text:
Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov ecnebiy sözlerden vazgeçmege davet etti.
Laf, belediyeler ile videoselektor çerçivesinde keçirilgen muzakerelerde yürsetildi.
Böyleliknen, Qırım yolbaşçısı ve cumhuriyet nazir muavini Dmitriy Polonskiy «fleşmob» sözü yerine «halq eglenceleri» ibaresini qullanmağa añlaştılar.
Memurlar arasında subet noyabr 4-te Qırımda keçirilecek Halq birligi kününe bağışlanğan merasimler meselesi baqılğanda oldı.
Polonskiy merasimler keçirilmesi ve teşkil etilmesi tertibini ilân etti.
«Esas merasimler Aqmescitte keçirilecek: bizde yürüş, miting, Rusiye halqları horovodı (tögerek oyunı) fleşmobı ve ilâhre olacaq», – dep ayttı baş nazir muavini.
Amma Sergey Aksönov onıñ lafını bölip, ecnebiy tilden alınğan sözlerni qullanmamağa çağırdı.
«Dmitriy Anatolyeviç, ital yerine başqasını qoymaq. «Fleşmob» sözüni qamustan yoq etmek kerek», – dedi o.
«Halq eglencesi!» – birden cevap tapqan Polonskiy.
«Menim lafımda da parazit sözleri bar, amma bunı endi toqtatmaq kerektir», – dep ayttı Aksönov.
«Halq eglencesini – horovodnı – keçirecekmiz», – dep lafnıñ neticesini seslendirdi nazir muavini.
Halq birligi kününe bağışlanğan merasimler noyabr 4-te Qırımnıñ bütün belediyelerinde keçirilecek, dep bildire «Krıminform».
Belli olğanı kibi, Qırımda ecnebiy sözlerge qarşı parlament spikeri Vladimir Konstantinov çıqqan. Bundan evel o, ecnebiy sözlerni ağızğa alınmaz sözler olğanını tanımağa çağırğan.


c: text/html

text:
Qırımtatar ressamı ve dizayneri Ervin Seytasanov urbanistik üslüpte yapılğan URUFAT fes toplamını taqdim etti.
Dizaynerniñ sözlerine köre, URUFAT fes kollektsiyası – bu, kündelik qırımtatar urbasına yañı bir baqıştır.
«Kollektsiya üsnühat graffiti üslübinde yapılğan – üsnühat ve graffitiniñ soqaq yönelişi, urbanistik medeniyetniñ bir qısmı olıp, birleşe», – dep añlattı Ervin Seytasanov Avdet gazetasına.
Leyhanıñ esas maqsadı – qırımtatar urbasına klassik baqışı sıñırından çıqmaq, qırımtatar medeniyetini Qırım tışında populârlaştırmaq maqsadınen yañı imkânlarnı açmaqtır.
Ğaye bir qaç ay devamında işlep çıqarılğan edi, bütün iş ise, tahminen eki afta içinde yapıldı.
İcadiy körüşüv ve milliy qadın baş kiyiminiñ taqdimi mayıs 10-da YURT antiqavehanesinde keçirildi.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte,Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber,Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.
Foto: Elmira İbraimova

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Maye Mustafayeva, “Qırım birdemligi”niñ faali Server Mustafayevniñ apayı, onıñ ömür arqadaşı Aqmescit SİZOsında tutulğance, onı tek eki kere, mahkeme oturışlarında, körgenini aytıp berdi.
Bunıñ aqqında o öz Facebook saifesinde yazdı. “Menim ömür arqadaşım, Mustafayev Server, Aqmescit SİZOsında olmaycaq şaraitte tutulğanı endi yarım yıl oldı. O anda bulunğan bütün vaqıt devamında biz tek 2 kere, sıñırlama tedbirini uzatlaşüv mahkeme oturışında körüştik. Mahkeme oturışı devamında Server ve başqa siyasiy mabüslerni “akvarium”de (mahkemelengenler içün şeffaf qutu - QA) tutalar. Laf etmekniñ çaresi yoq, çünki “akvarium”nı er taraftan konvoy qaravullay”, - dep yazdı Maye.
Onıñ aytqanına köre, bütün apis müddeti devamında o iç bir kere körüşüv ruhsetini alıp olamadı.
“Körüşüvde tahqiqatqa basqı yapa bilemiz dep, ricamızıznı red eteler”- qoştı Maye.
Bağçasarayda yaqalanğan qırımtatar faaliyetçileri Server Mustafayev ve Edem Smailov 2018 senesi mayıs 21-nde tutılıp alındı. Olarnıñ davasını Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» ile birleştirdiler.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiye ve 2014 senesi ilhaq etilgen Qırımda adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
«Kalançak» nezaret noqtasında mayıs 5 künü Herson bölüginiñ sıñır bekçileri ve gümrük hadimleri Qırımdan çıqqan yük maşinasında büyük miqdarda aqçanı taptı.
Bunı Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ malümatına köre, aydavcınıñ oturğıçı astında 500 biñden ziyade grivna saqlı edi. Sıñır hızmetinde aytılğanı kibi, aqça Ukraina qanuniyetiniñ bozuluvı ile çıqarlğanı sebebeinden, para tutıp alındı.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy, asılında ise – tam bir sıñır peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen yer olaraq ilân etildi.
2014 senesiniñ soñunda Ukraina akimiyeti Qırım ile naqliyat alâqalarını toqtattı. Qıtağa barmaq içün yarımada sakinleri ya şahsiy naqliyattan, ya da taşımacılarnıñ hızmetinden faydalanmağa mecburlar.


text:
Bunı QHAğa «İnsaf» musulman qadınlarnıñ ligası» teşkilâtnıñ reisi Lutfiye Zudiyeva bildirdi.
Tünevin yerli politsıya qısımında 150 kişi sorğudan keçtiler. Çağırılğan adamlarnıñ tam miqdarı belgisiz. Çoqusılarnı telefon vastası ile davet ete ediler.
«Endi sorğudan keçken 10 adam anda şahsiy ömürnen bağlı sualler berilgeni aqqında bildireler: «İslam dinini qaçandan kütmege başladıñız», «kimlernen qonuşasıñız», «İslamnıñ bir de bir sektalarğa alâqañız barmı» kibi sualler sorağanlar. Maña muracaat etken adamlar episi dinni kütken adamlardır. Bilgenime köre, çağırılğan adamlar arasında episi Hizb ut-Tahrir firqasınıñ ızdeşleri degil. Farqlı adamlarnı davet etip sorğu soraylar», – dedi Lutfiye Zudiyeva.
Lutfiye hanım politsıya hadimleri bazılarnıñ parmaq izlerini alğanları ve foto yapqanları aqqında qayd etti. Bu ise qanunsızlıqtır.
«Bu areketler tünevin apansızdan başlandı. Biz tek şimdi bunı matbuat vastaları ile yayıp oldıq. Bügünden de başlap adliyecilernen çalışmağa başladıq. Men öz alâqalarım ile Rusiyede yaşağan adliyecilernen Rusiyeniñ qanunlarını ögrenmak içün bağlandım. Biz böyle vaziyette ne yapmalımız, yapılğan areketler qanunlımı qanunsız mı. Biz bu inceliklerni bilmeymiz, olar da fursatnen qullanıp öz işlerini yapalar», – dedi Zudiyeva.
Onıñ sözlerine köre, böyle vaziyette qalğanları Meclis uquqıy hızmetinden, Qırım uquq qorçalayıcılar areketinden ya da Rusiye uquqqorçalayıcılarğa muracaat ete bileler.


text:
Bunı Krımskoye informatsionnoye agentstvo haber ete.
Birinci sırada yañı kvartiralarğa veteranlar ve çoqbalalı qorantalar saip oldılar. Anahtarlarnı Qırım «ükümeti»ne Milliy Meclisten vekil kösterilgen Lenur İslâmov, o şimdi vitse-premyerniñ vazifesini eda ete ve Milletlerara munasebetleri ve sürgünlikke oğrağan vatandaşlar işleri boyunca Cumhuriyet Komitetiniñ şimdiki yolbaşçısı Zaur Smirnov teslim ettiler.
«Bizler toqtamaycaqmız ve yılnıñ soñunace episi 180 kvartiranı teslim etermiz. Bundan ğayrı, yaqın yerde mektep açmaqnı közde tutamız», – dedi Smirnov.
O bergen malümatqa köre, sürgünlikke oğrağanlarnıñ abadanlaştıruv meselelerni çezilüv federal programmasınıñ ayatqa keçirüvi boyunca, yılnıñ soñunace 800 mln. rub. yollanılmaq planlaştırıla, olar birinci nevbette çoqqa sürülgen, 50% ziyade azır olğan, qurucılıq obyektlerine masraf etilecekler.
Mayısnıñ 17-sinece kvartira anahtarlarnı Lenino, Kirovskoye ve Canköy rayonlarındaki qorantalar da alacaqlar, dep qoştı Smirnov. Zuya qasabasında elektrik ağı ve Aqmescit rayonı Monetnoye köyünde gaz ağı çalışıp başlacaqlar.


text:
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi faal Edem Bekirovnı aprelniñ 12-ne qadar apiste qaldırdı. İmaye faalniñ sağlıq vaziyetine esaslanıp, ev apsine avuştırılmasını rica etken edi. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Facebookta haber ete.
«Böyle bir adaletsiz mahkeme daa körmedim, meni aqaretleyler. 19 yıldan berli qoltuqtayaqlarnı qullanam, ağır hastam. Meni nezaret altında nasıl tutarsıñız. Ayaqsız nasıl qaçarım? Olmaycaq şey», – dep tekrarlay Bekirovnıñ aytqanlarını «Qırım birdemligi».
Berilgen malümatqa köre, oturışuv vaqtında Bekirov yaramadı, ekim çağırıldı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Ukraina Tış işler nazirligi mahkemeniñ qararına qarşı «sert narazılıq» bildirdi.
Yanvarniñ 15-nde Bekirov Aqmescit SİZOsından Semaşko Cumhuriyet hastahanesiniñ endokrinologiya bölügine tibbiy teşkerüvge avuştırılğan edi. Yanvarniñ 18-nde Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Bekirov hastahaneden çıqarılıp, Aqmescit SİZOsınıñ mahsus blokuna yollanıldı, dep bildirdi.


text:
«Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkezi keçken sene noyabr ayında Qırım yalısında Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen 24 ukrainalı arbiyini siyasiy mabüs olaraq tanıdı. Aq qorçalayıcılar ukrain gemilerine kerçekleştirilgen ücümni halqara gemi zıddiyeti dep saya. Bu aqta «Memorialnıñ» saytında aytıla.
Aq qorçalayıcılar apiske alınğan deñizciler cenk esiri olğanını tasdıqlap, Rusiye akimiyetinden olarğa Üçünci Jeneva şartnamesine köre yanaşmasını talap etti. «Memorial» vekilleriniñ fikirince, ukrainalı arbiy hızmetçiler Rusiye deñiz sıñırından keçmedi ve olarnı qabaatlamaq içün sebep yoq.
BM insan aqları yuqarı komissarınıñ idaresi azırlağan maruzada aytılğanına köre, deñizciler cenk esiri olaraq tanılmalı.
Noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanıp, 12 yılğa üküm etilgen ve Rusiye koloniyasına avuştırılğan qırımtatar aq qorçalayıcısı Emir-Usein Kuku sentâbrniñ 4-nde apayı Meryemge telefon etip, alı aqqında tarif etti. Bu aqta o, Facebookta bildirdi.
«Koloniyağa ketirilip, karantinge alındı. Bundan soñ 15 künge ceza izolâtorına alındı. Emir-Usein anda pek suvuq, dep tarif etti. Saba suvuq. Saba erte gimnastika vaqtında büyrekleri ağırıp başladı. Binada gimnastika yapa bilemi dep soradı? Cevap olaraq davada qaydı yapıldı ve ceza izolâtorına alındı. Tek bir sual içün…», – dep bildirdi Meryem.
Onıñ aytqanına köre, Emir-Usein «umumen alı bir qarar olğanını» bildirdi.
«SİZOda keçirgen 4,5 yıldan soñ bu bir qafes kibi, dolaşıp küneşte oturğan soñ azatlıqta kibi is ettim», – dep bildire Emir-Useinniñ sözlerini ömür arqadaşı.
Meryem Kukunıñ yazğanına köre, soñki yılda Emir-Useinniñ «büyrekleri pek ağıra».
«Hususan ceryan ve suvuq olğanda. Bir sıra mektüp ve şikâyetten soñ oña antibiotik berildi. Lâkin bir faydasını körmedi. Soñunace dayanacaq ve ağrı aqqında mecburen aytacaq, bilem», – dep bildirdi Meryem Kuku.
Qırımtatar aq qorçalayıcısı, Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Emir-Usein Kuku Başkortostan Cumhuriyetindeki Salavatnıñ №16 koloniyasına avuştırıldı.
İyünniñ 25-nde Moskva vilâyetiniñ (Rusiye) Vlasiha şeerindeki Arbiy istinaf mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsiniñ ükmüni deñiştirmeyip qaldırdı.
Böylece, Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ 2019 senesi qabul etken qararı deñişmedi. Mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
Amnesty International aq qorçalayıcı teşkilâtı Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» bütün mabüslerini vicdan mabüsi dep adlandırdı.
Ukraina Tış işler nazirligi bu üküm sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iyün 11-de Donetsk vilâyetinde iş ziyareti ile buluna, dep haber ete devlet yolbaşçısınıñ matbuat hızmeti.
Eki afta evelsi Poroşenko Donbassqa barğan edi – mayıs 29-da anda edi. O, Slavânsktaki soñki çañ bayramında iştirak etti, Kramatorsknıñ ağır tezya qurucılığı zavodınıñ hadimleri ile subetleşti, em de Lugansk vilâyetiniñ Sçastye şeerinde Rusiye Silâlı quvetleri Baş ştabınıñ Baş istihbarat idaresiniñ hadimlerini yaqalağan ukrain arbiylerini mukâfatladı.
İyün 5-te Kiyevde olıp keçken matbuat konferentsiyasında Ukraina prezidenti Donetsk vilâyetiniñ arbiy-vatandaş memuriyetiniñ yolbaşçısı Aleksandr Kihtenkonıñ işinden memnün olmağanını bildirdi. Poroşenko bu vilâyette silânı gizlegen yerlerniñ qurucılığı alçaq seviyede olğanını qayd etti.


