text:
Ukrainanıñ «Muhalifet bloku» halq deputatı Nestor Şufriç ömür arqadaşınen beraber «Qırımğa romantik seyaat kerçekleştirdiler». Bu aqta Şufriçniñ matbuat hızmeti mayısnıñ 6-nda Facebookta bildire.
Halq deputatınıñ bildirgenine köre, ilhaq etilgen Qırımğa mayıs bayramlarına ketti. Şufriçler Yaltağa barıp, «tatilniñ birinci qısmını anda keçirdi».
«Çonğardan keçtik. Bizim tarafımıznı bir tarafqa 15 daqqa içinde, keri qaytqanda 12 daqqa içinde keçtik. Ekinci tarafta (Rusiye FSBsi kontrol etken – QA) üç buçuq ve eki saat bekledik», – dep aytıla haberde.
Şufriç ziyaretini izaatlap, «Qırımda keçirgen üç künü içinde yüregi çoq sızladı», dep bildirdi.
«Anam, babam ve ağamnen balalıq ve gençlik künlerim mında keçken edi! Yaltada insanlar tanıp, külümsirey ve selâmlaşa ediler. İnsanlarnıñ bayram keyfi bar, amma bazılarınıñ közlerinde keder de körüne. Evge qaytqanda da yaqıt stantsiyasında ve qavehanede tanıy ediler – kelip laf ete, Zelenskıynıñ ğalebesi ile hayırlay edi, Poroşenkonıñ zamanı bitkenine quvana ediler!», – dep bildire Şufriçniñ aytqanlarını matbuat hızmeti.
Qayd etilgeni kibi, «Nestor İvanoviç ve ömür arqadaşı BİZİM QIRIMĞA daa bir kere qaytmaq içün deñizge ğrıvnâ atqanlar».
Yerli sakinler Şufriçni körgenlerini Qırım.Aqiqatqa tasdıqladı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


c: text/html

text:
«Qırım birligi» cemaat teşkilâtı kelecek sene oktâbr ayına qadar yañı Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatlarını saylamağa niyetlene.
Bu aqqında teşkilât reisi Seytumer Nimetullayev Aqmescitte matbuat konferentsiyasında bildiri, dep haber ete e-Krım.
Onıñ fikirince, Qırımda qırımtatarlarnıñ menfaatlarını temsil etecek yañı organnı meydanğa ketirmek kerek.
«Qırım birligi» Qırımda Qurultay saylavlarını keçirecek. Biz maqsadımızğa irişmege tırışacaqmız, çünki bugünde-bugün qırımtatar halqına Rusiye Federatsiyası ile iş tutacaq yañı Meclis ve Qurultay lâzim. Bar olğan Qurultayğa qarşı degilmiz, lâkin qırımtatarlarnıñ 99 fayızı o saylavlarda iştirak etmedi», – dedi Nimetullayev.
Teşkilât reisi bergen malümatqa köre, ealini cedvelge aluv neticeleri aydınlatılğan soñ, Qurultay saylavlarına azırlıq körip başlaycaqlar. Oña köre delegatlar sayısı belgilenecek. Saylavlar sisteması daa belgilenmedi, lâkin teşkilât bu mevzuda «ükümetten» yardım isteycek ola.
Yañı Qurultay endi bar olğan Qurultaynen parallel olacaqtır. «Qırım birligi» yañı organ yañı ad taşıycağını red etmey.
Keçken sene baarde Qırımda Qurultay delegatlarınıñ umumiy, doğru saylav aqlarınıñ gizli rey berüv esasında saylavları keçirildi. Saylavlarda qırımtatarlar ve olarnıñ aile azaları iştirak ettiler. Umumen 250 delegat saylandı.
«Qırım birligi» teşkilâtı Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ meydanğa ketirildi. Közeticilerniñ zanınca, bu teşkilâtnı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ alternativası olaraq köre ediler.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqat saytına aytqanına köre, «Qırım birligi» kibi teşkilâtlar çöplük qutusında olacaqlar».
Mecliste bunıñ kibi areketlerniñ meydanğa ketirilmesini qırımtatar halqınıñ milliy idare organları – Meclis ve Qurultaynıñ – alternativanı şekillendirmek maqsadı olaraq tanıylar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Balıqlavada dekabr 24 künü tantanalı surette şeer toplaşuvını ve Stalinniñ doğğan kününe bağışlanğan kontsertni keçirmege niyetliler, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Merasimniñ teşkilâtçısı – RF Kommunistik fırqasınıñ (KPRF) Aqyardaki bölügi ola. Aryardaki kommunistlerniñ sözlerine köre, kontsertniñ eñ müim çıqışı – Balıqlavalı yırcınıñ Stalin aqqında türküsi olacaq.
Aqyarlı kommunistlerniñ fikirince, Ekinci cian cenkinden soñ Stalin şeerniñ ğayırdan qurulmasına büyük isse qoştı. Stalin vaqıtında Aqyar «cumhuriyet seviyesindeki şeer» statusını alğan edi. Şeerde az sayıda olğan komsomol ve pionerlerge SSCB içün Stalinniñ islâatları neqadar emiyetli olğanını, «Stalinniñ devlet idare etüv tarzı» ne qadar semereli olğanını añlatalar.
2016 senesi yanvar ayında Aqyardaki KPRF bölügi Kreml kontrolündeki Aqyar şeer memuriyetine muracaat etip, demiryol vokzalında Stalinniñ abidesini yerleştirmek meselesini baqmağa rica etken edi. Bu muracaatqa cevap berip, şeer akimiyetiniñ sabıq yolbaşçısı Sergey Menâylo «böyle teşebbüsler nege ketirmek mümkün olğanını añlap, diqqatnen ve mıqaytlıqnen davranmağa kerek» degen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bunı Kremlniñ resmiy saytı bildire.
Böyle bir buyruqnı Rusiye prezidenti Vladimir Putin imzaladı. Beyanatta qayd etile ki, Qırım içki işler naziriniñ muavini – politsiya yolbaşçısı vazifesine politsiya polkovnigi Dmitriy Neklüdov tayin etildi.
Abisov Qırım «Berkutınıñ» yolbaşçısı olıp, Qırımnı işğal etmege yardım etti. Mart 10-da Abisovnı ant sözlerinden vazgeçkeni içün işten boşattılar, mart 13-de ise Kiyev akimiyeti onı qıdıruvğa ilân etti. Qırım «referendumı» ve yarımada Rusiye Federatsiyası terkibine kirgen soñ, o, Qırımda içki işler «naziri» vazifelerini eda etti.


text:
Qırımtatarlarnıñ yaqalanuvından soñ Aqmescitte qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka ayatınıñ 83-nci yılında vefat etti.
Bunı, hastahanedeki menbalarğa sıltav etip, Azatlıq Radiosınıñ muhbiri bildirmekte. Bu haber qırımtatar faaliyetçisi Mumine Saliyeva tarafından tasdiqlana.
«Veciye qartana bu dünyanı terk etti. Yazam da, inanmayım. Uyğun sözler tapalmayım, cemaat…», – dep yazdı Saliyeva Facebookta.
Qırım kütleviy haber vastaları, «keçirgen stress neticesinde 82 yaşlı qadın vefat etti» şeklinde malümat bereler. «RİA Novosti», vefat etken qadınnıñ adı Veciye Kaşka edi, dep bildire.
Daa evel, Aqmescitniñ merkezinde qırımtatar faaliyetçileriniñ bir grubu yaqalanğan vaqtında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ yaramağanı belli oldı. Onı bu adise yüz köstergen yerinden «acele yardım» alıp ketti.
İlhaq etilgen Aqmescitte noyabrniñ 23-nde kündüz yerli kafede üç qırımtatar faaliyetçisi yaqalandı. Qırım kütleviy haberler vastalarınıñ malümatına köre, telükesizlik hadimleri yaqalanğanlarnı Türkiye vatandaşından «hususan büyük miqdarda mal-mülk veya para talap etüv»de qabaatlaylar.
Azatlıq Radiosı muhbiriniñ bildirgenine köre, Bekir Degermenci, Asan Çapuh ve Kâzim Ametov tevqif etildi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Gayana Yüksel, noyabrniñ 23-nde Aqmescitniñ merkezinde tevqif etilgen üç qırımtatar faaliyetçisi Milliy Meclisniñ azaları degil, deye bildirdi.
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından şimdilik buña dair izaat berilmedi.
Rusiye tarafından yapılğan ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqası bar dep zan etilgen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler yapıla.


text:
Kyivde yaşağan Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, qırımlı Volodımır Baluh «ayrı zalımlıqnen köteklendi», dep tüşüne Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz.
«Gidropark» civarlarında oldı, gece. Bilgeniñiz kibi, tünevin siyasiy mabüslerimizniñ azat oluv yıllığı edi. Körüşip oturğanlar, laf etkenler, yarı gecege yaqın dağılıp başladılar. Onı Ukrainağa qol tutqanı içün köteklegenlerinden başqa bir fikrim yoq, çünki urbası da pek renkli edi, kazak resimi bar. Amma tahqiqat bunı çezecek. Qolu ve köpürçik kemigi sındırıldı. Saba tapılğanda essiz edi, yani onı ayrı bir zalımlıqnen köteklediler. O da zayıf biri degil. Bir qaç adam olğanı añlaşıla», – dedi Çiygoz Qırım.Aqiqatqa.
Kyivniñ Milliy politsiyası, Baluh nasıl köteklendi ögrene, dep qayd etti. Ukraina prezidentiniñ ofisi qırımlığa yapılğan ücüm sebebinden qasevetlengenini bildirdi. Baluh köteklengenini Oleg Sentsov haber etti. Onıñ malümatına köre, faal sentâbrniñ 7-nden 8-ne keçer gecesi köteklendi. Ağır alda hastahanege alındı – qolu ve köpürçik kemigi sındırıldı. Qırım.Aqiqat, Baluhnıñ nomerasına telefon etti, amma qadın cevap berdi. O, Sentsovnıñ malümatını tasdıqladı, amma özüni tanıtmadı.
İyünniñ 12-nde Kyivde faal Serğiy Sternenkonıñ sıñırlav tedbiri belgilengen mahkeme vaqtında politsiya hadimleri Volodımır Baluhqa qarşı küç qullandı.
Volodımır Baluh – qırımlı çiftçi, ukrainalı cemaat faali, Ukrain milletçileri kongressiniñ azası. Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Rusiye vatandaşlığından vazgeçti. 2013 senesi qışta evinde Ukraina bayrağını astı, daa soñra «Sema Yüzü qaramanları soqağı» levhasını tikledi.
2016 senesiniñ soñunda Volodımır Baluhnı Rusiye FSBsiniñ hadimleri tutıp aldı. Olar Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi onı 5 yılğa azatlıqtan marum etti – eki cinaiy dava boyunca: silâ saqlaması ve «Aqşeyh vaqtınca tutuv izolâtorınıñ yolbaşçısını köteklev» dep adlandırılğan adise.
Baluh qabaatını tanımayıp, açlıqqa başlağan edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
Ämin Aliyev, fitness zalında awırlıq kütärü belän mäşgul. Zallarnıñ nigä buş buluı isä anıñ belän bulğan äñgämädän añlaşılır buğay:
Azatlııq möxabire: Monda kerer öçen ni xätle tülesez?
Aliyev: 25 manat (yäğni yaqınça 30 dollar)
Azatlııq möxabire: Ber ayğa?
Aliyev: Äye
Azatlıq möxabire: Qayda yäşesez?
Aliyev: Rayonda yäşim
Azatlııq möxabire: Monda niçek kiläsez? Üz maşinağız barmı ällä taksigä utırıp kiläsezme?
Aliyev: Qayçağında taksi belän kiläm. Läkin min yäşägän cir bik tä yıraq tügel monnañ, cäyäwläp kilgän çaqlar da bula.
Äye Aliyev ayına 25 manat tüli, tik urtaça eş xaqı 240 manat bulğan ildä sport belän şöğelläner öçen bu bäyä äz aqça tügel. Masalli sport kompleksı 17 million manatqa yäğni 20 million dollarğa tözelgän. Anda keşe yörmäweneñ säbäbe anıñ qıybat bulıu ğına tügel, ikençe citeşsezlek bu bina Masalli şähär üzägennän çittäräk qala. Avtobus yöri torğan cirdän dä yıraq urnaşqan bu binağa barırğa här ber keşe Aliyev kebek sport bulsın dip çabıp barırğa qızıqsınuı bulmasqa mömkin, ul çağında keşelär öçen anda yörüneñ mäğnäse qalmıy.
Masalli kompleksı, 2016 yıl olimpia uyınnarı uñayınnañ tözelgän 13 yaña sport zalınnañ berse genä. Bularğa östäp tağın 23 bina tözelep kilä.
Baqınıñ 2016 yıl olimpia uyınnarın ütkärergä namzät: Madrid, Praga, Rio De Janerio, Chicago, Tokio häm Doha kebek şähärlärne ciñep çığu, ätise prezident waqıtta Sport ministrı bolaraq eşlägän Aliyev öçen zur ber qazanış bulaçaq.
Läkin ber närsäne istä totarğa kiräk. Äle genä sanap uzğan şähärlär belän Masalline universal şartlarda çağıştıru awır. Mäsälän eşsezlär sanı şaqtıy yuğarı bulğan şähärneñ berdän ber ğorurlığı bulğan şähär komandası da, künegülär yasalğan stadion wayımsızlıqtan eşelär däräcäğä citkäç başqa şähärgä küçenergä mäcbur bulğan.
“Masalli xalqınıñ üz qayğısı küp, monda sport turında uylağan keşe dä yuq äle. Bezgä tügel hiç yuğı balalarğa faydası bulsa ide… yözergä basseynnär tözesälär ide ul qadär aqçağa, älege komplekskä yörü öçen dä aqça tülese bit äle. Balannı anda cibärü öçen başta aqçan buluı keräk, ä aqça aqça yuq. Şulay bulğaç anıñ anın kirägedä yuq bezgä.”
Xalıqnı basseygä yörmäweneñ säbäbe aqçadan ğına tormıy, aqçañ bulasa da äle basseyne qullana almıysın. Masalli kompleksı tözelgännän birle su kürmägän basseynne qaraw öçen keşe citme ikän. Kompleks xezmätkäre şulay añlatma birä.
“Masalli şähärendä 35 maxällä bar. Ägärdä 17 millionnı 35 bistägä bülsän, här ber sport qorılması öçen 500.000 manat aqçağa tağında faydalı şartlar tudırırğa mömkin bulır ide.”
Elmira Axundova, Azärbaycan parlamentı deputatı. Ul şul uq waqıtta sossial eşlär şurasında Masalli şähäre wäkile dä. Elmira, däwlätneñ äle yäşlärne künegülärgä cälep itärlek bik ğadi ixtiyaçlarnı da qanäğatländeralmawınnan zarlana.
“Uylap qarağız, bezneñ maxalläbezdä 40 mäktäp bar äyeme. Bolarnıñ utızında sport zalı yuq. Bulğannarı da qullanılmaslıq däräcädä xarap xäldä. Minem deputat bulıp saylanuıma 3 yıl buldı. Mäktäplärne ziärät itkän sayın şaqqatam, balalar öçen xättä football yäisä voleyball uynar öçen tup ta yuq.”
“Äye xäzerge waqıtta bez moña äzer tügel, läkin 2016 yılda bu mömkin bulaçaq. Ul çağında Azärbaycannıñ xäle häm köçe moña mömkinlek biräçäk. Läkin olimpianı qunaq itü barı tik ber närsädän genä tormıy, äye busı da döres.”
Praga 2016 yıl Olimpia uyınnarınnan baş tarttı
------------------------------------------------------------------------------------
Praga şähär başlığı Pavel Bém, Praga yäisä başqa Yewropa şähärläreneñ 2016 yıl olimpia uyınnarı qunaq itü şansı yuq dip belderde. (April 16)


