text:
Astanada abonementsiz sportpen qayda aynalıswğa boladı
10.08.2018 23:41
ASTANA. QazAqparat - Astana qalası äkimdiginiñ saytı elordada qay jerlerde abonementsiz sportpen şuğıldanwğa bolatının jarïya etti, dep xabarlaydı QazAqparat.
«Salamattı ömir saltın ustanw - zamanawï qoğamnıñ trendi. Alayda, täniñdi öz tonwsında ustap turw arzanğa tüspeydi. Tabïğï önim, därwmen, sporttıq jabdıqtar men sportzalğa abonement - munıñ bärimen ay sayın turaqtı türde aynalıssañ qanşama şığın bolmaq», - delingen xabarlamada.
Onda qalada tegin jattığwlardıñ qayda ötetinin, onıñ üstine nusqawşığa jäne sportzalğa ketetin abonementti qalay ünemdewge bolatını jöninde keñes berilgen.
Astanada osımen üşinşi jıl qatarınan mädenïet jäne sport basqarması uyımdastıratın barlıq ümitkerlerge arnalğan tegin sportpen aynalısw ötip keledi.
Jügirw
Kim tañerteñnen jügirgendi unatadı, öte durıs isteydi. Qısqası, densawlıq üşin öte paydalı. Jügirw erik-jigerdi damıtadı, densawlıqtı küşeytedi, minezdi şıñdap, öziñdi formağa kelwge kömektesedi. Astanada jıl sayın äwesqoy jügirwşiler köbeyip keledi. Qala äkimdigi osığan oray şara qoldandı: sayabaqtarda joldarğa arnayı rezïna jamılğısı töseldi.
Astanada qazirgi tañda sertïfïkatı bar ïnstrwktorlar toptıq jügirwden tegin däris ötkizedi.
Qayda? Astanalıq sayabaq pen Trïatlon sayabağında aptasına 3 ret - düysenbi, särsenbi, juma - sağat 19:30-dan 20:30 deyin sertïfïkatı bar ïnstrwktorlar toptıq jügirwden däris ötkizedi.
Sonımen qatar jeksenbi küngi därister bar, ol tañerteñ jäne keşkisin - sağat 10-nan 12 sağatqa deyin jäne de sağat 17:00-den 19:00-ge deyin.
Krossfït
Krossfït - bul öziniñ şıdamdılığın qayrap, küşi men jıldamdığın şıñdap, qïındıqtı eñsere alatın jäne öziniñ qolınan ne keletinin däleldegisi keletin jandarğa arnalğan sport.
Krossfït Astana sayabağındağı jeksenbilik jattığw bağdarlamasına qosılğan jäne tañerteñ sağat 10-nan 12-ge deyin. Stwdent jäne Jeruyıq sayabaqtarında sağat 10-nan 12-ge deyin jeksenbi künderi barlıq qatısqısı keletinder krossfïtten jattığwğa kele aladı.
Wşw
Wşw - biregey jawıngerlik öner, ol adamnıñ şığıs jekpe-jegi fïlosofïyasın tereñinen tüsinwge, özin özi qorğawdıñ jaña maşığın, täni men densawlığın qataytıp, sanasın tazartwğa äri işki qwatın damıtwğa kömektesedi.
Wşwmen Astanalıq sayabaqta jeksenbi künderi tañerteñ aynalıswğa boladı.
Djïw-djïtsw
Djïw-djïtsw texnïkası qozğalıstı köp paydalanwğa jäne qarsılastıñ özine küş salwğa bağıttalğan jäne de arnayı «qwlığı» bar täsilder qoldanıladı, yağnï awıratın nüktelerge soqqı jasaw, arnayı köñildi basqağa awdaratın qïmıldar, şabwıl sızığınan awıtqw jäne t.b.
Djïw-djïtsw dästüri äli künge deyin saqtalıp keledi. Älemniñ köptegen elderinde jawıngerlik önerdiñ osı türin damıtıp, kwltke aynaldırıp otırğan odaq, federacïya, qawımdastıq, oqw ortalıqtarı men klwbtar bar.
Astanada djïw-djïtswdan tegin jattığwlar demalıs künderi tañerteñ Astanalıq sayabaq pen Jeruyıq sayabaqtarında 19:00-den 20:00-ge deyin ötedi.
Yoga
Yoga - bul praktïkalıq fïlosofïya, jan men tänniñ birigwine arnalğan. Onıñ bastawı sonaw ejelgi ündi dästürinen alınğan. Büginde yoga ülken tanımaldılıqqa ïe. Onımen bala da, käri de aynalısa aladı.
Yoganıñ texnïkasımen tanısqısı keletinder tañerteñ demalıs künderi Stwdenttik jäne Jeruyıq sayabağına kele aladı.
Şaxmat
Şaxmat oynawdıñ paydası şaş-etekten. Oyın barısında mïdıñ oñ jaq jäne sol jaq böligi de bir mezgilde jumıs isteydi de, mïdıñ damwına üylesim twğızadı - bul şaxmattıñ negizgi paydası.
Astanalıq, Stwdent jäne Jeruyıq sayabaqtarında tañerteñ oynağısı kelgender şaxmat pen doybıdan şeberlik sınasa aladı.
Velosport
Velosïped sportı -bul aerobtı jattığw bolıp esepteledi, ol jürek pen ökpeni, bulşıq et pen ayaqtı küşeytedi. Qısqası, velosport jıldamdıq jağınan konkï men taw şañğısı sïyaqtı jük tüsiredi. Demek bul da ayaqtıñ bulşıq etin şınıqtıradı.
Osı jılı äwesqoylar üşin velosïped jüretin joldarğa jağday jasaldı. Astananıñ mereytoy qurmetine 56 km velojol salındı.


c: text/html

text:
Atlantika okeanı
Atlantika okeanı
- batista Amerikalar ha'm Tınısh okeanı,
- shıg'ısta Evropa, Afrika, ha'm Hind okeanı,
- arqada Arktika okeanı, ha'mde
- qublada Qubla okeanı menen qorshalg'an suw ko'lemi esaplanadi.
İlimpazlardın' aytıwınsha millionlap jıllar aldında jerde tek g'ana bir okean bolg'an ha'm ol dun'yadag'ı ko'pshilik jerler ha'zirgi Atlantika okeanı ornında bir-biri menen tutas bolg'an. Olardın' oyınsha jerde vulkanlar ta'sirinen u'lken bo'liniwi payda bolg'an ha'm kontinentler a'ste aqırın bir-birinen uzaqlasıp ketken. Bo'lingen aralıq da'rya suwları menen tolıp, son'ında ten'iz arqa ha'm qubladan jarıp o'tken bolıwı mu'mkin. Bu'gingi ku'nde Amerikalardın' shıg'ıs jag'alıqları Afrikanın' batıs jag'alıqlarına uqsas formada, bıraq rasında ayırmashılıq bir ko'rgenge qarag'anda bir qansha u'lken, sonın' ushın olar anıq sa'ykes kelmeydi. Atlantika okeanı ha'zirde elege shekem u'lkeyip, al Tinish okeanı bolsa kishireyip barmaqta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Argentïnadağı demalıs orındarınıñ birinde demalwşılar jağağa şığıp qalğan delfïnniñ balasın tawıp aldı. Bul twralı Haber7.com xabarladı. Oqïğa el astanası Bwenos-Ayrestiñ soltüstik-şığısındağı Santa Teresïta kwrortında bolğan. Älgi tiri janwardı marğawday körgen xalıq qoldan-qolğa berip, selfïge jarısa tüsip, onı öltirip tındı. Swsızdıq pen ıstıqqa şıdamay ölip qalğan delfïnniñ balasın keyin olar qumnıñ üstine tastap kete barğan. Bul azday, onıñ ölgenin körgen demalwşılardıñ keybiri swretke tüsirwlerin toqtatpağan. Ayta keteyik, älem boyınşa tek qana Argentïna, Wrwgvay jäne Brazïlïya swlarında ömir süretin La-Plata delfïnderiniñ bul türinen bar bolğanı 30 mıñı qalğan.
24.kz
Kommentarïï


text:
Rusiye Tışqı işler nazirliginiñ resmiy temsilcisi Mariya Zaharova işğal etilgen Qırımda bulunıp, iyül 7-de mühbirler içün Rusiye tışqı siyasetinen bağlı aktual meseleler boyunca er afta teşkil etilgen brifing keçirdi.
Bu aqta rusiyeli nazirlikniñ matbuat hızmeti bildire.
Brifing «Artek» bala merkezinde keçirildi.
«Bu ayrı bir brifing, çünki o Qırım Cumhuriyetinde keçirile. Biz bu yerde «Artek» yolbaşçılığınıñ davetinen bulunamız», – dep ayttı Zaharova, ve bundan evel o, kün devamında lagerniñ bir otrâdında yetekçi olaraq bulunğanını bildirdi.
Brifingde Zaharova NATO ve Rusiye arasındaki munasebetler, Gürcistan ile viza rejiminiñ qolaylaştırılması, terrorizm telükesi, Ukraina ve Rusiye arasındaki munasebetler mevzularını muzakere etti.
Şimdiki vaqıtta Rusiye Tışqı işler nazirligi temsilcisiniñ Qırımğa ziyareti boyunca ukrain ükümetiniñ izaatı yoq.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye Devlet Duması dekabrniñ 6-nda, Rusiyede «çetel agenti» dep tanılğan KHV temsilcileriniñ Rusiye parlamenti alt palatasını ziyaret etmesini yasaqlağan qarar qabul etti. Buña 413 deputat qoltutaraq, bir deputat qarşı çıqa.
Devlet Duması qabul etilgen vesiqanı ABD Kongressiniñ rusiyeli RT telekanalına akkreditatsiyası bermegeni qarşı bir «cevap» dep ayta. Deputatlar ayrıca federatsiya subyektleriniñ qanunyapıcı akimiyetlerine beñzer qararlar qabul etmesini teklif etti.
Rusiye adliye nazirligi dekabrniñ 5-nde Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı (PCE/PC),«Nastoyaşeye vremya» telekanalı, Azatlıq Radiosunuñ tatar-başqırd hızmeti (Azatliq Radiosi, «Idel.Aqiqat», «Faktograf», «Kavkaz.Aqiqat» Qırım.Aqiqatnı «çetel agenti» cedveline kirsetti.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin noyabrniñ 25-nde Federatsiya Şurası tarafından qabul etilgen KHVnen bağlı «çetel agenti» qanunını imzaladı. Bu qanunğa istinaden Kreml, çetel haber vastalarınıñ maddiy yardım menbalarını açıp bermesi istemege ve rusiyeli seyircige bu şekildeki haberni azırlağan malümat menbalarını «çetel agenti», dep tanımağa imkân bere.
Rusiyedeki KHV faaliyetiniñ sıñırlanmasınen bağlı qarar, Rusiye tarafından finansirlengen RT telekanalında ABD akimiyetiniñ ABDde «çetel agenti» sıfatında qayd olması talabına cevap bergenini ilân etken soñ peyda oldı.
Rusiye adliye nazirligi daa evel Qırım.Aqiqat AzatlıqRadiosı leyhasına işiniñ sıñırlanabileceginen bağlı tenbiyelev yollağan edi.
Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı korporatsiyası öz beyanatında – Rusiye ükümeti tarafından çetel KHV qarşı nasıl tedbirler kirsetilecegi ve işbu tedbirler media teşkilâtına nasıl tesir etecegini tahmin etmekten çekingen edi.
Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı korporatsiyasınıñ maqsadı - dünyadaki çeşit devletlerde, şu cümleden Rusiyede de, oquyıcı ve seyircilerge doğru ve halis malümat taqdim etmekten ibaret olğanını qayd ete. «Bizler muhbirlik işimizni devam etecekmiz», – denilmekte beyanatta.
Ukraina Tışişleri nazirligi Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosına bağlı yerdi leyhanıñ «çetel agenti» cedveline kirsetilüvini «söz serbestligine ücüm» dep adlandıra.


text:
Halqara toplulıqnıñ Rusiyege qarşı cezaları Minsk añlaşmalarınıñ yerine ketirilmesine bağlı: şimdilik ateş bütünley toqtatılmadı, sıñırlama tedbirleriniñ lâğu etilmesi aqqında laf bile olmaz. Bunı Almaniyanıñ Lübeck şeerinde körüşken «Yedi memleket» iştirakçileriniñ tış işler nazirleri bildirdiler, – dep haber ete Radio Svoboda.
«Cezalarnıñ devam etmesi Rusiye tarafından Minsk añlaşmalarınıñ yerine ketirilmesi ve Rusiyeniñ Ukraina mustaqilligine sayğısına bağlı», – dep qayd ettiler nazirler.
«Yedi büyük memleket» Ukraina şarqındaki zıddiyet iştirakçilerini Minsk añlaşmalarına riayet etmege çağırıp, Rusiyeni separatistlerge tesir etmege çağırdı.
«Yediniñ gruppası» nazirleriniñ körüşüvi Avropa diplomatiyasınıñ yolbaşçısı Federica Mogherininiñ iştiraki ile Lübeckte eki kün devam etecektir.


text:
Servis Altus .: 509_84_61= :. Beşyüzevler Altus Klima Servisi, Altus Servis Klima montaj Gaz Dolum Servis Beşyüzevler Altus Servisi Altus Kombi Servisi //.:0532 421 27 88:..// Altus Klima Servisi Beşyüzevler kombi servisi Beşyüzevler Klima Servisi Beşyüzevler petek yıkama Beşyüzevler ilaçlı petek temizleme kombi bakımı Beşyüzevler klima bakımı Baykan servisi Baymak servisi Demirdöküm servisi vaillant servisi protherm servisi maktek servisi beretta servisi falke servisi dolcevita servisi Alarko servisi Altus servisi seikon servisi Altus servisi toshiba Panasonic servisi
Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Altus KLima Servisi Beşyüzevler , Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Teknik Servis Beşyüzevler, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Altus KLima Servisi Beşyüzevler , Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Teknik Servis Beşyüzevler, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Altus KLima Servisi Beşyüzevler , Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Teknik Servis Beşyüzevler, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Altus KLima Servisi Beşyüzevler , Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Teknik Servis Beşyüzevler, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Servisleri Beşyüzevler, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Servis Beşyüzevler,Altus Kombi Servis Altus Kombi Servis Beşyüzevler Altus Kombi Servis Beşyüzevler Servis Olarak Hizmet Vermekteyiz Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Beşyüzevler Servis Altus Klima, Altus Kombi Servis Beşyüzevler Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Altus KLima Servisi Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Teknik Servis Beşyüzevler, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Beşyüzevler Altus KLima Servisi, Altus Kombi Servis Beşyüzevler, kombici klimacı usta 1 yıl garanti


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/30 dekäber
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 30 dekäber biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1371 — Vasiliy I, Mäskäw böyek kenäze.
- 1865 — Redyard Kipling, Nobel bülägenä layıqlı bulğan berençe ingliz yazuçı.
- 1929 — Fänil Äsänov, tatar-başqort yazuçısı.
Wafatlar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1944 – Romen Rollan, frantsuz yazuçısı, 1915 yılğı Ädäbiät ölkäsendä Nobel premiäse laureatı.
- 2006 – Säddam Xösäyen, elekke Ğıyraq prezidentı.


