text:
İldä nilär bulıp yata? - 18.VI.2008
► Uqu yortları Qazanğa buysınırmı? ►Qazanda da Azärbaycan konsullığı kiräk ►Minnesota urmannarında Cabantuyı
► Uqu yortları Qazanğa buysınırmı?
Tatarstan Däwlät Şurası Rusiä Dumasına yaña täqdim belän çıqmaqçı. Räsmi Qazan respublikada urnaşqan yuğarı uqu yortların cirle xakimiat qaramağına küçerergä teli.
Bilgele bulğança, bügenge köngä qädär Rusiä citäkçelege töbäklärdä milli komponentnı tıyıp tora. Tatarstanda citäkçe dairälär dä, cämäğätçelek tä bu uñaydan nıq borçıla. Qazanda milli komponentnı kire qaytaru maqsatınnan küpsanlı uram cıyınnarı, türälär cıyılışları uzdırılıp tora.
Däwlät Şurasınıñ mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäsälälär buyınça komitetınıñ sişämbe uzğan utırışında da milli komponentnı kire qaytaru buyınça eşlärneñ niçek toruı tağın ber qat iskä töşerelde. “Azatlıq”qa bu turıda älege komitetnıñ citäkçese Razil Wäliev bolay dide:
“Soñğı waqıtta Tatarstan prezidentı Rusiä premer-ministrı Vladimir Putinğa bu mäsälä buyınça xat yulladı. Äle küptän tügel respublikağa Rusiä prezidentınıñ İdel buyı bülgese wäkile Rapota kilgän ide. Bez aña da bu mäsälädä möräcäğät ittek.
İñ quanıçlısı şul, bezgä kön sayın, milli komponentnı kire qaytarunı yaqlap törle töbäklärdän xatlar kilep tora. Bügenge köndä distägä yaqın töbäk bu mäsälädä Tatarstannı yaqlıy. Bilgele, Rusiä üze qabul itkän qanunnı beterergä atlığıp tormas, ämma bu ölkädä bezneñ taraftan eş däwam itä. Minemçä, milli komponent inde küpmeder däräcädä yaqlaw taba başladı. Rusiä Däwlät Duması deputatları bezneñ yaqqa äkrenläp küçä başladılar. İnde Dumanıñ mäğärif komitetında, çınnan da bez yalğışmadıq mikän digän fikerlär işetelä başlağan”, di Razil Wäliev.
Şul uq waqıtta, milli komponentnı yaqlawçılar küp bulsa da, Rusiä xökümätendä moña qarşı bulğan citäkçelär dä şaqtıy, di Razil Wäliev. Milli qomponent öçen köräşne tağın da köçäyter öçen, Tatarstan citäkçelege Dumadağı firqälärgä dä möräcäğät itärgä uylıy.
“Bügenge köndä bezneñ tağın ber niätebez bar, ul xaqta bez komitet utırışında da söyläştek, firqa isemnärennän dä möräcäğätlär bulsa. Bezdä törle firqälär bar. Ämma alarnıñ kübese bezne yaqlıy. Kommunistlar, "Berdäm Rusiä" firqäse wäkilläre bezneñ yaqlı. Kiläçäktä alar bezne yaqlap üz möräcäğätlären yullarlar, dip uylıybız”, dide Razil Wäliev
Şulay uq milli komponent öçen köräşneñ däwamı bularaq, Däwlät Şurası şuşı könnärne Rusiä Däwlät Dumasına yaña täqdim yasarğa niätli. Anıñ nigezendä Tatarstan citäkçelege respublikadağı yuğarı uqu yortların barı tik cirle xakimiat qaramağına ğına qaldırırğa teli. Bu xaqta Razil Waliev “Azatlıq”qa bolay dide:
“Tatarstanda berniçä distä Rusiä yuğarı uqu yortları bar. Anda nigezdä respublikada tuıp üskän balar uqıy, Tatarstan uqıtuçıları uqıta häm respublika öçen belgeçlär äzerlänä. Ämma Tatarstannıñ bu yuğarı uqu yortlarnı tikşerep toru öçen ber genä dä wäqäläte yuq. Bu mäsälä bezneñ respublikada ğına tügel, härqayda bar. Mondıy yuğarı uqu yortları turıdan-turı Rusiä mäğärif ministrlığına buysına.
Bez şuşı mäsäläne çişär öçen Rusiäneñ yuğarı belem turındağı qanunına üzgäreşlär kertü xaqında yaña ber qanun kertü turında proekt äzerlädek. Bez anda Rusiädän yuğarı belem birü yortları buyınça subyektlarğa wäqälät birüne sorıybız. Bu kübesençä alarnıñ eşçänlegen tikşerü wäqälätläre bulaçaq. Mondıy qanun proektın bez äzerlädek. Komitetta tikşergännän soñ, Däwlät Dumasındağı Tatarstannan saylanğan deputatlarına cibärdek, alar öyränep çıqsın öçen. Annan soñ inde bez anı Tatarstan Däwlät şurası sessiasendä qarap, räsmi räweştä Däwlät Dumasına cibärergä uylıybız”, di Razil Wäliev.
Bilgele, Tatarstanğa mondıy wäqälätlär birelä qalsa, älege eş belän şöğelläner öçen ayırım ber idarä kiräk. Älegä belgeçlär bu yökne Tatarstan buyınça fän häm mäğärif ölkäsen küzätüçe federal' idaräse üz östenä alır dip uylıy.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Qazanda da Azärbaycan konsullığı kiräk
Aynura Gasanova Qazannıñ 17-nçe urıs mäktäbendä uqıy. Äti-änise küptännän inde Qazanda. Änise abıy-apaları Tatarstan başqalasında tuğanğa, Aynuranıñ kendek qanı tarixi watanında tamsın dip, anı maxsus Azärbaycanğa qaytıp tapqan. Azerbaycan xökümäte räsmi törkeme Qazanda yäşäwçe watandaşlarınıñ wäkilläre belän “Duslıq yortı”nda oçraşqanda Aynura alarğa “Azärbaycanım” digän cır büläk itte.
Azärbaycannar glamur
Yäşlär dä üzara aralaşıp yäşi ikän. “Bezneñ “Qazanda köyäz, yäğni glamur azärbaycanlılar” dip atalğan oyışmabız bar. Gel aralaşıp yäşibez. İnternetta şul uq isemdäge säxifäbezdä urıs häm azärbaycan telendä yazışabız. Bötenebez dä urıs telendä söyläşäbez. Siräk kenä bulsa da azärbaycança söyläşüçelär dä bulğalıy”, di Aynura.
Aynura äytüençä, Qazanda tuğannarnıñ ber öleşe tuğan telendä naçar söyläşä. “Alar bik keçkenä waqıttan Qazanda. Alar azärbaycança aralaşmıy. Şuña kürä, bez oçraşıp üz telebezne öyränäbez”, di Aynura. Qazanda yäkşämbe mäktäbe dä bar. Telägännär şunda balaların yörtä ikän. Aynura qunaqlar aldında başqarğan cırnı änä şul mäktäptä öyrängän.
Bakuğa poyızd bar, bilet yuq
Möxtäriät tırışlığı belän tuğan illärenä qaytqanda yul mäşäqätlären ciñeläytü öçen äle yaña ğına timer yul elemtäse dä buldırılğan. Qazannan çığıp kitüçe tağılma vağon küçep utırmıyça alarnı Bakuğa citkerä. Ämma Qazanda irekle köräş trenerı bulıp eşläwçe Mirzali Aliev äytüençä, Qazan timer yul vokzalında aradaşçılar kassalardağı satuçılar belän söyläşep bu biletlarnı satuğa çığarmasqa tırışa. “Bilet bäyäse ike meñ yarım tora. Bilet tabıp birgän öçen östämä tağın ber meñ sorıy başlağannar. Bu xäl bezgä kiçä genä bilgele buldı. Ozaqqa suzmıy bu xälne kem oyıştırğannı açıqlayaçaqbız”, di Mirzali Aliev. Ber vagon ğına tügel, ä ber poyezd yörsä dä şäp bulır ide. Azärbaycanda da tatarlar az yäşämi. İke tuğandaş xalıq aralaşıp yäşärgä tieş, di ul. Annan da qala, ike arada oçkıçlar da bar. Avtobuslar da yöri. Avtobuslar iñ arzanı, ämma yulı ozaq, ä oçqıç tizen-tiz dä, ämma bäyäse qıybat. Ber yağı 7 meñ sum tora.
Yaña eş başlaw “ay-yay”…
Nindi genä millät bulmasın, qayda ğına tormış itmäsen üzeneñ barlığın belderäse kilä. Qazanda azärbaycannarnıñ 6 restoranı: “İlçen”, “Şirvan”, “Baqinskiy dvorik”, “Azärbaycan”, “Aqay”, “Davıl” eşli. 8 yıl däwamında milli rizıklar äzerläwçe “İlçen” restoranınıñ xucası Mamed Mamedov äytüençä, bügenge köndä bu biznesnı ütä keremle dip bulmıy. Şulay da, ul watandaşlarınıñ üzenä kilep tuylar, törle mäcleslär ütkärüenä söyenä.
Azärbaycannar tönge 2 dä torıp eşli ala
“Duslıq yortı”nda ütkän oçraşu waqıtında da Tatarstanda iñ berençe bulıp şäxsi eşmäkärlekne azärbaycan millätennän bulğan beräwneñ uzğan ğasırnıñ 90 yıllarında başlawı turında äytelde. Oçraşuğa Tatarstan räsmiläre belän respublikada eşläwçe törle şirkät başlıqları da kilgän ide. Alar waqıtlıça eşläw röxsäten räsmiläşterä häm Tatarstanda yäşäwlären qanunıylaştıra almawçılarnıñ xätsez küp buluına basım yasadı. Azärbaycannar eşlärgä yarata, dokument mäşäqätlären kürä almıy ikän.
Migratsia xezmätennän Tatarstannıñ Mäskäwgä migrantlar öçen östämä urınnar sorap üteneç cibärelgänlege äytelde. Ämma älegä cawap kürenmi ikän äle.
Konsullıq Idel buyı azärbaycannarına kiräk
Bu çarada qatnaşqan Azärbaycannıñ Peterburdağı konsulı Gudsi Tursun oğlı Osmanov Tatarstanda küptän yäşäp pasportları bulmağan, yäisä dokumentları waqıtı çıqqan watandaşlarınıñ isemlegen tözep, bu problemanı ozaqqa suzmıy ğına xäl itergä mömkin buluı turında belderde. Ä Idel buyında yäşäwçe azärbaycannar isä, Qazanda da ber konsullıq açırğa kiräklegen äytte. Böten tuğan problemalarnı xäl itü öçen şunnan da qulay urın bulmas ide, dip belderde alar. Konsul äytüençä, mondıy urın alay tiz genä xäl itelmäyäçäk.
Möxtäriät baş
Bu oçraşuda Azärbaycannıñ çit illärdä yäşäwçe watandaşları belän eşläwçe däwlät komitetı räise Nazim İbrahímov ta qatnaştı. “Bezneñ säyäsätneñ maqsatı böten azärbaycannarnı tarixi watannarın, milli bergäleklären, tel häm mädäniätların onıtmasın öçen törle oyışmalar tiräsendä berläşterü”, dide. Qazanda da azärbaycannarnıñ berniçä oyışması bar ikän. Alar soñğı waqıtta urtaq tel taba almıy, küräseñ. Ämma, bu oçraşu waqıtında Tatarstan räsmiläre dä, qunaqlar da alğa taba böten eş milli-mädäni möxtäriät aşa xäl iteläçäk dip belderde.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Minnesota urmannarında Cabantuyı
Konkordia tellär öyränü awılı yärdämendä Minnesota yağındağı ber urmanda «Urman küle» atlı cäyläwek eşli. Anda törle millättän bulğan balalar urıs telen öyränä.
Alar öçen tatar bäyrämen Qazanda ingliz telen uqıtqan Abram Brayn häm Aygöl Ğıymranova yasağan. Bu könne tärbiäçelär tübätäy, qalfaq kiep yörgän. Şulay uq balalar Tatarstan bayrağın da kürgän.
Balalar qapçıq kiep, qaşıqqa yomırqa salıp yögergän, arqan tartışıp köç sınaşqannar. Şulay uq başqa uyınnarda da yarışqannar. Ciñüçelärgä “Üzebez” xäräkäte büläkläre dä birelgän.
Şimbä könne Los Anjeles tatarları da milli bäyräm yasağan. Şulay uq 15 yün könne Nyü Yorkta tatarlar Sabantuyı cıyının oyıştırdı. Ul Eyzenxavyır parqında buldı.


c: text/html

text:
Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw Ğiraqtağı xäzerge wazğiät – uzğan yılda koalisiä köçläreneñ Saddamnı bärep töşergännän birle – iñ awır bulıp qala, dide.
Ğiraqtağı şiği möselmannarı yulbaşçısı Moqtada as-Sadr bügen amerikan prezidentı George Bush'nı "doşman" dip atadı häm ğaskärlär Ğiraqtan çığarılmasa – revolüsiä belän yanadı.
Şuşı belderüne as-Sadrnıñ wäkile şäix Jaber al-Xafagi Kufa şähärendä comğa wäğaze waqıtında uqıp birde. Xatta şulay uq Bush – "ilneñ böten xalqına qarşı suğış alıp bara, könyaqtan tönyaqqa häm könçığıştan könbatışqa qadär", dielä.
Amerikan ğaskärläre könbatıştağı Falluca şähäre öçen xärbi çaralarnı tuqtatıp tora. Ğiraqnıñ amerikan idaräse başlığı Paul Bremer – nizaqnı söyläşülär aşa xäl itü ixtimalı turında belderde. Ämma xärbi çaralar tuqtatılsa da xärbilärneñ üz üzlären yaqlarğa xoquqı bar, dide
Ul arada ğiraq ğısyançıları Falluca belän sönni möselmannarı kontrolendä bulğan Abu Ğarib şähäre arasındağı olı yulnı üz kontrolenä aldı. Anda Abu Ğarib şähärendä amerikan maşinalarınnan torğan konvoyğa ut açılğan, näticädä kimendä 9 keşe hälak bulğan, dip xäbär itelä. Bäreleşlär ilneñ başqa öleşlärendä dä däwam itä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Salix Säydäşevnıñ wafatına 50 yıl buldı
50 yıl elek, 1954 yılnıñ 16 dekaberendä tatar xalqınıñ tanılğan kompozitorı, dirijer Salix Säydäşev wafat bula. 19 dekaberdä Qazan xalqı Säydäşevnı soñğı yulğa ozata. Şähär uramnarın tutırıp barğan xalıq arasında xäzer bilgele muzıka belgeçe, professor Mäxmüt Niğmätcanov ta bula. Bügen ul şuşı kön turında üzeneñ istälekläre belän urtaqlaşa.
Min ul waqıtta aspiranturada uqıy idem. Säydäşev belän xuşlaşırğa xalıq bik küp kilgän ide, uramnı tutırıp bardılar. Keşelär fikerençä, bolay Ğabdulla Tuqaynı ğına ozatqan bulğannar. Läkin, qızğanıçqa qarşı, kompozitor belän xuşlaşunı tarix öçen kinoxronikağa da töşerep qaldırmadılar. Kemder, Salix Säydäşev andıy däräcädäge keşe tügel, dip xäl itkän Kompozitornıñ icatın nıqlap öyränüçe bularaq, professor Mäxmüt Niğmätcanov, Salix Säydäşevnı 20 ğasır başlarında ğına tua başlağan tatar professional’ muzıkasınà nigez saluçılarnıñ berse, dip sanıy. Tatar teatrı üseşendä dä Säydäşevnıñ role bik zur bula. Ul 60tan artıq spektakl’lärgä muzıka yaza. Anıñ Zäñgär şäl, Ğaliäbanu, Tahir häm Zöhrä – bu spektakl’lärne qaysı ğına tatar belmi dä, kem genä andağı muzıkağa tañ qalmıy ikän? Şulay uq Salix Säydäşev sälätle dirijer bularaq ta bilgele. Anıñ icatı häm tormış yulı turında soñğı waqıtta küp yazsalar da, Mäxmüt Niğmätcanov fikerençä, Salix Säydäşevnıñ mirası äle bik centekläp öyränergä kiräk.
Bezgä äle Salix Säydäşevnıñ icatın bik äybätläp öyränergä kiräk. Läkin anıñ arxivı, xätta anıñ qayber äsärläre dä xäzerge köndä yuğalğan. Minemçä, aña qağılışlı bar dokumentlarnı da bergä tuplap, tatar muzıkası muzeyı açırğa kiräk16 dekaber könne Qazanda Salix Säydäşevnı iskä alu çaraları bulmadı. Barı tik anıñ muzeyı xezmätkärläre genä yaqınnarı, tuğannarı belän bergä anıñ qäbere yanına barıp, doğa qıldılar, muzeyda çäy östäle artında tanılğan kompozitornı iskä aldılar. 22 dekaber könne muzeynıñ muzıkal’ salonında Säydäşev isemendäge bäygedä qatnaşuçılar konsertı uzaçaq, dip xäbär itte bezgä muzeynıñ fänni xezmätkäre Nuriä Buzueva. Ä menä tatar xalqınıñ böyek ulına häykäl quyu älegä qädär xäl itelmäslek mäs’älä bulıp qala birä.
Gölnaz İlgizär


