text:
AQŞ Devlet departamenti Rusiyeni Savçenko ve diger «ukrain mabüslerini» azat etmege çağırdı – Psaki
AQŞ Devlet departamenti Rusiyeni ukrain uçucı Nadejda Savçenko ve diger «ukrain mabüslerini» azat etmege çağırdı. Bunı Devlet departamentiniñ kâtibi Jen Psaki er künlük brifing devamında bildirdi.
«Ukraina parlamentariyi ve arbiy uçucı Nadejda Savçenkonıñ Rusiye tarafından apiste tutulğanından ağır hastalanğanı aqqında haberlerni ögrenip, qasevet etemiz. Savçenko hanım, bulunuv şaraitlerine narazılıq bildirip, dekabr 13-den açlıq tutqanını añlaymız. Savçenko hanım separatistler tarafından 2014 senesi iyün ayında Ukraina şarqında yaqalandı ve Rusiyege teslim etildi. Şunı da qayd etemiz ki, Savçenko hanım Avropa Şurası Parlament Assambleyasında, insan aqları, demokratiya ve qanuniyetke bağışlanğan organnıñ vekili ola. Biz Rusiyeni acele sürette Savçenko hanımnı ve diger ukrain mabüslerini azat etmege ve Minsk añlaşmalarına riayet etmege çağıramız»,– dedi Psaki.
Çarşenbe künü, yanvar 28-de, Avropa Parlament Assambleyası rezolütsiya deñişmelerini qabul etti. Mında Rusiye Federatsiyasından Nadejda Savçenkonı 24 saat içinde azat etmege ve onı Ukraina, ya da üçünci tarafqa teslim etmege talap etile.
Bunıñ ile PACEde Rusiye eyyetini aprel ayına qadar rey berüv aqqından marum ettiler.
Rusiye Assambleyanıñ rezolütsiyasına riayet etmege razı olmadı ve PACE iştiraginden 2015 senesiniñ soñuna qadar vazgeçti.


c: text/html

text:
1. Spïrtti swsındardan bas tartıñız! 1 lïtr taza spïrtte (96%) 7000 kkal bar. 100 gr qurğaq şarapta 56-70 kkal boladı. Al onıñ bir bokalında, yağnï 250 gramda 140-170 kkal bar degen söz. Osınday usaq-tüyekterdi sanaytın bolsañız, artıq maydıñ qaydan payda bolğanına oñay köz jetkizesiz.
2. Jayaw köbirek jüriñiz! Onıñ äseri mol. Bul öz kezeginde arnayı arıqtaw jattığwlarımen aynalısqanmen teñ.
3. Tättige täbetiñiz aşılsa, et jeñiz! Maylılığı az süzbe, tawıq pen balıq eti tättini umıtwğa kömektesedi.
4. Jïi qozğalısta bolıñız! Äsirese, keñsede kün uzaq otıratındar üşin bul erejeni buljıtpay orındaw mañızdı. Är sağat sayın keminde bir ret kompyuter aldınan turıp, 5-10 mïnwt jürip keliñiz. Qozğalıssız otırğannan göri turğanda, äsirese, qozğalıp, arı-beri jürgende boydağı maydıñ erwi jıldam boladı.
5. «Bir qasıq» erejesin ustanıñız! Tamaq işkende tabağıñızdıñ tübine bir qasıq astı jemey qaldırıp otırıñız. Bir qarasañ, bir-aq qasıq. Al negizinde siz tabaqtıñ tübinde sol bir qasıq tamaqtı qaldırmasañız, tağı ekinşi tabaq işwge täbetiñiz de aşılıp ketwi mümkin emes pe?!
6. Jegiñiz kelse, sw işiñiz! Tamaqqa täbetiñiz aşıla qalsa, birden bir stakan sw işip alıñız. Bul täsildiñ kömegi mol. Sonday-aq künine 1,5 lïtrdey sw işw kerektigin esiñizden şığarmañız.
Osı keñesterge qulaq türip, orınday jürseñiz, eş dïetasız-aq artıq salmaqtan arıla alasız!
http://anabol.kz
Tegï: Arwlarğa keñes, Glavnaya,
Kommentarïï

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Volgograd turğını sayttardıñ birine osınday jarnama bergen. Ol büyregin 75 mıñ rwblge (387 mıñ teñge) bağalağan. Sonday-aq qolma-qol aqşağa ğana emes, birden iPhone 7 gadjetine ayırbastaytının da, büyreginiñ saw ekenin de jetkizipti.
Ötken jılı Yançjow turğını da osınday qadamğa barğan. Ol öziniñ büyregin iPhone 6s alw üşin satpaq bolğan-dı. Alayda kelisim jasalmay abıroy bolğan edi.
Al 2013 jılı şanxaylıq erli-zayıptılar twğan qızdarın satıp, aqşasın iPhone alwğa jumsağan bolatın.
Derekköz: caravan.kz
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
Tursınğalï Alagözov käsipker, qoğamdıq ömirge belsendi aralasatın, salawattı ömir saltın ustanatın tulğa ğana emes, bilimdi azamat. Munı prodyuser jüktegen vïdeodan-aq körwge bolatınday. Bayan Maqsatqızı älewmettik jelidegi paraqşasına Tursınğalïdıñ skayp arqılı qıtayşa tildesip otırğan sätin salıptı.
«Djan dzïnlï nïxaw nïşï oda xaw pxenëw, feşan syan nïla şema şïxow nın dzen daw nï. Äreñ jazdım»-deydi avtor.
Buğan deyin BAQ betterinde Tursınğalï Turımulınıñ Qıtayda bilim alğanı aytılğan bolatın.
Tegï: Juldızdar älemi, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Brüsselde yañı patlav aqqında haber etile
Mart 22 künü, Brüsselde nevbetteki patlav yüz berdi. France-Presse agentligi haber etkeni kibi, patlav saba Maalbeek adlı metro stantsiyasında olıp keçti.
Bu malümatnı Metropoliten hadimleri tasdıqladı. Mezkür metro Brüsselniñ Avropa Şurası institutları yanında yerleştirilgen.
Evel haber etilgeni kibi, Brüsselniñ ava limanında bir sıra patlav neticesinde eñ azı 11 insan elâk oldı, 25 - şi yaralandı.
Bütün avauçuşları lâğu etildi. İnsanlarnı avalimanından ve oña ait olğan «Şeraton» adlı musafirhanesinden çıqaralar.
Küzde Parij şeherinde yüz bergen patlavlardan soñ, Belçika terroristik telükesi dairesinde üçünci derecede turmaqta.


text:
Lvivde köçip kelgenlerniñ festivali: qırımtatar folku ve keramika
Lvivde Ukrainada ilk sefer köçip kelgenler ve lvivlilerniñ festivali keçe. Qırım yırcılarını diñlemek ve özüni çölmekçilik ünerinde sınamaq içün festivalge yüzden ziyade insan keldi, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Sentâbr 4 künü Lviv merkezinde qırımtatar keramikacısı Rustem Skibin çölmekçilik üneri boyunca master class keçirdi, festivalniñ muzıka sanasında «CanDuyet» – akkordeon çalğıcısı Şevket Zmorka ve perusist Orhan Agabeyliniñ umumiy leyhası, em de qırımtatar halq yırlarınıñ yırcısı Elvira Sarıhalil «AcousticQuartet» jazz taqımı ile çıqışta bulundılar.
Teşkilâtçılar deyler ki, festivalniñ esas maqsadı – yerli sakinlerni ve köçip kelgenlerni birleştirmek.
«Halqnıñ medeniyet ve adetleri – onıñ yüzüdir. Bu kibi tedbirniñ çerçivesinde qırımtatar halqınıñ adetleri ile tanışuv – bir-birimizni eyice tanımağa fırsat berecek bir adımdır. Medeniyet, em ukrain, em qırımtatar medeniyetiniñ tamırları terendir», – dedi Qırım.Aqiqat mühbirine Rustem Skibin.
«Köçip kelgenler ve lvivliler festivali» – yerli sakinlerni ve köçip kelgenlerni birleştirecek bir medeniy köpürdir. Ukrainada bu kibi leyha ilk kere ötkerile. Teşkilâtçıları – «Lvivde Qırım evi», «KrımSOS» cemaat teşebbüsi, «Vozrojdeniye» halqara fondu. Festival Lvivde Şarqiy İşbirlik Kongressiniñ çerçivesinde keçirile.


text:
Mordoviyaneñ Içalkovskiy rayonında «Tugan telem, yaşä!» dip atalgan regionara etno-mädäni lager açıldı. Bu forum bıel öçençe märtäbä oeştırıla häm «Orlenok» balalar sälamätlegen nıgıtu lagerenda uza. Mordoviyadä «Tugan telem, yaşä!» etno-mädäni lagere açıldı
Kürgäzmädä – "El fotografiyase"
4 avgustta Kazanda dönyaküläm tanılgan World Press Photo fotokürgäzmäse uzaçak. Ul Tatarstan Däülät Sınlı sängat muzeenıñ Zamança sängat kürgäzmälär zalında ütäçäk. Kürgäzmädä 2010 elnıñ istä kalgan iñ möhim vakıygaların surätläüçe 200 fotoxezmät urın alaçak. Kürgäzmädä – "El fotografiyase"
Tatarstanda Avılnıñ sälätle 100 balası – 2011 aksiyase başlandı
1 avgustta “Avılnıñ sälätle 100 balası – 2011” sosial aksiyasendä katnaşu öçen garizalar kabul itelä başladı. Aksiyaneñ töp maksatı – avıl cirlegendä yaşäüçe sälätle balalarga häm alarnıñ ukıtuçılarına yardäm itü. Tatarstanda Avılnıñ sälätle 100 balası – 2011 aksiyase başlandı
Ramazan kayber töbäklärdä 2 avgusttan başlana
Dönyanıñ törle illärendä yaşäüçe küp sandagı möselmannar 1 avgusttan uraza tota başlasa, Çeçnyada, Marokkodagı kebek ük, ramazan ae bügennän, yagni 2 avgusttan başlandı. Ni öçen şulay? IslamNews agentlıgı älege mäsälägä añlatma birä. Ramazan kayber töbäklärdä 2 avgusttan başlana
«Evrovidenie»dä katnaşkan cırçı Aleksey Vorobev tatarça cırlayaçak
Cırçı Aleksey Vorobev dustı belän bergä tatar telendä cır yazdırırga bulgan. Anıñ fikerençä, bu trek dönya xit-paradlarında aldıngı urınnarnıñ bersen totaçak. Ozaklamıy duslar Kazan häm äylänä-tirä respublikalarga konsert belän çıgarga planlaştıra. «Evrovidenie»dä katnaşkan cırçı Aleksey Vorobev tatarça cırlayaçak
Seber tatar yaşläre festivale yakınlaşa
8-11 sentyabr könnärendä Novosibirskida IV Seber tatar yaşläre festivale uzaçak. Bäyrämneñ oeştıruçıları - Novosibirski ölkäseneñ tatar milli-mädäni avtonomiyase, Novosibirskinıñ ölkä tatar mädäni üzäge, Novosibirski ölkäse xökümäte, şähär meriyase, Bötendönya tatar kongressı, Rossiya tatarlarınıñ federal milli-mädäni avtonomiyase häm Tatarstannıñ Mädäniyat ministrlıgı. Seber tatar yaşläre festivale yakınlaşa
Tatar kurae mäñgelek
Ufada "başkort kurae"nda uynıylar, ä Kazanda "tatar kuraen" yasıylar.Uzgan el Ufaga bargaç kurayçılar konsertın kararga häm alar başkaruında ozın-ozın başkort moñnarın tıñlarga turı kilgän ide. Yözlägän muzıkant säxnädä ber-ber artlı milli uen korallarında çıgış yasaganda, şaktıy sandagı ostalar üzläre yasagan kurayların foyeda täkdim ittelär. Kamıştan yasalgan ozın uen koralların büläkkä dip tä, uynar öçen dä saylauçılar baytak kürende. Ä menä küptän tügel uzdrılgan Bolgar cıenında başka tör kuraylarga tap buldım.
"Yardäm" xäyriya fondı Zäkyat aksiyasen başladı
Ramazan başlanu belän bergä "Yardäm" xäyriya fondı "Zäkyat" aksiyasen başladı. Telägän härkemzäkyat häm fitır sädakasın fondka küçerä ala. Yañadan soñ älege akça islam kannunarı nigezendä moxtaclarga birelä. Cıelgan akçalar turındagı mäglümat fond saytında urnaştırıla. Ay axırında xäer akçası kemnärgä birelüe turında da xäbär itäçäkläre. "Yardäm" xäyriya fondı Zäkyat aksiyasen başladı
Mikrofon aşa azan äytü zakonga karşı kilmi
Çallı şähärendä 13 mäçet eşli. Alar barsı da torak yortları çolganışında utıra. Mäçet tirälärendä yaşäüçelärneñ kayberläre irtälären azan äytügä rizasızlık belderä, monıñ grajdannarnıñ tınıçlıgın saklau turındagı zakonnı bozu bulıp toruın iskärtä. Şul xakta xakimiyat organnarına şikayatlär yullana, dip yaza Çallı şähäre möxtäsibäteneñ räsmi saytı islamtatar.ru. Mikrofon aşa azan äytü zakonga karşı kilmi
ПoдпиcaTbcя Ha: CooбщeHия (Atom)


text:
Qırımda mahkeme Umerovnıñ itirazını baqmayıp qaytardı
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, advokat Nikolay Polozovnıñ sorğusına izin berilmesine qarşı Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ şikâyetini özüne qaytardı.
Öz Facebook saifesinde Umerov: «Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tarafından 13 dekabr 2016 senesi tarihında menim cinaiy işim boyunca advokat Polozovğa dair taqiqat işleriniñ alıp barılmasına izin berilgenine qarşı menim itirazımı Qırım Yuqarı mahkemesi keri qaytardı. Baqmağa istemediler bile», – dep yazdı.
Dekabr 20-de Qırımda advokat Nikolay Polozovğa qarşı cinaiy iş ğayrıdan açılğan edi. Uquq qorçalayıcılar Rusiye uquq qoruyıcı sistemasınıñ bu areketleri Polozovnı «İlmi Umerovnıñ işinde» imayeden ayırmaq içün yapıla, dep tüşüne.
İlmi Umerovğa qarşı ekstremizm maddesi boyunca FSB tarafından cinaiy iş açılğanını 2016 senesi mayıs 12 künü Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya beyan etken edi.
Meclis reisi muavininiñ yaqalanuvı, tintüvi ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada razonans çıqarğan edi.