text:
14 Temmuz 2011 Perşembe
Isveç (Şvetsiya) arhivlerinde Qırım hanlığı ile bağlı bazı vesiqalar
Temmuz 14, 2011 2011_6, Kerimov İsmail, Muzey, Tarih No comments
Soñ yılları tarihiy ve siyasiy muhit bayağı deñişkeni sebebi ile, evvelden sovetlerge ait olğan vilâyetlerde Qırımnen bağlı arhiv materihalları yavaş-yavaş açılıp başlağandır. Biñlerce gizli vesiqalar Qırım, Ukraina, Rusiye ve digger herlerde çıqqan çeşit matbaa sahifelerinde ardı-sıra dünya yüzüni körmekteler.
Bulardan da ğayrı, eskiden qırımlı oquyıcığa hiç de etip kelip olamağan bir çoq ğayet meraqlı malümatlar çetel arhivlerinden de körünip başladılar. Şular arasında Frenkistan, Germaniya, Avstriya, Lehistan, Türkiye, Romaniya, Venetsiya, Daniya, Macaristan, Litvaniya kibi devlet ve vilâyetlerniñ arhivleri de bardır.
Bu herde biz Stokgolmdeki «Riksarkivet» (Devlet arhivi), «Krigsarkivet» (Harbiy arhiv), «Kungl. Biblioteket» (Qıral kütüphanesi yahut milliy kütüphane), ve «Baltic and East European Graduate School» (Baltika ve Şarqiy Avropa Institutı) kütüphanesinde bulunğan bazı vesiqalar üzerinde toqtalmaq isteymiz.
«Riksarhiv»deki kataloglarda Qırımda bulunğan Isveç elçileriniñ mektüpleri ile bağlı eki papka vesiqalar kösterilgendir. Birinci papkada 1592 – 1742 senelerine ait Qırımdan Isveçke yollanılğan mektüpler, ekincisinde ise, 1710 – 1711 senelerine ait mektüpler. Işbu yazılarnıñ cümlesi originhallar olıp, eski Isveç tilinde yazılğandırlar. Mektüpler ile yalıñız közden keçirme (vizual) surette çalışsaq da, aşağıdaki malümatlarnı bere bilemiz.
Erik Falk ve Zigfrid Raylenbiniñ mektübi. 1592 senesi yazılğandır. herik Falk ve Zigfrid Raylenbi 2-nci Muhammed Giray hannıñ vekâliyetine qoşulıp Isveçten Qırımğa kelgen ediler. Qırımnıñ vekâliyeti ise, Isveçke 1579 senesi yollanıldı. Bu vaqialar Livon savaşı ile bağlı olıp, o zamanda Qırım hanlığı ve Isveç qırallığı özara harbiy-siyasiy añlaşma tizgen ediler.
Mektüp bir tabaq kâğıtnıñ eki tarafından yazılı. Ekinci tarafta, yazınıñ soñunda, mahsus ekslibris mühüri urulğan. Ekslibrisniñ kölemi 1 – 1,5 santimetrlik daireni teşkil etmekte. Üzerinde Isveç simvolları ve Falkniñ Adı yazılı. Mühür sıcaq sürgюç üzerine basılğanı añlaşıla. Zanımızca, müelliflerniñ mektübini kimse deñiştirmesin ve sahtelik yapmasın diye böyle ince şekilde (o zamandaki siyrek tehnologiyalar qullanıp) ekslibris yasatılğan. Aynı mektüp üzerindeki ekinci ekslibris merekep qullanılaraq basılğan.
Beniamin Baronnıñ mektüpleri. Birinci mektübi 1632 senesi yazılğan. Mektüp fransız tilinde olıp, «Monsenor», yani «Menim Efendim» sözünen başlana. Yazılğan heri «Novogorod» diye kösterilgen. Beniamin Baron Isveç qıralınıñ elçisi sıfatında Qırım vekâleti ile birlikte Qırımğa 1632 senesi kelgendir. Onıñ vazifesi – Qırım hanlığı ve Isveç qırallığı arasında harbiy añlaşma tizip, işbu eki devletniñ beraberlikte Lehistan qıralı Sigizmundğa qarşı savaş açmaq meselesinden ibaret edi.
Ekinci mektübi 1632 senesi dekabr 29-da yazılğan. Yazınıñ soñunda sürgюçli mühür turmaqta.
Ayrı ince bir cılt içinde. 1637 senesine ait Adı añlaşılmağan Isveç elçisiniñ yazıları. Bir sıra qırımlı kişilerniñ adları kösterile. Qırım hanı ve onıñ yaqın adamlarına ketilgen bahşış paralarnıñ taqsimi: kimge, qaçar dukattan. Epsi olıp on kişige 677 dukat.
Bu herdeki bazı kâğıtlarda Qırımda (er ihtimal) kerekli adamlarnıñ adlarını ezberlemek içün konspektler yapılğan. Latin elifbesine keliştirmek istegile aynı bir adnıñ yazı variantları yapılğan.
Flori Bottgersniñ mektübi. 1638 senesi yazılğan. Kölemi 4 yapraqtan ibarettir.
Yohannes Mayorsnıñ mektüpleri. Birincisi 1651 senesi aprel ayında yazılğan. Kölemi 101 (yuz bir!) sahifeden ibarettir. Yazılğan herini oqup olamadım. Mundericesinde tatarlarnen lehler arasında uruşlar haqqında yazılar da bar.
Papkada Yohannes Mayorsnıñ aynı senesi Lüblin ve Varşavadan yazğan başqa mektüpleri de bulunmaqta.
Edvard Filipsonnıñ mektübi. 1657 senesi yazılıp Isveç qıralına adalğandır. Bir tabaq kâğıt üzerinde. Mektüpniñ ekinci tarafında 8-10 santimetrlik dairede qalın bir mühür bulunmaqta. Mühür urulğan madde sürgüç olmayıp, beyazca kelgen başqa bir maddedir. Mühür üzerinde Isveç simvolları oyulıp işlenilgen.
Bu cılt içindeki bazı digger mektüpler Qırım hanına yaqın kişilerniñ adından yazılı olıp, üzerlerinde arapça yazılı mühürler basılğan.
Otto Vilgelm Klinkovsformnıñ mektüpleri. Bu mektüpler 1709 senesi Bağçasaray ve Perekoptan yazılğandırlar. O.V. Klinkovsform Qırımğa 1709 senesiniñ yazında kelgendir. Isveç qıralı Karl HII Poltava savaşında ruslarğa yeñilgen soñ, Oçakovğa çekilmege mecbur ola. Ama Qırım hanı Devlet Giray oña Pomeraniyada bulunğan büyük bir qısım Isveç askerleri ile qoşulmağa yardım etecegine eminligile Bağçasarayğa kendisiniñ mahsus vekili O.V. Klinkovsformnı yollay.
Tarihçi alim V. Vozgrinniñ haberine köre, 1709 senesiniñ avgust ayında Bağçasarayğa rus diplomatları kelip barış haqqında añlaşma yapacaq olğanlar. Lâkin Devlet Giray olarnıñ (hainligi ve iylekârlığını bilip – I.K.) «ağızlarını qapattırıp keri döndürgen» (Vozgrin V.E. Rossiya i evropeyskiye stranı v godı Severnoy voynı /istoriya diplomatiçeskih otnoşeniy v 1697 – 1710 gg./ Leningrad. – 1986. – S. 225). Tamam bu ve böyle faktlar O.V. Klinkovsformnıñ mektüplerinden alınğandır.
Mayor Sven Lagerbergniñ mektüpleri. 1710 senesi 26 martta Han-Qışladan (1-nci ve 2-nci yapraqlar), 1711 senesi 19 yanvarde Perekoptan (7-nci ve 8-nci yapraqlar), 1711 senesi 25 yanvarde Perekoptan (9-ncı ve 10-ncı yapraqlar), 1711 senesi 26 martta Perekoptan (11-nci yapraq), 1711 senesi 25 aprelde Bağçasaraydan (14-nci ve 15-nci yapraqlar). Bu soñki mektübinde Ismail Paşa, general Ponяtovskiy ve Islâm Giray qalğaynıñ adları añılmaqta.
Sven Lagerberg kendi yazılarınıñ bazı herlerinde 1711 senesi mart 21, 29, 31 ve aprelniñ 1, 2, 3, 5, 6, 7, 8, 10, 18 künleri olıp keçken harbiy vaqialarnı añlata. Mektüplerniñ cümlesi 34 yapraqtan ibarettir.
Bilgenimiz kibi, Sven Lagerberg Qırımğa 1710 senesi kelip, Devlet Giray ögünde kene Isveçke harbiy yardım meselesini kötere. Isveç diplomatları ve Devlet Giraynıñ kendi hareketleri neticesinde 1711 senesi Türkiye, Qırım, Isveç ve Ukrain askerleri qoşulıp, Pötr 1 ve Moldaviya padişası D. Kantemirniñ birleşken kuçlerine qarşı savaş açıp, olarnı qamaçavğa aldılar. Rus devletçiligi o zamanda büyük tehlüke altında bulunğan edi.
Sven Lagerbergniñ Qırımda alıp barğan kündelik defterleri soñundan, 1896 senesi, Isveçte ayrı kitap olaraq neşir etildi.
Kapitan O.R. Vrangelsniñ mektüpleri. 1711 senesi oktâbr 4 (Bağçasaraydan), 1711 senesi oktâbr 30 (Bağçasaraydan), 1711 senesi noâbr 20 (Bağçasaraydan), 1711 senesi dekabr 14 (Bağçasaraydan), 1712 senesi yanvar 24 (Bağçasaraydan), 1712 senesi mart 6 (Bağçasaraydan), 1712 senesi mart 25 (Bağçasaraydan), 1712 senesi aprel 6 (Bağçasaraydan), 1712 senesi aprel 17 (Bağçasaraydan), 1712 senesi aprel 26 (Bağçasaraydan), 1712 senesi mayıs 16 (Bağçasaraydan). Bundan soñ turğan ayrı mektüpte bir çoq çetelli şahslarnıñ adları ve soyadları berile. 1712 senesi mayıs 19 (Bağçasaraydan), 1712 senesi mayıs 25 (Bağçasaraydan), 1712 senesi mayıs 21-de yazılğan mektüpte çetelli 98 şahsnıñ adları ve soyadları kösterile. 1712 senesi iyül 1 (Bağçasaraydan), 1712 senesi sentâbr 11 (Bağçasaraydan), 1712 senesi noâbr 14 (Bağçasaraydan) yazılğan mektüpleri bulunmaqta. O.R. Vrangelsniñ kendi şahsiyeti hususında malümat bulamadıq.
Kapitan Kristian Skandersniñ mektüpleri. Epsi olıp beş mektübi bulunmaqta. Bular 1712 – 1713 seneleri içinde yazılğandır.
Georg Suttemannsnıñ mektüpleri. 1713 senesi yanvar 21. Bağçasaraydan (2-nci ve 3-nci yapraqlar), 1713 senesi aprel 11. Bağçasaraydan (5-nci yapraq), 1713 senesi aprel 11. Bağçasaraydan (7-nci yapraq), 1713 senesi aprel 20. Bağçasaraydan (8-nci ve 9-ncı yapraqlar), 1713 senesi aprel 20. Bağçasaraydan (10-ncı ve 11-nci yapraqlar), 1713 senesi iyül 9. Bağçasaraydan (12-nci ve 13-nci yapraqlar), 1713 senesi iyül 9. Bağçasaraydan (14-nci ve 16-ncı yapraqlar).
Körgenimiz kibi, G. Suttemanns 1713 senesi aprel 11, 20 ve iyül 9-da bir künde ekişer mektüp yollağan.
Bu parçamızda «Riksarhivde» bulunğan ve Qırım hanlığı ile doğrudan-doğru bağlı vesiqalardan birisiniñ bazı sahifeleriniñ skaner kopiyasını beremiz. Işbu vesiqa 1657 senesi tizilgen olıp 6 yapraqtan (12 sahifeden) ibarettir. Yazılğan tarihçesine esaslansaq, vesiqanıñ müellifi Edvard Filipson olıp çıqa. Çünki tamam şu 1657 senesi Isveçniñ Qırımdaki elçisi şu şahıs edi. Vesiqanıñ biz içün eñ qıymetli herleri, yani adlar cedvelleri, büyük harflerle yazılı olıp, basma şekline keliştirilgen ve bayağı añlayışlıdırlar.
Birinci yapraqta Qırımnıñ bazı koy ve şeyerlerniñ adları berilmekte: Kezlev, Tüptarhan, Yalta, Kerç, Lambat Balıqlava, Sudaq, Kerç. Ama, körüngeni kibi, metndeki bazı adlarnıñ imlâsı tam bugündeki kibi degildir.
Ekinci yapraqta Qırım hanı Islâm Giray ve onıñ yanında, yani devlet başında olğan, digger şahıslarnıñ adları bulunmaqta: Qırım Giray, Sultan-qalğa, Ğazı Giray, Sultan murad, Sefer Ğazı Ağa – vezir, Arslan Ağa – qaznadar, Qutluşaq Ağa – küçük qaznadar, Suleyman Ağa – qapucı, Duan Efendi, Ahtaçı Bey, Suyin Ağa – kilerci, Ahmet Ağa – defterdar, sarraç (sarraf ?), Sefer Ğazı – kяtip, Kris Ağa – yaqın adamlardan (favorit). Qırım hanı yanında Türkiye sultanınıñ yaqınları: Islâm Ağa – vezir, Bekiş Ağa – qaznadar, Qaplan bey.
Üçünci yapraqta Qırım qabileleriniñ asker bölükleri, olarnıñ adedleri, yani qaç kişilik olğanları, ve seraskerleriniñ adları berilmekte: Şirinlerde 5.000, seraskeri Şirinskiy; Sicevutlarda 1.000, seraskeri Mustafa Bey; Barınlarda 1.000, seraskeri Murad Bey; Arğınlarda 1.000, seraskeriAli bey; Qıpçaqlarda 1.000, seraskeri Dostmambet Bey; Dairlerde 2.000, seraskeri Bulat Bey; Yaşlavlarda 5000, seraskeri Selimşah bey; Mansurlarda bazı digger qısımlar ile beraber 5.000.
Añlaşılğanına köre, Edvard Filipson şu vaqıtta Qırım hanı Isveçke yardımğa 31.900 asker bere bilecegi hususında söz yürüte.
Aynı yapraqta Qırımda sözü keçken bir qaç murzalarnıñ cedveli berilmekte: Qaraş(ay) Bey Murza, Batırşah Murza, Sicevut Murza, Adil Murza, Can Mambet Murza Şirinskiy, Aqsaqal Murza, Mustafa Murza, Islâm Murza Noğayskiy ve digerleri Zanımızca, Filipsonnıñ maqsadı Isveç qıralına Qırımda tesiri büyük olğan murzalarnı köstermek edi. Çünki eki devlet arasındaki harbiy añlaşmalar içün yollanılğan heyetler, delegatsiyalar yanlarına kerekli adamlar içün ya aqça, ya da bahşışlar ketire ediler.
Dörtünci yapraqta da noğay qabileleriniñ büyükleri ve olarnıñ harbiy kuçleri hususında qısqa malümatlar ketirile. Astr-han murzalarından Tanumambet Ulu, Orumbet Ulu, Bori Murza kibi kişiler kösterilip, olardan 20.000 asker toplana bilecegi ihtimal etile.
Bundan soñra Kulmi-Kah ve Sultanı Murzanıñ adları añıla. Orumbet Ulunıñ adı Perekop ile bağlı hernen añıla. Komendant Aydemir Murza hususında laqırdı yürütile. Sırtlan Murza ve Okkaz Murzalarnıñ adları añıla.
Oraq Ulu, Mamay Ulu, Zeydaq Ulu, Qazay Ulu kibi qabileler kösterilip, Oraq Ululardan 3.000 asker, Mamay Ululardan 900, Urus Ululardan 900 asker toplana bilecegi söylenile. Şu qabilelerniñ özara münasebetleri haqqında fikir etile.
Beşinci yapraqta Qırımnıñ Azav noğayları hususında malümat berilip, Emir Ağa, Ançaqay Ağa, Kazbek Ağa, Eşqazı Ağa, Berdibek Ağa, Bayram Ağa, Юgut Qaraş Ağa, Seypittin Ağa, Bekbolat ağa, Pittik Ağa, sultan Ağa, soñra ise Edige Bey, Nuraddin Murza, Mansur Murza (bazı adlar hiç añlaşılmay – I.K.), Qaya Murza, Qutlumambet Murza, Dalmacı Murza, Sırtlan Murza, Qutlusaç Murza, Qaplan Murza, Alubattalı Mambut, Emir Ağa, Aq Mulla, Qumuqlu Mambet kibi adlar kösterile. Yapraqnıñ soñunda «appendiks», yani «koşma» sözü yazılğan olıp, 6-ncı yapraq da mezkür sözden başlay ve evelden yazılğan qırımca adlarğa 30-ğa yaqın hristian adları qoşula. Bu soñkileriniñ bazıları izaatsız, bazıları ise, añlatmalar ile berilip bir söz yahut ibare ile cedveldeki adamlarnıñ unvanları ya da hızmet herleri kösterile. Meselâ: Toma Dvornik Velikiy – referent (tevsiyeci), Stepanus Serdar Velikiy – general, Kotnarskiy – sekretar ve ilâhri.
Ebet, Isveç diplomatlarınıñ öz qırhallarına Qırımdanyazğan mektüpleri, mahsus soyadlar katalogları daha ögrenilmedi. Ama vizual bir tedqiq bile, bu qadar meraqlı şeyler meydanğa çıqarmaqta. Zanımızca, mezkür vesiqalarnıñ tekstleri tolusınen oqulsa, mililiy tarihımızda daha belli olmağan çoqtan-çoq meraqlı şeyler dünya yüzüni köre bilirler.
II
Stokgolm arhivleri ile bağlı birinci parçamızda («Yıldız».– 2004.– № 1) Isveç elçileriniñ 1592 senesinden başlap 1742 senesine qadar Qırımdan kendi devletlerine yazğan mektüpleri üzerinde fikir yürsetken edik. Bu herde ise, Qırım hanlarınıñ Isveç qırhallarına yollağan bazı mektüplerini (muhabbetnamelerini) közden keçirmege çalışacaqmız.
Bu mektüpler Stokgolm devlet arhiviniñ (Riksarkivet) derin her altı bodrumlarında (podvhallarında) bulunmaqta. 2003 senesi noâbr 6-da arhiv hadimlerinden Ingrid herikson ile mahsus liftte beş qat aşağı (er altına) enip, uzun ve keñ köridorda sıralanğan büyük demir qutular arasından keçerek, bir masa yanına bardıq. Ingrid herikson belgilengen seyflerden uç karton qutu çıqarıp masa üzerine herleştirdi. Bu qutular içinde Qırım hanlarınıñ Isveç qırhallarına yollağan mektüpleri saqlanmaqta.
Qutularnıñ üzerinde mektüplerniñ nomerleri ve sayıları belgilengen. Kösterilgen uç qutuda böyle raqamlar turmaqta: I-nci qutu № 13 – 150; II-nci qutu № 135 – 180; III-nci qutu № 181 – 213. Bir ve bir qaç sahifeden ibaret olğan mektüplerniñ epsi qalın beyaz kâğıtlar üzerinde qara merekkepnen yazılğan olıp, olarğa urulğan bazı tamğalı mühürleri renklidirler. Mektüplerniñ bazıları buklü, bazıları ise açıq şekilde buluna. her bir sahifesi, aralarına qutunıñ tolu formatında mahsus qalın beyaz kâğıt töşelip, ayrılğandır.
Qutular üzerindeki nomerlerge köre esap etilgende, mektüplerniñ sayısı 214-ke bara. Aynı arhivde kopiyasını aldığımız bir katalogda ise 78 mektüp kösterile ve isveç tilinde olarğa izaatlar berile.
Qırım hanlarınıñ isveç qırhallarına yollağan mektüpleriniñ qılıfları renkli yipekten tikili ve dülber nağışlı olıp ayrı qutuda saqlanmaqtalar. Qılıflarnıñ keñligi 8 – 10 ve uzunlığı 30 – 35 santimetrdir. Mektüplerniñ kendileri açıq alda keñligine 30 – 35, uzunlığına 0,5 – 1 metroğa bara. Şunıñ içün olarnıñ çoqusı rulon şeklinde toplanıp buklengendir.
Añlaşılğanına köre, mektüpler yalıñız hanlarğa ait olmayıp, aralarında qalğay (hanlıq iyerarhiyasında ekinci şahs), nureddin (hanlıq iyerarhiyasında uçünci şahs) ve bazı harbiy şahslarnıñ, seraskerlerniñ hanlar adından ve ya hanlar ile beraber imzalağanları da bulunmaqta.
Vaqıt qıtlığı sebebinden bu mektüpler üzerinde o herde kerekli derecede çalışmağa çare bulunmadı ise de, mezkür arhivniñ kataloglarında işbu bitiklerniñ arab hurufatında berilgen bazı faksimile metin parçalarından misal ketirecekmiz.
Mektüplerden birisi Bahadır Giray bin Selâmet Girayğa aittir. Yazı tarihi hicriy esapnen 1047 senesi sefer ayıdır (milâdiy: 1637 senesi iyün ayı). Rezmiy Bahadır Giraynıñ kendi haqqında «Gülbün-i-hanan» eserinde böyle haber berile: Rezmiy Bahadır Giray Selâmet Giray hannıñ oğludır. Babasınıñ hanlığı zamanında Bahadır Giray rehin olaraq (kefalet, garantiya sıfatında) Istanbulğa konderilgen ve bilâhire (soñradan) yanbolu qasabası kendisine has olmaq üzere tevcih olmuştı (çevrilgen edi). Bahadır Giray yanboluda bulunğan alimlerden, ariflerden (bilgi saiplerinden) ilm-u-irfan tahsil etti. Ve sıq-sıq kendileri ile körüşmekle onlardan pek çoq faydalar kördi. (Türk) padişası 1048 (1047 ? – I.K.) senesi muharrem ayınıñ on uçünci künü Bahadır Giraynı sarayına davetle uhdesine (vazifesine) Qırım hanlığını tevcih etti… Bahadır Giray tahtqa keçtikten soñra, biraderlerinden (qardaşlarından) Islâm Giray Sultannı – qalğay, ve Safa Giray Sultannı – nureddin (olaraq) tayin etti…
Hanlığı zamanında Bahadır Giray «Azaq» qalesini azat etip Qırımğa döngen vaqıtta, 1050 (milâdiy 1640) senesi recep ayında (arabiy aylarınıñ edincisi) taun (çuma) hastalığından, 40 yaşında eken, vefat etti. Hanlıq tahtında dört buçuq yıl bulunğandır 4 (S. 214). Qırımtatar edebiyatı tarihinde Rezmiy Bahadır Giray ve onıñ zevcesi (qadını) Hanzade Hanım ğayet istidatlı şairler kibi de bellidirler.
Yuqarıda qayd etkenimiz kibi, Bahadır Giraynıñ Isveç qıralına mektübi hicriy 1047 (milâdiy: 1637) senesi yazılğan. «Gülbün-i-hanan»da tahtqa minmesi 1048 kibi kösterile. Zanımızca, bu ekincisinde bir senege yañlış bar. Çünki Bahadır Giray Isveç qıralına Bağçasaraydan 1047 senesindeki mektübini endi han olaraq yaza. Mektüp böyle başlay: «Uluğ Orda ve uluğ yürdın, ve taht-i-Qırımın, ve Deşt-i-Qıpçağın, ve soñsız çoq Tatarın, sağışsız Noğayın, ve tağ ara Çerkesin, ve Tat ile Tavgeçin, sağ qolın, ve sol qolın, ve din-i-mюbin (hayır ve şerrini ayırğan) ve islâm köziniñ uluğ padişahı Bahadır Giray han bin Selâmet Giray han bin Devlet Giray han hazretlerimizden uluğ Orda, ve uluğ yürdın, ve Işvet (Isveç) tahtınıñ, ve çoq hristiannıñ uluğ padişahı olan iftihar-i-azam (büyük iftihar) amiran alem-i-elmesihiye (hristian aleminiñ emiri) muhtar efahim-i-küberan (serbest büyüklerniñ büyügi), eltaifete (lâtiflikke), elyusufiye (dülberlikke) sahip, ezяl elhaşime velükâr (birlikniñ sağlamlığını kutken), sahib-i-eldelâil, elmecit ve eliftihar (ölkösterici, şeref ve iftihar saibi), umdet-ul-erbap (erbaplarnıñ dayanağı), elnaqus zübdet-ul-eshap (kilse çañı davuşlarınıñ eñ yahşısına sahip), elarz ve elnamus muhalesete-i-nişan (arz ve namus ve dostça muamele nişanı), musadaqat-ı-unvan (qarşılıqlı dostluqnıñ unvanı), bilfil (aqiqiy olaraq) Işvet qıralı olan dostımız ve qarındaşımız…»
Yani açıq körüngeni kibi, Bahadır Giray hanlığını tasdıqlap Isveç qıralı ile dostça harekette bulunacağını añlata. Rezmiy Bahadır Giraynıñ tahtqa mingeni ve vefatı hususında başqa raqamlar kösterilgen çeşit menbalar olsa da5, «Gülbün-i-hanan»nıñ özünden çıqarılğan mantıqqa köre, onıñ vefatı hicriy 1051-ge (1641) kele.
Mektüp yazılğan senesi, yani 1047-de, Bahadır Giray tarafından nureddin olaraq tayin etilgen Safa Giray da Isveç qıralına mektüp kondere. Işbu mektüp Qadı-Saraydan (daha bir variantta «Qaçı Saray» dep yazıla) yollanılğan. Formatı 42,5 h 30 santimetrden ibaret. O devirniñ yazı üslübi saqlanaraq Safa Giraynıñ yazısı da aynı şekilde başlap, bir qaç satırdan soñ hususiyleşe. Stokgolm arhiviniñ katalogında arab yazısındaki faksimilesi aşağıdaki satırlar ile sıñırlana: «Uluğ Orda, Uluğ yürtnıñ ve Deşt-i-Qıpçaqnıñ ve taht-i-Qırımnıñ ve soñsız kop Tatarnıñ ve sağışsız Noğaynıñ ve tağ ara Çerkaçnıñ (Çerkesniñ) ve Tat bilâ (!) Tavğaçnıñ, oñ qolnıñ ve sol qolnıñ uluğ padişahı bolğan şecaatlü (ürekli) ve azametlü (ulu), ve şevketlü (eybetli) Bahadır Giray han, dam devlete-i-muabbad elâ юm-i-elmizan (devleti mahşer kününe qadar devam etsin!), hazretleriniñ qarındaşı men uluğ nureddin Safa Giray Sultan, dam fi hafz Rabtina elmelâik elmestaan (Юce ve Qudretli Allah onı her vaqıt saqlasın ve qorçalasın!), hazretlerimizden…»
Qırım hanlarından daha biri Mehmet Giray bin Selâmet Giraynıñ Isveç qıralına yazğan mektübiniñ söz başı azbuçuq olsa da, hususiy epitetlernen ayrılmaqta. Bu mektüp hicriy esapnen safar ayınıñ 1-de 1065 senesi (milâdiy 11 dekabr 1654) Bağçasaraydan yollanılğandır. Formatı 100 h 35 santimetrden ibaret. Mektüpte böyle satırlar bar: «Tañrı tebarek (mubarek) ve Taalânıñ rahmi ve inayeti (keremi) birle (!) uluğ Orda, uluğ yürtnıñ ve Deşt-i-Qıpçaq, ve taht-i-Qırımnıñ ve cümle tatar ve kop Noğaynıñ uluğ padişahı olan miñ uluğ Mehmet Giray han, dam devlete-i-elâ юm el mizan (devleti mahşer kününece tursun!), hazretlerimizden…».
Qırım hanlığından Isveçke yollanılğan mektüpler arasında Murad Giray hannıñ bir mektübi ayrıca diqqatqa lâyıqtır. Fikirlerini yazı diplomatiyası ile ne qadar «cülâlasa» da, zamanınıñ qanlı çarpışmaları ve Qırım hanlığı kendisiniñ serbest durumını qorçalamaq içün nice meşaqatlar arasından keçkeni añlaşılmaqtadır. Mektüpniñ yazı tarihi tam belli degil. Ama Murad Giray tahtta hicriy 1088 – 1094 (milâdiy: 1678 – 1683) seneleri bulunğanını ve rus askerlerini 1089 senesi «Çehrin» qalesi içün savaşta eñgenini köz ögüne alsaq, mektüp 1089 (1679) senesi yazılğanını tahmin etmek mümkün. Çünki mektüpte tamam şu olıp keçken çarpışmalar da añlatıla.
Murad Giray bin Mubarek Giraynıñ hanlığı siyasiy cietten ağır ve murekkep bir zamanda keçkendir. Rusiyeden ğayrı, Lehistan ve Avstriya ile olğan savaşlarda iştirak etti. Ama o zamanda çoq defalar olğanı kibi, ğalebesi taqdirlengen, yeñilmesini ise bağışlamağanlar. Avstriyalılar ile «Vardin» qalesi içün savaşta yeñilgeni sebebinden 1094 senesi şevval ayında (milâdiy sentâbr-oktâbr 1683) tahttan endirildi… Murad Giray 1107 (1695) senesi 69 yaşına kelip Sarac-Elide vefat etti. Qırım hanı tahtında bulunması 5 yıl ve 9 ayğa bardı 6 (S. 84 – 86). Murad Giraynıñ mektübinden aşağıdaki parçanı misal olaraq ketiremiz. Mektüpniñ formatı 58 h 43,5: «…dostım Moskov ile din-i-islâm beyninde (arasında) qadimiy dostlıq, bamır Allah (Allah şaat), bir qaç seneden beri bağzay (nefret) ve adavete (düşmanlıqqa) mюbeddel olup (almaşıp) nayire-i-harb (cenk alevi) ve qattal (oldürmeler) kemal mertebe iştialde idi (çoq kereler tutaştırıla edi), ve lâkin cenab-ı-Rabbi, alabd (Onıñ yanında hiç bir şey degilim), hazretleriniñ iradet eylemesi taaliq itmedigi qol sяyile (ğayreti ile) bir iş vucüda kelmez idi ki, bi iştibah (şübhesiz) dar vahaliya taaluq (bataqlıq ile bağlı) tesyir-i-taqdir (taqdir ölu) mюmtena elteğayür (deñişip olamağanı) ile ma binamazda (namazsızda) mucaddadan (yañıdan) qadimiy dostlıq mюesser olıp (qolaylıqle bulunıp) böyle hayırlu işi siz dostımıza bildirmek içün ve sizuñle (!) dahi tarh-i-esas (esas qurıp) müveddet (dostluq) ile dostan(e) ilâ (!) muamelât (münasebet) ilmek içün işbu muhabbetname-i-hюmaün (mubarek) devlet-i-mağrunımız (yaqın devletimiz) tahrir (yazma) ve elçilik hızmetile qudve(t) elâ misal ve elâ giran (rehber sıfatında sizge konderilmek içün) Ğaniş ağa zeyd (adlı) qadr (serbest) qulumız tayin olunmıştır. Inş Allah Taalâ vusulında hezar tazim ve tekrim birle (Allah Taalâ içün çoq sayğı ve hürmet ile) divanıñıza (büyük meclisiñizge) alup muhabbetname-i-hюmaünımızı (dostane mektübimizni) feth ve qıraat itdurup (açıp ve oquttırıp) ve elçi qulumızı eglendirmiюp dostane mektüp ve izdiyad (çoq) muhabbet ve müvaddate bais muamelât (dostça münasebet) ile selâmet haberiñiz bildiresiz…»
Bulardan ğayrı, yuqarıda qayd etkenimiz kibi, Stokgolm arhivinde bir sıra diger hanlar, qalğaylar, nureddinler, kяtipler ve hansarayğa yaqın adamlarnıñ mektüpleri bulunmaqta. Aşağıda bularnıñ sırasını beremiz. Mektüpler cedveli tolu degil. Olarnı imzalağan şahslar ve, belli olğanı taqdirde, nereden ve ne vaqıt yollanılğanları qayd etile. Yazılğan tarihçeleri milâdiy esabındadır. Rast kelgen toponimler Qırım içün klassik şekilde, yani eki sözlü olaraq alındı. Bir çoq hallarda mektüplerniñ özlerinde de öyle yazılğan (Aq-Saray, Bağça-Saray, Qadı-Saray, Kok-Köz, Aq-Mescit, Süyren-Saray, Bulğanaq-Saray, Taş-Яrğan ve ilâhri). Nomerleri katalogda olğanı kibi qaldırıldı. Mektüpler ve olarnı imzalağan şahslar bulardır:
№ 135 han Bahadır Giray bin Selâmet Giray (Bağça-Saray, 25 iyün 1637)
№ 136 Islâm Giray (yazılğan tarihi: 25 iyün 1637).
№ 137 nureddin Safa Giray bin Selâmet Giray (Qadı Saray, 1637)
№ 138 Baht Giray (Bağça-Saray, 25 iyün 1637).
№ 141 Meñli Giray (1637).
№ 142 Can Timur Bek (1637).
№ 143 Islâm-Ağa (Bahadır Giray hannıñ yaqın adamı sıfatında, 25 iyün 1637).
№ 144 Mustafa-Ağa (hansaraynıñ yüksek rutbedeki hızmetkârı sıfatında).
№ 145 Islâm Giray bin Selâmet Giray (30 iyül 1650).
№ 146 qalğay Qırım Giray bin Selâmet Giray.
№ 147 nureddin Ğazı Giray bin Mubarek Giray (Qadı-Saray, 1650).
№ 148 Meñli Giray bin Islâm Giray (Bağça-Saray, 30 iyül 1650).
№ 149 Devlet Biyim (Bağça-Saray, 1650).
№ 150 Ferah Biyim Sultan (Bağça-Saray, 1650).
№ 151 Sefer Ğazı-Ağa (1637).
№ 152 Islâm Giray bin Selâmet Giray.
№ 153 Timur-Ağa (11 noâbr 1654).
№ 154 qalğay Ğazı Giray (Aq-Saray, 11 noâbr 1654).
№ 155 Mehmet Giray bin Bahadır Giray (11 noâbr 1654).
№ 156 Mehmet Giray bin Selâmet Giray (Bağça-Saray, 11 dekabr 1654).
№ 158 nureddin Adil Giray bin Selâmet Giray (Qadı-Saray).
№ 160 Sefer Ğazı Ata
№ 161 Ali Ğazı-Ağa.
№ 162 Abdulkerim-Ağa.
№ 164 Can Mırza-Ağa.
№ 165 han Mehmet Giray bin Selâmet Giray (Bağça-Saray, 1 fevral 1661).
№ 166 Ahmet Giray bin Mehmet Giray.
№ 167 Selim Giray.
№ 168 Sefer Ğazı (Karl H Gustav adına, 1660).
№ 169 nureddin Murad Giray Sultan bin Selâmet Giray (Kok-Köz, 1654).
№ 170 han Adil Giray bin Devlet Giray (Bağça-Saray, 1 sentâbr 1666).
№ 171 Qırım Giray Sultan bin Devlet Giray Sultan.
№ 172 Devlet Giray Sultan bin Fatih Giray Sultan.
№ 173 Taht Giray Sultan bin Fatih Giray Sultan.
№ 174 Hisam Giray Sultan bin Fatih Giray Sultan.
№ 175 Ferah Hanım Sultan bin Mehmet Giray Sultan.
№ 176 qalğay Qırım Giray bin Devlet Giray (Aq-Mescit, 11 iyül 1668).
№ 177 nureddin Devlet Giray bin Fatih Giray (Süyren-Saray, 9 avgust 1668).
№ 178 Taht Giray Sultan bin Fatih Giray Sultan.
№ 179 nureddin Devlet Giray bin Fatih Giray.
№ 180 Taht Giray Sultan bin Fatih Giray Sultan (1670).
№ 181 Hacı Giray bin Qırım Giray Sultan (1669).
№ 182 Ferah bin Mehmet Giray (1670).
№ 184 Murtaza Ali-Ağa (Bağça-Saray, 11 iyün 1668).
№ 185 han Selim Giray bin Bahadır Giray han (Bağça-Saray, 1677).
№ 186 qalğay Selâmet Giray Sultan bin Bahadır Giray (Bağça-Saray, 2 iyül 1677).
№ 187 nureddin Safa Giray Sultan bin Safa Giray Sultan (Bağça-Saray, 2 iyül 1677).
№ 188 Bahadır-Ağa (Işvet /Isveç/ qıralınıñ vekiline berilgen mektüp).
№ 189 han Murad Giray bin Mubarek Giray Sultan (Bağça-Saray, 1679).
№ 190 qalğay Tohtamış Giray Sultan bin Safa Giray Sultan (Bağça-Saray).
№ 191 nureddin Sultan Saadet Giray bin Qırım Giray Sultan (Bulğanaq-Saray, 1678).
№ 192 Hacı Giray Sultan.
№ 193 Ahmet-Ağa.
№ 194 han Murad Giray bin Mubarek Giray (Bağça-Saray, 1681).
№ 195 qalğay Tohtamış Giray Sultan bin Safa Giray Sultan (Aq-Saray, 1681).
№ 196 nureddin Saadet Giray bin Qırım Giray (Taş-Яrğan, 1681).
№ 197 Sultan Mubarek Giray bin Mehmet Giray han (Siviren /Süyren?/, 1681).
№ 198 Ahmet-Ağa (19 mayıs 1681).
№ 199. Han Murad Giray bin Mubarek Giray.
№ 200 qalğay Tohtamış Giray bin Safa Giray (Aq-Mescit, 10 mart 1682).
№ 201 nureddin Saadet Giray bin Qırım Giray (1682).
№ 202 Hacı Giray bin Qırım Giray Sultan (Bağça-Saray, 1682).
№ 203 Ğazı Giray Sultan bin Mubarek Giray Sultan (Aq-Saray).
№ 204 Mubarek Giray bin Mehmet Giray.
№ 205 han Murad Giray Sultan.
№ 206 han Murad Giray.
№ 207 Ahmet-Ağa.
№ 208 han Timur bin han Mehmet (1712).
№ 209 han Devlet bin Hacı Selim Giray.
№ 210 han Qaplan Giray bin el Hacı Selim Giray han (1715).
№ 211 han Selâmet Giray bin el Hacı Selim Giray (24 dekabr 1741).
№ 212 han Selâmet Giray bin Selim Giray (15 mayıs, 1742)… Bu soñkisinden de qısqa bir parça misal olaraq ketiremiz: «Tañrı tebarek (mubarek) ve Taalânıñ lütf (eyiligi) ve inayeti (keremi) ile Qırım ve Quban ve Qabartı ve sair tayfa-i-Çerakise (Çerkes qabileleri) ve Bucaq ve qabail-i-Deşt-i-Qıpçaq (Deşt-i-Qıpçaq qabileleri) ve umumen noğaylüân (!) ve bilcümle aşair-i-mırzayan ve tatarannıñ (cümle mırza ve tatar qabileleriniñ) han-ı-azamı (büyük hanı) ve ferman fermayı (emir bergeni), hhükümdarı olan biz Selâmet Giray han hazretimizden…».
Açıq körüngeni kibi, Qırım hanlığınıñ tarihini ögrenmek içün bu ve bu kibi bitiklerniñ ehemiyeti ğayet büyüktir. Mektüplerdeki malümatlar o devirniñ umumiy hayat levhasını aydınlatmağa, belli olmağan noqtalarını açıqlamağa ve şu ile tarihteki faktlar, isbatlar ve mantıq zıncırınıñ yetişmegen alqaları qoşulmasınen kerekli bilgilerniñ bütünligini yaratmağa yardım eteler. Zanımızca, bu meselede Milliy Meclisimiz yardımcı olsa, işbu yazılarnıñ epsiniñ kopiyalarını yaptırmağa imkân bulunır. hem de bular mutlaq matbaa yüzüni körip, meraq etici ve mюtehassıslarğa açıq olmalılar.
Işte, maqalemizniñ 1-nci ve 2-nci qısımlarında qısqadan olsa da Stokgolm arhivlerinde bulunğan Qırım hanlığı ile bağlı bazı vesiqalar üzerinde fikir yürsetip, konkret materihallarını közden keçirdik. Bundan soñ basılacaq maqalemizniñ 3-nci qısmında Qırım hanlığınıñ haritaları ile tanışacaqmız. Olarnıñ kopiyaları Isveç harbiy arhivinden alındı. Zamanı kelip bir fursat bulunır ise, bu materihallar daha tolu ve daha mükemmel işlenip ayrı şekilde neşir olunacağına umit etemiz.
Qullanılğan edebiyat:
1. BSE (Bolşaya Sovetskaya entsiklopediya). Trete izdaniye. Tom 29. – Moskva: Sovetskaya Entsiklopediya. – 1978. – 640 s. – S. 338 – 358.
2. Vozgrin V.E. Istoriçeskiye sudbı krımskih tatar. – Moskva: Mısl . – 1992. – 446 s.
3. Abdullayev I. Vozrajdayemıy arhiv: tseli i perspektivı // Golos Krıma. – 2001. – 2 fevr. (№6).
4. Halim Giray. Gülbün-i-hanan yahut Qırım tarihi. Aqmescit: Dolâ.– 2004.– 288 s. (Ablâkim Ilmiyniñ azırlağan 1909 senesiniñ neşrinden latin hurufatına transliteratsiyası ve rusçağa tercimesi Kemal Qoñuratlınıñ; umumiy redaktsiyası Nariman Seytyagyayevniñ).
5. E. de Zambaur. Manuel de genealogiye et de chronologiye pour l` histoire de l` islam (Avec 20 tableau: genealogi ques hors text et 5 Cartes).– 1927.
6. Le khanat de Crimeye dans les archives du Müzeye du Palais de Topkapi / Presente par A. Bennigsen, P.N. Boratav, D. Desaive, Ch. Lemerciyer-Quelquejay. Paris.– 1973.


