkler), karaizmge sığınğanlarğa — qaraylar, İslâm dinini kütkenlerge — qırımtatarlar, yeudiy dinine tabi olğanlarğa – tatarlar denilip başlandı. XVIII asırda Qırım hanlığında 30 000 urum, 70000 qaray ve qırımçaqlar olıp, qalğan 4 millionı özlerini tatar degenler. Qırımnıñ hususiy statusı, Avropa ve Asiya memleketleri ve devletlerinden asırlar devamında çeşit halqlarnıñ köçkeni, oñaytlı coğrafik yerleşüvi ve diger faktorlarını köz ögüne alaraq HIV asırda eñ genç avropa milletlerinden biri — qırımtatarlar şekillenip başlay, VI asırda esas çizgilerini mükemmelleştire ve HVIII asırğa kelip eñ çeçeklengen çağına yete.
Qırımtatarlarnıñ devletçiligi olğan Qırım hanlığı 1441 senesinden 1783 yılğa qadar faaliyet etken. Tarihınıñ büyük bir qısmı devamında o Osmanlı imperiyasınıñ ittifaqdaşı edi.
Qırımda birinci han Hacı Geray 1 temel qoyğan Geraylar sülâlesi ükümranlıq etken.
Qırım hanlığınıñ deviri – qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı eñ çeçeklengen deviri. Aşıq Ömer o devirniñ klassigidir. Şairler arasında eñ bellileri Mahmud Qırımlı ve han Ğazı Geray Bora 11-dir. O zamandan saqlanıp qalğan mimariy yadikârlıqlarnıñ eñ büyügi Bağçasaraydaki (orta asır Qırımnıñ paytahtı) Hansaraydır.
RUSİYE İMPERİYASI
XVIII asırda Qırım hanlığı Türkiye ve Rusiye arasındaki deşetli siyasiy oyunlarda “bozuqlıq para” olıp, asırnıñ soñlarında rus basqısı altına tüşti. 1783 senesi Rusiyeniñ Osmanlı imperiyası üzerinden ğalebe qazanması neticesinde Qırım Rusiye tarafından başta işğal etilip, soñra basıp alındı. Qırımtatarlar tarihında özleri degenleri kibi “Qara asır” deviri başlandı.
Rusiye qoşularınıñ Qırımğa bastırıp kirmesinen yekünlengen Qırım hanlığını ilhaq etüv siyaseti Küçük-Qaynarcada imzalanğan barışıq añlaşmasını doğrudan-doğru bozuv edi. Qırım yerli sakinlerniñ aqları ve serbestligine çoqtan-çoq zarar ketirilgeni alda zapt etildi. Asılında qırımtatarlarnıñ Şain Geray yetekçiligindeki mustaqil devleti basıp alındı.
Qırımnıñ Yekaterina tarafından ilhaq etilmesi qırımtatarlar içün facialı oldı. Qırım hanlığı tamamile serbestligini ğayıp etti. Qırımtatarlarnıñ urf-adetleri, medeniy ve maneviy ömüri, psihologiyası, hocalığına qattı darbe uruldı.
Rus pomeşçikleri tatarlarnı öz topraqlarından quvıp, camilerniñ vaquf topraqlarını bile çekip aldılar. Bundan da ğayrı, rusiyeliler Qırımnıñ topraq saiplerini qullarğa çevirdiler. Yüz biñlernen qırımtatarlarnı qaçıp, Osmanlı imperiyasınıñ topraqlarında sığınaq qıdırmağa mecbur etti.
Qırımtatarlarğa medeniy cenk ilân etildi: imperiya akimleriniñ emirine binaen camiler ve qadimiy mezarlıqlar bozuldı, musmulmanlarnı namazğa çağırğan mazinler qurşunğa tizildiler. Qırımtatarlar öz Vatanında azlıq oldıldar. Qırımğa rusiyeli ve ukrainalı köçebeler keldi. Rusiyeniñ müstemleke siyaseti qadimiy medeniyetni basqı altına aldı.
Amma oñ doquzıncı asırnıñ soñunda qırımtatar ziyalılarınıñ, ilk-evelâ oca, yazıcı ve jurnalist, “Terciman” gazetasınıñ naşırı İsmail Gasprinskpiy (Gaspralı) yetekçiliginde islâat areketi başlandı.
QIRIMTATARLARNIÑ ĞAYRIDAN CANLANUVI
Qırımtatarlarnıñ ğayrıdan canlanuvı ulu mütefekkir, medeniyet erbabı İsmail Gasprinskiyniñ (1851-1914) adınen bağlıdır. Qırımtatar halqınıñ ğayrıdan canlanması oğrunda o, büyük faaliyetlerde bulunıp, semetdeşlerini Qırımnı terk etmemege çağırdı. Özüniñ “Terciman”(birinci qırımtatar gazetası) gazetasınıñ saifelerinde o, qırımtatarlarğa olar Qırım toprağında tamır atqan, tarihı pek teren devirlerden başlanğan, öz Yurtunıñ saibi olmağa aqlı medeniy bir millet olğanını añlatqan.
Gasprinskiy tarihta bütün Şarqnıñ mütefekkiri, müim meselelerni çezmek içün “Tilde, fikirde, işte birlik!” şiarı altında birleşmege çağırğan demokrat ve siyasetçi olaraq tanıldı.
“TERCİMAN”
“Terciman” gazetası Qırımda 1883 senesinden 1914 senesine qadar neşir etilip, rusiyeli musulmanlarnıñ umummilliy neşir organı, Rusiye ümmeti birligini timsali edi. Gazetanıñ ilk maqalesinde “Terciman” imkânı olğanı qadar musulmanlarğa medeniy ayattan sağlam, faydalı malümatlarnı bildirmege, ve aksine ruslarnı musulmanlarnıñ ömüri, baqışları ve itiyaclarınen tanış etecegi aytıldı. Rusiye ümmeti içün gazeta esas informatsiya menbası oldı.
“Terciman”nıñ tili onıñ muvafaqiyetiniñ baş sebebi oldı. Belli olğanına köre Gasprinskiy, umumtürk edebiy tilniñ tarafdarı edi. Onıñ neşir ettigi gazeta epsi türklerge añlayışlı olıp, onı bütün türk dünyası serbest ve raat oquğan. Bu ceetten “Terciman” unikal bir gazeta olğan, çünki ondan soñ çıqıp başlağan neşirler yerli tillerde basılıp, bu sebepten artıq umumtürk emiyetine malik olmağanlar.
“Terciman”nıñ abune fiyatı ucuz olğan. Bundan da ğayrı Gasprinskiy öz matbaasında basılğan kitaplarnı abunecilerge er yılı bedava yollağan ve böyleliknen oquyıcılarnı celp etken.
“Terciman”nıñ keyfiyeti yüksek olğan. İşbu gazetanı Moskva ve Peterburg kütüphanelerinde çoq yıllar devamında tedqiq etken professor İsmail Kerimov gazeta saifelerinde derc olunğan fotolarnıñ, metinlerniñ yüksek keyfiyetini qayd ete. Onıñ fikirince böyle keyfiyet ondan soñ çıqqan bir çoq neşirlerde endi olmağan.
İÇKİ CENK
Rusiyede başlanğan içki cenk qırımtatarlar içün ağır aqibetler ketirdi. 1917 senesi Fevral inqilâbından soñ qırımtatar halqınıñ birinci qurultayı çağırıldı.
Onda çoqmilletli mustaqil Qırım halq cumhuriyetiniñ qurulması oğrunda areket başlanğanı ilân etildi. Qırımtatar siyasetçisi ve cemaat erbabı Noman Çelebicihan Qırım halq cumhuriyeti Anayasasını işlev komissiyasına kire. Qurultay Komissiya taqdim etken leyhanı tasdiqlay, Noman Çelebicihan ise milliy ükümet ve aynı zamanda adliye naziri olaraq saylana.
“Millet” ve “Golos tatar” (Tatarlar sedası) gazetalarında yañı qurulğan ükümet aqqında ilânda böyle denilgen: ” Qırımtatar milliy ükümeti yalıñız tamır halqnıñ bahtı ve normal faaliyetini teminlemek degil de, bütün yurtdaşlarnı, yarımada sakinlerini basqı, tertipsizlik ve isyanlardan qorçalamaq, olarnıñ ayatı ve namusını saqlamaq içün quruldı ve bu işni özüniñ muqaddes borcu, dep bile”.
Noman Çelebicihan Qırımda yaşağan bütün halqlarnıñ musaviyligi içün küreşken. “Bizim vazifemiz (İsveçre) Şveytsariya kibi devlet qurmaqtır. Qırımnıñ halqları acayip bir güldestedir, er biri içün teñ uquq ve şaraitler yaratılmalı ki, biz el-elge berebar ketecekmiz”, – dep yazğan o.
Amma, Rusiyede olğan Oktâbr inqilâbı, qırımtatarlarnıñ ükümetini tanımağan bolşeviklerniñ akimiyetke kelmesi yaş Qırım Halq Cumhuriyetini telüke altına taşladı. 1918 senesi yanvar 26 künü Aqyarda bolşeviklerniñ silâlı otrâdları aktiv arbiy areketlerge keçtiler. dağıtılıp, Qırım üzerinden nezaret vaqtınca bolşeviklerniñ eline keçti. Qırımtatar ükümetiniñ reisi Noman Çelebicihan bolşevikler tarafından yaqalanıp, 27 kün devamında Aqyar apshanesinde tutuldı. 1918 senesi fevral 23 künü Noman Çelebicihan qurşunlandı, cesedi ise Qara deñizge taşlandı.
Cenk vaqtında qırımtatarlarnıñ menfaatları ne “qızıllarnı” ve ne de “beyazlarnı” raatsızladı. 1921-1923 senelerdeki deşetli açlıqtan qırımlılarnıñ 15 fayızı elâk oldı.
SOVETLER AKİMİYETİ
1921 senesi Rusiye Federatsiyası erkânında Qırım muhtar cumhuriyeti meydanğa ketirilip, rus ve qırımtatar tilleri onıñ devlet tilleri olaraq tanıldı. Cumhuriyet yolbaşçıları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Cumhuriyet qurulğan soñ qısqa bir müddet közetilgen köterilüvden (milliy mektepler, teatr açılması, milliy neşirler çıqarılması) soñ 1937 yılınıñ stalin repressiyaları başlandı. Qırımtatar ziyalılarınıñ büyük bir qısmı, şu cümleden belli devlet erbabı Veli İbraimov, dünyaca meşur şarqşınas alim Bekir Çoban-zade, yoq etildi. 1939 senesi keçirilgen cedvelge aluvnıñ neticelerine köre Qırımda qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 adamnı, yani yarımada ealisiniñ 19,4 fayızını teşkil etken.
SÜRGÜNLİK
1944 senesi Stalin qırımtatar halqını (191 biñden ziyade insan, 47 000 qoranta) bütünleyin Orta Asiyağa sürgün etmek emirini bere. 1944 senesi mayıs 18 sabası alman işğalcilerinen işbirlikte qabaatlanğan halqnı Özbekistan, Qahazistan ve Tacikistan cumhuriyetlerine sürgün etüv operatsiyası başlandı. Qırımtatarlar hainlikte suçlandılar. Epsi olıp 193 865 qırımtatarı sürgün etilip, şulardan 151 136 insan – Özbekistan, 8597 insan –Mariy muhtar cumhuriyeti, 4286 insan – Qazahistan, qalğanları ise RSFSRniñ diger vilâyetlerine quvuldı.
Qırımdan sürgünlik yollarında 7889 insan elâk oldı. Mahsus yerleştirme yerlerinde sert komendant nezareti şaraitinde açlıq, hastalıq, milliy aqsımlav, zorbalıq ve zulum aqibetinde sürgünlikniñ birinci 1,5 yılı içinde tek bir Özbekistanda halqnıñ 46,2 fayızı ğayıp oldı. 112 biñ aileden 2,1 aile tolusınen yoq oldı, sürgünlikniñ birinci yılındaki ölüm derecesi 30,8 fayıznı teşkil etip, Ulu Vatan cenki yıllarındaki ölüm seviyesinden 1,5 kere ziyade oldı.
Böyleliknen sürgünlik aqibetinde 44 biñ qırımtatarı elâk oldı. Bütün bular halqnıñ diger halqlar içine qarışması ve ğayıp olmasına alıp kelecek edi. Lâkin bu olmadı. Aksine, sürgünlikte Vatanğa qaytmaq arzusınen doğğan yüksek milliy añlı yaş nesil doğdı.
Qırımda bulunğan qırımtatarlarnıñ 1965 senesi noyabr 12-de KPSS Merkeziy komitetine yazğan mektübinde “Ya epsimiz qaytırmız, ya da iç birimiz” denilgen.
AVDET
Keçken asırnıñ 50-nci senelerniñ ekinci yarısında sürgünlik yerlerinde qırımtatar halqı aqlarını ğayrıdan tiklev oğrunda milliy areketniñ temeli qoyula. 1967 senesinden itibaren Qırımğa teşkiliy qaytaruv yolunen birinci qırımtatar qorantaları qaytıp başladı. Bu ceryan pek yavaş ketip, devamlı olmadı. 1967-1977 seneler içinde Qırımda epsi olıp 577 qırımtatar qorantası yerleşti. 1979 ve 1989 seneleri keçirilgen cedvelge aluv neticelerine köre Qırımda qırımtatar ealisiniñ sayısı 33 biñ insanğa artıp, 38,4 biñge yetken. 1989 senesinde daa 30 000 insan qayttı, 1990 senesi – 40000-den ziyade ve endi 1990 yılınıñ soñuna kelip Qırımğa 100000 qırımtatar qaytıp keldi. Avdetniñ eñ yüksek dalğası 1990-91 seneleri oldı. SSSRdeki qırımtatar toplumınıñ merkezi artıq Qırımğa avuştı. 1991 senesiniñ iyün ayında Qırımda 130 000 qırımtatarı yaşap, yılnıñ soñuna ise qırımtatarlarnıñ sayısı 150 000-den ziyade insannı teşkil etti. Şunı qayd etmeli ki, Ukrainanıñ 1991 senesi noyabr 13-te qabul etilgen “Ukraina vatandaşlığı aqqında” qanunına köre o zaman Qırımda yazılğan 73 981 qırımtatarı avtomatik sürette Ukraina vatandaşı oldı.
1989 senesi SSSR Yuqarı Şurası sessiyasınıñ qararına köre qırımtatar halqınıñ problemeleri boyunca mahsus komissiya tizile. 1989 senesiniñ noyabr ayında “Zoraki köçüyürvge oğratılğan halqlarğa nisbeten repressiv aktlarnıñ qanunsız ve cinaiy dep tanılması ve şu halqlarnıñ aqları teminlenmesi aqqında deklaratsiya” ve SSSR Yuqarı Şurasınıñ “sovet nemseleri ve qırımtatarlarnıñ meseleleri”ne ait qarar qabul etildi.
1990 senesi iyül ayında SSSR Nazirler şurası “Qırımtatarlarnıñ Qırım vilâyetine qaytıp kelmesinen bağlı meselelerni çezüvniñ birinci dereceli tedbirleri aqqında” qararnı qabul etti.
Şundan itibaren qırımtatarlarnıñ kütleviy sürette Qırımğa avdeti başlandı
“Amma Qırımda olarnı iç kimse beklemey edi. Bir çoq şeerlerde çadırlar şeerçigi qoyulıp, qırımtatarlarnıñ Vatanğa aqları tanılmasını talap etken şiarlar yazıldı.
Aqmescitte ükümet binası qarşısında turmadan mitingler keçirildi. Qırım tolu degen manaçıqnen tatarlarğa topraq damartıları berilmedi. Öz parasına ev satın alğanlarnı ise yazmadı, evlerini resmiyleştirmediler. Uquqqorçalav organları muntazam sürette ceza aktsiyalarını yaptılar. Amma tatarlar dünyanı şaşırtqan inatlıqnı numayış ettiler. Dağıtılğan, iştirakçileri köteklengen piketniñ yerinde sabasına endi yañısı peyda oldı, – dep hatırlay o künlerni Tatarstan Jurnalistler birliginiñ azası Rifkat Gusmanoviç Yakupov
ZEMANEVİY TARİH
1991 senesi ekinci Qurultay çağırılıp, qırımtatarlarnıñ öz-özüni idare etüv milliy organı meydanğa ketirildi. Er beş yılda yañı Qurultaynıñ saylavları keçirile. Qurultay icra organı olğan Qırımtatar halqınıñ Meclisini şekillendire. Meclis faaliyetiniñ devamında onıñ reisi Mustafa Cemilev oldı. 2013 senesiniñ noyabr ayında Meclis reisi olaraq Refat Çubarov saylandı.
Qırımda Rusiye meyilli ayırımcılıq areketiine qarşı qırımtatarlar daima Ukrainanıñ territorial bütünliginiñ tarafdarları olıp keldiler. Buña baqmadan 2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etti. Qırımtatarlarnıñ Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasını qabul etmemesi cemiyet ve yetekçileriniñ yañı Qırım ve Moskva akimiyetinen keskin davasına ketirdi. 2014 senesiniñ martından qırımtatarlar sanki yañı akimiyet tarafından daimiy repressiya ve basqılarğa oğratılmaqtalar.
memba https://ctrcenter.org/


