text:
... başqaruçılar arasında Başqortostan wäkilläre dä laureat isemenä layıq buldı…
... başqaruçılar arasında Başqortostan wäkilläre dä laureat isemenä layıq buldı…
Aydar Galimov Zöfär Xäyretdinov köyenä yazılğan «Sinnän başqa» digän şayan cır täkdim itä. Häm uzğan gala-konserttağı ber şayan mizgelne iskä ala. Älfiä Avzalova cırlağannan soñ aña Tatarstan Prezidentı säxnägä çığıp, çäçäk bäyläme büläk itä. Şunnan soñ alıp baruçı şayarıp, Flera Söläymanova da äybät cırladı, aña da çäçäklär birergä kiräk ide, dip äytälär. Şunnan soñ imeş, Mintimer Şäymiev Flera Söläymanovanı ezlärgä quşa. Berniqadär waqıttan anı ezläp tabıp, säxnägä bastırıp çığaralar. Şunda alıp baruçı Almaz Xämzin Prezident äytkäç, bez teläsä nindi qıznı tabıp kiteräbez, dip şayarta.
Gala-konsertnıñ bıyıl da şundıy qızıqlı mizgelläre şaqtıy buldı. Salawat Fätxetdinovnıñ saqal-mıyıq üsterep, qara küzlek kiep, tanımaslıq qıyäfättä säxnägä çığuı ni tora. Ul säxnä artındağı ığı-zığı, «Tatar radiosı»nıñ turıdan-turı reportaj alıp barumı, säxnädän çığıp kilüçe başqaruçılarnı häm avtorlarnı qultıqlap alıp, kontraktlar tözergä, dimläwme, mäzäklär söyläp torumı — barısında kürergä bula ide.


c: text/html

text:
Şäymiev sänğätkärlär belän oçraştı
Sişämbe könne Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev ädäbiät häm sänğät eşlekleläre, icadi berlek citäkçeläre belän kiñäşmä ütkärde. Qazan Kremlendä siräk bula torğan icat keşeläre bu oçraşunı uzğan yıl yomğaqları häm Tatarstan Prezidentınıñ kiläse şimbädä bulaçaq 70 yäşlek yubileyğa bäyle dip faraz ittelär. Alar Mintimer Şäymievnı qotlarğa äzerlänep kilsälär dä, bu oçraşuda alarğa mondıy forsat tumadı.
Qazan Kirmänendä kürenekle yazuçılar, kompozitorlar, rässamnar, rejisserlar häm mädäniät xezmätkärläre ara-tirä bulğalasalar da, barsı ber-yulı kümäkläşep Prezident belän söyläşü siräk ütkärelä. Elekke gubernator sarayı, Tatarstan Prezidentı standartı quyılğan borınğı binanıñ ikençe qatında 60 lap keşe sıyışlı keçe zal tup-tulı ide. Ataqlı säğät metrlarnıñ isemnäre öställärgä aldan yazıp quyılğan ide. Jurnalistlardan iñ olı teleradiokompaniä citäkçeläre, şulay uq Tatarstan, Söyembikä, Qazan häm Qazan utları jurnalları baş möxärrirläre çaqırılğan ide. Mintimer Şäymiev oçraşuda uzğan ädäbiät häm sänğät yılnı yomğaq yasarğa häm kiläçäktä niçek yäşäw, iñ aktual' mäsälärne xäl itü turında fiker alışırğa täqdim itte.
Tatarstan Prezidentı üzeneñ kereş süzendä mädäniätneñ cämgıyättäge role, bügenge qatlawlı tormışta ruxi qimmätlärne saqlaw häm Tatarstannıñ ğämälläre turında şaqtıy qızıqlı fikerlär äytte. Prezidentnıñ yaqınlaşıp kilüçe yubileyı, qotlawlar turında ni dä bulsa äytergä bernindi urın qalmadı. Kiñäşmä barışında Aydar Fayzraxmanov forsattan faydalanıp, prezidentnı qotlarğa, nindider icadi büläk tapşırırğa tırışqaç, prezident anı bülderep süzne başqa keşegä birde. Qısqası, oçraşuda eşlekle häm konkret fikerlär yañğıradı. Ul ike teldä barsa da, çığışlarnıñ kübese rusça yasaldı. Tatarça çığışlarnıñ rusçağa tärcemäse qolaqçıqlar aşa tıñlarğa mömkin ide.
Premyer ministr urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Väliev üzeneñ zur ğına xisap çığışın bolay dip başladı.
“Bügenge oçraşu küptän kötelgän, tansıq oçraşu. Sänğät keşelären, icatçılarnı xalıq ruxi hmi intellektual' xakimiät bularaq qabul itä. Uzğan yıl başında “Qazan utları” jurnalında” Rawil Fäyzullinnıñ Mintimer Şäymiev belän aktual' interv'yu basılıp çıqqan ide. Anda quyılğan burıçlarnı ütäw eşendä eş däwam itä. Min bügenge oçraşunı da üzençälekle ber kiñäşmä räweşendä uzsın ide dip äytäsem kilä.”
Bu çığışta mädäniät häm sänğät yılındağı çaralarnı sanawdan bigräk, anı ütkärüdä qatnaşqan oyışmalarğa häm şäxeslärgä räxmät äytelde. Häm kiläçäktä xäl itelergä tieşle problemalar taswirlandı.
Fiker alışunı yazular berlege räise İlfaq İbrahimov başlap cibärde.
“Bügenge köndä barlıq icatçılarıbız da, şul isäptän yazuçılarıbıznıñ yäşäw, toraq şartların yaxşırtu, meditsina xezmätlären kürsätü, ölkännärebezneñ ğailälärendäge äxlaqi-psixologik möxit mäsäläre qalqıp çıqtı. İcat keşeläreneñ yäşäw-könküreş şartları buyınça sotsial' yaqlaw ministrlığı häm mädäniät ministrlığınıñ berdäm täqdimnär äzerläp, xökümätebez tarafınnan östämä çaralar küreler dip ışanabız”.”
Prezident Mintimer Şäymiev zıyalılar quyğan qayber mäsälärgä şunda uq cawap ta birde. Küp kenä moxtac zıyalılarğa ipoteka aşa häm başqa yullar belän dä fatirlar birelgän. Fatir sorawçılarnıñ 70 protsentı üzlärenä tügel, ä üsep kilgän balalarınıñ yäşäw şartların yaxşırtu öçen xästärlilär ikän. Tatarstan Prezidentı tübän eş xaqlı, fatirsız mädäniät xezmätkärlärenä yärdäm itärgä wäğdä birde.
Fiker alışularda şulay uq Aleksandr Slavutskiy, Anatoliy Şutikov, Zilä Sonğatullina, Rawil Fäzullin häm başqa qatnaştı.
Däwlät däräcäsendäge citdi programmalar belän bergä icadi häm äxlaqi mäs'älär dä tikşerelde. Tatar cırın tieşençä sıyfatlı başqarunı tikşerep toru turında fiker yañğırağaç Mintimer Şäymiev yäşlärneñ üzlärençä, zamança cırlawın häm biüen dä iskä alıp, härwaqıt tıyıp toru mömkin tügellegen äytte.
“Zaman taläbe dip sanıy min anı, sin bolay cırlama, bolay cırla dip äytep yörep bulmıy inde. Alardan başqa tatar estradası üsmäyäçäk. Anı bit gel Ğäliäbanunı ğına cırlasaq närsä bula inde, ul äybät cır. Ämma aña diskotekalarda biep bulmıy. Taläplär üzgärep tora. Menä şuşı küp törlelektä tatarça cırlarnıñ buluına şatlanırğa kiräk. ”
3 säğätkä suzılğan bu oçraşuda kiläçäkkä bik küp plannar, täqdimnär işetelde. Qazan üzägendäge Mullanur Vaxitov häykälen başqa urınğa küçerelep, Nekrosov häm Butlerov uramnarı kiseleşendä zamança kitapxanä tözeläçäge turında xäbär berençe tapqır iğlan itelde. Bu kiñäşmä törle millättän bulğan icat ädipläreneñ küñelen kütärep cibärde. Yaña yılda häm aldağı yıllarda mädäniätkä häm säğätkä iğtibar kimemi, ä kiresenä arta bara digän fiker belän taraldı Tatarstan sänğät'kärläre.
Gölnaz Şäyxetdin

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Liberiä prezidentı Charles Taylor xakimiätne urınbasarı Moses Blahğa tapşırdı
AUDİO: Prezidentlıqnıñ Taylordan vitse prezidentqa küçüe möhim waqıyğa. Bu tantana Liberiädä ber çornıñ tämamlanuın bilgeli. Bez bügennän Liberiädä suğış tämamlanır dip ömetlänäbez .
Bu çara waqıtında iminlek saqlaw öçen prezident utırmasın Nigeriä häm Könyaq Afrika ğäskärläre çolğap aldı. Taylor AQŞ basımı astında xakimiättän kitärgä mäcbür buluın belderde häm üzen qorban täkäse itep kürsätte. Waşington Liberiädä watandaşlar suğışın tuqtatu öçen qat-qat Taylornı Liberiädän kitärgä çaqırğan ide. Kürşe Sierra Leoneda urnaşqan BMO mäxkamäse Taylornı suğış cinayätläre öçen xökem itärgä teli. Taylor Nigeriägä sıyınır dip kötelä.


text:
Çallıda Rafis Kaşapov öleşçä ciñü yawlıy
2003 yılnıñ 9 martında Çallı TİÜe räise R. Kaşapovqa qarata cinayät eşe açıla. 26 martta anı qulğa alalar häm izolyatorğa yabalar. Annan, qarşılıq kürsätügä qaramastan, Qazanğa psixbol'nitsağa cibärälär. 2 ay däwamında şunda totıla. Rafis Kaşapov 2003-2004 nçe yıllarda berniçä tapqır törmägä yabılıp, mäxkämä qararı belän şulay uq berniçä tapqır azat itelä. Törmädä, psixik bol'nitsada kürgän ğazapların isenä alıp, Kaşapov, Rusiä finans ministrlığı qarşındağı federal' kaznaçılıkıñ baş idäräsen mäxkämägä birde. 16Hчы aprel'dä - mäxkämä, Çallıda, Mörşidä Xäsänova qazıylığında ütte. Mäxkämägä jurnalistlardan ber keşe dä kertelmäde. Şulay da, irtänge säğät 10дa başlanıp, töşke 12 dä tämamlanğan mäxkämä qararı şunduq küplärgä mäglüm buldı. Cawap totuçı yaq - Rusiä qaznaçılığınıñ baş idäräse şiqayät birüçe Rafis Kaşapovqa ruxi zıyan öçen 200 meñ sum tülärgä tieş. Kaşapov üze ruxi zıyannı 3 mln. sum belän bäyälägän ide. Mäxkämä tämamlanğaç, "Azatlıq" xäbärçese Rafis äfändegä berniçä soraw belän möräcäğät itte. Berençe soraw - mäxkämägä birüneñ säbäpläre, tarixı xaqında ide:
- Cinayät eşe açıluğa 2002 nçe yılnıñ 29 nçı mayında Çallı TİÜe ştabına höcüm yasalıp, minem qıynalu säbäpçe buldı. Qulğa alınıp törmädä bulu mine bik kiräkle bulğan däwalanudan mäxrüm itte. Qazandağı psixik bol'nitsada da däwalanu bulmadı. Monısı - mäsxäräläw buldı.
Çit illärdä, Amerikada, Awropada şundıy xoquq bozular bulsa, 3 mln.sum ğına tügel, 3 mln. dollar tülärgä yasarlar ide, dip, mäxkämä barışında da äyttem. 200 meñ sumğa rizasızlığımnı belderdem. Alğa taba da mäxkämä yullarınnan tuqtamabız, eşne ciñügä qädär alıp baraçaqbız."
Şulay itep, 200 meñne tülätü turında qarar bar. Qararnı cawap totuçı yaq appelyatsiägä birergä xoquqlı. Şul uq waqıtta Kaşapov yağı da 200 meñ sumnan riza bulmıyça, yuğarıraq mäxkämägä möräcäğät itä ala.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Bu arada federal' xaqimiät
Bu arada federal' xaqimiät tä, respubliqa citäkçeläre dä cämäğätçelek turında yış iskä alalar. Mäğlüm ki, küptän tügel Tatarstan buença Baş federal' inspektor apparatı qarşında «İctimağıy palata» tözelde. Cämäğätçelek öçen köräştä Qazan xaqimiäte dä çittä qalırğa cıenmıy, dilär. Yaqın arada şundıy uq palata başqalabızda da oeştıralaçaq. Mäskäwdä ütkän «Grajdannar forumın» da iskä töşersäk, ber zur söal' tua? Nişläp äle ul vlaç kinät därräw qubıp, cämäğätçelek turında qayğırta başladı? Xäer, bu sorawğa cawap ta cide yozaqlı ärcägä biklänmägän. Bezneñ cirlektä ğadi xalıqnı, cämäğätçelekne saylawlar aldınnan iskä töşerü ğadäte yäşäp kilä. Beraz ğına alğa qarap fiker yörtsäk, Rossiä prezidentın saylawlarğa ällä ni küp waqıt qalmawın küräbez. Tatarstanda kiläse yazğa berençe sıerçıqlar kilgän çaqta yaña saylawlar uzarğa mömkin dilär, respublikanıñ Yaña Konstitutsiäsen dä xalıq belän kiñäşmiçä qabul itü dä döres bulmas ide.


text:
Omski möxtäriäte binasız qala
Küptän tügel Omskinıñ şähär xakimiätendä “İke vlast' söyläşüe” digän isem astında mer qarşındağı kollegiäneñ çirattağı utırışı bulıp uzdı. Anda yäş buınnı tärbiäläwdä şähär xakimiäteneñ häm ictimaği oyışmalarnıñ role digän soraw kön qadağında buldı, dini häm milli-mädäni oyışmalarnıñ köçläre dä berläşterelep şul yünäleştä alıp barılırğa tieş digän fiker belderelde, tatarlar öçen çeterekle soraw - ölkä tatar milli-mädäni möxtäriäte urnaşqan binanı arendalau mäs’äläse dä quzğatıldı.
Şähärneñ küçemsez milek departamentı direktorı Yuri Gamburg, tatar möxtäriäteneñ arenda häm kommunal'-toraq xezmäte bäyälären waqıtında tülämäwe turında bäyän itte. Arendağa alğannan birle möxtäriät binanı tözekläşländerü östendä eşlämäde, şul säbäple bina tawşalğan xälgä kilde dip tä östäde. Näticädä, kollegiä utırışında 2006-nçı yılğa arenda kileşüen tözemäskä digän qarar qabul itelde. İrtägesen älege qarar yazma räweştä tatar möxtäriätenä citkerelde. Mondıy qatğıy färmannı qulına alğannan soñ, möxtäriät citäkçese Xäkim Sadıykov aşığıç räweştä idärä äğzaların häm tatar xäräkäte aktivistların çirattan tış utırışqa cıydı häm möxtäriätneñ binadan quılıp çığarılu aldında toruı turında belderde. Tatar oyışmaları aktivistları törle fikerlär belderep, qızu söyläşü alıp barsalar da, problemanı xäl itärlek yul taba almadılar.
Çarasızlıqtan aptırağan Xäkim Sadıykov, binanı yuğaltqan oçraqta, milli eştän kitäçäge häm üzeneñ hönäri eşläre belän genä şöğellänäçäge turında belderde.
Aktivistlar, binanıñ bulu-bulmawına qaramastan, tatar xalqı öçen eşlärebezne däwam itäçäkbez, didelär, häm tağı ber märtäbä xat belän gubernatorğa möräcäğät itep qararğa digän fikergä kildelär.
Dörestän dä, Omskinıñ tatar oyışmalarınıñ eşçänlege tuqtalıp tormıy. Bu könnärdä xatın-qızlar bäyräme uñayınnan küptörle çaralar bulıp uzdı. “Umırzaya” ansambleneñ konsert-kiçäse, “Fäniä” yäşlär studiäseneñ, “Tanışu” klubınıñ yal kiçäläre xatın-qızlar könenä bağışlap ütkärelde. Östäp şunı da äytergä kiräk, “Umırzaya” ansamble konsertı barışında, kollektivta 17 yıl buyınça armıy-talmıy eşläp kilüçe bayançı Näğim Möxamadullinğa Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetınıñ räxmät xatı tapşırıldı. Şundıy uq räxmät xatlarınıñ Omskinıñ 1-nçe pedagogiä kölläteneñ tatar tele uqıtuçısı Gölsinä Axmerovağa häm Ülänkül awılı “Naza” ansamble bayançısı Ämir Säfarmetovqa buluı turında belderelde.Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Ğiraqnıñ yaña xökümäte BMO fatixasın aldı, ildäge ğisyannı tuqtata alırmı?
Berläşkän Millätlär İminlek Şirası bertawıştan Ğiraq turında yaña qarar qabul itte. Bu dokument nigezendä yünneñ 30-nda Ğiraqtağı xakimiät ilneñ yaña xökümätenä tapşırıla. Şuşı täräqqiät Ğiraqtağı baş kütärülärne tuqtata alırmı - töp soraw xäzer şul.
Audio (Daniel Neep)
"Yaqın arada ğına ällä ni üzgäreş bulmas kebek. Berläşkän Millätlär qararına bez artıq zur iğtibar biräbez, ä Ğiraqnıñ üzendä ul närsä añlata? BMO Ğiraqlılar öçen zamanında çikläwlär kertkän oyışma bulıp tora. Ğiraqlılarnıñ kübese öçen möstäqillek töp mäsälä tügel. Çın ışanıçnı yaña xäkümät barı tik üzeneñ eşçänlege belän qazana ala."
Daniel Neep yünneñ 30na qädär baş kütärülärneñ kimüenä ömetlänmi. Ä menä yünneñ 30-nnan soñ yaña xökümätneñ üz säyäsäten qoru forsatı bulaçaq. Bu säyäsät amerikannardan ayırmalı bularaq, köçkä tügel, urtaq tel tabuğa nigezlängän bulırğa tieş, di Daniel Neep:
Audio (Daniel Neep)
"Minemçä, yaña xökümät ğisyançılar belän başqaça eş itäçäk. Äytik, Fallucada amerikannar kebek köç qullanu urınına ul cirle citäkçelär belän urtaq tel tabarğa tırışır ide. Cirle citäkçelärne çitkä qağu urınına, alarnı yaraqlaştıru ğıraqlılar öçen qulayraq alım."
Yaña xökümätneñ ni däräcädä möstäqil säyäsät alıp bara alaçağı älegä tögäl mäglüm tügel. Yaña qarar nigezendä koalitsiä köçläre Ğiratqa 2005neñ axırına qädär qala ala. Şul waqıt eçendä yaña xökümät alar belän xezmättäşleki itep, üz buınnarın nığıtıp beterergä tieş.
İkençe belgeç, Ammanda urnaşqan Xalıqara Krizis törkeme wäkile Yost Hilterman fikerençä, Ğiraqtağı baş kütärüçelär xalıqtağı näfrät xislären qullana, şuña kürä köç qullanularnı kimetü öçen xalıqnıñ yäşäw şartların yaxşırtırğa kiräk:
Audio (Yost Hilterman)
"Baş kütärülärne kimetü öçen xalıqnıñ yäşäw şartların kisken üzgärtergä kiräk, eşsezlek, tärtip, iminlek mäsälälären xäl itergä. Xalıq xökümät üzgärüneñ faydasın kürergä tieş."
Hilterman süzlärençä, aldağı aylarda Ğiraqta räsmilärgä qarşı xöcümnär, neft ütkärgeçlären şartlatu kebek ğämällär däwam itäçäk. Xalqınıñ ışanıçın New Yorkta qabul itelgän qararlar tügel, ä ilneñ üzendäge üzgäreşlär bilgeli. Ğisyançılar monı yaxşı añlıy.
Ali Gilmi, Praga


