text:
Roxindja möselmannarı: Arakandağı zolım
Global' perspektiva 2
Global' perspektiva 02
GLOBAL' PERSPEKTİVA
Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması
Bälki yaqın waqıtlarğa qadär kübebezneñ Arakan yäisä Roxindja möselmannarı turında işetkäne dä bulmağandır. 2017 nçe yılnıñ 25 nçe avgustınnan soñ Myanmadağı zolımnan qaçıp 500 meñnän kübräk keşe Bangladeşqa kilep sıyınğaç qına abaylap aldıq alarnı häm tragediyalarınıñ zurlığın.
Arakan – Myanmanıñ 7 vilayätennän berse. Myanma Tailand, Laos, Qıtay, Hindıstan, Bangladeş häm Bengal’ qultığı belän äyländerep alınğan il. Arakan – Myanmanıñ yar buyınça suzılğan iñ strategik töbäge.
Arakanda Bengal’ qultığında batqan köymädän qotılğan möselman säwdägärlär aşa İslamnıñ taraluı äytelä. Arakan möselmannarı da Moro möselmannarı kebek ozaq ğasırlar üz xakimiyätläre astında yäşilär. Könbatışlı imperialist illärneñ êkspansionist säyäsätläre belän 1885 nçe yılda inglizlärneñ yawlap aluına duçar bulalar.
Myanma 1948 nçe yılda bäysezlek alğannan soñ problemalar tağın da arta. 1962 nçe yılda tüntäreleş belän xakimiyätkä kilgän general NE Win ul waqıtqa qadär Birma bulğan ilneñ isemen Myanma dip üzgärtä. Ber partiyäle cömhüriyät däwerendä möselmannarnı yäşägän cirlärennän sörgengä cibärü öçen törle däwlät säyäsätläre alıp barıla. 969 xäräkäte bularaq belengän ,çiktän tış buddistlarnıñ wäxşi höcümnären dä onıtmasqa kiräk.Distä yıllardan soñ xäzerge waqıttağı wäzğiyät’-qayğı-xäsrät, küz yäşe, sörgen,qan.
Arakan problemasına iğ’tibarnı yünältü öçen Awrupa roxindjalılar şurası başlığı häm tışqı êşlär ministrlığı kiñäşçe urınbasarı tulı wäqalätle ilçe Ümit Yardım qatnaşında Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi mäğ’lümatlar fakul’tetında panel’ ütkärgän idek. Gollandiyadan kilgän qunağıbıznıñ ike iseme bar ide. La Jo häm Möxämmäd Hubäyb. Monıñ säbäbe şul: Myanmada ayırıp qarawğa duçar bulmas öçen härkem çın isemennän tış Myanma isemen dä qullanırğa mäcbür. Bez bu wäzğiyät’ne 1980 nçe yıllarda Bolgariya töreklärgä qarata qullanğanga kürä, xätta qaber taşların da üzgärtüennän beläbez.
Äye, därt zur, qayğı olı. Ämma keşe yäşi ikän ömet tä bar digän süz. Şuña kürä çişeleşlärne dä söyläşergä kiräk.
- Myanmağa xalıqara basım buldıru. Ber cirdä xaq-xoquq, ğadellek turında tügel dä, basım häm izü turında süz bara ikän ,mondıy despot häm izülärne barı tik köç belän genä tuqtatırğa bula. Bu säbäple xalıqara cämğiyät’neñ Myanma belän bäyle tağın da kübräk basım yasawın täêmin itäçäk bar närsä êşlänergä tiyeş. Monı kübräk däwlätlär häm xalıqara oyışmalar başqara ala.
- Xalıqara çişeleş tabu tabu törkeme: Ukrainadağı Minsk törkeme kebek problemanı çişü öçen xalıqara krizis häm çişeleş törkeme buldıru kiräk. Belüebezçä, Qıtay häm Hindıstan anda çişeleşneñ tügel, tağın da kübräk problemanıñ ber öleşe bulıp tora.Yänä dä mömkin bulğança alarnı da barışqa kertü öçen çişeleş êzläw zarur. Bu çişeleş tabu törkeme arakanlılarnıñ illärenä kire qaytuın täêmin itü häm qaytqannan soñ yäşäw xaqların garantiya astına alunı küzätüdän cawaplı bulırğa tiyeş.
- Arakandağı zolım,basım häm xaq-xoquqlarnı xalıqara däräcägä citkerü. Arakanlılarnıñ Süriyädäge kördlär kebek haman da räsmi statusları yuq.Räsmi statusqa iyä bulmağaç mäğarif, sälamätlek saqlaw kebek töp ixtıyaclarnı da çişü mömkin tügel. Böten dönyadağı ictimaği oyışmalar ,üzixtiyari oyışmalar üz illärendä yäisä xalıqara platformalarda bu xaq-xoquqlarnı bozunı kön tärtibenä kiterä ala. Qanuni barışlar başlata ala.
- Bangladeşqa yärdäm itü. Bolay da awır xäldä bulğan Bangladeş yöz meñnärçä keşegä yärdäm itä aluı öçen yalğız qalmasqa tiyeş.
- Strategik oyışmalarnı alğı planğa çığaru. Myanma zolımındağı kebek qayda humanitar krizis bulsa Törkiyä Qızılay,Törek xezmättäşlek häm koordinaśiya agentlığı TİKA,afät häm ğadättän tış xällär räislege,humanitar yärdäm waqıfı häm başqa ictimaği oyışmalar belän yärdäm kürsätä. Ämma humanitar yärdäm genä citmi. Strategik çişeleşlär tabuçı üzäklär ,ğomumi tügel xosusıylaştırılğan töşençä oyışmaları da zur ähämiyätkä iyä.
- Törkiyä citäkçelegendä xalıqara daimi krizis törkeme buldıru.
- Global’ añ –belem buldıru. Arakan mäs’äläse dä Yerusalim kebek barı tik möselmannarnı ğına qızıqsındırğan mäs’älä tügel. Mondıy mäs’älälärdä xalıqara xäbärdarlıq buldıru,bu temağa yünälü bik möhim. Bu cähättän ber first lady bularaq Äminä Ärdoğannıñ säfäre zur ähämiyätkä iyä ide.
Dönyanıñ qaysı poçmağında ğına yäşäsälär dä tapşırubıznı tıñlawçılar global’ xäbärdarlıq, añ-belem buldıru öçen aktiv êşçänlek başqara ala.
Qayçaq ber äyberneñ üzgärüe küp närsäne üzgärter. Härkemne Arakandağı qayğı-xasrätne urtaqlaşırğa çaqırıp qalabız. Cäberlängän keşelärneñ küz yäş’läre aqmasın. Arakanlı balalar kiläçäkkä qurqu belän tügel, ömet belän qarasın.
Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı.


c: text/html

text:
İşğal etilgen Qırımda ukrain telekanallarınıñ yayınlarını qaytarmağa planlaştırıla
Ukrainanıñ mahsus bağ ve qoruv devlet hızmeti Odessa ve Herson vilâyetlerinde eki yañı bölükni meydanğa ketirdi. Olar hızmetniñ Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdaki faaliyetinen oğraşacaqlar.
Bunı hızmetniñ matbuat hızmeti bildire, dep yaza «Kapital» neşiri.
Hersonda RRT Köntsern yañı Qırım temsilciligini şekillendireler. O, ukrain tarafına Poloniyadan bedava ketirilgen analog bericilerni tikleycek.
Beyanatta qayd etile ki, işbu bericilerniñ maqsadı – Qırımnıñ bir qısmını Herson vilâyetinden ukrain telekanallarınen temin etmektir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Fevral 26 işi» boyunca eki ay apiste bulunğan qırımlını azat ettiler
Qırımda Qırım parlamenti binasınıñ ögünde fevral 26 künü olıp keçken kütleviy çatışmalar işi boyunca yaqalanğan Eskender Kantemirov azatlıqqa çıqtı. Bunı bazarertesi künü, aprel 6-da, aqşam «15 minut» saytı bildire.
Malüm olğanı kibi, Eskender Kantemirov 2015 senesi fevral 7-de yaqalanğan edi. Bundan evel onıñ evinde tintüv olıp keçken edi. Fevral 8-de Kantemirovnı mahkeme qararı ile apiske aldılar. Onı Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 2-nci qısmı belgilegen (kütleviy çatışmalarda iştirak etüv) cinayette qabaatlaylar. Taqiqatnıñ malümatına köre, «o, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki kütleviy çatışmalarda bir sıra grajdanğa beden zarar ketirdi».
Aprel 6-da onıñ apis cezasınıñ müddeti yekünlendi.
Ceza müddetini arttırmadılar.
Yanvar 29-da Qırım Cumhuriyeti boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat idaresiniñ taqiqat organları Ahtem Çiygoznı yaqalağan ediler. Aynı o aqşam Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi onı fevral 19-ğa qadar apiske aldı. Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi ki, onı ciddiy cinayette qabaatlaylar, ceza olaraq ise 10 yıllıq apis cezası ola bile. Qırım Cumhuriyetiniñ Apellâtsion mahkemesi Çiygoznıñ apiske alınması aqqında qararnı deñiştirmedi.
Mart 13-te Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qırım parlamenti binasınıñ ögünde fevral 26 künü olıp keçken kütleviy çatışmalar işi boyunca 30 yaşında Eskender Emirvaliyevni yaqaladı. O, aprel 18-ge qadar apiste bulunacaq.


text:
Faaller Poroşenkodan Qırımnı Minsk añlaşmalarına qoşmağa talap eteler
Kiyevde dekabr 8 künü aqşam bir 20 insan, Qırım qamaçavı iştirakçileriniñ temsilcileri, Kiyevde Ukraina prezidenti memuriyetiniñ binası yanında toplanıp, ukrain devleti başına faalleriniñ Qırım strategiyası aqqında noqtaiy nazarını bildirmege niyet etkenler.
Aktsiya teşkilâtçısı Qırım «vatandaşlıq qamaçavınıñ» faali Gayde Rizayeva edi. Aytqanı kibi, faaller Qırım meselesiniñ Minsk añlaşmalarına qoşulacağına ümüt besleyler.
«Bu qamaçavda ilk evelâ siyasiy mabüslerimizniñ azat etilmesini talap etemiz. İşğal etilgen Qırım territoriyası ne içündir alâ daa Minsk añlaşmalarına qoşulmağan, «DHC» ve «LHC» qoşulğanı kibi. Ne içün Qırımnı Minsk añlaşmalarına qoşıp olamaymız?» – dey Gayde Rizayeva.
Faaller Petro Poroşenkodan suallerge cevapnı üç kün bekleyler, bu talapnı aktsiyanıñ esas maqsadı olaraq qayd eteler.
«Bir elektrik yolağını işlettirdiler. Ebet, çoqumız bunıñ ile razı degilmiz. Siyasetçilerimizni añlaymız, bunı yapmağa mecbur etken dünya toplulığı bar, amma siyaset ve halqnı adaştırmamağa rica etemiz. Halq bunen razı degil, biz, faaller kibi, qaza vaqtında bütün tamir işlerine keder ete edik», – dey Rizayeva.
«Avtomaydan – Kiyev» teşkilâtınıñ idarecisi Dmitriy Karp, prezident memuriyeti binası yanında keçirilgen aktsiyağa qoşulıp, ukrain ükümetine Qırım energetik qamaçavı meselesinde ğarbiy memleket liderleri basqı kösterdi.
«Bugün Yuqarı Radağa qarar kirsetildi, oña köre, elektrik teminlevi devlet seviyesinde toqtatılmalı. Devletimiz bir şey yapsın, deputatlarımznıñ areketlerine baqarmız», – qayd etti Karp.
Qıtaiy Ukrainadan işğal etilgen Qırımğa elektrik energiyasını bergen yolaqlardan biri «Kahovka – Titan» yolağı elektrik energiyasına bağlandı.
Yaqında Qırım qamaçavı ştabınıñ reberi Lenur İslâmov ştab «Ukrenergo»ğa «Kahovka-Titan» elektrik yolağını Qırımğa ceryannı bermek içün tamamınen azırlamağa ruhset bergenini bildirdi. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Refat Çubarovnıñ sözlerine köre, faaller tamirlengen elektrik yolağını qullanmağa fırsat berirler. Dekabr 7 künü «Pravıy sektor» ve «Aydar» temsilcileri bunıñ ile razı olmağanlarını ve aktsiyada artıq iştirak etmeycegini bildirdiler.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım qamaçavı teşebbüsçileri dekabr 6 künü qıtaiy Ukrainadan yarımadağa elektrikniñ bir yolaq vastası ile berile bilecegi aqqında bildirgen ediler. Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko tasdiqladı.


text:
Bariyev: Qırımda Rusiye akimiyeti zayıf yerni taptı – müftiylikni
Qırımda Rusiye akimiyeti müftiylik vastası ile qırımtatarlarnıñ yarımadada Rusiye akimiyetine sanki qol tutqanını kösterecek ola, dep tüşüne Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev.
Bunı o Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde bildirdi.
«Anda (Qırımda – QA) yekâne qanuniy organ müftiyliktir ve yekâne qanuniy diniy yetekçi – müfti Emirali Ablayevdir. Ve, işte, o (Qırım akimiyeti – QA), kerçekten de, zayıf tarafnı tapıp, bütün dünyağa qırımtatarlar işğalge qol tutqanını köstere. Olar işğal aqqında aytmaycaq, Qırım işğaline qol tutalar – deycekler», – dedi Bariyev.
Bariyevniñ bildirüvine QMDİniñ izaatı şimdilik yoqtır.
Qırım ve Aqyar musulmanlarınıñ diniy idaresi – 2014 senesi Rusiye qanuniyetine köre qayd etilgen diniy teşkilâttır.
Qırımtatarlarnıñ yetekçileri müftiylikni qıtaiy Ukrainada teşkil etmege qarar aldı, QMDİ yolbaşçılığı bu ğayeni takbih ete.


text:
Büyükler Qırımdaki narazılıq aktsiyalarında qırımtatar gençlerine örnek köstere – tarihçı
Qırım tarihçısı Gülnara Bekirovanıñ qayd etkenine köre, bugünde-bugün Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatar yaşları narazılıq aktsiyalarında pek faal degil. Lâkin qart nesil vekilleriniñ bir kişilik aktsiyaları olarğa örnek köstere. Bunı Bekirova Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Şimdilik aktsiyalarda daa çoq qartlar, büyükler iştirak ete, gençler az. Lâkin bunı tüşünmek kerek – gençler ne içün faal degil. Al-azırda qart nesilniñ temsilcileri işğal altındaki Qırımda yalıñız başına çıqıp narazılıq bildireler. Amma gençler de qoşula», – dep tüşüne tarihçı.
Bekirovanıñ qayd etkenine köre, qırımtatar milliy areketi zemaneviy gençler içün nümüne ola.
«Qırımtatar milliy areketiniñ bir çoq iştirakçisi ayta edi: «meni apiske atsalar, lagerge yollasalar – zararı yoq, arqamda turğanlar bar, menim yerime başqası kelir»... Qırımtatar milliy areketiniñ esası budır – «er kes biri-birine qoltuta», ve bu tarihnı qaramanlar qura. Biz – qırımtatarlar, biz aqlarımız içün küreşemiz», – dep qayd ete tarihçı.
Avgustnıñ 9-da Kremlge tabi olğan Aqmecitniñ Jeleznodorojnıy rayon mahkesi 76 yaşında Server Karametovnı 10 künge apiske aldı. Er kişi biri kişilik piketke çıqqanı içün «politsiya hadimlerine qarşılıq köstergeninde» qabaatlandı.
Avgustnıñ 14-de Aqmescitniñ Kreml kontrol etken Yuqarı mahkeme, Qırımnıñ parlament ve ükümet binaları yanında apiske alınğan esli-başlı qırımtatar faali Server Karametovğa qoltutmaq içün bir kişilik piketler olıp keçti. Rusiye uquq qoruyıcıları miting iştirakçilerini tutmağa başladı. Çoqusı yiberildi.
Qırım Rusiye kontroline keçken soñ yarımadada FSB jurnalist, faal, cemaat erbaplarını sorğuğa çeke, tintüvler keçire, qırımtatarlarnı yaqalay. Uquq qorçalayıcılar bunı «farqlı fikirler ile küreş» dep adlandıra.


text:
Aqyar cuma künü qısmen suv ve yarıqsız qalacaq
Aqyarnıñ bir qısmı cuma künü, iyül 31-de, suv ve yarıqsız qalacaq. Cumaaqşamı künü şeer memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, bu qazaiy işlerniñ keçirilmesine bağlı.
Şeerniñ Rusiye memuriyeti saytında söndürüvlerniñ olması mümkün olğan soqaqlarnıñ cedveli mevcut.
Şeer akimiyeti evelden iyül 28 künü elektroteminleviniñ sönlürilecegi aqqında tenbiyeley edi, iyül 27 künü Aqyarnıñ bir qısmı suvsız qaldı.
Bildirilgeni kibi, Aqyarda şeerniñ elektrikasız qalmaq imkâniyeti saqlanılmaqta.