c: text/html

text:
Bunı jurnalistlerge mart 26-da MİDnıñ informatsion siyaset departamentiniñ müdiri Yevgen Perebiynis bildirdi, dep haber ete «Ukrainskaya pravda».
O, may 9-da amelge keçirilecek federal qanunnı nazarda tuta. Şu qanun topraq bütünligini bozmaq içün areketlerge çağırğanlarınıñ para cezasından 5 yıllıq türme cezasına oğraycaqlarını közde tuta.
«Bizde Rusiye Fedatsiyasınıñ akimiyeti tarafından basılıp alınğan Qırım Muhtar Cumhuriyetinde vatandaşlarnıñ söz serbestligi aqlarınıñ sıñırlanğanı hususiy keder duyğusını doğura», – dedi Perebiynis.
O qayd etti ki, böyle qanunlar Qırımnıñ rusiye işğaline qarşı çıqqanlarğa, hususan qırımtatarlarğa nisbeten qullanıla bile.
Hatırlatamız, söz Rusiye Cinaiy kodeksiniñ yañı puntktı aqqında yürsetile – madde 280, punkt 1. Oña binayen, Rusiye topraq bütünligini bozmaq içün areketlerge çağıruv 300 biñ rusiye rublesi (tahminen 96 biñ grivna) miqdarında para cezasına oğratılacaq. Bundan da ğayrı, böyle areketler içün 300 saatlıq mecburiy işler ya da 3 yıllıq türme cezası berile bile.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye nezaretindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesi iyün 25-ine qırımtatar milliy lider Mustafa Cemilevniñ davası boyunca ilk oturışnı iyün 25-ine tayinledi.
Bunı advokat Nikolay Polozov haber etti.
"İlk mahkeme oturışı qapalı şekilde keçecek", - yazdı Polozov Facebookta.
Daa evel Nikolay Polozov, "Cemilev davası"nıñ evelki diñlevi aqqında rusiye tahqiqatçısına muracaat yolladı.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ fikirince, işğal etilgen Qırımda Rusiye FSBsi tarafından oña qarşı açılğan dava qırımtatarlarnı yarımadadan çıqarmaq içün qullanıla.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine köre qabaatladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ ukrain davası qullanıla.
Qırımda mayısnıñ 27-nde Rusiye Tahqiqat komiteti qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge qarşı «cinaiy dava» tahqiqatını yekünledi.
İyünniñ 8-nde berilgen malümatqa köre, Rusiye Tahqiqat komiteti Cemilevniñ davasını mahkemege berdi. Bundan soñ Cemilevniñ advokatı Nikolay Polozov ne oña, ne de müvekkiline haber etilmedi, dep bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
«Evge» filmi «Zolota Dzıga» Ukraina milliy kinomukâfatını alsa, onı evge Qırımğa yollaycaq dep yazağan qırımtatar asıllı ukrainalı rejissör Nariman Aliyev sözüni tuttı yazısı ile fotoresimni derc etti.
«Evde, vade etkenim kibi», – dep yazdı Aliyev Facebook saifesinde.
Hatırlatamız, martnıñ 18-nden başlap «Evge» filmini online baqmaq mümkün.
Qırımtatar rejissöri Nariman Aliyevniñ «Evge» filmi «Eñ eyi uzun film» nominatsiyasında «Kinokolo» Ukraina kinokritikleri milliy mukâfatını aldı. Levha 7-inci Halqara Bosfor film festivaliniñ eñ eyi çetel filmi olaraq tanıldı.
Nariman Aliyevniñ filmi «Oskar» mukâfatınıñ long listine kirdi. Film, Odesa halqara film festivalinde gran-pri qazandı.
Aliyevniñ «Evge» filmi Cannes festivaliniñ «Ayrı bir baqış» yarış programmasınıñ iştirakçisi edi, Bükreşteki halqara kinofestivalinde eñ eyi film mukâfatını qazandı.
Süjetke köre, baş qaraman Mustafanıñ (bu rolni qırımtatar asıllı ukrainalı oyuncı ve rejissör Ahtem Seitablayev – QA) büyük oğlu Ukraina şarqındaki cenkte elâk ola. O, onı vatanda, Rusiye işğal etken Qırımda defin etmege qarar ala. Küçük oğlu ve elâk olğan oğlunıñ naaşınen beraber Mustafa yarımadağa yol ala.
Nariman Aliyev — qırımtatar rejissöri, «Qırım ikâyeleriniñ» (qısqa levha) müellifi. «Sensiz» filmi 66-ncı Berlin kinofestivaliniñ Generation 14+ çerçivesinde taqdim etilgen edi. Aliyev öz işlerinde qırımtatarlarnıñ qoranta munasebetlerini, anane ve turmuşını köstere.


text:
Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Eskender Abdulganiyevniñ anası Emine «Oğlum – terrorist degil» yazuvlı şiarınen bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqtı. Bu aqta «Qırım birdemligi» Facebooktaki canlı yayınğa esaslanıp bildire.
«Prokuror oğlum içün 16 yıl apis istedi. Ne sebepten? Bu adaletsizlik ne içün yapıla? Pek müsbet, yahşı oğlan. Ne içün o qadar yıl? Namaz qıla, Quran oquy depmi, müsbet, faal, şeñ olğanı içünmi? Bir vaqıt kimseniñ canını ağırtmadı. Bu «adaletke» razı degilim, şunıñ içün bütün dünya mındaki adaletsizlikni körsin dep, bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqtım», – dep ayttı anası narazılıq aktsiyası vaqtında.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 3-nde Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Rustem Emiruseinov, Arsen Abhairov ve Eskender Abdulganiyevniñ ükmüni çıqarmağa planlaştıra. Prokuror qırımtatarlarnı qabaatlı tanıp, sert rejimli koloniyada qalmalarına üküm etmege talap etti: Rustem Emiruseinov içün 1,5 yıl nezaret ile 18 yıl apis, Arsen Abhairov içün 15 yıl, Eskender Abdulganiyev içün 16 yıl.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emiruseinov alındı.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Aqmescit şeer reisi Viktor Ageyevniñ bildirgenine köre, cemaat Qırım paytahtında belediye «politsiyasınıñ» meydanğa ketirilmesini faal sürette muzakere ete.
Bu aqqında Aqmescit şeer şurasınıñ matbuat hızmeti bildire.
«Menimce, Aqmescitte bu kibi bölükniñ peyda olması uquq çıqarıcı tertibatınıñ faaliyetiniñ effektiv olmasına müsbet şekilde tesir eter. Böyle tecribe dünyanıñ çeşit memleketlerinde, şu cümleden Rusiyede de devam ete. Amma bunıñ ile şunı añlamaq kerekmiz ki, böyle alda maliyeviy ve tehnikiy yük şeer bücetine qala»,– dedi Ageyev.
Onıñ fikrine köre, cemaatçılıq içki işler organlarnıñ işinde faal iştirak ete, şunıñ içün «halq millitsiya»nıñ olması aqqında da aytmağa mümkün.


text:
2021 s. oktâbr ayınıñ 10-undan başlap Rusiye Federatsiyanıñ nezareti astında olğan işğal memuriyeti Ukrainanıñ Lugansk vilayetiniñ bazı bölgelerinde Stanıtsâ Luganskadaki KÇYKniñ işini bloklamaqtadır.
Bu, tek propaganda olaraq yapıldı ve ciddiy tarzda gumanitar vaziyetni yaramaylaştırmaqta, insanlarnıñ ihtiyacları añlı tarzda körmemezlikke urulmaqtadır.
Mevcut olğan malümatqa köre, işğal rejimler, VİETdan Ukraina Ükümetiniñ nezareti astındaki topraqlarına ketgen insanlarnıñ tek Ukrainanıñ serbest toprağındaki qayd etüvi olsa, olarğa keçmegn izin berirler. Vaqtınca işğal etilgen topraqlarda qayd etilgen insanlarnıñ Ukrainanıñ nezareti astındaki toprağında yaşağan aqrabası ölse ya da tedaviylenmege ketse, oña ketmege izin berilir.
KÇYKnden telükesiz keçüvnen temin etmek içün Ukrain akimiyeti elinden kelgeni er şey yaptı. Bu cümleden, oktâbr ayınıñ içinde Reintegratsiya nazirligi Stanıtsâ Luganskadaki KÇYKniñ çoq funktsional hızmet zonasını abadanlaştırmağa bitirmege planlaştırdı.
Reintegratsiya nazirligi, bu areketlerni rus işğal memuriyeti tarafından vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ sakinlerine nevbetteki tazıyıq eylemi ve halqara-gumanitar aqnı ve insanlarnıñ aqlarını bozma dep sanır.
«Ukrainanıñ serbest toprağında kiriş kampaniyası vaqtında VIETdan balalarnıñ faallik köstergeni içün RF işğal rejimleri tarafından KÇYKniñ bloklanmasını başımızdan keçirdik. Keçken sene noyabr ayından başlap Şçastâdaki KÇYKniñ işi bloklanmaqtadır. Siniz sızığından keçken vatandaşlarımıznıñ bank, memuriy hızmetlerini almağa imkânı içün anda rejim ve hizmet zonaları teşkil etildi. Endi deyerli bir senedir Bu hızmetler irişilmezdir. Bu seneniñ soñuna bitirmege planlaştırılğan Stanıtsâ Luganskadaki KÇYKniñ çoq funktsional hızmet zonasınıñ açılması bu kere bloklama sebebi oldı. İşğal memuriyeti sıñır sızığınıñ bloklanmasını olarnıñ esirliginde olğan insanlarğa qoşma tazıyıq vastası olaraq qullanmaqtadır. KÇYKni bloklayaraq işğalcılar, çoq qorantanı belki tek turğun kâr menbasından, hususan ukrain pensiyaları ve ictimaiy ödevlerinden, ilâclarğa irişimden marum etmektedir. Vaziyet kritiktir ve insanlar bunı añlaylar. Olar, işğal rejimleriniñ esirliginde yaşamağa boldurdılar», - dep Vitse-baş nazir - Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri Oleksiy Reznikov qayd etti.
Reintegratsiya nazirligi, Ukrainanıñ Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ bazı bölgeleriniñ tınç yaşağan sakinleriniñ ayatı ve sağlığı tehdidini yaratqan RFnıñ işğal memuriyetleriniñ areketlerine halqara gumanitar teşkilâtlarnıñ diqqatını celp etecektir.