text:
Türkçe Türkiye, Kıbrıs, Irak, Balkanlar, Orta Asya ve Orta Avrupa ülkeleri başta olmak üzere geniş bir coğrafyada konuşulmaktadır. Ayrıca bu dil, Türkiye Cumhuriyeti, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Kıbrıs Cumhuriyeti’nin resmî; Romanya, Makedonya, Kosova ve Irak’ın ise tanınmış bölgesel dilidir. Balkanlarda konuşulur. Bunun aynı öbekte (Oğuz Öbeğinde) bulunan Azerbaycanca ve Türkmence, İran, Güney Azerbaycan, Azerbaycan, Afganistan, Gürcistan ve Türkmenistan’da konuşulur. Türkçe birçok diyalekte sahip bir dildir.almanca cümle çeviri türkçe, almanca türkçe, almanca türkçe çeviri, almanca türkçe cümle çevirisi, almanca türkçe metin çevirisi, almanca türkçe metin çevirme, almanca türkçe sözlük, almanca türkçe sözlük cümle, almanca ve türkçe, almancadan türkçeye, almancadan türkçeye cümle çevirisi, almancadan türkçeye metin çeviri, almancadan türkçeye metin çevirisi, almancadan türkceye cümle ceviri, almancadan türkceye cevir, almancayı türkçeye çevirmek, almancayı türkçeye cevir, almanya çeviri, çeviri türkçe almanca, türkçe almanca cümle çeviri, türkçeyi almancaya çevir, türkce almanca cümle çevirisi
almancadan türkceye cümle ceviriTag Archives
Almancadan Türkçeye Çeviri
almanca cümle çeviri türkçe, almanca türkçe, almanca türkçe çeviri, almanca türkçe cümle çevirisi, almanca türkçe metin çevirisi, almanca türkçe metin çevirme, almanca türkçe sözlük, almanca türkçe sözlük cümle, almanca ve türkçe, almancadan türkçeye, almancadan türkçeye cümle çevirisi, almancadan türkçeye metin çeviri, almancadan türkçeye metin çevirisi, almancadan türkceye cümle ceviri, almancadan türkceye cevir, almancayı türkçeye çevirmek, almancayı türkçeye cevir, almanya çeviri, çeviri türkçe almanca, türkçe almanca cümle çeviri, türkçeyi almancaya çevir, türkce almanca cümle çevirisi
Almancadan Arapçaya Çeviri
Tags: alman türkce ceviri, almanca arapça, almanca arapça çeviri, almanca arapça cümle çevirisi, almanca arapça metin çevirisi, almanca arapça metin çevirme, almanca arapça sözlük, almanca arapça sözlük cümle, almanca cümle çeviri arapça, almanca ve arapça, almancadan arapçaya, almancadan arapçaya cümle çevirisi, almancadan arapçaya metin çeviri, almancadan arapçaya metin çevirisi, almancadan türkceye cümle ceviri, almancadan türkceye cevir, almancaya çevir, almancayı arapçaya çevirmek, almancayı arapçaya cevir, almanya çeviri, arapça almanca cümle çeviri, arapçayi almancaya çevir, çeviri arapça almanca, türkce almanca cümle çevirisi
alman türkce ceviri, almanca arapça, almanca arapça çeviri, almanca arapça cümle çevirisi, almanca arapça metin çevirisi, almanca arapça metin çevirme, almanca arapça sözlük, almanca arapça sözlük cümle, almanca cümle çeviri arapça, almanca ve arapça, almancadan arapçaya, almancadan arapçaya cümle çevirisi, almancadan arapçaya metin çeviri, almancadan arapçaya metin çevirisi, almancadan türkceye cümle ceviri, almancadan türkceye cevir, almancaya çevir, almancayı arapçaya çevirmek, almancayı arapçaya cevir, almanya çeviri, arapça almanca cümle çeviri, arapçayi almancaya çevir, çeviri arapça almanca, türkce almanca cümle çevirisi


text:
Ğiraq: Basradağı xärbi çara kierenkelekne arttıra
Ğiraqnıñ könyaq Basra şähärendä Ğiraq köçläre belän şiğiy ruxani Moqtada äs Sadrnıñ tarafdarı - şiğiy suğışçılar arasındağı bäreleşlärdä 40 keşeneñ ülüe, 200 dän artıq keşenen isä yaralanuı xäbär itelä.
Ğiraq xarbiläre, ilnen könyağındağı neft satu öçen qulannılğan möhim portın şiğiy suğışçılardan arındıru öçen basrada Mähdi armiäsenä qarşı bulğan xärbi çaranı bügen arttırdı.
Ğiraq premyer ministrı Nuri äl Maliki bu operasiäne üze citäkle. Operasiä maqsatı premyer süzlärençä: “şähärdäne cinäyäyätçe häm terrorçılardan arındıru. Şul isäptän premyer bügen suğışçılarğa qoralların taşlar öçen 72 säğat möddät birde.
Läkin Malikineñ bu qararı zarar kiterergä dä mömkin. Azatlıqnıñ Ğiraq belgeçe Sumedha Senanayake, “Ğiraq xärbiyenen, Basra şähärendä yaxşı oyışqan Mähdi armiäsen çığarırğa köçe citär citüen läkin xata belän bu eş kilep çıqmasa ul çağında bu xäräkät Maliki häm Bäğdäd xökümätenä ziyan kiteräçäk” di.
Şul uq waqıtta Moqtada äsSadırnıñ 7 ay däwam itkän tınıçlıq kileşüen dä bozuı ixtimal. Ägär dä kileşü bozıla ikän, bu tınıçlıqqa ziyan kitärçäk. Çönki äsSadr tarafdarları Amerikan xärbiyeneñ Ğiraqta mäzhäp-ara bäreleşlärne tuqtatuda häm ğisyançılarnı bastıru eşendä küpmeder öleş kirtä ide.
Basrada waqıyğalar qıza barğanda, äsSadır watandaşlarnı, uram cıyınnarı uzdırırğa çaqıruı xäbär itelä. ÄsSadırçılar xäräkäteneñ säyäsi şura başlığı Liwa Smaism kiçä soñgı xäbärlär turında radiobızğa bolay äytte:
“Bu ğamäl kontitusiä häm demokratiägä qarşı kilmi, protset çarası ütkärü konstitusiädä urnı bar. Bu tärtipkä buysınıp başqarılaçaq bu çara. Älegä anıñ teläkdäşlek beldergän keşelär tarafınnañ başqarıluı yaxşı ber yünäleş. Cirle şäyexlär, Sadr binası aldında cıyıldı. Bu ğisyançı ber suğışu tügel ä tınıç uram cıyını gına ide.”
Amerika qoşma ştatları, Malikineñ Basra çarasın arttıruına tänqit belderä.
Bu yulı Aq yort süzçese Dana Perino, Bäğdäd belän AQŞ säyäseten ayırırğa tırışuı küzätelde. Ul, “ bu çara Ğiraq tarafınnan citäklänä häm alar qararı belän başqarıla tik bu ciñel eş bulmayaçaq” dide.
Premyer Maliki bik awır eşkä kereşte, yäğni ul terrorçılar häm ğisyançılar oyasına äylängän Basrağa kerü öçen üzendä batırlıq taptı. Häm üz köçlären alıp anda çaralar ütkärergä kereşte”
Läkin Bäğdäd xaqimiäte üz kiläçägen qurqınıç astına alıp nigä üz başına mondıy eşkä kereşergä buldı? Basra, Ğiraq iqtisadı öçen bik möhim. Basra Ğiraq neftın dönya bazarına satu öçen qullanğan iñ zur portlarınnañ berse. Bu şähärdä iminlekneñ bulmawı säbäble, Ğiraqnıñ çit ilgä satıp aqça qazanğan berdänber neft säwdäsenä ziyan kilü qurqınıçı yanıy ide. Bu şähärne kontroldä totu öçen bik az saylaw xaqı bulğan Bäğdäd xaqimiäte xärbi çarağa möräcäğat itte di Azalıq analistı Sanayake äfände.
Äs-Sadır tarafdarları, şiğiy möselmannar häm bu säyäsi törkem şul uq waqıtta mäcletäge iñ zur şiğiy törkemnärdän bersen täşkil itä. Ğiraq İslam yuğarı şurasında küpçelek urınğa iä Şiğiy partiäse, xaqimiättäge koalisädä iñ köçle parti. Azatlıqnıñ Ğiraq belgeçe, Senanayake şulay uq Ğiraqta kiläse üktäbr ayında bulaçaq wilayät saylawlarında şiğiylär köçen kimetü maqsatı Malikine Basra opersasiäsenä başlarğa etärüe dä ixtimal digän faraz belderä.


text:
Tatar yäşläre üzäge Sember ölkäseneñ iñ uñğan yegetlären barladı
İldar Usmanov başlanğıçı belän “Aqbars” isemle Yäşlär üzäge açıluı turında xäbär itelgän ide inde. Töp maqsatları – tatar yäşlären berläşterü, alarnı ictimaği häm säyäsi tormışta aktivlaştıru, ğöref-ğadätlärebezne qaytaru, ana telen saqlap qalu çarların kürü.
Oyıştıru cıyılışında Qazan qunaqları da bar ide. Alar, mömkinleklärdän çığıp, yaña oyışmanıñ berençe adımnarına yärdäm dä wäğdä itkännär ide. Häm, “wäğdä – İman” digändäy, üz süzlären ğämäl belän nığıtalar da.
Härxäldä, Sember yäşläreneñ berençe zur çarasın oyıştıruğa da, anı alıp baruğa da qazanlılar zur öleş kerttelär. “Tatar yegete” bäygese “Arbat” isemle Yäşlär yal üzägendä uzdı. Anı Qazan qunaqları - Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı referentı Räzinä Gıybatdinova häm “İdel” yäşlär üzäge xezmätkäre Marat Maksutov alıp bardılar. Kiçäne Räzinä üz cır-moñnarı belän dä bizäde.
300rә yaqın tamaşaçı aldında Ğazinur Zaitov, İlnar Äxtämov, Ruslan Fätkullov, Radik Fäizov üzläreneñ uñğan, ölger, buldıqlı ikännären kürsätergä tırıştılar.
Ğazinur Zaitov Ul'yanovsk ölkäse İske Qulatqı mäktäbendä uqi. Muzıka belän qızıqsına, gitarada uynıy. Sport törlärennän tennis, voleybol häm basketbolnı yarata.
İlnar Äxtämov İske Qulatqıda tuğan. Bügen Ul'yan däwlät universitetında yuristlıykqa uqi. Buş waqıtların kitap uquğa, islam qanunnarın öyränügä qullana. Bulaçaq tormış iptäşeneñ tatar millätennän buluın teli.
Ruslan Fätkullov Sember şähäreneñ 28 mäktäbendä uqi. Mäktäp külämendä dä, tatar cämäğätçelege oyıştırğan törle çaralarda da aktiv qatnaşa: cırğa osta, şiğriät belän dä mawığa. Tormış qağidäse: «Härwaqıt quyğan maqsatına ireşü».
Radik Fäizov Käşä awılı mäktäbendä uqi. Radiknıñ tormış qağidäse: “Haman da alğa baru”. Sotsialistik xezmät qaharmanı isemenä layıq bulğan babası – anıñ öçen tormış mayağı bulıp tora.
Yegetlär “Ässälämägaleyküm!”, “Milli cäwhärlär kürgäzmäse”, “Xıyalım - aq qanatım” kebek törle bäygelärdä köç sınaştılar.
“İñ milli canlı häm belemle yeget” bulıp Ğazinur Zaitov tabıldı. Monısı ğacäp tä tügel: anıñ ätise Mansur Zaitov küp yıllar buyı İske Qulatqı rayonınıñ mädäniäten äydäwçe bulıp xezmät itte. Kompozitor, talantlı muzıkant häm oyıştıruçı bularaq, üzeneñ sänğät kollektivı belän tatar awılları xalqın milli ruxta tärbiäläwgä dä zur öleş kertä.
“İñ sälätle häm uñğan yeget” isemenä Radik Fäizov layıq dip tabıldı.
İlnar Äxtämov isä “İñ citez häm buldıqlı yeget” ikänlegen kürsätte.
Arada iñ yäşe Ruslan Fätkullov “İñ tapqır häm ziräk yeget” isemen ayuladı.
Çaranıñ töp iğänäçese - İslam awazı” Xäyriä fondı prezidentı İlgiz Nasıybullov. Ul uq jyuri äğzası da. Annan başqa yegetlärneñ sälätlärenä bäya birüçelär arasında avtonomiäse räise Rämis Safin, “Ömet” gäziteneñ baş redaktorı İsxaq Xälimov; 28 nçe mäktäpneñ ana tele uqıtuçısı Aygöl Qaraqaşewa.
İlgiz Nasıybullov yegetlärgä aqçalata büläklär tapşırdı. Tatar yäşläre üzäge citäkçese İldar Usmanov çaranı oyıştıruda oluğ matdi yärdäme öçen İlgiz Nasıybullovqa räxmät süze belän çıqtı. Ä İlgiz äfände isä yäş buınnı tärbiäläwdän dä izgeräk eş yuq, dip, kiläçäktä dä yärdämennän taşlamayaçağın belderde.
Tärbiä buyınça xakimiät tä tırışa kebek. Şähär merı Sergey Yermakov ölkäneñ yäş aktivistları aldında korrupsiä turında leksiä belän çıqtı. Bu citäkçe, yuğisä, ölkä tatarları arasında yuğarı abruyı belän maqtana almıydır. Härxäldä, arxitektura häykäle statusına layıq bulğan mäçet binasın xosusıylaştıruğa fatixa birgän, 1993-yılda, cirne xosusıylaştıru turında qanun yuq çaqta, anıñ äylänä-tirä ciren “daimi qullanışqa” tapşıru turındağı qararğa qul quyğan keşe bit ul. Şul uq waqıtta bu arxitektura häykälen remontlau öçen Mäskäw bülep birgän 500 million aqçanı bülgäläwdä ul da öleşsez qalmağandır inde, dip farazlıy tatar cämäğätçelege.
Mäğärif sisteması da tärbiä buyınça yaña ısullar ezli. Ölkä üzägendä eçkeçelek, narkomaniä, censi toraqsızlıq, SPİD, urlaşu, rişwät turındağı tekstlar buyınça diktantlar yazdıru ğädätkä kerä bara. Mäğärif idäräse üz täcribäse belän başqa töbäklärne dä tanıştırırğa niätli. Faydasına ömetlänälär, küräseñ.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
İleştär näśel ağasın tergeźä
Bında rayon kimälendä şäjärä bayramı ütte. Ürge Yärkäy ergähendäge mayźanda oyoştorolğan bayramğa bik küp xalıq yıyılğaynı. Oyoştorousılar bını xalıqtıñ üź asılına qayta barıuı, milli üźañı uyanıuı menän añlata. Başqort xalqınıñ iñ sağıu yolalarınıñ berehe, ütkändär menän xäźerge tormoş osraşqan bayramğa üź tarixına, ata–babaları tormoşona bitaraf bulmağan här kem yıyıldı. Bigeräk tä yäştärźeñ tarix menän qıźıqhınıuı qıuanıslı, ti oyoştorousılar. İleş xalqına oşonday saranı oyoştorou ösön tarix töpkölön barlap bik küp eştär başqarırğa tura kilä. Ololar xätiräläre, arxivta tabılğan mäğlümättär bılar bötähe lä ırıu ağasın töźörgä yarźam itä. İleş xalqı 8 yöźgä yaqın bıuındar ağasın töźöy. Här ğailä üź näśeleneñ käm tigändä lä un bıuının asıqlauğa ireşä. Qayhı beräüźär 30–sı bıuınına tiklem barıp etkän. İleş xalqı şäjärä bayramı menän ber rättän, kilgän qunaqtarğa başqort xalqınıñ başqa bik küp yolaların da säxnäläşterep kürhätte.


