text:
Ermek Tursınov – tanıstırwdı qajet etpeytin esim. Atı da, zatı da bölek fïlmderiniñ qay-qaysısı da artınan daw ilestire jürdi. Şw-şırqan twdırdı. Kïnoları ğana emes, özi de solay. Bir suxbatı şıqsa, ay jarım talqılanıp jürgeni. Bir maqala jazsa, jurttıñ bäri köşirip basıp jatqanı. Al biz… tek kïno twralı söylestik…
– «Kelin», «Şal», «Kenje»… Köp talqılanğan, köp şw da twdırğan trïlogïya. Osı üş fïlmdi tüsirwge bas-ayağı jeti jıl waqıt ketipti. Al oğan deyin oyıñızda qanşa waqıt pisip jürdi? O basta osılay boladı dep josparladıñız ba, älde scenarïy waqıt öte kele özgerdi me?
– Basınan solay josparlandı. «Kelin», «Şal» jäne «Kenje». Ärqaysısı jeke fïlm bolğanımen, birtutas dünïe. Birinşi qadam – «Kelin», ekinşi qadam – «Şal», üşinşi qadam – «Kenje». Arğı tamırımızdan bastaw aladı. Şarttı türde II ğasır dep qoydım, Altay tawınan arğı atamız şığıp, tawdan dalağa tüsti. Yağnï, qazaqtıñ dalasına. Bul – ekinşi qadam. Odan keyin daladan qalağa köşip keldik. Bul – üşinşi qadam. Trïlogïya osımen bitedi.
Birinşi fïlmdegi eñ negizgi oy – Ana. Äyeldiñ ornı. Bäri şeşeden bastaladı. Qazaqtıñ anası – qasïetti uğım. Ekinşi fïlm – Äke. Şal. «Kenje» degen – bala. Osınıñ bärin biriktirgende Otbası şığadı. Şeşey, äkey jäne onıñ balası. Bul ïdeya stwdent kezimde oyıma kelgen. Negizinde, köp oylanıp, tez jazatın adammın. Uzaq oylanamın. «Kelindi» üş aptanıñ işinde jazıp bitirdim. Biraq, oyda pisip-jetilwine uzaq waqıt ketti. «Şaldı» da solay. «Şaldı» Xemïngweymen biriktirdim. Öytkeni, «Şal men teñizben» sabaqtas ïdeyaları boldı. Osı şığarmağa süyene otırıp jazdım scenarïydi. Al «Kenje» bayağıda jazılıp qoyğan dünïe. Ol bizdiñ zamandasımız. Qazirgi waqıt. Sondıqtan, eñ oñay jazılğanı. Oydan şığarmaysıñ, tarïxtı oqımaysıñ, murağattı aqtarmaysıñ, bäri köz aldıñda turğan närse. «Kenje» eñ basında jazılğan scenarïy edi, eñ soñında tüsirildi.
Trïlogïyanıñ tarïxı osınday. Ärïne, neşe türli äñgime boldı. Äsirese, «Kelin» şıqqanda. Ol kezde men qazaqtıñ jawına aynalıp şığa keldim. Qazaqqa jat kïno degen äñgime aytıldı, «qazaqtıñ tarïxın burmalama» dep aqıl aytqandar boldı. Biraq, onıñ bügingi qazaqqa qatısı da şamalı. Mäselen, qazirgi ïtalïyalıqtardıñ burınğı tarïxına qarañız. Mısırlıqtardıñ arğı ataları – perğawındar. Sondıqtan, «Kelindi» tikeley qazaqtarmen baylanıstırwğa bolmaytın şığar. Biraq, ol bizdiñ arğı tarïxımız, arğı tamırımız ekenin de joqqa şığarwğa bolmaydı.
– Siz kïnoğa keş keldiñiz. 45 jastan keyin. Bul aqıl toqtatatın, ömirge basqaşa közqaraspen qaraytın mezgil. Eger odan erte kelgen bolsañız, öziñizdi kïnonarıqtıñ qay tusınan köresiz?
– Men kïnoğa eñ alğaş 27 jasımda kelgenmin. Ol kezde jwrnalïstïka fakwltetin bitirip, «Lenïnskaya smena» degen gazette jumıs istep jürgenmin. Eki jıldan keyin birinşi kitabım şıqtı. Ol kezde Jazwşılar Odağımen qarım-qatınasım jaqsı edi. Jïi-jïi barıp turatınmın. Ol kezde bul şığarmaşılıq uyım kädimgidey Jazwşılar Odağı bolatın. Sol waqıtta bir gazetten Mäskewge kïnodramatwrgter men scenarïsterdi oqwğa şaqırıp jatqanın közim şaldı. Goskïnonıñ qaramağındağı joğarğı kwrs. Osılayşa, 1988 jılı Mäskewge ketip qaldım. 27 jastamın. Scenarïy jazıp, Almatığa qaytıp keldim. Vïktor Pusırmanov degen rejïsser bolğan. Mäskewde oqıp jürgenimde meni izdep kelgen. Evreylerge scenarïy surap barsa, «bizdi qaytesiñ, öziñniñ evreyiñ bar emes pe?» dep, mağan siltepti. Söytip izdep keldi. Scenarïy jazıp berwimdi ötindi. Taxawï Axtanovtıñ pesası boyınşa, Äbilqayır jöninde scenarïy jazıp berdim. Ol fïlm 1991 jılı şıqtı.
– Bul kïnoscenarïst retindegi qadam ğoy. Al rejïsser retinde?..
– 1992-93 jıldarı Amerïkada jürgenimde rejïsser retinde alğaşqı debyutim boldı. AQŞ-tıñ Yuta ştatında Solt-Leyk-Sïtï degen qala bar. Mormondardıñ astanası. Sol jerdegi kïno mamandarına birneşe scenarïy jazıp bergenmin. Bir küni kïno tüsirw alañına kelsem, rejïsser işip ketipti. Stïv degen prodyuser bar edi, materïaldı özimnen artıq eşkim bilmeytinin alğa tartıp, fïlmdi qolğa alwımdı suradı. Qısqası, kïno alañına ïtergendey etip şığardı. Bul kezdeysoq jağday. Men rejïsser emespin, negizgi mamandığım – kïnodramatwrg. Söytip bastalıp ketti. Birneşe beynerolïk tüsirdim. Mormondardıñ tapsırısımen älewmettik jarnama türindegi eki fïlm tüsirdim. Almatığa qaytıp kelgennen keyin de scenarïy jazwdı toqtatqan joqpın. «Mustafa Şoqaydı» jazdım. «Cvetoçnïk» degen bir fïlmniñ scenarïyin jazğan edim, ol kïno bolıp şıqqanda «Kto vı, gospodïn Ka?» dep şıqtı. Rüstem Äbdiräşqa «Quraq körpe» degen arnayı scenarïy jazıp bergenmin. Osılay birneşe scenarïy jazıldı. Söytip jürgende Aqtan Arım Qubat degen qırğız rejïsseri keldi. Ekewmiz dos edik, jaqın aralasatınbız. Sol Aqtan bir oqïğanı ayttı. «Kelinniñ» sïnopsïsimen köptegen oyları sabaqtasıp turdı. Sondıqtan scenarïydi jazğanda Aqtanğa bergenmin. Ol bastadı da, ärtürli jağdaylarğa baylanıstı tüsirmey ketti. Däl sol kezde Sergey Äzimov «Qazaqfïlmniñ» prezïdenttiginen ketip, ornına Anar Qaşağanova kelgen. Aqtan tüsirmey ketkennen keyin Anar Qaşağanova özim tüsirwimdi suradı. «Materïaldı öziñnen artıq eşkim bilmeydi äri bastağannan keyin ayağına jetkizw kerek» degendi ayttı. Söytip, kïno tüsirw alañına ïtergendey etip şığardı. Keybirewler rejïsserlik üşin küresip jürse, men mäjbürlikten qolğa aldım. Söytip ayaq astınan rejïsser bolıp şığa keldim.
– Rejïsser retinde öziñizdi qalay bağalaysız? Sizdiñ boyıñızda rejïsserlik qasïet basım ba, älde kïnodramatwrg retinde mıqtısız ba?
– Dramatwrg bola jürip, köptegen scenarïy jazdım. Rejïsserge beresiñ. Keyin kïno şıqqanda qarasañ, köñiliñ tolmaydı. «Ättegen-ay!» deytin tustarı köp boladı. Scenarïydi jazğanda bir kïnonı köz aldıña elestetip otırasıñ. Kïno şıqqanda qarasañ, seniñ aldındağı swretiñmen sabaqtaspaydı, müldem basqa jaqqa ketip qaladı. Eşteñe ayta almaysıñ. Öytkeni, rejïsserdiñ közqarası basqa. Birneşe ret scenarïylerim oylağanımday emes, müldem basqa kïno bolıp şıqqanda işimnen ökinip jürdim. Jalpı, rejïsser retinde birewdiñ jazğan scenarïyin tüsire almaymın. Tek qana özimdikin tüsiremin. Eger bir jerden qate ketse, tek öziñnen köresiñ.
Bağalawğa kelsek… Meniñ ustazdarım öte bïik därejedegi kisiler boldı. Atap aytsaq, Danelïya, Merejko, Ryazanov, Mïtta, Motıl, Valerïy Semenovïç Frïd. Şetinen sovettik kïnonıñ betkeustarları. Olardıñ ustazdarı Eyzenşteyn, Dovjenkolar. Dästür sabaqtastığı öte mıqtı. Bulardıñ qay-qaysısı da kïnonıñ tabïğatın, kïnonıñ zañdarın bes sawsağınday biletin. Al Sovet Odağınıñ kïnosı osal bolğan joq. Gollïvwdtıñ özi kezinde solardıñ kïnosına qarap otırıp üyrenetin. Munday ustazdardıñ köptegen ïdeyası, oy-pikiri şäkirtterine amanat bolıp qaldı. Onı özim ünemi orındawğa tırısamın. Eñ bastısı – jawapkerşilik. Öziñe, öz isiñe degen jawapkerşilik. Eşqanday tapsırıspen jumıs istemew kerek. Jumıstı qolğa aldıñ ba, onı joğarı käsibï därejede istew kerek. Öz şığarmaşılığıma bağa bere almaymın. Biraq, käsibï dayındıqpen kelgenim anıq.
Jawapkerşilik degennen twadı, bir kïnoğa şamamen eki jılday waqıt ketedi. Bul az waqıt emes. Al meniñ dosım Tïmwr Bekmambetov jılına tört kïno tüsiredi. Tïmwrdı jaqsı köremin. Mäskewde jürgende jaqın aralasatınbız. Öte darındı, mıqtı jigit. Biraq, onıñ kïnoları jeñiltek. Köbinese kompyuterge süyene otırıp jasaladı. Bul adamnıñ ïntellektisine baylanıstı närse emes. Munda texnïkalıq, texnologïyalıq ïntellekt basımdıqqa ïe bolıp tur.
Qazir kïno tüsirw erikkenniñ ermegine aynalıp ketti. Jaqsı kïno körgende adam qwanwı kerek. Al qazirgi bizdiñ kïnolardı körgende qwana almaysıñ. Öytkeni, deñgey tüsip ketti. Eliktew köp. Öz oyımız joq. Jurttı küldirgimiz keledi. Külkiniñ özi de tükke turmaytın bolıp şığadı. Oysız. Külkiniñ öziniñ ar jağında oy bolwı kerek. Al qazirgi kïnolardağı külki – «axa-xa, ïxa-xa». Bul dünïeler, yağnï soñğı jıldarı kïno dep tüsirilip, kïno retinde körsetilip jürgen dünïeler – kïno emes. Bayan Esentaeva, Nurtas Adambaylardıñ tüsirip jürgenderi kïno dewge kelmeydi. Meyli ğoy, tüsire bersin. Biraq, basın aşıp alw kerek, olardiki eşqanday da kïno emes. Basqa närse. Janrın özgertw kerek şığar, bälkim. Bulardıñ eñ bastı oyı – aqşa jïnaw. Al nağız öner adamı aqşa üşin jazbaydı. Muxtar Äwezov Abaydı aqşa üşin jazğan joq. Şäken Aymanov, Sultan Qojıqovtar aqşanıñ qunın biletin, biraq aqşa üşin jazbaytın. Al qazirgiler o bastan-aq aqşanı birinşi orınğa qoyadı. Qazirgi kïnolardıñ kïno degennen göri bïznes jobağa keletini sondıqtan bolsa kerek. Kïnonıñ atı da özgerdi qazir. Kïno tüsirwge bel bwdıñ ba, bükil jan-dünïeñmen soğan berilesiñ, ülken dayındıqpen kirisesiñ. Basında qorqasıñ. Ilğï sol. Al kïno bitkennen keyin awırasıñ. Özim är kïnodan keyin 3-4 ayday awıramın.
«Şaldan» keyin qattı «awırdım»
–Twra mağınasında ma, awıspalı mağınada ma?
– Keyde twra mağınasında. «Kelindi» tüsirgennen keyin jartı jıl awırıp jattım. Tawda jürip, swıq tïgizip aldım. «Şaldan» keyin de «awırdım». Eşteñe jaza almaysıñ, äri-beri sendelip jüresiñ de qoyasıñ. Bos keñistikti sezinesiñ. Birdeñeden ayırılıp qalğanday bolasıñ. Materïaldan öziñdi äzer ajıratasıñ. Jibergiñ kelmeydi. Kïno da bir perzentiñ.
– Osı aralıqta jürip «Jattı» tüsirdiñiz. Bir qarağanda qarapayım, biraq aytarı köp fïlm retinde bağalandı. «Kenje» arqılı vïrtwal ömir süretinderdiñ betin beri qaratqım keldi degendey pikir aytqansız. «Jat» arqılı ne aytpaq boldıñız? Oyıñızdı jetkizip ayta aldıñız ba?
– Qazirgi kezde kïnoğa adam köp barmaydı. Sonıñ işinde meniñ kïnolarıma. Qazirgi körermen «Transformerge» baradı. Nemese «Kelïnka Sabïnağa» baradı. Onı eskermeseñ bolmaydı. Qazirgi narıq zamanı – meniñ jawım. Nemese osı zamanğa men jawmın ba, bilmeymin. Aramızda konflïkt bar. «Jat» – meniñ dïplomdıq jumısım. Şïrek ğasır boyı osı scenarïydi saqtap jürdim. Waqıtı 25 jıldan keyin keldi. Jalpı, eşqaşan bügingi künniñ özekti mäselesin kïnoğa arqaw etkim kelmeydi. Eger jazsam, ulttıñ tarïxına süyene otırıp, bükil adamzattıq problemanı kötergim keledi. «Jat» – adamnıñ jalğızdığı. Adam men qoğam, adam men Qudaydıñ qarım-qatınası. Adam jalğızdıqtı kötere ala ma, osı dünïege sıyısa ma, sonı kötergim keldi. Ömirde bolğan oqïğa, awılımızda Jumaqan degen kisi bolğan. Eldiñ malın bağadı. Ayına bir ret tawdan tüsedi de, awla-awlanı aralap, aqşa jïnaydı. Ülkender bizdi bala künimizde Jumaqanmen qorqıtatın. «Tilimdi almasañ, Jumaqanğa berip jiberem» degendi köp estïtinbiz. Jumaqan tawdan tüsip kele jatqanda bala bitken jan-jaqqa qaşıp tığılatınbız. Al ol özimen-özi jürgen kisi. Ülken malaqayı bar, ton kïip jüredi. Eşqaşan dawısın estigen emespin. Aqşasın jïnap, dükenge barıp kerek-jarağın aladı da, qaytadan tawğa tartıp ketedi. Keyde men artınan añdıp jüretinmin. Bir qupïya kisi edi. Keyin öskende bildim, bul kisi soğısqa qatıspay, tawğa qaşıp ketken eken. Özi barımtaşı. Maldı aydap ketedi de qırğızğa satadı. Qırğızdıñ malın aydap äketip, mına jaqqa sawdalaydı. Çekïster taw-tastı aralap, taba almağan eken. Bala kezimnen esimde qalğan körinis. Scenarïydi sol oqïğağa süyene otırıp jazdım. Aşarşılıq kezi, bäri kommwnïst bolıp, kolxozdasıp jatqanda ol kisi tawğa qaşıp ketedi. Sol tawda qaladı. Qoğam men jeke adamnıñ teketiresi. Aqırında bäribir qoğam jeñip ketedi. Bizde de solay.
Men eşqaşan eşqanday şığarmaşılıq odaqqa müşe bolğan emespin. Ujımdıq xattarğa qol qoymaymın. Eger birdeñe jazw kerek bolsa, öz atımnan jazamın. Soğan qarap birewler meni oppozïcïoner dep oylaydı. Anda-sanda sayasï jağdayğa ün qatıp, qoğamdağı özekti mäseleler twralı maqala jazatınım bar. Televïdenïede pikir aytıp qalasıñ. Şw boladı. Sonı basqaşa tüsinetinder boladı. Biraq, onıñ barlığı meniñ jeke tüsinigim, ömirge degen közqarasım. Men «Nur Otanğa» da qosılmaymın, oppozïcïyağa da qosılmaymın. Özimmen-özim, kisikïik bolıp jüre beremin. Aytpaqşı, meni elge qarağanda, şetelde köbirek tanïdı. Äsirese, «Kelin» 12 gran-prï alıp, «Oskardıñ» ondığına ilikkende tanï tüsti. Şetelde köp jazıldı. Maqtap jazdı. Öz qazağım tüsinbedi. Aytpağandarı joq. Mine, är adam özinşe jalğız. «Jat» ta sonday ïdeyadan twdı.
– Soğısqa barmadı. Qaşıp ketti. Ustatpadı. Biraq, onısı batırlıq emes qoy?
– Ärïne, batırlıq emes.
– Biraq, sol kïnoda batırlıq sïyaqtı körinbey me? Buğawğa bası sıymağan degendey közqaras qalıptaspay ma?
– Bul jerde eki närse bar. Köpşiliktiñ közimen qarağanda, ärïne, ol satqın. «Bizdiñ baylarımızdı soğısqa attandırıp, öziñ buğıp qaldım de!» dep onı bir keyipker aytadı da ğoy. Biraq, meniñşe, ol – batır. Köpke qarsı şığıp, bïlikke bağınbay, özindik jeke pikirin ustanwı nağız batırlıq emes pe?! Özin-özi qoğamğa qarsı qoyıp otır ğoy. Eger qarsı kelmese, attan tüsip qalsa, ol öziniñ bolmısınan ayırılar edi. Attan tüskeli qazaq qazaqtıqtı joğalta bastadı. Bolmısınan ajıradı. Al mınaw attan tüspey jürgen kisi. Sondıqtan da onı jaqtadım. Jalpı, bala kezimnen qaşanda älsizderge jaqpın. Öytkeni, köpşiliktiñ isi ärdayım oñ bola bermeydi.
– Al Ilïyastıñ erkindigi onıñ qalıptı turmıs saltı ma, älde armanı ma? Ilïyastı qazaq dep alsaq, onıñ erkindigi bar närse me, älde arman ba?
– Arman şığar. Erkindik, bostandıq – xalıqtıñ armanı. Ilïyas anda-sanda elge tüsip, xalıqqa kömektesedi ğoy. Ol da adam. Biraq, osınday joldı tañdap alw arqılı ol bärinen ayırılğan. Maxabbatınan, dostığınan ayırılğan. Öziniñ şındığımen ğana qalğan. Aytayın degenim, aqïqattıñ jolın qwğan adam ünemi jalğız. Abay da solay emes pe?!. Ilïyastıñ oqïğası tutastay meniñ oyımmen sabaqtasıp jatır. Oñbaymız ğoy…
Şaldarımız adasıp jürse, jastarğa ne jorıq?!
– «Jattı» da, «Şaldı» da köpşilik jaqsı qabıldadı. Degenmen, basqa fïlmderge uqsatwşılar da boldı. Mısalı, Ayağan Şäjimbaydıñ «Qasqır adam» fïlminiñ scenarïyine keledi degen pikir boldı. Ne deysiz?
– Onday pikirdi oqığan joqpın, bilmeymin.
– «Şal» prokatta öte tabıstı boldı. 53 mïllïon teñge taptı.
– Bilmeymin, ol «Qazaqfïlmniñ» tabısı ğoy.
– Jıl fïlmi atandı. Erbolat Toğızaqov üzdik ärtis atandı. Basqa qay fïlm sizge osınday tabıs äkeldi?
– «Şaldıñ» oqïğası öte qarapayım. Köpşilikke öte tüsinikti boldı. Soğan qaramastan, keyin recenzïyalardı oqığanda tañğalğanımdı jasırmaymın. Ärkim öziniñ körgisi kelgenin körgen. «Şaldıñ» oyın tüsinw sonşalıq qïın emes. Bizde şaldar köp te, aqsaqal az. Aqsaqaldıñ soñı – Belger. Aqsaqal degen ülken uğım. Jäy ğana qarïya emes. Aqsaqaldıq ïnstïtwttan ayırılıp qaldıq. Aqsaqal dep otırğan adamımız öziniñ jerinde, bes sawsağınday biletin jerde tumanğa kirip, adasıp jür. Eger şaldarımız öz elinde adasıp jürse, jastarğa ne jorıq? Anda-sanda kelip mazarğa kiredi. Arwaq qoldaydı. Jol körsetedi. Adasa-adasa äwlïeağaşqa keledi. Bäri jabılıp, şalğa kömektesedi. Al qasqır – ata tegimizdiñ belgisi. Ol şaldıñ jawı emes, rwxı. Bir köriniste şal qasqır boladı da, qasqır adam bolıp ketedi. Jalpı, oyı köp edi. Onı eşkim bayqamadı.
– Erbolat Toğızaqov sizdiñ fïlmiñizden keyin şın mäninde juldız boldı. Köbine tasada jüretin, şowlarğa şıqpaytın Erjan Nurımbetov pen Qwandıq Qıstıqbaevtıñ keremettey mümkindigin körsettiñiz. Bulardıñ ekewiniñ de käsibï deñgeyi öte joğarı. Biraq, olar Berik Aytjanov emes, Azamat Satıbaldı emes. Olardı köşede körgen waqıtta tanımaysız. Jalpı, akter tañdaw kezinde qanday prïncïpke süyenesiz?
– Eger sen öziñdi käsibï akter retinde sıylasañ, onda eşqaşan toyda asaba bolmaysıñ. Akademïyalıq teatrda akter bolıp qızmet etesiñ be, onda eşqanday jeñiltek serïalğa tüspeysiñ. Meniñ talabım osınday. Erjanğa da, Qwandıqqa da osını ılğï aytamın. Al Toğızaqovtıñ jağdayı säl basqaşa. Ol kisi alğaşqı kïnoğa tüskende 66 jasta edi. Ülken kisi bolğannan keyin basqaşa qaraysıñ. Sonıñ özinde de, aytatın jerde aytamın. Bir küni köşede kele jatsam, Toğızaqov qolına mïkrovolnovka ustap, jarnamada tur. Qattı aşwlandım. «Sen bükil xalıqtıñ «Şalı» emessiñ be, endeşe mundayğa tüswge xaqıñ joq!» dep özine ayttım da. «Serïaldarğa, rolïkterge tüswden bas tartwıñ kerek. Ol seniñ deñgeyiñ emes» dep ayttım. Bul ustazdarımnıñ mağan qoyğan talabı. Men de sonı talap etemin. Eger Toğızaqov ülken bir fïlmderge tüsip jatsa, oğan qarsı emespin. Al tapsırıstı, nawqanşıl dünïelerge tüswine qarsımın. Qwandıq pen Erjan ondaydı jaqsı biledi. Tüsinedi. Olar käsibï akterlar. Al Toğızaqov akter emes. Ol – fwnkcïya.
Asanälige arnalıp jazılğan edi…
– Belgili teatr sınşısı, marqum Äşirbek Sığay ağamız suxbattarında, maqalalarında Erjan Nurımbetov pen Qwandıq Qıstıqbaevtı ünemi maqtap, joğarı bağalap jüretin edi. Saxnağa adal jigitter dep awzınan tastamaytın. Siz akter tañdağanda kimmen keñesesiz? Kimderdiñ pikirine qulaq türesiz?
– Akter tañdağanda Janna Qwanışeva jaqsı kömektesedi. Jaqın dosım. Qazaqtıñ belgili aktrïsası. «Qazaqfïlmde» akterlar böliminiñ meñgerwşisi. Akterlardıñ bärin biledi. Eñ basında kastïngti Janna jürgizedi. 100 adamnan 5 adam qalğanda men tañdaymın.
– Yağnï, sizdiñ fïlmderiñizden eşqaşan tanımal şowmenderdi körmeymiz ğoy?
– Joq, körmeysizder. Jannağa da ünemi osını aytamın. Jüz jerden mıqtı akter bolsa da, serïaldarda jıltıñdap jürgenderdi tüsirmeymin.
– Sizdiñ fïlmderiñizge tüswge özi suranğan akterlar boldı ma?
– Ondaylar köp. Biraq, akterdi men de tañdamaymın, materïal tañdaydı. Mäselen, Erbolat Toğızaqovtı alayıq. Negizi, scenarïydi o basta Asanäli Äşimovke arnap jaza bastağanmın. «Kto vı, gospodïn Ka?» degen scenarïydi de arnayı Asekeñe jazğanmın. «Atamannıñ aqırı» degen äygili fïlmniñ jalğası retinde jazılıp edi. Fïlm şıqqannan keyin körip, köñilim qaldı. Oyım mülde basqa bolatın. Sol fïlm şıqpay qalğannan keyin Asekeñe arnap tağı bir scenarïy jazatın bolıp keliskenbiz. «Şaldı» ol kisimen aqıldasıp otırıp bastağanmın. Bara-bara qarasam, keyipker Asekeñnen alıstap bara jatır. Onşa uqsamaydı. Asanäli ağamız qazir glamwrnıy şal ğoy. Meniñ «şalım» basqa. Kïnonı tüsirwge üş ayday waqıt qaldı. Basqa şaldardı qarap jürdik. Asekeñe ayta almay jürmin. Nurjuman Iqtımbaevtı qaradıq. Oblıstıq teatrlardan da izdestirip jattıq. Bir küni «Qazaqfïlmge» kele jatsam, Toğızaqov aldımnan şıqtı. Sıpırtqı-kürek salğan arbasın süyrep kele jatır eken. Amandastıq. Täşkisin süyrep, ötip ketti. Artınan qarasam, jas bala sïyaqtı. Boyı da alasa ğoy öziniñ. «Qasımıç!» dep edim, jalt qaradı. Keremet fokws boldı. Beti äjim-äjim, jalt qaradı. Toqtatıp alıp, qasına bardım. «Kitap oqïsıñ ba?» deymin. «Oqïmın» deydi. «Xemïngwey degen jazwşını estwiñ bar ma?» deymin. Temekisin burqıratıp: «Voobşe-to on moy lyubïmıy pïsatel», – deydi. «Şal men teñizdi» de oqığan eken. Mine, endeşe! Bul kezdeysoqtıq emes dep oyladım da, scenarïydi oqwğa berdim. 1-2 künnen keyin kezdestik. Oqıptı. Qalay ekenin surasam, «jaqsı» dep arı qaray ketip bara jatır. Toqtatıp aldım. Söylestik. Özi kïnoşnïk. Täjirïbesi mol. Dalada jürgen adamdar kïnoğa tüskisi keledi ğoy. Al mına kisi kïnonıñ tabïğatın biledi, tüskisi kelmeydi. At-tonın ala qaştı. Äreñ köndirdik. Kïnoproba şıqqannan keyin qarasam, izdegenim osı şal. Twra scenarïydegi şal. Endi Asekeñe barıp aytw kerek boldı. Sümireyip bardım. «Aseke, renjimeñiz. Bul siz emes, basqa şal», – dep tüsindirip ayttım. Asekeñ aşwlandı. Bul jerde köñiljıqpastıqqa salıp, Asekeñdi tüsirsek, fïlm şıqpas edi. Sonı tüsindirip aytwğa tilim jetpedi. Biraq, fïlm şıqqannan keyin Asanäli ağamız moyındadı, rïzaşılığın bildirdi. «Şalğa» «Qulagerdi» özi berdi.
– Nege ïntellektwaldıq kïno şığarw azayıp baradı? Mısalı, «Amanatqa» eşkim barmadı dep aytwğa boladı. Ädette burındarı kitap oqïtın adamdar kïnoğa baradı delinetin. Qazir kïnoğa kimder baradı?
– Kïnonıñ tabïğatı özgerdi. Kïno özgergennen keyin körermen de özgerdi. Qazir kïnoğa baratındardıñ jası 14-24 jas aralığında. Eñ negizgi körermen osı. Tïneydjerler baradı. 12 jıl şetelde turdım ğoy. Damığan elderde tek Fellïnïniñ, basqa da ataqtı rejïsserlardıñ ğana kïnosın körsetetin arnayı kïnoteatrlar bar. Al köpşilik «Transformerge» baradı, «Avatarğa» baradı. Olarğa ne kerek? Bir jarım sağat mïın öşirip tastawı kerek. Keybir rejïsserlarımız burın 1 mïnwttıq jarnama tüsirip jürse, qazir bir jarım sağattıq jarnama tüsiretin boldı. Ondayğa men barmaymın. Qazirgi kïnonı köre almaymın. Özimniñ 150 kïnodan turatın tizimim bar. Solardı aynalıp kelip qarap otıramın. Onıñ işinde şeteldiñ mıqtı dünïelerimen qatar, özimizdiñ Şäken ağamızdıñ fïlmderi de bar, «Kökserek» bar. Sol arqılı özimniñ işki tazalığımdı saqtağım keledi. Al qoqım-soqımğa bir kirseñ, odan qaytıp şığa almaysıñ. Bılğanıp qalasıñ. Közqarasıñ bılğanadı. Qazirgi zamannıñ kitaptarın oqımaymın, qazirgi zamannıñ kïnosına barmaymın. Klassïkanı oqïmın. Eski spektaklderdi köremin. Qazirgi zamannıñ estetïkasın müldem qabılday almaymın.
– Balalarıñızben otırıp kïno körmeysiz be?
– Joq, körmeymin.
– Al balalarıñızğa qanday kitap oqıp, qanday kïno körw jöninde öz pikiriñizdi tañatın keziñiz bola ma?
– Aytpaymın. Bir-eki ret qana bolmaytın şowlardı körip otırğandarında teledïdardı öşirip tastadım. Bar qarsılığım sol boldı. Özderi keñes suramasa, özim eşteñe aytpaymın. Tipti, balalarım meniñ nemen aynalısatınımdı da onşa tüsine bermeydi ğoy deymin. Ötkende köşede birewler menimen swretke tüsse, kişi qızım «onï çego ot tebya xotyat?» dep jatır. Öz pikirimdi tañbaymın. Ïnternette köp otırmawdı ğana ötinemin. Köbirek birge qıdırwğa tırısamın. Awıl jaqqa aparamın. Bir bilerim, qazirgi zamannıñ balası müldem basqa.
– Däl qazirgi jağdayda Bilim mïnïstri bolsañız, ne ister ediñiz? Mädenïet mïnïstri bolsañız şe?
– Asılıp öletin edim… Bizde mädenïet bar ma? Bilim berw deysiz, bilimniñ özi joq qoy bizde! Bilim berw salası turalap tur. Bilimdi jastar bar, biraq jalpı köpşiliktiñ deñgeyi öte tömen. Qazirgiler kez kelgen närseni Gwgldan izdeydi. Bul qorqınıştı urpaq.
– Aldağı josparıñız… Ne tüsiresiz?
– Birneşe dayın scenarïy bar. Biraq, aqşa joq. Qazir bizge mïnïstrlik aqşa bermeydi. Olardıñ josparı basqa. Sol, qaldırıp ketken jerlerinde otırmız… Bolaşaqta kïno tüsiremin be, tüsirmeymin be, bilmeymin. Bäri qïrap jatsa, nemenege jetisip kïno tüsiremiz? Qazir «Ostorojno, korova!» degen sïyaqtı närselerdi tüsirw kerek. Men ondaydı tüsire almaymın. Ondayğa «qabiletim jetpeydi»…
Äñgimelesken Juldız Äbdilda
Derekközi: kitap.kz
Tegï: Kïno jäne TV,
Kommentarïï


