text:
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Kefe şeer mahkemesi qırımtatarlar, musulmanlarnıñ tintüvleri ve tevqiflerine qarşı yapılğan bir kişilik piketlerniñ daa bir iştirakçisi, Rustem Mustafayevge 10 biñ ruble (qararnen 4,9 biñ hrivna – QA) miqdarda cöreme tayin etti.
Qırım.Aqiqat muhbiriniñ bildirgenine köre, piket oktâbrniñ 14-nde yapılsa da, cöremege çarptırılğan faaliyetçiden maddiy delillerni musadere etüv aqqında protokolda «oktâbr 13» tarihı yazıldı. Ondan ğayrı, Rusiye polis memurı, piket iştirakçilerine qarşı tizilgen memuriy protokollarğa, yañılıp, «doquz şişe raqınıñ musadere etilgeni aqqında» malümatnı kirsetti.
BEpisi olıp, yanvarniñ 12-sinde Kefedeki mahkeme 2017 senesi oktâbrniñ 14-nde ilhaq etilgen Qırımnıñ farqlı bölgelerinde keçken bir kişilik piketlerniñ eki iştirakçisine cöremeler tayin etti. Qalğan üç piket iştirakçisi boyunca oturışuvlar mahkeme tarafından yanvarniñ 15-ne avuştırıldı (eki oturışuv saat 11:00-ge ve daa biri saat 15:00-ke tayin etildiler).
Oktâbrniñ 14-nde yarımadada telükesizlik hadimleriniñ qırımtatarlar, musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerildi. Daa soñra Rusiye mahkemeleri bu piketlerniñ iştirakçilerine cöremeler tayin etti.
Piket iştirakçilerine qarşı, piket ötkerilmesiniñ tayin etilgen tertibini bozğanları içün (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, 20.2 maddesiniñ 5-nci qısmı) memuriy protokollar tizildi.
Daa soñra Aqmescit, Canköy, Aluşta, Suvdağ şeerlerinde ve bunıñ kibi de İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonlarında mahkeme oturışuvları ötkerildi. İçki işler nazirliginiñ Qırım boyunca ekspertiza merkezi tarafından «piketler umumiy maqsat, niyet ve teşkil etilüv ile birleştirilgen» şeklinde berilgen hulâsa, qabaatlav tarafınıñ esas delili oldı.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqalı deye şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