text:
шиMбә, 21 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 11:40
İsänmesez, xörmätle radio tıñlawçılar! Çirattağı şimbä matbuğat küzätüen başlıbız. Sezne Mälikä Basıyr sälämli.Bu tapşıruda «Ğasırlar awazı» jurnalında basılğan mohacirlar xäräkäte turındağı yazmalar belän Sezne respublikanıñ baş arxiv idäräse xezmätkäre İl''yas Möstäqimew tanıştırır. Tarixıbıznıñ faciğäle häm iğtibarğa layıqlı ber säxifäse- XIX ğasırnıñ ikençe yartısında –XX ğasır başında İdel buyı tatarları arasında kiñ qolaç alğan möhacirlär xäräkäte. Qızğanıç ki, bu xäräkätneñ tarixı älegä tieşle däräcädä öyränelmägän. Bügenge tatar keşese bu xäräkät turında Mäxmüt Ğäläwneñ «Möhacirlär» romanınnan häm Ğabdulla Tuqaynıñ «Kitmibez» şiğerennän genä belä.Şulay da soñğı yıllarda bu xäräkät belän qızıqsınu arttı. Küptän tügel genä respublikada yäşlär öçen bäyge iğlan itelde. Mäxmüt Gäläwneñ äsäre buyınça «İñ yaxşı säxnä äsäre» yazırğa mömkinçelek tudı. Aña ağımdağı yılnıñ dekaberendä genä näticä yasalaçaq. Yäş icatçılar bu äsärne ezläp tabıp, anı uqıp çığıp, anı öyränep, tağı da ber yaña äsär tözü niätenä ireşäçäklär.Häm ul teatr säxnälärendä tanılğan artistlar tarafınnan uynalıp tamaşaçığa citkereläçäk. Ä xäzer sezgä möhacirlär xäräkäte turında täfsilläp İl''yas Möstäqimew söyli. Räxim it İl''yas: İl''yas Möstäqimew:«XIX ğasırnıñ ikençe yartısı- XX ğasırnıñ başında möhacirlär xäräkäte İdel möselmannarı, yäğni tatarlarnıñ, Ğosmanlı däwläte – bügenge Törkiä cirlärenä küçep kitüläre belän bäyle. Bu xäräkätneñ töp säbäpläre itep samoderjavie xökümäteneñ rus bulmağan xalıqlarğa qarata alıp barğan dini, milli, häm sotsial'' säyäsäten atarğa mömkin. Qazannan Törkiägä küçenü ike törle yul belän tormışqa aşırıla. Berse anıñ Ğosmanlı xökümätenä möräcäğät itep, tieşle röxsätne alu häm Rusiä rizalığı belän küçenü yulı. Ä ikençe yulı Törkiägä qaçıp –posıp kitü yulları. Röxsät belän kitü yullarına törle säbäplär tabıp , tatarlarnı Törkiägä cibäräse kilmägän Rusiä xökümäteneñ ayaq çalularına qaramastan, tatarlarnıñ Törkiägä küçenü yulları tuqtalmıy. Tatar möhacirlärenä cir birgän, XX ğasırda Watanıbız östennän kiçkän dawıllardan saqlap qalğan, üz itkän, asıl Watannarın onıttırmağan Törkiägä möhacirlärneñ onıqları da, bez dä räxmätlebez.”- dip tämamladı süzen İl''yas Möstäkimow.
Xörmätle tıñlawçılar! “Ğasırlar awazı”jurnalınıñ 3-4 sanında Alabuğa şähärendä yäşäwçe, yazuçı Fazıl Şäräfetdinov, Törkiädä yäşägän professor Äğdäs Niğmät Quratnıñ ğäräp grafikasında tuğannarına yazğan xatın kirillitsada yazıp bastırğan. Äğdäs Qurat xatnı Londonnan yazğan. Xatqa cawapnı Törkiägä cibärülären ütenep, adresın birgän. Alarnı İstanbulğa qunaqqa çaqıru turında käğäzlär yunnätep yörüe turında añlatqan. Bu şimbä matbuğat küzätüe tapşıruıbıznı şunda tämamlibız. »Ğasırlar awazı » jurnalınıñ 3-4 sanında möhacirlär xäräkäte turında basılğan yazmalarnı sezgä İl''yas Möstäqimew söyläde.Tapşırunı alıp baruçı, min, Mälikä Basıyr, sezneñ belän xuşlaşam. İsän- saw bulığız.


text:
Törkiädä Tatarnı Finlandiä Tatarları tanıta
Soñğı 10-15 yılda Finandiägä urnaşqan Törek watandaşları, töreklär häm kördlärneñ sanı bik arttı. Alar da üzläreneñ dini üzäklären, mäçetlären, oyışmaların tözedelär. Başqa süzlär belän äytkändä, törek säyäsätçeläre öçen Finlandiä Tatarlarınıñ kiräge qalmadı kebek toyılsa da, eş xiç tä alay tügel ikän. Törek säyäsätçeläre äle dä Helsinkigä vizit yasağanda Tatarlar belän mönäsäbät urnaştıruğa ähämmiät birälär. Çönki alar şäräfle Finlandiä watandaşları, cämağät citäkçelegeneñ Finlandiä däwläte aldında abruyı yuğalmağan. Alar Finlandiägä tuğrılıqlı xezmät itkännär, bigräk tä Fin-Sovet suğışında Finlandiä öçen şähitlär birgännär. Monı Fin citäkçeläre istän çığarmağan. Dimäk mäsälä sanda ğına tügel, ä sıyfatta da.
Finlandiädä yäşäwçe azcılıq bulu säbäple Awropanıñ Azraq Qullanılğan Tellär isemlegenä Tatar tele dä kerep qalğan. Tatar tele üz watanında şundıy zur qıyınlıqlar kiçergändä, xätta Tatar balalarına da keşe şikelle uqıtılmağanda, telägän älifbasın qullana almağanda, 800 keşeneñ telenä Awropada kürsätelgän xörmätkä şaqqatası ğına qala.
17 Üktäberdä Törek Tışqı eşlär Ministere Abdullah Gül 2006 yılnıñ yünendä AB-neñ Ağımdağı citäkçelegen üz östenä alaçaq Finlandiägä vizit yasadı. Anı Finlandiä Prezidentı Tarja Halonen dä qabul itte. Şunnan soñ Gül Fin parlamentında Tışqı Mönäsäbätlär Komitetı citäkçese Lissia Jakonsaari häm başqalar belän oçraşıp küreşte. Ä bezneñ öçen qızıq bulğanı Törek Tışqı Eşlär Ministere Abdullah Gülneñ waqıt tabıp Helsinkidäge Tatarlarnıñ İslam Cämağäte Oyışması binasına vizit yasawı buldı. Anı biredä Cämğiät Räise, barçağızğa da mäğlüm, Okan Daher qarşı aldı häm añarğa käpäç häm qayber başqa istäleklär büläk itte. Ul da käpäçe belän räsemgä töşte. Qayber Törek gazetaları Milliyet, Tercüman häm Radikal bu turıda xäbär ittelär häm Radikal gazetasınıñ 18 Üktäber sanında da Gülneñ Okan Daher häm başında käpäçe belän töşkän fotoräseme dä urnaştırılğan ide. Qızıqlı yağı şul ki här öç gazeta da Finlandiä Tatarları tözegän Finlandiä İslam Cämağäte häm Tatar milli baş kiyeme Käpäç turında yazdılar.
Qısqası, bıyıl Törek kiñ küläm mäğlümät äsbaplarında Qazannıñ meñ yıllığı uñayı belän dä Tatarstan häm Tatarlar turında baytaq xäbärlär yasaldı, mäxsüs programalar tapşırıldı. Tik monıñ ğına Tatarlarnı Töreklär adlında tanutuna citmäwen, xätta uqımışlı Töreklärneñ dä Tatarstan belän Qazaqstannı butawında kürergä mömkin. Ğärçä, bu ike xalıq tuğandaş, ber-berlärenä büläklär birep, ber-berendä qunaqta bulıp toralar. Şulay da, Tatarnıñ iseme yaxşıraq belensä ide digän teläk tua. Ämma üz ilendä dä tuğan teldä täwlek buyına eşli alğan radiosı, televiziäse bulmağan ber il xalığın çitlär niçek belsen, başqalar belän niçek butamasın, di. Yarıy Törkiädä Qırım Tatarları bar. Alar arqasında ğına “Tatar” iseme az-maz belenä.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text: İstanbul. Törkiäneñ xakimiattäge Ğädellek wä Täräqqiat partiäse citäkçese Räcäp Erdogan şuşı ayda Üzäk Aziä däwlätlärenä häm Qıtayğa barırğa cıyına. Anadolu xäbärlär agentlığı mäğlümatına qarağanda, başta ul, ğinwarnıñ 7-se-8-lärendä Azärbaycanda bulaçaq, annarı Törkmänstanğa, häm şunnan Qazağstanğa yul totaçaq. Şuşı säfäre barışında Erdogan, öç däwlätneñ dä prezidentları, Xäydär Aliev, Saparmorad Niyazov häm Nursoltan Nazarbayev belän oçraşaçaq. Ğinwarnıñ 14-endä isä anıñ, ministrlar häm eşmäkärlär kergän 100 keşelek wäkillek belän Qıtayğa baruwı qaralğan.


text:
AQŞ yuğarı mäxkämäse şäxsi ireklek häm milli iminlek turında barğan debatlarda üz fikren äytergä buldı.. Amerikanıñ Konstitutsion mäxkämäse kiçä Kubada –Guantanamoda totılğan äfgan suğışı äsirläre AQŞ mäxkämälärenä möräçäğät itä alamı digän mäsälädä qarar biräçäk dip belderde.
Amerika konstitutsion mäxkämäse Guantanamoda AQŞ xärbi dingez bazasında totılğan 12 kuweitle, ike britan häm Avstralianıñ 2 watandaşı turında yasalğan möräcäğätne tıñlarğa buldı. Elegeräk Amerikanıñ tübänräk mäxkämäse sivil mäxkämälärneñ Kubada totılğan 600 çaması taliban yäki al Qaida äğzası buluda şiklänelgän totqınnarnıñ möräcäğätlären tıñlarğa xoquqı yuq digän qarar çığarğan ide .Totqınnarnıñ advokatları AQŞ zakonsız törmä belän idarä itä, anda totılğan çit il keşelärenä üzläreneñ ğäyepsez buluın isbatlarğa mömkinçelek birelmi dip belderep kilä. Totqınnar öçen yuğarı mäxkämägä ike törkem märäcäğät itte. Şularnıñ berse NYta urnaşqan konstitutsion xoquqlar öçen üzäk. Anıñ xoquq direktorı Jeffrey Fogel Quşma Ştatları Guantanamo säbäple bik küp illär tarafınnan tänqitlände,Yuğarı mäxkämäneñ bu eş belän mäşğül buluı bik yaxşı häm ul döres qarar birer dip ömed itäm dide. 19nçe ğasırda AQŞnıñ Kubadan arendağa alğan dingez bazası Waşington yurisdiksiäsendäme digän soraw mäsäläneñ üzägendä tora.Ütkän mart ayında Waşington DCdä okrug apilatsiä mäxkämäse, tübänräk mäxkämäneñ baza Amerikanıñ tügel ä Kubanıñ yurisdiksiäsendä digän qararın yaqlap çıqtı.Şunlıqtan apilatsiä mäxkämäse AQŞ mäxkämäläre totqınnarğa açıq tügel digän näticägä kilde.Ämma Fogel kileşüdä xärbi bazanıñ Waşington yurisdiksiäsendä buluı açıq äytelgän di .(audio) Kileşügä tözältmälär kertelde häm Guantanamo AQŞ yurisdiksiäsendä digän süz qullanıldı. Kileşüdä Kubalılar da küzdä totılıp utrawnıñ suverenlege kebek süzlär alarğa ayrıldı. Mäsälä yurisdiksiädä tügel. Ul AQŞ yurisdiksiäsendä.
Xelel cifäte 11nçe sintäberdä häläk bulğan AQŞ general prokurorı Teodor Olson , Yuğarı mäxkämäne, Guantanamo totqınnnarınıñ möräcäğätlären tıñlamasqa çaqırdı. Olson tübänräk mäxkämälär , Yuğarı mäxkämäneñ 53yıl elek qabul itkän qararın döres täfsilläde dip belderde. Bu qarar mondıy:xärbilär tarafınnan çit ildä qulğa alınuçılanıñ xoquqları turında mäxkämälär tügel ä başqarma xakimiäte häm xärbilär qarar birä.Yustitsiä ministırı John Ashcrof ta mart ayında tübänräk mäxkämäneñ qararın xuplap, suğış waqıtında prezident ilebezne ğänaxsız amerikannarğa zian birergä teläwçe-doşmannardan saqlaw sälätenä iä bulırğa tieş dip äytkän ide.Konstitutsie belgeçe Tom Goldstein kiçä CNN programamsında bu bik möhim konstitutsiä mäsäläse , bez bu sorawğa cawapnı belergä tieşbez bez moñı ğasırlar soñraq ta belergä tieşebz dip söyläde. Ämma totqınnarnıñ advokatları monda xökümätneñ bilgele qayber bülekçäläreneñ suğış waqıtndağı privilegiälärenä qarağanda kübräk närsä qurqınıç astında dip äytä.Fogel qaraşınça yuğarı mäxkämä nindi qarar çığarır , aldan äytü mömkin tügel . ber mömkinçelek , mäxkämä xärbi dingez bazsı AQŞ yurisdiksiäsendä tügel digän qarar qabul itep , mäsäläne kire tübänräk mäxkämälärgä tapşırır, ämma xökümät milli iminlek säbäplärennän çığıp , artıq ber närsä dä taläp itelmäskä tieş äytä ala. Ämma Fogel Yuğarı mäxkämä xökümätkä nişlärgä tieşlege turında detalle kürsätmä birä ala di. Yuğarı mäxkämä Guantanamo turındağı qararın aylardan soñ ğına belderäçäk. 11nçe sintäberdän soñ AQŞ iminlegen saqlaw öçen kürelgän qayber çaralar çınlap ta zarurmı ide digän sorawnıñ açıqlanuı öçen yıllar ütäçäk. bälkim dä bu çaralarğa 2nçe böten dönya suğışı waqıtında amerikalı yaponnarnıñ lagerlarğa yabıluı kebek kiläçäk buuın amerikannar qızğanıç belderäçäk .
färidä xämit,praga


text:
яkшәMбe, 22 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 04:49
Rusiä möftilär şurasınıñ 7 fänni ğämäli konferensiäsenä islam dönyasında abruylı oyışmalar wäkilläre kilgän. Soğud Garäbstanınnan İslam üseş bankı wäkile Feddät Läyäşi, Kuveytnıñ Waqıflar idaräse general' särqatibe urınbasarı Äbdelvähab Äl- Höti Mäskäwdäge “Badr Forte Bank” wäkile Adalet Cäbiev qotlaw çığışlarında Tatarstanğa mondağı möselman cämğıätenäqäräta uñay fikerlär äyttelär. Tatarstan cömhüriätendä bäräkät bar didelär. Tatarstan Diniä näzäräte räise möfti Ğosman xäzrät İsxaqi üzeneñ qotlaw çığışında Rusiä möftilär şurasınıñ waqıfqa bağışlanğan konferensiäsen Qazanda, Tatarstanda ütkärüne qazanış dip bäyäläde. Çığışınnan soñ ul jurnalistlar yanına çıqtı häm Azatlıq radiosı tıñlawçıları öçen 7 konferensiäneñ üzençälege turında sorawğa da cawap birde. Äye Tatarstan Rusiädä uqtäbr inqilabınnan soñ 75 yıllıq çorda waqıf milke saqlanıp qalğan berdänber cir. Waqıf mal-mölkäteneñ 90 protsentı çamasın Qazan administratsiäse Tatarstan diniä näzärätenä qaytarıp birgän inde. Nigezdä bolar Qazannıñ Tatarstan, Mäcit Ğafuri, Nariman, Qayum Nasıri uramnarında urnaşqan mäçetlär häm mädräsälär. Ä bit waqıf milke bulıp mäçet mädräsälär genä sanalmıy ikän. Waqıfnıñ närsä ikäneñ, anıñ Rusiädäge xoquqi xäle turında jurnalistlarğa Mäskäw İslam universitetı rektorı Marat Mortazin añlatıp birde. Waqıfqa zavod-fabrikalar da tapşırıla ala. Alarnıñ eşçänlegennän alınğan fayda dini häm xäyriä ixtiäjlarına totıla. Waqıf milke buldıru Tatarstan qanunnarında qaralğan. Rusiä qanunnarında waqıf milkenä mal-mölkät tapşıru tärtibe häm anı qullanu çaraları älegä yuq. Marat Mortazin äytüençä Qazan konferensiäseneñ maqsatı Rusiädä waqıfnıñ statusın bilgeläw häm anı tormışqa aşıru öçen nindi qanuni nigezlämä bulırğa tieşlege turında kiñäşü. 14 iyün konferensiäneñ berençe eş köne. Ul äle tağın ike kön däwam itäçäk inşalla. Konferensiädäge qızıqlı çığışlar häm näticäse turında sezgä kiläse tapşırularıbızda ireştererbez allahı boyırsa xörmätle tıñlawçılarıbız. Yunıs Ätnäle. Qazan.