text:
Avstralïyada mektep oqwşısı kitap körmesine Adolf Gïtlerdiñ kostyumın kïip kelip, eñ üzdik kostyum jüldesin utıp alğan. Onıñ obrazın üzdik dep tanığanımen, evrey balalarına bul unamay qalğan.
Kitap aptalığı – jastardıñ kitapqa degen qızığwşılığın arttırw maqsatında Avstralïyanıñ barlıq mektepterinde jıl sayın uyımdastırılatın şara. Bul aptalıqta oqwşılar türli obrazdarğa enip, san alwan kostyumder kïedi.
Oqwşınıñ kitaptı Gïtlerdiñ beynesinde tanıstırw oyın muğalimi quptağan körinedi.
Degenmen atalğan mekteptiñ dïrektorı Rodjer Gerbert evrey balaları oqïtın orta mektep oqwşıları men basşılığınan ädetten tıs kostyum üşin keşirim surağan.
«Biz barlıq evrey balaların jïnap, keşirim suradıq. Olar keremet»-degen Gerberttiñ özi.
Derekköz: caravan.kz
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
2015 yılınıñ 12 qırımlı şahsiyeti – Qırım.Aqiqat muarririyetine köre
Keteyatqan yılnıñ belli qırımlılar cedvelini tizmege qarar alğan soñ Qırım.Aqiqat muarririyetinde büyük munaqaşa başladı. Bu cedvelge kirecek insanlar nege köre saylanacaq baqıldı. Neticede cedvelge kirsetilecek kişiler özüni 2015 senesi şahsiyet ve insan olaraq nasıl köstergenine baqılacaq, dep qarar aldıq. Muarririyet hadimleri arasında gizli rey berüv keçirildi, ve başqalardan çoq añılğan 12 qırımlınıñ soyadını siziñ diqqatıñızğa taqdim etemiz.
Gennadiy Afanasyev. Qırım.Aqiqat muarririyetiniñ fikirine köre, 25 yaşındaki Aqmescit fotoressamı yılnıñ eñ cesür ve beklenilmegen areketni yaptı. Gennadiy «Qırım terroristleri» aqqında iş çerçivesinde yaqalanğan dört qırımlıdan biri. O, taqiqat ile añlaşıp, yedi yıllıq apis cezasını alğan edi. Faqat Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenkonıñ iyül 31-de olıp keçken mahkemesinde Afanasyev bergen malümatından vazgeçip, basqı altında arqadaşlarına iftira atmağa mecbur qalğanını bildirdi. Adliyecisiniñ aytqanına köre, bundan soñra FSB emri ile Gennadiyni em SİZOda, em de sert rejimli apishanede quvğunlıqqa oğratmağa başladılar. Meşur qırımlılar cedvelinde Qırım.Aqiqatnıñ bir çoq hadimi Gennadiyniñ anası – Olga Afanasyevanı da qayd etken edi. O, Qırımda yaşap, «qırımlı reineler» ile birdemlik kampaniyasında faal iştirak ete.
Lilâ Bucurova. Qırımnıñ eñ meşur jurnalistlerinden biri Aqmescitte qalıp çalışmağa devam ete. ATR saibi Lenur İslâmov muarririyetni Kiyevge avuştırmağa qarar alğanda, Bucurova Aqmescitte «QaraDeniz Production» studiyasını açtı. «Tatlı Ses» qırımtatar bala yarışınıñ teşkil etilmesinde iştirak etmege devam ete. Dekabr ayında işbu yarışnıñ final iştirakçileri ve teşkilâtçıları Qırım Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov tarafından Nazirler şurasına davet etildi. Aksenovnıñ mukâfatını alğan Lilâ Bucurova içtimaiy ağlarda Ukrainağa qoltutqan faaller tarafından tenqitke oğratıldı. Faqat o, halqnıñ medeniyetini inkişaf ettirmek müim bir şey olğanı içün akimiyet ile uzlaşmağa razı olğanını ayttı. Kene de Qırım Rusiye reberliginiñ Lilâ Bucurova ile munasebetlerine dostluq aytmaq doğru degil. Noyabr 2-de FSB hadimleri evinde tintüv keçirdiler.
Nariman Celâl. Mart 21-de Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini olaraq saylandı – qırımtatar liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ apiske alınmasından 2 ay keçken soñ. Meclis reisi Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, bu vazifege razı olğan Nariman telükeli bir vaziyetke oğradı. Amma Celâl Qırımdaki Meclisni idare etmege qarar alıp, al-azırda qırımtatar milliy areketiniñ eñ açıq vekili ola. Yarımadada yaşamağa qala ve andan ketmege tüşünmey.
Mustafa Cemilev. Qırımtatarlarnıñ milliy lideri ve Ukraina prezidenti qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi printsiplerine sadıq qalıp, Qırımnıñ Ukraina nezareti altına keri qaytması içün ardı-sıra areket ete. Bu sene farqlı derece diplomatlar ile onlarnen, atta yüzlernen körüşüv keçirip, yarımada vaziyetini aydınlattı ve memleketiniñ topraq bütünligini ğayrıdan tiklemege çağırdı.
Oleg Zubkov. «Skazka» Yalta ayvanat bağçası ve «Taygan» bağçasınıñ saibi «Qırım baariniñ» faal tarafdarlarından biri edi ve atta Aqmescit soqaqlarından birine Putinniñ adını bermege teklif etken edi, faqat, bu areketleri onı Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından basqıdan qorçalamadı. Yıl devamında Rusiye nezaret organlarınıñ basqılarından qurtulmağa tırıştı. Baarde Rosselhoznadzor onı ayvanlarnı qanunsız alda ketirilmesi ile qabaatladı, dekabr ayında Rusiye prokuraturası oña qarşı «Taygan» hadimine fizikiy zarar ketirgeninden iş açtı. Dekabr 11-de onı 3 yıl şartlı apis cezası ile cezaladılar. Faqat Qırımnıñ «ayvanlar padişası» teslim olmayıp, oña qarşı cinaiy taqip – biznesni tutıp almaq ıntıluvı olğanını bildirdi. O, narazılıq bildirmek içün «Skazka» ve «Taygannı» ziyaretçiler içün qapatıp, Qırım Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya istifa etkenine qadar olarnıñ işi yañıdan başlamaycaq, dep ayttı.
Lenur İslâmov. 2014 senesi mart ayından başlap qırımtatar iş adamı Qırımda qalmağa tırışıp, Sergey Aksenovnıñ ükümetinde baş nazir muavini vazifesinde bir qaç ay çalıştı. Faqat Qırımnıñ Rusiye akimiyeti ATR telekanalını qapatqan soñ, yarımadada Rusiyege qarşı çıqmağa başladı. İslâmov – «Qırım vatandaş qamaçavınıñ» esas teşebbüsçisi ve lideridir. Aynı bu sebepten qırımtatar iş adamınıñ Rusiyedeki ve yarımadadaki şirketleri büyük zarar kördi. Lâkin buña baqmadan, o, «Qırımnıñ deñiz qamaçavını» azırlaymız, dep bildire. Onıñ maqsadı şimdilik aydınlatılmadı.
Arhiyepiskop Kliment. Uquq qorçalayıcı teşkilâtlarınıñ malümatına köre, Qırımdaki din cemiyetleriniñ çoqusı ğayrıdan qayd olamağan soñ Rusiye mahsus hızmetleri tarafından quvğunlıqqa oğratıldı. Bu vaziyette Arhiyepiskop Kliment yarımadada yaşamağa ve hızmet etmege devam ete. O, yarımadada Kiyev Patriarhatınıñ Ukrain ortodoks kilsesini ve din cemiyetini saqlap qalmağa tırışıp, çeşit telükeler altında qala.
Aleksandr Kolçenko. Avgust 25-te Rostovnıñ Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi Aqmescit anarhistini terakt yapqanı ile qabaatladı ve sert bir qarar çıqardı – 10 yıllıq sert rejimli apis cezası. Mahkemeci qararnı seslendirgende Aleksandr külümsiregen edi, soñra ise arqadaşı Oleg Sentsov ile beraber Ukraina gimnini icra etmege başladı. Kolçenko soñki sözünden faydalanıp, onı ve diger siyasiy faallerni apishanege qapatqan Kreml rejimi öz soñunı yaqınlaştıra, dep ayttı. Onıñ aytqanına köre, prezidentke qoltutqan Rusiye ealisiniñ 85% üküm sürgen adaletsizlikni körip, bir kün Vladimir Putinni devirecek.
Oleg Sentsov. Qırım kino rejisserine qarşı çıqarılğan üküm bütün dünyanı şaşırttı. Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesiniñ qararına köre, o, 20 yıl boyunca sert rejimli apishanede yatmaq kerek. Faqat Sentsov mahkeme esnası ve ükmüne sebatlı dayanıp, Ukrainada mertlik ve cesaret timsali oldı. Ükümden bir qaç ay ögüne üküm onı qorqutamaz, dep bildirgen edi. «Qorquzuvlardan qorqmayım, ve bu ceza – 20 yıl meni qorqutamaz. Memleketiñizdeki qanlı karlikniñ idare devri daa evel biter», – dep ayttı Sentsov.
Aleksandr Usik. 27 yaşında Aqmescitli boksçı yılnıñ eñ muvafaqiyetli Qırım sportçısı sayıla bile. 2015 senesi üç uruşta ğalebe qazandı. Soñki sefer dekabr 12-de ringge çıqtı. Kübalı Pedro Rodrigesni knockoutqa yollap, dörtünci kere WBO qıtalar arası çempion unvanını qorçaladı.
Ahtem Çiygoz. Meclis reisiniñ muavini aman-aman bir yıl devamında apiste yata. Yanvar 29-da Taqiqat komitetine sorğuğa kelip, yaqalanğan ve SİZOğa yollanğan edi. Rusiye taqiqat organları Çiygoznı 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken kütleviy çatışmalarnı teşkil etüv ile qabaatlay. Amma o vaqıt Rusiye qanunlarına köre bile Qırım Ukrainanıñ bir qısmı edi. Meclis azalarınıñ aytqanına köre, Qırım reberligi ve şahsen Sergey Aksenov Çiygozdan qorqalar, bu sebepten de itibarlı siyasetçi apishanege atıldı. Mahkemede çıqış yapqan Çiygoz mahkeme adaletli şekilde keçirilecegine inanmağanını bildirip, siyasiy sımarış bar, dep qayd etti. «Fevral 26 işi» boyunca Ali Asanov ve Mustafa Degermenci de apishanede yatalar. Qırım.Aqiqat jurnalistleri cedvel tizgende olarnıñ adlarını da aytıp keçken ediler.
Refat Çubarov. Keçken sene olğanı kibi bu sene de Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Qırımnıñ Ukrainanıñ nezareti altına keri qaytması içün ardı-sıra areket ete. Aprel 2-de o Ukraina halq deputatı oldı, avgust ayında ise Bütündünya Qırımtatar kongressiniñ prezidenti olaraq saylandı. Parlament minberinde çıqışta bulunıp, Yuqarı Radadaki zenaatdaşlarını Qırım meselelerine ziyade diqqat ayırmağa çağırğan edi.
Yuqarıdaki 12 qırımlıdan ğayrı, Qırım.Aqiqat mühbirleriniñ reylerini uquq qorçalayıcıları Olga Skripnik, Sergey Zayets, Darya Sviridova, iqtisadiyatçı Andrey Klimenko, cemaat faalleri Andrey Şçekun, Veldar Şukurciyev ve Aleksey Çirniy, jurnalistler Valentina Samar, Sevgil Musayeva-Borovik, Yekaterina Sergatskova, medeniyet erbapları Ahtem Seytablayev ve Galina Cikayeva, Ukraina Televideniye ve radio milliy şurasınıñ azası Sergey Kostinskiy, Ukraina agrar siyaseti naziriniñ mesleatçısı Aleksandr Liyev, adliyeci Cemil Temişev ve digerleri qazandı.


text:
Tatlı hayalğa daldırğan tüşmi?
Bugün Qırımda biri-birinen qarışmağan eki alem bar. Birincisinde bir çoq adamlar ömürni yañıdan qurmaq, ticaretni Rusiye qanunlarına köre deñiştirmek, alışmağa ıntılalar. Ve Ukrainada yaşağanlarnı yavaş-yavaş unutmağa tırışalar. Bu, de-fakto. Amma, de-yüre olğan alem tabiiy ki, Qırımğa normal ayat sürmege bermez.
Qırımlılarnıñ eseriyeti hayal içinde bulunğan vaqıtta, Rusiye ve onıñ tarafdarlardan ğayrı bu hayalnı iç bir kimse tanımay. Qırım dünya haritasından silindi. O, Ukraina territoriyasında boz tüsteki leke.
Qırımlılar er şeyni unutmağa tırışsalar da, olar ep bir suniy alem, qanunsız akimiyet, demokratiyağa zıt kelgen yaşauış, kiyik Asiyağa ait qanunlar boyunca yaşaylar.
Mında mal-mülkni satıp-almaq imkânı yoq, çünki añlaşmalar şübeli. Mında naqliye saası müşkül vaziyette. Mında Ukraina vatandaşları duşman devletniñ pasportlarını almaq mecburlar. Mında iqtisadiyat ale daa Ukrainağa bağlı. Qırımlılar içün yarımadanı terk etmege ya da mında qaytmağa qıyın. Bütün dünya buña işğal dey. Qırımlılarnıñ çoqusı ise, «qavuşuv»ğa işanalar.
Elbette, bunı aytmaq daa qolay, adaletli olacaq olsañ ise, «işğal», «separatism», dep aytmalısıñ. Amma, bu sözler vicdan azabınıñ sebepçileridir. Faqat, tamam bu sözler ileride de dünya matbuat vastalarında seslendirilecek. Çünki, adliye tarafından eñ doğru terminler.
Qırımlılarnı teñqid etmek kerekmeydir. İnsan, ağır vaziyetke tüşkende, kerçek ayattan çetleşmeli. Bunıñ aqqında ta Freyd yazğan edi, onıñ yazılarnı da red etmek mümkün, amma, olar müimligini coymazlar.
Demek, psihologlar buña qorçalav usulı, deyler. Onı qullanğan adamlar, begenmegen mevzulardan vazgeçeler. Bazıları atta bir malümatnı diger malümatqa deñiştirmege areket eteler.
İşte, qırımlılarnıñ bir qısımı çeşit qorçalav usullarını işleteler, meselâ, özüni nahoş duyğulardan çetleştireler, menfiy malümatnı qabul etmeyler, ya da bir de bir areketniñ mecbur ve faydalı olğanına öz-özüni işandıralar.
Qayd etmeli ki, rusiyeli matbuat vastaları kerçek ayattan qaçuvnı alğışlaylar. Olar tarqatqan yalanlar, alışqanlıqnı doğurıp, «hastalarnı» diger soy malümatqa nefretni besley.
Matbuat vastaları, er alda psihologik silânı qullana. «Rusiyege qavuşma», «tarihiy adaletniñ tiklenüvi» kibi ibareler, insan miylerine siñe ve biraz vaqıt keçken soñ, normal qabul etile. Mezkür ibareler, kimlergedir, havfsızlıq alâmetleri kibi körüne.
Onıñ içün, rus kanallarnı seyir etkenler başqasını baqıp olamaylar. «Rus dünyasından» ğayrı başqa bir şey körmeyler. Ukraina ve Avropada buña «zombirovaniye» deyler.
İşte, qırımlılar da buña oğradılar. Bir-eki ay içinde deñiştiler. Stesske oğrağan, rus ordularnıñ Qırımnı zapt etkenleri, memuriy binalarnıñ basıp alınması ile ukrain kanallarından marum qaldılar. Yerliler, Kreml istegen kanallarnı baqmağa mecburlar.
Stress vaziyetinde adamnıñ pisihikası menfiy şeylerden qurtulmağa aşıqa. Onıñ içün qırımlılar «rus dünyasına» ait sözlerni aytıp başladılar: «işğal» yerine «qavuşma», «terroristler» yerine «Donbass imayecileri» ve ilâhre.
Añlamlarnıñ deñişmesi sayesinde qırımlılar hayal aleminde yaşaylar. Bu kibi alemde teñqid degen söz yoq.
Nastâ Drozd, qırımlı, bloger
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Jası elwdi eñsergen 20 balanıñ anası brazïlyalıq äyel 21-ret ana atanıp otır, dep jazadı MIGnews.com.
Ol jüktilik kezinde densawlığına töngen qawipke qaramastan, säbïin jarıq dünïege äkelwge bel baylaptı. Arterïaldıq qan qısımında jaysızdıqtar sezingen ana eş qïnalmastan dünïege şekesi torsıqtay ul alıp keldi.
Qazir säbïdiñ de, öziniñ de jağdayı jaqsı. Şaqalaqtıñ salmağı üş kïlogramnan asıp tüsedi, al boyı 46,5 santïmetrdi qurağan.
21 balanıñ anası 13 jasında alğaş ret ana atanğanın aytadı.
Derekköz: 24.kz
Tegï: Älemde talay qızıq bar,
Kommentarïï


text:
Jeli qoldanwşıları payda bolğan beyne men fotolardı talqığa salwda. Kadrler şın mäninde joğarı şendi Baxıtjan Baltaşevtıñ ulınıñ toyında tüsirilgen ayğaytaydı jäne beyneden qımbat kölikterdiñ artımen jürgenin ayqın körwge boladı dep xabarlaydı Today.kz.
Jol erejesin öreskel buzğan toy kortejin tüsirip alğan kwäger vïdeosı qoğamda ülken dürbeleñ twğızğan.
Eki Mercedes Gelandewagen avtoköligi artpen jürip jurttı şoşıtqan edi. Al kortejdiñ qalğan qatıswşıları qarsı betke şığıp ketken. Keyin toyın toylap jürgen Baltaşevtıñ ulı ekeni anıqtalğan.Jol erejesin buzğan toy kortejin jaldawşılar da, Baltaşevtıñ ulınıñ toyına qatısqandar da jawapqa tartıldı.
Al Äkimşilik polïcïya komïteti törağasınıñ orınbasarı Baqıtjan Baltaşev Astanada ulınıñ toy korteji üşin qızmetinen ketti.
Nur.kz
Tegï: Avtojañalıqtar, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Ïtalïya Ewropa odağınıñ Reseyge sankcïyasın avtomattı türde jalğastırw procesine özi tarapınan blok qoyıp, toqtatıp tastadı. Bul twralı «Lenta.Ru» xabarladı.
Bryusseldegi mänbesine süyengen ANSA agenttigi Rïmniñ osığan oray «mäseleni sayasat turğısınan talqılawdı» talap etkenin jetkizdi.
Sankcïyanı avtomattı türde uzartw rejïmi särsenbi, 9 jeltoqsan küni qabıldanwğa tïis bolatın. Alayda, Ewroodaq elderiniñ ökiletti elşileri qatısqan jïında Ïtalïya buğan kelisim bermegen.
Endi bul mäsele EO elderi sırtqı ister mïnïstrleriniñ 14 jeltoqsanda bas qosatın jïınında nemese 17-18 jeltoqsanda ötetin Ewropa odağınıñ sammïti barısında jan-jaqtı qaralatın boladı.
«Ewropa şındığı» basılımı öziniñ EO qurılımındağı mänbesine silteme jasay otırıp, Rïmniñ sankcïyanı avtomattı türde uzartw mäselesin toqtatıp tastaw jönindegi bastamasına Vena men Bwdapeşt qoldaw körsetken. Budan burın munday qadamğa barmaytının Afïna da bildirgen edi.
Derekközi: ras.kz
Tegï: Älem ekonomïkası,
Kommentarïï


text:
Rusiyede mayıs 9-na qadar 60 biñ mabus afu etile bile
Rusiye prezidenti Vladimir Putin cumaaqşamı künü, aprel 9-da, Rusiye Federatsiyasınıñ Devlet Dumasına «Ulu Vatan Cenkinde Ğalebeniñ 70 yıllığı munasebeti ile» amnistiya aqqında qarar leyhasını kirsetti.
Kremlniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, amnistiyağa apiste bulunğan 60 biñ insan oğray bile.
Bunıñ ile 200 biñ şartlı maküm etilgen ve serbestlikniñ sıñırlavı ile bağlı olmağan cezanı körgen şahıslar afu etile bile.
Öldürüv, terrorizm, ekstremizm, cebirlikte qabaatlanğan insanlarğa nisbeten amnistiya olmaycaq.


