text:
AQŞ: Äl-Qaidä Äfğanstanda balaların qalqan urnına qullana
AQŞ citäkçelegendäge Äfğanstan koalitsiäse belderüençä, kiçä tönnä, Pakstan çigenä yaqın Al-Qaedäğä bäyle buluında şiklänelgän sıyınu-yortuna bulğan hawa höcemendä 7 bala xälaq bulğan.
Major Chris Belcher, AQŞ citäkçelegendäge Äfğanstan koalitsiäse köçläre süzçese, Al-Qaidä suğışçıları sıyınğan ber mädräsägä bulğan tönge hawa höcemendä 7 balanıñ ülüen belderde.
Belcher süzlärençä, Koalitsiä köçläreneñ Pakstan çige yaqınındağı Paktika wilayätendä, ğadi xalıqqa ziyan kitermäs öçen, xöcemnäñ ber kön elek, bu mädräsäne küzätep torğan.
“Bez mäxälläne kön buyına küzätep tordıq, kön däwamında bu mäxällädä bala buluına ber nindi dä işarä tabılmadı. Anda balalar buluın belsä idek, bu höcemne oyıştırmağan bulır idek. Bu äl-Qaidäneñ ğadi xalıqnı qalqan itep qullanuına ber misal. Bez operatsiälärne oyıştırğanda Äfğan İslam Cömhiriäte belän bergä eş itäbez. Häm operatsiälär yasağanda ğadi xalıqqa zarar kitermäs öçen böten mömkinçeleklärne dä qullanabız” Koalitsiä köçlärennäñ kilgän ber belderüdä, hawa höcemennäñ qotılğan balalar äytüençä, suğışçı köçlär, höcümğä qadär ülgän 7 balanı kön buyına anda turırğa quşqan bulğannar.
Belderüdä tağın, AQŞ koalitsiä köçläre Höcem itärğä boyrıq birer aldınnañ Dine mädräsä häm mäçit bulğan şul mäxällädä “şomlı xällär buluı turında äytelä.
Läkin belderüdä, höcemneñ kem tarafınnañ raslanuı äytelmägän.
Äfğan Saqlanu Ministırı süzçese, General Zahir Azimi azatlıqqa bergän belderüendä, mäxällägä bulğan höcemneñ, Qabüldäge Äfğan hökümäte tarafınnañ xuplamawın belderde.
“Bez AQŞ köçläre belän bergä eşlibez, läkin bu xizmättäşlek cirle armiä belän bara. Bezneñ xawa köçebez yuq, şuña bu turıda xizmättäşlektä yuq. Ägär bu ölkä dä xizmättäşlek arttırılsa ide, qaysı cirlärne bombalarğa yariy qaysı töştä yaramiy bu turıda Äfğan hökümäte qarar berä alır ide. Läkin suğış ul yuğaltuda kiterä. Ägärdä suğışlar tarixına küz salsañ, ni qadär ğadi xalıqnı saqlim disändä, dönyanıñ barlıq cirendä dä mondıy yuğaltular bula ala.”


c: text/html

text: İsrael premier-ministrı Ariel Şaronnıñ, xökümät tözü mäsäläsendä, Xezmät partiäse citäkçese Amram Mitzna belän söyläşüläre näticäsez tämamlandı. Xezmät partiäse Şaron xökümätenä kerüdän baş tarttı. Ğinwarnıñ 28-endä ütkän saylawlarda Şaronnıñ uñ yünäleştäge Likud partiäse ciñep çıqsa da, xökümät tözü öçen kiräk bulğan küpçelekkä ireşä almadı. 120 urınlı parlamentta Likud 38 urın aldı. Urta-sul yünäleştäge Xezmät partiäseneñ 19 urını bar. Bügenge oçraşudan soñ Xezmät partiäse, Şaronğa opozitsiädä qalaçağın belderde. Amram Mitzna, Fälestinnär belän ber-şartsız söyläşülär başlarğa çaqıra, Şaronnıñ qatı-qul säyäsätenä tänqit belderä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Färit Möxämmätşin:“ Dürt tatar” teatrı yäşlärneñ häm uyın-kölke söyuçelärneñ aralaşu urını bulır”
Färit Möxämmätşin KVN komandası äğzaların yaña binağa küçü belän qotladı häm üzeneñ süzendä:“ Qazannıñ 1000 yıllıq yubiley aldınnan KVN teatrı açıluı ayırım mäğnägä iä. Qazanlılar bäyräm aldınnan üzlärenä büläk yasıy. Başqala yañara binalar tözelä, iskeläre tözekländerelä. Şul uq waqıtta bez yäşlärneñ entuziazmın, şul isäptän KVN xäräkäten onıtmıybız. Respublika KVN tarixına 10 yıl buluğa qaramastan, anı Rossiädä dä belälär”, dip bilgeläp ütte däwlät şurası räise. Anıñ äytüençä, başqala üzägendä teatr yäşlärneñ aralaşu urını bulaçaq. Alar monda üzläreneñ qıyu ideyälären tormışqa aşıraçaq.
Şulay uq Färit Möxämmätşin şayannar häm tapqırlar klubı tarafınnan äytelä torğan süzlärneñ xalıq arasında kiñ taraluın häm “Dürt tatar”nıñ tanılğan frazasın iskä töşerep uzdı. Ul tatarnıñ härwaqıt alğa baruın iskärtüçe ğibärä ide.
Respublikada KVN tarixı 10 yıllap isäplänä. Aña meditsina universitetı studentları nigez salğan. Bügenge köndä inde Tatarstanda räsmi räweştä 870 komanda terkälgän. Yaña teatr açılışına da respublikanıñ törle ligalarında uynawçı komandalar kilgän ide. Şular arasında tatar KVNnıñ cıyılma komandası da çığış yasadı.
Teatrnıñ konsert zalı zamança ut häm tawış apparaturası belän cihazlandırılğan. Şunda uq grimlau häm repetitsiä bülmäläre, tawış yazdıru studiäläre urnaşqan. Biredä KVN komandalarınnan tış, Qazannıñ “Mizgel” biyu teatrı, breyn-ring häm STEM komandaları repetitsiälär ütkäräçäk.
Färit Möxämmätşin süzlärenä karaganda, KVN xäräkätendä qatnaşuçılar tormışta da yuğalıp qalmıyça, üz urınnarın tapqannar. Başqala üzägendäge älege teatr yäşlärneñ häm uyın-kölke söyuçelärneñ aralaşu urını bulır dip ışandırdı däwlät şurası räise.
Xäzergä “Dürt tatar” komandası rus telendä eşli, ämma Rusiädäge berençe KVN teatrında tatar komandalarına da işeklär açıq dip belderde “Dürt tatar” komandası äğzası Rişat Gıymaltdinov.
“Respublikada nindi komandalar bar härberse monda kilep uynıy ala. Teatr işekläre Härkemgä açıq.”
Gölnaz Şäyxetdinova


text: Tönyaq Osetiä prezidentı Alexandr Dzasoxov, Beslan faciğasen idarä itä almaw ğayepläwläre sürätendä 2 köndä xökümätne taratırğa süz birde. Rusiä xärbi köçläreneñ ştab başlığı general-polkovnik Yuri Baluyevsky, Rusiä, kiräk bulsa dönyanıñ teläsä qaysı poçmağında terrorçılarğa höcüm itergä äzer, dip belderde. Ämma süz atom höcümnäre turında barmıy, dide Baluyevsky: (audio) "Terrorçılar bazaların yuq itü öçen här törle çaralarğa barırğa äzerbez. Ämma monda – atom höcümnäre turında süz barmıy. Küreläçäk çaralar turında – wazğiätkä kürä qarar bireläçäk," dide Rusiä xärbi köçläreneñ ştab başlığı. Rusiäneñ Federal İminlek Xezmäte FSB – Beslandağı totıq alu ğamälen planlaştırğan çeçen yulbaşçıların tabırğa yardäm itüçelärgä 10 million dollar wağdä itte. Rusiä general prokurorı Vladimir Ustinov totıq alu faciğasen tikşerü barışı häm terror ğamälendä ziyan kürüçelär turında iñ soñğı mäğlümatlärne iğlan itte: (audio) "Totıqlar sanı – 1200 bulğan, 727 keşegä medetsina yardäme kürsätelä. 326 keşe hälak bulğan, alar arasında 210 mäyetneñ – kemneke bulğanı bilgesez qala." Xäbärsez yuğalğannar turında Ustinov ber süz dä äytmäde.


text:
“Aq bars” xokkey komandasındağı soñğı üzgäreşlär küplärneñ iğtibarın cälep itte. Komandanıñ baş trenerı Vladimir Plyuşçevnıñ kinät kenä urınınnan azat itelüen qayber jurnalistlar “yomşaq fetnä” dip atadılar. Quldan bıyılğı çempionat medal''lären ıçqındırğaç, xokkey eşlärendä tärtip saluğa prezident Mintimer Şäymiev alındı. Näq anıñ täqdime belän Plyuşçev urınına Vladimir Wuyteknı bilgelädelär. “Aq bars” klubınıñ prezidentı Färit Möxämmätşin süzlärenä qarağanda, bez bu eşne ozaqqa suzğan bulsaq, Wuytek Rusiädän tuğan yağı Çexiägä qaytıp kitär ide. Ä anıñ qul astında Rusiäneñ berniçä xokkey komandası çempion bula aldılar. Ni öçen soñ äle bezneñ iñ däräcäle citäkçelärebez qırıq eşlären qırıq yaqqa taşlap, tamaq tuq bulğan çaqta iskä töşä torğan uyın problemaları belän şöğellänä? Döresen äytergä kiräk: xokkey belän respublikanıñ prestijı bäylängän, aña baytaq aqça sarıf itelä - bu üzenä ber dönya. Rusiä külämendä dä, Yevropada da super-liga komandaları artında ğayät zur köçlär tora. Küräseñ, bezgä kapitalizm belän bergä professional'' sportnıñ yazılmağan qatlawlı qağidäläre dä kerä. Şuña kürä qayçandır Boz sarayı direktorı xäl itä torğan mäsälälärne, bügen prezidentlar, spikerlar üz östenä alırğa mäcbür bula.
Damir Ğısmetdin, Qazan


text:
Xalığı 70 millionnan aşqan Törkiäneñ bu atnada töp qayğısın bälki dä Törkiädä “qoş grippı” dip atalğan yoğışlı xastalıqnıñ taralu qurqınıçı täşkil itä. Bu qoşlarnı ğına tügel, adäm balasın da üterä, qurqınıçlı, qoş ite aşawdan saqlanığız diğän Avropa Berlege Sälämätlek Kommissiäseneñ xisabı säbäple Törkiädä panika çıqmadı. Ämma barlıq televidenie, gazetalarda töp tema şuşı qoş kizüwe ide. Karantin häm qanatlılarnı yuq itü protsesı bara digän xäbärlär taralğaç, Millät Mäclese restoranında tawıq, kürkä kebek aşamlıqlar menüdän çığarılğan. Bu xäbärne jurnalistlar eläkterep alğaç, premier-ministrğa häm başqa ministrlarğa sorawlar birä başladılar. Awıl xucalığı ministrı Mehdi Eker “bez här törle çaranı aldıq, tawıq iten yaxşı ğına peşersägez qurqınıç yuq” digän belderü yasadı. Xalıq moña da bik ışanmağaç, bu yulı Parlament räise Bülent Arınç iftar aşı birde, Premier Tayyip Erdoğanda şuşı iftarda jurnalistlar aldında demonstrativ räweştä östälgä kiterelgän tawıq iten aşadı. Ä ber televiziä programasında şayan jurnalist kitergän tawıq botın isä, “min qaya kiselgän, niçek peşerelgän buluwın belmägän tawıq iten aşamıym” digän. Törek xalqı arasında da usal niätlelär bar ikän, andıylar ütkändä dä ber ministr “Çernobil qazasınnan soñ da çäylärebezdä radiasiä yuq” dip televiziä aldında çäy eçkän ide dip ğäybät taratalar. Ämma şunı da äytergä kiräk, Törek xalqı üz säyäsätçelärenä bik nıq ışansa da, tawıq kebek qoş ite satışları qılt dip kiselgän. İxtimal başqa ber säbäp bar.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
AQŞ Kongressına saylawlarda töp mäsälä - Ğiraq suğışı
Kiläse sişämbedä Quşma Ştatlarda Kongress saylawları ütäçäk. Prezident George Bushqa xakimiättäge soñğı 2 yılında nindi parlament belän eşlärgä turı kiler? Kongress yä anıñ Respublikannar partiäse qulında qala, yä küpçelek oppozitsiädäge demokratlarğa küçäçäk. Saylaw aldı yarışında namzätlär Ğiraqta Bush alıp barğan säyäsätne yaqlıymı-yuqmı. Bu töp mäsälä bulaçaq. 2 partiä dä monı añlıy häm soñğı könnärdä bu mäsälägä ayıruça zur iğtibar birä.
Kerry ber universitettağı çığışında, tırışıp uqısağız, öy eşläregezne äzerläsägez, aqıllı bulırğa tırışsağız barısı da äybät bulır, ägär tırışmasağız Ğiraqta batarsız dide.
Kerry bu süzlärne Bushnıñ 2003 yılda Säddam Xösäinne bärep töşergäç Ğiraqtağı eşçänlek planı bulmawı turında äytüen belderde.
Bush isä Kerrynı Amerikan xärbiläreneñ zihenen mısqıllawda ğäyepläde häm anıñ ğafu ütenüen taläp itte.
"Quşma Ştatlar ğäskärlärendägelärı bik aqıllı häm bik qıyu. Massaçusets senatorı alardan ğafu ütenergä tieş" dide Bush.
Kerry isä ğafu ütenüdän baş tarttı.
"Min prezidentnı häm anıñ uñışsız säyäsäten tänqitlägän öçen berkem aldında da Ğafu ütenmim. Suğış qırındağı ğäskärlärebez aldında prezident, anıñ uñışsız törkeme, häm ğäskärlärebezgä, alarnıñ ğailälärenä zıyan kiterüçe säyäsätne xuplap utırğan Kongresstağı respublikan küpçelek ğafu ütenergä tieş" dide Kerry.
7 noyäberdä ütäçäk saylawlarda Bush ta Kerry da üzläre qatnaşmıy. Ämma alarğa bu könnärdä üz partiäläreneñ başqa äğzaları öçen bik qatı tırışırğa turı kilä.
Şundıy uq süzlär suğışı kongress saylawlarında tübänräk dairälärdä dä bara. Fiker beleşülär respublikan namzätlärgä prezidentnıñ Ğiraq säyäsäte öçen demokratlarnıñ höcümnärenä qarşı torırğa turı kilüen kürsätä. 2 yıl elek ütkän kongress saylawlarında alay bulmağan ide.
Küptän tügel Waşingtondağı Pew İnstitutı ütkärgän ilküläm fiker beleşügä qarağanda fiker beleşüdä qatnaşqannarnıñ 60 protsentı suğış yaxşı barmıy dip isäpläwen beldergän.
Fiker beleşügä qarağanda, Ğiraqta watandaşlar suğışı başlandı, häm AQŞ ğäskärläre anıñ üzägendä qaldı dip isäpläwçelär arta bara.
Pew institutı başlığı Andrew Kohut "Cämäğätçelekne uylandırğan mäsälälär arasında Ğiraq berençe urında tora. Ğiraq suğışınıñ niçek baruı bik nıq borçıy häm xalıq qänäğät tügel" dide.
Kohut äytüençä, Bushnıñ Ğiraq säyäsäten, häm anı yaqlağan Respublikan kongressnı tänqitläwçelär suğış Amerikağa höcüm itärgä mömkin terrorçılarğa qarşı köräşü öçen kiräkle resurslarnı suıra, şunıñ belän terrorğa qarşı köräşkä zıyan kiterä dilär.
Bush idaräse isä Ğiraq dönyada terrorğa qarşı köräşneñ alğı sızığı bulıp tora, ägär dä anda totrıqlı xökümät urnaştıra almasaq Ğiraq terrorçılar oyasına äwerelergä mömkin dip täqrarlıy.
Respublikannarnıñ ölkän säyäsi kiñäşçese häm elekke respublikan kongressmen Vin Weber "Minemçä Aq Yort saylawlarda ni bulaçağın iğtibar belän küzätä. Ägär dä demokratlar ber yäki 2 pulatnı da üz qullarına alsa, Aq Yort xalıqnıñ suğışnı yaqlawı kimüen, häm tayanıçnıñ qaqşawın añlıyaçaq" di.
Ämma, di Weber, xätta demokratlar 1 yäki 2 pulatnı alğan oçraqta da Bush üz säyäsäten ällä ni üzgärtmiäçäk.
7 noyäber saylawlarınnan soñ Kongressnıñ kem qulında bulaçağı äle bilgele tügel. Ämma demokratlar kilgän oçraqta alar Bush idaräseneñ Ğiraq säyäsäten saqlap qalu tırışlıqlarına qarşı çığar dip kötärgä kiräk.
Naif Aqmal, Praga.


text: Çeçnyänıñ Açxoy-Martan rayonındağı Orexovo awılı ergähendä bögön militsiä patrule minala şartlağan. Militsiänıñ ber xezmätkäre yaralanıp ülgän, ösäwhe dawaxanağa halınğan. Çeçnyä häm İnğuşetiä sigendä bögön ber-nisä säğät dawamında Kavkaz automobıl yulında xäräkät tuqtatılğan. Şahittarğa hıltanıp azatlıq radiohı xäbärsehe xäbär iteüensä, yul yanında xärbi bäreleş bulğan. Häläk bulıusılar häm yaralanıusılar xaqında mäglümät yuq. Atış turahındağı mäglümätte xärbizär raslamay. Groznıy yanında Çeçen militsiähı leytenantı Zälimxan Zakriev yortonan urlanğan. Unıñ yazmışı turahında ber nimä lä bildäle tügel.


