text:
Yevropa Berlegendä CİA oçqıçları, törmäläre turındağı ğäyepläwlär kiskenläşä bara
Yevropa Berlege ,AQŞ Küzläw Oyışması CİA terrorda şiklänüçelärne transportlağan häm Könçığış Yevropada yäşren törmälärdä totqan digän ğäyepläwlärne tikşerergä äzerlänä.Mätbuğattağı sonğı xäbärlärgä qarağanda CİA nıñ bälkim dä eçendä terrorda şiklänüçelär bulğan oçqıçlarınıñ küpçelege Könbatış Yevropada tuqtalğan.Xoquq Yaqlaw törkeme Human Rights Watch atnakiçtä mätbuğat häm başqa xisaplar in kimendä 26''yäşren totqınnıñ'' yäşren AQŞ törmälärendä totıluına işarä itä dip belderep,alarnıñ isemlären açıqladı.
Ägär dä bu keşelärgä suğış qanunnarına kürä möğämälä kürsätelgän bulsa , Qızıl Xaç Oyışması alar belän küreşergä, alarnıñ totılğan urın açıqlanırğa tieş ide.Ägär dä alarğa cinayätlär kodeksına kürä mäğämälä kürsätelsä, alar xökemgä tartılırğa tieş ide.Bolaymı tegeleyme alarnıñ töp xoquqları bozıldı.
CİA törmäläre turında berençe bulıp Washington Post gazetası xabär itte.Ul iseme äytelmägän CİA çığanaqlarına tayanıp 8 ildä şulsanda könçığış Yevropa illärendä küzläw oyışmasınıñ yäşren törmäläre bar dip yazıp çıqtı.Anda qaysı illär ikänlege äytelmäde. Ämma HRW Polşa häm Rumıniädä şundıy yäşren törmälär buluı xaqında köçle dälilläre bar dip belderde. Warsau da Bucharest ta kire qaqtılar. Azatlıq atnakiçtä Rumıniä saqlanu ministırı Christian Ghigaga märäcäğät itep mätbuğatta CİA oçqıçları 4 märtäbä Rumınägä kilde, bälkim dä anda totqınnar bar ide digän xabärgä komantar birüen soradı.Ghiga:
Bu informatsiägä saqlanu ministrı komentar birä almıy.Bez xalıqara mätbuğatta iseme ütkän xärbi bazalarğa jurnalistlarnı çaqırdıq.Bazalarda totqarlau üzäge dä ,oçqıçlar maydanı da yuq Minemçä sez bu sorawnı Rumıniä transport ministırına birergä tieşsez.
Ömma Malinowski radiobızğa bezneñ mäxsus dälillärebez ikençe däräcädä, bez ber qayçan da bu yäki tege ildä qorılış buluına dälillebez bar dip äytmädek.Eçendä al-Qaida totqınnarı bar dip belengän, ayrım alğanda Qabuldan Guantanamoğa oçqan oçqıçlar küp märtäbälär Polşa häm Rumıniädä tuqtaldı –moñı yağulıq alu häm başqa närsä belän açıqlap bulmıy dip söyläde. Atnakiçtä The Guardian basması 300dän artıq CİA oçqıçı Yevropa hava mäydannarında tuqtalış yasadı dip xabär itte.Malinowski Yevropa Berlege mäsäläne öyränü öçen Yevropa küzläw oyışmalarına möräcäğät itärgä tieş, alar bu turıda belä,minemçä Berlek häm Berlek äzğası illär üzläreneñ küzläw oyışmasınnan möğlümät sorarağa tieş dip söyläde radiobızğa.NYT gazetası çärşämbedä 11sintäberdän soñ 100dän artıq totqın CİA tarafınnan başqa törmälärgä cibärelde dip şiklänelä digän fiker beyan itte. färidä xämit


c: text/html

text:
Turıdan-turı söyläşü
Bu könnärdä Sverlovski ölkäseneñ iñ kiñ taralğan räsmi matbuğatı bulıp sanalğan Ölkä gazetası redaksiäsendä Tatarstan respublikasınıñ Ural töbägendäge daimi wäkile Rawil' Bikbovnıñ gazeta uquçıları belän turıdan-turı söyläşüe bulıp uzdı. Bu çarağa bilgelängän ike säğät waqıt eçendä telefon aşa ölkäneñ törle poçmaqlarınnan şaltıratıp, soraw birüçelär küp buldı. Alarnı Qazan şähäre, Tatarstan respublikası, wäkillek turında bik küp närsälär qızıqsındırdı.
Kem tarafınnan birelgängä qarap, sorawlarnı berniçä törkemgä bülärgä bula. Äytik, Ural däwlät universitetınnan şaltıratuçını Tatarstan Respublikasınıñ monnan 15 yıl elek ayulap alğan suverenitetınıñ bügenge xäle, respublikadağı tolerantlıq torışı qızıqsındırdı. Ural däwlät universitetı qarşında tolerantlıq institutı eşli. Ä Qazanda andıy närsä barmı? Rawil' Bikbov, bu sorawğa cawap itep, Qazanda dönya mädäniäte institutı barlığın iskärtep ütte. Qazan Kremle cirlegendä mäğrur Blagoveşçenie soborı belän rättän mähabät Qol Şärif mäçete tora. Küptän tügel Qazanda bulıp kitkän Patriarx Aleksiy 11 monı tolerantlıqnıñ iñ zur misalı dip bilgeläde, dide ul. Çınlap ta, küpmillätle respublikada milli säyäsät bik ziräk itep alıp barıla. Ä suverenitetqa kilgändä, Tatarstan federalizm ideyäsınnan berqayçan da kire qaytmayaçaq. Bu süzgä nindi mäğnä salunı ğına uylap eş itä belergä kiräk. Köçle regionnar ğına köçle däwlät tözi ala. Här subyekt üzlege belän, böten cawaplılıqnı toyıp, üz eçendä törle yaqlap nıqlı cämğiät tözi ala ikän, Üzäk monıñ belän ota ğına. Bu eştä bik ülçämle säyäsät alıp baru möhim. Federalizm tözüneñ mondıy alımı Rusiädä ozaqlamıy qullanış tabar dip uylıym, dide Rawil äfände.
Qayber soraw birüçelärne Tatarstan belän Urta Ural arasındağı mönäsäbätlär qızıqsındırdı. Rawil Bikbov daimi wäkillekneñ töp eşe bu ike quätle töbäk arasındağı üzara faydalı bäyläneşlär buldıru ikänlegen assızıqlap, Tatarstan Respublikası belän Sverdlovski ölkäse arasındağı Kileşüneñ eşläwe, iqtisadi, mädäni, gumanitar mönäsäbätlärneñ soñğı yıllarda san yağınnan ğına artıp qalmıyça, sıyfat yağınnan da nıq yaxşıruı turında söyläde. İke yaqtağı tauwar äyläneşe inde 5 milliard sumnan da artıp kitte, dide ul. Xäzer Yekaterinburg şähärendä Tatarstannıñ quätle berläşmäläreneñ filialların kürergä bula. Bu sänäğät ölkäsenä genä tügel, finans-investitsiä ölkäsenä dä qağıla. Äytik, Yekaterinburgta “Aq bars” bankınıñ filialı açılu monıñ zur kürsätkeçe bulıp tora, dide ul. Üzara faydalı bäyläneşlärne üsterü şulay uq fän häm mäğärif ölkäsenä dä qağılışlı. Xäzerge waqıtta ike töbäkneñ dä yuğarı uqu yortları arasında konsorsium proyektı östendä eş bara. Fänni xezmätlär häm uqıtu programmaları östendä bergäläp eşläw, studentlarnıñ häm aspirantlarnıñ stajirovkaların bergäläp oyıştıru, kiräk oçraqlarda studentlar almaşu kebek xezmättäşlek faydağa ğına bulır dip kötelä.
Birgän sorawlarnıñ bik kübese, kötelgänçä, Qazan şähäreneñ meñyıllığına bağışlandı. Qayberäwlär bu datanı nindi yullar belän şulay tögäl bilgeli aldılar dip qızıqsındılar. Rawil äfände, xalıqara fänni forumnar qararına häm törle illär ğalimnäreneñ tikşerenü näticälärenä tayanıp, bu sorawğa bik tögäl cawap birde.
Soraw birüçelärneñ kübese Urta Ural cirendä Qazannıñ meñyıllığı niçek bilgelänep ütäçäk dip qızıqsındı. Sverdlovski ölkäse xökümäte raslağan qarar buyınça, ölkädä bu datağa bağışlanğan çaralar inde küptän bara, dip cawap birde daimi wäkil. Tatar cırı festivale uzdırıldı, mäktäp balaları arasında “Meñyıllıqqa-meñ räsem” digän bäyge oyıştırıldı. Ölkä külämendä zurlap uzdırılğan Sabantuy bäyräme tarixta berençe tapqır “Ölkä sabantuyı” statusın aldı. Kitapxanälärdä, muzeylarda Qazannıñ meñyıllığına bağışlanğan kürgäzmälär oyıştırıldı. Ämma bu bäyräm çaraları inde artta qaldı digän süz tügel. Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege tarafınnan avgust axırında Yekaterinburg şähärendä Qazannıñ meñyıllığı atnasın uzdıruğa zur äzerlek bula. Bu könnärdä wäkillek binasında “Tatarstan xezmättäşlekkä çaqıra”, “Qazan çağılışı”, “Ğasırdan-ğasırğa” dip atalğan kürgäzmälär eşläyäçäk. Bogdanoviç farfor zavodı kebek Ural predpriätieläreneñ meñyıllıqqa büläk itep çığarılğan suvenir produktsiäse da biredä urın tabaçaq. Şulay uq balalar icatı, quldan eşlängän äyberlär, “Meñyıllıqqa – meñ räsem” bäygesendä ciñüçelärneñ eşläre kürgäzmägä quyılaçaq. Atnanıñ här könendä wäkillek binasında ölkäneñ tatarlar küpläp yäşägän ere şähärlärennän häm rayonnarınnan delegatsiälär qabul iteläçäk. Ber kön tatar balalar icat kollektivlarına bireläçäk. Programmada şulay uq wäkillek binasında räsmi delegatsiälär qabul itü dä qaralğan. Rawil' Bikbov, forsattan faydalanıp, Ural xalqın bergäläşep bäyräm itärgä çaqırdı.
Turıdan-turı söyläşü waqıtında “Yaña ğasır” sputnik televideniese tapşıruların här yortqa citkerü problemaların kütärüçelär küp buldı. İnde bu tapşırularnı öylärendä qabul itüçelär bu mömkinçelek öçen zur räxmät belderdelär. Andıy mömkinçelege bulmawçılar, Qazannıñ meñyıllığına bağışlap uzdırılaçaq çaralarnı küzätep barası kilülären äytep, daimi wäkilgä bu eşne tizlätü turında üteneç belderdelär. Moña cawap itep, Rawil äfände quldan kilgän barlıq çaralarnı qullanuın äytte. Kabel' televideniesen üsterü biznes yağınnan qulay eş bulğanlıqtan, TNV sputnik signalın kabel' televideniese arqılı alu buyınça xalıqnıñ üzenä dä anıñ citäkçelärenä häm cirle xakimiät başlıqlarına möräcäğät itärgä kiñäş birde.
Şaltıratuçılarnıñ härberse Tatarstan xalqın häm prezidentnı Qazan şähäreneñ oluğ yubiley belän täbrik itte häm daimi wäkildän bu qotlawlarnı Tatarstanğa citkerüen ütende.
Rawil' Zöfär ulı Bikbov üze äytkänçä, Ölkä gazetası kebek populyar häm citdi gazeta bitlärendä uquçılar iğtibarına Tatarstan Respublikası turında söyläw, anıñ qazanışların, Qazannıñ meñyıllığı waqiğasın täqdim itü Rusiäneñ bu ike zur töbäge arasındağı duslıqnı häm xezmättäşlekne nığıtuda tağın ber adım bulıp tora.
Fäwiä Safiullina Yekaterinburg

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Afina. Gretsiä premyer-ministrı Costas Karamanlis, Aleksandriä patriarxınıñ üleme säbäple ilneñ saqlanu ministrı bügen xärbi hawa köçläre başlığınıñ eşennän kitüen ütende dip belderde. Premyer, şundıy uq üteneçne ministr üze dä yasadı, läkin min monı kire qaqtım dip äytte. Aleksandriä häm bar Afrika patriarxı Petros kiçä, üze utırğan boralaqnıñ tönyaq Gretsiädäge Afon tawınnan 30 çaqrım yıraqlıqta qazağa oçrap diñgezgä kilep töşüe näticäsendä hälak buldı. Anıñ belän bergä boralaqta tağın 16 keşe bulğan. Qotqaru eşläre isä boralaq radardan yuğaluğa ike säğät ütkäç kenä başlanğan.


text: Pakstan armiäse belderüenä kürä 8 xärbineñ mäyete comğada Paqstannıñ Waziristan töbäge başqalası WAna yaqınında tabılğan. Anda pakstan armiäse Al QAida häm alarnıñ berektäşe qabilälärgä qarşı qatı suğış alıp bara. Üterelgän ğäskärilär düşämbedä tozaqqa töşerelgän konvoyda bulğan. 14 Pakstan ğäskäriä 2 atnadan birle ,yäğni bäreleşlär başlanğannan birle yuğalğan, alar da urlanğan dip uylanıla Paqstan könyaq Waziristanğa östämä xärbilär cibäräçägen belderde. Çikneñ ikençe yağında AQŞ xärbiläre al Qaida suğışçıların ezläw eşen intensiflaştırmaqçı.


text:
Mintimer Şäymiev tatar ictimaği oyışmaları citäkçelären qabul itte
Mintimer Şäymiev tatar ictimaği oyışmaları citäkçelären qabul itte
Räsmi xakimiät, prezident milli-ictimaği oyışmalar, milli oppozitsiä belän isäpläşä. Monda qayber Mäskäw yaqlı säyäsätçelär, säyäsi küzätüçelär fikerençä, ike polyar mönäsäbät kürenmi. Mäğlüm ki, şundıylarnıñ beräwläre Tatarstanda räsmi xaqimiät, milli oppozitsiä belän isäpläşmi, oppozitsiä yuq ul, alar barısı da ber divanğa sıyıp betälär, dip sanıy digän fikerdä, ikençeläre, kiresençä, milli oppozitsiä ul räsmi xakimiät şığında eşli häm räsmi xaqimiät üz mänfäğätlärendä anı kiräk waqıtta qullana, dip sanıy. Küräçeñ, milli oppozitsiä belän räsmi xaqimiät mönäsäbätläre şuşı polyar bäyälämälärneñ urtasında.
Yunıs Ätnäle


text:
Firqälär säyäsi köndäşlären barlıy
Respublika xakimiätlärenä oppozitsiädä toruçı oyışmalardan torğan «tüğäräk östäl» atna sayın diärlek cielışlar ütkärep tora. Anda Federal demokratlar, uñ köçlär, milli xäräkät wäkilläre häm sulçılar da kerä. Oppozitsiädä toruçı şuşı oyışmalar Tatarstan Däwlät Şurası saylawlarında niçek berdäm köç itep çığarğa dip uylana xäzer. Söyläşülär äle haman da bara. Läkin, tögäl itep şunı äytep bula: Kommunistlar firqäse häm LDPR yäğni Jirinovskiy firqäseneñ Tatarstan büleklege saylawlarğa möstäqil räweştä bara, yäğni başqa säyäsi oyışmalar belän bloklarğa kermi. Duma saylawlarında 5% kirtäne ütä almağan başqa küp sanlı säyäsi oyışmalar, kiresençä, berläşep, saylawlarda bloklar tözep, annarı säyäsi berlek räweşendä saylawçılar aldında çığış yasarğa teli. Bu xaqta bezgä, kommunistlar firqäseneñ Tatarstan bülege wäkile Robert Sadıyqov xäbär itte. Aldan iğlan itelgänçä, berläşügä «tügäräk östäl»neñ federal-demokratlar, sulçılar häm milli xäräkät wäkillärennän torğan qanatları barırğa mömkin.
Oppozitsion törkemgä kergän milli xäräkät wäkilläre Fäüziä Bäyrämova, Zöhrä Äysinä, Ğabdulla xäzrät Wälulla da säyäsi fikerdäşlär ezli. Ä Räşit Yäğfärov citäkçelegendäge Böten tatar ictimaği üzäge milli xäräkättä torsa da, «tügäräk östäl» oyışmasına kermi. Andağı kollegaları belän çağıştırğanda İctimaği üzäk, saylawlarğa kem belän barasın xäl itkän inde. Ul Rif Zarifullin citäkçelegendäge, sul qaraşlı, «Xezmät firqäse». Milli xäräkätneñ şuşı ike tarmaq wäkillärenä ber berse belän ber okrugta köräşergä turı kilü-kilmäwe turında älegä äytep bulmıy.
«Tügäräk östäl» berläşmäsendä, ber yañalıq ta bar. Oppozitsion oyışmalarğa «Tormış firqäse» dä kilep quşılğan. Räfqät Altınbayev tarafdarları da «tügäräk östäl» däge säyäsätçelär belän urtaq tel tabırğa teli.
«Berdäm Rusiä» firqäseneñ Tatarstan bülege citäkçese Färit Möxämmätşin, qayber firqälär belän nämzätlärne kileşterü mömkinlege xaqında beldergän ide. Kommunistlar firqäse wäkile Robert Sadıyqovnıñ äytüenä qarağanda, tügäräk östälgä xakimiätlärdän andıy täqdimnär yasawçılar bulmadı.
Ä xakimiät firqäse, üzeneñ saylawlarğa mönäsäbäten 10nçe ğinwarda iğlan itäçäk. Bu xaqta, 20nçe dekaberdä « Berdäm Rusiä» töbäk bülegeneñ Säyäsi şura utırışında qarar qabul itelgän. Nämzätlär isemlege dä, ğinwarda bulası konferensiäsendä iğlan iteler dip kötelä.
Xakimiät firqäse, nindi isemnärne atar, kemnäre deputat itep kürergä telär, älegä äytep bulmıy. Xäzergä, şunsı bilgele. Deputat Tufan Miñnullinnıñ, elekke Duma deputatı İvan Graçevnıñ häm kommunist Aleksandr Saliynıñ Tatarstan Däwlät Şurası saylawlarında qatnaşırğa teläge bar.
Bikä Timerova.