c: text/html

text:
Lvivde Qırım sakinleri ile birdemlik aktsiyası olıp keçti
Bazar künü, mart 15-te, Lvivde Qırım faalleri ve cemaat teşkilâtları referendumnıñ yıllığına bağışlanğan aktsiyanı keçirdiler. Faaller Svoboda caddesindeki Taras Şevçenkonıñ eykeline «Qırım – Ukrainadır», «Donbass + Qırım – bir ağrı» ve «Putin, Ukrainadan elini çek» şiarları ile çıqtılar, – dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Men Qırımda qalğan ve bu topraq Ukrainanıñ olğanına qoltutqan adamlarnı hatırlamañıznı isteyim. Olar şimdi esaretke tüştiler, toplaşıp meydanğa çıqıp olamaylar. Ukraina timsalleri sebebinden anda apske ala bileler», – dep bildirdi «Qırım dalğası» cemaat teşkilâtınıñ reisi Oksana Novikova.
Aynı vaqıtta o emin ki, «er şey ögde, ve bizler evge qaytacaqmız». «Bir kün bizler Lviv sakinlerini musafir olaraq davet etip, olarnı Qırım ukrain toprağında körmekten şeref duyacaqmız», – dep qayd etti Novikova.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımlılarğa raatlıq künleri tibbiy yardım kösterilmey – matbuat vastaları
Qırımlılar raatlıq künleri tibbiy yardımğa muracaat etip olamaylar, haber ete akimiyet tarafdarı olğan Krıminform saytı.
Böylece, yarımada sakinlerinde bazar künü tibbiyet müessiselerine muracaat etmege imkânları yoq, tek bir qaç mütehassıs cumaertesi künü çalışa. Bunı Aqmescit, Yalta, Keriç, Kefe ve Kezlev hastahaneleriniñ raatlıq künleri çalışuvınıñ teşkerüvi neticesinde Umumrusiye halq frontunıñ matbuat hızmeti bildire.
«Teşkerüv köstergeni kibi, tibbiy müessiselerden iç biri afta devamında işlemey, yarısı cumhuruiyet sakinleri içün cumartesi künü çalışa», – haber ete agentlik.
Malüm olğanı kibi, Qırım yürek ekimleri raatlıq künleri iç te insanlarnı qabul etmey. Gastroenterolog, ginekolog ve urologlarnıñ bazıları, hastazanege köre, çalışalar.