text:
Üç yıl evelsi oktâbrniñ 25-nde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavinleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz Rusiye apsinden azat etildi. Olarnı Rusiye akimiyeti farqlı cinaiy davalar boyunca taqip etti, «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi eki qırımtatarını siyasiy mabüs dep tanıdı.
2017 senesi oktâbrniñ soñunda uçaq olarnı başta Rusiyege, soñra Türkiyege alıp ketti, çünki bu memleketniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Umerov ve Çiygoz azat etilüvinde aracı oldı. 2020 senesi yüzden çoq Ukraina vatandaşı Rusiye apsinde qala, olarnı Kyiv siyasiy mabüs dep saya, çoqusı da qırımlı ola. Soñki sefer yarımada sakinleri Ukraina ve Rusiye arasındaki deñişim cedveline bir yıl evelsi kirsetildi. Eki qırımtatarnıñ azatlıqqa çıquv yılında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında yañı deñişim istiqbali aqqında aytıldı.
Resmiy şekilde Çiygoz ve Umerov Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ buyruğı esasında Qırımda azat etilmeli edi. Faqat, rusiyeli advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, onıñ metni gizli qaldı. Çiygoz ve Umerov azat etilgen soñ Habertürk gazetası Meclis azaları Türkiyede casuslıq ve öldürüv azırlağanında qabaatlanğan rusiyeliler Aleksandr Smirnov ve Yuriy Anisimovğa deñiştirilmesi mümkün edi, dep yazdı. Amma bu malümat resmiy şekilde tasdıqlanmadı.
İlmi Umerovnıñ tutuluvı aqqında 2016 senesi mayıs ayında belli oldı. Onı ATR telekanalınıñ yayınında «Rusiyeni Qırım, Donetsk ve Lugansktan ketmege mecbur etmek kerek» cümlesi içün qabaatladılar. Rusiye FSBsi ve mahkeme bu sözlerni separatizmge çağıruv dep tanıdı. 2017 senesi sentâbr ayında Rusiye kontrolindeki Aqmescit rayon mahkemesi Meclis reisiniñ muavinini «Rusiye topraq bütünligini bozmağa çağırğanında» qabaatlap, eki yıl yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti. İlmi Umerovnıñ Qırım.Aqiqatqa aytqanına köre, o, Rusiye quvetçileriniñ oña qarşı açqan cinaiy davanıñ resmiy statusını alâ daa bilmey.
Üküm işke tüşürildi, ve biz başta istinaf arizasını berdik, amma soñra keri çektik
– Putinniñ o buyruğını alâ daa körmedik ve tafsilâtlarını bilmeymiz. Bizni afu etken olsalar, dava qapatılmalı. Üküm işke tüşürildi, ve biz başta istinaf arizasını berdik, amma soñra keri çektik. Üç yıl evelsi oktâbrniñ 21-nde koloniyağa ketecek edim. Rusiye ve Türkiye prezidentleriniñ añlaşmasınen azat etilecegimizni bayağı keç eşittik. O vaqıt birisi maña bu Qırımdan quvulmaq kibi bir şey olacağını aytsa edi, men, büyük ihtimalnen, vazgeçer edim. Bundan ğayrı, putin eki Rusiye nişancısını Türkiye apishanelerinden çıqarğanını bilmegen edik. Bunı Kyivde Türkiye kütleviy haber vastalarından oqudıq. Kimge aytsam – er kes şimdi Qırımğa barmaq telükeli olğanını dey. Pek isteyim, amma şimdi çarem yoq. Yarımadadaki soy-soplarım ve dostlarımnen bağımnı bir kün bile üzmedim.
İlmi Umerovnıñ qayd etkenine köre, o, siyasiy sebeplerden açılğan davalar boyunca mahküm etilgen ve Rusiye apishanelerinde tutulğan qırımtatarlarğa yardım etmege ve milliy areketke uzaqtan qol tutmağa devam ete.
– Olarnıñ azat etilüvi ilk evelâ Putinniñ qararınen bağlı. Qırımnı Rusiyeniñ bir parçası olaraq sayğanı içün qırımlı siyasiy mabüsler meselesini muzakere etmey. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy şimdige qadar oña uyıp, bu meseleni kötermegen edi.
Ahtem Çiygoznı Rusiye quvetçileri 2015 senesi yanvar ayında Aqmescitte tuttı – 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqarı şurasınıñ binası ögünde Ukraina topraq bütünligine qol tutuv mitinginde iştirak etkeni içün. 2017 senesi sentâbr ayında Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi siyasetçini qalabalıqlarnı teşkil etkeninde qabaatlap, sekiz yıl koloniyada qalmasına üküm etti. O, qabaatını tanımadı ve eki yıldan çoq SİZOda yattı. Şimdi Ahtem Çiygoz, onıñ fikirince, Qırım meselesinde areketsiz olğan Ukraina akimiyetini ve halqara qurulışlarnı tenqit ete.
Çiygoz soyadınıñ ağır yüküne baqmadan bütün tuvğanlarım Qırımda buluna
– Qırımğa barıp olamayım, çünki Ukraina halq deputatlarından biri olaraq Rusiye sanktsiyaları altında bulunam. Evge qaytmamnı Rusiyenen bağlamayım – yalıñız Ukrainanen. Çiygoz soyadınıñ ağır yüküne baqmadan bütün tuvğanlarım Qırımda buluna. Ne yazıq ki, yañı Ukraina akimiyetiniñ Qırım meselesinde tam areket yolu bar dep aytıp olamayım. Davam Halqara ceza mahkemesindeki Ukrainanıñ Rusiyege qarşı davasında buluna, faqat Avropa insan aqları mahkemesinde şikâyetlerimiz baqılmay. Bir hulâsa çıqardım, Rusiye lobicileri halqara qurulışlarda qırımtatarlarnen bağlı davalarnıñ sozulması içün elinden kelgenini yapa. Ebet, Ukraina akimiyetiniñ ara-sıra videokonferentsiyalarda Qırım aqqında hatırlatması yeterli degil.
Ahtem Çiygoz Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ aytqanlarını tasdıqlap, faaller 2020 senesi mayısnıñ 3-nde keçirilecek olğan, amma koronavirus epidemiyası sebebinden lâğu etilgen işğal etilgen Qırım yürüşi ğayesinden vazgeçmedi.
Yürüş – bu piar kampaniyası degil, küreş şekillerimizden biri
– Yürüş – bu piar kampaniyası degil, küreş şekillerimizden biri. Biz sovetler vaqtında da Qırımğa cayav qaytqan edik, Keriç boğazını balalarnen yaldap keçtik. Bizni çıqara ediler, yibermey ediler. Şimdi ise Qırımğa kiriş tek apishane degil, ayat telükesi taşıy. Amma kene de yürüş olacaq, dep tüşünem. Biñlernen ukrainalı biznen beraber canlı qalqan olaraq ketse, doğru olur dep tüşünem – silâsız, barışıq. Bu Ukrainanıñ Qırımda olğanını müim köstergiçi olur edi. Baarde bazı halq deputatlarınen, hususan «Avropa birdemliginden» iştirak aqqında añlaştıq. Böylece prezident Zelenskıyge iç bir muzakerelerde, biz celp etilmegen iç bir halqara platformada Qırım kiçik para olmaycağını añlamağa imkân berdik.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Rusiyeli advokat Nikolay Polozov Ukraina akimiyeti olarnı azat etüv meselesinde ne içün ilerilev olmağanını tüşüne.
Şimdi qırımlılarnen bağlı muzakerelerniñ ne basamaqta olğanını ancaq tahmin ete bilemiz
– Kreml, bu insanlarnıñ taqdirini eyiliştirmek içün ğayret köstermege istemey. Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov deñiştirildi, çünki o vaqıt Rusiyeniñ Suriyenen bağlı ciddiy bir geopolitik merağı bar edi. Türkiye – bu meydançıqta müim bir oyuncı, ve büyük añlaşmalar çerçivesinde bu insanlarnıñ taqdiri çezilgen edi. 2019 senesiniñ deñişiminde BM Halqara mahkemesiniñ deñiz uquqı qararı yer aldı, o, Rusiyeni 2018 senesi noyabr ayında zapt etilgen ukrainalı deñizcilerni azat etmege mecbur etti. Kreml daa 11 siyasiy mabüsni, şu cümleden Qırımdan olğanlarnı da azat etti. Şimdi Rusiyeniñ böyle bir merağı yoq. Kremlniñ bu reinelerini tutmaq azat etmekten daa paalı olacaq şaraitler yaratılmalı, demek. Şimdi qırımlılarnen bağlı muzakerelerniñ ne basamaqta olğanını ancaq tahmin ete bilemiz.
Nikolay Polozovnıñ fikirince, Ukraina qırımlı siyasiy mabüsler meselesinde Kremlni iqna etip olamaz – şunıñ içün Kyiv bu işke Rusiyege siyasiy ve diplomatik tesir aleketleri olğan ğarbiy ortaqlarını celp etmeli.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
«Petro Poroşenkonıñ bloku» firqasınıñ qurultayı vekilleri firqa başı vazifesinden Yuriy Lutsenkonı boşatıp, yañı yetekçi – Vitaliy Kliçkonı sayladılar.
Körüşüvge Ukraina prezidenti Petro Poroşenko de keldi.
Evel Kiyev başı, UDAR firqasınıñ reisi Vitaliy Kliçko ve firqanıñ daa 18 azası «Birdemlik» Petro Poroşenkonıñ bloku» firqasınıñ erkânına kirdiler.
UDAR ve «Petro Poroşenkonıñ bloku» firqasınıñ oktâbr 25 künü keçirilecek yerli saylavlarğa birlikte ketmege qarar aldılar.
Ukrainada saylav kampaniyası sentâbr 5 künü başlanacaq. Ukrainada yerli saylavlar oktâbr 25 kününe planlaştırılğanlar.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov avgust 1 künü Ankarada keçiriligen II Bütündünya qırımtatar kongressi iştirakçileri ögünde çıqışta bulunıp şunı bildirdi ki, şimdi qırımtatarlar «genotsidniñ yañı variantını yaşamağa» mecburlar, bunı olar «SSCB istidatlı mirasçısı – Putiniñ Rusiyesi» tarafından köreler. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Refat Çubarovnıñ aytqanı kibi, qırımtatarlarnı yoq etmek ıntıluvı neticesine bu halqnıñ temsilcileri bütün dünya boyunca yaşaylar.
«Buña baqmadan, qırımtatarlar serbestlik ğayesinden vazgeçmeyler… Ümdelerimizni iç bir vaqıt qaldırmadıq, ve digerlerge tarihiy Vatanımız – Qırımda aq ve serbestligimizni bozmağa fırsat bermek niyetimiz yoq. Bugün mında dünya köşeleri boyunca dağılğan qırımtatarlarnıñ tarihiy körüşüvi keçe», – dey Çubarov.
Kongresste 12 memleketten 500 vekilniñ iştirak etmesi beklenile: Ukraina, Türkiye, Özbekistan, Qazahistan, Qırğızistan, Litvaniya, Romaniya, Poloniya, Frenkistan, Rusiye, AQŞ ve Kanada.
Rusiye yarımadanı işğal etken soñ 2014 senesi fevral 27-den bugünki künge qadar 15 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur oldı. Qırımtatar halqı liderleriniñ Qırımğa kirişleri yasaq etildi, demokratik yollar vastasınen saylanğan ve bütün dünyada yerli halqlarnıñ idare organlarınıñ örnegi olğan – Qırımtatar Milliy Qurultayı ve Meclisi – faaliyetlerini devam ettirmek imkânından marum qaldılar, olarnıñ mal-mülki ise musadere etildi.
İşbu vaziyetni nazarda tutıp, II Bütündünya qırımtatar kongressini Türkiye paytahtı – Ankarada keçirmek kibi qarar alındı. Ankarada qırımtatarlarnıñ eñ büyük diasporası yaşamaqta.


text:
Qırımtatarlarnıñ işleri boyunca Ukraina prezidentiniñ vekâletlisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Californiyanıñ Stanford universitetinde çıqış yaparaq, Qırım aqqında lektsiya oquycaq. Bu aqta Cemilevniñ Facebook resmiy saifesi haber ete.
«Bugün aqşam kence Leland Stanford adını taşığan, daa ziyade Stanfordolaraq belli olğan universitette lektsiya oquycam. Bir kün evel ise, Stanford universitetine bağlı demokratiya, inkişaf ve qanun üstünligi meseleleri Merkeziniñ siyasiy ilimler professorı Michael McFaulnen tanışıp qonuşmağa fırsatım oldı», – denilmekte haberde.
«Evromaydan SOS» cemaat teşkilâtınıñ koordinatorı Oleksandra Matveyçuk haber etkenine köre, Cemilevniñ lektsiyası – «Stanfordta Ukraina studiyası» tsikl çerçivesinde yapılğan ilk körüşüvdir.
«Keçken sene de men Ğarpnıñ ilmiy dairelerinde Ukrainadaki vaqialar Rusiye prizması üzerinden baqıla dep yazğan edim. Sunıñ içün bu vaziyetni biraz tüzetmek istedim. İşte, böyleliknen ortaq areketlernen bizler daa evel tasdıqlanğan tsikl boyunca ilk seminarnı teşkli etemiz. Ve Stanfordta ukrain seminarlarınıñ birincisini qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev açacaq», – dep yaza faal.
Daa evel Washingtonda Mustafa Cemilev demokratiyağa qoltutuv Milliy fondı tarafından (NED) demokratiyağa hızmet etkeni içün medalnen taqdirlengeni aqqında haber etilgen edi.
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev ABDni ziyaret etken vaqıtta ilhaq etilgen Qırımda insan aqları bozulğanını muzakere etmek içün Beyaz ev temsilcileri, kongressmen ve senatorlarnen körüşmekni planlaştırğan edi.


text:
Qırımtatar tilini bilmek isteysiñizmi? «Elifbe» qırımtatar tilini ögrenüv leyhasınıñ yañı yayını güzel bir yıl mevsimi küzge bağışlana.
Luğat: küz – osen, ay – mesâts, yapraqlar – listya, küz keyfi – osenneye nastroyeniye.
Elifbe – arap sözüdir. Qırımtatar tiliniñ video dersleri – Qırım.Aqiqatnıñ daa bir leyhasıdır.
Küz – osen, ay – mesâts, yapraqlar – listya, küz keyfi – osenneye nastroyeniyeLuğat
Metn müellifi ve alıp barıcı Halise Zinedin, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüser Emine Ceppar.
«Elifbe» ile ögren, idraq et ve qullan!


text:
İyülniñ 26-nda Qarasuvbazar rayonınıñ Qışlav köyünde çağına yetmegen dört gençniñ evinde kütleviy tintüvler keçirile. Bu aqta Azatlıq Radiosı muhbiri haber ete.
Hususan, Mustafa Köki, Ümer Abduveliyev, Rizvan Seythalilov, Seytumer Asanovnıñ evlerinde tintüv keçe.
Daa evel Sudaq rayonınıñ Osmançıq köyünde Aziz-Muhammed Aliyevniñ evinde tintüv keçirildi.“Qırım birdemligi” teşkilâtı bildirgenine köre, Aziz-Muhammed evinde qaldı. Tehnika tutıp alınmadı, sadece körülme teftiş keçirildi. Bu beş genç Qışlav Köy Şurasından Rusiye bayrağını alıp taşlap, yaqqanlarında qabaatlana. Adise 2018 senesi iyünniñ soñunda yüz bergen edi. Bu sebepten Rusiye CK (Rusiye devlet timsallerini aqaretlev) 329 maddesine köre cinayet davası açıldı. Olıp keçken vaqialardan soñ bütün şübelilerden açıqlama mektüpleri alındı.
Qırım.Aqiqat meseleniñ inceliklerine ögrenmege tırışa. Şimdilik Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti bu hususanen alaqalı izaat bermedi.
Qırım işğalinden soñ yarımadanıñ rusiyeli akimiyeti mustaqil jurnalistler, faaller, Milliy areketniñ iştirakçileri, Meclis azaları ve Rusiyede yasaq etilgen “Hizb ut-Tahrir” ile bağda vesveselengen insanlarnıñ evlerinde kütleviy tintüv keçirmekni adet etti.


