text:
"AQİQİY MUSULMAN ÖZ YURTUNI TAŞLAP KETMEZ"
Qırım müftiyi hacı Emirali ABLAYEV:
"AQİQİY MUSULMAN ÖZ YURTUNI TAŞLAP KETMEZ"
Zera BEKİROVA subetleşti
İşte, Qırımda yañı akimiyet ilân etilgenine bir buçuq, muhtariyet ise artıq muhtariyet degil de, Rusiye Federatsiyasına qoşulğan Qırım Cumhuriyetine çevrilgenine bir ay olmaq üzre. Qırımtatar halqı Meclisiniñ çağıruvına binaen qırımtatarlarnıñ büyük bir qısmı referendumda iştirak etmedi ve yañı ükümetni tanımadı, yañı qurulğan qasabalarda yaşağan qadın ve balalar ise Ukraina bütünligi içün mitinglerni teşkilâtlandırdı. Mart 29 künü Qurultayda, soñra sabasına ise Meclis toplaşuvında Qırım ükümetine öz vekillerini yollamaq aqqında qabul olunğan qarar millet arasında tartışmalar mevzusı oldı.
Qırım ve yarımada ealisi, bilhassa onıñ tamır halqı olğan qırımtatarlar içün mürekkep sınav devri olğan keçken vaqıt içinde çeşit menbalarnıñ bergen malümatlarına köre Qırımnı 3 biñden 5 biñge qadar sakin terk etken. Kene şu menbalar bildire ki, Qırımdan ketken qırımtatarlarnıñ ekseriyeti çeşit diniy aqımlarğa mensüplerdir.
Qırım musulmanlarınıñ müftiyi hacı Emirali ABLAYEV ile subetimiz bu mevzular hususında oldı.
– Müftiy efendi, ne sebepten Qırımnı başta dindarlar terk ettiler? Dinimizni, tilimizni öz yurtumızda degil de, yabancı topraqta qorçalamaq daa qolaymı?
– Men siziñ sualiñizge qarşı sual bermek isteyim. Dindarlar degeniñiz kim? Olar aqqında tam malümat barmı? Musulmanlar dünyanıñ er yerinde yaşaya bilir, bilhassa musulman devletlerinde. Em iç zorluq çekmez – din bir, Kitap birdir. Amma bir milletniñ yaratılğan yeri – yani Vatanı, tili, medeniyeti bar. Halqımız toplu şekilde Qırımğa qaytqanından itibaren birinci müftiyimiz rahmetli Seitcelil efendiden başlap diniy idaremizniñ birinci vazifesi dinimizni ğayrıdan tiklemek, yaş nesilge dinimiz, Kitabımıznı ögretmek, Vatan, millet, ana tili sevgisini aşlamaq oldı ve öyle de devam ete. Bazı insanlarımız dinimizni idaremiz, medreselerimiz, camilerimizde degil de, soqaqlarda, daa bilmem ne yerlerde ögrenip "dinde millet yoq, kakaya raznitsa na kakom yazıke govorit" diye halqımız içün muqaddes añlamlarnı çetke bıraqtılar. Olar yalıñız öz canlarını qurtarmaq peşindeler. Olarğa aslı da canıñız ağırmasın. Demek, olarnıñ Vatan, millet sevgisi o qadarlıq. Aqiqiy dindar insan tuvğan yurtunı taşlap ketmez. Ne içün halq Vatan, topraq, yurt kibi sözlerniñ ögüne Ana sözüni qoşa? Çünki em Vatan, em Topraq, em Yurt Ana kibi azizdir.
– Keçenlerde Siziñ Qırımdaki ukrain dindarlarına ibadetlerini bizim camilerimizde qılmaq izinini berüviñiz qızğın munaqaşalarnı doğurdı. Ukrainler bu haberni büyük minnetdarlıqle qabul etseler, aksine, bizim aramızda radikal yönelişni tutqan musulmanlar içtimaiy ağlarda, cemaat içinde "tezden camilerimizde ikonalarnı da astıtırlar" diye tenqidge oğrattılar.
– Bu iş böyle oldı. Askerler Qırımğa kirgende Sudaq yolundaki Elbuzlu köyünde arbiy qısım yanındaki kilseniñ papazı, dostumız (zaten Qırımda biz er kesni dost, dep bilemiz) vladıka Kliment uzurıma kelip derdini söyledi. Aqmescitte merkeziy bazar yanındaki kilsemizni de tutıp alsalar, ibadetimizni qılmağa yerimiz olmaycaq, dedi yanıqnen. Men oña dedim ki: "Baq, Kliment, böyle sıqıntığa qalır ekensiñ, Kebir caminiñ köşesi seniñdir. İstegen vaqtıñda kel ve hristianlarıñnen ibadetiñni qıl!". Kliment Kiyevge barğanda dediklerimni Kiyevde söylegen. Deral jurnalistler çapıp keldiler, bu kerçekmi, diye. "Ebet, kerçek! Dünyağa bildiriñiz. Alla-Taalâ Peyğamberimiz Muhammed sallallahu aleyhi vesselemni tek araplar, qırımtatarlar ya da daa diger milletler içün degil de, bütün insaniyetni doğru yolğa qoymaq içün yollağandır", – dedim. Tabiiy ki, iç kimse camide ikona asmaz, böyle laf bile keçmedi.
Asılında, dinimizde böyle vaqialar çoq kereler olğan. Peyğamber efendimiz aynı böyle sıqıntınen kelgen hristianlarğa daima caminiñ bir köşesini boşatqan. Bunı hadisler de tasdiqlaylar. İnsanlar daima biri-birilerine yardımcı, tayanç olmalılar.
– Bizge de, işte, bilhassa şu soñki ay içinde yardım etmege, qardaşlığını köstermege tırışqanlar pek çoq oldı. Bir taraftan Çeçenistannıñ prezidenti Ramzan Qadırov, diger taraftan Tataristan müftiyi ve yardımcıları, Rusiye musulmanlarınıñ müftiy ve muavinleri. Em er kes Aqmescitte Büyük Cuma camimizni qurmaq, diniy degerliklerimizni qaytarmaqnı işandıralar. Yigirmi yıldan ziyade Qırımda mayıs 18-de yas tutqan künümizde bularnıñ iç birisi yanımızda yoq edi. Bu meseleni biraz açıqlasañız!
– Bilgeniñiz kibi, Büyük Cuma cami qurucılığını Türkiye boynuna aldı ve bu añlaşmamız qatiydir.
Biz kelgen bütün musafirlerni samimiy qarşıladıq, vazife ve meselelerimizni tarif ettik, lâkin iç kimseden iç bir türlü yardım soramadıq, kimsege bağlanmağa da istemegenimizni söyledik. Birinci müftiyimiz Noman Çelebicihan Qırım, Poloniya, Litva ve Beyaz Rusiye musulmanlarınıñ müftiyi edi. Bizim de öz Nizamnamemiz, öz idaremiz ve asırlıq faaliyet tecribemiz bar. Qurultay ve Meclisimiz bar.
– Müftiy efendi, Siz Meclis azası olaraq qırımtatar vekilleriniñ ükümette çalışması içün rey berdiñiz…
– Biz siyasetçi degilmiz. Er şeyge diniy noqtaiy nazardan yanaşamız, baqamız. Ümüdimiz tek bir Allağa. Amma bugünki şaraitte böyle yapmaq zorunda qaldıq. Yüreklerimiz yaralı, derdimiz pek büyük. Lâkin dört divar içinde oturıp, biri-birimizge derdimizni, közyaşlarnı tökkenimiznen iş bitmeycek. Epimiz bir gemi içindemiz. İşte, Qurultayda, soñra Mecliste qarar alındı ki, milletke, Qırımğa sadıq, namuslı, işküzar insanlar ükümet içinde olmaları kerek. Elbet, belki kimlerdir Meclis tayinlegen namzetlerni begenmez. Faqat bugünde-bugün bu insanlardan da lâyığı yoqtır. Bizim baş vazifemiz munasip nesil yetiştirmek. Meselâ, idaremiz faaliyetini başlağan birinci yıllarda işni diniy tasil körmegen qartlar yürüttiler. Şimdi ise idarede 25 adam çalışsa, yarısından çoqu İlâhiyet aliy oquv yurtlarınıñ mezunlarıdırlar. Men yarın ketecek olsam, iç bir saniye şübelenmeden, közlerim artımda qalmadan raat-raat kete bilirim. Çünki işni alıp baracaq yaşlar bar. İşte, milliy idare organlarımızda da aynı böyle olmalı.
Ebet, iç bir minsiz adam tapılmaz. Er bir insannıñ ille ki bir nuqsanı, yañlışı bar. Meclis tarafından saylanğan bu eki insanğa pek büyük mesüliet yüklenildi ve olar bunı añlaylar. Ne derecede bu vazifeni eda etip olacaqlarını ise zaman kösterir.
17 Nisan 2014 Perşembe 14:43
YORUM EKLE
YORUMLAR
- Bu habere henüz yorum yapılmamış. İlk yorum yapan siz olun.


c: text/html

text:
Neşet Çelebi - Alişan
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Alişan
Etiketler : Neşet Çelebi - Alişan türkü indir, Neşet Çelebi - Alişan türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Alişan mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Alişan türküsü, Alişan sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Alişan bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Yoruldum Da Yol Üstüne
Neşet Çelebi - Cerrahpaşa
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Var Benim
Neşet Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Neşet Çelebi - Karga Olan Gül Kıymeti Bilmez
Neşet Çelebi - Mavi Mavi
Neşet Çelebi - Ay Dost
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Kaşlarını Eğdirirsin
Neşet Çelebi - Tokat Yaylası
Neşet Çelebi - Çeşme Başında
Neşet Çelebi - Felek

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev Evraziya İhtisadiy komissiyasi kollegiyasiniŋ räisi Tigran Sarkisyan bilän uçraşti.Uçrişiş davamida Aliy Evraziya İhtisadiy keŋişiniŋ aldimizda štidiğan mäҗlisiniŋ kün tärtivi, şundaqla Evraziya integratsiyasini tehimu çoŋqurlitiş mäsililiri muhakimä qilindi.Dšlät rähbiri Evraziya İhtisadiy keŋişi paaliyitiniŋ juquri nätiҗiliri toğriliq gäp qilip, başqa ällärniŋ birläşmigä bolğan diqqitiniŋ šsüvatqanliğini täkitlidi.
— Ötkän 2017-jil utuqluq boldi. Mämlikätlirimiz otturisidiki tovar aylinimi 27 payiz šsti. Biz birläşmimizgä çoŋ qiziqiş hasil qilivatqanliğini bayqavatimiz, hazir 40tin oşuq mämlikät biz bilän hämkarliq ornatti. Siz bilän Aliy Evraziya İhtisadiy keŋişi sammitiniŋ harpisida uçrişivatimiz, kün tärtiviniŋ barliq punktliri kelişildi. Biz muräkkäp mäsililärni, җümlidin sanktsiyagä munasivätlik mäsililärni muhakimä qilimiz, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Öz novitidä Tigran Sarkisyan Nursultan Nazarbaevni Qazaqstan Hälqiniŋ birligi küni bilän täbrikläp, mämlikitimizniŋ güllinişigä tiläkdaş ekänligini bildürdi.
Keŋäşniŋ tapşurmisi boyiçä Siz bilän birqatar mäsililärni muhakimä qilsam demäkçimän. Җümlidin Aliy Keŋäş mäҗlisini qandaq qilip helä nätiҗidarliq štküzüp, qandaq problemilarğa alahidä diqqät bšlüş keräkligini eniqlaşqa, şundaqla integratsiyani küçäytişkä munasivätlik mäsililär bar, – dedi Evraziya İhtisadiy komissiyasi kollegiyasiniŋ räisi,
Uçrişiş ahirida Tigran Sarkisyan Qazaqstan Prezidentiğa Evraziya İhtisadiy komissiyasiniŋ eqimdiki işliri toğriliq ähbarat bärdi.
İntegratsiyani küçäytiş mäsililiri qaraldi
Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev Evraziya İhtisadiy komissiyasi kollegiyasiniŋ räisi Tigran Sarkisyan bilän uçraşti.Uçrişiş davamida Aliy Evraziya İhtisadiy keŋişiniŋ aldimizda štidiğan mäҗlisiniŋ kün tärtivi, şundaqla Evraziya integratsiyasini tehimu çoŋqurlitiş mäsililiri muhakimä qilindi.Dšlät rähbiri Evraziya İhtisadiy keŋişi paaliyitiniŋ juquri nätiҗiliri toğriliq gäp qilip, başqa ällärniŋ birläşmigä bolğan diqqitiniŋ šsüvatqanliğini täkitlidi.


text:
Fevral 10-da Qırım Nazirler şurası 2015 senesi içün ealige vatanperverlik terbiyesini berüv kontseptsiyasını tasdıqladı. Böyle bir vesiqa Qırım ükümetiniñ saytında derc etildi.
Ükümetniñ matbuat hızmeti bildire ki, Qırım Cumhuriyeti Nazirler şurasınıñ reis muavini Larisa Opanasükniñ aytqanına köre, işbu kontseptsiyanı amelge keçirmek içün belli tedbirler planı ve ondan mesüliyetli adamlar belgilendi.
Tedbirler planında qaide uquq bazası, Vatanperverlik terbiyesiniñ merkezi ve mütehassıslar azırlanması mevcut.
«Qırım Cumhuriyetinde balalar ve gençlerniñ vatanperverlik ve maneviy ahlâq terbiyesiniñ cemaat devlet sistemasınıñ müim bir qısmı, vatanperverlik terbiyesi sistemasınıñ teşkiliy ameliy temini olaraq Vatandaşlarnıñ vatanperverlik terbiyesi merkeziniñ meydanğa ketirilmesidir», – aytıla vesiqada.


text:
«Qırım Cumhuriyetiniñ yolbaşçısı» «Devlet Şurasınıñ» deputatları tarafından Rusiye Federatsiyasınıñ prezidentinen taqdim etilgen üç namzetten saylanılacaq, dep ayttı jurnalistlerge Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov.
Bunı Qırım «parlamentiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Konstantinovnıñ aytqanına köre, Rusiye prezidenti namzetlerni aydınlatqan soñ 5 kün devamında Qırım «parlamentinde» keçirilgen mesleatlar ve muzakerlerden soñ açıq rey berüv ötkerilmeli.
Konstantinovnıñ bildirgenine köre, namzetlerden iç bir kimse zarur olğan reyler sayısını qazanmasa, eñ çoq reyni qazanğan eki namzet boyunca rey berüv tekrar ötkerilecek. Tekrar keçirilgen rey berüvde reylerniñ çoqusını qazanğan namzet saylanğan olaraq sayılacaq.
«Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasınıñ» «Qırım Cumhuriyetiniñ yolbaşçısını» saylav aqqında qararı Qırım «parlamentiniñ» qararınen resmiyleştirile.
İyülniñ 9-da Qırım «parlamentiniñ» deputatları «Qırım Cumhuriyeti Yolbaşçısını saylav tertibi aqqında» «qanunnı» birinci oquvda qabul ettiler.
Qırım işğalinden soñ «Qırım Cumhuriyetiniñ yolbaşçısı» vazifelerini Sergey Aksönov eda ete.