text:
Aqmescitte Çernobıl felâketiniñ qurbanları hatırasına matem mitingi keçirilecek
Aqmescitte aprel 26-da saat 10-da Gagarin bağçasında «Çernobıl felâketiniñ qurbanlarına» abidesi yanında Qaza ve felâketlerniñ aqibetlerin yoq etken iştirakçiler ve bu qaza ve felâketlerniñ hatıra kününe bağışlanğan matem mitingi keçirilecek. Bunı Qırımnıñ malümat siyaseti idaresi bildire.
Tedbirde Qırım Cumhuriyeti reberliginiñ iştiraki beklenile.
2006 senesi fevral ayında Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş Assambleyası aprel 26-nı Radiatsion qaza ve felâketler qurbanlarınıñ halqara hatıra künü olaraq qayd etip, matem tedbirlerini keçirmege teklif etti.


text:
Oqıs oqïğa tüsirilgen vïdeo jelide payda boldı. Jazbada Bolttı art jağınan sïgveyde operatordıñ tüsirip jatqanı, alayda onıñ köliktik quralı stadïon qurılımına soğılıp, operator qulap, sportşını da qosa ala ketkeni körsetilgen.
Abıroy bolğanda, sportşı jaraqattanğan joq, daw da şıqpadı. Mirror basılımı xabarlağanday, Wseyn Bolt «öltire jazdadı» dep qaljıñdap ta ülgergen.
Jeñil atletïkadan älem çempïonatında Wseyn Bolt 200 metr qaşıqtıqtı mawsımdağı üzdik nätïje - 19,55 sekwndta jügirip ötti.
Derekközi: Qazaqparat
Tegï: Älemde talay qızıq bar, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Ol otbasımen birge «ekadaşï» dep atalatın dinï räsimdi atqarw üşin Ïnd özenine tüsken. Oqïğa Wttar-Pradeş ştatındağı Çambal ulttıq sayabağında orın alğan.
Qoltırawın qızğa şabwıl jasağanda otbası müşeleri qutqarmaq bolıptı. Biraq barlıq amal nätïjesiz bolğan. Qazir jergilikti bïlik polïcïyamen birge boyjetkenniñ mäytitin izdestirip jatır.
Bïologtar qoltırawındardıñ qazir jumırtqa salatın kezeñi ekenin aytıp otır. Sol sebepti de olar urpağın qorğaw üşin osı kezeñde öte agressïvti keledi eken. Boyjetken qoltırawınnıñ jumırtqa salğan jerine tım jaqın barğan bolwı mümkin deydi.
Derekköz: Times of India
Tegï: Glavnaya, Janwarlar älemi,
Kommentarïï


text:
Qırımda mahkemeler qırımtatar faaliyetçilerine on biñlerce rublelik jöremeler tayin eteler
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım mahkemeleri dekabrniñ 18-nde yapılğan oturışuvlarında, Qırımda Rusiye telükesizlik hadimleriniñ repressiyalarına narazılıq köstermek içün bir kişilik piketlerge çıqqan qırımtatar faaliyetçilerine qarşı birinci cöremelerni tayin ettiler.
«Qırım birdemligi» birleşmesi bildirgeni kibi, Qarasuvbazar rayon mahkemesi Ayder Abibullayev ve Eldar Emir-Useyinovğa qarşı 10-ar biñ ruble (4700-ge yaqın hrivna – QA) miqdarında cöremeler tayin ettiler.
İçki rayon mahkemesinde 10 biñ rublelik cöreme Server Seytibramovğa, aynı miqdardaki cöreme İslâm-Terek rayon mahkemesinde Tair Umerovğa qarşı tayin etildi. Aqmescit rayon mahkemesi Rustem Emir-Useyinovnıñ işi boyunca oturışuvnı dekabrniñ 26-sına avuştırdı.
Dekabrniñ 18-nde Qırımda, daa evel tintüvler ve tevqiflerge cevaben bir kişilik piketlerge çıqqan qırımtatarlarğa qarşı 70-ke yaqın mahkeme oturışuvı ötkerilmekte.
Faaliyetçilerge, tayin etilgen piket ötkerüv tertibiniñ bozulması munasebeti ile (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, madde 20.2, 5-nci qısım) memuriy protokollar tizildi. Olarğa qarşı 10 biñden 20 biñge qadar ruble (4700-den 9400-ge qadar hrivna – QA) miqdarında cöreme ya da mecburiy işler cezası tayin etile bileler.
Mahkeme oturışuvları, cümleden, Aqmescit, Canköy, Aluşta, Suvdağ ve bunıñ kibi de İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonlarında ötkerilmekte. İçki işler nazirliginiñ Qırım boyunca ekspertiza merkezi tarafından «piketler bir maqsat, bir niyet ve umumiy teşkil etilüv ile birleştirileler» şeklinde çıqarılğan hulâsa, qabaatlav tarafınıñ esas delili olaraq qabul etilmekte.
Qırımda oktâbrniñ 14-nde, Rusiye tarafından ilhaq etilgen yarımadada telükesizlik hadimleriniñ qırımtatarlarğa, musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerildi.


text:
CAFER SEYDAMET — Qırımer (1889, sentâbr 1-1960, aprel 3). Yalta uyezdiniñ Qızıl-Taş köyünde allı-taqatlı köylü qorantasında doğdı ki, babası onı keregi kibi oqutmaga nail oldı. Cafer 1908-1910 seneleri İstanbul universitetiniñ uquq şübesinde oqudı. Şu vaqıtta o anda oquğan Qırım gençleri Noman Çelebicihan Ablâkim İlmiynen ve digerlernen birlikte "Qırımtatar talebe cemiyeti"ni tizeler. Soñra 1909 senesiniñ soñunda arqadaşlarınen beraber "Vatan" adlı gizli siyasiy cemiyet teşkil eteler.
1911-1913 seneleri Parij universitetiniñ ve 1914 senesi Peterburg universitetiniñ uquq fakultetlerinde okudı. Bu devirde (1911s) "Yigirminci asırda tatar millet-i mazlumesi" adlı risalesini bastırıp çıqara. Birinci dünya cenki başlanğanda Odessada edi, anda rus tilini ögrene edi. Orduğa alındı ve 19! 6 senesi iraporşçikler arbiy oquv yurtunı bitirdi ve İzmail şeerinde bulunğan zapastaki polkqa yollanıldı. 1917 senesi fevral inqilâbı sayesinde çar tahtından endirilgen soñ Qırımğa qaytıp keldi.
Cafer Seydamet Kırımda 1917-1918 seneleri olıp keçken inqilâbiy vaqialarnıñ faal iştirakçisidir. 1917 senesi Qırımtatar halqınıñ I Qurultayını çağıruv teşebbüsçilerinden biri edi. Şu Qurultayda o Milliy parlamentniñ azası olıp saylana ve Tışqı em de Arbiy işler direktoriyasınş başı ola. 1918 senesiniñ yanvar ayında Aqyar matroslarınıñ Aqmescitke ücümine qarşılıq kösterüvni teşkilâtlandıra. General Sulkeviçniñ ükümetinde de Tışqı işler naziri ola. 1918 senesi Türkiyege kete. Ömüriniñ sonunaca çet elde yaşay ve siyasiy, medeniy hızmetlerde bulunıp, istidatlı ve pişkip kalemi icat eterek, içtimaiy-siyasiy çıqışlarını devam ete. 1960 senesi aprel 3-ge İstanbulda vefat ete. Cafer Seydametnin yuqarıda añılğan birinci kitapçığından ğayrı İstanbulda 1930 senesi "Rus inkilâbı" (157 s), 1934 senesi "Gaspralı İsmail bey" (251 s.), kene 1934 senesi "Mefküre ve türkçilik" (248 s), 1948 senesi "Sovet ceenneminde köylü ve işçi düzümi" (32 s), 1991 senesi "Nurlı qabirler"(112 s) ve 1993 sensei "Bazı hatıralar" (328 s.) kibi kitapları neşir olundı.
Onıñ közge körüngen ilki eserlerinden ta 1915 senesi "Terciman"da basılğan "Unutılmaz közyaşlar" ve "Milliy duyğu" serlevalı acayip ikâyeleri seksen yıldan soñ "Yıldız" jurnalınıñ 1996 senesi 1-inci sanında derc olunıp zemane edebiyatınıñ variyeti oldılar. Cafer Seydametni gençlik çagından raatsızlağan milletniñ vaziyetini yengilleştirmek, onı caillikten, hurafattan, eski ananelerden qurtarmaq kibi tüşünceleri esasen onıñ "Unutılmaz közyaşlar" ikâyesindede bir derece aksolunalar. "Milliy duyğu" ikâyesi ise, serlevasından da añlaşılganına köre, halqnıñ milliy ruhunı kötermege. adamlarğa milliy duyğular aşlamağa bağışlanğandır. İkâyenin başında: "Er milletniñ tarihı, tiriligi, parlaqlığı ruhundaki milliy dupğunıñ derecesile ölçelir. Er millet o duyğuyı ne iderek doğar, onı ruhlarında canlandıraraq qaşyleşir ve onı aura, aselepıye yükseklige ay iderek (kötererek) medeniyleşir", — denile ki, bu eser şimdi de öz emiyetini coyğanı yoqtır.
Cafer Seydamet ömüriniñ soñuna qadar qırımtatar diasporasında büyük itibarğa malik edi. Sovet rejiminiñ amansız duşmanı olğan Cafer Seydamet bütün dgonya ögünde o rejimniñ halqlarğa qarşı yapqan cinayetlikleriniñ üstüni aça edi. Namlı edebiyatçı ve medeniyet erbabı olaraq o "Emsl" jurnalını da meydanğa ketirgenlerden biri edi. Aynı zamanda o 1935 senesi şair Amdi Geraybaynıñ hatırasına bağışlanıp çıqarılğan "Qırım şiirleri cıyıntığınıñ tertip eticisi edi. Edipniñ qırımtatar edebiyatında şerefli yeri şübesizdir.
Fazıl R., Nagayev S. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – 2001. – Aqmescit. – S.252-253
- oquldı - 510


text:
Yatsenük: kerek olsa, Ukraina Rusiye ile viza rejimini kirsete bile
Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük bildire ki, Rusiye ile viza rejimini kirsetmek ihtiyacı olsa, bu adım atılacaq. Bunı o çarşenbe künü, oktâbr 15-te, «24» kanalındaki « Şuster live» yayınında bildirdi, – dep haber ete UNİAN.
Baş nazirniñ malümatına köre, sıñırda ve gümrükhanede Ukrainağa kelgen rusiyelilerniñ areketlerini nezaret etken mahsus sistema çalışa.
Böylece, onıñ aytqanına köre, «Borispol» ava limanında mahsus taqımlar çalışa. Olarnıñ sayesinde Ukrainağa belli bir maqsatsız kelgen rusiyeliler keri yollanıla.


text:
"Mwzart" tobınan Maqsat Bazarbaev ketken kezde jurt arasında türli qaweset taradı. Biri onı öz erkimen ketti dese, endi biri Meyrambekpen sıyı jaraspağanın tilge tïek etti.
Alayda änşi arada eş kïkiljiñ bolmağanın, toptan öz erkimen ketkenin ayttı. Bul twralı 31 arnağa silteme jasap Stan.kz xabarlaydı.
Maqsat Bazarbaev toptan ketken soñ 9 ay boyı küyzeliste bolğan. Köpkedeyin qïnalıp, Kenjebekti eñ alğaş körgen kezde jïnalw kerektigin tüsingen. Osı sätten bastap özin-özi qolğa alıp, jeke şığarmaşılığın damıtwğa kirisken.
"Öner bolğan soñ barlığı da boladı. Mümkin bul topta jüre bersem, xalıq bizden jalığıp keter me edi?! Mereytoyda Säken, Meyrambek üşewimiz eñ alğaşqı änderimizdiñ birin orındadıq. Ol Muqağalï Maqataevtıñ "Seniñ köziñ" attı äni bolğan. Boyımdı sağınış otı kernep, waqıt 15 jıl artqa jıljığanday boldı. Quddı 25 jasımız qayta kelip jatqanday. Ol kezde ot edik qoy. (Küldi.)
Bir şetinen "Mwzarttan" ketkenim de durıs boldı. Sebebi, otbasıñmen, ata-anañmen jayşılıqta qıdırıp, köşede erkin jürgiñ keledi. "Mwzartta" jürip eşwaqıtta juldız awrwımen awırğan emespin. Men bul awrwdı mektep qabırğasında basımnan ötkergen edim", – deydi Maqsat Bazarbaev.
Köpşilik sol waqıtta änşini Meyrambekpen sıyı jaraspay ketti dep oylağan-dı. Bazarbaev atalğan arnanıñ tilşilerine bolğan jaydı aşıp ayttı.
"Bilmegen adamdar ärtürli aytıp jatadı. Men bar bolğanı özimniñ jeke şığarmaşılığımdı jalğastırğım keldi. Aramızda eşqanday urıs, tüsinispewşilik bolmadı. Ärïne, kökeyimde ökiniş bar. Ökinbeytindey tas jürek emespin ğoy. Qarım-qatınasımızda eş sızat joq. Äli künge deyin qwanışımız ben qayğımız ortaq", – deydi änşi.
Alayda äriptesi Säken Mayğazïev onıñ bul sözderin joqqa şığarğanday boldı.
"Bul toptıñ ortaq şeşimi boldı. Aspannan tüskendey bolmay-aq qoyayın. Sol kezde birewler birewdi jazğırıp ta, kinälap ta jattı. Onıñ barlığın Alla körip tur. Solay bolwı kerek bolğandıqtan boldı. Budan Maqsat ta, Meyrambek te xabardar", – deydi Säken Mayğazïev.
Derekközi: Stan.kz
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
Ombıda «Mïllïon rwbldiñ toyı» bayqawındağı bas jüldege 38 jup talastı. Sayısta 22 jastağı Sayan Beşkenov pen 21 jastağı Älïya Andamaz jeñiske jetti, dep xabarladı jergilikti BAQ
Bayqawdı «Jas Otaw» toy jwrnalı men «Mäke men Jäke» mereke stwdïyası uyımdastırdı. Bayqaw Ombı qalasında säwir ayınıñ soñında uyımdastırılıp, fïnal 15 mawsımda «Malïbw» meyramxanasında ötti.
Qatıswşılar bir jarım ayda tört kezeñnen ötti. Onda üzdikteri irikteldi. Bastı sıylıq jalpı soması bir mïllïon rwbldi quraytın sertïfïkattar jïıntığı men sıylıqtar boldı.
QazAqparat
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
Oksford wnïversïtetiniñ professorı Pawl Kellï arnayı zerttew jürgize otırıp, jumıstı bastawdıñ eñ qolaylı waqıtı 10.00 degen tujırım jasap otır. «Jumıs waqıtınıñ bir sağat erte bastalwnıñ özi olardıñ uyqısınıñ qanbawına, ülgermey jatqan kezde türli küyzelester men jüyke jüyesiniñ juqarwına, eñbek önimdiliginiñ tömendewine alıp keledi»,- deydi Pawl Kellï.
Kellï öziniñ ğılımï täjirïbesine qatısqan oqwşılardıñ sabağın 8.30-dan 10.00 sağatqa awıstırğan. Osı waqıt işinde oqwşılardıñ ülgerimi 19 payızğa öskendigin baqılağan.
Sonday-aq ğalım, 55 jasqa deyin erte turıp jumısqa barw türli awırwlardıñ täwekelderin arttıradı dep esepteydi.
Kommentarïï


text:
Qırımlı: Qırımdaki saylavlar yarımada işğalini resmiyleştirmek içün bir ıntıluvdır
Sentâbr 14-ne tayinlengen Qırım Devlet Şurasına saylavlar Qırımnıñ zapt etilüvi ve işğalini qanunğa uyğunlaştırmaq içün yapılğan bir ıntıluvdır.
Bu aqta Qırım.Aqiqat içün berilgen izaatta Ukraina Nazirler Kabineti yanındaki Qırım meseleleri Bölüginiñ yolbaşçısı, qırımtatar halqınıñ Milliy Meclisi reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlı bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, bu saylavlarğa bir şey bağlı degil, saylavlarnıñ neticeleri ise, iç bir şeyge tesir etmezdir.
«Bellesem, teşkilâtçılar, güya demokratik olğan saylavlar vastası ile yañı ükümetke qol tutmağan Qırım sakinlerine qarşı yapılğan cinayetlerniñ üstüni örtmek içün, saylayıcılarnıñ sayısı ve saylavlar neticelerini qalplıq etecektirler. Qırımtatar Milliy Meclisi, diger demokratik müessiseleri kibi, bu saylavlarnı qabul etmey», - dep qayd etti Aslan Ömer Qırımlı.
Sentâbr 14-de Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında Rusiye Federatsiyasınıñ qanunına binayen Qırım ve Aqyar şeeriniñ qanunlar çıqarma organlarına saylavlar ve yerli saylavlarınıñ teşkil etilmesi planlaştırıla.
Ukraina Baş Prokuraturasında bildirgenlerine köre, Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında Qanunğa uymağan ükümet organlarını teşkil etmek maqsadınen saylavlarnıñ keçirilmesi aqiqaten devlet ükümetiniñ zapt etülüvi ola.
Böyle areketler içün 10 yılğa azatlıqnan marum etüvi közde tutula.
Böyle munasebet ile, Ukraina Baş Prokuraturasınıñ bildirgenine köre, Qırımda qanunğa uymağan saylavlarnı teşkil etken şahıslarğa qarşı cinaiy işler açılacaq ve bu şahıslarnı tapmaq ve cinaiy mesüliyetke celp etmek içün areketler yapılacaqtır.