text:
Qazanda Gäbdraxman Äbsälämovqa bağışlanğan kürgäzmä häm Qayum Nasıri istälegenä muzey açılaçaq
Pänceşämbe könne Qazanda Şärif Qamal muzeyında kürenekle yazuçı Gäbdraxman Äbsälämovqa bağışlanğan kürgäzmä açılaçaq. Ul yazuçınıñ küplär yaratqan äsäre kebek «Sünmäs utlar» dip isemlängän. Kürgäzmädä Gäbdraxman Äbsälämovnıñ küp kenä şäxsi äyberläre, fotografiäläre, xatları urın alğan. Häm, älbättä inde, yazuçınıñ kitapları. Muzey açılğan könne üq, yäğni 31 ğinwarda, küptän tügel genä «Mäğärif» näşriätendä basılıp çıqqan «Ul bezgä aq çäçäklär büläk itte» isemle kitapnı täqdir itü dä küzdä totıla. Bu kitapta yazuçı turında Sibğät Xäkimneñ, Ğarif Axunovnıñ häm başqa keşelärneñ istälekläre urın alğan. Şunı dä äytergä kiräk, Gäbdraxman Äbsälämovnıñ onığı — Albina Äbsälämova şiğırlär icat itä ikän. Kürgäzmägä kilüçelär anıñ äsärläre belän dä tanışa alaçaq.
Ä comğa, 1 fevral könne, Qazanda tağın ber kürenekle, tanılğan millättäşebez — fälsäfäçe, pedagog, yazuçı Qayum Nasırinıñ muzeyı açılaçaq. Muzey Qayum Nasırinıñ soñğı yılları ütkän, şähärneñ Parij kommunası uramında urnaşqan binada bulaçaq. 1970-nçe yıllar axırında yanğan bu yort 1990-nçı yıllarda yañadan tözelep, tözekländerelgän. Anda şulay uq yazuçınıñ şäxsi äyberläre, aña qağılışlı dokumentlar urnaştırılğan.


text:
"Ağımdağı waqiğälär yılyazması"na - 40 yıl
Ğadi işäytü maşinasında çığarılğan şuşı basmada sovet zalimiäteneñ üz keşelärenä qarata yawızlıqları häm alarnı ezärlekläw tarixı yazılıp kilde.
15 yıl däwamında dönya kürgän barlığı 65 çığarılışı belän "Ağımdağı waqiğälär yılmazması" millionlağan danä belän taralğan räsmi "Pravda", "İzvestiä" häm başqa şundıy sovet propagandası çaraları belän tigez bulmağan, ayawsız köräş alıp bardı.
"Yabloko" partiäseneñ citäkçese Grigori Yavlinski, şuşı samizdat basmasın çığaru Sovetlar berlegeneñ iñ qırıs şartlarında da irekle mäğlümät ağımın tuqtatıp bulmawnı kürsätkän ber küreneş ide, di.
Yavlinski fikerençä, "Ağımdağı waqiğälär yılmazması" sovetlarda qılınğan cinayätlär häm ğadelsezlek turında däşmi utırma almağan qıyu keşelärneñ batırlığın gäwdäländerä. Häm bu keşelär üzläreneñ şul yazmışın belä torıp sayladı, ämma şuña da qaramastan, alar mäğlümätneñ ireklegen üz ğömerlärenä qarağanda da yuğarıraq bäyäläde, di Grigori Yavlinski.
Şuşı eşçänlege öçen Natalia Gorbanevskaya inde 1969-nçı yılda uq qulğa alına häm ike yıl sovet "psixuşka"sında ütkärä. 1975-tä aña Könbatışqa kitü mömkinlege birelä häm xäzerge waqıtta ul Parisda yäşi.
Gorbanevskaya başlağan eşkä şunda uq başqa dissidentlar, misal öçen, Yuri Şixanoviç, Petr Yakir, Sergey Kovalev, Tatyana Velikanova kebeklär quşıla, "Ağımdağı waqiğälär yılmazması" asılda irekle fikerdä, üzgä fikerdä toruçılarnı bergä tuplağan basmağa äylänä.
Şuşı quldan yazılğan häm soñraq ğadi basma maşinalarda işäytelgän yazmalarda yış qına qırımtatarlarınıñ Watanga qaytu omtılışları, Mostafa Cämil kebek aktivistlarnıñ ezärleklänüe, törmälärgä yabıluı xäbär itep torıla.
Xronika aldan uq barı tik faktlarnı birü, qısqa bulu maqsatın quya, anda cäyelgän fiker, ozın süz, tänqit yäisä komentar bulmıy. Barı tik xakimiätneñ üz xalqına qarşı zalimiäte, yawızlığı kürsätelä "Ağımdağı waqiğälär yılmazması"nda.
Rusiäneñ Memorial cämğiäte april ayında "Ağımdağı waqiğälär yılmazması"nıñ 40 yıllığına bağışlap maxsus cıyın uzdırğan ide. Anda Nataliä Gorbanevskaya da, çığaru eşenä bulışqan başqalar da qatnaştı. Kürenekle xoquqçı, dissident çağında şulay uq Xronikanı çığaruda qatnaşqan Lüdmila Alekseeva cıyılğan xalıqqa, "keşe xoquqların yaqlaw eşendä min küp närsä eşlädem, ämma şul ğämällär arasında iñ möhime, möğayen dä, "Ağımdağı waqiğälär yılmazması"nıñ berençe çığarılışın bastıru bulğandır", dip belderde. Alekseeva fikerençä, bu üzenä kürä ayırım ber çor, ber däwer başlaw eşe bulğan.


text:
BMO inspektorları Ğiraqta ağulı gaznı yuq itä
Bügen Bagdadta, Rim papasınıñ maxsus wäkile kardinal Roger Etchegaray, Ğiraq premier-ministrı urınbasarı Tariq Aziz belän oçraştı. Kardinal Ğiraqqa, suğışnı buldırmaw tırışlığı belän kilgän.
Ul arada Ğiraqnıñ yuğarı räsmie Säläm Äl-Qubaissi, Quşma Ştalarnıñ, Osama ben Laden tawışı yzılğan tasma, Bagdadnıñ, teror çeltäre belän bäyle buluwın kürsätä, dip belderüen, Ğiraqqa qarşı suğış başlaw säbäp ezläw dip atadı. Qatarnıñ Äl-Cäzirä televideniese yañğıratqan tasmada Osama ben Laden tawışı belän söylägän keşe, möselmannarnı Ğiraqnı yaqlarğa çaqıra, ğäräp illären Quşma Ştatlarğa yärdäm itmäskä öndi.


text:
AQŞ finans ministrı John Snow bügen wazifasınnan kitüe turında belderde. Prezident George Bush ministr urınına bank citäkçese Henry (Hank) Paulsonnı bilgeläde. Bush, Paulsonneñ finans bazarlar häm tirän iqtisad belemen xupladı:
"Amerikan iqtisadı nıq, näticäle häm köçle, häm min anı Hank Paulson belän berlektä şul yuldan üsüenä ömet itäm. Finans ministrı bularaq, Hank, amerikannarnıñ tormışına qağılğan bik küp eçke häm tışqı mäsälälärdä kiñäşlär birep toraçaq."
John Snow isä 2003nçe yılnıñ fivralennän birle finans ministrı buldı. Anıñ urınınnan kitüe turında imeş-mimeşlär küptän çıqqan ide. Paulsonnı yaña wazifada Senat raslarğa tieş.


text: Faks tamiri,fax tamiri,yerinde tamir.Faks tamircisi,faks tamir servisi,faks tamiri yerinde yapılır.Arıza tespiti ücretsizdir.İstanbul içi Avrupa Yakası her semte servisimiz vardır.Hiç bir markanın yetkili servisi değiliz.brother faks tamiri,brother fax tamiri,brother faks tamircisi,brother fax tamircisi,brother faks tamir servisi, brother fax tamir servisi,hp faks tamiri,hp fax tamiri,hp faks tamircisi,hp fax tamircisi,hp fax tamir servisi,hp faks tamir servisi,hp yazıcı tamiri,hp printer tamiri,hp yazıcı tamircisi,hp printer tamircisi,hp yazıcı tamir servisi,hp printer tamir servisi,oki yazıcı tamiri,oki yazıcı tamircisi,oki yazıcı tamir servisi,oki printer tamiri, oki printer tamircisi,oki printer tamir servisi,samsung faks tamiri,samsung faks tamircisi,samsung faks tamir servisi,samsung fax tamiri,samsung fax tamircisi,samsung fax tamir servisi,samsung yazıcı tamiri,samsung yazıcı tamircisi,samsung yazıcı tamir servisi,samsung printer tamiri,samsung printer tamircisi,samsung printer tamir servisi, xerox faks tamiri,xerox faks tamircisi,xerox faks tamir servisi,xerox fax tamiri,xerox fax tamircisi,xerox fax tamir servisi,xerox yazıcı tamiri,xerox yazıcı tamircisi,


text:
Soñğı birer jıldan beri jurttıñ nazarı kädimgi esekke qattı awa bastadı. Key` awıldarda belgisiz adamdardıñ esekti soy`ıp, terisin sıpırıp äketken oqïğaları twralı talay` märte jazğanbız.
Bul şarwamen ay`nalısatındar jasırın tirlik istey`tindikten «Esek terisin Qıtay`ğa ötkizip jatır eken», «Bir esektiñ terisi 100 mıñ teñge turadı eken», «Qulağınan küşti däri jasay`dı eken» degen sïyaqtı türli alıpqaşpa sözder taralğan edi. Keşegi aptada «Esek terisin qabılday`mız» dep orıs tilinde jazılğan jarnamanı körgen biz ondağı telefon arqılı xabarlasıp, jarnama berwşige jurttıñ kökey`inde jürgen suraqtardı qoy`dıq.
Qulağımen qosa qabıldanadı eken
– Jarnama boy`ınşa xabarlasıp tur edik. Esek terisin qanşadan qabılday`tındarıñızdı bilgimiz keledi.
– 15 – 17 mıñ teñgeniñ aralığında qabılday`mız.
– Nege arzan? Jurt esek terisi 50 mıñ, tipti 100 mıñ teñge turadı eken dep jür ğoy`?
– Ay`ta beredi. Oğan senbeñiz. Oy`lanıp qarasañızşı, tiri esektiñ özi arı ketse 10 – 15 mıñ teñge turadı emes pe?
– Sonda da arzan sïyaqtı körinedi eken...
– Sizde qanşa teri bar? Birneşew bolsa, kelisip, üsteme aqı qosa alamız.
– Teri emes, esek bar. Biraq onı tiridey` satsaq dep edik.
– Tiridey` almay`mız. Bir «alqaştı» mıñ teñgege jaldasañız, ädemilep soy`ıp, terisin sıpırıp beredi ğoy`.
– Bas terisimen, qulaqtarımen tügel bolwı kerek degendi estigen edik. Ekiniñ biri terini onday` etip sıpıra almay`tın şığar...
– Onıñ tük te qïındığı joq. Kädimgi mal bawızdağan sïyaqtı tamaq astınan orıp, terisin tumsığınan joğarı qaray` jäne moy`nınan tömen qaray` sıdırıp aladı.
– Al teri qabıldağanda qanday` talap qoy`ıladı? Mısalı, onı sıdırğan kezde tilip, jaralap alğan bolsa, bağasın tömenge urıp äwrelemey`sizder me? Erkek esek pen urğaşı esektiñ, qodıq, tay`qarlardıñ terileri ärtürli bağalanadı dey`di ğoy`? Jalpı, ötkiziletin teriniñ kölemi qanday` bolwı kerek?
– Birden ay`ta ketey`in, teri jası 3-ten asqan esektiki bolwı tïis. Odan kişi esekterdi soyuğa ruqsat joq. Jalpı, qodıqtardıñ terisi arzanğa bağalanadı. Eresek esekterdiñ terileriniñ bağası birdey`. «Razmer» ölşemey`miz.
– Terini qay`da qabılday`sızdar?
– Osı telefonğa xabarlasıñız, men tïisti adamdarıma ay`tamın, olar özderi barıp äketedi.
– Alıs awıldarda, tipti basqa oblısta bolsa şe?
– Bäribir. Bizge qay` jerden äketw keregin ay`tsañız boldı, jigitter özderi baradı. Äy`tpese kelisip, avtobwsqa salıp jiberesiz, jigitter kütip alıp, aqşasın sol avtobwstan berip jiberedi. Esepteswde problema bolmay`dı.
...Mine, esek terisin qabılday`tın adammen arada osınday` äñgime boldı. Ay`twınşa, bul azamattıñ özi Almatı oblısınıñ bir awılında turadı eken. Onıñ qay` awıl ekenin, özderiniñ jïnalğan terini qay`da aparıp ötkizetinin ay`tqısı kelmedi.
Osıdan key`in biz esek terisin alatındardı öz betimizben izdep kördik. Bir qızığı, Şımkenttegi teri alatın biraz nüktelerge barğanımızda ondağılar esek terisin qabıldamay`tındarın ay`ttı. «Esek terisin eşkim de almay`dı. Ol äşey`in jurttıñ awzındağı alıpqaşpa söz ğoy`», – degen jawap estidik.
Esekke erekşe qumarlar bar
Al esek terisiniñ ötimdi tawarğa ay`nalw sırın biz ğalamtordan bildik. Onı rasında da Qıtay`ğa ötkizetin sïyaqtı. «Azattıq» radïosına bergen suxbatında Qıtay`dağı «Konfwcïy`» ïnstïtwtınıñ Mïnçjow Lïnïn esimdi qızmetkeri bul elde esektiñ eti men terisi ejelden şïpalıq qasïeti bar dep sanalatının ay`tıptı. Yağnï onıñ terisinen därilik zattar alatın körinedi, al eti vïtamïnder men mïneraldarğa bay` qunarlı azıq sanaladı eken.
«Qıtay` emşileri osıdan eki mıñ jılday` burın esek terisinen alınğan däriler qan azdıqtan qorğay`tının, ağzanıñ qorğanıs qabiletin arttıratının anıqtağan, – depti Lïnïn. – Onı bedew äy`elderge qoldanwğa da keñes beriledi. Äsirese bizde «éczyao» dep atalatın därige suranıs küşti. Ol negizinen äy`elder kosmetologïyasında pay`dalanıladı, terini jaqsartıp, jasartadı. Onı qurğaq jötelge, bas ay`nalwına qarsı, swıqtap awırğanda pay`dalanwğa da boladı».
Tüsingenimiz, büginde joğarıda atalğan éczyao Qıtay`da şığarılatın ösimdik şay`larınıñ köbiniñ quramında boladı eken. Al onı öndirw üşin Qıtay`da köptegen esek fermaları aşılıptı. Alınğan önim büginde Şığıs Azïya, Ewropa elderine, AQŞ-qa köptep éksporttaladı desedi. Jıl say`ın tört-bes tonna éczyao şığarıladı, ol üşin jılına 1 mïllïonğa jwıq esek soy`ıladı eken. Sondıqtan bul elde esek bası kemip ketken. Osığan oray` esektiñ qunı da artqan. Mısalı, Qıtay`da qazir bir esektiñ qunı 3000 yuanʹ (463 dollar) turatın körinedi. Sol sebepti burın jılqı, sïır ösirwmen şuğıldanıp kelgen biraz fermalar endi şarwaşılıq bağıtın özgertip, esek bağwğa köşipti. Olar teri ötkizwden bölek, esek eti men sütin öñdewdi jolğa qoyuda.
Osı oray`da Qıtay`ğa ötkiziletin esek ïmportı da qızıp tur eken. Oğan Ündistan men Päkistannan esekti tiridey` ötkizse, Resey`den, Wkraïnadan, Täjikstannan, Qazaqstan men Qırğızstannan teri ötkizw jolğa qoy`ılğan. Al irgemizdegi Qırğızstanda esek şarwaşılığımen üş fïrma arnay`ı ay`nalıswda, onıñ ekewi qıtay`lıq käsipkerlerge tïesili eken.
Derekköz: zamana.kz


text:
Törkiä saqlanu ministrı Vecdi Gönül xäbär itüençä, kiçä Trabzonda häläkätkä oçrağan oçqıçnıñ 3 qara tartması tabılıp tikşerüçelärgä tapşırılğan. Yak-12 oçqıçı –yağulıq alır öçen töşä almıyça kiçä Trobzon hawa alanı yanındağı tawlarğa kilep bärelde, 75 keşe häläk buldı. Alarnıñ 62se-Äfğanstannan tınıçlıq saqlaw eşennän qaytıp kilüçe İspan xärbiläre ide.
İspaniä Saqlanu Ministrlığı-häläkät säbäpläreneñ iñ möhime-köçle toman ide, dip belderde. Ukrainanıñ Transport ministrlığı Törkiägä, İspan häm Törek tikşerüçelärenä yardämgä üz belgeçlären cibärde.


