text:
Qara deñizde Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ silâlı ücümi neticesinde zapt etilgen Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ eki kateri ve buksiri Rusiye işğali altındaki Qırımda Kyiv qapatqan «Keriç» limanına alıp ketirilecek. Bu aqta yarımadadaki Rusiye FSB idaresi bildire.
Bundan ğayrı, Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ bildirgenine köre, FSB «Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı boyunca (devlet sıñırından qanunsız keçüv) cinaiy iş açtı».
FSB, «Qara deñizde Kyiv tarafından Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ küçünen azırlanğan provokatsiya ve onıñ kerçekleştirilmesiniñ delillerini aydınlatmağa» vade etti.
Bundan evel Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Boris Babin bildirdi ki, FSB Keriç boğazında Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Soñki malümatqa köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina deñizcisi yaralandı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Noyabrniñ 26-nda Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında cenk vaziyetini kirsetmek içün azırlıq körmege qarar alındı.
Noyabrniñ 25-nde Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirdi ki, Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra Rusiye Keriç boğazını vatandaş gemileriniñ keçmesi içün qapattı. Aynı vaqıtta, Rusiye üç gemisini Keriç boğazından yiberdi, amma Ukraina gemileriniñ Azaq deñizine keçişini blok etmege devam etti.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeniñ noyabrniñ 25-nde Qara ve Azaq deñizlerinde yapqanlarını tenqit etti.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


c: text/html

text:
Aqmescit – Rıqma-rıq tolu salon ve azbarda çapqalağan balalar. Oraza bayramnıñ birinci künü «Zolotoye koltso» salonında 300-ge yaqın adam toplandı. Mında, halqnıñ medeniyeti ve adetlerini hatırlatqan bayramnı teşkil ettiler. Teşkilâtçılar kelgen adamlarnıñ sayısına şaşıp, daa beş yıl evelsi bu kibi tedbirler ötkerilmegenini qayd eteler.
Tedbir idarecisi Muhammed belli mültfilm qarmanı Ayuvnıñ urbasını kiyip, davetnamelerni tarqta. O, o qadar bala kelecegine iç te ümüt etmeginin ayta. «Bu balalar da, olar filmlerde körgen qaramanlarnen meraqlanmaq kerekler», - dey «Ayuv».
Muhammed tek mültfilmde Ayuvnıñ dostu Maşanıñ kostümini tapalmağanına kederlene. «Men oynağanda, yanıma bir qızçıq kelip: Maşa qayda dep soradı? Maşa ise, yoq. Biz Maşanı kirada tapamadıq», - dey «Ayuv».
Dareciniñ aytqanına köre, soñki vaqıtları balalar çoq toplaşmaylar. «Esasen internet başında oturalar ve çoq dostlaşmaylar. Şimdi ise er kes birlikte oyna, küle, raatlana», - dep qayd etti «Ayuv» - adareci.
Tedbir teşkilâtçısı Zinur Ümerov qayd ekeni kibi, bütün isteklerini yerine ketirip oldılar. «Esas maqsadımız – balalarnı quvandırmaq edi, kelecek yıl da büyük isteknen Oraza bayramnı beklesiñler», -dey Ümerov.
Aytqanına köre, balalarnı qırımtatar medeniyeti ve an-anelerine köre yetiştirmek kerek. «Bayramlar da medeniyetimizniñ bir qısımı. Onıñ içün balalıqtan medeniyetimizge sevgi aşlamalımız. Bayram ne qadar quvanç ketirgenini duysınlar», - dey teşkilâtçı.
Qırım müftisi muavini Esadullah Bairov qayd etkeni kibi, daa beş yıl evelsi bu kibi bayramlar asılında qayd etilmey edi. «Yıl-yıldan daa çoq yaşlar ve üykenler tedbirlerde iştirak etkenlerini köremiz. Bu sene o qadar çoq adam toplaşqanına şaştım. Çünki şeerde diger tedbirler de ötkerile, amma çoqusı mında keldi», - dey Bairov.
Aytqanına köre, bu tedbir pek müim, çünki Oraza bayram qırımtatarlarnıñ eñ eski adetlerinden biri. «Soñki 70-80 yıllar devamında kommunistik qurumı devirinde bu bayram asıl da yoq etilgen edi. Ne biz, ne ana-babalarımız onı balalıqta qayd etmegen ediler. Bügnki künde canlanğanını köremiz», - dey müftiy muavini.
İyül 28-30 künleri Ukraina, bu cümleden Qırım musulmanları eñ büyük islam bayramlarından biri – Oraza bayramnı qayd eteler. Bu künleri yoqsullarını ziyaret etip, musafirlikke barıp, balalarnı bahşışlarnen quvandıralar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sudaq rayonınıñ meclis reisi İlver Ametovnıñ evinde mayısnıñ 8-nde keçirilgen tintüv vaqtında uquq qoruyıcılar oğlunı köteklep, belli olmağan bir yerge alıp kettiler. Bunı İlver Ametov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Evimde etnografik müzey bar ve silâ çoq, orta asırlardan bugünge qadar bar. Müzeyde tintüv keçirdiler, er şeyni qaytardılar. Büyük oğlumnı köteklediler, qollarını baylap alıp kettiler, qayda – bilmeyim, aqşam telefon eteceklerini ayttılar», – dedi Ametov.
Mayısnıñ 8-nde saba Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebook saifesinde bildirdi ki, Sudaq rayonınıñ meclis reisi İlver Ametovnıñ evinde tintüv keçirile.
«Meclis azalarına qarşı yañı repressiyalar olğanı belli», – dep yazdı Smedlâyev.
2015 senesi dekabr ayında Rusiye uquq qoruyıcıları Sudaq rayonınıñ meclis reisi İlver Ametovnıñ evinde tintüv keçirgen edi.
Rusiye kontrol etken Qırım uquq qoruyıcıları tintüv ve tutuvlarnı şimdilik izaatlamay.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqyarnıñ merkeziy meydanında cuma künü, iyün 12-de, Rusiye Künü ile bağlı bayram tedbirleriniñ finalı olıp keçti.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgenine köre, kontsertte yerli bala ve gençler muzıkalı-çalğı ve horeografik ansamblleri iştirak ettiler.
Kelgenlerniñ çoqusı balalar ve qartlar edi.
Yerli sakinler kontsertniñ soñunda feyyerverk olacağını bekley ediler, ve olmaycağını ögrenip kederlendiler.
Cuma künü Qırımda Rusiye devlet bayramı – Rusiye kününi qayd eteler. İyün 12 künü tatil ilân etildi, bayram tedbirleri bazar kününe qadar keçirilecek.
1992 senesi iyün 12-de Rusiye Federatsiyasınıñ halq deputatları Devlet mustaqilligi aqqında deklaratsiyanı qabul ettiler.
1992 senesi iyün 11-de Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı Şurası iyün 12-ni bayram olaraq tanımağa qarar aldı.