text:
Qısqa beyanatlar
Yuriy Stets: "Qırım ve qırımtatarlarnıñ mevzusı yarımadanıñ deokupatsiyası İSN müim işlerinden biridir"
24 Saban ayı, 18:36
İSN: Nazir mesleatçısı qırımtatar ATR telekanalınıñ borcunı ödemek içün 5 mln grivna ayırmağa avale etti
10 Saban ayı, 15:28
Qanunlarnıñ deñiştirilüvi üzerinde çalışqan söz serbestligi saasında vekâletlik ara iş taqımınıñ birinci teşkiliy toplaşuvı olıp keçti
10 Saban ayı, 10:48
Ukraina informatsion siyaseti Nazirliginiñ ATR telekanalınıñ sputnik yayınlavınıñ toqtatıluvı mümkünligi boyunca beyanatı
1 Saban ayı, 14:00
İSN: Söz serbestligi qanunlarına deñişmelerniñ kirsetilmesi boyunca Vekâletliklerara iş taqımı teşkil olundı
29 Kiçik ay, 09:31
Yuriy Stets: "FEVRALNİÑ 26. QIRIMNIÑ NARAZILIQ KÖSTERİLMESİ DEVAM ETE"
26 Kiçik ay, 10:42
İnformatsion siyaseti Nazirligi jurnalist Hristina Berdinskihge qarşı yapılğan qurtuluvlarnı tezce taqiqat etmege avale etti
12 Kiçik ay, 17:27
Ukraina informatsion siyaseti ve söz serbestligi Parlament komiteti 2016 senesi iş cedvelini tasdıqladı
3 Kiçik ay, 17:05
İSN: Sloveniya Ukrainağa ATO zonasında yayınlavnı ğayrıdan tiklemek içün bericilerni ayırdı
26 Qara qış ayı, 17:26
Akimiyet Ukraina informatsion siyaseti Nazirligi tarafından işlep çıqarılğan akimiyet kommunikatsiyalar islâatına qol tuttı
20 Qara qış ayı, 16:34


text:
«Üriyet – bu ayat tarzıdır»
(Qırımda mahküm etilgen ukrain faili Vladimir Baluhnıñ soñ sözü, avgustnıñ 1-i 2017 senesi)
Bütün taqiqat ve prokuraturanıñ mahkemedeki bütün areketleri bir şeyni tasdiqlay: taqiqat organları biriniñ sımarışını eda etmekte. Maña iç bir zaman ait olmağan evde tapılğan eşyalarnen nasıl bağlı olğanıma, olarnı qaydan alıp, nasıl saqlağanıma dair iç bir delil, eñ azından dolayılı olğan iç bir isbat kösterilmedi. O evde ancaq eşim yaşay, men anda öz şeylerimi bile tutmadım. Yaşağanım evde ise er zaman menim ihtiyar anam buluna, etrafta çoq qomşularımız yaşay, olarnıñ köpekleri bar, er şeyimiz körüne. Anda sezdirmeden keçmege er vaqıt pek qıyındır, patlayıcı aletni ise anda qaldırmağa daa zor. Evimniñ dört çardağı bar, amma olardan iç biri eşimniñ evindeki çardaq kibi közden keçirilmedi. Barnauldan kelgen bu aletler o yerge nasıl ketirilgen, kim olarnı alıp, o yerge qoyğan? Bu hususta iç bir taqiqat tedbiri alınmağan, albu ki maña qarşı yapılğan cinayetniñ taqiq etilmesi içün bu yekâne yoldır.
Ya da, belki, uquq qoruyıcılar yasaqlanğan eşyanı qabaatsız adamnıñ evine özleri ketirgenleri tarihta iç bir vaqıt olmadımı? Menim davamda ameliy malümat gizlenilgen! Men devlet sırını taşığan biri olammı, yoqsa? Nasıl etip, gizlenilgen malümat esasında prokuror menim qabaatıma işana bile? 19 qurşunnıñ qalımtısını men nege alğan ekenim ve qanunsız saqlağan ekenim, aytarsıñızmı? Ya da men o qurşunlarnı bir yerde qullandımmı? Aysa, angi silânen?
Er biri öz günahları içün cezasını alacaq. Sadece maña qarşı degil de, yer yüzünde bütün insaniy şeylerge qarşı yapılğan cinayetniñ cezası berilecektir
Bu tecribeli bir munafıqlıqtır: üzerinde Ukraina bayrağı pekitilgen evniñ damı tübüne yasaqlanğan bir şey ketirip qoyıp, soñra haince ve yüzsüzce ırcayıp bunı çıqarmaq ve soñra mında mahkemede, men tintüv vaqıtında nasıl tarsıqqanım aqqında tarif etmek. Meraqlısı şu ki, taqiqatçı Popov, maña qarşı ifadelerini berip, öz Volgograd vilâyetine keri qayttı – mavr öz işini becergen. Mennen oynalğan bütün bu uydurmanıñ ilhamcısı ve rejissörı tamam odır. Bu adam er zaman adiselerniñ merkezinde edi ve maña qarşı yapılğan areketni idare ete edi.
Menim ayatıma sert şekilde kiriştiler, ayaq astına aldılar, ve maña qarşı yapılğan bu provokatsiyanıñ bazı icracıları endi özleri de taqiqatqa oğradı, birisi atta apishanede otura. Men şübesiz eminim ki, er biri öz günahları içün cezasını alacaq. Sadece maña qarşı degil de, yer yüzünde bütün insaniy şeylerge qarşı yapılğan cinayetniñ cezası berilecektir
Fitneñizni gizlemek içün meni apishanede saqlamaq – bu sizge iç bir zaman yardım etmez
Mahkeme devamında köz ögümde şaatlarğa «doğru» ifadelerni fısıldamaq içün çapıp kelgenlerini köre edim. İddianıñ uydurılğanını tasdiqlay bilecek iç bir ekspertizanı keçirmege imayecilerime musaade etilmedi. Meni atta yalan detektörinde sınap baqmağa istemediler, ta ekstremizm aqqında evelki dava esnasında. Bu yerde teren talilniñ keregi de yoq, er şey ayan-beyandır.
Aslında, aqiqatnı tasdiqlamaq içün bizler soñuna qadar başqa mahkemelerge muracaat etecemiz. Fitneñizni gizlemek içün meni apishanede saqlamaq – bu sizge iç bir zaman yardım etmez.
Üriyet – bu ayat tarzıdır, insannıñ mevcudiyet usulıdır.
İşğal etilgen Qırımda cuma künü, avgustnıñ 4-de, ukrain faali Vladimir Baluhnıñ ükümi çıqarıldı – umumiy rejimli apishanesinde 3 yıl ve 7 ay yatacaq, 10 biñ ruble miqdarında para cezasını ödeycek. O silâ ve patlav aletleriniñ saqlavında qabaatlana. Baluh, oña qarşı atılğan iddialar siyasiy sebeplerden peyda olğanını tasdiqlay.
Vladimir Baluh, Qıımda Rus mahkemesi tarafından mahküm etilgen urain faili
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün.


text:
Aqyarda 18 ev ve 5 hastahane isinmey
Aqyarda bir qaç sağlıq saqlav obyekti ve ondan ziyade mesken ev qızdıruvsız qala, dedi Aqyar şeer hocalığı departamentiniñ müdiri Oleg Kazurin.
Bunı Aqyar rusiyeli ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«152-den bütün 135 tasil ve 147 sağlıq saqlav obyekti qızdırıla. 5 sağlıq saqlav obyektinde qızdıruv tamir işleri alıp barılğanından sebep çalışmay. Em de 2474 çoq qatlı evden 18 ağlarnıñ qazaiy söndirilüvi sebebinden qızdırılmay», – dedi Kazurin.
Onıñ malümatına köre, Aqyarda gece-kündüz rejiminde 116 qazan odası çalışa.


text:
Jamala «Söz» yırınıñ klipini taqdim etti
Qırımtatar asıllı ukrain yırcısı Jamala «Söz» («Obeşçaniye») yırınıñ klipini taqdim etti. Bunı noyabr 22-de yırcınıñ matbuat hızmeti Facebookta bildirdi.
«Video Yelena Demyanenkonıñ «Moya babuşka Kaplan» bediiy filminiñ levhalarına esaslandı. Klip rejisseri Denis Zaharov oldı, o, Jamalanıñ «Kaktus» ve «Poçemu tsvetı imeyüt glaza» videoları üzerinde çalışqan edi», – dep qayd etti matbuat hızmeti.
Oktâbr soñunda «Söz» yırı «Moya babuşka Fanni Kaplan» filminiñ muzıkası oldı. Levha Fanni Kaplannıñ XX asırnıñ Rusiye imperatorlığında inqilâp vaqialarınıñ zamanını tasvir ete. Fanni Kaplan tarihta Vladimir Leninge ücüm etken biri olaraq qaldı.
Jamala «Eurovision-2016» yır yarışınıñ ğalibi oldı, yarış finalı İsveçiyanıñ paytahtı Stockholmde mayıs 15 gecesi olıp keçti. Qırımlı qırımtatar sürgünligini añlatqan «1944» yırı ile çıqışta bulunğan edi. Yarış qaidelerine köre, 2017 senesi yarışnı Ukraina qabul etecek. «Eurovision-2017» Kyivde keçirilecektir.


text:
Qırımnıñ Tasil nazirligi qırımtatar mektepleri dersliklernen temin etilgenini bildire
Qırımda qırımtatarca ders bergen mektepler kerekli ders kitaplarınen temin etilgendir. Bunı Rusiye kontrol etken Qırım ükümetiniñ Tasil, ilim ve gençlik nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, 2015-2016 seneleri nazirlikte 66 derslikniñ (ders kitabı, programma, luğatlar) tercime etilmesi, tüzetilmesi, neşir etilmesi ve berilmesinen bağlı işler yapıldı. Qırımtatarca basılğan dersliklerniñ sayısı cemi 61 biñ nushanı teşkil etkendir. Olarnıñ arasında fen kitaplarınıñ tercimesi, Rusiye Tasil ve ilim nazirliginiñ derslikleri cedveline qoşulğan «Qırımtatar tili (ana tili)», «Qırımtatar edebiyatı», «Qırımtatar tili (yabancı til)» programmaları bar.
«2016 senesi Qırımtatarca-rusça luğat ilk sefer basılğandır. 4 biñ sözli mektep luğatı qırımtatarca tasil alğan umumtasil teşkilâtlarnıñ talebelerine berilgen. Rusçadan ya da bu tilden deñiştirilmeyip alınğan sözler de qayd etile», – dep aytıla haberde.
Nazirlikniñ bildirgenine köre, Qırım bücetinden buña 46,7 million ruble ayırıldı. Derslikler qırımtatarca ders bergen mektep ve sınıflarğa berilgendir.


text:
Rusiye müftiler şurasınıñ başı Aqmescitte Cuma cami qurucılığına 3 mln ruble berdi
Qırımda Rusiye Federatsiyası musulmanlarınıñ diniy idaresi ve Rusiye müftiler şurasınıñ başı şeyh Ravil Gaynutdin oktâbr 13 künü Qırım ziyareti çerçivesinde Aqmescitte Cuma cami qurucılığını ziyaret etti ve qurucılığına para iane etti.
Bunı salı künü, oktâbr 13-de, Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Qırım müftisi hacı Emirali Ablayev Ravil Gaynutdinni leyha vesiqaları ile, qurucılıq işleriniñ ketişatı, yarımadanıñ esas camisiniñ iç ve tış körünişi ile tanış etti.
Rusiye musulmanları şurasınıñ başı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ başı hacı Emirali Ablayevge Aqmescitte Cuma cami qurucılığına 3 mln ruble iane etti.
«Hacı Emirali Ablayev şeyh Ravil Gaynutdinge Qırım musulmanlarına ayırğan diqqat ve destek içün minnetdarlığını bildirdi ve Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresiniñ Rusiye Federatsiyasınıñ musulmanları diniy idaresi ve Rusiye müftiler şurası ile işbirlikni qıymet etkenini qayd etti.
Rusiye musulmanlarınıñ başı qırımtatarlarğa destek onıñ içün müim olğanını qayd etti.
«Din ve qan qardaşlarımız – qırımtatarlarğa destek pek müimdir. Allah yardımı ile Qırım musulmanları içün bir sıra faydalı leyhalarnı amelge keçirmege qısmet oldı», – dedi o.
Sentâbr 17 künü, Aqmescitte Cuma caminiñ qurucılığına ayırılğan Yaltinskaya soqağı, 22 adresi boyunca topraq damartısında Qırımda esas musulman ibadethanesiniñ quruluvı içün territoriyanı azırlamağa başladılar.
2011 senesi Qırımda Vasiliy Cartı baş nazir olğan vaqıtta Aqmescitte Yaltinskaya soqağı, 22 adresi boyunca Cami-Caminiñ qurucılığına kapsula qoyğan ediler.


text:
Qarbızda qoñırqay daqtar köp bolsa tuqımnıñ soğurlım tozañdanğanın bildiredi. Qoñırqay daq neğurlım köp bolsa ol qarbızdıñ äbden piskeni. Sondıqtan da qarbız alarda sırtınıñ ädemiligine emes, qoñıray daqtarınıñ köptigine qarañız.
Qarbız ösirwşiler qarbızdardı «ul» men «qızğa» böledi. «Ul» qarbızdar uzınşa sopaq keledi äri quramında swı köp boladı. Al «qız» qarbızdar qoyu äri dämdi keledi. Sondıqtan qarbız alarda domalağın izdeñiz.
Qarbızdağı sarı daq ta onıñ qanşalıqtı piskenin körsetedi. Äbden pisken qarbızdardıñ jerde jatqan jeri qızğılt-qoñırqay bolwı tïis. Al aşıq sarğış bolsa qarbızdıñ durıs pispegeni.
Qarbızdıñ tüyin sabağına qarap ta onıñ qanşalıqtı piskenin bilwge boladı. Äbden pisken qarbızdıñ sabağı sarğayıp turadı nemese qwrap tüsip qaladı. Al pispegen qarbızdiki balğın boladı.
Derekköz: Reactor
Kommentarïï