text:
Mayısnıñ 24-nde Rusiye nezaretinde olğan Qırım Yuqarı mahkemesinde, yarımadada ğıyabiy şekilde mahkemelengen Refat Çubarovnıñ davası boyunca olıp keçken mahkeme oturuşında qabaatlav tarafı Çubarov içün 9 yıl apis ceasını istedi. O, Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci maddesine (qalabalıqlarnı teşkil etüv) binaen qabaatlana.
Bunı Rusiye ve Qırım haber vastaları bildire. Çubarovnıñ özü ve onıñ mudafaası Qırım prokurorınıñ talabını daa tefsir etmediler.
«Umumiy rejimli cezahanede doquz yıl apis cezası tayin etmeñizni isteyim. Ceza müddetini onıñ Rusiye Federatsiyası topraklarına ekstradatsiya etilgen anden saymaq», – «İnteraks» Rusiye agentligi devlet qabaatlayıcısınıñ aytqanlarından alınıtı ketire.
«Qırım esnasınıñ» haber etkenine köre, devlet qabaatlayıcısı mahkemede Çubarovnıñ qabaatı zarar körgenlerniñ, şaatlarnıñ ve dava boyunca diger delillerniñ tam olaraq isbatlanğan, dep bildirgen.
2020 senesi martnıñ soñunda Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci maddesine (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketlerge çağıruv) açıldı.
Bıltır iyülniñ 23-nde mahkemede Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy dava temelden baqılıp başlandı. Mahkeme vekilleri diñleyicilerni oturışuvğa ve mahkeme binasına kirsetmedi, dep bildirdi «Qırım esnası» teşebbüsiniñ faalleri.
Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, oña bu davada Çubarovnı qorçalamağa izin bermediler, çünki «menfaat zıddiyeti bar». O, bu qararnı şikâyet etmege niyetlene. Aqmescitte mahkeme advokat Polozovnıñ şikâyetini endi red etken edi.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı daa bir repressiya dalğasını başlattı».
Advokat Nikolay Polozov Rusiye tahqiqatçısınıñ onı işğal altındaki Qırımda Çubarovğa qarşı kene açılğan davada imayeden çetleştirmek niyeti aqqında bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açılğan davanen bağlı tahqiqat başlattı


text:
Mánzil: 230112, Nókis qalası, Akademik Sh.Abdirov kóshesi, 1-úy.
Telefon: +998 (61) 223-58-32
E-mail: yurfak_karsu@mail.ru
Dekan orınbasarı
Tleumuratov Mambetbay Bazarbaevich
E-mail: mttleumuratov@gmail.com
Qabıllaw waqtı: hár kúni (ekshembiden tısqarı), 09.00 den 13.00 ge deyin
Jaslar menen islesiw boyınsha dekan orınbasarı
Abdreymov Yusupbay Turdıbaevich
E-mail: abdreymov79@mail.ru
Qabıllaw waqtı: hár kúni (ekshembiden tısqarı), 14.00 den 18.00 ge deyin
Dekan orınbasarı
Reymbaev Abdulla Qurbanbaevich
E-mail: reymbaev.qmu@gmail.com
Qabıllaw waqtı: hár kúni (ekshembiden tısqarı), 14.00 den 18.00 ge deyin
Fakultet tariyxı
1977-1978 oqıw jılında tariyx-geografiya fakulteti quramında huqıqtanıw bólimi ashıldı. Usı jıldıń ózinde 50 student qabıllandı. Ilimiy-pedagogikalıq iskerligin tanıqlı ámeliyatshı, alımlar alıp bardı: yuridika ilimleri kandidatları A.Dauletov, N.Abdullaev, U.Nurmashov, Sh.Xalikov, M.Xakimov, hám de I.Nuratdinov, Q.Umarova, R.Aytmuratova, E.Qutıbaeva, J.Niyazova, B.Matmuratov, G.Yuldasheva.
1993-jılı yuridika fakul’teti shólkemlestirildi.
1996-jılı yuridika fakulteti tariyx fakulteti menen qosılıp yuridika-tariyx fakulteti shólkemlestirildi.
1999-2000 oqıw jılında «Puqaralıq huqıqı; shańaraq huqıqı; puqaralıq process; xalıqaralıq jeke huqıq» qánigeligi boyınsha magistratura ashıldı.
2003-jılı yuridika fakulteti qayta shólkemlestrildi hám quramında 4 kafedra óz jumısın alıp bardı: mámleketlik huqıq hám basqarıw; puqaralıq huqıq; jınayat huqıqı, processi hám kriminalistika; xojalıq huqıqı.
2011-jılı yuridika hám tariyx fakulteti tiykarında tariyx hám huqıq fakulteti shólkemlestirildi.
2014-jılı huqıqtanıw kafedrasında qánigelikler boyınsha doktorantura ashıldı.
2019-jılı yuridika fakulteti qayta shólkemlestirildi.
1977-2019-jıllar aralıǵında fakultet dekanı lawazımında K.Sarıbaev, B.Shamambetov, M.Torebekov, B.Matmuratov, J.Xakimniyazov, E.Kutıbaeva, A.Allamuratov, F.Qutlımuratovlar jumıs alıp bardı. 2019-jıldan baslap yuridika fakultetin Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri, Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komiteti aǵzası, yuridika iliminiń doktorı, professor E.Kutıbaeva basqaradı.
Fakultet kafedraları:
- Insan huqıqları, mámleketlik huqıq hám basqarıw kafedrası
- Jınayıy-huqıqıy hám puqaralıq-huqıy pánler kafedrası
- Milliy ideya, ruwxıylıq tiykarları hám huqıq tálimi kafedrası
Bilimlendiriw sisteması
Bakalavriat baǵdarları:
- 5240100 – Yurisprudenciya (xızmet túrleri boyınsha)
- 5111600 – Milliy ideya, ruwxıylıq tiykarları hám huqıq tálimi
Magistratura qánigelikleri:
- 5A111600 – Social-gumanitar pánlerdi oqıtıw metodikası (mánawiyat tiykarları)
- 5A240101 – Advokatlıq iskerlik
- 5A240108 – Mámleketlik basqarıw huqıqı
- 5A240116 – Jınayat nızamshılıǵın qollaw teoriyası hám ámeliyatı
- 5A240118 – Huqıq hám biznes
Doktorantura qánigelikleri:
- 12.00.01 – Mámleket hám huqıq táliymatı hám tariyxı. Huqıqıy táliymatlar tariyxı
- 12.00.02 – Konstituciyalıq huqıq. Hákimshilik huqıq. Finans hám bajıxana huqıqı
- 12.00.03 – Puqaralıq huqıq. Isbilermenlik huqıqı. Shańaraq huqıqı. Xalıqaralıq jeke huqıq
- 12.00.08 – Jınayat huqıq. Huqıqbuzarlıqlardıń aldın alıw. Kriminologiya. Jınayat-orınlaw huqıqı
Professor-oqıtıwshılar quramı
Kafedralarda ilimiy-pedagogikalıq iskerligin 39 professor-oqıtıwshı, qosa islew tiykarında 13 oqıtıwshı alıp barmaqda, solardan 4 yuridika ilimleri doktorı, professor E.Qutıbaeva, Q.Umarova, Z.Reymova, R. Matkurbanov; 15 ilim kandidatı – doc. M.Najimov, doc. Q.Seytnazarov, doc. M.Utepbergenov, doc.S.Utemuratova, doc B.Matmuratov, doc. Daumenov, doc. K.Nizamatdinov, doc. F.Kutlımuratov, doc. Sh.Shamshetov, doc.I.Matjanov, doc.A.Bayrıeva, doc. J.Saǵındıqov, A.Alliyarov, I.Jollıbekova hám docent R.Reymov. Qosa islew tiykarında belgili ámeliyatshılar hám ilimpazlar: Ózbekstan Respublikası Oliy Majilis Senatınıń komitet baslıǵının orınbasarı doc. B.Matmuratov, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi komitet baslıǵı prof. Z.Reymova, Mámleketlik xızmetler agentligi Qaraqalpaqstan Respublikası basqarmasınıń baslıǵı doc. R.Matkurbanov jumıs alıp barmaqda.
Ilimiy-izertlew iskerligi
Sapalı bilim beriw hám ilimiy-pedagogikalıq kadrlardı tayarlaw ushın Qaraqalpaqstan Respublikası yurisprudenciya tarawındaǵı bar ilimiy potencialı tartılǵan.
Yuridika ilimleriniń áhmiyetli tarawları boyınsha ilimiy-izertlew jumısları alıp barılmaqda, solardan, mámleket hám huqıq táliymatı hám tariyxı, konstituciyalıq, hákimshilik, ekologiyalıq, puqaralıq, jınayat, xojalıq, jınaya-processullıq huqıq h.t.b.
Ilimiy-izertlew kadrlardı tayarlaw barısında eń keyingi jetiskenlikleri retinde – 2019-jılı kafedra doktorantlarınıń A.Imatov hám A.Jumanov, izertlewshi S.Erniyazova, 2021-jılı yanvar ayında G.Berdimuratovanıń filosofiya doktorı (PhD) ilimiy dárejesin yie bolıw ushın dissertaciyaların tabıslı qorǵap shıqqanlıǵın atap ótsek boladı.
Fakultette joqarı qániygeli kadrlardı tayarlaw dokorantura arqalı ámelge asırıladı. Búgingi kúnde fakultettiń 6 oqıtıwshısı doktoranturada tálim almaqta.
Xalıqaralıq baǵdarlamalar hám proektler
Professor Q.Umarova TEMPUS proektınıń grantın jeńip aldı hám fakultet janında TuCAHEA «Tyuning orayı»n ashtı. Bul proekttiń hám oraydıń tiykarǵı maqseti Oraylıq Aziya mámleketlerindegi joqarı oqıw orınlarında bilimlendiriw sistemasınıń sapasın asırıw esaplanadı.
Professor E.D.Kutıbaeva basshılıǵında «Jámiyetlik qadaǵalaw sistemasında ózin-ózi basqarıw uyımlarınıń wákilliklerin keńeytiw mashqalaları (Qaraqalpaqstan Respublikası mısalında)» atamasındaǵı fundamental ilimiy proekti tiykarında jámiyetlik qadaǵalaw sistemasında ózin-ózi basqarıw uyımlarınıń wákilliklerin keńeytiw boyınsha ilimiy izertlewler ámelge asırılǵan.
Fakultette ziyrek studentler menen birge islesiw jaqsı jolǵa qoyılıp shólkemlestrilgen. Studentler ilimiy jámiyeti kóleminde ilimiy izertlew jumısları alıp barılmaqda, kafedralar janında hár qıylı ilimiy dógerekler shólkemlestirilgen. Hár jılı jas ilimpazlar, magistrlar hám ziyrek studentler ilimiy ámeliy konferenciyalar ótkerilmekte.
Sonıń menen birge fakultet janında fizikalıq hám yuridikalıq shaxslarǵa biypul huqıqıy járdem kórsetiw maqsetinde yuridikalıq klinika jumıs alıp barıp atır. Klinikanıń jumısı puqaralardı professor-oqıtıwshılar hám studentler tárepinnen qabıllaw usılı arqalı shólkemlestirilgen. Klinikada alıp barılıp atırǵan jumıslar studentler ushın teoriyalıq bilimlerin ámeliyatta qollanıw ushın imkaniyat jaratadı.
Fakultette kriminalistika boyınsha oqıw laboratoriyası iske tústi.
Studentlerdiń ámeliy kónlikpelerge iye bolıwı ushın qániygelestirilgen auditoriya – oqıw «Sud zalı» shólkemlestirildi. Sud zalınıń maqseti oqıw hám ilimiy processlerdi yuristlerdiń ámeliy sabaqları menen birlestiriw bolıp tabıladı.


text:
Qırım ve Aqyar ealisi Rusiye cep telefon operatorlarınıñ aman-aman 200 biñ SİM-kartını satın aldı.
Bunı alâqa ve kütleviy alâqalar naziri Nikolay Nikiforov Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ ükümet azalarınen toplaşuvında bildirdi.
«Qırım Federal bölgesinde +7 ile başlanğan Rusiye nomeralarınen Rusiye SİM-kartlarını satıp başladılar», – dep bildirdi Nikiforov.
Nazir dedi ki, şimdige qadar tahminen 200 biñ kart satıldı. Yarımadada daa 1,5 mln SİM-kartı bar.
Alâqa naziriniñ aytqanına köre, Qırımda Rusiye bağ hızmetleri peyda olğan soñ, yerli sakinlerniñ daimiy bağı ile bağlı problemler olmaycaq, rouming ise artqaç masraflarsız olacaqtır.


text:
Rusiye İç işler nazirliginiñ Qırım baş idaresinde Qırımnıñ birinci prezidenti Yuriy Meşkovnıñ Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ şimidiki başı Sergey Aksenovnıñ cinaiy keçmişi aqqında malümatnı izaatlamağa istemeyler.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Rusiye İç işler nazirliginiñ Qırım baş idaresiniñ matbuat hızmetiniñ başı Olga Kondraşova bildirdi.
«Haberim yoq, bunı aytqan Yuriy Meşkovğa muracaat etmege tevsiye etem. Bizde bu aqta izaat yoq», – dedi o.
Qırımnıñ birinci prezidenti Yuriy Meşkov Qırımnıñ şimdiki başı Sergey Aksenovnıñ cinaiy keçmişi ve 90-ncı seneleri – 2000 seneleri başında Ukraina uquq qoruyıcı organları ile işbirligini isbatlağan vesiqalarnı aşkâr etti.
Evel Aksenovnıñ cinaiy keçmişi aqqında 6 ve 7 çağıruvlarınıñ halq deputatı Andrey Sençenko bildirgen edi.
Aksenovnıñ tarafından işbu malümat ile bağlı izaat şimdilik yoqtır.