text:
Avgust 18-de, cumaaqşamı künü Rusiye FSB hadimleri Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnı psihiatrik ekspertiza keçirmek maqsadınen Aqmescit hastahanesinden alıp çıqardı, o yerde Umerov tedaviyenüvden keçe. Bu aqta Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
«İlmi Umerovnı öyle de «hastahaneden çıqardılar» ve şimdiki vaqıtta FSB idaresi hadimi onı psihiatrik dispanserge alıp kete», – dep yazdı o Facebook saifesinde.
Adliyeci Nikolay Polozov Twitterde yazdı ki, «İlmi Umerovnıñ sağlığı yaramay olğanına baqmadan, FSB hadimleri bugün onı qanunsız psihiatrik statsionarğa keçirmege niyetlene».
İlmi Umerovnıñ alı avgust 11-de Qırımda oña qarşı psihiatrik ekspertizanıñ belgilenmesi boyunca mahkemede yaramay oldı. Acele yardım kelip, kardiografik tedqiq yapqan soñ, Umerovnı Aqmescit hastahanesine infarkt havfı ile alıp kettiler. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi kerek olğanı aqqında qarar aldı.
İmayeciler bu mahkeme qararına qarşı şikâyet etti.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
«Memorial» rusiyeli uquq qoruyıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
İşğal etilgen Qırım müftisi Hacı Emirali Ablayev Qoz köyündeki camini ateşke berüvden soñ akimiyet ve cemaatçılıqqa muracaatta bulundı. İşbu muracaatnıñ metni Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ resmiy saytında derc etildi.
«1990 senelerinden itibaren, Qırımnıñ tamır musulman halqı – qırımtatarlar – tarihiy Vatanına avdet olmağa başlap, cami ve mezarlıqlarnı ğayrıdan tiklep başlağan soñ, Qırımda musulman diniy obyektlerine ücümlar başlandı: camilerni ateşke bere ediler, musulmanlarnıñ mezarları ve baştaşlarını aqaretley ediler. Bunıñ kibi kederli vaqialar cemaatta milletlerara ve dinlerara kerginlik olmasınıñ sebebi oldı», – aytıla müftiniñ beyanatında.
Emirali Ablayev qayd ete ki, Qırım musulmanları Diniy idaresi musulmanlarnı sabırlı olıp, er daim diger din vekillerine sayğı köstermege çağırğan edi.
«20 yıldan ziyade musulmanlarğa qarşı ne qadar çoq ucumlar olsa da, bir cinayetçi bile cezalanmadı. Buña baqmadan, musulmanlar provokatsiyalarğa iç bir vaqıt tecavuz ile cevap bermegen ediler», – dep qayd etti o.
Qırım musulmanları Diniy idaresi qayd ete ki, «cezasızlıq yañı cinayetlerge yol bere, bizler ise bunıñ şaatları olamız».
Malüm olğanı kibi, noyabr 12-de gece belgisiz şahıslar Sudaq rayonınıñ Qoz köyündeki camini yaqacaq oldılar.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Sudaq rayonınıñ Qoz köyünde camini yaqmaq ıntıluvı işğal akimiyetniñ bütün dünyanıñ qırımtatarlarğa qarşı repressiya ve basqını toqtatmaq talabına açıq bir cevabıdır.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım Yuqarı Makemesi, «fevral 20» adlı işini mart 24 künü baqmağa devam etecek. Bu aqta qırımtatar milliy Meclisi yolbaşçısınıñ muavini Ahtem Çiygoznıñ rusiye advokatı Nikolay Polozov bildirdi.
«Fevral 20» işi boyunca nevbetteki oturış 24.03.16 belgilengen», - dep yazdı o, Twitterde.
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım Yuqarı makemesi, mart 11 künü keçirilgen oturışınıñ neticesinde, «fevral 26» işiniñ mabüsleri Ahtem Çiygoz, Ali Asanovnı ve Mustafa Degermencini apiste aprel 11 kününe qadar qaldırmağa qarar aldılar.
Polozovnıñ sözlerine köre, oturışta iştirak etken Qırım prokurorı, apis müddetini üç ayğa uzatmağa talap etken.
Mezkür oturışta Ahtem Çiygoz makemeniñ bütün eyyyetine çıqarma ilân etken, faqat bu istek qabul olunmadı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksönov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. Aqmescit SİZOsında yatqan Ahtem Çiygoz da bu işte qabaatlana. Mahkümler qabaatını tanımayıp, iş siyasiy sebeplerden açılğanını tüşüneler.
Fevral 15-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Rusiyede «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezi, «fevral 26» işiniñ iştirakçileri, apiste yatqan – Ahtem Çiygoz, Ali Asanovnı ve Mustafa Degermencini siyasiy mabüsler olaraq tanıdı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
İşğal etilgen Aqmescitte «politsiya» hadimleri ATR qırımtatar telekanalınıñ muarririyetini terk etti. Qırım.Aqiqatqa berilgen malümatqa köre, muarririyet hadimleriniñ 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti yanında keçirilgen miting videoları alındı.
Tintüv bitken soñ ATR baş müdiri Elzara İslâmova telekanalğa qoltutmağa kelgen qırımlılarnıñ yanına çıqtı.
ATR baş müdiriniñ muavini Lilâ Bucurova Facebook saifesinde bildirdi ki, arbiyler arhiv malümatlarınen beraber qırımtatar muarririyet hadimleriniñ şahsiy malümatlarını da alıp kettiler.
«Saat 17:55 arbiyler avtomatları olğan erkeklernen beraber ATR telekanalını terk etip, arhivniñ bir qısmı ve hadimlerniñ şahsiy bilgisayarlarında olğan malümatnı alıp kettiler. Bu qıyın künde bizlernen beraber olğan, qoltutqan insanlar sağ olsun. Qoltutuvıñız bizge daa kerek olur, dep tüşünem», – dedi Bucurova.
Malüm olğanı kibi, yanvar 26-da, ATR qırımtatar telekanalına silâlı insanlar sürip kirdi. Haberlerniñ acele yayınında alıp barıcı silâlı insanlar Aqmescitte yerleşken ATR qırımtatar telekanalına bir yıl devamında olıp keçken adiselerniñ video malümatını, şu cümleden, fevral 26 künü Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen mitingniñ videosını saqlağan bilgisayar serverini tutıp almaq içün kelgenini bildirdi.
ATR qırımtatar telekanalı baş müdiriniñ informatsion siyaseti boyunca muavini Lilâ Bucurova canlı yayınğa çıqıp, halqqa muracaatta bulundı. O, silâlı insanlarğa bazarertesi künü telekanalda tintüvni keçirmege izin bergen yerli akimiyet areketlerini takbih etti.
Vaqia yüz bergen yerge Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz da keldi. O, işbu vaqianı qırımtatarlarnı qorqutmaq içün bir usul olaraq adladı.
Qırımnıñ içki siyaset, informatsiya ve alâqalar «naziri» Dmitriy Polonskiy dedi ki, ATR qırımtatar telekanalınıñ reberleri ve jurnalistleri «kendi areketlerinden mesülietni akimiyetke qaldıracaq olalar».
ATR hadimlerine tintüv sabağa qadar süre bilecegini ayttılar.
OSCE azatlıq meseleleri vekili Dunja Mijatović bazarertesi künü, yanvar 26-da, arbiylerniñ Qırımnıñ Aqmescit şeerinde yerleşken ATR yekâne qırımtatar telekanalına yapqan areketlerini takbih etti.