text:
Rusiä räsmiläre fikerençä, TU-154 oçqıçı hälakäte säbäbe yäşen bula ala
Ukrainada sişämbe könne Donetski şähäre yanında bulğan oçqıç qazası qorbannarın matän belän iskä aldılar. Anapadan Piterburğa oçqan Pulkovo hawa yullarınıñ TU-154 oçqıçında 170 keşe bulğan. Şularnıñ 39-ı balalar. Pulkovo hawa yulları Rusiäneñ iñ imin hawa şirkätlärennän sanala ide. Bu hälakät Rusiä hawa şirkätläreneñ xäle turında tağın ber qat uylanırğa mäcbür itä.
Sişämbe könne Rusiä ğädättän tış xällär ministrlığı süzçese berençel tikşerü hälakätneñ yäşen säbäple bulu mömkinlegen kürsätte dide.
Tikşerü äle däwam itä. Hälakät urınında kimendä 130 mäyet qaldıqları häm oçış turında mäğlümätlärne tuplap baruçı 2 qara tartma. Häm xäzer ul tartmalardan alınğan mäğlümät tä tikşerü eşenä yardäm itäçäk.
Älegä şunısı mäğlüm. Rusiäneñ Transport ministrlığı süzçese İnterfax agentlığına oçqıçtan 11 meñläp metr bieklektä hawa ağımı nıq üzgärüçän bulğan urınğa elägü turında xäbär alınğan, annan soñ ul radarlardan yuğalğan dip belderde.
Ukraina ğädättän tış xällär ministrlığı süzçese İgor Krol äytüençä oçuçılar imin genä töşep utırırğa tırışqan. Ämma oçqıçtağı cihazlar tieşençä eşli almağan häm ul üz küçäre tiräsendä böterelep töşep cirgä bärelgän.
Tu-154 oçqıçı injenerlarınıñ berse Robert Myasnikov mondıy mömkinlekne kire qaqmasa da, yäşen suğu bulmağandır dip isäpli. Oçqıçlarnı yäşen suğu oçraqları bik siräk bula. Planesrashinfo.com dip atalğan oçqıç hälakärläre turındağı internet säxifäsenä qarağanda, 1938 yıldan birle käsepçelek belän bäyle oçışlar waqıtında barı 13 märtäbä genä yäşen suğu oçrağı terkälgän. Soñğısı 2000-nçe yılda Qıtayda.
Myasnikov TU-154 oçqıçlarında bulaçaq yäşenne aldan belüçe cihazlar bar di.
"Bu qurqınıç faciğäneñ töp säbäbe yäşen bulğan digän xäbärlär mine bik tä borçıy. Ägär dä oçuçılar tarafınnan bik zur wayımsızlıq bulmasa yäşen suğu mömkin tügel. Oçqıçta Ştorm dip atalğan radiosizü cihazı bar. Ul oçqıç barası yulda yäşen bulu mömkinlegen aldan sizä häm anı çitlätep uzu mömkinlege birä" dide Myasnikov.
Soñğı aylarda bu Rusiä belän bäyle inde 3-nçe şundıy zur qaza buldı. Soñğı yıllarda Rusiä hawa yullarında iminlekneñ artuı küzätelep kilgän ide. Ämma yül ayında Seber hawa yullarınıñ Airbus A-310 oçqıçı İrkutski hawa alanına töşep utırğanda hälakätkä yulıqtı. Anda 122 keşe ülde. Säbäbe texnik citeşsezlek dielde.
3-nçe Mayda Soçi yanında Ärmänstan yaha yullarınıñ Airbus A-320 oçqıçı diñgezgä töşep cimerelde. Anısınıñ säbäpen hawa şartlarınıñ naçar buluı belän bäylädelär.
Monnan tış bıyıl Rusiä oçqıçlarında hälalätkä kitermägän tağın berniçä citeşsezlek terkälde. Häm bolar Rusiädä oçışlar iminlege turında nıq uylandıra başldadı.
Alarnıñ töp säbäbe oçqıçlarnıñ iskerüe diärgä mömkin. Rusiä oçqıçlar parkında küpçelekne 60-nçı yıllar axırında çığa başlağan häm 1982-nçe yılda yañartılğan TU-154 oçqıçları täşkil itä. Häm alarnıñ kübese inde iskergän.
Gärçä Donetski yanında hälakätkä yullıqqan oçqıç äle 1992-nçe yılda ğına çıqqan häm Pulkovo hawa yulları räsmiläre äytüençä ul bik yaxşı texnik xäldä bulğan.
Şulay da Rusiä transport ministrı İgor Levitin äytüençä, Rusiä hawa şirkätlärendä bulğan 5 meñ yarım oçqıçnıñ barı 46 protsentı ğına bügen faydalanuğa yaraqlı. İzvestiä gazetı yazuınça xäzer Rusiädäge 11 yulçılıq oçqıçı yasaw qorılmasında yılına 10 oçqıç ta yasalmıy. Yäğni Yaña oçqıçlar citmi.
Xäyer wäzğiät yaxşırır dip ömet itelä. Yartı yıl elek prezident Vladimir Putin Berläşterelgän avia korporatisä tözü turında färman çığardı. Anıñ maqsatı oçqıçlar yasaw sänäğäten yılına 120 yulçılıq oçqıçı çığarırlıq xälgä kütärü. Rusiädä älegä suğış oçqıçları yasawçılar ğına citärlek aqçağa iä. Yulçılıq oçqıçları yasawçılar bu sänäğätkä yılına 2-3 milliar dollar kiräk bulır dip isäpli. Häm xäzer Rusiä xökümäte bu eşkä çit il investorların cälep itärgä teli.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Mintimer Şäymiev uzğan yılğa näticälär yasıy
Tatarstanda da yaña yıl kanikulları bara. 6 ğinwarğa, ä bik küplär 10 ğinwarğa qädär eşkä barmıy. Yalqawlar häm baylar, älbättä, quana. Kem çit ilgä barıp, tipterep qayta. Kemder öyennän çıqmıyça ğına baş tözätkäläp, räxätlänä. Bala-çağa bu könnärdä qışqı kanikullarğa çığıp, çana şuğanda, ölkännär dä şundıy räxätlekkä künegä. Kanikullarğa mönäsäbät törleçä. Allağa şöker, Tatarstanda äle ber törle genä fikerlärgä digän tärtip urnaştırılmağan. Bik küplär kanikulğa çıqqaç, yal itärgä dip küzdän yuğalğanda, qänäğätsezlek belderüçelär dä xätsez ikän.
İkençe yaqtan qarağanda, aqçası bulğannar häm bulmağannar öçen, böten cämğiät öçen möhim ber şöğel' bar. Uzğan yılnıñ iñ zur yañalıqlarına yomğaq yasaw, möhimräk waqiğalarnı saylap alu. Tawıq töşenä tarı kerä, digän kebek, nindi waqiğanı saylıysıñ, şul sineñ kem ikänlegeñne häm niätläreñne kürsätä. Azatlıq xäbärçeläre törle töbäklärdäge iñ möhim waqiğalarnı radio aşa söyli başladı inde. Ä Tatarstannıñ waqiğaların saylaw qıyınraq häm xikmätleräk. Çönki bik küp bit alar tarixta qalırlıq xällär.
Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev üzeneñ Yaña yıl möräcäğätendä menä nindi waqiğalarğa iğtibar itä. Rusiä prezidentın häm respublika Däwlät Sovetı deputatların saylaw, Beslan faciğäse, Tuzğan toraq programması buyınça 50 meñgä yaqın ğailägä fatir birü, sotsial' ipoteka programmasın başlap cibärü, neft' ximiäse, tözeleş, maşina tözü, energetika tarmaqların totrıqlı üsterü, awıl xucalığında mul uñışqa ireşü. Äye, säyäsät tügel, iqtisat berençe urında. 13 sentäberdä töbäk citäkçelären bilgeläw, respublika qanunnarın botarlaw turında prezident bäyräm kiçendä iskä almadı.
Xäyer, monı härkem belä inde. Qayber qıyın xällärne tağın ber tapqır iskä almasañ da bula kebek. Respublika citäkçese kübräk yaña başlanğan 2005 yıl turında söyli. Watan suğışında ciñügä 60 yıl, Qazannıñ meñyıllığı, cirle üzidarä orğannarı oyıştırıluı. Bu inde prezident orientirları.Rimzil Wäli


text: İrannıñ Saqçılar Şurası, elekke qararın üzgärtep, reformaçıl qaraştağı 2 namzätkä kiläse ayda ütäçäk prezident saylawlarında qatnaşırğa röxsät birde. Elekke Mäğärif ministrı Mostafa Moin häm Sport öçen cawaplı vitse-prezident Mohsen Mehralizadä isemlektän sızıp taşlanğan meñnän artıq namzätlär arasında ide. İrannıñ iñ ere reformaçıl partiäse, elekke ministr isemlekkä qaytarılmasa, saylawlarğa baykot iğlan itergä çaqırdı. Düşämbedä İrannıñ yuğarı ruxanie Ayatolla Ali Xömänei Saqçılar Şurasına, bu ike namzätne isemlekkä qaytarırğa sorağan.


text:
Rusiä saqlanu ministrlığı Süriägä oçqıçlardan saqlanu öçen raketa sistemaların satu turında söyläşülär baruın rasladı.
Ministrlıqnıñ bügen iğlan itelgän belderüendä Strelets sistemaların satu turında äytelä. Bu raketalar cilkädän tügel, maşinadan atıla. Rusiä Süriägä cilkädän atıla torğan raketalar satırğa cıyınuı turındağı elekke xäbärlärne qat-qat kire qaqtı.
Kiçä İzrail' premyer ministr Ariel Şaron Rusiä prezidentı Vladimir Putin Rusiä Süriägä oçqıçlarğa qarşı raketalar sataçaq dip belderde dide.
Qayber raketalar terrorçılar qulına elägergä mömkin dip İzrail' belän AQŞ moña qarşı çığa.
Bügen Rusiä saqlanu ministrlığı Süriägä raketalar satu bernindi xalıqara kileşülärne dä bozmıy dide. Putin belän AQŞ prezidentı George Bush kiläse atnada Slovakiädä oçraşu waqıtında cilkädän atıluçı raketalarğa kontrol'ne köçäytü kileşüen imzalarğa cıyına.


text:
Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ dïqandarı bïıl alğaş ret Türkïya men Qıtay`dan maqtanıñ jaña surpın äkelip ekken. Täjirïbe retinde sebilgen tuqım bitik şıqtı. Mırzaşöldik şarwalar qwañşılıqqa qaramastan tipti key`bir alqaptardan 50 centnerge dey`in önim alıp jatır. Qazir otandıq ğalımdar jergilikti jerdegi maqta surpın jetildirwdi qolğa aldı.
Mırzaşöldiñ aptaptı ıstığı men qurğaqşılıqqa qaramastan şetelden äkelinip sebilgen şïtter bitik şıqqan.Bunıñ jergilikti tuqımğa qarağanda boy`ı alasa bolğanımen kösegi köp,önimdiligi joğarı. Dïqandar soñğı 10 jılda munday` maqta almağandarın ay`tıp otır. Täwelsizdik alğan jıldardan beri dïqanşılıqpen ay`nalısıp kele jatqan Tursınbay` Berdalïev şeteldik surıptıñ jer talğamay`tının ay`tadı.
Öy`tkeni qatarınan 6 jıl egin egilgen jerge sebilgen şït tolıq şığıptı. Önimdiligi de jaman emes, - dey`di şarwa. Bastısı, jazdıñ aptaptı ıstığında sw bolmay` qalğan kezde de maqta japıraq aşıp, şanaq tastamağan.
Tursınbay` Berdalïev, şarwa qojalığınıñ qurıltay`şısı:
- Sw tapşılığına qaramay` jaqsı önim berip jatır. Künbağıstan key`in jerdiñ qunarlılığı joğaladı. Ol ras. Biraq mına Türkïyanıñ maqtası sol jerden özine bar tïimdi degen zattardıñ bärin aladı eken. Mine, önimdiligi joğarı. Meniñ öz oy`ım osı Maqtaralda öndirilip jatqan şïtterge osı qasïetterdi endirwimiz kerek. Sonda bizdiñ maqtamızğa jetetin maqta bolmay`dı.
Täjirïbeli şarwa tuqımı bölek maqtağa agrotexnïkalıq talaptardı tolıq jürgizgen. Sonıñ arqasında egin alqabındağı key`bir jerlerden 50 centnerge dey`in önim alıp jatır eken. Oğan qosa, munda barlıq jumıs texnïkanıñ küşimen atqarıladı. Bul önimdi jıldam äri ısırapsız jïnap alwına mümkindik beredi dey`di şarwa.
Al türkistandıq dïqandar bïıl maqtanıñ jergilikti ğalımdar oy`lap tapqan jaña surpın egipti. Şarwa qojalıq kelisim ayasında 300 gektar jerge otandıq şït sepken. «Türkistan» degen ataw alğan maqta sortı orta eseppen 35 centnerden önim bergen. Artıqşılığı 10-15 kün erte pisedi jäne talşığı 4-surıptı.
Xabïbwlla Azïmov, şarwa qojalığınıñ törağası:
- Bul surıptıñ sïpattaması boy`ınşa önimdiligi gektarına 40-45 centner. Tez aşılwı bul bizge jawın-şaşınğa qalmay`, maqtanı terip alwğa mümkindik beredi. Odan key`in bul maqtanıñ talşığı 4 surıpqa jatadı. Qazaqstanda buğan dey`in öndirilmegen türin endi öndirip jatırmız. Qazaqstandağı toqıma käsiporındarında bul türge suranıs köp.
Oblıs köleminde bïıl jalpı 109 mıñ gekter jerge maqta egilgen. Sonıñ 1600 gektarına Türkïya men Qıtay`dan äkelingen dän sebilipti. Mamandar jazdağı sw tapşılığına qaramastan önimdilik jaman emes dep otır.
Serik Turbekov, oblıstıq awıl şarwaşılığı basqarmasınıñ basşısı:
- Biz tüsimdilik 27 centnerden boladı dep eseptegenbiz. Biraq özderiñiz bilesizder, jazda mınaw Sırdarïyadan Dostıq kanalına sw kelwi az boldı. 30 mıñ gektar alqabımız waqıtılı sw işpey` qaldı. Sonıñ sebebinen bïıl 25-26 centnerden maqta teremiz dep jumıs jasap jatırmız.önimdilik üşewinde de jaman emes.Oblıstıq awıl şarwaşılığındağılar äzirge maqtanıñ şeteldik surpı men jergilikti tuqımdı salıstırıp ay`tw erterek dep otır. Degenmen bïılğı awa ray`ı şarwalardıñ ala jazday`ğı eñbegin der kezinde jïnap alwına qarasıp tur.
Xabar24.kz


text:
Räsmi räüeştä 2-se dekabrźä ütäsäk haylau aldı agitatsiyahı başlandı
Televidenie efirında häm radio tulqındarında säyäsi firqälär irtänge 7 säğättän 23 säğätkä tiklem sığış yahay ala. Buşlay efir waqıtı 52 minuttan artmaśqa teyeş. Žaylau aldı agitatsiyahın ütkäreü xoquğı 11 säyäsi firqäğä birelgän. Ögötläü 30 noyabrgä tiklem dauam itäsäk.
Ä respublikala ihä haylauźarźıñ ögöt-näsixät mäle nıqlap qıźa başlanı. İglin rayonındağı ber auılda tönön bildäheź beräü Ğäźel Räsäyźeñ lozungıların taratqan. Urındağı xakimiät ularźı yıyıp alırğa quşqan. Başqortostan üźäk haylau komissiyahı bögön urındağı matbuğatqa maxsus isemlek tarattı. Unda haylauźarğa tiklem isemdäre atalmaśqa teyeşlellär isemlege birelgän. Bıl isemlektä barlıq säyäsi firqälärźän dä haylauźarźa qatnaşıusılar isemlege birelgän. Aralarında Başqortostan prezidentı Mortaza Räximov ta bar. Ul Berźäm Räsäyźeñ urındağı isemlege başında tora.