text:
Qırımnıñ Rusiye Yuqarı mahkemesi yanvar 15 künü Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Mustafa Degermenci, Ali Asanovğa nisbeten «fevral 26 işi» boyunca qabaatnı seslendirecek. Bu aqta jurnalistlerge Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi.
«Yanvar 15-de nevbetteki toplaşuv olacaq, qabaat seslendirilecek. Devletniñ qabaatlav qararına qol tutacaq prokurorlar gruppası, onıñ reberi menim, qabaatlayıcığa da men qol tutacam», – dedi o.
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviy tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Ahtem Çiygoz, Mustafa Degermenci, Ali Asanov, Arsen Yunusov ve Eskender Emirvaliyevge nisbeten nevbetteki mahkeme toplaşuvları 2016 senesi yanvar 15-de keçirilecek.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Taalajbek Abdiev: Bişkek şaarynyn aty çyn ele bişkek menen bajlanyştuubu?
OбHoBлeHo: 16 Map. 2020 r.
Byltyr 2018-cyly Bişkek şaarynyn 140 cyldyğy belgilendi, antkeni 1878-cyly 29-aprelde Toqmoq uezdinin mekemeleri Toqmoqton Pişpekke köçürülgöndügünö bajlanyştuu ağa şaar statusu berilgen eken. Uşuğa tajanuu menen Sovet mezgilinde 1978-cyly Pişpek-Frunze şaarynyn 100 cyldyğy belgilenip, şaarybyz Emgek Qyzyl Tuu ordeni menen syjlanğan.
Avtor: Olcobaj Şakir
Şaardyn andan murunqu taryhyna serep salsaq, 1825-cyly Qoqon handyğy bul cerge Pişpek çebin qurğan cana any 1862-cyly nojabrda orus askerleri basyp alyp, çep talqalanyp coq bolğon. Köp ötpöj ele anyn orduna bazar pajda bolup, al 1868-cyly Pişpek qyştağyna ajlanğan.
Andan murun bul cerde emne bolğon? Bul bojunça Aleksandr Tuzov 2009-cyly 6-fevralda «Veçernij Bişkek» gezitinde caryjalanğan «ykpaдeHHoe пpoшлoe» degen maqalasynda kenen taryhyj maalymattardy bergen. Anyn maalymaty bojunça 629-645-cyldary Orto cana Borborduq Azijany, Indijany qydyryp çyqqan buddist monah Süan Szan Sujab şaarynyn (azyrqy Toqmoq şaarynyn canyndağy Aq-Beşim ajyly) kün batyş cağynda ondoğon şaarlar bar ekenin cazğan. Al emi orto qylymdardağy arab taryhçylary cazyp ketken Çüj öröönündögü Cul şaary, arheoloğdordun oju bojunça, azyrqy Çyğyş avtovoqzalynyn canynda (KyзHeчHaя kpeпocTb) bolğon.
Myndan tyşqary, oşol ele arab taryhçylary Bişkektin tüştük-çyğyş cağyndağy Qara-Cyğaçta tarsalardyn (nestorian hristiandardyn) Tarsakent degen şaary bolğonun cazyp ketişken. Žurnalist uşundaj bir top cüjölüü dalilderdi keltirgen soñ orunduu suroonu qojğon: Şaarybyzdyn uşundaj baj taryhy tursa, emne üçün biz any keçeegi ele 1878-cyl menen çektep catabyz? Al belgilüü arheoloğ, professor V.Ğoräçevanyn pikirine tajanuu menen Bişkek şaarynyn 1500 cyldyq taryhy bar ekenin cana bul qurulaj ele söz emes ekenin, buğa dalil bolo ala turğan arheologijalyq materialdar bar ekenin cazğan. Žurnalisttin bul pikirine toluq qoşuluu menen biz bul çaqan maqalabyzda Bişkek şaarynyn aty cönündö ojubuzdu ajtqybyz kelet.
Pişpek-Frunze-Bişkek şaar atynyn emneden ulam kelip çyqqandyğy, taryhçy D.Saparaliev belgilegendej, şaarybyz şaar statusun alğandan beri ele talaş bolup kelatat. Al özünün «Бишkek – cчacTлиBaя ropa» degen maqalasynda şaardyn baştapqy aty Bişkek ekenin taryhyj dalilderge tajanuu menen dalildegen cana anyn etimologijasy bojunça ajtylğan oj-pikirlerge keñiri toqtolğon. Anyn baaryn qajtalap oturuunun keregi coq bolğonduqtan, coğorudağy maqalağa tajanuu menen uruntuu uçurlaryn ğana ajta keteli.
Adatta, borbordun atyn cönököj ele qymyz byşqan bujum – bişkek menen bajlanyştyryşat. Biroq myndaj etimologijany «бишkek – эTo MyToBka, c пoMoщbю koTopoй BзбaлTыBaюT kyMыc» dep tamaşalağan çet eldikter myndaj tursun, qyrğyzdar özdörü da köp caqtyra berişpejt. Misaly, D.Saparaliev belgilegendej, belgilüü adabijatçy Şarşenbek Ümötaliev buğa 1970-cyldary ele qarşy çyqqan eken.
Belgilüü toponimist E.M.Murzaevdin maalymaty bojunça 1963-cyly E.Qojçubaev degen kişi «Pişpek» toponimi «piş» (beş) cana «pek» (bijik) degen eki sözdön turaryn, oşentip, «beş çoqu» ce «beş too» degen maanini bildirerin ajtyptyr. Biroq bul bocomoldu adister qoldoşpoptur.
Geoğraf S.Umurzaqov «Pişpek» degen toponim iran-soğdu tilderindegi sözdördün ajqaşynan turat, «toonun etegi» degen maanini bildiret dep bocomoldojt. Dağy bir geoğraf T.Eşenqulov professor S.Sydyqovdun pikirin ortoğo salyp, şaardyn aty ojrot tilindegi biştek «calğyz too» degen sözgö baryp taqalaryn ajtat. Biroq bul pikirler da adisterdin qoldoosuna ee bolo alğan coq.
S.Attoqurov, E.Borbiev syjaqtuu ajrym izildööçülör Bişkek şaarynyn aty qadimki ele «beş» cana «bek» degen qyrğyz sözdörünön kelip çyqqandyğyn ajtyşat.
Bişkek şaarynyn aty XVIII qylymda uşul cerde caşap ötkön ataqtuu baatyr Bişkekten qalğan degen añyz da ajtqan oozğo caraşqany menen taryhyj dalildin coqtuğunan ulam işenim tuudura berbejt.
Al emi professor D.Saparalievdin oju bojunça, Bişkektin aty pers tilindegi piş «aldy, aldyñqy bölük» cana quh «too» degen sözdördün ajqaşynan turup, «quttuu too» degen maanini bildiret. Oqumuştuu bul cerde caşağan bajyrqy elder azyrqy Bajtik toosuna baryp, ar türdüü yrym-cyrymdardy atqaryp, majramdardy ötkörgöndüktön, bul toonu yjyq dep esepteşip, «Pişquh» «baqtyluu, quttuu too» dep ataşsa kerek dep bocomoldojt.
Biroq bul pikir da tildik cağynan aqsajt. Birinçiden, eger bul toponimdin quramynda quh «too» degen pers sözü çyn ele bar bolso, anda al «kek» emes, Alajquu (< Alaj+quh) degen toponimdegidej «quu» bolup özgörüp, «Bişquu» bolup qalyş kerek ele. Ekinçiden, «baqtyluu» degen maani, avtor özü belgilegendej, piş degen sözgö emes, anyn tuundusu bolğon pişani «beşene» degen sözgö taandyq. Andaj bolğondo, «baqtyluu too» degen maanini tujunduruş üçün «pişquh» emes, «pişani quh» dep ajtyş kerek bolot. Bul bolso, körünüp turğandaj, Bişkek degenge degele qooşpojt.
Körünüp turğandaj, coğorudağy bocomoldor ynanymduu emes, antkeni taryhyj, tildik, etnoğrafijalyq dalilder az ce coqqo ese. Uşundan ulam borbor şaarybyzdyn aty muruntan ajtylyp kelgendej, çyn ele qymyz byşqan bişkek menen bajlanyştuu bolup cürbösün degen oj tuulat.
Tildik öñüttön qaraj turğan bolsoq, byş degen etiş türk tilderinin deerlik bardyğynan kezdeşüüçü bajyrqy sözdördün qataryna kiret. Al oşol bajyrqy mezgilderde ele azyrqydaj maanilerde qoldonulğan: 1. BapиTbcя, cBapиTbcя; 2. зpeTb, пocпeBaTb (o pacTeHияx); 3. дoBoдиTb дo roToBHocTи эp kыMыз бышTы MyжчиHa [BcTpяxиBaHиeM] дoBeл kyMыc дo roToBHocTи (ДpeBHeTюpkckий cлoBapb 1969). Bul etişke etişten atooç casooçu – ğaq müçösünün calğanyşy menen byş+ğaq > bişkek sözü pajda bolğon. Demek, bul quraldyn da ilgerten qoldonulup kelatqandyğy talaş tuudurbajt. Biroq bul quraldyn aty qajdan cürüp şaardyn aty menen bajlanyşyp qalğan?
Taryhqa serep salsaq, ötkön qylymdyn ekinçi carymynda Qyrğyzstan Rossijanyn qaramağyna kirgenden kijin cergiliktüü administrasijada iştegen orus ulutunun öküldörü Pişpek (azyrqy Bişkek) şaarynyn canynan (azyrqy Qara-Cyğaç, Kök-Car taraptan) nestorian hristiandardyn körüstönün tabyşqan. Anda krest çegilgen taştar abdan köp bolğon. Cergiliktüü el bul cerdi muruntan iştetip cürgöndüktön, kresttüü taştardy çoğultup qojuşqan. Körüstön uzunu 120, tuurasy 60 sarcan ajantty eelep turğan. N.Pantusov cana A.Fetisov myndağy 80den aşuun mürzönü qazyşyp, 611 taşty qattaşqan. Alardyn esebi bojunça, bul cerge 3 miñden aşuun nestorian kömülgön.
Myndaj krest çegilgen taştar murun myndan da köp bolğonu şeksiz, antkeni coğoruda ajtylğandaj, Bişkektin Qara-Cyğaç tarabynda XII-XIV qylymdarda nestorian hristiandardyn Tarsakent degen şaary bolğon. Taryhtan belgilüü bolğondoj, türk-monğol elderi hristian dinin qabyl alğan elderdi tarsa dep ataşqan cana alardyn ortosunda eç qandaj dele dinij qastaşuu bolğon emes. Al tursun, «Manas» eposunda alar qyrğyzdarğa tilekteş el qatary süröttölgön uçurlar da coq emes:
Dünüjö cüzü buzulğan,
Suudaj aqty qyzyl qan.
Qyrğyz, tarsa qyjla el
Qyzyl qan ağyp, boldu sel (Qurama variant, 1. 157).
Talaadağy nestorian krestteri çegilgen myndaj köp sandağan taştar cergiliktüü eldin köñülün burbaj qojğon emes. Belgilüü bolğondoj, türk tilderinde, anyn içinde qyrğyz tilinde krestti tujundurğan töl söz azyrqyğa çejin ele coq. Biz bul üçün orus tilinen kirgen krest degen sözdü qoldonsoq, Türkija türktörü pers tilinen özdöştürülgön «haç» degen sözdü pajdalanyşat. Uşundan ulam bul cerde caşağan bajyrqy babalarybyz taştağy krestterdi kündölük turmuşta qoldonğon bujumu qymyz byşqan bişkektin başyna oqşoşturuu menen adegende taştardy Bişkek-Taş dep ataşsa kerek. Kijinçereek bul at qysqaryp, Bişkek degen cerdin atyna ajlanyp ketse kerek dep bocomoldooğo bolot. Ysyq-Köldögü azyrqy Tamğa ajylynyn aty da murun taşqa çegilgen tamğadan ulam Tamğa-Taş dep atalyp cürüp, kijinçereek Tamğa bolup qysqaryp qalğany da buğa dalil bolo alat.
Taşqa bajlanyştuu cer attary Qyrğyzstandyn başqa ajmaqtary syjaqtuu ele Çüjdö da kezdeşet. Buğa dalil qatary alysqa barbaj ele Bişkek şaarynyn çyğyşyndağy Ysyq-Ata rajonuna qaraştuu Syn-Taş ajylynyn atyn keltirsek bolot. Bul ajyldyn aty da murun oşol cerden köp kezdeşken balbal taştardan ulam qojulğandyğy ajtylyp cüröt.
Albette, bul attyn qaçan qojulğandyğyn taq ajta albajbyz, biroq Qoqon handyğy bul cerge çep salğandan qança qylym murun ele bul cerdin Bişkek dep atalyp cürgöndügü şeksiz. Buğa D.Saparaliev keltirgen taryhyj maalymattar da dalil bolo alat.
Coğoruda ajtylğandardyn negizinde bizdin borbor şaarybyzdyn taryhy 140 cyl menen ele çektelbejt, anyn keminde 1500 cyldyq taryhy bar dep ajtuuğa bolot. Myndan tyşqary, soñqu taryhyj, arheologijalyq izildöölör türk elderi, anyn içinde qyrğyz eli calañ ele köçmön turmuş menen kün keçirbegenin, alardyn quramyna kirgen ajrym elder qadimkidej oturuqtaşyp, dyjqançylyq qylyp, qol önörçülük menen alektenip kelgenin dalildöödö. Biz calğyz ele bajyrqy Enisejdegi qyrğyz qağanatynyn emes, bul cerde qylymdar boju caşap kelgen qarluq, çigil, jağma syjaqtuu türk elderinin da murasqoru ekenibizdi esten çyğarbaşybyz kerek.
Taalajbek Abdiev, Qyrğyz-Türk «Manas» universitetinin dosenti
Maqalanyn tüpnusqasy: TAAЛAЙБEK AБДИEB: БИШKEK ШAAPЫHЫH ATЫ ЧЫH ЭЛE БИШKEK MEHEH БAЙЛAHЫШTyyБy?


text:
Rostov-na-Donu №5 (Rusiye) tahqiqat izolâtorında tutulğan Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyeti ciddiy seviyede fenalaştı. Bu aqta Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Facebook saifesinde bildirdi.
«Qırımtatarı hronik hastalıqları ağırlaşqanını şikâyet ete: büyrek yetersizligi ve işemik yürek hastalığı. Bundan ğayrı, sırtı ağırğan Servet Gaziyev mart ayından berli Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkeme oturışuvlarında iştirak etip olamay. Soñki beş oturışuvda Servet içün acele yardım çağırılğan edi. Ekimler mahkemede iştirak etmesi imkânsız olğanını aytıp, yatıp raatlanmasını tevsiye etkenler», – dep aytıla haberde.
Denisovanıñ malümatına köre, SİZO hadimleri advokatlar ve Gaziyevniñ tibbiy yardım muracaatlarını körmemezlikke ura, bu insan aqlarını boza.
«Şahsiy muracaatlarğa ve advokatnıñ SİZO memuriyetine tibbiy yardım ve ekim baquvı muracaatlarına qulaq asılmay. Servet Gaziyev dayanılmaycaq ağrıdan zarar köre, bu işkence ve insaniyetsiz yanaşuvğa teñ kelip, insan aqları ve esas serbestliklerni qoruv şartnamesiniñ 3-ünci maddesini boza», – dep qayd etti Denisova.
Onıñ qayd etkenine köre, o, Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Gaziyevniñ aqlarını ğayrıdan tiklemege, kerekli tibbiy yardım köstermege ve sağlıq vaziyeti sebebinden sıñırlav tedbirini deñiştirmege talap etti. Denisova Rusiye baş prokurorı İgor Krasnovğa muracaat etip, SİZO hadimleriniñ areketlerine uquq ceetinden qıymet kesmesini talap etti.
Rostov-na-Donu (Rusiye) mahkemesi yaramağan dava mabüsi Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyeti sebebinden Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» oturışuvını başqa künge qaldırğan edi. Oña yatıp raatlanmağa tevsiye etilgen edi.
Mayısnıñ 13-nde Rostov-na-Donu mahkeme oturışuvında Servet Gaziyev yaramağan edi. «Acele yardım» feldşeri bir qaç ağrı kesici ine urdı, amma Gaziyev mahkeme soñuna qadar raatsızlanğan edi. Martnıñ 30-nda Gaziyevniñ aşqazan ağrıları sebebinden de mahkemege «acele yardım» çağırılğan edi.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetov ve Remzi Bekirov bar ediler.
2019 senesi martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqmescitniñ Kuybışev çarşısında yerli akimiyetniñ sebze ve meyvalarnıñ soqaqta satıluvına qarşı nevbetteki teşkerüvi keçti. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, bunı Aqmescit çarşılarına aftada bir qaç kere eteler.
Şu zamanda özü östürgen meyva ve sebzelerini satqan insanlar olarnı qanuniy sürette satmağa çareleri olmağanına şikâyet eteler, çünki yerli akimiyet olarğa çarşıda yer ayırmay eken.
Olarnıñ sözlerine köre, çarşıda yerler olarnı uzun müddetke kirağa ala bilgen iş adamlarına yüksek ücretke berile.
İşsizlik artqanı sebebinden satıcılarnıñ çoqusına köy hocalığı mahsulatınıñ satıluvı yekâne kâr tapuv imkâniyetidir.
Satıcı vaqtında mahsulatını satıp olamasa, onı politsiya hadimleri tutıp ala bile, saibini ise cezalaylar. Sebze ya meyvalarnı politsiya hadimleri ya yoq ete, ya da çöplükke atalar.


text:
Aqmescit memuriyeti yolbaşçısınıñ muavini Teyfuk Gafarov istifağa çıqqanı aqqında ilân etti.
Alınğan qarar aqqında memur bugün, dekabr 29-da Facebook saifesinde bildirdi.
«Uzun yılnıñ neticelerini çıqarıp, vazifeden boşatılıp, maña eki yıl devamında reberiyet tarafından qoyulğan vazifelerni, bunen beraber, şeer sakinleriniñ meselelerini çezmege yardım etken taqımğa teşekkür bildirmege isteyim», – dep yazdı o.
Gafarov 2014 senesi dekabr ayında şeer memuriyeti yolbaşçısınıñ muavini vazifesine tayinlendi ve milletlerara munasebetler meselesini baqa edi.


text:
Qırımda milletlerara munasebetler kerginleşe bile, Taqiqat komiteti buña yol bermemek kerek, dep ayttı Rusiye prezidentiniñ memuriyet yolbaşçısı Sergey İvanov Rusiyeniñ Taqiqat komiteti kollegiyasınıñ toplaşuvında.
«Üküm sürgen vaziyetni köz ögüne alsaq, Qırımda milletlerara munasebetlerni kerginleştirmek ıntıluvlarına diqqat etmege rica etem. Siziñ vazifeñiz – bunıñ kibi areketlerge yol bermemek, bunıñ kibi cinayetlerni acele ve keyfiyetli sürette taqiq etmek, cinayetçilerni tapmaq – teşkilâtçılar ve sımar etkenlerden başlap iştirakçiler ve yardımcılarğa qadar», – dep tekrarlay İvanovnıñ aytqanlarını Rusiye kütleviy haber vastaları.
Qırım akimiyeti Qırımtatar Milliy Meclisini milletlerara dava çıqarmaq ıntıluvlarında bir qaç kere qabaatlağan edi, Nazirler şurası qırımtatarlarnıñ liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ Qırımğa kiriş yasaqlarınıñ bunıñnen bağlı olğanını bildirgen edi.