text:
Ernest Rutherford
Ernest Rutherford (aytılıwı: Ernest Rezerford; 1871-jıl 30-avgust Spring Gruv, 1937-jıl 19-oktyabr Kembridj) — inglis fizigi, kelib shıg'ıwı Jan'a Zelandiyalıq.
Yadrolıq fizikanın' «atası» retinde tanılg'an, atomnın' planetar modelın jaratqan. 1908-jılda ximiya boyınsha Nobel sıylıg'ı jen'impazı bolg'an. London patshallıq ja'miyeti ag'zası (1903 jıldan). R. 1907— 19 jıllar Manchester, 1919 jıldan dan Kembridj u'n-ti professorı ha'm bir waqıtdın' o'zinde Kavendish lab. direktorı. R. 1903 jılda F. Soddi menen birgelikde radioaktiv jemiriliw nazariyasın jaratdı ha'm bir element atomının' basqa element atomına aylanıwın ispatlab berdi. 1911 jılda atomnın' Quyash sistemasına uqsas planetar modelin jaratdı. Sol modelge tiykarlanıp 1913 jılda N Bor atom du'zilisinin' kvant nazariyasın ha'm spektrlar nazariyasın jaratdı. 1919 jılda azotdı kislorodg'a aylantırg'an birinshi jasama yadro reaksiyasın a'melga asırdı; bul menen ha'zirgi zaman yadro fizikasına tiykar saldı. Sol waqıtdan baslap R. atom yadroların tez ju'riwshi za'rreler ta'sirinde jasama jol menen o'zgertiriw ma'seleleri menen shug'ıllana basladı. 1921 jılda ol neytral za'rreler — neytronlardın' barlıg'ı tuwrısındag'ı pikirdi wortag'a tasladı. 1932 jılda R.din' sha'kirti J. Chedvik neytrondı oylap taptı.
Rutherford ko'pqana fizikler (G. Mozli, J. Chedvik, J.D. Kokroft, M.L. E.Olifant, N. Bor, X. Geyger, O. Gan, P.L.AGyapitsa ha'm b.)dı tarbiyalap jetistirdi. Nobel sıylıg'ı laureatı (1908).
Balalıq jılları[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Rutherford jan'a Zelandiyanın' Nelson qalası jaqınımdag'ı kishi Srping Gruv (ing. Spring Groove; ha'zirgi Brightwater) awılında tuwılg'an. Atası — James Rutherford, anası — Martha Thompson. Ernest 12 balanın' 4-shisi bolg'an.
Ilimiy o'miri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Atom du'zilisi ha'm radioktivlikdi izert qılıw boyınsha belgili inglis alımı, yadro fizikasının' jaratıwshılarınan biri. E. Rutherford London patshalıq ja'miyeti — Angliya pa'nler akademiyasının' ag'zası edi, ja'handegi tu'rli ma'mleketlerdin' 30 dan artıq akademiyaları ha'm ilimiy jamiyetlerinin' veteran ag'zası edi. 1908-jılda ol radioaktivlikdi izert qılıwg'a tiyisli isleri ushın Nobel sıylıg'ı jen'impazı boldı. 1898-jılda Rutherford radioaktivlik ha'diysesin u'yreniwge kirisdi. Onın' bul tarawdag'ı birinshi u'lken oylap tabıwshılıg'ı uran shıg'aratug'ın nurlanıwdın' bir bo'lekli emesligin anıqlaw edi. Sonday qılıp, pa'nge radioaktivlik haqqında birinshi martta a- va B- nurlar haqqındag'ı ideya kirdi. (Alfa jemiriliw ha'm Beta jemiriliw). Sol jıldın' o'zinde Rutherford o'z ilimiy jumısın baslag'an Kembridj (Cambridge) dag'ı Cavendish laboratoriyasın taslap, Kanadag'a ko'ship o'tdi. Bul jerde ol Monreal u'niversitetinin' professorı qılıp tayınlanadı. Alımnın' ko'pqana kerekli oylap tabıwshılıqları a'ne sol ilimiy oray menen baylanıslı. 1900-jılda ol jan'a radioaktiv element — Toriy emanatsiyasın oylap taptı. 1901—1903 jıllarda inglis alımı Frederick Soddy menen birgelikde teksiriwler alıp bardı, natiyjede bir elementdin' basqa elementke tabiyiy aylanıwı oylap tabıldı ha'm atomlardın' radiokativ jemiriliw nazariyası islep shıg'ıldı. 1907-jılda Rutherford Angliyag'a qaytadı ha'm Manchester u'niversitetinde isleydi. Ol jerde 1908-jılda ol alfa za'rrenin' geliydin' ekki ma'rte ionlasqan atomı ekenligin u'zil-kesil ispatladı. 1911-jılda Rutherford maqala baspa qılıp, onda atomnın' yadro (planetar) modelın oylap taptı. 1913-jılda Niels Bohr ha'm Henry Moseley isleri payda boldı, olardın' a'melge asıwında E. Rutherfordtın' izertlewleri ko'p da'rejede ta'sir yetdi. En' son'ında, 1919-jıllda alım elementlerdin' jasama o'zgertiriliwi mu'mkinligı haqqındag'ı sheshımge keledi. E. Rutherford jan'a atomistikanın' tiykarshısı boldı.
A'debiyatlar[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
- Rezerford — uchyoniy i uchitel, M., 1973; Bekjonov R., Xoliqov A., Atom dunyosiga "darsha" ochgan olim [Ernest Rezerford], T., 1972.


text:
Barışalım
Ya ilâiy, sen bilirsiñ, qalmışım ğayet naçar,
Bir güzele göñül verdim, o zalım benden qaçar.
Bir selâma qail oldım, onu da vermez – keçer,
Küsme, yarem, barışalım, cümle isyan bendedir!
Ne qadar ulu dağ olsa, bir kenarı yol olur,
Lebleriñ ağızıma verseñ, em şeker, em bal olur.
Sen esime duşdikçe, yarı ömrüm zaya olur,
Küsme, yarem, barışalım, cümle isyan bendedir!
Kirdim yarem bağçasına, gülleri filcan,
Aq gerdanında beñleri, er biri mercan kibi,
Kel, sarılalım – yatalım, ekimiz bir can kibi,
Küsme, dülber, barışalım, cümle isyan bendedir!
Aşıq Ümer «ah!» idince, Hadır – İlyas irişir,
Küsmüş aşıq – maşuqlar arasına kirişir.
Şimdi bayram künleridir, darılşanlar barışır,
Küsme, dülber, barışalım, cümle isyan bendedir
- oquldı - 828


text:
Qırım gümrükhanesi «Canköy» kiriş noqtasını bir künge qapattı
Salı künü, mart 3-te, «Canköy» kiriş noqtası tehnik sebeplerden qapalı olacaq.
Bunı Qırım gümrükhanesiniñ matbuat hızmeti bildire.
Hızmetniñ malümatına köre, tehnik işler yerli saatke köre saat 10-dan saat 18-ge qadar keçirilecek. Böylece adamlarnıñ ve naqliyat vastalarnıñ kiriş noqtasından keçmek imkânı olmaylacaq.
Böyle etip gümrükhane cedvelge köre çalışmağa devam etken «Ermeni Bazar» ve «Or Qapı» kiriş noqtalarından faydalanmağa tevsiye etti.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy sıñır peyda oldı, asılında ise o tam bir sıñır oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen topraq olaraq ilân etildi.


text:
Alimҗan Yoldaşev meniŋdin bir jil keyin, yäni 1985-jili «Asfal'tobeton» işläpçiqiriş karhanisiğa işqa kirgän edi. Däsläp ekolog, injener bolğan u hazir baş metrolog lavazimini egilävatidu. Uniŋ bilän billä bir karhanida işläp kelivatqinimğa mana, häş-päş degiçä 32 jil toluptu. Şu jillar җäriyanida uniŋ qapaq türüp sšzliginini kšrmidim. Päqätla külümsiräp jürginila jürgän, halas. Kollektiv arisida siliq-sipayä muamilisi bilän hšrmätlik käsipdişim šzi, ailisi toğriliq çiş yerip sšzläp bärgän bändä ämäs. Şundimu šzämniŋ bilivalğanlirimni qisqiçä eytip štäy: Alimҗan hoşurahun oğli Yoldaşev 1952-jili Yarkänt şähiridä hizmätçi ailisidä duniyağa kelidu. Dadisi hoşurahun Yoldaşev «Oktyabr'niŋ 40 jilliği» kolhozi räisiniŋ orunbasari bolup helä jil işligändin keyin täҗribilik yeza egiligi hadimi süpitidä «Birlik» kolhoziniŋ räisligigä tayinlaydu. hoşurahun Yoldaşev ta hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä «Birlik» kolhoziniŋ hämmä täräptin ilgiriläp, yüksilişigä bar küç-quvät, ğäyritini säpärvär qilidu.
Alimҗan Yoldaşev bolsa, Yarkänt şähiridiki Krupskaya namidiki rus ottura mäktivini 1969-jili pütirip, «Oktyabr'niŋ 40 jilliği» kolhozida däsläpki iş-paaliyitini başlaydu. Andin Almuta tehnologiya institutini injener-tehnolog mutähässisligi boyiçä pütirip, Yarkänt şähiridiki aşliq qobul qiliş kombinatida tseh başliği lavazimini egiläydu.
hoşurahun aka hšrmätlik däm elişqa çiqişi bilänla Almuta şähirigä kšçüp kelidu. Şuŋlaşqa Alimҗan däsläp şähärdiki un tartiş kombinatida injener-tehnolog bolup işqa orunlişidu. Aridin biraz vaqit štüp «Asfal'tobeton» işläpçiqiriş karhanisiğa işqa qobul qilinidu vä, juqurida eytqinimizdäk, hazir «Asfal'tobeton-1» ҖÇYniŋ baş metrologi lavazimida işläp kälmäktä.
Alimҗanniŋ rähbärligidiki bšlüm karhanida šlçäş, tähsim qiliş, täkşürüş vä asfal'tniŋ tärkivigä qoşulidiğan här türlük qetilmilarni mšlçär bilän tähsim qiliş apparatliriniŋ işlişini täminläydu. Şundaqla çiqirilivatqan asfal'tobeton, qarimay, emul'siya mähsulatliri süpitiniŋ üstün boluşini täminläydu.
Alimҗan başquruvtaqan bšlüm Almuta şähiridiki işläpçiqiriş karhaniliri mähsulatliriniŋ kšrgäzmisigä här jili aktiv qatnişip, Almuta şähärlik hakimiyätniŋ Pähriy yarliqlirini elişqa muyässär bolup kälmäktä.
Alimҗan šz käspigä җavapkärlik bilän qaraydiğan, tirişçan, kšp izdinidiğan qabiliyätlik mutähässis. Qol astida işlävatqan injenerlarniŋ bilimini mukämmälläştürüşigä çoŋ ähmiyät beridu. Ularni qisqa muddätlik bilimini aşuruş kursliriğa pat-patla ävätip turidu.
Uniŋ paaliyitidin «Asfal'tobeton-1» җavapkärligi çäklängän yoldaşliğiniŋ täräqqiyatiğa qoşqan çoŋ ülüşi kšrünüp tursimu, kämtarliğiğa elip, šzini mahtaşni äsla yaqturmaydu. Şundimu, uniŋ 65-baharini qarşi elivatqanliğini banä qilip, moşu maqalini yezişni toğra kšrdüm.
İmärğäli BURhANDİNOV, «Asfal'tobeton-1» ҖÇY Energetika bšlüminiŋ başliği.


text:
Medvedev işğal etilgen Qırımnı daa bir kere ziyaret etmege niyetlendi
Rusiye Federatsiyasınıñ baş naziri Dmitriy Medvedev bazar künü eki künge Qırımğa yol alacaq.
Nazirler Şurasınıñ resmiy saytında olğan malümatqa köre, mayıs 25-de Rusiye baş naziri Rusiye vatandaşları pasportlarını azırlağan noqta yerleşken «Aqyardaki Rusiye Federal migratsion hızmetiniñ idaresini» ziyaret etecek. Aynı bu künü de «Yedinaya Rossiya» lideri firqanıñ cemaatnı qabul odasında vatandaşlarnen körüşecek.
Bazarertesi künü baş nazir bir sıra iş körüşüvlerini keçirip, «Artek» Halqara bala merkezini ziyaret etecek.
Medvedev Qırımğa ekinci sefer kele – mart 31-de o, ükümet toplaşuvını anda keçirgen edi, dep hatırlata Krıminform.
Bu sefer ükümet yolbaşçısınen beraber baş nazir muavinleri İgor Şuvalov, Dmitriy Kozak, Arkadiy Dvorkoviç, Olga Golodets, Dmitriy Rogozin, Sergey Prihodko, Yuriy Trutnev ve Aleksandr Hloponin, em de nazirler Dmitriy Livanov, Vladimir Puçkov, Veronika Skvortsova, Maksim Topilin, Oleg Savelyev, Qırım bölgesinde Rusiye prezidentiniñ vekâletli temsilcisi Oleg Belaventsev ve «Qırım yolbaşçısı vazifelerini vaqtınca eda etken» Sergey Aksönov olacaqlar.
Nazirler Şurasınıñ resmiy saytında olğan malümatqa köre, mayıs 25-de Rusiye baş naziri Rusiye vatandaşları pasportlarını azırlağan noqta yerleşken «Aqyardaki Rusiye Federal migratsion hızmetiniñ idaresini» ziyaret etecek. Aynı bu künü de «Yedinaya Rossiya» lideri firqanıñ cemaatnı qabul odasında vatandaşlarnen körüşecek.
Bazarertesi künü baş nazir bir sıra iş körüşüvlerini keçirip, «Artek» Halqara bala merkezini ziyaret etecek.
Medvedev Qırımğa ekinci sefer kele – mart 31-de o, ükümet toplaşuvını anda keçirgen edi, dep hatırlata Krıminform.
Bu sefer ükümet yolbaşçısınen beraber baş nazir muavinleri İgor Şuvalov, Dmitriy Kozak, Arkadiy Dvorkoviç, Olga Golodets, Dmitriy Rogozin, Sergey Prihodko, Yuriy Trutnev ve Aleksandr Hloponin, em de nazirler Dmitriy Livanov, Vladimir Puçkov, Veronika Skvortsova, Maksim Topilin, Oleg Savelyev, Qırım bölgesinde Rusiye prezidentiniñ vekâletli temsilcisi Oleg Belaventsev ve «Qırım yolbaşçısı vazifelerini vaqtınca eda etken» Sergey Aksönov olacaqlar.


text:
Nazarbayev AQŞqa säfär yasıy
Söyläşü kön tärtibendäge töp mäs'älä - ike yaqlı häm regional’ mäs’älälär
Amerika Quşma Ştatları ilbaşı Donal’d Tramp belän Qazaqstan ilbaşı Nursoltan Nazarbayev 16 nçı ğinwarda Aq Yortta oçraşaçaq.
Aq Yorttan yasalğan belderüdän kürengänçä, oçraşuda ike yaqlı häm regional’ mäs’älälär qaralaçaq.
Şulay uq AQŞ belän Qazaqstan arasındağı iminlek säyäsätläre mäs’läläre dä kön tärtibendä bulaçaq.
Nazarbayevnıñ säfär qısasında şaqtıy AQŞ räsmi zatı belän küreşüe häm Berläşkän Millätlär Oyışması iminlek şurasında utırışta qatnaşuı kötelä.
İke lider arasında noyabr’ ayında uzğan söyläşüdä Tramp Nazarbayevnı AQŞqa çaqırğan bulğan.


text:
Nobel’ büläkläre tapşırılğan
Büläklärne iyälärenä Şveŝiya patşası Karl Gustav 16nçı tapşırğan
Şveŝiya başqalası Stokgol’mda 2017 yıl fizika, mediŝina, ximiya, ädäbiyat häm iqtisad tarmaqlarındağı Nobel’ büläkläre tantanalı räweştä iyälärenä tapşırılğan.
Sentyäbr’ ayında açıqlanğan büläklärne iyälärenä Şveŝiya patşası Karl Gustav 16nçı tapşırğan.
Moňa kürä 2017 fizika bülägen Kip Torn, Rayner Veys häm Barri Bariş, ximiya bülägen Jak Duboşe, Yohim Frank häm Riçard Henderson, mediŝina bülägen Maykl Yang, Maykl Rosbeş häm Djefri Hol, iqtisad bülägen Riçard Taler häm ädäbiyat bülägen yazuçı Kazuo İşiguro alğan.
Nobel’ bülägen qazanuçılarğa berär diplom, Nobel’ medale häm 9 million Şveŝiya kronı (yaqınça 900 meň yevro) aqçalata büläk tä virelgän.
Nobel’ tınıçlıq bülägen qazanğan Atom-töş qorallarnıň beterelüe öçen xalıqara kampaniya isä bügen Norvegiya başqalası Osloda bülägen alğan ide.