text:
Yazğı su taşudan zıyan kürüçelär “Rosgosstrax-Tatarstan” oyışmasına möräcäğät itkän
Bıyıl Tatarstanda yazğı taşu köçle bulaçağı turında Ğädättän tış xällär ministrlığı aldan uq xäbär itkän ide. Yılğalarğa yaqın torğan awıllarda su basuğa äzerlänü berniçä ay aldan uq başlandı. Yäşel Üzän, Qaybıç, Apas rayonnarı xucalıqlarında yıl sayın diärlek su taşu küzätelä. Şuña Ğädättän tış xällär ministrlığı älege rayonnarğa ayıruça iğtibarnı arttırdı. Rayon xakimiätläre belän Ğädättän tış xällär ministrlığı bälä-qaza kilmäsen öçen kileşep eşlädelär.
Taşqın respublikada 7 aprel' tirälärendä Zöya yılğası yanında başlandı. Şul könnän respublikada täwlek buyı Ğädättän tış xällär ministrlığınıñ 6 törkeme kizü tordı. Yılğalarda boznı şartlatuğa iğtibar yunältelde. Anıñ buyınça respublikada 21 operatsiä uzdı häm 12 rayonda boz şartlatıldı. Monıñ öçen barlığı 700 kilo trotil qullanılğan. Respublikanıñ Ğädättän tış xällär ministrlığı bu başqarılğan xezmätlär näticäsendä küp kenä xucalıqlar su basudan zıyan kürmi qaldılar dip assızıqlıy. Şuña da qaramastan Tatarstanda 337 işek aldı häm baqçanı su basqan. Qurqınıç xäl tua qalsa, keşelärne ikençe urınğa küçeräçäkläre turında beldergän ide TR Ğädättän tış xällär ministrlığı. Çınnan da 3 toraq punkttan 56 keşene küçerep torırğa turı kilgän. Qayber xucalıqlarda su taşu näticäsendä keşelär köymälärdä yörergä mäcbür bulğannar. Apas rayonı awıllarındağı bälä-qazalar turında, yazğı taşuğa qarşı oyıştırılğan maxsus komissiäneñ wäkile Rişat Camaliev
Däwläki-Däweş awılında yulnıñ ber öleşen su basu näticäsendä zur zıyan kilde. Däweş awılında elektr bağanası awıp elemtä özelde. Çärşämbe könne Apas rayonına “Rosgosstrax- Tatarstan” iminiät cämğiäte tikşerüçeläre zıyannıñ külämen bilgeläw öçen kilgän.
Äytergä kiräk, “Rosgosstrax- Tatarstan” iminiät cämgyäteneñ rayonnarındağı büleklärenä su taşudan zıyan kürüçelär şaqtıy möräcäğät itkän. Barlığı respublika buyınça 900 ğariza kergän. “Rosgosstrax-Tatarstan” oyışması xäbär itüençä, zıyan kürüçelärgä barlığı 2 million 300 meñ sum tiräse aqça tülänäçäk. Bua, Qaybıç, Quqmara, Yäşel Üzän awılları xucalıqlarında yäşelçä baqçaları, işek alları zur zıyan kürgän. Bügen alarnıñ külämen açıqlaw bara.
Xäzerge waqıtta su taşunıñ berençe öleşe tämamlandı. Ğädättän tış xällär ministrı Valeriy Vlasov ikençe etapqa da äzerlek berençesennän kim bulmasqa tieş dip belderä.
Landış Xarrasova


text:
Tatarstanlılar Törkiä säfärendä
Pänceşämbe könne 130 keşedän torğan delegatsiä Tatarstannan maxsus oçqıçta Törkiägä yul tottı. Respublika premyer-ministrı urınbasarı - mädäniät ministrı Zilä Wälieva citäkçelegendäge delegatsiä anda Gabdulla Tuqaynıñ 120 yıllıq yubiley uñayınnan oyıştırılğan çaralarda häm sabantuylarda qatnaşaçaq. 2 iyündä Tuqay könnäre qısalarında konferensiädä häm “Tuqay sınlı sänğattä” dip atalğan kürgäzmäneñ açılu tantanasında Zilä Wälieva, Rusiäneñ İstanbuldağı ilçese Petr Stegniy häm Törkiäneñ mädäniät häm turistlıq ministrı Atilla Qoç qotlaw süzläre belän çığış yasıy. 3 iyündä İstanbulda, 4ndä Kyutax'ya şähärlärendäge Sabantuy çaralarında Tatarstan sänğät'kärläre dä qatnaşıp, milli bäyrämgä yäm östär.
Al'bina Zäynulla


text: Muenchen. Uyğırlarnıñ Germaniädä urnaşqan, tanılğan ber milli törkeme, Könçığış Törkestan Milli Kongressı, kansler Gerhard Schroederğa yullağan açıq xatında, german citäkçeseneñ Qıtayğa yasağan säfäre barışında, räsmi söyläşülärdä, andağı azçılıqlar xoquqı mäs’äläsen kütärergä çaqıra. Bilgele bulğança, möselman dinen totqan uyğırlar, xäzer Qıtaynıñ ber öleşe sanalğan tönyaq-könbatıştağı Şıñcan wilayäte, yäğni Könçığış Törkestan xalqınıñ zur küpçelegen täşkil itä. Üz xatında Könçığış Törkestan Milli Kongressı kansler Schroederdan, uyğır xalqın ezärleklägän Qıtay säyäsäten açıqtan-açıq tänqitläp çığunı ütenä. Şul xatta, Könçığış Törkestanda ruxanilär köçläp ideologik eşkärtülärgä duçar itelä, dini eşçänlekkä kirtälär quyıla, uyğır kitapları yandırıla, yuğarı mäktäp däräcäsendä uyğırça uqıtu tıyıla dip yazıla. Şuşı ğäyepläwlärne üzeneñ elekke xisaplarında, mäğlüm xalıqara törkem, Amnesty İnternational da bäyän itkän ide. Könçığış Törkestan törkeme yullağan xatta, Schroeder Qıtay räsmiläre belän oçraşqanda ber uyğırlarnı ğına tügel, ä tibetlılarnı häm Falun Goñ dini mäzhäbe äğzaların da iskä alsa ide dielä.


text: Anıñ başında republika parlamentı deputatı Edward Murzin tora. Murzin älege mäsäläne qanuní nığıtu öçen qanun ölgese eşläp cirle parlamentqa tapşırğan ide. Parlament anı qarawdan baş tarttı. Murzin Rusiäneñ yuğarı mäxkämäsenä möräcäğät itte. Cirle matbuğatta Murzin üze öçen tırışa dip, anıñ censi orientasísına şik belderüçelär kübäyde. Moña qarşı deputat: "Andílarnıñ xoquqların kimsetälär ikän - mine şundí dip uylağız, kafkazlılarnı qíırsatalar ikän - mine dä kafkazlı dip uylağız, xaywannarnı qısalar ikän - mine dä xaywan dip uylağız. Min alarnıñ xoquqların yaqlawdan tuqtamayaçaqmın",- dip belderde.


text:
Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanovnıñ Tatarstan säfäre
Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanovnıñ Tatarstan säfäre
Ber kön genä alda Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ Severodvinskiyğa barıp, iñ yaña «Gepard» su astı köymäsen ekspluatatsiägä tapşıruda şäxsän qatnaşuı da Rusiä citäkçelegeneñ xärbi-sänäğät kompleksı belän citdi şöğıllänüen kürsätä. Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanovnıñ Qazanda Tatarstan Prezidentı belän oçraşu waqıtında ul dönya xälläre turında da fikerlären äytte.
Berençe çiratta, jurnalistlar Äfğanstan tiräsendäge mäs'älälär buença sorawlar birdelär. Küptän tügel Bonda Äfğanstanda waqıtlı xökümät buldıru turındağı kileşü imzalawğa qarata häm şulay uq bu ilgä Berläşkän millätlär oeşması ximayäsendä xalıqara tınıçlıq urnaştıru köçläre yunälterügä qarata Sergey İvanov jurnalistlar birgän sorawğa tağın ber tapqır Rusiä pozitsiäsen añlattı. Rusiä Äfğanstanda barlıq xalıqlarnıñ häm etnik törkemnär wäkilläre kergän kiñ koalitsion xökümät buldıru yağında. Rusiä soldatlarınıñ tınıçlıq urnaştıruçı kontingentta qatnaşuına qarata ul Rusiä Äfğanstanğa bernindi bayraq astında da, bernindi dä xärbi kontingentlar yunäldermäyäçäk, dide. Rusiä Äfğanstanğa gumanitar yärdäm qulı suzarğa äzer.


text: Bağdatta Berläşkän Millättär Oyoşmahı wäkillegendäge köslö şartlaw urınında ezläw-qotqarıu eştäre waqıtlısa tuqtatılğan. Ös qatı yemerelep töşkän binanıñ xarabaları astınan tere qalıusılarzı tabıu ömötö yuq tierlek. Şişämbe köndöz missiä urınlaşqan otel binahı ergähendä awır yök maşinahı şartlanı. 21-gä yaqın keşe ülgän, 100-zän aşıuı yaralanğan. Ğiraqtıñ idara şurahı ağzahı Äxmät Çalabıy häm BMO-nıñ Ğiraqtağı wäkile fekerensä, qorbandar hanı kberäk bulasaq, sönki xarabalar astında keşelär qalğan. Äxmät Çalabıy häm Ğiraqtıñ idara şurahı ağzaları terakt artında Saddam Xösäyen yaqlılar tora tigän uyza. Häläk bulıusılar arahında BMO-nıñ Ğiraqtağı maxsus wäkile Sergio Vieira de Mello häm BMO-nıñ balalar fondı wäkile Christopher Klein-Beekman bar. Braziliäla Sergio Vieira de Mello häläk bulıu säbäple 3 köngä matäm iglan itelde. Berläşkän Millättär Oyoşmahı missiähı xezmätkärzärenä yorttarında qalırğa quşılğan. Yaralanıusılar İordaniäğa yebäreläsäk. Älegä bıl terakt ösön yawaplılıqtı ber kemdä üz östönä almağan.


text:
Etlärne yaqlap piket ütte
Ufada etlärne yaqlap qarşılıq aksiäse bulıp ütte. Piket kürgäzmälär kompleksı binası yanında, zalda etlär kürgäzmäse barğan waqıtta uzdı. “Yäşel Ğaläm” isemle ekologik xäräkät äğzalarınıñ töp taläbe — etlärne üterügä yul quymaw. Eş şunda, Ol'ğa Kuznetsova atlı ber ufalı yaxşı xucalarğa etlär tapşırılu turında iğlan uqığaç, üzeneñ Gektor quşamatlı eten iğlan birüçe — toqımlı etlär ürçetüçe Marina Buntovağa tapşıra. Azaq anı kürsätülären sorağaç, uñay cawap alalmıy. Ul Buntovanı eten toqımlı etlärgä aşatuda ğayepläp Prokuraturağa xäbär itä. Piketçılarnı uramğa şuşı waqiğalar çığarğan. Alar veterinar xezmätlärgä toqımlı et ürçetü belän şöğellänüçelärne, etlär totqan priyutlarnı tikşerergä çaqıra.


text:
Räsmi tanılmağan Dnestr buyı respublikı başlığı İğor' Smirnov, Dnestr buyı wazgiäten cayğa salu söyläşülärennän Tiraspol' töşep qala, dip belderde. Annan alda, Smirnov, Dnestr buyı malları öçen Uqrainanıñ yaña tamoşnya qağidälären kertüe Kievnıñ aradaşçı rolennän baş tartuın añlatuçı faqt dip äytkän ide. Dnestr buyı töbägenä wazgiätne öyräner öçen Rusiä dä ber törkem üz belgeçlären yulladı. Tışqı eşlär ministrı Sergey Lawrovnıñ süzlärenä qarağanda, bügenge wazgiät töbäktä iqtisadi bloqadanı xäterlätä.
Uqrainanıñ premer ministrı Yüriy Yıxanurov, Dnestr buyı malları öçen Kiev qatğıy qağidälärdän waz kiçärgä cıyınmıy dip, azsızıqladı.


text:
Wäliulla Yaqub: Rusiäne islamğa qarşı il itep kürsätü, möselmannarğa zıyan kiteräçäk
Rusiädä açıq xatlar yazu, il citäkçesenä matbuğat çaraları aşa möräcäğät itü ğädäti xäl. Menä islam dine wäkilläre dä şuşı ısul belän Vladimir Putinğa üz fikerlären işetterde şuşı könnärdä. Vladimir Putinğa açıq xat İzvestiä gazetasında 5 mart könne dönya kürde. Ul reklama xoquqlarında, yäğni aqça tüläp bastırılğan. Küräseñ, başqa küpsanlı açıq xatlardan ayırmalı bularaq, älege möräcäğätne tüläwsez bastırırğa urın tabılmağan. Xatnı İslam komitetı räise Geydar Camal, Rusiäneñ Möftilär şurası räistäşläre Nafiğulla Aşirov, Möqätdäs Bibarsov, Kareliya möselmannarı Diniä näzaräte başlığı Visam Ğäli Bardvil, Rusiä Däwlät Duması deputatı Şamil Soltanov, İslam.ru portalı redaktorı Marat Säyfetdinov, Maxaçkala şähäre imamnarı Şurası räise Möxämmädräsul Saaduev häm Rusiäneñ distälägän töbägennän 3 meñnän artıq keşe imzalağan.
Vladimir Putinğa yullanğan açıq xatta Rusiädä möselmannarnı cäberläw, qanun bozıp alarnı ezärlekläw oçraqları xaqında süz bara. Häm Rusiä konstitutsiäse garantı bularaq, prezidenttan ilneñ xalqına din totu ireklegen tä’min itüdä yärdäm sorala. Ayırım alğanda, xat avtorları Pyatigorski şähäre imamın törmägä yabılu, islam belgeçe Säid Nursı kitapların tıyu, Ästerxandağı tözelä başlağan mäçetne cimerü häm başqa şundıy oçraqları turında yaza. Bu eşlär barısı da Rusiä doşmannarı tarafınnan ilneñ berdämlegen qaqşatu, dönya häm İslam illäre aldında Rusiäneñ däräcäsen töşerü öçen eşlänelä, dip yaza ber törkem islam dine ähelläre.
Äytergä kiräk, älege xatta Tatarstannıñ din ähelläre imzaları kürenmi. Bu möräcäğätkä respublika Diniä näzarätendä nindi mönäsäbättä tora soñ, alar anda äytelgän fikerlärne xuplıymı? Şuşı xaqta bez respublika möselmannarı Diniä näzaräte räiseneñ berençe urınbasarı Wäliulla xäzrät Yaqubtan soraştıq.
Şundıy ütä dä säyäsiläşkän räweştä eşlämäskä ide minemçä. Çönki telibezme, telämibezme, bezgä äle küp yıllar däwamında şul uq Rusiä xakimiäte organnarı belän aralaşırğa kiräk. Bezneñ din başlıqlarıbız Rusiägä näfrät kürsätüçe dokumentlar imzalıy ikän, bu ğadi möselmannarğa tiskäre yoğıntı yasamıy qalmas. Ägär dä inde sin din ähele ikän, sin çamalap qına eş itärgä tieş, alarnıñ nindider säyäsi köräşkä totınuı minemçä döres tügel. Döres, xäzer Rusiä küçeş çorında. Xoquqı däwlät äle tözelä genä. Şuña da, Rusiäne islamğa qarşı däwlät itep kürsätü, anıñ xoquqı sistemasın inqar itü möselmannarnıñ üzlärenä dä faydalı tügelVladimir Putinğa möräcäğät itelgän xatta tatarstanda möselmannar östennän alıp barılğan cinayät eşläre xaqında da süz bara. Ayırım alğanda, xat avtorları Çallıda Säid Nursi kitaplatın tıyu, Bögelmä gaz ütkärgeçendäge şartlawlarda möselmannarnı ğäyepläw oçraqları xaqında äytelä. Bu xaqta Wäliulla Yaqup fikere.
Ägär inde nindider oçraqlar bar ikän, bez alarnı barıber mäxkämä qısalarında, Rusiäneñ xoquqı qırı bezgä birä torğan çiklär faydalanıp eşlärgä tieş, minemçäŞulay itep, Tatarstan möselmannarınıñ Diniä näzaräte räiseneñ berençe urınbasarı Wäliulla Yaqup mondıy räweşle ısullar Rusiädäge möselmannarnıñ xälen ciñeläytmiäçäk, dip sanıy. Häm xakimiätlär belän xezmättäşlekkä çaqıra. Rusiä citäkçelege dä üzläre belän urtaq tel tapqan möselman din ähellären üpkälätergä cıyınmıy kebek. İrekle fiker äytep, xakimiätlär telämägän ğämällär qılmağanda, älbättä. Läkin islam dinen Rusiä citäkçelege kebek añlamağan möselmannarğa nişlärgä qala? Monda prezidentqa möräcäğät kenä yärdäm itä almas şul.
Gölnaz İlgizär