text:
Home » Maqaleler , Qırımtatarca » Cemil Kermençikliniñ icadında qırımtatar qadınınıñ haq-huquqları meselesine dair
Cemil Kermençikliniñ icadında qırımtatar qadınınıñ haq-huquqları meselesine dair
By Tahir Kerim Şubat 21, 2012 No comments
Cihan muharebesinden evel musulman qadını çeşit eziyetlerniñ ağır pancası altında bulunıp, buña asırlar devamında dayanıp yaşap, çeşit türlü aqsızlıqqa qarşı bir söz bile aytıp olamağan. İslâm dini ve şeriatnıñ ruhsetlerinen eppeyi faydalanğan erkeklerge baqqanda, müslimeler bir çoq uquqlardan ep mahrum qalmaqta edi. Qırımtatar qadınınıñ vaziyeti bütün musulman alemindeki qadınlarnıñ vaziyetinden pek farqlı degil edi.
Belli qırımtatar şairi ve publitsisti merhum Yu. Qandım Birinci cihan cenkten evel Qırımnıñ içtimaiy durumını talil eterken, qırımtatar qadını 1917 senesiniñ inqilâbına qadar, bilhassa şeer ayatınıñ qanun-qaidelerine köre, soqaqqa maramısız çıqmay erkeklernen musaviy şartlar çerçivesinde çeşit uquqlardan faydalana bilmey, onıñ baba, erkek qardaşları ve oğullarınen olğan munasebetleri yaşayış ve diniy urf-adetlerniñ qaidelerine köre belgilene edi, — dep fikirge kele. Amma buña rağmen o, qırım tarihında qadınnıñ sözü tek aile işlerini alıp baruvda degil, devletni idare etüvde de belli bir rol oynağanı üzerinde delillerni ketire. Ve böyle tarihiy sımalardan Devlet Geraynıñ refiqası ve Sultan Mehmedniñ anası — Ayşe Sultan Biyim, İnayet Geray hannıñ qızı Ayşe Sultan Haniyni de misal olaraq köstere[1].
"Qırımtatar qadınınıñ vaziyeti tek 1917 senesinden, yani inqilâptan soñ müsbet tarafqa deñişip başlay" kibi mefküresi — Sovet ukumetiniñ şerefini kötermek içün, mahsus kommunistler tarafından sunniy tarzda yaratılğandır. Bu yerde bütün musulman ve türk dünyasında maarif işlerinen belli olğan Ulu mütefekkirimizniñ adını añmasaq olmaz, çünki o maarif saasında faaliyet köstermeknen beraber müslimelerniñ ayatını büyük medeniy istiqbal yoluna doğurttı demek mümkün. O, medeniyet, ürriyet, milliy menlik oğrunda küreşken halqnıñ kelecegini qadınnen bağlay. İsmail-bek Gaspralı Rusiye imperiyanıñ zulumından qurtulğan qırımtatarlarnıñ ileride medeniyetini köterecek ve yaşata bileceklerinden biri qadın olğanına inana edi. Onıñ neşir etken "Terciman" gazetasınıñ saifelerinde "İşte, tilde, fikirde birlik" şiarı altında mutaasip, urf-adetlerge, çar vekilleriniñ vaazlarına aldanğan ruhaniylerge qarşı alıp barğan qattı küreşi — adaletten mahrum qalğan qadınlarğa bir örnek edi. 1906 — 1910 senelerinde Gaspralı, qızı Şefiqanıñ mesülietinde "Alem-i Nisvan" ("Qadınlar alemi") adlı ilk qırımtatar qadın-qızlar mecmuasını çıqarıp musulman qadınınıñ erkeklernen musaviyligi; talim ve terbiyesi; aile quruşları ve başqa diyarlarda müslimelerde olğan meseleleri ile tanıştırmasını közde tuta edi[2]. Misal olaraq, "Alem-i nisvan" mecmuasından "Kavkasiyada müslime hanımlar" adlı maqaleniñ bir parçasında biz Kavkazda yaşağan qadınlarnıñ al-ehvallarınen tanış olıp, qırımlı qadınlarnıñ durumını da tasavur ete bilemiz:
"Kavkasiya müslimeleri de cehalet deñizinde boğulmaqdadırlar. Umumiyet uzere ilim yoq. Maarife heves yoq, millete hıdmet hiç yoq. İşleri-halı — toqumaq, çorap örmek, örme-dikme işleri, paltar (elbise) dikmek. Aşçı-qulluqçı vazifelerini körmek, yahud işsiz-küçsiz alet-i muattala kibi yaşamaqdır. Evlâdlarını terbiye idemezler, erleri ile medara bilmezler /iş bilmezler/, qomşular ile hoş muamele /yahşı davranma/ idemezler. İşleri hep çağırmaq, bağırmaq, qarğış, sögüşdir. Nizam ve intizam /tertip/ nedir bilmezler. Nezaket nedir bilmezler. Letafet nedir hiç bilmezler. Kavkasiyada müslimeleriniñ bildikleri altun (qızıl) ziynetler, qumaş paltarlara, saçlara, ellere hına, qaşlara rasıqdar (qaş) hıfz-ız sıhhanıñ vucudından (beden sağlığından) haberleri yoq. Ayaq yalın kezerler, rutubet /dımlıq/, qaranlıq yerlerde oturarlar. Bunıñ içün de daima hasta olurlar: bir çoqları para baş ağırısına, bazıları bel hastalığına (revmatizmge) duçar olurlar. Acayıb-ğarayıb /hucur/ belâlara rast kelürlar, qorqunç yaralar çıqarırlar, genç iken hayatları bade kider /boten keçer/..."[3].
Qadınlar meselesi qırımtatar şair ve yazıcılarımıznı daima tessellisiz qaldıra edi. İsmail Gaspralınıñ romanlarından başlap, fevral inqilâbını ve ondan soñ Qırımnıñ tarihiy devirlerini qavrap alğanda, biz qadınlarnıñ emansipatsiyasına bağışlanğan bir çoq şiir ve nesir eserleriniñ müelliflerini rastketiremiz. İşte bulardan N. Çelebicihan, B. Çoban-zade, A. Geraybay, M. Nuzet, U. İpçi, Z. Cavtobeli, A. Odabaş, Yu. Vezirov, Ya. Bayburtlı, M. Qurtiy ve başqalarnı añmaq mümkün. Deviriy matbuatta ediplerimizniñ bediy eserlerinden ğayrı qadınlıqqa bağışlanğan bir sıra publitsistik eserler de öz yerini taptılar. Bularnıñ arasında em publitsistik ve em de nazm eserlerini yazğan, XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başlarında bediy, siyasiy, içtimaiy faaliyetinen belli olğan qırımtatar şairi Cemil Kermençikli de bar.
Cemil Kermençikliniñ yaratıcılığında qadınlar meselesi ayırıca yer ala. O, öz şiirlerinde, maqalelerinde qadın-qızlarnıñ vaziyetleri ne qadar müşkül alda olğanını bir telâş, endişe ile halqqa añlata. Bunıñ sebebi de neden kelip çıqqanını köstermege tırışa. C. Kermençikli öz eserlerinde qırımtatar qadınını cail, ilim-irfan, ünerden bihaber, aq-uquqtan mahrum, kendi küç-qudretine işanmağan bir obraznen belgiley. Onıñ aq-uquqları, tasili, aile quruluşı, medeniy cemiyetke qoşulması kibi meseleler fevral inqilâbınıñ demokratik ğayeleri ve usulları ile çezilmesi mümkün olabilecegine ümüt besley. O, qadın-qızlarnıñ çoq arzulanğan aydın istiqbaline yol kösterici sıfatında olıp, şanlı keçmişlerini, al-azırdaki vaziyetlerini ve milletniñ kelecegi havf altında bulunğanını açıqlamağa tutuna. C. Kermençikli "Bu da bir nev insaf" adlı maqalesinde halqqa hitaben: "Muharebe meydanlarına qadar, erkegile birlikde giden arslan yürekli, tatar qadınınıñ bugünki miskin qızları, niçün küneşin ziyasından ürkecek qadar /qorqacaq qadar/ utançaq, saf hava /temiz ava/ yutmaq haqqından mahrum idildigi zaman, sesini çıqarmayacaq qadar qırıq, ayağına zıncırlar, buğavlar urulırken, ayağını tepretemeyecek qadar quvetsiz, çaresiz oldı."[4] — dey. Evelde ür, qudretli analarnıñ bu kibi aciz ve miskin olğan qızlarına taaciplene.
C. Kermençikli, evelki qırımtatar qadınını tıpqı İ. Gaspralınıñ 1895 senesi "Terciman"da bastırğan "Arslan-qız" adlı ikâyede Qaşğardaki Uçturfan şeeriniñ şeyhi İzzet atanıñ qızı Gülcemal obrazında köre. Gülcemal Uçturfan şeerini zapt etip, bütün ealisini kesip öldürmege istegen Çin askerlerinen cesürane uruşqan bir qızdır. Ancaq o, Çin askerlerine qarşı çıqmağa cesaret etmegen şeer ükümdarlarına beñzemeyip, erkek urbalarına kiyinip-quşanıp, at üstünde serasker sıfatında adamlarnı cenkte ğalebe qazanacaqlarına işandırıp, cenk meydanına çıqtı[5]. İsmail Gaspralı öz halqından qaramaniy qadın obrazını araştırıp fransalı Janna d’Arknıñ akisini yarata. Amma buña bir köz taşlağanda biz şunı köremiz ki, Kermençikliniñ bu "muharebe meydanlarına qadar, erkegile birlikde giden arslan yürekli" tatar qadını milletniñ bir de bir hızmetlerde bulunmaq içün qadın sıfatında degil, erkek olaraq ortağa çıqa. İşte, mında da qadın-qızlarnıñ nasıl qaramanlıqları körünse bile, olarnıñ erkekler arasında musaviyligi az olğanı duyula. C. Kermençikli qadınnıñ bütün qabaatı kendiniñ qadın olğanındandır, — dep ayta[6]. Qırımnıñ o devirde üküm sürgen diniy hurafatı qırımtatar qadınını bir cinayet işlegeni kibi, qara zindanğa beñzegen dört divar içine bıraqa. O, kün körmeyip başta babası, qardaşları ve soñra qocası tarafından tahqirlerni, köteklerni başından keçirip yaşay.
İsmail Gaspralınıñ "Terciman" gazetası, ve qızı Şefiqa Gaspralınıñ mesülietnideki "Alem-i nisvan" adlı mecmuası başlığında şekilleneyatqan qırımtatar "qadın-qızlar areket"leriniñ safları kün-künden kenleşse bile, Qırım ealiy müslimelerniñ daa çoqusı patriarhat tesirinde degil, öz mutaasipligi altında buluna. Qırımda belli aktör C. Meinov, o zamanlarnı hatırlap, teatr sahnada ta 1914 senesine qadar bütün qadın rollerini erkekler oynağanını tarif ete. Ve sahnacılarnıñ bu oñaytsızlığı müslimelerniñ erkekler iqtidarı altında bulunıp, aq-uquqlardan aciz olğanı sebebindendir. Bazı vaqıtta sahnağa tasil körgen, medeniyetli bay hanımlar çağırılsa da, olar islâm urf-adetlerince yasaq olğanı içün, ya da mahalliy adamlarnıñ qarğışlarından qorqup davetni red etmege mecbur ediler, — dey[7].
C. Kermençikli quru patriarhat şaraitlerinde ömür keçirgen qırımtatar qadınınıñ müşkülligini "Uçurımın başındayız" adlı şiirde böyle tarifley:
"Ey tatar bahtsız qadın-qızları!
Sizi niçün kimseler begenmiyor?
Ey istiqbalin ümüd yıldızları!
Niçün sizin qadriñiz bilinmiyor?
Bir vaqıtlar seniñ içün çalışan
Tuvğanlarıñ saña kefin piçiyor.
Seni yaşamaya lâyıq körmeyüb,
Yan köz ile mısqıl idub keçiyor"[8].
Şair bu şiirine "Uçurımın başındayız" kibi adını bergeni — tevekkel degil. O, yuqarıda sözü keçken — "milletniñ kelecegi qadınğa bağlı" ğayesiniñ izine tüşüp, sözüni devam ete:
"Seni tahqir itmek[9], külmek, horlamaq,
Tatarlığı tahqir itmek dimekdir,
Seniñ azat nefsiñ[10] ile oynamaq
Tatar namusını lekelemekdir."[11].
Tatarlıqnıñ zıddiyetli yoluna tüşmek, demek — özüni uçurımdan bıraqıp öldürmektir, dep zan ete şair. Qadınlarnı başnı örtmege mecbur etken o devirdeki qattı şaraitler, olarnı canlı mevtağa çevirgenini qayd ete. Milletni yaşatacaq nazik, saf yürekli melâikeniñ öldürmesinen milletniñ ömüri de qısqartaya bilecek namussız hurafatperestlerniñ davranışına iç çıdamağan Cemil Kermençikli öz-özünden: "Niçün böyle örtüli olmadığı zaman, namusından emin olmıyor, yaki namussız adını alıyor. Aceba, tatar qızınıñ başı üzerine asırlardan beri taş, qaya kesilmiş mazlum bulutları iritebilicek qadar quvetli bir haqiqat küneşi doğmayacaqmı?
Aceb, bu qara bulutların qaranlıq kölgesinde asırlarca küneşin yaldızlı ziyasını, can virici sıcağını his idemeden /duymazdan/ döktirilmiş, duyğusı öldirilmiş o, masum canlı cenazeleri daldığı ebediy uyqusından uyandıracaq qatdı bir feryad, accı bir sayha /qıçqırma/ qopmayacaqmı?"[12] degen suallerine cevabını tapamayıp, cevap üzerinde tüşünmesini oquyıcısına yükley. Ve öz yazğan "Rast kele bir körüşüv" adlı şiirniñ satırlarınen bivasta qırımtatar qızına hitaben şöyle dey:
"At başından bu qorqunç kefinni,
Yetişir bu sürdügiñ körmezden.
Öldikden soñ kefin kiyip toyarsıñ,
Artıq kiyme bu kefinni ölmezden.
Qum aşayan ördek[13] kibi yüresiñ,
Ayaqlarıñ qıyışmış sürünmeden.
Yüzünde qan, içiñde can qalmamış,
Yetişir, çıq bu qaranlıq bölmeden!"[14].
C. Kermençikli bu şiir mısralarında tatar qızını özü aqqında biraz tüşünmege, öz aqqı içün küreşmege çağıra. Keçirgen ömürini ratsional şekilinde talil etip, bu dünyadaki yerini, mahiyetini añlamağa rica ete. Bu "örtü"ni ölüm "kefin"ge beñzeterek, qadınnı ömür ve ölüm arasından birisini seçip almaq aqqı olğanına işandıra. Mında şunı qoşmaq kerek ki, şair musulman tatar qadınınıñ örtüni red etmesini talap eterken, ancaq onıñ imandan degil, quru hurafatlardan vazgeçmesini közde tuta. Muqaddes hadislerden birisinde "Hub-ül-Vatan — min-el-iman" yani "Vatan sevgisi imandan kele" aytılğanı kibi, Cemil Kermençikli temiz imanlı müslimeniñ Vatanğa daa çoq fayda ketirecegine eminligini bildire.
Başqa türkiy diyarlarnıñ müslime qadınları endi çoqtan beri esaretni unutıp, Birinci cihan cenkinde uruşqan babalarnıñ, ağa-qardaşlarnıñ, qocalarnıñ qalğan işini öz boyunına aldılar. Evelde olğan zoraki evlenmeleri, soñsız közyaşları, hastalıqlar, erte ölümleri neticesinde qadın bu "serbestlik" aqqında tüşünmege bile vaqıt bulamay. Qırımda ise klerikal, ilim az körgen ülema cemiyetini aslı tanımağa istemegen — Avrupa tasilini ve medeniyetini körgen yaş müfti N. Çelebicihannıñ[15] ürriyet oğrunda areketlerine qoltutacağını duyğan müslimeler, fursatnı qaçırmayıp "qadın cemiyet"lerni açmağa, evlâtlarını mekteplerge, gimnaziyalarğa, darulfununlarğa[16] oqumağa teslim etmege aşıqtılar[17]. Qadınlarnıñ bu işinde Musulman İcra Komiteti de büyük yardımda bulundı[18]. Qırımda "qadınlar cemiyetleri"niñ teşkil etüv tendentsiyası qısqa vaqıt içinde yarımadanıñ bütün köşelerini qavrap aldı. Aman-aman er bir volostta, uyezdde, şeerde qadınlar tarafından medeniy, içtimaiy cemiyetler açılmağa başlandı. Bu cemiyetlerde oquv yaşından çıqqan hanımlarğa mahsus oquma, yazma kursları[19], balalar içün qıraet-haneler, zenaat-haneler teşkil etilmege başlay. Cemiyetler kettikçe çoqlaşıp öz Merkeziy vilâyet qadınlar Komitetine de malik olalar[20].
Cemiyet azalarınıñ olsun diniy, medeniy, olsun içtimaiy ve siyasiy tedbirlerinde, kongresslerinde, qurultaylarında iştirak etkenleri aqqında malümatlar bar. Mında aytmaq kerek ki, 1917 senesi Bağçasarayda olıp keçken qırımtatar halqınıñ I Qurultayında dört qadınnıñ Anife Bodaninskaya, Hatice Avcı, İlhamiye Toqtarova, Şefiqa Gasprinskaya kibi hanımlarnıñ iştirak etkeni aqqında malümat bar[21]. Yuqarıda adları añılğanlardan ğayrı Qurultayğa öz namzetlerini teklif etken bu Qırımda oquv yurtlarını tesis etüv boyunca faaliyetlerinen belli olğan Ayşe İshakova[22], Anife Qurtiyeva[23] kibi zatlarnı da añmaq lâyıqtır. Artıq musulman qadını öz menligine, zenaatına ve ilimine malik olğanını kösterip, kendi aqqını qorçalay. 1917 senesi aprel 24-te Qazanda olıp keçken Bütün Rusiye musulman qadınları kongressinde müslimelerniñ aileviy, içtimaiy, siyasiy ve başqa uquqları boyunca qararlar çıqarıldı. İşte bulardan bir qaç maddeni teklif etemiz:
— Qızlar orta ve aliy mekteplerde oqutılsın;