c: text/html

text:
14 Temmuz 2011 Perşembe
Gasprinskiy üzerinde bazı fikir ve levhalar
Temmuz 14, 2011 2015_5, Edebiyat ve tenqit, Kerimov İsmail, Maarif işleri, Tarih No comments
Kerimov I.A.
I
Ulu mutefekkirimiz I. Gasprinskiy haqqında soñ senelerde bir çoq maqaleler, kitaplar, cıyıntıqlar ve monografiyalar çıqsa da, onıñ hayatı ve faaliyeti temelli surette ögrenildi demege olmaz. Çünki onıñ 63 yıllıq omrü ve 40 yılğa yaqın qalem faaliyeti ve durdurılmaz aktiv hareketi haqqında yazı ve araştırmalarnı bir yahut bir qaç kitapqa sığdırmaq ve ya bir qaç kişi tarafından temelli ögrenmek kuçtir.
2001 senesi Ankarada onıñ 150-yıllığına bağışlanğan ilmiy konferentsiyada bulundığım zaman, Gasprinskiyniñ yalıñız tış memleketlerde yapqan işleri ile bağlı monografik çalışmalarnı bilgen ve ilmiy maruzalarnı diñlegen edim. Tek Türkiyede onlarca ilmiy hadimler Gasprinskiyniñ faaliyetine bağışlanğan monografiyalar yazmaqta, 2001 senesi Moskva ve Qazan, Taşkent, Baku ve Aqmescitte olıp keçken ilmiy konferentsiyalarnıñ materihalları ayrı cıyıntıqlar şeklinde dünya yüzüni körmekteler.
Aceba, işbu şahsiyet ve onıñ faaliyetine bu qadar meraq ve sıcaqlıq neden kelip çıqa, onıñ hayatı ve işleriniñ her bir adımını neden ögrenmekte ve meydanğa çıqarmaqtalar? O insan ki, kendi hayat ve ğayet istidatlı ve çoqtaraflı icat tecribesi ile türk ve müsülman dünyasını qaranlıqtan aydınlıqqa çıqarmaqnıñ yollarını ögrendi. Bilgilerini tecribe etip doğru yahut yañlış yonelişlerni içtimaiy ilim ve nazariyeler ile isbat etti. Gasprinskiyniñ fikir ve tecribeleri o vaqıtta nasıl faydalı ve zarur olğan olsa, bugünde-bugün çoq qatlarına daha ziyade faydalı ve kereklidir ki, türk qavmları ve muslim ummeti bularsız perakendeleşmege, bölünmege, zayıflamağa ve ayrı-ayrı alda qarışmağa, ğayıplarğa oğramağa duçar olacağı açıq körünip turmaqtadır.
Milliy medeniyetler ve tsivilizatsiyalar kuçlü olmasalar, kendilerini qorçalap olamasalar, çoqqa barmay sönecekler ve sönmeleri ile insanzatnıñ kelecegini qaranlıqlarğa bıraqacaqlar. Deñizlerni beslegen irmaçıqlar qurudığı zaman, deñizler qurğanı kibi, meselâ Aral deñizi, milliy medeniyetlerniñ qurması da umuminsan tsivilizatsiyasınıñ qurmasına alıp kelecektir. Bu aqiqatnı bilgen ve añlağan devletlerde azınlıqtaki halqlarnıñ tilleri, dinleri ve medeniyetleri köz bebegi kibi qorunmaqtadır. Uzaqlarğa barmayıp, yaqın aradaki qomşularımıznı alayıq. Bugün Poloniyada (Lehistanda) kaşub tilinden ders bergen ocalar leh tilinden ders bergen ocalardan ziyade maaş almaqtalar! Yani Poloniya devleti kendi tsivilizatsiyası ve medeniyetini, kendi ozelligini qurutmamaq içün, beslendigi irmaçıqlar haqqında ayrıca ve ciddiy surette tüşünmekte ve sarih (konkret) hareketler yapmaqta.
I. Gasprinskiyniñ qafasını hep böyle tüşünceler örmaqta, türk ve müsülman qavmlarınıñ kendilerini uzaq zaman qorçalaya bilecek, kendi til, edebiyat ve medeniyetlerini yaşata bilecek vastalar aramaqta ve çeşit mantıqlı ve uzaqkorer tecribeler etmekte edi.
Türkiy qavmlarınıñ tilleri nasıl saqlanacaq, til deñizimiz nasıl ve nelerden beslenecek, nelerden ğıdalanacaq, edebiy til ve şiveler biri-birine nasıl bağlanacaq, biri-digerini nasıl qoruyacaq, biri-birile nasıl desteklenecektir?... özüniñ bir maqalesinde I. Gasprinskiy böyle yaza:
"Aziz qardaşlar, şimdi bir büyük, belki eñ büyük bir iş daha körmek zamanı keldi. Efendiler, insanları rağbet iden eñ iptida - lisandır. Maarif ve edebiyat, din ve millet ömürleriniñ teraqqisi (ilerilemesi) içün iptida ve eñ zarur olan vasta ve sebep - lisan-i-milliy, lisan-i-umumiy ve edebiydir. Umumiy lisana malik olmayan tayfalar perakende (birer-birer) yoq, öğalıp millet payesile payedar olamazlar (millet olaraq qabul etilmezler). Qılınç ve zaman, ve mesafe ile ayrılmış tayfaları birleştiren - qalem ile lisandır. Zamanlara ve mesafelere ğalebe çalan yine qalem ile lisandır. Her qavmın iki büyük sermayesi olur: biri - dindir, digeri - lisan-i-edebiyesidir" 1.
Aqiqaten, umumiy, edebiy bir til üzerinde çalışqanımızda, bugünde Gasprinskiyniñ vasiyetlerini unutıp, bazan yañlış tüşüncelerge qapılğanımıznı duymay qalamız. Meselâ, özara suhbetlerimizde kendimizge añlaşılmağan yahut bilinmegen bir söz eşitsek, bu söz qırımtatarca degil, bu özbekçe, yahut, azeriyce, türkçe dep kesip çetke çekilemiz ve aqıldanelik satıp oturamız. Men otuz seneden ziyade nemse savaşından evelki edebiyatımıznen oğraşıp kelmektem. Ve milliy tarihimizniñ o devrinde, yani savaştan evelki devrinde, yazılğan metinlerni ögrengende, defalarca öyle bir kelimelerge oğrayım ki, bularnı qırımca olğanına kendim de şaşam. O zamandaki yazıcılarımız arasında omründe özbek ya da azeriy körmegenleri çoq edi. Ve yazılarında olarnıñ tillerinden faydalanmağa aqıllarına da kelmegendir. Ama kendi metinlerinde serbest qullanğan sözleri bugünde bizge hucür körünmekteler. Meselâ, "eşik" sözüni alayıq. Bu sözge O. Aqçoqraqlınıñ HIH asırnıñ soñunda yazılğan metninde rast kelemiz. Özbekçe bu söz "qapu" manasını bildirse, qırımcada "bosağa", "qapunıñ bosağası" manasını bildire. Yahut "sunmaq" ("bermek", "taqdim etmek") sözüni alayıq. Bugünde bunı biz türkçe bir kelime kibi qabul etemiz. Albu ki, bizim eski edebiyatımızda bu söz onlarca defa rast kelinmekte. "Barekallah", "temaşa qılmaq", "avara olmaq", "asman" (kok), "aftap" (kuneş), "bizzat", "bivasıta", "baland" ("bülent" - yüksek) ve bularğa beñzer çoq diger kelimelerni toplay-toplay, ahırı, bir luğat azırladım. Beş biñ kelimege yaqın olğan bu luğatta biz яtsırağan, biysinmegen, işletmegen ve, tabiy, añlamağan yahut añlaması qıyın olğan sözler toplanğandır ki, bularnı canlı tilimizden tış tutsaq, tilimizni ne qadar ğariplikke oğratacağımıznı añlamalımız.
"Terciman"daki yazılarnı ne içün bütün türk dünyası serbest oqur ve añlar edi? Ne içün "Terciman"nıñ Qırımdan tış, Orta Asiyada, Kavkazda, Volga böyünda, Türkiyede, Mısır ve Hindistandaki türk qavmları arasında biñlerce abunecileri bar edi? Çünki Gasprinskiy til meselesinde tar qabuqlar içinde qısılıp qalmayıp, türk dünyasınıñ leksik deñizinde serbest яlday, mağrurane, hızlı ve kuçlü şekilde dolaşa edi. Gasprinskiy çoq hallarda türkiy qavmlarnıñ söz baylığından faydalanmaq, sinonimler sıralarını kenişletmekten qorqmadı. Şu usul ile bir taraftan yazılarınıñ çoqlarğa añlayışlı olmasını destekledi, diger taraftan can sıqıcı söz tekrarından, tavtologiyalardan qurtuldı. Çeşit saalarğa ait eñ murekkep fikirlerini serbest añlata bildi. Bugünde "Terciman"nıñ leksik variyeti biz içün tükenmez bir menbadır ki, ondan bol-bol faydalanmalımız.
Gasprinskiy til meselesinde yalıñız qırımtatarları içün degil, bütün türkiy qavmlarına acayip bir yol kösterdi. Yani "tar qabuqcılıqtan" ayrılıp, umumtürk til deñizinden keregi qadar faydalanmaq meselesini ortağa çıqardı.
Em ulu mutefekkirimiz Gasprinskiy yalıñız til saasında degil çoq diger saalarda yañılıq ve kenişlik doğurmağa hareket etti. Osman Aqçoqraqlınıñ aytqanı kibi, Gasprinskiy milletimizniñ ilerilemesi ve ösmesi içün til, edebiyat, teatr, gazetacılıq, matbaacılıq, pedagogika ve onlarca diger saalarda yañılıqlar, yañı keşfiyatlar, başlanğıçlar yapqandır ki, bularnıñ epsini ayrıca ve büyük diqqat ile ögrenmeli ve ibret almalımız.
II
I. Gasprinskiyniñ tercime-i-alı çeşit meraqlı faktlar ve bazıda biri-birine zıt körüngen levhalar ile ayrılıp turmaqta. Ama aslında ise, zıt ve ters körüngen şeyler ayrı-ayrı mantıq alqaçıqları olaraq, soñunda temelli bir mantıq zıncırını teşkil etken ve biri-birinden çıqqan, biri-digeriniñ neticesi olğan ğayet tabiy levhalar olıp çıqmaqtalar.
1876 senesi Parijden(ve arada Türkiyede dolaşıp) döngen Gasprinskiyni Bağçasarayda "Zıncırlı medresesi" yanındaki rusça mektepke muallim olaraq tayin eteler. Bir çoq memleketlerde bulunğan, yüksek bilgige ve ayrıca bir köz açıqlığına saip olğan ve milletini qaranlıqlardan qurtarmaq ğayesile "hastalanğan" genç ve tecribesiz muallim çoqqa barmay talebeleriniñ hışımına oğray. Kendi derslerine ve oquv sistemasına ciddiyet ve yañı sıfat keçirmege hareket etken Gasprinskiy ders araları yapıp, her teneffüsni çañ qaqıp ilân ete. Talebeleri bunı özcesine añlaylar. Çünki olarnıñ tasavvurında çañ tek kiliselerde qaqıla bile. Yani avropa biçiminde kiyingen ve çañ qaqıp yürgen "dönme" muallim olarğa papazlıq propagandasını yapa. Qısqa muddet içinde Gasprinskiyge qarşı öyle bir nefret doğa ki, onı oldürmekle qorqutıp mektüp yazalar 2. Ebet, bu vaziyette Gasprinskiy mektepni taşlamağa mecbur ola.
Lâkin tamam bu olay, bu vaqia onıñ maarifçilik ğayesini quvetlendire, kendisiniñ doğru yolda olğanını tasdıqlay. Halqnı oqutmaq, közüni açmaq, qaranen beyaznı ayırmaq, dünyanıñ yüksek medeniyetinen faydalanmağa ogretmek kerekligi daha aydın körünip tura.
Gasprinskiy bir taraftan kendisine fikirdeşler aray, diger taraftan da qave-qaveden yürip cemaat arasında rusça gazetlerden oquğan meraqlı haberler ile paylaşa, halqta gazeta oqumalarına aveslik doğurmağa hareket ete. Kendi ğayelerini amelge çıqarmaq niyetile yavaş-yavaş para toplay ve toqtamadan çar memurları ile münasebet bağlap, gazeta açmaq içün ruhsetname peşinden yüre. Qırımdaki memurlarnı kondirip olamayıp merkezge, S.-Peterburgğa, bara. Andaki yüksek rutbeli memurlar ile alâqadarlıq etip, nihayet, 1883 senesi aprel 10-da (yañı esapnen aprel 22-de) "Terciman"nıñ birinci nomerini çıqara.
O vaqıtlarda da Gasprinskiyniñ şahsiyetinden ve hareketlerinden яtsınğan ve çetsingenler çoq ola. Çıqarğan gazetasınıñ "kâfir mahsulı" dep elnen tutmağa qorqa ve cübbeleriniñ eñ uclarınen tutıp baqalar. Çünki çıplaq elinen tutsalar abdestleri bozulacaq eken 3.
Ama Gasprinskiy işinden vazgeçmey. Yavaş adımlarnen, elinden kelgen vasta ve imkânlarnen bilgi ve medeniyet yarığını qaranlıqlar içinde bulunğan zeyinlerni aydınlatmağa başlay. Yıllar devamında onıñ usanmaz hareketleri, sabırlı adımları, insansever ve vetanperverligi ögündeki manialardan keçmege yardım eteler.
I. Gasprinskiyniñ şahsiyetini ve evrim etici faaliyetini köstergen eñ yarıq hayat levhalarından şudır ki, gençligi zamanında çañ qaqıp teneffüs ilân etkeni içün papazlıqta qabaatlap oldürmege niyetlengen gençler, çıqarğan gazetasını "kufür" dep eline almağa qorqqan fanatikler, onıñ cenazesinde tövbeler eyleyerek, qabri üzerinde accı közyaşlar tökip, "bizim babaçığımız" diye ağlayaraq, büyük ustaznıñ bütün işine-kuçüne, fikrine-ğayesine ve, nihayet, insanlıq qadrine etken ediler.
III
Şukürler olsun, I. Gasprinskiyniñ soñ künlerine qadar yanında gazetacılar, muharrirler bulunğandırlar. Şunıñ içün onıñ fikirleri, hareketleri ve alı-evalı hususında taze hatıralar kâğıtlarğa tökülip, bugünde soñ derece qıymetli malümatlar sıfatını almaqtalar.
Yaqın kişisi ve qalemdeşi Asan Sabri Ayvazovnıñ tarifine köre 4, her vaqıt selâmetlikte ve harekette bulunğan I. Gasprinskiy 1914 senesiniñ yanvar ayından, azbuçuq olsa da, düyülğan alsızlıqlar keçirmege başladı. Evel ehemiyet berilmegen bronhit oksürigi arttı. Ama Ismail-bey hastalığınıñ qoürmasına yol bermedi. Faalce tedaviyler keçirip, fevral ayında müsülman fraktsiyasınıñ işini canlandırmaq niyetile S.-Peterburgğa ketti. Ama Bağçasarayğa döngende, tamamen hasta edi. Dostları ve yaqınlarınıñ ricasınen işini taşlap yalı böyüna tedaviylenmege yollandı. Lâkin bu tedbir de çoq fayda bermedi. Eki aftadan evine qayttı. Sıcaq künler başlanmasıle açıq avada geceledi. 1914 senesi iyünniñ soñları ve iyülniñ başlarında deñiz avası hastalığına fayda berecegine ümüt bağlap, gemi ile (яnında Yusufbek Akçura bulundığı alda) Istanbulğa qadar barıp keldi. Ama sağlığı tüzelmeyip, belki daha fenalaşqanından, şu aralarda birinci defa alınıñ ağırlığından şhikâyet etti. Ve ekinci künü fotograf çağırtıp, "Terciman" idarehanesi ögündeki bağçada ailesi ve gazetasında çalışqan muharrirleri ile birlikte çeşit vaziyetlerde fotolar çıqarttı.
A.S. Ayvazov bularnı tariflegende, bu arada olıp keçken bir epizodğa diqqat ayırıp böyle yaza: "Resim alınırken, (Gasprinskiy) iskemleye oturmayıp, her üzerinde яtır kibi vaziyette bulundıqlarında, sual ifade iden baqışımızdan şübhelenerek: "Ne taacip idiyürsıñız, bundan soñra menim olacaq vaziyetim яtmaq olacaqtır, zaten men buña yaqınlaşmaqtayım..."
Ebet, Gasprinskiy hastalığından qurtulacağına ümütini kese başlağan edi. Fotograf çağırtqan künü daha bir yararsız hal olıp keçti. Gasprinskiy kendisiniñ 58 (elli sekiz!) sene vaqıt keçirgen odasını, soñra idarehane ve matbaasınıñ fotografiyalarını çıqartacaq edi. Yazıq ki, tamam şu arada avanıñ bulutlanması ve qaranlıqlanması, bu istegine mani olğan edi.
Fotografiya çektirilgen levhada Gasprinskiyniñ samimiyligi ve saflığı açıq körünmektedir. Etraftaki yaqınlarınıñ gonüllerini qırmamaq niyetinen, yaqın arada uzun bir seyahatqa çıqacağı ve şunıñ içün bu fotografiyalarnı yanında bulundırmaq istegenini añlattı. Yani qorqmañız, raatsızlanmañız, her şey herinde, her şey eskideki kibi olur dep yaqınlarını tınçlandırmağa ve goñyüllerini almağa tırışa. Hastalığı hususında "Terciman"da haber berilmesini de istemey. "Men büyük adam degilim ve olmaq da istemem. Bundan başqa, men kendimi o derecede fena his itmiyürım" der edi.
Avgustnıñ soñlarında, aqiqaten, alı bir derece yahşılaşqan ve sıcağı tabiy qararına kelgen edi. her kün bir-eki saat gazeta oqutıp diñlerdi. Ama bu alı çoq devam etmedi. Sentâbr 8-de alı daha fenalaştı. Ekimler çağırıldı. Nefesini engilleştirmek içün oña kislorod ulaştırdılar.
1914 senesi sentâbr 9-da aqşam yanına oğulları Refat ve Ayder beklerni damadı (Şefiqa Gasprinskayanıñ qocası) Nasip bekni, Kerimeler, Şefiqa ve Nikâr hanımlarnı ve A.S. Ayvazovnı davet etip, böyle vasiyetler eyledi:
"Söyleyeceklerime diqqat idiñiz. Dünden beri kendimi fena ve ağırca his idiyürım. Bu halın neticesi bu künlerde añlaşılacaqtır... Madam ki, doğdıq, bir kün, ebet, olecegiz. Sözlerimden mюtesir olmayın... Doğmaq tabiy olduğı kibi, olmek de tabiydir. Bunıñ içün ne olur, ne olmaz... Men sizlerge vasiyetimi söylemek istiyürım. Şayed olürsem (inşallah daha yaşarım...) şu söyleyecek şeylerimin icrasını sizlerden bekliyürım:
1. Mezarım "Zıncırlı medrese" civarında, kendisinde Meñli Giray hannıñ dürbesi bulunan mezarlığın cenüp-şarqisindeki yüksekçe mevqide qazılsın.
2. 600 ruble vasiyetim var. Bu para odama emanet olaraq bıraqılmıştır (oğlu Refat beke hitaben) mezkür meblâğı o odamdan alır. 400 rublesini cenazem qılındığı künden itibaren bir aya qadar acele olanlara tasdiq idersin; baqi qalan 200 rubleyi de bir seneye qadar bir mektep ile bir caminiñ faydasına sarf eylersiñ.
3. "Terciman" ğayrı qabil taqsimdir. Hiç taqsim idilemez, evlâtlarım çalışsınlar, iradeden istifa itsinler. "Terciman"ı söndürmezler umidindeyim... (süküt).
4. Bundan soñra "Terciman"nıñ baş muharriri Asan Sabri Ayvazov olacaqtır. Iki seneden beri men oña ehemiyet itmekteyim, sizler de ehemiyet idiñiz, oğullarım. Kendi ihtiyarıle "Terciman"dan kitmez ise, onı kimse idareden çıqarmacaqtır.
5. "Terciman"dan maada olan işleri evlâtlarım ve damatlarım tesviye iderler.
6. Bir buçuq aydan beri yanımda bulunan Zeynep namlı etime qızcağıza 50 ruble hediye verirsiñiz..."
Sentâbr 10-da Gasprinskiyniñ alı daha da fenalaştı. Kündüz saat on ekilerde "Яsin -Şerifi" oquttırdı. "Яsin-Şerif" oqulırken, Quranğa el uzatıp yüzüne, közüne sürir edi. Biraz soñra közlerini yumıp şu sözlerni söyledi: "Büyük Allağım, 63 buçuq sene yaşadım. Bu hayatın 35 senesini müsülmanların uyanması, teraqqisi, tealiyesi (yukselmesi) oğrunda sarf ittim. Milletimin selâmet ve seadeti içün elimden her ne keldi ise, hepsini yaptım, yarabbi!... Ey, Büyük Tañrım! Meydana ketirmek istedigim bir qaç şeyler daha var idi, faqat buña muvafıq olamayacağım artıq. Artıq ne var ise, hepsi Seniñ, her şey Seniñ eliñdedir, Allağım!"
Şu künü, yani sentâbr 10-da, aqşam kene de balaları yanına vedalaşmağa kelgen ediler. Gasprinskiy epsini birer-birer ohşadı, öptü. Soñra büyük oğlu Refatqa şularnı söyledi:
"Oğlum, Refat. Bundan soñra qardaşlarıñ hemşiresi, hamesi (büyügi) sen olacaqsıñ. "Terciman"nı söndirme, "Terciman" daima yanmalıdır. "Terciman"nıñ himayesi millettir. Millet 33 seneden beri onı himaye itti. Eger sizler menim sözlerimle hareket ider iseñiz, millet daima "Terciman"ı himaye idecektir!"
Soñ nefesinece "Millet" sözüni fikrinden çıqarmağan ulu edibimiz Gasprinskiy, 1914 senesi sentâbr 11-de, sabah saat edi qararlarında közlerini ebediyen yumdı...
Qullanılğan edebiyat:
1. Gasprinskiy I. Qariyin-keraim hitap /Alicenap oquyıcılarğa hitap // Terciman.- 1906.- № 108.- sentâbr 25.
2. Aqçoqraqlı O. Qart muallim ve yazıcılarımızdan I. Gasprinskiy // Oquv işleri.- 1925.- № 2.- S. 9.
3. Aqçoqraqlı O. Qazantatar edebiyatı tarihinden // Yañı Çolpan.- 1924.- " 1.- S. 44.
4. Ayvazov A.S. Ismail Gasprinskiyniñ albomı. Istanbul.- 1334 (m. 1915).- 32 s.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qosqan waqıtı Mawsım 18, 2017 | 473 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
Jaqsını körmek üşin… Danïya, Şvecïya saparları
(Jalğası.)
Kopengagendegi Nurarman jürgizgen sayaxatımız bitip, keşkisin Şvecïyağa qaraý jolğa şıqtıq. Danïya şığısında Şvecïyamen şekaralanadı,ol Éreswnn (Zwnd) jäne Kattegat buğazdarı arqılı ötedi. Skandïnavïya tübeginiñ teñ jarımınan astamın alıp jatqan Şvecïya awa raýınıñ swıqtığımen jäne tabïğatınıñ äsemdigimen erekşelenedi. Jer awmağı jağınan Ewropa Odağı elderi arasında üşinşi el bolıp sanaladı.
Zamanawï Şvecïya – birneşe ğasırlıq tarïx pen qızıqtı jañalıqtarğa tolı skandïnavïyalıq araldıñ alıp elderiniñ biri. 450 mıñ şarşı şaqırım jeri bar, 9,6 mïllïon xalqı bar Şvecïya jasıl ormanımen jäne möp-möldir aýdın kölderimen maqtana aladı. Şvecïyada awmağı 1 şarşı şaqırımnan asatın 4 mıñnan asa köl bar. İri kölderiniñ köbi Baltıq teñizine barıp quyadı.
Şvecïya söziniñ étnonïminiñ damwı naqtı belgili emes. Deý turğanmen, bul sözdiñ köneskandïnavïya tilindegi «Svithjoth» degen sözden şıqqandığı twralı derekter bar. Bul söz german tilinen awdarğanda, “xalıq” degen mağınanı bildiredi eken. Zamanawï şvedterdiñ ata-babaları – jürek jutqan, küresker vïkïngter bolğan. Olar teñiz jorığına şığıp, jer basıp alwdı maqsat etken.
Şvecïya – konstïtwcïyalıq monarxïya. Memleket basşısı – korol. Joğarğı zañ şığarwşı organı – bir palatalı parlament – rïksdag. Joğarğı atqarwşı organı – ükimet. Ulttıq meýramı – şved twınıñ Küni, 6 mawsım (1503). Aqşa birligi – şved kronası. BUU-nıñ (1946), Soltüstik keñestiñ (1952), Ewropa keñesiniñ (1995) müşesi.
Şvecïya awmağında alğaşqı adamdar b.z.b. 8-9-mıñjıldıqta paýda bolğan. Şamamen b.z.b. 3-mıñjıldıqta burın añşılıq jäne balıq awlawmen aýnalısqan xalıq mal jäne egin şarwaşılığına köşti. B.z.b. 2-mıñjıldıqta qurlıqtıq Ewropadan Şvecïya awmağına ündi ewropalıq til tobındağı mal ösiretin taýpalar basa-köktep kirip, jergilikti turğındardı bağındırdı. B.z. bas kezinde onda soltüstik german taýpaları (Tacït pen basqa da antïkalıq avtorlardıñ mälimeti boýınşa – svïondar (sveýler),gawttar(getter, etter, t.b.) ömir sürdi. Olar äskerï kösem – konwngtiñ bïligine bağınıp, Rïmmen jäne onıñ german provïncïyalarımen, 5 ğasırdan bastap franktermen, frïzdermen, slavyandarmen, boýındağı xalıqtarmen sawda-sattıq jürgizdi. 8-11 ğasırlarda şved vïkïngteri sawda jürgizw men tonaw maqsatında körşiles aýmaqtar men Rwske, Vïzantïyağa, Volga bulğırları men xazarlarğa, Arab xalïfatına jorıqtar jasap turdı. 11 ğasırlardıñ bas kezinde elge xrïstïan dini endi. Osı kezde sveýler koroldigi (Svïtod) qurılıp, şved xalqı qalıptasa bastadı. Şvedterdiñ 1240j. Neva şaýqasında A.Nevskïý basqarğan orıs jäne türki-moñğoldardıñ birikken äskerinen jeñilwi olardıñ şığısqa qaraý jıljwın toqtattı. 1250-1363 j. elde Folkwngter äwleti ortalıqtandırılğan memleket qurdı. Olar köp uzamaý Fïnlyandïyanı bağındırdı. 1397 jılı Kalmar wnïyası boýınşa Şvecïya, Danïya men Norvegïya bir monarx – Danïya koroliniñ qol astına birikti. 1471 j. Şvecïya Danïyadan işki avtonomïyanı jeñip aldı. Danïya üstemdigine qarsı köterilistiñ basşısı Gwstav Érïkson 1523 jılı. Şvecïya koroli bolıp (1 Gwstav Vaza) saýlandı. 1610-12 j. şved äskerleri Reseýge jasalğan polyak ïntervencïyasına qatıstı. 17 ğasırda Şvecïya Ewropadağı asa qwattı memleketterdiñ birine aýnalıp, öz ïelikterin keñeýtti. Lïflyandïya, Soltüstik Germanïya jerleri qosılıp alınıp, dattar Skandïnavïya tübeginen qwıldı. Biraq 1700-1721 jılı Reseýmen bolğan Soltüstik soğıstıñ nätïjesinde Baltıq jağalawındağı, Karelïyadağı (Vıborg qalası) jerlerinen aýrılıp, iri teñiz derjavası bolwdan qaldı. 18 ğasırdıñ ortasında Fïnlyandïyanıñ oñtüstik-şığıs böligi Reseýge ketip, 1808-1809 jılı orıs-şved soğısınan keýin bükil Fïnlyandïyadan aýrılwğa mäjbür boldı. 1814 jılı Kïl kelisimi boýınşa Şvecïyanıñ quramına Norvegïya endi. 1834 jılı Şvecïyanıñ turaqtı qarwlı beýtaraptığı jönindegi deklaracïya qabıldandı. 1905 jılı Norvegïyamen jasalğan wnïya beýbit jolmen buzılıp, Norvegïya öz derbestigine ïe boldı. 1-dünïejüzilik soğısta Şvecïya beýtaraptığın saqtadı. 2-dünïejüzilik soğıs kezinde Şvecïya beýtaraptığın saqtağanımen nemis äskerlerine öz awmağı arqılı ötwge mümkindik berdi. Soğıstan keýin 1948 jılı “Marşall josparına” qosılıp, AQŞ-tan qarjı kömegin aldı. Degenmen, NATO qurılğanda Şvecïya öziniñ äskerï odaqtarğa qatıspaw sayasatın jarïyaladı. Şvecïyanıñ qazirgi memlekettik qurılısı 1974 jılğı konstïtwcïyamen aýqındalğan.
Şved orman önerkäsibi burınnan ağaştı muqïyat öñdewimen dañqqa bölengen. Ol kesilgen ağaş materïaldar, fanera, cellyuloza, qağaz éksportında jetekşi orın aladı. Ölke cellyuloza alw üşin qajet taza swğa da baý.
Şved orman şarwaşılığı – ağaştardı kesw, olardı qaýta qalpına keltirw jäne qaýta kesw cïkldi qarapaýım qağïdağa keltirilgen. Kädimgi ormanda qurap bara jatqan eski ağaştar jas orman öskinderin qorektendiredi. Topıraq üzdiksiz qunarlanıp, qurılımı jaqsara tüsedi. Ağaş retinde kesiletin orman alqabında is jüzinde: ağaştıñ diñi, butaqtarı, tamırları, qabıqtarı tügel derlik paýdağa asırıladı. Şved ormandarınan köptegen qazirgi zamanğı texnïkanı körwge boladı. Mısalı, ämbebap awır jük tartwşı kombaýn ağaştardı kesw, tamırlardı, butaqtardı qïyu, diñderdi jïnaw men olardı jolğa süýrep şığarw jumıstarın atqara aladı. Bul aspalı qural-jabdıqtarı bar jäne ondağan är türli jumıstardı orındaý alatın nağız orman kombaýnı. Jelmen toltırılatın ülken döñgelekterdiñ arqasında onıñ topıraqqa zïyan keltirmeýtini mañızdı. Arnaýı maşïnalar ağaş qulatılğan jerdiñ özinde-aq butaqtar men basqa da qaldıqtardı bağalı texnologïyalıq untaqtarğa aýnaldıradı.
Orman şarwaşılığınıñ damwı köptegen älewmettik jaýttarmen kürdelene tüsedi. Şved ormandarına bıtırıñqılıq pen ala-qulalıq tän. Orman alqaptarınıñ jartısına jwığı pomeşïkter men fermerlerge tïisti.
Olardağı telimder şağın, sondıqtan fermerler ormandardı birigip paýdalanw men qaýta qalpına keltirw jumıstarın jürgizw üşin kooperatïvterge birigedi. Şvecïya ormandarınıñ 1/4 böligi orman önerkäsibi kompanïyalarınıñ ïeliginde, orman massïvteriniñ 1/5 böligi memleket menşiginde. Ormandardıñ qalğan böligi qoğamdıq bolıp esepteledi. Oğan buğı jaýılımdarı, ulttıq sayabaqtar, şirkewlik jerler, t. b. jatadı. Mundaý zañdıq jäne şarwaşılıq ala-qulalıq jağdaýda orman şarwaşılığın damıtwdıñ köptegen mañızdı mäselelerin şeşw kürdelene tüsedi. Qatañ tabïğat qorğaw zañdarına, ormandı paýdalanwdıñ mızğımas ğılımï negizderine, mamandardıñ joğarı biliktiligine qaramastan orman isin qate, jırtqıştıqpen jürgizw jaýttarı bolıp turadı. Äsirese orman önerkäsibi kompanïyaları köptegen tärtip buzwşılıqqa jol beredi.
Şvecïyanıñ kedeý agrarlıq elden qazirgi zamanğı önerkäsiptik qoğamğa aýnalwı temir kentastarı, ağaş pen sw qwatına baýlanıstı boldı. Ağaş materïaldarı, qağaz ben bolat şığarw üşin qoldanılğan bul tabïğï reswrstar éksportqa beýimdelgen önerkäsiptiñ negizin qaladı. “Şved socïalïzmi” atanğan bul ulttıq ékonomïkalıq ülgi kapïtalïstik jäne socïalïstik damw joldarınıñ eñ ozıq qasïetterin qamtığan jeke menşik üstemdigi bar aralas türdegi narıqtıq qatınastarğa süýenedi.
