text:
Qazaxstanda islamçı törkemnär östennäñ mäxkämä eşe bara
Qazaxstan xäzergäçä, kürşe Üzäk Aziä illäre başına bälä bulğan İslamçı törkemnär prorblemalarınnañ çittä yäşäp kilde. Läkin soñgı waqıtta, İslamçı exrtremistlär dip tamğalanğan keşelär, Qazaxstanda tağın da äwzemräk bula başladı digän imeş-mimeşlär tarala başladı. Qazaxstannıñ tönyağında tıyılğan islam törkemeneñ 40 äğzäse östennäñ barğan ike mäxkämä eşe moña ber işarä. Xaqimiät alarnı ilne tärtepsezlekkä kiterü öçen astırtın niätläre buluda häm xaqimiätne cimerergä tırışuıda ğayeple.
Könyaq Qarağanda şähäreneñ Qazibizski Mäxkämäse, Üzäk Aziada İslam xälifäte buldırırğa niätlängän XizbutTaxrir törkemeneñ 30 äğzäse östennäñ barğan mäxkämäneñ berençe utırışı, çärşämbe könne buldı. Törkem bu niätlären tormışqa aşıru öçen köç qullanuğa qarşı buluların açıqlağan bulğan.
Qazax Milli İminlek Şurası, KNB süzçese, Botagoz İbraeva bu tikşerelgän eş xaqında radiobızğa bolay añlatma birde.
“Mäxkämä, törkemneñ barlıq töbäklärdäge citäkçeläre, aqça eşlärenä qarawçı häm alar ädäbiäteñ näşer itkännär östennäñ bara.”
Şiklänelgän 30 keşe dekäberda qulğa alındı. KNB 6 ay alar eşeñ tikşerep çıqtı häm 300 şaxitkä törle sorawlar birde. XizbutTaxrir taratqan 35 meñ dänä kitapçıq, 6 sanaq cıyıp alındı häm ber niçä qanunsız näşeriät yortın yabıldı. Mäxkämä aldına basuçılar, cinäyätçe törkem buldıruda, din ara näfrät uyatu häm extrimist eşçänlek alıp baruda ğayeplänä.
Könyaq Stepnegorsk şähärendä barğan ikençe ber mäxkämä eşe isä, Xizbuttaxrir däğwäsenännäñ serleräk bulıp çıqtı. Bu xaqda, İbraeva äytä:
"30nçı Yüldä Stepnogorsk şähär mäxkämäsendä, terorçı törkem oyıştıru häm başqaru, qanunsız alıp-satu , qanunsız qoral häm şartlatqıç äyberlär totu wä millät ara näfrät uyatu belän ğayeplängän, törkemneñ 10 äğzäse östennäñ mäxkämä başlandı. KNB tikşerenüläre 2006nçı yılnıñ Dekäbrında başlanğan ide."
Bu 10 keşe başqala Astana häm säwdä başqalası Almatıda terorçı höcüm äzerläwne planlaştıruda ğayeplänä. KNB süzlärençä törkem, Qazaxstanda İslam xälifatın kiterü öçen banka talarğa, keşe urlarğa häm politsiä häm İdarä Binalarına höcüm oyıştıru niätläre bulğanıñ belderä.
Çıñbarlıqta bu keşelärneñ kem buluı belgesez. KNB, Waxabiçılıqtan ilxamlanğan bu keşelärdän , qorallar häm şartlatqıçlar, höcüm urınnarı kürsätelgän haritalar tabıluın belderä.
Stepnegorskta mäxkämä aldına basqan keşelärneñ çınnañ da terrost bulularına ışanmawçılar küp. Çönki alarğa belderelgän ğayepläwneñ, ğadi cinäyätçelärgä belderelgän süzlärdän ällä ni ayırması yuq kebek kürenä.
Ninel Fokina, Hälsinki Komitetıneñ Almatı başlığı. Ul, Stepnogorskta terorçılıqta ğayepläw - beraz arttırılıp kürsätelä dip isäpli.
"Extrezm häm terorçılıqqa qarşı köräş dip atalğan mondıy qotqığa birelü, Qazax xaqimiäteneñ kontrolnı arttıru öçen üzenä yaña qoral buldırudañ başqa ber ni dä tügel"
Fokina, Üzak Azia illärendäge iminlek köçläre tarafınnañ ğadättä terorçılıqqa qarşı köräş ısılu, oppozitsidäge köçlärne törmägä utırtu öçen başlatıla, di. Yäisä ğadi cinäyätçelärne terorçı dip atap dönyağa, üzläreneñ dä terrorğa qarşı global suğışnıñ ber öleşe buluların kürsätergä teli, dide Hälsinki Komitetıneñ Almatı başlığı.


c: text/html

text:
Ruslar
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Urıslar (üzatama: pycckиe, russkiie), Slaván xalqı.
1989. yılda Sovet Berlegendä ğomumí sanı 145,16 million keşe, ş.i. Räsäydä 119,87 million, Tatarstanda 1,157 million keşe. Urıs telendä söyläşälär. Dinnäre – Xristian dineneñ Ortodoks (Urısça: ПpaBocлaBиe) tarmağı. Millät bularaq, Ukrain häm Belarus xalıqları kebek ük, Könçığış Slaván qäbiläläre berdämlekläreneñ tarqaluı barışında borınğı Kiev Ruse kenäzlege cirlegendä barlıqqa kilä. Taríxí-etnik bilämälre zurayu häm başqa qäbiläläre belän quşılu barışında Tönyaq, Könyaq häm Urta Urıs söylämıkönküreş törkemnärenä ayırıla. İdel buyında Urat Urıs söyläm törkemeneñ berniqädär üzençälege bar. Xäzerge Tatarstan cirlärenä Urıslar 15. yözdän küçep utıra başlílar. Qazan xanlığı yawlap alınğannan soñ (1552.), alanıñ küçenü xäräkäte tağı da köçäyä. Cirle Törki häm başqa xalıqlar belän aralaşu näticäsendä Urıslar etnokultur üzgäreşe kiçergännär (bu yöz-qiäfät, tormış-könküreş ğädätläre, kiem-salım, azıq-tölek häm başqa çağıla). Üz näwbätendä Urıslarnıñ İdel-Ural xalıqlarınıñ tormığı-könküreşenä, tel-söylämenä, matdi häm ruxí tübänäyüenä yoğıntısı bar.
Tatar Ensiklopediä Süzlege. Qazan, Tatar Ensiklopediäse İnstitutı, 2002.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yekaterinburda tatar uqıtuçıları seminarı uzdı
Älfät äfände belän äñgämä waqıtında urınlı soraw tudı: mäktäplärdä tatar telen häm ädäbiäten öyränü öçen bik az waqıt birelgän, ä yäkşämbe mäktäplärendä tatar ädäbiäten uqu tügel, tatarça söyläşä dä belmägän çit töbäklärdä yäşäwçe tatar balaların uqıtuçılar öçen ayırım programma barmı? Seminarnıñ maqsatı ütälä bulıp çığamı? Bilgele inde, çit töbäklärdä tatar ädäbiäten bik tirän itep öyränä almıylar. Şulay da Älfät äfände seminarnı faydalı itep uzdırırğa tırışuların belderde. Tatar ädäbiäteneñ bügenge xäle, tarixı, kiläçäge turında fiker alışabız, bu fikerlär axır çiktä barıber uquçılarğa barıp citep, alarnıñ belemnären tulılandırır dip uylıym, dide ul.
Şul uq fikerne Sverdlovski ölkäse mäğärif üsterü institutı metodistı, milli mäğärif üsterü buyınça küp köç quyuçı keşe Zäytünä xanım Şäymöxämmätova da cöpläde. Zäytünä Nurovna fikerençä, tatar tele buyınça olimpiadalarğa kilgän balalar ädäbi äsärlärne añlap, analiz yasıy belmilär äle. Ädäbiätne öyränü bik möhim, ul balanı fiker yörtergä, tormışnı añlarğa, maturlıqnı kürä belergä öyrätä. Mondıy seminarlar yärdämendä belemnären üstergän uqıtuçılarğa eşlärgä ciñelräk bulaçaq, dide ul.
Ölkäneñ tatar mäktäplärennän seminarğa dip kilgän uqıtuçılar, mondıy çaralarnıñ bik faydalı ikänleklären assızıqlap, däreslärdän qanäğät qaluların belderdelär.


text: Yangon - Myanmarda bu atna axırında bulıp alğan köçle cil afätendä, bügen Myanmar räsmi mäğlümät çaraları xäbär itüençä ülüçelär sanı 4000gä citkän. Myanmar däwlät televideniäse afät waqıtında yaqınça 3000 keşenen yuğaluın belderä. Köçle tropik siklon, yäkşämbe kön başqala Yangonga citär aldınnañ İrrawadi töbägendä köçle täser kürsätkän ide. BMO oyışması älege afättä meñlärçä xalıq eçärgä su häm sıyınırğa yort tabalmıy dip belderä. BMOnıñ Bangkoktağı afät yärdäm eşläre bülekçäseneñ başlığı Richard Horsey, köçle cil çıñ-çıñlap zur afät buluı açıqlandı dip belderde. Xalıqara yärdäm oyışmaları, aşığıç kiräk yärdämnär belän tämin itär öçen qulların sızğandı.


text:
Er-Riadta bulğan şartlawlar öçen Söğüd räsmiläre Äl-Qaidä çeltären ğäyepli
Qorbannar sanı älegä tögäl mäglüm tügel, qotqaruçılar xäräbälärne aqtaruın däwam itä. Söğüd räsmiläre äytüençä, kimendä 11 keşe, şul isäptän 4 bala, xäläk bulğan, 100-dän artığı yaralanağan. Alar arasında 20-läp ilneñ keşese bar. Yaralanğannarnıñ berse, Livan xatını äytüençä, bu bistädä çit il keşeläre yäşägän, kübese urta xälle ğäräp belgeçläre bulğan:
Audio (Livan xatını)
"Bu bistädä çit il keşeläre yäşi ide, ämmä 3 kvartalnı ğäräplär alıp tora, kübese Livannan. Bu xöcümneñ kemgä qarşı ikänen, Wallahi, añlamıym."
Söğüd televideniese xäbärçese şartlaw bulğan urınınnan bolarnı xäbär itte:
Audio (Söğüd televideniese)
"Bu terrorçılar eşe. İzge Ramazan ayında alar menä nişläde. İslam isemennän eş itep, bu keşelär möselmannarğa zıyan kiterä."
Söğüd başqalasında bulaçaq ixtimal xöcümnär turında Amerikan räsmiläre, küzläw mäglümätlärenä nigezlänep, comğa kiçendä ük belderep quyğan ide. Er-Riadtağı amerikan wäkilçelekläre aldan uq yabıldı. Xöcümneñ ni öçen näq menä Muhaya bistäsendä bulğanı, küplär öçen äle dä añlaşılmıy.
Qorbannar sanı älegä töğäl tügel, bu san artırğa mömkin. Söğüd räsmiläre äytüençä, ülüçelär arasında 4 Livan, 4 Misır, 1 Sudan, 1 Hindstan keşese bar. Livan ilçelege 3 Livanlınıñ ülüwen rasladı: şul isäptän, ber xatın-qız, 5 yäşlek malay häm 3 yäşlek qız.
Söğüd Eçke eşlär ministrlığı belderüençä, Maynıñ 12-sendä bulğan xöcüm näq şul räweştä başqarılğan bulğan. Ul çaqta 35 keşe xäläk bulğan ide, şul isäptän, xäcümne başqarğan 9 intiharçı da. Räsmilär ul xäcüm öçen Äl-Qaidäne ğäyeplägän ide.


text: Mina quyılğan maşina şartlaw näticäsendä kim digändä 10 keşe hälak buldı. 40 keşe yaralandı. Bu terror ğämäle “İmin öleş” dip atalğan cirgä kergän töştä buldı. Anda xaqimiät binaları häm Quşma Ştatlar ilçelege urnaşqan. Quşma Ştatalarnıñ xärbi wäkile, polqovnik Mayq Murrey bolay dip xäbär itte: “İrtä belän yaqınça 9 säğät 15 minutlarda tikşerep ütkärü qapqası yanındağı çiratqa automobıyl kilep tuqtadı. Şul çaq şartlaw buldı. Rul' artında terrorçı intixarçı buluına şigebez yuq”. Hälaq buluçılar arasında öç milli gwardiäle bar, qalğannarı tınıç xalıq.


text:
Bötendönya tatar kongressınıñ III qorıltayı tämamlandı
Bötendönya tatar kongressınıñ III qorıltayı tämamlandı
Berençe tänäfeskä qädär Kongressta töp dokladlar yasaldı. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev üzeneñ çığışında tatar xalqınıñ böten dönyada barğan globalläşü protsessında millätne saqlap qalu problemaların açtı. Anıñ fikerençä, III Bötendönya tatar kongressınıñ töp burıçı – tatar xalqınıñ berdämlegen nığıtu yulların bilgeläw. Başqortostan prezidentı Mortaza Räximov tuğan telendä çığış yasadı. Anıñ töp fikere çığışında kitergän xalıq mäqäle: “Tunnıñ yañası yaxşı, dusnıñ – iskese”, häm anıñ çığışında küptän tügel Başqortlar qorıltayında Mintimer Şäymiev çığışında kiterelgän “ağayne aq mıyıq, ber-berebezne qaqmayıq” digän äytemgä cepläw cawabı buldı.
Bötendönya tatar kongressınıñ ğamäldäge Başqarma komitetı räise İndus Tahirov çın küñelennän, bernindi yazusız-qäğäzsez çığış yasadı. Millätne saqlap qaluda ul ğailä tärbiäsen, ana telen häm däwlätçelegebezne berençe urınğa quya.
III qorıltayda delegatlar Mansur Xäsänov, Cäwdät Söläymanov häm Sarıtaw delegatı Ablyazov üzläre citäklägän gumanitar, yäşlär häm eşmäkärlär seksiälärneñ eşläre näticäläre buyınça xisap tottılar. İñ zur seksiä, älbättä, gumanitar. Anıñ eşendä 400 delegat häm 600 artıq qunaq häm üz teläge belän kilgän keşelär qatnaşqan. Älbättä, milli canlı tatar zıyalıları kisken tänqitle çığışlar yasağannar. Xalıq deputatı Tufan Miñnullin III Qorıltaynı isän qalırğa tırışu qorıltayı dip atarğa täqdim itkän. Fäwziä Bäyramova millätneñ assimilyatsiälänüe, yuqqa çığuı säbäpläre turında kisken çığış yasağan. Yazuçı Aydar Xälim Başqortostandağı wäzğıätneñ qatlawlığı, başqortlaştıru, urıslaştıru turında şulay uq kisken çığış yasağan. Yäşlär seksiäse citäkçese qorıltay prezidiumına tatar yäşläreneñ maxus rezolyutsiäsen tapşırdı. Eşmäkärlär seksiäse citäkçese Sarıtaw delegatı Ablyazov kötmägändä, säyäsi çığış yasadı. Ul Rusiäneñ säyäsi elitasın milli mäsälälärdä xataların tänqitläde. Şulay da, qorıltayda iñ köçle çığışnı yazuçı Zölfät Xäkim yasadı. Çığışınıñ azağında ul prezidiumda utırğan Rusiä ministrı Vladimir Zorinğa möräcäğätendä Rusiädä milli säyäsät bulmawın tänqitläp çıqtı.
Kongress barışında inde iñ täwge häm iñ olı büläk tapşırıldı. Törkiä delegatsiäse başlığı Atilla Kondız Mintimer Şäymievkä Ğayaz İsxaqinıñ qalämen tapşırdı.


