text:
Çallıda millätçelär, kommunistlar piketı
Livan häm Fälästin cirlärendä barğan suğış xäräkätlärendä tuqtatu, turında söyläşülär barğan ber waqıtta Çallıdağı qayber firqä, oyışma äğzaläre piketqa çıqtılar. 14 avgustta, xakimiät binası qarşında ütkärelgän bu çarada Çallı TİÜ citäkçeläre häm äğzaläre, şulay uq kommunistlar, komsomollar cämğısı 20 artıq keşe qatnaştı. Piketqa alıp kilgän şiğar''lär arasında Amerika Quşma Ştatlarına, İzrail''gä qarşı, Çallı xoquq yaqlau orğannarın ğäyıpläp yazılğannarı da bar ide. Çallı militsiäseneñ, prokuraturasınıñ ni qatnaşı bar, digän soraw tuarğa mömkin. Bıyılnıñ iyül urtalarında San - Peterburda uzğan zur sigezlek sammitına qarşı oyıştırılğan aksiädä Çallıdan Kommunistik yäşlär Berlege äğzaläre dä qatnaşırğa tieş bula. Alarğa qarata törle ğayıplär belderelep, 5 iyüldä qulğa alınalar häm San - Peterburda ütkän qarşılıq aksiäsendä qatnaşa almıylar. Tağın soraw tua, ni öçen tatar milli xäräkäte wäkilläre kommunistlar häm komsomollar belän bergä uramğa çığalar? "Azatlıq" xäbärçese piket bulğan urında şuşı sorawlarğa mondıy cawap aldı. Aleksandr Yakuba: Kommunistik Yäşlär Bülege Çallıdağı citäkçese :
"Berençedän, bez, İzrail''neñ Livanğa, Fälästinğa qarata agressiäsen ğayıplibez. İkençedän, xoquq saqlaw oyışmalarınıñ bezgä qarata quyılğan ğämällärenä qarşı çıqtıq. Çönki, 5 iyül könne Tatarstanda, ğayıpläw belderelmägän kileş 5 keşe 10-12 täwlekkä räşätkä artına utırtıla. Bez xäzer şuşı yeget häm qızlarğa qarata mirovoy sud''ya Muksimov çığarğan qararnı kire aldıru öçen basıp torabız. Ul waqıtta şahitlar da bulmadı, advokatlar çaqırtığız digän taläplär dä ütälmäde.
Aldağı äñgämädäşem Aygöl Äxmätcanova, ul,San - Peterburg qarşılıq aksiäsendä qatnaşası urında, şulay uq 5 iyül könendä törmägä elägä:
"Ägär keşene şähärdän kitü teläge bulğan öçen genä räşätkä artına utırtalar ikän, monı añlatuı qıyın. Bezne qulğa alunıñ ikençe könendä genä, qulğa alu turında belderü yasadılar. Mäxkämä eşe beryaqlı ğına buldı häm bezneñ dälillärneñ küplegen sıltaw itep, alarnı iğtibarğa da almadılar, bezgä süz dä birmädelär". Bu - Aygöl Äxmätcanova fikerläre buldı. Çallı TİÜ räise Räfis Kaşapov äytüençä, piketqa xalıq küp çığarğa tieş bula. Läkin, suğış tuqtaldı, tınıçsızlıq kileşüläre tözelä digän süz taralğaç, keşelärneñ ber öleşe piketqa kilmi. Suğış axırğaça betmi torıp bezneñ taläplär üz köçendä qalaçaq, dide ul.
İnde, kommunistlar, komsomol yäşlär belän bergä piket oyıştıru turındağı sorawğa cawapnı işetik:
"Äye, zamanında kommunistlar mäçet häm çirkäwlärne cimerdelär, dinne, telne beterdelär. Läkin Livan häm Fälästin mäsäläsen Rusiädä G.Zyuganov citäkçelegendäge kommunistlar ğına kütärä. Bu oçraqta bezneñ fikerlär turı kilde.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


c: text/html

text:
Oyışmalar invalidlarnı eşkä almıyça anıñ öçen aqçalata cäza tüläwne xup kürä. Kvotalar turında qanun ğamäldä ütälmi.
Tatarstannıñ xezmät, mäşğüllek häm sosial yaqlaw ministrlığı mäğlümatlärenä qarağanda, respublikada 300 meñläp invalid keşe isäplänä. Alarnıñ 100 meñe eşli ala dip sanala. Ämma çınbarlıqta eşläwçelär sanı 50 meñnän artmıy.
"İnvalidlarnıñ eşläw häm eşkä urnaşu mömkinlege çiklängän, bu bik qızğanıç, älbättä," – di ministrlıqnıñ eş belän tämin itü häm maxsus programmalar bülege başlığı Daniä Ğaliullina.
Zifa Sadrievağa 52 yäş. 15 yıl inde ul üzäk nerv sisteması awıruınnan cafa çigä, anıñ ayaqları totmıy. Eşne aña Qazan poligrafiä kombinatınnan öyenä kiterälär häm kire alıp kitälär. Kombinat öçen Zifa xanım papka-qatırğılar yasıy. 3 meñ qatırğı öçen aña 900-1000 sum tülänä. Zifa xanım eşkä dip çığıp yöri almıy, ämma eş ezläwçe başqa tanışları turında ul, kvotalar bulsa da – alarğa eş birelmi, di.
"Eşkä yullama birälär, anda tärbiäçe, kümerçe, santexniklar kiräk. İrlär eşe küp anda. Läkin invalid keşe santexnik bulıp eşli ala meni inde? Eşli almıy bit inde," – dide Zifa Sadrieva.
2007 yıldan birle Tatarstanda "invalidlarğa kvotalar birü turında" qanun eşläp kilä. Anda mömkinleklär çiklängän keşelärgä eş urınnarı bülep birü häm yañaların tudıru turında äytelgän. Qanunnı ğamälgä aşıru awır bara. Eş birüçelärgä invalidlarnı eşkä alu "qıybatqa" töşä, di Daniä Ğaliullina.
İnvalidlarnı eşkä alırğa teläk beldergän şirkät üzendä – mömkinlekläre çiklängän keşelärgä eş şartları tudırırğa tieş bula. Küzläre kürmäwçelärgä ber törle şartlar kiräk bulsa, yöri almağannarğa başqa törle şartlar kiräk. Suqırlar yäki işetmäwçelär öçen ayırım komputerlar bula.
İnvalidlarnı eşkä alğan şirkätlärgä elek bulğan salım taşlamaları xäzer beterelgän. Läkin xökümättän här invalid öçen aqça tülänä. Bu aqça yaqınça yılına 8 meñ sum çaması bula. (2300 sumlıq minimal xezmät xaqı 24gä tapqırlana, annarı yıldağı 12 ayğa bülenä häm minimal eş waqıtı – 7 ayğa tapqırlana) Bu aqça ber eş urını öçen birelä.
"Bu qanunnı ütämäwçelärgä aqçalata cäza da bilgelängän, ämma alar şul qadär keçkenä ki, eş birüçe ştraf tüläwne xup kürä, küp şirkätlär şulay aqça tüläp qotıla," – di Daniä Ğaliullina.
Şulay uq şirkätlärdä ber ük eş, ber ük norma öçen invalidlarğa sälämät keşelärdän azraq aqça tüläw oçraqları da bula ikän. Bu xaqta bezgä inde 15 yıl invalidlıqta bulğan Zifa Sadrieva söyläde. Gärçä invalidlar kiresençä üz eşlärenä cawaplıraq qarasa da.
Şulay itep, invalidlarnı eşkä urnaştırunı köylärgä tırışqan Tatarstan qanunı (Rusiädä mondıy qanun yuq), qanunnıñ ğamälgä aşırıluın küzätergä tieş bulğan xezmät, mäşğüllek häm sosial yaqlaw ministrlığı ber yaqta – eşkä urnaşa almağan, yuq aqçağa üz könnären üzläre kürergä mäcbür bulğan invalidlar isä – ikençe yaqta qala.
Bezneñ äñgämädän soñ ministrlıq wäkile Daniä Ğaliullina, invalidlarğa eş birüçe şirkätlär belän oçraşular bulaçağın, alar belän añlatu eşläreneñ alıp barılaçağın äytte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rudik İsqucin Başqortstannıñ kiläse prezidentı bulırmı?
Mäğlüm buluınça, bu atna başında respublik citäkçelegendä şaqtıy zur üzgäreş bularaq qabul itelgän qadr almaşınuı bulıp aldı. Mortaza Räximov üzeneñ un yıldan artıq tuğrı dustı, uñ qulı, bik täesirle yärdämçese bulğan Ural Baqirovnı wazıyfasınnan aldı. Matbuğatqa çıqqan mäğlümattan kürenüençä, Ural Baqirovnıñ eşennän kitüe anıñ ölkän yäştä buluı säbäple, pensiägä çığuı belän bäyle ikän. Anısı da añlaşıla, çönki Baqirov äfändegä 72 yäş tulğan ide inde. Ämma ike kön dä ütmäde, qayber matbuğat basmalarında respublikta «sorı qardinal» dip yörtelgän aqsaqal säyäsätçeneñ pensiägä tügel, ä ikençe wazıyfağa kitüe xaqında xäbärlär taraldı. Baqsañ, Ural Baqirovnı Başqortstan prezidentınıñ Rusiä Federätsiä Şurasındağı wäkile Rudik İsqujinnıñ yärdämçese itep täğayınlägännär ikän. Menä şunnan soñ respublikta Rudik İsqujinnı çınlap ta Mortaza Räximovqa almaşqa äzerlilär ikän, digän farazlar tağın quyıra başladı. Monda töptän uylasañ, mantıyq ta yuq tügel. Çönki Mortaza Räximovnıñ da, här türä kebek ük, üz urınına üz keşesen, ışanıçlı keşene qaldırası kiläder, möğayın. Ä Rudik İsqujinnı üz urınına äzerläw öçen näq menä Ural Baqirov kebek, yılan ayağın kiskän, täcribäle çinovnik, osta ideoloğ kiräk. Näq menä Baqirov äfände genä Rudik İsqujinnı Başqortstandağı älege rejimnıñ däwamçısı itep tärbiäläp ölgerä ala. Älegä qädär dä Ural Baqirov Başqortstandağı qadrlar mäsäläsen, yuğarı türälärne täğayınläw eşlären asılda üze genä xäl itte. Respublik prezidentı aña bu mäsälälärdä nıqlı ışana ide. Menä xäzer dä Rudik İsqujin yaña prezident itep saylana, yä tağenlänä qalsa, anıñ tiräsenä tağın da Mortaza Räximovnıñ tuğrı yarannarı, älege köndäge teläktäşläre tuplanaçaq. Dimäk, Mortaza Räximovnıñ pensiädäge tormışı da tınıçlıqta häm mullıqta ütäçäk, digän süz bu. Ä Räximov äfändeneñ prezidentlıq wazıyfasın, waqıtınnan alda, şuşı yılnıñ köz aylarında uq qaldıraçağı xaqında süzlär küptän yöri. Xäyer, anı moñarçı da ällä niçä tapqır otstawqağa kitä ikän dip söylägännär ide. Ämma äle üz känäfiendä nıqlı utıra ul. Aldağısın Alla belä.


text:
Rusiälelärgä Yevropağa viza betmiäçäk
"Yevropa Berlege belän Rusiä arasında vizalarnı ğämäldän çığaru turında söyläşülär – xäzer genä başlana almıy, bez monı inde küptän äytep kiläbez."
Yevropa Berlege öçen "yıraq kiläçäk" distä yıllarğa suzılırğa mömkin. Bu belderü – kiçä Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ vizalarnı beterügä çaqıruına Yevropa Berlege cawabı ide. Emma Udwin, mondıy söyläşülär başlanğançı, Rusiä üzeneñ çik buyları häm säyäxät pasportlarınıñ imin bulğanın raslarğa tieş, dip belderde.


text:
Tatarstanda 1 sentäber - Belem könenä äzerlänälär
Avgust axırında awıl xucalığında ğına tügel, mäğärif tarmağında da şaqtıy qızu könnär. Uqıtuçılar da, uquçılar häm ata-analar da 1 sentäber – Belem könenä, yaña uqu yılına äzerlänä. Mäskäw patriarxatı wäkile mäğlümätlärenä qarağanda, bu uñaydan bar pravoslav çirkäwlärdä maxsus moleben uzaçaq. Anda qatnaşu, qatnaşmaw här keşeneñ şäxsi eşe bulsa, sentäberneñ berençe könendä bar mäktäplärdä dä ütä torğan Belem bäyrämenä baru här uqıtuçı häm uquçığa mäcbüri. Ata-analar da älege bäyrämdä bik teläp qatnaşa häm başqa waqıtlardan ayırmalı bularaq mäktäpkä bu könne bik teläp kilä.
Respublikanıñ Mäğärif ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, Tatarstanda bar mäktäplär dä uquçılarnı qabul itärgä äzer. Bıyıl respublika mäktäplärenä 474 meñ uquçı baraçaq. Bu uzğan yıl belän çağıştırğanda 29 meñ balağa azraq. Soñğı 5 yılda isä Tatarstanda uquçı balalarnıñ sanı 109 meñ keşegä kimegän. Şunlıqtan respublikada mäktäplär sanı da kimi bara, bigräk tä – awıl cirendä. Mäsälän, 2000 yıl belän çağıştırğanda bıyıl awıl mäktäpläreneñ sanı 109ğa kimegän. Xäyer, şähärlärdä, ayıruça Qazanda, mäktäplär yabılmıy, kiresençä, alar äle citmi dä. Läkin bu wazğiät şähärdä balalar sanınıñ artuı belän tügel, ä elektän ük Qazan mäktäplärendä balalarnıñ normadan artıq sanda uquı belän añlatıla. Anıñ qarawı, balalar kimü xisabına älege mäktäplärdä ikençe smenada uquçılar da kimi bara. Xäyer, Tatarstanda yaña mäktäplär, balalar baqçaları da açılıp tora. 2004 yılda respublikada 16 yaña mäktäp işeklären açtı. Şularnıñ berse – Alabuğadağı I tatar gimnaziäse. Gimnaziä balalarnıñ kanikulları waqıtında açılsa da, uquçılar da, uqıtuçılar da älege tantanağa bik teläp kildelär. Ä 1 sentäber könne balalar qatnaşlığında şuşındıy dulqınlandırğıç bäyrämnär respublikanıñ bar mäktäplärendä dä uzaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Başqortstannıñ xalıq şağire Mostay Kärimne «Watan aldındağı xezmätläre öçen» II däräcä ordenı belän büläkläw turında färmannı imzalağan. Bu xaqta Ufada 12 noyäbr könne xäbär itelde.
Qotlaw turındağı qararda äytelüençä, bu yuğarı büläkkä Mostay Kärim il ädäbiäten üsterügä kertkän zur xezmätläre häm ozaq yıllar däwam itkän ädäbi icatı öçen layıq bulğan.
Älege büläkneñ beraz soñlawı ğına säyerräk. Ğädättä, andıy yuğarı büläklär näq yübilyärnıñ tuğan köne tiräsendäräk iğlan itelä. Ä Mostay Kärim üzeneñ 85 yäşlek yübileyen 20 üktäberdä ük bilgelägän ide. Kem äytmeşli, soñ bulsa da – uñ bulsın. Xalıq şağireneñ distälärçä orden medälläre yanına tağın ber orden östälde. Äle ul ikençe däräcä orden belän büläklände. Ä tuqsan yäşlek yübileyenä berençe däräcälesen dä alır äle aqsaqal şağir.