text:
14 Temmuz 2011 Perşembe
Teatrimizniñ tarihi haqqında
Temmuz 14, 2011 2011_5, Dil Bilimi, Edebiyat ve tenqit, Kerimov İsmail, Tarih No comments
Kerimov I.A.
Belli olğanı kibi Qırımnıñ avtohton medeniyeti biñyıllarnen olçenile. Arheologiya qazuvlarınıñ neticelerine köre, Qırım yarımadasındaki tsivilizatsiya esnası paleolit devriniñ soñlarında bile kendi hususiyetlerinen açıq-aydın ayrılıp turmaqta. Arheolog-alim A. Şepinskiy öz ilmiy işlerinde qadimiy qırımlılarnıñ taş ve diger eşyalardan yasağan aletleriniñ (pıçaqlar, burğular, süyrüuclar, qazağılar) yapma usulı ve üslüplerini ve komme medeniyetiniñ hususiyligini ayırıp köstere.
Neolit zamanında (8 – 3 biñyıllıqlar milâdiyden evel) taş aşındırma, çölmek savutlar yasama, orme, toquma işleri bayağı yüksek seviyede edi ki, bunıñ sebebi de Qırım yarımadası Ğarp ve Şarqnıñ toquşqan sızığı, bu taraftaki insanzat tarihiniñ bir tecribe meydanı olmasındadır. Qırımtatar medeniyetini temelli ögrengen alimlerden biri S.M. Çervonnaya qayd etkeni kibi, Qırım yarımadası Yunan koloniyaları bu herge tökülmesinden çoq evel kendi başına ilerilegen original medeniyetinen ayrıla. Ekinci taraftan, Qırım başqa medeniy tesirlerge açıq bir meydan sıfatında buluna.
Teatr medeniyeti Qırımda eki biñ yıldan ziyade bellidir. Ve herli teatrniñ şekillenmesine, ebet, Yunan ve cineviz koloniyalarınıñ sahna medeniyeti büyük rol oynağandır. Ama, bir çoq alimlerniñ qayd etkenleri kibi, şu koloniyalarnıñ özleri de Qırımdaki herli halqnıñ medeniy tesiri altında ediler. Milâdiyden evel 3-nci asırnıñ ortalarında Hersoneste qurulğan teatr 3200 seyirci sığdırğanı alda, bu medeniy ocaqqa Qırımnıñ avtohtonları da yüzyıllarca bağlı edi. Soñundan ise, her keske belli olğanı kibi, Yunan ve cineviz, ve şu cümlede Hersones halqınıñ büyük qısmı da, qırımtatar milletiniñ etnogenezine qoşuldılar. Şunıñ içün Qırımda milliy teatr haqqında söz yürütilirken, onıñ biñyıllıqlarnen inkişafında medeniy tesirlerniñ bütün kompleksini ve qoşulmalarını köz ögüne almaq lâzimdir.
Rus şiiriyetiniñ pişdarı M. Voloşinniñ nazarında «Qırım – bu /çeşit medeniyetlerniñ qatıp, qalıplaşıp qalğan/ bir müzey degil de, insanzat ozeniniñ taşqan irmaçıqları kibi, Qırımğa aqıp kirgen, ve bu tınç herde ösunlar vari qat-qat qatmerleşip yıllarca biri digerine organik sürette qarışıp ketken» medeniy varlıqtır. Ve tamam bu variyet, yani yarımadağa kirgen medeniyetlerniñ organik qarışması ve uzviy bağlanması qırımtatar milliy medeniyetiniñ temelini, onıñ tarihini teşkil etmekte.
Qırımtatar milliy teatriniñ aydın ve özgün inkişafı Qırım hanlığı zamanında da olıp keçkendir. Bu herde biz Ğarp ve Şarqnıñ qoşulma sızığını yañı bir sıfat alğanını körmektemiz. Milliy teatr destesiniñ mahusus urbaları, dekoratsiyalar, temsil mevzuları, vaqiaları qarışıq çeşit macera levhaları – episi şarq koloritinde ediler. Ama ğarp teatri kene de saray seyircileriniñ nazarlarından ayrı qalmay.
HY – HYIII asırlardaki büyük elçilerniñ yazıları ve bir çoq seyahlarnıñ haberlerinden körüne ki, hansarayda qırımtatar teatr destesinden ğayrı, fransız ve diger desteler de spektakller qoя ediler. Saray teatri hususında bir çoq meraqlı malümatlar o zamanda neşir etilgen «Avropa teatri» adlı qalın jurnalda da körülmekte. Bu jurnalnı nemse maarifçisi Bюşing çıqara edi.
Prussiyadan büyük elçi sıfatında Qırımğa yollanılğan leytenant fon der Golts ve kene de hansarayda bulunğan Frantsiya konsulı Baron de Tottnıñ haberlerine köre, Qırım Giray Molyerniñ icadınen o qadar meraqlana ki, hatta Baron de Tott vastasınen Frantsiya qıralı Lüdovik XV-niñ şahsiy kяtibi Ruffinge «Tartüf» eserini qırımtatarcağa çevrilmesini sımarlay. Fransız teatrinden ğayrı, Qırım Giray Prussiya qıralı Büyük Fridrihniñ sarayındaki teatr sanatı ile de meraqlana. Qırım Giraynıñ suhbet vaqtında fon der Goltske bergen suallerinden añlaşılğanı kibi, onı sahnada obraz yaratma usulı ve tipajlar, spektakllerni muzıka ile yaraştırılması, dramaturgiya kütüphanesi toplanılması kibi meseleler de meraqlandıra.
H1H asırnıñ soñ çeriginde qırımtatar teatriniñ yañıdan canlanması körüne. Onıñ hayatı hususında haberlerniñ çoqusı o zaman neşir etilmege başlağan I. Gasprinskiyniñ «Terciman» gazetasında qayd etile. Bu malümatlarnı tahlil eterken, milliy teatrniñ zemaneviy añlamda faal şekilde ilerilegeni açıqlana. Sahnada hem qırımca, hem de tercime eserler qoyulmağa başlay. Bundan ğayrı, «Terciman»da basılğan parçalarda ve ayrı kitaplar şeklinde çıqqan pyesalarnıñ kiriş sözlerinde milliy teatr sanatınıñ nazariy esasları ve inkişaf yolları aydınlanıla.
S. Kerimovanıñ monografik tetqiqatından körüngeni kibi, 1882 senesi qırımtatarca «Bahtiyar» adlı lirik drama dünya yüzüni köre. Ve bu seneden başlap XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başı devrinde qırımtatarca bir sıra acayip pyesalar neşir etile. Şular arasında cihan klassik dramaturgiyasına kirgen Molyer, Puşkin, Namiq Kemal, Gogol, Gorkiy kibi yazıcılarnıñ eserleri de bulunmaqta.
«Terciman»da qayd olunğan qırımtatarca teatr temsillerinden ilkisi 1886 senesine aittir. hem bu parçada spektaklge bir çoq seyirciniñ merağı celp olunğanı qayd etile.
XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında sahna sanatına mюptelâ olğan aktörlarımızdan C. Meinov, S.A. Ozenbaşlı, S. Mishorlı, E. Qaişev, I. Lemanov, S. Hattatov, Mansurskiy, I. Lütfi, O. Zaatov, A. Terlikçi ve digerleri kendi faaliyetlerinen milliy sahna sanatımıznıñ inkişafına büyükten-büyük isse qoşqandırlar.
Milliy dramaturgiyamıznıñ yañıdan yol alması ve qırımtatarcağa başqa tillerden tercimeler – sahna sanatı usullarınıñ çeşitligi, öyün şekilleriniñ kenişlemesi ve temsil levhalarınıñ dinamikasını arttırdılar. Sahnada horeografiya, libas (urba), zengin dekoratsiya ve muzıkağa ziyadece diqqat etilmege başlandı.
1901 senesi Bağçasarayda teatr temsilleri içün bina ayrılğan soñ, repetitsiyalarnıñ sayısı arttı ve keyfiyeti bayağı yahşılaştı, aktörlarnıñ tipik obraz yaratma plastikası üzerinde çalışmalarına daha güzel imkânlar doğdı. Sahna önetme çezimleri etkileşti, daha effektli oldı, milliy turmuş levhaları zenginleşti.
Artistlerniñ sanı artması, maddiy cietten eyice teminlenmesi ve sahna levhalarını büyültmek imkânları 1905 – 1908 seneleri içinde sahnada keniş tarihiy dramalarnı qoymaq imkyaniyetlerini doğurdı. Meselâ, o seneleri Bağçasarayda «Nadirşah», Qarasuvbazarda «Şeyh Sanan», Kezlevde ise, «Alim Azamat-oğlu» kibi kölemli drama levhaları sahnalaştırıldı.
1910 seneleri Qırımnıñ çeşit koşelerinde kino sanatı da yayılmağa yüz tuttu. «Canlı fotolar» seyircilerniñ hoşuna kete, merağını arttıra ediler. Bu hal milletimiz arasında «sinemacı» peyda olmasına ciddiy bir vesile edi . «Terciman»nıñ haberine köre, qırımtatarlar arasından birinci «sinemacı» Suleyman Ahmedov oldı. O, 1912 senesi kerekli aletlerni satın alıp Bağçasarayda aftada eki-üç defa seyircilerge filmler kösterip başladı. Bir qaç aydan soñ, hatta «Nur» adınen kinozal da açqan edi.
Buña beñzer kinozhallar 1913 senesi Aqmescit, Yalta, Aluşta, Derekoy ve diger herlerde de açıldı. «Sinemacı»lar arasında kezlevli Mustafa Ibraimovnıñ adı da belli edi. Çoq paalı olğanına baqmadan, Mustafa efendi öz işinde mюkemmel ğarp tehnikasını qullandı.
1914 ve 1916 seneleri rus rejissörı V.K. Viskovskiy Alim Azamat-oğlu ile bağlı mevzuda eki film çıqardı. Söz kelimi, bu filmlerniñ her ekisi de bugünde Rusiye devlet filmofondında saqlanmaqta. Aynı mevzunı belli qırımtatar yazıcısı U. Ipçi de qullanıp 1925 senesi kinostsenariy yaza. Rejissör G. Tasin ise 1926 senesi şu kinostsenariyden tolumetrajlı yañı film çıqara. Aynı vaqıtta bu film Moskvada «Vostokfilm» yarışında birincilikni qazana.
1905 senesiniñ inqilâbiy vaqialarından soñra, sahna sanatı Qırımnıñ bir çoq başqa şeyer ve köylerinde canlanmağa başlağandır. Derekoyde ise, 1909 senesi hatta eki qatlı teatr binası qurulıp, birinci qatında seyirciler içün qavehane de açılğan edi.
Teatr bu – keliri olğan bir sanat edi. Qırım gençleri teatr ile oğraşıp özleriniñ kereklerini odey ve bundan da ğayrı, yüksek tasil almağa qullanalar. Belli qırımtatar edipleri S. Hattatov. I. Lemanov, C. Meinov, E. Qaişev, O. Zaatov ve digerleri tasil aldıqları zaman teatr destesiniñ maliye fondundan faydalandılar. Bağçasarayda teatr kelirinden çeşit hayriye cemiyetlerine ve bir sıra medeniy yararlıqlarğa, şu cümlede şeyer kütüphanesine, para ayrılıp turğandır.
Teatr sanatına yaqınlaşmadan başlap teatrde iştirak etmesine qadar evrimni qadın-qızlarımız da keçkendir. Aktrisa hanımlar XIX asırnıñ soñunda daha hiç qabul etilmeyip, nefret fışqıruvlarına oğray ediler. Ama yavaş-yavaş 1910-ncı senelerde endi olarnıñ «qılıqlarına» dayanmağa mecbur olğan seyirciler köründi. Şunıñ içün sahna sanatına avesli hanımlarnıñ sayısı ep arttı. Teatrimiz, 1899 senesi sahnada iştirak etken ilk müsülman aktrisasından başlap, 1917 senesi ayrı hanımlar destesi teşkil etilmesine qadar öskendir. A. Tayganskaya, F. Şirinskaya, E. Çelebiyeva, A. Bolatukova, Z. Şirinskaya, E. Bolat, Gisa Zak ve diger bir sıra aktrisalar «Eşil ada» adına teatro destesini meydanğa ketirip çeşit gastrollerde bulundılar. hem bu destede olardan bazıları kendilerini hem dramaturg (A. Tayganskaya), hem de rejissör sıfatında (A. Bolatukova, A. Tayganskaya) sınadılar.
O. Aqçoqraqlı, C. Meinov, U. Ipçi, U. Bolatukov, Ya. Şakirali, U. Trupçı, S. Badraqlı, I. Aliyev, A. Bekçaytayev, A. Çayta, Ya. Hayat, A. Qüyümcı, A. Umerov, A. Celâlov, I. Murtazayev, A. Tabanalı, A. Paşa, I. Abitov, A Kurkçi ve digerleri 1917 – 1921 seneleriniñ belli teatr sanatkârları ediler. O devirde istidatlı artistlerimizni merkezge celp etme ve sahna sanatımıznıñ inkişafına milliy parlamentimizniñ büyük yardımları toqunğandır. Devirniñ qalabalığına baqmadan, teatr destelerine kerekli şaraitler yaratıldı. Ebet, o zamanda «Qırım Giray», «Adil Giray» kibi büyük dramaturgiya levhalarını sahnada qoymaq, 20 – 30 adamlıq truppalarnıñ şeyer-şeyerden gastrol etmeleri içün mıtlaq hükümetniñ yardımı kerek edi.
Sahnanıñ yañı ifade imkânları ve daha meraqlı sıfatlarını açmaq maqsadını 1923 senesi teşkil etilgen Qırımtatar devlet drama teatri kollektivinde köremiz. Bu destede çalışqan yaş aktör, rejissör, ressam, horeograf ve çalğı ustaları qısqa vaqıt içinde Aqmescitniñ eñ büyük teatr salonında bir sıra acayip spektakller oynağan ediler.
Umer Ipçiniñ «Fahişe» draması seyirciler ile tolıp taşqan teatr salonlarında senelerce oynaldı. O devirniñ gazetalarında bu eser hususında «qırımtatar dramaturgiya destesinde solmaz bir gül» kibi epitetler qullandılar.
C. Meinov, U. Ipçi, E. Parikov, H. Gurcü kibi akter ve rejissörlarnıñ tabiy istidat kuçü sayesinde sahna sanatımıznıñ yalıñız bediy sıfatı degil de, hatta tehnologik esnası deñiştirildi. 1920-nci seneleriniñ ortalarında sahnanıñ aylanma usulını icat etip, pyesa qoyulmazdan evel bir qaç türlü dekoratsiyalar toplap azır tutmaq imkânları açıldı. Meselâ, U. Ipçiniñ «Aylan-aylan celtirmen» eseri aylanma sahnada qoyulğan edi. Teatrde mehanikler, yarıqlatma operatorları, dekorator-ressamlar çalışmağa başladılar. Artistlerniñ sesi, laqırdı tarzı, obraz yaratma plastikası üzerinde ciddiy işlenildi. Sahnada yañı ifadeler araştırılırken, yañı maddeler, mulâjlar, çeşit mehanizmler celp etildi.
1920-nci seneleriniñ başlarında Qırımtatar sahnasında folklorımıznıñ klassik süjetleri üzerinde «Çorabatır», «Tair ve Zore», «Arzı-qız» kibi spektakller oynaldı. Dramaturgiyanen oğraşıp acayip eserler yaratqan icatkârlarımız da arta başlağan edi. Kyazim Useinovnıñ «Muhacir közyaşı», Umer Ipçiniñ «Nenkecan hanıma», «Şahin Giray», Osman Aqçoqraqlınıñ «Bağçasaray közyaş çeşmesi», Ayşe Tayganskayanıñ «Başmağım», Яя Nacip Bayburtlınıñ «Zavallı Ayşe» ve bir çoq diger istidatlı elnen yaratılğan eserler sahna yüzüni kördiler.
Qırımtatar devlet teatrinde büyük artistlerimizniñ benefislerini keçirmek ananege çevrildi. «Yeñi dünya» gazetasınıñ haberine köre, yalıñız 1924 senesi Aqmescitniñ büyük teatr salonında Ayşe Tayganskaya ve soñra meşhur öyüncı Hayri Emir-zadeniñ benefisleri olıp keçti. hem benefis aqşamları adeten çalğılı-türküli büyük kontsertlernen yaraştırıla edi.
O zamanda devlet teatrimizniñ SSSRniñ başqa respublikalarına gastroller ile çıqmağa imkânları bar edi. Truppanıñ bazı akterları ise, Moskva, Qazan, Baku, Taşkent ve diger şeyer truppalarında stajirovka keçip tecribe topladılar. Kollektivde icadiy ahenk ve köterenki ruh hüküm sürdi. Bazı юbiley tedbirlerinde Qırımtatar devlet truppası bir aqşamda 2 – 3 spektakl qoя bildi. Temaşalar çoq keç bitse de, seyirciler hayret ve sevinçler içinde evlerine döne, meşhur artistlerniñ istidatlı öyünlarına quvana ediler.
Lâkin çoq yazıq ki, 1920-nci seneleriniñ soñlarında bu sevinç ve iftihar duyğuları ğaya qüyüsı ağzında bir eglenmege beñzedi. Yani bu hal sovetler rejiminiñ köterilgen qılıçı astında bir eyforiyanı añdırdı. Çünki 1928 senesi başlanğan mюthiş repressiyalarnıñ dalğası Qırımtatar devlet teatrine de etip keldi. Sıranen aktör ve rejissörlar hiç bir türlü qabaatları olmadan sürgünlik ve türme cezalarına oğratıldılar. 1933 senesi Qırımtatar teatr, muzıka ve balet tehnikumınıñ açılmasına baqmadan, siyasiy boşboğazlıq ve istidatsızlıq, boş dañğırdılar milliy teatrniñ icadiy tamırlarını kemirip yıqmağa başladılar…
Germaniya işğali devrinde NKVD türmelerinden qaçqan ve bolşevik zulumından qurtulğan sahna ustalarımıznıñ bir qısmı okkupatsion hükümdarlarınıñ sıqıntısına baqmadan, teatr işlerini yañıdan canlandıralar. Belli artistimiz Ibadulla Grabovnıñ hareketleri sayesinde 1942 senesi Qırımtatar devlet truppası Qırım Merkeziy Müsülman Komitetiniñ himayesine keçe. Çoqusı hanımlardan teşkil olunğan az sayılı teatr kollektivi yañıdan repetitsiya ve temsillerini başlay. Birazdan teatr kollektivi yanında yaş istidatlar içün teatr studiyası da açıla. yarımada içerisinde imkânı ve merağı olğan gençler bu studiyağa qatnaylar. «Azat Qırım» (1942 – 1944) gazetasınıñ haberine köre, 1942 senesi fevral 14 künü Aqmescitte «Qırımtatar toyu», 1943 senesi mart 25-te «Bağçasaray haremi», 1943 senesi aprel 10 künü Bağçasarayda Uzeir Gacibekovnıñ «Arşin mal alan» komediyası, 1943 senesi oktâbr 19-da Aqmescitte teatr studiyasınıñ genç artistleri ile birlikte «Humaün quş ve olmez cadı» kibi spektakller oynalğan edi. O zamannıñ medeniy adımlarından Qırımnıñ çeşit herlerinde çalğı ansambllerniñ çalışması, Aqmescitte «Ana yürt» adlı jurnalnıñ çıqması, bir qaç rayonlarda ve merkezde çeşit şekilde litseyler açılması, qırımtatarca derslikler neşir etilmesini de ayrıca qayd etmek kerektir.
1943 senesiniñ keç kuzünde bir taraftan sovet rejiminiñ zulumından qurtulmaq içün, diger taraftan nemselerniñ zorbalıq hareketleri neticesinde milliy teatr kollektiviniñ büyük bir qısmı Rumıniyağa taşına. Şu arada truppanıñ rehberliginde Murtaza Velicanov bulunğan edi. Dobruca vilâyetiniñ köylerinde yaşağan vatandaşlarımıznıñ evlerinde herleşerek, milliy truppa kene öz işini devam ettirdi. Şaire Piraye Qadri-zadeniñ haberine köre, fursat bulundığı zaman, o herde de qırımtatarca bir qaç spektakl qoyulğan edi.
Rumıniya topraqlarına sovet askerleri kirgen soñ, NKVD soldatları bir çoq başqa qırımlılarnen beraber milliy teatr destesiniñ azalarını da haps eteler. Olarnı Orta Asiyağa, Leninabadğa, yollaylar. Bir çoq artistlerni türme cezasına oğratalar. Artistlerden birisi Seydali Mustafayev hapstan qurtulıp Rumıniyada qalıp kete.
18 mayıs 1944 senesi halqımız üstünden genotsid hareketi yapılğan soñ, teatrimizniñ faaliyeti bus-bütün kesildi.
Bugündeki Qırımtatar Akademik muzıkalı drama teatrimizniñ tarihi 1989 senesinden başlana. Milliy hareket faalleri halqımıznıñ dalğa-dalğa Vatanına keri dönmesine yol açtılar. Qırımda yavaş-yavaş medeniyetimizniñ canlanması da başlağan edi. Qart artistlerimizden Ayşe Dittanova, Ilyas Bahşiş, Seithalil Osmanov, Akim Cemilev, Suleyman Umerov, Merem Ibraimova ve digerleri sovet rejimindeki spetskomendaturalarınıñ zulumından sağ qalıp, Qırımğa qaytqan soñ, milliy sahna sanatımıznı canlandırmaq içün faal hareketlerde bulundılar.
1989 senesiniñ avgust ayından teatrge işke qabul etilmesi içün konkurs ilân etildi, ve çoqqa barmadan truppa toplandı. Sahnalaştırmaq içün yazıcı Ю. Bolatnıñ «Arzı-qız» draması azırlanmağa başlandı. Evi-barqı yoq, her tölelerinde, vokzhallarda gecelemege mecbur olğan artistlerimiz, qıyınlıqlarğa baqmay işke berildiler. Çoq şeyler yañıdan, tecribe olmadan yapıla edi. Sahna sanatına aşna olmağanlar da çoq edi. Lâkin her şeyge qatlanıldı, sabır etildi, ve eñ esası çalışmadan usanılmadı.
Işte, bu ğayretniñ neticesi olaraq, 1990 senesi aprel 15 künü Aqmescitniñ M. Gorkiy adına büyük teatrinde «Arzı-qız» dramasınıñ premerası olıp keçti. Beş kün devamında qoyulğan bu spektakl 500 seyirci sığğan salonnıñ taşıp tolması ile keçirildi. Tuvğan medeniyetine asret olğan halqnıñ gurdeli alğışları ve «Enfes!» («Bravo!») sesleri zalnı sarsıta ediler. Aktörlarnıñ közleri yaşlardan yıltıray, sevinçleri içlerine sığmay, ve bular episi milliy teatr yañıdan canlanğanını köstermekte edi.
Qırımtatar teatri açılması münasebetinen konderilgen hayırlav telegrammalarınıñ birisinde Devlet teatrler herkяnıñ reisi Kiril Lavrov böyle yazdı: «Aqmescitte açılğan qırımtatar muzıkalı drama teatri biz içün aqiqiy bayram olıp, qırımtatarlar devletimizniñ eñ istidatlı milletlerinden olğanı körünmekte…»
Çoq vaqıt keçmedi… Bugünde Qırımtatar Akademik muzıkalı drama teatri halqara medeniy variyet sıfatında qabul etilmekte!


