text:
Xaliq sanın alganda tugan telne terkärgä kiräkme?
Soñğı waqıtta Rusiä cämğıätendä rus bulmağan millätlärgä tiskäre qaraş, möselmannarğa şiklänep qaraw yışraq oçrıy. Vologda şähärendä mäçet tözergä mömkinlek birmäw, İrkutskida mäçetkä atu kebek xällär dini, milli tolerantlıqnıñ azlığın kürsätä. Orenbur ölkäseneñ Äsäkäy rayonınıñ cirle türäläre çirkäw tözü urının elekke möselman ziratınnan birgännär. Bu axmaqlıqnı faş itkän jurnalist Färitne waxxabist dip ezärlekli başlağannar. Xökümätneñ “Poccийckaя ГaзeTa”sı uzğan şimbä sanında bu turıda ğädel häm qıyu mäqälä bastırdı, cayın tabıp “Poccийckaя ГaзeTa”nıñ 20 iyül sanına küz salığız äle.
“HeзaBиcиMaя ГaзeTa”da kürenekle rus etnologı Mixail Guboglonıñ ber çığışı siskänderä. Ul qayber federal' çinovniklarnıñ xalıq sanı alğanda keşelärneñ tuğan telen terkämäw turında täqdime belän riza tügel. Çınnan da, kemneñ nindi telne tuğan tel dip sanawı, üz tuğan telen belüçelärneñ sanı qaysı yaqqa tägäräwe ber dä uyın eş tügel. Veteran uqıtuçı, tuğan telne yaqlaw cämğıäte aktivistı Zäkiä xanım Ğömärova belän bu turıda söyläşkänçe, anıñ niçek itep kötmägändä öçençe BTK delegatı bulıp kitüe belän qızıqsındım. Zäkiä xanım ğömer buyı mäktäptä uqıtqan. Tatar tele uqıtunıñ fanatı. Xezmäte öçen aña xättä Lenin ordenı birgännär. Äle dä ul latin älifbasına uqıtu metodikaları, yaña imlanı ğämälgä kertü öçen tırışıp yöri. Şuşı arada ğına aña 75 yäş tuldı. Qazan şähäre tatarlarınıñ konferensiäsenä qunaq bularaq çaqırılğan Zäkiä xanım, bernindi nomenklatura isemleklärenä kertelmägän ide.
Şulay itep, bez räsmi citäkçelärneñ isemleklärenä kermägän kileş tä, III Bötendönya tatar kongressına delegat bulıp saylanğan Zäkiä xanım Ğömärova belän tanıştıq. Äytergä kiräk, ul tatar milläte, tuğan telebez öçen bik buldırıp häm yanıp eşläwçe keşe. İnde xalıq sanın alğanda keşelärneñ tuğan telen belü isäpkä alınmasqa tieş, digän täqdimnärgä qarata Zäkiä xanım närsä äytte soñ?
AUDİO
Tuğan tel ul härkemneñ tuğannan birle kilä torğan, anıñ belän üsä torğan ayırılmas sıyfatı. Bala bit tuğaç uq äti-änise, äbi-babası belän tuğan telendä söyläşä. Şuña kürä, ul härkemgä bik yaqın bula. Qayber dairälär xäzerge Rusiädä xalıqara mönäsäbätlärneñ totrıqlılığın bozu öçen ni genä eşlämilär. Min, uqıtuçı häm Tatar tele dusları cämğıyäte äğzäse bularaq, mondıy törle ısullar uylap çığaruçılarğa qarşı.
Düşämbe könne, 22 iyüldä, Mixail Gobuglonıñ “HeзaBиcиMaя ГaзeTa”nıñ İnternet säxifäsendä päyda bulğan xäfewle häm borçulı çığışı, Qazan zıyalıların bik dulqınlandırdı. Guboglo döres äytä, qayber urınnarda keşeneñ milläten köçläp yazdırsalar da, anıñ üz tuğan telenä xaqı üzendä qala. Tuğan telne üzgärtü – ul pasport yäki perepis' käğäzenä millät yazu tügel. Qayber dairälär tuğan telne onıttıru öçen perepis' tärtibenä üzgäreş kertergä tırışalar.


c: text/html

text:
Olimpia utınıñ Azia säfäre älegä tınıç bara
Olimpia utınıñ qıytğalar aşa säfären Aziada däwam itä. Yaqın arada soñgı säfären ul Pekindä tämamlıyaçaq. Olimpia utının Azia säfäre älegä tınıç ütä, ozaqqamı?
Olimpia utı bügen Malayziä başqalası Kuala Lumpurğa kilde. Şähärdä protest çaraları bulmasın öçen kiñäytelgän iminlek çaraları kürelde. Yapon turistları yış yörgän Kuala Lumpurda, polisiä tibet yaqlı şiğar elergä mataşqan ber Yaponiäle ğailäne qulğa aldı.
Malayziä tışqı eşlär ministrı Räis Yätim Olimpia simvollärenä ixtiram kürsätergä sorap, olimpia uyınnarına säyäsät qatnaştırmasqa soradı. Yasağan çığışında ul, Malayziälılarnı tınıçlıqqa çaqırıp, ilneñ Qıtay belän bulğan köçle bäyläneşen istän çığarmasqa xäterlätte.
Olimpia utınıñ dönya tiräle säyäxäteneñ azia tuqatalışı, Yewropa häm Amerikadağı köçle qarşılıq çaralarına qarağanda xäzergä tınıç qına däwam itä. Bankokta da şul isäptän Tibetne yaqlağan ber törkem belän Qıtay yaqtaşları arasında süz talaşı bulıp alsa da, polisiä bu ike törkemne üz urınlarıında saqladı häm olimpia utı nixayät şähär üzägenä sälämät kenä citte.
Läkin Azianıñ qalğan öleşendä bu tınıçlıqnıñ bolay däwam itüe soraw astında. Äytik olimpia utınıñ monnan soñgı tuqtalışı bulğan Jakartada, xaqimiät protest çaraların kontrol itü öçen qısqartılğan säfärneñ, yulıñ qabat üzgärtte. Protest çaraları köndälek tormışqa äwerelgän Seouldä isä Olimpia utınıñ yazmışı başqa Azia şähärlärendäge kebek tınıç barmayaçaq digän farazlar bar.
Annañ qala, dönyadağı iñ küp Qıtaylı uquçı yäşägän Australiädä isä xällär tağın da qatlawlanırğa mömkin. Meñlägän Qıtaylı studentlar, Olimpia utıñ Tibet protestçelärennäñ saqlar öçen Australiä başqalası Canberrağa ağılırlar dip kötelä.
Soñgı könnärdä isä, Qıtayda Olimpia uyınnarın yaqlap, moña qarşılıq kürsätkän illärgä qarşı cıyınnar iğtibarnı cälep itä başladı. Şimbä könne, Qıtay mäğlümät çaraları xäbär itüençä Wuhan şähärendä xalıq “Tibet bäysezlegenä qarşı bul, Olimpia uyınnarın yaqla häm fransuz äyberlären alma” digän şiğärlär qıçqırıp uram cıyını uzdırğan. Moña oxşaş protest çaraları şulay uq Qıtaynıñ, Hefei, Dalian, Jinan häm Şian şähärlärendä dä buldı.
Hefei şähärendä xalıq Carrefournı boykot itärgä digän şiğärlär belän Fransuz marketlär çeltäre Carrefour binası aldında cıyılıp protest uzdırdı.
Şulay da könbatışlılar Fransuzlarğa qarş bulğan bu çaranın Qıtay xaqimiäte tarafınnañ qotırtılmawın, ä protest çaralarına açuı çıqqan Qıtay milliätçeläre tarafınnan küpertelüen küzätä. Qıtay xaqimiäte isä bu çaralar qarşısında xalıqnı, tınıçlanırğa häm mantıqlı itep uylarğa çaqıra.
Qıtay başlıqları, qarşı çaralar tağın da çuarlanmıyça, xäyerlese belän tämamlanuın kötä. Alda isä maqtanırğa layıqlı itep, Olimpia uyının yöz aqlığı belän dönyada oyıştırılğan iñ tärteple uyın itep kürsätergä äzerlänä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazanlılar Yıraq Şärıqqa tağın 3 oçqıç yasap cibäräçäk
Qazanda inde 8 mart – Xalıqara xatın-qızlar könenä äzerlek tä başlandı. 2 martta Qazan milli-mädäni üzägendä şähärneñ xatın-qızlar ictimaği oyışması wäkilläre cıyıldı. Anda yaqınlaşıp kilüçe bäyräm çaraları turında söyläştelär, Qazanda daimi uzdırıla torğan Yıl xatın-qızı häm ir atı – xatın-qızlar küzlegennän digän bäygeneñ näticälären yasadılar. Bäygedä ciñüçelär arasında 2 sanlı tatar gimnaziäse direktorı, tatar xatın-qızları oyışmasınıñ citäkçese Kämäriä Xämidullina da bar. Ciñüçelärne Mintimer Şäymiev isemennän xatın-qızlar bäyrämenä bağışlap oyıştırıla torğan tantanalı kiçädä büläkliäçäklär. Älege çara 4 mart könne Piramida küñel açu üzägendä ütäçäk. Bıyıl inde sigezençe märtäbä anda respublikanıñ iñ bilgele, tırış, xörmätkä layıqlı meñnän artıq güzäl zatı cıyılaçaq.
Läkin bäyräm yaqınlaşuğa da qaramastan, eş tä onıtılmıy. Mäsälän, Qazannıñ aviatözüçeläre Yıraq Şärıq öçen tağın 3 oçqıç yasap biräçäk. Bu xaqta Mäskäwdä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev belän Xabarovski ölkäse gubernatorı Viktor İşaev arasındağı oçraşuda söyläşengän. Yaña TU-214 inde bıyıl uq citeşterelep cibäreläçäk. Alarnı berse inde aprel’ ayında uq äzer bulaçaq, dip yaza Kommersant gäcite. 2 mart könne respublikanıñ farmatsevtika oyışmaları wäkilläre bergä cıyılıp kiläçäkkä olannarın tikşerdelär. Ä Qazan yärminkäsendä çärşämbedä Elemtä-2005 digän maxsuslaştırılğan kürgäzmä açıldı, dip xäbär itä Tatar-infoam agentlığı.
Bu könnärdä respublikanıñ xökümät wäkilläre soñğı aralardağı aktual’ mäs’älälär belän tanıştırunı däwam itälär. Mäsälän, sişämbe könne Ministrlar Kabinetında Tatarstannıñ cir häm milek mönäsäbätläre ministrı urınbasarı İldar Xäyrullov jurnalistlarğa respublikada cir reformasınıñ üzençälekläre turında söyläde. Tatarstanda 470 meñ cir öleşenä iä keşe bar. Xäzerge köndä aktiv räweştä alardan älege öleşlärne satıp alu kampaniäse bara ikän. İldar Xäyrullov şuşı nisbättän üzläreneñ borçıluın belderde häm xalıqnı berniçä meñ sum aqçağa qızığıp, cirlären satmasqa öndäde.
Gölnaz İlgizär


text:
“...Dus-iş kiräk ğömer itärgä”
Ämma, soñğı waqıtlarda , ozaq waqıt qabatlanğanğa kürä xaqiqät''kä äylänä barğan tatar-başqort tuğanlığı şik astına alına başladı. Başqortstan wäkilläreneñ Rusiä Däwlät dumasında da, Federatsiä sovetında da Tatarstan belän Rusiä arasındağı ike yaqlı Şartnamägä qarşı tawış birüläre küplärne uylanırğa mäcbür itte. Çal tarix bitläre dä başqortlarnıñ tatarğa arqadaş buluları turında söylämi.
24 martta Qazanda ütkän Rusiä tatarlarınıñ federal'' milli-mädäni möxtäriäte cıyınında Tatarstan parlamentı başlığı Färit Möxämmätşin “tatar-başqort qärdäşlege” turında söyli başlağaç, Başqortstan delegatları bu tezisqa kisken qarşı çıqtılar. Yäğni, problema bar, ul inde cämäğätçelek añına señä bara.
Başqortstandağı bilgele ğalim, tarix fännäre kandidatı İldar Ğäbdräfiqov tatar belän başqortnıñ yaqınlığı tellär yaqınlığı häm dinneñ berlege belän çiklänä, dip isäpli. Anıñ fikerençä, tatarğa çın mäğnäsendä ike xalıq yaqın – mari häm çuaş xalqı. Qazan xanlığın yaqlağanda da, annan soñ da näq mari häm çuaşlar tatar belän bergä bulğannar. 1917-1918 yıllarda tatar zıyalıları İdel-Ural töbägendä başta İdel-Ural ştatı, soñraq Tatar-Başqort respublikası tözergä cıyınğanda, mari häm çuaşlar “tatarlar qaya barsa, bez dä şunda barabız” dip beldersä, başqort liderları ayaq teräp Tatar-Başqort respublikası tözügä qarşı çığalar. Bügenge Başqortstanda tatarlarnıñ xoquqların qısu, alarnı başqortlaştıru säyäsäte ütkärelä. Häm menä inde Tatarstan Şartnamäsenä qarşı tawış birü...
İldar Ğäbdräfiqov etnogenez fäne küzlegennän qarağanda da başqortnıñ tatarğa tuğanlığı şikle di. Tatar xalqı törki tamırdan – qıpçaq-bolğardan çıqsa, başqortlarnıñ kilep çığışı turında fändä tögäl genä qaraş yuq, di ul. Qayber ğalimnär başqortlarnı törkilärdän “çığarsa” da, başqort ğalimnäreneñ ber öleşe, şul isäptän tarix fännäre doktorı Niäz Mäcitov, tarix fänendä raslanğan teoriägä qarşı kilep, başqortlarnı Kön''yaq Ural töbägeneñ avtoxton xalqı dip iğlan itälär. Ğalimnärneñ ikençe öleşe başqortlarnı uğor-mad''yarlardan çıqqan dip raslıy. Ä menä bügen başqort zıyalıları arasında başqortlarnıñ iran telle xalıqtan, ariylardan, sarmatlardan çığuı teoriäse qolaç cäya. Bu yünäleştä bigräk tä tarixçı Salawat Ğällämov uñışlı eşli, di tarixçı İldar Ğäbdräfiqov.
Şulay itep, tatar zıyalılarına, tatar elitasına kemnärneñ arqadaş-yuldaş, ä kemnärneñ ayaq çaluçı ikänleklären tögäl itep bilgelärgä waqıt citkän bulsa kiräk. Möğayın, mari häm çuaş xalıqlarınıñ tatar yazmışındağı urınnarın yañadan, yañaça bilgelärgä kiräkter. Çönki, näq şuşı xalıqlar urtaq watannarı – Qazan xanlığı öçen qannarın tügep tatarlarğa “qan-qardäşleklären” raslağannar.
Kärim Yauış, Ufa


text:
Rusiä baş prokuror urınbasarı genereal Vladimir Kolesnikov Beslan faciğäsen tikşerüçe federal' tikşerüçelär törkemen citäkliäçäk. Rusiä prezidentı Vladimir Putin Beslanda bıltır bulğan faciğäne tikşerü eşeneñ niçek baruın bäyälärgä färman birde.
Putin beslanda balaların yuğaltqan analar belän oçraşuda Beslanda totıqlar alu waqıyğasın tikşerüçe törkem cawapsız qalğan härtörle sorawğa cawap tabu öçen bik centekle tikşerü ütkäräçäk dide.
Bügen beslanda bıltırğı faciğäne iskä alu yolalarınnan soñ 3 köngä kiçekterelep yaña uqu yılı başlandı.
Belsanda hälak bulğannarnıñ tuğannarı, häm qotılıp qaluçılar xakimiätlärneñ döres bulmağan ğämälläre küplärneñ ülemenä kiterde di.


text:
Tatarstan militsionerları Çeçnädä
Şuşı könnärdä genä Qazannan Çeçen respublikasına cinayät-tözätü sistemasınıñ 50 xezmätkäre komandirovkağa cibärelde. Bu alarnıñ Tönyaq Kavkazğa inde bişençe komandirovkası. Alar anda 90 kön xezmät itäçäk. Älege törkem Çeçnäneñ Çernokozovo şähärendä urnaşqan tikşerü izolyatorın saqlıyaçaq. Yustitsiä ministrlığı cäzalarnı başqaru idaräseneñ Tatarstandağı citäkçese Şäyxulla İzmaylov süzlärenä qarağanda, bu törkem kiräkle tör qorallar belän, barlıq kiräk-yaraqlar, azıq-tölek belän tulısınça tä'min itelgän. Respublikada üzläreneneñ xezmätkärlären härwaqıt iğtibarda totıp, alarnıñ xezmät itü häm toru şartların tikşerep toraçaqlar.
Çärşämbe könne Tatarstannan tağın ber törkem militsiä xezmätkärläre Çeçen respublikasına yul tottı. 100 keşedän torğan militsiä otryadın militsiä podpolkovnigı Ferdinand Wäliäxmätov citäkli dip xäbär itä intertat.ru agentlığı. Belgänegezçä, Rusiä töbäklärennän Çeçnägä cibärelä torğan eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläreneñ komandirovka möddäte ozaytıldı häm ul xäzer yartı yıl täşkil itä. Qayber töbäklärdä bu ğämäl belän rizasızlıq belderep militsionerlarnıñ Çeçnägä barudan baş tartuı, eşlärennän kitü oçraqları turında da xäbärlär buldı. Läkin Tatarstan militsionerları bu yulı da üzlärenä yöklängän burıçtan baş tarmadılar. Şulay itep, 6 ay buyı 100 tatarstanlı Çeçen respublikasında tärtip saqlıyaçaq. Älege komandirovka waqıtında alar moñarçı Volgograd militsionerları xezmät itkän Grebenskaya stanitsasında yäşiäçäk. Qazannan cibärelgän otryadqa cirle komendaturanı häm Kizlyar-Groznıy avtomobil trassasında kontrol'-militsiä punktın saqlaw wazıyfası yöklänä. Şulay uq alar üzläre xezmät itkän tirädä ğömümi tärtipne dä saqlarğa tieşlär.


