text:
Bunı Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ matbuat-hızmeti bildire.
Ukraina havfsızlıq hızmeti çetel istihbaratqa çalışqan Ukraina sakinine nisbeten Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 111 madde (devlet hainligi) ve 294 madde 1-nci qısım (kütleviy tertipsizlikler) boyunca cinaiy taqiqat başladı.
Taqiqat çerçivesinde yaqalanğan insan bu sene aprel ayında Qırımğa kelgende Rusiye Federatsiyasınıñ Silâlı Quvetleriniñ Baş İstihbarat İdaresiniñ Baş Ştabınıñ hızmetçisi ile tutulğanını bildirdi. Onıñ aytqanı kibi, er bir istegen şahıs kelip Qırım «halq imayesi» sırasına kirip, ileride Kefe civarındaki deñiz piyade merkezinde talimni keçe bile edi. Qanunsız silâlı taqımlarğa qoşulğan Ukraina vatandaşları künde 100 grivna, arbiy azırlığı olğan insanlar ise daa da çoq para ala edi.
«İşbu merkezde Ukraina ve Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşları azırlıq köre edi. Olarnı Ukraina toprağında diversion areketlerni amelge keçirmek içün azırlay ediler. Talimni Rusiye arbiy quvetleriniñ hızmetçileri keçire edi», – dep bildire Ukraina havfsızlıq hızmeti matbuat-hızmeti.
Çetel mahsus hızmetiniñ vazifelerini eda etken vatandaş 10 insandan ibaret olğan gruppa erkânında aprel 6-dan 8-gece Harkov vilâyetinde separatist areketlerinde iştirak ete edi.


c: text/html

text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin dey ki, Moskva ve Kiyev arasında cenk olması imkânsızdır.
«Mence, bunıñ kibi felâketniñ olması imkânsız, ve ümüt etem ki, böyle bir şey olmaycaq. Belli bir topraqlarnıñ qaytarılmasını aytsaq, bu revanşizm alâmetleridir. Ve bir de bir topraqlarnıñ bir yerge qaytaralması degil. Men tevsiyeler bermege istemeyim, lâkin Ukraina kibi büyük bir avropalı memleketniñ reberligi eñ evelâ memleketni adiy yaşayışqa qaytarmalı. İqtisadiyat, içtimaiy saanı eyiliştirmek, memleketniñ cenüp-şarqı ile munasebetlerni medeniy usullar ile eyiliştirmek kerek», – dep ayttı Putin bazarertesi künü, fevral 23-te, Rossiya 1 telekanalına bergen intervyüsında.
Qırım işğali yıllığında Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ukrain devleti Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadanı qaytarmağa devam etecegini bildirdi. Onıñ qayd etkenine köre, «Ukraina devleti ve Qırımda insan aqqlarına qarşı cinayet yapqan er bir insan halqara ve ukrain mahkemelerinde olacaq».
2014 senesi mart 16 künü Rusiyeniñ arbiy ve siyasiy yardımı ile Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Ukraina ve Ğarp Rusiyeni Donbasstaki separatistlerge kösterilgen yardımda qabaatlaylar. Moskva bunı red ete. Rusiyeniñ qayd etkenine köre, Donbassta Rusiyeniñ «göñüllileri» ola bile.
Ğarp Rusiyege qarşı bir sıra ceza kirsetti.
Fevral 12-de Ukraina, Frenkistan, Almaniya ve Rusiye liderleri Donbassta fevral 15-ten itibaren ateş toqtatılması aqqında añlaştılar. Ukraina askerleri ve Rusiyege qoltutqan separatistler bir-birini ateş kesüv rejiminiñ bozulmasında qabaatlaylar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cumaertesi künü, martnıñ 14-nde, Ukraina ükümeti koronavirus tarqaluvı ile küreş meselelerini muzakere etmek içün toplaşacaq. Bu aqta Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba «Svoboda slova Savika Şüstera» yayınında ayttı.
«Yarın (martnıñ 14-nde – QA) ükümet toplaşacaq, koronavirusnen ne yapacağımıznı muzakere etecekmiz», – dep bildirdi Ukraina Tış işler naziri, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Al-azırda Ukrainada üç koronavirus hastası qayd etildi: bir kişi – Jıtomır vilâyetinde, eki insan – Çernivtsi vilâyetinde.
Martnıñ 13-nde bir koronavirus hastasınıñ ölümi aqqında haber etildi: Jıtomır vilâyetinde qadın can berdi.
Bir Ukraina vatandaşı martnıñ 13-nde İtaliyada vefat etti.
Martnıñ 12-nde Ukrainada koronavirus yuqunçınıñ qırğınlıq telükesi sebebinden ve COVID-19 tarqaluvına yol bermemek içün karantin başlandı. O, üç afta devam etecek – aprelniñ 3-ne qadar.
Yañı çeşit koronavirus yuqunçı 2019 senesi dekabr ayında Qıtayda tarqalıp başladı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Bunı öz Facebook saifesinde Arbiy-siyasiy taqiqatlar merkeziniñ ve «İnformatsionnoye soprotivleniye» gruppasınıñ yolbaşçısı Dmıtro Tımçuk bildire.
«Soñki 3 saat içinde terroristler ava limanı territoriyasına yük maşınağa yerleştirilgen 82-mm minomötından üç kere ateş açqan ediler. Yaralanğanlar yoq, – dey Tımçuk. – Ava limanında elektrik ceryan yoq oldı».
Tımçuknıñ malümatına köre, hızmetçilerniñ çoqusı ava limanını terk etkenler.
Evel qayd etilgeni kibi, Lugansk vilâyetiniñ terroristlerinden birisi «Lugansk» halqara ava limanı müdirine iyün 9-dan başlap, uçaqlarnıñ qabul etilmesini ve yollanmasını toqtatmağa emir etken edi.


text:
İşğal etilgen Qırımda musulmanlarnıñ evlerinde tintüvler devam ete. Bunı qullanıcı Osman Arifm Facebook saifesinde bildirdi.
«Al-azırda Asan ve Susanna Ablayevlerniñ qorantasında tintüv keçirile. (Seyitler rayonı). Paralamovlar ailesinde de (Seyitler rayonı)», – dep yaza o.
Arifmnıñ aytqanına köre, «nizam hızmetçileri» eki metrlik araba qapusında keçip, silâ qullanıp, qorqqan, ne olğanını añlamağa yetiştirmegen yaş musulman qadınını ve aileniñ diger azalarını divar yanında topladılar.
«Ufaq balanı qorquzdılar. Er vaqıt olğanı kibi musulman qorantalarında silâ, narkotiklerni qıdıralar. Birazdan belli olğanına köre, Seyitler rayonında tintüvler birden dört evde keçirile, olardan üç ev din kütken musulman qorantalarına ait!», – dep yaza qullanıcı.
Qırım.Aqiqat bildirgenine köre, işğal etilgen Qırımda qırımtatar qorantalarında tintüvler devam etip başladı. Avgust 28-de saba Bağçasarayda İbragimovlar ailesine yerli «politsiya» ve kamuflâj urbasında silâlı adamlar keldiler.
Arbiyler qırımlınıñ evini teşkerip, diniy kitaplarnı alıp kettiler. Olarnıñ aytqanına köre, bu edebiyat Rusiyede yasaq etilgen ve ekstremistik kitaplar cedveline kirsetilgen.
Bundan evel Bağçasarayda yaşağan Muslâdinovlar ailesiniñ evinde tintüv keçirildi.
Bundan ğayrı, Qırım medreselerinde kütleviy tintüvler keçirile. Böylece, avgust 13-te Aqmescitniñ üç musulman oquv yurtında tintüvler olıp keçti.


text:
Bunı «Şüster LIVE» programmasında Ukraina prezidenti vazifesini eda etken Oleksandr Turçinov bildirdi. Malümatnı «Ukrainskaya Pravda» qayd etti.
«Efirniñ başlnamasından evel maña mütehassıslarımız telefon açıp, 2-nci rang kapitanı Demyanenko azat olunğanı aqqında ayttılar. Zanımca, yarın o endi Kiyevde olacaqtır», – dedi o.
Vyaçeslav Demyanenko mart 23 künü Qırımda Rusiye arbiyleri informatsion-ruhiy işler Merkezini zapt etken vaqıtta esirlikke alınğan edi.
Tuvğanlarınen tek aprel 2 künü bağlanıp oldı.
Aynı şu künü Ukrain afganları Rusiye Prezidenti Vladimir Putinge ultimatumnı ilân ettiler. Olar esirlerni azat etmegen olsalar, Qırımda ve Qırımdan yol alğan yük maşnalarğa yol qapatacaq oldılar.


text:
51 göñülli, olarnıñ arasında 18-23 yaşında olğan yaş erkekler Ukraina sadıqlığına ant etip, şarqqa yol almağa azırlanalar. Salı künü olar Kiyevde jurnalistler ile subetleştiler, dep bildire Radio Svoboda.
Göñüllilerni «İçtimaiy-milliy assambleya» birleşmesiniñ negizinde idman ettirtidiler.
Otrâdnıñ komandanı Andriy Belitskiy adamlar yahşı azırlanğanında emindir. «Azırlıq, menimce, yeterli edi. İşte, olar ortaisaiy ukrain arbiyine köre, silâdan daa da güzel atıp olurlar», – dedi o.
Göñüllilerniñ sözlerine köre, olar ğalebege qadar ve Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadanıñ qaytarıluvına qadar küreşmege azırlar.


text:
Qırımda bazarertesi künü, fevralniñ 11-nde, bazı yerlerde tuman olacaq, Qırımnıñ cenübiy yalısında ve Keriçte ise yağmur yağması beklenile, dep bildire yarımadanıñ gidrometmerkezi.
Sinoptiklerniñ tahmin etkenine köre, Aqmescitte az bulutlı ava olacaq. Yağanaqlar beklenilmey. Gece ve saba bazı yerlerde tuman olacaq. Cenübiy-şarqiy yel saniyede 7-12 metr esecek, kündüz ise saniyede 15 metrge qadar artacaq. Şimaliy-şarqiy yel saniyede 7-12 metr olacaq. Ava arareti gece 0…+2 derece, kündüz +7…+9 derece olacaqtır.
Aqyarda ava bulutlı olıp açılacaq. Yağanaqlar beklenilmey. Cenübiy yel gece saniyede 5-10 metr, kündüz 10-15 metr olacaq. Gece ava arareti +3…+5 derece, kündüz +9…+11 olacaq.
Qırımnıñ cenübiy yalısında az bulutlı ava olması beklenile. Gece ve saba yağmur yağsa, kündüz yağanaqlar yağmaycaq. Cenübiy-şarqiy yel saniyede 7-12 metr, kündüz saniyede 15 metrge qadar esecek. Ava arareti gece +4…+6 derece, kündüz +8…+10 derece olacaq.
Keriçte az bulutlı ava olacaq. Ara-sıra yağmur yağacaq. Gece ve saba bazı yerlerde tuman olacaq. Gece şarqiy yel saniyede 3-8 metr; kündüz cenübiy-şarqiy yel saniyede 6-11 metr esecektir. Ava arareti gece 0…+2 derece, kündüz +7…+9 derece olacaq.


text:
Ärmänstannıñ kürşe däwlätlär belän mönäsäbätläre
Awraziya qaytawazı 87
“Awraziya qaytawazı” tapşıruınıñ çirattağı çığarılışın täqdim itäbez. Bügenge tapşıruıbızda Ärmänstannıñ kürşe däwlätlär belän mönäsäbätlärenä tuqtalırbız.
18nçe avgustta Ärmänstan prem’yer-ministrı Nikol Paşinyan xökümäteneñ 5 yıllıq planın açıqlap, tışqı säyäsättä kürşeläre belän yaqın xezmättäşlek başqaraçaqların belderde. Annarı ber televideniye kanalında çığış yasağan Paşinyan alşartlar bulmıyça Törkiyä Cömhüriyäte belän mönäsäbätlärne cayğa salırğa äzer buluın äytte. Nikol Paşinyanğa kürä Ärmänstan belän Törkiyä arasında diplomatik mönäsäbätlärneñ bulmawı, çik buylarınıñ yabıq toruı regional’ totrıqlılıq häm tınıçlıqqa tiskäre täêsir itä.
Prem’yer-ministr Paşinyannıñ mondıy açıqlaw yasawı kötelmägän waqıyğa bulmadı. Belgänebezçä Nikol Paşinyan xaqimiyätkä könbatış belän yaqınayırğa wägdä birep kilde. Könbatış belän yaqınayu isä Gruziya häm Törkiyä belän mönäsäbätlärne üsterü digän süz. Paşinyannıñ Grajdan kileşü partiyase kürşeläre belän yaxşı mönäsäbätlär qoru niyäten monnan alda da citkerä ide. Ğomüm saylaw barışında Törkiyä belän mönäsäbätlärne küzdän kiçerü turında süz bardı.
20nçe iyun’ könne uzğan ğomüm saylawda ciñü yawlağan xaqimiyättäge Grajdan saqlanu partiyaseneñ xökümät qoru öçen koaliśiyağa ixtıyac toymawı Nikol Paşinyannıñ kürşe däwlätlär belän mönäsäbätlären cayğa salu öçen mömkinlek tudıra. Ärmän xalqı Qarabaxta ciñelüenä qaramastan Paşinyannı qabat xaqimiyätkä kitertep, anıñ kürşelär belän mönäsäbätlärne tözätü süzen xuplawların äytä alabız.
2nçe avgustta Nikol Paşinyan qabat xökümät räise bulıp saylandı. Xäzerge waqıtta yaña kabinet açıqlanğanda tışqı êşlär ministrı soñğı itep bilgelände. Prem’yer-ministr Nikol Paşinyanğa yaqın buluı belän belenüçe Ararat Mirzoyannıñ tışqı êşlär ministrı bularaq bilgelänüennän soñ qayber dairälär anı diplomat bulmağanı öçen tänqıyt’läde. Paşinyan bälki dä tışqı säyäsattä yaña adımnar yasar öçen yuldaşı Ararat Mirzoyannı bu wazğıyfağa kiterde. Tışqı êşlär ministrı Mirzoyan Törkiyäne yaxşı tanıp belüçe häm könbatış tarafdarı bularaq belenä.
44 kön barğan Tawlı Qarabax suğışınnan soñ Rusiyä, Azärbaycan häm Ärmänstan tarafınnan qorılğan 3 yaqlı komissiya berniçä aylıq kileşmäwçänlek çorınnan soñ qabat êşçänleklären başlattı. Bu wazğıyät’ Paşinyan xökümäteneñ kürşelär, ayıruça da Törkiyä belän mönäsäbätlären cayğa saluğa uñay qarawına işarät itä. Älege 3 yaqlı komissiya şaqtıy mäs’äläne qarıy. Läkin Zangezur koridorı proyektı bu mäs’älälärdän iñ ähämiyätlelärennän berse.
Ärmän säyäsätendä köç yuğaltqan Qarabax klanı bu barışnı tuqtatu öçen qulınnan kilgänne başqarırğa tırışaçaq. Fäqat Ärmänstan êçke säyäsätendä ayıq aqılnıñ ciñäçägenä ışanabız.
Törkiyä häm Azärbaycan bergä täqdim itkän regional’ Altı yaqlı mäydan barlıq bäyläneşle taraflar faydasına bulaçaq. Ärmänstannıñ qalqınuı kürşeläre belän mönäsäbätlären üsterüenä bäyle. Törkiyäneñ Rusiyä Federaśiyase belän bulğan mönäsäbätläre Kön’yaq Qavqazda xezmättäşlekneñ nığıtıluına yaraqlı nigez äzerli. Mondıy säbäplär Paşinyan xökümäten tışqı säyäsattä citdi adımnar yasarğa qıyulandırdı bälki.
Avtor – Abdrasul İsakov