— Yaşı keçken qadınları içün kurslar açılsın;
— Qadın siyasiy ve içtimaiy işlerine qoşulması şeriat baqımından mümkün olıp, qadınlarnıñ saylavlar işlerinde iştirak etmeleri de yasaq degil;
— Qadınlar içün hicap, yani yüzlerini qapatıp yürmege şeriatta yoqtır;
— Erkek ve qız balaları içün 8 (sekiz) yaşından itibaren ana tilinde tasil mecburiy olsun;
— Ailede erkek ve qadın aynı bir aqlardan faydalansın[24].
Biz aile aqqında lafımıznı açaraq, Cemil Kermençikli qırımtatar erkek ve qadınınıñ evlenmelerine, milliy aile qurulışınıñ hususiyetlerine ayırıca emiyet bergenini qayd etmege borclumız. O, quru gazetacılıq üslübinde olmağan, ğayet canlı ve hisli, bediy unsurlı maqalelerinde milliyetniñ şekillenmesi, milletniñ sağlam olması ve onıñ inqirazğa oğramaması içün tatar gençini hristian qızlarına qoşulmamağa çağıra. Hristian ve müslimelerniñ arasında ruh ceetinden balaban farqları olğanından deliller ketire. Musulman qız ve oğlanğa biri-birine diqqat etmelerini muracaatta buluna.
Cemil Kermençikli çoqusı allarda qadınnıñ tarafını tutaraq, genç erkekniñ tatar qızına evlenmemek içün mana araştırıp yürgen zatlarğa qoşa. O, rus qızlarınen yürip "tatar qızınen aile qurmaq mümkünatı yoq", — dep ortağa çıqqan tatar gençni mizahqa oğrata ve bu kibi satırlarında: "...Nasıl olıyor da böyle saf, muhabbet sahibesinden biri muhabbet aşqına kendi dininden çıqub degil, kendi dininde qalmaq şartıle bile olsa, bir hristiana varmıyor. Eger gençlerimiz diger bir cihetden kendilerine arqadaş bulamıyorlar denilirse, zan idersem, bizde öyle hayatın felsefesine pek derin naqiz /zıddiyetlik/ iden mütefekkirler sekiz abide, sekiz dane yetişmemişdir..."[25] tatar qızınıñ millet milliyetine daima vefadar olğanını misal ketire. Qırımda açılğan medeniy cemiyetler vastasınen yaşlarnıñ biri-birinen tanışıp, hoş muamelelerinde olmağa teklif ete. C. Kermençikliniñ ortağa qoyğan meseleniñ negizini de körebilemiz. Mında eñ birinci muamma bu qırımtatar maişetinde evel-ezellerden pekitilip qalğan nişanlandırma, nikâh adet merasimleridir. Yaş oğlan bir qıznı nişanlamağa niyetlenip, biñ bir türlü masraflarğa oğray. "Millet" gazetasında bir tatar eskadronınıñ askeri Bağçasarayda qadınlar cemiyetiniñ yaşlar hristian qızlarınen kezip yürgenlerine qarşı narazılığına böyle seslene: "Qaç yıllaradan beri askerlikle oğraşan bir çoq qardaşlarımız evlenmek istediklerin de bilmem, ne qadar altun, ne qadar para ve ne qadar ağırlıq istediklerinden o qardaşlarımızın bu qadar parayı tedarik içün çoq seneler alın-terini dökerek çalışması kerek olıyor. Halbu ise, onlar muharebeniñ qanlı, suvuq hendeklerinde yalıñız canlarını qurtara bildiklerinden parayı nereden alacaqlar? Bunlar yarmalıqdan para qazanub kelmiyorlarmı?
Anne-babaları "qızımızı çır-çıplaq qocaya viremeyiz, bu qadar ağırlıq isteriz", — diyerek kerek deliqanlınıñ ve kerek qıznıñ ayrı yaşamalarına ve evlenüb qalmalarına sebeb olıyorlar.
Evlenmek içün hail olan bunıñ kibi çirkin adetler ortalıqdan qalmadıqça, biz gençlerin tatar qızlarını ala bilmeleri mümkün olmıyor. Bunıñ içün kerek şeriatın ve kerek adetin musaadesine köre hiç bir dürlü masrafa muhtac olmadan ecnebiy qızlarıle vaqıt keçirmege ve evlenmeyeye yol açılmış bulunıyor..."[26]. Cemil Kermençikli kerçekten de bu evlenüv meselesi büyük bir içtimaiy meselesi olğanını ve halqnıñ ekige, yani yañı medeniy ve konservativ ğayelerni tutqanlarına bölüngenine diqqat ete. O, öz halqından yaşlarnı, musulman dini ve medeniy adetleri ceetinden, qaba emansipatsiyasınıñ yoluna tüşken hristian qadınlarından qurtaracaq olıp, tatar konservativ ananeleriniñ tuzağına tüşkenini añlay. C. Kermençikli bu qaba, vulgar emansipatsiyasınıñ alâmetlerini "Bir fahişe ağızından" adlı şiirinde böyle aydınlay:
"Çekinmez bunlar umumiy etrafdan,
Kelse yerine menfur meramları[27].
Bu dinlerin canına rahat verir
Masüm millet anasınıñ qanları."[28]
ya da:
"Bizce sevmek ahmaqlıqdan sayılır,
Yahşılıq itmek kendine bir horluq.
Bize beş sebebçi olan erlerden
İntiqam almaq birinci doğrulıq.
Sizce qanun vaaz itmekden de muqaddes
Yolundan adaşanı qurtarmaqdır.
Bizim qanunımız ise duşmandan
İntiqam almaq içün bir qarmaqdır."[29].
C. Kermençikliniñ icadından alınğan misallerimizde qadınnıñ eki çeşitini, yani tatar yaşınıñ özüne meyilligini qazanmağa istegen, ve erkeksevmez, nizamsız, erkekten intiqamnı almaq istegen qadınlarnı köremiz. Bu eki qadın içtimaiy ayatında şahs olaraq pekitilmek maqsadına nasıl irişebilmeleri aqqında tüşüne. Amma şairde tatar qızı obrazı hristian qızına köre farqlıdır. Tatar qadın-qızı öz azatlığı oğrundaki mucadelesini yalıñız özü degil, öz babasınen, qardaşlarınen ve qocasınen omuz-omuzğa olıp yapmağa istey. Ve böyleliknen ür ve demokratik milletni meydanğa ketirmekni tüşüne. Amma buña baqmadan, bir tarafından anarhiyağa oğrağan rus devletiniñ tertipsizliginde ealiniñ degradatsiyasında şekillengen adetlerni kütken rus qadınına tatar erkeginiñ qoşulması, ekinci tarafından ise eskirgen, milletniñ medeniy inkişafına mania olğan nişanlama urf-adeti qırımtatar qadınını yanğızlıqta qalmağa mecbur ete.
Cemil Kermençikli bu qadın-qızlarnıñ ürriyet meselesini devlet derecesine kötere. Millet rehberlerine ve halqqa hitaben, olarnı qadimiyleşken baqışlarnıñ esasına degil, maarif, medeniyet esaslarına emiyet bermelerine çağıra. Ve mezkür meseleniñ öz vaqtında çezilmemesiniñ fena tarafı da bar, diye, halqnıñ arasında bu kibi ötkür vaazlarnen çıqışta bulunır: "...bugünki ehval qarşısında Qırımda qırımlılar bir çoq asırlar daha yaşar, lâkin "qırımtatar sözü, eki asır soñra tamamıle unutılır", sözüni hatırlarıñızda tutuñız ve qapıñıza kelenlerden evlâd kerek altmış senelik keregiñizi istemeyiñiz, yoqsa bir arqadaşın tabirince az zamanda qırımtatarlarında da qaraimlerde oldığı kibi, yüzlerle altmış yaşlıq qızlar olur ve siyaseti de biraz ehline terk etip evlâtlarıñızın milliy duyğularını yükseltecek milliy mekteplere de qulaq viriñiz, yoqsa yarınki qudañızın lisanını /tilini/ añlamazsıñız!.. Yaki mezkür "müsteşriğa" /"şarqşınasqa"/ maşallah harife-i mutaliqan keramet sahibi /guzel laqırdınıñ saibi/ emiş, dimeye mecbur olursıñız..."[30].
Netice olaraq aytmalımız ki, cihan muharebesinden evelki diniy hurafatlarnıñ amansız aq-uquqsızlıqlar astında bulunğan qırımtatar qadını ürriyetke doğru tikenli yoluna tüşip daa pek çoq manialarğa oğray. Ancaq bularnıñ arzu etilgen maqsatlarğa irişmesinde milliy matbuatnıñ demokratiya ğayelerniñ keniş propagandası büyük rol oynadı. Matbua vastasınen olsun ziyalınıñ, olsun işçiniñ sesi halq arasında yayrap, maişiyette amel körmek arzu etken devriy meselerini ve vazifelerini ifadeley edi. Biz qırımtatar qadını dünyabaqışlarınıñ evrimini köz etip, bularnıñ medeniy tarafqa strukturalı deñişmelerinde ve inkişaflarında bilhassa C. Kermençikliniñ tesirini köremiz. Onıñ ayatiy felsefesine köre, qadınnıñ emansipatsiyası tamamen bütün millet dünyabaqışlarınıñ restrukturalizatsiyanı talap ete. Mamafih, Cemil Kermençikli, öz eserlerinde medeniyetli, tasil körgen, ürriyetli ve demokratik tatar qızı obrazında qırımtatar milliy devletiniñ mükemmel, ideal modelini teklif ete. Onıñ yaratıcılığında qadınnıñ aq-uquqları meselesine dair baqışları aqqında bahs ettigimiz mevzu, tetqiqatçılarnıñ araştırmalarında daa terence talilini tapar, dep işanamız.
[1] Qandım Yu. Ürriyet nefesi. Qurultaycılar devirinde (1917-1918) ve ondan soñra qırımtatar qadın-qızlar meselesine dair // Yıldız. — 1998. — № 3. — S. 5, 6.
[2] Benigsen A. İsmail Gasprinskiy (Gaspralı) i proishojdeniye cadididskogo dvijeniya v Rossii. — V kn.: İsmail-bey Gasprinskiy. Rossiya i Vostok. — Kazan: Fond Jiyen. Tatarskoye kn. İzd-vo, 1993. — 132 s. — S. 90; Kerimov İ. A. Gasprinskiyniñ "canlı" tarihi (1983-1914). — Aqmescit: Tarpan, 1999. — 408 s. — S. 138; Qandım Yu. Ürriyet nefesi. Qurultaycılar devirinde (1917-1918) ve ondan soñra qırımtatar qadın-qızlar meselesine dair // Yıldız. — 1998. — № 3. — S. 8.
[3] Kavkasiyada müslime hanımlar // Alem-i nisvan. — 1906. — № 1. — S. 3.
[4] Kermençikli C. Bu da bir nev insaf // Millet. — 1917. — iyül 21.
[5] Gasprinskiy İ. Arslan-qız. Kün doğdı. Romanlar / Tertip etici: Ziyadinov F., umumiy red.: Qandım Yu. — Simferopol: OCAQ, 2004. — 192 s. — S. 5-32. — Qırımtatar, ukrain, rus tillerinde; Gaspralı İsmail. Roman ve hikayeleri. Seçilmiş eserler. I c. / Haz.: Y. Akpınar, B. Orak, N. Muradov. — İstanbul: Ötüken, 2003. — 476 s. — S. 363-398.
[6] Kermençikli C. Bu da bir nev insaf // Millet. — 1917. — iyül 21.
[7] Kerimova S. Stranitsı istorii krımskotatarskogo dovoyennogo teatra i dramaturgii: Monografiya. — Simferopol, DOLÂ, 2002. — 192 s. — S. 56-57; Qırımlı H. Qırımtatarlar arasında milliy areket ve milliy añlılıq // Yıldız. — 1992. — № 4. — S. 32.
[8] Kermençikli C. Uçurımın başındayız. Şiir // Millet. 1918. — avg. 8.
[9] Tahqir etmek — aqaretlemek
[10] Nefs — ruh, can, ömür
[11] Kermençikli C. Uçurımın başındayız. Şiir // Millet. 1918. — avg. 8.
[12] Kermençikli C. Bu da bir nev insaf // Millet. — 1917. — iyül 21.
[13] Ördek — papiy
[14] Arhiv NİTs "Rukopisnaya kniga" pri kafedre krımskotatarsköy i turetsköy literaturı KİPU, f. C. Kermençikli. Arh. d. — 2, l. — 11. — Materialı dlâ arhiva NİTs "Rukopisnaya kniga" peredala L. Abdureşitova.
[15] C. Kermençikli Aqlı bir red. // Millet. — 1917. — sent. 13.
[16] Özenbaşlı N. Tatar qadını hayatından // Millet. — 1917. — sent. 7; Qalımtayda qadın cemiyeti // Millet. — 1917. — okt. 9; Qırımlı tatar qadın qardaşlarımıza // Millet. — 1917. — dek. 25; Çatırtavlı. Körbekül qadınlar cemiyeti. Kezinti (6) // Millet. — 1919. — yanv. 19; Çatırtavlı. Körbekül qadınlar cemiyeti. Kezinti (7) // Millet. — 1919. — yanv. 20.
[17] Server. Jenskiy vopros u musulman // Golos tatar // 1917. — sent. 2.
[18] Qandım Yu. Ürriyet nefesi. Qurultaycılar devirinde (1917-1918) ve ondan soñra qırımtatar qadın-qızlar meselesine dair // Yıldız. — 1998. — № 3. — S. 9.
[19] Dereköy tahsil yaşını keçirgen hanımlara kurs // Millet. — 1917. — dek. 24.
[20] Jenskiy musulmanskiy syezd // Golos tatar // 1917. — avg. 19.
[21] H.Ç. Krımskotatarskiy Kurultay i Tatarskiy Parlament // Golos tatar. — 1917. — dek. 20; Qandım Yu. Küreş meydanını ot basmaz. Monografiya. — Simferopol: Qırım devlet oquv-pedagogika neşriyatı, 2002. — 256 s. — S. 143.
[22] Küçük-Özen volostından Qurultaya vekil namzetleri // Millet. — 1917. — noyab. 9.
[23] Qırımtatar Qurultayına Kefe uyezdinden namzet cedveli // Millet. — 1917. — noyab. 15.
[24] Şefika Gaspralı ve Rusya’da Türk Kadın Hareketi (1893-1920) / Haz.: Doç. Dr. Şengül Hablemitoğlu, Dr. Necip Hablemitoğlu. — Ankara: Ajans-Türk matbaacılık sanayi A. Ş., 1998. — 672 s. — S. 466-467.
[25] Kermençikli C. Yeñi bir mevta // Millet. — 1917. — dek. 15.
[26] Seydahmedov Necati O. Bağçesaray qadınlar cemiyetiniñ protestosı munasebetile // Millet. — 1917. — dek. 15.
[27] Menfur meramları — igrenç, titis istekler, arzular
[28] Arhiv NİTs "Rukopisnaya kniga" pri kafedre krımskotatarsköy i turetsköy literaturı KİPU, f. C. Kermençikli. Arh. d. — 2, l. — 4. — Materialı dlâ arhiva NİTs "Rukopisnaya kniga" peredala L. Abdureşitova.
[29] Arhiv NİTs "Rukopisnaya kniga" pri kafedre krımskotatarsköy i turetsköy literaturı KİPU, f. C. Kermençikli. Arh. d. — 2, ll. — 4-5. — Materialı dlâ arhiva NİTs "Rukopisnaya kniga" peredala L. Abdureşitova.
[30] Kermençikli C. Yeñi bir mevta // Millet. — 1917. — dek. 15.
: Maruza. — Simferopol, Dolâ, 2003. — 132 s. — Na krımskotatarskom i russkom yazıkah.
[37] Krimskiy A. Literatura krimskih tatar / Respublikanska krimskotatarska biblioteka im. I. Gasprinskogo; uporâdnik, avtor vstupnoï statti, perekladaç z ukraïnskoï movi na rosiysku: O. I. Gubar; avtor primitok: I. A. Kerimov; perekladaç na krimskotatarsku movu: N. S. Seytâg’âєv. — Simferopol: DOLÂ, 2003. — 200 s. — Ukraïnskoyu, krimskotatarskoyu, rosiyskoyu movami.
[38] Çatırtavlı. Dereköy munasebetile. Qırımnıñ kitap yazıcıları // Millet. 1919. — fev. 20.
[39] Ziya. Qırımtatar edebiyatı aqqında bir qaç söz // Azat Qırım. — 1942. — fev. 20; Şeyh-zade Noman. Tilimiz ve edebiyatımız aqqında bazı qaydlar // Azat Qırım. — 1943. — mart 30.
[40] Haberci. Tatar aqşamı // Millet. — 1917. — sent. 19.
[41] Yaş. Professor Çoban-zadeniñ çıqqan kitabı aqqında // Yeñi dünya. — 1930. — yanv. 11. — V kn.: Kerim İ. A. Medeniy esnas (1920-1938). — Sim.: Tavriya, 1997. — 496 s. — S. 216.e='f� V0s z �� N� line-height:150%;font-family:"Times New Roman","serif";mso-ascii-theme-font: major-bidi;mso-hansi-theme-font:major-bidi;mso-bidi-theme-font:major-bidi'>iyskoyu movami.
[38] Çatırtavlı. Dereköy munasebetile. Qırımnıñ kitap yazıcıları // Millet. 1919. — fev. 20.
[39] Ziya. Qırımtatar edebiyatı aqqında bir qaç söz // Azat Qırım. — 1942. — fev. 20; Şeyh-zade Noman. Tilimiz ve edebiyatımız aqqında bazı qaydlar // Azat Qırım. — 1943. — mart 30.
[40] Haberci. Tatar aqşamı // Millet. — 1917. — sent. 19.
[41] Yaş. Professor Çoban-zadeniñ çıqqan kitabı aqqında // Yeñi dünya. — 1930. — yanv. 11. — V kn.: Kerim İ. A. Medeniy esnas (1920-1938). — Sim.: Tavriya, 1997. — 496 s. — S. 216.28.
[6] Kermençikli C. Sevin, ey şanlı millet! şiir / C. Kermençikli // Terciman. — 1917. — mart 16.
[7] Kermençikli C. Soñ sözüm: şiir / C. Kermençikli // Qırım mecmuası. 1918. — № 6. — S. 105.
[8] Kermençikli C. Büyük yanğın: şiir / C. Kermençikli // Millet — 1918. ― iyül. 31.
[9] Kermençikli C. Bizim bağça: şiir / / C. Kermençikli // Yeşil ada. — 1920. — № 1. — apr. 15. — S. 7.
[10] Kermençikli C. Soñ sözüm: şiir / C. Kermençikli // Qırım mecmuası. 1918. — № 6. — S. 105.