text:
Berezovskiy: Miña höcüm omtılışı minem belgännäremne rasladı ğına
Kiñküläm mäğlümät çaraları Britaniädä säyäsi sıyınu alğan kürenekle Rusiä eşmäkäre Boris Berezovskiyğa höcüm äzerlängän buluı turında xäbär itä. Berezovskiynıñ Britaniädän çit ilgä kitep toruı, yallanğan üterüçe totılğannan soñ Londonğa qaytuı turında äytelde. Tulıraq mäğlümät alu öçen Azatlıq radiosı Berezovskiynıñ üze belän söyläşte.
BEREZOVSKIY: Äyye. Britan politsiäse miña ildän kitärgä häm wäzğiät açıqlanğannı kötärgä kiñäş itte. Şulay buldı da. Ber atnadan alar miña şaltıratıp qaytırğa bula dip äyttelär.
AZATLIQ: Xäbärlärdän çınlıqta ni bulğançılın açıq añlaw mömkin tügel. Sezne üterergä cıyınğan keşe qulğa alınğanmı, yäki Britaniädän çığarıp cibärelgänme?
BEREZOVSKIY: Mindä bu turıda bernindi östämä mäğlümät tä yuq. Miña barı tik wäzğiät açıqlandı, ul keşene zararsızlandırdıq dip kenä äyttelär. Häm şunıñ belän miña ilgä qaytırğa mömkinlek tudı.
AZATLIQ: Sez Sun häm Times gazetlarınnan ul keşe Londonnıñ Park Lane öleşeneñ Hilton qunaqxanäsendä bulğan digän xäbärlärne uqıdığızmı?
BEREZOVSKIY: Min ul mäqälälärne uqıdım. Anıñ Hiltonda buluı ber dä säyer tügel. Cönki ul qunaqxanä minem ofistan cäyäw 3 minutlıq yulda ğına.
AZATLIQ: Ul keşeneñ kem buluın sezgä äytmädelärme? Berär tanışığız tügelme?
BEREZOVSKIY: Miña ul keşene belgänlegemne äyttelär. Ämma min qayber mäğlümätlär turında söyli almıym.
AZATLIQ: Şulay itep bu üterü omtılışı turında sez barı şunı ğına äytä alasızmı?
BEREZOVSKIY: Äyye. 3 ay elek miña Mäskäwdäge duslarım monda Londonda miña höcüm äzerlänüe turında, ul höcümneñ Litvinenko oçrağına bötenläy oxşamıyaçağı turında äytkännär ide. Mäskäwdän min belgän keşe kiläçäk, ul minem belän oçraşunı sorıyaçaq, oçraşu waqıtında ul mine üteräçäk, politsiädän qaçmıyaçaq, üzeneñ ğämällären käsep ölkäsendä miña bulğan däğwaları belän añlataçaq didelär. Andıy oçraqta, ägär dä anıñ däğwaları bulğan, häm ul qaçmağan ikän, aña 20 yıllıq törmä cäzası birelergä mömkin. Angliä qanunnarı nigezendä tärtiple bulsañ 10 yıldan sine azat itälär. Aña, ğailäsenä aqça tülänäçäk, yäğnu ul tulısınça täemin itelgän bulaçaq. Ul Mäskäwneñ Matrosskaya Tişina törmäsendä tügel, monda Angliädäge törmädä utıraçaq. Bu inde anı azaplamıyaçaqlar, ütermiäçäklär, yaxşı aşataçaqlar, televizor qarıyaçaq, sport belän şöğellänäçäk, uqıyaçaq digän süz. Äle genä bulğan xällär min belgänne häm politsiägä söylägänne rasladı ğına.
AZATLIQ: Britaniädäge Rusiä ilçese Yuriy Fedotov Berezovskiy bu qıyssaları belän iğtibarnı üzenä belderelgän ğäyepläwlärdän, aqça yuu, xärämläşü ğäyepläwlärennän çitkä borırğa, Lodnonnıñ Rusiägä qarşı adımnarın Britan cämäğätçelege aldında aqlarğa tırışa dide. Moğa niçek cawap birersez?
BEREZOVSKIY: Min xäzer üz advokatlarım aşa ilçe äfände Yuriy Fedorovnı yala yağu öçen cawapqa tarttıru mömkinlegen tikşeräm. Ilçene monıñ öçen cawapqa tartıp bulamı-yuqmı ikänen xäzer minem yuristlarım açıqlıy. Şunısı açıq, ilçeneñ minem nindider cinayät qıluım, aqça yuuım turında äykännäre yalğan, häm ul monı üze dä belä. Çönki mine äle ber mäxkamäneñ dä, Rusiädägeseneñ dä, başqa berärseneñ dä xökem itkäne bulmadı.
AZATLIQ: Sez Litvinenkonı ağulap üterüdä şiklänelgän Andrey Lugovoynı da, üzegezne dä neytral ber ildä xökem itü mömkinlege turında äytkän idegez. Könbatış belän Rusiä arasında qaysı il neytral bula ala? Qıtaymı? Hindstanmı?
BEREZOVSKIY: Neytral digän süz qullanğanım bulmadı. Min başqarma xakimiättän bäysez, rişwätçelekkä birelmägän xökem sistemasına iä başqa berär il didem. Andıy illär bik küp. Mäsälän Daniä, Norvegiä, Germaniä. Yewropada kimendä 5-6 şundıy ilne atap bula. Min monı barı ber maqsat belän genä eşlädem. Tağın ber märtäbä qabatlıym. Saşa Litvinenkonı üterergä Putin şäxsän üze quşqan. Şuña kürä bernindi şartlarda da Lugovoyğa Rusiädän çığu mömkinlege birmiäçäklären kürsätäsem kilde. Lugovoynıñ Britaniädä ğädel xökem bulmıyaçaq, başqa berär ildä xökem itelü mömkinlege turında äytüenä qaramastan. Tupas itep äytkändä, Kreml xäzer poçmaqqa qısrıqlandı. Şuña da qaramastan ul aldıy häm uynıy. Min barı tik anıñ şul yalğanı öçen urrınnı tağın da kimetergä telim.


text:
«Süz. Mädäniät häm cawaplılıq» digän oçraşuda ictimaği oyışmalar wäkilläre, jurnalistlar fiker alıştı
«Süz. Mädäniät häm cawaplılıq» digän oçraşuda ictimaği oyışmalar wäkilläre, jurnalistlar fiker alıştı
Mondıy çorda jurnalistlarnıñ oçraşıp fiker alışuı, älbättä, kürkäm küreneş. «CoзидaHиe» berlege häm anıñ liderı Ayrat Şäripov şaqtıy mäşäqätle eşne üz cilkäsenä awdarğan. Gärçä mondıy çaralarnı jurnalistlar berlege oyıştırsa da naçar bulmas ide. Äytergä kiräk, «CoзидaHиe» häm anıñ liderı Çeçnädäge suğışnı tuqtatu, keşelärne, bigräk tä yäşlärne döres ruxta tärbiäläwne alğa sörep kilä. Şulay da bügengä xätle jurnalistlar da, säyäsmännär dä Şäripov häm anıñ oyışması artında «Kem tora?» digän sorawğa cawap taba almıylar. Ğadättä Ayrat aña «Alla» dip cawap birä.


text:
Gruziäneñ Üzäk saylaw komissiäse mäğlümatlärenä qarağanda, kiçä uzğan parlament saylawlarnıñ berençel näticäläre, prezident Eduard Şevardnadze koalitsiäseneñ tawışlarnıñ 24%tın yawlağanın kürsätte. Tawışlarnıñ 3tän ber öleşe genä tikşerelgän xäldä dä Tbilisi şähär şurası räise Mixail Saakaşvili citäklägän oppozitsiädäge Milli xäräkät – Demokratik Frontı'nıñ - 22% tawış alğanı bilgele ide. Oppozitsiädäge tağın 3 törkem – sulçılarnıñ Leyborist Partiäse, parlament spikerı citäklägän koalitsiä häm Yaña Xoquqlar Partiäse dä 7%lıq çikne uzıp parlamentqa üz wäkillären kertäçäk.
Tawışlarnıñ sanawın küzätkän bäysez tikşerüçelär isä Tbilisi şähär şurası räise Saakaşvili citäkçlägän oppozitsiädäge partiä ciñde, dip belderde, häm xökümätne tawışlarnı üz faydasına sanawda ğayepläde. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ küzätüçeläre dä saylawlarda citdi qanun bozular açıqlandı, dip belderde.


text:
Tömändä Yermakka häykäl quyarğa digän xäbär taralğaç tatar häm qazax cämäğätçelege moña kisken qarşı çıqqan ide. Bu xaqta Azatlıq radiosında da xäbärlär buldı. Milli mädäniätlär sarayında cıyılğan tatar-qazaxlar häykäl salu eşen tuqtatu turında söyläşkän. Häykällär turında süz çıqqaç, tağın ber mäğlümat iğtibarğa layıq. Rusiädä üktäbr inqilabı yulbaşçısı Leninnıñ mavzoleyınıñ berençesen imän ağaçınnan salğanda tözeleş belän millättäşebez balta ostası Bahautdin Ğarufullin idarä itkänen tıñlauçılarıbıznıñ kübese belmäskä dä mömkin. 1924nçe yılğı waqiğalärne tözüçeneñ tuğanı Xatip Xabibullin iskä ala.
Nail Alan, Tömän


text:
Tatarstan kommunistları: "Rusiä xakimiäten Duması nie belän bergä otstavkağa!"
Uzğan yäkşämbedä, Qazanda, Qamal teatrı binası qarşında, monetizatsiä reformasına qarşı tağın ber miting uzdı. Bu yulı qarşılıq aksiäsen Tatarstan kommunistları ütkärde. Kön salqın buluğa qaramastan xalıq aldan uq cıyıla başladı. KPRF Tatarstan bülege liderları xäzer üzläre, xalıq küzlegennän qarağanda, türälär. Tatarstan parlamentında qanunnar çığarıp utıralar, üzläreneñ fraksiäläre bar. Şuña kürä miting başlanğançı uq alarnı xalıq çornap alıp soraw “utına” tottı. Oyıştıruçılarnıñ berse Robert Sadıyqovqa xalıq bik qıyın sorawlar birde. Nigä kompensatsiälär aldan wäğdä itelgännän küpkä az? Nigä xalıq bitaraf? Nigä deputatlar bitaraf? Nigä cämğiätneñ äxlaqi xäle naçaraya? Nigä narkomaniä taraluğa yul quyıla? Sorawlar küp, ämma kommunistlarnıñ cawabı ber- monıñ barısında da xäzerge säyäsi rejim ğayıple. Kommunistlar cıyğan mitingka da başqa firqälär, xäräkätlär, oyışmalar wäkilläre kilde. Bu xäzerge qarşılıq aksiäläreneñ üzençälege. Monetizatsiä reforması xalıqnıñ iñ çıdam, iñ sabır qatlamın quzğattı. Bolar “suğış qına bulmasın” dip yäşäwçe pensionerlar häm “allağa şöker eşlärgä eşem, aşarğa aşım, kiärgä kiemem bar” dip däşmi tınmıy yörgän uqıtuçılar, tabiplar, urta qul xezmätkärlär. Xättä pensiäse, xezmät xaqı citkän keşelärne balalarınıñ kiläçäge borçıy. Mitingta qatnaşuçı ber xanım “Azatlıq” radiosı tıñlawçılarına mitingta berençe tapqır yäşlärneñ kiläçäge bulmağanğa borçılıp çığuı turında äytte. Şulay itep monetizatsiägä qarşı ütkärelgän aksiälärneñ tağın ber üzençälege- monda äytäse süze cıyılğan keşelär çığa. Alar jurnalistlarğa üzläre kilep söylilär häm “monı zinhar işetteregez” dip ütenälär.Monetizatsiägä qarşılıq nigezendä Tatarstandağı säyäsi-ictimaği oyışmalarnıñ berläşüe real'' äybergä äylänep bara ikän. Moña Robert Sadıyqov açıqlıq kertte häm Tatarstandağı säyäsi-ictimaği oyışmalarnıñ berläşterelgän oyıştıru utırışı uzuı häm yegerme biş wäkildän torğan şura saylanuı turında äytte. Kommunistlar mitingısınıñ rezolyutsiäsendä dä xalıqqa qarşı ütkärelgän reformalarda ğämäldäge “säyäsi rejim” ğayeplände häm Rusiä xökümäteneñ, Däwlät Dumasınıñ otstavkağa kitüe taläp itelde.
Yunıs Ätnäle


text:
Amerikannar Äfğanstanda İran qoralı tabıldı dip belderä
Quşma Ştatlarnıñ qayber räsmiläre çañ qağa - İran Äfğanstanda xökümätkä qarşı alıp barılğan qorallı ğisyanğa yardäm itä başlağan. Sişämbe häm çärşämbe könne yasalğan belderülärdä Washington berençe märtäbä İrannıñ Talibanğa bulışa aluı xaqında iğlan itte. Şuşı ğäyepläwlär şaqtıy yuğarı däräcädä yasalu säbäple Azatlıq moña kiñräk tuqtalırğa buldı.
Ber kön elek, sişämbedä, Quşma Ştatlar qorallı köçläreneñ berläşterelgän xärbi idaräse başlığı general Peter Pace ta, Äfğanstannıñ Qandahar wilayätendä Talibanğa dip cibärelgän häm İranda citeşterelgän tuplar wä şartlatqıçlar tabıldı digän belderü yasağan ide.
Pace ta, Boucher da, qoral belän tä''min itüneñ turıdan-turı İran xökümätenä bäyle buluın äytmäde. Pace ğomumän, älegä şul ğına bilgele, totqarlanğan material İranda eşlängän häm ul Talibanğa cibärelgän bulğan, dide. General Pace süzlärenä qarağanda, amerikan yağı, misal öçen Ğiraqta, andıy qorallarnı kem birüen häm moña kemneñ qatnaşı buluın yaxşı belsä, Äfğanstan oçrağında ul andıy mäğlümätkä älegä iä tügel ikän.
Bilgele bulğança, Washington İran citäkçelegen yış qına Ğiraqtağı şığıy ğisyançıların yaqlawda, alarğa zamança şartlatqıçlar birüdä, xätta xärbi yaqtan äzerläwdä ğäyepläp kilä. Bügenge köndä Ğiraqta İrannıñ 5 watandaşı şundıy qırın eşlärgä bäyle buluda şiklänelep amerikan sağı astında utıra.
Ä menä Tährannıñ ikençe ber kürşese, Äfğanstandağı xällärgä dä qatnaşa başlawına Washington berençe märtäbä işarä itä. Mäğlüm ki, anda da qorallı ğisyan NATO köçlärenä qarşı höcümnär yasap tora.
Ämma İran-Äfğanstan mönäsäbätlären tikşerüçe Peter Lehr, Tährandağı şığıy xökümätneñ sönni Taliban belän yaqınaya başlawına zur şik belän qarıy:
"Şığıylarğa qarata Taliban yağınnan härwaqıt ışanmaw, xätta näfrät yäşäp kilde, çönki Taliban üze bik tä sönni ber xäräkät, yäğni şığıylarnı alar monafiq itep kürä. Şuña da min şäxsän İran wä Taliban mönäsäbätläreneñ cılına başlawına hiç ışanmıym", di Şotlandiädäge St.Andrews universitetı belgeçe Peter Lehr.
Lehr fikerenä qarağanda, Äfğanstanda tabılğan qoral İrannıqı bula qalsa da, anıñ belän törle cinayätçel törkemnär säwdä itä ala, häm İran xökümäteneñ bu xaqta ğomumän, berni belmäwe dä bik mömkin.
Tährannıñ üzendä isä general Pacenıñ belderüen "nigezsez" dip atıylar häm ul fäqät amerikan wä britan köçläreneñ Äfğanstandağı buldıqsızlığın qaplaw öçen genä yasalğan dip isäplilär.
Kärim Kamal


text:
29 martta Däwlät Şurası Tatarstan Konstitutsiäsenä 400 täqdim tikşeräçäk
28 mart könne Tatarstan Däwlät Şurasınıñ matbuğat üzäge mäğlümät çaralarına elektron poçta aşa 90 bittän torğan ber dokument tarattı. Bu 27 martta Däwlät Şurası prezidiumı utırışında tikşerelgän häm täğäyenlängän Tatarstan Konstitutsiäsenä östämälär häm üzgäreşlär turında qanun proektına kertelergä tieşle täqdimnär. Tatarstan parlamentına kilgän 1242 täqdimneñ komissiälärdä tikşerelgännän soñ 400 artığı tablitsa räweşendä tözelgän. 29 martta Däwlät Şurasınıñ 11 plenar sessiäsendä bu tablitsa deputatlarğa täqdim iteläçäk. Däwlät Şurasınıñ prezidium utırışında räis Färit Möxämmätşin bu täqdimnärne tikşerü, kim digändä, ike köngä suzılaçaq, dide. Şulay itep, plenar utırış comğa häm şimbä könnärne baraçaq. Häm annarı soñ berniqadär tänäfestän soñ däwam itelergä mömkin. Färit Möxämmätşinnıñ Tatarstan televideniesendä häm radiosında turı efirda çığışı küpçelek tatarstanlılarnıñ Tatarstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertü protsessına bitaraf tügellegen kürsätte. Tatarstan hönärçelär berlege bu mäsälägä maxsus matbuğat oçraşuı bağışladı häm hönärçelär berlegeneñ zakon çığaru initsiativası xoquqı töşerep qaldırılu belän kileşmiäçägen belderde.
Milli-ictimağıy oyışmalar haman da Konstitutsiäne üzgärtmäw pozitsiäsendä qalalar. 28 mart könne elektron mäğlümat çaralarıda Qazanda milli-ictimağıy oyışmalarnıñ Xalıq cıyını ütkärüläre turında xäbär itelde. Cıyınğa Tatarstan möstäqillege turında xalıq referendumınıñ 10 yıllığı häm Konstitutsiägä üzgäreşlär kertü temaları çığarıla.


text: Dönyanıñ törle illärendä bügen Ğiraq suğışına qarşı demonstratsiälär ütä. “Yodrıq tügel, ä xalıqara qanun” digän şigärlär totıp distälägän meñ keşe Berlin uramnarınnan ütte. Londonda barğan çarada 100 meñläp keşe qatnaşa. Şveitsariä başqalası Bernda uramğa 20 meñ keşe çıqtı. Kahirädä demonstratsiä inde 3 kön rättän bara. Dönyanıñ iñ zur möselman däwläte, İndoneziädä, yözlägän keşe Amerikanıñ Jakartadağı saq astına alınğan ilçelege qarşında, Amerikan flagların häm Buş räsemnären yandırdı. Qarşılıq çaraları şulay uq, dönyanıñ öçençe möselman däwläte Bangladeş, Yaña Zelandiä, Avstraliä, Könyaq Korea, Yaponiädä ütte.


text:
Räsmi SANA xäbär agentlığı Süriä tışqı eşlär ministrı Färüq äş-Şaranıñ "İzrailneñ xärbi höcüm belän yanawları bernindi dälillärgä nigezlänmi häm bernindi ışanıçqa iä tügel" digän süzlären kiterä.
İzrail' saqlanu ministrı urınbasarı Zeev Boim İzrail' Süriägä qarşı xärbi höcüm yasaw mömkinlegen qarıy dide. İzrail' bu atnada Bier Şiba şähärendä 16 keşeneñ ülemenä kitergän 2 intixar höcümen oyıştıruda Süriä turıdan-turı qatnaşqan dip ğäyepli.
Bu şartlatular öçen cawaplılıqnı fälestinnärneñ suğışçan Hamas törkeme üz östenä aldı. Hamasnıñ qayber citäkçeläre Süriä başqalası Dämäşktä yäşi.