text:
QIRIMTATARLARNIÑ TAQVİMLERİNE DAİR-3
Qırımtatarlar Navrez Bayramını Nasıl Qayd Eteler?
Yazğan: Refat QURTİYEV
Tercime: Zera BEKİROVA
NAVREZ
Ziraatçılarnıñ qadimiy bayramı. Yañı yılnıñ ve baarniñ başlanuvı olaraq qayd etile. Navrez merasimlerinde qırımtatarlarnıñ milliy qaynaqları, medeniy alâqaları ve inançları aqqındda malümat mevcuttır.
Navrez İran tilinden yañı kün, dep tercime etile. Bayram mart 21 kününe yani Küneş Qozu yıldızından keçip başlağan künge doğru kele. O künü gece ve kündüz teñ ola. Astronomlar buña gece ve kündüz eşitligi deyler. Qırımtatarlar Navrezni H11-H111 asırlardan başlap qayd etip kelmekteler. Navrez bayramınıñ peyda oluvınen bağlı bir sıra efsaneler bar.
* Birinci efsane
Qadimiy devirlerde devletke Qayqavus ükümdarlıq yapqan. Bir kere onıñ hızmetkârları Tus ve Gev avğa çıqalar. Yolda olar dülberden-dülber qıznı rastketirip, hannıñ uzurına alıp keleler. Han qızğa birden sevda ola ve evlene. Olarnıñ Siyavuş adlı oğulları ola. Siyavuşnıñ anası sabiyni dogurğanda öle ve onı babası östüre. Yıllar keçip, han ekinci kere Sudoba adlı qadınğa evlene. Yaş qadın ögey oğluna aşıq ola ve oynaşı olmasını teklif ete. Lâkin Siyavuş red ete. O, pek cesür, iradeli, adaletli yigit olıp öse. Ögey ana ep zıqarlay ve çaresini tapalmağanından hanğa oğlunı beftan çaqıp, namusına toqunmağa tırışa, dep yalan ayta. Siyavuş bunıñ iftira olğanını babasına añlatmağa istey, amma baba diñlemey ve oğlunı sınavğa qoya. Meydanda balaban ateş yaqtırıp, oğluna at üstünden keçmekni emir ete. Eger günasız olsa, ateşten sağ çıqar. Meydanğa pek çoq adam toplana. Siyavuş zarar körmey, aksine daa da dülber ola. Bundan soñ o, yurtunı terk etip Turan degen devletke kete. Anda o memleketniñ ükümdarı Afrasiyabnen yaqınlaşıp, qızına evlene ve devletniñ körümli erbabı ola. Amma hasetçilerniñ közleri bu dostluqnı köteralmay ve olar Afrasiyabnen Siyavuşnıñ arasına şına qaqalar. Afrasiyabnıñ nukerleri Siyavuşnı yaqalap, başını keseler. Onı Buharanıñ şarq qapıları yanında defn eteler. Buharanıñ ateşperestleri bu yerni aziz, dep saya ve er yıl Siyavuş öldürilgen künü mında horaz soyğanlar. Bu adet "ateşperestlerniñ toplantısı" adınen bellidir. Efsanege köre Siyavuşnıñ qanı tamğan yerlerde güller açqan. Buharada Navrez bayramını Siyavuş qatl etilgen ve kömülgen yerde qayd etkenler. Bu malümatlarnı Abu bahr Muhammed ibn Cabbar ibn Zakariye ibn Şarik an-Narşahiyemniñ 943-944 seneleri yazğan "Buhara tarihı"ndan bilmek mümkün. Böyleliknen Buharanıñ halqı Navrezni ta dört biñ yıl evelsi qayd etip başlağan.
* Ekinci efsane
Navrez bayramını Orta Şarq ve Orta Asiya halqları da qayd etkenler. Bazı yazma menbalarğa köre Navrez bayramını qayd etüv adeti İran qabileleri arasında ahomaniyler devrinde peyda olğan(eramızğa qadar 558-330 seneleri). Narez aqqında eñ tolu malümat Abu Rayhan Beruniyniñ "Qadimiy halqlardan qalğan yadikârlıqlar", "Qanuni Masudiy", "Attafhim" ve bunıñ kibi de Ömer Hayyamnıñ "Navrezname" eserlerinde mevcuttır. Beruniy öz eserinde böyle yaza: "Bazı iranlı alimlerniñ aytqanlarına köre bu künni Navrez dep Camşid şahnıñ emiri ile adlandırğanlar. Öz devrine köre o, ğayet ileri bir ükümdar olğan. Devletçilikni qurıp, halknı qabileler boyunca belgilegen, urba kiymege ögretken, dinni yañılağan ve bu işler bitken künge yañı kün yani Navrez degen. İşte, esap da şu künden itibaren yapılğan"
Efsanede rivayet etilgenine köre, Camşid özüne araba yaptırğan ve şu arabağa oturğanda cinler arabanı kökke köterip, Damevand dağından Bobılge keçireler. Bu adisege şaşqan insanlar bunı bayram, dep sayğanlar. Bu vaqianı Abdulqasım Firdousi de özüniñ "Şahname"sinde tarif etken. İrannıñ halqları Navrezni daa Camşid şahnıñ ükümranlığından da evel qayd etkenleri bellidir, lâkin onıñ devrinde onıñ fermanı boyunca Navrez yılbaş bayramına çevirildi.
Böyleliknen, Navrezniñ bayram olaraq qayd etilüvini Camşid şahnıñ ükümranlığınen ve bunıñ kibi de astronomik adiselernen bağlamaq mümkün.
Ya bayram qaç kün devamında qayd etilgen eken? Beruniy özüniñ "Attafhim" ve "Qanuni Masudiy" eserlerinde yazğanına köre iranlılar Navrezni öz taqvimleriniñ birinci Farvardin ayınıñ Hurmuz kününde qayd etkenler. Bu kün padişanıñ Navrezi sayılğan. Çünki Camşid arabasına oturıp cinlerniñ yardımınen kökke köterile ve Cenüpke başqa cinlernen cenkleşmege kete, altı künden soñ ğalebenen qayta. İşte şu kün büyük bayram yapıla. Demek, iranlılar Navrezni altı kün devamında qayd etkenler. Birinci künü şah halqnı qabul etken, ekinci künü uzurına alimlerni, üçünci künü- askerlerni, dörtünci künü – yaqınlarını davet etken, beşinci künü – ailesiniñ azalarını, oğulları ve torunlarını qabul etken. Soñundan ükümdarlar Navrezniñ künlerini nasıl belgilemelerinden qatiy nazar, halq bu bayramnı bir qaç kün qutlağan.
Menbalardan bilemiz ki, Navrez bu ziraatçılarnıñ bayramı olıp, yerli iqlimniñ hususiyetlerinen bağlıdır.
* İslâm efsanesi
Qadim zamanlarda Navrezni qayd etüv dinnen bağlı olmağan, çünki bu bayram ta İslâm peyda olmazdan evel belli edi. Abu Rayhan Beruniy "Qadimiy halqlarnıñ asabalığı" eserinde Abdusamat ibn Ali özüniñ babası Abdullo ibn Abbastan Muhammed Peyğamberge bahşış olaraq Navrez bayramı künü pişirilgen ve cam savutqa qoyulğan elvanı yollağan. Muhammed "Bu nedir?" dep sorağanda oña "Navrez", dep cevap bergenler. "Ya o nedir?" degen sualine "Bu, iranlılarnıñ büyük bayramı" degenler. Muhammed Peyğamber elvanıñ dadını baqıp, pek begengen ve "Keşke er kün Navrez olsaydı", degen. Bes-belli Arabistanda Navrezden haberleri olmağan.
Navrez – halqnıñ sevimli bayramı olğanından, onı ne yasaq etip olğanlar, ne de ğayıp etkenler. Bundan da ğayrı, bayram insanlarnıñ iqtisadiy menfaatlarınen de bağlı edi. Bayram künleri zenginler fuqarelerge, öksüz ve muhtaclarğa yardım etken, biri-birilerine, soy-aqrabalarına, balalarınıñ ocalarına, ustazlarına bahşışlar bağışlağanlar. Bunı añlağan ülemalar Navrezni musulman bayramları sırasına kirsetkenler. Navrez arfesinde müfti ve bütün imamlar Han ve Cuma camilerinde namaz qılıp, devletke adaletli ükümdar, halq içün ise nomay bereket, sabır-taqat, muabetlik ve barışıqlıq tilegenler. Bayram şah ve hızmetçileri halqnıñ qarşısına çıquvından başlanğan. Er kes dülber urbalar kiygen, eyi atlarğa mingen.
Bir kere şah Navrez bayramı künü qılınğan namazğa biraz keçikip kele, lâkin kimse onı selâmlamaq içün yerinden qıbırdamağan. Namaz bitken soñ baş imam, soñra şah ve hızmetçileri çıqalar ve tek şundan soñ ülemalar şahqa ait sayğı ve itibarnı köstereler.
Şah: "Ya ne içün maña caminiñ içinde selâm bermediñiz?", dep soray.
Ülema: "Şahım, anda senden büyügi bulunmaqta edi, Navrez künü biz Oña yalvarıp, rahmet ve şevqat soradıq!" degen.
Musulman menbalarında aşağıdakilerni de oqumaq mümkün.
Yüce Alla Navrez künü gece ve kündüzni musaviy etken. Adem aleyhisselâm yaratılğan balçıq Navrez künü qarıştırılğan (başqa tahminge köre insan aynı Navrez künü yaratılğan).
Adem ile Ava Şeytannıñ vesvesesine qanıp, yasaq meyvadan aşağanlarından soñ Alla olarnı cennetten quvıp, biri-birilerinden ayıra ve uzaqlarda yerleştire. Yapqanlarına peşman olğanlarından soñ olarnı kene Arafat dağında Navrez künü biri-birine qavuştıra.
Nuh peyğamber qayığında Ağrı dağına yaqınlaşqanda qarğanı qaranıñ yaqınlığını bilmek içün yollay. Qarğa qaytıp kelmey. Soñ gögercinni uçura. Gögercin ağızında topraqnen qayta. Demek, yer yaqın ve ekin-saçuv vaqtı yaqınlaşqan. Nuh avağa köterile, onıñ ayağı yerge tiygen kün Navrez künü eken.
Teren quyu içine bıraqılğan Azreti Yusufnı keçeyatqan tuccar aynı Navrez künü çıqarğan.
Musa peyğamber deñizni cayav keçe ve tarafdarlarını qurtara. Bu da Navrez künü olğan.
Balaban balıq yutqan Yunus peyğamber de yalığa Navrez künü çıqarılğan.
* Türk efsanesi
Merkeziy Asiya yaylâları içün uzaq vaqıt cenk etken türkler mağlübiyetke oğrağanlar. Olarnıñ bir qısmı Şimaliy Moğolstannıñ dağları ve ormanlarına ketken. Efsanede aytılğanına köre qanlı çarpışmada İlhannıñ bütün qabilesi ve kendisi de elâk olğan. Yalıñız onıñ kence oğlu Qayan ve Tukuz hannıñ şegirti qarıları ve bir-eki ayvanlarınen sağ qalğanlar. Çoq yol yürip, olar dağ tepesindeki orman içinde uzun tar yolçıqqa çıqalar. Yolçıq olarnı acayip bir yerge ketire: suv tolu özen, otları nomay yaylâ, ayvan tolu orman. Allağa şükür duası etip olar bu yerge Ergenekon deyler. Qayan ve Tukuz evlenip, çoq balalı olalar. 400 yıldan soñ mında o qadar insan olğan ki, Ergenekonğa sığmağan. Artıq halq bu qapalı meydannı terk etip, dağlar artında qalğan Vatanlarına qaytmağa qarar bereler. Amma anda alıp baracaq yolnı bilmegenler. Qart demirci etraftaki dağlarnıñ birisi demirden olğanını ve eger de balaban ateş yaqılsa, dağ irip yol açılacağını söylegen. Öyle de yapalar. Allağa dualar oqup, işke kirişeler. Allanıñ yardımı ile demir iriy ve aralıq açıla. Ergenekonnıñ halqı şu aralıqtan keçip, öz Vatanına döne. Ergenekondan çıqılğan künge Navrez degen ve büyük bayram olaraq qayd etkenler. Er yıl adamlar şu künü demir qızdırıp, döggenler ve böyleliknen Allağa şükür etkenler. Bu anane turkmenler ve türklerde saqlanğan. Türkiyede demirci zenaatı eñ qadimiy ve fahriy zenaat sayıla. Turkmenler Navrezge alâ bugünde Ergenekon künü deyler.
Qırımtatarlarda Navreznen bağlı efsane daa tapılmadı. Amma Navrez qadimiy devirlerden qayd etilgeni bes-bellidir. Qırımtatarlarnıñ şu künü yapqan adet ve merasimleri bu kün baarniñ ve hocalıq yılınıñ başlanmasını bildirgeninden delâlet bere.
Navrezni qayd etüvniñ basqıçları:
1. Eski hocalıq yılını ozğaruv
2. Yañı hocalıq yılını qarşılav.
3. Baarlik ekin-saçuv işlerine azırlıq ve keçirüv.
ESKİ HOCALIQ YILINI OZĞARUV
Ev bikeleri bayramğa bir afta evel azırlanıp başlaylar, eskirgen şeylerni yaqalar, evni sılaylar, temizlik yapalar. Erkekler ise aletlerni tamir etip, saçuvğa azırlanalar. Oğlançıqlar eçki urbasını azırlaylar, yani tonlarını ters kiyip, quyruq yapıştıralar. Qadınlar bayram arfesinde yımırta pişireler, amma boyalamaylar. Bayram künü köbeteler, boynuzçıqlar pişirile. Aqşam ise balaban ateşte eski şeyler yaqıla, er kes biri-birine suv sıçrata. Yigitler ve oğlanlar ateşten atlaylar. Qaranlıq çökken soñ 5-7 bala birleşip, olardan birisi eçki urbasını kiye. Er kesniñ qolunda Navrez çeçegi sayılğan aqbardaqlarnen yaraştırılğan pıtaqlar ola. Balalar evden-evge yürip, pencere qaqalar ve böyle yırlaylar:
Selâm aleyküm qonaqbay!
Yılbaşıñız hayırlı olsun,
Köbeteñiz yağlı olsun.
Camal, camal, calpaq,
Başında kiyiz qalpaq.
Ev aldında küntabaq,
Kene keldi Yañı yıl.
Yırnı eşitken ev bikesi çıqıp, oğlanlarnı tatlılarnen sıylay. Bahşış alğan balalar eçki aqqında "Sarı eçkim" türküsini aytalar
Eçkiçigim bar edi
Balalayım der edi.
Balalasa üç olur
Çobanlarğa küç olur.
Bir baynıñ bir ulu
Birlep ketken eçkimi.
Eki baynıñ eki ulu
Ekilep ketken eçkimi.
Üç baynıñ üç ulu
Üçlep ketken eçkimi
Dört baynıñ dört ulu
Dörtlep ketken eçkimi.
Beş baynıñ beş ulu
Beşlep ketken eçkimi.
Altı baynıñ altı ulu
Atlap keçken eçkimi.
Yedi baynıñ yedi ulu
Yedilep ketken eçkimi.
Sekiz baynıñ sekiz ulu
Sekirip ketken eçkimi.
Toquz bayıñ toquz ulu
Toñqayıp ketken eçkimi.
On bayıñ on ulu
Oñayladı eçkimi.
On bir bayıñ on bir ulu
Qamburayttı eçkimi.
On eki baynıñ on eki ulu
Oynattılar eçkimi.
Cartı-curtı pıçaqman
Soya qaldım eçkimi.
Cartı-curtı qazanman,
Asa qaldım eçkimi.
Cartı-curtı çömüçmen,
Quya qaldım eçkimi.
Cartı-curtı qaşıqman
İçe qaldım eçkimi.
Köse baynıñ nesi bar?
Beline cetmez tonu bar.
Onı kelip it qapsa,
Körünmeycek nesi bar?
Köse bay çıqar çardaqqa,
Danq yıqılır bardaqqa.
Bardaq seksen parça olur,
Köseniñ yüzü qare olur.
MA!
Bu yırda obrazlar vastasınen ayvanasravcılarnıñ ayatındaki mevsimlerniñ er aynıñ manası ifade olunğan. Aylarnıñ adları şarq taqvimindeki cedvel sırasına doğru kele. Yır aytılğan vaqıtta bdir qaç oğlan ımpıs-tımpıs aşhanege soqulıp, bayram köbetesi hırsızlamağa davrana. Ev bikesi eñqasttan şamata kötergen kişi olıp, olarnı aşhaneden quva.
NAVREZ ARFESİNDE QIZLARNIÑ MERASİMLERİ
Navrez bayramına üç kün qalğanda qızlar fal baqmaq içün bir evde toplanalar. Bilhassa daa nişanlısı olmağanlar areket eteler. Olar yüzük ve boyuncaqlarını suv tolu gügüm içine qoyıp, gecesi gül tübünde qaldıralar. Ekinci gecesi qızlar aynı şu gül yanında ve ayı şu ev içide toplanalar. Qızlarnıñ eñ kiçigi gügümniñ içinden taqılarnı çıkarıp, saibesiniñ ömürinde kelecek sene olacaqlarnı, yani qocağa çıqacaq-çıqmaycağını, nişanlanacağını şaqa tarzında tarif ete.
YAÑI YILNI QARŞILAV
Birinci kün. Navrez künü qartlar saba namazından soñ mezarlıqqa barıp, yaqın aqrabalarınıñ qabirlerini tertipke ketireler, temizleyler ve merhumlarnıñ ruhuna dua oquylar. Öz dualarında olar Yüce Rabbiden nomay bereket ve ayvanlarınıñ artmasını soraylar.
Bayram arfesinde qadınlar beyaz elva, yımırta pişireler, amma boyalamaylar. Beyaz elvanı azırlamaq içün şu malzemeler kerek: 800 gramm un, 250 gramm iritilgen sarı yağ, 400 gramm toz şeker, 1,2 litr suv. Elva böyle pişirile: un sarı yağda turmadan qarıştırılğanı alda qavurıla, soñra üstüne şeker ve suvdan qaynatılğan şerbet töküle. Azır elva qaşıqnen alınıp tespilerge tizile.
Bundan da ğayrı ev bikeleri köbete, tavuq etinden laqşalı şorba pişireler. Eger laqşa pişken qazan taşsa, demek yıl bereketli olacaq. Oğlan ve qızçıqlar ise sabadan ievden-evge yürip Navrez aqqında türkü aytalar. Qızlar ekseri yeşil tüste dülber anterler kiyip, yeşil qıyıqlar bağlaylar. Oğlanlarnıñ kölmekleri de yeşil tüste ola. Çünki yeşil renk – bu tabiatnıñ uyanmasını temsil ete. Qızlarnıñ saçlarında Nafrez çeçekleri – aqbardaqlar da örülgen ola. Episi toplanıp, evge yaqınlaşqanda: "Ezan-ezan! Hayırlı olsun Navrezimiz! Kelgen Yañı Yılımız!", dep Navrez aqqında yırlarını başlaylar.
Keldi baar nur saçıp,
Navrez qoquy mor açıp.
Yeşerdi çöller, dağlar,
Ezan Navrezim mubarek.
Navrez keldi körüñiz,
Navrez aqqın beriñiz.
Cennet olsun yeriñiz,
Ezan Navrezim mubarek.
Üyniñ artı bağça,
Aqtar-toqtar bağça.
Balalarğa beş yımırta aqça,
Ezan Navrezim mubarek.
Çıqtı çölge batır Ali,
Zilfi qara düldüli.
Ol Tañrınıñ arslanı,
Ezan Navrezim mubarek.
Keldi baar turıñız.
Bu Navrezge baqıñız.
Köterilsin başıñız,
Ezan Navrezim mubarek.
Bu vaqıtta oğlanlar kümesniñ yanına barıp, tavuqlarnı qorquzalar. Ev saipleri ellerinde tatlı, ceviz ile balalarnıñ qarşısına çıqalar. Bunı körgen balalar endi qara tavuq aqqında şaqalı yırnı yırlaylar.
Qara tavuq qaqılday, ay,
Qanatları şaqılday, ay.
Camaşaqnıñ caş qızları, ay
Puşt bikeday şaqıldar, ay.
Qaq-qaq-qaq eteyik, ay,
Qaqa berseñ, keteyik, ay.
Canaşa köyge barğaçıq, ay,
Sizni maqtay keteyik, ay.(64, 52 s).
Şu türkü içün ev bikesi oğlançıqlarğa pişken yımırta bere. Balalar ekinci evge keçip, Navrez aqqında başqa türkü aytalar. Onda qış kün turuşından 90 kün keçkeni, baarniñ habercileri qaz ve papiyler qaytıp kelgeni, yerlerni aydav, boğday saçuv, bağçalarnı tertipke ketirüv, terekler oturtur vaqtı kelgeni aqqında aytıla. Baarlik ekin-saçuv işler ne qadar tez ke keyfiyetli yapılsa, yıl şu qadar bereketli, anbarlar tolu, halq ise zengin olur.
Navrez künü yapılğan bir sıra merasimlerden soñ, erkekler tarlağa çıqıp saban süreler.
SABAN İZİ
Etnografik malzemelerden Navrez tarla işleriniñ başlanğıçı olğanını bilemiz. Bu aqta Navrez bayramına bağışlanğan aytım ve yırlar aytalar: "Navrez keldi, yaz(baar) keldi. Qırımtatarlarnıñ türk ecdatları baarge yaz degenler. Köylüler bu bayramğa pek büyük azırlıq körgenler. Yer aydav aletlerini tamirlegenler, urluqlarnı saylağanlar, ayvanlarnı yaylâğa aydap, ahırlarnı temizlegenler. Köyniñ qartı dua oqup, saban sürip, bir avuç urluq sepken.
Böyleliknen etnografik malzemeler delâlet bergenlerine köre, qırımtatarlar içün Navrez yañı hocalıq yılınıñ başlanması olğan. Yılnı Küneş Qozu yıldızından keçip başlağan mart 21-den sayıp başlağan ve sentâbr 22, yani Derviza yılnıñ yeküni olğan.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ 1783 senesinden itibaren ruslaştıruv siyasetiniñ ep quvetleşmesi sebebinden qırımtatarlar da ruslarnen beraber Yılbaşnı yanvar 1-de qayd eteler. Lâkin eski adetlerni de unutmaylar ve evelkisi kibi yañı hocalıq yılını mart 21-de Navrez künü qarşılaylar. Baarlik merasimler Hıdırlez bayramınen yekünleneler.
* Refat Qurtiyev. "Qırımtatarlarnıñ taqvimiy merasimleri". 1996 senesi. Aqmescit. 5-22 saifeler
* Rusçadan Zera Bekirova tercime etti