text:
Osmanlı Marşları - Arap Marşı
Sanatçı : Osmanlı Marşları
Türkü : Arap Marşı
Etiketler : Osmanlı Marşları - Arap Marşı türkü indir, Osmanlı Marşları - Arap Marşı türkü dinle, Osmanlı Marşları türküleri, Arap Marşı mp3 indir, Osmanlı Marşları türküleri Arap Marşı türküsü, Arap Marşı sözleri, Osmanlı Marşları mp3 dinle, Osmanlı Marşları download, Arap Marşı bedava mp3, Osmanlı Marşları türkü sözleri, Osmanlı Marşları türkü dinle, Osmanlı Marşları son albüm indir
Osmanlı Marşları Türküleri
Osmanlı Marşları - İstanbul Marşı
Osmanlı Marşları - Hıdiv Marşı
Osmanlı Marşları - Hamidiye Marşı
Osmanlı Marşları - Plevne Marşı
Osmanlı Marşları - Mebusan Marşı
Osmanlı Marşları - Reşadiye Marşı
Osmanlı Marşları - Vatan Marşı
Osmanlı Marşları - Şefkat Marşı
Osmanlı Marşları - Askeri Marşı
Osmanlı Marşları - Osman Paşa Marşı
Osmanlı Marşları - Hareket Ordusu Marşı
Osmanlı Marşları - Sivastopol Marşı
Osmanlı Marşları - İzmir Marşı


text:
Tatar oyışmaları zur cıyınğa äzerlänä
Mäğlüm buluınça, 21 mart, yäkşämbe könne Ufada Näwrüz bäyräme ütkärelä. Soñğı yıllarda daimi oyıştırıluçı bu tantanalar bıyıl da başqalanıñ Salawat Yulayev isemendäge mäydanında uza. Anda respublikada yäşäwçe cide törki xalıqnıñ ictimaği – milli oyışmaları qatnaşa. Alar bäyrämgä kilüçelärgä härberse ayırım – ayırım üzläreneñ mädäni programnarın täqdim itäçäk.
Bäyrämgä, här yıldağıça, tatar milli oyışmaları da zur program äzerli. Anda Ufa «Nur» tatar däwlät drama teatrı artistları häm populár tatar cırçıları qatnaşaçaq. Näwrüz bäyräme qısalarında qul eşlärennän kürgäzmä eşli häm biregä kilüçelärne tatar milli aşları belän sílaw da oyıştırıla. Şuşı bäyrämne matur itep ütkärü mäsäläläre buyınça tatar milli oyışmaları kileşterü şurası äğzaları üz täqdimnären dä äytte.
Utırışta şulay uq kiläse atna azağında, atap äytkändä, 27 martta Ufada ütäçäk zur cıyını xaqında da söyläşü buldı. Kiläse atnanıñ şimbäsendä Başqortstan tatar milli oyışmaları berlege citäkçeläre häm milli xäräkätneñ aktiv äğzaları Ufada çirattağı kiñäytelgän utırışın ütkäräçäk. Anıñ kön tärtibenä ağımdağı mäsälälär belän berrättän, Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusın aluğa ireşü yünäleşendäge arıtabanğı burıç – xästärleklärne dä tikşerü kertelgän. Kileşterü şurası utırışında äytelüençä, tögäl ber atnadan ütäçäk söyläşüdä qatnaşu öçen Qazannan da wäkillär kiläçäk. Respublika citäkçelege haman da tatar telenä status birü mäsäläsendä üzeneñ açıq qına fikeren bäyän itmi. Tatar milli oyışmalarınıñ bu mäsälädäge yazma möräcäğätläre, xatları da cawapsız qala. Bu xäl Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı äğzaların häm başqa tatar milli oyışmaları citäkçelären aptıraşta qaldırdı. Kiläse atnada bu täñgäldä tağın nindi adımnar yasaw turında citdi söyläşü bulır dip kötelä.
Utırışta qatnaşuçılar böyek şağirebez Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan könen Ufada zurlap bilgeläw mäsäläläre buyınça da fiker alıştılar. Älege mädäni çaranı ütkärügä bıyıl republík xökümäte dä beraz finans yärdäm bülgän. Ämma ul ğına citmäyäçäk ikän, şuña kürä başqa çığanaqlardan da aqça tabu zarurlığı äytelde. Şulay itep, kiläse atna azağında Ufada tatar milli oyışmaları wäkilläre tağın üzläreneñ ğädätkä kergän zur söyläşüenä cíıla. Anda qaralaçaq hämmä mäsälälärne dä cıyınnı oyıştıruçılar älegä açıp betmi. Kötelüençä, ul bik eşlekle şartlarda ütärgä tieş. Çönki moñarçı tıynaqlıq kürsätep kenä yasalğan möräcäğätlärgä Başqortstan xakimiatlarınıñ ise dä kitmäde.
Tatarstannıñ Başqortstandağı Säwdä – iqtisadi wäkilçelege citäkçese, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise urınbasarı Ramil Bignov süzlärenä qarağanda, tatar telenä däwlät tele statusı taläp itü buyınça möräcäğätlär, xatlar qabul itü çorı ütte, xäzer tatar milli oyışmaları qatğiraq çaralar etabına küçäçäk. Bu çaralarnıñ nidän ğibarät buluı xaqında süz, bälki kiläse atnadağı cıyında da quzğatılır.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Yekaterinbur: “Yaratqan moñnar” tatar cırı bäygese bulıp uzdı
Konkursta qatnaşuçı yäş cırçılarnıñ çığışın kürenekle sänğät ostalarınnan torğan wäqälätle jyuri bäyäläde. Alar arasında Tatarstan respublikasınıñ- atqazanğan mädäniät xezmätkäre, Rossiä töbäkläre belän eşläw buyınça respublika fänni-metodik üzägeneñ baş belgeçe İlgiz Kadıyyrov, kürenekle kompozitor, Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese Rif Ğataullin, Rossiäneñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre, Ural däwlät konservatoriäse aspiranturası mödire İrina Grankovskaya, Tatarstannıñ atqazanğan artistı Marat Qanafin bar ide. Şunısı qızıq, İlgiz Kadıyrov belän Rif Ğataullin monnan unbiş yıl elek uzdırılğan iñ berençe konkursta da eşlägännär bulıp çıqtı. İlgiz abıy ul waqıtlarnı iskä töşerep, bolay dide: - “Ul waqıtlarda andıy konkurslarnıñ iñ berençese Ul'yanda, ikençese Sverlauda ütte. Bik yaratıp, söyenep eşli torğan idek. Xäzer dä söyenep kildek. Ural, Seber yaqları mädäniätneñ alğa kitüe, tatar canlı keşelärneñ küp buluı belän ayırılıp tora. Mondıy festival'lär tağın da däwam itsen ide”.
Jüri äğzası, kompozitor Rif Ğataullin iskä alğança, iñ berençe konkurslar zur bäyräm kebek, şaw-şu belän ütä torğan bulğannar. Xäzer tınıçraq, eşlekle atmosferada uza, di Rif äfände. Elekkege yıllardağı konkurslardan ayırmalı bularaq, biredä yäşlärneñ küp buluı quandıra, dide ul. Bu konkursta anı Näcibä Safinanıñ “Çuqraq belän söyläşü” şiğerenä üze icat itkän cırnı başqarğan, Pervoural'skidan kilgän İlmira Waxitova ğäcäpländergän. “Kompozitor bularaq, min üzemä açış yasadım., - dide ul.
Konkursta qatnaşuçılar arasında nigezdä yäş başqaruçılarnıñ küp buluı, alarnıñ tatar xalıq köylären dä, 70nçe yıllarda populyar bulğan cırlarnı da bik teläp başqaruları ömet tudıra. Jyuri äğzaları bu turıda bilgeläp üttelär. Kiç belän Yuğarı İset mädäniät sarayına küp bulıp xalıq cıyılğan ide. Biredä Ğala-konsert häm ciñüçelärne büläkläw tantanası buldı. Konsert monnan unbiş yıl elek uzdırılğan “Yaratqan moñnar” konkursında iñ berençe lawreat isemen alğan İl'dam Şäripov çığışı belän başlanıp kitte
Bügenge köndä Ural töbägendä yäşäwçe tatar xalqınıñ iñ yaratqan cırçısına äwerelgän, “Yäşlek” ansamble citäkçese İl'dam Şäripov säxnädän yäşlärgä üzeneñ fatixasın birde. Konkursta ul citäklägän ansambl'gä yörüçe dürt yeget häm qız prizlı urınnar aldılar, şularnıñ berse – 19 yäşlek Ruslan Vakasov, üzeneñ bärxet kebek yomşaq tawışı belän äsir itep, gran-pri yaulap aldı.
Konkursta ciñüçelärne qotlap, alarğa istälekle büläklär tapşırdılar. Yekaterinburg şähäreneñ Yuğarı İset rayonı mädäniät häm millätara mönäsäbätlär idäräse citäkçese Marina Borovkova, mondıy çaralarnı yıl sayın oyıştırıp toraçaqların äytep, qatnaşuçılarğa kiläse konkurslarda zur uñışlar teläde.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Dini ğisyan başlığı totqarlansa da, İslamabadtağı Qızıl mäçet qamalğan xäldä qala
Pakstan xökümäte köçläreneñ İslamabadtağı Qızıl mäçetne qamap totuı xälitkeç çorına kerde kebek. Xärbilär andağı ğisyannı citäklägän radikal ruxanine totqarladı, ämma mäçet eçendä äle haman da yözlärçä keşe qala birä.
Ä aña qädär aylar däwamında Qızıl mäçet ruxaniläre xakimiätkä qarşı basıp, üz şäkertlären alar xäräm dip tapqan urınnarnı tar-mar itügä häm xökümätkä qarşı çaralarğa cibärep tordı. Misal öçen, Qızıl mäçettän çıqqan radikal dinçelär faxişälär belän bäyle dip şiklänelgän politsiä xezmätkären urlawda, balalar kitapxanäsen basıp aluda, muzıka häm video kibetläre xucaların qurqıtıp toruda ğäyeplände.
Bolar barısı da Pakstannıñ dinçelär yoğıntısı zur bulğan yıraq poçmaqlarında tügel, ä ilneñ zamança başqalasında, anıñ üzägendä, başqa däwlätlärneñ ilçelekläre urnaşqan cirdä bardı. Häm prezident Pärwäz Möşärräfneñ xökümäte älegä qädär monıñ belän berni dä eşli almadı. Ämma soñğı waqiğälär anıñ da inde sabırlığı betüen kürsätte - sişämbedä ğisyan taratuçı mäçet ğäskärilär tarafınnan qamap alınıdı häm anıñ eçendäge radikallarğa birelü taläbe quyıldı.
Şul uq könne mäçet yanında ikençe ber qızıq waqiğä buldı - ğibadätxanädän çığuçılar arasınnan xatınnar belän bergä burkağa törengän Mäwlänä Ğäbdelğäziz xäzrät totqarlandı. Qızıl mäçettägelärneñ ruxi yulbaşçısı bularaq näq menä ul sanala ide.
Xakimiät anı şunda uq terror ğämällären äzerläwdä häm keşelärne urlawda ğäyepläde. Ämma mäçettäge dini radikallar şulay itep yulbaşçısız qalsa da, alarnıñ yädräse xakimiätkä birelmiäçägen belderde. Alar belän Ğäbdelğäzizneñ ir qärdäşe dä qala birä. Atnakiç xökümät wäkile Cäwid İqbal Çema İslamabadta, Qızıl mäçettägelärneñ birelüdän başqa çarası yuq, dip kisätte:
"Andağı ike xäzrät haman da birelmiäçägen belderä, häm bez älegä alar yağınnan bögelüçänlek kürmädek. Ämma şuña da qaramastan, min şunı ğına äytä alam - alarnıñ birelüdän qala başqa çarası yuq", di Pakstan xökümäteneñ wäkile.
Xäzerge waqıtta İslamabadnıñ Qızıl mäçetendä ber meñgä yaqın şäkert qalğan dip farazlana. Şularnıñ 600-läbe xatın-qız. Çärşämbe könne mäçettän inde meñgä yaqın keşe çığıp, xakimiätkä birelgän ide. Pakstan xökümäte, waqıtında birelgännärgä qarata ğädellek kürsäteläçäk, alar eşe fäqät qanun nigezendä dä qaralaçaq, ä xatınnar häm balalarğa qarata isä bernindi dä cäza çaraları bulmayaçaq, dip belderä.
Kärim Kamal


text: İsraeldän kilgän xäbärlärgä qarağanda Gaza sızığındağı yähüd awılı yanında 3 qorallanğan fälestinle atıp üterelgän. Gush Katif awılına kergändä tikşerü noqtası yanına kilep tuqtağan maşinadan İsraelneñ iminlek köçlärenä ut açılğan. Soñınnan maşina timer qoymağa bärelep şartlağan. İsrael ğaskärläre soñınnan şartlau bulğan cirdä 3 fälestinleneñ mäyetlären tapqan. 4 İsrael xärbie yaralanğan dip xäbär itelä. Soñğı 2 yıl eçendä töbäktä 2 933 keşe häläk bulğan. Alarnıñ 2 188e-fälestinnär häm 689 yähüdlär.


text:
Mariupol
Mariupol (ukraince Mapiyпoлb) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeerdir. Ealisiniñ sayısı 486,856 (2011 senesi).
Mariupol Ukrainanıñ yunan medeniyetiniñ tanılğan bir merkezidir. 1779 s. Qırımdan sürgün olunğan yunanlar Mariupol şeerni esasladılar.
Şeer statusnı tap 1779 s. alğan içün, Mariupol Donetsk vilâyetiniñ territoriyasında birinci meskün yeri oladır. Ukrainanıñ "madencilik paytahti" sayıla, ve regional kurortı olaraq bellidir.
Şeer şeklinde qasabalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şu Donetsk vilâyetiniñ şeer şeklinde qasabalar 1980 s. Qırımdan sürgün olunğan yunanlar tarafından esaslangan, ve Qırımnıñ şeerleriniñ şerefine adlandırğandırlar.
2015 s. yanvar 24-te, saba saat 09.25 rusiye terroristleri Mariupolniñ şarqiy civarına "Grad"lardan ateş açtılar, 30 insan elâk oldı, 100-ge yaqın adam yaralandı, olarnıñ içinde ballar da mevcut. Olimpiyskaya soqağında mesken evler viran etildi, adamlar öz evlerini terk etmege mecbur oldılar. Ukrainada Mariupol qurbanlarınıñ hatırasına yanvarniñ 25 künü Matem künü olaraq ilân etilgen edi.


text:
İminlek Şurası äğzaları comğa könge utırışta Ğiraqtağı qoral inspektorların tıñlarğa äzerlänä
Comğa könne Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasında, Ğiraqtağı qoral inspektorlarınıñ çirattağı, häm qayber küzätüçelär fikerençä inde soñğı dip farazlanğan xisabı tıñlanaçaq. Şura äğzaları öçen şul xisap, Ğiraqta qoral inspeksiälären kiläçäktä dä däwam itüne yäisä Bagdadtağı xökümätkä qarşı inde xärbi çaralar kürüne yaqlawı öçen töp nigez bulaçaq.
Audio
“Bu bik möhim ber mizgel, çönki bez şuşı xisapnı inde şaqtıy waqıt kötäbez, häm belüwegezçä, östäldä Şuranıñ ikençe qararı ölgese genä tügel, inspeksiälär turında ayırım memorandum da yata. Bu uñaydan Blixnıñ häm Baradeinıñ ni äytüwe bik möhim” di Fransiäneñ Berläşkän Millätlärdäge daimi wäkile. Quşma Ştatlar, Britaniä häm İspaniä atna-un kön elek, Ğiraq tınıç qına qoralsızlanu mömkinlegen inde ıçqındırdı, häm şuña kürä aña qarata qırıs çaralar kürergä kiräk digän yaña qarar çığarunı täqdim itte. Bu tawışqa kiläse atnada quyılır dip kötelä. Moña cawap itep Fransiä, Rusiä häm Germaniä bergäläşep İminlek Şurasına, Ğiraqtağı qoral inspeksiälären tağın da nığıtıp kiläse yülgä qädär däwam itüne küz aldında totqan maxsus memorandum ölgesen tapşırdı. Şuranıñ Ğiraqqa qarşı xärbi köç qullanuğa açıqtan-açıq fatixa birgän qararı berençe çiratta britan premyerı Tony Blairğa kiräk, ul bu mäs’älädä tulısınça Waşington yağında bulsa da, Britaniäneñ üzendä suğışqa qarşı käyeflär nığıp kilä. Quşma Ştatlar isä Ğiraqqa qarşı suğışnı inde ğämäldä bulğan 1441-nçe qarar nigezendä dä başlarğa mömkin dip isäpli. Läkin sişämbedä Londonda britan yağı belän söyläşülär ütkärgän İgor İvanov, Rusiä tışqı eşlär ministrı, noyäbrdä qabul itelgän şul qararda köç qullanuğa fatixa birelmi dip belderde.
Audio
Londonda İvanov şulay uq, Rusiä Ğiraqqa qarşı suğış başlawnı küz aldında totqan qaranı yaqlamayaçaq digän belderü dä yasadı, anıñ süzlärençä, Mäskäw bu uñaydan üzeneñ veto xoquqın da qullana ala. Rusiädän tış Fransiä, Germaniä, Süriä häm Qıtay da köç qullanuğa qarşı çığa. Çärşämbedä Parisda, urıs, fransuz häm german tışqı eşlär ministrlarınıñ oçraşuwında da şuşı qaraş tağın ber märtäbä qabatlandı. Şurada Quşma Ştatlar, Britaniä häm İspaniä täqdim itkän qarar ölgesen Bolğarstan ğına yaqlıy. Pakistan, Gwineä, Çili, Mexika kebek illär äle haman da üzläreneñ nindi yaqnı alaçağın beldermäde. Xärbi köç qullanuğa fatixa alu qararın ütkärü öçen Waşingtonğa İminlek Şurasında barlığı 9 ilneñ yaqlawın qazanu kiräk. Häm tağın ber şart – daimi äğzalarnıñ berse dä veto xoquqın qullanmasqa tieş. Quşma Ştatlar öçen monısı iñ awırı.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Omski uquçıları Qazanda uzaçaq tatar tele häm ädäbiäte olimpiadasına bara alırlarmı?
Uzğan atnada Omski ölkäseneñ Ülänkül awılı mäktäbendä tatar tele häm ädäbiäte buyınça olimpiada bulıp uzdı. Olimpiadanıñ töp oyıştıruçısı ölkä mäğärif ministrlığı buldı. Anda Bol'şereç'ye, Tara, Znamenqa häm Tevriz rayonnarınıñ tatar tele däresläre bulğan etnomädäni komponentlı mäktäplärneñ 9, 10, 11 sıynıflar uquçıları qatnaştı. Biremnär Tatarstan Respublikasınıñ mäğärif ministrlığı tarafınnan cibärelgän häm, äytergä kiräk, şaqtıy qatlawlı idelär. Aña da qaramastan, uquçılar birelgän eşlärne tulısınça başqarıp çıqtılar. Ölkä mäğärif ministrlığı belgeçe Xäergil'de Şakenova fikerençä, balalar tuğan tellären yaxşı belülären kürsättelär.
Ölkä külämendä oyıştırılğan bu olimpiadada 30 uquçı qatnaştı. Täbiği ki, alarnıñ eşlärenä yomğaq yasaldı, ciñüçelär bilgelände. 9 sıynıflar arasında Quşkül mäktäbe uquçısı Alina Asadullina, 10-11 sıynıflar arasında Ülänkül mäktäbe uquçıları El'wira Niäzova häm El'za Latıypova aldınğılar dip tabıldılar. Qızlarnıñ öçesenä dä 21-24 martta Qazanda uzaçaq töbäqära olimpiadada qatnaşırğa yullama birelde. Ämma, balalarnıñ Tatarstanğa bara aluları älegä soraw astında, çönki bügenge köndä säfärneñ matdi yağı xäl itelmägän. Xäergil'de Şakenova süzlärençä, ölkä mäğärif ministrlığı byudjetında mondıy çığımnar öçen mätda qaralmağan. Xäyriäçelär tabılmasa, balalarnıñ töbäqära olimpiadada qatnaşa almıy qaluları da ixtimal.
Ulänküldä ütkän olimpiada barışında uqçılarnıñ tatar telen belü däräcäläre genä tikşerelep qalmadı, anda qayber tärbiä çaraları da oyıştırıldı: törle sıynıflarda tatar tele buyınça açıq däreslär ütkärelde, patriotik cırlar smotrı uzdı. “Gömüm alğanda barlıq çaralar da Ülänkül mäktäbendä tatar telen öyrätü yaxşı däräcädä quyılğan buluın kürsätte”, - di mädäniät ministrlığı belgeçe Xäyergilde Şakenova.