text:
Täjikstannıñ Xatlon oblısında turatın 82 jastağı key`wana sot arqılı ülken ulınan alïment tölewin talap etti. Sot onıñ arızın qanağattandırıp, ulına ay` say`ın 70 somonï (şamamen 10 AQŞ dolları) tölep turwğa şeşim şığardı. Täjikstannıñ äkimşilik zañı eñbekke jaramdı balalarğa zey`nettegi ata-anaların qamqorlığına alwğa mindettey`di.
centralasian.org-tıñ mälimetinşe, "Soñğı bes jıldan beri otırıp-turwım qïındadı" degen Sangïn Mïrzoeva ümit artqan ülken ulınıñ materïaldıq turğıdan kömektespey`tinin ay`tadı. Sol sebepten awdandıq sotqa şağımdanıp, ay` say`ın ulınan 300 somonï (şamamen 43 AQŞ dolları) alïment talap etken.
«Men mügedekpin, ulım mağan kömektespey`di. Sotqa äreñ bardım, olar 70 somonï tölewge şeşim şığardı. Biraq bul öte az. Ulım da, onıñ ülken uldarı da jumıs istey`di. Men onı ösirdim, üy`lendirdim, mağan jasağan jawabı osınday`», - dep kürsinedi key`wana.
Sangïn Mïrzoeva jastay`ınan jesir qalğan. Jalğız özi altı balanı ösirgen. Eki ulı azamattıq soğıs kezinde qay`tıs bolğan. Qazir ol kişi ulınıñ qolında turıp jatır. Eki qızı da ajırasıp üy`ine kelgen.
Sot isin jürgizgen swdʹya Saïdmaxmwd Gwlzoda uldarınan alïment talap etken ekinşi jağday`dı qarağanın ay`tadı. Onıñ sözderinşe, sotqa balalarınan qamqorlıq körmegen äkeler, analar arızdanadı. Olardıñ da şağımdarı qanağattandırılğan.


text:
AQŞ Vitse prezidentı Dick Cheney Xorvatiä, Makedoniä häm Albaniäneñ NATOğa häm Yewropa Berlegenä quşılu omtılışın yaqlap alarnıñ quşıluı bu oyışmalarğa yaña köç östiäçäk dide.
Xorvatiäneñ Dubrovnik şähärendä Ädrän Xartiäse törkeme sammitında çığış yasap Cheney älege 3 ilneñ demokratik reformalarğa ütkärerü telägen xuplawın belderde.
Ul şulay uq alarnıñ Ğiraqta yäki Äfğänstanda AQŞ citäkçegendäge xärbi çaralarda qatnaşuın bik möhim adım dip bäyäläde.
Xorvatiä, Makedoniä häm Albaniä 2003-nçe yılda AQŞ belän Ädrän Xartiäsen imzaladı. Ul alarnıñ NATOğa quşılu yulın bilgeli. 3 il dä 2008-nçe yılğa NATO äğzası bulırğa cıyına.
Bügen Çeney Waşingtonğa qayta. Älege säfäre barışında ul Litva häm Qazaxstanda da buldı.


text:
Macarstan turında studentlar fikere
- Sovetlar berlegenä qarşı kütärelü bulğan buğay. Belmim başqasın. Menä Germaniä turında bik räxätlänep söyläp birä alam. Ä Macarstan turında belmim.
- Yuq xäterlämim. Bezgä ul xaqta söylämädelär.
- Min anı bik yaxşı beläm. 1945 yılnıñ fevralendä Macarstanğa Sovet ğäskärläre kerä. Häm Macarstanda Sotsialistik reformalar başlana. Ämma macar xalqı bu üzgäreşlärne qabul itä almıy häm 1956 yılda mäydannarğa çığa. Xalıqnıñ bu qarşılığına Mäskäw üz ğäskärlären cibärä häm Macarstan şähärlärendä uram suğışları başlana. Anda bik küp keşe häläk bula. Ämma xalıq Sotsialistik reformalarğa qarşı buluın kürsätä aldı, alarğa qarşı köräşte.
Xalıqara mönäsäbätlär bülege studentları fikerläre:
- Anda studentlar da Sovetlar berlegenä qarşı çığıp, üzläreneñ demokratiägä omtıluların kürsätkännär.
- 1956 yılda Praga studentları çığışı bulğan. Bu Praga häm Macarstanğa Sovetlar ğäskärlären kertü belän bäyle ide. Studentlar ğına tügel, böten Macarstan xalqı sotsializmğa qarşılığın beldergän.
Albina Zäynulla


text:
Semberdä “Qissai Yosıf” kitabın urislar da ukıy
Aleksandr Sergeeviç Sergeev Sember ölkäsendä tanılğan şäxes. Xärbi uçilişçe uqıtuçısı häm cämäğät eşleklese cepşeklek yılları başında oyışqan “Byurokratiägä qarşı üzäk” (Antibyurokratiçeskiy sentr – “ABS”) digän xäräkätneñ citäkçelärennän berse. Tatar milli xäräkäte belän dä tığız elemtädä buldı. Mäsälän, İdelaryağı rayonında tözeläçäk mäçet öçen cir yaulawda da anıñ tırışlığı zur ähämiätkä iä buldı.
Aleksandr Sergeev äle dä tatar cämäğätçelege belän xezmättäşlektä. “Bolğar yañarışı” oyışması räise Şäwkät Bogdanov belän yaqın duslar da äle. Näq şul duslıq arqasında ul üze öçen böyek açış yasağan da: Qol Ğali icatı belän tanışqan. Aleksandr Sergeev äytüençä, Şäwkät äñgämälärdä yış qına Qol Ğäli isemen qullanğan. Bu şäxes belän qızıqsınıp kitep, ul anıñ berär äsären kiterüne sorağan. Şäwkät aña Qol Ğälineñ tuuına 800 yıl tulu uñayınnan 1983-yılda Qazanda çıqqan akademik basma birgän. Sergeev fikerençä, bu äsär Şota Rustavelineñ “Yulbarıs tiresendäge batır” digän poemasınnan yäki ğomummäğlüm “İğor polkı turında süz”dän hiç tä qalışmıy. Şunısı ğäcäp, di Aleksandr Sergeeviç, bu ike poemanı belmägän uqımışlı keşe bulmağan kebek, tatardan başqa millätlär arasında Qol Ğäli poemasın belüçe dä yuq. Tatarlar arasında da anıñ turında belüçelär siräk. Xätta yuğarı belemlelärdä arasında da. Bu isä ğomum uqu kitaplarında, mäktäp programmalarında aña bötenläy iğtibar birelmäw näticäse.
Bu urında, äñgämädän çitkäräk taypılıp, älege mifik Boyan turında da tuqtalıp ütü kiräkter. Musin-Puşkin familiäle boyar (bay ir) urıs tarixın tiränäytü, borınğılatu maqsatınnan, Taman' yarımutarında “T'mutorokan'” taşı tabıluı turında bäyän itä. Taştağı yazmağa ışansañ, çınlap ta biredä borınğı urıs kenäzlege bulğanı açıqlana. Monıñ belän qızıqsınğan Mäğrip ğalimnärenä “T'mutorokan' taşı”nıñ yalğan (poddelqa) ikänen açıqlaw qıyın bulmıy inde. Läkin Musin–Puşkin yuğalıp qalmıy. Taşlar yanmıy – yazmanıñ ]çınlığın tikşerep bula. Ä menä käğäz yana. Ul şulay itep käğäzdä yazılğan “İgor polkı turında süz” “taba”. Anıñ küçermäsen Äbi patşağa büläk itep cibärälär, ä töp nösxäse yanğın waqıtında häläk bula. Häm anıñ çınmı-yalğanmı ikänen tikşerü mömkinlege dä “yana”.
Aleksandr Sergeeviçqa bu turıda söyläp, anıñ käyefen qıru zararlı ğına bulır ide: ışansın ışanğanına... Ä menä Koperniklarğa qädär berniçä ğasır elek – 1340-nçı yıllarda uq, törki xalıqlar öçen Cirneñ Qoyaş tiräsendä äylänüe ğomum mäğlüm bulğanın äytergä cör'ät ittek. Döres, Säyfi Sarainıñ “Söhäl wä Göldersen” dastanınnan
“Söhälne kürde wä äylände pär dik
Könäş gärdendä yörgän misle yir tik”, digän özekneñ tärcemäsenä bik ük ışanıp betmäsä dä, Aleksandr Sergeeviç bu tema belän qızıqsınaçağın belderde.
Qol Ğäligä qaytsaq, Aleksandr Sergeeviçkä anıñ
“Barça dinnärdäge izge şäxeslärneñ
Barçasınnan da täñre razıy bulsın imdi”, -
digän süzläre zur tä'sir yasağan. Monnan 820 yıl elek bügen dä bik aktual' bulğan tolerantlıq mäsäläsen ul şulay ğadi häm tabiği küreneş, dip sanağan. Häm Sergeev fikerençä, borınğı Bolğar qalası bulğan Semberdä bu şäxes häykäle bulırğa tieş.
Tatar cämäğätçelege küptän inde bu xıyalnı tormışqa aşıru çaraların kürä. Qol Ğälineñ tuuına 820 yıl tulu aldınnan, 2000-yılda uq bu mäs'älä kütärelgän ide. Şähär Duması monıñ öçen şähärdä urın tabarğa da wäğdä itkän ide. Bulmadı. Soñraq, yazmış yılmayğanday kebek, Avtozavod (UAZ) qarşındağı mäydançıqta çasovnya tözü öçen cir qazu eşläre başlanğaç, milli xäräkät aktivistı Varis Ravilov anda borınğı bolğar qäberlegenä tap buldı. Yeparxiä çasovnya salu niätennän kire qaytqaç, näq şunda Qol Ğäli häykäle bula alır ide dä… Monıñ belän şähär citäkçelege dä rizalaştı, läkin cir UAZ xucası Aleksey Mordaşov qulına küçep ölgergän ide inde. “Severstal'” xucası yıraq, ä anıñ cirle yarannarı bu ixtiacnı añlarğa teläk kürsätmilär…
Aleksandr Sergeev, şulay da, häykäl bulaçağına ışana. Monıñ öçen, anıñ fikerençä, Mintimer Şäymiev yärdäm itä ala. Anıñ yuğarı abruylı süzenä cirle xakimiät qarşı kilä almas ide, di ul. Annan soñ Semberdä çuaş mäğrifätçese İl'ya Yakovlev häykäle açu turındağı qarar da moña etärgeç birergä tieş, di Aleksandr Sergeev. Çabaqsar merı Yermolaevtan ürnäk alıp, Qazan da monumentınmı, byustınmı yasap birä alır ide.
Häm bu urıs keşese üze dä yärdämgä äzer. Minem, di ul, abruylı tanışlarım küp, alar arasında da teläktäşlek tabıp bulır. Şähär merı Sergey Yermakov belän dä mönäsäbätlär yaxşı, di. Häm üze dä cirle matbuğatta, şulay uq Mäskäw mäğlümat çaralarında bu mäs’äläne kütärmäkçe.
Qol Ğäli häykäleneñ ähämiäten assızıqlap, ul yähüd cämäğätçelegennän ürnäk alırğa kiräk, di. Alar, mäsälän, yäş buınnı yähüd xalqınıñ 3300 yıllıq tarixı nigezendä tärbiälilär. Häm alarnıñ böyek şäxesläre belän yäş buınnı tanıştıruları üz milläte belän ğorurlıq xise häm berdämlekkä omtılış tärbiäli. Ä bit uylap qarasañ, Qol Ğäli Mäğriptä renessans çorı ähellärennän ber dä kim tügel. Leonardo da Vinçi, Mikel' Andjelo, Servantes, Şekspirlarnı belmägän keşe yuq. Alar kebek ük böyek şäxes Qol Ğäli turında, nigäder, mäktäp uqu kitaplarında da süz yuq.
Ä häykäl cirle tatarlarda ğorurlıq xise uyatır ide häm başqa xalıqlar wäkilläre tarafınnan da tatarğa qarata ixtiram köçäyer ide, dide urıs cämäğät eşleklese Aleksandr Sergeev.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Qırğızstandağı xakimiatneñ almaşınuına nilär säbäp buldı? Xäzer inde çiratta qaysı il tora?
Gruziä häm Ukrainadağı xalıq kütäreleşlärennän soñ Qırğızstan prezidentı Äskär Aqayev xakimiattän kitärgä mäcbür bulğan öçençe post-sovet citäkçese bulıp tora. Anıñ ildän şul qädär tiz qaçuı küplärdä, qırğız prezidentınıñ xakimiate närsägä genä nigezlängän ide soñ, nigä ul şulay tiz taralıp töşte digän sorawlar uyattı. Xäzer inde, Bäysez däwlätlär berdämlegendäge qaysı il çiratta tora digän qızıqsınu arta bara.
Audio, Äskär Aqayev
"Min 24-nçe mart waqiğälärennän nindi sabaq aldım soñ? Bezneñ demokratiä bik zäğif häm üzen yaqlıy almıy. Şuña da min başqa prezidentlarğa demokratik qazanışlarnı, kiräk ikän köç belän dä yaqlawnı kiñäş itäm" di xalıq kütäreleşe säbäple ilennän qaçqan Äskär Aqayev. Gruziä, Ukraina häm Qırğızstandağı xalıq kütäreleşläre uñışqa öleşçä, elekke xakimiatneñ anda qatnaşuçılarğa qarşı köç qullanmawı säbäple dä ireşte diärgä bula. Läkin ul illärdäge wäzğiatne köç qullanıp qına elekkeçä saqlap qalırğa mömkin ide digän fiker ällä ni zur yaqlaw tapmıy. Ägär dä yuğarı citäkçe ildän qaçu belän üz xalqına ut açu arasınnan şuşı ike ixtimalnıñ bersen saylaw aldında qala ikän - bu inde wäzğiatneñ kontrol''dän ıçqınuın kürsätä di belgeçlär. Alar bu uñaydan, Aqayev üzen poçmaqqa teräwgä kitergän nindi xatalar yasadı soñ digän sorawğa cawap ezli. Mäskäwdäge Xalıqara mönäsäbätlär institutında eşläwçe Sergey Luzyanin fikerençä, andıy xatalar Aqayevta ber genä tügel, berniçä bulğan.
Audio, Sergey Luzyanin
"Ğädättä, bigräk tä cirle xakimiat däräcäsendä häm äle sovet çorında uq, tönyaq häm könyaq ıruı arasında almaşınu bula torğan ide. Aqayev kilü belän bu almaşınu tuqtatıldı, könyaqnı Aqayev çıqqan tönyaq kontrol'' itä başladı häm könyaqtağılar älbättä, monıñ belän ber dä qänäğät bulmadı. Oş, Cälälabad, Batken menä şul säbäple şartladı. Anda sotsial'' ğädelsezlek xise Aqayev xakimiattä utırğan 14 yıl buyı cıyılıp kilde, açıqtan-açıq äytelmägän, ämma ğämäldä bulğan almaşınu çiratı bozılğan ide" di Sergey Luzyanin. Aqayev monıñ belän genä çiklänmäde, xakimiatkä häm säyäsi tormışqa üzeneñ cäyelgän ğailäsen dä cälep itä başladı. Häm bu anıñ üz sanalğan tönyaq ıruı xisabına da eşlände, näticädä Aqayevqa qarşı xislär tönyaq qatlamında da köçäyde. Moñardan tış Qırğızstanda, Ukraina häm Gruziädäge kebek ük, häm Üzäk Aziädäge başqa illärdän ayırmalı bularaq, azmı-küpme demokratiä çatqıları küzätelde - anda oppozitsiä bar ide, irekle mäğlümat çaraları, ictimaği oyışmalar eşläp kilde. Bu fiker belän Şvetsiädä "Üzäk Aziä häm Kavkaz" mäcmuğasın näşer itüçe Morad Esenov ta kileşä:
Audio, Morad Esenov
"İctimaği oyışmalar eşe häm öleşçä irekle mäğlümat çaralarınıñ buluı, alarnıñ xökümät eşen kisken tänqiläp kilüe häm xökümätneñ ällä ni uñışlarğa ireşä almawı, xalıqta xakimiatkä qarşı käyeflärne nığıttı" di Morad Esenov. Xalıq kütäreleşe öçen şuşı alşartlarğa, yäğni beryaqtan, rişwätkä, tuğan-tumaçalıqqa çumğan xökümätneñ xalıq tormışın yaxşırta almawı häm ikençe yaqtan ildä küpmeder däräcädä demokratik oyışmalar, oppozitsiä häm media buluı, çirattağı saylawlarda xakimiatneñ tupas xärämläşülärgä baruı sürätendä Gruziädä dä, Ukrainada da, Qırğızstanda da xalıq kütäreleşenä kiterde. Xäzer inde şuşı faktorlarnı BDB illäre arasınnan bigräk tä Qazaqstanda da kürep bula di Morad Esenov. Läkin ikençe yaqtan, Nursoltan Nazarbayev, Aqayevtan ayırmalı bularaq, kübräk närsä yuğaltu aldında tora häm anıñ oppozitsiä belän qarşılığı da küpkä qurqınıçraq bula ala dip belderä belgeçlär. Niçek kenä bulmasın, xäzer säyäsi köräşneñ Qazaqstanda da kiskenläşüen farazlarğa mömkin.
Kärim Kamal


