text:
Tatarstan başqa illär belän säwdäne arttıra
Çärşämbe könne Qazanğa Gor’kiy timer yulınıñ yaña citäkçese Viktor Sexin kilde. Tatarstan belän Gor’kiy timer yulı arasında bıltır imzalağan kileşüneñ ütäleşen tikşerergä kilgän Viktor Sexinnı Qazan kremlendä Mintimer Şäymiev qabul itte.
Respublikanıñ Tatneft’ şirkäte İran respublikasınıñ ber waqıfı belän berdäm oyışma tözäyäçäk. Bu xaqta jurnalistlarğa Tatarstannıñ Säwdä häm tışqı elemtälär ministrı Xafiz Salixov xäbär itte. Älege oyışma İranda neft’ tabu belän şöğellänäçäk.
Respublikanıñ xalıqara bazarda da menä şundıy aktiv eşläwe Tatarstannıñ tışqı säwdä äyläneşen arttıruğa kiterä. Bıyıl ul 2003 yıl belän çağıştırğanda 30 protsentqa, yäğni 362 million dollarğa artqan. 2004 yılnıñ 6 ayında tışqı säwdä äyläneşe 1 milliard 577 millionnan da artıp kitkän, dip xäbär itä Novosti Rusiä mäğlümät agentlığı. Respublika 89 çit il belän säwdä elemtäläre alıp bara. Alar arasında iñ zur külämdäge tawar äyläneşe Ukraina, Finländiä, Niderlandı, Pol’şa häm Qazaqstan belän.
Gölnaz İlgizär


c: text/html

text:
Reforma östenä reforma çümälä
Şulay itep Tatarstan Däwlät Şurasınıñ uzğan utırışınıñ kön tärtibendäge töp mäs''älä- “Tatarstan Respublikasında xalıqqa adreslı sotsial'' yärdäm kürsätü turındağı qanunğa üzgäreşlär häm östämälär kertü” qanun proyektı buldı. Qanun proyektın vitse-premyer Zilä Wälieva täqdim itte. Üzgäreşlär häm östämälärneñ zarurilığın ul älege qanunnıñ qayber matdäläreneñ federal'' qanun belän täñgälläşterü häm aqçalata tüläwlärneñ, subsidiälärneñ bilgelängän külämen qanunilaştıru belän añlattı. Mäğlüm ki monetizatsiä reformasına qarşılıq aksiäläre başlanğaç Tatarstan xökümäte aşığıç räweştä reformanı “yomşartu” çaraları kürde. Mäs''älän barlıq kategoriä taşlamaçılarğa şähär transportına ike yöz sumlıq sotsial'' biletlar taratu qararı çığardı. Menä şulay, ut qapqanday aşığıç qabul itelgän qararlar, Däwlät Şurası sessiäse utırışında şulay uq aşığıç raslandılar. Qanun proyektı berençe uqılışta qabul itelde häm tulayım xuplandı. Qanun proyektın tulayım qabul itü kiläse utırışqa qaldırıldı. Çönki adreslı sotsial'' yärdäm qanunınıñ qayber matdäläreneñ federal'' qanunğa turı kilmäwenä Tatarstan prokurorı protestında tikşeräse bar. Qanunğa üzgäreşlär östämälärne finanslaw mäs’äläsenä dä açıqlıq kertergä kiräk. Aqçalata tüläwlärne häm subsidiälärne arttıruğa respublika qaznasınnan ber milliard ike million çaması östämä çığımnar taläp itä. Bu aqçalar byudjetta qaralmağan. Respublika citäkçelege çığımnarnı östämä keremnär xisabına qaplarğa niätli. Däwlät Şurasında toraq-kommunal'' xucalıq reformasında xalıqnı sotsial'' yaqlaw probleması turında da mäğlümät tıñlandı. Xökümät faraz itüençä respublikada öç yöz meñ keşeneñ fatir xaqınıñ reformada qaralğança yöz protsentın üz kesäsennän tülärgä öç yöz meñ keşeneñ xäle citmäyäçäk. Şuña kürä bu reformağa da byudjettan ber milliard cide yöz million sumlıq subsidya qaralğan.
Däwlät Şurasınıñ yazğı sessiäseneñ utırışında tağın ber reformağa qağılışlı mäs''älälär qaraldı. Bu cirle üzidarälär oyıştıru reforması. Respublikanıñ ütäwçe xakimiät strukturaların global'' üzgärtep qoru reformasına da bıyıl kereşäse. Şähärlärgä rayonnarğa möstäqillek, administratsiä citäkçelären saylap üzlärençä yäşäp yatarğa xoquq birüçe bu reforma ayırım ber tema. Uzğan utırışta deputatlar respublika rayonnarın munitsipal'' berämlek- munitsipal'' rayon itep üzgärtep qoru turındağı qanun proyektların ikençe häm qayber rayonnar buyınça öçençe uqılışta da qabul ittelär inde.
Yunıs Ätnäle

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Monda nıq saqlanğan räsmi binalar, ilçeleklär urnaşqan yäşel zonağa yaqın urında politsiä binası aldında 2 maşinanıñ şartlatıluı näticäsendä in kimendä 7 keşe ülde 60tan artıq keşe yaralandı Waqıyğäne kürgän ber şaxit(audio)
al Salhiya politsiä binası ladında maşina şartladı Mäyet kisäkläre xökümät binaları häm politsiä binası tiräsenä taraldı.
Bu başqalada Ğıraq politsiäsen hädäf itep alğan ike köndä ikençe häcüm ide .AQŞ xärbiläre sonğı 2 köndä törle insidentlarda 4 amerikan soldatı ülde dip belderde


text:
Nağaybäklär
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Nağaybäklär (üzatama), Keräşen Tatarlarnıñ etnografik törkeme. 1926. yıldağı xalıq sanın isäpkä alu möğlümatları buyınça 11,2 meñ keşe. 2002. yılda 9,6 meñ keşe isäplängän. Başlíça Çiläbä ölkäseneñ Nağaybäk häm Çibärkül rayonnarında yäşilär. Tatar telendä söyläşälär. Keräşen yazuı qullanalar. Xristianlıqnı (Ortodoks Xristianlığın) totalar. Nağaybäk atamasınıñ kilep çığışı açıqlanmağan. Nuğaylar etnonimına bäyläp añlatu yäki tatarlaşqan Fin-Uğırlar dip farazlawlar da bar. Típik Nağaybäk Nuğayğa yäki Qazaqqa oxşaş.
1729. yıldan başlap "Ufa yağı Keräşennäre" räweşendä Çulman artyağınıñ köçığışnda (Qazan daruğası, Ufa öyäze) 25 awıl xalqın täşkil itüläre mäğlüm. 18-19. yözlärdä Ufa, Orenburg häm başqa guberna çiklärendä Kazaklar xezmäten ütägännär. Mädäniät, ğäref-gädätlärendä Qazan töbäge keräşennäre belän oxşaş sífatlar küp, üzençelekläre ir-at kiem-salımda häm cırlarında çağıla.
2002. yıldağı xalıq sanıp aluı barışında Nağaybäklär Tatarlardan ayırım Tatarça söyläşäwçe etnos bulıp yörgännär. Tatar íctímağí oyışmalar qarşı bulğan da, Nağaybäklär üze qarşı bulmağan.
Törle faktlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1812.dä Nağaybäklär alayı Napoléon qarşı suğışqannar. Parisnı basıp aluında qatnaşqannar. Üzenä qaytqaç, üzeneñ ber awılın Parij dip atqannar.


text:
AQŞ Rusiäneñ Gruziä eşlärenä tıqşınuına borçıla
AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice, AQŞnıñ Rusiä-Gruziä arasında barğan soñğı täräqiätkä borçıluın belderde. Rice Rusiä tışqı eşlär ministrı häm Gruziä prezidentı belän söyläşkän.
Mäğlüm bulğança, Rusiä Gruziädän ayırılıp çığarğa teläwçe Abxaziä häm Könyaq Osetiä belän xezmättäşlekne arttıru niäte turında beldergän ide.
Comğa könne Condoleezza Rice Waşingtonda Estoniä prezidentı Hendrik İlvesnı qabul itte. Soñınnan jurnalistlar aldına çığıp ul Waşington Gruziäneñ territorial bötenlegen yaqlıy, dip belderde:
"Bez Rusiä prezidentınıñ yaña färmanına borçılu belderäbez. Bügen irtän min tışqı eşlär ministrı Lavrov belän söyläştem. Kiçä Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili belän söyläştem. Quşma Ştatlar Gruziäneñ bülenmäs däwlät bulıp qaluın yaqlıy. Bez Gruziä belän Abxaziä häm Könyaq Osetiä arasında nindi dä bulsa çaralar kürep bulaçağına ışanabız," - dide Rice.
Kiçä däwlät departamentınıñ matbuğat wäkile Sean McCormack, "Waşington Rusiäneñ 16 april färmanın ğamäldän çığarırğa çaqıra", dip belderde.
16 aprildä prezident Putin xökümätkä Abxaziä häm Könyaq Osetiä iğlan itkän qayber dokumentlarnı tanırğa häm bu respublikalar belän xezmättäşlekne arttırırğa quştı.
AQŞ, NATO häm Yevropa Berlege Rusiäne bu adımnan tıyılırğa çaqırdı. Comğa könne Rusiä tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Mixail Kamınin, Gruziä belän aralarnı caylaw häm iqtisadi çikläwlärne beterü turında iğlan itte.
Däwlät departamentı süzçese McCormack, Rusiäneñ Abxaziägä qarata iqtisadi häm xärbi çikläwlärne ber yaqlı ğamäldän çığarğanın iskä töşerde. Rusiäneñ bu adımın Gruziä vise-premyerı Giorgi Baramidze täñqitläp çıqtı.
"Bu adım qurqınıç adım ğına tügel, bu provokasiä. Bu – bezneñ ildä genä tügel, böten töbäktä wazğiätne qaqşataçaq. Gruziä ber kem belän dä xärbi nizaqqa kerergä telämi, bigräk tä üz cirendä. Gruziägä tınıçlıq kiräk. Şuña kürä xärbi plannar turında süz dä bula almıy. Bez diplomatik, qanuni häm säyäsi adımnar turında ğına söyläşäbez," - dide Baramidze.
Baramidze bolar xaqında comğa könne Brüsseldä belderde. Şulay uq Gruziä vise-premyerı Rusiäneñ ike separatist respublika belän tığızraq elemtä urnaştıru niäte – Kosovonıñ bäysezlek iğlan itüe häm NATO kiñäyüenä bäyle bulırğa mömkin, dip farazladı.
Tiflis soñğı bu xällärgä qarata BMO İminlek Şurasınıñ çirattan tış utırışın cıyarğa çaqırdı. Şura prezidentı Dumisani Kumalo süzlärenä qarağanda, utırış kiläse atnada bulırğa mömkin.


text: Respublikala yıyılğan halımdarźıñ federal üźäkkä küserelgän ölöşö yıldan-yıl arta barıu säbäple, qaźna proekttarında sığımdar häm kilemdär ölöşön bildäläwźä lä qıyınlıqtar kilep tıuğılay. Bına ikense yıl rättän respublika qaźnahı defitsit menän qabul itelä. Finanstar ministrlığınan xäbär itewźärensä, 2007 yılda la Başqortostan qaźnahında sığımdar kilemdärgä qarağanda küberäk bulasaq. Yaqınsa isäpläwźär buyınsa defitsit 5 milliard humğa yeter tip kötölä. Şulay itep, yıldan-yıl defitsit küläme lä arta bara. Şulay źa finans belgestäre defitsit Räsäy qanuniäte bildälägän limittar häm normativtarźan sıqmay tip ışandıra häm unıñ Başqortostanda źur investisia proekttarınıñ ğämälgä aşırılıuı menän bäyläy. Däwlät Yıyılışı - Qoroltayźan xäbär itewźärensä, 2007 yılğı budjet ta sosial yünäleşle bulasaq. Finanstar ministrı Ayrat Ğäskärov äytewensä, federal üźäk Başqortostanğa berni tiklem aqsa bülmäkse. 8 milliard 300 million hum. Bıl aqsalarźıñ artıuı la ixtimal. Sönki tap äle investisia proekttarın tikşerew bara. Ularźı ğämälgä aşırıu ösön respublikağa federal qaźna tağı la berni tiklem aqsa bülewe ixtimal.


text:
Tanılğan alman yazuçısı SSta bulğanın tanıdı: awğan potmı, batırlıqmı?
Tanılğan alman yazuçısı, Nobel büläge iäse Günter Grass ğömer buyı saqlağan seren açıp, ikençe dönya suğışı axırında Nazilarnıñ iñ yawız berämlege sanalğan SS ğäskärlärendä xezmät itkänen söyläde. Bu yañalıq Germaniä genä tügel, bar dönyada şaw-şu tudırdı.
Älegä Grass Germaniäneñ Frankfurter Allgemeine Zeitung gäzitenä äñgämä birde. Söyläwenä qarağanda, ul SS ğäskärlärenä oçraqlı räweştä eläkkän.
15 yäşe tulğaç su astı köymäsendä xezmät itergä teläk beldergän. Läkin anda ütmägän, xezmät törkemenä cibärelgän. Könnärneñ berendä anı Drezdenğa, tank diviziäsenä küçergännär. Bu inde 1945 yıl, suğışnıñ soñğı könnäre, aña 17 yäş bulğan. Şunda kilgäç kenä ul bu diviziäneñ SS berämlege ikänen öyrängän. Läkin SSnıñ närsä ikänen äle belmägän.
Anıñ küzläre Nürenberg mäxkämäsennän soñ ğına açılğan. Ayıruça yawızlığı belän tanılğan SS köçläre cinäyätçel oyışma dip iğlan itelgäç.
Grass ğömere buyı şuşı awır toyığı belän yäşägän. Antifaşist kitaplar yazğan, Germaniäneñ wöcdanın ğäwdäländergän yazuçığa äylängän, Nobel bülägen alğan. Nixayät, 78 yäşenä citkäç seren açırğa bulğan.
Dönya cämäğätçelege moña nindi reaksiä belderä soñ?
Küplär, yazuçıdan küñelläre qaytuwı turında äytä. Qayberläre anı xättä Nobel bülägen kire tapşırırğa çaqıra. Şul isäptän Polşanıñ elekke prezidentı, üze dä Nobel büläge iäse Lex Valensa.
Berük waqıtta anı añlarğa teläwçelär dä bar. Misal öçen, Frankfurter Allgemeine Zeitung gäziten näşer itüçe Frank Schirmacher:
"Aña ni barı 16 yäş bulğan. Ul Nazi Germaniäsendä üskän, aña bu moxit täesir itkän. "Gönaxsız keşe yuq" digän äytem bar. Grassnıñ SSta toruı töp närsä tügel, ul anda berni qılmağan. Töp närsä – ul monı yäşerep kilgän" di Schirmacher.
Tarixta mondıy xälneñ bulğanı bar anısı. Misal öçen, zamanında BMO sekretare häm Avstria prezidentı bulğan Kurt Waldheimnıñ da soñraq Nazi belän bäyle bulğanı açıqlandı. Ayırma şunda, Waldheimnıñ tarixın başqalar qazıp çığarğan bulsa, Grass üzeneñ ütkäne turında üze söylärgä bulğan.
ali ğilmi


text:
İñ başta ul Waşingtonnan Pol'şağa kilde. Bush Pol'şada Natzi çorınnan qalğan Auschwitz elekke konsentratsiä lageren qarıy, Pol'şa prezidentı Aleksandr Kwasniewski belän oçraşa häm Krakov şähärendä atlantika-ara mönäsäbätlär turında çığış yasıy.
İrtägä Bush Peterburğa barıp başqa däwlätlär citäkçeläre belän bergä şähärneñ 300 yıllığın bäyräm itü tantanalarında qatnaşaçaq.
Yäkşämbe könne ul Fransiäneñ Evian şähärendä 8-lek illäre citäkçeläre oçraşuında qatnaşa.
Bush bu oçraşuda töp iğtibarnı kiläçäk xezmättäşlek mäs'älälärenä biräçägen häm Ğiraqtağı xärbi çaralar turındağı söyläşülärdän çitläşäçägen belderde. Sigezlekkä kergän Fransiä, Germaniä, Kanada häm Russiä xärbi çaralarğa qarşı çıqqan, ä Britaniä, Yaponiä häm İtaliä Quşma Ştatlarnı xuplağan ide. Annan soñ Bush Qahirägä barıp Ğäräp illäre citäkçeläre belän oçraşaçaq. Kiläse çärşämbedä ul İordaniädä İordaniä patşası Abdulla häm Fälestin, İzrail' premyer-ministrları belän oçraşaçaq.