text:
Gennadiy Zyuganov saylaw aldı säfären Tatarstannan başladı…
Tatarstan citäkçelege Gennadiy Zyuganov belän oçraşmadı. Şuşı xaqtağı soraw birelgäç, kommunistlar firqäse räise «Sezneñ citäkçegez çitkä kitkän», dip cawap birde. Ğomumän alğanda, Gennadiy Zyuganov Tatarstan xakimiätlärenä açulı äle. 1996nçı yılgı saylawlarda kommunistlar öçen birelgän tawışlarnı Yelsinğa quşıp cibärde dip, yıllar buyı respublika belän mäxqämäläşep yörde. Gennadiy äfände bu yulı da şul xälne iskä aldı.Matbuğat oçraşuında ul, şulay uq, Rusiäneñ berençe prezidentın da, xäzergesen dä, anıñ tarafdarların da qatı tänqit utına tottı. Boris Berezovskiyğa da tiskäre bäyä birde, üzeneñ säyäsi köndäşlären dä maqtamadı. Zalda utırğan aq saqallı babaylar häm rayonnan kilgän apalar anıñ här süzen xuplap tordı.
Kommunistlar firqäse aldağı saylawlarğa zur ömetlär bağlıy. Alar Tatarstannıñ här saylaw okrugına da üz keşesen täqdim itte. Şuşı nämzätlärneñ kübese yulbaşçıların ozatıp yörde. Gennadiy Zyuganovnıñ uñ yağında Näsimä Stolyarova utırsa, sul yaqta Aleksandr Saliy kürende. Kommunistlar yulbaşçısınıñ kilü maqsatı xaqında firqäneñ Tatarstan bülege wäkile Robert Sadıyqov bolay dip äytte:« Ul saylawçılar belän ällä ni oçraşmıy, mitinglar ütkärmi. Küräseñ Tatarstannıñ ähämite bik zur, biredäge xällärne üz küze belän kürergä kilde».
Robert Sadıyqov äytüençä, kommunistlar Tatarstanda aldağı Duma saylawlarında 1 millionlap tawış cıyarğa ömet itä. Alar belän bergä üzen oppozitsiä dip atawçı «Tügäräk östäl» wäkilläre dä xakimiätlärgä qarşı tawış birüçe saylawçılar öçen köräşep qaramaqçı. Şuşı oçraşuda bulğan «Ömet» xäräkäte wäkile Zöhrä Äysinä Gennadiy Zyuganovqa möräcäğät itep, saylawlarnı küzätep baru eşendä yärdämen soradı. Kommunistlar yulbaşçısı aña yuridik yärdäm wäğdä itte.Gennadiy Zyuganov Ulyanov-Lenin muzeyında matbuğat wäkilläre belän oçraşqannan soñ, Qazandağı başqa iptäşläre belän küreşergä kitte. Partiä wäkilläre anı şulay uq TASSRnıñ 10 yıllıgı isemendäge Mädäniät yortında kürä aldı.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Bügin burqasın saldarınan Almatı oblısınıñ joldarına şektewler engizildi.
«Qazaqavtojol» baspasöz qızmetiniñ xabarlawınşa, Almatı oblısında «Üşaral-Dostıq» 83-184 şaqırımdar, Köktwma awılınan Dostıq awılına deyingi aralığı; «Sarıözek-Köktal» 40-80 şaqırımdar, Qoğalı awılınan Basşï awılına deyingi aralığında barlıq avtokölik qozğalısına şektew qoyıldı.
«Qazir atalğan awmaqtarğa 7 dana jol-éksplwatacïyalıq qısqı texnïka men «Qazaqavtojol» oblıstıq fïlïalınıñ qızmetkerleri jumıldırıldı», — delingen xabarlamada.


text:
11 april - faşizm totqınnarı azat itelgän kön
Monnan 62 yıl elek Buxenwal'd törmäse totqınnarı faşistlarğa qarşı kütärelep, irekkä çığa. Ä barlığı Germaniädä häm ul basıp alğan illärdä 14 meñ konslager' bulğan. İkençe dönya suğışı waqıtında bu ülem törmäläre aşa 18mln keşe uzdı. Şularnıñ 5mln-ı Sovetlar berlege watandaşları. Buxenwal'd törmäsendä 56 meñ keşe wafat buldı.
Tatarstanda faşizm totqınnarın iskä alu çaraları Musa Cälil häykälenä çäçäklär saludan başlandı. Konslager' ğazabın ütkän 330 keşe Tatarstanda yäşi. Alarnıñ balaçağı şuşı törmälärdä qalğan. Könnän kön alarnıñ sanı kimi bara. Ä bu keşelärneñ kürgännäre isä üze ber tarix. Alarnı cäberlägännär, qıynağannar, ütergännär. Şuña da bu oçraqlı räweştä genä isän qalğan keşelär. İlhamiä Xäliullina şularnıñ berse. Konslager' wäxşäten ul 6-7 yäşendä kiçerä:
Ätiemneñ suğışqa kitkänen min açıq xäterlämim. Ämma lager'däge tormışnı bik äybät beläm. Bez ğailäbez belän zur barakta yäşädek. Anda keşe bik küp ide. Andağı üzäklärgä ütkän açlıq.. Terlekne aşata torğan närsälärne bezgä birälär ide. Qısqası, bezneñ balaçaq bulmadı. Annarı ilebezgä qaytqaç ta, tormış tiz genä caylanmadı. Äti-änine berqaya da eşkä almadılar, ä bezne uqırğa. Barı tik 1992 yılda ğına bezneñ çınlıqta kem buluıbız bilgele buldı.Konslager'dä isän qalğan İlhamiä Xäliullinanı işettegez. Faşizm totqınnarı bügen niçek yäşi soñ? Faşizm totqınnarın berläştergän Tatarstan oyışmasınıñ citäkçese Räxilä Abdullinanı tıñlap kitik:
1992 yılda Yel'sin qararı belän faşizm totqınnarın suğış veterannarına tiñlädelär. Bez fatirğa, telefonğa, yulğa azraq tüli idek. Ämma 122 qanun çığu belän bu taşlamalardan mäxrüm qaldıq.Räxilä Abdullina süzlärenä qarağanda, konslager' totqınnarınıñ tormışı bügen dä ciñel tügel.
Al'bina Zäynulla


text:
Ğiraqtağı töp sönni parlament blogı qayber şartlar ütälgändä xökümät tözü söyläşülärenä boykotnı beterergä äzer buluın belderde.
Milli kileşü frontı başlığı Adnan äd-Dulaimi töp şart Şığıylar basıp alğan sönni mäçetlären qaytaru dide.
Sönni partiälär Sämarrada uzğan çärşämbe könne şığıylar törbäse şartlatılğannan soñ başlanğan mäzhäb-ara bäreleşlär waqıtında Şığıy suğışçılar sönni mäçetlärne basıp aldı di.
Ul bäreleşlärdä inde 200-dän artıq keşeneñ ğömere özelde.
Politsiä äytüençä, bügen Bağdadnıñ şığıylar yäşi torğan öleşe minaatqıçtan utqa totılğan. 4 keşe hälak bulğan, 16 keşe yaralanğan. Mäzhab-ara bäreleşlär buldırmaw öçen 3 kön elek kertelgän köndezge komendant waqıtı bügen beterelde.
Tönge komendant waqıtı Bağdadta häm tağın 3 wilayättä äle dä däwam itä.


text:
Yewropa Komissiäse Bolğarstan belän Romaniäneñ ğinwar ayında Yewropa Berlegenä quşıluın xupladı.
Strassburgta Yewropa Parlamentına xisap iğlan itep Yewropa Komissiäse prezidentı Jose Manuel Barroso "Yewropa Komissiäse äle genä Bolğarstan belän Romaniäne äğza itep alu turındağı soñğı xisabın rasladı. Bez ike il dä 2007-nçe yılnıñ 1-nçe ğiwarınnan Yewropa Berlege äğzası xoquqların häm yöklämälären alırğa äzer digän näticägä kildek" dide.
Ämma bu xisapta kötelgän iqtisadıy yardämneñ zur öleşe zarur bulğan reformalarnıñ ütäleşenä bäyle bulırğa tieş dielä.
İke il dä reformalar barışı turında Berlekkä daimi xisap birep torırğa, berençe xisap kiläse yılnıñ mart axırında bulırğa tieş.
Romaniä prezidentı Traian Basescu Yewropa Komissiäseneñ bu qararına xuplaw belderde.
Şul uq waqıtta ul Azatlıq radiosına üz-üzenbezdän qänäğätlek xisenä birelmäskä kiräk dip belderde häm Yewropa Berlegendä äğza bulu Romaniädä ozaqqa suzılaçaq reformalar başlanunı añlata dide.


text:
Rusiä: kontrolne kimetmiçä genä iqtisadnı näticäleräk itep bulamı?
Rusiä iqtisadı ike bağanağa tayanğan – neft häm gazğa, digän äytem bar. Prezident Putin, xäzer bu xalätne üzgärtergä, iqtisadnı törländerergä, citeşterü tarmağın köçäytergä kiräk di. Läkin Rusiä bazarın äwzemräk itü öçen, Kremlgä yaratqan äyberse – kontroldän waz kiçergä turı kiläçäk. Putin moña äzerme?
"İlneñ tabiği baylıqların saqlabraq qullanıp, iqtisadnı innovatsiä yulına boru öçen bügen bar mömkinleklär tudırılğan. Tabiği baylıqlarnı ğadi qullanudan alarnı nıqlap eşkürtügä küçü öçen sıyfatlı adımnar yasarğa kiräk" dide Rusiä prezidentı.
Ämmä belgeçlär fikerençä, Rusiäneñ yağulıq iqtisadın citeşterü sänäğätenä äyländerü bik awır eş.
"Bu Rusiä iqtisadında da, sovetnıqında da yuq ide. Putin xäzer söyli, läkin bu tawğa taş tägärätkän kebek. Rusiä berqayçan da köçle citeşterüçe bulmadı, häm anıñ bazar täcribäse dä yuq" di Quşma Ştatlarnıñ Wellesley collejında Rusiä iqtisadı professorı Marshall Goldman.
Monnan tış, belgeç süzlärençä, neft eksportı Rusiäneñ rublen totıp tora, importnı arzanraq, ä üz tawarların qimmäträk itä. Citeşterügä borılğan oçraqta Rusiägä, başqalarğa şikelle ük, Qıtay häm Hindstan belän yarışırğa turı kiläçäk.
Qayber belgeçlär fikerençä, Rusiä iqtisadın äwzemräk itüdä tağı da citdiräk problemnar bar, aların Putin yä aldınğı eşquarlar ğına çişä almıy.
"İñ kiräge – keşelärgä, eşmäkärlärgä üzlärenä xäl itü mömkinlege birergä kiräk. Alarnıñ yulında, kapital yulında torğan kirtälärne alırğa kiräk. Bu iñ möhime" di Washingtondağı Brooklin institutında Rusiä belgeçe Clifford Gaddy.
Ämmä, xäzer Rusiä näq tiskäre yünäleştä bara – kontrolne köçäytü, üzäkläşterügä taba, di ul. Gaddy süzlärençä, Putin beryulı ike qapqa-qarşı äyberne berläşterergä tırışa – kontrol belän näticälelekne. Beraqtan Putin bazar iqtisadınıñ östenlegen añlıy. İkençe yaqtan – kontroldän waz kiçä almıy, çönki Rusiä şul yuldan barırğa tieş, dip sanıy.
Gaddy häm başqa belgeçlär fikerençä, kontrol belän näticälelek arasında saylarğa turı kilsä, Putin, Kremldä aña qädär utırğan keşelär kebek ük, berençesen saylayaçaq, ikençese xaqına bulsa da.
Ali Ğilmi


text:
Mäskäw-Qazan mönäsäbätläre
Tatarstan konstitutsiäsen Rusiänekenä täñgälläşterü kebek bik çetrekle säyäsi imtixan turında mäğlümätlär yuq diärlek. Çittän qarağanda, deputatlar yalda, alar qayçan qaytıp, qayçan konstitutsiäne tözätä, qayçan kassatsiä, appelatsiälärgä cawap kilä, dip plyajda yatıp bulmıy. Çönki Rusiäneñ general' prokuraturası waqıt suzıp konstitutsiäne saqlarğa irek birmäs kebek. Federal' üzäk belän Tatarstan arasında wäkälätlär büleşü turında yaña şartnamä kiräk. Mintimer Şäymiev, Färit Möxämmätşin häm başqa säyäsätçelär niqädär wäkälät yawlap ala alırlar, nindi qıyınlıqlarğa oçrıylar, äytkänemçä, bu xaqta krugom läm-mim. Tatarstan Prezidentı Rusiä Prezidentı administratsiäse başlığı Dmitriy Kozaq belän bu könnärdä ni turında söyläşkänlegen belä almadıq.


text:
Washington belän London Ğiraqtağı strategiäne üzgärtü yulların tikşerä
Quşma Ştatlarda Kongress saylawlarında demokratlar ciñgäç Washingtonnıñ Ğiraq strategiäsen üzgärtü mäsäläse kön tärtibenä mende. Saylaw näticäläre bilgele buluğa prezident Bush saqlanu ministrın urınınnan aldı. Düşämbedä ul Ğiraqta yaña çişeleş ezlägän maxsus törkem belän oçraştı. Qısqası, üzgäreşlär hawada elenep tora. Alar nidän ğibärät bulaçaq?
Üzeneñ täqdim-kiñäşlären törkem kiläse ayda iğlan itergä cıyına. Läkin matbuğatqa sarqıp çıqqan mäğlümätlärdän ike närsä abaylap bula: berençese – Ğiraqtağı ğäskärlärne öleşläp çığaru, ikençese – İran häm Süriä belän söyläşülär başlaw.
Düşämbedä şuşı törkem prezident Bush belän oçraştı, sişämbedä Britan premierı Tony Blair belän video-konferensiä ütkärde.
Oçraşudan soñ Bush, ğäskär çığaru Ğiraqtağı wazğiätkä bäyle bulırğa tieş digän fikeren äytte:
"Täqdim äzerläwçelär, minemçä, şunı tanırğa tieş – iñ döres ğämäl urındağı wazğiättän çığıp yasalğanı bulaçaq" di Bush.
İran belän söyläşügä kilgändä, Bush anı Tährannıñ atom programmasına bäyli:
"İranlılar bezneñ belän söyläşergä teläsä, bez monıñ yulın küptän kürsättek – başta alar uran bayıtu eşlären tuqtatırğa tieş" di Bush.
Küräseñ Ğiraq törkemenä çişeleşne şuşı qısalarda ezlärgä kiräk bulaçaq. Ciñel eş tügel.
Bushnıñ tarafdarı Tony Blair Ğiraq mäsäläsenä kiñräk qararğa çaqırdı.
"Ğiraq sorawına töp cawap Ğiraqnıñ üzendä tügel, çittä yata, bar töbäktä. Şul uq köçlär, xalıqara terror tamırları, ekstremizm çäçäk ata, yalğan propaganda, bu ğäräp uramnarında küplärne cälep itä. Min monı bar Yaqın Könçığış strategiäse dip atar idem" di Blair.
Ğiraqtağı sönnilärne Äl-Qaidä yaqlıy, şiğilärne – Tähran. Bu wazğiättä Süriä belän dä İran belän dä söyläşergä kiräk di Blair:
"Bez İranğa strategiä saylarğa täqdim itäbez – yä ul Yaqın könçığışta tınıçlıq urnaştıruda ayaq çalmıy, yärdäm itä, Liban häm Ğiraqta terrornı yaqlawdan tuqtıy, bu oçraqta xezmättäşlek. Yä isä ul monı eşlämi, bu oçraqta - izolyatsiä" di Blair.
İzrail-Fälestin mäsäläsen çişüne Balir bu töbäk öçen xälitkeç dip atadı, läkin bu yarqta ber täqdim dä äytmäde.
Şulay itep, Ğiraqtağı yaña strategiäneñ berençe tösmerläre abaylana başladı – krizisnı bar töbäk yassılığında qaraw. Bu eşne ciñeläyterme, kiresençä qatlawlandırırmı, berniçä atnadan, täqdimnär äzer bulğaç bilgele bulaçaq.
Ali Ğilmi


text:
Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell Bagdadta qısqa tuqtalış yasağannan soñ, bügen Küwäytkä kilde. Ğiraq suğışı başlanuğa 1 yıl tulu uñayınan ul Bagdadta amerikan xärbiläre belän oçraştı, häm matbuğat oçraşuı ütkärde. 2 Ğiraq jurnalistınıñ amerikan xärbiläre tarafınnan atıp üterelüenä protest belderep, 20-läp ğäräp jurnalistı bu matbuğat oçraşuın taşlap çığıp kitte. Dubai'da urnaşqan Äl-Arabiä televideniesenä eşlägän bu 2 jurnalist kiçä ber tikşerü qapqası yanında, üz maşinalarında atılğan. Amerikan xärbiläre, tikşerü qapqası aşa ütep barğan maşinağa ut açuların tanısa da, üterelgän jurnalistlar turındağı mäglümätne raslamadı. Powell xäzer bu xäl tikşerelä, dip belderde:
Audio (Colin Powell)
"Suğış, şartlaw, şunıñ işe närsälär bulğan urında yış qına qarañğı bula, xatalar, qazalar bulırğa mömkin. Älegä neçkäleklären belmim, läkin monıñ maxsus eşlänmägänenä şiğem yuq."
Şuşı matbuğat oçraşuında Powell, Ğiraqtan ğäskär çığarırğa äle irtä dip belderde. Aña İspan xärbiläreneñ Ğiraqtan kitü ixtimalı turında sorawlar birelde, Amerikanıñ Ğiraq suğışına qarata tänqit belderelde. Küwäyttän Powell Söğüd Ğäräpstanına kitä.