text:
Mädäni comğa gazetınıñ “İ tuğan tel” quşımtası: İldar Nizamov: “Baş kisü mäs’äläse”
Bu atnada “Mädäni comğa” gäzitendä ayğa ber tapqır çığa torğan anıñ “İ tuğan tel ” dip atalğan maxsus quşımtası iğtibarnı cälep itte.
Bu quşımtanıñ iñ berençe bağanası tatar- başqort şağire, prozaik, dramaturg häm publitsist Mäcit Ğafurinıñ tuuına 1 auğustta 125 yıl tulu uñayınnan anıñ “Ana tele” şiğerennän ber özek belän häm anıñ qanatlı süzlärennän başlanıp kitä. “Eşneñ yaxşı buluın kem yaratmas” , tağın “Laçınnan ni fayda bar oçalmasa”. Äye, çınnan da uzğan ğasırdağı bu süzlär äle bügen dä bik aktual' şul. Menä bu quşımtanıñ tatar reklami: kiçä, bügen , irtägä; säxifäsendä “Baş kisü mä’säläse”dip isemläp İldar Nizamov Tuqayça pamflet yazğan. Ul anda Qazan uramnarında yörgän tramvay stenasın deputatlıqqa ber kandidatnıñ sını bizägän dä ikän, şunıñ başı täräzä ölgesen qaplağan tügäräk pärdä bulıp toruı turında, bütän ölgelärne buydan – buyğa çuarlağan tamğalar kandidatnı çöyep maqtağan süzläre bulğan ikän dip şaqqatıp söyli. Ällä qayçan ütep kitkän saylawnıñ “yaqtı xatiräse” keşelärne bimazalap haman şulay yörep yata ikän ”, - di ul.
“Täräzäne qaplap torğan närsäkäydän niçek qotılırğa, yäğni bu oçraqta älege başnı kisep taşlarğa tfü“ tfü, ästäğfirulla, reklamadağı baş suräten sörtep alırğa, baş kisü, dimäktän .... tağın väsväsä , tağın xıyalıy macaralar. Xäterlisez mikän Ğabdulla Tuqaynıñ reklamada baş kisügä bäyle “Öç baş” pamfletın.”
audio (publsistik äsärdän özek )
Şulay uq bu quşımtanıñ Ğalimnärebez dip atalğan säxifäsendä “Qırıy uram yegete” dip atalğan Çulpan Fäxretdinovanıñ yazması bastırılğan . Qazan yılğa portına töşkändä , xäzerge K.Tinçurin uramı tirälärendä Yaña bistä belän iske Bistäne ayırıp toruçı Qırıy uramı bulğan. Anda tatarlar yäşägän .Bu yazma şuşı könnärdä 60 yäşen bäyräm itkän Filologiä fännäre doktorı, tel tarixı belgeçe, Tatarstannıñ atqazanğan fän eşleklese, küpsanlı kitaplar avtorı Färit Xäkimcanov turında. Ul Vengriädä xezmät itä, Mäskäwdäge “Fän”näşriätında anıñ “Yazıq epitafiy voljskix bulğar” dip atalğan kitabı dönya kürä.Qazaxstanda fän doktorı isemen alıp qayta. Törkiädä Anqara universitetında studentlarğa tatar tele, ädäbiäte, mädäniäte fännäre uqıta, studentlarnı qıpçaq ädäbiätenä kereş kursı belän tanıştıra. Ul 15 kitap häm 150 dän artıq mäqälä avtorı, distälärçä xalıqara konferensiälärdä çığış yasağan ğalim. Bügen Färit Xäkimcanov tel beleme kafedrasın citäkli. “Gumanitariä” näşriäten açıp cibärgän, monda tel- ädäbiät belgeçläre öçen zatlı-zatlı kitap jurnallar çığara.
Quşımtada “ Cide buın yadkäre” dip atalğan säxifädä “Süz eçendä ence” bar digän bağana birelgän .Anda ber qırmısqa turında ğına da bik qatlawlı eçtälekle mäqällär , äytemnär turında belergä bula misal öçen: “At toyağı astında qırmısqa ülmäs, Qırmısqa ber bodaynı cide yıl aşağan, Qırmısqa berse öçen berse ülär, Qırmısqa keçkenä dä tawlar aqtara digän mäqällär , äytemnär birelä.
Bu quşımtada filologiä fännäre doktorı, professor Waxit Xakov “Şäkertlär telne qayğırta” digän mäqäläsendä KDUnıñ tatar filologiäse häm tarixı fakul'tetı studentlarınıñ bıyıl da diplom eşlären uñışlı yaqlağan köndezge bülektäge 80, çittän torıp uqu bülegendä 86 studentqa törle belgeçlelärgä qarağan diplomnar tapşıruı turında yaza . Ä menä Rusiäneñ törle töbäklärennän kilgän balalarnıñ yalın “İdel” yäşlär üzäge
oyıştırğan. “Millätebez xäzinäläre”dip atalğan profil' smenasında Ästerxan, Sarıtaw, Samara, Orenburg, Volgograd, Novosibirskiy, häm tağın bik küp Tatarstannıñ Älmät, Zäy gimnaziälärendä belem aluçı tatar balalarınıñ yal itüe turında Mörşidä Xänäfi yazmasınnan tanışırğa bula.
Sez“ Mädäni comğa” gäziteneñ “İ tuğan tel” dip isemlängän quşımtası belän tanıştığız
Mälikä Basıyr


text:
Haywanlar sistematikası
Haywanlar sistematikası - biologiya ilimi o'z-ara uqsaslıgı ha'm tuwısqanlıg'ına tiykarlang'an tiykarda organizmlerdi ayırım toparlar - taksonlarg'a ajıratıp u'yrenedi.
Haywanlardı taksonlarg'a ajıratıw menen sistematika ilimi shug'ıllanadı. Haywanlar sistematikasında tiykarg'ı taksonlar tip, klass, tuqımlas, tuwıs ha'm tu'rden ibarat. Bir tu'rge kiriwshi haywanlardın' du'zilisi ha'm o'mir keshiriw ta'rizi bir-birine uqsas bolıp, ulıwma arealdı iyeleydi. Belgili tur ozinin' morfologiyalıq, fiziologiyalıq, ekologiyalıq ha'm na'sillik qa'siyetleri menen basqa tu'rlerden parq qıladı. Bir turdin' individleri bir-biri menen erkin shag'ılısadı ha'm olardın' a'wladı ko'beygish boladı.
Bir qansha ulıwma belgileri menen bir-birine usas bolg'an tu'rler bir tuwısqa, tuwıslar tuqımlasqa, tuqımlaslar toparlarg'a, toparlar bolsa klasslarg'a, klasslar tiplerge birlestiriledi. Ha'zir 24 tip bar.
Haywanatlar du'nyası bir kletkalılar ha'm ko'p kletkalılar genje du'nyalarına ajıratıladı. Bunnan tısqarı tu'rli taksonlar ushın aralıq taksonlarda kirgizgen. Olar takson atamasınan aldın "ulken" yamasa "genje" sozlerin qosıp isletiledi. Mısalı genje tip, genje tur h.t.b.
No'menklatura qag'ıydaları. Tu'rlerdin' atı binar no'menklaturag'a muwapıq latın imlasında eki atama menen belgilenedi. Olardan birinshisi tuwıs ataması bas ha'rip penen, ekinshisi turdin' atı kishi ha'rip penen jazıladı. Tu'rler adamlardın' familiyası menen atalatug'ın bolsa, er adam familiyasınan keyin "i", xayal kisi familiyasınan "e" qosımshası (mısalı: ivanovi yaki ivanovae dep) jazıladı.
Turden joqarı taksonlar ataması tek bir soz benen korsetiledi. Mısalı: Diptera, Insecta h.b.
Eger tuwısı belgili, biraq tu'ri belgisiz bolsa, tuwıstan keyin sp. (species-tu'r) dep jazıp qoyıladı. Tekserilip atırg'an haywan usı tuwısqa kiriwshi barlıq tu'rlerden parq qılsa tuwıs atamasınan keyin sp.n. (species-nova - taza tu'r) belgisi jazıladı.


text:
"Ğabdulla Tuqay - ğäynä başqorto, ämmä unı tatar źa, başqort ta üź itä ikän - qarşı sığırğa yaramay." Respublika premier-ministrı İldus İleşev Ğabdulla Tuqayźıñ tıuıuına 120 yıl tulıuğa arnalağan saralarźıñ räsmi ölöşö tamamlanıu tantanahında xäbärselärgä birgän äñgämähendä şulay tip belderźe. Mayźanğa törlö qalalarźıñ yuğarı uqıu yorttarında uqıusı tatar yäştäre saqırılğaynı. Bayramdı oyoştorowsı Alik Loqmanov. Bulasaq uqıtıusılarźı yälep itew ber źä osraqlı tügel, ti oyoştorowsılar. Sönki bernisä yıldan tap ular uqıusılarğa Ğabdulla Tuqay ijadınıñ bar neskälektären öyrätäsäk. Xökümät premer ministrı İldus İleşev Tuqay ijadına arnalğan kürgäźmä menän tanıştı. Saranı oyoştorowsılar äytewensä, aźna aźağında Törkiäneñ İstambul qalahında la tatar äźibe Ğabdulla Tuqayźı iźkä alasaqtar.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Columbia ğäläm korabınıñ hälakäte ber Amerikanı ğına tügel, bar dänyanı teträtte. Häm şuşı hälakätneñ säbäpläre xaqında da xäzer bäxäslär bar dönya buylap bara. Amerika Quşma Ştatlarınıñ üzendä bu uñaydan berniçä tikşerü alıp barılaçaq. Älegä şul ğına bilgele, Cirgä töşkän çaqta Columbiä korabında kinät kenä cılılıq artuwı küzätelgän, bu xaqta Quşma Ştatlarnıñ ğälämne tikşerü idaräse NASA belderde.
Düşämbegä qarşı töndä NASA wäkilläre Columbiä hälakätenä bağışlap maxsus matbuğat oçraşuwı ütkärde häm şunda bäyän itelgän mäğlümattan añlaşılğança, ğäläm korabınıñ cirgä töşüwenä yaqınça 16 minut qalğanda, ul üzeneñ sul kanatı yağında bötenläy kötelmägän cılılıq artuwın kiçergän, şunnan soñ anıñ, ixtimal şul cılılıq artuwı säbäple, cirgä oçış turında mäğlümat birep torğan cihazları eştän çıqqan häm korab sul yağına awışa başlağan. Oçış belän idarä itüçe komputer 90 tonnalıq korabnı şunda uq uñğa boru omtılışın yasağan. NASA ğalimnärendä älegä menä şundıy ğına mäğlümat bar. Häm alar hälakät säbäpläre turında nindi dä bulsa tögälräk farazlar belderüdän totılıp tora. NASAnıñ ğäläm korabları oçışları öçen cawaplı mödire Ron Dittemore matbuğat oçraşuwında, mindä qazanıñ säbäbenä kürsätkän ber genä närsä dä yuq dip belderde. Xäzer bar tırışlıqlar, küktä tarqalğan Columbiäneñ cirgä töşkän qaldıqların ezläp tabu häm alarnı tuplawğa yünälderelä. Moñardan tış tikşerüçelärdä, korabtağılar belän inde elemtä özelgännän soñ da annan 32 sekund däwamında kilep torğan mäğlümat ta bar, xäzer anı öyränü bara, Dittemore tikşerü törkemnäre bu eşne inde başladı, läkin bar mäğlümatnı bergä tuplaw häm nindi dä bulsa näticälär yasaw öçen könnär häm atnalar kiräk bulaçaq dip belderde. NASA wäkilläre şulay uq, qazağa Columbiä 16-nçı ğinwarda ğälämgä kütärelgän waqıtta anıñ yağulıq bagınnan ıçqınğan ber qıypılçıqnıñ korab tışlığına zian kiterüwe ixtimalın da qarıy. Belgeçlär xäzer monıñ videotasmasın tikşerä. Qıypılçıqnıñ zian kiterä aluwı xaqında korab äle ğälämdä çaqta uq bilgele ide, häm NASA belgeçläre monıñ nindi näticälärgä kiterä aluwı xaqında fiker dä alışqan bulğan. Dittemore bu uñaydan bolay dip belderde.
NC020204
Bez bu videonı qarawğa häm şul qıypılçıqnıñ nigä kiterä aluwın tikşerügä şaqtıy waqıt sarıf ittek, şul tikşerülär häm elekke täcribägä tayanıp, älege waqiğäneñ iminlek öçen qurqınıç tudırmawı xaqında kileşende di NASAnıñ ğäläm korabları oçışları öçen cawaplı wäkile Ron Dittemore. Tikşerüçelär xäzer üz iğtibarın şul yağulıq bagı eşlängän şirkätkä yünältä, NASA andıy baklarnı küptännän qullana häm üzeneñ alarnı yaqın kiläçäktä almaştırırğa teläwen beldersä dä, baqlar berqayçan iminlek öçen qurqınıç tudırmadı di. Alar Lockheed Martinneñ Yaña Orlean şähärendäge şirkätendä citeşterelä ide. Bu faraznıñ, yäğni qaza säbäbe artında şul qıypılçıq yatuwınıñ köçle yağı şunda, videotasmadan kürengänçä ul näq menä sul qanatqa kilep bärelä. Hälakät aldınnan da problemalar näq menä şunda başlana. Ğälämdä çağında Columbiä bernindi kötelmägän awırlıqlar kiçermi, läkin cirgä kire qaytqanda korab, atmosfera qatlamına kergändä ifrat ta zur basım wä cılılıq üzgäreşläre kiçerä häm korabnıñ, bigräk tä tışlıqnıñ nıqlığı şul waqıtta sınala.
Kärim Kamal, Praga.


text:
İranda yaña prezident saylandı: AQŞ-İran mönäsäbätläre qaysı yaqqa üzgärer?
İranda yaña prezident saylanğannan soñ Quşma Ştatlar belän İran arasındağı mönäsäbätlärdä yaña çor başlana. Üzen reformaçı dip tanıtqan prezident Möxämmät Xattami waqıtında da bu mönäsäbätlär ciñel bulmadı. Xäzer isä aña almaşqa qırısraq säyäsät alıp baraçaq dip sanalğan Mäxmüt Äxmädinecad kilde. Düşämbedä Amerikan prezidentı George Bush, İrannıñ atom qoralğa iä buluın qabul itep bulmıy dide. Ul şulay uq İranda ütkän saylawlarğa tänqit belderde. Amerika-İran mönäsäbätlären alda ni kötä?
"Bez İslam Respublikası häm İran xalqına doşman bulmağan här däwlät belän diplomatik mönäsäbätlär urnaştırırğa äzer. Bezneñ belän mönäsäbätlär urnaştırırğa teläwçelär üz säyäsätlären açıq itep iğlan itergä tieş."
Äxmädinecad''nıñ bu süzläre Quşma Ştatlar belän dä mönäsäbätlärne yaxşırtırğa äzerlekne añlatamı? Washingtonnıñ Cato institutında saqlanu häm tışqı säyäsät belgeçe Ted Carpenter bu sorawnı kiresençä quyarğa kiräk di:
"İran xökümäte Quşma Ştatlar belän eş iterä telärme-yuqmı, bez monı belmibez, häm eş anda da tügel. Minemçä, Bush administratsiäse üze bu xökümät belän eş itergä telämäs. Ul anı qadimçelärneñ soñğı uñışı dip sanıy."
Bush administratsiäse İran qadimçeläre Äl-Qaidä belän elemtädä tora, häm dä Äxmädinecad xökümäte atom programmasın däwam iter dip borçıla. Ämmä Carpenter süzlärençä, Bush administratsiäseneñ İran turındağı mäglümätläre tögäl bulmasqa mömkin, çönki alar nigezdä İran dissidentları häm sörgendäge keşelärdän alınğan. İke yıl elek Ğiraq turında şikle mäglümät tuplap Washington awır xäldä qalğan ide.
Sörgendäge törkemnär belän eş itkändä bik saq bulırğa kiräk, alar uqımışlıraq, kübese şähärlärdä tora, läkin alar ildäge qalğan xalıqnı wäkillek itmi häm dä bez uylağanğa qarağanda küpkä zäğifräk, di Ted Carpenter.
Ä menä Saqlanu häm däwlät departamentında elekke küzläw belgeçe Anthony Cordesman, Äxmädinecadnıñ tışqı säyäsäte qaya taba baraçağın äytergä äle irtä di. Äxmdinecad turında älegä bik az mäglüm. Mäcles belän yä isä ilneñ ruxaniları belän ul niçek eş iter, äytüe qıyın. Älegä şul saylaw aldı kampaniäse waqıtında äytkännärdän çığıp qına närsäder farazlap bula. Anthony Cordesman:
"Älegä şunı äytep bula, Äxmädinecad Quşma Ştatlar belän mönäsäbätlärne yaxşırtırğa kereşmäde. Xättä kiresençä. Berençedän, wazğiätne üzgärtü ciñel tügel. İkençedän, ilneñ yuğarı ruxanie ayatolla Xömänei monı telärme? Prezident bit töp citäkçe tügel. Töp qararlarnı Xömänei qabul itä."
Cordesman süzlärençä, älegä qädär Tähran merı bulıp eşlägän Mäxmüt Äxmädinecad''nıñ üz tışqı säyäsäte äle bulmasqa da mömkin. Matbuğat oçraşuında yasalğan häm qırıs häm yomşaq belderülär näq şul turıda söyli. İxtimal älegä ul nindi dä bulsa üzgäreşlär başlarğa äzer tügel. Washingtonnıñ moña nindi cawap qaytaraçağın belep betermi. Belgeçlär fikerençä, Quşma Ştatlar belän İran arasındağı mönäsäbätlär nindider ber yünäleş alğançığa qädär äle şaqtıy waqıt ütäçäk.
-Ali Gilmi


text:
Bügen AQŞ xärbi oçqıçları Ğiraqnıñ ğisyançılar qulındağı Fällücä şähärenä yaña höcümnär yasadı, AQŞ cir öste köçläre şähär tiräsendä pozitsiälären nığıttı.
Fällücädäge xastaxanä xezmätkärläre äytüençä bombalawlar näticäsendä ülüçelär bar, ämma bik qatı atışlar baru säbäple aşığıç yardäm maşinaları yardämgä bara almıy. Elekke hawa höcüme waqıtında 3 keşe ülde dip xäbär itelä.
Fällücäneñ könyaq citendä AQŞ tankları ğisyançılarnıñ pozitsiälären utqa tottı dielä.
Ğisyançılar alarğa aftomat qoraldan, minaatqıçlardan häm raketa atqıçlardam cawap birgän.
Bügen Ğiraqnıñ küçeş çorı xökümäte tağın ber märtäbä Fällücä xalqın ğisyançılarnı xakimiätlärgä tapşırırğa çaqırdı häm tapşırmağan oçraqta kiñküläm höcüm başlanaçağı turında kisätte.
Kiçä Ğiraqnıñ Latifia şähärendä yäşeren höcüm näticäsendä Ğiraq politsiäseneñ 9 xezmätkäre üterelgän.