text:
Rusiyeli advokat Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, Rusiye quvet qurulışları devlet hainliginden şübheli sayğan (Rusiye Ceza kodeksiniñ 275-inci maddesi) qırımlı İvan Yatskinge qarşı «pek çoq maneviy basqı yapıldı».
Yatskin – doğma Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyli. 2019 senesiniñ soñunda onı tutıp, Moskvağa alıp ketkenler, dep tarif etti Qırım.Aqiqat mühbirine Polozov.
«Onı birden Moskvağa, «Lefortovo» SİZOsına alıp ketkenler. Avuştırılğanından berli dekabrniñ soñuna qadar onıñ aqqında bir şey belli degil edi. Onı işğal etilgen Qırımda bulunıp, Ukraina devletiniñ menfaatları içün areket etkeninde, Ukraina telükesizlik hızmetiniñ menfaatları içün Qırımda Rusiye quvetçilerinen bağlı Rusiye devlet sırı olğan malümatnı bergeninde qabaatlaylar», – dep ayttı advokat.
Tahqiqat versiyasına köre, Yatskin em Ukraina, em Rusiye vatandaşı ola.
«Onı işkencege oğratmağanlar, amma büyük maneviy basqı yapqanlar. Qorantanıñ bir qısmı Qırımda buluna, büyük zorluqları olacaq, dep vade etkenler. Oktâbrden dekabr ayına qadar bir destek yoq edi, menfaatlarını tayinlengen advokat temsil etti», – dep qayd etti Polozov.
Advokatnıñ aytqanına köre, Yatskinniñ eki çağına yetmegen balası bar, daa bir bala tezden doğacaq.
Rusiye quvetçileri advokatnıñ beyanatlarını daa izaatlamadı.
Qırım.Aqiqat Ukraina telükesizlik hızmetine malümat almaq içün muracaat etti.
TASS Rusiye haber agentligi, qırımlığa qarşı cinaiy dava tafsilâtları «tahqiqat menfaatları içün» aydınlatılmay, dep bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımda 2015 senesiniñ soñuna qadar biñden ziyade yeri olacaq on eki qoşma bala bağçasını açmağa vade eteler, bunı Qırım Devlet şurasınıñ tasil, ilim, gençlik siyaseti ve sport boyunca komitetiniñ toplaşuvında Qırım rusiyeli ükmetiniñ tasil naziri Natalya Gonçarova bildirdi, haber ete ükümet tarafdarı «Krıminform» saytı.
Nazirniñ sözlerine köre, daa 7 obyekt içün qoşma vaqıt ve para kerek.
Gonçarova 2014 senesi Qırım bala bağçalarında qoşma yerlerniñ olmasına 577 mln ruble elde etkenini hatırlattı.
Yarımadada, Qırımınıñ Tasil nazirligi bildirgeni kibi, bala bağçalarına nevbet 19 biñ baladan ibarettir, 3-7 yaşında.


text:
2015 senesi acılıqqa baracaq Qırım musulmanlarına 300 yer ayırdılar. Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmetinde bildirilgeni kibi, yerlerni Rusiye acılıq-eyyeti terkibinden berdiler.
Mütenasip añlaşma mart 19 künü, cumaaqşamı, Saudiy Arabistan acılıq nazirliginde imzalanıldı.
Añlaşmanı Rusiye acılıq-eyyetiniñ reberi Magomed Gamzayev ve Saudiy Arabistan Qırallığınıñ acılıq işleri boyunca nazir muavini Heseyn bin Nasır Aşşarif imzaladılar.
Evel bildirilgeni kibi, Rusiye acılıq-eyyeti mart 15 kününden Saudiy Arabistanda buluna.
Malüm olğanı kibi, 2014 senesi 150 Qırım musulmanı Mekkege barğan edi.
2014 senesi Qırım musulmanları içün acılıq fiyatı 2,5 biñ dollarnı teşkil etti.
Acılıq – İslâmnıñ beş farzlarından biri. Er bir musulman ömürde bir kere bu farznı yerine ketirmeli.


text:
Ukraina Baş prokuraturası, Qara deñizde FSB ukrain deñizciler ve gemilerni zapt etkeniniñ rekonstruktsiyasını kösterdi, Video Baş prokuraturasınıñ Youtube kanalında derc etildi.
Rekonstruktsiyada noyabr 25-iniñ vaqiaları adam-adım tasvirlene, bundan ğayrı Rusiye tarafınıñ qanunsız areketleriniñ vesiqalı şeadenameleri kösterile.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabr 25-te Rusiye sıñır gemileri, Keriç boğazınıñ neytral suvlarında ukrain gemilerine attı ve olarnı zapt etti. Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Bütün arbiylerni Moskovadaki "Lefortovo" apishanesine alıp kettiler.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen Ukraina deñizcilerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve AQŞ tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Ukraina Silâlı Quvetleriniñ polkovnigi, Belbekte 204-nci taktik aviatsiya brigadasınıñ komandanı Yuliy Mamçurnı al-azırda «qıtağa» ketmek içün şeylerini cıya.
Bunı polkovnikniñ apayına bazanıp, «Ukrainskaya pravda» bildire.
Yuliy Mamçurnı bugün konvoy nezareti altında Aqyarğa ketirdiler. Anda o şeylerini cıydı. Şimdi ise onı öyle de konvoy nezareti altında Qırımdan alıp keteler.
Belli olğanı kibi, o, bir qaç kün devamında rusiye arbiyleriniñ esirliginde edi.
Bir saat evelsi Ukraina prezidenti vazifelerini eda etken Oleksand Turçinov Mamçurnıñ ve diger ofitserleriniñ azat olunuvı aqqında bildirdi.


text:
Naile İbraimova – 21 yaşında bir Aqmescit yırcısı. Yılnıñ başında «O ses Ukraina» yarışı sayesinde onı tanıdılar. Naile leyhanıñ dört idmancısını sesinen ayrette qaldırdı, amma oca olaraq semetdeşi Jamalanı sayladı. Qız ayta – yarışqa Qırım işğalinden soñ bölüngen aileni birleştirmek içün keldi. Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında tuvğan ev ne ifadelegenini ve muzıka ne içün yaqınlaştırğanını tarif etti.
– Qırım işğali qorantañızdaki munasebetlerge nasıl tesir etti?
– Er bir evde vaziyet deñişti, tek menim evimde degil. Belli bir basqı peyda oldı. Er kesniñ öz fikiri bar, menim ailem ise başqa. Anam – rus, babam – qırımtatarı. Er kes öz tarafını tuta, qavğalar bitmey. Çoqusı bitaraf qala, amma qartanam endi bayağı yaşlı, er şeyni afu etip olamay. Babam ise açuvlana. Özüne yer tapamay edi.
Qartanam daa beter yapa: «Sovetlerde anda yaşadım da, er şey güzel edi». Özü Moskvadan. Babam ayta: «Menim evimde yaşaysıñız». Vaziyet kergin. Babamnıñ alı menim içün pek müim. O, duyğulana ve açuvlana. Qırımtatarlar bu vaziyetni qabul etmedi.
Men bu kerginlik ketsin istedim. Qorantağa kelsem, küç almağa isteyim. Amma evge kirseñ – vaziyet kergin olğanını is etesiñ. Men kelsem, er kes bir-birini sevgen, şaqa etken bir qorantağa qaytacağını tüşündim. Şimdi ise başqa mevzunı muzakere etemiz. Meni ve «O ses Ukrainanı» laf etemiz. Olar ilham alıp, tekrar yayınlarnı baqa ve mennen beraber yırlaylar – er şeyni yañıdan yaşaymız. İnanılmaz bir duyğu. Sıcaq bir müit.
– Qırımda iştirak etken canlı yayınlarıñıznı baqalarmı?
– İstegen baqa – imkânlar çoq. İstegi olğan er kes bunı yaptı. Amma bazı yayınlar yoq ola, bozuvlar ola.
Qırımda maña o qadar qoltutqanlarını bilmey edim. Uzaq soylarımız peyda oldı – ruhumız da köterildi. Qırımğa kelsem, olarğa ilham bergenimni aytalar.
İnsanlar raat olmağanını is etem
– Qırımdan Kyivge kelip qoltutqanlar barmı?
– Er kes soray: «Qıyın degilmi? Qırımdansıñ da. Er kes seni anda sıqıştıra». Bu leyha sayesinde kösterdim – Ukrainanı istegen ve sevgen yapsın. Areket etiñiz. Eşyalarıñıznı toplap areket etiñiz. Em rus, em ukrain sıñırlarından keçkende er kes muvafaqiyet tiley edi.
– İşğal aileñizdeki vaziyetke tesir etti. Umumen ne deñişti, «yañı» Qırımda özüni nasıl is etesiñiz?
– İnsanlarnen munasebetlerimiz deñişti, biraz zor oldı. Er kes taş taşığan kibi ağır oldı. Qıyın edi. Şimdi bir qarar oldı, lâkin insanlarnıñ açuvı is etile. Men bütün menfiy duyğularnı is etem. İnsanlar raat olmağanını is etem.
– «O ses Ukraina» yarımı çerçivesinde icra etken ve icra etmek istegeniñiz şeyler arasında farq barmı?
Ukrain yırı olsa, er kes toqtalıp, diñlemege başlay edi
– Asılında bizler Imagine Dragons, Radioheadni icra etemiz... «Druga rika», «Odin v kanoye», «Antıtila», «Skay» ve diger ukrain taqımlarınıñ yırlarını da icra etemiz. Qırımdaki müessiselerde çıqış yapıp, ingliz yırlarını çoq yırlay edim, amma ukrain yırı olsa, er kes toqtalıp diñlemege başlay edi. Halq qoşulıp, minnetdarlığını bildire edi.
– Leyhada ne icra etmek ister ediñiz?
– Maña er kes ayta: qırımtatarca yırla. Balalığımdan berli qırımtatar halq yırlarını aytam. Mayıs 18-de qasabamda çıqışta bulunğan edim. Bayramda çıqış yaptım. Küçük bir kontsertim olğan edi. Menim başlanğıçım oldı. Muzıka ceetinden inkişafıma bir isse oldı. Birinci ocam bile maña özü yazğan qırımtatar yırlarını ögretken edi. Bu güzel yırlar, ümüt etem ki, dünya da olarnı eşitir.
– Qırımtatar halq yırlarına sarsılasıñızmı?
– Halq yırlarını alâ daa sarsılam. Kederlensem, ana tilinde türkülerni hatırlayım. Ana tilinde de dua etem.
– Balalıqtan qırımtatarca laf etmege ögrendiñizmi?
Kederlensem, ana tilinde türkülerni hatırlayım
– Qırımtatar tilini pek yahşı bilmeyim. Ana-babam da az laf ete... Maalesef, bir çoq qoranta qırımtatarcanı az qullanıp başladı. Amma bir çoq mektepte qırımtatar tili dersleri peyda olmağa başladı. Evde ise qırımtatarca film ve mültfilm olğan kanallarnı qoymağa tırışamız. Bunı añlamay edim. 18 yaşında olğanda dey edim: nege o kerek? Amma ana tilimni bilmegenimni o qadar is etem ki. Ebet, qırımtatarca yırlağan yırlarımnı añlap, özümden keçirmege tırışam.
– Naile, «O ses Ukraina» leyhasında Jamala ile çalışmaq nasıl?
– Sanağa çıqmazdan evel er kes menden angi idmancığa barmaq ister edim, dep soray edi. Men Jamalağa, dep ayttım. O, muzıkanı seve ve üslübiy muzıkanı diñley. Onıñ muzıkası ve icrasında bu is etile. O, maña tuvğanım kibi kele, tamırlarımız is ettire. Başqasına barmaqnı tüşünmegen edim.
Qavehanede toplaşıp yırlaymız. Er kes bizge baqa, biz de deymiz: bağışlarsıñız, amma yırlağan insanlarmız. Jamala er vaqıt tam ayta ve artqaç bir şeyge vaqıtnı sarf etmey. O, ayta: mında yañlış yırladıñ, sesini köterdiñ, eksilttiñ, mında doğru yapmadıñ, – birden añlaşıla. Men eskiden muzıkağa canımnı berip, yañlış yırlay bile edim. Jamalanıñ sayesinde ise muzıkanı tüşünmege başladım. Canımnı bere edim, amma miyimni de söndürmeyim.
– Jamala sizge semetdeşiñiz olğanı içün qoltutacaq kibi qabaatlarnı eşitken ediñizmi?
– Şimdi küçlü bir basqı başlandı, çünki reyler degil, Jamala sayladı (soñki canlı yayından soñ – QA). «Semetdeşiñ olğanı içün...» Yoq! İlk sefer kelgenimde yanıma kelip ayttı: «Qırım iç de tesir etmedi. Seni qabiliyetiñ içün sayladım. Qırım ya da qırımtatarı olğanım sesime tesir etsin istemedim. Men samimiy ve namuslı bir insanım, begenmese edim, aylanmaz edim. Senden üç qat ziyade talap etecem».
– Angi muzıkalı janrda inkişaf etmek ister ediñiz?
– Çetel muzıkasını yapmağa istemeyim. İnglizce eñ güzelini tek inglizler yapar, olar anda yaşaylar. Bizler ise öz muzıka ve tilimiznen oğraşmaq kerekmiz. Farqlı muzıkanı sevem ve birleştirmege tırışam, çünki Jamala folklor ve eletron muzıkanı birleştirmek içün maña büyük ilham berdi. Ukrain muzıkasını qırımtatar ya da atta rus muzıkasınen birleştirmek – halqlarnı birleştirmek kibi ola. Bir qaç halqnı birleştiremiz kibi ola.
– Kelecegiñizni qayda köresiñiz?
– Bunıñnen bağlı çoq fikirim bar... Qırımnı pek sevem, Kyivde de inkişaf etmek ister edim. Qırımda eki-üç yıldan berli çıqışlarım ola. Anda çoq şey kördim ve is ettim. İnkişaf etmek içün yañı bir şeyler açıp, Kyivde devam etmek ister edim. Qırım evim olıp qalacaq. Amma doğğan yeriñ seni toqtatmamaq kerek. O, ancaq ilham bermeli.


text:
Avgustnıñ 29-nda saba evinde tintüv yapılğan aqmescitli Ukrain medeniyet merkeziniñ faali Olga Pavlenko Qırımdaki Rusiye Tahqiqat Komitetiniñ baş idaresinde sorğulandı. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbiri haber etti.
Haber etilgenine köre, Pavlenko tintüvden dolayı sorğulanğan. Alınğan ilk malümatqa binaen, ukrain faaline nisbeten tahqiqat teşkerüvi alınıp barıla eken.
Qırım.Aqiqat muhbiri Pavlenko sorğulav incelikleri aqqında aytmağa red etkenini bildire.
Rusiye Tahqiqat Komiteti bu husus boyunca açıq izaat bermedi.
Avgustnıñ 29-nda rusiyeli telükesizlik hadimleri Rusiyede yasaqlanğan “Pravıy sektor”nen onıñ ve aile azalarınıñ alâqası olğanında şeklengen Ukrain medeniyet merkeziniñ (UMM) faali Olga Pavlenkonıñ evinde tintüv ötkerdi.
Faalniñ tanışları onıñ evindeki tintüvni Ukrain medeniyet merkeziniñ işinen bağlı malümatnıñ ”Russkaya vesna” saytına berilgeninen bağlaylar
Bu yıl aprel ayında Qırımdaki Ukrain medeniyet merkeziniñ faalleri Olena Popova ve Olga Pavlenkonı Aqmescitniñ rusiyeli prokurorınıñ üyken yardımcısı Aleksey Puçkov “subet” keçirmege çağırğan edi. Prokuratura hadimi Merkezniñ işi ve “Krımskiy teren” gazetasınıñ neşirinen meraqlanğan. Faaller özü ve yaqınlarına qarşı şaatlıq bermeme aqqından faydalanğan.
Qırımdaki Ukrain medeniyet merkezi siyasiy bir teşkilât degil. Onı faaller yarımadada ukrain medeniyetini saqlamaq ve populârlaştırmaq maqsadınen teşkil etken ediler. Bu arada Merkez iştirakçilerine tazyıq yapılmaqta: olar telükesizlik organları tarafından sorğulav ve “subetlerge” çağırıla, ekstremizmge yol berememezlik hususında tenbiylene. Qırımdaki Ukrain medeniyet merkeziniñ faallerinden biri olğan Leonid Kuzmin telükesizlik hadimleri tarafından yapılğan basqı ve qorquzuvlardan soñ 2017 senesi yarımadanı terk etmege mecbur qalğan edi.