text:
Axırda öç qısqa xäbär. Düşämbe könne räsmi oyışmalar eşkä çıqmasa da, Tatarstan Ministrlar Kabinetı utırış ütkärde. Anda ber genä mäs'älä qaraldı. Keşelärne eş belän tä’min itü häm sotsial' yaqlaw çaraları qaraldı. Ä kiçen Kamal teatrında Göldaniä Xäyrullina konsertı buldı. İke könnän Mäskäwdä Rusiä Fännär akademiäsendä bulaçaq fänni seminarda tatarlar häm törki berlek mäs’äläse qaralaçaq. Anda Qazannan Mirfatıx Zäkiev häm Döriä Ramazanova barırğa äzerlänä. Mäskäwdän qarağanda, tatar mäs’äläse häm törki berdämlek xäzer niçek kürenäder, isän bulsaq – belerbez.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Tähran BMO rezolütsiäsenä qaramastan uran bayıtunı däwam itäçäk
Iran BMO Iminlek Şurasınıñ çikläwlär kertü belän yanawçı rezolütsiäsenä qaramastan uran bayıtunı däwam itäçägen belderde. Düşämbe könne İran prezidentı Mäxmät Äxmädinicat BMO İminlek Şurası çikläwläre ilneñ atom programmasına täesir itmiäçäk dide.
İran bu programma tulısınça tınıç maqsatta eşli häm Atom Töş Texnologiälären Taratmaw kileşüe äğzası bularaq bezneñ tınıç maqsatlarda uran bayıtu xoquqıbız bar dip täqrarlıy.
Ämma xalıqara cämäğätçelek dönyada iñ küp neft çığaruçı 4-nçe il bulğan İrannıñ atom-töşen qullanu niätlärenä şiklänep qarıy häm anıñ atom programmasın awızlıqlarğa teli.
Düşämbe könne İrannıñ xökümät süzçese Ğöläm Xösäin İlhan BMO rezolütsiäse farazlawlarğa nigezlängän häm farazlar nigezendä ber genä ilneñ dä xoquqın tartıp alırğa yaramıy dide.
Prezident Äxmädinicat isä bu säyäsi rezolütsiä häm ul BMOda AQŞ belän Britaniäneñ yözen saqlap qalunı maqsat itä dide. Yäkşämbe könne ul bu rezolütsiä ber qäğäz kisäge genä digän ide.
Äxmädinicat çikläwlär İrannıñ atom programmasın tuqtata almıyaçaq dip belderde.
"Min sezgä şunı äytäm, sezneñ bu ğämälegez İran öçen zıyansız ğına bulıp qalmıyaçaq, tizdän sez bu buş häm yasalma ğämälegez öçen ğafu da ütenäçäksez" dide Äxmädinicat.
İminlek Şurası BMOnıñ atom emergiä idaräse başlığı Möxämmät äl-Baradaydan 60 kön eçendä İrannıñ uran bayıtunı tuqtatu turındağı şura taläben niçek ütäwen xäbär itüne soradı häm İran ütämägän oçraqta yaña çara kürü belän yanadı.
Ämma İran aña buysınır kebek kürenmi. Atom-töş söyläşülärendä İran yağın citäklägän Ali Laricani Tähran bu rezolütsiägä üzeneñ atom programmasın ğämälgä aşıru belän cawap biräçäk dide. Laricani yäkşämbe könne ül uran bayıtuçı 3 meñ sentrifuga Natanz qorılmasına quyıla başlarğa tieş ide dip belderde.
Düşämbe könne İran Atom Energiä Oyışması räis urınbasarı Möxämmät Säidi sentrifugalar BMO atom energiä idaräse küzätüe astında quyılaçaq dide.
Ul arada İran parlamentı xökümättän BMO atom energiä idaräse belän xezmättäşlekne kimetüne häm küzdän kiçerüne taläp itüçe qarar çığaru belän yanadı.
Tähranda çığuçı Kayhan gazetı baş möxärrire Xösäin Şäriğätmädäri bu rezolütsiä İzrailgä büläk buldı moña cawap itep atom töş texnologiälären taratmaw kileşüennän çığarğa kiräk dide.
Başqalar isä, şul isäptän deputat Xösäin Äfäridä xislärgä birelmäskä kiräk häm İran söyläşülärne däwam itärgä tieş dide.
Elekke reformaçıl deputat İlahi Kulaii Azatlıq radiosına "Şundıy rezolütsiä qabul itelügä qaramastan, häm monı İran belän söyläşülärneñ axırı dip qabul itärgä yaramıy, barlıq cirle, töbäktäge häm xalıqara köçlär yañadan diplomatiägä yul açılsın öçen mömkin bulğança tırışırğa" tieş dide.
Düşämbe könne BMO İminlek Şurasınıñ daimi äğzası, İranda şaqtıy zur iqtisadıy mänfäğätläre bulğan Qıtay Tährannı yaña söyläşülärgä çaqırdı. Qıtay tışqı eşlär ministrlığı süzçese Qıtay rezolütsiä taläpläre ütäler dip ömetlänä dide häm çikläwlär problemağa daimi çişelek bula almıy dip belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
AQŞ diplomatı Christopher Hill kötelmägändä Tönyaq Koreağa kilde
Könneñ töp yañalığı – Pxenyanğa AQŞ diplomatı Christopher Hillnıñ kilüe buldı. Kilgäç tä AQŞ däwlät sekretare urınbasarı, Tönyaq Koreanı qoralsızlandıru öçen söyläşülärdä alğa kiteş bulsın dip tırışaçağın belderde. Hillnı Pxenyanda ber kem dä kötmägän. Atom qoralı citeşterüe turında iğlan itkän totalitar Tönyaq Korea başqalasına ber amerikan diplomatınıñ da soñğı 5 yılda ayaq basqanı bulmadı.
"Bez monda qısqa tuqtalış yasıybız. Bu töbäkkä yasağan säfärneñ ber öleşe, bez 6 yaqlı söyläşülärne näticäleräk däwam itergä telibez. Yaz köne waqıtnı az ğına yuğalttıq, şuña söyläşülärne tizlätü yulların tabırbız, dip ömetlänäm."
"The New York Times" gazetı Hillnıñ Pxenyanğa säfären – "Waşington strategiäsen kisken üzgärtä" dip bäyäläde. Britaniäneñ Leeds universitetında Tönyaq Korea belgeçe Aidan Foster-Carternı da säfär şaqqatırğan:
"Bez Christopher Hill Pxenyanğa barır dip uylamadıq. Minemçä, bu bik ömetle, ämma yıllarça prezident Bush xakimiäte, "bez Clinton yulınnan barmıybız, ber Tönyaq Korea belän söyläşmibez" dip äytep kilde. Xäzer isä näq kiresen eşli."
Soñğı tapqır Fivralneñ 13dä oçraşqan Könyaq häm Tönyaq Korea, Yaponiä, Qıtay, Rusiä häm Quşma Ştatlar diplomatları kileşügä ireşkän ide. Kileşü nigezendä Pxenyan atom programmaların ğamäldän çığarırğa, anıñ öçen Tönyaq Koreağa meñlägän tonna yağulıq mayı, diplomatik yardäm häm AQŞ belän aralarnı yaxşırtu täqdim itelde. Ämma bu täqdimnär äle tormışqa aşmadı. Pxenyan üzeneñ Macau bankındağı AQŞ sanskiäläre tarafınnan tuñdırılğan 25 million dolların ala almıy. Uzğan şimbä, 16 yün könne Tönyaq Korea, xisaplar mäsäläseneñ xäl itelgänen xäbär itep, ilgä Xalıqara Atom İdaräse tikşerüçelären çaqırdı. Macaw bankınnan aqçalar Rusiä banklarınıñ bersenä küçerelgän. Bu xaqta Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Sergei Kislyak xäbär itte.
İnspektorlar Tönyaq Koreağa kiläse atnada baraçaq. Qıtay da üz çiratında diplomatiä kürsätep, 2 yül könne Pxenyanğa üzeneñ tışqı eşlär ministrı Yang Jiechinı cibärä.
AQŞ diplomatı Christopher Hill Pxenyanda comğağa qadär bulaçaq. Anıñ maqsatı – Tönyaq Koreanıñ Fivral ayında birgän wäğdälärendä toruın küzätü, berençedän ul – Yongbyondağı atom reaktorın yaptıru. AQŞ mäğlümatlärenä qarağanda, Pxenyan, reaktorda eşlängän yağulıqtan , 8 yäki kübräk atom bombası yasarğa plutoniy cıyğan bulırğa mömkin.
Tönyaq Korea qayçan da bulsa atom qoralınnan baş tartırmı – bu haman da soraw bulıp qala. Ämma belgeçlär fikerençä, xäzerge xäldä – bu adımnar barıber ber ni eşlämäwgä qarağanda küpkä yaxşıraq.


text: İsegezgä töşeräbez , Uraza bäyräme könnärendä listovqa taratuda ğäyeplängän törkem qulğa alınğan ide.Alarnıñ “Xizb-ut Taxrir äl Íslami“ firqäse äğzaları buluı açıqlanğan.(Bu firqäneñ eşçänlege Rusiädä tíılğan).Tikşerü näticäsendä 18 keşe totqarlanğan , şularnıñ bişe qulğa alınğan.Alardan 2 granata , 5 quldan yasalğan şartlatqıç , Qalaşniqov automatı häm Maqarov pistoletları öçen 40tan artıq patron , listovqa , kitap häm broşúrlar tabılğın.Törkem citäkçesendä Ufa kartı bulğan , anda xalıq küpläp cíıla torğan urınnar bilgelängän.Bolar xaqında iminlek xezmäteneñ matbuğat üzäge xäbär itte.


text:
Tuğandaşlar ni öçen ayaq çala?
9 fevral Başqortstandağı tatarlar öçen, ğomumän, tatar-başqort, Başqortstan-Tatarstan mönäsäbätläre öçen ütä dä möhim häm şaqtıy däräcädä ğibrätle kön buldı.
Näq şuşı könne Ufa qalasında tatar biznesmennarı isäbenä tözelüçe Ğabdulla Tuqay isemendäge tatar gimnaziäsen Başqortstan xakimiätläre tulısınça cimerep taşladılar.
Näq 9 fevraldä räsmi xakimiätlär qanatı astında eş itüçe başqort milli oyışmaları, formal räweştä Başqortstannıñ berläşkän oppozitsiäsenä, ä çınbarlıqta Başqortstandağı tatar milli oyışmalarına ultimätum iğlan ittelär.
Näq 9 fevraldä, Rusiä Däwlät dumasında Qazan belän Mäskäw arasında wäqälätlärne üzara büleşü turındağı Şartnamäne raslağanda, Däwlät dumasındağı Başqortstan deputatları barısı da Tatarstannıñ Şartnamäsen raslawğa qarşı tawış birdelär. Şuşı waqiğalarnıñ bersenä tuqtalıbraq kitik.
Qazan belän Mäskäw arasındağı Şartnamägä “tuğandaş” Başqortstan deputatlarınıñ qarşı tawış birüläre küplär öçen ayaz könne yäşen yäşnäwne xäterlätte. Eş “tuğandaşlıqta” yäisä doşmanlıqta ğına da tügel. Ni disäñ dä, Başqortstan citäkçelege näq Qazan ürnägendä Mäskäw belän şartnamä tözergä niätläwen belderä. Ägär niät çın ikän, Başqortstan yağı öçen dä älege Şartnamäneñ raslanuı ütä möhim ğämäl bulırğa tieş. Ämma, Başqortstan yağı Tatarstan Şartnamäsen raslawğa qarşılar safına basqan bulıp çıqtı. Añlaşıla ki, Ufadan maxsus ämer almasalar Başqortstan deputatları qarşı tawış birmäslär ide, çönki alar “Berdäm Rusiä” fraksiäsenä kerä, ä “Berdäm Rusiä” fraksiäse Tatarstannıñ Şartnamäsen raslaw öçen tawış birergä qarar qılğan bulğan.
Döres, 2006 yıl azağında Qazannıñ Şartnamäsen raslaw turında süz çıqqaç ta, politologlar Başqortstannan säyer notıqlar yañğırawına iğtibar itkän idelär. Başqortstannıñ türäläre berniçä tapqır “bezgä dä şartnamä kiräk” dip tügel, “nigä ayırım respubliklarğa ğına birelä” digän eçtälektäge belderülär yasadılar. Monı – bezgä bulmıy ikän, Qazanğa da bulmasın, dip “tärcemä” itärgä bula. Başqort milli oyışmaları, üz çiratlarında, “nigä Mäskäwgä qarşı bulğan Çeçnä häm Tatarstanğa ike yaqlı şartnamä röxsät itelä, ä urıs xalqınıñ häm Urıs däwläteneñ tarixi dustı bulğan başqortlar çitkä tibelä” digän eçtälektäge Belderülär, Manifestlar qabul ittelär.
13 fevraldä Başqortstannıñ räsmi Başinform ağentlığınıñ internet säxifäsendä (äytkändäy, Başqortstannıñ gäzitläre, radio-televideniese Qazannıñ Şartnamäsen raslağanda Başqortstan deputatlarınıñ Tatarstanğa ayaq çalırğa mataşuları turında xäbär birmilär) Rusiä-Tatarstan Şartnamäsenä qarşı tawış birüçe başqortstanlılarnıñ berseneñ – Mixail Bugeranıñ şundıy añlatması kiterelä: “Bez şartnamägä qarşı bulğanğa kürä qarşı tawış birmädek. Kiresençä, bez şartnamä yaqlı häm şundıy uq şartnamä tözüne sorap Mäskäwgä möräcägät itärgä äzerbez. Bez eksklüziv xarakterdağı şartnamälär mönäsäbätenä qarşıbız.” Mixail Bugeranıñ süzlärendä bernindi dä yaña tezis yuq, diärgä bula. Fäqät, Başqortstan citäkçelegeneñ elegräk yañğıratqan pozitsiäse genä qabatlana. Yağni, “bezgä bulmıy ikän Tatarstanğa da bulmasın”.
Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte citäkçese, Rusiä Däwlät dumasınıñ elekke deputatı Ramil Bignov “Azatlıq” xäbärçese belän äñgämäsendä, Başqortstan citäkçelegeneñ şundıy adımğa baruına aptıramıym, dide. Bez, dide ul, yalğan duslıq bitlekläreneñ salıp taşlanuına, küpmeder däräcädä, şatbız da. Olı yulğa çıqqanda, kemnärgä tayanırğa bulğanın, ä kemnärdän saq bulırğa kiräklegen belü bik möhim ul.
Kärim Yawış, Ufa


text:
Rusiädäge Yukos şirkäte tiräsendäge xällärgä qarata dönya cämäğätçelege borçılu belderä
"İñ berençe äyber, aksiälärne tuñdıru – Rusiädäge qanunnarnıñ ütäleşe turında citdi sorawlar tudıra. Cirle häm çit il investorlarınıñ Rusiädäge milek mäs'äläsendä aptıraşta qalğanı küzätelä," dide Boucher.
Amerikan wäkile Rusiä xakimiätlären bu borçılularnı beterergä, älege eşneñ säyäsi säbäplärdän kilep çıqmağanı turında belderergä çaqırdı. İnvestorlar xäzer bu wazğiätne küzätep bara, häm üzläre öçen – bu ayırım ber cinäyät eşeme, yäisä Rusiädä qanunnarnıñ ütälmäwe belän bäyleme digän qarar qabul itergä tırışa, dide Boucher: "Berençedän bez, tikşerü eşläre başınnan axırına qadär ğadel alıp barılır dip ömetlänäbez. İkençedän, - bu xäl xökümätneñ eşquarlıqqa häm irekle bazar şartlarına qaraşı üzgärüe tügelder, digän ömettä qalabız", dip belderde Amerikan Däwlät Departamentınıñ matbuğat wäkile Richard Boucher.
Rusiäneñ strategik partnerı Germaniä dä soñğı waqiğalärne borçılıp küzätä. Kansler Gerhard Şröder'nıñ matbuğat wäkile Thomas Şteg, "Rusiäneñ qanunnarına ışanıç – ilneñ xalıqara iqtisadi möhitkä kerä alu şartı bulıp tora," dip belderde.
Yevropa Komissiäse wäkile Diego de Ojeda, zur öleş Yukos aksiäläreneñ tuñdırıluı – Rusiäneñ finans bazarlırında totrıqsızlıq tudırdı, häm bu älbättä Rusiä öçen uñay küreneş tügel, " dip kiçä ük beldergän ide.
Rusiäneñ üzendä dä borçılu bar. Premyer-ministr Mixail Kasyanov kiçä, Yukos kebek, cämäğätçelekkä açıq ber şirkätneñ aksiäläreneñ tuñdırıluı – yaña fenomen, anıñ näticälären älegä farazlap ta bulmıy, dip belderde. Bu xällär sürätendä, zur biznesqa qatnaşı bulğan Alexandr Voloşin, prezident Putinnıñ ştab başlığı wazifasınnan kitte. Kiçä prokuratura tuñdırılğan aksiälärneñ 4 yarım %tın azat itep, alarnıñ iäläre - Xodorkovski'nı zur külämdä aqça üzläşterü häm salım tülämäwdä ğaypläwgä qatnaşı bulmağan keşelär, dip belderde.