text:
Qırğızstan migratsiä idaräseneñ Oş bülege başlığı Nurila Yuldaşeva Azatlıq radiosına çärşämbe könne bez yaña yuğalular turında xäbär aldıq dide.
"Kiçä bezgä tağın 2 keşeneñ Bäxtiär Äxmätov belän İlham Ğäbdenäbievneñ yuğaluı turında xäbär ittelär" dide Yuldaşeva.
Äle genä Quşma Ştatlar sıyınu ezläwçe ike üzbäkneñ Qırğızstannıñ Oş şähärendä yuğaluına tirän borçılu beldergän ide.
Bişkäktäge AQŞ ilçelege süzçese Waşington Qırğız xökümäten bu ike keşene üzbäk xakimiätläre totqarlağan digän xäbärlärne tikşerergä çaqıra dide.
Şahitlär äytüençä, üzlären Qırğız iminlek xezmätkärläre dip tanıtqan keşelär uzğan atnada Wälicon Boboconovnı häm Säidulla Şokirovnıñ torğan urınnarınnan alıp kitkän.


text: Amurdağı Komsomolski şähärendä Mäğrifät cämğiäte äğzaläre Yıraq Könçığışta yäşäwçe möselmannarnı izge Ramazan ayı başlanuı belän qotladı häm şähär möselmannarın küptän tügel genä açılğan dini üzäkkä çaqırdı. İske ber binanı tözekländerü, anda namaz qılu şartların tudıru eşenä Amurdağı Komsomolski şähärendä millättäşlärebez zur öleş kertkän. Mäçet saluğa da aqça cıyıla. Dini üzäkkä berençe comğa namazanı 100dän artıq keşe cıyılğan. Yıraq Könçığıştağı tatarlarnı Azatlıqnıñ yäkşämbe tapşıruında tıñlağız.


text:
Tuqay büläge laureatları ataldı
Tuqay bülägeneñ bıyılğı laureatları mäğlüm buldı. Alar Seberdä yäşäwçe millättäşebez “Irtış tañnarı” äsäre avtorı Yaqub Zänkiev, räsam Räfiqov, Şamil Monasıpov citäkçelegendäge Qıllı kvartet. Comğa könne ütäçäk Şiğır bäyräme bıyıl zur tantana itep ütkäreläçäk. Musa Cälil isemendäge teatr yanındağı Ğabdulla Tuqay häykäle qarşında törle yıllarda Tuqay bülägenä layıq bulğan şäxeslärneñ paradı ütäçäk. Annarı soñ, kiçkä taba bäyräm çaraları Ğaliäskär Qamal teatrı qarşındağı mäydanğa küçä. Anda tanılğan cämäğät eşlekleläre, yazuçılar, artistlar çığışları bulaçaq. Tatar cämäğätçelege bıyılğı bäyräm millätneñ berläşüe, uyanuı, ruxlanuı çarasına äyläner, dip ömet itä. İnşalla.
Yunıs Ätnäle


text:
“Qazan” biü ansamble Sember tatarlarına moña qädär tiñe bulmağan tamaşa büläk itte...
Närsäse belän oşağan soñ bu konsert tamaşaçığa? Küplär kiemnäreneñ güzällege, biüçelärneñ ostalığı, xoreografiäneñ tirän eçtälekle buluına qänäğät. Boları küzgä bärelep tora. Läkin tamaşaçılar arasında tiränräk fiker yörtüçelär dä baytaq. Menä berniçä küzätü.Moña qadär urısnıqı dip sanalğan biyu elementların xalqıbızğa qaytaru.
Rusiädä, nigäder, tatarnıñ milli baş kieme bulıp tübätäy genä sanala ide. Ä tiredän tegelgän kiemnär başqortqa ğına “birelgän”. Borınğı babalarıbıznıñ mäşhür sunarçılar bulğanın iskä alu da bulmadı. Nihayät, “Qazan” ansamble bolğar babalarıbıznıñ kiemnären üzebezgä qaytardı. Şuña kürä “Borınğı tatar suğışçıları biüe” tamaşanıñ yözek qaşıday qabul itelde.Konsertnıñ tağın ber uñay yağı – xalıq cırlarına iğtibarnıñ kübräk buluı. Cırçılarıbız qayçaqta “Menä bu borınğı cır zalda utırğan ölkän yäştägelär öçen”, dilär. Yäşlärgä tıñlarğa da yaramıy, diärseñ. Älege konsert bu süzneñ bötenläy nigezsezlegen isbatladı. Tamaşaçınıñ “Olı yulnıñ tuzanı” cırın niçek alqışlağanın kürgän keşe mondıy süz äytä almas. Eş şunda ki: zalda küpçelek - yäşlär ide. Säbäbe – kürenekle maltabar Alsu Balakişievanıñ taliplar öçen 400 bilet üz xisabına satıp alıp taratuı.
Tamaşanıñ yaxşı yaqları turında küp söylärgä bulır ide. Läkin tamaşaçı teläklär dä belderde. Konsertnıñ ikençe öleşe tulayım diärlek dönya xalıqları biülärenä birelgän. Başqa xalıqlarğa ixtiram, älbättä, yaxşı sıyfat. Läkin ixtiram ike yaqlı bulırğa tieş iç. Tatarnıñ milli biülären nindi xalıq üz repertuarına kertkäne bar, mäsälän?“Qazan” ansamleneñ mondıy repertuarı başqa xalıqlar öçen birelgän tamaşalarda bik qulay bulsa da, üz xalqıñ aldında çığış yasağanda üz sänğäteñ belän ğorurlanu xise tärbiäläw dä möhim närsä bit äle. Yal itep soqlanıp utıru ğına tügel...
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Foto: kazavtodor.kz
Keşe awaray`ınıñ kürt buzılwına bay`lanıstı kölik qozğalısı şektelgen «Almatı-Taşkent» tas jolınıñ Jambıl oblısındağı böliginde bügin tañerteñnen bastap, qalıptı jağday`ğa tüsti. Bul twralı Baq.kz tilşisine QR İİM Tötenşe jağday`lar komïtetiniñ resmï ökili Rwslan Ïmanqulov xabarladı.
Rwslan Ïmanqulovtıñ xabarlawınşa, awa ray`ınıñ kürt swıtwına jäne joldağı körinistiñ naşarlawına bay`lanıstı QR Tötenşe jağday`larkomïteti day`ındıq şaraların küşey`tti. Qazirdiñ özinde ärtürli tötenşe jağday`lardıñ aldın alw üşin, respwblïka boy`ınşa barlığı 32 mıñ adamnan qurılğan arnay`ı top jasaqtaldı. Olardıñ qatarında ört söndirwşiler, jedel qutqarwşılar, aéromobïldi qutqarw jasağı men därigerler bar. Qutqarw jäne kömek körsetw jasağı arnay`ı texnïkalarmen qamtamasız etilgen.
«Jıl basınan beri respwblïka boy`ınşa 330 mıñnan astam adam qutqarılıp onıñ 34 mıñı arnay`ı medïcïnalıq kömekke jügingen. Jalpı, soñğı 9 ay` işinde Tötenşe jağday`lar qızmeti 1 mln. ret qutqarw şaralarına şıqqan»,- dey`di arnay`ı ökil.
Al «Qazaxavtodor» RMK arnay`ı ökili Oljas Bay`muxanovtıñ xabarlawınşa, qazirgi tañda Respwblïkanıñ barlıq öñirlerinde joldar aşıq jäne qalıptı jağday`da jumıs istewde.
Künniñ kürt swıtwına bay`lanıstı respwblïkanıñ negizgi tas joldarında baqılaw küşey`tilip, aldın alw jumıstarı bastalıp ketken.


text:
Tatarstanda narkomaniä belän köräş niçek bara?
Äf'yungä qarşı köräş alıp barğanda tabiplar, türälär, jurnalistlar, din ähelläre, ictimaği oyışma wäkilläre bergä tuplanıp eş itkändä genä uñışlarğa ireşep bula. Tatarstannıñ bu eştä täcribäse bar. Däwlät häm ictimaği oyışmalarnı respublikanıñ İminlek Şurasınıñ tarmakara komissiäse berläşterep tora. Tatarstannıñ äf'yungä qarşı köräşkä bağışlanğan däwlät programmaları Rusiädä iñ köçlelärdän sanala. Soñğı biş yılda respublikada narkomaniä üseşe berniçä tapqırğa kimede. Ämma älegä bu ölkädä problemalar şaqtıy küp qala. Çärşämbe könne Qazanda ütkän tarmakara komissiäseneñ utırışında süz şul xaqta bardı. Narkomaniäneñ üseşe kimesä dä, belgeçlär tınıçlanırğa urın yuq dip sanıy. Respublika narkologiä dispanserı baş tabibınıñ urınbasarı Gabbäs Töxvätullin söyli:
Bügenge köndä 8.200gä yaqın keşe narkomaniä diagnozı belän xisapta tora. Ämma bu sannarğa ışanıç az. Çönki bilgele bulmağan narkomannar tağı da kübräk. 10 tapqırğa kübräk.Äf'yun qullanuçılar nigezdä 25-29 yäşlärdä. Yäşüsmerlär arasında narkotik matdälärne qullanu kimegän. Ämma bik borçulı rayonnar, şähärlär dä bar. Şularnıñ berse Älmät. Tarmakara komissiäneñ utırışında Älmät şähärendä narkomannar sanı kisken artuı turında äytelde. Utırışta monıñ qayber säbäpläre dä açıqlandı. Şähärdä äf'yun belän köräşü bik sülpän bara. Älmättäge tarmakara komissiäse başlığı alışınuı da wäzğıätne üzgärtmägän. Häm iñ qızğanıçı - kiläçäkkä dä nindi dä bulsa üzgäreşlärgä ömet az anda. Tatarstannıñ tarmakara komissiäseneñ citäkçese Zilä Wälieva tarafınnan älege bitaraflıq bik nıq tänqitlände. Monnan tış narkomaniä üseşe Tübän Qama rayonında da şaqtıy zur buluı açıqlandı.
Tatarstan buyınça äf'yunnän ülüçelär sanı arta. Uzğan yılda ğına 400 keşe dönya quyğan. Häm yäşlär arasında ütkärelgän soraştıru nigezendä şul açıqlandı, yäşlärneñ yartısı respublikada äf'yun tabuı awır tügel dip sanıy. Şundıy cawaplar bulğanda, älbättä, tınıçlanırğa urın yuq.
Al'bina Zäynulla


text:
Jambıl oblısında asqan qatigezdikpen düy`im eldiñ jağasın ustatqan qılmıstıq iske soñğı nükte qoy`ıldı. Twğan inisiniñ 7 jastağı ögey` balasın zorlap öltirgen azğınğa sot 22 jıl ükim kesti, dep xabarlay`dı KTK.
Alay`da qos taraptı da bul şeşim qanağattandırmay` otır. Jäbirlenwşi jaq Serik Bay`taqovqa ölim jazasın berw kerek dese, sottı bolğan jigittiñ jaqındarı onıñ kinäsi däleldenbegenin ay`twda.
Qandı qılmısqa äw basta bastı küdikti retinde Serik Bay`taqov ilingen. Key`in kinäsi dälelin tappay`, üy`ine de jiberilgen bolatın. Tek 4 ay` ötkende qolına qay`ta kisen salanıp, qamawğa alındı. Söy`tip is sotqa jetip, process eki ay` boy`ı jabıq esik jağday`ında ötti.
«Men ärbir bap boy`ınşa ay`tıp berdim tüsindirip, endi qorıtındısı boy`ınşa, 58-şi baptıñ törtinşi böligi boy`ınşa, 22 jıl bas bostandığınan ay`ırıldı», - dep kesti iske törağalıq etken swdʹya Ay`gül Mälikova.
38 jastağı azamattıñ psïxïkalıq awıtqwı bar degen soñ qaza bolğan oqwşınıñ jaqındarı onı jazadan qutılıp kete me dep alañdağan. Bes jıl burın psïxdïspanserge jatıp şıqqan ol büginde awrwınan qulan taza ay`ığıptı. Endi azğın 22 jılın qatañ tärtiptegi kolonïyada ötkizedi. Biraq Serik özine tağılğan ay`ıptı sol küy`i moy`ındağan joq.
-Meni nege kinäli qılasızdar?
- Sot sizdi kinäli dep tanıdı.
-Nege?
Zäwre Bay`taqova ulına kesken ükimmen kelispey`di. Ay`twınşa, 7 jasar Erasıl Qabılanbektiñ zorlanğanı rastalğanımen, bul ay`wandıqtı onıñ balası jasağanın saraptama däleldey` almağan. Sondıqtan bul ädiletsiz şeşim degender apellyacïyalıq şağım tüsirmek.
«Tïttey` de jazığı joq.22 jıl tügil, eki ay` otıratın jazığı joq. Saraptamanıñ bäri balamnıñ jazıqsız ekenin däleldep otır. Ol öltirmek, aspaq tügili, qolın da tïgizbegen», - dey`di ay`ıptalwşınıñ anası Zäwre Bay`taqova.
Sumdıq oqïğa bïıl 24-şi qañtarda Kamenka awılında bolğan. Zorlanğan 7 jastağı balanıñ öli denesi talğa asılğan küy`de tabıldı. Sol kezden-aq küdikke ilingen Erasıldıñ ögey` äkesiniñ twğan ağası aqırı sottalıp tındı. Biraq qay`ğıdan qan jutqan otbası oğan kesilgen jaza tım jeñil dep eseptey`di.
«Oñbağan 22 jıl degenge biz qanağattanbay`mız bäribir. Darğa asw kerek edi onday` ay`wandardı. Meniñ kişkentay` balamnıñ ömirin aldı ğoy` ay`wan», - dep nalıdı qay`ğıdan qusa bolğan Erasıldıñ äjesi Manzwra Egemberdïeva.
Erasıldıñ ögey` äkesi Berik Bay`taqov ta sottalğan. Ol ulına jäbir körsetti degen ay`ıppen munıñ aldında 6 jılğa abaqtığa jiberilgen bolatın.


text:
Azatlıq radiosı Törkmän redaksiäseneñ ike xäbärçese qulğa alındı. Alardan ber nindi dä mäğlümät yuq
Törkmänstan xakmiätläre radiobıznıñ ike xäbärçesen qulğa alğannan soñ, alar belän här törle elemtä özelde. Törmänstan xökümäteneñ süz ireklegen häm keşe xoquqların xörmät itmäve tänqitlänep kilä. Bäysez medianıñ bulmauı säbäple, räsmi qaraşqa turı kilmägän mäğlümät birüçelärgä xavef-xätär yanıy. Militsiä tatrarfınan qulğa alınğannan soñ xäbärçelär turında ber nindi dä mäğlümätneñ bulmauı, jurnalistlarnıñ xoquqların yaqlauçı oyışmalarda da borçılu tudırdı
"Azatlıqnıñ iñ kimendä ike xäbärçese qulğa alındı. Bu 7-nçe Martta irtänge säğätlärdä buldı. Alar qulğa alınıp cirle militisä noqtasına kitereldelär, berniçä säğättän soñ bilgesez urınğa alıp kiteldelär. Tuğannarı alarnıñ qayda buluın cirle militsiädän öyränergä teläsälär dä, ber nindi dä cavap alalmadılar."
Törkmänistan prezidentı Niyazov üzeneñ bäysez mediağa döşmanlığı belän tanılğan. 15 yıllıq bäysezlek tarixında dävlättän bäysez informatsiä çaraları yuqqa çığarıldı. Çittä yäşävçe keşe xoquqları aktivistı häm Keşe xoquqları öçen Törkmänistan İnistivası isemle xökümättän bäysez oyışma citäkçese Färid Tuxbatullin Törmänstan xakimiätläre Azatlıqqa döşmannarça qarıy dip belderde
"Azatlıq oppozitisä radiosı dip xisaplana häm xökümätneñ säyäsäte şundıy- Kem bezne maqtamiy, ul bezneñ döşmanıbız."
Üzäge Brusseldä urnaşqan Jurnalistlarnıñ Xalıqara Federatsiäse bülek başlığı Oliver Money-Kyrle Törkmänistanda media möhiten bolay dip tasvirlıy.
"Fiker ireklege, media ireklege mäsäläsendä Törkmänistan dönyadağı iñ ezärleklävçe illärneñ berse. Regiondağı iñ qırıs il. Törkmänistan irekle media häm bäysez jurnalizmğa yabıq il."
Narodetskiynıñ süzlärençä, radaksiä inde 10 könnän birle andağı başqa xäbärçeläre, alarnıñ tuğannarı häm qayber dusları belän dä elemtägä kerä almıy. Çönki alarnıñ telefonnarı blokadalanğan. Alar xaqında ber nindi dä mäğlümät yuq ikän. Nyu Yorkta urnaşqan Jurnalistlarnı yaqlau komitetı Azatlıq xäbärçeläreneñ qulğa alınuına tirän borçılu belderde. Anıñ belderüendä, Azatlıq Törkmänistanda dävlättän bäysez berdän ber informatsiä çığanağı bulıp tora dielgän. Yazmaları säbäple Törmänistan xakimiätläre belän konfliktqa kergän jurnalist Muxammed Velsapar ildän kitärgä mäcbür qalğan ide. Ul Azatlıq xäbärçeläre yuğaldı dip äytep bulmıy digän fikerdä.
"Törkmänistanda ber kem dä ezsez yuğalalmıy. Ul kontrole qıyın bulğan Rusiä kebek zur il tügel. Xakimiätlärneñ raslauınnan tış anda beräv dä, bigeräk tä Azatlıq xäbärçeläre yuğala almıy."
Radiobıznıñ prezidentı vazıyfasın ütävçe Jeff Trimble mätbuğatqa belderüendä, qulğa alular qanunsız ezärlekläv, mätbuğat ireklegen häm keşe xoquqların bozu bulıp tora digän fiker belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
26 yün cirle üzidärälärgä saylawlar ütte
Saylawlarda qanun bozu oçraqları da şaqtıy küzätelgän. Saylawlarnı küzätergä kilgän “Golos” isemle sawlawçılarnıñ xoquqların yaqlawçı oyışma wäkilläre qäläm belän saylawlarğa kilmäwçelär isemlegen alıp baru oçrağın, bülletennarnı ber bülmädä birep, tawış birü ikençe bülmädä uzu, yağni küzätüçelär öçen tulısınça küzätü şartları bulmaw häm başqa oçraqlar buluın belderde. Berniçä urında yalğan şaltıratular säbäple, şartlatqıç ezläw, ğaz häm başqa xezmät wäkilläre kilep, saylaw qomissiälären ewaquatsiälägän.Tögäl saylaw näticäläre berniçä könnän genä yasalaçaq.
26 yün Başqortstan parlamentına dürt okrugta östämä saylawlar da buldı. Şunıñ öçesendä saylawlar uzğan, ber urında nämzätlärgä qarşı tawış kübräk bulu säbäple saylawlar uzmağan dip tabıldı.