text:
Title News
Bulat Xaqov: «Urısnıñ häläkätkä iltüçe ideyäläre urınına aqıllı, saf tatarça ideyälär kütärep çığıp, «böyek millättä» torğan sayın azayıp baruçı sälämät köçlärneñ -- şularnı qabul itülärenä ireşü -- tatar intellektuallarnıñ berençe çirattağı burıçı. Çönki tarix ülçäwenä millätneñ yäşäw-yäşämäw mäsäläse quyılğan. Bezneñ irtägäse könebez bizmännärgä ni saluıbızğa turıdan turı bäylängän.» /Tatarstan yäşläre/
Tatarstan yäşläre gäzitendä bu atnada Bulat Xaqovnıñ «Cenne kem awızlıqlar?» isemle mäqäläse basılıp çıqtı. Avtor faşizmnıñ astan öskä çığuı xaqında yaza. Qara tänle, ğömumän çit il keşelärenä Mäskäwdä yäşäw qurqınıçı turında bäyän itä. «Skinxendlar xäräkätenä tatarça qaraş» digän mäqäläneñ ikençe isemen aqlap, avtor mondıy süzlär äytä:
«İldä, ozaqlamıy çit millät wäkillärenä (şul isäptän berençe çiratta tatarlarğa) sulış aluı torğan sayın qıyınlaşa başlawı ixtimal. Şundıy wäzğıättä Dumanıñ ekstremizmğa qarşı qanun qabul itüe, älbättä, uñay küreneş. Döres bulsa, anda millätlärne xurlağan öçen cawaplılıq ta qaralğan dip äytälär. Ämma urıs ilendä qanun bar ikän, urıs cenen awızlıqlar öçen çara bar digän süz. Zakonnarnıñ eşlämäwe küpçelek oçraqta grajdannarnıñ säyäsi häm yuridik nadanlığı, üz-üzlären xörmät itmäwe, härwaqıtta da passiv yöqı xälätendä buluları belän bäyle.»
Häm bu ğına citmi, täwäkällek tä kiräk di avtor. Misal itep ul üzeneñ ätisen kiterä. Watan suğışı barğan dähşätle waqıtta avtornıñ ätise, milläten xurlağan öçen ber urıs yegeteneñ başın yara. Soñğı yıllarda tatarnı yuğarı tribunalardan torıp turıdan- turı da, yäşeren häm astırtın mäğnälär salıp ta küpme genä xurlamadılar. Ul ğına tügel, bez üzebezne kimsetergä dä şäp öyrändek, dip yaza Bulat Xakov. İrekkä çıqqan cenne awızlıqlar öçen kiçekmästän çaralar kürergä kiräk häm bu -- milli analitklarnıñ eşe, digän fikerlär äytä yazmanı icat itüçe avtor.
«Urısnıñ häläkätkä iltüçe ideyäläre urınına aqıllı, saf tatarça ideyälär kütärep çığıp, «böyek millättä» torğan sayın azayıp baruçı sälämät köçlärneñ -- şularnı qabul itülärenä ireşü -- tatar intellektuallarnıñ berençe çirattağı burıçı. Çönki tarix ülçäwenä millätneñ yäşäw-yäşämäw mäsäläse quyılğan. Bezneñ irtägäse könebez bizmännärgä ni saluıbızğa turıdan turı bäylängän.»
Bulat Xakov komsomollar zamanında da skinxedlar bar ide, digän fikerne alğa sörä. 1985 yılda mäsälän, Qazannıñ taqır başları, Hitlernıñ tuğan könen bäyräm itärgä cıyınıp, xalıq arasında süz çığarğannar. Keşelärgä tönlä, şähär uramnarına çığu qurqınıç bula başladı. Allağa şöker, ul waqıtta faşizm cene, äle kuvşin eçendä genä qotırına ide, ä bügen ul «Mäskäw -- mäskäwlelärgä» dip şaşınıp aqıra. Faşizm bar millät wäkilläre öçen qurqınıç äyber, dip tamamlıy süzen avtor.
Tatarstan yäşläre gäzitendä şulay uq, «Altın qäläm» yäş jurnalistlarnıñ icat festivale xaqındağı ber mäqälä dä iğtibarnı cälep itte. Minnazıym Säfärov üzeneñ «Üzgärü» digän mäqäläsendä yäş qäläm iäläre xaqında ğına tügel, alarnıñ Samar häm Sarıtaw cirendäge oçraşuları xaqında da bäyän itä. Samarda "Tatarstan", "Altın qäläm" süzläre yazılğan külmäk, baş kiemnären kürep, andağı tatarlar üzläre kilep endäşkän bulğan. Ä menä Sarıtaw cirendä Qazannnan teploxod kiläsen belgäç, andağı tatarlar portqa oçraşuğa kilgän. Ä aña qadär Tatarstan qunaqları Sarıtawnıñ istälekle urınnarın da qarap yörgän. Şähärneñ iñ matur cirendä, İdel, Sarıtaw uç töbendä kebek kürenep torğan urında, Ciñü parkı bar. Ul tatar ziratına teräp salınğan, dip yaza Minnazıym Säfärov. Şul iñ böek taw tübäsenä oçıp baruçı 12 qır qazı siluetı urnaştırılğan. «Kem niçekter, ämma min monı suğıştan qaytmıy qaluçılarnı ğına tügel, ä böten dönyağa sibelgän tatarlarnı gäwdäländergän simvol itep qaradım» di avtor. Ul süzen bolay däwam itä:
« Qaytsaq, bezne Sarıtawnıñ unbişläp yäş tatarı kötep tora. Keçkenä sabıyların da iyärtkännär. Kürep üssennär, tuğanlıq-qärdäşlekne señdersennär dipter inde. Kitte küreşü, kitte söyläşü. Tansıq söyläşüneñ iñ yuğarı noqtası moñ buldı. Yäş kenä tutaş, bar küñelen salıp, zur bayanda tatar köylären uynıy başladı. Menä sawbullaşu minutları da citte. Qarıym, palubadan qul izäwçe tatar balalarınıñ küzläre tulı yäş. Nıq torığız, - dide şulçaq yılğa portındağı Sarıtaw yäşläre arasınnan berse. - Sez bezneñ qarap torğan Watanıbız. Bez Qazansız yäşi almbıybız...»
Häm qabat Tatarstan yäşläre gäzitennän alınğan ber mäqälä belän tanıştırasım kilä. «Ağideldän paraxut kilä» digän mäqälädä Zöläyxa Qıdaşeva Ufadan başlanıp Qazanğa qädär däwam itkän İdel säfäre xaqında täfsilläp yazğan. Yıl sayın şuşı karapqa, anı Bolğar cirendä qarşılap, Qazanğa qädär İlham Şakirov jırlap, biep, küñel açıp, yözep barğan ikän. Bıyıl anda Salawat barğan. Avtor şulay uq kiçke mäcleslärne dä iskä alğan. Yıl sayın şulay Färidä Qudaşeva belän İlham Şakirov oçraşa torğan bulğannar. Qarşı-qarşı cırlaşıp barğannar. Söyläşep, çökerdäşep tä alğannar. Bıyıl kilep çığa almağan, alayda küñelle bulğan dilär. Zöläyxa Qıdaşeva elekke säyäxätlärne iskä töşerä:
Konserttan soñ, iñ qäderle qunaqların, tatar teploxodınıñ «qaymağın» oyıştıruçı Marat efände mäcleskä çaqıra. Östäldä, gädättä sap-sarı örele balıq şulpası da, ciläk-cimeşe dä, mäye dä, çäye dä bula. Yomşaq qına tirbälep, yarlarda cemeldägän utlarğa sälam birep yözüçe tönge köymädä, änä şulay tämle itep aşap-eçep häm üz teleñdä tämläp söyläşep, maqtaşıp, cırlaşıp barunıñ räxäten belsägez ide sez! Mondıy kiçälärdä şırdıy-bırdıy cırlar cırlanmıy. Aralaşu, süzlär ğämle bulğanğamı, dönyanıñ waq mäşäqätläre çittä qalğanğamı, Ufa belän Qazan arasında yözüçe tatarlarnıñ yöräklären ozın köylär, mäğnäle şiğerlär genä bäyli anda çaqta.
Ul şulay uq Qazan milli mädäni üzägendä ütkän, Başqorstannan elegräk küçep kilgän häm älege karapta yözep kilgän, Başqortostan tatarlarınnıñ oçraşuın da sürätli. Teploxodlar, poyızdlar, oçqıçlar tatar keşesen Qazanğa alıp kilä ikän, biredän alar berdmälek xisen töyäp kitärlek bulsın digän süzlär belän tämamlıy yazmasın Zöläyxa Qıdaşeva. Häm fikeren küätläp, İldar Yuzieevnıñ yaña şiğıre belän tanıştıra:
Hiç ışanma, Äytsälär dä: -- Gädättäge san alu. Añ bul Can bul, Bu -- tatardan San kimetep can alu. Uyla, tatar: «Bulmasın, - dip, Soñğı tapqır tın alu». Bu -- tarlıqqa, Tatarlıqqa, Böyeklekkä sınalu.
BocToчHый эkcпpecc gäzitendä, Tatar ğasırı säxifäsendä Başqortostan tatarlarınıñ qorıltayına bağışlanğan ber yazma basılıp çıqtı. Arslan Minwäliev anda, küptän tügel «Mäğärif» näşriätendä dönya kürgän Başqortostan tatarları kitabınıñ çığuı uñayınnan, şul xemätkä küzätü yasıy. Bu xezmätneñ avtorı Radik Sibğatov Başqortostan tatarlarınıñ anıq etnogenez konstepsiäsen tözi aldı, dip yaza Arslan Minwäliev. Gazeta xäbärçese, kitapnıñ iñ qızıq urınnarına uquçılarnıñ iğtibarın cälep itä. Başqort isemeneñ tarixına tuqtala, Könyak-Könbatış başqortların telgä ala, xalqı sanın alularnıñ näticälären kürsätä, bügenge xällärgä tuqtala.
Şunda uq Rafael Xäkimneñ «Kem sin, tatar?» digän şälkeme belän başlanıp kitkän tatar mäsälsen tişkerü bara. Küptän tügel älege gäzittä, Rafael Xäkimneñ mäqälälärenä qarşı Ägzäm Xänäfievnıñ «Kem sin möselman?» digän mäqäläse basılıp çıqtı. «İske bäxäslärgä yaña sulış» digän baş astındağı yazmada Azat Axunov älege temanı däwam itä. Cädidçelek turında yaza. Cädidçelek belän qadimçelek arasında çınnan da zur ayırma bulğanmı soñ, digän soraw quya ul häm ğasır başında matbuğat bitlärendä, cämäğätçelek wäkilläre arasında barğan bäxäslärgä tuqtala. Axırda şundıy näticä yasıy Azat Axunov:
«Yaña ideyälär, tatarlarğa fayda kiterep kenä tügel, alarnı ike tarafqa ayırdı da. Uqıtudağı metodika däräcäsendäge bäxäs mädäni, sotsial-iqtisadıy, ictimaği- säyäsi ölkälärgädäge zur qarşılıqqa qädär üsep çıqtı. 1917 yılda xaqimiätkä kilgän bolşeviklar böten problemalarnı tiz arada xäl itep, barısın da GULAGqa cibärgän. Tatarstan suverenitetın iğlan itkäç kenä, bu bäxäslärgä yaña sulış örelde.Üz fikereñne açıq äytü mömkinlegeneñ ni qädär kiräk buluın härkem añladı».
Tatarnı borçıy torğan problemalar tiräsendä fiker aluşular alğa taba da däwam itär. Alarnıñ çağılışın kiläse atna matbuğatı kürsäter.
Küzätüne Azatlıq öçen Bikä Timerova äzerläde


text:
Monı ul Mäskäw mäxkamäseneñ prokuraturağa Yukos bank xisaplarındağı 2 milliard 600 million dollarnı qulğa alu röxsäte birüe belän añlata.
Yukos salım tüläw mäs'äläsenä bäyle mäxkamä eşendäge bu qarar neft' çığaru mömkinleklären kisä di. Yukos şulay uq bu qarar xisap tüläwlären başqarırğa, eşçelärgä xezmät xaqları tülärgä mömkinlek birmi häm töbäklärdäge eşçänlekne tuqtatırğa mäcbür itä di.
Yukosqa 2000-nçe yılğı 3 milliard 400 million dollar salım burıçların tüläw öçen birelgän waqıt bu atnada çıqtı.
Dönyada çığarılğan neft'neñ 2 protsentı Yukosqa turı kilä. Anıñ kiläçägeneñ bilgesez buluı dönya bazarnda neft' bäyälären arttıruğa öleş kertte.


text:
Törkiädä yänä zilzilä qurquı
Cir beleme belän şöğellängän geolog, injener kebek belgeçlärneñ aldıbızda İstanbulda bik zur zilzilä bulaçaq, älegä bu ike waq zilzeläne anıñ xäbärçese dip bäyäli almıybız digän belderüläre xalıqnı tağın da küberäk örkette. İstanbul Bogaziçi Universitetı qarşındağı Kandilli Zilzilä Tikşerenüläre İnstitutı internet säxifäsenä soñğı 4 ayda 2 million da 240 meñ keşe möräcägät itkän, ä bu atnadağı cir teträwlärdän soñ isä 150 meñ keşe şuşı internet säxifäsennän mäğlümät alırğa tırışqan.
İstanbul Texnik Universitetı Minerologiä Fakultetınan Professor Naci Görür "Bu zilzilälär bez kötkän zur cir teträwneñ ayaq tawışları" dip xalıqnı tağın da qurqıttı. Zilzilä şurası citäkçese Profesör Haluk Eyidoğan, “cir teträw ilebezdä yözyıllardan birle bulıp kilä, mondan soñ da bulaçaq. Miña kürä, cir astında nindi zur çatnaqlar bar dip baş qatırğançı, zur ber zilzeläne qarşı alırğa äzerlegebez ni däräcädä, şul turıda baş waqıtyq” dide.
Hürriyet gazetasınıñ kürenekle jurnalistlarınnan yazuçı Oktay Ekşi “Qurqınıç işekne şaqadı” isemle mäqaläsendä bolay dip yaza: “Telänmägän qunaq İstanbulnıñ işegän şaqıdı. Läkin kem dä bik ähämmiät birmäde. Monarğa şaq qatırğa bulmıy. Çönki İstanbul toygısız. Başqa törle bulsa 1999 yılnıñ 17 Augustındağı dähşätle zilzilädän soñ ber adım atlar, yaña ber cir teträwgä qarşı äzerlekle bulu omtılışın, telägen kürsäter ide.” Dimäk, adäm balası naçar närsälärne tiz onıta, yaki onıtırğa tırışa. Ä selketkän sayın isä iske qurqular qabat östkä çığa. Menä 12 million yäşägän İstanbul häm tirä yaqlarıda bu atnada xällär şundıyraq ide.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Izrail' Könbatış yarda çik ayıruçı diwar tözelügä qarşı BMO rezolütsiäse qabul itelügä qaramastan tözeleşne däwam itäçägen belderde
AUDİO: Fälestinlelär alğa kitüneñ berdän-ber yulı terrorçılıqnı tuqtatu häm söyläşülär başlaw ikänen belä. Yul xaritası da şunı taläp itä. Ämma alar qabat-qabat, İzrail'gä qarşı doşmança häm beryaqlı rezolütsiälär qabul itterergä tırışıp üzläre avtomatik östenlekkä iä bulğan BMO Ğömümi Cıyınına yögerä.
Bügen İzrail'neñ Eçke eşlär ministrı Tzahi Hanegbi Yähüdlärneñ Xäsrät Diwarı häm İslamda öçençe iñ izge cir Äl-Aqsa mäcete urnaşqan urınğa kilde. Bu turıda Hanegbi annan kitkäç kenä iğlan itelde. Hanegbi ul urınğa kiläse atnadaq başlanaçaq Ramazan aldınnan iminlek şartların tikşerü öçen baruı turında belderde. 2000-nçe yılda bu urınğa Ariel Şaron kilgännän birle İzrail'neñ yuğarı citäkçeläreneñ anda bulğanı yuq ide. Şaronnıñ Äl-Aqsa mäcete yanında kürenüe belän Fälestin kütäreleşe başlanıp kitte häm bäreleşlär bügengäçä däwam itä.


