text:
Keriçte koronavirus infektsiyası sebebinden özüni izolâtsiya etüv rejiminiñ qaideleri sertleşkeni içün politsiya taqımları çoqlaştı. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, Rusiye politsiyasınıñ ve Rosgvardiyanıñ hadimleri soqaqlarnı patrul ete, piyadeler ve aydavcılarnen subetler keçire.
Bunıñnen beraber Keriçniñ merkeziy bazarı da patrul etile.
Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


c: text/html

text:
Qırımda koronavirus yuqunçına oğrağan daa bir insan vefat etti. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye Sağlıq nazirligi bildire. Bu malümatqa köre, pandemiya vaqtında 12 hasta COVID-19-dan vefat etti.
«Şimdi tam raqamnı kösteremiz – koronavirustan vefat etkenlerni. Başqa hastalıqlardan çoq insan öle, ve olarnıñ koronavirusı bar, amma ölüm sebebi olmadı – yani hasta yuqunç pnevmoniyasından vefat etmedi – olarnı köstermeymiz», – dep añlattı Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri İgor Çemodanov akimiyetke qol tutqan «Krıminform» saytına.
Müessise malümatına köre, al-azırda 3682 insan koronavirus sebebinden tibbiy közetüv altında buluna, 2618 insan evde dinamik közetüv altında qala, 314 insan hastahanede yata, 750 kişi observatorlarğa alındı.
Keçken künü Qırımda 15 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Rusiye akimiyetiniñ malümatına köre, umumen Qırımda 804 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 39-ı çetelden keldi, 95-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 596 insan tüzeldi, 31 kişi vefat etti (11-i COVID-19-dan). Aqyarda 254 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. Al-azırda 43 insan hastahanede buluna. 198 kişi yahşı oldı, 5 insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye Bankı Qırım işğaline bağışlanğan 100 rublelik aqçanı azırlaycaq.
«Bu sene, yılnıñ soñunda çıqarılacaq», – dep ayttı Rusiye Bankı idaresiniñ reis muavini Georgiy Luntovskiy.
Yañı para qullanılacaqtır.
«Eñ azından, ümüt etem. Bu vaqia aqqında hatıra olaraq qullanmasalar. O, güzel olacaq», – dep qayd etti Rusiye Bankınıñ vekili.
Onıñ aytqanına köre, şimdilik yañı para sayısı belli degil, Merkeziy bank qarar almaq kerek.
2014 senesi Rusiye Merkeziy bankı Qırımğa bağışlanğan 10 rublelik eki aqçanı çıqarğan edi.


text:
Yılnıñ başından Qırımda yanğınlarda 38 adam elâk oldı. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildire.
“Aprelniñ 13-üne qadar yanğınlarda 38 adam elâk oldı, 34 adam qurtarıldı, 228 adam tahliy etildi”, - denile beyanatta.
Müessisede, elâk olğanlarnıñ böyle sayısı cumhuriyet akimiyetini ve FVN-i pek raatsızlata, dep bildirdi, bunıñ içün qurtarıcılar, yanğın havfsızlığı qaidelerge uymağa çağırta.
Daa evel yılnıñ başından Qırımda yanğınlarda elâk olğanlarnıñ sayısı eki kere arttı, dep bildirilgen edi.
2019 senesiniñ başından berli Qırımda quru otnıñ 160-dan ziyade yanğını çıqqanı qayd etildi, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.


text:
2014 senesinden berli Qırımğa 205 559 rusiyeli köçti, 117 114-ü Qırımda ve 88 445 kişi Aqyarda yerleşti. Bu aqta Rusiye kontrolindeki Qırım ve Aqyardaki devlet federal statistika hızmetiniñ idaresi bildirdi.
Müessise malümatına köre, «ealiniñ regionlarara köçmesi» çerçivesinde 2020 senesiniñ yanvar ayından noyabr ayına qadar Qırımda 20 763 insan köçti, yanvar ayından oktâbr ayına qadar 12 374 kişi Aqyarğa köçti.
«Qırım aq qorçalayıcı gruppası» qayd etkenine köre, Rusiye akimiyetiniñ fikirince, «ealiniñ regionlarar köçmesi» tek Rusiye sakinleriniñ yarımadağa kelmesi olmay, aqyarlılarnıñ Qırımğa ve keri köçmesi de sayıla. Bundan ğayrı, mında başta ketken, soñra ise qaytqan Qırım sakinleri sayıla.
«Şunıñ içün 205 559 raqamını işğal başlağan soñ Rusiyeden Qırımğa kelgen ve yaşağan yerini Qırımda qayd etken Rusiye sakinleriniñ eñ büyük ihtimal sayısı olaraq baqmaq kerek. Bu raqam Rusiye vatandaşlarınıñ Qırımğa köçkenini bütünley aks etmek, çünki Rusiye Silâlı quvetleri ve işğal etilgen Qırımğa iş içün yollanılğan Rusiye sakinlerini esaplamay. Böylece, Qırımğa köçken rusiyelilerniñ umumiy sayısı daa ziyadedir», – dep tüşüne aq qorçalayıcılar.
Qırım aq qorçalayıcı gruppası hatırlatqanına köre, Halqara cinaiy mahkemeniñ Roma statusına köre, «işğalci devletniñ öz vatandaşlarını işğal etken toprağına avuştırması arbiy cinayet sayıla».
Ukraina Baş prokurorı ofisiniñ matbuat hızmeti malümatına köre, Qırımnıñ Rusiye işğali vaqtında 48 biñ insan yarımadanı terk etti. Aynı vaqıtta yarımadada rusiyelilernen faal sürette müstemlekeleştirile.
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirli işğal başlamazdan evel Aqyar ealisi 400 biñ kişi edi, dep qayd ete. Müessise, yañı kelgenlerniñ ekseriyeti Rusiye arbiyleri olğanını tüşüne ve eali belli maqsadlarnen deñiştirile, dep israr ete.
Mart ayında Krımstat bildirgenine köre, resmiy malümatqa köre, 2014 senesinden soñ Rusiyeden yarımadağa 172 biñden çoq insan keldi: 96 biñi Qırımda, 76 biñi Aqyarda qayd etildi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bu aqta söz Türkiyede qırımtatar dispora cemaat teşkilâtlarınıñ beyanatında kete, dep bildire Qırım.Aqiqat.
«Qırımtatarlar, Qırım tamır halqı ve öz Vatanınıñ tarihiy saipleri olaraq, Qırımnıñ işğalini ve onıñ Rusiye tarafından zaptını iç te qabul etmeyler. Fevralniñ ilk vaqialarından ve şimdigece qırımtatar halqınıñ diasporası Türkiyede miting, toplaşuv, konferentsiyalarnı keçire. Mında tek soñki vaqialarğa qarşılıqnı köstermeyler, mında halqara uquqnıñ yerge taptavını tenqit eteler. Çünki bu al nice asırlar devamında halqlarnıñ diplomatiya saasında olğan neticelerini yoq ete bile», – denile beyanatta.
Diasporannı beyanatında qayd etilgeni kibi, «İşğalci-memleket Rusiye akimiyeti öz areketleriniñ qanuniy olğanını ve istilâsına qarşı çıqqan qırımtatarlarnıñ qarşılıqnı yoq etmek içün çeşit türlü medeniyetsiz areketlerni etmege devam ete, şu cümleden, qırımtatarlarnıñ temsiliy organını yoq etmek ıntıluvı da bardır».
«Teşkilâtnı içinden bölmek, qırımtatarlarnıñ liderleriniñ itibarını bozmaq, qırımtatarlarnı terrorizlemek ve işbirlikke celp etmek, halq arasında «temsilci-satqınlarnı» belgilep, ileride olarnı çeşit maqsatlarda qullanmaq ve ilhr», – denile beyanatta.
Qırımtatar diasporasınıñ cemaat teşkilâtlarında qayd ettiler ki, «özlerini Türkiyede qırımtatar diaspora vekilleri ve nasıldır bir uydurılğan cemaat teşkilâtlarınıñ yolbaşçıları olaraq tanıtqan iylekârlar peyda olmağa başladı».
«Cemaat arasından endi çoqtan berli quvulğan ve Rusiye içün belli olğan maqsatlarını amelge keçirmege yardım etken insanlardır. Aynı olardan Rusiye matbuat vastalarında yer tapqan laflar kelip çıqa. Sanki qırımtatarlar Rusiyeniñ Qırım işğaline qol tuta ve öz milliy yetekçileri ile işbirlikten vazgeçkenleri aqqında laflar», – denile beyanatta.
«Biz ne ağır tarihiy zulumlarğa, ne vahşiy sovet rejimine baş egmegen halqımız ile ğururlanamız. Biz qırımtatar milliy areketinde olğan öz demokratik nazarı ile bütün dünyada ürmet qazanğan Mustafa Abdulcemil Qırımoğlu (Cemilev) yetekçimiz ile ğururlanamız ve o bizler içün daima nümüne olacaqtır», – denile beyanatta.
Mında şunı da qayd eteler ki, Türkiyede qırımtatar diaspora vekilleri iç bir vaqıt Rusiyeniñ Qırım işğalini tanımay edi, tanımay ve tanımaycaq.


text:
Bunı Azatlıq Radiosı Ukraina içki işler Nazirligine esaslanıp bildire.
«Yaqalanğan Davidçenko ve Doljenkovnı Kiyevge taqiq areketleri içün yollanıldı», – dep ayttı Ukraina içki işler naziriniñ muavini Serğiy Çebotar.
İçki işler Nazirliginiñ beyanatına binaen, mayıs 2-de olıp keçken adise-vaqialarnıñ daa bir iştirakçisi, Odessa şeer şurasınıñ deputatı Sergey Bovbalannı yaqaladılar.
«Onı ekstremizm, hususan, kütleviy qalabalıq ve memuriy binalarnı zapt etüvde qabaatladılar», – dep qayd eteler militsiyada.
İçki işler nazirliginiñ vekili dey ki, Odessa vilâyetinde ekstremistik ve cinaiy birleşmeler regiondaki vaziyetni kerginleştirmege tırıştı.
Olar çetel devletlerniñ strukturaları ile Odessada Rusiyege qol tutqanlarnıñ memnüniyetsizligini doğurmağa çalıştılar.
Nazir muavininiñ atqanına köre, al-azırda militsiya Odessada tınçlıq olması içün er şey yapa.
Malüm ki, mayıs 2-de Odessada yüz bergen facialı adise-vaqialardan soñ vilâyette militsiya reberliginiñ büyük bir qısmı işten boşatıldı.
Mayısnıñ 2-de Odessada Ukraina ve Rusiye tarafdarları arasında yüz bergen çatışma neticesinde 46 insan elâk oldı. Olarnıñ çoqusı Odessa zenaat birlikleri Evinde yanğın vaqtında boğuldı.
Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ malümatına köre, Odessada çatışmalarnıñ teşebbüsçileri olğan qanunsız arbiy birleşmelerniñ areketlerini tanılmağan Pridnestrovyeden Rusiye diversion gruppaları teşkil etti.


text:
Ukraina jurnalistleri milliy birliginiñ İğor Lubçenko söz serbestligini qoruv milliy mukâfatınıñ taqım laureatı işğal etilgen Qırımda taqip etilgen qırımtatar cemaat jurnalistleri oldı.
UJMB yolbaşçısı Serğiy Tomilenkonıñ bildirgenine köre, bu qarar UJMB Kâtibiyeti tarafından qabul etildi, toplaşuv noyabrniñ 5-6-nda Kyivde keçirile.
«Yasaq, basqı, taqip, apis cezalarına baqmadan, qırımtatar cemaat jurnalistleri Ukraina ve dünya kütleviy haber vastaları içün yarımadada olıp keçken adise-vaqialar aqqında tarafsız malümat menbası olıp qala. Yarımada ilhaqınıñ soñki beş yılı devamında aq qorçalayıcılar jurnalistlerge yapılğan 300-den çoq basqını qayd etti, olarnıñ arasında ücüm ve işkence de bar», – dep qayd etti UJMB reisi.
Onıñ aytqanına köre, bu mukâfat qırımlı zenaatdaşlar Nariman Memedeminov, Server Mustafayev, Remzi Bekirov ve diger cemaat jurnalistlerinen birdemlik ola.
Mukâfat yıllar devamında UJMB reisi olğan İğor Lubçenkonıñ adını taşıy ve Ukrainada söz serbestliginiñ qorunmasına qoşqan isse içün berile. Onı doquzıncı kere bereler. 2016 senesi mukâfat laureatı Azatlıq Radiosı ve Qırım.Aqiqatnıñ müellifi Mıkola Semena olğan edi.
Rusiye quvetçileri Mıkola Semenağa işğal altındaki Qırımnı terk etmege yasaq etkeni içün mukâfatnı Azatlıq Radiosı ukrain hızmetiniñ Qırım.Aqiqat leyhasınıñ reberi Volodımır Prıtula teslim aldı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Ukrainanıñ qırımtatarı olğan Jamalanıñ İsveçiyadaki «Eurovision» yarışında ğalebe qazanması şimdiki vaziyette zarur olğan birleştirgen faktorlardan biri oldı.
Yırcı Ruslananıñ İstanbuldaki aynı yarışta ğalip çıqması, birinci Maydan, ağa-qardaş Kliçkolarnıñ ğalebe qazanğan uruşları, Andriy Şevçenkonıñ «Altın topu», Ukraina cıyma taqımınıñ futbol boyunca dünya ve Avropa çempionatında muvafaqiyetli oyunlarından bayağı vaqıt keçti. Bu vaqialar devletimizni birleştirip, problemlerni unutmağa mecbur ete ve Lvivden Luganskqa qadar, Çernigovdan Yaltağa qadar, Harkivden Odessağa qadar insanlarnıñ yüreklerini titretken ediler.
2014-2015 seneleri ekinci Maydan onıñ yeñişleri ve Kök yüzü qaramanlarına olğan ürmetimizni aytmasaq, eki taraflı teessurat qaldıra. Bir taraftan, Ukraina akimiyetni eline keçirgen ükümdar ve qorantasından qurtuldı, olar soñki yılları 2004 senesi Portaqal inqilâbı neticesinde qazanılğan demokratiya içün bir telüke olğan ediler.
Diger taraftan ise, böyle bir devrim zararlı ve masraflı oldı. Belli olmağan vaqıtqa qadar strategik topraqlar, olarnen beraber ise ukrain dep bilingen bir çoq şeyge – devlet, timsal, til, medeniyet, anane, kimlikke – şübenen baqqan millionlarnen vatandaşnı ğayıp ettik. Donbasstaki cenk, biñlernen qurban ve yaralanğanlar; Rusiye ile munasebetlerde teren bir zıddiyet; Yanukoviçniñ akimiyeti yol bergen iqtisadiyattaki buhran ve ilâhre.
Bunıñ kibi vaziyetlerde keçirilecek islâat ümütleri irip kete, em Ukrainanıñ, em de diplomatik tilde ortaq sayılğan memleketlerniñ sabrı aman-aman bitecek
Bunıñ kibi vaziyetlerde keçirilecek islâat ümütleri irip kete, em Ukrainanıñ, em de diplomatik tilde ortaq sayılğan memleketlerniñ sabrı aman-aman bitecek. Ukraina siyasetçileri müim olğanda bir-birinen añlaşıp olamaylar, bu «unikal» qabiliyetni ayrıca qayd etmek kerek. Neticede, cemaat yuqarıdaki qavğalardan boldura, böylece aşağıdakiler de añlaşıp olamay, bir çare tapılmay, insanlar qaçıp ketken prezident devrini sağınmağa başlay.
Ukraina temsilcisiniñ Avropada (qısmen, Avrasiya ve dünyada) populâr olğan yarıştaki ğalebesi – devlet ve onıñ vatandaşları içün bir bonus, onıñ memleket içinde birleştirme faktorı bar.
Zor künlerni yaşamaqta olğan Ukraina qısqa bir müddetke bütün içki ve tışqı qasevetlerini unuttı. İçtimaiy ağlarğa baqsañ, cemaat da öyle, birlik, vatanperverlik ve soñki vaqıtları pek yetişmegen öptimizm is etile. Ukrainada akimiyet deñişken soñ peyda olğan bütün menfiy duyğularnıñ da sıñırları bar, bunı añlaysıñ.
Jamalanıñ İsveçiyada qazanğan ğalebesiniñ daa bir müim tarafı bar. Yırcınıñ tamırlarını alsaq, «rus» yarımadasında yaşağan ve bu müitni qabul etmegen qırımtatarlarnıñ büyük qısmı içün semetdeşiniñ ğalebesi taze ava kibi oldı. Soñu olmağan tintüv, sorğu, mahkeme ve çeşit türlü yasaqlar şeklinde yapılğan basqı şaraitlerinde bu pek müim.
Qırımtatarlar, qırımlılar ve, umumen, Qırımnı esas Ukraina ile bağlağan ince maneviy ve maddiy yipler kün-künden üzüle, amma bu yeñişten soñ ğayrıdan bağlanmasa da, iç olmağanda qısqa bir müddet devamında üzülmeycek
Qırımtatarlar, qırımlılar ve, umumen, Qırımnı esas Ukraina ile bağlağan ince maneviy ve maddiy yipler kün-künden üzüle, amma bu yeñişten soñ ğayrıdan bağlanmasa da, iç olmağanda qısqa bir müddet devamında üzülmeycek.
Kim bile, belki Qırımlı qıznıñ ğalebesi Ukraina devletini ğayıp etken yarımadağa nisbeten siyasetniñ yañı derecesine keçmege mecbur eter, Rusiye ise tamır halqına olğan munasebetini deñiştirir.
Andrey Suleymanov, qırımlı
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aydınlatıp, muarririyet baqışlarınen aynı olmaması mümkün