text:
Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko Rusiye zapt etken ukrainalı deñizcilerniñ Ukraina Yuqarı Rada saylavları künü, iyülniñ 21-ne qadar, Ukrainağa qaytarıluvınıñ yüksek ihtimali bar olğanına dair haberi olğanını bildire, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Deñizcilerimiz saylavlar künü, iyülniñ 21-ne qalar azat etile bilecegine dair haberim bar. Böyle olsun dep dua etem, kimler yorğannı özüne tartacaq meni meraqlandırmay, Putin saylav esnaslarınen bağlı sebep ya da pozitivni kimge yükleycek de müim degil. Qaramanlarımıznıñ evde olmasını pek isteyim», – dep ayttı Poroşenko «Ukraina» telekanalınıñ «Söğodni.Pidsumkı» programmasında.
Poroşenko böyle bir malümat qaydan alınğanını aytmadı. Diger menbalar da bu haberni tasdıqlamay.
İyülniñ 11-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ile telefonda laf etti. Daa soñra Ukraina prezidentiniñ Ofisi subetniñ esas mevzusı 2018 senesi noyabr ayında Rusiye tarafından zapt etilgen ukrainalı arbiy deñizcilerniñ azat etilüvi oldı, dep bildirdi. Kreml, Zelenskıy ve Putinniñ «Ukraina tarafınıñ teşebbüsi ile» ilk subeti oldı, dep bildirdi.
Bazar künü, iyülniñ 14-nde, keçken sene noyabr ayında Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen «Yañı Qapu» ukrain reyd buksiriniñ miçmanı Andriy Şevçenko 28 yaşını toldurdı.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Eskender Suleymanov verem hastası ile bir kamerada tutuldı. O, tibbiy-sanitar bölükke ariza berdi ve flüorografiya yapıldı, amma tedqiq neticelerini alıp olamay. Bu aqta Suleymanov advokatı Rustem Kâmilevge bildirdi, dep haber ete «Qırım birdemligi».
«Onı daa bir kere teşkersinler dep, tahqiqat izolâtorınıñ reberine bir qaç kere muracaat etken edik. Bir afta evelsi teşkerüv oldı. Eskenderge tekrar flüorografiya yapıldı, amma neticelerini aytmaylar. Neticelerniñ gizli qalması şübhelendire», – dep tarif etti advokat Kâmilev.
İmayeci bildirgenine köre, qırımlı bulunğan kamera pek suvuq, SİZOda berilgen yorğan ise o qadar yırtıldı ki, üstüni örtmege çare yoq. Soy-soplarınıñ qızdırğıç yollamaq ıntıluvları red etile.
Kâmilevniñ aytqanına köre, Eskender Suleymanov mahkeme belgilegen müddet devamında cinaiy dava malümatlarını ögrenip yetiştirmedi – o, 57 cılttan tek 38-ini baqtı. Bundan ğayrı, imayege davanıñ 56-ncı ve 57-nci cıltı aqqında haber etilmedi.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Ukraina uquq qoruyıcı organları Rusiye quvetçileriniñ Qırımda keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımdaki apiske aluvlarğa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı siyasiy, iqtisadiy ve sanktsiyalar basqısını quvetleştirmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
AQŞ Demokratik firqäse
AQŞ Demokratik firqäse (иHrл. Democratic Party) - AQŞ ikeseneñ töp firqäseneñ berse. AQŞta iñ qart säyäsi firqä.
Anıñ räsmi bulmağan simvol - işäk, räsmi bulmağan tös - zäñgär.
Firqäneñ räise - Debbi Wasserman-Şults. Säyäsi yünäleş - sul üzäk.
1930 yıldan firqä sotsial-liberal häm progress qaraşlarında tora.
Xäzerge AQŞ prezidentı Baraq Obama - 15-nçe demokratik firqädän saylanğan prezident.
2012 yılda ütkän saylawlardan soñ Demokratik firqä Senatta küpçelek urınnarına, Wäkillär pulatında kimçelek urınnarına iä.
Ştatlar gubernatorları sanı buyınça Respublika firqäsenä bireşä.
Qısqaça tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Firqägä nigezläwçelär - Martin van Büren (8-nçe AQŞ prezidentı), Tomas Cefferson (3-nçe AQŞ prezidentı), Endrü Cekson 7-nçe AQŞ prezidentı).
1828-1860 yılda AQŞ säyäsi säxnädä östen bulğan.
Başta Demokratik firqä qollıq saqlanu öçen köräşä. Anıñ saylawçıları - awıl toruçıları, plantatorlar, qol biläwçelär, könyaq ştatlarnıñ xalqı.
AQŞ watandaşlar suğışında ciñelgännän soñ töşenkelektä bulğan.
1912 yılğa qädär Avraam Linkoln nigezlägän Respublika firqäse xäkimiättä bulğan.
20 ğasırda Demokratik firqä "yañadan tuğan" häm mäşhür prezidentlarnı birgän: Wudro Wilson, Franklin Ruzvelt, Con Kennedi.