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, ilhaq etilgen Qırım sakinlerine Rusiye prezidentiniñ saylâvlarını boykot etkenleri içün minnetdarlıq bildirdi.
«Ciddiy basqı yapılğanına baqmadan, bu farsta iştirak etmegen Qırım sakinlerine minnetdarlıq bildirem. Olarnı qorquzıp, mecbur ete, uydurılılğan saylâv bölüklerine ediyeler berilecek dep çağıra ediler. Lâkin olarnıñ sessiz narazılığı – Qırım – Ukrainağa bağlı olğanını kösterdi!» – dey Poroşenko.
Ukraina devletiniñ yolbaşçısı ayrıca, Kyivniñ halqara partnörlarına «qanunsız saylâvalar arfesinde olar neticesini tanılmaycağı aqqındaki açıq ve uzlaşılmaz pozitsiyasını ilân etkeni» içün teşekkür bildirdi.
Martnıñ 18-nde Rusiyede ve ilhaq etilgen Qırımda prezident saylâvları ötkerildi. Resmiy Kyiv, ayrıca bir qaç halqara teşkilât ve dünyanıñ bir çoq devleti yarımadada keçken saylâvlarnı tanımay.
Ukraina MİDi daa evel martnıñ 18-nde ilhaq etilgen Qırımda ötkerilgen saylâvlar qomşu Rusiyedeki prezident saylâvlarınıñ qanuniyligini şübe doğurğanını aqqında beyan etken edi.
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye prerzidentiniñ saylâvları tanılmaması aqqında ABniñ çetel işleri ve havfsızlıq siyaseti boyunca yüksek temsilcisi Federika Mogerininiñ beyanatında söz yürsetilmekte.
OSCE Rusiyedeki saylâvlarnı taqip etecek Demokratik institutlar ve insan aqları Bürosının (DİİAB) közeticileri, ilhaq etilgen Qırımdaki saylâv bölüklerinde iştirak etmegenleri aqqında haber ettiler.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Rusiyeniñ Rostov vilâyeti boyunca cemaat közetüv komissiyası başınıñ muavini Natalya Merkulova Rostov-na-Donudaki 5-nci SİZO-da "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ mabüsi 63 yaşındaki Servet Gaziyevni yoqlağanını bildirdi. Sağlıq alını "yaramay" kibi qıymetlendirdi ve köteklev ile bağlı vaziyet aqqında Tahqiqat komitetine muracaat etmege tevsiye etti.
Bunı Qırım.Aqiqatqa "Qırım birdemligi" cemaat birleşmesi haber etti.
Servet Gaziyevniñ tatası Svetlana Ablâmitova faallerge bildirgenine köre, o SİZO-da ağasınen laf etken ve olar ilerideki adımlarnı muzakere etkenler.
"Vaziyetni er taraflama yahşı etip baqacaqmız, çünki vaziyetni ögrenmek kerek. Men bunıñ aqqında ariza yazarım, konsul ile telefonlaşırım. Belki de beraberlikte bir şey yaparmız" dedi Merkulova.
Közetici ekspertizalar ve Tahqiqat komitetine ariza yazacaq advokatnı tapmağa tevsiye etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» mabüsi Servet Gaziyevniñ advokatı Edem SemedlâyevTahqiqat komitetine ve Rostov vilâyetiniñ prokuraturasına (Rusiye) şikâyet ve cismaniy ve maneviy iskence faktına köre SİZO-ğa ariza yolladı.
Advokat Lilâ Gemeciniñ haber etkenine köre, Rostov-na-Donudaki 19-ncı vilâyetlerara verem hastahanesinde 61 yaşındaki qırımtatar sisâsiy mabüsi Servet Gaziyev cısmaniy zorbalıqqa oğratılğan.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu tahqiqat izolâtorında mikroinsult keçirgen Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi 61 yaşında Servet Gaziyevniñ alı eyileşmedi.
Rostov vilâyeti Rusiye İnsan aqları vekâletlisiniñ apparat reberi Vladimir NekrasovAqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyeti fenalaşqanı içün tibbiy teşkerüv keçirmek talabınen muracaat yolladı. Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Gaziyevniñ aqlarını ğayrıdan tiklemege, oña kerekli tibbiy yardım köstermege ve sağlıq vaziyeti sebebinden sıñırlav tedbirini deñiştirmege talap etti.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
21 YİGİRMİ BİRİNCİ DERS
· Evlâtlarımıznıñ kelecegi – ocanıñ qolunda
Oca – ögreticidir, er şeyni bilgen ve ögretken insandır. Türkiyede ocalarğa “ögretmen” deyler.
Bir rastkelişte esli-başlı yazıcılarımızdan biri til ocaları aqqında: “Ne bile o siziñ ocalarıñız” – dep, meni muğayttı. Böyle sözlerni bir kere daa avlaqtan eşitken edim. Bir talebeniñ babası da: “Oca özü bilmey, ne ögretecek o menim balama”, – dedi.
Añlaşılğanına köre bazı ocalarımıznıñ ustalıq seviyesi yüksek olmasa kerek yani yüksek degil, onıñ içün de böyle laflar yüre.
Bir derste talebe şiir oquy:
“Buña derler Yeşil ada,
Yüce mali – Çatırdağ…”.
Ocasından sorayım:
– “Mali” degeni ne?
– Bağışlañız, bilmeyim, – dey oca.
– Luğatta bar da! – deyim.
– Vay, men baqmadım.
– Ya luğatıñız barmı?
– Eskisi bar…, yañısını daa almadım.
– Talebe bu sözni bilemi?
– Aytamayım, soramadım, – dey oca.
– Ya talebege şiirni ezberlemege bergende böyle sözlerni añlatmaq kerek degilmi?
Oca utandı, yüzü qızardı.
Ebet, beş parmaq bir olmağanı kibi, ocalar da çeşit-çeşit ola. Lâkin oca adını taşığan soñ, yüksek seviyeli oca olmağa tırışmaq – şarttır. Oca özü, talebe kibi, bütün vaqıt oqup, ustalıq seviyesini arttırıp turmaq kerek. Aş aşağan kibi, yani künde üç kere (üç kere!) aş ağanımız kibi, iç olmağanda künde bir kere bir saat oqup, oca bilgisini arttırmaq kerek. Ocalarımız bu işni yapamı? Qana, keliñiz, er bir oca qolunı yüregi üstüne qoyıp, doğrusını aytsın, o er Allanıñ künü oquymı? Yazıq ki, oqumay. Künler kete – bilgi artmay, oca sıfatını coya.
Enver İzmaylov ne içün namlı gitaracı oldı? Men o insannıñ yaşlığından bilem. Künde ne qadar vaqıt çalasıñ? – dep sorağan edim. – Altı saat,– degen edi. Enver gitarasına sevda, onıñ içün de ondan ayrılamay! Şaqa etip: “O gitarasınen quçaqlaşıp yuqlay”, – deyler.
Ocalar da öz zenaatı – ocalıqqa sevda olsa, ocalıqnı sevse, o vaqıtta olar bilgi saibi olur, oca adını aqlar, cemaat arasında sayğısı artar.
Bugün, tilimiz acınıqlı alda olğanda, şaşmalap rus tilinde laf etkenlerniñ sırasına keçip-keçip ketkenlerniñ sayısı artqanda, tilimiz yoq olıp ketecek derecesine barıp yetkende, ocalarımıznıñ, hususan til ve edebiyat ocalarımıznıñ, emiyeti qaç kere arta. Tilimizni, adetlerimizni, dinimizni balalarımızğa ögretecek – ocalarımızdır. Ocanıñ pek mesuliyetli işi bar. Bütün halq oña baqıp tura: “Menim balam mektepke bara, anda oña er şeyni ögretirler”, degen fikir ana-babalarnıñ ağzında. Olar ocalarğa işana, inana ve onıñ içün de ana-babalarnı aldatmağa olmay, olarnıñ işançını aqlamaq kerek ve Allanıñ ögünde günâhkâr olmamaq kerek. Ocalıqnı sevmeyip işlemek olmay, ocalıqnı sevmegen oca – oca degil, oña öz qısmetini başqa yerde qıdırmaq kerek.
Bizge çoq bilgen, yüregi yanğan, talebelerini öz balalarını sevgen kibi sevgen, Vatanı ve halqını qayğırğan ocalar kerek. Öyle ocalar özü kibi insanlarnı asrap çıqarır. Öyle ocalarnı adamlar sever ve ürmetler.
Yahşı ocalar oluñız ve işiñiz qolay kelsin, ürmetli ocalarımız!
· Qısqa ikâyeler, masallar
Babanıñ nasiatı
(Masal)
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken, bir padişa bar eken. Padişanıñ altı oğlu olğan. Künlerden bir kün padişa oğullarını çağıra ve dey:
– Evlâtlarım, men endi qartaydım, öz yerime biriñizni padişa etip qaldırmağa isteyim, – dey ve bir sipirki çıqara. – Bu sipirkini kim sındırsa, o menim yerime keçer.
Büyük oğlu sipirkini sındıracaq olıp çoq tırışa, lâkin sındıramay. Ondan kiçigi kele, sındırayım dep çoq çekişe, o da sındırıp olamay. Üçünci, derdünci, beşinci oğulları da sipirkini sındıramay.
Bunı körgen padişa kiçik oğlunı çağıra ve:
– Oğlum, iç olmağanda bu sipirkini sen sındır da menim yerime padişa ol, – dey.
Kiçik oğlu sipirkini ala, yiplerini çezip dağıta ve sipirki çöplerini birer-birer sındırıp bitire. Babası bunı körip, pek quvana ve:
– Baqıñız, oğullarım, ne qadar aqıllı qardaşıñız bar! Siziñ sındıramağan sipirkiñizni o, dağıtıp, çöplerini birer-birer sındırıp bitirdi. Bu sizge bir ders olsun: ARAÑIZDA BİRLİK OLSA, SİZNİ DUŞMAN YEÑAMAZ. Birlik olmasa, bu sipirki çöpleri kibi dağılırsıñız, sizni duşman birer-birer yoq eter.
Masal bitti, añlağan – añladı, añlamağan – añlamadı. Daa isteseñiz: añlağan kâr etti, añlamağan – zarar.
· Şiirler, yırlar
Korney Çukovskiy
Seyran Üseinovnıñ tercimesi
Tsokotuha çibinçigi
(başı 20-nci derste)
Dülber hanım, köbelek,
Saña tatlımı kerek?
Begenmeseñ bu aşnı,
Aşayıq tataraşnı.
Birden kele bir qartçıq – Örümçek,
Niyeti yahşı degil, bu kerçek,
Çibinçikni o – köşege tarta,
“Seni aşap ketecem!” – dep ayta.
Dostçıqlarım!
Tez kelseñiz!
Hayırsıznıñ yolunı siz tez kesseñiz.
Men sizlerni aşattım-içirdim,
Sofralar qoydım, musafir ettim,
Canım-közüm, qurtarıñız siz meni,
Qurtulmasam, biliñiz ki, men bittim.
Lâkin, hayır, örümçekten bu böcekler pek qorqqan,
Çeşit teşik, çatlaqlarğa tez qaçqan.
Tarakanlar – divarlarnıñ içine,
Qurt-qırmısqa – skemleler muyuşine,
Böceçikler – kravatlarnıñ tübüne,
Baş qoşmağa iç istemey biri de.
Oturğan yerlerinden qıbırdamaylar,
Barayım, qurtarayım dep oylamaylar.
(Devamı bar)
· Güzel adetlerimiz
Bal kibi tatlı tilimiz
– Sağ ol, balam, Alla sağlığıñnı bersin! Meni unutmaysıñ, kelip kelip al-hatırımnı soraysıñ, yardım etesiñ.
– Özüñiz sağ oluñız, Fatma apte. Siz maña anam kibisiñiz, men sizni anamnı sevgen kibi sevip-sayam ve ne keregiñiz olsa, er vaqıt yardım etmege azırım.
– Sağ ol, oğlum, pek göñlüm hoş, Alla hayırlı mıradıñnı bersin! Alla qısmetiñni açıq etsin!
Nezaketli sözler
Birinen selâmlaşqanda onıñ adını aytmaq bizde adet olğan, çünki adamnıñ adını aytqanda: “Men seni (sizni) ürmet etem, onıñ içün de adıñnı (adıñıznı) unutmayım” demekke bara. Meselâ:
– Selâm aleyküm, Memet ağa (Ayşe apte)!
– Aleyküm selâm, oğlum (qızım)!
– Meraba, dostum Server (Saniye)!
– Meraba, Refat (Fatma)!
– Merabañız, Server ağa (Fatma apte)!
– Meraba, Osman (Şaziye)!
– Sağlıqnen qalıñız, Rustem ağa!
– Sağlıqnen bar, Alim! Sağ-selâmet ol! Babañlarğa selâm et!
– Aleyküm selâm!
– Oğurlı yollar olsun, balam! Alla yoluñnı açıq etsin! Alla qaza-belâdan saqlasın!
– Sağ oluñız!
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik


text:
Mart 13 künü sabası dairesinde FSB (Federal havfsızlıq hızmeti) hadimleri tarafından tintüv keçirilgen «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» mühbiri Natalya Kokorinanı yaqaladılar.
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine Kokorina ile çalışqan zenatdaşları bildirdi.
Bundan evel, «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» malümatına köre, FSB hadimleri dairege adliyeci Cemil Temişevni kirsetmediler.
«FSB hadimleri adliyeci olğanımnı teşkermek içün qapunı bile açmadılar. Böyleliknen, RF Cinaiy-protsessual kodeksiniñ 182 madde 11 qısmı talapları bozulğanı aqta ayta bilemiz – «Tintüv sebepleri ve nizamı». Şu cümleden: «Tintüv vaqtında odada şahısnıñ imayesi ve adliyecisi buluna bile». Şunıñ içün şimdi taqiqat areketlerine rastkelgen vatandaşnıñ aqlarınıñ bozulmasını köremiz», – dey Temişev.
Olğan malümatqa köre, jurnalistni FSB idaresine alıp kettiler.
Evel Natalya Kokorina zenaatdaşlarına bildirgeni kibi, saba saat sekizlerde oña telefon etip, ana-babası yaşağan dairge kelmege çağırdılar (özü olardan ayrı yaşay).
Dairege kelgeninden soñ, onıñ ile bağ ğayıp oldı.
Cuma künü, mart 13-de, FSB (Federal havfsızlıq hızmeti) hadimleri Qırımnıñ statusı aqqında «refederndumdan» soñ Qırımdan Kiyevge köçip kelgen Qırım jurnalisti Anna Andriyevskaya ana-babasınıñ dairesinde tintüv keçirdiler.