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko qırımtatarlarnıñ sürgünlik yıllığında qırımtatarlarnıñ vatanı olğan işğal etilgen Qırım üzerindeki kontrolni Ukrainağa qaytarmaq kerek, dep ayttı.
Bunı o, mayıs 18-de Ukraina milliy operasında olıp keçken hatıra aqşamında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqıqat.
«Vazifemiz Qırım yarımadasını rus işğalinden qurtarmaq. Qırımtatarlarğa vatanlarını qaytarmaqtır», - dep ayttı Poroşenko.
«Qırım Ukrainanıñ ayırılımaz parçası edi, bar ve olacaq. Yaman devletni hırsızlağanını qaytarmağa zorlarlar», - dep qoştı o.
18 mayıs – Qırımdan qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarını añma künüdir. 1944 senesi yarımadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnıñ birinci eşelonı yollandı. Cemi olaraq tahminen 180 biñ insan sürgün etildi.
Ukrainada qırımtatar sürgünligi genotsid olaraq tanıldı. Memlekette bunıñnen bağlı matem tedbirleri keçirilmekte. Sürgünlik qurbanlarını çetelde de añalar.
Er yıl Qırımda sürgünlik kününe bağışlanğan kütleviy tedbirler keçirile edi, şu cümleden matem mitingi. Amma 2014 senesi mart ayında Rusiye yarımadanı işğal etken soñ böyle bir tedbirlerniñ Aqmescit merkezinde keçirilmesi yasaq etildi. Qırımtatar Milliy Meclisi bildirdi ki, Qırımdaki regional meclisler Rusiye kontroli altında bulunğan akimiyet mayıs 18 qırımtatar sürgünligi yıllığında matem tedbirleriniñ keçirilmesine izin alamaylar.
Bundan sebep Meclis yarımadadaki semetdeşlerine hatıra yerlerinde sürgünlik qurbanlarını dua ile añmağa tevsiye ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Qırımtatarlarnıñ qarşılığı areketiniñ» koordinatorları Qırımda İosif Stalin eykeliniñ tiklenmesine qarşı çıqqanlarını bildirdiler.
Bu aqqında Qırım.Aqiqatta olğan beyanat metninde aytıla.
«Qırımda Stalin eykeli bugünki künge qadar kendi milliy toprağında aqları ğayrıdan tiklenilmegen qırımtatar halqı içün genotsid ve quvğunlıq timsalidir», – aytıla beyanatta.
Beyanat müellifleri qayd eteler ki, yarımadada «qırımtatarlarnıñ büyük qısmını yoq etken devlet reberiniñ» eykeli olmamaq kerek. Böyle bir abideni tiklemek ıntıluvı «qırımtatar halqınıñ hatırasını aqaret etmek» manasına kele, dep aytıla beyanatta.


text:
OSCE Parlament assambleyası sessiyasında iştirak etken Rusiye eyyeti Qırım, Abhaziya ve Cenübiy Osetiya boyunca rezolütsiyalarnı muzakere etmege red etti. Bu aqta malümatnı Radio Svoboda mühbiri bildire.
Tbiliside bulunğan Rusiye Federatsiyasınıñ eyyeti toplaşuvnı, iştirakçilerni Qırım boyunca rezolütsiyanı qabul etmekten vazgeçmege inandırıp olmağan soñ, terk etti. Vesiqa Ukraina temsilcileri tarafından Gürcistan paytahtında keçirilgen OSCE Parlament assambleyasınıñ 25-ci sessiyası çerçivesinde azırlanıldı.
Rusiyeli deputatlarnıñ demarşına baqmadan, vesiqa leyhası Parlament assambleyasınıñ umumiy toplaşuvınıñ muzakerelerine kirsetilgen.
Rusiye eyyeti yolbaşçısı, Devlet Duması deputatı Nikolay Kovalöv Qırım boyunca leyhanı «maqbul etilmeycek leyha» dep adlandırdı. Kovalövnıñ qayd etkenine köre, Abhaziya ve Cenübiy Osetiyadaki vaziyet, onıñ fikrince, «Rusiyege qarşı ve siyasiy» ola. Bunıñ içün rusiyeli deputatlarnıñ bu vesiqanıñ muzakere etilmesinde iştirak etmege niyetleri yoq.
Qırım boyunca rezolütsiyada Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilmesi takbih etile. Ukrain temsilcileri tarafından OSCE Parlament assambleyasınıñ baqıluvına kirsetilgen rezolütsiya «Qırımda insan aqları ve esas serbestliklerniñ bozuluvı, qırımtatar ealiniñ aqları bozulması aqqında» adını taşıy.
OSCE Parlament assambleyası, Avropada havfsızlıq ve işbirlik boyunca teşkilâtnıñ terkibine kirgen Avropa, Asiya ve Şimaliy Amerikanıñ 57 devletini birleştirgen parlamentlerara teşkilât ola.


text:
Sentâbr 12-de, bazarertesi künü saba Türkiye şarqındaki Van vilâyetinde Beşyol regionında patlav yüz berdi, dep bildire Yenişafak.
Vaqia Van gubernatorlığı binası ve Türkiyede üküm sürgen Adalet ve İnkişaf partiyasınıñ ofisi yanında yüz berdi. Qayd etile ki, patlav avtomobilde qoyulğan bomba patlağanından oldı.
Adalet ve İnkişaf partiyasından türkiyeli parlament deputatı matbuatqa bildirdi ki, ücüm neticesinde 11 adam zararlandı. Onıñ fikrince, terroristlerniñ nişanı üküm sürgen partiyanıñ ofisi olğan.
Şimdiki vaqıtta qurbanlar sayısı aqqında resmiy malümat yoq.


text:
Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri Müftisi hacı Emirali Ablayev “Pandemiya zamanında Rusiye musulmanları diniy idareleri: içtimaiy hızmetniñ yañı usulları” halqara ilmiy-ameliy konferentsiyası çerçivesinde Tatarstan Cumhuriyetinden kelgen eyetnen iş körüşüvni keçirdi. Hususan, Rusiye İslâm institutınıñ rektorı Rafiq Muhametşin ve Bulğar İslâm akademiyasınıñ rektorı vazifesini icra etken Aynur Timerhanov ile körüşti. Taraflar aliy islâmiy tahsili olğan mütehassıslarnıñ, ilâhiyatçılarnıñ, İslâm temelleri ocalarınıñ azırlanuvı ve Rusiye İslâm institutınıñ magistratura ve aspiranturasında tahsil almaqnıñ imkânlarını muzakere ettiler.
Bundan ğayrı, Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev bildirdi ki, yaqın zamanda Qırımda Bağçasaraydaki “Zıncırlı medrese” diniy külliyesi temelinde İslâm institutı açılacaq.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Rostov-na-Donu şeerinde bazarertesi künü aşkâr olunğan Ukraina Yuqarı Şurası tarafından devrilgen prezidentiniñ arizasında qaysı bir regionda ealiniñ qaç fayızı saylavda iştirak etkenine baqmadan,Ukraina içün bu qıyın vaqıtta yapılğan saylavnı ürmet etecegi bildirile, dep haber ete Radio Svoboda.
Mında qayd etile ki, Ukraina prezidenti saylavı qanuniy olğanı içün memleketniñ cenübiy-şarqı iştirak etmeli. Faqat, Yanukoviçniñ sözlerine köre, saylayıcılarnıñ çoqusı qanunsız akimiyetiniñ areketleri ile aqaretlendi eken.
O, Ukraina şarqında silâlı separatistlerge qarşı ukrain akimiyetiniñ mahsus ameliyatını teñqitke oğrattı. Bu sebepten Yanukoviç qayd etti ki, Ukraina akimiyetiniñ esas vazifesi – memlekette qanlı cenkniñ toqtatılması ve şarqiy regionlardan ordularnıñ çıqarılmasıdır.
Viktor Yanukoviç fevral 22 künü Ukraina Yuqarı Şurasınıñ prezidenti vazifesinden devrilgen edi. Bundan soñ o, Rusiyege qaçıp ketti, mında o bir qaç kere devrilmesi qanunsız olğanını qayd ete edi. Ukrainada Yanukoviçke nisbetten bir qaç cinaiy iş açıldı, bu sırağa Kiyevde narazılıq numayışları devamında insanlarnıñ öldürüvi da kire.
Şimdi olğan malümatlarğa köre, Ukraina prezidenti saylavlarında 53% reylerni qazanğan Petro Poroşenko galip çıqtı. Rusiyeniñ çetel işler nazirliginiñ başı aytqanı kibi, Moskva Kiyevniñ yañı yolbaşçılığı ile muzakerelerge azırdır eken.