text:
Ukrainada kelecek prezident vekâletleriniñ müddetini belgilediler
Mays 25-de nevbetten tış prezident saylavlarında saylanğan Ukraina prezidenti öz vazifesini 5 yıl devamında eda etecek, böyle qararnı Anayasa mahkemesi aldı, dep haber ete Radio Svoboda.
«Ukraina anayasasınıñ 103 maddesiniñ 1,5 qaidelerini böyle añlamaq kerek, Ukraina prezidenti Ukraina vatandaşları tarafından em nevbetten tış, en nevbetteki saylavlarda 5 yıllıq müddetke saylana», – dep aytıla Anayasa mahkemesiniñ reisi Yuriy Baulin seslendirgen beyanatta.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina Anayasa mahkemesiniñ qararı Ukraina meydanlığında mıtlaqa eda etilmeli, itiraz etilmeycek kesen-kes alınğan qarardır ve Ukrainanıñ resmiy neşirlerinde neşir olunmalı.
Aprel soñunda 101 deputattan ibaret olğan taqım – UDAR firkasınıñ lideri Vitaliy Kliçko da şu cümleden, Ukraina Anayasa mahkemesine 2015 senesi mart ayında prezident saylavlarınıñ keçirilmesini belgilegen qaideniñ çalışuvı aqqında muracaatnı yolladı.
«Ukraina anayasasınıñ 103 maddesiniñ 1,5 qaidelerini böyle añlamaq kerek, Ukraina prezidenti Ukraina vatandaşları tarafından em nevbetten tış, en nevbetteki saylavlarda 5 yıllıq müddetke saylana», – dep aytıla Anayasa mahkemesiniñ reisi Yuriy Baulin seslendirgen beyanatta.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina Anayasa mahkemesiniñ qararı Ukraina meydanlığında mıtlaqa eda etilmeli, itiraz etilmeycek kesen-kes alınğan qarardır ve Ukrainanıñ resmiy neşirlerinde neşir olunmalı.
Aprel soñunda 101 deputattan ibaret olğan taqım – UDAR firkasınıñ lideri Vitaliy Kliçko da şu cümleden, Ukraina Anayasa mahkemesine 2015 senesi mart ayında prezident saylavlarınıñ keçirilmesini belgilegen qaideniñ çalışuvı aqqında muracaatnı yolladı.


text:
Ukrain ombudsmanı rus işdesini Umerovqa yeterli tibbiy yardımnıñ berilmesine kefil olmağa rica ete
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqlarından vekâletlisi Valeriya Lutkovska rus ombudsmanı Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, qırımtatarlarnıñ liderlerinden biri olğan İlmi Umerovqa yeterli tibbiy baqım almaq aqqını teminlemege rica etti. Bu aqta Lutkovskanıñ beyanatında bildirile, onı matbuat hızmeti derc etken.
«İlmi Umerovnıñ yüregine tibbiy ameliyat yapılğan edi, onıñ qanında şeker seviyesi yüksek, ve özü Parkinson hastalığına oğrağan, onıñ sağlığı kün-künden zayıflaşa, bu sebepten o daima tibbiy eyyetniñ nezaretinde bulunmalı», – dep aytıla Valeriya Lutkovskanıñ mektübinde.
Ukrain ombudsmanı dey ki, İlmi Umerovnıñ serbestligini sıñırlağan ceza onıñ ayatı içün aqiqaten telükelidir.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-nde qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri olğan İlmi Umerovqa nisbeten öz qararını çıqardı. Umerov eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etildi. Bunıñnen beraber, Umerovğa eki yıl devamında açıq faaliyet ile oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqışta bulunması yasaqlandı. Umeronıñ özü oña qarşı açılğan dava siyasiy sebeplerden alıp barılğanını beyan etti. Resmiy olaraq Kyiv, AB ve halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlar bu ükümni takbih etti ve onı qanunsız tanıdı.


text:
Qazaqstan azamatı Ïlya Pyanzïn Vladïmïr Pwtïn Resey ükimetiniñ törağası qızmetin atqarıp jürgen sätte oğan qastandıq uyımdastırğanı üşin 2013 jılı 10 jılğa sottalğan bolatın. Endi ol prezïdentten raımşılıq jasawın surap otır, dep xabarlaydı «Kommersant» gazeti qılmıskerdiñ jubayı Pyanzïna Marïnanıñ sözine silteme jasay otırıp.
Qılmısker Pwtïnge tikeley jüginwge şeşim qabıldaptı. Pyanzïn prezïdentke eşqanday jamandıq oylamağanın, öziniñ tanıstarınıñ ıqpalımen qaskünemdik äreketke kezdeysoq barğanın aytadı.
Ötiniş qatañ rejïmdegi kolonïyanıñ äkimşiligine mamır ayında tüsken, sottalwınıñ ötinişin tekserwge jäne bekitwge eki ay merzim ötken. Marïna Pyanzïna onıñ küyewiniñ ötinişine kolonïya äkimşiligi tarapınan qoldaw bildirilgenine senimdi. Onıñ aytwı boyınşa, küyewine temir tordıñ arğı jağında eşqanday jazalaw şaraları qoldanılmağanın,ol kïim pişwşi, ärlewşi, ağaş ustası jäne tokar mamandıqtarın meñgerip alğan.
Ïlya Pyanzïn Mısırda reseylik mïgranttar, Şeşenstannıñ twmaları Adam Osmaev pen Rwslan Madaevtarmen tanısadı. Osmaev, keyin belgili bolğanday, Reseyde tıyım salınğan «Ïmarat Kavkaz» terrorïstik uyımınıñ müşesi bolıp şıqqan jäne Şeşenstannıñ basşısı Ramzan Kadırovqa Mäskewde qastandıq uyımdastırğanı üşin izdewde jürgen.
2012 jılğı qañtarda qastandıq jasawşılar Wkraïnağa ötken kezde Madaevtıñ qolındağı qoldan jasalğan bomba jarılğan. Ol sol jerde qaytıs boladı, Pyanzïn jaraqattanadı, sodan keyin Reseyge ekstradïcïyalanıp, emdeledi. Osmaev 2012 jılğı 4 aqpanda jarılısqa qatısı bar degen küdikpen ustaladı. Wkraïna qawipsizdik qızmeti onı Resey prezïdenti Vladïmïr Pwtïnge qastandıq jasawğa küdikti retinde qarastıradı. 2014 jılğı qaraşada Odessanıñ Prïmorskïy awdandıq sotı Osmaevtı qamawdan bosatadı.
2017 jılğı 1 mawsımda Djoxar Dwdaev atındağı batalonnıñ burınğı basşısı Osmaevqa Kïev ortalığında qastandıq uyımdastırıladı. Kïller men onıñ qurbanı ömirge qawipti jaraqattarmen Kïev awrwxanalarınıñ birine jetkiziledi.
Derekközi: https://lenta.ru
Kommentarïï


text:
Separatist Konstantinov bugün Moskvada «Yedinaya Rossiya» toplaşuvında iştirak ete
Aprel 17 künü Moskvada Rusiye Federatsiyasınıñ Devlet Dumasında «Yedinaya Rossiya» Umumrusiye siyasiy firqasınıñ yolbaşçı larnıñ Şurası işke başladı. Mında tanılmağan Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet şurasınıñ reisi Vladimir Konstantinov da iştirak etecek.
Qanunsız Qırım parlamentiniñ matbuat-hızmeti bildirgeni kibi, Şura işinde «Yedinaya Rossiya» Umumrusiye siyasiy firqasınıñ yolbaşçıları ve Rusiye Devlet Dumasında «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ deputatları iştirak ete.
Qanunsız Qırım parlamentiniñ matbuat-hızmeti bildirgeni kibi, Şura işinde «Yedinaya Rossiya» Umumrusiye siyasiy firqasınıñ yolbaşçıları ve Rusiye Devlet Dumasında «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ deputatları iştirak ete.


text:
Putin Törekmänstanğa säfär yasağan
İke il terrorçılıqqa qarşı urtaq tırışlıqların däwam itteräçäk
Törekmänstan däwlät başlığı Gurbanguli Berdimuhamedov ile belän Mäskäw citäkçelegeneň terrorçılıq häm narkobiznesqa qarşı urtaq tırışlıqlarnı däwam itteräçäklären beldergän.
Törekmänstanğa säfär yasağan Vladimir Putin belän küreşep söyläşkännän soň çığış yasağan Berdimuhammedov: “İllärebez terrorçılıq häm narkobiznes kebek global’ problemalarğa qarşı täêsirle köräş öçen xezmättäşlekne däwam itteräçäk. Xezmättäşlek ike yaqlı formatta bulğanı kebek xalıqara oyışmalar qısalarında da alıp barılaçaq,” – digän.
Törekmän lider ayıruça ike ilneň Xäzär diňgezendäge xezmättäşlek belän bäyle küp yaqlı kileşüneň imzalanuın xuplawın äytkän.
Berdimuhammedov ayıruça zur rus şirkätläreneň Törekmänstandağı êşçänleklären kiňäytüenä dä şat buluların äytkän.
Söyläşüdä ayıruça Äfğanstan mäs’äläseneň bäyälänelüen aňlatqan törekmän lider: “Törekmänstan häm Rusiyä Federaŝiyase Äfğanstandağı wazğiyätneň säyäsi häm diplomatik yullar belän çişeleşkä qawıştırıluı yaqlı,” – digän.
Söyläşüdän soň Rusiyä ilbaşı Putin törekmän xezmättäşe Berdimuhammedovka ike il arasındağı mönäsäbätlärneň üsterelüenä kertkän öleşläre öçen Aleksandr Nevskiy ordenın tapşırğan.


text:
Oñtüstik Qazaqstan oblısı Ädilet departamentiniñ tapsırısımen tüsirilgen älewmettik rolïk köpşiliktiñ köñilinen şığıp, közge jas aldırdı.
Syujettik jelisi öte sätti şıqqan şağın ğana rolïkte jürekti şımırlatatın tustar köp-aq.
Jawapsız äkeniñ alïment tölewden jaltarwı jalğızbastı ananıñ sağın sındırmay, balaların bawırmaşıl etip tärbïelewine sep bolğanın körgen ğalamtor paydalanwşıları köptep pikirler qaldırwda.
Jastıq pen qızbalıqqa salınıp, bawır eti balaların tağdır talqısına salıp ketken talay er azamattardıñ osı rolïkti körgen soñ jürek közderi oyanar degen senimdemiz.
Rejïsseri: Serik Talasov
Operatorlar: Erlan Raxmatwllaev, Bağdat Seydaxmetov
Kompozïtorı: Rwslan Şınıqulov
Aydar Janay
Kommentarïï
-
Mwslïm2016-08-31 16:26:29Şetelden köşirgenge master bizdikiler


text:
Älemdegi eñ uzın pïton Malayzïyada 10 säwir küni öli küyinde tabıldı dep jazadı The Guardian silteme jasay otırıp Lenta.rw. xabarlaydı. Alıp pïtondı jumısşılar qurılıs alañınıñ qaq ortasınan tapqan. Jılannıñ ölip qalw sebepteri äli anıqtalğan joq.
Salmağı 250 kelige jwıq, al uzındığı 8 metr bolıp şıqtı. Munday ölşemderimen pïton tutqında ömir sürip jatqan eñ uzın jılan retinde Gïnnestiñ rekordtar kitabına ene aladı.
Buğan deyin bul nomïnacïya çempïonı Mïsswrï şatında turatın Medwza pïtonı bolğan edi. Onıñ salmağı 158, uzındığı 7 metr 67 santïmetr.
Tegï: Glavnaya, Janwarlar älemi,
Kommentarïï


text:
-
08:00 26
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
01:05 309
-
-
-
keşe 23:33 348
-
-
keşe 22:51 305
-
-
-
-
-
-
keşe 21:31 455
-
keşe 21:26 315
-
-
-
-
keşe 20:34 572
-
-
keşe 19:57 338
-
-
-
-
keşe 19:27 356
-
keşe 19:11 263
-
keşe 19:09 564
-
-
keşe 18:55 393
Sayramda 700 tonnadan astam süt önimderi şığarıldı - OQO
ASTANA. QazAqparat - Sayramda awdanında 700 tonnadan astam süt önimderi şığarıldı, dep xabarlaydı Oñtüstik Qazaqstan oblısı äkiminiñ baspasöz qızmeti.
Tamaq önerkäsibi awdannıñ turaqtı ekonomïkalıq damwında asa mañızdı orın aladı. Azıq-tülik önimderiniñ öndirisi öñdew önerkäsibiniñ eñ qarqındı damıp otırğan sektorı bolıp tabıladı.
Osını eskergen Sayram awdanınıñ äkimdigi tamaq önerkäsibin damıtw maqsatında jüyeli jumıstar atqardı. Nätïjesinde 2017 jıldıñ qañtar-şilde aylarında 9 559,4 mln teñgege tamaq önimderi öndirilgen. Bul ötken jıldıñ tïisti kezeñimen salıstırğanda ösim 18,2 payızdı qurağan. Salada tabïğï türde 725 tonna süt önimderi, 51 596 tonna un, 60 tonna şujıq önimderi men 720,4 mıñ lïtr özge de alkogolsiz swsındar öndirilgen.
Osınday tamaq önerkäsibi salasındağı käsiporınnıñ biri süt önimderiniñ birneşe türin öndiretin 2007 jılı iske qosılğan «Kompanïya Natwr Prodwkt» JŞS. Käsiporın bügingi tañda qarqındı damw üstinde. Öndiriste «Xan» sawda markasımen süt önimderi: ayran, irimşik, yogwrt, qurt, sarı may şığarıladı.
Seriktestik Aqbulaq awılında ornalasqan. Täwligine 20 tonna süt öñdewge qawqarlı öndiris orında 32 jergilikti turğın turaqtı jumıspen qamtılğan. 2016 jıldıñ qorıtındısımen öndiriste 108,2 mln teñgeniñ önimi öndirilip, byudjetke 19,2 mln teñge salıq tölegen. Al jeti ay işinde 71 mln teñgeniñ önimi öndirilgen.
Käsiporınğa «Agrobïznes 2020» memlekettik bağdarlaması ayasında jıl sayın sarı may men irimşikke swbsïdïya bölinedi. Bügingi tañda käsiporındı keñeytw maqsatında öndiris qwattılığın arttırw üşin täwligine 70 tonna süt öñdeytin qural-jabdıqtar alınıp, montajdaw jumıstarı bastalğan. Qosımşa bes jumıs ornınıñ aşılwı josparlanıp otır.
Käsiporın basşısı aldağı waqıtta öndiristi keñeytw maqsatında Aqsw awılında täwligine 150 tonna süt öñdeytin jaña zawıt qurılısın jürgizwdi josparlap otır.
- OQO-da erekşe bilim berw qajet balalarğa arnalğan ortalıq aşıldı
- Öskemende Qıtay standarttarına say sertïfïkattaytın zertxana aşıladı
- Şımkentte 300-ge jwıq otbası «Nurlı jol» bağdarlamasımen baspanalı boldı
- Oñtüstik Qazaqstanda ötken jılı 80 mıñğa tarta bala dünïege keldi
- Atıraw oblısında qwattılığı 1100 tonna jılıjay salındı
- OQO-da bïıl 296 mıñ adam älewmettik kömekpen qamtıladı
- «112»-ge qoñırawdıñ üşten birin telefonmen oynap otırğan balalar jasaydı
- AQŞ-tıñ Qazaqstandağı Elşisi: Vaşïngtonğa kelip qarnım aşıp jür
- Elbası joldawı
- Joldaw jüktegen mindetter
- Qazaqstan tarïxı
- Älemdik BAQ Qazaqstan twralı
- Jaña ïndwstrïyalandırw
- Bolaşaqqa 100 qadam


text:
Abdureim Reşidov
Abdureim Reşidov - II Cian cenki iştirakçisi, Şuralar Birliginiñ Qaramanı, podpolkovnik.
Abdureim Reşidov 1912 senesi Qırımda, Mamaşay köyünde köylü qorantasında doğdı. O, yaşlıqtan uçucılıq zenaatına aveslendi ve Aqmescit aeroklubına oqumağa kirdi. Soñra Ades (Odessa) arbiy uçucılar mektebini bitirdi ve arbiy uçucı oldı.
Abdureim Reşidov bombalayıcı ağır uçaqlar eskadrilyasınıñ komandiri edi. O özüniñ cenkâver dostlarınen duşmanğa qarşı uruşlarda misli yoq cesürlik, fedakârlıq, erlik kösterdi. Çoq cenkâver medallernen taqdirlendi.
1945 senesiniñ iyün ayında Abdureim Reşidovğa uruşlarda köstergen cesürlik, fedakârlıqları içün Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi ve “Altın Yıldız” taqdim etildi.