text:
Litvağa birinci alman ve belçika asker gruppaları keldi. Olar ülkede yerleşken halqara NATO batalyonında hızmet etecekler. Bunı DW haber ete.
Agentlikniñ qayd etkenine köre, şarq flangını küçleştirecek işbu batalyonnıñ başında alman tarafı olacaq. Onıñ erkânına 1200 asker kirecek. 2017 senesi fevralniñ soñunda memleketke Bundeswehrniñ daa 450 arbiysi, silâ ve tankları kelecek.
Bundan evel NATO vekilleri Ukrainağa Arbiy küçlerge qıymet kesüv ve planlaştıruv ceryanına celp etmek içün kelgen ediler.
2016 senesi iyül ayında Varşavada ötkerilgen NATO sammiti devamında aza-devletler ordularını Poloniya ve Baltiya ülkelerinde yerleştirmege añlaşqan edler. İngiltere, Almaniya, Kanada ve AQŞ tarafından dört batalyon teşkil eteilecek. NATO yolbaşçısı Jens Stoltenbergniñ sözlerine köre, bu Rusiye tarafından Qırımnıñ işğal etilmesine ve Ukrainanıñ şarqiy vilâyetlerinde ayırılıqçılarğa destek berilmesine bir cevap olacaq.


text:
Aq-uquq qoruyıcılar oña ekinci Volodımr Baluh deyler – Saqtan Qırım faali Oleg Prıhodko ukrain tarafdarı olğanını gizlemeyip, yarımadanıñ işğalini tanımay ve Rusiye paportını mecburiy aldırtqanlarını ayta.
2019 senesi fevral ayında Qırımdaki Rusiye FSB-si Prıhodkonıñ evinde tintüv keçirdi. Quvetçilerniñ kelmesiniñ formal sebebi, Prıhodko sovet askerlerniñ abidesine svastika resmini yapması oldı. İşğalciler ukrain timsalâtını, tehnika ve CD-disklerni tutıp aldı. Tintüvden soñ faalni Aqmescitke alıp kettiler, anda sorğuğa çektiler. O zaman oña "faşist timsalâtınıñ propagandası içün" 2000 ruble para cezasını bergen ediler.
Oleg Prıhodkonı terror ücümini azırlağanında ve patlayıcı maddelerni qanunsız yapqanında qabaatladılar. Ukrain faali öz qabaatını tanımay.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımda faalniñ apiske alınğanı sebebinden Ukraina Ceza kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (azatlıqtan qanunsız şekilde marum etüv) cinaiy tahqiqat başlattı.
Martnıñ 3-nde Rostov-na-Donudaki Cenübiy arbiy bölgesiniñ mahkemesi Qırımdan ukrain tarafdarı faali Oleg Prıhodkonı terror ücümini azırlağanında ve patlayıcı maddelerni qanunsız yapqanında qabaatlı tanıdı ve 5 yıl sert apis cezasına mahküm etti.
«Mahkemeniñ ükmüne binaen, mahkemelengen qabaatlı tanıldı, o 5 yıl sert apis cezasına mahküm etildi ve 110 biñ ruble para cezasınen 1 yıl apishanede cezasını çekecek», – TASS agentligine mahkeme vekili haber etti.
(Fotogalereya ilk sefer 2020 senesi noyabrniñ 21-nde taqdim etilgen edi)


text:
Qırımda FSB tarafından silâ ve patlayıcı maddelerni qanunsız saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirov «qan şekeri yükselir dep, pek az aşay». Bu aqta advokat Aleksey Ladin Aqmescit SİZOsında Bekirovnı ziyaret etken soñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Faal Aqmescitteki Semaşko hastahanesine çıqarılğanını, qan talilleri alınğanını (qan şekerini teşkermek içün) ve kardiolognıñ mesleatı içün kardiomerkezine çıqarılğanını imayecige tasdıqladı.
«Ekimlerniñ işi 20-30 daqqa devam etti, neticede hulâsa çıqarıldı. Yani hastahanege daa bir kere formal şekilde çıqardılar. Ekimlerniñ aytqanına köre, qan şekeri normada. Amma Bekirov qan şekeri yükselir dep, SİZOda pek az aşamağa başladı, şu sebepten şekeri tüşti, dep bildirdi. Maña öyle de ayta: «Şekerim yükselir ve vaziyet komağa qadar kete bile dep, aşamaqtan qorqam», – dep tarif etti Ladin.
Advokatnıñ qayd etkenine köre, kardiolog sağlıq telükesiniñ seviyesini «pek yüksek» dep tanıdı.
İyünniñ 11-nde Avropa insan aqları mahkemesi Qırımda silâ ve patlayıcı maddelerni saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ davası boyunca qarar çıqardı. Mahkeme onıñ hastahanege acele yatqızılmasını talap etti.
Daa evel Avropa insan aqları mahkemesiniñ qararına baqmadan, Qırımdaki Rusiye Federal telükesizlik hızmeti idaresiniñ üyken tahqiqatçısı İvan Romanets işğal etilgen Qırımnıñ Aqmescit SİZOsında tutulğan qırımtatar faali Edem Bekirovnı hastahanege yatqızmağa razı olmağanını bildirgen edi.
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası FSBniñ Bekirovnı hastahanege avuştırmamaq qararına qoltuttı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
İlhaq etilgen Qırımda ve Aqyarda dekabrniñ 16-sına qadar bir milliondan çoq adam gripp hastalığından aşılandı dep bildire Rospotrebnadzor (Rusiye federal nezaret hızmeti). Olarnıñ arasında 221 biñ bala bar, dep qoşa müessiseniñ matbuat hızmeti.
Aynı zamanda, idare, yarımadada keskin respirator virus hastalıqlarnıñ seviyesi epidemiya seviyesine barmağanı qoşa..
Qırımda dekabrniñ başında Rospotrebnadzor keskin respirator virus hastalıqlarnıñ artmasını qayd etken edi.
Daa evel bildirile edi ki, yarımadada bu yıl gripp hastalığınıñ yüksek seviyesi tahmin etile edi. Qırım ve Aqyarda sentâbrde aşılav kampaniyası başlandı.


text:
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ bugünki toplaşuvında kene kütleviy dögüş oldı.
«Svoboda» firqasınıñ deputatı Oleksiy Kayda zaldan KPU firqasınıñ reisi Petro Simonenkonı çıqarmağa talap ete edi. Kaydanıñ sözlerine köre, Simonenko Rusiye matbuat vastalarına akimiyet Ukrainada «biñlerce ukrainlilerni öldürgenini, ATO zonasında elâk olğanlarnı ise müçelerge ayırğanlarını» bildirgen eken.
Şura spikeri Oleksandr Turçinov Simonenkonıñ çıqarıluvı aqqında sualni rey berüvige qoymadı.
Bundan soñ «Svoboda» deputatları rey berüvsiz Simonenkonı zaldan türtip çıqardılar. Evel «Svoboda» deputatları kommunistlerniñ yetekçisini zaldan endi quvğan ediler.


text:
Biz yaşağan kerçeklik, ep yañı mantıq, aqıl ve mana deñiştirüvleri ve bozmalarınen tola. Cumaaqşamı künü Aqmescit Kiyev rayonı mahkemesinde (devamı cuma künü) eñ belli Qırım advokatlarından birisi Emil Kürbedinovnı… 2013 senesi Facebookta yapılğan yazı içün mahkeme eteler. Belki de, o aynı, 2017 senesi yanvarde onı 10 künge tevfiq etip, dünyağa belli etken yazıdır.
Meraqlısı, Emil Kürbedinovnı bu sefer, şimdi Dimaşqta (Damask) yaşağan, amma IP-adresi Lugansk vilâyetinden qayd etilgen şahıstan kelgen çaquv sebebinden tutıp aldılar.
Mantıqsızmı? Elbette ki. Amma etrafımızdaki kerçek şimdi böyle. Yaqında Sergey Davlatovnıñ “Zapovednik” (“Qoruq”) kitabını başqadan oqudım (duyğan kibi) ve atta bir ibareni yazıp aldım: “Men kete edim ve tüşüne edim - dünyanı delilik qaplap aldı. Delilik norma olıp qala. Norma - mücize duyğusınıdoğura”.
Teselli bergen yekâne şey: bu aqılsızlıqnıñ müellifleri öz-özüniñ duşmanlarıdır. Olar, degerlik ve adalet ölçevleri olmağan bir dünyanı tize. Bu, er şeyi baş aşağı çevirilgen, dünyada“adaletli mahkeme”, “qanun boyunca yaşamaq kerek”, “eyilik yamanlıqnı daima yeñe”, ve ilâh. ve ilâh., şu sıradan on emirniñ de episi kibi iddialar çalışmay.
Bu saçmalıq dünyasınınñ kerçegi şu şekilde: uquq qoruyıcı - cinayetçilernen degil, namuslı insanlarnen küreşken birisi; mahkemeci - qanunnı degil de, qanunsızlıqnı qorçalağan birisi, mahkemelengen - cinayetçi degil de, qanunsızlıqnı qorçalağan, uquq qoruyıcı ve mahkemeciniñ qurbanı. Böylece, mahkemelengen - advokat olğanı, yani olarnıñ başqa qurbanlarınıñ imayecisi, iç te şaşırtmay.
Kürbedinovnıñ özü emin ki: o, yaqın vaqıtta Keriç boğazında yüz bergen vaqialardan soñ tevfiq etilgen ukrain deñizcilerinden birisiniñ advokatı olğanı içün onı mahkeme eteler.
Ne ise, Qırım advokatınıñ adını kene bütün dünyağa belli ettiler. Ve Emil öz taqipçilerine: “Acayip tercimeialım içün sağ oluñız” dese olacaq.
Lilâ Bucurova, jurnalist,QaraDeniz production studiyasınıñ baş müdirniñ muavini
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerniñ baqışlarını aks etip, muarririyetniñ baqışlarınen aynı olmaması mümkün.
(Lilâ Bucurovaniñ Facebook saifesinden alınğan)


text:
Tamaşada säyäsät, cämğiät, xatın-qızlar xälläre yaqtırtıla... Yevropanıñ elekke häm bügenge äğzaläre turında bäxäs – ike xatın-qız awızınnan çığa... Berlek üzenä yaña äğzalärne qabul itsä dä elekke Yevropada, anıñ könbatış öleşendä üzlären östenräk totu häm monı açıq itep kürsätü däwam itä...Yevropanıñ könçığışında isä – belem citmäw, tarqawlıq häm üz yazmışlarına bitaraflıq xökem sörä.
"Bögelmägä säyäxät" äsäre avtorı yazuçı Jachym Topol, çex radiosına birgän äñgmäsendä cämğiätlär arasındağı bu qarşı torunı menä niçek añlattı:
"Qalıplaşqan cämğiätlär turında bu. Könçığış Yevropa xatın-qızı üz tormışın ire idarä itkän cämğiättä yäşi, ire anı tübänsetä häm qıynıy. Ämma üze ul tormışın mäğnäle itep sanıy, çönki ul yalğız tügel. İkençe xatın-qız Könbatıştan, belemle, irekle, anıñ aqçası bar. Şundıy uq iptäş qızları bar. Ämma ber mäldä – ul üzeneñ yalğız bulğanın añlıy. Sez inde xäzer alay tügel, dip äytersez. Min üzem dä aptıradım, andıy qalıplaşqan qaraşlar inde üzgärgänder dip sanıy idem. Ämma yuq, tamaşaçı, duslarım reaksiäsennän – yuq, bu ölkädä ällä ni üzgäreş bulmağanın kürdem."
Säyäsi temalardan – bayraq totqan amerikan xärbilären häm alarğa mönäsäbät, qotqarırğa kilgäç oçqıçnı kürgäç – bälägä yulıqqannarnıñ, "Putin, Putin, bezne Putin qotqaraçaq" dip qıçqırğannarın kürdek. Çexiädä barğan säyäsi häm iqtisadi reformalar, inde äytkänemçä – Yevropa Berlegenä häm konkret atap äytelgän säyäsätçelärgä täñqit – Praganıñ Na Zabradli teatrı säxnäsendä ber nindi qurqusız häm şiklänüsez yañğradı... Äsär inde äytkänemçä Bögelmägä säyäxät dip atala ide.... Suğıştan, açlıqtan häm terrordan bu keşelär Bögelmä digän tınıç räxät cirgä qaçıp qotılırğa teläde...Tamaşanı qarap çıqqaç xalıq belän aralaşqanda, Bögelmäneñ çınnan da şähär bulğanın belgän keşelärneñ bik az bulğanın kürdek.
-Uydırma ul
-Älbättä Bögelmä bar, Seberdä...anıñ turında Haşek ta yazğan
-Eye bar, däwlät ul Bögelmä
-Älbättä, nindider cir ul bezneñ planetada
-Qaydadır çınbarlıqtan yıraqta
-Ber kem dä belmi şul anıñ qayda ikänen, säxnädä bar, läkin kiläçäktä bulaçaq ul
-Belmim, çınnan da bar mikän, läkin minemçä eye bardır
-Bögelmä ul şähär, Tatarstanda, internettan qaradım
Şulay itep här keşeneñ üz Bögelmäse bar bu dönyada, şul sanda Tatarstannıñ da!
Çex yazuçısı Jachym Topolneñ "Bögelmägä säyäxät" isemle tamaşasın Germaniä häm Polşa säxnälärendä, alman häm polyak tellärendä kürep bula. Azatlıqta bu xaqta tapşırunı 27 üktäber şimbä könne tıñlağız.