Şvecïya önerkäsibi éksportqa bağıttalğandıqtan onıñ önimi eldiñ barlıq sırtqı sawdasınıñ negizin quraýdı. Öndiris orındarınıñ köpşiligi Şvecïyanıñ ortalıq awdanında ornalasqan. Eñ iri “Şved bolat kompanïyası” koncernii memleket menşiginde. Maşïna jasaw salasına barlıq önerkäsip önimderiniñ 50%-ına jwığı tïedi. Avtomobïl jäne aéroğarış önerkäsibiniñ zawıttarı oñtüstik jäne ortalıq Şvecïyada şoğırlanğan. Avtomobïl önerkäsibi “Volvo” (“Volvo”) kompanïyasınıñ zawıttarı Geteborgte, al “Saab-Scania” (“Saab-Şanïa”) kompanïyasınıñ zawıttarı Trollxatende ornalasqan. Däri-därmek jasaw men bïotexnologïya salaları – şved ékonomïkasınıñ eñ ürdisti jäne bolaşağı zor önerkäsip salaları. Şved kompanïyaları onkologïya, gastroénterologïya, kardïologïyada qoldanılatın därilerdi şığarwğa mamandanğan. Élektr jäne jlektrondıq önerkäsip Stokolm men Vesteros qalalarına şoğırlanğan. Sondaý-aq, Stokgolm telekommwnïkacïya jäne turmıstıq aspaptarın şığaratın “Ericsson” (“Érïksson”) jäne “Elektrolux” (“Élektrolyuks”) kompanïyaları bükil dünïe jüzine belgili. Agrarlıq şvecïyanıñ jetekşi salası – etti-sütti iri qara mal ösirw. egin şarwaşılığı üşin el awmağınıñ 7%-ına jwığı paýdalanıladı. Keme jasaw käsiporındarı Geteborg, Malme, Wdevall qalalarında ornalasqan. Şvecïya – orman önerkäsibi öndirisiniñ barlıq türlerin éksportqa mol şığaratın el (Fïnlyandïyamen birge bükil dünïe jüzindegi qağaz ben cellyulozanıñ 10 – 15%-ın öndiredi). El awmağınıñ 68%-ın ormandar alıp jatır. Eldebank jüýesi men twrïzm jaqsı damığan.
Älemniñ eñ baý elderiniñ aldıñğı qatarında turğan Şvecïya turğındarınıñ ortaşa ömir sürw jası – 80,5. Eñ az eñbek demalısı – 34 kün. Bul Ewropadağı üşinşi orında turğan körsetkiş. Al, Şvecïyadağı stwdentterdiñ ortaşa jası – 25,5. Olar mektepti bitirgennen keýin birden JOO-na tüspeýdi. 2-3 jıl jumıs istep bolğan soñ ğana oqwmen aýnalısadı. Şvecïya – eñ jomart xalıq. Memleket kedeý elderge kömek körsetkenderdiñ bir paýızın quraýdı. Benzïnnen eñ alğaş bolıp bas tartqan el de osı Şvecïya. Olar osılaýşa bïojanarmaýdıñ jağına şıqtı. Şvecïyada eki til bar: jeñil jäne qïın. Xalıqtıñ 70 paýızı “qïın” tildi awızeki tilde qoldanbaýdı, keýbiri qïın tildiñ sözderin tüsinbeýdi de eken. Şvedter sportqa öte jaqın, olardıñ 80 jastağı adamın 50 jasta dep te aýta almaýsıñ. Şvedtikter şaqırwsız nemese eskertwsiz eşqaşan qonaqqa barmaýdı. Olar üýde tamaq jasağandı unatpaýdı: köbine kökke şığadı nemese dämxanalardan tamaqtanadı. Şvedterdiñ süýikti tağamdarı – kebab pizza (qamır, irimşik, et jäne arnaýı kebab tuzdığı). Şvecïyada qoý etine qarağanda jılqı eti köp jelinedi.
Şved qızdarı 30 jasında ğana ömirge bala äkelgendi qup köredi. Munıñ bastı sebepteriniñ biri – mansap. YAğnï, olar bala baqpastan burın, bïznes salasında ülken jetistikterge jetip, mansaptıñ joğarı baspaldağına köterilip alwdı jön sanaýdı. Şvecïyada “üý şarwasındağı äýel” degen mamandıq asa tanımal emes, sondıqtan 75% ana balasın dünïege äkelgennen keýin jumısqa şığıp ketedi.
Ïttrïý, ïtterbïý, terbïý jäne érbïý xïmïyalıq élementteri şvedtik awıldardıñ qurmetine atalğan. Osı aýmaqtan atalğan qazbalar tabılğan. Däl qazirgi waqıtta Şvecïyada 10-na astam yadrolıq reaktorlar jumıs jasap jatır. Şvecïyadağı Patşa saraýı – älemdegi eñ ülken saraý. Onda 550 bölme bar.
Munıñ bäri bizdiñ estigenderimiz ben ğalamtordan kezdestirgen aqparattarımız. Endi sol Şvecïyanı öz közimizben körmekpiz. Josparımızda Stokgolm, Wpsala, Vesteros, Getoborg qalaları bar. Aldımen astanağa keldik…
Şvecïyanıñ bas qalası – Stokgolm. Melaren köliniñ şığısında 8 köldiñ ortasında ornalasqan ejelgi tarïxï eskertkişterge baý qala. “Stokgolm” – “jaqsı saqtalğan” degen mağınanı bildiredi. Astanada murajaý qalpındağı köretin dünïeler köp. Qalanıñ atı şatırda turatın “Karlson” jäne Nobel sıýlıqtarın tapsırw şaralarımen qatar ataladı. Sondaý-aq, Stokgolmdegi 750 jıldıq tarïxı bar “Gamla Stan” ortalığı, Patşa saraýı, Gamla Stan ejelgi qalaşığı, Vïsbï üýi, joğarı sapada turğızılğan Drottïngxolm saraýı, Krïstaldar patşalığı, Stokgolmdik arxïpelag waqıtımızdı qızıqtı äri paýdalı ötwine sebepker bola aldı.
Ortalıq alañdı aralaý jürip köptegen güldesteler men qabırğalarğa japsırılğan türli-tüsti qağazdarğa tap boldıq. Munıñ bäri osıdan birneşe kün burın osı alañda orın alğan qaýğılı oqïğağa baýlanıstı eken. Alañdağı jayaw jürginşilerge qaraý jıldamdıqpen soqtıqqan jük maşïnasınıñ saldarınan jazıqsız jandar köz jumğan. Xalıq birneşe künnen beri sol jazıqsız qurbandardı eske alıp, birneşe kïlometrge sozılıp jatqan ortalıq köşeni gülge kömkerip, şırağdandar qoýıp, jürekjardı sözderin arnap jatır… Xalıqtıñ bäzbirewlerdiñ basına tüsken qaýğısına qosıla qaýğıra biletin meýirimdilikterine tañ qalasız. Mundaýdı basqa bermesin… Osındaýda bizdegi qaraýıp ketken, qataýıp ketken jürekterdi eske alıp, qınjılasıñ…
Bedeldi Monocle jwrnalınıñ jıl saýın dästürge aýnalğan ömir sürwge barınşa jaýlı älemniñ eñ üzdik qalalarınıñ reýtïngisinde Stokolm törtinşi orındı ïemdengen. Sarapşılar qalanıñ köptegen qundılıqtarımen qatar onıñ atmosferanıñ lïberaldığın, qızıqtı säwletin jäne qoğamdıq kölikter jumısınıñ jaýlılığın atap ötken. Älemniñ ömir sürwge jaýlı üzdik qalaların anıqtawda qawipsizdik, densawlıq saqtaw, bilim alw mümkinşiligi, ékologïya jäne bïznes jürgizw qarapaýımdılığı sındı körsetkişter bağalanadı.
Dïnamït, yağnï jarılğış zattı alğaş oýlap tapqan ataqtı şved ğalımı Alfred Nobel osı qalada ömir sürip, öziniñ adamzat örkenïetine ölşewsiz üles qosqan äýgili ğılımï jañalığın aşqan. Jıl saýın Şvecïyanıñ Ğılımï akademïyası xïmïya, fïzïka, medïcïna jäne ékonomïka salası boýınşa erekşe jañalıqtar aşqan ğalımdarğa Nobel sıýlığın tapsıratın jer osı. Stokgolm – äwe şarların kökke erkin uşırwğa ruqsat beretin älemdegi jalğız astana.
Stokolmnen soñ qalanıñ soltüstik-batısında ornalasqan Şvecïyanıñ burınğı astanası – Wpsala qalasına attandıq. Ol astana märtebesin 1523 jılğa deýin saqtadı, qazirgi waqıtta – Wpsala eldiñ äkimşilik ortalığı. Qalanıñ negizi XII ğasırdıñ bas kezinde qalandı, onıñ ornında Éstra-Aros atalğan (şved tilinen awdarğanda “Özenniñ şığıs sağası” degen mağınanı bildiredi) şağın konıs bolğan. 1273 jılı Éstra-Arosta arxïepïskoptıñ rezïdencïyası ornalastı. 1280 jılı qala qazirgi atawın aldı, Wpsala şamamen “saladağı joğarğı qonıs” degen mağınanı bildirdi. (“sala” – “tawlı” degen söz). XIII ğasırdıñ soñınan XVIII ğasırdıñ bas kezine deýin Wpsalada memlekettik mañızı bar köptegen şaralar: Şvecïya bïlewşi toptarınıñ jïnalıstarı, şved monarxtarınıñ taqqa otırw saltanattarı, t.b. ötkizildi.
Qazirgi qaladan säl soltüstikke qaraý ornalasqan eski Wpsala ejelgi dinï ädet-ğurıp ortalığı boldı. Munda XII ğasırdıñ bas kezinde salınğan eski şved soborınıñ qulandıları äli künge deýin bar. Qalanıñ bul böliginde Şved korolderiniñ ejelgi saraýları ornalasqan. 1945 jılı Eski Wpsala küşti örttiñ nätïjesinde joýıldı.
XIV ğasırdıñ özinde qalada sawda tez qarqınmen damï bastadı, twra osı Wpsalada bükil Şvecïyadan sawdagerler keletin järmeñkeler ötkizilip turdı. 1477 jılı burınğı şved astanasında eldegi birinşi wnïversïtet aşıldı. 1620 jılı barokko stïlinde orındalğan jäne “Gwstavïanwm” degen ataq alğan wnïversïtettiñ ortalıq ğïmaratı paýda boldı (qazir munda murajaý ornalasqan). Ampïr stïlïndegi ğïmarattar salw XIX ğasırda keñ qulaş jaýdı. Wpsaladağı mundaý arxïtektwralıq qurılıstardıñ jarqın ökili 1819-1826 jıldarı arxïtektor K. Swnvalldıñ jobası boýınşa salınğan wnïversïtet kitapxanasınıñ ğïmaratı bolıp tabıladı. Wpsalanıñ arxïtektwralıq bet-beýnesinde osı waqıtqa deýin eski qalalıq jobalaw élementteri jaqsı saqtalğan.
XIX ğasırdıñ soñı XX ğasırdıñ bas kezinde Wpsala Şvecïyadağı konservatorlıq sayasï toptardıñ tiregi boldı. XX ğasırda qala önerkäsibi jedel qarqınmen damï bastadı. Munda maşïna jasaw, tamaq, däri-därmek jasaw käsiporındarı salındı. Osı waqıtqa deýin qış büýımdar öndirisi köpke tanılıp otır.
Bügingi küni Wpsala qazirgi zamanğı Şvecïyanıñ iri önerkäsip, mädenï jäne wnïversïtettik ortalığı bolıp tabıladı. Qalada étnografïyalıq jäne ölketanw müra- jaýları, Dïsagorden arxïtektwralıq mürajaýı, Wpsalada türıp, eñbek etken belgili ğalım Karl Lïnneýdiñ üý- murajaýı (bul qalada onıñ mazarı da bar), botanïkalıq baq, astronomïyalıq observatorïya aşıldı. Wnïversïtet kitapxanasında 250 mıñnan asa baspasöz basılımdarı men 7000-nan astam köne qoljazbalar bar.
Qalada musılman meşiti de bar eken. Waqıtımızdı bölip, ädeýilep kirip şıqtıq.
Wpsalanı aralap jürgenimizde Vesterosta turatın qandastar telefon şalıp, kütip otırğandarın aýttı. «Bul qalaý bolğanı, biz olaý kelisken joq edik qoý» deýmiz. Biz Danïyada jürgende «Şvecïya qazaq qoğamınıñ basşısı, jaqında ğana Ewropa qazaq qoğamdarı federacïyasınıñ törağası bolıp saýlanğan Murat Ermïştiñ Türkïyada jürgenin estidik. Sonımen eşkimdi mazalamaýıq dep şeşkenbiz. Biraq sol küni tünde kelgen Murat, biz Stokgolmnen Wpsalağa attanar aldında xabarlasqan. Biz oğan bügin sağat 2-3 terde Vesterosta bolatın şığarmız dep boljam aýtqanbız. Sol waqıttı şamalap, sondağı ağaýındardı qazaq qoğamına jïnağan eken. Biz «kütip otırmız» degendi estigen boýda, köliktegi jolbağdarğa Vesterostağı Qazaq mädenï ortalığınıñ mekenjaýın engizip alıp jolğa şıqtıq…
Vesteros şağın qala eken; bir jağı sıñsığan qalıñ orman, ekinşi jağı Melaren deýtin aýdın şalqar ülken köl. Qalıñ ormanmen irgeles jatqandıqtan bolar awa raýı qolaýlı, tabïğatı äsem.
Bizdi Şvecïya Qazaq mädenï ortalığınıñ törağası Murat Ermïş pen ortalıqtıñ müşeleri, burınğı törağası Ïbragïm Qusşı, Maxmwtdïn Serbes, Zexra Qaxrïman, Baýram Keser qandastarımız qarsı aldı.
Ewropa qazaqtarınıñ biri-birimen añsap körisetin kïeli ornı – Şvecïya qazaq mädenï ortalığınıñ üýine dastarxan jaýıp kütip otır eken. Bul da – qazaq menşigindegi ğïmarat. Kürdeli jöndewden ötken zäwlim üý işinen qazaqtıñ ïisi añqıp tur. Qazaqstannan barğan sıý-sïyapattar, ortalıqtıñ jemisti jumısın paş etken türli marapattawlar men sport oýındarınıñ kwboktarı – bäri-bäri osı jerden orın alğan. Munda bizge, äsirese, qazaq tilin üýretwge beýimdelgen bölmeler erekşe unadı. Ortalıqta til üýrenwge qajettiliktiñ bäri bar. YAğnï, Vesteros qazaqtarı özderiniñ jas urpağın ana tiliniñ qadir-qasïetimen swsındata berw üşin qoldan kelgenderiniñ bärin jasap otır dep nıq senimmen aýta alamız.
Ortalıqtıñ basşısı tört tilde (qazaq, türik. şved, ağılşın) erkin söýleýtin Murat Ermiş. Ol – Wpsala wnïversïtetiniñ tülegi. Onıñ bir basında birneşe qoğamdıq jumısı bar. Ol Şvecïya qazaq qoğamınıñ törağalığımen qatar, Vesterostağı meşittiñ de basqarma törağası, Şvecïyadağı 26 meşitti biriktiretin federacïyanıñ törağası mindetterin de atqaradı. Ol jumıstarı azdaý, endi Ewropa qazaq qoğamdarı federacïyasınıñ da tizgini Muratqa tïip otır. Ewropa qazaqtarı bilimdi de isker azamat Muratqa senim bildirip, Kayum Kesïjï mırza zañdı türde negizin qalap, joğarı deñgeýge kötergen 10 elden quralğan Qazaq qoğamdastığınıñ ewropalıq federacïyasına basşı etip saýlaptı. Biz de Murattı saýlanğanına bir jeti tolmağan Federacïya törağası lawazımımen quttıqtadıq. Ol qoğam jumısımen qatar öziniñ jeke fïrmasınıñ da jumısın döñgeletip jürgizip otır. Sondaý-aq, ol 140 mıñdaý xalıq turatın Vesteros qalasınıñ mäslïxat depwtatı lawazımına köterilgen alğaşqı qazaq. Socïal demokrattar partïyası atınan oblıstıq mäslïxatqa qatarınan eki ret depwtat bolğan. Özge el, özge ortadağı qazaq balasınıñ abıroýına qalaý qwanbassıñ.
Zexra äpke äzirlegen şäýdi soraptaý otırıp, äñgimemiz Şvecïyadağı qandastar taqırıbına oýıstı. Maxmwt Sarbas ağamız äñgimeni äriden, qandastardıñ Skandïnavïyanıñ bir tükpirindegi Şvecïya eline kelwinen bastadı.
Qazaqtar Şvecïyanıñ basqa da qalalarında turadı, biraq naq osı Vesterosta qazaq dïasporasınıñ negizgi böligi turaqtağan. Olar ötken ğasırdıñ 60-70 jıldarı Türkïyadan Şvecïyağa köşip kelgen étnïkalıq qazaqtar. 1960 jıldardıñ basında Şvecïyağa alğaşqı bolıp kelgender Qabdolda Şağataý, Osman Altaý, Axmed Baxadwr, Keşenaý Ermiş, Kärmenïya Şakrax, Käkim Özqul esimdi qazaqtar edi. Bular alğaşında «salt bastı» kelip, biraz jıl qara jumıs istep, aqşa jïnap alıp Türkïyağa qaýtsaq degen oýda bolğan. Keýin Şvecïyanıñ äýgili «AVV» kompanïyasınıñ öndiris, zawıttarında jaqsı jumıs isteý kele, üýlenip, otbasın qurğan. Söýtip, Şvecïyada qalıp qoýğan, köbi osı eldiñ azamatı. Qaýsı birinde Şvecïyanıñ da, Türkïyanıñ da azamattığı bar. Turmıs-tirşilikteri jaqsı, jeke üýleri, kölikteri bar. Ulttıq ädet-ğurpın, mädenïetin, tilin jäne dästürlerin saqtap qalğan qandastar, özderine baspana bergen eldiñ ékonomïkasına öz ülesterin qosıp qana qoýmaý, sonımen birge onda «qazaq» jeriniñ şağın burışın qurğan.
Qala el astanasına jaqın bolğandıqtan özge elderge barıp-kelip turw da qïın emes. YAğnï, qaý jağınan alıp qarasañız da öte ıñğaýlı. Şvecïyağa alğaş kelgen qazaqtardıñ birden Vesteroske atbasın tirep toqtawınıñ bastı sebebi, mine, osı ıñğaýlılıqta jatsa kerek. Şvecïyağa Türkïyadan alğaş qonıs awdarğan qazaqtar 8 otbası bolğan eken. Sodan beri Skandïnavïyağa bet alğan köş jıl saýın azdap bolsa da jalğasıp, qazir Şvecïyadağı qazaq otbasılarınıñ sanı 100-den asıp ketken. Olardıñ 55 otbası osı Vesterosqa ornalasqan. Alısta jürgen ağaýındar üşin 55 otbası kädimgideý ülken qawım. Jäne olardıñ bir-birimen baýlanısı da jaqsı, negizinen bir köşeniñ boýında turadı dese de boladı. Endi jaqında olardıñ qatarına Türkïyadan jañadan köşip kelgen qazaq 15 otbası qosılğan. Munıñ üstine soñğı kezde Şvecïyağa ärtürli jağdaýmen Qazaqstannan da, basqa elderden de qonıs awdarğan qazaqtar köbeýe bastağan.
«Alğaş kelgen ülkenderimiz qoldarınan kelgenşe är sätti paýdalanıp, öz mädenïeti men ädet-ğurıptarın jalğastırwğa umtıldı. Eñ bastısı olarda bereke, ağaýınşıldıq, birlik boldı. Waqıt öte kele qazaq dïasporasınıñ öswine baýlanıstı ıntımaqtastıq jäne qor aşw qajettiligi twındadı. 1990 jıldarında aqsaqaldar alqası Qazaq mädenï qawımdastığın qurğan edi. Alğaşqı kezde mädenï qawımdastıq dinï jäne basqa mañızdı merekelerde xalıqtıñ basın qosıp jïnalatın orın retinde qalıptastı. Waqıt öte kele, jumıstarın resmï türde jalğastırwğa şeşim qabıldağannan keýin 1996 jılı ötinişterin bildirip, uýım bolıp tirkeldi.
Osı ortalıqtıñ qurılwına öz ülesterin qosqan jergilikti ortanıñ belgili belsendileri: Älï Qaxarman, Abdwllax Çagataý, Jengiz Aqsaqal, Keşenaý Ermïş, Axmet Baxadwr, Qadır Makïn, Qadır Qubılaý. Soñınan bul procesti Ïbraxïm Dïnçtwrok, Baýram Keser, Meden Serbes, Ïbragïm Kusşı, endi Murat Ermiş jalğastırwda» – deýdi Maxmwt aqsaqal..
«Mädenï ortalıq jumısınıñ maqsatı – qazaqtar özderiniñ ulttıq mädenïeti men tilin, salt-dästüri men özara birlik-berekesin saqtap qalw. Ramazan, Qurban aýt merekelerin jaqsı toýlaýmız. Qazaq toýları men janazaların da dästürge saý orındaýmız. Aqıl aýtar 80-90 jastağı aqsaqaldarımız ben aq jawlıqtı analarımız bar…» deýdi ortalıq basşısı Murat Ermiş.
Qazaq mädenïet ortalığı qanatınıñ astında tağı da «Jastar mädenïet ortalığı», «Äýelder qolöner mektebi», (äjeler birlestigi) jumıs istese, mundağı «Ïslam mädenïet ortalığınıñ» qızmeti – öz aldına bir töbe. «Ïslam mädenïet ortalığı» 1995 jılı ükimettiñ kömegimen 1 jarım mïllïon kronğa musılman meşitiniñ ğïmaratın satıp alğan. Äweli şirkew bolıp, keýin jastar teatrına aýnalğan bul ğïmarattı bükil musılmannıñ basın qosatın meşit jasaw isi oñaýğa soqpağan. Meşitke 250 kisi erkin sïyadı eken. Juma namazın ötewge munda arnaýı 27 ölkeden musılmandar jïnalatın körinedi. Är jılı munda meşit atınan awızaşar berilip turadı eken. Alla üýiniñ janınan 13-14 jastağı balalarğa dinï däris medrese, äýelderge arnalğan jeke bölmeler de bar körinedi. Bul meşit te alısta jürgen ağaýındarımızdıñ jüzege asırğan ïgilikti isteriniñ biri ekendigi dawsız.
«Şvecïyadağı Qazaq qawımdastığı Vesteros qalasında ornalasqan basqa memleketterdiñ qawımdastıqtarımen mädenï is-şaralardı jürgize otırıp, özimiz ökilderi bolıp tabılatın Qazaqstan jäne Türkïyanı ewropa jurşılığına tanıtıp, memleketterimizdiñ ulttıq tağamdarın, kïimderin şeteldik dostarğa körsetip, bılaý qarağanda elşiliktiñ mädenï, rwxanï tınıs-tirşiligi mindetin atqarwdamız.
Şvecïyanıñ astanası Stokgolmde jıl saýın uýımdastırılğan üş festïvalğa qatısıp, merekelew kezinde qolımızda bolğan qazaq tarïxın jäne mädenïetin tanıtatın aqsaqaldarımızdan qalğan qol öner ülgileri men qazaqtıñ ulttıq tağamdarın körsetip, elimizdi eñ joğarı deñgeýde tanıstırwğa bar küşimizdi saldıq.
J astarımızğa sport qawımdastığın qurıp, jastarımızdı twra jolğa salw, jumıspen qamtamasız etw maqsatında Şvecïyada äwesqoý topta oýnaýtın qazaq komandasın qurdıq. Maqsatımız komandalıq rwxtı jäne közqarastardı jastarımızğa ağalarınıñ arqasında jetkizw, birlik pen ıntımaqtastıqtı qamtamasız etw jäne eñ bastısı basqa qawip-qaterden alıs ustaw edi.
Äýelderimiz birlese otırıp qazaq äýelderi qawımdastığın qurdı. Olardıñ maqsatı äýelderimizdiñ Şvecïyanıñ älewmettik ömirimen tanısqanda öz ädet-ğurıptarın umıtpaý, kelesi urpaq boýına siñirw bolıp tabıladı. Bul üş qawımdastıq awqımında tïimdi jäne resmï jumıstar atqarwda. Qawımdastıqtarımız sonımen qatar öz taqırıptarında täwelsiz jumıs istep, ortaq şaralarğa kelgende birlesip äreket etedi. Är qawımdastıqtıñ jeke basqarw uýımı jäne byudjeti bar. Keýbir jağdaýlarda, mäselen äýelder qawımdastığı tek qana äýelder üşin jüzw kwrstarın uýımdastıradı.
Al, jastar qawımdastığı jastardı murajaý, sayaxat, jäne osığan uqsas şaralar ötkizip, rïzaşılıqtarın alwğa tırıswda. Är qawımdastığımızda basqa qawımdastıqtardıñ bir nemese eki ökili boladı. Bul baýlanıs uýımdastırwda jıldamdıq jäne durıs tüsinistikke jol aşadı. Bügingi tañda qarïyalarımız üşin bir qawımdastıq jumıstarın atqarıp jatırmız. Onıñ maqsatı qarïyalarımızdıñ ömirlerin belsendi ötkizwlerin qamtamasız etw, olardıñ qalawları boýınşa bağdarlamalar qurastırw bolıp tabıladı. Qazaqstan örkenïetti, demokratïyalı memleket retinde qazaq xalqın biriktirwşi, ıntımaqtastırwşı rwxanï jañarwdıñ ortalığı bolıp tabıladı. Özderiniñ tarïxï Otandarınan ärtürli jağdaýlardıñ saldarınan sırtta jürgen özimizdiñ qandastarımızben ömirdiñ barlıq salalarında jemisti baýlanıstar ornatwğa tırıswda», – deýdi Ortalıq janındağı atalmış qawımdastıq jumıstarına toqtalğan Murat mırza.
«Degenmen, bizdi de mazalaýtın jaýttar bar, – deýdi Maxmwt aqsaqal. Ewropanıñ mädenïetti de awqattı osı eline qonıstanğanımızğa da 50 jıldan asıp ketip otır. Allağa şükir, «qarnımız toq, köýlegimiz kök» degendeý, bul jerde materïaldıq turğıdan şat şadıman ömir sürip kele jatırmız. Osı oraýda şved eline qarızdarmız.
Alısta jürgennen keýin, ärïne, keýbir qïınşılıqtar bolmaý qoýmaýdı. Bizdi äsirese urpaq qamı tolğandıradı. Jastarımız, balalarımızdıñ bolaşağı ne boladı? Tilin, dilin jäne dinin saqtaý ala ma? Qazaq ekenin bilip, qazaq tilinde söýlep, musılmanşılıq senimin jalğastırıp, qazaqı qalpın ustap qala ala ma? degen suraqtar bükil ata-analardı mazalaýdı.
Balalarımız qazaqtıq qalpın saqtap qalsa eken dep armandap jürgen biz – ata-analardıñ özi ulttıq til men dildi tolıq boýımızğa siñirip alğan azamattar emespiz. Tilimiz kelte, dilimiz orta bolıp kele jatırmız. Biraq, qudaýğa şükir, jüregimiz äli «qazaq, qazaq» dep soğıp keledi. Onı bizge köptegen qïınşılıqtarmen ömir keşken ata-analarımız darıttı. Endi biz ata-analarımızdıñ sol amanatın olardın nemere-şöberelerine darıtsaq degen oýdamız.
Osı oraýda, bizder özimizdiñ ata-analarımızdaý qazaqtıñ tili men diline baý bolmasaq ta, urpaqtı ulttıq mädenïette tärbïelewde olardan köbirek mümkinşilikke ïemiz dep oýlaýmız. Öýtkeni älem socïalïstik jäne kapïtalïstik top bolıp ekige bölinip, qırğï-qabaq salqın soğıs bolıp turğan jäne qazaq mädenïetiniñ käwser bulağı – elmen baýlanıswğa mümkinşilik bolmağan şaqta ata-analarımız bizdi ösirdi. Al biz bolsaq, qoý üstinde boztorğaý jumırtqalağan qazirgi beýbit zamanda, twğan elmen qoyan-qoltıq aralasıp tığız baýlanısıp jürmiz.
«Ağanıñ şırıldap otırğanı, jastarımız qazaq ekenin umıtıp ketpese degen janaýqaý. Ağa bwındı,äsirese urpaq qamı tolğandıradı, balalarınıñ bolaşağına qattı alañdaýdı. Jaxandanw jürilip jatqan mına zamanda balalarınıñ bolaşağı ne boladı? Tilin, dilin jäne dinin saqtaý ala ma? Qazaq ekenin bilip, qazaq tilinde söýlep, musılmanşılıq senimin jalğastırıp, qazaqı qalpın ustap qala ala ma degen suraqtar osındağı qazaqtardı mazalaýtını şındıq. Ağa urpaqtıñ ökilderin jas ösip kele jatqan urpaqtı ata-baba mura qılğan qazaq dästürlerinen göri, köbine batıs mädenïeti qızıqtıratını mazalaýdı. Bilimdi jastarımız qazaq ekendikterin umıtpaý, bolaşaqta ultqa qızmet etse dep armandaýdı…
Büginde maqtanar jastarımız az emes. Şvecïyağa kelgen alğaşqı bwın – ata-analarımız qara jumıs istep, urpaqtarın oqıtpasa bolmaýtının tüsindi. Sondıqtan balaların oqıttı.Keýingi urpaq qazir iri-iri käsiporındarda jumıs isteý bastadı. Jastardıñ 80 paýızı joğarı bilimdi.
Soñğı waqıtta Şvecïyada turatın qazaqtardıñ arasınan joğarı bilim alıp, qoğamnıñ türli salalarında qızmet istep jürgen belgili jastar köbeýgen. Mısalı Aýsw Aqsw degen qızımız Stambwl qalasındağı metronı basqarğan, qazir Şvecïyadağı älemde üşinşi orında turatın äýgili «AVV» degen kompanïyada jumıs isteýdi. YAwız Qaxarman degen jigit London men Adana metrosınıñ jobasımen aýnalısatın öz fïrması bar. Otız jasar Gülbarşın Keser degen qızımız Şvecïyanıñ sırtqı ister salasında jemisti eñbek etip jür. Al, Jeñis Şağataý jaqsı xïrwrg-däriger retinde esimi tanımal. Sol sekildi, Skandïnavïya elderindegi İVM kompanïyasınıñ basşısı Darïya Ermïş. Ol 700 şved işinde Amerïkada sertïfïkattı tuñğış alğan maman. Raýxan Ermïş – «Erïkson» kompanïyasınıñ Şvecïya boýınşa basşısı. Asan Altaý degen jigitimiz Amerïkanıñ Kastroll degen fïrmasınıñ ökildigin Şvecïyada aştı. Onıñ qol astında 80 şved ïnjeneri jumıs isteýdi. Aýşagül Şağataý işki ister qızmetinde erekşe közge tüsse, Oğız Şağataý kompyuter mamanı retinde Japonïyağa barıp jaqsı jumıs istep jür. Jan degen jigitimiz – patşalıq wnïversïtet muğalimi. Jïırma jeti jastağı Arman attı jigitimiz Sırtqı ister mïnïstrliginde, büginde Sïcïlïyada qızmet istep jatır. Sondaý-aq, ğalımdarımız da bar. Bulardıñ tizimin budan arı soza bersek birazğa jetedi. Şetelde bilimdi, bilikti qazaq jastarı köp. Solardıñ ïntellektwaldıq qwatın qazaq elinde nege paýdalanbasqa.
Endi ösip kele jatqan balalardı da Qazaqstanda qazaqtıñ salt-dästürin nasïxattaýtın arnaýı bağdarlamalar jäne tildik kwrstar bolsa, onda balalarmızdıñ jol bïletin özimiz köterip, Qazaqstanğa jiberer edik» deýdi Murat mırza.
Jazğı demalıs kezinde şettegi balalar twğan elge kelip, awılğa barıp, şurqırasıp jürer bolsa, şirkin! Añsap kelip, öz topırağıñda awnap-qwnap jatw da bir baqıt qoý! Balalar atajurtqa älsin-älsin soğıp, mundağı qandastarımen aralasıp-quralasıp jatsa, til men dilge közin swarıp, qulağın üýretip jatsaq, bolaşaqta elge oralwına altın köpir ornatar edik. Qazaqstan tarapınan şettegi qazaqtıñ keýingi urpağına arnalğan osındaý bir jaqsı bağdarlama jasawdıñ waqıtı kelgen tärizdi.
Bir otırıs üstinde qazaq tağdırına qatıstı birtalaý äñgime qozğaldı. Ağaýındardıñ ärqaýsısı öz oýlarımen bölisti…
Mädenïet ortalığınıñ jumısımen tanıstırıp, bir sağattıq otırıstan soñ, qandastar äñgimeni sol jerdegi Türik kafesinde otırıp jalğastırwğa usınıs aýttı. Jumıs babında jürgen ağalar bizben sol jerde qoştastı.
Ortalıqtıñ burınğı basşısı Ïbragïm Qusşı ağamızben 2010 jıldardan tanıspız. Şvecïyada ötetin Ewropa qazaqtarınıñ qurıltaý qarsañında Qazaqstanğa kelip, bizdiñ uýımnıñ şañırağında bolıp suxbattasqanbız. Qurıltaýğa Jazïra barıp qatısqan edi. Ağamızben osı künge aman-sälemimiz tüzw. Ötken jılı Kelnde ötken qurıltaý kezinde «Sizge Şvecïyanıñ şokoladın alıp kelip edim, kölikte tur.» degen. Biraq, biz koncerttik bağdarlamanıñ uýımdastırw barısımen jügirip jürip, qaýta kezedese almaý qaldıq. Endi ağamız äzildep «Sizge Kelnde bere almağan şokoladım äli maşïnamda tur. Qazir äkelip bereýin, tağı qalıp qoýmasın» deýdi. Ağamız sol jerden ketetin aýtıp, şokoladın berip, qoştasıp qaldı…
Asıqqan ağaýındar öz jumıstarına ketip, Murat mırza men Maxmwt ağamen äñgimemizdi kafede otırıp jalğastırıp, keşkisin Norvegïyağa qaraý jolğa şıqtıq. Norvegïyanıñ Oslo, Lïlexamer qalaların körmek oýımız bar.
(Jalğası bar.)
Jañıl Äpetova