text:
Mäñgilik el häm Elbasınıñ erligi
1. Tarihtıñ ötkeni sabaq, bolaşağınan qapı qalmayıq
Älem qarqındı türde özgerip keledi. Bwl – jaña jahandıq bolmıs, onı biz qabıldauğa tiispiz!
Nwrswltan Nazarbaev,
«Qazaqstannıñ üşinşi jañğıruı:
jahandıq bäsekege qabilettilik» Joldauınan.
Jer tösiniñ kindiginen köterilgen zımırannıñ äp-sätte, tipti közdi aşıp jwmğanşa ğarış keñistigine şığatın bügingi şapşañ zaman üşin qazaq eli Täuelsizdiginiñ jiırma bes jılı da qas-qağımdıq sät. Alayda, tarihtıñ osı bir asa qısqa merziminde Qazaqstannıñ älemdik jäne halıqaralıq arenadağı ornı, bedeli men abıroyı dünie qwrılığındağı talayğı bir erteden qalıptasıp, erteden quattı memleket bolıp ornıqqan elderden kem tüsip otırğan joq. Bwl-bir ğana adamnıñ, Qazaqstan Respublikasınıñ Twñğış Prezidenti, Elbası Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaevtıñ erligi men jigeriniñ, aqılı men parasatınıñ, danalığı men daralığınıñ, köregendigi men kemeñgerliginiñ arqası ekendigin aytar edik!
Biz täuelsizdikti keñes ükimetinen qalğan auır zardaptarımen qabıldap alıp edik. Bwl zardaptar sonau patşalıq Reseydiñ otarlau sayasatınan bastalıp, kommunistik jüyeniñ öktemdigimen jalğasıp jatqan-dı. Jaratılısınan twla boyında adaldığı men özgege degen sengiştigi bar, jattı jaqınınday sıylar adal nieti bar, «keñ bolsañ kem bolmassıñ» degen peyili bar Wlı dalanıñ keñistigin jaybaraqat jaylap jatqan beykünä qazaqtı «bölip al da, biley ber» sayasatımen jiktep, jiliktep alğandar özderiniñ jat tilderimen, jat dinderimen, jat ğwrıptarımen özegimizge qwrt tüsirdi.
Qazaqtıñ ruhani jan düniesindegi sol jegi qwrt äli de tiri, äli de oy men sananı jep jatır. Sol jegi qwrttı joyamız, jegizbeymiz degen wlt sanalıların keñes ükimeti türli zalımdıq sayasatpen tiridey kömdi, jalğan jalamen attı, astı, jer audardı. Esimderin atamaq tügili, köbiniñ süyekterin de tapqızbay qoydı. Wlttıñ qaymağın oysırata sıpırıp, mwnıñ aqırın halqımızdıñ aşarşılıqqa wrınuına äkelip bir tirep aldı da, Wlı Otan soğısınıñ qandı qırğınına tüsirdi.
Tap jauların da, halıq jauların da aptığıp «jeñe» bilgendikten, Otan jauı faşisterdi de oysıratıp, jusata jeñdik. Endi tınısımız keñir, endi jaqsı twrmıs bolar, endi kösegemiz kögerer degen edik. Sorı qalıñ halqımızdıñ bwl ümiti de aqtalmadı. Qazaqtıñ jerin igeru kerek degen, wranmen «celina» şıqtı aldımızdan. Obalı neşik, qazaq dalasına jaña traktorı men soqası da kelip jattı, solardıñ qwlağın wstaytın komsomoldıq jel köñildiler de ağılıp kelip jattı. Birer jıldıñ işinde öz ata babasınıñ jerinde qazaqtıñ sanı azayıp şığa keldi. Az halıqtı azdıru da, tozdıru da oñay boldı. Sonıñ bası qazaqtıñ tilin kereksiz etti. Qazaq mektepteri de, qazaq gazetteri de jabılıp jattı. «Senderdi nanğa da toyğızdıq, tärbielep adam qıldıq, bilim berdik» dep midı şayqap, nasihat ayttı. Osıları ras şığar, bekerge qazaq bolıp tuğan ekenmin deytin dübära wrpaq jetile bastadı. Olar jetilgen sayın qazaqtıñ sorı da qalıñdadı. Endi kelimsekterdiñ sözin sol dübäralar söyleytin boldı, solardıñ soyılın öz halqınıñ mañdayına sol dübäralar soqtı. Kelimsekter masayrap, işten külip, öz qwldarınıñ qılığın rahattana qarap, baqılap twratın boldı. Biz söytip, sol kezeñderde twtas qazaq wltı bolıp qalıptasa almadıq.
Mine, biz osınday da soraqılıqtan sorımız qaynağan halıq edik. Sol sorı qaynağan, bılayşa aytqanda «mıñ ölip, mıñ tirilgen» qazaqtıñ ayaqastı bolıp jatqan basın da, namısın da jerden köterip alğan tağı da sol Nwrswltan Nazarbaev bolatın!
Älemniñ altıdan bir böligin alıp jatqan Keñes Odağı ıdırağan twstağı Qazaqstannıñ ekonomikalıq ta, äleumettik jağdayı da asa qiın boldı. Mwnı köz kördi. Düken söreleri bos qalıp jattı. Jappay jwmıssızdıq jayladı. Özge dünieni qoyıp, qara sabın izdep sabıldıq. Mine, sol joqşılıq pen tarşılıq, aynala töñirektegi qarulı qaqtığıstar men berekesizdik jaylap bara jatqan twsta, «osı biz qazaq öz betimizben el bola alamız ba eken?» degen küdik pen kümän de keulep, sonı oylasañ boldı, wyqıñ şayday aşılar alaköñil şaqta Nwrswltan Nazarbaev täuelsizdikti twğır etip, tarih sahnasına şıqtı. Iä, şıqtı da Qazaq eliniñ wlı tarih sahnasındağı köşin bastap, älemge jol tarttı. Söytti de, Älemge, Ğarışqa, Bolaşaqqa jol aştı!
Biz öz täuelsizdigimizdiñ şirek ğasırdan astam kezeñinde Elbasınıñ aqıl parasatımen, basşılığımen ekonomikalıq-äleumettik salada sätti jañğırulardı ötkizdik. Nwrswltan Nazarbaev jıl basında halıqqa Joldauında Qazaqstannıñ üşinşi jañğıruı bastalğanın jariyalap, sayasi reforma men ekonomikalıq jañğıru qolğa alındı. Elbası Qazaqstandı älemdegi eñ damığan 30 eldiñ qatarına qosıluınıñ barlıq alğı şarttarın jasay aldı.
Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Täuelsiz Qazaqstan memleketin qwra otırıp, twraqtılıqtıñ kepili bola alatın memleket qwrudıñ nazarbaevtıq modelin qalıptastıra bildi. Sol nazarbaevtıq model qazir älemge ülgi bola aldı. Bir ğana bizdiñ elimizdiñ Köşbasşısınıñ älemdik sayasattağı bedeli men bitimgerşilik röl atqaruı osınıñ ayğağı.
Endi biz ruhani jağınan jañğıruımız kerek. Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı ğalamdıq filosofiyalıq tereñ mäni bar twjırımdı eñbegi tağı da sol qazaq elindegi, tipti älem boyınşa twraqtılıq pen beybit ömirli memleket qwrudıñ nazarbaevtıq modeliniñ bügingi jäne keler ğasırlardağı Adamzat balasınıñ bolaşağı jaylı oylı jalğası der edik.
Sananıñ jañğıruı-wlttıñ sapalıq jañaruı
Maqsatqa jetu üşin bizdiñ sanamız isimizden ozıp jürui, yağni odan bwrın jañğırıp otıruı tiis. Bwl sayasi jäne ekonomikalıq jañğırulardı tolıqtırıp qana qoymay, olardıñ özegine aynaladı.
Nwrswltan Nazarbaev,
« Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» eñbeginen.
Qazaqta «sanasına bersin» degen söz bar. Dana halqımızdıñ osı bir auız söziniñ törkininde adam balasınıñ oyı aşıq, kökiregi zerek,öz zamanı men öz ortasınıñ ahualın tereñ zerdeley alar qabileti men sezim tüysigi bolsa etti degen oy jatqanday. Endi biz aytıp otırğan osı oy aşıqtığı, kökirek zerektigi , öz zamanı men öz ortasınıñ ahualın tereñ zerdeley alar qabilet pen sezim tüysigin jañğırtudıñ jaña kezeñi kelgendey.
Bwl orayda Elbasınıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı payımdı közqarasın qızığa oqıp şıqtım. Äli de oqıp, äli de zerdeleu üstindemiz. Bwl jay bir maqala emes, bwl bügingi zamannıñ aynası, bolaşaqtıñ bağdarı. Elbası HHİ ğasırdağı wlttıq sananıñ negizgi twğırnamasın tereñ saralay otırıp, ğalamdıq filosofiyalıq twjırım jasağandığın aytu abzal.
Elbasınıñ osı sananı jañğırtu filosofiyası bir ğana bizdiñ, yağni qazaqstandıqtardıñ ğana emes, älem halqın, barşa Adamzattı oylandırar wstanımdamın. Öytkeni, Nwrswltan Nazarbaev jalpı Adamzattıq mäseleni alğa tartıp otır.Endigi adam balası qanday boluı kerek jäne de bügingi alasapırandı zamanda öziniñ adami bitim bolmısınan ajırap, tipti oy sanası adasa da bastağan adamzattıñ ne isteui kerek? Elbası osı bir özekti mäselege jauap beredi.
Biz endigi äñgimemizdi özimizge, yağni, Elbasınıñ «elimizdiñ mıqtı, jauapkerşiligi joğarı birtwtas Wlt bolu közqarasımen» baylanıstıra aytar bolsaq, bwl mäseleniñ äbden orındı aytılğandığı köñilden şıqsa kerek. Öytkeni HHİ ğasırda qalıptasar wlttıq sanamız bizdiñ wlt esebinde saqtalıp qalu men Mäñgilik el bolu wlı mwrattarınıñ jüzege asuınıñ alğı da bastı şartı boları anıq. Osı HHİ ğasırdağı wlttıq sana jayında ayta kelip Elbası «Kün sanap özgerip jatqan dübirli düniede sana-sezimimiz ben dünietanımımızğa äbden siñip qalğan taptaurın qağidalardan arılmasaq, köş basındağı eldermen terezemizdi teñep, iıq tüyistiru mümkin emes. Özgeru üşin özimizdi mıqtap qolğa alıp, zaman ağımına ikemdelu arqılı jaña däuirdiñ jağımdı jaqtarın boyğa siñiruimiz kerek»-, degendi alğa tartadı. Öytkeni auzımızdıñ suı qwrıp aytıp kelgen batıstıq jañğırudıñ bügingi zamannıñ bolmısına say kelmey, ol älemde key jağdayda narazılıq tudırıp otırğandığı da bar. Är wlttıñ öziniñ ğasırlar boyı qalıptasqan asıl oyları men izgi amaldarın jäne de jaqsı kisilik bitim-bolmısın, saltı men dästür, ğwrpın saqtau bügingi küni jalpı adamzattıq ülken mäselege aynalıp otır. Adamzat ömiri men twrmısına ğılım men tehnika jetistikteri jäne aqparattar ağını aralasqalı kez-kelgen wlttıñ sanasına auır salmaq tüse bastadı. Ol salmaq wlttıñ sanasına idelogiyalıq jäne sayasi jük bolıp artılğanın da bağamdar edik.
«HH ğasırdağı batıstıq jañğıru ülgisiniñ bügingi zamannıñ bolmısına say kelmeuiniñ sırı nede? Meniñşe, bastı kemşiligi – olardıñ özderine ğana tän qalıbı men täjiribesin basqa halıqtar men örkenietterdiñ erekşelikterin eskermey, bärine jappay eriksiz tañuında»-, degen Elbasınıñ twjırımına toqtay otırıp, qazirgi zamannıñ qazirgi ahualın alıñız. Batıs özge halıqtar üşin ar men wyattıq ädepterdi moyındağısı joq. Keyde bey-ädebi, tipti adam balasınıñ jaratılısına jat, tipti tağılıq äreketterdi zañdastıruğa deyin baruı, mwnı «demokratiya, adam qwqığın sıylau» dep däriptep, sol bey-ädebi qağidalar älemniñ kez-kelgen elinde körinis tabuı kerek dep talap ta qoyıp jatadı. Bälkim, sodan da bolar bügingi küni batıs pen şığıs arasındağı jäne de türli dinder arasındağı ayausız qarulı qaqtığıstar barğan sayın örşip twr. Tağı da bälkim bwl är halıqtıñ öz arı men wyatın, bitim-bolmısın, halıqtıq sipatın saqtap qalu jäne taza küyinde saqtap qaludıñ qaqtığısı da bolar.
Ärine, biz beybit ömirdi de, kez kelgen halıqtıñ özine tän arı men wyatın, bitim-bolmısın, halıqtıq sipatın saqtap qaludı qarulı qaqtığıstar arqılı şeşe de almasımız anıq. Bwl orayda bizdiñ Elbasınıñ wstanımı, kez-kelgen daulı mäseleni kelissözder arqılı beybit jağdayda şeşu jäne endigi dünieni revolyuciyalıq jolmen emes, evolyuciyalıq jolmen örkendetu mäselesin tağı da alğa tartıp, aytıp otırğandığı bügingi jahandanu zamanınıñ älemdik wstanımına aynaluı kerek. Öytkeni kez kelgen revolyuciyanıñ da kez-kelgen töñkeristiñ de, kez-kelgen qarulı qaqtığıstardıñ Adamzat balasına äkelgen qayğısı men qasiretiniñ tek bir ğana HH ğasırdıñ tarihınan-aq oy tüyuge, sabaq aluğa bolar edi.
«Äjeptäuir jañğırğan qoğamnıñ öziniñ tamırı tarihınıñ tereñinen bastau alatın ruhani kodı boladı. Jaña twrpattı jañğırudıñ eñ bastı şartı – sol wlttıq kodıñdı saqtay bilu. Onsız jañğıru degeniñizdiñ qwr jañğırıqqa aynaluı op-oñay»-, degen Elbasınıñ osı bir öte mañızdı mäselesine oray oy qosar bolsaq, endigi arada biz de sol wlttıq kodımızdı saqtau men sonı düniege kelgen, aldağı uaqıtta da düniege keler wrpağımızdıñ boyına qalay siñiremiz degen mäsele oylandırsa etti. Al, bwl orayda oylanatın mäsele bar dep sanaymız.
Äueli biz özimizdiñ bügingi wrpağımızdıñ bitim-bolmısındağı, yağni, wlttıq sanasındağı wlttıq kodtı qalay qalıptastıramız? Osı asa kürdeli de asa mañızdı mäseleni şeşudiñ töte jolın Elbası öziniñ « Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» eñbeginde aytıp ta, körsetip te berip otır. Elbasınıñ «Bäsekelik qabilet», «Pragmatizm», «Wlttıq biregeylikti saqtau» siyaqtı wlttıq kodtı saqtaudıñ altın arqauı bolarlıq qağidattardı aytadı. Al, endi bäsekelikke qabiletti wlt bolu mäselesin Elbası bwdan bwrınğı öz Joldaularında san märte aytqan da bolatın. Bügingi bäsekelestik auılımızdıñ qotanınan asıp, älemdik deñgeyge jetti.
«Bolaşaqta wlttıñ tabıstı boluı onıñ tabiği baylığımen emes, adamdarınıñ bäsekelik qabiletimen ayqındaladı. Sondıqtan, ärbir qazaqstandıq, sol arqılı twtas wlt HHİ ğasırğa layıqtı qasietterge ie boluı kerek»-, deydi Elbası. Sondıqtan da Elbasınıñ komp'yuterlik sauattılıq, şet tilderin bilu, mädeni aşıqtıq siyaqtı alğa tartıp otırğan faktorları bizdiñ qoğamnıñ berik wctanımına aynalıp, osı bağıtta tınımsız jwmıstar jürgizudi talap etedi. Sol üşin de Elbası «Cifrlı Qazaqstan», «Üş tilde bilim beru», «Mädeni jäne konfessiyaaralıq kelisim» siyaqtı bağdarlamalardıñ qolğa alınuı ol bizdiñ halqımızdı HHİ ğasırdıñ talaptarına say dayarlaudıñ alğaşqı qadamı ekendigin ülken bir janaşırlıqpen aytıp otır.
Elbası pragmatizm mäselesine kelgende «Qanımızğa siñgen köptegen dağdılar men taptaurın bolğan qasañ qağidalardı özgertpeyinşe, bizdiñ tolıqqandı jañğıruımız mümkin emes»-, deydi. Biz üşin asa mañızdı da qajet jay osı dep bilemiz!
Bwl orayda Elbasınıñ «Pragmatizm – öziñniñ wlttıq jäne jeke baylığıñdı naqtı bilu, onı ünemdi paydalanıp, soğan säykes bolaşağıñdı josparlay alu, ısırapşıldıq pen astamşılıqqa, dañğoylıq pen kerdeñdikke jol bermeu degen söz. Qazirgi qoğamda şınayı mädeniettiñ belgisi – orınsız sän-saltanat emes. Kerisinşe, wstamdılıq, qanağatşıldıq pen qarapayımdılıq, ünemşildik pen orındı paydalanu körgendilikti körsetedi. Naqtı maqsatqa jetuge, bilim aluğa, salamattı ömir saltın wstanuğa, käsibi twrğıdan jetiluge basımdıq bere otırıp, osı jolda är närseni wtımdı paydalanu – minez-qwlıqtıñ pragmatizmi degen osı. Bwl – zamanaui älemdegi birden-bir tabıstı ülgi»-, degen wlağattı sözin endigi arada ärqaysımızdıñ är isimizde, kündelikti twrmısımızda sanamızda jañğırıp twruğa tiisti.
Elbası aytıp otırğan «Isırapşıldıq pen astamşılıqqa, dañğoylıq pen kerdeñdikke jol bermeu» mäselesi jasıratını joq bizdiñ qoğamdı tolğandırıp otırğan mäseleniñ biri. Elbasınıñ tağı da aytıp otırğan «wstamdılıq, qanağatşıldıq pen qarapayımdılıq, ünemşildik pen orındı paydalanu körgendilikti körsetedi» deui zor adamgerşilik qasietke ie boludıñ amalı bolsa kerek dep sanaymız. Bwl orayda Elbasınıñ osı bir aytqandarınan Abay hakimniñ «Ösek, ötirik, maqtanşaq, erinşek, beker mal şaşpaq, bes dwşpanıñ bilseñiz» degen keselden arıludıñ qajettiligi bizge äli de sın ekendigin sezinemiz. Jäne tağı da sol Abay hakimniñ «Öziñde barmen közge wrıp, artılam deme özgeden»,-degen ğaqliyatımen wştasıp jatqan Elbasınıñ aytqandarı osı künderi kigen kiimderi men mingen kölikterine, işken astarına, salğan üylerine, özge de baylıqtarına şeyin qımsınbay da wyalmay da jar salıp, «jarnamalap» jatar osı küngilerdiñ boylarına jabısıp, dert bolıp bara jatqan keselden saq bolu jäne de arılu mäselesi bizdi bir sätke bolsa da oylandırsa etti.
Qazirgi dünie adamınıñ oylau qabileti men közqarası da, bilimi de, ğılımı da köz aşpas şapşañdıqpen damıp kele jatqandığı sonşalıqtı, bügingi älem «jaña jahandıq bolmıstıñ» qazanında bwrq-sarq qaynap, tipti jwmır jerdi mekendep otırğan adam balası tirşiliginiñ de mazası kete bastağanday. Mine, osı jağdayda Elbası « Wlttıq biregeylikti saqtau» mäselesin alğa tartadı.
«Men qazaqstandıqtardıñ eşqaşan bwljımaytın eki erejeni tüsinip, bayıbına barğanın qalaymın. Birinşisi – wlttıq kod, wlttıq mädeniet saqtalmasa, eşqanday jañğıru bolmaydı. Ekinşisi – alğa basu üşin wlttıñ damuına kedergi bolatın ötkenniñ kertartpa twstarınan bas tartu kerek»,- degen Elbasınıñ osı qağidası bizdiñ wlttıq jañğıruımızdıñ bastı äri maqsattı mindetimizge aynaluı qajet. Bwl jağday bizdiñ wlttıq sanamızdıñ kemeldene tüsuine, kökjieginiñ keñeyuine jäne de bügingi men keler zamandardıñ talabına say boluımızdıñ alğı şarttarınıñ biri ekendigin wğına tüskenimiz abzal.
Elbası öz eñbeginde wlttıq biregeylik pen wlttıq sanamızdıñ altın sandığında mäñgi saqtalıp, ärqaysımızdıñ wrpağımızdan wrpağımızğa amanattap tapsırıp, ösiet qılıp, miras etip qaldırıp otırar qasietti de qwndı dünielerimizdi de aşıp aytadı. «Wlttıq salt-dästürlerimiz, tilimiz ben muzıkamız, ädebietimiz, joralğılarımız, bir sözben aytqanda wlttıq ruhımız boyımızda mäñgi qaluğa tiis»-, degen Wlt köşbasşısı Nwrswltan Nazarbaevtıñ jäne de «Abaydıñ danalığı, Äuezovtiñ ğwlamalığı, Jambıldıñ jırları men Qwrmanğazınıñ küyleri, ğasırlar qoynauınan jetken babalar üni – bwlar bizdiñ ruhani mädenietimizdiñ bir parası ğana»-, dep wlttıq sanamızdıñ qaynar közin aşıp körsetken dep sanaymız.
Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı tereñ mazmwndı bwl eñbegi Elbasınıñ mwnıñ aldındağı «Wlı Dala Wlağattarı» oy-tolğauımen bir müddemen, wlttıq jäne jalpı jahandanu zamanındağı jalpı adamzattıq müddemen sabaqtasıp jatqandığın atap aytar edik. Elbasınıñ osı qos eñbegin endigi arada qazaqstandıq qoğamda qalıptasıp qalğan türli jiın- jinalıstarda ğana talqılap qoymay, bwl eñbekter är qazaqstandıqtardıñ qolında jürer, är şañıraqtıñ törinde twrar zerde kitabına aynalsa etti. Jäne de bwl eñbekter bizdiñ mektepterimizden bastap, barlıq oqu orındarınıñ pändik bir sabağına aynalıp, memlekettik qızmetkerlerdi attestaciyalau kezindegi swralar, olardıñ tanım tüysigin zerdeler düniege aynalsa etti deymiz. Sonımen birge , al tipti «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani jañğırudağı» Elbası aytıp otırğan « wstamdılıq, qanağatşıldıq pen qarapayımdılıq, ünemşildik pen orındı paydalanu körgendilikti» jäne de «bilim aluğa, salamattı ömir saltın wstanuğa, käsibi twrğıdan jetiluge» degen qağidalar memlekettik qızmetkerdi qalıptastırudağı bir erejesine de äbden jararı bar.
Ruhani jañaru bizge asa qajet! Sonı sezine bilu üşin Elbasınıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» tanımdıq ta tağılımdı eñbegin oqiıq, tağı da oqiıq! Oy tüyeyik, zerdeleyik! Sanamızdı jañğırtayıq!
Jabal Erğaliev, jazuşı, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri, Parlament Senatınıñ deputatı
Abai.kz