text:
«Kahovka – Titan» yolağınıñ tiremesini patlattılar – Herson vilâyetiniñ politsiyası
Herson vilâyetinde Ukraina milliy politsiyasınıñ baş idaresi bildirgeni kibi, «Kahovka – Titan» elektrik yolağınıñ beton tiremesi patlavdan sebep bozuldı.
«Şimdi Kahovka rayonı Bogdanovka köyü rayonında beton elektrik tiremesiniñ teşkerüvi devam ete. Olğan malümatlarğa köre, tireme patlavdan sebep bozuldı», – denile beyanatta.
Politsiyada bildirilgeni kibi, bu aqta malümat Mahkemeden evel taqiqatlarnıñ yekâne cedveline kirsetildi. Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 194-1 maddesi ekinci qısmı boyunca (Elektroenergetika obyektleriniñ aselet bozuluvı) cinaiy iş açıldı. Bu cinayetniñ etilmesi içün on yılğa qadar apis cezası belgilene.
Qırımda çarşenbe künü aqşam yarımadağa «Kahovka – Titan» yolağı vastası ile berilgen elektrik energiyasınıñ söndürilmesi aqqında bildirdiler. Elektrik teminlevsiz Krasnoperekopsk, Aqşeyh, Aqmeçit, Saq, Canköy rayonları, Saq ve Kezlev rayonları qaldı. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov faallerniñ buña alâqası bar olmağanını qayd ete.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Avakov: İnterpol Yanukoviç ve Azarovnı qıdıruvğa ilân etti
İnterpolnıñ halqara qıdıruvına Ukraina sabıq perizdenti Viktor Yanukoviç, onıñ oğlu Aleksandr Yanukoviç, sabıq baş nazir Nikolay Azarov, Ukraina sağlıq saqlav naziri olğan Raisa Bagatıröva, sabıq maliye naziri Yuriy Kolobov ve «Ukrtelekom»nıñ sabıq reberi Georgiy Dzekon ilân etilgenler.
Bunı öz Facebook saifesinde Ukraina içki işler naziri Arsen Avakov bildirdi.
«Bugün, 2014 senesi mart ayında etilgen muracaattan bir qaç ay keçkenden soñ İnterpolnıñ mahsus komissiyası qarar çıqardı. İnterpolnıñ halqara qıdıruvına (qızıl varaqa – yaqalanuv işbu şahıslarnı Ukrainağa teslim etmek maqsadı ile keçirilecek ) Yanukoviç Viktor Fedoroviç, Yanukoviç Aleksandr Viktoroviç, Azarov Nikolay Yanoviç, Bagatıröva Raisa Vasilyevna, Kolobov Yu. V. (sabıq maliye naziri), Dzekon G.B. («Ukrtelekom»nıñ sabıq reberi)» ilân etilgen», – dep yazdı o.
Onıñ aytqanı kibi, İnterpol tarafından Ukrainada qabaatlı olıp sayılğan diger insanlarnıñ işleri şimdilik ögrenilmekte.
Avakov şunı da qayd etti ki, evel İnterpol tarafından Eduard Stavitskiy, Sergey Kurçenko, sabıq baş nazir muavini Sergey Arbuzov, sabıq kelir ve bergi naziri Aleksandr Klimenko, Bergi hızmetiniñ sabıq baş muavini Andrey İgnatov, Brokbiznesbanknıñ idare reisi Aleksandr Dinnik de qıdıruvğa ilân etilgen ediler.
Fevral ayında sabıq prezident Viktor Yanukoviç ve diger devlet memurları Kiyev Mustaqillik meydanında insanlarnıñ kütleviy sürette öldürilmesinden soñra Ukrainadan qaçıp ketken ediler. Küzde Rusiye prezidenti Vladimr Putin Yanukoviçke Qırımğa qaçmağa yardım etkenini tanıdı.
Şimdi Yanukoviçniñ bulunuv yeri belgisizdir. Soñki sefer onıñ matbuat-konferentsiyası Ruseniñ Rostov şeerinde keçirilgen edi.


text:
Putin Nemtsovnıñ öldürüvi «provokatsiya» olğanını tüşüne
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye muhalifet siyasetçisi Boris Nemtsovnıñ öldürüvini takbih etip, onı provokatsiya olaraq adladı, dep bildirdi Kremlniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov, haber ete Radio Svoboda.
«Putin qayd etti ki, bu deşetli öldürüv sımarışqa oşay ve provokatsiya ola bile. Devlet yolbaşçısı Rusiye Taqiqat komiteti, İçki işler nazirligi ve Federal havfsızlıq hızmetiniñ reberlerine taqiqat gruppasını şekillendirip, cinayet taqiqatınıñ ketişatını şahsiy nezaret altında tutmağa avale etti. Rusiye prezidenti Boris Nemtsovnıñ soy-sop ve tuvğanlarına teren taziyeler bildire», – dedi Peskov.
Boris Nemtsovnı Moskvanıñ merkezinde fevral 27-de aqşam öldürdiler. Şaatlarnıñ aytqanına köre, eñ azından dört kere ateş açıldı. Nemtsov vaqia yerinde can berdi.
Öldürüv vaqtında Nemtsov bir qıznen kete edi. Rusiye İçki işler nazirliginiñ malümatına köre, o, Ukrainadan keldi.
Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Moskvada «Tutuv» planı ilân etildi. Cinayet yerinde taqiqat-operativ gruppa çalışmaqta.


text:
Elektrondı kündelikten bas tartamız!
Elektrondı kündelik jobası mwğalim jwmısın «oñaylatuğa» arnalğan joba. Ol qazir barlıq jerde pilottıq joba retinde jwmıs istep jatır. Dese de, sol elektrondı kündelikten bas tartudıñ däleldi sebepterin wsınudı jön sanap otırmız. Bizdiñ oyımızğa ministr Sağadiev ne der eken?
1. Jüye tek qana internet bar ortada jwmıs jasaydı. Qazaqstannıñ är aumağındağa mektepterdiñ internetke qoljetimdiligi ärtürli. Kezekpen nemese interneti bar jerlerde ğana kündelik toltıruğa mümkindigiñ bar.
2. Bwl Reseyden köşirip alınğan joba. Qazaq tilindegi nwsqasında köp jerleri qazaqşağa audarılmağan, biraz öñdeudi qajet etedi.
3. Kündelik jüyesinde sabaq kestesi avtomattandırılmağan. Är sabaqtı är toqsanğa jeke-jeke qolmen toltırıladı. Mwğalimderdiñ qay sabaqtan beretini, tariftik jospar boyınşa qay mwğalim neşe sağatpen jürgendigi, SES-tiñ talaptarı boyınşa är sabaqtıñ qiındıq därejesi boyınşa avtomattı türde sabaq kestesin jasauğa qauqarı joq. Sondıqtan onı jürgizu üşin arnayı adam bolmasa arı qaray jwmıs jasau mümkin emes.
4. kz qoldau qızmetteriniñ siltemeleri Reseydiñ «Dnevnigine» qaray jol tartıp twr
5. Bwl jüyede de monitoring jürgiziledi. Olap.kundelik.kz saytına paydalanuşı atı: MONITORING, qwpiya söz: kundelikkz terip Qazaqstannıñ kez kelgen jerin köre alasız. Türli diagrammalarmen qay oblıs neşinşi orında, qay jer belsendi barlığın köre alasız. Osı reyting arqılı kiruge jağday bolmağan mektepterdiñ mwğalimderi eskertu, sögis aluda.
6. Ata-ana men oquşınıñ üyinde jağday bar ma? Qalalı jerde bar şığar, bireuge ıñğaylı şığar. Biraq ata-ana men oquşılardı mwğalimder özderi kire almay jürgende qalay kir dep aytadı? Keybir jerlerde ata-ana men oquşınıñ kiruin qadağalau turalı bwyrıqtar bar. Bwl degenimiz közboyauşılıq, mwğalim ata-ananıñ, oquşınıñ ornına özi kirip rölin somdaydı degen söz.
7. Elektrondı kündeliktiñ qağazben qosa qoldanıluı eki jwmıs ekenin barlığı biledi. Bilim jäne ğılım ministrliginiñ ekeuiniñ bireuin ğana tañdauğa bolatınına bwyrığı bar ekenin bile twra ekeuin de toltırudı talap etip otır.
8. Elektrondı kündelikti tolıq avtomattandıru qajet, jeke ştat berilui kerek. Onımen jwmıstı qazir «qoğamdıq» jwmıs retinde mwğalimder atqarıp jür.
Kündelikti toltırmau üşin de osınday sın pikirler aytılıp jür dep kelispeytinder de bar. IT salasınıñ mamanı retinde kündelik jobası tolıq avtomattandırılmayınşa, qoldanıluı köpşilikke ıñğaylı bolmayınşa qoldau tabuı ekitalay. Köp jağdayda keybir jobalar köpşiliktiñ eskeruinsiz enip ketip jatır. Bizden swrauşı ma edi. Ne bolsa da soñı qayırlı bolsın
M. Temirbek, «Mwğalim märtebesi» qoğamdıq birlestigi
Abai.kz


text:
«Donbass» komandanı: Popasnaya mesken yerini boyeviklerden azat ettiler
Terrorizmge qarşı ameliyat quvetleri Lugansk vilâyetiniñ Popasnaya mesken yerini boyeviklerden azat etti. Bunı öz Facebook saifesinde «Donbass» batalyonınıñ komandanı Semen Semençenko bildirdi.
«Popasnaya bütünley azat etildi. Memuriy binalar üzerinde endi ukrain bayraqları yelpirey. Terroristler qomşu Pervomaysktan qaçmağa başladı. Silânı taşlap keteler. Doğru, sıñırğace barmağa yetiştirmek kerek», – yazdı Semençenko.
«Donbass» batalyonınıñ komandanı şunı da qoştı, Pervomaysk mesken yeri kirişinde blokpost yoq etilgen eken.
Evel Ukraina prezidentine Baş ştabnıñ yolbaşçısı, general-leytenant Viktor Mujenko Ukrainanıñ silâlı quvetleri Lugansk vilâyetiniñ Severodonetsk şeerine kirgenini haber etken edi.
Lugansk ve Donetsk vilâyetlerinde terrorizmge qarşı ameliyat aprelniñ 15 kününden keçirile.