text:
Rusiädä bu könnärdä saqlın hawa yortlarnı cılıtu, citeşterü qorılmaların eşlätü mäs'äläsen iğtibar üzägenä quydı.
Yağulıq häm energiä ministrı Viktor Xristenko xökümät strategik yağulıq tuplanmaların qullanu mäs'äläsen qarıy dide.
"Bez saqlağıçlardan, gaz yatmalarınnan mömkin qädär küp gaz alabız. Bezneñ äle berqayçan da bu qädär küp alğan yuq ide. Bu xäldä bez saqlıq mazut häm taşkümer tuplanmaların da qullanu mäs'äläsen qarıybız. Häm özleksez tä'minat buldıru öçen bez saqlıq yağulığınıñ ber öleşen alu turında qarar äzerlädek" dide Xristenko.
İldä energiägä ixtiac artu belän Rusiäneñ Yewropağa tabiği gaz cibärüne kimetüe turında xäbär itelde.
Bu atnada Rusiäneñ Yewropa öleşenä Seberdän salqın hawa kilü näticäsendä kimendä 31 keşe ülde.


text:
Finlandiä tatarları Därdmändne iskä alğan
Finlandiä tatar mädäniäte oyışması Därdmänd kiçäsen uzdırğan. Alar tatar milläte üseşenä öleş kertkän yazuçılar belän kübräk tanıştırmaqçı.
“Bu şağineñ 150 yıllığı uñayınnan oyıştırıldı. Şulay uq anıñ ulı Arif Rämi dä Finlandiädä yäşäp tatarlarğa törek telen, yañalíf, latin älifbasın öyrätkän ide. Bik yaxşı uqıtuçı ide”, di ul.
Bäyrämgä 140-lap keşe kilgän. Finlandiä tatarlarınnan tış, Törkiä, Amerika, Qazannan qunaqlar bulğan.
“Min alarnı Därdmänneñ tormış yulı, icatı belän tanıştırdım, şiğerläre turında söylädem. Därdmänd turında slide-show da äzerlägän idek”, di kiçäneñ programmasın tözegän Nasretdin.
Oyışmanıñ başqarma xezmätkärläre slide-show barışı däwerendä säxnädän Därdmändneñ şiğerlären söylägän.
“Şiğerlärendä xatın-qız maturlığı, törle tellär öyränügä üget-näsıyxät, zamana awırlıqları, üze turındağı uylanular çağılğan ide”, di Fazilä xanım.
Kiçädä şulay Därdmänd şiğerlärenä yazılğan cırlar da yañğırağan. “Korab” cırın Raif Nizametdin, “Bällü” cırın Ruşan Nasretdin başqarğan.
“Älege cırlar küplärgä tanış. “Bällü” cırı belän balaların yoqlatuçı analar äle dä bar”, di Nasretdin.
Anıñ süzlärençä, Finlandiä tatarları kübräk Tuqaynı ğına belä. Şuña mädäniätne, millätne bayıtqan başqa şäxeslärne dä tanıtu maqsatı tora.
Bäyrämneñ ikençe öleşendä tatarlar Törkiäneñ Finlandiädäge yaña ilçese belän tanışqan.
“Ul äle kiçä genä Finlandiägä kilde häm berençe bulıp bezneñ çarada qatnaşırğa teläde”, di tatar mädäni oyışması xezmätkäre.
Bäyräm kümäkläşep tatar cırların cırlaw belän tögällängän.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 17.III.2008
► Qazanda tatar tele nıq aqsıy ► Baltaçta awıl belän awıl “suğışa” ►Aq bars”nıñ çirattağı köndäşe kem bulır?
► Qazanda tatar tele nıq aqsıy
Türälär tatarça söyläşergä telämäsä häm tatar telendä eş qäğäzläre, elmä taqtalar yazılmasa, mäktäptä tatarça öyränep çıqqan uquçını busağadan urıs moxitı qarşı ala.
Qazan şähärendäge Qurçaq teatrında ayına küp digändä tatar telendä 2-3 spektakl uynala. Tatar yäş tamaşaçılar teatrı citäkçelegennän dä: “Yäşüsmerlär kilmi”,- digän süzlärne işetkälärgä turı kilä. Ber qarağanda, älegä mäktäp häm gimnazialärdä tatar telendä uqıtu üz cayına barğanda, böten uquçılar da tatar telendä bik şäp itep ük söyläşmäsä dä, naçar añlamasqa tieş kebek. Ämma teatrlardağı xäl, uramda aralaşqannarnı tıñlap torsañ, monıñ kiresen küräseñ. Säbäp närsädä soñ?
“Qazan şähäre başlığı İlsur Metşin jurnalistlar tatarça soraw birgändä dä urıs telendä cawap birergä tırışa”,- digän süzlärne işetergä turı kilä. Bügenge köndä Qazan şähäre türäläre arasında, tellärne belügä kilgändä, zur iğtibar tatarğa tügel, ä ingliz telenä birelä. Çit illärgä küp yörgängä häm Tatarstan başqalasınıñ xalıqara çaralar ütkärüenä kilgändä, ansı di kiräk. Ämma tuğan teleñä zıyanğa tügelder, möğäyen.
“Añlap, belep üzem onıtmas öçen tatarça söyläşergä tırışsam da tatarça söyläşüçe keşelär bik az”,- di Tatar kongressınıñ Qazan şurası başlığı Färit Miftaxov. Anıñ äytüençä, başqalada tuğan telne propağandalaw aqsıy. “Härber keşeneñ üzeneñ telen, milläten belüeneñ iñ kiräkle äyber ikänlegen añlatırğa kiräk. Başta şul, qalğanı annan soñ ğına bulırğa tieş”,-di Miftaxov.
Añlatu digännän, küzgä bärelep torğan elmä taqtalarda da şähär xakimiate soñğı waqıtta tatar telen bötenläy onıta başlağan küräseñ. “Respublika oyışmalarınıñ “Ğailä yılı-God semi v Respublike Tatarstan” digän ike teldä matur iğlannarı bar. Ä şähär xaqimiäte nişläpter “God semi” dip kenä çığardı”,-di Tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zaqirov.
Şähär xakimiateneñ tellärne üsterü häm ictimağıy oyışmalar belän uzara bäyläneşlär urnaştıru bülege xezmätkäre Gölnaz İsmäğıyleva, bu xälne iğtibarsızlıq arqasında kitkän xata dip qabul itä. Qazanda tatar teleneñ abruyı citenkerämäwne ul başqada kürä. Mäğärif häm mädäniät ölkäsendäge xezmätkärlärneñ ike: tatar häm urıs tellärendä eş alıp barğannarğa xezmät xaqlarına bulğan östämä- 15 prosentnıñ menä ike yılğa yaqın inde tülänmäwe dä yoğıntısız qalmağan. “Bötenebez beläbez, boyırıqlar, qararlar bötenese dä urıs telendä äzerlänä. Munitsipäl xakimiat oyışmaları arasında xatlar alışqanda tatar telendä yazılğan xat belän aralaşunı kertü ähämiätkä iä bulır ide”,- dip İsmäğıyleva, türälärne bilgele ber sınaw aldına quyarğa kiräklegenä basım yasıy.
Ä menä bu bülek başlığı İrek Arslanov isä, tatar teleneñ abruyın kütärüne tiränräktä kürä. “Bez ägär dä üzebezneñ Qazanıbızda, tatar keşese öçen genä tügel, Tatarstanda yäşi torğan barlıq millätlär öçen dä, üzebezneñ millättä telneñ kiräklegen köndälek eştä tudırmasaq, ciñep çığa almayaçaqbız”,- di Arslanov.
Ber yaqtan tatarça küzgä bärelep torğan iğlannar, elmä taqtalar aqsaw, ikençe yaqtan Tatarstanda ike tellelekne türälär qanun bularaq cirenä citkerep ütämäw üsep kilüçe yäş buınğa üz yoğıntısın yasasa, öçençe yağı da bar ikän. Tatarstan ictimağıy pulatı räise İlgiz Xäyrullinnı tıñlıyq.
“Bötenebez dä Sovet zamanında çit telne öyrändek. İngliz telen häm bütän tellärne. Berebez dä belmädek. Bügenge köndä tatar telen öyrätü metodikası bez ber dä telne öyränmäsen öçen maxsus eşlänmäde mikän? Bez şul yul belän barmıybız mikän xäzer tatar telen öyrätkändä”,- di İlgiz Xäyrullin. Başqa millättän bulğan balalarnı tatar telenä öyrätüçe uqıtuçılar äytüençä, alar barsın da cirenä citkerep eşli. Ämma mäktäptän uramğa atlawğa uq uquçılarnı urıs dönyası qarşı ala. Köndälek tormışta qullanışı bulmağaç, näticäse dä yuq.
Kongressnıñ Qazan şähäre şurası da bügenge köndä alar aldında torğan iñ zur ähämiätkä iä mäsälälärneñ berse itep mäktäplärdä tatar telen uqıtunı kürä. Şuña kürä Qazandağı tatar tele uqıtuçıların rayonnarda cıyıp söyläşergä isäpläre. “Mäğärif bülegennän keşelär bulıp, andağı problemalarnı niçek çişü turında söyläşergä kiräk. Qıçqırıp qına tormış barmıy. Ul problemalarnı belgännär belän niçek itep döres itep eşläw öçen şundıy keşelärne cıyası kilä”,-di Färit Miftaxov.
Bu könnärdä Qazanda “Min tatarça söyläşäm” digän çara uza. Ul ike ay däwam itep 26 äpreldä tögällänäçäk. Anı oyıştıruçılar bıyıl kibetlärgä kerep tatarça belüçeläre häm belmäwçeläre bulğan säwdä noqtaların açıqlayaçaq. Mondıy çaralar bilgele ber waqıt aralığında ğına bulmıyça, daimi eş barsa, tatar teleneñ abruyına yoğıntısı zurraq bulır ide, möğäyen.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Baltaçta awıl belän awıl “suğışa”
Baltaç rayonı külämendä iñ köçle awılnı açıqlaw yarışı bıyılnıñ ğıynwar ayında başlanğan häm dekäberdä genä tögällänäçäk.
Älege bäygegä cır-biyü, citeştergän towarıñnı kürsätü, satu belän bergä tatarça köräş, voleybol, tennis, qul köräşe kebek yarışlarda kertelgän. Här awıl komandasında iñ kimendä 35 keşe bulırğa tiyeş. Bäygeneñ berençe öleşe ike törkemgä bülenep, Çepyä häm Baltaç zonalarında ütä. Azatlıq xäbärçesenä Çepyä urta mäktäbendä uzğan bäygedä bulıp, anıñ eçtälege belän yaqınnanraq tanıştı. Mondıy bäyge Tatarstan rayonnarı arasında berençe tapqır oyıştırılğan ikän. Şuşı yarışlar xaqında Çepyä urta mäktäbe direktorı Säydäş Nurmiev belän söyläştek. Äñgämä barışında bay tarixlı Çepyä mäktäbe xaqında da mäglümätlär alındı:
“Awılda qış köne eş azaya. Şunı isäpkä alıp rayon xäkimiäte polojenie eşläde. Anıñ buyınça här kümäk xucalıq, oyışma sänğät programması äzerli, yärminkä oyıştıra. Şunnan soñ awıl yäşläre arasında yarışlar kitä. Bu çaranı respublikada berençe dip äytergä bula. Çepyä mäktäbe üzençälekle. Monda tatarlar, urıslar, udmurtlar häm marilar uqıy. Alarnıñ barısın da sportqa tartabız.”
Uzğan şimbädä Çepyäda Subaş häm Qunır awılı yäşläre köç sınaştı. Subaş awılı Mari İle respublikası belän yänäşä bulsa, Qunır awılınıñ tege yağında Kirov ölkäse. Bügenge wäzğeyättä awıllarda yäşlär kimi, eşlärgä keşe bulmayaçaq digän süzlärne Baltaç rayonında da işetergä turı kilde. Xäl şulay tora ikän, yäşlärne bäygegä tuplaw qıyın bulmıyaçaqmı? Bu sorawğa Qunır häm Subaş awılları cirlekläre başlıqları Eduard Kamalov häm Xälil Ğıylmullin cawap birdelär:
“Yäşlär teläp kildelär. Bu eşne cirlek, kümäk xucalıq, yäşlär liderları başlap yöri. Töp mäsälä - yäşlärneñ buş waqıtın cälep itü”.
Şuşı söyläşüdän soñ köräşçelärdän ber yañalıq işettergä turı kilde, bäygedä qatnaşuçı härkemgä kümäk xucalıq 100-200 sum aqça birgän. Monısı qızıqsındıru çarası bulıp tora. Rayon buyınça ciñüçelär dekäber ayında bilgele bula häm Baltaç xäkimiäte diplomnar belän bergä alarğa aqçalata büläk tapşıraçaq.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Aq bars”nıñ çirattağı köndäşe kem bulır?
16 martta “Aq bars” Mäskäwneñ “SSKA” qomandasın 3:2 isäbe belän ciñde. Çirattağı köndäşe kem bulır?
Rusiä xoqkey çempionatında boz östendäge köräş belän berrättän canatarlar arasındağı qarşılıq, köndäşlek artqannan-arta bara di, här uyınnı küzätep baruçı Qazan yegete İrek Ğäripov. Mäsälän Qazanda uzğan 16 marttağı uyında “SSKA” qomandasınıñ canatarların “Tatneft – Arena” sarayına bayraqlarsız ğına, sanap-qarap kertälär. Çönki aña qädär “Aq bars” canatarlarına “SSKA” yaqlılar Mäskäwdä şundıy uq çikläw quyğan bulğannar.
Päräwezdäge canatarlıqqa kilgändä, “Aq bars” häm “Salawat Yulayıv” qomandalarınıñ räsmi internet bitlärendäge fikerlärne qarasaq, här yaq üzen çempion itep kürä, maqtıy, ciñülär teli.
“Tatarstan yäşläre” gazetasınıñ sport xäbärçese Almaz Gafiatov aldağı yıllardağı uyında bulğan canatarlar qarşılıqların iskä aldı, häm ägär “Aq bars” “Salawat Yulayıv” belän uynıy qalsa, boz saraylarındağı xalıq arasında “şaw-şu” buluı mömkin di:
“ Uzğan yılnı “Metallurg” belän bulğan ide ul qarşılıq, taqtalarğa säyäsi şiğärlär yazıp çıqtılar. Tatarlarğa qarşı da süzlär buldı. Bıyıl älegä tınıç, waqıt kürsäter. Ägär “bars”lar Ufa qomandası belän oçraşsa, bu tınıçlıq bozılırğa da mömkin. ”
İşetüegezçä Almaz “Aq bars” finalda “Salawat Yulayıv” belän uynamas mikän dip farazlıy.
İrek Ğäripov “bars” “Dinamo” belän oçraşır di:
“ 1998 yıllardağı kebek “Aq bars” – “Dinamo” finalda bulır dip kötelä. Beznekelär çempionlıqnı kire qaytarırlar kebek”
Tatarstanda bilgele sport jurnalistı Radik Sabirov boz köräşendä Ufa qomandası çempion qalaçaq digän farazlarğa qarşı çığıp, mondıy fiker citkerde:
“Salawat Yulayıv”nı barsıda çempion qalaçaq dip aldan qıçqırdı, läkin min üzem şiklänäm. Çönki alarnıñ trenirları urta qullı ğına äydaman. Biläletdinov kebek zur ciñülärgä ireşkän keşe tügel. Anıñ qomandaları pley-offta ottıralar ide. “SSKA”nı Mäskäw türäläre kütärergä teliäçäklär, läkin miña qalsa alar äle altın medäl öçen köräşerlek däräcädä tügel.”
“Aq bars”larnıñ Qazanda uynağan här uyınnarında Tatarstan prezidentı qatnaşa. “SSKA” belän uzğan uyında da ul qul bolğap “bars”larğa uñışlar teläde. 16 martta “Tatneft-Arena” boz sarayında qatnaşuçı tamaşaçılarnıñ sanı da 9 meñnän artıp kitä.
Bu könnärdä “Aq bars”nıñ yal waqıtları, aldağı uyınnarğa sişämbe äzerlänä başlıyaçaqlar. “Bars” nıñ çirattağı uyında kem belän uynawın “Dinamo - Metallurg”, “SKA - Loqomotiv” qomandaları arasındağı köräş näticäse bilgeliaçäk. Mäsälän “Dinamo” ottırsa “Aq bars” “Salawat Yulayıv” belän oçraşaçaq ikän.
“