text:
Eñ azdan 38 kişi merkeziy İtaliyada yüz bergen zelzele neticesinde elâk oldı. Saat 3:36-da zelzele ortası paytaht Latsio regionında yerleşken Akkumoli ve Amatriçe şeerlerinde olğan, tahminen 6 magnitudalı şiddetli türtme yüz berdi.
İtaliya Vatandaşlarnı qorçalama agentligi bildire ki, şimdilik çoq adam ğayıp olğan. Qurtarıcılar adamlarnı omravlar tübünde qıdırmağa devam ete.
Radio Svoboda mühbiriniñ bildirgenine köre, eñ çoq viranlar tahminen biñ adam yaşağan Akkumoli meskün yeri ve eali 2,5 biñden ziyade olğan Amatriçede oldı. Yerli akimiyet haber ete ki, elâk olğanlarnıñ sayısı ziyade ola bile, omravlar tübünden zararlanğan kişilerniñ sesleri eşitile, olarnıñ arasında balalar bar.
Vaqia yüz bergen yerge qurtarıcı hızmetler ve zararlanğanlar içün kerekli yardım kelmege devam ete. Vatandaşlarnı qorçalama hızmetiniñ bildirgenine köre, viran etilgen rayonlarğa yollarnı ev omravlarınen blok etilgen tar soqaqlar ağırlaştıra. Amatriçe şeeriniñ hastahanesinden adamlar tahliye etildi. Ekimler yaralanğanlar içün qan cıyması aqqında ilân etti.
Şimdilik zararlanğan ukrainler aqqında malümat yoq, dep bildirdiler Radio Svobodağa Romada Ukraina Elçiligi konsul bölüginde.
Yerastı türtmeler Marke, Umbrii, Toskane ve Abrutstso vilâyetlerinde de duyuldı. Romada 20 saniye devam etken eki türtme oldı. Adamlar soqaqlarğa çapıp, ev tışında tañğa qadar oturdı.
Umumen olaraq keçken gece seysmologlar merkeziy İtaliyada çeşit quvetli 18 yerastı türtmeni qayd etti. İşbu dağlı Apennin yeriniñ seysmik seviyesi yüksektir. İtaliyada soñki şiddetli zelzele 2009 senesi L’Akvila şeerinde yüz berdi, o vaqıt 300-den ziyade kişi elâk oldı.