text:
«Qırım platformasınıñ» parlament sammiti Zagrebde (Hırvatistan) parlament assambleyaları, halqara teşkilâtlar, Avropa parlamenti, ABD, Hırvatistan, Büyük Britaniya, Latviya, Estoniya, Litvaniya, Çeh Cumhuriyeti, Poloniya, Almaniya, Türkiye, İsveçiya, Kanada, Yaplniya ve Cenübiy Amerika, Afrika ve Asiya memleketleriniñ vekillerini topladı.
Hırvatistannıñ paytahtı ne içün «Qırım platformasınıñ» meydançığı oldı, sammitniñ esas manası ne, Rusiye ve işğal altındaki Qırımnıñ cevabı nasıl oldı – Qırım.Aqiqat Ukrayına Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Cepparnen subetleşti.
– Ukrayına diplomatları ve siyasetçileriniñ maqsadı ne edi? Sammit nasıl keçti?
– Eki yıl evelsi «Qırım platformasınıñ» mimarısını başlattıq, bir qaç seviyede keçecek, dep añlay edik. Birincisi – liderlik, ükümet treki, onı prezident Volodımır Zelenskıy 2021 senesi avgustnıñ 23-nde tesis sammitinde başlattı. Nevbetteki – parlament treki. Ve ekspert ağı. «Qırım platformasınıñ» üç trekiniñ bir vazifesi bar: Qırımnıñ işğalden azat etilüvi ve yarımadanıñ Ukrayına kontroline qaytarıluvı.
Qırım aqqında aytıp, «yañı işğal etilgen» topraqlar aqqında aytmamaq imkânsız ola
Büyük istilâ başlağanından vaziyet pek deñişti. Munaqaşamıznı kenişlettik, çünki Qırım aqqında aytıp, «yañı işğal etilgen» topraqlar, Herson vilâyeti, cenüp ve şarq, Rusiye Federatsiyasınıñ istilâsı aqqında aytmamaq imkânsız ola.
Bıltır Tış işler nazirligi vatandaş cemiyetinen beraber Hırvatistanğan qadın biznes-forumına davet etildi. Ziyaretniñ yerlerinden biri Opatiya oldı. Bu turistik şeer maña Qırımnı añdırdı. Men hırvatlarğa Qırımğa barmağan olsañız, amma körmege isteseñiz, eñ azından bir qısmı, meselâ, Sudaq, Opatiyağa oşay, dep ayta edim. Hırvatistan ve Qırım pek oşay ekenler, şaştım.
Sammit qayda olacaq degende, prezidentniñ, Yuqarı Rada spikeriniñ toplaşuvlarında muzakere etkende Hırvatistannı eki sebepten teklif ettik. Birincisi – tarihı. 90-larda (Slobodan) Miloşeviç Hırvatistannıñ büyük qısmını işğal etip, sahte bir «Serbska krainanı» qurdı. Ve 1995 senesi olar pek semereli «Blesak» ve «Oluyya» ( hırv. «Bljesak» – «yaşın» ve «Oluja» – «furtuna») operatsiyalarını kerçekleştirdi, topraqlarını cenk yolunen qaytarıp oldılar. Bu bizni birleştire. Hırvatistan toprağı ve ealisi Ukrayınadan 10 qat kiçik, amma maneviy olaraq olar da bizim qadar qaviy ve küçlü ola. Şunıñ içün Hırvatistanğa teklif ettik ve hırvatlar olar içün şeref olur, dep ayttı.
– 8 yıl devamında çetel zenaatdaşlarıñız Qırımnen bağlı fikirlerini deñiştirdimi? Men açıq degil, şahsiy subetler aqqında aytam. Qırımnı Rusiyege berseñiz, toqtar dep aytqanlar bardır?
İstilâcınen oyun oynamaylar
– Deñişmeler oldı, büyük, kritik ve sistem deñişmeler. Bunı 8 yıl devamında devlette farqlı vazifelerde çalışqan biri olaraq tasdıqlayım, halqara ortaqlarımıznen daima bağda edim. Añlaşılmamazlıq degil, bu zıddiyet dialog, Putin ya da Putin diñlegen bir liderniñ tili tapılacaq dialog vastasınen toqtatıla bile degen işanç bar edi. Amma istilâcınen oyun oynamaylar. Ukrayınadaki Cenk 2014 senesi başlandı. Ve şu sebepten «Qırım platforması» müim. O, ıstılalarnıñ doğrulığı, manasınıñ añlavı, adise-vaqialarnıñ hronologiyasını ğayrıdan tiklev içün kerek. Çünki bu 8 yıl devamında Rusiye Qırım ve Ukrayına aqqında çoq yalan satmağa tırıştı. Qırımda sahte «referendum», Donbasta «vatandaş cenki», şimdi ise «ukrayınalılarnı faşistlerden qurtarıp», «mahsus operatsiya» (Rusiye Ukrayınağa qarşı cenkini böyle adlandıra – QA) keçire ekenler. Ukrayına «Qırım platformasını» yapqanda tek pek faal, klassik diplomatiya, areket ve netice diplomatiyasını degil, belli bir subyektlik kösterdi. Rusiye propagandası olmağan vaziyet fikri etrafında pek çoq memleketni birleştirdik.
Kontseptini yazğanda «Qırım platforması» bir kâğıtqa sığa edi.
Şimdi bu platforma 60 memleketni birleştire. Ve pek muvafaqiyetli oldı, çünki prezident Zelenskıy şahsen bu platformanı ilerilete, nazir Kuleba öz seviyesinde onlarnen körüşüv keçirdi ve keçire. Ukrayına diplomatları er kün Qırım aqqında aytmaq ne qadar müim olğanını isbatlay. Rusiye içün olacaq aqibetlerni añlamaq kerekmiz.
Bugün aytqanlarımıznı isbatlamaq daa qolay. Adalet ve aqiqat tarafımızda olğanınıñ yahşı delili BM Ukrayına topraq bütünligi qararı oldı, 143 devlet bizge rey berdi.
– Soñki bir qaç yılda Qırımda vatandaşlar hırsızlana. Hırvatistanda «Qırım platformasınıñ» parlament sammiti munaqaşa programması vaqtında ZMINA insan aqları merkeziniñ yolbaşçısı Tatyana Peçonçik ayttı. Siz qırımlılar ukrayınca yır diñlegenleri içün taqip etile, dep ayttıñız. «İşğalci akimiyetniñ agoniyası pek kritik» dediñiz. Qırımtatarı Reşat Ametovnıñ facialı taqdiri ve 17 yılğa üküm etilgen qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl aqqında hatırlattıñız. Aytqanıñızğa köre, Rusiye akimiyeti Celâldan «Qırım platformasınıñ» birinci sammitini ziyaret etkeni içün intiqam aldı. Yaqın vaqıtta qırımlı siyasiy mabüslerni ne bekley?
Yañı dünya tarihında Ukrayınağa oşağan bir şey yoq, çünki Ukrayınağa kösterilgen destek emsalsizdir
– Men ukrayınalı olaraq sualiñizdeki duyğunı añlayım. Men de Nariman Celâldan başlap esir alınğan «Azov» arbiylerine qadar siyasiy mabüslerimizniñ pek tez azat etilmesini isteyim. Onlarnen qırımtatırınıñ azat etilmesini isteyim, aralarında soylarım da bar, ağa-qardaş Ahtemovlardan biri tuvğanım ola, ve bu qorantamnıñ meselesi. Rusiye ordusı toprağımıznıñ er bir parçaçığından ketmesini isteyim. Rusiye Federatsiyası Birleşken Milletlerden çıqarılacaq, BM Telükesizlik şurasınıñ azası olmaycaq tez bir netice isteyim. Amma biz de añlamaq kerekmiz, diger zıddiyet ve dünyadaki sıcaq noqtalarğa baqmadan, halqara munasebetler sisteması, istegenimiz kibi, çalışmay. Ne yazıq ki.
Aynı vaqıtta, yañı dünya tarihında Ukrayınağa oşağan bir şey yoq, çünki Ukrayınağa kösterilgen destek emsalsizdir. İç bir memleket bizim qadar yardım alamadı. Ne arbiy, ne de iqtisadiy.
Biz tüşünmegen şeylerniñ şaatı olamız. Meselâ, Rusiye Federatsiyası Avropa Şurasındaki azatlığını coyğanda onı Jenevadaki İnsan aqları şurasından quvdıq. Rusiye onlarnen halqara qurulış, platforma, teşkilât, agentlik ve diger müessiselerden quvuldı. Rusiye – bugünki künde eñ çoq sanktsiyağa oğrağan memlekettir.
Böyle misaller pek çoq, amma esirlerimizni nasıl azat eteyik, dep laf etsek, bu esnasnı areket etkende köremiz. Nariman Celâl kibi qırımtatarlar aqqında aytsaq, Türkiyege, Ankarağa ümüt etemiz. Er bir seviyede, Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıyden başlap qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge qadar Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğanğa qadar muracaatlar bar, o, Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovğa yapqanı kibi, Nariman Celâl, ağa-qardaş Ahtemovlar ve diger qırımtatarlarnıñ azat etilüvine yardım etsin dep.
Amma episinde (yıqılmağan) bir «divar» bar. Rusiye Federatsiyasınıñ istegi. Onı, ne yazıq ki, körmeymiz. Şunıñ içün tez netice aktual degil, ve şunıñ içün biz cenkleşemiz.
Ve şunıñ içün eminim, cenkteki zafer tek topraqlarımıznı degil, insanlarımıznı da azat etecek.
– Kreml Qırımdaki halqara sammit keçirilüvini izaatlamadı. Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ vekilleri «Qırım platforması» parlament sammitiniñ keçirilüvine şimdilik cevap bermedi. Amma biz 2021 senesi avgust ayında Kyivde keçken «Qırım platforması» ilk sammitinden soñ Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov böyle ayttı: «Ğarp Ukrayına akimiyetine öz ükümet menfaatına qoltutmaq ve Ğarptan bir şey istemek, para istemek, siyasiy destek ıntıluvlarına qoltutmağa devam eteler. «Qırım platforması» – sahte bir tedbir».
– Mence, bugün Rusiye Federatsiyasında körgenimiz, Valdaydan Moskva tışından 80 kilometrge qadar, anda bizge kösterilgen sahte bir kerçek bar. Rusiye vatandaşları böyle akimiyetten memnün olğan, oña qoltutqan ve cennette yaşağan pek güzel bahtlı yaşayış aqqında. Ve Qırım aqqında aytalar.
Rusiye cinayet yapqanını bile. Putin Qırımda yapqanlarını bile
Bu kerçek olmağan şeylerni ve Potemkin köylerini kördik, ve daa körecekmiz, ğaliba. İzaat, cevap olmağanı o da bir cevap. İlân etilgeninden daa yayğaralı. Mence, öz cinayetiniñ «hırsızını» añlav. Rusiye cinayet yapqanını bile. Putin Qırımda yapqanlarını bile.
Rusiye Federatsiyası sahte bir kerçeklik qurmaq içün milliardlarnen para berdi. Olar bütün seviyelerde 2014 senesi Qırımda er angi «tükânda» silâ alğan «yerli samooborona quvetleri» bar edi, dep tekrarlay. Soñra Donbasta «vatandaş cenki» aqqında yalan diñledik. Şimdi – «faşist rejimine» qarşı «mahsus arbiy operatsiya» aqqında yalan.
Bugün er kes dünyada bunıñ yalan olğanını añlay. Ve Rusiye Federatsiyasına artıq işanmaylar. Özüni eñ çoq sanktsiyağa oğrağan, izolâtsiya etilgen memleketlerden biri olğan köşege sıqıştırdı. Bunıñ aqibetlerini Rusiye endi-endi is etip başlay.
Şahsiy tüşüncem – Rusiye Federatsiyası dağılacaq. O, federativ tertibatını tutıp olamaz
Şahsiy tüşüncem – Rusiye Federatsiyası dağılacaq. O, federativ tertibatını tutıp olamaz. Kavkazdan vaqtından ve merkeziy akimiyetniñ zayıflamasından faydalanğan federatsiyanıñ diger subyektlerine qadar. Bu alâmetlerni pek yahşı köremiz. Bu da cenk aqibetleri ola. Fikrimiz etrafında büyük sayıda küçlü devletlerni birleştirip oldıq.
MALÜMAT: Ukrayınağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayına şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayına akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayınağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Keçken afta Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Rosselhoznadzorı (Veterinariya ve fitoveterinariya nezareti boyunca federal hizmet) inspektorları, Qırımnen Herson vilâyeti arasındaki memuriy sıñırdan 186-dan ziyade kilogramm erzaq malını yibermediler, bildire müessiseniñ matbuat hızmeti.
Malümatta "128,729 kg ayvan asıllı erzaq ve bir ev ayvan başı aqqında" aytıla.
"Ayrıca fitosanitar karantini vaqtında Ukrainadan kelgen ve umumiy çekişi 58 kg olğan olğan erzaq mallarını el bagajında keçirilmesine ruhset berilmedi"m - denile beyanatta.
Müessisede, bu mahsulatnı Qırımnıñ Herson vilâyeti ile memuriy sıñırda adamlarnıñ el bagajı ve şahsiy naqliyat bagajında tapılğanını qoştılar.
B coceдHeй Poccии и aHHekcиpoBaHHoM KpыMy BBeдeHы orpaHичиTeлbHыe Mepы Ha иMпopT пpoдykToB пиTaHия и ceлbckoxoзяйcTBeHHoй пpoдykции B oTHoшeHии cTpaH, koTopыe BHeдpили paHee caHkции пpoTиB MockBы из-зa ee aHHekcии KpыMa и arpeccии Ha BocToke ykpaиHы.


text:
Yaltada mayıs 14-te Kapinin adına şeer bağçasında, qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanları abidesinden beş metr mesafede, soqaq gimnastikasanıñ küç ve akrobatik meşğuliyetler içün meydançıqnı tantanalı sürette açtılar.
Sport meydançığınıñ açılışında Yalta memuriyetiniñ yolbaşçısı Andrey Rostenko muavinlerinen beraber iştirak etti, – dep haber ete Qırım.Aqiqatnıñ mühbiri.
Andrey Rostenkonıñ aytqanına köre, bu meydançıq şeer memuriyetiniñ sayesinde degil, «içtimaiy ceetten mesüliyetli iş adamlarınıñ» yardımı ile açıldı».
«Men leyha ve qurucılıqta iştirak etmedim, yalıñız nezaret ettim. Men leyhanı baqtım, iş ketişatını közettim, bazı meselelerde yardım ettim. Bugün mında – musafirim. Meydançıqnı yapqanlar onı taqdim etecekler. Bu leyhanı ömürge keçirgenlerge teşekkür bildirmek isteyim: «Naş Dvor» şirketiniñ reberi Aleksey Dmitruşkinge ve «Yedinaya Rossiya» Bütünrusiye siyasiy firqasınıñ yerli bölük reberi Anton Tihomirovğa. Olar şeerimizge bunıñ kibi güzel obyektni ediye etmek imkânını taptılar», – dep ayttı Andrey Rostenko.
Aleksey Dmitruşkinniñ aytqanına köre, olarnıñ planlarında – meydançıqnı kenişletmek, çünki şimdi er keske yer yetmey.


text:
Qırım Devlet şurasınıñ haber siyaseti, bağ ve kütleviy kommunikatsiya komitetiniñ reisi Sergey Şuvaynikov Qırımnıñ içki siyaseti ve haber Nazirliginiñ ATR, Qırım.Aqiqat ve diger uyğun olmağan matbuat vastalarınıñ non grata olğanı aqta mektüp bar olğanı aqqında bir şey eşitmegenini bildire.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bu mektüpni körmedim ve bilmeyim. Şunıñ içün bu mevzuda bir şey aytamam. Öyle mektüp olsa, onı oqumağa ve bilmege çarem olur edi», – dey Şuvaynikov.
O şunı da qayd etti ki, eger de jurnalistler Qırımda devlet şirketleri territoriyalarında işlemege istese, olar Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına riayet etmek kerektirler. Aytqanı kibi, Rusiyede qayd etilgen matbuat vastalarınıñ mühbirleri yarımadada serbest sürette malümatnı toplay ve tarqata bile, ukrain jurnalistleri ise Rusiye Tış işler Nazirliginde akkreditatsiyanı elde etmek kerektir.
Şuvaynikov bu mektüp boyunca Qırım Haber nazirliginiñ başı Dmitriy Polonskiyge muracaat etmege tevsiye etti. Qırım.Aqiqat ondan daa izaat alıp olamay.
ATR telekanalınıñ baş müdir muavini Lilâ Bucurova iyün 25 künü Facebook saifesinde bildirgeni kibi, Qırım akimiyeti non grata olğan matbuat vastalarınıñ cedvelini tizdi: bu neşirlerniñ jurnalistlerine yarımadada keçirilgen kütleviy tedbirlerde işlemege imkân bermezler. Qırımda «yasaqlanğan» matbuat vastalarınıñ sırasına Qırım.Aqiqat saytı, ATR qırımtatar telekanalı, QHA haber agentligi ve «15 minut» kirdi.


text:
Aqmescitte, Balalar parkınıñ ayvanat köşesinde yaşağan Maşa ve Mişa qonur auvlar çiftiniñ balası doğdı, adını Glaşa qoydılar. Bunıñ aqqında aprelniñ 28-nde parknıñ matbuat hızmeti haber etti.
«Ayuvçıq daa qışta doğdı. Onıñ çekisi, yañı doğğan bir ayuvçıqqa keregi kibi 500 gramğa yaqın edi. Bütün bu vaqıt devamında Glaşa anası yanında, ayrı bir volyerde östi. Söz sırası, qonur ayuvlarnıñ balaları pek tez öse, üç ayğa yaqın çekisi 30 qat, yarım yılğa yaqın ise 50 qat arta» – dep haber ettiler matbuat hızmetinde.
Biraz büyügen ayuvçıq anası ile beraber açıq volyerge avuştırıldı.
«Glaşa pek qurtludır, bir yerde oturıp olamay, çapqalamağa seve. Maşa ise pek talapkâr ve balasını qayğırğan bir anadır. Maşa balası ile nasıl oynağanını çoq vaqıt közetmek mümkün», – dep yazıla bildirmede.
Soñki sefer ayvanat köşesinde qonur ayuvçıq 2011 senesi doğğan edi.


text:
2017 senesiniñ başından berli Aqmescitte ruhsetsiz satıcılarğa episi olıp 2 million 46 biñ rublege para cezasaları tain etildi. Bunı Aqmescit şeer memuriyetiniñ malümatına esaslanıp, Rusiyege bağlı Qırım Nazirler Şurasınıñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Aqmescit memuriyetiniñ bergen malümatına köre, 2017 senesinden başlap Qırım paytahtında ruhsetsiz çalışqan satıcılarğa büyük sayıda para cezaları tain etildi, umumen 2 million 46 biñ ruble cezası», – dep bildirdiler matbuat hızmetinde.
Fevral 10 künü Qırım Nazirler Şurasında Qırım belediyelerinde ruhsetsiz satıcılıqnıñ işini toqtatmaq içün iş taqımıniñ toplaşuvı olıp keçti. Rusiye tarafından tain etilgen baş nazir muavini Yüriy Gotsanük, ruhsetsiz satıcılıqnıñ yoq etilüvi – yarım ada meskün yerlerniñ bücetlerini toldurmaq içün yahşı bir usul ve bunı amelde inkişaf etmege kerek olğanını dedi.