text:
Könyaq Aziä: tsunami fäciğäsenä ber yıl tulıp kilä
Könyaq Aziädä 230meñ keşene ütergän şähär, maxallälärne qırıp säbärgän tsunami-dingez taşqını fäciğäsenä ber yıl ütte.2004nçe yılnıñ 26.dikäberendäge şuşı belä-qazadan isän qalğan millionnarça keşe äle dä tormışların rätkä salu öçen köräşä. Ämma küplär öçen tormış ber qayçan da elekeçä bulmayaçaq
Xalıq äle dä ruxi yaralar belän azaplana, alarnıñ tözälüe öçen küp waqıt kiräk, keşelär bigräk tä yaqınnarı häm ğailä äğzaların yuğaltuçılar äle dä şok xälendä
Hindistan Mental Sälämätlek ,Nevrologie İnstitutı xezmätkäre Dr Sekar yäşäp qalğannarnıñ 90% psixologik yaqtan äle dä tsunami täsirendä. İn kimendä 40% mental stress astında dip söyli. Srilankada BMO Täräqiät programması tarafınnan äzerlängän xisap küp kenä sotsial problemalarğa işarä itä. İr at arasında alkogol istiğmalı artqan , eşkä,mäktäpkä barmau prosentları bik yuğarı BMO nıñ Srilanka öçen täräqiät programması direktorınıñ urınbasarı Sanaka Samarasinha Azatlıqqa bolay dip söyläde:
Çınbarlıq şul ki xalıqnıñ sıyınu urınnarında yäşäwe , kereme bulmawı , çittän kilgän yardämnän bağlı buluı sotsial problemalarğa alıp bara.
Tsunami 13 ilgä bik zur zarar kiterde. 1million 800meñ keşe yortsız qaldı.Älegäçä alarnıñ bik keçkenä öleşe genä üz öyenä qauştı , küpçelek nindider waqıtlı urınnarda yäşi. Öydä köç qullanu arta bara. Tsunami waqıtında ir atqa qarağanda xatın qız kübräk häläk buldı.Çönki xatın qıznıñ kübese öylärendä yaqınlaşqan fäciğädän bixäbär ide.Tol qalğan irlär depressiädä , ğailälären qarıy almıy. İndoneziäneñ Aceh töbägendä ülgännärnerneñ öçtän ber öeleşe bala-çağa. Sotsial ığı-zığınıñ ber säbäbe xislärgä birelmi genä äytkändä küp itep birelgän xalıqara häm cirle yardäm. Xalıqara cämäğätçelekneñ ber qayçan da tabiğıy fäcigägä şundıy küp yardäm birgäne yuq ide, 11yarım milliard dollar-bu rekord summa bulıp tora Ämma Samarasinha Srilanladağı wazğiätne bolay dip añlattı: Tsunamidän soñ ilgä bik küp aqça ağıldı, här kem tsunamidän zarar kürüçülärgä bulışlıq kürsätergä tırıştı.Ämma ildä sonğı 10-15, 20yılda qorallı konflikt näticäsendä öysez, yortsız qaluçılarğa iqtibar bulmağan ide.Näticädä cirle maxallälär arasında köndäşleklär tudı, tsunami qorbannarı ''altın dulqın''nan faydalanuçlar dip tamğalandı. Tailandta Hakan Björkman cirle xökümätlärneñ strukturası säbäple ozın möddätle rekonstruksiä eşläre totqarlana dip äytä.Tailandta cir xucalığı turındağı bäxäslär başqa ber problema bulıp tora.Tailand turizmnnan kergän yaqınça ber milliard dolar kerem yuğaltıp iqtisadi yaqtan zur zian kürde .Srilankada finans mäsäläse problema bulmasa da kiräkle 35meñ yaña yortnıñ 3meñe genä tözelä alğan. Xastaxanä, mäktäp kebek binalarğa berençel ähämiät birelä ä toraq öçen ildä tözü materialı häm hönärle eşçelär citmi.İndoneziädä ber yıl elek 110meñ yortnıñ yuq bulğan Aceh töbägendä optimizm xökem sörä anda yañadan tözekländerü 200meñ keşene xezmät urını belän tämin itäçäk dip äytelä färidä xämit


text:
Italiäneñ tışqı eşlär ministrı Gianfranco Fini, Amerika Quşma Ştatlarına möräcäğät itep, comğa könne Ğiraqta italyan iminlek xezmäte wäkile Nicola Calipari'nıñ ülemen tikşerüne häm monıñ öçen cawaplı bulğan keşelärne cäzağa tarttırunı soradı.
Mäğlüm bulğança comğa könne Calipari häm totqınlıqtan azat itelgän italyan jurnalistı Giuliana Sgrena utırğan maşinağa amerikan ğaskärläre ut açqan.
Fini bügen parlament aldında yasağan çığışında, älege waqiğanıñ faciğa bulğanın tanuın belderde. Jurnalist xanımnıñ, amerikan köçläre belep ut açqan digän süzlären kire qağıp, bez Amerika Quşma Ştatlar belän berektäşlär, häm alar bezgä xezmättäşlek wağdä itte, dide:
"Älbättä, bu faciğa ide. Säyer şartlarda bulğan faciğa. Ämma barıber, bu xällärgä açıqlıq kertergä kiräk. Añlaşılmağan äyberlärne añlatırğa kiräk, monıñ öçen cawaplı bulğannarnı tabırğa, häm şundıylar bulsa – alarnı cäzağa tarttırırğa kiräk," dide Fini.
Calipari kiçä Rimda cirlände.
Venadağı Xalıqara Matbuğat İnstitutı bügen yasağan belderüdä, Ğiraqta amerikan ğaskärläre tarafınnan jurnalistlarnıñ üterelü oçraqları yış buluı "borçılu tudıra" dielä. Oyışma citäkçese Johann Fritz süzlärenä qarağanda, amerikan xärbiläreneñ jurnalist Sgrena'nıñ azat itelüe häm maşinada Bağdad hawa alanına yul totuı turında belmäwläre – mömkin tügel ide, dide häm amerikan xärbi citäkçelegen – ğaskärlärneñ jurnalistlar belän aralaşu yulların tikşerergä çaqırdı.


text:
Xätergä säyäxät
Qazan xanlığı 1552nçe yılda, xäzerge stil' belän sanağanda 12nçe oktäberdä yaulap alınğan könne iskä alu - xäter könen milli oyışmalar bıyıl 15nçe oktäberdä ütkärde. Uramda açı cil. İrek mäydanında barlığı 300gә yaqın keşe cıyılğan. Alar tatar yazmışında bulğan faciğanı - millätneñ soñğı däwläte cimerelgän könne, azatlıq öçen köräşep, şähit kitkän qaharman babalarnı iskä alırğa kilde. Cıyılışqa kilgän aq yarulıqlı äbilär, tormış täcribäsen tuplağan çal çäçle babaylar yanında az bulsa da yäşlär dä bar ide. Yañğırağan notıqlarda bügenge Rusiäneñ milli säyäsäten, anıñ vertikal' citäkçelek itü häm gubernatorlar kertü ideyälären tänqitlädelär. Tänqittän Qazannıñ xakimiät başlığı da çittä qalmadı. İzge ana ikonasın qaytaruda qatnaşqan xakimiät başlığın üzen Vatikanğa cibärep, Qazannıñ yubileen Qamıl İsxaqovsız ütkärergä kiräk digän şiğar'lär kürende. Mitingnı alıp baruçılar xalıqnı qurıqmasqa, üz köçenä ışanırğa öndädelär.
İrek mäydanınnan soñ xalıq Qazannıñ üzäk uramnarı buylap säfär qıldı. Alda barğan maşina eçendä xanbikä häm Safa Gäräy bulıp kiengän yäşlär yulbaşçı buldı. Mätäm cıyılışında qatnaşuçılar oratorlar artınnan qabatlap, uramdağı xalıqnı şaqqatırıp, “Azatlıq!”, “Allahu äkbär!”, “Tatarlar berläşegez!” dip qıçqırıp bardı. Tik öndämälär belän kilüçelärgä uramda oçrağan tatarlarnıñ bik azı ğına quşıldı. Alar çittän qarawçılar küz aldında tile keşe bulıp kürenüdän qurıqtı buğay. Şähär xakimiäte binası yanınnan ütkändä Qamıl İsxaqovqa bağışlanğan xurlaw süzläre qabatlap äytelde. Prokuraturağa citkäç, “Azatlıq” dip qıçqırdılar.
Demonstrantlar Söyembikä manarası yanında tuqtap, öylä namazın uqıdılar, xäyer-sadäqa birdelär. Namazdan soñ, Yärminkä mäydanına töşep, açlıqta utıruçı säwdägär Näfis Kaşapov yanına bardılar. Annarı qazan ziratına kittelär.
Mondıy uram yöreşen, andıy mitinglarnı min berençe tapqır kürdem. Mömkinlek bulsa andıy cıyınğa bitaraf qalmıyça tağın barır idem.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
14 qañtar, 19:52
11 qañtar, 16:58
Semey`lik boy`jetken «Älem arwı» bay`qawına qatısadı
12 qañtarda jer jüzi sulwlarınıñ bäri Manïlada (Fïlïppïn) bas qosadı. Olar «Älem arwı» xalıqaralıq sulwlıq bay`qawınıñ saltanattı şarasına qatısadı. Elimizdiñ namısın 19 jasar Semey` arwı Darïna Külsey`itovağa qorğay`dı, dep xabarlay`dı BNews.kz.
foto 4
14:39
«Aqıldı» kïim: elimizde jaña önim şığarıladı
Bügin Astanada QR Densawlıq saqtaw jäne älewmettik damw vïce-mïnïstri Svetlana Jaqıpova men QR Jeñil önerkäsip käsiporındarı qawımdastığınıñ prezïdenti Lyubovʹ Xwdova fïzïkalıq mümkindigi şektewli azamattar, onıñ işinde mügedektigi bar balalar üşin arnay`ı kïim men ayaq kïim öndirwdi uy`ımdastırw şaraların qarastıratın seriktestik twralı memorandwmğa qol qoy`dı, dep xabarlay`dı BNews.kz.
Jañalıqtar 339 Astana
10 qañtar, 17:51
Aqtöbede terakti kezinde qaza bolğan äskerïlerdiñ qurmetine eskertkiş taqta aşıldı
Bügin Aqtöbede QR Ulttıq ulanı 6655 äskerï böliminde quqıqtıq tärtip äskerleriniñ qurılğanına 25 jıl tolwına oray` saltanattı şara ötti. 5 mawsımda lañkestik oqïğası kezinde qaza bolğan üş äskerï qızmetkerdiñ qurmetine memorïaldıq taqta aşıldı, dep xabarlay`dı Bnews.kz.
Jañalıqtar 226 Aqtöbe oblısı
29 jeltoqsan, 10:29
Jekemenşik ïndwstrïaldıq ay`maq xalıq suranısına say` azıq-tülik öndirip jatır
Atıraw qalasında täwligine 14 mıñ tonna önim şığaratın makaron cexı iske qosıldı. Bul käsiporın tek jergilikti narıq qana emes bolaşaqta körşi oblıstar men Resey`ge önim éksporttawdı da josparlap otır. Öy`tkeni Ïtalïyadan äkelingen arnay`ı qondırğılar joğarı sapalı önim öndirwge mümkindik beredi. Bul irgeli käsiporın öñirdegi azıq-tülik qorın qalıptastırwşı jeke ïndwstrïaldıq ay`maqtıñ jaña jobalarınıñ biri dep xabarlay`dı Bnews.kz tilşisi.
Jañalıqtar 225 Atıraw oblısı
28 jeltoqsan, 18:32
Atırawda bas-mï qan tamırları awrwların emdey`tin jaña qondırğılar iske qosıldı
Atıraw oblıstıq awrwxanasında täwlik boy`ına jumıs istey`tin rentgen-xïrwrgïyalıq zertxana aşıldı. Munda bas-mï qan tamırları jäne ïnswlʹtpen awırğandarğa jedel kömek körsetiledi. Nemis texnologïyasımen jasalğan qondırğılardıñ jalpı qunı 340 mln teñge. Jergilikti därigerler jılına 1 mıñğa jwıq nawqasqa qızmet körsetwge mümkindik ber dey`di. Jeltoqsan ay`ınıñ basında ğana iske qosılğan angïografïyalıq bölimşe därigerleri qazirdiñ özinde 17 adamğa operacïya jasap ülgerdi dep xabarlay`dı Bnews.kz tilşisi.
Jañalıqtar 202 Atıraw oblısı


text:
Biredä Ğiraq xökümäte kiñäşçese Ğalib Abdul Mähdi maşinada eşkä barğanda qorallı keşelär anı atıp üterde. Anıñ maşina yörtüçese dä ülde.
Mähdi Ğiraq vitse prezidentı Adel Abdul Mähdineñ bertuğanı ide. Prezident Cäläl Talabani qısğanıç belderde.
Bügen törle höcümnärdä kimendä 5 ğiraqlı üterelde.
Tağın ber höcümdä säwdä ministrı urınbasarı Qais Dawut Xäsänne cilkäsenä atıp yaraladılar. Maşinada anı ozata baruçılarğa kötelmägändä ut açqannar. İke tän saqçısı ülgän.
Prezident Talabani elekke prezident Säddam Xösäinneñ yartı tuğanı Barzan İbrahim ät-Tikritinı yaman şeştän däwalanu öçen törmädän çığarırğa çaqırdı.
Barzan, Säddam häm tağın berniçä keşe şığıy awıl keşelären üterüdä ğäyeplänä.
Bügen Şığıylarnıñ Näcäf şähärendä ber yözläp xatın qaradan kienep Säddamğa ülem cäzası taläbe belän uramnan ütte.


text:
Şaronnıñ soñğı köräşe - kötelmägän qan sawu
İzrail premyer-ministrı Ariel Şaronnıñ çärşämbe kiçergän migä qan sawudan soñ xäle awır qala. Säğätlärçä däwam itkän operatsiä näticäsendä tabiblar qan sawunı tuqtata alğan, xäzer Şaronnıñ xäle totrıqlı, ämma citdi, dip xäbär itelä. Anıñ şulay kinät kenä İzrailneñ säyäsi tormışınnan çitläşüe ildä genä tügel, bar Yaqın Könçığışta bilgesezlek çorın başlap cibärä.
"Premyer-ministr Şaron soñğı säğätlärdä nevrologiä bülegeneñ can saqlaw bülegendä yata, anıñ xäle awır, ämma totrıqlı. Bar möhim işarälär, bar ülçämnär dä, şundıy qan sawu häm ozın operatsiädän soñ bulırğa tieşle däräcädä", di Şaron yatqan xastaxanä mödire. Anıñ süzlärenä qarağanda, premyer-ministr xäzerge waqıtta oyıtılğan xäldä yata häm aña yasalma sulış birelä.
Xastaxanä ğomumän Şaron awıruı turında mäğlümatnı şunda uq häm çikläwlärsez birep bara. Mor-Yosef, premyer-ministr xälendä nindi dä bulsa üzgäreş bula ikän, ul şunda uq İzrail watandaşlarına citkereläçäk, dip wäğdä itte.
İzrail xökümäte räiseneñ, yäğni de-facto ildäge töp citäkçeneñ xäle citdi buluına tağın şul da işarä itä - anıñ wäkalätläre xäzer waqıtlıça ğına bulsa da urınbasarı Ehud Olmertqa küçerelä. Şaronnıñ şulay kinät kenä qurqınıç awıru kiçerüe anıñ säyäsi yazmışı ğına tügel, bar Yaqın Könçığıştağı solıx eşläre kiläçäge ölkäsendä zur bilgesezlek uyata, häm İzrail-fälästin mönäsäbätläre xäzer nindi yünäleştä kitär digän borçulı sorawlar tudıra.
Ser tügel, soñğı yıllarda İzraildä şuşı mäs''älädä nindi dä bulsa qıyu adım yasarlıq berdänber qüwätle şäxes bulıp näq menä Ariel Şaron ğına qalğan ide. Häm ul üzeneñ şul abruın qayber bäxäsle çaralarğa baru öçen qullandı da. Sintäbr ayında İzrail Gaza sızığın tulısınça taşlap kitte. İzrail xalqı bu mäs''älädä ike öleşkä bülende diärgä bula, ämma Şaron andıy büleneştän qurıqmıy, yanawlar wä kisätülärgä iğtibar itmi Gazadan kitüne uñışlı ğına tögälläde. Moñardan tış ul, fälästinlelär belän solıxqa barı tik alarnıñ üz bäysez däwläten qorıp qına ireşep bula digän qaraşnı yaqlap çıqtı.
Qıyu, kötelmägän adımnarğa bara aluın Şaron uzğan yılda qayçandır üze ük qorğan "Likud" partiäsennän çığıp, yaña "Qadimä" partiäsen oyıştıruında da kürsätte. İnde şuşı martta uq uzaçaq knesset saylawları aldınnan mondıy adımğa baru zur täwäkkällek taläp itä, ämma elekke general añardan qurıqmadı. Fiker beleşü näticälärenä qarağanda, 120 urınlı knessetta anıñ "Qadimä" partiäse 42 urın yawlıy ala ide. Xäzer inde niçek bulır, monı äytep bulmıy.
İzrail xalqında yaqlaw qazanuın Şaronnıñ sizger realist buluı, häm berük waqıtta İzrail iminlegen bertuqtawsız qayğırtuı belän añlatalar. Bar-İlan universitetındağı Begin-Sadat strategik tikşerenülär üzäge belgeçe Bernard Susser:
"Ul Könbatış yardan da kitü öçen ide, monıñ şulay ikänlege bik yaxşı kürende. Anı saylawçılarnıñ kübese Şaronnı, töbäktä solıxqa ireşüdä uñğa-sulğa çayqalmıy salqın aqıl belän eş itüçe, taşlamalar yasağan oçraqta da monı bolay ğına eşlämiäçäk keşe itep kürä ", di Bernard Susser.
Fälästin yağı Ariel Şaronnıñ köçle şäxsiäten tanısa da, ul idarä itkän çorda solıxnı nığıtuda bernindi zur qazanış ta bulmadı, şuña kürä anıñ säyäsi mäydannan kitüe İzrail wä fälästinlelär kiläçäge öçen alay uq naçar xäbär bula almıy, dip belderä.
Kärim Kamal


text:
Başqortostanda täbiğätte haqlau qağıźźamı eştäme
Xalıq-ara täbiğätte haqlau könöndä Başqortostanda turistarźıñ wayımhıźlığına borsolou belderälär. Täbiğätte haqlau könö ayqanlı prezident Mortaza Räximov xalıqtı oşo bayram menän qotlanı.
Räsäyźeñ aldınğı industrial töbäge bulğan Başqortostanda täbiğätte haqlau, ekoloğik xäüefheźlekkä ayırım iğtibar birelä. Respubliqala täbiğät baylıqtarı, tirä - yaq möxitte haqlauğa bäyle qanundar sistemahı buldırılğan. Töbäktä ,,Respublika ekoloğiyahı häm täbiğät resurstarı,, proğrammahı eşläp kilä tip belderä Mortaza Räximov.
Ä yabay xalıq ihä üź auılı bilämäläre taźalığı ösön borsola. Mäśälän Qırmıśqalı rayonı İśke Musa auıı ergähendä Zäñgär kül bar. Unı täbiğät qomartqıhı tip iğlan itkändär. Bıl kül qışqı satlama hıuıqtarźa la tuñmay. Şuğa kürä bında turistar źa küpläp kilä. Etmähä buşlay. Ana şul sittän kilgändär kül tirähen süp-sar öyömö menän tultıra tip belderä auıl xalqı, urmansılar. Azatlıq radiohı xäbärseheneñ ni ösön kül tirähen kärtäläp alıp tüläüle eşlämäyhegeź huñ tigän horauına anıq yauap birä almanılar. Şulay źa artaban ultırıu ösön urındar, başqalar eşlärgä niätläüźären äyttelär.