text:
Qosqan waqıtı Qaraşa 13, 2017 | 298 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
Qazaqstan jaña älipbï qoldanatın boldı
Qazaqstan Ükimeti ükimet tekserip bekitken latın grafïkasına negizdelgen qazaq jazwı älipbïin jıl soñınan burın qoldanısqa engizip, orıs tiline jwıq keletin kïrïllïca älipbïinen qol üzbek. Jospar boýınşa, keler jılı jaña oqwlıqtar qurastırılıp, 2025 jılı ükimettik qujattardı tolığımen jaña älipbï boýınşa daýındaw iske asırılmaq.
Qazaq tili -Qazaqstandağı tulğalıq ult qazaq ultı qoldanatın til, ükimettiñ jazw reformasın talqılağanına köp jıl boldı, prezïdent N. Ä. Nazarbaev 27 qazanda qatıstı ükimet jarlığına resmï qol qoýdı. Ükimet jaq: jazw reforması negizinen qazaq tilin «osızamandandırw» üşin jürgizildi, _ – dep otır.
Qazaq tilinde ötken ğasırdıñ 20 jıldarında arab jazwı negizindegi töte jazw qoldanılğan, 20 jıldardan 40 jıldarğa deýin latın jazwı negizindegi qazaq jaña jazwı qoldanılğan, 40 jıldardan bastap orıs tili negizindegi kïrïllïca älipbïi qoldanılğan. Sovet odağı ıdırağan soñ qazaq tili Qazaqstannıñ memleket tili boldı, orıs tili memleket organdarı men jergilikti organdardıñ resmï tili boldı. Qazaq ultın qamtığan köptegen Qazaqstandıq qazirgi künde de orıs tilinde söýlewdi unatadı.
Qazaq tilinde qazir qoldanılıp otırğan kïrïllïca älipbïinde 33 orıs tili tañbası jäne 9 qazaq tili tañbası bar, latın jazwında 26 tañba ğana bar. Mine, bul «Qazaqstanşa» latın älipbïiniñ tolıqtırılw jağdaýında ğana qazaq tiliniñ dıbıstıq erekşeligine anağurlım saý kele alatının añğartadı. Ükimet keler jılı oqıtwşılardı tärbïelew jäne jaña oqwlıqtardı qurastırw jumısın bastaýdı. Jaña nusqadağı latın älipbïi qoldanılğan soñ Qazaqstannıñ memleket atı ağılşın tilinde «Kazakhstan» dep jazılmaý, «Qazaqstan» dep jazılatın boladı.
Keýbirewler jazw reformasında «Sovet odağı men Reseýdiñ ıqpalınan arılw» deýtin sayasï maqsat bar dep otır. Alaýda Qazaqstannıñ aqparat dänekeri 30 qazanda Reseýdiñ bas elşisi Mïxaýl Boçarnïkovtıñ sözinen cïtat keltirip bılaý dedi: Reseý täwelsiz Qazaqstannıñ aldağı waqıtta memlekettik tildi latınğa köşirw twralı şeşimine tüsinistikpen jäne qurmetpen qaraýdı.
Mïxaýl Boçarnïkov däriptep bılaý dedi: Qazaqstan ükimetiniñ pozïcïya bildirwinşe, orıs tiliniñ resmï tildik ornı ıqpalğa uşıramaýdı, Qazaqstannıñ orta mektepterinde orıs tili «belgilengen til» retinde oqıtıla beredi, Qazaqstan ükimetiniñ basşılığı orıs tilin el azamattarınıñ erkin meñgerwin Qazaqstannıñ mañızdı mädenï basımdığı retinde qarastıradı.
Bul xabar Şıñjañdağı qazaqşa basılımdardıñ biri «İle keşi» gazetinde gazet qızmetkeri Senbek Äwesqanulınıñ awdarmasımen 2017 jılı 7 qaraşada jarïyalanıp, jaña älipbï töte jazw ülgisinde qosa berildi.
Senbek Äwesqanulı,
QXR, Şïnjïañ, Qulja qalası
2017 jılı 9 qaraşa


text:
Rusiyeli advokat Aleksandr Popkov, apis yerlerinde «Yaltadaki Hizb ut-Tahrir işi» figurantları Emir-Useyin Kuku ve Vadim Siruknı ziyaret etmek ricasınen Krasnodar ve Rostov cemiyet közetüv komissiyalarına (CKK) muracaat etti. Cemiyetçilerniñ malümatına köre, Kuku etap boyunca endi Rostov-na-Donuğa ketirildi. Siruknıñ bulunğan yeri şimdilik belli degil. Bunı advokat Qırım.Aqiqat içün izaat bergende bildirdi.
Advokat: «Sekizinci elden keçip, parça-parça olıp yetken malümatlar Siruk ve Kukunen beraber tranzit kamerasında bulunğan adamdan keldi. O, Kukunı çıqarıp, bir daa ücrege ketirmegenlerini bildirdi. Ondan soñ Siruk, olarğa köpeklerni ustıra, tepmeley ve «yolda coymağa» vade etkenlerini bildirdi. Bular bu künlerde olğan şeyler. Çarşenbe (dekabr 27 – QA) künü etap boyunca yollaycaq ediler. Olarnen alâqa yoq», – dep ilâve etti.
Dekabrniñ 4-nde Aqmescitte Rostov okrugınıñ arbiy mahkemesi seyyar oturışında «Yaltadaki Hizb ut-Tahrir işi»niñ figurantları Muslim Aliyev, Emir-Useyin Kuku, Vadim Siruk, Enver Bekirov, Refat Alimov ve Arsen Cepparovnıñ apis muddetini 2018 senesi mayısnıñ 27-sine qadar uzattı.
«Yalta altılığı»nıñ işi boyunca tahqiqat bitirildi. Qabaatlanğanlarnı Rostov-na-Donu şeerine yollaylar.
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir (Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaq etilgen teşkilât) işi»niñ fiqurantları Arsen Cepparov ve Refat Alimov 2016 senesi aprelniñ 18-nde Qızıltaşta (Krasnokamenkada) tevqif etilgen soñ apiste bulunalar. Bu iş boyunca qabaatlanğanlarnıñ ilk dörtü 2016 senesi fevralniñ 11-nde tevqif etildi. Bular: İnsan aqları boyunca alâqa grubunıñ azası Emir-Useyin Kuku, qurucılar olıp çalışqan Aluşta sakini Muslim Aliyev ile Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov ve Yaltada yaşağan çeçek satıcısı Vadim Siruk.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ taqip etilüvi din alâmetine köre yapıla, dep sayalar. Advokat Emil Kurbedinov, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca esas olaraq qırımtatarlar taqip etilip, olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruplarğa ait Qırım sakinleriniñ de taqip etilgenini qayd ete.
Halqara siyasiy İslâm teşkilâtı «Hizb ut-Tahrir»niñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.


text:
Qadimiy Bağçasaraynıñ tarihiy qısmında (Eski şeerde) soñki asırlar devamında Han sarayı daima dominant olıp qalmaqta. Bunıñnen birlikte, Giray sülâlesine ait qırımtatar ukümdarlarınıñ rezidentsiyasına doğru çıqqan eski soqaqlarsız, orta asılarğa ait Zıncırlı Medresesiz, Orta Camisiz ve diger tarihiy abidelersiz Bağçasaraynı tasavur etmek de mumkün degil. Tamam şu Çürük-suvnıñ kenarında bulunğan şeerniñ diqqatqa lâyıq yerleri oña, turistler ve Qırımda raatlanğanlarnı celp etken tekrarlanmaz özgünlik ve kolorit bere.
Doğrusı, aprelniñ başında bu yerde turistler daa az. Raatlıq ve bayram künlerinde olar biraz daa çoq ola. Er vaqıt olğanı kibi, manzara yalıñız kurort mevsimi başlağan soñ deñişecek.
Aprel etüdleri: Bağçasaray (fotogalereya)
Qadimiy Bağçasaraynıñ tarihiy qısmında (Eski şeerde) soñki asırlar devamında Han sarayı daima dominant olıp qalmaqta. Bunıñnen birlikte, Giray sülâlesine ait qırımtatar ukümdarlarınıñ rezidentsiyasına doğru çıqqan eski soqaqlarsız, orta asılarğa ait Zıncırlı Medresesiz, Orta Camisiz ve diger tarihiy abidelersiz Bağçasaraynı tasavur etmek de mumkün degil. Tamam şu Çürük-suvnıñ kenarında bulunğan şeerniñ diqqatqa lâyıq yerleri oña, turistler ve Qırımda raatlanğanlarnı celp etken tekrarlanmaz özgünlik ve kolorit bere.


text:
Moskva faaliyetçileri aprel 18 aqşamında «Strategiya-18» ananeviy Qırım sakinlerine qol tutuv tedbiri ile soqaqlarğa çıqtılar. Bu sefer Rusiye paytahtınıñ sakinleri ukümetke ve vatandaşlarğa qırımtatar halqınıñ tarihındaki facialı künni hatırlatmağa qarar berdiler. Bunı Qırım.Aqiqatqa mitingniñ iştirakçisi Vera Lavreşina bildirdi.
Lavreşina: «1938 senesi aprel 17-de Aqmescitte NKVD apishanesinde qurşun cezaları icra etildi. Casuslıq ve milletçilik içün qırımtatarlarnıñ eñ yahşıları – milletniñ eñ parlaq vekilleri qurşunğa tizildi. Bu, qararnen yigirmi isim. Olarnıñ arasında jurnalistler, yazıcılar, Qurultaynıñ reisi, muzeyniñ mudiri yer ala ediler. Biz qırımlılarğa taziye bildiremiz», – dedi.
Ondan ğayrı faaliyetçiler, vatandaş jurnalisti olaraq çalışqan ve yarımadadaki tevqiflerni aydınlatqan, şimdi apis etilgen qırımtatar faaliyetçisi Nariman Memedeminovğa qol tutqanlarını bildirdiler.
Tedbirniñ iştirakçisi hanım: «Qırımda mustaqil jurnalistika böyle etip öldi. Biz Nikolay Semenanıñ işini de unutmaymız. Jurnalistlerni bir-biri artından tevqif eteler. Olarnıñ yerine ise blogerler kele», – dedi.
Faaliyetçiler Tverskaya soqağında: «Vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminov, FSB tarafından pancalandı», «Qırımdan tatarlarnıñ hibrid şekilde sürgün etilmesi – cinayettir», «Nikolay Semena: söz serbestligine qarşı mahkeme qararı», «Qırımda telükesizlik hadimleriniñ qanunsız areketleri toqtatılsın» yazıları ile plakatlarnı açtılar.
Sankt-Peterburg ve Moskvadan olğan Rusiye faaliyetçileri, qırımtatarlarnıñ 1944 senesi mayıs 18-de sürgün etilüvi hatırasına «Strategiya-18» adlı muddetsiz tedbir içün birleştiler. Er aynıñ 18-nci kününde faaliyetçiler, ilhaq etilgen Qırımdaki vaziyet aqqında ikâye etmek ve Rusiye cemaatçılığına insan aq-uquqları ve ürriyetleriniñ bozuluvı vaqiaları aqqında haber bermek içün şeerniñ soqaqlarına çıqalar.