text:
Aqmescitte afta içinde üç kere Ğalebe paradını repetitsiya yapmağa niyetleneler
Aqmescitte 3, 5 ve 7 mayıs künleri Ğalebe paradınıñ repetitsiyası ötkerilecek. Bu aqta mayısnıñ 2-de Kreml nezareti altındaki şeer mumuriyeti bildirmekte.
Repetitsiya vaqtında Aqmescitte mayısnıñ 5-de saat 20.00 başlap mayısnıñ 6-sı saat 02.00 qadar Kirov prospektindeki (Amet-Han Sultan meydanınen Kuybışev meydanı arasında) yol qapatılacaq. Aynı saatta mayısnıñ 7 ve 8 arasında da bu aradaki yol qapalı tutulacaq.
Ğalebe paradı mayısnıñ 9-da Qırımnıñ Aqyar, Keriç ve Aqmescit olmaq üzre üç şeerinde keçirilecek.
Rusiyede mayısnıñ 9 Qızıl ordunen sovet halqınıñ natsist Almaniyağa qarşı yapılğan cenkte Ğalebe qazanılğan kün olaraq qayd etile.
Ukrainada mayısnıñ 9 1939-1945 seneleri Ekinci dünya cenkinde natsizm üzerinden qazanılğan Ğalebe künü olaraq qayd etile. İşbu hatıra kününi 2015 senesi aprelniñ 9-da Ukraina Yuqarı Şurası kommunizmden qurtulma siyasetini uyğulamaq (dekommunizatsiya) maqsadınen saylâğan edi.


text:
James Watt
James Watt (19-yanvar 1936 - 25-avgust 1819) - Shotlandiyalı oylap tabıwshı ha'm injener-mexanik bolg'an. Onın' puw-motorı boyınsha qılg'an jan'alıqları O'ndiris revolyutsiyasında ju'z bergen o'zgerislerdin' tiykarın saldı.
O'mir bayanı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
James Watt 1736-jılı 19-yanvarda Grinokta tuwılg'an. Onın' a'kesi keme ustası bolg'an, al anası tarbiyalı shan'araqtan bolıp, bilimli insan bolg'an. Ata-anası, ekewide Presviterian ha'm Kovenanter bolg'an.
Miynetleri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
1784-jılı patentlengen puw-motorı, sol waqıttag'ı suyıq-janılg'ılı motordan bes ese paydalı islegen. Qaynatıwshı qazanlar ha'm basqa a'sbaplardın' jarılıp ketiw qa'wpi bolg'anı ushın Watt joqarı basımlı puwdan paydalanbag'an, onın' ha'mme motorları to'men basımdag'ı puw menen islegen.
1794-jılı sherikler sol waqıtta jalg'ız puw-motorların islep shıg'arıwshı Boulton ha'm Watt ka'rxanasın jaratqan, keyinshellik en' u'lken ka'rxanalardan birine aylang'an. 1824 jılg'a deyin ulıwma nominal at ku'shi 26000 bolg'an 1164 dana puw-motorın islep shıqqan. Boulton o'zinin' ku'shli biznesmen ekenligin ko'rsetti ha'm eki sherikte waqıttın' o'tiwi menen materiyallıq jetiskenlikke erisken.


text:
Pxenyan metrosı cırtınan qarağanda özge jerastı temirjolınan eş ayırmaşılığı joq bolğanımen, işi murajayğa köbirek keledi. Munda 16 stansa bar. Olardıñ barlığında da el köşbasşılarınıñ swretteri beynelengen. Eski poyızdar da öte köp. Sezge kelgen tilşiler solardıñ işindegi eñ jañasımen jürip ötti. Jerastı köligi 4 vagonnan turadı. Ärqaysısına 240 adam mine aladı.
“Jaña poyızdar ıñğaylı orındıqtarmen jabdıqtalğan. Ärbir vagonda zamanawï elektrondıq tablo bar. Onda stansa atawı, awa temperatwrası sekildi standarttı aqparat körsetiledi. Sonday-aq, qalalıq trolleybwstar men avtobws bağdarı jaylı da mälimet jazıladı. Bul Pxenyanğa alğaş kelgen azamattar üşin asa ıñğaylı”, – deydi metropolïten qızmetkeri Rï Ok Geng.
Pxenyan metrosı 1973 jılı aşılğan eken. Älemdegi eñ tereñ jerastı joldarınıñ biri sanaladı. Sondıqtan onı bombadan jasırınatın orın retinde de qoldanwğa boladı.
“Men bizdiñ metromızdı maqtan tutamın. Poyızdarımızdı özimizdiñ otandıq mamandar jasap şığarğan. Bul Soltüstik Koreyanıñ damığan elderdiñ qatarına ekendigin körsetedi”, – dedi metro jürgizwşisi Kïm Wn Xa.
Jalpı, Soltüstik Koreyadağı eñbek partïyasınıñ sezine Resey, Qıtay, AQŞ, Japonïya, Ïspanïya, Francïya elderiniñ tilşileri şaqırılğan. Bas-ayağı 180 adam kelipti. Olarğa Pxenyan metrosınan bölek, alqalı jïın ötip jatqan mädenïet sarayına da kirwge de ruqsat berilgen.
Tegï: Twrïzm jañalıqtarı,
Kommentarïï


text:
Aksönov Meclis resmiy şekilde qayd etilmegenine qadar onıñnen dialogğa başlamaycağını bildirdi
Qırım «yolbaşçısı» Sergey Aksönov Qırımtatar Milliy Meclisi ile laf etmeycek. O, onıñ resmiy qayd etilmesini bekleycek eken.
Bu aqqında o Moskvada matbuat konferentsiyasında jurnalistlerge bildirdi.
Aynı vaqıtta Aksönov Meclisni onıñ Aqmescitteki binasından çıqarılmasını red ete.
«Meclislerni bir kimse bir yerden çıqarmadı. Yalıñız Bağçasaray regional meclisini çıqardılar. Bu şahsiy binadır, adamğa ait. Andan birisini quvmaq imkânsızdır. Mında ise «Qırım» fondu aqqında laf oldı, onıñ tesisçisi diger devletniñ vatandaşı ola, onıñ içün onı mahkeme qararına köre yoq etmek ihtiyacı bar edi», – dedi o.
Sentâbr 16-da, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ binasında 12 saatlıq tintüv keçirildi. Neticede vesiqa, protokol, USB-fleş-taşıyıcıları, kassetler, İslâm edebiyatı ve bilgisayarlarnı alıp kettiler.
Bundan soñra, sentâbr 17-de, Meclis binasında «Qırım» Fondu» Hayriye Teşkilâtınıñ reisi Riza Şevkiyevge mahkeme qararını seslendirdiler. Bundan soñ «Qırım» Fonduna» ait olğan binanı qapatmaq qararları aqqında bildirdiler. Bundan sebep Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri binanı terk etmege mecbur ediler.
Sentâbr 19-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri binanı terk etip, onı müürlemege mecbur oldılar.
Mahkeme nezaretçileri Meclis, «Qırım» Fondu», «Avdet» gazetası, «Yıldız» mecmuası yerleşken Şmidta, 2 adresi boyunca binanı tevqif ettiler. Bundan ğayrı, közeticileriniñ vesiqalarında Meclis ofisleri, em de «Qırım» Fonduna» ait olğan biger obyektler yerleşken Jidkova, 40 adresi boyunca bina da qayd etile.


text:
Alğaşqı promo-treyleri jarıqqa şıqqan sätten bastap qoğamda türli daw-damaylardı twdırwğa sebepşi bolğan "Toqal" ("The Other Wife") körkem fïlmi 2016 jılğı 8 jeltoqsanda prokatqa şığatını belgili boldı.
Otbasılıq qundılıqtar men urpaqtar arasındağı qarım-qatınastı beyneleytin älewmettik dramanıñ tüsirilim jumıstarı 2015 jılı Almatı jäne Los-Andjeles qalalarında ötken bolatın.
Fïlmniñ prodyuseri äri bastı rölderdiñ birin samdawşı Gawxar Nurtastıñ aytwınşa, bul fïlmde köterilgen älewmettik problema soñğı jıldarı tek Qazaqstan ğana emes, älemniñ köptegen elderi üşin özekti bolıp tabıladı.
Fïlmde bastı rölderdi Janel Maqajan, Erik Joljaqsınov jäne Tuñğışbay Jamanqulov sekildi öner maytalmandarı somdaydı. Fïlm ïdeyası Gawhar Nurtas pen medïa salasındağı belgili bïznesmen Armanjan Baytasovqa tïesili. Scenarïy avtorı jäne rejïsser - Evgenïy Çelcov (Resey).
Aydar Janay
Tegï: Kïno jäne TV,
Kommentarïï


text:
Qırımda qırımtatarlarnıñ sürgünligi qurbanlarınıñ hatırasına matem yerine «Quvanç kününi» ilân ete bileler
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti mayıs 18 künü qırımtatar halqınıñ sürgünligi qurbanlarınıñ hatırasına keçirilgen matem tedbirler yerine yañı bayramnı kirsetecek ola – «quvanç kününi». Bunı Qırım baş naziriniñ muavini Dmitriy Polonskiy Lenta.ru Rusiye neşirinde aprel 6-da derc etilgen intervyüsında ayttı.
«Şübesiz, bu facia yıllığı, qaar künü, lâkin onı elâk olğanlarnıñ hatırasına keçirmek kerek: mezarlıqqa barmaq, qabaatsız zarar körgenlerni evde añmaq. On yıllarnen meclis reberligi adamlarnıñ eksikleri olğanını köstermek içün qırımtatarlar arasında 18 mayıs kününi sahte şekillendirgen edi. Facialarnı qullanıp, halqnıñ muvafaqiyetli inkişafı aqqında planlarnı qurmaq imkânsızdır. Bu, söz sırası, Ukraina akimiyetiniñ büyük hatası, o, er daim de Golodomor, de sürgünlikni qullanğan edi. Eksiklerde küçlü milletni qurmaq mümkün degil», – dep ayttı Polonskiy.
Onıñ bildirgenine köre, bazı qırımtatar cemaatçıları «aprel 21 kününi», Rusiye prezidenti Vladimir Putin tarafından sürgünlik qurbanlarınıñ reabilitatsiyası aqqında buyruğınıñ imzalanmasını aytalar.
«Anda yalıñız qırımtatarlar aqqında degil, anda ermeni, alman, yunan ve Qırımnıñ diger halqları aqqında laf kete. Qaar kününden quvanç kününe keçmek kerek. Aksenov da aprel 21 kününi Qırım halqlarınıñ birleşüvi, kütleviy tedbirler künü olaraq ilân etmek ğayesine qoltutqan edi. Añmaq yavaş kerek, quvanmaq ise – şaqıldap», – dep ayttı Qırım baş naziriniñ muavini.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüv künüdir. 1944 senesi o künü qırımtatarlarnıñ birinci treni Orta Asiyağa yollanğan edi.
Qırım işğalinden evel Aqmescitte yıl-yıldan Bütün Qırım matem mitingi keçirilgen edi.


text:
Neşet Ertaş - Taramış Zülfünü
Sanatçı : Neşet Ertaş
Türkü : Taramış Zülfünü
Etiketler : Neşet Ertaş - Taramış Zülfünü türkü indir, Neşet Ertaş - Taramış Zülfünü türkü dinle, Neşet Ertaş türküleri, Taramış Zülfünü mp3 indir, Neşet Ertaş türküleri Taramış Zülfünü türküsü, Taramış Zülfünü sözleri, Neşet Ertaş mp3 dinle, Neşet Ertaş download, Taramış Zülfünü bedava mp3, Neşet Ertaş türkü sözleri, Neşet Ertaş türkü dinle, Neşet Ertaş son albüm indir
Neşet Ertaş Türküleri
Neşet Ertaş - Evvel Emirde Böyledir Takdir
Neşet Ertaş - Türkü Sever Türkü Söyler
Neşet Ertaş - Hastahaneler Attım postumu
Neşet Ertaş - Sarı Saçın Yaş Durur
Neşet Ertaş - Su Geli Millendirir
Neşet Ertaş - Yarim Senden Ayrılalı
Neşet Ertaş - Şad olup gülemedim
Neşet Ertaş - Kahveyi kavuranlar
Neşet Ertaş - Ben miyim dünya da
Neşet Ertaş - Binbir Hayalınan
Neşet Ertaş - Gelin Gelin
Neşet Ertaş - Mevlana
Neşet Ertaş - Varıp Bir Kız
Neşet Ertaş - Bulgur Pilavı
Neşet Ertaş - Kalktı Kısmetimiz