text:
Omski ölkäseneñ Tara şähärendäge “Yaqtaş” klubı eşläre
Omski ölkäseneñ Tara şähärendä “Balalar icat üzäge” eşli. Anıñ qarşındağı tügäräklärdä, klublarda törle törle millät balaları şöğellänä. Älege üzäk qarşında “Yaqtaş” isemle tatar balaları klubı da eşli. “Üzäktä balalar tuğan tellären, milli mädäniätlären häm üz xalıqlarınıñ ğöref-gädätlären öyränälär”,- di üzäk direktorı Lyudmila Wandışeva .
Uzğan çärşämbedä uqu yılı tämamlanu uñayınnan “ Yaqtaş” klubında tatar tele buyınça açıq däres ütkärelde. Däresne Tatar mädäniät üzäge metodistı İl'dar Mamatov alıp bardı. Däreskä “Balalar icat üzäge” xezmätkärläre, Tatar mädäniät üzäge aktivistları häm ata-analar da kilgän idelär. Däres barışında balalarnıñ öylärendä yazıp kilgän inşaları tikşerelde. Annan tış därestä balalar “Yaqtaş” klubı citäkçese Älfirä Deket häm tatar üzäge aktivistı Çinnan xanım citäkçelegendä äzerlängän “Altın almalar” äkiäten kürsättelär.
“Yaqtaş” klubında şöğellänüçe balalar şimbä könne rayon klubında Tara şähäreneñ “Nur”, Olı Uış awılınıñ “Rozalina” häm “Duslıq” kollektivları köçe belän oyıştırılğan kümäk konsertta da qatnaştılar. Anda alar cırlı-iyülle küreneş belän çığış yasadılar. Äytergä kiräk, “Yaqtaş” klubında balalar ikençe yıl ğına şöğellänälär. Alarnıñ ölkännär oyıştırğan konsertlarda yasağan çıyışları da, açıq därestä kürsätkän belemnäre dä, klubqa yöri başlağan könnär belän çağıştırğanda, tuğan tellären, tatar cırların-iyüllären yaxşı ğına öyränülären, tamaşaçılar aldında üzlären ışanıçlı tota aluların kürsätte. Däreskä kilgän äti-änilär uqıtuçılardan kiläse yılnı da “Yaqtaş” klubınıñ eşen däwam itülären soradılar.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Lev Gumilevqa bağışlanğan oçraşu
Uzğan atna axırında Mäskäwneñ tatar başqort zıyalılar klubı tarixçı ğalim Lev Ğumilevnıñ tuuına 95 yıl tuluğa bağışlap, ädäbi- muzıkal' kiçä uzdırdı. “Min urıs keşese bulsam da ğömerem buyı tatarlarnı yaladan yaqladım” dip yazğan ğalimgä tatarlar arasında ayırım mönäsäbät. Qazannıñ üzägendä meñ yıllıqqa bağışlap tözelgän Peterbur uramı başında Gumilev häykäle barlıqqa kilü dä şuñar ber işarä. Zıyalılar klubında uzğan oçraşuğa maxsus räweştä Ğumilevnıñ Peterburdağı muzey fatirı direktorı Marina Kozıreva da çaqırılğan ide. Ul 1963 yıldan birle Lev Gumilev belän bergä eşlägän, xäzer inde 12 yıl buyı şul muzeynıñ direktorı. Oçraşu barışında Marina Kozıreva Ğumilevnıñ tormışı, eşçänlege turında çığış yasadı, häm anıñ ssenariäse buyınça eşlängän 25 minutlıq tasma da kürsätelde. Zıyalılar klubı Ğumilevnıñ Peterburdağı muzey fatirına büläk itep faks tapşırdı. Marina Qozıreva bu oçraşu öçen räxmätlären belderde. Tatarlar arasında Ğumilevnıñ dusları küp ide. Mongol- tatar zolımı bulmağanlıqnı isbat itkänlege öçen Gumilevqa küp awırlıqlar kiçerergä turı kilde. Yalalar belän xökemgä tartılğan Gumilevqa 14 yılğa yaqın törle törmälärdä Stalin lager'larında utırırğa turı kilüen söyläde Marina Kozıreva. Ä inde Zıyalılar klubı oçraşudan soñ bu millät şundıy berdäm, zurlarnı xörmätle torğan millät ikän andıy millät berqayçan da yuqqa çıqmayaçaq, dide Marina Kozıreva. Oçraşunıñ muzıkal häm ädäbi programması da kiçä temasınnan çığıp eşlängän ide. Lev Ğumilevnıñ änise Anna Axmatova häm ätise Nikolay Ğumilev şiğerlären Rusiäneñ xalıq artistı Mäskäw teatrlarınıñ bersendä xezmät itüçe Gennadiy Räşit ulı Säyfullin uqıdı. Zıyalılar klubı stependiatı, Mäskäw konservatoriäse qarşındağı talantlı balalar mäktäbendä uquçı Arslan Säyfi skripkada Glazunov äsärlären başqardı. Mäskäw zıyalıları şulay Tatarstannıñ xalıq artistkası Klara Xäyretdinova başqaruında Koççininnıñ Awe Mariä digän cırın da cırçılar Aygöl Xäyri, Artur İslamov, Nailä Fatixova, Roza Xabibullina çığışların tıñladılar. Lev Gumilevqa bağışlanğan Zıyalılar klubındağı oçraşu xaqında Tatarstannıñ wäkälätle wäkile Nazif Mirixanov ta çığış yasap, Ğumilevnıñ tatar millätenä qarata bulğan tarixi eşçänlegen, tatar ğalimnäreneñ eşçänlegenä qarağanda da yuğarıraq tora dip bäyäläde.
Zıyalılar Klubındağı oçraşuda Mäskäwneñ küp kenä tanılğan zıyalıları qatnaştı. Alar arasında Renat häm Räsim Aqçurinnar, Rusiäneñ möftilär şurası räise Rawil Gaynetdin, Gumilev uquların üz gazetalırnda başlap cibärgän “TaTapckиe HoBocTи” häm “TaTapckий Mиp” gazetalarınıñ möxärirläre - barlığı 140 yaqın keşe bar ide. Kiçädä Peterburdan maxsus kiterelgän, “Lev Gumilev turında zamandaşları” digän kitap ta satıldı.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
The Wall Street Journalnı Rupert Murdoch satıp aldı
Eşmäkärlek dönyasın yaqtırtqan iñ zur basmalarnıñ berse – The Wall Street Journal gazetın – dönyadağı iñ bay media magnatı Rupert Murdoch satıp aldı. Ber ğasırdan artıq waqıt basmanıñ xucaları bulğan Ban-croft ğailäse - Murdoch täqdim itkän 5 milliard dollarnı kire qağa almadı. Bu närsäne añlata? Dönya biznes basmasın nindi üzgäreşlär kötä ala?
Qıtayda Murdoch citäklägän korporasiä – Aziädäge iñ zur Start isemle media häm küñel açu şirkäten satıp aldı. Şulay uq anıñ qulında bulğan filmnar, jurnallar, basmalar, kitap näşriätları, tawış yazdıru studiäläre häm radiolar - bolarnıñ sanı bik küp. News Corporation törkemenä – News Outdoors digän şirkät tä kerä, alar – uramda reklama taqtaların sata. Bu şirkätneñ zamança watılmıy torğan piyala quyılğan, tönlä dä yaqtırtılğan taqtaların inde Qazan tramvay häm avtobus tuqtalışlarda da kürep bula... News Outdoors dip yazılğan baş isem östendä – keçkenä genä tügäräk tamğanı kürsägez – ul şul Murdoch şirkäteneke bulıp çığa.
Bügen New Yorkta ireşelgän kileşü nigezendä, Rupert Murdoch Dow Jones näşriäten üz kontrolenä ala. The Wall Street Journal basmasın näq şul näşriät çığara. The Journal gazetın Quşma Ştatlarda häm dönyada citdi eşmäkärlek belän şöğellängän keşelär uqıp bara, häm anda yazılğan äyberlär bazarlarğa häm xakimiättäge keşelärgä täsir itü köçenä iä.
New Yorktağı mäğlümat çaraları belgeçe Porter Bibb, Murdoch üz xıylına ireşte, dip belderde:
"Ul The Wall Street Journalnı inde yıllarça teläde. Berençe tapqır 11 yıl elek, annarı 9 yıl elek ul Dow Jonesqa törle täqdimnär yasap qaradı, ämma alar kire qağıldı. Xäzer ul mäğlümat çaraları dönyasında iñ berençe keşe, ul anı gel teläde."
Ämma böten keşe dä Murdochnıñ şatlığın urtaqlaşırğa äzer tügel. Basmanı satu qararı iğlan iteler aldınnan anıñ ike möxarrire eştän kitüläre turında belderde. Jurnalistlar satılu ğamälenä qarşı häm xäzer başqa yullar ezli, basmanıñ elekke xucaları – Bancroftlar ğailäse – basmınıñ yözenä häm bäysezlegenä qurqınıç yanıy, dip belderde.
Mäğlümat çaraları dönyasında iñ tanılğan keşe bulsa da 76 yäşlek Rupert Murdoch ber qayçan da alarnıñ ışanıçın yawlıy almadı. Üz baylığın ul sensasiä, dälilläre bulmağan farazlar yazğan basmalar yardämendä tupladı.
Avstraliädä tuğan Murdoch AQŞqa kilep amerikan watandaşlığı alğaç, "New York Post" gazetın üz qulına alıp anı küpläp sattı. Küpläp satunı oyıştıru öçen ul sensasion baş isemnär, tikşerelmägän mäğlümatlär qullandı, di belgeçlär. Bügenge köndä wazğiät küpmeder üzgärgän, ämma alay da basmalarnıñ sıyfat yağı yuğarı däräcädä tügel. Xäzer Murdoch maxsus komitetı tözep, alarğa The Wall Street Journal möxarrirlären bilgeläw häm eşelärennän alu wäkäläten biräçäk, dilär.


text:
Bügen Ukraina premyer ministrı Yulia Timoşenko xökümät 3 meñläp xosusıylaştıru eşen yañadan qararğa cıyına dip belderde.
Prezident Viktor Yuşçenko sovet çorınnan soñğı barlıq xosusıylaştıru eşlären yañadan qararğa cıyınmayın, ämma qayber xosusıylaştıru eşlärendä tieşle bäyälär quyıluın häm alarnıñ xoquqıy buluın tikşeräçägen beldergän ide.
Timoşenko xökümät belän baş prokuror bu eşne koordinatsiäläde häm prokuratura qanun bozular tapqan härber şirkät öçen täfsille plan äzerlänäçäk dide.
Anıñ äytüençä, qanunsız räweştä xosusıylaştırılğan däwlät milke xökümätkä qaytarılaçaq. Timoşenko tikşereläçäk 3 meñläp şirkät turında täfsilleräk mäğlümät birmäde.


text:
Baylar cırı kemgä kiräk?
Şähri Qazan gäzitendä iqtisatçı Möbaräk Musin sallı-allı fikerlär bastırğan. Ul äytä, yäşlär säxnägä menep üzläreneñ icadi yözen kürsätep ölgermilär, artlarında 4-5 keşelek biyu ansamble päydä bula. İqtisadçı Möbäräk äfände şuşı podtansovkanı teläsä kem cırlağanda artta biep toruına qanäğät tügel. Tüläw artist kesäsennän tügel, di Möbäräk äfände, ä bezneñ, tamaşaçılarnıñ kesäsennän.
Ä menä İdris Gäziewneñ podtansovkası yuq, di iktisadçı Möbäräk äfände. Şulay da, anı alqışlarğa kümdelär. Konsertlarnı elek ike keşe alıp barsa, xäzer dürtäw, di Mödäris äfände. Çönki bazar şartları, bazar bäyäläre 5-6 keşe alıp baruğa da mömkinçelek tudıra. Ä şulay oyıştıru, minemçä, säxnäne bizämi. Qısqası, ike keşe başqarırlıq eşne dürtläwläp alıp baralar, ber yaqtan El'za Äxmätcanova, İdris Gäziev çirattağı nomerlarnı iğlan itä, ikençe yaqtan - Salawat belän Rezeda Şäräfiewa yarışa. Yäğni, alıp baruçılar - 4, ämma rentabellek tübän. Şunda Arqadi Raykinnıñ balerina ayağına dinamo tağıp, elektr toğı çığaru turında xıyalı iskä töşä.
Ayfara törkeme yegetläre yalanğaç tängä galstuk asıp çığuğa da iqtisadçı häm tamaşaçı Mödärris dustıbız qanäğät tügel. Çınnan da, ütüklängän qara käçtüm, aq külmäktän säxnägä çıqqan bulsalar, Ayfara yegetläre ädäpleräk kürener ide.
Watanım Tatarstan gäzetasında elegräk Asiä Yunıysovanıñ Baylar cırı-2003 digän mäqäläse çıqqan ide. Biletları qibat bulğaç, konsert aldınnan, Piramida qarşında inomarkalar torğaç, tamaşaçılarnıñ kieme zatlı, qıäfätläre tuq bulğaç, çınnan da bu baylar cırı bäyräme bulıp çığa. Bay bulmağannarnıñ açu qabara, sıynfıy inqilabi xislär qabına. Gäzit uquçıldarnın xatlarında bu sizelep tora. Döres, härkemneñ küñelenä xuş kilgän artist yäki cır da şul festival' bizmänenä salınğan ikän. Äytik Robert Miñnullin süzlärenä Osqar Usmanov yazğan «Talbişek” cırın başqaruçı İlnar Säyfiewne häm şuşı cırnı bik maqtıylar. İdris Gäzievqa, Zölfiä Kamalovağa häm başqal qayber cırçılarğa da tel tiderüçe yuq. Dimäk, bu konsert bik tä üzençälekle, küp yözle bulğan ikän.
Cırçılarnı häm festival' oyıştıruçılarnı, säxnägä çığuçılarnıñ futbolqaların, sviterların prinsipial' tänqitläw, Färit Taişewnıñ güzäl aq kästüme belän soqlanu milli köräşnıñ ruxın därtänderde. Al'ternativ fikerlär d” tua. İldar Xösäenov isemle millättäşebez Watanım Tatarstanda maşinalı, yaxşı kiemle, tuq çıraylı tamaşaçılarnı yaqlıy. Böten keşe dä yarlı-yabağa, xäyerçe genä bulırğa tieş digän närsä bik ozaqqa kerep utırğan bezneñ küñelgä, di ul. Bötenebez dä xäyerçe dip xaqimiätne sügärgä, tuyğançı zarlanırğa öyrändek. Tamağı ipigä tuymağan keşegä moñayırğa, zarlanırğa qala, di İl'dar äfände. Tatar gel şulay mesken, moñlı, xäsrätle bulıp qına yäşärgä tieşme inde? Anıñ da keşeçä yäşärgä, zamança bulırğa xaqı bardır bit. Ä bezneñ meskenlek qaywaqıt şundıy däräcägä barıp citä ki, bez anıñ belän ğorurlana başlıybız. Avtor lyumpenlıq çiren menä şulay faş itä. Häm aña qarşu äytü qıyın.
«Meskenlek belän ğorurlanu cünlegä iltmi inde ul. Babaylar tişek çabata kigän, çerek bäräñge aşağan, salam tüşäktä yoqlağan dip, xäzer kiredän taw quışına kerergä quşasızmı? Piramida, Boz sarayı, Basket-xoll, taw şuu kompleksları tözü öçen açırğalınmasqa kiräk”, di ul.
Zamança cırlar turında söylägändä, ölkännär ber urında, yäşlär ikençe ber poçmaqta söyläşsen ide. Äbi-babaylar Mälikäne, yäş cilkänçäk Älfiä Avzalovanı yäki Usman Älmiewne tikşersä, milli mädäniätnı küklärgä kütärä almabız.
Menä şulay milli moñbelän zamança estradanı çäkeşterep qışqı ozın tönnärne ütkäräbez. Yöz yıl elek tä şulaylayraq qışlağanbız, xäzer dä şulay. Şul arada Ameriqa cırçısı üzeneñ yarım negrlarça repertuarı belän Mäskäwgä kilep, Kreml'däge Syezdlar sarayında çığış yasap, här bilet öçen 60 meñ sum tülätkänen söylägän idek. Cırnıñ yırtığı yuq. Här ilneñ, här zamanıñ, här dairäneñ üz zäwığı diäse kilä. Qarşılıqlı äkämät şunda, İlham Şakirov kebek güzäl cırçılarıbız häm alarnıñ küplärgä tanış altın repertuarı audio, videokassetalar räweşendä az taratıla. Kasset çığaruçılardan sorap beldem- klassik cırlarıbız, mäñgelek moñnarıbız nindi tiraj belän çığa? İñ küp digändä, 2-3 meñ tiraj belän çığa ikän. Ä tege küpçelek sügä torğan, yarıymbilgesez şaltır-şoltırlarnı 100-150 meñ tiraj belän ürçetälär. Çönki alarnı tıñlap, ber ni uylamıyça yal itü öçen satıp aluçılar küp ikän. Qullanuçısı bulğaç tovar çığa. Ä can aqtara torğan moñnarıbıznı tıñlaw - ul zur xezmät häm milli añ taläp itä. Ä yäş buınnıñ küpçelege moña äzer tügel. Tamaşa käsebe, şou- biznes üz qanunnarı buyınça yäşi. Yäşlärneñ tezgene alar qulında, başqalar qulında.
Qısqası, şul cırnı tegeläy cırlıylar, bolay cırlamıylar, dip kütärelep bärelmäskä ide. Bigräk tä, keşelär yal itkän waqıtta 4 konferans'yenıñ rentabellelege, podtansovqa dip atalğan artta biyuçelärneñ eş xaqı turında baş watıp torası yuq. Çönki bu xäl, balerinanıñ ayaq barmağı öçen berär dinamo bäyläp, elektr toğı eşlätergä öndägän ağaynı xäterlätä. Sänğat bar, massaküläm mädäniät bar, iqtisad bar. Üz teleñdä yılarğa da, kölärgä dä, räxätlänep biergä dä nasıyp bulsın.
Braziliädä härkem futbol trenerı buğan kebek, bezneñ xalıqta da härkem cırçılar prodyuserı. Ä tuğan teldä radio tıñlağan, gäzit kitap uqığan, jur uq cır kassetların alıp kaytıyvp öendä yañğıratqan millättäşlärebez genä çın zaman keşeläre. Çın xikmät
iäläre
alar.
Rimzil Wäli, Qazan


text: Pekinda Tönyaq Koreanıñ atom programması turında çirattağı 6-yaqlı oçraşu başlana. Ämmä anda qatnaşqan Quşma Ştatlar, Könyak häm Tönyaq Korea, Qıtay, Yaponiä häm Rusiä wäkilläre bu oçraşuğa zur ömet bağlamıy. Kiçä Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell, Quşma Ştatlar bögelüçän, bulaçaq digän ide. Ämmä bügen Könyaq Korea wäkile Lee Soo-hyuk, berençe söyläşülär ällä ni ömet uytamıy dide. Räsmi Pxenyan atom qoral programmasın tuñdırırğa täqdim itä, läkin monıñ öçen iminlek garantiäse häm Quşma Ştatlardan iqtisadi yärdäm sorıy. Räsmi Waşington isä bu programmanı tulısınça tuqtatırğa taläp itä. Bu oçraşı inde 3nçe tapqır ütä. Berençe ikese näticä birmägän ide.