text:
Nevbetler az, qabarcılıq ise iç yoq, dep işandıra Çaplınkadaki yañı memuriy hızmet merkeziniñ hadimleri. Nezaketli mütehassıslar, tez hızmet, yımşaq divanlar, zemaneviy tehnika ve balalı ana-babalar içün qolaylıqlar. Bu mesken yerde, işğal etilgen Qırımnıñ memuriy sıñırı civarlarında, on biñge yaqın insan yaşay, eñ çoq kelgen musafirler – qırımlılar. Mütehassıslar id kartları, çetel pasportları, aydavcı şeadetnameleri ve topraq damartılarını resmiyleştire, yüz yetmişten çoq hızmet köstermekte.
«Çoqusı allarda qırımlılar mal-mülkini resmiyleştirmek ve devlet migratsion hızmetlerini almaq içün, yani – id kartları, çetel pasportları içün muracaat ete», – dep ayta Çaplınka cemiyetiniñ Memuriy hızmetler merkeziniñ yolbaşçısı Aleksandr Şulga.
Memuriy hızmetler merkezi bu küçük qasabada yaratıp olğan şaraitlernen ğururlana. Donatuv ve hadimlerniñ oquşına Avropa ortaqları para berdi, tamir işleri ise cemiyetniñ parasına yapıldı.
«Küçük balalı analar içün qundaqlav masası bar, pek oñaytlı. Endi çapqalağan balaçıqlar içün de küçük köşe bar, mında pencere ögünde bala masası başında otura bile, resim yapmaq, boyamaq imkânları bar, qarandaşlar bar», – dep köstere Çaplınka cemiyetiniñ Memuriy hızmetler merkeziniñ inspektorı Nina Gileviç.
Valentina hızmet seviyesini ve merkezniñ özüni maqtay, amma qasabada qalacaq yer yoq, dep şikâyet ete
Qırımlı Valentina esas Ukrainada topraq ve evni resmiyleştirmek içün yarımadadan aman-aman 20 kilometr uzaqqa keldi – Çaplınkağa. Valentina hızmet seviyesini ve merkezniñ özüni maqtay, amma qasabada qalacaq yer yoq, dep şikâyet ete. Qırımdan Çaplınkağa bir kere kelmek içün tahminen üç biñ ğrıvnâ sarf ete.
«Olmaycaq şey. Adamlarnıñ qalacaq yeri yoq. Benzinge (memuriy sıñırğa maşinamnen ketem) 1000 ruble ya da 500 ğrıvnâ masraf etem. Mında şahsiy maşina tutamız – bu da 500 ğrıvnâ civarlarında. Aşamaq da kerek. Gecelemege qalsaq, 3000 ğrıvnâğa çıqa», – dep ayta Valentina.
Qasabanıñ yekâne musafirhanesi qapalı, daire kirası künde 200 ve atta 500 ğrıvnâ ola, dep tarif ete yerli sakinler. Mında qırımlılar rastkelgen qıyınlıqları aqqında çoq insan bile.
«Meselâ, evlenüv dairesinde vesiqa alalar, ertesi künü onı, misal olaraq, köç hızmetine bermek kerek. Yani insanlar bir kün bekley. Qayda ketsinler? Musafirhane qapalı, hostel yoq. İnsanlar bir qaç kere anda-mında ketmege mecbur», – dep tarif ete Çaplınka sakini Vladimir.
Merkezniñ saytı bar, şimdilik online yazılmağa imkân yoq, amma telefon etip, ne vaqıt muracaat etilecegini soramaq mümkün. İş künleri mütehassıslar saat 16.00-ğa qadar çalışa, cumaaqşamı künü mında iş saatları uzatıla. Bazarertesi, salı ve cuma künleri çoq ziyaretçi ola, dep ayta Merkezniñ yolbaşçısı Aleksandr Şulga.
Saymaq mümkün: Aqyar sakini, saat 6:00-da cemaat naqliyatınen yolğa çıqsa, mında qapanmasına 2-3 saat qalğanda kelir. Kene de Çaplınka yolu Hersondan 130 kilometr daa qısqa. Mında Herson merkezinde sıq-sıq olğan nevbetler de yoq.
Qırımlılar içün Avropa standartları
Esas Ukraina qırımlılarnı qabul etmege ve memuriy meselelerde yardım etmege azır, bunıñ kibi şaraitler yaratıla. Böylece, dekabrniñ 19-nda Qırımnıñ memuriy sıñırındaki «Kalançak» keçiş noqtasında hızmet alanı açıldı. Artıq mında da avtostantsiya, poçta ve memuriy hızmetler merkezi çalışacaqlar.
Avropa integratsiyası – devletler aqqında degil, Avropa integratsiyası – insanğa lâyıq bir munasebetDmıtro Kuleba
«Medeniyet mında keldi. Avropa integratsiyası – devletler aqqında degil, Avropa integratsiyası – insanğa lâyıq bir munasebet. Böyle servis merkezleri qurulğanda Avropa integratsiyasınen oğraşamız. İnsanlar içün çalışamız, insanlarnıñ ihtiyaclarına köre çalışamız. Emin oluñız, bir kün bu insan munasebetlerini vaqtınca işğal etilgen topraqlarğa da taşıycaqmız», – dep qayd etti Ukraina baş naziriniñ Avropa integratsiyası meseleleri naziri Dmıtro Kuleba.
Memuriy sıñırdan keçkenler rusiyelilerniñ kontroli altında keçiş noqtasını ve tamir etilgen Ukraina keçiş noqtasını qıyaslaylar.
«Mında şimdi daa yahşı oldı. Anda avtovokzal yoq da ve yanına barıp olamaysıñ – işaret asıldı. Bu yañlış, yaqınlaşmaq içün yer olmalı», – dep qayd ete Boris.
Ukrainanıñ Avropa seviyesine kelgeni quvandıra. Eskiden rusiyelilerniñ daa yahşı edi
«Nege şaşasıñız?! Bu Avropa örnegi, dep tüşünem. Ukrainanıñ Avropa seviyesine kelgeni quvandıra. Eskiden rusiyelilerniñ daa yahşı edi, şimdi mında yahşı», – dep ayta Tatyana.
«Kalançak» keçiş noqtasındaki memuriy hızmetler merkezi 2020 senesi yanvar ayında işke başlaycaq. Mında ellige yaqın hızmet almağa mümkün olacaq – Çaplınkada olğanından üç qat az. Ukraina baş naziriniñ muavini Dmıtro Külebanıñ qayd etkenine köre, Ukrainanıñ maqsadı – Avropa standartlarını işğal etilgen Qırım sakinlerine qadar taşımaqtır.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko oktâbrniñ 27-nde Kyivde, azat etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ muavini İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznen körüşe. Bu aqta Ukraina devleti yolbaşçısınıñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Körüşüv saat 16da Bankovaya soqağı, 11de adresinde yerleşken Ukraina prezidentiniñ memuriyeti binasında keçirilmesi planlaştırıla edi, lâkin biraz keççe başlandı.
İşğal altındaki Qırımda mahküm etilgen qırımtatar milliy areketiniñ liderleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov oktâbrniñ 25-nde teslim etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko oktâbrniñ 25-nde, Türkiye Cunhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğannı Qırımda mahküm etilgen qırımtatar milliy areketiniñ liderleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ azat etilmesinde ğayret köstergeni içün teşekkür bildirdi.
Bunıñ arfesinde Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Ankarada, azat etilgen qırımtatar halqınıñ liderleri olğan İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznen körüşti.
Oktâbrniñ 27-si künü, saba azat etilgen qırımtatar milliy areketiniñ liderleri olğan İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz uçaqnen Ukrainağa uçmaları içün Ankara ava limanından ozğarıldı.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-nde Umerovnı eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etip, eki yıl devamında açıq faaliyetnen oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqış yapmasını yasaqlanğan edi. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyasiy renk taşığanını aytqan edi.
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı 8 yıllık koloniya cezasına mahküm etken edi. O, 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqaru Şurası binasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulıp alınğan edi. Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Çiygoznı kutleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlay.


text:
Ukraina havfsızlıq hızmeti, ORF Avstriya televizion kanalınıñ başı Kristian Verşütske bir yılğa Ukrainağa kirişni yasaqladı. Daa evel jurnalist ilhaq etilgen Qırımnı ve Donbassnıñ işğal etilgen qısmını qanunsız ziyaret etti. Bu hususta UHH-ne esaslanıp, Söz serbestligi komitetiniñ baş muavini Olga Çervakova haber etti.
“Qırım ve Donbassta silâlı çatışuv başlağanınen, Verşüts Kreml propagandasınıñ uydurmalarını, “Russia today”niñ yalan haberlerini qullanıp, Ukrainadaki vaqialarnı tasvirley edi”, - dep yazdı Çervakova öz Facebook saifesinde.
Halq mabusı, keçken yıl Kronen Zeitung Avstriya gazetası Verşüts aqqında maqale çıqarıp, “Kreml agenti” ORF mühbiri Ukainada ömrü içün qorqa” dep adlandırğanını qayd ete.
Ukrainanıñ bu qararını Avstriya İİN-niñ başı Karin Knaysl tenqit etti.
“ORF mühbiri Kristian Verşütsniñ Uktrainağa kirmek yasağı - Avropada qabul etilmegen tsenzura alâmetidir. Biz buñı tenqit etemiz”, - yazdı Knaysl Twitterde.
Verşütsniñ özü bu yasaqnı daa tefsir etmedi.
Daa evel, Ukraina İİN, başqa memleket vatandaşlarına ve vatandaşlıqsız adamlarğa ilhaq etilgen Qırımğa ziyeretlerden vazgeçmege muracaat etti,
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bunı Qırım Cumhuriyeti Devlet şurası olaraq adlanğan Qırımnıñ qanunsız parlamentiniñ matbuat hızmeti spiker muavini Kostântın Baharevniñ malümatına esaslanıp, bildirdi.
Martnıñ 28-de o, yarımadanıñ kurort-rekreatsion kompleksi obyektleriniñ reberlerinen körüşüv ötkerip, olarnıñ Rusiye Federatsiyası qanunlarına alışuv devrinde Qırım şifahaneleriniñ işini teşkil etüvnen bağlı bir sıra meselelerni muzakere etti.
«Kostântın Baharev qayd etti ki, Rusiye Federatsiyası qanunlarına uyğun kelgen yañı iş şaraitlerine alışmaq içün vaqıt kerek. Bunıñnen beraber, Qırımda kurort mevsimi yüksek seviyede keçmeli», – dep bildire matbuat hızmeti.
Bundan sebep o, şifahane reberlerine işini nazirlik ve hızmetlernen muzakere etmege avale etti.
Qırımğa 8 million turist kelse, tarihiy bir azamğa yetmek mümkün. Soñki yılları Qırımnı ziyaret etken turistlerniñ sayısı 6 milliondan ziyade olmadı.