text:
"inkılap seyir defteri bilfen yayinlari 8. sınıf cevaplari" Word Dosyaları
"inkılap seyir defteri bilfen yayinlari 8. sınıf cevaplari" ile İlgili Word Dosyası Bulunamadı!.
"inkılap seyir defteri bilfen yayinlari 8. sınıf cevaplari" PDF Dosyaları
"inkılap seyir defteri bilfen yayinlari 8. sınıf cevaplari" ile İlgili PDF Dosyası Bulunamadı!.
"inkılap seyir defteri bilfen yayinlari 8. sınıf cevaplari" PowerPoint Dosyaları
"inkılap seyir defteri bilfen yayinlari 8. sınıf cevaplari" ile İlgili Sunum Dosyası Bulunamadı!.


text:
Zülküf Altan - Gül Ektim Evlek Evlek
Sanatçı : Zülküf Altan
Türkü : Gül Ektim Evlek Evlek
Etiketler : Zülküf Altan - Gül Ektim Evlek Evlek türkü indir, Zülküf Altan - Gül Ektim Evlek Evlek türkü dinle, Zülküf Altan türküleri, Gül Ektim Evlek Evlek mp3 indir, Zülküf Altan türküleri Gül Ektim Evlek Evlek türküsü, Gül Ektim Evlek Evlek sözleri, Zülküf Altan mp3 dinle, Zülküf Altan download, Gül Ektim Evlek Evlek bedava mp3, Zülküf Altan türkü sözleri, Zülküf Altan türkü dinle, Zülküf Altan son albüm indir
Zülküf Altan Türküleri
Zülküf Altan - Bir Sabah Uğradım Göl Kenarına
zülküf altan - vardım baktım demir kapı sürgülü (elazığ)
Zülküf Altan - Vardım Baktım Demir Kapı Sürgülü
zülküf altan - karanfil eken bilir malamın (diyarbakır)
Zülküf Altan - Diyarbakır Dört Köşe
zülküf altan - sana dil verdim ise yık da harab et mi dedim (diyarbakır)
zülküf altan - altını sarraf bilir (ağrı)
Zülküf Altan - Cihar Attım Şeş Oynadım
Zülküf Altan - Dedim Adil Efendi
zülküf altan - kara gözler hunidir anam kara gözler (diyarbakır)
Zülküf Altan - Diyarbakır Şad Akar
Zülküf Altan - Eminem Oturmuş Çorap Örüyor
Zülküf Altan - Diyarbakır Dolar Şimdi
Zülküf Altan - Maden in Altı Dere
Zülküf Altan - Ezo Gelin Benim Olsan Seni Vermezdim Feleğe


text:
Osman Öztunç - Şahım
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Şahım
Etiketler : Osman Öztunç - Şahım türkü indir, Osman Öztunç - Şahım türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Şahım mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Şahım türküsü, Şahım sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Şahım bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Şahım
Osman Öztunç - Onlar
Osman Öztunç - Gün Sazak
Osman Öztunç - Gitme
Osman Öztunç - Senin İki Yüzün Var
Osman Öztunç - Foseptik Çukuru
Osman Öztunç - Devlet Ki
Osman Öztunç - Sürgünde
Osman Öztunç - Darmadağın
Osman Öztunç - Bozgun
Osman Öztunç - Leyla
Osman Öztunç - Git Buralardan
Osman Öztunç - Gölgeler
Osman Öztunç - Mektup
Osman Öztunç - Senden Sonrası


text:
Zölfät
Zölfät (Ðölfät Malik'ov) 1947. yılnıñ Ğínwarında Tatarstannıñ Möslim yağında tuğan. Üniversitättä uqığan, "Yäş Lenin'çı" gäzetendä, Yazuçılar berlegendä eşlägän. Bügenge köndä «Çayan» jurnalında eşli.
Anıñ böten ícatı tuğan yağına bäyle. Ni turında yazsa da, xisläreneñ tamırı – tuğan yağında – Möslimdä.
Basılğan cíıntıqlarınnan "Yazmışlar yarında", "Utlı bozlar", "Adaşqan bolıt", "İke urman arası" isemle şiğer kitapların kürsätergä mömkin. Urıs telendä basılğan kitapları "Osennie kostrı (Közge uçaqlar)", "Sozvezdie Súyumbike (Söyembikä yoldızlığı)" dip atala.
"İke urman arası" häm "Yörägemne bılbıl çaqtı" şiğer kitapları öçen Zölfät Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät bülägenä layıq buldı.
Zölfätneñ küp kenä lirik şiğerlärenä cırlar yazılğan:
- "Haman yaratam" (F. Xatíp'ov köye)
- "Sağınuğa däwa yuq" (Z. Ğíbadulla'in köye) kebek cırların xalıq yaratıp tıñlí.
Zölfät ädäbiät, sänğät söyüçelärgä tärcemäçe bularaq ta tanış.