text:
Çeçnädä parlament saylawları ütte
Yaña konstitutsiä nigezendä parlament ike palatalı bulaçaq. Yuğarı palatağa 18 wäkil ber mandatlı bülgelärdän saylanaçaq. Parlamentnıñ xalıq cıyını dip atalğan tübän palatasında 40 wäkil bulaçaq. Häm alarnıñ yartısı ber mandatlı bülgelärdän, yartısı partiä isemlekläre aşa saylanaçaq. Bu saylawlarda 350-läp namzät häm 7 partiä qatnaşa. Namzätlär arasında berniçä Rusiä armiäse ofitserı häm küp kenä Mäskäw yaqlı xakimiät wäkilläre bar.
Töbäk analitikları äytüençä, elekke presizden Äxmät Qadirovnıñ ulı, premyer ministr urınbasarı Ramzan Qadirovqa tuğrılıqlı namzätlär parlamentnıñ ike palatasında da küpçelek urınnarnı alaçaq. Bu ayda premyer ministr Sergey Abramov Mäskäwdä yul qazasına elägep xastaxanägä salınğannan soñ Ramzan Qadirov premyer itep bilgelände.
Üzeneñ tuğan töbäge Urus Martanda tawış birgännän soñ Çeçnä prezidentı Alu Alxanov Rusiä xäbärçelärenä parlament respublikada wäzğiätne normal''läşterergä yardäm itär dip ömelänüen belderde.
"Xäzer xalıq üzeneñ tormışın yaxşırtu öçen parlamentnıñ xökümät belän bergä nıqlap eşläwen kötä. Parlament iqtisadnıñ näticäleräk eşläwen tä''min itärgä, bazar iqtisadına häm investitsiälärgä yardäm itäçäk qanunnar qabul itärgä tieş" dide Alxanov.
Ul şulay uq bügenge tawış birüdä xalıq küpläp qantaş häm bu Çeçnäneñ totrıqlılıqqa susağan buluın kürsätä dide.
"Xalıq äybät qatnaşa. Hawa torışı äybät. Çeçnä xalıq üzeneñ parlamentın, üz parlamentınıñ kiläçäk äğzaların saylıy. Alar monı teläp häm ömet belän eşli" dide Alxanov.
Çeçnä konstitutsiäse nigezendä saylawlar texnik yaqtan ğämäli dip sanalsın öçen saylawçılarnıñ kimendä 25 protsentı tawış birergä tieş.
Rusiä keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları bu saylawlarnı säyäsi protsess tamaşası ğına dip atıy. Rusiä häm könbatış xoquq yaqlaw törkemnäre bergäläp bu atnada iğlan itkän 60 bitlek xisapta Çeçnädä qurqu xökem sörüe tänqitlänä. Xisapta şulay uq Kreml''neñ üz cawaplılıqların arta barğan räweştä Çeçnädäge Mäskäw yaqlı xakimiätkä tapşıruı tänqitlänä. Alar mondıy säyäsät Çeçnägä tınıçlıq kitermi, kiresençä qurqu häm iminsezlek kenä kiterä di. Alar Çeçnäne iñ nıq totrıqsızlandıruçı köç dip Qadirovlar ğailäsenä tuğrılıqlı cirle xosusıy suğışçılarğa törtep kürsätä. Qadirov bu ğäyepläwlärne kire qağa.
Bäysezlek yaqlı çeçen citäkçelege bu saylawlarnı suğışn tağın da kiñäytäçäk säyäsi fars dip atadı.


text:
Memleketler cedveli
Dünya memleketleriniñ cedveli
Münderice
A[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Abeşistan - Abeşistan Demokratik Federativ Cumhuriyeti
- Abhaziya - Abhaziya Cumhuriyeti (Mustaqilligi tek Rusiye, Venesuela ve daa bir qaç kiçkene devlet tarafından tanıldı. Dünya toplulığınıñ çoqusı o, Gürcistannıñ parçası dep saya.)
- Afğanistan - Afğanistan İslâm Cumhuriyeti
- Almaniya - Almaniya Federativ Cumhuriyeti
- Amerika Qoşma Ştatları
- Andorra - Andorra Prinsligi
- Angola - Angola Cumhuriyeti
- Antigua ve Barbuda
- Argentina - Argentina Cumhuriyeti
- Arnavutlıq - Arnavutlıq Cumhuriyeti
- Avstraliya - Avstraliya İttifaqdaşlığı
- Avstriya - Avstriya Cumhuriyeti
- Azerbaycan - Azerbaycan Cumhuriyeti
- Azavad - Azavad Mustaqil Devleti (Tanılmağan. Resmen Maliniñ parçası.)
B[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Bahamalar - Bahamalar İttifaqdaşlığı
- Bahreyn - Bahreyn Malikligi
- Bangladeş - Bangladeş Halq Cumhuriyeti
- Barbados
- Belarus - Belarus Cumhuriyeti
- Belçika - Belçika Qırallığı
- Beliz
- Benin - Benin Cumhuriyeti
- Boliviya - Boliviya Cumhuriyeti
- Bosna ve Hersek
- Botsvana - Botsvana Cumhuriyeti
- Brazil - Brazil Federativ Cumhuriyeti
- Bruney - Bruney Dar us-Selâm Sultanlığı
- Bulğaristan - Bulğaristan Cumhuriyeti
- Burkina Faso
- Burundi - Burundi Cumhuriyeti
- Butan - Butan Qırallığı
- Büyük Britaniya - Büyük Britaniya ve Şimaliy İrlandiya Qoşma Qırallığı
C[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Camayka
- Cezair - Cezair Demokratik Halq Cumhuriyeti
- Cenübiy Afrika - Cenübiy Afrika Cumhuriyeti
- Cenübiy Koreya - Koreya Cumhuriyeti
- Cenübiy Osetiya - Cenübiy Osetiya Cumhuriyeti (Mustaqilligi tek Rusiye, Venesuela ve daa bir qaç kiçkene devlet tarafından tanıldı. Dünya toplulığınıñ çoqusı o, Gürcistannıñ parçası dep saya.)
- Cenübiy Sudan - Cenübiy Sudan Cumhuriyeti
- Cibuti - Cibuti Cumhuriyeti
Ç[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Çad - Çad Cumhuriyeti
- Çehiya - Çehiya Cumhuriyeti
- Çile - Çile Cumhuriyeti
- Çin (Çin Halq Cumhuriyeti) - Çin Halq Cumhuriyeti
D[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Dağlıq Qarabağ - Dağlıq Qarabağ Cumhuriyeti (Tanılmağan, amma aslında mustaqil bir devlet. Resmen Azerbaycannıñ parçası.)
- Danimarka - Danimarka Qırallığı
- Dominika - Dominika İttifaqdaşlığı
- Dominikan Cumhuriyeti
E[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Ekvador - Ekvador Cumhuriyeti
- Ekvatorial Gvineya - Ekvatorial Gvineya Cumhuriyeti
- El Salvador - El Salvador Cumhuriyeti
- Eritreya - Eritreya Devleti
- Ermenistan - Ermenistan Cumhuriyeti
- Estoniya - Estoniya Cumhuriyeti
F[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Felemenk - Felemenk Qırallığı
- Fici - Fici Adaları Cumhuriyeti
- Filtiş Yalısı (Kot d'İvuar) - Filtiş Yalısı Cumhuriyeti
- Filippinler - Filippinler Cumhuriyeti
- Filistin - Filistin Devleti (Tek 90 devlet tarafından tanılğan.)
- Finlandiya - Finlandiya Cumhuriyeti
- Frenkistan - Frenk Cumhuriyeti
G[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Gabon - Gabon Cumhuriyeti
- Gambiya - Gambiya Cumhuriyeti
- Gayana - Gayana Kooperativ Cumhuriyeti
- Grenada
- Gürcistan - Gürcistan Cumhuriyeti
- Gvatemala - Gvatemala Cumhuriyeti
- Gvineya - Gvineya Cumhuriyeti
- Gvineya Bissau - Gvineya Bissau Cumhuriyeti
Ğ[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Ğana - Ğana Cumhuriyeti
- Ğarbiy Sahara - Arap Saharaviy Demokratik Cumhuriyeti (Tek 40 devletlernen tanılğan.)
H[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Haiti - Haiti Cumhuriyeti
- Hırvatistan - Hırvatistan Cumhuriyeti
- Honduras - Honduras Cumhuriyeti
I[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Iraq - Iraq Cumhuriyeti
İ[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- İndistan - İndistan Cumhuriyeti
- İndoneziya - İndoneziya Cumhuriyeti
- İran - İran İslâm Cumhuriyeti
- İrlandiya - İrlandiya Cumhuriyeti
- İslandiya - İslandiya Cumhuriyeti
- İspaniya - İspaniya Qırallığı
- İsrail - İsrail Devleti
- İsveçiya - İsveçiya Qırallığı
- İsviçre - İsviçre Konfederatsiyası
- İtaliya - İtaliyan Cumhuriyeti
K[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Kabo Verde - Kabo Verde Cumhuriyeti
- Kamboçiya - Kamboçiya Qırallığı
- Kamerun - Kamerun Cumhuriyeti
- Kanada
- Keniya - Keniya Cumhuriyeti
- Kiribati - Kiribati Cumhuriyeti
- Kolombiya - Kolombiya Cumhuriyeti
- Komorlar - Komorlar Birligi
- Kongo Brazzavil - Kongo Cumhuriyeti
- Kongo Kinşasa - Kongo Demokratik Cumhuriyeti
- Kosovo - Kosovo Cumyuriyeti (2008 senesi Sırbistandan mustaqillgini ilân etti, faqat mustaqilligi bir çoq memleket tarafından tanılmağan)
- Kosta Rika - Kosta Rika Cumhuriyeti
- Kuba - Kuba Cumhuriyeti
- Kuk Adaları (Yañı Zelandiyanen serbest birlikte olğan devlet.)
- Küveyt - Küveyt Devleti
L[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Laos - Laos Halq Demokratik Cumhuriyeti
- Latviya - Latviya Cumhuriyeti
- Lehistan - Lehistan Cumhuriyeti
- Lesoto - Lesoto Qırallığı
- Liberiya - Liberiya Cumhuriyeti
- Libiya - Libiya Arap Halq Sotsialistik Camahiriyası
- Lihtenşteyn - Lihtenşteyn Prinsligi
- Litvaniya - Litvaniya Cumhuriyeti
- Lübnan - Lübnan Cumhuriyeti
- Lüksemburg - Lüksemburg Ulu Dukalığı
M[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Macaristan - Macaristan Cumhuriyeti
- Madagaskar - Madagaskar Cumhuriyeti
- Mağrip - Mağrip Malikligi
- Makedoniya - Makedoniya Cumhuriyeti
- Malavi - Malavi Cumhuriyeti
- Malayziya
- Maldivler - Maldivler Cumhuriyeti
- Mali - Mali Cumhuriyeti
- Malta - Malta Cumhuriyeti
- Marşall Adaları - Marşall Adaları Cumhuriyeti
- Mauritius - Mauritius Cumhuriyeti
- Meksika - Meksika Qoşma Ştatları
- Merkeziy Afrika - Merkeziy Afrika Cumhuriyeti
- Mısır - Mısır Arap Cumhuriyeti
- Mikroneziya - Mikroneziya Qoşma Ştatları
- Moğolistan Moğolistan Cumhuriyeti
- Moldova - Moldova Cumhuriyeti
- Monako - Monako Prinsligi
- Montenegro - Montenegro Cumhuriyeti
- Mozambik - Mozambik Cumhuriyeti
- Muritaniya - Muritaniya İslâm Cumhuriyeti
- Myanmar - Myanmar Birligi
N[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Namibiya - Namibiya Cumhuriyeti
- Nauru - Nauru Cumhuriyeti
- Nepal - Nepal Qırallığı
- Nikaragua - Nikaragua Cumhuriyeti
- Niger - Niger Cumhuriyeti
- Nigeriya - Nigeriya Federativ Cumhuriyeti
- Niue (Yañı Zelandiyanen serbest birlikte olğan devlet.)
- Norvegiya - Norvegiya Qırallığı
O[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Oman - Oman Sultanlığı
Ö[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Özbekistan - Özbekistan Cumhuriyeti
P[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Pakistan - Pakistan İslâm Cumhuriyeti
- Palau - Palau Cumhuriyeti
- Panama - Panama Cumhuriyeti
- Papua Yañı Gvineya - Papua Yañı Gvineya Mustaqil Devleti
- Paragvay - Paragvay Cumhuriyeti
- Peru - Peru Cumhuriyeti
- Portugaliya - Portugal Cumhuriyeti
- Pridnestrovye - Pridnestrovye Moldav Cumhuriyeti (Tanılmağan, amma aslında mustaqil. Resmen Moldovanıñ parçası.)
Q[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Qatar - Qatar Devleti
- Qazahistan - Qazahistan Cumhuriyeti
- Qıbrız - Qıbrız Cumhuriyeti
- Qırğızistan - Qırğız Cumhuriyeti
- Qoşma Arap Emirlikleri
R[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
S[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Samoa - Samoa Mustaqil Devleti
- San Marino - San Marino Parlaq Cumhuriyeti
- San Tome ve Prinsipi - San Tome ve Prinsipi Demokratik Cumhuriyeti
- Saudiy Arabistan - Saudiy Arabistan Malikligi
- Senegal - Senegal Cumhuriyeti
- Seynt Kitts ve Nevis - Seynt Kitts ve Nevis Federatsiyası
- Seynt Lusiya
- Seynt Vinsent ve Grenadinler
- Seyşeller - Seyşeller Cumhuriyeti
- Sırbistan - Sırbistan Cumhuriyeti
- Singapur - Singapur Cumhuriyeti
- Slovakiya - Slovakiya Cumhuriyeti
- Sloveniya - Sloveniya Cumhuriyeti
- Solomon Adaları
- Somaliland - Somaliland Cumhuriyeti (Tanılmağan, amma aslında mustaqil. Resmen Somaliyanıñ parçası.)
- Somaliya
- Sudan - Sudan Cumhuriyeti
- Suriye - Suriye Arap Cumhuriyeti
- Surinam - Surinam Cumhuriyeti
- Svaziland - Svaziland Qırallığı
- Syerra Leone - Syerra Leone Cumhuriyeti
Ş[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Şarqiy Timor - Şarqiy Timor Demokratik Cumhuriyeti
- Şimaliy Koreya - Koreya Halq Demokratik Cumhuriyeti
- Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyeti - Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyeti (Tek Türkiye tarafından tanılğan.)
- Şri Lanka - Şri Lanka Sotsialist Demokratik Cumhuriyeti
T[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Tacikistan - Tacikistan
- Tanzaniya - Tanzaniya Qoşma Cumhuriyeti
- Tayland - Tayland Qırallığı
- Tayvan (Çin Cumhuriyeti) - Çin Cumhuriyeti
- Togo - Togo Cumhuriyeti
- Tonga - Tonga Qırallığı
- Trinidad ve Tobago - Trinidad ve Tobago Cumhuriyeti
- Tunis - Tunis Cumhuriyeti
- Tuvalu
- Türkiye - Türkiye Cumhuriyeti
- Türkmenistan - Türkmenistan Cumhuriyeti
U[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Uganda - Uganda Cumhuriyeti
- Ukraina
- Urdun - Urdun Haşimiy Malikligi
- Urugvay - Urugvay Şarqiy Cumhuriyeti
V[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Vatikan - Vatikan Şeeri Devleti
- Vanuatu - Vanuatu Cumhuriyeti
- Venesuela - Venesuela Bolivarian Cumhuriyeti
- Vyetnam - Vyetnam Sotsialistik Cumhuriyeti
Y[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Yañı Zelandiya
- Yaponiya
- Yemen - Yemen Cumhuriyeti
- Yunanistan - Yunan Cumhuriyeti


text:
Başqortlar il belän idärä itüdä qatnaşa alamı?
Başqortstanda Rusiä Federatsiäse Däwlät dumasınıñ Millätlär eşläre buyınça idärä räise Yevgeniy Trofimov bulıp kitte. Ul respublika parlamentı deputatları belän “Rusiä Federatsiäsendä däwlätneñ milli säyäsäte nigezläre turında” dip atalğan qanun ölgese tikşerüdä qatnaştı.
Trofimovqa Bötendönya başqortları qorıltayı başqarma komitetı işaräse räise urınbasarı Rumil Aznabaev, däwlät belän idärä itüdä millätlärgä kvota kiräklegen äytep, il belän citäkçelek itüdä başqortlar qatnaşmawına borçılu belderde. Aña qarşı Trofimov, ildä 160kә yaqın millät buluın iskä töşerep, hönäri däräcägä qaramıy xökümätkä 160 keşene utırtu mömkinlege yuqlığın äytte.


text: Respublika xökümäte başlığınıñ şuşı bäyräm uñayınnan yasağan belderüendä Qazannıñ dinamika, cılılıq fizikası, astronomiä, optika, reaktiv raketalar tözelä torğan şähär buluı iskä alınğan. Kosmosqa berençe keşene oçıruda Tatarstan üz öleşen kertüe belän ğorurlana ala, dielä räsmi täbrik süzendä. Yuriy Gagarin belän bergä kosmosqa oçarğa äzerlängän Mars Rafiqovnıñ änise Tatarstannıñ Bua rayonınnan. Tatar keşeseneñ layıqlı bulıp ta, iñ berençelärdän kosmosqa çığarılmawı ğäcäp tügel. Mars Rafiqovnıñ ğibrätle yazmışı turında “Azatlıq” radiosınıñ söylägäne bar. Xäzer inde Rafikov turında räsmi televidenie kanalları täfsilläp söyli. Ğomereneñ soñğı yılların ul Kazağstannıñ Alma-Ata şähärendä ütkärgän. Yaña ğına “Qazan” jurnalınıñ çirattağı sanı çıqtı. Bu cıyıntıqta Mars Rafiqovnıñ yazmışına bağışlanğan dokumental'' povest'' häm tarixi fotoräsemnär basılğan. İmeşter, Nikita Xruşçev kosmosqa Gagarin oçtı digän süzlärne yalğış işetep, “nindi tatarin oçqan, xäzer ük qaytarığız” digän. Tatarstan keşeläreneñ kosmos yawlawğa xezmät itüläre bilgele. Möslim rayonınıñ Yaña Usa awılında tuğan Nikon Yegorov berençe kosmonavtlarnı uqıtqan. Yegorov zamanında Başqortostan Bäläbäy pedagogiä uçilişçesın da tämamlağan bulğan. Äytergä kiräk, kosmonavtika köne dip bıyıl Qazanda artıq tawış kütärmädelär.


