text:
Sember ölkäse başlığı avtonomiälär citäkçelären qabul itte
Anda tatar, çuaş, mordva wäkilläre, şulay uq Xökümät ministrları, departamentlar citäkçeläre häm başqa cawaplı türälär qatnaştılar. 2007-yılğa qädär avtonomiä citäkçelärenä räsmi eş xaqı birälär ide. Ä menä yaña yılda bu mäs'älä açıq qala birde. Häm oçraşu näq şuşı problemanıñ uñay çişeleşe turındağı xäbärdän başlandı da. Gubernator Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışında yaña qanun äzerlänüen citkerde. Bulaçaq qanunnıñ iseme menä niçek yañğırıy: “Däwlät xakimiäte orğannarınıñ däwlätneke bulmağan oyışmalar häm ictimaği berläşmälär belän üzara xezmättäşlege”. Şulay kilep çığa inde: Avtonomiälär – “däwlätneke bulmağannar” arasında. İnorodetslar üzlären dä şul uq däwlät keşeläre dip sanasalar da. Sergey İvanoviç äytüençä, bu qanun milli mädäni ixtiaclarnı qänäğätländerüdä uñay şartlar tudıruğa mömkinlek biräçäk.
Bu mäs’älägä soñraq çığış yasağan “Berdäm Räsäy” firqäseneñ cirle oyışması särkätibe Anatoliy Yılenkin da tuqtaldı. Firqäneñ cirle parlamenttağı wäkilläre älege qanunnı yaqlap çığaçaqlar, dide ul. Anıñ fikerençä, yaña qanun firqäneñ avtonomiälär belän mönäsäbätlären yaña nigezdä qoruğa tieşle şartlar tudıraçaq. Maqsat urtaq: milli tellär, mädäniätlär, ğöref-ğadätlär häm yolalarnı saqlap qalu häm üsterü. Yılenkin äfände şulay uq firqäneñ töbäk bülekçäse qarşındağı ictimaği oyışmalarnıñ Konsul'tativ Şurası eşçänlegenä dä yuğarı bäyä birde. Anda şul uq avtonomiälär häm başqa milli oyışmalar xakimiät aldına ölgergän mäs'älälär quyalar häm alarnı çişü yulların ezlilär, tabalar, dide ul.
Sergey Morozov çığışına qaytsaq, 20 yılğa qullanuğa birelgän cimerek xäldäge “Oktäber” kinoteatrı binasın remontlau barışı belän dä qızıqsındı ul. Ramis Safin üz cawabında cirle maltabarlar yärdämendä remont başlanğanın, läkin eşlärneñ bik aqrın baruın äytte. Süzenä östäp, Tatarstan yärdämenä dä ömet belderde.
Ölkä başlığınıñ ber fikere qayberäwlärne aptırattı da. Sabantuynı tatarlar küpläp yäşägän rayonnarnıñ bersendä uzdıru qulayraq bulır, dide ul. Anıñ fikerençä, “Ciñü” parkında – qısan, xalıq räxätlänep yal itä häm küñel aça almıy. Häm bäyräm programmasına yañalıqlar kertergä dä waqıt citte, dip tä östäde. Tik nindi yañalıqlar kirägen açıqlamadı.
Yuğisä, bolay da Sabantuy millilektän bik yıraqlaşqan inde. Küp oçraqlarda ul yazğı çäçügä yomğaq sıyfatındağı çaraday ğına qabul itelä. Türälär säxnädän täbrik häm maqtaw süzläre äytälär dä, tar dairädä küñel açarğa kitälär. Ä xalıqqa konsertlar häm köräş qaraw qala. Räsäy şartlarında östän kertelgän här yañalıqnıñ tiskäre yaqları kübräk bulğanına künekkän xalıqnı älege “yañalıqlar” da şatlandırmas kebek. Härxäldä, bulaçaq üzgäreşlärneñ mäğnäse häm maqsatı turında älegä farazlarğa ğına bula.
Yañarış çorında yañadan qaytqan Sabantuylarnıñ näq Ciñü parkında uzdırıla başlawı da oçraqlı xäl tügel, yuğisä. Uzğan ğasırnıñ 60-70-yençe yıllarında awılların taşlap qalağa ağılğan tatar yäşläre näq şunda kiçke äylän-bäylängä cıyılalar ide bit. Barı tik 80eHчe allar urtasında ğına militsiä, nigäder, mondıy kiçke uyınnarnı tıydı. Sabantuylarnı yäşlär şul kiçke küñel açularnıñ däwamı dip tä qabul itälär ide. Annan başqa da Sabantuyğa yaña urın ezläwneñ kiräkmägänenä dälillär bar. Xalıq bu urınğa künegep betkän, anda säxnä, milli köräş häm törle attraksionnar öçen cihazlar da äzer. Anıñ östäwenä Tatar avtonomiäse prezidiumı utırışında bıyılğı Sabantuyğa da urın saylanğan ide inde. Waqıtın da tögäl bilgelädelär - iyünneñ 16- na. Şimbä könne bilgelänüen dä nigezlädelär: Әgär bu könne köçle yañğır bulsa, 17ceHә küçerü qulay bulır. Tağın ber soraw tua ölkä üzägendä yäşäwçe 80 - 90 meñ tatarnıñ Sabantuy bilgelängän rayon üzägenä niçek barı citüe niçek oyıştırıla ala?
Kiñäşmädä Milli mädäniätlärne üsterü üzäge planı buyınça qaralğan çara mäs’äläse dä kütärelde. Anıñ iseme bik tä şanlı yañğırıy: “Milli mädäniätlärneñ Xalıqara yäşlär assambleyası”(!) Ul İdelbuyı Federal' okrugında iğlan itelgän Yäşlär yılı qısalarında 11 – 13- mayda Semberdä uzaçaq. Rusiäneñ 35 töbäge wäkillär cibäräçäk ikän. Ä “Xalıqara” ataması Belarus' häm Ärmänstan wäkilläreneñ dä qatnaşuı arqasında. Oyıştıruçılar – Ölkäneñ yäşlär säyäsäte komitetı, Yäşlär “Xökümäte” häm “Tere tawış” isemle ictimaği fond. Maqsatın törle xalıqlar yäşlären milli ğöref-ğadätlär belän tanıştıru, dip añlatalar.
Yuğisä, andıy “vinegret” çaralar “Milli kul'turalarnı üsterü” üzäge direktorı Sof'ya Orlovanıñ iñ yaratqan ğämäle. Ğädättä, törle ölkälär wäkilläre tügäräk öställärdä äñgämäläşälär. Ä soñınnan ğomumi konsert täqdim itelä. Mondıy çaralarnıñ kemgä häm nindi fayda birüe turında farazlarğa ğına qala,dilär tatar milli xäräkäte aktivistları. Näq şundıy vinegret çaralar Sof'ya xanım citäkçelegendäge uçrejdenieneñ isemen üzgärtergä mäcbür itkänder dä inde alarnı: “Üsterü” tügel – “üterü” üzäge, dip atıylar anı üzara.
Ayrat İbrahim, Sember


c: text/html

text:
Uzğan atnada Sember ölkäse mädäni çaralarğa bik bay buldı
Älbättä, alarnıñ kübese Musa Cälilneñ 100 yıllıq yubileyına bağışlanğan ide. Mäktäple här tatar awılında oyıştırıldılar alar. Qayberlärendä ayıruça kiñ qolaç belän. Mäsälän, Nikolaev rayonı Tatar Saymanı awılındağı çarada kürşe-tirä tatar awılları wäkilläre häm rayon Mäğärif idaräse citäkçese dä qatnaştı. Mäktäpneñ üzeşçän teatr kollektivı citäkçese Klara Karnauxova bik tirän eçtälekle tamaşa äzerlägän. Xätta “Altınçäç” operasınnan özeklär dä yañğırağan.
Ä ölkä üzägendä isä böyek şäxes yubileyına zur iğtibar birelde, dip bulmıy. 9, 55 häm 68 mäktäplärdä ana telen öyränüçe balalar öçen genä oyıştırıldı. Ä 15 häm 28 mäktäplär balaları “İdelbuyı xalıqları kitapxanäse” xezmätkäre Gölfiä Xäliullova oyıştırğan çarada qatnaştılar. Döres, üzläre dä Cälil şiğerlären yatlap kilgännär, şulay uq viktorinada aktiv qatnaştılar. “Tuğan tel” aktivistları da çığışlar yasadılar, cırlar başqardılar.
İlbaşı Putin Musa Cälilneñ 100 yıllığın Bötenräsäy xalqı bäyräme dip iğlan itkän ide. Läkin Semberdä başqa xalıqlarnıñ bu bäyrämgä iğtibarı işetelmäde, kürenmäde. “Ömet” gäzitennän başqa mäğlümat çaraları da bitaraf qaldılar. Mondıy ğomumküreneştän barı tik Dimitrovgrad şähäre genä çığarma bulıp tora. “Wosxod” isemle mädäniät sarayında uzğan zur cıyılış häm bäyräm konsertında märtäbäle räsmi citäkçelär dä qatnaştılar: Ölkäneñ Mäğärif häm sotsial' üseş ministrı Tamara Dewyätkina, gubernatornıñ milli häm dini mäs'älälär buyınça yärdämçese Tat'yana Sergeeva, şähär merı urınbasarı Valentina Karaulova.
Anda şulay uq Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma komitetı wäkilläre dä çığış yasadılar, “Yaña ğasır” telekanalı xezmätkärläre dä bu tantana belän qızıqsındılar.
Kilep citkän xäbärlär buyınça, Dimitrovgradnıñ barlıq mäktäp-kitapxanlärendä dä Cälilgä bağışlanğan çaralar uzğan.
Ölkä üzägendä iñ soñğı çara filarmoniä zalında buldı. Tik tamaşaçı bik az ide. Xäyer, monısı ğäcäp tä tügel – Tatar mädäni üzäge oyıştırğan çaralarğa xas küreneş. Şulay da fevral' 22дә Yäşlärneñ yal üzäge isemen yörtkän Mädäniät sarayında uzğan zur konsert bu qağidädän çığarmaday qabul itelde. 1100 keşe sıyarlıq zal yartılaş diärlek tulı ide. “Sember yoldızları” konsertına çaqırğan iğlanda ölkäneñ iñ tanılğan 13 cırçısı häm Tatarstan, Çuaşstan sänğät ostaları da qatışaçaq, dielgän ide. Läkin isemlektä atalğan barlıq cırçılar da qatnaştı dip bulmıy. 275 çaqrım yıraqlıqtağı İske Kulatkı cırçılarınıñ kilmäwe añlaşıla, ä menä Rimma Möxmmämtcanova, Ruzaliä Utkinalarnıñ bulmawı sorawlar da tudırdı. Şulay da Mäläkästän kilgän Fäniä Xäliullova belän Raziä Bildanova, elek Semberdä yäşägän Çüpräle yegete İlmir Altıynbaev kiçäne yarıysı ğına bizädelär. Ä Ul'yanov rayonı üzäge İşeevka qasabasında icat itüçe Älfiä Ramazanova häm anıñ “Aqbars” isemle balalar törkeme – tamaşanıñ kendegedäy qabul iteldelär. Konsert “Aqbars”nıñ kümäk cırı häm näni malay täqdim itkän “Ädrän diñgez”däp başlandı häm Älfiäneñ üz çığışı belän tämamlandı.
Şunısı da östäp äytergä kiräk. Älfiä Ramazanova yuq-bar tatarlı İşeevka qasabasınıñ Mädäniät yortında menä digän balalar kollektivı tuplağan. Ä 70 meñ tatarlı Sember qalasında andıy kollektiv turında xıyallanırğa ğına qala. Yuğisä, Sabantuylar säxnäläre könnär buyı üz teläkläre belän säxnägä çığıp cırlawçılardan buşamıy – sälätle cırçılar bik küp. Läkin Tatar Mädäni üzäge alarnı tuplawnı üz burıçı dip sanamıy, digän fiker dä yöri xalıq arasında.
İğlanda “Sember yoldızları” dip atalğan konsertnıñ mäğnäse häm maqsatı bäyän itelmägän ide. Tamaşa barışında anıñ “Sember cırı” festivaleneñ 15 yıllığına bağışlanğanı mäğlüm buldı. Yuğisä, Salix Säydäşevneñ 90 yıllığına bağışlap, “Tuğan tel” oyıştırğan berençe festival'neñ 3-turı 1990-yılnıñ dikaber başında bulğan ide. Dimäk, waqıtı bik ük turı kilmi. Ä menä fevral' 22 dä uzğan bu çarada ir-at xalqın Watannı saqlawçılar köne belän täbrikläwlär urınlı buldı kebek.
Häm soñğı süz. Uzğan atnanıñ mädäni çaralarınnan iñ kürkäme – Zäynäp belän Zöfär konsertı bulğandır. Bu parnıñ säxnägä çığuına 15 yıl tuluı uñayınnan tözelgän programma tirän tä'sirle buldı. Artistlarnıñ iñ populyar elekke cırlarınnan özeklärgä zal da quşılıp cırladı. Alıp baruçısı İlsur Mortazinnıñ mäğnäsez tupas “şayarışlarınnan” qotılğanlığın da tamaşaçı uñay küreneş dip bäyäläde.
Ayrat İbrahim, Sember.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oblıstıq byudjetten bölingen 49 mln. 346,0 mıñ teñgege Memleket jäne qoğam qay`ratkeri Mustafa Şoqay`dıñ eskertkişi jasalındı. Bïiktigi 6 metr bolatın eskertkiş ornatwğa tolıq day`ın, dep xabarladı qala äkiminiñ baspasöz qızmeti.
Ay`ta ketw kerek, eskertkiş 3 natwralıq ölşemde, qola materïalınan quy`ılğan. Eskertkiştiñ avtorı Qazaqstan Swretşiler Odağınıñ müşesi, müsinşi Köşer Bay`ğazïev. Bügingi tañda Qızılorda qalasınıñ ortalığınan eskertkiştiñ ornı belgilenip, «Mustafa Şoqay` atındağı qoğamdıq qordıñ» qarjısı esebinen bïiktigi 6 metrdi quray`tın granït postamenttiñ qurılısı jürgizilwde. Eskertkişti ornatwğa Qazaqstan Respwblïkasında ornatılatın eskertkişter men monwmentter jönindegi Memlekettik komïssïyanıñ xattamalıq şeşimimen kelisim alınğan.


text:
Yaźźıñ täüge fajiğäle waqiğahı
Baş qalanıñ Konstitutsiya uramındağı yorttarźıñ berehendäge balkondan qar işelep töşöp qatın keşe yäräxätlänä. Unı baş meyehe helkeneüe menän egerme berense dauaxanağa oźatalar. Äle Öfölä küp qatlı yorttarźı boź häm qarźan taźartıu ösön maxsus briğadalar töźölgän. Trotuar, podezd aldarın tärtiptä totouğa qommunal xeźmättärźä eşlägän ike meñdän aşıu keşe yauaplı. Başqalanıñ Torlaq – xujalıq idaralığı injenerı Elvira Ütägänova äyteüensä, ayırım briğadalar kön hayın reydtar uźğara. Unıñ barışında keşe ğümere ösön xäüefle urındar bildälänep, qıyıqtar qar – boźźan taźartıla.


text:
Çittäge yäş millättäşlärebez nik tatar tele buyınça yuğarı belem alırğa telämi
Çittäge tatar yäşlären Tatarstan yuğarı uqu yortına kertü buyınça maxsus programma inde 3 yıl eşli. Programma kübräk Rusiä, çit ildäge tatar yäşläre yuğarı belem alğaç, üzlärenä qaytıp milli ölkädä eşläwne däwam itterü - yäğni tatar tele, ädäbiäte, mädäniäte buyınça uqıtuçılar, belgeçlär äzerläwne küzdä totıp buldırılğan ide. Läkin şul küzätelä, çittän kilüçelär tatar tele belgeçlege buyınça belem alırğa älläni zur teläk kürsätmi. Kübräk bügenge köndä däräcäle bulğan fakul'tetlarnı saylıylar. Bu xaqta Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınnan Röstäm Gaynetdinov
Yäşlär kübräk iqtisat, ekologiä, xalıqara bağlanışlar fakul'tetın saylıy. Ämma alarda bolay da konkurs bik zur. Şunıñ kübese – medalistlar. Yäşlär kübräk gumanitar fännärne saylasın ide.
Gumanitar fännär buyınça uqırğa kerü mömkinlekläre kübräk. Läkin çittän kilüçe yäşlär öçen tatar telendä yuğarı belem alu kiräkme. Bu soraw bulıp qala. Ana tellären belmäw säbäple uqu barışında awırlıq kiçerälär. Häm Tatar däwlät gumanitar institutta berençe yartı yıllıqtan soñ tatarça imtixan birä almıyça kitüçelär dä bulğan. Şul nisbättän xäzer yaña programma buldırılğan. Röstäm Gaynetdinov bolay di
Älege programma qısalarında çittän kilüçelär tatar tele, ädäbiäte, häm belgeçlek alu öçen kiräk bulğan fännärne öyränü öçen östämä aldan äzerlänü kursında uqırğa tieş bula. Şunıñ nigezendä ul imtixan birep keräçäk.
Älege äzerlek kurslarında uquçılarğa däwlät tarafınnan stipendiä dä, tulay toraq ta qaralğan. Tatarstan Xökümäte törle programmalar buldırsa da, uqırğa kerergä bik küp teläk belderüçe bar dip äytep bulmıy. Rusiä töbäklärennän kübräk Tatarstanğa kürşe bulğan Mari İle, Kirov ölkäsennän, Başqortstannan kilälär. Başqortstannıñ Bäläbäy gimnaziäsennän 2 abiturient Berdäm däwlät imtixanı arqılı yuğarı uqu yortına kerep inde student bulıp qaytıp kitkän Tatarstannan.
Çit ildän kilüçelärneñ barısın da diärlek yuğarı uqu yortına alırğa tırışaçaqlar. TR Prezidentınıñ Tışqı bağlanışlar departamentı
häm Rusiä Mäğärif häm fän ministrı çit ildän kilgän 43 yäş millättäşlärebez öçen stipendiä häm östämä urınnar buldırğan. Älege programmada – Äzerbäycan, Qırğızstan, Qazaqstan, Üzbäkstan, Belorusiä, ğomumän 5 il qatnaşqan. Andağı yäşlär inde Tatarstanğa kilgännär.Landış Xarrasova.