text:
Bunı Türkiyedeki Meclis vekili Zafer Qaratay Azatlıq Radiosınıñ efirinde bildirdi.
Z. Qarataynıñ aytqanına köre, qırımtatarlarnıñ qasevet içinde bulunuvı ve ağır künlerni yaşağan vaqıtta eglencili tedbirlerni keçirmek yañlıştır.
Bunen beraber, Qırım türkleri medeniyet ve yardımlaşuv derneginiñ reberi Tuncer Kalqaynıñ sözlerine binaen, bayram yerine miting vve diger numayışlar teşkil etilecek.
Belli ki, bundan evel, Noğay Türkleri Kültur ve Yardımlaşma Dernegi Rusiyeniñ yarımadanı işğal etkeni aqibetinde Qırımda artıq insan aqları aqaretlengeni içün Sabantuy şeñliklerini lâğu etti.


text:
Aqmescitte Kreml nezareti altındaki Kyiv rayon mahkemesi Bağçasaraylı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçileri Memet Belâlov, Marlen (Suleyman) Asanov, Ernes Ametov ve mayıs ayında tevqif etilgen Server Mustafayev ve Edem Smailovnıñ tevqif muddetini eki ayğa uzattı.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etkenine köre, beş kişiniñ epsi avgustnıñ 9-na qadar SİZOda qalacaq.
Adliyecilerniñ sözlerine köre, mahkeme öz qararına «cinayetniñ ağır» olğanını sebep etip kösterdi.
Oktâbrniñ 12-sinde ilhaq etilgen Qırımda Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini – Timur İbragimov, Marlen (Suleyman) Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutıp alğan edi. FSB olarnı Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda «Qırım birdemligi»niñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatar, musulman Edem Smailov tutulıp alınğan edi. Olarnı qabaatlanuvı Bağçasaraylı «Hizb ut-Tahrir işi»ne qoşuldı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeliginde birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
«Qırım birdemligi» birleşmesi Facebooktaki saifesinde «Yaltadaki Hizb ut-Tahrir işi»niñ figurantı Vadim Siruknıñ adından muracaatını derc etti. Mektübinde o, qol tutqan ve mabüsler içün dualar oquğanlarğa teşekkürlerini bildirip, «biz, üstümizge bastırılğan «terroristler» tamğasını iç bir vaqıt qabul etmemiz», dep israr ete
Siruk: «Epimiz erte-keç ölecekmiz, ve muimi olğan – kelecek nesillerge bizden neler miras qalacaq, bizler içün dualarmı yoqsa asırlar devamında lânetlermi oqulacaq, çünki areketsizlik de ameldir ve biz onıñ içün cevap berecekmiz!!! Biliñiz ki, er bir insan – şahsiyettir. Öyle bir şahsiyettir ki, doğru ğaye ve eyi niyet ile silâlansa, cemiyetke qıymeti kesilmez bir isse qoşa bilecek ve tarihqa altın ariflernen yazılıp kire bilecektir», – dep yazdı.
Qırım.Aqiqatqa belli olğanı kibi, tevqif etilgen bu muracaatnı 2017 senesiniñ aprelinde yazdı. 2018 senesi yanvarniñ 20-sinde Vadim Siruknıñ ömür arqadaşı muracaatnı, derc etilmesi içün faaliyetçilerge berdi.
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir (Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaq etilgen teşkilât) işi»niñ fiqurantları Arsen Cepparov ve Refat Alimov 2016 senesi aprelniñ 18-nde Qızıltaşta (Krasnokamenkada) tevqif etilgen soñ apiste bulunalar. Bu iş boyunca qabaatlanğanlarnıñ ilk dörtü 2016 senesi fevralniñ 11-nde tevqif etildi. Bular: İnsan aqları boyunca alâqa grubunıñ azası Emir-Useyin Kuku, qurucılar olıp çalışqan Aluşta sakini Muslim Aliyev ile Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov ve Yaltada yaşağan çeçek satıcısı Vadim Siruk.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ taqip etilüvi din alâmetine köre yapıla, dep tüşüneler. Advokat Emil Kurbedinov, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca esas olaraq qırımtatarlar taqip etilip, olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruplarğa ait Qırım sakinleriniñ de taqip etilgenini qayd ete.
Halqara siyasiy İslâm teşkilâtı «Hizb ut-Tahrir»niñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.
İlhaqtan soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde kettikçe daa sıq surette kütleviy tintüvler yapıla.


text:
Ukraina Nazirler Kabineti Yuqarı Şuranı Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ başlanmasını mart 27 degil de, fevral 20 künü olaraq belgilemege çağıra.
Böyle teklif «Muvaqqat işğalniñ başlanuv müddetiniñ belgilenmesi aqta Ukraina qanunlarına deñişüvlerniñ kirsetilmesi aqqında» Ukraina ükümetiniñ qanun leyhasında qayd etilgen.
«QMC Yuqarı Şurasınıñ zaptı 2014 senesi fevral 26 künü yüz berdi, Rusiye Silâlı Quvetleri tarafından Ukraina devlet sıñırınıñ bozuluvı ve yarımadanıñ ilerideki işğali maqsadınen ukrain territoriyasında qanunsız sürette bulunuvı daa 2014 senesi fevral 20 künü başlandı», – denile qanun leyhasında.
Evel, 2015 senesi aprel 21 künü Ukraina Yuqarı Şurası «Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı istilâsına qarşılıq ve aqibetlerniñ yoq etilmesi aqta» qararnı qabul etti, mında Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı silâlı istilâsınıñ başlanması 2014 senesi fevral 20 künü ile belgilengen.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
«Bul änşiniñ soñğı bayqawı emes. Bir jılday demalıs alatın bolamız, onı Ädemi özi şeşedi. Jaqın arada ädeminiñ şığarmaşılıq albomına kiristik. Al keler jıldıñ basında jeke albomı jarıq köredi», - dedi R.Ğaysïn.
Sonımen qatar, onıñ atap ötwinşe, Ädeminiñ bir qazaqşa jäne bir orısşa änine Jaña jılğa deyin beyneklïp tüsirw mäselesi pısıqtalw üstinde.
«Ädeminiñ aldağı waqıtta mejelep otırğan negizgi josparları osılar. Al äzirşe, bayqawdan keyingi demalısta», - dedi änşiniñ mwzıkalıq prodyusseri.
Ayta keteyik, Soçï qalasında ötken Xalıqaralıq «Jaña tolqın - 2015» bayqawına qatısqan qazaqstandıq änşi Ädemi ekinşi orındı jeñip alğan bolatın.
Derekközi: QazAqparat
Kommentarïï


text:
Neşet Ertaş - Hata Benim
Sanatçı : Neşet Ertaş
Türkü : Hata Benim
Etiketler : Neşet Ertaş - Hata Benim türkü indir, Neşet Ertaş - Hata Benim türkü dinle, Neşet Ertaş türküleri, Hata Benim mp3 indir, Neşet Ertaş türküleri Hata Benim türküsü, Hata Benim sözleri, Neşet Ertaş mp3 dinle, Neşet Ertaş download, Hata Benim bedava mp3, Neşet Ertaş türkü sözleri, Neşet Ertaş türkü dinle, Neşet Ertaş son albüm indir
Neşet Ertaş Türküleri
neşet ertaş - ayva turunç narım var (kırşehir)
Neşet Ertaş - Niye çattın kaşlarını
Neşet Ertaş - Ela Gözlerini Sevdiğim Dilber
neşet ertaş - gönül ne gezersin seyran yerinde (kırşehir)
Neşet Ertaş - Gece Gündüz Baharında Yazında
Neşet Ertaş - Acem Kızı
Neşet Ertaş - Lelom
Neşet Ertaş - Sevinir M ola
Neşet Ertaş - O Yarin Kaşları
Neşet Ertaş - Yazımı kışa çevirdin
Neşet Ertaş - Zülüf Dökülmüş Yüze
Neşet Ertaş - Gönül
Neşet Ertaş - Ne Güzel Yaratmış
Neşet Ertaş - Gel Kaçma Gel
Neşet Ertaş - Evvel emirde


text:
Rusiye Energetik naziri Aleksandr Novak mayıs 20-de işğal etilgen Qırımnıñ elektrik sistemasından 500 megovattan biraz ziyade küçü tüşkenini bildirdi. Sebebi aytılmay.
Onıñ malümatına köre, Qırımnıñ energo teminatı tam olaraq tüzetildi.
«Qırım elektrik berme yolları tamamen işletildil, yük cıyması yapılmaqta», – dep tekrarlaylar Rusiye kütleviy haber vastaları nazirninh aytqanlarını.
Elektrik teminatı tüzetildi, amma o istiqrarsız: telefon ve internet bağında problemler bar, dep tasdıqlaylar yarımada sakinleri.
Mayıs 20-de kündüz Qırımnıñ yarısı elektriksiz edi. Elektrik olmağanını Aqmescit, Aqyar, Yalta, Aluşta, Keriç, Kezlev ve başqa şeerlerden insanlar bildire ediler.
Qırımda 2015 senesi soñunda esas Ukrainadan elertrik kelmegeni içün fevqulâde vaziyet kirsetildi, yaqında fevqulâde vaziyet rejimini lâğu ettiler. Qırım özü işlep çıqarğanlarından, Rusiyeden kelgen generator tertibatlardan ve yükke dayanamağan Kuban energo köpürinden temin etildi.
Qırımda mayıs 11-de Kubandan yarımadağa kelgen soñki energo köpüriniñ yipi aqqında bildirdiler. Krasnodar tarafında emirni Rusiye prezidenti Vladimir Putin berdi.
Dörtünci yip yarımadağa 200 megavat qoşma küç bermek kerek, cemi miqdarnı 800 megovatqa qadar ketirmek kerek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/13 ğinwar
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 13 ğinwar biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1886 — Vasiliy Molodtsov, komi tel belgeçe, mäğärif häm mädäniät eşleklese.
- 1898 — Fätxi Burnaş, tatar şağire, dramaturg, publitsist, ädäbiät tänqitçese, tärcemäçe.


text:
Qırım sakinleri topraq bergisi tölenecegine dair bildirüvler kelip başladı, dep haber ete Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde «Nedvijimost Sevastopolya» rieltorlar Derneginiñ prezidenti Grigoriy Apresov. Bu arada Apresov Qırımda Rusiye topraq bergisi yüksek olmaycaq dep saya.
«İmtiyaz saibi olğanlardan ğayrı – pensionerler 6 sotkağace bergi tölemey –bergini topraq saipleriniñ epsi töleycek. Umumen alğanda bu normal bir al. Devlet hızmetleri portalında hususiy odası olmağanlarğa mektüp şekilnde bildirüvler kelip başladı. Meselâ, 4 sotka içün 75 ruble. Normal, insan aqıllı, kimseni qorquzmaycaq bir bergi», – dep saya mutehassıs.
Bu aqta tafsilâtlıca Qırım.Aqiqat saytında «Qırım aftası: topraq bergisi ve Rusiyeniñ erzaq kontrsanktsiyaları» maqalesini oquñız.
Aynı zamanda Qırım sakinleri bücet üzerine yañı bir yük olıp minecek dep iddia ete. Qırım.Aqiqat Radiosı diñleyicilerinden biri, bu bergini ödemege küçü yetmeycek dep şikâyet etti.
«Men yañğız yaşağan pensionerim. Vaqtı zamanında topraq anamnıñ adına yazılğan edi. Pensionerler iç bir vaqıt tölemey ediler, endi men 10 biñden tölemege mecbur qalacam. Maña birisi bunı kapik dep ayta. Menim içün er ay, bağışlarsıñız, amma bu 120 ruble de para, esabımdan kesilecek», – dep ikâye ete adını aytmağan bir Qırım sakini.
Qırımdaki Rusiye Bergi hızmetiniñ maşümatına köre, 140 biñge yaqın Qırım sakini bu yıldan başlap 180 biñ topraq damartısı içün bergi ödemeli. Bergi 2017 senesi yanvarnn 1-ne qadar esaplandı. Bergi bu künden itibaren keçken künge köre tahsil etilecek.


text:
Halq deputatı, qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilev Romada cemaat faalleri ile körüşüvde İtalyan ükümeti ve Avropa birligi diger memleketleriniñ yolbaşçıları cezalar vastası ile Rusiyeni öz istilâiy yolundan vazgeçmege mecbur ete bilecegine işançını bildirdi.
«Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ faydası bar. Öyle de olsa, Rusiye özü halqara sanadaki yaramazlığından vazgeçmege mecbur olur. Ebet, bu sanktsiyalarğa bütün memleketlerniñ qoşulması müim», – dep bildire Mustafa Cemilevniñ sözlerini Radio Svoboda.
O şunı da qayd etti ki, Ukraina yarımadanıñ iqtisadiy qamaçavını devam etmek kerek. Onıñ fikrine köre, «işğalcilerni öz esabına aşatmağa aqılsızdır», çünki Qırımnıñ teminlevi aqta endi Rusiye tüşünmeli.
Qırımtatar halqınıñ yetekçisi Kiyevniñ böyle areketleri Moskvanıñ daa da ciddiy istilâsınıñ peyda olmasına yol berecegi aqta fikirge qoşulmay.
«Menimce, Rusiye ne qadar çoq areket etse, o qadar da tez öz soñuna yeter. Eminim, Ukraina – Rusiyeniñ soñki macerasıdır. Çeçnâ degil. Mında Rusiye boğulır. Şimdi ukrain arbiyleriniñ telefi 5-6 biñ elâk olğannı teşkil etse, Rusiyelilerde eki buçuq qat çoq. Biz arbiylerimizni şan-şerefler ile kömsek, olar ise köpeklerni kömgeni kibi», – dey Cemilev.
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev iyün 23 künü Romağa kelip, İnsan aqları boyunca Parlament komitetiniñ ve Deputatlar palatasında Tış işler boyunca komitetiniñ toplaşuvına qoşuldı.


text:
14 yanvar – Watan qorǵawshıları kúni.
Ǵárezsiz Ózbekstanda usı bayram óz Qurallı Kúshlerin shólkemlestiriwge baqıshlanǵan. 1992-jıl 14-yanvarda Respublika parlamenti elimiz aymaǵındaǵı áskeriy oqıw orınları hám basqa da áskeriy mákemelerdiń barlıq bólimleri menen birlespeleriniń Ózbekstan Respublikası yurisdikciya qaramaǵına ótiwi haqqında qararı qabıl etildi. 1993-jıl 29-dekabrde 14-yanvar – Watan qorǵawshıları kúni dep járiyalandı.
8-mart – Xalıqaralıq Hayal-qızlar kúni. Ózbekstanda bull bayram muhabbat, mehribanlıq hám gózzallıq bayramı sıpatında belgilenedi. Sonday-aq, «Analar kúni» sıpatında da belgili. 8-mart Ózbekstanda dem alıs kúni dep belgilengen.
8-mart Xaliq aralıq Hayal-qızlar kúni.
Ózbekstanda bul bayram muhabbat, mehribanlıq hám gózzallıq bayramı sıpatında belgilenedi. Sonday-aq, «Analar kúni» sıpatında da belgili. 8-mart Ózbekstanda dem alıs kúni dep belgilengen.
21-mart – Nawrız milliy baramı.
Nawriz (parsı tilinen alınǵan bul sózdiń biziń tilimizdegi awdarması «jańa kún» degendi ańlatadı) Nawrız bayramı 21-mart kúni belgilenedi. Bul kún – kún menen túnniń teńlesken waqtına tuwra keledi.
Elimiz ǵárezsizlikke eriskennen soń Ózbek hám qaraqalpaq xalıqlarınıńáyyemgi úrp-ádetleri menen dástúrleri kúshke kirip, sonıń ishinde, Nawrız bayramın bayramlaw ózine tán túske iye boldı. Bul bayram Ózbekstanda jasap atırǵan barlıq xalıqlardıń doslıq hám awızbirshilik simvolına iye bolǵan ulıwmaxalıqlıq bayram bolıp tabıladı. Búgingi kúnde Nawrıs bayramı Ózbekstan Respublikasınıń barlıq aymaqlarında, sonıń ishinde, Qaraqalpaqstanda joqarı kóterińkilik ruwxında keń túrde belgilenedi.
9 -may – Eslew hám Qádirlew kúni.
1-sentyabr – Ǵárezsizlik kúni.
Bul bayram Ózbekstan Respublikasınıń tiykarǵı milliy bayramı – Ǵárezsizlikke erisken kúni bolıp tabıladı. Bayram elimiz boylap hár jılı saltanatlı ráń-báreń túrde belgilenedi. Milliy bayram doslıq, qayırqomlıq hám hár tárepleme húrmetke súyengen ózbek hám qaraqalpaq xalqınıń arzıw-niyetlerin hám maqtanıshın sáwlelendiretuǵın bayram bolıp tabıladı.
Ózbekstan jasap atırǵan barlıq millet wákilleri milleti, dini hám kelip shıǵıwına qaramastan Ózbekstannıń barlıq aymaqlarında usı bayramdı kóterińki ruwxta belgileydi.
1 - oktyabr – Ustazlar hám muǵállimler kúni.
Hár jılı bul bayram Ózbekstan Respublikasında keńnen belgilenip kelinbekte. Áyyemgi zamanlardan ustazlarǵa tereń húrmet hám itibar saqlanıp qalǵan. «Muǵállim», «Ustaz» hám «Jol kórsetiwshi» sıyaqlı sózler óz ustazlarınan tek ǵana bergen bilimlerin emes, al xalıqqa bolǵan húrmetin, Ana-Watanǵa muhabbatın oqıwshılar ásirler dawamında minnetdlarshılıq penen tilge alǵan.
Mektep hám sońǵı oqıw mákemeleriniń oqıwshıları turmıstıń dáslepki bilimlerin bergen ustazların tereń húrmet etedi.
8 - dekabr Konstituciya kúni.
Ózbekstan Respublikasınıń Konstituciyası 1992-jıl 8-dekabrde qabıl etilgen. Usı bayram hár jılı Ózbekstan Respublikası boylap keńnen belgilenedi.
Ramazan Hayıtı.
Bul bayram Oraza hayıtı sıpatında tanılǵan hám musılman (Hijriy) kalendardıń 9-ayına tuwra keledi. Bayram 30 kúnnen ibarat bolıp, ol ruwxıy pákleniw dástúri bolıp tabıladı. Onıń shártleri tómendegishe: tań atıwdan kún batqanǵa shekem awqat hám suw ishpew; jaman oylardan saqlanıw; átiraptaǵılarǵı húrmet penen qaraw hám olarǵa múmkinshiligi bolǵanınsha jaqsılıq etiwden ibarat.
Usı shártlerdi orınlaǵanan soń úsh kúnnen ibarat bolǵan Ramazan Hayıtı baslanadı. «Ramazan hayıtı»nıń birinshi kúni dem alıs kúni, dep belgilenedi.
Qurban Hayıtı.
Qurban Hayıtı. Musılmanlar tárepinen belgilenetuǵın dúnyadaǵı eń úlken bayramlardan biri bolıp tabıladı. Bul bayramnıń negizi óz ulın Alla jolına qurban etiwge tayar bolǵan Payǵambar Ibrahim (a.s) ǵa baylanıslı bolǵan tariyxıy waqıyaǵa barıp taqaladı. Sonda onıń bul háreketi
Alla tárepinen toqtatılıp, onıń ornına haywan (qoy, eshki, sıyır, túye hám basqa da)lardı qurban etiw buyırıladı. Bayram úsh kún dawam etedi hám musılmanlar usı kúnlerdi shańaraq hám tuwısqanları menen belgileydi. Bayram kúnleri adamlar jaqın-alısta jasaytuǵın jaqınlarınıń ¬halınan xabar aladı, mútáj insanlarǵa árdem beriledi. «Qurban hayıtı»nıń birinshi kúni dem alıs kúni bolıp tabıladı.