text:
Advokat Nikolay Polozov Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ davası boyunca 59-ıncı mahkeme oturışınıñ ketişatını Facebookta aydınlattı. Toplaşuvda Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi fotoresim delilleriniñ tedqiq etilmesini devam ete.
«Bugün 64 fotoresim tedqiq etildi, 12:34-ten 12:41-ge qadar, yani – 7 daqqa. Bundan evel tedqiq etilgen fotoresimlerde olğanı kibi körüne ki, «Rusiyege qoltutqan» mitingniñ iştirakçileri Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ azbarında mitingden bir buçuq saat ögüne bulunıp, Ukraina bayraqları ile resmiy miting iştirakçilerine keder etip, bayraqlarnı tutıp almağa, çatışmağa tırışalar. Qayd etmeli ki, Sergey Aksenov provokatsiyalar yanında tura. Ya o olarnı, ya da olar onı celp ete», – dep yazdı Polozov.
Advokat bildirdi ki, Ahtem Çiygoz eki fotoresimde bar, o, «o vaqıt vekâletlerini yerine ketirgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ diger azalarınen beraber miting iştirakçilerini tınçlandırmağa tırışa».
Polozov Ahtem Çiygoz davasınıñ 2017 senesi yanvar ayında olacaq mahkeme oturışlarınıñ cedvelini derc etken.
«Mahkeme Ahtem Çiygoz davasınıñ yanvar ayındaki mahkeme oturışlarınıñ cedvelini belgilegen: 16, 17, 18, 19, 23, 24, 25, 26, 30, 31, 1, 2», – dep yazdı Polozov.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Ruşmi Rizayeviç MEMET
1970 senesiniñ yaz çillesinde bizim evde Çırçıkten Veliulla dayım musafirlikke keldi. Bizim ev, Samarkand ilen yaşlı, Cizaq degen kuçük şeerniñ kün batış tarafında, dağlarnıñ eteginde yerleşken edi. Dağ demede yeri olmasada, işte bizim töpeliklerimiz. Quyan Şan dağlariñ etekleri sayıla edi.
Bizden 40-50 km. mesafede olğan Malguzar dağlarına oşamasada, bizim töpeliklerimizni öz güzellikleri bar edi.
Şahsen men pek seve edim sıcaq yaz künleri, Qotur Bulaq dağlarına çıqıp sıcaq yerde yatıp yüzümni cıllı yellerge siypatıp, kökteki beyaz bulutlarnı köz etmege. Anam, tiyzelerim aytqan masalları, cümlesi, art artından kökte bulutlar yardımı ilen canlana ediler…
Aceba ne içün men sevem bo çıplaq ve taz dağlarnı? Ne içün yengilden esip turğan yelçıknin ohşavları melhem olup ohşay ruhumnı? Ne içün?… Qaydan keldi mana bo çıplaq yerlerge sevg? Ne içün men bazda (teprenem) seskenem öz yollarımda? Ne içün menim doğğan yerim Özbekistan? Ne içün mana deyler tatar? Ne içün ben, qomşu balalar dögüşkenimizde tatar-tatar dep qaçalar? Ne içün loqsa anama “satqın” dedi özü semiz buğaday (buğa kibi), qursağı davul kibi, közlerin may basqan Begmatsan? Ne içün indemediler yanızmızda turğanlar?…
Men altı yaş qadar edim, anam Gülnara kadam ilen loqsa edi, biz avtobus bekler tura edik, “Başlar” degen avtobus durağında.
Yolcularğa oturmaq içün yapılğan skemlede bir yer boşadı ve anam şo yerge oturmaqnı ister – Yür balam, azçıq oturayıq, dep meni elimden çekti… Aytıp yetiştire almadı, anavı semiz ayvan : – E, e, “satqın” oturıb bolmasan?, dedi de özün semiz tenin buff ! etip boşağan yerge taşladı…
Men bir şey añlap yetiştire almadım, tek anamnın çiraysız yüzüni ve iri közyaşlarını körüp, anamnın etegine qaviyce yapıştım.
İri köz yaşları dane dane tozdu ovtobus durağına tamçıladılar…
Anam sesin çıqarmay ağlay edi. Kimse bizge baqmadı ve indemedi. Anam birazdan soñ özün tutıb: Aydı, balam, keteyik cayav, dep meni ceteqlep ketti…
Ne içün?… Ne içün babama qırgız deyler? Ne içün anam pek çoq ağlay? Ne içün tiyzelerim, yaş qızlar, anasız babasız biznen yaşay?
Daa çoq böyle ne içün degen suallerin berdim men esli dayıma. Dayım cenkte olğan, yaralanğan, şimdi ise pensioner…
Oyga daldı dayım, soñ ikaye etti boyle…
Yer üzünde bar (bir) Yeşil ada – Qırım, onun adı. O yer cennet kibi. Dünya qurulğandan berli yaşar kelgen anda Adem nesili, anan baban ve olarnıñ anaları babaları, Adem alleyhisselâmnın nesili.
Atilla’nın küçük oğlu Noğay Qırım’da hanlık yapqan, şo devirlerden bize çöl taraflılarğa Noğay ismi sinip qalğan.
Bağçisaray’dan o yağına içki taraf denilgen. Cümlemiz biz – Qırımlımız – öz ara (ise) – noğaylar, tatlar, yalı boylular ve ilâhri(yiz). Diger halqlar bizni – Qırım tatar dep ayırğan. Ebet, er bir yernin, er bir köynün, er bir insannın bile, öz tarihi bar. Mına, ne içün babana Kırğız deyler dep soraysın. Cizaq’ta Riza degen ad pek çoqtur, amma kırgız Riza dep sorasan er bir esli qırım tatar aytıp berer yaşağan yerini, qayda çalışqanın, qaç balası barın ve diger şeylerin. Babanın köydeşlerine de Kırğızlar deyler… Kızğız Amet, kırğız İslam ve digerleri.
Daa bir şey aytayım sana. Qırımdaki Amanşalar, Airçalar, Aciler, Bölek-Aciler, Baraşlar, Çaçallar ve digerleri erbirisin öz tarihleri bar ve oların tarihlerin bizler, insanlar, til tilden aytamız, kimerde kitaplara yazamız, kimerde ulu vakialarnı ya da ulu insanlarnı adlarını tarihiy saklar qalamız. Bilesin mi, 18 asırda Türkiye’ge köçüp barğan qırımlılar anda da öz tarihlerin üzülmesin dep andaki köylerge bile öz köylerin adların qoyğanlar. Demek andaki Mambet-Ali de ya da Bölek-Aci de bizim soy tamırlarımız bar.
Sen asla utanma lağaptan, topalğa – topal derler, sokurğa – sokur. Mına men 1945 senesi Kavğa’dan soñ bardım Qırım’ğa.. Keldim Kezlev’ge, bardım evimizge. Anda oruslar yaşaylar. Andan çıqıp bardım Mambet Ali’ge. Anda evler çoqusı boş.
Mezarlığımızğa bardım, Dua oqudum, soñ ökür, ökür ağladım…
Ay, neler etmediler bo aydutlar, qırımlılarnı öz yurtlarından tamam ile çıqarmağance…
Eñ büyük oraspuları Ekaterina’nın künlerinden başlandı. Ekaterina “Rusiyeni padişası” olup ta bizim hannen bir töşekte yatmak içün, özü ilen Rusiye’den öz yataq tahtın Qırım’ğa süyrep kelgen. Hannen gecelegenden soñ, saarde közün zornen açıp, dülber temiz Qırım köyün körür, kerilip : Oh kakaya çistenkaya (Ah, ne kadar da temiz!) degen…
Qrım hanları pek medeniyetli eken, qullarını, oruslarğa oşap, pek ezmegenler, serbest yaşamağa yol bergenler.
Amma zamanlar denişe, aldap suldap Qırım hanını, Ekaterina Qırım’nı qolğa ala, qırımlılarnın yaşayışın temiz boza.
Serbest yaşamağa sevgen haq çıdap olmay zulımlıqlarga, qafeske tüşken quştay, soqula anda mında, ahir sonu mecbur ola Vetanından uzaq yollarğa çıkmağa.
Doqquz milion ealiden 19. asırnı başında zar zorunen qala 300 binge (?) yaqın qırım tatar. Bo qalğanlar istemey iç bir yaqa ketmege. Öz canların qurban sayğan, taqdirlerin bereler Alla yoluna.
Vakıt keçe, dünya türlene. Sovyetler kele Qırımğa. Qırım’da kene qavğa,, kene qan töküle. Eki ögüzi bar olğanlar bay sayıla ve “Lişon” (müsadereye muhatap) ola – mal mülkinden ayırılıp Sibir’ge aydala.
1919 senesi dayımnın babası Abibulla tükâncı,, öz tükânı olğanı içün – bay esabında “lişon” ola (mal varlığına el konula). Mal mülkinden ayırılıp qorantası ilen Sibirge sürgün ola.
1941 senesi dayım arbiy hızmette ola ve şo yılı başlanğan cenkte, başından sonunace ola. 1944 senesi dayım ağır yaralana. “Oskolka” (bomba parçası) sol qolun omuzından aşağa on santimetrden ziyade yerin süyegin üzüp ala. Qamçi kibi asılıp qala qol. Süyegi olmasada, dayım er vakıt uvkalar,(ovuşturur), masaj yapıp işletmege tırışa edi qolunı. Em de bayağı şeyler yapa edi yaralı qolunen: sernik qutusın tuta edi, engil sepetçikler kötere ve ilâhri…
Lafının sonunda dayım mana böyle dedi – Rüşti kardaşım, bizler – cenk veteranları – areket etemiz, halqımıznı Vetanımızğa qaytarmağa, belkim biz bitirir olmamız bo işni, bizden soñ nevbet sizinki. İç unutmanız kimliginizni.
Elimdem kelgeni qadar, er daim, sevgilli rahmetli dayımın ögütlerini yerine ketirmege tırışam. Veliyulla dayımnın ruhuna el fatiha……
Kırğız Riza
1925 senesi Yanvar 10’da Memet ve Ceverlerin qorantasında dünyaya menim babam Riza kelgen. Memet aqaynın quvançı taştı. Birinci bala, birinci oğul, endi nesil mutlak üzülmez, menim balalarım qısmet etse, biz körgen öksüzlüklerni körmez, şimdi fuqareler bile oqumış olıp çıqa, men de öz evlâdımnı oquturım dep oylandı Memet.
Lâkin 1941 senesi, tınç hayatnı bozdı Cenk. Qoranta endi büyük edi – beş bala, ana baba ve qart ana. Cenk er kesni şaşmalattı (şaşırttı, sersemletti). Sovyetler bütün erkeklerni, yaş qart demey, cıyıp aldı. Front’qa (cepheye) aldı, trudarmiyağa (emek ordusuna) aldı, okop (sığınak) qazmağa dep aldı, köylerde qısqayaqlılar ve yaş cavqa qala. Birden Lemse kele, o da qalğan qutkannı sürüştirip, Germaniya’ğa alıp kete. Babam yaşını yaşça yazdırıp Germaniya’dan qurtarılıb kala. 1944 Lemseler qaça Qırımdan, Sovyetler kene kele ve Mayıs 18 Qırım tatarları içün qara künge keçire. Anam babam aytqanlarına köre, 1944 senesi baar erte kele ve mayıs 18 künü er yer erılğanlardan ve diger güllernin mis qoqusuna tolğan eken, amma şo acayıp Allanın kününde Sovyetler qırım tatarlarını maldayın sürü sürü vetanından aydaylar.
Qartana, ana ve beş bala Cizaq’taki Komintern degen sovhozğa sürgün olalar. Memet qartbabam trudarmiyada bola o zaman.
Açlıqtan horluqtan balalar episi hastalanalar. Evde hasta olğanın duyğanlar – akşam alıp keteler tedaviylemege dep, sabasına ölüsün aldıralar. Şay etıp balaban qorantadan bir menim babam sağ qala, özün ayırğanın (?) duydırmay çalışıp. 1945 sene babam ala haber, babası trudarmiyadan qaytıp kele ekenci aqqında, amma Cizaq’qa kelip çıqmay ne ülüsü, ne tirisi. Şay etip babam qala bir özü.
1946 senesi Mart 5-de babam Riza evlene Bölek-Acılı Asiye İsmayil qızına – menim anama.
1944 seneden – 1956 senegece babam sovhozda, başta demircinin yardımcısı olıp, 1946 senesinden ise özü demirci olup çalışa. 1956 senesi şoförlar kursların bitirir – şo sovhozda şoför olalar çalışır. Direktor Çuprazov bizim korantağa yardım ete ve bizim koranta 1958 senesi Cizaq’qa köçe. Babam Golodnosterstroy tröstin 5 nomeralı ATK-5 degen teşkilâtka şoför olup kire ve 1985 senesi şo teşkilâttan pensiyağa çıkıp şoförligin taşlap kene eski zenatına, demircilikke öte ve tek 1990 senesi işten boşap menim aldımda Qırım’ğa kele.
2003 senesi Sentyabr 10-da vefat etti ve Akmeçet’teki Boğurça mezarlığında defn etildi. Babamnın ruhuna el Fatiha.
Menim ağır hastalığım – Qırım
1987 sene İyün / Haziran 26’da TASS bir yalan daa uydırıp çıqardı. Bo yalanlar bizni nefretlendirdi ve facialı avdet yoluna turğızdı.
Boş laflar eter dep mende şo kunü çıqtım açıqtan açıq avdet yoluna.
Haziran 26-dan Kasım 10-na qadar ükümet hadimleri ilen, Qırım’ğa çıqmak üçün ruhset bergen vesiqalar almaq üstünde, tartıltım ve niayet er bir yasaqlarından ğalıp çıqıp Noyabr ayın başında Qırım’ğa kelip çıqtım. Menim birinci baracaq yerim belli edi, babam aslı Aqmeçet qasabasından ve şo qasabada Qonrat köyünde 1970 seneden berli yaşay edi menim Reşit eniştem ve Kerime tiyzem.
Seyitumerov Reşit halq aqqı üçün küreşkenlernin birinciler saflarında turğan insan edi. Eniştem ve tiyzem meni qarşılap alıp pek quvandılar yapqan areketlerime ve yardım etmege azır ediler. Lâkin rayon sekretarı Ryabika pek ters baqa edi Qırım tatarların vetanına qaytqanına. Şo sebepten men kettim qısmetimni Aqmeçet’te (Çernomorskoye) aramağa. Aqmeçet’te satlıq ev çoq edi, lâkin vesikalarnı doğurlamağa başlağan ilen, ille bir min tapa ediler bürokratlar ve içinni artqa çekmege yol aray ediler. Noyabr sonunda Çernomorsneftegaspromnı başqanında qabulda bulundım. Trest başqanı Pertenko menim vesiqalarımnı körüp, men oların trestine lâyık insan ekenimni bildirdi, ve qoçma mehanizmleştirilgen kolonnağa baş injenerlikke işke qabul etecegini anlattı. KMK’larımızda baş injenerler yoqlığı içün ve işçiler yetişmegeninden işlerimiz bayağı aqsay dedi. Men ise – iş tek kadrlar meselesine tirelse – onı çezmek pek qolay dedim ve ne qadar qurucı kerekligini soradım.
Bizde eñ azı 400 qurucı kerek dedi. İsteseniz binler qurucı alıp kelerim, dedim, eyecanlanıp, tek biliniz, biz epimiz qırım tatarlarmız, dedim.
Mana onın ferkı yoq, dep cevap berdi, Petrenko ve qoştı (ekledi), tek insan olsunlar ve öz işlerini yahşı bilsinler.
Quvançımdan yüregim sıq sıq ura…
– Öyle olsa – dedim, özümü tutıp – siz mana bir kâğıt berip olabilirsiz mi, meni mıtlaq işke qabul etecek aqqında? …..
– Ebet, ebet – dedi de, sekretar qıznı çaqırıp mana kerekli vesiqalarnı azırlap bermesin tayınladı. Vesiqalarım alıp – iş meselesi çezildi, endi tek, ev meselesin de çezsem işim beş dep quvana quvana evge qayttım. Evde keldik bir qararğa – endi bizim arqamız bar, propiska (ikamet belgesi) meselesinde yardım etecek Petrenko. Mana ise Özbekistan’ğa tezce qaytıp tezce ev aletlerini yollap qorantamnı köçürib ketirmek kerek.
Öyle de yaptım, tez tez qayttım Özbekistan’ğa, yolladım konteynerlerni ve 1988 senesi Yanvarnin başında kene keldim Qırım’ğa ve kene areket ete başladım satıp alğan evni resmiyleştirmege.
Yanvar pek qarlı ve suvuq edi, az olsa men ömür arqadaşım ve altı yaşındaki Riyane qızımnı özümnen alıp kelgen edim.
Pasport stolında (masasında) çalışqan bürokratlar eski qavalnı çalalar – işim asla yerinden qozğalmay. Kene bardım yardım isteyerek Petrenko’ya. Petrenko – Raatsızlanma, böyle ufaçıq işlerni men yarım saate çeze bilirim. Ber mana vesiqalarını ve beklep tur.
Bek aqşam üstü mana vesiqalarımnı qaytarıp – bağışla meni, aytqan sözümden çıqıp olmağanım içün, amma özün doğrulap olsan vesiqalarınnı men şo künü seni işke alırım – dedi. Men indemeyıp çıqtım, biz ekimiz de er şeyni sözsiz anlay edik. Menim milletime bo ükümette baş köterip serbest vetanında yaşamaq mümkün degil edi.
Sekretar qadın:
– Siz bilesiz mi, siz içün Petrenko’nı az qaldı partiyadan ve işten boşatmaq (isteyler).
– Bilem, bilem – dedim de, tezce çıqıp ketmek istedim.
Dört ay çapqalap yürip bir şeyge malik olmadım. 1988 senesi Fevral ayında, Pervomay rayonında Qırım tatarlar içün yeni sovhoz açılacaq, degen laf darqatıldı.
Doğrusını bilmek içün Konrat’taki teşebbüsçü Muhtarov Osman ağağa ricada bulundım – şo sovhozga yengil maşınasınen barıp kelmege…
Yolğa çıktık ve yarı yoldan mecbur oldıq qaytmağa, çünki Sarı Baş köyüne ketken yollarnı qar basqan edi.
Reşit eniştemnin evinde toplaşıp bir qararğa keldik – men qorantamnı ozğaraman Özbekistan’ğa, özüm ise nasıl olsa da yerleşem şo yanı sovhoz’ğa, çünki bo Müarek değil – bo Qırım – bo bizim Vetan.
Şo plan üzre, Mart 4 künü men ozğardım qorantamnı ve özüm kelip çıqtım Sarı Baş’qa. Şo künü tanış oldım sovhoz direktorı ilen: quvurçuq saçları kesmentik boyli, qattı yünli (qıllı) elleri, ateşli közleri, areketleri ve aytılğan sözleri yüregimde silinmez iz qaldırdılar.
Direktor, Birra Ahten Muzefferoviç, vesiqalarımnı baqıp, tünevin (öken künü) qurucılık işlerine “master” (usta) qabul ettim, prorab (şantiye şefi) ise yaqın arada Özbekistan’dan kelip çıqacaq – dedi.
Men ise anlattım: Men mıtlak rehberlik işi aramayman, nasıl iş olsa da, ona razım, dedim.
Böyle cevap bergenimnı alğışlap: A, bo alda böyle eteyik, Özbekistan’dan prorab kelgence, prorab vazifesin sen alıp bar, son bir de bir şey oylarıq – dedi.
Şo man men prorab vazifesine kirişip eki yıl yanma yan çalıştım, vetanımızğa qaytıp birinci sovhoz açıp, birinci direktorı olarak çalışqan, vetanın ve milletin büyük sevginen sevgen insan ilen. Endi o da, Reşit eniştem de rahmetliler. Allam oların rahmet eylesin, biz de olarğa duva oquyıq, cümle ölülerimizin ruhlarına el Fatiha.


text:
Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov ile körüşüvni talap etken erkek Aqmescitte, saba, Lenin meydanında yerleşken Nazirler Şurası binası yanına keldi.
Bu aqta öz Facebook saifesinde Aqmescitniñ sakinlerinden biri yazdı.
Bunıñ ile, qırımlı aytqanı kibi, erkekni fotoğa çekmege istese, bir qadın: «foto yapmağa olmay, yasaq!» qıçırıp, oña keder etecek oldı.
«Kim yasaq etti, biz uquqiy devlette yaşamaymızmı?» degen sualime: «Nasıl aqlar aqqında söz kete, mında er şey yasaq!» kibi cevap qaytarıldı»,– dep yazdı aqmescitli.
Yapıp olğan fotolarına köre, erkekniñ yanında «politsiya» hadimi buluna.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi imayeniñ istinaf şikâyetlerini red etip, «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsi Ayder Cepparov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ruslan Nagayev, Lenur Halilov ve Eskender Suleymanovnı apiste qaldırdı. Böylece, olar 2020 senesi fevralniñ 5-ne qadar SİZOda qalacaqlar.
Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi haber ete.
«Mahkeme bütün şikâyetlerni red etti. Bir çoq kere ketirgen esas delillerimizge emiyet berilmedi», – dedi advokat Konstantin Rustemov.
Diger advokat Rustem Kâmilev müvekkili Eskender Suleymanov oturışuv vaqtında mahkeme bütün delillerge emiyet berip, qabaatlav tarafını tutmamalı dep aytqanını tarif etti. Faqat mahkeme buña qulaq asmadı.
«Tahqiqat, Eskender saqlana, bir de bir delillerni boza, şaatlarğa tesir ete bile, dep bildire. Tahqiqat er şey mümkün olğanını tüşüne», – dedi Kâmilev.
Advokatnıñ aytqanına köre, Suleymanov, oña nisbeten 1949 senesiniñ Jeneva şartnamesiniñ (cenk vaqtında vatandaş ealisini qoruv) normaları qullanılsın dep talap etti.
İyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) aıçlğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı.
Ukraina uquq qoruyıcı organları Rusiye quvetçileriniñ Qırımda keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy dava açtı.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımdaki apiske aluvlarğa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı siyasiy, iqtisadiy ve sanktsiyalar basqısını quvetleştirmege çağırdı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, «medeniy dünya iç bir vaqıt Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqını tanımaz», dep bildirdi. Bunı o, Twitterdeki öz saifesinde yazdı.
«Qırımda bugünki vaziyet yalıñız ukrainler, qırımtatarlar ve yarımadada yaşağan diger milletlerniñ ağrısı degil… Olsun sımarışçı, teşkilâtçı ya da becergenler – işğalciler cinayetler ve repressiyalar içün cevapkârlıqtan qaçınmazlar», – dep yazdı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Adamzat balasınıñ organizmine belgili bir preparattardıñ dwrıs äser etu-etpeuin anıqtau üşin ğalımdardıñ alğaşqı täjiribesin egeuqwyrıqtarğa jasaytını..
Adamzat ötken tarihınıñ izderi tek qana jer betinde qalıp qoyğan joq. Jer planetasınıñ kölderi men teñizderiniñ tübinde de adamzat izderi saqtalıp jat..
Adamzat örkenietiniñ säbi şağında teñiz-mwhit adamdar üşin beymağlwm bolıp keldi. Dolı tolqındarımen üreylendirip, şeksizdigimen tañdandırıp, tüpsizdi..
Braziliyanıñ oñtüstiginde "auger büyi" atalğan jırtqış örmekşi tirşilik etedi. Ädette, jerden 50-60 sm tereñdikte in qazıp twraqtaydı. Azığın aulauğa ..
Oñtüstik amerikalıq qansorğış-jarğanattardıñ qwrbandarı – qwstar, onıñ işinde üy qwstarı. Alayda ğalımdar jaqında ğana olardıñ bir böliginiñ adam qan..