text:
2014 jılı AQŞ bastalğan tekserwlerge qızdırw tïekterinde orın ağan aqawlıqtar sebep bolğan. Maşïna jürip kele jatqanda motordı isten şığaratın aqawlıq kem degende 104 adamnıñ ölimine sebep bolwı mümkin. Bul olqılıqtı bayqağan maşïna öndirwşi kompanïya 2014 jıldıñ aqpan ayınan bastap ğana aqawlı avtomobïlderin jappay keri şaqırtıp alw jumıstarın bastağan. Zerttew nätïjelerine qarağanda, koncerndegi atalğan problema burın da belgili bolğan, alayda olar eşqanday tïisti şaralar qabıldamağan körinedi.
Qazirgi waqıtta General Motors tekserw qızmetterimen birlese äreketter jasap jatır, bul olarğa belgilengen jaza kölemin azaytwı mümkin. Onıñ üstine koncernniñ burınğı qızmetkeri ülken dawmen jumıstan şığıp ketken. Osığan qaramastan, General Motors töleytin ayıppul kölemi 1 mlrd dollardan asıp otır.
Derekközi: auto.mail.ru.
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Munday qolaysız jağdayğa tap bolğan jan aralarıñızdan mindetti türde tabılarına eş kümänim joq. Äsirese, qoğamdıq orındarda kïimine sağız jabıstırıp alıp, odan qalay «qutılwdıñ» jolın tappay jatatındar köp kezdesedi. Endeşe, kïimge jabısqan sağızdı tazalawdıñ joldarın qarastırıp körelik.
Jalpı, sağızdı kïimnen tazalaw üşin ol kïimniñ materïalına, tür-tüsine, sapasına asa män bergen jön. Mısalı, tüsi oñıp ketetin matalarğa sağız jabısqan jağdayda aceton nemese spïrt, sonday-aq ıstıq swdı da qoldanbağan jön.
Toñazıtqışqa salw
Eñ oñay, äri tïimdi täsil sağız jabısqan kïimdi polïetïlen qapqa (paket) salıp, toñazıtqışqa 1 sağatqa qoyu. Osı waqıt işinde sağız qatıp, özi tüsip qaladı.
Muz basw
1-täsil kömektespese, eger kïim ülken, toñazıtqışqa sıymaytın bolsa, onda sağız jabısqan jerge muz qoyıñız. sağız qatqan waqıtta qattı şetkamen tazalañız. Kilem men tösenişterge, palto men toñğa sağız jabısqanda da osı täsildi qoldanıñız.
Istıq sw quyu
Ol üşin janıñızda kömekşiñiz bolğanı durıs. Birewiñiz ıstıq swdı sağız jabısqan jerge quyıp, ekinşiñiz onı derew şetkamen tazalap turwlarıñız kerek. Ol üşin eski tis şetkasın paydalanwıñızğa boladı. Eger kömekşiñiz bolmasa, ıdısqa ıfstıq swdı quyıp, kïimniñ sağız jabısqan jerin swğa batırıp salıñız. Swdan şığarmay turıp, sağızdı üşkir zatpen tazalap alıñız. Odan keyin kïimdi qattı ısqılap jiberiñiz. Tazalanğan kïimdi jwıp, jayıñız. Eger sağız tolıq tazalanbasa, procesti qaytalañız.
Ütikti qoldanıp
Sağız jabısqan jerdiñ üstinen dımqıl däke qoyıp, üstinen ütikteñiz. Sağızdı tazalawdıñ bul ädisiniñ kemşiligi kïimge jabısqan sağızdı tazalağanmen, odan daq qalwı mümkin. Al onı daq tazartatın arnayı quraldarmen tazalay alasızdar.
Fen (şaş keptirgiş)
Kïimniñ sağız jabısqan jerin şaş keptirgişpen biraz ürleñiz. Sodan keyin eski tis şetkasımen sağızdı tazalap tastañız.
Sirkeswı
Denïm materïaldarınan sağızdı tazalawdıñ eñ oñay täsili – sirkeswın qoldanw. Ol üşin azdağan sirkeswın kişkene qızdırıp alıp, oğan eski tis şetkasın batırıp, sirkeswı swıp qalmay turıp, tezirek sağızdı sürtip jiberiñiz.
Derekközi: anabol.kz
Tegï: Arwlarğa keñes,
Kommentarïï


text:
Rusiye Kününe bağışlanğan «kozaklarnıñ atlı yürüşi» sebebinden Aqyar merkezinde areket sıñırlanacaq
Rusiye Kününe bağışlanğan «kozaklarnıñ atlı yürüşi» sebebinden Aqyar merkezinde iyün 12-de areket qısmen sıñırlanacaq, haber ete Aqyar rusiyeli ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Müessiseniñ malümatına köre, sabadan areket Sapun-Gora tarafından Suvorova meydanında qadar qapaldı. Kolonnanıñ yürüşi ile areket ğayrıdan tiklenecek.
«Şeer boyunca areket naqliyatnıñ er bir çeşiti içün, cemaat naqliyatından ğayrı, 9:00-11:00 saatleri arasında qapalı olacaq», – denile beyanatta.
Cuma künü saat 11:00den Uşakov meydanı ve 4-ünci Bastionnaya soqağında da areket qapalı olacaq.
Aqyar ükümetiniñ saytında aşkâr etilgen tedbirler programmasında yazılğanı kibi, cuma künü şeerde saat 10-da Nahimov meydanında 1941-1942 seneleri Aqyarnıñ Qaramaniy mudafaası abidesine gülçemberlerni qoyuv tedbiri keçer. «Rusiye! Rus! Ulu ülke!» haber-muzıkalı programması, aqşam – «Rusiye – Vatanım» kontserti keçirilecektir.
1992 senesi iyün 12 künü Rusiye Federatsiyasınıñ halq deputatları Devlet mustaqilligi aqta Beyannameni qabul ettiler.
1992 senesi iyün 11-de Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı Şurası iyün 12 kününi bayramlar sırasına kirsetti.


text:
Qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete
Qırımtatarlar bazarertesi künü, iyünniñ 26-da, Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-de Aqmescitte keçirilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü belgilengen edi.
Qırımtatar bayraq künü munasebetinen Meclis reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov Facebookta video muracaatını derc etti.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Twitterdeki saifesinde qırımtatar bayrağı aqqında video yerleştirdi.
Qırımtatar bayrağı altın tamğalı kök bayraqtır.


text:
Öz vaqtida Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaev: «Almuta vilayitidä Ämgäkçiqazaq degän nahiyä bar. Şu çoŋ regionda birqatar çoŋ layihilärni ämälgä aşuruşqa mümkinçiliklär mol. Bolupmu, yeza egiligi mähsulatlirini işläpçiqiriş märkizigä aylanduruşqa bäk layiq. Nahiyädä yäl-yemişniŋ tür-türi šsidu. Mal beqiş üçün yeri nahayiti qolayliq», däp atap štkän edi. Mana şu bärikätlik Ämgäkçiqazaq nahiyäsi 2016-jilni utuqluq ayaqlap, 2017-jilğa işäşlik qädäm taşlidi.
häqiqätänmu, nahiyäniŋ agrarliq mümkinçilikliri zor, hälqimu ämgäksšygüç. 54 millätniŋ väkili iҗil-inaq yaşavatqan nahiyäniŋ ihtisadiy täräqqiyat qädämlirimu alahidä. Mäsilän, Ämgäkçiqazaq nahiyäsi vilayättä yeza egiligidiki ülüşi boyiçä – birinçi, işläpçiqirişta – bäşinçi, investitsiya җälip qiliş, seliq tšläş boyiçä – üçinçi, salamätlikni saqlaş sahasi boyiçä – birinçi orunlarni egilidi. Bilim beriş sahasi boyiçä nurğun jillar mabaynida vilayät nahiyäliriniŋ ahirida qelip qalğan bolsa, mana birnäççä jildin beri äŋ ilğar bäş nahiyäniŋ qataridin orun elip kelivatidu.
Mustäqillikniŋ 25 jilliği – štkän jilniŋ äŋ şanliq küni bolğanliği häqiqät. Bu mäyrämni ämgäkçiqazaqliqlar dağduğiliq nişanlidi. Nahiyä täräqqiyati üçün tär tškkän yüzligän insanlarniŋ ämgigi munasip bahalinip, mukapatlarğa erişti. Җümlidin җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi räisiniŋ orunbasari, Ämgäkçiqazaq nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Sulayman Mähsütov, nahiyälik mäslihätniŋ deputati Ablekim Säydullaev, Täşkänsaz yeza okruginiŋ hakimi Mähämmätҗan Sultaniyarov, yeza egiliginiŋ veterani Kärim Hudaybärdiev, Sadir namidiki ottura mäktäpniŋ mudiri Tohtahun Sadiqov, ämgäk veteranliri Malik İliev, Adalät Ğazieva tävälludluq medal'lar bilän, Dostluq yezisiniŋ turğuni, jutniŋ inavätlik mštiväri Tohtahun İslambaqiev nahiyä hakiminiŋ Pähriy yarliği bilän mukapatlansa, şairä, «Aziya bügün» gezitiniŋ baş muhärriri Taşgül heziyarova häm tävälludluq medal'ğa, häm «Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini» namiğa sazavär boldi.
Ämgäkçiqazaqliqlarniŋ ämgigi җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi täripidin juquri bahalandi. Mäsilän, kšrnäklik şair Җämşit Rozahunov ҖUEM täsis qilğan «İliya Bähtiya namidiki», şair häm märipätçi Äkräm Sadirov, Täşkänsaz yeza okruginiŋ hakimi Mähämmätҗan Sultaniyarov, ämgäk veterani Abduğeni Abubäkriev vä Sadir namidiki ottura mäktäpniŋ ustazi Gülbähräm Tayirova «Sahavät» medal'liri, muällimä, җämiyätlik işlarniŋ aktivisti Arzigül Abdrimova Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ Täşäkkürnamisi bilän mukapatlandi.
Raşidäm RÄhMANOVA, «Uyğur avazi».


text:
Ukraina devlet sıñırlarını ğayrıdan tikleycek – Poroşenko
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Moldova ükümetiniñ reisi Pavel Filip ile körüşip, Moldova ortaqlarını Ukraina devlet sıñırlarına qoltutqanları içün teşekkürlerini bildirdi, dep bildire devlet yolbaşçısınıñ matbuat hızmeti.
«Şunı hatırlatmaq ister edim ki, Moldova 2014 senesi mart ayında BMT Baş assambleyasınıñ rezolütsiyasına rey berip, mustaqilligimizge qoltuttı ve 2016 senesi dekabr ayında işğal etilgen Qırımda insan aqları vaziyetine dair rezolütsiyağa qoltutmaqnen beraber onıñ müelliflerinden biri oldı», – dep qayd etti Ukraina prezidenti.
Poroşenko Moldova yigirmi beş yıl evelsi topraqlarınıñ bir qısmını coyıp, aynı vaziyette olğanını hatırlattı.
«Bugünde-bugün köremiz ki, em Ukraina, em de Moldovağa memleketlerimizniñ halq taqdirini çezmege imkân berecek reintegratsiya şekillerini aşlaycaq olalar. Bu ıntıluvlar yutturacaq. Ukraina ve Moldova halqara seviyede tanılğan devlet sıñırlarını ğayrıdan tikleyceler. Dünyanıñ demokratik toplulığı buña qoltuta. Razı olmağanlar ise medeniyetniñ o bir tarafında qala», – dep ayttı Ukraina prezidenti.
Moldova ükümetiniñ reisi Ukraina topraq bütünligine qoltutqanını daa bir kere aytıp, Moldovanıñ Qırım ile bağlı baqışlarını seslendirdi: «Moldova Cumhuriyeti Ukraina topraq bütünligi ve mustaqilligini tanıy ve oña qoltuta».
Pavel Filik qayd etkenine köre, Moldova ileride de Ukrainanıñ mustaqillik ve topraq bütünligi oğrunda küreşine qoltutıp, yardım etmege azır olğanını tasdıqladı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Putin Birleşken Milletler Teşkilâtı yolbaşçılığı ve Frenkistan sabıq prezidenti ile körüşecek ola
Rusiye prezidenti Vladimir Putin iyün 16-da Sankt-Peterburgta keçirilecek iqtisadiy forumda Birleşken Milletler Teşkilâtı (BMT) baş kâtibi Pan Gi Mun ve BMT-nıñ Süriye boyunca elçisi Endrü de Mistura ile körüşmege planlaştıra.
Putinniñ yardımcısı Yuriy Uşakovnıñ iyün 14-te Moskvada bildirgenine köre, Putin Sankt-Peterburgta Frenkistan sabıq prezidenti Nikolâ Sarkozi ile iyün 15-te ğayrı resmiy körüşüv keçirmege niyetlene, dep bildire Radio Svoboda.
BMT yolbaşçılığı ile körüşüvde «global terrorizmge qarşı küreş ve Süriyedeki vaziyet» muzakere etilecek, dep qayd etti Uşakov.
BMT baş kâtibi Pan Gi Mun rusiyeli «TASS» agentligine bergen intervyusında bildirdi ki, Rusiyeniñ, Amerika Qoşma Ştatlarınen bir sırada, Süriyede barışıq vaziyetini qaytarmaq içün alıp barılğan faaliyette büyük rolü bar.
«Tek razılaşma, dialog ve halqara toplulıqnıñ, bu toplulıqnıñ esas azası olaraq, Rusiyenen beraberlikte etilgen ğayretleri ilerimege yol bere bile», – dep ayttı Pan Gi Mun.
Onıñ qayd etkenine köre, Süriyede barışıq vaziyetini qaytarması boyunca Cenevredeki muzakereler, BMT iştirak etken eñ mürekkep muzakereler sayıla.


text:
AQŞ-tıñ Aydaxo ştatında turatın januyada 100 jıldan astam waqıttan beri bir de bir ret qız bala twılmağan eken. Al jwırda osı Anderdal otbasında qwanıştı jañalıq bolıp, qız bala dünïege keldi. Erli-zayıptı Skott jäne Eşton Anderdal onıñ esimin Awrelïya Merï Ennon dep qoyıptı, dep xabarlaydı Fox News. Ayta ketw kerek, bul januyada 1914 jıldan beri tek ğana er balalar twılğan. Otağasınıñ aytwınşa, olar bul oqïğanı tağatsızdana kütip, Anderdal otbasında 1 ğasırdan astam waqıttan beri dünïege kelgen qız balanı körwge qattı asıqqan eken.
24.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
«Qalıñdıq» ït 2 mıñ dollardıñ toy köylegin kïip, jïılğandardıñ nazarın awdardı. Bul twralı The Daily Mirror mälimdep otır.
Toydan jïılğan qarajat qayırımdılıq retinde üysiz ïtterge kömek körsetwge awdarıladı. Jasmïn degen laqap attı ïttiñ toy köylegin tikken avstralïyalıq sänger Kreyg Breybrwk (Craig Braybrook) bolsa, «jubayı» Djasperdiñ kïiminiñ avtorı – Godvïn Xïlï (Godwin Hili).
Saltanattı räsimge 60-tan astam ït pen 350 adam qatıstı. Belgili bolğanday, is-şarağa kirw aqılı bolğan. Soğan qaramastan kirw bïletteri lezde satılıp ketipti-mıs.
Toyğa jïılğandar Jasmïn men Djasperdi jeti jılğa sozılğan qarım-qatınas baylanıstıratının aytıp otır.
Derekköz: 24.kz
Tegï: Älemde talay qızıq bar,
Kommentarïï


text:
Fevral 25-26 künleri Ukraina Nazirler şurasınıñ klubında «Qırım işğalde: Ukraina ve dünya içün aqibetleri» halqara forumı keçirile. Forum Haber siyaseti nazirligi teşkil etken «Qırım – Ukrainadır» kampaniyasınıñ bir parçası olaraq ötkerile.
Yarımada nasıl işğal etildi ve ukrainler topraqlarını nasıl qorçalamağa tırıştı – Qırım.Aqiqatnıñ fotoresimlerindedir.
Qırım işğali. Nasıl oldı (fotoresimler)
Fevral 25-26 künleri Ukraina Nazirler şurasınıñ klubında «Qırım işğalde: Ukraina ve dünya içün aqibetleri» halqara forumı keçirile. Forum Haber siyaseti nazirligi teşkil etken «Qırım – Ukrainadır» kampaniyasınıñ bir parçası olaraq ötkerile.
Qırım «referendumında» iştirak etme çağıruvları
«Qırım samooboronasınıñ» vekilleri Aqmescitteki arbiy bölükni blok ete, 2014 senesi mart 5 künü
«Qırım samooboronasınıñ» antı, 2014 senesi mart 10 künü
«Qırımnıñ rus cemiyeti» ofisi yanğınğa berilgen soñ, Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenko qabaatlı qaldılar, 2014 senesi aprel 14 künü


text:
Awır atletïkadan eki dürkin olïmpïada çempïonı jäne tört dürkin älem çempïonı Ïlya Ïlïn premer-lïga klwbtarınıñ fwtboldan Qazaqstan çempïonatınıñ 23-kezeñiniñ qızılordalıq «Qaysar» men «Taraz» arasındağı oyındı tamaşaladı, dep xabarladı Vesti.kz.Jattığwdan säl bosağan Ïlïn twğan qalası Qızılordada boldı, munda atalğan kezdeswdi tamaşaladı. Oyınnan keyin Ïlïnge, sonımen qatar özge awır atletter Almas Öteşov pen Rüstem Sıbayğa 12 nomerli «Qaysar» fwtbolkaları usınıldı.
Eske sala keteyik, «Qaysar» - «Taraz» kezdeswi 0:0 esebimen ayaqtaldı.
QazAqparat
Tegï: Bizdiñ maqtanışımız,
Kommentarïï