text:
Säyäsi firqälär canlana
Mönbärgä kütärelüçelär arasında Norlat şähäre häm rayonı administratsiäse başlığı Fatix Sibğätullin istä qaldı. Norlatta “Yedinaya Rossiä” äğzäläre 2 meñgä citep bara ikän. Yäğni, saylawçılarnıñ 4 protsenttan artığı xäzer partiädä. Bu töbäktä gektarınnan 65 sentner ikmäk cıyıla. Sotsial' tormışta şaqqatırğıç üzgäreşlär kürenä. Elekke KPSS aktivistların, bigräk tä oyıştıru, apparat eşe täcribäsen tuplağannarın, Sibğätullin “Yedinaya Rossia”ğa cälep itä ikän. Oppozitsiägä çığıp tänqitläwçelärgä ul cawaplı xucalıq eşe täqdim itä häm üzeneñ komandasında eşkä cigä ikän. Şulay bulğaç, bu firqägä qarşı torırlıq keşelär Norlatta oçramas kebek. Uzğan saylawlarda Norlat saylawçılarınıñ 94 protsentı Vladimir Putinnı yaqlap tawış birgän. Ni ğäcäp, partiä eşläre respublika külämendä xäzergä bik zäğif xäldä. “Yedinaya Rossia”neñ apparat eşlären alıp barırğa Mäskäwdän aqça birelmi ikän. Eşlär bolay barsa, qorı administrativ resurs qına uçlap qalu qurqınıçı turında söyläştelär Politsovet utırışında. “Tatarstan - Yaña ğasır” ictimaği xäräkäteneñ rayon, şähär bülekläre “Yedinaya Rossia” firqäsenä kerep utırğannar. Ä respublika däräcäsendäge ğasırçılar xäzergä ayular qoçağına omtılmıy.
Şul uq utırışta “Jizn'” partiäseneñ Räfqät Altınbaev portretları töşkän kalendarlar häm firqä dokumentları tutırılğan konvertlarnı şähär häm rayonnardağı poçta tartmalarına tutıru turında da fiker alıştılar. Beräwlär, bu faydasız närsä, buş partiä häm bulmağan populistik ideyälärne demonstratsiäläw dip sanıy. İkençelär, “Jizn'” partiäse üzeneñ reklaması belän şaqqatırdı, cäncal çığardı. Dimäk, üz maqsatına ireşte, cämäğätçelekneñ iğtibarın cälep itte, dilär.
KPRFnıñ bülekçäse, kommunistlar da tik yatmıy. Raykov citäkçelegendäge “Narodnaya partia” da Tatarstanda üz keşelären eskä çığarırğa tırışa. Köz köne ütäçäk saylawlar aldınnan säyäsi bazar bik qızıp kitärgä oxşağan.


text:
Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq qoral programmaları turındağı elekke mäğlümatına ışanıp bulami?
Ğiraqnıñ elekke xakimiaten küpläp yuq itü qoralların eşläp çığaruda ğäyeplägändä amerikan yağı berniçä märtäbä üzeneñ yäşeren xezmätläre tuplağan mäğlümatqa nigezlängän ide. Läkin Ğiraqta inde amerikan ğäskärläre urnaşqaç ta andıy qorallar anda älegä tabılmadı. Bu uñaydan radiobıznıñ Waşingtondağı xäbärçese küzläw ölkäsendäge xosusi belgeçlär belän oçraşıp, alardan Quşma Ştatlarnıñ yäşeren mäğlümat cıyu yulları xaqında soraştı.
Audio
"Bezneñ küzläw xezmätläre, Saddam Xösäyenneñ 500 tonna sarin, gärçiç häm VX nerv gazı citeştererlek materialı bar dip isäpli, andıy külämdä şuşı ximik matdälär iksez-çiksez meñlägän keşene üterä ala. Saddam bu materiallar turında berni dä äytmäde, ul alarnı yuq itüwen raslağan dälillär kitermäde" dip beldergän ide prezident Bush. Şunnan soñ äle däwlät sekretare Colin Powell da yäşeren xezmätlärneñ şul serle mäğlümatına tayanıp Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasında çığış yasadı. Läkin xäzer inde amerikan yağı Ğiraqta şikle qorallar ezenä tiz genä töşü ixtimalına üze dä bik ışanmıy kebek. Häm bu üzennän-üze, ä Quşma Ştatlarnıñ küzläw oyışmaları tuplağan mäğlümatqa ışanıp bulamı soñ digän soraw tudıra. Hans Blix kebek qoral inspeksiäläre mäs’äläsen yaqınnan belgän keşelär Powell kitergän dälillärgä asılda bik yuğarı bäyä birä.
Audio
"Min anıñ, yäğni Powellnıñ eçkersez uylawına şiklänmim, anıñ xaqında min bik yuğarı fikerdä, min aña soqlanam. Ul şaqtıy ğına materialnı tikşergän häm ul alarğa ışana. Läkin ikençe yaqtan, yuğarıda utırğan çaqta tieşle materiallar birelsä dä, sez alarnıñ barısın da tikşerep beterä almıysız" digän şik belderä Hans Blix, Ğiraqtağı qoral inspektorları citäkçese. Waşingtonda, Strategik häm Xalıqara tikşerülär üzägendä eşläwçe Simon Serfaty da, Powell İminlek Şurasındağı çığışında yäşeren mäğlümat çığanaqların açıp salmasa da, ul kitergän dälillär ışanırlıq ide di. Anıñ fikerençä, Quşma Ştatlar Ğiraq turında mäğlümatnı yıllar däwamında cıyıp kilde, läkin alarğa citdi qaraş barı tik 2001-nçe yılnıñ 11-nçe sintäbre höcümnärennän soñ ğına kürsätelä başladı. Şul uq üzäktä eşläwçe ikençe ber belgeç, Anthony Cordesman amerikan häm britannarnıñ Ğiraq qoral programması turındağı yäşeren mäğlümatına azraq ışanıç belderä. Alar asılda törleçä yullar yardämendä tabılğan häm ışanu däräcäse dä törleçä bulğan mäğlümat cıyılması ğına di Cordesman.
Audio
"Çınbarlıqta bu, oçraqtan oçraqqa nigezlängän ber närsä bulıp tora. Sez yış qına anıq mäğlümat alasız häm ul şaqtıy ışanıçlı. Başqa oçraqlarda isä sezgä oçlarnı yalğarğa ğına turı kilä. Sez yäşeren mäğlümatnıñ mozaikasına ğına iyä bulasız" di Anthony Cordesman. Ğiraq qoral programmaları mäs’äläsendä Amerika Quşma Ştatlarınıñ näq menä şundıy ğına mäğlümatı bulğan dip isäpli ul, häm suğış wä ikençe yaqnı ğäyepläwlärgä kilgändä yuğarı däwlät citäkçeläre mömkin qädär tögälräk bulırğa tieş dip belderä.
Kärim Kamal, Praga.


text: Qabul. Bügen Äfğanstan başqalasında ilneñ elekke prezidentı Sibğätulla Möcädidigä höcüm yasaldı, ul utırğan maşinağa şartlatqıçlar quyılğan ikençe ber maşina kilep bärelde. Möcädidi ciñel cäräxätlär alıp qına qotıldı, şartlawda ike höcümçe häm uramdağı ike keşe hälak buldı. İlneñ xäzerge prezidentı Xämit Qarzay monı Äfğanstannıñ bäysezlegenä, ildäge tınıçlıqqa yasalğan höcüm dip bäyäläde. Sibğätulla Möcädidi bügenge köndä Äfğanstan parlamentınıñ yuğarı pulatın - senatnı citäkli. Qabulda uzğan matbuğat oçraşuında ul üzenä yasalğan höcüm öçen cawaplılıqnı kürşe Pakstandağı yäşeren xezmätlärgä yökläde häm Äfğanstannıñ doşmanı bulıp bügenge köndä Pakstan tora, dip belderde.


text:
İstanbulda ber yulı bulğan şartlawlarda kimendä 26 keşe hälak buldı, 450gä yaqını yaralandı
Yevropa Berlege, Fransiä prezidentı Jacque Chirac, Rusiä, Polşa, İsrael tışqı eşlär ministrlıqları, İtaliä häm Gretsiä premyer-ministrları, Süriäneñ mäğlümat häm İrannıñ eçke eşlär ministrlıqları häm Vatikan, İstanbulda yasalğan höcümnärne kisken täñqitläp, Törkiägä teläktäşlek belderde.
Londonğa säfären däwam itkän amerikan prezidentı George Bush, terrorçılar yañadan ireklekkä qarşı buluların kürsätte, dide. Läkin alar irekle däwlätlärne qurqıta almıy, dip östäde Bush.
Törkiä yustitsiä ministrı Cemil Çiçek, bügenge şartlawlar şimbä könne sinagoglar yanında bulğan terror höcümnären xäterlätä, dip belderde. Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw da şartlawlarda Al Qaida eze bar, dide. Stokholmda säfärdä bulğan Törkiä tışqı eşlär ministrı Abdulla Gül, Törkiä terrorğa qarşı köräşne däwam itäçäk, dip belderde: "Xäzer bez oyışqan terror ğamällärenä duçar buldıq. Qızğanıçqa qarşı, küpme ber ğayepsez keşene yuğalttıq, ämmä bez terrorğa qarşı köräşne däwam itäçäkbez" dide Abdulla Gül.
Törkiä räsmiläre xäbär itüençä bügen xökümät köçläre ilneñ könyaqkönçığışında 14 körd suğışçısın ütergän. Anadolu mäğlümat agentlığı xäbär itüençä bäreleşlär Bingöl provinsiäsendä bulğan, suğışçılarğa hawadan höcüm itelgän. Törkiä räsmiläre belderüençä, şimbä könne İstanbulda bulğan intixar höcümnären Bingöl ölkäsennän kilgän ike terrorçı oyıştırğan bulğan.


text:
Salauat Yulaev komandahı qimmätle xoqkeysılar menän kileşeü töźöy.
Öfönöñ Salauat Yulaev xoqkey klubı il häm donya buyınsa yondoźlo xoqkeysılar yıya. Bınıñ ösön aqsa yällämäyźär. Mäśälän bığa tiklem ameriqala uynağan Aleksandr Perejoğin Öfölä ber miźgel esendä 43 million yarım hum eşläyäsäk. Şulay uq Çexiyanan Miroslav Blataq atlı egette lä alğandar. Bığa tiklem Öfölä Çexiyanan Radep Pxilipp menän Mixal Mikesqa la uynay ine. Xäźer ular ösäü bulıp kitte. Aq Barstan Vitaliy Proşkin da Öfögä küskän. Timäk Salauat Yulaew uğa küberäk aqsa wäğäźä itkän. Tağı la ber xoqeysı- Kirill Koltsov Avanğardtan kitep başqortqa äylängän. 2 yıl elek NXL-dağı loqaut mälendä Qazandıñ Aq Barsı donyanıñ barlıq yondoźźarın yıyıp alğaynı. Tik berense urın yaulay almağaynı. Öfö qomandahı la 450 yıllıqqa büläk äźerläybeź tip sığımdarğa batıp ta, miźalhıź torop qalıuźan qurqmay mikän.
B.Fatqullin Öfö


text:
Çallıda iñ yaxşı tatar yegeten sayladılar
Tatar yegete bulu öçen ni kiräk? Ul nindi sıyfatlarğa iä bulırğa tieş? Älege sorawlarğa cawapnı Çallı şähäreneñ “Nur” yäşlär üzäge ezläde. Çönki näq menä Çallıda “Tatar yegete” bäygeseneñ final öleşe uzdı. İñ yaxşı “Tatar yegete”n saylaw bäygese Çallı şähärendä 2004 yılda uq ütkärelgän. Soñınnan bu bäyge Bötendönya Tatar başqarma kongressı yärdäme belän Qazanda da uzdırıla başladı.
“Tatar yegete” bäygesen uzdıru tatar yäşläre arasında matur milli traditsiägä äwerelde. Oyıştıruçılar süzlärenä qarağanda, biredä qatnaşırğa teläwçelärneñ sanı yıldan-yıl arta. Bıyıl bäygedä 11 uqu yortı studentları köç sınaşqan. 2005 yıldan “Tatar yegete” bäygese töbäqara däräcäsendä uza.Anda Tübän Novgorod şähärennän dä qatnaşuçı yegetlär bulğan. Ni öçen kiräk soñ tatar yegetlärenä älege bäyge? Närsä birä ul alarğa? Bu xaqta “Nur” üzägeneñ yäşlär belän eşläw buyınça belgeç Älfinä Kaşapova söyli
“Tatar yegete” bäygesen uzdırunıñ maqsatları: yäşlärne tatar tarixı, mädäniäte belän tanıştıru, alarda tatar xalqına xas bulğan iñ yaxşı sıyfatlar tärbiäläw häm yegetlärdä tatar xalqına xas ğorurlıq xise tärbiäläw tora. Qızlar yörägen yandıra alırlıq yeget nindi bula?
Yegetläreneñ niçek saylap alalar soñ? Älfinä Kaşapova däwam itä
Bäygeneñ berençe turı yuğarı häm urta belem birü yortlarında uzdırıla, ber-ike student yarımfinalğa çığa. Bıyıl yarımfinalğa 14 yeget çıqtı. Jyuri tarafınnan 6 yeget finalğa saylap alındı. Final Sara Sadıyqova isemendäge konsertlar zalında uzdı. Döres itep tatarça söyläşülären, etika normaların belülären, hönärlären kürsätergä tieş ide yegetlär.Yegetlärne saylaw monıñ belän genä çiklänmi äle. İñ yaxşı tatar yegete isemen alu ciñel genä birelmi, di Älfinä Kaşapova. Alar öçen törle nominatsiälär qaralğan. Üzläre belän tanıştıru, sänğät'le itep şığır söyläw häm cır başqaru belän genä çiklänmi yegetlär. Alar ber-berse belän qul köräşterä, xätta at ta cigep kürsätä. Yeget keşegä citmeş törle hönär dä az digän tatar xalıq mäqälen yegetlär şulay isbatlap kürsätte.
Bıyılğı bäygedä qızu köräştän soñ tatar yegete isemenä Lenar Ğafiätullin layıq bulğan. Xäzer ul töbäqara “Tatar yegete” bäygesendä qatnaşırğa äzerlänä. Oyıştıruçılarnıñ süzlärenä qarağanda, bıyıl bäygedä Rusiäneñ başqa töbäklärendä yäşäwçe tatar yegetläre dä qatnaşır dip kötelä.
Güzäl Zıyätdinova


text:
Öfölä quray uynay belgän robottar eşläy başlağandar.
Radioelektronika qolledjı studenttarı beyeklege 35 santimetr samahı bulğan keşegä oqşçağan maşina uylap tapqan. Ularźıñ berüźäre huğışa belä, ikenseläre şäp itep başqort xalıq beyeüźären häm zamansa beyeüźär başqara. Ber robot barıhın da uźıp kitkän- başqorttoñ milli muzıka qoralı- qurayźa uynay.
Äle bında 8 robot eşlängän. Ular menän törlö kürgäźmälärgä lä sığalar. Quray uynağan timer keşene qararğa teläüselär küp ikän. Studenttar artaban robottar teatrı yaharğa teläy. Tik bına detaldär tabıuı qıyın- Koreyanan hatıp alalar ikän.


