text:
Adı Soyadı: Zeynep Ramazanova
Doğum Yeri ve Yılı: Bahçesaray, 1931
Mülakat Kayıt No: KA027
Mülakat Dili: Kırım Tatarcası
Men doğdım Büyük Özenbaşqa. Ramazanoğlu Bekirqızı Zeynep. 31-inci yılı doğdım.
Sürgünniñ öncesinde biz Büyük Onlar yine Büyük Özenbaş köyünde oturdıq. Anda babam işledi kolhozda, anam. Biz altı bala edik, beş qız bir oğlan. Eñ büyük apam evlendi. Onıñ bir qızçığı oldı. Onıñ aqayı cenkke ketti. Babam Beyaz Biletede cenkke netmediler, almadılar onı. Soñra öylen olıp, yaşar edik işte. Bir qarar yaşar edik. O Büyük Özenbaştaki doğğan evimiz eki qatlı edi, ondan qaldırıp bu yaqqa keldi ekinci ev yaptı. O evde oturdıq 11 yıl. Bir qarar yaşadıq.
Bar edi. Derim ki eki qatlı evimiz Özenbaşta onı bıraqıp keldik, bu yaqtaki kolhozğa, anda babam qurdı yeñi bir qatlı ev. Anda oturdıq, sığırlarımız, eki sığırımız bar edi, buzavları bar edi, 35-40 qoyumız bar edi, azbarları endi, saçmalıq yer bar edi. Öylen çalışa edik kolhozğa çalışa ediler, kolhoz ne berseler razı edik. A, soñ cenk başlağan soñ, erkeklerni alıp kettiler, biz bala edik, bala olğanda da biz yardım ete edik kolhozğa, semıçka cıya edik, ufatır edik, yardım ete edik kolhozğa.
Nemseler kelgence biz epimiz qaçtıq, saqlandıq. Nemseler kirip keldi evge, köyümizge. Soñ, endi bala-çağa biz çapıp çıqtıq, bilmeymiz bir şey, yolğa çıqsaq Nemseler keldi, bir şeyler aytalar-aytalar bizge, bir şey zarar etmediler. Öylen de olar keçip kettiler. Oturmadılar, köyümizge keldiler, toqtadılar i kettiler. Bir şey öylen bizge aytmadılar. Babam evde edi çıqmadı, a, biz bala edik, biz çıqtıq yolğa. Olar bir şey aytmadılar bizge, keçip kettiler, bizim köy yufaq köy edi anda. 35 hane edik, yufaçıq köy. Bizim başka köyümiz balaban edi, 700-800 hane edi. Amma bu kelgen kolhozımız öyle edi.
Bizim qorantamızdan partizan oldı bir partizan, bir eniştem oldı, eniştem. Özümniñ eniştem degil de, soyumızdan oldı partizan. Adı Ebazer edi. Toymaz Ebazer. O partizan oldı. A, başqa, bilmeyim. Bir eniştem bar edi, ağam küçük edi, eniştem armiyada edi. Leytinant edi eniştem. Cenkte oldı. A, böylen başqa bir şey olmadı. O cenkten da qaytıp kelmedi.
Bir şey bergenleri yoq bizge, yoq, kettiñiz siz, malıñız qaldı. O aytır edi anamlar, nu, sürgün etip bizni çağırmazdan ögüne, kelip qaç malıñ bar, neniñ bar yaza ediler. Soñradan bularnı tutıp alacaqtırlar dep, biz, biz eki sığırnı, bir sığır yazdırdıq, on qoynı 5 qoy yazdırdıq işte endi ükümetke. Tutıp alacaqlar qolumızdan, qorantamız büyük aşamağa kerek dep öylen yazdırdıq sürgünlik dokumentine. O köçmezden ögüne. 2-3 gün ögüne bularnı yazğanlar. Onı men bilmeyim, endi bala edim, ... ama anamlar öyle der edi. Öyle yazdılar.
Saba erte keldiler, saatnı bilmeyim, erte edi, biz daha yuqlay edik. Anam-babam turğan edi, baqsaq, köyniñ uje bir başından öbür başına adamlarnı yığalar, biz köyniñ ortasında otura edik. Soñ, anam-babam bizni çağırdılar, i sandıqnı açtılar, ne bar urbalarıñıznı kiyiñiz ballar dedi. Urbalarımıznı kiydik, üstümizge er bir urbalarımıznı kiydik, paltolarımıznı kiydik. Soñ, ya ne olacaq desek, köçeceksiz dediler. Soñ biz añlamay edik öyle şeylerden. Ondan soñ köçtik. Çağırdılar bizlerni alıp kettiler. Soñ kene bir soldat keldi. Başta kelgen soldat tez-tez dep netti soñ davrandırdı. 2-nci soldat keldi kördi, biz altı bala i babam bar, babam hasta soñradan dedi ki sen ne içün böyle az şey aldıñ dedi bizge, urbalar aşayt alıñız dedi. Soñra babamlar qaytıp yeñiden aşayt, babam soradı biz ne dedi, qayda dedi alıp ketesiz, ne yapacasız bizni dese. Sizni sürgün etecekler dedi. O ekinci soldat Musulman olsa kerek, esmeriy kelgen bir soldat edi. Öyle de sizni ya Uralğa, ya Özbekistanğa alıp ketecekler dedi. Alıñız aşayt, ala bolğanıñız qadar dedi. Ya biz ne qadar alıp olacamız? Aldıq maşinağa sığmadı, köterip attılar şeylerimizni.
A, soñ, o yerden alıp kittiler vagonğa, şalon bese-belli tolu olsa kerek, biz çoq oturmadıq poyezd yanına, bardılar yüklediler bizni vagonğa, i vagonnen kettik, kettik. Sivaşnı keçkence babam dedi, Allağa şükür Ural degil de Özbekistanğa Musulman yerine baracamız dediler. Soñ öyle dep netken soñ, men onı o qadarını bilmeyim, soñra babamlar aytır edi, ondan biler edim. Ana, keçip kettik, ketkende toqtata ediler bizni aşamağa.
Özüñ pişir aşa, der ediler. Bir şey yoq, tava yoq, odun yoq; çöplüklerni cıyıp, endi tavanı qızdırıp, hamırın azır basılğan olar edi, bir pite yapıp, nege qoysalar, tavağa qoysalar yarısı pişe edi yarısı pişmey edi, vagon köçe edi, a öylen de çapıp çıqa edik, çıqıp olsaq. Bir kün, endi ayıp ta olsa tışarı barmağım keldi dedim, otursam, bir vaqıtte vagon köçti, men qaldım, çapam, çapam vagon artından, vagon kete, men yetiştirip olmayım, özüm vagonımnı çıqmağa qıdıram. Bir dane siziñ kibik yaş oğlanlar qolumdan tuttı, kel kadâm, kel kadâm çıqar beraber ketermiz, men anañnı tapıp bererim dedi, qolumdan çekti, ayaqlarım sıdırılıp vagonğa çıqtım. Vagonğa çıqtım ağlayım, ıştanlarım da toldı. Er bir şey da, bir şey közüme körünmey, can tatlı. Soñ, vagon qaydadır bir yerge barıp toqtadı. Toqtağanda, tez-tez ablamlar kelip, tez-tez meni tapıp alıp kettiler. Öyle bir qıyınçılıqqa tüştim. Egertim men o yerde qalğan olsam men ğayıp edim. Men bir şeyden añlamaz edim. Bir çölniñ ortası, bir şey yoq. Ondan soñ, kete edik, ketsek yolda ölüler yatqan edi, biz bala ölülerni başta bizge köstermey ediler. Ölülerni yatqızğanlar yolnıñ, çölniñ ortasına, uzatqan qoyğanlar üstüne bir şey qapatıp, yolda qaldırır ediler ölülerni. O qaç tane ölü yolda poyezdden penceresinden kördim, penceresi açıq olğan yerinden. A, öylen etip bir şorba ketire ediler yetkenge yete edi yetmegenler yoq. Ana öyle etip, çekişip bitlep-mitlep er bir yerimiz bit tolıp öyle etip barıp çıqtıq Özbekistanğa.
Namangan degen oblast. Qoğay degen yerde. Anda bardıq çıqtıq, soñra da, bir Özbek adamları kelip, adamlarnı alıp ketip kolhozlarğa-sovhozlarğa işletmege kelip stansiyadan kelip qarşıladılar. Bir balaban köpçekli arabalarğa yüklediler şiylerimizni, özlerimiz cayav i ketip bardıq banağa qoydılar. Soñra da kim baraklarda endi baraklarda qalmadı er kes, davranıp alğanını aldı, Soñra babam köyde yürdi yürdi, bir köz ev taptı, ne qapısı bar, ne penceresi bar, içini bulaştırğanlar.
Biz Namangan oblastı Üç Qurğan rayonı Qoğay degen yer edi, bizim barıp tüşken yerimiz. Öylen edi. İşte o yerde kördim bu işlerni, epsini o yerde kördik te. Saba erte kelir ediler pamuqqa, aqşam qaranlığına qaytır edik, işler edik. Ana, bir şey anda oturtmay ediler, alıñ olsa da olmasa da, ana pamuqlarnıñ içinde yıqılıp qalıp tif hastalığına oğradım işte.
Özbekler bizge barıp qarşılağanda, biz böyle bir ev edik bir közünde biz oturdıq, kirip bardıq endi özümiz nahalno kirdik anda a, eki közüne brigadir balası da yoq edi, bir brigadir otura edi, Özbek adamı. Onıñ qarısı, olarğa aytqanlar olarnıñ közleri yoq, olar adamğa neteler, adam aşaylar, olar yaramay halqlar, olar satqınlar, öyle degenler. Bu qorqıp qapısınıñ aralığından bizlerni körgen. Men apamlardan eñ çirkini men edim, dülber dülber qızlar edi. Qız balasına yetken qızlar edi. Bir vaqıtte olarnı körip şaşıp qalğan. Vay bu bizden de dülber qızlar, ne içün bu halqnı böyle ayttılar. Közleri bir dane, olar dep böyle ayttılar dep, o qarı kelip bizge yavaş-yavaş qorqmayıp endi kelip, Özbekçe de olsa aytıñız bek laqırdıñız nasıl, kelişe bizim sözlerge i aññaşıp ana öyle etip ev içine oturdı. Soñ o brigadir. Babam dedi ki, sen dedi, öz azbarına öyle bizim oturğan yerimizni, bizim oturğan evimizde azbarı yoq edi de, bir havuz bar edi. Yoq edi azbar, saçmağa bir yufaçıq azbarı bar edi. O adam dedi, sen dedi, Bekir aka dedi, barıp bir kilo maş al dedi. A, bu menim yerimni qaz da saç dedi. Egertım qaytıp ketseñiz Qırımğa dedi, men sizge onıñ bir kilo maşnıñ aqçasını beririm dedi o maña qalır dedi. Siz onı saçıñ dedi, siziñ qorantañız büyük dedi. Qorantanı qutar dedi. İşleñiz dedi. Qorqmañız dedi ana o Özbek adam. Ana, öyle ayttı. Barıp onı alıp kelip saçıp anı asradıq i güzel maş oldı Allanıñ rametinde olsun, cennetinde olsun o adam. Öylen etip bizge aqıl ögretti. Yahşılıq yaptı. Amma Özbeklerge, ana öyle aytıp, bizlerni yaramay dep, soñ bizlerge satqın, satqın dep, a öyle şiylerni aytqanlar da oldı. Ana, o brigadirler, neler. Öyle adamlar da oldı. Yahşı adamlar da pek yahşı adamlar da bar edi Özbeklerde.
Bir şeyçik bizge bermediler, anda bardıq, boş evler aytam da, ekindi künü kelip işke çağırdılar, adamlar epsini kolhozğa ketti işlemege, kettiler, solhoz edi, solhozğa kettiler işlemege, men o vaqıtte 12 yaşında bala, siz de çıqıñız dediler bizge. Soñra biz bardıq, oqucamız diye, bizlerni babam mektepke alıp bardı, endi oquyacaqlar dep, barsaq o mektepke, anda sıtma tuttı bizni, malariya, sıtma tuttı. Oqup olamadıq qaytıp keldik, mektepke barıp olamadıq. Ondan soñ oqup olamadıñız dep işke çağırdılar. İşke alıp bara ediler. 12 yaşından işke başladım anda. İşke bara edim, işledim bir parça, soñ, işlegen yerim sıcaq avası, yaramay suvuq suvlar, aş bermeyler, aş yoq, hastalandım. Tif hastalığından hastalandım. Soñra bolnitsada yattım. Bolnitsalarda yatıp endi bir tane doqtor bar edi, Tatar soyu, bir Tatar soyu. O Tatar doqtor, menim apamnen dost ediler. O dedi ki, seniñ qardaşıñ ölecek dedi, saçlarım a böle uzun edi, keseyim saçlarını, kesmeyik, ölse saççıqlarnen ölsün dedi ana o doqtor. O qadar hasta oldım men. Saçlarımnı kesmediler. Ondan soñ men ne ettim, tüzeldim. Alla berdi yaşamağa 83 yaşıma keldim balam. Ömürim bar eken. Soñ andan bolnitsadan qaytqan soñ evge keldim, kene de özüme kelmedim. Babam o vaqıtları 6 ay oldı ölgeni, babam kelip sırtıma bir yumruq urdı, ölgen adamnı tüşümde kördim. A, ondan soñ ayınıp kettim men. Özüme keldim. Özüme keldim saba tursam bo qollarım ter içinde, kemiçikler bar edi balam, teri içinde kemikleri.
A, o qadar, özümden özüm qorqtım. Anam dedi, sabır et balam, tüzelir ketersiñ balaçığım, sen hasta oldıñ dedi, soñ özüme keldim men. Ondan soñ, a böle etip, işke başladım, pamuqta işledim. Saba erte alıp keter ediler pamuqqa anda işler edik aqşamğace, soñ o pamuqlarnıñ çöplerine kömür yoq, gaz yoq anda kömür yoq odun da yoq çöl, ana o pamuqlarnıñ tamırlarını kesip işten qaytqanda onı alıp qaytır edik. Sırtımızğa yüklep, bir buçuq, eki km sırtımızğa arqamızda onı yaqar edik. Onı da, üstüne, a bu qadarçıq pamuq körseler, siz satqınlar siz bahta düşmanları dep qamçınen özümizni urmasa da, ana o odunlar üstüne qamçınen urıp bizlerni o alıp ketirgenimiz 1-2 km ketirgen odunnı köyniñ başına kelgende tutıp alır edi. Bizler, Özbek, Musulman halqı edik doğrusını aytsam episi Tatar edi, olar alıp bizlerni öyle qıynadılar.
A, öyle etip künlerimiz keçip ketti işte. Ana soñ, babam öldi, 6 ay degende. Ana o armiyağa ketken eniştemniñ qızçığı öldi. Apamlar bizler sağ qaldıq, babam dedi ki, ballar işleñiz, ubornımı tüzetesiz, netesiz, ne yapsañız yapıñ, işleñ, aşañ canıñıznı qutarıñız, canıñıznı qutarıñız. Adamlar bazıları birisi aşıqır edi, qaytğaydılar Qırımğa, babam dedi, Qırımğa yaqında bizni qaytarmazlar Qırımğa. Bu Stalin bir tükürdi, yalamaz dedi. Bir tükürdi yalamaz, siz eñ azdan 10 yıl bizni qaytarmazlar, ballar canıñıznı qurtarıñız. Oruspılıq yapmañ, hırsızlıq yapmañ, işten de qorqmañ, dedi. İşler tapıñız. Barır edik, boğdaylarnıñ başını cıya edik torbalarğa, o torbalarımıznı da kirip kene da özleri ala ediler içinden, bir parçaçığını bizge qaldıra edi. Olarnı alıp kele edik, qavura edik, aşay edik. Onı tüyip krupe yapa edik, şorba yapa edik. O barğan yerlerimiz, öyle qıynalıp öyle nettik. Krupeler aşap netip tüyip boğday-arpalarnı, yoq edi bir şey, a böylen çalıştıq işledik, hastalandıq, tursaq qıynalsaq ta sıcaqlarda barıp birer başbaş cıyıp çöl içinden onı da, yarısını alır ediler, yarısını bizge berir ediler. A, öylen etip ömürler keçip ketti işte.
NKVD, bizge, unuttım, qaçar kilo ayda un berdiler, un berdiler. Yoq, a paramı? Kimge berildi, beşer biñ kümüş, biz onı alamadıq. Alıp olğan aldı, biz özümiz alamadıq. Ama kim aldı, eki qatına ziyade qaytarıp töledi o beş biñ kümüşni. Beş biñ kümüş yardım dep berdiler, qaytarıp aldılar onı, eki qatını qaytarıp aldılar, bir eniştem, ondan soñ menim apam evlengen edi, o alğan edi. Apamnen oturğan soñ, eki qatını qaytarıp aldılar o aqçanıñ. A, biz özümizniñ qorantamız almadıq o aqçanı, yetiştirip alıp olmadıq biz onı.
Bilmeyim. Ana aldıñız beş biñ kümüş dep, onıñ penyası netken o yıl qaytarılıp berilmegen, penya netkenine bilmeyim, eki qatını qaytarıp aldılar adamlardan, öylen aldılar. Biz özümiz almadıq. Qorantamız almadı, bizim a o adam aytqan kibik babamnıñ sözünden yürip, Özbeklerge barıp, iş yapıp, bir qopqa markov edi, şalğam edi, berir ediler. A öylen işlep, biz özü-özümizni açqa çoq netmedik. Özümiz çoq açlıq körmedik. Babam işleñiz dedi, biz baba sözüni diñledik. İşledik. Kolhozğa episi apamlar çalışqan soñ, men 12 yaşında edim, eppir çalıştıq, men de çalıştım. Epimiz çalıştıq. Bir qız qardaşım oqudı beşinci sınıfqacek. Başqa birimiz, epimiz işledik sovhozğa.
Kün doğğanda çölde olmaq kerek ediñ, pamuqta uje işlegen yerinde olmaq kerek ediñ, aqşam kün qonğan soñ, qaytır ediñ kün qonğan soñ. Saba erte egertim bir saat soñra barsañ söger ediler brigadirler. İ aqşam qaytqanda erte qaçsañ söger ediler. Aylıq aqçanı men sizge aytayım o aqçanen alsañ eki pite alır ediñ bir aylıqqa. Bir aylığına eki tane pite. Mol der ediler Özbekler. Eki tane mol alır edik. Ana o qadar az edi aylıqlar. Aylıq yoq edi, işler edik. O qarlar-buzlar içinde üstümiz qatıp qalır edi, buzdan urbalarımız, illâ da pamuqnı cıyacaq ediñ pamuqqa barır edik.
Fabrikalarğa barğan adamlar soñ yavaş-yavaş bizim halq pamuq zavodına bardılar. Olarnıñ aylıqları güzelce oldı, olar uje başqa edi. Güzel oldılar olar soñ, o soñunda edi. Qaç yıldan soñ. Baştan almadılar je, a, soñ başlap bir-eki tane alğan soñ, kördiler bizim halq yahşı işley, bizim halq işten qorqqan halq degil, olar yahşı işleyler, onıñ içün, soñ, zavodqa aldılar halqlarnı işlediler. Olarnıñ aylıqları bir qarar olur.
Yoq, bir yerge bizlerni yibermezler ediler, egertim stansialarda bir yerde körse ediler, qapatır ediler 3-4 künge qapatır ediler. Eki yılğace qapatqan soyu, uzaqqa ketken soylarnı öylen qapatır ediler. Endi men, bizim soy-sopumız biz öyle ketmedik, bir köpürniñ o yağı Qırğızistan edi, bir köpürniñ bu yağı Özbekistan edi, anda güzel bazar olur edi, bir kün qız qardaşım bazarğa isteyim barmağa dep ketti, onı tuttılar anda, alıp kelip qapatacaq oldılar. Qaç kün qapatacaq oldılar. Soñra da, a öylen etip qapatmadılar, yaş olğanı içün qapatmadılar, ana öylen de qutulğan edi. Bir kere qızqardaşım öylen oldı. Biz bir yerge barmadıq, barğan adamlarnı öylen yapar ediler. Qapatır ediler.
Ne aytacasıñ ne aytacasıñ, qoluñdan ne kelir edi. Qanaat etip oturdı er kes. Ne yapsıñ, er kün işke keter boldura qayta kele er kün qorantasınen. Öylen adamlar bar edi, büyük-büyük oğlanlar aqşamdan yatır ediler, saba ölülerni çıqarır edi. Öylen adamlar bar edi bizim köyde, öyle qoranta oldı, on candan eki dane qaldılar. Eki, eki dane qaldılar. Bir anası, bir oğlu qaldı. Ana on candan. Ağa-qardaş, ağa-qardaş, ana öyle öldi. Halqımız pek öldi. Ana o çeşit suvlar içip, avası sıcaq, açlıq, aş yoq, ana öylen çekişip pek qıynaldıq, pek öldi halqımız.
Babam öldi ve apamnıñ qızçığı öldi. Bir qızçığı bar edi, eñ büyük apam evli edi, onıñ qızçığı öldi i babam öldi. Babamı aqşamdan alıp kettik bolnitsağa, öz ayaçığınen alıp kettik, saba barğanda apam aş alıp barğanda ölüsini çıqardılar. Babamnıñ ayaqlarını körip, babamnıñ ayaqlarını yuva edik, bile edik nasıl olğanını, ayaqlarını körip apam, vay bu menim babamnıñkine oşay dep, barıp palatkasına barsa, babam gece kelip bir ukol urdılar, i qan qustı babam ve öldi dediler. “Şimdi alıp çıqtılar qızım babañıznı”, dediler oturğan yatqan palatkadaki adamlar. Babam a öyle tez hasta edi, pek ne degil edi, işler edi, ana öylen babam öldi. Babam ölgen soñ, ana o apamnıñ qızçığı da babama baba der edi, qartbaba demey edi, onıñ asretliginden o da açlıq çekti, o da ölip ketti, a bölen. Azıp-tozıp ölip ketti.
Cenaze, nasıl diyim men sizge. Bizde öyle olur edi, ölür edi, üstüne qapatmağa da bir şey yoq edi. Alıp ketip ana öyle kömülgen de oldılar adamlarnı kömdiler. Eki-üç taneni de bir mezarlıqqa kömdiler, adam yoq edi onı qazıp, küçleri yoq edi adamlarnıñ, qazıp onı netmege. Menim babam öldi altı aydan soñ. Biz a, o barğan yolumızda saçtıq maşina, o maşnen bir pirinç şorbası pişirdik, bizde öylen adet, endi qoqu çıqaralar, qoqu çıqarmağa ne yoq, bir şorba berdik halqqa da nam ketti, vay ana o Bekir aqaynıñ balları böylen etti, öylen ağladılar babası artından. Ana, öyle ettiler. Şorba berdiler bizge dep, nam ketti, ana o köy içine.
Qırımğa qaytmağa er kimniñ yüreginde bar edi. Ama qonuşmaq, qonuşıp olmaz ediñ, öyle şeyler yasaq edi. Ayttırmaz ediler. Bir kimseni bir yerde toplattırmaz ediler. Kim yapsa da gizli yapılğan, olar soñundan olğan şeyler oldı da, qaytmağa aves etip soñ halq gizli oldı, a böylen açıq bir şey yoq edi.
Elbette miting yaptılar bir vaqıtte. Bir kiyevimiz rast keldi, olarnı gaznen üstlerini sepep, suvnen sepep mitingten quvdılar, bir yerde laf etecek olsalar öyle şeyler yaptırmay ediler. Bir-birine o taraftan laqırdı yoq, ettirmez ediler. Gizli edi, er bir şey. Gizlilikten qaytırmız dep er kesniñ yüreginde bar edi er kes aqşamdan şeylerini baş ucuna qoyıp yatır ediler, saba qaytırmız dep, a biz yoq edi da öyle şey, qaldırmadılar, netmediler. Qayd etmey ediler öyle şeyler.
56-dan soñ, bir mektüpler başladı, halqımız başladı, er evden mektüpler yazdılar Moskovağa. Episi, ballar, işte bizim ne qabaatımız bar, kimniñ qabaatı olsa onı cezalasınlar, bizim ne qabaatimiz, biz bala edik.
Qardaşım yazdı, apamnıñ balları yazdı, çoq mektüpler yazdılar. Onı yiberdiler Moskovada, a, otveti kelgeni yoq. Böylen qaytmadı bir şey.
76-ncı, 76 edi. 76-ncı yılda Qırımğa döndik. Eñ büyük oğlum armiyada edi. Armiyadan keldi büyük oğlum, keldi mında Qırımğa, qalacaq oldı, biz de kelecek oldıq. Keldi mında, işke barsa, soldat urbalarınen almadılar. Yazmadılar olarnı. Propiska yapmadılar. Ana, o qadar işleri bar sovhoznıñ, adam kerek, bu bala montör edi işke alalar üç ayğa aldılar, üç aydan soñ çıqarıp attılar, propiskasız öyle üç ayğa aldılar, soñ çıqarıp taşladılar işten. Öylen etip çekişti, çekişti; soñ biz özümiz yüregimizde de bar edi da, ballarım yaş olğanda başlap işlep, ballar aqçamız olsa Qırımğa ketermiz, Qırımğa ketermiz postoyanno ballarnı öyle etip işletip özümiz işlep, aqça cıyıp köçip keldik soñ. Ekinci oğlum da armiyada edi. Ekinci oğlum da armiyadan qutulıp keldi, onı da propiska yapmadılar.
Bizni de yapmadılar. Onı da. O qadar netti, o bala çekişip bardı. Öylen şeyler yaptılar. Ögüne pıçaq attılar a bonen. Özüniñ nelerini kesip taşla dep. O pıçaqnen onı nervalatıp öyle yaptılar ki pıçaqnen bunı ursın dep, o bala özüni tuttı. Ana, o nelerni pağonlarını kesip at diy taşlağan aqay, özüni propiska yapmaylar. Ana, öyle nettiler qıynadılar, pek qıynadılar. Biz episine dayandıq. Altı yılğace bizni propiska yapmadılar. Altı yıl ballar da işlemedi, babası da işlemedi, biz de işlemedik. Ne bar, ne aytayım sizge? Ballar, muzıka çalışa edi menim ballarım.
76-da özümiz qayttıq. Lenin rayonına, Lenin rayonına. Novonikolayevka degen köyge kelip çıqtıq. Anda keldik işte, oğlum anda kelgen edi, ana andan da biz de keçip ana öyle özümiz ev aldıq, evimiz aformit olamadıq, özümiz propiska olamadıq, evde oturdıq. Kelip a bu yürgen yerimizden, a bu yer siziñ, başqa bir yerde şey saçmaysız dediler. Bir şey ekmeñiz dediler.
Qayda özümizniñ evi?, Biz Özenbaşta otura edik, bu Lenin rayonı, Kerç tarafında. Özümiz satın aldıq o evni. Satın almağa özüñ almağa aqqıñ yoq edi. O vaqıtları sattırmay, aldırmay ediler Tatarlarğa. Bir kimseniñ adından netip; a öylen o satqan adam felânçağa da yerimni berdim satmağa dep aqçanı aldı ketti. A, biz ev içinde qaldıq. Evimizni aformit etmediler. Olmay edi, aformit ettirmey ediler. Tatarlarnı quva ediler o vaqıtta. Kele ediler neler militsialar, ketiñiz mından, ketiñiz, men közlerim a böyle, davleniyam bar edi. Menim spravkam bar edi. Mına, men mında keldim özüm Vetanım, mında avası güzel, men mında yaşaycam desem; mında yaramay ava, ne keregi bar siziñ mında, qayt ketiñiz felân yerge, filân yerge dep, militsialar quvar ediler. İ podpis qoydura ediler. Qayt ketiñiz dep.
Biz bir kere musafirlikke kelgen edik, Qırımğa köçip kelmezden ögüne. Bardıq evimizge. Barsañ anda evimizde Uruslar otura edi. Evge kirsetkenleri yoq, azbardan kördik, qayttıq kettik. Ana o qadar şey. A, bu yaqtaki Özenbaştaki evlerimizni Nemseler yaqtı, köyümizni evlerimizni anda yaqtılar Nemseler, partizanlar bar dep, evlerimizni yaqtı da olar, andaki evlerimizni yaqtılar. Yeri de şimdicik suv ambarı yaptılar şimdicik, Özenbaşnıñ bizim evimiz olğan yerni. Yaltağa suv alalar ondan. Ya o öylen yandı. Bu yaqta evimiz tura edi, Uruslar otura edi, qoymadılar azbarğa, bizni. A böylen tıştan baqtıq i qaytıp kettik. O qadar şey.
Men endi o vaqıtları evlengen edim, dört oğlum bar edi, aqayım bar edi, altı can olıp keldik.