text:
_____________________________________________________________________________________
© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.
All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
___________________________________________________________________________________________
ÖÇENÇE BÜLEK
Altın Urda imperiәse dәwere
1236-37-nçe yıllarda Bolgar dәwlәten üzenә buysındırgannan soñ, Batu xan, şul uq yılda, yau belәn Rus Nowgorod knezlege östenә, 1239-nçı yılda isә qalgan rus knezleklәre östenә bara hәm alarnı da Bolgar xanlıgı kebek ük üzenә buysındıra. Yәgni, Bolgar ilendәge kebek ük, ruslarnıñ da dәwlәtlәre beterelmi, knezları üz urnında qala, dinnәrenә dә timilәr, lәkin mongol dәwlәtenә buysınırga hәm salım tülәrgә tieş bulalar. Monnan başqa, tәxetkә utıraçaq rus knezların saylap quyu eşe dә mongol xanı qaramagında bula.[1]
Batu xannıñ Yewropadagı yauları 1242-nçe yılga xәtle dәwam itә.[2] Bu yaular nәticәsendә, bügenge Tubıl, Orenburg, Qazaxstan, Xarәzem; Çirkәsstan, Don cire, Astraxan, Samara, Sember; Kazan, Bolgar, Tambow, Penza, Ryazan; Woronej; Xәzәr Diñgeze buyları; Qırım, Xerson, Bessarabiә, Moldaviә, Rumiyniә; Azәrbaycan, Vengriә hәm Russiә mәmlәkәtlәre hәm ölkәlәre Batu xan qul astına kerә hәm şul cirlәrdә „Altın Urda“ digәn imperiә tözelә.
Batu xan, bu imperiәgә başqala itep 1253-nçe yılda bügenge Astraxan şәhәre yaqınında Saray-Batu şәhәren saldıra başlıy. Bu eş, tuganı Bәrәkәt (Bәrkә) xan waqıtında tәmam bula.[3] Aña qadәr imperiәneñ başqalası, Batu gaskәrlәre tarafınnan zur ziyan kiterelgәn bulsa da Bolgar şәhәre bula. Altın Urda xannarı üzlәre isemennәn berençe aqçaların da şunda suqtıralar.[4]
Soñgaraq, Bәrәkәt xan bügenge Wolgograd şәhәre yaqınında Saray-Bәrkә isemendә ikençe ber şәhәr tagın saldıra.[5] Tarixi maglumatlarga qaraganda, bu şәhәrlәrne hәm başqa yaña Altın Urda şәhәrlәren saluga İdel buyı bolgarları da zur köç salalar. Alar әytep ütkәn şәhәrlәrne üzlәreneñ plannarı buyınça şundıy matur itterep salalar ki, alarnıñ bu eştәge ostalıq hәm hönәrlәre Altın Urda xannarın tañ qaldıra. Bu şәhәrlәrneñ maturlıgı, şulay uq, ul şәhәrlәrgә törle çit illәrdәn kilgәn sәyәxәtçelәrne dә suqlandıra.
Altın Urda xannarı saldırgan bu yaña şәhәrlәrgә soñgaraq törle yaqlardan törle törki xalıqlar, şul isәptәn törki bolgarlar da kilep urnaşalar hәm bu şәhәrlәr möhim sәwdә, hönәr, sәngat hәm magrifәt üzәklәrenә әylәnep kitәlәr.[6]
Batu gaskәrlәreneñ 1936-37-nçe yıllarda Bolgar ilenә yasagan höcümnәre waqıtında alar tarafınnan zur zian kiterelgәn Bolgar şәhәre dә soñgaraq sugış xәrabәlәrennәn arınıp, yaña baştan qorıla, XIII-nçe gasırnıñ 40-nçı yıllarında anda aq taştan mәhabәt binalar tözelә başlıy. XIII-nçe gasır hәm XIV-nçe gasırnıñ berençe yartısında Bolgar şәhәre üzeneñ çәçәk atu çorın kiçerә, İdel buyında qabat mәdәni hәm iqtisadi mәrkәzgә әwerelә. Şәhәrdә aq taştan, qızıl kirpeçtәn mәçetlәr hәm Bolgar zıyalıları qabәrlәre östenә törbәlәr, cәmәgat munçaları tözelә. Küp binalar yәbeşterelgәn bizәklәr, tösle mozaikalar, taşnı çoqıp yasalgan çeltәrle bizәklәr belәn nәqışlana. Taştan salıngan mәhabәt binalar, tigez itep taş cәyelgәn zur mәydan şәhәr üzәgen tәşkil itkәn, agaçtan salıngan toraq yort bistәlәre, mәxәllәlәr tözelep kitә. Yaqın-tirәdәge küllәrdәn su ütkәrgeç torbalar aşa şәhәrgә su kilgәn. Möselman şәhәrennәn çittә әrmәn, rus hәm başqa millәt hönәrçelәre, sәwdәgәrlәr bistәlәre barlıqqa kilә.[7]
BәRәKә XAN Altın Urda xanı Bәrәkә(t) xan, isemennәn dә kürengәnçә, möselman bula. Anıñ İslam dinen qabul itüendә, hiçşiksez, Altın Urda ilendә yәşәüçe törki-möselman xalıqlarnıñ, şul sanda İdel buyı törki bolgar möselmannarınıñ da yogıntısı bulgandır. Çönki, Altın Urda İmperiәseneñ xakimiәt organnarında mongol hәm tatarlar utırsalar da, imperiәneñ küpçelek xalqı cirle bolgar, qıpçaq, xәzәr kebek törki-möselmannardan tora. Bәrәkә xan İslam dinen qabul itkәç, bu әytep ütkәn cirle xalıqlar anı üzlәrenә yaqınraq xis itә başlıylar. Şulay itep, cirle xalıqlarnıñ ilbasar Altın Urda gaskәrlәrenә qarşılıq kürsәtü xәrәkәtlәre dә aqrınlap azaya bara hәm 1261-nçe yıldan soñ bötenlәy betә. Bәrәkә xannıñ İslam dinen qabul itüe arqasında, Altın Urda dәwlәte ul waqıttagı başqa möselman dәwlәtlәr belәn dә bik dustanә sәyәsi hәm iqtisadi mönәsәbәtlәr urnaştıra.[8]
İslam -Altın Urdanıñ rәsmi dine
Bәrәkәt xan möselman bulgannan soñ, İslam dine kilmeşәk tatar hәm mongollar arasında da taralgannan tarala bara. Üzbәk xan zamanında (1313-1341) isә, bu din Altın Urdada imperiәneñ rәsmi dine itep bilgelәnә. Bu xan zamanında imperiәneñ başqalası Saray-Bәrkә şәhәrenә küçerelә.[9]
Altın Urdanıñ mongol türәlәre arasında Islam dinen qabul itüçelәr sanı artqan sayın, alarnıñ imperiәdәge küpçelek törki-möselman xalıqlar arasında assimilatsiәlәnü protsesı da tizlәnә bara. Tarixi maglumatlar buyınça, Çingiz nәselennәn kilgәn Üzbәk xan zamanında Altın Urdada mongol telendә söylәşüçe mongollar qalmıy diәrlek, barısı da üz tellәren onıtıp törki teldә söylәşәlәr. Şulay itep, Altın Urdanıñ kilmeşәk mongol xalqı imperiәneñ cirle törki-möselman xalıqlarına quşılıp, alardan ayıra almaslıq xәlgә kilәlәr.[10] Bilgele bulgança, Üzbәk üze dә –saf törkiçә ber isem. Ul, „çın olı dәrәcәle keşe“ digәn mәgnәne añlata. Ul zamannarda Altın Urda cirlәren gizep kürep qaytqan sәyәxәtçelәr dә, yazgan kitaplarında, Altın Urdanıñ üzәgendә yәşәwçe xalıqlarnı „törki xalıq“ dip telgә alalar.[11] Bu zamannarda törki-bolgarlar da Altın Urdadagı başqa törki xalıqlar belәn qatnaşıp, alar da xәzerge Qazan tatarınıñ telenә yaqın bulgan şul uq törki teldә söylәşә başlıylar.[12] Şuña kürә, Altın Urda imperiәsen törki imperiә dip atap yörtergә dә bula.
Altın Urda mәdәniәte
Bu xaqta kürenekle tatar tarixçısı Gaziz Gobәydullinnıñ 1923-nçe yılda Qazanda basılıp çıqqan „Tatar tarixı“ digәn kitabına mörәcәgәt itәbez. Gobәydullin, üzeneñ kitabında, Altın Urda mәdәniәte xaqında bolarnı yazgan: (Kitaptagı qayber arxaik süzlәrne zamança tatar telenә tәrcemә itep birәbez):
Mәdәniәtneñ tuuına sәbәplәr
Mongollar kilep Könçıgış Yewropanıñ könyagındagı küçmә vә yarım utraqlı törek xalıqların oyıştırıp dәwlәt tözegәç, әwәlge xәzәrlәr zamanındagı sәwdә tagın terelde.
Rumnar (=borıñgı greklar) vә Qırım hәm Qara Diñgez buylarındagı kolonist cәnәviz (genualılar) vә venetsiәlelәr belәn alış-bireş başlandı, köncıgıştan da mallar vә sәwdәgәrlәr yöri başladılar. İdel wә Don buyları yañadan mal yörtә torgan sәwdәgәr vә sәyәxәtçelәr yöri torgan, köncıgış vә könbatış mәdәniәte berberse belәn oçraşa torgan urın bulıp kitte.
Monıñ nәticәsendә Altın Urdanıñ „tamga aqçası“ (tamojnıy) küp cıyılu hәm sәwdәse arqasında ekonomik tormışı kütәrelep kitte. Şuşı ekonomik kütәreleş mәdәniәt tudırırga sәbәpçe buldı. Küçmә xalıq bulıp kilep çıqqan wә küçmә qıpçaqlarnı wә yarım küçmә bolgarlarnı qul astına alıp xökümәt tözegәn mongol-tatarlar tiz zamanda utraqlı xalıqlarga mәxsus bulgan şәhәrlәr sala başladılar. Xәzәrlәrdәn qalgan xarabә şәhәrlәr tereldelәr; Altın Urda tufragında yaña şәhәrlәr dә maydaña çıqtılar. Xәzerge Sarıtau (Saratow) belәn Astraxan arasında bik küp şәhәrlәr salındı. Batu xan zamanınnan alıp Mәñge Timergә qadәr zamanda aqça sugıla torgan başqala Bolgar xisaplansa da, Batu xan zamanasında uq İdelneñ sul yagında Xәzәr (Kaspi) diñgezeneñ tönyagında Saray şәhәre salındı. Monnan başqa Üzbәk xan zamanında Saritsin tirәsendә Yaña Saray (Saray Cәdid) tözelde. Tagı Gölstan, Bәlçәmin, Ökәk, Xular, Sariçin şikelle bik küp şәhәrlәre hәm Cayıq yılgasınıñ diñgezgә qoya torgan urnında Sarayçıq, İdelneñ Xәzәr diñgezenә agıp töşә torgan urnındagı әwәlge İtel şәhәre urnında XVI-nçı gasırlarda „Әçterxan“ (Astraxan) mәydanga çıqtı; Bolgar qalası da terelep kitte.
Bu şәhәrlәrneñ yortları qalay vә qurgaşin qatışqan kirpeçtәn, balçıqtan hәm agaçtan bulıp, zur sarayları, törbәlәre, mәçetlәre, dәrwişlәr (sufilar) tora torgan urınnarı, mәdrәsәlәre, munçaları wә çit xalıqlarga mәxsus giybadәtxanәlәre bulgan. Xәtta ber sәyәxәtçe Saray şәhәreneñ ber yagınnan ikençe yagına çıgarga irtә namazınnan öylәgә qadәr waqıt atqa atlanıp barırga mәcbur bulgan. Qayber şәhәrlәrdә törle millәtlәr öçen ayrım kwartal, bistәlәr hәm zur bazarlar bulgan.
Şәhәrlәrgә su mәxsus çülmәk trubalar belәn kiterelgәn bulıp, baylarnıñ yortları matur baqçalar, fantannar belәn, eçlәre izrassadan törle töstәge ürnәklәr belәn bizәlgәn bulgan. (…)
Altın Urda tatarları binaları öçen xәzergә qadәr sostafı belenmәgәn gәcәp qatı sement yasap, şunı qullangannar. Törle metallәrdәn törle zinnәt әsbapları wә qorallar, xannarga altın-kömeştәn tәxetlәr yasagannar. Balçıqtan wә taştan izrassalar wә bik matur töslәrgә buyap, çülmәk, sawıt-sabalar yasagannar.[13]
Dәwlәt tözeleşe
Xan hәm anıñ xakimiәte
Olug xanlıqnıñ (Çingiz imperiәseneñ) quәtle zamanasında (Ükdәy, Göyek Mәñge xannar olug xan bulıp torgan zamanda) Altın Urdada Batu, Bәrkә xan baş bulıp torgan çaqta bolarnıñ xakimiәte mәrkәzgә bәyle bulgan. Altın Urda dәwlәte üzeneñ eçke eşlәrendә moxtar (aftonom) bulsa da, sugış iglan itü, solıx yasau, alıngan cirlәrneñ xalqınnan alına torgan xirac (dan), salımnar bilgelәü eşlәrendә mәrkәzgә bәyle bulgan, (imperiә başqalası) Qara Qorımnan әmersez mondıy zur eşlәr eşlәnmi ide.
Lәkin Altın Urda ileneñ Mongoliәdә bulgan mәrkәzgә baglanuwı aqrınlap zәgiflәnә başlap, Mәñge xannan soñ bötenlәy bette. Şul çaqtan alıp Altın Urda xannarı üzlәren bik zur quşamatlar belәn atıylar: „Xaqan әl-agzam“ (Olı xaqan), „Әl-Sultan el-gadil“ (Gadel sultan) dilәr, ruslar da alarnı „Tsar“ dip yörilәr, Rum (Wizantiә) kaysere belәn ber tigez zurlıqta itep tanıylar ide. (…)
Altın Urdada xan bulır öçen üzenә maxsus qorıltay cıyılıp, şunda saylanırga hәm xan bulır öçen, әlbәttә, Çingizneñ Cuci isemle ulı nәselennәn kilergә tiәş ide. Altın Urdanıñ şәwkәtle (köçle) zamanasında xannar despot idelәr. Altın Urda xannarınıñ xakimiәte, „xannıñ atınıñ toyagı qay cirgә bassa, şul cir xannıqı bula“ digәn törek mәqale belәn añlatıla ide. Soñınnan xannarnıñ xakimiәte Cuci nәselennәn kilә torgan xanzadә, mirzalar tarafınnan çiklәngәn bulgan.
Sugış, solıx mәs’әlәlәre, alıñan cirlәrghә türәlәr, qazıylar, xirac, salım bilgelәü eşlәre, Altın Urda mәrkәzdәn ayrılgaç, xan qulında bulgan. Şulay uq İslam qabul itelgәç mәçetlәrdә xotbә Saray xanı isemenә uqılgan.
Xanzadә, mirzalarnıñ xoquqları bik kiñ bulgan, törle cirlәrgә quyıla torgan türә, ilçelәr hәmmәse dә xan nәselennәn kilә torgan keşelәrdәn gıybarәt bula ide. Xannarnıñ xatınnarınıñ da xoquqları bik zur bulıp, alar dәwlәt eşenә qatışalar, xannarga bik zur tә’sir itәlәr, şunıñ öçen monda kilep yörgәn möselman sәyәxәtçelәre bu cirneñ „xatınnar cire“ bulganın söylilәr ide.[14]
Qanun –yarlıqlar
Altın Urda dәwlәtendә töp zakonnar, başqa öleşlәrdәge kebek, „Çingizneñ yasası“ ide. Soñınnan İslam dine qabul itelgәç, möselman şәrigate dә kerә başladı. Hәrber xannıñ yaña çıgargan zakonnarı, fәrmannarı bulıp, alarnı „Yarlıq“ dip atadılar.
Yarlıqlar baştaraq mongol telendә yörtelgәn bulsa da, soñınnan Qıpçaq (=Altın Urda) ilendә töreklәr küplektәn, xannar hәm Mongoliәdәn kilgәn mongollar töreklәşkәnlektәn, yarlıqlar hәm başqa eş kәgәzlәre uygurçaraq törek telendә yörtelә başlagannar ide. Yarlıqlar hәm başqa eş kәgәzlәre Altın Urda xanlıgında әle XIV-nçe gasırda uygur xәreflәre belәn yazılıp kildelәr.[15]
(Üzbәk xan zamanında garәp xәreflәre qullanışqa kertelde hәm garәp tele politika hәm diplomatiә tele itep bilgelәnde).[16]
„Yarlıq“ mongolça „Carlıq“ digәn süzdәn alıngan, әmer, fәrman mәgnәsendә.[17]
Xannıñ tormış rәweşe
Xannar, Saray şәhәre yanındagı „Gölstan“ digәn cirdәge zur saraylarda toralar, küberәk qışnı gına şunda ütkәrәlәr, cәy könnәrendә iske gadәtlәrençә küçep yörilәr, üzlәreneñ kiez öylәrendә gomer kiçerәlәr, alarnıñ kiez öylәre bik maturlap altın belәn bizәlgәn bula, şul öy eçendә tәxet quyılgan, tәxet tә altın, asıl taşlar belәn bizәlgәn bulıp, anıñ ayagı kömeştәn bula ide.
Bәyrәm könnәrendә tantanalı rәweştә cittәn kilgәn ilçelәrne qabul itkәn waqıtta xan üze şul tәxet östendә utıra, olı xatını, başqa yaqınnarı anıñ tirәsendә utıralar. Tәxetneñ ayaqları yanında xanzadәlәr toralar, әgәr dә xannıñ qızları bulsa, xan aldında utıralar ide. Xannıñ berniçә xatını bulıp, şular eçendә berse „olı xatın“ atala ide. Bu olı xatınnarnıñ xakimiәtlәre bik zur bulıp, alar irlәreneñ röxsәte belәn törle yarlıqlar nәşer itә alalar. Ber xannıñ xatını yarlıq çıgarıp rus ruxaniların salım tülәwdәn qotıldırgan die. Xannar xatınnarnı tatarlardan gına almıylar, Rum (=Wizantiә) kaysereneñ qızların aluçı, rus knezlәreneñ qızlarına nikaxlanuçı xannar bar ide. Xannıñ xatınnarı ayırım saraylarda, küçep yörgәndә ayırım çatırlarda toralar; alarnıñ üzlәrenә maxsus mullaları, mәscetlәre, üzlәrenә maxsus ayırım saqçı gaskәrlәre bula. Şul zamanda tatar xatınnarı irlәrdәn qaçmıylar, golәma, şәkertlәr belәn hәm çittәn kilgәn ilçelәr belәn utırdaş bulunı yaratalar ide. [18]
Tatarlarga[19] buysıngan tatardan başqa xalıq torgan öleş başında toruçı keşelәrne „basqaq“ dilәr ide. Russiәneñ hәrber möhimerәk şәhәrendә ayırım ber basqaq tora ide. Wladimir şәhәre XII-nçe-XIII-nçe gasırlarda üze Russiәneñ mәrkәze, başqalası bulganga, anda „weliki knez“ torganga kürә, mondagı basqaqnı „olug basqaq“ dip yörilәr.
Hәr öleşneñ basqagı tora torgan cirne „yort“ dip atıylar. Hәrber basqaq üzenә tapşırılgan cirne xanga buysındırıp tota, anıñ әmerlәren, yarlıqların cirenә citkerә. Basqaq yanında ber firqa (bülek) gaskәr dә tora. Basqaqnıñ qul astında berniçә türәse bulıp, bu türәlәr ber maglum urında torıp eşlilәr. Şul cirne „diwan“ dilәr ide.
Töp tatar tora torgan şәhәr, öleşlәrneñ başında „daruga“ tora. Anıñ da eşe basqaqnıqı kebek ide. Öleş, şәhәr, awıl darugaları bula ide.
Yullar, poçta
Gaskәri quәt
Tatarlarga buysıngan xalıqlardan da gaskәr alına ide. Batu xan zamanasında rus, macar (venger) hәm başqa xalıqlardan gıybarәt dürtyözille meñ gaskәr bulgan. Mәñge Timer (1266-1280) zamanasında ruslardan alıngan gaskәr Kafkazda, Bolgar ilendә tatar (mongol)lar yagınnan xәrәkәt qılgan. Üzbәk xan zamanasında da ruslar tatarlarga maglum ber miqdarda gaskәr birәlәr.
Gaskәrneñ eçke tözeleşe şul Çingiz xan zamanasındagı kebek bulıp bik mәşhur komandirlar, xan üze sugışqa qatışmıylar, bik möhim sugışlarda gına sirәk kenә xan biegerәk urında torıp tayaq belәn gaskәrgә komanda itkәn.
Dәwlәtneñ kereme
Altın Urda dәwlәteneñ kereme başlıça tamga aqçasınnan, xalıqtan alına torgan salımnardan, Altın Urdaga bәyle bulgan xalıqtan alına torgan xiractan gıybarәt bulgan. Gomumәn salımnar Çingiz xan yasagan rәweştә alıngan.
Çingiz zamanasında keşe hәrber biş cәnlek tiresennәn ber tire birergә tieş bulgan. Әgәr monı birmәsә keşe üzeneñ irken yugaltıp qolga әylәnә ide. Barı tik din ruxaniları gına bu salımnı tülәmilәr, әmma yәhüd ruxaniları isә Altın Urdada başqa xalıq belәn bertigez bulıp salım tülәrgә tieş bulgan. Şulay uq, yöz baş malı bulgan hәrber keşe ber xaywanın dәwlәt xәzinәsenә birergә tieş ide.
Sugışlar kimep, xökümәt törle cirlәrne alganda ganimәt itep talap algan mal kimegәç, Altın Urda xökümәte üzeneñ „çıgımı, xәrece“ öçen mal, aqça tabu yulın tәrtipkә salgan. Başlıça salımnar öç törle bulıp, berse: tatarlarnıñ üzlәrennәn; ikençese, alarga buysıngan xalıqlardan alına torgan salım; öçençese, sәwdәgәrlәrneñ mallarınnan alına torgan poşlina, yә isә „tamga“ salımı ide.
Çiklәrdә, sәwdә urınnarında türәlәr torıp hәrber malga xannıñ mihren „tamga“sın salıp, şul maldan ber miqdarın, yә isә aqça alalar ide.
Altın Urdanıñ töp xalqınnan alına torgan salımnarnıñ iñ möhime „salıq“ atala torgan, keşe başınnan alına torgan salım bulıp, tagın „qılan sәyaq“ digәn ber törle salım bulgan. Ambarları (skladları) bar keşedәn ayrım salım alınıp, anı „ambar malı“ digәnnәr. Xalıq qay waqıtta bu salımnarnı tüli almıy; monı “burıç” dilәr ide. Şulay uq ülçәwlәrdәn dә alına torgan salım bulıp, anı “tutnaq” digәnnәr. Küperdәn çıqqan öçen dә aqça alına ide. Mal, aqça belәn birelә torgan salımnardan başqa Altın Urda dәwlәtendә xalıqnıñ xezmәte belәn ütәlә torgan salımnar da bar ide. Hәr keşe dәwlәt xәzinәse malın, gaskәr yörter öçen at, ügez, döyә şikelle xaywanın birergә tieş bulıp, monı “ulaq” dilәr.
Türәlәr ber cirgә kilep töşsәlәr, xalıq alarnı qabul itәrgә tieş bulıp, monı “qunaq töşen” dilәr; alarnı tuydırırga tieş bulıp, monı “şusun” dilәr ide. Xalqı gaskәrgә keşe birergә tieş bulıp, monı “cirik urın” dilәr ide. Monnan soñ xalıq yullarnı saqlarga kirәk bulıp, monı “qarawıl” dilәr ide.
San aluçı şul uq waqıtta keşe dә cıygan, hәrber gailәneñ öç ulı bulsa bersen algan. Şulay uq qayber qızlarnı wә xәyerçelәrne alıp kitә torgan bulgan. Mondıy perepistlar hәrber xan ülgәn soñında yasalıp torgan. Mәs’әlәn, Batudan soñ (anıñ ulı) Sırtaq az gına xan bulıp torıp ülgәç, Bәrkә xan bulgaç, 1257-nçe yılda ikençe san alu bulgan.
Çәçü cirlәrennәn, suqadan, su, balıqlı küllәrdәn, peçәnleklәrdәn, urmannardan, yözem baqçalarınnan, baqçalardan, tegermәnnәrdәn alına.
Bu salımnarnı başta basqaqlar cıyalar. Soñınnan xannar bu xalıqlardan salım cıyu eşen özep, törle çit cirdәn kilgәn keşelәrgә birә başladılar. Әrmәnnәr, yәhüdlәr, Urta Aziә keşelәr (xarәzmilәr) cıya başlagannar ide. Alar xanga üzlәrenә birelgәn öleş öçen ber miqdar aqça birәlәr dә xalıqtan üzlәre telәgәnçә salım cıyalar, xalıqnı bik qatı qısalar. Şunıñ öçen, Mәñge Timer xan bu eşne beterep, salım cıyu eşen tatar türәlәre arqılı gına yörtә başlagan.
Aqça
Mongol xannarı Çingiz xan zamanında uq altın, kömeş, baqırdan aqça suga başlagannar ide.
Çingizneñ algan möselman cirlәrenә maxsus aqçası kömeştәn, baqırdan bulıp östenә gәrәp xәrefe belәn “Padişah-ı Galәm” (Galәm patşası), “Padişah-ı Ruy-i Zәmin” (Ciryözeneñ patşası), “Padişah-ı Cihan” (Cihan patşası) kebek quşamatlar yazılgan bula ide.
Altın Urdada, gomumәn tatar-mongollar xuca bulgan cirdә “dank” soñaraq “tәnkә” atalgan aqçalar bulgan. (…) Altın Urda aqçalarınıñ östenә küp waqıtta xökümәt sörüçe xannıñ “tamga”sı töşerelgәn bula, gәrәp xәrefe belәn şul zaman xanınıñ iseme, sugılgan yılı bula ide.
(…)Altın Urdada aqça suga torgan cir Olug Bolgar, Suwar şәhәrlәrendә bulıp, şul uq waqıtta Saray şәhәrendә dә aqça sugıla ide.
Kәgaz-kün aqça
Şulay uq Altın Urdada mongollarda bulgan, künnәn yasalgan “alataq” atalgan aqça da yörgәn bulsa kirәk.
Sәwdә
Aziәdәn tufan şikelle kilep çıqqan pәçәnәklәr, soñra qıpçaqlar, tatar, (mongol)lar arqasında bu yul beraz yabılıp torıp, bu yul östendәge şәhәrlәr watılgan, cimerelgәnnәr ide. Soñra Altın Urdada sәwdәgәrlәrne mәşәqqәtlәrdәn saqlarlıq, mallarına tidermәslek xökümәt tözelgәç, sәwdә öçen şәhәrlәr salgannar. Şunıñ öçen dә yañadan sәwdәgәrlәr kilә başlagannar, Saray, Әçterxan (Astraxan), Bolgar hәm başqa şәhәrlәrdә sәwdә qaynıy başlagan ide. Altın Urda şәhәrlәrenә yañadan zur kәrwannar kilep tuqtıylar, yañadan bazarlar qorıla ide. Aziәdәn kilgәn mallar bu şәhәrlәrdәn Qırımga töşerelep andagı Qara diñgez, Azof diñgeze buylarındagı şәhәrlәrdәn Yewropaga, Rum (=Wizantiә) illәrenә ozatıla. Şulay itep, Altın Urda ilendә әrmәn, yәhüd, rum, italiәle, cәnәwiz (genua) sәwdәgәrlәre tulıp yatalar ide.
Xәtta, tatar tarixçısı Gaynetdin Әxmәrownıñ 1906-nçı yılnıñ 31-nçe mart sanında „Qazan möxbire“ gazetasında çıqqan mәqalәsendә yazuınça, Altın Urda zamanında, din irege arqasında ruslar arasında ortodoks xristian dine tagı da quәtlәnep, tamır cәyep kitә. Mәs’әlәn, XIII-nçe gasırnıñ әwәlendә böten Russiәdә 90 çamasında monastır bulsa, bu san Altın Urda xannarınıñ qulında ber yöz yıl eçendә 200-gә, ayıruça bu monastırlarnıñ qayberlәrendә elek 5-6 gına keşe bulsa, tatarlar qulında 300-gә citә. Şulay uq, bu monastırlarnıñ baylıqları da bik kübәyә.
Altın Urdada tınıçlıq yılları: Paks Tatarika
„Bu zamannarda berwaqıt dönyanıñ xucaları xisaplangan Rum (=Wizantiә) kayserlәre Altın Urda dәwlәtennәn qurqıp toralar, xannarga qızların birәlәr, alar belәn qardәş bulırga tırışalar, alarnıñ möselman bulularına qaramıylar ide. Misır patşaları da xannarga ittifaqçı bulırga telilәr, bülәklәr birәlәr, qoda bulışırga bik söyәlәr ide. Rus knezlәre dә kilep Altın Urda xannarı qarşında qol kebek sәcdә qılalar , Rum papaların alarga ilçelәr itep cibәrәlәr, rus ruxaniları da xannardan sadaqa aşarga tırışalar; Italiәdәge Cәnwә (Genua), Venetsiә comhuriyәtlәre dә Altın Urda belәn sәwdә kileşülәre yasıylar, xannarnı „imperator“ dip atıylar ide.
Yugarıda da әytep ütkәnebezçә, Altın Urdada tınıçlıq zamanı yaqınça 135 yıl dәwam itә. Şunnan soñ, Altın Urda dәwlәte törle sәbәplәr, bigrәk tә xannarnıñ ulları arasında xan bulu öçen çıqqan qanlı nizaglar arqasında zәgiflәnә başlıy. Ruslar monnan faydalanıp Bolgar cirlәrenә yañadan talau poxodları oyıştıra başlıylar. Tatar tarixçısı Әnwәr Xayrullin, Karamzinnıñ „Russiә Dәwlәte Tarixı“ digәn kitabına tayanıp şul poxodlar xaqında tübәndәge maglumatlarnı birә:
Altın Urdaga Aqsaq Timer (Tamerlan) höcüme
Üzbәk xannıñ wafatınnan soñ yaqınça 50 yıl ütkәç, Altın Urda dәwlәtenә könyaq-könçıgıştan ber fetnә, ul da bulsa Aqsaq Timer fetnәse kilep töşә. Üzen Çingiz xan nәselennәn dip kürsәtkәn Aqsaq Timer, Çingiz imperiәseneñ öleşlәre bulgan Aq Orda, Çagatay dәwlәtlәre cirlәren hәm bügenge İran cirlәren yaulap alıp üz iseme belәn atalgan ber dәwlәt tözi. Soñgaraq bu dәwlәtneñ çiklәre könbatışta Egey Diñgezenә, könyaqta Misırga, köncıgışta Qıtay hәm Hindstanga xәtle citä.
Menә bu Aqsaq Timer, 1391-nçe yılda, Altın Urda cirlәrenә dә höcüm itә. Ul waqıtta, Altın Urda xanı Tuqtamış xan bula. Bu xan üzeneñ xәrbi köclәre belәn Aqsaq Timergә qarşılıq kürsәtsә dә anı ciñep cıga almıy hәm sugış mәydanınnan qaçıp, Litwa xökemdarına barıp sıyına. Şunnan soñ, Aqsaq Timer Altın Urda imperiәseneñ başqalası Saray Bәrkәne, Xacitarxan (Astraxan) şәhәren hәm başqa qayber töbәklәren yaulap ala hәm bu töbәklәrgә zur ziyannar kiterә. Süzneñ qısqası, Aqsaq Timer höcüme Altın Urda imperiәseneñ köçen bik kimetә.
Bolgar cirlәrenә rus poxodlarınıñ dәwamı
Altın Urda imperiәseneñ başına niçek tә bulsa ber bәla kilep töşüen kötep torgan ruslar menә bu Aqsaq Timer fetnәsennәn faydalanıp, Bolgar cirlәrenә yañadan talau höcümnәre oyıştıra başlıylar. Tatar tarixçısı Әnwar Xayrullinnıg yazuınça, Karamzinnıñ kitabında şul xaqta bolar әytelә:
„1392-nçe yılda böyek knez Wasilıy Dmitriewiç xakimiәte waqıtında Nowgorod, Ustyug şәhәrlәrennәn talauçılar zur-zur köymәlәrgә töyәlep Nokrat (Wyatka) hәm İdel yılgaları buylap kilep, Cükәtau, Qazan hәm başqa bolgar şәhәrlәren cimerep, alarnıñ sәwdәgәrlәren hәm xalıqların talap kitәlәr…
1399-nçı yılda әlege knez Wasilıy Dmitriewiç üzeneñ ber tugan enese Yuri Dmitriewiçne küp sanlı, bik köçle gaskәr belәn Qazan Bolgarstanına talau sugışına cibәrә. Alar ul waqıttagı başqalanı (Bolgar şәhәren), Cükәtau, Qazan, Kirmәnçek şәhәrlәren basıp alıp, әlege cirlәrne öç ay buyı cimerep, xalqın hәlәk itep, küp baylıqların talap alıp kitәlәr…“[23]
Bolgar şәhәreneñ ruslar tarafınnan cimerelüe
Wasilıy II. zamanında, 1431-nçe yılda, ruslar Bolgar şәhәrenә qabat yau belәn kilәlәlәr hәm anı cimerep taşlıylar. Bolgar şәhәren cimerüçe rus soldatlarınıñ başında knez Fedor Pestriy bula. Şulay itep, Bolgar dәwlәtenә gasırlar buyınça başqala bulgan bu borıñı şәhәr ruslar tarafınnan xarap itelә.[24] Şunnan soñ, Bolgar xanlıgınıñ başqalası tönyaqta tınıçraq cirdә urnaşqan Qazan qalasına küçerelә. Bolgar, şәhәr bularaq yәşәwdәn tuqtıy.
Bolgar xannarı (әmirlәre)
Mәglüm xәbәrlәr buyınça, Idel buyı Bolgar dәwlәteneñ xannarı tübәndәgelәr bulgan:
1. Silki xan: Ul –başlap möselman bulıp, Bagdadqa ilçelәr cibәrep, islamga kerüen xәlifә Cәgfәr әl-Moqtәdir Billahqa maglum itkәn Almas xannıñ atası. Almas xan üzenә Cәgfәr dip, atasına Abdullah dip isem birgәn bula. Islam dinen rәsmi rәweştә qabul itkәnnәn soñ, Bolgar xannarı „dәwlәt başlıgı“ mәgnәsendә gәrәpçә „әmir“ digәn titel belәn yörtelәlәr.
2. Anıñ ulı Almas xan (әmir Cәgfәr): Monıñ gasırında Bolgar şәhәrenә Bagdadtan Sәhsәn әr-Rәsibi, Bәdәr әl-Xәrәmi hәm Әxmәd bin Fazlan isemle ilçelәr citәkçelegendә din öyrәtü öçen galimnәr, tözeleş hәm başqa eşlәr öçen osta belgeçlәr kilә. 943-nçe yılda әmir Cәgfәrneñ sәlәmәt buluı, Konstantiniә hәm şul taraftagı başqa mәmlәkәtlәrgә höcüm itüe Әbul-Xәsәn әl-Mәsgudi kitabında açıq itep әytelgәn.
3. Anıñ ulı әmir Әxmәd: Bu şәxes Moqtәdir Billah xәlifәlege waqıtında Bagdad arqılı xacga barıp, xәlifәlek diwarınnan aña küp mallar, xaywannar, kiemnәr, bayraqlar, muzıyka qoralları bülәk itep birelgәn.[25] Bu sәfәre padişah buluınnan elek, şahzadә waqıtında uq bulsa kirәk.[26]
4. Anıñ ulı әmir Talib: 949-nçı yılda bu şәxes isemendә şәhre Bolgarda sugılgan tәñkәlәr bar.
5. Anıñ ulı әmir Mö’min: Bu keşe patşalıq itkәn waqıtta, yәgni 985-nçe yılda Russiә xökemdarı Wladimir qıpçaq töreklәreneñ yardәme belәn Bolgar ilenә höcüm itep, anı talıy, cimerә, xalqın üterә hәm әsir ala. Bolgarlarga salım salırga telәgәndә, rus gaskәrlәre başlıgı üzeneñ xökemdarına: „Bolarnıñ ayaqları itekle, bolardan bez salım ala almabız, bez çabatalılar östenә barıyq, bezgә şulay qulay bulır“, -dip әytkәnlege riwayәt itelә, yәgni bolgarlar mәgrifәtle, mәdәniәtle xalıq bulgan. Şәhri Bolgarda 977-nçe yılda bu keşe isemendә sugılgan tәñkәlәr bar.
6. Әmir Şәmgun: Bu keşe Dunay bolgarlarınnan bulsa kirәk.
7. Әmir Xәydәr.
8. Anıñ ulı әmir Moxәmmәd.[27]
9. Monıñ tuganı Sәgid.
10. Barac.
11. İbrahim: Bu keşe miladi belәn 1164-nçe-1165-nçe yıllarda sәlәmәt ide.
12. Monıñ ulı Sәlim: Sәlim tarafınnan Bolgar şәhәrendә sugılgan tәñkәlәrdә Gabbasi xәlifәlәrdәn “әn-Nasıyrәtdin lillahi әmirel-mö’minin” dip yazılgan yazu bar. (Әn-Nasıyrәtdin lillahi qırıq cide yıl xәlifәlek urınında bulıp, miladi belәn 1225-nçe yılda wafat bulgan ide).
13. Monıñ ulı İlham: Ilham xan zamanında, miladi belәn 1223-nçe yılda, tatar (mongol)lar bolgarlar östenә kilep sugıştılar hәm tәmam ciñelep qaytıp kittelәr.
1236-nci miladi yılda tatar (mongol)lar ikençe mәrtәbә Bolgar östenә zur köç belәn kildelәr hәm bolgarlarnı ciñdelәr, zur tülәwlәr saldılar hәm küp baylıq aldılar. Şulay bulsa da, bolgarlarnıñ üzlәreneneg eçke eşlәrendә berqadәr bәysezleklәre qaldı.
14. Gabdulla.
15. Xәsәn: 770-nçe, 776-nçı, 778-nçe hicri yıllarda Bolgar şәhәrendә anıñ iseme belәn sugılgan tәñkәlәr bar. Rus kneze miladi belәn 1376-nçı yılda Qazan östenә gaskәr cibәrgәn ide. Şul waqıtta әmir Xәsәn belәn Mәxmud ruslar qulına әsir töştelәr hәm zur şartlar, küp tülәwlәr bәrabәrenә azat iteldelәr. [28]
16. Mәxmud.
17. Gabdulla: Anıñ zamanında tatar (mongol)lar Timur isemendәge ber gaskәr başlıgı qul astında Bolgarga kilep sugıştılar hәm şuşı әmir Gabdullanı şәhit ittelәr. Şunnan soñ әmir Gabdullanıñ yaqınnarı anıñ 9 yәşlek ulı Altınbәk belәn 7 yәşlek ulı Galimbәkne Qazanga alıp kilgәnnәr.
18. Altınbәk: Gabdulla әmirneñ şuşı ulı İske Qazan şәhәrendә әmir hәm xan bulıp torgan.
19. Monıñ tuganı Galimbәk: Anıñ zamanında Bolgarnıñ xökümәt üzәge Iske Qazannan yaña xәzerge Qazanga küçkәn, dilәr. Rus tarixlarındagı: “1429-nçı yılda bolgarlar hәm qazanlılar Galiç, Kostroma şәhәrlәrenә qadәr sugışıp kildelәr, lәkin şәhәrne ala almıy kire qaytıp kittelәr, rus gaskәre alarnıñ artlarınnan qua bardı, alar Ali baba artınnan az gına citmәdelәr”, -digәn xәbәrlәrdәge “Ali baba” Bolgar әmire Galimbәk dip uylanıla.
Hәrxәldә, miladi belәn 1431-nçe yılda ruslar Bolgar dәwlәten tәmam tuzdırdılar.[29]
Aqsaq Timer höcümennәn soñ Altın Urda
Altın Urdaga yasagan höcümennәn soñ, Aqsaq Timer bu dәwlәtneñ başına üzenә turılıqlı Qotlug Timer isemle ber xannı urnaştırıp, üz dәwlәteneñ başqalası Sәmәrkandga qayta.
Altın Urda xanı Qotlug Timerneñ wәzire (yardәmçese) İdegәy isemle ber mirza bula hәm gamәldә dәwlәt idarәse bu mirza qulında bula. Bu mirza, 1399-nçı yılda, Altın Urda tәxetenә yañadan utırsın öçen Tuqtamış xanga yardәm itkәn Litwa xökemdarın ciñә. Ul ruslar östenә dә yau belәn barıp, alarnı da Altın Urda xökümәtenә qabat buysındıra. Lәkin, İdegәy mirza, 1419-nçı yılda, Tuqtamışnıñ ulı Kәrim Bәrdigә qarşı sugışqanda hәlәk bula.
Altın Urda imperiәseneñ bülenüe
İdegәy Mirzanıñ wafatınnan soñ Altın Urda xökümәtendә tәrtip bozıla, xan balaları arasında xakimiәt öçen qızu körәş qabınıp kitә. Başqa süzlәr belәn әytkәndә, ildә berdәmlek qaqşıy, tarqalu-bülenü protsesı başlanıp kitә. Şunıñ nәticәsendә, Altın Urda Imperiәse cirlәrendә ayrım-ayrım waq dәwlәtlәr (xanlıqlar) tözelә başlıy.[30] Ul xanlıqlar bolar:
1. Saray xanlıgı: Bu xanlıq Altın Urdanıñ töp üzәge bularaq Keçe Moxammәd xan balaları idarәsendә qala.
2. Xacitarxan (Astraxan) xanlıgı: Keçe Moxammәd xan balalarınnan qayberlәre tarafınnan tözelә.
3. Seber xanlıgı: Bu xanlıq 1429-nçı yılda Xaci Moxammәd xan hәm balaları tarafınnan tözelә.
4. Qazan xanlıgı: 1437-nçe yılda Keçe Moxәmmәd xannıñ tuganı Olug Moxammәd xan tarafınnan elekke Bolgar xanlıgı cirlәrendә tözelә.
5. Qırım xanlıgı: Bu xanlıq 1443-nçe yılda Qırım yarımutrauında Baqçasaray şәhәrendә Xacigәrәy xan tarafınnan tözelә.
6. Nugay xanlıgı: Cayıq yılgası buyında Sarayçıq şәhәrendә törkilәşkәn mongol mangıt qabilәsennәn üzlәreneñ möstәqil bәklәre bula.[31]
Bügenge İdel buyı tatarlarınıñ borıñgı әbi-babaları bu xanlıqlardan Qazan xanlıgında yәşilәr. Şuña kürә, bu xanlıq tarixın beraz tәfsillәp añlatıp birәbez:
[1] Nadir Devlet, Russiә töreklәreneñ milli möcadәlә tarixı (1905-1917),
[2] Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse,
[3] Şihabetdin Mәrcani, Möstefadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 156-157
[4] Azade-Aishe Rorlich, The Volga Tatars,
[5] Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse,
[6] Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 50
[7] Rafael M- Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Böyek Bolgar,
[8] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 50
[9] Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse,
[10] Şul uq әsәr, “Altın Urda” bülege.
[11] Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 89-117
[12] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 68
[13] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 47-48
[14] Şul uq әsәr, s. 52-53
[15] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 54
[16] Azade-Aishe Rorlich, The Volga Tatars,
[17] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 54
[18] Şul uq әsәr, s. 55
[19] G. Gobәjdullin „tatar“ süze belәn monda imperiәnen töp xucaların, yәgni mongol hәm tatarlarnı bergә küz aldında tota.
[20] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 56-62
[21] Abdullah Battal Taımas, Qazan töreklәre,
[22] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 62-63
[23] Әnwar Xayrullin, Tatar-urıs mönәsәbәtlәre tarixınnan, Qazan, 2000
[24] Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadul-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s.395
[25] Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 149
[26] Rizaeddin Fәxreddinәw, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 36
[27] Şibabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 150
[28] Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 37
[29] Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 38
[30] Böyek Laruosse Süzlek hәm Ensiklopediәse,
[31] Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 46-48