text:
Rice: Yaqın könçığışta tınıçlıq omtılışı yıl axırına qadär näticä kürsätä alır
Bıyıl axırına qadär, kileşengän şartlarnı ütär öçen Rice här ike tarafqa da basım yasadı. Noyabr ayında yañadan başlanğan söyläşülärdän birle, İzrail belän Fälästin arasında tınıçlıq mäsäläsendä ällä ni alğarış bulmadı.
Bügenge söyläşülärdä, Rice ber yaqtan İzrailgä suğışçılardan saqlanu maqsatında torğızılğan saqlanu diwarların qaldırırğa basım yasağanda, ikençe yaqtan Fälästingä İzrailgä qarşı bulğan suğışçı höcümnärne tuqtatu öçen tırışlıq kürsätergä çaqırdı.
Rice bügen bulğan söyläşülärdän soñ yasağan çığışında, alğa quyılğan maqsatlarnıñ yıl axırına qadär ütälä alaçağına ömet belderde:
“Bez İzrail belän Fälästin arasında bıyıl axırına qadär yağni Prezident Bushnıñ wazifası tämamlanır aldınnan tınıçlıq söyläşülärendä alğa quyılğan maqsatlarnıñ ütälä alaçağına ışanabız.”
Rice bu atna Londonda bulğan tınıçılıq söyläşülärendä aradaşçı, Yewropa Berlege, BMO häm Rusiä wäkilläre belän söyläşülärne tämamlap Yaqın könçığışqa bardı. Londonda bulğan söyläşülär waqıtında, BMO general sekretarı Ban ki-moon da Fälästen xökümätenä aqçalata yärdäm itärgä wağdä itkän iğanäçe illärgä birgän süzlären ütärgä çaqırğan ide. Fälästin xaqimiätenä yärdäm itärgä wağdä birgän Ğaräp illäreneñ, xäzergäçä tiyeşle wazifalarınıñ ni barı 10 % ütäwläre cıyılışta tänqitlägän ide.


text:
Çärşämbedä Serbie premiere Zoran Dcindcisnıñ Belgradtta xökümät binası aldında atıp üterelüe , Dönya citäkçeläreneñ xökem itü häm qayğı urtaqlaşu belderülärenä säbäp bulsa da , äle kön üzägendä torğan in möhim sorau Dcindcisten soñ Serbie nindi yuldan baraçaq?
Zoran Dcindcisnıñ üterelüe , Slobodan Miloşeviç diktaturası waqıtnda Serbieneñ nindi däräcädä cinayät vä rişvätçelekkä birelgän buluın kürsätep tora.2000nçe yılnıñ üktäberendä Miloşeviçnıñ bärep töşerelüennän soñ Dcindcis xakimiätkä kütärelä. Premier bularaq alıp barğan programma Serbiedä bigräk tä millätçelär arasında aña köçle doşmannar qazandırdı. Ul könbatışnıñ Miloşeviç häm berektäşläre qulğa alınıp Haagadağı xalıqara suğış tribunalına tapşırılırğa tieş digän ideanı yaqlap, Miloşeviçnı Haagağa cibärde. . Küp kenä serblar fevral ayında Yugoslavie federatsieseneñ tarqalıp Serbie belän Çernogorie isemle berlekkä äylänüen qabul itä almıy häm monıñ öçen Dcindcisnı ğäyepli. Yugoslav Federatsieneñ tarqaluı anıñ töp politik köndäşe Vojislav Kostunicanıñ xakimiäten yuğaltuına kiterde . Şulayuq ütkän yılnıñ sintäber, Üktäber häm Dikäber ayında ütkärelgän prezident saylaularınıñ näticäläre öçen dä anı ğäyepläüçelär yuq tügel . 3nçe turdan soñ köndeşe Kostunica min artıq saylaularğa qatnaşmım , sistema miña qarşı dip yarıştan çigende. Dcindcis politsiegä Serbiädäge yäşren kümäk qäberleklärne, Kosovoda küpläp üterelgän albannar eşen tikşerergä quştı. Älbättä dälillär Haagada serb säyäsätçeläre, generallärenä qarşı qullanılaçaq. Dcindcis Serbieneñ üzäkläşterelgän iqtisadın reformalarğa tırıştı. Miloşeviç yaqınnarı ,Serbieneñ oyışqan cinayätçe törkemnäre , armie, iminlek xezmätläreneñ qayber bülekçäläreneñ kontrole astında torğan eşlärgä qatnaşu,premierne Serb cämğiäteneñ in bäğersez elementları aldında qaldırdı. Dcindcis ultra millätçelärneñ potensial hedäfe buluın açıqtan açıq söyläp kilde, Ul äle fevral ayında ğına ber üterü tırışlığınnan qotılıp qalğan ide. Dcindcisnıñ üterelüe Serbieneñ Yevropağa integratsiesen genä tügel ä bälkim dä könbatışnıñ töbäktä millätçelek xislären nindi däräcädä kontrol astında totu tırışlıqların da qurqınıç astında qaldıra. Ägär dä Kostunica yañadan xakimiätkä qaytırğa teläsä , millätçelär şulayuq Dcindcis omtılğan reformalarğa qarşı çıqqan törkemnär aña tawış biräçäklär dip kötergä kiräk. Dcindcis ütä serb millätçelären izolatsielärgä tırıştı häm Kosovonıñ statusı turında söyläşülär başlap cibärde. Ämma anıñ üleme bälkim dä Kosovo serb separatisların qıyulandırır häm Bmonıñ aftoritetın zägäfläter.Xäzer töp sorau premierneñ üterelüennän soñ Serbieneñ yäş demokratiäse nindi däräcädä saqlanıp qalaçaq ? Zoran Dcindcis Serbiedä 2001nçe yılnıñ ğıynuar ayınnan birle kommunistik bulmağan xökümät belän citäklägän şäxes ide, Aqyort süzçese Fleischer äytüençä (audio) premier ministır Dcindcis Serbiegä demokratiä kiterü häm Slobodan Miloşeviçnı yustitsiegä tapşırudağı role öçen xäterlänäçäk . Prezident Serbie xalqınıñ qayğısın urtaqlaşa
Xabärlärgä qarağanda Dcindcis şimbädä Belgrad ziratında kümeläçäk.
Färidä Xämit, Praga


text:
cишәMбe, 24 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 14:11
Tatarstan hönärilär berlege dä gomümrusiä qarşılıq aksiäsendä qatnaşa. Hönärilär berlegeneñ 20 wäkile Mäskäwdä Xökümät yortı qarşındağı mitingta qatnaştılar inde. Ä kiçke dürttä Hönärilär berlege Qamal teatrı binası qarşında miting ütkärde. Tatarstan hönärilär berlege xezmät keşesen närsädän yaqlıy soñ? Ximiä sänäğäte xezmätkärläre berlegeneñ oyıştıru bülege mödire Rafaq äfände belän miting barışında qorğan äñgämäbezne şunnan başladıq. Ul byudjetçılarnıñ xezmät xaqları tormış alıp barırlıq tügel, Tatarstanda toraq-kommunal' xezmäte tarifları İdel buyı regionnarı arasında iñ yuğarı- di. Şul uq waqıtta Rusiädä sotsial' yaqlawnı tuqtata torğan qanun proyektları äzerlilär. Hönärilär berlege xezmätkärlärne kemnän yaqlıy soñ? Bu sorawğa cawapnı Rafaq äfände-“ Rusiä konstitutsiäsendä anıñ sotsial' däwlät buluı turında yazılğan”-dip iskärtüdän başlıy. Şulay itep mitingta aktual' problemalar quyıla. “İşeterlärme monı östägelär?”-dip uylıy xalıq. İşetüen işettelär. Hönärilär berlege räise Tat'yana Vodop'yanova xäzer bit Tatarstan Däwlät Şurası deputatı. Däwlät Şurasınıñ Kommunistlar fraksiäse dä tulı sostavı belän diärlek mitingqa kilgännär ide. Yunıs Ätnäle.


text: Rusiä Prezidentı Vladimir Putin Sögüd Ğäräbstanı häm Rusiäneñ 200läp eşmäkäre belän oçrşatı. Bu Putinıñ bu ilgä berençe säfäre. Putin Energiä ölkäsendä xezmättäşlekne arttırırğa çaqırdı. Rusiä Prezidentı şulay uq, ilneñ saqlanu ministrı häm şaxzadä Sultan bin Abdul Aziz belän söyläşülär ütkärde. Rusiä wäkilläre Riadtta berniçä Söğüd partnerları belän iqtisad ölkäsendä kileşülär imzaladı. Säfär barışında üz ara turı öçışlar buldıru turında da kileşü tözelde. İke yaqlı mönäsäbätlär tarıxında bu berençe şundıy oçraq. Rusiä Prezidentı Putinnıñ Söğüd Gäräbstanı patşası Gabdulla belän soyläşülärdä xalıqara Gäräbstanınına baruı Rusiä prezidentınıñ Yaqın Könçığış illärenä säfäre qısalarında bara. Ul şulay uq Qatar häm Ürdün däwlätlärenä dä baraçaq.


text:
Paqstannı tözekländerü 5 milliard dollarğa töşäçäk
Prezident Pärwäz Möşärräf, 38 meñ keşeneñ häläk bulğanı, 62 meñ keşeneñ cärähätlär alğanı raslanğan, dip belderde. Qotqaruçılar Kaşmirnıñ yıraq rayonnarına kergän sayın bu sannar arta bara. Möşärräf süzlärenä qarağanda, bügenge köndä töp burıç – Himalay tawılarında qırıs salqın qış kilgänçe 3 million 300 meñgä yaqın keşene çatırlarğa bulsa da urnaştıru.
Premyer-ministr Şäükät Aziz, ilne tözekländerü öçen 5 milliard dollar kiräk , ämma bu eşne 10 yıldan tizräk eşläp bulaçaq, dip belderde. Berläşkän Millätlär Oyışması, Paqstannı distä yılsız tözekländerep bulmayaçaq, dip farazlağan ide.


text: Bagdad. Dikäber saylawlarında tawışlarnıñ küpçelegen qazanğan Şığıy ittifağı ilneñ yaña premyer-ministrı urınına üz nämzäten yäkşämbedä iğlan itäçäk. Premyer-ministrnı berençe bulıp 275 urınlı parlamentta iñ zur partiä täqdim itärgä tieş, ä Şığıy İttifağınıñ anda 128 deputatı bulaçaq. Şığıylar yä xäzerge premyer İbrahim äl-Cäğfärine, yä vitse prezident Ğadel Ğabdelmähdine täqdim itär, dip kötelä. Ämma premyer-ministrğa qädär Ğiraqnıñ ike atnadan soñ cıyılaçaq parlamentı ilneñ prezidentın saylarğa tieş bulaçaq, annarı inde ul xökümät başlığın bilgeliäçäk.


text:
Vilnüsta şul uq cıyında çığış yasap Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili elekke sovet respublikalarındağı demokratik xäräkätlärgä qurqınıç yanıy dide.
"Elek bez Tiflistäge, Kievtağı, Baltıyq buyındağı, şulay uq başqa cirlärgäge, häm Rusiädäge qomümi häm kiregä borılmayaçaq dip uylağan üzgäreşlärgä törle näticälär öçen tırışuçı bik citdi köçlär qarşı çığa. Häm bu köçlär bik nıq oyışqan, yaxşı finanslana, yaqlana häm alarğa çıdamlıq kürsätelä" dide Saakaşvili.
Saakaşvili Gruziä häm Ukrainadağı demokratik reformalarnı yuq itärgä tırışqan Mäskäwdäge säyäsi köçlärdän qurqınıç yanıy dide.


text:
Yäkşembedä Çeçnәdә referendum ütkәrelә. Bu turıda qayber belgeçlәr fikere
uşı kөnәrdә dөnya Ğıraqqa qarşı başlanğan suğış belәn mәşğul. Televideniә, radio, gazeta-jurnallar tөp әhәmiәtne şuşı qorallı konfliktqa birәlәr. Lәkin, suğışnıŋ başlanuı belәn tormış tuqtalmadı. Ğıraq suğışı bulmasa ide, mөhim vaqiğәlәrneŋ berse Çeçnәdә Yәkşәmbe kөnne ütkәrelәçәk referendum bulır ide. Radiobıznıŋ Mөskөvdәge xәbәrçese referendum uŋayınnan qayber belgeçlәrneŋ fikeren soradı.
Audio
Çeçennәrneŋ bu plannı qabul itep itmiәçәklәre bilgesez. Mәskәvәdge politik texnoligiә üzәge anaizçısı Aleksey Makarkinneŋ fikerençә, Mәskәvneŋ Çeçnәgә vәğdә itkәn kiŋ aftonomiәseneŋ nәrsәne küz aldında totuı bilgesez. Lәkin, Mәskәvneŋ tügel bәysezlek, xәtta yarım bәysez statut ta birmiәçәge açıq.
Audio
Konstitutsiә proyektınıŋ berençe maddәsendә ük Çeçnә respublikasınıŋ territoriәse Russiә federatsiәseneŋ ayırmaslıq hәm bülenmәslek өleşen tәşkil itә dip açıqça әytelgәn. Makarkinnıŋ fikerençә, Mәskәv nindider ber dәrәcәdә bәysezlek birü 1990-nçe yıllardağı vazğiәtneŋ xasıyl buluına kiterer dip borçılsa da, Çeçnәgә başqa subyektlarğa tanımağan qayber xoquqlar birüe mөmkin.
Audio
Mәskәv yaqlı Çeçnә xөkümәteneŋ başlığı Axmed Qadırov nefte hәm energetika sektorın kontrol itü rөxsәten Mәskәvdәn alırğa tırışaçağın beldergәn bulsa da, Kreml moŋa rizalıq birmәs kebek. Makarkinnıŋ süzlәrençә, Çeçnә Russiәneŋ ber өleşe dip dәğvә itәrlek nindi dә bulsa xoquqi dokument yuq. Russiә Çeçnә belәn Federal Kileşüneŋ tüzelüenә ireşsә, bu өç ğasırlıq Çeçnә-Russiә tarixındağı berençe kileşü bulaçaq. Lәkin, Petrovnıŋ fikerençә, federal xөkümәt belәn nindi genә kileşü tөzelmәsen, anı Çeçnә cәmağәtçelegeneŋ telәgenә qarşı ğәmәlgә quyıp bulmas. Mәskәv yaqlı Çeçen administratsiәseneŋ yaqlauı da monı üzgәrtmәs.
Audio
Russiә referendumnı ütkәrgәn , xөkümәtne bilgelәgәn hәm federal kileşü tөzegәn xәldә dә, bu әle ciŋügә ireşüne aŋlatmayaçaq.
Audio
Petrov referendum ütkәrü өçen vaqıt uŋay tügel hәm çeçennәrneŋ küpçelege tauış birüdә qatnaşmayaçaq hәm anıŋ nәticәlәren dә qabul itmiәçәk digәn fikerdә.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Salqın urıs
Salqın urıs ekinshi jer-ju'zlik urıstan keyingi da'slepki jıllardın' ahmiyetli o'zgesheligi bolıp tabıladı. "Salqın urıs" tın' kelip shıg'ıwına Sovetler Soyuzı ha'm AQSh ortasındag'ı uzaq dawam etken kelispewshilikler sebep boldı. AQSh tın' Sovetler Soyuzında 1917-jıl rus revolyutsiyası na'tiyjesinde ornatılg'an bolsheviklik du'zimin diplomatiyalıq tu'rde tek g'ana 1933-jılı ta'n aldı. Ha'tteki bunnan keyinde SSSR g'a gu'man menen qarap keldi. Biraqta ekinshi jer ju'zlik urıs waqtında bul eki ma'mleket bir-biri menen awqamlas bolıp "Berlin og'ı" ma'mleketleri menen tabıslı gu'resiw ushın o'z kelispewshiligin jasırdı. Urıstan keyin olar ortasındag'ı qarama-qarsılıq jan'adan birinshi orıng'a shıqtı. AQSh du'nyanın' basqa ma'mleketleri menen o'zinin' erkinlik ten'lik ha'm demokratiya kontseptsiyasın iske asırıwg'a shaqırdı. Puxaralıq urıslar ha'm imperiyanın' qulawınan keyingi tınıshsız du'nyag'a Amerika turaqlılıqtı ornatıwg'a onı tek g'ana paraxat jol menen iske asırıwg'a umtıldı. 1929-1940 jıllardag'ı "Ullı depressiya" (Tu'skinlik) sabaqların tu'singen AQSh o'zinin' awıl xojalıq ha'm sanaat o'nimlerin emes, pu'tkil ekonomikada g'a'rezsizlik ornatıw ushın eksportqa za'ru'r bolg'an Batıs Evropa elleri o'nimlerine jan'a bazarlardı du'ziwde bajıxana tosqınlıqların qısqırtıwg'a ha'reket etti. Xalıq aralıq sawda erkinligi AQSh tın' ekonomikalıq o'siwinin' stimulı ha'm basqada AQSh penen awqamlas ma'mleketlerde turaqlılıq ha'm doslıq qatnasıqlardın' deregi sıpatında ko'zge tu'sti.
Al SSSR dın' o'z programması boldı. Ku'shli Oraylasqan Rus tariyxıy da'stu'ri, Patshashılıq hu'kimi Amerikalıq demokratiyadan ku'shli o'zgeshelendi. Klasslıq gu'res ha'm Kommunistlik idieologiyag'a tiykarlang'an qudiretli ma'mleket II jer ju'zilik urıs waqtında ha'm urıstan keyingi da'wirde de Sovetlik siyasattı dawam etti. Basqınshılıq urıs 20 mln Ruslardın' o'mirin qurban etti. Sovetler Soyuzı o'z ekonomikasın tiklewge ha'm qıyın jag'daydan shıg'ıwg'a ha'reket etti. Sovet ma'mleketi ko'binese batıs shegaralardan qa'wiplendi. Germaniyanın' basqınshılıg'ın saplastırg'annan keyin, bunday basqınshılıqtı boldırmawg'a qarar etti. Sonlıqtan Shıg'ıs Evropada Sovet ma'mleketi talap etken siyasiy rejimlerdin' ha'm jabıq shegaralardın' bolıwı talap etildi. Biraqta Amerika Qurama Shtatı urıs barasında Polsha Chexoslovakiya ha'm basqada Oraylıq ha'm shıg'ıs Evropa ma'mleketlerinin' g'a'rezsizligin ha'm suverenitetin talap etti.