text:
Rusiye prezidenti vekillerinden, qırımtatar halqı lideri Mustafa Cemilevge Vladimir Putin ile körüşmek teklifleri kele. Bu vekiller ima eteler – körüşüvniñ neticeleri işğal etilgen Qırımda apis etilip tutulğan oğlunıñ kelecegi ve Cemilevniñ Qırımga yiberilmesi ya da yoq, bağlı. Bunı, Rusiye tarafından Qırımğa kirişi yasaq etilgen Mustafa Cemilev Paдio CBoбoдa-nıñ efirinde bildirdi. Cemilevniñ fikirince, onıñ oğlunı rusiyeliler esir etip tutmaqtalar. Qırımtatar halqı lideri emin, Qırımnıñ işğali beş yıldan ziyade devam etmez ve o, vatanğa qaytıp olur.
– Siz, telefon vastasınen laqırdı etken adam, Vladimir Vladimiroviç Putin ne aytqanını eşitkendirsiz. O, Qırım işğal etilgen soñ, yarımdanı ekinci kere ziyaret etti. Ve bütün yasaqlarğa qarşı olğanını söyledi. Siz ve Refat Çubarovğa yarımadağa kiriş yasaq etilgeni aqqında sualge cevap bererek, yasaqlarğa qarşı olıp, dialog qurmaqnıñ tarafdarı olğanı, amma, «Qırımnıñ keçmişinde yüz bergen meselelerni kendi faydasına qullanğanlarına qarşı» olğanını ayttı, bu kibi şerikler Putinge kerek degil. Siz buña cevap olaraq ne ayta bilesiñiz?
– Men bilgenim kibi, anda müzey hadimlerinen körüşüv keçirilgen edi. Davet etilgenler arasında qırımtatarı da bar edi, Bağçasaraydaki Tarihiy müzeyniñ müdiri, bilgenime köre onıñ namzetini Moskvada pek tasdiqlamaq içün çoq vaqıt keçti. Bir de bir qolaysızlıq olmasın dep, qorqa ediler. Şu körüşüvde o, Putin qırımtatarlarnıñ liderlerini ne sebepten yasaqlağanlarını añlaşılmay, dep ayttı. Bu al, qırımtatarlarnı çorlandıra, dedi. Prezident te oña, bu kibi yasaqlarğa qarşı olıp, amma keçmişniñ mesellerini qullanıp para qazanğanlarınen dialog qurmağa razı olmağanını bildirdi. Asılında, sualge doğrudan-doğru cevap bermedi. O dialognı köremi ya yoq, dep soradılar, çünki bizim onıñnen dialog alıp barmağa niyetimiz yoq. Dialog onıñ aydutlarınen qurula, bu da yeterli. Em de, seyircilerniñ deñişkenine köre, bu sualge cevapnı da deñiştire. Misal içün, meni qolumda Avstriya prezidenti Fişerniñ mektübi bar, onda o meni vatanğa yibermegenleri sebebinden çorlanğanı ve bu meseleni Putinnen körüşken vaqıtta muzakere etecegini yazdı. Soñ daa yazdı: «Biz siznen laf etken vadelerni yerine ketirdim, Putinnen körüştim, o da, qırımtatarlarğa müsbet baqqanını ayttı, lâkin, Mustafa Cemilev, Ukraina parlamenti deputatı ve Ukraina vatandaşı olğanı içün, oña kirişke izin berip olamağanını söyledi. Başqa bir şey aytmadı». Aytqanları mantıqsız olğanını köremiz – bu menim Vatanım, ebet, men mında deputat olaraq saylanğan edim, mında qayd etildim, çünki esasen mında çalışam. Yasaqnıñ buña ne alâqası bar? Sovetler zamanında Vatanğa qaytmaq içün küreştik, bunıñ yerine Rusiye apishaneleri ve ve lagerlerge oğradıq – Kolıma ve ilâhre. Nasıl para aqqında ayta? Biz de «maqtanıp» yürsek, endi «maqtanğan» er kesni vatanğa yibermeycek olalarmı? Demek, Putinniñ özüni Rusiyege yibermemeli, çünki onıñ yapqanı tek «maqtanmaqtan» ibaret. Yani, mantq yoq. Daa doğrusı, gebist kibi tüşüne – men seni begenmeyim, onıñ içün seni sıqıştıracam, yibermeycem ve ilâhre.
– Amma, Vladimir Putin siznen körüşmege istegen edi, daa doğrusı laqırdı etmege niyeti bar edi. Ve telefon arqalı laf etken ediñiz – ondan çoñ Qırım işğal etilyegn edi. O vaqıt, sizni «satqınlıq», «maqtav»da qabaatlanğan edimi?
– Aksine! Men oña aytqan edim: «Ordularıñıznı bizi mtopraqlarımızdan çıqarmaq kereksiñiz, çünki ağa-qardaş olğan halqlar arasında munasebetler bu kibi şekilde qurulmaz, bu munasebetlerni boza bilesiñiz», o da maña lâtifetli sözler söyledi. Menden başqa cevapnı beklemegenini ayttı – devletniñ er vatanperveri bu kibi cevap bermesi kerek, dep qayd etti, amma referendumnı bekleyik, dedi. Meni pek ürmet etkeni, halqım içün çoq yapqanımı bildirdi, şimdi ise, men olmaycaq bir adam olğanımı ayta.
– Bu telefon bağı «referendumdan» evel oldı?
– E, martnıñ 12-nde, «referendumdan» evel ve o özü bağlanmağa rica etken edi.
– Bu bağ aqqında nasıl etip añlaştıñız? Siznen yardımcısı bağlandımı ya da birden laf etip başladıñız? Bağ nasıl quruldı, hatırlatsañız?
– Bu vaqialardan evel, Aqyardaki Rusiyeniñ vekili maña Putin mennen körüşmege istegenini aytqan edi. Men soradım, biz ne aqqında laf etedejkmiz – bizim devlet başımız bar, parlament yolbaşçısı. O da: «Qırımdaki vaziyet aqqında», dedi. Men, bir şeylerni muzakere etedejk olsañ, mevzunı bilmek kerek, dedim – Rusiye Qırımdan ne istey. Meseleni ögreneyik. «Körüşkende, bilirsiñiz», dep ayttı. Soñ anda barmağa teklif ettiler. Amma, kene de Pütinnen körüşmek içün degil, Meytemir Şaymiyevnen körüşecek edik (Tatarstannıñ sabıq prezidenti). Qazanda körüşmege añlaştıq. Putin bunı bilgen soñ, Şaymiyevge ayttı: «Moskvağa keliñiz, körüşüviñiz Moskvada olsun, men de laf etmege isteyim». Şaymiyev, men buña azırımmı, dep soradı. Men cevaplandım: «Menim onıñnen laf etecek şeyim yoq, keliñiz körüşeyik, soñra, bu meseleni çezermiz», dedim. Bu mevzuda Yatsenük, Turçinovnen laqırdı ettim. Yatsenük ayttı: «Aytacağı belli, özüñiz qarar beriñiz». Men Moskvağa Şaymiyevnen körüşmege kettim. O, nenen yardım etmege mümkün, dep soradı. Men de, öz bağ ve itibarını qullanıp, Rusiyeniñ ahmaqlığını tüzetmege ve Putinge ordularnı çekmege aytmağa rica ettim. O da külümsirep: «Özüñiz aytsañız, o telefon arqalı bekley, dedi». Biz ekinci qatqa köterildik, yarım saat etrafında laf ettik.
– Bunıñ episi Şaymiyevniñ odasında olıp keçtimi?
– Ebet, Moskvadaki kabinetinde. Ekinci qatta, divan ve teleon tura, ğaliba bağ qurmaq içün bir yer. Putin aytqanı kibi, bu telefon doğrudan-doğru onınen bağlay, istegeni vaqıtta bağlanmam mümkün. Şaymiyevge kelip, telefon açmaq mümkün, dedi. O vaqıt ,bam-başqa edi. Elbette, ilerideki munasebetler, añlaşıp olacamız, ya da yoq, buña bağlı edi. Añlaşıp olmağanımız içün, men «maqtançaq» oldım.
– Amma, sizge maniasız Qırımğa qaytmağa imkân berdiler. Semetdeşleriñiz qarşıladılar, amma qaytqan soñ – 5 yılğa kiriş yasaq etildi.
– Yoq, Putinnen laf etken soñ, men Brüsselge yol aldım, anda NATO ştab –kvartirasında körüşüvim bar edi, soñ New-Yorkta – Havfsızlıq şurasında körüşüv teşkil etildi, aprelniñ 17-nde qaytqanda, meni yibermeycek oldılar. Bir buçuq saat içinde bir şeylerni teşkerdiler,telefonlaştılar, soñ kirgizdiler. Amma, aprelniñ 19-nda çıqqanda, Rusiyege 5 yıl içinde kelmege yasaq olğanını bildirdiler. Men Rusiyege baracağım yoq, dedim. Men 86-da Kolımadan ketken soñ, Putiniñiz çağırmasa edi, anda asıl barmaz edim, dep cevap berdim. O da maña: «Qırım da – Rusiye», dedi. Maña berilgen vesiqada, müür, imza, bir de bir malümat olmağanı içün, matbuat vastaları da meseleni kötergenleri sebep, Moskva resmiy olaraq yasaq etmegenini ayttı. Moskva bu meselede nufuzını köterecek ola, dediler. Men Sokvağa yol aldım, çünki Qırımğa doğru kelgen seferler yoq, Şeremetyevoda FSB hadimi kiriş yasaq etilgeni ve atta Kiyevge biletni ketirdi. Şu gece Qırımğa maşnanen kettim. Qırım ve qıtaiy Ukrainanı ayırğan yerge keldim – sıñırda askerler, OMON, BTRler tura edi, sanki olarnen cenkleşecek edik. Bizim 3-4 maşinamız bar edi. 4-5 saat anda turdıq, laf ettik – neticesiz. Soñra, Devlet Dumasından maña telefon açtılar, şu deputat Avropa Şurası Parlament Assambleyasınıñ azası ola, ve ayttı: «Siz Putinge mektüp yazıp, Qırımğa yibermege rica etse ediñiz, men de onı birden oña kirsetip, bu meseleni al eter edik», dedi. Men de, ne sebepten qomşu devlet prezidentinden izin soramaq kerekim, dep soradım. Bu noqtada laqırdımız yekünlendi. Soñra, Türkiye elçisi telefon açtı, Türkiye prezidenti Erdogan er şeyni köz etkenini ayttı, Ukrainada da qan tökülmesinden saqınğanını ayttı, ve sıñırdan çekilmege rica etti, bu meseleni diplomatik şekilde çezmege tırışmaq kerekligini qayd etti.
– Keçenlerde, bizim zenaatdaşlarımız, Putin Qırımğa kelgen so aqmescitliler arsında sorav keçirdiler. Bazı adamlarnıñ fikirince, o «büyük bir iş» yaptı. Bunen razısızmı?
– Qırımnıñ şimdiki vaziyetni közge alsaq, «referendum» devamında olğan eyecan şimdi ğayıp olayata. Bazıları özlerini aldağan kibi duyalar, atta bunıñ episini becergen şahıslar çetleşip başladılar. Bir qaç kün evelsi men «Espresso TV»-de çıqışta bulundım, ve Rusiye aqqında eyi bir şeyler aytmağa rica ettim. Er kes şaştı elbette. Men ayttım, kimi satıldı – arbiyler, prokuratura, militsiya hadimleriniñ şahsiy işlerinde «İşançsız, vatanına hain ete bile», kibi yazılar peyda oldı. Ve olarnı uzaq bir yerge yollaycaq olalar. Adamlarnıñ da közü qayttı. Amma, soravdan keçkenler başqa bir şey aytıp olamaz ediler – Putin böyle, Putin şöyle, degen olsa ediler, FSB olarnıñ yaqasına yapışır edi. İşğalni qabul etmegen qırımtatarlar bile, bu mevzuda qonuşmaylar. Tek özara laf eteler. Çünki devamını bileler. Ve Qırımda olğan şimdiki akimiyet sovet akimiyetinden de beter. Çünki sovet ükümetinde, iç olmadım apis ete ediler, taqiq ve mahkeme ete ediler. Elbette lagerlerge ep bir yollay ediler, amma belli bir nizam bar edi. Şimdi adamlar ğayıp ola keteler.
– Qırımtatar yigiti ölgeni belli, o işğalniñ başında Qırımda tınç narazılıq aktsiyasını keçirgen edi…
– Bundan soñ, daa çoq adiseler yüz bergen edi.
– Bir de bir vaqia taqiq etilemi?
– İç bir taqiqat yapılmay. Reşat Ametovdan başlayıq, o yigit ukrain bayrağını alıp, narazılıq bildirmege çıqtı. «Yutubta» onı maşinağa itergen şahıslar, atta yüzleri körüne. O yaşağan qasabada, bunıñ episi nasıl olğanını bileler, amma bir kimse bir şey aytmaz, çünki qorqalar.
– Zanıñızca, ne qadar devam etecek? Qırımtatarlarnı Stalinniñ zamanından başlap aşalay ediler. Şimdi bu aqaretler devam etkenini aytasıñız, bunı Qırımnı işğal etken rusiyeliler yapalar. Qırımtatar halqı ne qadar daa dayanıp olur?
– Men saqınğan bir şey bar, qırımtatarlarnıñ eñ eyileri şimdi qırımnı terk eteler. Meclis yarımadanı terk etmemege çağıra, amma anda yaşamağa çaresi yoq. İqtisadiy meseleler çette tursın – anda nefes almağa imkân yoq.
– Sizniñ fikiriñizce, Putin bunı istey.
– Ebet, istegeni kibi ola. Amma, bizim fikirimizce, Putinniñ qurumı yaqın kelecekte yoq olur. Faqat tek Putin degil ,umumen rusiyelilerniñ qurumı ğayıp olacağından saqınam, çünki prezidentniñ yapqanları rusiyelilerniñ menfaatlarına da ters kele. Devletniñ itibarından bir şey qalmadı. Ebet, biz şimdi Ukrainada yaşap, yañı demokratik devletni quramız, qırımlılar da bizge baqıp, daa yazıqsınırlar, kibi laflar saçmadır. Şimaliy ve Cenübiy Koreyanıñ misali bar. Şimaliy Koreyadaki yaşayış – ceennem yaşayışıdır, amma olar Cenübiy Koreyanı yahşı yaşağanları içün nefret eteler. Olar da yaramay yaşağanlarını isteyler. Bu kibi alğa kele bilemiz, em de qırımlılarnıñ isteklerine iç bir şey bağlı degil. Referendumlarnı keçirmege imkândan marum qaldılar. Bir de bir şeyni yañıdan baqmaq aqqında laqırdıları içün Rusiye Federatsiyasınıñ separatizmge çağıruv maddesi boyunca cezalancaqlar.
– Siz lagerlerden keçtiñiz, açlıq tuttıñız, ve neticede, sovet acderhanı yeñdiñiz. Şimdi ise?
– Şimdi de yeñermiz, buña vaqıt kerek. Bu saçma bir şey – Putiniñ qurumı bütün dünyağa qarşı çıqa. Elbette, ğalebe içün adamlar çekişecekler, şarqta kibi, ölecekler.
– Ciz qırımtatarlarnıñ ğalebesinde eminsiñiz. Em de umumen boş oturmaysız, Nenen oğraşasınız? Refat Çubarov ve sizge yapılğan yasaqlar boyunca nasıl iş alıp barıla? Kimlernen körüşesiñiz? Bu vaziyette qırımtatarlarnıñ aqalırın qorçalamaq içün ne yapıldı ve yapılacaq?
– Birinciden, Qırım alış-verişniñ malı olmamaq içün çalıştıq, yani Putin Ukrainağa ordularnı kirsetmesin, Donetsk ve Lugansktan aydutlarını keri qaytarsın dep, Qırımnı oña qaldırayıq ta, soñra adım-adım qaytarırırıq. Faqat, Obama, biz onen iyunniñ 3-nde Varşavada la etken edik, iç bir vaqıt yarımada aqqında unutılmaycaq, işğal etilgen topraqnıñ er köşesi azat etilecek, dedi. Men bellesem, öyle de olur, amma bu aqta er vaqıt aytmaq ve oğraşmaq kerek.
Qırımda qalğan semetdeşlerimizge yardım etmek kerek. Er aqsızlıqqa cevap bermeli. Bir qaç biñ adam meni qarşılamağa keldi, olarnı Ukraina ile sıñırnı qanunsız keçtiler, dep qabaatladılar, olarnı endi para cöremesi ve cinaiy işler bekley. Amma, halqara qanunlarğa köre, iç bir sıñır yoq. Onıñ içün, işğal etici akimiyetniñ sanktsiyalarına Avropanıñ insan aqları boyunca mahkemesinde şikâyet etmeli ve men bizim ğalebemizde 100 fayız eminim.
– Çubarov ve siziñ işiñiz ne oldı?
– Bu mesele boyunca vesiqalarnı azırlaymız, olarnı da insan aqları boyunca Avropa mahkemesine berecekmiz. Ukraina baş prokuraturası yanında Qırım işleri boyunca İdareni teşkil ettik ve işğal etici akimiyetniñ memurları yapqan aqsızlıqlarğa keskin cevap berecekmiz, cinaiy işler açılacaq – yani, imkânımız olğanı qadar aqlarımıznı qorçalaycaqmız.
– Oğluñıznıñ vaziyeti nasıl? O şimdi uquq qorçalayıcılar aytqanı kibi, ruslar tübünde qalğan topraqlarda esir kibi qalmaqta.
– Soñki sefer Pütninniñ vekilinen telefon bağımızdan evel laqırdı etken edim. Bir qaç afta ögüne o kelip, Putin mennen körüşmege azır olğanını ayttı. Maña Rusiyege barmağa yasaq olğan vaqıtta, nasıl etip körüşecekmiz, dep soradım. O da, laqırdımıznıñ neticelerine köre, oğlum azat olunacaq, maña da Qırımğa yol açılacaq de pima etti. Men cevaplandım. «Devletiñiz ne qadar pis eken, yolbaşçıñız bile esirler ala», dedim. Yani oğlumnı menden kerekli cevap almaq içün, emir etip tutalar. «İç bir dialog qurlmaycaq», dep ayttım.
– Siz ve Refat Çubarovğa 5 yıl içinde vatanğa kelmege yasaq ettiler. Sizniñ fikiriñizce, Rusiyeniñ işğali çoqqa sürermi?
– 5 yıl desek, çoq olur. Men bellesem, daa tez qaytarılır. Şimdi elbette, qaç ay, qaç yıl sürecegini bir kimse aytıp olamaz, amma, işğal ille ki biter ve Qırım Ukraina terkibine qaytır. Amma, endi er şey bam-başqa olacaq. Ve vatanımızğa qanun boyunca qaytırmız ve Ukraina vatandaşları ve topraqlarına aqsızlıq yapqanlar mesülietke çekilecekler.