c: text/html

text:
Kanadanıñ eñ büyük şeeri – Torontonıñ belediyesi mayıs 18 cuma künü qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasına ve Qırımdaki qırımtatarlar ile birdemlikte olğanına bir işaret olaraq birinci kere qırımtatar bayrağını köterecek.
Kanadadaki Ukraina elçilginde bildirgenlerine köre, merasim yerli vaqtı ile üylede (Qırımda saat 19:00-da) Toronto belediyesi yanında başlanacaq. Diplomatik muessisesiniñ malümatına köre, ondan ğayrı Kanadadaki ukrain ve qırımtatar cemaatlarınıñ iştiraki ile mitingniñ ötkerilmesi planlaştırıldı.
Ukraina elçisi Andrey Şevçenko: «Qırımtatarlar içün küreş – Ukraina içün, dünyanıñ üzerinde qurulması kerek olğan adalet içün küreştir. Kanadadaki dostlarımız bizim ile aynı duyğularnı is etkenleri içün pek hoşnutmız. Bu, qoltutuvnıñ tesirli, quvetli bir imasıdır.
Elçilikte, qırımtatar areketiniñ lideri Mustafa Cemilev ve ondan ğayrı Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz merasimniñ mahsus musafirleri olacaqlar, dep qayd ettiler.
Qırımtatar cemiyet erbapları Kanadağa, Qırımda etnik taqipler ve siyasiy repressiyalar aqqında malümatnen keldiler.
Kanadadaki Ukraina elçiliginde, planlaştırılğan merasim, Kanadada Qırımtatar halqınıñ sürgün elilüv kününi añma ananesini devam ettire, dep qayd ettiler. 2016 senesinde bu künde qırımtatar bayrağı Ontario eyaleti parlamenti binasınıñ ögünde, 2017 senesinde ise Kanadanıñ paytahtı Ottava belediyesiniñ ögünde köterilgen edi.
Mayıs 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.
Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda resmiy olmağan bütün matem tedbirleri yasaq etildi. Olarnı keçirmek ıntılışları sert bir şekilde toqtatılalar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye regionlarında «anayasa qurumını yoq etmege areket etecek sistemadan tış muhalifet tarafından yapılacaq devletke qarşı, provokatsion areketleri» ile küreşecek politsiyağa yardımcı olacaq «maydanğa qarşı müfrezeler» şekillendirile. Bunıñ kibi birleşmelerniñ meydanğa ketirilmesinen bağlı haber Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa da yollanıldı.
Bunı «İzvestiya» Rusiye gazetası yaza.
Neşirniñ malümatına binaen, böyle mektüplerni Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov, onıñ Aqyar, Ukrainağa yaqın regionlar ve Rusiyeniñ avropalı qısım vilâyetlerinde işdeşleri aldılar.
Mart 16-da Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy ve siyasiy yardımı ile anayasağa uymağan ve dünyada tanılmağan referendum keçirildi. Öz başına ilân etilgen Qırım akimiyetiniñ malümatına köre, rey bergenlerniñ 96,77% Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasına qol tuttı. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni Donbasstaki boyeviklerge yardım etmesinde qabaatlay. Moskva ise bunı red ete.