text:
Mordoviäda xalıqlarnıñ konstitutsion xoquqları bozıla
13nçe mayda Saranskida tuğan tellär häm ädäbiätlär buyınça mäktäp uquçıları öçen olimpiada uzdı. 200gä yaqın uquçı böten respublikadan cıyılıp, bu olimpiadada muqşı, erzä häm tatar tellärendä üz belemnären kürsättelär. Tuğan tellären, tuğan ädäbiätlären iñ yaxşı belüçe balalar ciñüçe buldı häm büläklär aldı.
Bilgele, Rusiä Federatsiäsendä här keşeneñ üz tuğan telendä belem alırğa xoquqı bar. Bu Rusiäneñ konstitutsiäsendä yazılğan. Şulay uq tuğan teldä belem alunıñ garantiäläre Rusiä Federatsiäseneñ subyektları qanunnarında da bar. Mäsälän, Mordoviäda 1998nçe yılda şundıy ike qanun qabul itelgän ide.
Berençese “Mordoviä Respublikasınıñ däwlät telläre turında” häm ikençese “Mordoviä Respublikasında mäğärif turında” dip atala.
Şul qanunnar nigezendä Mordoviäneñ mäğärif ministrlığı 2002nçe yılda “Milli mäktäp” programmasın häm “Belem alu eçtälegendä regional' komponent konsepsiäse”n qabul itte.
Äle şul qanunnar häm programmalar nigezendä Mordoviäneñ böten başlanğıç mäktäplärendä muqşı, erzä häm tatar tellären uqıtu tele itep eşlärgä bula. Ämma ata-analar teläsä genä. Mäsälän, Mordoviäneñ 25 tatar mäktäbennän ber mäktäptä genä tatar tele uqıtu tele bulıp tora, qalğannarında tatar tele predmet bularaq qına uqıtıla.
Mordoviä – ul mordva xalqınıñ respublikası dip sanala. Ä mordva xalqı ul üze dä ike xalıqtan tora – muqşılardan häm erzälardan. Alarnıñ ayırım ädäbi telläre, ayırım gazet-jurnalları, ayırım radio häm televidenie tapşıruları.
“Erzya telen saqlaw fondı” häm şul fond bastırıp çığarğan “Erzän mastor” gazetası erzälarnıñ tuğan tellären saqlawda, anı üsterüdä küp köç quyalar. Bu fondnıñ häm gazetanıñ citäkçeläre Grigoriy Dmitrieviç Musalev häm Yevgeniy Vladimiroviç Çetvergov belän äñgämä tıñlağız.
– Grigoriy Dmitrieviç, sez “Erzä telen saqlaw fondı” citäkçese. 1998nçe häm 2002nçe yıllarda Mordoviädä mäğärif häm tuğan tellär buyınça berniçä möhim qanun häm programmalar qabul itelde. Bu qanunnar buyınça sezneñ tuğan erzä tele erzä awıllarında mäktäplärdä uqıtu tele bulırğa tieş. Bu problema buyınça berniçä süz äytsä idegez.
– B 1998 roдy ГoccoбpaHиe MopдoBии пpиHялo зakoH, чTo эpзяHckий, MokшaHckий языkи, Tak жe, kak и pycckий языk, яBляюTcя rocyдapcTBeHHыMи. ЭTo oчeHb paдoBaлo HaceлeHиe MopдoBии, ocoбeHHo эpзяH, MokшaH. Пpeдпoлaraлocb, чTo дo чeTBepToro kлacca дeTи, эpзяHe, MokшaHe, дoлжHы были изyчaTb Bce пpeдMeTы Ha poдHыx языkax. Ho B caMoM дeлe B MopдoBии дo чeTBepToro kлacca Hи B oдHoй шkoлe He изyчaeTcя, He пpeпoдaeTcя, BepHee, Ha poдHыx языkax B шkoлax MopдoBии.
Bu “Erzä telen saqlaw fondı” räise Grigoriy Musalev ide. Äle süz “Erzyän mastor” gazetasınıñ baş möxärrire Yevgeniy Vladimiroviç Çetvergovqa.
– Yevgeniy Vladimiroviç, sezneñ gazetagıyznıñ iseme “Erzän mastor”. Ul erzä telennän tatarçağa “Erzä cire” dip tärcemä itelä. Sezneñ erzä cirendä erzä mäktäplärendä, Mordoviäneñ mäğärif turındağı qanunı häm “Milli mäktäp” programması başlanğıç klasslarda erzä tele uqıtu tele bulırğa tieş diep kürsätä. Mordoviä xakimiätläre bu qanunnarnı niçek tormışqa aşıra? Sezneñ gazeta häm “Erzä telen saqlaw fondı” bu problemanı çişüdä nindi çaralar kürä?
– K coжaлeHию, пpиxoдиTcя roBopиTb, чTo пpиHяTыe зakoHы дo cиx пop пo-HacToящeMy He paбoTaюT. ПpиMepoM MoжeT быTb To, чTo Hи B oдHoй шkoлe B эpзяHckoM ceлe эpзяHckий языk He cTaл языkoM oбyчeHия. Toлbko лишb BeдeTcя kak фakyлbTaTиB или kak пpeдMeT – языk и лиTepaTypa. ЧTo дeлaeT Haш фoHд B бopbбe зa koHcTиTyциoHHыe пpaBa. Пpeждe Bcero BыпyckaeTcя эTa raзeTa – “ЭpзяHb MacTop”. Ha ee пoлocax чacTo пoяBляюTcя MaTepиaлы, зaщищaющиe иHTepecы эpзяH, MokшaH, TaTap и дpyrиx HapoдoB, B oбщeM-To. KpoMe Toro, ФoHд cпaceHия эpзяHckoro языka yжe BTopoй paз пpoBoдиT, пpoBoдил, ToчHee, MиTиHr B oпяTb жe B зaщиTy cBoиx пpaB, зa To, чToбы языkи Haши, poдHыe языkи cTaли He Toлbko пpeдMeToM пpeпoдaBaHия, Ho и языkoM oбyчeHия. To ecTb чToбы Bce пpeдMeTы, xoTя бы B HaчaлbHoM зBeHe, пpeпoдaBaлиcb, cTaли бы языkaMи oбyчeHия. K coжaлeHию, эTo He пoлyчaeTcя. Mы пиcaли oбpaщeHия B пpaBиTeлbcTBo, пиcaли, HaBepHoe, roдa дBa ToMy Haзaд, дaжe пpeMbep-MиHиcTpy Poccии, пиcaли Ha иMя ЧepHoMыpдиHa, пиcaли Ha иMя ПyTиHa. Ho, k coжaлeHию, Boз ocTaeTcя и HыHe TaM.
Bu “Erzän mastor” gazetasınıñ baş möxärrire Yevgeniy Çetvergov ide.
Urıs bulmağan xalıqlarnıñ belem alu sisteması belän menä şundıy xällär böten Rusiädä. Nik soñ Konstitutsiä bozıla? Nik böten Rusiäda ğına tügel, ayırım alınğan ber Mordoviädä da tatar, muqşı, erzä balaları üzläreneñ konstitutsion xoquqları belän faydalana almıy? Nik mäktäplärdä uqıtu, başlanğıç klasslarda ğına bulsa da, tuğan teldä tügel, ä urıs telendä däwam itä?
Rusiä Federatsiäseneñ konstitutsiäse, Rusiä qanunnarı, respublikalarnıñ qanunnarı här keşegä üz tuğan telendä belem alu xoquqı birä. Ämma bu tabiği xoquqnı berniçä xäyläkär süz belän yuqqa çığaralar. Bu mäğärif buyınça programmalarğa häm konsepsiälärgä yazılğan xäyläkär süzlär şundıy: “Po jelaniyu roditeley”, dimäk, “Ata-ana teläge belän”. Urıs, ingliz, fransuz tellären, ximiä, fizika, matematikanı da “ata-ana teläge” belän genä uqıtsalar, Rusiäneñ mäğärif sisteması küptän tarqalğan bulır ide. Ä urıs bulmağan xalıqlarnıñ tuğan tellärendä uqıtunı “ata-ana teläge” däräcäsenä genä qaldıralar. Dimäk, Rusiä xakimiätläre urıs häm çit il tellären azçılıq xalıqlarnıñ tuğan tellärennän küpkä yuğarıraq bäyäli dip äytergä bula.
Älbättä, nindider tatar, yäisä muqşı, yäisä erzä awılınıñ böten ata-anası “bezneñ awılda başlanğıç mäktäptä uqıtunı tuğan telebezdä alıp barunı taläp itäbez” dip ğarizalar yazsa ide, qanunnar buyınça bu eş, hiçşiksez, eşläner ide. Ämma mondıy xällär Mordoviädä älegä kürenmi. Nik? Küpçelek ata-analarğa närsä kiräk? Alarnıñ ulları-qızları üskäç, mäktäpne betergäç, tormışta kübräk aqça eşlärdi bulsın, şul kiräk. “Ä tatarça bolay da süli beläbez bit”, dilär alar.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädän İrek Bikkinin


text:
Mäğlümätte yäşereü kem fayźahına?
Ğafuri rayonındağı ğäźättän tış xäldä ös keşe häläk bulğan. Bıl turala urındağı xalıq xäbär itä. Ämmä urındağı xakimiät täbiğät qazahın üźe maxsus oyoştorğanday bıl mäğlümätte yäşerergä tırışa bıl turala xäbär birmäy. Äle dauaxanalağı eñel sirle 92 keşe öyźärenä qaytarılğan, 5 sirle Stärletamaq dauaxanahında qala äle. Rayon xakimiäte başlığı urınbaśarı Ğälinur Qalmırźin äyteüensä, äle urında dauıl eźemtälären bötöröü eştäre bara. Ütkän yoma un minut dauam itkän dauılda Ğafuri rayonınıñ küp kenä auıldarı- şäxsi yorttar, belem bireü usaqtarı, elektr seltärźäre, xujalıq baśıuźarı häm urmandar qaza kürgäyne. Ğafuriźär qayğıhın älegä urtaqlaşıusılar yuq. Üź bälähe menän ular yapa–yañğıźı torop qaldı. Dürtöylö häm Böröläge oşonday uq dauıldan huñ Respublika prezidentı qaźnanan bıl rayondarğa yarźam kürhäteläsäk tip beldergäyne. Äle Dürtöylö häm Börölä respublikanıñ barlıq rayondarınan urman xujalıqtarı belgestäre eşläy.


text:
Stat: Şanlıurfa GAP Arena
Hakemler: Bülent Yıldırım, Asım Yusuf Öz, Sezgin Çınar
Şanlıurfaspor: Necati Yılmaz, Şaban Özel, Kubilay Sönmez (Dk. 69 Van Haaren), Makhtar, Ekrem Dağ, Lualua, Ahmet Aras (Dk. 75 Edinho), Erhan Kartal, Ramazan Sal, Mertcan Çam (Dk. 62 İbrahim Halil Çolak), Askar
Adana Demirspor: Emrullah Şalk, Mahmut Özen, Umut Sözen, Mendy, Emin Aladağ, Hüseyin Kala, Mehmet Ozan Tahtaişleyen, Gomes, Abdulkadir Özgen, Moro, Kenan Özer
Goller: Dk. 83 İbrahim Halil Çolak, Dk. 90 Edinho (Şanlıurfaspor)


text: Törkiä xökümäte kiçä AQŞnıñ tönyaq Ğıraq şähre Suleymaniädä qulğa alğan 11 ğäskäriän irekkä çığaruın taläp itte. Törkie mäxsus köçläreneñ 11 xärbiä Kirkuk gubernatorna höcümgä äzerlängändä qulğa alındı dip yazıp çıqtı Hürriät gazetası . Kirkuk gubernatorı körd, Jalal Talibani . Ul Kördistan Patriotik Berlegeneñ äğzası. Premier Recep Tayyip Erdoğan törek xärbilären qulğa alu ber qayçan da bulmasqa tieşle yämsez insident dip äytkän.Tışqı eşlär ministırı Gül qulğa alu turında däwlät sekretarı C.Powell belän söyläşkän. Premier Erdoğan Suleymaniägä räsmilärdän torğan törkem cibärde. Ankara çik qapqası Haburnı yaptı,şulay itep Ğıraqqa här törle yardäm azıq tölek baruı tuqtaldı.