text:
Qırımtatar milliy Meclis binasına FSB ve mahkeme hadimleri keldiler. Olar «Qırım» Fondı» hayriye teşkilâtınıñ reisi Riza Şevkiyege mahkeme qararını oqudı ve mülkni müürlemege azırlanalar.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Meclis kâtibiyetiniñ reberi Dilâver Akiyev bildirdi.
«Qırım» Fondı»na ait olğan mülkni müürlecekler, ğaliba. Tafsilâtlı malümat daa yoqtır. FSB ve mahkeme hadimleri, pek çoqlar, kabinette bulunıp, er şeyni qayd eteler», – dedi Akiyev.
Onıñ malümatına köre, sentâbr 16 künü keçirilgen tintüv vaqtında olğanı kibi, Meclis binasına kimseni kirsetmeyler ve içeriden kimseni yollamaylar. Akiyev şunı da bildirdi ki, Şevkiyev özüni yaramay duydı, oña acele yardımnı çağırdılar.
Qırımtatar milliy Meclisi «Qırım» Fondı»na ait olğan binada yerleşe.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, saba sentâbr 16 künü qırımtatar milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ evinde de tintüv keçirildi, neticede onıñ bilgisayarı tutıp alındı.
Bundan soñ qırımtatar milliy Meclis binasını da sarıp aldılar, anda tintüvler keçirildi.
Qarasuvbazar regional Meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evinde de tintüvler keçirildi, bundan soñ onı sorğuğa alıp kettiler.