text:
Semberneñ 17-nçe kitapxanäsendä dini tärbiä seminarı uzdı
Anı Uqıtuçılarnıñ belemen kamilläşterü institutı metodistı Naciä Nurmöxämmäteva yärdämendä kitapxanä xezmätkäre Gölfiä Sämiğullina oyıştırdı. Çarada ölkädäge barlıq, diärlek, ana tele uqıtuçıları häm ölkä üzägeneñ qayber zıyalıları qatnaştılar. Alar başta möfti Fatıyx xäzrät Aliullovnıñ tirän eçtälekle wäğäzen tıñladılar. Annan berniçä özek tä täqdim itäbez.
……………
(İñ möhime – xolıq. Räsülebezneñ xolqı – Qor'än üze ul. Xäzerge zamanada keşene imanına, tärtibenä qarap tügel – baylığınnan çığıp olılaw ğadätkä kerep bara. Xalıqnı konsert kebek svistoplyasqa belän tärbiäläp bulmıy, iñ möhime – İman. Näsrä yaxşı – närsä yaman ikänen Mayakovskiy tügel – Qor'än añlata. Ägär millätneñ zıyalıları tırışmasa, imamnar ğına berni dä eşli amıylar. Bezneñ yazuçı häm ğalimnärebez ateistik tärbiä şartlarında citlekkännär – bik siräkläre genä çın dini rux belän suğarılğan. Fatıyx xäzrätneñ ber misalı ayıruça ğibrätle yañğıradı: “İslam dinenä kilgän urıslar oyışmasınıñ räise Sergey Markusnıñ süzenä dä qolaq salırğa ide. “Ägär tatarlar İslamğa yöz belän borılmasalar, Xaq Täğäläneñ alarnı başqa xalıq belän alıştıruı ixtimalı da bar, Qor'ändä şundıy misallar kiterelgän”- dide möselman urıs keşese”. Xalqıbıznıñ İmanğa qaytuına dinebezne törle yaqlap pıçratu tırışlıqları da kirtä bulıp tora. Şöker, xäzer bu pıçraq säyäsät üzgärer digän ömet tä bar. Härxäldä, dini citäkçelärebezneñ Putinğa möräcäğäte qayber uñay küreneşlärgä dä kiterde.”
Xalqıbıznıñ İmanğa qaytuına dinebezne törle yaqlap pıçratu tırışlıqları da kirtä bulıp tora. Şöker, xäzer bu pıçraq säyäsät üzgärer digän ömet tä bar. Härxäldä, dini citäkçelärebezneñ Putinğa möräcäğäte qayber uñay küreneşlärgä dä kiterde.”Fatıyx xäzrätneñ notığınnan soñ, möğallimälär üz täcribäläre belän urtaqlaştılar. Döres, kübräk qıyınlıqlar turında süz bardı. Mäğärif departamentı wäkile töpçenep tikşerä: monısı nigä alay, tegese nigä bolay? Aşıqmağız äle din uqıtu belän, imeş. Ğäräp telen därestä uqıtırğa röxsät yuq, ä fakul'tativ säğätläre başqa fännärgä birelä…
Fatıyx xäzrät mondıy kirtälärne urap uzu mömkinlekläre dä barlığına basım yasadı.
Ğäräp telen mäktäptä tügel – mäçettä uqıtırğa kiräk.
İslam dine – din genä tügel, yäşäw räweşe ul. Rusiäneñ üzenä dä tärtiple balalar kiräk. Din, İslam dip şawlamıyça ğına da tärbiä eşen alıp barırğa bula. Uqıtuçınıñ här aqıllı süze, anıñ üz ürnäge – iñ zur tärbiä çarası.
Elek mäktäplärdä här däres planında “ateistik tärbiä” digän öleş taläp itelä ide. Turı kilsä dä, kilmäsä dä, här oçraqta dinne tipkäläp kitärgä tieş ide uqıtuçı. Ä xäzer, imanğa qaytu çorında, här oçraqta dinebez quşqança yäşäw kiräklegen assızıqlap ütärgä kiräk. İslam, Qor'än, Allahı Täğälä süzlären därestä qullanmasañ da. Tabiğat'neñ köysezlänüe, yañadan-yaña çirlär päyda buluı kebek çınbarlıq küreneşläre säbäpläre keşeneñ densezlege arqasında ikänen härberebez añlıybız. Monda da KEŞEÇÄ yäşärgä kiräk digän süz belän çiklänep bula. Elek yäş buınnı “Kommunizm tözüçeneñ äxlaqi kodeksı” digän närsä nigezendä tärbiälilär ide. Baqsañ, anıñ da mäğnäse şul uq Kör`än taläpläre bit. Ä iñ möhime – ata-analar arasında eş alıp baru. Çönki, berençedän, ğailä tärbiäsenä tıqşına almıylar, ikençedän, ana söte belän iñderelgän imannı berkem dä qaqşata almas.
Ä inde mäktäptä bik buğazlıy başlasalar, Konstitutsiäneñ Din irege turındağı matdäsen dä türälärneñ isenä töşerergä bula. Mäsälän, Pedagogiä universitetı talibäläre 29-mäktäpkä praktikağa barğannar ide. İkese xicabta. “Balalar yörägenä qurqu salasız, bu bit vaxxabizm,” – dip açulanğannar. “Şöker, bu türäçeklärne üz urınnarına quya aldıq”, - dide Fatıyx xäzrät.
Seminarnı şulay uq cirle şağirlärebez İdelbikä häm Rifqät Xismät dinebezgä mädxiäle şiğerläre belän bizädelär.
“Bu çaradan nindi tä'sirlär aldığız, kiläçäk eşegezdä faydası bulırmı soñ?” – digän soraw belän Nikolaev rayonı Zur Çirkle mäktäbe uqıtuçısı Näsıyxa Yähüdina, Tatar Saymanı mäktäbeneke -Räğib Karnauxov, İske Qulatqı rayonı İske Zelenay awılı möğallimäse Gölsem Bikbayıvalarğa möräcäğät ittek. Alar barısı da Fatıyx xäzrätneñ tirän eçtälekle wäğäzlärennän qänäğät qaluların, anıñ kiñäşlären üz eşlärendä qullanaçaqların belderdelär.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Qırğızstanda oppozitsiä totqarlanğan
"Bulekbaevnıñ totqarlanuın qanunsız dip sanıym. Ul anda xoquq yaqlawçı, säyäsätçe bularaq klilgän ide, wazğiätne añlawda yärdäm itergä tırıştı. Xakimiätlär aña köç qullanıp, qanunsız totqarladı. Minemçä, bu säyäsi ezärlekläw" dide "Atameken" partiäse räise.
Yäşellär citäkçese Erkin Bulekbaev comğa könne Bişkäktä Issı-kül İnevstbank binası yanında totqarlanğan. Bu banknıñ räise – şulay uq oppozitsiä wäkile – xakimiätlär anı urınınnan alırğa tırışa, dip belderä.


text:
Kaspi: Törkmänstan-Azärbaycan mönasäbätneñ yaxşıruı, yaña mömkinçeleklär tudırırmı?
Törkmänstan belän Azärbaycan arasındağı kiyerekelek ike taraf wäkilläre arasında barğan söyläşülär yärdämendä äkerenläp bulsa da betä başladı. Bu üzgäreş Kaspi aşa ütäçäk gaz ütkärgeçe proyekte belän canlanır digän ömet uyata başladı.
Rusiäne urap uzaçaq älege proyekt dönya bazarına energiä tä’min itüçe yaña alternatif yul bulaçaq. Planlanğan proyekt turında Törkmänstan belän Azärbaycan arasında söyläşülär inde distä yıl däwam itä. Häm bu söyläşülärne tağında canlandıru maqsatında, Törkmänstan prezidentınıñ bu yıl urtalarında Bakuğa barıp qaytuı kötelä.
Kaspi diñgeze buyındağı illär arasındağı mönäsäbätlärneñ yomşaruı, Yewropada energiä ölkäsendä Rusiädän qala üzgä yullar tabuda yaña ber ömet bularaq kürelä başladı, gärçä monı farazlaw öçen äle irtä bulsa da.
Säyäsi añlaşılmawçanlıqtan tugan kiyerenkelek kaspi belän çiktäş ike il Azärbaycan belän Törkmänstannı ber distä yılğa yaqın berberennän ayırğan ide. Xäzer inde ike aradağı bu boz äkerenläp eri başladı. Energiä çığanaqlarına könnän kön ixtiyacı artqan Yewropa belän AQŞ öndäwendä ike il wäkilläre ğinvar urtasında uñışlı barğan söyläşülärdäñ soñ kiläse ay Bakıda tağın oçraşırğa äzerlänä. Kaspidä wazğiätneñ üzgärüendä säbäb nidä? Säbäblärdän berse hiçşiksez Qorbanguli Birdemöxämmädovnıñ üzeder.
Saparmurat waqıtında 15 yıl buyına çit dönya belän çiklängän ilne, Birdemöxämmädov dönyağa açarğa tırışa. Kiñ qolaçlı mönäsäbätne maqsat quyğan prezident tışqı säyäsättä barı tik Rusiä belän çiklänmiçä, Könbatış häm Qıtay kebek başqa illär belän dä mönäsäbät qora.
Aşqabat belän Bakı aradsındağa bäyläneşne tağın da arttırğa närsä, Bärdimöxammädovnıñ cäygä taba Bakığa baraçağın iğlan itelüe ide. Bu 10 yıldañ son ike il arasında yuğarı däräcädä berençe bäyläneş bulıp tora.
Törkmänstannıñ Törkiädäge elekke ilçese, Nurmöxammäd Hanamov çittäge oppozisiä partise Törkmänstan cömhüriät partiäse başlığı. Hamanov söyli:
Birdemöxämmädov xaqimiätkä kilgännän birle, kürşe illär belän mönäsäbätlären yaxşırtırğa tırışa. Misal öçen Azärbaycan belän Törkmänstan arasındağı iñ zur problemnärdän berse bulğan, Kaspidä büleşä alınmağan cirlär mäsäläse ike il wäkilläre arasında tikşerelde.
Bu uñay üzgäreş. Diolog aşa böten mäsälälär xäl itelä ala. Şulay uq ike il arasında TransKaspi proyektenä bäyle qarşılıqlar da xäl iteler dip ömetlänäm.
Törkmänstan belän Azärbaycan arasında berençe kiyerenkelek här ike tarafnıñ üzeneke dip däğwä itkän kaspidäge neft häm gaz qırların büleşälmäw säbäble çıqqan ide. Törkmännär tarafınnañ särdar ä azärilär tarafınnan käpäz dip atalğan cirdä 80 million miçkä neft häm 32 milliard kubikmetrlıq gaz bar dip isäplänä. Azärbaycan älege cirne, Törkmänstannıñ şikäyät itü belän qurqıtuına qaramastan eşlätä başlağan ide. Läkin bu nizaqlar xäl itelä başladı.
Törkmänstannıñ kaspi diñgezeneñ tönyağında Qazaqstan häm Rusiä belän bergä eşlägän gaz ütkärgeçe bar. Läkin Azärbaycan Qazaqstanğa qarağanda Törkmänstanğa tağın da yaqınraq.
Kaspidäge energiä çığanaqları belän Yewropa küptännäñ qızıqsına. Azerbaycan wäkilläre kiler aldınnañ ber kön elek yewropa wäkilläre belän törkmän prezidentı arasında bulğan söyläşülärdä, Yewropağa energiä tämin itelüe mäsäläsenä iğtibar birelgän. Yewropa ber niçä ay elek Trans-kaspi proyekten yañadan kütärep çıqqan ide. Bu proyektne AQŞ ta açıqtan açıq yaqlıy. Aşğabat aoñgı arada Amerikan säyätçelärendä qunaq itä başladı. Äle kiçä genä Kaspidäge energiä çığanaqları säyäsäte buyınça AQŞ däwlät departementı yuğarı kiñäşçese Steven Mann Aşğabatta buldı.
Şulay da Azärbaycan belän Törkmänstan arasındağı urtaq proyetlär häm mönäsäbätlär nindi şäkel alır monısı sentabr ayında bulaçaq Kaspi diñgez buyı illäre sammitında belgele bulır. Çönki uzğan sammittä Rusiä, İran, Qazaqstan, Azärbaycan häm Törkmänstan citäkçeläre üz aralarında ber-berse belän kiñäşmiçä bergenä ildä üzegenä ayırım proyektkä qatnaşmi digän fikergä kilgän ide.


text:
Çeçnyanıñ könbatışındağı İşxoy Yurt awılı yanında möcäxidlärne qamawğa alu operatsiäse däwam itä. 13 april tönendä alar 7 militsiä
xezmätkären üterüdä qatnaşqan bulırğa mömkinnär dip faraz itelä. Rusiä xärbiläre mäğlümätlärenä qarağanda, süz qorallanğan ike çeçen törkeme xaqında bara. Şul törkemneñ berse belän Şamil Basaevnıñ yärdämçese Rabbani Xalilov citäkçelek itä. İkençe törkem citäkçese Äxmät Avdorxanov, turıdan turı Aslan Masxadovqa buysınuçı citäkçe. Bügen Rusiäneñ eçke eşlär ministrlığı wäkile Boris Gavrilov, 2003 yılda Çeçnyada 605 keşe urlanğan dip belderde. Räsmi xäbärlärgä qarağanda uzğan yıl äylänäsendä totqınnan barı tik 51 keşe genä azat itelgän. Urlanğan 26 keşe haläk bulğan dip tanılğan. Xoquq yaqlawçı oyışmalar, Çeçnyada, bu yılnıñ berençe aylarında ğına da tınıç tormıştağı 70 keşe urlanğan dip sanıy.


text: Bağdad – Britaniä Saqlanu ministrı John Reid Ğiraq xökümäten tözüneñ kiçekterelüe ğisyançılarğa yaña forsat birä, dip belderde. 3 könlek säfär belän Ğiraqqa kilgän Reid, Ğiraq räsmiläre belän oçraşa. Soñraq ilneñ könyağında urnaşqan Britan xärbilären barıp küräçäk. Ğiraqnıñ uzğan yılnıñ dikäberendä saylanğan yaña parlamentı Martnıñ 16-sında berençe utırış ütkärde. Ämmä xäkümät tözü mäsäläsendä urtaq fikergä kilä almadı. Reid süzlärençä, soñğı waqıtta mäzhäb-ara kierenkelek artsa da, watandaşlar suğışı turında söylärgä irtä. Britaniäneñ Ğiraqta 8 meñ xärbie bar. Ğiraqta wazğiät yaxşıra dip, London May ayında bu sannı 10 protsentqa kimetergä cıyına.


text: Bügen Bagdadnıñ Äl-Samarrai mäçete yanında, amerikannarnıñ xärbi maşinası ütep barğanda, bomba şartladı. Näticädä ber xärbi häm kimendä 4 ğiraqlı xäläk bulğan, 13 keşe yaralanğan, dip xäbär itelä. Zıyan kürüçe civil keşelärneñ kübese yänäşädäge avtobus pasajirları bulğan. Politsiä kapitanı Sami Hadi süzlärençä, qızu säwdä barğan urınğa quyılğan bomba çittän torıp şartlatılğan. Bügen Ğiraq başqalasında meñgä yaqın keşe civil xalıqqa qarşı terror xöcümnären tuqtatırğa taläp itep protest çarası ütkärde. Ğiraqtağı amerikan administartsiäse başlığı Paul Bremer süzlärençä, aldağı berniçä ayda, xakimiät koalitsiä köçlärennän Ğiraqnıñ yaña xökümätenä tapşırılğanda, andıy xöcümnär sanı artırğa mömkin.


text: Belarus perzidentı Aleksandr Lukaşenkanıñ Gruziä watandaşlarına viza kertü qararına Gruziä deputatları bügen kisken tänqit belderde. Parlament räise Nino Burjanadze, 1992 yıl Bişkäk kileşüen bozğan bu qararnı "agoniä" ğämäle dip atadı. Tışqı eşlär komitetı räise Kote Gabaşvili, Belarus räsmilären Gruziägä kertmäskä çaqırdı. Kiläse atnada deputatlar cawap-ğämällären tikşerü öçen ğädättän-tış utırışqa cıyıla. Kiçä Lukaşenka Gruziä belän viza tärtibe buldıru turında qarar çığardı. Bu qararın ul Gruziädäge cinayätçelärneñ Rusiägä Belarus aşa yörüe belän añlattı. Belarusnıñ Tışqı eşlär ministrlığı belderüençä, bu qarar, Minski Bişkäk kileşüennän çıqqaç qına ğämälgä kerä ala. Yağni, moña kimendä 90 kön kiräk bulaçaq. Küptän tügel Gruziä, Lukaşenkağa qarşı köräşkän Belarus oppozitsiäsenä yärädm itü niätlären iğlan itkän ide.


text:
Başqortstanda salqınnar qazalar tudıra
Uzğan proğrammabızda Ufanıñ Ordjonikidze rayonında, cılılıq çeltärlärendä bulğan awariä näticäsendä, çärşämbe könne 23 yortnıñ cılılıqtan özelüe xaqında xäbär itkän idek. Küpqatlı yortlarda meñnärçä keşelärneñ küpme waqıtqa qädär salqın yortlarda qalaçağı turındağı soraw küplärne borçıdı. Şuña da bu hälaqät näticälären beterügä Ordjonikidze rayonınıñ küp köçläre cälep itelgän. Atnaqiç könne irtän irtük bu qazanıñ ni xäldä buluın yüelü öçen “Azatlıq” xäbärçese Ordjonikidze rayonınıñ Toraq-kommunäl xucalığı idaräse başlığı Älbert Aslayıvqa möräcägät itte. Älbert äfändeneñ käyefe kütärenke ide. “Älege awariäne kiçke säğät unbergä ük tulısınça tözätep bettek, - di Älbert Aslayıv. – Cılılıq baruı özelgän yortlardağı fatirlar älläni sunıp ta ölgermägän. Monı bez urınbasarlarım belän törle yortlarnıñ fatirlarına kerep, üzebez şäxsän tikşerep yördek”. Älbert äfände äytüençä, bügen barlıq yortlarda da cılılıq häm cılı su, ğädättägeçä, üz tärtibe belän kilä. Kiläçäktä mondıy awariälärneñ bulmasına berkem dä ğarantiä birä almıy. Ämma alarnı tiz arada beterü öçen, bezneñ köçlär citärlek dip ışandıra Toraq-kommunäl xucalıq idaräse başlığı.
Çärşämbe kiçen Ufada tağın ber qaza bulıp aldı. Başqalanıñ Kirov häm Lenin rayonnarında ber säğätkä yaqın elektr energiäse özelep tordı. Ämma monı xalıq älläni zur bäla itep qabul itmäde. Kiçke çäylären zapastağı şämnären çığarıp, şul şäm yaqtısı astında eçtelär. Ä inde ber säğät eçendä utnı yañadan birdelär. Respubliknıñ başqa şähärlärendä cılılıq özelü, yağni başqa törle awariälär xaqında älegä xäbärlär yuq. Xäyer, bulsa da alar turında kiñ cäyelep söylämäskä, paniqa tudırmasqa tırışalar. Bu inde elektän qalğan ğädät.
Salqınlıq arqasında öşep, ayaq qulların tuñdırıp xastaxanälärgä elägüçelär dä könnän kön arta. Äle soñğı ike köndä genä Ufada 120 tiräse keşe ayaq-qulların tuñdırıp, xastaxanägä kiterelgän. Alarnıñ zur küpçelege yä yort-cirsez keşelär, yä eçkän kileş üz-üzen beleştermi yörgän keşelär. Ufadağı 22 xastaxanä xirurğı Tahir Mäwletov süzlärençä, bu xastaxanägä unber keşe kiterelgän. Alarnıñ öçeseneñ ayaq häm qul barmaqları nıq tuñğan, şuña kürä dä alarğa xirurgik yärdäm genä kürsätep bula. Aldağı könnärdä salqınlıq 40-45 däräcägä citkäç, xastaxanälärgä kiterelüçelär sanınıñ tağın da artuı kötelä.