text:
AQŞ däwlät sekretare urınbasarı Richard Armitage Vladimir Putinnıñ terrorğa qarşı köräşü öçen üzäk xakimiätne nığıtu täqdimenä borçılu belderde.
Bügen Rigada Latviä räsmiläre belän oçraşu waqıtında Armitage Putin töbäk başlıqlarınıñ xalıq tarafınnan saylanuın tügel ä üzäktän bilgeläp quyıluın teli kebek häm bu AQŞnıñ Rusiädä demokratiä artır digän ömetlärenä turı kilmi dide.
Brüssel'dä Yewropa Berlegeneñ tışqı mäs'älälär öçen çawaplı wäkilene Chris Patten süzçese Emma Udwin da şundıyraq belderü belän çıqtı. Şul uq waqıtta ul bu Rusiäneñ eçke eşe dide. Udwin Putinnı başqarma xakimiät sistemasın üzgärtkändä demokratiäne häm keşe xoquqların xörmät itärgä çaqırdı.
AUDİO: Zamana zolımı terrorçılıqqa qarşı qarşı köräşkändä härkem ber ük waqıtta demokratiä häm keşe xoquqlarına da tieşle xörmät kürsätergä tieş. Häm bez prezident Putin üzgäreşlär kertkändä monı da küz aldında totar dip ışanabız.
Kiçä Putin küptän tügel bulğan terror ğämällärenä cawap bularaq barlıq töbäklärdä citäkçelärneñ Mäskäwdän bilgelänäçägen belderde.


text:
Liban ğäskäre ilneñ könyağına kerä, anda "tınıçlıq" köçlären dä kötälär
Pänceşämbedä Liban qorallı köçläre ilneñ ber ay elek İzrail höcümenä duçar bulğan könyağına kerä başladı. Xökümät anda yaqınça 15 meñläp ğäskärien urnaştırunı küz aldında tota. İzrail isä basıp alğan cirlärneñ öçtän ike öleşen inde azat itep, alarnı töbäktäge Berläşkän Millätlär köçlärenä tapşıruın äytä. Şul köçlär xäzer tağın da kiñäytelep, İzrail-Liban çigendäge solıxnı tä''min itärgä tieş bulaçaq.
Küplär öçen bu älege cirlärdä yañadan Liban däwläte suverenlığın torğızu bulıp tora - könyaq Libannı qayçandır İzrail basıp alğan ide, anda "Könyaq Liban Armiäse" dip atalğan xristian militsiäse östenlek itkän çor da buldı, 2000-nçe yılda İzrail annan kitkäç töbäk asılda şığıy möselmannarnıñ Xizbulla xäräkäte qaramağında qaldı häm İzrailneñ tönyağına raketa höcümnären ul näq menä şunnan alıp bardı, Liban könyağı Xizbulla nığıtmasına äylängän ide.
İzrail isä, ber ay elek başlağan hawa höcümnären tuqtatu şartı itep, üzeneñ Liban belän çiklärennän Xizbullanı alıp taşlawnı quydı. BMO aradaşlığı belän ireşelgän kileşügä ul şuşı törkemne qoralsızlandıru taläben dä kertmäkçe ide, ämma älegä moña ireşä almadı. İzrailneñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile Mark Regev, üz ileneñ alğan yöklämälären bersüzsez ütärgä cıyınaçağın, ämma Libannan da näq şunı uq taläp itäçägen belderä:
"İzrail atışlarnı tuqtatu kileşendä alğan yöklämälären tulısınça ütiäçäk, häm bez Liban xökümäte dä näq şulay uq eşlär dip ömetlänäbez. Ul Liban könyağına üz ğäskärlären urnaştırıp, anda Xizbulladan azat cir buldırırğa tieş. Bu bezneñ teläk, bu kileşüdä qaralğan närsä", di İzrail tışqı eşlär ministrı wäkile.
Ul arada Liban ğäskäre pänceşämbedä berençe bulıp qısqa waqıtqa ğına İzrail köçläre tarafınnan yawlap totılğan Märcäyün şähärenä kerde. Ul şähär nigezdä xristiannar yäşägän töbäktä häm Xizbullanı yaqlaw anda yuq diärlek. Bäyruttağı xökümät könyaqta barlığı 15 meñläp ğäskäri urnaştırunı küz aldında tota. Älegä anda Berläşkän Millätlärneñ elekkedän qalğan 2 meñlek tınıçlıq saqlaw köçläre genä tora.
Atışlarnı tuqtatu kileşüendä isä şul da qaralğan - BMO köçläre kiläçäktä arttırılaçaq häm ul Liban armiäse belän bergä İzrail çige buyların qarap toraçaq. Ul arada Fransiä üzeneñ Libandağı xalıqara tınıçlıq köçlärenä citäkçelek itärgä äzer buluın äytä, biregä üz xärbilären cibärü telägen inde Yewropdağı qayber illär häm berniçä möselman däwläte belderde, di. Fransiä saqlanu ministrı Michelle Alliot-Marie:
"Zaruri närsä bulıp kiñäytelgän tınıçlıq köçlärendä Yewropadan mömkin qädär kübräk illärneñ qatnaşuı tora. Häm möselman illärennän dä bu näq şulay bulırğa tieş", di fransuz saqlanu ministrı.
Berük waqıtta Fransiä, könyaq Libandağı tınıçlıq köçläreneñ uñışı aña quyılğan maqsatlarnıñ açıq wä añlayışlı buluına bäyle, dip belderä:
"Ägär dä sez ğäskärne maqsatlarnı, mömkinleklärne açıq itep bilgelämi genä cibäräsez ikän, monıñ hälakätkä kiterüe bik mömkin, şul isäptän, andağı ğäskärilär öçen dä", dip kisätä Fransiäneñ saqlanu ministrı Michelle Alliot-Marie.
Berläşkän Millätlär aldağı 10-15 kön eçendä könyaq Libandağı tınıçlıq köçlärenä tağın 3 meñ yarım ğäskäri quşılaçaq, dip ömetlänä.
Kärim Kamal


text:
Här qala häm rayonğa üź gerbı
Respublikanıñ här qala häm rayonınıñ däülät simvolı bulasaq. Başqortostanda munitsipal berämektärgä geraldika tanıqlıqtarı tapşırıldı. Prezident Mortaza Räximov äyteüensä, 450 yıllıq yubiley aldınan här rayondıñ üź däülät tamğaları bulıuı bik matur yañılıq. Başqorttarźıñ simvolika yolaları bıuattar töpkölönä barıp totaşa. Här başqort ırıuınıñ üź tamğahı, bilämäläre bulğan. Huñğaraq Öfö, Stärletamaq, Börö qalalarınıñ da gerbı barlıqqa kilgän. Ä Başqortostandıñ däülät flagı häm gerbı Başqort avtonomiyalı respublikahı iğlan itelgändän huñ qabul itelä. 20-se bıuat aźağındağı waqiğalar - Başqortostandıñ däülät möstäqillege turahındahı deklaratsiyahı, 1993-sö yılda Başqortostan töp qanundar yıyıntığı qabul itelgändän huñ yañı flag, gimn häm gerb barlıqqa kilgäyne. Tik bına şunıhı- Başqortostandıñ gimnınıñ köyö bar, tik hüźźäre genä haman da yuq.


text:
Qazanda «Rossiyskaya gazeta»nıñ wäkilçelege açıldı
Tatarstanda Mäskäw qunaqları özelep tormıy, disäñ dä bula. Menä 17 sentäber könne dä Qazanğa Rusiä Federatsiäseneñ matbuğat, teleradiotapşırular häm massaküläm kommunikatsiä çaraları eşläre ministrı Mixail Lesin kilde. Sişämbe könne ul Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev belän oçraştı. Söyläşü waqıtında süz Rusiä häm Tatarstan mäğlümät çaralarınıñ üseşe, milli mädäniätlärne üsterü öçen kürelä torğan çaralar, respublikanıñ TNV kanalı turında da bardı. Oçraşudan soñ Mintimer Şäymiev häm Mixail Lesin «Rossiyskaya gazeta»nıñ İdel-Kama töbäge wäkillegen açı tantanasında qatnaştılar. Tatarstan prezidentı da, Rusiä ministrı da bu waqiğanı bik yuğarı bäyälädelär, dip xäbär itä “Tatar-inform” agentlığı. Mintimer Şäymiev xättä, «Rossiyskaya gazeta»nıñ wäkilçelege Qazanda açıluı bezne bik söenderä, çönki ul başqa gazetalardan ayırılıp tora, digän. Häm respublikadağı barlıq uñay eşlär turında başqalar xäzer tizräk belerlär, digän ömet beldergän.


text:
Bögön Miäkä rayonında Yäş säsändärźeñ Ural batır eposın yattan höyläw buyınsa respublika bäygehe başlandı. İjadi bäyge 8-se tapqır ütkärelä,bıyıl hüź bäygehenä 300-źän aşıu yäş säsän sığasaq. Bıyılğı sara Miftaxetdin Aqmullanıñ tıuıuına 175 yıl tulıuğa arnala, tap şunıñ ösön dä bäyge urını itep Miäkä rayonı haylanğan. Yäş säsändär Miäkälä yıyılha, qalğan balalar respublika lagerźarında yal itä. Şunday lagerźarźıñ berehendä yal itewselär menän Azatlıq radíohı xäbärsehe lä osraştı. Küñelgä iñ oqşağan waqiğä turahında balalar bına nimä höyläne.
Respublikala lagerźar bixisäp. Xatta ingliz lagerı la eşläy. Tik nieşläpter başqort balaları ösön başqort lagerı ğına yuq.


text:
Lenino-Kokuşkino
Lenino-Kokuşkino (xalıqta Apaqay) awılı, Piträç Rayonında, rayon üzägennän 10 km tönyaqtaraq, Mişä yılğası basseyndağı Üşnä suı buyında. Qazan Xanlığı däwerennän Yañasala ataması belän mäğlüm. 1989. yılda 2270 keşe (Tatarlar - 63 %, Urıslar - 34%), 2000. yılda 2703 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele - igençelek, terlekçelek, qoşçılıq; ikmäk zavodı. Urta mäktäp, muzıka mäktäbe, hönär litseye. Mäçet. 1887-1888. yıllarda Vladimir İlyiç Ulyanov-Lenin sörgendä bulğan awıl, muzey-yortı bar.
1991. yılda 179 ha mäydanlı Lenino-Kokuşkino tabiği-tarixi tıyulığı oyıştırıla.


text:
12 sentäbr Ufada törki xalıq teatrlarınıñ "Tuğanlıq" festiwale açıldı. IV xalıqara festival urıs-başqort duslığın gäwdäländergän Duslıq monumentına çäçäklär salu belän başlandı. Artaban Mäcit Ğafurıy isemendäge Başqort aqädemiä drama teatrı binası yanında teatrlaştırılğan tamaşa uzdı. Ul yañğır astında ütte, annan soñ çaranı räsmi açu öleşe teatr binasında däwam itte. Anı respublika premer-ministrı Rafael Baydäwlätov açtı. Ul törki xalıqlar teatrı festivalen haman da “ber balıq başı” - Başqortstannıñ Rusiägä üz irege belän quşıluın bäyräm itü aldınnan maxsus bilgelänüen belderde. Baydäwlätovtan soñ “Törksoy” oyışması başı Polat Bül-Bül uğlı çaranı açıp uñışlar teläde.
Şul uq könne festival qunaqları ğafurıylelär “Ural batır” eposı buyınça eşlängän tamaşa kürsättelär. Ul festival tamaşaları bäygesendä qatnaşmıy.
12 sentäber Qazax balalar häm üsmerlär teatrı çığışı buldı. Bügen uzarğa tieşle ikençe tamaşa - Altay teatrı çığışı bulmadı. Säbäbe - teatrnıñ Ufağa kilep citä almawı.
Festival 19 sentäbrgä qädär däwam itäçäk. Yabu tantanasına Rusiäneñ mädäniät häm kinemätografiä agentlığı citäkçese Mixail Şwıdkoynıñ da kilüe kötelä.


text:
Alarnıñ tieşle urınnan 400 çaqrımnan artıq cittäräk töşüe häm radio elemtäse yuğalu säbäple qotqaru törkemenä alarnı tabu öçen berniçä säğät waqıt kiräk buldı.
Russiä ğäläm agentlığı räsmiläre Soyuz cirgä bernindi idaräsez genä töşärgä mäcbür buldı dide.
Russiä kosmonavtı Nikolay Budarin belän AQŞ astronavtı Kenneth Bowersox oçqıç belän Russiäneñ Baykonur ğäläm alanına kiterelgändä yaxşı xäldä kürensä dä, AQŞnıñ ikençe astronawtı Donald Pettit awırğanğa oxşağan häm qıyınlıq belän atlıy ide.
Fevral’ ayında Quşma Ştatlarnıñ Columbia ğäläm korabı hälakätennän soñ AQŞnıñ NASA agentlığı oçışların tuqtatu säbäple bu törkemne cirgä qaytaru kiçekterelde.
Aldağı 6 ayda xalıqara ğäläm stansiäsendä Russiä kosmonavtı Yuri Malençenko belän Amerikan astronavtı Ed Lu eşliäçäk.