text:
AQŞ vitse prezidentı Dick Cheney Rusiäne komunizm çorınnan soñğı demokratik qazanışlardan çigenergä mataşuda ğäyepläde.
Vilnüsta Baltıyq häm Qara diñgez buyı däwlätläre citäkçeläre cıyınında Cheney "Bügen Rusiädä reformalarğa qarşı çığuçılar soñğı 10 yıldağı qazanışlardan çigenü öçen tırışa. Sivil cämğiätneñ törle ölkälärendä, din häm kiñküläm mäğlümät çaralarınnan alıp advokatlar törkemnäre, säyäsi firqälärgä qädär xökümät ğädelsez häm tieşsez räweştä keşelärneñ xoquqların çikläde. Rusiä xökümäteneñ başqa ğämälläre dä tiskäre näticäle bulıp kilä häm bu başqa illär belän mönäsäbätlärgä dä tä'sir itä başlarğa mömkin" dide.
Şul uq waqıtta Cheney Waşington Rusiä doşmanğa äwereläçäk dip isäplämi dide.
Cheney Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenkonıñ autokrat xökümätenä Yewropada urın yuq dide. Ul Lukaşenkoğa protest çaraları ütkärän öçen törmägä yabılğan oppozitsiä citäkçege Alyaksandr Milinkeviçnı häm oppozitsiäneñ başqa äğzaların azat itärgä çaqırdı.
Litva başqalasında ütüçe Urtaq kürşelekkä urtaq qaraş dip atalğan bu cıyında Yewropa Berlegeneñ häm NATOnıñ qayber yaña äğzaları häm alarnıñ kürşeläre qatnaşa.


text:
Çallı krannarında qaynar su ğına
Rusiädä kommunal' - toraq xezmätlärendäge çataqlıqlar belän inde berkemne dä ğäcäpländerep bulmıy. Fatirlarda cılı betü, yäki may ayınıñ 20 graduslı esse könnärendä kiresençä, cılı birü diseñme, barısın da kürergä bula. Su belän bulğan xällärne äytep torası da yuq, salqını bulsa qaynarı yuq, qaynarı bulsa salqını yäki, ikese dä yuq. Çallınıñ 38 bistäsendäge 49 yortta yäşäwçelär moñarçı kürelmägän waqiğa tarıdılar. Salqın su kilergä tieşle torba - krannardan qaynar su ağa başlağan. Ä menä qaynar su torbalarınnan salqını kilä başlağandır dip uylawçılar yalğışalar, anısınnan tieşlese, yäğni qaynarı kilä. Şulay itep, fatirlardağı aş bülmälärendäge, yuınu urınnarındağı häm bädräflärdäge krannarnıñ härbersennän qaynar su ğına kilep tora. Bu küreneş 13 iyüldä başlanğan häm 14 iyül könne dä, şuşı xäbärne birgän waqıtqa däwam itä ide. Fatir xucalarınıñ berse, Miñnexan Säg'diev äytüençä, ul inde 3-4 tapqır kommunal xezmätkärlärgä şaltıratqan. Santexniklar kilep, krannarnı borıp, torbalarnı totıp qarıylar da ikän, ğäcäplänep kitep baralar. İnde ikençe kön şulay. "Azatlıq" xäbärçese "Mäxällä"neñ baş dispetçerı belän elemtägä kerde häm bu küreneşneñ säbäpläre belän qızıqsındı. Dispetçer abzıy da säbäplärne belmi bulıp çıqtı, tikşererbez, belerbez dide, menä anıñ süzläre.Santexnik kilergä, qararğa tieş, qaramıyça belep bulmıy. Äytkänemçä, santexniklar menä ikençe kön inde kilälär. Qarıylar kitälär, näticäse genä yuq. Uramda 30 gradustan artıq esselek, qaynar torbalar monı tağın da esselätä. Şul yağı da bar, qaynar su aş peşerergä, çäy quyarğa yaraqlı tügel.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Böyek Bolğar ile
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Böyek Bolğar ile — (viz. Πaλaιά MeYάλn BouλYapίa; bolg. Beлиka Бълrapия) — hunnar däwläte tarqalğannan soñ Könçığış Awrupada barlıqqa kilgän bolğarlar qäbiläläreneñ berläşmäse, bolğarlarnıñ tarixi däwläte, başqalası Fanagoriädä urnaşqan bulğan. Böyek Bolğar ilendä şulay uq başqa xalıqlar da yäşägän (fin-uğır telle xalıqlar h.b.).
Böyek Bolğar ile 512 yılda tözelep, 679 yılda xäzärlär basımı astında tarqala.
ЭчTәлek
Nigez salu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
VI ğasırnıñ 80 nçe yıllarında Azaq buyı bolğarların häm alarğa qärdäş başqa qäbilälärne Törki qaxanlığı üzenä buysındırğan. Läkin bu könçığış törkilärenä qarşı köräştä bolğarlar, bergä oyışıp, qäbilälärneñ zur häm qüätle berlegen tözi alğannar. Bu berlek tarixta Böyek Bolğar digän isem belän mäğlüm. Bolğarlarnı berençe bulıp berläştergän keşe Dulo ıruınnan çıqqan kenäz Orğana ikänlege bilgele (üz waqıtında hunnarnıñ başlığı, dähşätle Attila da şuşı ıruğa qarağan).
Däwlät urnaştıruı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Böyek Bolğar ile Azaq buyı, Donnıñ tübänge ağımındağı häm Taman yarımutrawındağı cirlärne biläp torğan. Başqalası Tamandağı elekke grek şähär-portı Fanağuris (Fanağöriä) bulğan. Tamatarxa da zur şähärlärdän sanalğan, soñraq rus çığanaqlarında ul Tmutaraqan' iseme belän mäğlüm.
Xalıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Däwlätneñ xalqı yarım küçmä tormışta yäşägän. Don buylarında küçmälärneñ cäyläwläre tezelep kitkän bulğan. Qayberläre yılğa buylap ber, ber yarım çaqrımnarğaça suzılğan. Läkin keşelärneñ küpçelege daimi awıllarda häm cir öyemnäre belän äyländerep alınğan nığıtmalı şähärlärdä yäşägän. Alarnıñ qayberläre taş stenaları 7 metrğa qädär qalınlıqqa citä torğan çın kirmän räweşendä bulğan. Tirmälärdä dä, öylärdä dä yäşägännär. Tik tirmälär küçenep yörü öçen genä tügel, ä awıllarda, xätta şähärlärdä utraq kön itü öçen dä caylaştırılğannar. Bu urta ğasırlardağı böten küçmälär dönyası öçen xas bulğan. Älege awıllar häm toraqlar, matdi kul'turanıñ başqa tör qaldıqları belän bergä, Saltı-Mayaq arxeologik kul'turasın täşkil itälär. Älege kul'turanıñ iseme ike borınğı istälek: Ukrainanıñ Xarkov ölkäsendäge Saltovo (Saltı) qäberlege häm Woronej ölkäseneñ Mayaq şähärlege atamalarınnan yasalğan. Gärçä Saltı-Mayaq Xäzär qaxanlığınıñ däwlät kul'turası sanalsa da, asılda anı borınğı bolğarlar häm alannar tözegän, şuña kürä ul ber ük däräcädä Böyek Bolğar kul'turası dip tä sanala. Älege kul'turağa, awıl häm yort qaldıqlarınnan tış, küp sanlı qäberleklär, törle-törle xezmät häm suğış qoralları, könküreş äyberläre, balçıq häm pıyala sawıt-saba, bala uyınçıqları h. b. kerä. Alar barısı da yarıysı uq bay, aldınğı mädäniät, nıq üskän iqtisad, xärbi eşlärneñ yuğarı däräcädä buluı turında söyli.
Yazuı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Borınğı bolğarlar run yazuın da üzläştergännär. Ul monda Xäzär ile aşa Törki qaxanlığınnan kilep citkän. Siräk-miräk bulsa da, täñkä aqçalar da tabılğalıy. Alar başlıça VIII—X ğasır başında suğılğan ğäräp dirhämnäre häm öleşçä Vizantiä aqçaları. Saltı-Mayaq kul'turası VIII—IX ğasırlarnı eçenä ala.
Bez qısqaça tanıştırğan kul'tura urta ğasırlar başındağı Yevraziä törkiläreneñ iñ zur arxeologik kul'turalarınnan berse bulıp isäplänä. Soñraq ul İdel bolğarları mädäniäte nigez taşlarınıñ bersenä äwerelgän.
Qubrat xan[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
632 yılda Böyek Bolğar däwläteneñ xanı bulıp Orğananıñ ber tuğanınıñ ulı Qubrat täxetkä utırğan. Qayber çığanaqlarda, mäsälän, Vizantiä tarixçısı İoann Nikuisskiy xronikasında Qubrat çuqındırılğan häm Vizantiädä imperator İrakliy sarayında tärbiä alğan dip birelgän.
Läkin qayber tarixçılar bu xäbärgä şik belderälär häm Qubrat tügel, ä anıñ ağası Orğana Konstantinopol'dä yäşägän häm çuqındırılğan dip raslıylar. Qubrat isä mäcüsi bulıp qalğan, ul waqıtlardağı barlıq törkilär kebek ük Täñregä tabınğan («täñrelek» — ber allalıqnıñ başlanğıç forması ul), citmäsä törki süze belän «xan» dip atalğan häm iseme dä törkiçä bulğan. Osta säyäsätçe häm talantlı ğäskär başlığı bulğan Qubrat üzäkläşterelgän däwlät tözi alğan, häm şul çor çığanaqlarında bu däwlät xaqlı räweştä «Böyek» dip zurlap yörtelgän.
Qubrat VII yözneñ 50 nçe yıllar axırı—60 nçı yılları başında ülgän (qayberäwlär irtäräk, tögälräk waqıtnı kürsätälär—642 yılda, dilär). Anıñ üleme çınında üze tözegän berläşmäneñ yäşäwdän tuqtawına kitergän. Ğomumän, mondıy arada barlıqqa kilgän däwlätlär, nindi genä yañğırawıq kemnär belän atalmasınnar, qüätle monarx xakimlek itkändä genä yäşi alğannar häm ul ülügä, qağidä bularaq, tarqalğannar, cimerelgännär. Böyek Bolğar belän dä şulay bulğan.
Qubratnıñ ulları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Vizantiä monaxı Täwbäçe Feofannıñ 810—815 yıllarda terkäp qaldırğan yılyazmasında ber borınğı bolğar riwayäte kiterelä. Anda söylängänçä, Qubratnıñ biş ulı bula. Ul alarğa hiçqayçan ber-bersennän ayırılmasqa, başqalar östennän xakimlek itü häm qollıqqa töşmäs öçen härçaq berdäm yäşärgä wasiät äytep qaldıra. Bu riwäyät soñraq könbatışta kiñ tarala. Anda şundıy ber waqiğa kiterelä: menä xan, ülär aldınnan, ulların üz yanına çaqırta, alarğa ber bäyläm sıyıq tal çıbığı kiterergä quşa häm härqaysına şul bäylämne sındırıp qararğa boyıra. Berse dä buldıra almıy. Şunnan soñ xan bäylämnän ber çıbıq suırıp ala da ciñel genä sındırıp birä. Menä, di ul, bäylämne yäş, köçle keşe dä sındıra almadı, ä ayırım ber çıbıqnı ülep yatuçı xälsez qart ta sındırdı. Tormışta da näq şulay: bergä tuplanğan bolğarlarnı berkem ciñä almas, ä ayırılğan här urdanı doşman ciñäçäk häm üzenä buysındıraçaq.
Riwäyättä Qubrat ullarınnan öçeseneñ iseme atalğan: ölkäne — Batbay, ikençese— Qotrağ, öçençese — Asparux (ike keçeseneñ isemnäre kürsätelmägän). Ämma xäzärlär häm protobolğarlar tarixın tikşerüçe M. İ. Artamonov häm S. A. Pletneva, tarixi çığanaqlarğa nigezlänep, Qubratnıñ ike genä ulı: Batbay belän Asparux qına buluın raslıylar. Qotrağ isemen alar bolğar qäbilälärennän berse qotrağlar belän bäylilär. Ğomumän, xannıñ biş ulı turındağı riwäyät Böyek Bolğar ilendä bulğan biş etnik törkem, biş ere qäbiläne gäwdäländerä.
«Böyek Bolğar ile» warisları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bu çorda Böyek Bolğar cirläre könçığıştan höcüm itep toruçı xäzärlär tarafınnan nıq kimetelgän bulğan. Qubratnıñ ulları Qawqaz aldı tiräsendäge könyaq töbäklärgä genä xuca bulıp qalğannar.
- Batbayğa Quban buyı cirläre, Asparuxqa şul yılğanıñ yuğarığı ağımı buyları häm xäzerge Stavropol' qalqulığı tigän.
Xäzärlär bolğarlarnı torğan sayın qısrıqlağannar.
Dunay Bolğäriäse barlıqqa kilüe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Asparux onağurlar qBolğarbiläse belän könbatışqa taba küçenep kitkän: başta Dunay yılğası tamağına barıp utırğan, monda aña elegräk ayırılıp kitkän bolğar qäbiläläre — qutriğurlar häm bu yaqlarğa küptän tügelräk töplängän slavyannar kilep quşılğannar. Bolğarlarnıñ qüätle suğışçan oyışması slavyannarnı da üz eçenä alğan, häm alar tizdän, qüätle berlekkä tuplanıp, Vizantiäneñ 50 meñle ğäskären, yağni şul çordağı iñ zur daimi armiäne tar-mar itkännär.
Bu xäl 679 yılda bulğan, ike yıldan soñ, 681 yılda, könbatışta yaña bolğar däwläte—başqalası Plisqa şähäre bulğan Dunay Bolğäriäse barlıqqa kilgän.
Bolğar xannarı dinastiäse ildä 300 yılğa yaqın — başta 816 yılğa qädär Asparux, annarı Omutarx näselläre xakimlek itkän. Läkin aqrınlap bolğarlarnıñ slavyanlaşuı köçäyä barğan, 865 yılda slavyan Boris (852—889) patşalıq itkändä ük inde xristian dine qabul itelgän, ä 894 yılda bertuğan Kirill häm Mefodiylar uylap tapqan slavyan yazuı kirillitsa ğämälgä kertelgän. Slavyan tele räsmi töstä çirkäw häm däwlät tele bulıp äwerelgän. Törki telle bolğarlar belän könyaq slavyannar arasındağı etnik ayırma aqrınlap yuqqa çıqqan. Asılda, bolğarlar küp sanlı slavyannar tarafınnan yotılıp betkännär, tik alarnıñ ataması ğına etnonim—xalıq iseme bulıp saqlanıp qalğan.
Batbay warisları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Qubrat xannıñ ölkän ulı Batbay Tönyaq Qawqazda üz cirlärendä torıp qalğan häm xäzärlärgä buysınğan. Tora-bara anıñ citäkçelegendäge bolğarlar, yağni quban bolğarları, «qara bolğarlar» dip atala başlağannar. Bügen alar belän xäzerge qaraçaylar (qaraçalılar) häm balqar xalıqların bäylilär. «Bolğar» häm «balqar» süzläreneñ yaqınlığına iğtibar itegez. «Qara» süze ğomumän törki telle küp kenä xalıqlarğa xas üzençälek. Ul alarnıñ qara tutlı bulularınnan alınğan. Mäsälän, qaraçalardan tış qara nuğaylar, bezgä mäğlüm qara xäzärlär, qara qıtaylar bulğan (qara qıtaylar—alar qıtaylar tügel, ä VI—VIII yözlärdä tönyaq-könçığış Qıtayda yäşägän törki qäbilälär). Şunısın da äytergä kiräk, fändä mäğlümlek alğan Pereşçepkino xäzinäse dä — altın häm kömeş sawıtlar, qimmätle qorallar, bizänü äyberläre, altın yözeklär h. b.— Batbay iseme belän bäyle. Ul Poltawa ölkäseneñ Keçe Pereşçepkino awılı yanında tabılğan.
İdel Bolğarı — Qotrağ warisları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Elegräk yıllarda bolğarlarnıñ Qotrağ citäkçelegendäge öçençe törkeme Qubrat ülgännän soñ Urta İdel buyına kitkän dip yazalar ide. Läkin andıy xanzadäneñ bulmawı, ä qotrağlar qäbiläse genä yäşäwe fändä isbatlandı inde. Şunıñ östenä, arxeologik tikşerenülär kürsätkänçä, Tatarstan yaqlarına bolğarlar VII ğasır urtasındağı bez taswirlağan waqiğalardan soñ uq kilep çıqmağannar äle. Azov buyında häm şul tirä töbäklärdä qalğan bolğarlar xäzär qäbiläläre berläşmäsenä kergännär häm alar belän, ayırata alannar belän berlektä, yuğarıda äytelgän Saltı-Mayaq arxeologik kul'turasın barlıqqa kitergännär häm VIII yöz azağına tikle diärlek şunda yäşägännär.
Urta İdel buyına, Tatarstan cirenä häm aña yänäşä könyaq häm könyaq-könbatış ölkälärgä bolğarlar näq menä VIII yöz azaqlarında — IX yöz başlarında kilep utırğannar häm monda İdel buyı Bolğar däwläte barlıqqa kilgän.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bolğar bizäleş sänğäte
- Bolğar çigä asılması
- Bolğar
- Ağa bazar
- Bolğar-Rus kileşüläre
- İdel buyı Bolğar däwläte
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- ПoBecTb BpeMeHHыx лeT. M.-Л., 1950. Ч. 1-2; ПoлHoe coбpaHиe pycckиx лeToпиceй. M., 1949. T. 2; M., 1962. T. 1, Bып. 2.
- Boлжckaя Бyлrapия и Pycb. KaзaHb, 1986.