text:
Ulyan ölkäseneñ “Tuğan tel” oyışması İlbaşı Putinğa möräcäğät yulladı
Rusiä Federatsiäse Prezidentı
Vladimir Putinğa
Rusiä Federatsiäseneñ Däwlät Duması räise
Boris Grızlovqa
Ul'yan ölkäse Tatar-başqort ictimaği xäräkäte “Tuğan tel”neñ 15-qorıltayı delegatları Sezneñ ğomum Watanıbız kiläçäge turında borçılularığıznı tulayım añlıy häm teläktäşlek belderä. Läkin anıñ iminlegen nığıtu ısulları häm çaraları bezne aptırata häm küñelsez uylarğa da säbäp bulıp çığa. İl citäkçelege, nigäder, ilebezneñ bötenlegen saqlawnıñ töp çarasın Rusiä xalqınıñ bertörlelegendä genä kürä: ber din, ber tel, ber ük urıs mental'lege. Milli-mädäni üzençäleklärgä qarşı ayausız suğış iğlan itelgändäy.
Bu ğäyre tabiği ğämäl. Ölkä buın Xruşçev-suslov säyäsäteneñ iksez-çiksez reformaların da xäterli äle: awıl häm şähär obkomnarı, sovnarxozlar, kukuruza, çiräm epopeyası, xalıqlarnı küçerep utırtu ısulı belän sıyığaytu... “Kolxozlarnı erelätü” digäne, däwlät mänfäğät'läre öçen tırışıp eşlägän tatar, çuaş, muqşı kolxozların brigada itep qaldırıp, xäyerçe urıs awılların Üzäk utar yasawğa qaytıp qaldı. Däwlät aqçası häm brigadalarnı talaw xisabına, urıs awıllarında menä digän şartlar tudırıldı. Näticädä tatar-çuaş-muqşılar üz awılların taşlap, urıs awıllarına küçendelär, şulay itep alardan urıs yasadılar.
Milli respublikalarğa qarata da şundıy uq säyäsät alıp barıldı. “Vozrojdenie Neçernozemya” digän däwläti programma arqasında küpme il baylığın bu töbäk sazlıqlarına salğannı berkem dä sanamağandır. İke kürşe töbäk misalı da küp närsälärne açıqlıy ala. Ul'yan ölkäsendä här awılğa asfal't yul iltkändä, Tatarstan bötenläy yulsız häm küpersez qalğan ide. Ägär bügen Ul'yan ölkäseneñ iqtisatı nıq aqsıy ikän, bu barı tik şul uq Suslovnıñ tuğan yağı xalqın azdıru säyäsäte näticäse dip kenä añlarğa kiräk. Nigäder, haman da buşlay aşatunıñ azdıruı, ä daimi talawnıñ eştän bizderüe turında Mäskäw dairälärendä berkem dä uylanmıy kebek. Sovet sisteması krizisınıñ töp säbäplärennän berse näq şul ğädelsezlek ikänen añlawçı da, añlarğa teläwçe dä haman kürenmi Mäskäw taraflarında. Bügenge “Munitsipal' berämleklär turında”ğı yaña qanunnı uylap çığaruçıda bötenläy baş yuq ta kebek: plagiat qına bit bu, kolxozlarnı erelätü kampaniäseneñ ikençe seriäse. Häm anıñ avtorların, ilne bötenläy ayaqtan yığarğa tırışuda ğäyepläp, törmägä utırtırğa da buladır.
Urıs bulmağan xalıqlarnıñ ana telen qorıtunı da Xruşçev-Suslov säyäsäte başlap cibärde. “İketellelek” digäne tamırsız, äxlaqi qağidälärdän azat itelgän düñgäläklär qäweme yasadı.
Azmı-küpme saqlanıp qalğan tellärne soñ däräcädä yuq itü öçen şul uq ğämälneñ ikençe seriäse “optimizatsiä” – “can başına aqça birü” dip atala. Soñğı qanun isä siräk-miräk qaldıqlarnı da urıslaştıruğa yunältelgän. Bu inde watandaşlar tügel – barı tik tabiği baylıqlarnı aşap yatuçılar kötüe genä bulaçaq. Şunıñ belän Sezneñ “Watandaşlar cämğiäte tözü” turındağı xıyalığıznıñ tamırına balta çabıla. “Ber sıynıfta 25 baladan da kim bulmasın”, digän taläp älegä barı tik milli sıynıflarnı beterü öçen genä xezmät itä. Häm iñ ğäcäbe: “optimizatsiä” digäne mäğärif sistemasına bıltırğığa qarağanda aqçanı 30 protsentqa artığraq birü şartlarında bara. Qaya kitä soñ bu aqça? “Grantlar” digäne tağın şul uq bersen t'alap, ikençese azdıru ğälämäte tügelme soñ?
Şul uq waqıtta Üzäk xakimiät haman da wäzğıätne kiskenläşterä bara.
“Möselman” digän süz “bandit-ekstremist” süzläreneñ sinonimına äyländerelde.
İslam dinen tübänsetü maqsatınnan yasalma cinayät eşläre açıla.
Häm mondıy başbaştaqlıqlarnıñ çige dä kürenmi. Däwlät Dumasında mäktäplärdä xristian dinen mäcbüri uqıtu turındağı qanunnar äzerlänä. Möselman soldatların pop-ofitserlarğa çest' birergä mäcbür itü omtılışları alğa kilep bastı.
Mäskäwneñ bixisap radiodulkınnarında, telekanallarında 200 yaqın inorodetslar telendä ber kälimä süzdä yañğıramıy. Xätta töbäklärdäge ber çemetem tapşırular da Mäskäwneñ buğazına utırğan söyäkkä sanala. Äle genä Oleg Dobrodeevnıñ urınbasarı Zemsov, Sembergä kilep, 10 – 15 minutqa qaldırılğan çuaşça häm tatarça televizion t'apşırularnı da kisterep kitte. Ölkä başlığı Sergey Morozov belän küreşmiçä dä, söyläşmiçä dä.
Mondıy qılanular tağın da bixisap sorawlar tudıra.
Allağa da, Boğqa da barı tik çın küñeldän genä ışanırğa mömkin. Dinne köçläp tağu – üze ük äxlaqsızlıq bularaq, bolay da äxlağı say bulğan ildä cinayätçelekneñ çäçäk atuına etärgeç kenä bulıp çıqmasmı soñ?
Ägär bezneñ il dönyawi – svetskiy dip sanala ikän, eşlär bolay barsa, Konstitutsiä belän nişlärgä? Konstitutsiäneñ Garantı bulğan İlbaşı çuqındıruçılarnıñ tırışlıqlarına nigä tieşle bäyä birmi?
Üz ilendä, üz cirendä yäşägän xalıqlarnıñ telen qorıtu şartlarında niçek inde Latviä, Estoniä, Ukraina kebek illärdä urıs telen qıyırsıtu turında qan-küz yäşläre tügärgä mömkin? Çit illärdä yäşäwçe urıslar, ana telen qıyırsıtalar ikän, üz illärenä qaytıp, räxätlänep urısça taqıldıy alalar. Ä ilennän, tuğan cirennän mäxrüm itelgän 200 yaqın “inorodes” xalıqlarğa ana telendä söyläşü xoquqına iä bulır öçen, qaya barıp bärelergä?
Nilektän Rusiä, Yuğoslaviä hiç tä bülenergä tieş tügel, ä Moldova, Gruziä, Ukraina, Äzerbaycan bülenä ala?
Mondıy añlaşılmağan närsälär – bua buarlıq. Häm nigäder, şundıy ikeyözle säyäsätneñ iñ başta näq Rusiä Federatsiäsenä zarar kiterüen il citäkçelege añlamağan bulıp qılana. Ä bezneñ isä iñ zur xıyalıbız - tınıç ildä tınıç şartlarda tigez xoquqlılar arasında tigez xoquqlı bulıp yäşäw genä. Häm üzebezneñ ğomum Watan-ananı yaratıp yäşäw. Ügi ananı tügel.
Konferensiä delegatları Rusiä dä ütärgä tieş Xalıqara qanunnar da barlığın Sezneñ isegezgä töşerüegezne ütenep sorıy. Şulay uq üzebezneñ Töp Qanun – Konstitutsiäne dä inde.
“Tuğan tel” möräcäğäten “Azatlıq” radiosı öçen Ayrat İbrahim tärcemä itte. Sember.


text:
Çallı yağulıqqa däğwa belderä
Avtomobil' yağulığınıñ sıyfatı bik naçar. "Rusiä avtomobil' citeşterüçelär berlege"neñ çirattağı utırışında şundıy dägwa belderelde. Älege utırış Çallıda ütte häm äytep kitelgän "Rusiä avtomobil' citeşterüçelär berlege"neñ räise bulıp KamAZ generalı Sergey Kogogin tora. Cıyılışqa matbuğat wäkilläre kertelmäde. Şulay da Avtomobil' şirkäteneñ mäglümät deportamentı söyläşüneñ qayber näticälären jurnalistlarğa citkerde. Annan kürengänçä, äñgämä Rusiädä citeşterelgän yağulıqnıñ sıyfatı xaqında bara. 2008 nçe yıldan başlap Rusiä avtomobil' şirkätläre "Yevro-3" standartlarına turı kilerlek maşinalar citeşterergä tieş. Bu - ekologik taläplär belän bäyle standart. Läkin mäsäläneñ ikençe yağı bar ikän. Yevro-3 maşinaları citeşterelä başlasa, alarğa yaraqlı yağulıq ildä yuq däräcäsendä. Bügenge yağulıqta kükert qatnaşması küp häm anıñ belän yaña model' avtomobil'lärne yörtergä kiñäş itelmi. Şunıñ belän Rusiä avtomobil'çeläre qıyın xäldä qala - dönya standartları yaña maşina taläp itä, ä menä aña salırğa yağulıq yuq. Bu uñaydan utırışta "Rusiä avtomobil' citeşterüçelär berlege"neñ başqaruçı direktorı İgor Korovkin mondıy fiker äytä:
- "Sıyfatlı yağulıqqa küçü öçen çistartu qorılmaları kiräk. Monıñ öçen här zavod 20 mln. sum aqça kertergä tieş. Yağulıq yasawçılarda mondıy aqça bar". Şuşı süzlärdän soñ berlek räise Sergey Kogogin süz ala: "Yağulıqnıñ sıyfatın yaxşırtuğa bezneñ investetsiäneñ faydası yuq. Üz kompaniäbezgä zıyan ğına kiteräbez. Bez bolay da Yevro-3 dvigatel'läre yasaw öçen millionnar sarıf itäbez, ä menä sıyfatlı yağulıq haman da yuq". Kogogin äytüençä, Rusiä avtomobil' citeşterüçeläre, yağulıq tärtipsezlegen, (ul anı topliwnıy) bardaq dip atıy, şuşı tärtipsezlekne beterü buyınça xökümätkä möräcäğät itäçäklären belderde.
Moña östäp şunı äytep bula, benzin magnatları sıyfatnı üz xisaplarına yaxşırtamı, yäki avtomobil'çelär cilkäsenä salırmı? Bu sorawğa yaqın arada açıqlıq kerergä mömkin.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Çeçnәdә Konstitutsiә buyınça referendum 23-nçe Martta ütkәrelәçәk. Bu tınıçlıq urnaştıruğa өleş kerterme?
Çeçnәdә 23-nce Martta Konstitutsiә proyektı buyınça ütkәrelәçәk referendumğa әzerlek eşlәre başlandı. Anda saylau noqtaları hәm isemleklәrne әzerlәv bara. Elek Çeçnәdә yәşәvçelәrneŋ şaqtıy өleşe xәzer respublikadan çittә, berençe oçraqta Inguşetiәdә qaçaqlar lagerında yәşәgәnnektәn, respublikanıŋ çiktәş rayonnarda küçmә saulau noqtaları buldırılaçaq. Russiә xakimiәtlәre referendum respublikada nindider ber dәrәcәdә totnaqlıq urnaştıraçaq hәm anıŋ Russiә Federatsiәseneŋ subyektı statutın nığıtaçaq dip өmet itәlәr. Lәkin, respublikada vazğiәt butalçıq hәm analizçılar referendum nәticәlәreneŋ manipulәtsiәlәnü ixtimallığı zur digәn fikerdәlәr.
Audio
Malaşenko şulay uq tauış birüdә qatnaşu өçen küpme qaçaqnŋ kire qaytaçağı da hәm nәticәgә tәsir itü өçen Russiә soldatlarınıŋ tauış birüdә qanaşu өçen kürsәtmәneŋ birelep-birelmiәçәge dә bilgesez dip belderde.
Audio
Konstitutsiәneŋ qabul itelüe өçen Çeçnәdә yәşәvçelәrneŋ 50 protsentı referendumda әyye dip tauış birergә tieş. Inguşetiәdә Çeçen qaçqınnarına yardәm itü өçen oyıştırılğan xөkümәttәn bәysez Milli Qotqaru Komitetı rәise Ruslan Badalovnıŋ radiobızğa belderüenә qarağanda, rәsmi mәğlümәtlәr Inguşetiәdә 70 meŋ Çeçnә qaçağınıŋ buluın kürsәtә. Oyışmanıŋ mәğlümәtlәrenә kürә isә alarnıŋ sanı 150 meŋ tirәsendә. Russiә parlamentına dikәberdә bulğan saylaularda alarnıŋ ber protsentı ğına Çeçnәgә qaytıp tauış birgәn bulğan. Referendumda küberәge qatnaşır dip kөtü өçen sәbәp yuq. Badalov küberәk keşeneŋ qatnaşqan buluın kürsәtü өçen Rusisә soldatlarınıŋ qulanıluı ixtimal digәn fikerdә.
Audio
Bobo Lonıŋ fikerençә, yaŋa konstitutsiә dә, yaŋa xөkmәt tә Çeçnәdә Russiә xәrbilәreneŋ tәsiren kimetә almayaçaq, Malaşenko yaŋa konstitutsiә referendumda raslanır, lәkin, bu Çeçenәdәge vazğiәtne yaxşırtuğa kitermәs, Çeçnәgә yaŋa konstitutsiә tügel, ә tınıçlıq өçen kileşü, tatulaşu, kompromiss kirәk digәn fikerdә.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Räximov Irınburdağı kiñäşmädä qatnaştı
Irınburda ütkän kiñäşmä ike mäsäläne qarawğa bağışlanğan. Anıñ berse “Çik buyı häm tamojnya kontrolen köçäytü häm migratsiä säyäsäten kamilläşterü çaraları turında” dip atalsa, ikençese – “Cinayätçelekkä qarşı köräştä federal'' başqarma xakimiät orğannarınıñ töbäk oyışmaları häm Rusiä sub''yektları xakimiätläre eşçänlegen koordinatsiäläü” dip isemlängän ide. Älege mäsälälärneñ kütärelüe ğäcäp tügel, çönki cinayätçelek tä, tamojnya ölkäsendäge xilaflıqlar, rişwätçeleklär dä baştan aşqan xäzer Rusiädä. Bilgele, Başqortstannı da bu çirlär urap uzmıy.
İñ awır cinayätlär sanı buyınça Başqortstan İdel buyı federal'' okrugında berençe urınnarğa çığıp bara. Bu yıl başınnan ğına da Başqortstanda, misal öçen, 230 keşe üterü oçrağı terkälgän. Bu san atnaqiç könne Ufada ütkän kiñäşmädä bäyän itelde. Başqortstan prokurorı Sergey Xurtin räislegendä uzğan bu kiñäşmädä Başqortstannıñ Eçke eşlär ministrı Rafail Divaev, Federal'' İminlek xezmäteneñ Başqortstan idäräse başlığı İğor Çernokov, Başqortstan tamojnyası citäkçese Näcip Galikäev, Yuğarı mäxkämä räise Marat Väkilov häm başqa yuğarı citäkçelär qatnaştı.
Şulay itep, bu yıl başınnan ğına da, yäğni biş aydan artıq qına waqıt eçendä, Başqortstanda 230 keşe üterelgän. Dimäk, xoquq saqlaw oyışmaları urtaça isäpläwençä, bu yıl azağına älege san 500 dän dä artıp kitärgä mömkin. Ä bu bit zur ğına ber awılda yäşäwçe xalıq isäbenä bärabär. Östäwenä, bıyılğı 5 ay eçendä Başqortstanda yawız cinayätçelär qulınnan 500 dän artıq keşe sawlığı öçen zur zıyan kürgän, yäki ğärip qalğan.
Başqortstanda cinayätçelekkä qarşı köräş mäsäläläre häm başqa könüzäk problemalar buyınça ayırım söyläşü öçen, şimbä könne Aleksandr Konovalov Ufağa da kilä. Rusiä prezidentı wäkileneñ Başqortstanğa säfären respublika xakimiätläre räsmi xäbärlärdä “qunaqqa kilä” dip kenä xäbär itä, älbättä. Bu xaqta comğa könne respublikanıñ qayber gäzitlärendä maqtanıp häm ğorurlıq kiçerep tä yazdılar. İmeş, menä Konovalov äfände Başqortstannı onıtmıy häm Ufada Rusiä könen bäyräm itü qısalarındağı tantanalarda qatnaşaçaq ul. Misal öçen, tatar telendä çığuçı “Qızıl tañ” gäzite soñğı sandağı berençe bittä “Konovalov yaña wazifada da Başqortstan xalqı belän bergä” digän mäqälä bastırdı. Başqortstanda kiräkle keşelärne qunaq itä belälär inde anısı. Aleksandr Konovalovnı şimbä könne başta İşembay rayonında ütäçäk Sabantuy bäyrämen qararğa alıp baralar. Annan soñ ul, Ufağa qaytıp, biredäge zur tözeleşlär barışın qarap yöriäçäk häm kiçen Rusiä milli proyektların tormışqa aşıru xaqında kiñäşmä ütkärep, Tübän Novgorodqa qaytıp kitäçäge mäğlüm.