text:
Serbest nefes alğanda – ava aqqında tüşünmeysiñ. Ukrainada yaşaysıñız. Problemeleriñiz ola bile. Amma siz bu problemler aqta ayta, serbest toplana, istegiñizni yapa bilesiñiz. Em de er bir tilde qonuşa bilesiñiz. Qırımda yaşağan vatandaşlarımız bunı yapamaz. Milletke baqmadan, olar episi – Ukraina vatandaşı, ukrainler.
Qırımda yaşağan ukrain vatandaşlarını ne bekley ve Rusiye işğalinde aqlarını nasıl qorçalay bileler – «24» haber telekanalınıñ «Qırım.Aqiqat» leyhasında.
Studiya musafiri – Ukraina halq deputatı Georgiy Logvinskiy ve Qırım advokatı Diana Plüta.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 ve bazar künü saat 11:30 efirge çıqa. Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında saat 18:30 seyir etmek mümkün.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Ağır hasta faal Edem Bekirovnıñ imayesi ve ECHR talap etken hastahanege qoyuluvını FSB lâğu etti ve Rusiye nezaretindeki Qırım prokuraturası buña qarşı bir şey yapmaycaq.
Bu aqta Bekirovnıñ advokatı İslâm Velilâyevnıñ muracaatına cevap olaraq kelgen yazı cevapta bildirile, onıñ kopiyası Qırım.Aqiqatnıñ elinde bar.
"Prokuror cevabı içün esas yoq", - denile beyanatta.
Prokuraturada, Bekirovnıñ SİZOnıñ tibbiy blokunda, ekimlerniñ nezareti altında bulunğanını bildirdiler ve o "kerekli ilâçlarnı ala ve diyetik yemegi bar", dep qayd eteler.
Bundan ğayrı, müessise, faalni tevqif etilgeninden berli "bir qaç kere ekimler baqa edi", dep qaştılar. Prokuraturağa köre, Bekirovnıñ aqları bozulmadı.
Daa evel Avropa insan aqları mahkemesiniñ qararına baqmadan, Qırımdaki Rusiye Federal telükesizlik hızmeti idaresiniñ üyken tahqiqatçısı İvan Romanets işğal etilgen Qırımnıñ Aqmescit SİZOsında tutulğan qırımtatar faali Edem Bekirovnı hastahanege yatqızmağa razı olmağanını bildirgen edi.
İyünniñ 11-nde Avropa insan aqları mahkemesi Qırımda silâ ve patlayıcı maddelerni saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ davası boyunca qarar çıqardı. Mahkeme onıñ hastahanege acele yatqızılmasını talap etti.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Keçenlerde, Qırım qaçaqları Kiyevde birinci Bütünukrain qurultaynı keçirdiler. Qayda yaşamaq, oqumaq, tedaviylenmek, kimden muafaza ve yardım beklemek? - kibi sualler qurultay iştrakçilerni meraq etti. Qırım işğalinden soñ, qıtaiy Ukrainağa ketkenler, mında öz keçmiş ayatını ve bütün mülküni qaldırdılar.
Qırımda qalğanlar ise, şimdilik öz mal-mülkünen qaldılar, faqat, eyi yaşayış ve kelecekke ümütlerni keçmişte qaldırdılar. İşğal etilgen yarımadada qalğan ukrainler, aq-uquqları sıqışqanını duyıp, mantıq boyunca forumnı keçirmek mümkün ediler. Endi «davalı» topraqta yaşaraq ukrain azğınlıq olıp, til, medeniyet ve içtimaiy problemleri aqqında akimiyetke bildirtmek kerekler. Amma doğrusını aytacaq olsaq, şimdiki künde, yarımadada olğan qanunlarnen, bu fikirni ayatqa keçirmek içün şanslar çoq az. Buña baqmadan Qırım akimiyetine – oquv, iş yerleri, yaşayışnı nasıl devam ettirmek kibi meselelerni qoymaq kerek.
Ale daa bank varaqalarda qalğan paralarnı, em de aylıqlarnı almaq çaresi yoq. Bugünki fiyatlarnıñ köterelüvine baqqanda, aylıqlar o qadar küçük ki, atta, Rusiyede ölmege arz etken qartlar, yaqın zamanda grivnanıñ qaytarılmasını ağlap isteycekler.
Cemaat teşkilâtlarnıñ faaliyetinen bağlı qanunlar – bir adım solğa, bir adım onğa – ya büyük kölemde cöreme, ya da cinaiy işnen yekünlene bile. Rusiye Qırımnı zapt etkeni ile bağlı fikirlerni tek aşhaneñde seslendirmek mümkün.
«Yanı qurallarnı» qırımtatar milleti birinci olıp duydı, 1944 senesi sürgünlik sebebinden ölgen insanlarnı hatırlamaq içün 18 mayıs künü Matem mitingni keçirmege yasaq ettiler. Qırımlı jurnalist Lilâ Bucurova aytqanı kibi, sürgünlikniñ 70 yıllığı künü qırım «akimiyeti» ağlamağa bile yasaq etti.
Qırımda qabul etilgen ve hucur çalışqan «Qırım Cumhuriyeti»niñ «Anayasası»nda devlet tili olaraq, üç til – rus, qırımtatar ve ukrain tilleri belgilene, amma şimdilik bu tek kâğıt üstündeki ariflerdir. Ebet, slavân yazısı ve medeniyet künleri Qırımda şimdilik yasaq etilmedi. Amma, ne içündir, ukrain tilli sınıflarnı ve Aqmescitte yekâne olğan ukrain gimnaziyasını yoq etmekteler.
Bugünki künde, Kiyev patriarhatnıñ Ukrain pravoslav kilselerniñ episi qapatılmaq üzre.
Tantanalı kontsertlerde ukrain tüsü yoq olmaqta, sanada tek rus milliy urbalarnı köremiz, aqqain ve Russiye-anamız aqında yırlar eşitemiz. Kene de sovet milletlerara birligi: bir devlet, bir til, bir medeniyet, bir millet – eskiden sovet, şimdi ise rus milleti.
Avtobus aydavcısı salonda farqlı memleketlerniñ ya da futbol taqımlarnıñ emblemalarını, bayraçıqlarnı asqan künler keçmişte qaldı. Bugünki künde avtobus salonında tek georgiy şeritlerni körmek mümkün, tek olar haflı degil.
Nasıl olsa sarı-mavı timsaller Qırımda gizli yasaq altındadır – işaretçikler, bayraçıqlar, atta sarılı-mavı şerit Qırım imaye tarafından istilâ doğura, qaysılar şimdi büyük vazifelerni becereler – qorquzmaq, urmaq, qırsızlamaq ve ilâhre.
Qırımlılarnıñ hafızalarından er şeyni, atta, doğğan yer ve mustaqil Ukrainada keçirgen yıllarnı silmege isteyler. Amma, kök quşağındaki, yüreklerdeki sarı ve mavı tüslerni yoq etmek mümkünmi? Lesâ Ukrainka adına 5 sanlı mektebiniñ mezunları soñki çañ bayramına milliy urba kiyip keldiler. Bir yıl evelsi, bu adiy bir şey sayılır edi, amma, bugünde – bugün balalarnı qaraman saymaq mümkün.
Aqmescitte metep talebesi özü yapqan sarı-mavı tüsteki bilezliknen keldi. Daa tünevin iç bir kimse bunı körmemezlikke urır edi, bugün ise onı «çaqıp» mektepte «imaye» vekillerni davet ettiler.
Daa tünevin ukrain tilini alıp barğan ocalarnı, devletke yaqın olğanlardan birileri dep sayıla ediler, amma, bugünde bugün bir qısımı Qırımnı terk etti, qalğanları ise, yañı şaraitlerge alışmağa tırışalar ve Rusiyeni alğışlap, Ukrainanı yamanlaylar.
Bazıda er şey baş-başqa ola. Aqmescitte rus tili ve edebiyatı ocası, balalarğa «Men Ukrainağa nasıl etip yardım ete bilem?» serleva altında inşanı yazmağa bere.
Sınıfta ne olğanını tasavvur etip olamazsıñız? Bu kibi inşanı «rus Qırımda» yazmaq kerekmi? Sınıf, cemiyetimiz kibi bölündi. Yuqarı sınıfnıñ bazı talebeleri, rus kanallarını baqa-baqa, Ukrainanı faşist devleti olaraq adlağan soñ, oca dayanalmay, daa tünevin balalarnıñ memnüniyet ile Ukraina gimnini icra etkenlerini ve iç bir zaman cenkleşmegen demokratik devlette yaşağanlarına quvanğanlarını hatırlattı. Ocanıñ bu areketi adaletli ve doğru degil edimi?
2014 senesiniñ Qırım yazı ne qadar suvuq ve yağmurlı olsa da, bala yüreklerinde saqlanıp qalğan merhametlik yalanlarnı yeñer. Qırımda Lesâ Ukrainkanıñ icadına bağışlanğan «Zmagaymos za nove jittâ» 10-ncı şiiriyet yarışını keçirmege yasaq etkenlerden soñ, «Svitanok» studiyası onı özü keçirdi.
Bugün de bugün, ukrain bayrağı, ukrain gimni kibi Lesânıñ sözü de Qırımda yañğıray. Mezkür tedbir yalıñız şiiriyet bayramı degil, 1991 senesi slavân yazısı ve medeniyeti qayd etilip kelgen künlerniñ devamı oldı, Lesâ Ukrainkanıñ «Ifigeniâ v Tavridi» eserinden «A v sertsi tilki ti, Ediniy miy, kohaniy ridniy krayu!» satırlarnı hatırlağan bir ukrainli sağ qalıp qurtarılsa ve bunı iç bir kimse toqtatamaz.
Oleksandr Polçenko, qırımlı jurnalist
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Türkiye baş naziri Ahmet Davutoğlu parlamentke Türkiye Nazirler kabineti programmasını taqdim etti, onıñ çerçivesinde işğal etilgen Qırım ve qırımtatarlar aqqında noqtalar qayd etilgen, haber ete QHA agentligi.
«Qırım tamır halqı olğan qırımtatarlarnıñ havfsızlığı ve eyi allığını temin etmek, qırımtatarlarnıñ aq ve menfaatınıñ teminlevi, bu maqsat içün kerek olğan teşebbüslerniñ olması içün bütün zaruriy tedbirlerni qullanacaqmız ve işlemege devam etecekmiz», – denile vesiqada.
Türkiye Nazirler kabineti programmasında Ukraina – Türkiye halqara munasebetleri aqqında noqtalar da qayd etilgen.
Noyabr 1 künü Türkiye parlamenti deputatlarınıñ saylavları keçti, neticede memleketniñ yañı 64-nci ükümeti teşkil etildi.
Bu sene Qırımnı yarımadada qırımtatarlarnıñ vaziyetini nezaret etecek uquq qoruyıcı ve alimlerniñ resmiy olmağan Türkiye eyyeti ziyaret etti. Eyyet Qırımda söz serbestligi, mahkeme sualleri, tasil ile bağlı insan aqlarınıñ bozuluvını qayd etti. Türkiye eyyetiniñ maruzası Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putinge berildi.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqyar şeer mahkemesi 2021 senesi martnıñ 24-nde «devlet hainliginde» qabaatlanğan pensioner qadınnı umumiy rejimli koloniyada qalmasına üküm etti.
Mahkemeniñ matbuat hızmeti martnıñ 29-nda bildirgenine köre, cinaiy dava qapalı rejimde baqıldı, çünki «davada devlet sırı olğan malümat bar edi».
«Aqyar şeer mahkemesiniñ qararınen vatandaş D. Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 275-inci maddesine istinaden cinayet yapqanında qabaatlı tanılıp, umumiy rejimli koloniyada 12 yıl qalmasına ve azatlığınıñ 1 yılğı sıñırlanmasına üküm etildi», – dep aytıla haberde.
Qayd etilgenine köre, cinaiy dava baqıluvı neticesinde belli oldı ki, 1955 senesi Bağçasarayda doğma qadın «çetel devletiniñ vekili tarafından Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi ile gizli işbirligine celp etildi».
«Vatandaş D. şartlı isim, dalğa ve anahtar, radio stantsiyalarınıñ indeksleri, radio tanıtma signallarınıñ indeksleri ve nevbetçi radiocı cedvelleri, telefon, telegraf, radio ve tanıtma signallarını aydınlatqan Qara deñiz flotunıñ ayrı aviatsion alayı aqqında devlet sırı olğan ve Rusiye Federatsiyasınıñ telükesizligine zarar ketire bilgen malümat toplamaqtan ibaret istihbarat vazifelerini yerine ketirgen edi», – dep aytıla mahkeme qararında.
Üküm etilgen qadınnıñ adı ve soyadı mahkeme malümatında aytılmay, amma açıq menbalardan belli olğanına köre, qadınnıñ adı Galina Dovgopolaya ola. Onıñ ya da advokatınıñ izaatları yoq.
Fevral ayında berilgen malümatqa köre, mahkeme Dovgopolayanıñ davasını temelden baqıp başladı. Qırımdan Moskvadaki «Lefortovo» SİZOsına avuştırılğan qadın aynı kamerada qalğan diger qadın tarafından bir qaç kere köteklengen soñ başqa kamerağa alındı.
2019 senesi noyabrniñ soñunda Rusiye Federal telükesizlik hızmeti işğal etilgen Aqyarda Ukraina Mudafaa nazirliginiñ istihbaratı içün casuslıqtan şübheli olğan qadın tutuldı, dep bildirgen edi. 2020 senesi devamında sıñırlav tedbiri bir qaç kere uzatılğan edi.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, «Qırım işğalden soñ keri qaytqanında İsviçre derecesine yeter», dep saya. Bu aqta o ukrain «Ukrinform» agentligine bildirmekte.
«Bizler Qırımnıñ er bir millet içün komfortlı yer olğanını isteymiz. Men bellesem, Qırım keri qaytqan soñ er şey deñişir, işğalden evel olğanı kibi olmaz», - dep ayta Cemilev.
Onıñ aytqanına köre, «Qırım cumhuriyeti tiklenmesi ve bütün milletler iç bir zulum körmeden inkişaf etmesi içün» er şey yapmaq kerek.
«Qırımnıñ İsviçre derecesine kelmesi içün er şey bar ve o, insanlar bahtlı olacaq, raatlanacaq ve iç bir türlü dava olmaycaq eñ cazibeli bir yerge çevirilmeli», - dep ilâve etti Cemilev.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kremlde, prezident saylâvlarını 2018 senesi 18 martta – Qırımnıñ «qoşulğan» kününde keçirmek teşebbüsine dair Rusiye senatorlarınınıñ fikirlerini muzakere etecekler. Bunı jurnalistlerge Vladimir Putinnıñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov aytqan.
TASS haberine köre, Peskov: «Şimdilik bu meselede bir qattı fikir yoq, bu teşebbüs aqqında tüşünmek içün, elbette, vaqıt kerek olacaq. Men bellesem yaqın kelecekte bir şeyler añlaşılır», – dedi.
Bundan ögüne senatorlar Andrey Klişans ve Anatoliy Şırokov, Devlet Dumasına saylâv qanunlarına deñişmeler kirsetmege teklif ettiler, şu sırada prezident saylâvlarını martnıñ üçünci bazar kününde keçirmege teklif etile. Öz nevbetinde, Devlet Dumasınıñ yolbaşçısı Vâçeslav Volodin bu künü saylâvlarnıñ keçirilmesine qol tutqanını beyan etti.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında referendum keçirildi, 2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında, dünyada qabul etilmegen, referendum keçirildi, neticede Rusiye Qırımnı özüne qoşqanını ilân etti,. Ukraina, Avropa birligi ve AQŞ bu rey berüvini tanımadılar ve Qırım Rusiye tarafında işğal etilgenini tasdiqlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Turist mevsimi arfesinde işğal olğan yarımadanıñ memuriyet reisi Sergey Aksenov apansızdan ukrainler ögünde tiz çökip, olardan nezaketli bir şekilde raatlıq içün Qırımğa kelmelerini rica etti. Bundan ğayrı, öz memurlarğa parmaqnı salladı ve küneşli yalıda Ukraina sakinleri içün güzel şaraitlerni yaratmağa talap etti.
İşğalci akimiyetniñ memur efendileri sizge ne oldı?
Qırım ükümetiniñ sabıq baş naziri Ruslan Balbek de başını egdi: «Biz er vaqıt açıqmız ve Ukraina turistlerini bekleymiz. Olar keçken yıllar kibi raatlıq içün Qırımğa keleceklerini ümüt etemiz».
İşğalci akimiyetniñ memur efendileri sizge ne oldı? Daa bir-eki ay evelsi sizden sögünçten ğayrı, başqa bir şey eşitmek mümkün degil edi. Vokzallarda ukrainlerni nagayka ile kazaklar qarşılağan ediler, Aksenov ise genç budenovets kibi beyaz atta atlağan edi ve qılıçnı sağğa-solğa sallağan edi. Onıñ taqımı oturğan yerini boza edi ve yarımadanıñ etrafında işançsız ve duşmanlıq demir divarını qura edi. Apansızdan... lâtife kibi ve tekrar selâm!
Yoq, Kreml vassaları küneşte qızınmadılar. Olar rus kütleviy haber vastalarını diqqatnen oquy ve bütün olğanlarnı bilip muqayt olıp bekleyler. Amma işler Qırım tarafına baqmay.
Moskvadaki «Levada-Tsentr» içtimaiy şirketiniñ malümatına köre, 2016 senesi rusiyelilerniñ yalıñız 4% Qırımğa raatlanmağa kelecek, bu raqam 1%-ğa eksildi. Rusiyelilerniñ 59% uzaq kelecekte bile Qırımğa kelmeycek, daa 74% ise anda iç barmadı.
Ne oldı ki? Keçken sene bütün Rusiye Qırımğa baracaq edi, şimdi ise böyle nasipsizlik oldı.
«Levada-Tsentr» içtimaiyatçısı Stepan Gonçarov rusiyelilerniñ keskin keyfi deñişmesini «qoşulma çevresinde sıcaqlılıqnen» añlattı. Adiy tilde, işğalniñ birinci künlerinde er kes quvana ve akimiyet istegenini aytqan edi.
İlk zamanlarda er kes kerçekten Qırımğa barmaq niyetlengen edi. Amma zaman keçti, coşqunlıq yavaşladı ve rusiyeliler añladı: Qırım teşigi bütün Rusiyeni yutup, fuqare yapa bile. Qırımnı halqara sanktsiyalardan soñ deşetli bir yerden kibi çetleştireler, nege anda barsınlar ki?
Em de rusiyelilerniñ para kiseleri pek zayıfladı.Qırımğa kelecek insan miqdarınıñ eksiltmesi iqtisadiy buhran ve kâr qısqartması ile bağlı, dep bildire «Levada-Tsentr.
Qırımğa kelecek insan miqdarınıñ eksiltmesi iqtisadiy buhran ve kâr qısqartması ile bağlı, dep bildire «Levada-Tsentr»
İsaiyat ise böyle: soraştırılğan rusiyelilerden 26% tatilge iç ketmeycek, 20% onı evde keçirecek, 21% ise yazlıq evinde.
«Levada-Tsentr» bütün Rusiye soravını tatil zamanında keçirdi. Memleketniñ 48 regionında 1600 insannıñ fikrini ögrenildi. Tedqiqniñ çetke çıqması 3,4% aşmay.
Bunıñ içün işğal olğan akimiyetniñ safsatası öyle deñişti. Em de Sergey Aksenovnı ukrainler ögünde tiz çökmek içün başqa sebepleri de bar edi. Birinciden, Aqrusiye demir yolu Qırımğa yolcu taşımalarını yekünledi, ekinciden, Qazahistan akimiyeti öz vatandaşlarına işğal olğan yarımadağa yolculıqtan vazgeçmege tevsiye etti.
Qırım akimiyeti yönelişini Ukraina tarafına ne içün deñiştirmek istey sualleri daa barmı? Amma siyasetleşken ve silâlaşqan işğal etilgen yarımadada raatlanmağa kimler ister?
Andrey Karpov, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerge ait olıp, muarririyetniñ baqışlarınen aynı olmaması mümkün