text:
“Duslıq yortı” eş başlıy
Omski ölkäsendä milli–mädäni oyışmalar belän eşläwçe “Duslıq yortı” cäyge yaldan soñ älege oyışmalarnıñ citäkçelären kiñäşmägä cıydı. Bilgele, süz anda aldağı eş-plannar xaqında bardı. Plan buyınça alda torğan berençe zur çara- milli tuylar festivale ütkärü. Maqsatıbız-törle xalıqlarnıñ borınğıdan kilgän milli tuy yolaların iskä töşerep, alarnı kürsätmä tuy räweşendä äzerläp xalıqqa kürsätü dide xudojstvo citäkçese Olga Kuleşova. Oktäber ayında ütkäreläçäk bu festival'dä tatar, qazaq, yähüd, nemes, rus, belorus häm başqa xalıqlarnıñ milli tuy yolaları kürsäteläçäk. Tatar oyışmalarınnan bu çarada “Umırzaya” tatar-başqort xalıq ansamble, “Ömet” balalar ” törkeme häm milli- mädäni moxtariät äğzaläre qatnaşaçaq.
Bu könnärdä Omski tatar cämäğätçelege dä zur yuğaltu kiçerde. Qısqa waqıtlı qatı awırudan soñ 72 yäşendä Kolosovka tatar mädäniäte üzäge citäkçese, ozaq yıllar älege rayonnıñ Tuskimä awılında mäktäp direktorı bulıp eşlägän milli canlı olpat millättäşebez Ğali Räşit ulı Cälilov wafat buldı. Ğali abıy Omskida ğına tügel Tatarstanda da bilgele şäxes, Qazannıñ 1000 yıllıq bäyrämenä dä çaqırılğan ide.
Ul mäktäp direktorı wazıyfalarınnan tış küpqırlı ictimaği eşlär alıp bardı, millätebezneñ bügengese häm kiläçäge öçen borçılıp yäşäde. Ğali ağa şiğer yazu belän dä mawıqtı. Anıñ şiğerlärendä tormışnı yaratuı, xatın-qızlarğa bulğan xörmäte, mäxäbbäte, millät yazmışı çağıla ide. Ğali Cälilovnıñ qayber şiğerläre Tatarstannıñ waqıtlı matbuğatında da basılıp çıqtı.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Törkiädäge Qızıl Yarımay Oyışması Ğiraqqa ikençe zur humanitar yardäm qärwanın ozattı
AUDİO: Bez cibärgän qärwannı Ğiraqtağı Qızıl yarımay çik buyında qabul itep alaçaq. Häm alğa taba anı ğiraqlılar alıp kitäçäk. Anda ğiraqlılar arasında watandaşlar suğışı yuq, ğiraqlılar bezneñ maşinalarnıñ iminlegen saqlıyaçaq. Qärwan Kikkükkä baraçaq.
Bu äyberlär Ğiraqnıñ tönyağında, Kirkük şähärendäge 2500-läp ğaiälägä cibärelgän. Kirküktä küp kenä törkmännär yäşi. Törkiädäge Qızıl Yarımay Bağdadqa berençe humanitar yardämen bu ayda cibärdän ide. Törkiädäge Qızıl Yarımay wäkile Faruk Erbil äytüençä, aldağı könnärdä Ğiraqqa humanitar yardäm belän tağın 3 qärwan kitäçäk.


text:
Belarus gaz burıçınıñ ber öleşen tüläde, qalğanın ber atna eçendä tülärgä tieş
Comğa könne Belarus Gazpromğa digän 460 million dollar burıçnıñ 190 million öleşen tüläwe turında belderde. Qalğan öleşne tüläp beterü öçen Belarusqa ber atna waqıt birelde. İke il arasındağı gaz bäxäse çişelde diärgä bulamı?
Axır çiktä eş moña barıp citmäde. Minski burıçnıñ ber öleşen tülärgä qarar itkän. Monı bügen Mäskäwdä Gazprom wäkile Sergey Kupriyanov ta rasladı:
"Bügen Beltransgaz Gazpromğa bulğan burıçınıñ şaqtıy öleşen tüläde. Bez Belarasnıñ bu mäsäläne xäl itü tırışlığın küräbez. Şuña kürä bügengä çikläwlärne kertmäskä qarar itelde. Ber atna eçendä bez burıçnıñ tulısınça tülänüen kötäbez" dide Gazprom wäkile.
Belarus belän Gazprom arasındağı bäxäs Yewropa illärenä dä zıyan kiterergä mömkin digän şöbxälär tudırğan ide. Gazprom Yewropağa satqan gaznıñ ber öleşe Belraus aşa quıla.
Töp soraw xäzer – Lukaşenka ber atna eçendä burıçnıñ qalğan öleşen tüli alırmı-yuqmı.
Atnakiç könne Likaşenka 460 million dollar Belarus öçen zur aqça tügel, älbättä qaznabız beraz buşap qalaçaq, läkin bezñeñ Venesula prezidentı Hugo Çaves kebek duslarıbız bar, alar bezgä yaxşı şartlarda kredit birergä äzer, digän ide.
Venesuela kreditnı nindi şartlarda biräder, ämmä Rusiä täqdim itkän kreditnıñ şartı yılına 8,5% bulğan. Lukaşenka, bu Belarus öçen qabul itelerlek tügel, dip anı kire qaqtı.
Yaqın kürşeñ bulğançı, yıraq dustıñ bulsınçı, digändäy, Lukaşenka Mäskäwne gaznı qoral itep qullanuda, Belarusqa basım yasap, anıñ milegen üzläşterü niätendä ğayepläde. Lukaşenbka älege basımğa bireşmäyäçägen äytte:
"Soñğı waqıtta miña Kremlgä barıp tezlänergä kiräk digän işarälär yasala. Bälki kemder monı eşlär dä, min anda barıp tezlänergä cıyınmıym" dide Belarus prezidentı.
Bu Minski belän Mäskäw arasında gaz arqasında soñğı waqıtta inde öçençe bäxäs buldı. Qayber belgeçlär fikerençä, burıçlarnı tüläp beterü köne, kiläse comğa yaqınlaşqan sayın andıy ızğışlar qabatlanırğa mömkin.
ali ğilmi


text:
Rusiädä sovet çorına xas watandarlıq xislären tärbiäläw köçäyä
Rusiädä yaña "yoldız" tuarğa tora, bu yulı şulay dip atalaçaq televizion kanal räweşendä, xörmätle tıñlawçılar. Älegä Mäskäw häm anıñ tirälärendä, ä may ayınnan bar il buylap kürep bulaçaq şuşı telekanal Rusiä tamaşaçısında sovet çorına xas watandarlıq, xärbi köçlärgä mäxäbbät tärbiälärgä cıyına. Şuşı telekanalnı oyıştıru niäten Rusiäneñ saqlanu ministrlığı yaqlıy häm üz yağınnan xätta texnik yardäm dä wäğdä itä.
Rusiä xärbiläre üzlärenä yaña "yoldız" östi, yäkşämbedä Mäskäwdä "Zvezda" telekanalı eşli başlayaçaq. Ägär dä bar äzerlek tä uñışlı ğına ütsä, 23-nçe fivral''dän soñ ul üz tapşıruların könenä inde 12 säğät däwamında alıp baraçaq. "Zvezda"nı oyıştıruçılar arasında Rusiä saqlanu ministrlığınıñ üzäk teleradiotapşırular üzäge dä bar häm telekanalnıñ eşe başlanuı xaqında da berniçä kön elek näq menä saqlanu ministrlığında iğlan itelgän ide. "Zvezda" telekanalı şulay itep ildä xärbi-watandar tärbiäne köçäytü maqsatın quya. Saqlanu ministrı Sergey İvanov inde berniçä yıl däwamında Rusiädäge xäzerge telekanallarda kiñ cäyelgän ciñelçälek, gel küñel açu yäisä sex kürsätügä qarşı ayırım ber watandar televidenie buldıru kiräklege turında söyläp kilde. Küptän tügel genä ul xökümät utırışında da, Rusiäneñ telekanalları xalıqnı diwanalaştıru eşen alıp bara dip beldergän ide. Keşelärdä elekke sovet çorına xas watandarlıq xislären torğızu zaruriate turında berniçä märtäbä prezident Putinneñ dä äytkäne buldı. "Zvezda"nıñ mödire Sergey Savuşkin süzlärenä qarağanda, anda tapşırular kiñ qatlam öçen äzerlänäçäk häm alar üz eçenä törle filmnar, tamaşalar, dokumental'' äsärlär, xäbärlär, xätta balalar öçen multfilmnarnı da alaçaq. Savuşkin, bar programmalar da uñay eçtälekle, cämäğät mänfäğätlären qayğırta torğan bulaçaq, reklama isä Rusiä mallarına ğına yasalaçaq dip belderä. Şul tapşıruları belän "Zvezda"nı oyıştıruçılar ildäge tamaşaçnı ğına tügel, ä ike-öç yıl eçendä elekke sovet cirlärendä yäşäwçelärne dä cälep itärgä ömetlänä. Läkin Rusiädäge başqa telekanallarnıñ çınnan da şaqtıy şikle häm, qayberäwlär fikerençä, tozsız programmalar kürsätüe sürätendä dä, yaña watandar wä sotsial''-äxlaqi "Zvezda"nıñ kiläçäge älegä alay ömetle kürenmi. Elek Saqlanu ministrlığınıñ matbuğat wäkile, ä xäzer "Komsomolskaya Pravda" basmasında xärbi küzätüçe bulıp eşlägän Viktor Baranets bu xaqta menä närsä uylıy:
Audio, Viktor Baranets
"Min, xökümäte üz keşelärenä artı belän borılğan ildä watandarlar tärbiäläw mömkin dip uylamıym. Sez ğäskär keşesen şıqsız xakimiat belän yoqlata almıysız. Miña küp kenä xärbilär, bez qaraq oligarxlarnı, üz kesäsen genä qayğırtqan deputat, ministrlarnı yaqlarğa telämibez dip yaza. Üz xakimiaten kürä almağan ğäskär bernindi mi yuuğa da bireşmiäçäk" di üze qayçandır saqlanu ministrlığında eşläp kitkän Viktor Baranets. Ul "Zvezda" telekanalı tapşıruların nindi watandar eçtälek belän tutıru ölkäsendä dä problemalar kürä.
Audio, Viktor Baranets
"Alar närsä belän watandarlıq tärbiälärgä cıyına soñ? Andıy eçtälekle filmnarnıñ 99 protsentı sovet çorında töşerelgän ide. Şunı añlarğa tieşsez, alarnı qarağanda sezdä watandarlıq tügel, ä sağınıçlı näfrät uyanaçaq, çönki sez üz ğäskärilären qayğırtqan elekke rejimnı küräçäksez, ä xäzerge xakimiat monı eşlämi", di "Komsomolskaya Pravda"nıñ xärbi küzätüçese Viktor Baranets. Läkin şuşı şik-şöbhälärgä qaramastan, "Zvezda" telekanalı üz eşen başlarğa äzer tora, şunnan soñ üz telekanalın buldıru eşenä Urıs pravoslav çirkäwe dä kereşer digän farazlar da bar. Patriarx Aleksi dä, başqa pravoslav ruxanilär dä Rusiädäge xalıqnıñ ruxi sawlığın qayğırtu, Watannı söyu, pravoslav qimmätlärne nığıtu kiräklege, monı maxsus televideniä yardämendä eşläw mömkinlege turında berniçä märtäbä beldergäne buldı.
Audio, cır
Kärim Kamal


text:
6 mayda, Qazanda 9 May – Ciñü bäyrämenä bağışlanğan çaralar başlandı. Baş arxiv idäräse Tatarstannıñ yazuçı frontoviklarına bağışlanğan arxiv kürgäzmäse açtı. Mäğlüm ki, İkençe Bötendönya Suğışına Tatarstannıñ Yazuçılar berlege tulayım sostavı diärlek – 50-dän artığı üz teläkläre belän kitkännär. Şuña kürä bu kürgäzmä öçen arxivta saqlana torğan materiallar küp. Alarnıñ äle kübesen xalıq kürmägän, işetmägän. Bu kürgäzmädä şağir häm tärcemäçe Äxmät İsxaq häm prozaik İbrahim Ğazineñ şäxsi dokumentları, qulyazmaları täwge märtäbä kürgäzmägä çığarılaçaq.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
XQKO (CON)-nıñ uranı: "Är qazaq - meniñ jalğızım!"
Qıdıräli birdeme oy`lap tappasa qıtay` twralı äñgime çe to küşey`ip bara jatır.
Balaların aralay`tın köp balalı şal-kempir qalğan ömirin tirkelwmen ötkizetin boldı
Akim endi bip swrak koy`ılsa jarılay`ın dep otırgan sïyaktı.Jalpı twsindipmesi dwrıs al bip kalada twrıp jwmısın sol kalanın baska awdanında bolsa da wakıtşa tipkelesin dep bay`balamday`tındardı kay`temiz?
Oğan dey`in tirkewsiz jürdik, problema boldıma ne. 1200 000 adam bir waqıtta 900 000 adamdıq bolʹnïcağa bara salmay`tın şığar.... Qay`dağı joq zattı ay`ta saldı.
Xalıx sanın bılıp şalxasınan twspey` xalıxtın jagday`ın koterse goy` şırkınder wy`zızderge Wy` berıp kop balalı otbasıga byudjet kop Komek korsetsın jagday`sız otbasılarga jalaxısı jogarı jwmıs berıp şenewnıkterge jalaxını az tolesın
Rïzamın . (Sovremennıy` akïm) Negïzi isker jïgït. Birak orındawşıların koz karası baz bayagıday` . Ozïne wksap jwmıs atkarsa ote jaksı bolar edi.
Şımkenttiñ əkimine rïzamın! Mine basşı osınday` bolwı kerek. Awılda ösken qanday` jaqsı, bar məseleni jete, jalpaq tilmen jetkizip otır. Alla uzaqta məndi ğumır bersin!
Bïr kalada ekï paterïm bar, bïr mïkay`onda. Bïrewïnde twraktı regïstracïyada twrmın. Bïrak ekïnşï paterïmde twramın. Bïr kalanın ïşïnde ekïnşï paterïmde twrgan wşïn wakıtşa tïrkew swray`dı. Bïr kalanın ïşïnde wakıtşa tïrkewdïn ne keregï bar. Alde olarga xalıktan 350 tenge pay`dası bolgasın ïstep jatırma.
Jastıñ atı jas qoy`, regïstracïya twralı zañdı bir mïnwtta xalıqqa täppiştep tüsindirip berdi. El de qarsılıq bildirgen joq.
Tirkewdiñ keregi osı mine. Rasımen de memleket qanşa xalıqtıñ barın bilwi kerek. Jäne bir jıldıq byudjeti soğan lay`ıqtap jasawları kerek.
Xalıqqa osılay` jalpaq tilmen tüsindirw kerek. Zañdı tekten tekke şığarmay`dı. Är zañnıñ keregi bar. Sondıqtan sabırlıq tanıtwı kerek.
Ïya, ärkimniñ közqarası ärtürli. "Birew toñıp sekiredi, birew toy`ıp sekiredi" degen söz bar qazaqta. Ay`nur, mümkin sizdiñ jağday`ıñız jaqsı bolar. Qarsı emespin, jaqsı bolsın. Qanşama qazaq üy`siz-küy`siz jürgende, bul ädiletsizdik qoy`. Ol kisi bir balasın osılay` asırap otır, altı-jeti balasımen bir bölmege qol jetkize almay` jürgen otbasılar qanşama. Öte tözimdi xalıqpız ğoy`. Ulanğay`ır jerimiz bar, biraq päterge jarımay`, balalarına durıs köñil böle almay` jürgen otbasılar ay`tpasa da belgili. "Üy`i joqtıñ küy`i joq" degen söz bar. Dalasınday` keñ qazaqqa ärqaşan alla tağala jar bolsın, -degim keledi.
Salemetsïz menïn ajıraskanıma 9 ay` boldı bïrak alï zandı twrde ajıraspadık sotka bwgïn gana arız jazdım yagnï ajıraw ï alïment alw wşïn osı kwnge bïzdï kerek kılmadı ol ozï Almatı da men Jezkazgan kalasında twram men nestey`m ol sotka kelmey`dï jane alïmenttï 9 ay` boy`ı otken wakıtımdı ondïrïp ala alamba ol sotka kelmese bïzdï ajırastırw mwnkïn be alïment alw wşïn bolek kartoçka aştıramba jane key`n balam alïment tolegenï wşïn akesïne borışker bolama
jigitterde kinäli. öy`tkeni, olar turlawsız, sözde turmay`dı, qanşa qızdardı qorlap, jalıtqan. al sosın qızdardı jamandap jüredi. jigitter özderi qanşa qızdardı buzdı, jan dünïeleriñ oy`ran etti, jandardı şığarıp. jaqsı qızdardı dwalap, aldap-swlap adastı. üy`lenbegen, üy`lengen de erkekter boy`jetkenderge qalay` qaray`dı? olar oy`lamay`dı - sol qız erteñ birewdiñ jarı, anası, qalay`şa, birewdiñ qızı twralı oy` kirmegen. birewdiñ ayalap, älpeştep ösirgen añqaw qızdardı buzadı, sosın päk qızdı izdep jüredi. sosın nelikten tek qızdar kinäli bolıp şığadı? erkekter de qattı özgerdi. ädemi, jaqsı minezdi qızdı körse - on,buzwğa tırısadı. öz äy`elimen salastırıp nemese sol qız ömir boy`ı jılasın, jalğız qalsın oy`men onı qorlay`dı, älde toqal bolsın. sonday` erkekten qanday` äke, qanday` azamat şığadı? qızdıñ söy`leswi, sırlaswı keledi öz unay`tın jigitpen. al sol jigit munı oy`lamay`dı tez-tez qızdı zorlap, buzıp, päktigin alıp, qaşadı onı tastap. birew jigit ay`ttı qızdardı aldawğa ädey`i baradı, olarğa ay`tasın - üy`lenemin - qızdar senedi. al özi üy`lenwi twralı oy`ı da joq? onda nege öz jolımen jürmey`di, birewdiñ ömirin oy`ran qılmaw? qız - ol gül sïyaqtı, onı ayalaw, bağalaw kerek. qanşa üy`lengen erkekter boy`jetkendi aldap, üy`lenbegen dep ay`ttı, keregindi aladı da ketedi. qay`da erkekterdiñ uyatı, namısı qay`da? orta ğasırda jawlar kelip qızdardı zorladı, qorladı. al qazirgi zamanında özderi qazaq erkekter qazaq qızdardı zorlap, küştep, dwalap alğan. qay`da olardıñ jawapkerşiligi?
meniñ 5 balam bar joldasımda özimde jumıssızbız üïde köïlek tigip kün köremin örlewdi païdalanıp şağın tigin cexın aşsam dïmin örlew alsam är aïda alatın ilgotqa qatısı barma ol joïılıp ketpïme ï qanşa beriledi örlew baldarım 2001 2003 2004 2008 2011 o.q.o. maqtaaral o.b. birlik
Ne degen masqara mınaw??? Bunday` uy`ımdardıñ közin jedel türde joyu qajet. Jetïsken ekensïnder. Qay`da qarap otır parlament pen basşılar???
Salemetsïzderma. Mnenïe 5 balans bar Astana kalasında twramın ozım jwmıs ïstemeïmın kïewım ïsteïdıï kvartïrada twramın magan Orlew bagdarlaması komek beredï me?
Salemetsizderma mende 3 bala bar özim jumıssızbın joldasımda jwmıs jasamay`dı jaldamalı pəterde turamız bizge pasobïya şığama?
agentstvanın bastıgı kazak emes koy` ogan barï bïr kazakka janı aşımay`dı, sondıktan bwnday` wjımdarga jol bermew kerek.