text:
Qazanım, Qazanım... AQŞ professorı William C. Brumfield belän äñgämä
Qazanım, Qazanım....dip isemlängän tapşırular şälkemen däwam itäbez, xörmätle tıñlawçılar. Bu programmalarda sezneñ iğtibarğa Qazannıñ meñ yıllığın bilgeläwgä äzerlänüe, şulay uq şähär tormışı, anıñ mädäniäte, Qazan turında qızıqlı äñgämälär täqdim itäbez. Başqalanıñ zamança şähärgä äylänä barğanda anıñ tarixi mirasın saqlap qalu yulların tabu – iñ zur problemalarnıñ berse. Amerikan arxitektorı, tarix belgeçe William Brumfield Qazannı inde 20 yılğa yaqın waqıt belä. Anıñ belän Qazan turında söyläşäbez.
AQ: Sez Qazanğa berençe tapqır qayçan bardığız?
WB: 1985nçe yılnıñ cäy urtası, iül ayı. Min Rusiägä kilep İdel buylap köymädä säyäxätkä çıqqan amerikan turistlarınıñ berse idem. Ul çaqta bez Mäskäwdän Qazanğa oçqıç belän kildek häm yulnı Volgogradqa taba İdel buylap däwam ittek.
AQ: Dimäk iñ berençe Qazan räsemnäre dä näq şul yılnı töşerelgänme?
WB: Eye ul çaqta üzem öçen bik möhim räsemnär töşerdem. Alar xäzer dä miña bik qaderle, çönki şähär bu waqıt eçendä nıq üzgärde. AQ: Sezneñ räsem kitaplarığızda Rusiäneñ bik yıraq poçmaqlarında, çit il turistı ğına tügel, Rusiä keşese ğömer buyına da barıp citmägän awıl-şähärlärneñ fotoları bar. Niçek taptığız andıy urınnarnı?
WB: Seberdäge eşemä kilgändä, miña kongress (amerikan kongressı) kitapxanäse küp bulıştı. Kongress uqıtuçılar, studentlar, cämäğätçelek öçen internetta ber säxifä buldırğan. "Çik buyında oçraşu" dip atala ul. Anda Amerikanıñ könbatışqa taba, Rusiäneñ könçığışqa taba kiñäyüe turında qızıqlı mäğlümatlär urın alğan. Min Quşma Ştatlarda kiñ tanılğan foto rässam häm tarixçı, häm minnän – Rusiäneñ könçığışqa taba kiñäyüen tarix öçen foto räsemnär yardämendä qaldırıyq, dip soradılar, minem fotolar aşa. Ul çaqta min inde 20 yılğa yaqın Rusiäneñ üzäk öleşendäge tarixi arxitektura belän yaxşı tanış idem. Şulay itep 1999nçı yıldan başlap min kübräk Rusiäneñ könçığışında eşli başladım. Xäzer kongress kitapxanäsendä min urnaştırğan tarixi mäğlümatlär dä bar. Seber şähärläre arxitekurası Rusiäneñ başqa töbäklärenä oxşağan da, oxşmağan da. Biredä yäşäwçe başqa bik küp törle millät wäkilläre dä arxitekturağa üz öleşlären kertkän. Näq Qazanda kebek – biredä dä Yevropa belän Aziä, törle mädäniätlär häm dinnär qatnaşqan arxitektura ürnäklären küräseñ. Bu yaqtan minem öçen Qazan da bik qızıqlı.. Ämma şunı äytäsem kilä – min ber qayçan da ber qaya da äzerleksez barmıym. Min şulay uq tarixçı da. Rusiä tarixı turında kitaplarım bar. Häm bälki kemder öçen minem räsemnärem – yalğış qına barıp foto töşergän kebek kürensä – bu döres tügel. Min barır cirlärne üzem saylıym. AQ: Qazannıñ Yevropa häm Aziä yöze turında söylädegez. Şul süzläregezgä kire qaytıp ber soraw biräsem kilä. Sez inde 20 yılğa yaqın waqıt Qazandağı üzgäreşlärne küzätep barasız. Tatarstan häm Qazan räsmilärennän yış qına Qazannan Yevropa standartındağı şähär yasıybız digän süzlär işetep bula. Sezneñçä alar döres yuldamı?
WB: Bu ber Qazannıñ probleması ğına tügel. Dönyadağı bik küp şähär citäkçeläre dä – iske tarixi binalar belän nişlärgä belmi . Bu problema ğadättä ällä qayçannan birle kilgän bula, çönki binalarnıñ cimerelüe säbäbe – alarnıñ waqıtında qaralmawı. Alarnı cimerergäme? Urınına yañalarnı tözergäme? Äytüemçä, bu Qazan probleması ğına tügel. Qazanda – tarixi qorılmalarnı saqlawğa qarata yaxşı mönäsäbät sizelä. Äytik, timer yul vokzalı binası bik yaxşı saqlanğan häm tözekländerelgän. Qızğanıçqa qarşı bik küp başqa şähärlärdä, mäs''älän Samarda bu binalar cimerelde. Şähärgä kilüçelärneñ başqala belän tanışuı – vokzaldan başlana häm kereşneñ matur buluı bik möhim. Annan soñ – Bauman uramı üzgärtelde. Anda da xakimiätlär borıñğı binalarnı saqlap qalırğa tırışqan. Boları barısı da uñay tärräqiät, süz dä yuq. Ämma şähärdä tiskäre yaqlar da bar. Zur Qızıl (Bolshaya Krasnaya), Marks uramnarında, Kremlgä yaqın keçkenä uramnarda tarixi binalar bik tiz waqıt eçendä cimerelde. Zur Qızıl uramında çirkäwne genä qaldırğannar. Ämma şul borıñğı möhitne, tarixi yıllarnı iñ yaxşı çağıldırğan – yortlar, binalar – barısı da cimerelgän. Alarnıñ niçäse genä elekke stildä tözeler – monsın äytü bik awır. Menä bolar mine bik borçıy. Şulay uq ağaç yortlar arxitekutarsı......
AQ: Eye, min süzne bülep soramaqçı bulam äle. Qaban küle artındağı tatar bistäsendä hiçşiksez bulğansızdır? Qazannıñ ul öleşe turında ni uylıysız?
WB: Min Qazanğa berençe kilgändä, 1985nçe yılda, inde irtägä kitäbez digän könne genä şul bistägä barıp cittem. Bik arğan idem, qaytasım bar ide, qarañğı töşä ide, şuña berniçä matur ağaç yortnı ğına räsemgä töşerdem dä kittem. Soñınnan tağın kübräk räsemnär töşermägänemä bik qatı ükendem. Çönki uzğan yılnıñ may ayında minem Qazanğa Rusiä arxitektura akademiäseneñ äğzase bularaq, akademiä utırışına barğaç kürgännärem – mine şaqqatırdı. Min 1985nçe yılda töşergän uramda inde ağaç yortlar tügel, ä küp qatlı panel yortlar basıp tora inde, yanında – xokey stadionı tözelgän. Bu toraq yortlar naçar tügel, alarnıñ xatta matur yaqların da tabıp bula, ämma alar biredäge tatar mädäniäten, tatar arxitekurasın yuq itkän! Bu Sverdlaw uramı tiräsendä ide. Şulay uq Volkov uramında bik matur ike qatlı ağaç yort yuqqa çıqqan. häm başqalar häm başqalar. Tatarmı, urısmı, biredä ber ayırma da yuq, monda ğömüm mädäniät zur yuğaltu kiçerä. Tarixi miras yuqqa çığa. Säbäbe – bu borıñğı binalarnı tözekländerügä investitsiälär cälep itergä tırışmaw, anda yäşäwçelärneñ häm xakimiätlärneñ bitaraflığı – belmim närsä. Läkin Qazanda tarixi binalar yuqqa çığa bara. Citäkçelek tä tırışa närsäder eşlärgä, ansı da kürenä. Ämma bälki alarğa kübräk belgeçlär, arxitektorlar belän kiñäşläşergäder? Bu mäs''älä bik awır.
Amerikan arxitektorı William Brumfield, inde äytkänemçä, Luiziana ştatınıñ New Orleans şähärendä yäşi. Äñgämä barışında ul ber misal kiterde. Belüegezçä Amerikada borıñğı arxitektura tabuı bik awır, şuña da biredä bulğan tarixi binalarnı saqlawğa küp iğtibar itelä. Äytik, New Orleans şähäreneñ fransuz uramı – näq iske Yevropa stilendä tözätelgän. Biredä rässamnar, cırçılar, ber süz belän äytsäk – icat keşeläre yäşi. Häm üzlärenä icadi möhit tudıru turında alar üzläre dä uylana. Qazan öçen bu misal qaysı yağı belän faydalı bula ala? Başqalada yäşäwçe xalıqnı pıçraq, cimerek uramnar häm binalarğa bitaraf bulğanı öçen ğayepläp bulamı?
AQ: Küptän tügel Qazannıñ 20 yılğa üseş häm tözekländerü planı iğlan itelde. Bu uñaydan jurnalistlarnı da cıydılar. Ul oçraşuğı Azatlıq xäbärçese dä bardı, ämma konkret mäğlümat, Qazannıñ üseş planı turında ber ni dä belä almadı. Läkin Qazan xalqınıñ üz şähärendä nilär bulıp yatqanın belergä xoquqı bar, tügelme? Moña sezneñ qaraşnı da beläse ide.
WB: Älbättä, bu inde demokratik yäşäw turında... Amerikada mondıy plannar cämäğätçelek belän kiñäşläşep qabul itelä. Älbättä, säyer qararlar da bula, bezneñ sistema da kamil tügel. Ämma demokratiä bulğan här ildä xakimiätlär keşelärneñ yäşäw şartlarına qağılğan plannarnı häm qararlarnı şul uq keşelär belän kiñäşläşep qabul itergä tieş. Monıñ başqa yulı bula da almıy. Qararlar östän künderelsä bu turıdan turı xalıqnıñ xakimiätlärgä bulğan ışanıçın beterä.
AQ: Häm soñğı sorawlarımnıñ berse, sez Rusiäne yaxşı beläsez, anıñ başqa töbäkläre belän çağıştırğanda, Qazanda yäşäw standartları nindiräk.
WB: Qazan bik yaxşı tä''sir qaldıra. Min xäzer eşsezlek yäki tormışnıñ başqa sotsial problemaları turında statistik mäğlümatne belmim, ämma min aralaşqan keşelär häm kürgän cirlär yaxşı tä''sir qaldırdı. Qazanda bik küp uqu yortı bar, bay milli kitapxanä, mädäniät yortları – bolarnı barısın da idarä itep totu öçen Qazannıñ hiçşiksez yaxşı iqtisadi nigeze bulırğa tieş, dip uylıym. Qazannıñ geografik urnı da bik yaxşı. Keşelärneñ yäşäw däräcäse dä yaxşı kebek kürenä. Ämma yañadan üz temama qaytıp şunı äytäsem kilä – yaxşı yäşäw – tarixi mirasnı saqlawda da çağılsın ide digän teläk bar. A: Rusiädä iñ yaratqan şähäregez barmı?
B: Äytüe bik awır, çönki minem öçen här şähär – borıñğı häm bik qaderle arxitektura misalı bulıp tora. Här şähärneñ üz yöze bar. İrkutski şähäre bik qızıq, Qazan, Tübän Novgorod – bu şähärlärdä minem berniçä tapqır bulğanım bar. Min Rusiädä yözlärçä urında buldım häm ber tapqır da – nigä monda kilep waqıt äräm ittem ikän digänem bulmadı. Qazan – alğa taba da üzençälekle törle mädäniät, dinnär qatnaş yözen saqlap qalır digän ömettä qalam, häm älbättä Qazanğa tağın barırmın, dip uylıym. Azatlıq dulqınnarında sorawlarğa AQŞnıñ Tulane Universitetı professorı, tarix häm arxitektura belgeçe William C. Brumfield cawap birde.
Alsu Qormaş, Praga


text:
Kamal teatrı sezonnı baş rejissersız yabaçaq
Sişämbe könne kiç belän Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev Kamal teatrına bardı. Ul anda teatrnıñ bıyılğı premyerasın — Zölfät Xäkimneñ «Çaptı atım Qazanğa» spektaklen qaradı. Qayberäwlär Şäymievneñ spektakl'gä baruı tikmägä genä tügel, ul anda teatrnıñ baş rejisserı kem bulaçağın xäl itärgä kilgän, dip farazladılar. Läkin spektakl'dän soñ jurnalistlarnıñ, Kamal teatrında kem baş rejisser bula digän sorawına, prezident, älegä bu mäs'älä aktual' tügel, teatr bıyılğı sezonnı baş rejissersız ğına tämamlıyaçaq, dip kenä cawap birde. Şulay itep, küplärne borçığan bu soraw haman da cawapsız qala birä.


text:
Marttan ikense kizeü başlanırğa tora
Unıhı inde qoros qoştarğa tügel, osor qoştarğa bäyle. Başqortostanda yort qoştarın tauıq kiźeüenä qarşı vaktsinatsiyalau başlana. Bıl turala Räsäy auıl xujalığın küźäteü xeźmäteneñ Başqortostandağı idaralığı etäksehe Yulay Niğmätullin belderźe. Respublikağa 6 million doza samahı vaqtsina hatıp alınırğa teyeş. Profilaktik saralar ayırıusa xäüefle urındarźağı şäxsi ixatalarźa ütkäreläsäk. Töp iğtibar yılğa kül buyında urınlaşqan auıldar, küsmä qoştar küpläp oyalağan töbäktärgä bülenäsäk. Respublikanıñ qoşsoloq fabriqaları barıhı la äle yabıq rejimda eşläügä küste. Şuğa la ularźa vaqtsinatsiya ütkärergä käräklege yuq, tip bildäläy idaralıq xeźmätkärźäre. Virusqa bäyle xäüefteñ artıuı säbäple belgestär respublikağa inderelgän it rizıqtarın da etdi küźäteügä alasaq.


text:
Tatarstanda — Ramazan ayı
Rusiäneñ yaña ministrınıñ şuşı süzlären raslağanday, comğa könne Tatarstan radiosınıñ irtänge tapşıruları Tatarstan Diniä nazaräte räise möfti Ğosman xäzrät İsxaqıy wäğäze belän başlanıp kitte. Ğosman xäzrät izge Ramazan aenıñ soñğı atnasına kerüebezne iskärtep, tağın ber qabat Tatarstan xalqına sawaplı eşlär, bigräk tä fäqıyrlärgä, invalidlarğa, ğarip-görabalarğa yärdäm itü farızlığın fitr sädäqäse birü tärtiplären söyläde. Ğadät buença, Tatarstanda Uraza totuçılar sanınıñ bıel tağın da artuın äytte. Konkret sannar kitermäsä dä, bu şulay, monısı küz aldında. Ğosman xäzrät möselmannarça tıynaqlıq belän, Vladimir Zorin iskä alğan İslam faktorın säyäsi mäsälälärgä tuqtalıp tormadı. Gärçä, Tatarstan cämäğätçelege bıel dönyada Ramazan aenıñ tınıç ütmäwen añlap, küñellärenän kiçerep yäşilär.
Ramazan aena kerü uñaennan Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiew belän oçraşqannan soñ yomğaq yasap, Ğosman xäzrät, «äñgämä küpqorlı buldı, söyläşü berençe çiratta, 16 noyäberdä başlanaçaq izge Ramazan aena qağıldı», dide häm Äfğanstan nizağınıñ şuşı waqıtqa tögällänüe ixtimalına tirän borçılu beldergän ide. Nigä Ramazan aenda da nizağlar, suğışlar tuqtatılmıy? Nigä möselman illärendä tınıçlıq yuq? digän sorawlarnı Ramazan aenda küplärne borçığandır. Comğa könne şuşı temağa yäş buın wäkile, zaman keşese buluın iskä alıp, Tatarstan Diniä nazaräte räise urınbasarı Waliulla xäzrät belän äñgämä qordım (audio).


text:
чәpшәMбe, 18 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 17:17
Kügärsendäge 450 yıllıqa 450 başqortto qıynau operatsiyahı döröślökkä bik ük tap kilep bötmäy bulıp sıqtı. Waqiğa oşolayıraq bula. Yañauıl tip atalğan başqort auılınan ike eget kafeğa tämäke alırğa inä. Kafela esep ultırğan törköm menän ıźğışıp kitälär häm qıynalalar. Yarhığan auıldaştar duśtarına şıltırata. Auıldan Kamazğa teäylgän duśtarı kilep qafelağı urıśtarźı dömbäśläp qaytıp kitä. Žuñınan ihä tuqmalğan urıśtar Yañauılğa barıp ber auıl keşehen tuqmay. İnternetta 450 yıllıqqa 450 başqort tigän hüźärźe rayondıñ ğämäldäge xakimiäte menän riza bulmağan oppozitsiya köstäre tarata tip xäbär ittelär beźgä rayondan. Mäğlüm bulıuınsa, rayon xakimiäte konkursınan huñ vlastän alınğan rizahıźźar törlö aksiyalar yaharğa tırışa tinelär rayondan.