text:
«Udmurtiä» däwlät teleradiokanalında tatar telendä berençe tapşırunıñ efirda yañğırawına 3nçe noyäberdä undürt yıl tuldı
Radio tapşırularınıñ töp maqsatı — respublikada sibelep yäşäwçe millättäşlärebezne berläşterü, törle töbäklärdä başqarılğan eşlär belän tanıştıru — balalarda millätebez belän ğorurlanu xise uyatu ide. Beraz soñraq ildäge, Tatarstandağı säyäsi temalarğa bağışlanğan çığarılışlar da äzerlänä başlandı. Älbättä, alarnı oyıştıruda tatar ictimaği üzäge äğzaları aktiv qatnaştı, alarnıñ yalqınlı çığışları yoqığa talğan xalıqnı uyattı. Xäzer respublikanıñ zur şähärlärendä cirle radioçeltärlär aşa da tatar telendä tapşırular efirğa çığa.4nçe noyäberdä Udmurtiä respublikasınıñ däwlätçelek iğlan itkän köne dä bilgelänep utelä. Bu uñaydan Udmurt radiosında, inde ğädätkä kergän, radiomarafon da uzdırıldı. Ul elekke yıllarda irtänge säğät altıdan başlap, tönge unikegä qädär barsa, bıyıl federal' teleradio kanalı citäkçeläre bu grafiknı xuplap betermäde, şuña da ul bülgälänep — Mäskäw radiosı tapşıruları belän aralaşıp, säğät aralaş ütte. Radionıñ här xezmätkäre dä, kübräk turı efirda, elege marafonda qatnaştı. Tatar telendäge tapşırularnı alıp baruçığa da efir waqıtı bülenep birelde, ämmä ul rus telendä çığarğa tieş digän şart quyıldı.
15 minutlıq çığarılışta Udmurtiä tatar üzägeneñ berençe prezidentı Mäsğüt Garatuyev häm mäğärif ministrı Älfiä Ğaysina tatar milli xäräkäte xaqında, bu yıllarda başqarılğan eşlär turında xalıqqa citkerdelär. Ämma tapşıru waqıtında Mäsğüt Ğaratuyıwnıñ soñğı waqıtta «Udmurtiä» teleradiosınıñ televizion tatar «Xäyerle kiç» tapşıruınıñ federal' kanaldan yuğaluı xaqında äytüe, anı kire qaytaru mäs’äläsen quyuı qaysıber citäkçelärgä oşap betmägän. Yel'sin prezidentlıq itkän çorda ireşelgän uñışlar äkrenläp yuğaltıla başlandı. Döres, cirle detsimetrı kanalda tatar telendä «Xäyerle kiç» tapşıruları öçen 15 minut birelde. Anıñ efir waqıtın ozınaytu mömkinlege xaqında televidenie direktorı ışandırğan bulsa, ämma soñğı tapşırularnıñ efirğa 8 minutlıq bulıp çığuı säyer, häm bu millättäşlärebezdä qänäğätsezlek tudıra.Tatar ictimaği üzägeneñ şuşı könnärdä bulıp ütkän utırışında bu mäs'älä kön tärtibenä quyıldı. Fiker alışqannan soñ, televidenie citäkçelärenä xat yazıp, anda oçraşırğa digän qarar qabul itelde. Alardan nindi xäbärlär kiler — «Azatlıq» radiosın tıñlawçılarına ireştererbez.
Tağın ber yañalıq — 3nçe noyäberdä Udmurtiä respublikası xakimiäte tırışlığı näticäsendä yaña teleradiokanal barlıqqa kilde. Döres, anıñ televidenie tapşıruları inde ber yıl elek efirğa çıqtı. Radiotapşıruları äle genä päydä buldı. Bu yaña «Moya Udmurtiä» kanalı da 3nçe noyäberdä üzeneñ eşen radiomarafonnan başlap cibärde. Şulay itep bu könne radiotıñlawçılarğa ike kanaldan tapşırular tıñlarğa mömkin buldı. Yaña kanalda älegä xäbärlär ike rus häm udmurt telendä alıp barılaçaq. Kiläçäktä tatar telendä dä çığarılışlar buldıru turında anıñ citäkçeläre belän söyläşülär alıp barıla. Ä alda Udmurtiä respublikasınıñ däwlätçelek iğlan itkän köne bilgelänep itelde dip xäbär itkän idem. Ğädättägeçä, bu data aldınnan respublikanıñ Maqtaw taqtasına yaña kandidatlar täqdim itelä. İsemlektä millättäşlärebez dä baytaq. ijawdağı radiozavod direktorı İğor Väliäxmätov — bu zavod Rossiä külämendä uzdırılğan konkurslarda sıyfatlı tovarlar citeşterüe öçen küp tapqırlar prizlar, diplomnar belän bilgelände. Predpriätie iqtisadıy upkınğa töşmiçä, ğäläm korabları öçen caylanmalar, başqa äyberlär citeşterep, uñışlı eşläwen däwam itte. Şulay uq Maqtaw taqtasına bilgelängännär arasında un yıldan artıq respublikadağı «Dolg» eztabarlar oyışmasın citäkläp, suğış qırlarında häläk bulıp qalğan soldatlarnı tabıp, alarnıñ isemnären açıqlap, cirläp, tuğannarına xäbär citkerü eşe belän şöğellänüçe Fail İbrahimov häm respublikanıñ tönyağında urnaşqan, uñışlı eşläp kilüçe Balezino rayonı administratsiäse başlığı Rafis Kasimov, Yukamen rayonnan maltabar İl'dar Axmetşin da bar.Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä.


text:
Bıltırğı Bali şartlawların oyıştıruda ğäyeplängän berençe keşegä ülem cäzası çığarıldı
Könneñ töp xäbärlärennän berse, İndoneziädäge mäxkämäneñ bıltır Bali utrawında şartlaw oyıştırğan islamçını ülem cäzasına xökem itüwe buldı, xörmätle tıñlawçılar. Uzğan üktäbrdä çit il keşeläre yörgän tönge klub qarşındağı şul şartlaw näticäsendä 202 keşe hälak bulğan ide. Mäxkämä qararın iğlan itü aldınnan ğına, ike kön elek İndoneziä başqalası Cakartanı yänä ber şartlaw teträtte.
Audio, Karna
"Xäkimnär şuşı mäxkämägä tartılğan Amrozine terror cinayätlären qıluda ğäyeple dip tabıp anı ülem cäzasına xökem itä" dip belderä Balidağı xäkim. 40 yäşlek Amrozi şartlawlarnı oyıştıruda şiklänelgän 30-lap keşeneñ berse genä, ul üzeneñ şartlatqıç quyu öçen maxsus maşina häm şartlatqıç satıp aluwın tanıdı. Läkin cawapqa anı berençe itep tartu, häm äle citmäsä anıñ mäxkämä utırışları barışında üzen bik höcümçän totuwı Amrozine mäğlümat çaralarınıñ iğtibar üzägenä quydı. Çığışı belän ul küpçelegen möselmannar täşkil itkän kürşe Yava utrawınnan, üzeneñ islam dinenä birelgänlegen ul mäxkämä utırışlarında kürsätep tordı, xökem iğlan iteläse könne binağa kergändä dä Amrozi täqbir äytep, yähüdlärgä qarşı şiğarlär qıçqırıp tordı. Ä elegräk uzğan tıñlawlarda ul, Bali höcümnärendä "aqlar" ülärgä tieş ide dip belderde. Hälak bulğan 202 keşeneñ zur küpçelegen Avstraliä häm Yevropadan kilgän turistlar täşkil itkän ide. New Yorktağı 11-nçe sintäbr höcümnärennän soñ bu iñ zur terror ğämälläreneñ berse buldı. Tönge klubtan tış şartlaw utrawdağı amerikan konsullığı yanında da oyıştırldı, läkin anda ülüçelär bulmadı. Amrozi häm anıñ fikerdäşläre utrawdağı radikal'' islamçılar çeltärenä bäyle dip farazlana. Ä anıñ isä üz çiratında mäğlüm "äl-Qaidä" belän tığız bäyläneşläre bar digän xäbärlär yöri. Şul suğışçan islamçılarnıñ yulbaşçısı Äbübäker Bäşir dä bügenge köndä, Bali şartlawlarına bäyle mäxkämägä tartıldı. Amrozineñ advokatları ülem cäzasın çığarğan xökem qararın üzgärtergä tırışaçağın belderde, alar fikerençä, ul barı tik maşina häm şartlatqıçlar tabuda ğına yardäm kürsätkän, läkin şartlawnıñ üzen oyıştırmağan. Mäxkämä qararların qat-qat tikşerü İndoneziädä berniçä yılğa suzıla ala, häm ğädättä ul azaqta, ilneñ prezidentına yarlıqaw üteneçen yazu belän tämamlana. Läkin İndoneziäneñ xäzerge başlığı prezident Megawati Sukarnaputri inde berniçä märtäbä üzeneñ terrorçılarğa qarşı nıq toraçağın, ülem cäzası çığarılğannarnı yarlıqamayaçığın belderde. Bali şartlawında hälak bulğannarnıñ ğailä äğzalarında da atnakiç iğlan itelgän xökem qararı qarşılıqlı xislär uyata. Beryaqtan alar ğadellekkä ireşü häm cinayätçene tieşle däräcädä cäzalaw säbäple qänäğätlänu xise kiçersä dä, Amrozineñ älegä üze genä buluwı, ä anıñ f ikerdäşläreneñ haman da törle höcümnär oyıştıruwı alarda borçılu uyata. Sişämbe könne genä başqala Cakartada, misal öçen, amerikannarnıñ "Marriott" qunaqxanäse yanında yaña şartlaw oyıştırıldı, anda kimendä 10 keşe hälak buldı. Bu da radikal'' islamçılar eşe digän farazlar bar.
Kärim Kamal, Praga


text:
Portugaliädä Euro 2004 futbol bäygese başlandı
Audio (Anglia fannarı tawışı)
İrtägä Anglia berençe uyında xäzerge Yevropa çempionı Fransiä belän oçraşa.
Kilgän xäbärlärgä qarağanda Portugaliädä çığışı belän ğäräp bulğan 15 keşe qulğa alınğan. Alar viza tärtiben bozuda ğäyeplänä, teror belän bäyle bulırğa mömkin, digän farazlar da bar.
Berençe uyında Portugaliä belän Gretsiä oçraşa. Qayberwlär qır xucaların favoritnıñ berse dip sanıy. Portugaliäneñ elekke yoldızı Eusebio, küp närsä berençe uyında uq xäl iteläçäk dide:
Audio (Eusebio)
"Bezneñ komandada yaxşı uyınçılar bar, yäşlär dä, Figo, Rui Costa kebek qartraqlar da. Bu yaxşı komanda. Häm Gretsiä belän berençe uyın bik möxim."
Portugaliä trenerı Luiz Scolari ike yıl elek Braziliäne dönya çempionı itkän keşe, xäzer dä bez bik köçle basım astında, bezdän küplär ciñü kötä di:
Audio (Luiz Scolari)
"Başqa il trenerları bezdän aldan uq favorit yasap bezgä zur cawaplılıq sala, basım yasıy, gärçä, härberse älbättä üze ciñergä teli. Bez monı beläbez, häm bu xäylägä bireşmibez."
Şimbä könne ikençe uyında Rusiä belän İspaniä oçraşa. Yarışma 3 atna baraçaq. Final uyını başqala Lissabonda Yülneñ 4endä ütäçäk.
Ali Gilmi, Praga


text:
Dönya illäre citäkçeläre häm xalıqara oyışmalar Bağdadtağı şartlawlarğa açulı reaksiä belderde
AUDİO: Ğiraqta bezneñ tärräqiätne tuqtatu öçen härkemne üterergä teläwçe terrorçılar bar. Bez anda ni qädär kübräk uñışqa ireşsäk, ul üterüçelär şul qädär kübräk reaksiä kürsätä häm bezneñ burıç alarnı tabıp xökemgä tartu.
Brüssel'dä Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı yuğarı wäkile Javier Solana jurnalistlarğa Ğiraqta wäzğiät bik şäp tügel, ämma ul quldan ıçqınğan dip tä isäplämim dide. Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw mondıy ğämällär bezne qurqıta almıy dide. Straw Ğiraqta iminlek qänäğätlänerlek bulmasa da, ğömümi wäzğiät yaxşıra bara dip äytte:
AUDİO: Min Bağdadta äle genä bulğan terror ğämälenä tetränü häm näfrät belderergä telim. Terrorçılarnıñ tağın da ber märtäbä AQŞ yäki Britaniä xärbilärenä tügel, ä barı tik humanitar eşlär belän genä şöğellänüçe xalıqara oyışmağa höcüm itüe alarnıñ ni däräcädä tübänlekkä töşüen kürtäsä.
Xalıqara Qızıl Xaç Komitetı wäkile Antonella Notari bügenge höcüm Qızıl Xaçnıñ Ğiraqtağı eşçänlegen tuqtatmayaçaq dip belderde:
AUDİO: Bez Ğiraqta qalırğa cıyınabız. Bez Ğiraqta Qızıl Xaçqa ixtiac buluın beläbez. Bez Ğiraqta 1980-nçe yıldan birle eşlibez häm nindi genä yaman şartlar bulmasın bez annan berqayçan da kitmädek. Bez üzebezneñ Ğiraq xalqına kiräkle buluıbıznı beläbez.
Qızıl Xaç aldağı könnärdä Bağdadtağı eş şartların küzdän kiçeräçägen belderde.