text:
Rusiye-Ukraina sıñrını Kyivniñ nezareti altına nasıl qaytarmalı? Bunı endi Minskteki iş gruppası çezmek kerek. Ukraina tarafı onı Üçtaraflı alâqa gruppası çerçivesinde yaratmağa teklif etti. Keçken teşebbüslerge, hususan "ORDLO ile mesleat şurası"nıñ yaratılmasına köre, bu, ukrain cemiyette keskin menfiy reaktsiya bermedi. Bu sefer muzakereciler er şeyni doğru yaptımı? Donbass.Aqiqat Radiosı mütehassıslardan soradı.
Ukraina, Rusiye, OSCE. "LDNR"lersiz
Prezidentniñ resmiy saytı Minsk añlaşmalarındaki Ukraina tarafınıñ teşebbüsi aqqında bildirdi. Anda, Ukraina tarafınıñ Ukraina ve Rusiye sıñrı ve gümrük hızmetleri vekilleri, bundan ğayrı OSCE ortacılarnıñ iştiraki ile Ukrainanıñ devlet sıñır qısmınıñ nezaretiniñ ğayrıdan qoyulması içün bir mehanizm azırlamaq içün iş gruppasınıñ yaratılması teşebbüsi kösterile.
Böyle gruppalarnıñ yaratılması imkâni belgilene
"Böyle gruppalarnıñ yaratılması imkâni Minsk añlaşmalarınıñ icrası içün tedbirler Kompleksiniñ 13-ünci maddesinde belgilene", - denile beyanatta. Tedbirler kompleksi ekinci Minsk kibi de denile, yani 2015 senesi fevral ayınıñ añlaşmaları.
Rusiyeniñ reaktsiyası ne olacaq
Vatandaş cemiyeti meseleleriniñ tetqiq etüv merkeziniñ analitigi Mariya Kuçerenko qayd ete ki: "ORDLO ile mesleat şurası"ndan farqlı olaraq, bu yalıñız Ukraina, Rusiye ve OSCE vekillerine aittir. Aslında, Üç taraflı alâqa gruppasında olğanı kibidir. ORDLO vekilleri aqqında asıl laf etilmey.
Başqa mesele şunda ki, böyle bir variantnıñ Rusiye tarafından qabul etilmesiniñ ihtimalı azdır, dey Kuçerenko. Bu, oturıştan soñ birden peyda olğan "LDNR" gruppalarınıñ beyanatlarında añlamaq mümkün. Mesleat şurasından farqlı olaraq, boyevikler, körüşüvlerniñ öyle olmasını isteyler ki, olarnıñ qararları bütün iştirakçiler tarafından imzalansın, şu sıradan boyevik gruppalarınıñ vekilleri tarafından da.Yani er şeyni Ukrainanıñ iç çatışması kibi köstermek ıntıluvlarıdevam etmekte. Bundan ğayrı, analitikniñ aytqanına köre, böyle beyanatlarnı evelkilerinden ayrı baqmağa qıyındır. Ukraina tarafı red etmegen "ORDLO ile mesleat şurası"nen beraber.
Teşebbüs artıq imzalanğan ve aytılğan şeylerden ayrı keteMariya Kuçerenko
"Teşebbüs yaramay da degil, yahşı da degil. Amma o artıq imzalanğan ve aytılğan şeylerden ayrı kete. İlk-evelâ Yermaknıñ protokolları aqqında aytam. Ve leyhasından keri çekilmek ihtimalı olmağan Dmitriy Kozaknı da degerlendirmeñiz. Bu onıñ üslübidir - Üçtaraflı Alâqa Gruppasına boyeviklerni kirsetip, ÜAG-nıñ bir qararınen, ÜAG-nıñ ne olğanınıñ añlamını bozmaq", - dey Mariya Kuçerenko.
Rusiyeniñ Donbasstaki pozitsiyalarını zayıflaştıra bileceginiñ iç bir alâmeti yoq
Prezident kabinetiniñ beyanatı - memleket içinde ORDLO vekilleri ile "mesleat şurası"nıñ yaratılması haberinden soñ ve deñişim meselelerinden soñ peyda olğan halqnıñ hoşnutsızlığını yazdırmaq içün bir "havuç"tır, deu arbiy ekspert Mihail Jirohov.
Onıñ fikrince, Kremlniñ, Andrey Yermaknı ve onıñ barışıq oğrunda ğayretlerini müsbet taraftan köstermek içün böyle bir adım atması mümkündir. Amma, ekspertniñ fikrine köre, böyle gruppa yaratılsa da, ep bir çalışmaycağınıñ ihtimalı büyüktir. Rusiye Minsk añlaşmalarınıñ öz şartlarında yerine ketirmelerini talap ete. Başta Anayasanıñ deniştirüvi ve saylavlarnıñ keçirilüvi, soñra qalğan sualler.
Añlaşmalarnıñ yerine ketirilmesi közde tutulsa edi, bu areket toqtatılır ediMihail Jirohov
"Rusiyeniñ Donbasstaki pozitsiyalarını zayıflaştıra bileceginiñ iç bir alâmeti yoq. Rusiyeniñ iç muzakeresi, Donbassnıñ Rusiye toprağı olması ile bağlı ve onı integratsiya yapmaq kerektir. Pandemiyağa baqmazdan, olar Rusiye pasportlarınıñ bermesini devam ete. Añlaşmalarnıñ yerine ketirilmesi közde tutulsa edi, bu areket toqtatılır edi", - dey Mihail Jirohov.
Bundan ğayrı, arbiy ekspert aytqanı kibi, bu kibi meselelerni başta "Normandiya formatı" çerçivesinde çezmek kerek. Bundan evel böyle teşebbüsler - yalıñız laftır.


text:
Qırımda ukrain ve ingliz yazılarınen yol işaretlerini deñiştirmek içün zarur olğan paranı sayıp çıqtılar. Buña 52 million ruble lâzim (17 mln. grn. ziyade).
Bunı Qırım «maliye naziri» Vladimir Levandovskiy iyülniñ 8-de, Qırım «parlamenti» prezidiumınıñ toplaşuvında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Vladimir Petroviç, bir ricam bar, Devlet şurası reisiniñ yol işaretleri adlarınıñ deñiştirilmesi boyunca programmanı amelge keçirüv avalesi mevcut: para belgilendi, maliye etüv tertibi belgilendi, iş tertibi bile belgilendi, mümkün olsa, programmanı tezleştirmek içün sessiyağa deñişmeler kirsetilmesini (Qırım bücetine – muarrir) esapqa alıñız», – dep rica etti Levandovskiyge Qırım «parlamentinde» iqtisadiy, bücet-maliye ve yatırım siyaseti boyunca daimiy komissiyasınıñ yolbaşçısı Vitaliy Nahlupin.
«Bu mesele bizim içün siyaset ceetten pek müim. Printsip meselesi. Bizge bu yönelişte areket etmek kerek», – dep razı oldı onıñnen Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov.
Levandovskiyniñ bildirgenine köre, qayd etilgen para ile mektüp Qırım «baş naziri» Sergey Aksönovnıñ masası üstünde yata. Bugün bu mesele boyunca cevap olmalı.
İyünniñ 24-de Qırım «ükümetiniñ» toplaşuvında Vladimir Konstantinov memurlarğa avgust ayına qadar yarımadada ukrain ve ingliz tillerinde yazılğan yol işaretleriniñ sayısını eksiltmege teklif etti.


text:
Türkiyede fevral 17 künü Ankarada bir çoq insannıñ ölümine ketirgen patlav içün mesüliyetni ozüne silâlı kürd teşkilâtlarından biri aldı.
«Kürdistan azatlığınıñ şainleri» teşkilâtı saytında bildirgeni kibi, ücüm arbiylerniñ memleketniñ cenübiy-şarqında etken ameliyatlarına cevap oldı.
Teşkilâtta deyler ki, ücümleri devam etecek ve ecnebiy ve turistlerni Türkiye turistik obyektlerine barmaqtan tenbiyeledi.
Beyanatta aytılğanı kibi, «ücümler vaqtında bu yerlerde bir kimse ölse, biz cevapkâr degilmiz».
Çarşenbe künü, fevral 17-de, Ankarada yüz bergen patlav neticesinde 28 insan elâk oldı, daa 61 yaralandı, dep bildireler Türkiye matbuat vastaları.
Patlav bir qaç yüksek arbiy müessise, İçki işler nazirligi ve parlament yanında yüz berdi. Malümatlarğa köre, arbiyler ile avtobuslar ketken vaqıtta olarnıñ yanında maşina patladı. Aynı arbiylerge ücüm etilgenini tüşüneler.


text:
Rusiye Tışqı işler nazirliginiñ resmiy vekili Mariya Zaharova mayıs 19-da olıp keçken brifingde Türkiyeniñ Qırım etrafında «yıqıcı siyaseti» aqqında ayttı. Zaharova Ankaranıñ Qırımdaki adise-vaqialarğa nisbeten baqışları «taraflı» ve «siyasetleştirilgen», dep bildirdi. Onıñ fikirince, Türkiye Qırım meselesini, şu cümleden, 1944 senesi qırımtatar sürgünligini «geopolitik maqsadları» içün qullana.
«Maalesef, Ankara 1944 senesi qırımtatarlarnıñ yarımadadan qanunsız şekilde sürgün etilmesini qullanıp mühtekirlik yapa, bu halq diger halqlarnen beraber o zamannıñ repressiyalarına oğradı. Türkiye prezidenti ve ükümeti em Sovetler Birligi, em de zemaneviy Rusiye qanunsız ve cinaiy tanığan tarihiy facianı qullanıp, teşviqat yapalar», – dedi Zaharova.
O, Türkiye akimiyeti ve diger siyaset adamlarına Qırımğa kelmege teklif etti: «Keliñiz. Amma siz ne içündir kelmeysiñiz. Neden qorqasıñız? Sizni bekleymiz, er şeyni añlatıp kösterirmiz».
Türkiye Zaharovanıñ bu laflarına şimdilik cevap bermedi.
Türkiye Tışqı işler nazirligi qırımtatar halqı sürgünliginiñ 72 yıllığında qoltutuv sözlerini aytıp, Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ qırımtatarlar basqı ve qorquzuvlar altında olğanını qayd etti. Türkiye reberligi Ukraina topraq bütünligine qoltutıp, Rusiyeniñ Qırım işğalini takbih etken edi.
2015 senesi Qırımnı ğayrı resmiy türk eyyeti ziyaret etken edi. Onıñ erkânına alim ve uquq qorçalayıcılar kirdi. Olar yarımadada qırımtatarlarnıñ al-vaziyetini ögrengenler. Eyyet Qırımda ifade serbestligi, tasil, mahkeme işleri, mal-mülk meselelerinde insan aqlarınıñ bozulmasını qayd etti. Türkiye eyyetiniñ Qırımdaki işlerge dair maruzası Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putinge berildi.
Rusiye ve Türkiye arasındaki munasebetler keçken sene noyabr ayında bozuldı. Türkiye uçağı memleketniñ ava boşluğını bozğan Rusiye Su-24 cenk uçağını urıp tüşürdi. Kreml qabaatını red etip, bir sıra ceza kirsetti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Musulmanlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri – Qurban bayram. Bu künü olar sabadan bayram namazına baralar. Soñra ise evge qaytıp, bayram yapalar, musafirlikke baralar. Qartana-qartbabalarını hayırlamağa, qollarını almağa bu künü mıtlaqa kerek.
Qurban bayramı künleri daa bir adet bar – qurban çalmaq. Bu qoy ya da iri mal soymaqtır. Ne içün böyle yapıla?
Evel zamanlarda İbraim peyğamberimiz (aleyhi selâm) tüş köre. Melek kelip, oña oğlunı qurban ketirmek kerek olğanını ayta. Peyğamber Allanıñ emirini yerine ketirmege azırlana. Oğlu İsmail da Allanıñ emirine boysuna, babasına yardım ete.
Peyğamber pıçağını İsmailniñ boğazına ketirgende, pıçaq kesmey. O şaşıp, pıçağını qayağa ura, qaya açıla ve içinden qoy çıqa. Alla İbraim peyğamberniñ (a.s.) imanı ve sabırını sınadı. Allanıñ emirini yerine ketirmege azır olğanı içün oña qurbanlıq ayvan ba-ğışlağan.
Qurban eti üç qısımğa bölüne. Biri öz qorantasına, ekincisini qomşu ve soy-soplarına, üçüncisi ise fuqare qorantalarğa, balaları olma¬ğan qartlarğa, hastalarğa darqatıla. Çünki bayram künleri er kes quvanmaq kerek.
Böyle etip, Alla musulmanlar biri-birine merhametli olmasını istegenini bildire.
Siz de, balalar, sabırlı musulman oluñız!
1. Ana-babañıznı ürmet etiñiz ve sözlerinden çıqmañız.
2. Sizge iş buyurğanda “uf” demeñiz, işni yapıñız.
3. Yaqınlarıñızğa qıçırmañaz, “sağ ol”, “lütfen”, “bağışla” kibi tılsımlı sözlerni nutquñızğa kirsetiñiz.
4. Soy-soplarıñıznı er bayram ile hayırlamağa unutmañız, qartana-qartbabalarnıñ qollarını alıñız.
5. Eger soylarıñıznen körüşmege imkân olmasa, telefon açıñız, mektüp yazıñız ve al-hatırlarını sorañız.
6. Vefat etken soylarıñız olsa, mezarına barıp, onı temizleñiz, ölüniñ ruhuna dua oquñız.


text:
İyül 20-de, çarşenbe künü Aqmescit ava limanında uçaq seferleriniñ lâğu etilmesi ve keçiktirilmesi devam ete. Bunı ava limanınıñ online tablosındaki malümat tasdıqlay.
Böyle etip, Moskvağa seferler 2-4 saatqa keçiktirile, bu yönelişte sabağa qadar endi altı reys lâğu etildi, bunen beraber, Sankt-Peterburg, Voronej, Samara, Stavropol, Vladikavkaz, Kursk şeerlerine uçaq seferleri lâğu etile.
Ava limanı tablosınıñ malümatına binaen, iyül 21-ge planlaştırılğan 7 uçaq seferi lâğu etildi.
Tünevin «VİM AVİA» şirketiniñ seferleri bir künden ziyade vaqıtqa keçiktirildi.
Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ Rusiyege boysunğan Qırım idaresinde bildirgenlerine binaen, iyül 17-de saat 22:30-da Aqmescit ava limanından çıqmaq kerek olğan Aqmescit-Sankt-Peterburg uçağı, arasında 26 bala olğan 220 yolcunen, tehnikiy problemalar sebebinden tek iyül 19-da saat 01:53-te çıqtı, umumen olaraq, sefer 25-ten ziyade saatqa keçiktirildi. Rusiye Cenübiy naqliye prokuraturası vaqia boyunca teşkerüv teşkil etti.
2014 senesi mart ayında yarımada Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, Qırım ava limanları Ukraina ükümetiniñ qararınen qapatıldı. O yerge ve o yerden er angi uçuşlar Ukraina qanunlarını ve halqara qaidelerni boza, bunıñ içün ava şirketleri Ukraina ve İKAO tarafından halqara sanktsiyalarğa oğray bile.
Şimdiki vaqıtta Qırımğa uçaq seferleri tek rusiyeli şirketler tarafından teşkil etile.