text:
Bиkипeдия:Turında
Wikipedia ul böten dönyadan kergän uquçıları tarafınnan tözelä torğan irekle eçtälekle entsiklopediä. Wikipedia ul wiki-säxifä, yäğni anıñ mäqälälärne härkem tözätä ala, wä monıñ öçen här bit başında bulğan üzgärtü östenä genä törtäse.
Wikipedia ul Wikimedia Foundation, Inc. şirkäteneñ säwdäbilge.
Baştan İngliz telendä genä bulğan Wikipedia 2001 yılnıñ 15 ğinwarında cibärelgän ide.
2004 yılnıñ 15 sentäberdä Wikipedia Tatar telendä dä açıla wä bu köngä 70 008 mäqälä cıyılğan.
Wikipedia eçendä saqlanğan bar mätennär, räsemnär wä başqa törle eçtälek GNU häm İrekle İstälek röxsätnämäläre buyınça taratıla (monı uqı: qälämxaq turında).
ЭчTәлek
Säxifä tarixı wä küzätülär[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Wikipedia säxifäse, anıñ tarixı wä yış birelä torğan sorawlar
- Wikimedia Foundation, Wikipedia'nıñ tabışsız ana şirkäte
- Tatarça bülege, anıñ Cämğiät üzäge häm MMÇ'da taswirlanuı
Wikipedia eçtälegenä küzätü[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Soñğı üzgärtmälär — soñğı minutlarda bulğan üzgäreşlär.
- Yaña bitlär, bulırğa tieşle mäqälälär, soralğan mäqälälär, yä berençe eläkkän bit.
Wikipedia belän eşläw[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Beleşü bitläre: bezneñ sälämläw bitebez, nigezlärebezgä qısqa küzätü, yaña möxärrirlärebez öçen kiñäşçe, yä säxifädä gizü/üzgärtü buyınça töp yärdäm bite.
Säxifä äğzäläre belän elemtägä çığu[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sorawlar öçen töp urın bularaq bezdä bäxäslek eşli.
Monı da qara[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Wikipedia nöfüse, dusları
- axşaş säxifälär.
- Wikipedia:Qäğäzle yurama


text:
Yaqın Könçığış söyläşüläre sürätendä fälästinlelär arasında yaña citäkçe üsep kilä
Comğa könne İzrail häm fälästin iminlek köçlären wäkillek itkän räsmi şäxeslär üzara doşmanlıqnı tuqtatu turında söyläşülären däwam itte. Fälästin yağı, comğa irtän uzğan şuşı oçraşuda Gaza sızığınnan İzrail ğäskärlären çığaru mäs''äläsendä çın alğa kiteşkä ireşelde dip belderde. İzrailneñ şulay itep fälästin radikalları belän dä kileşügä ireşergä teläwe älegä totqında yatqan ber fälästin citäkçeseneñ dä abruyın kütärä.
Audio, Silvan Şalom
"Bezneñ fälästinlelär belän fiker alışularıbızda täräqqiat bar, ike yaq ta äle bügen ük yäisä irtägä tağın ber oçraşu ütkärä ala" di İzrailneñ tışqı eşlär ministrı. Anıñ süzlärenä qarağanda, fälästin yağına strategik qarar qabul itü öçen waqıt citte, alar cawaplılığına küçerelgän teläsä nindi cirdä alar yağınnan terrorğa häm qan qoyuğa çik quyu yöklämäse bulırğa tieş.
Audio, Silvan Şalom
Ul arada, İzrailneñ fälästin yağı belän aralaşuwı, terrorğa çik quyu maqsatında radikal'' dairälär belän dä elemtägä kerüwe, bügenge köndä totqında bulğan kürenekle fälästin wäkile, 43 yäşlek Märwan Barğudineñ abruyın arttıruğa kiterä, soñğı xällärdän şunı abaylap bula. Qayçandır Könbatış Yarda Yäsir Arafatnıñ Fatah xäräkäten citäklägän häm İzrailgä qarşı çığışları belän uramnarda meñlägän keşene cıyğan Barğudi 2002-nçe yıldan birle İzrail törmäsendä totıla, İzrail anı törle höcümnärdä 26 yähüd watandaşın üterüdä ğäyepli. Märwan Barğudi bu ğäyepläwlärne kire qağa, ul üzen nindider qorallı törkem citäkçese tügel, ä berençe çiratta säyäsätçe itep sanıy. Häm anıñ säyäsi ostalığı soñğı könnärdä şaqtıy açıq kürende. İzrailgä qarşı höcümnär yasap torğan fälästin radikalları belän 3 aylıq solıxqa näq menä anıñ yardämendä ireşelde. Äle bıltır cäy aylarında uq Barğudi, fälästin idaräse üteneçe belän totqınnan Xämäs häm İslam Cihadı oyışmalarınıñ Damaskta utırğan wäkilläre, Xälid Maşal häm Ramadan Sälax belän aralaşa başlağan ide. İzrailneñ üzenä qarşı ayawsız suğış alıp barğan fälästin radikalları belän elemtäläre şulay itep Märwan Barğudi aşa urnaştırıldı. Ul inde bolay da fälästinlelär arasında şaqtıy tanılğan keşe ide, bu ölkädä ul abruyı yağınnan Yäsir Arafattan ğına qalışa. Könbatış yaña fälästin citäkçese itep kürergä telägän premyer Mäxmüt Abbasta andıy populärlek yuq, misal öçen. Şuña da Barğudineñ kiläçäktä Arafat urınına kilüwe bik mömkin, häm qayber fälästin wäkilläre İzrailne dä monı tanırğa çaqıra. Elek solıx söyläşülären alıp barğan Säeb Erekat, İzrail Barğudine xökem itep xata eşli, anı kiresençä kiläçäktäge fälästin citäkçese itep äzerlärgä kiräk dip isäpli.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Abxazia çigendäge waqiyğadañ soñ, Gruziä wä Rusiä xärbiläre yuğarı äzerlektä
Rusiäle tınıçlııq saqlaw xezmätkärläreneñ Gruziä belän Abxaziä arasındağı imenlek noqtasında, Gruziä militsiälären qıynağan digän ğayepläwlärdän soñ Mäskäw belän Tiflis arasında kiyerenkelek arttı. Gruziä prezidentı Waqiyğadan soñ töbäkkä kötelmägän säfär belän kilep, Rusiä xärbiläre belän oçraştı. Ul Rusiä xärbilärenä Abxaziä - Gruziäneñ ber öleşe buluın iskä töşerde.
Saakaşvileneñ, Abxaziägä yaqın Gruziä idaräsendäge Ganmuxiri awılında tınıçlıq saqlaw xezmätkärläre belän bulğan nizaq, Rusiä häm Gruziä TVlärendä kürsätelde.
Saakaşvili, Rusiä tınıçlıq saqlawçılarınıñ Gruziäle militsiä xezmätkärläreneñ qıynalıp qulğa alınu xäbären eşetügä, boralaq belän Ganmuxuri awılına kilde.
“Bezneñ sabırılığıbız betä. Häm Başlığığız Çabanğa äytegez, anı Gruziädä telämibez inde. Ber niçä könnän Gruziä cirlären taşlap kitsen, Suximi – Ganmuxire, Zuğudi häm Tiflis kebek, Gruziäneñ ber öleşe. Tizdän kitsen, häm sez monda, sezgä eşlärgä quşılğança, barsında üz tärtepkä salığız.”
Tiflis, Rusiä xärbiläreneñ Abxaziädän Ganmuxuri awlına kerep, andağı Gruziä ğaskärilären qıynap qulğa aluların äytä.
TVdä, qulğa alınğan militsiä xezmätkärläreñ azat itülären sorağan Gruziä xärbiläre häm cirle xalııq qarşında, Rusiä xärbiläreneñ hawağa ut atuları kürenä. Sonınnañ, tän saqçıları belän bergä, Saakaşvilineñ Rusiä xärbiläre tarafınnañ totqarlanğan milisiä xezmätkärläre belän yörüe kürsätelde.
Gruziä Prezidentı, qıynalğan häm milisiä xezmätkärlärenä qarşı ğafu ütenülären sorap ägär dä alğa taba mondıy oçraqlar bula qalasa, näticäse citdiräk bulaçaq dip kisätte.
“Bez, qıynalğan milisiä xezkärlärebezgä qarşı ğafu itenülären kötäbez häm qotırtu oçraqları da betär dip ömetlänäbez. Gruziä xaqimiäte bu yulı yomşaq kisätä. Rusiäle Tınıçlıq saqlaw köçläre kiläçäge turında, yaqın arada belderü bulaçaq. Läkin ägär dä mondıy waqıyğalar qaıbatlana qalsa, bu Rusiä häm Gruziäne tağın da qotırtaçaq.” Sonınnan, tınıçlıq saqlaw başlığı Çaban, İTAR-TASqa birgän belderüendä, Saakaşvili aldında cäwap totmawın, häm töbäkne taşlap kitärgä niäte bulmawların äytte.
Abxaziänıñ ayrılıqçı xökümäte, bu waqiyğanı qullanıp, töbäkneñ eçke eşlärenä tıqşınuda ğayepläde.
"Añlaşıla, bu waqiyğadan soñ, Gruziä tarafınnan tınıçlıq saqlaw köçlären sorağan ikençe ber taläp bulaçaq. Abxaziä gel äytep kilde, häm tağın qabat äytäbez, abxaziä tınıçlıq köçläreneñ başqası belän alıştırıluına qarşı.”
Gruziädäge oppozisiä partiäläre, 2nçe Noyabrda xökümätkä qarşı Tiflistä piket oyıştırırğa cıyına.
Mäskäw yaqlı Abxaziä, 1991nçe yılda Sovetlär Berlege tarqalğannan soñ çıqqan qorallı nizaqtan soñ, Gruziädän bäysez buluın iğlan itte. 1994nçe yılda tınıçlıq kileşüennä soñ, töbäkkä 2 meñläp Rusiä tınıçlıq saqlaw köçläre urnaştırılğan ide.


text:
Salawatnıñ on-line kontsertı bulaçaq.
19 nçı avgustta cırçı Salawatnı böten cir şarı işetäçäk. Şul könne baraçaq konsertnı, internet aşa tapşıru oyıştırıla. Cırçınıñ häm başqa artistlarnıñ tawışları, säxnädäge tamaşa maxsus programmalar aşa işetelep, web-kameradan kürenep toraçaq. İnternetçılar häm kompyuterçılar Rusiädä bik küp bulmasa da, bu çara yıraqtağı tatarlar öçen konsert qaraw mömkinlegen birä. Salawatnıñ bıyılğı progamması millät berlege häm cırçınıñ icat biografiäse belän bäyle, dip xäbär itelä. Alla birsä kürerbez, tıñlarbız.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli.


text:
Ğäybät tügel, ğibrät ul: törmädä utırasım kilä!
Norvegiä başqalası Oslodan yıraq tügel ber utrawda Bastoey törmäse bar. Küptän tügel annan kilgän xäbärlär dönyanı şaqqatırdı. Ğibrät alırlıq xällär turında şimbä 22 sintäber könne Azatlıq yulyazması säxifäsendä tıñlağız.
Bu – internetta säyer xällär turında yazuçı jurnalist Greg Strange säxifäsennän alğan añlatmalar ide. Bastoey törmäsendä çäneçkele çıbıqlar da, yozaq häm biek qapqalar da yuq. Biredäge 115 totqın 200läp çebeş, 8 at, 40 sarıq häm 20läp sıyır tota. Alar üzlärençä tulısınça diärlek tämin itä, qırda ikmäk üsterä, urmanda ciläk cıya häm diñgezdä balıq tota. Alar elektr energiäne dä üzläre, qoyaş panelläre yardämendä cıya.
Baqçalarında alar aşlama sipmi, tabiğatne saqlıy. Törmäneñ şiğäre – keşeçelek ekologiäse. Törmä citäkçese Oevind Alnaes süzlärenä qarağanda, "totqınnarğa cawaplılıq tapşıru, problemalarnı alarnıñ üzlärenä çişergä birü häm taläplär quyu, alarnı nıq üzgärtä."
Bu qadär alğa kiteş – başqa sıymaslıq ber äyber bit... şul törmägä elägergä çiratqa basıym mikän ällä?
Ä şul cinäyät sezneñ tuğannarığızğa qağılsa, allam saqlasın, xatınığız, qızığız yä apağıznı köçlägän keşe törmädä şulay yal yortında kebek yal itsä, sez närsä dip äyter idegez? Bälki andıy şartlar çınnan da totqınnarnı üzgärter häm alar qabat cinäyät yulına basmas, dip ömetlänergä genä qala.
Bastoey törmäse qanunnarın bozğannar – nığraq saqlanğan törmälärgä küçerelä. Utrawdan qaçuçılarnıñ burıçı – törmägä şaltratıp qaçtım, min isän-saw dip xäbär itü. Çönki Norvegiäneñ salqın suları aşa siräk keşe isän çığa ala. Totqın şaltratsa – anı ul sularda ezlämilär. Mäyet ezläw eşläre qıybatqa töşä ikän.
Törmädä eşläwçe saqçı Tina Smith BBCğa birgän äñgämäsendä, totqınnarnıñ biredän xökem waqıtı betkäç tä kitäseläre kilmi, digän. Bu kübräk – irektä ğailäse, sıyınır urını bulmağanğa qağıla. Bu törmä – başqaları da annan ğibrät alır dip ömetlänä...