text:
Twitter ağında qırımtatarlarğa qol tutmaq sebebinden fleşmob keçirdiler, dep bildire gordonua.
İnterenet-qullanıcılar #StopCrimeanTatarsGenocide heştegi ile messaclarnı yazıp, yarımadada sıqıştıruvnı duyğan qırımtatarlarğa destegini köstereler.
Böyle messaclar ile işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ taqibi meselesine diqqat celp etmege çalışırlar.
Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev bildirdi ki, Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen Qırımnıñ «halq imayesinde» yerli meclis vekilleriniñ ve «ğayıp olacaq» qırımtatarlarnıñ cedvellerini tizgen ekenler.
Evel Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov «Kommersant» gazetasına şunı bildirdi ki, Qırımnıñ Rusiyege qoşulması, memleket yolbaşçısınıñ tanılmaması ile bağlı areketler qanun boyunca taqip etilecek ve ğayet ciddiy mevam kösterilecek eken.
«İnsanlar arasında milletlerara zeminde ziddiyetlerni doğuracaqlarnı, nasıldır bir çare tapıp, Qırımdan quvarım ve olar cezalarını cinaiy tertipte körerler», – dedi Aksönov.
Qırımtatar halqınıñ taqibi işğal etilgen Qırımda adiy bir şey oldı. Rusiye mahsus hızmetleri tarafından ev, mektep, medrese ve camilerde tintüvler keçirile.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
2014 senesi martnıñ 3-nde Aqmescitte Qırımnıñ Nazirler şurası ögüne yarımadada «referendum» keçirilüvine qarşı bir kişilik narazılığınen çıqqan qırımtatar faali Reşat Ametov hırsızlanğan edi. Daa soñra onıñ cesedi tapıldı.
2014 senesi martnıñ 3-nde saba Aqmescitniñ Maryino qasabasında yaşağan üç balanıñ babası, 39 yaşında Reşat Ametov evden çıqqan edi. Tuvğanlarına arbiy komissarlıqqa barıp, Ukraina ordusınıñ göñüllileri sırasına yazılacağını ayttı. Video kameraları onı, Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı Lenin meydanında Qırım ükümetiniñ binası ögünde bir kişilik narazılıq keçirgen kişini, qayd etti. Videoda körüne ki, Qırım «samooboronasınıñ» bir qaç vekili onı meydanda tutıp, maşinağa mindire. Eki aftadan soñ Reşat Ametov Qarasuvbazar rayonınıñ Ortalan (Zemlâniçnoye) köyü yanındaki tarlada ölü tapıldı. Erkekniñ cesedinde işkence izleri bar edi, başı şeritnen sarılğan edi, yanında ise qırçma tapılğan edi. Daa soñra çıqarılğan neticelerge köre, ölümniñ sebebi közüne saplanğan pıçaq yarası oldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası sentâbrniñ 10-nda Reşat Ametovnı öldürgenler belli oldı, dep bildirdi. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ politsiyası qırımtatar faali Reşat Ametovnıñ hırsızlanması ve öldürilüvinden şübheli sayılğan «Qırım samooboronasınıñ» eki iştirakçisi ve Rusiye Silâlı Quvetleriniñ sabıq arbiyini qıdıruvğa ilân etti.
2019 senesi dekar ayında İnterpol qırımtatarı Reşat Ametovnıñ hırsızlanması ve öldürilüvinden şübheli sayılğan üç kişini qıdıruvğa ilân etmege razı olmadı.
2017 senesi Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko 2014 senesi baarde öldürilgen qırımlı Reşat Ametovğa Ukraina Qaramanı unvanını berdi.
BM insan aqları Yuqarı komissarınıñ idaresi azırlağan maruzasında Ametovnıñ öldürüvini mahkemesiz idam dep adlandıra.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qarasuvbazar şeer şurasınıñ sessiyasında avgust 25-te şeer yolbaşçısınıñ muavini Akim Çolohayev istifağa yollanıldı.
Bunı Qarasuvbazar şeer şurasınıñ deputatı Mihail Rozum öz başına ilân etilgen Qırım ükümetiniñ ruporı Krıminform saytına bildirdi.
«Bizler şeer reisiniñ muavini Akim Çolohayevni işten boşattıq. O, bundan evel de nizam mesülietine çekilgen edi. Bugün onı tenbiyeledik, soñra ise prokuratura teklifinen bulunğan vazifesinden boşattıq» – dep ayttı o.
Deputatnıñ bildirgenine köre, sessiyada 30 insandan 16 kişilik kvorum toplandı. Deputat qayd etti ki, sessiyağa «Ruh-Qurultay» sabıq fraktsiyasınıñ azaları kelmedi, lâkin kvorum bar edi.
Bundan evel Qarasuvbazar şeer şurasınıñ deputatları şeer reisi Albert Kangiyevni istifağa yollamağa tırıştqan ediler.


text:
Ekinci Aqmescit “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabsüleri Asan Yanikov ve Seytveli Seytabdiyevni yanvarnıñ 18-nde Aqmescitten Rostov-na-Donudaki 1-nci tahqiqat tevqifhanesine etap etkenler, daa bir qaç qırımtatar al-azırda tranzit olaraq Krasnodarda buluna ekenler. Bu aqta Qırım. Aqiqatqa “Qırım birdemligi” cemaat birleşmesi haber etti.
“Eskender, şimdi Krasnodarda bu gruppadan (RF CQ 205.5 maddesi 1-nci qısmı) beş adam bulunğanı aqqında aytıp berdi. Bu ballar Krasnodar SİZO-sında bulunalar, daa Muyedinov Yaşar, Gafarov Cemil, Arifmemetov Osman, Akim Bekirov”, – “Qırım birdemligi”ne advokat Rustem Kâmilev ayttı.
İmayeciniñ aytqanına köre, Eskender Suleymanov, Aqmescit SİZO-sından etap vaqtında davanıñ iştirakçilerini çıplaq soyunmağa mecbur etecek olğanlar, lâkin olar qanunsız bir şeyni taşımağanlarını bildirip, red etkenlerini ayttı.
Rostov-na-Donu tahqiqat tevqifhanesine etap etilgen soñ Asan Yanikovnı karantin kamerasına yerleştirgenler, buna advokat Safiye Şabanova bildirdi.
“Yemekten şikâyet etti. Domuz eti bar eken ve onı aşamaq mümkün olmağanını ayta”, – dep qoştı Şabanova.
Soçiniñ Üçünci istinaf mahkemesi yanvarniñ 14-nde Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Cemil Gafarov, Remzi Bekirov, Enver Ametov, Alim Karimov ve Tofik Abdulgaziyevniñ apiste tutuv müddetlerini uzatuv qararına qarşı advokatlarnıñ şikâyetini red etti.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Cemil Gafarov, Servet Gaziyev, Alim Karimov, Seyran Murtaza ve Erfan Osmanovnıñ apiste qaluv müddetini yarım yılğa uzattı. Olar Aqmescit SİZOsından Rostovğa avuştırılacaq.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetov ve Remzi Bekirov bar ediler.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Bağçasarayda Seyran Saliyevniñ evinde tintüv keçirilgen vaqıtta onıñ evi yanında onlarnen qırımtatarlar toplaştı.
Toplaşqanlar yüz bergen vaqialarğa qarşı özüni pek duyğulı alıp bardı. Olar, uquq qoruyıcılarğa aytqan sözlerinde Saliyevler qorantasına nisbeten yapılğan areketler adaletsiz olğanını qayd etken edi, Allahnıñ adını ve «Allahu Akbar!» («Allah Büyüktir!») degen sözlerini qıçırğan edi.
Avdetniñ bildirgenine köre, bugün, yanvar 26-da uquq qoruyıcılar qırımtatar milliy areketi faali Zodiye Saliyevanıñ oğlu Seyran Saliyevniñ evinde tintüv keçirdi. Bundan evel Seyran Saliyev «Hizb ut-Tahrir» işi boyunca şeklenilgen musulmanlarnıñ evlerinde tintüvler keçirilgende «Salaçıq» qavehanesi yanında qanunsız mitingde iştirak etkeni içün para cöremesinen cezalandı.
Seyran Saliyevniñ soy-sopları tafsilâtlı malümatnı bildirdi.
«Bizge qarar kösterilmedi, o (FSB hadimi, – Avdet) soñunda ayttı ki, olar onı alıp ketecekler, ve er şey yahşı olur», – dep añlattı onıñ soy-sopları Facebook qullanıcısı Server Mustafayev paylaşqan videoda.
Yaqınlarnıñ sözlerine köre, uquq qoruyıcılar Saliyevge onıñ Vkontakte içtimaiy ağındaki saifesi boyunca sualler berecek ve bu İslâm Devletinen bağlımı dep soraycaq ola, dep bildire Qırım.Aqiqat.
«Bütün dolapnı qarıştırıp çıqtılar, «Krepost musulmanina» («Musulman qalesi») kitabını qıdıra ediler. Uquq qoruyıcılardan biri ayttı ki, İslâm Devleti ile bağlı bir şey tapmasalar, «Hizb ut-Tahrir» ile bağnı qıdıracaqlar», – dep ayttı soy-soplar.
Seyran Saliyev belli qırımtatar faali Zodiye Saliyevanıñ oğlu ola.
Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız


text:
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye telükesizlik hizmetleri ve bunıñ kibi de Donbassta «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ uruşmacıları insan aqlarını kütleviy surette boza.
Bu aqta AQŞ Devlet departamentiniñ 2017 senesiniñ neticeleri boyunca insan aqlarını qorçalav faaliyeti aqqında maruzasında aytıla.
Vesiqada: «Rusiye ukümeti, Qırımda yerleştirilgen arbiy telükesizlik quvetleri üzerinde kontrolini öz qolunda tuta. Rusiye telükesizlik hizmetleri Qırım üstünde kontrolini arttırmağa ve insan aqlarını sıñırlamağa devam eteler. Qırımnıñ işğalci memuriyeti Ukrainağa ait Qırımda Rusiye qanunlarını saylamalı tarzda qullana», – denile.
Devlet departamentinde ayrıca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi, söz serbestliginiñ sıñırlanması, jurnalistlerge qarşı zorbalıq, internette sıñırlanmalarnı tatbiq etüv ve yarımadada er yerde toplaşuv serbestliginiñ bastırılğanını qayd eteler.
Aynı zamanda vesiqada, Qırımda ve Donbassta Ukraina ukümetiniñ kontroli yeterli derecede olmağanı ve Rusiye ile onıñ tarafından yönetilgen ukümetlerniñ cinayetlerni tahqiq etmekten vazgeçkeni sebebinden bu territoriyalarda insan aqlarınıñ ihtimallı bozuluvlarınıñ tetqiqatları tolu kölemde yapılmadı, denile.
Esabatta: «Rusiye işğalci ukümeti, 2014 ile 2015 seneleri arasında Qırım sakinlerini alıp qaçuv ve öldürüv vaqialarınıñ kerekli seviyede tahqiqatını keçirmedi. Ukraina Tış işleri nazirliginiñ malümatına köre, işğal esnasında ğayıp olğan 12 Qırım sakini daa soñra ölü tapıldı», – denile.
Vesiqada, Qırım ukümeti qırımtatar faaliyetçisi Ervin İbragimovnıñ ğayıp olmasını tahqiq etmek içün iç bir areket yapmadı, dep qayd etile.
Maruzada: «İbragimovnıñ bulunğan yeri ale daa belli degil edi. Cinayetni ihtimal ile tahqiq etken polis, İbragimovnıñ qorantasına tahqiqat aqqında malümat bermekni red etti», – denile.
Vesiqada qayd etilgenine köre, Donbassta insan aqları ile alâqalı eñ muim problemalar sırasına idamlar ve insanlarnı siyasiy sebepten öldürüvler, eziyetlevler ve apishanelerde ayat içün telükeli olğan şaraitlerde tutuluvlar kire.
AQŞ Devlet kâtibi vazifesini eda etken Con Sallivan, aprel 20, cuma künü, AQŞ Devlet departamentiniñ dünyada insan aqları aqqında bir yıllıq maruzasınıñ taqdim tedbirinde çıqışta bulunıp, Rusiyeni Qırımdaki vaziyet, Donbasstaki problemalar ve Çeçenistandaki insan aqlarını qorçalav meselelerine diqqat etmege davet etti.
Aprel 20-de Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları boyunca vekiliniñ ofisi, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda bulunğan aq-uquq qorçalayıcılarını yarımadada insan aqlarınıñ bozuluvları aqqında bildirmege davet etti.
Daa evel Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları boyunca vekili Lüdmila Denisova, Rusiyedeki zenaatdaşı Tatyana Moskalkovağa, 2018 senesiniñ aprelinde Aqmescit tahqiqat izolâtorında eñ azından dört kişiniñ ölmesi aqqında malümatnı teşkermek ricasınen mracaat etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
OKUNUŞU
Allâhümme innî es-elüke minel hayri küllihî âcilihî ve âcilihî mâ alimtü minhü ve mâ lem a'lem. Ve eûzü bike mineşşerri küllihî âcilihî ve âcilihî mâ alimtü minhü ve mâ lem a'lem. Ve es-elükel cennete ve mâ qarrabe ileyhâ min qavlin ev amel. Ve eûzü bike minennâri ve mâ qarrabe ileyhâ min qavlin ev amel. Ve es-elüke minel hayri mâ se-eleke abdüke ve rasûlüke Muhammedün sallallâhu aleyhi ve sellem. Ve esteîzüke mimmesteâzeke minhü abdüke ve rasûlüke Muhammedün sallallâhu aleyhi ve sellem. Ve es-elüke mâ qadaytelî min emrin en tec-ale âqibetehû raşedâ.
Cübbeli Hoca


text:
ABD OSCE elçisi James Gilmore iyünniñ 11-nde bu teşkilâtnıñ Daimiy keñeşiniñ online toplaşuvı vaqtında işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı açılğan yañı davanı mahkemege bergen Rusiye akimiyetiniñ areketlerini takbih etti.
Bu malümat ABD OSCE Daimiy temsilciliginiñ saytında derc etildi.
«Rusiye etnik ve diniy azlıqlar, hususan qırımtatarlar ve «İyegova şaatlarına» qarşı repressiyalarnı devam ettire. Bu afta Rusiye akimiyeti qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevniñ yañı davasını ğıyabiy esnas içün (mahkemege – QA) berdi. Bu onı ve qırımtatar halqını işğalge qarşı çıqqanları içün daa bir qabaatlav ıntıluvı ola», – dep qayd etti Gilmore.
Onıñ qayd etkenine köre, ABD, Qırım ve Aqyardaki Ukraina Milliy politsiyasınıñ baş idaresiniñ Qırımdaki din cemiyetleriniñ vekillerine qarşı Rusiye quvetçileriniñ reydlerinen bağlı cinaiy taqipni başlatqanına qol tuta.
«Bu reydlerde iştirak etken insanlar bir kün mesüliyetke çekilecek», – dep qoştı Gilmore.
Daa evel Gilmore Rusiyeni halqara közetici ve mustaqil jurnalistlerniñ işğal etilgen Qırımğa kirmege imkân bermesine, qırımlılarnı Rusiye ordusına askerlikke çağırmaqtan vazgeçmesine çağırğan edi.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine köre qabaatladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ ukrain davası qullanıla.
Qırımda mayısnıñ 27-nde Rusiye Tahqiqat komiteti qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge qarşı «cinaiy dava» tahqiqatını yekünledi.
İyünniñ 8-nde berilgen malümatqa köre, Rusiye Tahqiqat komiteti Cemilevniñ davasını mahkemege berdi. Bundan soñ Cemilevniñ advokatı Nikolay Polozov ne oña, ne de müvekkiline haber etilmedi, dep bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qazaxstan 2009nçı yılda Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasında küçep yörgän räislek wazifasın üzenä alırğa ömet itä. Älegä oyışmanıñ qayber äğzaläre – Qazaxstanda demokratik reformalar tieşle tizlektä barmıy häm ber tawış birü dä – xalıqara qanunnarda qabul itelgänçä irekle häm ğadel bulmadı, dip belderä.
İrtägä Qazaxstannıñ 9 millionğa yaqın saylawçısı – 7 partiä namzätläre arasınnan deputatlar saylayaçaq. 8nçe – Kommunistlar firqase saylawlarda qatnaşudan baş tarttı.
Ämma ilneñ üzendä dä, tışında da saylaw näticälärenä şiklänüçelär bik az. Farazlarğa qarağanda, prezident Nursoltan Nazarbayev citäkçelegendä xakimiättäge Nur Otan partiäse tawışlarnıñ küpçelegen alaçaq.
Mäcleskä ütär öçen 7%lıq kirtäne tağın 2 partiäneñ ütü ixtimalı bar. Sosial Öyränülär Üzäge wäkile Asıl Abdulov, Azatlıq radiosına, Sosial-demokratlar namzätläreneñ şansları yuğarı, dip söyläde:
"Aq Zhol partiäsennän qala başqa 5 partiäneñ 7%lıq kirtäne aşu mömkinlege yuq."
Şulay uq fiker beleşülärgä qarağanda, soraştıruda qatnaşqan xalıqnıñ yartısı ğına saylawlarğa barırğa cıyına. Barıber küpçelekne xakimiättäge Nur-Otan firqase alaçaq, dip, xalıq saylawlarğa yörüneñ mäğnäsen kürmi.
Qazaxstanğa parlament häm prezident saylawlarına üz küzätüçelären elek tä cibärgän Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ ber wäkilçelege, ildä ber tawış birü dä ğadel häm irekle bulmadı, dip beldergän ide. Bu yulı zarlanular küp bulmadı, alay da Sosial-Demokratik partiä – mäğlümat çaralarınıñ Nur-Otan firqase faydasına eşläwen äytep kilä. Oppozisiä wäkile Ämircan Kosanov, moña qayber misallar kiterä:
"Menä "Üskän Ongir", yağni Tuğan Yaq basmasında çıqqan mäqälädän özek: "xalıq, här töbäkneñ här watandaşın çınnap torıp qayğırtqan , Aral diñgeze problemaların çişergä tırışqan berdän ber köç ul – yaratqan prezidentıbıznıñ Nur-Otan partiäse ikänen añlarğa tieş." Menä ikençe mäqälä: iseme - "İlem Qazaxstan, Partiäm – Nur-Otan" dip atala. Nur-Otannıñ eşe – bezneñ däwlätçelegebezneñ nigeze. Alar Nur-Otan turında yazğanda xattä allahı tağäläneñ 99 isemen iskä ala... "
Şimbä könne Qazaxstannıñ 107 urınlıq Mäclesneñ 98 urınına namzätlär saylanaçaq, qalğan 9 urınğa deputatlar Qazaxstan xalıqları assambleyasınnan bilgelänäçäk.