text:
Amerikanıñ eşmäkärlär öçen oyıştırılğan uqu programmaları tämamlana
Tatarstan eşmäkärläre Amerika Däwlät departamentı yärdämendä ütkärelä torğan belem birü häm mädäni programmalarda qatnaşa. 19 oktäberdä, Säwdä sänäğät palatasında eşmäkärlär öçen uqular başlandı.Tatarstanda eşläwçe keçe häm urta biznes wäkilläre, Amerikanıñ törle şirkätlärendä eşlägän, yuğarı däräcälärgä ireşkän eşmäkärläre belän tanıştı. Alar, niçek itep biznesnı tiz arada üsterergä bula, tovarnı döres itep täqdim itü ısulları turında söyläde, kiñäşlär birde. Uqularda «Rusiä öçen biznes» häm xezmättäşlek programmaların ütkän Rusiä, şul isäptän Tatarstan eşmäkärläre qatnaşa. «Legasy İnternational» digän ictimaği oyışmanıñ wäkilläre «Rusiägä här kilgän sayın alar, ildäge iqtisatnıñ dönya standartlarına taba üsüen küräbez», dip äyttelär. Amerika Däwlät departamentı finans yärdäme belän barğan älege uqularda belem alğan Tatarstan eşmäkärläre professional yaqtan şaqtıy üskän. Küpçelege inglizçä irken söyläşä, üz şirkäten kiñ cämäğätçelek aldında täqdim itä ala. Säwdä sänäğät palatası birgän mäğlümatlarğa qarağanda, respublikada amerikan programmalarında 70läp keşe uqıp çıqqan. Ämma seminarnı oyıştırğan şirkät beldergänçä, bıyılğı uqular soñğı bulaçaq. Çönki, Amerika Däwlät departamentı bu programmalarğa başqa aqça birmäyäçäk. Bu eş 11 yıl elek, ike Prezident Boris Yeltsin häm Bill Clinton kileşüe nigezendä başlanıp kitkän. Ul waqıtta, Amerika, Rusiä iqtisatın bazar şartlarına yaraqlaştırırğa öyräter, dip kileşelgän bulğan. Şulay itep, 11 yıllıq belem birü programmaları tämamlana. Uqularnı oyıştıruçı «Legasy İnternational» oyışması wäkilläre äytkänçä, programma 11 yıl elek quyğan bazar iqtisatın häm demokratiäne üsterü kebek maqsatlarına ireşep betmägän. Uqularnı däwam itärgä kiräk, anıñ öçen şuşı belem birü oyışması, sponsorlar yärdämenä ömet itä.
Bikä Timerova.


text:
Respublik proquraturası maxsus täğayınläneşle militsiä törkeme mayorı Oleg Soqolovnı qulğa alu öçen sanksiä sorap yuğarı mäxkämägä möräcägät itte.Ufanıñ rayon mäxkämäse Soqolovnıñ yaxşı xaraqteristiqasına nigezlänep sanksiä birü mäsäläsen kire qaytarğan ide.Bügenge köndä Blağoweşçennıñ 7 militsionerı östennän cinayät eşe quzğatılğan.Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov isä Blağoweşçen xälläre maxsus quyırtıla dip isäpli.Ul bu turıda 8nçe Mart bäyräme aldınnan ber törkem küp balalı xatın–qızlarnı büläklägändä belderde.Blağoweşçenlı ber xatınnı büläklägändä , ul andağı xällärne soraşıp , waqıyğalarnıñ maxsus quyırtıluın belderde.«Xäzer militsiägä ışanıç kimede.Kiresençä , alar belän qarşılıqqa kergän eşquarlarnı cawaplılıqqa tarttırırğa kiräk»–, dide ul.
Blağoweşçen militsionerları da tik yatmıy.Alar hönär berleklären tözep möräcägät qabul itte.Anda öç ay buyı militsiägä qarşı oyıştırılğan qampaniä baruı äytelgän.Ul däwam itkän oçraqta , qarşılıq aqsiäläre oyıştıraçaqları belderelgän.Salawat şähäreneñ ber törkem militsiä xezmätkärläre alarnı yaqlap Rusiäneñ xoquq yaqlaw oyışmalarına xat künderde.


text:
BMO general'' sekretarı Kofi Annan Ğıraqqa missiä cibärergä riza buldı, läkin qayber şartlar quydı
BMO Ğıraqta xakimiätne 30-nçe iyündä ğıraqlılarğa tapşıru mäsäläläsendä körçektän çığuğa yardäm itü maqsäte belän missiä cibärergä buldı. Bu xaqta oyışmanıñ general sekretarı Kofi Annan Aq Yortta prezident Buş belän oçraşqannan soñ belderde. AQŞ räsmi şäxesläre bilgelängän tarixta suverenlıqnı tapşıru mömkin bulmas kebek dip borçılalar.
Audio
"Xäzer körçektän çığıp alğa taba baru öçen mömkinlek tudı."
Annan Ğıraqqa baraçaq törkem vaqıtlı xökümätneñ xakimiätne aluı öçen yul tabarğa yardäm itäçäk dip ömetlänüen dä belderde.
Audio
"Cibäreläçäk törkem Ğıraqlılarnıñ vaqıtlı xäkümät täzü mäsäläsendä nindider kompromis häm kileşügä ireşkän xäldä yartı maqsätkä ireşkän buluların añlaularına yardäm itäçäk dip ışanam."
AQŞ prezidentı Buş söyläşülärne konstruktiv dip bäyäläde häm BMOsı Ğıraqta möhim rol uynarşa tieş dip äytte.
Audio
"Min dönyanıñ kiläçäge mäsäläsendä optemist. Qayber ölkälärdä küp närsä eşlärgä tieşbez häm xäzer diqqät üzägendä Ğıraq tora häm min BMOsı anda möhim rol uynarğa tieş dip här vaqıt äytep kildem."
Töp problemma saylaular belän bäyle. Ğıraq şiğıyläre arasında zur täsirgä iä bulğan Ayatola Sistani, AQŞ häm idarä şurasınıñ 30-nçe iyündä xakimiät vaqıtlı Ğıraq xökümätenä tapşırılırğa tieş digän planın kire qağıp, saylaular ütkärüne taläp itte. Läkin, vaqıt bik qısqa häm 5 ay eçendä xalıq sanın alu, saylauçılar isemlegen äzerläv, partiälärne terkäv, saylaualdı kampaniäse öçen şartlar tudıru, iminlekne tämin itü häm saylaularnı oyıştıru mömkin bulmas kebek. BMOsıı missiäse saylaular ütkärü mömkin bulmayaçaq digän näticägä kilgän xäldä, Sistani häm taraftarlarınıñ , xalıqara oyışmanıñ nindi dä bulsa kompromiss täqdimen qabul itüläre ixtimal dip uylanıla. Mart azağına qädäre okkupatsiä koalitsiäse belän Vaqıtlı İdarä Şurası Ğıraqta AQŞ häm berktäş köçläreneñ qalu statutı turında kileşergä tieşlär. İyünnen 30-nda suverenlıq Ğıraqlılar qulına küçärgä tieş häm bu datanı üzgärtü küzdä totılmıy. Prezident Buş bu mäsäläneñ iyünän azağınnan soñğaraqqa qaluın telämi. Çönki bu AQŞta bulaçaq prezident saylaularına täsir itä ala. Şulay uq Ğıraqlılar da xakimiätneñ mömkin bulğan qädäre qısqa vaqıtta üzlärenä tapşırıluın telilär. Sistani häm taraftarları şuluq närsäne teläsälär dä, alar xakimiätne tapşıru saylaular arqılı bulırğa tieş digän pozitsiädä toralar. Cönki alar şiğıylär xalıqnıñ 60 protsentın täşkil itsä dä, vaqıtlı xökümättä proportsiäle räveştä väkillek itelmäs dip borçılalar häm saylaular bulğan xäldä, şiğıylär xakimiätkä kiler dip ışanalar. Läkin, elek äytep kitelgän säbäplärdän saylaular ütkärü mömkin bulmas kebek. Şulay BMOsınıñ missiäse bik qıyın. Anıñ misisäsen büre dä tuq, sarıq ta isän bulsın digän süzlär belän täsfirlau xata bulmas ide.
Färit İdelle, Praga.


text:
Bu yäkşämbedä Ufadağı “İxlas” mäçetendä Başqortstan Tatar morzaları mäcleseneñ çirattağı zur cıyını ütäçäk. Anda milli oyışmanıñ ber yıllıq eşenä xisap yasalaçaq häm kiläçäkkä burıçlar bilgelänäçäk. Başqortstan Tatar morzaları mäclese räise Maqsat Mämliev äytüençä, bıyıl bu oyışma üz aldına quyğan küp kenä burıçlarnı uñışlı ütägän. Törle mädäni çaralar oyıştıru, tuğan yaq häm kürenekle morzalar turında kitaplar, broşyuralar näşer itelgän. Başqortstan tatar cämägätçelek oyışmaları berlege eçenä kerüçe Tatar morzaları mäclese berlektäge çaralarda da aqtiv qatnaşqan. Şulay da eşlise eşlärebez bik küp äle di Maqsat äfände. Xalıqnıñ milli üzañın kütärü, telne saqlaw kebek mäsälälär berençe çiratta torırğa tieş.
Maqsat Mämliev: Başqortstan tatar milli oyışmaları aldında bügen iñ berençe çiratta milli üzañnı häm ana telen saqlaw torırğa tieş. Balalar urıslaşıp bara. Dinebez dä bik zäğif. Açılğan mäçetlärgä dä xalıq az yöri, ä yäşlärebez törle sektalarğa tartıla, prawoslawiegä kitä. Menä şular bik borçıy. Tärbiäne balalar baqçasınnan häm mäktäplärdän ük başlarğa kiräk.
Bu yäkşämbedä Ufadağı “İxlas” mäçetendä şuşı oyışmanıñ zur cıyını ütä. Anda Qazannan da Bötendönya Tatar kongressı citäkçeläreneñ berse Färit Urazayıv citäkçelegendäge wäkillek kilä. Zur cıyınğa xörmätle qunaq itep yaña ğına 85 yäşlek yübileyen bilgelägän mäşhür cırçı Färidä Qudaşewa da çaqırılğan.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Soñğı aralarda respublikanıñ matbuğat çaraları sport yañalıqların yaqtırtqanda “Aq bars” xokkey komandasınıñ yazmışın quyırtırğa tırışalar. Çönki danlıqlı xokkey komandasınıñ aldınğı zvenosı tarqala digän süzlär çığıp alğan ide. “Aq bars” citäkçelege xäbär itkänçä, komandanıñ yaxşı uyınçıları Morozov, Zaripov, Zinovyev çitkä kitmäskä bulğannar. “Aq bars”nıñ xäzer inde elekke qapqaççısı Aleksandr Yıremenqo berençelärdän bulıp Ufanıñ “Salawat Yulaev” xokkey törkeme belän kileşü tözegän dilär. Bu xaqta Yeremenkonıñ şuşı könnärdä “Sport Ekspress” gazetasına birgän äñgämäsendä dä kürergä bula. Annan soñ şul, uq yazmada “Aq bars”nıñ qalğan 4 uyınçısı qapqaçı artınnan kitüläre kürenä. Tatarstan “bars”larınıñ räsmi internet bitenä uquçılar yazğan uy-fikerlärdä komandanı taşlağannar turında älläni cılı süzlär yazılmağan. Şul uq qapqaçı Yıremenqo turında da:“Ul “Aq bars”ta aldınğı uyınçı bula almadı, şuña da “Salawat Yulaevqa” satılğan”- dielgän. Aña SKSK, “Dinamo” törkemnärennän dä täqdimnär bulğan. Läkin küp aqçanı Başqortstan birergä wäğdä birgän ikän. Ä küpme ala ikän soñ ul uyınçılar?! Alar xezmät xaqları turında belergä mömkinme?!
- “Aq bars”nıñ berençe zveno uyınçıları qimmäträk ala dilär, ikençeläre azraq - di “İntertatru” elektron gazetasında sport xäbärlären yaqtırtıp baruçı Radik Sabirov.
Ufağa kitkän 5 barslı arasındağı Vladimir Vorobyevqa da 34 yäş ikän inde. Anıñ kitüenädä citäkçelek ällä ni borçılmıy dip uylıy “Aq bars”tağı üzgäreşlärne küzätep baruçılar. Tatarstan xokkey komandasınıñ 3 yoldızlarınıñ berse Zaripov “Aq bars” belän ike, Zinovyev 5 yılğa yaña kileşü tözegän dip tä xäbär itä “Aq bars” citäkçelege. Alarğa çit ildän täqdimnär bulğan, läkin alar Qazanda qalırğa bulğannar.
Başqortstanğa kilgändä, alar “Salawat Yulaev”nı çempion itär öçen barsında eşlärgä, milliardlarnı jällämäskä bulğannar. Bu ısulnı 2004 nçe 2005 yıllarda “Aq bars” qullanıp qarağan ide. Xäzer menä Başqortstan super komanda tözergä mataşa. “Aq bars” häm “Salawat Yulaev” älegä isemnär genä, oçkolarnı kiläçäk kürsäter.
Röstäm İsxaqi


text:
Qırg'awıl
Qırg'awıl (lat. Phasianus colchicus) — tawıq ta'rizliler otryadına kiretug'un a'dewir iri ha'm hayran qalarlıq da'rejede shıraylı, awırlıg'ı 2 kg shekem keletug'ın qus. Bası kishkene, qanatları ken' ha'm jin'ishke basqarıwshı pa'rleri bar quyrıg'ı uzın, sına ta'rizli boladı. Qorazlarında ko'zlerinin' do'gereginde qızıl ren'li qalın' teri qatlamaları bar. Bunın' sebeplerinin' biri - joqarı o'nimli gibrid formadag'ı an' qırg'awılın o'rshitiw ha'm aktiv ko'shirip qonıslandırıw, sonday-aq aborigen formalardı, basqa genje tu'rdegi qırg'awıllardı areallarg'a tiykarsız qoyıp jiberiw jag'dayları bolıp tabıladı.


text: Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ mäğlümat çaraları ireklege öçen cawaplı wäkile Miklos Haraszti, könçığış Ukraina räsmilären bäysez mäğlümat çaralarına basım yasawda ğayepläde, häm Kievnı süz iregen qaytırarğa çaqırdı. Haraszti bu xaqta Venada belderde. Ukrainanıñ Donetski, Xarkov, Luganski häm Ujgorod ölkälärendä televideniäneñ 5nçe kanalı tapşıruların tuqtatqannar, TV Era kanalı, üz tapşırularınıñ Donetski häm Luganskida kürsätelmägänen belderde. Bügen Germaniä kanslerı Gerhard Şröder häm Rusiä prezidentı Vladimir Putin telefondä söyläşkändä Ukrainada prezident saylawlarınnan soñ tuğan wazğiät mäs'äläsendä fiker alışqan. Germaniä xökümäteneñ matbuğat wäkile Bela Anda süzlärenä qarağanda, ike citäkçe – Ukrainada yaña saylawlarnıñ näticäläre belän isäpläşergä kileşte, dip belderde. Rusiä däwlät duması räise Boris Grızlov, krizisqa çişeleş tabılmasa, Ukrainanı büleneş yä köç qullanu kötä, dide. Germaniä yaña saylawlar ütkärüne nizaqtan çığu öçen iñ yaxşı yul dip sanıy.


text:
İran Saqçılar Şurası reformaçıl namzätlärne parlament saylawlarında qatnaştırmaw turında qarar qabul itte: reaksiä
İrannıñ 12 möselman advokatı häm konservativ ruxanilärdän torğan Saqçılar Şurasınıñ parlament tarafınnan äzerlängän böten qanun ölgelärenä qarşı çıqqanı mäğlüm. Bu idarä böten qanunnarnıñ şäriğat häm konstitutsiä nigezendä buluın kontrol itä, saylawlarda kemneñ qatnaşaçağı turında qarar birä.
Bügen Saqçılar Şurası bik küp reformaçıl namzätlärneñ saylawlarda qatnaşuın tıydı, şul sanda xäzer parlamentta äğza bulıp torğan 85 kandidat ta bar. Reformaçıl köçlär bügen töngä parlamentta qalıp Şuranıñ bu qararına qarşılıq çarasın oyıştırırğa cıyına.