text:
Keşeden beri Europanıñ köptegen elderi men qalaları qalıñ qar astında qaldı. Qıs soñında jauğan qalıñ qar men suıq-ızğar europalıqtardı köp äurege sal..
Saud Arabiyası tarihında alğaş ret äsker qatarına äyelderdi aluğa ötiniş qabılday bastadı, - dep habarlaydı VVS aqparat agenttigi. Aldağı beysenbige d..
1 naurızdan bastap Almatınıñ qoğamdıq kölikterinde 1 teñgege jüruge boladı. Osı künnen bastap "Beeline Qazaqstan" kompaniyası "Jolaqı 1 teñge" akciyas..
Oñtüstik Koreyanıñ jetekşileri AQŞ-tı Soltüstik Koreyamen kelissöz jürgizudiñ alğışartın jwmsartuğa şaqırdı. Oñtüstik Koreya AQŞ-tıñ kelissözdiñ alğış..
Almatı äkimi Bauırjan Baybek Gruziyağa jwmıs saparı ayasında Tbilisidiñ meri Kahaber Kaladzemen kezdesti. Taraptar qala keñistigin, sauda-ekonomikalı..


text:
Bolğar çigä asılması
Bolğar çigä asılması - 10-12 yözlärdä İdel buyı Bolğar däwläte zärkänçeläre tarafınnan kömeştän, sirägräk oçraqlarda altınnan qoyılğan xatın-qız bizämäse. Baş bäyläweçenä çigälär yağınnan dürtär itep elengän. Äwwälge bolğar çorında kiñ taralğan bizänü äybere. Waq börtekläw ısulı belän bizälgän häm märcän börtekläre tezelgän bocra – bolğar çigä asılmasınıñ töp ürnäge bulıp tora. 2-2,5 sm diametrlı bocrağa cepqır häm börtekläw ısulı belän bizälgän, imän çikläwegenä oxşağan berdän alıp öçkä xätle «quıq» kiertelgän. Soñraq öç «quıqlı» bocrağa oçlarına börtekläw ısulı belän bizälgän şundıy uq «quıq» berketelgän elenmä çılbırlar da östälgän. «Quıq» yuqa metalldan äzerlängän ike öleştän, ber-bersenä cepqır yärdämendä berketelep, buıntıqlap yasalğan, öslege börtekle öçpoçmaq häm piramidalar belän bizälgän. Mondıy bocralarnıñ diametrı 4,5-8 sm, alarğa kiertelgän «quıq»larnıñ zurlığı 2-3 sm bulğan. «Quıq» şuıp yörmäsen öçen, bocrağa cepqırlı çıbıq uralğan. B.ç.a.nıñ cepqırdan yasalğan, börtekläw ısulı belän bizälgän, ürdäk sını kertep eşlängän ürnäkläre möqämällekläre belän ayırılıp tora. Ürdäk muyınına anıñ ilahilığın çağıldırğan «izge» muyınsa tağılğan. Mondıy muyınsa sasanilar däwerendäge İran näfis metall sänğäte äsärlärenä xas. Tomşığına «balçıq» yabışqan ürdäk sınçığı ğailä iminlegen, yort bötenlegen häm bäxetne gäwdäländergän. Borınğı tatar riwayätendä cir dönya okeanı töbennän ürdäk tomşığına iärep çıqqan balçıqtan yaralğan dip farazlana. Ürdäk sınlı bolğar çigä asılması belän Dağstan zärkänçeläre tarafınnan qoşçıq sını quyıp yasalğan çigä bizämäläre arasında berqädär oxşaşlıq bar. Läkin soñğıları, Bolğar ostalarınıñ neçkä häm qatlawlı cepqır belän eşlängän bizämälärennän ayırmalı bularaq, qoyu yulı belän, uyımlap häm qaraltıp yasalğan häm alarda asılmalar qullanılmağan. Bolğar çigä asılmasınıñ başqa törläre börtekläw ısulı belän bizälgän imän çikläwege räweşendä yasala. Alarnıñ ike töre - ozınça tügäräk räweşendäge bocrağa märcän tezelgännäre (äwwälge Bolğar sänğätendä ük bulğan) häm turıpoçmaqqa tartıq bocranıñ börtek astına waq asılmalar quyılğannarı oçrıy. Bolğar çigä asılmasınıñ Ermitajdağı maxsus Könçığış fondında, Mäskäwdäge Tarix muzeyenda, TR Milli muzeyenda, Bolğar tarix-arxitektura saqlawlığında tuplanğan ürnäkläre dönya sänğäte şedevrları rätendä tora.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bolğar bizäleş sänğäte
- Bolğar çigä asılması
- Bolğar
- Ağa bazar
- Bolğar-Rus kileşüläre
- İdel buyı Bolğar däwläte
- Böyek Bolğar ile
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe


text:
Kökkinakin arqadaş, ve ilahre.
Endi biri keldi, ekincisi ketti, hükümdarlığıdeviri başlandı. Bu qısqa yıl içinde Sudaq rayon cemaatı babamı Sudaq camisine molla olaraq sayladılar. Babam ister istemez razı oldı. Sovyet devrinde tutup alınğan evni bizge oturmaq içün berdiler, lâkin qanun boyunca ev devlet imayesine erteden keçkeni içün dedem oğluna yapıp qaldırğan evine her ay para töler edik. Kadelerim dört yıllıq sınıflarda oquy başladı. Şeherde ocalar içün kurs açılğanda babam Kefeden tanış ocası 57 yaşında Mariya İvanovna Morozovanı – fransuz ve nemse tili ocasını ketirdi. Bir hanemizde Mariya İvanovna ocamnen ekimiz otura edik.
Bu açılğan kursta nemse tili ve Seydametov Seyithalil ocamız ana tili ve edebiyattan ders bergen edi. Seyithalil ocamız da Sibir lagerlerinde vefat etken. Alla rahmet eylesin.
Mariya İvanovna bizlerni hürmet etkeni kibi bizler de, onu hürmet eter edik. Altı aylıq oquvnı bitirgenimiz içün bizlerge bilgimize köre vesiqanı berdiler – rayon maarif bölügi tarafından.
Bu qalabalıq yıllarında bala doğumunı beklegen ocapçe yerine, vaqtınca meni aldılar. İlk ocalıq yılını 1942 de Sudağımda ekinci sınıf ocası olaraq tayinlendim. 1943 te kene Taraqtaş doğğan evime qaytıp keldim ve Taraqtaşta da ocalığımı devam ettim. Halqımıza hiç kim tarafından yardım yoq, öz-özüni baqa edi. Kene işsizlik fuqarelik, bir ağası dağda partizan, biri cenkte. Endi yetişken yaşlar, almanlar tarafından asker alındı – ablava (baskın kontroller) vaqıtında biz kademi anamnen krovat tübüne saqlay edik, özü yaş olsa da, mazallı bala edi. Cenk vaqtında gülyağı çıqarğan zavodda master çalışqandı. Bedın dayımız da, bizim evimizde sekiz balanen oturdı.
Güller vadisinde qalmaq onıñ içün haflı (havflı, tehlikeli) edi, çünki zavodnı patlatmaq vazifesini becermegen. O zavod şimdi de, işletile, lâkin Moskvağa biñlernen kg. gülyağı yollanğan zavod hadimleri de yoq, gül vadisini güllendirgen Qırım evlâtları da yoq ;Sudaqta halqımızğa bugünki künde de, iş tapılmadı. Güller vadisi, Sudaqta – Aluşta yolına ketkende mayısta gül deñizi kibi körülgengüller vadisi harabe halına ketirilgen. Endi zavodnıñ da keregi yoq.
Baba-dedelerimizniñ yaşayışları ve nasıl işlerle meşğul olmaları
.
Bizim köyümizde esas vazife bağ-bağçalıq. Bu sebeple at-araba tutmaq, bağbağçanı suvarmaq, qazmaq içün qazma kürek, lisker (külünk) aletleri gullanılğan. Bağlarnı yağmur yağğan vaqıtları geceleri fener yaqıp yağmur suvlarını yüzüm bağlarına doğrultur ediler. Bağçalarnı baharde suvarmaq kerek vaqtında deñizge aqan Suvuqsuv özeniniñ suvunu bağçalarnı suvaruvda kolhozcılar özen içine tüşer qorqulıq usulınen suvnıñ ögüni keser ediler. Özenin içine (suvunıñ toplamını yükseltip) qazıqlar qaqıla, qazıqlar özenniñ derenligine, yüksekligine köre ola. Özenniñ bir kenarından bir kenarına qadar, keñ duvar keninde paralel qazıqlar qaqıla, ince çubuqlarle örülgen qazıqlar ortasındaotlu topraq çalı çırpular toldurula ve vaqtınca yapılğan bu qorquluq denilgen duvar suvnı deñizge yibermey. Bu suv toplamı gektarlarnen bağçalarnı suvara. İşte köy halqınıñ işkir ellerinin Qırım meyvaları ta tış memleketlergece alıp barılğan.
Şimdi o alma cınsları hiç bir yerde yoq. Küz kelgen soñ bağçalar içinde oba-oba tobanlı kübre tökülir, suvuqlar çıqqan küni kolhozcılar olarnı tutandırıp, tütep turğan bağçalar suvuqtan saqlanğan olur edi. Halqımız dağ meyvalarından da çoq faydalanır, öz vaqıtında devletke yığıp tapıştırır edi. Taraqtaş qadınları tütüncilikte de, birincilikte ediler. Qadınlar, yaş qızlarımız da gece ay aydınlığında tütün yapraqlarını qırar, sonra tütün sarayında (aranında) qurutulğan soñ qış boyı demet yapıp devletke yiberir ediler. Köyümizde 1944 seneye qadar K. Taraqtaşta üç çoban bar edi. Kolhoz malını baqqan küçük Aziz ağa, halq qoylarına baqqan Karçin Settar ağa, degeri büyük Çoban Aziz ağa. Er bir çobanda 350-400 baş eçki, qoy olur edi. Çobanlar penir yapsalar qoy saiblerine tegiş haqqını ketirip verir ediler. Menim dedemniñ qızları tezgada keten ipinden özleri toquğan bezleri de, o bezlerden kiyimleri de olğan. Kilim toquğan, qoy terisinden kürk tikken qadınlar olğan. Qutlaq köyünde kiyiz bastırğanlar olğan. Menim anam bizlere yün çoraplar orotugunden (ördügünden ?)başqa, yüpek qurtı da tutardı. Özen boylarından ekimiz dut yapraqlarnı ketirirdik. Qozaqlarnı (kokon) qaynatır, ip yapar, çorap, başörtüsi örer, epimizge sviterler örerdi.
Meyvalar, badem, cevizler qurutulıp qışta qoşaf içilir, yüzüm şırasından yapılğan bekmezden, nardek yapar, yantıq çibereknen içilir edi.
18 mayıs 1944 s. faciası
Cenk devam etken vaqıt, köy halqı bir ğamlı sukunet içinde. Köyümiz içinde qalğan qartlardan “Telman” kolhozın yañıdan teşkil etmek içün birqaç adam evelâ köyümizde yaşağan halqnıñ cedvelini-esabını yazdıra başladı. Men de, maña kösterilgen soqaq ehalisini cedvelini esapqa alıp yaza başladım. Dağlardan sağ qalğan partizanlarımız ene başladı. Bular içinde babam balalıqta oqutqan talebeleri de bar edi. Ana babalar, qadınlar, qızlar balalarınıñ, oğullarınıñ nişanlılarını cenkten qaytıp kelmesini ümütlerle bekler, kimi ise ablava vaqtında alıp (nemse askeri tarafından) ketilgen evlâtları içün aglar-sızlar ediler. Bademler çiçek açıp, rüzgârdan çiçekler havada yepelek çiçegi savurulğan kibi savurulmaqta. Kolhoz işlerinde menim kibi qızlar, yaş qadınlar çalışmaqta.
Men de, beş on qadın-qızlarnen erik tereklerinde olğan zararlı aşeretler tırtırlarnı tereklerden tüşirip ğayıp etmek edi. Kolhoznı yañıdan tiklemek, oña başlıq olacaq rehberler-agronomlar, episi cenkte sağ-selâmet qaytıp kelecegi bellisiz. Analar közyaşları ile evlâtlarını dua etip beklemekte. Bu qısqa vaqıt içinde peyda olğan eki cenkkaver yigit on onbeş /kün qadar ana babasınen körüşip kene öz askerlik diviziyasına qaytacaq ekenler.
Hava tınç küneşli edi, babam evde. Olar er ekisi de, bir vaqıtta babamnıñ talebesi olıp babamnıñ hatırını sorap kelgenler. Biri Aliyev Enver, digeri Acığafarov Bilâl – olarnıñ harbiy forma kiyimi meni de celb etti. Tez turıp hürmetle masanıñ üstüne qave ketirip qoydım. Çoq oturmadan qayttılar.
Bu vaqıt içinde hiç bir insan milletin öz ana toprağından sökilip uzaqlara quvulacağını bilmese, sezmese kerek. Köy çetine tizilgen yük maşınaları halqımıznıñ her bir ailesini huccetke alınıp NKVD askeriniñ köyde olması halqımıznıñ taqdırınıñ deñişmesi içün olacağını kimse oylamay, cenk tezden toqtap, rahat kün kelir diye bekler ediler.
Aqşam ustü (on yedi mayısta) anam Memet ağa ayaqqabıcıdan ayaqqaplarını almağa kirgende bir qadınnıñ bütünQırımtatarların köyden çıqaracagını usulnen añlata, hiç kimge aytma dey. Anam eşite, Memet ağa, anama bir şeyden haberi yoq dese de, anamnıñ yüregine qorqu tüşe. Babam ise dünyada bir milleti öz yurtından çıqarılması daha olmadı, bu mümkün degil dese de, anam qapıdan kirgen babamnıñ ablasına tez kit, azırlan dedi. Bu vaqıtta kerosin lampalar yana başlağan edi. Biz anamnen ekimiz bayağı şeyni azırladıq, qaldırmada peçkada qartop, ötmek pişirdik, bir qopqa içine türlü savutlarnı qoydıq, yapılğan fiesmet torbasını urbalarımıznı, yahşı eşyalardan cemodanğa yerleştirdik. Men doğuv kaytımnı, şaadetnamemni, birkaç fotoresimlerni öz çantama qoyıp azırladım.
Bir qaç kün evel her kün elinde papkası bizi “amel cedveline” yazıp kelgen leytenant özüni mülâyim insan kösterip, donatılğan içer evimizde hiç bir şey qıbırdatılmay yerinde tursın, bu hane de yüksek mertebeli hadimniñ dep añlatqan edi. Şu sebeple kiyecek urbalarımıznı anamnen ekinci hanege boş dolap içine toldurdıq. Men üstüme urbalarımnı kiyip, ayaqaplarımnı da kiydim.
İçeri hanege kirip, krovat üstünde töşeli olğan puh töşek üstüne yastıq qoymadan yantaydım, ve belki evimizde yuqlağan sonki gecemdir diye ayaqaplarımnı çıqarıp yattım. Pek sevgen güzel ihtiyac eşyalar, güzel çelik şişelerinden yapılğan deñiz tüs şamdanlar, dülber vaza içinde turğan lampa, güzgi, saatler, divarda asılı qalğan resimler de menimle savluqlaşmaqta edi. Bu nesneler alâ bugün canlı manzara olıp közüme körülmekte. Saat dörtni keçer vaqıt olsa kerek, anam qapı mandalını qoyıp lampa fitilini yahşı küçertken edi. Anam yuqlamay oturğan, digerleri yuquda. Bir vaqıtta ayaq sesleri eşitile, lampanı söndirip art bağçamız pencereden baqqan – quyu yanıda qorağa yaqın olğan mektep meydanından yuqarı soqaqqa bir qaç askerniñ ketkenini körip bizlere endi geliyler, turuñız diye uyandırıp lampanı söndüre. Bir vaqıtta qapımız tepmelenip “vstavayte” (kalkınız) sesi eşitilmekte. Anam qapımı açqanda elinde avtomatı bizlerge qarşı doğrultılğan “mulâyim” sesleri qulağıma kire “raz dva, tri, çetire gde pyataya” – (bir, iki, üç, dört, beşincisi nerede ?) dep qapığa tepme yağdırılğanda, kiyip ayaqaplarımnı, eki saçımnı acele örüp qoyğan edim. Men içeri evden çıqqanım kibi, SSSRniñ bizlerni bir sutka içinde çıqaruv qararnı oqudı. Ve yigirmi daqqa içinde azır olıp mektep meydanında olmanıza hüküm etti. Qaldırmamızda bir qırğız askerini qaldırıp, çapıp qonşulara kitti. Babam arandan sığır ve bir eçkimizi çekip yollağan olsa kerek, tışta serbest ediler, köpek yerinde bağlı. Qırğız asker tış odadan bir şeyler almamızğa da razı oldı. Leytenant tez qaytıp kelip, bizim çıqmağa hazır olğanımıznı körip savut qopqasına bir tepme yandırdı, çemodannı açtırıp her şeyni fırlandırıp ata başlasa da, biz her şeyni kene toplap çemodanğa qoya başladıq, turlı sözlernen bağraqlağan leylenantqa anam “vı sami ostavili nam v takom polojenii” – (siz kendiniz düşürdünüz bizi bu hale) dep evge atılğan maqatnı babamnen ekisi büklep azırlay edi. Tıştaki qırğıznı ise “svoih zaşişaeş” (yakınlarını kolluyorsun) diye quvup yap yaş qırmızlı saçlı İvannı qaravul qoyıp kene qonşularğa çapıp ketti. Eñ küçük qardaşım Dilâra on üç yaşında edi, epimiz yük köterecek kibi edik, ama çare tapalmadıq. Hazır olğan soñ İvan evimiz artındaki mektep meydanına çıqardı. Bu yer de endi ağlay sızlay evlerinden çıqarılayatqanlarnı da, eşite eken. İvan babamdan bir sıgar yaqıp, kademe, mandalinasını, babamın doğralğan tütün ve yağmurlığını, kürkini leytenant kelgence tez alıp çıqmasına izin verdi. Bu yerde toplanğanlarnı, yayan, qundaqta olğan sabiylerniñ sesi ile ağlay ağlay, qartlar, babasızlarnı Büyük Taraqtaşqa, mezarlıq aşağısındaki meydanğa topladılar. Bazılarına yahşı insan rast kelgen olsa kerek, çoq yük te alğanlar bar edi. Bir şeyni daa unuttum, evden çıqqanda leytenantbabamnı çağırıp aldı – biz babamı atmağa alıp kete dep ağlaşsaq da, mağazada şarapnı başta babama içire, soñra özü de içe ve “papaşa, gde spryatal zoloto?” (baba, altınları nereye sakladın) dep soray, babamnı qaytarıp ketirgen çoq şükür Tañrıma degen edik. Bu yerde bizlerni yük maşinalarına yüklediler. Kimlernin de eşyaları meydanlıqta qaldı.
Bizlerni miyavlap şaşmalap yürgen, kidiler-mişiqlar, maşınalar artından çapıp, dili ağızından salınıp, vayıldap qalğan köpekler, dereler, töpeler ozğardı. Kefe vokzalında vagonlarğa (atvagonları) yüklengen Qırımtatarlar susup qalğan, tüşkün çöllerni keçip Ornıñ otaymağan Orqanusını keçip hep şarqqa yol aldı. Bizler yigirmi altıncı vagonda edik, yigirmi yedinci vagonda ise, Stalingratnı, Krasnodar ükesini faşistlerden azat etken eki harbiy kiyimli, silâsizlandırılğan sovyet askerleri Qırımtatarı olğanı içün sürgünlikke yollanıla edi. Eki askerniñ birisi cenkçi Aliyev Enver edi. Ama o vaqıtta bu cenkkaver insannıñ vaqıtı kelip menim balalarımnıñ babası olacağı hiç de, aqlıma kelmegen edi… Küfür sözlerle söginip bağraqlağan leytenant köz aldımda edi. Babam yanıma harita alğan eken er toqtağan stansiyalarda poyezdnıñ ne tarafqa yol alğanını söyler edi. Debals stansiyasında can başına birer dane tuzlı balıq bergen ediler. Vagon içi sıqlıq sekiz aylıq oğul bala, onı yolda kömmek içün bir kimselerge berildi. Emcemniñ altı aylıq bir oğul, bir qızı hastalandı. Böyle qıyınlıqlarle Taşkentni de keçip Assaka stansiyasına vagonlar ağır yüklerini boşattılar.
Halqımız hamamda yuvdırğan soñ kolhozlarğa dağıta başladılar. Menimle kelip eki kolhoz, sovhoz teatriniñ qızları tanış oldı. Rus tilinde zorluqle laqırdı etken Gilashanmenimle dost olmaqnı istegenini bildirerek maña bir top qırmızı güldeste bağışladı. Babası rayon sekretarı eken. Ailemizni şeherde qaldırmaq istegini bildirse de, bizler qardaşlardan ayrılmay Marhamat rayon, Qaraqurğan sovyeti, Özbekistan kolhozına yerleşmege pamuq taşığan arabalarnen ketirildik.
Bizge köy ortasında bir güzel evniñ tavuq aranını yaşamaq içün buyurdılar. Alabota otlarnı temizlep içerisini anam körgende elinden ketmenni (çapa) fırlandırdı ve yollarğa başqa yuva aramağa çıqtı. Pek çoq yürmeden kolhoz idaresine yaqın yerde yüksekçe yapılıp, damı örtülgen bina içine kirdik. Köynin-qışlıqnıñ medeniy evi – klubı olğan ev parasızlıqtan toqtatılğan. İyün ayında dut budaqları üstünde yipek qurt qozaqları temizlenip alınmaq kerekligini qonşu yaşağan Sanabarhan apa ve qızı Tillehan söylediler.
Bu işni yahşı bilgen anam, men qozaqlarnı temizlep Tillehanlarnıñ evine taşıy başladıq – olar sevindiler. Biz klubnıñ içini sipirip suvarıp başlağanda ipek rubaşka kiygen gelifeli ve ayaqlarında çızma kiygen at üstünde eki Özbek adamı attan tuşıp bizim yanımızğa keldiler, iş ketkenini, her yerniñ temizlengenini ne içün bu yerge kelgenizmizni soradılar. Biri kolhoz reisi Karabayev, biri partorg eken. Bizler bu yerden quvsalarda hiç bir yana ketmeycegimizni rusça anlattıq. Anam ise olarğa “ya etu rabotu luçşe vas znayu” (ben bu işi sizden daha iyi bilirim) degende “neme diydi ?” dediler. Atlarına minip kettiler. Babam bizlere tez vaqıtta Özbek tilini ögrenmek kerekligini añlattı. Tillehannen men ortaq oldım,tez vaqıtta til yaqınlığı bizlerni yaqınlaştırdı. Bir kün maña “Bağçasaray çeşmesiniñ” özbekçe tercimesini oqumağa berdi. Latin harifleri ile yazılğan erte yılda çıqqan kitap. Men onı tezlikle oqudım, tilni ögrenmek qolay olacağını da anladım. Men tap altıncı sınıfta olğanda Puşkinniñ Eşref Şemizade tarafından tercime etilgen şiirini ezberden bile edim.
Biz yaşlarnı brigadir Egamberdı aka çukundur yolaqlarını çapalamaq içün alıp ketti. Balalar içinde menim yaşımda qızlar ve bizden küçük oğul balalar edi. Güneşniñ yaqar sıcağından yıqıldıq, menim burnumdan qan keldi, terek tübinde çekilip yattıq. Bir eki kün içinde soludıq, başqa iş vermelerini talab ettik. Bizden fayda olmayacağını anlağan brigadir bizni pilehanege – ipek qozaqlarını yahşı yamanını ayırdı etmek içün alıp bardı. Meni brigadir sayladılar. İşni begendik. Doquz qatlı uzundan uzun qozaq obaları piteler taqta sıralar üstünde salqın yerde. Babam pilehanede yaşçikler yapa başladı, kadelerim çalışa, anam magazin abramağa-temizlik işçisi olaraq alındı. Men öz halqımız yaşağan yerlerden daa da işçi balalarnı çağırıp aldım. Temizlengen pileler (kokon) tez vaqıtta gren zavodqa barıp tüşe, rayon merkezi – Bayşolk. Kokonsuşilka müdiri Kurbanov Ahmadcan aka işimizni begendi; lâkin vaqtınca rayon müdiri gine avuştırıldı. Onıñ yerine Andijandan Haşimov aka keldi. İnsanlarnıñ yahşısı-yamanı bizlerde olğanı kibi başqa milletlerde de ola eken. Haşımov balalarnıñ başına çoq qıyanet işler ketirdi. Hızmet içün bizlere günde 300 gramdan boğday verile, lâkin iş haqqı pek az edi. Vaqtınca iş bitken soñ meni Rusyağa qaytqan esapçi Seveniñ yerine rayşolk idaresine kassir-sçetovod aldılar. Men eki km. yol qatnap işke kelir edim. Babam hastalandı malariya-bezgek hastalığı. Men babamnı ekimlerge köstermege hastahanege barğanda harbiy kiyimdeki asker babamnen selâmlaştı ve maña da hoşkeldi söyledi. Bizni – babamı ekime köstermege yardımda bulundı. Menim qayda işlegenimi sorap, oturğan evlerine barmamıznı davet etti. Kün ortasında sıcaq yayan qaytmaq kerek edi. Evge qaytmaqnı aqşam salqınına qaldırdıq. Varğan evimiz halqımız içün boşatılğan çayhana. Selâm berip kirdik, evniñ bir köşesinde bir aile, diger köşede bir aile, üçünci köşede bir aile, biz epimiz bir köydenmiz. Tanışmaq kimler ne yerlerde ekenligini soraştırdıq. Askerniñ analığı qave pişirdi askerniñ babası ve bizler epimiz qaveni içip bir az rahhatlandıq.
Sigarını bir uyandırğan asker çayhane yanındaki magazinni köstermek içün çağırdı, men turdım, yavaşça yürip magazine-tukâna kirdik. Tükândaki bazı mallar, taqımlar, yımırta ve etke verile eken. Vitrinada olğan yufaq tüfek şeylerni seyir ete ekende Enver ağa maña tanış olmamıznı teklif etti. Lâkin biz çoqtan tanış olğanımıznı hatırlattım. Sözni qısqa qaldırıp magazindan çıqtım. Qaytıp çayhane evine keldik, qadınlar arasında bir gizli pısırdılar olğanını sezdim. Enver ağa bizni bayağı yol ozğardı, biz aqşam salqınında öz qışlağımıza qaytıp keldik. Bir ay keçti. İyül ayınıñ soñlarında Babamnıñ razılığı ile Enver ağanen bir qaç kere körüşip, qudalar qaytarılmadı. Beş ay nişanlı olıp Marhamatqa gelin olıp ketirildim.
Bazı qorantalarda açlıq erte başlandı. Emcem oturğan evniñ üç duvarı olıp bir divarı yoq. Bir köşede eki egiz balaçıqlar beşikte. Baba hasta, bir küçük oğlı ve qadını, büyük qızı Özbeklerniñ hizmetini yapmaq içün bir kasa süt alıp balalarğa içirmek içün ana da hızmetkâr ola. Ev aldındaki dut tereginiñ tübünde pişken dutlarnı aşamaq içün bekleyen emce. Ev-evden yürgen komissiya bu ailege de, ne içün calışmağanlarını, kolhozğa çıqmağanını soray. Hasta olğan emce aç olğanını, terekten dut pişse aşaycağını söyley, inansañız qarnımı yar da, baqıñız duttan başqa hiç bir şey yoq diy. Komissiya acınıp üç kg. boğday yibere.
Lâkin eki bala tez vaqıtta açlıqtan hastalıqtan öle. Soñra ana baba olıp yalıñız bir qız bir oğul sağ qalalar.
Ava ğayet soğuq, dekâbr 7 açlıq başladı, halqımız var şeylerini satıp bitirdi, ceplerde sermiya qalmadı. Babam nikâh kâğıtını bir qaç adamğa imzalatıp, anamnen ekisi ağlap qaldılar. Eki atlı kolhoz arabasında men, halam, qartanam ve eki qardaşım kalıp marhamat obşejitiye evinde berilgen küçük hanege kirdik. Bizni qarşılap alğan Ayşe abla, köşedeki pamuq ağaçlarınen teneke peçkanı tutandıra başladı. Hanede bir totlı krovat, bir stolçıq ve bir kürsü.
Musafirlerni kelip öz oturğan evine alıp ketken qaynanam bir tarelka yantıqnı stol üstüne qoyıp ketti. Böylece bir kün aç bir kün toq her bir ailede başladı. Atala pişirip aşağan künlerimizge şükür ettik. İşte ömür arqadaşımnen aile qurmağa açlıq yılında başladıq. Künine 500 gramdan ötmek alamız, ekimiz de çalışamız, 1945 yıl yanvar ayından 5000 ruble kredit, boğday, yün, sabun kibi “spespereselens” payogi (tayını) vere başladılar. Enver bu vaqıtta Marhamatta rayon osodvıakimde inspektor çalışa edi. Komandiravkalardan kelgende halqımıznıñ hastalığı ölgenlerniñ sayısı artqanını, cenazelerge bulunğanını söyledi: öksüz qalğan balalarnı rayon bala evlerine detdomlarğa yerleştirmege başladıq. Çoq balalı Karaçin Ayşe ablamın: “Alime, balam balalarımı detdoma yıq men de ölecegim”, – diye bağırıp ağlaması alâ daa qulağımda. Böyle hallar defalarca ola edi. Hali olmağan, köylerden merkezge kelip olamağan bayğuş halqımız ailede hiç kim qalmağan olıp qalğanı oldı. Kredit aqça alğanlar açlıq faciasından qurtulmaq içün tez künde aşab bitire kene açlıq çeke ediler. Men çalışqan idarege gosbank pek yaqın edi. Saç-saqal ösken, paçavralarle kiyingen ayaqlarında yufqa ayaqqaplar suvuq avada qaltırap turğan insanlar, vesiqalarnı yazıp olamay. Qaldırma köşeçiginde Seyitosman ağa üç rublege blank toldura, ne yapsın evde onıñ da altı balası var. Menim çalışqan yerime keleler mende, blankalarnı yazam, lâkin para almayım. Gosbank hadimi – müdir Sakayev tışqa çıqa, kim açlıqtan şişken, onı çağıra, bazılarına sen daa şişmegensiñ, başqa küni kelirsin dey. Şişken içeri çağırılğan Qırımtatarları 5000 yerine 4000 almağa da razı ola. Magazinden berilgen boğdayğa da, qum qoşıp satqanlar da ola. Böylece qarlar irip başladı, ava sıcaqlaştı. Yerli halq milletimizniñ ölmey qalğanını dilimiz yaqınlığı sayesinde añlay başladı. Ellerinden kelgen yardımnı yapmağa başladılar, ağa-qardaş kibi olğanlar oldı. 1945 sene mayısta cenk toqtadı haberi keldi). Sağ qalğanlar qocasını, oğlını, kimi ağasını ümütlerle beklediler.