text:
İşğal delilleri. Ağır sene: yaşaymız, Ukrainanı seve ve bekleymiz
Aç közüñni – yum közüñni – işğalniñ bir yılı uçıp ketti. Ekinci cian cenki vaqtında faşistlerniñ işğal etüvi vaqtında insanlarnıñ is etken duyğularını şimdi añladım. Yıl evelsi saba divarda peyda olğan sarı-mavı tüsteki resim ya da daa boyalanmağan «Ukrainağa şan-şerefler» yazısı meni bahtlı ete bilecegini atta tüşünmey edim. Ukrainanıñ ne derecede sevgenimni bilmey edim.
Ayat tez ileriley, tüşünmesek, er şey olğanı kibi körüne – aynı insanlar, aynı evler, aynı terekler, Rusiye bayraqlarınıñ sayısı daa azlaştı. Amma biraz tüşünip baqsañ, bir daqqağa toqtalsañ, birden hatırlavlar kelip yete…
2014 senesiniñ başı. Qırım. Men – Ukraina devlet hızmetçisim, işleyim, Kiyev haberlerini baqam, Yanukoviç rejiminiñ dağıluvını bekleyim, ögümizde parlaq kelecegimiz bar kibi körüne. Bunıñ ile şusı aqlıma kele ki, yolbaşçılıq er vaqıt bizge devlet hızmetçileri olıp, akimiyetke qol tutmaq kerekligimizni aytıp bere. Soñra endi belli ola ki, olar – qırım memurlarımız – azırlanğan istilâ aqqında çoqtan haberdar olıp, Federal havfsızlıq hızmeti ile işbirlik munasebetlerinde buluna eken.
Bizge yanıp tutaşqan Berkut hadimleri, Maydan iştirakçileri tarafından militsiya hadiminiñ köteklengeni, Maydanda tarqatılğan afyon ve para aqqında filmlerni köstereler, Caralla Amerika siyasiy tehnologiyaları, qorqunçlı aqibetler aqta ayta
İşimizge (ve Qırımnıñ diger devlet organlarına) siyasetşınas Vladimir Caralla kele, lektsiyasında bulunmağa mecburmız, o, ekran ve tarqatılacaq malümatı ile kele, bizge yanıp tutaşqan Berkut hadimleri, Maydan iştirakçileri tarafından militsiya hadiminiñ köteklengeni, Maydanda tarqatılğan afyon ve para aqqında filmlerni köstereler, Caralla Amerika siyasiy tehnologiyaları, qorqunçlı aqibetler aqta ayta. Yanvarde bir qaç kere bizni Yanukoviçke qol tutuv ve Maydanğa qarşı mitingge barmağa zorlaştıralar, er birimiz özüni cedvelde qayd ete. Aqlımda, aqşam Lenin abidesi yanında turmağa pek suvuq ve ayıp edi, (meni kimse işbu adam sürüsinde körmesin dep) Yılbaş naratı artında saqlana edim, amma o vaqıt işten çıqmağa istemey edim, yaqında yeñecegimizge inana edim.
Soñra ise fevralniñ adiy bir sabası edi, işke ketkende, telefon etip, Qırım Yuqarı Şurası ve Nazirler Şurasını silâlı insanlar zapt etti dep, binalarnıñ içinde snayperlerniñ olğanından sebep işke ve binalarğa yaqın kelmege kerekmey olğanını bildireler. İç bir şeyni añlap olamay edim, Rusiye aqqında o vaqıt tüşünmey edim, yüz bergen vaqianıñ miqyasını soñ añladıq. Aqlımda, pek qorqunçlı bir şey edi, qırıcı ve vertolötlar ep başlarımız üzerinde uça, arbiy tehnika, Rusiye nomeraları ile maşinalar, arbiyler, tanış olmağan kazaklar, büyük yol çantaları ile şübeli adamlar peyda ola.
«Halq imayesi» o qadar qorqunçlı degil edi, esas qısmı – aqça qazanmağa istegen tünevinki içkiciler, amma olarnıñ eminligi episi bir qorquta edi
«Halq imayesi» o qadar qorqunçlı degil edi, esas qısmı – aqça qazanmağa istegen tünevinki içkiciler, amma olarnıñ eminligi episi bir qorquta edi.
Referendum künü aqlımda, rey bergenlerniñ 83 fayızımı, şu künü insanlarnıñ çoqusı soqaqalarğa bile çıqmağa qorqa edi, nefaqacılar ise – e, «Rusiyede iç olmağanda ölermiz» dep, memnüniyet ile rey bere ediler. Ebet, epimiz arbiy areketlerniñ başlanacağını bekley edik, Ukraina ordularını kirsetir, er şey eskisi kibi olur. Böyle bir şey olmağanda, insanlarnıñ közü qayttı. Şimdi er şey doğru yapılğanını añlayım.
Mart ayı soñunda Rusiye Federatsiyasınıñ pasportını bir afta devamında elde etmegenler işten boşatılacağı aqqında bildirdiler. İnsanlar şaşmaladı, qorqtı, Ukraina akimiyeti biz Ukraina vatandaşı olıp qalacağımıznı, «ausvays»nıñ elde etilmesi ise mecburiy bir areket olğanını qayd ete. Pasportlarnı aldıq, amma özüme birden şunı vade ettim ki, Ukraina vatandaşlığından vazgeçmege talap etecek olsalar, işten çıqarım. Eñ külünçli şey şudır ki, iç bir yerge barmağa da acet yoq edi, fotograf işke keldi, blanknı toldurdıq, oldı – bir qaç künden pasportlarımıznı ketirdiler.
Soñra bir qaç ümüt ayı keldi: Ukraina yañı Prezidentine ümüt, çetelden kelecek yardımğa, soñra turmuş meseleler – sputnik antennanıñ satın aluvı, ukrain kanallarını birden söndürdiler de, «telâşlı cemidan»nıñ azırlanuvı, mahsulatnıñ acele alınması, Rusiye vatandaşlığından vazgeçken babamızğa vesiqalarnıñ resmiyleştirüvi, işten boşatuv (ukrain pasportını teslim etip, vatandaşlıqtan vazgeçmege talap ettiler) ve ilâhre.
Rusiye pasportını elde etmegen babama yaşav iznini almağa – daa ir sınav oldı – ayazda yuqusız geceler, kâğıt cedveller, malümatnıñ olmaması, qıyın protsedura, siñirler, qısqa müddetler. Bunı nasıl etmek kimse bilmey, nasıl vesiqalarnı toplamaq, qayda bermek, belgisiz. FMH hadimleri (çoqusı – Rusiyeden kelgenler) bizge ne demege bilmey, olarğa ise mesleat içün irişmek içün gecelernen turmağa kerek edi.
Bu aşalavlardan keçip, Rusiye, Putinni ve Qırım işğaline qol tutqanlarnı iç bir vaqıt afu etip olamaycağımnı añladım
Aynı zamanda pasportnı ya da yaşav iznini elde etmegenlerni Qırımdan sürgün etmege vade eteler. Doğğan ve ömür boyu mında yaşağan insan işğalcilerden yaşav iznini elde etmeli. FMH nevbetlerinde dögüş, qavğa qopa, acele yardımnı çağıralar. Şunıñ içün, Qırımda ukrain vatandaşlığını saqlağan insanlar – aqiqiy vatanperverlerdir. Bu aşalavlardan keçip, Rusiye, Putinni ve Qırım işğaline qol tutqanlarnı iç bir vaqıt afu etip olamaycağımnı añladım.
Bu ağır sene sağlığımızğa tesir etti, ailem, yaqınlarım hastalanğan edi, bazıları köçip ketti, çoq şeyni yaşadıq, amma eminmiz ki, Qırım bir-eki yıl içerisinde Ukrainağa qaytır. Şimdi ise mında yaşaymız, Ukrainanı seve ve bekleymiz…
Adiy Qırımlı, qırımlı
«İşğal delilleri» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerniñ fikir-tüşüncelerini aydınlatıp, muarririyetniñ fikirleri ile aynı olmay bile
Körgen ve bilgen şeyleriñizni bizlernen paylaşıñız, emailge yazıñız: krym_redaktor@rferl.org


text:
Dästürli emes dini ağımdardıñ taralu joldarı
Elimizdiñ ata zañında ar-ojdan bastandığı turalı, dinge jäne dini nanımğa baylanıstı kemsituge bolmaytındığı, sonday-aq qanday din bolmasın, azamattardıñ erekşelikterine qaramastan teñ qwqılı ekendigi jazılğan. Degenmen, soñğı birneşe jılda qalıptasqan elimizdegi dini ahual zañdıq jağınan bolsın, dini sauattılıq twrğısınan bolsın biraz şaralardı qabıldau kerektigin däleldedi deuge boladı.
Osı orayda jastardıñ qwqıqtıq jäne dini sauattılığın jetildiru bağıtında äli de atqarılar şaralar köp. Olay bolatını, qazirgi dästürli emes dep atap jürgen dini ağımdardıñ negizgi nazarı jastarğa bağıttalıp, olardıñ qatarın köbinese jastar toltırıp otır. Qazaqstandağı qazirgi dini ahual kürdeli äri san-salalı. Sözimizdiñ däyekti boluı üşin soñğı kezderdegi derekterge nazar audara ketsek, 1989 jılğı 1 qañtarda 30 konfessiyağa tiesili 700-ge juıq dini birlestikter bolsa, 2012 jılğı qayta tirkeu şarasınan bwrın elimizdegi tirkelgen wyımdardıñ sanı 4551-ge jetkeni belgili. Qazir olardıñ qayta tirkuden ötkenderiniñ sanı üş mıñnan astam. Mwnıñ özi az emes.
Äsirese dästürli emes, totalitarlıq jäne desstruktivti sektalar men radikal'dı dini ağımdardıñ keybiri tirkeludi qajet dep tappaytındıqtan, olardan zardap şekkenderdi anıqtau nemese olardı jauapqa tartu barınşa qiın. Eñ bastı alañdatuşılıq tudıratın mäsele dini wyımdar men olardıñ ilimine senuşilerdiñ kün sanap ösuinde bolıp otır. Missionerlik wyımdardıñ şoqındıru sayasatı, Afrika jäne Aziya halıqtarı arasında qarqındap, maqsattı türde jürgizilip otır. Missionerlik wyımdarğa birqatar elderdiñ memlekettik qwrılımdarı, qayırımdılıq qorları, ükimettik emes wyımdar, qarjılıq toptar materialdıq jäne moral'dıq twrğıdan kömektesip, ortaqtasa jwmıs jasaydı.
Missionerler baratın el halqınıñ dinin, tarihın, ädet-ğwrpın, dili men psihologiyasın zerttep bilip baradı. Köptegen missionerler jergilikti halıq basım eldi mekenderde twrıp, sol halıqtıñ tilin, ädet-ğwrpın, minez-qwlıqtarın öz qızmetterin tabıstı atqaru üşin jeterliktey deñgeyde zerttep, üyrenedi. Elimizde protestanttıq jäne neoprotestanttıq şirkeulerdiñ missionerlik qızmetteri halqımızdıñ dini birligi men ıntımaqtı ömirine keri äserin tigize bastadı deuge boladı. Mwnıñ sebebi, bir wlt ökilderiniñ ärtürli dini nanımda boluı wlttıq twtastıqtı, tipti bara-bara eldik twtastıqtı saqtauğa orazan zor qauip töndiredi. Dästürli emes dini ağımdardıñ ökilderi, yağni missionerler özderiniñ nanımdarın taratuda ärtürli ädis-täsilderdi paydalanadı.
Negizinen zañ ayasında tirkelip, jariya türde jwmıs atqarğan siyaqtı köringenimen, astarlı türde köptegen jwmıstardı atqaradı. Oğan qazirgi til üyretu kurstarınıñ, qayırımdılıq qorlarınıñ köbeyip ketui, sol arqılı özderine jaqtastardı tauıp jatqandığı kuä. Sonday-aq bwqaralıq aqparat qwraldarın, sonıñ işinde dini mağınalı gazet-jurnaldar şığaru da qazirgi dästürli emes dini ağımdar jii paydalanatın täsil. Dinge, qarapayım tilmen aytqanda imandılıqqa bet bwrğan jas, tek bolaşaqtağı özi kütken «ruhani tınıştıqtı» ğana emes eldiñ, otbasınıñ müddesin közdeytinte dini sauattılıqqa, eger qate şeşim qabıldağan jağdayda kimderdiñ qatarına qosılıp, qalay zardap şegetindigin tüsinetindey qwqıqtıq sauattılıqqa ie bolğanda ğana atalmış mäseleniñ aldın belgili bir mölşerde aluğa boladı. Olay bolmağan jağdayda, bir-birin imansızdıqpen kinälap, äke-şeşe men balanıñ arasındağı tüsinbeuşilik, tipti erli-zayıptılardıñ dini közqarastarınıñ qayşılığınan otbası dağdarısı orın alu jağdayı arta bermeu. Sonımen qatar, osınday ziyandı ağımdardan zardap şekken adamdardı sauıqtıratın ortalıqtarğa tüsetin şağımdar da kün sanap artıp kele jatır.
Qazaqstan Respublikasınıñ Konstituciyasında ojdan bostandığı men dini bostandıqtıñ qağidattarı, ärtürli konfessiyalarğa jatatın azamattardıñ özderiniñ dini birlestikterin qwrudağı teñ qwqılığı, memlekettiñ şirkeuden bölingendigi turalı qağidattar bekitilgen. Sonday-aq dinniñ jäne dini birlestikterdiñ äleumettik qızmetterin retteudiñ halıqaralıq täjiribelerine negizdelgen özge de birqatar normativtik-qwqıqtıq negizder bar. Soğan qaramastan, dinniñ märtebesi, onıñ qoğam ömirindegi şınayı jağdayı men röli, yağni dinniñ qoğamnıñ äleumettik-sayasi, ruhani salalarına tigizer äseriniñ märtebesi, keñistigi jäne şekaraları qazirge deyin däl anıqtalmağan. Osınday belgisizdik, äsirese onıñ teris saldarı elimizdegi qazirgi dini jağdayda orın alğan jaña ürdisterge baylanıstı anıq ta ayqın añğarıluda. Bwl, ärine, äsirese din men dini sananıñ küdik tuğızatın dini-ruhani normaları men dogmalarına negizdelgen jaña dini ağımdar men bağıttardıñ payda boluına baylanıstı.
Mwnday äsireşil nışandar dini fundamentalizm men dini ekstremizm retinde körinis tabuı mümkin. Qortındılay kelgende, dästürli emes dini ağımdardıñ taralu joldarı; aldımen belgili bir twlğanıñ dästürli ağımdardıñ taraluında qoldau körsetui bolıp tabıladı. YAğni, olar özderin qwqıqtıq jäne äleumettik twrğıdan qorğau maqsatında tanımal, bedeldi adamdarmen tığız jwmıs atqaruğa barın saladı. Ekinşiden basqa memleketterdiñ müddesi twrğısınan äreket jasaydı. Bwl dini wyımdardıñ Qazaqstanda taraluına keybir şet memleketterde özderin moyındatqan nemese ideologiyasına say keletindikten ükimettik deñgeyde taralu qoldauına ie boladı. Üşinşiden olardıñ qarjılıq mäseleleri jöninde bolıp otır.
Dästürli emes dini wyımdardıñ eki qırı bar: biri kommerciyalıq, ekinşisi ideologiyalıq. Olar tek dini ağım retinde ğana emes, investor nemese biznes ökili retinde de erkin jwmıs isteydi. Al bwğan qarsı twru üşin jeke twlğanıñ qwqıqtıq jäne dini sauatı mañızdı röl atqaradı. Al jastardıñ qwqıqtıq jäne dini sauatın arttıru, jüyeli şaralar ötkizu, dini ağartuşılıq bağdarlamalar wsınu, orta jäne joğarı bilim beru salasında atalmış olqılıqtıñ ornın toltıru üşin jasalıp jatqan şaralardı odan äri jetildiru mindeti twr.
Keñşilik Tışhanwlı, dintanuşı
Abai.kz