text:
Title News
«Bez tatarlar bit!» / Mädäni comğa /
Du kilep tatarlarnı bülü bara. Minemçä, mişär, tiptär, keräşen digän büleneş millät eçendäge quşamat yäki ber awıl keşelären yuğarı oçnıqılar digän kebek ber närsä genä iç. Pasportqa tatar urınına tiptär yäki mişär dip yaza başlasalar, Torna Zarifnı Zarif dip tügel, Torna dip yazıp quyu belän ber dip beläm.
Ğap-ğadi çağıştıru, ä nigezdä isä, çıp-çın döreslek yata Älfiä yazmasında.
Mädäni comğa gazetasınıñ comğa sanında Qazannan Gölsem İsxaqova «Bez tatarlar bit!» digän yazmasında däwänilärgä möräcäğät itep bolay di:
Äydägez äle şuşı xalıq sanın alu kampaniäsen, üzebezçä, referendum itep uzdırıyq: härberebez üz ğailäsendä, näselendä üze bulıp qalsın. Tatar dip yazılıyq. Yäşägän yortıbızda, awılda, uramda, tıqrıqta, tuğan-tumaçalarıbız belän oçraşqanda, här cirdä añlatıyq äle olannarğa: isemnärebez törle bulsa da, barıbız da ber qawınnan – tatarlar bit bez! Şulay böten bulıp qalsaq qına sındıra almaslar bezne.
Ä menä Bögelmä rayonı Qarabaş awılınnan Minnäxmät Cäläyev millättäşlärne añ bulırğa çaqıra häm millätne bülgälärgä, waqlarğa, Rusiäneñ mäkärle planına bulışırğa hiç kenä dä yaramawın iskärtä.
Mädäni comğa gazetasınıñ 15 fevral' sanında Ufada Başqortstannıñ tatar milli-mädäni oyışmalarınıñ kiñäşläşü şurası üzeneñ çirattağı utırışın ütkärüe turında xäbär itte. Kön tärtibendä qaralğan mäsälälärneñ berse – bıyıl Rusiädä ütäçäk xalıq isäben alu kompaniäsenä bäyle ide. Bu mäsälä Başqortstan tatarların bik tä xafağa sala. Başqortlaştıru säyäsäte köçäyep kilgän ber mäldä bez xalıq isäben alu waqıtında ällä küpme millättäşlärebezne «yuğaltırğa» mömkinbez, - dip yaza gazeta.
Pänceşämbe sanında ЗBeздa ПoBoлжbя gazetası 2001 yılnıñ 9 oktäberendä Ufa şähärendä uzğan Bötendönya Başqort qorıltayı başqarma komitetınıñ kiñäytelgän utırışında qabul itelgän rezolyutsiäne uquçılar iğtibarına täqdim itte. Älege dokumenttan kürengänçä, başqort xalqınıñ kimüenä kitergän iñ zur afätlärneñ berse 1920 yılda Minzälä öyäzen Tatarstanğa quşu bulğan ikän. Näticädä 200 meñ başqort Tatarstannnıñ tatarlaştıru buyınça alıp barğan säyäsäte tarafınnan tatarlaştırılğan. Dokumentta şulay uq tatar zıyalıları Başqortstan Respublikasında alıp barıla torğan milli säyäsätne bozıp kürsätüdä ğäyeplänelä.
Gazetanıñ şuşı uq sanında Zäki Zäynullin «Poccия и TaTapcTaH» dip atalğan mäqäläsendä xalıq sanın isäpkä alğanda tatar xalqın waq törkemnärgä bülep sanaw säyäsäten alıp barğan Rusiäne tänqitli. Avtor başqortlarnı bülerlek bulğan 26 törkemne atap, ni öçen başqortlarnı da bülgälämäwlären añlata. Avtor fikerençä Başqortlarnı tatarlarğa qarşı qullanalar. Alar tatar mäktäplären yabıp, tatar telen uqıtunı tıyıp, rus millätçelärenä Başqortstanda tatarlar sanın kimetügä bulışlıq itälär. Xalıq sanın isäpkä alu bik möhim mäsälä, ämma çiktän çığıp, ğasırlar buyı kürşe bulıp yäşägän xalıqnıñ ber-bersenä yala yağu, ber-bersen ğäepläw kebek küreneşlär yaxşığa iltmäyäçäge kön kebek açıq. Kürşedäge milli zıyalılar şunı da añlasınnar häm ayıq aqıl belän eş itsennär ide.
Tatarstan yäşläre gazetasınıñ 14 fevral' sanında Tufan Miñnullinnıñ çirattağı yazması dönya kürde. Älege yazmada süz Rusiä Federatsiäse xökümäteneñ qararı belän awıl cirendäge mäktäplärne restrukturizatsiäläü digän närsä ütkärergä cıyınuları turında bara. Ul süzneñ ällä ni xikmäte dä yuq – awıl mäktäplären yabu digänne añlata ul, dip yaza avtor häm älege adımnı «awıllarğa tağın ber çirattağı höcüm» dip sanıy. Älege eksperimentnı avtor – Tufan Miñnullin yarım eroniä belän bolay bäyäli:
Eksperimentnıñ maqsatı izge imeş. Waq-töyäk mäktäplärdä uqıtunıñ sıyfatı tübän yänäse. Alarnı berläşterep ber zur mäktäp oyıştırırğa, alarnı uquçılarnı bütän awıllardan avtobus belän taşırğa yäki çit awıldan kilgännärne internatta yäşätergä. Alarnı anda äzerlekle uqıtuçılar uqıtaçaq. Ul mäktäplär zamança cihazlandırılaçaq. Qısqası, al da göl bulaçaq.
Avtor älege eksperimentnıñ axırın da tögäl küz aldına kiterä: mäktäpsez qalğan awıllardan yäşlär qaça başlayaçaq häm awıllar beräm-beräm betäçäk.
«Ä betü öçen küp kiräkmi.» Menä şundıy isem belän Tatarstan yäşläre gazetasınıñ 12 fevral' sanında Miñnazıym Säfärov ğibrät bulsın öçen xantıy, mansıy häm nenes kebek azsanlı xalıqlarnıñ aqrınlap betep baruları turında yazdı.
Dumada Rusiä grajdanlığı turında zakon proyektı qaralıp yata. Riman Ğilemxanov şul uq Tatarstan yäşläre gazetasınıñ 14 fevral' sanında «Sin Rusiä grajdanı bulırğa äzerme?» dip isemlängän yazmasında älege proyekt turında menä nilär yaza:
Dumada tikşerelä torğan proyekt buença «ike grajdanlıq» zakonlaştırıyla. Tik bik «xitri» eşlängängä oxşıy. Berençedän, Rusiä häm şul uq waqıtta başqa il grajdanı da bulğannarğa bernindi taşlama yasalmıy, östenlek birelmi, alar Rusiä zakonnarı qısasında ğına yäşärgä: xärbi xezmätkä dä alınırğa, şul uq salımnarnı da tülärgä tieş bula. Yaña proyekt buença, Rusiä grajdanı bulır öçen bändä balasına 8 yıl «sınaw srogı» birelä, yäğni ul şul qadär Rusiädä yäşägän bulırğa tiyeş. Şunıñ östenä urıs telen belü mäcbüri.
Älege zakon proyektına analiz yasağannan soñ avtor mondıy näticägä kilä: dimäk, ber säyäsätçeneñ «Rusiä — urıslar öçen» dip äytep taşlawı yalğış süz bulmağan, ul kolonial' milli säyäsätneñ ber öleşe.
Radio tıñlawçılar 7 fevral' könne Rusiä Federatsiäse Däwlät Dumasında «Däwlätneñ milli säyäsäte häm massaküläm mäğlümat çaraları» digän temağa Parlament tıñlawları uzuı turında xäbärdar inde. Watanım Tatarstan gazetasınıñ 15 fevral' sanında älege tıñlawlarğa bağışlanğan Aleksandr Filippovnıñ «Säyäsi striptiz» dip atalğan külämle materialı basılıp çıqtı.
BocToчHый эkcпpecc gazetası üzeneñ comğa sanında «Tatar ğasırı» digän rubrikasın çığardı. Anda «Tatar tele belgeçläre arasında berençe nomerlı xanım» iseme belän akademik Dilärä Tumaşeva belän äñgämä täqdim itelgän. Äñgämä barışında süz tatar tele, anıñ grafikası häm, nixäyät, anıñ yazmışı turında bara. Akademik Dilärä Tumaşeva bigeräk tä tatar teleneñ kiläçäge turında borçılıp söyli. Ägär tatar milläten törle waq törkemnärgä bülgäläselär,- di ul, bu - tatar teleneñ betüenä iltä torğan ber yul bulaçaq. Çönki waq xalıqlarnı beterü ciñeleräk. Ämma, bay mädäniätebezne beterep bulmıy, şuña da ul kiläçäkkä optimizm belän qarıy. Berdäm, tuplanğan häm dustanä xalıqtan da yaxşısı yuq.
Gazetanıñ şul uq sanında mädäniät akademiäseneñ ölkän uqıtuçısı Albina Numıxämmätova sotsiologik tikşerenülärneñ näticäläre kürsätkänçä, regionnarda kitap uquçılar sanı arta dip iğlan itä. Tatarstanda ber uquçığa ana telendä 2,2 kitap turı kilä ikän. Möğallimä şulay uq tatarlar küpläp yäşägän regionnardağı kitapxanälär belän elemtälärne arttıru möximlegen alğa sörä.
Uzğan atnada Mäğärif jurnalınıñ 2-nçe sanı dönya kürde. Älege jurnal respublikada aylıq jurnallar arasında iñ küp tirajlı jurnallarnıñ berse. 2002 yılnıñ berençe yartısında älege jurnalnı 22518 äbünäçe yazdırıp uqıy. Älege sanında jurnal 2002 yılda bulaçaq Bötenrusiä xalıq sanın alu uñayınnan Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetınıñ tatar xalqına häm Rusiä Federatsiäse Prezidentı, Rusiä Xökümäte Räise, Rusiä Federatsiäse Federal' Cıyılışı, Däwlät Duması räise isemnärenä möräcäğäte näşer itelgän. Jurnalda şulay uq Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise İndus Tahirovnıñ «Tele barnıñ – ile bar» (Yäki dönyadağı tatar yäşlärenä zur ömetlär) dip isemlängän külämle mäqäläse urın alğan. İndus Tahirovnıñ älege mäqäläsendä süz tatar milläte, tele, mädäniäte üseşe perspektivaları, bu yünäleştäge eştä tatar yäşläreneñ äydäp baruçılar bulırğa tiyeşlege turında bara. Şulay uq bu jurnalğa uqıtuçılar, ğalimnär, tärbiäçelär öçen genä tügel, gömümän ğadi uquçı, äti-änilär öçen tuğan tel häm ädäbiät, tarix häm tärbiä alımnarı turında şaqtıy qızıqlı, mawıqtırğıç häm faydalı yazmalar kergän.
Küzätüneñ azağında tatar telendä näşer itelä torğan gazeta häm jurnallarnıñ möxärrirlärenä möräcäğät itep, Şähri Qazan gazetasınıñ çirattağı sanında basılıp çıqqan Säyet Abdraxmanovnıñ yazmasına iğtibar itäse kilä. Yazmanıñ avtorı timer yul häm avtovokzallarda tatarça gazeta-jurnallarnıñ satılmawına aptırawın äytep yaza:
Tuğan yaqlarıñnan kitkändä alıp kitkän üz teleñdäge, tuğan yaq, anıñ xalqı tormışı turındağı gazeta-jurnallardan da qimmäträk küçtänäç yuq bit. Alar ruxıñnı kütärep, canıñnı irkäläp, zıyalılıq, sälätlekkä däşep toralar. Bezneñ bitaraflıq, üz telebez üseşenä salqın qaraw, yuğarı üsärgä omtılıp üz teleñne onıtu näticäse bu. Tatarça gazeta-jurnallarğa iğtibarnı arttırası ide.
Avtornıñ älege süzläre belän kileşäse genä qala. Gazeta-jurnallarnıñ küberäk uqıluı, alarnıñ uquçılarğa barıp ireşüe turında üz xezmätkärläre qayğırtmasa, yaxşı näticälärgä ireşü turında söyläwneñ kiräge dä yuq. Köndälek matbuğatnıñ millätebez öçen ähämiäten añlap eş itsennär ide bezneñ möxtäräm möxärrirlär.
«Azatlıq» radiosı öçen atnalıq matbuğatqa küzätüne Rawil Sakmarov äzerläde


text:
Terror ixtimalı uñayınnan qurqu dönyanıñ Pakstan kebek totrıqsızlıq cäyelgän töbäklärendä genä tügel, bügenge könnärdä katolik Rıştuasın bäyräm itkän mul tormışlı Könbatış illärendä dä taralğan, xörmätle tıñlawçılar. Berniçä kön elek Quşma Ştatlarnıñ eçke iminlek idaräse yaña höcümnär qurqınıçı turında kisätü bäyän itkän ide. Fransiäneñ "Air France" hawa şirkäte bu uñaydan Rıştua könnärendä üzeneñ altı atlantikara oçışın tuqtatıp torırğa buldı.
Dönyadağı iñ ere hawa şirkätläre isemlegenä kergän "Air France"nıñ şul belderüwendä, 24-e häm 25-endä Parisdan Quşma Ştatlarnıñ Los Angeles şähärenä oçuçı häm annan kire qaytuçı barlığı altı yulçı oçqıçın cirdä qaldıru xaqında xäbär itelä. Hawa şirkäte birgän mäğlümatqa qarağanda, bu turıdan-turı Fransiäneñ premyer-ministrı Jean-Pierre Raffarin üteneçe belän eşlängän. Xökümät başlığın moña, amerikan yağınnan alınğan mäğlümat etärgän. İnde bilgele bulğança, Quşma Ştatlarnıñ eçke iminlek idaräse, Rıştua aldınnan häm bäyräm könnärendä yaña terror höcümnäre bula ala digän kisätü çığarğan ide. Alay ğına da tügel, amerikannarnıñ küzläw xezmäte, 24-nçe dikäbrdä "Air France" belän Quşma Ştatlarğa kilüçelär isemlegendä, terror törkemenä bäyläneşe bula alırlıq ber adämneñ buluwın açıqlağan. Bu şunda uq Fransiä xökümätenä citkerelä, ä inde fransuz yağı kilep tuğan şartlarda Paris- Los Angeles oçışların ike köngä tuqtatıp toru xaqında qarar çığara. Häm bu kire Los Angelestan Parisğa qaytuçı oçışlarğa da qarıy. Näticädä Parisda häm Los Angelesta 2 meñläp yulçı säyäxät plannarına üzgäreşlär kertergä mäcbür bula. Quşma Ştatlarnıñ maxsus xezmätläre, ilgä qarşı yänä sivil oçqıçlarnı qullanıp terror höcümnäre yasaw ixtimalı zur bulıp qala birä dip belderä. Bu uñaydan alar üzlärendä şaqtıy ışanıçlı mäğlümat buluwı xaqında äytä. Pentagondağı ber wäkil, misal öçen, CNN telekanalı xäbärçesenä, "Air France" oçqıçın yäisä Meksikadan kilüçe başqa ber oçqıçnı qullanıp höcüm oyıştıru mömkinlege amerikan yağın nıq borçıy dip belderde. Şul borçular Quşma Ştatlardağı törle hawa alannarı xezmätkärlären yulçılarnı tikşerü eşen tağın da qırıslatuğa etärä. Ayırım şähärlär atalmasa da, iminlek çaralarınıñ qırıslanuwı uñayınnan Las Vegas, New York, Waşington, şul uq Los Angeles telgä alına. Ayırım urınnarda Quşma Ştatlarnıñ eçke iminlek idaräse hawa alannarında qurqınıç mikroplar taralunı sizä alırlıq maxsus cihazlar urnaştıra digän xäbärlär dä buldı. Moñardan tış, ilneñ törle urınnarında biologik, ximik yäisä "pıçraq bomba" dip atalğan nurlanış qoralların qullanu ixtimalına cawap yözennän törle belgeçlärdän torğan xärbi törkemnär xäwef xälenä kiterelde. Alarnıñ ayırım şähärlärdä, yäğni bu oçraqta höcüm yasalu ixtimalı zur bulğan şähärlärdä urnaştırıluwı xaqında äytelmi, eçke iminlek idaräse andıy törkemnärne kiräk çaqta tiz genä ilneñ teläsä nindi poçmağına citkerä aluğa östenlek birä. Şulay itep, Könbatışta yıl buyı kötep alınğan häm nıq äzerlängän Rıştua bäyrämnäre bu yulı Amerikada şaqtıy qırıslatılğan iminlek çaraları şartlarında ütä. Bügen Pakstan prezidentı Pärwäz Möşärräfkä yasalğan höcüm Quşma Ştatlardağı iminlek borçuları sürätendä ayırım ber waqiğä kebek torsa da, 2001-nçe yılda, 11-nçe sintäbr höcümnäre aldınnan Äfğanstanda "Taliban"nıñ töp doşmanı Äxmätşax Mäsütne üterü iskä töşä. Ul çaqta ber-bersen ike kön genä ayırğan şul höcümnär üzara nıq bäylängän ide, alarnı mäğlüm "äl-Qaidä" törkeme oyıştırdı. Xäzer dä şuşı terror oyışması yaña höcümnär yasaw belän yanıy di, Quşma Ştatlarnıñ eçke iminlek idaräsen citäklägän Tom Ridge.
Kärim Kamal, Praga


text: Mäskäw -- Mäskäw yanındağı Podolski ölkäsendä koş kizüeneñ yaña oçrağı terkälgän. Rusiäneñ baş sanitar tabibı Genadi Oniçenko Domodedovo rayonında qoşlarnıñ küpläp ülüneñ säbäbe – H5N1 virusı dip rasladı. Bu viruis keşelär öçen dä qurqınıç tudıra. Ölkäneñ ike qoşçılıq fermasında eşlägän keşelär şuşı virus şige belän xastaxanägä kiterelgännän soñ, bar qoşçılıq fermalarında tıyu kertelgän. Mäskäwneñ Tawış bazarındä säwdä tuqtatılğan. Düşämbedän başlap räsmilär bar yort qoşlarına vaksina birä başlarğa cıyına.