text:
Qırımlı jurnalist Nikolay Semenanıñ foto-resimlerini taqdim etken «Bütünley çıqarılıp alınğan» serlevalı sergi Kyivde dekabr 15 künü açıldı. Qırım Evi divarlarında 11 fotoresim asılğan – bu, Semenanıñ jurnalistik faaliyeti vaqıtında 20 yıl devamında toplanılğan arhivniñ kiçik bir qısımı. Merasim teşkilâtçıları añlattılar ki, jurnalistniñ dairesinde Qırımda Rusiye mahsus hızmetiniñ vekilleri tintüv keçirgenleri vaqıtta, olar şahsiy komryüterden 900 GB malümat çıqarıp aldılar.
«Bu işlerni o özü bizge, yerleştirmemiz içün yolladı. Er bir fotoresim astında onıñ yazğan qısqa metini ketirile, fotoresim aqqında tarif etile. Bizler mahsus iç bir şey deñiştirmefik, tüzetmedik, çünki çoqusı yerde o birinci şahıs olaraq ikâye ete ve bu ikâyeler pek duyğulı ola», – dep qayd etti «Crimea SOS» teşebbüsiniñ idarecisi Tamila Taşeva.
Qırımlı jurnalistniñ foto-icadınen tanış olmaq içün, Semenanı daa ziyade gazetici kibi tanığan ve onıñ maqalelerini bilgen, işdeşleri keldi. Qırım Eviniñ salonında cemaat erbapları, uquq qorçalayıcılar, Qırım sakinleri toplaştı.
«Nikolay Semena içün bu büyük maneviy destek olacaq – serginiñ özü de, onıñ icadınen tanış olmaq içün açılışqa kelgen insanlarnıñ sayısı da. Nikolay – istidatlı insan, cesür, biz onı küçlü jurnalist, parlaq talilci-jurnalist olaraq bilemiz... Nikolaynıñ indemeyip oturğanını istegenler bunı yapıp olamazlar. O şimdi er şeyni aytıp olamay, lâkin resim çekmege devam ete», – dedi Qırım.Aqiqat baş-muarriri Volodımır Prıtula.
Sergi teşkilâtçıları Skype vastasınen Semenanen bağlanamağa istey ediler, lâkin o vaqıtta jurnalist Qırımdaki Rusiye mahsus hızmetlerniñ binasında bulunıp, cinaiy işni ögrene edi.
Taqiqat ceryanı aqqında Kyivde Semenanıñ advokatı Andrey Sabinin tarif etti.
«Taqiqatnı bir ayğa uzattılar, altı cıltqa birleştirilgen olarnıñ «tapqan» malümatlarını ögrenmek içün... Yanvarniñ ortası-soñu, ve iş endi mahkemege tüşmek mümkün... Nikolay pek faal insan, özü teşebbüs kösterip bütün altı cıltnı fotoresimlerde qayd etti, ve mına şimdi arqası ağırıp ketti (o arqasını tedaviylemek içün Ukrainağa kelmege istey edi), şimdi biraz hastalandı», – dedi advokat.
Açılış merasimi çerçivesinde «Qırımda jurnalistika: azat etüv yolu» mevzusında muzakereler ötkerildi.
Jurnalist ve cemaatçılar Rusiye akimiyetine basqı yapmaqnıñ, ve dünya toplulığı arasında Qırımdaki vaziyet aqqında malümat tarqatmaqnıñ kerekligini qayd ettiler.
«Bu insanğa professional faaliyeti sebebinden basqı yapılmasın talabınen, Rusiye akimiyetine basqımıznı toqtatsaq, men bellesem, Nikolay Semenanıñ işi azat etilmesi yöñelişinde ketmeycek», – dedi Taşeva.
«Künlük qasevetlerinen meşğul olıp, insanlar unutalar, ve ukrainlilerni Qırımnen, ukrainlilerni Qırımlılarnen birleştirgen insanlar arasındaki bağ üzüle. Hatırlatmamız kerek: anda da insanlar qaldı, olar pervasız degiller, işğalci akimiyetniñ yaratqan şaraitlerine baqmadan küreşmege devam eteler», – dedi Ukraina Haber siyaseti naziriniñ mesleatçısı Yüliya Kazdobina.
Baarde Qırımda Qırım.Aqiqat ile işbirliginde şeklengen jurnalistlerniñ evlerinde tintüvler olıp keçti. Radio Svoboda müellifi Nikolay Semenağa qarşı Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları şeklenmesi ile cinaiy iş açıldı. Rusiye taqiqatı oña yarımadanı terk etmege yasaq etti.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları, şu cümleden Nikolay Semenanıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, oña qarşı yapılğa basqını toqtatmağa çağırdı.


text:
Petro Poroşenko, mayıs 20-sinde yapılğan yañı Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ inauguratsiyasına kelip çıqtı.
Zelenskıynıñ inauguratsiyasını Qırım.Aqiqat ve «Nastoyaşçeye vremâ» telekanalı yayınlamaqtalar.
O, sabıq prezidentler Leonıd Kravçuk, Leonıd Kuçma ve Vıktor Yuşçenko yanında otura.
Yañı Ukraina prezidentiniñ inauguratsiyasını üç kere repetitsiya ete ediler.
Aprel ayında o, prezident saylavlarınıñ ekinci turınla reylerniñ 73,22%-ını qazanıp galip çıqtı. Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko reylerniñ 24,45%-ını qazandı. Ukraina prezidenti vekâletleri beş yıl devam etmektedir.


text:
Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya dey ki, kelecek sene yarımadada uquq qoruyıcılarnıñ «ealini eyecanlandıracaq» olğanlarğa nisbeten areketleri daa da qattı olacağını vade ete.
Bu aqta o «TASS» Rusiye agentligine bildirdi.
«Yañı uquqiy alanda endi bir yıldır yaşaymız ve sallanuv vaqtı keçti. Ciddiy sürette soraycaqmız, suratnı tek tezleştirecekmiz. Er angi yönelişte çalışacaqmız. Ekstremist bildirüvleriniñ, nasıldır bir tertipsizlikni meydanğa ketirmek, ealini eyecanlandırmaq ıntıluvları daa da qattı şekilde cezalandırılacaq», – dedi Poklonskaya.
2014 senesi soñunda işğal etilgen Qırımda taqiqat organları ekstremist hasiyetleri boyunca 12 cinaiy işni açtı.
Qırım Rusiye nezaretine keçkeninden soñ yarımdada FSB jurnalist, faaller, cemaat erbaplarında daimiy sürette tintüvler keçirile.


text:
Qırım aq-uquq qorçalayıcıları grubu siyasiy mabüsler, mecburen köçken şahıslar ve cemiyet faaliyetçileri ile birdemlik sözlerini ifade etti. Noel bayramınıñ arfesinde yapılğan beyanat yanvarniñ 6-sında aq-uquq qorçalayıcıları grubunıñ Facebooktaki saifesinde derc etildi.
Aq-uquq qorçalayıcılarınıñ beyanatında: «Biz, siyasiy mabüslerniñ azat etilüvi içün küreşmege devam etken qorantaları ve bunıñ kibi de taqiplerge rağmen zorbalıqsız muqavemet kösterüv ve Qırımda insan aqları oğrunda küreşüvni devam etken cemiyet faaliyetçileri ile birdemlikni ifade etemiz», – denile.
Aq-uquq qorçalayıcıları: «Ümüt ete ve fikirdeşlerimiz ile, vatandaş cemiyeti, Ukraina devleti ve dünya topluluğınıñ gayretleri qanunsız tintüvler ve tevqiflerni toqtatmağa, siyasiy mabüslerni azat etmege, Rusiye ordusına qanunsız çağırıluvnı toqtatmağa, Qırımda bizim vatandaşlarımıznıñ bozulğan aqlarını tiklemege yardım etmeleri içün qolumızdan kelgenini yapmağa devam etemiz», – dep qayd ettiler.
Bunıñ arfesinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, ilhaq etilgen Qırımda apishanelerde tutulğan siyasiy mabüslerniñ 60 kişiden ziyade olğanını bildirdi.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ yarımadada FSB muntazam surette mustaqil jurnalistler, qırımtatar faaliyetçileri, muhalefet ve Ukraina tarafını tutqan cemiyet erbapları ve diniy azlıqlar vekilleriniñ yaqalanuvları, tintüvleri ve sorğulamalarını yapa. Aq-uquq qorçalayıcıları Rusiye telükesizlik hadimleriniñ bu areketlerine siyasiy maqsatlı areketler deyler.


text:
Avropa Birligi Tış işler naziri Josep Borrell ve ABD Devlet kâtibi Antony Blinken, Londonda G7 Tış işler nazirleriniñ tplaşuvı çerçivesinde ekitaraflı aytışmalar keçirdi. Diger müim halqara meseleler arasında telükesizlik ve rus ordusınıñ Ukraian sıñırları yaqınlarında ve işgal etilgen Qırımda toplanmasını da muzakere ettiler. Bunı mayısnıñ 4-nde Avropa Tış faaliyet hızmetiniñ saytı haber etti.
«AB Yuqarı temsilcisi – Avropa Şurasınıñ vitse baş naziri Borrell ve Devlet kâtibi Blinken ABD-niñ Ortaq ertaraflı faaliyeet planına qaytması ve onıñ tam ve semereli amelge keçirilmesini temin etmesini köz ögüne alıp, Ertaraflı faaliyet planı – İran ile özek añlaşması etrafında yapılğan aytışmalarda soñ inkişaflarnı muzakere ettiler. Bundan ğayrı, qanunsız terzda işğal etilgen Qırımda ve Ukraina ile sıñırlarda soñ vaqıtta Rusiye arbiy bulunmasınıñ artması sebebinden Rusiye ile munasebetlerni de muzakere ettiler», – dep yazlıa bildirmede.
Nevbetteki AB-ABD sammiti iyün yayında olmaq kerek.
Aftanıñ başında Londonda G7 Tış işler nazirleriniñ toplaşuvı olıp keçti. Olar halqara siyasetiniñ eñ müim suallerini muzakere ettiler.
Aprelniñ 22-nde, Rusiye Mudafaa nazirligi Qırımda «çeşitler arası talimlerni» keçirdi. Anda Rusiye arbiy müessisesiniñ yolbaşçısı Sergey Şoygu keldi. O, Cenübiy ve Ğarbiy arbiy okruglarında arbiy talimlerni yekünlemek qararını aldı ve ordular daimiy qaluv yerlerine qaytacaq, dep ilân etti. Qayd etilgenine köre, ordular mayısnıñ 1-ne qadar keri çekilmeli.
Soñki aftaları Ukraina ve ğarbiy ittifaqdaşları 2014 senesinden berli Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarında, işğal etilgen Qırımda, Qara ve Azaq deñizlerinde Rusiyeniñ asker sayısı iç olmağanı qadar arta, dep bildire. Moskva, Rusiye ordusınıñ Rusiyede (olar Ukrainağa ait Qırımnı da sayalar) areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dep qayd ete.
Qırımnıñ askeriyleştirilüvi
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye yarımadada ve Qara deñizde muntazam sürette arbiy talimler keçire, arbiy tehnikanı, hususan uçaqquvar mudafaa sistemasını ketirip qoya.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda ise Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.
Ukraina Baş ştabı, Rusiye arbiyleriniñ Qırımda yapqanlarını qanunsız dep adlandıra.
Ukrainanıñ BM daimiy vekiliniñ muavini Yuriy Vitrenko, Rusiye yarımadada nükleer silâsını yerleştirgeninden qorqqanını bildirdi. Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtip muavini Serğiy Krıvonis, Qırımda nükleer silâsı olması mümkün bir qaç yer bar, dep bildirdi. Onıñ fikirince, onıñ yarımadada yerleştirilüv ihtimali «ğayet büyüktir».
2020 senesi dekabr ayında Kreml temsilcisi Dmitriy Peskov Rusiyeniñ Qırımda «telükesizligi içün er şey yapmağa aqqı bar», dep bildirgen edi.
BM Baş Assambleyası 2019 senesi dekabr ayında Rusiyeni işğal etilgen Qırımdan ordusını çıqarmasına ve Ukraina topraqlarınıñ vaqtınca işğalini toqtatmasına çağırğan qararnı qabul etti.


text:
Aqmescit civarındaki Mamaq köyünde üç yaşında Musa Suleymanovnı qıdırmağa devam eteler. Qırımnıñ Rusiye prokuraturası Rusiye Ceza kodeksiniñ 105-inci maddesiniñ 2-nci qısmınıñ «v» noqtasına istinaden – küçük bala öldürilüvi – cinaiy dava açtı.
«Prokuratura, çağına yetmegenlerniñ baqılmaması ve bozuv profilaktika sistemasınıñ organları ve müessiseleriniñ teşkerilüvini teşkil etti, bu qorantanıñ belli kontroline qıymet kesilecek. Bundan ğayrı, küçük balanı terbiye etüv vazifelerini keregi kibi yerine ketirüvde ana-babasınıñ areketlerine qıymet kesilecek», – dep aytıla prokuraturanıñ matbuat hızmeti haberinde.
Hatırlatamız, Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi üç yaşında Musa Suleymanovnıñ iyülniñ 24-nde Aqmescit civarında Mamaq köyünde ğayıp oluvınen bağlı cinaiy dava açtı.
Daa evel berilgen malümatqa köre, balanı qıdırmaq içün Rusiye politsiyasınıñ hadimleri, kinologlar, Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ vekilleri ve «Liza Alert» teşkilâtınıñ göñüllileri celp etildi.
Coyulğan oğlançıq – cemaat jurnalisti, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Suleymanovnıñ oğludır.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ zanınca, akimiyet oktâbr 6-da Kezlevde ölü tapılğan Edem Asanovnıñ ölümi zorbalıqsız olğanını bildirecektir.
Bu aqqında o Qırım.Aqiqat saytına bergen intervyüsında ayttı.
Onıñ aytqanına köre, gençniñ ölümi aqqında bir qaç malümat bar, amma onı aydınlatmazdan evel teşkermek kerek.
«Bizler olıp keçken facia aqqında er şey bilmeyik. Asılğan alda tapılğanı bellidir. Edem qorantanıñ tonğuçı edi, bir oğludır. Şimdi ana-babasınen olarnıñ 23 yaşında qızı qaldı. Bir qaç qaynaqtan alğan malümatlarım bar, amma olarnı aydınlatmazdan evel teşkermek kerek», – dep ayttı Çubarov.
Edem Asanov sentâbr 29-da ğayıp oldı. Bu künü kündüz onı Kezlev avtostantsiyasında körgen ediler.
Oğlannıñ qız qardaşı dey ki, Edem siyasetke kirişmedi, içtimaiy ağlarda bir de bir sert izaatlar qaldırmadı.
Oktâbr 6-da Edem Asanovnı Kezlevdeki baqımsız bir şifahanede ölü taptılar.