text:
TÄFSİLLE İDEL (VOLGA) BUYI TATARLARI TARİXI
EWROPADA 1600 YILLIK BER TÖRKİ XALIQ
İDEL BUYI HUN BOLGAR
TATARLARI
AUTHOR
HAYREDDİN SADIK GÜLEÇYÜZ
Turkolog
Azatlıq Radiosınıñ elekke başredaktor urınbasarı
Münxen
2005
© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.
All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
KEREŞ SÜZ
Bu әsәr, uquçılarnı Ewropada 1600 yıldan birle törle dәwlәtlәr tözep yәşәp kilgәn mәdәni ber xalıqnıñ, ul da bulsa İdel (Wolga) buyı törki xalqınıñ qatlaulı hәm gibrәtle tarixınıñ ber öleşe belәn tanıştıru öçen әzerlәnde.
Nigeze Urta Aziәdәge borıñgı töreklәrgә tayangan bu xalıq, üzeneñ Yewropadagı ozın tarixı buyınça öç törle etnonim (atama) belәn yörtelә: başta –hun, soñgra –bolgar, hәm soñgı cide yarım gasır buyınça –tatar.
Bu xalıq üzeneñ çal tarixında törle dәwerlәrdәn ütә. Alar:
1. Ewropa Hun dәwlәte hәm imperiәse dәwere (374-nçe belәn 469-nçı yıllar arası)
2. Bolgar dәwlәtlәre dәwere (626-nçı belәn 1236-nçı yıllar arası)
3. Tatar (Altın Urda) imperiәse dәwere (1237-nçe belәn 1502-nçe yıllar arası)
4. Qazan Tatar xanlıgı dәwere (1437-nçe belәn 1552-nçe yıllar arası)
5. Russiә imperiәse dәwere (1552-nçe belәn 1920-nçe yıllar arası):
1552-nçe yılda İdel buyı törki xalqınıñ başqalası Qazan, 4-5 yıldan soñ isә bu xalıqnıñ küp gasırlar buyınça yәşәgәn barlıq cirlәre Rus xökümәte idarәse astına küçә. Әmma, şulay da, bu borıñgı xalıqnıñ azatlıq öçen körәşe tuqtalmıy, yözyıllar buyı dәwam itә. Bu körәş, Russiәdә konstitutsion monarxiә iglan itelgәn 1905-nçe yıldan soñ tagı da qızıp kitә: Russiә matbugatında, sәyәsәt sәxnәsendә tatar xalqınıñ azatlıgın yaqlauçı törle proyekt-tәqdimnәr alga sörelә. 1917-nçe yılda isә, Russiәdә monarxiәneñ cimerelüenә kitergәn Bolşewik revolutsiәse bulıp ala. Bu revolutsiә waqıtında, İdel buyı törki-tatar xalqı da üzeneñ dәwlәten torgızırga tırışa. Nәticәdә, Russiә imperiәse cirlәrendә qısqaça „SSSR“ dip yörtelgәn Sovet Sotsialistik Respublikalar Berlege tözelә. Bu tözeleştә, RSFSR (Russiә Federatif Sotsialistik Respublikası) sostafında, İdel buyı tatar xalqınıñ tarixi cirlәrendә, territorial külәme bik kimetelgәn bulsa da, „Tatarstan“ dip atalgan aftonomiәle ber respublika da urın ala.
6. TASSR -Tatarstan Aftonomiәle Sovet Sotsialistik Respublikası (27-nçe May 1920 -30-nçı August 1990)
7. Möstәqil Tatarstan Respublikası:
1990-nçı yılnıñ 30-nçı augustında TASSR Yugarı Sovetı (parlamentı) Tatarstannıñ Dәwlәt Möstәqillege turında deklaratsiә qabul itә. 1992-nçe yılnıñ 12-nçe martında bu deklaratsiә referendumga quyılıp, Tatarstan xalqınıñ % 61 küpçelege anı yaqlap tawış birә. 1992-nçe yılnıñ noyәberendә Tatarstan Yugarı Sovetı respublikanıñ üzeneñ möstәqil konstitutsiәsen dә qabul itә. Lәkin bu respublikanıñ möstәqillege, törle sәbәp-sıltaular alga sörelep, [1] Russiә Federatsiәseneñ üzәk xökümәte tarafınnan qabul itelmi.
8. Russiә Federatsiәse sostafında Tatarstan respublikası (15-nçe Fewral 1994-tәn başlap):
Bu köndә Tatarstan respublikası belәn Russiә Federatsiәse arasında xakimiәt hәm wәkalәtlәrne büleşü turında kileşü tözelә. Şulay itep, Tatarstan, Russiә Federatsiәse sostafında, üzeneñ xakimiәt hәm wәkalәtlәre ike yaqlı kileşü belәn bilgelәngәn respublikaga әwrelә.
Xәzergә әsәrebezdә İdel buyı törki xalqınıñ Russiә xakimiәtenә töşkәnnәn soñgı yıllarına qadәrge tarixın ışanıçlı çıganaqlarga tayanıp añlatıp birergә tırıştıq. Kilәçәktә bu xalıqnıñ qalgan tarixın da yazu hәm tulı tarixın kitap itep çıgaru küz aldında totıla.
Әsәrneñ xәzerge xәle dә uquçılar öçen faydalı bulır dip ömet itәbez.
Hayrettin Sadik Güleçyüz
Munich - 2005
EWROPADA 1600 YILLIQ BER TÖRKI XALIQ
İDEL (WOLGA) BUYI HUN BOLGAR TATARLARI
İdel buyı tatarlarınıñ bügenge köndәge sanı hәm yәşәgәn cirlәre
Bügenge köndә, cir yözendә, rәsmi sannarga qaraganda 7 million, rәsmi bulmagan sannarga qaraganda isә az digәndә 8 million tatar bar. Bolarnıñ küpcelege Yewropada gomer sörә. 2 millionga yaqını Russiә Federatsiәseneneñ Yewropa öleşendәge „Tatarstan„ respublikasında, qalgannarı elekke Sovetlar Berlegeneñ Yewropa hәm Aziәdәge bütәn pocmaqlarında hәm az ber öleşe başqa illәrdә). Tatarlar, Russiә Federatsiәsendә ruslardan qala ikençe küpsanlı xalıq bulıp toralar.
Bu xalıq, üzeneñ tarixi watanı İdel buylarında hәm Ural aldında 16 gasırdan birle yәşәp kilә.
Tatar ataması (etnonimı) xaqında berniçә süz:
Tarixi maglumatlarga qaraganda, „Tatar“ borıñgı zamannardan birle ber xalıq iseme bulıp tora. Bu isem, berence bulıp, VIII-nçe gasırda, Urta Aziәdәge Kük Törek imperiәse qagannarı (dәwlәt başlıqları) tarafınnan Orhun hәm Yәnisәy yılgaları buylarına quyılgan taş yazmalarda „Utız Tatar“ rәweşendә oçrıy. Annan soñ, Uygur yazmalarında, „Tugız Tatar“ ataması telgә alına. Bu yazmalarga qaraganda, tugız-tatarlar 747-nçe yıldan soñ uygurlar belәn sugışıp algannar.
842-nçe yıldan başlap, „Tatar“ iseme, Ta-ta” rәweşendә, Qıtay cıganaqlarında da oçrıy. Bu çıganaqlarga kürә, ul waqıtlarda „Qara Tatar“ hәm „Aq Tatar“ dip ike törle tatar xalqı bulgan. Qara-tatarlar bügenge Mongoliәneñ Qıtayga ciktәş urınnarında, aq-tatarlar isә Qıtaynıñ könbatış yaqlarında yәşәgәnnәr. Qıtay cıganaqları әytüençә, aq tatarlar törki xalıq bulgannar hәm tugız qabilәdәn torgannar. (2)
XI-nçe gasırda Qaşgarlı Mәxmud tarafınnan yazılgan „Diwan-ı Lugat it-Türk“ isemle garәpçә-törkiçә süzlektә dә, tatarlar törki xalıqlar törkemenә kertelә. (3)
Qıtay cıganaqlarınca, XII-nçe gasırda, Qıtaynıñ tönyagında, küçmә tormış alıp baruçı Moñ-wu (Mongol) digәn ber qabilә dә bula. 1167-nçe yılda bu qabilәneñ rә’ise Yәsükәyneñ ber ulı dönyaga kilә. Yәsükәy ulına Timuçin isemen quşa. Üsep citkәç, Timuçin tirә yagtagı barlıq tugandaş qabilәlәrne üzenә buysındırıp berlәşterә. Şunnan soñ, ul, bu qabilәlәrneñ rә’islәre tarafınnan xan itep bilgelәnә hәm aña „Çingiz“ (cihan xökemdarı) digәn ikençe ber isem tagın quşıla. Şulay itep, Mongol dәwlәteneñ nigezlәre salına. Әmmә, xalqı tarafınnan üzenә quşılgan „Çingiz“ isemenә layıq bulırga tırışıptır bulsa kirәk, Timuçin şul dәwlәt belәn genә qanәgәt bulmıyça üzenә iәrgәn qabilәlәrdәn köçle ber armiә tözi hәm şul armiә belәn tirә yaqtagı başqa xalıqlarga da höcüm itәp, Mongol dәwlәteneñ çiklәren kiñәytü eşenә kereşә. Bu eştә ul bik unışlı bulıp çıga. Cönki, mongollarnıñ östen xәrbi köçe ul zamandagı küp kenә xalıqlarnı, şul isәptәn tatar, uygur, qırgız, qarluq hәm başqa qayber törki xalıqlarnı da mongollarga birelergә mәcbur itә. Şulay itep, Mongol dәwlәte cirlәre kiñәygәnnәn-kiñәyә bara. 1227-nçe yılda Çingiz xan ülgәn yılda, bu dәwlәt Tın Okenanınnan alıp, Ural yılgasına qәdәr cirlәrne üz eçenә algan ber imperiәgә әwrelә. (4)
Çingiz xannan soñ, anıñ urnın algan ulları hәm onıqları bu imperiәneñ çiklәren tagı da kiñәytәlәr. Anıñ onıqlarınnan berse -Batu xan, üzeneñ gaskәrlәre belәn Yewropa cirlәrenә, şul isәptәn ul waqıtta törki bolgarlar yәşәgәn Idel buylarına hәm ruslar yәşәgәn cirlәrgә dә yau belәn kilә.
Ul zamannarda, rus monaxları Çingiz hәm Batu yaugirlәren „tatar“ dip atıylar. (5) Monıñ sәbәbe, ul zamanda ruslar arasında „mongol“ isemeneñ yaxşı uq belenmәwe hәm mongol armiәsendәge yugarı dәrәcәdәge pozitsiәlәrneñ sannarı altmış meñ dip faraz itelgәn tatarlar tarafınnan bilәnüe bulsa kirәk. Döreslektә, Batu gaskәre küpmillәtle bula, şunda küpmeder sanda başqa törki xalıqlardan da gaskәrlәr bula. Çingiz hәm Batu yaugirlәrenә rus monaxları tarafınnan quşılgan „tatar“ ataması, soñgaraq ruslar arqılı başqa Yewropa xalıqları tarafınnan da qullanıla.
Ruslar Çingiz Imperiәsennәn soñ Qıpçaq dalasında Mongol xanı Batu tarafınnan tözelgәn hәm İdel buyındagı törki Bolgar dәwlәte belәn Rus knezleklәren dә üzenә buysındırgan Altın Urda imperiәseneñ bolgar, qıpçaq, xәzәr kebek törki xalıqların, şulay uq bu imperiә tarqalgannan soñ tözelgәn hәm 1552-nçe yıldan başlap Russiә dәwlәte tarafınnan basıp alıngan Qazan, Qırım, Astraxan hәm Seber xanlıqları xalıqların, xәtta azәrbaycan, qazax, qırgız, törekmәn, üzbәk kebek bütәn törki xalıqlarnı da yıllar buyı „tatar“ dip atap kilәlәr. Bu xәl, Sovetlar Berlege dәwlәte tözelgәngә çaqlı dәwam itә. Şunnan soñ, „tatar“ ataması tik İdel buyı hәm Qırım törki xalıqlarına gına xas ber atama bulıp qalıp, qalgan törki xalıqlar üzlәreneñ xәzerge milli atamaların alalar. Şulay itep, Sovetlar Berlegendә ayrım-ayrım isemdә Mәskәwgә buysındırılgan törki respublikalar tözelә. Ul waqıtta, törki xalıqlarnı ayrım-ayrım isemnәrgә bülü sәyәsәteneñ töbendә, bu xalıqlar kilәçәktә niçek tә bulsa „tatar“ ataması astında berlәşep Sovetlar Berlegendә östenlek itmәsennәr, döresrәge küpçelek xalıq bulgan ruslarga qurqınıç tudırmasınnar, digәn astırtın niәt bar ikәnlege dә bәyan itelә.
Әytep ütkәnebezcә, İdel buyı hәm Qırım törki xalıqları isә „tatar“ atamasın Sovet dәwlәte tözelgәnnәn soñ da dәwam itterәlәr. Lәkin bu -tik ber atamadan gına gıybarәt bulıp, әytep ütkәn xalıqlar milli-mәdәni yaqtan Batu gaskәrendәge kilmeşәk mongol yaki tatarlar belәn ber ük xalıq bulıp toralar, digәn mәgnәne añlatmıy. Çönki, tarix barışında, bu mongollarnıñ kübese, basıp algan cirlәrendәge küpçelekne tәşkil itüçe törki xalıqlarnıñ dini, milli, mәdәni yogıntısına birelep assimilatsiәlәnep kitәlәr. Bolardan şulay uq ruslarga da quşıluçılar bula. Batu gaskәrendәge kilmeşәk tatarlarga kilgәndә isә bolar da şundıy uq yazmışqa duçar bulsalar da, alarnıñ „tatar“ ataması İdel buyı hәm Qırım törki xalıqlarına miras bulıp qala. Çönki, küpmeder ber zaman ütkәnnәn soñ, bu xalıqlarnı tik ruslar gına tügel, ә başqa xalıqlar, şul isәptәn bütәn tugandaş törki xalılar da „tatar“ dip atap yörtә başlıylar. Başqa süzlәr belәn әytkәndә, „tatar“ atamasın İdel buyı hәm Qırım törki xalıqlarına tarix hәm tirә yaq üze berketә. (6)
Döreslektә, bügenge İdel buyı tatarlarınıñ milli-mәdәni tamırları törki bolgarlarga barıp totaşa. Bolgarlar isә hunnardan kilep cıgalar.
BERENÇE BÜLEK
Bügenge İdel (Wolga) buyı tatarlarınıñ tarixi tamırları
Bügenge İdel buyı tatarlarınıñ nәsel-nәsәplәre, böten törki xalıqlarnıñ borıñgı babaları bulgan hunnarga xәtle barıp citә. Tarixi maglumatlarga qaraganda, hunnar milattan elek III-nçe gasırdan başlap Aziәdә, milattan soñ V-nçe gasırda isә Yewropada ike böyek imperiә tözilәr. Şuña kürә, hunnarnı Aziә hәm Ewropa hunnarı dip ike bülekkә ayırıp tikşerü döresrәk bulır.
Aziә Hunnarı
Tarixi yazmalarga qaraganda, hunnar Aziәdә milattan elek V-nçe gasırda uq üzlәreneñ möstәqil dәwlәten tözegәn bulalar. Hun xanı Toman xan ulı Mete xan dәwerendә isә (milattan elek 209-nçı - 174-nçe yıllar arasında) bu dәvlәt, Aziәdәge başqa küp kenә xalıqlarnı da üz eçenә algan zur ber imperiәgә әwrelә. Şuşı waqıtta, bu imperiәneñ çiklәre köncıgışta Yapon Diñgezennәn alıp könbatışta İdel yılgasına, tönyaqta Seberiәdәn alıp könyaqta Qıtayga xәtle citә.
Suşı gasırlarda, hunnar belәn qıtaylar arasında küp kenә sugış-bәreleşlәr dә bulıp ala. Xәtta qıtaylar, hunnarnıñ höcümnәrennәn saqlanu öcen, Hun imperiәse belәn üzlәreneñ cirlәre arasında meñnәrçә kilometerlıq diwar da tözep qarıylar, әmmә şulay da hunnarnı tuqtata almıylar; çönki hunnar berniçә mәrtәbә şuşı diwarnı da ütep Qıtay cirlәrenә basıp kerәlәr hәm Qıtay xalqın üzlәrenә awır salımnar tülәrgә mәcbur itәlәr. Lәkin, yartı gasır soñgaraq, xәrbi östenlek qıtaylar qulına küçә. Şunıñ nәticәsendә, hunnar Qıtay yaqlarınnan çigenәlәr, әmmә şulay da alar imperiәneñ başqa cirlәrendә üzlәreneñ xakimiәten dәwam itterәlәr. (7)
Ewropa Hunnarı
Milattan soñ 374-nçe yılda, Aziә hunnarı, Balamir xan citәkçelegendә, İdel (Wolga) yılgasın da ütәlәr hәm danlı Hun xanı Atilla zamanında (400-453) Baltıyq Diñgezenә qadәr böten Ewropanı diәrlek yaulap alalar. Bu waqıtta alar Wizantiә hәm Rim Imperiәsen yaulap almasalar da, alarga zur salımlar tülәtterәlәr.
Ewropa Hun imperiәsenen dönyada qaplagan urını
Lәkin, bu xәl, 469-nçı yılga xәtle dәwam itә. Şuşı yıldan soñ, Yewropa xalıqlarınıñ qarşılıq kürsәtüe nәticәsendә, hunnarnıñ zur öleşe Qara Diñgezneñ könbatış hәm tönyaq taraflarına çigenergә mәcbur bulalar. Yewropada qalgannarı isә, soñgararaq könçıgıştan kilgәn Ogur törki qәweme belәn cirle germen hәm slawyan xalıqlarına quşılıp, IX-nçı gasırda, Vengriә (Hungariә) dәwlәtenә nigez salalar. Bu dәwlәtneñ berence karole Atilla nәselennәn kilgәn Arpad bula. Hungariә xalqı X-nçı gasırnıñ azagında xristian dinen qabul itә. Bu xalıqnıñ tele isә, fonetik hәm grammatik yaqtan törki tellәrgә yaqın bulgan fin-ugor tel törkemenә kerә. (8)
Rim gaskәrlәre ciñüçe Hun imperatorı Atillanı sәlamliylәr
Böyek Bolgar Dәwlәte
Atilla ülgәnnәn soñ Qara Diñgezneñ tönyagına çigengәn hunnar isә, 635-nçe yılda, Qubrat xan idarәse astında, Don belәn Kuban yılgaları arasında, „Böyek Bolgar Dәwlәte“ isemendә yaña ber dәwlәt tözilәr. Lәkin, bu dәwlәtneñ gomere ozın bulmıy. Qubrat Xan 668-nçe yılda ülgәnnәn soñ, bu dәwlәt xalqı xannıñ ulları arasında bülenә. (9)
Qubratnıñ olı ulı Batbay üzenә buysınuçılar belәn üz watanında qala hәm beraz waqıt ütkәç Xәzәrxökemdarına buysına. (10) Xәzәrlәr -Urta Aziәdәn kilep Kuban yılgası belәn Kafkaz taularınıñ tönyagı arasında ul waqıtta yaña dәwlәt tözegәn törki xalıq bula. Batbay belәn xәzәrlәrgә buysıngan törki-bolgarlarnıñ qayberlәre soñgaraq Kafkaz tau itәklәrenә barıp urnaşalar. Tarixi maglumatlar buyınça, xәzerge Balqar, Qaraçәy hәm Qumuq törki xalıqları bolar nәselennәn kilәlәr. (11)
Qubrat Xannıñ ikençe ulı Qotrag, Don yılgasınıñ könbatış yagına ütep, şul cirne üzenә watan itә. Tarixi maglumatlar buyınça, bolar IX-nçı gasır urtalarında Urta İdel buylarına küçep, anda yaña dәwlәt qorgan millәttәşlәrenә quşılalar.
Qubrat Xannıñ öcençe ulı Asparux isә, küpçelek xalqı hәm terlek-tuarı belәn Dnestr yılgasınnan ütep, qayber slawyannarnı üzenә buysındırıp, Dunay yılgası buylarına kilә hәm 679-nçı yılda, şunda, Wizantiәlelәr tarafınnan „Keçe Bolgar dәwlәte“ dip atalgan möstәqil ber xökümәt tözi. Bügenge Bolgariә dәwlәteneñ nigeze -menә şul xökümәt. Әmma Asparux citәkçelegendә Dunay buylarına kilgәn bolgarlar şul tirәdә küpçelekne tәşkil itüçe cirle slavyan xalıqlarga quşılalar hәm ber gasır ütkәnnәn soñ üzlәreneñ milli kemleklәren yugaltalar. Milli bulıp, tik dәwlәtneñ iseme genә saqlanıp qala. Dunay bolgarlarınıñ „Bagar“ isemle xökemdarı 800-nçe yılda Wizantiәlelәrgә iәrep xristianlıq qabul itә hәm „Mixail“ isemen ala. (12)
İKENÇE BÜLEK
İdel buyı Bolgar dәwlәte
Böyek Bolgar dәwlәte xalqınnan iñ zur bülek isә, VII-nçe gasırnıñ ikençe yartısında, Xәzәr xanlıgınıñ tönyagına, Urta İdel belәn Çulman (Kama) yılgası buylarına hәm şuşı ike yılga arasındagı cirlәrgә kilep urnaşa. (13) Şunda alar yaña hәm federativ ber dәwlәt tözilәr. Bu dәwlәtneñ xakimiәte astına tik bolgarlar gına tügel, ә şuşı cirlәrdә elegerәk yәşәp kilgәn waq fin xalıqları (moqşılar, çirmeşlәr, udmurtlar) da kerәlәr. Bolgarlar bu xalıqlar belәn duslarça mönәsәbәttә toralar. Alar arasında etnik-mәdәni bәylәneşlәr, öylәneşülәr dә bula. Şulay itep, Bolgar ilendәge fin keşelәrennәn baytagı bolgarlaşıp kitә. Bu protsesqa İdel buyı Bolgar dәwlәteneneñ 922-nce yılda islam dinen qabul itüe dә yogıntı yasıy. Çönki finnәrdәn dә islam dinenә küçüçelәr bula. Monıñ döreslegen borıñgı Bolgar cirlәrendә tabılgan arxeologik qaldıqlar (bigrәk tә qaber ätaşları) isbat itә. (14)
IX-nçı gasır urtalarında İdel buyına Don buylarınnan bolgar qabilәlәreneñ yaña törkeme dә kilә.
Lәkin İdel buyı Bolgar dәwlәte başta Xәzәr kaganlıgı xakimiәte astında bulıp, yasaq tülәp torırga mәcbur bula. 965-nçe yılda Kiew kneze Swyatoslaw xәzәrlәrne tar-mar itkәnnәn soñ bolgarlar da iqtisadi-sәyәsi möstәqillekkә ireşәlәr. (15)
İdel (Wolga) buylarına, XI-nçe gasırdan başlap, Aziәdә ul vaqıtlarda tarqalgan bulgan Hun Imperiәsendәge xalıqlardan –Altay taularınıñ könbatışında küçmә tormış alıp baruçı törki Qıpçaqlar da kilә başlıy. Bu xalıqnı wizantiәlelәr „Qomannar“ dip yörtәlәr. Bolar Xәzәr (Kaspi) hәm Qara Diñgez buylarına hәm Dinepr yılgasına xәtle cirlәrgә taralalar. Bolar belәn bolgarlar arasında ara-tirә bәreleşlәr bulgalasa da etnik yaqtan tugandaş bulganlıqlarınnan, gomumәn alganda, üzara tatu yәşilәr. Yıllar barışında, bolgarlar belәn alar arasında da etnik-mәdәni baglanışlar barlıqqa kilә. Islam dine, bolgarlar arqılı, qıpçaqlar arasına da ütep kerә. (16)
Bügenge tatarlarınıñ İdel (Wolga) buylarındagı territorial tarixı menә şul İdel buyı Bolgar xanlıgı belәn başlanıp kitә. Şuña kürә, bu turıda kiñrәk maglumat birep kitü urınlı bulır:
Bolgarlarnıñ nәsellәre wә tellәre
Bu köndәge Qazan möselmannarı, mişәrlәr, başqortlar, çuaşlar, tiptәrlәrneñ hәmmәse iske bolgarlar hәm olug bolgarnıñ üz balalarıdır. Bolgar qawemeneñ „törek“ nәselennәn bulıp, törkiçә söylәşülәrendә şöbhә yuq. Bolarnıñ mәdәniәtlәre yugarı dәrәcәdә bulgan çaqlarında aralarında qatnaşıp yörgәn garәplәr, bolarnıñ törek qawenennәn buluların hәm törkiçә söylәşülәren (tellәre törkiçә bulunı) bәyan qılalar. (17) Monnan tış, bolgarlar yәşәgәn töbәklәrdә tabılgan qaber taşlarında, metal aqçalarda hәm XIII-nçe gasırnıñ başlarında yәşәgәn Bolgar şagire Qol Galineñ „Qıssa-i Yosıf“ isemle dastanında qullanılgan tel dә bu xalıqnıñ törki xalıq ikәnenә şik qaldırmıy.
(„Bolgar“ süze „bolganu“ isem figelennәn alıñan, törle qәwemnәr hәm qabilәlәrneñ bergә quşıluları, „bolganuları“ mәgnәsendә diyüçelәr bar. Soñınnan şul isemne üzlәreneñ başqalalarına da birgәnnәr, dilәr. İkençelәr isә „bolgar“ süze „küp qar“ mәgnәsendәge „bolqar“ süzennәn alıngan bulsa kirәk, dilәr. Qar bik küp bulganlıqtan, başta ölkәgә isem bulgan da, soñınnan şunda torucı töreklәrgә birelgәn buladır.) (18)
Bolgar mәmlәkәteneñ çiklәre
X-XII-nçe yözlәrdә İdel buyı Bolgar dәwlәte könbatışta Zöyә yılgası, tönyaqta Çulman (Kama), soñraq Mişә, Qazanqa yılgaları, könçıgıştan Cişmә hәm Iq yılgaları (qaywaqıt bolgarlar Agidelgә qadәr barıp citkәnnәr) belәn çiklәnsә, könyaqtan Cigüle taularına qadәr suzılgan bula. Bolgar-bortas cirlәre Uka yılgasına qadәr cәyelә. Barlıq eçke töbәklәr, böten Çulman wә Urta Idel buyı, fin-ugor qabilәlәrennәn sanalgan borıñgı mari, mordwa, komi hәm başqa xalıqlar yәşәgәn cirlәr barısı da bolgarlarnıñ iqtisadi, sәyәsi hәm mәdәni yogıntısı astında bulgan.
İdel buyı bolgar dәwlәte çiklәre
Dәwlәtneñ nıguwı, anıñ çiklәreneñ tögәl bilgelәnüe, eçke iqtisadi mönәsәbәtlәrneñ köçәyüe, tel hәm mәdәni urtaqlıq qabilәlәrneñ berlәşep, ber xalıqqa әwrelüenә kiterә. Garәp sәyәxәtçelәre X-nçı gasırda Bolgarda qabilәlәrneñ küplege turında yazsalar, XII-nçe gasırda İdel buyı Bolgar dәwlәtendә barı tik bolgar xalqı gına yәşәüen kürsәtәlәr. (19)
Bolgarlarnıñ kürşelәre
Miladi belәn 1135-nçe yılda Bolgarga kilep yörgәn İspaniә garәbe Әbu Xәmid әl-Әndәlüsi xәbәrennәn Bolgar tirәsendә küp törle törki xalıqları bulganlıgı mәglüm, şular xaqında wә bu ölkәlәrdәge qayber fin xalıqları xaqında da beraz xәbәr birmәkçe bulabız:
Xәzerge Perm, Wyatka ölkәlәrendә Bolgar dәwlәtennәn elegerәk başlangan „Olug Biarmiә“ mәmlәkәte bulgan. Anıñ xalqı törle fin törkemnәrennәn cıyılgan. Alar tönyaq Yewropada törle xalıqlar belәn sәwdә qılgannar. Mәsәlәn, Wıçegda, Dwina suları belәn Aq diñgezgә çıgıp, datçan, norman xalıqları belәn, tagı Kama, Wolga suları belәn Kaspi diñgezenә qadәr töşep, İran xalıqları belәn dә sәwdә qılgannar, şul sәbәple, bu ölkәlәrdәge fin xalıqlarınıñ tellәrenә küp farsi süzlәre kerep qalgan. Datçan, norman xalıqlarınıñ korabları Aq diñgez belәn Dwina suına kerep, annan kitergәn malların waq köymәlәrgә buşatıp, Biarmiәneñ törle töbәklәrenә cibәrәlәr ikәn. Bolgarlar Biarmiә xalqı belәn zur sәwdә qılgannar, alar arqılı Bolgarga Ural taularınnan törle magdәnnәr (altın, kömeş) wә törle cәnlek tirelәre kiterelgәn. Biarmiә mәmlәkәte tuzgannan soñ, alarnıñ sәwdәse bolgarlarga küçkәn…
Bolgar mәmlәkәteneñ yaqınındagı törki xalıqlarınnan berse –xәzәr xalqı bulgan.
Alarnıñ isemnәre әwәl mәrtәbә VII-nçe gasırda kürelә başlap, urınnarı Kaspi wә Qara Diñgez buylarındagı dalalarda (Dneprdan Wolgaga qәdәr) bulgan. Olug padişahları xәzerge Astraxan urırında bulgan Әtil şәhәrendә torgan. Padişahları yәhüd dinendә, xalqınıñ qayber sıynıfı yәhüdilәr , qayberlәre –möselmannar, wә qayberlәre xristiannar da bulgan. Әtel şәhәrendә un meñ qadәr möselman bulıp, utızlap mәscedlәre dә bulgan ikәn. Xәzәrlәr belәn bolgarlar kübrәk waqıtta tatu bulıp, sәwdә qılgannar, qaywaqıtlarda sugış qılgannarı da maglüm. 922-nçe yılda Bagdadtan cibәrelgәn qarәp ilçelәre Әtel şәhәrendә bulgannar, İbne Fazlan xәzәrlәr xaqında küp qızıqlı xәbәrlәr yazgan. Xәzәrlәrneñ bu zamandagı nәsellәre Qırımdagı qaraim yәhüdilәre, imeş. Çönki alarnıñ tellәre dә törkiçә, töslәre dә rawwinistlarga oxşamagan hәm gadәtlәre dә başqa, imeş.
İkençese –bortas xalqı, alar Bolgarnıñ uñ yagında bolgarlar belәn xәzәrlәr arasında torgannar… Garәp tarixçılarınıñ xәbәrençә, bortaslar möselman bulgannar, mәscede camigları bulganlıgı da maglüm. Üzlәre xәzәr padişasına buysıngannar, üz aralarınnan mәxsus rәislәre bulmagan, mәgәr hәr mәxәllәdә ber yә ike qartları bulıp, nizagları bulganda şularnıñ xökemenә kilәlәr ikәn. Xәzәr padişası bortaslardan 10 meñ atlı gaskәr alıp torgan. Cirlәreneñ kübrәk urınnarı urmanlıq bulganlıqtan, çiklәwek, cәnlek tirelәre küp bulgan. Xosusәn, ber tör qızıl tösle tölke tirese belәn tien, qondız tirelәren küp satalar ikәn. Tagı alarda bal bik küp bula ikәn hәm igennәre dә bulgan. Bortaslarnıñ bu zamandagı nәsellәre çuaşlar bulsa kirәk, çönki 1551-nçe yılda bortas iseme betep, alar urınına çuaş iseme işetelә başlagan. Annan elek çuaşlarnıñ iseme işetelgәne yuq… Çuaşlarnıñ әwәldә möselman bulganlıqları bik belenә. Lәkin alarda, yәhüd padişahlarına buysınganlıqtan, islam dine bik quәtle bulmagandır. Şul sәbәple, kübese iskedәn kilgәn mәcüs gadәtlәren taşlamıyça, ruslar qulına kergәnçe, ike arada torgannar. Bolgarlarga yaqınraq bulgannarı alar belәn bötenlәy qatışıp betkәnnәr, şul sәbәple xәzer dә qayber möselman awıllarınıñ isemnәre çuaşça ikәne belenә.
Öçençese –başqort xalqı. Alarnıñ asıl watannarı xәzerge Orenburg, Ufa ölkәlәreneñ Ural taularına yaqınraq urınnarında bulgan. Üzlәrenә mәxsus mәmlәkәtlәre bulmaganlıqtan, bolgarlarga buysıngannar. İbne Fazlan kilgәn zamannarda (yәgni 922-nçe yılda) barçaları da mәcüslәr ikәn. (922-nçe yılda bolgarlardan soñ başqortlar da barçası möselman bulgannar)…
Bolgarlarga kürşe bulgan xalıqlarnıñ berse ruslardır. Alar tatu waqıtta bolgarlar belәn sәwdә qılgannar. X-nçı gasır tarixçısı İbne Rustә xәbәrençә, Wolga buyında tora torgan ruslarnıñ kübese üzlәreneñ sәwdә malların Bolgarga kiterep satalar ikәn. Mәsәlәn, susar, as, tien wә bolardan başqa cәnleklәrneñ tirelәren. Bolgar şәhәrlәreneñ urınnarında barmaq rәweşendә yasalgan kömeş kisәklәre tabıla. Bolar ruslarnıñ ber sumlıq aqçaları imeş. İke başı da kiselmeş bulganlıqtan „rubl“ dip yörtkәnnәr. (20) Bu rәweşle rus aqçaları bolgarlarga, әlbәttә, sәwdә belәn kergәnder.
Miladi belәn 1024-nçe yılda Russiәneñ Suzdal ölkәsendә açlıq bulganlıqtan, xalıq arasında fetnә çıqqaç, bolgarlar ruslarga küp aşlıq cibәrgәnnәr. Tagı 1229-nçı yılda böten Russiә cirendә açlıq bulıp, bolgarlar Wolga, Oka suları belәn barıp, barça rus qalalarına aşlıq iltep satqannar.
Rus kneze Andrey Bogolubskiy bina qoru öçen kirәk bulgan taş, agaç kebek әsbablarnı kübrәk bolgarlardan algan. 1006-nçı yılda bolgarlar ruslarnıñ İdel, Oka suları buyındagı şәhәrlәrendә sәwdә qılırga alardan röxsәt soragannarı mәglüm. İbne Fazlan Әtil şәhәrendә sәwdә belәn kilgәn ruslarnı bik küp kürgәn hәm alar belәn tәrceman arqılı söylәşkәn. İbne Fazlan alar xaqında küp qızıqlı xәbәrlәr yazgan…
Garәp tarixçılarınıñ xәbәrençә, bolgarlardan (cәyәü) öç aylıq cirdә, tönyaq tarafında „wisu“ digәn xalıq bulgan. Bolgarlar alarga üzlәreneñ sәwdә malların iltep satalar ikәn, lәkin sәwdә qılışuları şul rәweştә genә bulgan: Bolgar satuçıları alarnıñ cirenә towarların iltep ber mәxsus urınga quyıp, üzlәre kitәlәr ikәn. Alar kitkәç, wisu xalqı kilep, ul towarlarnı qarap , oşaganın alıp, anıñ urınına üz towarların quyıp kitkәnnәr, alardan soñ yәnә bolgarlar kilep, alıştırgan mallarnı alıp qaytıp kitәlәr ikәn. Әgәr dә bolgarlar quyıp kitkәn nәrsәlәrne oşatmasalar, anı almıyça, qaldırıp hәm üz nәrsәlәren dә quymıyça kitәlәr ikәn. Şulay itep, satuçı belәn aluçı ber-bersen kürmiçә sәwdә qılgannar. Yaqut әl- Xәmәwi xәbәrençә, bu rәweşle sәwdә qılu Afrikada Sudan xalıqlarında da bulgan…(21)
Axırı TATARSTAN HISTORY-2'dä...
________________________________________________________
(1) Alarnıñ berse „Tatarstan SSSR zamanında bu berlekkә quşılgan tulı möstәqil (soyuzdaş) respublika tügel, ә Russiә Federatsiәse sostafında aftonomiәle status birelgәn ber respublika ide“, -digәn sıltau bula.
(2) Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse, Istanbul, 1986, „Tatarlar“ bülege
(3) Abdullah Battal Taymas, Qazan töreklәre,
(4) Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse,
(5) Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 49
(6) Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 27
(7) Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse,
(8) Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse,
(9) Şul uq әsәr, “Bolgarlar” bülege.
(10) Şibabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Axbar fi Axwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s.137
(11) Rafael M.Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 127
(12) Şihabetdin Mәrcani, Möstefadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s.137
(13) Ramazan Şeşen, İbn Fazlan sәyәxәtnamәse, Istanbul, 1975, s. 111
(14) Şihabetdin Mәrcani, Möstefadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 24
(15) Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhammatşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 127
(16) Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse, Istanbul, 1986, “Qıpçaqlar” bülege.
(17) Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 27
(18) Şul uq әsәr, s. 24
(19) Rafael M.Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 128
(20) Ul zamannarda ruslarnıñ tügәrәk aqçaları bulmagan. Alarnı soñınnan tatarlardan kürep kenә yasıy başlagannar hәm „teñkә“ digәn süzne üzgәrtep „denga“ dip yörtә başlagannar.
(21) Gaynetdin Әxmәrew, Bolgar tarixı, Qazan, 1909 hәm 2000, s. 45-48