Marhamatta soqaqlarında yük taşığan maşnalarda ekseri qadınlar ellerinde samogom (adi cins rakı) raqı şişeleri, şeñ-şeramet cenk toqtatıldı diye sevinçle yırlaylar:
“Vıpyem za Rodinu,
Vıpyem za Stalina,
Vıpyem yeşçyo raz nalyom”.
(Vatanın şerefine, / Stalin’in şerefine, / Bir daha doldurup içelim).
Ura sesleri yañğıray, raykom sekretari Karimov közaydın para paşkalarını kökke savura. Savurılğan paralarını ise bala-çağa yığıştırmağa çapqalay.
Bir afta keçer-keçmez Karimov işten boşatıldı – rayondan ğayıp oldı.
Ebet, o devirde fakir-fuqarege zekât fitr vermek adetlenmegen edi. Yañlişmasam on altı dekâbr 1947-de devlet parası deñişti, apansızdan gosbank teşkeruv komissiyası keldi. Bank mudiri Sakayev acele tışqa çıqıp keleyim dep tışqa çıqa. (bu vaqıtta aqşam qaranlıq çıraqlar yanğan ola) bazarnı keçip dut terekleri bağçasında boğazına pıçaqnı çeke, terek tüblerinde çapqalap yıqılıp qala. Biz aqayımnen qatnav yolımızdan keçkende onıñ cesedi yığılğan (kaldırılmış) olsa da, tökülgen yapraqlar qanlı edi.
Aceba bu insan ne içün öz canına qast eyledi? Sibirge, lagerlede inlegen çekişken insanlarnı köz aldına ketirdi mi? Yoqsa şarqnıñ toprağında yatqan Qırımtatarnıñ ruhları olarnıñ iñıltısı onı rahat qoymadı mı ? İşte zenginlik, alkogolizmden özüni qurtarıp olalmağan insannıñ aqıbeti böyle oldı.
İcrette olğanımızda başqa milletlerde olğanı kibi, öz halqımız arasında olğan merhametlik, insanlığını ğayıp etken insafsızlar da, bar edi.
Danilov Slobadinükten başqa spestkomendaturada çalışqan unsur bar edi. Bular nice qabaatsız insanlarğa zulum eterek nicelerinin Sibirge yollap yigirmi beş yılğa yollanıldı, ölmey qaytıp kelgenler ise saqat oldular.
Öz halqımızdan Hocayev degen (Kerçli) babamnı doprosqa (sorgulav) çağıra, çağıra babama zulum etip parmaqlarını qapuğa qısıp, közümden yaş tamğance qıynağan. Dayanalmaz azaplarnı o başqalarğa da yapqan. Babam er türli deñişmelerde kimsege zarar olmaması içün çalışqan ve hükümet qanunlarına qarşı kitmegen, haqsızlıqnı sevmegen adam edi. Sağ olsun köydeşlerimiz, babamnı her vaqıt qorçaladılar. Böyle Hocayev degen soyı, Qırımğa kelip mollalıq yapmaqda. Qadını çoq yahşı qadın edi, balaların da, bu işte iç te qabbatı yoq. Ayrı insafsızlarğa baqmadan eñ sabırlı işkir Qırım halqımıznı, şarqta er millet begendi, nasıl halq olğanımıznı añladılar.
Yaz vaqıtında uzaq bir qışlaqta yaşağan ablamnı körmege bardım. Üç balası (eki oğlan, dört yaşında Zekiyeçik, baba cenkte. Ablam küçük qarpuzlarnı ortadan bölip temizlep, çay içmege filcan yerine qullana. Bu evlâtlarnıñ çekken açlıq zulumından baba cenkten qaytıp gelince qızçıq vefat etti. Böyle missalerni yazıp bitirmek te qıyın. Böylece Qrımtatarlarnıñ taliyi facialı olup kelgen. O vaqıtta bizge Qırımtatar, Qırımlıqlar der ediler, şimdi ise “tatarı” dep bağıralar.
1987 senesi iyün ayında yañı ücüm yapıldı. “TASS” haberi milletlerni kene bir-birine qarşı qozğamaq maqsadı, bizni vatanımızğa qaytarmamaq içün edi. Bu haberden soñ – informatsiyanıñ keskinliginden mektep talebeleri bir-birinen talaşıp ağlap evlerine qaytıp kele ediler. Andijanda doğğan Qırımtatar balasına, Rus, Özbek balalarına ve diger “Koreis (Kore) Qırğız, Tacik balalarını bir-biri ile talaştırmaq nasıl maqsadle yapıldı?…
Men ekinci facialı vaqıanı şöyle ifade etken edim:
“TASS haberi”
Eşitip men TASS haberin
Tenim canım titredi.
Suv içsem de qanalmadım
Yandı bağrım iñrendi.
Başım taşday ağırlaştı
Qan ağladı közlerim.
Ah çekmekle sinirlendim
Qaltıradı ellerim.
Eşitildi “Grom” yalanı (Gromıko)
Gazetlerde basıldı.
Böten isnat, qırımlara
Yañı baştan başlandı.
Acep niçün bu isnatlar,
İftiralar, fesatlar?
Qırımlarnıñ başına,
Qurban oldıq biz Vetana,
Toprağına – taşına.
Köz yaşlarım yuvdu meni,
Uzaq oylarğa daldım.
Dedim: ümütsizlenmeyim,
Allahıma yalvardım.
Haqiqatlar yaşasın,
Daim olsun adalet.
Bizler içün yoq olsun
Böten isnat esalet.
Haqiqatnıñ sırları,
Bir qararlar çıqarır,
Qırımlısız qardaşlık dep,
Yurdumıza qaytarır.
Qaytırıq biz sevinip,
Bir kün Yeşil Adaya.
Bizler dostlıq bayrağın
Köteririk semaya.
(23 sentâbr 1987.Saba saat 7.30 çarşenbe. Andıjan Alime A.)
Bu vaqıadan soñ halq kene qozğaldı. Eñ büyük demanstratsiyağa bütün respublika iştiraqçileri qatnaşqan, “Pazor Gromıko”! (kalleş Gromıko!) dep eşittirilgen sesler qırımtatarnıñ öz vetanında yaşamaq istegi edi. Halqımız bu aqaretlerge saburı qalmay öz vatanı Qırımğa yol ala başladı. Bu vatanseverlerğe ekstremistler adı qoyulğan edi.
Özüm ve Aliyev Enver haqqında
Ömür arqadaşim Aliyev Enver Türkiyeniñ Trabzon şeherinde 1917 yılda doğa. Anası Trabzonlı, babası Ali Sudaq Taraqtaş köyünden ola. Bala eki yaşqa kelgende babası ailesi ile Qırımğa qaytıp keleler. Anası Fikriye ve babası Ali oca Trabzonğa bazı bir şeylerni ketirmek içün kene Trabzonğa qaytalar. Enverni qartanağa qaldıralar. Bir yıl keçe baba qaytıp kele, niçindir ana kelip olalmay. Qartana balanı sevip baqsa da, eki yaşnı keçken Enver uzaq vaqıt ağlay. Böylece Enver on eki yaşlarğa kelgende Türk Asan ağa degen adam, öz yurduna qaytqanda balağa, anaña alıp keteyim diy. Enver bir çantağa urbasını qoyıp Sudaqqa kelgende Taraqtaştan babaları kelip alıp qaytalar. Yıllar keçe Enver yedi yıllıq mektepni bitirip Yalta bağ-bağçacılıq tehnikumına oqumağa kire, lâkin dörtünci kursnı bitirgende, Sudaqtan yollanılğan ananıñ mektup sayesinde, anası türk olğanı içün tehnikumdan çıqartıla. Oquv devamında matematikadan yahşı oquğanı içün, oña eki dane yahşı oqıp olamay, artta qalğan eki ukrain qızını ögretmesini tembileyler. 1937 senede qaytıp Taraqtaşqa kele, kolhozda sekretar-kâtip olıp çalışa. 1939 yılda askerlikke alına, Fin cenkinden soñ sovyet alman cenkinde olıp Stalingrad cenginden son, yahşı cenkçiligi içün taqdirlene. 1943 yılda partiya azalığına qabul oluna. Krasnodar kraynı, Qırımnı da, azat etken son bu çenkçi, qartana ve babasını körmek içün on beş/künge Taraqtaşqa Kerçten kele. Lâkin 18 mayıs künü bu cesur cenkçide at vagonlarına yüklene ve milletinen beraber sürgün etile. Onı östürgen qartananı körip olamay. Qartanasınıñ evine bomba tüşken, o rahmetli olğan.
Marhamat rayonında menimle aile qurğan Enverniñ talii böyle ola. 1956 yıldan başlap öz küçüni ayamay milliy mesele iştiraqçisi olıp, Moskvada yuqarı organlar qabulında olıp Qırımlarnıñ öz Vatanına qaytarılmasını ortağa qoydı, talab etti.
Tamanda ne oğlunıñ ne qızınıñ yanına yazmadılar. Ağır hastalıqtan soñ, balaları Fikriye, Fikret, Nusret, Şaziye, Şükriyenen elvidalaştı. Andıjanda 29 noyabr 1981 yılda, 64 yaşında rahmetli oldı. Özbekistan Marhamat rayon Paşvantaş qasabası Qırımlar Qabristanına defn olundı. Men onıñ baş taşına Qırımnıñ haritasını çızdırıp: “Fikriye oğlu Enver Aliyev, Trabzon Taraqtaş”
yazdırdım. Krasnodardan kelgen balaları onı üçünci toprağına ozğardı. Eki vetan oğlu olğan Enver hiç birinde yer bulamadı. Böylece Enver sevgen, körmegen anasını soñ kere tüşünde kördi.
Şimdi onuñ balaları Qırımda yaşay, babalarını hatıralardan çıqarmaylar. Torunları: Elnur, Aynur, Erol, Sevil, Enver, Zarema, Ruslan, Rüstem, Saniye, İsmail, Şenol. Torunlarnıñ da, balaları: Erdal, Ervin, Elvira, Dima, Kamila. Bular Krasnodar ve Qırımda yaşamaqtalar.
Men Aliyeva Alime Ablâlim qızı yuqarıda Qırımtatar halqımıznıñ qısqaca 1944-1942 (?1992) senesine qadar olğan vaqıalarnı yazğan edim. O yıllarda bizim açlıqtan qurtulıp yahşı künler körgen vaqıtlarımızdır. 1947 senesinden maña ömür arqadaşimnen beraber baba evinde yaşamaq yılları edi. Marhamatta olğanda başta yipekçilik teşkilâtinda çalışqan olsam, 1945 yıl noyabr ayında rus orta mektebine ecnebiy til (nemse tili) ocası olaraq tayinlendim – maaqif çağırturusunen beraber. Aftada on sekiz saat ecnebiy tilden başqa maña detdomda yerleştirilgen qırımtatar balalarını oqutmaq içün birinci sınıfğa berdiler. İcrette ilk olaraq ocalıqta işlegen yıllarım edi. Alâ daa açlıqnıñ tesirinden zornen yürgen arıq balaçıqlarnıñ közlerine baqqanda qarşımda terek üstünde, suvuqtan buyuqup oturğan, közçikleri zornen yıltırağan quşçıqlar kibi ediler. Yedi, sekiz yaşta balalarnı nasıl usulnen oqutmaqnıñ yolını tapmağa mecbur-muhtac edim. Dersler rus tilinde. Bu sebeple özüme çoq çalışmaq kerek edi. Mektepniñ Özbekistanda nam qazanğan ocası Anastasiya Fedorovna Balovnevağa müracaat ettim. A. Feodorovna maña defalarca her şeyni tafsilâtlı añlattı, kerekli metodik kitaplar verdi. Men qıyın vazifeniñ tübünden çıqa başladım. Bazı vaqıtta evimden ketirgen pite çişeşerden pek tüşkün talebelerge usulnen başqalarına köstermey ceplerine qoya edim. Olarnen hiç bir vaqıt sertlenip laf etmedim. Tenefis vaqıtlarında bazılarınen öz tilimizde söylep gönüllerini alır edim. Olarnıñ başlarını sıypağan ana-babalar çoqtan köz yumğan ediler. Her nasıl olsa da, men talebelerimni birinci sınıftan oquttım, bu oquma olar içün endi kene birinci sınıfta oqumaq içün azırlanğan sınıf edi. Balalarğa öz tilinde oquma yoq, rus tilini ögrenmek kerek edi. Şehirlerde yaşağan Qırım balaları rus mektebinde, qışlaqlarda yaşağanlarnıñ balaları Özbek tilinde oqudılar. İlimli olmaq içün Sovyetler devirinde böyle meşaqatlarnı çekmek kerek edi. O künlerni köz aldına ketirerek bugünki künimiznen qıyas etip baqmaq kerekmiz. 1947 senesi men de ana oldım Fikriye adlı qızçığımız oldı. Bu Enverniñ bilmegen anasınıñ adı edi. Evimizde faqırlıq devamı olsa da, bir sevinç dünyasında yaşağan kibi edik. Ailede peyda olğan küçük nazik balaçıq ana-babanı bir birine ruhiy bağlarnen bağlay, mezara qadar olğan tarihni hatırlatmağa sebepçi ola.
Palvantaş 1948 yıldan
1948 yıldan men ocalıq işinden boşadım. Babanıñ yapqan bir balaban hanede, biz de, sığdıq. Bu devirde Palvantaş neft ocaqları açılıp respublıkada meşhur yer alğan edi. Etraflarda yaşağan Qırımlılar pek çoqları bu qasabağa işke yerleşti. Palvantaş bu yerde Qırımlılarnıñ ekinci can qurtarğan vatanı oldı. Pek çoq topraqnı al etip – qırtıç yerler töpelik, derelerni tegizlep musur, cuğarı, boğday ekken ana babam, oğul qardaşım, eki kiyevine de, yardımcı oldılar. Bu yerler qasabanıñ merkezinden uzaq olsada, babam bu yerni saylağan. Çünki yuqarıda suv endegi bar eken. Babam eki kiyevine de, tegizli yer payı berdi ve evlerini qurmağa yardım etti. Anam qurucılıqta, babam plotnik işlerinde, oğul qadem de montaj işlerinde çalışalar. Kelgenlerge ev yoq, her kim başta qırlar tübünde qobalar yapıp bir küçük pencere ve qapuçıq qoyıp toban töşeli evçiklerde sevine-sevine yaşaya başladılar. Böyle qobalar quruv adetleri belki Qırımda ilk yaşağan Tavrlarnıñ adetidir. 1956 senesine qadar peyda olğan menim beş balam ve diger qardaşlarımnıñ balaları yeşergen bağça terekleri tübinde dede, qartana tarafından sevilip büyük oldılar. Azbar meyvalarını türlü şeftali, zerdali, vişne, yüzüm istegeniñ qadar edi. Azbarda yetilken zarzavat üç qorantanı da temin eter edi. Aqşamları babam torunları sıraya dizip mektep ve Qırım yırlarını yırlatıp, oğlan qardaşım kemane ve mandalinada çalar, eglence aqşamları olar edi.
Ömür arqadaşım da, Tehsnabga işke kirdi, özümiz çamurdan yaptığımız kerpiçlernen eki haneli ev qurduq. Yuqarıdaki suv endegi kolhoz tarafından büyük kanal oldu, pamuq izanlarını suvarmaq içün vasta oldı, bizler de faydalandıq. Babam kanal boyına ekken beş dane selvi teregi bu yerniñ adın “Beşterek” maallesi dedirtti. Qonşular çoqlaştı, güzel evçikler qurula başladı. Er kimniñ azbarı tereklerle büründi. Palvantaşnıñ kündoğu tarafına Kırımgrad diye aytıp başladılar. O yılları topraq içün hiç bir türlü “zahvat” (işgal) meselesi yoq edi. Qasabada orta bilimde rus mektebi, detsad, bolnitsa quruldı. Halqnıñ ekseriyeti Qırımtatarlar edi, qalğanı rus, özbek, tacik, qırğıa edi. Sonki vaqıtta başqa millet çoqlaştı. Bu yerde yaşağan gençlik başqa milletler de qırımtatar tilinde laqırdı ete ediler. O devirde milletler arasında – mektepte hiç bir milliy qavğa olmağan edi. Vaqıtnı qaçırmay her ekimiz de, aqşamki yaşlar mektebinde üç yıl oqup on bir yıllıq mektep attestatını aldıq. Enver Saratovda plano-ekonomiçeskiy tehnikumında, men ise Moskvada nemse tili boyunca sekiz yıl ğıyabiy oqudım. 1956 senesinden ekimizde neftçilik sisteminde çalıştıq. Men 1968 s. ocalıq işine avuştım mektepte nemse tilinden ders verdim. 1964 senesi babam rahmetli oldı. Qırımtatarlarnıñ öz Vetanına mutlaq qaytacağına daima emin oldı. Bizleri hiç ümütsizlendirmedi. Cenaze namazını Qaşqapıdan kelgen damla (Özbekçe – damulla, molla, hoca, öğretmen) qılmasını vasiyet etti. “Belki sizler Qırımda olursız, men yatqan qabristan yanından keçken damlanıñ balaları bu yerde öz yurtuna qaytıp ketken Qırımlarnıñ yaqınları yatmaqta dep dua eterler, dedi. Babamnıñ pek çoq Özbek tanışları bar edi. Babamnıñ diniy taraftan da, ilimli olğanını hürmet eter ediler.
İşte rahmetli babam yetiştirgen yeşil “odaçıqta” Beşterek maallesinde bizim küçük hanemizde başqa oblast rayonlardan kelgen milliy meseleniñ qizli toplaşuvu olıp keçe edi. İlk yığılış (toplantı) 1956 da oldı. Bu haqta gazeta ve jurmallarda yazıldı.
1973 senesi Andican şeherine köçtik, ocalıqnı özbek mektebinde nemse tili, rus tili derslerini oquttım. 1978 senesi qartlıq rahatlığına çıqtım. Beş bala üç qız, eki oğul oqup qabiliyetlerine köre diplomlarını aldılar. Dört balam Qırımda, bir qızım Krasnodar ülkesinde. Evlerinde olğan muzika aletleri, olarnıñ bilgen Qırım türküleri, maqamları. Ana tili hiç bir vaqıt unutılmaz.
Vatan küreşinden bir adım arqağa qaytmağan arqadaşım Enver türlü azaplar çekken soñ ağır hastalıqtan vefat etti.
1981 senesi Palvantaş qabrıstanında saqlandı. Men 1990 s. Sudaqtan özüme ev yeri alğan soñ, Aybatılı toprağında alğan Vatan toprağını Özbekistanğa babam ve ömür arqadaşımnıñ qabirleri üstüne septim. Qabristannıñ resmini aldırıp beraberime Qırıma ketirdim. Aybatılı töpeligi Suvuqsuv özeni boyında yerleşken küçük, hiç kimniñ evinden artıq olmağan evçikte, qadimiy halqnıñ yırlarını, maqamlarını yırlap, halqımıznıñ saadeti içün, yalğızlığını hiç kimge bildirmeden, torunlarnıñ kelmesini beklep oturğan Alime ablanıñ qısqartılıp yazılğan tarihini oquya bilesiz. Yalğızlıqta qalğan insan yalıñız Allağa dua etmekle, yırlamaqle öz yalğızlığını unutsa kerek.
1991 yıl “zahvatlarında” men de beş ay turdım. Biz Vatanımızğa kelgende bizlerni qabul etmege hiç kimde hazırlıq yoq edi. Gayıp olğan bağlarımız olğan ecdadlarımıznıñ toprağında öz küçümizle qurmağa başlağan evlerimiz alâ daa yapılıp bitmedi. Bu yıl Qurban bayramında yañı yapılğan camide namaz qılındı. Ambulatoriya hanesi de tezden çalışa başlaycaq. Kitaphane, mektep, bala bağçası yapılmadı. Bizim köyümizge medeniy işler içün para ayırılmay. Halqımıza öz zenatı boyunca iş yoq. Bazı qorantalar ayvan tuta, azbarlarçığında olğan mahsulnı sata, yaz vaqtında yalıda yaş qadınlar paqlava satalar. Bu sebeple bizim köy balaları merkezge uzaq olıp parasızlıqtan oqup olamaylar. Sudaqta Qırımlılar içün 2003 yıldan mektep açıldı. Men özüm her yıl gazetalarğa yazılam, almağan gazetamnı qonşumdan alıp oquyım. Köyümizde ekseri aileler ana-tilinde laqırdı ete. Mekteplerde kitap meseleriniñ de ağır vaziyette ekenligi eşitile.
Dilimizi unutmamaq ana-baba ve ocalarımızğa bağlı. Vatan sözünü bosağadan başlamak kerek. Yañı yetişken evlâtlarnıñ ekseriyeti aman-aman episi öz tarihini bilmeyler. “Qartanañ, qartbaban Qırımnıñ qaysı köyünden”,
– dep sorasañ “otkuda ya znayu
”(qaydan olğanın bilmeyim) dep cevaplaylar. İnsanlar dünyada oqup aliy malümat almaq, öz tilini unutmaq içün oquğanlar mı? Biz hicrette olğanda Palvantaş qasabasında bizim yaşlar arasında arqadaşçasına oynap-külip yürgen Saşa Denişenko bar edi. Askerde olğanda çalışqan yerinde Qırımtatarca “Tañ yıldızı” yırını yırlay. Buña emiyet bergen komandir… sen nasıl tilde yirlaysın
? Degende, qırımtatarca yırlayım dey, Saşanı tez türkçe oqutalar. Öyle de bizim Qırım tilini bilgen Saşamız Türkiyede konsulda çalışıp başladı. Ana-babasına kelgende qırımtatarlarnen körüşe edi. Biz toplı yaşağan yerlerde Qırım tilini yahşı bilgen başqa milletler öz tilini unutmasalar kerek. Qabaat ekseri hallarda özümizde. Devletçiligimiz olsa soñ ögrenirim degenler yanlışalar. Ana tilimizde pek yahşı işini ana tilini bilgen diletor (sunucu) qızlarımız bar. Men olarnı haveslikle dinleyim. Olar öz işlerinde yahşı işlegenleri bilinip tura. Yañı yaş yazıcılarımıznıñ Refat Çaylaqnıñ, Enver Ozenbaşlınıñ şiirler kitabı “Nostalgiya” ve başqaları da yaş oca Fera Seferovanıñ “Büllür kibi…” kitabı çıqtı. Men bu kitapçıqlarnıñ evlerde, mekteplerde oqulmasını ister edim.
Qırım tasil nazirligi tarafından tevsiye etilgen “Büllür kibi…” kitabını yañı açılğan mektep ocalarına bu kitapnı talebelerge oqutmalarını ister edim. Kitapnıñ til zenginligi añlayışlı, çoq manalı hikâyeleri bala terbiyesi içün emiyetlidir.
Gazetalarnı ise butün ocalar almaq kerekler. Her türlü gazetalar haqqında da, tilimiz haqqında çoq yahşı maqalelelr yazıla. Öz şeherinizde çıqqan “Divarğa yapıştırılğan gazetler” maqalesini ocalarğa da çoqça oqumaq kerek. Sağır qalmayıq desek gazetalar oqulmay qalmasın. İcrette olğanda şarqta bizni añlağanlarını ve olar tarafından bizlerge yapılğan yardımlarnı unutmamaq kerekmiz. Tilimiz sayesinde, diniy adetlermizle, Vatanımızğa qaytuv küreşinde Şarq bizlerni daha ziyade hürmet etti.
Şimdiki künümizde bizge yañıdan yapılğan hücümler, fesatlarğa Allah taalâ yol verdirmesin. Küreş meydanında olğan Vatan toprağı içün çıqqan davanı yahşılıqça çezmeye çalışqanlarğa Allah yardımcı olsun.
İnsannıñ elinden her şeyini tutıp almaq mümkün, lâkin insan qalbinden, añından Vatan sevgisini hiç bir vaqıt Allahtan başqa hiç kimniñ almağa haqqı yoqtır “Lâ havle velâ quvete İlla Billahi”. Güç ve quvet yalıñız Allah Taalânindir.
Babamnıñ maña bergenOrtaaziya ve Qazaqıstan müsülmanları içün Taşkentte bastırılğan Qur’anda şu yazılar yazılğan edi:
“Uşbu Qur’an Kerim qızım Alime şirifete hatire ediyedir”. Dedemlerim haqqında:
Zekerya İnbi Mustafa, Hacibilâl İbni Zekerya, Mehmed İnbi Zekerya, Mehmed İbni Acıbılâl, Abdulâlim Mehmet.
Babamnıñ maña qaldırğan zenginligi eñ buyük ruhiy zenginliktir. Yuqarıda adları anılğan ana-babama, Özbekistan toprağında ebedi qalğan, cebhelerde helâk olğan ocalarım, vatandaşlarıma Allah rahmet eylesin. Sevimli Vatanımızda mabetlik tınçlığı olsun!
“Yañğıray köyüniñ sarı qayası.
Çağıra halqımnı tavlaranası,
Sesime seslene dağlar sedası,
Dey: – kel, yuvalar qur Qırım balası!” (Alime Aliyeva)
“Dünyadalarsıñ, ey, anam Qırım!
Sen menim bitmez tükenmez yırım.
Vetanım Qırım, milletim Qırım,
Ölümde Qırım, tilimde Qırım” (Yazıcı Rüstem Ali)
31 mart 2004 s.
Sudaq ş. Yañımaale
Avdet Soqağı
Alime Aliyev