text:
Aqmescit rayonınıñ mekteplerinden birinde ukrain tilinde kitap ve dersliklerni toplap, çöplük obasını yaptılar ve mektep talebeleriniñ ögünde olarnı yoq etmege başladılar.
Bu aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev Facebook saifesinde bildirdi.
«Bizim mektebimizde ukrain tilinde ve Ukraina aqqında kitap ve dersliklerni topladılar. Olardan çöplük obasını yaptılar. Ve mektep talebeleriniñ ögünde olarnı yırtıp başladılar. Bazı talebeler kitaplarnı evlerine alacaq ediler, lâkin olarğa izin berilmedi. Talebelerni kitaplarnı yoq etmege zorladılar. Bazı talebeler vazgeçtiler. Men bir kitapnı alıp kettim, bu ukrainca-inglizce luğat edi. Daa alacaq edim, lâkin imkân olmadı...», – dep añlattı talebelerden biriniñ teessuratlarını Bariyev.
Meclis azası qasevetlene, çünki kitaplarnı ocalar yoq eteler.
«Söz sırası, ukrain ve qırımtatar tillerinde (Qırımda devlet tilleri sayılğan) kitaplarnı endi yoq etken ediler. 1783 senesi Qırım işğalinden soñ qırımtatar tilinde kitaplarnı aynı sürette yoq ete ediler», – dep hatırlattı Bariyev.
Bundan evel faaller Aqyarda kitaplarnı yaqmağa fursat bermediler. Edebiyatnı Donbassqa yolladılar.