text:
Semberdä millättäşebez Rusiä çempionı buldı
Ul'yan ölkäseneñ Arsqoyı awılı yanındağı qatlawlı - tawlı-taşlı, tayğaq yullarda yıl sayın Räsäy çempionatınıñ finalı bula. Uzğan yal könnärendä şundıy yarışta millättäşebez Binyämin Djepaev 10-ınçı märtäbä inde Räsäy çempionı isemenä layıq buldı. Şuşı uñışqa ireşüendä ul yaqtaşlarınıñ da öleşe barlığına iğtibar itte. Alar minem här uñay xäräkätemne xuplap, här yalğışuım öçen borçu belderep qıçqırıp tormasalar, bälki ciñep tä bulmas ide, çönki köndäşlär dä bik köçle bit, dide çempion.
Binyämin monnan başqa da bixisap ciñülär yaulağan tatar balası. 1989-yılda SSSR çempionı, 1992-yılda BDB illäre arasında oyıştırılğan berdän-ber şundıy bäygeneñ ciñüçese, Mongoliä, Bolğariä, Pol'şa kebek elekke sotsialistik illärdä uzğan xalıqara yarışlarda ciñüçe, 3 märtäbä Räsäy kubogı (qabı) xucası. Barısın da sanap betererlek tä tügel – yıl sayın 15 – 16 yarış bit.
Binyäminneñ änise qırım tatarı qızı. Bu xalıqnı törle yaqlarğa taratqanda, Sadiä xanımğa nibarı 5 yäş bula äle. Tuğannarı wafat kitkäç, Sadiä xanım tulı ber näseldän berüze qala. Näsel cebe özelmäsen öçen, Djepaevlar familiäse saqlanıp qalsın öçen, Binyäminneñ ätise rizalığı belän, aña üz familiäsen birä. Şunısı da şöker: irenä ul tağın 3 bala büläk itä. Şäwkät isemlese abıysı yanında mexanik bulıp eşli, yäğni anıñ maşinasın yarışlarğa äzerläwdä töp yärdämçese. Räşit belän Liliä äle uqular ğına.
Cäyä eçendä genä bulsa da, şunı da östise kilä: 17 yäşendä şiferlıqqa tanıqlıq alğan Binyämingä yul xäräkäte qağidälären häm maşina yörtü ostalığın üzläşterü buyınça anıñ möğallime sıyfatında, bu şäkert öçen şäxsi ğorurlıq xisläre kiçerergä dä bula.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Ekrem Çelebi - Yaban Elleri
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Yaban Elleri
Etiketler : Ekrem Çelebi - Yaban Elleri türkü indir, Ekrem Çelebi - Yaban Elleri türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Yaban Elleri mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Yaban Elleri türküsü, Yaban Elleri sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Yaban Elleri bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Açmayın Pencereyi
Ekrem Çelebi - Torşahin Misali
Ekrem Çelebi - Halime nin Aşıkları
Ekrem Çelebi - Darıldım Darıldım
Ekrem Çelebi - Al Gonca Gül Deremedim
Ekrem Çelebi - Çek Deveci Develeri
Ekrem Çelebi - Yine Bahar Geldi Nedir Yaradan
Ekrem Çelebi - Sorun Şu Feleği
Ekrem Çelebi - Bende Bir İnsanoğluyum
Ekrem Çelebi - Ham Meyvayı Kopardılar Dalından


text:
Neft şirkätläre aksiäläre qaya kitte?
Başqortstan cämäğätçelegen soñğı könnärdä ber soraw ayıruça nıq qızıqsındıra. Prezident Mortaza Räximovnıñ ulı Ural citäklägän “Başkirski kapital” xoldingınıñ aksiäläre qaysı fondlarğa küçerelde ikän. İnde xäbär itelüençä, Ural Räximov qaramağındağı 6 neft'' eşkärtü şirkäteneñ aksiäläreneñ ber öleşeneñ “Ural” isemle nindider xäyriä fondına tapşırıluı xaqında belderelgän ide. Şul xäbär çığu belän, tağın da ike kön ütügä, östämä xäbär kilde. “Başkirski kapital” aksiäläreneñ tağın ber öleşe “Yurüzän” isemle xäyriä fondına da küçerelgän ikän. Tik şunısı bar – bu fondlarnıñ xucası kem buluı turında läm-mim. Menä şuşı xäl, älbättä inde, iqtisatçılar dairäsendä dä, kiñ cämäğätçelek arasında da küp sorawlar uyattı.
Qayber iqtisat belgeçläre “Başkirski kapital” aksiäläreneñ çitkä kitmägänlege kön kebek açıq, dip belderä. Ul aksiälär Ural Räximov qaramağında qalğan, barı tik başqa kesägä genä küçerelgän, dip äytä alar. Xäyriä fondınıñ “Ural” dip ataluı da şuña dälil kebek.
Ä başqa iqtisatçılar ul aksiälärneñ tulısınça Mäskäw qaramağına küçkän bulu da ixtimal dip faraz qıla. “Şul räweşle Başqortstan citäkçelege uzğan prezident saylawları çorında Mäskäwgä birgän wäğdäsen ütäde häm neft'' şirkätläre mölkäten Rusiä qaramağına tapşırdı, - dip belderä andıy belgeçlär. - Häm şulay itep, älegä prezident Mortaza Räximovnıñ tınıç qına şuşı prezidentlıq möddäten utırıp betüe öçen mömkinlek tä tudırıldı”.
Başqortstan neft'' şirkätläre tiräsendäge soñğı üzgäreşlärgä bäyle kürenekle tatar ğalime, iqtisat fännäre doktorı Rinat Ğatawllin monı nindider yäşeren uyınnar dip atıy.
Başqortstandağı tanılğan tatar ğalime Rinat Ğatawllin buldı bu.
Şulay itep Başqortstan neft'' eşkärtü şirkätläre tiräsendä başlanğan soñğı üzgäreşlär, bu yulı da xalıq arasında törle imeş-mimeşlär taraluğa säbäpçe buldı. “Başkirski kapital” xoldingına kerüçe şirkätlär aksiälären xäyriä fondlarına küçerüneñ ber säbäben – bu ğämälneñ ciñel atqarıluı belän dä bäylilär. Xäyriä fondına aqça küçerü izge eş sanala, şuña kürä dä bu eşne tormışqa aşıru qanun buyınça nıq ansatlaştırılğan.


text:
Amerikan senatorları Bushnıñ Ğiraqnı tözekländerü planına şik belderä
Amerikan prezidentı Berläşkän Millätlär ğömüm mäclesenä çığış äzerlägändä, düşämbedä Senatnıñ aqça bülü komitetı anıñ, Ğiraqnı tözekländerügä dip sorağan 87 milliard dollar aqça yazmışın tikşerde. Tıñlawlarda cawap totqan Ğiraqtağı administratsiä başlığı Paul Bremerğa senatorlar qırıs sorawlar yawdırdı
Audio (Robert Byrd)
"Prezidentnıñ Ğiraqtağı xärbilärgä häm Ğiraqnı tözekländerügä dip sorağan 87 milliard dolları qotıçqıç zur aqça. Citmäsä, bu açqa Amerikan xalğı prezidentnıñ Ğiraqnı basıp alu säyäsätenä şik beldergän waqıtta sorala."
Ğiraqtağı amerikan administratsiäse başlığı Paul Bremer häm dä komitettağı respublikannar, şuşı aqça tiz arada birelgän oçraqta ğına Quşma Ştatlar, Ğiraqta demokratiä urnaştıru eşendä uñışqa ireşä alaçaq, dip cawap qaytardı:
Audio (Paul Bremer)
"Ägär bez Ğiraqta nıqlı iqtisad häm demokratiä buldıra almasaq, bezgä qarşı torğan terrorçılarğa zur östenlek biräçäkbez."
Bremer, Bush sorağan aqçanı mömkin qädär tizräk raslarğa çaqırdı. Bu aqçanıñ 20 milliard 300 millionı Ğiraqnı tözekländerügä qaralğan. Qalğan 66 milliard çaması xärbi çığımnarnı qaplawğa. Bremer, Amerikanıñ şuşı adımın, ikençe dönya suğışınnan soñ Yevropanı ayaqqa bastırğan Marsall planı belän çağıştırdı. Xakimiätne ğiraqlılarnıñ üzlärenä tapşıruğa kilgändä, Bremer, bu eştä aşıqmasqa çaqırdı. Distä yıllar diktator astında yäşägän cämğiäteneñ moña äzerlege yuq, başta iminlek, xezmät kürsätü, iqtisad häm säyäsät ölkäsendä, Waşingtonnıñ 4 öleştän torğan planın tormışqa aşırırğa kiräk, dide ul.
Şuşı yılnıñ aprilendä Kongress Ğiraqqa 70 milliard çaması bülep birgän ide inde. Waşington şulay uq, başqa illärneñ dä aqçasına ömetlänä. Kiläse ayda Madridta donor-illärneñ bu mäsälägä bağışlanğan konferensiäse ütäçäk. Çirattağı 87 milliardqa kilgändä, şuşı atnada Kongressta tağın berniçä tıñlaw ütäçäk. Demokartlar bu aqçanıñ niçek totılasın, centekläp tikşerergä cıyına. Misal öçen senator Robert Byrd mondıy soraw quydı: ni öçen Bush administratsiäse Ğiraqnıñ çiklären nığıtu öçen 290 million dollar sorıy. Ğärçä, Kongressnıñ Amerika çiklärenä kübräk saqçılar quyu täqdime kire qağıldı. Vermont senatorı, demokrat Patrick Leahy, Bushnıñ Ğiraq turında küp kenä farzları tormışqa aşmadı, dide. Misal öçen, küpläp üterü qoralı turındağısı (ul äle dä tabılmağan), yä isä, ğiraqlılar amerikan xärbilären qotqaruçı itep qarşı alaçaq, digäne. Leahy şulay uq, Aq Yortnı, Yevropa illären çitläştergän öçen tänqitläde häm dä mondıy soraw birde:
Audio (Patrick Leahy)
"Min monıñ ğömümän küpmegä töşäsen belergä telim. Minemçä, bez yalğızı ğına bolay däwam itä almıybız. Ğiraqta atna sayın, 4-5 amerikan xärbie ülep yä yaralanıp tora, atna sayın, ber milliard dollardan artıq aqça kitä. Ğiraq xalqınıñ näfräte arta. Östäwenä bernidi anıq plan yuq "
Bremer senatorlarnı tüzemlek kürsätergä çaqırdı. Waşingtonnıñ Ğiraqta planı bar dide ul, ğärçä bu plan belän tanıştırmadı. Amerikan xärbiläreneñ Ğiraqta citdi qarşılıqqa duçar buluına kilgändä, Bremer, Bush administratsiäse öçen dä monıñ kötelmägän xäl bulğanın tanıdı. Maynıñ berendä George Bush Ğiraqtağı xärbi operatsiä tämam dip beldergännän soñ da, anda tağın 79 amerikan xärbie xäläk buldı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Neşet Çelebi - Tadı Kaldı
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Tadı Kaldı
Etiketler : Neşet Çelebi - Tadı Kaldı türkü indir, Neşet Çelebi - Tadı Kaldı türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Tadı Kaldı mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Tadı Kaldı türküsü, Tadı Kaldı sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Tadı Kaldı bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Yorma Beni Dünya
Neşet Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Neşet Çelebi - Karga Olan Gül Kıymeti Bilmez
Neşet Çelebi - Pencereden Bakan
Neşet Çelebi - İki Dağın Arasında
Neşet Çelebi - Körimiş Gözlerim
Neşet Çelebi - Dağların Eteklerinde


text:
Respublikanıñ xärbi komissariatı tağı la berense urında
Ämmä bıl yulı komissariat wäkildäre etdi problemalar barlığın da tanırğa mäjbür. Xärbi komissar Timofey Azarov äyteüensä, yuğarı uqıu yorttarında studenttarğa teyeşle iğtibar birep etkermäy. Şunlıqtan belem bireü uçrejdenieların tamamlağan egettärźeñ kübehe sälämätlege buyınsa armiyağa yaraqhıź tip tabıla. Bıl xaqta respublikanıñ xärbi komissarı Timofey Azarov xärbi xeźmätkä saqırılış komissiyahı ultırışında belderźe. Respublikala 47 meñ 239 eget xärbi xeźmätkä saqırılıu yäşendä, şul iśäptän 2 meñ 140 keşe yuğarı belemle. Köźgö saqırılışta Başqortostandan 7 meñ 315 keşe Qorallı Köstärgä alınasaq. Äle ularźıñ 4 meñ 6 yöźö xärbi bülektärgä oźatılğan da inde. Žöźömtälär buyınsa Başqortostan Ural-Volğa buyı federal töbägendä berense urında. Komissiya ağzaların xärbi xeźmät yäşendäge egettärźeñ sälämätlege nasaraya barıuı la borsouğa hala. Respublikala oyoştorolğan 63 meditsina komissiyahı aşa 30 meñdän aşıu keşe ütkän. Ularźıñ 11 meñe genä tulıhınsa hau tip tabılğan. Ultırışta bildäläneüensä, bigeräk tä yuğarı uqıu yorton tamamlağan egettärźeñ sälämätlege nasar. Komissiya räyese Fidus Yamaletdinov mäğarif uçrejdenieları etäkselärenä tuqlanıu häm fizik kultura ölkähenä iğtibarźı arttırırğa käñäş itä. Respublikanıñ baş komissarı äyteüensä, xärbi xeźmätkä saqırılış eşen oyoştorou eñeldän tügel. Ber egette armiya saftarına oźatıu ösön 35 meñ tirähe aqsa sarıf itelä. Kilähe yıl respublikanıñ xärbi komissariattarı ösön kösörgäneşle bulasaq. 2008 yıldan başlap xärbi xeźmät waqıtı 1 yılğa tiklem qıśqartıla. Žöźömtälä Räsäy armiyahı saftarı nıq hirägäyäsäk. Unı tultırıu ösön xärbi xeźmätkä alınıu yäşeneñ dä oźaytılıuı ixtimal, ti xärbiźär.
B Fatqullin, Öfö


text:
Ukraina qorallı köçläreneñ baş idarä citäkçese häm qorallı köçlär başlığı Serhiy Kırıçenko AQŞ belgeçlärenä Aqyar häm Mukaçyovodağı radar stansiälärenä kilergä röxsät birü turında qarar älegä yuq dip belderde.
Saqlanu ministrlığı süzçese Andriy Lısenko uzğan atnada Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko belän AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice arasında ul turıda süz bötenläy kütärelmäde dide.
Uzğan atnada matbuğatta Yuşçenko Riceqa raketa häm ğäläm proyektlarında xezmättäşlekne arttıru turında täqdim bularaq bu radar stansiälärenä AQŞ belgeçlären kertü mömkinlege turında äytkän digän xäbärlär bulğan ide.
Qırımnıñ Aqyar şähärendä häm Karpat tawlarındağı Mukaçyovoda urnaşqan aldan kisätüçe radar sistemaları Üzäk häm Könyaq Yewropa kügen küzätep tora. 1992-nçe yılğı kileşü nigezendä alar mäğlümätlärne Rusiä strategik köçläreneñ raketa höcümnäre turında kisätü sistemasına tapşırıp tora. Matbuğattağı xäbärlär Rusiäneñ Ukraina öçen gaz bäyälären kütärüe turında iğlan itelgännän soñ çıqtı.


text:
NATO tışqı eşlär ministrları Sofiada. Kön tärtibendä: İran, Äfğanstan, kiñäyü
Comğa könne Bolğarstan başqalası Sofiada NATO tışqı eşlär ministrlarınıñ ike könlek oçraşuı tämamlandı. Oçraşuda Äfğanstandağı xärbilär sanın arttıru, İran krizisı, NATOnı kiñäytü kebek mäsälälär tikşerelde. Qayber xäbärlärgä qarağanda, Washington Ukrainanıñ Alyansqa quşıluın tizäytü yağında.
Oçraşunıñ ikençe könendä NATO-Rusiä, Ukraina-NATO komissiäläre eşläde. Sofia oçraşuında nindi dä bulsa qarar qabul itü qaralmağan. Alar Noäyber ayına, Rigada ütäçäk sammitqa qaldırılğan. Şul isäptän Alyansnı kiñäytü turındağısı da.
Xäzer NATOğa kerergä tağın 5 il omtıla – Xorvatia, Albania, Makedonia, Ukraina häm Gruziä. Riga sammitında çaqıru qäğäze äle tapşırılmayaçaq, läkin kiñäyü xaqında açıq signal bulaçaq, di NATOnıñ general sekretare Jaap De Hoop Scheffer:
"Rigada nindider signal bulaçaq, älbättä illärneñ äzerlek däräcäsenä qarap, çaqıru öläşü älegä kötelmi", di NATO citäkçese.
Bu bäygedä älegä Balkan illäre aldaraq bara kebek. Läkin qayber mäglümätlärgä kürä, Quşma Ştatlar häm Britania Ukrainanıñ NATOğa kerüen aşıqtırırğa teli. Bu turıda şuşı atnada Britaniäneñ Financial Times gäzite, iseme äytelmägän ber NATO räsmienä tayanıp yazıp çıqtı.
Üz näübätendä, räsmi Kiev bu teläge sürelmägänen belderä. "Ukrainanıñ NATOğa quşılu strategik niäte kire qağılğısız", di Ukraina tışqı eşlär ministrı Boris Tarasyuk. Anıñ süzlärençä, Ukraina NATOğa 2008 yılda quşılırğa ömetlänä.
Ämmä Quşma Ştatlar däwlät sekretare Condoleezza Rice atnakiç çığışında waqıt mäsäläsen urap ütte: "Ukraina xäkümäte häm Ukraina xalqı qarar qılırğa tieş, bu alarnıñ telägeme, yuqmı. Häm dä taläplärgä cawap birer öçen nıqlap eşlärgä tieş", di AQŞ däwlät sekretare.
Sofia oçraşuında İrannıñ atom programması tiräsendäge wazğiät tä tikşerelde. Ämmä Jaap De Hoop Scheffer süzlärençä, NATO bu söyläşülärdä qatnaşmıy:
"NATO bu bäxäslärdä qatnaşa dip añlıy kürmägez, ul qatnaşmıy. Läkin kileşäsezder, NATO häm Yewropa Berlege ministrları bergä utırğanda bu möhim mäsälä çittä qala almıy, di NATO citäkçese.
Atnakiçtä Condoleezza Rice Tähran uran baytuın tuqtatmasa aña qarşı qırıs çaralar kürergä çaqırdı. Comğa könne Xalıqara atom energiä idaräse başlığı Möxämmät Äl-Baradei BMOnıñ İminlek Şurasında İran turında xisap bäyän itte. Şunnan çığıp Şura İranğa çikläwlär kertü mäsäläsen tikşerä başlarğa mömkin. İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad, İran atom programmasın tuqtatu taläben iskä almayaçaq, dip aldan uq belderep quydı.
ali ğilmi


text:
Rusiä Gruziädän diplomatların çığara, xärbilären qaldıra
İlçelek süzçese ilçelek binasında barı tışqı eşlär ministrlığınıñ 2 xezmätkäre häm saqçılar ğına qalaçaq dide.
Şul uq waqıtta ul iminlek xäle normalläşkänçegä qädär Gruziädäge 2 xärbi bazasın annan çığaru eşlären waqıtlıça tuqtatıp toruın da iğlan itte.
Tönyaq Kafkaz xärbi bülgese başlığı general Aleksandr Baranov xärbilärne çığaru waqıtlıça tuqtatıla, çönki alar Gruziä aşa ütkändä iminlekkä tulı ışanıç bula almıy dide.
NATO häm Quşma Ştatlar, Rusiä belän Gruziäne kierenkelekne beterergä çaqırdı.
Rusiä BMO İminlek Şurasında Gruziäne räsmi xökem itüne sorap möräcäğät itkän ide.
Ämma comğa könne Waşingtonda AQŞ däwlät departamentı süzçese Sean McCormack AQŞ monda BMOnıñ qatnaşlığı zarur tügel häm ike il mäsäläne üzläre genä çişärgä tieş dip isäpli dide.
Qayberäwlärneñ Gruziädäge xällärgä Waşingtonnıñ qatnaşı bar dip isäpläwe turındağı sorawğa McCormack "Gruziä suveren däwlät. Gruziä xökümäte Gruziä häm görcilär öçen närsä yaxşı buluın üze xäl itä. Görcilär häm Gruziä xökümäte bezneñ duslarıbız. Ruslar häm Rusiä xökümäte bezneñ duslarıbız. Min monda Quşma Ştatlarnıñ yäşerten eş itüe turındağı farazlarnı xäbärlärdän işettem. Açıqça äytäm, bu döres tügel. Alar ike suveren däwlät. Bez alarnıñ kürşe bularaq üzara kileşergä çaqırabız" dide.
Bügen Gruziä politsiäse Tiflistäge Rusiä xärbi idaräse binası tiräsendä çolğanışnı däwam itä. Anda küzläw eşlärendä ğäyeplänüçe 5-nçe Rusiä ofitserı qaçqan dip isäplänelä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
BMOnıñ Taciqstandağı wäkile parlament saylawları demokratiä başlanğıçın kürsätte di
AUDİO: Bez qanun bozularnıñ şul qädär küp buluına borçıldıq. Ämma şul uq waqıtta bez bu saylawlarnıñ 2000-nçe yıldağı saylawlardans soñğı berençe tınıç şartlardağı saylawlar buluına da istä totabız.
Sotirov şulay uq BMO qayber taciq säyäsi partiäläreneñ üz taläpläre ütälmägän oçraqta parlamenttan çigenü turındağı kiçäge yanawlarına da borçıla dide. Kiçä İslam Yañarış partiäse häm Kommunistlar partiäse saylawlarda qanu bozular turındağı şikayätläre tieşençä tikşerelmäsä parlament eşendä qatnaşmaw belän yanağan ide. Bügen prezident Emomali Raxmonov parlamentnıñ berençe utırışın 17-nçe martqa bilgeläde.