text:
Törek matbuğatına küzätü 12.08.2022
12nçe avgust könne çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü
“Haber Türk” gazetı Ärdoğannıñ Bäştäpä kongress häm mädäniyät üzägendä çığış yasawı turında yaza.
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan üzeneñ çığışında: “Törkiyäneñ êlektr citeşterü mömkinlegenä yıl sayın 1,9 milliard kilovatt-säğat’kä yaqın öleş kertäçäk iñ biyek böyäbez Yusufäli tögällänü êtabına kerde,”-dide.
“Star” gazetı Gvatemala ministrınıñ Törkiyä turındağı belderüen citkerä.
Gvatemala tışqı êşlär ministrı Flores Törkiyäneñ Rusiyä-Ukraina suğışındağı rolenä nisbätle: “Törek diplomatiyäseneñ mondağı rolenä xäyran qaldım. Bik ähämiyätle kileşü täêmin ittelär häm dön’yağa ömet birdelär,”-dide.
“Hürriyet” gazetı ministr Dönmäzneñ tabiğıy gaz turındağı belderüenä urın birä.
Törkiyä ênergetika häm tabiğıy çığanaqlaq ministrı Fatix Dönmäz kiçä Qara diñgez gazı belän bäyle belderüendä: “Mart ayında üz gazıbıznı qullanu ixtimalı bar,”-dide.
“Vatan” gazetı İstanbul aêroportı turındağı belderüne urnaştıra.
Törkiyä transport häm asqorma ministrı Adil Karaismailoğlu İstanbul aêroportınıñ Awrupa aêroportların artqa qaldırıp berençelekne här kön tağın da nığaytuın belderde. “İstanbul aêroportı şikelle mega-investiśiyälärebez häm başqa çaralar näticäsendä bagaj, xäräkät häm oçışlarda özeklek bulmıy,”-dide ul.
“Sabah” gazetı yazğança, Törek hawa yulları iyül’ ayında 7,8 million yulçı taşıdı.
Şirkätneñ yulçı tulılıq däräcäse iyül’ çorında 86,1% buldı.


text:
Ukrainanıñ mustaqil zenaat birligi Ukraina akimiyetini Qırım memurları ve mahkemecileriniñ ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq operatorı Eskender Nebiyevge nisbeten areketlerine emiyet bermege çağıra. Böylece, media zenaat birligi narazılıq bildirip, Nebiyevge üküm çıqarğan mahkemecige qarşı şahsiy ceza kirsetmege talap ete.
Mustaqil media zenaat birliginiñ beyanatı oktâbr 13-te derc etildi.
Beyanatta aytıla ki, Eskender Nebiyevniñ mahküm etilmesi ile bağlı adise-vaqialar yarımadada işğalden evel olğan edi.
«Uquqçı ve adliyeciler işni talil etip, onıñ siyasiy sebepleri bar olğanını, em de ne ukrain, ne de halqara qanunlarğa riayet etkenini belgilediler», – dep qayd ete UMMZB.
«Elbet de, bu üküm ne Ukraina, ne de dünyada tanılacaq. Faqat onıñ menfiy devamına yol açıla – mahkemeler vastasınen jurnalistlerge qarşı basqı yapılacaq. İşğalcilerniñ mantığına köre, yarın Qırımda çalışqan ya da andan ketken er bir jurnalistni aynı şekilde mahküm etmek mümkün», – dep aytıla media zenaat birliginiñ beyanatında.
Bazarertesi künü, oktâbr 12-de, Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi ATRniñ sabıq operatorı Eskender Nebiyevni «fevral 26 işi» boyunca eki yıl altı ayğa qadar şartlı olaraq apiske aldı.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar. Soñki apis cezası noyabr 19-da bitmek kerek.


text:
Avropa Şurası Parlament Assambleyasınıñ 7 aza memlketinden 27 azası Ukayina Yuqarı Radasınıñ "Ukrayinanıñ işğal etilgen topraqlarında qırımtatarlarğa qarşı sürekli siyasiy taqipler" aqqında beyannamesini desteklegen. Olarnıñ arasında Estoniya, Letoniya, Almaniya, Daniya, Azerbaycan ve Poloniya.
"Bu sentâbrniñ 21-nde qanunsız mahküm etilecek Nariman Celâl ve eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlarnıñ qanunsız ükmüne bağışlanğan vesiqadır. Bundan ğayrı Beyannamede işğalci devlet tarafından qırımtatar halqınıñ temsilcilerine qarşı sürekli taqipler ket-kete artaqanı içün Rusiyege bütün mümkün vastalarnen tazyıqnıñ artırılması talap etile", - dep haber ettiler Ukrayina prezidentiniñ Qırım MC-deki temsilciliginde.
Beyannamede qayd etilgeni kibi, Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı büyük istidâsı başlanğan soñ qırımtatarlarğa qarşı taqipler bayağı arttqan.
"Qırımda olğanı kibi rusiye işğalcileri Herson ve Zaporijjâ vilâyetiniñ muvaqqat işğal etilgen topraqlarında tamır qırımtatar halqınıñ temsilcilerini taqip eteler. 2022 senesiniñ sentâbr ayından bugünge qadar Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı silâlı tecavuzı neticesinde 106 qırımtatar (7-si Herson vilâyetinden) azatlıqtan marum etilgen", - deyler temsilcilikte.
İşğal etilgen Qırımda Anğaradaki «gaz borusında diversiya davası» boyunca ağa-qardaş Aziz ve Asan Ahtemovlarnen beraber makeme etilgen qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnıñ ükmü sentâbrniñ 21-nde ilân etilecek.
Qırımtatar halqınıñ Milliy lideri Mustafa Cemilev Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile qırımtatr faali ve siyasetçisi Nariman Celâlnıñ Rusiye apsinden azat etilmesi meselesini muzakere etemek niyetindedir.
Avgustnıñ 23-nde "Qırım platforması" halqara sammitiniñ iştirakçileri Rusiyeni tevqif etilgen qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı azat etmege çağırdılar.
Rusiye qabaatlayıcısı Qırımdaki «gaz borusında diversiya davasınıñ» üç mabüsi – faal Nariman Celâl ve qırımtatar faalleri, ağa-qardaş Asan ve Aziz Ahtemovlarnıñ 15 yıl koloniyada qalmasını talap etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırım Rusiye başı Sergey Aksenov dey ki, yarımadağa internet-qamaçavınıñ telükesi yoq. Bu aqta o Aqmescitte dekabr 28 künü keçirilgen konfrenetsiyada bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Bu ceetten Ukrainağa bağlı degilmiz», – dedi Aksenov.
Sözlerine köre, Qırımda internetniñ 80% «Krımtelekom» teminler.
«Ukraina tarafından etilgen areketler neticesinde tek ufaq operatorlar zarar köre bile. Bu çarşını bütünley ğayıp etmege isteseler, 20% rayonında bile coyarlar», – dey Aksenov.
Qırım qamaçavınıñ yañı basamağına keçmege – yarımadağa qıtaiy Ukrainadan mobil ve internet bağnı söndürmek qararı aqqında evel qamaçav teşebbüsçisi Lenur İslâmov aytqan edi.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text: küba, kanada, meksika, kosta rika, grönland, dominik cumhuriyeti, panama, porto riko, guatemala, jamaika, honduras, haiti, bahamalar, nikaragua, el salvador, belize, aruba, barbados, curaçao, turks ve caicos adaları, saint lucia, bermuda, guadeloupe, cayman adaları, martinique, grenada, saint barthélemy, dominika, amerika birleşik devletleri virjin adaları, antigua ve barbuda, anguilla, biritanya virjin adaları, saint kitts ve nevis, saint vincent ve grenadinler, saint pierre ve miquelon, montserrat, sint maarten, saint-martin kolektivitesi.


text:
Bu aqta İTAR-TASSqa Qırımnıñ «baş naziri» Sergey Aksönov dedi.
«Masraflar ceetınden bu meseleler (kanalnıñ tamiri) yaqın vaqıtta baqılmaycaq. Bizim fikirimizce, Ukraina bizge suv bermeycek», — dedi Aksönov.
KHVnıñ malümatlarına köre, XX-ci asırnıñ 60-ci senelerinde qurulğan kanal Qırım tarafında 80% eskirdi.
İlerde eger Ukrainanen munasebetler deñişse kanal tamir etilecekmi yoqmı sualge cevap bergende Aksönov şay dedi: «Kim bilir. Men Ukrainadaki akimiyetke sağlam bir küçler keleceginde eminim».
Aynı zamanda o «Ukraina suv içün yahşı tölev alğanını ve şimdi özü bu kelirlerni red etkenini» qayd etti.
Böyle vaziyette pirinç östürmekten vazgeçecegini aqqında bildirdi, çünki bu yılnıñ pirinç bereketi suvsızlıq sebebinden ğayıp olğan eken.
Aksönovnıñ sözlerine köre, köy hocalıqlarında çalışqanlarğa, hususan pirinçnen oğraşqanlarğa öz biznesini başqa bir şekilde alıp barmağa teklif eteilecek. Olarğa imtiyazlı şartlarda Qırımnıñ başqa vilâyetlerinde topraq berilecek.
Ondan da ğayrı, Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov Ukraina suv içün tayinlegen fiyatını qabul etilmeycek olaraq sayğanını qayd etmek kerek.
Bu aqta o Sank-Peterburgta keçken halqara iqtisadiy forumda bildirdi.


text:
Keriç – Prezident Vladimir Putinniñ avalesine baqmadan akimiyet Keriçteki parom keçişi yanında tizilgen nevbetler meselesini çezip olamay, adamlar nevbetni saatlernen beklemege mecburlar.
«Port Kavkaz» keçiv yerinde paromnı beklerken 500-ge qadar maşina nevbeti toplandı. «İnsanlar saatlernen turğanlarına açuvlanalar, çünki yolcular içün belgilengen «Nikolay Aksenenko» paromına nevbetsiz keçken arbiy tehnika yüklenile».
Novorossiyskten evine qaytqan Aqmescitli Ramis şikâyet etti: «Menim ailem kiçik balanen on saatten ziyade beklemege mecbur oldı. İnsanlar nevbette yorulalar. Parom cedveli anlaşılmağan, iç bir türlü grafik yoq».
Ramis Qırım.Aqiqat mühbirine şunı bildirdi: «Biz keçiş yoluna gece 12-den soñ keldik. Tek eki kiçik «Yeysk» ve «Nikolay Aksenenko» paromları yüre edi. Bizim yanımızdan arbiy maşinalar keçti, bir zamandan soñ nevbette turğanlarnı tek bir parom taşıdı, işte bu vaqıt aldı. Tek kündüz saat 12-de büyük «İonas» paromnı ketirdiler. Bu paromğa mingen soñ, «Nikolay Aksenenko» paromına arbiy maşinalarnı yüklegenlerini kördik».
«Yekâne naqliye müdirligi» mustaqil teşkilâtnıñ (YENM) malümatına köre, parom keçişinde «Port Qavqaz», «Nikolay Aksenenko», «Kerçinskiy 2», ve «Yeysk» gemiler hızmet eteler. Mayıs 23 kününden başlap olarnıñ işine büyük «İonas» paromı qoşuldı, o 160 yengil maşina ve 600-den ziyade yolcunı sığdıra bile.
Evelleri YENM haber etkeni kibi, birinci mayıstan başlap, bütünley yük taşıyıcılarınıñ faaliyeti Keriç keçişinde yasaq etildi, raatlıq mevsimi başlanğanı sebep, «Qırım» ve «Kavkaz» limanları tek yolcularnı taşımaq içün açıq edi. Amma bu malümat kerçekke oşamay.
«Nikolay Aksenenko»dan ğayrı, Qavqaz tarafından arbiy maşinalarnı yaramadağa ketirmek içün arbiy maşinalarnen tolu «Slavânin» paromı közge ilindi. Bu parom AnRussTrans şirketinden kirağa alınıp, birinci kere mayıs 10 künü 2014 senesi Qırım maşinaları areketini yengilleştirmek içün Rusiyeniñ qıtasına naqliye vastalarnı alıp ketken edi. «Slavânin» birden 240 maşinanı sığdıra bile ve ayırı limannı talap ete.
Hatırlatamız, «Yekâne naqliye müdirligi» – Qırım yarımadasında naqliye hızmetlerini eda etken yekâne operatordır. O, Rusiye ükümeti emiri ile, Naqliye Nazirligi tarafından «Olimpiya Oyunlarınıñ Naqliye müdirligi» muhtar ticariy olmağan teşkilât esasında teşkil etildi.