text:
Axırda tağın ber möhim xäbär. Bigräk tä İnternet aşa «Dulqın» radiosın tıñlauçı çit ildäge millättälärebez öçen. Soñğı atnalarda 5 yıl buyı 105.3 FM dulqınında tatarça tapşırular alıp barğan «Dulqın» radiosınıñ yabılu mömkinlege turında mäğlümätlär kiñ taraldı. Tapşırular alıp baru öçen litsenziäne «Dulqın» kompaniäse 2 yıl elek alğan bulsa da, 1 millionnan artıq sum aqçanı bügenge köngä qädär tülämägän bulğan. Şul säbäple, «Dulqın» eşlägän yışlıqlar yañadan federal' litsenziä komissiäsenä konkursqa quyıldı. Çärşämbe könne şuşı komissiä aldında «Dulqın» eşlägän yışlıqqa däğwa itkän 7 kompaniä cıyıldı. Alar arasında «Dulqın» aksionerlıq cämğıäte dä bar ide. Ämmä, forsattan faydalanırğa mömkin çaqta tieşle çaralar kürmägän kompaniägä bu dulqınnı alu nasıyp bulmağan. Däğwa itüçelärneñ iñ köçleläre arasına «Dulqın» elägä almağan. Däğwaçılarnıñ kübese tapşırularnı rus telendä alıp barırğa cıyına ikän. Rusiä prezidentınıñ İdel buyı federal' okrugındağı wäkile Sergey Kirienko cibärgän komissiä äğzası Qazan efirına kerergä telägän başqa ber kompaniägä östenlek birüne täläp itkän. Läkin Tatarstan prezidentı häm Däwlät Şurası isemennän barğan komissiä äğzaları Zilä Wälieva häm Andrey Grigoryev ZAO «TVT» cämğıäteneñ iqtisadi häm icadi proektın yaqlağannar, alar tapşırular tatar häm rus tellärendä bulıp, moñarçı «Dulqın» radiosın tıñlarğa künekkän auditoriä mänfäğätlären känäğätländerüne täläp itkännär. Şulay itep, 27 martta Mäskäwdä ütkän federal' litsenziälärne birüçe komissiädä ZAO «TVT» kompaniäse ciñep çıqqan. Alar oyıştırğan radionıñ icadi programması nindi bulır häm «Dulqın» radiosı eşlägän 105.3 FM dulqınında nindi yañalıqlar kötelä — bu xaqta tizdän ZAO «TVT» kompaniäse Qazanğa qaytıp cämäğätçelekkä añlatır dip kötelä. Xäyer, inde xäzer ük «Dulqın» radiosında şaqtıy zur üzgäreşlär bulaçağında berkemneñ dä şige yuq.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text:
Qıtaynıñ Guandong provinsiäse sälämätlek saqlaw xezmätkärläre SARS virusına qarşı effektiv çaralar tabıldı, dip iğlan itte. Bu töbäktä awırıp kitüçelär sanı inde üsmi. Alay da awırunıñ böten yaqları da äle tikşerelep betmägän.
Üpkä yalqınsınuınıñ yaña töre dönyada 100dän artıq keşeneñ ğömeren özde, 2700dän artığı bu çir belän äle dä awırıy. Virusnıñ taraluı Aziä däwlätläreneñ iqtisadına da naçar tä’sir yasıy başladı. Taiwannıñ İqtisadi Planlaştıru häm Üseş Şurası, ägär dä 3-6 ay eçendä çirgä däwa tabılmasa virusnıñ Taiwanğa yözlärçä million dollarğa töşäçägen sanap çığardı. Singapur premyer-ministrı Goh Chok Tong, yaña tör pnevmoniä böten könçığış Aziädä turismğa tiskäre tä’sir yasadı, dip belderde. Hong Kongta sälämätlek saqlaw räsmiläre virusnıñ taraqannardan taralu ixtimalın tikşerä.


text:
Ğiraq başqalasınnan 40 çaqrımlap tönyaqtaraq Tarmia şähäre yanında sivil keşelärne utırtqan boralaq atıp töşerelgän. Andağı 9 keşeneñ barısı da hälak bulğan dip isäplänelä.
Bolğarstan saqlanu ministrlığı äytüençä, Mİ-8 boralağına granataatqıçtan atqannar. Boralaq Bolğarstannıqı, Andağı 3 oçuçı da bolğarstan watandaşı bulğan. 6 yulçınıñ qaysı il keşeläre bulğanlığı älegä bilgesez.
Ğiraq prezidentı Jälal Talabani bügen yaña xökümät tözü söyläşülärendä çişeleş tabılmas kebek dide.
Bu söyläşülärne citäkläwçelär premyer ministr İbrahim äl-Cäğfäri yaña xökümätne bügen iğlan itär dip ömetlänülären beldergän ide.
Talabani televidenie aşa il xalqına möräcäğät itep näfrätne onıtırğa, büleneşlärgä qarşı torırğa çaqırdı.


text: Tatarstan beryulı ike bäyrämne tınıç qına ütkärep cibärde. Rusiä tözüçeläre dip atalğan bäyrämne 60 yıl elek SSSR digän däwlät bilgelägän. Üzbäkstan yäki Ukraina tözüçeläre bu könne tür başında utırğanmı-yuqmı, anısı bezgä qarañğı. Ä menä Rusiä tözüçeläre üz ğädätlären üzgärtmäde. Beläsezme, Rusiädä iñ äybät tözüçelär qayda yäşi? Döres sizgänsez, Tatarstanda. Çönki Rusiäneñ ГoccTpoй dip atalğan tözeleş komitetı räise Nikolay Koşman hönäri bäyrämne ütkärergä Qazanğa kilde. İñ zatlı şäxeslär häm iñ zur bäyrämnär öçen genä işek açıla torğan “Piramida” zalında tözüçelär utırdı. Nikolay Koşman Tatarstan tözüçelärneñ qazanışların maqtadı häm tormışnı matur itep qoruçı, “CoзидaTeлb” digän maxsus büläkne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä tapşırdı. Muyınğa elenä torğan maxsus kömeş muyınsa häm iñbaşlarğa yaba torğan zäñgär töstäge äkämät ber kiemne qabul itkännän soñ Mintimer Şäymiev mondıy büläkne bezneñ barlıq tözüçelärgä dä birergä mömkin, dip äytte. Yäğni, Tatarstan prezidentı yuğarı bäyäne üzenä tügel, ä respublikanıñ tözüçelärenä birelgänen tanıdı. Nikolay Koşman “Piramida” tamaşalar zalınıñ binasın Rusiä däwlät bülägenä täqdim itsälär, tözeleş komitetı bu täqdimne xuplayaçaq. Qısqası, Tatarstan tuzğan toraq programması häm “Piramida”sı belän Rusiägä ürnäk kürsätkän


text: Atom energiähı buyınsa xalıq-ara ağentlıq İrandan atom qoralın taratmaw xaqındağı kileşeüzeñ ütäleüen talap itkän yañı rezolyutsiä buyınsa tawış bireüze kisekterze. Könbayış ağentlıqtarı xäbärzärenä qarağanda, ağentlıqqa ingän ildärgä formäl bulmağan käñäşläşeüzär ösön östämä waqıt käräk. Böyök Britaniä, Fransiä häm Almaniä tarafınan täkdim itelgän rezolyutsiä Tegeränğa ul'timätum quya: 31-se oqtyabrğa tiklem ağentlıqtıñ barlıq talaptarın ütärgä, täw siratta, xalıq-ara inspektorzarzı atom ob'yekttarına ütkärergä. Yañıraq bulğan inspeksiälar barışında eksperttar İranda bayıtılğan uran taptı. Unıñ atom qoralı buldırıuza fayzalanılıuı ixtimal. Tegerän barlıq gäyepläwzärze kire qağa.


text:
Foto: akorda.kz
Elbası Nursultan Nazarbaev Ulttıq ğılım akademïyasınıñ prezïdenti Murat Jurınovtı qabıldadı, dep xabarlay`dı Aqordanıñ baspasöz qızmeti.
Kezdeswde Memleket basşısı ğılımï zerttewlerdiñ qazirgi zaman talabına say` bolwınıñ mañızdılığın atap ötti.
Sonday`-aq, Qazaqstan Prezïdenti ğılımdı basqarwdı ortalıqsızdandırw isiniñ özektiligine jäne ğılımï zerttew jumısın jekelegen wnïversïtetterde damıtw qajettiligine nazar awdardı.
«Ğılımï äzirlemelerdi öndiriske engizwdiñ mañızı zor», – dedi Nursultan Nazarbaev.
M.Jurınov birlestiktiñ xalıqaralıq deñgey`degi bedeliniñ artwına batıstıq damw ülgisi septigin tïgizgenin ay`ttı.
«Bizdiñ akademïya – barlıq bedeldi ğılımï birlestikterdiñ müşesi», – dedi Ulttıq ğılım akademïyasınıñ prezïdenti.
Soñında Memleket basşısı ğılımnıñ el damwındağı elewli röline toqtalıp, atqarıp jatqan qızmetteri üşin akademïya ğalımdarına alğıs bildirdi.


text:
Açıq mikrofon: Sez İlham Şakirovnıñ başqarğan cırların beläsezme?
-“İ tuğan tel, i matur tel”, “Qara urman”, “ Umırzaya” .
-Bersen dä belmim. Tıñlağanım yuq. Ul cırçı.Tatar kanallarında kürsätälär, TNVda ä bolay, tıñlağanım yuq.
- Anıñ cırları bik äybät.
- Anıñ cırları bik küp. Bezneñ iñ tanılğan cırçıbız. “Ciz qıñğıraw moñnarı”
- İlham Şakirov ul bik qart artist “babay” inde xäzer.
Ul Bakuğa kilgän ide bezgä. Konsertına barğan idem. Miña ul waqıtta 15 yäşlär bulğandır. Bik matur xislär qaldı. “Ezlädem bäğrem sine” “Qara urman”- ul bik borınğı cır inde. Başımda bik küp cırlar äylänä . Qaysısın cırlarğa da belmim:
“Qaytqan çaqta Sarman buylarında
Yannarıñda mäñge qalırğa.
Qırıq eşeñ taşlap qırıq yaqqa,
Çığarsıñmı qarşı alırğa.
-İsemä töşerä almıym cırların .
- Ay, bılbılım , way bılbılım,
Ağideldä tañ ata.
Röstäm Yaxinnıñ “Sanduğaç”ın cırlıy ul . Min anı fortepianoda uynıym. Ta-taratam- tatata-a-am, ta-taratam ta-ta-taam, tatara- ta tata-tam tara-tam. Min anı uynağanım da bar« tıñlağanım da bar İlham Şakirov cırlağanın, ä süzlären xäterlämim.
Mälikä Basıyr


text:
Başqortstan möselmannarı Uraza bäyrämen bilgeläde
Bäyräm könnärendä Ufa rayonınıñ Alekseyevskiy awılı häm Nefteqämä şähäre yanındağı Energetik qasabasında ike yaña mäçet açıldı.
Sosíalizm çorında beterelgän mäçetne qabat möselmannarğa qaytarıp birü oçrağı buldı.Borayda 1914nçe yılda tözelgän mäçet xalıqnıñ sorawı buyınça qabat möselmannarğa qaytarıp birelde.
Uraza ğayıte bulğan könnärdä republíkta “Xisb-ut Taxrir äl Íslami” firqäseneñ 16 äğzası qulğa alınğan.Alar Ufa , Sibay , Tuymazı häm Öktäberskiy şähärlärendä mäçetlärdä ğíbadät qılğan waqıtta listovqa taratuda ğäyeplänä.Rusiäneñ yuğarı mäxkämäse 2003nçe yıldağı qararı belän bu firqäneñ Rusiädäge eşçänlegen tíğan.


text:
Amerikanıñ könyaq yarındağı New Orleans şähärenä il tarixındağı iñ köçle dawıllarnıñ berse, Katrina dawılı kilde.
Qartlar yortınnan çığarılğanda olı yäştäge 3 keşe wafat bulğan, dip xäbär itelä. Cilneñ tizlege säğätenä 240 çaqrımğa citä. New Orleans şähäre diñgez däräcäsennän tübänräk urnaşqan, şuña da ğarasat biregä zur ziyan kiteräçäk, dip farazlana. İnde berençe cimerülär turında xäbär itelde. Elektr energiäse özelgän, su basular, biek dulqınnar kötelä.
Kitä alğan millionnan artıq keşe şähärdän kitte. Ämma kitergä mömkinlege bulmağan 9 meñgä yaqın keşe şähärneñ yabıq sport sarayına kerep qaçtı. Saray tübäseneñ qayber öleşlären cil alıp taşlağan, östän yañğır ütä, dip xäbär itelä.


text:
Rusiä säyäsätçeläreneñ Piterburdan buluı – oçraqlı xälme?
Rusiä xökümäte Mäskäwdä utırsa da, ilneñ başında toruçılar, ayırım alğanda Rusiä prezidentı Vladimir Putin, anıñ urınına däğwa itär dip farazlanğan Sergei İvanov häm Dmitry Medvedev, barısı da Rusiäneñ elekke başqalası – Piterburdan. Bu oçraqlı xälme ällä monıñ artında närsäder barmı?
Piterburdan bik küp tanılğan säyäsätçe çıqtı. Bügenge köndä muzeyda "300 yıllıq Rusiä säyäsätendä Piterburnıñ urını" dip isemlängän kürgäzmä bara. Tarixçı Aleksander Smirnov:
"Vladimir Putin prezident bulğaç, ul üzenä maqsat quydı. 90nçı yıllar rejimınıñ ilne ber qaya da alıp barmawı kön kebek açıq ide häm aña yaña törle säyäsät urnaştırırğa kiräk buldı. Ämma bu yaña eşendä ul Mäskäwdäge säyäsätçelärgä ışanmadı, çönki alar rişwätçelekkä batqan "oligarxlarğa" yaqın ide. Putin öçen – Piterbur mentalitetın kiterep yaña çor başlaw möhim ide, monı ul yaña keşelär kiterep kenä başqara ala ide. Häm ul şäxsän üze belgän keşelärdän torğan xökümät tözede."
Piterbur häm andağı keşelär Rusiä tarixında här waqıt zur rol uynadı.
Bolşeviklar Grigory Zinovyev häm Sergei Kirov üz çorlarında täsirle keşelär bulıp soñıraq Stalin waqıtında atıp üterelde. 90nçı yıllar privatizasiäse belän tanılğan säyäsätçe Anatoly Çubays...1998nçe yılda atıp üterelgän demokratik reformalar yaqlı säyäsätçe Galina Starovoytova – barısı da çığışları belän Piterbur keşeläre.
Muzey başlığı Yevgeny Artemov süzlärenä qarağanda, Piterburnıñ tağın ber üzençälege bar:
"Leningrad – Yevropağa täräzä bulğanğa demokratiä cilläre biregä Aziägä yaqınraq yäşäwçelärgä qarağanda tizräk barıp citä. Häm monda barğan yañalıq prosessları – böten ilne nindider körçektän çığaruğa yardäm itä alır ide."
Tarixçı Smirnov bu fiker belän kileşep betmi, Piterbur xalqı Rusiäneñ qalğan öleşennän här waqıt ayırıla ide, di:
"Berençe yünäleş ul – modernizasiä. İkençese – min, Piterburdan çıqqan säyäsätçelär barısı da demokratlar dip äytmäs ide. Kiresençä, alarnıñ kübese – nıqlı xakimiätne yarata, cawaplılıqnı üz östenä aluçılarnı yarata."
Vassilyev utrawında urnaşqan prezident Putin uqığan Däwlät Universitetı tiräsendäge keşelärneñ dä fikerläre ber törle genä bulmadı:
"Şulay kilep çıqqan inde, belmim dä. Alar Mäskäwdän dä bula ala ide. Monda Piterbur mentalitetı nindider rol uynıydır dip uylamıy, oçraqlı kilep çıqqan xäl."
"Minemçä bu yaxşı äyber. Nigä böten keşe Mäskäwdän bulırğa tieş? Putin minemçä moña noqta quyarğa teläp keşelärne Piterburdan kiterä başladı. İldä başqa zur şähärlär yuq bit. Putin döres eşli."
Ämma şähärneñ däwlät politexnik universitetı möğallimäse İrina Kondraşova fikerençä, çın borçılu – säyäsätçelärneñ ber şähärdän buluında ğına tügel:
"Piterburdan çıqqan barlıq säyäsätçelär – ber oyışma keşeläre, iñ küp borçığanı menä şul. Däwlät İminlege, KGB ul geografiägä bäyle tügel. Ul oyışma, häm bälki ul keşelär turında söylägändä, alarnıñ qaysı şähärdä tuğannarın tügel, ä – nindi sistemada tärbiälänülären häm nindi qanunnar belän yäşäwläre turında uylarğa kiräkter. Minemçä alarnıñ qaysı töbäktän buluları möhim tügel."
Putin KGB podpolkovnigı därcäsendä 1985-1990nçı yıllarda Könçığış Germaniäneñ Dresden şähärendä eşläde. Älegä qadär saqlanu ministrı bulğan Segrei İvanov ta şul uq däräcädä ide.
Kiläse yılda Rusiä xalqı yaña prezidentnı saylayaçaq. Putin äle ber namzätne dä atap äytmäde.
Alsu Qormaş