text:
Nurlarnı cıyu
Kön tärtibe 39
Warislıq suğışları Awrupada üskän rasaçılıq, alman säyäsmännäreneñ tiz räweştä naśizmğa awışuı häm Yaqın Könçığıştağı betmägän suğışlar keşelärneñ kiläçäk ömetlärenä daimi tiskäre yoğıntı yasıy. Dön’yanı ut tupına êtärü öçen tilelärçä tırışuçılar belän ber rättän tormışqa ömet birergä teläwçe keşelär dä bar, älbättä.
Çirek yözyılda iñ matur xäbär uzğan könnärdä Awstraliyadan kilep citte. Xäbärgä kürä, Sidney universitetı ğalimnäre sanaq çipendä nurlarnı tawış dulqınnarı bularaq cıyunı tormışqa aşırdı.
Fizika belemen alğan beräw bularaq minem öçen bu ışanmaslıq xäbär ide. Şunda uq tikşerenä başladım. Fänni jurnallarnı qarap utırğan çaqta xäbärneñ çın buluın kürep alğaç, bik nıq şatlandım. Çönki adäm balası yaqınça yöz yıl inde ut ênergiyasın, nurnı cıyıp saqlaw öçen tırışa. Bigräk tä Amerika Quşma Ştatları ğalimnäre 1949nçı yıldan birle qoyaş nurın cıyıp saqlaw êşçänlegen tuqtawsız alıp bara. Bu ölkädä iñ küp waqıt, xezmät häm aqça sarıf itüçe amerikan belem dönyası.
Törkiyädä dä, qızğanıç, ikemeñençe yıllar başına qadär bu êşçänlek barı tik mäğlümat däräcäsendä buldı. Räcäp Tayyip Ärdoğannıñ il liderlığına saylanuınnan soñ bu ölkädäge êşçänlekkä Törkiyä Cömhüriyäte dä citdi külämdä byudjet häm waqıt ayırıp quya başladı.
Törkiyä bu êşçänlekkä soñ başlasa da qoyaş ênergiyası häm qayber nurlarnı saqlanu sänäğätendä qullanu êşçänlege belän dönyanıñ möhim illäre arasında urın aldı.
Mäsälän, lazer nurı êşçänlegenä dönyadan yaqınça 50 yılğa soñğaraq başlawına qaramastan xäzerge waqıtta ireşelgän yul PENTAGON belän köndäşlek itelä alınaçaq däräcägä citte.
Dön’ya şuşı tawışsız iskitkeç inqilapqa niçek kilep citte soñ? Populyar “Science” jurnalınıñ 1949nçı yılnıñ mart ayındağı sanında Massachusettsta MIT milli küzläw oyışması möxändisläre-injenerlarınıñ qoyaş ênergiyalı öy saluı turında añlatıla.
Qoyaş öye zalına urnaştırılğan Glauber tozı, başqa törle äytsäk, sul’fat natriy sawıtları belän tulı bula. Toz 32 gradusta êri häm ênergiyanı sudan tağın da näticäle räweştä saqlıy. Ximik Maria Telkes belän miğmar-arxitektor Eleanor Raymond qamilläştergän sistema qoyaş cılısın sul’fat natriy sawıtlarına yünältä, bu sawıtlar da hawa salqın yäki bolıtlı bulğan çaqta bina êçen cılıta.
Läkin bar närsä dä uylanılğanı kebek bulmıy. Öydä yäşäwçelär qışın citärle däräcädä cılına almıy, sawıtlardan isä sarqıp yuğala. Öygä urnaşqan keşelär berniçä yıldan soñ öydän qaçıp kitä.
Şuşı barışta başqa êşçänleklär dä başqarıla. Basseyndağı su tuñdırılıp, ênergiya cıyılıp saqlana. Kön êçendä isä boz kondiśioner sisteması öçen suıtuçı wazıyfasın üti.
Adäm balası bu räweşle nurlarnı, kön yaqtısın ênergiya bularaq problemasız räweştä cıyıp saqlıy aldı. Annan soñ nurlarnı nur räweşendä cıyıp saqlaw êşçänlegenä yünälde. Sanaq (kompyuter) texnologiyasınıñ qamilläşüe belän tarmaqnıñ däw köçläre bu êşçänlek öçen ışanmaslıq külämdä byudjetlar ayırıp quydı häm äle dä ayırıp quya. Läkin bu êşne başqara alu – dönyanıñ ber poçmağında, ber universitetnıñ çikläwle byudjetı belän êşläwçe ğalimnärgä nasıyp buldı.
Häm keşelek dönyası nurlarğa nigezlängän kürsätkeçlärne berençe tapqır sanaq çipendä tawış dulqınnarı bularaq cıyıp saqlıy aldı.
Bu açış – ut, aqça häm quyı parlı maşinanıñ icatı qadär möhim borılış noqtası. Ğadi genä äytsäk, nur tizlegendä êşläwçe sanaqlar monnan arı tormışıbızda üz urının alaçaq. Mäğlümat küçerelüe dä ut tizlegendä bulaçaq. Bu barı tik mäğlümatneñ küçerelüe häm mäğlümat saqlağıçlarınıñ tizlege belän bäyle.
Keşe tormışın tulısınça üzgärtäçäk açış bu. Ênergiya yatmalarına xakimiyät urnaştıru öçen başlatılğan suğışlar däweren yabaçaq. Genośidlar, küpläp üterülär bulmayaçaq. Çönki nurlarnıñ cıyıp saqlanıluı – ênergiyanıñ cıyıluın tağın da ciñeläytäçäq. Moña bäyle bularaq sälamätlek saqlaw tarmağında da inqilaplar tormışqa aşaçaq.
Dön’yanıñ iñ zur problemalarınnan berse bulğan azıq-tölek citeşterelüe häm zapasları probleması da betäçäk. Qoyaş nurlarınıñ cıyılıp saqlanuı - nur vitaminnarınıñ da cıyılıp saqlanuı dimäk. Qoyaş vitaminnarınıñ radioaktiv nigezle nurlanış xastalıqlarınıñ däwalanuında qullanıluı çınbarlığın küz aldında kitergän çaqta bu açışnıñ nindi mäğnägä turı kilüe yaxşı añlaşıla.
Neil Armstrong ayda yasağan berençe adım öçen: “Keşe öçen keçkenä adım, ämma keşelek öçen zur adım”, - dip äytkän ide. Bügen kön yaqtılığınıñ, nurlarnıñ mini mikroçiptä cıyılıp saqlanıluı – keşelek dönyasınıñ iñ zur uñışlarınnan berse buldı.
Ärdal Şimşäk
Yıldırım Bäyazit universitetınıñ tarix bülege uqıtuçısı