text:
Räsix Xannanovqa 75 yäş tuldı
Başqortstandağı kürenekle tatar jurnalistı häm yazuçı Rasix Xannanovqa 75 yäş tuldı. Şuşı uñaydan comğa könne Ufadağı Akterlar yortında anıñ yubiley kiçäse ütä. Bäyrämdä säxnä türendä Räsix ağanıñ icattaş dusları da bar. Kompozitorlar Tälğat Şäripov belän Rim Xäsänov, cırçılar Zäki Mäxmütov, Ğali Xämzin, Mäskäwdän kilgän Roza Xäbibullina häm başqalar qotlıy yubilyarnı.
Rasix Xannanov ğömere buyı jurnalistikada eşläsä dä, yazuçılıq eşe öçen dä waqıt taba ide. Ufada tatar telendä çığuçı “Qızıl tañ” gazetasında utız yıldan artıq xezmät itte Rasix Xannanov. Başta ädäbi xezmätkär buldı. Annan soñ törle büleklärne citäkläde, ozaq yıllar baş möxärrir urınbasarı buldı. Ä inde layıqlı yalğa kitkänçe, berniçä yıl “Qızıl tañ”nıñ baş möxärrire yögen dä tarttı ul.
Ädäbi icatta kübräk prozada üzen tanıttı Rasix ağa. Anıñ berniçä romanı, povest'ları häm bik küp xikäyäläre basıldı. Şul uq waqıtta ädäbiät söyüçelär Rasix Xannanovnı lirik şağir bularaq ta belä. Anıñ 200 gä yaqın şiğerenä kompozitorlar bik matur cırlar da icat itte.


text:
Könbatış Putinneñ München kiñäşmäsendä yañğırağan qatı tänqitennän aynırğa tırışa
Äle genä Bavariä başqalası Münchendä tämamlanğan İminlek kiñäşmäse bıyıl törle qarşılıqlı belderülärgä bay buldı. Şularnıñ iñ istä uyılıp qalğanı - Rusiä prezidentı Vladimir Putinneñ kisken töstä Quşma Ştatlarnı häm NATOnı tänqitläp çığuı. Belgeçlär, Putinneñ xakimiätkä kilgännän birle mondıy qırıs süzläre äykäne yuq ide äle, dip belderä.
Bar dönyadan cıyılğan iminlek ölkäsendäge belgeçlär, saqlanu ministrları, xärbi ähellär qarşına çığıp prezident Putin bar närsäne açıqtan-açıq söyliäçägen belderde häm çınnan da Könbatışnıñ, NATOnıñ, häm bigräk tä Quşma Ştatlarnıñ xärbi-säyäsi ölkädäge qayber ğämälläre uñayınnan qırıs eçtälekle belderülär yasadı.
"NATOnıñ kiñäyüennän tış bezne şulay uq Yewropada raketalardan saqlanu sistemasın urnaştıru tırışlıqları da borçıy. Bu oçraqta başlanaçaq aşqınıp qorallanunıñ çirattağı äylänäse kemgä kiräk?, di Vladimir Putin. Yewropalılarnıñ üzenä kiräk buluına min şiklänäm. Problemalı sanalğan ber genä ildä dä 5 meñ-8 meñ çaqrımğa oçarlıq häm Yewropağa qurqınıç tudırırlıq raketalar yuq häm alar anda yaqın kiläçäktä dä bulmayaçaq", dip añlata Putin, amerikannarnıñ mondıy sistemanı Rusiägä qarşı qoruına işarä itep.
Alay ğına da tügel, Putinne ğomumän Quşma Ştatlarnıñ dönyadağı urını da nıq borçıy.
"Xäzer dönyada barğan xällär ul berüzäkle, berqotıplı dönya sistemasın buldırırğa tırışu näticäse. Beryaqlı, häm yış qına qanuni bulmağan ğämällär älegä qädär ber genä problemanı xäl itä almadı. Alay ğına da tügel, alar yaña faciğälärgä, yaña kierenkelek uçaqlarına ğına kiterde. Üzegez dä kürä alasız - suğışlar, regional'' nizaqlar sanı kimemäde, alarda kübräk, şaqtıy kübräk keşelär hälak bula", di Putin, yänä Quşma Ştatlarnıñ soñğı yıllardağı säyäsätenä işarä itep.
Washington öçen Rusiä prezidentınıñ şuşı süzläre kötelmägän buldı. Aq Yort bu uñaydan maxsus belderü yasap, Putin äytkännärgä bik ğäcäplänüen häm küñele qaytuın äytte.
Şulay uq München kiñäşmäsendä qatnaşqan, kiläse prezident yarışına çığarğa äzerlängän respublikan senatorı John McCain, ğämälläre Yewro-Atlantik demokratiäläre nigezen täşkil itkän qimmätlärgä qarşı kilgändä Rusiä berqayçan da Könbatış belän çın xezmättäşlekkä ireşä almayaçaq, Mäskäw şunı añlarğa tieş, dip belderde.
Üz çığışınnan soñ Putin Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Robert Gates belän oçraşmasmı, digän ömetlär bar ide, ämma Rusiä prezidentı barı tik kiñäşmä xucabikäse, Germaniä kanslerı Angela Merkel belän xosusi aş mäclesendä buldı da, Yaqın Könçığışqa kitüe säbäple, tiz genä kire Mäskäwgä qaytıp kitte.
Münchendä isä, Könbatış belän Rusiä arasında yaña salqın suğış başlanmasmı, digän şöbhäle sorawlar ğına qaldı.
Kärim Kamal


text:
AQŞ koalitsiäsendäge däwlätlär Ğiraqta totıq aluçılar belän niçek eş itü turında urtaq fikerdä tügel
Pänveşämbe könne İslamabad Ğiraqta 2 paqstanlı totıqnıñ üterelüen ğäyepläp çığış yasadı. Küwäyttä urnaşqan şirkätkä xezmät itüçe bu 2 paqstanlınıñ üterelüe totıq aluçılarnıñ çit il ğäskärlären häm şirkätlären ğiraqtan çığaru öçen ni qädär räximsez bula aluın tağın ber märtäbä rasladı. Ul arada äl-Cäzirä televideniese tağın ber çit il keşese Somalilı maşina yörtüçeseneñ üterüe sürätlängän videotasma kürsätte.
AUDİO: Bu Paqstan xalqı öçen küñelsez kön. Bu ğailäläläre öçen häm böten xalqıbız öçen küñelsez kön. Bu wäxşilek. Totıq aluçılar 2 ğäyepsez paqstanlını üterde. Üterelgän ul keşelär bernindi cinayät tä qılmağan. Ämma üterüçelär Paqstanğa, İslamğa, keşeçelekkä häm Ğiraq xalqına qarşı cinayät qıldı.
Uzğan atnada totıq itep alınğan keşelärneñ ğailä äğzaları äle küptän tügel genä Ğiraq suğışçılarınnan alarnı ütermäwne sorap yalwara ide. Raja Azad Xan isemle totıqnıñ olı qızı Nazai Xan:
AUDİO: Minem ätiem ğäyepsez keşe häm anıñ iseme berniçek tä Ğiraqtağı säyäsi xällärgä bäyle tügel. Sinhar, keşeleklelek kürsätep anıñ cibäregez. Sez dä, bez dä möselmannar. Bez ber din, päyğämbär, ber Alla keşeläre. Zinhar anı cibäregez.
Ämma mondıy möräcäğätlär yardäm itmäde. Bu ike paqstanlı Küwäyttä terkälgän ber şirkät xezmätkärläre ide. Totıq aluçılar ägär dä şirkät Ğiraqtağı eşçänlegen tuqtatmasa alarnı üterü belän yanadı. Çärşämbe könne alar ğäräp telendä söyläwçe, Qatarda urnaşqan Äl-Jäzirä televideniesenä totıqlarnıñ üterelüe töşerelgän videotasma cibärde. Televidenie ul küreneşlär artıq qurqınıç dip alarnı kürsätüdän baş tarttı.
Uzğan ayda totıq aluçı başqa ber törkem başqa ber paqstanlınıñ möselman buluın açıqlağaç häm anıñ anasınıñ açıq möräcäğäten işetkäç anı irekkä cibärgän ide. Bu yulı ise totıq aluçılar çit il xökümätlären häm şirkätlären Ğiraqtan kitärgä mäcbür itü öçen nindi adımnarğa bara aluların açıq kürsätte. Totıq aluçılar İslamabadtan Ğiraqqa ğäskär cibärmäwne dä taläp itte. Elegräk Paqstan üz ğäskärlären barı tik Ğiraq xökümäte sorasa ğına, häm başqa möselman däwlätlär dä cibärsä genä Ğiraqqa cibäräçägen beldergän ide.
Aprel'' ayınnan birle ğiraqtağı ğisyançı törkemnär küpsanlı çit il keşelären totıq itep alıp alarnıñ ğömere öçen satulaşunı töp qoralğa äwerelderde. Xäzer inde alar xärbilär kebek qimmätleräk totıq alırğa tırışmıy, qullarına töşerä alğan härber çit il keşesen totıq itep ala. Mäs''älän küptän tügel 2 İordan maşina yörtüçese totıq itep alındı. Alarnı eşkä alğan İordan şirkäte, ğisyançılarnıñ taläplären ütäp, Ğiraqta qayber eşçänlegen tuqtatırğa rizalaştı. Häm bu iordanlı totıqlar xäzer azat iteler dip kötelä. Citmäsä totıqlarnıñ tuğannarı da bu iordan şirkäteneñ başqarma mödiren üterü belän yanadı.
Aprel'' ayınnan birle totıqlarnıñ kübese azat itelsä dä, 7-äw räximsez räweştä üterelde. Xäzer ğisyançılar qulında barlığı 13 totıq qala birä. Amerikan soldatı Keith Matthew Maupinnıñ häm Bolğarstan maşina yörtüçeseneñ isän bulu-bulmawı äle bilgesez.
Ğiraqtağı çaralarda qatnaşuçı illär arasında totıq aluçılar belän niçek eş itärgä kiräklege turında bäxäs bara, alar urtaq ber fikergä kilä almıy. Bu atnada Awstraliä tışqı eşlär ministrı Alexander Downer Fillipinnıñ Ğiraqta ğäskärlären çığaruı totıq aluçılarnı tağın da ruxlandıraçaq qına dide. Uzğan atnada ber fillipinlı maşina yörtüçene totıq aluçılar qulınnan qotqaru öçen Fillipin Ğiraqtağı 44 xärbieneñ barısın da annan çığarğan ide.
AUDİO: Hiçşiksez Madridtağı şartlawlardan soñ İspaniäneñ Ğiraqtan ğäskärlären çığaruı häm totıqnı üterü belän yanağannan soñ Fillipinnıñ çigenüe terrorçılarnıñ köçen tağın da arttıra.
Fillipin Maniladağa Awstraliä ilçesen çärşämbe könne tışqı eşlär ministrlığına çaqırdı. Räsmilär anda söyläşüneñ ni turıda baruın äytmäsä dä, kiñküläm mäğlümät çaraları ilçeneñ Dawnernıñ çığışına açu belderü öçen çaqırtqannar dide.
Bu atnada Ewropada häm Yaqın Könçığışta säfärdä yörüçe AQŞ däwlät sekretare Colin Powell barlıq berektäş illärne Ğiraqta totıq aluçılar aldında qatı torırğa çaqıra. Sişämbe könne Macarstanda ul Ğiraqta Amerikanıñ berektäşläre tezlänergä tieş tügel dide. Powell Macarstan televideniesenä intereviewda:
AUDİO: Bez bombalar, totıq alular, baş kisülär aşa eş itüçe ğisyançılarğa ciñü bäyräm itü mömkinlege birergä tieş tügel. Minemça maçar xalqın monı añlıy. Şuña kürä sezneñ ğäskärlär xäzer anda tora. Häm min monı sezneñ parlamentığız, deputatlarığız da añlar dip uylıym.
Älegä Ğiraqta macarlarnı totıq itep almadılar. Ämma Macar oppozitsiäse ilneñ 350 keşelek ğäskären Ğiraqtan çığarırğa çaqırıp kilä. Powell Macarstannan soñ Mısır belän Söğüd Ğärabstanında buldı. Üz säfären ul Küwäyt, Bosniä häm Pol''şada däwam itä. Bu illärdä dä ul şundıyraq möräcäğätlär yasar dip kötelä. Ğiraqta AQŞ belän Britaniädän soñ iñ zur ğäskär, 2400 xärbi totuçı Pol''şa, bäreleşlärdä berniçä xärbien yuğaltsa da çigenmäyäçägen belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru mäsäläse yañadan xalıqara ähämiät üzägenä kütärelde. Kiläse çärşämbedä Yordaniä portı Aqabada prezident Bush qatnaşlığındağı summittan elek , konfliktnıñ baş aktörları Ariel Sharon belän fälästinle wazıyfadaşı Mäxmud Abbbas oçraşa. İke premierneñ prioritetları berbersennän nıq ayrıla .
Sharon da , Abbas ta xalıqara tınıçlıq planıñ ğämälgä quyu öçen waqıt ölgergän dip belderep kilsälär dä , alarnıñ prioritetları berbersennän nıq ayrıla. Älbättä ike premierneñ oçraşu näticäläre Aqaba summitınıñ atmosferasında çağılaçaq. Pändeşämbe kiçke oçraşuda fälästin yağı İzraelneñ Fälästin däwlätçelegen tanuı turında belderü teli. Bu turıda fälästin wäkile Erakat belderde. Anıñ äytüenä qarağanda bu mäsälä oçraşuınıñ töp teması bulırğa tieş, çönki fälästinnär yaña säxifäneñ açıluı, yaña eraga kerüläre turında işarä kötä. İzrael yağı isä fälästin iminlek köçläre qaysı urınnarda kontrol urnaştırıp, qorallı fälästinnärne tarataçaq, şunı beläse kilä. Sharon süzçese Raanan Gissin bez şunnan so- şul urınnardan xärbilärebezne çığarır idek dip äytä. Gissin bez fälästinnärneñ mömkin bulğan qädär küp urınnarda kontrol urnaştıruın telibez, çigenep iminlek eşlären alarğa tapşırır idek , älbäättä 100% iminlek urnaşır dip kötmibez, ämma bez çın adımnar atlanuın kürergä telibez dip söyli. Solıx yulı planında taraflarnıñ taläpläre bar. Läkin taraflar niçek itep eşkä totınaçaqlar kileşep citmägännär. İzrael başta köç qullanu tuqtalsın ,terror betsen taşlamalar şunnan soñ yasalaçaq digän noqtada tora. Fälästinnär taşlamalar qara-qarşı bulırğa tieş dip äytä. Sharon belän Abbasnıñ 17nçe maydağı oçraşuı, fälästinnärneñ 5 intixar höcüme oyıştıruı säbäple näticäsez bulsa da, taraflar yañadan oçraşırğa buldı. Fälästinnär BMO, Yevropa berlege , Russiä häm AQŞ tarafınnan äzerlängän solıx yulı planın şunduq qabul itte. İzrael yağı prinsıpta qabul itsä dä, tözältmälär kertelüen taläp itte. Fälästin premiere Abbas İzrael basması Haaretztä basılp çıqqan ängämäsendä radikal törkem Hämäs belän söyläşülär alıp baruın häm kiläse atnada alarnıñ İzraelgä höcümnären tämam tuqtatqan kileşügä ireşäçägen beldergän. Abbas Hämästän soñ islamçı cihad häm al aqsa şäxitläre brigadası belän dä kileşügä ireşüne ömed itä. Premier, köç qullanıp qorallı törkemnärne taratırğa telämi ul moñı baştan uq äytep quydı, çönki bu watandaşlar suğışına alıp baraçaq.Ägär dä Abbas ömed itkäneçä höcümnärne tuqtata alsa ,solıx yulınıñ ğämälgä quyuluında alğa taba bik zur adım bulır ide. Abbas süzlärençä Hämäs häm yäşel sızıq yäğni İzrael eçendä häm territoriälärdä qorallı höcümnären tuqtataçaq. Ämma Hämäs süzçese Rantissi , min andıy kileşüne belmim , höcümnärne tuqtatu öçen bez alğa sörgän şartlarnı İzrael yağı kire qağıp kilä dide. Rantissi İzrael sivil fälästinnärne üterüne tuqtatsa , törmälärdä totqan fälästinnärne irekkä çığarsa häm agressiäne betersä , bez İsraelneñ sivil hädäflärenä höcümne tuqtatırbız dip söylägän,. Hämäsneñ başqa ber süzçese Mäxmud al Zahar bugen Reutersğa bolay digän(audio)
Abbas detallär beldermi genä atışlarnı waqıtlıça tuqtatunı täğdim itte. Bez anı söyläştek, şartlar turıda fälästin oyışmasında - Hämästä söyläşülär bara.
Zahar süzlärençä,(audio) solıx yulı Oslo kileşüenäñ naçar kopyası ğına , şunlıqtan bez kileşü fälästinnärgä ber närsä dä kitermiäçäk dip äytäbez.
Premier Mäxmud Abbasqa Hämäs belän kileşügä ireşü qıyın bulaçaq, süzçeneñ atışlarnı waqıtlı tuqtatıp toru turında söyläwe , Sharonğa ber dä oxşamıy, çönki ul bu radikallärgä köç quät tuplau öçen waqıt qına birä digän qaraşta . .
Hämäsneñ ruxi citäkçese şeyx Yasin isä İzraelneñ solıx yulın qabul itüe tozaq qına , AQŞ İzrael mänfäğätläre öçen eşli digän belderülär yasıy. İke premiereneñ oçraşuınnan elek ,töbäktä köç qullanu däwam itte. izrael xärbiläre Könbatış Yarında Hebron häm gazada xan Yunusqa kerde . Xäbärlärgä qarağanda ike fälästinle üterelde.
Färidä Xämit, Praga