text:
Milli üzañ turında söyläşü
Ğäziz qärdäşlär! Näq ber ğasır elek milli äydäwçebez Ğayaz İsxaqi «200 yıldan inqiraz” digän äsär yazğan. Anıñ fikerençä, ike ğasırdan soñ tatar milläte yuqqa çığarğa mömkin. Dimäk, xätta şuşı faraz buyınça da tağın 100 yıl bar äle. Nider eşlärgä, xälne üzgärtergä forsat bar kebek. Eşlär qaysı yaqqa bara? Çınnan da, inqiraz yaqınlaşamı, ällä ul inde kilep tä citkänme?
Närsä soñ ul inqiraz? Tatarlarnı keşe bularaq, fizik yaqtan yuqqa çığaru küzgä taşlanmıy. Şulay bulğaç, ni öçen xalıq betärgä tieş? Keşeneñ milläte betü – anıñ tele, mädäniäte, sänğäte ğämäldän çığu, iñ küp digändä arxivqa küçü digän süz. İñ möhim häm küzgä taşlanğan kriteriy – ul milli üzañ. Bügenge analitik tapşıruıbız näq menä şuşı temağa bağışlana.
Milli üzañ etnos iminlegeneñ ber bilgese. Ölkän buınnıñ milli, dini üzañı saw-sälämät. Ölkännärneñ küpçelege millätneñ qäderen belä. Ä urta buın, xäzerge ata-analar? Häm yäşlär? Ni öçen milli üseş görläp barğan xäzerge çorda, Tatarstannıñ däwlät oyışmaları yärdämendä mädäniät, matbuğat, mäğärif üskändä, tuğan teldän bizü küreneşläre oçrıy? Ni öçen yäş buın, zamana ğädätlärenä iärep, üz moñnarınnan, tarixınnan çitläşä? Häm, iñ möhime, kem ülçägän ul milli üzañnı? Yäşlärneñ ruxi qiblaların niçek belergä? Fänni kitaplar, statistik xisaplar ğına monı açıqlamıy bit.
Menä şuña kürä bez bügenge tapşırunıñ analitik öleşenä qädär zıyalı yäşlärneñ ğädäti tormışına küz salırğa buldıq. Tatarstannan çittä tuıp üsep, Qazanğa belem alırğa kilgän Al'bina Zäynulla universitetqa kerep, iñ başta närsä kürgän soñ? Xäzer anıñ xikäyäten tıñlıyq. Mikrofon – Al'bina señelkäşkä.
Taqtağa kirtep yazılğan süzlär Al'bina: Tatar balası härwaqıt därtle häm moñlı Qazanğa tartıla, şunda belem alırğa omtıla. Min dä Qazanğa şul niät belän kilgän idem. Läkin qaya kerergä, nindi yuğarı mäktäp saylarğa? Yaña yılğa kergäç, iyül, avgust imtixannarın uylap, Qazan universitetına kittem. Nindi fakul'tetlar, belgeçleklär bar, imtixannar nindi fännärdän. Ber auditoriägä kerep studentlarnı da kürep çığasım kilde.
Menä 13nçe qat, jurnalistika fakul'tetı. Tänäfes waqıtı. Studentlar üz-ara yäki mobil'nik aşa aralaşalar, qayberäwlär leksiä qaraştıra. Min tanışqan qızlar uquları turında söyläşkändä, üzlären citdi genä tottılar. Şul çaqta küzem ber partadağı yazmağa töşte. “Jurfak - sila!”dip yazılğan ide anda. Min üzem dä sizmiçä yazma artınnan yazma, ber partadan ikençe partağa küçep, taqtağa tırnap yazılğan süzlärne uqıp yöri başladım.(Menä şulay uqıy başladım min universitetta).
“Domoy xoçu”, “Spat' xoçu”, xätta “Umeret’ xoçu” kebek belderülär, törle şpargalkalar, şiğerlär, ingliz süzläre dä yış kürenä. Kiemsez qızlar räsemnäre oçrap tora. Xätta riwayättäge Yeva da oyat urınnarın yafraq belän qaplasa, bu räsemnärdäge qızlarnıñ berdän ber kieme mobil' telefon bulıp çıqtı. Beräw monda uqıy-uqıy şundıy näticägä kilgän: “Grızi, mudak, ğafu ütenäm, anda şulay yazılğan, granit nauki, tı sam poşel na eti muki!”Menä ikençeseneñ fikere: “Davayte kurnem i uvolimsya!”. Bu inde ciñel genä qotılmaqçı bulğan küräseñ. Tatarlar da qulların seltägän mikänni? “Nam, tataram, vse rawno” digän yazu da kürenä monda.
İkençe ber institutta bädräf işegeneñ eçke yağında şundıy iğlan kürgän idem: “Ulıbnites’! Was snimaet skrıtaya kamera!”. Şayartunı añlamağan keşelär niçek xis itä ikän monda?
Jurnalistika fakul'tetınıñ da bädräfen uqıp çığarğa teläsäm dä nasip bulmadı. İşek töbennän ük zäñgär toman börkelde. Qızlar läzzätlänep tämäke tartalar. Şunda uq çığıp tayarğa turı kilde.
Başqa fakul'tetlarnıñ da parta yazmalarına küz salıyq äle. 12nçe qatta – tarix fakul'tetı. Monda zur keşelärneñ balaları küp oçrıy dilär. Parta yazmaları niçekter därtleräk, xätta beraz şaşıbraq yazılğan tösle. “İstfak - sila!”, “Tatfak - kolxozniki!”, “Yurfak - bomji!” ikän. Menä tağın ber yazma: “Delayu krasivo biznes po zakonam goroda, obyasnyayu korotko, moi frazı zoloto!”. Nindi käsep ikänen añlap qına bulmadı. Şähärneñ zakonnarı digän bit. Ä menä beräw uqıp tuyğan: “Legçe vskrıyt' sebe vse venı, çem dojdat'sya peremenı!”. Narkoman tügelder bit üze, xodayım?. Ber açış mine bötenläy ayaqtan salıp eğa yazdı: “Qazan - eto stolitsa Amira!”. Şul Ämir digän yegetne küräse ide. Ällä ni şaqqatırlıq sälätläre yuqtır anıñ. Bik tä üzenä ışanğan ätäç bulırğa tieş.
Gölşat isemle ber studentqa miña üzeneñ mäktäp yıllarındağı parta yazmaları turında söyläde. Uquçılar parta buyawların bozudan tuqtamağaç, uqıtuçıları böten mäktäpkä ber klassnıñ partasın näq yazmalarğa bağışlap birgännär ikän.
Yäş ğalim, tarix fännäre kandidatı Marat Ğıbatdinov fikerençä, parta yazmaları älege studentlarnıñ matbuğat tübänlegen kürsätä.
Qazan universitetı auditoriäläre buylap säyäxät däwam itä. Tatar filologiä fakul'tetınıñ auditoriäsenä keräm. Monda partalar yaltırap tora, buyawı bik şoma, süzlär yazarlıq tügel. “Ne povezlo” dip uylap, tatfaktan çığıp kittem. Tatarlarnıñ ni uylağanın belep bulmadı.
Çirat ekonomika fakul'tetına da citte. Monda ber yazmada beräw şundıy täqdim yasarğa bulğan: «Tatar v Tursiyu!». Närsä belän qomaçawlağannardır aña tatarlar? Ä menä beräw xätta 02 xezmätkärlärenä möräcäğät itärlek açış yasap quyğan bit: «Ya sotsial'no opasen!». Menä tağın beräw. «Slava Rossii! Smert' vsem...“ Dip tozlı süz yazğan bu. Patriotizm dip añlarğa mikän? Läkin ni öçen kemgäder äcäl telärgä? Säyäsi lozung äytkändä, nigä sügenergä inde!
Parta buyawın bozıp yasalğan yazular, räsemnär mäktäp yıllarınnan uq härkemgä tanış. Şundıy uq xäl texnikum yäki yuğarı uqu yortlarında küzätelä ikän.
Tanılğan psixolog Rämil' Ğärifullin fikerençä, studentlar partağa alarnıñ küñele türendä bulğan uy-xislären üzläre dä sizmiçä yazıp quya ikän. Tarix fännäre doktorı Damir İsxakov süzenä qarağanda, parta yazmaların tikşerü jurnalistnıñ ğına tügel, ä ğälimnärneñ dä eşe bulırğa tieş.
Universitettağı tatar fakul'tetınıñ qızları miña anda uqırğa kermäskä kiñäş birdelär. «Ä nigä kiräk soñ ul tatar tele?»–dilär. «Kiläçäk tormışta nindi ömetlär belän bäyläp bula soñ anı? Kiläçäge bar meni anıñ?». Ğäcäp. Tatar telen dä, rusçanı da, çit telne dä, xoquqnı, iqtisadnı da belsäñ şäp bulmıy mikänni?
Bu turıda öställärdä berni yazılmağan ide. Uqırğa qaya kerergä dip aptırap qaldım. Şunıñ belän minem östäl taqtaları buyınça universitetta uquım xäzergä tämamlanıp tora.
RV: Mondıy manzaralar kürgäç, Al'bina Zäynulla, nihayät, üzeneñ yulın tabır. Yä psixologiä, yä filologiä, yä jurnalistika hönären öyräner öçen ul üzenä kiräk fakul'tetnı tabar.
Ämma studentlarnıñ östäl taqtasına kirtläp, sızıp yazğan eç serläre uyğa sala. Tatar dönyasınıñ märkäzendä, iñ zatlı uqu yortında millät yazmışın, tarixın öyränä torğan büleklärdä uquçılarnıñ üzañı, mädänilek däräcäse şaqtıy çuar ikän. Bu bit oçraqlı xäl tügel. Gel genä Stalinnı, Xruşçevnı, Yawız İvannı ğäyepläp bulmıy. Üz millätenä ğämsez qaraw da bik yawız faktor. Änä, Qazan universitetınıñ tatar tele häm tarixı fakul'tetınıñ dekanı İskändär Ğiläcev tarix fänen quyıp torıp, tuğan tel turında zur mäqälälär yazğan. Bu mäqälä Mäskäwdä çığa torğan “Tatarski mir» gazetasınıñ bıyılğı iñ berençe sanında basılıp çıqqan. Anıñ fikerençä, tatar teleneñ qullanu tirälege kimep bara, añardan yäşlär bizä. Dekan bulğaç, anıñ süzenä dä qolaq salırğa kiräk. Däwlät, maxsus programmalar tözep, tatar telen üsterü turında qayğırta. Yañadan-yaña basmalar çığa, meñnärçä mäktäplärdä häm sıynıflarda, distä meñnärçä uquçılar tatar telen uqıta. Yuğarı mäktäplärdä dä milli teldä uqıtu cäyelä. Däwlät tıymıy, yärdäm itä. Ä bez – tel qorıy dibez.
İñ berençe çiratta milli üzañ turında kiñäşsäk – döres bulır. Bu äñgämädä fän doktorları Damir İsxakov, Äxmät Saxapov, Tatar kongressı xezmätkäre, federal' milli-mädäni moxtariät särkätibe Färit Urazayev qatnaşır. Närsä soñ ul milli üzañ? Kitap şunı äytä - keşeneñ üzen nindi dä bulsa millätneñ öleşe itep toyımlawı, üz xalqınıñ mädäniäten, telen üz itüe, xalıqnıñ ğöref-ğädätlären ütäwe.
Färit Urazayev optimistik ruxta cawap birde. Mäğärifkä, telgä totılğan çığımnar, ruxi häm matdi köçlär moña nigez birä. Şulay da, eşne qaya barğanın, tendensiäne bilgelärgä ide bit. Mäsälän, matbuğat ölkäsendä. «Miras” jurnalınıñ baş möxärrire, filologiä fännäre doktorı Äxmät Saxapov milli matbuğatnıñ torışına menä mondıyraq bäyä birä: “Soñğı yıllarda milli matbuğatnıñ tirajı 15-20, xätta 100läp tapqır kimede. Däwlät yärdämennän başqa ul yäşi almas ide”,-di ul.Filologiä fännäre doktorı Äxmät Saxapov belän bäxäsläşergä dä mömkin. Ämma, faktlar - qatğıy. 80nçe yıllar urtasında tatar basmalarınıñ ğomumi tirajı 3 millionnan artıq ide. Xäzer – yartı millionğa citmi. Qayçandır “Çayan” jurnalı – 800 meñnän ekzemplyardan artıq, “Söyembikä” - 600 meñ çaması, “Qazan utları” - 130 meñläp tiraj belän çıqqanğa xäzer ışanuı da qıyın. Gäcitlär belän dä şul uq xäl. Işanasızmı, yuqmı – tatar basmaları partiä qaznasına mul aqça kiterä ide. Alarnıñ barlığı millätneñ barlığın dälilläp tora ide. Ä bügen milli matbuğat üzen aşata almıy. Milli mädäni eşlärdä kerem tabuçılar arasında barı estrada cırçıları häm törkemnäre genä qalıp bara. Ni xäl bu? Cawap tabu qıyın. Ä xäzergä tarix fännäre doktorı Damir İsxakovnı tıñlıyq: “Partağa , yäki qoymağa yazu janrı ul dönyağa kiñ taralğan äyber. Könbatışta mondıy närsälär turında xezmätlär dä bar. Ğalimnär äytüe buyınça, monıñ etnografik eçtälege dä bar. Milli mäs`älälärne dä belep bula. Şunıñ öçen bu yazmalarnı öyränergä kiräk.Xalıqlar arasındağı problemalarnı da belep bula”,-dide ul.Ğäziz qärdäşlär, menä şulay universitet partalarındağı yazulardan başlanğan süz şaqtıy yıraqqa kitte. Läkin, barıber, däwlät häm säyäsät turında süz yöretkändä, üzebezne, millättäşlärne xäräkät itüçe iñ möhim subyekt bularaq tanırğa waqıt citmädeme? Bäs, şulay ikän, awılda, şähärdä, Tatarstanda, Mäskäwdä, Seberdä fälän meñ millättäş bar dip fiker yörtkändä, alarnı çınnan da tögäl itep sanarğa häm millättäşlärneñ sıyfatın, ruxi xäläten belergä ide. Ämma, milli sıyfat, üzañ däräcäse xäzergä berniçek tä ülçänmi. Şuña kürä, küzgä taşlanğannı söylibez. Simpoziumnar, fänni oyışmalar häm xätta uqu yortları öställärenä, işek-qoymalarğa yazılğan fikerlär, surätlär bezgä millätebezneñ xälen, yäşlärneñ kiläçägen añlarğa yärdäm itä.
Bu tapşırunı da menä şundıy ixlas surätlärneñ berse dip añlarsız. Şunıñ belän milli üzañ turındağı analitik tapşıru tämam. Anda Damir İsxakov, Äxmät Saxapov, Färit Urazayev, Marat Ğimatdinov fiker alıştılar, anı äzerläwdä Al'bina Zäynulla, Gölnaz İlgizär qatnaştı. Tapşırunı Rimzil Wäli alıp bardı.


text:
Könbatış dönyasında da xatın qızlar ber tigez xoquqlarğa iä tügel Skandinavya illärendä xatın qızlar säyäsätkä qatnaşu mäsäläsendä berençe urınnarnı biläse , ışanu qıyın bulsa da Russiä xatın qızları dönyada bu mäsälädä 120nçe urında tora. Möselman illärendä xällär bigräk tä qatmarlı. Ämma Suğut Ğäräbstän kebek konservativ möselman ilendä zialı xatın-qızlar sabırlı bulırğa kiräk, bez quyılğan kirtälärne cimeräçäkbez dip belderä.
Suğut Ğäräbstänendä eşläwçe xatın qızlar üzlärenä quyılğan çikläü kirtälärne xäzer dä ütü yulın taba. Ğarib balalarnıñ xäyriä oyışması, Rehabilitatsiä häm Mäğarif öçen Suğut Cämğiätenıñ citäkçese Sawsan Salman äytüenä qarağanda sin bu çiklärne küräsen, xis itäsen, ul turıda söyläp bula , sin anı çitlätep ütü öçen yul tabasın , bezgä quyılğan tübä piyala tügel ä kirpiç bez anı sonğı çiktä wataçaqbız di . Könbatışta suğut cämğiäten tänqitläüçelär, xatın qızğa maşina yöretü öçen quyılğan çikläülärgä yäki çit ir at aldında bitne qaplau kebek qağıydälärgä genä iqtibar itä. Salman , ildä yuğarı belemle bik küp xatın qız kebek üzlärenä quyılğan sotsial häm kultura kirtälären tawışsız ğına uratıp ütä. Monıñ näticäsendä konservativ möselman patşalığında xatın qızlar 10yıl elek uylauı da mömkin bulmağan eşlärgä ireşte . Bugen suğut xatın qızları arasında bankirlar, bizenes tykonnarı , arxitektorlar, televidiniädä programma alıp baruçılar häm internet injinerları barlıqqa kilde .Meditsinağa kilgändä , ul här waqıtta da suğut xatın qızları öçen açıq ide ( çönki möselman cämğiätendä , çirle xatın qız ir at doktorğa yöremi) älege waqıtta xatın qız tabiplar xästäxänälärdä törle büleklär belän citäkli, ir at kollegalar alarğa xisap birä , alar citäkçelegendä eşli . Uñışqa ireşkän suğut xatın qızları kirtälärne aşu , bigräk tä bizenes başlatu öçen ir at sponsor zarur digän qağıydälärne beterü öçen eşläse bar dip söyli..Ämma bu xatın qızlar kirtälär dini tügel ä borınğı ğäref ğädätlär di, suğut cämğiäte täräqi itsä alar üzlegennän yuğalaçaq digän qaraşta . Bu xatın qızlarnıñ barısı da inanğan möslimälär ,alar islamnı tügel ä cirle traditsiälärne kirtä itep kürä.Riwaq of Kingdom isemle arxitektura häm design şirkäte prezidentı Nadia Baxurcı fikerençä suğut xatın qızları sabırlı bulırğa tieş, xatın qızlarnıñ eşlären tizlätäçäk sistemanı buldıru öçen waqıt kiräk. Baxurcı Riwaqnı ätiseneñ yärdämä belän 14 yıl elek oyıştırğan. Ul firmanı kiñäytkändä problemanı ir at tügel ä cirle banklar tudırdı, alar keçkenä şirkätlärne yaqlap mäşäqätlänergä telämi, min ir at östenlek itkän cämğiättä alar arasına qatnaşmıy, üzemne isbatladım dip söyli. Olayan Finans şirkäteneñ menecerlarınnan berse Lubna Olayan xökümät häm ir at kollegalar minem investitsiälär şirkätendä kütärelüemne yaqladılar dip äytä, Ul Riyadta ofisında ir at kollegala rın abayada tügel konservativ kiyemdä qabul itä. Olayan suğutlu ir atnı bik näzäqätle dip taswırlıy , könbatış älbättä bezneñ tizlektä üzgärüebezne kürergä telär ide dip äytkän.Olayan kebek Suğutlu küp kenä professional xatın qızlar sotsial üzgäreşlärgä xatın qızlar üzläre kirtä , alar bu alarnı yanıy dip xis itä, qarşılıq kürsätä, monıñ öçen berdänber çara xatın qıznı uqutu dip söyli.Suğut Ğäräbstäne xatın qızlar öçen mäğarif, uqutu programmasın 1960-nçe yılda täqdim itte. 17million xalıq yäşägän patşalıqta xatın qızlarnıñ 6% ğına hönärle,. eşli, alarnıñ kübese, meditsina , uqutu yäki xäyriä eşlärendä. Ämma xatın qızlar anda iqtisadqa nıq qatnaşa. Xoquq yaqlau oyışması Amnesty İnternational xosusi baylıqnıñ 40%tı xatın qızlarğa turı kilä, mennärçä käsepxänäne- xucası xatın qızlar dip belderä. Suğut Ğäräbstänendä finans xakimiätläre suğutlu häm çit il xatın qız eşmäqärläreneñ patşalıqta investitsiälär yasauları öçen yardäm itkän mäxsus bülekçä buldıra.Başqa ber yanalıq isä säwdä öçen internet säxifälären buldıruçılar xatın qız expertlar, alar marketing öçen ir atnı eşkä ala. Patşa Faisal isemle xästäxänä häm tikşerü üzägendä Optalmologi bülege belän citäklägän tabibä Selwa al Hazza xanım bez kulturağa qarşı köräşäbez, bezneñ ir atlar miña kilep bu çik monı ütep bulmı dip äytä , min añı çitlätep ütü yulların qarim dip söyli. Hazza xanım küp kenä kollegaları kebek çit ildä uqıp , üz teläge belän kire ilenä qaytqan keşe , min monda başlap cibärüçelärdän , eşlägän eşemneñ näticäsen şunduq küräm di. Suğutlu xatın qızlar könbatış mätbuğatınıñ alar turında yazğan, söylägän närsälärenä şaqqata häm açulana ,mäğlüm bu xatın qızlarnıñ qara kiyem- abaya kiyüe häm maşiana yöretä almau könbatış öçen añlaşılmağan şaqqattırlıq närsälär. Ämma Ğäräb televidinie çeltäre MBCdä ‘Qaläm Nawam’ isemle programmanı alıp baruçı Mona Abu Suleyman , min abaya kiyüne yaratam , ul bik rähät , anı bernindi başqa kiyemgä alıştırırğa telämim , östämdä närsä genä bulmasın ber minut eçendä öydän çığıp kitä alam dip söyli . Suğutlu xatın qızlarnıñ kübese, maşina yöretü belän ber dä qızıqsınmıy,bezneñ cämğiättä ir at moña äzer tügel dip äytä .
İşetkänegezçä suğutlu xatın qızlar abaya kiyü başların qaplau yörü belän qänäğät. Ämma Törkiädä başyaulığı ber bälägä äylände Sekularislar aña politik islamnıñ simvole dip qarıy. 23 nçe aprel köne Törkiedä balalar bäyräme dip bilgelänsä dä , ul 1920-nçe yılda berençe parlamentnıñ cıyılğan möhim kön. Älbättä ul törle parat , oçraşular belän qotlana. İnqär itsälär dä xakimiättäge Ğädellek häm Täräqiät partiäseneñ tamırları tıyılğan islamçı xäräkättä. 23nçe aprel kiçe parlament süzçeseneñ räsmi sıy mäclesenä prezident tä, xärbi citäkçelär dä opozitsiädäge sotsial demokratlar da qatnaşmadı . Nindi säbäptän? Parlament süzçeseneñ , şulayuq premierneñ xäläl cifätläre yaulıqlı häm alar jurnalislarğa mecleskä dä şulay baraçaqların äytep quyğan..sekular Törkiedä xatın qızlar uramda yaulıq belän irekle yöresälär dä , islamnıñ politik simvolenä äylängän başyaulığı belän räsmi binağa kerü tıyılğan. Şulay itep başyaulığı 23nçe apreldä xakimiättäge partiä belän sekuralistlar arasında bäxäskä säbäp buldı. Kiñ küläm mäğlümät çaraları sıy mäclesenä boykot, generallärneñ AQ partiägä şiklänep qarauların çağıldıra dip äytkändä parlament räise Arınç 23 aprel bäyräme sıy mäclesennän ğıybarät tügel , bez qunaqlar çaqırdıq , telägän keşe kilde ,telämägene kilmäde dip belderde. Sıy mäclesendä 5-6 deputat xatınınıñ yaulıq bäylägän buluına üzem dä iqtibar ittem. Demokratiä här keşegä här telägän närsäne eşläü xoquqın birä digän süz tügel , demokratiädä yäşäw bik tä qıyın !
Färidä Xämit, Praga