text:
Rusiye Devlet dumasınıñ spikeri Sergey Narışkinniñ fikrine köre, Rusiyeniñ Qırım ve Aqyardan vazgeçüvi «imkânsızdır», Rusiye Federatsiyasına cezalar vastası ile basqı etmekten fayda olmaz. Bunı memur TASS agentligine bildirdi.
O şunı da bildirdi ki, Rusiyege qarşı cezalardan sebep ecnebiylerniñ çoqusı «Rusiyeden ketmek mecbur ola, çünki işbirlik toqtatıla, ticaret qapatıla».
Bu, Narışkinniñ sözlerine köre, «cezalarğa qoşulğan devletlerniñ siyaseti» neticesidir. Bu yoldan ketken «Avropa birligi Amerika basqısı altında öz-özüne zarar ketire», – dey o.
Bunıñ ile spiker kene şunı qayd etti ki, «çetel şerikler ileride de inatlığını köstere bile, amma böyleliknen maqsatlarına iriş olamaycağını añlamaq kerektirler».
«Cezalarnıñ lâğu etilmesi içün Rusiyege Qırım ve Aqyardan vazgeçmege, oña inanğan insanlarnı satmağa teklif eteler», – dedi o.
«Biz saylağan yolumızdan vazgeçmemiz, bizge basqı etmege faydasızdır», – dedi Narışkin.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Türkiyeniñ paytahtı Ankara şeerinde mayısnıñ 13-nde cumaertesi künü qırımtatarlarnıñ sürgünlik qurbanlarını añuv Künü munasebetinen miting ötkerilecek. Bunı Twitterde Ukrainanıñ Türkiyedeki elçihanesi bildire.
Olarnıñ malümatına köre, merasimde Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov ve Ukrainanıñ Türkiyedeki elçisi Andriy Sıbiga iştirak etecekler.
«Bügün saat 13:30 Ankarada qırımtatarlarnıñ sürgünlik qurbanlarını añuv Künü munasebetinen miting ötkerilecek. Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov ve Ukrainanıñ Türkiyedeki elçisi Andriy Sıbiga iştirak etecekleri beklenile», – dep aytıla bildirüvde.
Ukrainada mayısnıñ 18-nde qırımtatarlarnıñ sürgünlik qurbanlarını añuv Künü munasebetinen hatıra merasimleri teşkil etilecektir. Er sene bu künü 1944 senesiniñ faciası añıla, o vaqıt Qırımnıñ tamır halqı yarımdadan Orta Asiyağa sürgün etilgen edi. Cemi sayıda, 180 biñ adam sürgün etildi. Ukrainada qırımtatarlarnıñ sürgünligi genotsid olaraq tanıldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Tanzaniya liderın kümgändä 45 keşe ülde
Cenazada mäyetne kürü öçen êteş-törteş başlana
Tanzaniyada êlekkege däwlät başlığı Djon Magufulinıñ cenazasında çıqqan êteş-törteştä 45 keşeneñ ülüen belderdelär.
Cirle gazetalarnıñ xäbärenä qarağanda, Darüssälam şähärendäge waqıyğada hälaq buluçılarnıñ sanı 5 bularaq citkerelgän ide. Tanzaniya poliśiyäse soñınnan kürsätkeçneñ 45kä citüen äytte. Yaralanuçılar – 37.
Darüssälam poliśiyä bülege mödire Lazaro Mambosasa mäyetne kürü öçen Uxuru stadionına baruçı meñnärçä keşeneñ qağıydälärne ütämiçä stadionğa kerergä mataşuın häm monıñ êteş-törteşkä kiterüen belderde.
Yöräge awırtıp 17nçe martta ülgän Magufulinı 26nçı martta cirlädelär.


text:
Qırımtatarlarnıñ liderleri iyün 28-de aqşam İstanbul ava limanında yüz bergen patlavlarnı takbih ettiler. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov İstanbul ava limanında terakt neticesinde elâk olğanlarnıñ tuvğanları ve yaqınlarına taziyelerini bildirip, «türk milletine birlik ve metin olmağa tiledi».
«Terrornı tışqı siyasetine çevirgen ve Birleşken Milletler Teşkilâtında devlet terrorizm aqqını aqlağan devletler bar olğanına qadar iç kimse ne ayrı, ne de taqım terrorını toqtatamaz, añlaysıñızmı? Terrorizmniñ er angi şekli cezalanmalı... Qomşularını istilâ etken ve topraqlarını işğal etken memleketler terrorizm ile küreşmege çağırğan olsa, bunı afu etilmeycek hata, atta cinayet dep saymaq kerek», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi, halq deputatı Mustafa Cemilev Facebookta İstanbul ava limanında olıp keçken terakt qurbanlarınıñ tuvğanları ve yaqınlarını taziyelerini bildirdi.
Türkiyedeki Ukraina elçihanesi iyün 28-de aqşam İstanbul ava limanında kerçekleştirilgen patlavlarnı «terrornıñ varvar ücümi» dep adladı.
Dünya liderleri ve BMT Türkiyedeki teraktnı takbih ettiler.Soñki bir qaç ay içinde Türkiye bir sıra ücümge oğradı. Kurd boyevikleri ve «İslâm devleti» ekstremist taqımları ücüm kerçekleştirilmesi ile qabaatlana.
Soñki resmiy malümatqa köre, İstanbul ava limanındaki ücüm neticesinde eñ azından 36 kişi elâk oldı ve 147 insan yaralandı. Kimse ücüm mesülietini öz boynuna almadı. Türkiye baş naziri Binali Yıldırım bildirdi ki, ava limanındaki terakt mart ayında Brüsselde «İslâm devleti» kerçekleştirgen ücümge oşay.


text:
Aqımdaki seneniñ aprel ayında – qırımtatar diasporasınıñ eñ körümli erbaplarından biri Ahmed İhsan Qırımlınıñ yubileyi. Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ lideri 2011 senesi bu dünyanı terk etti. Ahmed İhsan Qırımlı 1920 senesi aprel 23-te Türkiyede dünyağa keldi. Lâkin onıñ tamırları Qırımdan – qartbabası Aqseit Memet Efendi Qırımnıñ Efendiköy köyünden edi.
XIX asırnıñ ortalarında Qırımdaki yaşayış zor edi... Qırım cenki bitken soñ qırımtatarlar Qırımnı terk etmege başladılar. Qorantası daa raat yaşasın dep, Aqseit Memet Efendi onı Türkiyege yollay, özü ise vatanda qala. Yolğa biraz para ve Qurannı berip şöyle yazdı: «Men mında qalacam. Etim-kemigim topraq olacaq. Üzerimde otlar çıqacaq. Olarnıñ qoqusına torunlarım buraya kelecek…». Bu sözler kerçekleşti...
1861 senesi qoranta Türkiyeniñ batı topraqlanına kelip, tamır ata ve Balıkesir şeerinde yerleşe. Sultan Abdulmecit bu yerni Qırımdan köçip kelgenler içün azırlamağa emir etken edi. Vaqıt keçken soñ şeerniñ bu qısmı «Qırım maallesi» adını aldı. Köçip kelgen qırımtatarlarnıñ episi yañı yerlerge alışamadı. Faqat bazılarınıñ maddiy alı yahşı edi.
1920 senesi Balıkesir şeeriniñ Mecediye maallesinde bay satıcınıñ qorantasında oğlançıq dünyağa kele – Ahmed İhsan Qırımlı. Litseyni bitirip, Robert Collegende inglizce oqudı, soñra ise İstanbul universitetiniñ tibbiy fakultetine oqumağa kirdi. Oquş devamında cemaat faaliyetine başladı, Universitet studentleri birliginiñ reberligi ve Balıkesir studentleriniñ birligine kirgen edi.
Oquşnı bitirgen genç Sarıkamışta askerlik yapıp, İngilterege yol ala. Mında doquz ay devamında Londrada pediatriya saasında bilgilerini arttıra, İngiltereniñ Türk studentleri federatsiyasınıñ temsilciliginde siyasiy faaliyeti mektebinde oquy.
1949 senesi Ahmed İhsan Qırımlı qırımtatarlarnıñ tuvğan topraqlarından sürgün etilmesini ögrene... O vaqıtqa qadar ecdatlarınıñ vatanı Qırımnı körmese de, bu haber onı şaşırttı. Aynı bu vaqıttan soñ semetdeşlerine – qırımtatarlarına – yardım etüv işi onıñ ayat işi olğandır.
Bir yıldan soñ Ahmed İhsan Qırımlı Amerika Qoşma Ştatlarına zenaat bilgilerini arttırmaq içün yol ala. Qabiliyeti sayesinde eki buçuq yıl içinde Amerika universitetlerinden birinde oca ola. Mında Türkiye ve İngiltere gençler teşkilâtlarında qazanğan tecribesi pek faydalı oldı. O vaqıt AQŞ-da Türkiye ve türk gençleri aqqında çoq bilmegen ediler, ve Ahmed İhsan Qırımlı AQŞ Türk studentleri birliginiñ temelini qoyğan ve yolbaşçılıq etken insan oldı. Bugünde-bugün bu birlik Qırım türkleriniñ cemiyeti ile beraber Amerikadaki türk diasporasınıñ eñ küçlü teşkilâtlarından biri sayılmaqta.
1950-1957 seneleri Ahmed İhsan Qırımlı AQŞ-da qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında bir sıra konferentsiyanı teşkil ete
1950-1957 seneleri Ahmed İhsan Qırımlı AQŞ-da qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında bir sıra konferentsiyanı teşkil ete. Kelecek seneleri oña AQŞ Qırımtatarlar cemiyetiniñ yolbaşçısı fahriy unvanı berildi.
Ayatnıñ Amerika devri onıñ taqdirinde büyük emiyet taşığan edi.
Mında o Ukraina mustaqilligi oğrunda küreşken Yaroslav ve Yaroslava Stetskolar ile tanış ola. Olarnıñ dostluğı ömür boyu sürdi, 1986 senesi Yaroslav vefat etti ölümi, 2003 senesi ise Ukraina parlamentiniñ aqsaqalı, Ukraina halq deputatı Yaroslava Stetsko vefat etti. O vaqıtları ukrain diasporasınen bağ tutqan Qırımlı Ukrainanı tanıy ve sevmege başlay.
Oquşnı bitirgen Ahmed İhsan Qırımlı Balıkesirge qaytıp, ekim olıp çalışa. Sevimli iş siyasetnen oğraşmağa keder etmey edi. O, şeerniñ Demokratik firqasınıñ azası oldı, Balıkesir studentleri birliginde faaliyetini devam ete edi. 1961 senesi Ahmed İhsan Qırımlı Adalet Partisinden Türkiye Parlamentiniñ deputatı olaraq saylana ve 1977 senesine qadar yüksek qanun çıqarıcı organda çalışa. Bundan ğayrı, 1961 senesi Adalet Partisiniñ İcra Şurasınıñ azası ola ve bir müddet devamında Şura reisi Ragip Gümüşpalanıñ muavini olıp çalışa. 1960-ıncı yılları Türkiye eyyetiniñ erkânında Ahmed İhsan Qırımlı Sovetler Birliginiñ reberligi ile muzakerelerde iştirak etip, Nikolay Hruşçev ile şahsen laf etken edi.
1973 senesi Türkiye turizm naziri ve Türkiye Parlamentiniñ sağlıq saqlav komissiyasınıñ yolbaşçısı, Milliy Mudafaa ve İçki işler komissiyasınıñ azası olğan edi. Türkiyeniñ eyi niyetler komissiyasınıñ azası olıp, farqlı memleketlerni resmiy şekilde ziyaret etken edi. O, Türkiye sağlıq saqlavınıñ tedaviylev fondunıñ esasçısı ve yolbaşçısı, Türkiyeniñ Qızıl Haç teşkilâtı yolbaşçısınıñ vekâletli temsilcisi olğan edi.
Ahmet İhsan Qırımlı qırımtatarı olğanını er daim qayd ete ve bundan ğururlanğanını bildirgen edi
Ahmet İhsan Qırımlı qırımtatarı olğanını er daim qayd ete ve bundan ğururlanğanını bildirgen edi. Ecdatları vatanını terk etkeninden bir buçuq asır keçken soñ o tuvğan Qırım toprağına adım attı. Qırımtatarlarnıñ repatriatsiyası başlağanda Ahmed İhsan Qırımlı semetdeşlerine yardım etmege başladı. 1987 senesinden itibaren memleketniñ 18 şeerinde şübeleri olğan Qırımtatarlarnıñ medeniyet ve yardımlaşma derneginiñ yolbaşçısı ola. 1999 senesi Ukraina ve Türkiye dostluq cemiyetini, em de Qırım Vaqfını qurdı.
O, Qırımda qırımtatarlarğa yerleşmege yardım etmek içün büyük issesini qoşqan edi. Onıñ faaliyetinde maarif işi pek müim oldı. Qırımtatar halqınıñ büyük erbabı İsmail Gasprinskiyniñ hatırasına bağışlanğan halqara konferentsiyalar Türkiye ve Ukrainada ananeviy oldı. 2010 senesinden itibaren Qırımtatarlarnıñ Medeniyet ve Yardımlaşma Derneginiñ Merkeziy ofisi Qırımtatarlarnıñ Medeniyet ve Yardımlaşma Dernegi ile beraber Ahmed İhsan Qırımlı adına edebiyat yarışını keçirmege qarar ala.
Ahmet İhsan Qırımlı ömürniñ soñuna qadar cemaat ve icadiy ayatta faal edi. 2011 senesi dekabr ayında onıñ cenazesi eñ büyük derecede keçirildi. Ukrainanıñ o zamanlarnıñ Prezidenti Viktor Yanukoviç Ahmet İhsan Qırımlınıñ ölümi ile bağlı taziyelerini bildirdi: «Ukraina-Türkiye dostluq munasebetleriniñ inkişafına büyük isse qoşqan adam, meşur cemaat erbabı vefat etti. Ukrainada onı er daim müsbet hatıralar ile añacaqlar».
«Elvida, bizim çoq qıymetli emcemiz!» – semetdeşleri qırımtatarlar onıñnen bu sözler ile vedalaştılar
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Rosselhoznadzor inspektorları işğal etilgen Qırımğa tavuq eti ile yükni kirsetmediler.
Bunı rusiyeli müessiseniñ matbuat hızmeti bildire.
Rosslhoznadzorda qayd etilgeni kibi, «Canköy» kiriş noqtasına «Magrok» dnepropetrovsk şirketinden kelgen 7,5 tonna tavuq etinde istisal şirketniñ işaretleri yoq edi.
«İnspektorlar mahsulatnıñ ukrain şirketniñ istisalı olğanı ile şübe peyda oldı. Vaziyet Zaporojye iş adamı tarafından rus-ukrain sıñırına ketirilgen yükniñ teşkerüvi vaqtında añlaşıldı. «Ukrain» mahsulatnıñ 5 tonnası arasında 1,5 tonna tavuq cigeri Danimarkadan, Büyük Britaniyadan 1,5 körel cigeri ve Macaristandan ketirilgen 2 tonna körel quyruqları belgilendi», – denile beyanatta.
Etni qıtaiy Ukrainağa qaytardılar.