text:
Biredä Äfğän prezidentı Xämit Qarzai Hindstan premyer ministrı Manmoham Singhnı qabul itep töbäktäge iminlek häm terrorçılıq mäs'äläläre turında söyläşte. Qabulda urtaq matbuğat oçraşuında çığış yasap Qarzai töbäk öçen Hindstan belän Paqstan arasında solıx buluı zarur dide häm terrorçılqnı ciñü öçen 3 ilne bergäläp eşlärgä çaqırdı. Singh Äfğänstannıñ torğızıluı töbäktä totrıqlılıq öçen zarur dip Hindstannıñ bu ilgä yardäm itäçägen belderde.
AUDİO: Bez Äfğänstannıñ iqtisadın köçäytergä tieş. Bez bu böyek ildä barğan demokratik protsessnıñ şoma ğına alğa baruın tä'min itärgä tieş. Şuña kürä, Äfğän xökümäte nindi genä yardäm sorap möräcäğät itmäsen, bez bu mäs'äläne bik bernindi qarşılıqsız qarıyaçaqbız. Nindi yardäm kiräklegen Äfğänstan xökümäte häm xalqı äytergä tieş, bez andıy yardäm birergä äzerbez.
Singh Äfğänstanğa tağın 50 millionlıq yardäm bireläçägen iğlan itte. Moñarçı Hindstan Qabulğa 500 millionlıq yardäm wäğdä itkän ide inde. Singh Qabulğa bügen kilde. Bu soñğı 3 distä yılda Hindstan premyerınıñ Äfğänstanğa berençe säfäre.


text:
Strasburgta urnaşqan Yevropa Keşe Xoquqları Mäxkämäse atnakiçtä Russiä Çeçnedä separatistlarğa qarşı alıp barğan xärbi ğämälläre waqıtında xoquqlarnı tupas räweştä bozıp , cäberläw cafalau kebek metodlar qullandı sivillärne üterde digän näticägä kilde. Şulay itep mäxkämä Çeçnä belän bäyleneşle üzenä yasalğan yaqınça 120 möräcägätneñ 6sı turında atnakiçtä üz qararın iğlan itep , Mäskäwne 6 çeçengä yaqınça 180meñ dollar tülärgä xökem itte.
Strasburg mäxkämäse Rusiäne xärbi operatsiäläre waqıtında üterelüçe sivillärneñ keşe xoquqların bozuda ğäyeple dip taptı.Yevropa Keşe Xoquqları Mäxkämäse berençe märtäbä mondıy qarar çığardı. 6 çeçen 1999 häm 2000nçe yıllardağı bombalawlar waqıtında yaqınnarınıñ üterelüe öçen Mäskäwne ğäyepläde. Çeçennärne Yevropa Xoquq yaqlawçılar Üzäge wäkillek itte . Üzäk, London Metropolitan Univesitetında urnaşqan.
Mäxkämädäge 7xakimneñ berse rus ide. Qararlar ber tawıştan qabul itelgän. Rusiä xakimiätläre 1950-nçe yılğı Yevropa Keşe Xoquqları Konvensiäsenä kürä qorbannarnıñ yaqınnarınıñ xoquqların bozğan. Rusiä 45ildän torğan Yevropa Şurasınıñ äğzası bularaq konvensiäne ütärgä tieş. Yevropa Mäxkämäsendä Rusiä wäkile Pavel Laptev İnterfax agentlığına Rusiä xökem qararın nıqlap tikşergännän soñ ğına , apilitasiä turında qarar biräçäk dip äytte
Mäxkämä Magomet Xaşiyev häm Roza Akayevanıñ yaqınnarı 2000nçe yılda şiklänelgän suğışçılarnı ezläp yöregän Rusiä xärbiläre tarafınnan cäberlänep üterelde digän qarar qabul itte. Mäxkämä Rusiä bu ike sivilneñ üterelü eşen ciddi räweştä tikşermägän häm bik soña qalğan dip belderde.
Mäxkämä şulayuq Madka İsayeva, Zina Yusupova häm Libkan Bazayevanıñ yaqınnarı üterelde häm alarnıñ yort milege hava höcümendä yuqqa çığarıldı digän näticägä kilde.Bu bombalau 1999nçe yılnıñ üktäberendä buldı. Sivil xalıq suğış belän xarabägä äylängän Çeçnädän kürşe İnguşetiägä ağıldı . Xakimiätlär sivillär öçen imin koridor wäğdä itkän ide. Ämma xalıq çikneñ yabıq buluın kürep kire qayta başlağaç , xärbi oçqıçlar alarğa ut açtı. Distälärçä keşe häläk buldı, yaralandı. Rusiä xakimiätläre soñraq bez xalıqnı tügel ä ğıysyançılarnıñ yäk maşinasın hädäf itep aldıq dip aqlanırğa tırıştı.Mäxkämä raketalar barlıqqa kitergän meñnnärçä şrapnel 3çaqırımnan artıq urınğa cäyelde, şul çaqta anda bulğan keşe ülem qurqınıçı astında ide dip belderde.
Mäxkämä 2000nçe yılnıñ fevralendä Katır Yurtta oçqıçlarnıñ bombalauında ulı häm 3 plimennige häläk bulğan Zara İsayevağa kürgän ziannarın kompensatsiäläde . Finans kompensatsiälräe 16meñ dollardan alıp 33meñ dollarğa qädär. Rusiä xökümäte köç qullanu aqlana digän argument alğa sörsä dä, Mäxkämä xärbi operatsiälär sivil xalıqnıñ iminlegen küzdä totırğa tieş ide digän qarşı argument qullandı. Mäxkämägä möräcäğät itkän,çeçennärneñ londonlı advokatlarınnan berse Philip Leach süzlärençä, mäxkämä qararları Rusiäneñ Çeçnädä ayausız köç qullanuın , sivil xalıqnıñ tormışın sanğa suqmıwın kürsätte. Yevropa Mäxkämäseneñ Rusiäne cawapqa tartuı bik möhim häm bu däwam itäçäk dip äytte londonlı xoquqçı. Yuğarıda äytep kitkän 6 mäsälä, Çeçnä belän bäyleneşle 120läp möräcäğätneñ berençe öleşe ide
färidä xämit


text:
Sverdlaw ölkäse Äpäkäy awılında konsertnı şartlaw tawışları özde
Rusiä prezidentın saylaw köne Sverdlau ölkäsendä bik küp kenä cirle saylawlar belän bergä turı kilde. Şularnıñ iñ ähämiätlese – ölkä Dumasınıñ Zakonnar cıyılışı häm Wäkillär palatası deputatların saylaw.
Bu saylawlar Sverdlau ölkäsendä yäşäwçe tatar xalqı öçen dä ezsez ütmäde. Ölkä tarixında berençe tapqır “Berdäm Rusiä” säyäsi firkate isemlegenä kergän kandidatlar arasında öç tatar keşese bar ide, ber mandatlı Wäkillär palatasına saylanası kandidatlar arasında da berniçä tatar keşese qatnaştı.
Tatar xalqı tuplanıp yäşägän Krasnoufim okrugında mandat öçen köräşüçe biş kandidatnıñ ikese tatar buldı. Şunısın äytmi bulmıy, iñ ayausız köräş tä şuşı ike tatar arasında bardı. Alarnıñ berse – “Keçe Watanım” xäyriä fondı prezidentı, Krasnoufim rayonı Yämanyelğa awılında tuıp üskän, xäzerge waqıtta Yekaterinburgta yäşäsä dä, atnasına öç könen tuğan yağında ütkärüçe, tuğan yağınıñ küptörle problemaların çişärgä inde menä un yıldan artıq daimi räweştä yärdäm itep toruçı Al'bert Afzalov. Bu aqıllı, eşlekle, igelekle yeget “Milli Media-Xolding”nı ğämälgä quyuçılarnıñ berse bularaq ta, ölkädä yäşäwçe tatarlarnıñ milli tormışın üsterüdä küp köç quya. Bu saylawlarğa anıñ kandidaturası “Berdäm Rusiä” säyäsi firkate tarafınnan täqdim itelde. Köräşne dä ul ğädel yul belän alıp bardı.
Ä menä ikençe tatar isemen – Rawil' Mostafinnı xalıq saylaw aldı kampaniäse başlanğaç qına işette. Sredneural'ski vino zavodı direktorı, küpsanlı zavod-fabrikalarnıñ xucası bularaq, ul saylaw aldı kampaniäse öçen bik küp aqçalar çäçte. Qızğanıçqa qarşı, ul aqçalar xalıq öçen faydalı äyberlärgä tügel, opponentqa pıçraq yağu öçen kitte. Mandat öçen barğan köräştä Mostafin äfände ber genä metodtan da çirqanmadı.
Saylaw aldı kampaniäse waqıtında bulıp uzğan ğädättän tış ber waqiğağa tuqtalıp ütäse kilä.
Küp cirlärdä saylaw aldı agitatsiäsen agitbrigadalar tözep, konsertlar oyıştıru yärdämendä alıp baru ğädätkä kergän. Bu yulı da här ike kandidat okrugta yäşäwçe tatarlar öçen bik matur konsertlar oyıştırdı. Al'bert Afzalovnı yaqlap anıñ dusları – Tübän Sirgä rayonı, Ürmäkäy awılında tuıp üsep, xäzerge waqıtta Qazan şähärendä yäşäwçe, populyar cırçı häm kompozitor Ğayfulla Afzalov, Tatarstannıñ atqazanğan artistı Xäydär Gıyl'fanov, törle cır konkursları lawreatları Al'bina Waxitova häm Fäwziä Ğälieva konsert brigadası belän yördelär. Barlıq tatar awıllarında da alarnı bik yaratıp qarşı aldılar.
Ä menä Äpäkäy awılında kötelmägän xäl kilep çıqtı. Konsert başlanıp, Ğayfulla Afzalov öçençe cırın ğına cırlıy başlağan ide, böten awılda kisäk kenä utnı özdelär. Şunda uq xalıq belän şığrım tulı döm-qarañğı zalda berniçä urında şartlaw tawışları yañğıradı. Maxsus şartlatqıç paketlarnı tärtip bozuçılar xalıq arasında panika quptaru öçen äzerlägännär ide. Alar üzläreneñ maqsatlarına ireştelär – xalıq du kilep eteşä-törteşä işekkä yunälde. Bäxetkä qarşı, xalıq arasında zıyan kürüçelär bulmadı. Şunda uq çaqırtılğan tärtip saqlaw orğannarı xuligannarnı tota almadılar. Ämma ber närsä kön kebek açıq ide – bu awıldan çıqqan zur monopolistlar biznesmennar Rawil' Mostafin belän biznes yağınnan bäyläneştä toralar. Awıl keşeläre äytüençä, konsertnı özü öçen ul könne awıl yäşlärenä küp itep spirtlı eçemleklär kitertelgän. Aldın-artın uylıy belmägän, üz başlarına macaralar ğına ezläp yörüçe awıl yäşläre alar quyğan maqsatnı aqlamadılar: Xalıq, kiresençä, tawışlarıbıznı konsertnı özüçe banditlarğa tügel, ğädel kandidatqa birerbez dip taralıştı.
Bu waqiğa küñellärdä bik awır tä'sir qaldırdı. Ğadi tärtip bozu dip kenä qarasañ da, awıl yäşläreneñ qatı bäğerlelegenä is kitärlek. Zalda utırğan olı yäştäge äbilär, bäläkäy balalar, awıldaşlar turında uylamıyça, niçek inde şulay araqığa satılırğa bula ikän? Ä uyınnan uymaq çıqsa? Uylandırırlıq tema bu.
Altınnı tireskä kümep quysañ da, ul altın bulıp qala birä. Bu saylawlarda tatarlar iñ küp bulıp yäşägän Tübän Sirgä, Ärtä, Äçit, Krasnoufim rayonnarı kergän könbatış okrugı xalqı aqnı qaradan ayıra belde – ğädel, namuslı, eşlekle yeget Al'bert Afzalovnı sayladı. Al'bert Afzalov xalıq ışanıçın aqlar dip ışanası kilä.
Fäwiä Safiullina


text:
Uzğan atna, 18 sintäber könne Äfğanstanda uzğan parlament saylawlarınıñ näticäläre iğlan itelä başladı. Berläşkän Millätlär Oyışması räsmiläre qatnaşında Berläşterelgän Saylaw İdaräse üzeneñ internet säxifäsendä Farah, Nimroz häm Uruzgan vilayätläre öçen sannar bäyän itte. İdaräneñ räsmi wäkile Peter Erben, tawışlarnı sanaw aldan wäğdä itelgänçä, üktäber başlarında tämamlanaçaq, dip belderde:"Tawışlarnı sanaw yaxşı bara, 32 saylaw üzägendä eşne 100%qa tämamladıq. Böten Äfğanstan buylap tawışlarnıñ 19%tı sanalğan. Soñğı berniçä köndä bez bu eşne tağın da tizlättek. Qabul saylaw üzägendä 64 östäldä sanaw eşläre bara. Bu, könenä 3-4 meñ bülleten sanaluın añlata. Näticälär, aldan äytelgänçä, üktäber başlarında iğlan iteler," dide Erben.
Saylawlarda 6 million 800 meñgä yaqın keşe qatnaşqan, alarnıñ 43%tı – xatın-qızlar. Berençel näticälär üktäberneñ 4sendä, räsmi sannar 22nçe üktäberdä iğlan iteler dip kötelä.
İlneñ könyağındağı Zabul provinsiäsendä Chinook amerikan xärbi boralağı häläkätkä oçradı, eçendä bulğan 5 oçuçı barısı da häläk buldı.


text: Bäyräm könnärendä dä eşlägän qayber räsmi mäğlümat çaralarınnan kilgän xäbärlärdän 11 ğinwarda Qazanğa küptän tügel Parijda Rusiäneñ tennis cıyılma komandası yawlap alğan Devis kuboğı kitereläçäk digäne küzgä taşlana. Mäğlüm ki, älege kubok Rusiädä ber yıl saqlanaçaq. Häm şuşı däwerdä anı berniçä şähärgä alıp barıp kürsätü farazlana ikän. Ä inde Devis kuboğınıñ berençelärdän bulıp Qazanğa kilüe – millättäşebez, Rusiäneñ tennis assotsiatsiäse prezidentı Şamil Tarpişçev başlanğıçı. Şulay itep, Devis kuboğı tarixında täwge märtäbä 11 ğinwarda Qazanğa kiläçäk. Kubok başta “Aq bars” yäşlär üzägendä kürsäteläçäk häm monda qısqa ğına matbuğat oçraşuı küzallana. Ä şimbä kön kiç belän “Aq bars” häm ЦCKA xokkey komandaları arasındağı matç waqıtında kubok sport sarayında cämäğätçelek küz aldına çığarılaçaq.


text:
Qırımnıñ yaña xökümätendä qırımtatar wäkilläre dä bar
[ qırımtatar telendä ]
Qırım Yuqarı Radası 28 sentyaberdä Qırım ukümetinın yanı azalarını belgiledi. Olar arasında qırımtatar vekilleri de bar. Ukümet reisinin 2 muavini qırımtatarları: Aziz Abdullaev ve Şevket Asanov tayinlendiler. Transport, alyaqa, yaqarlıq naziri Albert Kangiev oldı. Milletler işleri, matbuat, aile, yaşlar işleri 3 komitetnide qırımtatar vekileri etekleyler. Meclis reisi Mostafa Cemil oğlu, biz daa bir qaç komitetler boyunca seyleşüvler keçirecekmiz, dedi.
Meclis reisinin muavini Refat Çubarov prezidentnin Qırımdaki vekili etip tayinlenmegenini M.Cemil oğlu, R.Çubarov ozü bu vazifege keçmege areket etmegeninen, dip anlattı. Amma prezident R.Çubarovqa bu vazifeni teklif ettimi yoqmı belli degil.
Aqmescitte 4 kun devam etken qırımtatar yaşlar Qurultayı oz işini 25 sentyaberdä ekünledi. Onın işinde Türkie, Romaniyadan kelgen qırımtatar yaşlarıda iştirak etti.
Berlinde 19-22 sentyaberdä keöken "Qırımtatar medeniet kunlerine" qırımtatar teatri barmağanını Kievden kelgen Meclis reisi izaatlap, teşkilyatçılar avtobus içün aqça tapmağanlar: bundan ğayrı kunlerni teşkil etken teşkilyatlarnın birisi Türkieni kurd ve ermeni meselesinde tenqıd etkeni bizge malüm oldı. Men ozüm de Berlinge çağırılğan edim, ve biz barıp olğan olsa edik bu meseledede oz fikirimizni bildirir edik, dedi.
Aqmescit yanındaki Kamenka, Beloe, Hoşkeldi qasabalarında yaşağan qırımtatarları bu qasabalarnın 15 yıllığını 25 sentyaberdä bayram ettiler. Bu tantanalı tedbirde Meclis azalarıda iştirak ettiler.
5-6 oktyabrde Aluştada "Tatarstan - Qırım: sınırsız emekdaşlıq" adlı biznes-forum keçedcek. Tatarstandan 30ğa yaqın iş adamı kelecek. Forumnın maqsadı Qırım Tatarstan arasında çeşit alyaqalarnı canlandırmaq ve inkişaf etmektir
Diläwär Osman, Aqmäçet