text:
Tatarstanda qıtaylar maşina yasayaçaq
Maşina töze, satu zur aqça ul, biznes. Tatarstan ğorurlana, anıñ maşina senäğäte köçle. Ul KamAZ digäne yanıp ta qaradı, barıber maşina çıgarudan tuqtamadı. Böten mir belän kütärdelär KamAZnı. Äle tege Elaz digäne bar ide. Alabuğada maşina zavodı. KamAZda Oka maşinası citeşterelüdän tuqtadı. İñ oçsız bulsa da, satıldı anı citeşterü sänäğäte. Severstal'-avto dip atalğan Rusiäneñ bik köçle şirkäte anı satıp aldı häm anda xäzer Koreya maşinaları citeşteräçäk. İnde alar Oqa kebek oçsız bulmıy. Şundıy maşinalarnı Severstal-avto Semberdä dä citeşterä. Bäyäse 14 meñ dollar. Yäğni 400 meñ tiräse. Qıtaylar da Tatarstan cirendä maşina citeşterä başlıy. Tege Elaz şähärendä – Alabuğada. Alabuğa Rusiädä maxsus iqtisat zonası dip bilgelängän. Yäğni, berniçä yılğa Alabuğada urnaşqan citeşterü şirkätläre salımnan azat itelä. Qıtaylarnı şul da qızıqtırğan buğay. Çönki. Alar başta Leningrad ölkäsennän dä, İrkutski ölkäsennän dä cirlär ezläp qarağannar. Axırda Tatarstan belän kileşkännär. Monda alarıñ oçsız maşinaları yasalaçaq. Belgeçlär süzlärenä qarağanda, maşina bäyäse Tatarstanda yasala başlağaç, tağı da oçsızaya. Älegä ul 12 meñ dollar tora. Qıtaylar zavodnı bu yıl axırına inde tözep betermäkçelär ikän.
Şulay itep, Tatarstan cirendä naçar yullarda da yaxşı yöri torğan, ike çit il maşinası citeşterelä başladı. Xucaları da törle. Konkurentsiä- köndäşlek. Läkin, Tatarstan bit alarnı qızıqsındıra. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, Tatarstan xakimiäte qıtaylarğa tağı da oçsızraq salımnar birü turında wäğdä birgän ikän. Bu xäbärne respublika citäkçelege raslamadı.
İnde, qıtaylarnıñ dönyanı basıp aluları turında küp söylilär xäzer. Xalqı küp, cire az. Şuña kürä yış qına alarğa qarata süzlär işetergä bula. Läkin eşli dä belälär. Qıtay iqtisatı kön üsäsen tön üsä. Alar bazarlarda oçsız çüpräk satuçı ğına tügel. Maşinalar da citeşterälär. Häm muzeylar açalar. Monsı Tatarstannıñ Bua şähärendä. Andağı rayon muzeyenda, ber qıtaylı, arendağa ber bülmä alıp, xalıqnı qıtay mädäniäte häm tarixı belän tanıştıra başlağan.
Räfis Cämdixan


text:
Ankarada Aziä häm Tönyaq Afrikanı öyränü kongressı ütte
Ankarada oyıştırılğan 38 nçe Aziä häm Tönyaq Afrika Eşçänlekläre Kongressı (ICANAS) üz eşen tögälläde. Ber atna buyı ğalimnär häm belgeçlär fänni qazanışları belän urtaqlaştı, ğilmi mäğlümat cıydı, yaña elemtälär urnaştırdı.
Kongressta qatnaşqan 2 meñgä yaqın diärlek delegatlar arasında qırım tatarları belän ber rättän İdel-Ural töbägennän tatar, başqort häm çuvaş ğalimnäre dä şaqtıy ide. Barı tik Tatarstannan ğına da 20-gä yaqın keşe qatnaştı. Ğalimnär tel, ädäbiyat, tarix, miğmarlıq-arxitektura häm başqa könüzäk mäs’älälärdä üz fänni eşçänlekläre belän urtaqlaştı.
Monnan tış törek räsmiläre dä bu fänni cıyınğa bik zur iğtibar kürsätte. Äytik, Törkiyä premyer-ministrı Recep Tayip Erdoğan belän parlament başlığı Köksal Toptan qunaqlar öçen kiçke aş mäcleslären oyıştırdı.
Qazan däwlät universitetınıñ tatar tele kafedrası citäkçese, filologiya fännäre doktorı, professor Fähimä Xisamova belän söyläşäbez:
“Aziyä illäre häm Tönyaq Afrika illäre kul’tura mäs’älälären tikşerü ölkäsendä xalıqara bik zur konferentsiyä. Berençe tapqır qatnaşabız. Tä’sirlär zur, çönki böten Aziä-Afrika illäre wäkilläre, ğalimnäre belän oçraşu bik zur tä’sir itte. Dokladlar bik qızıqlı, aralaşu bik qızıqlı. Bez biregä kübäw kildek. Min yäş ğalimnär belän kildem, alarnı Törkiä belän tanıştıru öçen. Bez 7 xanım kildek. Bezdän başqa äle tağın Tatarstannan tarixçı yegetlär kilde Xafizov, Nabiyev, Väliyev. Qazan universitetınıñ tatar filologiäse fakul’tetınnan tatar tele kafedrası uqıtuçıları, dotsentlar Älfiyä Yosıpova, Gölşat Ğaliullina, Xalisä Kuzmina, min. Tel-ädäbiyat institutınnan bezneñ Tatarstan akademiäsennän ike xanım bar. Barıbızda da tä’sirlär bik zur. Yaxşı qarşı aldılar konferentsiyäne oyıştıruçılar. Yaxşı urnaştıq. Dokladlar bik qızıqlı. Minem inde töp ölkäm tel tarixı mä’säläsendä. Bezneñ 16-18 yözlärdäge tatar ädäbi teleneñ üzençälekläre turında söylädem. Telebez bezneñ borınğı traditsiälärne üz eçenä alğan. Annan soñ şundıy fiker bar fändä: iske tatar tele bik çuar, qatnaşma tel bulğan. Häm 20 yöz başında bezneñ ğalimnär anı xätta törki tel dip atarğa telägännär, çönki bik qatnaş xäldä bulğan. Menä şuşı qatnaşlıqnıñ säbäpläre turında min söylädem. Ni öçen? Çönki iske törki ädäbi tel bit ul ğomumän urtaq törki ädäbi tellärdän üsep çığa. Ämma bezneñ telneñ berqädär qatnaşlı, qatlawlı buluınıñ üz säbäpläre bar. Anı bezneñ zur ğalimebez Mirqasıym Ğosmanov inde açıp kürsätte. 16 yöz urtasında däwlätçelegebez yuqqa çığuı näticäsendä, mädäni märkäz yuqqa çığuı näticäsendä bezneñ ädäbi telebez törle çit ölkälärdän kilgän tä’sirlärne üz eçenä ala. Äytik, Urta Aziä ädäbi tele belän törek yazma ädäbi tele yoğıntısın kiçerä. Menä şunıñ säbäpläre turında min üzemneñ belderüemdä, dokladımda söylädem.”
Minem inde töp ölkäm tel tarixı mä’säläsendä. Bezneñ 16-18 yözlärdäge tatar ädäbi teleneñ üzençälekläre turında söylädem. Telebez bezneñ borınğı traditsiälärne üz eçenä alğan. Annan soñ şundıy fiker bar fändä: iske tatar tele bik çuar, qatnaşma tel bulğan. Häm 20 yöz başında bezneñ ğalimnär anı xätta törki tel dip atarğa telägännär, çönki bik qatnaş xäldä bulğan. Menä şuşı qatnaşlıqnıñ säbäpläre turında min söylädem. Ni öçen? Çönki iske törki ädäbi tel bit ul ğomumän urtaq törki ädäbi tellärdän üsep çığa. Ämma bezneñ telneñ berqädär qatnaşlı, qatlawlı buluınıñ üz säbäpläre bar. Anı bezneñ zur ğalimebez Mirqasıym Ğosmanov inde açıp kürsätte. 16 yöz urtasında däwlätçelegebez yuqqa çığuı näticäsendä, mädäni märkäz yuqqa çığuı näticäsendä bezneñ ädäbi telebez törle çit ölkälärdän kilgän tä’sirlärne üz eçenä ala. Äytik, Urta Aziä ädäbi tele belän törek yazma ädäbi tele yoğıntısın kiçerä. Menä şunıñ säbäpläre turında min üzemneñ belderüemdä, dokladımda söylädem.”Fänni cıyın elekke xezmättäşlär häm ildäşlär belän küreşep söyläşü mömkinlegen dä tudırdı. Äytik, Tatarstannıñ Arça rayonında tuıp üskän tatar şağiräse häm ğalimäse Çulpan Zarif Çetin bügenge köndä fänni eşçänlegen Törkiäneñ Muğla universitetında alıp bara, tatarlar belän bäyle küp sanda fänni basmalar näşer itä, ğilmi cıyınnarda aktiv räweştä qatnaşıp kilä:
“Törkiä soñğı waqıtlarda inde ber 10 yılğa yaqındır böten törki däwlätlärne, törki mädäniätlärne berläşterep toruçı däwlätkä äylände. Bez barıbız da monda küreşäbez xäzer. Ğalimnär bar törle cirlärdän, törle illärdän. Tatarstannan da ayıruça zur ber delegatsiya kilgän. Matur ğına çığışlar yasadılar tarix belän bäyle, bigräk tä tatar tele belän bäyle çığışlar küp ide. Qızıqlı, yaxşı çığışlar ide. Elegräk niçekter konferentsiyälärgä oçraqlıraq keşelär yörgäli ide, ä soñğı yıllarda bik söyenderä. Çınlap ta bezneñ çın ğalimnärebez, bigräk tä yäşlär xäzer kilä, üzlären kürsätä häm tatar mädäniäten, tatar tarixın, tatar telen, tatar ädäbiyatın propagandalawda zur ähämiätle rol uynap tora. Min üzemneñ çığışımnı “Tatar xalqınıñ milli yözen saqlap qaluda Sabantuy bäyrämeneñ ähämiyäte” dip aldım häm ul çığışımda tatarlar bulğan cirdä Sabantuy bäyrämeneñ buluı, Sabantuy bulğan oçraqta tatarlarnıñ berqayçan da betmäyäçäge turında söylädem. Törkiädä dä Sabantuy bäyrämnäre soñğı waqıtlarda bik yış oyıştırıla bit häm çınnan da ul inde çit ber tema tügel töreklär öçen dä.”
Min üzemneñ çığışımnı “Tatar xalqınıñ milli yözen saqlap qaluda Sabantuy bäyrämeneñ ähämiyäte” dip aldım häm ul çığışımda tatarlar bulğan cirdä Sabantuy bäyrämeneñ buluı, Sabantuy bulğan oçraqta tatarlarnıñ berqayçan da betmäyäçäge turında söylädem. Törkiädä dä Sabantuy bäyrämnäre soñğı waqıtlarda bik yış oyıştırıla bit häm çınnan da ul inde çit ber tema tügel töreklär öçen dä.”Ä menä Tönyaq Kiprdan Könçığış Urtadiñgez universitetınıñ törek tele häm ädäbiyatı kafedrası uqıtuçısı Birsel Oruç Aslan isä Qazanda bulıp, tatarçanı da bik yaxşı itep öyrängän:
“Tatarçanı 1996-97 yıllarda Qazan däwlät universitetı Könçığış telläre kafedrasında törek tele uqıtuçısı bulıp eşlägän çaqta öyrändem. Min Qazannı, tatar xalqın bik nıq yaratam. Törek belän tatar xalıqları kultura mönäsäbätlären arttıra, dip uylıym. Tanışlar belän oçraşqanda üzemne yañadan Qazanda kebek xis ittem. Min alarnı küp yaratam. Tatar tele, tatar xalqınıñ küreneşe, kulturası mine bik qızıqsındıra. Räxmät bik zur.”Tatarstan Fännär Akademiäseneñ Ğalimcan İbrahimov isemendäge tel, ädäbiyat häm sänğät institutınıñ leksikografiya bülege mödire Färidä Tahirova:
“Kongressnıñ temaları şul xätle kiñ, şul xätle küptörle qızıqlı sektsiyälär, barısına da barıp betü dä mömkin tügel. Bez üzebez, mäsälän, tel sektsiyäsendä çığış yasadıq. Süzlärne nominatsiyäläw çorında nindi lingvokul’turalogik nigezlärgä tayanıla, menä şul temağa çığış yasadıq. Tatarstannan zur delegatsiya bulıp kildek. Qazan däwlät universitetınnan bik küp keşe qatnaşa bu kongressta, Tözeleş akademiäsennän häm başqa yuğarı uqu yortlarınnan. Çi il wäkilläre belän, çit ölkälärdän kilgän, mäsälän, Buryatiya, Azärbaycan, Qazaqstannan kilgän ğalimnär belän äybät kenä aralaştıq. Älbättä, tatarlar belän dä aralaştıq.”İnstitut ğilmi xezmätkäre Firaya Ğaffarova:
“Biredä min tatar telendä mifologik nigezdäge igençelek terminnarı xaqında söylädem. Bik qızıqlı buldı, tıñladılar, sorawlar birdelär. Üzemneñ tema belän şöğellänüçe keşelär belän yaqınnan aralaştım. Älbättä, Aziä-Afrika xalıqlarınıñ kulturası ul bik tä borınğı häm bik tä küptörle. ICANAS bezne menä şuşı kulturağa tağın da yaqınaytıp, tağın da eçenäräk alıp kerep, yaña duslar barlıqqa kiterde. Bezgä ul bik tä oşadı. Temadaşlarıbıznı taba aldım, alardan nindider fikerlär aldım, alar miña närsäder östädelär, min alarğa närsäder birdem. Bu cähättän bezneñ oçraşuıbız bik tä faydalı buldı här ike yaq öçen dä.”Kongress cıyılışları beryulı ike urında bardı: Bilkent konferentsiyä üzäge belän Törkiä palatalar häm birjalar iqtisat häm texnologiya universitetınıñ bik zur kongress üzägendä. Ber atna buyı törle sektsiyälärdä yasalğan çığışlarnıñ qısqaça eçtälekläre inde kitap räweşendä basılıp ta çıqtı.Säğit Xäyri, Ankara