text:
Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına oray` Antarktïdanıñ eñ bïik nüktesine Qazaqstannıñ twı tigiledi. Ğılımï zerttew ékspedïcïyası Tuñğış Prezïdent küni 1 jeltoqsanda saparğa şığadı.
Jas ğalımdar men sportşılardan quralğan ékspedïcïya muz qursawında jatqan Antarktïdanıñ 200 şaqırımın şañğımen jürip ötwdi josparlap otır.
Ondağı maqsat – oñtüstik polyus ékojüy`esindegi organïkalıq pestïcïdter men mïkroağzalardıñ alwan türin anıqtaw. Sonımen qatar ékspedïcïya müşeleri 16 jeltoqsan küni oñtüstik polyustegi eñ bïik nükte Vïnson şıñına Qazaqstan twın tigedi.
Mağjan Sağımbaev, «Täwelsizdik polyusi» ékspedïcïyasınıñ basşısı:
- Vïnson şıñı alʹpïnïsterdiñ «7 şıñ, eki polyus» attı arnay`ı bağdarlamasına kiredi. Osı waqıtqa dey`in eşbir qazaqstandıq osı joba boy`ınşa jürip ötken joq. Endi bizdiñ geografïyalıq qoğamnıñ arqasında biz sol olqılıqtıñ ornın toltırmaqpız. Ékspedïcïya quramına bilikti mamandardı jïnadıq. Barlığı oy`dağıday` boladı dep senemin.
Xabar 24.kz


text:
Yalğan kemgä faydalı?
“Russkiy kur'yer” gäcitendä Aleksey Deminnıñ tatarlar häm başqortlar turında mäqälä bastıruın işetkäç, internet aşa uqıp çıqtım. Anda döres süzlär bar. Niçek itep Başqortstan tatarları Mäskäwdä Qorıltay ütkärgännär, digän sorawğa cawap bar anda. Härxäldä başinform agentlığınıñ 26nçı noyäberdä yazğan xäbärenä qarağanda anda xaqiqät kübräk. Mäskäwdä xaqiqät ütkärügä binanı Räsim Aqçurinnıñ birüe turında döres äytelgän. Ä qalğanı - tuqsan protsentı yalğan. Gäcittä yazılğança, Mäskäwgä 350 delegat tügel, ä 150 delegat barğan. Ufadağı agentlıq bu sannı un tapqır kimetep, 15 ekstremist tamğası suqqan ide. Yarıy, moña ğına çıdap bula. Aleksey Demin üzeneñ mäqäläsendä elekke yıllarda tatarlar Azatlıq! dip qıçqırıp, rus deputatların qıynadılar, başqa millätlärne qıyırsıttılar, dip yaza. Qazanda moña ber kem ışanmıy, çönki bu çep çi alğan. Ä gäcitkä uquçı ışanırğa mömkin.
“Nezawisimaya gazeta”da 30nci noyäberdä Vera Postnova imzası belän basılğan mäqäläsendä tağın da quyıraq deget tapqan. Ul tatar cirlärenä waxabçılıq, respublikanıñ möstäqillek Deklaratsiä qabul itü näticäsendä ütep kerde, dip yaza. Ni äytäseñ moña? Tel äräm itäse dä kilmi. Şulay da intertat ru elektron gäciteneñ tatarça çığarılışı möxärrire Älfiä Miñnullinanıñ mondıy xällärgä mönäsäbät belderüen soradım. Älfiä Miñnullina mäğlumat höcümnärenä cawap biräse dä tügel, dip beldersä dä üzeneñ mönäsäbäten yäşermi. Şundıy uq mäğlumat höcümnärenä räsmi säyäsätçelär, ütken qälämle jurnalistlar niçek qarşı tora? Xäzergä bu eştä yärdäm itärlek säyäsätçelär taba almadım. YÄ alar bik mäşgul', internetta qazınıp utırmıylar, yä gäzit uqımağannar. Şulay da min ömetemne özmim. İnterv'yu alırğa keşe ezlim.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Ufada Rusiä Duması räise Gennadiy Seleznevnıñ säfäre däwam itä. Ul Başqortostanda ütä torğan Neft häm gaz sänäğätçeläreneñ konferentsiäsendä qatnaşudan tış, studentlar, jurnalistlar, üze citäklägän firkäneñ cirle bülekçäse wäkilläre belän dä oçraşa. Respublikada prezident saylawlarına äzerlek könnän-kön qıza bara. Bu xaqta qayber syäsi firkälärneñ aktivlaşuı da söyli. Başqortostan kommunistlarınıñ qayber cirle oyışmaları respublika prezidentı saylawlarında Mortaza Räximov nämzäten yaqlap çığaçaqların belderdelär.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Tatarstanda narkomaniä belän köräşälär
Ataqlı psixolog Sergey Klyuçnikov keşelärneñ ni öçen xämer eçkännären bolay añlatqan, baqsañ, keşelär räxätlek alu öçen, ğädät buyınça, eçä torğan keşelär arasında yäşägängä kürä, üzen irekle totar öçen, qıyınsınulardan arınu öçen, araqını tabuı ciñel bulğanğa, näseldän kilgängä kürä, tormışnıñ mäğnäse bulmağanlıqtan, üzenä häm Allağa ışanıç qalmağanlıqtan eçä ikän. Bügen spirt eçemlekläre belän ber rättän yalğan araqılar, spirtlı ximik sıyıqçalar citeşterüçe yäşeren oyışmalar bixisap küp. Ä alar täqdim itkän tovarnıñ bäyäse küpkä arzan. Şuña kürä dä xalıq arasında xämer qullanuı arta.
Pänceşämbedä respublika narkologiä dispanserında uzğan tabiplar cıyınında Tatarstanda alkogolizm häm narkomaniä xäle qatlawlı buluı äytelde. Bügen Tatarstanda 42,5meñ keşe alkogolizm belän awırıy. Qazan, Yäşel Üzän şähärläre bu mäs'älädä iñ kierenke bulıp qala. Alkogolizmnıñ kisken kütäreleşe Leninogorsk, Älmät, Çallı, Tübän Qama şähärlärendä küzätelgän. Alkogolizm awıruınıñ iñ qatlawlısı bulğan alkogol' psixozlar başqa yıllar belän çağıştırğanda bıyıl respublikada xätta 25%qa artqan. Tabip xatın-qızlarnıñ eçkeçelege turında ayıruça küp söyläde. Awıruçı xatın-qızlar sanı daimi artıp tora. Bügen respublikadağı xatın-qızlarnıñ 9meñe alkogoliklar rätendä. Tabip äytüençä, barlıq awıruçılar, ä bigräk tä xatın-qızlar şifaxanägä küp oçraqta awırunıñ soñğı çorında, däwalaw bik awır bulğanda ğına elägä. Tabip şulay uq awıl xalqınıñ da bik nıq eçüen, bügen 16meñ awıl keşeseneñ alkogolizmğa duçar buluın söyläde.
Narkomaniä isä respublikada bik nıq artmasa da, äkrenläp kenä daimi räweştä kütärelä. Kisken artu Çallı, Yäşel Üzän, Tübän Qama, Çistay şähärlärendä, Mamadış, Spas, Mendeleewsk rayonnarında küzätelgän. Qazanda isä narkomaniä waq adımnar belän, läkin daimi arta. Bügen başqalada yöz meñ keşeneñ 30na narkomaniä diagnozı quyılğan. Tabiplarnı söyendergäne şul - respublikada äf'yun qullanuçılarnıñ ülü oçraqları kimegän. Ä menä narkoman xatın-qızlar sanı da, awıl cirendäge narkomannar da tağın da kübäygän. Şul isäptä äf'yun qullanuçı yäşlär dä. Şulay da 14-15 yäşleklär arasında narkotiklarnı qullanu kimep bara, dide belgeçlär. Monı alar mäğlümat çaraları eşçänlegeneñ näticäse dip atıy. Ğomumän, äf'yungä qarşı köräşügä respublikada iğtibar şaqtıy zur. Bu yılda narkotiklar belän bäyle 600dän artıq cinayät terkälgän, 83 kilogramm narkotik matdä qanunsız äyläneştän alınğan.
Bilgele narkomaniä böten Rusiädä, ä bigräk tä könbatış illärendä çäçäk ata. Rusiädä soñğı 15 yılda narkomannar sanı un tapqırğa artqan. Bügen ildä 4mln. narkoman terkälgän, şularnıñ öçtän ike öleşe 30 yäşkä qädärge yäşlär. Belgeçlär narkomaniäne sotsial' terrorizm dip atıy. Bu buınnarnı yuqqa çığara torğan terrorizm. Täräqqi cämğiätlärdä iñ naçar keşelär tügel, ä näq asılları, elita bulğannarı narkomaniä qorbannarı bula. Şunlıqtan narkomaniäne terrorizmnan da qurqınıç äyber dilär, çönki ul iñ yaxşı keşelärneñ buınnarın qorıta.
Tatarstanda da äf'yun qullanuçılar sanı arta, ämma monda köräş tä zur bara. Älbättä, ciñügä qädär äle bik yıraq, tik bireşergä ber kem dä cıyınmıy.
Al'bina Zäynulla


text:
2014 yılda qışqı Olympia uyınnarı qayda uza ala, atnakiç Xalıqara Olympia komitetı şunı tikşeräçäk
Pänceşämbedä Şvetsariäneñ Lausanne şähärendä Xalıqara Olympia komitetınıñ çirattağı utırışı açıla, anda töp mäs''älälärneñ berse bulıp 2014-nçe yılğı qışqı Olympia uyınnarın ütkärügä däğwa itkän barlığı 7 şähärdän 3 yä 4 finalistnı saylaw tora. İsemlektä Rusiä, Qazağstan häm Gruziä şähärläre dä bar. İñ layıqlı dip tabılğan ciñüçe isä kiläse yılda iğlan iteläçäk.
İsemlektäge şähärlärneñ 3-se Olympia uyınnarın qunaq itü telägen berençe märtäbä belderä. Alar Rusiädän Soçi, Qazağstannan Almatı häm Gruziädän Borjomi. Moñardan tış anda Austriädän Salzburg, İspaniädän Jaca, Bolğarstannan Sofiä, Könyaq Koreädän Peyoñ-Çañ şähärläre dä bar. Olympia uyınnarın qabul itü öçen barğan yarışnıñ soñğı turına çığu ixtimalı Salzburg häm Peyoñ-Çañda şaqtıy zur, ämma qayber belgeçlär Rusiä könyağındağı Soçi mömkinleklären dä bik yuğarı bäyäli.
Olympia xäbärlären yaqtırıtıp kilgän aroundtherings.com yañalıqlar xezmäte möxärrire Ed Hula süzlärenä qarağanda, Soçi şähäreneñ äzerlek däräcäse Xalıqara Olympia komitetı wäkillärendä uñay tä''sir qaldırğan.
"Anda köçle xökümät yaqlawı bar, Soçidä sport çeltären üsterügä, qorılmalarnı täräqqi itügä federal'' programma belän 12 milliard dollar birelä. Mondıy teläk, mondıy säyäsi yaqlaw Olympia uyınnarına däğwa itü öçen bik möhim, bigräk tä Soçi oçrağında bar närsäneñ dä nuldän başlanuın iskä alğanda", dip añlata Soçi däğwasınıñ köçle buluın Ed Hula.
Qara diñgez buyında yatqan, xäzer Rusiäneñ töp yal itü urını sanalğan Soçi üzen "Här fasılğa da kileşkän qala" dip tanıtırğa tırışa. Älege şähär şulay uq Rusiä prezidentı Vladimir Putinneñ anda cäyge utarı buluı belän dä mäğlüm. Cılı yaqta urnaşuına qaramastan, Soçi 2014-nçe yılda qışqı uyınnarnı qunaq itügä däğwalıy. Eş şunda ki, annan ber säğät yulda Krasnaya Polyana digän sport üzäge urnaşqan, yarışlarnı şunda ütkärü planlaştırıla.
Ägär dä Soçi, pänceşämbedä soñğı turğa çığıp axırğı çiktä ciñüçe dip tabılsa, älbättä. Anıñ köndäşe, Gruziäneñ Borjomi şähäre mömkinleklären belgeçlär bik yuğarı bäyälämi, ä menä Qazağstannıñ elekke başqalası Almatı alay uq naçar xäldä tügel kebek. Ul Tianşan tawları itägendä urnaşqan häm andağı tabiğät şartları qışqı Olympia yarışların oyıştıru öçen bik qulay. Citmäsä, 2011-nçe yılda Almatı üzendä Aziäneñ qışqı uyınnarın qabul itäçäk, dimäk anıñ äle sovet çorında uq tanılğan sport qorılmaları çeltäre ul waqıtqa tağın da täräqqi ittereläçäk, digän süz.
Belgeçlär, köräşne däwam itäçäk şähärlär isemlegenä Salzburg, Peyoñ Çañ, Soçi kerep, dürtençe itep Almatı östälä ala, digän faraz belderä. Ä inde şular arasınnan berdänber ciñüçe Xalıqara Olympia komitetınıñ kiläse yılda yüldä Guatemala şähärendä uzaçaq 119-nçı utırışında iğlan iteler dip kötelä.
Kärim Kamal


text:
«25 juldızdı kün» «Ulı dala eli – täwelsizdiktiñ 25 negizi» keñ awqımdı akcïyası şeñberinde Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti künin merekelewge oray` 1 jeltoqsanda elorda turğındarı men qonaqtarı üşin «Elbası jolı» kïnoépopeyası tegin körsetiledi, dep xabarlay`dı astana.gov.kz.
Körsetilimdi Astana qalasınıñ işki sayasat basqarması elordalıq «Kinopark» jäne «Arman 3D» kïnoteatrları jelisiniñ qoldawımen uy`ımdastıradı.
Kïnokörsetilim tañğı sağat 10-da bastalıp, küni boy`ı jalğasadı. Bul küni elorda turğındarı men qonaqtarına «Mega Centr Astana», «Kerwen» jäne «Azïya park» sawda ortalıqtarında ornalasqan Astananıñ iri kïnoteatrları qızmet körsetedi. Körermender seanstıñ waqıtın jäne köretin zaldı özderi tañday` aladı.
Orıs tilindegi körsetilimder «Mega Centr Astana» sawda ortalığında № 3 zalda (seans sağat 10:00-de bastaladı) jäne № 4 zalda (seans 10:40-ta bastaladı) uy`ımdastırıladı.
Qazaq tilindegi körsetilimder «Kerwen» sawda ortalığında, № 1 zalda (seanstıñ bastalwı 11:00-de jäne 14:10-da).
«Azïya park» sawda ortalığında kïnoépopeyanıñ eki tildegi körsetilimderi uy`ımdastırıldı: № 2 zalda körermender orıs tilinde (10:00-de), № 5 zalda qazaq tilinde ( 12:00-de) köre aladı.


text:
Tatarstan Yuğarı mäxkämäsendä gazütkärgeç şartlatu eşe qarala
Säyäsät belän bäyle tağın ber waqiğa - Tatarstan Yuğarı mäxkämäsendä terrorçı eşe qaralu. Mäğlüm ki, 1999 yılnıñ közendä Quqmara rayonı çigennän uzğan Urengoy-Pamarı-Ujgorod gazütkärgeçe şartladı. Bu terror aktında qatnaşqan 10 keşene 2000 yılda Tatarstan Yuğarı mäxkämäse xökem itte. Alar 12,5-14 yılğa ireklärennän mäxrüm itelde. Älege cinayättä qatnaşqan häm oyıştıruçı dip sanalğan Ramazan İşkildin ul waqıtta qaçqın ide. Anı bıyıl cäy Azärbaycan çigen uzğanda totıp alğannar. Däwlät ğäyepläwçese Ramazan İşkildinnı 1998 yılda Çeçnyada “Kavkaz” digän uqıtu üzägendä maxsus äzerlek uzğan dip sanıy. Şunnan soñ 1999 yılnıñ cäyendä Quqmara rayonına kilep, qorallana, şartlatqıçlar äzerli häm waxabçılardan törkem tözi. Annarı soñ inde gazütkärgeç şartlatıla. Ramazan İşkildin Başqortostannan. Çeçnädä häm Quqmarada buluın inkyar itmäsä dä, mäxkämädä ul älege şartlatu waqıtında öyemdä, Başqortostanda buldım, dip belderde. Pänceşämbe könne mäxkämägä şahitlar sıyfatında çaqırılğan, bu eş buyınça elek xökem itelgän 3 keşe şahitlek itüdän baş tarttılar.


text: Abuja, Waşington. Amerika Quşma Ştatları prezidentı Bush üzeneñ äle haman da Üzäk Küzläw idaräse CİA-neñ mödire George Tenetqa ışanuwın belderä. "Min George Tenetqa ışanam, min Üzäk Küzläw idaräsendä eşlägän irlärgä wä xatınnarğa ışanam häm min alar belän terrorğa qarşı suğışta ciñgänçegä qädär bergä eşlärgä ömetlänäm" di amerikan prezidentı. Kiçä Tenet, prezidentınıñ ğinwar ayında Ğiraq turında ışanıçlı bulmağan mäğlümat qullanuwı öçen cawaplılıqnı üz östenä alğan ide. Bush bu turıdağı belderüwen Nigeriä başqalası Abujada yasadı, ul üzeneñ 5 afrikan däwläte buylap säfären tämamlap kilä. Aq yortnıñ matbuğat wäkile, prezident belän Afrikada bulğan Ari Fleischer, Bush Tenetnıñ, anıñ üz süzläre belän äytkändä, "tanıluwı kiräk närsäne tanuwı" belän qänäğät qaldı dip belderde. CİA mödire kiçä, bez Ğiraq Afrikadan uran alırğa cıyına digän xäbärneñ şikle buluwın belä idek, läkin anı prezident çığışınnan alıp taşlamıy xata eşlädek digän ide. Bush bügen, bu turıdağı bäxäslärgä şunıñ belän çik quyıldı dip belderde.