text:
2015 senesi Qırımnıñ arbiy bölüklerine yañı uçaq ve vertolötlar kelecek, dep bildirdi Rusiye Arbiy ava quvetleriniñ baş komandanı, general-polkovnik Viktor Bondarev, dep haber ete TASS.
«Bizler Qırımnı zemaneviy aviatsion tehnika ile donatamız, mında er şey yañı olacaq – zenit raket ordularında, radiotehnik ordusında ve, tabiiy ki, aviatsiyada da. Bugün sizler mında, Qırımda, uçacaq tehnikanıñ çoqusını köre bilesiñiz», – dedi baş komandan.
Noyabr 24-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin işğal etilgen Qırımda ordularnı ardı-sıra yerleştirgenini bildirdi.
Ukraina RNBO bildirgenine köre, Rusiye Qırımda yañı aviatsiya tümeniniñ bölügini şekillendire.
Avropada NATO silâlı quvetleri birleşmeleriniñ baş komandanı general Filipp Bridlav Qırımda Rusiye ordusınıñ yerleşmesi sebebinden qasevetlengenini bildirdi.


text:
Kyivdeki Rusiye elçihanesi ögünde iyülniñ 11-nde Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahküm etilgen Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutovğa qoltutuv aktsiyası ötkerildi. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Aktsiyağa 30-ğa yaqın faal, aq qorçalayıcı, din erbabı çıqtı. Qollarında Qırımda qırımtatarlarğa qarşı taqiplerni toqtatmaq talabı ile yazuvlı şiarlar bar edi.
«Özüm aqyarlım, Qırımda olğanlarnı körmek menim içün pek qıyın. Qırımtatarı olmasam da, böyle vaqıtlarda, qırımtatarlar çekişkende, özümni de qırımtatarı dep sayam. İnsanlarnı boş yerde, bir qabaatı olmağanda qabaatlaylar, olarnı qorumaq, qoltutmaq kerekmiz. Çünki bu Ukrainanıñ bir qısmı, anda, Qırımda qalıp, bütün usullarnı qullanıp küreşeler», – dep ayttı faal Ruslan Gutsul.
2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede Bağçasaraynıñ dört sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tutulıp, terrorizmde qabaatlandı. Olar, Rusiyede terroristik dep tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şübeli dep sayıla.
2018 senesi dekabr ayında Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Enver Mamutovnı 17 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti, Ruslan Abiltarov, Remzi Memetov ve Zevri Abseitov 9 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etildi.
Mabüslerden iç birisi qabaatını tanımadı. Olar cinaiy işniñ «siyasiy sebepleri bar», dep qayd etti.
İyülniñ 11-nde Rusiye Yuqarı mahkemesi dava mabüsleriniñ ükmüni deñiştirdi. Enver Mamutovğa 16 yıl ve 9 ay apis cezası berildi, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov, Zevri Abseitovğa – 8 yıl ve 9 ay.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Resmiy Kiyev Rusiyeni qabul etmegen qırımtatar milliy areketiniñ bir qısmını resurslarnen temin etti. Bunı «Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasınıñ» reisi Vladimir Konstantinov Rusiye Federal Meclisi yanında qanun çıqarıcı Keñeş Prezidiumı ve Federatsiya Şurasınıñ Reisi yanında Mesleat Şurasınıñ toplaşuvında ayttı. Konstantinovnıñ çıqış metni «Devlet şurasınıñ» saytında derc etildi.
Konstantinovnıñ qayd etkenine köre, Qırım akimiyeti «eski ıncıtuvlar içün intiqam almaycaq».
Onıñ aytqanına köre, qırımtatarlarnıñ 50 fayızından ziyade Qırımdaki parlament saylavlarında iştirak etti. Konstantinovnıñ fikirince, bu netice qırımtatarlarnıñ cumhuriyetniñ Rusiye akimiyetine olğan itibarını köstere.
Malüm olğanı kibi, oktâbr 6-da qırımtatarlarnıñ milliy lideri, qırımtatar halqınıñ işleri boyunca Ukraina prezidentiniñ vekâletlisi Mustafa Cemilev onıñ halqına nisbeten işğal etilgen yarımadada repressiyalar quvetleştirilmesi aqqında bildirdi. Onıñ aytqanına köre, qırımtatar halqınıñ total sürgünlik telükesi bar.
Cemilevniñ qayd etkenine köre, Qırım işğalinden itibaren 18 insan ğayıp oldı, olardan çoqusı – qırımtatarlardır.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnıñ qanunsız yaqalanması ile bağlı cinaiy taqiqat başladı.
Bunı Ukraina Baş prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildire.
Haberde aytıla ki, qıtaiy Ukrainada yerleşken Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası İnternet monitoringiniñ neticelerine köre aprel 24-te Aqmescitte Qırımtatar Milliy Meclisiniñ toplaşuvında işbu teşkilâtnıñ reis muavini Nariman Celâl qanunsız alda yaqalanğanını ögrendi.
«Onı Rusiye Federatsiyası Taqiqat komitetiniñ Qırım Cumhuriyeti boyunca Baş taqiqat idaresi qanunsız alda yaqaladı. Bu Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen topraqta insannı azatlıqtan qanunsız alda marum qaldıruv, qorqutuv, zorbalıq, qanunsız qurulğan akimiyet organları tarafından qırımtatarlarğa nisbeten basqı yapılğanını tasdıqlay», – aytıla beyanatta.
Böylece, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 1-inci qısmı belgilegen cinayet (İnsannı qanunsız alda azatlıqtan marum qaldıruv ya da qaçıruv) unsurları boyunca mahkemeden aldın taqiqatqa başladı.
Mezkür cinayetniñ malümatları Ukraina Baş prokuraturasına berildi.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, aprel 24-te Qırımda uquq qoruyıcılar Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnı sorğuğa alıp kettiler. Bu kün Meclis toplaşuvı ötkerilecek edi. Sorğu kene de 2014 senesi fevral 26da olıp keçken adise-vaqialarnen bağlı oldı.


text:
Qırımnıñ iç siyaseti, haber ve alâqa naziri Dmitriy Polonskiy, ve Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ diger azalarını sanktsiyalar cevdeline kirsetmek kerek, dedi Qırım.Aqiqatqa Poloniya Cumhuriyetinde Ukraina elçisi Andrey Deşçitsa.
Onıñ aytqanı kibi, Poloniya Cumhuriyetinde Ukraina elçihanesi Polonskiyniñ Varşavağa kelmesi boyunca mutanesip bildirüvni azırladı, amma oña çetelge çıqışnı da yasaq etmek kerek.
«Menimce, em de Polonskiy, em de Qırım «ükümetiniñ» diger azalarınıñ faaliyetini taqiq etmek, cinaiy işlerni açmağa ve olarnı sanktsiyalar cedveline kirsetmek kerek, Qırımdan, faaliyetlerinden sebep, çıqıp olamasınlar», – dey Andrey Deşçitsa.
O dey ki, Polonskiy Poloniyağa, soyadınıñ yazılışında bir qaç arifni deñiştirip, Rusiye diplomatik pasportı boyunca kirdi.
Qırımnıñ iç siyaseti, haber ve alâqa naziri Dmitriy Polonskiy Varşavada keçirilgen OSCE toplaşuvında iştirak ete. Onıñ sözlerine köre, OSCEniñ nevbetteki toplaşuvında «Qırımnıñ Rusiye cemiyeti» teşkilâtını prezidium azası olaraq temsil ete.
Poloniyada Ukraina elçihanesi Polonskiyniñ Varşavağa kelmesini «Kremlniñ provokatsiyası ve halqara uquqnıñ bozuluvı» olaraq adladı.
Poloniya Tış işler naziri Grzegorz Schetyna aytqanı kibi, Poloniya Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ baş nazir muavini Dmitriy Polonskiyni memleketke yañılıp kirsetti.


text:
Kremlge bağlı olğan Aqmescit şeer yolbaşçısı Gennadiy Baharev oktâbr 25 künü keçirilgen toplaşuvda ruhsetsiz ticaret noqtaları şeher memuriyetiniñ nezaretinde bulunğanını ayttı. İzinsiz çalışqan tek-tek ticaretçiler ise kün devamında toqtatıla. Bunı Aqmescitniñ rus memuriyetiniñ matbuat-hızmeti bildire.
«Ruhsetsiz ticaret noqtaları büyük sayıda yedi yerde bar, bu yerler şeer memuriyetiniñ vekâletli hızmeti, politsiya hadimleri ve qoruv müessisesi tarafından daima nezaret etile. Ayrı noqtalar kün devamında yoq etile. Biz satıcılarğa şeerniñ resmiy bazarlarına keçmek imkânlarnı açıqlaymız», – dedi Baharev.
Bildirüvde şeer bazarlarınıñ kenarlarında yüzge yaqın obyekt yoq etilecegi haber etile. «Böyle obyektlerni ögrengen mahsus komissiyasınıñ işi sayesinde» olarnıñ sayısı artmaq mümkün.
Baharevniñ sözlerine köre, aynı zamanda ruhsetsiz temelli qurucılıqlarnıñ da yıqtırılması aqqında işler mahkemede baqıla.
Bundan evel, Kremlge bağlı olğan Qırım akimiyetiniñ başı Sergey Aksönov ruhsetsiz ticaret noqtaları 2017 senesiniñ birinci yarısında bütünlet yoq etileceklerini vade etken edi.
Keçken sene yazda Kozlova soqağında bazarnı potitsiya sarıp alğan edi, o yerde izinsiz ticaret noqtaları yıqtırıla edi. Açuvlanğan satıcılar Nazirler şurasına bardılar, anda olarnı başqa iş yerleri berileceginde işandırğan ediler.


text:
Qırımda mahküm etilgen ukrain faali Volodımır Baluhnıñ tuvğanları ve advokatlarına qayda bulunğanını yarım aydan berli tam olaraq aytmaylar. Bu aqta Baluhnıñ ömür arqadaşı Natalya Qırım aq qorçalayıcı gruppasına bildirdi.
«Volodâ içün qasevetlenemiz, sıcaq urbası yoq, avuştırılması ögüne Aqmescit SİZOsında menden aş ve urba almadılar. Aşqazan problemleri bar, uzun açlıqtan sebep alı zayıf. Anda ne aşay, aşaymı aslı, bilmeyim», – dep tekrarlay Natalya Baluhnıñ aytqanlarını Qırım aq qorçalayıcı gruppası.
Fevralniñ 28-nde Baluhnıñ advokatı Olga Dinze, onıñ malümatına köre, ukrain faali Rusiyeniñ Tver vilâyetindeki umumiy rejim koloniyalarından birine avuştırıla, dep bildirgen edi. Lâkin Baluh avuştırılğan koloniyanı bilmey. Advokatnıñ bildirgenine köre, Tver vilâyetiniñ koloniyaları mabüslerge sert yanaşuv adiselerinen belli.
Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ Baluhnıñ tutulğan yeri ve şaraitlerine dair açıq izaatları yoq.
Qırım aq qorçalayıcı gruppası Baluh Aqmescit SİZOsından qomşu Rusiyedeki Krasnodarğa aç ve eşyasız avuştırıldı, dep bildirgen edi.
Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovanıñ bildirgenine köre, Qırımda mahküm etilgen Baluhnıñ Rusiye koloniyasına avuştırılması bir ay sürecektir.
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi ukrain faali Volodımır Baluhnıñ imayesine cezası müddetiniñ ğayrıdan baqıluv muracaatını red etti. Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Volodımır Baluhnı 4 yıl ve 11 ay umumiy rejim koloniyasında qalmasına ve 10 biñ ruble (tahminen 4 biñ ğrıvnâ) para cezasını ödemesine üküm etti. Faal eki cinaiy iş boyunca tevqif etildi.
2018 senesi martnıñ 19-nda Volodımır Baluh açlıqqa başlağan edi. Bir aydan ziyade bir şey aşamağan Baluh Arhiyepiskop Klimentni diñlep, kisel içmege, peksimet aşamağa razı olğan edi. Daa soñra mahküm etilgen ukrain faali açlıqnı vaqtınca toqtatmağa qarar aldı. Advokatlarnıñ malümatına köre, 200 künden çoq açlıq tutqan Baluhnıñ ülser ve pankreatit şübesi peyda oldı.
FSB, Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tuttı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. Onıñ evinde Ukraina bayrağı bar edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı. Aq qorçalayıcılarnıñ fikirince, faalni taqip etüv sebebi evinde tiklegen «Sema Yüzü Qaramanları soq., 18» levhası olğan.