text:
Musılmandardıñ eñ bastı meyramdarınıñ biri – Qurban ayt osı jılı 10 qırküyekke keledi. Bul twralı Qazaqstan musılmandarınıñ din basqarması xabarlap otır.
“Bïılğı qajılıq mawsımı tamız ayınıñ 30-nan bastalıp, qırküyek ayınıñ 22-inde ayaqtaladı. Al, 10 qırküyekte ulıq meyram Qurban ayt merekesi bastaladı”, — delingen xabarlamada.
Qurban – arab tilinde “jaqındaw” degendi bildiredi, yağnï jasağan sawap is¬ter arqılı jürekti tazartıp, Allağa jaqınday tüsw. Al şarïğattağı termïndik mağınası – “şarttarımen sanasa otırıp qulşılıq nïetimen mal bawızdaw” degenge sayadı. Qurban ayt künderi (alğaşqı üş küni) şalınatın mal “udhïya” dep ataladı.
Qurban ayttıñ alğaşqı küni Qazaqstanda demalıs küni bolıp esepteledi.
Stan.kz
Kommentarïï


text:
«Iqılas» – mekkelîk süre. Iqılas süresî zatında jâne sipatında Bîr Alla Tağalanıñ sipattarı jaylı âñgîmeleydî. Alla Tağalanıñ sipattarı kemel. Eşbîr nârsege tâueldî, mûqtaj emes. Kemşîlîkten pâk. Nasara dîndegîler qûdaydı üşeu degenî jâne müşrîkter qûdaydıñ ûrpağı men balaları bar dep aytqan siyaqtı sipattarı eşbîr jannıñ sipatına ûqsas ta, şamalas ta emes.
Sürenîñ tüsu sebebî:
Bîr top müşrîkter Alla elşîsîne (ñ.ğ.ñ.)kelîp: «Ua, Mûhammed! Bîzge Rabbıñdı sipattap...
«Mâsâd» süresî mekkelîk. Bûl süre «Lâĥâb» jâne «Tâbbât» dep te ataladı. Süre Alla Tağalanıñ jâne elşîsînîñ dûşpanı Âbu Lâĥâbtıñ qûrdımğa ketuî jaylı âñgîmeleydî. Âbu Lâĥâb payğambarğa qasköy dûşpan bolıp aldı. Barlıq şaruasın qoyıp, Alla elşîsînîñ (ñ.ğ.ñ.)soñına tüsîp, nasihatına kilîgîp, adamdardı imannan qaytarmaq bop tırıstı. Süre aqırette oğan laulap janğan otqa oranatındığın uâde etude. Âbu Lâĥâbpen bîrge âyelî de azaptaladı. Âyelîne arnayı auır azap...
«Nasır» süresî Mâdina qalasında tüsken. Bûl sürede Mekkenîñ jeñîsî jaylı âñgîmelenude. Mekke jeñîsî mûsılmandardı küşeyte tüstî. Bûl oqiğadan keyîn İslam arab tübegîne tügel taradı. Küpîrlîk pen serîk qosu jûrnaqtarı tüp-tamırımen joyıldı. Bûl jeñîstîñ nâtijesînde adamdar Alla Tağala dînîne qauım-qauım bolıp kîre bastadı. İslamnıñ tuı kökte jelbîredî. Al, pûtqa tabınuşılar qaldığı qûrıp bîttî. Mekke jeñîsî ilâĥi süyînşî habar edî. Öytkenî, mûsılmandar âlî Mekkege attanbay tûrıp...
Jâbir (r.a.): «Alla elşîsî osı sürenî jâne «qûl ĥua Allaĥu Ahadtı» tauaftıñ ekî rakağatında oqıdı», [1] – dep riuayat etedî.
Âbu Hûrayra (r.a.): «Alla elşîsî (s.ğ.s.)osı sürenî tañ namazında oqıdı», – deydî.
بسم الله الرحمن الرحيم
قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ
1. Ayt: «Ây, kâpîrler!
Ey, Mûhammed! Tas pen pûtqa tabınuşı mına kâpîrlerge ayt! Tâpsîrşîler: «Qûrayış Alla elşîsîne (s.ğ.s.)bîr jıl olardıñ qûdaylarına tabınudı, bîr jıl onıñ Qûdayına qûlşılıq etudî ûsındı....
«Kâusar» – Mekkede tüsken süre. Sürede ekî dünie sûltanı payğambarımızğa (c.ğ.s.) Alla Tağalanıñ bergen artıqşılıqtarı bayan etîledî. Bûl dünie jâne aqırette berîlgen ülken jaqsılıqtar jâne ûlıq nığmetter aytıladı. Solardıñ bîrî – Kâusar özenî. Bûdan qosa, basqa da köptegen jaqsılıqtar tartu etîlgen. Süre Alla elşîsîn (s.ğ.s.) osı nığmetterge şükîrşîlîk retînde namaz oquğa jâne qûrban şaluğa şaqıruda.
Süre soñında payğambar dûşpandarınıñ oñbaytını jâne aşuına tigender qorlıq...
«Mağun» – Mekkede tüsken süre. Bûl sürede qısqaşa ekî türlî top jayı âñgîmelengen. Olar:
1. Alla Tağala nığmetîn moyındamauşı kâpîrler. Olar qiyamet künî bolatın esep-qisaptı jalğan deuşîler;
2. Jasağan amalında Alla Tağala rizaşılığın niet etpeuşî ekîjüzdî mûnafiqtar. Olar ârbîr amalın, tîptî namazın közbayauşılıqpen jasaydı.
Bîrînşî top: Alla Tağala olardıñ qor mînezderîn aytqan. Olar jetîmge eş nârse bermey, «joq» degen jauabın sıpayı aytpay, dörekîlîk körsetedî. Olar...
Bûl süre Alla Tağalanıñ mekkelîkterge bergen nığmetterî jaylı âñgîmeleydî. Mekkelîkter sauda-sattıq maqsatımen ekî jaqqa: qısta Yemenge, al jazda Şam ölkesîne sapar şegetîn. Alla Tağala Qûrayışqa bergen nığmetterînîñ eñ ülken ekeu, olar: tınıştıq pen tûraqtılıq jâne molşılıq pen jeñîldîk edî.
بسم الله الرحمن الرحيم
لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ
1.Qûrayıştıñ beybîtşîlîgî (ğajayıp îs).
إِيلَافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ
2.Olardıñ qısqı jâne jazğı saparlarındağı qauîpsîzdîgî...
«Fil» süresî Mekkede tüsken. Sürede pîl ielerînîñ qissası bayan etîledî. Olar Qağbanı bûzuğa bet aladı. Bîraq Alla Tağala olardı öz qaruımen joyıp jîberdî. Osılayşa Jaratqan İe özînîñ üyîn olardıñ jaulap aluınan qorğap qaldı. Abraĥanıñ âskerî eñ âlsîz maqlûqtar arqılı jermen-jeksen bolıp joyıldı. Ol qûstar tûmsığı men ayağına kîşkene tas alıp keldî. Alayda, bûl tastar qorğasın oqtan da opattı bop tidî. Atalğan tarihi oqiğa payğambarımız Mûhammed ibn Abdulla (s.ğ.s.) düniege kelgen 570...
«Ĥumâzâ» – mekkelîk süre. Süre adamdardıñ kemşîlîgîn söz etetîn, ar-namısına eşbîr şîmîrîkpey qol salatın, aqımaqtarşa mazaq etîp, mîneytînder jayın âñgîmeleydî.
Sonday-aq, dünie jinağan, baylığın mal tezegîndey etîp qaptağan adamdar jayın söz etude. Olar mına jalğanda mâñgî qalatınday küyde. Tım nadandığı men asqan ğapıldığı olardı mal-düniesî pâni düniede mâñgî qaldıratınday oyda jüretîndîgîn aytuda.
Süre soñında sol baqıtsız beybaqtardıñ eşqaşan sönbeytîn otqa...
«Asır» – Mekkede tüsken süre. Bûl sürede öte qısqa türde adamdı baqıttı jâne baqıtsız etetîn sebeptî jâne düniede jetîstîkke jetu men şığınğa ûşırau saldarı bayan etîlgen.
Alla Tağala ğasırmen sert etude. Ğasır – adam ğûmırı, bûl ilâĥi qûdîrettî körsetetîn türlî ğajayıptar men ğibrattar orın alatın uaqıt keñîstîgî. Sert ete otırıp, adamzat ziyan şegude ekenîn bayandaydı. Bûl ziyannan tört qasiet: iman, îzgî amal, aqiqatqa şaqıru jâne sabırlıqqa ündeu ğana qûtqaradı. Atalğan...
2084205419981923148614211390134512921256