text:
Dikaberdä Omskida Sabantuyı
Dekaber ayında Omskinıñ 7-nçe sanlı balalar yortında Sabantuy bäyräme bulıp uzdı. Döres, bäyräm biredä kürsätmä däres räweşendä, tärbiä çarası bularaq, 1-nçe sanlı pedagogiä kolliäteneñ tatar studentları tarafınnan ütkärelde. Tıñlawçılar xäterläsä, älege kölliätneñ 5-nçe kurs studentlarınıñ oktäber-dekaber aylarında pedagogik praktika uzuları turında xäbär itkän idek. Bu eştä qayber awırlıqlar kilep çığuı - bıyıl Omskinıñ ber genä mäktäbendä dä tatar tele uqıtılmaw säbäple, praktikanı studentlar üzläre uqığan kölliättä, ä tärbiä çaraların yätim balalar yortlarında ütkärergä niätläwläre turında da citkergän idek. Tatar tele buyınça däreslär inde tämamlandı, planda qaralğan tärbiä çaraların ütkärü dä axırına yaqınlaşıp kilä. Çirattağı şundıy çara, aldan äytkänebezçä, şähärneñ 7-nçe sanlı balalar yortında ütte. Ul törle xalıqlarnıñ milli bäyrämnärenä, ayırım alğanda, tatar xalqınıñ sabantuyına bağışlanğan ide. Studentlar başta balalarğa sabantuy bäyrämeneñ tarixı, ütkärü räweşe turında söylädelär. Annan soñ balalarnı sabantuy barışında uynalğan uyınnar belän tanıştırdılar, alarnıñ qayberlären bergäläp uynadılar da. Balalar qapçıq kiep yöğerdelär, arqan tarttılar, yomırqa salğan qaşıq qabıp uzıştılar, çülmäk watıp qaradılar. Ciñüçelärgä konfet, keçkenä suvenir kebek büläklär dä birelde. Äytergä kiräk, uyınnar simvolik räweştä genä bulsalar da, balalar aktiv buldılar, ber-bersenä köç birep tordılar.
Tıñlawçılarnı qısqaça ğına balalar yortında tärbiälänüçelär belän tanıştırıp kitü dä urınlı bulır. Bügenge köndä anda 68 bala tärbiälänä. Balalarnıñ barsı da tulı yätim tügellär, küpçelegeneñ äti-äniläre bar. Ämma eçkeçelek, yäki äxlaqsızlıq säbäple alar ata-ana xoquqınnan mäxrüm itelgännär, balaları xökümät qaramağına tapşırılğan. Şunsı qızğanıç, andıylar arasında tatarlar da yuq tügel. Älege çarada qatnaşqan 30-ğa yaqın bala arasında da öç tatar balası bar ide. Tärbiäçe Natal'ya Muor süzlärençä, bu balalarnıñ äniläre rus, ätiläre tatar millätennän. Ana balaların xämergä alıştırıp, taşlap kitkän. Xämer belän dus bulğan äti keşe dä balaların tärbiäli almağan, alarnı yätimnär yortına tapşırğan.
Äytergä kiräk, balalar yortında yäşäw şartları naçar tügel: balalarnı kienderü, tuqlandıru, belem birü, hönärgä öyrätü – barsı da yaxşı däräcädä quyılğan. Ämma şunsı ayanıç, biredä balalarğa milli tärbiä bötenläy birelmi disäk, yalğış bulmas. Balalar üzläreneñ qaysı millättän buluların, näsel-näsäplären belmi üsälär. Ätise tatar millätennän bulğan 10 yäşlek Veronika Gilyäzetdinova, mäsälän, üzen rus millätennän dip sanıy. Balalar yortında şunsı da küzgä taşlandı, tatar balaları ğına tügel, başqa millät balaları da, nindi millättän buluları turında belmilär. “Sine qaysı millättän “ digän sorawğa ber genä bala da anıq cawap birä almadı, alar öçen millät digän süzneñ mäğnäse dä, ähämiäte dä yuq kebek toyıldı. İreksezdän, menä şulay , balalarnı millätsez häm milli añsız tärbiäläw kiläçäktä millätlärneñ kimi, ä manqortlarnıñ arta barularına alıp barmıymı ikän digän soraw tua. Küñelgä menä şundıy borçulı uylar da kilde kürkäm genä ütkän sabantuy çarasındağı aralaşular waqıtında.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Wäliulla Yaqub: Din ähelläre filmğa reklama eşlärgä tieş tügel
Tatarstanlılar da xäzer bar keşelek belän bergä dönyaküläm çığa torğan fil’mnarnı qarap, kitaplar uqu mömkinlegenä iä. Menä 18 may könne dä Qazanda, bar dönyadağı kebek ük, Kod da Vinçi – Da Vinçi kodı kinofil’mınıñ premyerası ütte. Şähärneñ Magiä kino kinoteatrında bar telägän häm, älbättä inde, bilet alıp ölgergän keşe şuşı äsärne kilep qarıy aldı. Xäyer, bu yulı qarıy almasañ da, aptırarğa kiräkmi. Kod da Vinçinı 19 maydan Qazannıñ barlıq diärlek kinozallarında kürsätelä. Suvar, Magiya kino, Grand Cinema komplekslarında, Organik kinoteatrında älege fil’mnı kön däwamında kürergä mömkin. Kürsätü waqıtına qarap bilet öçen 50 sumnan alıp 250 sumğa qädär tüliseñ dä, böten dönyada şaw-şu tudırğan Kod da Vinçinı qarıysıñ.
Kod da Vinçi fil’mı dönya buylap berençe yal könnärendä ük 224 million sum aqça cıydı. Bu fil’mğa qarşı mönäsäbät kürsätkän din ähelläre, dini keşelärneñ qarşılığına da qaramastan. Rusiädä Kod da Vinçiğa törle mönäsäbät kürsätälär. Pravoslav çirkäw wäkilläre älege fil’mnı kürsätügä qarşı çıqtı. Mäskäwdä xätta Kod da Vinçinıñ premyerası uzğan Puşkinskiy kinoteatrı yanında piket ta ütkärde. Ä menä Rusiäneñ matbuğat häm massaküläm kommunikatsiälär federal’ agentlığı Mixail Seslavinskiy fil’mnı qarşı çıqtı. Kod da Vinçinı kürsätügä islam dine wäkilläre dä qarşı çıqtı. Bu xaqta Rusiä möftilär şurası räise Rawil Ğäynetdin belderde. Ä Tatarstan älege fil’m häm anı kürsätü, kürsätmäw turında ni uylıylar soñ? Tatarstan möftieneñ berençe urınbasarı Wäliulla xäzrät Yaqub Azatlıq radiosına bu xaqta menä närsä dip belderde.
Fil’m tiräsendä nindider ğawğa eşläw, yasalma konflikt çığaru ul reklama, kübräk aqça eşläp alu öçen eşlänelä. Şuña da bez, din ähelläre, bu mäs’äläne artıq quyırtıp, dindä aqça eşläwçe kommersantlarnıñ kesälären qalınaytırğa bulışırğa tieş tügelQazannıñ pravoslav yeparxiäsendä dä şundıyraq fikerdä toralar. Bezneñ Kod da Vinçi fil’mına qarata mönäsäbätebez tiskäre, läkin aña tağı da zurraq reklama yasap bez nindi dä bulsa qarşılıq aksiäläre oyıştırırğa cıyınmıybız, dip belderdelär anda azatlıq radiosına.
Xäyer, Tatarstanda älege fil’mnı kürsätä başlaw uñayınnan nindi dä bulsa şaw-şulı çaralar uzmasa da, anı qararğa teläwçelär citärlek. Härxäldä, bez şaltıratıp beleşkän kinoteatrlarda tamaşaçılar citmäwgä zarlanmadılar.
Gölnaz İlgizär


text:
Çexïyanıñ Lïberec qalasında ötken bïden Älem çempïonatınan qazaqstandıq jas bïşiler ülken oljamen oraldı. Yunïor jasöspirim bïşiler sanatı boy`ınşa üş nomïnacïyada absolyuttı çempïon atandı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Qaraşanıñ 22-27-i künderi Çexïyanıñ Lïberec qalasında osımen segizinşi ret bïden Älem Çempïonatı ötti. Say`ıs eki bï alañında altı künge sozıldı. Älemdik bï dodasına Francïya, Ïtalïya, Şvecïya, Vengrïya, YuAR, Şotlandïya jäne tağı birqatar memleketterden 3600-ge jwıq bïşi qatısıp, baq sınadı. Qazaqstannan birneşe nomïnacïya boy`ınşa Astana qalasındağı Oqwşılar saray`ınıñ «Bomond» ball bï ansambli qatıstı. Çempïonat qorıtındısı boy`ınşa bizdiñ ansamblʹ Yunïor- jasöspirimder kategorïyasındağı Standart , Latin, All Styles dep atalatın üş nomïnacïya boy`ınşa absolyutti jeñimpaz atandı.
«Bomond» bï ansambli är-türli xalıqaralıq say`ıstarda elimizdiñ namısın qorğap jür. Osığan dey`in Mäskewde, Marmarïste (Türkïya), Novosïbïrskide, Tbïlïsïde köptegen say`ıstarğa qatısıp, jeñispen oralğan bolatın. Qazılardıñ ay`twınşa, Çempïonatta oqwşılar joğarı käsibï şeberlikterin körsetti. Sonday`-aq olardıñ erekşe tañdalğan kostyumderi de nazardan tıs qalmadı. Ärïne ansamblʹdiñ munday` jetistikke jetwine onıñ jetekşisi äri bas jattıqtırwşısı Vladïslav Lïdiñ siñirgen eñbegi orasan zor.


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov qayber könbatış illäre Ukrainadağı säyäsi butalçıqlıqnı Ukrainanı üz tä'sirläre zonasına küçerü öçen faydalanırğa tırışa dide.
Yewropa Komissiäse süzçese Emma Udwin Lavrovnıñ bu ğäyepläwen kire qaqtı häm Ukrainanıñ Rusiä belän Könbatış arasında ber yaqnı saylaw zarurlığı yuq dide. Anıñ äytüençä Kievtağı Yewropa wäkilläre xäzer bu krizisqa yaña çişeleş ezli. Ämma ul täfsilleräk mäğlümät birmäde. Könbatış illäre saylawlar xakimiät namzäte Yanukoviç faydasına xärämläşülär belän ütte di.


text:
Bäyräm artı bäyräm digändäy, menä tatarnıñ iñ yaratqan bäyräme- Sabantuy da işek qağa ikän inde. 2003 yılda xalıqnıñ milli bäyräme Sabantuynı oyışqan töstä uzdıru maqsatında häm «Tatarstan Respublikasında bäyräm häm istälekle könnär turında» Tatarstan Respublikası zakonınıñ 2 stat'yası nigezendä qarar biräm», - dip başlana prezident färmanı. Färmanda äytelgänçä, bıyıl saban tuyları awıllarda häm rayon üzäklärendä 7-8 iyündä, Yäşel Üzän häm Tübän Kama şähärlärendä 14 iyündä, Çallıda 15 iyündä, Qazanda 21 iyün-şimbä könne ütkärelä. Mäğlüm ki, bıyılğı İdelbuyı Federal' okruğı sabantuyın Ulyan ölkäseneñ Dmitrovgrad şähärendä ütkärergä niätlilär.
Yunıs Ätnäle, Qazan.


text:
İkençe Bötendönya suğışınıñ 60 yıllığın bilgeläw öçen Qızıl Mäydanda oyıştırılğan xärbi paradta bügen 50dän artıq däwlät citäkçeläre, meñlägän suğış veteranı qatnaştı. Rusiä prezidentı Vladimir Putin, dönya cämäğätçelege global qurqınıçlarğa qarşı bergäläp köräşergä tieş, dip belderde:
"...suğış sabaqları – köç qullanu häm bitaraflıqnıñ global külämdä faciğa alıp kilä aluın kürsätte," dide Putin.
Tantanalar aldınnan Mäskäwdä 80gä yaqın sulçı häm kommunstlar qulğa alınğan. Bu xaqta Exo radiosına Milli Bolşevik partiäseneñ matbuğat wäkile Aleksandr Averin xäbär itte. Milli Bolşevik partiäseneñ 50 äğzase qulğa alınğan. Yäşlärneñ kommunist firqase başlığı Sergei Udaltsov ta üz öyendä qulğa alınğan.
Mäskäwdäge Latviä ilçelege qarşında räsmi röxsätsez uram cıyını oyıştırğan 30ğa yaqın Rodina firqase äğzase qulğa alınğan.
Britaniäneñ Financial Times gazetında çıqqan açıq xatta xoquq yaqlawçılar bäyräm çaraları öçen Mäskäwneñ saylanuın täñiqtli, Rusiädä demokratiä torışı turında borçılu belderä.
Mäskäwdä xärbi paradnı qarağan AQŞ prezidentı George Bush Gruziägä kitte. Anda anı sişämbe könne prezident Mixail Saakaşvili häm parlament başlığı Nino Burjanadze belän söyläşülär kötä. Bush şulay uq Tbilisnıñ İreklek mäydanında çığış yasayaçaq.


text:
NUR hürelä bara
Başqortostan tatarźarınıñ mäźäni üźäge, ös tapqır tantanalı räüeştä asılğan ,,Nur,, drama teatrı yabılıu aldında. Ul yaylap emerelä başlağan. Öfö buylap sirattağı säfäre barışında bında Respublika etäksehe Mortaza Räximov ta kerep sıqqan häm sağıştırmasa yañı asılğan teatrźıñ yaman xäldä ikänen üź küźźäre menän kürgän. Mortaza Räximov aldında köslänep, qala xakimiäte başlığı Pawel Kaçqaew teatr etäkselegen yauaphıźlıqta ğäyeplägän. Mäźäni usaqtıñ aśqı qattarı dım tartqan. Teatrźa xalıq saqırıp spektakldär quyıu xäüefleme yuqmı ikänen äle ber kemdä äytä almay. Täbiği respublika etäkselege bıl xäbärźe sitkä sığarırğa telämäy. Başqortostandıñ başqalahında yäşägän häm Nur teatrı spektakldären qaldırmağan tamaşasılar ösön bıl ütä lä nasar yañılıq bulasaq. Respublika etäkseläreneñ Nur teatrında kiläsäktä nindäyeräk töźökländereü eştäre başqarasağı turahında bildäle tügel. Şulay źa qayhı ber etäkselär xalıqtar duślığı ösön yanğan Mortaza Räximovtıñ asıulı reaktsiyahın toyop ölgörgän tigän xäbär bar.


text:
Başqortstan citäkçeläre sälamätlek saqlaw torışın tikşerä
Soñğı yıllarda bar Räsäydäge kebek ük, sälamätlek saqlaw ölkäse Başqortstanda da zur qıyınlıqlar kiçerä. Ayıruça awıl cirlärendä sawlıq saqlaw körçekkä terälde. Finanslarnıñ tieşle külämdä bülenmäwe arqasında, baytaq urınnarda xätta meditsina punktları da yabıldı, ä yabılmağannarı törle däwalaw preparatlarına qıtlıq kiçerä. Menä şuña kürä dä Başqortstan citäkçeläre Respublik sowetınıñ çirattağı utırışın näq menä sälamätlek saqlaw mäsälälärenä bağışlarğa buldı. Yözgä yaqın keşe kergän respublik sowetı utırışı wäkilläre Täteşle, Qaraidel, Asqın häm Baltaç rayonnarında bulıp, alardağı yaña tözelgän meditsina üzäklären: feldşer-aquşerlıq punktların, yañabaştan tözekländerelgän xastaxanälärne qaradı. Oçraşularda tabiblarnıñ teläk-täqdimnäre dä yañğıradı. Rayonnarda, meditsina üzäkläreneñ qıyın xäldä buluın añlap, quldan kilgänçä yärdäm itärgä tırışalar, ämma barıber problemnar baştan aşqan. Töştän soñ Baltaç rayonı üzägendä ütkän plenar utırışta respublikta sälamätlek saqlaw ölkäsendä nilär eşlärgä mömkin buluı xaqında eşlekle söyläşü bardı. Anda çığış yasağan Rusiä sälamätlek saqlaw häm sotsiäl üseş ministrı Mixäil Zurabov, şulay uq Başqortstan citäkçeläre, tabiblar da bu ölkägä qarağan fikerläre belän urtaqlaştı häm yaqın kiläçäkkä burıçlar bilgeläde. İl prezidentı Putinnıñ tabiblarnıñ xezmät xaqların kütärü buyınça täqdimnäreneñ dä tormışqa aşuın teläde bu utırışta qatnaşuçılar. Çönki mesken genä xezmät xaqına yörgän tabibtan sıyfatlı eş taläp itep tä bulmıy.