text:
Putin Ramzan Qadirovqa Çeçnä prezidentı bulırğa yardäm itärme?
5 üktäberdä Çeçnä premyer ministrı Ramzan Qadırovqa 30 yäş tula. Bu anıñ Çeçnä prezidentı bulu öçen soñğı xoquqıy kirtäne ütüen añlata. Ämma analitiklar fikerençä, anıñ säyäsi uñışqa ireşüe şiksez tügel. Çeçnädä berqädär yaqlawğa iä bulsa da ul töp säyäsi tayanıçı Kremlneñ yaqlawın yuğalta bara digän işarälär bar.
Öleşçä osta oyıştıru, öleşçä qurqıtu belän idarä itüçe Qadırov kiräk bulsa Çeçnädä andıy xalıq yaqlawın taba alır dip kötelä.
1990-nçı yıllar urtalarında Çeçnä öçen Mäskäw tözegän Doku Zavgayev xökümäteneñ süzçese bulğan, xäzer Mäskäwdäge terrorğa qarşı waqıf citäkçese Ruslan Margatov Ramzan Qadirov prezident urının inde küptännän küzdä tota di. 2004-neñ mayında şartlatıp üterelgänçegä qädär bu urınnı Ramzannıñ atası Äxmät Qadırov bilägän ide.
"Razman Qadirovnıñ säyäsi ombitsiälären çamalaw bik qıyın. Alarnıñ çige yuq diärgä mömkin. Ämma anıñ yaqın aradağı maqsatı Çeçnä prezidentı bulu. Häm ul bu maqsatqa ireşergä tırışaçaq. Minemçä Rusiä prezidentınıñ yaqlawı däwam itsä ul moña bik tiz ireşäçäk. Älegä Putinnıñ aña qarata yaxşı mönäsäbätenä zıyan kitergän närsä bulmadı. Ämma berençe kisätülär inde kilä başladı" di Margatov.
Qadırov, çınnan da Mäskäw öçen bik ük uñaylı säyäsi partner tügel. Anıñ inde küptän 10 meñ keşelek şäxsi qadırovçılar ğäskäre başlığı bularaq yamanatı çıqqan. Häm qatı qorallanğan bu törkem yış qına Çeçnäne kontroldä totu öçen keşelärne urlap alıp kitüdä, azaplawlarda häm başqa räximsez ısullar qullanuda ğäyeplänä.
Şul uq waqıtta ul küptän tügel 2 suğış kiçergän Çeçnädä küpmeder däräcädä tormış şartların yaxşırtuğa da ireşte. Maşina yulları tözätelde, elektr energiäse çeltäre torğızıldı, başqala Groznıy ğına tügel Argun häm Gudermesta da yaña kafelar, kibetlär açıldı.
Anıñ Çeçnädä wäzğiät normalläşä digän täesir tudıruı Putinğa da säyäsi yaqtan faydalı. Çönki Putin xakimiätkä Çeçen mäsäläsen çişü wäğdäse belän kilgän ide.
Elegräk Qadirovqa 30 yäş tulu belän ük Putin aña prezident bulırğa yardäm itär dip kötelä ide.
Ämma analitiklar Qarırovnıñ agressiv säyäsi ısullarınıñ Rusiädäge säyäsi elitanı, şul isäptän Putinnıñ üzen dä borçıy başlawı turında işarälär bar di.
Çeçnä belgeçe Aleksey Malaşenko prezident Äxmät Qarırov üterelep berniçä säğät ütkäç ük anıñ ulı Ramzan Qadırov belän Putin arasında bulğan oçraşudan soñ küp närsä üzgärde di."Putin aña ul dip tügel, ä yäş, bäxetsez keşe dip qaradı. Putin anıñ atasına qarata bik yaxşı mönäsäbättä ide. Äxmät Qadırovqa bulğan xörmätne ul anıñ ulına küçerde. Ämma Ramzannıñ ambitsiäläre arta barğan sayın, älbättä Putin inde anıñ möstäqil, bäysez, häm xätta küpmeder däräcädä qurqınıç ta keşe buluın añlıy başladı" di Malaşenko.
Qadırovnıñ könnän-kön möstäqilräk eş itä baruı Mäskäwgä oşamasqa mömkin.
Küptän tügel Qadirov Rusiä xakimiätlären Kareliäneñ Kondopoga şähärendä millätara nizağnı kontrolgä ala almawda ğäyepläp, kiräk bulsa anda da tärtip urnaştıraçağın belderde.
Rusiädäge qayber ministrlarnı häm burokratlarnı Çeçnäneñ 450 million dollarlıq yıllıq neft keremnären urlarğa mataşuda ğäyepläde.
Anıñ bu häm başqa ğämällärenä rizasızlıq tawışı Rusiä Däwlät Dumasında da işetelä başladı.
Mönäsäbätneñ üzgärüe işarälären sizep alğanday küptän tügel Qadırov Rusiäne qotqara alaçaq berdänber keşe Putin ğına dip belderde. Ämma Putinğa loyällek belderü genä aña yardäm itäçäk dip äytep bulmıy.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tuqtamış xan
Tuqtamış xan — (?-1406) — Altın Urda xanı (1380-1395), Tömän (Seber) xanı (1400-1406), Çıñğız xan ulınıñ Cuçi näselennän bulğan. Böyek nizağlaşu däweren tuqtağan, Altın Urdanı berläştergän, Aqsaq Timer höcüm itkänçe däwlätne nığıtqan.
ЭчTәлek
Altın Urda nizağı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XIV yözneñ 50 nçe yılları azağında täxet öçen köräş Altın Urda tarixında zur üzgäreşlär kiterep çığara. Säyäsi nizağqa iskitkeç zur afät kilep östälä. 1346 yılnı ilgä Qıtaydan waba(çuma) awıruı kilep kerä. Yoğışlı awıru şaqtıy keşene yığıp sala, xalıq telendä «qara ülät» dip yörtelgän çirdän kürgän qazanı Altın Urda ğäyät awır kiçerä. Äle Bärkä xan zamanında uq başlanğan farsı suğışın tuqtatıp torırğa mäcbür bulıp, fäqät Canibäk idärä itüeneñ soñğı yıllarında ğına ul suğışnı yañadan başlap cibärergä mömkinlek tua. Juçi ulusında üzara nizağlaşular Canibäkneñ ulı Birdebäkne ütergännän soñ ayıruça kiskenläşep kitä. Änä şul 1359 yıldan alıp 1380 yılğa çaqlı uzğan 20 yıl eçendä 25 xan alışına—alarnıñ qaysıbere täxettä berniçä genä ay utırıp ala. Altın Urdanıñ bu faciğäle yazmışı ğäräp-farsı tarixçılarınıñ yazmalarına, şulay uq rus yılyazmalarına terkälep qala. Xan bulıp zur qödrät iäse Tuqtamış täxetkä utırğaç qına Saraydağı nizağlaşu tuqtatıla. Juçi xan näselennän çıqqan Tuqtamış ruslar belän Kulikovo suğışı bulğan 1380 yılda Altın Urda iskitkeç zur awırlıqlar kiçergän çorda xakimiätkä kilä. İkençe yaqtan, Tuqtamışnıñ täxetkä utıruına Kük Urdanıñ köçäyep kitüe yul aça. Kük Urdanıñ möstäqillek däğwalawı Sarayda Orıs xan (Möxämmät) idärä itkändä, XIV yözneñ 70 nçe yıllarınnan uq başlana. Ämma xan Kük Urdağa ayırılıp çığarğa irek birmi, Qaspiy buyındağı Manğışlaqnıñ başlığı Tuyxucanı cäzalap ütertä. Anıñ ulı Tuqtamış äle yäşräk bula, başıma citmägäyläre dip, Aqsaq Timer yanına qaça. Timerilär däwläte Çığıtay ulusında barlıqqa kilgän häm xäzergä Üzbäkstan cirlären bilägän däwlät bula.
Tuqtamış häm Aqsaq Timer: duslıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Aqsaq Timer (Tamerlan) äle ul çağında mäşhür cihangir bulmıy. Ämma alda dönyanı yawlap alu yulında qayçandır köçle-qodrätle bulğan, xälsezlänsä dä, äle baylığın cuymağan Altın Urdanı buysındıru niäten ğämälgä aşıru öçen anıñ täxetenä üzenä buysınğan keşene utırtıp quyu naçar bulmas ide, dip fiker yörtä. Juçi näselennän çıqqan älege yegettän dä qulayrağı yuqtır, monıñ xälennän kilerder, dip, Tuqtamışqa açıq çıray kürsätä. Aqsaq Timer xanzadäne zurlap qabul itä, älegä yawlap alınmağan qalalar, şul isäptän Kük Urdanıñ säyäsi märkäze Sığanaq belän idärä itü wazifasın yökli. Şunnan inde ul qalalarnı yawlap alu öçen xan ulına ğäskär bülep birä. Ämma Orıs xannıñ ulları Tuqtamış ğäskären öç märtäbä ciñälär. Fäqät dürtençe bäreleştä genä Tuqtamış, xannıñ keçe ulı Timermälikneñ ğäskären tar-mar itä, üzen cäzalap ütertä (bu waqıtta inde Orıs xan üze ülgän bula).
Altın Urda täxetendä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şunnan inde Tuqtamış, zur ğäskär tuplap, könbatışqa yünälä—äwwäl Xaräzemne, annarı Saraynı yawlap ala häm küptän tügel Dmitriy Donskoy tarafınnan ciñelgän Mamaynı Saraydan sörep çığara. Ämma ul monıñ belän genä dä qänäğätlänmi, tömän artınnan qua kitep, Qalqa yılğası buyında anıñ östenä kilep çığa häm böten ğäskären tar-mar kiterä. Xurlıqlı bu ciñelüdän soñ Mamay Qırımğa qaça, anda isä genuyalılar anıñ başına citälär. Şulay itep, Tuqtamış üzenä qarşı tora alırday tömännän dä arına häm böten Altın Urda däwlätenä xan bulıp täxetkä utıra. Bu xäl 1380 yılnıñ közge aylarında bula.
Mäskäwneñ buysındıruı (1382)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382) da qarağız
Yarıysı uq xälsezlängän Altın Urda belän idärä itüne Tuqtamış tulısınça üz qulına aludan, ämer-boyırıqların märkäzdä genä tügel, yıraqtağı uluslarda da ütätüdän başlıy. İke yıldan inde Mäskäwgä yaw çaba — anda Dmitriy Donskoynı 23-26 avgustında 1382 yılda yañadan Altın Urdağa buysındırıp, elekkegeçä yasaq tülärgä mäcbür.
Ul arada Tuqtamışnıñ köçen-qödräten şul zamannıñ mäşhür idäräçese — Litvanıñ olı kenäze Yağaylo da tanıy. Tatarnıñ aqsöyäkläre Tuqtamışnı Oluğ xan dip atıy başlıylar, Batu häm Üzbäk kebek xannar da zamanında bu däräcäne yörtmägännär.
Tuqtamış häm Aqsaq Timer: doşmanlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Altın Urda täxetenä utıru belän, Tuqtamış üzençä idärä itärgä künegep kitä häm qay arada Aqsaq Timerneñ doşmanına äwerelä. Köç sınaşırğa turı kiläçägen härqaysı añlıy. Suğışnıñ berençe bilgeläre 1385 yılda Azärbaycan tirälärendä kürenä başlıy: andağı baylıq Aqsaq Timerne cälep itä, läkin ul doşmanında ğäskär işleräk ikänne abaylap ala, suğışırğa cör'ät itmi. Köç sınaşu 1388 yılnı Kük Urdanıñ könçığış çigendä bulıp ala, tik ber genä yaqqa da fayda kitermi. Xaräzem xalqınıñ Tuqtamışqa yärdäm itkänen kürep, Aqsaq Timer tämam qotıra häm borınğı mädäniät üzäge bulğan Ürgäneçne talarğa, cimerergä ämer birä.
Qondırça yılğası buyındağı suğış (1391)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä Qondırça yılğası buyındağı suğış
Tuqtamış belän Aqsaq Timer arasındağı bik zur suğış 1391 yılnıñ 18 iyünendä Altın Urdanıñ üzägendä — İdelneñ sul yağındağı Qondırça yılğası buyında (xäzerge Samar ölkäsendä) bula.
Ğäskärlär tigez diärlek — här yaqtan da 200 meñ keşe qatnaşa. Baştaraq tatarlar ciñärder kebek, doşman ğäskären çolğap alıp, tar-mar kiterer sıman toyıla. Ämma Aqsaq Timerneñ suğışnı yañaça alıp baruı, talantlı ğäskär başlığı buluı ciñügä kiterä. Östäwenä Tuqtamışnıñ qaysıber ğäskär başlıqları xiänät itä—doşman yağına çığa. Tarixi çığanaqlar äytüençä, Tuqtamışnıñ yartı ğäskäre diärlek suğış qırında yatıp qala. Aqsaq Timer dä küp keşesen yuğalta, şuña kürä, suğış qırında ciñügä ireşsä dä, Sarayğa barıp citmi, könbatışqa yaw çapmıy, xätsez trofey qulğa töşerep häm şaqtıy küp doşman suğışçısın äsir itep, Sämärqandına qaytıp kitä.
Terek yılğası suğışı (1395)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Läkin şundıy zur yuğaltulardan soñ da Tuqtamış yañadan köçle ğäskär tuplıy ala. Yänä dürt yıldan soñ, 1395 yılnıñ 15 aprelendä, Tönyaq Qawqaznıñ Törek (Terek) yılğası buyında bu doşmannar qabat oçraşalar. Qondırça yılğası buyındağı sıman, baştaraq tatarlar osta ğına suğışalar, ämma doşman ğäskäreneñ ayawsız suğışuına axırğaça qarşı tora almıylar—ciñelälär. Şunnan Tuqtamış tönyaqqa, Bolğar yağına qaça. Anı ezärlekläp Aqsaq Timer küptänge xıyalın tormışqa aşıra — Altın Urdanıñ başqalası Saray-Bärkäne, tağın küp kenä ähämiätle şähärlären cimerä-cimerä Qırımğa çaqlı barıp citä. Saray-Bärkä, Gölstan, Ükäk, Bälcämin, Macar kebek şähärlärne tämam qırıp taşlıy, cir belän tigezli.
Tuqtamış: Şöhrät häm dansızlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuqtamışnıñ soñğı ciñelüe 1398 yılnı Altın Urdanıñ yaña xanı Timer Qotlığ ğäskäre belän suğışqanda bula. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, Tuqtamışnı qartlıq könendä yarannarı da taşlap qaldıra, häm ul 1406 yılda Könbatış Seberdä ülä. Qayçandır qodrätle wä şöhrätle xan bulıp, Altın Urdanı berläşterügä, nığıtuğa böten köçen birgän böyek şäxesneñ yazmışı änä şulay tämamlana.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Oluğ Möxämmäd
- Biläw yanındağı suğış
- Suzdal' yanındağı suğış
- Vasiliy II
- Qazan yanındağı suğış (1506)
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
- İdegäy
- Möxämmät-Ämin xan
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- PaBил ФәxpeTдиHoB. TATAP XAЛKЫ hӘM TATAPCTAH TAPИXЫ.
- MыcbkoB E. П. ПoлиTичeckaя иcTopия ЗoлoToй Opды (1236—1313 rr.). — Boлrorpaд: ИздaTeлbcTBo Boлrorpaдckoro rocyдapcTBeHHoro yHиBepcиTeTa, 2003. — 178 c. — 250 эkз. — ISBN 5-85534-807-5
- ПoчekaeB P. Ю. Цapи opдыHckиe. Биorpaфии xaHoB и пpaBиTeлeй ЗoлoToй Opды. — CПб.: EBPAЗИЯ, 2010. — 408 c. — 1000 эkз. — ISBN 978-5-91852-010-9
- CeлeзHëB Ю. B. ЭлиTa ЗoлoToй Opды. — KaзaHb: ИздaTeлbcTBo «ФэH» AH PT, 2009. — 232 c.
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.
- CyлTaHoB T.И. ЧиHrиз-xaH и ЧиHrизиды. Cyдbбa и BлacTb. — M.: ACT, 2007. — 446 c. — ISBN 5-17-035804-0
- ПaчkaлoB A. B. ЗoлoToopдыHckиe ropoдa HижHero ПoBoлжbя B koHцe XIV Beka // ЗoлoToopдыHckoe Hacлeдиe. MaTepиaлы MeждyHapoдHoй HayчHoй koHфepeHции «ПoлиTичeckaя и coциaлbHo-эkoHoMичeckaя иcTopия ЗoлoToй Opды (XIII—XV BB.)». 17 MapTa 2009 r. Cб. cTaTeй. Bып. 1. — KaзaHb: Изд. «ФәH» AH PT, 2009.