text:
28 Mayıs 2015 Perşembe
Qurultay - o nasıl olğan edi (öçerk) IX.
Mayıs 28, 2015 Edebiyat ve tenqit, Qandımov Yunus, Tarih No comments
Qurultay Qırımdaki bütün ayatnı idare etmek içün ilk adınlarını atıp başladı.
Qurultay Qurucı Meclis (Üçreditelnoye Sobraniye) olaraq Qırım Halq Cumhuriyetiniñ Konstitutsiyası ve devlet temsillerini qabul etken soñ özüni Meclisi Mebusan (Parlament) olaraq ilân etti.
Parlamentniñ Reisi olaraq Asan Sabri Ayvazov;
Başqanlıq Divanınıñ azaları olaraq Cafer Ablayev ve Ablâkim İlmiy;
Parlament kâtibleri olaraq Seitümer Taraqçı (tatarca) ve Ali Badaninskiy (rusça);
Tatar İdare-i Milliyesiniñ (Natsionalnoye pravleniye) Baş müdiri olaraq Nöman Çelebicihan;
İdare-i Milliye Hükümetiniñ azaları olaraq;
Hükümet reisi adliye müdiri olaraq Nöman Çelebicihan;
Hariciye müdiri olaraq Cafer Seydamet;
Diniye müdiri olaraq Amet Çükri;
Maarif müdiri olaraq Amet Özenbaşlı;
Finans ve vaquf müdiri olaraq Seitcelil Hattat saylandılar.
Qurultay öz işini yekünledi. Lâkin esas işler devlet qurucılığı işleri ögde edi.
1917 senesi dekabo 18-de Qırım Halq Cumhuriyeti üküviyetiniñ azaları matbuatta ("Millet", "Golos tatar" gazetalarında) şöyle bir programm bildirip yaptılar:
"Vatandaşlar!
Qıırımtatar milliy Qurultayı öz Konstitutsiyasını qabul etkenden soñ Qırımtatar Meclisi Mebusanına malik oldı. Parlament tarafından kendisine işanç bildirilgen qrımtatar milliy Hükümeti bugünden itibaren öz vazifesini eda etmege kirişe.
Rusiyeniñ er köşesinde isyan ve anarhiya ateşi ükün sürer eken qrımtatarlar böyle parlamentli bir milliy Hükümet tesis etmege muvafıq olması içün özüni ve bütün qırımlılarnı (yaramada sakinlerini) bahtiyar, dep sayarlar. Qırımtatar milliy Hükümeti yalıñız tatar milletiniñ saadet ve selâmetini temin etmege degil, bütün Qırımda bulunğan bütün vatandaşlarnı (zemlâki) uzurpatsiyadan, anarhiya ve isyan (mâtej) felâketlerinden mallarını, canlarını, ırız ve namuslarını mudafaa etmekni kendisi içün eñ muqaddes bir vazife olaraq tanır.
Qırımtatarı sabıq Rusiye Merkeziy İdaresi ( Hükümeti) tiraniyasınıñ zulum ve istibdati astında bütün Qırım sakinlerinen iñlegen, beraber ezilgen ve büyük qara kâbustan (koşmardan) aza tola bilmek içün olarnen beraber qanlı közyaşlar aqızğan ediler. Şimdiden soñra kene aynı qardaşlıq, aynı vatandaşlıq duyğusı ile bütün eski medeniyetni parçalağan, abidelerni yıqqan, ibadethanelerni, saraylarnı yaqqan ve kül etken, cümert ve abadan Qrım yarımadasını daa da harap ve perişan etmek peşinde bulunğan inqilâbnıñ qanlı pancasından qurtulmaq içün de umumdemokratik aleminen birleşip, özara bir emekdaşlıqnen çalışacaqtır.
Qırımtatar milliy Hükümeti Qırım yarımadasında telükesizlik ve tınçlıqnı temin etmege qatiyen qarar bere. Açlıqnı bitireddek, finans krizisiniñ ögüni alacaq, uzurpatsiyağa yol bermeycek.
Qırımtatar milliy Hükümeti er kesniñ ve er milletniñ insan ve milliy uquqlarını ürmet etkeni kibi kendisiniñ de milliy uquqını başqaları ürmet etmesini talap etmesinden er tatar içün mühterem ve riayet etilmesi şart olğan ve er vatandaş içün sayğı deger olğan qırımtatar Konstitutsiyasını diqqat-nazarına taqdim ve ilân eter.
Hükümet reisi ve azalarınıñ imzaları".
Yunus Qandım


text:
Aqmescitte bazarertesi künü «fevral 26 işiniñ» birden eki mahkemesi olıp keçti – Qırım Yüksek mahkemesinde ve Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesinde. Mahküm etilgenler arasında Ahtem Çiygoz, Mustafa Degermenci, Ali Asanov, Arsen Yunusov, Eskender Yemirvaliyev ve Talât Yunusov. Talât 3,5 yıl şartlı apis cezası ile cezalandırıldı. Qırım Yüksek mahkemesi yanvar 15 kününe qadar iş baqılmasında teneffüs olacağını ilân etti.
Qırım Yüksek mahkemesiniñ toplaşuvı 6 saat sürdi. «Yüksek mahkemeniñ» binası yanında onlarnen kişi toplaştı, faqat «fevral 26 işi» boyunca birinci toplaşuvğa adamlarnı saylap alğan ediler. Mahkeme temsilcileri zalda yer olmağanını ayta ediler. Zalğa kirecek olğanlar arasında semetdeşlerine qoltutmağa kelgen Dilâra Seitveliyeva bar edi. Qadınnıñ aytqanına köre, soy-soplar ses-şamatı çıqarmasa edi, mahkeme zalına mahkümlerniñ tuvğanlarını da almaz ediler.
Qorqunç bir şey – mahküm etilgenlerniñ balalarına ana-babalarını körmege izin berilmediDilâra Seitveliyeva
«Qorqunç bir şey – mahküm etilgenlerniñ balalarına ana-babalarını körmege izin berilmedi. Qadınlarğa mazallılar yol bermey edi, mahkeme zalına kirmek ne, mahkümlerni körmege bile imkân bermediler. Soñra qıçırmağa başladıq, tek qadınlar degil. Açuvımızdan patlaycaq edik. Soñra da bir qaç adamnı içeri aldılar – yalıñız tuvğanlarnı», – dep tarif etti Seitveliyeva.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Nariman Celâl da mahkemege kiremedi. Toplaşuvdan soñ adliyecilerden haber aldı. Radio Svobodağa bergen malümatına köre, Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ adliyecileri mahkümlerni ya ev apsi, ya da memleketni terk etmemek şartı ile azat etmege rica etken ediler. Mahkeme bu muracaatlarnı red etti. Ahtem Çiygoznıñ adliyecisi mahkemege muracaat etip, «fevral 26 işi» mahkemesini toqtatmağa rica etti, dep ayttı Celâl.
Qırım, Rusiyege köre bile, Ukraina nezareti altında bulunğan edi. Bu sebepten bu işni Ukraina uquq qoruyıcı organları baqmaq kerekNariman Celâl
«Ahtem Çiygoznıñ imayesi muracaat etti. Adliyeci Aleksandr Lesovoy bu iş baqılmasını toqtatmağa talap etti, çünki fevral 26 vaqiaları Ukrainada olıp keçken edi. Qırım, Rusiyege köre bile, Ukraina nezareti altında bulunğan edi. Bu sebepten bu işni Ukraina uquq qoruyıcı organları baqmaq kerek. Mahkeme bu muracaatnı baqıp çıqmaq içün imkân olmağanını, ve Ukraina o vaqialarnı baqmağanını bildirdi. Olar ise işni baqmağa mecburlar, çünki zarar körgenler arasında Rusiye vatandaşları bar», – dep qayd etti Celâl.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi «fevral 26 işi» boyunca qabaatlanğanlardan biri Talât Yunusovğa üküm çıqardı. Onı 3,5 yıl şartlı apis cezası ile cazaladılar. Qırımtatar temsil organınıñ reisi Refat Çubarov fevral 26 mitinginiñ iştirakçilerine nisbeten keçirilgen mahkemeni «masqaralıq» dep adladı.
Bu mahkeme degil, bu öz toprağını imaye etken, yabancı bir ordu kelmesini istemegen qırımtatarlarnı yoq etüv ıntıluvıdırRefat Çubarov
«Olarnı qabaatlı tanıylar. Ahtem vaqialarnıñ teşkilâtçılarından biri ola, deyler. Ali Asanov ve Mustafa Degermenci – «qabaat ortaqları» oldılar. Mence, olar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212 maddesi belgilegen cezanı alırlar. Er kes bu mahkeme qanunsız olğanını añlay, bu mahkeme degil, Ukraina mustaqilligi yılları devamında Ukrainanıñ topraq bütünligi ve mustaqilligine qoltutqan qırımtatarlarnı yoq etmek ıntıluvıdır. Qırımtatarlar öz toprağını imaye etti, anda yabancı ordularnıñ kirmesini istemegen ediler», – dep añlattı Meclis reisi.
Rusiye taqiqatçıları cinayi iş boyunca keçkenlerni 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti binası yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Rus birligi» firqasınıñ faalleri iştirak etken çoq biñli mitingde yüz bergen «kütleviy çatışmalarda» iştirak etüv ile qabaatlaylar. O vaqıt eki insan can berdi, onlarnen insan yaralanğan edi.
Metnniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında


text:
Ukraina Cenüp regionındaki Nikolayev garnizonınıñ arbiy prokuraturası mahkemeden aldın taqiqatnı yekünlep, mahkemege Ukraina Silâlı quvetleriniñ eki sabıq askeri Aleksandr Baranov ve Maksim Odintsovnıñ qabaat qararlarını mahkemege yolladı. Baş prokuraturanıñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, olarnı ant sözlerine sadıq qalmağanları ve istilâcı devlet tarafına keçkenleri ile qabaatlaylar.
«Sabıq kiçik serjant ve praporşçik Qırım Muhtar Cumhuriyetinde yerleşken arbiy bölüklerden birinde askerlik yapıp, yarımada işğali vaqtında askerlikniñ yañı yerine kelmeyip, işğal altındaki topraqta qaldı ve askerlikten vazgeçkenler, bu sebepten qıdırılmağa başladılar. İleride Rusiye Silâlı quvetlerinde askerlik yapılmasına dair añlaşma tizgenler», – dep aytıla haberde.
Sabıq ukrain askerlerine qarşı iş «askerlikten vazgeçüv» ve «devlet hainligi» maddeleri boyunca açılğandır.
Ukraina havfsızlıq hızmeti Odintsov ve Baranov noyabr 20-de işğal etilgen Qırım ile sıñırdaki «Çonğar» kiriş noqtasında yaqalanğanlarını bildirgen edi. Mahkeme olarnı para berme ihtimali ile eki ayğa qadar apiske aldı. Soñra kefalet aqqı red etilgendir.
Rusiye Mudafaa nazirligi bildirgenine köre, Ukraina havfsızlıq hızmeti Rusiye askerleri olğan Odintsov ve Baranovnı Qırımdan Nikolayev vilâyetine qaçırdı.