text:
Pravoslavlarnıñ Raştua bäyräme başlana
Başqortstan pravoslavların Raştua bäyräme belän respublika Prezidentı Mortaza Räximov ta qotladı. Respublika matbuğat çaralarında comğa könne dönya kürgän bu möräcäğättä ilbaşı üzeneñ iñ izge teläklären citkerä. “Başqortstanda bezneñ yaq öçen ğädäti bulğan barlıq dinnärgä ışanuçılar arasında üzara äybät mönäsäbätlär urnaşuı quanıçlı, - di Räximov äfände. – Bu xäl cämğiättä üzara añlaşuğa, tınıçlıqnı, kileşep yäşäwne häm totrıqlılıqnı saqlawğa häm nığıtuğa bulışlıq itä”.
Prezidentnıñ süzläre xaq – Başqortstanda dinnärara tatulıq yäşäp kilä. Törle konfessiälär başlıqları arasında da gel üzara añlaşu, qayber çaralarda bergäläp qatnaşu da küzätelä. İñ zur küpçelegen İslam dinen häm pravoslavie dinen totuçılar elek-elektän bergä yäşägän töbäk bulğanğa, ğadi xalıq arasında ber-bereñneñ dinen xörmät itü yäşäp kilde. Şulay da törle çorlarda Rusiä türäläre başbaştaqlığı dinnärne säyäsätkä buysındırırğa omtıldı.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Häykällärglä saqcı kiräkme?
Uzğan düşämbedä Qazannıñ K.Fuks baqçasında bik tä qızıqlı häm fähemle, şaqtıy ğibrätle ber konsert buldı. Mondolinengrup dip atalğan orkestr Qarl Fuqs häykäle yanına basıp törle xalıqlarınıñ häm biğräk tä almannarnıñ yaratqan köylären uynadılar. Bu mädäni çarada qatnaşuçılar urtasında Tatarstannıñ alman yortı buldı. Qunaqlar Germaniädän kiem-salım, darular alıp kilep balalar yortına tapşırğannar häm Yevropa üzägennän kedr ağaçları da alıp kilgännär. Şul ağaçlarnı alar Qazandağı duslıq alleyasenä yäkşämbe könne utırtqannar. Bu alleyanıñ iseme dä qızıqlı. Şval'mştat dip atala ul. Bolay şval' sälämä, kilde-kitte digän mäğnädä qullanılsa da, bolar bit kilde-kitte tügel. Çönki baqçada duslıq xaqına ağaçlar utırtuları, konsert quyuları üz ixtiarları belän buşqa eşlänä. Xätta buşqa da tügel, yul xaqları menä şul muzıka qoralların alıp kilülär Qazanda yörülär üz kesäläre xisabınnan bit. Menä bit aldınğı xalıq üz mädäniäten kürsätü, kütärü, üz millättäşlären, tögäl äytkändä Tatarstandağı almannarnı ruxlandıru öçen närsä eşli. Cirle xalıqnı da räncetmilär, kiresençä üzläreneñ qorallarında Qazanda yäşäwçe xalıqlarnıñ da köylären uynıylar bit äle.
Menä bit Qazannıñ iñ zatlı urınında matur baqça utırtqannar, Karl Fuks isemle alman ğalimenä matur häykäl quyğannar. Qazansu östendäge şuşı yämle baqçada yäş cilkençäk cıyılıp ber-bersenä qaraşıp, yılışıp utıra, ölkännär häm bala-çağası da şunda yal itärgä kerep çığa. Karl Faks tatar da tügel, urıs ta tügel, läkin Puşkin zamanında Qazanda yäşägän bu ğalimne monda yaratalar. Çönki ul çın zıyalı bulğan, Qazan tatarları turında bik qimmätle ğädel kitap yazıp qaldırğan, tatarnıñ ğöref-ğadälären, äxlaqi sıyfatların başqalarnı tañ qaldırırlıq itep taswirlağan. Berkemne dä, ber millätne dä räncetmägän ul. Kiresençä K.Fuqs xalıqlar arasındağı qapqalarnı açuçı ber açqıç bulıp xezmät itä. Xätta şuşı baqça qoymaların, häykälne tözergä kitkän çığımnarı Qazan şähäre, Tatarstan tüläp berniçä yıl elek Fuks baqçasında anıñ sının quyğan ide. Menä şuşı häykälne häm başqa millät wäkilenä tel tidergän keşe yuq. Ütä dä tolerant, bigräk tä xalıq yaratuçan inde bu Qazan xalqı. Şalyapin da barı Qazanda ğına baqır häykäl räweşendä basıp tora, Derjavin da şulay uq Qazanda ğına mäñgeläşterelgän. Çönki bu şäxeslär monda tuğan yäki yäşägän, küñellärendä Qazannı yörtkän. Döres, distälägänçä tonna yazıp, tatarnı, Qazannı yun'läp iskä almağan V.Ul'yanovqa xalıq beraz suına başladı. Ämma barıber yaqtaş, olı şäxes dip anıñ muzeyına kilep toralar.
Tel töbeneñ qayda taba barğanın sizäsezme? Äye, döres sizäsez. Petr berençe turında äytergä turı kilä. Ul da tarixi şäxes. Yevropağa täräzä açqan, yaña başqala qorğan, boyarlarnıñ saqalın qırğan, ällä qaylardan bäräñge, kofe qaytartıp, xalıqnı köçläp yañalıqqa künektergän. Üze gel suğışıp, Rossiäneñ kütärergä, kiñäytergä tırışqan. Qazanğa da kilgän, şunıñ xörmätenä salınğan çirkäw dä Kreml' uramı yanında tora. Ämma yaratmıylar anı tatarlar. Säbäben üzläre belä. Xätta anıñ 285 yıl elek tatarça berençe kitap bastıruına da räxmät äytmilär. Çönki bu kitap digäne Persiäne yaulap alırğa dip suğışqa kitep barğanda tatarlarğa, möselmannarğa möräcäğät, Petr armiäsendäge tatarlarğa kürsätmä, färman bastırılğan ber däftär. Menä şundıy kitaplarnı taratıp häm uqıp xarap bula da inde xalıqlar häm patşalar.
İnde xäzer kitte bäxäs. Tuqay mäydäne dip atalğan metro stansiäsendä uramğa çıqqan uramda Petr berençe digän süz yazılğan taş-postament tora. Bigräk tä törle keşelär inde alar. G.Tuqay belän Petr patşa. Yazmışları da, xolıqları da üzgä. Ä qazanlılar kemgä kübräk çäçkä salır häm ni öçen? “BocToчHый эkcпpecc” gäcitendä Petr berençegä häykäl quysañ bik köçle saq astında totarğa mömkin dip yazılğan. Yäki Peterburgta Tuqtamış häykälen quyu bäräbärenä Petrnı Qazanda quyarğa mömkin dip yazalar anda. Alla saqlasın, läxäwläwäläküätä, gäskärilär saqlap torğan häykäl belän niçek yäşärbez? İzge niät belän quyılğan häykällärne şul gäcittä yazğança şartlata başlasalar, bu bit yun'le xäl tügel. Xätta qayber illärdä buyaw sizep yäki sügenü süze yazıp kitsälär dä, bik räncetä ul. Çönki ällä qayçan yäşägän keşelärne, tarixnı mısqıllarğa yaramıy. İñ yaxşısı –andıy häykällärne tansıq bulğan cirlärgä genä quyarğa kiräk. Menä bit K.Fuqs ta, anıñ häykälenä dä cil-yañğır timi. Qaderläp iskä alalar. Xalıq üze belä ul. Qazannıñ xätere, Qazannıñ xätere naçar tügel. Barıber isendä totar ul. Yaxşısın da, yamanın da. Bulır waqıtı citkäç. Tuqtamış xanğa da bulır, Oluğ Möxämmätkä dä, F.Ämirxanğa da, K.Nasıriğa da, X.Taqtaşqa da, başqalarğa da häykäl quyılır. Häm alarnı Peterburtan, Mäskäwdän kitermäslär, üzebezneñ xalıq belän kiñäşep iñ layıqlı urınğa quyarlar. Ämma bügen yuq cirdän bäxäs uyatıp, keşe soramağan häykällärne quyıp Qazanda tuzan kütärmäskä ide. Bolay da tözeleş tuzanı basılmıy bit.
Ä Fuks baqçasındağı konsertqa kilgändä iñ xikmätlese şul alman cämğiäte häm Germaniädän kilgän muzıkantlardan ğayre düşämbe kiçendä uynalğan muzıkanı tıñlawçı bik az ide. Çönki Qazan xalqı tamaşalarğa, konsertlarğa, banketlarğa barıp ölgermi. Qayber iñ zatlı häm iñ aqıllıları xätta üzläreneñ yubileylarına da, tuylarına da kerep çığarğa waqıt tapmağan çaqları bula. Eş küp, mäşäqät. Ämma alman cämğiäte barıber düşämbe kiçlärendä şul baqçağa kilep elekke traditsiäne tergezgängä qädär keşe bulsa da muzıka uynatıp, üz-ara sayraşıp cıyılıp torırğa qarar itkän. Bolay töptän uylasañ, tatarlarğa da üzläreneñ mädäni ğöreflären, traditsiälären, zatlı şäxeslären yışraq iskä alğanda zıyan itmäs ide. Yuğisä, Tuqay, Cälil häykälenä yılğa ber tapqır xökümät aqçasına alınğan çäçäklärne kiterergä künekkän räsmi ädiplärgä genä ışanıp yatıp bulmıy. Mäxäbbäten, xörmäten häm näfräten kürsätä belgän xalıq barlığın kem sizderer soñ, yuğisä?
Rimzil Wäli.


text:
İndoneziä politsiäse şimbä könne Bali utrawında 22 keşene ütergän 3 şartlawnı oyıştıruçılarnı ezläw barışında yözlärçä keşedän soraw aldı. Ämma älegä beräw dä räsmi räweştä qulğa alınmadı.
Politsiä äytüençä, bu şartlawlarğa bäyle töp şiklelär Malaysiädä kilgän 2 qaçqın Azahari bin Husin belän Nurdin Top. Alar Könyaq Aziädä äl-Qaidägä bäyle Jemaah İslamia terror çeltäreneñ citäkçeläre dip isäplänelä.
Şartlawlar öçen cawaplılıqnı äle beräw dä üz östenä almadı. Ämma xakimiätlär bu şartlawlar öçen dä 2002-nçe yılda 202 keşene ütergän şartlawlarnı oyıştırğan Jemaa İslamiä cawaplı dip şiklänä. Jemaah İslamiäneñ ruxi citäkçese sanalğan Abu Bakr Bäşir bügen şimbä şartlawların ğäyepläp çıqtı.


text: Konyaq Koreya Prezidentı Kim De Jun Pxenyannıŋ atom tөş reaktorınıŋ eşen yaŋartu qararına tirәn borçılu belderde. Kөnyaq Koreya, yarımutrawda üsep bara torğan kiyerenkelekne beterü өçen, Quşma Ştatlar hәm Yaponiә belәn berğә eş itәrğә cienuın rasladı. Xalıqara atom agentlığınıŋ xәbәr itüwenә qarağanda, Tөnyaq Koreya Yoŋbondağı atom-elektr stansiәsenә yaŋadan yagulıq kiterde. Küptәn tügel, anda, BMO belgeçlәre quyğan maxsus cihazlar sütep alındı. Xalıqara atom agentlığı, Koreya yagulıq qaldıqların atom tөş qoralların yasaw өçen qullanırğa mөmkin, dip sanıy.


text:
Elekke Yaqın Könçığış diplomatı diplomatiädä saq eş itärgä çaqıra
Elekke prezidentlar George Bush häm Bill Clinton çorında Quşma Ştatlarnıñ Yaqın Könçığıştağı maxsus wäkile bulğan, xäzer Yaqın Könçığış Säyäsäte İnstitutında eşläwçe Dennis Ross Ğiraqnı Öyränü Törkemeneñ Yaqın Könçığışta köçle diplomatik eşçänlek başlaw täqdimen ğömümän alğanda xuplasa da törkemdäge 10 kongressmen andağı wäzğiätne bäyälägändä artıq küp ciñelçä isäpläwlär yasağan bulırğa mömkin di.
Qısqaça äytkändä Ross ägär dä prezident George Bush idaräse diplomatik yuldan kitärgä qarar itsä, näticälärneñ tiz arada buluına ömet itmäskä häm täwäkkäl adımğa äzer bulırğa tieş dide.
Anıñ fikerençä, iñ möhime Quşma Ştatlar söyläşülär waqıtında üz biräçäk wäğdälärenä bik saq qararğa tieş.
"Ägär dä zur wäğdälär birelep alar bik tiz arada yuqqa çığsa, bez tağın da naçarraq xäldä qalaçaqbız. Bu töbäktä inde bolay da bezgä bik ışanmıylar. Bezgä tağın ber märtäbä zur wäğdälär birep annan soñ alarnı üti almaslıq xäldä qalırğa yaramıy. Ägär dä bez tağın ber märtäbä zur diplomatik eş başlap ul buşqa çığa ikän, bu töbäktä, bigräk tä islamçılarğa "küräsezme, diplomatiädän berqayçan da fayda yuq, barı köç belän genä näticägä ireşergä mömkin" dip äytergä säbäp bulaçaq" dide Ross.
Ğiraq Öyränü Törkemeneñ prezidentqa töp kiñäşe Ğiraqnıñ kiläçägenä bik zur täesir yasarğa mömkin 2 kürşe il İran häm Süriä belän turıdan turı söyläşülärgä rizalaşu.
Ross söyläşülär täqdimen xuplasa da, İran belän Süriädän alar buldıra alğannan kübräkne kötü xata bulaçaq di. Anıñ fikerençä, AQŞnıñ mondıy söyläşülärgä rizalaşuı bu illärdä üzlären möhim dip toyu xisen artıq köçäytep cibärergä häm alar söyläşülär waqıtında zurraq taläplär quyarğa mömkin.
Ross anıñ urınına Ğiraqnıñ başqa kürşelären dä qatnaştırıp kiñräk söyläşülär ütkärergä häm İran belän Süriäne ul söyläşülärneñ ber öleşe bularaq qına qatnaştırırğa täqdim itä.
Ross fikerençä, Ğiraqnı Öyränü Törkeme andağı ğisyannı häm şığıylar belän sönnilär arasındağı bäreleşlärne tuqtatu öçen çittän täesir itügä artıq zur ähämiät birä. Ğirqnıñ eçke problemaların çişü öçen iñ turı yul İran häm Süriä aşa tügel, ä Ğiraqnıñ üzendä di ul. Yäğni Ğiraqnıñ üzendäge problemalarnı çişmi torıp, annan çittäge ğämällärneñ faydası bulmıyaçaq, İran belän Süriä, Ğiraqta tınıçlıq urnaştıruğa öleş kertä alsa da, alarnıñ öleşe xälitkeç öleş bula almıy.
Ross şulay uq Ğiraqnı Öyränü Törkemeneñ ägär dä AQŞ İzrail-Fälestin nizağın çişüdä yardäm itärgä tırışsa, Waşingtonğa qarata monıñ belän ireşelgän ışanıç Ğiraqtağı xälne yaxşırtuğa da yardäm itä alar digän fikerenä dä üz mönäsäbäten belderde.
Ross äyye AQŞ Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru eşenä kübräk köç salırğa tieş, äyye, Yaqın Könçığıştağı xällär ber-berse belän bäylängän, ämma İzrail-Fälestin nizağın çişü eşe barı Ğiraqtağı diplomatik tırışlıqlar belän parallel baruçı eş kenä bulırğa tieş di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Färit Möxämmätşin: “Tatarstanda millätlär, alarnıñ telen, ğoref-ğadätlären saqlaw-üsterügä zur iğtibar birelä”
“Turı elemtä” Tatarstan radiosında irtänge 7 tulğaç başlanıp kitte. Ul 40 minut bardı häm kübräk “Berdäm Rusiä”ne maqtawğa qaytıp qaldı. Äye ni disäñ dä tizdän Däwlät Dumasına saylawlar citä, şulay uq soñğı waqıtta başqa firqälärneñ berläşep ayırım ber yodrıqqa tuplanuı küpmeder “Berdäm Rusiä” firqäsen poşmanğa da salğandır.
Şuñadır Färit Möxämmätşin firqäneñ yaña programması belän tanıştırdı. Anıñ iskitkeç buluın äytte. Xätta şuşı “Berdäm Rusiä” firqäse oyışıp 5 yıl däwerendä dä az eşlänmäde dip tä östäde.
Färit Möxämmätşin “Berdäm Rusiä” firqäse programmasınıñ asılında – “suveren demokratiä” tora dip bilgeläp uzdı. İmeş älege programmanı buldıru öçen şaqtıy xezmät quyarğa turı kilgän. Şul uq waqıtta ber radio tıñlawçı “suveren demokratiä” närsä soñ ul dip añlatırğa soradı. Färit Möxämmätşin bu Rusiä säyäsi süzlegendä yaña añlatma dip bilgeläp uzdı. Dimäk, tağın xalıq başın butaw bula. Ämma “suveren demokratiä” añlatması yaña bulsa da, anıñ nigezendä şul uq küp söylänep, az eşlänä torğan ölkälär tora. Ayırım alğanda keşe xoquqların ixtiram itü, süz irege, xakimiätkä xalıqlar arasındağı wäkillärne kertü tora. Şul uq waqıtta Färit Möxämmätşin Rusiädä niçek cämğiät tözärgä kiräklegen Könbatışnıñ öyrätüe döres tügel dip sanıybız dide ul. “Bezneñ üzebez öçen genä xas bulğan tarix, anıñ üseşe, zur cirlärebez, küpmillätle häm küp dinle ilebez bar. Şuña bez demokratiä üseşenä suveren, yäğni bäysez räweştä kilü yulların tabarğa tieş dide. Qısqası, demokratiäne Könbatıştan bäysez räweştä buldıraçaqbız – firqäneñ yaña programması buyınça. Ämma qayber yunäleştä bezdän çit illär üzläre dä ürnäk aluın äytte Färit Möxämmätşin.
Arçadan İldus Säğdiewneñ, Qazannan Fähim İbrahimovnıñ tel-millät, küp dinleklelekkä az iğtibar birüe turındağı sorawına parlament citäkçese, Tatarstanda isä millätlär, alarnıñ telen, ğoref-ğadätlären saqlaw-üsterügä zur iğtibar birelep kilenä häm respublika täcribäsen, bezdäge totrıqlı wäzğıätne xätta çit illär dä öyränä dide. Şul uq waqıtta Färit Möxämmätşin mondıy yunäleştä töbäk bülegeneñ üz täqdimnäre buluı häm alar noyäber ayında uzaçaq qorıltayda tikşerelgännän soñ Mäskäwgä yullanaçağın ışandırdı. Şulay itep, millät-tel mäs’äläsendäge firqäneñ täqdimnäre nindi bulaçağın kötäse genä qala.
Bilgele bulğança, küptän tügel “Tormış partiäse”, “Watan” häm “Pensionerlar”firqaläre berläşte. Şul uñayınnan köndäşlektän qurkmıysızmı dip soradı Lyudmila Kazakova digän radiotıyñlauçı. Färit Möxämmätşin köndäşlek zur bulaçaq, ämma oppozitsiä bulğanda ğına nindider obyektiv fiker tuuın assızıqladı. Läkin mömkinlekne küzdä totıp, ul xalıq nindi firqäne üz itäçägen tizräk xäl itsen ide dip belderde.
Ber radiotıyñlauçı ni öçen üzebezdä sıyfatlı awıl xucalığı produksiäse citeşterelä torıp, çittän şul tör tovarlar küpläp kertelä; nigä awıl xalqı öçen şähärgä kilep, üz tovarın bazarda satu öçen uñaylı şartlar tudırılmıy”, - dip qızıqsındı. Färit Möxämmätşin citeşterelüçe produksiä iñ berençe çiratta köndäşlekkä sälätle häm anıñ üzqimmäte tübän bulırğa tieş dip äytte. Härwaqıttağıça ber tösle cawap. Eçke bazarğa kilgändä, parlament räise dä bu ölkädä citdi tärtipsezlek buluın tanıy häm bazarda üze citeştergän produksiäne satu öçen härkemgä uñay şartlar tudıru kiräklegen assızıqladı. “Turı elemtä” barışında başqa ölkägä qağılışlı sorawlar bulmadı. Döres oyıştıruçılar, yäğni “Tatarstan” radiosı beldergänçä, şaltıratuçılar küp bulğan, ämma waqıt tarlığı arqasında barısına da “turı elemtä” barışında cawap birep beterü mömkin bulmağan. Ämma bu birelgän sorawlar da iğtibarsız qalmayaçaq dip ışandırdılar. Färit Möxämmätşin, bu elemtä barışında kommunal' xucalıq turında sorawlar bulmadı, xalıq aqıllı sorawlar birergä öyrände dip bilgeläp uzsa da, bälki şul cawap birelmi qalğan şaltıratuçılar näq şul xaqta sorağandır da bit kem belsen.
Landış Xarrasova


text: Premier Ministır İlham Aliev bügen üzeneñ ciñep çığıp ilbaşı bulıp saylanğan saylaulardan soñ bulıp alğan bolğanış çualışlarnıñ qotırtılğan,oyıştırılğanlığı açıqlansa, monıñ öçen opozitsiä citäkçeläre cawapqa tarıtılaçaq dip belderde. Opozitsiä Aliev xökümäten xärämläşüdä ğäyepläsä,xalıqara küzätüçelär saylaular xalıqara standartta tügel ide dip äytte.. Atnakiçtä opozitsiä taraftarlarınıñ protestı waqıtnda Militsiä ber keşene üterde, distälärçäsen yaraladı. Aliev çualışlarnı oyıştıruçılar ilne 90nçe yllar başındağı xällärgä qaytarırğa teläwçelär dide. Ul Azerbaycan bäysezlegeneñ 12.yılı uñayınnan yasağan çığışında äytte.Aliev szülärençä saylaularda töp oponentı Musavat partiäsennän İsa gambar Azerbaycan xalqı tarafınnan xökem itelä, çönki ul qan tügügä säbäp bulğan.