text:
Qaraylar
Qaraylar ya da qaraimler (qarayca Qırım şivesi - kъapaйлap, Litvaniya şivesi - karajlar) - Qırım, Litvaniya ve ğarbiy Ukrainada yaşağan kiçik bir halqtır.
Qaraylar - hunn ve hazar qabileler birleşmesine kirgen qaraylarnıñ nesli sayıla. XI asırda Qırımda hazarlarnıñ akimiyeti bitken soñ, qaraylar Qırq Yerde muhtar şekilde yaşamağa devam etken ediler. Başta bu kiçik devletini halq tarafından saylanğan akimler idare etseler de, ileride olarnıñ soyundan kelgenler idareni devam ettiler. İlk idare etken sülâle - Uzun lağabı ile belli olğan Hacı Musanıñ sülâlesidir. Şunı qayd etmek kerek ki, halqnıñ maneviy ayatına ve makeme işlerine baqqan gahanlar, Sar, Biy ve Çelebilerniñ (unvanlar) elinde olğan arbiy işlerge qarışmay ediler. Duşmanlarnıñ ücümi ile arbiy işlerini idare yetkenler aynı zamanda serdar vazifesinde de buluna ediler.
Qırım Hanlığı zamanında qaray yolbaşçıları, Qırım hanlarına tabi olıp, öz unvanlarına ve Çufut Qaleni idare etme aqqında saip ediler. Qırım hanları olarnıñ idaresine qarışmay ediler. Qaray knâzları, Qırım hanlarınıñ hızmetinde bulunsa bile, qalede idare etmege devam eteler. Qırım hanları tarafından qaray knâzlarına bergen yarlıqlarda arbiy hızmetleri içün olarğa tarhan unvanı berilgeni qayd etile. XV asırnıñ soñunda idare Sinani bey Hocanıñ eline kece. 50 yıllıq idaresinden soñ akimiyet onıñ sülâlesinden Çelebi Sinanige, soñ onıñ oğlu Yosifke keçe. Bütün idareciler Qırım hanlarnıñ hızmetinde bulunıp, Bey, Çelebi ve Ağa unvanlarını qazanıp ve hanlar ögünde qaray halqnıñ vekili olıp, bazıları aynı zamanda diniy maqamı Gahan vazifesinde buluna ediler.
XVIII asırnıñ soñunda qaraylar, Qırımnıñ bütün ealisi kibi Rusiyege qoşulğan edi. XIX asırda idare merkezi Çufut Qaleden Kezlev şeerine keçti. Mında Diniy İdare, ibadethane (kenassa), "Qaray Bitikligi" adlı milliy kitaphanesi, Aleksandr adına qaray diniy oquv yurtu, eñ büyük qaray cemaatı buluna edi. O vaqıtta "Karaimskaya jızn" ("Qaray ayatı") ve "Karaimskoye slovo" ("Qaray sözü") mecmuaları neşir oluna, milliy ve diniy kongressler keçirile edi. 1918 senesi, Qırımda 9 qaray cemiyeti, 11 ibadethane ve 13 oquv yurtu qayd etilgen edi. Sovet devriniñ ilk yıllarında qaray klubları, ve mektepleri çalışa, cemiyetler öz faaliyetini köstere ediler. Lâkin soñra (1940-si seneleri) milliy teşkilâtlar yoq etildi, mektepler ve ibadethaneler qapatıldı. II Cian cenki zamanında qaraylar arbiy işlerinde iştirak ete ediler, çoqusı elâk olğanlar. 1944 s. qaraylarnıñ bir qısmı Qırımdan sürgün etildi.
Qaray halqnıñ sayısı ep azalmaqta. Şimdiki zamanda Mustaqil Devletler İttifaqında, Baltik devletlerinde ve Lehistanda 2 biñge yaqın qaray yaşay. Olarnıñ eñ büyük qısmı Ukrainada (1100 kişi), şu cümleden Qırımda (820 kişi) yaşay.
1990-ıncı senelerniñ başında Qırımda qaray milliy teşkilâtlar yañıdan tiklene. Aqmescit, Kefe, Kezlev, Bağçasaray ve Yalta şeerlerinde medeniy ve diniy cemiyetler öz faaliyetini köstere. "Qırım Qaraylar" cemiyeti şimdi 9 yerli ve Melitopol, Harkiv ve Adesteki (Odessa) qaray cemiyetlerni birleştire. Litvaniya, Lehistan, Moskva ve Sankt Peterburgda da qaraylarnıñ cemiyetleri bardır.


text:
Bu qararğa 154 deputat qol tuttı, 26 – qarşı çıqtı, 14 – bitaraf oldı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Assambleya Ukrainanıñ federalizatsiya boyunca Rusiye ğayelerine qarşı çıqa, çünki böyleliknen memleketniñ birdemlik ve stabilligi bozula bile», – dep aytıla rezolütsiyada.
Bunıñ ile bir sırada, Assambleya ukrain akimiyetine ükümetniñ merkezleştirüvi boyunca bir plannı işlep çıqarmağa tevsiye ete. Ukraina şarqı ve ğarpı arasında bölünüvinde siyasiy aslı olğanını da qayd eteler.
Bunıñnen beraber, PACE fikrince, Rusiyeniñ öz areketlerini aqlamaq içün ketirilgen delilleriniñ iç birisi aqiqiy faktlar ile tasdıqlanılmağan.
Assambleyada Qırımda mart 16-da keçirilgen «referendum»nıñ em Qırım, em Ukraina Anayasasına ters kelgenini qayd eteler ve Ukraina sıñırlarında rusiye arbiyleriniñ bulunuvından sebep öz qasvesetini bildireler.


text:
Ermeni Bazar şeeriniñ mahkemesi «mayıs 3 künü» iştirakçisi Tair Smedlâyevni eki yıllıq şartlı apis cezasına maküm etti. Bu aqta Qırım Rusiye prokuraturasına esaslanıp «Qırımda insan aqları» uquq qoruyıcı gruppası bildire.
«Ermeni Bazar şeer mahkemesi İslâm-Terek rayonınıñ 53 yaşında Tair Smedâlevge nisbeten üküm çıqardı. Prokuratura tarafından berilgen delillerge köre, Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 318 maddesi 1-nci qısmı boyunca cinayetniñ etilmesinde qabaatlana», – denile beyanatta.
Aynı şu iş boyunca dekabr 7 künü Ermeni Bazar mahkemesi bu işniñ diger iştirakçisi Edem Osmanovğa üküm çıqardı. Oña bir yıllıq şartlı apis cezasını belgilediler. Edem Osmanov qabaatını tanımadı.
Qırımtatar faali Tair Smedlâyev Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından Eski Qırımda 2014 senesi oktâbr 22 künü yaqalandı. Bıltır dekabr ayında apis cezasını kefaletke deñiştirdiler.
Evel Qırımnıñ Rusiye prokuraturası bildirgeni kibi, Ermeni Bazar şeer mahkemesi Aqmescit rayonı 45 yaşında Edem Ebulisovnı «mayıs 6 işi» boyunca qabaatlı tanıdı, oña 40 biñ ruble miqdarında para cezası berildi.