text:
Primorskiy qasabasında (Kefe) «Pesçanaya balka» plâjı rayonında iyünniñ 28-nde aqşam balanı yalıdan deñizge yüz metrge alıp ketti. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Müessise malümatına köre, zarar körgen qızçıq yalığa şaatlar tarafından suv mototsiklinen ketirildi.
«Deñiz suvında boğulmama diagnozınen Kefe bala hastahanesine alıp ketirildi», – dep aytıla haberde.
Keçken afta Kezlevde deñizde yaldağan yedi yaşında qızçıq boğuldı. Bundan evel Yalta yalısında Otradnoye qasabasında iyünniñ 21-nde aqşam er adam boğuldı.


text:
Moskva kontrolindeki Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Yuriy Gotsanükniñ bildirgenine köre, «Voda Krıma» müessisesinde toplaşuv ötkerildi. Onıñ vaqtında qırımlılarnı içme suvınen temin etüv ve suv teminlev hatlarında onı coyuv eksilmesi muzakere etildi.
Bu aqta Qırım Nazirler şurasınıñ yolbaşçısı Facebook saifesinde yazdı.
«Qaçuvlarnı yahşı kontrol etip, suv coyuv problemini tez al etmek kerek. Aqmescit memuriyetine, nazirlik ve devlet müessiselerine vazife berdim. Müsbet neticeler içün bayağı ipranğan suv teminlev ve suv berüv hatlarını adım-adım yañartmağa kerek olacaq», – dep qayd etti Gotsanük.
Bundan ğayrı, Qırımnıñ Rusiye ükümeti yolbaşçısı qırımlılarnı «yarımadanıñ suv kibi qıymetli resursnı muqayt qullanmalarına» çağırdı.
Daa evel belli olğanı kibi, Aluşta, Kezlev ve Novoozernoye qasabasında fevralniñ 4-nden 5-ne qadar tamir işleri sebebinden suv kesilecek.
Hatırlatamız, Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ suv hocalığı ve melioratsiya devlet komiteti, yarımada suv anbarlarında suv yedekleri 2020 senesi iyün ayına qadar yeter ve yarımada suv anbarlarınıñ üçte biri tolu, dep bildirdi.
Yanvarniñ 25-nde Qırım alimleri yarımada sakinlerine suv qıtlığı problemini onı eki kere qullanıp al etmege teklif etti. Olarnıñ fikirince, bu Qırımnıñ köy hocalığını yetmegen resursnen temin etmege ve şeer ve rayonlarnı qızdırmağa yardım etecek.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri İlmi Umerov Kremlge tabi olğan Aqmescit rayon mahkemesinde baqılğan cinaiy iş oña qarşı uydurılğanını bildirdi. Bu aqta o Facebookta yazdı.
«Siyasiy baqışlarımımdan sebep maña qarşı cinaiy iş açıldı, men Qırımda Rusiye uquqını, 2014 senesiniñ referendumını ve sözde Qırım Cumhuriyetiniñ Rusiye Federatsiyasına qoşulmasını tanımayım. Lâkin fikir içün mahküm etmeyler. Aynı bu sebepten «dava» uydurılğan. Adalet olsa, maña qarşı cinaiy iş toqtatılıp, taqiqatçı ve ekspertke qarşı açılmalıdır», – dep qayd etti Umerov.
Sentâbrniñ 6-da mahkeme Ukraina milliy ilimler akademiyasınıñ lingvistik ekspertizasını «Umerovnıñ davasına» qoşmadı.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ekstremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
2018 senesiniñ baarinde qomşu Rusiyedeki prezident saylavı esnasında, ilhaq etilgen Qırımda Avropa missiyalarnıñ vekilleri olmaycaq. Bunı Gazeta.ua bildire.
Avropada telükesizlik ve iş birligi boyunca teşkilât (OSCE) ve Avropa Birligi ilhaq etilgen Qırımda rey berüvni közetmek içün közeticilerini yollamaycaqlar. Bu hususta Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ Almaniya çetel işleri naziri Frank-Valter Ştaynmayer ile körüşüvi esnasında aytılğan edi. Ondan ğayrı körüşüvde Fransanıñ tış işleri naziri Jan-Mark Ero buluna edi, dep yaza neşir.
Bunıñ arfesinde OSCEde, Rusiyedeki rey berüvni 500 mutehassısnıñ közetecegini bildirdiler. Lâkin ilhaq etilgen Qırımğa kimse barmaycaq.
Avropa parlamentiniñ deputatı Tomaş Zdehovskıy: «Brüssel közeticilerini Qırımğa degil de, Rusiyege yollaycaq. Qabul etken taraf ile müzakereler devam ete», – dep qayd etti.
Rusiyede prezident saylavı 2018 senesi martnıñ 18-ne tayin etildi. Şimdiki devlet prezidenti Vladimir Putinden ğayrı onda, cümleden, telealıpbarıcı Kseniya Sobçak, iş adamlarınıñ aqları boyunca vekil Boris Titov, Rusiye Liberal-demokratik fırqasınıñ (LDPR) lideri Vladimir Jirinovskiy, «Yabloko»nıñ qurucısı Grigoriy Yavlinskiy, iş adamı Sergey Polonskiy ve Rusiye Federatsiyası Kommunistik fırqası (RFKF) tarafından namzet kösterilgen «Lenin adına Sovhoz» işhanesiniñ mudiri Pavel Grudin iştirak eteler.
Rusiye muhalifi Aleksey Navalnıy da saylavda iştirak etmek içün vesiqalar berdi, lâkin Merkeziy saylav komissiyası (TSİK), muhalifniñ daa evel mahküm etilgenine sıltap, olarnı red etti. Ondan soñ Navalnıy saylavlarnı boykot etmege davet etip, umum Rusiye narazılıq aktsiyasınıñ yapılacağını ilân etti.


text:
Bağçasaray – Bağçasaray rayon devlet memuriyeti yolbaşçısı vazifesini terk etken soñ, İlmi Ümerov birinci intervyüsını Qırım.Aqiqatqa berdi. Yerli qırımtatar qavehanelerniñ birinde keçken subetke, sabıq memur damalı kölmek ve cins kiyip keldi. İlmi Ümerov yapqan areketiniñ sebepleri, rayonnıñ yañı reberi ve ilerideki planlarınen paylaştı.
– İstifa aqqında arizanı ne sebepten yazdıñız?
– Men endi çoq kereler aytqan edim, ve daa bir kere tekrarlarım. Men qırımtatar, Meclis azası olıp, referendumğa qarşı edim, Rusiyeniñ Qırımnı qoşmasına qarşı edim, Qırımnıñ işğaline qarşı edim, diger devlet Ukrainağa istilâ yapqanına qarşı edim. Men, Rusiyede devlet hızmeti ve istifa arasında seçim yapılacaq olsa, ekincisini sayraım dep aytqan edim. Şimdi sentâbr ayındaki saylavlar yaqınlaşa. Saylavlar keçip, meni kerek olmağan bir şahısnı kibi vazifemden boşatqanlarını beklemeyip, özüm kettim.
– Sizge rusiyeli devlet hadiminiñ yeminini qabul etmege teklif etken edilermi?
– Yoq. Keçici müddetniñ bir qaidesi bar, biz ale daa Ukrainanıñ devlet hadimleri olaraq sayılamız, tek kâğıtta elbette. Referendumdan soñ bir qaç adamnı işke alğan edim, olar Rusiye Federatsiyasında yaşap ta, Ukraina devlet hadiminiñ yeminini qabul etken ediler. Küç hızmetleri – prokuratura, UHH (SBU), şimdi ise FHH (FSB) ,militsiya-politsiya olarnıñ episi yañıdan yemin ettiler. Amma, men imzalağan er kâğıt «Rusiye Federatsiyasınıñ böyle-böyle qanunına köre…» sözlerinen başlay, astında da «İlmi Ümerov», dep yazılğan. Bazıda men şaqalaşam: tasavvur etiñiz, 20 yıldan soñ, torun ve balalarıma bu kâğıtnı kösterip, qartbabañız kollaboratsionist edi, dep aytırlar...
Bu vazifede 9 yıl çalışıp, em qırımtatarlarğa, em rayonnıñ diger sakinlerine fayda ketirip olğanımnı tasdiqladım. Siyasiy qararlar olmasa edi, men qalır edim. Amma, şimdi, açıq yüznen yürmek içün kettim.
– Hadimleriñiz içün bu qarar iç beklenilmegen oldı, deyler. Olar istifañızğa nasıl davrandılar?
– Kerçek aytsam, bu aqta er hadimimden soramağa isteyim. Avgustnıñ 18-nde, bazar ertesi künü Baqçasaray rayon devlet reisi vazifesinde soñki toplaşuvımnı keçirdim. Bazıları aqlap ta yiberdiler.
– Rayonnıñ yañı yolbaşçısı kim olacağını bilesizmi?
– Men bilmeyim. Aksönovdan soradım, o, salı künü yañı adamnı taqdim eter, dedi. Kimni – özü daa bilmegenini söyledi.
– İlmi Rustemoviç, aynı zamanda mart ayında siz Qırımnıñ rusiyeli akimetinen işbirlik tutmaq tutmaqnıñ tarafdarlarından biri ediñiz.
– Men şimdi de qırımtatarlarnıñ akimiyet organlarında vazife almalarına qol tutam. Amma, olar bizim temsilcilerimiz olmalı. Şimdi ise, sıñırdan keçtik, bu akimiyet ne olğanını añladıq. Kerçek aytsaq: Ukrainanın 23 yıllıq mustaqilligi içinde qırımtatarlar içün pek az şey yapıldı, qırımtatarlarnıñ aqları Ukrainada da qorçalanmadı.
Biz er daim akimiyetnen davalaşa edik, hususan, Qırım seviyesinde, em de merkeziy akimiyetnen munasebetlerde de meseleler yüz bere edi. Ebet, şeriklerimiz de bar edi, olar bizni añlap, destekley ediler, lâkin, olar er vaqıt azlıqnı teşkil ettiler. Atta, Yüşçenko ükümdarlığı zamanında istegenimizge irişip olamadıq. Bizge çoq qulaq asmay ediler. Er şey içtimaiy-iqtisadiy meselelerniñ çezilüvi, yerleşüv-abadanlaştıruv programması ve bu kibi meselelernen sıñırlana edi. Aman-aman episi memurlar, atta yüksek maqamlarda bulunğan soyları, siyasiy, uquqiy meselelerniñ al etilüvi, muhtar cumhuriyetniñ statusını deñiştirmek kerekligi, tamır halqnıñ tanıluvı aqqında tüşünmey ediler. Bunıñ episi qırımtatarlarnıñ akimiyetke nisbeten menfiy munasebetniñ sebepçisi oldı. Qırım seviyesinde bu pek ciddiy edi. Tamam şu insanlar, evelden qırımtatarlarnıñ ukrain akimiyetine, şimdi ise, Rusiye akimiyetine qarşı çıqqanlarını yazalar. Ve bu sebepten qırımtatarlarnı devletniñ duşmanları kibi sayalar.
– Ne içün Meclis qırımtatarlarnıñ Rusiye Federatsiyası erkânında inkişafını körmey?
– Bu mesele Meclis toplaşuvlarında atta baqılmay edi, çünki 1991 senesi iyül ayında Qurultayda milliy mustaqillik aqqında deklaratsiya qabul etilgen edi. Şu vaqıttan soñ, mevamımıznı iç bir kere deñiştirmedik. Vesiqağa köre, biz Ukraina terkibinde milliy muhtariyetni elde etmege isteymiz. Ve bu qararnı yañıdan baqmaq içün, eñ azı yañı Qurultaynı teşkil etmek kerek.
– Bugün de bugün Ukraina qırımtatarlar içün ne yapa bile?
– Endi yapa. Kün tertibine tamır halqlar aqqında qanun kirsetile, yaqın kelecekte qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanun leyhası baqılacaq. Amma, bunıñ episini 10-15 yıl evelsi yapmaq kerek edi. O vaqıt munasebetler daa eyi ve aqibetsiz olur edi. Şimdi Ukraina er türlü qarar ala bile, amma eñ evelâ qırımtatarlarnıñ telükesizligini tüşünmek kerek. Misal içün, qanun leyhasında, qırımtatarlarnıñ öz taqdirini belgilemek aqqı aqqında yazılsa, Qırımda vaziet kerginleşirmi? Ebet, kerginleşir.
– İstifadan soñ, Meclisteki işiñizni daa faal alıp baracaqsıñız, dep aytqan ediñiz. Siz nenen oğraşacağıñıznı endi bilesizmi? Belki, Çubarov ve Cümilev olmağan vaqıtta, reislik vazifesine keçersiñiz?
– Meclisteki işim aqqında aytqanda, öz rayonımnı közde tuta edim. Amma, kerek olsa, menim statusımnı deniştirseler, maña buyurılğan işni eda etecem. Şimdi ise, 3-4 kün raatlanırım ve Puşkin, 1 soqağına yol alırım (Bağçasaray meclisiniñ ofisi yerleşken menzil – Müel. qaydları.).
– Bir qaç biñ qırımtatarı endi Qırımnı terk etti, şimdiki vaziyette kelecegini mında körmegen yaşlar, iş adamları ketmege devam eteler…
– Men ketmelerine qatiyen qarşı çıqam. Rusiye olsun, Gonduras olsun…Qırımda biz azlıqmız, biri ketse, cemaat-içtimaiy yük bizim ömüzlarımızğa qala. Küç tapıp Qırımda yaşamalımız, alışmaq kerek. Men, misal içün rus pasportlarını alğanlarnı öpkelemeyim. Ketkenlerni ise, qaçaq degil «qaçqan», dep adlandıram. Ömüriñ telüke astında olsa, qaçaq olmaq mümkün. Qırımda, bu kibi tek bir qaç adise yüz berdi, umumen böyle şey yoq. Esasen, özüne yarımadada iş tapalmay, çoqtan köçmekni tüşüngenler bu vaziyetni sebep körip, keteler.
– Çeşit millet ve dinlerge mensüp adamlar arasında munasebetler deñiştimi?
– Bugün adamlarnen qonuşqanda, «qırımtatar – qırımtatar degil» ayıruvnı birden duyasıñ. Maşinalardaki ufaçıq bayraqlarnı alayıq. Er qırımtatar maşinasınıñ camına qırımtatar timsalini yapıştırmağa qarar aldı. Başqaları da tırışalar, olar rus timsallerini qoyalar. Soñki eki-üç ay devamında bu pek közge çarpıp başladı.
Cemiyet ciddiy bölünüvge oğradı. Bu yaramay bir alâmet. Çünki, belli bir sebeplerden peyda olğan bu bölünüv turmuş ayatta davalar aça bile. Qırımda ise, bir çoq siyasetçiler öz saylavaldı programmalarnı qırımtatarlarğa qarşılıq kösterip tertip ete turğanlar. Yani, qırımtatarlarğa qarşı çıqıp, reylerniñ belli bir qısımını qazanmaq mümkün.
– Avgustnıñ 24 – Ukraina mustaqilligi künü. Bu kün siz içün emiyetlimi?
– Bu kün menim içün er vaqıt müim olıp qalacaq, çünki bu, sovet ükümeti dağılğan soñ, qurulğan mustaqil devletniñ işinde men iştirak etken devletniñ mustaqillik künü. Amma, bu künge eki kün qalğanda Qırımda diger, men bellesem tantanalı şekilde qayd etilcek – Rusiye bayraq künü ötkerile. Bu kün menim içün añlaşılmamazlıqlarnen tolu, çünki tedbirlerde iştirak etmeyip, keçirilüvine de qarşılıq kösterip olamamız.