text:
Yevropa Parlamentı Ukraina belän Rusiä arasındağı gaz kileşüe belän qızıqsına
Brüssel ütkän atnada Rusiä belän Ukraina arasındağı gaz bäyäse nizağınıñ çişelüen xuplap çıqtı.Şulay da borçılular qala birä.Çärşämbe könne Yevropa Parlamentınıñ Ukraina wäkilçelege belän oçraşuda räsmilär Mäskäw belän Kiev arasındağı fiker ayırmalıqlarınıñ niçek xäl qılınuı turında soraştı.Oçraşuda gaz mäsäläsendä äle aradaşçı bulğan ällä ni tanılmağan RosUkrEnergo şirkäte turında soraular quyılğan kebek Rusiäneñ energie säyäsäten politik qoral itep qullanuı da iqtibar üzägendä tordı
Bez Ukrainadan gaz transit turında 5 yıllıq kileşü tözelgänen añladıq. Ukrainağa kergän häm qullanılğan gaznıñ bäyäse öçen 6aylıq kileşü bar.Bez moñı iqtibar belän qarap baraçaqbız.
Kileşügä kürä Ukraina bıyıl 34 milliard kubameter gaz alaçaq.Här meñ kubameter öçen RosUkrEnergoğa 95 dollar tüliäçäk. RosUKREnergo gaznı Rusiä Gazpromnan , şulayuq Törkmänstan Üzbäkstan häm Qazaxstannan satıp alaçaq .Kileşü meñ kubameter öçen 95 dollar bäyäne bıyılnıñ berençe 6 ayı öçen genä garatiäläsä dä Rusiäneñ gaz transitı öçen 5yıllıq stabil bäyä bilgelänep quyılğan şuluq kileşüdä.
Yevropa Parlamentnıñ konservativ äğzası Charles Tannock Ukrainanıñ Törkmänstannnan alğan gaznıñ transitı öçen tüliäçäk bäyä älegä bilgelänmägän dip azsızıqlap kiläçäktäge aradaşçı RosUkrEnergonıñ ällä ni anıq açıq ütä kürenmäle şirkät bulmawına iqtibar cälep itte.Tannock:
Ni qızğanıç ki Gazprom barlıq mänäfäğätlären tonıq şirkätkä RosUkrEnergoğa tapşıra.Gaznı ul Ukrainağa sataçaq. Şirkätneñ 50-% yäğni yartısına Raffeisen İnternational iä .Anıñ xucaları bilgesez .Şunlıqtan Gazpromnıñ keçkenä xissä xucaları häm könbatışnıñ säyäsi dairäläre eş yäşren bulğanlıqtan säyäsi rişwätçelek mömkinçelege bar dip söyli
Rusiä başta Ukraina meñ kubameter gaz öçen 230dollar yäğni bazar bäyäse tülärgä tieş dip beldergän ide. Hardeman prinsıpta bazar bäyäsenä küçü uñay küreneş ämma bu eş aqrınlap bulırğa tieş dip äytte. Hardeman süzlärençä,
Rusiädän Ukrainağa häm alğa taba aqqan gaz öçen berençe märtäbä barter sistemasınnan bazarğa nigezlängän bäyägä küçüne küräbez. Bez moñı uñay täräqiät dip bäyälibez häm xuplıybız
Komisiä xäzer Berlekneñ mart summitı öçen Yevropanıñ berdäm energie säyäsäte turında plan ölgese äzerli.Bu Yevropanıñ Rusiä kebek energiä partnärları belän eş itüdä pozitsiäsen köçländerer ide. Hardeman Ukraina xäzer energie sektorında ciddi reformalar ütkäreregä tieş dide.Ämma Oçraşuda deputatlarnıñ küpçelege Rusiäne üzäk urında tottı. Parlamentnıñ tışqı Mäsälälär Komitetı räiseneñ urınbasarı Toomas İlves krizis-nizaqqa Rusiäneñ Ukraina belän bulğan kontraktın bozuı säbäp buldı dide. Çärşämbedäge debatlarğa qatnaşuçı parlamentarlar Rusiä energie qoralın üz kürşelärenä qarşı qullana , Yevropa Berlege moña nıq qarşı torırğa tieş dip äytte färidä xämit


text:
Ukraina başqalasında Yuğarı Rada binası yanında yaña “antikrizis” koalisiase häm aña qarşı bulğannarnıñ uram cıyınnarı uza. Yulia Timoşenko blogı wäkilläre parlamenttağı küpçelekne alıştıru häm Sosialistlar firqäsı wäkilen spiker itep saylaw döres tügel di. Bu uñaydan qarşılıq çarası başlap cibärä häm anıñ qayçan betäse bilgele tügel. “Äflisunçılar”nıñ parlamenttan yıraq bulmağan Bäysezlek mäydanında çatırlar şähärçege zuraya. Prezident Viktor Yuşçenkonıñ elekke kiñäşçese Watandaşlar partiase “Pora”nıñ äğzası Vladislav Kaskiv: “Ukrainanıñ demokratik yünäleştäge köçläre, döresen äytkändä, citärlek däräcädä ölgerep citmägän. Şuña kürä, Ukrainanı krizistan çığara torğan säyäsi programma äzerlänmäde. Ölkän säyäsi elita da, nindi töstä genä bulmasın, äflisun tösendäme, zäñgärme, yäisä başqa töstäme, Ukrainanı krizistan çığara almıy” - dide.
Yuğarı Rada yanına cıyılğan Regionnar firqäsı yaqlılar, Yuşçenkodan premyer ministr urınına alarnıñ başlığı Viktor Yanukoviçnı quyunı taläp itä. Parlamentta pänceşämbegä qädär tänäfes iğlan itelde.


text:
Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäsendä Jilka cinayätçel törkeme eşe qarala başladı
Düşämbe könne Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäsendä Jilka dip isemlängän oyışqan cinayätçel törkemneñ eşe qarala başladı. Älege törkemneñ eşen tikşerü 3 yıldan artıq bardı. Mäxkämägä tartılğan 16 keşe Tatarstanda ğına tügel, Perm, Orenbur, Ul’yan, Rostov ölkälärendä qılınğan 19 üterü, şulay uq talaw, keşe urlaw häm başqa cinayätlärdä ğäyeplänä, dip xäbär itä, Novosti mäğlümät agentlığı. 27 sentäber könne 150 keşedän älege eşne qarawçı 12 cämäğätçelek mäxkämäse wäkile saylandı. Qazannıñ ber bistäse iseme belän Jilka dip atalğan cinayätçel törkem östennän mäxkämä eşe berär yıl barır, dip farazlana.
Dönyadağı 1 milliardtan artıq möselman 27 sentäberdä Bötendönya möselmannar könen bilgeläp ütte. Tatarstanda da islam dinen totuçılar şaqtıy bulsa da, älege datanı respublikada ällä ni zurlap bäyräm itmädelär. Bu bäyräm xaqında mäğlümät tä Qazanda näşer itelä torğan barı tik ber genä gäcittä dönya kürde. Respublikanıñ Diniä näzarätennän alğan mäğlümätlärgä qarağanda, maxsus älege kön uñayınnan zur çaralar – konferensiä, cıyılışlar uzdırılmağan. Barı tik añlatu, uqıtu eşläre genä oyıştırılğan, dip söyli İldus xäzrät Fäez. Xäyer, Bötendönya möselmannar könenä ük ölgermäsä dä, şuşı könnärdä Qazannıñ Bolğar mäçetendä İslam häm ğailä dip isemlängän söyläşü uzaçaq. Anda din belgeçläre, din ğalimnäre häm şulay uq pedagogika, psixologiä fäne belän şöğellänüçelär xäzerge ğailä problemaları, möselman ğailäse xaqında fiker alışaçaq.
27 sentäber könne Bötendönya möselmannarı bäyräm itsä, bu arada tatarstanlılar başqa eşlär belän mäşğül buldı. Respublikanıñ awıl xalqı közge qır eşläre, uñış cıyunı tämamlıy. Cıyılğan bäräñge, kişer, çögender şähär xalqına satıla da başladı inde. Uzğan yallarda Qazannıñ bar bazarlarında respublika rayonnarı citeşterüçeläre qatnaşlığında awıl xucalığı yärminkäläre başlanıp kitte. Anda şähär xalqı qışqa bäräñge, käbestä, kişer häm başqa yäşelçä satıp ala. Älege yärminkälärdä bäyälärneñ iñ arzan buluın isäptä totsañ, qazanlılarnıñ annan qapçıq-qapçıq äyber satıp aluı ğäcäp tügel. Başqalanıñ boralaq tözüçeläre isä bu aralarda üzläre yasağan yaña maşinanı täqdim itärgä cıyına. Mäskäwneñ boralaqlar şirkätendä uylanıp çığarılğan Mİ-38 boralağı Qazanda cıyıla. Ul säğätenä 290 km ütep, 6 meñ tonna yök kütärä ala.
Gölnaz İlgizär


text:
Pekindäge altıyaqlı söyläşülär: ömetle belderülär yasalsa da, urtaq qararğa ireşü awır kürenä
13 ay buyı tuqtap torğannan soñ Qıtay başqalası Pekindä Tönyaq Koreäneñ atom programması tiräsendäge krizisnı xäl itügä bağışlanğan altıyaqlı söyläşülär yañartıldı. Älegä qädär ber-bersenä kisken qarşı torğan Pxenyan häm Washingtonnan bu yulı ömetle süzlär işetelä, ämma şuña da qaramastan söyläşülärdä zur alğakiteş yaqın könnärdä kötelmi.
Audio, Kim Kye-gwan
"Bez bar Koreä yarımutrawın atom suğışı yanawınnan qotqarırğa tieş. Bu isä strategik ber qarar qabul itüne, atom qoralınnan azat yarımutrawğa ireşü maqsatın quyğan bar taraflardan da säyäsi täwäkällek taläp itä" di Pekin söyläşülärendäge Tönyaq Koreä wäkile. Ul şulay uq, oçraşuda qatnaşqan başqa illär dä uñay näticälärgä ireşergä telider digän ömet belderä. Amerikan wäkile Christopher Hill üz yağınnan, Washingtonnıñ Tönyaq Koreäne basıp alu teläge yuq, ul anıñ möstäqillegen tanıy dide:
Audio, Christopher Hill
"Bez Tönyaq Koreä demokratik respublikasınıñ möstäqillegen çınbarlıq bularaq tanıybız, Quşma Ştatlar aña höcüm yasarğa da, basıp alırğa da cıyınmıy häm bez şuşı söyläşülär qısasında Tönyaq Koreä belän ikeyaqlı aralaşunı alıp barırğa äzer bulıp qalabız" di amerikan wäkile Hill. Berük waqıtta ul, kierenkelekneñ töp säbäben Washington äle haman da Tönyaq Koreäneñ atom ımsınularında kürä dip belderä:
Audio, Christopher Hill
"Atom qoralı Tönyaq Koreäne tağın da iminräk itmiäçäk, kiresençä, Koreä yarımutrawındağı atom qoralı andağı kierenkelekne arttıraçaq qına, häm andıy qorallarnı cäyeldermäw wäzğiaten cimeräçäk" dip belderä Quşma Ştatlarnıñ Pekin söyläşülärendäge wäkile Christopher Hill. Qıtay başqalasındağı oçraşu yaqlarnıñ ömetle belderüläre belän başlansa da, ber-bereñä ışanmaw anda äle haman tirän bulıp qala birä. Washingtonnıñ kommunistik Pxenyan belän soñğı qarşılığı 2002-nçe yılnıñ üktäbrendä, amerikan xökümäte Tönyaq Koreäne, dönyadan yäşerep häm elekke kileşülärne bozıp üz atom programmasın eşläp yatuda ğäyeplägännän soñ başlandı. Altıyaqlı söyläşülär elek tä ütä ide, şularnıñ soñğısında Tönyaq Koreä Quşma Ştatlarnıñ, xalıqara yardämne üzendäge atom programmasınnan tulısınça waz kiçkän oçraqta ğına alu täqdimen kire qaqqan ide. Ul şulay uq, üzeneñ Amerika höcümennän qurquın belderde häm qoralsızlanunı barı tik öleşläp kenä ütkärergä äzer buluın äytte. Pxenyannı bu mäs''älädä söyläşülärne qunaq itkän Pekin dä yaqlıy kebek - sişämbedä Qıtay tışqı eşlär ministrı Li Jaosiñ bolay dip belderde:
Audio, Li Jaosiñ
"Çınnan da, yaqlar arasında urtaq fikergä ireşü öçen äle küpmeder yul ütäse bar. Şuña da söyläşülär barışında törle sikältälär dä bula ala. Ämma iñ möhime teläk bar, yul bar. Ägär dä bez alğa adımlap barsaq, maqsatqa da ireşerbez, här qiağa kütärelep barsaq, bez taw başına da menep citärbez" di Qıtay tışqı eşlär ministrı Tönyaq Koreäneñ atom programması turındağı söyläşülärneñ barışı turında.
Kärim Kamal


text: Fransiä prezidentı Jacque Chirac premyer-ministrı Tony Blair belän oçraşır öçen Londonğa kilde. Anıñ ike könlek säfäre – Britaniä belän Fransiä arasında tözelgän tınıçlıq kileşüeneñ 100 yıllığına bağışlana. Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, Ğiraqtağı suğış mäs'äläsendä qarşılıqlar buluğa qaramastan, Britaniä häm Fransiä Ğiraqnıñ "totrıqlı häm demokratik" buluın teli, dide: "Ğiraq mäs'äläsendä äytäsem kilä – waqıtında qarşılıqlar turında mäğlüm ide, ämma bez ikebez dä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ 1546nçı sanlı rezolüsiäse nigezendä eşlibez. İkebez dä totrıqlı häm demokratik Ğiraqnıñ buluın telibez, häm moña kiler öçen ikebez dä quldan kilgänne eşliäçäkbez" dide Blair. Diplomatlar süzlärenä qarağanda ike citäkçe arasında mönäsäbätlär bik cılı tügel. BBC kanalına birgän äñgämäsendä Fransiä prezidentı Chirac, Amerika Quşma Ştatları häm Britaniä, Ğiraqqa basıp kerüläre belän dönyada terrornı canlandırdı, dip beldergän ide. Başqa ölkälärdä, İran, Äfğanstan häm Balkan mäs'älälärendä Britaniä häm Fransiä citäkçeläre berdäm fikerdä buluların kürsätte.


text:
Xezmät yärminkäsendä tatar telenä eş barmı?
7 iyün könne “Ximiklar” mädäniät sarayında eş urınnarı täqdim itü yärminkäse ütte.Bu yärminkäne Qazan şähäreneñ xezmät häm mäşğül''lek üzäge respublikanıñ Yäşlär xezmät birjası belän bergä ütkärde.
Qazan şähärendä eşsezlär sanı 1 iyüngä – barlığı 5469. Alar arasında xatın-qızlar sanı-3681, üze teläp eştän kitüçelär sanı-1508: eştän azat itelüçelär-1363 . Ä yärminkädän yullama alıp eşkä urnaşuçılar sanı 2004 yılda -172 bulsa , ä- 2005 yılda -168 .
Bu yärminkäne oyıştıruçılar üzläreneñ töp maqsatı itep bıyılğı cäydä eşsezlärgä sezonlı eş urınnarı täqdim itüne häm xezmät bazarın totrıqlandırunı quyğannar.
Bügenge yärminkädä eşsezlärgä 44 şirkät üzlärendäge eş urınnarın täqdim ittelär.
Yärminkäne oyıştıruçılardan Qazan şähäreneñ xezmät häm mäşgul''lek üzäge citäkçese Valeriy Kariev:
Barısı 6422 vakansiä täqdim itelde, alar nıñ 81% eşçe hönärläre, 18 %- xezmätkärlär, häm 61 % ir-at hönärläre . dide ul
Ä Respublikanıñ Yäşlär xezmät birjası citäkçese Yevgeniy Yefimov äytüençä , monda 1200 artıq buş eş urınnar täqdim itelgän. Ämma tatar telendä eşli torğan kadrlarnı tä''min itärlek eş urınnarı täqdim itüçe şirkätlär bügenge köndä yuq.
“Ä iyül ayında cäyge lager''larda 15ләп urın bulırğa tieş. Ğomümän , bez andıy eş urınnarı buldıru turında mäğlümat tuplaw buyınça.. eş . alıp barmadıq ta,- dide ul.
Yärminkäne oyıştıruçılar tarafınnan buş eş urınnarı ezläp kilüçelärgä , uquçılarğa, studentlarğa , häm ğomumän, eşsezlärgä mäğlümat alu buyınça törle mömkinçeleklär tudırılğan ide.
Mäğlümat birep utıruçı xezmätkärlär kemgä , qayda nindi eş urını barın sanaqlar yärdämendä bik tiz tabıp birdelär. Ä mädäniät sarayınıñ ikençe qatında eş täqdim itüçelär belän , eş ezläp kilüçelär küzgä küz oçraşıp, söyläşep, bu oyışma turında beleşep, här keşe anketağa üze turında mäğlümat yazıp qaldıra ala ide.
Ämma eş ezläp kilüçelär arasında alarnı xezmät xaqı belän qänäğätländererlek eş urınnarı tabuçılar bik siräk oçradı. Xäzer sez, monda üzegezgä eş urını taptığızmı?- digän sorawlarğa cawaplarnı işetersez . - Min psixolog. Eş tapmadım. Eş täqdim itüçe yuq.
- Min cäyge waqıtqa ğına eşkä urnaşmaqçı bulğan idem.
- Min tatar tele uqıtuçısımın . Uqıtuçı bulıp eşlisem kilmi . Xezmät xaqı bik tübän, 3000 sumnıñ meñ yarımı yulğa ğına kitä.” bezne yäğni pedagoglarnı, bötenläy mısqıl ittelär”
İğtibarnı bigräk tä tatar telen üsterü buyınça eş ezläwçelärneñ zarı cälep itte. Küz salıyk äle , küpme eş urını täqdim itelde ikän tatar telendä eş alıp baruçı kadrlarğa.
-: 32 sanlı mäktäptä- 2000 sum xezmät xaqı belän- 1urın. Başqa yuq. Täqdim itelgän eş urınnarı arasında iñ tübän xezmät xaqı 1.300 sum., ä iñ yuğarı xezmät xaqı,- 15 Meñ sum.
Şular arasında tatar teleneñ qullanılışın tabarlıq hönärlär buyınça särkätip –referent bulıp eşlärlek urınnar – 10, anda xezmät xaqı 3000-8000 qädär. Pedagog- oyıştıruçı- 2 urın, xezmät xaqı-2000-8000 sum. Qazan şähäreneñ xezmät häm mäşğül''lek üzäge citäkçese urınbasarı Fähiä Şahiwaliewa bu turıda bolay dide: “ Yärminkädä yullama alıp eşkä urnaşuçılar sanı bıltırğığa qarağanda bıyıl azraq. Eşsezlärgä tülänä torğan posobieneñ küläme dä 700 sum ğına bulğaç, eşsezlär tizräk eş ezläp tabıp eşkä urnaşırğa tırışalar” dide ul.
Mälikä Basıyr