text:
Advokat Seyar Paniç Aqmescitteki 1-nci SİZO-da fevralnıñ 17-nde yaqalanğan Azamat Eyupovnı yoqladı. Bunı “Qırım birdemligi” cemaat birleşmesi haber ete.
Faallerniñ malümatına köre, Eyupov “Hizb ut-Tahrir” faaliyetiniñ teşkil etilmesi ile qabaatlana ve 15-ten 20 yılğa qadar ya da ömürlik apis cezasına mahküm etile bile.
Advokat ile laf etkende Eyupov, borunıñ bozuqlığı sebebinden kamerasını arada-sırada suv basqanı, amma izolâtornıñ müdiriyeti bunen iç bir şey yapmağanı aqqında aytıp berdi.
“Bu, müşterimniñ sağlığına pek menfiy tesir ete”, – faaller Paniçniñ aytqanlarından alıntı ketire.
Fevralniñ 17-nde saba erte yarımadanıñ bir qaç rayonında Rusiye quvetçileri musulmanlarnıñ evlerine tintüv keçirmege keldi. «Qırım birdemliginiñ» faali Lutfiye Zudiyevanıñ aytqanına köre, tutulğanlar «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları olğanından şübhelene ve Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden qabaatlana. Aynı künü Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan altı qırımlını 2021 senesi aprelniñ 15-ne qadar apiske aldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası fevralniñ 17-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvler sebebinden cinaiy tahqiqat başlatıldı, dep bildirdi.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ Qırımda musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı ola) evlerinde keçirgen tintüvleri aqqında malümat Ukraina uquq qoruyıcılarına berile ve «milliy ve halqara seviyedeki işte» qullanılacaq, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye quvetçileriniñ fevralniñ 17-nde işğal etilgen Qırımda keçirgen tintüv ve tutuvlarğa qarşı narazılıq bildirdi. Müessise, halqara institutlarnı bu areketlerge qıymet kesmege çağırıp, soñki tutuv ve tintüvler aqqında malümatnı BM Baş Assambleyasınıñ sessiya baqıluvına çıqarmağa planlaştıra.
Ukraina Reintegratsiya nazirligi halqara toplulıqnı Qırımdaki tutuvlarğa cevap bermesine çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
İçtimaiy alışmanen ve daa yaqında yat olğan şeerde öz işiniñ açmasınen bağlı qıyınlıqlarğa nasıl azırlanmalı? Biznes planını nasıl doğru yazmalı ve başlanğıç sermiyanıñ miqdarını nasıl saymalı?
Bu suallerniñ cevabını, köçip kelgen qadınlarğa Ukraina-Almaniya "Bilem, sen becerirsiñ" leyhasınıñ çerçivesinde keçirilgen treninglerde bereler. Treningler sentâbr 23-25-inde Kyiv, Dnipro ve Herson şeerlerinde keçti, olarda ilhaq etilgen Qırımdan ve işğal etilgen Donbass qısmından 45 qadın iştirak etti.
Trening iştirakçileri arasında doquz qırımlı bar edi.
Olar, adlarını aydınlatmamağa rica ete, amma biznesleri muvafaqiyetli açılsa, endi biznes ledi sıfatında adlarını aytıp, ikâyelerini tarif etmege söz berdiler. Şimdilik ise olar, öz işiniñ açması ve inkişaf ettirmesi esnasınıñ hususiyetlerini ögrene.
"Maña, tek bir biznes başlamaq içün degil, em de şahsiy inkişaf içün kerekli bilgilerni almaq müimdir. Bu leyhada teklif etilgen psihologiya ve iş yürsetüv treningleri men içün ğayet meraqlı, çünki olar, maña şahsiyet kibi inkişaf etmege de yardım ete", - añlata Radio Svoboda mühbirine Kyiv treninginiñ doğma aqmescitli iştirakçisi.
Maña, tek bir biznes başlamaq içün degil, em de şahsiy inkişaf içün kerekli bilgilerni almaq müimdirAqmescitten köçken qadın
Qırımdan ve işğal etilgen Yasınovatadan (Donetsk vilâyeti) başqa iştirakçiler qayd eteler: em teşkilciler, em de trening iştirakçileri, tuvğan yerlerini terk etip, yañı yerde sıfırdan başlamağa mecburiyetinde qalğan qadınlarnıñ yañı bilgi aluvına ve ileride de şahsiy inkişaf içün ilham bergen bir müitni yaratıp oldı.
Leyhanıñ tarihından
"Bizim leyhamız, iştirakçilerge öz işini açmaq içün esas bilgi ve alışqanlıqlarnı bere, neticede ise bu, olarnıñ maddiy taraftan mustaqil olmalarına ve içtimaiy inkişafına yardım etecek. Leyhanı keçirgenimiz üç şeerde, iştirakçilernen psihologlar ve bizneste muvafaqiyetke irişken qadınlar çalışa", - aytıp bere "Bilem, sen becerirsiñ" leyhasınıñ meneceri Olena Tanasıyçuk.
Böylece, leyhada iştirak etmek içün, köçip kelgenlerniñ qorantalarından qadınlar, motivatsiya mektübini yazğan edi: tek Kyivde leyha teşebbüsçileri 60 mektüp aldı, amma treningde üç kere azca yer bar edi, onıñ içün iştirakçilerni jerep taşlavınen sayladılar. Teşkilciler, şimdiki treningge tüşmegen qadınlarnen çalışmaq içün para tapmağa niyetlene.
Leyha, iştirakçilerge öz işini açmaq içün esas bilgi ve alışqanlıqlarnı bere, neticede ise bu, olarnıñ maddiy taraftan mustaqil olmalarına ve içtimaiy inkişafına yardım etecek.Olena Tanasıyçuk
"Bilem, sen becerirsiñ" leyhasını, nemse Azırlav ve meşğullik koordinatsiya merkezi (Koordinierungsstelle Weiterbildung und Beschäftigung e. V.). ile «ELEOS-Ukraina" hayriye teşkilâtı kerçekleştire. Maddiy yardımnı leyha, Almaniya Tış İşler nazirliginden aldı. Leyhanıñ trenerleri arasında - Almaniyada yaşağan icretçi ailelerinden qadınlarnen çalışqan nemse mütehassısları.
Leyha maqsatlarına köre, treningler bitken soñ, er iştirakçi öz biznes planını kösterecek, eñ yahşı soylarına, öz işini başlamaq içün kerekli donatma almasına Almaniya Tış işler nazirliginden 300 yevro mukâfatı berilecek.


text:
İyün 26-da Kyivde Müstaqillik Meydanında Qırımtatar bayrağı künü münasebeti ile miting keçti. Tedbirniñ başında Ukraina ve qırımtatar halqınıñ gimnleri yañğıradı, Meclis azası Eskender Bariyev ise qırımtatarlarnıñ milliy temsiliniñ tarihı aqqında ikâye etti. Ondan ğayrı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov kiriş sözü ile çıqışta bulundı.
Qırımtatar bayrağı kününiñ resmiy qapaluvından soñ bir sıra qırımtatar kollektivleri ve artistleri sanağa çıqtı.
Kyivde Qırımtatar bayrağı kününi nasıl keçirdiler (fotoreportaj)
İyün 26-da Kyivde Müstaqillik Meydanında Qırımtatar bayrağı künü münasebeti ile miting keçti. Tedbirniñ başında Ukraina ve qırımtatar halqınıñ gimnleri yañğıradı, Meclis azası Eskender Bariyev ise qırımtatarlarnıñ milliy temsiliniñ tarihı aqqında ikâye etti. Ondan ğayrı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov kiriş sözü ile çıqışta bulundı.


text:
Türkiye Arbiy ava quvetleriniñ qırıcıları Türkiye yasaq etilgen «Kürdistan İş firqası» temsilcileriniñ memleketniñ cenübiy-şimalindeki mevzilerine ücüm etti.
Bu aqta Türkiye Silâlı quvetleriniñ baş ştabı bildire.
Bildirilgeni kibi, dağ rayonlarında bir qaç lager bütünley yoq etildi. Cevap olaraq «Kürdistannıñ İş firqası»nıñ boyevikleri Türkiyeniñ cenübiy-şarqında Diyarbakır ve Muş şeerlerini bağlağan eki köpürni patlattılar.
Türkiye prezidenti Recep Taiyp Erdoğan aytqanı kibi, kürd meselesiniñ demokratik çezilüv ketişatınıñ devamı olamaz. Erdoğan dey ki, akimiyet kürd separatistlerine qol tutqan şahıslar ile muzakere keçiremez.
İyül 24 kününden Türkiye Suriyede «İslâm devleti» ve İraq şarqında kürdlerniñ mevzilerine ücüm etmektedir. Bunıñ ile, malüm olğanı kibi, bu afta Türkiye politsiyası «İslâm devleti» teşkilâtı ile bağı olğan bir 15 insannı ve «Kürdistannnı iş firqası» ile bağı olğan 19 insannı yaqaladı.


text:
ATAN, eñ büyük Qırım yaqıt şirketi, öz stantsiyalarında benzin fiyatlarını tüşürdi, - dep bildire Qırım.Aqıqat hadimi.
İyülniñ 23-üne, ATAN yaqıt qoyuv stantsiyalarında Aİ-92 benzinniñ bir litri – 47 ruble 99 kapik, Aİ-95 – 47 ruble 99 kapik. Dizel yaqıtı - 48 ruble 99 kapik. Aynı zamanda şirketniñ matbuat hızmeti dizel yaqıtnıñ fiyatı 47 ruble 99 kapikke tüşecegi bildirile
Bir kün evel ATANda Aİ-95 benzinniñ litri - 48 ruble 59 kapik edi.
Qırımda daa bir populâr TES yaqıt şirketinde Aİ-95 benzin fiyatı 48 ruble 70 kapikte toqtadı, Aİ-92 – 46 ruble 70 kapik, dizel yaqıtı – 48 ruble 30 kapik.
Aprel ayında Rusiye antimonopol hızmeti yarımadağa cermay mahsulatlarını teslim etken doquz şirketke qarşı dava açtı.
Bundan evel, bir sürü Qırım şirketlerine kartel añlaşmaları içün, yani bütün yaqıt şirketleri birden fiyatlarını kötergenleri içün, para cezası tayinlenmesi mümkün.
Qomşu Rusiyege köre Qırımda benzin fiyatları yüksekçe olğanını ve bu Keriç keçitiniñ işine bağlı olğanını iyülniñ ortasında Qırımnıñ rusiyeli başlığı – Sergey Aksönov belgiledi.
Ukraina qanunına binaen, Keriç köprü ve keçitinden Qırımğa kiriş yasaqlanğan ve işğal etilgen territoriyağa kiriş-çıqış nizamnamesini boza.


text:
Aqyarda oktâbrniñ 7-nde 208 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, dep bildirdi şeerniñ Rusiye ükümeti.
«44 yaşından 93 yaşına qadar dört insan vefat etti.185 hasta tüzelgen soñ hastahaneden çıqarıldı. Umumen Aqyarda 32 009 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı», – dep yazıla bildirmede.
Rospotrebnadzor malümatına köre, umumen Aqyarda 28 704 insan tüzeldi, 1 143 kişi vefat etti.
Tünevin Aqyarda 202 yañı koronavirus hastası aqqında haber etildi.
Qırımda sentâbrden başlap koronavirus hastalarınıñ sayısı arta. Yerli Rospotrebnadzor idaresi dördünci koronavirus dalğası olacaq, faqat qırımlılar daa az aşı ola, dep bildirdi. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov, yarımadada COVID-19 hastalarınıñ sayısı artsa da, akimiyet qoşma sıñırlavlar kirsetmeycek, dep ayttı.
Rospotrebnadzor eñ çoq koronavirus hastası qayd etilgen Qırım regionlarını aydınlattı. Aqmescit ve Aqmescit rayonı lider ola. Aqmescit akimiyeti koronavirus epidemiyası sebebinde eki mektepni qapattı.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rostov-na-Donu (Rusiye) Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» imaye şaatları sorğuğa çekildi. Advokat Edem Semedlâyevniñ malümatına köre, tarihiy ilimler namzeti, Ukraina Milliy ilimler akademiyasınıñ A.Krımskiy Şarqşınaslıq institutınıñ müdir muavini, üyken ilmiy hadimi Daniil Radivilov Qazan regionlarara ekspertiza merkezinde çalışqan Muhammed Zaripov keçirgen dinşınas ekspertizasını tenqit etip, «bir çoq hata olğanını» qayd etti.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
«Din adamları, peyğamberler, islâm alimleriniñ adlarını bilecek ekspert hatalarnı tüzetmedi, stenogramma kibi oqup berdi, onıñ dinşınas ekspertizasınıñ seviyesi belli», – dep bildirdi Semedlâyev mustaqil mütehassısnıñ aytqanlarını .
Advokatnıñ birleşmege bildirgenine köre, hulâsa cinaiy dava malümatlarına qoşuldı.
«Mahkeme bu ihtarlarğa emiyet berip, bu insanlarnıñ davalarında terrorizmnen bağlı bir şey olmağanını añlaycağına ümüt etemiz», – dep qayd etti o.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
AQŞ xärbi çaraları başlığı General Carter Ham dä Pentagonda yasağan çığışında, İran qultığıda oçqan ike oçqıçnıñ, AQŞ xärbilärenen töbäktäge köçen kürsätü maqsatında cibärelüen belderde.
Ul, älege yullamanın barı tik İranğa qağılmawın da belderde. General Ham şulay uq AQŞnın İrannı, Ğiraqtağı suğışçılarğa yärdäm itüdä ğayepläwen tağın ber qat xäterlätte.
Ham AQŞ xärbiläre qulında, İrannın Talibanğa yärdäm maqsatında Könbatış Äfğanstanğa xärbi keräk-yaraqlar cibärüen kürsätkän dälillär buluın belderde.