text:
Tünevin Qırımda 334 koronavirus hastası qayd etildi. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksönov haber etti.
«Hasta olğanlarnıñ umumiy sayısından 303 hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi, 30 kişi daa evel qayd etilgen hastalarnen alâqada oldı, 1 kişi çetelden keldi», – dep bildire Aksönov.
Aksönovnıñ malümatına köre, bir künde 148 insan tüzelgen.
Qırım Sağlıq saqlav nazirliginiñ malümatına köre, keçken künü koronavirustan 8 hasta ölgen, pandemiya vaqtında ise 1552.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskayayarımadada koronavirus hastalarınıñ sayısı arta, dep bildirgen edi.
Qırımnıñ sağlıq naziri Aleksandr Ostapenkonıñ malümatına köre, Qırımnıñ tibbiy müessiselerinde 2 810 hasta yeri bar. Keçken afta 585 koronavirus hastası hastahanege alındı, Qırımda 224 hastanıñ alı ağır ve pek ağır.
Sergey Aksenov yarımadada yañı lockdown ilân etilmesi mümkün, dep qorqa.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
«Bu beklenilgen bir raqam, oña ümüt etken edik», – dep ayttı o. Yürçenko şunı qayd etti ki, «beklevlerniñ kerçek olması Qırım doğru yolnen ketkenini ifadeley».
Onıñ aytqanına köre, «yarımadada turistlerni qabul etken bir qaç saibi olğan 825 obyekt, aman-aman 5 biñ küçük musafirhane, turistlerge kirağa berilgen 14 biñ daire mevcut».
«Bazı obyektler 80-100 fayızğa tolğanlarını bildirdi», – dep ayttı «nazir».
Bundan evel Qırım «kurort ve turizm nazirligi» mayıs bayramları künleri Qırımnı ziyaret etken turistlerniñ sayısı keçken seneniñ köstergiçlerine köre 2-2,5 qat eksilgenini bildirgen edi.
Bu sene Qırım «akimiyeti» tahminen 3 mln. Rusiye turistini qabul etmege planlaştıra.


text:
Belgili şığıstanuşı ğalım, memleket jäne qoğam qayratkeri, QMDB bwrınğı müftii, QR WĞA akademigi, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Äbsattar qajı Bağısbaywlı şildeniñ 15-ne qarağan tüni aqtıq saparğa attandı.
Äbsattar Bağısbaywlı 1947 jılı 15 qırküyekte qazirgi Türkistan oblısınıñ Tülkibas audanında ömirge kelgen. Elimizdegi Şığıstanu ğılımınıñ negizin qalağan, äri onıñ damuına zor ülester qosqan. Äl-Farabi atındağı QazWU Şığıstanu fakultetiniñ aşıluına tikeley sebepker bolğan. Soday-ay Äbsattar qajı Derbisäli elimizdegi Mwsılmandar dini basqarmasın wzaq jıl basqarıp, imamdardıñ biliktiligin arttıru, din basqaru isterin jüyeleuge ayrıqşa eñbek siñirgen.
Qazağa baylanıstı marqwmnıñ otbasına, tuğan-tuıs, dos-jaranına köñil aytamız. Ötkenniñ aldınan jarılqap, artına qayır-berekesin näsip etsin!


text:
Jahandanu däuirimen birge adamzat damuınıñ törtinşi – postindustrialdı kezeñi kelip jetti. Bwl qoğamda düniege kelgen Z wrpağın 2010 jıldan bastap ömir esigin aşıp jatqan Al'fa(A) wrpağı almastıruda. Jasandı intellekt zamanında er jetetin bwl twlğalardıñ payım deñgeyi özgeşe bolıp keledi, sol siyaqtı, özindik qwndılıqtarı da basqa bolatını sözsiz. Ärip tanımay jatıp gadjet tilin aldımen meñgeretin bwl jetkinşekter üşin talğam erkindigi men özin-özi jetildiru mäselesibirinşi orında twradı. Olar äleumettik jelidegi paraqşaları arqılı öz daralığın jan-jaqtı ayşıqtaydı, sonımen qatar, özderi jaqsı köretin mul'tfil'mder men muzıkanı «aqıldı algoritm» jüyelep beretinine üyrengen. Sandıq tehnologiyalar jañalığın qalay paydalanudı säbi kezinen meñgergendikten, bolaşaqta jıldam äreketke beyimdelgen erekşe keñistikte ömir süretini dausız.
Olay bolsa, bügingi aqparattıq qoğamdağı ğılım-bilim jüyesi osınday damu ürdisindegi twlğalarğa layıqtı jüyelengen be? Bwl salanıñ qazirgi ahualı qanday?
Postindustrialdı qoğamdağı ğılım-bilimniñ qazaqstandıq modeli turalı «Aspandau» ğılımi-bilim beru Qorınıñ negizin qalauşı ğalım, DBA Qanat Nwrov öziniñ «Aqparattıq qoğam ağartuşılarınıñ manifesi» kitabında taldap, özindik erekşeligin ayqın körsetip beredi.
Aqparattıq qoğamdağı bilim berudiñ maqsatı basqa. Endigi bilim ob'ektisi bolatın twlğa öz boyındağı ruh, jan, ar-ojdan, wjımdıq beysanalıq, super-ego, t.b. siyaqtı ob'ektivti qwndılıqtar jüyesin jete tüsinip alıp, özin-özi şığarmaşılıq damıtuı mañızdı. Aqparattıq qoğamda bilim beruşi men aluşınıñ maqsatqa jetuiniñ alğışartı – olardıñ boyında işki motivaciyanıñ boluında jatır.
Qazaqstandağı ğılım-bilim jüyesi aqparattıq qoğam ideologiyası men filosofiyasın negizge alğanda ğana maqsatına jetui mümkin.
«Aqparattıq qoğam ağartuşılarınıñ manifesi» eñbeginde avtor elimizdegi ğılım-bilim jüyesiniñ damuına osığan deyin kedergi keltirip kelgen birneşe faktordı ataydı. Birinşiden, postkeñestik kezeñde bilim berusalası deideologizaciyağa wşırap, moral'dıq tärbieniñ kürt tömendep ketui qwndılıqtarımız ben dünietanımımızğa özindik salqının tigizip ketti. Birizdilikten jıraqtalğan soñ, ğılım qañtarılıp, bilim tozdı. Sonımen qatar, narıqtıq ekonomikağa köşu kezinde teris täjiribeni idealdandıru qoğamdıq moral' men adamgerşiliktiñ qwldırauına alıp keldi. Ekinşiden, postkeñestik kezeñde dini kertartpalıq beleñ alıp, pragmatizm men utilitarizm üstemdik qwrdı. Ateizmdi däriptegen keñes ideologiyası jüyesinen jaña bosağan qazaq qoğamı ärtürli dini ağımdardıñ twzağına op-oñay tüsip qaldı. Üşinşiden, beleñ alğan jemqorlıq faktorı ğılım-bilim salasın damıtpadı. Memleket tarapınan ğılımğa bölingen qarjı jetkiliksiz boluğa aynaldı, bilim jüyesin osı saladıdüdamal jolmen jetistikke jetken biliksiz «ğalımdar» jaulap aldı. Olar şın mänindegi darındı mamandardıñ ğılımi izdenisin ığıstıra bastadı. Ğılım öli küyge tüsti, al bilim – ğılımnan alşaqtap ketti.
Avtordıñ uäjine jüginsek, däl qazir elimizdegi bilimniñ akademiyalıq deñgeyi qattı tömendep ketken. «Arnayı orta bilim men käsiptik-tehnikalıq, ya bolmasa, injenerlik-pedagogikalıq bilimdi bılay qoyayıq, qazir ğılımi izdenisti közdeytin joğarı bilimniñ özi de memlekettik bilim beru standartı boyınşa «käsibi» deñgeyden aspay qaldı», - deydi ğalım. Onıñ pikirinşe, barlıq joğarğı bilim aldımen akademiyalıq(ğılımi) sipatqa ie boluı tiis, sodan keyin ğana käsibi (praktikalıq) sipatı boluı boluı kerek. Mısalı, ğılımi-pedagogikalıq salada mamandıq alğısı keletin öz salasına innovaciyalıq tehnologiyalar men özge de ğılımi jetistikterdi öndiriske alıp kelui – damuğa serpin beredi.
Ğılım-bilim beru salasınıñ endigi jerdegi maqsatı – aqparattıq qoğam twlğasın qalıptastırubolğanı dwrıs. Qazir dene eñbeginiñ däuiri ötti, bwdan bılay, jeke twlğanıñ talantı men intellektualdı qabiletin damıtuğa küş salu mañızdı. Bwl jerdegi twlğa — bilim berudiñ passivti ob'ektisi emes, öziniñ bilim procesiniñ belsendi şığarmaşılıq sub'ektisi. Oqıtuşı men oquşı bir rölden basqa rölge erkin auısu arqılı üyrene de, üyrete aladı.
Akademiyalıq bilimniñ zamanaui procesi ömir boyı — tuğannan soñğı demi tausılğanğa deyin sozılatını belgili. Alayda, bilim neğwrlım progressivti ğılımi jetistikterge süyenetin bolsa ğana aqparattıq qoğam twlğasınıñ özin-özi damıtuı üşin oñtaylı jağday tuğıza aladı. Bwl jüye damudıñ özindik erekşeligi, filosofiyası häm ideologiyasımen erekşelenedi. Sandıq tehnologiyalar men telekommunikaciyalardıñ ömirimizge dendep enuimen tığız baylanıstı bolğandıqtan, bwl jüyede adam neğwrlım öz-özin üzdiksiz jetildirip, aqparat almasıp, jan-jağımen qarım-qatınasqa aşıq boluı mañızdı. Dene eñbeginiñ däuiri ötkendikten, endigi jerde talantı men intellektualdı qabiletiniñ arqasında näpaqasın tauıp jey alatın boluı kerek.
Jaña jüyede tarih, demografiya, psihologiya, äleumettanu jäne t.b. ğılımdarı neğwrlım ülken mänge ie boladı. Tek osı ğılımdar ğana bilim beru teoriyası men praktikasın jetildiru üşin qajetti äleumettik procesterdiñ boljamdıq modelin qwruğa qabiletti. Eger aqparattıq qoğam twlğası osınday özgeristerge dayın bolıp, basqalardan oza damuına mümkinşilik aşılsın desek, bwlardıñ jüyeli damuı asa mañızdı bolıp tabıladı.
Öz eñbeginde ğalım Ğ.I.Nwrov aqparattıq qoğamdağı bilim beru strategiyasın wsınadı. Jeke twlğalıq potencialdı qalıptastıru üşin twtas qoğamdı sananı özgertu kerek, ol üşin tört türli mañızdı mindet alğa tartıladı.
Onıñ alğaşqısı, «Tanımnıñ jedel komponenti» (TJK) boyınşa älemde, aynalasında bolıp jatqan özgeris-oqiğalardıñ aq-qarasın ajırata alatınday jeke twlğanıñ qalıptasqan wğım-tanımı boluı kerektigi aytıladı. Ülken kölemdi aqparattı öñdey alatınday, totalitarlıq rejim jetegindegi qoğamdıq sana manipulyaciyalarına tüsip qalmaytınday, jüyeli sıni oylau erekşeligin damıtu mañızdı.Kelesi, «Qwndılıqtardıñ ob'ektivti jüyesi» (QOJ) boyınşa sananı ulaytın keri ilimderge jol bermeytin ruhani jäne zayırlı qwndılıqtardıñ ob'ektivti moralin aşu bağıtına basımdılıq berilse, üşinşi, «Jalpıadamzattıq wlttıq ideyada» (JWI) barlıq qazaqstandıqtardıñ boyında postkeñestik, postkolonialdıq, neokolonialdıq, panislamdıq jäne qazaqtıñ wlttıq täuelsiz memleketine ya wltqa üstemdik jürgizgisi keletin kez kelgen imperiyalıq ıqpalğa qarsı twra alatın tituldıq wlttıñ egidasında azamattıq wlttıq biregeylikti qalıptastıru qajettigi söz boladı. Degenmen, aqparattıq qoğamda közdeletin eñ bastı ideya– «erkin qwqıqtıq sanağa» (EQS) ie bolu. Eñ soñında, avtor jalpığa ortaq dünietanımda qwqıqtıq sananıñ erkin boluı – qoğamdıq sananıñ ösuine bastaytın töte jol ekenin atap ötedi. Mwnıñ bäri ğılımi negizde, jüyeli jüzege asuı kerek.
Bwl eñbekte ğılımi-tehnikalıq üderis qazirgi ğılım-bilimniñ bölinbes bölşegi ekeni körinedi. Bilim beru mekemeleriniñ akademiyalıq erkindigin jäne özin-özi basqarudıñavtonomdılığın saqtay otırıp, üzdiksiz akademiyalıq bilim berudiñ birıñğay wlttıq modelin ornatu qajet. Sonıñ işinde «Aşıq twlğanı qalıptastıru» – uaqıt talabı retinde körinis beredi. Ğılımi negizdelgen sıni oylau, qwndılıqtardıñ ob'ektivti jüyesin özektendiru jäne nasihattau, barşa älemge aşıq bolu, erkin qwqıqtıq sananı damıtu arqılı qoğamdıq sananı özgertu, akademiyalıq jäne käsiptik bilim berude t.b. wlttıq model' qalıptastıru da avtor üşin özekti mäsele.
Aqparattıq qoğam – jahandanu örkenieti jetistikteri arqılı jañadan kelip jatqan jüye bolğandıqtan, onı mädeni jañğırtu, aqparattıq twlğa qalıptastıru jolında mañday terin tögetin ağartuşılardıñ boluı mañızdı.
Manifest – jañanıñ jarşısı. Aqparattıq qoğamnıñ da öz jüyesi, erejesi boluı tiis. Bwl eñbektiñ «Aqparattıq qoğam ağartuşıları manifesi» dep ataluı da sondıqtan. Bwl kitap «Aspandau» qorınıñ aspandau.kz saytında barşa oqırmandarğa qoljetimdi. Manifeske onıñ qwndılıqtarın, ideyaların bölisetin kez kelgen adam qosıla aladı. Ol üşin saytta arnayı memorandumğa qol qoyu forması da körsetilgen.
Anar Qabılqaq, ädebiettanuşı


text:
Kiyevde mart 28-de Mustaqillik Meydanında dünyada yekâne olğan qırımtatar telekanalına qoltutmaq maqsadı ile «ATRni öldürmeñiz» aktsiyası keçirilecektir. Aktsiyanıñ teşkilâtçıları Qırımtatar gençler merkezi, «KrımSOS» cemaat teşebbüsi ve Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komiteti olalar.
«Lâqayt qalmağanlarnı telekanalnıñ qapatılmasına qarşı narazılıq bildirmege ve ATRge qoltutuv levhaları ile kelmege çağıramız. Fleşmob da ötkerilecek: aktsiya iştirakçileri ATR arifleri şeklinde turıp, foto çıqaracaqlar ve olarnı «#ATRniOldürmeñiz» hashtagi ile içtimaiy ağlarda tarqatacaqlar», – dep aytıla tedbirniñ Facebooktaki resmiy saifesinde.
Malüm olğanı kibi, ATR Rusiye qanunlarına köre qayd olmağa ne qadar tırışsa da, Roskomnadzor menfiy cevap bere. Telekanal tahmin ete ki, aprel 1-den itibaren yayınları toqtatıla bile. Bu sebepten Rusiye prezidenti Vladimir Putinge bir sıra muracaat yollanılğan edi.
Mart 24 künü Moskvada Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov ATR qırımtatar telekanalınıñ yayınlavı ile bağlı problemler mahsus ziddiyetni doğurmaq maqsadı ile yapılğan muhalifetniñ areketidir, dep aytqan edi. Bundan evel Aksönov ATR telekanalınıñ işini takbih etti ve böyle siyaseti olğan matbuat vastalarınıñ yarımadadaki işi mümkün olmağanını bildirdi.
Mart 25-den telekanal efirinde bu munasebet ile er kün «ATRni oldürmeñiz» telemarafonı keçirilecek.