text:
Kuçma: qırımtatarlarnıñ yarımadada Rusiyeden ziyade aqları bar
Ukrainanıñ sabıq prezidenti Leonid Kuçma qırımtatarlarnıñ yarımadada Qırımnı işğal etken Rusiyeden ziyade aqları bar olğanını bildire.
Bu aqqında o Çernigov tehnologik universitetiniñ studentleri ile körüşüvde ayttı, dep haber ete UNİAN.
«Rus territoriyası» aqqında aytsaq, Qırım kimge mensüp olğanını bilemiz, Rusiyege degil. Tatarlarnıñ, tamır halqnıñ olaraq, daa ziyade aqları bardır», – dep ayttı o.
Leonid Kuçmanıñ fikirince, qırımtatarlar demografik ceetten yarımadada akimiyet organlarını şekillendirecekler, soñra ise Türkiyege qoşulmaq içün referendum keçire bileler.
Rusiye Qırımnı işğal etip, ğalip çıqmadı, dep tüşüne o.
Eñ evelâ, Rusiye bu topraqnı zarur olğan şeylernen temin etip olamaz. Sabıq prezidentniñ aytqanına köre, Ukrainadaki vaziyet Rusiyeden yahşı olsa, o vaqıt Qırım Ukrainağa keri qaytacaq.
Lâkin o Qırım – Rusiye Federatsiyasınıñ bir qısmı degen laflarnen iç bir vaqıt razı olmaz.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qırım «prokuraturası» adamlarnıñ hastahane ve ekimlerden şikâyetlerini toplay
İşğal etilgen Qırımda «prokuratura» qırımlılarğa tibbiy yardım kösterüvde olğan bozuvlar aqqında haber etmege imkân berecek «sıcaq ağ» işini teşkil etti, – dep haber ete salı künü, yanvar 13-te, Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümetiniñ Krıminform saytı.
Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya bildirdi ki, berilgen malümat talil etilip, yanvar soñunda işçi gruppasınıñ toplaşuvında baqılacaq.
Tibbiy yardım kelmegenini ya da keç kelgenini mahsus telefon nomeraları boyunca bildirmek mümkün.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Evírím teg`limatına karata, bötön canlılar bír-bírsínnen kilíp çıkkannar. Ílík bar bulgan bírer canlı törö vakıt ütü bílen başkasına evírílgen hem bötön törler şulay urtaga çıkkan. Teg`limatka küre, bu üzgeríş yöz millionnarça yıl íçínde bulgan hem adım-adım tormoşka aşkan. Bu xelde, şuşı bíldírílgen vakıt íçínde sansız ara törlerníñ formalaşuı hem yeşegen buluları kireklí. Bu gipotíza buyınça, elí haman balık sıyfatlarına iye buluına karamastan, indí kaybír söyrelüçíler sıyfatlarına iye bula başlagan yârtılaş balık-yârtılaş söyrelüçí canlılarnıñ yeşegen buluları kirek. ye ise de söyrelüçí sıyfatlarına iye bulgan kilíş, başka taraftan da kaybír koş sıyfatların buldırgan söyrelüçí-koş canlılarnıñ bar buluları kireklí. Bular bu protsíss íçínde kamil bulmagan, kimçílíklí, invalid sıman canlılar bulırga tiíş. Ívolyûtsinistlar ílík bularnıñ yeşegenlíkleríne inangannarı bu xıyalıy canlılarnı “ara-kiçíş forması” dip isímlendírírler.
Eger çınnan da bu tördegí canlılar ílík yeşegen bulsa, bularnıñ sannarı hem törlerí millionnarga, xetta milliardlarga citerge tiíş. Hem elbette, bu ubırlı, kurkınıç canlılarnıñ kaldıkları tabılgan fosilliyeler arasında urın aluı da kireklí. Çönki bu ara-kiçíş formalarnıñ bügín bílíngen xayvan törlerínnen de xetta kübrek buluı hem dönyanıñ her tarafı bu fosilliyeler, ara-kiçíş formalar kaldıkları bílen tulı bulırga tiíş. Darvin “Törlerníñ kilíp çıgışı” kitabında monı şulay añlata:
“Eger teg`limatm derís bulsa, törlerní bír-bírsí bílen beyleüçí sansız ara-kiçíş törleríníñ elbette yeşegen buluları kirek...Bularnıñ yeşegenlíklerín kürsetüçí deliller barıtik fosilliyeler arasında gına tabıla ala.”1
Lekin, bu yullarnı yâzuçı Darvin, bu ara forma fosilliyelerníñ bír niçík te tabıla almaganlıgın bíle idí. Bu xelníñ anıñ teg`limatı öçön çişílmes mesele ikenlígín küre idí. Şunıñ öçön, “Törlerníñ kilíp çıgışı” kitabınıñ “Teg`limatnıñ avırlıkları” (Difficulties on Theory) isímlí bülímínde şulay yâzdı:
“Eger çınnan da törler başka törlerden ekrín revíştegí üzgeríşler neticesínde kilíp çıkkan iken, nige sansız ara-kiçíş formaların taba almıybız? Nige bötön tabigat bír butalçık xelínde tügíl de, kamil bularak bilgílengen hem hernerse üz urınında? Sansız ara-kiçíş formaları bulırga tiíş, lekin nige cir yözíníñ sanıy almaslık kader küp kíne katlamnarında alarnı taba almıybız?... Nige her gíologik íçtelík hem her katlam şundıy beyleníşler bílen tulmagan? Tiz gíologik protsíss neticesínde bular urtaga çıgarılmıy hem belki de bu kileçekte miním teg`limatme karşı kullanılaçak iñ böyök delil bulaçak.”2
Bu çişílíşí tabıla almagan olı meselení Darvin üz vakıtında tik şul çordagı fosilliyelerníñ citerlík bulmauı bílen gíne añlata idí. Cíntíklí, fosilliyelerní tabu niyâtí bílen íşlenegn kazılmalar neticesínde citmegen ara formalarnıñ elbette tabılaçagın bíldírgen idí. Evírímçíler Darvinnıñ bu farazına ışanıp, 19 nçı yöz`yılnıñ urtasınnan alıp xezírgígeçe bötön dönya buyınça lixoradkalı revíşte fosilliye ízlenülerí ütkeríp, şuşı ara-kiçíş formaların ízledí. Lekin, olı tílek bílen ízlenílgen bu ara-kiçíş formaları hiç te tabılmadı. Ütkerílgen kazınularda hem ízlenülerde iye bulıngan bötön tabılgannar, evírímçíler tarafınnan kötílgennerníñ kirísí bularak, canlılarnıñ cir yözönde kinetten, kimçílíksíz hem kamil revíşte urtaga çıkkanlıkların kürsettí. Evírímçíler teg`limatnı delilleü urınına, anı üz kulları bílen çíríttí. Meşhür palíontolog (fosilliyeler bílgíçí) Dírík V. Íydjír üzí bír evírímçí buluına karmastan, bu xakıykatní şulay tefsiller:
“Problímabız şul: fosilliyeler kaldıkların cíntíklí bularak tikşírgeníbízde, törler ye ise sıynıflar derecesínde bulsın, devamlı bularak bír ük xakıykat bílen karşılaşırbız; adım-adım evírím bílen formalaşmagan, kinetten cir yözönde barlıkka kilgen gruppalar kürírbíz.”3
Canlılar cir yözönde kinetten hem bötön kilíş kilíp çıkkan
Cir yözí katlamnarı hem fosilliye kaldıkları cíntíklengenínde, cir yözöndegí canlı tormoşnıñ kinetten barlıkka kilgenlígí kürílír. Komplíkslı tözílíşke iye bulgan canlılar fosilliyelerí tabılgan iñ tiren cir katlamı – 520-530 million yıl ílík bulganlıgı bilgílengen “Kímbriy” katlamı. Kímbriy katlamnarında tabılgan fosilliyeler ekem-tökemnerden, trilobitlardan, diñgíz bolıtlarınnan, sualçannardan, míduzalardan, diñgíz yoldızlarınnan, yözüçí kabıklılardan, diñgíz liliyâlerínnen torgan umırtkasızlar törlerínnen gıybaret. Iñ kızıgı – bírbírínnen bik ayırılgan bu törlerníñ barısınıñ da bír mizgílde, ataları bulmagan kilíş urtaga çıguı. Şul sebepten, gíologik edebiyâtta bu mogcizalı vakıyga “Kímbriy şartlauı” bularak isímlengen. Bu katlamdagı küpçílíkní teşkil itken canlılarda xezírgí canlılardan hiç te ayırması bulmagan küz, sañak, kan yöríşí kíbík komplíkslı sistímalar, bötönlíkní kürsetüçí fiziologik tözílíşler küzetíle. Ürnegí, trilobitlarnıñ ikí linzalı kerezsıman küz tözílíşí – bír dizayn mogcizası. Garvard, Roçístír hem Çikago univírsitítlarınnan buluçı gíologiyâ profíssorı Dívid Raup; “Trilobitlarnıñ küzí, tik zamanıbızda yâxşı ukıtılgan hem soñ derece seletlí bulgan bírer optika injínírı tarafınnan gına barlıkka kitíríle algan tözílíşke iye idí” dip bíldíre.4
Bu komplíks tözílíşlí umırtkasızlar, üzlerínnen alda cir yözönde bírdenbír canlılar buluçı bír küzeneklí organizmnar bílen hiçbír beyleníş ye ise kiçíş forması bulmagan kilíş, kinetten hem kimçílíksíz revíşte urtaga çıkkannar. Evírímçíl edebityâtnıñ meşhür jurnalınnan sanalgan
“Cir fennerí” (Earth Sciences) jurnalınıñ rídaktorı Riçard Monístarski, evírímçílernı şakkattırgan bu Kímbriy şartlauı turında şulay yâza:
“Bügín kürílgen, bula algan kader komplíks tözílíşlí xayvan formaları kinetten barlıkka kilgenner. Bu vakıt Kímbriy Devíríníñ nek` başına turı kile hem cir yözíníñ bírínçí komplíkslı canlılar bílen tuluı bu evírímçíl şartlau bílen başlangan. Xezírgí könde dönyanıñ her tarafına taralgan umırtkasızlar gruppaları ílíkkígí Kímbriy Devírínde de bar idí hem bügín de bulganı kíbík, bír-bírínnen bik ayırmalı idí.”5
Cir yözíníñ niçík şulay kinetten bír-bírínnen bik ayırılgan umırtkasız törler bílen tulıp taşuı, hiçbír urtak ataga iye bulmagan kilíş, ayırım tör canlılarnıñ niçík şulay peyda buluı, evírímçíler tarafınnan hiç te cevap taba alınmagan soraulardan. Evírímçíl töşínçení dönyakülem xelde iñ aldıngı yaklauçılarınnan sanaluçı ingliz biologı Riçard Doukins, ul yaklagan tízislarnı bötönley tamırdan yaraksız kıluçı bu xakıykat xakında şularnı bíldíre:
...”Kímbriy katlamnarı bírínçí umırtkasızlar törkímnerí tabılgan iñ iskí katlam. Bular, bírínçí bularak urtaga çıkkan xellerí bílen, bula algan kader evírím kürgen sıman. Eytírsíñ, hiçnindi evírímçíl tarixka iye bulmastan şunda barlıkka kilgen kíbíkler. Tabigıy ki, bu kinetten barlıkka kilü bula algan kader yaratılışnı yaklauçılarnı kanegat ite.”6
Doukins ta kabul itkení kíbík, Kímbriy şartlauı yaratılışnıñ açık bír delilí. Çönki canlılarnıñ hiçbír evírímçíl ataları bulmagan kilíş, bír mizgílde barlıkka kilüleríníñ bírdenbír açıklaması - yaratılış. Evírímçí biolog Duglas Futuyma da, “canlılar cir yözönde ye bötönley kamil hem kimçílíksíz bularak peyda bulgannar, ye de üzlerínnen alda bar bulgan kaybír canlılar törlerínnen evírím küríp urtaga çıkkannar. Eger kimçílíksíz hem kamil, bírbötön kilíş barlıkka kilgen bulsalar, ul vakıtta östön bír akıl tarafınnan yaratılgan buluları kirek” diíp, bu xakıykatní kabul ite.7
Şulay uk Darvin , “eger bírük sıynıftagı küp sanlı törlerníñ tormoşları bír mizgílde hem bírge başlangan bulsa, bu tabigıy sílíktsiyâ arkılı urtak atadan evírím kürü teg`limatına ütírüçí bír sugu bulır” dip yâzgan.8
Kímbriy Devírí ise, nek` Darvin tarafınnan “ütírüçí sugu” bularak tasvirlangan xelní isbatlıy. Şul sebepten, Şvítsiyâlí evírímçí Stífan Bíngston, Kímbriy Devírí turında süz itken vakıtında ara formalarnıñ yûklıgın kabul ite hem “Darvinnı şaşırtkan hem oyâldırgan bu xel, bízní de haman şaşırta kile” dip bíldíre.9
Kürílgençe, fosilliye kaldıkları canlılarnıñ, evírím bíldírgen kíbík bírínçíl,bötön bulmagan, kimçílíklí formalardan alıp, bíraz tagın evírím kürgen hem alga kitken bötönleşü protsíssı neticesínde tügíl, bír mizgílde hem iñ kamil xelde barlıkka kilgenlíklerín kürsete. Kıskası, canlılar evírím arkılı barlıkka kilmegen, yaratılgan.
Evírímníñ sudan cirge küçü ekiyâtí
Evírímçíler Kímbriy Devírínde urtaga çıkkan umırtkasız diñgíz canlılarınıñ un millionnarça íllar ütü bílen balıklarga evírílgenín yaklar. Lekin, Kímbriy Devíríndegí umırtkasızlarnıñ hiçbír ataları bulmaganga küre, bu umırtkasızlar bílen balıklar arasında da evírím bulganın kürsete alırlık hiçbír ara forması da yûk. Yugıyse, skílítları bulmagan hem katı ölöşlerí geüdeleríníñ tışkı kısımnarında urın algan umırtkasızlarnıñ, katı ölöşlerí geüdeleríníñ urtasında urın aluçı söyâklí, kılçıklı balıklarga evírílülerí bik olı üzgeríş hem küp sanda ara formalarında íz kaldıruı kirek. Evírímçíler bu xıyalıy formalarnı tabar öçön 140 yıldan birlí fosilliye katlamnarın astın öske kitíre bire. Millionnarça umırtkasız fosilliye bar, millionnarça balık fosilliyelerí bar, emma bírkím de bír gíne de bulsa ara forma fosilliyesí tapmagan. Evírímçí palíontolog Gírald T. Todd, “Söyâklí balıklarnıñ evírímí” isímlí bír mekalesínde bu xakıykat karşında şuşı çarasız soraularnı bilgíli:
“Söyâklí balıklarnıñ barça öç sıynıfı da fosilliye katlamnarında bírük vakıtta hem kinetten urtaga çıga... Yârar, emma bularnıñ tamırları kayda? Bu kader törlí hem komplíkslı canlılarnı ni barlıkka kitírgen? Hem niden alarda evírímçíl ataların kürsetüçí ízler yûk?”10
Evírímçíl stsínariy balıklarnı da bilgílí bír vakıttan soñ bír şikílde sudan çıgıp, cirde yeşeüçí canlılarga evírílgennerín yâklıy kile. Lekin, sudan cir östöne çıgu ekiyâtín delilli alaçak hiçbír fosilliye kaldıgı da yûk. Evírímçílernıñ bu stsínariyâleríne küre, balıklar başta amfibiyâlerge evírílgenner. Emma, bu stsínariyâleríníñ de hiçnindi delilí yûk. Yârım balık – yârım amfibiyâ buluçı bírer canlınıñ yeşegenlígín kürsetüçí bír gíne de fosilliye tabılmagan. “Umırtkalılar palíontologiyâsí hem evírím” kitabın yâzuçı meşhür evírímçí Robírt L. Karroll, bu xakıykatní “bírínçí amfibiyâler bílen balıklar arasındagı ara forma fosilliyeleríne iye tügílbíz” diíp, üzí tílemese de monı bíldíre.11
Evírímçí palíontologlar Kolbírt hem Moralís ise, amfibilerníñ öç sıynıfın teşkil itken bakalar, kelteler hem sualçannar xakında şuşı yûrımnı yâsıylar:
“Palíozoy Devírínde amfibiyâleríníñ urtak bírer ataga iye bulganlıkların kürsetüçí bír gíne delil de yûk. Bílíngen iñ bírínçí bakalar, kelteler hem sualçannar (sísilyânnar) xezírgí vakıtta yeşegen ürnekleríne soñ derece oxşagannar.”12
Emma, monnan 50 ílga kader ílík bír balık – amfibiyâ arası fosilliyeníñ bar buluı xisaplana idí. Yâşí 410 million yıl bularak bíldírílgen hem Solíkant isímí birílgen balık fosilliyesí, küp kíne evírímçíl çıganaklarda şöbhesíz ara-kiçíş forması bularak tanıtıla idí.
Evírímçíler Solíkantnı primitiv üpkege, evírím kürgen mige, cirge yâraklı tsirkulyâtsiyâ hem aşkazanı sistímasına, xetta primitiv revíşte yöri aluga iye buluçı ara-kiçíş forma bularak yâklıy idíler. Bu yûrımlar 1930 larnıñ soñına kader bötön fenni cemegatler tarafınnan bexessíz revíşte kabul itíle kildí. Lekin, 1938 nçí yılnıñ 22 nçí díkabr könínde Xind okíanında bik kızık açılış buldı. 70 million yıl alda nesílí bítken bír ara – kiçíş forması bularak tanıtılgan Solíkant gailesíníñ canlı eg`zası okíanda totıldı! Solíkantnıñ tírí bír ürnegí buluı evírímçíler öçön şiksíz olı şok buldı. Evírímçí palíontolog Dj. L. B. Smit, “yulda dinozavrga tap bulgan bulsam, bu kader şaşırmas idím” dip bíldírdí. 13
Bu vakıygadan soñ kilgen íllar íçínde başka urınnarda da 200 den artık Solíkant totıldı. Bu balıklarnıñ totıluları bílen bírge, evírímçílernıñ xıyalıy yûrımları ni derecege iríşe ala alganlıgı küríndí. Solíkant, alda bíldírílgençe, ni primitiv upkege, ni de zur mige iye tügíl bulıp çıktı. Evírímçíl cíntíkleüçíler tarafınnan primitiv üpke bularak sanalgan geüde ölöşö, balık geüdesínde buluçı may kapçıgınnan başka bírni de tügíl ikenlígí isbatlandı. 14
Östevíne, “sudan çıguga ezírlengen bír söyrelüçíler eg`zası” bularak tanıtılgan Solíkant, çınlıkta okíannıñ iñ tiren urınnarında gına yeşegen hem 180 mítr tirenlíkten öske hiç çıga almagan bír töp balıgı ikenlígí añlaşıldı. 15
Koşlarnıñ hem imízüçílerníñ xıyalıy evírímí
Evírím teg`limatına küre, tormoş suda evírím kürgennen soñ, amfibiyâler bílen bírlíkte cirge küçken imíş. Amfibiyâlerníñ bír ölöşö de, teg`limat buyınça söyrelüçílerge öyleníp, bötönley cir xayvanı xelíne kilgen. Mondıy bír üzgeríşníñ fiziologik hem anatomik yaktan mömkin bula almaganı, ürnegí, su íçínde barlıkka kilüçí amfibiyâ yomırkalarınıñ, korı cirde barlıkka kilüçí söyrelüçílerníñ yomırkalarına evírílüí mömkin bula almaganın kürsetüçí bik küp sanlı deliller bar. Fosilliyelerge karasak, hiç mondıy üzgeríşníñ yâşelmegenín kürírbíz: söyrelüçíler amfibiyâler bílen aralarında hiçbír beyleníş bulmagan kilíş, hiçbír “ataları” bulmagan revíşte cir yözönde barlıkka kilgen canlılardan. Umırtkalılar palíontologiyâsínde avtoritít sanaluçı evírímçí Robírt Karroll “iñ bírínçí söyrelüçílerníñ bötön amfibiyâlerden bik ayırmalı bulganlıkların hem atalarınıñ elí haman bilgílenmegenín” kabul itü mecbüriyâtínde kalgan. 16
Lekin evírím ekiyâtíníñ xıyalıy stsínariyâlerí monıñ bílen gíne bítmi. Çönki cirge çıkkan bu xayvannarnı elí “oçırırga” da kirek! Evírímçíler koşlarnıñ evírím kürgenlíkleríne inangannarı öçön, bu canlılarnıñ söyrelüçílerden kilgenlíklerín bíldíre. Yugıyse, cirde yeşeüçí canlılardan bötönley ayırıluçı tözílíşke iye buluçı koşlarnıñ, hiçbír geüde míxanizmı adım-adım bulgan evírím modílı arkılı añlata alırlık derecede tügíl. Hernerseden alda, koşnı koş itüçí iñ möhim üzínçelík, yâg`ni kanatları, evírím tarafınnan añlatıla almagan bik olı mesele. Török evírímçílerınnan Engin Korur, kanatlarnıñ evírím arkılı añlatıla almaganlıgın şulay tanıy:
“Küzlerníñ hem kanatlarnıñ urtak üzençílígí, barıtik bötönley formalaşkan xellerínde gíne vazıyfaların üti aluları. Başka süz bílen eytkende, citíşsízlígí bulgan küz bílen kürílmes, yârım kanat bílen oçılmas. Bu organnarnıñ niçík barlıkka kilüí elíge yâxşı yâktırtılmagan sírlerníñ bírsí bularak kalgan.” 17
Kürílgençe, kanatlarnıñ bu kimçílíksíz tözölöşöníñ niçík bulıp ta, bír- bír artlı oçraklı mutatsiyâler neticesínde barlıkka kilgenlígí bílen beylí sorau bötönley cavapsız kala. Bírer söyrelüçíníñ algı ayakları, gínnarında bulgan bozılu (mutatsiyâ) neticesínde niçík ittíríp kimçílíksíz bularak kanatka evírílüí hiç te açıklana almıy. Ayıruça, bírer cir canlısınıñ koşka evírílüí öçön barıtik kanatları buluı gına da citerlí tügíl. Cir östönde yeşeüçí canlınıñ koşlar tarafınnan oçar öçön kullanılgan başka küp kíne tözílíş bílen beylí míxanizmnarı yûk. Ürnegí, koşlarnıñ söyâklerí cir canlılarınnan bik küpke ciñílrek. Üpkelerí tagın da ayırmalı tözílíşke hem funktsiyâlílíkke iyâ. Başka muskul hem skílít tözölöşöne iyâler hem bik üzínçelíklí yörek, kan-tsirkulyâtsiyâ sistímaları bar. Bu míxanizmnar adım-adım formalaşa almıy. Şul sebeplí, cirdegílerníñ koşlarga evírílgenín bíldírüçí teg`limat bötönley bír safsatadan gıybaret. Bularnıñ artınnan tagın bír sorau akılga kile: bötön bu fennen tış ekiyâtní dörös sanasak, bu ekiyâtní dörösleüçí küp kíne sanlı “bír kanatlı”, “yârım kanatlı” fosilliyeler niden “karşılık bularak”, delli bularak tabıla almagan?
Xıyalıy koşlar atlası
Evírímçíler tarafınnan “míne iñ böyök delil” bularak tek`dim itílgen iñ ehemiyâtlí canlılarnıñ bírsí - 135 million yıllık Arxíoptíriks isímlí koşnıñ bír fosilliyesí idí. Xayvan, kanat oçlarında söyrelüçí ayaklarına oxşagan organnarı, kíçkíne tíşlerí hem koyrıgındagı umırtkası sebeplí evírímçíler tarafınnan “söyrelüçílerden koşlarga kiçíş forması” bularak tanıtıldı. Lekin íllar ütü bílen, 1984 te könbatış Tíxas çülínde tabılgan 225 million yıllık bír koş fosilliyesí bötön bu yaklanılgannarnı çíríttí. Çönki Protoavis isímí birílgen bu xayvan, “koşlarnıñ atası” bularak bíldírílgen Arxíoptírikstan 75 million ílga ölkenrek buluına karamastan, bötönley bír koş bulıp çıktı. Ayıruça, Arxíoptíriksnı “ara-kiçíş forması” bularak kürsetílüínde rol uynagan ayakları da bírni añlatmıy: bügín könyâk Amírikada yeşegen Opiszoxomus Xoatzin isímlí koşnıñ da ayakları bar.
Evírímçílernıñ bu farazları 1997 nçí ílnı tabılgan yaña Arxíoptíriks fosilliyesí bílen bírge bötönley yûkka çıktı. Bu fosilliyede bötönley koşlarga xas bulgan hem oçuların buldırgan “stírnum” soyâgíníñ tabıluı, Arxíoptíriksnıñ evírímçíler bíldírgençe yârım koş – yârım dinozavr tügíl, bötönlígí bílen oçuçı koş ikenlígín isbatladı.
Östevíne, ütken aylarda Kıtayda tabılgan yaña koş fosilliyesí, Arxíoptírikstan bik küp aldagı çorda yeşegen hem bötön koş üzínçelíkleríne iye bulganlıgı küríndí. “Science” hem “Nature” kíbík meşhür fen jurnalları tarafınnan bíldírílgen xeberge küre, bízden 220 yıl alda yeşegen bu koş xezírgí koşlar bílen bötönley bírük üzínçelíklerge iyâ. Evírímçíl matbugat ta xetta, bu xeberní “koşnıñ atası koş, dinozavr tügíl” dip tarattı.
Xıyalıy koş-dinozavr beyleníşí
Arxíoptíriksnı ara forma bularak kürsetüçí evírímçíler, başta da bíldírtkeníbíz kíbík, koşlarnıñ dinozavrlardan kilíp çıkkanlıgına ışana kildí. Yugıyse, dönyanıñ iñ aldıngı koş bílgíçlerínnen buluçı tönyâk Korlina univírsitítı profíssorı Alan Fíduççia, üzí evírímçí buluına karamastan, koşlarnıñ dinozavrlarnıñ tuganı ikenlígíne kiskín bularak karşı çıga. Fíduççia şunı bílgírte:
“25 yıl buyınça koşlarnıñ baş söyâklerín cíntíkledím hem dinozavrlar bílen aralırında hiçbír oxşaşlık kürmщdím. Koşlarnıñ dürt ayâklılardan kilíp çıkkanlıgı tíorisí palíontologiyâ dairesínde 20. yöz`yılnıñ iñ olı oyâtı bulaçak.” 20
Kanzaz univírsitíndagı iskí koşlar buyınça spítsialist Larri Martin da koşlarnıñ dinozavrlar bílen bírük nesílden kilgenlígín bíldírüçí teg`limatka karşı çıga. Martin, evírím tarafınnan bu tíma buyınça tap bulıngan kapma-karşılıklar turında süz itken vakıtında, “dörösín eytírge kirek bulsa, eger dinozavrlar bílen koşlarnıñ bírük tamırdan kilgenlíklerín yaklauçılardan bulgan bulsa idím, monıñ turında her torıp söylegením vakıt oyâlaçaktım” dip eyte. 19 Kıskası, barıtik nigízí bílen Arxíoptírikska gına tayândırılırga tırışılgan “koşlar evírímí” stsínariyâsí, nibarı hem nibarı evírímçílernıñ farazı hem xıyal köçleríníñ bír çagılışı gına.
Adem balasınıñ cir yözönde tormoş başlauı da – küpçílíkníñ tek`dimí buyınça kabul ittírílírge tırışılgan “maymıl- kíşí” ekiyâtíníñ kirísí bularak – bír mizgílde hem kimçílíksíz revíşte barlıkka kilgen. Kıskası, cíntíklenílgenner evírím teg`limatın bexessíz bír revíşte çíríte hem “törlerníñ kilíp çıgışı” oçraklı tügíl, yaratılış ikenlígín isbatlıy. Bötön canlılarnı yâraltuçı, alarga şekíl (forma) hem kıyâfet birüçí, alarnı rizıklandıruçı, yâşetüçí hem ütírüçí – Allah. Bötön galem Rabbıbıznıñ bír eserí hem niçík bírer resím üz ressamın bízge tanıtsa, galem de Rabbısın tanıtır. Kíşíge bu xakıykatní kürü hem galem Xucasınıñ kodretín añlau tiíşlí.
Çıganaklar
1. Charles Darwin, The Origin of Species: A Facsimile of the First Edition, Harvard University Press, 1964,179nçı bit.
2. Charles Darwin, The Origin of Species, 172, 280nçí bitler.
3. Derek A. Ager, "The Nature of the Fossil Record", Proceedings of the British Geological Association,87nçí tom, 1976, 133nçí bit.
4. David Raup, "Conflicts Between Darwin and Paleontology", Bulletin, Field Museum of Natural History, 50nçí tom, gıynvar1979, 24nçí bit.
5. Richard Monestarsky, "Mysteries of the Orient", Discover, apríl1993, 40nçı bit.
6. Richard Dawkins, The Blind Watchmaker, London: W. W. Norton 1986, 229nçı bit.
7. Douglas J. Futuyma, Science on Trial, New York: Pantheon Books, 1983.197nçí bit
8. Charles Darwin, The Origin of Species: A Facsimile of the First Edition, Harvard University Press, 1964,302nçí bit.
9. 9 Stefan Bengston, Nature, Vol. 345, 1990, 765nçí bit.
10. Gerald T. Todd, "Evolution of the Lung and the Origin of Bony Fishes: A Casual Relationship", American Zoologist, tom 26, No. 4, 1980, 757nçí bit.
11. R. L. Carroll, Vertebrate Paleontology and Evolution, New York: W. H. Freeman and Co. 1988, 4nçí bit
12. Edwin H. Colbert, M. Morales, Evolution of the Vertebrates, New York: John Wiley and Sons, 1991,99nçí bit.
13. Jean-Jacques Hublin, The Hamlyn Encyclopædia of Prehistoric Animals, New York: The Hamlyn Publishing Group Ltd., 1984, 120nçí bit.
14. Jacques Millot, "The Coelacanth", The Scientific American, tom193, Díkabr1955, 39nçíbit.
15. Bilim ve Teknik Dergisi, noyâbr1998, san372, 21 nçíbit.
16. Robert L. Carroll, Vertebrate Paleontology and Evolution, New York: W. H. Freeman and Co., 1988, 198nçíbit.
17. Engin Korur, "Gözlerin ve Kanatların Sırrı", Bilim ve Teknik, san203, oktyabr1984, 25nçíbit.
18. Pat Shipman, "Birds Do It... Did Dinosaurs?", 28nçíbit.
19. Pat Shipman, "Birds Do It... Did Dinosaurs?", 28nçí bit.2011-04-22 17:53:36