text:
Tatar däwlät gumanitar pedagogika universitetınıñ Puşkin uramı 32a adresı buyınça urnaşqan berençe tulay torağında moña qädär tınıç bula. Studentlar, ğailälelär, çit ildän kilgän şäkertlär toruçı älege tulay toraqta cämğısı 925 keşe yäşägän. “Xäzer 924kä genä qala inde…”- di studentlar yortınıñ citäkçese Nina Zaxarova. Pedagogika universitetınıñ rus filologiäse fakul'tetınıñ berençe kursında uquçı Tanya Gulyaevada şuşı lenin baqçası tuqtalışındağı berençe tulay toraqta tora.
1989 yılnıñ 13 avgusta tuğan Tanya Gulyaevanıñ ğömere tulay toraqqa kerä torğan ike işek arasında faciğäle töstä özelä. 16 fevral' könne 15.30 minutlar tiräsendä universitetınıñ berençe studentlar yortınıñ işek töbendäge saq xezmäte tışqı yaqta, ike işek arasında, tambur kebek urınnan açırğalanıp qıçqırğan qız tawışın işetälär. Bu xaqta bezgä, üze dä şunda bulğan tulay toraqnıñ citäkçese Nina Zaxarova söyläde. Alar işek artında tawış işetkäç, çit ildän kilgän student belän işekne açırğa mataşalar. Läkin işek açılası yaqqa üterüçe Tanyanı audarğan bula, üze gäwdäse belän etep tora. İşek açılğanda üterüçe üz eşen eşlägän bula inde. Keşe ğömeren özüçe pıçağın taşlap kitä başlıy, anı militsiägä şaltıratıp quyıp çit ildän kilgän ike student yegetlär qurqıp qalmıyça, quıp totalar. Tulay toraq citäkçese söyläwe buyınça bu ir-at taza gäwdäle, äybät kiengän bula. Wäxşilärçä ğämälen ul tübändägeçä añlata, di Tatar däwlät gumanitar pedagogika universitetınıñ ğomumi eşlär buyınça rektor urınbasarı İlgiz Abdullin:
- İmeş qıznıñ änise bu ir-atqa spid yoqtıra, şuña ul üç almaqçı bula.
Faciğäle töstä dönyadan kitkän Tanyanıñ äniseneñ süzläre başqaça yañğırıy dilär:
- Tanyanıñ änise äytüe buyınça, bu üterüçe ir-at älege xatınğa 12 yıl buyı üzenä kiäwgä çığarğa öndi. Dönyadan kitkän qıznıñ änise baş tarta.
Sez İlgiz Abdullin süzlären işettegez.
Tulay toraqta torğanda da tınıç qına, basınqı ğına yöri torğan qız bula Tanya. Änise Bua rayonında ipi peşerüçe bulıp eşli. Üterüçe dä şul uq rayonnan bula. Bu universitetnıñ qayber studentları üterüçe ir-at äniseneñ söyärkäse bulğan dip tä äytälär. 18 fevral'dä Tanya Gulyaevanı tuğan yağı Bua alıp qaytıp cirlilär.
Röstäm İsxaqi


text:
Udmurtiäneñ tänyäğında urnaşqan Balezino rayonınıñ Kistem awıl mäktäbe ütkän comğada üzeneñ 175 yıllığın bilgeläp ütte. Mäktäpneñ direktorı Älfiä Kasimova äytüençä, qullarındağı dokumentlar buyınça mäktäpneñ 110 yıllığına äzerlänä başlağaç, tarix uqıtuçısı Fänzilä Kasimova arxivta yaña dokumentlarğa yulıqqan. Alarğa qarağanda, 1829 yılda Kistem awılında mäçet tözelä häm mäçet qarşında mäktäp tä açılğan. Mulla - malaylarnı, abıstay - qızlarnı uqıtqan. Arxivta saqlanğan ikençe dokumentlarda mondıy sannar kiterelä — 1861 yılda ike mulla häm ike abıstay alıp barğan sabaqlarğa 110 ir bala, 80 qız bala yörgän. Ul waqıtta balalarğa islam dine nigezlären añlatqannar häm ğäräp imlası nigezendä yazarğa, uqırğa öyrätkännär.
İnde 1895 yılda Kistemneñ üzäk mäçete qarşında, ul waqıtta awılda durt mäçet bulğan, uqıtu eşlären tağın da aktivlaştıru maqsatınnan, xalıqtan cıyılğan aqçağa mädräsä-mäktäp öçen maxsus bina salalar. Balalarğa dini däreslär belän berrättän, tatar häm rus tellären, arifmetika, täbiğat beleme fännären dä uqıta başlıylar. Şuşı yıllarda Kistem awıl mäktäbendä belem alğan, annan soñ üze dä uqıtuçı, mäktäp direktorı bulıp eşlägän, İbrahim Axmarov 1939 yılda kometa aça. Kometa Axmarov- Yurlov isemen yörtä.
Äytergä kiräk, 1927 yılğa qädär uqıtu gäräp grafikası nigezendä alıp barıla, soñraq latin xärefläre belän uqıtalar, annan soñ kirillitsağa küçälär
Kistem awıl mäktäbe xaqında mäktäp muzeenda bik küp materiallar tuplanğan. Bu eşne mäktäpneñ başlanğıç sıynıf uqıtuçısı Xäniä İbrahim qızı Kasimova 1965 yılda başlıy. Muzeyda şulay uq awıl xalqınıñ könküreşe, biredä kiñ taralğan şöğellär belän dä tanışırğa mömkin. Ul ğına da tügel, xättä arxeologik qazınular waqıtında tabılğan eksponatlar belän dä tulılandırılğan muzey. Biredä uqıtuçı balalar belän kistemlelärgä xas bulğan yolalarnı çağıldırğan küreneşlär dä äzerlilär. Kistem mäktäbeneñ 175 yıllığına kilgän qunaqlarnı uqu yortı belän tanıştırunı muzeydan başladılar. Anda qız soraw, yäşlärgä nikax uqıtu, kilen töşerü kebek küreneşlär kürsättelär. Muzeynı tözi başlağan, inde layıqlı yalda buluına da qaramastan, Xaniä İbrahim qızı Kasimova bügen dä muzey eşendä aktiv qatnaşa.
Mäktäpneñ yubileen olılap uzdırdılar. Başta mäktäpne 20 ğasırnıñ utızınçı yıllarında tämamlawçılar, ikençe törkemdä altmışınçı yıllarda uquçılar, öçençesendä soñğı yıllarda uquçılar cıyıldı. Kiçäne törle çorlarğa bäyle säxnäläşterelgän küreneşlär kertep, ul yıllarda uqığan keşelärneñ yazmışı turında bäyän itep, uqıtuçılar turında mäğlumatlar birep, ul yıllarda başqarılğan cırlar belän ürelderep alıp bardılar. Älbättä, mäktäp yubileenda Udmurtiä xökümäte, respublikanıñ Däwlät Sovetı, törle ministıyrlıyklardan wäkillär dä qatnaştı. Mäktäpneñ yubilee belän qotlap, prezident isemennän — avtobus, xökümättän —komp'yuterlar, uquğa kiräkle başqa äsbaplar tapşırıldı. Qazannan kilgän delegatsiä Bөtendönya tatar kongressı başqarma komitetı isemennän şulay uq komp'yuterlar, berniçä komplekt ädäbi kitaplar büläk itte. Bolar barısı da awıl mäktäbe uquçılarına şähärlärdä belem aluçı yäştäşlärennän qalışmasqa yärdäm itäçäk.
Kistem awıl mäktäben tämamlawçılar niçä yäştä bulularına qaramastan, küñellärendä uqığan mäktäpläre, uqıtuçıları, sıynıftaşları xaqında bik cılı xislär saqlıylar.
Bügen İjaw şähäre mäktäbendä tatar tele uqıtuçısı Räzinä Gafurova da bu hönärne saylawında ana tele uqıtuçısı Fäyrüzä xanımnıñ däreslärne qızıqlı itep alıp baruı, telebezgä mäxäbbät uyatuı säbäp buldı dip urtaqlaştı.
Mäktäptä 25 yıldan artıq başlanğıç sıynıflarda uqıtuçı, üze dä şuşı mäktäpne tämamlawçı Märziä Tawis qızı da uqıtuçı hönären saylawda üzeneñ möğallimälären yaratuınnan dip basım yasadı. Anıñ berençe çığarılış uquçıları arasında bügen tatarlar arasında yaxşı tanış Finlyandiädä ğömer itüçe Cämilä Nizametdin bulğan. El'mira—Cämiläneñ fotoräsemnäre, afişaları klub muzeenda urın alğan.
Kistem mäktäbeneñ 175 yıllığında qatnaşqan qunaqlar kistemlelelär belän aralaşudan qänäğät. Tanılğan yazuçı, cämäğät eşleklese, Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetı äğzası Fäwziä Bäyrämova fikeren tıñlıyq. (audio)
Fäwziä xanım, Kistemdä berniçe atna yäşäp, xalıqnıñ ğöref—ğädätlären, öy tözeleşendäge üzençäleklärne, fol'klorın cıyarğa da niätli.
Ä kistemlelelärne alda tağın ber yubiley kötä — Kistem awıl mäçetenä dä 100 yıl tula. Anı cäy aylarında ütkärergä niätlilär.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Başqortstanda Rusiä prezidentı öçen saylaw aldı kampaniäse ber genä yaqlı alıp barıla
Başqortstannıñ räsmi matbuğat basmaları da saylawlarğa qağılışlı yazmaların bermä – ber arttırdı. Alarnıñ barsı da, älbättä inde, şulay uq Putin äfändegä mädxiä cırlí. Misal öçen, başqort telendä çığuçı «Başqortstan» gäzite üzeneñ 27 febräl sanında saylawğa qağılışlı baytaq yazmalar urnaştırğan. Alarda ilneñ ğämäldäge prezidentı xaqında gel cılı fikerlär äytelä. Yazmalarnıñ isemnäre kommunistlar zamanındağı kebek ük yañğırawıqlı. «Kiläçäk bügen xäl itelä», «Üzebezneken sayladıq, Räsäynekendä dä yalğışmíq» dip isemlängän yazmalarda republíknıñ törle rayon häm şähärlärendä yäşäwçe keşelärneñ dä Vladimir Putin turındağı fikerläre urın alğan. Alar hämmäse ber süzne söyli – Putin prezident bulğaç, tormış yaxşırdı, alğa kitte.
Sosíologík tikşerenü üzäkläre dä soñğı könnärdä saylawlarğa bäyle farazların, küzallawların bäyän itä başladı. Alardan kürenüençä, Vladimir Putin iñ küp tawışnı 75 – 80 prosent tawış cíaçaq.
Üzeneñ sosíologík tikşerenüe näticälären Ufa avíasí – texnik universitetındağı sosíologí üzäge dä bäyän itte. Bu üzäk mäğlümatlarına kürä, Başqortstanda Vladimir Putin öçen tawışın barlıq saylawçılarnıñ 70 – 75 prosentı tiräse birergä mömkin. Şul uq waqıtta bar däğwaçılarğa da qarşı tawış birüçelär sanı 6-8 prosent çaması buluı ixtimal. Avíasí universitetındağı sosíologí üzäge citäkçese, Başqortstan Fännär akademísı akademígı Fänil Fäyzullin Rusiä prezidentın saylawlar aldınnan xalıqnıñ härtörle saylawlardan arığan buluın äytä. Anıñ fikerençä, bu saylawlar niçekter bik qızıq ta bulmas kebek, Çönki Vladimir Putinğa nıqlı qarşı torırlıq başqa ber genä köçle namzät tä yuq. Moña ildäge törle partílar üzläre dä ğäyeple. Alar niçekter berläşep, Putinğa köçle köndäş bulırlıq ber urtaq qandidat äzerli almadı. Ğomumän, bu saylawlar Rusiädä haman da saylawlar täcribäse, saylawlar mädäniäte bulmawnı tağın ber qat açıq kürsätte.
(yazma)
Akademík Fänil Fäyzullin prezident Putinnıñ telewideniedağı debatlarda qatnaşudan baş tartuına rizasızlığın belderä. Anıñ süzlärençä, Putin äfände saylawçılarnı xörmät itep bu bäxäslärdä qatnaşırğa tieş ide. Xalıq anıñ saylaw aldı programın anıñ üz awızınnan işetsä, anıñ uy – niätlären tıñlasa, xäyerleräk bula ide, şunıñ belän ul üzenä xörmätne dä arttıra alır ide.
Atnaqiç könne töştän soñ Başqortstan Üzäk saylaw komíssísı räise Barí Kincäğulov jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı ütkärep, republíkta Rusiä prezidentın häm urındağı üzidärä orğannarına deputatlar saylawlarğa äzerlek tulısınça tämamlandı dip belderde. Rusiä prezidentın saylawlarnı oyışqan töstä ütkärü öçen, republíkta saylaw komíssíları äwwälgedän tağın 128 gä arttırıldı, dip xäbär itte Kincäğulov äfände. Saylaw komíssíların arttıru saylawçılarğa räxäträk bulsın öçen eşlänä, dide ul. 14 martta nindi dä bulsa säbäplär arqasında saylaw uçastoğına kilä almawçılar aldanraq saylaw yäki başqa cirdä tawış birü öçen maxsus talonnar ala başlağan.


text:
Ğiraq saylawları: çit illärdä yäşäwçe ğiraqlılar tawışların birä başladı
Yäkşämbedä Ğiraqta ğömüm saylawlar ütäçäk. İldän çittä yäşäwçe ğiraqlılar öçen tawış birülär ike kön aldan, comğa könne ük başlanıp kitte.
Çittäge tawış birülärne Genevada urnaşqan Xalıqara möhacirlek oyışması oyıştıra. Tawış birü barışın küzätügä 253 küzätüçe bilgelängän.
Berençe tawış birülär bügen Avstraliädä ütte. Anda yaqınça 11 meñ saylawçı terkälgän. Sydneyda, ber tawış birü urınında saylawlar bäyrämgä äwerelde:
Audio
Çittä yäşägän ğiraqlılarnıñ iñ zur öleşe İranda, anda yaqınça 61 meñ saylawçı terkälgän. Tährannıñ ber tawış birü urınında Coma Xäsän isemle xanım bu saylawlar aña watanına qaytırğa mömkinlek birer digän ömeten äytte:
Audio (Coma Xäsän) "Minem üz ilemä qaytasım kilä. Bügen ilemneñ bäysezlege öçen tawış birdem. Anda qaytıp tözekländerüdä yärdäm itergä ömetlänäm."
Şvetsiädä 31 meñgä yaqın ğiraqlı terkälgän. Şularnıñ berse, Ğiraq körde Swan Qadır, bu saylawlar Ğiraq häm Ğiraq kördläre öçen zur adım bulaçaq di:
Audio (Swan Qadır) "Bezgä närsädänder başlarğa kiräk, Ğiraqnıñ tulı säyäsi sistemasın tözergä. Minemçä bu saylawlar şuña nigez bulaçaq. Ğiraq kördläre öçen dä bu zur adım bulır dip ışanam, min üzem körd. Ğiraqta yaña federatsiä tözü öçen bez bu saylawlarda qatnaşırğa tieş."
Şvetsiädäge tawış birülärne oyıştıruçılarnıñ berse Susan Asaad süzlärençä, keşelär kütärenke rux belän qatnaşa:
Audio (Susan Asaad) "Tawış birü urını irtänge 7dä açıldı, min 6da kilde, monda inde işek töbendä keşelär cıyılğan ide. Alar bik bäxetle häm şat küñelle. Çönki bu alar öçen bu tarixi mizgel."
Tawış birülär şulay uq Yevropanıñ başqa urınnarında, Quşma Ştatlarda ütä. Britaniädä 150 meñläp ğiraqlınıñ 30 meñnän artığı tawışların London, Manchester häm Glazgowda birä. Germaniä häm Quşma Ştatlarda 25 meñnän artıq saylawçı terkälgän. Fransiädä 10 meñläp ğiraqlı bar dip sanalsa da, ni barı ber meñe terkälgän.
Küzätüçelär fikerençä, möhacirlär Ğiraqta yäşäp qalğan tuğannarı öçen qurqa, şuña kürä qatnaşu däräcäse tübän bulırğa mömkin. Saylaw aldı könnärendä ğisyançılar başqarğan höcümnärneñ maqsatı da şul qurqıtu ide.
Yaqın könçığışta iñ küp terkälgän ğiraqlılar sanı İordaniädä, 20 meñ çaması. Berläşkän Ğäräp Ämirleklärendä 12, Süriädä 16, Tärkiädä 4 meñ çaması.
Xalıqara möhacirlek oyışması räsmiläre äytüençä, möhacirlär birgän tawışlar sanı 5 Fivraldä iğlan iteläçäk. Ğiraqnıñ üzendä saylaw näticäläre qayçan iğlan iteler - älegä bilgesez.
-Ali Gilmi


text:
YUNUS MERMER GRANİT ÇİMSTONE
kocaeli izmit başiskele mutfak tezgahı mermer imalatı, kocaeli izmit başiskele mermer mutfak tezgahı imalatı, kocaeli izmit başiskele mermer banyo tezgahı imalatı, izmitte mermer banyo tezgahı imalatı, kocaeli izmit başiskele mezar mermer imalatı, kocaeli izmit başiskele denizlik mermer imalatı, kocaeli izmit başiskele merdiven mermer basamak imalatı, kocaeli izmit başiskele mermer granit satış montaj,kizmit başiskele granit mermer imalatı, kocaeli izmit başiskele mermer granit imalat satış montaj, kocaeli izmit başiskele çimstone mermer imalatı, kocaeli izmit başiskele granit mermer imalatı, başiskelede mermerciler, başiskele granit mermer imalatçıları,
- Görüntülenme sayısı: 1328