text:
Şularnıñ berse 95 yäşlek Petr Yessikov, awırğanraq qiäfättä bulsa da, töz basıp tora, kükräge medal belän tulğan.. anı çornap alğan mikrofon, telekameralarğa qarap, ikençe dönya suığışı başlanğançı uq, 1938 yılda Yıraq könçığışta, Yaponiä, Koreada suğışa başlawı turında söyli.
Petr äfände äytüençä, bu ziratta anıñ qulı astında suğışqan keşelär yata. Xärbi däräcäsen äytmi, üzen "komandir" dip atıy. Şuşı ziratqa da, Ciz soldat torğan Tonismae mäydanına da distä yıllar yörgän. Ul urınğa bügen dä barıp kilergä cıyına. Häykälne küçerü turında ni uylısız, digän sorawğa qulın ğına selti.
Şähärneñ üzendä köçäytelgän iminlek çaraları kürelä. Estoniädäge urıs törkemnäre Ciñü könendä Ciz soldat torğan urınğa cıyılaçaqların aldan belderep quyğan ide. Comğağa qädär uram cıyınnarı tıyılğan. Pänceşämbe kiçenä qädär kibetlärdä araqı satılmıy. İke atna elek uramda täräzälär watıp yörgän yäşlärneñ kübese salmış xäldä dielgän ide.
Rusiä räsmiläre kürenmi diärlek. Rusiäneñ Estoniädäge ilçese Nikolay Uspenski xärbi ziratqa irtä belän üze genä kilde, anıñ tiräsendä jurnalistlar ğına ide. Qısqa ğına süzendä ul ike il arasındağı mönäsäbätlärdä "salqın çor" baruın äytte:
"9 May ul bezneñ bäyräm, anı Rusiädä dä bäyräm itälär. Bu könneñ monda da iskä alınuı belän min bik qänäğät. Monda veterannar küp, Ciñü könen alar belän bergäläp iskä alaçaqbız" dide Rusiäneñ Estoniädäge ilçese.
İkençe dönya suğışınıñ betü könen Estoniä, Yewropanıñ başqa illärenä iärep, kiçä, 8 May könne bilgeläde. Xökümät wäkilläre, çit illärneñ ilçeläre Tallinndağı suğış memorialına çäçäk bäylämnäre saldı. Rusiä ilçese Nikolay Uspenski bu çarada qatnaşmadı.
Kilgän xäbärlärgä qarağanda, bügen Estoniäneñ Türi şähärendä sovet soldatı häykäle mäsxärä itelgän. Bilgesez keşelär aña Nazi tamğasın yasap kitkän. Cirle räsmilär häykälne çistartırğa kürsätmä birgän, tikşerü eşläre alıp bara.
Ali Ğilmi


text:
Martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvler vaqtında tutulğan Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyeti fenalaştı. O, Rostov-na-Donu SİZOsında buluna, oña tibbiy yardım kösterilmey, dep bildirdi advokat Aleksandr Stasük Qırım.Aqiqat mühbirine.
«Rostov SİZOsında tutulğan müddet içinde Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyeti ket-kete fenalaşa. Aytqanına köre, qursağı toqtamayıp ağıra, yüregi «acıta». Oña tek ağrı kesici ilâclar bereler. SİZO reberligine eki kere muracaat etip, tibbiy teşkerüv keçirmege, yardım köstermege rica etti – cevap yoq. Teşkerüv keçirilmey, yardım kösterilmey. Şu sebepten Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti, tibbiy bölük ve Rostov vilâyetiniñ insan aqları vekâletlisine muracaat etip, acele tibbiy teşkerüv keçirilmesini ve acele yardım kösterilmesini rica ettim. Gaziyevniñ aşqazanı sürekli ağıra, şu sebepten kösterilecek yardımnı añlamaq içün teşkerüv yapılmalı», – dep ayttı advokat.
Haber derc etilgende Rostov vilâyetindeki Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti idaresiniñ izaatları yoq edi.


text:
AQŞ prezidenti ve ileri Avropa devletleriniñ yolbaşçıları Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı, Ukrainanıñ şarqiy bölgelerinde barışıqnıñ tiklenmesi içün bütün mecburiyetlerini yerine ketirgenine qadar, uzatacaqları aqqında añlaştılar.
Cuma künü Berlinde ötkerilgen körüşüvde AQŞ, Almaniya, Büyük Britaniya, Frenkistan, İtaliya ve İspaniya yetekçileri NATO birligini ve transatlantik işbirlikni küçlendirmege añlaştılar. Bu ilk evelâ Yaqın Şarq ve Şimaliy Afrikadaki vaziyetni tüzetmek, Suriye ve Ukrainadaki arbiy davalarnı çezmek içün kerekli olğanı aytıldı, dep bildire Beyaz Saraynıñ matbuat hızmeti.
Barack Obama prezident vazifesinde soñki kere Avropa devletleri boyunca ziyaretlerini keçire. Ziyareti devamında o Avropadaki ortaqlarnı devletniñ yañı yolbaşçısı Donald Trump olğan soñ Amerika bütün ittifaqdaş añlaşmalırı yerine ketireceginde işandıra.


text:
Pandemiyağa qarşı tedbirler halqara teşkilâtlar ve dünya liderlerinden şahsiy sektor ile birleşmesini talap ete, dep bildirdi baş kâtip António Guterres koronavirusqa bağışlanğan video konferentsiyasında aprelniñ 24-nde. Dünyada hastalıq qurbanlarınıñ sayısı 200 biñ insannı aştı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Video körüşüvinde Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Cenübiy Afrika prezidenti Cyril Ramaphosa iştirak ettiler.
Dünya sağlıq teşkilâtına para berilüvini toqtatqan ABD prezidenti Donald Trump ve pandemiya başlağan Qıtay lideri Si Tszinpin körüşüvge qoşulmadılar.
Dünya liderleri, hastalıq ile küreş çerçivesinde COVID-19 testleri, ilâc qıdırıluvı ve aşı meselesinde işini quvetleştirmege añlaştı.
Al-azırda ölüm sayısına köre birinci yerde ABD buluna, anda 55 biñ kişi vefat etti. Braziliya, Türkiye ve Cenübiy Afrikada tarqaluv başlana.
Aynı vaqıtta, ğarbiy memleketlerde yañı hastalarnıñ sayısı eksilip başladı. Avropanıñ ayrı memleketleri yañı hasta ve vefat etkenlerniñ sayısı eksilgeninen karantinni yavaş-yavaş lâğu etip başlay.
Dünya sağlıq teşkilâtı ise tenbiley: koronavirusqa oğrap tüzelgen insanlarnıñ tekrar hasta olmaycağını isbatlağan bir delil yoq.
Sağlıq memurları, karantinni lâğu etmege aşıqıp, koronavirusnıñ yañı tarqaluvına yol açmaq mümkün, dep tenbiley.
Johns Hopkins Universitetiniñ malümatına köre, COVID-19 hastalarınıñ sayısı 3 millionğa arttı, 750 biñ kişi tüzelip yahşı oldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ yarımadada Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı Ukraina ve dünyada qırımtatarlarğa destek daa ziyade olacağına yol berecek. Bu aqta Ukraina baş naziri Vladimir Groysman bildirdi.
«Rusiye Federatsiyası nevbetteki añlaşılmağan qararnı qabul etti: işğal etilgen Qırımnıñ «yuqarı mahkemesi» Meclis faaliyetini ekstremistik teşkilâtı olaraq yasaq etti. Bu kibi teatr-mahkeme sanalaştırmaları tek bizim qırımtatarlarğa nisbeten destegimizni yükselte bile. Eminim ki, halqara toplulıq bu vaqiağa mütenasip şekilde qıymet kesecek, ve Kremlde bunı ne derecede istemeseler de – Qırımğa ukrain ükümeti, Meclisniñ serbest faaliyeti ve insan aq-uquqlarınıñ saqlanması mıtlaqa qaytacaq», – dep yazdı nazir Facebook saifesinde.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Dava boyunca cevapkâr – Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Meclis azaları şikâyet arizasını berecegini ilân etti.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Qırımtatar resurs merkeziniñ» reberi Eskender Bariyevniñ bildirgenine köre, Rusiye işğal etken Qırımda ukrain tili ögrenilgen tek bir mektep resmiy şekilde qayd etildi – Kefede.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Ukrain tili ögrenilgen bir mektep Kefede çalışa, amma yerli sakinlerniñ malümatına köre, bu da yalan, anda til ögrenmeyler», – dedi Bariyev.
Onıñ malümatına köre, 2019 senesi «qırımtatar mekteplerini qapatmaq ıntıluvları devam etti».
«Resmiy malümatqa köre 16-sınıñ statusı deñişti: 7 mektep qırımtatar tili statusınen qaldı, 5 mektep eki tilli tasilge keçti, qalğan 4 mektep umumtasil oldı», – dep qayd etti Bariyev.
Qırımnıñ Rusiye Tasil nazirligi, 2018-2019 oquv yılında Qırımda 200700 bala oquy, olardan 6100-ü (3,1%) qırımtatar tilinde ve 249-ı (0,2%) ukrain tilinde tasil ala, dep bildirgen edi. Qırımnıñ Tasil nazirligi malümatına köre, yarımadada qırımtatar tilinde tasil bergen 15 mektep ve ukrain tilinde tasil bergen bir mektep, qırımtatar tili ögrenilgen 126 sınıf ile 27 mektep ve ukrain tili ögrenilgen 8 sınıf ile 5 mektep çalışa.
2018 senesi avgust ayında Qırımdaki Ukrain medeniyet merkeziniñ faali Leonid Kuzmin, yarımadada işğalden evel olğan 7 ukrain mektebinden tek bir danesi qaldı, dep bildirgen edi.
İşğal altındaki Qırımnıñ Rusiye akimiyeti umumtasil mekteplerde qırımtatar ve ukrain tili derslerini pek eksiltti. Akimiyet qırımtatarlarnı ana tilini ögrenmek imkânından marum qaldıra, dep bildirgen edi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri. İşğalden soñ yarımadada qabul etilgen yañı «anayasanıñ» 10-uncı maddesi qırımtatar, ukrain ve rus tillerine devlet statusını bere.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımda çarşenbe künü, iyül 1-inde, afatlı yağmur tahmin etile.
Qırım Gidrometeomerkezinde haber etkenleri kibi, Aqmescitte kündüz qısqa vaqıt yağmur yağacaq ve afat olacaq. Ğarbiy yel 7-12 m/s. Ava arareti gece 18-20, kündüz 29-31 derecede.
Aqyarda qısqa vaqıt yağmur yağacaq ve afat olacaq. Gece şarqiy, kündüz şimal-ğarbiy yel 5-10 m/s, bazıda 14 m/s. Ava arareti gece 18-20, kündüz 28-30 derecede.
Qırımnıñ Cenübiy yalısında qısqa vaqıt yağmur yağacaq ve afat olacaq. Ğarbiy yel 7-12 m/s. Ava arareti gece 21-23, kündüz 29-31 derecede.
Keriçte qısqa vaqıt yağmur yağacaq ve afat olacaq. Ğarbiy yel 5-10 m/s, bazıda 14 m/s. Ava arareti gece 21-23, kündüz 32-34 derecede.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda Poloniya ve İspaniyadan ketirilgen 15-ten ziyade tonna meyva yoq etildi. Bu aqta Rosselhoznadzor (Rusiye köy hocalığı nezareti) Qırım idaresi bildire.
«Qırım cumhuriyeti boyunca İçki işler nazirligi ve Qırım cumhuriyeti Topraq ve fitosanitar nezareti boyunca hızmetiniñ hadimlerinen beraberlikte keçirilgen reyd neticesinde Rosselhoznadzor devlet teftişçileri 15 tonna poloniya almaları, 156 kilogramm İspaniya portaqalını meydanğa çıqardı», – dep aytıla müessiseniñ beyanatında.
Teşkerüv neticesinde, mahsulat italcısı Aq Rusiye olğanı belgilendi. Müessisede qayd etkenlerine köre, meyva yarımadağa «qanunsız yolnen» ketirildi.
«İdare qararınen, meyva büyük tehnika vastasınen Aqmescit poligonında kömme usulınen yoq etildi», – dep qayd ettiler Rosselhoznadzor idaresinde.
Şimdiki vaqıtta müessisede yasaq etilgen mahsulatnıñ ketirilüv yollarınıñ logistikasını belgilemege tırışalar.
Rusiyede ve Qırımda, evel Moskvağa qarşı, onıñ Qırımnı işğal etkeni ve Ukraina şarqında basqıncılığı sebebinden, sanktsiyalar kirsetken devletlerden aşayt mahsulatı ve köy hocalığı mahsulatınıñ italine sıñırlanma kirsetildi.
2015 senesi avgust 6-dan başlap, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ emrine esaslanıp, qanunsız mahsulatnı, evel yapılğanı kibi teslim eticige qaytarmağa degil de, yoq etmege başladılar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile telefonda subetleşti, dep bildire Ukraina prezidentiniñ matbuat hızmeti.
Poroşenko Türkiye vatandaşları Ukrainada 180 kün içinde 60 degil de, 90 kün qala bile, dep bildirdi Türkiye prezidentine. Aynı qarar Türkiye ükümeti tarafından Ukraina vatandaşları içün qabul etilgen edi.
Petro Poroşenko bunı memleketler arasında insaniyet ve iqtisadiyat munasebetleriniñ inkişafında müim bir adım dep adladı.
Subetdeşler işğal olunğan Qırımda insan aqlarınıñ bozulmasını da muzakere ettiler. Prezident Erdoğan yarımadada olıp keçken Rusiye parlament saylavlarınıñ neticelerini tanımaycaq, dep tekrar qayd etti. Ukraina devletiniñ yolbaşçısı türk halqını Türkiye Cumhuriyetiniñ 93-ünci yıllığı ile tebrikledi.