text:
Jwırda älemniñ eñ awqattı adamdarınıñ qatarındağı Mark Cwkerberg öziniñ tabınwşılarına ayağı awır äyeliniñ swretin körsetti.
Swrettegi Prïscïllanıñ aşıq qızıl tüsti köylegi onıñ işiniñ domalanıp ösip qalğandığın anıq etip körsetedi. Swret AQŞ Prezïdenti Barak Obamanıñ QXR törağası Sï Czïnpïnyanıñ elge jasağan resmï saparına oray uyımdastırılğan saltanattı keş aldında tüsirilgen eken.
Eske salay keteyik, 2012 jılı Facebook älewmettik jelisiniñ negizin qalağan Mark Cwkerberg Prïscïlla Çanğa üylengen bolatın.
Cwkerbergtiñ äyeli Prïscïlla Çan Kalïfornïya wnïversïtetiniñ (AQŞ) medïcïna fakwltetin bitirgen. Jas jubaylar toğız jıl burın Cwkerberg oqığan Garvard wnïversïtetinde (AQŞ) tanısqan.
Dünïege endi keletin säbï Mark Cwkerbergdiñ alğaşqı balası bolmaq. Buğan deyin Prïscïlla qanşa ret bala köterip, ana atanğısı kelse de birneşe ret tüsik tastağan bolatın.
Derekközi: starhit.ru
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
Älemge tanımal model Vodyanova, ol üşin ömirdegi eñ mañızdı mäsele balaları jäne «Obnajennıe serdca» qayırımdılıq qorınıñ jumıstarı ekendigin ayta kele, «Biz besinşe ret ata-ana bolwdı josparlap otırmız»,- dep ağınan jarıldı Glamour basılımına bergen suxbatında.
Natalyanıñ ağılşın arïstokratı Djastïn Portmanımen bolğan nekesinen üş balası bar. Al qazirgi jigiti Antwan Arnoğa model 2014 jılı Maksïm attı ul twıp bergeni belgili. Vodyanova men mïllïarder Arno resmï türde nekelespese de, Natalyanıñ aytwına qarağanda, onıñ qazirgi süyiktisi tağı da balasınıñ bolğanın qalaydı eken.
"Antwan – äyelder tarabınan ünemi bolatın iltïpattarğa äbden boy üyretip alğan. Men onımen birge bolğım keledi, biraq men täwelsizdikti jaqsı köremin. Men üşin bul qarım-qatınas teñ quqılıq qağïdatına qurılğan. Antwan köp jağınan mağan uqsaydı. Mäselen, ol men sïyaqtı eñbekqor. Biraq ol qay waqıtta demalıp, küş jïnaw qajettigin jaqsı biledi», dedi model öziniñ suxbatında.
Derekközi: dni.ru
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
Pavel Kazarin: Muvafaqiyetsizlik yarımadası. Qırım Sarayevo kibi
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
Tam bir yıl evelsi esas haber Qırım edi. 2014 senesi mart ayınıñ ortalarında birinci şok keçken edi – yarımadada jurnalistler idare etip başladı. Asırnıñ soñki çerigi devamında diqqatnı celp etmegen Qırımğa apansızdan er şeyni qayd etecek adamlar kerek oldı.
Yañı kerçekler er keske ğafletten kelip çıqqan edi. Fevral 26-dan 27-ge keçer gecesi silâlı adamlar Nazirler şurası ve parlamentni zapt etkende bular Rusiye askerleri olğanına inanğanlar pek az edi. Bazıları, silâlı adamlar Qırım «Berkutı» olğanını tüşündiler, digerleri soñki vaqialar Kiyevniñ yapqan işi olğanına inanğan ediler. Faqat martnıñ başında er şey belli oldı – er şey kerçektir. Oyunlar bitti.
Qırım cebesinde deñişmeler yoq
Rusiye askerleriniñ Qırım şeerlerinde yapqan birinci defilesinden soñ er şey añlaşıldı. Olarnıñ ayrı bir işareti olmasa da, kimse buña qulaq asmadı. Quvanğanlar olarnen foto çıqarmaq içün yanlarına kelgen ediler. Barrikadalarnıñ diger tarafında olğanlar blok etilgen ukrain arbiy bölüklerine aş alıp ketken ediler. O vaqıt Ukrainağa qoltutqanını köstermek imkânı bar edi – kün-künden bu imkân eksilecek.
«Nezaketli adamlarnıñ» çoqusı qayda ketkenini soñuna qadar bilmegen edi. Başta olarnı Novorossiyskke, soñra – Aqyar civarına, o vaqıt artıq zapt etilgen Belbek uçaq alanına alıp kettiler. Bazıları Pskov ava-desant tümeninden ediler, olarğa Ukraina radikalları arbiylerni öldürip, qırımlılarnı da soyup taşlamağa istegenlerini ayttılar. Olar buña inandılar, bunıñnen beraber, yarımada sakinlerini «banderocılardan» qoruğanına da inandılar. Quru yemek aşap, KamAZlarnıñ kuzovlarında yuqladılar. Bunı maña genç Qırım qızları tarif ettiler, işsiz oturğan Rusiye askerleri olarnen bağ qurmağa tırışqan ediler.
Referendumğa bir afta qalğanda «belgisiz silâlı adamlar» soqaqlardan ketecekler. Artıq añlaşıldı ki, Kiyev yarımadanı küç ile almaycaq – «nezaketli adamlarnı» yalıñız teslim olmağan ukrain arbiy bölükleri yanında körmek mümkün edi. Şeerler eskisi kibi yaşamağa başladılar, devlet müessiseleriniñ binalarından ğayıp olğan Ukraina bayraqları ise deñişmeler aqqında hatırlatqan edi. Levhanı yalıñız kelgen «kazaklar» ve «Qırım samooboronasınıñ» iştirakçileri deñiştire ediler – olar, misal olaraq, Aqmescitniñ «Yolbaşçımıznı tiymeñiz» levhası ile Lenin eykeli yanında nevbetçilik yapqan ediler.
Qırım ne istedi
Yarımada Ukraina terkibinde er daim «beyaz qarğa» edi – ruslar ukrainlerden çoq olğan yekâne regiondır (58% 24%-ğa qarşı). Böyle raqamlar meraqlı edi – Donbassta bile bam-başqa vaziyet edi. Lâkin Donbassnı ve Qırımnı birleştirgen bir şey bar edi – «altın devir» kibi sovetler zamanınıñ hatıraları.
Qırımlılarğa köre «sovetler zamanı» – rıqma-rıq tolu şifahane ve plâjlar, üç yüz müessise, inkişaf etken köy hocalığı ve «Zemin seyyaresi nişanıñ» unvanı. Qırım sovetlerniñ sakinine kelişken eñ sıcaq deñiz kurortı olğan edi. Aman-aman aynısı Donbassta da olğan edi – şahtörlarnıñ aylığı yüksek edi, aynı vaqıtta er biri kömür ocağında çalışa bile edi – mında er şey seniñ küçüne bağlı edi. Eki regionnıñ sakinleri içün 1991 senesi Sovetler Birliginiñ yerine kelgen «bir Ukrainanıñ» trizub ile olarnı «içtimaiy altqa» yapıştırğan zamanı.
Mında resmiy Kiyevge iç bir vaqıt inanmadılar – qırımlılar Ukraina Ukrain Sovet Sotsialistik Cumhuriyetine çevirilse, oña razı olmağa azır ediler. Mında sovetler birligini sağınğanlar çoq edi. Ve paytahtta ekinci Maydan başlağanda – eñ büyük nefret Qırımda peyda oldı.
2014 senesi fevral ayınıñ başında Kiyev halqara içtimaiyat institutı regionlardaki tüşüncelerni ögrengen edi. O vaqıt yarımadada cevap bergenlerniñ 41% Ukrainanıñ Rusiye ile birleşmesine qoltutqan edi. Soñra Donetsk (33%), Lugansk (24%) ve Odessa vilâtleri (24%) kete edi. Lâkin adamlar aynıñ birinci yarısında cevap bergen ediler – o vaqıt Yanukoviç daa qaçmağan edi, nişancılar ise «Kök yüzüni» qurşunğa tizmegen ediler. Tahmin etsek, martnıñ başında bu raqam Maydandan qorqqanlarnıñ sayesinde artar edi, dep tüşünmek mümkün. Em de Qırım esasen Rusiye telekanallarını ve «dmitriy kiselövni» seyir etken edi. Başta – «belgisiz silâlı adamlar» özüni tanıtqanına qadar – Qırımda olarğa diqqat ile yanaşqan ediler. Yarımadada cenk istekleri yoq edi ve mındaki esas istek sovetler zamanına ait edi – «cenk olmasın yeter». Faqat askerler resmiy şekilde belgisiz qalsa da, amma laf etkenleri «rusiyelilerniñ aktsentine oşağanı» belli olğan soñ, diqqat quvançqa çevirildi. Qırım statusı aqqında «referendumğa» qadar yerli sakinlerniñ çoqusı regionnıñ vatandaşlığını deñiştirmek ğayesi ile yaşadı.
Belki de buterbrod?
Şimdi tarihnı gizli-gizli deñiştirmek ve yarım asırlıq añlaşmalarnı bozmaq mot oldı. Lâkin coğrafiyanı aldatamazsıñ: 1954 senesi Qırımnıñ Ukrainağa berilmesi ameliy olğan edi.
Yetmiş yıl evelsi ve bugünki künde Qırım Ukraina içün bir yarımada edi. Rusiye içün ise, umumiy quru sıñır olmağanda, tam bir ada edi ve ada olıp qala. Bu sebepten 1954 senesi onıñ USSC terkibine berilmesi ğayet mantıqlı edi – eñ azından «yekâne halq hocalıq kompleksini» meydanğa ketirmek içün.
Aynı vaqıtta region qıyın vaqıtlarnı yaşağan edi. 1944 senesi qırımtatarlarnı Orta Asiyağa sürgün ettiler – cenkte viran etilgen yarımada adamlarsız qaldı. 54-ünci yılnıñ fevral ayına ait qararnıñ sebebi ğayet doğru edi: «Qırım vilâyeti ve Ukrain SSC arasında iqtisadiyat, topraq yaqınlığı ve sıq hocalıq ve medeniyet alâqaları köz ögüne alındı». Tarihiy sebep – Pereyaslav radanıñ 300 yıllığı – tarihiy toplaşuvnıñ stenogrammasında bar edi, lâkin resmiy vesiqalarda öyle de qayd etilmedi.
2014 senesine qadar Qırım infrastruktura ceyetinden bütünley Ukrainağa bağlı edi. Misal olaraq, elektrik energiyası. Qırım 1000 Mvt qullana, öz generatsiyası – 120-150 Mvt. Qalğanını yarımada Ukrainanıñ dört elektrik berüv yolundan ala. Al-azırda Krasnodar ülkesinden Qırımğa elektrik berüv yolunı keçireler – lâkin o bir yıldan soñ azır olacaq ve ihtiyaclarnıñ yalıñız bir qısmını qarşılaycaqtır.
Yarımadanıñ suv teminlevi de 85%-ğa «Ukraina qıtasına» bağlı. Suv 60-ıncı yılları açılğan Şimaliy-Qırım kanalından berile. Keçken sene – kanal qapatılğan soñ – Qırımnıñ şimaliy rayonındaki köy hocalığı aman-aman yoq oldı. Kendi ihtiyaclarını qarşılamaq içün yerli yedekler yeterli, lâkin bağçacılıq ve pirniç aqqında unutmaq kerek.
Gaz meselesi o qadar zor degil – Qırım ihtiyaclarınıñ çoqusını özü qarşılay. Bunıñnen Rusiye tarafından devletleştirilgen «Çernomorneftegaz» ukrain şirketi oğraşa. Lâkin aşayt mahsulatı bütünley ukrain taşıcılarına bağlı. Er kün Herson tarafından beş yüz büyük yük maşinası nevbette tura. Olar olmasa edi, Rusiye malnı avada ketirmege mecbur olacaq edi – deñiz vastaları yeterli degil. Keriç boğazı da er daim çalışmay: furtuna havfı daimiy deñiz alâqalarına imkân bermey. Köpür qurulmağanına qadar öyle de qalacaq. Lâkin onı quracaqlarmı-yoqmı kimse bilmey.
Köbelek semeresi
Referendumdan soñ men Aqmescitten Moskvağa kettim. Yanımda sırb jurnalisti oturğan edi. O, bir dissonansqa raskkelgen edi: Sırbistanda Rusiyege qoltutqanlarını ayttı, lâkin Qırım meselesi Kosovo vaziyetini añdıra. Ağır bir mevzudan vazgeçmek içün yol boyu Birinci cian cenkiniñ yüz yıllıq yubileyi aqqında tarif etken edi. Onıñ memleketinde Avropa Birligi qomşuları cenk başlanmasında farqlı fikir, teşviqat degil, Gavrilo Printsip ve «Mlada Bosna» qabaatlı olğanını tüşüngenlerinden qorqalar. Bu sebepten Belgrad Birinci cian cenkinde sırb milletçileri qabaatlı olmağanını isbatlamaq içün konferentsiya ve simpoziumlarnı keçire. Bizler Ukraina ava toplulığına kirmeyip – Anapa ve Rostovdan – yüz yıldan soñ bütün dünyağa aynısını isbatlaması mümkün regiondan ketken edik.
Pavel Kazarin, Qırım.Aqiqatnıñ közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ fikirlerini aks ettirmey