text:
Mäskäw yärmikäsendä tatar kitapları
Bu könnärdä Mäskäwdä Bötenrusiä kürgäzmälär üzägendä xalıqara kitap yärminkäse eşli. Anda här näşriät üzeneñ kitabın başqalarğa täqdim itä, törle kileşülär tözi, yazuçılar kitapların täqdim itep, tügäräk östäl eşlärendä qatnaşa. Tatarstannan bu kürgäzmädä ber genä “İdel press” näşriäte genä qatnaşsa da, tatar kitapları häm Tatarstan näşriätläre telgä alınğan tügäräk östäl dä ütte. Şularnıñ berniçäsendä bügenge köndä Londonda yäşäp icat itüçe yazuçı Rawil Boxaraev ta qatnaştı. Rawil Boxaraev başlıça “Mäğärif” näşriätendä basılğan kitaplarğa tuqtaldı. Ul kütärgän mäsälä, tatar kitaplarınıñ başqa töbäklärgä taralu, satu mäsäläse ide.(audio) Kitap yärminkäsendä Tolrantnost' institutı häm çit il telläre kitapxanäse “Terrorğa qarşı kitap” dip atalğan tügäräk östäl ütkärde. Yazuçı Rawil Buxaraev ul tügäräk östäl eşendä dä qatnaşıp, çığış yasadı. Ul terrorğa qarşı iñ yaxşı kitap dip “Qoräni kärimne” atadı. Xäzerge waqıtta barlıq naçarlıq nadanlıqtan kilä. Qoräni kärimne uqımağan keşelär Kitap isemennän söylilär dide. Añlarğa teläwçelär öçen Qoräni kärimne rus telenä tärcemä ittek. Ul bıyıl basılıp çığarğa tieş dide Rawil Boxaraev. (audio). İnde süz Qoräni Kärimgä dä qağılğan ikän, şunı da äytem ütäsem kilä. Kitap yärminkäsendä Söged ğäräbstanı kitapları zur ğına urın alıp tora. Alarnıñ kitap kiştäläre yanında başta ğäräp annarı rus telendä Qor'äni Kärim süräläre yañğırıy.Tağın ber qızıqlı oçraşu turında da äytep ütäsem kilä, anısı qazax yazuçı Olcas Söläymanovnıñ 30 yıl tıyulardan soñ Mäskäwdä näşer itelgän Az i yä kitabın täqdim itü.dä buldı kitap yärminkäsendä. 30 yıl elek Qazaqstanda çıqqan ul kitap berençe könnärdän ük SSSRda qara isemlekkä kertelgän ide. Çönki Olcas Söleymanov ul kitabında 12 ğasırda yazılğan “Slovo o polq\ku İgorove” äsären törki tellärne yaxşı belgän avtor yazğan, törki süzlär bu äsärdä küpçelek, tärcemäçelär iske teldän yañaça rus telenä döres tärcemä yasamağannar digän fikeren beldergän ide. Bu fiker küp törle bäxäslär tudırıp, kitapnı ğomumän tıydılar ul waqıtta. Xäzer inde “Grifon” näşriäte basıp çığarğan Aziä kitabı Mäskäwneñ kitap yärminkäsendä yañadan tägdim itelde. Bu oçraşunı alıp baruçı näşriät xezmätçese küräseñ kitapnı uqıp çıqmağan bulğandır, kitapnı törki xalıqlar turında dip täqdim itte. Läkin Olcas Söläymanov anı bülep, törki xalıqlar turında tügel, slavyan häm törkilärneñ bäyläneşe. Ul zamannardağı iketellelek turında dip östäde häm nihayät, 15 yıl bäysezlektän soñ Mäskäwgä dä süz ireklege kilde dip äytergä bula. Nixayät “Az i yä” kitabı Mäskäwdä basılıp çıqtı häm satıla da dide Olcas Söläymanov.
Sez Mäskäwdäge xalıqara kitap yärminkäsendä ütkärelgän qayber çaralar xaqında mäğlümlät tıñladığız. Yazmanı “Azatlıq” radiosı öçen Näzifä Kärimova äzerläde.


text:
Birde Rwslan esimdi kişkentay` inim suraq qoya bastadı. Əñgimemiz oy`ın taqırıbında örbidi. – Təte, siz kişkene keziñizde qanday` oy`ın oy`nay`tın ediñiz? – Olardıñ türi köp bolatın. – Sonda qanday`? Ay`tıñızşı... – Maqul, tıñday`tın bolsañ, ay`tay`ın. Aq serek-kök serek... Uldar jağı asıq atıp, dop qwatın. Qwırmaş, tığılmaq, toğızqumalaq, uştı-uştı, xan talapay` oy`ındarı bar edi. Mektepke erte barıp, ay`nalasında petka oy`nawğa jïnalatınbız. Al, ul-balalar ləñgi tewip jüretin. Munı estigen kişkentay` Rwslan küle bastadı. «Kökem-aw, sonşa nege küldiñ?» dedim bilgim kelip. – Təte-w, oy`ındardıñ atı sonday` qızıq eken.
Ïə, atı qanday` qızıq bolsa, özi de sonday` tətti edi. Al, sen qanday` oy`ın oy`nay`sıñ, ay`ta ğoy`? – Bizdiki sol kompʹyuter ğoy`, – dedi Rwslan tömen qarap. Kişkentay` inimniñ surağı meni oy`landırıp tastadı. Bizdiñ kezimizde ata-analarımız üşin üy`ge kirwimiz muñ boldı. Öy`tkeni, keñ dalada asır salğandı jaqın körwşi edik. Sabaqtı tezirek oqıp tastap, dalağa asığıp turatınbız. Sol kezde esimde ülkenderimiz «Bala oy`ınmen ösedi, dana oy`men ösedi» degen söz bar.
Urıspañdar, oy`nap jüre bersin» dep bizdi jaqtay`tın. Oğan qosa qızdar jağı qwırşaq satıp alwdan jarısatınbız. Oğan kïim tigip, məz bolatınbız. Ïə, eñ keremet şaq edi. Al, büginginiñ balaları biz sekildi oy`ınğa asığar ma eken? Olar mektepten kele sala kompʹyuterin qoswğa, endi biri planşetin qwattandırwğa asığadı. Sebebi, olardıñ qızığı sol ékrannıñ ar jağında. Üy`den şıqpay`tını da sodan. Balalıq baldəwren şaqtı oy`ınsız elestetw mümkin emes. Öy`tkeni, ol – bala üşin negizgi qajettiliktiñ biri. Fïzïkalıq, psïxologïyalıq, moraldıq, dünïetanımdıq turğı dan onıñ balağa berer pay`dası öte köp. Oy`ın balalardı uy`ımşıldıqqa üy`retedi jəne özin ustay` bilwge, uy`ımdasqan türde əreket etwge, bay`qampazdıqqa bawlïdı. Sebebi, ol arqılı büldirşin qwanışın da, ökpesin de, qorıqqanın da jetkize aladı. Məselen, oy`ın barısında ülkenderdiñ is-qïmıldarın ay`nıtpay` keltiredi. Qwırşaqtı kïin dirgeni, əldïlegeni, terbetkeni, ertegi ay`tqanı sol küy`i anasınan körgenderi ekendigi ay`dan anıq körinip turadı.
Bir qızığı, key`de ayaq kïimniñ qorabı balağa qımbat maşïnadan da mañızdı bolıp körinedi. Onımen ərtürli əreketter orınday`dı, yağnï, qurılıs materïaldarın tasïdı, ayudıñ tösegine ay`naldıradı, qwırşaq kïimderin salatın çemodan qıladı. Sondıqtan balanıñ oy`ının tejewge bolmay`dı. Mine, olar balğındarğa öte pay`dalı bolatın. Al, qazirgi kompʹyuterdegi atıs-şabıs, kölik jarısı balalardıñ jüy`kesine keri əser etetin körinedi. Bay`qap qarasañız, bügingi balanıñ köbi aşwlanşaq bolıp baradı.
Psïxolog mamandardıñ ay`twınşa, mektep jasına jetken oqwşınıñ teledïdar nemese kompʹyuterge aldanıp qalmawın qadağalawımız tïis. Bularğa belgili bir şektew qoy`ılmağan jağday`da jetkinşek köp waqıtın bosqa jiberip alwı mümkin. Örenderdiñ kompʹyuter aldında köp otırwı adamdarmen qarım-qatınas jasay` alw qabiletiniñ tömendewine əkelip soğadı.
Aqtolqın NURLIBAY`.


text:
Büginnen bastap negizgi messendjerler iOS jäne Androïdta «Nïmodjï Qazaqstan» qosımşası arqılı qazaqï ulttıq bey`nelerdi (émodjï) almaswğa boladı.
«Nïmodjï Qazaqstan» qosımşası Qazaqstannıñ barlıq öñirlerinde, Apple App Store jəne Google Play Market qosımşalarınıñ onlay`n-dükenderinde qoljetimdi.
2016 jılı 19 qırküy`ekten bastap iPhone qoldanwşıları Ay`bala attı éksklyuzïvti qazaqï ulttıq émodj-stïkerlerin jañartılğan iMessage iOS qosımşalarında qoldana bastağan edi. Sol kezde Nimoji Software Limited tayawda barlıq uyalı telefondarda iOS pen Androïd üşin tegin qosımşa bolatının, barlıq qoldanwşılar ulttıq émodjïlermen almasa alatının ay`tqan. Mine, sol kün de twdı.
Bügingi künnen bastap Apple AppStore nemese Google PlayMarket jüy`lerinde Nïmodjï Qazaqstan qosımşasın jüktew arqılı qoldanwşılar qazaqï ulttıq émodjï-stïkerlerin WhatsApp, Facebook Messenger, Viber, iMessage, Telegram jäne t.b messendjerlerinde qoldana aladı.
Ulttıq Émodjder-Nïmodjï ïdeyası Qazaqstanda twğan. Sol sebepti de Qazaqstan bul jobanıñ bastapqı alañına ay`nalıp, qosımşa key`ipkerleri qazaq tarïxı men salt-dəstürlerine negizdelip day`ındaldı. Qosımşadağı jigittiñ atı – Ay`bala, onıñ Aqsäwle degen qurbısı bar. Ekewi de köñildi, əzilqoy`, küş-qwat pen optïmïzmge tolı. Olardıñ boy`ında adamğa tən qılıqtardıñ bəri bar, key`ipkerler obrazınıñ erekşe bolwı da sondıqtan.
Émodjï-stïker arqılı Nïmodjï Qazaqstan qosımşasın qoldanwşı türli émocïyalardı suxbattasıp otırğan adamğa jeñil jetkize aladı. Äzirge jalpı 120 köñil-küy` jäne jeke ömirlik jağday`lar qoljetimdi. Aldağı waqıtta stïkerler sanı artadı.
Qosımşanı özine jüktep alğan adam negizgi bazalıq obrazdar Ay`bala men Aqsäwleniñ émocïyaların qoldana aladı. Sonımen qatar ärtürli taqırıptarğa bay`lanıstı aqılı kitapxanalar da bar.
Qosımşanı qoldanw öte jeñil. Bey`neni mətinge nemese dïalog xatına qoyu üşin qoldanwşığa messendjerden şığwdıñ qajeti joq. Tek vïrtwaldı klavïatwranı jäne qajet émodjï-stïkerdi tañdap qoy`sa bolğanı jäne messendjerde bey`ne qoy`ıladı. Standarttı émodjïler eşqanday` özgerissiz qoldanwşığa burınğıday` qoljetimdi. Ärbir xat alwşı émodj-stïkerlerdi ala aladı, tipti ol qoldanwşıda Nïmodjï Qazaqstan qosımşası ornatılmağan bolsa da.
Nïmodjï jobasın Resey`, Wkraïna, Latvïya, Grwzïya, Ïzraïlʹ, Qıtay`da damıtw josparlanıp otır.
Derekköz: massaget.kz


text: Rusiä Yuğarı mäxkämäseneñ xärbi bülege 6 çeçen keşesen üterüdä gäyeplängän Rusiäneñ 4 xärbien aqlawnı kire qaqtı. Mäxkämäneñ wäkile, xärbi kollegiä ofitserlarnı aqlaw turındağı mäxkämä qararın ğämäldän çığarıp yañadan tikşerügä cibärde dip belderde. Rusiäneñ Tönyaq Kawkazdağı xärbi mäxkämäse bu 4 xärbine aqlaw turında qararnı aprel ayında qabul itkän ide. Maxsus xärbi köçlärneñ 5 wäkile 2002 yılnıñ ğinwarında Çeçnyäda üz tikşerü noqtaları yanınnan ütkän maşinanıñ yörtüçesen häm anda bulğan tağın 5 keşene üterüdä gäyeplänä.


text:
Ğäräp Ligası wäkilläre Izraildä tınıçlıq söyläşüläre ütkärä
Mısır häm Ürdün tışqı eşlär ministrları Ğäräp däwlätläre isemennän Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru turında söyläşü öçen Izrailgä kilde. Alarnıñ bu säfäre aldan uq tarixi säfär dip bäyälände. Ğäräp Ligasın wäkillek itüçe ministrlar Izrailneñ basıp alğan cirlärdän çigenüenä häm Fälestin qaçaqları mäsäläseneñ çişelüenä almaşqa solıq kileşüe turında söyläşä. Bu Ğäräp Ligası wäkilläreneñ Izrailgä berençe räsmi säfäre. Ğäräp illärennän barı Mısır belän Ürdün genä Izrailne räsmi räweştä tanıy.
Bu plan Izrailneñ 1967 yılda basıp alğan barlıq cirlärdän, şul isäptän könçığış Yewrusalimnan çigenüen küzdä tota. Anda şulay uq fälestin qaçaqların häm alarnıñ warisların Izrailgä qaytaru kiräklege turında äytelä.
Berniçä yıl elek Izrail bu täqdimne kire qaqqan ide. Ämma küptän tügel ul bu täqdim nigezendä söyläşülär ütkärü mömkinlege turında belderde.
Monnan tış Yaqın Konçığışta xäzer başqa diplomatik eşçänleklär dä bara. BMO, Yewropa Berlege, AQŞ häm Rusiä tözegän Yaqın Könçığış Dürtlegeneñ Yaqın Könçığıştağı yaña maxsus wäkile Tony Blair da bu töbäktä yöri.
Sişämbe könne Könbatış Yardağı Fälestin şähäre Ramallada çığış yasap elekke Britan premyer minsitrı Blair "Minemçä, xäzer mömkinlek açılu sizelä. Minemçä bu mömkinlek mizgele. Ämma xäzer minem öçen iñ möhime tıñlaw häm öyränü häm şunı çaqıldıru" dide.
Çärşämbe irtän Izrail prezidentı Şimon Peres belän oçraşqan Mısır tışqı eşlär ministrı Äxmät Äbül Ğayt dä mömkinlek mizgele açıldı digän ömet belderde.
Sişämbe könne Ürdün patşası Ğabdulla isä Waşingtonda AQŞ prezidentı George Bushnıñ şäxsi kiçke aşında buldı.
Ä şul uq könne AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice yülneñ 30-ınnan 2 avgustqa qädär Yaqın Könçığışta bulıp söyläşülärne canlandırırğa tırışaçağın belderde.
Bu tırışlıqlar Yaqın Könçığış nizağınıñ çişelüenä ömetne arttırsa da London Iqtisad Mäktäbeneñ Yaqın Könçığış belgeçe Yahia Säit ällä ni ömet bağlamıy.
"Qatnaşuçı taraflarnıñ bu mäsälälärne çişü öçen kiräkle qıyın qararlar qabul itärlek xäldä buluına ışanu bik tä awır. Teläk bik zur. Bigräk tä Quşma Ştatlar, Ğiraq sazlığına kompensatsiä bularaq Yaqın Könçığış krizisında çınnan da berqädär tärräqiätkä ireşergä teli. Ämma fälestin citäkçese Ğabbas belän Izrail citäkçese Olmertnıñ kiräkle awır qararlar qabul itä alaçağına ışanu bik qıyın. Alar ikese dä köçsez citäkçe. Üz illärendä alarnıñ xoquqıy nigezle buluına şik belderelä. Şuña kürä alarğa tärräqiätkä ireşü öçen zarur bulğan bertörle çigeneş yasaw bik tä qıyın bulaçaq" dide Säit.
Säit Olmertnı Izraildä bıltır Libanda Xizbullağa bäyle ğämälläre öçen öçen tänqitläsälär, Ğabbastan köndäşe suğışçan Xämas Ğäzzä Sızığın tartıp aldı di. Näticädä alarnıñ ikeseneñ dä alğa taba xäräkät irege şaqtıy çiklänergä mömkin.
Naif Aqmal