text:
Quran
Quran ya da Quran-ı Kerim (arapça أَلْقُرآن — el-Qur'an) İslâmda peyğamber Muhammedke Allahtan melek Cebrail vastasınen vahiyler şeklinde endirilgenine inanılğan muqaddes kitap. VII asırda kitap şekline ketirilgen. Quran Furqan, Kelâmullah, Kitabullah, Beyza adlarınen de añıla. Fatiha suresinen başlap, Nas suresinen soñuna yete.
Qurannı oqumaq savaplı iş ve ibadet olaraq sayıla. Bu muqaddes kitap özüne has oqulış tarzı – tecvit ile beraber nesilden nesilge keçip, künümizge qadar yetip kelgen.
BağlantılarDeñiştir
- Kur'an-ı Kerim (Arapça), (Türkçe)
- Al-Quran (Arapça), (İnglizce)


text:
NATO elderi ötken jılmen salıstırğanda, qorğanısqa 33 mlrd dollar artıq qarjı jwmsamaq. Bwl turalı «france24.com/fr» agenttigi habarladı.
11-13 şilde künderi Bel'giya astanası Bryussel'de ötip jatqan NATO-nıñ sammitinde AQŞ prezidenti Donal'd Tramp NATO-ğa müşe 29 eldiñ tek 5-ui öz mindetterin atqaradı jäne qorğanısqa özderiniñ İJÖ-nen 2% jwmsaydı, al AQŞ bärinen de artıq, yağni JİÖ-nen 4 % jwmsaydı degen bolatın. AQŞ basşısı keleşekte NATO-ğa müşe barlıq elderdiñ qorğanıs şığındarı olardıñ İJÖ-nen 4%-ğa deyin jetedi dep kütetinin de jasırmadı. Aqparat közderiniñ mälimetinşe, eger özge müşe-elder qorğanıs şığındarın arttırmasa, Tramp AQŞ-tıñ NATO qwramınan şığatının aytıp, eskertu jasağanın jazuda. Osı orayda, NATO sammitiniñ baspasöz otırısında bas hatşı Yens Stoltenberg Tramppen ekijaqtı äñgimeden keyin europalıq odaqtastar men Kanada qorğanıs salasına qosımşa 14 mlrd dollar şığaruğa kelisti dep mälimdedei. Onıñ aytuınşa, Al'yans müşeleri qorğanısqa jwmsalatın şığın kölemin arttıruğa kelisken. «Bwl AQŞ-qa özderiniñ şığındarın azaytuğa mümkindik beredi. Bügin odaqtastardıñ barlığı özderiniñ ülesterin arttıruğa kelisti. Bwl — NATO-nıñ äleuetin bwrınğıdan da arttıra tüsedi», - dedi Stoltenberg. Soltüstikatlantikalıq al'yanstıñ basşıları Makedoniyanıñ da atalğan wyımğa müşeligi turalı kelissözderdi aşuğa kelisti. Osı jıldıñ qorıtındı esebi boyınşa, NATO-nıñ İJÖ-nen 2 payızın qorğanısqa jwmsaytın europalıq müşeleri bwl körsetkişti 7-ge jetkizuge mindetteldi.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
İşğal altındaki Qırım mahkemesi İlmi Umerovke nisbeten talap etilgen qabaatlavnen muqayese etilgenine köre, daa da ağır bir üküm çıqarmasınıñ manası –qırımtatarlarınıñ eñ meşur liderlerinden birisini ana toprağından quvmaqtan ibarettir. Onıñ apiste tutulması Moskvanı Umerovnıñ sağlığı içün mesuliyetli olmasına mecbur etken olur edi. Şartlı müddet onıñ Qırımda qalmasına sebep olacaq edi. Yaşav tarzındaki koloniya ise, Umerovnı Qırımdan sürgün etmekten başqa fursat bıraqmay.
Ancaq rusiyeli akimiyet olur da, asla körülmegen «gumanizm» olğanını farq etip, Meclis yolbaşçısınıñ muavinini azat etken kibi olsa, o onı, elbette ki, Rusiyeden, demek ki, Qırımdan da uzaqlaştırır. Qırım ve Moskvadaki yañı eykellerde ebediyleştirilgen Stalintekrarlamağa sevgeni kibi - insan yoq ise – problema da yoq demektir.
O ya da bu sebeplerden dolayı apiske oturtmaq ya da öldürilmesinden qorqulğan şahıslarnıñ quvulması - ananeviy sovet taktikasıdır
O ya da bu sebepten dolayı apiske oturtmaq ya da öldürilmesinden qorqulğan şahıslarnıñ quvulması – ananeviy sovet taktikasıdır. Aleksandr Soljenitsın, Nobel mükâfatınıñ laurteatı da SSCBnden sürgün etilgen edi. Andrey Saharov, ekinci Nobel layreatı da Gorkiy şeerine sürgün etilgen edi. Vladimir Putin, ruhuna köre çekist olaraq, cellâtlarğa tsinizm sanatına ögretken firqa hadimi Yuriy Andropovnıñ yahşı bir talebesi olıp çıqtı.
Hususan bu tsinizm sanatı sovetler devrinde ğarp siyasetçilerine Brejnevnen quçaqlaşıp, kommunizm rejimi keçmişte olğanı qadar pek qorqunçlı olmağanını iddia etmege imkân berdi.
Hususan işbu tsinizm sanatı bügünki künde Ğarptakilerniñ ekseriyetine Umerovnıñ davasınen Qırımdaki istilâcı rejimge nisbeten köz yummağa imkân berebilir. Bir de cellâtnıñ tsinik olması, o cellât olaraq qalmaz degen manağa kelmey.
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mümkün


text:
Qırımğa bıltır sürgünlikten qaytıp kelgen insanlarnıñ ihtiyacına ayırılğan 800 mln rubleden yalıñız 74 mln masraf etildi.
Bunı jurnalistlerge Qırım «Devlet şurasınıñ» milletlerara munasebetler boyunca komitetiniñ reisi Edip Gafarov bildirdi, haber ete Krım.Media.
O, buña «farqlı sebep» olğanını bildirdi.
«Birinciden, bütün vesiqalarnı yañartmaq kerek edi. Ekinciden, keçici müddet edi, müeesise, teşkilâtlar ğayrıdan resmiyleştirile edi. Çoq sebep bar»,– dedi o.
Onıñ malümatına köre, 2014 senesi masraf etilmegen 726 mln ruble bu senege keçer. Şimdilik Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Qırım «devlet komiteti» işbu vastalardan faydalanmağa daa başlamadı.


text:
«Qırımdan köçip kelgenler» hızmet etken mesken kooperativı» cemaat teşkilâtınıñ reberi Rustem Emiraliyev Qırım.Aqiqatqa Qırımdan köçip kelgenlerniñ Lviv vilâyetinde yerleşkenini añlattı.
– Rustem, keçmişiñizden başlayıq. Bundan evel nenen oğraşqan ediñiz? Cemaat faaliyeti ile nasıl oğraşmağa başladıñız?
– Qırımtatar faalleriniñ çoqusı kibi men sürgünlik yerlerinden Vatanına qaytqan halqıma yerleşmege yardım etmek içün cemaat faaliyetine başladım. Bir sıra problem bar edi, ve cemaat faalleri olmasa, halq olarnı qolay al etip olamaz edi. Qırımda Bağçasaray rayonında otura edim – Qırımnıñ qırımtatarlar çoq yaşağan rayonlarından biri. Bağçasaray rayon devlet memuriyetindeki milletlerara munasebetler bölüginde çalıştım. Böylece semetdeşlerimniñ yerleşüvi ile bağlı problemlerini köre edim ve, elbet de, elimden kelgeni qadar yardım etmege tırışqan edim.
Rayon reberligi ve yerli meclis meni körip, Kiyevdeki Ukraina prezidenti yanında Milliy devlet idaresi akademiyasına kirmege tevsiye ettiler. Men bunı muvafaqiyetnen yaptım. Akademiyanı bitirgen soñ Ukraina mesken-kommunal hocalıq Nazirliginde çalıştım, amma canım ep Vatanıma çeke edi. Bu sebepten Qırımğa qayttım ve halqnıñ problemlerini çezmege başladım.
– İşğalden soñ Lviv vilâyetinde cemaat faaliyetine devam ettiñiz?
– E, men «Qırımdan köçip kelgenler» hızmet etken mesken kooperativı» cemaat teşkilâtını qurdım. Bugünde-bugün memleket içinde köçken (MİK) yüz elli qorantanıñ temsilcisi bu teşkilâtnıñ azası ola. Tarih tekrarlana, biz kene yañı yerde yerleşemiz. Ukrainada bir çoq vilâyet bar, amma Lviv vilâyeti Qırımdan köçip kelgenlerni eñ çoq celp ete. Tabiiy bir al, çünki köçip kelgenlerniñ büyük qısmı – qırımtatarlar, qırımtatarlarnıñ Lviv vilâyetiniñ sakinleri ile munasebetleri er daim sıcaq edi. Olar Avropa integratsiyası ve demokratiyanıñ tarafdarı olalar, bu bizni birleştiredir.
– Qırımtatarlar Lviv vilâyetinde nasıl yerleşe?
Bugünde-bugün Lviv vilâyetinde köçip kelgen 10900 insan resmiy olaraq qayd etildi
– Bugünde-bugün Lviv vilâyetinde köçip kelgen 10900 insan resmiy olaraq qayd etildi. Vilâyet devlet memuriyeti reisiniñ 2015 senesi avgust 28-de çıqqan № 460/0 / 5-15 buyruğı esasında Lviv vilâyetinde memleket içinde köçip kelgen şahıslar içün qurucılıq obyektleriniñ yerleşmesi ile oğraşacaq işçi gruppa meydanğa ketirildi. Men bu işçi gruppanıñ azası olam. 15.09.2015 sanında olıp keçken toplaşuvımızda memleket içind köçkenlerniñ yerleşüv meseleleri baqıldı. Köçip kelgenlerge em vaqtınca, em daimiy mesken berilmesi müim meselelerden biridir. Lviv vilâyeti devlet memuriyeti köçip kelgenlerge vaqtınca mesken bermek içün obyektlerni saylamaq içün bir sıra iş yaptı, böylece 500-den ziyade kişi ev ala bilecek. Bu, elbet de, yeterli degil. Bu sebepten işçi gruppa köçip kelgenlerge şahsiy ev qurmaq imkânını bermek içün topraq damartılarınıñ(152 dane) ayırılması aqqında añlaştı.
– Mında maddiy qıyınlıqlar bardır?
– Şahsiy ev qurucılığı köçip kelgen kişiniñ öz parasına maliye etilecektir. Maalesef, bizim maddiy vaziyetimiz eñ azından otura bilmek şaraitleri ile ev qurmağa imkân bermey. Bundan ğayrı, qurucılıq içün ayırılğan yerlerde ne suv, ne gaz, ne elektrik ağları, ne de yollar bar. Devlet ve vilâyet bücetlerinde bu ihtiyaclarnı qarşılaycaq para yoq. Böyle etip, yaqın vaqıtta köçip kelgenlerniñ mesken meselesi al etilemez. Millionlarnen para kerek. Bu sebepten, yerli akimiyet ve cemaat vilâyette köçip kelgenlerniñ yerleşüv meselelerini çezmek içün halqara donor teşkilâtlarınıñ iştiraki ile konferentsiyalarnı keçirmege teklif eteler.
– Yalıñız maddiy meselelermi bar?
Bütün meseleler pek yavaş baqıla
– Tek o degil, bir sıra mesele bar. Bütün meseleler pek yavaş baqıla. Köçip kelgenlerniñ vaqtı ise pek qıymetlidir. Qurucılıqqa berecek paralarını olar icarege bermege mecburlar. Er keske belli olğan qırımtatar birligi ve qoltutuvı yardım ete.
Kene yahşı Ukraina halq deputatı Oksana Yurinets ile tanıştım. O, mecburen köçip kelgenlerniñ meselelerini ögrenip, olarnıñ menfaatlarını qorçalamaq içün faal areket ete. Deputat muracaatları sayesinde o bürokratik maşinanıñ işinde tezleştirilmesine irişip, Ukrainanıñ 2014 senesi oktâbr 20-de çıqqan №1706-VII sayılı «Memleket içinde köçip kelgenlerniñ aq-uquqları ve azatlığını teminlev aqqında» qanunına yerli olaraq riayet etilmesini talap ete.
– Keleceknen bağlı nasıl planlarıñız bar?
– Bugün men, teşkilâtımıznıñ azaları ve bizim ailelerimiz Lviv vilâyeti bizim içün ekinci Vatanımız olacağından eminmiz, lâkin canlarımız tarihiy Vatanımız Qırımğa asret qalıp dayanacağından emin degilmiz. Bu sebepten bir kün kelir, ve bizler azat etilgen tuvğan Qırım yarımadasına qaytıp olurmız, dep inanamız.