text:
Gaza sektorında Eres kontrol'-ütkäreü punktı ergähendä İzrail haldattarı qorallı fälestindı atıp ültergän. Xärbizär xäbär iteüensä, izrail xärbie keyemen keygän huğışsı höjüm yaharğa äzerlängän. Kisä Ğaza sektorında İzrail boalağınıñ Xan-Yünis qasaqtar lağerında Xamas törkömsähe obyıqttarın utqa totouı säbäple käm tigändä 10 fälestin yaralanğan. Fälestin parlamentı başlığı Äxmät Qurei Fälestin xökümätenä yetäkselek itergä rizalığın birgän. Ämmä ul Min täwzä tınıslıq buldırıuza qızıqhınğan barlıq yaqtarzıñ pozitsiähın belergä teläyem. Ular fälestindarzan nimä teläy. İzrail nimä teläy häm nimälär täkdim itä. Min şulay uq yul qartahınıñ dürt autorı- Amerikä, Awropa berlege,
BMO häm Räsäyzeñ nindäy ğarantiä bireüen, yaqlaw kürhäteüen belergä teläyem tip beldergän.


text:
Birdemöxämmädov Törkmänstannı qaya taba alıp bara?
Törkmänstan Prezidentı Qorbanguli Birdemöxämmätov, kiläse atna Qıtayğa barırğa cıyına. Sonğı arada yışayğan bu säfärlärne, qaysı ber küzätüçelär Saparmarat Törkmänbaşı Niyazov waqıtında üz eçendä biklänep yäşägän ilneñ, yaña tışqı säyäsäti itep qararğa quşa.
Şvetsiädä näşer itelä torğan, Üzäk Azia häm Kavkaz jurnalınıñ baş möxarrire, Murad Esenov, yaña citäkçe, Törkmänstannıñ, iske tışqı säyäsäten taşlap-yañasın başli, digän qaraşta tora.
“Yaña başğlanğıç adımnar bilgelände. Barsınnañ elek, başta töbäk illäre annañ kürşe illär. Soñgı barğan illärneñ, georafik ahäñdä saylanuı oçraqlı tügel. Alar Törkmänstannıñ iqtisadi mänfäğatenä turı kilä.”
Törkmanstan ğalamät-küp tabiğiy gaz baylıqları östendä tora. Bu baylıqlarnıñ zur öleşe Rusiägä satıla. Rusiä isä bu gaznı zur tabış belän Yewropağa sata.
Törkmanstannıñ monnañ elek çit illär belän xezmättäşlektä alternativ yullar tämin itäçäk, Rusiä aşa uzaçaq gaz-ütkärgeçe salu plannarı da bar ide, läkin xäzergäçä obyektive säbäblär häm Niyazov kaprizläre artında bu plannar barı tik käğazda ğına qaldı.
Pekindäge söyläşülärneñ kön tärtebendä şul tabiğiy-gazlar satu mäsäläse bulır dip farazlana. Qıtay soñgı yıllarda, Üzäk Aziadañ tabiğiy yağulıq kertüne arttıra başladı.
Törkmänstan, Niyazov waqıtında Qıtay belän törle kileşülärgä qul quyğan ide. Alar arasında, 2009nçı yıldañ eşli başlıyaçaq Törkmänstan-Qıtay gaz ütkärgeçe proyektı bar. Belgeçlär, yaña prezident bu säfäre belän iske kileşülär üz köçendä qaluın ışandıraçaq digän qaraşta qala.
Birdemöxämmätov, Tışqı dönya belän iqtisadi-mönäsäbätlären könnäñ-kön arttıruı, elekke üz eçenä bäyle säyäsäte inde Törkmanstanda üzgärüen kürsätä. Läkin ğadi xalıq bu üzgäreşne sizä me?
Niyazov waqıtında, Törekmänstanlılar çitkä-säyäxät qılğan waqıtta awır xälgä qala ide. İke tarafta çik buyında yäşägän köpkenä törkmän häm üzbäk ğailälär ber-berse arasında yöri almi ide. Vizanı alğandağı qıyınlıqlar qayber ğailälärne ber-bersennäñ ayırdı.
Soñğı aylarda yörü şartları ciñeläyde dip äytä, Üzbäkstannıñ könbatış Urgaç şähärennäñ ethnograf Qamil Nurcan.
“Niyazovnıñ ülüennäñ soñ, Xarzem willayäte belän körşe Taşawız töbäge arasında kitep-kilülärdä problemnär kemide. Xäzer inde ike taraf arasında yörülär kübäyde. Elekke waqıtta çik-xezmäte häm tikşerü üzägendä zur çiratlar bula ide. Xäzer ul däräcädä tügel. Xäzer artistlar arısında da yörülär arttı, bäyläneşlär yaxşırdı.”
Şulyda äle barsıda yaxşı dip äytep bulmi. Niyazov rejime waqıtında, säyäsi basımnar säbäble illärennäñ qaçarğa mäcbür buğannarğa watannarına da qaytu da ciñeläyer me? Xäzergäçä keşe xoquqlar häm säyäsi ireklek ölkäsendä ber nindi dä üzgäreşlär kürenmi.
Törkmänstandağı üzgäreşlär äkrenläp barsa da, keçkenä ber öleşe başlandı dip äytergä bula.


text:
Qazanda «Rossiä» aviaşirkäte öçen oçqıçlar tözü tämamlana
Qunaqlar kilä-kitä tora, ä respublika tormışı üz çiratı belän däwam itä. Şuşı könnärdä Qazanda citeşterelgän Tu-214 oçqıçı «Rossiä» aviaşirkätenä tapşırılaçaq. Xäzerge waqıtta ör-yaña Tu-214 aviaberläşmädä sınawlar ütä. Tağın ber şundıy uq oçqıç avgust-sintäber aylarında safqa basaçaq. Alar ikese dä Tatarstannıñ Gorbunov isemendäge berläşmä häm «Rossiä» aviatransport şirkäte arasındağı 2002 yılnıñ martında tözelgän kileşü nigezendä citeşterelde. İnde xäbär itkänebezçä, şuşı uq berläşmädä citeşterelgän ber oçqıç Yıraq Şäreqneñ «Dal'avia» kompaniäse tarafınnan satıp alınğan ide. Şulay itep, Rusiä kügendä Tatarstan oçqıçları kübäyä bara. Ä Qazannıñ Gorbunov isemendäge aviaberläşmäsendä zakazlar cıyalar, yaña oçqıçlar citeşterergä äzerlänälär. Respublikanıñ iqtisad häm sänäğät ministrı urınbasarı Sergey Muxin süzlärenä qarağanda, berläşmäne zur üzgärtülär kötä. Bilgele bulğança, Qazan aviaberläşmäse - federal' milek isemlegendä häm anda eş Tatarstan belän Rusiä tarafınnan bergälektä alıp barıla. Şuña kürä, andağı reformalar da Qazannıñ ğına tügel, ä federal' üzäkneñ dä baş awırtuwı bulırğa tieş, dip sanıylar respublikada.


text:
Frantsiәdә qulğa alınğan 4 islamçı, terror ğәmәllәren qılırğa cıenğan
Bügen Paricda şulay uq, Evropa berlegeneŋ politsiәse – Evropol, Amerika xoquq saqlaw oyışmaları belәn mәğlümәt almaşu turında kileşü tөzede. Bu kileşü terrorçılıqta gәyeplәnğәn keşelәrneŋ şәxsi tormışına qağılışlı mәğlümәtlәrne tapşırunı da küz aldında tota. Evropolda, Evropa Berlegenә kerğәn 15 ildә cielğan mәğlümәtlәr tuplana. Anda keşe isemnәren, adresslarnı, bank xisapların tabıp bula. Evropol tuplanması belәn xәzer Amerika belgeçlәre dә tanışa alaçaq. Xoquq yaqlawçılar, bu kileşü, keşeneŋ şәxsi tormışına tıqşınmaw prinstibına zıyan kitererğә mөmkin, dip borçılu belderә. Lәkin, Evropol qağıdәlәrendә әytelğәnçә, Evropa Berlegeneŋ hәr әğzәse Amerikağa mәğlümәt birüğә çiklәw quyarğa mөmkin.


text:
Rämil Xäbriev: Rusiä yasalma darulardan saqlanmağan
Başta şunı äytik, Rusiäneñ sälämätlek saqlawnı tikşerüçe oyışmanı citäklägän Rämil Xäbriev Tatarstan keşese. Üz zamanında respublikada deputat wazıyfasın ütäp, xäzer inde ul il xalqınıñ sälämätlegen qayğırtuçı oyışmanıñ başlığı. Rusiä xalqı darularnıñ qimmätlänüenä, taşlama belän birelergä tieşle darular xaqında bik zarlana. Bu böten ildä şulay. Şul isäptä Tatarstanda da.
Darularnıñ qimmätlänüen ğadi xalıq üz kesäsendä bik yaxşı toysa da, Rusiäneñ sälämätlek saqlawnı tikşerü oyışması citäkçese xällär alay uq naçar tügel dip sanıy. Uzğan yılda benzinğa bäyälär 16%qa, aşamlıqqa 9,6%qa, ä darularğa 5%qa ğına artqan. Rämil Xäbriev isä darularğa xaqlar nığraq artır dip uylağan. 2005 yılda taşlama belän qullanuçılarnı darular belän tä'min itü federal' programmasın qabul itkändä. Ämma Xäbriewneñ farazları bik ük tormışqa aşmağan, çönki älege federal' programmağa byudjettan 50mlrd sum aqça bülengän. Darularğa bäyälärneñ nıq artmawın Rämil Xäbriev tağın şirkätlärneñ inde quyılğan bäyäne kinät kütärä almawı belän dä añlata.
Taşlama belän qullanuçılarğa isä 2006 yılda darular citmäskä mömkin digän farazlar da bar. Bu xaqta Rämil Xäbriewneñ fikere mondıy. Çınlap ta andıy qurqınıç bar. Tabiplarnıñ awıruğa torğan sayın kübräk darular yazuı belän bäyle bu. Ämma şuña da qaramastan bez sıyfatlı qimmät darularnı kimetergä cıyınmıybız di Rämil Xäbriev. Ekonomiä maqsatınnan alay uq populyar bulmağan darularnı bik qimmätle bulmağan, ämma yaxşı sıyfatlı daruğa alıştırunı isä küzdä totabız.
Tağın ber möhim problema - yıraq awıl-rayonnarda yäşäwçelärne darular belän tä'min itü. Bu könnärdä Däwlät Dumasında da älege mäs'älä qaralğan. Anda darularnı rayonnan awılğa xat taşuçı da kiterä ala digän mäğnäsez täqdimnär dä yasalğan. Sälämätlek sağında toruçı Rämil Xäbriev isä tägärmäçle aptekalar oyıştırırğa kiräk dip sanıy. Monıñ öçen aptekalarğa röxsätnämä birergä häm alar barlıq awıllarnı da kiräkle darular belän tä'min itäçäk, di Rämil Xäbriev. Ämma inde tege yäki bu awılğa barır öçen yul salınmağan bulmasa, bu mediklarnıñ probleması tügel di ul.
Yasalma darular xaqında Rämil Xäbriewneñ fikere mondıy. Nigezdä çit il daruları yasalma bula. Soñğı yıllarda yasalma darularnı tabu oçraqları kimegän di ul. Ämma alarnı darular bazarınnan ğomumän aldıru mömkin tügel di. Çönki Rusiädä yasalma darular çığaruçılarğa qarata xoquq matdäse yuq.
Al'bina Zäynulla


text:
Tubıl rayonınıñ mädäniät xezmätkärläre, tatar tele uqıtuçıları Degtyärewä awılınıñ tübäsez mädäniät sarayına cıyıldı. Ä eçenä kilep kersäñ, bu binağa şähärdäge küplägän mädäniät yortlarınıñ borınına çirterlek itep yaxşı tözätü eşläre bulğanı kürenä.
9 nçı fivral könne Degtyärewä awılınıñ mädäniät sarayında Tubıl rayonında tatar mädäniätı könnäre başlandı. Degtyärewä belän yänäşä genä Tubıltora tatar awılı bar. Alar ikesen ber-bersenä quşılıp kilä dip tä äytergä bula. Mädäniät könnären açu tantanasında Tubıltora klubı mödire Säyrä Xälilowa häm Tänzilä Zinnurowa: “Bu çara bezdä bulırğa tieş ide dä, ämma mädäniät yortıbıznıñ tübäse işelep töşärgä tora şul”,- didelär.
-Şundıy xäl- bezneñ Tubıltora klubı cimerelergä tora. Anıñ öçen bezneñ türäbez monda urıs awılında künde. Zal yaqnıqı tübäse töşep bara. Aqtarılıp töşep barğan şikelle tora.
-Awılda yäşlär klubqa yörime soñ?
-Yörilär. Diskoteqağa yörilär. Meropriätiälär ütkäräbez.
-Bezneñ yäşlär, qızlar disqotekağa 20 aşulap, 30 aşulap yörilär. Bäyrämnärdä tağı da känräk cıyılışalar. Bezneñ elek disqotekalar buşqa ide. Xäzer menä 10 täñkä qılıp kittek. Üz aqçabızğa alğançı, disqoteka aqçasına alıp, nimä kiräk şuña totarbız.
-Ällä üzegezneñ xezmät xaqın da totasızmı?
-Üzebezneñ aqça da kerep kitä. Menä qunaqlar kilsä, peşerenep cibäräbez. Üz aqçabız da kerep kitä. Meropriätie ütkärsäk tä. Liş bı bezgä ütkärgäle dip. Rayonnıy meropriätiälärgä çığıp kitäbez bezgä mäktäp autobus birä. Bez aña 350 täñkä üz aqçabızdan xudruq belän tülibez. Otdel qülturağa möräcägät itsäñ, aña aqça birelmäyte didelär.
Degtyärewä awılındağı mädäniät sarayın tözätü öçen rayon xakimiäte 3 yarım million aqça totqan. Tubıl rayon xakimiäte başlığı Aleksandr Reşetniqov süzlärençä, sosial yünäleş öçen byüdjettan birelä torğan aqça yıldan –yıl arta. Bıyıl mädäniät öçen sotsiäl yünäleşneñ 27% totarğa uylıylar. Ämma xäzerge köndä ixtibar kübräk xalıq küp yäşägän üzäklärdäge mädäniät yortlarına bulaçaq.
-CeroдHя эTo BeдeTcя B paйoHe 4 ый roд. KoHцeHTpиpyeTcя Ha kpyпHыx дoMax kyлbTypы, rдe MoжHo coздaTb Bce ycлoBия B пepByю oчepeдb. ycлoBия c oToплeHиeM, c ocBeщeHиeM... CkoHцeHTpиpoBaTb Ha эTиx цeHTpaлbHыx kлyбax.
Şulay itep, zur urıs awılları yanına urnaşqan tatar awıllarındağı mädäniät uçaqları bötenläy betäçäk meni? Tatar mädäniätı könnären açqanda Tubıltora awılı keşese Wenerä apa belän söyläşep aldıq. Ul: “Xalıq üzenekenä öyränep qalğan. Traqtor belän söyrätep kitersälär dä, monda kilep yörmäs şul”,- di.
Tubıltora awılı da kergän Degtyärewä xaqimiäte başlığı Säyet Abdullin: “Mondağı tübäne yapqaç ta, Tubıltoradağı mädäniät yortın tözätü artınnan yöri başlıym. Soramağan balağa imezlek birmilär. Milli tatar awılı bit ul. Anıñ üz mädäniät uçağı bulırğa tieş”,- di.
Tobol rayonındağı barlıq xalıqnıñ yaqınça öçtän bere tatar awıllarında yäşi. 3 meñnän artıq keşe sazlıqlar arasındağı awıllarda kön kürä. Alar arasında betep bara torğannarı da bar. Menä şundıy 7-8 äbi, 3-4 babay yäşi torğannarına maşinağa utırıp küçmä klublar kilep kitä ikän. Nurxäyät Şağbanowa süzlärençä, ul awıllarda yäşäwçelär belän tuğanlaşıp qalğannar.
-Tatar awıllarında uynıybız, cırlıybız. Bezneñ otdel peredwijnıx klubnıx uçrejdeniy. 6-7 awıl bar bezneñ rayon buyınça. Tatar xalıq qalmıy bezneñ ütkärgän meropriätiälärdän. Sabantuylar bulsın, awıl uramnarı bulsın, awıl bäyrämnäre bulsın...
-Awıllarğa şulay çığıp-çığıp kitäsezme?
-Eye! Atnasına 4 rät barabız. Otdel şundıy. Äyberlär alabız menä. Çäylär, maylar, peçenyälar awıllarğa alıp barabız. Ul awıllarda yäşilär 5-6, 10-20 keşe. Pensionerlar gel. Satıp alalar.
-Söyenälärme sez kilgäç?
-Oy masayalar! Qarşı alalar. Çäylär eçerälär. Pirojkilar peşerälär, pilmännär. Böten tatar aşlarınnan awız itep qaytıp kitäbez. Bäyräm yasap qaytıp kitäbez. Üzebezgä dä alarğa da.
Tobol rayonında tatar mädäniätı könnäre 17 nçe fivralgä qädär däwam itäçäk. Böten tatar awıllarında da törle çaralar, qayda “Bäxetle ğäilälär” kiçäse, qayda “Bişek cırları” konsertı, qayda Cälil şiğerlären söyläwçelär arasında bäyge uzaçaq.
Törle temalarğa kitap kürgäzmäläre, qul eşläre kürgäzmäläre oyıştırılaçaq. Bu könnärne açu tantanasına kilgännär Bäyek awılınnan kilgän Roza xanımnıñ räsem kürgäzmäse belän tanıştılar. Yabalaq awılında yäşäwçe Sayra Şäfiğullinanıñ söyäktän qırıp yasalğan sänğäti eşlänmälären qaradılar. Sayra xanım başta kolxozda zootexnik bulıp eşlägän. 5 yıl elek kolxoz betkäç, öyendä söyäk qıru eşenä kereşep kitkän. Serlärenä bu eşneñ ostası Zifanur öyrätkän. “İrem öy xucası, min eşlänmälärne satıp ğäiläne tuydıruçı”,- dip yarım şayarıp äytä Sayra apa.
-Söyäk närsägä oşasa şunı yasıysıñ.
-“Urmanda” digänen matur yasağansız.
-Anı bügen tönlä beterdem säğät berdä.
Tatar mädäniätı könnären açqan waqıtta, tügäräk östäl söyläşüe dä ütte. Mädäniät, mäğärif aldında torğan problemnar da kütärelde. Bu çaranı oyıştırunıñ äydäwçese, Tobol rayon üzäk kitapxanä xezmätkäre Gölsinä Taşkiewa süzlärençä, bu cıyınnıñ faydası zur.
-Menä beläseñme 5 yıl elek Bayqalowalar yazdılar, nik bezdä mäktäptä tatar tele uqıtılmıy, dip. Bıyıl açılğan. Alay andıy templar bulsa tıñ naçar. Ä bolay qayberäwlär tizräk reşätsyä itelä. Menä bıltır yazğan idelär Nerdadan Bulaşowağa yul yuq dip. Bıyıl äytälär asfält şikelle äybät yul alarda.
Tatar mädäniätı könnäre Tobol rayonında bıyıl 6 nçı tapqır uza.
Nail Alan. Tömän