text:
Aqmescitte Cuma-Cami binası negiziniñ temeli tantanalı sürette qoyuldı. Bunı «RİA Novosti Krım» Qırım haber agentligi aprelniñ 22-nde bildire.
«Şimdi esas binanıñ – cami binasınıñ – negizi qoyula – 1,9 biñ metr küp bu binanıñ negizi olacaq. Bina 2,6 biñ insannı sığdıracaq, içki azbarında 800 insan sığa bilecek – bayram künleri daa da ziyade adam ola», – dep ayttı «İndustriya razvitiya» şirketiniñ müdiri Enver Emiraciyev.
Kreml kontrol etken Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ qayd etkenine köre, Cuma-Caminiñ qurucılığı bütün qırımlı musulmanlar içün büyük emiyet taşımaqtadır.
«Bu yer Aqmescit ve Qırımnı yaraştıacaq. Mence, Qırım musulmanları içün büyük bir vaqia oldı», – dedi Aksenov.
Cuma Caminiñ qurucılığı 2015 senesi sentâbr 25 künü başlağan edi. O, Aqmescit suv anbarı civarında, şeerniñ cenübiy töpesinde qurula. Leyhağa köre, onıñ eki qısmı olacaq: 28 metr yükseklikte qubbe ile esas bina (37-ge 37 metr büyükliginde) ve iç azbarında sutun sırası ve şadırvan olacaq. Caminiñ dört minaresi olacaq, er biri 50 metrdir.
QAMDİ 2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yapacaq areketlerini Meclis ile muzakere etmey. Yanvar 16-17 künleri Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında olıp keçken Dünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ toplaşuvında esas Ukrainada Müftiylikni qurmağa qarar alındı. 2016 senesi noyabr 19-da 14 qırımtatar din cemiyeti Kyivde toplaşıp, müftiylikni qurdılar. Müfti Ayder Rustamov oldı, o, Kyivdeki qırımtatar cemiyeti yanında Musulmanlarnıñ diniy qıymetleri komitetiniñ yolbaşçısı ola. Alimler şurası da quruldı, onıñ yolbaşçısı olaraq Ukraina musulmanları birliginiñ reisi Suleyman Hayrullayev saylandı.


text:
Ukrain faali, Aqmescitte Ukrain medeniy merkeziniñ teşkilâtçılarından biri Leonid Kuzmin Qırımnıñ rusiyeli prokuraturasından Ukraina Anayasası Kününde aktsiyalarnıñ keçirilmesi mümkün olmağanı aqta tenbiyeni elde etti. Bunı Kuzmin Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Vesiqada aytılğanı kibi, «Aqmescit şeeriniñ prokuraturasında olğan malümatqa köre», Qırımda Qırımtatar Bayrağı Kününe ve Ukraina Anayasası Kününe bağışlanğan narazılıq numayışları azırlanıla eken.
«Radikal keyfleri olğan qırımtatar ve ukrain faalleri meskün yerlerde ukrain timsallerini qullanıp ve «Ukrainağa şan-şerefler – Qaramanlarğa şan-şerefler olsun» şiarlarını seslendirip, Qırımnıñ uquq qoruyıcı organlarını küç qullanmağa mecbur etmege planlaştıralar», – denile vesiqada.
Şeer prokurorınıñ muavini, adliye keñeşçisi Zobkov Leonid Kuzminge bildirdi ki, akimiyet ile uyğunlaştırılmağan tedbirlerniñ keçirilmesi qanunsızdır.
«Mart 9-da böyle bayraq açılğan edi, ve böyle sözler menim tarafımdan teşkil etilgen tedbirde aytılğan edi», – dey Leonid Kuzmin.
«Hadimler kene de bizim planlarımız aqqında haberdar olğanına ima ettiler, çünki iyün 28-ne olğan planlarımız aqqında daa bildirmegen edik. Biz nasıl şaraitlerde ve nezaret altında olğanımıznı bilemiz ve işimizni toqtatmağa niyet etmeymiz», – dedi faali.
Faaller mart 9 künü Aqmescitte ukrain şairi Taras Şevçenko hatırasına bağışlanğan aktsiyada yaqalanıldı. Mart 12 künü olarnı aktsiyada ukrain timsalleriniñ olmasından sebep maküm ettiler.


text:
Cemaat jurnalisti, bloger ve «Qırım birdemligi» cemaat areketiniñ media koordinatorı Nariman Memedeminov sentâbrniñ 21-nde azatlıqqa çıqtı. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi mart ayında Qırımda tutıp, «İnternet ağı vastasınen terror faaliyetini kerçekleştirmege açıq çağırğanında» qabaatladı.
Rusiye quvetçileri Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTube videoblogunı begenmedi. Bloger ve aq qorçalayıcılar onıñ taqibi jurnalist faaliyetinen, hususan Rusiyeniñ qırımtatarlarğa qarşı mahkeme esnaslarınıñ aydınlatıluvınen bağlı, dep israr ettiler. 2019 senesi oktâbr ayında mahkeme Memedeminovnı eki buçuq yıl yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti. Ukraina oña qarşı cinaiy davanı qanunsız dep saya, «Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkezi Nariman Memedeminovnı siyasiy mabüs dep adlandırdı. Qırımlınıñ azat etilüvi aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Rusiyeniñ Rostov vilâyetinde azat etilgen cemaat jurnalisti Nariman Memedeminov Rusiye apishanesinde oña nasıl davranğanlarını Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
– Em SİZOda, em yaşav tarzı koloniyasında meni «qırımtatarı», «qırımlı» ya da «razı olmağan» olaraq körmediler. Bu müessiselerniñ bir çoq hadimi, belki, bizim davalarımız aqqında televizorda aytılmağanı içün ne olıp keçkenini bilmey. Diger taraftan, menim ve onıñ kibi esnaslar aydınlatılğanı içün – bunıñ içün siz sağ oluñız – tek Ukrainada degil, advokat ve aq qorçalayıcılar sayesinde maña bir qarar yanaştılar. Uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri er şeyni kâğıtta, imzalarnen qayd etken edi. Fizik basqı olmadı – tek maneviy. Sağlığımnıñ vaziyeti bir qarar: bel, tiz, aşqazan problemlerim – keçmedi, amma yañı bir şey, çoq şükür, qoşulmadı. Şimdi aqşam, evge daa barmadım.
Nariman Memedeminov, özüni cemaat jurnalisti dep saymağa devam etkenini qayd ete.
Halqımız ketmek içün evine qaytmağa tırışmadı. Qırımğa kelip, yaşamağa devam etecemNariman Memedeminov
– Jurnalist faaliyetimnen oğraşmağa imkânım olurmı – Qırımğa kelgen soñ añlaycam. Ne qadar faydalı, ne qadar kerek. Bilem, ne yazıq ki, apis cezaları ve sahte cinaiy davalar – siyasiy sebepli – devam ete, bu tek bizim fikrimiz degil, dünya toplulığı qıymet kesti. Qabaatlanğanım areketlerni yapmadım. Bu menim ayat baqışlarım, medeniyetim ve dinime zıt kele – bu uydurıldı. Bir yerge ketecemmi? Halqımız ketmek içün evine qaytmağa tırışmadı. Qırımğa kelip, yaşamağa devam etecem.
Qırımlı advokat Edem Semedlâyevniñ bildirgenine köre, Rusiye mahkemesiniñ ükmüne köre, Nariman Memedeminovğa azatlıqqa çıqqan soñ açıq faaliyetnen oğraşmaq yasaq degil.
Ükmü işke tüşürilgen soñ, Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet bermege niyetlenemizEdem Semedlâyev
– Kelecek eki yılda yapamaycaq bir şey bar – internet saytlarını idare etip olamaycaq. Ükmü işke tüşürilgen soñ, Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet bermege niyetlenemiz. Ortaqlarımız bunı endi azırlaylar. Narimannıñ davası bu madde boyunca şimdilik yekâne ola, ve Qırımda da bir. Ebet, qabaatlav aslında onıñ jurnalist faaliyetinen bağlı edi. 2014 senesinden soñ Rusiye akimiyeti Qırımda ukrainalı jurnalistlerniñ işine keder etti, ve şunıñ içün Nariman kibi insanlar peyda olıp başladı. Oña qarşı cinaiy dava açıluvı er kes içün belli bir işaret oldı: Qırımda olğan adise-vaqialarnı aydınlatacaqlar mesüliyetke çekilecek. Cemaat jurnalistlerini bu qorquzmadı.
Edem Semedlâyevniñ fikirince, Rusiye akimiyetiniñ Nariman Memedeminovnı taqip etmesi bam-başqa neticege ketirdi, qırımtatarlarnıñ mahkemelerine evelkinden daa çoq insan kelip başladı.
Ukraina jurnalistleri milliy birliginiñ yolbaşçısı Serğiy Tomilenko onıñ teşkilâtı Nariman Memedeminov kibi faallerni ne içün jurnalist sayğanını añlata.
Qırımda şekillengen cemaat jurnalistikası cemaat faalligi ve jurnalistika arasında bulunaSerğiy Tomilenko
– Qırımda Rusiye akimiyeti mustaqil media ve mustaqil jurnalistlerni taqip ete. Anda şekillengen cemaat jurnalistikası cemaat faalligi ve jurnalistika arasında buluna. Bu insanlar Rusiye mahkemelerinden yayın yapqan, qırımlılarnı ve bütün dünyanı yarımadada olğanlardan haberdar etken qırımtatarlar arasından çıqtı. Belki, zenaat standartlarına uymay, amma olar müim bir iş yapalar. Nariman – buña büyük isse qoşqanlardan biridir, şunıñ içün keçken seneniñ soñunda oña söz serbestligini qoruv mukâfatını berdik. Rusiye akimiyeti Qırımda belli tesiri olğan bir çoq qırımtatarını taqip ete. Zenaatdaşlarımıznıñ apishaneden azat etilmesi içün elimizden kelgenini yapacaqmız.
«SOVA» analitik merkeziniñ yolbaşçısı Aleksandr Verhovskiyniñ qayd etkenine köre, qomşu Rusiyede «İnternet ağı vastasınen terror faaliyetini kerçekleştirmege açıq çağıruv» davaları soñki bir qaç yılda arttı.
– 2010-larnıñ başında bu madde bir-eki ükümde olğan edi, onlarnıñ ortasından ise qat-qat artıp başladı. 2017 senesi madde 96 insannıñ davasında, 2018-de – 120 mabüsniñ davasında, 2019-da – 126 mahkümniñ davasında bar edi. Ebet, bu qabaatlav siyasiy alet olaraq qullanıla bile. Ne yazıq ki, er davada insanlarnıñ nede qabaatlanğanını bilmeymiz, şunıñ içün maddeniñ ne qadar uyğun qullanılmasını aytıp olamaymız. Bazı allarda insanlar kerçekten terakt kerçekleştirmege çağırğan edi, diger davalarda, bizim fikirimizce, böyle çağıruvlar olmadı. Şimdi jurnalist Svetlana Prokopyevanıñ davası belli, o, maqalesinde terror ücümi aqqında yazdı, onı desteklemese de, uquq qoruyıcı organları bunı terrorizmni aqlav olaraq tanıdı. Mında Ceza kodeksi suistimal etile.
Aleksandr Verhovskiyniñ fikirince, «terrorizmge açıq çağıruv» maddesine istinaden Rusiye akimiyeti em razı olmağanlarnı, em de İnternette yazğanları quvetçilerge dava açılması içün kelişken kibi körüngen insanlarnı taqip ete. Aq qorçalayıcı, böyle davalar tahqiqat basamağında qapatıla bile, amma mahkeme olsa, bütün ükümler qabaatlayıcı ola, dep qayd ete.
Malümat: 2019 senesi oktâbr ayında mahkeme Memedeminovnı eki buçuq yıl yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti. İmayesi Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmege niyetlengenini bildirdi.
Bir sıra Ukraina aq qorçalayıcı ve media teşkilâtı halqara teşkilâtlarnı ve Avropa Birligi memleketleri, ABD, Kanada, Yaponiya ükümetlerinden Rusiyeden Memedeminovnı azat etmesini talap etmesine çağırdı.
Moskva vilâyetindeki Vlasiha Arbiy istinaf mahkemesi mayısnıñ 14-nde qırımlı bloger, cemaat jurnalisti Nariman Memedeminovnı terror faaliyetine açıq çağırğanında qabaatlağan ükümni deñiştirmedi.
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, vatandaş jurnalisti. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universiteti (QazWU) infraqwrılımdı kütip-wstauğa kölemi şamamen 11 mlrd teñge qarajat bolatın tender jariyaladı. Alay..
Ärbir ata –ananı balağa bilim beru mäselesi tolğandıratını anıq. Balası mektepke bararda özine bilim berudiñ mañızdılığı, qajettiligi, sapası turalı..
"Vakcinaciya – çiptendiru", "Koronavirus ötirik", "Vakcina jalğan", "Vakcina adam öltiredi"... Mine osı sekildi türli qauesetterden bir elderde ükimet..
Hubble teleskopımen jwmıs isteytin astronomdar YUpiterdiñ Ganimeda sputniginiñ atmosferasında su buınıñ bar ekenin anıqtadı. Su buı Djanimeda betinen..
Belgili şığıstanuşı ğalım, memleket jäne qoğam qayratkeri, QMDB bwrınğı müftii, QR WĞA akademigi, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Äbsattar ..