text:
Haligi qumuq adabiyatnı aslu alamatları
Belgili küyde, har-bir adabiyat özünü ösüv yolunda türü-türlü devürlerden, kanzilerden öte. Orta yuz yıllardan baş alağan qumuq adabiyat da, bir neçe devürlerden ötüp, haligi devürde de özünü ösüv yolun davam etip tura.
Adabiyatnı ösüvü bulan baylavlu har devürnü özünü atı bolağanı belgili. Rossiyanı xalqlarını (şolanı arasında qumuqlanı da) haligi devürdegi adabiyatını dazuların belgiley turup, axtarıvçulanı köbüsü bu devür ötgen asrunu 80-nçi yıllarını ekinçi yartısından baş ala dep toqtaşdıra. Adabiyatnı tarixinde yangı devür başlanmaq uzun, ülkeni camiyat-siyasat yaşavunda onu (adabiyatnı) ösüv yoluna terenden ta'sir etegen, onu ağımın, içdeligin, bir-bir geziklerde busa hatta gölemin mekenli küyde alışdırağan ahvalatlar bolma gerek. 1985-nçi yılda busa ülkebizde, şeksiz küyde, şolay ahvalatlağa kürçü salındı. Şo ahvalatlar savlay ülkebizni, onda yaşayğan xalqlanı yaşavun, dünya qaravun, xasiyatın-qılığın büs-bütünley alışdırdı. Dağısın aytmağanda, esgerilgen ahvalatlanı naticasında özüne Sovetler Soyzu dep aytılağan ülkebiz dağılıp, onu kürçüsünde on beş xarlısız paçalıq quruldu, sotsialist camiyat qurumundan kapitalist qurumuna göçdük va ş.ö. Biz bu yerde şo almaşınıvlar ne yimik naticalağa geltirip turağanı haqda söyleme süymeybiz, şo – ayrıça laqırnı teması. Bu maqalabızda biz şo esgerilgen va şolay özge camiyat-siyasat ahvalatlanı haqında tügül, XX-nçı asrunu 80-nçi yıllarunı ekinçi yartısından tutup ülkebizde yurülüp turağan ahvalatlar anadaş qumuq adabiyatıbıznı ösüv yoluna neçik ta'sir etip turağanın, şonu agımın, içdeligin va gölemin neçik türlendirip, alışdırıp turağanın görsetme xıyal etebiz.
Axtarıvçular haligi devürdegi qumuq adabiyatnı «camiyat yaşavnu yangırtıvunu devüründegi qumuq adabiyat» yada «sovet devürden songğu qumuq adabiyat» dep de belgileyler. Haligi devürdegi adabiyatıbız, aldağı devürleri bulan tengleşdirip söylegende, yangız özüne xas bolğan belgileri bulan ayırıla. Hali bu devürdegi adabiyatıbızdan alınğan konkretli misallağa da kürçülene turup, şo belgileni gözden geçirip qarayıq.
1. Haligi devürdegi adabiyatıbız aldağı sovet devürge xas bolğan kommunist ideologiyanı qısaslarından, özüne «sotsialist realizm» dep aytılağan yaratıvçuluq qaydanı (metodnu) talaplarından azatlanıp, özünü yüzün inçesaniyatnı gerti çeber-estetika talaplarına bağıp burup iş görme başladi. Belgili küyde, sovet devürde ülkebizdegi adabiyatlar (şolanı arasında qumuq adabiyat da) ömür sürüp yurüygen kommunist ideologiyanı, sotsialist realizmni ta'sirin sezip yürüy edi. Yızıvçularıbız özleni asarlarında kommunist partiyağa, onu yolbaşçılarına (Leninge, Stalinge va ş.ö.), Oktyabr inqıllapğa va kommunist ideologiyası bulan tuvradan-tuvra baylavlu şolay özge türlü mas'alalalağa artıq tergev baqdırıp yürüy ediler. Sovet devürde şo mas'alalağa özünü yaratıvçuluğunda tergevün baqdırmağan yazıvçunu tapma da qıyındır. Hatta yazıvçularıbıznı şo devürde basmadan çıqğan kitaplarını, oxuv ocaqlar uçun hazirlenip çıqğan kitaplanı baş betlerinde Leninge, kommunist partiyağa, inqıllapğa alğış etiv hisapda yaratılğan asarlar yerleşdirilip berile edi. Ozoqda, sovet devürdegi adabiyatıbız bütünley kommunist ideologiyağa qulluq etip gelgen dep toqtaşdırmaq da durus bolmas, haqıqatğa qıyışıvlu çıqmas. Misal uçun, şo devürde çalişğan Abdulvahap Suleymanovnu, Atqaynı, Anvar Hacievni, İbrahim Kerimovnu, Mahmmatsoltan Yahiyaevni, Şarip Alberievni, İbrahim Xanmav Bammatulini, Abdulhamit Tatamovnu, Mahammat Atabaevni, Kamal Abukovnu, İslam Kazievni, Ahmat Caçaevni, Abdulkerim Zalimxanovnu, Badrutdinni, Şeyitxanim Alişevanı, Caminat Kerimovanı, Atav Ataevni, Bahavdin Hacievni va şolay köp özgelerini yaratıvçuluqlarında ideologiya bulan birdoqda degenley aralığı yoq asarlanı tapma qıyın tügül. Biz bu yerde adabiyatıbıznı sovet devürdegi umumi halın göz alğa tutup söyleybiz. Haligi devürdegi adabiyatıbıznı vakilleri busa kommunist nede başğa ideologiyağa qulluq etegen asarlanı tügül, inçesaniyatnı gerti çeber-estetika qaydalarına asaslanğan, oxuvçulanı can azığın ta'min etegen asarlanı yaratalar.
2. Haligi devürdegi adabiyatıbüzda milli mas'ala ing aslu ma'salardan birisi bolup toqtay. Sovet devürde busa milli mas'alanı arağa çığarmaq milletçilikge teng gele edi, ülkebizde milli mas'ala çeçilgen dep toqtaşdırıla edi. Şo devürde milletleni haqında tügül, umumi «sovet xalqnı» haqında hurra-patriotluq ruhda söylenip qala edi. Şo sayalı da yazıvçularıbızğa milli mas'alanı haqında açıdan yazıp çığarma imkanlıq yoq edi. Sovet devürden song yazıvçularıbız bu mas'alanı haqında tuvradan-tuvra söyleme başladı. Milli mas'alağa bağışlanğan özleni asarlarında olar asrulanı terenine tüşüp getegen bay tarixi bulanğı anadaş qumuq xalqıbız tilin, madaniyatın, adabiyatın, adatların, topurapın – hasili, milli özdenligin tas etip barapanın ayta turup, har qumuqnu milli esin uyatma qast etdiler. Şairleribiz Aqay Aqaevni, Mahammat Atabaevni, Ahmat Caçaevni, Badrutdinni, Şeyitxanım Alişevanı va şolay özgelerini yaratıvçuluqlarında bu pikrubuznu isbatlayğan misallanı tapma qıyın tügül. Masala, şair Badrutdin özünü «Qumuqnu qumuqğa çeçgen sırı» degen şi'rusunda har qumuqnu namusuna tiyip söyleygendey bola:
Qul-qaravaş tügülsen,
Tügülsen haqığa muq.
Seni qumuqluğunga
Ne bolup qalğan, qumuq?
Sen paraxat yurüysen,
Haysızlıq bar yuzüngde.
Qaburung qazma sama
Yer qalğanmı Tüzüngde?!
Milli mas'alanı haqında söyley turup, yazıvçularıbız ana til bulan baylavlu mas'alağa ayrıça tergev baqdıra. Şair Ahmat Caçaev bu mas'alağa bağışlap hatta «Ana til – altın xazna» degen atı bulanğı poemasın ayrıça kitap etip de çığardı. Tilni millet uçunğu ahamiyatlığın yaxşı anglayğan Ahmat Caçaev onu «eki gözdegi yarıq» bulan tengleşdirip söyley. Şairni toqtaıdırıvuna göre, har qaysı milletni de tili ölmekligi bulan onu milli esi, milli hisi yimik aslu belgileri de öle.
Ana til sav, aslu quvanç şo bolsun,
Yarıq yimik bizge eki gözdegi.
Til ölgen song, ölmegeni ne bolsun
Milli es de, milli his de bizdegi?
3. Haligi devürdegi adabiyatıbızda tarixge baqğan yaqdağı yanaşıv büs-bütünley alışınğan. Belgili küyde, adabiyatlarda ötgen devürleni çeber qaydada suratlayğan tarixi asarlar bola. Şolay tarixi asarlar sovet devürdegi qumuq adabiyatda da bar. Amma şo devürdegi qumuq tarixi asarlanı axtarıp qarağanda, şulay bir alamatnı eslemey bolmaysan: yazıvçularэbız özleni tarixi asarların yarata turup, Oktyabr inqıllapnı dazularından onçaqı arige çıqmay, yangız inqıllapdan va şondan songnu özge tarixi ahvalatlanı (masala, kollektivleşdirivnü, Ullu Vatan davnu va ş.b.) suratlanıv bulan tamamlanıp qala. Abdulvahap Suleymanovnu («Üst bolüan süyüv»), Atqaynı («Men öktemmen», «Qumuq tüzde»), Rasul Rasulovnu («Ant», «Revolütsionerni anası», «Bekenez»), İbrahim Kerimovnu «Qanatlı qız», «Mahaç»), Mahammatsoltan Yahiyaevni («Üç güneş», «Qorqmas Calal», «Arslan tuvğan ulanlar»), Zaripat Ataevanı (Tangdağı teliyangur», «Şo yol bulan») va şolay özgelerini tarixi asarları şo pikrubuznu gertiley. Adabiyatıbızdağı ıo halnı vulgarno-sotsiologiyalı qaravlanı ta'sirinden taba anglatma bola. Şo qaravlağa göre, biz, yangı – sovet camiyat qurumnu vakilleri, Oktyabr inqıllapdan aldağı «esgi» tarixibizge, ruh varisligibizge art berip, tarixni yangıdan başlama gerek bolğanbız. XX-nçı asrunu 20-nçı yıllarında arağa çıqğan bu qaravlanı zarallığı hazir anglaşılıp, tanqıtğa tutulsa da, qumuqlar yimik sanav yaqdan az xalqlağa yetgende, şolanı ta'siri bütün sovet devürnü uzağında uzatılıp turdu dep aytma yaray. Tügül busa, misal uçun, yazıvçubuz İbrahim Kerimovnu getgen asrunu 1975-nçi yılda yazılıp bitgen «Yırçı Qazaq» degen tarixi romanını aradan otuz yıllar ötüp, demek 2006-nçı yılda basmadan çıqmaqlığı neçik anglatma bola? Sovet devürden song busa yazıvçularıbız Oktyabr inqıllapdan köp tezgi tarixibizden xabar beregen asarlanı yaratma başlay. Masala, Bammat Ataevni «Şavxalnı giççi ulanı», «Soltanmut» degen dilogiyası, onu «Tengir terek» degen draması, Abdulkerim Zalimxanovnu «Soltanmahmut» degen şi'ru qaydada yazılğan romanı, Badrutdinni «Soltanmut» degen poeması va şolay özge asarlar.
Sovet devürde Oktyabr inqıllapdan songu barı da tarixi ahvalatlanı haqında söyleme ixtiyar berilmey edi, masala, stalinizmni devüründe yol berilgen qıyıqsıtıvlanı haqında. Haligi devürdegi yazıvçularıbız sovet devürdegi şo taypa ahvalatlağa, şo ahvalatlanı naticasında xalqıbıznı başından getgen qıyıqsıtıvlağa, tüzsüzlüklege, tas etivlege tergev baqdırma başladı. Şo haqda aytğanda, İbrahim Kerimovnu «Tik tolqunlar» degen romanın, Aqay Aqaevni «Calal Qorqmasovnu teregi», «Abusupyan» degen şi'rusun, Mahammat Atabaevni «Toba» degen poemasın, Badrutdinni «Örten», «Alp yureklim» degen poemalarIn, Ahmat Caçaevni «Paşman poemasın» va şolay köp özgelerin esgerme bolabız. Yazıvçularıbız bu taypa asarlarında çeber söznü kömekligi bulan stalinizmni devüründegi qıyıqsıtıvlanı, tüzsüzlükleni başın açıp söyley. Masala, şair Aqay Aqaev özünü «Abusupyan» degen şi'rusunda şo devürnü aslu alamatın xasiyatlay turup, bulay yaza:
Kimni taptap getse de,
Sözü tutula edi.
Ne gerekler etse de,
Gerti utula edi.
4. Sovet devür bulan tengleşdirgende, haligi devürdegi adabiyatıbızda din mas'alasına baqğan yaqda büs-bütünley başğalıq sezile. Eger de allahsızlıq (ateist) politika açıqdan yurilegen sovet devürdegi adabiyatıbızda dinni haqında söylene edi busa da, yangız inkarlıq, mısğıl qaydada söylenip qala edi. Sovet devürden song yazıvçularıbız dinni neçik de sökmey, şoğar hatta insanlanı qılıqsızlıqdan, buzuqluqdan qutğaracaq bir güçge yimik yanaşma başlay. Masala, şair Mahammat Atabaevni «Toba» degen poemasını axırınçı bölügü savlay Allahğa etilegen dua hisapda yazılğan dep aytma yaray. Avtor camiyat yaşavubuzda ömür sürüp yurüygen tüzsüzlüklerden, buzuqluqlardan, qılıqsızlıqdan, öltürtüvlerden, talavurdan, yalğandan va şolay özge tersiliklerden bizin azat etecek bir qudrat bar busa, şo da Yaratğanıbız, taza din dep toqtaşdırağanday bola. Şo sayalı da asarını axırında ol haligi naslunu «Allahğa amanat» etip söyley:
Allanğan naslum meni!
İlbislege ant berip,
Axırıng neçik bolar,
Allahğa da ant berip?!
Tang bulan turup har gün
Baylayım namazğa qol,–
Dünya,
Ayavlu dünya,
Allahğa amanat bol!
Yazıvçularıbıznı Allahğa, dinge baqğan yaqdağı yanaşıvu alışınğanlıqnı hatta olanı bir-bir kitaplarını atları da isbat ete: Mahammat Atabaevni «Allahğa şükür», «Toba», Badrutdinni «Tüş namaz», Uzlipat İbrahimovanı va İlmutdin-haci Muratovnu «Makkağa sapar» degen kitapları va ş.b.
5. Belgili küyde, adabiyatnı qaysı devüründe de irişxat (satira) tarmaq ahamiyatlı yerni tutup gele. Sovet devürde bu tarmaqda Nabi Xanmurzaev, Yusup Gereev, Abdulla Başirov, Abdulvahap Suleymanov, Atqay, Anvar Haciev, Şarip Alberiev, İbrahim Xanmav Bammatuli, Mustapa Hüseynov va şolay özgeleri köp iş etdi. Amma sovet devürdegi irişxat asarlarıbıznı axtarıp qarağanda, şolar aslu halda Oktyabr inqıllapdan aldağı «esgi devürge», şonu qaldı-quldularına, kapitalist sistemasına va şolay da üyahlü yaşavğa, ayrı-ayrı insanlağa xas bolğan bir türlü kemçiliklege, ters xasiyatlağa qarşı baqdırılğannı eslemey bolmaysan. Amma özü sovet devür arağa çığarğan kemçilikleni, kommunist partiyanı, ülkebizni başın tutğanlanı tüzsüzlükleri haqında busa söyleme birdoqda ixtiyar berilmey edi dep aytma yaray. Sovet devürden songu adabiyatıbızda şo mas'alağa baqğan yaqda da başğaçalıq bar. Yazıvçularıbız «esgi devürge», başğa camiyat qurumlağa xas bolğan kemçilikleni haqında tügül, haligi devürge, bizin ülkedegi camiyat qurumğa xas bolğan tüzsüzlükleni başın açıp yaza. Masala, şair İlmutdin-haci Muratov özünü «Makkağa sapar» degen poemasında hacğa yolğa çıqğanda, bizin ülkedegi xalqlanı yaşavun Türkiyadağı, Saudiya Arabstandağı xalqlanı yaşavu bulan tengleşdire turup, bulay yaza:
Xalqnı başın tutğanlar
Millionlanı paylay,
Meni paqır xalqımnı
Sırtına minip hayday.
Şair Caminat Kerimova özünü «Yerni vayahı» degen poemasında haligi devürnü bir xas alamatına aylanıp qalüan kemçilikni haqında, açıq etip aytğanda, belgili adamlanı bir toqtavsuz öltürtüvleri haqında yaza. Asarını ma'nasın güçlendirmek uçun, oxuvçuğa tiegen ta'sirin artdırmaq uçun, avtor xalq avuz yaratıvçuluğubuznu vayahlar degen tarmağını ing tiziv merdeşlerinden usta küyde paydalana:
Bu ne zaman!
Neçik zaman?!
Bizge qopğan
Bu ne balah!
Xalqımnı xas ulanların
Balahdan sen qutğar, Allah!
Yazıvçularıbız hali hatta hukumatnı başın tutğanlanı kemçiliklerin de açıqdan yazıp görsetip bere. Masala, şair Abdulla Zalimxanov özünü «Bir zatnı da demi yoq» degen şi'rusunda ülkebizdegi buzuqluqlanı, tarçıqlıqlanı aslu sebeplerini birisi haqda yaza turup, içkiçilikge amıraq bolğan «paçabız» B.N. Yeltsinni bulay xasiyatlap bere:
Yıbavlağa ne yete,
Barı zat bütün busa?
İşler neçik ayınsın,
Paçaıэz «tütün» busa?
6. Haligi devürdegi adabiyatıbıznı aslu alamatları haqünda söyley turup, onu canr qılıqlarına da tergev baqdırma tüşe. Adabiyatıbızı aldağı devürlerinde yimik, bu devürde de poeziya tarmaq san yanından da, sanav yanından da aldınlıqnı alıp yurüy. Bu tarmaqpa Aqay Aqaev, Mahammat Atabaev, Ahmat Caçaev, Mahammatnabi Xalilov, Abdulkerim Zalimxanov, Badrutdinni, Şeyitxanım Aliieva, Caminat Kerimova, Atav Ataev, Bahavdin Haciev yimik sınavlu şairleribiz bulan yanaşa Musa Şixavov, Cavat Zakavov, Nabiyulla Mahammatov, Abdulla Zalimxanov, İlmutdin-haci Muratov, Supiyanat Mamaeva, Gögürçün Ataeva, Kazim Kazimov, Gereyxan Haciev va şolay yangı naslunu özge vakilleri de öz qoşumun etip tura. Canr qılıq yanından alıp qarağanda, haligi devirdegi poeziyabız köp renkli: munda lirikalı şi'rular bulan yanaşa ölçev yaqdan ullu poemalar, hatta şi'ru qaydada yaratılğan roman da bar (Abdulkerim Zalimxanov «Soltanmahmut»).
Qumuq adabiyatnı proza tarmağı da görmekli üstünlüklege yetişgen dep aytma bolabız. Bu tarmaqdağı İbrahim Kerimovnu, Bammat Ataevni, Zaripat Ataevanı, Mikayıl Abukovnu, Mustapa Hüseynovnu, Kamal Abukovnu proza asarları bulan yanaşa yangı naslunu vakilleri Yaraş Biydullaevni, Ruquyat Ustarxanovanı, Gebek Qonaqbievni asarları da oxuvçulanı tergevün tartdı. Canr qılıq yanından alğanda, haligi devürdegi qumuq proza da türlü ekenin esgerme tüşe: munda ölçev yaqdan giççi xabarlar (novellalar) bulan yanaşa, povestler, romanlar öz yerin tapğan. Yazıvçubuz İbrahim Kerimov busa qumuq va savlay dağıstan adabiyatlarında birinçiley bolup tetralogiya, demek dört kitapdan birikgen asar yaratdı: «Gök tolqunlar», «Tik tolqunlar», «Tüp tolqunlar» va «Biyik tolqunlar» (bu axırınçı kitap yazılıp bitse de, bugünlege yerli basmadan çığıp bitmegen).
Adabiyatıbıznı poeziya, proza tarmaqları bulan tengleşdirgende, haligi devürde onu dramaturgiya tarmağını ösüvü astalaşğannı esgerme tüşe. Bu tarmaqda Abzaydin Hamitovdan, Abdulhakim Hacievden, Osman İbrahimovdan qayrı çalışağanlar da görünmey dep aytma yaray. Qumuq milli teatrıbız halige aslu halda şu esgerilgen avtorlanı p’esaları, aldağı devürlerde yaratılğan va şolay da qumuq tilge özge xalqlanı adabiyatlarından alınıp göçürülgen dramaturgiya asarlar bulan tamalanıp qalma borçlu.
7. Sovet devürdegi adabiyatıbız kemçiliklerden de mahrüm qalmağan. Bu devürde çeber, ma'na, içdelik yanlarından alıp qarağanda, osal, bişmegen asarlar da yoluqmay tügül. Şo halğa belgili sebepler de bar. Belgili küyde, sovet devürde yazıvçularıbıznı asarları yangız hukumatnı basmaxanalarında çığa edi. Şo sayalı da kitaplar basmadan çıqğança, yazıvçulanı, tanqıtçılanı, retsenzenteleni, redaktorlanı, korrektorlanı qolundan öte edi, şolluqda kitaplanı çeber, ma'na, içdelik yanlarına baqdırılağan tergev artıq edi. Haligi devürde busa yazıvçularıbız kitapların yangız hukumatnı yanından tügül, özge türlü yollar bulan da basmadan çığarağan bolğan: özleni xarcı bulan yada sponsorlanı kömekligi bulan, şolluqda şo kitaplanı çeber, ma'na, içdelik yanlarına bir-bir geziklerde tiyişli tergev bolmay qala.
Haligi devürdegi adabiyatıbızğa xas bolğan birdağı bir kemçilikni esgermese bolmay. Açıq etip aytğanda, bir-bir yazıvçularıbız (olanı arasında hatta belgilileri de, pahmuluları da) bir taypa hakimlege, artda bolğan bay taypalağa hatdan ozup tiyişsiz maqtavlar etegen asarlar yazağan bolup qalğan. Tüzü, şo merdeş aslu halda getgen asrunu 90-nçı yıllarına xas edi. Artdağı yıllarda yazıvçularıbız şo ters yoldan tayma başlağanı, ozoqda, süyndürmey bolmay.
8. Har-bir adabiyat bulan yanaşa şo adabiyatnı axtarıp, oğar baha berip yurüygen tanqıt da, adabiyat ilmu da bolma tüşegeni belgili. Şo yanından alıp qarağanda, haligi devürdegi adabiyatıbız da tanqıtçılanı, alimleni yanından tergevsüz qalmağan. Şo haqda aytğanda, Abdulqadir Abdullatipovnu, Salav Alievni, Abdulhakim Hacievni, Kamal Abukovnu, Malik Hüseynovnu, Naida Xanmurzaevanı atların ayrıça esgerme tüşe.
9. Adabiyatnı gelecegi yangı, yaş naslu bulan baylavlu ekeni belgili. Haligi devürdegi adabiyatıbızda esli naslu bulan yanaşa yangı naslu da barlığı bizge onu gelecegine inanıvlu, umutlu küyde qarama imkanlıq bere. Allahnı yaxşılığından, haligi devürdegi adabiyatıbızda da esli yazıvçularıbız bulan birçe yangı naslu da iş görüp tura. İlmutdin-haci Muratov, Supiyanat Mamaeva, Gebek Qonaqbiev, Kazim Kazimov, Gereyxan Haciev, Nüryana Arslanova va şolay dağı da köp özgeleri – qumuq adabiyatnı yangı naslusu. Esli yazıvçularıbıznı, tanqıtçılarıbıznı, alimleribizni yanından bulağa va şolay da xalqnı arasında bir türlü sebeplege göre halige pahmusu arağa çıqmay qalıp turağan yangı naslunu özge vakillerine baqğan yaqda ayroqda xas tergev tarıq, nege tügül de biz adabiyatıbıznı yangız ötgen devürlerini va haligi devürünü tügül, gelecegini de qastlı hayında bolma tüşebiz.