text:
Foto: AзaMaT ӘЛИEB
Elimizde üştildi bilim berw bağdarlamasın jüzege asırw üşin QR Bilim jäne ğılım mïnïstriligi men Professional Development Centre kompanïyası arnay`ı pïlottıq jobanı qolğa aldı. Aldağı waqıtta fïzïkï, xïmïya, bïologïya jäne ïnformatïka pänderiniñ muğalimderi ağılşın tilin jetik meñgeretin boladı. Qanatqaqtı joba Astana, Almatı, Qarağandı qalalarında jüzege asırılıp jatır. Oğan 75 ustaz qatıswda. Ağılşın tili University of Cambridge ädistemesi negizinde üy`retiledi. Bul twralı atalmış kompanïyanıñ departament dïrektorı Aïda Wrazaeva arnay`ı baspasöz mäslïxatında mälimdedi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Üş tilde bilim berw bağdarlamasın damıtw ayasında xïmïya, fïzïka, bïologïya jäne ïnformatïka pänderiniñ muğalimderine ağılşın tilin oqıtamız. Bul qanatqaqtı jobanı QR Bilim jäne ğılım mïnïstrligimen birigip qolğa aldıq. Ustazdarğa arnalğan kwrs 3 qazanda Astana, Almatı Qarağandı qalalarında bastaldı. Ol 21 jeltoqsanda ayaqtaladı. Biz 75 ustazğa ağılşın tilin üy`retemiz. Oqw procesinde şeteldiñ üzdik täjirïbeleri eskerilgen. Muğalimder üşin arnay`ı oqıtw ädistemesin jasap şığardıq. Sonday`-aq, ortalıqta ağılşın tilin jetik meñgergen muğalimder jumıs istey`di. Olardıñ xalıqaralıq sertïfïkattarı bar. Bizdiñ kompanïya Cambridge Language Cambridge Language ASSESSMent-pen bay`lanıs ornatqan», - dedi ol.
Sonımen qatar, Aïda Wrazaeva muğalimder kün say`ın 4 sağat ağılşın tilin üy`renip jatqandığın atap ötti. Onıñ pikirinşe, bul ädis az waqıt işinde ağılşın tilin jetik meñgerwge mümkindik beredi eken.
Al ustazdarğa ağılşın tilinen sabaq berip jürgen maman Gawhar Kenjïna oqıtw procesinde şeteldiñ üzdik täjirïbesi eskerilgendigin ay`ttı.
«Muğalimder berilgen waqıt işinde ağılşın tilin tïisti därejede meñgerip şığadı. Key`in olar test tapsırıp, University of Cambridge-tiñ xalıqaralıq sertïfïkatın aladı. Bağdarlama 3 modwlʹden turadı. Yağnï, Starter deñgey`inen – A1 deñgey`ine dey`in. Key`in A2 deñgey`inen V1 deñgey`ine dey`in meñgerip şığadı. Muğalimder 2,5 ay`dıñ işinde ağılşın tilin tüsinip, oqıp-jaza alatın deñgey`de boladı. 4 pänniñ muğalimderi öz sabaqtarına qatıstı ağılşın tilindegi termïnderdi meñgeredi. Bizdiñ mamandar bul iske ülken jawapkerşilikpen qaray`dı. Sondıqtan osı bağıttağı jumıstar joğarı deñgey`de jürgizilwde. Bügingi tañda muğalimder kwrsqa 100% qatıswda», - dedi G. Kenjïna.
Arnay`ı kwrsqa muğalimderdi QR Bilim jäne ğılım mïnïsrtligi iriktegen eken.
«Ustazdar bastapqı kezde test tapsırğan joq. QR Bilim jäne ğılım mïnïstrligi bizge muğalimderdiñ tizimin berdi. Sol boy`ınşa oqıtwdamız. Jalpı 2,5 ay`dıñ işinde kwrstı 75 ustaz bitirip şığadı», - dedi Professional Development Centre kompanïyasınıñ qızmetkeri Anar Elemesova.
Ay`ta ketey`ik, Elimizde 2019 jıldan bastap üş tilde bilim berw jüy`esi engiziledi.
«100 naqtı qadam» Ult josparınıñ 76,79, 86 qadamdarı boy`ınşa tek joğarı sınıptarda üş tilde oqıtıladı. 10-11 sınıp oqwşıları ağılşın tilinde oqïdı. Olarğa 4 pän beriledi. Oqwşılar eki sabaqtı tañdap alwğa quqılı. Olar – xïmïya, bïologïya, fïzïka, ïnformatïka pänderi. Tañdaw oqwşınıñ bolaşaq mamandığına bay`lanıstı bolmaq.


text:
Tatarstanda urıp-cıyu tämamlana
Tatarstanda tağın ber zur eşkä näticä yasarğa äzerlänälär. Respublikada urıp-cıyu tämamlanıp kilä. Bu xaqta urıp-cıyunıñ barışına bağışlap ütkärelgän matbuğat oçraşuında äytelde. Anda iğlan itelgän qayber sannar: Respublikada 86 protsent igen urılğan. Ul 4 million 600 meñ tonna täşkil itä. Bar aşlıq 5 million tonnadan artıq bulır dip kötelä. Bügenge köndä berniçä rayon urıp-cıyunı inde tämämlağan da ikän. İñ küp aşlıq Norlat häm Bua rayonnarında cıyılğan. Uñış urtaça gektardan 33 sentner täşkil itä. Tatarstannıñ kürşeläre belän çağıştırğanda bu sannar ğayät zur bulıp kürenä, alarda gektardan 15-23 sentner ğına cıyıp alınğan. Matbuğat oçraşuında çığış yasawçılar süzlärenä qarağanda, bıyılğı uñış şunıñ qädär mul ki, anı urnaştırırğa xättä urın da citmi ikän. Citmäsä, äle bıltırğı aşlıq ta betmägän. Xäyer, mullıq bälä tügel inde ul. Ägär ikmäk citmäsä, tağın da qıyınraq bulır ide. Bulıp torsın, ä urını tabılır, dip tınıçlandıra xaqimiät wäkilläre. Şulay itep, Tatarstanda bıyılğı mul uñışnı yuğaltularsız cıyıp ala aldılar, disäñ dä bula. Läkin awıl xucalığı xezmätkärläre eşlären däwam itä. Alda äle bixisap eş -- tuñğa sörü, bäräñge, şikär çögendere uñışların cıyıp alu, qışqa äzerlek. Aları da şulay uq uñışlı ütär dip ömetlänäse genä qala.


text:
Citäkçelär üz aqçalarına satıp alğan invalid arbaların veterannarğa büläk ittelär
Premyer ministr, anıñ urınbasarlarınıñ xezmät xaqı küpme? Bu soraw härkemgä qızıqtır da, ämma moña cawapnı tabuı bik ansat tügel. Niçek kenä bulmasın, 9 may bäyräme könnärendä, räsmilär üzläreneñ aqça qapçıqların beraz qawşataçaqlar. Ciñüneñ 62 yıllığı uñayınnan, premyer ministr 5, anıñ urınbasarları 4Teшәp, ministrlar 1, ä alarnıñ urınbasarları urınbasarlarmı ike keşegä ber invalid arbasın üz aqçalarına satıp alıp, alarnı veterannarğa büläk ittelär. Härberseneñ bäyäse 7500 sum. Sişämbe, ministrlar kabinetında uzğan matbuğat oçraşuında Sotsial' yaqlaw ministrı Klavdiä Novikova bäyräm könnärendä veterannarğa barlığı 190 änä şundıy arba büläk iteläçäk dip belderde.
Rusiäneñ sotsial' iminlek fondınıñ Tatarstan bülege mäğlümatlarına qarağanda, bügenge köndä invalid kreslo-kalyaskalar alırğa 3500 keşe çirat tora. Alar arasında suğış veterannarı da bar, älbättä. Monnan tış, kreslolarğa, törle gospital'lär, şifaxanälär, sotsial' yärdäm kürsätü yortları, maxsus uqu yortları da moxtac. Tatarstan buyınça kreslo-qatalqalarğa moxtaclarnıñ ğomumi sanı 5000 meñgä yaqın. Monı istä totıp, 9 may bäyrämenä, Tatarstan citäkçelege, xäyriä yılında, veterannarğa şundıy töp çara ütkärergä buldı.
1 may bäyräme könne, küp kenä ölkännär pensiä, toraq şartları häm başqa şundıy sotsial' mä’sälälärgä qarağan, yazular kütärep mitingqa çıqqan ide. Ciñü köne bäyrämnärendä, veterannarnıñ toraq şartların yaxşırtu yunäleştä eş alıp barılamı? Matbuğat oçraşuinda bu turıda da sorawlar yañğıramı qalmadı. Klavdiä Novikova moña qarata üz fikeren belderde.
Tatarstan prezidentı yullanmasında äytelgänçä, bügenge köndä bezneñ ministrlıq tarafınnan veterannarğa yärdäm itü maqsatınnan ayırım programma tözelep betep kilä. Monda küp kenä mä'älälär, toraqqa, pensiälärgä, ölkännärneñ yäşäw şartların yaxşırtuğa yunälderelgän sorawlar qaralğan. Toraqqa kilgän dä monda şulay uq Rusiäne toraq belän tä'min itü programması bar. Anıñ nigezendä veterannarğa Rusiä byudjetınnan subsidiälär birelä. Bıyıl ul 200 artıq keşegä birelergä tieş. Subsidiäneñ küläme 18 kvadrat metr bäyäse. Soñğı könnärdä Rusiä matbuğat çaralarında Estoniädä Rus soldatı häykäle tiräsendä bulğan waqiğalar küp yaqtırtıldı. Tatarstanda Yapon häm Nemes äsirläreneñ qäberläre bar bit. Alar ni däräcädä qarala? Bu turıda mädäniät ministrı Zilä Waleewa söyli.
Bu qäberlärne qaraw bezneñ zur burıçıbız. Ul eşlärne bez ciñüneñ 60 yıllıq yubileena başlağan idek inde. Bez munitsipal' oyışmalar belän bergäläşep bu eşne alıp barabız. Bıyıl yaña häykäl Leninogorsk rayonında açıla. Annan soñ yaña häykälne Buada quyalar bıyıl. Anda elektän qalğan maşina alıp qaytqannar, şunı quyalar. Bu eşlär däwam itä.Veterannarnıñ matdi xällären, yäşäyeş şartların yaxşırtu belän berrättän, alarnı ruxi yaqtan da küñellären kütärüçe çaralar ütkärelä başladı inde. Misal öçen, sişämbe, Tatarstan rässamnar berlegendä 2 Bötendönya suğışında ciñügä bağışlanğan kürgäzmä açıldı. Biredä 70 artıq rässamnıñ eşläre tuplanğan. Alar arasında suğış veterannarı da bar. Ciñü könenä bağışlanğan mondıy küp kenä çaralar Tatarstanda atna däwamında baraçaq dip kötelä.
Ğädel Galämetdinov.


text:
Yazğı taşqınğa barıhı la äzerme?
Yaźğı olo hıuźa Başqortostanda sama menän 17 meñ yortto, yämğehe 60 meñdän aşıu keşene hıu baśıuı mömkin. Başgidromet etäksehe Vasiliy Lapiqov äyteüensä, köźgö yamğırźarźan huñ erźä dımlılıq yuğarı, tupraq urını menän 60 santimetrğasa tuñğan, boź źa yıldağınan baytaqqa qalın. Respubliqa yılğalarında boźźoñ apreldeñ ikense un könlögöndä quźğalıuı kötölä. Şul uq waqıtta Stärle, Aşqaźar, Örşäk keüek dala yılğalarında unıñ aldanıraq başlanıuı ixtimal. Taşqındıñ iñ yuğarı mäle ihä sama menän mayźıñ 20-25-tärenä tura kiläsäk.
Täbiğät resurstarı ministrı Alfret Fäüxetdinov äyteüensä, töp iğtibar, bıua- hıuhaqlağıstarğa yünältelergä teyeş. Äle Volğa buyı töbägendä urınlaşqan hıu ütkärges qorolmalarźıñ 20 protsentı awariya xälendä. Başqortostanda ularğa remont yahau ösön üźäk qaźna 33 million hum aqsa birgän. Ministr Alfret Fäüxetdinov Pawlov häm Yomağuja hıuhaqlağıstarı taşqındı ütkärä alasaq tip ışandıra.
Öfölä qanunhıź balıq totqan ösön ber keşegä higeź meñ yarım humlıq ştraf halınğan. 54 yäştäge ir keşe yaqınsa egerme kiloğramm tirähe sögä balığı totouźa ğäyeplänä. ,,Qıźıl kitapqa,, inderelgän bıl balıq törö yuğalıu aldında.
Asıqlanıuınsa, balıqsı sögälärźä Ağiźel yılğahında aulağan. İr keşene Räsäy enäyät qodeksınıñ 256- sı statyahı buyınsa yauapqa tarttırğandar.
Ä Täteşle rayonında sostawında keşe haulığı ösön xäüefle matdälär bulğan spirt hatqan ösön olo yäştäge ber xanımğa sud qararı menän 10 meñ hum ştraf tülätelgän. 66 yäştäge qatındıñ şıyıqsalarźı bıltır sentyabrźä Permdän alıp qaytıuı la asıqlanğan.
B.Fatqullin Öfö


text:
Qıtay üz prezidentı Hu Jintao belän Tönyaq Korea citäkçese Kim Jong-il arasında açıq häm näticäle söyläşülär ütüe turında belderde.
Bügen Hu Tönyaq Koreağa 3 könlek säfären tämamladı. Anıñ älege säfäre barışında Kim Tönyaq Koreanıñ atom programmasına bağışlanğan 6-yaqlı söyläşülärneñ kiläse öleşendä qatnaşaçağın belderde.
Söyläşülärneñ sintäberdä ütkän öleşendä Pxenyan atom eşçänlegen tuqtatırğa wäğdä birgän ide. Ämma soñraq ul bu wäğdäsen elektr energiäse citeşterü öçen sivil atom reaktorı alğannan soñ ğına ütiäçägen belderde.


text: Pekin -- Qıtay räsmiläre 10 kön elek Xarbin ximiä şirkätendä bulğan şartlaw näticäsendä ağulı matdälärneñ Songua yılğasına elägüen tanıdı. Tirä-yün möxitne saqlaw idaräse belderüençä, yılğada benzol küläme imin däräcä belän çağıştırğanda 100 tapqır kübräk. 7 milllionı Xarbin şähären su belän täemin itü waqıtlıça tuqtatılğan. Xarbin bistäse xakime Cañ Yoiyi, Songua yılğası pıçranu säbäple berniçä million keşe susız qaldı. Törle däräcädäge räsmilär bu xälgä bik citdi qarıy häm şähärne su belän täemin itü yulların ezli, dide. Songua yılğası Amurğa qoya. Rusiä räsmiläre ağulı matdälärneñ Amur yılğasına elägep Xarbinnan 700 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Xabarovski şähärenä kilep citü ixtimalına borçılu belderde.