text:
İlhaq etilgen Qırımnıñ informatsion aleminde qullanılğan duşmanlıq tili ukrainler, qırımtatarlar, qırımtatar Milliy Meclisiniñ tarafdarları, Avromaydan faalleri, musulman ve muacirlerge qarşı qullanılmaqta.
Bunen bağlı malümat «Qırımnıñ informatsion alemindeki duşmanlıq tili» adlı maruzada mevcut. O martnıñ 28-nde Kyivde taqdim etildi.
Tedqiqatçınıñ malümatına köre, qadınlar, LGBT-cemiyetiniñ vekilleri, jurnalistler, çeşit diniy konfessiyalarnıñ vekilleri de ayrıca nefret obyektlerine aylânğan.
Tedqiq etilgen kontentte nefret doğurğan 718 dane misal qayd etilgen. Olardan qanunsız nutuq misalleriniñ ekseriyeti (479) Rusiye telekanallarınıñ yañılıqlarında rastkelgen. Qırım KHV saytlarında monitoring devamında 168 misal tapılğan, Kreml nezareti altındaki saytlarda ise – 71 dane.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Qırımda - qurğaqlıq. Evvelleri tap bu qadar daa olmağan edi. Qırım gidrometeomerkezi bildirgeni kibi, Aqmescit suv anbarında suv seviyesi bayağı eksildi. Ayan yapma gölüniñ seviyesi kritik 14%-ğa qadar azlaştı. Qarasuvbazar suv anbarında, kritik seviye 15%-ğa keldi. Tayğan yapma gölü aqqında endi hatırlamaylar bile...
Google haritasına baqsaq, mına bunı körmek mümkün.
Şarqiy Qırımnı suvnen temin etken Qarasuvbazar yapma gölünden deyerli bir şey qalmağanı açıq-aydındır. Yani, bu 15%-ğa men inanam. Em de Qırım gidrometeomerkeziniñ hadimi ne dep yalan aytsın?
Yandex haritasına baqsaq, alğışlamaq mümkün: er şeyni bulutlar sarıp aldı!
Ne suv seviyesi, ne başqa bir şey körüne. İstegende, dumannı da yaydırıp olalar!
Qırımda yağmurlar, kerçekten, çoqtan yağmadı. Erinmeyip, Kefe ava tahminleriniñ tarihını baqtım. Yandexke köre, soñki yağmurlar:
- oktâbr 11-inde;
- sentâbr 20-nde;
- avgust 5-inde;
- iyül 31-inde;
- iyül 13-ünde;
- mayıs 6-sında.
Bu yarım yılnıñ içinde. Ve bu sağanaqlar degil, yoq! İşte, bir-eki sepeledi.
Amma daa yaramayı bar - gidrometeomerkeziniñ tahminlerine köre, yaqın künlerde ava deñişecegine ve yağmur yağacağına ümüt yoq. Yağmur-qarlar asıl yağmaycaq. Müessise hadimi, bu yıl vaziyet daa ciddiy olğanını qayd etip, 1994-ünci senesinden 2012 senesine qadar ava alını misal olaraq ketirdi.
O yıllarda küzde yağanaqlar oldı, şimdi ise, eñ azından noyabr soñuna qadar yağmaycaq. Qurğaqlıqnıñ sebebi tek sıcaq avada degil, amma dağlarda yağanaqlarnıñ qıtlığında da.
Ava tahmini saytı bunı tasdıqlay: belki de, on künden soñ bir şeyler sepeler.
Qırım akimiyeti ise, iç bir telüke olmağanında ve yarımada martqa qadar suvnen temin etilgeninde emin. Ondan soñ ise, köklerden bar da bir şeyler tamar.
Şimdilik ise Qırımda anomal sıcaq ava ve pek az yağanaqlar. Noyabrniñ 10-unda absolüt ava araretiniñ rekordı qoyuldı - sıfırdan yuqarı 27,1 derece.
Armen Haçaturov, kefeli bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
2018 senesi boş ay (noyabr) 2 künü Temsilcilikteki halqara alâqalar ve uquqiy talil hızmetleriniñ baş mesleatçıları Valeriya Pahomova ve Ruslan Seydametov ‘‘Sovet ve sovet soñrası siyaset ve cemiyet’’ jurnalınıñ mahsus sanı esasında ‘‘Kimlik temelli çatışmalar: medeniyet, tarih ve siyaset boyunca rusiye ve ukrain tartışmaları’’ mevzusında panel munaqaşasında iştirak ettiler.
Tedbirni halqara munasebetler İnstitutı (Kıyiv), Yohan Skıtte adına siyasiy araştıruvlar İnstitutı, Tartus universiteti teşkil ettiler.
Tedbirde Nataliya Musiyenko (Ukraina Milliy akademiyası İlmiy-tedqiqiy zemaneviy sanat institutı), Oleksandra Yatsık (PIASt Lehistan ihtisas yükseltüv institutı, Varşava), Oleksandr Potehin ile Marına Bessonova (Ukraina ilimler Milliy akademiyasınıñ cian tarihi İnstitutı), Andriy Makariçev (Tartus universiteti), Andreas Umland (‘‘Sovet ve sovet soñrası siyaset ve cemiyet’’ kitap seriyasınıñ baş muarriri ve ‘‘Sovet ve sovet soñrası siyaset ve cemiyet’’ jurnalınıñ mesleatçı muarriri), yerli ve çetelden kelgen ekspertler iştirak etti.
Munaqaşa esnasında ‘‘Sovet ve sovet soñrası siyaset ve cemiyet’’ jurnalınıñ sanı taqdim etildi, esas siyasiy añlavlar boyunca rusiye ve ukrain müellifleriniñ izaatlarında farq ve böyle izaatlavnıñ aqibeti muzakere etildi. Bundan da ğayrı, munaqaşa iştirakçileri Rusiye Federatsiyasınıñ siyasetini ve onıñ Ukraina topraq bütünligine qarşı areketlerini muzakere ettiler, 2014 senesinden başlap bügünge qadar vaqialarnı talil ettiler, Donetsk ile Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilüvi ve Qırım yarımadasınıñ ilhaq etilüvi munasebeti ile ukrain cemiyeti çıqarğan derslerni közden keçirdiler.


text:
Rusiye akimiyeti yarımdağa kirsetmegen qırımtatar milliy Meclis reisi Refat Çubarov Qırım musulmanlarını Oraza bayram ile hayırlağanda, işğal etilgen yarımada yaqında insaniyetlikni aşalağanlarnıñ zorbalığından azat etilecegine eminligini bildirdi.
Bunı o Facebook saifesinde bildirdi.
«Bugün işğal etilgen Qırımda yer alğan zorbalıq, duşmanlıq ve qorqu yaqında Qırımğa sürip kirgen ve evimizde insaniyetlik duyğusını aşalağan nizamnı bozğanlar ile birlikte yoq olur», – dep yaza Çubarov.
Öz hayırlav beyanatında Çubarov qırımtatarlar öz diniy bayramını bugün yarımadada olğan kederli şaraitlerde qayd etkeni sebebinden öz açuvını bildirdi.
«Daa bir qaç ay evelsi biz Qırım musulmanları muqaddes Ramadan ayını telâş ve kederni doğurğan şaraitlerde qayd etecegini atta tüşünmedik. Em de Qırım – Vatanımız – Rusiye ve Ukraina halqları arasında dostluqqa ant etken memleket yolbaşçıları tarafından işğal etilecegi de kimseniñ aqlına kelmez edi. Olarnıñ vadeleri yalan olğanı añlaşıldı», – dep yaza Meclis reisi.
Çubarov emin, ecdatlarınıñ ğayreti ile bütün mania ve qıyınlıqlarnı yeñip, Vatanğa qaytqan qırımtatar halqı bugünki kederlerden de keçer.
«Qırım musulmanlarını Oraza Bayram ile hayırlayım! Yüce Rabbimiz er bir musulman ailesine, qomşu ve dostlarımızğa tınçlıq ve muabbetlik eylesin!», – dedi o.
Bazarertesi künü, iyül 28-de, musulmanlar Oraza bayramını qayd eteler.


text:
«Eger de emiyetli teraqqiyat olmasa, tek diplomatiya ve cezalar içün yer qalacaq. Biz endi amelge keçirilgen cezalarnıñ 2 seviyesini qullandıq. Eger de mayıs 25 künü buhrandan yekâne çeziliş yolu olğan prezident saylavları keçirilmese, biz cezalarnıñ 3-nci sevisine keçecekmiz», – dedi Fabius frenk radionıñ efirinde.
Keçken aynıñ soñunda Avropa birligi Ukraina buhranında iştirak etken ve bu sebepten cezalarğa oğrağan 15 insannıñ cedvelini aşkâr etti. Aprel 29 künü peyda olğan cedvel, esapları qapatılğan ve AB territoriyasına kirişi yasaq olğan şahıslarnıñ miqdarını 48-ge arttırdı.


text:
Turkiyede iş ziyareti ile bulunğan Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Turkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayip Erdoğannen eki memleketniñ strategik işbirligi aqqında umumiy deklaratsiyanı imzaladılar.
Belgilengen vazifeler arasında: «Qırımnı qaytarmaq içün halqara uquqnıñ çerçivesinde beraber çalışmaq, OON, ÖBSE, Avropa Şurası çerçivesinde Ukraina mustaqilligini yarımadağa tarqatıp qaytarmaq, Ukraina vatandaşlarınıñ, daa çoq işğal etilgen yerlerde yaşağan qırımtatarlarnıñ uquqları qorumasını kerçekleştirmek kibi meseleler muzakere etilgen».
Bunıñnen bir sırada, «mudafaa ve telükesizlik saasında Turkiye Cumhuriyeti ve Ukraina arasında añlaşma baza ve işbirlikniñ koordinatsiyasını quvetleştirmek», «halqara telükesizlik ve tınçlıqnen temin etmek içün, OON telükesizlik şurasınıñ deñişme meselelerinde daa teren işbirlikni kerçekleştirmek», «Qara deñizniñ regional telükesizlik mehanizmlerniñ pekitmesinde yardımcı olmaq» ya da «NATO ve halqara telükesizlik yönelişiniñ temin etilüvi çerçivesinde umumiy ğayrette işbirlikni quvetlendirmek» kibi meseleler baqıldı.
İqtisadiy işbirligi çerçivesinde serbest ticaret añlaşmasınen bağlı muzakereler, yatırımnıñ qarşılıqlı qoruması ve bergi mecburiyetiniñ ekilemesinden çetleşüvi, tabiy gaznıñ temin etilüvi boyunca eki devletniñ umumiy tedbirlerniñ keçirilmesi, mında Ukraina gaz naqliyat infrastrukturasınıñ qullanması ve Hazar havzasından Avropağa tabiy gaznıñ teslim etilmesi boyunca leyhalarğa başqa memleketlerniñ umumiy celp etilmesi kibi iqtisadiy meseleler qoyulğan.
Petro Poroşenko Turkiyede eki künlük iş ziyareti ile bulunıp, memleket akimiyetinen körüşüvlerni keçipди.
Ukraina ve Turkiye arasında munasebetler soñki bir qaç ay devamında faalleşti. Rusiyenen olğan zıddiyetten soñra, Turkiye halqara cemaatçılığınıñ Ukraina territorial bütünliginen, Rusiye tarafından yarımadanı işğal etkeninen bağlı mevamını qabul etip, kendi noqta - i nazarını seslendirdi. Bunıñnen bir sırada Turkiye qırımtatarlarnen sıq bağlıdır, olarnıñ ekseriyeti Turkiye Cumhuriyetinde yaşamaqta.


text:
Bu aqta Devlet Şurasınıñ «spikerı» Vladimir Konstantinov aytqan. Bunu «Qırım parlamentnıñ» matbuat hızmeti bildire.
Matbuat temsilcilerden birisiniñ ne içün alâ daa Mustafa Cemilev Rusiyege qarşı aytılğan lafları içün Qırımğa kelmege yasaq etilgen insanlar cedveline alınmağanı sualge Konstantinov Qırım parlamentınde qırımtatarlarınıñ liderleriniñ bazı laflarına köz qapatqanlarını ayttı.
«Cemilevnıñ aytqanları Qırım sakinlerine bir hayırlı şey ketirmez. Bu destruktiv laflar. Qırım ve qırımtatar cemaatçılığına qabul ettirecek fikiri real degil. Şunıñ içün biz onıñ aytqanlarına şimdilik köz qapatamız», – dedi Konstantinov.
Qırımtatar halqnıñ liderı, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Nyü-Yorkta keçken BMTnıñ ğayri resmiy Havfsızlıq şurasınıñ sessiyasında Qırımda keçken referendumnı absurd dep adlandırdı.
Ondan da ğayrı o, Qırımda çoqusı akimiyet vekilleri ruslar olğanda ruslarğa zulum etilgenini aqqında iddialar tsinik olğanını ayttı.
Özbaşına ilân etilgen akimiyet Qırımğa kelmege yasaq olğanı adamlarnıñ cedvelini tizdi. 300 adamdan ziyade olğan cedvelge Mustafa Cemilev alınmadı.