text:
Yevropa Berlege Belarus räsmilärenä sanksiälär quydı
Yevropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministerläre 10-nçe Aprilde Belorusnıñ 31 ölkän räsmisenä, şul sanda prezidend Lukaşenkağa viza birüne tıydılar. Moña anda ütkärelgän prezident saylaularınıñ ğdael häm irekle bulmauı säbäp bulıp tora. Belorus oppozitsiäse häm anıñ Yevropa Berlegendäge taraftarları qatıraq sanksiälär quyılır dip ömet itkän idelär. Yevropa Berlege räsmiläre isemlekkä östämä şöxeslärneñ kertelüe häm başqa cazalau çaralarınıñ da qabul itelüe ixtimal dip belderdelär.
"Bügen bez prezident saylauları vaqıtında xalıqara standartlarnı bozğanı häm sivil cämğiätne häm oppozitsiäne ezärläkäne öçen cavaplı bulğan Belorus citäkçelärenä viza birmäv turında qarar qabul ittek."
31 räsmigä viza birmäv qararı, Yevropa Berlegeneñ Belorus rejimına qarata çıdamlığınıñ betüen kürsätä. 31 keşe arasında prezident , prezident administratsiäsenneñ tanılğan ağzaları, öç minister, läkin, tışqı eşlär ministere tügel, KGB başlığı , qayber xakimnär häm cirle saylau komissiäläreneñ başlıqları bar. Yevropa Berlegeneñ bigeräk tä yaña ağzaları, Çexiä, Polşa, Litva, Slovakiä häm başqalar sanksiälärneñ yomışaqlığı belän qänäğät tügellär. Sanksiälär Belorusqa qarata yomışağıraq mönäsäbät kürsätep, barlıq işeklärne yapmasqa kiräk digän pozitsiädä torğan illärneñ ciñüen kürsätä. Estoniä tışqı eşlär ministere Urmas Paet qabul itelgän qararnı yaqladı häm radiobız xäbärçesenä maqsät kiläçäktäge diskusisälär öçen işekne açıq qaldıru dip belderde.
"Bu qarar ber yaqtan nindider konservativlıqnı çağıldırsa, ikençe yaqtan Belorusnı üzgärtü öçen elemtälärne açıq itep qaldırunı küz aldında tota. Xäräkät ireklegen tulısınça tıyu Yevropa Berlegenä üz fikerlären xökümät dairälärenä citkärüne qıyınlaştırır ide."
Şulay da Yevropa Berlege qara isemlek daimi räveştä küzdän kiçerelep toraçaq dip belderüe belän aña östämä isemnärneñ kertelüe mömkinlegeneñ buluın işarä itte. Bu xaqtağı belderüdä Yevropa Berlegeneñ borçıluı berençe oçraqta saylaular vaqıtında häm annan soñ qulğa alınğan oppozitsionerlarnıñ politik totıqlarnıñ yazmışına yünälderelgän dielä. Bu qara isemlekneñ Minsknıñ kiläse adımnarınnan bäyle bulaçağın işarä itä. Yevropa Berlegeneñ räsmiläre xosusi söyläşülärdä Belorusqa qarata reaksiädä, anı yaqlap kilgän Rusiä belän mönäsäbätlärne qatmarlandırmau teläge dä roly uynadı dip iqrar itälär. Belorusnıñ viza qararına reaksiäse kiçekmäde. Tışqı eşlär ministerlegeneñ süzçese Andrey Papou Belorus vatandaşlarınıñ zur küpçelege Lukaşenkonı prezident itep sayladı, Yevropa Berlege belän AQŞ Belorus xalqınıñ saylauın üzgärtä almayaçaq dip belderde häm Minsknıñ cavap çaraları küräçägen dä äytte.
"Belorus Yevropa Berlege häm AQŞqa qarşı çaralar kürergä tieş. Xalıqara praktikağa esasän , bu ber ük däräcädäge şäxeslärgä qağılaçaq."
Üz nävbätendä Yevropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministerläre sanksiälär quyu belän genä çiklänmädelär, Yevropa Parlamentın Lukaşenkonıñ prezidentlığı illegal dip iğlan itep yaña saylaularnıñ ütkärelüen taläp itärgä çaqırdılar.
Färit İdelle, Praga.


text:
Dilmöxämmätov ekstremizmğa öndäwdä ğäyeplände
Başqort kongressı oyışması citäkçese Ayrat Dilmöxämmätov 2005Hчe yılda uram cıyınındağı çığışı häm qul xäräkäte öçen ekstremizmda ğäyeplängän ide. Anıñ qulı belän muyının sızıp kürsätüen Başqortstan Prezidentı xakimiäte başlığı Radiiy Xäbirov suyışqa çaqıru dip qabul itte. Dilmöxämmätov üze monı “sıt po ğorlo”, yäğni xakimiättän tuyuın kürsätü dip añlattı. Ağımdağı yılnıñ 5Hчe mayında uzğan mäxkämä anı monıñ öçen şartlı ber yılğa xökem itte. İnde aña qabat ğäyepläw belderelde. Monısı Viktor Şmakovnıñ bäysez “Provinsial'nıye vesti” gäzitendä kön kürgän yazmalar öçen. Eş şunda, avtorı A.D. dip quyılğan ike mäqälädä inqilab yasaw häm ciñüdän soñ berençe 100 köngä programma basılğan ide. Prokuratura monı ekstremizm dip ekspertlarğa birde, Ufa belgeçläre annan ekstremizm tapmağaç, mäqälälär İdel buyı federal' okrugı ekspertlarınnan tikşertelgän. Alar, kiresençä, ekstremizmğa, säyäsi köçläwgä, Başqortstan xakimiäten qulğa aluğa çaqıru dip bäyälägännär. Şul säbäple prokuratura Ayrat Dilmöxämmätovqa ğäyepläw belderde.


text: Pänceşämbe könne Qazan milli-mädäni üzägendä “Sankt-Peterburg: 1840-1920 yıllar fotoräsemnärendä” digän fotokürgäzmä açıldı. Ul Ermitaj-Qazan digän xezmättäşlek programması qısalarında ütkärelä. 200 artıq fotoräsemnär arasında Sankt-Peterburg häm Qazannıñ urtaq tarixına kergän şäxeslär – Derjavin, Tolstoy, Aksakov, Lobaçevskiy, Balakirev fotoräsemnäre bar. Kürgäzmädä şulay uq imam Şamilneñ Peterburgta 1859 yılda töşkän fotosı, kenäz Yosıpovlarnıñ şäxsi arxivlarında saqlanğan räsemnär bar. Älege kürgäzmä berniçä atnadan Londonğa kitäçäk.


text:
Şanxay Xezmättäşlek Oyışmasına kerüçe illärneñ prezidentları terrorğa qarşı suğışta beryaqlı ğämällärdän tıyılıp qalırğa çaqırdı.
Mäskäwdä oyışmanıñ oçraşuın tämamlağanda Russiä, Qıtay, Qazaxstan, Qırğızstan, Taciqstan häm Üzbäkstan prezidentları tarafınnan imzalananğan deklaratsiädä xalıqara mönäsäbätlär sistemasında BMOğa almaş bula almıy dielä. Ğiraqnı tözekländerü eşendä BMO möhim rol' alırğa tieş dielä bu dokumentta.
Oyışma, şulay uq, terrorğa, separatizmğa, röxsätsez narkotiklar ağımına qarşı köräştä xezmättäşlekne arttıraçağın belderä.
6 prezident oyışmanıñ finans mäs'älälären caylap Şanxay Xezmättäşlek Oyışmasıñ büdjetın da buldırdı. Qıtaynıñ Russiädäge ilçese Jañ Deguañ oyışmanıñ berençe general' sekretare itep saylandı. Kiläçäktä oyışmasıñ idaräse Qıtayda urnaşaçaq. Russiä prezidentınıñ tışqı mäs'älälär kiñäşçese Sergey Prixod'ko, bügenge qararlar näticäsendä 2004-nçe yılnıñ 1-nçe ğinwarınnan Şanxay Xezmättäşlek Oyışması citlekkän xalıqara oyışma bularaq eşli başlıyaçaq dide.


text:
Qıtay prezidentı Rusiä säfären başladı
Düşämbedä Qıtay prezidentı Hu Jintao Rusiägä 6 könlek räsmi säfären başladı. Rusiä citäkçeläre belän bulaçaq söyläşülärdän soñ ul Şanxay Xezmättäşlek Şurası utırışında häm Peterburğa 300 yıl tuluğa bağışlanğan tantanada qatnaşaçaq. Belgeçlär fikerençä, bu säfär Rusiä-Qıtay mönäsäbätläreneñ arta barğan ähämiäten kürsätäçäk.
Audio
Konovalov fikerençä, söyläşülärdä älbättä Korea mäsäläse dä kütäreläçäk. Bu küzlektän qarağanda ike Korea häm Qıtay aşa uzıp Trans-Seber yulına totaşqan transport koridorı Tönyaq Korea mäsäläsen xäl itüdä zur ähämiätkä iä bula ala.
Mäskäwdäge Carnegie institutı belgeçe Dmitry Trenin süzlärençä, qayçandır Rusiä Qıtayğa artta qalğan il dip qarağan, xättä aña basım yasarğa tırışqan bulsa, xäzer başqa wazğiät: Qıtay - keşe sanı belän genä tügel, ä gömüm citeşterü, üseşe belän dä Rusiädän küpkä tizräk täräqqi itä:
Audio
Bu yaqtan Qıtay Rusiä öçen möxim säwdä partnerı bulıp tora. Xäzer ike arada säwdä äyläneşe yılına 12 milliard täqil itä. Qıtaynı berençe çiratta Rusiäneñ qoralı qızıqsındıra. Ä Rusiäneñ qoral citeşterüçeläre öçen export – yış qına berdän-ber yäşäw çığanağı. Ämmä qayber tänqitçelär monıñ tiskäre yağın kürä: yänäse Rusiä kürşesenä qoral satıp, axır çiktä annan şikle köndäş yasarğa mömkin. "Rusiäneñ Qıtay probleması" isemle kitap avtorı Dmitry Trenin, mondıy qurqınıçnı kire qağa. Anıñ süzlärençä, yaqın kiläçäktä Qıtay Rusiägä qurqınıç tudırmayaçaq, anıñ başqa mäşäkätläre bar, şul uq Taiwan yä Quşma Ştatlar mönäsäbätläre:
Audio
Geosäyäsät mäsäläläre Putin-Jintao söyläşülärendä ayırım urın alıp torır dip kötelä. Xäzer Mäskäw Ğiraq suğışı arqasında Waşington belän bozılğan mönäsäbätlären yaxşırtırğa tırışa. Trenin fikerençä, bu wazğiättä Pekin Mäskäwgä dä, dönyanıñ başqa qalalarına da şunı äytegä cıyına: Qıtay Rusiäneñ ışanıçlı buluın, Qıtayğa qarşı alyanslarda qatnaşmawın teli:
Audio
Rusiä räsmiläre belän söyläşülärdän soñ atnakiç könne Hu Jintao Mäskäwdä ütäçäk Şanxay Xezmättäşlek oyışması uıtırışna qatnaşaçaq. Qıtay, Rusiä, Tacıqstan, Üzbäkstan, Qazaxstan häm Qırğızıstannı berläştergän bu oyışma, Trenin fikerençä, Pekin öçen zur ähämiätkä iä. Bu oyışma yärdämendä Qıtay, Rusiägä qarşı çıqmıy ğına, Üzäk Aziädä üz mänfägätlären kürä ala.
Şunnan soñ Qıtay citäkçese Mäskäwdän Peterburğa barıp, şähärneñ 300 yıllığına bağışlanğan çaralarda qatnaçaq. Şul isäptän Peterburda Qıtay baqçasın açaçaq. Yäkşämbedä Hu Jintao Fransiäneñ Evian şähärenä yul ala. Fransiä prezidentı Jak Ğiraq anı zur 8lek oçraşuına çaqırdı. Bu da möxim üzgäreş, moñarçı Qıtay andıy çaqırulardan baş tarta ide.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tatarstan başqortları Qorıltayı
Tatarstan başqortları Qorıltayı
Başqort awılları Tatarstannıñ könçığışında ğına tügel, Başqortostan könbatışında da oçramıy. Mäsälän, İleş, Dürtile, Çaqmağış, Täteşle, Boray, Baltaç, Yañawıl rayonnarında xalıq üz teläge belän başqort awılı bulıp sanağan ber genä awıl da yuq. Şulay da, tuğandaş başqortlar Tatarstanda yäşi, alar şaqtıy çäçelep yäşäsälär dä, aktivlıqları belän ayırılıp tora. Şimbä könne säğät 10da Qamal teatrında bulaçaq Tatarstan başqortları Qorıltayında başqortlarnıñ milli tormışı problemaları tikşereläçäk.
Elegräk bu Qorıltay Qazan milli-mädäni üzägendä ütä, dip bilgelängän ide. Ämma çit töbäklärdäge millättäşlärgä iğtibarlı bulğan Başqortostan Respublikası Qazanğa 84 keşelek delegatsiä cibärgän. Şul isäptän ataqlı Biyü ansamble dä Qazanğa kilü säbäple, artistlarğa çığış yasaw uñaylı bulsın öçen zurıraq säxnäle Kamal teatrı Başqort qorıltayın ütkärüçelärgä birelgän. Bu cıyınnı ütkärü buyınça Oyıştıru komitetın Däwlät Şurası räise urınbasarı Robert Miñnullin citäkli. Şunı da äytergä kiräk, Robert äfände şul uq comğa könne Ätnä rayon şurası sessiäsendä qatnaşıp, Qazanğa qayta, annarı Älmätkä barıp, kürenekle yazuçı häm säyäxätçe Mirğazıän Yunısnıñ yubileenda Däwlät Şurası qotlawların tapşıra.
Mädäni mäşäqätlärneñ kulminatsiäse şimbä häm yakşämbe könnärenä turı kilä. Törki xalıqlar teatrlarınıñ festivale qısalarında Änkara şähäreneñ Antalya däwlät teatrı spektakle bula, Törkiäneñ general konsullığı kürenekle Qazan zıyalıların bu tamaşağa maxsus çaqırğan. Ä Näwrüz festivale yäkşämbe könne, 26 mayda tantanalı räweştä yabıla.