text:
Natalya Möxämmätşina: Samar tatar milli xäräkäte qaynap torğan säyäsi tormışta qiblasınnan taypılmıy
Samarda yäşäp, tözeleş akademiäsendä möğallimä bulıp eşläwçe Semen qızı Nataliä xanım menä 17 yıl inde milli xäräkätneñ eçendä qaynawçılar belän aralaşıp yäşi. Xättä näq menä şul tema buyınça ğalimä doktorlıq dissertatsiäsen dä yaqladı. “Ni säbäple, ni maqsattan SSSRda millätlär tele qısıldı?”- digängä Natal'ya xanım bolay cawap birde:
- Milli tellärne qısu säyäsäte SSSRda uzğan ğasırnıñ 70-nçe, 80-nçe yıllarında başlandı. Säyäsätçelär berdäm sovet xalqın buldıru östendä eş alıp bardılar. Bu bälkem döres tä bulğandır, läkin dä mäğärifne şul säyäsätkä buysındıru yalğışlıq bulğandır.
Bälki bezneñ säyäsätçelär Yevropanı kiläçäktä mäñgelek doşman dip küzallağannardır?
Äye, 70-nçe, 80-nçe yıllarda SSSRnı timer işeklär qapladı. Yevropa täcribäsen sanğa suqmadılar. Ä ul waqıtta Yevropa çın- çınlap millätara mönäsäbätlärne tiränten tikşerä başlağan ide, bulğan uñışlar yuqqa çığarıldı.
Xäzer dä bit äle milli mäs’älälärne töple qaraw citeşep betmi. Qapqalarnı açıp quydılar da isäpsez – xisapsız çit mämläkät keşeläre tuldı.
Äye, kötüe belän kerttelär, şulay uq duamal quıp çığardılar. Etnokonfessional mönäsäbätlärdä bezneñ säyäsätçelär soñğa qalalar. Obyektiv tendensiälärne kürmämeşkä salınalar. İslamnı xalıqara terrorizm belän bäyläp kürsätülär dä aqılğa sıya torğan xäl tügel. Mäsäläne belmi, öyränmi söylilär, massalarnı butıylar. Şuña da keşelärdä islamğa qarata doşmanlıq tärbiälänä. Ozaq köttermi acağan yaltırawı bar.
Sez 17 yıl elek milli mäsälälärne tikşerä, öyränä başladığız. Eş başında tatar millätçelärneñ yöräk ärnüen añlap beterä ala idegezme?
Ul bolğawır çorda närsä belän betüen küz aldına kiterü qıyın ide. Milli xäräkät berniçä etap uzdı. Keşelär almaşındı, ä ideologiä qaldı. Milli xäräkättä şäxsän intereslı adämnär töşep qaldılar. Bügen çın millätpärvarlar eşli. Samar tatar milli xäräkäte qatlawlı yulnı maqtawlı uzdı. Samar tatar xäräkäte bik aktiv, qaynap torğan säyäsi tormışta qiblasınnan taypılmıy. Bu çınnan da grajdannar cämğiäteneñ ber elementı.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Bügen irtän Yaponiä häm Pentagon räsmiläre, Tönyaq Korea üzeneñ tönyaqkönbatış yarında qısqa ara cir-köymä raketası sınawları uzdırğan dip xäbär itsä dä soñıraq Könyaq Koreanıñ saqlanu ministrlığı bu xäbärne kire qaqtı. Seouldağı saqlanu ministrlığınıñ matbuğat wäkile, Könyaq Körea häm Amerikan küzläw idäräse bu xäbärne tikşerde, Tönyaqnıñ raketa atqan buluına dälillär tabılmadı, dip belderde. Bu qarşılıqlı mäğlümatlärgä äle ber añlatma da bulmadı.
Rusiä premyer-ministrı urınbasarı Alexandr Losyukov, Ğiraqta barğan suğış Tönyaq Koreanı üzeneñ atom sänäğäten nığıtuğa etärä, dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Tönyaq Korea şulay itep-totrıqlılıq häm iminlek buldıru yünäleşendä eşlämi.
Tönyaq Korea belän Quşma Ştatları arasında ber nindi dä bäyläneşlärneñ bulmawı wazğiätne tağın da qatlawlandıra. Kiçä Losyukov, Könyaq Koreanı, Quşma Ştatlarğa Tönyaq belän söyläşülär başlar öçen basım yasarğa çaqırdı.


text: Avstriä başqalasında urnaşqan Xalıqara Matbuğat İnstitutı, könyaq Rusiädä Beslandağı terror ğamällären yaqtırtqan jurnalistlar ezärleklände, digän belderü yasadı. Belderüdä, qayber jurnalistlarnıñ qulğa alınuı häm xattä fizik cäberläw – Rusiä räsmiläreneñ mäğlümat çaraların üz kontrolendä totuına işärä itä, dielä. Üz urınınnan kitergä mäcbür bulğan İzvestiäneñ baş möxarrire Raf Şakirov, ğaräp telle Al-Äräbiä kanalı häm Gruziä televideniäseneñ qulğa alınğan xäbärçeläre misal itep kiterelä. Gruziä jurnalistların bügen irekkä çığarğannar.


text: Kuala Lumpur. SARS digän isem astında tanılğan yaña tör üpkä yalqınsınuwın taratuğa çik quyu maqsatında Aziä illäreneñ sälämätlek saqlaw ministrları, hawa alannarı häm diñgez portlarında säyäxätkä çığuçı yulçılarnı aldan uq tikşerüne yaqlap çıqtı. Bu xaqta bügen Malayziä başqalasında qabul itelgän belderüdä äytelä. Ministrlarnıñ ike kön barğan oçraşuwınnan soñ Malayziäneñ sälämätlek saqlaw ministrı Chua Jui Meng mondıy tikşerülär, Kuala Lumpur qararı nigezendä töbäktäge bar illär tarafınnan da mäcbüri räweştä başqarılırğa tieş dip belderde. Şuşı oçraşuda Qıtay, Hong Kong, Könyaq Koreä, Yaponiä, häm Könyaq-könçığış Aziädäge tağın 10 ilneñ ministrları qatnaştı. Anda şulay uq Xalıqara sälämätlek oyışması wäkilläre dä bar ide. Qıtayda bügenge köndä 2700-dän artıq SARS oçrağı terkälde, 122 keşe inde şul yalqınsınudan ülde.


text: 31 avgustta BMO İminlek şurasınıñ İranğa urannı bayıtunı tuqtatırğa dip quyğan taläbeneñ waqıtı betä. İrannıñ tışqı eşlär ministrı urınbasarı Ğabbas Arağçıy Pekinda Qıtay citäkçelege belän söyläşülär ütkärde. İrannıñ atom idaräse başlığı Ğolämriza Ağazadä kiläse atnada Mäskäwgä baraçağın häm İran atom tikşerenüläre tiräsendä tuğan mäsäläne Rusiä wäkilläre belän söyläşäçägen belderde. Qıtay häm Rusiä, İminlek şurasınıñ daimi äğzaları Germania belän bergä İrannıñ atom ölkäsendä tikşerenülären tuqtatunı taläp itä. Ämma könbatış illärdän ayırmalı bularaq, Qıtay häm Rusiä, İran baş tartqan oçraqta, qatğıy çikläwlär kertügä qarşı çığa. İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicäd sişämbe könne Tähran tınıç şartlarda qullanu öçen atom-töş tikşerenülären tuqtatmayaçaq dip qabat beldergän ide.


text:
Nord-Ost qorbannarı advokatı İgor Trunov prokuratura sorawlarınaa cawap birüdän baş tarttı
Totıq alu qorbannarınıñ şikäyätläre Mäskäw mäxkämäsendä uzğan pänceşämbedä tikşerelä başladı. Barlığı 60-tan artıq şikäyät birelgän. Totıq alu waqıtında qorban bulğannarnıñ tuğannarı, Mäskäw xökümäten kilgän zıyan öçen kompensatsiä taläp itä. Dägwalarnıñ küläme 60 million dollar çaması. Uzğan yılnıñ üktäberendä Mäskäwneñ Dubrovka teatr üzägendä totıq itep alınğan keşelärneñ 120-dän artığı xäläk buldı. Alarnıñ kübese Rusiä xärbiläre qotqaru operatsiäse waqıtında qullanğan ağulı gazdan ülde.


text: Novğorod, Omsk häm Swerdlovskiy ölkälärendä kisä bulğan ğubernator haylawzarında yetdi tärtip bozouzar bulmağan. Bıl turala jurnalistarğa Räsäy üzäk haylaw qomissiähı räyese Aleksandr Veşnyakov beldergän. Unıñ bildäläwensä, haylaw uçastqalarına kileüselär 1999-sı yılğa qarağanda azıraq bulğan. İñ azı-Swerdlovskiy ölkähendä-33 protsent. Novğorod häm Omsk ölkäläre ğubernatorzarın haylawzarza, yaqınsa mäglümättär buyınsa, Mixäil Prusaq häm Leonid Polejayıv yeñgän. Swerdlovskiy ölkähendä haylawzarzıñ ikense turı bulasaq. İkense turğa Eduard Rossel häm urındağı parlament deputatı Anton Baqov sıqqan.


text:
Rusiä Üzäk Aziä energiä çığanaqları öçen köräştä ciñdeme?
Bügen Rusiä prezidentı Vladimir Putin Törkmänstanğa kilep, Aşğabdatta Törkmänstan prezidentı Qurnbagulı Birdrmöxämmädov belän oçraştı. Rusiä prezidentı belän bergä Törkmänstanğa Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev ta kilde. 12 mayda alar Törkmänstannıñ gaz eksportın Qazaxstan aşa Rusiägä alıp baruçı yaña ütkärgeç tözü mäsäläsendä söyläşülär ütkärer, dip kötelä. Rusiä wäkillege belän bergä Törkmänstanğa Tatarstan premyer ministrı Röstäm Miñnexanov ta kitte.
“Bezgä bik küp eşlärgä turı kiläçäk, eneregetika häm başqa ölkälärädä dä. Ere şirkätlär bu yunäleştä küp eşläde inde. Bu KamAZ, mobil tele sistemaları, İtera, Lukol, Rusal, häm sezneñ küptänge xezmätäşegez Gazprom şirkäte”
Putin, Törkmänstanğa säfäre barışında, başqa ölkälärdäge xökümät ara xezmättäşlekne onıtmyıça, kübesençä energtika turında soyläşäçäkbez dide.
Törkmänstan prezidentı Qurbangulı Birdemöxämmädov, cawap süzendä bolay dip äytkän ide:
“Min, bu ğasırlar buyı bezneñ xalıqlar arasındağı xezättäşlekkä yaqtı omtılışlarnı nığıtuçı düstanä säfär buluın assızıqlarğa telim” Qayber küzätüçelär Putinnıñ, Törkmänstanğa säfären häm Qazaxstan prezidentı qatnaşlğında da 12 mayda bulası samittnı, Rusiäneñ Üzäk Aziä energiä çığanaqları bazarında ciñüe itep bäyäli.
Sovetlar Berlege tarqalannan soñ Mäskäw bu töbäkkä bulğan täesirlegen yuğaltqan ide. Şul waqıttan birle, Rusiä, başqa däwlätlär, Quşma Ştalar, Qıtay, Yevropa Berlege belän Üzäk Aziä bazarına baş bulu öçen köräşä.
Reuter ağentığı bu säfär turında küzätüçelärneñ fikeren kiterä. Putin, Kaspiy dingezeneñ könbatış yarı buylap neft häm gaz infrastukturasın yaxşırtu öçen Törkmänstan häm Qazaxstannı gaz alyansına kertergä tırışırğa mömkin, dip yaza belgeçlär.
Şimbä 12 mayda bulası oçraşuda, 3 il prezidentı, Törkmnästannan gazın Qazaxstan aşa Rusiägä quuçı yaña gaz ütkärgeçne tözü turında söyläşülär alıp baraçaq dip kötelä. Qazaxstan häm Törkmänstan jurnalistları da, bulası sammitnı bik möhim di bäyäli.
Azatlıqnıñ Qazax redaksiäse başlığı Merkhat Sharipzhanov bu xaqta bolay di : Bu säfär Putinnıñ ni däräcädä konkret bulıın häm mäsälägä citdi qarawın kürsätä. Häm bu süzlär genä tügel, ul yaña gaz ütkärgeç ütä alırlıq urınğa, Törlmänbaşı qalasına, Aktaoğa üze bara. Häm anda üze genä tügel, Qazaxstan prezidentı belän bergä kilä.
Azatlıqnıñ törkmän redaksise başlığı Ogulcamal Yazlieva, bu summit, Törkmänstanıñ qaysı yuldan baruın kürsätäçäk, di. İl başqa proektlarnı qullanıp, Könbatış öçen açıq bulırmı, ällä, Mäskäw belän qalırmı? - digän sorawnı quya törkmän jurnastı.
Törkmänstanğa barğançığa qädär, Putin Astanada Qazaxstan prezidentı belän söyläşülär ütkärde.
Regnum ağentlığı, Putinnıñ Üzäk Aziägä säfäre xaqında bolay yaza. Putinnıñ Qazaxstanğa baruı, Polşa, Äzerbaycan, Gruziä häm Ukrainanıñ Rusiäne urap uzuçı neft häm gaz tranzitın alıp baru ömeten özärgä mömkin, dip belderä belgeç İlya Zaslavskiy. Nazarbayev, Putinnıñ säfäre belän ber uk waqıta turı kilü säbäple, Polşağa, energiä sammitına barmasqa buldı.
Qazaxstan ütkän söyläşülärneñ berençe näticälärenä qarağanda, Rusiä Kaspiy neft ütkärgeçe aşa quyılğan yağulqnıñ külämen 40 million tonnağa qädär arttıru belän kileştkän, dip xäbär itelä. Bu Bolğarstan häm Yunanistanda söyläşülär ütkän “Burgas –Aleksandropulis” neft ütkärgeçen küz aldında totıp eşlängän, dip yaza ağentlıq.
Törkmänstanğa kilgändä, Regnum ağentlığı Rusiäneñ energetika häm sänäğät ministrı urınbasarı Andrey Reusnıñ süzlären kiterä. Ul, “Rusiä Törkmänstannan alğan gaznıñ külämen 40 ml tonğa qädär arttırırğa häm häm gaznı 2028 yılğa qädär birü turındağı ike yaqlı kileşülärne imzalarğa äzerlänä, dip äytkän.
Bikä Timerova


text:
Tuqay turında “121” fil''mı töşerelde
Çärşämbe könne Qazannıñ Möştäri uramındağı “Mayakovskiy. Sarı kofta” klubında Ğ.Tuqay tormış häm iıat yulın yaqtırtqan yaña fil'mnı berençe tapqır tamaşaçılarğa kürsätelde. Rejisser Salawat Yuzeev, prodyuser Marina Galitskaya, redaktor İldus Äxmätıanov tarafınnan töşerelgän älege fil'm zur aqçalar häm ataqlı sänğätkärlär köçenä tayanmasa da, milli kino üseşeneñ yaña basqıçı bulır dip kötelä.
Tatar xalqınıñ böyek şağire Ğ.Tuqayğa bağışlanğan fil'mnıñ iseme dä üzençälekle, ul “121” dip atala. “İnnovatsiä” studiäse tarafınnan eksperimental' räweştä töşerelgän Ğ.Tuqay turındağı berençe qısqa metrlı fil'm tulısınça irekle ruxlı keşelärneñ xezmät cimeşe. Rejisser Salawat Yuzeev töşergän fil'm Ğ.Tuqay turında bit, nişläp “121” dip atala diyüçelär dä bulır. Berençedän, monı şağir tuuına 121 yıl tulu belän añlatsalar, ikençedän, xalıq yurawlarına qarağanda bu san uñış kiterä torğan bulıp sanala ikän.
25 minut däwamında barğan fil'mda tatar xalqınıñ kürenekle şäxese, şağir Tuqaynıñ ijadi eşchänlege, ul yäşägän möxit, anıñ belän aralaşqan şäxeslär, ıämğıyat tasvirlangan. Tarixi şäxeslär arasında barğan söylämnär Tuqay köndälegenä, F. Ämirxanğa yazğan xatlarına häm zamandaşlarınıñ xätirälärenä nigezlängän.
Fil'm qısqa metrajlı ğına tügel, ä qısqa byudjetlı da. Anı töşerü öçen Tatmediä agentlığınıñ maxsus grantı alınğan. Şağirneñ icatı tormışı turında söyläwçe bu fil'm kısqa bulsa da näfis sänğät janrına yaqın. Fatix Ämirxan rolen başqaruçı İskändär Xäyrullin xäzergä fil'mnf ber tapqır da kürmägän. Şunlıqtan ul bu qatlawlı icadi xezmätneñ nindi räweştä kilep çığuın soñğı köngä qädär dulqınlanıp kötte. Ä Ğ.Tuqay rolen başqarğan İl'dus Ğabdraxmanov şağir obrazına şul qädär kergän, xätta aña grim dä yasarğa kiräk bulmağan. Ul da premyera mizgellärenä qädär fil'mnıñ nindi bulaçağın küz aldına kitermi.
Bu tapşıru berençe tapqır efirğa çıqqanda 121 fil'mın yözläp maxsus çaqırılğan tamaşaçığa kürsätü başlanaçaq.
Küp millionnar sarıf itep tarixi fil'mnar toşerelsä dä, milli sänğät'ne- bu töre gel uñışsızlıqqa oçrıy. Şuşı köngä qädär tatarnıñ näfis kinosı yuq dip sanala. Sarı kofta dip atalğan klubta 13 iyün könne oyıştırılğan kino premyerası tarixqa kerergä däğwä itä.
İlmira Gazizova


text:
Mäskäw xoquq saqlaw oyışmaları prezidenlıqqa namzät itep terkälgän İvan Rıbkinnı ezläwgä kereşte.
Rıbkin ğailäse äğzaları häm anıñ yardämçeläre uzğan antakiçtän birle anıñ belän elemtägä kerä almawların belderä.
Kiçä Rusiä üzäk saylaw komissiäse Rıbkinnı prezidentlıqqa namzät itep terkäde.
Terkälüdän 2 kön elek kenä Üzäk Saylaw komissiäse räise Aleksandr Vişnyakov Rıbkinnıñ terkälü öçen cıyğan imzalarınıñ çirege yalğan imzalar dip isäpläwen äytkän ide.
Rıbkinnıñ yardämçese Ksenya Ponomaryova äytüençä, üzäk saylaw komissiäse yalğan imzalar mäs'äläsen bu atnada Kommersant gazetında Rıbkinnıñ ber bit tutırıp bastırılğan açıq xatı çıqqannan soñ kütärgän. Rıbkin älege xatında Prezident Vladimir Putinnı qurqu yardämendä idarä itüdä ğäyepli.


text: İnğuşetiä başqalahı Mağasta federäl imelek xezmäte binahı yanında ğına köslö şartlaw bulğan. Yaqınsa mäglümättär buyınsa käm tigändä 4 keşe häläk bulğan häm 15-20 –läbe yaralanğan. Yaralanıusılar arahında Federäl imenlek xezmäteneñ İnğuşetiälağı idaralığı wazifahın başqarıusı Andrey Buskix bar. Respublik eske eştär ministrlığınıñ mäglümättärenä qarağanda, şartlatqıs halınğan yök maşinahı şartlağan. Federäl imenlek xezmäte binahı ölöşlätä yemerelgän, ergäläge respublik qaznasılıq binahına la zıyan kilgän.