text:
Qazanda tatar internetı problemaları tikşerelde
Tatar internetı forumı bıyıl inde IV märtäbä ütkärelä. Bıyıl anı Tatmedia agentlığı oyıştırdı. Forumnıñ programmasında çarağa Tarix institutı citäkçese Rafail Xäkimov, Bötendönya tatar kongressı räise Rinat Zakirov qatnaşaçaqlar dip yazılğan bulsa da, alar tatar internetı problemaları xaqında söyläşergä waqıt tapmadılar, küräseñ. Cıyılışta elek bik teläp qatnaşqan Tatarstan prezidentı tışqı elemtälär departamentınıñ baş belgeçe Azat Axtareev ta, İntertat elektron gäciteneñ citäkçelege dä kilmäde. Anıñ qarawı tatar internetınıñ kiläçäge xaqında söyläşüdä Mäskäwdän kilgän belgeçlär qatnaştı. İnternet-texnologiälär üzäge ictimaği oyışması citäkçese Mark Tverdınin Rusiä töbäklärendä dönya çeltäreneñ üseşe, şuşı ölkädä kiläçäkkä farazlar belän urtaqlaştı, forumğa cıyılğannarnı Yaña çınbarlıq dip atalğan internet festival’ belän tanıştırdı. RU-CENTER kompaniäseneñ direktorı Aleksey Lesnikov Rus internetı, anıñ belän idärä itü xaqında söyläde, virtual’ çeltärgä bäyle mäxkämä eşlärenä tuqtaldı. Ul şulay uq küp kenä tatar internetçılarınıñ xıyalı bulğan berençe däräcäle domen – tat domenı, anı niçek alu turında da mäğlümät birde. Bu xaqta başqa süz ällä ni bulmadı forumda. Monnan tış Tatnet yoldızları bäygeseneñ oyıştıru komitetı citäkçese Aynur Sibğatullin bäyge turında tulıraq mäğlümät birde, anıñ qısalarında tatar internetın üsterergä telägän häm mömkinlege bulğan bar keşene cıyarğa kiräklege turında äytte. Tatar internetına qağılışlı başqa mäsällär dä qaraldı forumda.
Tänäfestä bez berniçä keşedän älege cıyılış, tatar internetınıñ kiläçäge turında soraştıq. İnformatika tatarça säxifäsen buldıruçı Rail Ğataullin fikerläre. Ul mondıy çaralarnı bik kiräk dip sanıy.
Mondıy çaranıñ yılğa ber genä ütüe bik az dip sanıym min. Çönki bu tarmaqta üzgäreşlär bik yış bulıp tora häm tatar internetçılarına da qalışırğa yaramıyTatarstanda 8 yıl däwamında eşläp, tatar internetın üsterügä üz öleşen dä kertüçe Warlook kompaniäseneñ citäkçese Marat Säyfiev tä tatar internetınıñ kiläçäge ömetli, digän fikerdä tora.
Min tatar internetınıñ kiläçäge global’, ul bar internetınıñ kiläçäge, dip äytä almıym, Bez barıbız da añlıybız, dönya çeltäre ber telgä tartıla häm kiläçäktä ul tel bulıp ingliz tele toraçaq. Läkin bersüzsez, tatar internetınıñ üz öleşe bulırğa tieş, çönki ul tatarlarnıñ aralaşu çarası. Bu iñ ğadi häm bügenge köndä iñ aldınğı ısul. Minemçä, İnternet ölkäsendä tatarlarnıñ kiläçäge bik äybät, başqalar belän çağıştırğanda bigräk tä Forumda cıyıluçılarnıñ qayberäwläre tatarça belmägängäme, ällä inde Mäskäw qunaqları bulğanğamı, tatar internetı turında söyläşü rus telendä bardı. Xäyer, bu berkemgä dä säyer dä toyılmadı kebek, çönki soñğı arada milli mäs’älälär xaqında söyläşü yış qına rus telendä bara.
Gölnaz İlgizär


text:
An'ızlar
An'ızlar (legendalar) - qaraqalpaq ko'rkem awızeki do'retpelerinin' belgili bir janrı bolıp, do'reliwi jag'ınan ju'da' a'yyemgi zamanlarg'a barıp jetedi. Olar o'zinin' mazmunı, tu'r-tu'si boyınsha basqa xalıq awızeki do'retpelerinin' janrlarınan ayırılıp turadı.
An'ızlar ko'pshilik jag'daylarda bolmag'an na'rselerdi bolg'anday etip su'wretleytug'ın awızeki prozalıq do'retpeler. Olardı burın a'psanalar ha'm ra'wiyatlar menen aralastırıp bir janr retinde u'yrenildi. An'ızlar qaraqalpaq ertekleri menen birge XIX-a'sirdin' 30-40 jıllarında XX a'sirdin' basında jıynala basladı. Olar ko'pshilik jag'dayda qaraqalpaq ertekleri menen toplamlarında basıldı.
1961-jılı Q.Maqsetov, N.Kamalov, Q.Mambetnazarov baspag'a tayarlag'an "Qaraqalpaq legendaları ha'm anekdotları" kitabında qaraqalpaq an'ızınan bir qansha u'lgiler berildi. Waqıyanın' sheberlik penen qurasatırılıwı bolatug'ın istin' sheshiminin' tabılıwı isendirerli etip tastıyqlanıwı an'ızlarg'a o'z aldına bir ko'rkemlik beredi, a'ngimenin' qonımlı etip su'wretleniwin ta'miyinleydi. Mısalı: Pıshıqlar ne ushın tamaq jep bolıp juwınadı an'ızın alayıq, qolayg'a keltirgen pıshıq esik aldında shashılg'an da'ndi jep ju'rgen torg'aydı qag'ıptı da alıptı. Endi jewge kirisip atırg'anda pıshıqqa qarap, men bir taza ju'retug'ın qus edim, senin' qolın'a tu'sip qaldım. Sen meni so'zsiz jeysen', sizden bir o'tinishim bar. Meni bet qolın'ızdı juwıp tazalap jesen'iz qalay boladı?-depti. Bul o'tinish pıshıqqa maqul tu'sipti de, torg'aydı erkine qoyıp juwına baslaptı. Tap usı waqıtta ku'tip turg'an torg'ay ushıptı da ketipti. Torg'aydan ayırılıp qalg'an pıshıq "Endigiden bılay awqatlanıp bolıp juwınaman"- dep sha'rt etipti. Sonnan baslap pıshıqlar awqatlanıp bolıp juwınatug'ın bolıptı. Joqarıdag'ı pıshıqtın' juwınıwı haqqındag'ı an'ızdın' qanshama isenimli, qanshama sulıw do'retilgenin esitip hayran qalasan'. Haqıyqatında pıshıq awqatın jep bolıp turıp awzıbasın juwg'anday bolıp sıypalaydı. O'mir shınlıg'ı qanday degen menen de an'ızlardın' tiykarg'ı ma'nisin qurap turadı. Ha'tteki turmısta bolmay turg'an waqiyalar su'wretlengende de onın' mazmunında haqıyqatlıqtın' o'z aldına bir su'wretleniw ushqınları ko'rinip turadı.


text:
Foto: aBTopдiki
Qarağandı oblısı äkiminiñ orınbasarı Jandos Äbişev mümkindigi şektewli sporşılarmen kezdesti. Kezdeswde talqılanğan bastı taqırıp, oblısımızdağı mügedek jandardı sportpen şuğıldanwğa tartw boldı, dep xabarlay`dı Baq.kz agenttiginiñ Qarağandıdağı tilşisi.
Sonday`-aq kezdesw barısında bïlik ökilderi sportpen ay`nalısatın mügedek jandardıñ özekti mäselelerin talqıladı. Mümkindigi şektewli jandardıñ bastı problemaları - kölikpen qamtamasız etilwi, sporttıq jabdıqtardıñ qoljetimdi bolmawı jäne därigerlik-älewmettik mekemelerdi sporttıq jabdıqtarmen jetkiliksiz qamtamasız etilwi. Atalğan mäselelerdi tıñdağan äkimniñ orınbasarı älewmettik sala mamandarına naqtı tapsırmalar jüktedi.
«Sizderdi Tuñğış Prezïdent Küni men Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25 jıldığımen quttıqtağım keledi, oblısımızdıñ damwına qosqan ülesteriñiz üşin sizderge alğıs ay`ta otırıp, zor densawlıq pen jeñis tiley`min. Biz öz kezegimizde sizder üşin oñtay`lı jağday` qalıptastırwğa jumıs istey`miz», - dedi Jandos Äbişev.
Bügingi tañda Qarağandı oblısında mümkindigi şektewli 59 mıñ adam turıp jatır, olardıñ bar bolğanı 2,5 mıñı ğana turaqtı türde sportpen şuğıldanadı. Osığan qaramastan, qarağandılıq sportşılardıñ türli jarıstarda merey`i ösip, jeñis tuğırınan körinip jür. Dene şınıqtırw jäne sport basqarmasınıñ basşısı Natalʹya Swxorwkovanıñ ay`twınşa, osı jılı qarağandılıq sportşılar 15 respwblïkalıq jarısqa qatısıp, 125 medalʹ jeñip alğan. Al xalıqaralıq 7 jarısqa qatısqan sportşılar 6 medalʹdı qorjınğa saldı.
«Ağımdağı jıldıñ eñ bastı jetistigi, qozğalıs apparatına zaqım kelgen bizdiñ sportşımız Zvyangïnceva Natalʹyanıñ Rïo-de-Janey`ro qalasında ötken 15-şi jazğı Paralïmpïada Oy`ındarına qatıswı. Bul dodağa älemniñ 179 memleketinen 4350 mügedek-sportşı qatıstı. Qazaqstannıñ atınan 11 sportşı jarıs jolına şıqtı. Natalʹya 100 metr qaşıqtıqtı arqamen jürip ötwde 7 orınğa taban tiredi», - dep atap ötti Natalʹya Swxorwkova.
Paralïmpïada oy`ındarındağı sätti körsetkişi üşin Natalʹya Zvyagïncevağa 300 mıñ teñgelik sertïfïkat tabıstaldı. Natalʹyadan bölek, äkimdik basşılığı taékvando boy`ınşa älem çempïondarı Ayan Abraş pen Valentïna Antonenkonı jäne Tınıq muxïttıq Azïya oy`ındarınıñ jeñimpazı Vïktor Frwndïnge de bağalı sıy`lıqtar sıy`ladı.


text:
BMO İminlek Şurasında Ğıraqqa quyılğan ultimatumnıñ yaqlanuı ikele
AQŞları belän Britanie qoralsızlanu öçen Ğıraqqa 17nçe mart ultimatumın quyğan rezolutsie proyektın tawışqa quyunı kiçektersä dä Bmosı İminlek Şurasında anıñ yaqlanuı ikile. Russiä belän Fransiä veto salu belän kisätkändä, qarar birmägän 6 il Şuradağı fiker ayırmalıqların kimetü mäqsatında üz rezolutsielären täğdim itmäkçe.
Audio
Şartlar nindi genä bulmasın Fransie yaña Ğıraq rezolutsiesenä yuq digän tawış biräçäk. Çönki Fransiä Ğıraqnı qoralsızlandıru bulğan mäqsatqa ireşü öçen suğış başlarğa nigez yuq dip qarıy
Russie dä Fransie dä Ğıraqnı tınıç yullar belän qoralsızlandırıp bula digän fikerdä. Veto xoquqına iä 5nçe äğza Qıtay tawış birüdän totılıp qalır dip kötelä. Germanie belän Surie dä rezolutsiegä qarşı tawış qullanaçaqlar. İminlek Şurasınıñ qarar birmägän 6 äğzası rezolutsiedä bilgelängän kön belän kileşep citmi. Angola nıñ BMOdağı wäkile İsmael Gasper Martins jurnalislarğa
Audio
Xökümätebez waqıt mäs’äläsendä bögülüçänlek kürergä telär ide.Bez Ğıraq qoralsızlanırğa tieş digän fiker belän kileşäbez. Ğıraqnıñ kündermäne ciddi qabul itüe öçen qarar berdäm Şurada raslanırğa tieş dip äytte.
Pakstan xökümäte tawış birüdän totılıp qalaçaq digän xabärlär yöri. Pakstannın Dönya Oyışmasındağı wäkile Munir Akram bez faktlarnı küzdä totaçaqbız, Ğıraqnı tınıç yullar belän qoralsızlanıdırıp bulamı, suğış näticäläre nindi bulaçaq , xalqıbız närsä uylıy häm älbättä duslarıbız ayrım alğanda AQŞ närsä uylıy bolarnı küzdä totıp tawış biräçäkbez dip söyläde. Pakstan häm Angola şulayuq qarar birmägän Ginea,Kameron , Meksika häm Çili belän bergä kompromis tabu öçen tırışlıq alıp bara. Alar Ğıraqqa qoralsızlanu mäs’äläsendä ütälergä tieşle mäxsus taläplär isemlege birmäkçe.Bu illär taläpläreneñ ütälüe öçen Ğıraqqa ozaqraq waqıt tanımaqçı. AQŞ Däwlät Departamentı räsmiläre veto salınmasa rezolutsieneñ raslanuı öçen zarur bulğan 9 tawış alaçaqlarına ışana.Ämma Waşington İminlek Şurasınıñ mandatı bulmasa da Ğıraqnı qoralsızlandıru öçen suğışqa baraçağın qabatlap kilä.,Aqyort süzçese A.Fleischer süzlärençä
Audio
Ägär dä BMO aktivlıq kürsätmäsä , ul Saddam Xösäinne qoralsızlandıraçaq xalıqara oyışma bulmayaçaq .Başqa ber xalıqara oyışma Saddamnı qoralsızlandıraçaq. Şulay itep bu xalıqara aksie bulıp qala. BMOsı , Bmosı İminlek Şurası üzen çittä qaldıru yulın saylağan bulaçaq.
BMOsı general sekretarı K.Annan İminlek Şurasınıñ mandatı bulmıy Ğıraqqa qarşı xärbi çaralar kürü . Oyışmanıñ xartiäsenä qarşı dip yañadı.
Färidä Xämit, Praga


text:
Rusiä räsmiläre, çeçen suğışçılarınıñ yulbaşçısı Aslan Masxadovnıñ mäyete cirläw öçen tuğannarına birelmiäçäk, dip belderde. General prokuror urınbasarı Nikolai Şepel, Rusiä qanunı, üterelgän terrorçılarnıñ mäyetlären tuğannarına tapşırunı tıya, dide.
Mäskäw kiçä Çeçnyadağı Tolstoi-Yurt awılındağı maxsus xärbi çara waqıqıtında Maxsadovnıñ üterelgänen xäbär itkän ide.
Yevropa Komissiäse, Çeçnyada nizaqnı çişergä, keşe xoquqların bozunı tuqtatırğa çaqırdı. Komissiäneñ matbuğat wäkile Amadeu Altafaj Tardio, Masxadovnıñ üleme – töbäktä haman da totrıqsızlıq xökem sörgänen iskä töşerde, dide:
"Masxadovnıñ nindi şartlarda üterelgäne turında bez belmibez. Komissiä Tönyaq Kavkazdağı xällärne iğtibar belän küzätep bara. Älegä, anıñ üleme töbäktäge iminlekkä niçek tä'sir itäçäge bilgele tügel, andağı iminlekneñ bulmawı borçılu tudıra," dide Yevropa Komissiäse wäkile.
Yevropa Berlege Tönyaq Kavkazda keşelärneñ yuğaluı, totıq itep alınuı häm keşe xoquqları bozıluına borçılu belderä.


text:
Näsel ağaçıñ kemnän başlana?
Bügenge tatar yäşläre cide buınğa qädär babaların beläme? Näsel şäcäräläre tözü belän şöğellänäme?
Mondıy qatlawlı, ämma qızıqlı eş belän şöğellänüçelär öçen Qazan däwlät universitetında “Genealogiä häm ğailä tarixı” isemle respublika seminarı uzdı. Anda Tatarstannıñ törle töbäklärennän tarix uqıtuçıları cıyıldı, Tatarstannıñ Mäğärif häm fän ministrlığı häm Milli arxiv xezmätkärläre qatnaştı. Çaranıñ maqsatı – mäktäp uquçılarına üz näsellären açıqlarğa häm üz şäcärälären tözergä yärdäm itü. Äytergä kiräk, älege forum yıl da uza. Näsel şäcäräsen tözü belän qızıqsınğan uquçılar mart-aprel' aylarında eşlären jyuri äğzalarına täqdim itä ala.
Älege çaranı berençelärdän bulıp başlap cibärüçelär – Qazannıñ 39Hчы mäktäp uqıtuçıları süzlärenä qarağanda, bu bäygedä qatnaşırğa teläwçelärneñ sanı yıldan-yıl arta. Balalar bik qızıqsınıp eşli, di 39 mäktäp uqıtuçısı Xädiewa Färidä.
Monda yäşe çiklänmägän, kemneñ qatnaşası kilä – qatnaşa. Uzğan yılnı şulqädär teläp qatnaşuçılar buldı. Şulqädär qızıqlı eşlär bar anda. Bala borınğı babalarınıñ kem buluın, alarnıñ kem belän tuğan bulğanın qızıqsınıp öyränä başlıy. Çığış yasağan waqıtta şul qädär qızıqlı itep söylilär. Alar xätta qayda utıruların da onıtıp cibärälär, üzlären äyterseñ ber fänni eş eşlägän itep toydılar. Balalarnıñ üzlärenä qızıq. Alarğa berkem dä menä bu keşene alıp tikşeregez dip taläp quymıy bit. Alar üz teläkläre belän eşlärgä tieşlär. Şäcärälär tözü uquçılarda üz babalarına, mirasına häm ğöref-ğadätlärenä qarata qızıqsınunı arttıra, dip sanıy çaranı oyıştıruçılar. Menä mäsälän, ber yeget, kem näselennän ikänen belgäç, xätta familiäsen üzgärtergä dä alına.
Usmanov İnnokentiy isemle yegetebez, üzeneñ Maksudilar näselennän ikänen belgäç, familiäsen Maksudiğa üzgärtte xätta. Bu bit inde näsel şäcäräseneñ balağa tä'sir itüen kürsätä. Xätta isemen dä üzgärtäse kilde bu balanıñ. Ä menä tağın ber yeget belän bulğan xäl. 39Hчы mäktäp uqıtuçısı Nurdidä İslamova söyli.
Safin Artur isemle uquçıbız üzeneñ näselen ezläp taptı. Bornayıwlar näselennän bulıp çıqtı. Häm ul Bornayıwlarnıñ tuğan yağına barıp, anda alarnıñ mäçet häm mädräsä binaları saqlanğanın belde. Häm şunnan soñ, kiläçäktä min şul mäçet-mädräsä binaların torğızaçaqmın digän fikergä kilde. Başqalar isä, cide buın babaların tapmasalar da, elek aralaşmağan tuğannarın tabu bäxetenä ireşä alğan.
Näsel şäcäräse tözü arqasında, bez tuğanıbıznı tabıp, aralaşabız xäzer, dip äytüçelär dä bar. Şulay itep, üz şäcäräñne buldırasıñ kilsä, arxivqa räxim it. Oyıştıruçılarnıñ süzlärenä qarağanda, ber şäcärä tözü bik ozaq waqıtqa, berniçä yılğa qädär suzılırğa mömkin. Ämma törle iske käğäzlär häm dokumentlarda aqtarınırğa yaratmağan häm monıñ öçen waqıtları bulmağannar öçen dä näsel ağaçın torğızu mömkin eş. Bu oçraqta siña yärdämgä arxiv xezmätkärläre kilergä mömkin.
Milli arxiv bar bit inde bezdä. Şunda barğaç, alarnıñ xezmätkärlärenä yärdäm sorap möräcäğät itäseñ. Alar şäcäräñne tözep tä birergä mömkinnär. Tüläwle räweştä. Ber buınnı tabu ike yöz dä yegerme sumğa töşä. Kürgänebezçä, xäzerge waqıtta telägänneñ barın da eşläp bula. Telägeñ genä bulsın. Häm aqçañ, älbättä. Boları bulsa, xätta cide buın babaña qädär näseleñne dä açıqlap birä alaçaqlar.
Güzäl Zıyätdinova.