text:
Ekonomikalıq tsikllar
Ekonomikalıq tsikllar - ekonomikanın' bir neshe jıllar dawamında o'siwi h'a'm to'menlewin ko'rsetiwshi protsess esaplanadı. Ayırım ekonomikalıq tsikllar basqa birewlerinen o'siw da'wirinin' dawamlılıg'ı h'a'm aktivligi menen bo'leklenip turadı. Sog'an qaramastan olardın' barlıg'ı bir qıylı da'wirlerdi basıp o'tedi.
Ekonomistler ekonomikalıq tsikllardın' to'rt rawajlanıw da'wirin ko'rsetedi. Birinshi da'wir — ekonomikalıq rawajlanıwdın' en' joqarı da'rejege erisilgen da'wiri. Bul da'wirde ekonomikada tolıq jumıs penen ba'nt bolıw h'a'm o'ndiris tolıq quwat penen islep atırg'anlıg'ı menen ko'zge tu'sedi. Sonday-aq, o'nimlerdin' baha da'rejesi o'siw protsesi ta'sirinde boladı. Son'g'ı basqısh o'ndiristin' pa'seyiw da'wirin o'z ishine aladı. Bunda ba'ntlik da'rejesi to'menleydi biraqta bah'anın' o'siw da'rejesi to'menlemeydi. O'ytkeni, bah'anın' o'siw da'rejesi o'ndiristin' to'menlew da'wiri belsene h'a'm uzaq dawam etkende g'ana to'menlewi mu'mkin. To'menlewdin' to'mengi tochkasında islep shıg'arıw h'a'm ba'ntlik en' to'mengi da'rejege tu'sedi h'a'm en' son'ında janlanıw da'wiri baslanadı. Janlanıw da'wirinde islep shıg'arıw h'am ba'ntlik da'rejesi a'stelik penen ko'terile baslaydı. Ba'ribir o'ndiris quwatlarınan tolıq paydalanbaydı h'a'm tolıq ba'ntlikke erisilmeydi. O'nimlerdin' bah'ası bolsa o'ndiris quwatlarınan tolıq paydalanıw h'a'm tolıq ba'ntlikke erisilgenge shekem bah'ası o'sip baradı.
Tiykarında ekonomikalıq tsiklları bir qıylı. Biraq ta olardın' ayırımları basqalarınan dawamlılıg'ı h'a'm belsendiligi menen ayırılıp turadı. Sonlıqtan da ekonomistler bul protsesske ekonomikalıq turaqsızlık da'wiri dep tu'sinik beredi h'a'm olardı tu'rlishe bah'alaydı. Mısalı, ayırımları turaqsızlıqtın' tiykarg'ı sebepshisi dep texnikalıq jan'alanıwlardı ko'rsetedi. Olardın' pikiri boyınsha o'ndiriske ilim-texnikanın' jetiskenliklerin qollanıw h'a'r qıylı jıllar dawamında ekonomikadag'ı turaqsızlıqlardın' sebepshisi esaplanadı. Basqa bir topar alımlar ekonomikalıq tsikllardı siyasiy h'a'm tosınnan bolg'an jag'daylarg'a baylanıstıradı. Ekonomikalıq tsikllardı monetar siyasatqa baylanıstıratug'ın alımlar da bar. Yag'nıy, ma'mleket qanshelli ko'p pul basıp shıg'arsa, onın' qa'diri sonshelli to'menlep baradı h'a'm kerisinshe, puldın' mug'darı qanshelli az bolsa, ol o'ndiristin' to'menlewinin' h'a'm jumıssızlar sanının' artıwın sonshelli tezlestiredi.
Ekonomikalıq tsikllardı bah'alawda h'a'r qıylı ko'zqaraslardın' bolıwına qaramay, ko'p g'ana ekonomistler o'ndiris h'a'm ba'ntlik da'rejelerin ulıwma qa'rejetlerdin' mug'darı ko'rsetedi degen pikirdi qollap-quwatlaydı. O'ytkeni, o'ndiristin' bazarg'a belgilep sho'lkemlestirilgen ekonomikada ka'rxanalar o'z tovarların olarg'a talap bolg'an jag'dayda g'ana islep shıg'aradı. Xızmet ko'rsetiwde de mine usı ta'replerin esapqa ala otırıp jolg'a qoyadı. Anıg'ıraq aytqanda, o'ndiris qa'rejetleri ko'p bolsa, ka'rxanalarda tovar h'a'm xızmetlerdi ko'p mug'darda islep shıg'arıw paydalı emes. O'ndi-ristegi ba'ntlik h'a'm da'ramatlar da'rejesinin' to'menligi de mine usında. Ulıwma qa'rejetlerdin' mug'darı qanshelli ko'p bolsa, o'ndiristin' o'siwi u'lken payda keltiredi. Sonlıqtan da o'ndiris, ba'ntlik h'a'm da'ramatlardın' da'rejesi artıp baradı.[1]
Tu'siniklemeler[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
- ↑ Korotayev, Andrey V., & Tsirel, Sergey V.(2010). A Spectral Analysis of World GDP Dynamics: Kondratiev Waves, Kuznets Swings, Juglar and Kitchin Cycles in Global Economic Development, and the 2008–2009 Economic Crisis. Structure and Dynamics. Vol.4. #1. P.3-57.


text:
Azärbäycan räsmiläre äytüenä qarağanda, Qazan waqıtı belän köndezge säğät ikedä ük saylawçılarnıñ 56 protsentı tawış birgän.
Azärbäycannıñ xakimiättän kitüçe xäzerge prezidentı 80 yäşlek Häydär Aliev sälamätlege naçar bulu säbäple Quşma Ştatlarda xastaxanädä yata.
Bu saylawlarda anıñ ulı, premyer-ministr İlham Aliev ciñep çığar dip kötelä.
Saylawlarda tağın 7 namzät qatnaşa. Ämma şularnıñ barı ikese genä - Musavat Partiäse wäkile İsa Gambar belän Milli Bäysezlek Partiäse wäkile Etibar Mamedov qına İlhamğa çın köndäş dip qarala.
Gambar xakimiätlärne xärämläşergä cıyınuda ğäyepli.
Xalıqara oyışmalar politsiäneñ oppozitsiä cıyınnarında köç qullanuı, qurqıtuları, matbuğatta ğädelsez yaqtırtular turında xäbär itep bu saylawlarnı tänqitläp çıqtı. Musavat partiäseneñ saylawlardağı ber küzätüçese, räsmilär anıñ qayber keşelär berniçä märtäbä tawış birä digän şikayäten kire qaqqannan soñ üz-üzenä ut törtte. Tawış birüneñ berençel näticäläre bügen iğlan itelä başlar dip kötelä.


text: Şähärneñ Fälestin uramı bistäsendä Ğiraq polisiäse yanında maşinağa quyılğan bomba şartlağan. Yaralanuçılar bar, kimendä ber keşe hälak bulğan, dip xäbär itelä. Ğiraq köçläre comğa namazınnan soñ başqaladağı sönni mäçetlärneñ berse bulğan Abu Hänifä'gä bärep kerde, kimendä 2 keşe hälak bulğan. Bağdadtnıñ Azamiya bistäsendä bulğan bu höcümdä 40qa yaqın keşe yaralanğan dip xäbär itä Assosiated Press mäğlümat agentlığı. Höcümneñ maqsatı älegä bilgesez, ämma Abu Hänifä mäçete amerikannarğa qarşı ügetläw häm elekke rejimnı yaqlaw eşlären alıp barğanı belän mäğlüm ide.


text:
Tönyaq Qotıp cirläre öçen köräştä Kanada üz tırışlıqların arttıra
Rusiä wäkilläreneñ Tönyaq Qotıp boz okeanı töbendä ilneñ bayrağın urnaştıru häm tikşerüçelär törkemeneñ äylänep qaytuına bağışlanğan tantanalar ale ontılmadı, Tönyaq Qotıp cirläre öçen yarışqa ikençe ber il - Kanada kilep quşıldı. Bügen Kanada xökümäte başlığı Stephen Harper şuşı bozlanğan qotıpqa 3 könlek säfär belän kitte. Ottawa bu säfäre belän bu cirlärgä bulğan däwğäsen açıq itep kürsätergä teli. Säfär barışında premyer-ministr berniçä xärbi belderü yasar dip kötelä.
Kanada cawabın bik tiz qaytardı. Bu ilneñ tışqı eşlär ministrı Peter Mackay Rusiä tikşerüçeläreneñ säfären citdigä almadı häm Ottawa tönyaq qotıp yağındağı cirlärennän ber qayçan da baş tartmayaçaq dide. “ Tönyaq Qotıp cirlärendä Canada suverenlığı bulu mäsäläse tikşerelmi dä. Bez monı açıq itep belderdeq. Monnan bik küp ellar elek, bu Kanada suları häm bu Kanada milke ikänen iğlan ittek.” - dide Kanada tışqı eşlär ministrı. Kanada premyer-ministrı säfäre barışında ileñ tönyağındağı 6lap urında tuqtarğa ciyına. Kanada Tönyaq qotıp cirläreneñ 1.2 million kvadrat km cirgä bulğan däğwäsen açıq itep belderergä ciyına. Kanadanıñ diplomatik soyläşülär alıp barırğa käyefe yuq. Xökümät süzçese Dimitri Soudas, jurnalistlarğa, Kanada bu mäsälädä höcümçän qaraşta tora dip belderde.
Bu säfär barışında, Kanada premyer-ministrı Harper, bu cirlärdä Kanadanıñ tirän-su portın açırğa ciyınuı xaqın iğlan itär, dip kötelä. Ul anda 800 läp soldat, federal polisiä, Arktikanıñ könçığışında künegülär ütüçe xärbilär belän dä oçraşırğa tieş. Kanada räsmi wäkillären, yarnı saqlaw köymäse, dingez karabı, suz astı koymäse, höcümçe oçıçqıçlar, başqa hawa köçläre ozatıp bara.
Harpersnıñ säfäre, Kanadanıñ ütkän ayda iğlan itkän planına yaraşlı räweştä oyıştırla. Älege plan nigezendä Kanada 7,1 milliard dollar torğan 6dan alıp 8 gä qädär boz-watqıç xärbi karapnı tözergä ciyınuı xaqında iğlan itkän ide.
BMOnıñ xalıqara Dingez qanunanrı nigezendä, Tönyaq Boz okeyanı yarlarında Rusiä, Kanada, Norwegiä, Quşma Ştatlar häm Daniä här berse 200 mil kiñlektäge cirgä däğwä itä ala. Ägär ilgä qarağan yarnıñ 200 milldän zurraq buluın raslawçı fänni dälillär bulsa, il üz oleşen arttırunı taläp itä ala. Kanada suveren cirlären arttru turında 2013 yılğa qädär belderä almyı. Rusiä bu xalıqara dingez konvetsiäsen Ottawaqa qarağanda irtäräk raslağan ide. Ul üzeneñ taläben 2009 yıldan soñ belderä ala. Tönyaq Qotıpta bozlar eregän bu mäldä, andağı cir astı baylıqları öçen köräş tä arta.


text:
Ğıraqta küpläp üterü qorallarınıñ tabılmawı,iqtibarnı AQŞ küzläw idaräse CİAneñ eşçänlegenä cälep itte.CİA direktorı G.Tenet G.Bushnıñ suğış başlatu qararı , ul waqıtta mömkin bulğan iñ yaxşı mäğlümätkä nigezlände dip äytte.Ämma yaña ğına näşer itelgän ''Höcüm planı'' isemle kitapta, Bush şik-şäbxä beldergändä G.Tenet dälilgä ışandıruçı dip qarağan keşe bularaq taswirlana
Bush administratsiäse suğış başlatunı qulaylaştıru öçen bälkim dä S.Xösäin bik zur qurqınıç bulıp tora dip taswirlawı öçen küzläw idaräsenä basım yasağandır digän fikerlärgä, CİA direktorı G. Tenet bezneñ analizlarda Saddam ber qayçan da töbäkkä, dönyağa yäki AQŞqa şunduq qurqınıç tudıruçı itep taswirlanmadı dip äytte. Ul Bush administratsiäse CİAneñ üz mäğlümäten täfsilläw täsire astında qaldı dip däğwä itüçelärgä dä qarşı çığıp,(audio)
Ğıraq turında bez xaqlımı yäki yalğışmı digän soraw birelde . Küzläw eşendä sin ber qayçanda tulısınça döres yäki tulısınça xatalı bula almıysın. Bu Saddamnıñ küpläp üterü qorallarına da qarıy dip äytte Tenet
Ämma WP jurnalistı Bob Woodwardnıñ ''Höcüm planı'' isemle kitabında Tenet bolay itep taswırlanmıy.Woodward yazmaları 3 distä yıl elek R.Nixonnıñ Watergate skandalınnan soñ çigenüenä kitergän ide. Woodward älege kitabında Tenet Bush belän möhim oçraşuda Saddam küpläp üterü qorallarına iä dip ike märtäbä qabatlap prezidentnı ışandırdı dip yaza.Kitapqa qarağanda suğıştan 3 ay elek Tenet häm anıñ yardämçese John McLaughlin foto räsemnär belän detalle mäğlümät birsälär dä , Bush älle ni ışanıp betmi , miña birelgän barlıq küzläw mäğlümäte Saddamnıñ küpläp üterü qoralına iä buluı turında , monnan da yaxşıraq närsä yuqmı dip äytkän bulğan. Woorward yazuınça Tenet bu Saddamğa qarşı in nıq dälil dip täqrarlasa da, Bush yañadan şik şäbxä beldergän. Bush Woodwardqa birgän 3säğät yarımlıq ängämä waqıtında, Tenetnıñ küzläw mäğlümäte turındağı garantiäläre suğış başlatu qararına nıq täsir itte digän.Tenetneñ ike törle rolen niçek bäyälärgä son?Salqın suğış yıllarında Yevropada küzläw ofitserı bulıp xezmät itkän pensiädäge AQŞ generale Edward Atkeson Woodward kitabınıñ ber öleşenä nıq borçılu belän qarap, CİA citäkçese öçen Ğıraqta qorallar tabılmawı çınlap ta kötelmägän eş buldımı , şulay bulsa di Atkeson anıñ baştağı ışanuı ällä ni nıq bulmağandır. Atkeson ayruça Woodwardnıñ Tenetne küzläw dairäläre metodlarına kileşle eşlämi dip taswirlawına qarata(audio) Min anıñ prezident östälenä ber nindi analiz yasalmağan dokument kaldırıp, käğäzlär monda, sorası äyberen bulsa şaltırat dip äytüen küz aldına kiterä almim dip söyli.
Ul Woodwardnıñ Tenetneñ qılanış-söyläwe turında da da kileşep betmiçä beräw xätta CİA direktorı da prezident bigräk tä här kemneñ näzaqätle , ciddi buluın taläp itkän ilbaşı belän şundıy tonda söyli almıy di.
Atkeson tağı, Woodward kitabındağı çığanaq mäsäläsenä tuqtalıp, aftor bu xaqta 75 räsmi şäxes belän söyläşüen yazsa da ,alarnıñ berseneñ dä isemnäre birelmägän , Bushtan alınğan mäğlümät kenä kürsätelä dip söyli Pensiädäge general Atkeson , Bush küzläw xezmätläre birgän Saddamnıñ qoral arsenalı turındağı mäğlümätkä nindi däräcädä şiklänep qaradı mikän dip sorıy häm Bushnıñ ölkän politik kiñäşçese Karl Rove bälkim dä prezidentqa üzenne suğış başlatırğa telämewçe itep kürsät digän kiñäş birgänder di.
CİA direktorı.G.Tenet , agentlıq älege waqıtta yaxşı eşlädäme, prezidentqa yaxşı mäğlümät birdeme digän mäsäläne tikşerä , xalıq bu turıdağı qararnı sabır belän kötergä tieş dip äytte.Woodwardnıñ höcüm planı isemle kitabı CİAnı saqlıqlı pozitsiägä quya
färidä xämit,praga


text:
Amerikan-britan administratsiäse başlığı Paul Bremer Nacaf şähärendä yaña xakim bilgeläde. Ul şulay uq wilayät başlığı da bulaçaq. Bremer süzlärenä qarağanda yaña xakim, Adnan az Zurufiğa AQŞ här yaqlı yärdäm kürsätäçäk. Bügen Bağdadnıñ üzägendä minalanğan maşina şartlatılğan. Kimendä altı Ğiraq keşese häm ber amerikan xärbie hälaq bulğan, 19 keşe yaralanğan. Şartlaw yäşel zona dip atalğan urında , amerikan-britan administratsiäseneñ waqıtlı citäkçelege binası yanında yañğırağan.
Berniçä säğattän şunda uq tağı ber bomba şartlatılğan häm tağın ber keşe yaralanğan.