text:
Qañtar oqiğası kezinde oqqa wşqan nemese oqiğağa baylanıstı isti bolğan balaların aqtaudı talap etken birneşe ata-ana 10 tamızda Tarazdan astanağa qaray jayau attandı. Aqparatqa qarağanda, oblıs biligi olardı toqtatuğa tırısqan. Astanağa arız jetkizgisi kelgender aqırında Astanağa jetti. Bwl turalı Ortalıq Aziya jañalıqtar qızmeti jazdı.
Qañtar oqiğasında 18 jastağı wlı oqqa wşqan Baqıtjan Şıñğısbekovtıñ Azattıqqa aytuınşa, olardıñ elordağa saparı seysenbi küni keşke qaray bastalğan. Biraq kölikterin policiya birneşe ret toqtatıp, jürgizbegen.
– Tünnen beri kedergi jalğasıp keledi. Eki taksi, bir avtobusqa otırdıq. Jürgizbedi. Avtobus 500 metr jürip, bireu habarlastı ma, bizdi küre joldıñ boyına tüsirip ketti. Al taksilerdi jürgizbey, ayıppwl saldı. Sodan jayau kele jatırmız, - deydi ol 10 tamızda Azattıqqa.
Qazir olar Tarazdan 60 şaqırımdağı Aqırtöbe auılı mañına jetken. Özderiniñ saparın “ädildik talap etkender marşı” dep atadı.
"Marşqa" qatısqandar arasında Qañtar oqiğasında qaza bolğan Erjan Bayjanovtıñ anası Nigora Zakaryaeva men Toqtar Oşaqbaydıñ anası Jämila Rahimbekova jäne balaları qamauda otırğan Gauhar, Sveta esimdi äyelder bar.
Jol boyında baylanıs naşar bolğan soñ anıqtap söylesu de mümkin emes. Olar özderine osı künge deyin bilik türli uäde bergenin, onı küte-küte şıdamdarı tausılğanın aytadı.
- Aqırtöbede bizdi Jambıl oblısı äkimi men prokurorı quıp jetti. Olar “qaytıñızdar, özimiz şeşemiz” deydi. Bizdi astanağa aparıp tastaytın kölik te beremiz dedi. Kelispedik,- deydi Baqıtjan Şıñğısbekov.
Biıl qañtardıñ basında Qazaqstannıñ birneşe aymağında bir mezgilde jappay narazılıq bolıp, soñı qantögiske wlasqan edi. Qañtardıñ besine Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev "eskertusiz oq atuğa" bwyrıq bergen bolatın.
Resmi derek boyınşa, Qañtar oqiğasında 232 adam qaza bolğan. Bwğan qosa, oqiğa kezinde wstalğan tağı altı adamnıñ tergeu izolyatorında ölgeni resmi habarlanğan. Bilik qaza bolğandardıñ atı-jöni men qanday jağdayda qaza bolğanı jaylı äzirge aqparat jariyalağan joq.


text:
Qırımtatar qorantalarınıñ evlerinde kütleviy tintüvler yarımada sakinlerinde narazılıq köstermege isteklerini doğura bile.
Böyle bir fikirni qırımtatar milliy areket iştirakçisi, Qırımtatar Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqat mühbirine seslendirdi.
«Bugünde-bugün qırımtatarlarğa qarşı ve tek olarğa qarşı degil… alıp barılğan adaletsizlikke belli bir vaqıtqa qadar dayanacaqlar. Lâkin er bir adam onı tabanğa alıp taşlağanda, qollarını baylağanda, susıp oturmaycaq. Demek bir yerde ses-şamata köterilecek, narazılıqlar başlaycaq», – dedi o.
Smedlâyev Qırımda olğanlarnı yarımada vaziyetini kerginleştirmek ıntıluv olaraq tanıy.
«Saylavlardan soñ, demek, «B» planı olacaq – Qırımdaki vaziyetni kerginleştirmek. Ve birisi, bugünki künde qırımtatarlar Qırımda qalıp, şimdiki akimiyetnen yaşamaları mümkün, dep tüşünse, men yoq, dep aytarım. Aynısı ukrainler ve Qırımnıñ farqlı millet vekillerine ait», – bildire faal.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa binaen, soñki bir qaç afta devamında yarımadada qırımtatar qorantalarınıñ evlerinde tintüvler sıq-sıq ötkerilip başladı. Kütleviy tintüvler Seyitler rayonında olıp keçti.
Sentâbrniñ 9-da Bağçasaraydaki Büyük Süyren (Tankovoye) köyünde yerleşken «Qırımnıñ istidatlı balalar içün gimnaziya-internatına» tintüvnen keldiler. Oquv yurt hadimleriniñ aytqanına köre, kelgenler doğrudan gimnaziya kütüphanesine yol alıp, anda yasaq etilgen edebiyat cedvelindeki üç kitapnı taptılar. Tintüv neticelerine köre, memuriy protokol tizildi.
Sentâbrniñ 8-de ise Qırım faali ve bloger Yelizaveta Bogutskayanıñ evinde de tintüv keçirildi.
Avgust 13-te Aqmescitniñ üç musulman oquv yurtında tintüv keçirilgen edi.


text:
Qarasuvbazar rayonında Aqmescit – Keriç yolunıñ 53 kilomertinde yol qazası yüz berdi, VAZ 2110 ve Mercedes Sprinter çatıştılar, dep bildire boysunğan Qırım fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ saytı.
4 insan zararlandı, birisi VAZ 2110 aydavcısı can berdi. Yol qazasında zararlanğanlarnı Qarasuvbazar şeeriniñ hastahanesine cerrahiy ve reanimatsiya bölüklerine çeşit türlü ağırlıq derecede travmalarnen ketirdiler, dep bildire müessise.
Yol qazasınıñ sebeplerini ekspertler ögreneler.
Rusiyege boysunğan Aqmescit akimiyeti şeerde yol qazalarınıñ arttırmasını ve yol vaziyetiniñ mürekkepleşmesini qayd eteler. Yol qazalarınıñ arttırması «yol keyfiyetiniñ yahşılaştıruvınen» bağlaylar.
Rusiye içtimaiy içki işler nazirliginiñ «Meselesiz yollar» leyhasına köre, keçken sene Qırım eñ yolsuz regionlarınıñ üçüne kirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda mayıs 13-15-inde büyük yanğın telükesi bar, dep ilân etildi, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Bu aqta müesssise “Qırım gidrometeorologiya ve etraftaki müit közetüvi idaresi”ne esaslanıp bildire.
Muessise, Qırım sakinleri ve musafirlerini dağda mıqayt olmağa çağırta.
Qırımda yılnıñ başından 491 yanğın södürilgen edi,olarda 42 adam elâk oldı.
Qırımda aprel 1-inden yüksek yanğın telükesi rejimi ilân etildi.
Avgustnıñ 11-inde üyleden soñ Üç Qoş deresinde yanğın başlandı. Fevqulade vaziyetler hızmetiniñ (FVH) haber etkenine köre, yanğın uzaq dağlıq yerinde, 45-80 derecelik bir bayır capında başlandı. Ateşniñ söndürmesine, derede 15-20 m/s qadar köterilgen küçlü yel mania ola.


text:
Qazaq taymstıñ bügingi "TalkTOR"-inde enciklopedist, täuelsiz jurnalist, Azattıq radiosınıñ tilşisi Asılhan Mamaşwlı. Qazaqstanda soñğı kezderde qoğam..
Şildeniñ 6-sı, astana küni merekesinde Almatı qalasında sağat şamamen 19:15-19:50 aralığında Almatı qalasınıñ Ortalıq stadion men Baluan Şolaq atındağ..
6 şilde astana küni merekesinde Almatı, Nwr-Swltan, Aqtöbe jäne Şımkent qalalarında keşkilik resmi sankciyalanbağan mitingter bolıp ötti. Sağat şamame..
«Qazaqtıñ – Qazaqstannan basqa otanı joq. ...Bügin ne eksek, erteñ sonı oramız» deytin Älihannıñ amanatı qazaq dalasınıñ bügingi ruhani-moral'dıq au-..
"Qımbattı almatılıqtar, qala qonaqtarı, Sarıarqa kinoteatrınıñ artında sağat 10-da beybit şeru boladı!" dep dıbıs zoraytqışpen eldi şaqırğan erikti so..


text:
Rusiyede martnıñ 1-nde, cenkniñ altıncı kününde, soqaqlarda cenkke qarşı aktsiyalar devam etti. Polis 25 şeerde – Moskva, Sankt-Peterburg, Ufa, Novosibirsk ve digerlerinde yüzlernen insannı tuttı, dep haber ete Azatlıq Radiosınıñ rus hızmeti.
Qayd etilgenine köre, Peterburgda Gostinıy dvor ögünde tahminen 100 kişi tutuldı.
«OVD-İnfo» malümatına köre, Rusiye Ukrainağa ücüm etken soñ cenkke qarşı aktsiyalarnıñ 6500-den çoq iştirakçisi tutuldı.
Moskva şeer yolbaşçısı Sergey Sobânin blogunda yazğanına köre, «Ukrainağa fayda çağıruvlarına qoltutmağan» restoran, tükân, musafirhane ve diger müessiselerniñ saytları «telüke, feyk ve şikâyetlerge» oğratıla eken.
«Bunıñ arqasında professionallar ve büyük sistema qurulışları tura», – dep bildire Sobânin. Şeer yolbaşçısınıñ aytqanına köre, «soqaq qalabalıqlarını teşkil etmek ıntıluvları» ardı-sıra toqtatılacaq.
Ukrainada cenk vaziyeti devam ete. Fevralniñ 24-nde saba saat 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ «muracaatından» soñ Donbasta «mahsus operatsiya» başlatqanını ilân etti.
Prezident Volodımır Zelenskıy umumiy seferberlik buyruğını imzaladı. Ğarp memleketleri Ukrainağa yapılğan ücüm sebebinden Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnı qullanıp başladı.
Doğrudan ücümge baqmadan, Kreml Ukraina işğali niyetini inkâr ete. Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire.
Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire. Başta Rusiye arbiyleri ölgenini inkâr ettiler. Amma fevralniñ 27-nde Rusiye Federatsiyası Mudafaa nazirliginiñ resmiy vekili İgor Konaşenkov Ukrainada ölgen ve yaralanğan Rusiye askerleri bar, dep ayttı. Sayısını aytmadı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net.