text:
Berençe çiratta, älbättä, yazuçılarğa, diyär idem.
Bu turıda xäzer genä süz quzğatuwıma aptıramağız. 2012 yılda birelgän Tuqay premiyäse turında yazuçılarnıñ fikerlären matbuğat bitlärendä kürergä teläp tä, ım-şım bulmağanğa aptırap, soñğa qalıbraq bulsa da, üz fikeremne yazarğa buldım.
2012 yılda bu premiya İskändär Safiullin, Sergey Şäkürov, Andrey Golovin, Änwär Sattarov, Al’bina Daişeva, Zöfär Ğaliullin, Röstäm Zäbirovlarğa birelde. Bolar bar da Qol Şärif mäçeten tözüdä qatnaşuçı arxitektura törkeme äğzaları. İğtibar itkänsezder: bu büläkne aluçılar arasında ber genä yazuçı da yuq. Bıltır da Tuqay premiyäse nibarı ike şağıyrgä – Lena Şağıyrcan häm İlfaq İbrahimovqa birelgän ide. Qalğan öçeseneñ sänğat keşeläre ikänen beläbez. Al’bina Şahimoratova (opera häm balet teatrı solistkası), Röstäm häm Mariya Kildebäkovlar (rässamnar). Adäm kölkese, bıyıl ber genä yazuçı da bu premiyäne ala almadı. Qayçan da bulsa ğadelsezlekkä çik quyılırmı? Yazuçılarıbız arasında layıqlılar bötenläy yuqmı ällä? Küpsenep äytüwem tügel, arxitektorlar törkemen bu ğacäyep xezmätläre öçen (Qol Şärif mäçete, çınnan da, iskitkeç matur!) xökümätebez üz waqıtında bolay da citärlek bäyäläde. Bu ğına az bulıp toyılğan ikän, betkänmeni başqa premiya fondları?! Yazuçı-şağıyrlärneñ öleşenä kerü kiräk ideme ikän? 2012 yılğı Tuqay premiyäsenä kandidat bulıp ta, anı alu bäxetenä ireşä almağan yazuçılarıbıznıñ xälen añlıym min. Alarnı bötenläy dä ixtiram itmäwme bu, ällä monıñ töbendä tağın da tiränräk başqa närsä yatamı? Añlaşılmıy. Matdi yaqtan da bigräk, bu premiya xalqıbıznıñ ruxın tärbiyäläwçe yazuçını xörmätläw bilgese dä bit äle. Üz Tatarstanıbızda monı da eşli almıybızmıni soñ? Şulqadär yärlımıni soñ bez? Mondıy wayımsızlıq bezne hiç tä bizämi. Ğadi xalıqnıñ fikerenä qolaq salu yäisä tatar uquçısına matbuğat bitlärendä çığış yasarğa mömkinlek birü kebek närsälärne dä eşlärgä kiräk bulğandır, möğayın. Uylap quydım: Tuqay üze bu turıda ni äyter ide ikän? Döres uylıysız. Şağıyr häm yazuçılarğa mönäsäbät elek tä şulay ide, bügen dä berni dä üzgärmägän ikän, diyär häm tozlap-borıçlap satirik äsär yazıp taşlar ide. Bügen isä xätta xörmätle yazuçılarıbız da xökümätebezneñ bu “bülägen”ä qarşı töple fikerlären äytmädelär. Qänäğatsezlek kürsätep, çışın-pışın kilülärne sanap tormıybız, bu, qulnı kesägä tığıp, yodrıq kürsätü sımanraq ber närsä genä. Olpat yazuçılarıbızdan berniçä keşeneñ ütemle häm sallı süze bik tä kiräk ide bu oçraqta. Bulmadı andıy süz. Qurqu xise köçleräk bulıp çıqtı. Bügen çığış yasasam, irtägä üzemneñ dä şundıy xäldä qaluwım, ixtimal, dip uyladılar, axrı.
Xörmätle uqıtuçılar, bez barıbız da tatar ädäbiyatın yaratıp uqıybız. Ädäbiyät nigezendä tärbiyäländek. Yazuçılarıbıznıñ, şağıyrlärebezneñ icatı belän dä iñ elek bez tanışıp barabız. Äydägez, alarnı yaqlap, bez dä üz fikerlärebezne belderik, teläktäşlek kürsätik, bar närsägä dä bitaraf bulıp yäşäwdän tuqtıyq. Mondıy xällär alğa taba da qabatlanmas, dip äytä almıybız. Bar bit bezneñ ixtiramğa layıqlı yazuçılarıbız. Üzem dä tarixçı bulğanğadırmı, min Fäwziyä Bäyrämovanı bik tä xörmät itäm. “Mädäni comğa”da çığıp bara torğan här tarixi mäqaläse belän tanışıp baram. Soñğı yılda basılıp çıqqan tönyak tatarları, Seber tatarları h.b. tarixına qarağan barlıq xezmätläre dä iğtibarğa layıq anıñ. Tarixi kitapları turında äytep tä tormıym. Bezgä bolarnıñ bersen dä uqıtmadılar bit. Küpme qıymmätle material birep bara ul uquçığa. Tatar xalkınıñ ütkän tarixı belän tanıştırıp baruçı bu yazuçıbız xörmätkä layıq tügelmeni? Min üzem Tuqay premiyäsen, berençe çiratta, şundıy şäxeslärebezgä birderer idem. Sez niçek uylıysız? Sezneñ dä yaratqan yazuçılarığız, şağıyrläregez bardır. Äydägez, internet çeltärendä bulsa da şul turıda fiker alışıyq äle.


text:
Aqmescit – Keçenlerde Rusiye prezidenti Vladimir Putin yaş tarihçılarnen körüşip, Qırımnıñ tarihını «yañıdan yazmağa» kerekligini bildirdi ve Qırım ile Rusiyeni «teren tamırlar bağlağanını» qayd etti. Pütinniñ sözlerine köre, rus halqı çoq asırlar devamında «kendi ruhiy mekânı»nı bulmaq içün küreşe. Rusiye prezidenti Kiyevli Rus meselesini köterdi: «Vladimir knazâi Hersoneste çoqundı, soñra bütün Rusni çoqundırdı. Hersones nedir – Aqyardır. Qırım, Aqyar, Hersones içün küreş çerçivesinde, devlet temelinde ve ruhiy qaynaqlar arasında ne qadar çoq bağ olğanını añlaysıñızmı?». Aytqanına köre, rusiyeli alimler Qırımnıñ tarihını yazmaq kerek. Rusiye prezidenti aytqan er şey kerçek olmağanı belli, bunı mütehassıslar bir qaç kerek tasdiqlağan ediler. Amma, bu yerde eki şey müim: Qıım tarihı ale daa yazılmadımı ve Putinge kendi tarihı nege kerek?
Putin aqiqaten de tarihnı bilmegeni er kes bile, amma bunı köstermege devam ete. Tarihçılar onıñ aytqanlarından küleler, misal içün Novorossiyanıñ merkezi Novorossiysk olğanı, ya da Valday «rus devletçiliginiñ temeli» olğanı içün müimligi, endi ise, Hersones «tarihiy küpel», Vladimir knâziniñ Moskoviyağa munasebeti ve Qırım ile Rusiye arasında «teren tarihiy bağ» olğanı bir çoq mualler doğura. Bunı student aytsa edi, külünçli olur edi, amma 140 million özet silâlı devletniñ yolbaşçısı aytqanda, tek şaşmaq ve yazıqsınmaq qala.
Putin özüniñ aqqında tarihler yazmağa istey
Rusiye prezidentiniñ yañı teşebbüsini añlamaq içün qırımlı tarihçilerge muracaat etip, Qırımnıñ tarihiy daa zılmadımı, dep soradım. Subetdeşlerimden biri, adını gizlemege rica etti, çünki «raat çalışmağa bermezler», böyle dedi: «Bir atalar sözü bar «Başıñız belâğa qaldı, çünki sizniñ tarihıñıznı ğalipler yazacaqlar!».
«Putin içinden duya, Qırım ve Ukrainada tam ğalebeni elde etmedi, onın içün özüni iç olmadım kitaplarda ğalip olaraq tasvir etilgenini istey. Qırımnıñ tarihı yazılmağan degeni de yañlış. Qırım tarihı antik devirinden başlap, bugünki künümizge qadar yazılğan, aydınlatılmağan vaqialar aman-aman qalmadı. Bui ş yüksek seviyede yapıldı ,onıñ içün Qırımnıñ tarihını inkâr etmek mümkün degil. Yalıñız, ayırı qısımlarnı qoşmaq. Sıñırlarnı keñleştirmek kerek olur. Amma, umumen alğanda, Qırımnıñ aqiqiy tarihı endi professional tarihçılar tarafından yazılğan, Putin ise, oña kelişken şeylerni yazdırmağa istey. Faqat, Qırımnıñ tarihı tekmil tedqiq etilgen dep aytmamız, onıñ üzerinde daa çalışmaq kerek, amma, Püti bergen vazifeler ile onı ögrenalmazsñ. Bu iş obyekti olmalı, ve ayırı bir siyasetçiniñ menfaatlarına uymamalı».
Qırım aqqında bir sıra tarihiy kitaplar yazılğan ve keñ tarqatılğan. Misal içün, Franko adına Qırım universal kitaphanesinde Qırım tarihına bağışlanğaan biñden ziyade kitap mevcut, Gasprinskiy adına kitaphanesinde ise, eki biñden ziyade cılt bar.
«Asılında, Qırımnıñ tarihiy mirası büyüktir! – dep ayttı tarihçı. – Moskva, Kiyev, Parij, Londra, Berlin, Tegeran, Bağdad, Şam, Ankara, İstambul, Qazan, Baku, alma-Ata, Tşkent, Bişkek ve diger bir sıra tarih ilimi merkezlerinde Qırım mevzusında biñlerce kitaplar buluna».
Belli qırımlı tarihçı Gülnara Abdullayeva bir sıra tarihiy monografiyalarnıñ müellifidir, bu cümleden o «Qırım hanlığı tarihında küreşler», «Qırım hanlığınıñ altın deviri», «Şagin Giray» tarihiy romannı yazdı. Tarihçı menim ricama seslenip, Qırım tarihı mevzusında edebiyat cedvelini kösterdi – tek rus tilinde eki yüzge qadar kitap bar, qaynaqlarnıñ bir qısımı Qırımnıñ bir de bir devirini aydınlata, amma, ekseriyeti bir qaç asırnı qavrap alğan salmaqlı işlerdir.
Onıñ içün, Putin Qırımnıñ tarihını yazmaq degil, yañıdan yazıp qaldırmağa talap ete! Ve atta, onı nasıl etip tertip etmege ögrete – «bizim içün kelişmegen iç bir yeri qalmasın» dedi. Mağlübiyet yerine, tek ğalebeler olmalı! Amma, Rusiye özü «tarihnı ğayrıdan yazmaqtan» vazgeçkenine baqmadan, bu iş avale etildi. Başqalarına tarihni tiklemege olmay. Rusiye ise, tarihni istegeni kibi deñiştire bile. Başqaları Rusiye tarafından yapılğan sahte tüzetüvlerni ne qadar deñiştirmege isteseler de, Rusiye kene de tarihni yañıdan yazdıracaq, bunıñ episi Putinden evel yapılıp, şimdi de devam etile.
Tarihçılarnıñ fikirince, soñki vaqıtqa qadar, Qırımnıñ bütün devirlerini qaplap alğan iş yoq edi. Amma, bu yıl Sankt-Peterburg şeerinde yaşağan tarih ilimleri doktorı, dünyada belli skandinavist Valeriy Vozgrinniñ dört tomlıq «Qırımtatarlar tarihı» çıqtı. Serlevasına köre, bu kitap bir halqnıñ tarihına bağışlana, amma mündericesine köre, bütün Qırımnıñ tarihını qavrap ala.
Antik devirinden başlap, halqnıñ Ekinci cian cenki devamında milletniñ sürgünliginen yekünlene. Bu aqiqiy tarih endi «başqaları tarafından yazıldı». Yani, Putin keçke qaldı, kitap endi çıqıp, bir qaç neşir etildi, müellifi de tamırları Qırımdan olğan belli rusiyeli tarihçı Valeriy Vozgrin. Onıñ tarihiy işi aqqında söz yürütkende, tarihçılar, Qırımnıñ antik devirinden 20-nci asırğa qadar tarihiy mevzusı qapatıldı, deyler, çünki bu kitap tekmil yazılğan, oña tek ayırı mevzularnı qoşmaq mümkün.
Valeriy Vozgrinniñ ilmiy qaramanlığı
Valeriy Vozgrin 1939 senesi Aqmescitte doğdı, Kezlevde östi. Leningradtaki devlet universitetiniñ tarih bölügini tamamladı. 1977 senesi «Rus – danimarkalılar munasbetleri 1697-1714 ss.» mevzusında kandidatlıq dissertatsiyasını qorçaladı, 1989 senesi «Rusiye ve avropalı memleketler arasında Şimaliy cenk zamanındaki munasebetler (diplomatik munasebetlerniñ tarihi 1697-1710 ss)» mevzusında doktorlıq dissertatsiyasını qorçaladı.
1991 senesi Valeriy Vozgrin Danimarkanıñ Qırallıq ilimler Akademiyasınıñ azası olaraq saylandı, tamam şu yılı Aqmescitte sürgünlikten soñ birinci Meclisniñ azası oldı. 1998 senesinden başlap, "Menşikovskiy institut" İlmiy-tedqiqiy merkezniñ müdiri olıp çalıştı. 2006 senesinden- dotsent, Sankt-Peterburg devlet universitetinde Yañı ve zemaneviy deviri tarihi kafedrasınıñ professorı edi. Valeri Vozgrin 150-den ziyade ilmiy işniñ müellifidir, bu işler Rusiye, Ukraina, Danimarka, Almaniya, Norvegiya, Estoniya, Finlândiya, Türkiye, İtaliyada çıqtı.
Tarihçı aytqanı kibi, kitap üzerindeki iş yigirmi yıldan ziyade devam etti. Şimdiki vaqıtta qullanılğan edebiyatnıñ cedveli 63 saifeden ibaret. Valeri Vozgrin bildirgeni kibi, onıñ esas maqsadı «halqnıñ qolunı onıñ tarihını teslim etmek edi”.
Valeriy Vozgrinniñ, qırımtatarlarğa bağışlanğan birinci işi 1987 senesi çıqqan edi. Bu iş "Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri" kitabınıñ esasına qoyuldı, 90-ncı seneleri çıqıp, ğayet oqunaqlı ve belli kitaplardan biri edi. Kitap er qırımtatar qorantasınıñ evinde buluna edi.
«Mesele şunda ki, eski zamanlardan XX asırğa qadar qırımtatarlarnıñ yazılğan tarihi yoq edi», – dep añlattı o. Kitata, tek qırımtatarlarnıñ degil de, Qıırmnen bağlı er halqnıñ tarihi beyan etilgen. Müellifniñ sözlerine köre, tek tamır halq, onıñ balalıq htırlavlarında saqlanıp qalğan yarımadanıñ eski medeniyetini tiklep olur.
«Men Qırımda yaşağan vaqıtta, 40-ncı yılları, onıñ tışqı körünişi qırımtatarlaşqan edi. Ondan, Qırım- Qırımğa oşamadı, ukrainli de olmadı, añlaşılmağa bir şeyge oşap qaldı. Qırımtatarlarnıñ er angi izini silip almağa tırıştılar, tarihiy hatıranı yoq etmege ıntıldılar, men onı tiklemege istedim», – dey tarihçı. Aytqanına köre, çoq yıllar devamında kitapnı çıqarıp olamadı, sermiya yoq edi.
Kitapnıñ birinci ve nevbetteki neşirleri iş-adamı, ATR qırımtatar kanalınıñ saibi Lenur İslâmovnıñ maliye destegi ile çıqtı. 4 tomluq kitap hronologiya boyunca bölüngen. Birinci kitapnıñ büyük qısımı Qırım hanlığına bağışlana. Ekinci cılttı müellif Qırımnıñ Rusiye imperatorlığı terkibinde bulunğan devirini aydınlattı, üçünci kitapta – sovet deviri aqqında yazıla. Dörtünci kitapta «qırımtatar halqı qanundan tış bulunğan deviri akis olundı başta nemse istilâcıları (oktâbr 1941 s.), soñra sovet qurtarıcılar tarafından».
Rusiyelilerni 1783 ve 2014 senelerniñ vaqiaları biri-birine beñzegeni qorquza
Qırım tarihınıñ tedqiqatçısı Valeriy Vozgrin felekniñ çemberinden keçti, çünki er kitapnıñ neşir etilüvinden soñ, rus yaqlı qurumlar onı yalanlar yazğanında qabaatlay edi. 1997 senesi Qırımnıñ Yuqarı Şurası tarihçı çalışqan Rusiye ilimler akademiyasına atta mektü yollağan ediler, şu mektepte deputatlar, Vozgrin akademiyada çalışmağa lâyıq olmağanını yazdılar.
«Qırımtatarlarnıñ tarihi» dört tomluq kitabı çıqqan soñ, Vozgrin kene de şu «qaramanlarnıñ» öpkelerine nail oldı. Amma, menfiy fikirler, kitapnıñ kerçek olğanını daa bir kere isbatlay, çünki kitapnı yazğanda müellif Qırımnı işğal etken Lassi, Minih, Suvorov kibi seraskerlerniñ qanlı seferlerini de tasvirledi, 1783 senesiniñ işğalini aydınlattı, Rusiyeniñ 1917 senesine qadar alıp barğan adaletsiz siyaseti, 1930 senelerniñ repressiyaları ve niayet, 1944 senesiniñ sürgünligini tasvir etti.
Qırım muhtar cumhuriyeti devirinde rus yaqlı teşkilâtlar diger milletlerniñ akimiyet, tasil, ticaret, medeniyet, din saalarında ruslar tarafından sıqıştırlğanı aqqında belli etilgende saqına ediler. 1991 senesinden başlap 2014 senesine qadar bütün esas saalarda ruslar çalıştı, bunıñ aqibetinde Qırm işğal etildi, işte tamam 1783 senesi olğanı kibi, arbiy küç, qaparcılıq, yalan ve boş vadeler qullanıldı.
Qırımnıñ nasıldır ilimi cemiyeti, 4 tomluq kitap çıqqan soñ, Sankt-Peterburgğa yazğan edi: «Vozgrinniñ işi tek bir maqsadnen yazılğan: ruslarnıñ tabiiy basqıncı tabiatı sebebinden qırımtatarlar ile munasebetleri kergin olğanını isbatlamaqtır. Qırımnıñ çoq farqlı tarihı, V.YE. Vozgrinniñ kitabında tek qırımtatarlarnıñ Rusiye ve ruslar arasında olğan zıddiyetini tasvir ete, eki medeniyetniñ munasebetlerinde olğan añlaşılmamazlıqlar – ruslaşma ve basqı ile añlatıla».
Tamam bu netice tarihçınıñ yazğanları doğru olğanını köstere. Rusiye Qırımnıñ tarihında istilâcı degil edimi? Diger milletlerni bastırmadımı, onıñ areketleri qırımtatarlarnı az qaldı yoq etmeycek edimi, sürgünlikniñ esas maqsadı qırımtatarlarnı yer yüzünden silmek degil edimi, çünki sürgünlikte halqnıñ 46,2% ğayıp oldı. Valeriy Vozgrin belki de birinci degil, amma diger tarihçılarğa baqqanda eñ keskin yazıp, ruslarnıñ «belli bir ğayeleri bar, halqnıñ iqtidarı ise, istilâ devamında numayış etile», «içlerinden başqa halqlarnı bastırmaq, ğayıp etmek niyetleri bar», ruslarnıñ istilâiy niyetleri «kütleviy ve yeñilmez» kibi körüne.
Qırımdaki rus teşkilâtlar tatarlarğa qarşı olıp, Qırımnıñ tarihını tolusınen açıqlağan alimni, ruslarğa qarşı olğanında qabaatladılar.Yarımadanıñ işğalini deseklegen «Devlet şurası deputatı» Sergey Şuvaynikov reberliginde «Qırımnıñ rus cemiyetleri kongressi», kitapnıñ «tarihiy ekspertizasını» yaptırmağa talap etti. Amma, ayat özü er şeyni yeri-yerine qoydı – Yuqarı Şura ve rus teşkilâtlarnıñ Kongressi öz devletine hainlik yapıp, istilâcığa qol tuttılar, soñra qırımtatarlarnıñ, ukrainlilerniñ, diger milletlerniñ sıqıştıruvına sebepçi oldılar.
Qırımda tatarlarğa qarşı olğan munasebet 1944 senesi sürgünlikte özüni tolusınen numayış etti. Vozgrin böyle yaza: «Qırımda 1944 senesi rus diasporasınıñ davranışını tek rus olmağanlarğa qarşı olğan kör nefret ile añlatmaq mümkün».
Olds Haksli yazğan edi: «Adamlar tarihten ders alğanları, tarihniñ eñ büyük dersi sayıla». Yazıq ki, tarih Qırımnı iç bir şeyge ögretmedi. 2014 senesi tarih köpçegi daa bir kere alandı, rus teşkilâtlar tarafından teşkil etilgen qırımlılar «Ras-se-seya! Ras-se-seya!» qıçırğanda,diger milletlerniñ til, medeniyet, devletlerni taqip ettiler. Amma, 1944 senesi tekrarlansa, 1954 senesi de tekrarlanır. Qırımlılar buña işanalar.
Mihail Krılatov, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Çiçekler qoya ve ağlaylar: Aqmescitte Qırımtatarlarnı sürgün etüv qurbanlarınıñ hatıra künü (fotogalereya)
Aqmescitte Qırımtatarlarnı sürgün etüv qurbanlarınıñ hatıra kününde demiryol vokzalındaki hatıra taşı yanında ananeviy tedbir keçti. Yüzlerce insan çiçek qoymaq ve 1944 senesiniñ facialı vaqialarından sağ qurtulamağanlarnıñ canlarına dua oqumaq içün keldi. Qırımtatarlardan ğayrı tedbirde yerli Ukrain medeniyet merkeziniñ faaliyetçileri iştirak etti. İştirakçiler çiçekler ve qırımtatar bayraqlarınen beraber kele, cemaat ile dua oquy ve sürgünlikten evge qaytıp olamağanlarnı hatırlay ediler.