text:
Qırımnı qıtaiy Rusiye ile bağlağan Keriç boğazından qurulacaq inşaatnıñ işançlılığı mütehassıslranıñ şübesini doğura. Şu cümleden, ekspertler köpürniñ leyhası üzerinde yapılğan işniñ bozuluvlarnı qayd eteler.
Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde oktâbr 5 künü tehnikiy ilimler namzeti, Ukraina qurucılığı akademiyasınıñ azası Petro Koval bildirdi.
«Bu köpür işançlı olurmı degen sual tura. Şimdi Rusiyede köpür qurucılarınıñ areketlerine baqsaq, sanki Dal printsipine köre çalışalar dersiñ: belki, ğaliba ve nasıldır rus yolunı yaparlar», – dey o.
Aytqanı kibi, şimdi qurucılıqnıñ esas ümdeleri bozula.
«Köpürniñ işançlığını kefil etken protsessler bar. Yani, araştırma, variantlarnıñ işlep çıqarıluvı, mahsus ekspertizadan keçüv. Tek bundan soñ qurucılıq başlana. Amma, bilgenime köre, Rusiyede bu ketişatnı bozğan qanunlar qabul eildi. Yani başta qurmağa, soñra olğanını resmiyleştirmege izin berile. Al-azırda leyha da yoq», – dey ekspert.
O emindir, Keriç boğazından köpürniñ acele qurucılığı siyasiy sebeplerden yapıla.
Keriç boğazından köpür olmasınıñ zaruriyeti aqqında Rusiye prezidenti Vladimir Putin 2014 senesi mart 19-da bildirdi.


text:
«Umma» Ukraina musulmanları Diniy İdaresi Qırım musulmanları Diniy idaresinen beraber qarar ve tedqiqler Avropa şurasınıñ qararına binaen, iyünniñ 27-de küneş qonğan soñ, Mubarek Ramazan ayı başlanmasını ilân ete.
Böylecek, iyünniñ 28 Orazanıñ ilk künü olacaqtır.
Bunı «Umma» Ukraina musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Oraza başlanğanı munasebetinen cuma künü, iyünniñ 27-de, Kiyevdeki İslâm medeniyet merkezinde (Degtâröv soq., 25a) Ramazan ayına bağışlanğan hutbe keçirilecek ve Ukraina paytahtı musulmanlarınıñ duası oqulacaq.
Ukraina musulmanları Diniy idaresi bildire ki, bu sene Ramazan Ukraina musulmanları içün kün uzunlığı sebebinden degil de, memlekette üküm sürgen vaziyetten sebep ciddiy bir sınav olacaqtır.
«Rusiye Federatsiyası Qırım yarımadasını işğal etti, Qırım musulmanlarını sorğuğa çekeler, yaqalaylar, tintüvlerge oğratalar. Musulmanlar sayısına köre ekinci olğan Donbassta arbiy areketler ketmekte. Bundan ğayrı, Ukraina musulmanları devletniñ topraq bütünligine ve tınçlıqsever ealige zarar ketire bilecek kelip çıqqan terroristlerniñ arbiy istilâsı ve yerli silâlı separatistlerge qarşı cenkleşeler. Bir çoq musulmanlar yardımcı areketlerde de iştirak eteler», – aytıla UMDİ beyanatında.
Onıñ içün bu oraza musulmanlar içün «yalıñız maneviy ceetten temizlenüv, Allahqa yaqınlaşuv ve yaşap körgenlerge qıymet kesüv degil de, arbiy istilağa qarşı Vatan oğrunda küreşte faal areketler vaqtı» olacaqtır.
«Ramazan arbiy areketler yasaq etilgen dört aydan birisidir. Lâkin mında arbiy istilâğa qarşı areketler aqqında laf kete: Vatannı qorumaq, aksine, er bir musulmannıñ borcudır», – dep qayd ettiler UMDİ.
Ramazan ayı devamında musulmanlar oraza tutıp, kündüz suv ve aştan vazgeçecekler. Ağır ayaqlı, emizdirgen analar, yedi yaşını toldurmağan balalar, hasta ve qart insanlar, seyaatçılar oraza tutmay bileler.
Nevbetteki yañı ay oraza bitkenini ve İd-al-fitr (Oraza bayram) kelgenini ifadeleycek. Tahminlerge köre, oraza iyülniñ 28-de bitecek.


text:
Ukraina halq deputatı İrına Ğeraşçenko sentâbrniñ başında Kyivde köteklengen Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, qırımlı Volodımır Baluhnıñ alı aqqında tarif etti.
«V.Baluhnıñ ekimlerinden yahşı haber: «Hasta özüne keldi, özü nefes ala. Laf etip başladı, amma daa bir şey añlamay, bir şey hatırlamay. Vaqıt kerek, ağır yara aqibetleridir. Alı eyileşse, Volodânı reanimatsiyadan çıqaracaqlar», – dep yazdı Ğeraşçenko Facebookta.
Baluhnıñ köteklengeni sentâbrniñ 8-nde saba belli oldı. Kyiv politsiyası bunı aydutlıq dep tasnif etti. Politsiya malümatına köre, Baluh sentâbrniñ 7-nde 10-15 kişinen Gidroparktaki müessiselerden birinde raatlandı. Sentâbrniñ 18-nde politsiya şübhelini tuttı, sentâbrniñ 19-nda mahkeme onı apiske aldı.
Sentâbrniñ 7-nde Baluh, Oleg Sentsov ve 33 diger ukrainalı, hususan siyasiy mabüslerniñ, Rusiye apsinden azat etilüvine bir yıl toldı.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Kyivdeki Rusiye elçihanesi Ukraina tarafından azat etilgenlerniñ fotoresimini derc etti, amma anda aytılğan 35 insandan tek 24-ü bar. Rusiyege teslim etilgenlerniñ resmiy cedveli alâ daa yoq. Rusiyege MH17 uçaq seferiniñ davasında şübheli Vladimir Tsemah ve «RİA Novosti Ukraina» baş muarriri Kirill Vışinskiy teslim etilgeni belli.


text:
Paradda An-22 «Antey» ağır turbovintlı naqliy uçağı, An-72 ve An-124 «Ruslan». arbiy-naqliy uçaqları iştirak etti. Gemilerniñ üzerinde A-50 radiolokatsion nezaret uçağı, İl-76 arbiy-naqliy, dört L-39 talim-idmanlı uçağı uçtı, dep bildire İTAR-TASS.
Aqyar körfezinden dört-dört olıp MiG-31 ve Su-24M ve Su-34 qırıcıları uçtı. İl-78 yaqarlıq taşığan uçaq ve Tu-160 uzaq aviatsiya uçağı avada uçaqnıñ yaqarlıq ile teminlevini numayış ettiler.
Soñra «Striji» (MiG-29) ve «Russkiye vitâzi» (Su-27) yüksek pilotaj aviatsion taqımlarnıñ çıqışı edi. Olar «Kuba elmazı» adlı areketni kösterdi. Onıñ devamında uçaqlar arasında mesafe 3 metrni teşkil ete.
Tedbirlerniñ ava qısmını, Aqyarnıñ köküni renkli tuman ile boyalap, üç Su-25MB zırhlı uçaq yekünledi.


text:
Qırım aliy oquv yurtları mezunlarınıñ alğan diplomları Avropada tanılmaycaq.
Bunı tasil naziriniñ birinci muavini İnna Sovsun brifingde bildirdi, dep haber ete Ukrinform.
«Men Avropa ve çetel zenaatdaşlarımıznıñ Qırım universitetleriniñ statusı boyunca mevamlarını añlamaq içün olarnen qonuştım. Ukraina ükümetiniñ mevamına qol tutıp, şimdilik olar Qırım universitetleriniñ resmiy statusını tanımaylar», – dep ayttı Sovsun.
Onıñ bildirgenine köre, ileri yılları Qırım universitetlerinde berilecek diplomlar yalıñız Qırım ve Rusiyede tanılacaq, avropalılar ve amerikalılar işğal etilgen universitetlerde elde etilgen diplomlarnı tanımağa azır degiller.


text:
Qırımda Yevromaydannıñ teşkil etilmesi sebebinden mesüliyetke çekile bilecek insanlarnıñ cedveli qanunsızdır, iştirakçilerni ayırım bekley.
Bu kibi fikirni Qırım.Aqiqatqa matbuat vastalarında aşkâr etilgen «Poklonskaya cedveli»niñ bir sıra iştirakçisi bildirdi.
«Şidmi olğan adiseler iç bir uquqiy qaidelerge boysunmay. Ne Maydan adiseleriniñ taqiqatı, ne mayıs 3, fevral 26 künleri vaqialarınıñ taqiqatınıñ iç bir uquqiy negizi yoqtır. Şunıñ içün bugün uquq qoruyıcılar qanun tarafında turacağı aqqında aytmağa kerekmey. Aksine, qanunsızlıq tarafını alırlar», – dedi Qırımtatar milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiya reisi Zair Smedlâyev. Onıñ özü de işbu cevdelge kire.
Cedvelde narazılıq numayışlarnıñ iştirakçisi ve «muhalifetke qol tutqan» insan olaraq qayd etilgen Qırımtatar Milliy Meclis azası, temsiliy organnıñ tış alâqa bölüginiñ reberi Ali Hamzinniñ fikrine köre, bu kibi cedvellerniñ bar olması – Qırımda 2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamenti binası yanında keçken mitingde iştirak etken qırımtatarlarnıñ qanunsız sürette taqip etilgeninden soñ Rusiye prokuraturası ve FSB tarafından beklenilgen bir arekettir».
«İşbu cedveller – FSB ve Qırımda Rusiye prokuraturasınıñ uquqiy ameliyatında bozuluvlarnıñ açıq misalidir», – dedi Hamzin.
Bir qaç kün evelsi Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımda Yevromaydan iştirakçilerini toplap, olarnı Kiyevge yollağan bütün komandanlarnıñ adları belgilengeni aqqında bildirgen edi.


text:
«Ukrenergo» devlet şirketiniñ brigadaları Herson vilâyetinde patlanğan elektrik tiremelerini dört künde tamirlemege azır. Bunı, Herson vilâyet devlet memuriyeti bildirgeni kibi, acele ştabnıñ toplaşuvında vilâyet devlet memuriyetiniñ başı Andrey Putilovnıñ yolbaşçılığında, noyabr 22 künü, «Ukrenergo» Herson elektrik ağlarınıñ reberi İgor Bosko bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, baş ofisten avale kelse, «Ukrenergo» brigadaları Geniçesk ve Çaplinka rayonına 40 daqqada kelip, Qırım territoriyasına elektrik energiyası keçken elektrik yolaqlarınıñ bozulğan tiremelerini tamirlemege azır.
Aytqanı kibi, al-azırda tamir brigadaları ve şirketniñ tehnikası Novaya Kahovka bazasında buluna.
«Bunıñ olacaq vaqtı memleket yolbaşçılığınıñ qamaçav iştirakçileri ile keçirilgen munaqaşalarınıñ neticelerine bağlı. Şimdi energetik qurşavı faalleri ile şirketniñ tehnikiy brigadasınıñ keçmesi aqqında añlaştılar. İşbu brigada ağlarnıñ vaziyetini nezaret etecektir», – denile memuriyetiniñ beyanatında.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley.
«Krımenergo» malümatına köre, Ukraina ağından elektrik energiyası ile teminlev 1 210 megavatt miqarında etile edi. Qırımnıñ orta qullanuvı – 1100 megavattnı teşkil ete edi. Şimdi «Ukrenergo» milliy energetik şirketinden 0 megavatt kele (er dört yolaq söndürilgen).


text:
27-iyul kúni Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi janındaǵı Sociallıq sheriklik boyınsha jámiyetlik komissiyasınıń májilisi bolıp ótti.
Májilisti Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Sociallıq-mádeniy rawajlanıw hám jámiyetlik birlespeler máseleleri komitetiniń baslıǵı, Joqarǵı Keńes janındaǵı Sociallıq sheriklik boyınsha jámiyetlik komissiyanıń baslıǵı D.Qurbaniyazov ashtı hám alıp bardı.
Májiliste Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi janındaǵı mámleketlik emes kommerciyalıq emes shólkemler hám puqaralıq jámiyetiniń basqa da institutların qollap-quwatlaw jámiyetlik fondı tárepinen mámleketlik sociallıq buyırpa boyınsha járiyalanǵan 4-tańlawdıń jeńimpazın anıqlaw maselesi kórip shıǵıldı.
Kún tártibindegi másele boyınsha jámiyetlik komissiya aǵzası, Mámleketlik emes kommerciyalıq emes shólkemler, ǵalaba xabar quralları hám puqaralıq jámiyetiniń basqa da institutlarınıń baǵdarlaması hám joybarlarınıń sociallıq hámde ulıwma áhmiyetin anıqlaw boyınsha isshi topar baslıǵı U.Jalmenov shıǵıp sóyledi.
Májiliste Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi janındaǵı mámleketlik emes kommerciyalıq emes shólkemler hám puqaralıq jámiyetiniń basqa da institutların qollap-quwatlaw jámiyetlik fondı tárepinen mámleketlik sociallıq buyırtpa boyınsha járiyalanǵan 4-tańlawǵa kelip túsken joybarlar qaralıp, olardıń mazmunı, tiykarǵı maqsetleri, ámelge asırıw mexanizmleri hám kútilip atırǵan nátiyjeleri dodalandı.
Májilis kún tártibinde kórilgen másele boyınsha jámiyetlik komissiya aǵzalarınan E.Durdiev, O.Qazaqbaev, G.Jollıbekova, T.Atamuratov, N.Elibaeva, Q.Bekbauliev sózge shıǵıp, ózleriniń pikir hám usınısların bildirdi.
“Aral altın miyrası” jámiyetlik birlespesiniń “Qaraqalpaqstan Respublikasınıń awıllıq aymaqlarında sociallıq mashqalalardı sheshiw hámde kem támiyinlengen xalıq, ásirese jaslar hám hayal-qızlarda isbilermenlik kónlikpelerin qáliplestiriw hám olardıń bántligin támiyinlewdegi socillıq birge islesiwdiń innovaciyalıq mexanizmleri” atamasındaǵı joybarı komissiya aǵzaları tárepinen berilgen dawıslar tiykarında jeńimpaz dep tabıldı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń baspasóz xızmeti