text:
Qırımnıñ eñ büyük avto taşıyıcılarından birisi – «SimSitiTrans» şirketi – Aqmescit şeer şurası naqliyat şirketini bozuluvlarda qabaatlanğanından soñra, kendi adını qorçalamaq içün, mahkeleşmege istey.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına OOO «SimSitiTrans» icraiy müdiri Aleksandr Glebko bildirdi. Onıñ sözlerine köre, şirkette alâ daa teşkerüvler keçirilmegen edi.
Hatırlatamız, Aqmescit şeer şurasınıñ naqliyat ve alâqa idaresi «SimSitiTrans»nı añlaşmalarğa baqmadan, kerek olğanından da çoq naqliyatnı işletkeninde qabaatladı.
«Bir de bir sefer boyunca çalışacaq naqliyatnıñ sayısı daa 2000 senesi belgilendi. Biz doğrudan doğru vesiqalarğa köre çalışamız», – dedi Glebko.
OOO «SimSitiTrans» Qırımnıñ naqliyat çarşısında 2002 senesinden çalışa.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Qırım işğaline qarşılıqnı bildirgen tatar faali Rafis Kaşapovnıñ ükmüni «Rusiye cemiyetine susmaq emiri» olaraq adladı. Onıñ tahminlerine köre, ileride yañı cezalar olacaqtır.
«Rusiyeniñ territorial deñişüvleri ile bağlı fikir bildirüvleri qattı sürette cezalandırılacaqtır. Tünevin tatar faali üzerindeki mahkeme bunı tasdiqladı», – yazdı Celâl Facebookta.
Emindir, işbu mahkeme ketişatından soñ «razı olmağanlarnıñ» taqibi daa da artacaqtır.
«Bunıñ ile Rusiye topraq bütünlgininiñ bozuluvına, milletlerara ayırımnıñ peyda ettirüvine, devlet havfsızlığına qarşı areketlerge nisbeten Rusiye qanuniyetiniñ qaidelerini mümkün olmağan derecede keñ sürette añlamaq mümkün. Endi jandarmlar razı olmağanlarnı ekstremizm ve separatiszm maddeleri boyunca kese qoyacaqlar», – yazdı o.
Umumiy nizam apishanesinde üç yıllıq apis cezası – Naberejnıye Çelnı (Tataristan, Rusiye) şeer mahkemesi Tatar cemaat merkeziniñ reisi Rafis Kaşapovnıñ içtimaiy ağlarda yazğanlarına qıymet kesti. Onı nefret doğurması ve davaaçılmasında, em de Rusiyeniñ topraq bütünligini deñiştirmek çağıruvlarında qabaatladılar.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Stenford universitetinde (Kaliforniya AQŞ) Qırım aqqında lektsiya ile çıqış yptı. O, yarımadadaki repressiyalar, askeriyleştirilmesiniñ artması ve bunıñ kibi de Qırım işğaliniñ toqtatılması perspektivalarına baqışları ile paylaştı.
Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, Qırımda bugünki vaziyet keçken asırnıñ 30-ncı senelerini añdıra, bazı noqtalarda ise sovet devrindekinden de beterdir.
«Sovet vaqtında adamlarnıñ bunıñ kibi alıp qaçuv ameliyatı kenişletilmegen edi. Em de keçmişte nasıldır protokollar ve tintüv keçirilmesiniñ qaideleri bar edi. Şimdi ise bütün operativ tedbirler soñ derecede sert şekilde ve adamlarnı aşalamaq niyetinen ötkerileler. Dersiñ ki, telükesizlik hadimleri öz qurbanlarına keskin areketler yaptıracaq olıp, ondan soñ cezalarını arttırmaq isteyler», – dep paylaştı o.
Qırımtatar lideri, başqaca fikirlev içün ilk evelâ qırımtatarlar total şekilde közetile, insanlarnı qorquzalar ve atta içtimaiy ağlardaki postlar ve «layk»lar içün cezalandılarlar.
Qırımnıñ askeriyleştirilmesi körüşüvniñ ayrı bir mevzusı oldı.
Telükesizlik hadimleri öz qurbanlarına keskin areketler yaptıracaq ola, operativ tedbirler soñ derecede sert şekilde ötkerilelerMustafa Cemilev
Cemilev: «Yarımadada Rusiye arbiy hadimleri ve arbiy tehnikasınıñ toqtamayıp arttırılması közetile. Parallel şekilde mahsus hizmetler hadimleriniñ sayısı arta. Ealiniñ bir canına kelgen FSB zabitleriniñ sayısı, Rusiye boyunca orta sayısını endi 10-15 qat arta. Asılında, işğal etilgen territoriyalarnıñ statusı aqqında konventsiyanı bozaraq, suniy tarzda Qırımdaki tamır ealisiniñ deñiştirilmesi yapıla.
Ondan ğayrı rusiyeliler gece-kündüz Qırımdaki nükleer bazasını ğayrıdan tikleyler. Başta qurucılıq işlerine qırımtatarlarnı bile celp ete ediler, ve biz yapılğan işlerniñ bütün tafsilâtlarını bile edik. Lâkin daa soñra, qurucılıq işleriniñ yekünleyici basamaqlarında Qırımnıñ bütün tamır ealisini olarda iştirak etüvden çetleştirip, yalıñız Rusiyeden kelgen işçilerni celp ettiler. Amma biz, bu bazağa arbiy başlıqlarnıñ artıq ketirilgeni aqqında malümatnı eki mustaqil menbadan ala bildik.
Ayrıca umum Qırım «Tavrida» trassası aqqında aytmalı. O, qurulırken, top-top ösümlikler kesile ve medeniyet abideleri mahv etileler», – dep qayd etti.
Qırımtatarlarnıñ lideri Moskvanıñ, Qırımda arbiy quvetini numayış etip, arbiy tehnikası nomaylığınıñ körünişini yaratmaq istegenini qayd etti.
«Yerli sakinler Qırımnıñ türlü rayonlarında yürgen tanklarnıñ nomerlerini yazıp ala. Meger ki, bu ep aynı tanklardır», – dep bildirdi o.
Mustafa Cemilev ayrıca Qırım ilhaqınıñ detalleri ve şu cümleden o adiselerde Rusiye Qara deñiz flotunıñ rolü aqqında ikâye etti:
«Artıq 2008 senesinde Rusiyeniñ Qara deñiz flotu gemileri Gürcistanğa qarşı arbiy areketlerinde iştirak etip, Rusiye Ukrainanı da öz cenkine vastalı tarzda celp etmege tırışqanda Qırımtatar Milliy Meclisi Qırımda Rusiye flotunıñ yerleştirilmesi aqqında muqavele denonsatsiya etilmeli, yerli ukümet munasip şekilde deñiştirilmeli ve çatışmanıñ çıqması taqdirinde Qara deñiz flotuna qarşılıq köstere bilecek Ukraina arbiy quvetleriniñ mahsus gruppirovkası yarımadağa yollanılmalı, dep beyan etti. Lâkin bulardan iç biri yapılmadı. Yanukoviçniñ vaqtında ise er şey tam tersine yapıldı. Muqavele uzatıldı, yerli SBU ise Kyivge daima, Meclisniñ «Qırımda baş separatist teşkilâtı» olğanını bildire edi».
Cemilev, Qırımnıñ ilhaqından soñ ukrainlerniñ qırımtatarlarğa munasebeti deñişkenini ve Rusiyeniñ bu halq aqqında propagandasına endi az kişi inanğanını qayd etti. Halqara toplulıq tarafından Qırımdaki vaziyet ve tamır halqınıñ problemalarına kösterilgen qarşılıq ise, bazan, halqara uquqqa sadıqattan ziyade devletlerniñ iqtisadiy menfaatlarınen bağlı ola.
Qırım Ukraina terkibine qaytarılmağance bütün dünya nizamı telüke altında qalacaqtırMustafa Cemilev
Mustafa Cemilev, Qırım.Aqiqat muhbiriniñ sualine cevap bererek: «Misal içün, İtaliyanıñ parlamentinde maña, ülkeleriniñ Rusiyege qarşı sanktsiyalardan zarar körgenini bildirdiler. Buña qarşı men, azatlıq içün belli bir bedelniñ ödenmesi kerek, dedim. Lâkin Büyük Britaniya TİNi başlığı Boris Consonnıñ yanaşuvı bundan bayağı qattı edi. Qoşma Ştatları da Qırım meselesi boyunca sert bir yanaşuv köstereler. Daa sade aytqanda, bir de-bir devlet Rusiye nefti ya da gazına ne derecede muhtac olsa, onıñ Qırım meselesi boyunca qarşılığı da o derecede yımşaqtır. Misal içün, «referendum» dep adlandırılğan tedbirniñ keçirilmesinden aman soñra biz Türkiyege, Rusiyege qarşı sert bir çareler körmek ve şu cümlerden Bosfor boğazını gemileri içün qapatmaq ricasınen muracaat ettik. Amma olar, bunıñ yalıñız NATOnıñ umumiy qararı ile yapıla bilecegini aytıp, böyle bir sert çareler körip olamadı. Faqat biz türklernen, Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvına alâqaları olğanlarğa Türkiyege barmaq imkânınıñ berilmemesi aqqında kelişe bildik. Yani er bir devlet Rusiyeniñ areketlerine qarşılığını, öz imkânlarına köre köstere. Lâkin, teessüf ki, kimerde bir şu anlik iqtisadiy mamürlikten vazgeçmek kerek olğanını er kes añlamay. Asılında, Avropa ülkeleri sanktsiyalardan pek az zarar köre. Ondan ğayrı, Qırım Ukraina terkibine qaytarılmağance ve halqara uquqnıñ normaları ğayrıdan tiklenilmegence bütün dünya nizamı telüke altında qalacaqtır», – dep hatırlattı.
Qırımtatarlarnıñ lideri, bazı devletlerniñ qararsızlığına baqmadan, emindir ki: Qırım işğaliniñ toqtatılması qaçınılmaz. Onıñ başlanmasına doğru atıla bilecek bir adım olaraq o, öz vaqtında Budapeşt memorandumını imzalağan devletler iştirakinen muzakereler etüv platformasını meydanğa ketirmekni teklif etti.
İşğalniñ er bir ayı – halqımız içün eñ acımasız bir darbedirMustafa Cemilev
Mustafa Cemilev: «Rusiyege qarşı sanktsiyalar onıñ iqtisadiyatına endi olduqça ciddiy surette tesir ete. Olarnıñ neticesinde başlağan bazı ceryanlar ise keri qaytarılmaz harakterge malikler. Qırım Ukrainağa qaytarılmağance sanktsiyalarnıñ alıp taşlanmaycağını sert bir şekilde bildirgen Qoşma Ştatlarğa ayrıca minnetdarlığımı bildirmek isteyim. Men Vaşingtonda, sanktsiyalar cedvelinden adlarınıñ alıp taşlanması içün büyükten büyük qabarlar bermege azır olğan Rusiye oligarhlarını şahsen körgen edim. Lâkin olarnıñ ıntılışları neticesiz qaldı. Elbette, Rusiyeden eñ ciddiy sanktsiyalar alıp taşlansa, o, Qırımdaki vaziyetni buzlatılğan çatışma alına keçire bilmek mümkündir. Amma halqımız içün bu variant qabul etilemez. İşğalniñ er bir ayı – halqımız içün eñ acımasız bir darbedir. Bizde Qırımdan başqa vatan yoq ve biz işğaliniñ toqtatılması içün küreşecekmiz», – dep yekün çekti.


text:
Azattıq radiosınıñ tilşisi Qazis Toğızbaev 72 jasında Almatıdağı koronavirus auruhanasında qaytıs boldı. Marqwmnan koronavirus 25 qañtarda anıqtalıp,..
Almatıdağı Baluan Şolaq atındağı Sport sarayınıñ janında «Dempartiya» jaqtastarın arnayı jasaq qorşauğa aldı. Bwl jolı şerude qarası köbeygen, el «ara..
Almatıda «Demokratiyalıq partiya» qwrğısı keletin bastamaşıl top ökilderin arnayı jasaq qorşauğa alıp, Respublika alañına qaray şeruge şığuğa mümkindi..
Äleumettik jağdaydı jaqsartudı talap etken bir top astana äkimdiginde bir apta boyı tünep keledi. Köp balalı, mügedek balası bar, jalğızbastı analar j..
AQŞ-tıñ Ortalıq Barlau Agenttigine (CIA) jaña jetekşi kelmek. Bayden wsınğan atalğan mañızdı barlau wyımın basqaruı mümkin degen boljamdar bar. Bayden..


text:
Tahminen üç yüz insan, hususan talebe ve cumhuriyetniñ bücet saalarında çalışqan insanlar, Aqmescitte Lenin meydanında Rusiye prezidenti Vladimir Putinge qol tutmaq içün toplandılar. Putin dekabr 1 künü Ankarada Türkiye yetekçisi Recep Erdoğan ile körüşe. Miting ziddiyetten başlandı.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, miting teşkilâtçısı Remzi İlyasovnıñ yolbaşçılığında «Qırım» areketi oldı. Bunıñ ile insanlar arasında yalıñız eki qırımatatar bayrağı, bir on dane – Rusiye, Türkiyeniñ bayrağı iç yoq edi.
Mitingniñ başında Qırım «Reskomnats» reis muavini Nadir Nomanov ve gençler arasında ziddiyet yüz berdi. Şu cümleden, gençler Rusiye bayraqlarını kötermemek teklif ete edi, Nomanov ise olarnı tarikçiler olaraq adladı.
Bundan soñ qırımtatar gençleri, «Qırım» areketi plakatlarını yırtıp, meydandan kettiler.
Qırım.Aqiqat mühbiri ile qonuşqan miting iştirkçileri tedbirniñ Rusiye bayraqları altında keçkeni sebebinden açuvlana ve bundan haberleri olmağanını qayd eteler.
Meydandan pekitilgen sanadan «spiker-muavini» Remzi İlyasov, «baş nazir muavini» Ruslan Balbek, «Reskomnats» başı Zaur Smirnov çıqışta bulundılar. Olar Putin ve Erdoğannıñ körüşüvinden müsbet neticelerni beklegeni aqqında bildirdiler.
«Türkiye – Rusiyege nisbeten cezalarnı kirsetmegen memleketlerden biridir. Bizim strategik şerikimizdir»,– dedi Smirnov.
Şunı da qayd etmek kerek ki, sana yanında qırımtatar milliy Meclis reis muavini Ahtem Çiygoz da köründi. O, sanağa çıqacaq edi, amma oña sport kiyiminde olğan insanlar bunı yapmağa keder etip, meydandan alıp kettiler.
Miting yarım saat devam etti. Onı Qırım ve Rusiye telekanalları videoğa çıqardılar. Bazıları canlı yayınlavnı alıp bardı.
Qırımtatar milliy Meclis azası Refat Çubarov Rusiye ve Türkiye prezidentleri Vladimir Putin ve Recep Tayin Erdoğannıñ dekabr 1-de Ankarada ötkerilecek körüşüvlerini alğışlamaq içün qırımtatarlarnı meydanğa yollağanları aqqında bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, meydanğa memur, oca, ekim ve studentler kelmege mecburlar.
Hatırlatamız, noyabr 30-da, Qırımda qırımtatar halqı Cemaat şurasınıñ konferentsiyası olıp keçti. Onı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ muhalifeti «Qırım birligi» teşkil etti. Tedbirde yañı Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ keçirilmesine azırlıq başlağanını bildirdiler.
Türkiyedeki qırımtatar dernekleriniñ yolbaşçısı Ünver Sel bu qurultaynı «tarihiy vaqia» dep adladı.
«Qırım birliginiñ» reisi Seytumer Nimetullayev bildirdi ki, dekabr 1-de, Ankara ava limanında Rusiye prezidentine qol tutuv aktsiyası ötkerilecek. Onı Türkiye diasporası teşkil ete eken. Aman-aman 500 insan «Türkiyedeki qırımtatar dernekleriniñ federatsiyası Putinni alğışlay» ve «Qırımtatar halqınıñ Cemaat Şurası Putinni alğışlay» levhalarınen çıqacaq ola.


text:
Kyivniñ merkezinde Rusiye Devlet Dumasınıñ sabıq deputatı Denis Voronenkov öldürildi – bu haberini Kyiv politsiya yolbaşçısı Andriy Krişçenko tasdiqladı. Atış Premier Palace oteli yanında oldı, Voronenkonıñ qoruyıcısı ve ücüm etken adam hastahanege ketirildiler. Vaqia yüz bergen yerde politsiya çalışa. Taqiqat sımarış ile yapılğan öldürüvni taqiq ete. Kiyevte yaşağan daa bir sabıq Rusiyeli deputat İlya Ponomaröv, Voronenko onnen körüşmege ketkende öldürilgenini bildirdi.
Atış Kiyevniñ merkezinde, Şevçenko bulvarı ve Puşkinska soqaşı köşesinde yerleşken «Premier Palace» müsafirhanesi yanında oldı. İnternette öldürüvden soñ birinci daqqalarınıñ videosı yerleştirildi. Farqlı malümatlarğa köre, Voronenkovağa 2 ya da 7 kere qadar qurşun attılar.
Kutleviy haber vastalarınıñ haber etkenlerine köre, öldürüvden soñ Denis Voronenkovnıñ apayı Mariya Maksakova qoruyıcılarınen beraber «Premier Palace» otelinden çıqtı ve belli olmağan tarafqa yol aldı.
Ukraina Milliy politsiya yolbaşçısınıñ muavini Aleksandr Vakulenko, Voronenko öldürilmesi artında «Rusiye tura» dep ayttı, çünki sabıq deputat «muim malümat bile edi».
Şaatlarnıñ sözlerine esaslanğan birinci versiyağa köre, cinayetçi qoruyıcısı yanında olğan Voronenkovğa pek yaqınlaşıp oña ateş açtı. Atış devamında ücüm etkenniñ özü de, sabıq deputatnıñ bekçisi de yaralandılar. Ekisi de şimdi hastahanede UTH mahsus bölüginiñ qoruması aldında bulunalar.
Ukraina İİN Yolbaşçısınıñ mesleatçısı Zorân Şkirâk, Voronenkov Rusiye mahsus hızmetleri tarafından yoq etildi. «Bu, Ukrainağa qarşı Rusiyeniñ diversiya ve provokatsiyalarını açıqlağan müim malümat bergen, ondan da ğayrı qaçqan sabıq prezident Viktor Yanukoviç idaresi deviri ve onıñ Rusiyeli lider Vladimir Putinnen olğan bağı aqqında bilgi bergen insanğa qarşı Rusiye yobaşçılarınıñ emirinen kesilgen ceza, kösterüv içün utanmazca yapılğan ahtıman kibi körüne», – dedi Şkirâk.
Devlet Dumasınıñ sabıq deputatı, vatanında taqiq etlmesinden qorqıp, 2016 senesi oktâbr ayında Ukrainağa köçti. Voronenkovnıñ sözlerine köre, dekabrde o Ukraina vatandaşlığını aldı. Fevral 15 künü Rusiye Taqiqat komiteti onı federal qıdıruvığa ilân ettiler.
Yanvarda Voronenko, devlet hainliginde qabaatlanğan sabıq prezident Viktor Yanukoviçke qarşı Ukraina Baş prokuraturasına ifade bergenini tasdiqladı. Ukrainağa köçken soñ bergen intervyülarında Voronenko, Qırım işğaline qarşı çıqqañıñı ve Rusiye akimiyetini tenqid etkeni aqqında ayta edi.
Martnıñ başında Moskvanıñ Basman mahkemesi Denis Voronenkovnı ğıyabiy şekilde eki ayğa apis etti. Bundan evel Rusiye Taqiqat komiteti Ukrainağa köçken Voronenkovnı, dolandırıcılıqta qabaatlap, haqara qıdıruvğa ilân etken edi. Onı, 2011 senesi Moskva merkezinde 5 million dollar fiyatında binanıñ küçnen zapt etilmesinde, yani büyük dolandırıcılıqta qabaatlaylar.
Kiyevte yaşağan daa bir sabıq Rusiyeli deputat İlya Ponomaröv, Voronenko onnen körüşmek içüm ketkende öldürilgenini beyan etti. Onıñ sözlerine köre, alazırda Ponomaröv «Ukraina uquq qoruyıcı organlarınen beraber çalışa».
Ukrainağa köçken soñ Denis Voronenko, Radio Svobodanıñ Kyivdeki muhbiri Christopher Miller ile qonuşqan edi. O Moskvadan «FSB-niñ basqılarından qaçmaq içün» ketkenini tarif etti. Onıñ apayı, yırcı Mariya Maksakova, ömür arqadaşınen olar «delirgen rusiyeli ziyalılardan bezgenlerini» ve «kütleviy qorqu sisteması olğan» devlette yaşamağa istemegenlerini aytqan edi.
Voronenkovnıñ sözlerine köre, Kyivde o özüni «az olsa da telükesizlikte» iss ete edi.
Fevral 21 künü Denis Voronenkov «Nastoyaşeye Vremâ» («Şimdiki Zaman») telekanalnıñ alıp barıcısı Timur Olevskiynen subetleşkende, Ukrainağa ne sebepten qaçqanını añlattı. Voronenkovnıñ sözlerine köre, onıñ elinde Rusiyeli memurlarğa qarşı deliler yoq edi ve onıñ böyle bir açıqlama yapmaq niyeti olmadı, Ukraina prokuraturasında Viktor Yanukoviçke qarşı bergen ifadesinde ise o «er kezge malüm olğan faktlarnı» seslendirdi.
Ukraina Baş prokurorı Yüriy Lutsenko da Denis Voronenkonıñ öldürilmesini Rusiyenen bağlay. Öz Facebookında o: «Bu – Rusiye içün şaatnıñ adiy idamıdır», – dep yazdı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putinnıñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov Voronenkonıñ öldürilmesini izaatlamağa red etti. «Dojd» telekanalnıñ jurnalisti ile subetleşkende o: «Bu bizim mevzumız degil», – dedi.


text:
Jeneva konventsiyasına binaen, ilhaq etilgen territoriyada ötkerilgen saylav qanuniy degil. Böylelikle, dünya toplulığı ilhaq etilgen Qırımdaki Rusiye prezidentiniñ saylavını tanımaycaq. Bunı Rusiye advokatı Nikolay Polozov mart 16-da Qırım.Aqiqat içün bergen izaatta söyledi.
Polozov: «Şimdi Qırımda yapılğan şey, halqara uquqınıñ pek qaba bir bozuluvıdır. Eminim ki, dünya toplulığı ilhaq etilgen territoriyada ötkerilgen saylavnıñ neticelerini tanımaycaq. Rusiye territoriyasındaki saylavnıñ neticeleri, büyük ihtimal ile, tanılacaqlar», – dedi.
Bundan evel qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisi Nariman Celâl Qırım sakinlerine videomuracaat azırlap, onda, yarımadanıñ sakinleri qomşu Rusiye prezidentiniñ saylavında iştirak etse, «Rusiyege, onıñ kirli ve uquqsız işini devam ettirmek içün litsenziya berecekler», dep bildirdi.
Rusiye prezidentiniñ saylavı 2018 senesi mart 18 kününe – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi. Onda sekiz namzet iştirak etecek – Sergey Baburin, Pavel Grudinin, Vladimir Jirinovskiy, Vladimir Putin, Kseniya Sobçak, Maksim Suraykin, Boris Titov ve Grigoriy Yavlinskiy.
Fevral 16-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda kelecekteki Rusiye prezidenti saylavınıñ neticelerini tanımamağa davet etti.


text:
Rusiäneñ Tın okean flotı
Rusiäneñ Tın okean flotı (rusça TиxookeaHckий флoT BMФ Poccии) - Rusiäneñ Xärbi-Diñgez flotınıñ operativ-strategik berläşmäse, Aziä-Tın okean töbägendä Rusiäneñ xärbi iminlegen tä'min itärlek çara.
Quyılğan burıçlar ütäler öçen Tın okean flotına strategik maqsatlı raketalı su astı kreyserları, küp maqsatlı atom häm dizel su astı köymäläre, qorablar, raketa yörtüçe häm beterüçe hawa köçläre, qorı cir ğäskärläre kerä.
Tın okean flotınıñ ştabı Vladivostok şähärendä urnaşqan. Flot başlığı - vitse admiral Sergey Avakänts.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1731 yılda imperatorbikä Anna İoan qızı ämere buyınça Oxotsk xärbi flotiliäsenä nigez salına. Oxotsk şähäre - Tın okean flotınıñ berençe bazası.
1787-1791 yıllarda Billings, Sarıçev citäkçelendä Bering diñgeze yarı tikşerelä.
1849 yıldan flotnıñ töp bazası Kamçatkağı Petropavlovsk şähärenä küçerelä.
1871 yılda Oxotsk xärbi flotiliäse ştabı Vladivostok şähärenä küçerelä.
1898 yılda Qıtaydan Port-Artur arendağa 25 yılğa alına, biredä Tın okean flotı töp bazası urnaştırıla.
1904-1905 yılda uzğan Rus-Yapon suğışı näticäsendä Tın okean flotı köçläre zur yuğaltular kiçerä.
Böyek Watan suğışında Tın okean flotınıñ ber öleşe Tönyaq flotqa küçerelä.
Sovet-yapon suğışında Tın okean flotı Saxalin häm Kurillar desant operatsiälärendä qatnaşa.
1965 yılda Qızıl Bayraq ordenına layıq bula.


text:
Keçken künü işğal etilgen Qırımda yedi yañı koronavirus hastası qayd etildi. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, 4 hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende, 2-si qırğınlıq ile küreş tedbirleri vaqtında qayd etildi, 1 hasta Rusiyeden keldi.
Akimiyetniñ malümatına köre, Qırımda 490 koronavirus hastası qayd etildi, 33-ü çetelden keldi, 87-si qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlardır. 16 COVID-19 hastası vefat etti. Aqyarda 178 insan hastalandı. 151 kişi tüzeldi, 3 insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bir yıldan ziyade ukrain Qırımı Rusiye Federatsiyasınıñ işğali altında qala. Faqat bu müddet devamında ukrain malı ve elektrik energiyası yarımadağa toqtamay berile. Ukraina vatandaşları Qırımğa kire ve Qırımdan çıqa bileler. Lâkin yaqın vaqıtta er şey deñişe bile. Belki, Qırımğa aşayt mahsulatı da berilmez. Yarımadağa barmaq içün ise – mahsus izinni almaq kerek olacaq.
Qırımğa kiriş ve çıqış qaideleri ve işğal etilgen yarımada qamaçavınıñ aqibetleri aqqında – «Qırım.Aqiqatnıñ» yañı yayınında «24» haber telekanalında.
Studiya musafirleri – Ukraina halq deputatı Sergey Vısotskiy ve adliyeci, OO «Regionalnıy tsentr prav çeloveka» eksperti Sergey Zayets.
Studiya musafirleri – Ukraina halq deputatı Sergey Vısotskiy ve adliyeci, OO «Regionalnıy tsentr prav çeloveka» eksperti Sergey Zayets.
Alıp barıcı – Qırım jurnalisti Aleksandr Yankovskiy.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 ve bazar künü saat 11:30 efirge çıqa. Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında saat 18:30 seyir etmek mümkün.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
BM İnsan Aqları Missiyasısıñ başı Fiona Frazer Ukraina Haber siyaseti nazirligi ile işbirlikte Qırımdaki kütleviy haber vastalarını nezaret ete bilecegine ümüt etkenini ayttı. Bunı o profil naziri ile ötkerilgen körüşüvinde bildirdi.
Bundan ğayrı o Rusiye tarafından «Ukrinform» agentliginiñ jurnalisti Roman Suşenkonıñ aqları bozulğanını da muzakere etti.
Ukraina Haber siyaseti naziri Yüriy Stets dedi ki, endiden soñ Rusiye sıñırlarını keçken er bir Ukrain vanandaşı ve diger ülke vekilleri telüke alındalar.
Öz tarafından Fiona Frazer hatırlattı ki, BM taqımı Donbas kontakt çizgisiniñ eki tarafından da vatandaşlarnıñ aqları bozulmasın dep nezaret ete. Onıñ sözlerine köre, bu Ukraina nezaretinde olmağan şarqiy topraqlardan malümat almağa imkân bere.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Amerika Qoşma Ştatları, prezidentiñ kim olacağına baqmadan,Ukraina içün işançlı ortaq qalacaq. Bunı, Radio Svoboda muhbiriniñ aytqanına köre, noyabr 9 künü saba Ukrainadaki AQŞ elçisi Marie Yovanovitch beyan etti.
«Bu yerde oqadar çoq olğan Ukrain dostlarıma muracaat eter ekenim, bir şeyde emin olğanımnı aytmağa isteyim: keçici müddet vaqıtında da, yañı idare qurulğan vaqıtta da, yolbaşçımız kim olğanına baqmadan, AQŞ Ukraina içün küçlü ortaq olacaq», – dedi Yovanovitch Kyivte, AQŞ elçiliginde haber vastalarınıñ vekillerinen subetleşken vaqıtta.
Diplomat emin ki, Ukrainada yapqan tecavuzları sebebinden Rusiyege qarşı qullanılğan yatırımlar devam ettirilecekler.
AQŞ prezident saylavları yekünlendi. Soñki olaraq saylav bölgeleri eñ şimaliy Alaska ştatında qapatıldı. Kyiv saatine köre, Bu saat 8:00 oldı.
İlk saylav necileriniñ esabına köre, AQŞ prezident namzetleri arasında cumhuriyetçi Donald Trump ğalebege yaqınlaştı. Kyivte saat 8:40 olğanda kerekli olğan 270 reyden onıñ 264 reyi bar edi.