text:
Qırımtatar halqı lideri Mustafa Cemilev, Rusiye 2019 senesi daa 15 yılğa Qırımğa kirüv yasağını uzatqanını bilmegen. Bunı o, Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Uzatqanlarını bilmedim. 2014 senesi olar 5 yılğa, yani 2019 senesinece kirüvni yasaq etken ediler. Soñra, 2018 senesi, bu müddetniñ soñunace bir yıl qalğanda meni sanktsiyalar cedveline kirsetken ediler. Anda müddet aqqında iç bir şey yazılmağan edi. Menim davamnıñ materiallarında 2019 senesi martnıñ 5-nde kirüv yasağı daa 15 yılğa uzatılğanı belli oldı», – dedi Cemilev.
Cemilev qayd etti ki, yaşını köz ögüne alıp, Rusiye yasağınıñ emiyeti yoq.
«2034 senesine yaqın ne men, ne işğal artıq olmaycaq. Ölsem, Qırımda cenazemni keçirmempk içün bunı yapalar. Sovet devrinde böyle bir şey yapıla edi», – dep qayd etti o.
Qırımğa kirüv yasağı sebebinden Mustafa Cemilev advokatı Nikolay Polozov ile beraber İnsan aqları Avropa mahkemesine muracaat etecek ola.
Qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge Rusiyege ve şimdilik onıñ nezaretinde olğan Qırımğa kirüv yasağını 2034 senesinece uzattılar.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde Mustafa Cemilevniñ qabaatlavını Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine istinaden aydınlattı: «Rusiyege kirişi yasaqlanğan çetel vatandaşınıñ bir gruppa insanlarnen evelden añlaşıp, Rusiye devlet sıñırını keçüv (Rusiye CK 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı); nariye silâsını diqqatsız saqlav, onıñ başqa insan tarafından qullanılması ve ağır aqibetlerge yol açması (Rusiye CK 224-ünci maddesi); silânı qanunsız alıp saqlav (Rusiye CK 222-nci maddesiniñ 1-inci qısmı)».
Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ Ukraina davası qullanıla.
Mustafa Cemilev, işğal etilgen Qırımda oña qarşı açılğan cinaiy davalarda «Rusiye tarafınıñ qabaatlavları saçma olğanını» Avropa insan aqları mahkemesinde isbatlamağa niyetlene, dep bildirdi.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
1917. – № 109. – Noyabr 20.
Bir tarafdan Ukrayinanıñ ilân-i cumhuriyet itmesi, diger tarafdan Qırım Müsliman İcra Komitesiniñ «Qırım qırımlılarıñ»dır şiarını qabul ve ilân eylemesi, üçünci tarafından yine Qırım Müslimanları İcra Komitesiniñ teşebbüsiyle teşkil idilen Qırım İnqilâb heyetiniñ faaliyeti nihayet Qırımda mevcud ictimaiy müesseseleri, siyasiy teşkilâtları da düşündirmeye başladı ve bu cümleden olaraq vilâyet zemstvosı umum uyezd, volost veşeherlerden vekiller çağıraraq memleketin bugünki halını ve Qırımda bir hükümet teşkili meselesini müzakereye qarar virdi.
Vilâyet zemstvosı ibtida ve syezdde yalıñız umumiy, doğrı, müsaviy ve gizli reylerle saylanmış şeher ve zemstvolar vekillleriniñ iştirak idebilecegini ilân itmiş ise de, soñradan, bilmem nasıl bir amelin tesiriyle yapdığı hatasını derk iderek siyasiy, ictimaiy ve milliy teşkilâtlardan da vekiller çağırmaya qarar virmiş ve evelce ilân itdigi proğramını da tadil itmeye mecbur olmışdır.
Bu syazdde baqılacaq mselelerden başlıcaları merkezde ve Tavrida vilâyetinde hükümetler teşkili ve milliy meseleler olub Qırımda bir idare-i cumhuriye teşkili ile Tavrida vilâyetinden şimaliy üç uyezdin Qırımdan ayırub ayırılmaması meseleleriniñ qatiy olaraq hal idilmesi ise meclis-i müessisanıñ açılmasına qadar tehir idilecek imiş...
Añlamayurız ve añlamayurız!..
Eger qırımlılar Qırım için idare-i cumhuriye isteyurlarsa bunı tehir itmek de qırımlılara zarardan, hem de tarihiy zarardan başqa bir şey kelmez. Qırımın taliyi qırımlılar tarafından Qırımda hal idilmelidir. Biz qırımlıların oldıqça büyük bir ekseriyetini teşkil ve «Qırım qırımlılarıñ»dır şiarını ilân itdigimizden Qırım meselesiniñ halını, toplanub toplanmayacağı da henüz qaranlıqda bulunan, meclis-i müessisanda Qırımın yabancıları tarafından hal idilmesine hiç de muvaffaqat idemeyiz.
Zira keçirmekde oldığımız künler Qırım meselesiniñ halınıñ tehirine hiç de müsaid degildir. Bütün haqiqiy qırımlıların da bu fikirde olduqlarını işitmekdeyiz. Bu halda Ukrayina cumhuriyeti universalı ile Ukrayinaya qoşulmış Qırımın şimalindeki üç uyezd meselesiyle oğraşmaq ve mezkür uyezdleri Qırıma qoşulmaya qalqışmaq bizce soñ derece manasız bir şeydir.
Bizim fikirimizce bugün toplanacaq Syezd, merkezi hükümet teşkili meselesini bir tarafa bıraqub Qırımda teşkiline büyük lüzüm körülen hükümetin teşkiliyle oğraşmalıdır. Qırım meselesi qırımlıların hayat ve memat meselesidir. Bunıñ dürlü vesilelerle, dürlü tasavvurlarle, dürlü bahanelerle tehiri hiç caiz degildir. Merkeziy Rusiyeniñ hükümetsiz, nizamsız, intizamsız yaşamasıyle Qırımın da, qırımlıların da hükümetsiz, qanunsız yaşaması iqtiza itmez.
«Qırım qırımlılarıñ»dır binaenaleyh Qırımın taliyi qırımlılar tarafından hal idilmeli; Qırımın şekil-i hükümeti qırımlılar tarafından qorulmalı, Qırımın idaresi de qırımlılar tarafından tanzim idilmelidir. Eger bugünki vilâyet Syezdi Qırım meselesiniñ halını, mahud üç uezdin taliyi añlaşılmadığından dolayı, tehir idecek olursa yaki Qırım meselesiniñ qatiy olaraq halını, ictima idüb itmeyecegi pek şübheli körünen meclis-i müessisana qaldıracaq olursa, tekrar idiyurız: büyük siyasiy bir hata yapmış olacaqdır.
Tabiiy, biz vatandaşlarımızın Qırım meselesiniñ halını niçin tehir itmeye çalışdıqlarını da añlayurız. Hele Ukrayinaya qoğulmış üç uyezdi Qırımdan ayırmaya çalışdıqlarınıñ sebebi pek açıq ve her kese malümdir. Onların bütün quvetleriyle Melitopol, Berdânsk ve Dnepropetrovskiy uyezdlerini Qırımdan ayırmamaya ve eski Tavrida vilâyetniñ tamamiyetni muhafazaya çalışmalarından maqsadları Qırımda ekseriyeti kendileriniñ teşkil itmek ve Qırımı yine havadan olsa da cürümiş merkeze bağlamaq, yaki milletleri hüküm itmekdir.
Faqat mezkür uyezdler artıq Qırımdan ayırılmışdır. Bu bir emir-i vaqidir, buña qarşı kitmek de mania ve faide yoqdır. Bunıñ için biz yalıñız Qırım meselesini düşünmeliyiz. Yalıñız Qırımın taliyini hal itmeliyiz, yalıñız Qırımın muqadderatını tayin ile bir kün evel Qırımı qurtarmalıyız...
İnqilâbdan soñra biz Rusiyede üç büyük meclis-i müşavere kördik. Bunlardan biri Moskvada yapılmış «Devlet Müşaveresi», digeri «Rusiye Cumhuriyeti Şurası», üçüncisi de Moskvada olan Cemaat Hadimleri Syezdidir. Bunlardan hiç birinde vatana, memlekete, milletlere faide ketirecek bir iş yapılmadı. Yalıñız sözler söylendi. Nutuqlar irad idildi. İş olaraq qatiy bir adım atılmadı. Bizim Qırımda mevcud sotsialist-demokratik ve siyasiy teşkilâtların da bir qaç müttehid meclislerini kördik. Bunlarda da qıymetli vaqıtları bihude öldiren uzun münazarat ve münaqaşatdan başqa bir şey körmedik.
Doquz aylıq tecribemiz bize kösteriyurki bugünki meclisden de ameliy olaraq bir iş beklenemez. Zira körüyürız ki Rusiyede henüz söz ve yıqmaq deviri keçmişdir. Rusiyede henüz iş teşkilât, tensiqat tanzimat ve inşaat zamanı matteessüf kelmedi. İşte bunıñ için bugünki vilâyet meclisinde olacaq müttehid ictimaide de siyasiy teşkilâtlar ve muhtelif fırqa ve milletler vekilleriniñ yekdigeriyle añlaşması biraz şübhelidir, ki bu Syezdde hararetli munaqaşat belki münazaatle keçecek ve Qırım yine hükümetsiz, yine qanunsız qalacaqdır.
Tekrar idiyurız: «Qırım qırımlılarıñ»dır şiarı destur-ı ittihaz idilerek iş körülmez ve bugünki Syezd bir eyalet Syezdi olmazsa bundan da bir netice çıqmaz. Eger vatandaşlarımız Qırım Müslimanları İcra Komitesiniñ ve umum qırımtatarlarınıñ «Qırım qırımlılarıñ»dır şiarlarını qabul itmeyub da «Y.V.» gazetasınıñ didigi kibi «her şey Rusiyeniñdir, Qırım da qırımlılar da Rusiyeniñdir» diyecek olursa büyük hata ve tövbesi qabul idilmez büyük ve tarihiy bir günâh işlemiş olurlar...


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda menfaatlarnı qorçalamaq içün bütün uquq vastaları qullanılğan soñ, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaat etmege niyetlene.
Bu aqta aprel 26-da Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam yayınında Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
«Biz mahkeme qararınıñ delil qısmını daa körmedik. Bizge bildirgenlerine köre, o aprel 29-da azır olacaq, amma onı, bizge söz bergenlerine binaen, mayıs 4-ke qadar ala bilecekmiz... Bu yerde, Qırımdaki şimdiki vaziyette bulunıp, Meclisniñ faaliyetine aqlarımıznı qorçalamaq içün bütün mümkün olğan ve irişile bilgen uquq vastalarını qullanmağa isteymiz. Bunıñ maqsadı, elbet, bizim tahminlerimizge köre, red etüvlerni alıp, İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaat etmek ve endi o yerde aqlarımıznı qorçalamaqtır», – dep ayttı Celâl.
Meclis reisiniñ muavini rusiyeli Qırım mahkemesi «Meclis añlamı ve sıñırını açıq-aydın köstermemege tırışqanını» bildirdi.
«Umumen olaraq, olarnıñ aytqanlarına köre, Meclis azaları sırasına çeşit adamlarnı qoşalar: olarğa Meclis temsilcileri, Meclis tarafdarları dep aytalar, yani böyle etip Meclis añlamı ve sıñırını açıq-aydın köstermemege tırışalar. Amma vesiqalarımızğa binaen, bu Qurultay tarafından saylanılğan 33 insan... Qayd etmek isteyim ki, biz Qırımtatar Milliy Meclisi añlamına hususan 33 insan kirmesine israr ete edik. Amma memuriy davacımız Qırımtatar Milliy Meclisi añlamına bütün öz-züni idare etüv milliy organlarınıñ azaları kirgenini israr ete edi: Qurultay, saylav komissiyası, bütün regional ve yerli meclisler, bu ise bugünki künde 2000-den ziyade insandır», – añlattı Celâl.
Aynı vaqıtta, Vatandaş azatlığı merkeziniñ idare yolbaşçısı Aleksandra Matviyçuknıñ qayd etkenine köre, Rusiye «İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesiniñ qararını yerine ketirmey bile», çünki böyle vaziyetler endi olğan edi.
Aprel 26-da, Kremlge boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisini ekstremistik teşkilâtı olaraq tanımaq ve onıñ faaliyetini yarımada territoriyasında ve Rusiyede yasaq etmek qararını qabul etti. Böyle qararnı rusiyeli mahkemeci Natalya Terentyeva çıqardı. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Qırım işğali devamında Meclis Ukrainanıñ topraq bütünligi içün küreşken teşkilâtlardan biri edi.
Mart 3-ten başlap Qırımda Meclisniñ yarımadada yasaq etilmesi boyunca bir sıra mahkeme toplaşuvları keçirile edi. Davanı Rusiye ükümeti tarafından teyinlengen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya açtı.
Aprel 13-te Poklonskaya Qırımtatar Milliy Meclisi faaliyetiniñ toqtatılması boyunca qarar aldı. Bunı Qırım sakinleri tarafından teşkilât faaliyetine şikâyetler kelgeninen añlattı.
Aynı vaqıtta, Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini Rusiyede «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen cemaat ve diniy teşkilâtları cedveline kirsetti.
Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar böyle areketlerni takbih etti. Ğarbiy liderler, rusiyeli Qırım ükümeti tarafından qabul etilgen bu qararnıñ halqara uquq ve insan aq-uquqlarını bozğanını qayd etip, Meclisniñ yasaq etilmesine qarşı çıqtı. Qırım uquq qoruyıcı gruppası Meclisniñ yasaq etilmesini qırımtatar halqına qarşı yapılğan repressiyalarnıñ neticesi olaraq tanıdı.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy tezden Qırımtatar Milliy Meclisi yarımadanıñ Rusiye işğalinden evel yerleşken Aqmescitniñ Şmidta soqağındaki binasına qaytacağından eminim. Bu aqta Zelenskıy fevralniñ 26-nda Kyivdeki Age of Crimea forumında çıqışta bulunıp ayttı.
Ukraina prezidenti Qırımnı işğalden qurtaruv künü mıtlaqa keleceginden emin.
«Eminim ki, çempionımız Aleksandr Usik (qırımlı boksçı – QA) Sudaqta uruş yapar, Jamala (yırcı – QA) Köktöbelde yırlar, Oleg Sentsov (Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, rejissör – QA) Yaltada yañı filmini taqdim eter, Qırımtatar Milliy Meclisi Aqmescitniñ Şmidta soqağınıñ 2 nomeralı evine qaytır. Bu künni Yaltadaki Lesâ Ukrayınka ve Aqmescitteki İsmail Gasprinskiy abideleri yanında qayd etecekmiz», – dedi Zelenskıy.
Onıñ bildirgenine köre, Qırım meselesi kün tertibinden çıqarılmay ve «Donbastaki barışıqnıñ fiyatı» olmaycaq, Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü er yıl fevralniñ 26-nda Ukrainada devlet seviyesinde qayd etilecek.
Age of Crimea forumı çerçivesinde Qırımda insan aqları bozuvları ve tamır halqınıñ aqlarına riayet etüv, yarımadadaki Rusiye propagandası, em de Qara deñiz regionınıñ telükesizlik meselelerini muzakere etmege planlaştırıla.
2016 senesi aprelniñ 13-nde Qırımnıñ Rusiye prokurorı vazifesinde olğan Natalya Poklonskaya, yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini toqtatmağa qarar aldı, dep bildirdi. Daa soñra Rusiye mahkemesi Meclisniñ faaliyetini Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqladı. 2016 senesi aprelniñ 18-nde Rusiye adliye nazirligi Qırımtatar Milliy Meclisini «ekstremist faaliyetleri içün» yasaqlanğan teşkilâtlar cedveline kirsetti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Yanvarniñ 2-nde Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkağa bağışlanğan dua ötkerildi.
Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl Facebookta haber etkenine köre, Salı künü Veciye Kaşkanıñ vefat etkenine 40 kün tola.
Noyabrniñ 23-nde Aqmescitte küç idaresiniñ hadimleri bir gruppa qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp alğan ediler. Olar Türkiye vatandaşından para talap etüvde qabaatlandı.
Qırımtatar faalleri tutulğan vaqıtta qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramay. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni aqqında belli ola.
Esas Ukrainada yerleşken Qırım MC prokuraturası ötkerilgen qanunsız tintüv, insanlarnıñ tutup alınuvı ve qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ ölümi boyunca cinaiy iş açqan edi.
Veciye Kaşka – qırımtatar milliy areketiniñ veteranı. O, 1934 senesinde Aluştağa yaqın yerdeki Üsküt (Privetnoye) köyünde doğa. 1944 senesi qırımtatar halqı sürgün etilgen soñ, Veciye Kaşka qorantasınen beraber Özbekistanda yaşay. 50-nci yıllarda o, ömür arqadaşı Bekirnen beraber qırımtatar milliy areketine qoşula.