text:
Rusiye Tış işler nazirliginiñ resmiy vekili Mariya Zaharovanıñ fikirince, halqara teşkilâtlar Ukraina tarafınıñ işğal etilgen Qırım vaziyetine dair malümatına esaslanmamalı. O emin ki, Ukrainanıñ yarımadada olğanlardan haberi yoq.
Zaharova, Qırımda insan aqları bozulğanını takbih etken Ukrainanıñ quvetleştirilgen qararınıñ BM Baş Assambleyasınıñ Komiteti tarafından qabul etilgenine cevap berdi.
«Bir çoq halqara qurulış kerçek vaziyetni bilmeyip, Qırımdaki gumanitar vaziyet ve insan aqları aqqında qararlar ala, çünki, ne yazıq ki, anda olğanlardan haberi olmağan Ukraina tarafınıñ fikirlerine esaslana. Bir çoq halqara sahte «ekspert» hulâsalar çıqara, özüni Qırım meselesinde ekspert dep tanıta, anda bir kere bile barmayıp, anda olğanlarnı körmediler», – dep bildire Zaharovanıñ aytqanlarını Rusiye Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Ukraina tarafı bu laflarğa daa cevap bermedi.
2020 senesi noyabrniñ 18-nde BM Baş Assambleyasınıñ Komiteti Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvını takbih etken quvetleştirilgen qararnı taqdirledi.
Rey berüvden soñ Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba OSCE ve BM insan aqları missiyasını Rusiye işğal etken Qırımda monitoringni quvetleştirmelerine çağırdı.
Rusiye Tış işler nazirligi qabul etilgen Qırım qararı leyhasınıñ «siyasetniñ tesiri altında qaldı», dep bildirdi. Rusiye nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharova Qırımda halqara missiyalarnı Rusiye şartlarınen qabul etmege azırlar, dep qayd etti.
İyülniñ başında BM insan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bachelet Qırımdaki insan aqları vaziyetine dair maruzanı taqdim etip, yarımadada işkence qullanıla ve söz serbestligi sıñırlanıla, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavininiñ evinde arbiyler altı saat devamında tintüv keçireler.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, Ahtem Çiygoznıñ apayınıñ anası evniñ yanına kelip, qızına keçecek oldı. Lâkin OMON hadimleri buña izin bermediler.
Uquq qoruyıcılar vaziyetni izaatlamaylar.
Ahtem Çiygoznıñ evinde tintüv yanvar 30-da yerli saatke köre saba saat 7-lerde başlandı. Taqiqat tedbirleri Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 212-nci maddesi 1-inci qısmı boyunca cinaiy iş («kütleviy numayışlarnıñ teşkil etilmesi») çerçivesinde keçirile.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiste qaldırdı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.


text:
Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım idaresi, rusiye polisiniñ devriye hızmetiniñ hadimini büyük habar alğanında şeklep, cinaiy davanı açtı. Bu aqta müessiseniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
“Aqmescitte polisniñ devriye hızmetiniñ hadimi, narkotik satmasınen oğraşqan adamnı cezalamaması içün zenginlesmek maqsadınen 70 biñ rublelik habar alğanı tayin etildi”, - denile beyanatta.
Müessiseniñ malümatına köre, Rusiye mahkemesi poliske ev tevfiqini maküm etti. Oña üç yıldan sekiz yılğace apis cezası berile bile. Tevfiq etilgenniñ adı bildirilmey, onıñ tefsirleri yoq.


text:
Muqaddes kitapnıñ ters tarafında neşir sanı – 1899 senesi oktâbr 25-de (Hicriy taqvim boyunca 1317 senesi), «Bağçasarayda İsmail Gasprinskiyniñ «Terciman» gazetasınıñ neşriyatı tarafından neşir etildi» yazısı bar. Kitap 522 saifeden ibaret.
Qırım Müftiyatına Muqaddes kitapnı ediye etken şahıslar adlarını aytmamağa rica etip, kitap Birinci Cian cenki, İnqilâp, Ekinci Cian cenki, qırımtatar halqınıñ sürgünligi, diniy edebiyatnı yasaq etken sovet devrini keçti ve saiplerinen beraber 1990 ss. Vatan – Qırımğa qaytıp keldi. Quran eski olsa da, onıñ metinni oqumaq imkân bar.


text:
Aqmescit – İşğal etilgen Qırım «akimiyeti» ve qırımtatarlar arasındaki kergin munasebetlerge yañı şahıslar qoşuldı. Qırım «parlamenti» vazifesini eda etken «Devlet şurası» soñki toplaşuvında «vitse-spikerni» belgiledi. Bu vazifege Meclisniñ körümli vekillerinden biri Remzi İlyasov keçti. Onıñ namzetini deputatlarnıñ ekseriyeti destekledi. Öz başına tayinlengen Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov yañı muavininiñ peyda oluvını alğışlap, «eyi bir alâmet» olğanını bildirdi, Meclis ise, aksine İlyasovnıñ areketlerini takbih etti.
Kün evelsi, Qırım «parlamentniñ» kün tertibinde. Meclis tarafından belgilenlengen namzet, baş nazir muavini Lenur İslâmovnıñ işten boşatılacağı aqqında mesele kirsetelicegi etrafında öşekler tarqağan edi.
«Muavin» vazifelerinde olğan qırımtatarlar
İslâmovnıñ vazifesinden boşatıluvı aqqında, Soçide mayıs 17 künü Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ şimdiki akimiyetke baqqan qırımtatar eyyeti ile körüşüvinden soñra, söz yürütilip başladı. Eyyet terkibinde devlet hızmetinde bulunğan Lenur İslâmov yoq, amma, Meclis azası Remzi İlyasov buluna edi. Onıñ namzetine 77 deputattan 74 yani aman-aman episi qol tuttı. İslâmovnıñ istifası aqqında mesele asılında baqılmadı.
Şimdiki Qırım «akimiyeti» ve qırımtatarlar arasındaki munasebetlerni közetkenler içün Remzi İlyasovnıñ Qırım parlamentinde vitse-spiker vazifesine tayinlenüvi taacipli bir haber oldı. Faqat, Meclis ve Qurultay azası özü aytqanı kibi, onıñ bu işke kirişkeni aqqında soñki üç ay devamında muzakereler kete edi.
«Biz çoq tüşündik ve bizim soñki laqırdımız mayıs 5 künü Meclisniñ toplaşuvında edi. O vaqıt, mayıs 18-nden soñ, bu vazifege menim namzetim teklif etilecegi aytıldı», – dep, izaatladı Remzi İlyasov.
Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov yañı muavini peyda oluvını alğışlap, tek eyi taraflarını kördi. «Bizni teñqid etmek ya da muhalifette olmaq mümkün, amma iştirak etmemege mümkün degil, çünki bütün halq çekişecek. Onıñ içün qabul etilgen qararnıñ yalıñız eyi alâmetleri bar, birlikte çalışıp başlarmız», – dedi Vladimir Konstantinov.
Meclis «razılıq» bermedi
Meclisniñ resmiy izaatı şu künü aqşam peyda oldı. Bundan evel, Meclisniñ özünde, Remzi İlyasovnı alğışlağan ya da aksine teñqid etken yekâne fikir yoq, dep aytqan ediler. Keçenlerde, o Meclis reisi vazifesine namzetlerniñ biri edi ve saylavlar neticesinde raqibi Refat Çubarovğa yuttırdı, oña 12 ses yetişmedi.
Meclis reisi Refat Çubarov şunı bildirdi: «Bizim şerigimiz biraz aşıqtı. Bugünki şaraitlerimizde milletniñ eñ müim meseleleri çezilmey qalğanda, akimiyetniñ (müel. qaydları) işinde, vitse-spiker vazifesinde bile, bir insannıñ iştiragi iç bir fayda bermez».
Aynı zamanda yañı tayinlengen «vitse-spiker» matbuat vastaları saifelerinde öz planları ile paylaştı: Rusiye Federatsiyası prezidentiniñ sürgün etilgenlerniñ abadanlaştıruvı boyunca bütün emirlerni eda etecegini qayd etti. Remzi İlyasov, hususan, til meselesi ve Qırımdan tış qalğan vatandaşlarnıñ avdeti meselelerini çezmege niyetlendi.


text:
Rosselhoznadzor Qırımğa ukrain mahsulatını oktâbr 1-ne qadar ketirmege yasaq olğanı aqqında bildirdi.
Bunı Rosselhoznadzornıñ matbuat hızmeti bildire.
«2014 senesi oktâbr 1-ne qadar Ukrainanıñ mahsus organınıñ musaadesi olğan ve «Rosselhoznadzor» nezareti altındaki mahsulatınıñ ketirüvi yasaq etile»,– denile beyanatta.
İşbu qararnı hocalıq subyektlerniñ muracaatı ve aşayt malı qıtlığınıñ ögüni almaq içün qabul etildi.
Mında şunı da qayd ettiler ki, ketirilgen mahsulattan yalıñız Qırım ve Aqyar faydalınmalı.


text:
İyül 21-ne «Ukrpoçta» işğal etilgen Qırımda yaşağan Ukraina vatandaşları içün tahminen yüz maaş yiberüvni etti.
Bunı «Ukrpoçta»nıñ matbuat hızmeti bildire.
Müessisede qayd etilgeni kibi, Qırımda yaşağan ukrainlilerge maaş halqara añlaşmalarğa köre tolenile.
«Ukraina vatandaşlarına maaşlarnıñ tölenilüvi Ukraina maaş qanunına köre keiçrile. Yani, «Umummecburiy devlet maaş sigortası aqqında» Ukraina Qanunı, diger uquqiy halqara añlaşmalar aqqında aytıla», – denile beyanatta.
«Ukrpoçta» Qırımğa maaşlarnıñ yiberüvini 2014 senesi iyül 2-de Ukraina nazirler Kabineti tarafından qabul etilgen avalege binayen keçirmege başladı.
Evel qayd olunğanı kibi, maaşnı vaqtınca işğal etilgen territoriyada yaşağan ve Rusiye Federatsiyasınıñ Maaş Fondından para almağan vatandaşlarğa berecekler.
Aynı zamanda, «Krımpoçta»da qıtaiy Ukrainadan para kelüvini tasdiqlamaylar.


text:
«MTS-Ukraina» mobil bağınıñ operatorı yarımadada hızmeti toqtatıla bilecegi aqqında haber ete.
Şirketniñ matbuat hızmeti bunı qırımlı ortaq ve abonentleri ile grivna para birleminde esaplavnı keçirmege imkân olmağanı ile añlata.
Hatırlatamız, yaqında Qırımnıñ haber naziri Dmitriy Polonskiy «MTS-Ukraina» Qırımda ruble ile çalışqanını bildirgen edi.
«Üküm sürgen vaziyet kerginleşmege devam ete, bu ise bağnıñ bozuluvına ve işbu territoriyada hızmetniñ toqtatuvına ketire bile. Al-azırda «MTS-Ukraina» Qırımda keyfiyetli bağ hızmetini saqlamaq içün areket ete», – dep bildire matbuat hızmeti.
Şirket Qırım abonentlerine tehnikiy imkânı olğanı qadar hızmet emtege söz berdi.