text:
Canköyniñ bir qısmı transformatornıñ tamirinden sebep ışıqsız qaldı
Çarşenbe künü, dekabr 30-da, Canköy qısmen ışıqsız qaldı.
Qırımnıñ Rusiye ükümeti saytında bilidirilgeni kibi, transformatornıñ deñiştirilmesi ile bağlı tamir işlerinden sebep yarıqnı dört soqaq ve dört aralıq boyunca yerleşken evlerde saat 17:00 qadar söndürecekler.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Keşegi babalar añsağan bostandıqqa qolımız jetkeli beri wltım dep qan keşken, tipti janın bergen wlı twlğalar men el jüreginen öşpes orın alğan egey erlerdiñ esimderi wlıqtalıp keledi. Solardıñ jarqın beynesi «qaytsek qazaqtı teñdik jolına tüsiremiz, qaytsek basqalarmen terezesi teñ el bolamız, qaytkende qazaqtı oyatamız?» – dep ömir keşken Alaşordaşılar edi. Osıdan bir ğasır bwrın «Alaş» degen atpen orda tikken Alaşordaşılardıñ wlt üşin bastağan igi bastamalarına biıl 100 jıl toldı. Jüz jıldıqtı eske alu, onı wlıqtau respublikamızdıñ är jerinde öz deñgeyinde toylanıp keldi.
22 jeltoqsanda A. Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutı «Ruhani jañğıru – Alaştıñ asıl mwratı: til - jazu - mädeniet» attı halıqaralıq ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötkizdi. Konferenciyağa QR Wlttıq ğılım akademiyasınıñ prezidenti, QR WĞA akademigi Mwrat JWRINOV, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor, «Otırar kitaphanası» ğılımi ortalığınıñ direktorı Twrsın JWRTBAY, QR WĞA akademigi, tarih ğılımdarınıñ doktorı., professor Mämbet QOYGELDİ, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor, Ş.Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutınıñ direktorı Ziyabek QABILDINOV, QR WĞA korrospondent müşesi, pedagogika ğılımdarıınñ doktorı, professor Fauziya ORAZBAEVA, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, Mugla Sıtkı Koçma universitetiniñ professorı KENAN KOÇ (Türkiya), filologiya ğılımdarınıñ doktorı Mugla Sıtkı Koçma universitetiniñ professorı ALI AKAR (Türkiya), Almatı qalasındağı Iran mädeni ökildiginiñ direktorı DJALALI KIYASARI Seyed Djavad, jazuşı Beybit QOYŞIBAEV, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, QazWU professorı Anar SALQINBAY, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Ğarifolla ÄNES, sayasatker Dos Köşim, Aydos Sarım, Rasul JWMALI, qatarlı elimizdiñ jäne şetelden kelgen ğalımdar, Alaş arıstarınıñ wrpaqtarı, mwrağat, kitaphana qızmetkerleri, studentter men magistranttar, mektep oquşıları t.b. qatıstı.
Konferenciya soñında baspadan şıqqan «Ahmet Baytwrsınwlınıñ tiltanımdıq mwraları» attı kölemdi eñbektiñ, Teljan Şonanovtıñ bes tomdıq şığarmalar jinağınıñ twsaukeseri ötti, jiılısqa qatısqan Alaş arıstarınıñ wrpaqtarına sıy-qwrmet körsetildi.
Qazaqtıñ bir ğasırın wlttıq ruh pen senimge, parasat pen payımğa, ğılım men bilimge toltırıp ketken wlt ziyalıları «Alaş» avtonomiyasın qwru arqılı qazaqtıñ tilin, mädenietin, salt-dästürin, wlttıq wstanımın dünieniñ tört bwrışına tanıstırudı mwrat etti. Sol zamanda ayqın ideya, mäñgilik maqswt wstanğan abzal jandardı zamanınan ozıq tuğan twlğalar desek bolar. Olar bastağan ideya qazaq qoğamınıñ teñdik pen bostandıqqa, oqu men bilimge, aldağı nwrlı bolaşaqqa wmtıludıñ alğı şartı ispetti. Biri: «Tiri bolsam qazaqqa qızmet etpey qoymaymın» (Älihan Bökeyhanwlı) dep ant etse, endi biri:
«Alaş tuı astında
Kün söngenşe sönbeymiz.
Endi eşkimniñ alaştı
Qorlığına bermeymiz!
Öler jerden kettik biz
Endi mäñgi ölmeymiz!
Jasasın, Alaş, jasasın!» (S.Torayğırov) –
dep külli qazaqtı bir tudıñ astına jiıp, azattıqqa birge qol jetkizuge ündeu saldı. Olar el isine aralasa jürip, oqu-ağartu, gazet-jurnal şığaru, sauatsızdıqtı joyu sekildi igi şarualarmen aynalısıp, «Qaytsek ozıq wlttar sekildi ğılım men bilimdi qatar igergen, wlttıq ekonomikası damığan, işki öndirisi quattı, bolaşağı jarqın el bolamız?!» degen maqsattıñ jeteginde jürdi. Olar eldiñ bügini üşin emes, erteñi üşin jwmıs istedi. Bastarına töngen qauip- qaterge qaramastan, olar el igiligi jolında ayanbay eñbek etti. Olardıñ azat oyları elimizdiñ täuelsizdik aluına tikeley sebepşi bolğanı da şındıq. Bostandıq pen azattıqqa jetudi añsağan Alaş wrpaqtarı büginde öziniñ şwraylı jerinde, täuelsiz elinde jasap otır. Alaşordanıñ bügingi beynesi – Täuelsiz Qazaqstan. Al bügingi Qazaqstannıñ Altay men Atırauğa deyingi wlan-ğayır dalası – wlt üşin janın ayamağan keşegi Alaş arıstarınıñ amanatı.
Qazaq qoğamınıñ bolaşaqqa talpınısın sonau ötken ğasırda-aq köksegen Alaş ziyalıları – wltımızdıñ mäñgilik maqtanıştarı. Olardıñ wstanğan ideyası mäñgilik ideya bolıp qala bermek. Wlt ziyalılarınıñ ötken ğasırdağı añsağan armandarı bügingi tañda jüzege asıp jatır. Ärine, qazaq barda Alaş ruhı sönbeydi. Wltım, baytaq jerim, bay tilim dep ömir keşken eleuli twlğalardıñ esimderi, atqarğan qızmetteri, önegeli isteri el jadına mäñgi saqtaları dausız.
Düysenäli ÄLİMAQIN


text:
QMC Prokuraturası arbiy cinayetlerni taqiq etüv tecribesini Gürcistandan alacaq
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturasınıñ temsilcileri ve işbu şubeniñ yolbaşçısı olğan Gündüz Mamedov arbiy cinayetlerni taqiq etüv tecribesini gürcistanlı zenaatdaşlarından almaq niyetindeler. Bu aqta arpelniñ 21-nde QMC Prokuraturasınıñ matbuat hızmeti haber bermekte.
Haber etilgenine kore, ukrainalı prokurorlar Gürcistan Baş prokuraturasını ziyaret eterek, Halqara cinaiy mahkemesinen işbirligi yapmaqnen bağlı ameliy meselelerni muzakere etken.
«Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturası öz işinde gürcistanlı zenaatdaşlarınıñ musbet tecribesini ve vaqtınca işğal etilgen Qırım yarımadasında işlengen cinayetlerni taqiq etüvge farqlı yanaşuvnı tatbiq etecek», - dep qayd etti Gündüz Mamedov.
QMC Prokuraturasınıñ temsilcileri Gürcistan Baş prokuraturasınıñ temsilcilerinen arbiy cinayetlerni taqiq etiv hususiyetlerini muzakere eterek, taqiqçiler söz yürsetilgen kategoriyadaki cinayetlerni taqiq etüv esnasında yapqan esas hatalarına diqqat ayırdılar, dep qayd ete matbuat hızmeti.
Arbiy cinayetler taqiq etilgende isbatlılıq bazasını temin etüv menbaları hususına ve Halqara cinaiy mahkemege yapılğan muracaatlardan alınğan neticelerge daa ziyade diqqat ayırıldı, dep haber etilmekte.


text:
Qırımtatar faaliyetçisi Veciye Kaşkanıñ ailesi advokat Mambetov ile añlaşma yaptı
Dekabr 21, cumaaqşamı künü Qırımda vefat etken qırımtatar faaliyetçisi Veciye Kaşkanıñ oğlu ve qız torunı advokat Mammet Mambetovnen añlaşma yaptılar. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Mambetov: «Veciye Kaşkanıñ oğlu Ali Kaşka ve torunı Aliye Kaşkanıñ Rusiyege tabi Qırım İçki işler nazirliginiñ (İİN) Tahqiqat komiteti tarafından «Veciye Kaşka işi» boyunca çağırılması munasebeti ile olar, öz menfaatlarını qorçalamaq içün advokat tutmağa mecbur oldılar», – dep izaat berdi.
Bundan evel, dekabrniñ 18-nde, Ali Kaşka ve Aliye Kaşka Qırım İİN Tahqiqat komitetinden povestka (kelmek talabı ile resmiy maqamdan yollanğan vesiqa – QA) aldılar. Dekabrniñ 19-nda olar tahqiqatçığa keldi, lâkin Rusiye anayasasınıñ 51-nci maddesine esaslanıp, ifade berüvden vazgeçtiler.
Noyabrniñ 23-nde kündüz Aqmescitte telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini yaqaladılar. Olar Türkiye vatandaşından «aqsız yerde hususan büyük miqdarda para talap etüv»de qabaatlanalar. Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından yaqalanuvları esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Noyabrniñ 24-nde Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi yaqalanğan qırımtatar faaliyetçilerini 2018 senesi yanvarniñ 15-ne qadar apiste qaldırdı.


text:
Brent bağası 10 aydan beri maksïmwmına jetkennen soñ, munıñ negizdiligine qatıstı narıqta pikirtalas bastalıp ketti. Odan bölek, slanctı kompanïyalar narıqqa munay bağası barreline 50 dollar bolatınday etip qaytarwı mümkin, al bul AQŞ-tıñ atalğan şïkizattı öndirw qorın azaytwğa alıp keledi. Al Kanada men Nïgerïyanıñ narıqqa munay şığarmawı waqıtşa qubılıs dep bağalanıp otır. Sebebi, Albertte bolğan orman örti qazir tolıqtay baqılawğa alınıp, jağday qalıpqa kelip jatır.
«Alayda bağa barreline 50 dollardan tüswi äzirge mümkin emes. Sebebi Nïgerïyanıñ munayına, keybir derekterge säykes, narıqta künine 800 mıñday barrel suranıs twğanmen, tasımaldanw äli bastalmadı. Onıñ üstine, munaylı qumdardan bolğan Kanadadağı Albert orman örtteriniñ saldarınan narıqtan şığıp qalğanımen qosa, 2015 jılı bağanıñ tüskeninen narıqtan ketip qalğanı tağı bar. Osılayşa, narıqta munay qorı aytarlıqtay azayıp, oğan suranıs äli de joğarı bolıp otır», – deydi sarapşı Valerïy Polxovskïy.
Kommentarïï


text:
Bir kezdergi atawı Xatw Va bolğan kenttiñ erekşeligi qazirgi künderi bir adam da turmaytın, jurt tügel tastap ketken ondağı üylerdiñ bärin, sonday-aq eldi mekenniñ soqpaqtarı men alqaptarın tügeldey şırmawıq basıp qalğan. Alıstan qarap turğanda, ol quddı bir qoldan toqılğan tükti kilemniñ tüsindey bolıp körinip turadı.
Büginde qañırap qalğan sol derevnya bir kezderi balıqşılardıñ jaylı turağı bolıp, künde qanbazardıñ qalpınday tirşilik tanıtıp turğan eken. Biraq soñğı jıldarı aynalanı şırmap bara jatqan dağdarıs osı bir aral-awıldı da aynalıp öte almaptı. Buğan eñ aldımen Qıtayda keyingi kezderi qoldap balıq awlawdıñ tïimsiz bola bastawı sebepkerlik etken sïyaqtı. Sonıñ saldarınan turğındar künköris qamımen jan-jaqqa bıtırap, köşip ketken. Al elsiz qalğan üyler men sürlewler birtindep şırmawıq pen müktiñ astında qalıp, adam tanımastay bolıp özgerip şığa kelgen. Söytip, tabïğat qaytadan bastapqı qalpına kelip, bul jerdi gnomdar qonısına aynaldırıp jibergen körinedi.
Derekközi: ras.kz
Tegï: Älemde talay qızıq bar, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Qırım kurort nazirliginde mayıs ayında «raqiplik kösterecek» istiraat fiatlarını seslendirdiler
Moskva nezareti astında bulunğan Qırım akimiyetiniñ kurort ve turizm nazirliginiñ yolbaşçısı Sergey Strelbitskiy, mayıs ayında yarımadada olacaq istiraat fiatlarını seslendirdi.
Matbuat hızmeti bildirgenine köre, Strelbitskiy böyle fiatlarını «raqiplik köstere bilecek» kibi tanığan.
Böyleliknen, berilgen malümatlarğa binaen, mayıs ayında sanatoriyde raatlanmaq içün,bir insanğa putövkanıñ fiatı 2 583 rubleni teşkil etecek. Mında üç kerelik yemek ve Qırım yalısında teklif etilgen tedaviylev köz ögüne alınmaqta. Qırımnıñ ğarp taraflarında fiatlar - 2 433 ruble, Şarqta ise - 2 125 rubleni teşkil etecek.
Yalıda kiranıñ fiatı 24 saat içün 930 rubleden, Ğarpta - 808 rubleden, Şarqta - 1 012 rubleden başlap olacaq.
Mini - musafirhanelerdeki fiatlar, eki insan içün, Qırım yalısında 2 478 rubleden, Ğarbiy Qırımda 1 777 rubleden, Şarqiy Qırımda 2 062 rubleden başlap olacaq. Mında saba yemegi közde tutıla.
Hızmette vade etkenleri kibi, Qırım yalısında eki kişilik üç yıldızlı ötellerde fiatlar 5 500 rubleden başlap olacaq, ğarbiy Qırımda 3 940 rubleni ve Şarqiy Qırımda 3 800 rubleni teşkil etecek.
Keçenlerde, kurort hızmetiniñ yolbaşçısı haber etkeni kibi, 2016 senesiniñ mayıs ayından avgust ayına qadar qırım musafirhanelerinde oda ayırtması miqdarı 20% ösken.
Mart 25 künü Ukraina milliy bankına köre, 10 ruble 3,8084 grivnanı teşkil etmekte.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.