text: Başqortstanda Rusiäneñ sälämätlek saqlaw ministrı Mixail Zurabov bulıp kitte. Ul İske Baltaç awılında ütkän “Başqortstanda sälämätlek saqlaw üseşe” isemle kiñäşmädä qatnaştı. Kiñäşmä bulası bina yanına respublika häm parlament citäkçeläre, rayon häm şähär başlıqları, Başqortstandağı xastaxanälärneñ baş tabiblaları cıyılğan ide. İske Baltaç häm kürşe awıl xalqı kortej uzası uramnıñ ike yağına tezelde. Yul buyına çılbır bulıp bäyrämçä kiengän uquçılar basqan ide. Qunaqlarnı kötkändä epilepsiä öyänägennän ber ir yığıldı. Başı belän taşqa töşep , böten başı qanğa tuzdı. Anı ştat kiemendägelär tabiblardan bik tiz çitkä alıp quydı. Bu xälne kürgän awıl keşelärennän beräw aşığıç yärdäm maşinası çaqırttı. Ul yegerme minuttan ğına kilep citte. Ä aña qädär bu irgä yärdämne mal vraçı kürsätte. Şulay dip internetnıñ “Ufaweb” mäğlümat ağentlığı ireşterde.


text:
Biredä mäxkamä jurnalist häm Çeçnädä keşe xoquqları bozıluğa qarşı kapmaniä aktivistı Stanislav Dmitrievskinı şartlı räweştä 2 yıllıq törmä cäzasına xökem itte.
Tübän Novgorodta Rus-Çeçen duslıq cämğiäten citäkçese Dmitrievski bu xökem watandaşlıq cämğiätenä qarşı höcümneñ ber öleşe buldı dide.
Dmitrievskinı xökem itüneñ töp säbäbe 2005neñ martında cämğiät çığarğan Pravozacita jurnalında Çeçen separatistları citäkçeläre Aslan Masxadov belän Äxmät Zakayevnıñ möräcäğätlären bastıru.
Anda Masxadov xalıqara cämäğätçelekne Çeçnä suğışın tuqtatırğa yardäm itärgä çaqıra. Masxadov wäkile Zakayev suğışnı tuqtatu öçen Rusiä xalqın prezident saylawlarında Vladimir Putin öçen tawış birmäskä çaqıra.


text:
Quşma Ştatlarda Bush säyäsätenä tänqit köçäyä, prezidentnıñ reytingı töşä
Amerikan prezidentı George Buş Ğiraq suğışın aqlarğa tırışsa da, soñğı waqıtta kongressta da, matbuğatta da anıñ isemenä kisken tänqit süzläre äytelä. 11 sinätber xöcümnärennän soñ beraz tınıp torğan tänqitçelär prezidentnı Ğiraq suğışı, iqtisadnıñ xäle, başqa närsälär öçen tänqitkä tarta başladı.
Audio: "Yä, citte inde! Şuşı östäl artında utıruçılarnıñ berärse kiläse yılda Ğiratqa xärbilär sanı 100 meñnän kim bulır dip uylıymı? Andıylar bulsa, qulığıznı kütäregez. Kiläse yılda çığımnar ayına kiemndä 2-yarım milliard dollar bulaçaq. Sez, qayçan bezneñ belän açıqtan-açıq söyläşä başlarsız ikän?"
Tıñlawda qatnaşqan Saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitz, administratsiäneñ namussız buluın kire qaqqaç, Biden, alaysa sezgä kimendä "eçkersezlek" citmi digän cawap qaytardı. Biden belän Californiä senatorı demokrat Barbara Boxer, häm xättä ber respublikan senatorı Lincoln Chaffe kileşte. Bez Ğiraqta nişlibez soñ? dip soradı ul Wolfowitztan.
Buş isemenä tänqitlär Kongressta ğına tügel, mäglümät çaralarında da äytelä. Fiker beleşülär dä xalıqta prezidentnı xuplaw däräcäseneñ kimüwen kürsätä. Gallup ütkärgän soraşuğa qarağanda Buşnıñ reitınğı, 11 sintäberdän soñ 80 protsent, Ğiraq suğışı waqıtında 70 bulsa, xäzer 58gä qalğan. Zogby İnternational isemle fiker beleşü şirkäte näticäse tağı da tübänräk – 53 protsent. Cawap birgännärneñ 46 protsentı prezidentnıñ eşçänlegen tiskäre bäyäli. Şirkätneñ citäkçese John Zogby:
Audio: "Prezidentnıñ iqtisad, tirä-yün möxit, sälämätlek, xättä salımnar ölkäsendä eşçänlege tübän bäyälänä. Kiläse yıl saylawların küzdä toqanda, anıñ xäle ber dä şäptän tügel."
Xäyer, Buşnıñ reitingı töşüdä bernindi qurqınıç kürmäwçelär dä bar. American Enterprise institutı xezmätkäre Kathryn Bowman süzlärençä, reiting barı tik, suğışqa qädär bulğan xälenä qaytqan, häm äle dä 50-dän yuğarı bulıp qala. Demokratlar häm mäglümät çaralarınıñ tänqitenä qaramastan, amerikannarnıñ kübese Saddamnıñ bärep töşerelüwen uñay bäyäli. Çınlap ta, atnakiç könne Wall Street Journal gäzite bastırğan sannarğa qarağanda, amerikannarnıñ 66 protsentı Buşnıñ terorğa qarşı suğışına xuplaw belderä. Döres, Zogby süzlärençä, Buş urınına başqa beräw, xättä demokrat bulsa da, bu sannar näq şundıy bulır ide. Äytergä kiräk, älegä demokratlardan kiläse yılnıñ noyäberendä ütäçäk saylawlarda namzät bulırğa cör''ät itkän keşe kürenmi. Şuña kürä, xättä Buşnıñ qabat saylanu ixtimalı yuq tügel. Tik saylawlarğa äle yıraq, Ğiraqtağı wazğiät, iqtisadnıñ xäle, başqa närsälärgä qarap, bu ixtimal üzgärep toraçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
2016 jıldıñ 9 ay`ınıñ qorıtındısı boy`ınşa elimizde 8332 birlik avtokölik şığarıldı. Ol 51,6 mlrd teñgeni quray`dı. Bul twralı Ortalıq kommwnïkacïyalar qızmetinde «Otandıq avtokölik salası jumısınıñ qorıtındısı» taqırıbında ötken baspasöz mäslïxatında «QazAvtoProm» avtokölik salası käsiporındarınıñ odağı» ZTB Basqarma törağası Oleg Alferov mälimdedi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Osı jıldıñ 9 ay`ınıñ qorıtındısı boy`ınşa respwblïkada 51,6 mlrd teñgege 8332 birlik avtokölik quralı şığarıldı. 2016 jıldıñ qırküy`eginde otandıq zawıttar 9,6 mlrd teñgege (jük jäne avtobws texnïkasımen qosa) 1019 avtokölik qurastırdı», - dey`di ol.
Sonımen qatar, Oleg Alferov avtokölik narığında problemalar bar ekendigin atap ötti. Biraq soğan qaramastan öndiriste ösim tirkelgen.
«Qırküy`ek ay`ınıñ qorıtındısı boy`ınşa jeñil texnïka öndirisi 853 birlikti quradı. Bul 2015 jıldağı säy`kes kezeñnen salıstırğanda 68,2%-ğa artıq. Üş toqsannıñ qorıtındısı boy`ınşa elimizde jük kölikteri öndirisi ötken jıldıñ säy`kes kezeñimen salıstırğanda 14,1%-ğa ösip, 1201 birlikti quradı»,- dep tolıqtırdı basqarma törağası.
Al avtobws öndirisi 30,4%-ğa, 103 birlikke dey`in qısqarğan.


text:
"Cir şarı dusları" isemle global tirä-yaqnı saqlaw oyışması Amerika Quşma Ştatların , genetik tözeleşe üzgärtelgän azıq-tölekne humanitar yardäm bularaq taratuı öçen täñqitläp çıqtı. Oyışma yasağan belderüdä, Quşma Ştatları, açlıq kiçergän xalıqlarğa saylaw mömkinlege birmiçä , alarğa şundıy üzgärtelgän aşamlıqlar cibärep tora, dielä. "Cir şarı dusları" oyışması-genetik tözeleşe üzgärtelgän azıq-tölek sälämätlekkä ziyanlı häm tiräk-yaq möhitkä dä zur zarar kiterä, dip belderä. Amerika Quşma Ştatları isä-mondıy azıqnıñ ziyanı yuq, häm ul çınnan da Afrikada açlıqnı beterü yullarnıñ berse, dip sanıy.
Yevropa Berlegendä genetik tözeleşe üzgärtelgän aşamlıqlar tıyılğan.


text:
Serbiä 10 yıl elek Srebrenica möselmannarın üterüne kürsätkän tasmanı qaradı
Zamanında matbuğat bitlärennän töşmägän häm äle bügen dä ara-tirä iskä alınğan Srebrenica dähşäteneñ kire qağılmaslıq dälile buluı açıqlandı - serb xakimiatläre qulına şuşı faciğäneñ ber öleşe töşerelgän tasma eläkte. Anda serb yarım-xärbi köçläreneñ 1995-nçe yıl yülendä berniçä möselman iren cäfalawı häm yuq itüe sürätlänä. Srebrenica dähşätendä ul çaqta barlığı 7 meñnän artıq möselman üterelgän dip isäplänä. Serbiä premyer-ministrı xäzer, tasmada kürengän serb xärbiläreneñ qayberläre inde qulğa alındı dip belderä.
Audio, Nataşa Kandiç
"Xatnı min aprildä ük bäyän itkän idem, eçke eşlär ministrlığı häm suğış cinayätlären tikşergän Belgrad prokurorlarına, Vojvodinadağı qayber keşelärdä Srebrenica möselmannarın yuq itüne töşerep alğan tasma barlığı turında yazıp cibärgän idem" di Kandiç. Cawap bulmağaç ul bu videotasmanıñ buluın 23-nçe mayda ber çığışında telgä ala - häm moña da bernindi reaksiä kilmi.
Audio, Nataşa Kandiç
"Min üz yağımnan härnärsäne ışanıçlı itäsem kilde, öç kön ütü belän 26-nçı mayda açıqtan-açıq videotasmanı eçke eşlär ministrlığına birüemne häm alardan cawap kötüemne äyttem, ägär tağın berni dä bulmasa, tasmanı mäğlümat çaralarına tapşıraçağımnı belderdem", di Nataşa Kandiç. Şunnan soñ inde ul tasmanı çınnan da xäbärçelärgä birä häm anı kürsätü serb millätçelege kiñ cäyelgän Serbiädä zur şawşu uyata. Yaña yugoslav berlege - Serbiä häm Montenegronıñ urtaq prezidentı Boris Tadiç atnakiç televideniä aşa çığış yasap, üzeneñ Srebrenicağa barıp anda yuq itelgän märxümnär ruxın iskä alırğa äzer buluın belderde:
Audio, Boris Tadiç
Serbiä citäkçelege bu yulı, üterelgän möselmannar ruxın iskä alu teläwe belän genä çiklänep qalmadı, videotasmada kürengän qayber serb xärbilären qulğa aluın häm alarnı cawapqa tartaçağın xäbär itte.
Kärim Kamal


text:
Rusiä räsmiläre Putinnı tänqitlägän kitapta ekstremizm ezli
Sişämbedä Mäskäwneñ Basman mäxkämäse ber kitapnı ekstremistik dip tanırğamı-yuqmı digän mäsälädä tıñlawlar başladı. Rusiädä İslamğa bağışlanğan kitaplarnıñ ekstremistik dip tıyıluı yañalıq tügel. Yañalıq şunda: bu yulı kitap İslamğa tügel, ä Putin säyäsäten tänqitläwgä bağışlanğan.
Mäxkämä utırışında qatnaşqan xäbärçebez äytüençä, utırış barışında ğayepläwçe belän ğayeplänüçe taraflar arasında närsä ul ekstremizm digän mäsälädä qızu bäxäs qupqan. Pianktovskiy ber ara urınınan sikerep torıp, zinhar bu kitapta ekstremizm bulğan urınnarnı tabıp bıregez dip kitabın ğayepläwçelärgä atqan:
"Räxim itep bu kitaptağı qurqınıç urınnarnı kürsätsägez ide. Bezneñ närsädän saqlanırğa kirägen añlıysıbız kilä" dide Piantkovskiy.
Prokurorlar Piantkovskiynıñ bu täqdimen kire qaqqan. 5 säğät barğan utırış näticä birmägäç, anı kiçekterergä bulğannar.
Däwlät pedagogiä universitetınıñ Rusiä ädäbiatı kafedrası mödire Aleksandr Kudrinskiy utırışta çığış yasap, prokurorlarnıñ ğayepläwlären tögäl tügel häm butalçıq dip atadı:
"Kitapta nindider köç qullanuğa öndäwlär, nindider millätlärne kimsetülär bar digän ğayepläwlär.. Bu inde märxüm nindider zıyannan wafat bulğan digän näticä şikelle" di Aleksandr Kudrinskiy.
Axır çiktä xökemdar Svetlana Klimova kitapnı tağın ber qat tikşererü öçen bu yulı Yustitsiä ministrlığı belgeçlärenä birergä täqdim itkän.
Piantkovskiy häm anıñ advokatları bu räsmi belgeçlärgä ışanmıylar, şuña kürä Mäskäw universitetınıñ bäysez belgeçlärenä möräcäğät itkännär:
"Mäxkämä bez täqdim itkän belgeçlärne kire qaqtı, bu beraz borçıy, şulay da, bäysez törkem ğädel tikşerü başqarır dip ömetlänäm" di advokat Roman Karpinskiy.
Rusiädä yaqınlaşıp kilgän saylawlar aldınnan, berniçä ay elek ekstremizmğa qarşı yaña qanun qabul itelgän ide. Piantkovskiy eşe şuşı yaña qanun nigezendä tikşerelgän berençe eş. Küzätäçelär fikerençä, bu qanun oppozitsiädäge partiälärgä saylawlar waqıtında zur awırlıqlar tudıraçaq.
ali ğilmi


text: Bügen Mäskäw üzägendä, Kremldän berniçä yöz metr yıraqlıqta urnaşqan "Natsional" qunaqxanäse yanında bulğan şartlaw näticäsendä 5 keşe xäläk bulğan, distädän artığı yaralanğan. Qayber yaralanuçılarnıñ xäle awır dip xäbär itelä. Kilgän mäglümätlärgä qarağanada, intihar xöcümne ber xatın-qız oyıştırğan, ikençese yärdäm itkän bulırğa mömkin. Mäskäw merı Yuri Lujkov süzlärençä, şahidäneñ mäyete yanında şartlamıy qalğan şartlatqıç tabılğan. Rusiä prezidentı Vladimir Putin monı ildäge demokratiä häm täräqqiätne tuqtatu maqsatı belän yasalğan terror ğämäle dip atadı, häm andıy ğämällärne başqa buldırmas öçen çaralar kürergä çaqırdı. Uzğan atnada Rusiäneñ könyğında poezda bulğan şartlaw näticäsendä 40tan artıq keşe xäläk bulğan ide. Ul xöcümne Putin Duma saylawları aldınnan ildäge wazğiätne qaqşatu niäte dip atağan ide.