text:
«İzvor» Qırım bulğar medeniy merkeziniñ müdiri İvan Abajer Qırımnıñ sürgün etilgen halqları içün yekâne matem kününi belgilemege teklif etti.
Bunı o Aqmescitte toplaşuv devamında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Sürgün etilgen halqlarınıñ matem tedbirlerini bir künde keçirmege teklifim ile çıqışta bulumağa isteyim. Menimce, böyleliknen biz bir-birimizni daa da yahşı añlacaqmız. Biz munasebetlerimizniñ yañı seviyesine çıqarmız», – dedi o.
Bundan evel ermeni, bulğar, yunan ve qırımtatar halqınıñ aqlav qararları boyunca toplaşuvda «Altıq yaruk» adliye hızmetiniñ yolbaşçısı Enver Umerov Qırımdan sürgün etilgen halqlarnıñ statusını repressiyalarğa oğrağan halqlar olaraq belgilemege teklif etti.
Onıñ fikrince, aqlavnı «bizge ukrain devleti yükledi». Qırımtatarlar, bulğarlar, almanlar repressiyağa oğradılar. Sürgünlik añlamını ise faişelerge, qanunnı bozğan vatandaşlarğa nisbeten qullanmaq mumknün.


text:
Jýırda Jubanov ýnıversıtetiniń stýdentteri Qoja Ahmet YAssaýı atındaǵı halıqaralıq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń uyımdastırýmen ótkizilgen «İV Túrki álemi ýnıversıtetteri jastarınıń jazǵı oqý» kýrsına qatısıp, jazǵı oqý kýrsın ayaqtap oraldı.
Tildik kýrs 2018 jıldıń 18 maýsımı men 15 śildesi aralıǵında Túrkistan qalasındaǵı Qoja Ahmet YAssaýı atındaǵı Halıqaralıq qazaq-túrik ýnıversıtetinde Túrkistan kampýsında ótti.
Atalǵan kýrsta Túrkıya Respýblıkasınan — 210, Qırǵızstannan — 73, Ózbekstannan — 15, Qazaqstan JOO-nan — 93, jalpı 391 śeteldik stýdent bilim aldı.
Túrkıya Respýblıkası tarapınan qarjılandırılǵan jazǵı oqý kýrsında stýdentter qazaq, orıs, túrik tilderinde dáris aldı. Sonday-aq, olar kún sayın semınarlarǵa qatısa otırıp, ýnıversıtette ótken túrli qoǵamdıq śaralarda belsendilik tanıttı. Ayta keterlik jayt, ýnıversıtettiń uyımdastırýımen śeteldi stýdentter QR Prezıdenti N.Nazarbaevtıń «Bolaśaqqa baǵdar: rýhanı jańǵırý» baǵdarlamalıq maqalasındaǵı «Týǵan jer» baǵdarlaması ayasında Qoja Ahmet YAsaýı kesenesine, Úkáśa ata jáne t.b tarıhı-mádenı orındarın zıyarat etti.
Túrkistan qalasındaǵı Qoja Ahmet YAssaýı atındaǵı Halıqaralıq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektorı, akademık Bolatbek Ábdirásilov sóz sóylep, oqýdı sátti ayaqtaýımen quttıqtadı. Bolatbek Serikbayulı: «Qımbattı jastar! Jazǵı oqý kýrstarıńızdı sátti bitirýlerińizben quttıqtaymın. Sizderdey ıntımaǵı jarasqan Túrki juraǵatınıń tatý jastarı – baýırlastıq kópirin nıǵaytýǵa atsalısıp júrgenine qýanıśtımın. Halıqaralıq statýsı bar ýnıversıtetimizde túrki dúnıesi stýdentteriniń bilim almasýı, dostıq qarım-qatınas ornatýı – týıs elder arasında altın kópir bolatın ıgi is. Keleśek túrki álemi birliginiń negizin salatın sizderdey jastarı bar eldiń mártebesi men mereyi árqaśan bıik» -dep, jastardı quttıqtadı.
Jıında jazǵı oqýın osınday jetistiktermen támamdaǵan stýdentterge sertıfıkat tabıs etilip, keś sońı merekelik koncertke ulastı.


text:
Boston
Boston - AQŞ Massaçusets ştatınıñ iñ zur şähäre häm başqalası. Yaña Angliä töbägeneñ iñ ere şähäre häm AQŞnıñ iñ iske häm bay şähärläreneñ berse.
Xalıq sanı 636 meñ, Boston ölkäseneñ xalıq sanı 5,8 mln artıq.
Şähärneñ quşamatı - Beantown (Borçaq qalası).
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1630 yılnıñ 17 sentäberendä Massaçusets koloniäseneñ puritannarı şähärgä nigez sala. Berniçä yıldan AQŞnıñ berençe kölliäte - Harward salına.
XVIII qädär Boston - Britan Amerikasınıñ iñ ere şähäre, soñraq Nyu-Yorkka urın birä.
1773 yılda "Boston çäy eçüe" waqiğaları näticäsendä AQŞ bäysezlege öçen suğış başlana.
Suğıştan soñ Boston - qollıqqa qarşı köräş üzägenä äwerelä.
Bostonğa küp möhäcirlär - irlandlar, almannar, livannar, fransuz kanadlıları, italiannar, läx häm urıs yähüdläre kilä başlıy.
1970 yılda Bostonda yaña iqtisadi üseş başlana.
XXI ğasırda Boston AQŞnıñ texnologik, säyäsi üzäge xaläten yänä qaytara.
Mäğärif häm Fän[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bostonda mäşhür Harvard Universitetı, Massaçusets texnologik institutı, Boston universitetı urnaşqan.
Bostonda Aleksandr Bell telefonnı uylap çığara.
1944 yılda Eyken häm Hopper berençe tsifrlı sanaqnı uylap çığara.
Şähär klimatı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Räsmi sayt(иHrл.)


text:
Jwırda Bas müftï Erjan qajı Malğajıulınıñ törağalığımen ötken Qazaqstan musılmandarı dinï basqarması Ğulamalar keñesiniñ XI otırısında azamattıq nekeniñ ükimine qatıstı pätwa qabıldandı, dep xabarladı QMDB-nıñ baspasöz qızmeti.
Pätwanıñ tolıq mätini tömendegidey:
«Soñğı kezde qoğamda er men äyeldiñ erikti türde bir-birin sınaw maqsatında nekesiz qosılıp, ata-ana, twğan-twıstarına jarïyalamay erli- zayıptı bolıp birge turatın «azamattıq neke» uğımı payda boldı. Keybirewler onı «erkin maxabbat» nemese «is jüzindegi neke» dep te ataydı. Alayda, nekesi qïılmağan «azamattıq neke» şarïğatta nekesizdikke jatadı. Sebebi, AXAJ böliminde resmï tirkelmey nemese musılmanşa neke qïılmay jaqındasw zïna uğımına kiredi. Osılayşa, eki tarap «erli-zayıptı bolwğa dayındıq, täjirïbe» degen jelewmen awır künä bolıp sanalatın zïnaqorlıqtı aqtawğa tırısadı. Negizinde, musılman şarïğatında xalal men xaram anıq ajıratılıp körsetilgen.
«Azamattıq nekeniñ» şarïğatqa qayşılığı mınaday:
Azamattıq nekede neke qïılmay er men äyel tösek qatınasına baradı. Al neke qïılmay tösek qatınasına barw şarïğï turğıdan zïnağa jatadı. Zïna şarïğatta ülken künä bolıp esepteledi. Alla Tağala Quran Kärimde zïnağa mülde jolamawdı qatañ eskertken:
«Zïnağa mülde jolamañdar. Şın mäninde, ol – anıq arsızdıq äri eñ jaman jol» («Ïsra» süresi, 32-ayat) delinedi.
Azamattıq nekeniñ saldarınan dünïege kelgen bala oynastan twğan bolıp esepteledi.
Dünïege kelgen säbï şarïğï turğıdan muragerlik, qamqorlıq quqıqtarınan ayırıladı.
Säbïdiñ ata-anası şarïğat boyınşa zïnaqor degen atawğa ïe bolıp, Allanıñ quzırında awır esepke tartıladı.
Otbasılıq jawapkerşilik saqtalmaydı. Negizinde, er-azamatqa otbasın asırap-bağw, näpaqa tabw mindeti jükteledi. Urpaq tärbïesi, üy şarwaşılığı äyeldiñ enşisinde. Al azamattıq nekede munday jawapkerşilik mülde saqtalmaydı. Olar, bar bolğanı, bir-birin sınaw, täjirïbe maqsatımen ğana birge turadı.
Jetesiz näsildiñ qalıptaswına aparıp soqtıradı. Sebebi, qazaq jurtı öziniñ tegin, ultın bilmeytin urpaqtı jeti atasın bilmegendi «jetesiz» dep atağan.
Ükim:
AXAJ böliminde resmï tirkelmey nemese musılmanşa neke qïılmağan «azamattıq neke» – zïna bolıp sanaladı.
Joğarıda atalğan teris sïpattağı «azamattıq nekeniñ» şarïğattağı ükimi – xaram.
Musılman balası artı opıq jegizetin munday awır äri las künädan awlaq bolwı tïis».
Derekközi: "Egemen Qazaqstan" gazeti
Kommentarïï