text:
«Qırımtatar cemiyeti» (Kiyev) ve «Ukraina musulmanları assotsiatsiyası» cemaat teşkilâtları Kiyevde Qurban bayramını (Eid al-Adha) qayd etti.
Bu aqta malümatnı Qırım.Aqiqatqa bayram iştirakçilerinden biri, qırımtatar milliy areketi veteranı Zevri Kurtbedinov bildirdi.
Onıñ sözlerine binaen, Ekspotsentr (Ukraina VDNH-sı) territoriyasında keçirilgen bayramğa üyle namazına tahminen 400 adam keldi.
«Tahminen 400, ya da ziyade adam bar edi. Musafirler içün tahminen300 kilogramm et pişirildi. Bilgenim kibi, tünevin mahsus eki buğanı soydılar, ayrı bir usulnen pişirilgen şorbanen tarqatıldı», – dep ayttı Kurtbedinov.
Kurtbedinovnıñ qayd etkenine köre, bayramğa kelgen musulmanlar arasında çoqusı Qırımdan köçkenler oldı.
Kurtbedinovnıñ sözlerine binaen, merasim Ukraina musulmanları assotsiatsiyası yolbaşçısı şeyh Suleymannıñ (Elimdar Hayrullayevniñ) ve «Qırımtatar cemiyeti» temsilcisi Ayder Rustemovnıñ çıqışlarından başlandı.
Cemaat namazından ve üyle aşından soñ teşkilâtçılar balalarğa ediyeler tarqattı.
Bundan evel Ukraina musulmanları assotsiatsiyası qurban çaldı ve muhtaclarğa berdi.
«Qırımtatar cemiyeti» Kiyevde yaşağan, Ukraina paythtına işğalden evel ve soñ kelgen qırımtatarlarnı birleştire. Ukraina musulmanları assotsiatsiyası 2014 senesi yazda, Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımadadan mecburiy köçkenler tarafından, musulman ukrainlernen beraberlikte teşkil etildi.


text:
Bunı içtimaiy siyaseti «naziri» Yelena Romanovskaya bildirdi.
Yerli «nazirlik» ve Rusiye emek nazirligi ile birlikte işlep çıqarğan qanun leyhasına köre, keçüv deviri devamında analar evelden alğan paranı öyle de alıp turacaqlar. 2015 senesinden başlap, para Qırım bücetinden ayırılacaq. Ve imtiyazlarnen beraber, Rusiyede belgilengen analıq kapitalını açmağa mümkün olacaq.
«Nazirniñ» aytqanına binaen, qanun leyhası şimdiki vaqıtta uyğunlaşma stadiyasında buluna. Bunı öz başına tayin etilgen Qırım ükümetiniñ ruporı «Krıminform» bildire.


text:
Qırımnıñ İçki işler nazirliginiñ sentâbr 16 künü Aqmescitte yerleşken qırımtatar milliy Meclis binasında olğan tintüvge alâqası yoq.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına nazirlikniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Mecliste olayatqanı boyunca izaat bermeymiz, çünki bu Taqiqat komitetiniñ vazifesi, anda muracaat etiñiz»,– dediler İçki işler nazirliginde.
Amma Taqiqat komiteti de bu vaqia boyunca malümat bermey. Qırım.Aqiqat saytına telefon vastası boyunca Mecliste olayatqan tintüv ile bağlı ayretlerini bildirdiler, soñra ise «bu sebepten iç bir izaat bermeycekleri»ni ayttılar.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, saba sentâbr 16 künü qırımtatar milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ evinde de tintüv keçirildi, neticede onıñ bilgisayarı tutıp alındı.
Bundan soñ qırımtatar milliy Meclis binasını da sarıp aldılar, anda şimdi tintüvler keçirile.
Qarasuvbazar regional Meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evinde de tintüvler keçirildi, bundan soñ onı sorğuğa alıp kettiler.