text: Berläşkän Millätlär Oyışması general sekretare Kofi Annan bügen Haagada Kiprnıñ Grek häm Törek öleşe citäkçeläre, Tassos Papandopulos häm Räüf Denktaş belän oçraştı. Annan 30 yıl elek ikegä bülengän utrawnı, Yevropa Berlegenenä alır aldınnan, anı berläşterü planın alğa sörä. Bu planda Kiprnı Şveitsariä räweşendä federatsiä ütü qaralğan. Annan utrawnıñ här öleşendä ay axırına qädär referendum ütkärergä çaqıra. Häm Grek häm Törek citäkçese, bu plan turında kübräk söyläşülär alıp barırğa teli. Ämmä, Annan, planğa başqa tözätmälär qabul itelmiäçäk, dip kisätte. Ägär plan tormışqa aşmasa, Yevropa Berlegenä Kiprnıñ fäqät Grek öleşe alınaçaq.


text:
Qırğızstan Yuğarı mäxkamäse kürenekle oppozitsiä citäkçese Feliks Kulovnı 2001-nçe yılda törmägä yabarğa nigez bulğan 2 ğäyepläwneñ bersen ğämäldän çığardı. Mäxkamä Kulov Qırğızstan iminlek xezmäten citäklägändä wazıyfasın yaman maqsatta qullanğan digän ğäyepläwne nigezsez dip taptı.
İrtägä bu mäxkamä Kulovqa qarata ikençe ğäyepläwne ğämäldän çığaru turındağı möräcäğätne qararğa cıyına. Anısı Kulov Bişkäk merı bulğan çorda anıñ aqça israf itüe turındağı ğäyepläw. Är-Namus säyäsi partiäsen citäkläwçe Kulov bu ğäyepläwlär artında säyäsät tora dip täqrarlap kilde, häm bügenge mäxkamä qararına qänäğätlek belderde.
Elegräk Kulov üzenä qarata ğäyepläwlär ğämäldän çığarılğan oçraqta prezident saylawlarında namzät bularaq qatnaşırğa cıyınuın beldergän ide.
Bügen Qırğızstan parlamentı bärep töşerelgän prezident Askar Akayevnıñ xakimiättän kitü turındağı qararın qabul itü-itmäw mäs'äläsen qarawnı kiçekterde. Baştaraq ul sişämbegä bilgelänep inde kiçä dä kiçekterelgän ide.


text:
Küp illärneñ başlıqları häm xalıqara oyışmalar İzrailneñ Libandağı xärbi operasiasen kisken ğäyepläde. Berläşkän Millätlär Oyışması, Yewropa Komissiase, Rusiä, İtalia häm Gretsiä İzraildän Libanğa höcümnärnne tuqtatırğa çaqırdı.
İzrail qorallı köçläre idaräse başlığı Dan Xalus isä, Libandağı hädäflärgä yañadan xöcüm itelergä mömkin, dip belderde. General süzlärençä, xöcümnär tuqtalsın öçen “Hizbulla” törkeme awızlıqlanırğa tieş. Alar İzrailneñ ike xärbien urlağan häm İzraildäge toraq urınnarnı raketa utına totqan. “Hizbulla” citäkçelege isä, üz çiratında, Liban başqalası Bäyrütkä yaña höcümnär oyıştırılsa, cawap itep İzrailneñ Xayfa şähäre raketa utına totılaçaq dip yanadı. Xayfa Liban çigennän 30 çaqırım yıraqlıqqa urnaşqan. Liban xakimiate xäbär itkänçä, pänceşämbegä qarşı töndä İzrailneñ hawadan Bäyrütne bombağa totuı näticäsendä 30-dan artıq tınıç keşe üterelgän. Ä «Hizbulla» atqan raketalardan 8 izraille yaralanğan. Ğaza sızığında şulay uq İzrail operasiase däwam itä.


text:
Soğüd Ğäräpstanı, BMO inspektorları belän xezmättäşlek itkän Ğiraq räsmilären yarlıqarğa kiräk digän täqdim kertte. Tışqı eşlär ministrı Soğüd Äl-Fäyzal, mondıy yalıqawnı Ğiraqnıñ yäşeren qoral saqlanmaların açıp salğan räsmilärgä birergä çaqırdı. Anıñ fikerençä, bu oçraqta, Saddam Xösäyen berüze utırıp qalaçaq, anı bärep töşerü ciñelräk bulaçaq, häm suğışnı buldırmıy qalırğa mömkinlek tuaçaq. Soğüdneñ Äl-Ruad gäzite yazuınça, bu täqdim fivral urtasında İminlek Şurasında tikşerelergä mömkin.
Ul arada, Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf, Ğiraq suğışı Paqstandğa totrıqsızlıq alıp kiläçäk, dip kisätte. Ul şulay uq, Ğiraqnıñ İslamabadtağı ilçelege Äl-Qaidä belän elemtä totu öçen qullanıla, digän ğäyepläwne kire qaqtı. Bu ğäyepläwne kiçä üzeneñ çığışında Colin Powell äytkän ide.


text:
Ukraina belän Gruziä NATOnı yänä "iske" häm "yaña" Yewropağa bülde
Şulay itep, NATOnıñ Ukraina häm Gruziä turındağı eçke bäxäse bu ike ilgä älegä qorı wäğdälär birü belän genä tämamlandı.
Kiev häm Tiflis isä üzlärenä Äğzalıqqa ireşü planı bireler dip ömetlängän ide. Şuşı mäs'älä NATO illäre arasında yänä "iske" häm "yaña" Yewropağa bülenügä kiterde.
NATOnıñ Buxarest oçraşuı äle Ğiraq suğışı aldınnan uq kürenä başlağan şuşı büleneşneñ çınnan da tirän tamırlı buluın kürsätte - NATOnıñ nigezdä Germaniä häm Fransiä tiräsendä tuplanğan iske äğzaları berlekkä Ukraina häm Gruziäne dä alu ixtimalına şaqtıy salqın qarıy bulıp çıqtı.
Ä menä distä yıllar buyı sovet zalimiäte astında bulğan "yaña" Yewropa, yäğni qitğanıñ könçığışındağı illär, kiresençä, Kiev häm Tiflisneñ NATOğa quşılu omtılışın añlap wä xuplap qarşı alğan ide.
Alarnı bu mäs'älädä Quşma Ştatlarnıñ prezidentı Bush ta äwzem yaqlap çıqtı, anıñ fikerençä, Könbatış Ukraina häm Gruziägä kiläçäktä NATOğa quşıluğa kiterä alırlıq Äğzalıqqa ireşü planın täqdim itärgä tieş:
"Biredä, Buxarestta bez NATOnıñ Gruziä wä Ukraina omtılışların xuplawın kürsätergä häm alarğa äğzalıq maqsatına ireşü öçen açıq yul täqdim itärgä tieş. Minem ilneñ qaraşı mäğlüm - NATO Gruziä häm Ukrainanı Äğzalıqqa ireşü planı belän sälämlärgä tieş", digän ide amerikan prezidentı.
Ämma Bushnıñ şuşı belderüe genä citmi bulıp çıqtı NATO oçraşuında. Oyışmanıñ baş sekretare Jaap de Hoop Scheffer, Tiflis häm Kievkä kiläçäktä NATOğa quşılunı wäğdä itsä dä, oyışma eçendä bu xaqta älegä urtaq qararğa kilenmäde, dip belderde.
Ä inde plan üze NATO illäreneñ tışqı eşlär ministrları tarafınnan da birelä alaçaq, bu mäs'älä şuşı yılnıñ dikäbrendä qaralaçaq, alarğa tieşle wäkalät inde birelde, di NATO baş sekretare.
Mäğlüm ki, Ukraina häm Gruziäneñ NATO yulına basuına qarşı kisken räweştä Rusiä çığıp kilde. "İske" Yewropadağı illärneñ, şul uq Fransiä häm Germaniäneñ qarşılığı da öleşçä alarnıñ Mäskäw belän aralarnı saqlap qalu niätennän çığa, di belgeçlär. Ämma töp säbäp itep Berlin dä, Paris da, Gruziäneñ üzendäge Abxaziä häm Könyaq Osetiä belän araların caylap beterä almawın, ä Ukrainada isä NATOğa kerüne yaqlawnıñ xalıq arasında bik tübän buluın kiterä.
"Alar (Ukraina häm Gruziä) älegä NATOğa kerügä äzer tügel", dip qırt kiste Fransiä prezidentı Nicolas Sarkozy Buxarestta, ämma ul berük waqıtta kiläçäktä şuşı ike ilne dä NATOğa alu bik mömkin digän işarä dä yasadı.


text:
Bügen Kosovo başqalası Priştinadan 40 çaqrım yıraqlıqtağı Kabra awılında 2 alban malayı cirlände. Mäğlüm bulğança, alarnıñ üleme bu atnada töbäktä qabınğan qanlı nizaqnıñ säbäbe buldı. Cänazada meñlägän keşe qatnaştı. Awılda häm zirat tirälärendä NATO citäkçelegendäge ğaskärlär tärtip saqladı. İtalyan xärbi köçläre awılğa taba barğan barlıq yullarda tikşerü noqtaları urnaştırdı, awılnı şulay uq taw başınnan küzätte. Cänaza waqıtında köç qullanu oçraqları bulmadı.
Bügen irtän Berläşkän Millätlär Oyışması politsiäseneñ matbuğat wäkile Derek Çappel, cänaza waqıtında tınıçlıq saqlanır, digän ömeten beldergän ide: "Ekstremistlar bu kümü yolasında da köç qullanmas dip ömetlänäbez. Keşelär cänazağa tieşle ixtiram birer, digän ömet bar" dide politsiä wäkile.
Albannar belän serblar arasındağı bäreleşlär serblardan başlanğan dip xäbär itelä. Ber atna eçendä köç qullanuda 28 keşe hälak buldı, 600 keşe yaralandı häm 3 meñ 600 keşe öysez qaldı. Kosovoda 1999nçı yıldan birle bulğan Berläşkän Millätlär Oyışması wäkilläre – töbäktä demokratik häm küp millätle cämğiät tözü eşen däwam itäçäklären belderde.


text:
Qazaqstannıñ barlıq awmağında atmosferalıq ağımdardıñ ötwinen awa ray`ı jawın-şaşındı, tek batısta kün aşıq. Key` jerlerde tuman, köktay`ğaq, jel 15-23 m/s dey`in küşey`edi, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Qazgïdromettiñ aqparatınşa, Jambıl oblısında tuman tüsip, köktay`ğaq boladı, jeldiñ jıldamdığı 15-20, ekpini 23 m/s dey`in küşey`edi. Oñtüstik Qazaqstan, Qarağandı, Şığıs Qazaqstan oblıstarınıñ key`bir awdandarında – tuman, köktay`ğaq, jel turadı. Aqmola, Qostanay` oblıstarınıñ key` jerlerinde tuman bay`qaladı, köktay`ğaq, kündiz jel soğadı. Almatı oblısında tuman, jel. Qızılorda, Mañğıstaw oblısınıñ key` jerlerinde köktay`ğaq boladı, jeldiñ jıldamdığı 15-20 m/s dey`in küşey`edi. Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ key` jerlerinde tuman, köktay`ğaq kütiledi. Batıs Qazaqstan, Atıraw oblıstarınıñ key` jerlerinde jel soğadı. Pavlodar oblısında tuman tüsedi.


text:
Ğiraq: höcümnär sürätendä amerikan ğäskärläre köräşne yañaça alıp baru yulların ezli
Ğiraqta amerikan ğäskärilären üterü turındağı xäbärlär xäzer kön sayın kilep tora, xörmätle tıñlawçılar. Bu andağı amerikan xärbi citäkçelegen suğış alımnarın üzgärtügä, qarşılıq kürsätkän Ğiraq ğısyançılarına qarşı yañaça köräşügä etärä. Soñğı könnärdä bäyän itelgän mäğlümat şul xaqta söyli.
Audio, Richard Myers
Höcümnär sanınıñ kimüwen amerikan xärbiläre beryaqtan uñay täräqqiat dip bäyäli, çönki bu Saddamğa tuğrı bulğan Baath partiäse äğzalarınıñ äkrenläp yuq itelüwen kürsätä, ämma ikençe yaqtan xäzer qurqınıç, Ğiraqtağı Könbatış xärbilärennän andağı sivil xezmätkärlärgä häm yaña xakimiat belän eşläwçe Ğiraq keşelärenä yanıy başlayaçaq dip uylıy. Başqa çarası qalmağan häm kön sayın sannarı kimep torğan baathçılar qoralsız häm azraq yaqlanğan sivil xezmätkärlärgä höcüm itüne saylıy ala. Amerikannar xäzer mäğlümat cıyu häm qarşı yaqqa basım yasaw çaraların da qırıslata töşkän. Misal öçen, uzğan çärşämbedä alar, haman da qaçıp yatqan ber Ğiraq generalınıñ xatının häm qızın qulğa alğan, ä anıñ öyendä, "ägär dä ğailägezne azat itäsegez kilsä, birelegez!" digän yazu qaldırğan. Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı xärbi citäkçelege mondıy alımnar aqlanğan dip uylıy häm şuşı ayırım ber oçraqta bu çınnan uñışlı bulğan, inde comğa könne ük ezlängän general amerikan nığıtması qapqası qarşında päyda bulğan. Yuğaltularnı kimetü häm Ğiraq xalqı belän aralarnı yaxşırtu maqsatında amerikan yağı xäzer ğäskäriläre arasında maxsus britan törkeme belän künegülär ütkärä. Alar ğısyançılarğa qarşı köräşne, moña qädär östenlek birelgän ğadu suğış alımnarınnan terrorçılarğa qarşı kürelgän çaralarğa küçerü xästären kürä. Bügenge köndä Ğiraqta Quşma Ştatlar köçlärenä 4 meñnän alıp 5 meñgä qädär qısyançı qarşı tora, şularnıñ nigezen Saddamnıñ iminlek xezmäte keşeläre täşkil itä dip farazlana.
Kärim Kamal, Praga


text:
Bügen Bağdadnıñ şığıylar mäçetendä comğa namazı waqıtında ber intixarçı bomba şartlatıp kimendä 10 keşene üterde, distälärçä keşene yaraladı. Näq şul uq mäçettä aprel ayında intixarçı şartlatuçılar 90 keşene ütergän ide.
Kiçä BMO İminlek Şurasında Ğiraq tışqı eşlär ministrı Xöşyär Zebari Ğiraqta köç qullanunı kimetü öçen Ğiraq häm xalıqara köçlär arasında xezmättäşlek däwam itärgä tieş dip äytte.
"Şuña kürä Ğiraq xökümäte xalıqara köçlärneñ bezneñ ildä toruın sorıy häm monı xuplıy. Häm bez bu köçlärneñ häm koalitsiä illäreneñ Ğiraq xalqına yardäm kürsätügä birelgänlege öçen räxmät belderäbez" dide Zebari.
Zebarinıñ älege çığışınnan soñ İminlek Şurası AQŞ citäkçelegendäge köçlärgä Ğiraqta kimendä bu yıl axırına qädär qalırğa wäkalät birde. Ämma elegräk Ğiraqtan 600-läp xärbien dikäber urtalarında çığarırğa cıyınğan Yaponiä üz xärbiläreneñ annan irtäräk kitärgä mömkinlegen belderde.


text:
Başqortstanğa Törkiä Hönär berlekläre federasiäse başlığı kilde
Başqortstanğa säfäre barışında Törkiädän kilgän qunaqlar başqaladan tış, republíknıñ Nefteqämä häm Salawat şähärlärendä dä bulaçaq häm alardağı qayber ere şirkätlär eşçänlege häm urındağı hönär berlekläreneñ sosíal mäsälälärne niçek xäl itüe belän yaqınnan tanışaçaq. Comğa könne Mostafa Ozbäk citäkçelegendäge wäkillek Ufada Başqortstan Hönär berlekläre federasísı räise Ämirxan Sämirxanov belän oçraşa häm Başqortstan hönär berlekläre eşçänlege belän tanışa. Ä köndezge säğät unikedä alar bergäläp «Başinform» mäğlümat agentlığında jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı ütkärä.
Törkiä belän Başqortstan hönär berlekläre üzara xezmättäşlekneñ törle yulların cayğa sala başladı. Sosíal ölkädäge urtaq proektlarınnan bıyılğı eşläre isäbendä Başqortstannıñ ber törkem balalarınıñ cäyge yalın Törkiädä oyıştırunı, ä törek balalarınıñ yalın Başqortstannıñ Nefteqämä şähärendä oyıştırunı äytergä mömkin.