text:
Title News
Camal Wälidi: «Tuqaynıñ iñ söydergän yağı, şöbhäsez, anıñ tel wä äslübeder. Tuqay qadär ciñel wä täkällefsez, şunıñ belän bergä ahäñle wä sälis (añlayışlı, sänğätle) yazuçı şağir äle hänüz tatarda kilgäne yuq.» /Mäğärif, 1923/
Mädäni comğa gazetasınıñ yaña sanı Tuqay süzläre belän açılıp kitä. Zur xäreflär belän yazılğan:
«İ Qazan!, Därtle Qazan!, Moñlı Qazan!, Nurlı Qazan!»
digän yullar belän ber rättän, gazetanıñ berençe bitendä Tuqaynıñ süräte dä basıldı.
Tuqaynıñ tuğan köne ul äle şiğriät, tuğan tel bäyräme dä. Mädäni comğa gazetasında Ğamil Abzal, Rinat Xaris, İldar Yuziev, Ravil Fäyzullin, Lena Şağircan, Zölfät, Äxmät Räşitneñ Tuqay, anıñ mirası, millät häm tel yazmışı turında şiğri yulları dönya kürde. Tuqay süzlären başisem itep saylağan «İ tuğan tel…» quşımtası da şağirneñ tuğan könen bilgelämiçä qalmıy. Başqa basmalardan ayırmalı bularaq, bu quşımtada häzerge zaman cämäğät eşlekleläreneñ çığışların ğına tügel, Tuqay zamandaşlırınıñ fikerlären dä uqıp buldı.
«Yärdämeñ berlän sineñ» digän baş astında «böek şağir häm ana telebez» temasına Fatix Ämirxan, Ğali Räxim, Fatıx Säyfi-Qazanlı, Cämal Wälidi, Ğabdraxman Säğdi, Şihap Ramazanovnıñ çığışları belän tanışu mömkinlege buldı.
Camal Wälidi mäsälän mondıy fikerlär yazıp qaldırğan:
«… Tuqaynıñ iñ söydergän yağı, şöbhäsez, anıñ tel wä äslübeder. Tuqay qadär ciñel wä täkällefsez, şunıñ belän bergä ahäñle wä sälis (añlayışlı, sänğätle) yazuçı şağir äle hänüz tatarda kilgäne yuq…»
«…. Dawıt qulında timer niçek eresä, Tuqay awızında tatar tele şulay eri. Söläyman padişahqa xaywannar wä pärilär niçek mösäxxär bulsa (sixerläp buysındırılağan), Tuqay qarşısında tatar süzläre şul qadär itäğät belän baş iyä... »
Şuşı istäleklär 1923 yılda, «Mäğärif» jurnalında basılıp çıqqan bulğan.
Şähri Qazan gazetasınıñ «İlhamiät» quşımtası tulayım diärlek Tuqay bäyrämenä bağışlana. Anıñ berençe bitendä şağir isemendäge büläkne birü xaqındağı Tatarstan Prezidentınıñ qararı urın alğan bulsa, ikençe häm öçençe bittä «Tuqay sabaqları» digän mäqälä häm gazetanıñ şiğır bäygese basılğan. Anda Robert Äxmätcan, Elmira Şarifullina, Lena Şağırcan, Rämis Äymät, Pavel Apuşev kebek tanılğan şağırlärneñ äsärläre dönya kürgän. Miñnurıy Xäbibbulinanıñ «Deputat bulmağan» isemle şiğırennän ber özek:
«Yolqıp taratqan saqlın cildä Sındırmıyça qälämen, Tuqayıbız saqlap qalğan, Millätebez älämen Sağına tatar Tuqayın, Sälämnär kötä yazdan, Üz ulım dip yaratqanğa «Tuğan tel»gä köy yazğan. Tuqaysız tuñdıra şul, Cillär buysındıra şul. Tuqaynıñ turı qäläme Şaqtıy yuqsındıra şul! Mädäni comğa gazetasında şağirneñ ädäbi muzey direktorı Möcip Nizamievnıñ mäqäläse basılıp çıqtı. «Bar uyım kiçen-köndezen sezneñ xaqta, millätem…» digän mäqäläsendä ul şağirneñ, bügenge köndä isän bulsa nindi qaraşta toruwı xaqında üz fikerläre belän urtaqlaşa:
«Tuqay, älbättä, bu könnärdä çın grajdanlıq qıyulığı belän telen, miläten, däwlätçelegen yaqlap çığar ide. Anıñ: «…Bez suğışta yulbarıstan köçlebez, Bez tınıçta attan artıq eşlibez. Şul xalıqnıñmı xoquqqa xaqı yuq? Xaqlıbız urtaq Watanda şaqtıy uq!»
digän ülemsez süzläre äle bügen genä äytelgän kebek. «Cırlıymın, läkin cırlawımnan fayda barmı xalqıma?» - dip borçılğan Tuqay ülemsez, ul här waqıt xalqı belän bergä. Bügen Tuqay bezgä qayçandağığa qarağanda da kirägräk kebek.» - dip yaza Möcip Nizamiev.
Şähri Qazan gazetasında 26 april sanında «millät yazmışı» säxifäsendä milli ruxlı ber niçä mäqälä urın aldı. Şuşı yazmalar tulısı belän keräşen häm möselman-tatar mäsälälärenä bağışlana. Tarix İnstitutı aspirantı Nurulla Ğarif, mäsälän, tuğan yağında -- Çallı töbäklärendäge keräşen awılların sanap çığa, alarnıñ tarixın, xalıqnıñ yäşäw räweşen sürätli. Mäqälä avtorı, keräşen qärdäşläreneñ ruxi ixtiaclarına iğtibarlı bulıp qına qalmıyça, yärdäm itärgä çaqıra. Şuşında uq, şäräfle akademik Yaxyä Abdullinnıñ «Bez ber milllät, keräşen qardäşlär!» isemle yazması da urın aldı. Yaxyä äfände, köçläp çuqındıru tarixına küzätü yasıy, baş isemgä çığarılğan «bez ber millät» digän fikerne isbatlıy.
Ğalim häm säyäsätçe Rafael Xäkim mäqälälärendä äytelgän fikerlär şäräfle-akademiknıñ süzläre belän ber qädär awazdaş bulıp yañğırıy. Bu atnada Tatarstan yäşläre gazetasında Räfael Xäkimneñ «Kem sin, tatar?» şälkemennän ikençe mäqäläse dönya kürde. Şuşı könnärdä basılğan özek tarix mäsälärenä bağışlandı. Älege yazma «ütkäneñä qarasañ -- kiläçägeñne kürerseñ» digän süzlär belän başlanıp kitä. Ul anda tatarlar turında qırğıy xalıq dip mäkerle uylar taratalar; Rusiäne Kievtan başqa küzallap bula, läkin Qazannan başqa -- yuq; Rusiä Qazan xanlığı yawlap alınğannan soñ barlıqqa kilgän; Mäskäw -- Altın Urda tudırğan şähär häm başqa şundıy yañğırawıqlı fikerlär äytä.
Azatlıqnıñ Mäskäwdäge xäbärçese Näzifä Kärimova citkerüwençä, küptän tügel, tanılğan kardio-xirurg Rinat Aqçurin yaña ictimağıy-säyäsi xäräkät oyıştırıp, Mäskäw matbuğatında program-mäqälä belän çığış yasağan bulğan. Rafael Xäkim « Kem sin, tatar?» digän mäqäläsendä Rinat Aqçurinnıñ şuşı xezmätenä dä qağılıp kitä. Ber özek:
«Xirurg Aqçurin, atalarça qayğırtuçanlıq kürsätep, İdel Bolğarstanın häm Altın Urdanı üz çorınıñ iñ aldınğı illäre dip sanawçı yäş tatar istoriografiäsendä «balalar awıruwı» barlığına diagnoz da quyğan. Anıñ fikerençä, bu «abberatsiä», yäğni Qazannıñ tarixi qaraşnı bozıp kürsätüwe. Tarixçı ber waqıtta da yöräkne şuntlawda xirugqa kiñäş birergä cörät itmäs ide. Tarixta da belgeçlek kiräk tügel meni? Altın Urdanı tikşergän ğalimnärneñ berse dä älege däwlätneñ dönyawi ähämiäten şik astına almıy bit»
Rafael Xäkim üzeneñ yazmasında tarixnı bozıp kürsätügä şaqtıy ğına misallar kiterep, monıñ belän köräş yulların da bilgeläp ütä. Berençe burıç itep ul, cämäğätçelekneñ bezneñ tarixqa mönäsäbäten üzgärtü, dip atıy. Bu eş xaqimiätlär, ğalimnärdän genä tügel, böten xalıqtan da tora. Rusiä töbäklärendä eşläwçe milli mädäni avtonomiälär qarşında tarix söyüçelär törkemnären buldırıp, tuğan yaqnıñ tarixın öyränergä, ğadi, añlayışlı tel belän yazılğan tarix kitapların bastırırğa bula, dip sanıy avtor. XXI ğasırda kem bulaçağıbız, xäzer barı üzebezgä genä bäyle, dip yaza Tatarstan yäşlärendä Rafael Xäkim.
BocToчHый эkcпpecc gazetasınıñ yaña sanında, şul uq yazmanıñ urıs telenä tärcemäse basılıp çıqtı. Gazeta xäbärçese yazuwınça, Rafael äfände, üzeneñ «Kem sin, tatar?» isemendäge şälkemen maxsus tatar telendä yazırğa alınğan. Yäğni, bu millätneñ üz eşe. Şälkem ber niçä mäqälädän toraçaq. Berençese -- berdämlek, ikençese -- tarix dip atalsa, qalğannarı -- tuğan tel, mädäniät häm «zur Tatarstan» kebek temalarğa bağışlanaçaq.
Mäğlümat çaralarınıñ iğtibarın bu atnada Konstitutsiäne qabul itü teması da cälep itte.
Şähri Qazan gazetası Tatarstan konstitutsiäse qabul itelgännän soñ «Bar ide mostäqil çaqlar…» digän mäqälä urnaştırdı:
«Tizdän, Prezidentıbız qul quyğaç, Konstitutsiäneñ yaña redaktsiäse basılıp ta çığar. Ämma bez anda 1992 yılnıñ 6 noyäberendä bötenxalıq tawış birüwe yomğaqları nigezendä qabul itelgän Konstitutsiäbezdäge «suveren demokratik däwlät», «däwlät suverenitetı -- Tatarstan Respublikasınıñ töp bilgese», «xalıqara xoquq subyektı» digän canğa ğaziz süzlärne taba almabız. Yäğni 2002 yılnıñ 19 aprile bezneñ çigenüwebezne räsmi töstä terkägän borçulı kön ul. İnde xäzer: «İelgän başnı Mäskäw qılıçı kismäs mikän» dip xäsrätle uylarğa ğına birelergä qala»
BeчepHяя KaзaHb gazetası Şähri Qazan belän turıdan turı bäxäskä kermäsä dä, bu ike basmada dönya kürgän mäqälälärdä qarşılıq bar. BeчepHяя KaзaHb gazetasınıñ xäbärçese Röstäm Vafin Konstitutsiäneñ kereş öleşenä kertlgän «tatar xalqı» digän tözätmäne – qarşılıqqa etärüçe, dip bäyäli. Ul, üzeneñ keçkenä genä xäbärendä, Tatarstan citäkçelegen tatar bulmağan millätlärgä qarata tüzemle bülmauwda ğäyepläp çığa. Avtor, tatar xalqınıñ titulmillät digän statusın «här keşeneñ xoquqları» töşençäsenä qarşı quya. Röstäm Vafinnıñ yazmasınnan ber özek:
«2002 yılda tatar xalqınıñ titulmillät digän statusın kürsätü ixtiacı tudı. Bu Rusiäneñ federatsiäne milli respublikalarğa bülü prinsıbınnan baş tartu säyäsäte belän bäyle. SSSR tarqalğaç, bu büleneş döres tügel, totrıqlılıq häm däwlätneñ berdämlegen saqlamıy, dip tabıldı. Aña almaşqa yaña tärtip täqdim itelä: millätlärneñ tügel, ä här watandaşnıñ tulı xoquqlığın tä'min itü. Ämma, töşençelärne alıştırudan ğına Rusiädä yäşäwçe xalıqlarnıñ milli mänfäğätläre yuqqa çıqmıy.»
Älege häm gazetada daimi räweştä basılıp kilgän başqa mäqälälärgä küz salsaq, şunı küräbez: gazeta, küp oçraqlarda, xucalıqtağı, säyäsättäge, iqdisadtağı, mädäniättäge citeşsezleklärneñ säbäben -- çinovniklardan, alarnıñ awıldan çıqqanlıqtan, tatarlarnıñ üzençä yäşärgä omtılışınnan kürä. «Tatar xalqı» digän tözätmäne tänqitläp çığuwı da, gazetanıñ mäslägenä turı kilä, anıñ tarafdarı bulğan keşelärneñ fikerlären açıq çağıldıra.
Ämma tatar da, milli matbuğat ta aña qaramıy, barıber üzençä yäşärgä tırışa. Zaman gazetasınıñ berençe bitendä bu atnada «Kons-tütüt-siä» digän pamflet basılıp çıqtı. Anıñ avtorı -- Äxät Ğaffar. Ul üzeneñ fikerlären, töp qanunğa tözätmälär kertügä qaraşın şayan formağa törep birä:
«İ—i, ul-bu tege …. Konstitutsiäne äytäm äle. Oçqılıq totadır inde ul baxırnı. Torabız da şunıñ tetmäsen tetäbez, totabız da şunı çäynibez. Narat sağızımeni. Töşlärgä dä kerep yödätä inde. Berkön, imeşter, şaqtıy mul ğına konstitutsiäle ber-ber zat qıyäfätendä tege qoçağıma kerep yatmaqçı bulıp bara bit, çuqınçıq! İmeş: «Qabul it inde mine dä, qabul it inde mine!» - dip, ällä nilär qılanmaqçı, qılandırmaqçı bu. Soñ, mäytäm, qabul itüen-itärmen dä xatın totsa, nişlärbez?»
Avtor älege yarım şayan, yarım citdi teldä icat itelğän yazmasında subyekt töşençäsen tikşerä, xatınnı -- öydäge prokuror dip atıy, Stalin konstitutsiäsen telgä ala. «Kons-tütüt-siä» digän pamfletnı avtor «mul konstitutsiäle bäğırkäçne öyemdäge prokurorıma alıştırasım yuq» digän süzlär belän tämamlap, üzeneñ nindi qaraşta torğanın kürsätä.
Bu atna matbuğatında Tuqaynıñ icatına bağışlanğan, tatar mäsäläsen kütärgän, töp qanunnı qabul itkängä mönäsäbät beldergän yazmalar bixisap buldı. Bu matbuğat küzätüendä alarnıñ iñ qızıqlıları, iñ möhimnäre genä urın aldı.
İğtibardan çittä qalğan ämma ähämiätle yazmalarğa kiläse atnada tuqtalırbız. Mäsälän, sez BocToчHый эkcпpeccnıñ “Tatar ğasırı” quşımtasınnan Nurmöxämmät Xisamovnıñ latin grafikasın kertü turındağı äñgämäse, yaña basılıp çıqqan tatar däresleklärenä küzätü, Litva tatarları xaqında yulyazma häm Qazan utları curnalında basılğan äsärlär isemlege belän tanışıp bulaçaq.
Matbuğat küzätüwen Azatlıq radiosı öçen Qazannan Bikä Timerova äzerläde


text:
2nçe iyün Irımburda Başqortsan xökümäte häm Irımbur ölkäläre arasında säwdä-iqtisadıy, fänni, sotsiäl häm mädäni ölkälärdä xezmättäşlek turında kileşü tözelde.Anı Irımbur ğubernatorı urınbasarı Sergey Graçev häm Başqortstan respublikanıñ Premer-ministrı Rafael Baydäwlätovlar imzaladı.
Respublik Prezidentı Mortaza Räximov Mäskäwdä İtaliä häm “Salawatorgsintez“ arasında xezmättäşlek turında kileşügä qul quydı. Aña yaraşlı, “Salawatorgsintez“da İtaliä cihazları quyılğan politilen citeşterü sexı açılaçaq.Ul yılına 120 meñ tonna politilen citeşterü quätenä iä bulaçaq.
Salawat rayonı üzäge Maloyaz awılında Salawat Yulayıvnıñ 250 yıllığın bilgeläwne oyıştıru mäsälälärenä bağışlanğan kiñäşmä bulıp ütte.Salawatta bäyräm 19-20nçe iyündä uzaçaq. Anda tirmälärdän yasalğan şähärçek kenä dä 500dän artıq tirmäne berläşteräçäk.“Salawat cıyını“ isemle zur fol''klor bäyräm ütäçäk. Salawat rayonında bügen 10 Yulay ulı Salawat yäşi.Rayonda Salawat isemen 160 üsmer häm bala yörtä.
Dürtöyledä menä inde öçençe kön qarşılıq aqsiäse bara.“Tañ“ şirqäte eşçeläre eşsez qalu säbäple piket ütkärä.Eşsez qaluçılar 150 keşe. Rayon xaqimiäte “Tañ“ belän qarşılıqqa kerep, şirqatneñ elektr energiäsen özdertkän.Eşsez qaluğa şul säbäpçe.
Uzğan yılnıñ 5nçe sentäbrendä İşembay militsiäseneñ ugolovnıy rozısk başlığı Ruslan Lotfullin üzeneñ qäbinetında ber eşquarnı atıp ütergän ide.Respubliknıñ yuğarı mäxkämäse bu eşne qarap, Lotfullinnı ğäiple dip taptı häm 7 yılğa iregennnän mäxrüm itü turında qarar çığardı.Mäxrüm itü waqıtınıñ azlığın ğäiplänüçeneñ Çeçnyädağı xezmäte häm büläkläre öçen dip añlatalar.