text:
Törki xalıqlar
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Törki xalıqlar ul Törki tellärendä söyläşä torğan küp xalıqlar berläşterä torğan atama. Törkilärneñ tulayım sanı 250 millionnan artıq.
AtamalarYзrәpTү
"Törek" atamasınıñ berençe iskä alu 6. yözneñ Küktöreklär turında buldı. Qıtay ilbaşı 585. yılda İsbara isemle Küktürk xanına xat yazğanda, tegesen «Böyek Türk xanı» dip atıy. Şul çordağı Orxon yazmalarında da «Türük/Török» ataması qullanıla.
Bügenge Törkiädä «Türk» atamasınıñ mäğnäsen yışraq “köçle” wä “qüätle” itep açıqlílar.
Böten dönyada «Törki» süzen mädäniäte, tele, milläte, taríxı belän yaqın bulğan xalıqlarnı ataw öçen qullanalar. «Törki» süze urınına «Törki-Tatar» adı da kiñ qullanıla.
Törki xalıqlarnı öyränü fäne «Türkologí» dip atala.
TarixYзrәpTү
Yäşäw cirläre wä milli büleneşYзrәpTү
Bügenge köndä Törki xalıqlarnıñ iñ zur törkeme Törkiädä yäşi. Başqa olı Törki xalıqlar Azärbaycan, Kipır, İdel-Ural, İran, Qazaqstan, Qırğızstan, Törekmänstan, wä Üzbäkstan cirlärendä yäşilär. Bu Törki däwlätlärdän tış Törki xalıqlar Könçığış Törkistan, Tönyaq Ğiraq, Äfğänstan, Moldova, Balkannar (Bolgariä) illärendä dä yäşilär.
Törki xalıqlar öyränü buyınça tanılğan ğälim Wilhelm Radloff 1866. yılda bolay yaza: Tönyaq Afrikadan başlap Awrupılı Törkiägä tikle, Könyaq-Çığış Räsäydän başlap Keçe Asía ilä Turan, annarı Seber aşa Gobi çülenä tikle cirlärendä Törki telendä söyläşä torğan ıruğlar yäşilär. Bu dönyanıñ şul tikle kiñ cäyelgän alanda qullanıla torğan Törki tele belän çağıştırmalı başqa tel yuq (Çığanaq: Törki Mädäniät Näzäräte).
Dönyada Törki xalıqlar küp. Alar arasında:
- Äzerilär
- Balqarlar
- Başqortlar
- Çuaşlar
- Qırım Tatarları
- Ğağauzlar
- Qaraçaylar
- Qaraqalpaqlar
- Qazaqlar
- Qırğızlar
- Qumıqlar
- Qaşğaylar
- Noğaylar
- Üzbäklär
- Tatarlar
- Töreklär
- Törekmännär
- Tualar
- Uyğırlar
- Yaqutlar
Qayber belgeçlär Törki xalıqlarnı altı törkemgä bülä:
19. yöz azağınnan başlap 20. yöz buyı Urıslar wä Stalin xalıqlarnı bülü/butaw/sörü säyäsäten uzdırğan, monıñ näticäse bularaq Törki xalıqlarnıñ, alarnıñ söylämnäreneñ şaqtí ayırılu başlaw, bu närsä Törki xalıqlarğa açıq küzätü yasaw qatlawlı itä.
19. yözdä zamança säyäsät çorı başlanğaç, Törki xalıqlarda berläşü maqsatın quya torğan Pan-Türkism atlı xäräkät barlıqqa kilä, «Törki» atamasın qullanırğa täqdim itelä.
Tışqı küreneşYзrәpTү
Törki xalıqlar tışqı küreneş belän ber bersennän şaqtí ayırılalar. Zur öleşeneñ qiäfäte Qawqaz xalıqlarınıñ kük, yäğni körän/qara çäç belän körän küzlelär. Şayqtí öleşe sorı/qızıq çäşle zäñgär küzle. Qayber cirlärdä yäşägän Törkilär açıq tösle tän/küz belän bulıp, Moğol töçençelärene dä yörtälär, mäsälän Özbäklär berlän Tatarlar. Törki xalıqlarınıñ kübese kiñ yañaqlı, tügäräk başlı wä turı çäçle.
Törki xalıqlarnı nindi rasığa sanísı da zur bäxäslärne çığara.
DinYзrәpTү
Törki xalıqlarnıñ kübese Sönni Möselmannar. Ämma İranda wä Äzerbaycanda Törkilärneñ kübese Şiği Möselmannarı.
Çuaş, Ğağauz wä Yaqut xalqı Xristian dip sanala.
Şulay uq Şamanízm, Buddízm, Baha wä Yähüd dine tarafdarları da beraz bar.