text:
Törkiädä "milli üzlek" mäsäläse tiräsendä bäxäslär başlandı
Bu atnada premier Recep Tayyip Erdoğannıñ “Törkiä – ber mozaika” dip äytkän süzläre qızu säyäsi debatalar tudırdı. Törkiädä inde küptännän, bigräk tä Körd üzlege kön tärtibenä mengäç, milli üzlek, Törek üzlege, yuğarı/ös häm tübän/as üzleklär mäsäläse turında bäxäslär bara.
Törkiädä dä respublika tözelgändä Törkiä Cömhuriäte xalqına Törek dip äytelä, konstitutsiädä dä “Törkiä respublikasına watandaşlıq bawları belän bäyle bulğan hämmä keşe Törek” dip şul mäsälä çişelde dip qaraldı. Bu xäl ozaq yıllar däwam itte. Etnik isemnärneñ säyäsi mäğnäse bulmadı. Törek watandaşlarına milli üzleklärenä qarap ayırma yasalmadı. Şul säbäple dä armiädä dä, ministerleklärdä dä, räsmi burokratlar arasında da etnik üzlegen belderü ber nindi problema xasıyl itmäde.
Ämma qayçaq könyaq-könçığışta idän astı Körd partizan oyışması PKK attentatlar oyıştırıp, Törek imenlek köçlärenä qarşı qorallı köräş alıp bara başlağaç häm “bez törek tügel körd” dip iğlan itkäç, üzlek mäsäläse tikşerelä başlandı.
Inde ütkän atnada könyaq-köçığışta Ğiraqqa çiktäş Hakkari, Şemdinle häm Yüksekovada, Şemdinlidäge ber kibetkä bomba taşlanıp ike keşe hälak bulıp, öç xärbi küzläw xezmätkäre faş itelgäç tärtipsezleklär çığıp, däwlät organnarına qarata zur ğäyepläwlär yasaldı. Premier Erdoğan şuşı urınnarğa vizit yasadı, läkin cirle xalıqnıñ ğäyepläwlärennän qotıla almadı. Şunnan soñ Erdoğan tübändäge süzlären äytte:
”Ös üzlek terminologiäsennän eçläre poşqannar bar. Mondıylar bu ilgä nindi fayda kiterdelär, şunı üzlärennän sorasınnar. Bez ber mozaika. Bu berdämlekne xasıyl itkän öleşlärneñ bersen ber yaqqa ırgıtsağız, baylığıbız yuq bulır”.
Erdoğan däwam itep, “Törkiä Comhuriäte watandaşlığı 73 million öçen ber iminiät. Törekne, Kördne, Çärkäsne, Laznı, könçığış, könbatış, tönyaq häm könyaqnı, ışanğan belän ışanmağannı berläştergän ber ös üzlek ul, dide. Oppozitsiädäge Cömhuriät Xalıq Partiäse liderı Deniz Baykal şunduq Erdoğanğa “Törek milläte terminologiäsen qabul it, añardan qurıqma, oyalma!” dip reaksiä kürsätte. Oppozitsiädäge Anavatan Partiäse liderı Erkan Mumcu, Erdoğan Töreklek süzennän qaça. Läkin bu temada polemika qabızu Törkiägä fayda kitermäs. İnşalla, Premier bu xatasın tözäter, dide. İn köçle reaksiä isä Milliyetçe Xäräkät Partiäse liderı Devlet Bahçelidän kilde. “Ös üzlek digän närsä - safsata. Törkiä mozaika ikän, anı Mozaikistan dip atarğa kiräk. Törkiä iseme Törek millätennän kilä” dide.
Qısqası, Kördlär arasında räsmi oyışmalarğa qarata reaksiä köçäygäç häm terroristik aktlar kimemämägäç, xökümät şundıy ös üzlek, Törkiä watandaşlığı kebek terminologiälärgä basım yasap, alarnı qänäğätländerergä häm şulay itep Körd iseme dä as üzlekne kürsätä dip añlatırğa tırışa. Monı yasağanda isä Törek süze dä as üzlek därcäsenä töşkän bula. Tabiği, bu bigräk tä çığışı belän törek bulğannarda zur reaksiä tudıra.
* * *
26 Noyäberdä Ankarada Qazan Mädäniät Oyışmasında Dönya Tatarları Ligası Şäräfle Citäkçese Ali Akış xörmätenä sıy mäclese ütkärelde. Tatarstannan kilgän Dr. Färidä Gaffarova, añarğa üze turında yazğan kitabın täqdim itte.
Prof. Nadir Devlet 21 Noyäberdä Erzurum Atatürk Universitetında oyıştırılğan 2. Turkologiä Konferentsiäsendä “Tatar milli añı - Qazannıñ 1000 Yılı” digän temağa çığış yasadı. Şuşı çığışın 24 Noyäberdä Yeditepe Universitetında qabatladı.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Yewropa Berlegeneñ tışqı mönäsäbätlär komissionerı Benita Ferrero-Waldner Ukrainanıñ yaña, Yewropağa yöz totuçı citäkçelege belän elemtälärne nığıtu öçen Kievqa kilde.
Biredä ul Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko, premyer ministr Yulia Timoşenko häm başqa räsmilär belän oçraşa.
Ferrero-Waldner belän oçraşudan soñ Ukraina premyer ministrı urınbasarı Anatoly Kinakh Yewropa Berlege belän Ukraina viza tärtiben ğadiläşterü, Yewropa bazarların Ukraina exportlarına açu häm Ukrainanıñ Dönya Säwdä Oyışmasında äğza bulu niäte turında söyläşülärne başlap cibärde dide.
Elegräk Yuşçenko Ukraina Yewropa Berlege äğzası bulunı maqsat itep quyarğa tieş digän ide. Aña cawap itep Yewropa Berlege älegä Ukrainanı äğza itep alu mäs'äläse kön tärtibendä yuq dide.
21-nçe fevral'dä Brüssel'dä Yewropa Berlege – Ukraina xezmättäşlek şurasınıñ oçraşuı ütäçäk.


text:
Rusiäneñ Tın okean flotı
Rusiäneñ Tın okean flotı (rusça TиxookeaHckий флoT BMФ Poccии) - Rusiäneñ Xärbi-Diñgez flotınıñ operativ-strategik berläşmäse, Aziä-Tın okean töbägendä Rusiäneñ xärbi iminlegen tä'min itärlek çara.
Quyılğan burıçlar ütäler öçen Tın okean flotına strategik maqsatlı raketalı su astı kreyserları, küp maqsatlı atom häm dizel su astı köymäläre, qorablar, raketa yörtüçe häm beterüçe hawa köçläre, qorı cir ğäskärläre kerä.
Tın okean flotınıñ ştabı Vladivostok şähärendä urnaşqan. Flot başlığı - vitse admiral Sergey Avakänts.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1731 yılda imperatorbikä Anna İoan qızı ämere buyınça Oxotsk xärbi flotiliäsenä nigez salına. Oxotsk şähäre - Tın okean flotınıñ berençe bazası.
1787-1791 yıllarda Billings, Sarıçev citäkçelendä Bering diñgeze yarı tikşerelä.
1849 yıldan flotnıñ töp bazası Kamçatkağı Petropavlovsk şähärenä küçerelä.
1871 yılda Oxotsk xärbi flotiliäse ştabı Vladivostok şähärenä küçerelä.
1898 yılda Qıtaydan Port-Artur arendağa 25 yılğa alına, biredä Tın okean flotı töp bazası urnaştırıla.
1904-1905 yılda uzğan Rus-Yapon suğışı näticäsendä Tın okean flotı köçläre zur yuğaltular kiçerä.
Böyek Watan suğışında Tın okean flotınıñ ber öleşe Tönyaq flotqa küçerelä.
Sovet-yapon suğışında Tın okean flotı Saxalin häm Kurillar desant operatsiälärendä qatnaşa.
1965 yılda Qızıl Bayraq ordenına layıq bula.


text:
«QazAgro» ulttıq basqarwşı xoldïnginiñ qoldawımen ötkiziletin forwmğa älemniñ Qazaqstan, Ulıbrïtanïya, Germanïya, Ïtalïya, Kïpr t.b. qatarlı 11 elinen şamamen 200 adam qatısadı. Olardıñ qatarında – baqşa ösirw jäne kökönis şarwaşılığındağı ösirw isiniñ üzdikteri, öñdew jäne saqtaw sektorındağı «zañ şığarwşılar» bar, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
Konferencïyanı uy`ımdastırwşılarmen («Qazagromarketïng» AQ jäne wkraïnanıñ «APK-ïnform» kompanïyası) öte tığız, äri tolıqqandı bağdarlama jasalğan.
"Söz söy`lewşilerdiñ qatarında – Ïtalïyadan FAO ïnvestïcïyalıq ortalıqtıñ ékonomïsti Andrey` Yarmak, ol «Ortalıq Azïyanıñ kökönis jäne jemis narığı ay`maqtağı kezdesetin sawda kedergileriniñ konteksinde» attı bayandama jasay`dı. Jemis-kökönis bïznesindegi täjirïbesimen «Arba Wine» kompanïyasınıñ basşısı Zey`nolla Käkimjanov bar" - dey`di uy`ımdastırwşılar.
Koferencïyada negizgi awdïtorïyanı - jemis-kökönis önimderin öndirwşiler men öñdewşiler; köterme jäne bölşek sawda ökilderi; Qazaqstannıñ kökönis jäne jemisti ïmporttawşıları men olardıñ älemniñ basqa elderindegi älewetti jabdıqtawşıları; materïaldıq-texnïkalıq reswrstardı (MTR), ösimdikti qorğaw quraldarın (ÖQQ), tıñay`tqıştardı, köşetter men tuqımdıq materïaldardı jetkizwşiler; jemis-kökönis önimderin jetildirw jäne öñdew boy`ınşa şeşim berwşi kompanïyalar; qarjı jäne ïnvestïcïyalıq mekemeler; mamandandırılğan BAQ ökilderi jäne basqalar quray`dı.


text:
Ataqtı ağılşın fwtbolşıları qazaqstandıqtardı Täwelsizdiktiñ 25 jıldığımen qutıqtadı, - dep xabarlay`dı Tengrinews.kz tilşisi.
Anglïya quramasınıñ burınğı juldızdarı Teddï Şerïngem, Émïl Xeskï jäne Dévïd Djey`ms qatısqan quttıqtaw vïdeosın Qazaqstannıñ Sïngapwrdegi elşiligi usındı. Rolïkte ataqtı sportşılarmen qatar, Sïngapwrdıñ qarapay`ım azamattarı da quttıqtaw ay`tadı. Belgili fwtbolşılardıñ quttıqtawın rolïktiñ soñına taman körwge boladı.
Teddï Şerïngem ağılşın fwtbolşısı jäne jattıqtırwşısı. "Tottenxéme", "Vest Xém Yunay`ted" jäne "Mançester Yunay`ted" komandalarında şabwılşı bolğan. 1993 jıldan 2002 jılğa dey`in Anglïya quramasında oy`nağan. Dévïd Djey`ms - Anglïya quramasınıñ burınğı qaqpaşısı. "Vest Xém" men "Mançester Sïtï" üşin öner körsetken. 2001 jılı fwtboldan ketti. Al Émïl Xeskï Anglïya quramasınıñ 38 jastağı burınğı şabwılşısı, "Lïverpwlʹ" sapındağı oy`ındarımen közge tüsken.


text: Bagdad. Ğiraqnıñ başqalasınnan alınğan xäbärgä qarağanda, ber törkem qorallı keşe bügen anda ilneñ Üzäk bankı mödire Xäsib Cuwaidne urlap kitkän. Politsiä häm urlanğannıñ tuğannarı, bu yäkşämbe irtän, Cuwaibneñ Bagdadtağı yortı yanında buldı, anı urlawçılar ike maşina belän kilgän ide dip belderde. Aqça alu öçen häm säyäsi säbäplärdän Ğiraqta meñlägän keşe urlana, moñardan tış andağı ğisyançılar amerikannar yaqlağan xökümätkä häm çit il ğäskärilärenä qarşı intihar höcümnäre yasap tora. Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı xärbiläre bügen soñğı täwlektä genä anda 6 ğäskärineñ hälak buluı xaqında xäbär itte.


text:
AQŞ wäkilçelegeneñ Başqortstanğa 2 könlek säfäre bügen tämamlandı. Kiçä Quşma Ştatlarnıñ Rusiädäge ilçese urınbasarı John Bayers citäkçelegendäge amerikan qunaqları prezident Mortaza Räximov belän oçraşqan bulsa, bügen – alar jurnalistlar häm eşquarlar belän aralaştı. Başqortstan belän Amerika arasında säwdä xezmättäşlege kimegän. Xäzerge waqıtta xezmättäşlekne arttıru yulları qarala. Ufağa amerikan wäkilçelegeneñ kilüe – bügenge xäbärlärneñ töp teması. Monnan tış tağın başqa yañalıqlar belän sezne Azatlıqnıñ sişämbe tapşıruında tanıştırabız.
Rämzit Abulyaev, Ufa


text: Rusiäneñ industrí häm änergitiqä ministerı Wiktor Xristenqo YuQOS tiräsendäge xällär Rusiäneñ neft äksportına tässir itmäyäçäk, dip äytte. Xristenqonıñ bu belderüen äytüe icraçılarnıñ yäğni mäxkämä qararı nigezendä mölkätne aluçılarnıñ YuQOSnıñ Mäskäwdäge xäm Seberdäge ofislarınnan kompúterların alıp kitkän waqıtqa turı kilde. İcraçı Andrey Belyäqov äytüençä, mölkätne alu 3 milliard 400 million dollarlıq salımnarın tülätü öçen äşlängän. Bu xäl şirkät operasíların başqaruğa qomaçawlıq tudırmaslıq itep äşlänä. YuQOSnıñ belderüenä qarağanda bu ştrafnı tülärlek aqçası yuq. İn küp xissä iäse Mixäil Xodarqovskiy burıçnı tüläw öçen şirkättäge üz öleşen satarğa täqdim itkän.


text:
Bıyıl İjawdağı tatar gimnaziäsendä berençe çığarılış. Çärşämbedä gimnaziä uqıtuçıları, çığarılış sıynıf uquçıları, ictimaği oyışmalar wäkilläre balalarnıñ kiläçäge turında fiker alıştı. Gimnaziä açılğanda tatar milli zıyalıların tärbiäläw maqsatı quyılğan ide. Şuña da çığarılış sıynıfı uquçılarınıñ nindi uqu yortlarında belem alırğa teläkläre belän qızıqsındılar. Alarğa milli yunäleştä uquların däwam itü öçen mömkinleklär tudıru turında suz alıp barıldı.
Bu oçraşunıñ ikençe öleşe gimnaziä uqıtuçılarınıñ kiñäşmäse buldı. Ul «Milli belem birüneñ kiläçäge häm tatar xalqınıñ ğöref-ğadätlären, milli üzençälegen saqlap qalu, telne üsterüdä yaña yullar ezläw» dip ataldı. Kiñäşmädä şulay uq respublikanıñ mäğärif ministıyrlıygınnan belgeçlär, tatar milli oyışmaları äğzaları da qatnaştı. Uqıtuçılar belderüençä, älegä uqıtu planında qaralğan regional'' milli komponent programması tulısınça ütälmi. Bügen törle säbäplär arqasında, gimnaziä tatar tele uqıtuçıları belän dä tieşle külämdä tuplanmağan. Gimnaziädä milli eşlärne alıp baru öçen direktornıñ yärdämçese bulırğa tieş digän fiker dä yañğıradı. Şul uq waqıtta ana tele däresläreneñ möhimlegen kütärü, därestän tış eşlärneñ küp öleşe tatar telendä alıp barılırğa tieşlegenä basım yasaldı. Milli üzañnı üsterü eşe balalar arasında ğına tügel, ata—analar öçen dä bik kiräkle dip, alar öçen gimnaziädä maxsus tatar tele kursları açarğa, lektoriälär oyıştırırğa täqdim itelde. Bu eşne kiçektermästän başlarğa söyläşenelde.
Soñğı yılda mäğärif sistemasın üzgärtü turında bik küp fikerlär yañğırıy. Bigräk tä milli mäktäplärne optimizatsiäläşterü bara, alarda uquçılar sanı az, ämmä tä''min itü küp finans talap itä dip yabu oçraqları bar. Şuña da gimnaziäneñ direktorı Gölzirä Äxmätşina bügenge burıçıbız gimnaziäne saqlap qalu dip basım yasadı.
Gimnaziäneñ problemaları turında bez, xörmätle tıñlawçılar, sezne xäbärlärebezdä tanıştırıp torabız. Monda uqıtu eşen tağın da kiñräk cäyelderü öçen — urın yuq. Gimnaziä ütkän ğasırnıñ utızınçı yıllarında tözelgän binada urnaşqan. Äle haman aña yanqorma tözü mäs’äläse dä xäl itelmäde.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä