text:
Batu xan – bortas xalqınıñ palaçı
Tatar xalqınıñ öçtän ber öleşen täşkil itkän mişärlärneñ borınğı babaları bortas, majgar häm qıpçaq xalıqları bulğan. Qıpçaqlar turında şaqtıy küp kitaplar häm mäqälälär uqırğa bula, majgarlar turında mäğlumatlar tarixçılarda üzlärendä dä bik az. Ä bortaslar turında tarix fänendä mäğlumat inde bik küp cıyılsa da, tatar uquçıları bu cıyılğan mäğlumat belän tanış tügel dip äytergä bula, çönki tatar ädäbiätı bortas temasın bik az yaqtırta.
Döres, bıyıl Qazanda ike meñlek tiraj belän Tahir Näbiullinnıñ “Bortaslar” isemle ber tarixi poveste dönya kürde. Ämma bu diñgezdä ber tamçı ğına. Bu kitapta 10 ğasır başındağı bortaslarnıñ kürşe bolğarlar belän qatlawlı mönäsäbätläre kürsätelgän. Ğadi tatar uquçısı bortaslar turında bik az belä, yäisä berni dä belmi. Xätta uqımışlı mişärlär arasında da kübese üzläreneñ babaları dip borınğı bolğarlarnı sanıylar. Uzğan yılda Rusiänıñ berençe televidenie kanalı “ЗoлoTaя cTpeлa xaHa БaTыя” digän ber fil'm kürsätkän ide. Anda mongollarnıñ näq bortaslar belän suğışı tasvirlana.
1237 yılnıñ közendä Batu-xannıñ mongolları cimerep kitkän bortas şähärläre turında “Azatlıq” radiosın tıñlawçılarğa işetterelgän ide inde. Xäzerge Penza ölkäsendä genä dä bügenge köngä bortaslarnıqı dip sanalğan 70 toraq urın tabılğan: şähärlär, şähärleklär, awıllar. Ä bit bortaslar tağı Saratov ölkäse häm Mordoviä territoriäsendä dä yäşägännär. 13 ğasırda, mongollar kilgän waqıtta, bortaslarnıñ cirläre nindider ber ayırım status belän, qayber tarixçılarnıñ fikere buyınça, ämirlek statusı belän İdel Bolğarstanı sostavında bulğan.
Şul borınğı bortas şähärläreneñ berse Penza şähärennän kön'yak-könçığışta 25 kilometrda urnaşqan Zolotarevqa poseloğı yanında tabılğan. Qayber tarixçılarnıñ fikere buyınça, bu Zolotarevqa şähärlege tarixta bilgele bulğan Bunda şähäre bulırğa tieş. 1235 yılda Vengriädan İdel Bolğarstanına uzıp baruçı monax Yulian şul Bunda şähärendä sadaqa sorağan häm nindider kürşe şähärdä, bälki Bortas ämirlegeneñ başqalasında (ul Penza ölkäseneñ xäzerge Gorodişçe rayonında urnaşqan), ber möselman mullasına yärdämçe itep yallanğan.
Bu Zolotarevqa-Bunda qalasınıñ stenaları 10 metr bieklektä bulğan. Ämma distälägän yıllar buyına distälägän illärne häm yözärlägän şähärlärne suğışıp ala barğan mongollar öçen bu ällä nindi zur qarşılıq bulmağan. Nindider säbäptän qalanıñ saqçıları krepost' eçendä qalmağannar, qaladan çığıp, mongollarğa üzläre höcüm itkän. Şul Zolotarevqa-Bunda şähärlege yanındağı suğış qırında ike meñgä yaqın bortas, bolğar, muqşı, urıs suğışçıları ülep qalğan dip sanala. Älbättä, mongollar yağınnan da ülüçelär az bulmağandır.
Tarixçılar, arxeologlar bu şähärlektä küptännän inde qazılmalar alıp barsa da, qalanıñ stenalarınnan çığıp, bu şähärlek äylänäsendä üskän urmanda qayçan da qazımağannar. Şul urman basqan suğış qırında berençe äyberlärne xäzinä ezläwçelär, “qara arxeologlar” tabalar. Ğadättä alar çın, ğalim bulğan arxeologlar qazılma urınınnan kitkäç, metall ezli torğan maxsus priborlar belän altın häm satuğa yaraqlı borınğı äyberlär ezli yörilär. Alar şul äyberlärne Mäskäwdä İzmaylovskiy bazarında satıp aqça eşlilär. Bu “qara arxeologlar” qala yanında üskän urmanda da ezläp qarıylar häm anda küp kenä qorallar häm törle altın, kömeş, bronza, timerdän eşlägän borınğı äyberlär tabalar. İkençe cäyne çın arxeologlar şähärlekkä kire qaytqaç, “qara arxeologlar” qazığan bazlarnı kürälär häm üzläre dä urman eçendä qazıy başlıylar. Şulay itep arxeologiä dönyasında sensatsiä barlıqqa kilä – mondağı suğış qırında, 760 yıl ütügä karamastan, bik küp äyberlär häm qorallar saqlanıp qalğan; urta ğasırlarda bulğan iñ zur suğış qırlarınıñ da qazılmalarında berqayçan da mondıy küp qoral tabılmağan. Monda, ber suğış qırında ğına tabılğan qorallar sanı böten İdel Bolğarstanı territoriäsendä tabılğan qorallardan 2 märtäbä kübräk. Monda tabılğan böten äyberlär sanı berniçä distä meñgä citä inde.
Suğış betkäç, ciñüçe mongollar üz mäyetlären qayadır cirlägännär, ämma ul urın älegä tabılmağan. Ä inde ciñelüçelär cirdä yatıp qalğan. Mongollar suğış qırınnan yaxşı, sınmağan, watılmağan qorallarnıñ kübesen cıyıp alsa da, bik küp qorallar cıyılmıy qalğan. Bu suğış qırında xäzer küp kenä mongol äyberläre dä tabıla, küräseñ, mongollar bik aşıqqannar, centekläp äyberlär cıyarğa waqıtları bulmağan. Xäzerge qazular monı açıq kürsätä – böten qır buyınça keşelärneñ häm atlarnıñ skeletları, törle äyberlär, qorallar tabıla bara.
Nığıtılğan qala yanında tağı öç bistä bulğan. Şul bistälärdä häm qalanıñ eçendä urnaşqan yortlarnıñ qaldıqlarında küp üterelgän keşe skeletları yata. Mäsälän, qala eçendä ber yortta qart babay, ir häm xatın, ber malay skeletları tabılğan. Alarnı bötenesen çuqmar belän başqa suğıp ütergännär.
Älbättä, bu cirlärdäge bortaslarnıñ bötenese üterelmägän. Qaysı urmanğa qaçqan, qaysı çoqırlarda yaşerengän, ämma mongollar kitkäç, bortaslar monda inde yäşämägän, alar tön'yakqa, Mordoviä urmannarına qaçqan. Şunnan mäyetlär dä kümelmi qalğan, qorallar da, qimmätle äyberlär dä cıyılmağan.
Yañadan bu regionğa keşelär, şular arasında bortaslarıñ däwamı, mişärlär dä, 200 yıldan soñ ğına kilep utıra başlağannar, ämma bu urında artıq qayçan da yäşämägännär. Zolotarevqa poseloğı yanında tabılğan bortas şähäreneñ iseme tögäl bilgele bulmasa da, anı Bunda şähäre dip tanırğa bula. Tarixçılar fikerençä, şul Bunda şähärendä 13 ğasırda mongollar kilgändä bortaslar ğına tügel, muqşılar da, bolğarlar da, qıpçaqlar da, xätta azmı-küpme urıslar da yäşägän. Moña dälil itep alar şähärdä häm şähär yanında urnaşqan öç bistädä tabılğan äyberlärne kiterälär: urıslarnıñ svastikalı yözekläre, muqşı xalqınıñ syulğamaları, möselmannarğa xas bulğan äyberlär, qıpçaq, iran, skandinaviä äyberläre.
Şulay uq monda tabılğan çülmäklär eçendä boday, arış, solı, arpa, tarı orlıqları bar. Monda tabılğan timer sabannar, çalğılar, uraqlar, taş tirmännär bortaslarnıñ awıl xucalığı yuğarı däräcädä bulğanlığın kürsätä. Aqça, ülçäwlär, gerlär – bolar bötenese bortaslarnıñ İdel Bolğarstanı aqça-ülçäw sistemasında eşlägänlegen kürsätä. Şulay uq keramiqa da – çülmäklär, kuvşinnar häm başqalar – bolğar traditsiäsendä citeşterelgän. Tözeleş, arxitektura – monda da bolğarlarnıñ köçle yoğıntısı sizelä. Küp törle tipta timer baltalar, qadaqlar, borawlar, ötergelär, berketkeçlär häm başqa tözeleş eşlärendä qullanılğan borınğı instrumentlar tabıla bara. Monda ğadi çaqma taşlı utqabızğıçlar da, bik qatlawlı mexanizmlı yozaqlar da tabıla.
Bunda şähäre Kiev – Bolğar säwdä yulınıñ ber möhim elementı bulğanlıqtan, monda zur bazar da bulğan. Monda törle tovarlar satılıp qına qalmağan, bu şähärdä bortaslar üzläre dä küp tovarlarnı citeşterä bulğannar. Mondağı hönärçelär citeştergän äyberlär eksportqa da kitkän – bortaslarğa ğına xas bulğan äyberlär Don häm Oqa yılğaları buyındağı urıs awıllarında, Muqşı yılğası buyında urnaşqan mordva ziratlarında, İdel buyındağı bolğar şähärlärendä tabıla bara.
Penza arxeoloğı Gennadi Belorıybkin şulay yaza: (Sitat) “...ceroдHя MoжHo cMeлo HaзыBaTb ЗoлoTapeBckoe пoceлeHиe зakoHoдaTeлeM Moд B BocToчHoй EBpoпe. ... B ero MaTepиaлax oTpaзилиcb элeMeHTы TpaдициoHHoro иckyccTBa пoчTи Bcex HapoдoB BocToчHoй EBpoпы и CeBepHoй Aзии. Здecb BcTpeчaюTcя kak шeдeBpы BocToka, Takиe kak Hakлaдka B Bидe cBepHyBшerocя Tиrpa или Hakлaдka B Bидe жeHckoro лицa, Tak и пpoизBeдeHия иckyccTBa c Зaпaдa, Takиe kak kpecT-kBaдpoфoлия или пoдBeckи co cBяTыMи. B To жe BpeMя MHoжecTBo шeдeBpoB, He иMeющиx aHaлoroB, HaпpиMep, Takиe kak чeлoBeчeckиe личиHы B Macke лbBa и co cTeблeM cBepxy. ... Bce эTo cTaBиT ЗoлoTapeBckoe пoceлeHиe B pяд Bыдaющиxcя пaMяTHиkoB BocToчHoй EBpoпы”. Sitat tämam.
Mondağı timerçelärneñ nindider ximik-metall serläre dä bulğan. Qayber timer äyberlär, mäsälän, uq oçlıqları, berqadär dä çeremegän. Ximiklar, metall belgeçläre bu fenomenğa cawap birä almıylar. Bu çeremi torğan timer äyberlärneñ ximik sostavı – ğadi qorıç, dimäk, timer belän uglerod eretmäse. 800 yılğa yaqın cir astında yatıp ta, bu äyberlärgä nikter berni dä bulmağan.
Bu şähärdä bortas, muqşı, bolğar, urıs, qıpçaq xalıqlarınnan başqa, tağı ber xalıqnıñ ezläre bik açıq itep kürenä. Bu serle xalıqnı ğalimnär askizlar dip atıy. Şul askizlarnı iskillär belän dä bäylilär. Askiz—iskillärneñ material' kul'turası turıdan turı Altay cirläre belän bäyle. Altay tawlarında yäşäwçe xäzerge xaqaslarnıñ babaları näq şundıy timer, bronza äyberläre eşli bulğannar. Ayırma şunda ğına – Altayda bu timer häm bronza äyberlären neçkä genä kömeş qatlamı belän qaplap eşläsälär, bortas cirlärendä näq şundıy uq äyberlär altın belän qaplanğan.
Arxeolog Gennadi Belorıybkin häm anıñ gruppası bıyılğı sezonda tağı küp äyberlär tapqan. Bıyıl monda yaña tiptağı qorallar da, mäsälän, turı ikeyözle qılıçlarnıñ qaldıqları da tabılğan. Penza arxeologları “qara arxeologlar” qazığan 1700 baznı kümgännär, urmannın ber öleşen kiskännär, territoriäne tärtipkä kitergännär. Monda kiläse yılğa yäşlär lagere ütkäreler, arxeologik kürgäzmä açılır. Küptän tügel Penza ölkäsennän bik şatlıqlı xäbär kilde – ölkä gubernatorı Vasiliy Boçkarev qararı belän Zolotarevqa şähärlege saqlanılğan zona itep tanıldı, monda äle saqçılar da bar. “Qara arxeologlar”, zakonsıyz qazılmalar alıp barğanda militsiä qulına eläksä, alarğa Rusiä zakonnarı belän 5 yıl törmä birüläre dä mömkin.Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


c: text/html

text:
İzrailneñ Libanğa qarşı suğışı töbäktä İrannıñ säyäsi qüäten arttıruğa kiterde
Dönya şulay itep Libanda tınışlıq köçlären urnaştıru mäşäqätläre belän mäşğül, İzrail dä, Liban da yuğaltuların barlap, suğış kitergän ziannarnı qaplaw yulların ezli. Ul arada küzätüçelär Xizbulla belän İzrail arasındağı nizağtan fayda kürüçe bulsa, ul İran, İzrailneñ Xizbullanı tulısınça tar-mar itä almawı Tährannıñ Yaqın Könçığıştağı rolen nığıttı, dip belderä.
Ämma niçek kenä bulmasın, kiñ Yaqın Könçığıştağı wäzğiätne yaqınnan küzätep baruçılarnıñ küpçelege ber fiker belän süzsez kileşä - 34 kön barğan suğıştan berençe çiratta İran ottı, anıñ töbäktäge role tağın da nığıy ğına töşte.
Tähranda xalıqara xoquq uqıtqan elekke diplomat Hermidas Bavand şulay uylawçılarnıñ berse, "Azatlıq" radiosına ul, İzrailneñ Liban belän qarşılığınnan İran säyäsi häm ruxi yaqtan köçäyep çıqtı, dip belderde:
"Qayberäwlär, bu İrannıñ turıdan-turı bulmasa da Quşma Ştatlar häm İzrail belän bärelep aluı dip uylıy. Beryaqtan, xäzer İzrailneñ ciñelmäwçänlege şik astına alındı, Libannı şundıy zur cimerülärgä duçar itep İzrailneñ dönyadağı yözenä dä tap töşte, näq şunı uq İzrailne yaqlap çıqqan Quşma Ştatlar turında da äytep bula. Xizbulla İran tarafınnan qullanılğan yäisä İran yoğıntısında bulğan ber etärgeç çara, häm xäzer ägär dä İzrail İranğa qarşı berär höcüm yasıysı itsä, İran üzeneñ İzrail çigendäge şul çarasın ğına eşkä cigäçäk", dip añlata Tährannıñ Yaqın Könçığıştağı mömkinleklären doktor Bavand.
Liban suğışı barışında İzrailneñ üz-üzen yaqlaw xoquqı buluına basım yasağan Washington, bäreleşlär tuqtaw belän, suğış Xizbullanı tar-mar itü belän tämamlandı, dip beldergän ide. Cambridge Universitetındağı Xalıqara tikşerenülär üzäge belgeçe George Joffe, Xizbullağa ğäskäri yaqtan zian kilsä dä, anıñ İzrailgä qarşı basarğa cör''ät itüe häm ber aydan artıq suğış alıp baruı anı, häm anıñ aşa İrannı säyäsi yaqtan köçäytte, dip isäpli:
"Bu İrannıñ Yaqın Könçığıştağı problemalarğa, isemläp äytkändä, İzrail-ğäräp nizağı häm fälästinlelär xälenä kötelgängä qarağanda yaqınraq toruın kürsätte", di Yaqın Könçığış belgeçe Joffe.
Ämma şul uq küzätüçelär, İrannıñ soñğı säyäsi uñışı yırağraq kiläçäktä yuqqa da çığa ala dip uylıy. İnde telgä alınğan Hermidas Bavand:
"Ägär dä atışlarnı tuqtatu kileşüe ütälep, kiläçäktä inde başqa suğış bulmasa, wäzğiät üzgärä ala. Liban cämğiäte tağın şundıy nizağnıñ buluın inde telämäsä, ul nizağqa kitergän säbäplärne beterergä tırışaçaq. Xizbulla üz eşçänlegeneñ säyäsi yağınnan waz kiçep, Liban armiäse eçendä yuğala ala", di İran belgeçe Tährannıñ İzrail çige buyında üzenä qarağan köçtän qayçan da bulsa qorı qala aluı ixtimalı turında.
Kärim Kamal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Üzbäkstan general prokurorı Raşid Kadırov, Üzbäkstandağı soñğı köç qullanu belän al-Qaida terror çeltäre arasında bäyläneş bulğanına dälillär bar, dip belderde.
Soñğı atnalardağı höcümnärne oyıştıruda şiklänelep 45 keşe qulğa alınğan, Kadırov belderüençä alar arasında al-Qaida lagerlarında öyrätelgän suğışçılar bar. Şulay uq höcümnärgä Üzbäkstannıñ islam xäräkäte häm älegä qadär köç qullanuda qatnaşmağan Hizb ut-Tahrir törkemeneñ dä qarnaşı bar, dip xäbär itelä.
Terror höcümnäre belän bäyle buluda şiklänelgän barlığı 412 keşedän soraw alınğan. Üzbäk räsmiläre birgän mäğlüamtkä qarağanda 4 könlek köç qullanuda kimendä 47 keşe hälak bulğan, alar arasında 33 ğısyançı häm 10 militsiä xezmätkäre.


text:
"Tatarstan" jurnalınıñ 5 sanına häm "Söyembikä" jurnalınıñ 5 -6 sannarına küzätü. Şağir Rädif Ğataş söyli
Çirattağı şimbä matbuğat küzätüendä sezgä “Tatarstan“ jurnalınıñ 5sanına häm “Söyembikä” jurnallarınıñ 5-6 sannarın küzätep uzarbız. “Söyembikä ” jurnalınıñ pänceşämbe könne 6 nçı signal sanı dönya kürsä dä, jurnalnıñ 5 sanında bik tä qızıqlı yazmalar buluı turında äytmi kitep bulmıy. “Tatarstan” jurnalı turında sezgä “Qazan utları” jurnalınıñ şiğriät, fän , häm sänğät bülegeneñ citäkçese Fatix Kärim isemendäge büläk iäse kürenekle şağir Rädif Ğataş üzeneñ fikerlären äyter. Ä başta “Söyembikä” jurnalınıñ bitlären bez sezneñ belän bergä aqtarıp qarıyq äle. “Söyembikä” jurnalınıñ 5 sanında, Böyek Watan suğışı yıllarınıñ, keşe yazmışına älegä qädär dä awır tä'sir qaldıruı turındağı mäqälälär iğtibarnı cälep itä. Şundıylar arasında Saimä İbrahimovanıñ “Täwbägä kilü yäki frau El'zadan ille yevro” dip atalğan mäqäläse uquçını qızıqsındırmıy qalmıy.Germaniädä üskän El'za üz ätiseneñ “Sandomir” ştalagında komendant bulıp eşlägän waqıtında qılğan ğämällärenä, üzen küpmeder däräcädä cawaplı itep sanap, Rusiädä yäşäwçe Bondarevqa aqça täqdim itep xat yazğan.Şulay uq jurnalda bu avtornıñ tağın ber mäqäläse urın alğan.Ul “Qızıl çäçäklär”dip atala.“Söembikä” jurnalınıñ elekkege iseme “Azat xatın” jurnalınıñ xezmätkäre bulıp eşlägän Gölçirä Ğafurova belän Sibğätulla Ğafurovlar turında qissa dip atıy ul mäqäläsen.Äsärdän özek: XX ğasırnıñ başlarında ätise mal tabarğa 14 yäşendä öydän çığarıp cibärelgän Sibğätulla, Baqı şähärenä barıp sıyına. Anda ul neft' sänäğäte eşçeläre belän eşçelär staçkalarında qatnaşıp törmägä elägä. Tağın ber cirdän özek uqıp kitäm: Ğalimcan İbrahimov “Tatarlar arasında revolyutsiä xäräkätläre” digän äsärendä yazıp qaldıruınça:“...Berençe revolyutsiädä aktivist bulıp eşlägän tatar proletar bol'şeviklar arasında iñ yäşe... Sibğät Ğafurov bulsa kiräk”, dip yaza.Bu mäqäläne azağına qädär uqığan uquçı, Gölçirä belän Sibğätullanıñ niçek oçraşuları, niçek ğömer itüläre belän tanışa alalar. Jurnalnıñ şuşı sanında uq jurnalist Gölçirä Ğafurova yazıp qaldırğan ikäyäläreneñ berse “Yuğalğan xislär” dip atalğan xikäyäsen uqırğa bula. “Söyembikä” jurnalınıñ Qazannıñ meñyıllığına bağışlanğan säxifäsendä “Talir täñkälär” dip atalğan Filisä Xäkimovanıñ Tatarstan ğalime Äzhär Möxämmädiev belän 4 sanda başlağan äñgämäseneñ däwamı birelä.Anda avtor ğalim belän xäzinälärneñ Tatarstan cirendä tabılğannarı xaqında da, Qazan Kremlendä arxeologik qazular waqıtında şaqtıy küp törle täñkälär tabıluı turında da “imänkiskä”lär xaqında da, häm berençe Qazan täñkäläre qay çorğa qarağannarı turında da, Qazannıñ moñarçı bilgele bulmağan berençe soltanı Ğayazetdinneñ Qazanda suğılğan häm yaña ğına tabılğan meñgä yaqın kömeş täñkäläre turında söyläşü alıp baralar.Şulay uq bu mäqälä avtorınıñ jurnal bitlärendä “Tatarnıñ talbişege”dip isemlängän filologiä fännäre doktorı professor Kim Miñnullin belän barğan äñgämäse dä bik qızıqlı. Tatarstan respublikası xalıqları tellären üsterü bülege başlığı Kim Miñnullin: “..telebezneñ qullanılış dairäse, anıñ tarlığı iñ qatlawlı mäs’älälärneñ berse. Monısı turıdan turığa xökümät eşçänlegenä, bezgä qağıla. –di ul. Äye, 2004-2013 yıllarğa xökümättä yaña Däwlät Programması eşlände.Çönki un yılğa bilgelängän elekke Programmalarnıñ inde waqıtı tögällände .Nigezdä, ul ütälde. Ni öçen şuşı waqıt eçendä anıñ qullanılış mexanizmnarı uylanıp tabılmağan dip äytergä mömkinnär. Xaqlı soraw. Yaña Programma qabul itelep anda normativ dokumentlar täğäyenlänä. Barlıq eş käğäzläre turında nigezlämä urın ala.Ğomümän ,eçke häm tışqı yazma atributlar turında ber dokument buldırırğa kiräk. Programmada ictimaği strukturalar tözü mäs’äläse dä quyıldı. Äytik ğailädä tuğan telne saqlaw probleması. Bu älegä bezneñ bäğerdä utırğan taş kebek.”-dip cawap birä ul mäqälä avtorına. Häm Filisä xanım Xäkimova üzeneñ mäqäläsen şulay dip tämamlıy:,“... Äye, talbişeklärne öy türenä iñ elek änkäylär, ätkäylär elä. İl türendä anı millät tibrätä. Cırdan moñnan ürelgän talbişeklärgä, tatar talbişegenä kiläçäk ğasırlar türenä dä tibrälergä , tibränergä yazsa ikän”, di avtor. Ä “Söyembikä” jurnalınıñ 6 sanı, ul uquçılar belän sawbullaşu sanı , çönki jurnalnıñ 7 sanın inde jurnalğa yazıluçı yaña uquçılar uqi başlıy. Ä urnalnıñ bu 6 sanında iğtibarnı cälep itkän “Oya” quşımtası “Kiler ber kön” digän isem astında birelä. Anda här keşegä kilä torğan qartlıqnıñ säyerlekläre, keşeneñ balaları, yaqınnarı alarnı niçek añlarğa tieş digän uylandırırlıq sorawlar tudırğan yazma bu. Ä çittä yäşägän tatarlar tormışınnan :1918 yılda Qazanda tuıp, Avstraliäneñ Adelaida şähärendä yäşägän Läylä Sadrineñ “Ğömer yulı” dip isemlängän kitabınnan, anıñ niçek qañğırıp yörüläre, anıñ ğazapları turındağı yazmadan özek birelä. Bu mäqälä, uquçığa, Keşe yazmışına töşkän sınawlarnıñ, Watannan yıraq cirlärdä yäşägän millättäşlärneñ vatanpärvärlek xisläreneñ köçleräk buluı turında añlarğa yärdäm itä. Bügenge köndä balalarınnan waz kiçkän xatın-qızlarnıñ tormışı turındağı Mädinä Afzalovanıñ yazması “Ul bik bäxetleder...”dip atala. Mäqäläneñ “töp geroe” Gölüsägä, inde yärdäm itep bulmıy , anı tik tıñlarğa ğına bula. Mäqäläne uqığan uquçıda, älbättä, törle toyğılar uyanır, läkin här uquçı da, analar da , yäş qızlar da annan ber ğibrät lırlar. Şulay uq bu sanda Gölçäçäk Ğaliewanıñ “Ğazzäbänu”dip isemlängän povestennan özek iğtibarğa layıq. Bu yazmada uzğan ğasırnıñ 20eллapыHдarы xatın-qızlarnıñ yazmışı kütärelä. Avtor,keşe xisläreneñ, kiçereşläreneñ psixologik neçkäleklären toyıp alırlıq süzlär tabıp, uquçığa citkerä.Din turındağı yazma jurnalnıñ soñğı sannarında birelmi kilgän ide. Ämma bu sanında “İman häm xolıq” dip atalğan yazmadan uquçılar, imanlı bulunıñ şartları nindi bulırğa tieş digän sorawlarğa cawapnı Ruzaliä Şämsetdinovanıñ mäqäläsen uqıp tanışırlar. “Söyembikä”jurnalı xatın-qızlarnıñ küñellären şiğri yullar belän tibrätü maqsatınnan, şiğriät dönyasın da urap uzmıy. Jurnalnıñ bu sanında cırçılar Zöhrä Säxäbiewa belän Xäydär Bigiçevlarnıñ mäxäbbätenä bağışlanğan Firdäwes Ähliäneñ şiğerläre basılğan. Rässam säxifäsendä “Altın qulda - altın ser” dip atalğan yazmanıñ avtorı tatar milli çigü sänğäten “könçığışça zinnätle häm qupşı” itep şämaillärdä, milli kostyumnarda qaldıruçı Rossiä Rässamnar berlege äğzası Luiza Fäsxetdinova turında yaza. Ä xäzer bez “Tatarstan” jurnalın küzätügä küçäbez. Jurnalnıñ çirattağı bişençe sanı turında sez “Qazan utları” ”jurnalınıñ şiğriät , fän häm sänğät bülege citäkçese kürenekle şağir Rädif Ğataşnıñ fikerläre belän tanışırsız:“Tatarstan” jurnalınıñ bu sanı härber tatar zıyalısına oşağandır dip uylıym. Çönki anıñ tışlığında uq böyek cırçıbız öçen Räşit Wahapovnıñ isemenä bağışlanğan tatar cırı festivaleneñ berençe laureatları bulğan oluğ cırçıbız Färidä Kudaşevanıñ portretı belän açılıp kitä.Eçtälege dä üzebezneñ mädäni milli tormışıbıznı yaqtırtqan sallı mäqälälär belän ayırılıp tora.Misal öçen: yazuçı Rafail' Mostafinnıñ Ğaynan Qarmaş turındağı mäqäläsen äytik.Bez Musa Cälilne üzen genä, yalğızın ğına batır itep kürsätergä künekkän bulsaq, soñğı yıllarda anıñ köräştäşläre Ruşat Xisametdinov , Färit Soltanbäkovlar, üzläreneñ suğış yıllarında şul podpol'yeda yazğan äsärläre Musa Cälil belän bergä cäzalap üterelgän tatar ulları , batırları turında.Ğaynan Qarmaş turındağı mäqäläneñ ähämiäte , şunda ki, cälilçelärneñ antifaşistik törkem başlığı Ğaynan Qormaş buluı turında Rafail' Mostafin bik citdi dälillär belän raslıy. Bu yaña materiallar, yaña äsärlär. Annarı Başqortstanda yäşäwçe oluğ ğalimebez Radik Sibağatovnıñ 70yeşlek yubileye uñayınnan anıñ xezmätenä urın birelä. Anıñ “Başqortstan tatarları” digän fänni xezmäten kitap itep bastırılğan kitabınnan özek birelä. Anda ul Başqortstanda yäşägän tatarlarnıñ “könbatış başqortları” dip ataluı , başqortlaştıru mä’säläläre turında süz kütärä. “Tatarstan” jurnalında tatarlar tormışına qağılğan tağın ber bik qızıqlı material birelä. Ul da bulsa, Azat Axunovnıñ “Atatörk İsxaqiğa qarşı...”dip atalğan mäqäläse. Anda Törkiädäge arxiv dokumentlarına nigezlänep , avtor Ğayaz İsxaqi citäkçelegendä näşer itelgän , “Milli bayraq” dip atalğan tatar gazetası yazmışınıñ ber imza quyu belän xäl itelüe turında bäyän itä”-dide şağir Rädif Ğataş . Çirattağı matbuğat küzätüendä sez“Tatarstan” häm “Söyembikä” jurnallarınıñ soñğı sannarına matbuğat küzätüe tıñladığız. “Tatarstan ”jurnalı turında, “Qazan utları” jurnalınıñ şiğriät , fän häm sänğät bülege citäkçese Fatix Kärim isemendäge büläk iäse şağir Rädif Ğataşnıñ fikerlären tıñladığız.Tapşırunı alıp bardı Mälikä Basıyr Qazan.


text:
“Global'läşü şartlarında tatar telen saqlaw probleması” – digän isem astında atalğan seksiä, tügäräk östäl ber qarağanda Tatar yäşläre forumına törle töbäklärdän kilgän yäşlärgä qızıqlı bulırğa oxşağan ide. Häm şulay buldı da kebek. Başqa törkemnärdän ayırmalı bularaq monda söyläşü tulısı belän diärlek tatar telendä bardı. Berniçä tatarça añlamağan delegatqa “Üzebez” yaña buın xäräkäteneñ koordinatorı Rezeda Safiullina, Tatarstan däwlät şurası deputatları Razil Wäliev belän Robert Miñnullin häm başqa tel belgeçläreneñ äytelgän fikerlären qısqaça rus telendä añlattı. Tatar teleneñ kiläçäge xaqında barğan tügäräk östäldä, seksiädä tege yäki bu tel belgeçenä, delegatqa, qatnaşuçığa süzne Rezeda Safiullina birep bardı. Berençe bulıp süz şağir, Tatarstan däwlät şurasınıñ prezidium äğzası Razil Wäliev qa birelde. Ul süzen “Qazan” milli-mädäni üzägeneñ aktlar zalına cıyılğan delegatlarnı millätneñ, tatar teleneñ kiläçäge öçen qayğırğan, borçılğan qızlar-yegetlär cıyılğandır dip ışanam digän tonda başlap cibärde. Tatarstannıñ möstäqillege, bäysezlege turında däwlät suverenlığı iğlan itkän waqıtta, “Tatarstanda nindi tel däwlät tele bulırğa tieşle ?”- digän sorawğa törle yaqlarnıñ fikerläre belän tanıştırdı. Ul waqıtta kemder rus tele genä, kemder tatar tele genä, ä kemnärder ike tel buluı caylı dip çığuları xaqında da qısqaça iskä töşerep kitte. Berazdan ul söylämen bolayraq däwam itte:
- Däwläteñ bulmağan kileş, tatar telen däwlät tele däräcäsenä kütärü ikelätä-öçlätä awır. Min hiçkenä dä Tatarstan Rossiädän ayırılıp yäşi başlar dip ömetlänmim. Bu mömkin dä närsä tügel. Läkin şuña da qaramastan bezneñ şuşı şartlarda da eşlise eşlärebez, eşlärgä mömkin bulğan eşlärebez citärlek. Bez inde tatar xalqın ber basqıçqa kütärdek, ikençe-öçençe basqıçqa kütärü sezneñ östä qala. Sez yäşlär başqa möhittä, demokratik çorda üsäsez, şuña kürä mömkinlekläregez, aqılığız da beznekennän aldınğıraq dip uylıym.
Qazannıñ milli mäğärif buyınça citäkçe urınbasarı Marat Lotfullin forumnıñ delegatları yoqımsırap utıruın kürgäç, äytkän fikerläre kölemserärgä mäcbür itte:
- Yäşlärneñ kiläçäk turında uylıysıları kilmi, alarnıñ uyları başqa närsä turında. Millät, kiläçäk turında 40ka citkäç, balalar tuğaç qına uylıy başlıysıñ. Tatar telenä kilgändä, berençe çiratta tatar xalqınıñ tarixın belergä kiräk, annan inde telen kamilläşterä barasıñ.
Tatarstan däwlät şurası deputatı, şağir Robert Miñnullin tıñlap utırdı-utırdı da bolay dip quydı:
- Bu abzıylarığız belän bez tel turında 15 yıl buyı söylibez. Söyli-söyli tellärebezgä ällä närsälär çığıp betä buğay inde.
Tügäräk östäldä şulay uq tel belgeçe Kim Miñnullin häm başqa tatar teleneñ üzençäleklären belgän qunaqlar söyläde. Delegatlar alarğa sorawlar birde. Sorawlarda häm cawaplarda tatar teleneñ yazmışı, törle uqu yortlarında quyılışı, çit töbäklärdäge xäle xaqında işetterdelär. Rezeda Safiullina citdi keşelär söylägäç yäş delegatlarnı uyatıp cibärergä teläpter inde. “Kem üzen tatar dip sanıy, kem üzeneñ balası, onığı tatarça söyläşäçäk dip ışana”- digän sorawlar birep qulların kütärtte. Zaldağı kütärelgän qullarğa qarağanda global'läşü şartlarında tatar telen saqlap qalu ömetle kürende.
Röstäm İsxaqi


text:
Yukos tiräsendäge wazğiät
Rusiäneñ Yukos kompaniäse tiräsendä wazğiät qıza bara. Comğa könne general prokuratura Yukos belän bäyle räweştä cide cinäyät eşe tikşerelüwe turında xäbär itte. Ul arada Rusiäneñ qimmätle qäğäz bazarında töşenkelek küzätelä, çit il investorları Rusiägä şiklänep qarıy başlıy...
Rusiädä berençe bulıp üzeneñ baylığın açqıtan-açıq iğlan itkän 40 yäşlek Mixail Xodorkovski, ilneñ iñ bay keşese sanala. Forbes jurnalı anıñ 8 milliard dollar baylığın, dönyada 26nçı urınğa quya. Küptän tügel Xodorkovski Rusiäneñ uñ häm sul yünäleştäge partiälärenä yärdäm kürsätüwen iğlan itte. Kreml isä dikäber saylawlarında urta yünäleştäge Berdäm Rusiäneñ zur ciñüenä ömetlänä. Citmäsä, bıyıl Yukosnıñ Sibneft şirkäte belän berläşep dönyanıñ 4-nçe neft komapniäse bulu teläge bar. Qayber mäglümätlärgä qarağanda çit il şirkätläre belän berläşü niäte dä yuq tügel. Bu plannar barıp çıqqan oçratqa, Yukos, şul isäptän säyäsi säxnädä, zur köçkä äylänä ala, küräseñ Rusiädä monı telämäwçelär bar. Belgeçlär, berençe çiratta Putin tiräsendäge "qüätçelär"gä törtep kürsätä. Yänäse, Putinnıñ tuğan şähäre, yä elekke eş urınınnan kilgän bu keşelärneñ ilneñ niçek täräqqi itergä tieşlegenä üz qaraşı bar: köçle däwlät, qul astındağı mäglümät çaraları, şundıy uq Duma. Häm şular yärdämendä köçle Rusiä tözeläçäk. Tik şul da bar, di, belgeçlär, bu keşelär 90-nçı yıllar xosusıylaştıru çorında, östälgä yaqın kilä almağan, häm xäzer üç alırğa, milek büleneşen üzgärtergä cıyına..
Niçek kenä bulmasın, bu ığı-zığıdan Rusiägä fayda yuq. Qimmätle qäğäz bazarında aksiälärneñ bäyäse töşä, çit il investorları Rusiägä şik belän qarıy başlıy. Bolay däwam itsä, Rusiädän çit il kapitalı qaça başalayaçaq. Axırsı monı Kreml divarları artında da añlıy başlağannar. Nezabisimaya gazeta mäglümätenä qarağanda comğa könne prezident administratsiäse başlığı Aleksandr Voloşin maxsus kiñäşmä ütkärgän. Däwlät televideniese çitäkçeläre dä qatnaşqan bu utırışta kilep tuğan wazğiättän çığu yulları tikşerelgän. Büre dä tuq, sarıq ta isän digändäy, beryaqtan, çit il investorlarına Rusiäneñ ışanıçlı il, aña aqça salırğa bula digän signal cibärergä kiräk, ikençe yaqtan, saylawçıda Yukosnıñ imanın öşkerdelär digän xis qalırğa tieş. Soñğı fiker beleşügä qarağanda, saylawçılarnıñ 80 protsent çaması oligarxlarnı çäynäp özergä äzer. Gäzit çığanaqları fikerençä, yaqın arada prezident maxsus belderü yasarğa tieş. İke tarafqa da tänqit beldereläçäk, prokuraturağa – balta totıp tupas kizänüwe öçen, oliğarxlarğa, üz urınnarın belmiçä, säyäsätkä borın tığıp mataşuları öçen. Ägär çığanaqlar yalğışmasa, Platon Lebedev irekkä çığarılırğa mömkin. Menatep citäkçese Lebedev 90-nçı yıllarda xosusıylaştıru waqıtına, üzläşterüdä ğäyeplänä. Bu eşne tikşergän mäxkämä utırışı kiläse çärşämbegä bilgelängän.
Ali Gilmi, Praga


text:
Qırğızstan däwlät tele-radio şirkäte citäkçelege Bişkäktä protest çaraları oyıştıruçılarğa här kiçtä 2 märtäbä yartışar säğätlek turı efir waqıtın birergä rizalaştı.
Bu turıda Bişkäktä televidenieneñ baş binasında oppozitsiä citäkçese, elekke parlament räise Omurbäk Täkäbayev belän KTR televideniese citäkçese Qias Moldoqasımov kileşte.
Täkäbayev "Bez däwlät tele-radio şirkäte citäkçelegeneñ bezgä könenä 2 märtäbä efir waqıtı birüe turında kileştek" dide.
Oppozitsiä televideniene prezident Qurmanbek Baqievqa qarşı protest çaraların beryaqlı ğına yaqtırtuda ğäyepli.


text:
Sember möxtäriäte Mäläkäs mäktäbendä
Sember ölkäse avtonomiäse Başqarma komitetınıñ Dimitrovgradtağı tatar mäktäbendä uzğan cıyılışı fänni-ğamäli konferensiä kebegräk oyıştırılğan ide. Ölkä avtonomiäse räise wazifaların waqıtlıça başqaruçı Roza Äxmätcanova täqdime buyınça, alda torğan konferensiägä äzerlek yözennän, Başqarma komitet utırışı Mäläkästäge tatar mäktäbendä uzdı. Maqsatı – şuşı mäktäp ürnägendä başqa rayonnarda da ana telenä iğtibarnı köçäytü. Anda Qazannan 2-nçe gimnaziä häm Uqıtuçılarnıñ belemen kamilläşterü institutı wäkilläre qatnaştılar.
Täbrik süze belän Dimitrovgrad şähäre Mäğärif idäräse başlığı Valentina Sergeeva çıqtı. Ul mäktäp açu qıyınlıqları belän tanıştırdı häm bu yäş balanıñ tulı qanlı tormış belän yäşi başlawın assızıqladı. Yaña ğına täpiläp kitkän mäktäp, uzğan uqu yılı näticäläre buyınça, utızğa yaqın mäktäplär arasında öçençe urın ayulağan. Ä bu isä anıñ kiläçäk üseşenä dä yärdäm itäçäk, çönki üseş programması nigezendä aqça birü dä qaralğan.
Ölkä Mäğärif idäräseneñ baş belgeçe Fedos''ya Ulendeeva ana teleneñ möhimlegen İñbaşı Putinnıñ çit illärdä yäşäwçe urıslar turında qayğırtuı belän dä nigezläde. Törki babaları 6-ğasırda uq yazmalı bulğan tatar xalqınıñ bügenge möşkel xäle säbäplärenä dä tuqtaldı ul: ike märtäbä älifba alıştıru, “iketellelek” bayrağı astında ana telen qorıtu... Artaban Fedos''ya xanım milli tellärne saqlap qalu buyınça üz tırışlıqlarına tuqtaldı, sannar kiterde. Monısı inde - otçet sannarı. Alar härwaqıttağıça matur yañğıradılar. Tik ber san siskändererlek: tatar balaları sanı mäktäplärdä bıltırğığa qarağanda 1620rә kimegän.
Qazan qalasınıñ 2-nçe gimnaziäse direktorı tatarça çığış yasadı. Läkin anıñ qayber süzlären, zalda utıruçı ruslar qolağına da citsen dip, rusça qabatlawın soradılar. Bigräk tä Qazandağı tatar mäktäpläre balalarınıñ militsiäne qızıqsındırırlıq ğämällär qılmawı, alar arasında tämäke tartuçı, sıra belän mawığuçı bulmawı turındağı süzläre ğibrätle yañğıradı. Nikolaev rayonı Mäğärif idäräse başlığı Töxfät Biktimerov çığışı da Kämäriä xanımnıqı belän awazdaş yañğıradı. Üz rayonındağı tatar awılları mäktäplärendä, başqalardan ayırmalı bularaq, tärtip bozuçılar yuq, dide mäğärif türäse.
Qazan gimnaziäseneñ tarix uqıtuçısı Tänzilä Nizametdinova isä balanı milli ruxta tärbiäläwdä tarix fäneneñ xälitkeç rolenä tuqtaldı. Anıñ fikerençä, çın tarixnı belgän tatar balasına ana teleneñ kiräklegen isbat itärgä kiräkmi, çönki xalqınıñ şanlı tarixın belgän balada anı öyränü ixtiacı üzennän-üze tua.
Tatarstannıñ Uqıtuçılar belemen kamilläşterü institutı xezmätkäre Sirinä Trofimova uqıtuçılarnıñ xezmäte tieşençä bäyälänmäwenä borçıluın belderde. Misal itep ul Qazannarda oyıştırıla törle bäyrämnärdä çit ölkälär delegatsiälärenä uqıtuçılarnıñ bik siräk elägüen äytte. Çınlap ta, mondıy ğädät Sember ölkäsenä dä xas, didelär uqıtuçılar.
Mönirä Djumaeva mäktäpneñ şähär buyınça 3-urın ayulawına şatlığın belderde häm mondıy uñışqa zur öleş kertkän fidaqär xezmätkärlärenä räxmätlär äytte. Mäktäpneñ yañadan-yaña uñışlar ayulawına tağın ber nigez – biredä ozaytılğan kön qullanıluı. 1- 6-nçı sıynıflar balaları, uqu säğätlärennän tış. unnan artıq törle tügäräklärdä üzläre yaratqan eş belän mäşğüllär. Bu isä äxlaq yağınnan ğına tügel, kiläçäk öçen belgeçlek saylawğa da yärdäm itä. Äti-änilär dä bik qänäğät monıñ belän.
Konferensiädän tağın ber-ike mizgel. Ölkä Mäğärif idäräse xezmätkäre Fedos''ya Ulendeeva 2006-yılnı Cälil häm Tuqay yılı dip iğlan itkännären häm ölkäneñ barlıq mäktäplärendä dä alarğa bağışlanğan çaralar oyıştırılaçağın belderde.
Çara axırında “Tuğan tel” oyışması wäkile mäktäpne tudıruçılarğa, äti-änilärgä räxmät süze belän çıqtı. Ul şulay uq ğärlek aşa şatlanıp utırğanın da äytte. Ğärlänerlek tä şul: “Ömet” gäziten häm “Çişmä” tapşıruın açıp cibärgännän soñ, 1989-yıldan birle “Tuğan tel”neñ ölkä üzägendä telgä alırday zur qazanışları bulmadı. Bulğanı da avtonomiä oyışqaç yuqqa çığarıldı: mäçet binasında 8-yençe yıl eşli başlağan mäktäpneñ yabıluı, 139 balanıñ urıs mäktäplärenä taratıluı – ğorurlanırlıq xäl tügel inde, dide ul.
Ä çara mäktäp balaları äzerlägän bik tä kürkäm konsert belän tämamlandı.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Ufa Mäskäw belän kileşüne yañarta alırmı?
Başqortstan räsmi matbuğatında bu könnärdä Rusiä Federatsiäse belän Başqortstan Respublikası arasında wäqälätlärne büleşü turında yaña Kileşü tözü kiräklegen belgertkän yazmalar kön kürep tora. Başqortstan xakimiätläre häm başqort milli oyışmaları citäkçeläre ul Kileşüneñ Başqortstan öçen bik tä ähämiätle bulaçağı xaqında äytä. İl prezidentı Vladimir Putin Tatarstan belän Rusiä arasında yaña Kileşü tözü öçen fatıyxa birgännän soñ, Başqortstanda bik qatı ığı-zığı qupqan ide. Anıñ säbäbe dä buldı. Rusiä Däwlät Duması deputatı Oleg Morozov mondıy kileşülärne Rusiä Çeçnya häm Tatarstan belän genä töyiäçäk, başqa respublikalar moña ömet itmäsen, digän fikeren yañğıratqan ide matbuğat aşa. Oleg Morozovnıñ süzläre Başqortstandağı başqort cämäğätçelegeneñ näfräten quzğattı. Tiz genä arada qayber cämäğätçelek oyışmaların cälep itep, Ufada “Federativ Rusiä öçen” digän xäräkätne tözep quydılar. Bu xäräkät näq menä Rusiä belän Başqortstan arasında yaña Kileşü tözü kiräklegen dawlayaçaq, dip iğlan itelde.
Respublika räsmi xakimiätläre bu xäräkätne oyıştıruğa qısılışları bulmawın belderergä aşıqsa da, küp kenä säyäsätçelär anıñ fäqät respublika türäläre quşuı buyınça tözelüe ixtimallığın äytä.
Niçek kenä bulsa da, Başqortstan citäkçelege üze dä Rusiä belän Başqortstan arasında yaña Kileşü tözelergä tieş digän fikeren yañğırattı. Prezident Mortaza Räximov telennän dä töşte bu süzlär. Başqortstan Däwlät Cıyılışı räise Konstantin Tolkaçev isä bu Kileşüneñ ölgese küptän inde äzer buluın da äytte. Bu çınlap ta şulaymı? Älege häm başqa sorawlarğa cawap alu öçen bez Başqortstan Däwlät Cıyılışı deputatı, daimi komitet räise Zöfär Yenikeevqa möräcäğät ittek.
“Rusiä federativ däwlät bulırğa, demokratik il bulırğa teli ikän, Başqortstan belän Kileşü tözergä tieş, - di ul. - Bu tabiği küreneş. Kileşüneñ ürnägen tözü ozaqqa suzılmas. Moña barı tik ike yaqnıñ säyäsi teläge genä kiräk”.
Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltay deputatı Zöfär Yenikeev belän äñgämädän añlaşılğança, älegä Başqortstan belän Rusiä arasında yaña Kileşüneñ ürnäge äzer tügel ikän. Ämma bu eşneñ ozaqqa suzılmayaçağın äytä Zöfär äfände. Tik monıñ öçen Mäskäwneñ fatıyxası ğına bulsın, di ul. Läkin bu mäs'älädä Mäskäw älegä üz fikeren äytergä aşıqmıy. Beraz yalındırasıları kilä küräseñ.
Elegräk tä äytelüençä, Başqortstannıñ ber törkem cämäğätçelek oyışmaları yañaraq Ufada “Federativ Rusiä öçen” digän xäräkätkä nigez saldı. Alar qabul itkän Belderüdä Rusiä Başqortstan belän dä Kileşü tözergä tieş, digän taläp quyıla. Älege xäräkätkä kerüçelär isemlegendä küpçelege başqort milli oyışmaları. Läkin arada “Azatlıq” tatar yäşläre berlege dä yazılğan ide. Ämma bu xaqta “Azatlıq” berlege idäräse äğzaları üzläre berni dä belmi bulıp çıqtı. Soñğı berniçä yılda Başqortstan tatar yäşläre oyışması räise wazıyfaların başqarğan Zäliä Axunova bu xälgä ğäcäplänüen yäşermäde. “Älbättä, min ber ay çaması elek räis wazıyfasınnan alındım, läkin min äle haman da idärä äğzası iç, häm min bu eştä qatnaşırğa tieş idem. – di ul. – Läkin bezne üzebezdän başqa ğına kiäwgä birgännär bulıp çığa”.
Başqortstandağı “Azatlıq” tatar yäşläre berlege liderlarınıñ berse Zäliä Axunova buldı. “Başqortstanda nindider möräcäğätlär qabul itkändä häm nindider oyışmalar tözegändä, cämäğätçelek oyışmaların cälep itü ğadäte elektän ük kilä, - di Zäliä xanım. – “Azatlıq” tatar yäşläre berlegen dä säyäsi uyınnarğa tartu şunıñ ber çağılışı ğına”.
Çın döresen genä äytkändä, respublikadağı baytaq qına başqa millätlärneñ cämäğätçelek oyışmaları häm Berläşkän oppozitsiägä kerüçe qayber partiälär Başqortstan belän Rusiä arasında yaña Kileşü tözüne yaqlamıy. Alay ğına da tügel, ğomumän, Başqortstannı respublika statusınnan da mäxrüm itep, anı ölkä itep üzgärtüne yaqlıy başladı alar. Bu täqdimnären alar Başqortstanğa ayırım östenleklär birü barı tik respublikanıñ “töp milläte” atamasın alıp ölgergän başqortlar öçen genä faydağa buldı, ä başqa xalıqlarğa anıñ suqır ber tien dä faydası bulmadı, dip añlata.


text:
Qazanda arenda bäyäläre arttı
Bu könnärdä zur bäxäslär quptarğan ikençe ber mäsälä — arenda bäyäläre buldı. Keçe häm urta biznes wäkilläre totqan säwdä yortlarınıñ arenda xaqları Qazanda sigez tapqır arttı. Bilgele inde, eşquarlar bu bäyäne tülär öçen aqçaların hawadan tügel, satıp aluçılarnıñ taqır kesälärennän çığartaçaqlar. Yäğni, tağın bäyälär kütäreläçäk. Ä bit Tatarstan citäkçeläre keçe häm urta biznesnı yaqlarğa, aña cil-yañğır tidermäskä wäğdä itep kilälär. Küräseñ, bu wäğdälärneñ bäyäse, arenda xaqlarınnan ayırmalı bularaq, üsmi, ä töşä genä bara.


text:
Törek jurnalistlarınıñ yazmaların Tatarstan döres tügel dip bara
Törkiäneñ Milliät gazetası şimbä könendä Tatarstan hawa alanında Törek wäkillärenä naçar mönäsäbät dip atalğan yazma bastırıp çığardı. Monnan tış, şuşı uq temağa, Törkiäneñ qayber başqa matbuğat çaraları da iğtibar itte, şulay uq yazmalar basılıp çıqtı.
Bu gäzitlärneñ internet säxifälärendä bäxäslär dä kitte. Tatarstan tügel, ä Rusiä şulay naçar mönäsäbät kürsätä digän fikerlär dä qalqıp çıqtı.
Eş närsädä soñ? Uzğan atnada, Qazannıñ Miraj dip atalğan kättä ber qunaqxanäsendä, Törek awiäşirkäteneñ Tatarstanda bülekçä açıp, anı täqdim itü çarası uzdı. Süz dä yuq, Törek şirkäteneñ Tatarstandağı hawa liniäläre bazarına kerüe zur waqiğa. Tik bu bazar, yäğni oçqıçlar tiräsendä ğawğa , köräş tınıç qına barmıy. Küplär mäsälän, Sibir kompaniäse belän, Tatarstan aviakompaniäseneñ Mäskäwgä oçqıçlar cibärüe tiräsendäge xällärne xäterlilärder. Şuşı bazarğa tağın Törkiä kilep quşıldı. Döres, Törkiä oçqıçlarında Qazanğa oçu xäzer berniçä distä dollarğa oçsızraq bul başladı. Läkin monısı ber xäl.
Näq menä, törek şirkäteneñ Qazanda bülekçä açıluına Törkiädän 70 läp qunaq kilgän ide. Alarnıñ küpçelege jurnalistlar, häm aralarında törkiä parlamentınıñ 20 läp deputatı da bar. Kilgändä, älbättä oçqıç belän, Qazan aeroportında bu qunaqlarnı bik äybät qarşı alğannar. Milliät gäzite yazuınça, korol’lär, patşalar kebek. Aeroportta, alar, ğadi xalıq yöri torğan yuldan tügel, ä VİP, däräcäle keşelär uza torğan zaldan uzğannar. Monda tantanalar da äybät bulğan, yäşäw dä, toru da. Anısına töreklär tel-teş tidermilär. Böten xikmät, kire Törkiägä oçqanda barlıqqa kilgän. Törkiädän kilgän qunaqlarnı Qazan aeroportında VİP zalğa kertep tormağannar, ä gäzit yazuına qarağanda, yök taşuçı yuldan samoletka uzdırğannar. Monnan tış, ul jurnalistlarnı, deputatlarnı çişenderep tentegännär, xätta ayaq kiemnärenä qädär saldırğannar. Törek deputatları, bu xälgä añlatma birüne sorasalar da, alarğa añlatma da birep tormağannar. Törek deputatları moña qarata protest beldergän.
Törkemdä bulğan Törkiäneñ Anawatan firqäse general' sekretare Möxärräm Doğan, Qazan aeroportında bezneñ kemnär bulğanıbıznı belä torıp şulay mısqıl ittelär dip belderde.
Doğan, Qazandağı bu xälne XAMAS wäkilläreneñ Törkiägä säfäre waqıtındağı kilep çıqqan mönäsäbät belän çağıştırdı. Törkiädä dä, XAMASlılarnı nıq tikşerü aşa, kargo, yäğni yök küçerü zalı aşa çığardılar dip añlattı.
Tağın ber törek deputatı Salix Gün, Bu eş, Tatarstan hawa yulları şirkäteneñ, Törek hawa yullarınıñ başlağan eşennän qänäğät bulmağanı öçen, yäğni konkurentlıkka şundıy mönäsäbät kürsätelde dip belderde.
Azatlıq radiosı, düşämbedä Qazan aeroportınan bu xälgä qarata añlatma ala almadaı. Hawa alanı citäkçeläre gel kiñäşmädä bulıp tordılar.
Anıñ qarawı, Tatarstannıñ Törkiädäge wäkillege keşeläre bu delegatsiä sostavında bulğan. Azatlıq radiosına, Tatarstannıñ Törkiädäge wäkile Radik Ğıymatdinov Tatarstannıñ säwdä häm tışqı iqtisadıy mönäsäbätlär ministrı bu xälgä qarata añlatma äzerli dip belderede. Ä wäzğıätne bolay buldı dip añlattı.
Älege säfärne Törek hawa yulları şirkäte oyıştırdı. Yäğni bu törek deputatlarınıñ säfäre räsmi töstä tügel ide. Häm şulay itep, aldan uq, kiräkle räsmi strukturalarğa, säfärne räsmi töstä oyıştırır öçen xäbär birelmägän ide. Şul isäptän VİP zal aşa ütär öçen dä. Häm iñ möhime, Törkiä gäzitläre yazğança, alarnı yök taşu terminalı aşa uzdıruları – döreslekkä turı kilmi. Alar oçqıçqa ğädäti zaldan, böten xalıq yöri torğan urınnan üttelär. Monnan tış, ul biznes terminal - xalıqara reyslar öçen eşlämiTatarstannıñ Törkiädäge wäkile Radik Ğıymatdinov buldı.
Monnan tış, wäkil, bu añlaşılmawçılıqnı, Tatarstan kiresençä uñay xäl itärgä tırıştı di. Barlıq mä’sälä, Törkiä hawa yulları şirkäteneñ häm Törkiäneñ Qazandağı konsullıgınıñ eşläp citkermäwe arqasında çıqtı dip belderde Azatlıqqa.
Räfis Cämdixan


text:
Arif Şentürk - Safiye
Sanatçı : Arif Şentürk
Türkü : Safiye
Etiketler : Arif Şentürk - Safiye türkü indir, Arif Şentürk - Safiye türkü dinle, Arif Şentürk türküleri, Safiye mp3 indir, Arif Şentürk türküleri Safiye türküsü, Safiye sözleri, Arif Şentürk mp3 dinle, Arif Şentürk download, Safiye bedava mp3, Arif Şentürk türkü sözleri, Arif Şentürk türkü dinle, Arif Şentürk son albüm indir
Arif Şentürk Türküleri
Arif Şentürk - Mavi Yelekli Yarim
Arif Şentürk - Estergon Kalesi
Arif Şentürk - Mavrovadan Aldım
Arif Şentürk - Kırmızı Gülün Alı Var
Arif Şentürk - Bir Evler Yaptırdım Ramizem
Arif Şentürk - Bahçelerde Biberiye
Arif Şentürk - Kadriyeme Ben Yandım
arif şentürk - karyolamın demiri (çanakkale)


text:
Däwlät Duması deputatları Flera Ziatdinova belän Sergey Şaşurin Tatarstan televideniese aşa çığış yasadı
Pänceşämbe kiç Tatarstan däwlät telekanalı aşa bezneñ respublikadan saylanğan Däwlät Duması deputatları Flera Ziatdinova belän Sergey Şaşurin çığış yasadı. 10-15 minutqa suzılğan monologlarında ike deputat ta saylawçılarnıñ mänfäğätlären qayğırtu turında baytaq süz äyttelär. Deputat Şaşurin “Tatarstan telekanalı aşa çığış yasaw xoquqına Rusiäneñ general' prokuraturası yardäme belän genä ireştem”, dip belderde. Çönki ul xaqiqätne turıdan bärä, ä bu respublika citäkçelärenä oşamıy ikän. Soñğı aylarda Sergey Şaşurin yış qına “Dulqın” radiosı aşa çığışlar yasap, Babayğa, anıñ yaqınnarına, xökümät türälärenä kompromatnı mul taşladı. Häm töp argument itep ul, ğädättä, “menä bit, minem tänqitne alarnıñ berse dä inqär itmi, dimäk, min xaqlı”, di. Ğadi xalıqqa oşarğa tırışıp, Şaşurin elek tä säyäsi bäxäsläşülärneñ kirtälären watıp-cimerep, populistik çığışlar yasap kilde. Äye, tänqitlänüçelär anıñ belän älegä xätle bäxäskä kermädelär, aqlanırğa tırışmadılar. Läkin, bu alarnıñ çınnan da ğäyıple ikänen raslamıy bit äle. Bolay dip sanaw – iñ kimendä, berqatlılıq. Bälkem, Sergey Petroviçnıñ usal telenä elägüçelär mäğlüm ber mäqälne istä totıp, “ul närsägä timä – sasırsıñ”, dip eş itkänder.
Däwlät Duması deputatı teläsä närsä söylärgä xaqlıdır. Läkin ikençe yaq ta andıy yögänsez oratorğa pretenziälär quyarğa xaqlı. Häm mäxkämä tarafınnan isbatlanmağan kompramat öçen deputatlarnıñ härqaysı cawap totarğa tieş tügelme?
Älegä Sergey Petroviç pänceşämbedäge wäğäzen “közgä bez Tatarstannı da çistarta başlıybız”, digänräk mäğnädä tämamlandı. Kem ul bez? Häm närsädän çistarta başlıylar? Monısın deputat televizor qarawçılarnıñ fantaziäsenä qaldırdı. Qızğanıç... Ğadi keşelärgä söyliseñ ikän – añlayışlıraq söylärgä ide.


text:
Quşma Ştatlarnıñ üzäk xärbi citäkçelege xäbärlärenä qarağanda, soldat pänceşämbe kiçendä Än Nacaf şähäre yanında höcümgä duçar bulğan. Kiçä kiç belän şulay uq, yäşeren höcüm näticäsendä öç amerikan soldatınıñ hälakätkä oçrawı bilgele buldı. Balad şähäre yanında yuğalğan ike amerikan xärbien ezläw däwam itä. Xärbilärne urlap kitüdä şiklänelgän öç cirle keşe qulğa alınğan.
May başınnan Ğiraqta kiñ külämle suğış bette dip iğlan itelsä dä, yäşeren cirdän höcümnär näticäsendä genä 20 amerikan häm 6 britan xärbie hälak bulğan.


text:
Mäskäw Kremle tışqı säyäsättäge maqsatların bilgeli
Çärşämbedä Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Däwlät Duması deputatları yanına kilep, Mäskäwneñ soñğı aralardağı tışqı säyäsätendä nindi maqsatlar quyuı xaqında sorawlarğa cawap tottı. Aña qädär Rusiäneñ abruylı fiker üzäge - Tışqı wä saqlanu säyäsäte şurası, dönyada barğan geopolitik üzgäreşlärneñ Rusiägä ni däräcädä tä''sir ütüen tikşergän maxsus xisap bäyän itkän ide.
Anda Rusiäneñ 170-läp kürenekle säyäsi belgeçe äğza bulıp tora häm räsmi Mäskäw şuranıñ abruyın berniçek tä inkär itä almıy.
Berniçä kön elek Şura dönyada barğan geopolitik üzgäreşlärneñ niçek itep Rusiägä yoğıntı yasawı turında maxsus ber xisap bäyän itte. Şul utırışta tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, İminlek Şurası citäkçese, elek üze ministr bulğan İgor İvanov ta qatnaştı.
Xisapta, ayırım alğanda, aldağı un yıl eçendä Quşma Ştatlarnıñ dönyada totqan xäzerge urını äkrenläp qaqşıy baraçaq, ämma şul buşlıq başqa däwlätlär tarafınnan tügel, ä xaosnıñ artuı, xalıqara oyışmalarğa ışanıçnıñ kimüe belän qaplanaçaq digän faraz äytelä.
Ministr Lavrov monıñ belän kileşmi. Döresräge, öleşçä genä kileşä. Quşma Ştatlarnıñ role, Washingtonnıñ üz säyäsäte, berqotıplı ğına dönya qorırğa tırışuı säbäple bälkem kimer dä, ämma bu hiç kenä anıñ urınına xaos häm anarxiä kilüen añlatmıy, di Lavrov, Tışqı wä saqlanu säyäsäte şurası xisabındağı dähşätne beraz kimetergä tırışıp. Sergey Lavrov süzlärenä qarağanda, dönyada xalıqara eşlärdä bügengegä qarağanda kübräk rol'' uynıy alırlıq başqa illär dä bar, ul bu uñaydan misal itep Rusiäne kiterä. Yäğni, Amerika qüwäteneñ kimüe äle dönya betüen añlatmıy, di Rusiä tışqı eşlär ministrı.
Rusiä prezidentı Vladimir Putinneñ küptän tügel genä Munchendäge iminlek kiñäşmäsendä Könbatışnı kisken tänqitläp çığuı, dönya yänä "salqın suğış" çorı aldında qaldı digän qurqular uyatqan ide. Sergey Lavrov fikerençä, andıy qurqular nigezsez. Ministr Quşma Ştatlarnı küz aldında totıp, ike il dä bergä eş itüneñ yaña yulların tabarğa, alda torğan yanawlarnı añlawda, qararlar qabul itüdä tigezlek urnaştırırğa tieş, dip belderä.
Mäskäw haman da sovet çorındağı şöhräten, qüwäten qaytarırğa, başqalarnıñ, berençe çiratta amerikan yağınıñ monı bersüzsez qabul itüen teli. Bigräk tä üze tiräsendäge elekke sovet cirlärendä. Çärşämbe Dumada yasağan çığışında da Sergey Lavrov, soñğı yıllarda Bäysez Däwlätlär Berdämlege illärendä çit köçlärneñ yoğıntısı arttı dip zarlandı.
Kärim Kamal


text:
Tatarstanda Grajdannarnı saqlaw aylığı başlandı
Tatarstannıñ Ğädättän tış xällär ministrlığı xäbär itkänçä, 4 sentäberdän Tatarstan külämendä grajdannarnı saqlaw aylığı başlanıp kitte. Älege çara xalıqqa tormışta bulırğa mömkin qurqınıç xällär häm alardan saqlanu alımnarı turında mäğlümat citkerü maqsatlarında ütkärelä dip xäbär itelde. İldä xalıqqa nindi qurqınıç yanıy ala, keşelärne ul bälälärdän niçek qotqarırğa uylıylar, monıñ öçen xalıqnı närsägä öyrätälär? Bu sorawlarğa Ğädättän tış xällär ministrlığınıñ matbuğat xezmäte citäkçese Radıgin Andrey cawap birä.
Grajdannar oboronası citäkçese, Tatarstannıñ premyer-ministrı Röstäm Miñlexanov boyırığı nigezendä 4 sentäberdän 4 oktäbergä qädär grajdannarnı saqlaw aylığı uzaçaq. Anıñ maqsatı – respublikada bulırğa mömkin häläkätlär turında söyläw, qurqınıç xällärdä üzeñne niçek totu, alardan saqlanu häm ber-bereñä yärdäm kürsätü yulları belän tanıştıru. Ä iñ möhime – xalıqqa saqlanu yullarınıñ täcribäsen häm näticälegen isbatlaw häm keşelärgä qurqu häm panikanı beterü mömkinleklärenä öyrätü. Şuña kürä älege aylıq qısalarında respublika uqu yortlarında “qurqınıçsızlıq könnäre”n uzdıru niätlänä. Oyışmalarda Tatarstan grajdannar oboronası citäkçeläre, veterannar, häläkätlär häm tabiği afätlärne beterüdä qatnaşuçılar belän oçraşular bulır dip kötelä.
Tınıç waqıtta bulırğa mömkin häläkätlär turında söylägändä, matdi yuğaltular, ülem näticäläre buyınça, berençe urında yanğınnar tora. Xalıq älege yanğınnarnı buldırmas oçraqların belergä, bulğan oçraqta, alardan saqlanu ısulların öyränergä tieş. İkençedän, älege aylıqta hawağa ağulı matdälär çığaru qurqınıçı tudırğan avariälär, törle cimerelülär turında ğına tügel, ä tabiğät bälä-qazaları turında da söylänäçäk. Monnan qala xalıqqa könküreştä, eştä bulırğa mömkin bälälär, yul häläkätläre häm başqa qurqınıç xällär turında da añlatılır dip kötelä.
Andrey Radıgin süzlärenä qarağanda, älege çara berençe tapqır ğına uzmıy. Ä uqu yortlarında Qurqınıçsızlıq könnäre yartı yılğa ber taqır bulsa da oyıştırılırğa tieş ikän. Ä Qazan xalqı bu grajdannarnı saqlaw aylığı turında xäbärdar mikän? Älege çarağa alar niçek qarıylar?
Yuq, monıñ närsä ikänen dä belmim, işetkänem dä yuq.
İşetkänem dä yuq, ışanıp ta betä almıym andıy närsäneñ buluına.
Yuq, bügenge köngä qädär monıñ turında bernärsä dä işetkänem bulmadı.
İşetkänem yuq, närsä soñ ul?
Xalıqnıñ älege çara turında fikerläre şundıyraq. Ä tormışta bulğan bälälär, macaralar turında televidenie kön dä söyläp häm kürsätep tora. Tamaşaçı anı mawığıp qarıy. Andıy tapşırular iñ yuğarı reytingnı cıya. Ä andıy oçraqlardan niçek qotılırğa, bäläne niçek buldırmasqa – monısı turında uylawçılar bik az. Çit illärdä häläkät waqıtında 911 telefonı belän şaltıratsalar, Rusiädä 01, 02, 03, 04 sannarın cıyıp, yanğın sünderüçelärgä, militsiä, aşığıç yärdäm, gaz xezmätenä xäbär itälär. Bu aylıqta qaysı nomer buyınça şaltıratırğa soñ?Güzäl Zıyätdinova


text: Xakäsiäneñ Yuğarı mäxkämäse respublika prokuraturasınıñ Yeniseyskiy şaxtası kümer kisüçelärenä qarata birelgän däğwa eşen tuqtattı. Kümer kisüçelär 12 könlek açlıq aksiäse ütkärep, tülänmägän eş xaqların taläp itkän ide. Kümer kisüçelärne şaxta eçendä barlıqqa kilgän qatlam suların çığarudan baş tartuda ğäyeplägännär. Ul sular şaxtanı häm Çernoğorskiy şähäreneñ toraq cirlären basıp kitü belän yanağan dip belderälär. Läkin soñınnan prokuratura üzeneñ däğwasın aktuallegen yuğatttı dip, kire qaytarğan. Bügen, açlıq aksiäsendä qatnaşqan ber xatın-qız yäkşämbe könne insulttan wafat buldı dip xäbär itälär.


text:
Mäskäwneñ Qıtayğa qoral satuwı: faydalı wä borçulı yaqları
Mäskäwdä düşämbedän birle räsmi säfär belän Qıtaynıñ saqlanu ministrı Tsao Gañçuan yöri, xörmätle tıñlawçılar. Rusiädä ul atna buyı bulaçaq häm anıñ törle citäkçelär belän söyläşülärendä Rusiä häm Qıtay arasındağı xärbi xezmättäşlekne nığıtu, ayırım alğanda, Pekinneñ Rusiädän qorallar satıp alu mäs''äläse qarala. Bügen bez dä ike ilneñ şuşı ölkädäge xezmättäşlegenä küz salırğa buldıq.
Audio, Ruslan Puxov
"Bu bik nıq awırğan keşegä kislorod bitlege kiderügä tiñ", di Ruslan Puxov häm bolay dip däwam itä: "Qıtaynıñ qoral satıp aluwınnan başqa Rusiä xärbi industriäseneñ bälki öçtän-ber öleşe öçençe meñyıllıqqa ğomumän kerä dä almas ide, şirkätlär yabılır ğına ide. Alar älegä Qıtay arqasında ğına yäşäp qala aldı. Şulay itep Rusiä öçen Qıtay belän mönäsäbätlär ifrat ta möhim" di Ruslan Puxov. Strategiä häm texnologiälärne tikşerü üzägen citäklägän Puxov berük waqıtta, xäzer Mäskäwneñ Qıtaydağı qoral ixtiacına şul däräcädä bäyle buluwı kiläçäktä qurqınıç ta tudıra ala, andağı bazar tulğannan soñ bu Rusiäneñ xärbi industriäse xälenä bik yaman tä''sir yasayaçaq dip kisätä. İnde xäzerdän ük Qıtay bazarında Rusiä, İzrail häm Fransiä kebek illär belän yarışırğa mäcbür. Moñardan tış Pekin üz xärbi industriäsen dä täräqqi itärgä, kiräk qoralnı üze eşläp çığarırğa tırışa. Läkin älegä, elekke doşmannar - Rusiä häm Qıtay - üzara mönäsäbätlären tağın da yaxşırtırğa teläwen belderä. Uzğan yazda ike ilneñ prezidentı xezmättäşlekne qoral satudan alıp ğälämne tikşerü häm yağulıq çığanaqları ölkäsenä qädär alıp barunı küz aldında totqan kileşü imzaladı. Bıyıl ikeyaqlı säwdä 12 milliard dollarğa citte. Mönäsäbätlärneñ yaña däräcägä çığuwı bigräk tä Rusiäneñ Qıtay belän çigendäge Yıraq Könçığış töbäklärendä yaxşı kürenä. Häm üz problemaların da tudıra. Çikneñ Rusiä yağında 7 million keşe yäşäsä, Qıtay yağında bu san 120 million tiräsendä. Mäskäwdäge säyäsätçelär torğan sayın yışraq ilne qıtaylar basıp alu qurqınıçı xaqında kisätä. Şul säbäple, Rusiä qorallı köçläreneñ Baş idaräsendä äle haman da Qıtayğa şiklänep qaraw yäşi häm bu qoral satuda da çağıla. Ruslan Puxov süzlärenä qarağanda, Mäskäw Pekingä iskeräk qoral täqdim itä, ä menä Hindstan Rusiädän zamança, iñ soñğı ürnäklärne satıp ala. Qıtay yağı Rusiäneñ andıy möğämäläsen üzgärtüne, üzenä tübän tügel, ä yuğarı sifatlı qorallar satunı taläp itä di Puxov:
Audio, Ruslan Puxov
Qıtay saqlanu ministrınıñ Rusiädäge söyläşüläre barışında üzäktä şuşı mäs''älä tora ala.
Kärim Kamal, Praga


text:
Qırımtatar tili
Qırımtatar tili ya da Qırım tili – qırımtatarlarnıñ tilidir, Altay til ailesine kirgen türkiy tillerge mensüp. Yazı tili latin ve kiril urufatlarınıñ esasındadır.
Münderice
Demografiya[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Sabıq ŞSCB territoriyasındaki qırımtatarca laf etkenlerniñ umumiy sayısı tahminen 350 biñ kişi, olardan 250 biñ kişi Qırımda otura. Bulğaristan ve Romaniyada — 30 biñge yaqın. Türkiyedeki qırımtatarca laf etkenlerniñ sayısı aqqında işançlı malümat yoq.
Şiveler[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırımtatarlar üç subetnik gruppasından er birisiniñ (tatlar, noğaylar ve yalıboylular) öz şivesi bar.
- Yalıboylu (cenübiy) şivesi oğuz tillerine mensüp ve türk tiline pek yaqındır. İşbu şive türkçeniñ şivelerine baqqanda edebiy türkçeden az farqlı. Yalıboylu şivesiniñ daa da böyle hususiyeti bar ki, onda bayağı yunan ve bir qaç italyan alınmaları bar.
- Çöl (şimaliy, noğay) şivesinde noğaylar laf eteler, o qıpçaq tillerine mensüp olıp qaraçay-balqar, noğay ve qumıq tillerine yaqın. Çöl şivesinde Romaniyadaki, Bulğaristandaki qırımtatarlar em de Türkiyedeki qırımtatarlarnıñ çoqusı laf eteler.
- Eñ ziyade darqalğan orta yolaq (tat) şivesinde Qırım dağ ve dağ aldı rayonlarından çıqmalar laf eteler. Bu şive yuqarıda añılğan eki şive içün arasındakidir. Onda em qıpçaq, em de oğuz hususiyetleri mevcut. Şimdiki edebiy qırımtatar tiliniñ esasıdır. Oğuzlaşmasına baqmadan orta yolaq şivesi kuman tiliniñ devamıdır, bu tilde XIV asırda Qırımda laf ettiler (Codex Cumanicus yazı abidesi yazılğan tildir).
Etnolektler[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Bazı alimler Qırım Hanlığınıñ territoriyasında teşkil olğan diger milletlerniñ türkiy tillerini qırımtatar tiliniñ etnolektleri olaraq köreler. Bular qaray tiliniñ Qırım şivesi, qırımçaq ve urum tilleri. Qaray tiliniñ qırım variantı ve qırımçaq tili edebiy qırımtatar tilinden tek telâffüz bazı hususiyetlerinen ve ivrit alınmalarınen farqlana. Yuqarıda yazılğan etnolektlerge köre urum tili qırımtatar tilinden ziyade farqlana. Urum tilinde çoq yunan alınması ve qırımtatarcada mevcut olmağan mahsus sesler bar. Qaraylar, qırımçaqlar ve urumlar öz tilleri mustaqil dep israr eteler.
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırımtatarcanıñ üç şivesi esasen Orta asırlar devamında Qırımnıñ türkiy tillerde laf etken ealisiniñ qıpçaq ve oğuz lehçeleri esasında şekillendi. Qırımtatarcanıñ şiveleri aralarında büyük farq olğanı qırımtatar halqınıñ etnogenezi mürekkep olğanınen añlatıla (etnogenezde bir çoq türkiy ve türkiy olmağan halq iştirak etti).
Qırımtatar tiliniñ zemaneviy tarihı XIX asır soñunda meşur maarifçi İsmail Gaspralı faaliyeti ile başlandı. Qırım Rus İmperiyasi terkibine kirsetilgeninden berli qırımtatar medeniyeti bir asır tüşkün alda bulunmaqta edi. Gasprinskiy onıñ yañıdan yaratıluvına yardım etti. Aslında Gasprinskiy qırımtatar edebiy tilini yarattı. Şu tilniñ esası yalıboylu şivesi edi.
1928 senesi Qırımda ötkerilgen tilşınaslıq konferentsiyası orta yolaq şivesi esasında yañı edebiy til yaratmağa qarar çıqardı, çünki işbu şive tatlardan başqa em noğaylar, em de yalı boylular içün añlayışlıdır.
Tasnif meseleleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Adeti üzre qırımtatar tilini qıpçaq-kuman gruppasına kirseteler. Aynı şu gruppağa qaraçay-balqar, qumıq ve qaray tilleri kireler. Faqat evel qayd etilgenine köre orta yolaq şivesi (edebiy tilniñ esası) qıpçaqnen oğuz tilleri arasındakidir, bu sebepten böyle tasnif o qadar korrekt degil.
Urufat ve fonetika[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1928 senesine qadar qırımtatar tili içün arap urufatı, 1928-den 1939 senesine qadar latin (“yañı türk elifbesi” (YTE), Yañalif olaraq belli), 1939 senesinden berli — kiril urufatı qullanıldi. 1990 senelerinden berli 1997 senesi Qırım Yuqarı Şurası qararınen tasdıq etilgen latin urufatına yavaş-yavaş keçüv yapılmaqta. İşbu urufat 1930 seneleri qullanılğan urufattan farqlana, onıñ aslı – Q ile Ñ ilâve ariflerli türk urufatıdır. Şimdiki zamanda em kirill, em de latin urufatları qullanılalar. Şunı qayd etmek kerek ki, internette esasen latin urufatı işletile, faqat kitaplar, mecmualar ve ilâhre ekseriy allarda kirill urufatınen basıla.
Qırımtatar latin elifbesi[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Â â işareti ayrı bir arif degil de, ögünde turğan tutuq sesni yımşatuv işareti olaraq qullanılır.
Telâffuz[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırımtatar kiril elifbesi[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- rъ, kъ, Hъ ve дж ayrı ariflerdir (sözlerni elifbe tertibinen sıralav içün müimdir, misal olaraq luğatlarda).
Qırımtatar KHV[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Qırım (gazeta)
- Avdet (gazeta)
- Yañı Dünya (gazeta)
- Yıldız (jurnal)
- Qırım Alemi
- Meydan (radio)
- ATR (telekörüv)
Bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Rusça-qırımtatarca ve qırımtatarca-rusça luğatlar
- Qırımtatar elektron kitaphanesi
- Qırımtatarca metinler içün avtomatik latin ⇔ kiril çevirici


text:
Global Firepower älemdik äskerï küşter twralı portaldıñ saraptawı boy`ınşa, 2016 jılı elimiz äskerï qorğanıs salası rey`tïnginde 53-orınğa turaqtağan, dep xabarlay`dı szh.kz.
Portaldıñ eseptewinşe, elimizde 18 mïllïon 157 mıñ 122 turğın bolsa, onıñ 6 mïllïon 440 mıñı äskerge jaramdı. Jıl say`ın orta eseppen 245 mıñ adam otan aldındağı borışın ötewge şaqırıladı. Elimizde 110 mıñ adam belsendi äskerï mamandar bolsa, 378 mıñ adam rezervte tur.
Al, qorğanıs byudjeti 2 mlrd 435 mln dollardı quray`dı.
Ay`ta ketey`ik, bul tizimniñ basında qorğanıs salası eñ üzdik dep tabılğan 5 el tur. Olar: AQŞ, Resey`, Qıtay`, Ündistan jäne Francïya.


text:
Ukraina wäzğiate Yewropanı Rusiädän gaz aluğa mönäsäbäten üzgärtügä kiterä ala
Rusiäneñ gaz öçen kinät kenä dürt märtäbä kübräk aqça tülärgä telämägän Ukrainanı cäzalap, aña gaz birüne tuqtatuı Mäskäwneñ üze öçen tiskäre näticälärgä kiterä ala - Rusiä belän Ukraina arasındağı gaz suğışı Yewropa illärendä dä tınğısızlıq uyattı häm yağulıq ölkäsendä ber Rusiägä genä bäyle bulu döres tügel digän fikerne köçätte. Yewropa Rusiädän gaz satıp aluçı töp partner bulıp tora.
Bu könnärdä Yewropanıñ çınnan da Rusiä gazına nıq bäylänüe bigräk tä centekläp qarala başladı. Mäskäw üzeneñ Kiev belän başlap cibärgän gaz suğışın bälkem otar da, ä menä anıñ Yewropa Berlege belän mönäsäbätlärenä soñğı täräqqiat kötelmägän, häm küplär fikerençä, tiskäre yoğıntı yasıy ala. Ukrainağa gaz quunı tuqtatu belän bergä ğinwarnıñ 1-endä Rusiäneñ industrial'' "sigezlek"täge räislege dä başlandı häm Mäskäw monı berençe çiratta, üzeneñ Könbatış illäre öçen ışanıçlı energiä tä''minatçısı buluın kürsätü öçen faydalanırğa telägän ide. Läkin xäzer Könbatış, bu bezgä kiräkme soñ digän soraw quya ala.
Londondağı Global'' energiä tikşerenüläre üzägennän Julian Lee:
"Yewropa gaz citeşterüçelär çolğap alğan ber qitğa bulıp tora, anıñ tiräsendä ber Rusiä häm elekke Sovetlar Berlegeneñ Kaspi däwlätläre genä tügel, Tönyaq diñgez yatmaları da, Tönyaq Afrika da bar. Rusiä isä üz gazın Yewropağa cibärü öçen şaqtıy qıybatqa töşkän torbautkärgeçlär suzğan ide, anıñ başqa şundıy ütkärgeçläre yuq diärlek", di Julian Lee.
Ayırım alğanda, üzäk Yewropadağı Macarstan, Austriä, Çexiä kebek illär xäzer üzläreneñ gaz tä''minatın törleländerü, yäğni ber Rusiä gazına ğına bäylänep yatmaw çaraları xaqında söyläşülär başlap cibärergä uylıy. Bügenge köndä isä Slovakiä üz gaz ixtiacın Rusiä xisabına 100 protsent, Bolğarstan 94, ä Pol''şa 60 protsent qaplıy.
Ukraina belän kilep tuğan wäzğiatne küz aldında totıp ikençe ber belgeç, Londondağı Yewropa Reformaları üzäge xezmätkäre Katinka Barış, Rusiä beryaqtan üzeneñ totrıqlı partner buluın kürsätergä teli, ämma berük waqıtta energiä çimalların säyäsi maqsatlarda qullana, Könbatış moña bitaraf qala almıy, dip isäpli:
"Rusiä Ukrainağa ber tön eçendä şundıy qırıs taläp quydı ki, monıñ artında iqtisadtan başqa tağın närsäder yatuı açıq. Rusiäneñ üzen ışanıçlı partner itep kürsätergä tırışuı sürätendä bu aña zian ğına kiterde", di Londondağı energiä belgeçe Barış.
Üzeneñ Kievkä basım yasawında Mäskäw bernindi dä säyäsät bulmawın belderä.
Kärim Kamal


text:
Jahan
Bastı bet Jahan
Başar Asad: Siriyalıqtardıñ ömirin saqtap qalu mañızdı
Siriya prezidenti Başar Asad oppoziciya ökilderimen 23 qañtarda ötetin kezdesu barısında Siriyada merziminen bwrın prezidenttik saylau ötkizu mäselesi qozğalmaytının ayttı. Bwl turalı ol Japoniyanıñ...
Demokratiyalıq partiyanıñ 62 ökili Tramptı wlıqtauğa boykot jariyaladı
AQŞ-tıñ saylanğan prezidenti Donal'd Tramptı wlıqtau räsiminiñ uaqıtı jaqındağan sayın mwndağı bilikti atqaruşı partiyalardıñ ökilderi türli jağınan qır körsetip otır. Atap aytsaq, AQŞ Demokratiyalıq partiyasınıñ...
Oljas Süleymenov: «Astana kelissözi — tarihi oqiğa»
«Astana procesi Siriya mäselesin şeşuge aytarlıqtay üles qosıp, aymaqta beybitşilik tuınıñ jelbireuine sebep boladı. Bwl Qazaqstan üşin tarihi oqiğa», -deydi qoğam qayratkeri Oljas Süleymenov. 24.kz...
BWW Bas hatşısı Antoniu Guterriş Astana kelissözin qoldadı
BWW Siriyadağı jağdayğa baylanıstı Astana procesin qoldaydı. Bwl jöninde wyımnıñ Bas hatşısı Antoniu Guterriş mälimdedi. Bükilälemdik Wyımnıñ atınan Qazaqstanğa BWW Bas hatşısınıñ arnayı ökili Staffan...
Qıtaydağı tanımal qazaq saytında «EKSPO-2017» aydarı aşıldı
Qıtaydağı tanımal senkazakh.com saytında «EKSPO -2017» arnayı aydarı aşıldı, dep habarlaydı QazAqparat tilşisi. Onda, «EKSPO -2017» turalı qısqaşa mälimet», «EKSPO -2017» qaşan bastaladı?», «Qazaq elinde...
Qandastardıñ atamekenge oraluına Qazaqstan diplomattarı öz ülesin qostı
Şeteldegi qandastarımızdıñ atamekenge oraluına Qazaqstan diplomattarı öz ülesin qostı. Bwl turalı bügin Astanada ötken Saylau Batırşawlınıñ 75 jıldığına arnalğan «Qazaqstan Respublikasınıñ diplomatiyası: qalıptasuı, damuı...
Tramp inauguraciyağa qatısu üşin Vaşingtonğa keldi
AQŞ-tıñ jañadan saylanğan prezidenti Donal'd Tramp inauguraciyağa qatısu üşin Vaşingtonğa keldi. Prezidentti wlıqtau räsimi jwma küni ötedi. Tramp wşağı AQŞ astanasına jaqın mañdağı Endryus...
Gollivud jwldızdarı N'yu-Yorkte Trampqa qarsı miting ötkizdi
AQŞ prezidenti bolıp saylanğan Donal'd Tramptı wlıqtau räsimine bir kün qalğanda Gollivud akterleri Roberto De Niro, Mark Ruffalo men Aleksa Bolduin, rejisser Maykl Mur,...
Qıtaylıqtardıñ sanı 1,4 milliardqa jetti
Ötken jıldıñ soñındağı esep boyınşa Qıtay halqınıñ sanı 1,382 mlrd adamğa jetti. Aspanastı eliniñ halqı 12 ayda 8 million adamğa köbeygen. Biıl elde 17,86 mln...
Putin özi emdeletin eksklyuzivti klinika saldırtıp jatır
Putin men onıñ aynalasındağılar üşin Resey astanasında eksklyuzivti klinika salınıp jatır. Bwl turalı Reuters agenttigine silteme jasap Ortalıq Aziyanıñ jañalıqtar qızmeti habarladı. Emhana Ortalıq...


text: Seul. Könyaq Koreä bügen kommunistik tönyaqnı, üzendä atom qoralın buldıru turındağı belderüläre belän bar dönyağa yanamasqa öndäde. Könyaqnıñ tışqı eşlär ministrı Yun Yuñ-Kwan cirle telekanalğa birgän äñgämäsendä, ägär dä Tönyaq Koreä xökümäte üzendä atom programmasın buldıru eşen däwam itsä, ul ilne tağın da dönyadan ayıru qurqınıçı aldında qalaçaq dip kisätte. Pxenyandağı xökümät, bu atnada Pekindä uzğan "altılı" söyläşülärne "faydasız" dip bäyäläp, alar Tönyaq Koreäne üz atom qoralların buldıru kiräklegenä tağın da inandırdı ğına dip beldergän ide. Läkin Pekin oçraşuwında qatnaşqan illär - Tönyaq häm Könyaq Koreä, Amerika Quşma Ştatları, Qıtay, Rusiä häm Yaponiä, söyläşülärdä ayırım ber qararğa kilenmäsä dä, alarnı däwam itü kiräklegen belderde. Ämma kiläse söyläşülärne qayçan uzdıru waqıtı xaqında qarar qabul itelmäde.


text:
Ekrem Çelebi - Suna Gelin
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Suna Gelin
Etiketler : Ekrem Çelebi - Suna Gelin türkü indir, Ekrem Çelebi - Suna Gelin türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Suna Gelin mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Suna Gelin türküsü, Suna Gelin sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Suna Gelin bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Yine Göç Eyledi Avşar Elleri
Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir
Ekrem Çelebi - Yine Bahar Geldi Nedir Yaradan
Ekrem Çelebi - Bir Nazar Eyledim
Ekrem Çelebi - Fosforlu Cevriyem
Ekrem Çelebi - Ben Yanarım Gurbet Elde Ölene
Ekrem Çelebi - Bana Sevgi Diye
Ekrem Çelebi - Vardım Bir Doktora
Ekrem Çelebi - Niçin Ağlamayayım


text: Astana. Rusiä prezidentı bügen biredä, äle Ğiraq suğışı başlanır aldınnan uq Mäskäw Washingtonğa, Saddamnıñ Amerikağa qarşı höcümnär äzerläp yatuı xaqında xäbär itkän ide dip belderde. Putin süzlärenä qarağanda, Rusiäneñ yäşeren xezmätläre andıy mäğlümatnı berniçä märtäbä alğan häm anı amerikannarğa da citkergän bulğan. Läkin ul berük waqıtta, Rusiä yäşeren xezmätläreneñ berqayçanda, Saddam xakimiateneñ inde qılınğan terror ğämälläre artında toruın kürsätkän xäbärlär almawın da äytte. Prezident Putin, Mäskäw qulında şundıy mäğlümatlar buluğa qaramastan, alar Rusiäneñ Ğiraq suğışına bulğan mönäsäbäten üzgärtmäde dip tä belderde.


text: Ğíraqta üzen “Ğíraqnıñ íslam armísı” dip atağan ğísyançı törkem, Paqstan üz ğaskären Ğíraqqa kertü mömkinlegen tikşergäç, bu ilneñ ike totığın cäzalap üterügä xökem itte. Xökem waqıtı älegä bilgelänmägän. Şul uq waqıtta Quweyt şirkäte, Ğíraqta totıq itep alınğan 7 xezmätkäreneñ yaqın arada azat iteläçägen belderde. Bu xaqta şirkät wäkillären Hindstannıñ öç, Keniäneñ ike, Misırnıñ ber watandaşın totıq itep alğan ikençe ber törkem belän söyläşülär alıp barğan ğíraq aradaşçıları ışandırğan. Ğísançılar üzläre bolay dip belderde: “Berençedän, bez söyläşülär waqıtın ozaytabız. İkençedän, bez üzebezneñ taläbebezne raslíbız. Quweyt şirkäte basıp aluçılar belän xezmättäşlekne tuqtata. Öçençedän, Hindstan xökemäten kiçsätäbez. Alarnıñ totıqların azat itü öçen ber törle dä uylanmağan adım yasamasqa”.


text:
Qazannıñ 1000 yıllığına Mordoviädän büläklär
Bıyıl Mordoviä xaqimiätläre Qazannıñ 1000 yıllığına diep tatarlar öçen berdän dürt büläk äzerlädelär.
Berençedän, Mordoviä radiosınıñ 1 yanwar'dan tatarça tapşıruı tuqtatılğan ide, ä 11 aprel'dän yañadan başlandı. Elek atnasına ber 28 minutlıq tapşıru çıqsa, äle tatarlarğa 42 minut birdelär. Waqıtı şulay uq düşämbe könne kiçen.
İkençe büläk, aprel' ayında “Yuldaş” isemle yaña tatar gazetası çığa başlarğa tieş. Mordoviä tatarları xaqimiätlärdän unbiş yıldan artıq inde byudjettan aqça birelgän tatar gazetasın sorap tordılar, yänäse, “bez dä bit salımnarnı tülibez, nik bezneñ ğazet yuq, nik bezneñ radio yuq, nik bezneñ televidenie yuq” dip xaqimiätkä oşamağan sorawlar birä bardılar. Radionı birdelär, televidenienı birmädelär. “Yaqtaşlar” cämğıäte üzeneñ “Tatar gazetası”n çığara başladı. Ğazetnıñ finans yağınnan problemaları ber dä çişelmäde. Kem küpme birde, şulay itep kenä aqça cıyıldı. Şunnan da bu ğazet xäzer dä ällä ni stabil' räweştä çığa almıy. Xaqimiätlär bu gazetqa aqçanı birergä telämäde, çönki “Tatar gazetası” härwaqıt tatar xalqınıñ mänfägat'lären genä qayğırtıp eş itte, xaqimiätlär quşqan eşlär belän genä şöğıllänergä, xaqimiätlär quşqan süzlärne genä yazırğa cıyınmadı da. Älbättä, xaqimiätkä tatar xalqın ğına yaqlawçı ğazet qayçan da kiräkmäde. Turısın äytkändä, härber xaqimiätkä xalıq qarşında anıñ säyäsäten aqlawçı häm maqtawçı ğazetlar ğına kiräk. Nixayät, bıyıl, 2005 yılda, Mordoviä respublikası xökümäte üzeneñ tatar ğazetın oyıştırdı. Bu yaña tatar ğazetınıñ iseme “Yuldaş”. İsemenä ciseme bik inde turı kilä dä. Bu yaña tatar ğazetınıñ kiläçäktä xaqimiätlärneñ tuğrılıqlı yuldaşı buluı hiçşiksez. Yaña çığaçaq “Yuldaş” ğazetınıñ baş möxärrire Al'mira Gabunova belän interv'yunı kiläse ber tapşıruda ayırım işetersez, qaderle radiotıyñlauçıylar.
Mordoviäneñ tatarlar öçen Qazannıñ meñyellığına tağı ber büläge – ul mondağı cirle şağir häm publitsist Kamil Tangalıyçevqa “Mordoviä respublikasınıñ atqazanğan yazuçısı” digän maqtawlı isem birü. Kamil ozaq yıllar buyına xäzer yaña oyışqan “Yuldaş” ğazetınıñ baş möxärrire Al'mira Gabunova citäkçelegendä eşläde. Ul waqıtta Al'mira “MopдoBия 7 дHeй” ğazetınıñ baş möxärrir urınbasarı ide, ä Kamil Tangalıyçev şul uq ğazetnıñ säyäsät küzätüçese ide. Bıyıl 1 yanwar'dan alarnıñ “MopдoBия 7 дHeй” ğazetın beterdelär, çönki ul ğazet qızıqsız ide häm anı bik az keşe uqi ide. Al'mira Gabunovaga eş şunda uq tabıldı – ul Mordoviä xökümäteneñ tatar ğazetın oyıştıra başladı. Ä Kamil tatar ğazetına eşkä kilmäde, çönki tatar millätenä qarağan eşlär belän şöğıllänüne ul nindider ber tübän eş dip sanıy. Al'mira Gabunova da, Kamil Tangalıyçev ta xaqimiätlärgä bik tuğrı keşelär bit, niçek alarnı eşsez qaldırasıñ? Şunnan, “MopдoBия 7 дHeй” gazetasın yapqaç, “Yuldaş” ğazetına eşkä barudan baş tartqaç, Qamilne xaqimiät strukturalarına eşkä urnaştırdılar. Älbättä, “Mordoviäneñ atqazanğan yazuçısı” tatar ğazetına eşlämäs inde, ul xaqimiätkä xezmät itüne östen quya.
Tatarlar öçen dürtençe büläk – “TaTapы MopдoBии” kitabın byudjet xisabına bastırırğa digän qarar çığaru. Bu kitapnı Mordoviä başlığı Niqolay Merquşkin Qazannıñ meñyellığında Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievqa häm Qazan şähäre başlığı Kamil İsxakovqa büläk itäçäk. Bu kitapnıñ tarixı 1997 yılda başlandı. Ul waqıtta tatar millätennän bulğan Saranski bankirı Färit Mamin şundıy kitapnı yazu häm bastıru fikeren alğa sörde. “Yaqtaşlar” cämğıäteneñ konferensiäsendä Färit Maminnı kitapnıñ baş möxärrire itep sayladılar. Kitapnı yazu häm bastıru törkemenä, Färit Maminnan başqa, İrek Bikkinin, Radiy Murtazin, Al'mira Gabunova häm Kamil Tangalıyçev saylandı. Şulsın da äytergä kiräk, bıyıl “Mordoviäneñ atqazanğan yazuçısı” isemenä layık bulğan Kamil Tangalıyçev bu konferensiäğa kilmi, üzeneñ “TaTapы MopдoBии” kitabın yazuçı törkemgä kertelüe turında “Tatar gazetası”ndağı mäqälädän genä uqıp belä. Häm şunda uq Kamil kitapnıñ baş möxärrire Färit Mamin isemenä xat yaza. Üzeneñ xatında “TaTapы MopдoBии” kitabın yazuda qatnaşudan baş tartuı turında äytä häm şundıy süzlär yaza (sitat): “He жeлaю cBязыBaTb ceбя c yзkoHaциoHaлbHoй пyблициcTиkoй”. Sitat tämam. Närsädän kurktı ikän yeget? Aña bit küp eş tä eşlärgä kiräkmäs ide. Aña tik üz Yel'nik rayonı turında häm üze tuğan Kügeş awılı turında oçerk yazarğa ğına täqdim itelgän ide.
Bankir baş möxärrir bulğaç, bu kitapnı bastırırğa aqça bulğaç, älbättä, kitap küptän inde yazılıp betärgä häm basılıp ta çığarğa tieş ide. Ämma 1998 yılğı defolt waqiğalarında bankir Färit Mamin üzeneñ bankın da yuğalttı, aqçasız da qaldı. Kitapqa material küptän cıyılğan inde, anı tärtipkä kertep, verstqa eşläp bastırası ğına qaldı, ämma bastıruğa aqça bulmağaç, kitap basılmıy qala bara. Kitaptan özeklär berniçä yıl däwamında “Tatar gazetası”nda basıla bardı baruın, ämma kitap üze älegä qadär dönya kürmäde. Mordoviä xökümätennän dä aqça soralğan ide, birmädelär. Äle Qazannıñ 1000 yıllığına büläk itep, xaqimiätlär şul kitapnı yazıp bastırırğa dip aqça bülep çığardılar. Ämma bu aqçanı, ni ğacäyep bulsa da, “TaTapы MopдoBии” kitabın 1997 yıldan birle eşläp kilüçe törkemgä tügel, ä Mordoviä kitap näşriätına birdelär. Häm äle urıs, erzya häm yäxüd xatınnarı tatarlar öçen “TaTapы MopдoBии” kitabın yazalar. Älbättä, “Tatar gazetası”nda çıqqan materiallardan faydalanıp, uzğan yılda çıqqan “Mordoviä” ensiklopediäsıyndağı tatarlar turında bulğan mäqälälärdän faydalanıp eşlilär alar.
Xaqimiätneñ eşne bolay tözüendä üz säbäpläre bardır. Xaqimiätneñ 7 yıl däwamında “TaTapы MopдoBии” kitabın yazğan tatar törkemenä ışanıçı yuq, küräseñ. Äle bu törkem nişlärgä dä belmi. Alardan inde Mordoviä kitap näşriätı xezmätkärläre materiallar häm fotografiälar da sorıy başladılar. Äle tatarlarğa nişlärgä? “Mägez, alığız bezneñ materiallarnı, bu bezneñ urtaq faydağa bulır”, dip kenä äytergä qala.
Niçek kenä bulmasın, kemneñ isemennän genä bu kitap çıqmasın, ul çınnan da tatarlarğa nindider fayda kiterer. Şulay uq yaña “Yuldaş” ğazetı da, küpme genä Mordoviä xaqimiätlären maqtap torırğa cıyınsa da, haman da anıñ da faydası bulır. Şulay, Qazan şähäreneñ yubileyları yışraq ütkärelsä ide, Mordoviä tatarlarına üz mänfägat'lären yaqlarğa, üz mädäniätın saqlarğa mataşırğa küpkä ciñelräk bulır ide. Äle bit bu ölkädä bik küp çişelmägän mäs'älälär qala bara.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


text:
«BocToчHый эkcпpecc» gäziteneñ baş möxärrire Räşit Ğällämov eş urınınnan kitte
Sovet zamannarında 5 mayda matbuğat köne bäyräm itelä ide. Xäzer Tatarstannıñ üzeneñ dä mmatbuğat köne bar. Ul - 19 may. Rusiä kiñleklärendä dä, jurnalistlarnıñ hönär bäyrämnäre yıl äylänäsendä ällä niçä tapqır ütkärelä. Läkin barıber, 5 may digändä, xäter, bu könne matbuğat belän bäyläp quya. Näq şuşı könne ber Tatarstan gäzitenä qağışlı şaw-şulı xäbär bilgele buldı. «BocToчHый эkcпpecc» gäziteneñ baş möxärrire Räşit Ğällämov, 5 may irtäsendä gäzit xezmätkärlären aldında çığış yasap, eşennän kitüe turında iğlan itkän. Şuşı atnalıq gäzit xezmätkärläre añlatqança, gäzit xucalarınıñ häm baş möxärrirneñ matbuğatnıñ kiläçägenä qaraşları qapma qarşı däräcägä citkän bulğan. Qarşılıq, säyätkä qağılmıy, ä barı tik finans mäs’älälärgä kilep terälä. Şulay itep, «BocToчHый эkcпpecc» atnalığın satıp alğan «Efir» xoldınğı citäkçese Andrey Grigoryev häm gäzitneñ baş möxärrire Räşit Ğällämov urtaq tel taba almıyça, ayırılışırğa bulğan. Älegä baş möxärrir wazifaların urınbasar Rinat Bilalov başqara. Berniçä yıl elek barlıqqa kilgän bu gäzit, Tatarstan uquçılarınıñ iğtibarın jurnalistlarnıñ sıyfatlı eşe, aktual temalar belän cälep itä aldı. Atnalıqnıñ xäzerge citäkleläre beldergänçä, uquçılar üzgäreşlärne ällä ni sizmäyäçäk. Gäzit şul kileş qalaçaq, şul isäptän «tatar ğasırı» digän säxifä dä saqlanaçaq. Xäbärçelär eşlären däwam itä, «BocToчHый эkcпpecc» gäziteneñ kiläse sanı üz waqıtında çığarğa tieş. Tanılğan jurnalist Räşit Ğällämovnıñ kiläçäk yazmışı, äle bilgele tügel.Bikä Timerova.


text:
Ğıraq konfliktındağı fiker ayırmalıqları BMOsı Iminlek Şurasına nindi zian kiterde?
BMO Iminlek Şurasınıŋ Ğıraq mәsәlәsendә urtaq fikerdә kilәalmuı hәm AQŞ belәn Britaniәneŋ suğış başlau qararı , xalıqara oyışmağa zian kiterәçәk digәn borçılu tudırdı. BMOsı belgeçlәreneŋ fikerençә, Iminlek Şurasınıŋ suğşıtan soŋğı Ğıraqnıŋ kilәçәge mәsәlәsendә hәm başqa krizislarda konstruktiv rol uynıy aluı өçen anıŋ ike tөp ağzası AQŞ belәn Fransiә arasındağı mөnәsәbәtlәrne rәtkәө salu zarur bulaçaq. Radiobıznıŋ BMOndağı xәbәrçese menә şuşı mәsәlәgә tuqtala.
Audio
"BMOsı mөhim oyışma , ul yәşәp qalaçaq hәm AQŞ anıŋ hәm naşqa oyıçmalarnıŋ mөhim aşzası bulıp ta qalaçaq. Lәkin, minem fikeremçә, Iminlek Şurası üz aldında torğan sınaudan ütmәde."
Belgeçlәr Iminlek Şurasınıŋ urtaq fikergә kilә alamuına qızğanış belderәlәr. BMOsı general sekretarınıŋ elekke tübәn sekretar Brain Urquhart AQŞnıŋ Saddam Xөsәinne çitlәtü telәge belәn başqa ağzalar kileşә almadılar dip belderde
Audio
"Buş administratsiәsenneŋ tөp masәte rejimnı üzgәrtü ide. Küpkenә başqa illәrneŋ maqsәte başqa ide. Alarnıŋ fikerençә, rejimnı üzgәrtü Saddam Xөsәinnnәn soŋ başqalarğa da kilep citә ala. Bu tutatuı qıyın bulğan ürnәk bulır ide."
Kanadnıŋ BMOndağı elekke ilçese hәm Xalıqara Soılx Akademiәsenneŋ prezidentı David Malone AQŞ belәn Fransiә berberlәreneŋ pozitsiәsen yalğış bәyәlәdelәr digәn fikerdә.
Audio
"Fransiә, amerikannar xәzer inspektorlarğa kirәk bulğan vaqıt biererlәr dip uyladı. Amerikkanar isә Fransiә 1441 nomerlı rezolutsiәne yaqlauı belәn , bu soŋğı kisәtü dip qabul itte hәm berniçә aydan soŋ, Ğıraq quyılğan şartlarnı ütәmi dip inspeksiәlәrne tuqtatunı yaqlar dip xisapladı."
Fransiә AQŞnıŋ kөç qullanu belәn kisәtü pozitsiәsen yaqlıysı urınğa inspeksiә programmasın cәyelderüne yaqlauçı tөrkemneŋ citәkçese rolen aldı. Russiә hәm Qıtay da AQŞ-Britan-Ispan rezolutsiәsenә veto salu belәn kisәtsәlәr dә, alar Washingtonnı da açulandırmasqa tırıştılar. Maloneneŋ fikerençә
Audio
"Washington belәn aktiv agendası bulğan Russiә da Qıtay da, Ğıraq mәsәlәsendә AQŞ belәn kileşmәsәlәr dә, alar xezmәttәşlekne saqlap qalu өçen tırıştılar hәm minemçә uŋışqa ireştelәr."
Iminlek Şurasınıŋ kөrçekkә terәlüendә AQŞ rәsmi şәxeslәreneŋ dә ğәyebe zur. Alar Yevropa berektәşlәre belәn mәslixәtlәşep , ügetlәv urnına , alardan suğışnı yaqlauların soradılar. Ber nәrsә açıq: AQŞ hәm Britaniәneŋ Iminlek Şurasınıŋ mandatınnan tış suğış başlau qararı, oyışmanı aftoritetına zur zian kiterde hәm bu başqa illәrgә dә ürnәk bula ala. Şul sәbәple anıŋ abruyın torğızu şart. Lәkin, bu ber dә ciŋel bulmayaçaq.
Fәrit Idelle, Praga


text: Brussel -- Yevropa Berlege İranda keşe xoquqları torışın tänqitlägän belderü yasadı. Berlektä räislek itkän Britaniä tarafınnan yasalğan belderüdä, İranda keşe xoquqları ölkäsendä wazğiätneñ naçarlana baruına borçılu äytelgän. Bederüdä, keçkenä cinäyätlär öçen, şul isäptän balalarğa, ülem xökeme çığarıluı, süz ireklegeneñ çiklänüe, internet häm matbuğatta senzura turında äytelä. Şulay uq, keşe xoquqları aktivistlarınıñ ezärleklänü oçraqları kiterelgän. Yevropa Berlege Tährannı keşe xoquqları ölkäsendä, uzğan yıl özelgän söyläşülärne yañartırğa çaqıra.


text:
Estoniä cançalı kemgä faydalı?
Soñğı könnärdä Estoniädäge suğış häykälen, keşe cäsädlären küçerü häm İkençe Dönya suğışı yomğaqlarına reviziä yasaw yäki yasamaw, ğomumän tarixi xäter temaları iñ berençe planğa çıqtı. Xätta diplomatik mönäsäbätlärgä dä bu waqiğalar zur tä'sir yasadı. ”Yaña ğasır” televidenie kanalınıñ ”Äybät ğäybät” tapşıruında turıdan-turı efirda şuşı mäs’äläne tikşergändä qapma-qarşı fikerlär äytelde. ”Azatlıq” radiosınıñ ”Tügäräk östäl” söyläşüendä şulay uq şuşı temağa söyläşäbez. Bu tapşıruda qatnaşalar: ”Äybät ğäybät” programmasınıñ alıp baruçı, ”Bezneñ gäcitneñ” baş möxärrire İlfat Fäyzraxmanov, Tatarstan xalıq deputatı Xafiz Mirğalimov, Tatarstan däwlät arxivı citäkçese Danil İbrahimov, ”Xäter kitabı” wäkile Aygöl Äxmätğaliewa, Rossiädä bilgele bulğan ”Jdi menya” tapşıruınıñ Tatarstandağı wäkile İlgizär Şäräfetdinov. Tapşırunı Rimzil Wäli alıp bara.
Rimzil Wäli. Xörmätle millättäşlär, bu eston faciğası, yäki Estoniädä bulğan xällärneñ säyäsi rezonans kiterep çığaruı sezneñ küñellärdä niçek çağıldı soñ? Äybätme bu, naçarmı, şuşı ğawğa çığu?
Xafiz Mirğalimov. Böyek Watan suğışınıñ betüenä altmış ike yıl. Yalta solıxı, başqa solıxlar tözelep, Böyek Watan suğışınıñ näticäläre raslandı. Xäzer solıxlarğa reviziä yasala. Menä şunıñ ber çığılışı - Estoniädä bulğan waqiğalar. Estoniä xalqında, anıñ dairälärendä nindider elekke Sovet däwlätenä açu da bar. Ä bit Rossiädä da yäşlärneñ kübese pamyatniklarnı belmi. Estoniä dairäläre ul pamyatniklarnı totınırğa tieş tügel ide. Räsäy dairäläre dä üzläreneñ küzlärennän närsä barın kürmilär. Ägär dä citdi säyäsät yuq Rossiädä, Estoniä xalqı üzeneñ fikerlären şul pamyatnik arqılı belep tırışalar.
Rimzil Wäli. Şuşı waqiğa qarşılıqlı fikerlär uyattı. Berkem dä faşizmnı yaqlamıy, läkin mäs’älägä qaraşlar törleçä. Xalıqara mäğlümat çaralarında Estoniä digän däwlätneñ üz xoquqı belän yäşärgä mömkinlege, üzeneñ suverenlığı turında da yalğan söylädelär. Küçerälär dip tügel, cimerälär bu häykälne dip qotırtuları da buldı. İlfat äfände, sez üzegez qaysı yaqqa awışasız, üzegezneñ xakıykategez räsmi propagandağa turı kiläme?
İlfat Fäyzraxmanov. Şuşı waqiğalar başlanğan soñ min üzem belän bäxäsläşä başladım. Älbättä bu Estoniädağı waqiğalarğa min näfrät belderäm. Nigä häykälne quzğatırğa, nigä başqalarnı xökem itep, nindider qararlar çığarıp, qara töskä buyarğa? Şuşı şaw-şunı çığarğan, mäcbür itkän waqiğalarnıñ niçek alıp barıluı mindä qarşılıqlı fikerlär uyattı. Äytik, Etoniäda kibetlärne, säwdä yortların cimerü, maroderlıq oçraqları. Min bit jurnalist, äytep beterelmägänen dä añlıym. Şuşı äytep beterelmägän äyberlärne añlağannan soñ, küñelemdä nindider eçke näfrät tua.
Rimzil Wäli. Ä kem propagandası ciñde? Keçkenä mäğlümat suğışı bulıp aldı. Estoniäneñ räsmi säyäsätçeläreme, älege Rossiä polittexnologlarınıñ propagandasımı? Şundıy fikerlär dä bar: ”Vremya i dengi” ğaciteneñ baş möxärrire yazğan mäqälägä qarağanda, Yevropağa ğaz ütkärgändä Tallin üzeneñ tiskäre mönäsäbät kürsäter öçen, dokumentlarğa da quymıy, şuşı waqıtta xälne niçekter quyırtıp alu, Rossiäne nindider täñgäl kilmägän ğämällärgä etärü kiterep çığardı. Şundıy fiker bar, bu propaganda suğışın Rossiä ciñä almadı. Kiresençä, küplär Estoniäne qızğanıp, bu eşkä Rossiä tiskäre qarıy başladı digän xäbärlär bar.
İlfat Fäyzraxmanov. Sez äytkänçä baştaraq Estoniägä näfrät beldergän keşelär bügen fikerlären üzgärtep, Estoniäne yaqlaw yağına bastılar.
Xafiz Mirğalimov. Ciñüçe dä, ciñelüçe dä yuq. Anda yatıp qalğan soldatlarıbıznıñ namusın, alarnıñ köräşen bez säyäsi yaqtan qarağanda alıp barırğa tieş idek. Minemçä, monda Putinnıñ jurnalistları da, Estoniä jurnalistları da berençe urınğa quyırğa tieş ide tarixnı.
Rimzil Wäli. Ber şağirebezne äsäre bar ”Yevropada tatar şağirläre”. Ni öçender suğışqa alar küpläp kittelär häm bik küpläre häläk buldı. Danil äfände, tatar xalqınıñ cide yöz meñ keşe frontqa kitkän. Alarnıñ ille protsentı häläk bulğan. Sez niçek uylıysız, qayda kemneñ häykälläre, kemneñ söyäkläre şundıy xäldä? Ber Estoniä genä tügel bit monda.
Danil İbrahimov. Estoniädağı xällär ber yaqtan naçar, çönki töp faşizmnı ciñgän ul sovet soldatı. Estoniädä bulğan waqiğalar bezgä üzebezne kürergä mäcbür itä. Xäzer bit bezdä, Rossiädä, xällär naçarraq. Şuña kürä bu bezgä dä zur sabaq bulaçaq. Şul äyber bezne tarixıbızğa kire qaytırğa öyrätä.
Rimzil Wäli. Söyäklärebezne, qorbannarıbıznı tabıp bettek mikän? Tatarstanda yäşäwçelär ezlilärme ber-bersen?
İlgizär Şäräfetdinov. Ezläwçelär küp bügen dä. Yäşlärneñ anıñ turında uylağanı da yuq, teläkläre dä yuq. Estoniädä bulğan waqiğalarğa min üzem qarşı. Estoniäğa qarşı alıp barılğan säyäsät döres tä tügelder. Estoniä bit xäzer NATOğa kergän, annarı Rossiä däwläte qıçqırıp, bernärsägä dä ireşmäyäçäk. Estoniäğa xalıqara oyışmalar bulışaçaq. AQŞnıñ taesire dä zur.
Xafiz Mirğalimov. Yevropa däwlätlärneñ oyışmaları da bar bit. İkençe Dönya suğışında bik küp däwlät qatnaşqan. İlle millionğa yaqın keşe üterelgän. Ni öçen ber zakon qabul itmäskä – suğışta qatnaşqan soldatlarğa quyılğan häykällärgä berqayçan da totılmasqa? Nindider ısulnı tabırğa, aqçanı tabırğa. İkençedän, sez yazuçılar turında söylädegez. Uzğan yılda Cälilneñ yöz yıllığı ütte. Bezneñ partiäbez bu çarağa bağışlap üzeneñ istälekle medalen çığardı. Räsäy buyınça, qaya bezneñ oyışmalarıbız bar, sobranie uzdırıp, anıñ turında söylädek. Mondıy eşne Rossiä külämendä yäşlär belän alıp barırğa kiräk. Patriotik vospitanie dibez, ä ni öçen ul süzdä genä, ä eştä tügel? Ägär dä Estoniä yäşläre dä, Rossiä yäşläre dä üzeneñ tarixın belsä, bu suğış bulmas ide.
Rimzil Wäli. Aygöl, sez niçek uylıysız, tabıldımı bezneñ söyaklärebez? Alar kem qaharmannarı, Tatarnıqımı, Sovetnıqımı, ğomumän medal'sez qaharmannar da barmı?
Aygöl Äxmätğaliewa. Minemçä, Estoniädağı şaw-şu yasalma räweştä quptarıldı. Bügen ideologiä yuq dibez, patriotizm da yuq. Nigäder bezneñ xökümät çittän doşmannar ezläp, däwlätara mönäsäbätlärne kiskenläşterep, yäşlärdä patriotizm xislärne uyatmaqçı bula. Şulay itep tuğan ilgä mäxäbbät üsterep bulmıy. Üzebezdä sovet yıllarında küp kenä qäberleklär yuqqa çığarıldı, tarqaldı. Älegäçä alarnı torğızıp bulmıy. Älbättä, alarnıñ isemsezläre bik küp. Bezgä suğışta qatnaşqan babaların äzlägän keşe küp kilä. Keşelärneñ qaydan, qayçan çıqqanı da bilgesez. Tatarmı, urısmı, estonmı – alay itep qararğa döres tügel. Alar suğış qorbanı.
Rimzil Wäli. Yomğaq yasağanda, nindi sabaqlar alıyq? Berençe sabaqnı işetep alğanda, min ğäcäpländem. Ber ağay äytä, kem belän suğışmağan Rossiä: Şved, Finnlyandiä, Pol'şa, Törkiä, Fransiä häm berniçä tapqır Germaniä belän bik qatı suğış bulğan. Älbättä, häykällär iskä töşerä häm yuğaltular da bar. Küräbez, Germaniä belän mönäsäbätlär yaxşı ğına bara. Fransiäne dä xörmät itälär. Ber ağay äytä, ul söñgelär, yädrälär tarixtan oçıp kilmäsen ide. Yäğni yañadan suğış kilmäs digän çiklänüçelär bar. Menä şundıy sabaq aldım min. Ä sez?
İlfat Fäyzraxmanov. Şuşı tapşırulardan soñ, şuşı yazmalardan soñ, här keşe uylansın ide, min üzem närsä buldırdım dip. Sovetlar zamanınnan qalğan mentalitetmı, kemder röxsät birergä tieş bezgä.Min keçkenä bulğan waqıtta uqıtuçıbız Tälğät abıy belän qapqa bağalarına qızıl yoldızlar qağıp çıqqan idek. Ul yort sayın, ber genä bağana yuq yoldız qağılmağan. Bügen ul yoldızlar inde kügärgän. Ul keşelärneñ onıqları bar bit, ni öçen soñ alar bügen kemneñ yoldızları ikän uylap tormıy? Annarı, bezneñ ziratlarıbız çista bulırğa tieş. Bezneñ yatası urınnarıbız çista bulsa, tormışıbız da matur bulır ide.
Xafiz Mirğalimov. Min närsä äyter idem, isännärneñ qäderen belergä, ülgännärneñ qäberen belergä. Ä bezneñ yäşlärebez Böyek Watan suğışnıñ qayçan başlanğanın da belmi. Şunıñ öçen yäşlär üzläreneñ uzğan tarixların belergä tieş, säyäsi yaqtan añlarğa tieş häm kiläçäkne kürergä tieş.
Danil İbrahimov. Töp näticä – tarixnı säyäsät belän butarğa yaramıy. Tarix niçek bar, şulay saqlanırğa tieş. Säyäsät üzgärergä mömkin. Anı bügen ber keşe alıp bara, ikençe könne – bütän keşe. Şuña kürä tarix qağılğısız bulırğa tieş.
Aygöl Äxmätğaliewa. Tarix – ul çınnan da tarix. Yäşlär arasında suğış turında kübräk informatsiä, beleşmälär birsäk, alar tarixi eşlärdä üzläre qatnaşıp, suğış xätere minemçä berqayçan yuğalmas.Yäşlär yuğalğan babaların, ätilären tapsınnar ide. Xäterdän başqa tarix ta bula almıy.


text: Tawlı Altay şähärendä Altay ölkäse belän Altay respublikasın quşuğa qarşılıq belderep uram cıyını uzğan. Bu çarada 5 meñgä yaqın keşe qatnaşqan. Quşıluğa qarşılıq belderep çığış yasawçılar arasında, respublika parlamentı spikerı häm vitse-premier da bulğan. Bu cıyında qabul itelgän, Altay respublikasın Altay ölkäse belän quşırğa yaramaw turındağı rezolutsiä Rusiä citäkçelegenä cibäreläçäk. Altay respublikasında yäşäwçelär respublika statusın soñğı mömkinlekkä qädär yaqlayaçaqların häm referendum ütä qalsa aña baykot iğlan itäçäklären beldergän.


text:
Tatarstanda Ana tele könenä äzerlek bara
Xalıqara Ana tele köne dönyada 2000 yıldan birle bilgeläp ütelä. Älege bäyräm 1999 yılnıñ noyäberendä YUNESKO tarafınnan bilgelände. Ana tele köne näq menä 21 fevral’dä Bangladeştağı waqiğalarnı iskä alıp bilgeläp ütelä. İlleläp yıl elek şuşı könne Pakstannıñ könçığışında üzläreneñ Ana telläre – bangl telenä däwlät statusın birüne taläp itkändä 5 student häläk bula. Bu könne bilgeläwneñ maqsatı – dönyada törle tellärne saqlaw, alarnı üsterügä iğtibarnı yünältü. Çönki YUNESKO mäğlümätlärenä qarağanda, cir şarında qullanuda bulğan 6 meñnän artıq tellärneñ yartısına bügenge köndä yuğalu qurqınıçı yanıy. Tatar tele älegä yuğalu aldında tormasa da, bezneñ Ana tele aldında torğan problemalar da bixisap. Alarnı ber könne - 21 fevral’dä genä xäl itep bulmıy älbättä, alay da tel mäs’äläsenä östämä iğtibar yünältü zıyan itmi.
Tatarstanda Ana tele köne berniçä yıl däwamında bilgeläp ütelä. Ğädättä aña bağışlanıp törle cıyılışlar, tügäräk öställär, konferensiälär, kürgäzmälär ütä respublikada. Bıyılğı çaralar yıldağığa qarağanda azraq planlaştırılğan. Citmäsä alar xaqında da, Ana tele köne turında da mäğlümät çaralarında ällä ni mäğlümät kürenmi. Ällä çaraları bik waq tıyıldı jurnalistlarğa, ällä xäbär itüçe bulmadı. Şuña da, Tatarstanda Ana tele köne niçek uzu turında tulıraq mäğlümät alır öçen bez respublika xökümäteneñ Mädäniät häm Tatarstan respublikası xalıqları tellären üsterü bülegeneñ baş kiñäşçese Firaya Şäyxievağa möräcäğät ittek.
Bıyıl Ana tele uñayınnan Tatarstanda alay ällä ni zur konferensiälär ütkärelmi. Läkin respublika yuğarı uqu yortları rektorları Şurasınıñ utırışı şuşı köngä täğäyenlängän. Anda tellär turındağı qanunnıñ yuğarı uqu yortlarında ütälüe, däwlät tellärendä belem birü turında söyläşü bulaçaq. Şulay uq Qazanda mädäniätlär dialogı digän fänni-ğämäli konferensiä häm başqa şundıy çaralar qaralğan. Ğomumän, Tatarstanda Ana tele uñayınnan oyıştırıla torğan çaralar arta, alarnıñ eçtälege tiränäyä bara, här mäktäptä, här oyışmada anıñ üzençälekläre, üz tösmere buldırılaRespublikada Xalıqara Ana tele köneneñ ähämiäte kimemime digän sorawğa, barlıq Rusiä töbäklärendä älege kön bezdäge kebek zurlap ütkärelsä bik äybät bulır ide äle, dide Firaya Şäyxieva.
Şulay uq ul Ana tele köne uñayınnan qazanda tel mäs’äläsenä bağışlanğan berniçä kitap näşer itelüe xaqında da äytte. Şunısı qızıq, alar arasında Kazanskiy al’manax digän jurnal da bar ikän. Anda rus telendä yazuçı tatar icatçılarınıñ äsärläre dönya kürgän. Ä bit älegä qädär Ana tele köne digändä tatarlar öçen tatar tele dip küz aldında totıla ide. Ämma xäzer Qazanda bar cirdä dä diärlek urısça ğına söyläşkän corda bu üzgärep kilä kebek.
Gölnaz İlgizär


text:
Alabuğada Marina Svetaevanıñ tuğan könen bilgeläp üttelär
Alabuğada Marina Svetaevanıñ tuğan könen bilgeläp üttelär
Tağın ber möhim waqiğa buldı. Norlat rayonı här gektardan urtaça 62 sentner ikmäk cıyıp, respublikanı ğına tügel böten Räsäyne şaqqatırdı. Bu rayonnıñ citäkçese Fatix Sibğätullin Tatar kongressı eşlägän köndä Qazanğa Norlatta peşerelgän ikmäklär alıp kilep, qunaqlarğa, zur citäkçelärgä tapşırdı. Kürşe tirä-yaq respubliklardan şaltıratıp sorıylar, 62 sentner digän san xaq mäğlümätme ikän, dilär. Ällä böten rayon 62 tonna ikmäk cıyğanmı? Yuq şul, ber gektardan alınğan uñış 62 sanı belän isäplänä.


text:
İstanbulda Tuqaynı iskä aldılar
İstanbulda 2-3 Yün tarixlarında kürenekle şağirebez Ğabdulla Tuqaynıñ tuuınıñ 120 yıl tuluğa bağışlanğan kiçä, artınnan uzdırılğan Sabantuy, süzneñ tulı mäqnäsendä, bik zur uñış buldı.
120 keşedän torğan Tatarstan delegatsiäse 1 Yündä mäxsus oçqıç belän İstanbulğa kilep töşkäç ük, räsmi delegatsiä, yäğni Wälievadan tış, Böten Dönya Tatar Kongressı räise Rinat Zakirov, Tatarstan Yazuçılar Berlege citäkçese İlfaq İbrahimov, Kazan Utları baş möhärrire Rawil Fäyzullin, Tatarstan Kitap Näşriatı citäkçese Damir Şakirov, Kompozitor Almaz Monasıpov, İstanbuldağı Tatarstan Wäkalätle Wäkilçelege çitäkçese Radik Gimaddinovlar başta İslam Konferensiäse Mädänät häm Tikşerenülär general direktorı Halit Eren belän oçraştılar, kiçen Rusiä Federatsise Böyekilçese Petr Stegny tarafınnan Tışqı Eşlär Ministrı Lavrov xörmätenä birelgän sıy mäclesenä qatnaştılar.
2 Yün comğa kön irtä belän isä Yosıf Aqçura, Ğäyaz İsxaqi häm Sadri Mäqsudilarnıñ ziratlarına barıldı. Topkapı Sarayına vizit yasaldı. Biredä alarnı muzey direktorı ataqlı Prof. İlber Ortaylı qarşı aldı. Kikçe säğat altıda isä Harbiye’dä Cemal Reşit Rey Konsert zalında oyıştırılğan Tuqay räsemnäre kürgäzmäse Ministerlär Koç, Wälieva häm Böyekilçe Stegny tarafınnan açıldı. Ber ük waqıtta Türksoy tarafınnan äzerlängän Tuqaynıñ Törekçägä tärcemä itelgän saylanılğan mäqalä häm şiğerläre cıyılğan kitaplar taratıldı. Şunan soñ 80-90 protsentı tulğan 750 keşelek zalda ministrlar, böyek ilçe, Türksoy çitäkçese, şağirlärebez çığışlar yasadılar. Zilä Wälieva Prezident Şeymievneñ möräcäğäten dä uqıdı, Törkiägä räxmätlären belderde, Prezident Putinı da iskä aldı. Stegny Tuqay belän Puşkinnıñ häykälläre Qazanda berberenä qarap tora, Lemontov häm alar ikese bik yäş çaqta üldelär, läkin ülmäslek äsärlär qaldırdılar dide. Minister Koç isä Tatarlarğa birgän ähämite turında äytep, süzlären Tuqaynıñ “Min Tatarmın, Tatar öçen can atarmın; Min bit üzem dä çın Tatarmın” digän rifmaları belän betergäç zalda köçle alqış quptı. Konsert häm biyülär tamaşacılar öçen çın mäğnädä läzzät sıyı buldı. Orkestr, opera cırçıları berençe sort, dönyanıñ qay öleşendä dä konsert birsälär Tatarstannıñ sıyfatın kütärerlek däräcädä idelär, şulay uq yäş biyüçlär, alarnıñ kiyemnäre zaldağılarnı şaq qatırdı, alqışlar tuqtamadı.
3 Yündä Sabantuy irtä belän säğat unda başlandı. “Tatarstannan sälamnar” lozunğası, Rusiä Federatsiäse, Törkiä, Tatarstan häm Başqortstan bayraqları belän bizälgän säxnädä şulay uq Ministerlar, Böyekilçe, şağirlär hb.larnıñ qotlaw süzläre buldı. Ayırmalıqlı bularaq, Böten Dönya Tatar Kongressı räise Rinat Zakirov Prof. Nadir Däwlätkä Tatar xalqınıñ milli-mädäni üseşenä kertkän xezmätläre öçen Kongressnıñ içtimağıy berläşmäläreneñ xalıqara berlege medalen birde. Biredä dä sänğätkärlärneñ cır biyüläre buldı. Ber kön elekke konsertta kürsätelmägän şahmat uyın ürnäklägän tamaşa bik yaratıldı.
Başta iğlan itelgänçä Başqortstan cır häm biyü ansamble sabantuyğa qatnaşmadı. Alar, Tatarstan säxnäsendä urın almas öçen bulsa kiräk, tönne säğat öçtä Tatarstan wäkilçelege tarafınnan arendağa alınğan sabantuy maydanında ayrım ber säxnä tözergä mataşqannar. Läkin Salawat Yulaynıñ yaw kütärü traditsiäse bu yulı ütmägän. Yarar, tuğannar arasında bula mondıy xällär.
Tatarstan delegatsiäse 4 Yündä aftobus belän 6-7 säğatlek yuldağı Kütahyağa kitä. Şul uq kön, tönne Qazanğa kire qayta.
Qısqası, Tuqaynı iskä alu yolası yuğarı däräcäle häm sıyfatlı buldı. Berençe märtäbä konsertqa qatnaşqan Töreklär Tatarlarnıñ mädäni däräcäseneñ şul xätle yuğarı buluwına şaqqatuları yäşermädelär.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Tatnet : tatarça Wikipediadä 3,767 mäkälä cıyılğan
Tatarça Wikipedia kebek açıq ensiklopediä proyektı, «Computerra» jurnalı xäbär itkänçä, iñ tiz üsep baruçı proyektlar isemlegenä kergän. «Wikipedia» här internet qullanuçı tarafınnan tulılandırıluçı tüläwsez entsiklopediä dönya xalıqlarınıñ tellärendä eşläp kilä. Alar arasında tatarça bülek tä bar. Säxifäneñ tarix bülegendä yazılğança, berençe wikipedia proyektı ingliz telendä 2001nçe yılda barlıqqa kilgän, şul uq yılnı, ul fransuz telendä dä eşläp kitkän. Şul mizgeldän, wikipedia, küp telle proektqa äylänä. Xäzer anda Yevropa, Aziä illäre, Amerika, Rusiä, BDB illärendäge xalıqlarnıñ tellärendä genä tügel, frysk, galego, eesti, sanskrit, tamil, tay, urdu kebek siräk oçrıy torğan tellärdä dä bar. Biredä tel, xalıq, tarix häm teläsä nindi başqa temağa qarağan mäkälär cıyıla. Kägäzdäge, berniçä tomlı ensiklopediä sıman. Xäzer tatarça wikipediägä 3 meñ, 700 dän artıq mäqäkälä tuplanğan. Bu proetknı ber yulı bik küp keşe alıp bara, kem irenmiçä, qızqlı mäkälä tabıp, anı säxifägä quya ikän, ul da üzen wikipediäne tözüçe itep sanıy ala. Xäzer küpme keşe, küpme mäqälä kertkän äytep bulmıy. Ämma tatarça Wikipidea tiz üsep bara, xäzer ul 100 meqälägä qädär mäkälä tuplağan törkemne uzıp, ikençe basqıçqa kütärelgän. 1000nän artıq mäkälä tuplawçılar arısına kergän. Çağıştırıp qaraw öçen berniçä san kiteräm. Kägäzdäge tatar ensiklopedik süzlektä, 17 meñ mäqälä cıyılğan, 5 tomlıq tatar entiklopediäsendä 20 meñ mäqälä cıyılaçaq. Ä wirtual enciklopedia 2 yıl eçendä 4 meñ mäqälä cıyğan. Başqort telendäge wikipedia, äle berençe adımnar yasıy. Anda älegä qädär, barı 18 mäqälä barlığı kürenä, Çuaş telendä 81 yazma, Qazaqça - 38. Ä berençe urında, wikipediädäge mäqälälär sanı belän, ingliz telendäge säxifä tora, anda 787 meñ yazma terkälgän ikän. Annan soñ 300 meñ belän alman telendäge bülek bara, häm 179 meñ mäqälä fransuz telendä terkälgän. Tatar telendäge wikipediane - tt.wikipedia.org adresında tabıp bula, başqort telendägese - ba.wikipedia.org digän säxifädä bulır.Bikä Timerova.


text:
«Çıñğız xan» törkeme Qor'än uqıttı
9 ğinwar könne Ufadağı Zamança sänğät muzeyında bik qızıqlı çara bulıp ütte. Älege muzeynı Başqortstanda ğına tügel, ä başqa töbäklärdä dä kiñ bilgele «Çıñğız xan» tatar rässamnarı icat berläşmäse ike yıl elek üz köçe belän oyıştırğan ide. Şuşı icat törkemen tuqsanınçı yıllar başında tözegän, bügenge köndä märxüm tatar rässamı Nail Lotfullin istälegenä açılğan bu muzey xäzer küp rässamnarnıñ oçraşıp fiker alışu urınına, üzençä ber klubqa da äwerelde. Menä şuşı muzeyda bügen Qor'än uqıttılar. Muzey eşçänlegenä uñışlar teläp, «Çıñğız xan» törkemen oyıştıruçı Nail Lotfullin ruxına doğa qılğannan soñ, biregä kilgän baş möfti Tälğät Tacetdin Qor'än uqıdı.
Soñınnan «Çıñğız xan» rässamnarı eşlärennän kürgäzmä açu tantanası bulıp ütte. Anda bu törkem äğzası, bügenge köndä Fransiäneñ Onfler şähärendä yäşäp icat itüçe, äle Ufağa yalğa qaytqan talantlı rässam Räsix Äxmätwäliev ta qatnaştı.


text:
Millätçe Rogozin NATOda ilçe itep bilgelände
Pänçeşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin urıs millätçese, elekke Rodina firqäse citäkçese Dmitriy Rogozinnı Rusiäneñ NATOda ilçese itep bilgeläde. Könbatışnıñ, şul isäptän NATOnıñ da, qaynar tänqitçese bulğan keşene bu oyımşağa wäkil itep bilgeläw närsäne añlata?
Dmitriy Rogozinnı Brusselgä cibärep Kreml ber atuda ike quyannı üterä. Beryaqtan, Könbatışqa işarä yasıy, ikençe yaqtan, mäşäqätle säyäsätçedän arına.
Üzen urıs xalqı xoquqların qaynar yaqlawçı itep tanıtqan 44 yäşlek bu säyäsätçe, Rusiäne kilmeşäklärdän tazartırğa çaqırğan şiğärläre, şuña öndägän uram cıyınnarı belän tanılğan ide.
Ul Könbatışnıñ da qaynar tänqitçese sanala, 2 yıl çaması elek NATOnı "ülä baruçı oyışma" dip atağan ide. Şundıy keşene wäkil itep NATOğa cibärü säyer kürensä dä, belgeçlär fikerençä, bu Kremlneñ mänfäğätlärenä täñgäl turı kilä.
"Bu bilgeläw Rusiäneñ NATOnıñ ğamälläre, bigräk tä könçığışqa taba kiñäyüe belän qänäğät bulmağanın kürsätüçe işarä bulıp tora" di "Dönya säyäsätendä Rusiä" isemle jurnal möxärrire Fedor Lukyanov.
Rusiä räsmiläreneñ kübese NATOnı Quşma Ştatlar häm Yewropanıñ Rusiägä basım yasaw çarası itep kürä. Küräseñ, Rogozin NATOğa qarata bulğan şuşı qarşılıqnı ğäwdäländerergä tieş bulaçaq.
Monnan tış, ul Kosovo mäsäläsendä dä Kreml qaraşın alğa sörä, yağni bu töbäkneñ bäysezlegenä qarşı. NATOğa wäkile itep bilgelängän oçraqta, ul Serbiä mänfäğätlären yaqlayaçağın aldan äytep quydı.
"Älbättä Rogozin sälätle säyäsätçe, anıñ şaqtıy küpkä ireşä alaçağı añlaşılğaç, anı säyäsättän çitlättelär. Läkin oppozitsiägä küçkäç tä, ul Putinğa qarata uñay qaraşta qaldı. Bu bilgelänü Putinnıñ da aña ışanuın kürsätä" di Fedor Lukyanov.
Rodina firqäseneñ Mäskäwne kilmeşäklärdän tazartırğa çaqırğan ber klibı millät-ara näfrät quzğata dip tabılğannan soñ, 2005 yılda bu firqä Mäskäw duması saylawınnan çitlätelde.
Läkin küzätüçelär fikerençä, çınbarlıqta Rogozin ul qädäre "suğış çuqmarı" tügel, Brusselgä barğaç anıñ "cırı" şaqtıy üzgäräçäk.
"Ber qurqınıç närsä dä bulmayaşaq. Berençe ğäcäplänüdän soñ, barısı da urınına utıraçaq. NATOğa qarata säyäsät Brusseldäge ilçe tarafınnan tügel, ä Kremldä xäl iteläçäk. Rusiä-NATO mönäsäbätläre tışqı yaqtan yaxşı, çınbarlıqta naçar. Bu xalät saqlanaçaq" di Fedor Lukyanov.
Mäskäw universitetında jurnalistika uqığan Rogozin tärcemäi xälendä ingliz, fransuz, italian, ispan tellären beläm, dip yazğan.
Rusiäneñ NATOda ilçese wazifasında ul 58 yäşlek general Konstantin Totskiynı alıştıra.


text:
Tağın ber mädäni yañalıq. Fevral' ayında Qazanğa cırçı Zölfiä Kamalova kiläçäk. 15 fevral' könne «Qazan» milli-mädäni üzägendä ul üzeneñ berdän-ber konsertı belän çığış yasayaçaq. Küp kenä tatarstanlılar Zölfiä Kamalova digäne tağın nindi yaña cırçı inde, dip sorarlar. Çönki küp kenä cirlärdä danı taralğan Zölfiä Kamalova respublikada ällä ni bilgele cırçı tügel. Ul Avstraliädä yäşäp icat itüçe şäxes. Şunısı qızıq, Tatarstannan bik yıraqta yäşäwenä dä qaramastan Zölfiä Kamalova tatarça cırlıy, tatar cırların dönyağa tarata. Xäyer, Qazanda da bu cırçını yaratuçılar şaqtıy. Şunı istä totıp häm Tatarstan, Qazan tamaşaçısına älege cırçını tanıtu telägennän anı başqalabızğa çaqırırğa bulğannar. İnde äytkänebezçä, Zölfiä Avstraliädä yäşi. Şuña kürä, anı Qazanğa kiterü ciñel eş tügel, älbättä. Şuña kürä, bez bu xaqta tulıraq mäğlümat alırğa telädek. Älege konsertnıñ töp oyıştıruçısı —Bötendönya Tatar kongressı Başqarma komitetı ikän. Ä konsertqa äzerlek çaraları turında oyıştıruçılarnıñ berse Älfiä xanım Miñnullina söyli:
Audio
15 fevral' könne Qazanda Avstraliädäge cırçı Zölfiä Kamalovanıñ konsertı bulaçaq. Min bu cırçı turında berniçä yıl elek, anıñ ätisennän beldem. Ul bezgä bu turıda xäbär yazıp cibärgän ide. Soñraq İnternetta anıñ saytı açıldı. Şunnan inde bez kübräk mäğlümatlar tuplıy aldıq, anıñ cırların da tıñlıy başladıq. Qazanda konsert quyu telägen Zölfiä berençe üze belderde. Anıñ Tatarstanda da çığış yasıysı bik kilä ikän. Bez cırçı belän xatlar alıştıq, söyläştek tä, min Zölfiä Kamalovanıñ konsertın oyıştıru täqdime belän Bötendönya tatar kongressı citäkçelegenä möräcäğät ittem. Alar minem täqdimne xupladılar. Şulay itep, 15 fevral'dä konsert bulır, dip ömetlänäbez.
Gölnaz İlgizär, Qazan