text:
Karolus Magnus
Karolus Magnus (latınsha: Carolus Magnus, ingl.: Charles the Great, nem.: Karl der Große, goll.: Karel de Grote) (742 yamasa 747 - 28 yanvar, 814) Awliye Rim İmperiyasına tiykar salg'an Franklar patshası bolg'an.
O'miri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Franklar — nemis xalqının' biri bolıp olardın' u'ylerin Reyn da'ryasının' arg'ı shetine Rim İmperiyasına ıdırap atırg'anlıg'ı sebepli ko'shirgen - olar 700-jıllarg'a kelip Galliya ha'm Reyn da'ryasının' shıg'ısın basqarg'an. Olar Papalıqti ha'm Rim Katolik dinin qorg'ag'an. Olardın' patshası Kelte Pepin o'lgennen keyin, onın' balaları Karolus Magnus ha'm Karloman patshalıqtı bo'lisiwi kerek bolg'an. Olar onı eki bo'limge bo'lgen: yarımı Karolus Magnus ushın ha'm ekinshi yarımı Karloman ushın. Karloman 771-jılı 4-dekabrde qaytıs bolg'an ha'm Ullı Karl pu'tkil Frank patshalıg'ının' basshısına aylang'an.
Ol 786-jıldan baslap Franklardın' patshası ha'm 774-jıldan baslap Lombardlardın' patshası bolg'an. Ol Leo III papası ta'repinen 800-jılı Christmas ku'ni taqtqa otırg'ızılg'an ha'm A'wliye Rim İmperiyasın basqarıp baslag'an. Ko'plegen urıslardan keyin, ol o'z İmeriyasın Batıs Evropa boylap jayıwg'a erisken.
Charles patshalıg'ı da'wirinde barlıq waqıt urısqan. Ol o'zinin' "Joyeuse" dep atalg'an qılıshın qatnasqan otız jıl urısta ha'm 18 gu'reste qollang'anlıg'ı menen belgili. Ol aqırında Rim İmperatorı Oktavian Avgust onnan 800 jıl aldın erise almag'an jetiskenlik, yag'nıy Saksonlardı basıp alıwg'a erisedi. Ol Saksonlardı sonday-aq Katolik dinine qaratıwg'a miyassar boladı. Ol xalqı bilim beriw ushın ko'plegen mekteplerdi salg'an.
Ullı Karl 814-jılı qaytıs boladı, patshalıq onın' jalg'ız balası Lyudovik I ge qaladı.


text:
Kopenhagenda barğan Evropa berlege sammitında 10 nәmzәt illne 2004 yılnıŋ martında berlekkә alunı hәm aŋa bәyle mәs`әlәlәrne qaraw dәwam itә. Tөrkiәne berlekkә alu turındağı sөylәşülәrne 2004 yılnıŋ martında başlarğa diğәn qarar qabul itelğәn. Şul uk waqıtta, xәzer berlektә citәkçelek itkәn Daniә premyer-minstrı Anders Fog Rasmussen süzlәrençә, әgәr Tөrkiә Berlekneŋ, ayırım alğanda keşe xoquqları өlkәsendәğe talәplәren kәnәğәtlәnderә alsa, sөylәşülәr irtәrәk tә başlanırğa mөmkin. Sammita 2004 yılda Berlekkә kererğә ciyenğan 10 ilğә 40-ğar milliard evro bulep birerğә xәl itelğәn. Kübesençә awıl xucalığına yunәltelerğә tieşle bu aqçalarnı Polşa citәrlek tügel sanıy. Finans mәs`әlәlәr arqasında kilep çıqqan qarşılıqlar samitnıŋ ikençe kөnendә dә xәl itelmәde. Macarstan da, Polşa kebek uk, üze өçen qulayrak şartlar talәp itәçәgen belderde.
Sөylәşülәrneŋ irtәrәk başlanuına өmmetlәnğәn Tөrkiә rәsmilәre sөylәşülәrne 2004 yılda başlaw tәqdime belәn qәnәğәt tügellegen belderde. Tөrkiә Premyer ministrı Abdulla Gül bu qararnı kimsetüçe hәm qabul itә almaslıq dip atadı.Isegezğә tөşerәbez, Tөrkiә Evropa berlegenә quşılu turındağı sөylәşülәrne 2003 yılda başlarğa kirәk diğәn fikerdә tora.


text:
Matias Rust
Mathias Rust (1968 tua, Wedel) — ul Alman häwäskär pilotı, 1987. yılda Hamburgtan Mäskäwgä sanksiälänmägän oçış yasap, Qızıl Mäydanğa töşte. Rustnıñ iskitkeç totqarsız oçıp ütüe Sovetlar Berlegendä zur yañğırış taptı, hawa höcümenä qarşı sistemasınıñ köçsezlegen belderde häm saqlaw ministerlegendä küp otstavkalar quzğattı.
Oçış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1987.neñ 28. Mayında 19-yäşle Mathias Rust aéroklubnıqı dürturınlı ciñel Cessna-172B Skyhawk oçqıçında Hamburg yanındağı Uetersen'nän oçıp kitä. Helsinki-Malmi aeroportında tutırıp salu öçen utırıp, dispätçergä Stockholm'ğa oçuın belderä. Kinät Rust elemtäne tuqtata, häm Mäskäwgä kurs alıp, Sipoo yanında Fin radarlarınnan yuğala. Şundí urınğa cibärelgän qotqaruçılar kerosin timgellären tabalar, bu timgellär häläkät dälilläre bulıp sanalar.
Şul waqıtta Rust Estoniädä SSSRnıñ däwlät çigen boza. 14:29 ul saqlaw radarında barlıqqa kilä. "Üze-çit" sistemasına cawap birmägännän "tsel nomer 8255" bilgelänä. Öç division anı kötkän, läkin töşeregä boyırıq bulmağannan anı tüşermilär. PVO suğışçan äzerlegenä äylänä häm ike oçqıç anı tabarğa cibärelä. 14:48 Gdov yanında ber pilot "Yak-12 şikelle" aq sport oçqıççığın taba, anı töşerergä röxsät sorí, läkin sorawnı kire qağalar. Annan soñ oçuçılar anı yuğaltalar häm Staraya Russa yanında Rust radarlarınnan çığa. Radar sayın, Rust yuğala häm barlıqqa kilä. Läkin Pskov yanında xärbi öyränülär bulğanlıqtan cirle PVO başlıqları anıñ "üze-çit"-kä cawap qaytarmawı täcribäsez yäş pilotlarğa xas totış bulıp sanalar häm bu rayonda cawap qaytarmawçı oçqıçlarğa "üzelär" statusın birälär. Torjok yanında töşkän oçqıçnı ezläw eşläre säbäbennän Cessna'ğa iğtibar itmilär. Anı boralaq yä öyränü oçqıçı dip uylílar. Monısı da qızıq: Şeremetyevo yanında Rust oçqan waqıtında PVO özelgän bula, häm bu zonada böten oçışlar tíıla. Şundí waqíğalarnıñ säbäbe açıq tügel. 19:00 Rust Mäskäw üzäge östennän oça. Ber bocra oçudan soñ, ul Vasilyevski Spuskqa töşä häm Vasili Blajenní Çirkäwennän 100 meterdä oçqıç tuqtata.
Töşüdän soñ[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
19:10 Rust, oçqıçtan töşep, autograflar birä. Un minuttan soñ ul qulğa alına. Anı huliganlıqta häm çikne bozuda ğäyeplilär.
Mäxkämädä Rust üz adımnı "solıxqa çaqıru missiäse" atlí. 4. Sentäberdä ul 4 yılğa xökem itelä. 1988. 432 kön utırudan soñ, 3. Augustta ul amnistiälänä häm FRGğa qayta.
Näticälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bu insident näticäsendä Mixail Gorbaçov üz säyäşi doşmannarın, saqlaw ministeren, Sergey Sokolovnı, PVO başlığın, Aleksandr Koldunovnı, xärbi hawa köçlär başlığın, Aleksandr Yefimovnı, Mäskäw PVO okrugı bağlığın, Anatoli Konstantinovnı otstavkağa cibärä. Yaña minister, Dmitri Yazov Gorbaçovnıñ tarafdarı bula.
Cessna'ğa taläp barlıqqa kilä (Rustnıñ atası bu oçqıç belän säwdä itkän). Cessna xäzer dä bik tä populár.
1987. yılnıñ 31. Mayında, Rusttan 3 könnän soñ, ber pilot üz Cessna'nı AQŞnıñ Panamadağı xärbi bazasında utırılğan.
Rustnıñ kiläse yäşäwe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Alternativ xezmätendä bulğanda, 1989 Noyaberendä, Rissen hospitalendä eşläwçe şäfqät tutaşın pıçaq belän qada. 1991. yılda anı 4 yılğa xökem itelä, läkin 5 aydan soñ ul azat itelä. 1994. Räsäygä kilä, balalar baqçasına yärdäm itä. Şunnan soñ Mäskäwdä ayaq kieme belän säwdä itä. 28 yäşlek Rust watanına qayta. Bombay çäy säwdägäre qızı Geetha belän niqaxlaşa. 2001. Äprilendä käşemir switere urlaw säbäbennän mäxkämä aldında kilep basa. 2002. yılda ikençe xatını Athena belän Hamburgta yäşi.
Rust oçqan Cessna'ğa xäzer ber Yapon eşmäker iä bula. Anıñ işanuınça, oçqıçqa bäyäse artırır.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 07.V.2008
►Tatar radiolarınıñ ölkän ağası ►Dürtöyledä “Tatarstan Yaña ğasır”nı qarıy almıylar ►Tatarlar Medvedevtan närsä kötä ►Tatar zıyalıları Räşit Wahapovnı iskä aldı ►Nurğälievne dä Kolesov yazmışı kötmäsme?
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatar radiolarınıñ ölkän ağası
Radio könendä Yaña ğasır, Tatar radiosı, Quray kebek FM-stansialäre konsertlar oyıştırıp, estrada cırların yañğıratıp bäyräm itte.
Tatarstan däwlät radiosınıñ çıbıqlı radioalğıçlar sisteması qısqara töşsä dä, ul Mäskäw qanatı astında eşläsä dä, ul barıber mäğlümat birüçe, ädäbi –dramatik tapşırular äzerläwçe radio bulıp qala. Anıñ üz tapşıruları könenä 5 säğätkä yaqın. Zamança yäş radiolar estrada, tuğan könnär belän qotlaw belän bik uñışlı şöğellänsä, konservativ ozın dulqınlı radio klassik radio wazıyfasın üti. Bäyrämne dä Şamil Usmanov uramında eşläwçe radioxezmätkärläre elekkeçä citdi ütkärdelär.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatarlar Medvedevtan närsä kötä
-Anı bit böten xalıq sayladı. Şulay bulğaç, böten xalıq öçen eşlärgä tieş. Alar bit süz birep ant itälär. Antında torırğa tieş. Tatarmı, urısmı, marimı, çuaşmı ayırırğa tieş tügel. Barlıq xalıqlar öçen dä eşlärgä tieş. Mäktäplär dä bulsın, pensiädägelärgä aqça da kübräk bulsın. Medvedevqa ışanıç bar.
-Tatar xalqı ni dä bulsa sorasa, kire qaqmas dip uylıym. Ä soramağan balağa imezlek birmilär bit.
-Menä Medvedev prezident, ä Putin “Berdäm Rusiä”neñ başlığı buldı. Minemçä, Medvedevnıñ üzennän ber närsä dä tormayaçaq. Böten ğämälen Putin süzen tıñlap eşläyäçäk. Tatar xalqınıñ bügenge xäle niçek bar şulay qalaçaq. Bernärsä dä üzgärmäyäçäk dip uylıym min.
-Pensiälärne arttırsa da yaxşı bulır ide. Menä 3600 sumğa yäşäp qarağız äle. Meñ yarımın fatir öçen tülibez. Aşarğa ike meñ genä qala. Yäşäw minimumına citkerep 5 meñ sum itsälär dä yarar ide.
-Tatar tele citärlek uqıtılmıy. Bez universitetta tatar mäktäplärendä belem birer öçen uqıybız. Bezne urısça uqıtalar. Tatarça fännär bik az. Mänfäğätlär qısıla. Tatarstan bulğaç iğtibar tatar telenä bulırğa tieş. Medvedevnıñ östälenä bu mäsälä quyıla qalsa, minemçä, bernärsä üzgärmäyäçäk.
-Tatarlarnı Rusiädä bik ük yaratıp betermilär. Medvedevneñ tatar xalqı öçen waq-töyäk eşläwe keşe aldında üzen kürsätüe genä bulaçaq. Tatar xalqın urıs xalqı kebek ük bertigez küräçäklär ikän, ul waqıtta urıs xalqın tübänsetü dip uylayaçaqlar alar. Tatarstanğa ayırım däwlät bulırğa kiräk dip uylıym min. Ämma Tatarstannı Rusiä üz eçendä qaldıru öçen tırışaçaq. Bez älegä bik tınıç töbäk bulıp sanalabız. Xäzer nik bezneñ aqça Rusiägä kitä, dip berkemneñ dä baş kütärep çıqqanı yuq. Bez bötenesenä xäzer riza bulıp barabız.
-Putin belän Medvedevnı ber törle qaraşlı keşelär dip uylıym. Şuña kürä, artıq bernärsä dä üzgärmäs. Ä ğömümän alğanda, tatar xaqınıñ mädäniätın bik kütärergä kiräk. Medvedev monı eşlärme, yuqmı, ansın äytergä ikelänäm.
-Putin niçek äytsä şulay bulaçaq.
-Niçek bulğan barsın da şulay qaldırır. Bälki, Qazanda 2013 yılda Universiadanı ütkärügä ireşü öçen yärdäm iter. Ämma ul xäl tatar öçen tügel, ä Qazan öçen kübräk faydası bulaçaq. Üzem Tatarstanda yäşim. Ämma tatarlarnıñ nindi problemaları bar ikänne dä belmim. Min yartılaş tatar.
-Ömettä. Putin üz yulı belän bardı. Nindi oyışmalar wäkile bulıp kilgänne beläsez. Medvedev ğälimnär näselennän çıqqan yürist. Rusiädäge demoqratik yünäleşne, bälki, alıp kitär dip ömet itäbez. Bezgä tatarlarğa xäzergä ömet itergä genä qala...
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Dürtöyledä “Tatarstan Yaña ğasır”nı qarıy almıylar
“Yaña ğasır” telekanalın Tatarstannıñ berdänber sputnik telekanalı bulğanğa anı Tatarstannan çittä yäşäwçelär dä qarıy ala. “Tatarstan Yaña ğasır” telekanalınıñ potensial auditoriase 10million tamaşaçı. Anda tapşuırular ike teldä, rus häm tatar tellärendä alıp barıla. Bigräk tä tatar telendä alıp barılğannarın Tatarstannan çittä yäşägän tatarlar bik sağınıp, härber tapşuıruın kötep ala. Häm Tatarstannan işetkän xäbärlär belän üzlären dä Tatarstanğa yaqın itep toyalar.
Ämma “Azatlıq”radiosına kilep ireşkän xäbärlärdä iärçen antennası buluğa qaramastan, menä inde ber yıl çaması “Tatarstan Yaña ğasır” telekanalın qarıy almawçılar bar ikän. Andıy xäbär bezgä Tatarstannıñ ut kürşese Başqortstannıñ Dürtöyle şähärennän kilep ireşte.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatar zıyalıları Räşit Wahapovnı iskä aldı
Räşit Wahapov 1908 yılnıñ 7 mayında Tübän Novğorod ölkäseneñ Qızıl Üktäber rayonı Aqtuq awılında mulla ğailäsendä tua. Ämma Stalin zamanında Räşitneñ ätise Wahap mulla atıp üterelä. “Xalıq doşmanı malayı” digän möher bulaçaq cırçı öçen bik tä awır ez, tirän cäräxät qaldırğan, ğömere buyı tınğılıq birmägän. 1941 yılnıñ may ayında Wahapov Tatar filarmoniasenä eşkä urnaşa. Häm ğömereneñ soñğı könnärenä qädär, 21 yıl däwamında, monda solist wazifasın başqara. Älbättä, bu yıllarda da tatar säxnäsendä küp kenä cırçılar icat itkän. Ämma Wahapov bertuqtawsız eşli, gel säxnä türendä, xalıq arasında bula. Çittä yäşäwçe millättäşlärebezgä dä tatar muzıkasınıñ moñın berençe bulıp Räşit Wahapov ireşterä.
Çärşämbe könne isä ber törkem tatar zıyalıları İske Tatar bistäsendäge tatar ziratına barıp, mäşhür cırçı Räşit Wahapov qäberen zıyarät qıldı. “Bolğar” mäçete imam-xatıybı İldus xäzrät Fäiz cırçı häm anıñ yaqınnarı ruxına Qor'än ayätlären uqıp ireşterde. Tatar zıyalıları isä Wahapov turında istälekläre belän urtaqlaştı.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Nurğälievne dä Kolesov yazmışı kötmäsme?
Tatar bulıp ta, tatarça belmägän Nurğäliev elekke prezident keşese sanala
Qazannan kitep Amur ölkäsendä eşläwçe türälärgä qarata cinayät eşe quzğatıluı turında ber söylägän idek inde. Bügenge köndä älege eş däwam itä.
Gubernator urınbasarı Güzäliä Minkina, ölkäneñ tözeleş ministrı Andrey Belov, gubernator Nikolay Kolesov törkemendä bulğan başqa citäkçelär dä xäzer Blagoveşçensk şähäre mäxkämäse qararı belän üz wazıyfalarınnan alınğan.
Citäkçelek, xalıq arasında da, Rusiä prezidentı Medvedev bulğannan soñ, küp kenä töbäk citäkçeläre almaşınaçaq digän xäbär taraldı.