text:
Poloniya NATOğa alyansqa balkan memleketlerini davet etmege teklif etecek ola
Poloniya 2016 senesi keçirilmesi planlaştırılğan Varşavadaki sammitte NATOğa alyansqa balkan devletlerini davet etmege teklif etecek ola.
Bunı Poloniya mudafaa naziri Tomasz Siemoniak bildirdi, dep haber ete Poloniyanıñ Wyborcza gazetası.
Nazirniñ aytqanına köre, soñki yılları Poloniya Avropadan tış zıddiyetlerge diqqat ete edi.
«Balkanlarda yıllar devamında politsiya ve askerlerimiz hızmet etken tek Kosovada problemler degil. Balkanlar Avropadaki istiqrarsızlıqnıñ ocağı ola bile. Biz Bosna Hersek içün de qasevetlenemiz, Rusiyeniñ menfaatları daa bar. Mence, Çernogoriya ve Makedoniyanıñ NATO azası olmaq isteklerine emiyet bermek kerek, em de Sırbıstannıñ avropalı ıntıluvlarını qarşılamaq kerek», – dedi o.
Nazirniñ qayd etkenine köre, NATOğa qoşulmaq davetini Gürcistan ve Moldova da ala bileler, böylece olarnıñ havfsızlığı da eyiliştirilecektir.
NATO baş kâtibi Jens Stoltenberg bildirdi ki, Ğarp blokqa kirmegen ortaqlarğa Rusiye tarafından olğan telükelerge yol bermemege yardım etmek kerek.