text:
Bilingeni kibi, tabiiy insan tili çoq mürekkep bir fenomen, bir olaydır. Onıñ içtimaiy, ruhiy ve biologik, muhtelif hususiyetleri bar. Şu sebepten de tilni çeşitli taraflarından – nazariy, ameliy ve içtimaiy cietlerden ögrenmek, teşkermek mümkün dir.
Halqımız sürgün olunğan soñra, aman-aman 60 yıl devamında, tilimiz çoq zayıfladı, onıñ umumiy terkibi bozuldı, söz hazinesi eksildi, halqımıznıñ ananeviy işlerinen bağlı sözler ğayıp oldı. Bugün tilimiz özüne has esas vazifelerini becerip olamay desek, yañlışmamız. Amma soñki vaqıtta şaraitler deñişip başladı, ve tilimiz yavaş-yavaş olsa da, ilerilemege başladı: ilmiy maqaleler ve monografiyalar hazırlana, orta ve aliy oquv yurtları içün derslikler yazıla, çeşit türlü sözlükler neşir etile. Şübhesiz, bu faaliyet pek mühim ve kereklidir. Amma bugünki şaraitlerde tilni tedqiq etüvniñ eñ mühim cieti – içtimaiy ciettir. Qırımtatar mekteplerini kerekli sayıda açmaq içün, gazeta, dergi ve edebiy kitaplarnı eñ uyğun tirajda bastırmaq içün türlü içtimaiy problemalarnı açıqlamaq kerek. Meselâ, içinde yaşağan devletimizde tilniñ içtimaiy statusı, tilimizni qullanğanların sayısı ve añlatuv quveti ne derecede olğanı, çeşitli içtimaiy teşkilat temsilcileriniñ til bilme derecesinin ne derecede olğanı, yani olar bu tilde laf ete bileler mi?, oqup-yazıp olalar mı ?, aytılğanlarnı ve yazılğanlarnı añlap olalar mı ? Hangi yazını qullanalar ? tilniñ işlevlik / vazifelik ve üslubiy terkibi; tilniñ edebiy standart variyantınıñ mevcut olması, onıñ sistemleştirilmesi , normalaştıruvı ne derecede olğanı ve bu kibi problemalar tahlil etilmek kerektir.
Tilşınaslıqta mezkür meselelerni ögrengen bölükke içtimaiy tilbilgisi deyler. Maalesef, keçken senege qadar yuqarıda añılğan meseleler üzerinde tek men çalışa edim . Bu meseleler boyunca 39 ilmiy maqalem yayınlandı.Bu maqalemizde de aşağıdaki içtimaiy tilbilgisi problemaları tahlil etile:
1. Qırımtatar tiliniñ içtimaiy durumu
2. Tuvğan tilin añlamı.
3. Qırımtatarlarnıñ tillerini bilme derecesi.
4. Qırımtatar tiliniñ añlatuv quveti.
5. Edebiy til ve onıñ sınıflandırma derecesi.
6. Qırımtatar yazısı.
7. Qırımtatar ve rus tilleriniñ biri-birine tesiri ve qarışması meselesi.
1941 senesine qadar Qırımtatar tili devlet tili statusına sahip edi. Qırımtatar halqı kaytıp başlağan soñ, Qırım Muhtar Cumhuriyeti Anayasasında (1992 –1998) Qırımtatar tiline, Rus ve Ukrain tillerinen beraber, kene devlet tili statusı berilgen edi. Amma şimdiki künde Ukrayna Anayasası (1996) ve Qırım Muhtar Cumhuriyeti Anayasası (1998) mucibi Qırımtatar tili, Rus tili kibi, milliy azınlıq tili statusına maliktir. Şimdiki şaraitlerde, Qırımtatarlarnıñ öz devletçilikleri olmağan halda, Qırımtatar tili statusını deñiştirmekniñ aşağıdaki yolları bardır:
1. Tilimizge Qırım Muhtar Cumhuriyetinde resmiy til statusı berilmesini talap etmek;
2. Tilimizge
/ yerli halqnıñ tili statusı berilmesini talap etmek. Qırımtatar tili devlet tili statusını tek qırımtatar devletçiligi yañıdan qurulğan soñ avtomatik tarzda alıp olur. Yazıq ki, bugün qırımtatar tiline devlet tili statusı berilmesi haqqında şiarlar ömürge keçirilip olamazlar: olarnı k
içün Ukrayna ve Qırım Anayasalarına deñişmeler kirsetmek lâzim, Qırımtatar avtonomiyası teşkil etilmesi lâzımdır.
Müellifniñ Qırımtatarlarnıñ tillerini bilme derecesi haqqındaki maqalelerinde ilk közetüvleriniñ neticeleri umumiyleştirilip kösterilgendir. Bazı neticeler anketler vasıtasınen elde etilgen edi. Şimdiki vaqıtta bu meselede tam statistik malümat olmasa da, mülâhaza içün bazı bir malümatnı 2001 senesi yapılğan bütün-Ukrayna nüfus sayımınıñ neticelerinden körmek mümkündür: Qırımtatarlarnıñ 93% ü tuvğan tili olaraq Qırımtatar tilini tanığanlar; 0,6 % sı – Ukrain tilini, 5,9% u – Rus tilini tuvğan til dep tanığanlar. Şunı da köz ögüne almaq kerekmiz ki, sayımnı yapqan adamlar tuvğan til degende, qaysı tilni köstermege kerek olğanını añlatmağan ediler. İçtimaiy tilbilgisinde “tuvğan til” böyle añlatıla:
1) Bala tarafından balalıq çağında büyüklerniñ tiline beñzetilip ögrenilgen til;
2) Özüni belli bir etnosnıñ vekili olaraq tanımaqnıñ vasıtası.
Yuqarıda ketirilgen statistik malümatnıñ haqiqiy vaziyetni aks etmegenini aytmaq kerektir: Qırımtatar tilini aktiv qullanğanlarnıñ sayısı, şübhesiz, daha azdır, amma ketirilgen raqamlar Qırımtatarlarnıñ añlılıqlarını, öz medeniyeti ve tillerini canlandırmağa istegenlerini köstermektedir.
“Til salâhiyetliliği”, til bilme derecesi terimi zemaneviy ilimde türlü manalarda kullanılmaktadır: a) insannıñ til haqqında bilgileri (yani türlü til kategorilerini /temel kavramlarını, olarnıñ qullanuv, türlenüv ve birleşüv qaidelerini bilgeni ve saire) manasında ve b) tilni qullanma qabiliyeti (yani bilgilerini qonuşma esnasında qullana bilgeni) manasında. Bu ekincisine añlatuv qabiliyeti de deyler.
Qırımtatarlarınıñ til bilme derecesi aşağıdaki ölçütlerge köre kösterilgendir Til bilme derecesinin ölçütleri tilni qullanğanlarnıñ sayısının azlaşqanına köre sıralanğanlardır: ağzaviy nutuqnı añlamaq; laf etmek; yazma nutuqnı añlamaq; oqumaq; yazmaq.
Kündelik yaşayışta Qırımtatarları, türlü şive ve lehçelerni (qıpçaq ve oğuz tilleriniñ türlü varyantların) qullanğanlarına baqmadan, olar biri-birlerini yahşı añlap olalar, çünki hem aktiv, hem passiv söz yeteneklerine esaslanalar.
Amma laf etmek içün söz yetenegini ve grammatikanı yahşı bilmeleri ve aktiv qullanmaları kerek. Bu qabiliyetler rus tili muhitinde, rus tilinde mektep ve aliy tahsil aluv şaraitlerinde, qarışıq qorantalarda inkişaf olunmay edi.
Yazma nutuqnı añlamaq, oqumaq ve yazmaq qabiliyetlerine kelgende ise, bu qabiliyetler sürgünlikte doğıp ösken Qırımtatar nesilinin zamanında asla da ögretilmey edi.
Tilni bilüv hususiyetlerine köre qırımtatarlarnı aşağıdaki dört gruppağa ayırmaq mümkündir:
1) tam bilgenler, hem Qırımtatar, hem Rus tillerini bütün içtimaiy sahalarda serbest qullana bilgenler;
2) tam olarak bilmegenlerden, tuvğan tillerini tek turmuşta qullanğanlar, diger sahalarda rus tilini qullanğanlar;
3) tam olarak bilmegenlerden, Qırımtatar tiliniñ yerli şivelerini turmuşta qullanğanlar, Rus tilini ise Rus tilinde laf etkenler ile ya da qırımtatar tilini bilmegen qırımtatar balaları ile qullanğanlar;
4) tektilliler, yani tek Rus tilini ve ya tek Qırımtatar tilini qullanğanlar.
Birinci ve üçünci gruppalarnıñ sayısı pek azdır. Birinci gruppanı filolog hocalar, yazıcılar, jurnalistler; üçünci gruppanı ise tahsili alçaq derecede olğan ihtiyar kişiler teşkil eteler. Ekinci gruppa sayıca eñ çoqtır, onı rus mekteplerinde ve aliy oquv yurtlarında tahsil alğan orta yaşlı ve yaş adamlar teşkil eteler. Dörtüncü gruppa, tektillilerni de eki astgruppağa ayıra bilemiz a) çoq sayılı – balalar, yaşlar ve orta yaşlı insanlar, şu sırada qarışıq qorantalarda doğıp öskenler (tek rus tilinde laf eteler); b) az sayılı – pek qart insanlar, Rus mekteplerinde tasil almağanlar (tek tuvğan tilinde laf eteler).
Birinci ve ekinci gruppalarnıñ vekilleri qonuşma esasında, hatta aynı bir mevzu boyunca sohbetleşkende, bir tilden diger tilge serbest keçeler. Laf etkenlerniñ nutqunda Rus tiliniñ sözleri, kelime kelime tercümeler çoq sayıda rastkele. Bu yerde qarşılıqları olmağan telefon, taksi, dissertatsiya
kibi sözler degil de, Qırımtatar tilinde qarşılıqları olğan sözler közde tutula: revolütsiya – inqilâp, rümka – qade, krujka – meşrebe
ve saire. Qırımtatar nutquna Rus tiliniñ yardımcı sözleri ve modal sözleri kirsetile: a, no, nu (fakat, ama, yoksa), daje (dahi, bile), razve (aceba), koroçe (kısacası), po-moyemu (mence), voobşçe (genelde), potomu çto (çünkü, çtobı (…içün)
ve başqaları.
Qırımtatar tilini mektepte oquğan balalarnıñ sayısı pek azdır. Deyik, 2008-2009 oquv yılında Qırımnıñ bütün mekteplerinde 34610 Qırımtatar balası oquy edi, olardan 2935 kişi Qırımtatar tilinde oqutılğan 15 mektepte, 2725 kişi – oqutuv eki, üç tilde olğan ve Rus tilinde olğan mekteplerdeki qırımtatar sınıflarında, 22907 kişi ana tilini fen kibi ya da haftada 1-2 saat olanak ögreneler. 6043 talebe ana tilini asla da ögrenmey.
4. Qırımtatar tiliniñ añlatuv quveti.
İçtimaiy tilbilgisinde tilniñ añlatuv quveti degende, belli bir til qaysı içtimaiy sahalarda qullanılğanı diqqatqa alına. Başqa sözlernen deycek olsaq, belli bir tilniñ becergen içtimaiy işlevleriniñ vazifeleriniñ sayısına baqıla. Qırımtatar tili daha çoq “aile tili” kibi eski şive ve lehçeler şeklinde qullanıla. Tilniñ edebiy varyantı, yani normalaştırılğan şekli, kütleviy haberleşme vastalarında, bediiy edebiyatta ve, belli bir sıñırlanmalar ile, ilimde qullanıla. Maalesef, qayd etilgen içtimaiy sahalar öz-özünden
/ kendiliklerinden sıñırlıdırlar. Meselâ, yuqarıda qayd etkenimiz kibi, Qırımda olğanı 15 Qırımtatar mektebi çalışmaqta, pek az tirajlarnen 3 cumhuriyet gazetası ve 4 jurnal yayınlana. Böyle tar içtimaiy alanda tilniñ inkişaf etmesi ve zenginleşmesi içün şaraitler yoq demek mümkündür.
5. Edebiy til ve onıñ sınıflandırılma derecesi.
Edebiy til çoq işlevli /çoq-vazifeli olmasınen, uslübiy baqımdan çeşitliliginen, işlenilgenliginen ve normalaştırılğanınen ayırılıp tura. Edebiy til kuralları degende, tilde laf etkenlerniñ hepisi içün kütülmesi şart olğan qaidelerniñ cemisi añlaşılır. Bu qaideler til kategorilerinin /temel kavramların (birlemlerini) doğru qullana bilmesini, doğru türlenmesini, doğru birleşebilmesini, doğru yazılmasını ve doğru aytılmasını talap ete. Bu kuralların sınıflandırmak, yani bir sistemağa ketirilip, monografiyalarda, dersliklerde ve luğatlarda tasvir etilmesi kerektir. Edebiy tilniñ kuralları qonuşma esnasını qolaylaştırmaq ve qonuşmacılarnıñ biri-birini añlamasını qolaylaştırmaq içün hızmet etmeliler. Tek bir edebiy til olmasa, tahsil, ilim, medeniyet, içtimaiy-siyasiy qurumlar inkişaf etip olamaz.
Qırımtatar edebiy tiliniñ ve kurallarının bugünki halı nedir? Belli bir derecede uyğun orfografik qaideleri ve söz şekilleriniñ cedveli U. Kurkçi, A.M. Memetov, A.N. Garkavets kibi âlimler tarafından işlengen. Buña baqmadan, orta mekteplerniñ hocaları, aliy oquv yurtlarınıñ hocaları, yazıcılar, gazatacılar çoq zorluqlarğa rastkeleler. Gazetalarda, dergilerde, dersliklerde aynı sözün türlü-türlü yazılması bunı köstermektedir.
Sözlerni qullanabilmek normaları, grammatik, orfoepik / imlâ normaları ise daha az işlenilgenler. Şunıñ içün de transkriptsiya sisteması güzel keliştirilgen mahsus (ortologik luğatlar)
telâffuz luğatları zarurdır. Alâ bugün qırımtatar tiliniñ izaatlı luğatı tertip etilmegen, sözlerniñ doğru qullanuvını, yazıluvını, biriküvini ve aytıluvını bildirgen luğatta büyük ihtiyac bar.
6. Qırımtatar Yazısı.
Soñ 80 yıl içinde Qırımtatar yazısı bir qaç kere islâh etilgen edi: 1929 senesine qadar arab yazısı, 1929–1938 seneleri – latin grafikası, soñra ise kirill yazısı ve bu künge qadar da kirill yazısı qullanılmaqta. Bilgenimiz kibi, bu islâhatlar siyasiy sebeplerden keçirilgen edi ve Rusiyeniñ rus olmağan halqlarını sovyetleştirmek ve assimilâtsiya yapmaq süreçleriniñ tezleştirilmesine yönetilgen ediler. Şimdi ise qırımtatar yazısını tek deñişken geopolitik şaraitlerden degil de, qırımtatar tilini inkişaf ettirmek ve şu tilde tahsil sistemasını ileriletmek içün reforma yapmağa çareler bar.
1992 senesi aprel ayında Simferopolde latin grafikasına keçüv meselelerine bağışlanğan halqara konferentsiya keçirilgen edi. Kene şu seneniñ eylül ayında işlenilgen yañı elifbe qabul olunğan edi, 1997 senesi Qırım Yuqarı Şurası şu elifbeni qanuniy olaraq qabul etti. Bugün kirill elifbesi alâ daha qullanıla, amma kütleviy haber vastaları yañı grafikanı da aktiv işleteler. Bunıñnen birge latin grafikasında yazılğan metinlerde (orfografik
ve punktuatsion)
/ imlâ ve noqtalama hataları çoq rastkele. Qırımtatar yazısınıñ latin grafikasına keçüvi ğayet qıyın ve davalı bir meseledir, onıñ hem müsbet, hem menfiy tarafları bardır. Buña baqmadan, bu esnasnı endi keri çevirmek olmaz: üç cumhuriyet Qırımtatar gazetası, televideniye Kiril yazısınen bir sırada Latin elifbesini de qullanalar. Bugün ögümizde latin grafikasına keçüv esnasını olduqça zararsız (keçirmege)
keçirmek vazifesi tura.
7. Qırımtatar ve Rus tilleriniñ biri-birine tesiri ve qarışqanı meseleleri.
Etkilenme-karışma (interferentsiya) – eki tilin olğan bir muhitte til sistemalarınıñ özara alâqalarğa kirmesidir; bu adise tillerarası münasebetler olğanda yüz bere ve ekinci tilniñ kuralları ve sisteması tuvğan tilniñ tesiri altında deñişmesinden ibarettir.
Qırımtatar-Rus dillerinin etkilenme-karışması adisesi klassik şekilden farqlıdır. Klassik şekilde tek ekinci (alınğan) tilde, til sistemasında deñişmeler köz etile. Qırımtatar-Rus interferentsiyası ise (sıfatına köre) özellikleri itibarı ile bam-başqa bir fenomendir: tillerniñ özara mü(u)nasebetleri devamında etkilenme-karışmanın yönelişi ve dinamizmi daima deñişip tura edi. Qırımtatar ve Rus tiliniñ sıqı munasebetleri Qırım’nıñ 1783 senesi Rusiye tarafından zabt etilmesinden soñ başlağandır. İlk zamanları bu tesir daimiy degil edi ve klassik sürette közetile edi – Rus tili tuvğan tili tesirinden deñişe edi, Qırımtatarlarnıñ hepisi o devirde tuvğan tillerini bile ediler. Oktyâbr inqilâbından soñ Qırımtatarları Rus tilini daha tez menimsemege başlağan ediler. Amma bütün halq sürgün olunmazdan evel bu tesirniñ yönelişi aynı qala edi: Qırımtatarları Rusça laf etkende, tuvğan tilleri rus tiline tesir ete edi, bu tesir eñ evelâ fonetik ve sintaktik seviyelerde közetile edi.
1944 senesinden başlap (sürgünden soñ) etkilenme-karışmanın yönelişi tamam ters tarafına çevirildi: sürgün yerlerde Qırımtatar mektepleri olmağanı ve qarışıq qorantalarnıñ sayısı artqanından Rus tili Qırımtatar tiliniñ bütün seviyelerine tesir etmege başladı, neticede Qırımtatar tili soñ derecede bozuldu.
Bugünki Qırımtatar-Rus bilingvizmi tam olmağan çeşitine ait olıp, Rus tili üstün çıqa. Qırımtatarlarına eki türlü bilingvizm has olğanını qayd etmek mümkündir: a) qoşma bilingvizm (Qırımtatar kişi tuvğan tilini coymayıp rus tilini qullana) ve b) qoşmanıñ yerini tutqan bilingvizm (Rus tilini ögrengeninen Qırımtatar kişi ket kete tuvğan tilini coya). Buña doğğanından berli tek Rus tilini bilgen çoqtan-çoq monolingvlerni de qoşmaq mümkündür.
Zemaneviy şaraitlerde etkilenme-karışma Rus tilinden Qırımtatar tiline yönetilgendir: Rus tili bala, yaş ve orta yaşlı Qırımtatarlarnıñ çoqusı içün birinci til ola. qırımtatar tiliniñ bütün sistemasına aktiv tesir ete. Kelime bilgisi seviyesinde bu tesir çoq sayıda alınma sözlerniñ ve türlü – söz yasama, semantik, frazeologik kalkalarnıñ qullanılmasında, Cümle bilgisinde – türkiy tillerge has olğan pekitilgen söz sırasınıñ bozulmasında; Konuşmada – fonemalarnıñ ve allofonlarnıñ telâffuzınıñ bozulmasında körüne.
Yuqarıda aytılğanıñdan netice çıqararaq, bugün Qırımtatar tilini canlandırmak ve inkişaf ettirmek meselesi keskin turğanını qayd etmelimiz. Tilni canlandırmaq – yani tilimizni her bir sahada qullanıla bilecek derecege ketirmek maqsadınen onı inkişaf ettirmek, eyileştirmek demektir.
Bu problemanıñ –a) içtimaiy-siyasiy ve b) tilbilimlik cietleri bardır.
İçtimaiy-siyasiy ciet tilniñ kelişikli içtimaiy statusı tayin etilmesini, tuvğan tilde tahsil ve terbiye sistemasınıñ şekillenmesini, qırımtatar tiliniñ işlevlik alanının keñişletilmesini közde tuta.
Qırımtatar tilini canlandırmaqnıñ tilbilimlik cieti aşağıdaki sahalarda iş yapılmasını talap ete:
1.Künümizge qadar saqlanıp qalğan bütün şive ve lehçelerni toplamaq ve zemaneviy malümat saqlayıcı vastalarğa yazıp almaq;
2. Edebiy tilniñ kurallarını sistemleştirmek ve eyileştirmek .
1. Emirova A.M. Yazıkovaya situatsiya v Krımu i nasuşçnıye problemı vozrojdeniya krımskotatarskogo yazıka // Kultura narodov Priçernomorya. Simferopol, 1997. – № 1. – S. 83-86.
2. Emirova A.M. Movna situatsiya ta movna politika v Krimu // J. Sotsiologiya: teoriya, metodi, marketing. – Kiïv, 1998. – № 6. – S. 121-126.
3. Emirova A.M. Krımskotatarskiy yazık v lingvokulturnoy situatsii Krıma // Problemı vzaimodeystviya yazıkov i kültur v postkommunistiçeskih stranah Tsentralnoy i Vostoçnoy Yevropı. Mater. mejdunar. nauçno-praktiç. konf. – Kiyev, 1999. – S. 25-30.
4. Emirova A.M.Sovremennaya yazıkovaya situatsiya v Krımu // Aktualnıye voprosı innovatsionnoy deyatelnosti v gosudarstvah s perehodnoy ekonomikoy. – Mater. mejdunar. nauçno-praktiç. konf. k 80-letiyu NAN Ukrainı. – Simferopol, 2001. – S. 199-201.
5. Emirova A.M. Yazıkovaya kompetentsiya krımskih tatar // Kultura narodov Priçernomorya. – Simferopol, 2001. – № 21. – S. 182-184.
6. Emirova A.M. Russkiy diskurs v reçevoy deyatelnosti krımskih tatar // Kultura narodov Priçernomorya. –Simferopol, 2003. – № 37.–S. 132-135.
7. Emirova A.M. Şlâhi vídrocennâ í rozvitku krimskotatarskoï movi // Ukraïna – Tureççina: minule, suçasne ta maybutne –. Kiïv, 2004. – S.410-414.
8. Emirova,A.M. Krımskotatarskaya filologiya: sovremennoye sostoyaniye i perspektivı rzvitiya // Voprosı filologii. – M., 2003. – C. 149-156.
Ukrayna til ve medeniyeti muhitinde Qırımtatar tili (Özet)
Maqalede Qırımtatar tiliniñ İiçtimaiy-Tilbilgisi meseleleri tahlil etile: tilniñ içtimaiy statusı, qırımtatarlarnıñ tillerini bilme derecesi, tilniñ iletim – añlatuv quveti, edebiy tilniñ vaziyeti, qırımtatar yazısı , tillerniñ biri-birine tesiri meseleleri añlatıla.
Anahtar sözleri: içtimaiy tilbilgisi , til bilme derecesi, edebiy til, yazı , tillerin etkileşimi
Crimean Tatar language in linguocultural situation of Ukraine(Summary)
The article deals with the social-linguistic problems of Crimean Tatar language, such as: social status of language, lingual competence of Crimean Tatars, communicative power of language, state of literary language, Crimean Tatar graphics, and problems of interference of languages.
Keywords: social linguistics, lingual competence, literary language, graphic arts, interference of languages.
*
Qırım Akmescit Tavriya Üniversitesi Öğretim Üyesi