text:
Aqmescitte Putinniñ çıqışını seyir etkenlerniñ sabırı bir saatke yetti
Dekabr 17 künü Aqmescitte Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ er yıllıq matbuat konferentsiyasını yüzge yaqın insan baqmağa keldi, amma bir saatten toplanğanlar dağılmağa başladı.
Qırım.Aqiqat mühbiri qayd etkeni kibi, yayınlavnı baqmağa kelgen insanlarnı Rusiye prezidentiniñ aytqanı degil de, başqaları öz iradesi ile keldimi kibi sual meraqlandıra edi.
«Sizni de baqmağa yolladılar?» – dep soray ediler bir-birinden toplanğanlar. İnsanlarnı yayınlavnı baqmağa kim yolladı kibi sualge kimse cevap bermedi, seyirciler qatiyen cevap bermege istemey edi.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, Keriçte Putinniñ matbuat konferentsiyasını köstergen televizorlar yanında insan çoq degil edi.
Rusiye prezidentiniñ adetiy er yıllıq matbuat konferentsiyası dekabr 17 künü üylede başlandı. Qırımda prezidentniñ matbuat konferentsiyasını mobil televizion tertibatları vastasınen kösterdiler.
Vladimir Putin er yıllıq matbuat konferentsiyalarını 2001 senesi bermege başladı. 2008 senesi Putin 4 saat 40 daqqa içinde 106 sualge cevap berdi.


text:
Tanımal änşi Töreğalï Töreäli öz xobbïi jaylı ayttı, - dep xabarlaydı Baistars.kz.«Dïdar» basılımına bergen suxbatında ol dombıra jïnaytının mälimdedi. «Qolım bos kezde dombıra jasaytın şeberlerge arnayı tapsırıs beremin. Burın Almatıda stwdent kezimde päter jaldap turğanda qonaqqa kelgen dostarım: «Sende dombıra joq pa?» degen kezde birtürli bolıp qalatınmın. Sebebi, nağız qazaq - qazaq emes, nağız qazaq - dombıra emes pe?!» - deydi änşi.
Sonımen qatar, tıñdarmandarınıñ sıylağan bağalı sıylıqtarı jaylı da söz qozğadı. Aytıstan utıp alğan «Toyota 25» köligin küni keşege deyin aydağanın jasırmadı. Al jwırda boksşı Baqtïyar Artaev oğan «Mersedes 221» köligin sıyğa tartıptı. Äzirge änşige sıylanğan eñ bağalı sıy osı bolıp tur eken.
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
«Tïtanïktegi» şkaftıñ temir kilti awkcïonda 85 mıñ fwnt sterlïngke (104 mıñ dollar) satıldı. Kilt «Tïtanïk» apatında qaytıs bolğan, 23 jastağı keme qızmetkeri Sïdnï Sedwnarïge tïesili bolğan. Onıñ mäyiti tabılğannan keyin qaltasında jürgen, "Locker 14 F Deck" degen tañbası bar kiltti arnayı qızmet ökilderi onıñ jesirine jibergen.
"Tïtanïk" – brïtandıq transatlanttıq keme. Zamanında älemdegi eñ ülken keme atın ïelengen. 1912 jılı 15-säwirde, tünde Atlat muxïtında alıp muztawğa soğılıp, batıp ketken. Keme bortında bolğan 2,2 mıñ adamnan tek 712 adam aman qalğan.
Derekköz: KorrespondenT
Kommentarïï


text:
Rusiyelilerniñ çoqusı iç bir vaqıt çetelde olmadı
«Levada-tsentr» soravı neticesinde rusiyelilerniñ çoqusı iç bir vaqıt çetelde olmağanı belli oldı. Rusiyeniñ dörtte bir vatandaşında ecnebiy pasportı yoq, olardan 59% – Moskva sakinleridir.
İçtimaiyatçılarnıñ qayd etkenlerine köre, soravdan keçken insanlarnıñ 76 % iç bir vaqıt sabıq SSSR sıñırlarından iş boyunca, 60 % ise raatlanmaq içün çıqmağan eken. Tek 9% yılda bir qaç kere raatlanmaq içün çetelge barğanını ayttı. «Levada tsentr» malümatına köre, 2012 senesi böyle insanlarnıñ sayısı 5% edi. Bular 25-40 yaşında, aliy tasili olğan, biznesnen oğraşqan insanlar, ya da yolbaşçılar ve idareciler.
İçtimaiyatçılarnıñ qayd etkenlerine köre, soravdan keçken insanlarnıñ 76 % iç bir vaqıt sabıq SSSR sıñırlarından iş boyunca, 60 % ise raatlanmaq içün çıqmağan eken. Tek 9% yılda bir qaç kere raatlanmaq içün çetelge barğanını ayttı. «Levada tsentr» malümatına köre, 2012 senesi böyle insanlarnıñ sayısı 5% edi. Bular 25-40 yaşında, aliy tasili olğan, biznesnen oğraşqan insanlar, ya da yolbaşçılar ve idareciler.


text:
Donetskte vilâyet teleradiokompaniyasınıñ binasını zapt ettiler
Donetsk şeerinde Rusiyege qol tutqanlar vilâyet devlet teleradiokompaniyasınıñ binasını zapt ettiler. Bunı «İnterfaks-Ukraina» haber agentligi bildire.
Onıñ malümatına köre, binanı ateş açmayıp zapt ettiler. Ücüm vaqtında narazılıq bildirgenler araba qapularını tartıp aldılar.
Bundan evel Donetskteki Lenin meydanında öz başına tayin etilgen «Donetsk halq cumhuriyeti» reberligi tarafından mayısnıñ 11-ne keçirilmesi belgilengen referendumğa qol tutqanlar miting ötkerdi. Mitingde çıqışta bulunğan qadınlardan biri «olarğa baş televideniyege kirmege bermeyler» ve vilâyet devlet teleradiokompaniyası yanına barıp, «haberlerni doğru aydınlatmağa talap etmek kerek», dep bildirdi.
Bundan soñra miting iştirakçileri vilâyet devlet teleradiokompaniyasınınıñ binasına taba yol aldılar.
Onıñ malümatına köre, binanı ateş açmayıp zapt ettiler. Ücüm vaqtında narazılıq bildirgenler araba qapularını tartıp aldılar.
Bundan evel Donetskteki Lenin meydanında öz başına tayin etilgen «Donetsk halq cumhuriyeti» reberligi tarafından mayısnıñ 11-ne keçirilmesi belgilengen referendumğa qol tutqanlar miting ötkerdi. Mitingde çıqışta bulunğan qadınlardan biri «olarğa baş televideniyege kirmege bermeyler» ve vilâyet devlet teleradiokompaniyası yanına barıp, «haberlerni doğru aydınlatmağa talap etmek kerek», dep bildirdi.
Bundan soñra miting iştirakçileri vilâyet devlet teleradiokompaniyasınınıñ binasına taba yol aldılar.