text:
14 Temmuz 2011 Perşembe
«Oquv işleri» dergisi (1925–1929) mundericat itibarıle
Temmuz 14, 2011 2011_6, Kerimov İsmail, Muzey, Tarih No comments
Cenkten evvelki qırımtatar milliy matbaacılığın tarihinde bir sıra yükseliş ve başarılı hallar olıp keçkeni bellidir. Bu soñ seneler devamında «Terciman»nıñ (1883 – 1918) halqara ehemiyeti ve qıymeti çeşit memleketteki alimlerniñ çalışmalarında mantıqlı ve tetamatlı surette isbat etilmekte. Ama «Vetan hadimi» (1906 – 1908), «Qırım ocağı» (1917), «Millet» (1917 – 1920), «Yañı Çolpan» (1923 – 1924), «Ileri» (1926 – 1930) kibi neşirler de yalıñız Qırım içinde degil, bütün türkiy dünyasına tesiri ve ehemiyeti olğan gazet ve dergilerimizdir.
Şularnıñ arasında kendisiniñ bediy, ilmiy-içtimaiy ve siyasiy kuçü ile ayrılıp turğan «Oquv işleri» (1925 – 1929) dergisi de her almaqta. Bu küngece mezkür dergi ile bağlı mahsus araştırmalar yapılmasa da, ufaq-tüfek informatsion parçalar matbaa yüzüni körgenlerinden ğayrı [1, s. 125 - 134], bazı müelliflerimizniñ yazılarında dergideki materihallar qullanılmaqta. Zanımızca, işbu derginiñ mundericatını ögrenmeden milliy ilimimizniñ çeşit saaları ile bağlı, şu cümlede filologiyamıznıñ tarihine ait, ciddiy araştırma yapmaq kuçtir. Çünki «Oquv işleri»niñ mundericatı, aşağıda körecegimiz kibi, ğayet zengin ve sıfat derecesi de (çoqusı hallarda) bayağı yüksektir.
Maqsat. «Oquv işleri» jurnalınıñ tolu kollektsiyaları yalıñız S.-Peterburgdaki Rusiye Milliy ve Moskvadaki Rusiye Merkeziy kütüphanelerinde bulunğanı sebebinden, qırım oquyıcısına faydalanmağa kuçtir. Ve bundan ğayrı, mundericesi tam belli olmağanı içün bugünde köterilgen milliy-medeniy meselelerimizniñ çezilmesine yalıñız bir tarih sıfatında degil de, bir tecribe şeklinde meydanğa çıqarılıp işimizge yararlı olacağından, mıtlaq mundericesini bilmeli ve ondan faydalanmalımız.
Yuqarıda añılğan neşirlerniñ («Terciman», «Vetan hadimi», «Millet» ve alh.) cümlesiniñ içtimaiy-siyasiy ve ilmiy kuçleri, hızlı çalışmaları ve yonelişleri, ebet, etrafındaki ziyalılarımız terkibinden ğayrı, kendi muharrirleriniñ fikri, mantığı, metaneti ve iradesine de bağlı edi. I. Gasprinskiy, A.S. Ayvazov, R. Mediyev, A. Ilmiy, O. Murasov, A. Odabaş, M. Nedim kibi şahslar kendi etraflarına milletniñ intellektual kuçlerini toplaya bilip, siyasiy furtunalarnıñ юce dalğaları arasından kendi «gemilerini» ustacasına yürüterek, matbaa yüzüne milliy hayatımıznıñ çeşit saalarına bağışlanğan hertaraflama yüksek dereceli ve ğayet qıymetli materihallar çıqara bildiler.
«Oquv işleri»niñ baş muharriri Usein Baliç öylelerinden biri edi. hem o, neşircilik meselesinde yañı adam degildi. Gençliginde, yani HH asırnıñ eñ başlarında, Aqmescitte rus-tatar darulmuallimini bitirdi. Rusçası mükemmel olıp, rus edebiyatını esaslı tedqiq etken ve içtimaiy meselelerni qavrağan bir gençti. O devirde Bağçasarayda milliy teatrniñ qurulmasında çalışqan ve 1908 – 1909 seneleri «Uçqun» başlığı altında bir seriya neşriyat yapqan munevver gençler arasında faal rol oynağan bir şahsiyet edi [2, s. 51].
Usein Baliçniñ teşkili ile 1909 – 1910 seneleri «Uçqun çocüqlar kitaphanesi» seriyası altında tercime, tertip ve neşir etilip çıqqan kitaplar böyle bir meraqlı sıranı teşkil etmekteler: «Dağcınıñ qızı» ve «Ilyas», «Şahzade Halver», «Hırsız oğlu» ve «Fikirsiz sansar», «Padişahın yeñi elbisesi», «Çin padişahın qızı», «Deli qaşqır» ve «Tırnaq», («Kök böyün», «Tavşan» ve digerleri) 3. Yani Usein Baliçniñ neşircilik ve tercimanlıq işinde ciddiy tecribesi bar edi. hem de kendisi o seneleri «Oquv işleri»niñ baş muharriri olduğından ğayrı, aynı zamanda Qırım Maarif Halq Komissarlığınıñ reisi vazifesini de eda etip kelgendir.
Tilci alimimiz merhum Usein Kurkçiniñ 1989 senesi yazğan bir mektübine köre, «Oquv işleri»ndeki materihallarnı neşirge azırlav meselesinde Usein Baliçniñ birinci yardımcısı Abibulla Odabaş olğandır 4.
«Oquv işleri»niñ idaresi Aqmescit şeyeri, Sovnarkom binasınıñ 50-nci nomeralı odasında herleşti. Dergi tirajınıñ her nomeri aynı olmasa da, orta raqamnı alğanda, 1.000 – 1.500 nüshada çıqarıla edi.
Qırım Maarif Halq Komissarlığınıñ naşir-i-efkârı (neşir organı) sıfatında cıltınıñ üzerinde Qırım yarımadası ve onı ortasından kesip çıqqan arab harflerile «Oquv işleri» yazısı derginiñ umumiy sıfatına şarq koloritini bermektedir. Derginiñ formatı esasen 17 h 25 olıp, her nomeriniñ acimi 60, 80, 100 sahife etrafında bulunmaqta 5. Bazı ekili nomerler ise, 205 sahifege bara ediler 6. Yani «Oquv işleri» Qırım milliy dergileriniñ «qalın jurnal» kategoriyasına kirmektedir. Jurnalnıñ 1925 – 1929 seneleri içinde epsi olıp 38 nomeri çıqtı.
«Oquv işleri»niñ mundericatı ve acimini köz ögünde tutaraq, türk dünyasınıñ neşirciligini güzel bilgen klassik şairimiz Amdi Giraybay oña böyle qıymet kesken edi: «Bugün Qırımda çıqqan «Ileri» ve «Oquv işleri» kibi mecmualar yalıñız Qırım tarihinde degil, bütün türk aleminde ne zaman körüldi?!» 7.
Ayda bir kere çıqqan «Oquv işleri»niñ 1-nci nomeri dünya yüzüni 1925 senesi mayıs ayında kördi. Derginiñ tizimi ve mundericatı esasen böyle bölüklerden ibarettir: «Içtimaiy-siyasiy bölük», «Oquv işlerinde ameliyat ve nazariyat», «Siyasiy yarıqlandıruv işleri», «Edebiyat», «Kitabiyat», «Haberler bölügi» ve «Resmiy bölük». Bazı nomerlerinde «Halq edebiyatı ve etnografiya koşesi», «Ürt bilgisi bölügi», «Mahallelerde tecribeler bölügi», «Diger türk ulkeleri edebiyatından», «Fen ve tehnika» ve hatta bir sıra nüshalarında «Sual ve cevaplar» kibi bölükler bulunmaqta. Ayrıca olaraq «Oquv işleri»niñ bazı nomerleri muim konferentsiyalarğa yahut юbileylerge bağışlanıp, şu nüshalarnıñ büyük bir qısmını mezkür tedbirlerniñ materihalları teşkil etmekteler 8.
«Içtimaiy-siyasiy bölük»ni başından başlap uç yıl devamında Usein Baliçniñ kendisi azırlay edi. Onıñ yazılarında halqara içtimaiy-siyasiy vaziyet, sovetlerniñ idaresi, milliy-medeniy muqadderat, Qırımnıñ milliy mekteplerinde oquv işleri, beynelmilel ve dahiliy (içerideki) vaziyet kibi meseleler köterilip, her bir parçasındaki fikirleri yüksek dereceli tahlil ve isbatlarnen açıqlanğandır.
1927 senesiniñ baarinde «Milliy fırqa» ile bağlı repressiya dalğası köterilgen soñ, Usein Baliç bir sıra diger belli aydınlarımıznen beraber haps etilip türmege bıraqıla. 1928 senesinden başlap çıqqan «Oquv işleri»niñ hiç bir nomerinde biz onıñ adını rastlamaymız. Añlağanımızğa köre, onıñ herine mesul muharrir olaraq başta Yaqup Musannif tayin etile. Soñundan ise, Qırım Maarif Halq Komissarlığınıñ yañı reisi Mamut Nedim tayinlene. 1928 senesiniñ kadrlar deñiştirme qiyameti vaqtında, jurnalnıñ mundericesi ve acimi zayıflaşa. Meselâ, 1928 senesiniñ 8 (28)-nci nomeri, hatta bölüklerge de bölünmey, bir qaç materihallar sıralanıp, yalıñız 18 sahifelik bir dergi olaraq «tintilgen» şekilde neşir etile.
Umumen alğanda, jurnalnıñ ayrı neşir olunğan eñ ufaq cıltı 9 parça sığdırsa (1928.- № 8), eñ büyüginde ise 45 çeşit material bulunmaqtadır (1926.- № 8-9-10).
«Oquv işleri»niñ müellifler terkibine nazar taşlasaq, ekseriyette Qırımnıñ eñ kuçlü milliy intellekti bulunğanını köremiz. Müellifler arasında Usein Baliçten ğayrı, A. Odabaş, Я.N. Bayburtlı, A. Kurkçi, O. Aqçoqraqlı, A. Ozenbaşlı, A.S. Ayvazov, professor B. Çoban-zade, U. Bodaninskiy, Ya. Şakir-Ali, Ş. Vehbi, U. Ipçi, A. Giraybay, professor Umer Bayraşevskiy, Ya. Bayraşevskiy, A. Qadri-zade, M. Nuzet, M. Nedim, A. Lâtif-zade, I. Lemanov kibi şahsiyetler bulunmaqta .
Böyle acayip ve zihnen ğayet kuçlü bir gürüh milliy ziyalılarımıznıñ bir arağa kelmesi, ebet, büyükten-büyük neticeler de bergendir. Dergide onlar ve yüzlerce talep etilgen sıfatlı materihallar her aldılar. Bazan mecmuada tecribe yapılğan parçalar, soñradan kitap şeklinde dünya yüzüni körgendirler. Meselâ, Usein Baliçniñ «Qırımtatar milliy medeniyetiniñ tarihiy muqadderatı» serlevhası altında basılğan maqaleleri ayrı monografik çalışma olaraq 9, Amet Raşidniñ «Fenniy kezintiler»i, ahırı, tabiat ile bağlı derslik şeklinde 10, Umer Acı-Asannıñ «Elifbe» etrafındaki parçaları soñundan bir sıra «Elifbe» dersliklerine temel olğan ediler 11.
Bazı neticeler. Ebet, «Oquv işleri»niñ esas vazifesi – mektep meselelerini açıqlamaq, mektepke kerekli materihallar, usuliy (metodik) tevsiyeler, ölköstergiçler, tecribe paylaşuvlardan ibaret edi. Jurnal bu esas vazifesini yüksek derece sıfatınen eda etip keldi. Ama bulardan ğayrı, aşağıdaki cedvelden körüngeni kibi, milliy inkişafımıznıñ bir çoq saalarını aydınlatıp, şekillenmesini, kaliteleşmesini ve ilerilemesini de destekledi.
A.S. Ayvazov ve A. Odabaşnıñ zemaneviy tilimiz ile bağlı parçaları, O. Aqçoqraqlınıñ I. Gasprinskiyniñ hayatı ve faaliyetini, milliy arheologiyamıznı aks etken yazıları, Amet Ozenbaşlınıñ tarihimizni aydınlatqan levhaları, meditsina fenleri doktorı, professor Umer Bayraşevskiyniñ milletimizniñ selâmetligine bağışlanğan yazıları, professor B. Çoban-zadeniñ til ve medeniy tarihimiz haqqında maqaleleri, U. Bodaninskiy ve Ya.N. Bayburtlınıñ milliy medeniyet ve etnografiyamız hususındaki yazıları, Şeyh-zade Vehbiniñ ulke bilgisi ve yazı tarihi ile bağlı parçaları, A. Lâtif-zadeniñ edebiyatımıznıñ tarihine bağışlanğan monografik çalışması, I. Lemanovnıñ milliy hayatımıznıñ tenvirleri ve yüzlerce digerleri bugünde yañıdan canlanmağa başlağan ilmiy-medeniy omrümizniñ temel taşları ve baş bağanalarıdır.
Cenkten evvelki matbuatımız ve onıñ mundericesiniñ bibliografiyasını tizmek meselelerinde daha çoqtan-çoq işler yapılması lâzim. Ama böyle büyük ve keniş meseleni birden çezmek qolay degil. Şunıñ içün cenkten evvelki her bir gazet ve dergilerimizniñ başta ayrı-ayrı bibliografiyalarını tizip, soñra büyük bir bütünlikke çevirmeli. Böyle iş yapılsa, ilim ve medeniyet saalarımızdaki işler yañı bir sıfat ve kalite ile devamlar.
Diqqat etmeli. Jurnalnıñ 1927 senesi çıqqan sanları qarışıp kelmekte. Qoşulıp çıqqan 1 ve 2 nomerlerinden soñ, kene 1-nci nomer kösterile. 1928 senesi çıqqan 8-nci nomerden soñ, aynı seneniñ kene 1-nci ve 2-nci nomeri kösterile. 1929 senesi birden 3-nci ve 4-nci nomerden başlay.
Bu qalabalıqnıñ sebebi tam añlaşılmay. her alda bu herde siyasiy unsurlar qarışqanı düyüla. Yani Oktâbr inqilâbınıñ 10-seneligine bağışlanğan dergi 1-nci nomerden başlanmaq «kerek olğanı» sebebinden, eki nomer çıqqan soñ bile, kene 1-nci nomer raqamı qoyula… Qalğan qarışıqlıqlar baş muharrirlerniñ deñişmesinen bağlı olsa kerek.
Bu mesele çoq yıllar devamında Moskva ve Sankt Peterburg kütüphanelerinden uzaq olğan oquyıcılarnı şaşmalatıp kelmekte. Şukürler olsun, umumiy sıranıñ nomerleri qoyulmağa unutılmağan! Başqa taqdirde bugünki tedqiqatçılar içün bu mesele ciddiy qalabalıqnıñ baş sebebi olacaq edi.
«Oquv işleri»niñ bütün nomerlerinen Moskva ve Sankt Peterburgnıñ merkeziy kütüphanelerinde tanıştıq. her bir nomerini ayrı-ayrı sahifelep çıqtıq. Qayd etmeli ki, bazıda derginiñ munderice sahifesinde kösterilgen serlevhalar ve sahifeler jurnalnıñ içinde berilgen serlevhalar ile tam uymay. Biz jurnalnıñ içinde berilgen variantlarnı aldıq ve materihallarnıñ bulunğan sahifelerini jurnalnıñ içinde olğanı kibi kösterdik. Şunıñ içün jurnaldan kerekli parçalarnıñ kopiyalarını sımarlaycaq olğanlar, yuqarıdaki qaydlarımıznı esas tutmalı.
Qullanılğan edebiyat:
1. Kerimov I.A. Bizim «canlı» entsiklopediyalarımız // Lenin bayrağı.- 1988.- mayıs 5; Krımskotatarskaya periodiçeskaya peçat dovoyennogo vremeni // Uçeniye zapiski KGIPU.- 2004.- Vıpusk 5.
2. Qırımer C.S. Bazı hatıralar.- Istanbul: Etam a.ş. tesisleri.- 1993.- 329 s.
3. Işbu kitaplarnıñ cedveli 1909 senesi Bağçasarayda neşir etilgen Perelıginniñ «Tavşan» risalesiniñ cıltı üzerinde berilgendir.
4. Suleymanova C. Taqdirimizniñ aydınsız ornegi // Yıldız.- 2006.- № 6.- S. 121.
5. Kerimov I.A. Krımskotatarskaya periodiçeskaya peçat dovoyennogo vremeni // Uçenıe zapiski KIPU.- 2004.- № 5.- S. 131.
6. Meselâ, «Oquv işleri»niñ 1927 senesi qoşulıp çıqqan (1-2) nomeri 205 sahifeden ibarettir.
7. Seydamet C. Amdi Giraybaynıñ hayatı // Yıldız.- 1995.- № 3.- S. 6.
8. Böyle hallar «Qırım ekinci basamaq tatar mektepleri ocalarınıñ birinci konferentsiyası», ve «Oktâbr inqilâbınıñ 10-yıllıq yubileyi» ile bağlı olıp, materihalları «Oquv işleri»niñ 1927 senesi umumiy 19-20 ve 21-nci nomerlerinde basılğandır.
9. Baliç U. Qırımtatar milliy medeniyetiniñ tarihiy muqadderatı. (Qırımtatar teatrosınıñ 25 senelik bayramı şerefine).- Bağçasaray: Huner ve sanayi nefise tehnikumı basmahanesi.- 1926.- 55 s.
10. Raşid A. Tabiat bilgisi. Insan ve hayvanlar. Ikinci basamaq mektepleri içün resimli derslik.- Aqmescit: Qırım Hükümet neşriyatı.- 1925.- 178 s.
11. Acı-Asan U. Elifbe oqutuv usulları.- Bağçasaray.- 1926.- 71 s.; Acı-Asan U. Elifbeni ogretüvde metodik tevsiyeler.- Aqmescit: Qırım Hükümet neşriyatı.- 1926.- 72 s.