text:
ATR telekanalı Ukraina casuslıq ile küreş hızmetinen beraber işğal etilgen Qırımda Rusiye mahsus hızmetleri qullanğan tesir usulları aqqında vesiqalı film çıqardı. Bunı ATR saibi, iş adamı Lenur İslâmov Facebook saifesinde bildire.
Bundan evel Docudays UA festivalinde rejissör Askold Kurovnıñ Oleg Sentsov aqqında «Esnas» filmi kösterildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Terrorizmge qarşı tedbirler devamında 258 arbiy hızmetçi elâk oldı, 922 yaralandı, 45 arbiy insan esir alındı, – dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Bu malümatnı RNBO malümat merkeziniñ spikeri Andrey Lısenko iyülniñ 15-de brifingde aydınlattı.
Bundan evel Amerika Qoşma Ştatları Rusiyeni Ukraina şarqında arbiy tehnika, şu cümleden tanklar vastasınen separatistlerge qol tutqanında qabaatladı.
AQŞ Devlet departamenti aydınlatqan analitik malümatında aytıla ki, Vaşingtonnıñ «Rusiyeniñ separatistlerge qol tutuvı toqtatılğanını tasdıqlağan deliller» aqqında haberi yoq.


text:
«Qırım diasporası» Cemaat teşkilâtı yanvar 20, cuma künü Qırım cumhuriyetiniñ Kününe bağışlanğan «Qırımnı sevemiz» adlı aqşam keçirecegini ilân ete. Bunı teşkilâtnıñ matbuat hızmeti bildire.
«1991 senesi yanvar ayından başlap er sene qayd etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Kününe bağışlanğan merasim! Tamam yanvar 20 künü bizler adetince Qırım cumhuriyetiniñ Kününi qayd etemiz. Sizlerni bizim sevimli yarımadamıznıñ tarihı boyunca virtual kezinti, bilgi yarışması bekley. Merasimniñ esas vaqiası – Qırım manzaraları ile kart taqviminiñ taqdimi olacaq. İstegiñiz olsa, özüñiznen güzel keyf ve sevimli tatlılıqlarıñıznı ketire bilesiñiz», – dep aytıla bildirüvde.
Mezkür merasim Kyivde, yanvar 20 künü saat 19.00, Sverstük soq., 19, of. 914 adresi boyunca ötkerilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Zaporojye göñüllileri Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyası iştirakçilerine yardım ketirdi.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, qış urbası, minder, aşayt malları, pişken ötmekni göñülliler Qırım ile memuriy sıñırdaki «Çonğar» kiriş noqtası yanında yerleşken «Pravıy sektor» bazasına teslim ettiler.
«Çonğarğa keldik, çünki Qırımnıñ qamaçavına bütünley qol tutamız. Qırım – Ukrainadır. Duşman memleketiniñ muvaqqat işğalinde yaşağan topraqtır», – dedi Qırım.Aqiqatqa Zaporojye göñülli merkeziniñ temsilcisi, ATO zonasınıñ göñüllisi Lübov Leonova.
Aytqanı kibi, Zaporojye göñüllileri Qırım qamaçavı iştirakçilerine yardımnı daimiy sürette ketirecekler.
Bundan evel Qırım qamaçavınıñ iştirakçileri olarğa kerek olğan şeylerniñ cedvelini aşkâr ettiler, şu sırada çamaşır maşinaları, ilâclar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Aqmescit – Resmiy sımalar Qırımnıñ aman-aman er bir sakini Rusiye pasportını aldı, dep aytsa da, Federal migratsion hızmetiniñ (FMH) bölükleri yanında alâ daa büyük nevbetler tura. İnsanlar bir aftadır mında kelip, Rusiye Federatsiyası vatandaşlığını qabul etmek içün ya da yarımadada bulunuv müddetini arttırmaq içün vesiqalarnı teslim etip olamaylar. Elektron nevbet terminalları öyle de qoyulmadı.
Aqmescitniñ Merkeziy rayonındaki FMH bölügi yanında bir qaç nevbet tizile, er biri bir qaç on insandan ibarettir. Sıra almaq içün vesiqalarnı qabul etecek odanı bilmeli.
Bir nevbet Rusiye pasportını almaq içün; ekincisi – migratsion kartınıñ müddetini arttırmaq içün, angi odağa muracaat eteceksiñiz – ilânda yazıla, – dep haber ete çette turğan qız. Azbar tarafına açılğan qapudaki ilânda vesiqalar cedveli, qabul künleri ve gümrük bergisiniñ esabı qayd etilgen. Yıl başından itibaren Rusiye pasportını almaq içün 300 ruble ödemeli. Coyulğan ya da qullanuv müddeti keçken pasport içün 1500 ruble alalar.
Toplaşqanlar arasında cedvel tizgen faaller de bar. Genç soyadını ayta: birisi seslenmese, onıñ adını sileler. Cedvelden silinmemek içün mütehassısqa kirgenine qadar er saba bölükke kelmelisiñ.
– Men bugün saba keldi, cedvelde 145-inci olam, saat 12 oldı, ne vaqıt kirecegimni bilmeyim, – dep şikâyet ete genç.
Adamlarnıñ aytqanına köre, qabul künleri hadimler 10-12 adamnı qabul eteler. Kirip olamağanlar ertesi künü keleler. Bazıları sıra kelgenine qadar afta devamında er kün FMH bölügine kelmege mecburlar. Küçük bala ile qadın ya da ihtiyar – mında farq etmey.
Daa bir nevbet öz başına tizile – direkte 77-nci odağa kirecek olğanlarnıñ soyadları ile kâğıt asılğan. Cedvel içün mesüliyetli kişiniñ telefonı da bar.
Nevbette turğanlar arasında sıq-sıq qavğa yüz bere: adını yazdırmağanlar doğru odağa keteler, lâkin adamlar buña izin bermeyler.
Toplaşqanlar azbarda degil, binağa kirip bekleseler, ne olur sualine kirişte turğan «samooborona» vekilleri bölük hadimleriniñ işine keder etecekler, dep cevap bereler.
Terminallar çalışmay
Qırım akimiyeti vade etken elektron nevbet terminalları FMH bölüginde öyle de çalışıp başlamadı. Ne vaqıt olacaq sualine hadimler cevap berip olamaylar.
Keçken aftanıñ ortasında Qırım Nazirler şurası reisiniñ birinci muavini Mihail Şeremet Aqmescit rayonı boyunca bölükni ziyaret etip, bu künleri terminallar çalışıp başlaycaq, dep vade etken edi. Onıñ bildirgenine köre, Qırımdaki FMH bölüklerinde bunıñ kibi terminallar qoyuldı, ve olarnı işke azırlaylar.
«Bir-eki kün içinde bu işni bitirecekmiz, dep tüşünem. Terminallar çalışıp başlağan soñ adamlar bütün kün FMH bölüginde beklemeycekler. Olarnıñ tam sanı ve vaqıtı olacaq», – dep tekrarlay Şeremetniñ aytqanlarını Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti.
Onıñ qayd etkenine köre, FMHnıñ er bir bölüginde terminalnıñ yanında adamlarğa yardım etecek insan olacaq. «Terminal işini bilmegen ihtiyarlarımız bar. Mesleatçılar bu mevzuda yardımcı olıp, pasport almaq içün ya da diger hızmetler içün kerek olğan vesiqalar aqqında da malümat berecekler», – dep qayd etti baş nazirniñ birinci muavini.
«Ava yahşı olğanına qadar»
Federal migratsion hızmetinden mezkür vaziyet aqqında malümatnı alıp olamadıq. Hızmetniñ yolbaşçısı Petr Yaroş bildirdi ki, Federal migratsion hızmetiniñ bölüklerinde olğan nevbetlerniñ sebebi yarımadanıñ Rusiyege «qoşulması» aqqında «referendum» vaqtında Qırımda bulunğanını mahkemede tasdıqlağan adamlarnıñ büyük sayısı ola.
«FMS organlarına mahkeme qararı ile kelgen çetel insanlarnıñ sayısı çoqtır. Tahminlerge köre, aman-aman 40 biñ kişi. Elbet de, Rusiye Federatsiyası tarihında böyle bir raqam iç bir vaqıt olmağan edi. Biz buña ilk sefer rastkelemiz», – dep ayttı Yaroş («Krıminform» malümatı).
Onıñ bildirgenine köre, bir adamnı qabul etmek içün bir saat kete. Aqmescit rayonındaki FMH idaresinde nevbet 250 insandan ibaret.
Yaroş dey ki, Federal migratsion hızmetiniñ hadimleri vesiqalarnı qabul etecek qoşma pencerelerni açalar ve mesleatlar keçireler. «Şimdi qoşma pencereler yaparıq (Aqmescit rayonında – muar.), vatandaşlıq meseleleri boyunca bir oda qabul etken olsa, masa qoyıp, eki yerde qabul etmege tırışamız. Pasportlarda hatalar olğan Rusiye vatandaşlarını ava yahşı olğanına qadar azbarda qabul etemiz. Mence, yaqın vaqıtta nevbetler meselesini al etecekmiz», – dep ayttı Yaroş.
Qayd etmeli ki, bu sene yanvar 14-te işke tüşürilgen migratsion qanunlarğa binaen, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinden köçip kelgenler Ukraina vatandaşlarınıñ yarımadada bulunuv müddetini bozmamaq içün FMH bölüklerinde migratsion kartlarınıñ müddetini arttıralar. İçtimaiy ağlarnıñ Qırım qullanıcıları deyler ki, Qırımnıñ er bir şeeri ve rayonında FMH bölüklerinde aynı nevbetler tura.
Metinde Qırım yarımadasında resmiy şekilde qullanılğan ıstılalar mevcut