text:
Qırımlı jurnalist Nikolay Semenanıñ foto-resimlerini taqdim etken «Bütünley çıqarılıp alınğan» serlevalı sergi Kyivde dekabr 15 künü açıldı. Qırım Evi divarlarında 11 fotoresim asılğan – bu, Semenanıñ jurnalistik faaliyeti vaqıtında 20 yıl devamında toplanılğan arhivniñ kiçik bir qısımı. Merasim teşkilâtçıları añlattılar ki, jurnalistniñ dairesinde Qırımda Rusiye mahsus hızmetiniñ vekilleri tintüv keçirgenleri vaqıtta, olar şahsiy komryüterden 900 GB malümat çıqarıp aldılar.
«Bu işlerni o özü bizge, yerleştirmemiz içün yolladı. Er bir fotoresim astında onıñ yazğan qısqa metini ketirile, fotoresim aqqında tarif etile. Bizler mahsus iç bir şey deñiştirmefik, tüzetmedik, çünki çoqusı yerde o birinci şahıs olaraq ikâye ete ve bu ikâyeler pek duyğulı ola», – dep qayd etti «Crimea SOS» teşebbüsiniñ idarecisi Tamila Taşeva.
Qırımlı jurnalistniñ foto-icadınen tanış olmaq içün, Semenanı daa ziyade gazetici kibi tanığan ve onıñ maqalelerini bilgen, işdeşleri keldi. Qırım Eviniñ salonında cemaat erbapları, uquq qorçalayıcılar, Qırım sakinleri toplaştı.
«Nikolay Semena içün bu büyük maneviy destek olacaq – serginiñ özü de, onıñ icadınen tanış olmaq içün açılışqa kelgen insanlarnıñ sayısı da. Nikolay – istidatlı insan, cesür, biz onı küçlü jurnalist, parlaq talilci-jurnalist olaraq bilemiz... Nikolaynıñ indemeyip oturğanını istegenler bunı yapıp olamazlar. O şimdi er şeyni aytıp olamay, lâkin resim çekmege devam ete», – dedi Qırım.Aqiqat baş-muarriri Volodımır Prıtula.
Sergi teşkilâtçıları Skype vastasınen Semenanen bağlanamağa istey ediler, lâkin o vaqıtta jurnalist Qırımdaki Rusiye mahsus hızmetlerniñ binasında bulunıp, cinaiy işni ögrene edi.
Taqiqat ceryanı aqqında Kyivde Semenanıñ advokatı Andrey Sabinin tarif etti.
«Taqiqatnı bir ayğa uzattılar, altı cıltqa birleştirilgen olarnıñ «tapqan» malümatlarını ögrenmek içün... Yanvarniñ ortası-soñu, ve iş endi mahkemege tüşmek mümkün... Nikolay pek faal insan, özü teşebbüs kösterip bütün altı cıltnı fotoresimlerde qayd etti, ve mına şimdi arqası ağırıp ketti (o arqasını tedaviylemek içün Ukrainağa kelmege istey edi), şimdi biraz hastalandı», – dedi advokat.
Açılış merasimi çerçivesinde «Qırımda jurnalistika: azat etüv yolu» mevzusında muzakereler ötkerildi.
Jurnalist ve cemaatçılar Rusiye akimiyetine basqı yapmaqnıñ, ve dünya toplulığı arasında Qırımdaki vaziyet aqqında malümat tarqatmaqnıñ kerekligini qayd ettiler.
«Bu insanğa professional faaliyeti sebebinden basqı yapılmasın talabınen, Rusiye akimiyetine basqımıznı toqtatsaq, men bellesem, Nikolay Semenanıñ işi azat etilmesi yöñelişinde ketmeycek», – dedi Taşeva.
«Künlük qasevetlerinen meşğul olıp, insanlar unutalar, ve ukrainlilerni Qırımnen, ukrainlilerni Qırımlılarnen birleştirgen insanlar arasındaki bağ üzüle. Hatırlatmamız kerek: anda da insanlar qaldı, olar pervasız degiller, işğalci akimiyetniñ yaratqan şaraitlerine baqmadan küreşmege devam eteler», – dedi Ukraina Haber siyaseti naziriniñ mesleatçısı Yüliya Kazdobina.
Baarde Qırımda Qırım.Aqiqat ile işbirliginde şeklengen jurnalistlerniñ evlerinde tintüvler olıp keçti. Radio Svoboda müellifi Nikolay Semenağa qarşı Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları şeklenmesi ile cinaiy iş açıldı. Rusiye taqiqatı oña yarımadanı terk etmege yasaq etti.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları, şu cümleden Nikolay Semenanıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, oña qarşı yapılğa basqını toqtatmağa çağırdı.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin koronavirus vaziyetine binaen ükümet ile körüşüvden evel memleket sakinlerine hitap ete.
Bir aynıñ içinde bu artıq dörtünci prezident hitabıdır. İlk muracaatında Rusiye prezidenti mart 30 - aprel 5 aftası iş aftası olmağanını ilân etti. Aprelniñ 2-sinde aprelniñ bütüni iş olmaycağını bildirdi ve koronavirusnen küreşmek içün yerli akimiyetniñ selâhetlerini keñleştirdi.
Rusiyede soñki 24 saatta 3388 koronavirus hastası qayd etildi. 28 adam elâk oldı.
Dünyada COVID-19 hastalarınıñ sayısı 2 milliondan aştı. 125 biñden ziyade adam öldi. Hastalarnıñ çoqusı AQŞ-nda - 600 biñden ziyade.


text:
Bunı Azatlıq Radiosı bildire.
«Bilgenime köre, bu anayasa sebebidir. Prezident memuriyetinden bir şey kerek olsa, biz bunı teşkil etermiz», – dedi o. «Svoboda» bütünukrain birleşmesiniñ reisi Oleğ Tâgnibok Ukraina halq deputatı Vadim Kolesniçenkonı Ukraina vatandaşlığından marum qaldırmaq sebepleri bar olğanını ayttı.
«Böyle bir şey nasıl ola bile ki, halq deputatı Rusiye vatandaşlığını qabul etip maqtana, o, Ukraina ve parlamentke iç qulaq asmay», – dep ayttı Tâgnibok.
Parlamentke Aqyardaki №225 majoritar bölgesinden saylanğan halq deputatı Kolesniçenko aprelniñ 3-de deputatlıq vekâletlerinden vazgeçüv aqqında ariza yazğanını Facebook saifesinde aydınlattı.


text:
Qırım hanlarınıñ mektüpleri Geraylar devletiniñ büyükligini hatırlatalar. Qırım hanlarınıñ akimiyeti uzaqlarğa yete edi, bunı olarnıñ şahsiy unvanı bile tasdıqlay.
Videobloglarınıñ yañı bölügi Qırım hanlarınıñ Geraylar sülâlesi aqqında tarif ete. Bu adamlar kim edi, nasıl etip akimiyetke keldi ve nasıl bir iz qaldırdılar. Er bir bölükniñ merkezinde – qaramanlardan biriniñ taqdiri.
Qırım hanlığı ve Qırım tarihınıñ eñ meraqlı saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ yañartılğan leyhasında, Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» videobloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki meselelerini añlamaq içün bir anahtardır
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki meselelerini añlamaq içün bir anahtardır.
Metn müellifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejisser Fatima Osmanova, operator ve montaj rejisseri Eldar Halilov, ğaye müellifi Emine Ceppar.
Videoda bunıñ kibi levhalar qullandı: THE HISTORY OF THE OTTOMAN EMPIRE adlı vesiqalı film, rejisseri: David Cargill, 2013; The Mongols vesiqalı filmi, rejisseri: Robert Gardner, 2003; Fatih bediiy filmi, rejisseri: Merve Girgin, 2013; Bir Zamanlar Osmanlı-Kıyam bediiy filmi, rejisseri: Altan Dönmez, 2012 ; «Tatarı» vesiqalı filmi, rejisseri: İldar Yakubov, 2011; «Çufut Qale» vesiqalı filmi, rejisseri: Dmitriy Kudinov, 2014, em de muzıka: Matti Paalanen – Drama, Plastic3 – Epic dramatic film music.
Gülnara Abdulla, Qırım tarihçısı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Homer
Gomer İliada ha'm Odissey epikalıq poemaların jazg'an grek shayırı. Ol tuwralı ko'p mag'lıwmatqa iye emespiz, ha'tteki onın' real adam bolg'anlıg'ı da belgisiz. Geybir adamlardın' oyınsha bul poemalar haqıyqatında bir topar adamlar ta'repinen do'relgen. Basqalardın' oyınsha Gomer haqıyqatında hayal adam bolg'an. A'psanag'a ko're Gomer İoniyada jasag'an ko'zi ko'r shayır bolg'an. Ol bizin' eramızg'a shekemgi VIII a'sirinde o'mir su'rgen dep shamalanadı. Ko'plegen zamanago'y ilimpazlardın' pikirinshe, İliada bizin' eramızg'a shekemgi VIII a'sirdin' 2-yarımında jazılg'an.


text:
James Watt
James Watt (19-yanvar 1936 - 25-avgust 1819) - Shotlandiyalı oylap tabıwshı ha'm injener-mexanik bolg'an. Onın' puw-motorı boyınsha qılg'an jan'alıqları O'ndiris revolyutsiyasında ju'z bergen o'zgerislerdin' tiykarın saldı.
O'mir bayanı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
James Watt 1736-jılı 19-yanvarda Grinokta tuwılg'an. Onın' a'kesi keme ustası bolg'an, al anası tarbiyalı shan'araqtan bolıp, bilimli insan bolg'an. Ata-anası, ekewide Presviterian ha'm Kovenanter bolg'an.
Miynetleri[redaktorlaw | derekti jańalaw]
1784-jılı patentlengen puw-motorı, sol waqıttag'ı suyıq-janılg'ılı motordan bes ese paydalı islegen. Qaynatıwshı qazanlar ha'm basqa a'sbaplardın' jarılıp ketiw qa'wpi bolg'anı ushın Watt joqarı basımlı puwdan paydalanbag'an, onın' ha'mme motorları to'men basımdag'ı puw menen islegen.
1794-jılı sherikler sol waqıtta jalg'ız puw-motorların islep shıg'arıwshı Boulton ha'm Watt ka'rxanasın jaratqan, keyinshellik en' u'lken ka'rxanalardan birine aylang'an. 1824 jılg'a deyin ulıwma nominal at ku'shi 26000 bolg'an 1164 dana puw-motorın islep shıqqan. Boulton o'zinin' ku'shli biznesmen ekenligin ko'rsetti ha'm eki sherikte waqıttın' o'tiwi menen materiyallıq jetiskenlikke erisken.


text:
ATR telekanalı YouTub ağında resmiy kanalını açtı. Mında telekanal hadimleriniñ çıqarğan vesiqalı filmleri aşkâr etilgen.
Filmler 1944 senesi sürgünlikni körgen qırımtatarlar ve halqnıñ yarımdağa avdeti aqqında tarif ete.
Hadimlerniñ aytqanı kibi, Vatanğa yol açqanlarnıñ, birinci evlerniñ temelini qoyğanlarnıñ hatırlavlarını toplamaq içün, büyük bir iş yapıldı.
İnternet qullanıcılarına filmlerni baqıp, olarnı paylaşmağa teklif eteler.
Malüm olğanı kibi, 2015 senesi aprel 1-de ATR ve Lâle qırımtatar telekanalları, Meydan ve «Lider» radioları Rusiye qaydınıñ olmağanından sebep işini toqtattılar.


text:
Cayköyde tintüvden soñ yaqalanğan qırımtatar faaliyetçisi Enver Kroşnı Rusiye kodeksiniñ 20.3 maddesi 1-nci qısmı (ekstrimistik teşkilâtlarnıñ atributları ya da simvolikasını propaganda etüv ya da açıq olaraq numayiş etüv) boyunca memuriy uquq buzuvında qabaatlaylar.
Bunı, Rusiyege tabi Canköy rayon mahkemesinden Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
«Qırım birdemligi» faaliyetçileriniñ bildirgenine köre, faaliyetçiniñ qorçalayıcıları oturışuvnıñ videyo ve fotoğa çıqarıluvı, büyük zalnıñ ayırıluvı ve işniñ materiallarınen tanış oluv boyunca muracaat ettiler.
Rusiye telükesizlik hadimleri yanvar 25 sabasında ilhaq etilgen Qırımnıñ Canköy ve Seyitler (Nijnöhirskıy) rayonlarında tintüvler yaptılar. Bundan soñ Canköy faaliyetçisi Enver Kroşnı şeerniñ rayon polis bölügine ve Seyitler Vaqıf (Rozlıvı) köyünde yaqalanğan Ebazer İslâmovnı Seyitler rayon polis bölügine ketirdiler.
Faaliyetçiler, Kroştan telefon, planşet ve noutbuk musadere etilgenini bildirdiler.
Rusiye telükesizlik strukturalarınıñ saifelerinde tintüvler aqqında malümatlar yoq.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqalı deye şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi fevral 23 künü Aqmescit ve Aqyarda Qırım Halq Cumhuriyetiniñ birinci reisi, I Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ teşkilâtçısı, Qırım, Poloniya, Aqrusiye ve Litvaniya müftisi Noman Çelebicihan ölüminiñ 97 yıllığı munasebeti ile matem mitingini keçirecek ola, dep bildire QHA agentligi.
Meclis kâtibiyetiniñ reberi Dilâver Akiyev aytqanı kibi, bu munasebet ile ötkerilecek tedbirler arasında, matem mitinglerinden ğayrı, milliy mektep talebeleri arasında edebiy yarışnıñ keçirilmesi de planlaştırıla. Bundan da ğayrı, Qırım müendis pedagogika universitetinde Küreş yarışı keçirilecek.
«Meclisniñ toplaşuvında mitinglerni keçirmek kibi qarar alınsa, biz, qanun boyunca, şeer icraiy komitetine kütleviy tedbirlerniñ keçirilmesi aqqında vesiqalarnı teslim etermiz»,– dedi Akiyev.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa binayen, Qırımtatar Milliy Meclisi Prezidiumınıñ yanvar 12 künü keçirilgen toplaşuvınıñ neticesinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ nevbetteki körüşüvini 2015 senesi fevralniñ başında keçirmek kibi qarar alındı.
Noman Çelebicihan – qırımtatar cemaat erbabı, Qırım Halq Cumhuriyetiniñ birinci reisi, I Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ teşkilâtçısı, Qırım, Poloniya, Aqrusiye ve Litvaniya müftisi edi. Qırımtatarlarnıñ milliy marşı olğan «Ant etkenmen» şiiriniñ müellifi olaraq bellidir. 1918 senesi Qırımda bölşevizmniñ qurbanı oldı. Yanvar 26 künü apiske atıldı, fevral 23 künü Aqyarda gemiciler tarafından öldürildi, cesedi Qara deñizge atılğan edi.


text:
Tağın 4 köymä Ukrainadan yulğa çıqtı
Bu turıda Türkiyeneñ saqlanu ministrlığı citkerde
Aşlıq taşuçı tağın 4 köymä Ukrainadan yulğa çıqtı.
Türkiyeneñ saqlanu ministrlığınnan yasalğan açıqlawda aşlıq çığarunıñ planlanğan kebek däwam itüe belderelde.
Bu qısada könbağış, könbağış mayı häm kukuruz töyälgän tağın 4 köymä Odessa häm Çernomorsk portlarınnan bügen irtän quzğalıp kitte.
Bäyläneşle xäbärlär
Ärdoğan: “Ni genä êşläsäñ dä, bez kiräk bulğannı härwaqıt êşläyäçäkbez”
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Greśiya Baş ministrı Kiryakos Miçotakiskä möräcäğät itep: Türkiyägä qarşı Amerika Quşma Ştatlarınnan yärdäm sorıy. Ni genä êşläsäñ dä, bez kiräk bulğannı härwaqıt êşläyäçäkbez häm bez monı êşlärgä äzer”, - dide
Parlament başlığı Şäntop Malayziyada
Törkiyä Böyık Millät Mäclese başlığı Mostafa Şäntop Malayziya Wäkillär palatası başlığı Azhar Azizan Harun belän küreşte
Awstriya İlbaşı: “Türkiyä bik möhim êşlär başqardı”
Awstriya İlbaşı Alexander Van der Bellen Türkiyäneñ aşlıq krizisında bik möhim êşlärne tormışqa aşıruın äytte


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reberligi Qırım regionlarını ziyaret etip, yerli faallernen körüşecek ve bugünki vaziyetni muzakere etecek ola. Böyle bir qarar oktâbr 22-de regional meclis reisleriniñ toplaşuvında qabul etildi, dep bildire QHA agentligi.
«Bizler çoqtan toplaşmadıq, faaliyetimiz belli bir müddette körünmesin dedik, çükni Meclis qapatılmasınıñ telükesi bar edi», – dep ayttı Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl.
«Yaqın zamanda Meclis reberligi, onıñ vekilleri ya da Meclis idare reberleri regionlarnı ziyaret etip, yerli faaller – regional Meclis, din cemiyetleriniñ azaları, faaller, yani rayonnıñ faal qısmı ile körüşecekler», – dedi Celâl.
Onıñ aytqanına köre, işbu toplaşuvlarnıñ maqsadı – olıp keçken adise-vaqialar aqqında tarif etmek, yerli ealiniñ problemlerini ögrenmektir.
Uquq qorçalayıcı teşkilâtlar Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarğa qarşı basqı quvetleşkenini bildireler.
Qırım alan missiyası sentâbr ayında aydınlatqan nezaret neticelerine köre, Qırımnıñ yerli akimiyeti Meclisni onıñ binasından çıqarıp, qırımtatar halqınıñ temsil organını yoq etmege tırışa.