text:
Yekaterinburgta Räşit Wahapov kiçäse
Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege häm Yekaterinburg şähärendä eşläp kilgän Milli Media-Xolding yärdäme belän Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı, Qazan milli-mädäni üzäge, “Tatarstan” jurnalı, Nijgar tatarlarınıñ Qazan “Yaqtaşlar” cämğiäte tarafınnan oyıştırılğan Räşit Wahapov istälegenä bağışlanğan tatar cırı festivale küptän tügel Yekaterinburgta bulıp uzdı.
Şähärneñ iñ zur, yaqtı mädäniät saraylarınıñ bersendä ul könne enä töşärlek tä urın qaldırmaslıq bulıp xalıq cıyılğan ide. Tatarstannıñ xalıq artistları Zöhrä Säxäbieva, İskändär Biktahirov, kompozitor häm muzıkant Wäis Bäyrämov belän bergä xalqıbıznıñ küñel tiränlege çağılğan moñlı köylären tamaşaçığa Uralda yäşäp icat itüçe Tatarstannıñ atqazanğan artistı Xäydär Gıyl'fanov, cırçılar İl'dam Şäripov, Al'bina Waxitova, Boris Zakirov citkerdelär.
Festival'ne oyıştıruçılarnıñ berse, “Tatarstan” jurnalınıñ baş möxärrire Rifat Fättäxov äytüençä, festival' aldında ike töp maqsat quyılğan ide. Anıñ berençese xaqsız räweştä onıtıla başlağan böyek şäxesneñ isemen mäñgeläşterü bulsa, ikençese – tatar cırı, tatar moñı tiräsendä millättäşlärebezne berläşterü.
Rifat Fättäxov fikerençä, festival' üz maqsatına ireşte. Böten Rusiä buylap qolaç cäygän bu festival' ber üzençälege belän ayırılıp tora.
Finans oyıştıru yağınnan biredä Tatarstan byudjetınnan aqça tügelmi diärlek. Çığımnarnı kütärü çittä yäşäwçe tatarlar östendä. “Yekaterinburgta uzdırılğan bu festival'ne dä Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege belän bergä millät canlı, batır tatar yegetläre oyıştırdı”, - di ul.
Öç säğätkä suzılğan cır bäyrämendä barı tik mäşhür cırçı Räşit Wahapov repertuarınnan bulğan xalıq cırları yañğıradı.Tamaşaçılar, bigräk tä ölkän yäştäge apa-abıylar küz yäşlären tıya almadılar. Axırdan alar oyıştıruçılarğa qat-qat olı räxmätlär äytep, mondıy moñlı konsertlarnıñ yışraq kilüenä teläk belderdelär.
Ämma oyıştıruçılarnı ber närsä borçımıy qalmadı. Qayber yäşlärgä xalıq moñı töbe-tamırı belän kerep citä almadı bulsa kiräk. Alar arasında çığıp-kerep yörüçelär dä buldı.
Soñğı waqıtta tatar konsertları yış kilep tora, älbättä. Ämma alar kübesençä yaña estrada köylärennän tora. Tatar konsertlarına yäşlärneñ küp yörüe quanıçlı xäl bulsa da, alarğa, bigräk tä şähärdä tuıp-üsüçelärgä xalıq köyläreneñ tiränlegen añlatu öçen bik küp eşlise bar ikän äle. Rifat äfände Fättäxov bu turıda üz fikeren bolay dip belderde: - “Faciğä şunda, - dide ul, - berniçä buın keşe tatar moñın işetmiçä, anı añlamıyça, xalıq xisen cır arqılı yörägenä señdermiçä üste. Bilgele inde, ber festival' uzdıru belän genä yäşlärneñ añın üzgärtep bulmıy. Bu taraftan äle bik nıqlap eşlise bar”.
Uralda icat itüçe tatar cırçıları da moña iğtibar itmi qalmadı. Yäş buluına qaramastan, “Xämdiä” şikelle iskitkeç moñlı xalıq cırların cirenä citkerep, osta itep başqaruı belän ayırılıp torğan Boris Zakirov bu turıda üz fikeren bolay dip belderde: - “Yäş tatar estradası üsü belän bergä küñel cırlarıbız artqı plannarda qala birä. Konsertlarda estrada cırları belän berrättän xalıq cırların da yışraq başqarırğa kiräk”.
Konserttan soñ da, festival'ne Yekaterinburg yağınnan oyıştıruçılar Qazan qunaqları belän bu turıda fiker alıştılar. Bergä-bergä eşlise bik küp eşlär turında süz alıp barıldı.
Festival' tämamlanğannan soñ da, Yekaterinburg şähärendä Qazan artistları häm Ural cırçıları qatnaşında tatar konsertları däwam itte. Şähärneñ iñ çittä urnaşqan rayonnarın da isäpkä alıp, Milli-Media-Xolding citäkçeläre xalıq öçen buşlay tağın dürt konsert oyıştırdılar. Soñğı yomğaqlaw konsertı şähärneñ sirk binasında, öç meñ keşe sıyışlı zur zalda uzdırıldı.
Cır bäyrämnäre xalıq küñelendä iskitkeç uñay tä'sirlär qaldırdı.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text: 9 nçı üktäbergä bilgelängän Äfğanstan prezidentı saylawlarında xäzerge il başlığı Xämit Qarzaynıñ töp köndäşe anıñ qäbinetında älek mäğärif ministerı bulıp äşlägän Yunıs Qanuní bulaçaq. Üzeneñ nämzätlegen iñ soñğı bulıp terkägän äks minister, il başlığı öçen köräşergä cíınunın belderde. Häm yaña konstítusínı bozular öçen bik borçıluın äytte. Nindi bozular ikänen Qanuní açıqlamadı. Anıñ nämzätlegen berençe witse prezident Möxämmät Fäxim yaqlar dip kötelä. Çönki anıñ belän ber ük waqıtta ul saqlanu ministerı ide.


text: Äfğanstannıñ Olı Mäclese, Loya Cirğa delegatları konstitutsiäne äzerläw mäs'äläsendä eşne tämamlıy, dip xäbär itelde. Mäcles räisläreneñ berse, Safir Siddiqi äytüençä, 502 delegat 10 törkemgä bülenep ilneñ töp qanunın äzerläde. Eş näticäläre irtägä iğlan iteler dip kötelä, annan soñ mäcles tawış biräçäk. Konstitutsiä komissiäse sekretariatı başlığı xäbär itüençä – iñ küp bäxäs Äfğanstanda nindi xökümät tözü mäs'äläsendä tuğan.Waqıtlı prezident Hamid Qarzai, ägär dä konstitutsiä nıqlı prezident sistemasın tä'min itsä genä prezident saylawlarında namzät bularaq qatnaşaçağın belderde. Delegatlarnıñ qayberläre ildä - köçle premyer-ministr häm parlament xakimiäten buldırırğa teli.


text:
Ğiraqta yänä qanlı yäkşämbe - şartlawlarda distälärçä keşe ülde
Bağdadta bomba quyılğan ike maşína şartlağan. Şığıylar bistäsendä bulğan bu şartlawlarda kimendä 41 keşe ülgän, berniçä distä keşe yaralanğan. Öçençe şartlaw ilneñ tönyäğındağı Kirkuk şähärendä bulğan. Anda 15 keşe ülgän, 50 keşe yaralanğan. Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı xärbi citäkçelege, Bağdadtağı atışlar waqıtında 15 qorallı baş kütärüçe häm ğiraq politsiäseneñ ber xezmätkäre üterelgän, dip belderä. Quşma Ştatlarnıñ ber xärbie yaralanğan.
Ğiraqnıñ elekke başlığı Säddam Xösäenne, açlıq iğlan itüenä 17 kön bulğanda xastaxanägä urnaştırğannar. Bu xaqta mäxqämädä Ğıyraq diktatorın häm anıñ xezmättäşlären töp ğäyepläüçe Cappar Äl Mussawi könbatış jurnalistlarına belderde. Anıñ süzlärençä, düşämbegä bilgelängän mäxkämä utırışında Säddäm Xösäenneñ qatnaşuı ikele. Ä Ğiraqtağı amerikan xärbi citäkçelege, Ğiraqnıñ elekke diktatorı Säddam Xösäen mäxkämägä kilerlek xäldä, di.


text:
Proyektnıñ yañalığı nidä?
Düşämbe könne Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetında “Ğomumawropa telläre standartları häm tatar tele” digän tügäräk östäl uzdı. Anda Almaniädän kilgän tel belgeçe Anya Pabs, “Tatar telen saqlaw häm üsterü. Tatarstan öçen Awropa telläre täcribäsen kertü” digän yaña proyektı belän Novosibirskidan filolgiä fännäre aspirantı Mödäris Abakirov häm Tatarstannan tel belgeçläre, ğalimnär qatnaştı.
Tügäräk östäl başında tatar telen dönya külämendä tanıtu öçen Almaniädä nemes telen öyränü täcribäsennän çığıp eş itü kiräk digän fiker äytelde. Uzğan yılnıñ fevralendä Almaniädän Rusiägä kilgän tel belgeçe Anya Pabs üzeneñ eşe belän tınıştırdı
Bez nemes telen Rusiädä çit tel bularaq öyrätü öçen programmalar buldırabız. Törle seminarlar uzdırıp uqıtuçılarğa belem biräbez. Miña uzğan yılnı tatar tele buyınça eş alıp baru öçen Mödäris möräcäğät itte. Mödäris Abakirov “Tatar telen saqlaw häm üsterü. Tatarstan öçen Awropa telläre täcribäsen kertü” proyektı belän tügäräk östäldä qatnaşuçılarnı tanıştırıp uzdı. Proyektnıñ biş basqıçın atadı. Alar arasında ğailädä, mäktäptä tatar telen öyrätü, “tatar tele çit tel bularaq” digän däresleklär çığaru, tatar mädäniäten, ğöref-ğadätlären üsterü öçen nindi eşlär eşlärgä kiräklege, internetta çit tellärne öyränüdä nigez bulıp torğan Dialang sisteması nigezendä tatar telen öyrätü kebek basqıçlar bar. Proyekt belän tanıştırğaç «tügäräk östälgä» cıyılğan tel belgeçläre, ğalimnär älege eşlärneñ kübese inde Tatarstanda berniçä yıl däwamında eşlänep kilüen äyttelär. TR Ministrlar Kabinetı qarşındağı Tatarstan xalıqları tellären üsterü komitetı citäkçese Kim Miñnullin tellär turındağı yaña programma belän tanıştırıp uzdı.
Professor Flera Safiullina: «Berençe çiratta tatar telenä qaraşnı üzgärtü kiräklegen äytte. Çönki ul härwaqıt ikençe urında bulıp kilä», - dide. Şulay uq proyektlar, programmalar ütäw öçen zur çığımnar taläp itelüen dä assızıqladı, tel belgeçläre. Professor Fuat Ganiev
Berençe çiratta telne öyränü öçen ixtyäc kiräk. İxtıäc bulsın öçen yuğarı dairädä utıruçı citäkçelär telne öyränergä tieşlär.«Tügäräk östäl» azağında rezolyutsiä qabul itelde.
Landış Xarrasova


text: Rusiäneñ saqlanu ministrı Sergey İvanov Quşma Ştatlarnıñ “Rosoboroneksport” şirkätenä häm “Suxoy” aviakonsernına çikläwlär kertü qararın tänqitläp çıqtı. “Däwlät departamentı tarafınnan “Rosoboroneksport”qa häm “Suxoy” aviakonsernına bulğan çikläwlär turında min böten açıqlıq belän ber närsä genä äytä alam - taratmawğa bu çikläwlärneñ ber genä qatnaşı da yuq”,- dide Sergey İvanov. Çikläwlär uzğan atnada kertelde. Waşington Rusiä şirkätlären häm şulay uq Hindstannan, Tönyäk Koreadan häm Kubadan tağın 5 şirkätne İranğa küpläp yuq itü qoralı yasaw öçen qullanılırday matdälär kertüdä ğäipli.


text:
Şahitlär Londonnıñ tönyaq-könbatışında politsiä qatnaşında zur operatsiä baruın kürüläre turında belderä.
Şahitlär BBC televideniesenä Paddington poyezd stansiäse yanında politsiä xezmätkärläre cıyıluın kürüe turında belderde.
London politsiäse şähärneñ könyağında metro tuqtalışında ber keşene atıp üterüen belderde.
Ul keşe intixar şartlatuçı dip şiklänelgän digän raslanmağan xäbärlär bar.
Politsiä süzçese äytüençä, ğadi keşe bulıp kiengän politsiä xezmätkärläre Stockwell Tube tuqtalışında beräwne atıp ütergän.
London politsiäse başlığı İan Blair:
AUDIO: Bu atış Londonda däwam itüçe häm köçäyä baruçı terrorğa qarşı operatsiä belän turıdan turı bäyle. Härber ülem bik tä qızğanıç. Minem añlawımça ul keşe politsiäneñ färmanına buysınmağan bulğan.
Bu üterüne kürgän şahit Mark Whitby:
AUDİO: Min uñğa borılğanda metro vagonına ber irneñ yögerüen kürdem. Ul bik tiz yögerä ide. Häm 5 tapqır attılar.
Şahitlär bu oçraq turında törlese törke mäğlümät birä. Üterelgän keşedä bomba dip şiklänelergä mömkin rükzak bulğanmı-yuqmı ikänlege açıq tügel.
Kiçä London metrosınıñ öç urınında häm ber aftobusta 3 uñışsız keçkenä şartlaw buldı.
Ul şartlawlar näticäsendä beräw dä yaralanmadı. Politsiä xäzer şiklelärne ezli.
2 atna elek 4 intixar şartlatuçı London cämäğätçelek transportında 4 bomba şartlatıp 50-dän artıq keşene ütergän ide.
Bügen äl-Qaidägä bäyle ber törkem Londondağı soñğı höcümnärne Ğiraqtan Britaniä ğäslärläre çığarılmıy torıp tınıçlanmıyaçağın kürsätü öçen oyıştıruı turında belderde.
Äbü Hafs äl Masri brigadası dip atalğan bu törkem älege belderüen ber islamçı internet säxifäsenä çığardı.