text:
Süzne iqtisadtan başlağaç şuşı temanı däwam itü urınlı bulır. Bu atnada 2004 yıl өçen inflatsiä sannarı iğlan itelde: küpläp satıp aluda inflatsiä 13.48 %, waqlap satıp aluda 9.32 % bulğan. Waqlap satıp aluda inflatsiäneñ 10 % astına tөşüwe xөkümätne şatlandırdı. Çөnki un yıldan artığraq infaltsiä şul xätle tөşmägän ide. İqtisadçılar inflatsiä tağın da tübänräk bulır ide, läkin fatirlarğa arenda küp tülänä, keşelär keremnäreneñ 31 %-ın azıq-tөlekkä, 26 %-ın isä fatirğa sarıf itälär dip belderälär. Ayruça fatir bäyäläre uzğan yılda 100 protsentqa üskän. Monıñ säbäbe citärlek toraq salınmaw dip kürsätelä. Räsmi sannarğa kürä şähärlärdä 3 million 300 meñ fatirda xucalar tügel, ä arendağa totqannar yäşi. Dimäk Tөrkiä şartlarına kürä, ber fatirda urtaça dürt-biş keşe yäşäsä, iñ kimendä 15 millon keşe här ay sayın arenda aqçasın qayğırtırğa tieş. Aqçası bulğannar isä toraq satıp alıp monı arendağa birergä tırışalar, şul säbäple toraq bäyäläre dä 2004 yılda 100 %-qa kütärelgän.
OECD, yäğni Avropa Xezmättäşläk häm Täräqqiät Oyışması 30 ildä yasağan tikşerenü näticälären iğlan itte. Şuña kürä, Tөrkiädä salım yuğaltuları 50 %-qa ireşkän. Yäğni, salım tülärgä tieşle räsmi räweştä terkälgän şäxes yaki şirkätlärneñ 50 protsentı salım tülämi yaki nindider yullar belän salım tüläwdän qaça digän süz. AQŞ’ta 285 million keşeneñ 130 millionı belän 8 million şirkäte salım tülägändä, 70 millionlıq Tөrkiädä 2 million 100 meñ watadaş häm şirkät salım tülärgä tieş dip tabılğan. Tabigi, eş bolay bulğaç, Tөrkiäneñ burıçtan qotıluwı mөmkin tügel kebek.
İqtisadi tormışta şatlıqlı xäbärlär dä bar. Ütkän yılda Tөrkiägä kilgän turistlar sanı 25 %-qa üsep 17,5 millonğa citkän. Turistlar yağınnan berençe urınnı 18 % belän almannar tota. İkençe urında Bolğaristan, өçençe urında İran. Tөrkiä şul xätle turist sanına 2010 yılda ğına ireşäçäk dip faraz itelä ide. Turist inde aqça digän süz.
Ütkän atnada Erdoğan Süriägä räsmi säfär yasağannan soñ, bu atnada Tışqı Eşlär Ministere Abdullah Gül räsmi vizit belän İzraeldä buldı. Ul Premier Minister Ariel Şaron belän dä oçarşıp küreşte. Ul Gülneñ Süriä belän sөyläşülär başlağız digän täqdimen kire qaqtı. Gül İzraelneñ genosid movzeleyenä kergändä Yähüd irläre başlarına quya torğan kippa isemle tübätäyne başına quymıyça, ber protokol ğäyebe eşläde. Başqaça qarağanda, İzraelgä qarata reaksiäsen kürsätte. Ul şuşı reaksiäsen monıñ belän genä çiklämäde. Qoddeskä dä säfär qıldı, Mäsçet-ül-Aqsada namaz uqıdı. Fälästin parlamentında çığış yasap İzrael citäkçelegeneñ Fälästinnär yäşägän rayonnarnı diwarlar belän urap aluwın tänqit itte. Şulay itep Gül üz xөkümäteneñ islamçı yөzen kürsätergä tırıştımı, mäğlüm tügel. Läkin şiksez İzrael bu säfärdän bik qänäğät qalmadı.
Bu atnada oppozitsiädäge Cөmhuriät Xalıq Partiäse (CHP) eçendäge ğawğa-talaş kөn tärtibenä mende. CHP liderı Deniz Baykal 29 Ğinwarda partiäneñ ğädättän tış qorıltayı ütkäreläçägen iğlan itte. Anıñ belän İstanbulnıñ Şişli rayonı bälädiäse Sarıgül arasında inde niçä aylardan birle ızğış bara. Partiä ağzası 14-läp deputat Sarıgül yaqlı taraf aldı. Inde qorıltayda kem yaña citäkçe itep saylanır - bilgele tügel.
Әxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Incubator:Baş Saife
- You can read this page in other languages. The language menu is here.
Wikimedia Incubator'ğa hoş keldiñiz!
Tapılğanıñız yer; Wikipedia, Wikibooks, Wikinews, Wikiquote, Wiktionary ve Wikivoyage leyhalarnıñ yañı til sürümlerini tüzete bildigi, yaza bildigi, test ete bildigi ve Wikimedia Foundation tarafından ettilgen Wikimedia Incubator leyhasıdır.
Wikimedia Incubator'daki test wikileriniñ öz wiki etki alanları tapılmasada, diger tüm Wikimedia leyha wikileri kibi oqup tüzetmek mümkündir.
Yañı bir tilde Wikiversity yaratmaq içün Beta Wikiversity saifesine ve Wikisource içün Multilingual Wikisource saifesine qoşulıñız.
Mında tamamen yañı bir leyha başlatamazsıñız. Mevcut bir leyhanıñ yañı tilde bir sürümüni başlatabilirsiñiz. Yañı bir leyha başlatmaq isterseñiz, yañı leyhalar içün tekliflerge ketin ya da bir test etmek isterseñiz Wikispore saifesine qarañız.
Wikiler yaratuv
Bir qaç aktif wikiler:
Qardaş leyhalar
The Wikimedia Foundation operates several other multilingual and free-content projects:


text:
Milli İminlek şurası beldergese
Cıyılıştan soñ bastırılğan beldergedä Greśiyanıñ soñğı çorda artqan qotqı saluçı ğamälläreneñ quzğatıluı belderelde
Beldergedä: “Greśiyanıñ faydasız tırışlıqlarına qarşı millätebezneñ mänfäğätlären saqlaw öçen härtörle legal’ ısullarnı häm çaralarnı qullanudan tıyılmayaçağıbızğa basım yasaldı, - diyılep: Xärbi bulmağan statustağı utrawlarnıñ qorallandırıluı mäs’äläsendä Greśiyanı täşvik itüçe dairälär töple fikerle bulırğa çaqırıldı”, - dip iskärtelep uzıldı.
Amerika Quşma Ştatlarınıñ Kön’yaq Kiprğa qarata qoral êmbargosın ğamäldän çığaru qararına da tuqtalıp uzılğan beldergedä: “Berlektäşlek ruxına tiskäre bulğan bu qararnı kire qağarğa çaqıruı yasaldı”, - dip belderelep:
“Kipr törekläreneñ xoquqların saqlaw êşçänlegeneñ täwäkkällek belän alıp barılaçağına basım yasalıp, böten illär Tön'yaq Kipr Törek Cömhüriyäteneñ bäysezlegen tanırğa çaqırıldı”, - dip äytelde.
Bäyläneşle xäbärlär
Finlyandiya ministrı: “Türkiyäneñ iminlek borçıluların añlıybız”
Finlyandiya saqlanu ministrı Antti Kaikkonen Türkiyäneñ iminlek borçıluların añlawların häm terrorçılıq belän köräştä täwäkkäl buluların äytte
Serbiya İlbaşı: “Türkiyä - Könbatış Balkandağı tınıçlıqnı häm totrıqlılıqnı saqlawçı urtağıbız”
Serbiya İlbaşı Aleksandr Vuçiç Türkiyäne Könbatış Balkandağı tınıçlıqnı häm totrıqlılıqnı saqlawçı urtaq bularaq kürülären äytte


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 19-ında koronavirus ve ihtimallı karantin sebebinden artıq erzaq mallarını almamağa rusiyelilerni çağırttı.
"Nastoyaşçeye vremâ" haber etkeni kibi, bunı Putin Rusiye baş naziri Mihail Mişustinnen koronavirus monitoringi merkezinde laf etkende ayttı.
"Şimdi adamlar bir çoq erzaq mallarını ala. Amma kerçekten iç bir problema yoq. Teminat vaziyeti stabil. Biz bunı közetemiz", - dedi Mişustin.
Putin aytqanına köre, "adamlar vaziyetniñ raat olmasını añlap, soñra taşlanılacaq erzaqqa para masraf etmemesi müimdir".
Şimdilik Rusiyeniñ resmiy statistikasına köre, Rusiyede 93 adam koronavirusnen hastalandı.
Rusiye martnıñ 18-nden mayısnıñ 1-ne qadar çetel vatandaşları ve vatandaşlıqsız şahıslarnıñ kirişini yasaqladı.
Keçken künü dünyada 13 903 yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep bildire Dünya sağlıq teşkilâtı. Böylece, Dünya sağlıq teşkilâtınıñ versiyasına köre, dünyada koronavirus pandemiyası başlağanından berli hastalarnıñ sayısı 167 511 insan oldı.


text:
Prezident
Prezident (latınsha pre - "aldında" hám sedere - "otırıwshı", yaǵnıy qaraqalpaqsha "aldında otırıwshı") — qandayda bir shólkem, kompaniya, kásiplik awqamı, universitet yamasa mámleket basshısı lawazımı bolıp tabıladı. Bul sóz etimologiyalıq tariyxı tárepinen, qandayda bir jıynalısta yamasa bayramda eń aldında otırǵan kisi mánisinen kelip shıqqan. Prezident házirde kópshilik mámleketlerde saylap qoyılatuǵın mámleket baslıǵı. BMShǵa aǵza bolıp kirgen 190 nan aslam mámlekettiń 140 tan aslamında prezident lawazımı engizilgen.
Prezidentlik basqarıw forması birinshi márte AQShda 1787-jılı payda bolǵan.
Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxında birinshi hám házirge shekemgi sońǵı prezidentlik lawazımın Dáwletbay Shámshetov 1991-1992-jılları iyelegen.


text:
Kreml nezaretindeki Aqmescit şeer şurası, öz qararınen №44 mektebine qırımtatar hafiyesi, Ekinci cian cenkiniñ iştirakçisi Alime Abdenanovanıñ adını qoydı. Mektepke Alime Abdenanovanıñ adını qoymaq teşebbüsinen talebelerniñ ana-babaları ve mektep ocaları muracaat etti, dep bildire memuriyet başınıñ muavini - şeerniñ rusiyeli memuriyetiniñ tasil idaresiniñ başlığı Tatyana Suhina, dep yaza "Krıminform" matbuatı.
"Tasil idaresiniñ adına, №44 mektebine Alime Abdenanovanıñ adını qoymaq muracaatı keldi. Ocalar ve ana-babalar bu meseleni çezmege teklif etti. Mektepte, vatanperver duyğusını aşılamaq içün daima tedbirler keçirile, olarnıñ kimerisi Alime Abdenanovanıñ şahsiyetine bağışlanğan. O, doğma qırımtatar olğan sovet arbiy adamı, Ulu Vatan cenkiniñ iştirakçisi edi", - dedi Suhina.
2017 senesi sentâbr 1-inde Rusiye nezaretindeki Qırım ükümeti, Aqmescitniñ Yağmurça mikrorayonında №44 orta umumtasil mektebini açtı.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/18 dekäber
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 18 dekäber biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1863 — Ertsgertsog Frants-Ferdinand, / Avstro-Vengriä imperiäse ertsgertsogı.
Wafatlar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1966 — Äbübäker Tereğulov, xirurg, meditsina professorı.
- 1980 — Aleksey Kosıgin, sovet däwlät häm firqä eşleklese.
- 1991 — Albert Safin, tatar yazuçısı.
- 2011 — Vatslav Hawel, çex däwlät eşleklese, yazuçı, dramaturg, dissident, xoquq yaqlawçı.