text:
Belarustağı Amerika Quşma Ştatları ilçelege, Minskidağı xökümättän bäysez amerikan oyışmasınıñ yabıluına protest belderde. Xezmättäşlek Berlege dip isemlängän älege oyışma Belarusta 1997nçe yıldan birle eşläp kilgän bulğan. Ul finanslağan proektlar arasında – AİDS, alkogol häm narkotiklarğa qarşı çaralar. Oyışmanı tıyu säbäpläre iğlan itelmi.
İlçelek mäğlümatlärenä qarağanda, älege oyışma Belarustağı qanunnarnı bozmağan. Düşämbe könne Yevropa Berlege illäre tışqı eşlär ministrlarına täqdim iteläçäk belderü ölgesendä Belarus räsmiläreneñ qayberlären Yevropağa kertmäw häm Berlek belän Belarus arasında mönäsäbätlärne çikläw turında süz bara häm prezident Aleksandr Lukaşenka'ğa säyäsäten üzgärtergä çaqıru bar. Bolay itep Yevropa Berlege ğadel bulmağan saylawlar häm Lukaşenkanıñ 3nçe möddätkä prezident itep saylana aluı turında uzğan referendumğa protest belderä.


text:
Ufada şärıq belgeçläreneñ qorıltayı ütäçäk
Ufada 26-27 sentäber könnärendä şärıqnı öyränüçe ğalimnärneñ V Bötenrusiä qorıltayı ütäçäk. Başqortstan Xökümäte bu möhim qorıltaynı ütkärü öçen 1 million yarım sum aqça bülgän, şul uq waqıtta, bu qorıltay Bötenrusiä qorıltayı dip ataluğa da qaramastan, federal'' üzäk bu çarağa ber tien dä aqça birmägän. Läkin, moña qaramıyça, Ufada şärıqçılar qorıltayın layıqlı däräcädä ütkärergä äzerlänälär. Moña qädär şärıq belgeçläre qorıltayları Elistada, Qazanda, Sankt-Peterburgta häm Mäskäwdä ütkärelgän ide. Mäskäwdäge qorıltayda çirattağı märtäbäle cıyınnı ütkärü urını itep Ufanı sayladılar häm Şärıqçılar cämğiäte prezidentı itep Ufa däwlät sänğät akademiäse rektorı İşmöxämät Galävetdinovnı täğäyenlädelär. Şuşı qorıltay aldınnan bez İşmöxämät äfände belän söyläşep aldıq. Qorıltayda qatnaşu telägen belderep küp töbäklärdän 300ләп ğariza alındı, di ul.
“Ufadağı “Rossiä xalıqları tarixi yazmışında şärıq” dip isemlängän qorıltayda ğalimnär cide fänni yünäleştä eşläyäçäk, - di İşmöxämät Galävetdinov. - “Şärıq filologiäse”, “Awraziä tarixı buyınça töbäk häm kiñküläm tikşerenülär”, “Şärıq fälsäfäse, xoquqı, psixologiäse häm pedagogikası”, “Şärıqneñ sotsial''-iqtisadi problemaları”, “Şärıq xalıqlarınıñ mädäniäte häm sänğäte”, “Global''läşterüneñ dini aspektları. İslam faktorı”, “Şärıqnı öyränü mäğärife sisteması” dip atalğan temalar buyınça distälärçä ğalimneñ çığışı tıñlanaçaq, “tügäräk östäl” söyläşüläre dä oyıştırılaçaq. Şärqıt häm törkilät buyınça kadrlar äzerläw mäsäläläre xaqında da söyläşü bula”. Çönki Başqortstan öçen dä törki häm farsı törkemenä kergän tellärne belüçelär bik kiräk, di äñgämädäşem.
İşmöxämät Galävetdinov kiläçäktä Başqortstan däwlät universitetında şärqıät fakul''tetın açu da maqsatqa yaraşlı bulır ide, di. Xäzer bu xaqta täğäyen söyläşülär häm qayber äzerlek eşläre alıp barıla da inde. Anda tege yäki bu xalıqnıñ tele genä tügel, ä tarixı, mädäniäte, ğomumän, barlıq bulmışı öyräneler ide.
Bötenrusiä şärqıätçelär cämğiäte prezidentı, Ufa däwlät sänğät akademiäse rektorı İşmöxämät Galävetdinov äytüençä, tatar belän başqortta elektän dä şärıqne häm törkiätne öyrängän ğalimnär baytaq bulğan. Menä şul traditsiäne däwam itü kiräk. Bügenge köndä ölkänräk buın ğalimnär bu yünäleştä eşli eşläwen, läkin kiläçäktä yäş belgeçlärneñ dä artuın telise qala.
İşmöxämät Galävetdinov äytüençä, Ufada 26-27 sentäber könnärendä ütäçäk qorıltayğa ilneñ küp töbäklärennän, şul isäptän Tatarstannan da kürenekle ğalimnär kilä. Qorıltayda qatnaşuçılar böyek mäğrifätçe häm şağir Miftaxetdin Aqmullağa, anıñ isemen yörtüçe Başqortstan däwlät pedagogiä universitetı binası qarşında, tözeläçäk häykälgä nigez taşı salu, akademik Rail Kuzeevqa istälek taqtası açu tantanalarında da qatnaşaçaq. Qunaqlar öçen bay mädäni programma da, Ufanıñ istälekle urınnarına säyäxätlär oyıştıru da qaralğan. Qorıltayda şärqıätçelär cämğiäteneñ yaña prezidentın saylaw da kötelä.


text:
Azimov Azärbäycan tiz tärräqiät itä häm üz xalqın, tabiği baylıqların yaxşı tärräqiät öçen faydala dide. Ämma anıñ äytüençä, Azärbäycannıñ neft' baylıqları mänfäğätlär qarşılığına kiterä. Azimov Rusiäne urap uzuçı neft' ütkärgeç tözeleşenä 4 milliard dollar salğan Britan-Amerikan törkeme citäkçelegendäge konsorsiumnı misal itep kiterde.
Azimov äytüençä, Rusiä dä Azärbäycandağı neft' proyektlarında qatnaşırğa teli. Şul uq waqıtta ul Lukoilnıñ Rusiä aşa ütmäwçe bu ütkärgeç tözeleşendä qatnaşudan baş tartuı turında äytte.


text:
Süz 2001-2002nçe yıllarda Baykonur aşa salım taşlamalarınnan faydalanu turında bara. Respublikanıñ neft şirkatläre Qazaxstan aşa salım taşlamalarınnan faydalanıp, 10 milliard sumnan artıq aqçalı bulğan ide. Ul qaytarıp birelde. Bu turıda Prezident Mortaza Räximov «Rosbalt» mäğlümat ağentlığına beldergän. Ul şulay uq qanunsız xosusıylaştırılğan zavodlar yazmışı mäxkämädä qaralıp, iyün ayına däwlät milke itep qaytarılaçağın da ireştergän.
Başqortstanda iñ qaynar tema bulıp 16nçı aprel uzğan uram cıyını qala. Ul Başqortstannıñ berläşkän oppozitsiäneñ koordinatsiä şurasında da qaraldı häm ike dokument qabul itelde. Berençese -koordinatsiä şurasınıñ belderüe. Ul Rusiä Prezidentı, Xökümät citäkçese, Däwlät Duması, General prokuratura, İminlek xezmäte, Eçke eşlär ministrlıqlarına tapşırılaçaq. Anda uram cıyınında oppozitsiä wäkilläreneñ tuqmaluı äytelä. Zıyan kürüçelär arasında Rusiä Däwlät dumasınıñ ikençe çaqırılış deputatı, jurnalist Rinat Ğäbidullin da bar dielä. Uram cıyınında tuqmalğan 6 keşeneñ başqalanıñ Oqtyäbr rayonı eçke eşlär bülegenä möräcägät itüe äytelä. Çaranıñ oppozitsiä aldan planlaştırğan urında ütüe, militsiäneñ qanunsız törkem suğışçıları cıyıluğa yul quyuı, oppozitsiä citäkçeläre Bignov häm Dubovskiylarnıñ şul uq köngä iminlek xezmätenä soraw alırğa çaqırıluı, uram cıyını aldınnan oppozitsiäneñ maşinası häm tawış köçäytkeç cihazlarınıñ qulğa alınuı häm başqa bik küp misallar kiterelep, bolarnıñ artında xaqimiät toruı äytelä. Älege xällärne tikşerü öçen Xökümät komisssiäse oyıştırırğa çaqırıla.
İkençe dokument Rusiä Prezidentına möräcägät. Anda Qarşılıq aksiäläre ütkärü turında qanun bozılu, oppozitsiägä xakimiät sanksiäse belän qanunsız törkem suğışçıların qarşı quyu, militsiäneñ moña küz yomuı häm başqa bik küp dälillär kiterelä. Prezidenttan älege faqtlarnı iğtibar üzägenä aluı sorala.
Älege dokumentlarnı tapşıru öçen oppozitsiä wäkilläre 20nçe aprel Mäskäwgä oçtı.
16nçı aprel uzğan uram cıyını Başqortstan tatar cämägätçelek oyışmalarında da qaraldı häm anıñ qanunsız buluı bilgelände.


text:
Australiä Yaponiäneñ kit awçılığın küzätüne däwam itä
Sidney – Australiä Yapon balıqçılarınıñ Antartikada kit balğı awlawın küzätüne däwam itteräçägen belderde, xättä bu eş Tokyo belän säyäsi bäyläneşne qurqınıç astına salsa da. Australiä Premyer Ministrı Kevin Rudd Australiäneñ kit balqların saqlap qalu xaqına xalıqara mäxkämälär aldında qanun bozularnı dälillärgä xoquqı bar dip belderde. Yaponiä uzğan atna, Australiä xökümäte Yaponiäneñ kit balığın awlağanda töşerelgän grafik fotolarnı faş itkäne öçen Australiäne şikäyät itä alaçağı turında kisätkän ide. Xaywan xoquqların yaqlawçı törkemnär isä, awlanunıñ kit balıqları tören qurqınıç astına ala dip, Yaponiäneñ meñ dänä kit balığı awlaw planına qarşı çığa.
Şul uq waqıtta Australiäne çärşämbä könne möhim ber säyäsi waqıyğa kötä. Australiä xökümäte säyäsi tarixında berençe tapqır räsmi bularaq ildäge aborginnärdän ğafu ütenäçäk. Yewropadan kilgännär tarafınnañ kollonizasiäläw waqıtında, Australiäneñ cirle xalqı aborginnär citdi milli urımğa oçradı küpkenä aborgin balasın ğailälärennäñ alınıp assimilasiä öçen yewropalı ğailälär tärbiäsenä birgän ide. Saylaw aldı çaraları barışında wäğdä itkänçä, ğafu ütenüne ilneñ yaña premyer ministrı Kevin Rudd iğlan itäçäk. Xäzergä qadär Australiä xökümätenneñ berse dä ğafu ütenergä kileşmägän ide


text:
Rusiä tatarlarınıñ federal milli mädäni möxtäriäteneñ öçençe qorıltayına äzerlek bara
Rusiä tatarlarınıñ federal' milli mädäni möxtäriäte 1998 yılnıñ 20 mayında tözelä häm şul uq yılnıñ sentäberendä Rusiäneñ yustitsiä ministrlığı tarafınnan törkälä. Ul waqıtta anıñ räise itep Tatarstan fännär akademiäse ğalime İndus Tahirov bilgelänä. 2002 yıldan alıp Federal' tatar milli mädäni möxtäriät belän curnalist, Bötendön tatar kongressı başqarma komitetı räise urınbasarı Rimzil Väliev citäkçelek itä başlıy. Bügenge köndä Federal' tatar milli mädäni möxtäriätneñ 25 töbäk bülekçäse bar. Alarğa üz çiratında tağın 200 urındağı milli mädäni möxtäriätlär kerä. Bügenge köndä Ul'yan, İvanovo, Tömän, Mäskäw ölkälärendä älege möxtäriätlär ayıruçı yaxşı eşläp kilä.
24 martta Rusiä tatarlarınıñ federal' milli mädäni möxtäriäteneñ 3 qorıltayı uzaçaq. Älege çara uñayınnan çärşämbe Tat media agentlığınıñ konferensiä zalında matbuğat oçraşuı ütte. Biredä jurnalistlar sorawlarına Rusiä Federal' tatar milli mädäni möxtäriät räise Rimzil Wälie häm anıñ räistäşe Färit Urazaev cawap birde.
jurnalistlarnı borçığan töp soraw bügenge köndä töbäk möxtäriätlärneñ yazmışı, alar Rusiä tarafınnan betügä duçar itelmime. Rimzil Väliev bu sorawğa cawap itep, “Kemnärneñder andıy xıyalları bulsa da älegä xakimiätlärneñ bu turıda süz quzğatqanı yuq”dide. Färit Urazaev isä bu sorawğa bolay dip cawap birde.
Bügenge köndä wäzğıat bezgä 450 yılda berençe märtäbä tatarlarda Rusiä cirlegendä, qanun nigezendä üzen millät itep yäşätü öçen territorial' häm milli avtonomiä mömkinçeleklären birde. Bez tatarlar zakon çıqqanğa 10 yıl bulsa da äle haman sataşabız kiräkme bu kiräk tügelme. “Süz çıpçıq tügel oçıp çıqsa totıp bulmıy” digän rus mäqälendä äytelgänçä, mäğlümat çaralarında imeş-mimeşlär tiz tarala. Şuşındıy uydırmalarğa tayanıp Rimzil Väliev urınına Federal' tatar milli mädäni möxtäriäte räise itep bügenge köndä respublikanıñ yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrı urınbasarı İldar Gilmetdinovnı quyalar. Ä möxtäriätneñ üzäge Tübän Novgorodqa küçerälär digäne döresme digän soraw da yañğıradı. Matbuğat oçraşuı barışında İldar Gilmetdinov räis urınına täqdim iteläçäk digän fiker döres dip äytelde. Ä menä Federal' tatar milli mädäni möxtäriäteneñ üzäge berniçek tä başqa şähärdä urnaşa almıy, ul hiçşiksez Qazanda ğına urnaşaçaq dip belderelde. Millät eşlären qaraw buyınça ike oyışma, Bötendönya tatar kongressı häm Federal' tatar milli mädäni möxtäriät bar, alar arasında köndäşlek bulmayaçaqmı digän sorawğa möxtäriät räistäşe Färit Urazaev bolay dip cawap birde.
Ber öyemgä barsın da urğıtsañ eş eşläw bik qıyınlaşa. İkese dä bulırğa tieş, alar bersen berse tulılandırıp torırğa tieşlär.Häm bersen berse üsterü nigezendä millätne saqlap qalırğa tieş. Monıñ öçen tatar milläteneñ potensialı bar.Färit Urazaev äytkänçä un yıl eçendä Federal' tatar milli mädäni möxtäriät ber genä töbäktäge möxtäriät aldında da alardan aqça cıyu mä’säläsen quymağan. Kiresençä alarğa eşlärgä, yärdäm itergä Tatarstan belän aralarnı nığıtıra tırışqan. Monnın tış töbäk möxtäriätlärgä urındağı citäkçelek orğannarı yärdäm itä. Älbättä bu fikerdän soñ soraw tua. Töbäk möxtäriätlär aqça birüçeneñ sıbızğısına biemime? Bu mä’sälägä Färit Urazaev fikeren täqdim itäbez.
Mondıy tendensiä bar häm ul tabiği, urındağı töbäk möxtäriätlärne härber cirdä xökümät maksimal' däräcädä üzenä yaqın itep totarğa tırışa. Ämma Tatarstan, Qazan da alarnı härwaqıt qızıqsındırırğa tieşbez. Häm şul ike köräş arasındağı köräş şul qädär tabiği , niqädär küp qızıqsındıra şunıñ qadar küp alar qızıqsınu artınnan kitergä dä mömkinnär..24 mart könne uzaçaq qorıltayda Bügenge Rusiädä tatar mädäniäte, mäğärife, mäğlümat çaraları, teleneñ torışı häm millät yazmışı belän bäyle başqa küp kenä mäs'älälär qaralaçaq. Biredä şulay uq Federal' tatar milli mädäni möxtäriätneñ yaña ustavı, şurası häm yaña räise saylanaçaq.
Ğädel Galämetdinov.


text: Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, xökümätneñ qoral belgeçe David Kelly'nıñ ülemen tikşerü çarası – yalğan mäğlümat bulğanın tapsa – urnınnan kitäçägen belderde. Bu xaqta Blair BBC televideniäsenä xäbär itte. Xäkim Lord Hutton üzeneñ tikşerü näticälären aldağı atnalarda iğlan itergä tieş. Kelly'nıñ mäyete uzğan yılnıñ iül ayında tabıldı. BBC televideniäse, Britaniä premyerı Ğiraq suğışın başlar öçen anıñ qurqınıç qoralğa iä buluı turında yalğan mäğlümat birüe, bu xaqta soñıraq üle kileş tabılğan, xökümätneñ qoral belgeçe David Kelly belderüe turında xäbär itkän ide.