text:
Kavkaz halqlarınıñ Rusiye kongressi: qırımtatarlar Rusiyege qoşuluvından memnünler
«Kavkaz halqlarınıñ Rusiye kongressi» umumrusiye cemaat areketiniñ reisi Aliy Totorkulov qırımtatarlar Qırımnıñ Rusiyege qoşuluvından memnün qalğanında emindir.
Bunı o, Şimaliy Kavkaz eyiyetiniñ işğal etilgen Qırımnıñ akimiyeti ile körüşüvde bildirdi, dep haber etile Qırım «ükümeti»niñ saytında.
«Qırımnıñ ziyareti vaqtında cumhuriyet territoriyasında qırımtatarlarğa hususiy munasebet olğanını añladıq. Siz bu halqnıñ vekillerine ğayet muqayt yanaşasıñz, bu al bizni quvandıra. Sürgün etilgen halqlarnıñ aqlavı boyunca qanunnı imzalağan prezidentimizge can-yürekten minnetdarmız. Çeşit qırımtatar teşkilâtlarınıñ vekilleri ile qonuştıq, qırımtatarlar Rusiye Federatsiyasına qoşuluvından memnün qalğanını eminliknen ayta bilem. Rusiye olar içün yalıñız eyilikni itsegenini añladılar», – dedi Totorkulov.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğalinden soñra bir sıra uquq qorçalayıcı teşkilâtlar yarımadada insan aqlarınıñ bozuluvı ve qırımtatarlarğa nisbeten etilgen repressiyalar aqqında bildire edi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq tanıylar.


text:
Deputat: Ukraina Nazirler şurası Qırım işleri devlet hızmetiniñ yolbaşçısını tayinledi
«Qırım» fraktsiyalarara gruppasınıñ yolbaşçısı olğan Ukraina halq deputatı Aleksey Gonçarenko bildire ki, Ukraina Nazirler şurası Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ meseleleri boyunca devlet hızmetiniñ reberini tasdıqladı.
Bunı o Facebook saifesinde yazdı.
Amma deputat bu hızmetke artıq «devlet agentligi» dep ayta.
Gonçarenkonıñ qayd etkenine köre, Nazirler şurası keçken sene iyül ayında qabul etken öz qararını yerine ketirdi.
«Nazirler şurası reber olaraq Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlını sayladı», – dep yazdı Gonçarenko.
Ukraina Nazirler şurasınıñ saytında bunıñnen bağlı malümat şimdilik yoq. Aslan Ömer Qırımlı telefonını açmay.
Aslan Ömer Qırımlı Qırımnıñ işğalden azat etilmesinen oğraşqan ve andan ketken vatandaşlarnıñ problemlerini al etken yekâne icra akimiyet organı olğan Nazirler şurası yanındaki Qırım ve Aqyar işleriniñ departament yolbaşçısı ola.
Qırımdan mecburen köçip kelgenlerniñ cemaat teşkilâtları Ukraina Baş prokuraturasına Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenükni şikâyet etmek istegenini bildirgen ediler. Olar yarımadanıñ işğalden azat etilmesinen oğraşacaq Qırım işleri Devlet hızmeti olmağanından şikâyetçiler.


text:
Qazaq xalqınıñ ulttıq tağamdarı paydalı därwmender men mïneraldarğa bay, sonımen birge köptegen awrw türlerine de em. Tağamdardıñ emdik qasïeti jönindegi uğım medïcïnada payda bolmay turıp-aq ata-babalarımız qımız, şubat işip köptegen derttiñ aldın alğan.
Qımız
Quramı aqwız, may, kömirswtek (laktoza), natrïy, kalïy, fosforğa bay. Sonımen qatar, onda adam ağzasına asa qajetti därwmender öte köp. Olar: A, V1, V, V12, S därwmenderi. Qımızdıñ emdik qasïetterin ejelden biletin ata-babalarımız as qorıtw jüyesi awrwların, qan azdıq, meşel, qurt awrwların, asqazan jarasın, jürek, qantamır awrwların jäne aterosklerozdı emdewge paydalanğan.
Şubat
Tüye sütinen äzirlenetin bul swsın bïologïyalıq quramı boyınşa qunarlı jäne dämdi azıq qana emes, V, V1, V2, S därwmenderiniñ de qaynar közi. Şubat özindegi V1, V2 därwmenderi boyınşa sïır sütinen asıp tüsedi. Şubattıñ bir lïtri adam ağzasında S därwmenine jäne rïboflavïnine täwliktik qajettiligin qanağattandıra aladı. Şubat – sïır sütine qarağanda may, aqwız, mïneraldı zattarğa jäne därwmenderge öte bay. Emdik qasïeti de küşti. Ol qant dïabeti, asqazan jarası, dïareya, bawır, allergïya tärizdi awrwlardan ayıqtıradı.
Eşki süti
Quramında may, kömirswtek, aqwız üş ese köp. Temir, kalcïy, A, V därwmenderi bar. Eşki süti bezderge, raxït, bronx demikpesi, öt joldarı sırqatına, bas saqïnasına, as qorıtw joldarınıñ buzılwına qarsı şïpalı em.
Jılqı eti
Munda 75,3% sw, 21,7% närwız, 2,5% may, 0,5% kömirswtegi bar. Jılqı etiniñ mayı jeñil balqïtın bolğandıqtan ol ağzağa jaqsı siñedi. Etke glïkogenniñ (janwar kraxmalı) bölinwi oğan özgeşe däm beredi.
Tüye eti
Janwarlar mayın şektelgen em-dämge (dïetağa), pisirilgen tağamdarda qoldanbaydı. Öytkeni janwarlar eti işki maylardıñ qabatın quraydı. Tüye etindegi may qoy, sïır etine qarağanda köbirek. Örkeşti eritip, joğarı sapalı aq tüsti may alwğa boladı jäne ol sïır men qoy malına qarağanda bağalı. Tüye etinde 75-80% sw, 18-21% närwız jäne 1-2% may bar. Odan basqa kalcïy, magnïy, fosfor, temir, tağı da basqa birqatar därwmender kezdesedi.
Derekközi: massaget.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Cend-Ayuuşiyn Buyanzaya. Qarğa
Qarğa
1.
Terezeniñ sırtındağı qıs bwtağında wyqılı qarğa otır. Toyıp alğan. Qızılğa degen qwmarı joq. Anda-sanda qoqañ etip, sañğıp qoyadı. Qarğanıñ sañğırığı su-jaña mersedes benzi-diñ tanauın bılğaydı. Benzi-diñ iesi küni boyı bolmadı. Onıñ qarsıdağı kafede sıra sapırıp otırğanı anıq. Nelikten deseñ, bizdiñ mekemeniñ şağın tört qabattı qwrılısında jaqsı maşinalı bir de adam joq.
Mañaymızdağı mekeme ardagerler qoğamı. Olarda jaqsı tayaq, sändi şiläpä bolatını bolmasa, maşina joq. Maşina bolsa da, olar minbeydi. Sebebi, olar ömiriniñ köp jıldarın kedey adamnıñ beynesinde oynaumen ötkizgen. Sondıqtan olar rölderine äbden senip alğan. Älgi sigarettiñ bir körgenge köz sürindirerliktey qorabı, sändi şiläpä, jalpaq qızıl /kommunist/ moyıntaq /galstuk/ degenderiñ olardıñ eñ qımbat bwyımdarı, imidjderiniñ negizi. Äytse de soñğı kezde bwl erlerdiñ arasınan birdi-ekili wlttıq baylar şığuğa şaq qalğan-dı. Ardagerler qoğamınıñ prezidenti deytin anau mänsaptını jas kezinde öte kedey boldı degenimen, kommunizmdi madaqtağan birneşe öleñ jazıp, sol arqılı tirligin tübegeyli özgertip, qoğamnıñ joğarğı qabattağılar qatarına kirgen deydi. Äytkenmen ötken jıldan beri kommunizmdi jek köretin nauqasqa şaldığıp, ataq-abıroyı arta bastağan bireu. Söyte twra, moyıntağı, sigaret qalbırı, şiläpäsi sol qalpında, özgermegen. Jetpisti biraz alqımdağan ol qartañ erdi dostarı «Qwmay jartas» dep qaljıñdaydı. Köziñ közimen tüyiskende jonıñnan jılan jorğalap ötkendey suıq qarastı, işki mineziniñ tüsi derliktey qap-qara, it jalap, at tepkendey şaldıñ twrqınan adam seskenerlik. Birde men onımen apaq-sapaqta, oyda joqta kezdesip qalıp, talıp qala jazdağanmın. Ol kezde küzdiñ soñı, soñğı japıraqtar tüsip, qobırsıp jatqan edi. Jwmıstan soñ tasımal kölikke otırudan qaşıp, azın-aulaq birdeñelerdi oylap, jayau tartqanmın. Oqırman siz de sezip otırsız. Küzdiñ qoñır salqın keşinde japıraqtar arasımen jüru qanday rahat edi. Men de däl sonday köñil küyge bölenip, jaylap basıp kele jatqanmın. Söytkenşe meniñ qarsı aldımnan adamnıñ boyınday boyı bar, qanatı jalbırağan qara qarğa jalpañdap şığa kelmesi bar ma. Bastapqıda senbedim. Tüs körip kelem be dep, özimdi şımşıp ta kördim. Tüs emes, öñim. Älgindegi körgenim däl qarğa eken. Eki ayağın soza tirep, wşuğa qomdanğanday qanatın jayadı. Közi qıp-qızıl. Söyte twra auızı adamdikine wqsas, al tanauı aynımağan qwstıñ twmsığı. Men qorıqqanımnan ne aldığa attay almay, ne keyinge qaşıp ketuge şamam kelmey, sileydim de qaldım. Solay jeti-segiz minut şamasınday sileyip twrğanımda, älgi qarğa birtindep özgerip, adam keypine kele bastadı. Aldımen qarğanıñ eki qanatı qolğa aynalıp, sonan soñ tügel dene twrqı adamğa özgerip, soñında ayağınıñ twyaqtarı etikke, twmsığı tanauğa wqsay qaldı. Äytse de köziniñ qızılı özgermedi. Söytip qarğa adam bolıp ülgergenşe, men esimdi jiya almay barıp, anıqtap qarasam, ardagerler qoğamınıñ prezidenti kiimin silkip twr eken. Tañğalarlıq, onıñ köziniñ qızılı ketkenin qoysın, mağan sonşalıqtı bir kekti qaraspen tesilgeni... Suıq janarınıñ swsı öñmeniñnen öterdey. Men özim de añdamay: «Siz älginde mağan qanday qorqınıştı körindiñiz. Zärem wşıp ketkeni» dep aytıp qaldım. Esesine ol:«Hn» dep dauıstadı da, läm-mim demedi.
Sodan keyin ardagerler qoğamınıñ prezidenti meni qattı jek körip ketti. Men de ol şalğa jolamaudı oylaytın boldım. Sebebi, onıñ şaqırayğan qızıl közi mağan mäñgilik qorqınış wyalattı. Men bolğan uaqiğa turalı eki dosıma ğana aytqanmın. Olarda tañdanıp, onday jağday boladı degenge senbegen. Meniñ sözime özgelerdiñ de senbesin bilgendikten özge eş adamğa tis jarmağam.
2.
Bwtaqtağı qarğa ornınan qozğalmastan otıra berdi. Onıñ qarnı toğınıñ sırtında jäne qızığarlıq birdeñesi bar siyaqtı. Netken qws adamdardı osınşama añdıp, baqılaydı eken... Mına qarğa köşede ketip bara jatqan adamdardı aldınan añdıp qarağanımen qoymay, kädimgi qaulağan ottay sırt jelkesinen de tesile qaraydı. Men jasap jatqan şaruamdı ısırıp tastap, keş batqanşa älgi qarğanı baqılaumen boldım. Qarğa da basın qayırıp alıp, adamdardı baqılaumen otır. Aqköñil jaybaraqat adamdar töbelerine qarğa qonıp alıp, özderin mwqiyat qadağalap otırğanın añdamay ötip jattı. Qarğa äredik aqırın ğana tañdayın qağadı. Söytedi de, sañğıp jiberedi. Älgi mersedestiñ twmsığın da ayğızdap bitti. Imırt jabılar kezde mersedestiñ iesi jastau jigit swlu bir qızdı ertip kelip, maşinasına otırıp jönep berdi. Onıñ qarğanıñ sañğağına qaraytın da uaqıtı bolmadı. Mağan ol sıranı asıra siltep, ayağına äzer twrğanday bolıp köringen. Qazir oğan qarğanıñ sañğırığı emes, jol saqşısına qaytse bir bayqatpay, dittegen jerine jetu arman bolıp twrğanı da belgili. Al qarğa bolsa, onıñ da ärbir qozğalısın jiti baqılap, tesile qarauda. Sonan keşikpey ımırt üyirile berdi de, qarğa tañdayın bir qağıp, bir sañğıp tastadı da mersedes mingen jigittiñ soñınan sabalaqtap wşıp jöneldi. Tañdanısım basılmay, ornımnan twrıp jeldetkişti aşıp, üñilip edim, ol köşede sabılısqan adamdardıñ arasına süñgip, jayau jorğalağanday boldı da, joq bolıp ketti.
Moñğol tilinen audarğan Jükel Hamay
Avtor turalı: 1972 jılı düniege kelgen. Moñğoliya Wlttıq Universitetiniñ tülegi. Moñğoliya Jazuşılar Odağınıñ (MJO) bas menedjeri, ädebiet baspa üyiniñ bas redaktorı, Wlanbatır qalasındağı jazuşılar klubınıñ jetekşisi, MJO-nıñ basqarma törağası qızmetin atqarğan.
Üzdik tuındıları üşin MJO-nıñ «Altan-Öd» /«Altın-Qauırsın»/ kubogın, D. Nacagdorj atındağı sıylıqqa ie bolğan. 2011-şi jılı «Ulaan şuvuunı jirgee» / «Qızıl qwstıñ şırıldağı»/ romanı Aziya qwrlığınıñ üzdik romanı bolıp tanıldı.
Abai.kz


text:
İlham Aliyev Törkiyägä kilä
Äzärbaycan ilbaşı İlham Aliyev, 11nçe aprel’dä uzğan saylawda ciñgännän soñ, berençe räsmi säfärgä çığa
Azärbaycan ilbaşı İlham Aliyev, 11nçe aprel’dä uzğan saylawda ciñgännän soñ, berençe räsmi säfärgä çığa. Ul 24nçe-25nçe aprel’dä Törkiyädä bulaçaq. İlham Aliyev ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan belän bergä Törkiyä-Azärbaycan Yuğarı däräcädäge strategik xezmättäşlek şurasınıñ 7nçe cıyılışında qatnaşaçaq.
Säfär qısalarında başqa oçraşular da planlaştırıla. Azärbaycan belän ikeyaqlı mönäsäbätlärne tağın da nığıtu öçen yasalırğa tiyeşle adımnar qaralaçaq. Şulay uq, töbäk häm xalıqara könüzäk mäs’älälär xaqında fiker alışular bulaçaq.


text:
Bu Filme Dunen ITV (Ictimai Tv) den Baxdim Cox Xosuma Geldi Movzu Sovet Azerbaycani ile Amerika mengenesinde olan Iran devletinin elaqelerinden behs edir. Qisacasi Sovet imperiyasinin terkibindeki Quzey Azerbaycan hemserhedi olan Iran devleti ile iqtisadi elaqeler qurur ve boyuk bir tikinti baslayir, amma o devr Iranda boyuk nufuz sahibi olan Amerika bu elaqelerin inkisaf etmesini istemir ve oz agentleri vasitesi ile her iki terefde muxtelif diversiya sabotaj eylemleri gerceklesdirmek isteyir. Iran terefden Serhedci zabit eslen Azerbaycanli olur ve o amerikalilarin qarisiqliliq yaratmaq isteyini anlayaraq Sovet Azerbaycani serhedcilerine xeber verir ve qanundan kenar olaraq Quzey Azerbaycan serhedcilerinin Iran serhedlerini kecerek Iran daxilinde sabatajci agentlere qarsi emeliyyatlar kecirmesi ucun serait yaradir. Ayrica filmde Guney ve Quzeyle bagli insani kovrelden coxlu epizodlar var .
Qisacasi cox gozel kinodur
Dogma sahiller - PoдHыe бepera
Doğma sahillər
Peжиccep Aбдyл MaxMyдoB
CцeHapиcT AxMeдara MyraHлы
OпepaTop KeHaH MaMeдoB
XyдoжHиk KяMилb Haджaфзaдe
KoMпoзиTop Apиф MeлиkoB
B poляx: Tapиэлb KacиMoB, ГaMидa OMapoBa, PacиM БaлaeB, ГacaH MaMeдoB, ГюHдyз AббacoB, PaдиBaдиc MyзыkbяBичyc, ГюMpax ParиMoB, ЛeB ПpыryHoB, AлbrиMaHTac Macbюлиc, OMюp HarиeB, ЭHBep ГacaHoB, ЭлbдaHиз PacyлoB.
CoдepжaHиe ПoBecTByeT o пoпыTke зaпaдHoй paзBeдkи coBepшиTb диBepcию B пocTpoeHHoй coBMecTHo дByMя rocyдapcTBaMи-coceдяMи элekTpocTaHции и пpeдoTBpaщeHии eë пorpaHичHиkaMи.
1989 ©"AзepбaйджaHфилbM"