text:
Bağçasarayda mayıs 18-de qırımtatar bayraqlarınen yürgen avtomobillerniñ aydayıcıları yaqalandı. Beş aydayıcığa nisbeten protokollar tizile. Bundan da ğayrı, daa üç maşnanıñ aydayıcıları belgilene.
Bu aqta qırımtatar faali Ayşe Umerova Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ malümatına binaen, yaqalanğan kişilerden açıqlama yazısı alındı. Olar, 10 biñ rublege qadar para cöremesinen cezalana bile.
«Yolcuları şaatlar olaraq keçecek. Ve politsiyanıñ videosında, ğaliba, daa üç avtomobil körüne, olarnı şimdi qıdıralar», – dep añlattı Umerova.
Belli ki, keçken sene maşnalarında qırımtatar bayraqları olğanı içün Sudaq, Bağçasaray ve İslâm Terek (Kirovskoye) sakinleri para cöremesinen cezalandı.
Evel haber etilgenine köre, Bağçasarayda faaller Qırım halqları sürgünligine bağışlanğan hatıra tahtası yanında, politsiya hadimleri ile bazı tartışmalardan soñ, dua keçirip oldı.
Avdetniñ evel bildirgenine köre, mayıs 17-de qırımtatar faalleri İlmi Umerov, Nariman Celâl ve Lemmar Yunusov Qırım prokuraturasına çağırıldı. Bundan da ğayrı, Aqmescit (Simferopol) rayon prokuraturasınıñ hadimleri Avdet gazetasınıñ baş muarriri Şevket Kaybullayevni yaqalavnen qorquzdı, onıñ adına nasıldır İvanov şikâyet mektübini yazdı.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Aqmescit – Keçenlerde Rusiye prezidenti Vladimir Putin yaş tarihçılarnen körüşip, Qırımnıñ tarihını «yañıdan yazmağa» kerekligini bildirdi ve Qırım ile Rusiyeni «teren tamırlar bağlağanını» qayd etti. Pütinniñ sözlerine köre, rus halqı çoq asırlar devamında «kendi ruhiy mekânı»nı bulmaq içün küreşe. Rusiye prezidenti Kiyevli Rus meselesini köterdi: «Vladimir knazâi Hersoneste çoqundı, soñra bütün Rusni çoqundırdı. Hersones nedir – Aqyardır. Qırım, Aqyar, Hersones içün küreş çerçivesinde, devlet temelinde ve ruhiy qaynaqlar arasında ne qadar çoq bağ olğanını añlaysıñızmı?». Aytqanına köre, rusiyeli alimler Qırımnıñ tarihını yazmaq kerek. Rusiye prezidenti aytqan er şey kerçek olmağanı belli, bunı mütehassıslar bir qaç kerek tasdiqlağan ediler. Amma, bu yerde eki şey müim: Qıım tarihı ale daa yazılmadımı ve Putinge kendi tarihı nege kerek?
Putin aqiqaten de tarihnı bilmegeni er kes bile, amma bunı köstermege devam ete. Tarihçılar onıñ aytqanlarından küleler, misal içün Novorossiyanıñ merkezi Novorossiysk olğanı, ya da Valday «rus devletçiliginiñ temeli» olğanı içün müimligi, endi ise, Hersones «tarihiy küpel», Vladimir knâziniñ Moskoviyağa munasebeti ve Qırım ile Rusiye arasında «teren tarihiy bağ» olğanı bir çoq mualler doğura. Bunı student aytsa edi, külünçli olur edi, amma 140 million özet silâlı devletniñ yolbaşçısı aytqanda, tek şaşmaq ve yazıqsınmaq qala.
Putin özüniñ aqqında tarihler yazmağa istey
Rusiye prezidentiniñ yañı teşebbüsini añlamaq içün qırımlı tarihçilerge muracaat etip, Qırımnıñ tarihiy daa zılmadımı, dep soradım. Subetdeşlerimden biri, adını gizlemege rica etti, çünki «raat çalışmağa bermezler», böyle dedi: «Bir atalar sözü bar «Başıñız belâğa qaldı, çünki sizniñ tarihıñıznı ğalipler yazacaqlar!».
«Putin içinden duya, Qırım ve Ukrainada tam ğalebeni elde etmedi, onın içün özüni iç olmadım kitaplarda ğalip olaraq tasvir etilgenini istey. Qırımnıñ tarihı yazılmağan degeni de yañlış. Qırım tarihı antik devirinden başlap, bugünki künümizge qadar yazılğan, aydınlatılmağan vaqialar aman-aman qalmadı. Bui ş yüksek seviyede yapıldı ,onıñ içün Qırımnıñ tarihını inkâr etmek mümkün degil. Yalıñız, ayırı qısımlarnı qoşmaq. Sıñırlarnı keñleştirmek kerek olur. Amma, umumen alğanda, Qırımnıñ aqiqiy tarihı endi professional tarihçılar tarafından yazılğan, Putin ise, oña kelişken şeylerni yazdırmağa istey. Faqat, Qırımnıñ tarihı tekmil tedqiq etilgen dep aytmamız, onıñ üzerinde daa çalışmaq kerek, amma, Püti bergen vazifeler ile onı ögrenalmazsñ. Bu iş obyekti olmalı, ve ayırı bir siyasetçiniñ menfaatlarına uymamalı».
Qırım aqqında bir sıra tarihiy kitaplar yazılğan ve keñ tarqatılğan. Misal içün, Franko adına Qırım universal kitaphanesinde Qırım tarihına bağışlanğaan biñden ziyade kitap mevcut, Gasprinskiy adına kitaphanesinde ise, eki biñden ziyade cılt bar.
«Asılında, Qırımnıñ tarihiy mirası büyüktir! – dep ayttı tarihçı. – Moskva, Kiyev, Parij, Londra, Berlin, Tegeran, Bağdad, Şam, Ankara, İstambul, Qazan, Baku, alma-Ata, Tşkent, Bişkek ve diger bir sıra tarih ilimi merkezlerinde Qırım mevzusında biñlerce kitaplar buluna».
Belli qırımlı tarihçı Gülnara Abdullayeva bir sıra tarihiy monografiyalarnıñ müellifidir, bu cümleden o «Qırım hanlığı tarihında küreşler», «Qırım hanlığınıñ altın deviri», «Şagin Giray» tarihiy romannı yazdı. Tarihçı menim ricama seslenip, Qırım tarihı mevzusında edebiyat cedvelini kösterdi – tek rus tilinde eki yüzge qadar kitap bar, qaynaqlarnıñ bir qısımı Qırımnıñ bir de bir devirini aydınlata, amma, ekseriyeti bir qaç asırnı qavrap alğan salmaqlı işlerdir.
Onıñ içün, Putin Qırımnıñ tarihını yazmaq degil, yañıdan yazıp qaldırmağa talap ete! Ve atta, onı nasıl etip tertip etmege ögrete – «bizim içün kelişmegen iç bir yeri qalmasın» dedi. Mağlübiyet yerine, tek ğalebeler olmalı! Amma, Rusiye özü «tarihnı ğayrıdan yazmaqtan» vazgeçkenine baqmadan, bu iş avale etildi. Başqalarına tarihni tiklemege olmay. Rusiye ise, tarihni istegeni kibi deñiştire bile. Başqaları Rusiye tarafından yapılğan sahte tüzetüvlerni ne qadar deñiştirmege isteseler de, Rusiye kene de tarihni yañıdan yazdıracaq, bunıñ episi Putinden evel yapılıp, şimdi de devam etile.
Tarihçılarnıñ fikirince, soñki vaqıtqa qadar, Qırımnıñ bütün devirlerini qaplap alğan iş yoq edi. Amma, bu yıl Sankt-Peterburg şeerinde yaşağan tarih ilimleri doktorı, dünyada belli skandinavist Valeriy Vozgrinniñ dört tomlıq «Qırımtatarlar tarihı» çıqtı. Serlevasına köre, bu kitap bir halqnıñ tarihına bağışlana, amma mündericesine köre, bütün Qırımnıñ tarihını qavrap ala.
Antik devirinden başlap, halqnıñ Ekinci cian cenki devamında milletniñ sürgünliginen yekünlene. Bu aqiqiy tarih endi «başqaları tarafından yazıldı». Yani, Putin keçke qaldı, kitap endi çıqıp, bir qaç neşir etildi, müellifi de tamırları Qırımdan olğan belli rusiyeli tarihçı Valeriy Vozgrin. Onıñ tarihiy işi aqqında söz yürütkende, tarihçılar, Qırımnıñ antik devirinden 20-nci asırğa qadar tarihiy mevzusı qapatıldı, deyler, çünki bu kitap tekmil yazılğan, oña tek ayırı mevzularnı qoşmaq mümkün.
Valeriy Vozgrinniñ ilmiy qaramanlığı
Valeriy Vozgrin 1939 senesi Aqmescitte doğdı, Kezlevde östi. Leningradtaki devlet universitetiniñ tarih bölügini tamamladı. 1977 senesi «Rus – danimarkalılar munasbetleri 1697-1714 ss.» mevzusında kandidatlıq dissertatsiyasını qorçaladı, 1989 senesi «Rusiye ve avropalı memleketler arasında Şimaliy cenk zamanındaki munasebetler (diplomatik munasebetlerniñ tarihi 1697-1710 ss)» mevzusında doktorlıq dissertatsiyasını qorçaladı.
1991 senesi Valeriy Vozgrin Danimarkanıñ Qırallıq ilimler Akademiyasınıñ azası olaraq saylandı, tamam şu yılı Aqmescitte sürgünlikten soñ birinci Meclisniñ azası oldı. 1998 senesinden başlap, "Menşikovskiy institut" İlmiy-tedqiqiy merkezniñ müdiri olıp çalıştı. 2006 senesinden- dotsent, Sankt-Peterburg devlet universitetinde Yañı ve zemaneviy deviri tarihi kafedrasınıñ professorı edi. Valeri Vozgrin 150-den ziyade ilmiy işniñ müellifidir, bu işler Rusiye, Ukraina, Danimarka, Almaniya, Norvegiya, Estoniya, Finlândiya, Türkiye, İtaliyada çıqtı.
Tarihçı aytqanı kibi, kitap üzerindeki iş yigirmi yıldan ziyade devam etti. Şimdiki vaqıtta qullanılğan edebiyatnıñ cedveli 63 saifeden ibaret. Valeri Vozgrin bildirgeni kibi, onıñ esas maqsadı «halqnıñ qolunı onıñ tarihını teslim etmek edi”.
Valeriy Vozgrinniñ, qırımtatarlarğa bağışlanğan birinci işi 1987 senesi çıqqan edi. Bu iş "Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri" kitabınıñ esasına qoyuldı, 90-ncı seneleri çıqıp, ğayet oqunaqlı ve belli kitaplardan biri edi. Kitap er qırımtatar qorantasınıñ evinde buluna edi.
«Mesele şunda ki, eski zamanlardan XX asırğa qadar qırımtatarlarnıñ yazılğan tarihi yoq edi», – dep añlattı o. Kitata, tek qırımtatarlarnıñ degil de, Qıırmnen bağlı er halqnıñ tarihi beyan etilgen. Müellifniñ sözlerine köre, tek tamır halq, onıñ balalıq htırlavlarında saqlanıp qalğan yarımadanıñ eski medeniyetini tiklep olur.
«Men Qırımda yaşağan vaqıtta, 40-ncı yılları, onıñ tışqı körünişi qırımtatarlaşqan edi. Ondan, Qırım- Qırımğa oşamadı, ukrainli de olmadı, añlaşılmağa bir şeyge oşap qaldı. Qırımtatarlarnıñ er angi izini silip almağa tırıştılar, tarihiy hatıranı yoq etmege ıntıldılar, men onı tiklemege istedim», – dey tarihçı. Aytqanına köre, çoq yıllar devamında kitapnı çıqarıp olamadı, sermiya yoq edi.
Kitapnıñ birinci ve nevbetteki neşirleri iş-adamı, ATR qırımtatar kanalınıñ saibi Lenur İslâmovnıñ maliye destegi ile çıqtı. 4 tomluq kitap hronologiya boyunca bölüngen. Birinci kitapnıñ büyük qısımı Qırım hanlığına bağışlana. Ekinci cılttı müellif Qırımnıñ Rusiye imperatorlığı terkibinde bulunğan devirini aydınlattı, üçünci kitapta – sovet deviri aqqında yazıla. Dörtünci kitapta «qırımtatar halqı qanundan tış bulunğan deviri akis olundı başta nemse istilâcıları (oktâbr 1941 s.), soñra sovet qurtarıcılar tarafından».
Rusiyelilerni 1783 ve 2014 senelerniñ vaqiaları biri-birine beñzegeni qorquza
Qırım tarihınıñ tedqiqatçısı Valeriy Vozgrin felekniñ çemberinden keçti, çünki er kitapnıñ neşir etilüvinden soñ, rus yaqlı qurumlar onı yalanlar yazğanında qabaatlay edi. 1997 senesi Qırımnıñ Yuqarı Şurası tarihçı çalışqan Rusiye ilimler akademiyasına atta mektü yollağan ediler, şu mektepte deputatlar, Vozgrin akademiyada çalışmağa lâyıq olmağanını yazdılar.
«Qırımtatarlarnıñ tarihi» dört tomluq kitabı çıqqan soñ, Vozgrin kene de şu «qaramanlarnıñ» öpkelerine nail oldı. Amma, menfiy fikirler, kitapnıñ kerçek olğanını daa bir kere isbatlay, çünki kitapnı yazğanda müellif Qırımnı işğal etken Lassi, Minih, Suvorov kibi seraskerlerniñ qanlı seferlerini de tasvirledi, 1783 senesiniñ işğalini aydınlattı, Rusiyeniñ 1917 senesine qadar alıp barğan adaletsiz siyaseti, 1930 senelerniñ repressiyaları ve niayet, 1944 senesiniñ sürgünligini tasvir etti.
Qırım muhtar cumhuriyeti devirinde rus yaqlı teşkilâtlar diger milletlerniñ akimiyet, tasil, ticaret, medeniyet, din saalarında ruslar tarafından sıqıştırlğanı aqqında belli etilgende saqına ediler. 1991 senesinden başlap 2014 senesine qadar bütün esas saalarda ruslar çalıştı, bunıñ aqibetinde Qırm işğal etildi, işte tamam 1783 senesi olğanı kibi, arbiy küç, qaparcılıq, yalan ve boş vadeler qullanıldı.
Qırımnıñ nasıldır ilimi cemiyeti, 4 tomluq kitap çıqqan soñ, Sankt-Peterburgğa yazğan edi: «Vozgrinniñ işi tek bir maqsadnen yazılğan: ruslarnıñ tabiiy basqıncı tabiatı sebebinden qırımtatarlar ile munasebetleri kergin olğanını isbatlamaqtır. Qırımnıñ çoq farqlı tarihı, V.YE. Vozgrinniñ kitabında tek qırımtatarlarnıñ Rusiye ve ruslar arasında olğan zıddiyetini tasvir ete, eki medeniyetniñ munasebetlerinde olğan añlaşılmamazlıqlar – ruslaşma ve basqı ile añlatıla».
Tamam bu netice tarihçınıñ yazğanları doğru olğanını köstere. Rusiye Qırımnıñ tarihında istilâcı degil edimi? Diger milletlerni bastırmadımı, onıñ areketleri qırımtatarlarnı az qaldı yoq etmeycek edimi, sürgünlikniñ esas maqsadı qırımtatarlarnı yer yüzünden silmek degil edimi, çünki sürgünlikte halqnıñ 46,2% ğayıp oldı. Valeriy Vozgrin belki de birinci degil, amma diger tarihçılarğa baqqanda eñ keskin yazıp, ruslarnıñ «belli bir ğayeleri bar, halqnıñ iqtidarı ise, istilâ devamında numayış etile», «içlerinden başqa halqlarnı bastırmaq, ğayıp etmek niyetleri bar», ruslarnıñ istilâiy niyetleri «kütleviy ve yeñilmez» kibi körüne.
Qırımdaki rus teşkilâtlar tatarlarğa qarşı olıp, Qırımnıñ tarihını tolusınen açıqlağan alimni, ruslarğa qarşı olğanında qabaatladılar.Yarımadanıñ işğalini deseklegen «Devlet şurası deputatı» Sergey Şuvaynikov reberliginde «Qırımnıñ rus cemiyetleri kongressi», kitapnıñ «tarihiy ekspertizasını» yaptırmağa talap etti. Amma, ayat özü er şeyni yeri-yerine qoydı – Yuqarı Şura ve rus teşkilâtlarnıñ Kongressi öz devletine hainlik yapıp, istilâcığa qol tuttılar, soñra qırımtatarlarnıñ, ukrainlilerniñ, diger milletlerniñ sıqıştıruvına sebepçi oldılar.
Qırımda tatarlarğa qarşı olğan munasebet 1944 senesi sürgünlikte özüni tolusınen numayış etti. Vozgrin böyle yaza: «Qırımda 1944 senesi rus diasporasınıñ davranışını tek rus olmağanlarğa qarşı olğan kör nefret ile añlatmaq mümkün».
Olds Haksli yazğan edi: «Adamlar tarihten ders alğanları, tarihniñ eñ büyük dersi sayıla». Yazıq ki, tarih Qırımnı iç bir şeyge ögretmedi. 2014 senesi tarih köpçegi daa bir kere alandı, rus teşkilâtlar tarafından teşkil etilgen qırımlılar «Ras-se-seya! Ras-se-seya!» qıçırğanda,diger milletlerniñ til, medeniyet, devletlerni taqip ettiler. Amma, 1944 senesi tekrarlansa, 1954 senesi de tekrarlanır. Qırımlılar buña işanalar.
Mihail Krılatov, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Rusiye Mudafaa nazirligi BAT-2 arbiy şeerçikni işğal etilgen Aqyarnıñ mülkiyetine berdi. Bu «Çayka» bala lageri ve Batiliman ayırığı. Bunı Rusiye nezaretinde olğan şeer valisi Mihail Razvojayev bildirdi.
«Yazıq ki, bu mevsim bir sağlamlaşma kampaniyası çerçivesinde onı qullanıp olamaycaqmız. Amma aydın bir strategiya bar, yañartıluvı planlaştırıla», – dep yazdı Razvojayev «VKontakte» içtimaiy ağında.
«Çayka» bala lageri 1965 senesi quruldı. Soñki yıllar devamında işhaneniñ faaliyetinde bir çoq zorluqlar oldı ve 2020 senesine yaqın iflâs derecesine keldi. Zavodnıñ bütün obyektleri Rusiye Mudafaa nazirligiñ mülkiyetine keçti.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
«Totalitar rejimi sürgün etilgen halqnıñ qavmiy medeniy inkişafını toqtatmaq, milliy hatıra, medeniyet ve tilini yoq etmek içün er şey yapmağa tırıştı. Faqat repressiyalar qırımtatarlarnıñ azatlıqqa ıntıluvını ve Vatanğa qaytmaq içün istegini yoq etip olamadılar. Olarğa küreş yolunda Ukraina belli erbapları: Vyaçeslav Çornovil, Petro Grıgorenko, Mıhaylo Gorın qol tuttı», – dep bildireler matbuat hızmetinde.
«Biz qırımtatarlarğa ve diger sürgün etilgen halqlarğa öz destegimizini bildiremiz. Eminim: biz daima beraber olurmız, bütün manialarnı yeñermiz, Ukraina topraq bütünligini saqlarmız ve kendimiz ve balalarımız içün munasip ömürni qurarmız», – dedi Turçinov.
Malüm olğanı kibi, Kiyevde qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ 70 yıllığına bağışlanğan miting ve yürüşler keçti. Tedbirlerde yarımadağa kirişi yasaq etilgen qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilev de iştirak etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov iyülniñ 1-nde Yuqarı Rada tarafından Ukrainanıñ tamır halqları aqqında qanun leyhasınıñ qabul etilmesini tefsir etti.
«Mustaqil Ukrainanıñ terkibinde öz tarihiy toprağında tayin etme aqları ile beraber qırımtatar halqınıñ aqlarınıñ ğayrıdan tiklenilmesiniñ müimligini ukrain cemiyetine añlatmaq içün faaliyet köstergenlerge minnetdarlıq bildirmelimiz. Ümütsizlikke oğramağanları, devam etkenleri ve cemiyet arasında Ukrainanıñ tamır halqları aqqında qanunnıñ qabul etilmesiniñ kerekligini añlatqanları içün sağ olsunlar», – dep yazdı Çubarov.
O, qabul etilgen qanun Kremlniñ Qırım topraqlarında ruslar aqqında miflerni yoq ete ve Qırımnıñ işğalden azat etilüvini yaqınlaştıra, dep qoştı.
İyülniñ 1-nde, cumaaqşamı künü, Yuqarı Rada Ukrainanıñ tamır halqları aqqında qanun leyhasınıñ qabul etilmesine rey berdi.
325 millet vekili qoltuttı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy mayısnıñ 18-nde qırımtatar genotsidiniñ qurbanlarını añma kününde Ukraina yarımadanı kontrol altına qaytarmaq içün ğayret köstere, dep qayd etti. O, tamır halqlar qanun leyhasını parlament baqsın dep kirsetti, dep haber etken edi.
Zelenskıynıñ qayd etkenine köre, o, «Qırım platforması» sammiti ögüne qırımtatarlar ve qırımlılar içün «müim olğan» qanunlarnı imzalamağa istey, dep qayd etken edi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrainanıñ tamır halqlar qanun leyhası «ruslarğa qarşı yapılğan küçlü bir darbe» ola, dep bildirdi.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilcisi Anton Korınevıç Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Ukrainanıñ «tamır halqlar» qanun leyhasınen bağlı izaatlarını «propagandacı» dep adlandırdı.
İyünniñ 8-nde Rusiye Devlet Duması Ukrainanıñ qanun leyhasını takbih etken beyanatnı qabul etip, PACE ve OSCEge muracaat etmege niyetleri bar, dep bildirdi.
Yuqarı Rada deputatı, Ukrainanıñ PACE eyyetiniñ azası Rustem Umerovbuña cevap berip, «iç bir memleketniñ Ukrainanıñ iç işlerine qarışmağa aqqı yoq», dep qayd etti.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi «narazılıq çayırı» faaliyetçisi Fazil İbraimovnıñ azatlıqnı sıñırlav tedbirine berilgen apellâtsiyasını red etti. Bunı mart 14-te mahkeme oturışuvından soñ yaqalanğannıñ advokatı Edem Semedlâyev özüniñ videomuracaatında bildirdi.
Fevral 15-te Rusiye İçki işler nazirliginiñ (İİN) Qırım boyunca idaresiniñ hadimleri Aqmescitte Strelkovaya soqağı rayonında «topraq arsasını öz başına zapt etüvni teşkil etkenlerden biri»niñ evi ve arsasını tinttiler.
Polis, «narazılıq çayırı» faaliyetçisi Fazil İbraimovnı yaqalap, Rusiye İİNniñ Qırım boyunca idaresiniñ şeer bölügine ketirdi.
Qırım kütleviy haber vastaları, İbraimovnıñ «Rusiye Cinaiy-protsessual kodeksiniñ 91-nci maddesi boyunca cinayet işlemesi şübhesi ile» resmen yaqalanğanını bildirdiler.
Fazil İbraimov «narazılıq çayırları» – qırımtatarlar sürgünlikten qaytqan soñ olar tarafından zapt etilgen topraqlarnıñ qanuniyleştirilmesi içün küreşi ile belli.
Qırımtatarlar evler qurğan «Strelkovaya» «narazılıq çayırı» yerinde «Krımskaya roza» adlı yañı 9 biñ kişilik rayonnı qurmağa azırlanalar. Mesken evlerden ğayrı mektepler, balalar bağçaları, sport kompleksleri ve tükânlarnı qurmaqnı planlaştıralar. Şimdi adna ekseriyetle sürgünlikten qaytqanlar yaşay.


text:
İyünniñ 29-ı itibarınen Keriçte 128 kişi vaqtınca qaluv noqtalarında yaşamağa devam ete, dep haber etti şeerniñ Rusiye başı Sergey Borodin.
«Vaqtınca qaluv noqtalarında 128 adam yaşamağa devam ete, olardan 27 bala. Aqibetlerniñ yoq etilüvine 1877 insan ve 84 tehnika celp etilgen», – dedi Borodin Yaltada operativ ştabnıñ oturışında.
Onıñ bildirgenine köre, bugünde endi 776 adam tazminat alğan, ödemeniñ umumiy miqdarı 74 million 4200 biñ ruble.
Aksönov Qırımda sel neticesinde zarar körgenlerniñ arizaları iyülniñ 1-ne qadar qabul etile, dep bildirdi.Akimiyet Qırımnıñ yedek fondundan 161 mln 160 biñ ruble yarımadadaki fevqulâde vaziyet aqibetlerini yoq etmek içün sarf etmege qarar berdi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımğa afat aqibetlerini yoq etmek içün «acele ve büyük» yardım köstermege emir etti.


text:
Türkiyeniñ İstanbul şeerinde fevralniñ 11-nde arbiy vertolöt qaza sebebinden qonmağa tırışıp tüşti. Radio Svoboda bildirgenine köre, eñ azından dört asker elâk oldı.
UH-1vertolöti İstanbulnıñ Anadolu tarafında, Çekmeköyde tüşti, dep bildirdi şeer valisi Ali Yerlikaya.
Vertolöt qazası sebebinden yerde kimse yaralanmadı.
Soñki üç ay içinde İstanbulda ekinci vertolöt tüşe – bundan evelki 2018 senesi noyabr ayında tüşti, anda da dört asker elâk olğan edi.
Şeer prokuraturasınıñ ofisinde haber etilgenine köre, vertolöt qazasınıñ sebebi daa belli degil. Tahqiqat başladı.
Fevralniñ 6-nda İstanbulda mesken ev yıqıldı: can bergenlerniñ sayısı eñ az 11 kişi oldı.