text:
London -- Quşma Ştatlar däwlät sekretare Codoleezza Rice "Ğiraq konstitutsiäse qabul itelgängä oşağan" dip belderde. Bu turıda ul bügen Londonğa kilgäç äytte. Kiçäge referendumda birelgän tawışlarnı sanaw äle däwam itä, läkin kilgän xäbärlärgä qarağanda "konstitutsiä qabul itelgängä oşağan" dide ul. Saylaw komissiäse xäbär itüençä, sönnilär yäşägän Diala häm Naineva töbäkläre konstitutsiägä uñay tawış birgän, Saddamnıñ tuğan yağı bulğan Salahetdin töbäge – kire qaqqan. 4nçe sönni töbäk, Anbarda kire qaqsa da – bu ğına citmiäyäçäk. Yaña konstitutsiä ütmäsen öçen, anı 18 töbäkneñ kimendä 3se kire qağırğa tieş. Ğiraqnıñ başqa töbäklärendä konstitutsiä üter dip kötelä. Tawış birüdä xalıqnıñ 65%tı qatnaşuın Rice ğisyançılar öçen naçar xäbär dip atadı.
Ul arada, amerikan xärbiläre äytüençä, kiçä referendum waqıtında Ramadi qalasında yulğa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä 5 amerikan xärbie häläk bulğan.


text: Şuşı könnärdä Tatarstannıñ wäkilçeleklär sanı tağın arttı. Ufada respublikanıñ Başqortostandağı säwdä-iqtisadıy wäkillege açıla, dip xäbär itä «Tatar-inform» agentlığı. Tatarstannıñ kürşe respublikadağı wäkile bulıp Ramil Bignov bilgelände. 17 dekaber könne Tatarstannıñ säwdä häm tışqı iqtisadıy bağlanışlar ministrı Xafiz Salixov anıñ belän ministrlıq citäkçelären tanıştırdı. Ramil Bignov Başqortostannıñ Çaqmağış rayonı Ataş awılında tuıp üskän. Xäzerge waqıtta ul Ufada yäşi. Tatarstan Sawdä häm tışqı iqtisadıy bağlanışlar ministrlıgınıñ mäğlümätlärenä qarağanda, 2001 yılda Başqortstan Respublikası Tatarstan belän iqtisadıy bağlanışta toruçı 82 töbäk arasında berençe urında torğan. İke aradağı säwdä äyläneşe dä şuña kürä sallı ğına. Ä wäkillekne açqannan soñ ike aradağı xezmättäşlek tağın da nığır dip kötelä. Şulay uq älege wäkillekne açu maqsatları arasında Başqortstan Respublikasın Tatarstannıñ tarixı, mädäniyäte, xäzerge ictimağıy häm iqtisadıy xäle, tışqı iqtisadıy mömkinleklärenä bäyle mäğlümät belän t’ämin itü, iqtisadıy xezmättäşlek urnaştıruçılarnıñ Tatarstan mänfäğätlärenä quyılğan şartlarnıñ ütäleşen tikşerü, digännäre dä bar. Başqortostan belän Tatarstan arasındağı şaqtıy ğına çetrekle mönäsäbätlärne iskä alğanda, älege wäkillek eşsez utırmas kebek.


text: Bügen Mäskäwdä matbuğat konferensiäse ütkärgän Eçke eşlär ministrlığınıñ Federal möhäcirlek xezmäte başlığı İğor Yunaş, Rusiädä million yarım terkälmägän möhäcir bar dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Rusiädä eşlärgä teläk beldergän 6 millionğa yaqın möhäcir küptän tügel genä qabul itelgän dokument migratsiä qartaların aluğa ireşkän. Yunoş mäğlümätlärenä qarağanda, möhäcirlek qanunnarın häm eçke tärtip qağidälären bozğan öçen ildän cide meñ çit il watandaşın quıp çığaru turında Rusiä mäxkämäläre qarar qabul itkän.


text:
Yevropa säfären başlağan AQŞ rezidentı George Bush bügen Brüsseldä, Yevropa belän Amerika arasındağı "waqıtlı qarşılıqlarnı" beterep bula, Yevropa belän Quşma Ştatlar xäzer İzrael-Fälestin nizağın çişü maqsatı tiräsendä berläşä ala, dip belderde:
"Bezneñ iñ zur maqsatıbız – Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru. Yalğış başlanğıçlar, tormışqa aşmağan ömetlär häm özelgän ğömerlärdän soñ İzrael belän fälestinnär arasında tınıçlıq buldıru – ireşerlek maqsat bulıp tora, dide Bush.
Oçraşu waqıtında Belgiä premyer-ministrı Guy Verhofstadt, Ğiraq mäs'äläsendäge qarşılıqlarnı beterep alğa taba adım yasarğa waqıt, dip belderde. Xäzer inde "kem xaqlı da kem xaqsız bulğanı turında" bäsäxläşüneñ mäğnäse yuq, dide ul.
Bush Yevropanı Ğiraqqa "säyäsi, iqtisadi häm iminlek mäs'älälärendä" yardäm itergä çaqırdı.
Rusiäne telgä alğanda Bush xökümätne demokratiä häm qanun xakimiäten urnaştıru säyäsäten alıp barırğa çaqırdı.
Süriä turında söylägändä Bush Süriäne Livanda okkupasiäne beterergä çaqırdı. Şulay uq İranğa möräcäğät itep amerikan prezidentı terrornı yaqlawnı tuqtatırğa häm atom qoralın citeşterüne tuqtatırğa öndäde.
Ğräp Ligası general sekretare Amr Mussa bügen Damaskta Süriä prezidentı Başar al-Assad belän oçraşqannan soñ, Süriä Livannan ğaskärlären çığarırğa niät belderde, dide.


text:
Kem Çallı xakimiäte başlığı bulaçaq?
Ni disäñ dä, bu könnärdä iqtisadi, säyäsi waqiğalar küp tügel. Qazannıñ Gorkiy isemendäge Yal parkı qarşındağı mitinglar, cıyılışlar ütä torğan mäydanda düşämbe könne keşelär küp buldı. Älämnär, şarlar, transparantlar häm säxnädän yañğırağan tantanalı awazlar berük fikerne çağıldıra. “Blend-a-med – здopoBaя cTpaHa”. Teş pastası çığara torğan firma xalıqnıñ sälämätlege turında qayğırta. Monda kilüçelär çirat torıp üzläreneñ teşlären tabipqa kürsätälär, kiñäşlär alalar. Buşlay teş pastası, şçetka häm mäğlüm şiğar yazılğan şarlar taratuçı bu ekspeditsiä bik zur maxsus yök maşinasınnan häm avtobustan tora. Ul Seberlärgä barıp, ilneñ sälämätlege turında qayğırta. “Blend-a- med” firması üz produktsiäsenä reklama yasıy belä. Häm başqalarğa da ürnäk kürsätä. “EдиHaя Poccия”, “Pycb'”, “HapoдHaя пapTия” firqäläre qayber sıra, şampun' firmaları da keşelärne küñelenä ütep kerä. Berkem aptıramıy, tatar milläte yäki milli mädäniätlär, tuğan tellär äxlaq, tärbiä yäş buınğa menä şulay uq ütep kersen öçen mäğlümat häm reklama çaraları nişläp ütkärelmi ikän? Şulay şul, milli mädäniät Winston yäki Camel tämäkese tügel. Milli ruxi qimmätlärne zamança formada taratuçılar siräk oçrıy. Şunlıqtan cayı kilgändä, “Azatlıq”nıñ Qazan byurosı da ber reklama aksiäse ütkärä. Läylä Däülätova cırlarınnan torğan yaña lazer tälinkä çıqqan. “Sayramağan sanduğaç” dip atalğan bu tälinkägä kergän barlıq cırlarnıñ şiğerlärneñ Läylä Däülätova yazğan. Ä Räis Xannanov köyenä Xäniä Färxi cırlağan “Böten dönya tatarları” cırı barı ber genä tapqır xalıqqa çıqqan ide. Ul da bulsa, “Azatlıq” radiosınıñ yubileena bağışlanğan “Yıraqtağı yaqın tawış” kassetasında.Rimzil Wäli. Qazan


text:
Memleket basşısı Nursultan Nazarbaev Qorğanıs jäne aéroğarış önerkäsibi mïnïstri Bey`bit Atamqulovtı qabıldadı, dep xabarlay`dı Aqordanıñ baspasöz qızmeti facebook-tegi paraqşasında.
Kezdesw barısında Elbası jaña mïnïstrliktiñ aldına qoy`ılğan mindetterdiñ mañızdılığına toqtalıp ötti.
Atap ay`tqanda, Nursultan Nazarbaev jaña texnologïyanı qoldanw arqılı öndiriletin qorğanıs jäne aéroğarış önerkäsibi önimine degen suranıstı qamtamasız etw üşin otandıq käsiporındar öz mümkindikterin barınşa pay`dalanw qajettigine nazar awdardı.
B.Atamqulov mïnïstrlikte jürgizilip jatqan keşendi uy`ımdastırwşılıq is-şaralardıñ ayaqtalwğa tayağanı jöninde xabardar etti.
Sonday`-aq, Qorğanıs jäne aéroğarış önerkäsibi mïnïstri Memleket basşısına azamattıq salada qoldanwğa jaramdı önim şığarwğa mwlʹtïplïkatïvtik äser beretin aéroğarış salasın damıtwdıñ, qorğanıs keşeniniñ öndiris qwatın arttırwdıñ perspektïvası twralı bayandadı.
Nursultan Nazarbaev kezdesw qorıtındısı boy`ınşa birqatar naqtı tapsırma berdi.


text:
Saylaw köne yaqınayğan sayın Ğiraqta qan qoyu da arta bara
Ğinwar azağında Saddamnan soñğı çorda berençe märtäbä saylawlar ütkärergä äzerlängän Ğiraqta qan qoyu däwam itä - anda şığıylarnıñ töp ruxi citäkçese baş ayatulla Ğäli Sistanineñ yardämçese üterelde. Şığıy citäkçeläre monı saylawlar aldınnan ildä sönnilär wä şığıylar arasında dini suğış başlap cibärü tırışlığı dip bäyäli häm üz keşelären üç alu xislärenä birelmäskä öndi.
Audio, Cäläletdin äs-Säğir
"Şığıy mäzhäbe Ğiraqta töp törkem sanala, anı ilneñ yaña konstitutsiäsen yazu, xoquqi cämğiat wä xoquqi däwlät qoru, ğiraqlılar arasında xakimiatne bülü eşe qızıqsındıra. Şığıy mäzhäbe üzen elekke diktatorlıq qorbanı itep tä sizä. Şuña kürä dä bez äl-Mädänine üterü oçrağın ayırım ber cinayät itep kenä kürä almıybız. Kiresençä, bu bezneñ bar eşebezne tuqtatu maqsatında eşlände" dip belderä şığıy ruxanie. Qan qoyunıñ artuı häm şunıñ näticäsendä şığıy yäisä sönnilärneñ tawış birüdä qatnaşmawı Ğiraqtağı saylawlarnıñ irekle wä ğadel buluın şik astına quya digän qurqular bar. Saddam Xösäyen çorında ildä östenlek itkän sönnilär bigräk tä poşmanda - alar 30-nçı ğinwar saylawları şuşı östenlekne beterep, xakimiat şığıy tarafına küçär dip şürli. Ämma Ğiraqnıñ xäzerge xakimiate, wäzğiat nindi genä bulmasın, tawış birüne waqıtında ütkärü yağında. Räsmi säfär belän Parisğa kilgän Ğäzi äl-Yawar, Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı, atnakiç monı yänä qabatladı.
Audio, Ğäzi äl-Yawar
"Bez prezident Chirac belän saylawlar mäs''äläsendä tuısınça kileştek - alar aldan bilgelängän könendä uzarğa tieş häm bez, bar ğiraqlılarnı da anda qatnaştıruğa, şul burıçın ütäwgä, Ğiraqtağı berençe demokratik saylawlarda qatnaşu xoquqın qullanuğa etärü maqsatında xälebezdän kilgänneñ barın da eşlärgä tieşbez" di ilneñ waqıtlı prezidentı Ğäzi äl-Yawar. Ul arada Ğiraqta höcümnär däwam itte - atnakiçtä Bagdad üzägendä 7 ğiraqlı atıp üterelde, alar belän eş itkän törek eşmäkäre urlandı. Şul uq könne Xan Bani Saad qasabası bazarında bomba şartlaw näticäsendä 4 ğiraqlı hälak buldı häm 13-e cäräxätlär aldı. İlneñ tönyağındağı ğisyançılar belän bäreleştä kördlärneñ 3 suğışçısı üterelde. Moñardan tış şul uq könne Ğiraqta 3 amerikan ğäskärie dä hälak buldı.
Kärim Kamal


text: Kiçä Qırğızstanda uzğan prezident saylawlarında ciñüçe itep Qormanbäk Bakiyev iğlan itelde. Elekke ilbaşı Askar Akayev wazifasınnan kitkännän birle Bakiyev waqıtlıça prezident wazifaların ütäp tordı. Xalıqara küzätüçelär uzğan saylawlarnı Qırğızstanda demokratiä häm ğadel tawış birü yulında alğa kiteş dip bäyäläde. Demokratiä häm sivil cämğiät koalisiäse başlığı Edil Baysalov, saylaw näticäse, ğömüm alğanda, xalıq telägen çağıldırdı, dip belderde. Qormanbek Bakiyev matbuğat oçraşuında, saylawlarnıñ uñışlı ütüe, qırğız xalqınıñ demokratiäne üsterü telägen kürsätte. İkençe urında Bakiyevnıñ 5 köndäşeneñ berse – Tursunbay Bakir-Uğlu kilde. Saylawlardan soñ oyıştırğan berençe matbuğat oçraşuında Bakiyev, prezidentnıñ wäkälätlären kimetü kiräklege mäsäläsenä tuqtaldı, tizdän Feliks Kulovnı premyer wazifasına täqdim itäçägen belderde. Şulay uq ul kiläçäktä amerikan xärbi bazasınıñ kiräklegen şik astına quydı. 2001nçe yılda Äfğanstandağı xärbi çaralar öçen tözelgän xärbi nığıtma turında andağı xällär totrıqlana başlağaç yañadan söyläşülär uzdırırğa kiräk, dide Bakiyev.


text:
Bügen İzrail' radiosı premyer-ministr Ariel Şaron Likud partiäseneñ parlament fraksiäse aldındağı çığışında Gaza Sızığındağı yähüd bistälären küçerü planın rasladı dip belderä.
Bu plan turında başta İzrailneñ Haaretz gazetı yazğan ide. Radioda bu plannı tormışqa aşıru öçen waqıt biglelängänme yuqmı ikänlege äytelmäde.
Haaretz gazetı Şaron Gaza Sızığındağı 17 yähüd bistäsen küçerü planın äzerlärgä färman birde dip yazıp çıqqan ide.
Gaza Sızığındağı yähüd bistälärendä barlığı 7 meñ 500-läp keşe yäşi.
Guş Xätif bistäse süzçese bistälärne küçerü Yaqın Könçığışqa tınıçlıq kitermäyäçäk dide.