text:
İçki (Sovetskiy) mahkemesi Qırım faali Rustem Mennanovnı içtimaiy ağda Qırımtatar Milliy Meclisini (Rusiyede 26.04.2016 mahkeme qararınen yasaq etilgen) añğan beyanatı içün 2 biñ ruble para cöremesinen cezaladı.
Bu aqta Mennanovnıñ adliyecisi Fevzi Karakaş bildirdi.
«Mahkeme başlanğan soñ, men bozuv olmağanı içün davanıñ toqtatılması aqqında şefaat arizasını bergen edim, mahkemeci bunı köz ögüne almadı. Memuriy mesüliyetke celp etüv müddeti yekünlengeni sebebinden davanıñ toqtatılması aqqında ekinci şefaat arizası da diqqatqa alınmadı», – dep izaat berdi Karakaş.
Rustem Mennanov mahkeme qararına şikâyet etecek ola.
Avdetniñ bildirgenine köre, 2016 senesi sentâbr 29-da Rusiye Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ ekstremistik cemaat teşkilâtı olğanını tanıdı ve onıñ faaliyetini Rusiye Federatsiyası territoriyasında yasaq etti.
Aprel 27-de Avropa birligi işbu qararnıñ «umumen olaraq qırımtatarlarnıñ aqlarına ciddiy ücüm» olğanını ayttı.
2016 senesi iyün 29-da Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ insan aqları boyunca baş kâtibiniñ yardımcısı İvan Şimonoviç Rusiye Yuqarı mahkemesini Meclis faaliyetiniñ yasaqlanmasını lâğu etmege çağırdı. Mayıs 12-de Avropa parlamenti Avropa Birligi aza devletlerine Meclis faaliyetiniñ yasaqlanuvı içün mesüliyetli olğanlarğa nisbeten sanktsiyalar kirsetilüvi imkânını baqmağa teklif etti.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Mayısnıñ 26-nda Kyivdeki Halq hocalığı ğalebeleriniñ sergileri (VDNH) kompleksinde olğan «Okean ne molçit» («Okean susmay») kontsertinde Svâtoslav Vakarçuk yırlardan birini qırımtatarlarğa bağışladı.
«Bizim, ukrain ve qırımtatarlarnıñ, taqdirleri pek oşay. Bizni er vaqıt sıñırlamağa tırışqan ediler. Tarih boyunca bizge biz olmağa bermege istemegen ediler. Orta Asiyağa sürgün etilgen ve Vatanlarına qaytıp olğan ve medeniyetini inkişaf ettirmege devam etken halqqa büyük ürmet bildirem. Bugün, ne yazıq ki, kene Rusiye ilhaq etken Qırımda tarih tekrarlanğanını köremiz. Men em qırımtatarlar, em ukrainlerge sabırlı olmağa, bir olmağa tileyim. Beraber olsaq, mıtlaqa yeñermiz, tuvğan toprağımızğa qaytıp, güzel bir memleket qurarmız», – dep ayttı Vakarçuk Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar derc etken videoda.
Bundan soñ o, qırımtatarlarnıñ mustaqillik oğrunda küreşine bağışlanğan yırnı icra etti.
«Bu yır bir qoranta, qırımtatarlar, ukrainler ve diger milletler yaşağan büyük bir memleket içün küreşke bağışlana. Biz yeñilmemiz», – dedi Vakarçuk ve «Kolı tobi vajko» («Qıyın olsa») yırını yırladı.
Bundan ğayrı, qayd etilgenine köre, «Okean Elzı» lideri yırnı yırlamazdan evel Stalin rejimi kerçekleştirgen qırımtatar genotsidiniñ 75 yılına bağışlanğan «Hırsızlanğan Qırım. Sürgünlik ikâyesi» sergisi aqqında tarif etti. O, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ve informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Cepparnen beraber sergini ziyaret etken edi.
«50 insan tarafından azırlanğan, Qırım ve Ukrainanı birleştirgen, sürgünlikni tek raqam ve malümatnen degil, duyğu ve sımalar, timsal ve sesler, ışıq ve renknen ikâye etken küçlü bir leyhanıñ lâyıq soñu. Bütün taqım içün işniñ lâyıq bir soñu», – dep yazdı Ceppar Facebookta.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko BM Baş assambleyasınıñ 73-ünci sessiyasında çıqışta bulunıp, siyasiy mabüsler Vladimir Baluh ve Oleg Sentsov, Qırımnıñ askerleştirilmesi ve Rusiyeniñ BM Halqara mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağını lâğu etmek qararını yerine ketirmege istemegeni aqqında tarif etti.
Petro Poroşenko bunı dedi:
«Qırım çiftçisi Vladimir Baluh tutulıp, evinde Ukraina bayrağını tiklegeni içün 5 yılğa apiske alındı. Qırım rejissöri Oleg Sentsov uydurılğan qabaatlavdan sebep Rusiye şimalindeki koloniyada 20 yıl apis cezasını çeke. Em Oleg, em Vladimir narazılıq bildirmek içün açlıqnı ilân etti, şunıñ içün şimdi ayat ve ölüm arasında qaldılar. Dünya boyunca bu cesür adamlarnı azat etmek içün kösterilgen destek ve birlikke büyük emiyet kösterem».
Aqmescit SİZOsında aman-aman 200 künden berli açlıq tutqan ukrain faali Vladimir Baluhnıñ alı «pek ağır», dep ayta Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova. O, sentâbrniñ 25-nde Facebookta şunı yazdı:
«Apishane memuriyeti tarafından zorbalıq kördi, cigeri, sırtı ve başına urğanlar. Alı pek fenalaştı… Vladimir tibbiy yardımğa muhtac. Ümüt etem ki, eñ yaqın vaqıtta Qızıl Haç Halqara komiteti oña mustaqil ekimlerni yollar».
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ eksperti Vladimir Çekrıgin qayd ete ki, Ukrainanıñ siyasiy mabüsniñ alı aqqında obyektiv bir malümatı yoq.
– Şimdi tek advokat ve cemaat qorçalayıcısından haber bar. Amma olar alına tek tışqı körünişinden ve aytqan şikâyetlerine köre qıymet kese bile. Soñki sefer Baluh yüregi ağırğanını aytqan edi, lâkin sebebini ancaq teşkerüv neticesinde bilmek mümkün. Elbette, SİZOda bunı yapmaq imkânsız. Baluhnıñ köteklenmesi aqqında dos-doğru bir malümat daa yoq, amma imayeniñ öz strategiyası bar, kerek olsa, advokatlar tüşüngenlerini aydınlatır. Belki de, Vladimirniñ vaziyetini daa beter yapmağa istemeyler ya da başqa bir sebepleri bar. Şimdi iyülniñ 5-nde çıqarılğan ükümge qarşı şikâyet arizası baqıla, Baluh umumiy rejim koloniyasında 5 yıl qalmasına ve 10 biñ ruble para cezası tölemesine üküm etilgen edi. O, oktâbrniñ 3-nde mahkemege ketirilmesini istep ariza yazdı. Vladimir Çekrıgin Baluhnıñ ükmü lâğu etileceginden ya da yımşatılacağından şübelene.
– «Patronlar davasındaki» şikâyet arizasından soñ apis cezası 2 ayğa qısqartılğan edi, böyle bir şey yapa bileler. Radikal bir deñişme olacağını beklemeymiz. Eñ esası, Baluhnıñ Rusiyege avuştırılmamasıdır. Onıñ Qırımda qalmasında israr etemiz, soy-soplarınıñ kelmege çaresi olsun. Em de uzun yolğa dayanamaması mümkün. Vladimir açlıqnı toqtatmaq niyeti aqqında bir şey aytmadı ve sıñırlı bir şekilde beslene. Mence, o, almaştırıla bileceklerden biri ola, amma, bilgenime köre, Rusiye tarafından bir areket yoq. Ukraina tarafı teslim ete bilecek Rusiye vatandaşlarınıñ adlarını ayttı, amma Rusiye qıbırdamay.
Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova, Oleg Sentsovnıñ alınen bağlı soñki malümatnı paylaştı:
«Rusiye prezidenti yanındaki vatandaş cemiyetiniñ inkişafı ve insan aqları şurasınıñ reisi Mihail Fedotovdan cevap aldım… Onıñ malümatına köre, sentâbrniñ 12-nde Labıtnangi şeer hastahanesiniñ konsiliumı oldı. Olar Olegniñ alı stabil olğanını tanıdılar… Bugün Oleg tayanma-areket apparatınıñ hastalığı sebebinden dispanserde nezaret altında buluna. İyünniñ 8-nden berli oña ğıdalı qarışma berile ve er kün infuzion terapiya yapıla. Bundan ğayrı, maalesef, Rusiyeden isbatlaycaq bir vesiqa kelmedi, men ise bunı çoqtan talap etem. Ekimler konsiliumınıñ resmiy hulâsası yoq. Maña berilgen malümatnıñ doğru olğanından ve tibbiy baquv keyfiyetinden şübelenem, çünki şeer hastahanesinde oña başından berli yaramay yanaşqan ediler».
Rusiye aq qorçalayıcısı Sergey Şarov-Delone Kremlni ukrainalı siyasiy mabüslerni almaştırma meselesinde qararsız olğanında şekley.
Bu akimiyetimizniñ damnası – kimse qararlarnıñ qabul etilmesinden öz boynuna mesüliyet almağa istemeySergey Şarov-Delone
– Elbette, açıq, mustaqil baqınuvğa irişmek kerek. Ne yazıq ki, Rusiyeniñ insan aqları şurası da akimiyetke qoltutqan bir qurulış oldı. Eki afta evelsi Sentsovnı körgen Dmitriy Dinze ile subetim felâket olğanını tasvirlemese de, Mihail Fedotovnıñ bildirgenlerinden qat-qat telâşlı bir şey olğanını isbatlay. Sentsovnıñ mecburen aşatılması meselesinde Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti mustaqil degil, qarar almay. Maalesef, Rusiye akimiyeti vaziyetni deñiştirmek içün qıbırdamay. Bazı areketler olğan edi, amma şimdi yoq oldı, aqibetlerni körmemezlikke uralar. Mence, bu akimiyetimizniñ damnası – kimse qararlarnıñ qabul etilmesinden öz boynuna mesüliyet almağa istemey.
Sergey Şarov-Deloneniñ fikirince, Rusiye sisteması özüni sovetlerden beter kösterdi.
Ğarp daa da sert olıp, Rusiye akimiyeti qarşısında daa qararlı adım atmalıSergey Şarov-Delone
– Sovetler sisteması dissidentlerge qarşı cinaiy işler uydura edi, amma dissidentler de bar edi. Şimdi o, dissidentlerni uydura ve olarnı mahsus hızmetlerniñ menfaatları içün özü meydanğa ketire. Olarğa «bas» emri berildi, ve olar kimsege baqmay. Sovetler zamanında böyle bir şey yoq edi. Biz ne köremiz: insan öz aqları içün, bir şey almaq içün degil de, diger insanlarnı qorçalamaq içün açlıq tuta. Mence, Ğarp daa da sert olıp, Rusiye akimiyeti qarşısında daa qararlı adım atmalı.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Aleksandr Golubov, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ alıp barıcısı


text:
«The Daily Beast» neşiri bergen malümatına köre, böyle teşebbüs Obamanıñ Ukraina ve rusiye ile bağlı siyasetinden köz qaytuvnı köstere. Yañı qanun Ukraina silâlı quvetlerine silânı bermege ve Rusiye memurları, bank ve şirketlerine, şu cümleden «Gazprom» ve «Rosneft» nisbeten qattı cezalarnıñ kirsetüvine imkân berecek. Qanun leyhasınıñ qabul etilüvine senatnıñ çetel işler boyunca komitetinde üyken cumhuriyetçi Bob Corker teşebbüs ile buyurdı. Onıñ müellifdeşleri Mitch McConnell ve John McCain oldı, dep bildire Radio Svoboda.
Eger de Rusiye Şarqiy Ukrainadaki areketlerini toqtatmasa ve öz ordunı sıñırlardan almasa, Rusiyeniñ büyük şirketlerine: «Sberbank», «Bank VTB», «Vneşekonombank», «Gazprombank», «Gazprom», «Novatek», «Rosneft" ve «Rosoboroneksport»qa nisbeten yañı cezalar kirsetile bile.


text:
Hususan, qırımtatarlarnıñ yetekçisi, türk dünyasında tanılğan cemaat erbabı ve siyasetçi Mustafa Cemilevge Qırımğa kirişi yasaq olğanı aqqında söz yürsetilecek.
Avropa Şurasınıñ nazirler toplaşuvı Venada mayıs 5-6 künleri dünyanıñ çetel işler nazirlerniñ iştiragi ile olmaq kerek.
Neşirniñ bergen malümatına köre, Türkiyeniñ tışqı siyasiy müessise başı qırımtatarlarnıñ meselesini öz Rusiye zenaatdaşı Sergey Lavrov ile körüşüvde de muzakere etmege planlaştıra.
Türkiye Rusiyeniñ Qırım işğalini tanımay ye yarımadanı Ukraina qısmı olaraq tanımağa devam ete.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi advokatlar Ayder Azamatov ve Lilâ Gemeciniñ Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında 2020 senesi iyülniñ 7-nde tutulğan İsmet İbragimov ve Seyran Hayretdinovnıñ sıñırlav tedbirine qarşı bergen istinaf şikâyetlerini red etti.
Bu aqta imayeciler «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesine tarif etti.
Berilgen malümatqa köre, advokatlarnıñ şikâyetleri qapalı şekilde baqıldı, «esnas iştirakçileri içün telüke bar» dediler, amma oturışuv vaqtında mabüsler tahqiqat izolâtorında bulunğan edi.
Mahkeme oturışuvında advokat Azamatov müvekkiliniñ sağlıq problemleri aqqında bildirgen vesiqalarnıñ davağa qoşuluvı aqqında muracaat etken edi. İmayeciniñ mahkemede hatırlatqanına köre, İsmet İbragimov Ukraina vatandaşı ola, böylece, dördünci Jeneva şartnamesine uya. Faqat Qırımdaki mahkeme eki advokatnıñ delillerine emiyet bermedi.
Tintüvler iyülniñ 7-nde saba erte yedi qırımlınıñ evinde keçirildi: Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında yaşağan Emil Ziyadinov, Aqmescit rayonınıñ Kurtsı qasabasında yaşağan İsmet İbragimov, Bağçasaray rayonınıñ Jeleznodorojnoye köyünde yaşağan Seyran Hayretdinov, Bağçasaray rayonınıñ Sevastyanovka köyünde yaşağan Aleksandr Sizikov, Aqmescit rayonınıñ Bavurçı (Kamenka) qasabasında yaşağan Vadim Bektemirov ve Aluştada yaşağan Dilâver Memetovnıñevinde. Memetov tintüv vaqtında evde yoq edi, onı qıdırmağa devam eteler.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, «Qırım sakinleri arasında terror mefküresini yayğan, qırımlı musulmanlarnı özüne celp etken» «Hizb ut-Tahrir» bölügini qurğanından ve iştirak etkeninden şübheli sayılğanlar tutuldı. Rusiye mahsus hızmetiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, «(teşkilât) azalarınıñ yaşağan yerlerinde Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir al-İslami» propaganda malümatı, terror faaliyeti vaqtında qullanğan elektron malümat taşıyıcıları» alındı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Bunı Ukraina mudafaa Nazirliginiñ matbuat ve malümat idaresi bildire.
«Rusiye tarafından seslendirilgen şeyler qatilni qorçalamaq içün yapıla. Bundan sebep birden ayta bilemiz ki, «taqiq» kerçek olmaycaq», – dep tüşüneler nazirlikte.
Tünevin Ükümet Evinde keçirilgen brifingde Ukraina Silâlı Quvetleri Baş emir merkeziniñ yolbaşçı muavini general-mayor Oleksandr Rozmazinniñ bildirgenine köre, mayor Stanislav Karaçevskiy Ukrainağa ketmege azırlıq körip, kapitan Artem Yermolenkoğa eşyalarnı toplamağa yardım etti. Olar daa bir ortağınen beraber evge qayta ediler. Arbiy bölükniñ nezaret-kiriş noqtasını keçtiler. Mında artıq Rusiye arbiy adamları hızmet ete. Laf etip başladılar. Soñra rusiyeliler bir gruppanı çağırğanlar. Ukraina zabitleri yataqhanede saqlanmaq içün bir yer qıdırdılar. Soñra Rusiye arbiy adamları 5 qatta ışıq-davuş granatalarnı patlattı. Kapitan Yermolenko bir odada saqlanıp oldı. Bu vaqıtta ise Rusiye arbiy adamları tarafından kiçik serjant mayor Karaçevskiyni avtomattan atıp öldürdi.
«Neticesi pek kederli: 5 yaşında oğlançıq ve 4 yaşında qızçıq öksüz qaldılar. Bu ukrain qorantasına kelgen dertni añlaysıñız», – dedi Rozmazin.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye silâlı quvetleriniñ kiçik serjantı vaziyetni kerginleştirdi.
«Cevabımız mıtlaqa olacaq, bir kimse çette qalmaycaq, bu birinci vaqia degil, – qayd etti general-mayor. – Bundan evel Qırımda snayperler ukrain praporşçikni atıp öldürdiler».
Aprelniñ 6-da Kiyev vaqıtı boyunca saat 23:40 Saq rayonınıñ Novofödorovka qasabasında Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy hızmetçisi kiçik serjant Zaytsev YE.S. AK-74 avtomatından Ukraina Silâlı Quvetleriniñ zabiti – silâsız mayor Karaçevskiy Stanislav Volodımırovıçnı atıp öldürdi.
Elâk olğannıñ ortağı – Ukraina SQ arbiy bölükniñ operativ bölüginiñ zabiti Yermolenko Artem Volodımırovıç Rusiye askerleri tarafından köteklenildi ve tutıldı.
Ukraina tış işler nazirligi Baş prokuraturağa muracaatta bulunıp, Ukraina arbiy adamnı öldürgen şahıslarnı belgilev ve cezalanuv boyunca areket etmege rica etti.
«Qırım militsiyasında» deyler ki, öldürilgen şahıs bir qaç adamnen beraber saruş olıp, Novofödorovkada yerleşken arbiy bölükniñ nezaret-kiriş noqtasına ve aviabaza garnizonına ücüm ettiler. Yerli içki işler organlarınıñ vekilleri arbiy patrulnen beraber «yaramazlarnıñ areketlerine cevap bermege» mecbur olğan ekenler.
İşbu vaqia boyunca «öldürüv» maddesine köre cinaiy iş açıldı. Eñ büyük ceza 15 yılğa qadar apske aluv olması mümkün.