text:
Babin: Ukrainada Qırım sakinlerine nisbeten «işğalcilernen işbirlik» tabiri daa tayin etilmedi
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Boris Babin, Ukraina qanunları Rusiye tarafindan ilhaq etilgen Qırım sakinlerine nisbeten «işğalcilernen işbirlik» tabirini daa tayin etip olamadı, dep saya.
Bu aqta o noyabrniñ 24-nde matbuat konferentsiyasında ayttı, dep bildire «İnterfaks Ukraina».
«Afsus ki, bizler Qırım sakinlerine nisbeten, hususan işbirlikniñ sıñırı ne yerde bitkenine dair, yekâne uquqiy siyaset işlep çıqaramadıq», – dey Babin.
QMC daimiy temsilcisi eki misal ketirdi: birisi - Aqmecsit devlet universitetinde dotsent olaraq çalışsa, digeri de - Qırımnıñ yerli memuriyetiniñ idariy vazifesinde çalısşa ne yapılmalı.
«O, işbirlik yapqan sayılâmı ve vatan hainligi içün mesuliyetke çekilmesi mümkünmi? Bizlerniñ alâ daa, afsus ki... yekâne pozitsiyamız yoq», – dedi o.
Bu yıl sentâbr ayınıñ 1-ne qadar QMC prokıuraturası mahkemege Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ sabıq deputatına qarşı azırlanğan 53 dane qabaatlav vesiqası yolladı.
Ukraina Baş prokuraturası, Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, antına hainlik etip yarımadadan esas topraqqa qaytmağan 73 ukrain arbiyini devlet hainliginde qabaatlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.


text:
Aqın «Perişteler kün sayın keletin üy... Eki jas üylengen soñ ärïne, asığa kütetinderi – säbï jäne köp jağdayda birinşi perzentteriniñ ul bolğanın qalaydı. Ekinşi, üşinşi balasınıñ da qız ekenin bilgen keybir er-azamattar aşwlanıp, äyelderine renjip jatadı. Ol durıs pa?»-dep suraq qoyıp, özi qoyğan sawalğa qasïetti Quran Kärim süresi men Muxammed Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) xadïsin keltire otırıp, jawap bergen.
Qasïetti Quranda bul jaylı bılay delingen: «Külli aspan älemi men jerdiñ bar bïligi men ïeligi bir Allağa tän! Ol qalağanın jaratadı. Qalağanına qız beredi, qalağanına ul beredi. Yakï qalağanına ul men qızdı birge beredi. Sonday-aq qalağanın bedew etedi. Şübäsiz, Ol bärin Bilwşi, bärine tolıq qudıretti» («Şwra» süresi, 49-50-ayattar). Bul ayattarmen qosa mına xadïs te «qız twa beresiñ» dep äyelin kinälaytın erlerge eñ jaqsı jawap boladı degen oydamız.
Äbw Hwrayra (r.a.) jetkizgen xadïste Payğambarımız (s.ğ.s.): «Kimniñ üyinde qız bar bolsa, ol üyge kün sayın kökten on eki bereke tüsedi. Ol üyge perişteler üzdiksiz kelip turadı. Ärbir kün, ärbir tün sayın olar (sol qızdıñ) ata-anasına bir jıldıq qulşılıqpen teñ sawap jazıp otıradı»-degen.
Kommentarïï


text:
Ruqsat Reseydiñ Äwe köligi federaldıq agenttigi (qısqaşa atawı – Rosavïacïya) tarapınan berildi. Endi reyster keste boyınşa turaqtı türde jasalıp turatın boladı.
Dey turğanmen, Rosavïacïya qazaqstandıq tasımaldawşılarğa Astanadan Ulanbatırğa Resey awmağı arqılı (300 şaqırım) tikeley äwe reysin aşwğa äzirge ruqsat bermey otır.
Esteriñizge sala ketelik, buğan deyin buqaralıq aqparat quraldarında otandıq äwe kompanïya – «Eyr Astanağa» Mäskewge uşwğa Rosavïacïya tarapınan ruqsat berilmegendigi twralı aqparat payda bolğan edi. Sonıñ saldarınan 2016 jıldıñ 27 nawrızan bastap, Reseyge jasalatın reysterdiñ toqtatılw qawpi twındadı. Endi äwe qatınası qayta qalpına keltirildi.
Derekközi: QazAqparat
Tegï: Twrïzm jañalıqtarı,
Kommentarïï


text:
Qırım köyleriniñ bir qısmı qazadan sebep ışıqsız qaldı
Qırımda yanvar 11 künü Aqşeyh rayonı ve Sudaqta bazı meskün yerleri ışıqsız qaldı.
Bu aqta Qırımnıñ Rusiye ükümeti saytında aytıla.
Böylece, Aqşeyh rayonınıñ RESı bildirgeni kibi, 10 kV elektrik yolağında yüz bergen qaza sebebinden Çerkez, Qadış, Munus, Amanşa köyleri elektrikten söndürilgen. Bu mesken yerlerniñ sakinlerine elektrik teminlevini saat 13:00 qadar qaytarmağa vade eteler.
Sudaqta qazadan sebep şeerniñ özü, Taraq Taş, Suvuq Suv köyleri yarıqsız qaldı.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur. Rusiye FVN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.


text:
Sayt tirkelwşileri aqılı qızmetke ötw arqılı jarnamalardı alıp tastaw mümkindigine ïe bolmaq. Sonımen qatar, körilgen vïdeolar qoldanwşınıñ öz erkimen saqtalıp, ğalamtorğa kirw mümkindigi joq waqıtta da iske qosıladı.
Ayta ketsek, aqılı bölimge tirkelgen qoldanwşılar tirkelmegender köre almaytın vïdeokontentti paydalana aladı. Jaña jüyege awısw qunı twralı äzirge naqtı aqparat berilgen joq.
Eskere ketsek, 2006 jılı YouTube vïdeoxostïngin satıp alğan Google Inc basşılığı jaqında tolığımen awıstı. Köp ötpey jaña basşılıq awdïo tıñdawğa arnalğan aqılı qızmet türin usınw twralı resmï türde aqparat bergen bolatın. Degenmen, atalğan qızmet äzirge iske qosılmadı, dep jazadı massaget.kz.
Kommentarïï


text:
Cömädel äüväl aenıñ 10 nçı köne
Tatarstannıñ xalık yazuçısı, G.Tukay isemendäge Däülät premiyase laureatı Xisam Kamalovka 85 yaş (1926)
Şagıyr, Tatarstannıñ atkazangan sängat eşleklese, G.Tukay isemendäge Däülät premiyase laureatı Räşit Äxmätcanovnıñ tuuına 70 el (1941 – 1995)
Bez mäñgegä, bez mäñgegä monda
Ex, bu cirne küpme taptadı
Bezneñ yöräk bäyrämnäreneñ
Kıñgıraular takkan atları! –
diep, därt häm yalkın tulı şigri yullar yazgan ide tatar xalkınıñ ataklı şagıyre Räşit Äxmätcan monnan küp ellar elek. Menä xäzer ul üze bezneñ arada yuk, ämma ber ük vakıtta neçkä lirik ta häm yalkınlı publisist-tribun da bulgan ütä zur talantka iya bu şagıyrneñ mäydannarda yarsıp-yarsıp şigırlär ukuı haman da küz aldında tora, anıñ dulkınlandırgıç xiskä iya tavışı haman kolaklarda yañgırıy.
Räşit Äxmätcanov Baulı töbägeneñ Tatar Kandızı avılında tua. Armiyadän kaytkaç, Kazan däülät universitetınıñ tatar tele häm ädäbiyatı bülegen tämamlap, Tatarstan Mädäniyat ministrlıgında, törle gazeta redaksiyalärendä eşli. Gomereneñ soñgı ellarında şagıyr “Kazan utları” jurnalı redaksiyasendä xezmät itte, 90 nçı ellarda respublikada bargan milli-azatlık xäräkätendä iñ aktiv katnaşuçılarnıñ berse buldı.


text:
Zair Smedlâyev FSB sorğusına çağıruv aqqında: repressiyalar artmasını beklemek kerek
İşğal etilgen Qırımda Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ idare taqiqat bölügi qırımtatar faali, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiya reisi Zair Smedlâyevni «mayıs 3» işi boyunca sorğuğa çeke. Sorğu keçirilmesi fevral 6-na planlaştırıla.
Faalniñ Facebook saifesinde derc etken celpname metninde aytıla ki, bölük «2014 senesi mayıs 3-te «Armânsk avtodorojnıy» kiriş noqtasında Rusiye Federatsiyası sıñırından belli olmağan insanlarnıñ küç qullanuvı ile keçmesi, yani Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 322-ndi maddesi 3-ünci qısmı boyunca cinayet yapılmasını» teşkere.
Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, o, bunı Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarğa basqısını arttırmaq içün «bir manaçıq» olaraq tanıy.
«Qırımtatar faallerine, em de akimiyet teklif etken qırımtatarlarnıñ lideri, «yahşı» olğan Remzi İlyasov aqqında yazmağan milliy kütleviy haber vastalarınıñ jurnalistleri, şu cümleden – «Avdet» gazetası, QHA agentligi, ATR telekanalına basqı yapıla», – dep tüşüne Smedlâyev.
Onıñ zanınca, qırımtatarlarğa nisbeten ilerideki cinaiy işler 2014 senesi fevral 26-da Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı şurasınıñ binası yanında keçirilgen miting ile bağlı olması mümkün.
«Mayıs 3» işiniñ bir neticesi yoq. Fevral 26 künü boyunca ciddiy bir qabaat çıqarmağa tırışacaqlar. Repressiyalar artmasını beklemek kerek», – dedi Smedlâyev.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımda FSB İslâmov ile bağlı olğan er kesni ziyaret ete bile – avdokat
Qırım advokatı Cemil Temişev Qırımda FSB hadimleri ATR telekanalınıñ saibi, Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmovğa bir vaqıtları bağlı olğan er kesni ziyaret ete bilecegini tüşüne.
Bu aqta avdokat Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde bildirdi.
Qayd etkeni kibi, şimdi Qırımda ATR telekanalınıñ sabıq hadimlerini tinteyler.
«Bir vaqıtları Lenur İslâmov ile birlikte çalışqan, umumiy işi olğan insanlar evlerine nezaketli, medeniy ve er şeynen meraqlanğan FSB insanlarını musafirlikke bekley bileler», – dey Temişev.
Dekabr 10 künü Qırım jurnalisti Roman Spiridonovnıñ Aqmescitteki evinde ve ana babasınıñ evinde tintüvler Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ teşebbüsçisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovnıñ cinaiy işi çerçivesinde keçirilgen, dep bildirgen edi Qırım advokatı Cemil Temişev. Spiridonovnı tintüvden soñ FSB sorğuğa çağırdı.
Dekabr 9-da FSB hadimleri tarafından nevbetteki tintüv Elzara İslâmovanıñ evinde keçirildi. Qırım qamaçavı idarecisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovğa nisbeten açılğan cinaiy işniñ çerçivesinde keçirilgen ekinci tintüvdir.
Qırımda noyabr 2 künü ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq hadimleriniñ – Elzara İslâmova, Lilâ Bucurovanıñ evlerinde ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babasınıñ ve Moskvadaki onıñ şahsiy evinde tintüvlerni keçirdiler. Bu sene mayıs ayında ATR sabıq baş müdiri Elzara İslâmova Lilâ Bucurova ile birlikte «QARA DEÑİZ PRODUCTION» mustaqil production studiyasını teşkil ettiler.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı boyunca eki cinaiy işni açtı.


text:
Aqyarda numayış «Emekke şüret, arqadaşlar!» şiarı altında keçti
Aqyarda mayıs 1 künü Halqara emekdar Kününe bağışlanğan kütleviy tedbirde emek taqımları, cemaat birlikleri ve cemaat teşkilâtları, tasil müessiseleriniñ temsilcileri iştirak etti.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, yürüşniñ başında şeer başı Sergey Menâylo, yerli parlament spikeri Aleksey Çalıy, ve qanun çıqarıcı, icraiy akimiyetniñ diger vekilleri ketmekte edi.
Er bir kolonnanı «Emekke şüret, arqadaşlar!» şiarı ile qarşılay ediler.
Yürüşte vatandaşlıq tehnikası da iştirak etti: yanğın ve qurtarıcı maşinalar, troyelleybus ve «acele yardım» maşinası.
Yürüş vaqtında Aqyar merkezinde naqliyat areketi qapatıldı, bundan sebep soqaqlarda maşina tıqanıqlıqları peyda oldı.


text:
Kale qabat tula
Franŝiyada monnan alda buşatılğan Kale şähärçege qabat tula
İldä citärle sıyınu urını täêmin itelä alınmağaç qaçaqlar çaranı Wäxşi urman bularaq belenüçe Kale şähärçegenä qaçuda tapqan.
Kaledağı urmanda xäzer yaqınça 600 qaçaq bar.
Alar urın-cir, bädräf, yuınu urını häm azıq-tölek kebek töp ixtıyacı bulmıyça urmanda kön kürergä tırışa.
Wäxşi urman dip ataluçı töbäktä yäşäwçe meňnärçä qaçaq iminlek berämlekläre tarafınnan noyabr’ ayında taratılıp, ilneň törle töbäklärenä cibärelgän ide.
Mondıy şähärçekneň qabat qorıluına qomaçawlar öçen poliŝiya törle çaralar kürgän, vilayät’ idaräse dä qaçaqlarğa yärdäm kürsätüne tıyğan ide.
Citärle şähärçek tabılmağaç qaçaqlar Kaleğa qayta başlağan.
Parij häm qalğan zur şähärlärdä qaçaqlar parklarda yoqlarğa mäcbür.
Gigiyena şartlarınıň täêmin itelä alınmawı arqasında Parijdağı 150dän artıq qaçaqta qorğaňçınıň kürelüe belderelgän ide.


text:
Rusiyede Moskvadaki Amnesty International ofisiniñ işini yaqın vaqıtta ğayrıdan tiklemege vade eteler
Amnesty International halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtınıñ Moskva ofisi kira parasını ödep, eñ yaqın vaqıtta işine ğayrıdan başlaycaqtır, dep bildirdi Reuters agentiligine Rusiye prezidentiniñ insan aqları şurasınıñ reisi Mihail Fedotov Vladimir Putin ile körüşken soñ.
Noyabr 2-de Amnesty International Moskvadaki ofisiniñ hadimleri işke kelip, kilitler deñiştirilgenini, qapular kitlengenini kördiler.
Moskva ükümeti Amnesty International teşkilâtı Rusiye paytahtında kirağa alğan bina içün para ödemey, dep bildirdi. Teşkilât vekilleri kira parasını ödegenine dair vesiqaları bar olğanını aytalar.
Amnesty International programmasınıñ Avropa müdiri Con Dalgusen bildirdi ki, teşkilât Moskva devlet mal-mülki departatmentiniñ yolbaşçısı Vladimir Yefimov ile bağlandı. O, hata ola bile, dep ayttı.
Dalgusenniñ aytqanına ökre, Yefimov Amnesty International temsilcilerini noyabr 7-de körüşüvge davet etti.
Soñki yılları Rusiyede çetelden maliye etilgen ve Kremlni tenqit etken uquq qorçalayıcılarğa basqı yapıla.
Amnesty International – Londrada qurulğan bir teşkilât, Rusiye akimiyetini insan aqlarını bozğanından sıq-sıq tenqit ete. O, Rusiye ve ortaqları Suriyeniñ Aleppo şeerine ava darbeleri vastasınen ücüm etip, bir çoq vatandaşnı öllüdirdi, dep aytqan edi. Moskvı bunı inkâr ete.


text:
Dwbayda näzikjandılar men balalar ğana emdele alatın awrwxana aşıldı. Medcare Women and Children Hospital dep atalatın klïnïkanıñ därigerleri de tek äyelder. Emdelw ortalığı bir waqıtta 100-ge jwıq nawqastı qabılday aladı. Bul jerde akwşerlik, gïnekologïyadan bölek gastroenterologïya, pedïatrïya, stomatologïya, xïrwrgïya jäne dermotolog därigerler qızmet körsetedi. Jwıq arada bul jerde sän salonı, spa aşılatın boladı dep kütilwde. Sonday-aq basseynge tüsip, yogamen aynalıswğa da mümkindik bar. Emdelw bağası täwligine 365 dollardı quraydı.
Ihsan.kz
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
Microsoft negizin qalawşı Bïll Geyts jäne onıñ jarı Melïnda amerïkalıq komïk Djïmmï Fellonnıñ şowına qatıstı.
Suxbat barısında bağdarlamanı uyımdastırwşılar aldın ala dayındalğan rolïkti körsetti. Onda Bïll dïdjey retinde öner körsetip, bïledi jäne birneşe akrobatïkalıq qïmıldı körsetti. Salto jasap aynalıp tüsti, tipten qartayıp qalğandığına qaramastan şpagatqa otırdı.
Geytster januyası öziniñ qayırımdılıq qorın osılay ayrıqşa vïdeomen jarnamaladı, äri onıñ jastarğa bağıttalğandığına emewrin bildirdi.
Kommentarïï