text:
"Moscow Times": Stalinne faş itkän Xruçovnıñ şäxesen tanımaw Rusiädä demokratiä urnaştıruda kirtä bula ala
Sovet citäkçese Nikita Xruçovnıñ Stalin cinayätlären faş itkän yäşeren çığışın yasawğa şuşı atnada 50 yıl bula, xörmätle tıñlawçılar. "Azatlıq" radiosı bu xaqta inde söylägän ide. Bügen isä bez sezne şul çığış turında "Moscow Times" basmasında dönya kürgän ber mäqälä belän tanıştırıp kitäbez. Anı Yosif Stalin biografiäsen çığaruçı Richard Lourie yazğan.
Xruçov çığışınıñ serlege şulay itep qısqa ğömerle bulsa da, anıñ danı däwamlı, tä''sire bik tirän ide, di Richard Lourie. Bu asılda azaqnıñ başı buldı, kommunizmğa inanunıñ, dimäk sistemanıñ üzenä ışanunıñ betüen başlap cibärde. Ul çaqtağı tetränüne xäzer küz aldına da kiterergä mömkin tügel. Kreml xastaxanäsendä üpkä yalqınsınuı belän yatqan Wladislaw Bierut, çığışnı uqıp çıqqannan soñ yöräk öyänäge kiçerä häm ozaq ta ütmi ul wafat bula.
Şuşı yäşeren çığış turıdan-turı 1956-nçı yılnıñ közendä Macar başkütärüenä kiterde. Ul kiläçäktä här 11-12 yıl sayın çığıp torğan şundıy fetnälärneñ berençese ide. Pragada ul 1968-dä, Pol''şada 1980-dä qabatlandı, 1991-dä Sovetlar Berlegeneñ tarqaluına kiterde.
Kompartiäneñ millionlağan äğzası arasında Xruçov çığışın uqığan 25 yäşlek Mixail Gorbaçov ta bar ide, häm ul Xruçovnıñ säyäsi qıyulığına, anıñ qaraşların yäşermi alarnı açıqtan-açıq yaqlawına soqlanğan bulğan, dip yaza "Moscow Times" basmasında Richard Lourie. Xruçovnı Gorbaçovqa turıdan-turı bäyläw mömkin tügel, ämma Xruçovsız Gorbaçov ta bulmas ide.
Şuşı yäşeren çığışnıñ iñ yaxşı yağı - anıñ sorawlar kütärüendä ide. Häm andıy sorawlar xäzer Lourie dä bar ikän. Ul, nigä äle Mäskäwdäge Bolshoy qarşında Marx häykäle torğanda, Xruçovqa haman da häykäl quyılmağan? Nigä fivral''neñ 25-en Rusiädäge ireklek täräqqiatendä zur urın alıp toruı säbäple ayırım ber kön itep bilgelämäskä? digän sorawlar quya. Ällä inde Mäskäw Kremlendä Xruçovnı, Gorbaçovnı kebek ük, Sovetlar berlegen tarqatuğa kitergän ber keşe itep kürälärme, Vladimir Putin bit, monı 20-nçe ğasırnıñ iñ zur geopolitik hälakäte dip bäyälägän ide, di avtor.
Ämma töp soraw bulıp şul tora - Rusiä, Germaniä tösle üzeneñ ütkäne belän kileşä aldımı? Ägär dä bu alay tugel ikän - moña ireşä almaw Rusiäneñ 21-nçe ğasır cämğiatenä äylänü tırışlıqlarına kirtä bulmasmı, şul tırışlıqlarnı kiläçäktä yuqqa çığarmasmı? dip tämamlıy üz mäqäläsen Richard Lourie.
Kärim Kamal


text:
Samarda ölkä Sabantuyı uzdı
Samar töbägendäge tatar awıllarında, Sızran, Tol''yatti şähärlärendä ber - ber artlı Sabantuylar uzdı. Baş Sabantuy Samarnıñ üzendä uzdırıldı. Samar qalasınıñ üzägendä urnaşqan Yuri Gagarin parkınıñ barlıq poçmağında tatarlar küñel açtı. Üzäk säxnädän 10 säğät däwamında konsert bardı. Zur mäydanda köne buyı olısı – keçese biede, stadion qırında köräş bardı, ä täteşlelär balalar öçen uyınnar oyıştırdılar. Gagarin parkında 40 meñgä yaqın keşe tatarnıñ Sabantuyın olıladı.
Härwaqıttağıça Sabantuyda ölkä şähär citäkçeläre söyläde, Tatarstan İlbaşı Mintimer Şäymievnıñ täbrikläwe ike teldä yañğıradı. Xalıq aldında möfti Wağiz Yärullin da notıq tottı.
Qazannan ölkä Sabantuyına cırçı, kompozitor Wäis Bäyrämov kilde.
Wäis, sin bik küp töbäklärdä Sabantuylar qarağan keşe. Samar Sabantuyı turında närsä äytä alasıñ?
Räxmät, bezne Samar yağına çaqırğan öçen. Miña Rossiä töbäklärendä, Qazaxstan, Qırğızstan, Üzbäkstan yaqlarında bulırğa turı kilde. Samar yağında berençe tapqır buldım. Uylıym, soñğısı bulmas dip. Samarda xalıq berdäm, konsert waqıtında berkem, berqaya kitmi. Bötenese çın küñeldä tıñlıylar.
Tatar xalqı yazmışında nindi qurqınıçlar yanıy bügen?
Kimçeleklär küp. Telebezne yuğaltmasqa ide. Çittä yäşäwçe oyışmalarnıñ citäkçeläre küp eşli. Balalarnı tatarça söyläşergä öyrätä alsaq, dini yolalarnı tatarça öyrätsäk - uñış kötä. Bu ata - analarnıñ wazıyfası.
Samar Sabantuyına Tatarstan respublikasınıñ Täteş rayonınnan bik zur sänğät köçläre kilgän ide. Täteşlelär konsert – tamaşa da kürsättelär, Gagarin parkınıñ stadion qırında balalarğa törle uyınnar da kürsättelär. Täteş rayonı başlığı Mansur uğlı Muxärräm İbätov belän äñgämä:
Sez köne buyı Samar tatarları arasında. Bu xalıqnıñ kiläçäge barmı?
Bügen min berençe tapqır Samarda zur bäyrämdä. Min bik şat. Tatar – möselmannar şundıy zur bäyräm uzdırırğa köç tapqaç, xalıq kiläçäkle. Samar tatarları zur baylıqqa iä. Xalıqnıñ yözendä yılmayu, ber- bersenä qaraşları bik matur. Dimäk keşelärneñ öyendä tınıçlıq, iminlek. Bu xalıq kiläçäkle.
Xalıqta yarlılıq bilgese kürenmime?
Zakon saqlawçılarnıñ az buluı küzgä taşlana. Dimäk bu xalıq tärtiple. Eçüçelär yuq. Dimäk xalıq araqı eçmi dä yal itä belä ikän. Xalıq kümäkläşep cırlıy- bii. Parknıñ qaysı poçmağına barsañ da, xalıq öç buın bergä yal itä, aynıq. Dimäk, araqısız Sabantuynı uzdırıp bula. Bik matur yal itä xalıq. Xalıq çäy eçä, aynıq kileş cırlıylar.
Miña xäzrätneñ çığışı bik oşadı. Anıñ tıynaq süzläre tä''sirle ide. Samar tatarları tärtiplege, kul''turalığı belän alda, şul küzgä taşlana.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Serbiä häm Çernogoriä parlamentı Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Hague’tağı tribunalına ğayeplängän serblarnı tapşıru turındağı qanunğa üzgäreşlär kertergä täqdim itte. Qanunçığaruçılar, suğış cinäyätläre mäxkämäsenä älege qanunnıñ ğamälgä kerüenä qadär genä tapşırıluı soralğan keşelär bireläçäk digän östämäne kertmäkçe. Bu däwlätkä soñğı aralarda Hague tribunalı belän kübräk xezmättäşlek itü öçen basım arttı.
Serbiäneñ eçke eşlär ministrlığı premyer-ministr Zoran Djundjiçnıñ üterelüen tikşergän politsiä, Hague tribunalında totılğan ultra millätçe säyäsätçe Vojislav Seselj’dän soraw alaçaq dip belderde. Eçkçe eşlär ministrı Duan Mihajloviç süzlärenä qarağanda Hague mäxkämäse bu üteneçkä riza bulğan, Seselj’nıñ radikal partiäse üz citäkçeseneñ höcümgä qatnaşı bulmağanı turında belderü qabul itte.


text:
Bu ayda utrawğa andıy möhäcirlär ber märtäbä kiterelgän ide inde.
İtaliä räsmiläre xäzer alarnıñ qaydan kilgänlegen açıqlarğa tırışuı turında belderä.
France press xäbär agentlığı belderüençä, möhäcirlär üzlären fälestinlelär dip tanıta.
Yewropa Berlege räsmiläre soñğı waqıtta, Yewropa Berlege çiklärennän tışta, bälki Liviä yäki Ukrainada möhäcirlek eşlären qaraw lagerları buldıru täqdime turında söyläşä.
Berlek illäreneñ eçke eşlär ministrları bu mäs'äläne irtägä qararğa cıyına.
Bügen Ukraina räsmiläre Yewropa Berlegeneñ Ukrainada mondıy lagerlar buldırırğa teläwe turındağı xäbärlärgä borçılu belderde.
Ukraina tışqı eşlär ministrlığı bezgä bu turında bernindi belderü dä bulmadı diep bu täqdimgä çın-çınlap ğäcäplänüen belderde.


text:
Aleksandr Litvinenkonıñ ağulanu säbäplären tikşerü öçen Mäskäwgä kilgän Britan politsiäse wäkillärenä Rusiädä soraw alu röxsät itelmäyäçäk. Bu xaqta Rusiäneñ baş prokurorı Yuri Çayka: “Bez alar barında soraw alabız. Kiresençä bez bulğanda alar soraw almıy. Bu eşlär bezneñ däwlät eçendä alıp barıla. Şuña kürä, bez, xalıqara normalar nigezendä, tikşerü eşe ütkäräbez. Alar bezneñ rizalıq belän, ämma bez rizalaşmasqa da mömkin, bu eştä qatanaşa ala”,- dip belderde.
Britania räsmi räweştä Rusiäneñ baş prokuraturasına bu tikşerügä yärdäm itergä möräcäğät belän çıqtı. Mäskäwgä kilgän Britan tikşerüçeläre Rusiäneñ baş prokuraturası citäkçelege belän oçraşqan waqıtta xezmättäşlek turında kileşügä ireşkän ide.


text:
Ekrem Çelebi - Sevsem Öldürürler
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Sevsem Öldürürler
Etiketler : Ekrem Çelebi - Sevsem Öldürürler türkü indir, Ekrem Çelebi - Sevsem Öldürürler türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Sevsem Öldürürler mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Sevsem Öldürürler türküsü, Sevsem Öldürürler sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Sevsem Öldürürler bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Oyna Gül Yüzlüm
Ekrem Çelebi - Bülbüller Öttüğü Zaman
Ekrem Çelebi - Bana Sevgi Diye
Ekrem Çelebi - Dumana Dumana (Barak)
Ekrem Çelebi - Güvenme Yalan Dünyaya
Ekrem Çelebi - Hani Nerede Babam
Ekrem Çelebi - İsmini Haber Aldım


text:
яkшәMбe, 22 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 06:57
Saylaw aldı yalına çıqqan Mintimer Şäymiev çärşämbe könne yıraq İtaliädä buldı. Ul anda räsmi vizit belän kitkän Rusiä prezidentı Vladimir Putin delegatsiäseneñ eşendä qatnaşa. Şunısı qızıqlı, qayber mäğlümatlarğa qarağanda, Vatikanda oçraşu waqıtında Rim ataqayı İoann Pavel II Vladimir Putinğa Kazanskoy Boj’ey materi ikonasın tapşıraçaq. İntertat.ru agentlığı mäğlümatlarına qarağanda, Şäymievneñ İtaliägä kitüe dä näq menä şunıñ belän bäyle. Älege ikonanıñ Qazanğa qaytarıluı turında süzlär küptännän yöri ide inde. Läkin Rus pravoslav çirkäwe häm Katoliklar arasındağı nizağlar arqasında, ikona haman da Qazanğa qaytıp citä almıy ide. Xäyer, bu eşkä Rusiä prezidentınıñ totınuı, älege wazğiätne bälki üzgärter. Ä Tatarstan xalqı çärşämbe könne bäyräm uñayınnan bilgelängän yallarğa äzerlänä. 6nçı noyäber – Tatarstan Konstitutsiäse, 7nçe noyäber – Kileşü häm tatulıq könen Tatarstanda 4 kön bäyräm itäçäklär. Respublika Konstitutsiäse qabul itelügä 11 yıl tulu bäyräme aldınnan inde täbrikläwlär dä dönya kürä başladı. Berençelärdän bulıp tatarstanlılarnı respublikanıñ prezidentı, parlamentı häm xökümäte isemennän parlament räise Färit Möxämmätşin qotladı. Ul anda Tatarstanıñ töp qanunı bügen dä säyäsättä unitaristik tendentsiälären barlıqqa kilü faktorım buldırmaw öçen ğayät möhim funksiä başqara digän. Älege bäyräm belän qotlawlar xätta kürşe respublikadan da kilep ireşte. Başqortstan respublikası prezidentına nämzät bulıp terkälgän Sergey Veremeyenko Tatarstan prezidentına xat yullağan. Anda ul Mintimer Şäymievne häm anıñ yözendä barlıq respublika xalqın Konstitutsiä köne belän täbriklägän häm Tatarstanğa kiläçäktä dä duslıq, tatulıq, anıñ cäcäk atuın telägän.
Gölnaz İlgizär


text: Bagdad. Bügen Ğiraqta, maşinalarınıñ yulğa quyılğan minağa elägüe näticäsendä 3 amerikan ğäskärie häm Ğiraqnıñ sivil saqlanu xezmätendäge 2 cirle keşe hälak buldı. Höcüm başqala Bagdadtan 30 çaqrım tönyaqta yatqan Taci şähärçege yanında yasalğan dip xäbär itelä. Amerikannar häm ğiraqlılar urtaq kizüdä bulğan, 20-nçe martta Ğiraq suğışı başlanğannan birle anda ülgän amerikan ğäskäriläre sanı şulay itep 500-gä citte. Ğiraqnıñ waqıtlı amerikan xakime Paul Bremer şimbägä qarşı töndä Waşingtonda prezident Bush belän oçraştı, düşämbedä anıñ Berläşkän Millätlär Oyımasına baruı qaralğan.


text:
İjawda «Spartak» tatar mädäniät yortı eşen däwam itä
Udmurtiädä mädäniät yortları bügen nindi genä xäldä qullanılmıy. Elek ul kinoteatr bulsa — anda kino kürsättelär, teatr ikän— konsert, spektakl'lärgä ağıldı xalıq. Teatrlar qarşında törle—törle tügäräklär eşläde. Alar da tüläwsez ide. Buğenge teatrlar üzlären saqlap qalu öçen nindi genä çaralar oyıştırmıy, nindi genä eşlär belän şöğellänmi. Şundıy mädäniät yortları arasında İjawdağı «Spartak» icat yortın da misal itep kiterergä mömkin. Bügen anda xalıqnı mädäni ağartu yünäleşendä nilär belän şöğellänmilär. «Azatlıq» radiosı xäbärçese «Spartak» xalıq icat yortı direktorı Rezidä Ältäf qızı Mirqasıymova belän oçraştı.
İjaw şähäreneñ «Spartak» kinoteatrın çın tatar mädäniät yortına äwerelderergä digän maqsat belän 90 yıllar başında anı Udmurtiä tatar üzäge üz qulına aldı. Aña «İdegäy» dip isem quştı. Anda tözekländerü eşläre başqarıp, tatar ansambl'lären tupladı, matur - matur çaralar da oyıştıra başladı. Ämma şähär administratsiäseneñ finans yärdämennän başqa binanı yäşätü mömkin bulmadı. «Spartak» icat yortı qabat munitsipal' mädäniät yortı statusın aldı. Şulay buluına da qaramastan, anı totuı ciñel eşlärdän tügel. Binanıñ tışqı küreneşe dä, zalları, bülmäläre de tözekländerü eşlären taläp itä. Anıñ şundıy xälenä qaramastan, icat yortınıñ direktorı Rezidä Mirqasıymova tarixqa qaytıp, tatar ictimaği üzäge bik yaxşı eş başqardı ul yıllarda, bügen bu binada yä restoran, başqa berär oyışma tuplanğan bulır ide, xäzer biredä tatar ansambl'läre bar, tügäräklärgä balalar yöri dip belderde.
Deresten dä, Spartak ijat yortında törle yäştäge millättäşlärebez öçen küp sanlı tügäräklärdä üzläreneñ mädäni ixtıäcların qänäğätländerü öçen mömkinleklär bar. Bügen «Spartak»ta eşläp kilüçe kollektivlarnıñ 70 protsentın tatar ansambl'läre täşkil itä. «Spartak» icat yortı Lenin rayonındağı mäktäplär, balalar baqçaları belän kileşü nigezendä eşli. Balalar ana telen öyränü, matematika, bayan, fortepiano häm başqa tügäräklärdä , sport seksiälärendä belemen kütärä, sälämätlegen nığıta alaçaq.
Yäşlärgä rok, pop muzıkası belen şöğellänü öçen mömkinleklär bar. Bayan, akkordeon, gitara uyın qorallarında da uynarğa teläwçelärne dä qabul itälär. Tik uyın qoralları inde küptänge, alarnı alıştıru da zaruri.
Tik byudjetta monı öçen aqça yuq
Cäy aylarında yanğınğa qarşı köräş oyışmaları qararı nigezendä binanı keşelärneñ sälämätlegenä zıyan kiterü mömkinlegen yuq itu öçen, remont eşläre başqarıldı, çıbıqlar alıştırılıp, yaña cihazlar alınğan. Xäzer çiratta biyü zalın da matur itep bizäp, biredä balalar, yäşlär belän eşne canlandırıp cibärergä niätläre. Kiläçäktä «Spartakta» Tatarstan, Başqortstannan tanılğan artistlarnıñ gastrol’'lären oyıştırırğa xıyallanalar. Bügen zur säxnä ostaları şähärebezneñ başqa zallarında çığış yasıy.
Süz uñayınnan, bıyılğı konsert sezonın Salawat çığışları başlıy. Berençe konsert «Aksion» mädäniät yortında 6-7 oktäberdä bulaçaq.
Ä bügen «Spartak» xalıq icat yortında balalar häm ölkännär öçen tügäräklär oyıştırıp, konsertlar quyıp, niçek tä yäşärgä omtıla. Mäydannarın başqa oyışmalarğa arendağa birep, aqça tuplıy. Näq şuşı keremnän alar bıyıl tözekländerü eşlären başqarğan. Ämma binanı matur itep tözekländerü, kollektivlarğa eşläw öçen tieşle şartlar tudıru buyınça bik küp tırışsalar da, üzläre genä xäl itä alırlıq tügel. Şuña da Rezidä Mirqasıymova äytüençä, alarnıñ böten ışanıçı Udmurtiäneñ Rossiägä quşıluına 450 yıl tuluğa bağışlanğan planğa bu binanı tözekländerüne dä kertergä. Şul çaqta ğına ul çın çınlap mädäniät yortı bulaçaq. Ä xäzergä ul taşlandıq binanı xäterlätä. Biregä ata—analar balaların çarasızlıqtan yörtä, ä tatar kollektivlarınıñ berdänber tuplanıp eşläw urını bulıp qala.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text: Ğıyraq deputatları sönnilär, alarnıñ iptäşe azat itelmi torıp, parlament utırışlarında qatnaşmayaçaqbız, dip belderde. Sönnilärneñ iñ zur blogı “Kileşü frontı”nnan deputat Taisir äl- Mäşhadaní Bagdatnıñ şiğıylar bistäsendä şimbä könne urlandı. Yäkşämbe, kürenekle parlament ägzası, şiğıyğa höcüm oyıştırıldı. Ğıyraq başqalasında kim digändä 2 şartlaw buldı. Restoran yanında bomba quyılğan maşína şartlap 2 keşe hälaq buldı, 13 keşe yaralandı. Bu xälne kürüçe bolay dip söyläde: “Ber törkem irlär maşínadan çıqtılar häm irtänge aşnı aşarğa teläkläre barlıqnı äyttelär. Alar monda maşínaların qaldırdılar häm berniçä minuttan şartlaw buldı”,- dide bu xälne kürüçe. İkençe şartlaw uramda, kürenekle parlament ägzası, şiğıy maşínası ütkän waqıtta buldı. Deputatqa zıyan kilmäde. Anıñ ike tän saqçısı häm şul tirädä bulğan berniçä keşe yaralandı. “Äl Qäidä”neñ Ğıyraqtağı elekke başlığı Abu Musa äz-Zärqäwi möselman tärtiplären saqlap kümelde, dip xäbär itte Quşma Ştatlarnıñ xärbi citäkçelege. Käbereneñ qayda ikänlege äytelmi. Zärqäwi 7 nçe yündä amerikan köçläre bombağa totqanda üterelde. Bügen Ğıyraq xakimiatläre terrorda ğäyeplänep äzlänüçelärneñ yaña isemlegen iğlan itte. Bu isemlekkä “Äl Qäidä”neñ Ğıyraqtağı xäzerge başlığı Abu Äyüb äl-Masri, Säddam Xösäyenneñ berençe xatını häm alarnıñ zur qızları da bar. Alar ikese dä çit ildä.