text:
Tatar Qurçaq Teatrı Berençe Märtäbä Samarda
Samarda sentäberneñ untuğızınnan yegerme öçenä qädär İdel buyı töbägeneñ qurçaq teatrları festivale uzdı. “Salawat küpere” isemen alğan festival' tatar, çuaş, muqşı, başqort, rus teatrların eçenä aldı. Festival' milli bayraq astında uzsa da tik Qazan qurçaq teatrı ğına üzeneñ “Qamır batır” isemle spektaklen tatar telendä kürsätte. Ufa, Çabaqsar, Saransk qurçaq teatrları gastrol'gä milli temağa yazılğan rusça uynala torğan spektakl'lär alıp kilgännär. Festival'ne Qazan qurçaq teatrı açıp cibärde. Festival' çın bäyräm tösen alsın öçen citäkçelär barçasın da eşlägännär. Foyeda tatar, çuaş, başqort, rus poçmağın xäterlätkän ädäbi kürgäzmä oyıştırılğan. Tatar poçmağı tatar balalar ädäbiäte belän tirän mäğnäle itep bizälgän, monda “Bişek cırları”da, “Salawat küpere”, “Yalqın” jurnalı da, “Sabantuy” gäcitçäse, äkiätlär dä urın alğannar.
Foye urtasında balalar başqaruında milli cırlar yañğırap tordı. Festival'ne tantanalı itep açqanda Samar ölkäseneñ mädäniät häm yäşlär säyäsäte ministrı Ol'ğa Rıybakova teläkläre yañğıradı.
“Qamır batır” äkiäten kürsäter aldınnan teatrnıñ rejisserı İldus Zinnurov, teatrnıñ direktorı Roza xanım Cabbarovalar çığış yasadılar. Zalda utıruçı bala-çağalarğa, ata-analarğa möräcäğät itep Qazan qurçaq teatrı direktorı Roza Cabbarova bolay dide:
“Qäderle millättäşlärem! Bügen bez çın küñelebezdän şatlandıq, çönki üzebezneñ millättäşlärebezgä “Qamır batır” äkiäten kürsätäbez, bu tatar xalqınıñ bik bilgele äkiäte. Tuqayıbıznı iskä töşersäk:”Teatr - yaqtılıqqa, nurğa iltä”,- digän. Çınnan da, sez qurçaq teatrı spektakl'lären qarap ütsägez, Sez aqnı qaradan, yaxşını yamannan ayırırğa öyränersez.
Qazanıbızğa avgustnıñ utızında 1000 yıl buldı. Bäyrämgä bik küp qunaqlar kilgän ide. BDB illäre citäkçeläre belän Rusiä Prezidentı Vladimir Vladimiroviç Putin da kilgän ide. Qazanıbız bik maturlandı. Qazan sezneñ tuğan yortığız, Qazanğa kilgäç Kreml'ne, Qol-Şärif mäsceden kürmi kitmägez.”
Samar tatar balaları ğömer başlarında saf tatar telendä qurçaqlar uynawın qaradılar, “Tuğan tel” cämğiäte direktorı, zaldağılarğa möräcäğät itep, menä mondıy fiker äytte: “Dürt milli töbäktän kilgän qurçaq teatrları arasında tik tatar balaları ğına üz tellärendä spektakl' qarıylar, qalğannarı spektakl'lären rus telendä uynıylar. Dimäk, Samar tatarlarınıñ kiläçäge bar äle. Bügen zalda utıruçı balalar - Samar tatarlarınıñ kiläçäk zıyalıları. Küñel türegezdäge märxämätlelek, miherbanlıq orlıqları ğömer yulığız buyına saqlansın ide”,- dide “Tuğan tel” citäkçese.
Qazan qurçaq teatrı rejisserı İldus Zinnurov üzeneñ çığışında şığrım tulı zalğa: “Min “Azatlıq” radiosı dulqınında Samar xäbärlären daimi tıñlap baram dip äytüenä- zal döberdätep qul çaptı.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Yaponia möhäcire Tämimdar Möxit wafat
31 martta Yaponiadä yäşäwçe millättäşebez Tämimdar Möxit 90 yäşendä wafat buldı. Ul Yaponiadä Islam üzägeneñ berençe citäkçese häm Tokyoda törkilär cämğiäte başlığı bulıp tora ide.
Tämimdar Tämimdar Möxitneñ yäşlege İkençe dönya suğışı yıllarına turı kilä. Suğışta yapon xalqı belän bergä millättäşlärebez dä zur awırlıqlar kiçerä.
Yaponianeñ törle şähärlärendä sibelep yäşäwçe tatarlar il buyınça xäräkät itü çiklänü säbäple, üzara oçraşudan mäxrüm bula.
Suğış bette digändä genä, 1945 yılnıñ cäyendä yapon şähärläre bombağa totıla. Ul yıllarda Tokyo unnarça kilometrğa suzılğan xärabälärdän torğan. Nindider moğciza belän isän qalğan az sanlı binalar arasında tatarlarnıñ mäçete häm “İslamia” mädräsäse dä bulğan.
Törkiäneñ TRT Kanalı töşergän "Yaponia Tatarları tarixı" isemle dokumental filmda Tämimdar äfändi Tatarlarnıñ niçek Yaponiağa kilep urnaşuı häm tatarlarnıñ anda qılğan xezmätläre turında söyli.
History of Turks-Tatars in Japan isemle doqumentäl filmnı YouTubeda qarıy alasız.
Dönya matbuğatında "Yaponiadä islam" yäisä "Tokio mäçete" turında xäbärlärneñ barsında diärlek, Yaponiadä berençe mäçetne salğan tatarlar häm alarnıñ aqsaqalı Tämimdar äfände turında yış qına işetergä turı kilä ide.
Yaponiadäge millättäşebez Tämimdar Möxit, Yaponia häm Tatarstan arasında ber küper buldıra.
“İñ elek Tämimdar Möxit “Watan” cämğeyäte belän elemtä urnaştırdı. Annarı Bötendönya tatar kongressınıñ berençe qorıltayına kilde. Bu şäxes tatar möhäcirläre ararsında ayırım urınnı bili. Yaponiadä tatar ruxın yäşätü, milli yäşäw räweşen saqlaw anıñ töp teläge buldı”, dide Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetınıñ bülek mödire Damir Ğıysmetdin.
“Tämimdar ağa belän tanışu minem öçen zur bäxet buldı. Çönki anıñ belän aralaşqannan soñ min dönyağa işek açqanday buldım”, di Rafail Adutov.
Äytergä kiräk, Tämimdar äfändeneñ wafatı Yaponiadäge illättäşlärebezgä genä tügel, ä böten tatar dönyası öçen dä zur yuğaltu.


text:
Semberdä yumor häm cır bäyräme uzdı
Bäyrämme-tügelme, härxäldä, ”Ömet” gäzite birgän reklamada şulay dielgän ide. Küptän inde “tatarda yumor bik say”, “tatarda yumor bötenläy yuq”, digän süzlär işetelgäli. “Watanım Tatarstan” gäzite dä bu temağa yıl axırında yarıysı ğına zur iğtibar birep aldı.
“Yumor” digänen citeşsezleklärne kölkele räweştä kürsätü dip añlatalar süzleklär. Dimäk, alarğa iğtibarnı cälep itep, alardan arınu çarası dip tä tanırğa buladır. Ä bezneñ qunaq artistlar yumornıñ maqsatın nidä kürälär ikän soñ? Menä Räşit Şamqay fikere.
-Töp maqsat - bilgesezlektän, awır tormıştan intekkän xalıqnı beraz kölderep, tormış mäşäqätlärennän arındırıp, yal itterep alu. Min xalıq arasında oçrağan mäzäklärne tuplıym da, üzenä ük qaytarıp biräm. - Anekdotlarnıñ da törlese bula. Äytik, Qamil Kärimov çığışları säyäsi pamflet kebek tä yañğırıy… - Professional yazuçı bit ul. Ä min artist, kloun ğına. Tärbiä maqsatın aldıma quyğanım da yuq. Annan soñ xäzerge zamanada tärbiä digäne üze ük mömkin dä tügelder.
- Anekdotlarnıñ da törlese bula. Äytik, Qamil Kärimov çığışları säyäsi pamflet kebek tä yañğırıy…
- Professional yazuçı bit ul. Ä min artist, kloun ğına. Tärbiä maqsatın aldıma quyğanım da yuq. Annan soñ xäzerge zamanada tärbiä digäne üze ük mömkin dä tügelder.“Munça taşı” teatrına nigez salğan Şämsi Zaqir xäzer kiläçäk buın sänğat'kärlären äzerläw belän mäşgul' ikän. “Munça taşı” kölke aşa xalıqnı säyäsi wäzğıät belän tanıştıru arqasında dan ayulağan ide. Ä bügen, Şämsidän başqa, niçek qızdıra ikän ul taşlar?
-Bügen barı tik xalıq arasında yörgän kölke materiallar ğına. - Ä moña niçek qarıysız? -Xalıq yöri, zallar tulı bula, dimäk, yarıydır inde… -Bälki xalıq däräcäsenä töşkänçe, anı yuğarıraq tartu faydalıraq bulır ide? -Däräcä digänen kem belä inde, anısın? Neçkä äyber… Xäzer xalıq kitap uqımıy, radio da tıñlamıy, diärlek. Anı televizor tärbiäli. Rux öçen köräş-suğış bara bu zamanada. Bez üz yağıbızdan İslam dinenä tayanmaqçı da bit… Läkin xalıqnı üz artınnan iärterlek mullalarıbız bik az.
- Ä moña niçek qarıysız?
-Xalıq yöri, zallar tulı bula, dimäk, yarıydır inde…
-Bälki xalıq däräcäsenä töşkänçe, anı yuğarıraq tartu faydalıraq bulır ide?
-Däräcä digänen kem belä inde, anısın? Neçkä äyber… Xäzer xalıq kitap uqımıy, radio da tıñlamıy, diärlek. Anı televizor tärbiäli. Rux öçen köräş-suğış bara bu zamanada. Bez üz yağıbızdan İslam dinenä tayanmaqçı da bit… Läkin xalıqnı üz artınnan iärterlek mullalarıbız bik az.Satirik äsärläre belän tanılğan İlfaq Şihapov nidä kürä ikän yumornıñ maqsatın?
Anıñ äytüençä, yumor häm satira aşa tatarnı berläşterü häm bezneñ äle dä isän-imin ikänlegebezne kürsätü. Ägär Qazan, Ufa, Ul'yan tamaşaçısı ber ük närsädän kölä ikän, bu ğomum xalıqnıñ berlegen nığıta.Belgeçlär beläder inde. Tärbiä mäsäläsen çitkäräk tä quyıp bulır ide, ägär qayber mäzäklärneñ azğınlıqqa öndäw kebek yañğıraşı bulmasa. Menä berniçä misal.
100 yäşenä citkän babaynıñ ozaq yäşäwe sere - eçmi-tartmıy, çit xatınnar artınnan çapmıy yäşägäne ikän. Kölkese şunda: eçmägäç tä, tartmağaç ta, ğuläyt tä itmägäç, 100 yıl buyı hawa bozıp yäşäwneñ mäğnäse nidä soñ?
İkençe kölke - ber biçara irneñ ğömere buyı üz malayınıñ kürşesenä oxşağanı säbäplären añlamawı turında. Öçençe äti keşe malayın menä niçek tärbiäli: “Aqçañ küp bulsa, bötenese sineke, ä bulmasa – sineñ änieñ häm çeregän bäräñge genä”. Dürtençese başqa keşe balası öçen 18 yıl buyı aliment tülägänen soñğı märtäbä aqça birgäç kenä belä…
Näq şundıy mäzäklär ike balasın da alıp kilgän Maysärä xanım Gazizovanı tänäfes waqıtında tamaşada taşlap kitärgä mäcbür itte dä.
Räşit äfände, çınlap ta, bu anekdotlarnı kölkele itep bäyän itä belä. Ni äytsäñ dä, anı “kölke professorı” dip tä atıylar bit. Läkin “titullarğa” timiçä genä, “anekdot” süzeneñ fransuzçadan “basılmağan – nepeçatnoyı” dip tärcemä itelgänenä iğtibar yünältik äle. Yuğisä, urıs kürşelärebez çep-çi sügenüne “nepeçatnoyı slovo” dilär bit. Bastırırğa yaramağaç, säxnädän dä söylärgä yaramıydır inde andıy närsälärne…
Şöker, kiçädä başqaçaraq kölke tudıruçılar da çığış yasadılar. Alıp baruçı Şämsi Zaqir, mäsälän, İlfaq Şihapovnıñ ozın xikäyäse eçtälegen monolog sıyfatında täqdim itte. Şul uq censi mönäsäbätlärgä qağılsa da, tirän mäğnäse dä bar: tatar awılı irläre, araqığa batqanlıqtan, awıl ülem xälenä töşä – bala tabu yuq. Awılnı oçraqlı räweştä biregä kilep çıqqan negr qotqara. Kölkele faciğä dä, faciğäle kölke dä diärgä bula – ämma çınbarlıqqa küz açıp qarawğa yärdäm itä ala. Añıñ beraz saqlanğan bulsa inde, älbättä. Şulay uq 2 İlhamiä häm ber Valyadan torğan “Tegelär” törkeme çığışı bik tä cılı tä'sir qaldırdı.
Qızğanıç, wäğdä itelgän Almaz Xämzin kilmägän ide – aşığıç eşe kilep çıqqan, didelär. Yuğisä, anıñ yumorı küpkä mäğnäleräk. Misalğa ber genä cömlä: “Qazannıñ üz waqıtı bulmağaç, Mäskäw waqıtı belän 19 säğät 30 minut.” Bu süzlär keçkenä Iq yılğası aşa küperne 2 säğät buyı uzarğa turı kilüen dä iskä töşerä.
Oluğ säxnägä çığunıñ maqsatı yal itterü genä bulsa, çıqmawıñ da yarıydır ul. Bu cähättän, “İdelbuyı xalıqları festivale” digän çara iskä töşä. Cirle çuaş, tatar, muqşılar kollektivları anda üzläreneñ dä isän ikänlelären milli cırları belän kürsättelär. Ä ber yähüd yegete, şayarta-şayarta, yähüdçä cır öyrätte, häm törle xalıqlar belän şığrım tulı zalnı yähüdçä cırlattı da. Ä kölkese “Räxmät, sez bik osta yähüdçä dä cırlıysız ikän, İzrail'gä räxim itegez” – digän süzlärennän tudı.
Üzebezneñ kiçägä qaytsaq, cır-moñ yağınnan yäş talantlarıbıznıñ haman işäya baruına şatlanırğa da bula. İlsöya Bädretdinova İlfaq Şihapovnıñ üzençälekläre cırları belän oluğ alqışlarğa layıq buldı. Bigräk tä “Mişär gimnı” dip täqdim itelgän cırı oşadı Sember mişärlärenä. İlsöyaneñ xalıq cırların da başqaruı, üzen säxnädä irken häm tabiği totuı – anıñ çın säxnä ostası bulıp citlegä baruın da kürsätäder. Tamaşanı şulay uq yäş kenä studentlar Çulpan Äxmätcanova belän Wadim Zaxarov ta yarıysı ğına bizädelär. Moñnarı da çın milli melizmlı.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Oźaylı yoqoğa talğan boronğo sivilizasia wäkildäre, źur taş käwźäläre taríxı, serle Şambala– professor Ernst Muldaşev yabay xalıqqa fantastika kewek toyoloğan oşo töşönsälärźe tiźtä yıldar dawamında öyränä. Professor sirattağı qıźıqlı ekspedisiağa yullandı– bıl yulı ğälimdar Tawlı Altay häm Mongolianıñ Ğöbi süllegenä bara. Elek–elektän izge urındar tip hanalğan serle mämeryä häm hındarźı qarar aldınan professor yañı asıştar yahawına şiklänmäwe xaqında belderźe. Şul uq waqıtta Ernst Muldaşev izge urındarźıñ xäwefle ikänen dä bildäläy. Professor Muldaşev yetäkselegendäge törköm huñğı tapqır Pasxa utrawındağı serle yır aźtı yuldarın, tiźtälägän tonna awırlıqtağı taş hındarźı öyrängän. Bıl taş käwźälär 4-5 million yıl elek töźölgän bulırğa teyeş. Oşonday uq taş hındarźıñ Tawlı Altayźa la barlığı bildäle, şuğa la Professor Muldaşev keşelek taríxındağı aq bittärźäge horawźarğa yawaptı Altayźa la eźlärgä qarar itkän. Ekspedisia bında la oźaylı yoqoğa talğan keşelär bulğan somatí–mämeryälärźe qararğa niätläy. Ğälimdar fekerensä, oşonday mämeryälärźä keşelek genofondı haqlana. Yır şarındağı sivilizasialar taríxı, izge urındarźan tä'źorattarın Ernst Muldaşev här waqıt kitap itep baźtırıp sığara. Keşelek serźäre menän qıźıqhınğan ğälim millionlağan yıldar dawamında äźäm balahı ayaq baźmağan yerźärgä barıuźan xäweflänewen dä yäşermäy. Ay yarım dawam itäsäk ekspedisia barışında eźärmändär Mongolianıñ Ğöbi süllegenä lä barasaq, bında la üźensälekle yır aźtı labirinttarı bulıuı bildäle, ti Ernest Muldaşev. Ğälimdar ularźıñ serźäreneñ dä ber aź asılasağına ömötlänä. Ekspedisia üźensälektärenä kilgändä, bıyıl täwge tapqır Muldaşev törkömö automobildärźä yulğa sığa. Ul sputnik navigasia qorolmaları, sputnik telefon menän yıhazlandırılğan.
Ramzit Abulayev, Öfö