text:
Aqmescit – Qırımtatarlar eñ yaqın vaqıtta Qurultaynı toplamaycaqlarını tahmin etmege mümkün. Nevbetten tış toplaşuvda vekiller Qırım akimiyetine saylavlarda iştirak etüvni muzakere etecek ediler. Bundan evel Meclis saylavlarnı körmemezlikke urmağa teklif etken edi. Amma, bu qararnı bazı qırımtatarlar begenmediler. Bu mesele qırımtatar cemaatçılıqnıñ bölünüvine sebep olurmı?
Adetince, saylavlarğa qatnaşma meselesi, belli bir firqağa qol tutuvnı, ya da Ukraina Prezidentine namzetni desteklemek qararı Qurultayda qabul etile edi.
Amma, bu sefer ağımdaki seneniñ sentâbr 14 künü ötkerilecek yerli akimiyet organlarına saylavlarda iştirak etmemek qararı Meclis tarafından qabul etildi.
Muzakeresiz şamata
İyün 12 künü ötkerilgen Meclis toplaşuvında mezkür qararnı vekillerniñ episi desteklemedi. Qırım.Aqiqat saytına bildirilgeni kibi, toplaşuvda bulunğan 25 azadan 19 iştirak etmemekni seçti, 3 rey bermedi, daa 3 razı olmadılar.
Qararnı teñqid etkenler, onıñ acele qabul etilgeni ve bu mesele boyunca Qurultaynı çağırtmağa kerekligini qayd ettiler. Akimiyetke yaqın olğan «Krıminform» neşirine Enver Arpatlı añlatqanı kibi, «bu kibi müim qararlarnı Meclis qabul etmey, olarnı keñiş dairelerde muzakere etmeli. Soñra, Qurultayda «doğru qarar» alınmalı».
Qaidelerge köre, Meclis reisiniñ, Meclis vekilleri ekseriyetiniñ teklifi ile ya da milliy keñeşniñ üçte biri imza toplap Qurultaynıñ nevbetten tış sessiyasını keçire bileler. Qurultayda cemi olara 250 vekil bar. Qararnen razı olmağanlar soñki yolnı seçtiler.
Meclis reisiniñ vazifelerini vaqtınca eda etken Ahtem Çiygoz qayd etkeni kibi, imzalarnıñ toplanması boyunca şimdilik faaliyet alıp barılmay. Qırım.Aqiqatqa Ahtem Çiygoz bildirgeni kibi, «Meclis azalarnıñ ekseriyeti, sentâbr 14 künü ötkerilecek saylavlar, qırımtatarlarnı akimiyette temsil etip te, olarnıñ meselelerni çezmek oğrunda degil, sahte olacağında eminler. Mart 11 künü Qırım Yuqarı Şurasınıñ fermanında qırımtatarlarnıñ saylavlarda iştirak etüvi, icraiy organlarında temsilciligi, kvota ile temin etilüvi, idare etüv organlarınıñ tanılması boyunca belli bir teklifler bar edi, amma, olarğa bir kimse qulaq asmadı».
Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl Qırım.Aqiqat ile subetleşkende, bazı vekiller, yerli akimiyet organlarına saylavlarda iştirak etmemek qararına narazılıq köstergenlerine baqmadan, Meclisniñ qararına boysunmağa azırlar, dep ayttı. Onıñ sözlerine binaen, bu mevzu cemaatçılıq arasında büyük munaqaşalarğa sebepçi olmadı, mart 29 künü, Qurultayda, akimiyet ile işbirlik tutmaq qararı ise daa çoq narazılıq kötergen edi.
Başqa fikir
Qırım parlamentiniñ «vitse-spikeri» Remzi İlyasov firqa cedveliniñ terkibinde «Devlet şurası»na saylavlarda iştirak etecegini gizlemey. Amma, Rusiyeniñ qaysı firqasına qoşulacağını söylemedi. Bildirgenine köre, razı olmağanlarnıñ sayısı, Meclis tüşüngeninden daa çoq.
Remzi İlyasov Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında şunı ayttı: «Biz özümiz ayırıca toplaştıq, tahminen 70 adam: aramızda Qurultay vekilleri, cemaatçılıq temsilcileri, bir qaç yerli meclis reisi bar edi. Biz, bu havflı ve müim vaqıtta çette qalmaq, idare etüvden vazgeçmek mümkün degil, çünki referendumdan soñ peyda olğan boşluq daa çoq keñişley bile».
Remzi İlyasov emin, bu kibi qararnı almazdan evel, Meclis «cemaatçılıqnen muzakereler alıp barmaq kerek edi». Onıñ fikirince, majoritar bölgelerde qırımtatarlarğa saylavlarda iştirak etmege izin bermek kerek edi. Proportsional sistemasına kelgende, qırımtatarlar özleri qarar almalılar.
«Saylavlar neticesinde, Qırımda akimiyet organları tertip etilecek. Ve biz, saylavlarğa qatnaşmasaq, siyasiy küçlerden iç birini desteklemesek, demek, bütün akimiyet organlarında temsil etilmyey, öz başına qalacaqmız»,– dey İlyasov.
Bunen beraber, «spiker muavini» Meclisni izçenli olmağanında qabaatladı. «Biz saylavlarda iştirak etsek, demek bu akimiyetni qanunlaştıracaqmız, emiş. Amma, başqa taraftan kvotalar olsa edi, biz qatnaşır edik. Bir vaziyette biz azırmız, diger vaziyette – yoq. Yani alış-veriş yapılğanını, añlamaq mümkün», – dedi Remzi İlyasov.
Yerli saylavlar aqqında munaqaşalar
Qırım «Devlet şurası»na saylavlarda iştirak etmemek qararını aman-aman er kes desteklese, yerli akimiyet organlarına saylavlarğa qoşulmamaq qararı bir çoq qarama-qarşı fikirlerni doğurdı.
«Soñki toplaşuvda men yerli saylavlarğa qoşulmaq teklifinen çıqtım, çünki, yerli organlar daa çoq hocalıq qurumlar, dep sayam. Olarnı mecbur etmeseler, asılında siyasiy meselelerge qarışmaylar», – dedi Nariman Celâl.
Onıñ aytqanına köre, yerli saylavlarda iştirak etmemek niyeti, bir sıra köy şuralarında idare etmekten men eter, bunen beraber Qarasuvbazar meri ve Bağçasaray rayon devlet memuriyetinde yolbaşçılıq vazifelerden marum eter.
Ahtem Çiygoz özüniñ nevbetinde, saylavlarğa qısmen qoşulmaqnı asıl qabul etmey. «Bazı adamlar, halqnıñ menfaatlarını tüşünip, saylavlarğa qoşulma kerek deyler, amma, daa çoq öz menfaatlarını közde tutalar», - dedi o.
Meclis azası Şevket Kaybullayev tamam şu fikirdeler. «Biz Rusiyedeki siyasiy küçler ve cemaatçılıq sisteması ne olğanını köremiz. Bunıñ episi sovet lagerini añdıra ve ayırı memur buña qarşılıq kösterip olamaz», – qayd etti Şevket Kaybullayev.
Boysunmağanlarnı ne bekley?
Meclisniñ nevbetteki toplaşuvı Hersonda ötkerilecek. Bu malümatnı Meclis azalardan biri bildirdi. Onıñ malümatına köre, toplaşuvnıñ tarihı daa belgilenmedi, amma onda qırımtatar halqı yetekçisi, Ukraina halq vekili Mustafa Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarov iştirak etecekler.
Tedbirde, bir sıra Qurultay azalarınıñ ögümizde olğan saylavlarda iştirak etecekleri mümkünligi muzakere etilecektir. Bazılarnıñ malümatına köre, Remzi İlyasovdan ğayrı, Aluşta meri muavini Enver Arpatlı, Saq regional Meclisiniñ reisi Eskender Bilâlov da saylavlarda işçtirak etmeleri mümkün.
Bu alnı Ahtem Çiygoz izaatlar eken, şunı ayttı: «Meclis azalarınen bağlı qaidelerde, vazifelerinden ne zaman boşatuvları da beyan etile. Qurultay vekillerine kelgende, olarnı 5 yılğa seçeler, anda vekil özü ariza bermek kerek ya da vekillerniñ ekseriyei qarar almalı».
Remzi İlyasov aytqanı kibi, Meclisniñ qararına qarşı çıqqanlar, milliy qurumlarda tutqan vazifelerden boşatıla bile. Şimdiki vaqıtta, o, Meclis, Qurultay azası olıp ta, «spiker muavini» vazifesinde buluna.
«Qaidelerge köre, meni yalıñız Qurultay vazifemden boşata bile. Elbet te, bunı yapsalar nahoş olur. Amma, men öz mevamımnı er daim açıq-aydın söyleyim. Belki de yañlışam, amma bu vaziyette, menimce, saylavlarda iştirak etmelimiz, ve böyleliknen, iç bir kimsege qarşı çıqmaymız, eyilikke taba adımlğanımıznı kösterirmiz», – qayd etti İlyasov.
Bundan evel, Qırım.Aqiqatqa bergen izaatta Remzi İlyasov eminliknen saylavlarda ştirak etecegini bildirgen edi. Onıñ sözlerine köre, Qırım «Devlet Şurasına» saylanğan soñ, prezident Vladimir Putinniñ qırımtatarlarnıñ aqlanuvınen bağlı bir sıra qanun leyhalarnıñ qabul etilüvini talap etecek.


text:
Petro Poroşenko Ukraina prezidentiniñ qırımtatar işleri boyunca vekili vazifesine tayin etken Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Latviyağa yol alıp, evelden planlaştırılğan körüşüvlerden ğayrı, apishaneni ziyaret ettiler.
Şu cümleden, olar Rigadaki Latviya SSR KGB içki apishanesiniñ «kezinti azbarını» ziyaret ettiler.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi.
«Mustafa ağa Özbek SSR KGB apishaneleri (Taşkent) ve SSSR KGB apishaneleriniñ (Moskva, Lefortovo) şaraitlerini qıyaslay», – böyle etip Refat Çubarov fotonı izaatladı.
Meclis reisi ise bir vaqıtları reberlik yapqan Latviya devlet arhivini ziyaret etti.
«23 yıldan soñ – kene de zenaat boyunca çalışqan eñ meraqlı vaqıtlarım keçken devlet arhiviniñ rafları yanında. Men bu topraqnı kerçekten de sevdim, lâkin daa ziyade – onıñ serbestsever halqını. Aynı bu yerde, Latviyada, men birinci siyasiy adımlarımnı atqan edim», – dep qoştı Çubarov.
Latviyada Meclis reisi yerli kütleviy haber vastalarına intervyü berdi.


text:
Keriç politehnik kollecinde çarşenbe künü, oktâbrniñ 17-nde, patlav yüz berdi. Qırım kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, 10 insan elâk oldı, 50 kişi yaralandı. Rusiye akimiyeti bomba patlağanını bildire.
Keriçteki oquv yurtunda olğan patlav aqqında içtimaiy ağlarnıñ qullanıcıları yazmağa başlağan edi.
Rusiyeniñ terrorizmge qarşı milliy komiteti bildire ki, köllecde bomba patlatıldı.
«Keriçte belli olmağan bir patlayıcı patlatıldı», dep tekrarlay komitetniñ malümatını «İnterfaks» (bundan evel agentlikniñ menbaları, patlav yerine qaza-gaz hızmeti keldi, dep bildirgen edi, «Krıminform» ise oquv yurtunda gaz patlağanını yazğan edi – QA).
Rusiyeniñ terrorizmge qarşı komiteti, ilk malümatqa köre, 10 insan elâk oldı, 50 kişi yaralandı, dep bildire. Yaralanğanlar şeerniñ tibbiy müessiselerine alına.
Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ idaresi bu malümatnı daa tasdıqlamadı.
«Kerç – moy gorod» saytınıñ mühbiri bildire ki, patlav neticesinde yaralanğanlar bar. Qaza yerine «ilk yardım», qurtarıcılarnıñ maşinaları kele, rayonnı politsiya sarıp aldı.
Patlav yeriniñ fotoresimlerinde sındırılğan pencere çerçiveleri ve qurtarıcılar ve ekimlerniñ maşinaları körüne.
Şeer kollecinde olğan patlavdan soñ anda Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov yol aldı.
«Patlav aqibetlerini yeñmek ve yaralanğanlarğa yardım etmek içün Keriç politehnik köllecine acele yol aldım. Patlav sebeplerini belli organlar ögrene. Bütün hızmetler qaza yerinde çalışa», – dep yazdı Aksenov Facebookta.
«Keriç politehnik kolleci» – devlet bücet tasil müessisesidir, onıñ tesisçisi Qırımnıñ Rusiye tasil nazirligi ola. Müessise saytınıñ malümatına köre, mında aşçı, qaynaqçı, muasebeci, tehnolog ve berberler oquy.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Georgiy Logvinskiy dey ki, deputatlar gruppası qırımtatar sürgünliginiñ tanılmaması içün cinay mesuliyet aqqında qanun leyhasını azırlay.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Holokost, Açlıq ve qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ tanılmaması içün cinaiy mesuliyetni belgileycek qanun leyhasını azırlaymız. Akimiyet areketleri neticesinde qurbanlar bar edi ve biz olarnıñ hatırasını ürmet etmelimiz ve tarihnı tüzetmege kimsege izin bermemelimiz», – dey Logvinskiy.
Ukraina Yuqarı Radası noyabr 12 künü «Qırımtatar halqınıñ genotsidi aqqında» qarar leyhasına rey berdi. Zaruriy 226 deputattan 245 qol tuttı.
Qırımtatar halqı 1944 senesi mayıs 18 künü yarımadadan mecburen sürgün etildi. Sovet akimiyeti bunı «qırımtatarlarnıñ Ekinci cian cenki vaqtında natsist Almaniya ile işbirlikte buluması» ile añlattı. 1989 senesi SSCB Yuqarı Şurası sürgünlikni qanunsız ve cinaiy tanıdı.