text:
Referendum ütte dip sanalsın öçen 1 million 300 meñ saylawçınıñ kimendä 35 protsentı qatnaşırğa tieş. Saylaw Komissiäse belderüençä, inde 54 protsent qatnaşqan. Latvia prezidentı Vaira Vike-Freiberga, başqala Rigada tawış birep, saylawçılarnı "Yevropadağı Latvia" öçen tawış birergä öndäde. Vaira xanım, alarnıñ kimendä 62 protsentı Berlekkä quşılunı saylar, digän faraz äytte. Soñğı fiker beleşülärgä qarağanda, bu san 50 protsenttan kim bulmasqa tieş. Fiker beleşüdä qatnaşqannarnıñ 25 protsentı Berlekkä quşıluğa qarşı dide. Tağın çirege – närsä äytäçägen äle belmi ide. Sovet çorınıñ onıtıp betmägän latışlarnıñ kübese, Yevropa Berlege başqalası, Brüssel, ikençe Mäskäw bulır dip, şiklänä. Latvia premier-ministrı Einas Repse, bu şiklärne taratırğa tırıştı:
Audio "Keşelär Sovet Berlegennän qaçtı. Ul totalitar däwlät ide, komunistik imperiä. Yevropa Berlege dä Berlek dip atala, şul uq süz, ämmä asılı başqa."
Latvia kiläse yılnıñ mayında Yevropa Berlegenä quşılu mäsäläsendä referndum ütkärgän soñğı il. Berençe näticälär irtägä irtän kötelä.


text:
İstanbulda bu atnada tatar-başqort çaraları
Tatarstannan 114 keşelek delegatsiä kilä, bolarnıñ 14-e räsmi 100-e sänğatkärlär. 1 Yündä räsmi delegatsiä Rusiä Tışqı Eşlär Minstere Lavrov xörmätenä İstanbul başkonsullığında ütkäreläçäk qabulnamägä qatnaşa. 2 Yün comğa kön irtä belän Yosıf Aqçura, Ğäyaz İsxaqi häm Sadri Mäqsudilarnıñ ziratlarına barılaçaq, säğat 18:00-dä isä Harbiye’dä Cemal Reşit Rey Konsert zalında oyıştırılaçaq kürgäzmä belän konsert programasına bulaçaq.
Tatarstan İstanbulda 2-4 yün könnärendä Tuqaynıñ 120 yıllığına bağışlanğan mädäni çaralar alıp barğanda, Başqortstan 2-5 yün könnärendä “Başqortsan respublikası mädäniät könnären” uzdıra. Şuşı könnärgä Törkiä Mädäniät häm Turizm Ministere Attila Koç, İstanbul Böyekşähär Bälädiyäse başlığı Kadir Topbaş häm Başqortstan premierı urınbasarı İldus İlişev tä qatnaşalar. Attila Koç Tuqaynı iskä alu programasın da açaçaq. 3 Yündä Mäcit Gafuri isemendäge Başqortstan Drama Teatrı “Kodoşa” isemle äsärne säxnäläşteräçäk. 4-5 Yündä Gasparov isemendäge Başqortstan Däwlät Biyü Ansamble çığış yasayaçaq. Ber ük waqıtta Cemal Reşit Rey Konsert Zalınıñ bülmäläre belän Taksim Sänğat Galeriäsendä räsem kürgäzmäläre bulaçaq. Şulay itep İstanbulda yäşäwçe Tatar-Başqortlar belän Töreklärgä şuşı ike respublikanıñ mädäniät aktiflıqların çağıştıru mömkilege tuaçaq.
3 Yündä Belgrad urmannarında Sabantuy uzdırılaçaq. Şuşı aktiflıqlarğa qatnaşu mäqsatı belän Qazannan kilgän räsmi väkillär arasında Premierneñ urınbasarı häm mädäniät ministere Zilä Valeva, Tatar Kongresı räise Rinat Zakirov, Yazuçılar Berlege citäkçese İlfaq İbrahimov, Kazan Utları jurnalı başredaktorı Rawil Fäyzullin, Türkolog Rahimova, Tukay Muzeyı direktorı Aymutov, kompozitor Munasipov hb.lar bar.
Sabantuyğa Başqortstan Respublikasınıñ Wäqalätle Wäkilçelege insiativası belän kilgän sänğätkärlär dä qatnaşalar. 100-dän artıq bu törkem qatnaşaçaq İstanbulğa “Başqortstan sänğät häm mädäniät könnären” oyıştıru öçen kilälär. Sabantuyğa törle qunaqlar Rusiä Federatsiäse Böyek ilçese Petr Stegny, başkonsul Alexandr Krivenko da çaqırılğan.
İnde Başqort törkemeneñ Sabantuy waqıtında Russiä räsmi wäkilläre aldında Başqortlarnıñ Rossiägä üz irekläre belän quşulularınıñ 450 yılın iskä alu ixtimalı Tatar yağın borçıy.
4 Yündä isä Tatarstan räsmi şäxesläre belän sänğätkärläre Kütahyadağı Sabantuyğa da qatnaşaçaqlar.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Bagdadta yaña şartlaw - kimendä 23 keşe hälak buldı, 60-tan artığı yaralandı
Bügenge kön dä Bagdadta tınıç qına ütmäde, xörmätle tıñlawçılar. İntihar höcümçeneñ şartlatqıçlar tutırılğan keçkenä yök maşinası belän amerikan ğäskärläreneñ Ğiraq başqalasındağı töp nığıtması tiräsenä bärep kerüe näticäsendä 20-dän artıq keşe hälak buldı.
Audio, Ralph Baker
"Biredä ber şartlaw buldı. "Toyota" maşinasında xärbi qullanıştağı yaqınça 450 kilo şartlatqıç quyılğan bulğan. Bu yulı höcüm näticäsendä atışlar bulmadı. Bomba şartlawğa ğäskärilär saqlanu çaraların kürde häm kiçekmästän ğiraqlılarğa berençe yardäm kürsätä başladı dip sürätli bügen Bagdadta bulğan höcümne Palph Baker. Ğiraq başqalasındağı xäbärçelär şartlaw urınında kiñlege 3 metrlıq çoqır barlıqqa kilüe xaqında yaza. Şul çaqta amerikan nığıtmasınıñ tikşerü urını yanında bulğan ber ğiraqlı, Wissam Möxämmäd Şakir, höcümne bolay sürätli:
Audio, Möxämmäd Şakir
"Şartlaw min ütep barğanda buldı, keşelärne hawağa oçırıp, turaqlap... öçese mona, bişese tegendä... Amerikannar bezne şunda uq kire çigenderde. Minemçä, ülgännärneñ barısı da anda, amerikan nığıtmasında eşläwçelär ide" di höcümne kürgän ğiraqlı. Ber kön elek Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı xärbi citäkçelege, ildäge amerikan ğäskäriläre sanın kimetergä, aldağı 4-6 ay eçendä anı 130 meñnän 105 meñgä qaldırırğa teläwe xaqında beldergän ide. Moñardan tış Waşington Ğiraqtağı awır xärbi texnikanı häm qorallarnı, partizan suğışına kübräk turı kilgän zamança wä citez xäräkätçän maxsus bülekçälär belän almaştırırğa teli. Bügenge höcüm şul partizan suğışınıñ ber misalı bulıp tora.
Kärim Kamal, Praga


text:
Putinneñ konfliktlar cişelgändä ber ük prinsiplar qullanılsın digän taläbe ike oçlı tayaq bula ala
Rusiä prezidentı Putin 31-nçe ğinvardağı press-konefersnsiäsendä Kosovo yäisä Abxaziä häm Könyaq Osetiadağına konfliktlarnı xäl qılu öçen ber ük prinsiplar qullanılırğa tieş dip belderde. Ul Kosovoga tulı bäysezlek birelä ikän, ni öçen Abxaziä häm Könyaq Osetiağa şundıy uq xoquq tanılmasın digän sorau quydı. Putin çığışınıñ şuşı öleşe häm reaksiä.
"Beräv Kosovo tulı bäysezlekä iä bulırğa tieş dip ışana ikän, ni öçen ul çaqta Abxaziä häm Könyaq Osetiägä bu tanılmasqa tieş. Min Rusiä şulay eşliäçäk dip äytergä telämim. Läkin, Törkiä, Tönyaq Kiprne tanıdı. Min Rusiä şunduq Abxaziä yäisä Könyaq Osetiäne suveren dävlätlär dip tanıyaçaq dip äytergä telämim. Läkin, xalıqara säyäsättä andıy praktika bar."
Tanılmağan Tönyaq Osetianıñ prezidentı Edvard Kokoytı Putinneñ bu çığışın şunduq xupladı häm Putinneñ bu süzläre xalıqlarnıñ üzbilgelänü xoquqın sanğa suqmağan ike törle ülçävdän çitläşüne kürsätä dip belderde. Tanılmağan Abxaziä respublikasınıñ tışqı eşlär ministere Sergey Şamba Abxaziäneñ bäysezlek turındağı dälilläre Kosovonıqına qarağanda köçleräk dip belderde. Gärcstan tışqı eşlär ministere Gela Bajauşvilineñ monıñ belän kileşmäven añlağa bula. Ul Kosovo mäsäläse bik sizger, saqlıq belän mönäsäbät kürsätergä kiräk häm barlıq konfliktlarğa ber genä da xäl çarası bulalmıy dip belderde. Putinneñ Kosovo konfliktın Abxaziä häm Könyaq Osetiä mäsäläse belän bäyläveneñ säbäbe bik açıq. Kosovo Serbiäneñ ber öleşe bulıp tora, anıñ kiläçäktäge statutı turında 25-nçe ğinvarda uq söyläşülär başlanırğa tieş ide. Kosovo albannarınıñ citäkçese Rugovonıñ vafatı säbäple, ul kiçekterelde. Serbiäneñ berektäşe bularaq Rusiä Kosovonıñ bäysezlegenä qarşı. Bu añlaşıla. Läkin, Kosovo belän ber rättän Putinneñ Könyaq Osetiä häm Abxaziäne telgä aluına kilgändä, bu inde Görcstanğa cibärelgän kisätü bulıp tora. Putin press-konefernsiäneñ başqa ber öleşendä dä Görcstan xökümäteneñ gazütkärgeçe mäsäläsendä Mäskävne tänqitläven kisken xökem itkän häm görcelär mondıy säyäsätneñ üzläreneñ tormışın yaxşırtuğa öleş kertmiäçägen belergä tieşlär dip beldergän ide. Putin Tiflis Rusiägä qarata tänqitle mönäsäbäten üzgärtmäsä, Könbatış belän yaqınlaşuın dävam itsä, Rusiä yardäme arqasında ğına yäşäp kilgän Abxaziä belän Könyaq Osetiä bäysezleklären iğlan itäçäklär häm Mäskäv alarnı tanıyaçaq dip Görcstan xakimiätlärenä basım yasadı. Mäskävdäge Carnegie Endowment oyışması xezmätkäre Aleksey Malaşenko Putinneñ konfliktlanı xäl qılu öçen dönyaküläm prinsiplarnı yaqlau nätiäle bulır dip ışanmıy.
"Bu Görcstanda basım yasau mömkinlegen birä, Kosovoda bu eşlänä ikän, ni öçen Abxaziä häm Könyaq Osetiädä şuluq närsä bulmasın. Läkin, Putin şuş yul belän uñışlıqqa ireşer dip ışanmıym. Çänki Könbatış cämağätçelege dönyaküläm prinsibı ideasın kire qağa."
Putin konfliktlar xäl qılınğanda, ber ük prinsiplar qullanılsın digän belderüne yasağanda, Rusiäneñ Serbiä belän duslığın, serblärneñ ruslar kebek provoslav häm slav buluların häm Görcstannı kisätep alunı küz aldında totqandır. Läkin, prinsiplar turında söylägändä saq bulırğa da kiräk. Çönki ul ike oçlı tayaq bula ala. Ekonimist jurnalınıñ Üzäk häm Könçığış Yevropadağı xäbärçese Edward Lucas ta Putingä Kosovoğa qarap ğomum näticä yasau qıyın bulaçaq digän fiker belderde.
"Monda berberenä qapma-qarşı ike prinsip bar- Üzbilgelänü häm territorial bötenlek prinsipları. Çeçnäne dä onıtmasqa kiräk. Üzbilgelänü prinsibın qabul itäseñ ikän yäisä küz aldında totasıñ ikän, monda inde tik territorial bötenlek turında ğına söyläp bulmıy. Bu inde Çeçnä genä qaramıy. Rusiäneñ başqa töbäkläre dä, mäsälän tarixi xoquqı bulğan Karelia, Tatarstan kiläçäktä monı kütärep çığa alalar."
Könyaq Osetinnär belän Abxazlar bäysezleklären iğlan itkän häm Rusiä monı tanığan xäldä, ul çaqta ni öçen Mäskäv Çeçennärneñ bäysezlegen tanımadı, anda ike suğış alıp bardı, äle dä alıp bara häm Rusiägä kergän başqa millätlär dä tatarlar, başqortlar, cuvaşlar, kareliälelär, qalmıqlar da üzbilgelänü xoquqınnan faydalanıp bäysezleklären iğlan itärgä teläsälär, monı tanıyaçaqsızmı digän soraularğa Putin nindi cavap birer ide ikän?
Färit İdelle. Praga.


text:
Taşlama urınına aqça alu öçen ölkännär byurokratik kirtälär aşa uza
Sişämbe gäzitläre, «Putin «Tatneft»ne yaqlap çıqtı», «Tatarstannıñ «Tupraş»nı satıp alırğa soñğı mömkinlege bar », digän baş isemnär belän basılıp çıqtı. Belgänegezçä, «Tatneft» şirkäte Törkiäneñ neft eşkärtü qorılmasın, yäğni «Tupraş» şirkäten satıp alırğa telägän ide, ämma kilep çıqmadı. Eş mäxkämäğä barıp citte, «Tupraş» Tatarstannıqı bulmadı. İnde xäzer, Rusiä citäkçese kilep, Törkiä xakimiätlärennän elek tözegän kileşülärne ütärgä çaqırdı. Diplomatik teldän, iqtisatqa küçergändä, monı «Tatneft» häm «Tupraş» arasında xezmättäşlek kilep çığarğa mömkin, digänen añlata, dip yazdı gäzitlär. Bu xaqta, Rusiä xökümätendä premyer urınbasarı wazifasın başqaruçı, Viktor Xristenko beldergän bulğan. Rusiä Prezidentı delegatsiäse qısalarında Anqarağa barğan Tatarstanlılar, Qazanğa qaytıp citte inde. Şulay uq, zur Rusiä delegatsiäse belän Hindstanğa barıp qaytqan Tatarstan wäkilläre 7 dekaberdä, xökümättä ütkän matbuğat oçraşuında eşlekle säfär turında tulı mäğlümat birdelär. Ber yaqtan, Hindstan belän yuğarı texnologiälärne üsterü turında söyläşkän bulsalar, ikençe yaqtan, hind çäyen Tatarstanda saylap alıp, arzan bäyädän satu turında söyläşep qaytqannar.2005 yıldan, taşlamalar urınına aqça alırğa telägän pensionerlar, inde xäzer uq, bank bülekçäläreneñ busağaların taptıy başlağan. Aqça küçerü öçen barlıq pensionerlarğa bankta isäp xisabın açırğa taläp itelä. Alğan iğlan itelsä dä, barlıq banklar da bu xezmätne başqarırğa äzer tügel. «Azatlıq» radiosı xäbärçese «Aq Bars» bankı bülekçälärendä xisap açırğa kilgän pensionerlarnıñ kilep, kire borılıp qaytıp kitüen kürde. «Aq bars» xisap açudan baş tartmıy, ämma qartlarğa berär atnadan soñ kilergä quşa. Bankta xisap buldıruğa qädär pensionerlarğa, küp käğäz eşen başqarırğa kiräk, dokumentlar cıyıp, alarnıñ küçermäsen alıp, pensiä fondı bülekçälärenä barıp iltäse bar. «İntertat» agentlığı xäbär itkänçä, 7 dekaberdä xökümättä ütkän utırışta, taşlama aqçaların inde dekaberdä ük tüli başlaw turında kürsätmä birelgän. Waqıt kürsäter.
Bikä Timerova.