text:
► Qazanda tatar tele nıq aqsıy
Türälär tatarça söyläşergä telämäsä häm tatar telendä eş qäğäzläre, elmä taqtalar yazılmasa, mäktäptä tatarça öyränep çıqqan uquçını busağadan urıs moxitı qarşı ala.
Qazan şähärendäge Qurçaq teatrında ayına küp digändä tatar telendä 2-3 spektakl uynala. Tatar yäş tamaşaçılar teatrı citäkçelegennän dä: “Yäşüsmerlär kilmi”,- digän süzlärne işetkälärgä turı kilä. Ber qarağanda, älegä mäktäp häm gimnazialärdä tatar telendä uqıtu üz cayına barğanda, böten uquçılar da tatar telendä bik şäp itep ük söyläşmäsä dä, naçar añlamasqa tieş kebek. Ämma teatrlardağı xäl, uramda aralaşqannarnı tıñlap torsañ, monıñ kiresen küräseñ. Säbäp närsädä soñ?
“Qazan şähäre başlığı İlsur Metşin jurnalistlar tatarça soraw birgändä dä urıs telendä cawap birergä tırışa”,- digän süzlärne işetergä turı kilä. Bügenge köndä Qazan şähäre türäläre arasında, tellärne belügä kilgändä, zur iğtibar tatarğa tügel, ä ingliz telenä birelä. Çit illärgä küp yörgängä häm Tatarstan başqalasınıñ xalıqara çaralar ütkärüenä kilgändä, ansı di kiräk. Ämma tuğan teleñä zıyanğa tügelder, möğäyen.
“Añlap, belep üzem onıtmas öçen tatarça söyläşergä tırışsam da tatarça söyläşüçe keşelär bik az”,- di Tatar kongressınıñ Qazan şurası başlığı Färit Miftaxov. Anıñ äytüençä, başqalada tuğan telne propağandalaw aqsıy. “Härber keşeneñ üzeneñ telen, milläten belüeneñ iñ kiräkle äyber ikänlegen añlatırğa kiräk. Başta şul, qalğanı annan soñ ğına bulırğa tieş”,-di Miftaxov.
Añlatu digännän, küzgä bärelep torğan elmä taqtalarda da şähär xakimiate soñğı waqıtta tatar telen bötenläy onıta başlağan küräseñ. “Respublika oyışmalarınıñ “Ğailä yılı-God semi v Respublike Tatarstan” digän ike teldä matur iğlannarı bar. Ä şähär xaqimiäte nişläpter “God semi” dip kenä çığardı”,-di Tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zaqirov.
Şähär xakimiateneñ tellärne üsterü häm ictimağıy oyışmalar belän uzara bäyläneşlär urnaştıru bülege xezmätkäre Gölnaz İsmäğıyleva, bu xälne iğtibarsızlıq arqasında kitkän xata dip qabul itä. Qazanda tatar teleneñ abruyı citenkerämäwne ul başqada kürä. Mäğärif häm mädäniät ölkäsendäge xezmätkärlärneñ ike: tatar häm urıs tellärendä eş alıp barğannarğa xezmät xaqlarına bulğan östämä- 15 prosentnıñ menä ike yılğa yaqın inde tülänmäwe dä yoğıntısız qalmağan. “Bötenebez beläbez, boyırıqlar, qararlar bötenese dä urıs telendä äzerlänä. Munitsipäl xakimiat oyışmaları arasında xatlar alışqanda tatar telendä yazılğan xat belän aralaşunı kertü ähämiätkä iä bulır ide”,- dip İsmäğıyleva, türälärne bilgele ber sınaw aldına quyarğa kiräklegenä basım yasıy.
Ä menä bu bülek başlığı İrek Arslanov isä, tatar teleneñ abruyın kütärüne tiränräktä kürä. “Bez ägär dä üzebezneñ Qazanıbızda, tatar keşese öçen genä tügel, Tatarstanda yäşi torğan barlıq millätlär öçen dä, üzebezneñ millättä telneñ kiräklegen köndälek eştä tudırmasaq, ciñep çığa almayaçaqbız”,- di Arslanov.
Ber yaqtan tatarça küzgä bärelep torğan iğlannar, elmä taqtalar aqsaw, ikençe yaqtan Tatarstanda ike tellelekne türälär qanun bularaq cirenä citkerep ütämäw üsep kilüçe yäş buınğa üz yoğıntısın yasasa, öçençe yağı da bar ikän. Tatarstan ictimağıy pulatı räise İlgiz Xäyrullinnı tıñlıyq.
“Bötenebez dä Sovet zamanında çit telne öyrändek. İngliz telen häm bütän tellärne. Berebez dä belmädek. Bügenge köndä tatar telen öyrätü metodikası bez ber dä telne öyränmäsen öçen maxsus eşlänmäde mikän? Bez şul yul belän barmıybız mikän xäzer tatar telen öyrätkändä”,- di İlgiz Xäyrullin. Başqa millättän bulğan balalarnı tatar telenä öyrätüçe uqıtuçılar äytüençä, alar barsın da cirenä citkerep eşli. Ämma mäktäptän uramğa atlawğa uq uquçılarnı urıs dönyası qarşı ala. Köndälek tormışta qullanışı bulmağaç, näticäse dä yuq.
Kongressnıñ Qazan şähäre şurası da bügenge köndä alar aldında torğan iñ zur ähämiätkä iä mäsälälärneñ berse itep mäktäplärdä tatar telen uqıtunı kürä. Şuña kürä Qazandağı tatar tele uqıtuçıların rayonnarda cıyıp söyläşergä isäpläre. “Mäğärif bülegennän keşelär bulıp, andağı problemalarnı niçek çişü turında söyläşergä kiräk. Qıçqırıp qına tormış barmıy. Ul problemalarnı belgännär belän niçek itep döres itep eşläw öçen şundıy keşelärne cıyası kilä”,-di Färit Miftaxov.
Bu könnärdä Qazanda “Min tatarça söyläşäm” digän çara uza. Ul ike ay däwam itep 26 äpreldä tögällänäçäk. Anı oyıştıruçılar bıyıl kibetlärgä kerep tatarça belüçeläre häm belmäwçeläre bulğan säwdä noqtaların açıqlayaçaq. Mondıy çaralar bilgele ber waqıt aralığında ğına bulmıyça, daimi eş barsa, tatar teleneñ abruyına yoğıntısı zurraq bulır ide, möğäyen.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Baltaçta awıl belän awıl “suğışa”
Baltaç rayonı külämendä iñ köçle awılnı açıqlaw yarışı bıyılnıñ ğıynwar ayında başlanğan häm dekäberdä genä tögällänäçäk.
Älege bäygegä cır-biyü, citeştergän towarıñnı kürsätü, satu belän bergä tatarça köräş, voleybol, tennis, qul köräşe kebek yarışlarda kertelgän. Här awıl komandasında iñ kimendä 35 keşe bulırğa tiyeş. Bäygeneñ berençe öleşe ike törkemgä bülenep, Çepyä häm Baltaç zonalarında ütä. Azatlıq xäbärçesenä Çepyä urta mäktäbendä uzğan bäygedä bulıp, anıñ eçtälege belän yaqınnanraq tanıştı. Mondıy bäyge Tatarstan rayonnarı arasında berençe tapqır oyıştırılğan ikän. Şuşı yarışlar xaqında Çepyä urta mäktäbe direktorı Säydäş Nurmiev belän söyläştek. Äñgämä barışında bay tarixlı Çepyä mäktäbe xaqında da mäglümätlär alındı:
“Awılda qış köne eş azaya. Şunı isäpkä alıp rayon xäkimiäte polojenie eşläde. Anıñ buyınça här kümäk xucalıq, oyışma sänğät programması äzerli, yärminkä oyıştıra. Şunnan soñ awıl yäşläre arasında yarışlar kitä. Bu çaranı respublikada berençe dip äytergä bula. Çepyä mäktäbe üzençälekle. Monda tatarlar, urıslar, udmurtlar häm marilar uqıy. Alarnıñ barısın da sportqa tartabız.”
Uzğan şimbädä Çepyäda Subaş häm Qunır awılı yäşläre köç sınaştı. Subaş awılı Mari İle respublikası belän yänäşä bulsa, Qunır awılınıñ tege yağında Kirov ölkäse. Bügenge wäzğeyättä awıllarda yäşlär kimi, eşlärgä keşe bulmayaçaq digän süzlärne Baltaç rayonında da işetergä turı kilde. Xäl şulay tora ikän, yäşlärne bäygegä tuplaw qıyın bulmıyaçaqmı? Bu sorawğa Qunır häm Subaş awılları cirlekläre başlıqları Eduard Kamalov häm Xälil Ğıylmullin cawap birdelär:
“Yäşlär teläp kildelär. Bu eşne cirlek, kümäk xucalıq, yäşlär liderları başlap yöri. Töp mäsälä - yäşlärneñ buş waqıtın cälep itü”.
Şuşı söyläşüdän soñ köräşçelärdän ber yañalıq işettergä turı kilde, bäygedä qatnaşuçı härkemgä kümäk xucalıq 100-200 sum aqça birgän. Monısı qızıqsındıru çarası bulıp tora. Rayon buyınça ciñüçelär dekäber ayında bilgele bula häm Baltaç xäkimiäte diplomnar belän bergä alarğa aqçalata büläk tapşıraçaq.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Aq bars”nıñ çirattağı köndäşe kem bulır?
16 martta “Aq bars” Mäskäwneñ “SSKA” qomandasın 3:2 isäbe belän ciñde. Çirattağı köndäşe kem bulır?
Rusiä xoqkey çempionatında boz östendäge köräş belän berrättän canatarlar arasındağı qarşılıq, köndäşlek artqannan-arta bara di, här uyınnı küzätep baruçı Qazan yegete İrek Ğäripov. Mäsälän Qazanda uzğan 16 marttağı uyında “SSKA” qomandasınıñ canatarların “Tatneft – Arena” sarayına bayraqlarsız ğına, sanap-qarap kertälär. Çönki aña qädär “Aq bars” canatarlarına “SSKA” yaqlılar Mäskäwdä şundıy uq çikläw quyğan bulğannar.
Päräwezdäge canatarlıqqa kilgändä, “Aq bars” häm “Salawat Yulayıv” qomandalarınıñ räsmi internet bitlärendäge fikerlärne qarasaq, här yaq üzen çempion itep kürä, maqtıy, ciñülär teli.
“Tatarstan yäşläre” gazetasınıñ sport xäbärçese Almaz Gafiatov aldağı yıllardağı uyında bulğan canatarlar qarşılıqların iskä aldı, häm ägär “Aq bars” “Salawat Yulayıv” belän uynıy qalsa, boz saraylarındağı xalıq arasında “şaw-şu” buluı mömkin di:
“ Uzğan yılnı “Metallurg” belän bulğan ide ul qarşılıq, taqtalarğa säyäsi şiğärlär yazıp çıqtılar. Tatarlarğa qarşı da süzlär buldı. Bıyıl älegä tınıç, waqıt kürsäter. Ägär “bars”lar Ufa qomandası belän oçraşsa, bu tınıçlıq bozılırğa da mömkin. ”
İşetüegezçä Almaz “Aq bars” finalda “Salawat Yulayıv” belän uynamas mikän dip farazlıy.
İrek Ğäripov “bars” “Dinamo” belän oçraşır di:
“ 1998 yıllardağı kebek “Aq bars” – “Dinamo” finalda bulır dip kötelä. Beznekelär çempionlıqnı kire qaytarırlar kebek”
Tatarstanda bilgele sport jurnalistı Radik Sabirov boz köräşendä Ufa qomandası çempion qalaçaq digän farazlarğa qarşı çığıp, mondıy fiker citkerde:
“Salawat Yulayıv”nı barsıda çempion qalaçaq dip aldan qıçqırdı, läkin min üzem şiklänäm. Çönki alarnıñ trenirları urta qullı ğına äydaman. Biläletdinov kebek zur ciñülärgä ireşkän keşe tügel. Anıñ qomandaları pley-offta ottıralar ide. “SSKA”nı Mäskäw türäläre kütärergä teliäçäklär, läkin miña qalsa alar äle altın medäl öçen köräşerlek däräcädä tügel.”
“Aq bars”larnıñ Qazanda uynağan här uyınnarında Tatarstan prezidentı qatnaşa. “SSKA” belän uzğan uyında da ul qul bolğap “bars”larğa uñışlar teläde. 16 martta “Tatneft-Arena” boz sarayında qatnaşuçı tamaşaçılarnıñ sanı da 9 meñnän artıp kitä.
Bu könnärdä “Aq bars”nıñ yal waqıtları, aldağı uyınnarğa sişämbe äzerlänä başlıyaçaqlar. “Bars” nıñ çirattağı uyında kem belän uynawın “Dinamo - Metallurg”, “SKA - Loqomotiv” qomandaları arasındağı köräş näticäse bilgeliaçäk. Mäsälän “Dinamo” ottırsa “Aq bars” “Salawat Yulayıv” belän oçraşaçaq ikän.
“


text:
Ştab hadimleri Azatlıq Radiosına çarşenbe künü aqşam bergen malümatqa köre, Svetlana Yereşçenko ştabqa aprel 28-de jurnalist kibi degil de, Qırım qaçağı kibi muracaat etti: o, şahsiy müessiseni yañıdan qayd etmege ve «PrivatBank» kartınıñ keri işletmesini istedi. Ştab bildire ki, şahsiy müessiseni yañıdan qayd etmege oña yardım ettiler, bank kartınen bağlı problemler de çezileyata.
Hadimlerniñ aytqanına köre, çarşenbe künü Svetlana Yereşçenko ştabğa kelip, Qırımdan köçip kelgen adamlarnıñ problemlerinen oğraşmağa yardım etecegini bildirdi ve vazife aldı. Ştab hadimi odanı terk etkende, Yereşçenko fotoapparatnı çıqarıp, bina ve vesiqalarnı çıqarıp başladı.
Ştabnıñ malümatına köre, Yereşçenko jurnalist olğanını aytmadı ve şeadetnamesini köstermedi, soñra ştab hadimi fotoapparatını alıp, ştabta çıqarılğan fotoresimlerni sildi.
Ştabta foto ve video çıqarmaq yasaq etile eken.
Vaqia şaatı olğan milliy imaye ştabı matbuat hızmetiniñ reberi Yekaterina Leonova bu zıddiyetni böyle izaatlay: «Memuriy binalarda reberlikniñ resmiy daveti olmasa, foto ya da video çıqarmaq yasaqtır. Müim bir vaqia ya da körüşüv osla, kütleviy haber vastaları bile 10-30 daqqa ögüne tenbiyelep keleler. Men bu qadınnı bir qaç kere ştabta körgen edim, o, diqqatnı celp etmey edi. Lâkin bugün o, özüni jurnalist kibi degil de, provokator olaraq alıp bardı».
Çarşenbe künü Qırım.Aqiqat mühbiri Svetlana Yereşçenko Dnepropetrovskqa kelip, qırımlılarnıñ yerleştirüvi boyunca ştabnıñ areketi ile tanış olmağa istedi.
Yereşçenkonıñ aytqanına köre, o, qırımlılarğa yardım ştabına kelip, sofrada aş payı ile olğan bir qaç torbaçıqnı taptı. Jurnalist olarnı fotoğa çıqardı. Faqat bunı qomşu kabinette bulunğan belgisiz adam kördi. O, kabinetten çıqıp, ştabnıñ binasında foto çıqarmağa yasaq olğanını aytır eken, jurnalistke atıldı.
O, özüni ştab yolbaşçısınıñ muavini olaraq tanıttı. Erkek jurnalistten fotoapparatnı küç ile çekip, öz kabinetine alıp ketti. Soñra milis hadimlerini çağırdı.