text:
ZP: Kamil İsxaqovnıñ köräşe däwam itä
Kamil İsxaqov Yıraq Şärıqqa Rusiä prezidentı Putinnıñ wäkile bulıp kitsä dä, ul Respublikağa qaytuınnan waz kiçmäde. Tatarstan prezidentı komandası häm Kamil İsxaqov keşeläre arasında köräş däwam itä. Kamil İsxaqov komandasında bulğan qayber keşelär, Şäymievnıñ Qazan başlığı itep İlsur Metşinnı bilgeläwen zakonsız dip baralar. “ЗBeздa ПoBoлжbя” gäziteneñ soñğı sanında basılğan “yлeTaю, Ho He cдaюcb”, yäğni “Oçam, läkin birelmim” dip atalğan Räşit Äxmätov yazmasında şul xaqta süz bara.
Yığılğannı qıynamıylar digän ğibärä bar. Kamil İsxaqov Qazannan kitsä dä, anıñ turında süz matbuğattan töşkäne yuq. Xäyer, Kamil İsxaqov yığılğanmı, ällä kütärelgänme, monısı da bar bit äle. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite Kamil Şamileviç Qazanda bulğanda da gel Respublika xakimiäte belän köräş serlären açıp tora ide. Xäzer dä bu eşen däwam itä. Oçıp kitäm, läkin bireşmim yazması da Kamil İsxaqov turında. Ul yıraqqa kitsä dä yänäse, respublika xakimiätenä bireşmi, üz keşelären Qazanda qaldıra, tä'sirle urınnarda.
Räşit Äxmätov älege yazmasın İsxaqovnıñ Yıraq Şärıqqa niçek kitüennän başlıy.Elekkege xezmättäşläre, Lyudmila Andreyeva, serle yılmayıp, äylänep qaytuığıznı kötäm, başqalar, bezne Kamil Şamileviç, Yıraq Şärıqqa üzeñ belän al dip qıçqıralar ikän. Hawa alanında.
Eş şunda ki, çının äytkändä, Qazannı taşlarğa da cıyınmıy. Yäşeren çığanaqlar xäbär itkänçä, ul, üzeneñ iñ zur yärdämçese,Qazan xakimiäte apparatı citäkçese Röstäm Niğmätullinnı üz urınına qaldırırğa dip, Şäymievqa kergän bulğan. Läkin Şäymiev bu kandidatura belän kileşmägän häm bu urınğa Metşinnı täqdim itkän. Gäzit yazuınça, Kamil İsxaqov, Şäymiev Metşinnı bilgeläw turında räsmi iğlan itkän waqıtta, İsxaqov qoyılıp töşkän bulğan. Läkin, ikençe könne Kamil İsxaqov üzen qulğa alğan, Qazan şähäre deputatları utırışında, böten cıyılışnı üze alıp barğan, Metşin çittä utırğan. Xätta, Metşin, üzeneñ yaña urınbasarın bilgeläw turında, min bilgelädem dip xäbär itkäç, Kamil İsxaqov tözätep quyğan, yuq, anı min bilgelädem dip.
ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite yazuınça, Kamil İsxaqov yaña yılğa qädär, Qazan şähär deputatlar şurası räislegennän kitärgä cıyınmıy ikän. Anıñ sessiä utırışlarına, Xabarovskiydan qaytıp yöriäçäk.
Näq menä anıñ citäkçelegendä şähär dumasına başqarma komitetına citäkçe konkurs aşa saylanaçaq. Ä bu urınğa Metşin däğwä itä.
İkençe sensatsiä. Kamil İsxaqov, monnan tış, aprel'gä qädär Wahapov okrugınnan saylanğan deputatlıq wazifaların da taşlarğa cıyınmıy. Bu närsäne añlata?Wahapov okrugında, yaña deputat äle saylana almıy digän süz. Metşinnı şuşı okrugtan Qazan dumasına deputat itmäkçelär ide. Şulay bulğaç, başqa ber deputatqa, wazifasınnan baş tartırğa turı kilä häm ul deputat urınına Metşin saylanaçaq. Läkin, İsxaqovnıñ üzen bolay totışı bu bötenesenä signal. Alar añlıylar, İsxaqov komandasın qısrıqlap çığaru başlanaçaq. Yazma avtorı Räşit Äxmätov yazuınça, äle Qazanda İsxaqov komandası rul'ne tota. Metşinnı deputat itärgä cıyınğan oçraqta da, aña qarşı eşläwläre ixtimal. İsxaqov, Putinnıñ Yıraq Ştrektağı wäkile dä bulğaç, ul xäzer höcümgä totınaçaq. Xäzer isä, şähärneñ küp kenä deputatları qurquğa qalğan. Metşin yağına çığar idek, İsxaqov ber-ike yıldan äylänep qaytsa, bezne pıran-zaran kiteräçäk dip äytälär. Räşit Äxmätov däwam itä.
Qazan dumasınıñ zakonlılıq buyınça komissiä räise Nikolay Rıbuşkin äytüenä qarağanda, Metşinnı Qazan merı itep bilgeläw turındağı qarar zakonğa qarşı kilä. Rıbuşkin monı, kandidat Qazan sovetı belän kileşelgän bulırğa tieş ide dip añlata. Monnan tış, yaña munitsipal orğan şähärdä oyıştı, iskeseneñ waqıtı tämamlana.Mondıy waqıtta yaña başlıq bilgeläw döres tügel. Şulay itep, Qazanda turıdan-turı Şäymievnıñ ukazları zakonsız digän mä’sälä kütärälär. Räşit Äxmätov, moña qaramastan, Putinğa Şäymievnıñ tä'sire zur dip yaza. Şuña kürä, respublikadağı xäzerge xakimiät, İsxaqov komandası ni genä qılırğa teläsä dä ayağında nıq tora dip sanıy. Putinnıñ Şäymievtan, 2008 yılğa qädär genä bulsa da xakimiättä qaluın ütenü üze ük küp närsä turında söyli di.
Räfis Cämdixan.


text: Bagdad. Bügen Ğiraqnıñ Baquba şähäre tirälärendä Quşma Ştatlarnıñ häm waqıtlı Ğiraq xökümäteneñ qorallı köçläre cirle ğısyançılar belän bäreleşlärdä alarnıñ 13-en yuq itte. Amerikan xärbiläre xäbärenä qarağanda, ber säğät däwam itkän şuşı bäreleşlär, ğısyançılarnıñ kizüdäge amerikan ğäskärilärenä ut açuı belän başlanıp kitkän. Atışlarda şulay uq Ğiraqnıñ ber politsiä xezmätkäre häm ber sivil keşe hälak bulğan. Bu xaqta Associated Press xäbär itä. Bagdadtan könçığışta, Ğiraqnıñ İran belän çige yanında Quşma Ştatlar köçläre, berektäşlärgä qorallı qarşılıq kürsätüdä şiklänelgän 15 keşene totqarlağan.


text:
Venezuelanıñ F-16 oçqıçların İranğa satu niätenä belgeçlär şik belderä
Venezuela üzendäge ike distä amerikan xärbi oçqıçların İranğa satırğa mömkin. Bu turıda çärşämbedä ilneñ yuğarı däräcädäge xärbie general Alberto Müller Rojas belderde. Kilgän xäbärlärgä qarağanda, ul iskergän F-16-larnı Rusiädä citeşterelgän Su-35 oçqıçlarına alıştırırğa täqdim itä. Ämmä qayber xärbi belgeçlär, monı "säyäsi uyın" dip, andıy alış-bireş ixtimalın kire qaqtı.
"Bu oçqıçlar 10-20-30-40 yıl elek qullanır öçen yasalğan. Xäzer alarnı xättä Yaqın könçğışıta da bärep töşeräçäklär" di Londondağı Strategik tikşerenülär institutında xärbi aviatsiä belgeçe Andrew Brooks.
Brooks bu oçqıçlarnıñ İranğa satılu ixtimalına citdi qaramıy, Venezuela prezidentı Hugo Chavez belän George Bush arasındağı kierenkelekne iskä alğanda, bu – "säyäsi uyın" di ul.
Bu fiker belän "Jane''s Defense Weekly" isemle basma möxärrire Peter Felstead ta kileşä. Chavez Bushnıñ açuın çığarırğa teli di ul:
"Min monı fäqät säyäsi törtterü dip qabul itäm. Bu alış-bireş ğämälgä aşsa minem öçen kötelmägän xäl bulaçaq" di xärbi aviatsiä belgeçe Peter Felstead.
F-16-larnı başqa ilgä satu telägen çärşämbedä Venezuelanıñ general ştab äzğası Alberto Müller Rojas äytte. Alarnı bareber äzerlek xälendä totıp bulmıy, çönki Quşma Ştatlar almaş cixazlar belän täemin itmi, dide ul. İxtimal satıp aluçı dip ul İrannı atadı. Şul uq almaş cixazlarnı Tähran qayan alırğa tieşter, Alla belsen.
General Rojas süzlärençä, F-16 urınına alar Rusiädän Su-35 oçqıçların satıp alırğa teli. 2005neñ Martında Venezuela Rusiädän 10 boralaq alu turında 120 million dollarlıq kileşü tözede. Äytkändäy, şularnıñ 6sı Qazanda citeşterelgän Mi-17 boralaqları. Dikäberdä Venezuela törkeme Qazanda bulıp kitte, 3 boralaq alarğa inde tapşırılğan.
Räsmi Washington Karakasnı terrorğa qarşı köräştä tieşle däräcädä xezmättäşlek itmäwdä ğäyepli, şul säbäple bu ilgä qoral satunı tıydı.
Ämmä, däwlät departamentı süzçese Sean McCormack süzlärençä, bu tıyu almaş cixazlar belän täemin itü kileşülärenä qaramıy. Alarnıñ qayberläre 2009 yılğa qädär tözelgän häm şuña qädär ğämäldä qalaçaq.
Şul uq waqıtta, elegräk tözelgän kileşülär nigezendä, Venezuela Quşma Ştatlar fatixa brimi torıp F-16 oçqıçların başqa ilgä sata almıy dide ul:
"Alar bu turıda elegräk tä söylände, soñğı tapqır Qıtayğa satmaqçılar ide, Qıtay qızıqsınu kürsätmäde. Xäzer dä xökümättä bu mäsälädä qarşılıqlar bar, belüemçä, saqlanu ministrı monı xuplamıy, minemçä bu qorı süzlär" di däwlät departamentı süzçese.
Sean McCormack Venezuela saqlanu ministrınıñ, F-16-larnı İranğa yä başqa ber ilgä satu mäsäläse älegä xäl itelmägän digän belderüenä işarä itä.
Karakastağı İran ilçelege dä bu xaqta söyläşülär baruın raslamadı.
Yazmış şuqlığı digändäy, İran F-16 oçqıçların satıp alırğa telägän berençe il ide. (Yewropadağı 4 NATO ilen sanamağda.) 1976da İran Şahı xökümäte 160 oçqıçqa kileşü tözegän ide. Ämmä İslam inqilabınnan soñ bu kileşü köçtän çığarıldı. İranğa digän oçqıçlarnıñ kübese İzrailgä satıldı.
ali ğilmi


text:
Yaña päyğambär räsemnäre Yewropanı tağın bolğattı
Tön yaq Yewropa, Möxämäd Peyğamberne taswirlägän räsemnär, aña qarşı protestlär häm süz ireklege wağdäläre, bu süzlär barsı da sezgä tanış mı? Yänä ber rässamnıñ Peyğambärne sürätlägän räsemnäre, Yewropada yaña räsem qarşılığıñ qabındırdı. Bu yulı bu xäl Dania da tügel, ä Şvetsiädä.
“Asıl maqsat, säyäsi yaqtañ närsäneñ döres buluın kürü, sänğat dönyasında närsäneñ mömkin bulu-bulmawın sınaw. Çönki min säyäsi yaqtañ peyğambärne et sürätendä taswirlawnıñ döres bulmağanıñ beläm. Et formatında taswirläwemneñ säbäbe, min çaqırılğan kürgäzmäneñ teması etlär teması ide. Kürgäzmädä başqa sänğätçelär dä bar ide. Ä soñgı minutta isä bu räsemnär, iminlek säbäbe belän senzurlandı.”
Bu räsemnärneñ kürgäzmädäñ alınuı, matbuğat çaralarınıñ iğtibarın cälep itte.
Nerikes Allehanda isemle ber gazeta, senzurağa häm süz ireklegenä cäwap birgän bulıp anıñ räsemnärennäñ bersen bastırırğa bula.
Şulay itep, bu xäl tora bara cäyelde. Moña Pakistan häm İrannañ qala cirle möselman xalqı da qarşılıq belderä.
“Nigä barı tik Peyğambär, nigä möselmannar? “
Jamal Lamhamdi, Räsemnär basılğan Orebro şähärendäge İslam Mädäniät üzäge süzçese. Jamal, Möselmannardañ kilgän şikäyätlär artqaç, Gazeta möxärerinä xat cibärep alar belän söyläşkäneñ äytä.
“Orebrodağı möselmannar, anıñ xalıq aldında bu eş öçen ğafu itünüen soradı, läkin ul bu ildä süz ireklege bar dip ütenmäde. Bez isä aña cäwap itep äyttek, Bez dä süz ireklegeneñ ber öleşebez, bez möselmanbız, bu ildä yäşibez häm bu il watandaşıbız, bez qanunnarğa xörmät itäbez, läkin här närsäneñ dä ber çige bulırğa tiyeş, sez kemneder bolay ğına mısqılliy alalmassığız. Häm bu bolayğına qalmas, bu bik citde. Xatnı tapşırğannañ soñ min, barlıq keşe moña açulı häm moña qarşı uram cıyını oyıştıraçaqbız dip belderdem.”
2005nçe yılda, Daniada çıqqan berençe räsem nizağınnañ soñ, bik küp möselman illärendä protest yasağannar ide.
Läkin Daniada çıqqan räsem krizısı belän Svetsiädä bulğan xällär küpkä ayırıla.
Başta, Premyer Ministr Fredrik Reinfeldt bu xälgä, Danialı berektäşennäñ alda reaksiä kürsätte.
Reinfeldt, Bu ay başında 20 däñ artıq möselman ilçilekläre belän oçraştı, ike taraf ta süz ireklegen yaqlasalar da keşelärneñ xisläreneñ räncitelüenä borçıluların belderde.
İlçileklärdäñ soñ, Premyer islami törkemnär belän dä oçraştı. Lamhamdi, oçraşuda bulğan keşelär, cıyılıştañ yaxşı xislär belän taralıştı di.
Ul şul uq waqıtta, Svetsiädäge Möselman bulmağan törkemnärneñ dä yaqlaw tabuların äytte.
Vilksneñ, xäzergä eşennäñ baş tartuı xaqında işarälär kürenmi. Läkin yañadañ bu eşne eşlär mikän?
“Äye, Uylawımça bezneñ köräşäçäğäbez ber genä närsä, bezgä demokratiä öçen köräşergä keräk. Ägär başqalar, bezneñ könbatışta iä bulğan demokratiä häm süz ireklege standartlarıñ çiklärgä tırışa ikän, bez moña qarşı toraçaqbız.”
Vilks yasağan räsemnäreñ, ütkän atna pänceşämbe könne Stokholmdäge qabat kürgäzmädä kürsätte. Ul, polisiä kiñäş itkänçä yäşerenep yörimäyäçägen şulayda iminlegen nığıraq qayğırtaçağın belderde.


text:
Yasaq
Yasaq - tarixi tatar xanlıqlarında naturalata salım. Soñraq İdel buyında, Seberdä häm Yıraq Könçığışta yäşäwçe qayber xalıqlar tüläp qalğan naturalata salım.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Çıñğızxannıñ «Böyek yasa» isemle qanunnar cıyıntığı nigezendä xökem itkän sudialar da bulğan, alarnı «yarğuçı» dip atağannar. Xökem qararı maxsus «yarğunamä» digän däftärgä terkälä barğan. Ulus yäki şähär yarğuçılarınnan başqa, ämir-yarğu da bulğan—busı inde wäzirneñ xoquq eşläre buyınça yärdämçese digän süz.
Altın Urda däwläteneñ säyäsi häm ictimaği tormışında basqaqlar belän daruxaçılar (daruxalar) zur urın totqannar. Basqaqlar xärbi xezmättä bulıp, xökümätneñ iminlegen saqlaw wazifasın ütägännär; daruxalarnıñ töp wazifaları isä yasaq cıyunıñ barışın küzätep toru bulğan.
Basqaqlar XIV yözneñ başında uq beterelsä, daruxaçılar äle darux-ölkälärneñ xäkimiät başlıqları sıyfatında Qazan xanlığında dä yäşäp häm eşläp kilgän. Yasaq cıyuda alarğa yärdämçeläre bulışqan; boların bitekçe dip yörtkännär. Xäyer, Cuçi Olusında bitekçe xäyran zur däräcäle keşe sanalğan. Bitekçe xan diwanında da bula, anısı baş bitekçe dip atalğan; annarı ulus sayın bitekçe bulıp, şaqtıy eşne änä şular başqarğan.
Küçmä häm utraq xalıqlardan alına torğan tüläwlär dä bügençä ük diärlek yañğırıy: salığ (can başına töşkän salım), qalan (obrok), yasaq, xärac (ğäräp süze: möselmannar tülägän 10 protsentlı salım), burıç, çığış, ındır xaqı, ambar malı, burla tamğası, yul xaqı, qarawıllıq, tartanaq (ülçäw salımı), tamğa.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- PaBил ФәxpeTдиHoB. TATAP XAЛKЫ hӘM TATAPCTAH TAPИXЫ.
- БpoдHиkoB A. A. Cбop яcaka: ЗaBиcиMocTb пpoцecca oбъяcaчиBaHия oT пoTecTapHo-пoлиTичeckoй cиTyaции B perиoHe. Пo MaTepиaлaM BocToчHoй Cибиpи XVII B.


text:
SARS dip atalğan, ğädättän-tış pnevmoniä çirennän uzğan täwlek eçendä Hong Kongta tağın 12 keşe ülgän. Bu ber kön eçendä bu çirdän ülgän keşelärneñ iñ zur sanı bulıp tora. Şulay itep Hong Kongta SARStan ülgän keşelär sanı 81-gä citte. Bu çir uzğan yılnıñ noäberendä Qıtaynıñ könyağındağı Ğuan-Dong töbägendä qabınıp kitte. Qıtay räsmiläre meñ-yarım keşeneñ awıruwı, 67-seneñ ülüwe turında xäbär itte. Ämmä Bötendönya Sälämätlek Saqlaw Oyışması - Pekinnıñ üzendä genä dä bu san 5 tapqır zurraq dip sanıy. Bügen Qıtay premier-ministrı Wen Ciabao bu çirne yäşergän keşelärgä qırıs çaralar belän kisätte.
SARS çire dönyağa taraluwın däwam itä. Bu çirdän bar dönyada ülgän keşelär sanı 170-kä citte. SARS virusına qarşı älegä ber çara da yuq.