text:
Tünevin Yaltada doquz qatlı evniñ dörtünci qatında yanğın çıqqan, 10 adam tahliye etilgen, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Qurtarıcılar, yanğın ocağı 4-ünci qatta olğanını ve ateşniñ bütün kvartira ve qomşu kvartiralarğa yayılmaq telükesi olğanını tayin etti.
“Mesken ev teşkirildi, yaralanğan adam olmadı. Amma tütünlengen binadan 10 adam - qomşu kvartiralarda yaşağanlar - tahliye etildi. Yanğınnı muvaqiyetnen söndürdiler. Ateş şahsiy eşyanı ve ev tehnikasını yaqqan. Yanğın 36 metr kvadratlıq mıntaqanı qaplağan. Yanğın sebeplerini ekspertler bilmege tırışa”, - denile beyanatta.


text:
Türkiyeniñ saqat adamlar Birligi (Zonguldak ş.) Qırım musulmanları Diniy idaresine Quran-ı Kerimniñ 12 nushasını yolladı. Bu yalıñız birinci qısım, umumen Müftiyatqa 200 Qurannı yollaycaq olalar.
Bunı Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Quranlarnı Qırımğa Birlik reisi İsmail Şentürk yolladı.
Muqaddes kitaplar musulman cemiyetlerine berilecek.
QMDİ kösterilgen yardımları içün teşekkürler bildirip, ileride de hayriye leyhalarnıñ beraber amelge keçirilmesine ümüt etkenini bildirdi.


text:
Kremlniñ nezaretindeki Aqşeyh rayon mahkemesi yanvarniñ 16-nda, mermi saqlağanında qabaatlanğan ukrain faili Volodımır Baluhnı üç yıl ve yedi ayğa yaşav tarzı koloniyağa yollamağa ve 10 biñ ruble (tahminen 4,6 biñ grivna – QA) ile cezalmağa qarar aldı.
Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildirdi.
Bundan evel rus prokurorı, mabusnı 5 yıl ve 1 ayğa azatlıqtan marum etip, yaşav tarzı koloniyağa yollamağa ve 20 biñ ruble (tahminen 9,2 biñ grivna – QA) ile cezalamağa talap etken edi.
Yanvarniñ 15-nde mahke toplaşuvında Baluh, soñ sözüni aytar eken, oña qarşı açılğan dava «onıñ siyasiy noqta-i nazarı sebebinden uydurılğanını» ayttı ve dedi ki, bu onı «yañı Vatanını» sevmege mecbur etmez.
FSB Vladimir Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde yaqalağan edi. FSB hadimleri Volodımır Baluhnıñ evinde çardaqta 90 patron ve bir-qaç TNT blokları tapılğanını beyan etti.
2017 senesi avgustta, mahkeme onı üç yıl ve yedi ayğa apiske oturtmağa ve on biñ ruble ile cezalamağa qarar alğan edi. İstinaf arizası baqılğan esnasta Baluhnıñ ükümi lâğu etildi. Dava tekrar baqılmasına yollanıldı.
Dekabrniñ 1-nde Aqşeyh rayon mahkemesi ukrain faili içün sıñırlama tedbirini eki ayğa ev apisine deñiştirgen edi.
Baluhnıñ imayesi tasdiqlay ki, o ukrain tarafdarı olğanı sebebinden – divarındaki yazı ve azbarında Ukraina bayrağı asılğanı içün – basqılarğa oğratıldı.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımdan olğan gençlernen alâqa qurulmasında bütün manialarnı aradan yoq etmesini ve olar içün Ukraina aliy oquv yurtlarına kirişni oldukça qolaylaştırmasını kerekli saya.
Bunı Ukraina prezidentiniñ QMC-nde vekillikniñ matbuat hızmeti bildire.
"Devlet başçısı artıq işğal olunğan topraqlardan olğan gençlerniñ tarafndan Ukraina vatandaşlığınıñ saqlanmasına yardım etecek bir devlet programmasını azırlamağa buyurdı", - dedi Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili Anton Korınevıç.
Daa evel Ukraina Tasil ve ilim naziri Ğanna Novosad, Qırım ve Donbass abituriyentlerine Ukrainanıñ tek ayrı-ayrı universitetlerine degil de, bütün oquv yurtlarına kirmege ruhset bermek kerek, dep ayta edi.
Soñki eki yıl devamında qırımlılarğa esas Ukrainadaki aliy oquv yurtlarına oqumağa kirmege yardım etken «Qırım – Ukrainadır» tasil merkezleriniñ sayısı üç qat arttı, şimdi 35 danesi bar.
Nazirlikniñ malümatına köre, «Qırım – Ukrainadır» tasil merkezleriniñ vastasınen oqumağa kirgenlerniñ sayısı: 2016 senesi 153 qırımlı, 2017 senesi 204 qırımlı, 2018 senesi 227 insan, 2019 yılda 265 talebe oldı.
Daa evel Ukraina tasil ve İlim nazirligi Qırım ve Donbass abituriyentleri içün talimat derc etken edi.


text:
Xөkümәtneñ şuşı qararı tik Tөrkiәdә tügel, ә çit illәrdә dә kөçle reaksiә quptardı. Çit bazarlarnıñ reaksiәse dөnya nefte bәyәlәreneñ kütәrelüwe rәweşendә buldı. Çөnki Yaqın Kөnçığışta çığaçaq suğış nefte produksiәsen kimetәçәk digәn qaraş өstenlek itә. Tөrkiәneñ idәn astı kөrd partizan oyışması PKK-nıñ Tөnyaq Ğiraqta urnaşqan xәrbi bazalarına hөcüm oyıştıru mәs`әlәsendә citdi qarar birü aldında toruwı inde barlıq illәr tarafınnan da qabul itelә başlandı. Bu inde Tөrkiәgә qarata sәyәsi hәm sivil basımnarnıñ artuınnan da kürenә. AQŞ administratiәse isә mәrtәbәlәr Tөrek xөkümәten saq bulırğa kisәtte. İñ soñğısı AQŞ generale mayorı Carter Hamm tarafınnan yasaldı. Ul, “әgәr dә Tөrek Qorallı Kөçlәre Ğıraqqa ütep kersә, Ğiraq ta üz suverenlığın saqlayaçaq” dip kisәtte. Inde hәr ber keşegә dә mәğlüm diәrlek fakt şul. Ğiraq armiәse xәtta üz ilendә dә stabillekne tә`min itә almıy.Alarnı ayaqta totqan tөp kөç şiksez biredә urnaşqan AQŞ xәrbi kөçlәre. İnde generalnıñ bu süzlәre qayber tөrek akademiklar, sәyasәtçelәr hәm jurnalistlarnıñ da telgә kitergәn qurquların iskә tөşerә. Jurnalistı Serdar Akinan AKŞAM gazetasınıñ 11-nçe uktәberge sanında ”Tөrkiә Ğiraqqa ütep kersә soñğı çiktә AQŞ belәn suğışaçaq” dip kisәtkәn ide.
Tөrkiәne AQŞ qına tügel, başqa xalıqara oyışmalar da kisәtәlәr. BMO Qaçqınnar Yuğarı Komissarı Antanio Guettes suğış bu rayonda citdi qaçqınnar qurqınıçı barlıqqa kiterәçәk dip belderde. Tөnyaq Atlantik Saqlanu Paktı NATO çitәkçese Hoop Scheffer prezident Gülgә şıltıratıp, tüzemlek kürsәtergә çaqırdı.
Xәrbi operatsiә tabiği ni xәtle PKK-ga qarata oyıştırılsa da tege yaqtan Ğiraq çitәkçelegenә, Tөnyaq Ğiraqtağı aftonom Kөrd çitәkçelegenә, biredә urnaşqan AQŞ xәrbi kөçlәrenә hәm dә biredә yәşәgәn tınıç xalıqqa da tiskәre tә`sir yasayaçaq. Şul sәbәple dә Ğiraq Dәwlәt Başlığınıñ urınbasarı Tarıq Xaşimi kinәttәn Ankarağa vizit yasadı. Ul Ankaradan ayrılğanda “telәgemә ireştem” dide. Yәğni Tөrkiә PKK-ga qarata xәrbi operatsiәne Ğiraq citәkçelegenә aldan xәbәr itәçәk. Ber ük waqıtta Ğiraq premiere el-Maliki dә kollegası Erdoğan belәn sөylәşte. Tege yaqtan Tөrkiәgә dürt kөnlek rәsmi vizit yasağan Süriә prezidentı Beşar Esadnıñ “Tөrkiәne qararlarında tulısınça yaqlıym” dip belderüwe isә Ankara tarafınnan uñay bәyәlәnde. Çөnki Suriәneñ üzendә dә kөrd probleması bar. Prezident Putinnıñ 11-nçı ükteberdә İranğa rәsmi vizitı yasap, AQŞ-qa qarşı Tährannı yaqlaw pozitsiәsenә kiçüwe, AQŞ-nı Yaqın Kөnçığışta kөçsezrәk pozitsiәgә tөşerüwe yağınnan, Ankaranıñ pozitsiәsen qıya rәweştә quәtlәde. Mәğlüm İrannıñ da üzendәge radikal qorallı kөrd partizannarı belәn problemaları bar.
12-nçe üktәberdә zapiska turında ütkәrelgәn sөylәşülәrdәn soñ 549 deputattan 526-sı tawış birügә qatnaştı. Şularnıñ 507-se röxsät qararın yaqlap tawış birde. Dimәk Kördlәrneñ Demokratik Cәmğiәt partiәse deputatları qarşı tawış birdelәr. Tawış birügә qatnaşmağan 42 deputanıñ küpçelege isә çığışı belәn kөrtlәr bulırğa tiyeş. Dimәk xөkümәt telәgәn waqıtta Ğiraq çigen ütep kerü өçen armiәgә boyrıq birә alaçaq.
Tөrkiә inde Tөnyaq Ğıraqtan Tөrkiә aşa çarter oçqıçlarınıñ oçuın tıydı. Xәbәrlәrgә kürә, tөrek tankaları hөçüm pozitsiәsendә kөtәlәr. Çik tamojnese Habur da yabılu aldında. Çiktә 2 meñnәn artıq ğәskәr tora. Parlamenttan ütkәn bu röxsät qanunınıñ mөddәte ber yıl. Başqaça әytkәndә Tөrek Qorallı Kөçlәre zapiska ütkәç ük Ğiraqqa ütep kerәçәk tügel. Çөnki qış ayları başlanuwı sәbәple tawlıq rayonnarda xәrbi operatsiәlәr ütkәrü baytaq qıyınlaşa.
Qısqası Tөrkiә şuşı röxsät belәn tieş bulsa Tөnyaq Ğiraqqa qarata xәrbi çaralar da kürergә әzer toruwın dөnya cәmağәtçelegenә kürsәtte.
İstanbul ,Әxtәm İbrahim


text:
Adliyeciler Suvdağda yanvarniñ 27-sinde «Qırım birdemligi»niñ oturışuvı esnasında Rusiye polis hadimleri tarafından adamlarnı qanunsız olaraq yibermeyip bir yerde tutqanlarına qarşı şikâyet azırladılar. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ canlı yayınında Qırım uquqçısı Lilâ Gemeci söyledi.
Adliyeci: «Men telükesizlik hadimlerinden areketlerini esaslandırmaq ve özlerini taqdim etmekni talap ettim. Uzun sürgen söz davasından soñ polis hadimlerinden biri köküs jetonını çıqardı, ve jurnalistler onıñ nomerasını qayd ete bildiler. Artıq yanvarniñ 29-nda biz, polis hadimleriniñ, psihologik tazyiq yapıp ve polis bölügine alıp baracaqları ile qorquzıp, şahsiy territoriyada toplanğan adamlarnı qanunsız olaraq dört saattan ziyade yibermeyip tuttılar. Bu, İnsan aqları ve esas ürriyetleriniñ qorçalanması aqqında konventsiyadaki 5-nci maddeniñ bozuluvıdır», – dep qayd etti.
Yanvarniñ 27-nde Suvdağda «Qırım birdemligi» cemiyet teşebbüsiniñ oturışuvına Rusiye OMONınıñ hadimleri keldi. Telükesizlik hadimleri, olarğa «bu adres boyunca silâlı toplaşuv keçe», dep telefon etkenlerini añlattılar. Olar tedbir iştirakçilerinden pasportlarını taqdim etmekni talap etip, aksi alda er kesni, avtozaklarğa yüklep, poliske alıp ketecekleri ile qorquza ediler.
İlhaqtan soñ Qırımda ameldeki Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler yapa.


text:
Qırımda “Tavrida” trassası boyu insan sağlığına zararlı olğan ambroziya ösümlikniñ bayağı çıtırmanlıqları östü. Bunı Qırım.Aqiqatqa qırımlı iş adamı Oleg Zubkov aytıp berdi.
“Aqmescitten (Simferopol) başlap, tap Qarasuvbazarğace (Belogorsk) “Tavrida” trassası boyu havflı kiyik ot - ambroziyanıñ sıq-sıq öskenini körmek mümkun. O endi güllep başlay ve bunıñ aqibetleri ciddiy olması mümkün. Yazıq ki, Qırım akimiyeti buña diqqat ayırmay”, - dep qayd etti Zubkov.
Onıñ fikrince, “Tavrida” trassası yanında o qadar çoq ambroziya olğanınıñ sebebi - yol qurulmasına ketirilgen topraq, yani o topraqta ösümlik urluqları bar olğanı sebebindedir
“Ekseriy alda ambroziya trassa qurulışı içün ketirilgen topraqta öşüp çıqtı”, - dedi o.
Aqmescit rayonınıñ bir qaç qasabasında ambroziya güllegeninden sebep karantin başlandı. Bunı Aqmescitniñ rusiyeli akimiyetiniñ matbuat hızmeti haber etmekte.
İyülniñ soñunda Aqmescit rayonınıñ Qoyaş (Vodnoye) ve Demyanovka köylerinde de ambroziya sebebinden karantin ilan etrilgen edi.
Ambroziya - kiyik ösümlik, onıñ çeçek tozu allergik reaktsiyasınıñ sebebi olmaq mümkün. Yuşan yapraqlı ambroziya - Qırım, Ukrainanıñ bir qaç vilayeti ve qomşu Rusiyeniñ Krasnodar ülkesinde tarqalğan kiyik otlarınıñ eñ havflı soylarından birisi.


text:
«38 yaşında olğan Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşı «Donbass halq imayesi» bölüklerinden birisiniñ komandanı olğanını ayttı. Onıñ şahsiy şeylerinde arbiy urba, pıçaq, balaklava ve Lugansk vilâyetiniñ haritası bar edi. Onıñ aytqnına köre, o çeçen kampaniyasında da iştirak etip, eki kere yaralanğan eken», – deyler sıñırcılar.
Devlet sıñır hızmeti işbu vatandaşqa Ukrainağa 3 yıl devamında kirişni yasaqladı ve onı Ukraina havfsızılq hızmetine berdi.
Melovoye – Lugansk vilâyetiniñ rayon merkezi. Mında tahminen 6 biñ insan yaşay. Bu mesken yer Çertkovo (10 biñ insan) Rusiye şeerçigi ile sıñırdaş ola.