text:
Xikmätle xällär
Säyäsätne sportçılar, artistlar üz yöräkläre aşa añlıy. İñ möhime, alar başqalarğa añlata belä. Menä şuña kürä Başqortstan prezidentı saylawlarında fälän kandidat faydasına ügetlär öçen qayber tatar artistların da çaqırğannar. Bu turıda uzğan atnada äytkän idek. Xäzer inde mäğlüm buldı. Gastrol'gä çığıp kitüçelär arasında “räsmi kandidat öçen tügel, ä üzebezneñ millättäş öçen cırlıybız” diüçelär dä tabıldı. Ni äytäseñ, busı inde aqça öçen tügel, möğayın üzläreneñ säyäsi-milli qaraşların yaqlap konsertqa baradır. Bu döres, läkin aqça öçen genä küñeleñ yatmağan kandidatnı yaqlap tatarça cırlap yörü kileşmi. Andıylar da bar, dilär.Milli canlı, xalqıbız öçen yanıp yörüçelärneñ dä, millätebezne satuçılarnıñ isemnären äytäse kilä. Ämma yaramıy. Namus ta quşmıy, caysız da. Annarı bit möhim fikerne äytü ähämiätleräk. Äläkläşü bezgä kileşmi. Kürgän keşe kürä, namusı bulğanı añlıy.
Änä, näq comğa könne 30-yıllarda üz ätise östennän äläkläp, anı törmägä utırtqan Pavlik Morozovnıñ tuğan köne. Kem ul, Pavlik Morozov bügen? Geroy-pioner tügel, ul ğadi stukaç. Şulay bulıp sotsializmnıñ ber imgäk häykäle bulıp xäterdä qalaçaq.Ägär dä bezneñ zamannıñ qaharmanına häykäl quyarğa kiräk bulsa, ul pioner Pavlik Morozovnıñ sınına oxşamas ide. İñ kimendä, kesä qarağı, ä bälki annan da citezräk, tıştan qarağanda, ğap-ğadi keşe gäwdäse bulır ide ul. Ämma anıñ ostalıqların nindi genä sınçı kürsätä alır ikän? Änä, Tatarstan şähärläreneñ bersendä administratsiä başlığı uramda üzeneñ tanışın kürep qalğan. Tuqtap, maşinasınnan töşep, trotuarda ber minut qına xäl-äxwälen soraşıp torğan. Äylänep qarasa, 2 million täñkälek “Jeep” maşinası yuqqa da çıqqan. Şunda uq militsiä ayaqqa bastırılğan. Yullar yabılğan, ämma “äx” digänçe rul' artına kerep maşinanı alıp qaçqan keşe barısınnan da citez häm xäyläkär bulıp çıqqan. Äle dä ezlilär ul “Jeep”nı.
Deputatlar arasında da andıylar bar. Dürt yıl buyı Dumada utırıp, Tatarstannı sügep yörgän ber yaqtaşıbız televizor aşa bu atnada borçaq sipte. İmeşter, Çulman aşa küperne dä, Qazan metrosın da ul tözetä, tuzğan toraq programmasın da ul üti. Äyterseñ, Tatarstannıñ här adımına reviziä yasawçı bötenläy başqa keşe bulğan. Ay-hay, mondıy citezlär “Jeep”qa utırıp ta, cäyäwläp tä yıraq kitär. Ägär dä xalıq härwaqıttağıça berqatlı bulsa.Rimzil Wäli. Qazan.


text:
Ukrainadağı säyäsi krizis: il bülenü qurqınıçı aldında
Ukrainadağı säyäsi krizis inde ikençe atnasına kerde, xörmätle tıñlawçılar. Düşämbedä ilneñ Yuğarı mäxkämäse oppozitsiä citäkçese Viktor Yuçenko yağınıñ ikençe turda küpsanlı xärämläşülär bulu säbäple saylaw näticälären ğämäldän çığaru däğwasın qarıy başladı. Ul arada Ukrainanıñ könyaq-könçığışında Yuçenkonıñ köçäyüennän qurıqqan cirle xakimiat andağı ölkälärdä moxtariat iğlan itü ixtimalın belderde.
Audio, Dick Leurdyk
"Keşelär xäzer inde qanlı watandaşlar suğışı turında ğına tügel, ilneñ qayber öleşlären Ukrainadan ayıru turında da söyli başladı. Bu şulay itep soñğı 48 säğät eçendäge bar täräqqiatne bötenläy yaña ber yassılıqqa quya" di Dick Leurdyk. Yäkşämbe könne Donetski, Luhanski häm Xarkivtäge xakimiat ähelläre Kievtä Yuçenko citäkçelegendäge oppozitsiä ciñgän oçraqta ilneñ könyaq-könçığışında ayırım ber moxtariat tözü mömkinlege xaqında belderde. Luhanski ölkäseneñ ölkä şurası räise Viktor Tixonov:
Audio, Viktor Tixonov
İlneñ könçığışında, Rusiä çigendä yatqan häm xalqınıñ zur öleşen urıslar täşkil itkän Luhanski citäkçese şulay itep, oppozitsiäneñ ğadellek däğwa itüen däwlätkä qarşı ğämäl dip bäyäli häm bu Ukrainanı büleneşkä wä hälakätkä kiteräçäk dip kisätä. Şunıñ belän bergä Tixonov, bu şartlarda bez üz ölkälärebezdäge xalıqnı yaqlaw maqsatında tieşle çaralar kürü xoquqlıbız dip tä belderä. Yäkşämbedä Severodonetski şähärendä Viktor Yanukoviç qatnaşında uzğan cıyında Rusiädän Mäskäw xakime Yuri Lujkovnı da kürep bula ide. Ukrainanıñ kübräk urısça söylängän şuşı töbäklären qayberäwlär kürşe Rusiägä quşu täqdime belän dä çığa. Düşämbe irtän Ukrainanıñ xäzerge prezidentı Leonid Kuçma premyer-ministr Viktor Yanukoviç häm qayber ölkälärneñ citäkçeläre belän oçraşu ütkärde, anda ul kierenkelekne beraz yomşartırğa tırışıp, Ukrainanıñ büleneşe ilneñ könbatışınnan başlandı disä dä, könçığış ta moña üz öleçen kertä dip belderde. Ukrainanıñ iqtisadi qüwäten täşkil itkän şuşı könyaq-könçığış töbägendä qayber ölkälär elegräk üzäk büdjetqa aqça küçerülären tuqtatıp toruın xäbär itkän ide. Oppozitsiä Ukrainanı bülü omtılışları qan qoyuğa kiterä ala dip kisätä häm prezident Kuçmanı, andıy niät belän yörüçelärne kiçekmästän eşennän aluğa çaqıra. Viktor Yuçenkonıñ yaqın tarafdarlarınnan berse Yuliä Timoşenko:
Audio, Yuliä Timoşenko
"Kuçma kiçekmästän ilne tarqatunı başlap yörüçe Donetski, Luhanski häm Xarkiv xakimnären urınınnan alırğa tieş" di Yuliä Timoşenko häm beroçtan, Yanukoviçneñ dä alar belän bäyläneşen wä saylawlarda xärämläşüen iskä alıp, anı da premyerlıqtan azat itüne taläp tiä.
Audio, Yuliä Timoşenko
Oppozitsiä fikerençä, könyaq-könçığış ölkälären Ukrainadan ayıru monı Rusiä yaqlağan oçraqta ğına bula ala, bu oçraqta Ukrainada da Moldovadağı wäzğiat, ilneñ ikegä bülenüe qabatlana ala dip kisätä. Yevropa Berlege täräqqiatneñ andıy yuldan kitä alu ixtimalın inde bügennän ük kire qaqtı. Javier Solana:
Audio, Javier Solana
"Ukrainanıñ bötenlege fundamental'' närsä. Berböten millät, berböten däwlät bulu xise yañadan torğızılırğa tieş, bu bik möhim" di Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät wä iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile Javier Solana, Ukrainanıñ bötenlegen saqlap qalu kiräklege turında.
Kärim Kamal


text:
Ğiraq qaçaqları: kemnär alar, närsädän qaça häm qaya bara?
Ğiraqnıñ iñ yaqın kürşeläre-Törkiä, İran, Jordaniä, Süriä, Säğüd Ğaräpstan häm Kuwait. İran-dönyada iñ küp qaçaqlarnı qabul itkän däwlät bulıp sanala. 2001nçe yıl uzdırılğan xalıq sanını alu, İrannıñ 2 million yarım qaçaqnı üzenä sıyındırğanın kürsätä. Alarnıñ 2 million 300-äfğannar häm 200gä yaqını Ğiraq möhacirläre ide. Suğış başlanğançı uq İran xökümäte yaña qaçaqlarnı qabul itergä teläge bulu-bulmaw mäs’äläsendä ber törle genä fikeren beldermäde. Soñınnan İran-Ğiraq qaçaqlarına qurqınıç yanasa, alarğa çik aşa ütüne röxsät itte, läkin qaçaqlar lagerendä genä qalu mömkin bulaçaq, şähärlärgä barıp urnaşırğa röxsät yuq, dide. Ğiraq belän çiktäş ikençe il-Törkiä. Törkiä baştan uq üzenä ber nindi dä qaçaqlarnı kertmiäçäge turında açıqtan açıq iğlan itte. İnde ozaq waqıt üze iqtisadi häm finans krizistan çığa almağan Törkiäneñ möhacirlärne asrarğa teläge dä aqçası da yuq. Monnan bigräk Törkiä politsiäse häm çik buyı xezmäte çınnan da bik qırıs. 2001nçe yılda Törkiä Tönyaq Ğiraqqa 78 Ğiraq qaçağın kire cibärde. Törkiä, alarnıñ kire qaytqaç ta cäzağa tartılaçağın yaxşı belsä dä bu adımnan waz kiçmäde. Ğiraqqa çiktäş Jordaniä, Kuwait, Säğüd Ğaräpstan häm Süriädä xällär başqçaraq. Bu däwlätlär 1951nçe yılğı Qaçaqlar Konvensiäsen häm anda qaçaqlarğa birelergä tieşle xoquqlarnı yaqlamıy. Dimäk ki bu illärgä kilep eläkkän möhacirlär inde cirle qanunnar nigezendä genä yäşi ala. Äytik Jordaniägä kilgän qaçaqlar 6 ay biredä yäşägännän soñ-nindi dä bulsa öçençe ilgä kitergä tieş. Alay da bu illärneñ xökümätläre qaçaqlarğa qarşı buluları turında ber qayçan da beldermäde. 1951nçe yıl qabul itelgän qaçaqlar statusı häm xoquqları turındağı konvensiä häm anıñ 67nçe yılğı protokolı nigezendä qaçaqlar üz watannarına köçläp qaytarıla almıy. Menä min sezgä, xörmätle tıñlawçılar, Ğiraq möhacirläreneñ qayçan, qaya häm niçek kitkännäre turında qısqaça mäğlümat birdem. Xäzerge suğışqı äylänep qaytıyq. Ğiraq suğışınıñ 4nçe atnası bara. 1991nçe yılğı Farsı qultığı suğışı waqıtında Ğiraqtan İranğa ğına da 1 millionğa yaqın keşe kilgän ide. Şul töcribäne istä totıp İran häm Berläşkän Millätlär Oyışması çik buyında 20 qaçaqlar lagere äzerläp quydı. Ni ğacäp, suğışnıñ ikençe atnası tämamlanğanda İranğa äle ber Ğiraq qaçağı da kilmägän ide. Ğiraq-Süriä çigenä ber-niçä keşe genä kilgän. 1991nçe yılda 500 meñlek qaçaqlar ağımın küzätkän Törkiä dä bu yulı östämä çaralar kürde. Tönyaq Ğiraqqa ğaskärlär kertüneñ maqsatın da-qaçaqlarnı Törkiägä kertmäs öçen dip añlattı. Bu östämä çaralar bik effektiv buldımı, ällä başqa säbäplärdänme-Törkiägä dä Ğiraq qaçaqları äle kilmi. Bolar xaqında min radiobıznıñ Ğiraq redakisäse mödire urınbasarı Kämran Äl-Karadaghi belän söyläştem. Qaçaqlar mäs’äläsendä bu suğış 1991nçe yılğı Farsı qultığı suğışınnan nıq ayırıla. Tasma-Kämran Qayber illär başlıqları, Ğiraq qaçaqları ağımı suğış betkännän soñ artır, dip farazlıy. Kämran äfände bu fiker belän bik kileşep betmäde. Tasma-Kämran Yevropa däwlätläre Ğiraq suğışı başlanunıñ berençe könnärendä ük üzlären saqlaw çaraları kürde. Martnıñ soñğı könnärendä Gretsiäneñ Veria şähärendä uzğan Yevropa Berlege ministrları oçraşuı turında söylägän idek inde. Yevropa däwlätläreneñ eçke eşlär häm yustitsiä ministrları , Ğiraq qaçaqlarınıñ Yevropağa kilüen yaqlamasqa kileşte. Kämran äfände dä, suğış tämamlanğaç Ğiraq qaçaqları kire Ğiraqqa qaytaçaqlar, şunıñ öçen dä yıraqqa kitep toru mäğnäsez, dip sanıy. Tasma-Kämran Ğiraq suğışı häm qaçaqlar tiräsendäge wazğiät turındağı sorawlarğa Azatlıq radiosınıñ Ğiraq redaksiäse direktorı urınbasarı Kämran Äl-Karadaghi cawap birde. Kämran äfände üze urıs tele belgeçe, äle sovet çorında uq Leningradta uqığan bulğan. Ğiraq qaçaqları turında söylägändä inde Säddäm rejimınnan qaçıp kitüçelärneñ yazmışın iskä almaw –döres bulmas ide. Törle illär Ğiraq möhacirlärenä törle mönäsäbät kürsätä. Australiädä qabul iteler öçen qaçaqlar barı tik hawa yulı aşa ğına kilä ala. Su yulı belän kilgännärgä Australiädä säyäsi sıyınu xoquqı sorarğa röxsät itmilär. Biredä küp kenä Ğiraqlılarnı ozaq yıllar däwamında waqıtlı dokumentlar birep totalar. Anı ozaytır öçen här waqıt bu keşe tuğan ilenä qaytunıñ qurqınıç bulğanın isbatlap torırğa tieş. Germaniä, Daniä, Luxemburg häm Şveytsariä soñğı yıllarda säyäsi sıyınu xoquqı ala almağan Ğiraqlılarnı kire qaytarıp cibärä başladı. Norvegiäneñ möhacirlärgä qarşı qırıs qanunnarı, Ğiraq qaçaqlarına ildä ber genä yıl yäşäw xoquqı birep , soñınnan çınnan da Norvegiädä qalırğa kiräklegen isbatlarğa quştı. Ğadättä ğailäse Norvegiädä bulğannar ğına biredä qala alğan. Üzegez uylap qarağız, xörmätle tıñlawçılar-2001nçe yılda ilgä kilgän 1056 Ğiraq qaçağınıñ qırıs qanunnar iläge aşa ütep 20se genä ildä qala alğan. Şvetsiä häm Britaniä dä Ğiraq qaçaqların çığarıp cibärü yağında. London-Tönyaq Ğiraqnı räsmi räweştä imin töbäk dip iğlan itep, annan kilgän qaçaqlarnı bötenläw qabul itmi başladı. İnde mohacirlär ile-Quşma Ştatları turında da uzğan tapşırularnıñ bersendä söylägän idek. Anda iñ qırıs çaralar –tikşerülär häm qulğa alular… Yaqın Könçığış däwlätläre, bigräk tä Ğiraqtan kilüçelärgä qarşı buldı. Şunısın ğına äytep bula-çittäge Ğiraqlılarnıñ küpçelege-britan watandaşlarımı alar, yä Süriä watandaşlarımı-alar barısı da ildä yaña xakimiät urnaşuına, bötenläy küçep qaytmasalar da tuğan illärenä qaytıp yörü mömkinlege bulaçağına ömetlänä. Kiläse tapşırular öçen sezdän sorawlar kötep qalam, xörmätle tıñlawçılar!
Alsu Qormaş