text:
Yaña ğasır kanalı yaña yışlıqqa küçä
2006 yılnıñ 1 noyäberendä tönge säğät 2dä Tatarstan-Yaña ğasır teleradiokanalınıñ efirğa çığu yışlığı üzgärä. Älege üzgäreş kanalğa yışlıqlarnı birüçe Kosmiçeskaya svyaz’ federal’ däwlät unitar şirkäteneñ taläpläre belän bäyle. Xäzer yaña ğasırnı niçek qarıybız inde, dip aptıraşqa qaluçılar öçen bez älege eşneñ niçek baruı, televizor qarawçılar häm radio tıñlawçılarğa almaşunıñ niçek tä’sir itüe turında telekompaniä wäkilläreneñ añlatmasın alırğa buldıq.
Azatlıq radiosı tıñlawçılarına yışlıqnı alıştıru ğämälläre turında Yaña ğasır teleradiokompaniäseneñ texnik direktor urınbasarı Vladimir Safronov söyläde. Bezneñ älege almaştıru eşläre ğadi tıñlawçığa yäki qarawçığa qağılamı digän sorawğa ul menä niçek cawap birde.
Yışlıqnı almaştıru tıñlawçılar öçen şunı ğına añlata, bezneñ kanalnı iärçen aşa ayırım qabul itü komplektı yärdämendä totqan keşe cihazlarnı yañaça köylärgä tieş. Döresräge, anıñ ber genä kürsätkeçen – qabul itü yışlığın. Qalğan texnik parametrlar barısı da iskeçä qala. Bezne ğadi radio häm televizor aşa qarawçılar häm tıñlawçılar isä bernärsä dä eşlärgä tieş tügel, alar bezne niçek tıñlağan, qarağan, xäzer dä şulay uq bulaçaq. Annarı yışlıqlarnı almaştıru bezneñ telekompaniäneñ iärçennän alğan signalın retranslyatsiäläw belän şöğellänüçe operatorlarğa da qağıla. Alar da üzläreneñ qabul itü cihazlarınıñ kürsätkeçlären üzgärtergä tieş bulaçaq. Bezneñ signalnı taratuçı, retranslyatsiäläwçe kabel’ kanalları, operatorlar üzläreneñ tyunerların üzgärtäçäk tä, yaña ğasırnı iskeçä qarap bulaçaq, bezneñ signal tele häm radioalğıçlarğa elekkeçä kilep toraçaqVladimir Safronov süzlärenä qarağanda, Yaña ğasır teleradiokompaniäseneñ signalların taratuçı iärçen stansiälären tatarstan buyınça aldan planlaştırılğança küçeräçäklär. Şuşı säbäptän, 1,2,3 noyäber könnärendä respublikanıñ qayber awıl, rayonnarında Yaña ğasırnı qabul itüdä törle totqarlıq oçraqları bulırğa mömkin ikän. Läkin bu waqıtlı ğına, küçeş waqıtı küreneşe bulaçaq, dilär kompaniäneñ texnik xezmäte wäkilläre. Çittäge retranslyatsiä eşläre belän şöğellänüçe şirkätlärgä isä üzgäreşlär turında mäğlümät aldan uq cibärelgän, alar köyläw eşlären inde alıp baralar ikän.
Rusiä töbäklärendä häm çit illärdä Yaña ğasırnı iärçen aşa ayırım qabul itü komplektı yärdämendä qarağan keşelär isä, inde alda äytelgänçä, qabul itü cihazların üzläre köylärgä tieş bulaçaq. Alarnı köyläw kürsätkeçläre kompaniäneñ säxifäsendä tabıp bula, dide Vladimir Safronov.
Bez anardan yışlıqnı almaştıru närsä belän bäyle dip tä soraştıq. Yaña ğasırnıñ texnik direktorı urınbasarı bezgä şundıy cawap birde.
Älege üzgärtü bezgä iärçen aşa üz signallarıbıznı taratırğa yışlıq birgän şirkätneñ taläpläre buyınça eşlänelä. Ul älege ölkädä berüze genä xezmät kürsätä, şuña da üz taläplären quya. Anıñ xezmätläre belän berniçä şirkät qullana. Tağın berär yaña klientları barlıqqa kilgäç, alar şulay yaqın tirädägelärne beraz küçenergä sorıylar. Bu inde berençe genä oçraq tügel. Bıltır oktäber ayında bez ber märtäbä şulay yışlığıbıznı üzgärtkän idek. Xäzer menä tağın şundıy oçraq. Bu, älbättä, uñaysızlıqBu Yaña ğasır kanalınıñ texnik direktorı urınbasarı Vladimir Safronovnıñ teleradiokompaniäneñ yaña yışlıqqa küçüe turında añlatmaları ide.
Gölnaz İlgizär


text:
Qızılorda oblısınıñ Jañaqorğan awdanında qoğam qay`ratkeri jäne eñbek ardageri Mäşbek Nälibaevtı eske alwğa arnalğan qazaq küresinen dästürli xalıqaralıq twrnïr qorıtındılandı.
14 qazanda bastalğan küres say`ısına Qazaqstan, Grwzïya, Moñğolïya, Qırğızstan jäne Özbekstannan barlığı 28 balwan qatıstı.
Say`ıs qorıtındısınıñ aşılw saltanatına Qızılorda oblısınıñ äkimi Qırımbek Köşerbaev pen öñiraralıq äriptestik ayasında delegacïyanı bastap kelgen Aqtöbe oblısınıñ äkimi Berdibek Saparbaev qatıstı. Olar sportşılardı dästürli dodamen quttıqtap, olarğa sättilik tiledi.
«Qazaq küresinen respwblïkalıq çempïonat on birinşi ret jäne tüy`e palwandar arasında xalıqaralıq twrnïr ekinşi märte ötip jatır. «Qazaqstan barısınıñ» alğaşqı jeñimpazı şıqqan ay`maq üşin osı bäseke bolaşaqta da bïik maqsattı bağındırw baspaldağı bolmaq. Büginde Elbasınıñ erekşe qoldawı arqasında elimizde sporttıq ïnfraqurılım qarqındı damıp, dene şınıqtırwmen şuğıldanwşılar qatarı östi. Bïıl Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığı qarsañında twrnïr ötkizemiz. Täwelsiz memleketimizge bey`bitşilik, qazaqstandıq sportşılarğa jeñis tiley`min!» – dedi Qızılorda oblısınıñ äkimi Qırımbek Köşerbaev.
Aqtöbe oblısınıñ äkimi Berdibek Saparbaev sportşılar men janküy`erlerge belsendiligi üşin alğıs ay`ttı.
Twrnïrdiñ qorıtındısında jeñimpazdar dïplom jäne alğıs xattarmen marapattalıp, bağalı sıy`lıqtar tabıstaldı. Tüy`e balwandar arasındağı tartıstı küreste bas jülde «Lada Granta» avtoköligine Grwzïyadan kelgen Levanï Matïaşvïlï ïe boldı.
Ekinşi orındı jäne 500 mıñ teñge aqşalay` sıy`lıqtı qazaqstandıq Ay`bek Nuğımarov jeñip aldı. Al üşinşi orındı jäne 300 mıñ teñge aqşalay` sıy`lıqtı grwzïn Gwramï Twşïvïlï aldı.
Budan bölek, «Jan Aray`» JŞS dïrektorı Baqdäwlet Maqaşev öz atınan Twşïvïlïge 1000 AQŞ dolların tabıstadı.
khabar.kz


text:
Rusiä Kosovoga tikşerüçelär cibärergä teli
Rusiä, küpçelek albannar yäşägän Kosovo töbägenä bäysezlek birü mäsäläse qaralır aldınnañ, Berläşkän millätlärneñ alege töbäkkä tikşerüçelärne cebärüen taläp itte. Serbia belän äybät mönäsäbättä toruçı Rusiä, Serblarnıñ mänfäğatläre isäpkä alınmi dip belderep, planga qarşı çıga.
"Min Ahtisaari çığarğan täqdimnärgä tänqiyt belderergä telämem. Ul Rusiä belän törle ölkädä bik yaqın mönäsäbättä buldı, 18 ay däwamında bez anıñ alıp bargan kileşü çaraların yaqlap kildek. Anıñ belän bergä ber-niçä mäsäläne üze belän İminlek Şurasında söyläşergä tilebez."
Ahtisaarineñ täqdimendä, alğa taba Kosavonıñ “Çiklängän Bäysezlege” turında süz bara häm monı Yewropa da yaqlap kilä. Bu wazgiätkä, İminlek şurasına äğza bulgan Rusiä isä qarşılıq belderä.
Rusiä başta bu täqdimgä ägär töbäktäge küpçelek xalıq Albannar häm azçılıq bulgan serb xalqı,ike xalıqta bu kileşülärgä ber uq waqıtta riza bulmasa, täqdimgä qarşı çıgaçagın beldergän ide.
Läkin Sişämbe könne, Çurkin İminlek Şurası äğzälärinä Kosovoga barıp andagı BM çığarğan qarar niçek ütälüeñ tikşerergä täqdim itte.
Kosovoda Serbianeñ Albannarga qarşı alıp bargan xärbe çaralarına cäwap itep NATO Serbianı bombalagan ide, Bu çaralar tuqtagannañ soñ, töbäk 1999 yılda Beläşkän Millätlär qaramağına tapşırıldı.
Bez Axtisaari tәqdimen qarağançığa qәdәr, xalıqara cәmәğәtçelek tarafınnan өstebezgә yөklәngәn barlıq cawaplılıq belәn Xalıqara cәmәğәtçelekneŋ 1244 resolütsiәne ğәmәlgә aşıruğa nindi mөnәsәbәttә toruın kürergә tieşbez. Bezneŋ өçen bu mantıyq hәm şart.
Çurkin bu qararnı bik üzençälekle wä uñay dip bäyälägän ide. BMneñ Könyaq afrika wäkile, Kosovaga säfärneñ faydalı bulaçagına oşanganıñ bilderde. Läkin şulayda, İmenlek şurası üz eşeñ başqa mäsälälärne mäsälärdä däwam itärgä tiyeş dide.
Şura Ahtisaari äzerlägän tädimnärne Aprildä qaralaçagın belderde.


text:
Yewropa Komissiäse prezidentı Jose Manuel Barroso Möxämmät päyğämbär karikaturalarına tınıç protestlar qabul itelerlek bulsa da, köç qullanular Yewropa belän İslam dönyası arasındağı mönäsäbätlärgä zıyan kiterä dide.
Strassburgta Yewropa Parlamentında çığış yasap Barosso "Süz irege Yewropa qimmätläreneñ häm traditsiäläreneñ ber öleşe. Süz irege turında satulaşu mömkin tügel. Barlıq irekleklär kebek ük anıñ saqlanuı keşelärneñ annan cawaplılıq belän faydalanuına bäyle" dide.
Barosso süz iregeneñ çikläre bar häm ul çiklär Yewropa Berlege qanunnarında bilgelänä dide.
Karikatura cäncalın kimetü öçen diplomatik tırışlıqlarğa qaramastan, Paqstanda meñnärçä keşe protest çaraların bügen dä däwam itte. Politsiä äytüençä, 3 keşe ülgän, 45 keşe yaralanğan. Filipin başqalası Manilada möselmannar Daniä konsullığı qarşında Daniä älämen yandırdı.


text:
Tatarstan mäğlümat çaraları şulay uq, Qazan şähär başlığı urınbasarı Fail Äxmädievnıñ eştän kitüe turında xäbär itte. Tögälräk äytkändä, fännär doktorı Fail äfände, Pedagogika universitetına prorektor urınına küçte. Moña qädär säyäsi dairälärdä: «kem prorektor bula, şul, kiläçäktä, universitet citäkçese bulaçaq», digän süzlär yöri ide. Xakimiät oyışmalarındağı bu üzgäreş şuşı fikergä ışanırğa nigez birä. Fail Äxmädievnıñ kiläse rektor urınına utıru mömkinlegenä tağın ber fakt işärä yasıy. Küptän tügel saylanğan rektor Cämil Niğmätov universitet nigezlämäse çikli torğan 65 yäşkä yaqınlaşu säbäple, berniçä yıldan soñ, universitetta yaña saylawlar ütärgä tieş bula.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Fälestin citäkçese Yassir Arafat Parijdağı xastaxanädä haman da bik awır xäldä
AUDİO: Prezident Arafatnıñ sälamätlege totrıqlı häm Parijdan alğan soñğı xäbärgä qarağanda, anıñ xäle totrıqlı, anıñ mienä bernindi zıyan da kilmägän, anıñ eçke äğzaları eşli häm ul klinik ülem xälendä tügel.
Fransuz tabibları Arafatnıñ awıruın äle dä bilgeli almıy. Fälestin räsmiläre Arafat ülgän oçraqta anı qaya kümü, cenazanı niçek oyıştıru turında söyläşergä telämi. Elegräk Arafat üze Könçığış Yerusalimda cirlänergä teläwe turında beldergän ide. İzrail' räsmiläre moña qarşı çıqtı.


text:
Milli matbuğatnıñ iğtibar üzägendä bulırğa layıqlı tatarlar barmı?
Uzğan atnada bik küplärne häm şulay
uq bezneñ tatar xalqın da dulqınlandırğan ber waqiğa buldı. Kinoaktrisa Nataliya Gundareva wafat buldı. Märxümä äybät artistqa ide. Anıñ qatnaşlığında töşkän fil'mnar kinoteatrlarda, televizor ekrannarında yözlärçä, meñnärçä tapqır kürsätelde. Şulay bulğaç, anıñ tormışı, 4 yıl buyı çirläwe här Rusiä ğailäseneñ şäxsi tormışına äwerelde. Kümüe dä şul däräcädä kürsätelde. Awır tufrağı ciñel bulsın.
Bıyıl yaz populyar artist Nikolay Karaçentsov maşina qazasına oçrap, xastäxanägä eläkte. 145 million keşelek Rusiä bergäläp sızlandı. Äle yarıy Karaçentsov isän. Ä xalıq barıber borçıla. Ul bit yıl sayın avtomobil' qazalarında 50 meñläp keşeneñ wafat bulğanın, 100Meңләп keşelärneñ imgängänen uylap tormıy. İrläre tarafınnan qıynalıp imgätelgän xatın-qızlarnıñ sanı da 14 meñgä citä, di. Statistika tügel, ayırım şäxes küz aldında.
Döres, bilgele keşelär öylänep, ayırılıp, fatir alıp, operatsiä yasatıp iğtibar üzägendä qalırğa layıqlı artistlar, säyäsätçelär, eşquarlar meñlägän. Alarnıñ barısı da gäzitlärneñ berençe bitenä eläkmäwe ğäcäp tügel. Xikmät qayber millättäşlärebezneñ
Tatar apalarınıñ, Mäskäwdäge fälän artistnıñ operatsiäse niçek ütkän, Pugaçeva belän niçek tora dip baş watalar. Alar inde Meksika, hind, ispan seriallarındağı ğailä tormışın küz aldına kiterep, küz yäşlären ağıza.
Nişliseñ, bilgele şäxeslärneñ şäxsi tormışın belergä teläw häm bu turıda mäğlümat alu da demokratik cämğiät ğädäti xäl. Süz ul turıda tügel. Süz Rusiäneñ televidenie kanalları, gäcitläre yazğan – kürsätkängä tabınuda.
Yuğisä bit, Färidä Kudaşevanıñ da sawlığı qorıçtan tügel. Nigä anıñ käyefen taswirlamasqa? Şuşı könnärdä bik tar dairädä märxüm cırçı Tahir Yaqupovnıñ 70 yıllığın iskä aldılar. Nindi talant häm nindi ayanıç yazmış. Berniçä yıl elek wafat bulğan Wafirä Ğizzätullina, ay sayın bulmasa yıl sayın zurlap iskä alırğa layıqlı şäxes. Gel genä Karaçentsev, Pugaçeva bulmıy bit inde. Äle üzebezneñ arada yörgän bik tä kürenekle, qızıqsınu uyatırlıq, yoldızlarıbız bar. Şul uq Älfiä belän Xämdünä ni tora. Ä bezneñ tamaşaçılar Stotskaya, Koroleva kigän külmäklär, alarnıñ ğailä xälläre, şäxsi macaraları turında awız suı qorıtalar.
Monda xikmät närsädä? Bezneñ çıbıqlı radioğa äylänüebezdä. Kuxnyalarda söyläwçe radioalğıçlar bar ide bit. Alar üzläre radio tügel, ä ber üzäktän cibärgän signalnı taratuçı retranslyator alar. Mäskäwdän işetelgän tapşırularnı ğına küñelgä señderep, şunı qabatlawçı retranslyatorğa äylänäbez. Säyäsättä, däwlät vertikalendä tügel, ä äxlaqi estetik, ruxi tormışta şundıy provinsial' däwlät orğannarı andıy färman töşermägän bit.
Nindi cırnı yäki cırçını tıñlıysıñ, nindi tarixnı ber-bereñä söyliseñ, milli mädäniätne niçek teliseñ, şulay qabul itäseñ. Menä şul añlaşılmıy. Nigä, Rawil Şäräfi bezneñ öçen qızıqlı häm qarşılıqlı şäxes tügel meni? Äle Tuqay belän Taqtaşnıñ yazmışına küz salsañ, ataqlı sportçılarıbıznı iskä alsañ? Hiçyuğı Marat Safin, Ruslan Niğmätullin, qayçandır Spartak futbol komandasınıñ danın kütärgän Ğalimcan Xösäyenov turında söyläsäñ yäki alarnıñ yazmışın kürsätsäñ, yäşlär üzläreneñ nindi qäwemdä ikänen iskä alırlar ide.
Äye, süz bu atnada 100 yıllığın bäyräm itkän milli matbuğat turında. Häm mäğlümat möxite xaqında. Qaywaqıtta yäşlärneñ milli televideniedän, mädäniättän çitläşüenä hiç ğäcäplänäse yuq. Bez üzebez üz cäwhärlärebezne, danlıqlı şäxeslärebezne, dönya häm Yevropa çempionnarıbıznı çitkä quyıp, urıs telendäge häm Mäskäwdän kilgän berär ğäybätle tarixqa näwmizlänep qarap torabız. Çönki ul üzäktän kilgän, berençe sortlı mädäniät kebek toyıla. İmeşter, Qazan, Tatarstan yäki tatarnıqı ikän – ul provinsiä bulıp çığa. Ä bit çınlıqta näq kiresençä. Qazanğa kilep citkän yäki töbäklärdä tudırılğan rus mädäniäte xalıqçan häm provinsial' mädäniät kenä bula ala. Anıñ märkäze monda tügel, anı qullanuçılar da – qabatlawçı çıbıqlı radio, retranslyator. Ä tatar öçen Qazannan işetelgän awaz häm fiker berençe sortlı häm ul märkäz tawışı. Yaña qabınğan yoldız yäki xalıq artist ta üze ber moğciza. Anıñ kerfek qaqqanı da yäşlär iğtibarına layıqlı. Milli yoldızlar – ğalimnär, şağirlär, säyäsätçelär äytkän här süz millätneñ iñ yuğarı qıyasınnan işetelgän awaz. Ägär dä milli matbuğat şunı añlatıp citkerä alsa. Millättäşlärebez Karaçentsev, Pugaçeva dip canın fida qılıp, zihenen yuğaltmasa älbättä.
Rimzil Wäli