text:
Mädenietti adam
Şağın meyramhanağa osı öñirge eñbegi siñgen belgili qoğam qayratkerdiñ, mektepke atın beru qwrmetine köl-kösir dastarhan jayılıp, äkim bastağan «igi-jaqsılar» eki iinderinen dem alıp, nayqala basıp, muzıkanıñ saltanattı ünimen dastarqan basına ıñırana barıp jayğasqan edi. Meyramhananıñ işi aluan türli güldermen, qızıl-jasıl şarlarmen bezendirilgen. Üstel üstinde qwstıñ süti men jılqınıñ ötinen basqanıñ bäri bar. Jäy künderi qarapayım halıqtıñ toylarında iıqtarına ne ilinse sonı kiip, ala-qwla bop, dabırlap söylep, darıqılana jüretin dayaşılar bügin birıñğay jasıl kiinip, sauısqanday saq qimıldaydı. Osığan qarap-aq wyımdastıruşılardıñ bwl banketke tas-tüyin dayındalğanın bayqauğa boladı.
Kelgen qonaqtar şen-şekpenine qaray törden tömen qaray jayğastı. Eñ joğarıda Astanadan, Almatıdan kelgen «Ülken kisiler», odan keyin äkim bastağan audannıñ atqa minerleri, mekeme basşıları dastarqan basınan orın aldı. Eñ tömengi üstelge bir orınğa ekiden qısılıp auıl äkimderi otırdı. İşindegi şilbigen bireui «Köñil sisa bäri siyadı» dep maymökeley söylep edi, ar jağında otırğan däu sarı jaqtırmay «Köñil siğanmen, kö...simasa ne isteysiñ» dep gür ete tüsti.
Bwl saltanattı jiınğa audannnıñ süt betine şığar önerpazdarı: änşi-küyşi, aqındar tügel jinalğan. Esikten kire beris oñ jağına muzıkalıq apparattar qwrılıp, onıñ janına «Ğajayıp» fal'klorlıq ansambili jayğasqan. Ansambildiñ jetekşisi Erdenniñ basındağı oyulanğan qalpağı ündis kösemderiniñ räsimde kietin añ terisinen qaptap tigilgen bas kiimindey alaböten közge wrıp twr.
Şaşın arzan gelmen jılmita qatırğan "pacan" tamada: «Biz jesek tauıq jeymiz, ayaq-qolın şauıp jeymiz.... assalaumağaleykum halqım» dep taqpaqtatıp barıp, törde otırğan qaladan kelgen lauazımdı kisiden bata swradı. Aqsaqaldar twrğanda menen bata swramaytın şığar dep dayındıqsız otırğan boluı kerek, tap bermede auızına söz tüspey: «Eki jas baqıttı bolsın» dep aydalağa lağıp barıp, öz arnasın äzer tauıp bata bergen boldı. Bergen batağa asabanıñ «riza» bolğanı sonday: «Qaladağı qatındardıñ bäri sizge ğaşıq bolsın, ğaşıq bolmağandarı sasıq bolsın» dep qarımta bata bergende qonaqtar külkige şaşaldı. Şapalaq soqqanda, meyramhananıñ töbesi tüsuge şaq qalıp, teñselip äreñ twrdı.
Banketizmiz de bastalıp, önerpazdar än-küyden şaşu şaşıp, qonaqtar aq köñilderinen şıqqan «aqjarma» tilekterin aytıp, toyımızdıñ körigi qıza tüsti. Ansambil jetekşisi Erden koncerttik nömirdi rettep, eki ortada alaq-jwlaq etip, qasqır körgen aqbökenşe şauıp jür.
Qonaqtardıñ köz aldılarında otırıp, tamaqtı japıra jep, küysey soqqanı ärtisterge qattı battı. Öytkeni bwl kez däl tüski astıñ uaqıtı bolatın. Bayqwstardıñ qarındarı aşıp, silekeyleri şwbırdı. Äytse de, bwlarğa arnayı jayılğan dastarqan joq bolsa bir säri, jandarında twr. Köz aldarında twrğan dastarqanğa jete almay dımdarı qwrıdı. Banket bastalmay twrıp Erden «Esteriñde bolsın, toy bitpey dastarqanğa otırmañdar. Mına lauazımdı kisilerdiñ, äsirese audan äkiminiñ aldında wyat boladı. Mädenietti bolayıq» dep qatañ tapsırğan edi. Endi mine işteri ittey wlıp, äreñ otır.
Bir kezde äkimniñ ärbir qimılın saqqwlaqtay qalt jibermey baqılap otırğan Erdendi basın izep özi de şaqırdı. Erden qwrday jorğalap, eki jeñi susılday äp-sätte jetip bardı da «Ne bwyırasız?» - dedi birdeñeni büldirip aldım ba degendey üreylene qarap. Äkim mwnıñ üsti-basın tinte qaradı da «Sağan aytayın degenim... bağanadan bayqap twrmın, kostyumiñniñ jeñinde tüyme köp eken, ä?» - dedi mısqılday. Bwl jeñine bir qarap, äkimge bir qarap: «Wyat-ay rasında köp eken-au...» - dep aqtala bastayın dep edi, äkim janındağı adammen söylesip, mwnıñ ne aytqanın tıñdağan da joq. Samarqau ğana bwğan «bara ber» degendey işara bildirip, mwrının şüyire qaradı. Erden bozarğan qalpı «Bwl bir mädenietsizdik boldı-au... Wyat-ay, wyat-ay» dep tınımsız kübirlep, sahnağa qımsına kelip, jeñindegi «Artıq» tört tüymesin jwlıp aldı da tös qaltasına saldı.
Bwl kezde dastarqanğa ülken as: qazı-qarta, jal-jaya astau-astauımen äkelinip, qonaqtar qialay turap jey bastağan edi. Meyiz qosıp pisirgen palaudıñ iisi mwrındı jaradı. Ansambildiñ ärtisteri jıbırlap, kübir-sıbırğa köşti.
- Ana oñbağannıñ qazını asauın-ay,- dedi dombıraşı jigit silekeyi
şwbırıp.
- Ana juan qaranı qaraşı, palaudı qartamen alalastırıp, qalay-qalay
soğadı ä, - dedi primaşı jigit jwtınıp.
- Ärtisterdiñ körgen küni kün emes eken ğoy, - dedi jañadan jwmısqa
ornalasqan skripkaşı qız küyinip.
- Pay, pay anau jilikti opırar ma edi şirkin, - dedi bas dombıra wstağan
jigit basın şayqap.
- Büytken öneri qwrsın, - dedi sıldırmaqşı qız tistenip.
- Mına twyaqtı äkimniñ basına qaray laqtırar ma edi, - dedi twyaq wstağan
qız ezuinen mayı aqqan äkimge qarap.
Bwlardıñ pış-pışın estigen Erden jaqındap keldi de:
- Qoyıñdar, kübirlep söylemeñder. Tamaqtan ölip pe ediñder?. Äkimnen wyat boladı, mädenietti bolayıq, - dedi bwyıra söylep, jan-jağına saqtana qarap.
"Pacan" tamada zırıldap söylep, qonaqtarğa alma-kezek tilegin berip jatır. Ärtisterdiñ aş özekterine tüsip, közderi bwldıray bastadı. Tamaq arsız dep tegin aytılmasa kerek. Osı kezde bağanadan sazarıp otırğan - jäy künderi de auzına birdeñe salıp, şäynañdap jüretin tamaqsau Talğat tülen türtip, tütigip şığa keldi.
- Men bwdan arığa şıdamaydı ekem, bwl degen adamdı qorlau ğoy,- dedi de iığına ilgen bayanın jerge şarq etkizip qoydı da, tağamnan beli mayısqan dastarqanğa qaray bettedi.
- Äy, Talğat mwnıñ wyat boladı... wyat boladı deyim... mädeietti bolayıq... Qayt keyin, - dedi de Erden jügirip kelip, mwnıñ iığınan tartıp toqtatpaqşı bolıp edi. Onsız da közi qarayğan Talğat:
- Öy, ketşi ey, - dep kürektey alaqanımen iterip qalğanda, Erden qañbaqtay wşıp barıp, kolonka qoyğan üsteldiñ astına eki büktetile kirdi. Sonda da: «Mädenietti bolayıq, mädenietti bolayıq» - degennen jañılmadı.
Talğat mwnıñ sözin elegen de joq.
- Büytken mädenietiñdi wrayın, - dedi de qazıdan bir kesip tañdayına tastay saldı da, qımızdan qomağaylana jwttı.
Bätşağardıñ tamaq jegeni kisi qızığarlıqtay. Jal-jayanı sıpıra jegeni bılay twrsın, ülken qasıqqa jiliktiñ mayın eppen qwstırıp, tamsana jwtadı da, meni köriñ be degendey ärtisterge qoqilana qaraydı.
Aş adam men aş qasqırdıñ ayırmaşılığı joq degen söz ras bolsa kerek, olardıñ endi tözimi tusıldı-au deymin jüzderi swrlanıp, dastarqanğa qaray jılji bastadı. Türleri adam şoşırlıqtay. Bwlardı endi toqtatu mümkin emes edi. Mwnı körgen Erden beyne bir qoyanşığı wstağan adamday:
- Äy, äy....mäde...niet....ti........bo...la..yıq....mäd...eni...et..ti... bol.., - dedi de twtığıp söyley almay qaldı.
- Bwl degen barıp twrğan ädiletsizdik qoy.
- Köz aldıñda twrğan asqa qarap, aş otıru netken auır edi.
- Suğa aparıp, suğarmay äkelu degen osı şığar.
- Pay, pay dätteri berik-aq eken, otır degen bir adam joq.
- Jegenderi işterine barıp tas bolsın.
İştegi küyiniş-qıjıldarın jarısa aytıp, dastarqanğa daurığa jayğastı da opırıp-japırıp jey bastadı. Bwlarğa toy bitpey nege otırasıñdar, bwlarıñ wyat emes pe dep eşkim aytqan joq. Tipti ärtisterdiñ üstelge kelip otırğanın qonaqtardıñ köpşiligi bayqamay da qaldı.
Sahnada estradalıq änşiler fonogrammamen än salıp, qwddı jandı dauısta aytqanday eki iığın jwlıp jep, qonaqtardan qayta-qayta şapalaq swrauda. Apparaturanıñ janında Erden qaqqan qazıqtay qalşiıp twr. Basınıñ qozğalğanı bolmasa, beyne bir tas müsin dersiñ. Ärtisterdiñ dastarqanındağı ortası opırıla bastağan tamaqpen äkim jaqqa kezek-kezek qaraydı. Dastarqanğa jwtına köz salğağanınan-aq jağdayınıñ asa «mäz» emes ekenin şamalauğa boladı.
Ärtister tamaqtan toya jep, kekire türegelip, aspaptarın alıp orındarına otıra bastadı. Sıldırmaqşı qız melşip twrğan Erdenge janı aşığanın jasıra almadı.
- Ağatay, wyattı qaytesiz özek jalğap alsañızşı,- dedi jalınğanday bolıp.
- Öñiñiz bozarıp ketipti, tım bolmasa öziñizdi ayasañızşı, - dedi skripkaşı qız ağınan jarılıp.
- Oy, Ereke siz de qızıqsız. Bizge kim qarap twr sonşama! Barsañızşı, endi dastarqanğa qaray, - dedi dombıraşı jigit küyinip.
Bäri de japa-tarmağay bar bilgenderin aytıp, onıñ auqattanıp aluın janaşırlıqpen ötine swradı.
- Joq, atay körmeñder. Onım ersi boladı. Mädenietti boluım kerek, - dedi ol kirpik qaqpastan. Dauısı bastapqıday öktem emes, älsiz, äreñ estiledi.
Dastarqanğa elden bwrın barıp, soñında qalğan Talğat ornınan twrdı da Erdenniñ janına kelip, özimsine söyledi.
- Ereke, qwrdasıñnıñ sözin tıñdaytın şığarsıñ. Mä, mınanı al tım qwrısa osını jep al,- dep qağazğa oralğan tauıqtıñ sanın wstattı da, jiliktiñ qalğanın müjuge keri aynalıp, ornına barıp otırdı.
Mwnday tosın qimıldı kütpegen Erden oqıstan jılan wstağanday selk etip:
- Jo..joq.. mwnıñ ne... mädenietti boluım kerek, - dedi de sasqalaqtağannan mwnı äkim körip qoymadı ma eken dep, aynalasına jaltaqtay qaradı da janqaltasına süñgite saldı.
Än aytılıp, küy şertilip, tağı dı jartı sağattay uaqıt ötti. Qonaqtar jüz gramnan sılqıldata jwtıp, äzil-qaljıñdarı jarasıp «Miday jazıqqa» şığıp ta ülgirgen edi. Özderi şetterinen asaba, şetterinen änşi. Sahna jaqtağı önerpazdarğa nazar audarar emes.
Qanşa namısqa tırısıp, jantalasqanmen qu qwlqın degenin istetpey qoymaydı eken. Bwl kezde Erden de sır bere bastağan edi. Qonaqtardıñ osı bir dabırlasqan sätin paydalanıp, eşkimge bildirmey janqaltadağı tauıqtıñ sanın aldı da, endi auızğa sala berip edi... qırsıq şalğanda, bağanadan janındağı adammen äñgimelesip otırğan äkimniñ bw bayqwsqa qaray qalması bar ma?. Wyalğan tek twrmas degendey, bwl auızındağı tistelgen tauıqtıñ sanın Talğat otırğan üstelge laqtıra saldı. Ol da köpten osını kütip otırğanday, jerge tüsirmey qaqşıp aldı da, bwğan közdi bir qıstı da jaybaraqat jey bastadı.
Bwl «masqara» jağdaydan keyin Erdenniñ jağdayı kürt naşarlay bastadı. Öne boyı qaltırap, jon arqasınan mıñ-million qwmırsqa jürgendey älem-tapıraq küy keşip, közi qarauıtıp, aştıq pen wyattıñ äserinen talıqsıp bara jattı....
Toy bitip, qonaqtar öre türegelip, şığar esikke qaray bettedi. Aynalasında qaumalağan atqosşıları bar äkim sırtqa şığıp bara jatıp, apparaturanıñ janındağı üymelep, bireuge su şaşıp äbigerge tüsken adamdardıñ arasınan talıqsıp jatqan Erdendi kördi. Erden bar küşin jinap: «Sau bolıñız...bizdiki ..mäde...nietsi...zdik boldı» deuge şaması zorğa keldi.
«Bwlar endi ärtis qoy. Bwlarğa bäri de jarasadı. Körmeysiñ be obrazğa kirip jatqanın» dedi de boyın şaraptıñ uı bilegen äkim qarqılday külip bara jattı...
Arşın Nwrbaqıt
Abai.kz


text:
ATR qırımtatar telekanalı Rusiye Federatsiyasınıñ qanuniyetine köre yayınlavını keçirmek içün bütün zaruriy vesiqalarnı elde etmege tırışa. Bunı ATR baş müdiri Elzara İslâmova, Roskomandzor başı Aleksandr Jarovnıñ sözlerini izaatlap, bildirdi. Soñkisi, telekanal bütün kerek olğan vesiqalarnı toplasa, ATR qayd etilecegini bildirgen edi, haber ete Qırım.Aqiqat.
Bundan da ğayrı, Jarov «telekanal yayınlavı mütenasip arizanı bergen saiplerniñ teşebbüsi ile toqtatılğanını» ve Qırımğa kelmege azır olğanını bildirdi.
ATR baş müdiri Elzara İslâmova telekanal dört kere Roskomnadzorğa vesiqalarnı bergeni aqta hatırlattı.
«Yayınlavımıznıñ pekitilmesine bar küçümiz ile ıntılacaqmız», – dey o.
Elzara İslâmovanıñ sözlerine köre, ATR telekanalı «Jarovnıñ Qırımğa kelmek azır olğanını» eyecan ile qarşıladı. «Roskomnadzor başını qabul etip, telekanalımıznıñ qayd etilmesi içün zaruriy vesiqalarnı onıñ ögünde toplamağa azırmız», – dedi ATR baş müdiri.
O, Jarovnıñ qırımtatar telekanalı öz istegi ile yayınlavını toqtatqanı aqqında aytqan sözlerini tasdiqladı.
«Biz bunı gizlemey edik. Mesele şunda ki, matbuat vastamız Ukraina devlet organlarınıñ musaadesi boyunca yayınlavını tek 2015 senesi aprel 1-ne qadar keçire bile edi», – añlattı ATR baş müdiri.
Şunıñ içün, Rusiye qanuniyetiniñ talaplarını yerine ketirmek içün, ATR ve «Atlant-SV» mediaholdingi terkibine kirgen diger matbuat vastaları öz yayınlavını toqtatmağa mecbur edi – Rusiye qanuniyetiniñ talabını yerine ketirmek ve «nice yıllar devamında qazanılğan» mülkiyetni saqlamaq içün.
«Şu sebepten 2015 senesi mart 31 künü Qırım Cumhuriyetiniñ radiotelevizion merkezine muracaat etip, ATR telekanalı ve «Meydan» radiosınıñ yayınlavını keçirgen aletlerni «vaqtınca, sualniñ al etilmesine qadar» söndürmege ricada bulundıq. Mektüpte, zaruriy vesiqalarnıñ resmiyleştirüvinden soñ işbirlikniñ devam ettirüv imkâniyeti doğrudan-doğru yazılğandır», – dedi İslâmova.
Bunıñ ile ATR yolbaşçılığı bildirgeni kibi, eger de Roskomnadzor bundan sebep ceza olmaycağını tasdiqlağan kefaletlerni berse, telekanal aman işke devam etmege azır eken.
«Matbuat vastalarımız keçken seneden berli qayd etilip olamay. Rusiye qanuniyetine köre qayd etmege ıntılğanımız şübesizdir. Bu sebepten Roskomnadzor yolbaşçısına, nevbetteki arizamız daa baqılmağanına qadar, işimizge devam etmek musaaadesiniñ berilmesi içün minnetdar olur edik. Matbuat vastalarımıznıñ auditoriyası akimiyetniñ böyle adımına lâyıq qıymet keser edi», – dedi Elzara İslâmova.
Malüm olğanı kibi, 2015 senesi aprel 1-de ATR ve Lâle qırımtatar telekanalları, Meydan ve «Lider» radioları Rusiye qaydınıñ olmağanından sebep yayınlavını toqtattılar.


text:
2014 yılnıñ 20 mayında Qazan şähäreneñ G.Tukay ädäbi muzeenda böek tatar şağireneñ icatın kiñräk öyränügä häm dekorativ-ğamäli sänğat’ne üsterügä bağışlanğan “Söykemle Şüräle” xalıqara konkursınıñ öçençe saylap alu turı uzdı. Muzeynıñ kürgäzmälär zalında urnaşqan 120rђ yaqın icadi eşne konkursnıñ märtäbäle jyuri äğzaları – “Aq qalfaq” tatar xatın-qızları ictimaği oyışması räise Kadriä İdrisova, sänğat belgeçläre — Älfiä Cämilewa, Alsu Timerğalina, Svetlana Gorbuzova, Liliä Siracetdinova bäyäläde.
Tatarstan Respublikası rayonnarınnan häm Rossiäneñ Perm kraennan, Ästerxan, Sarıtaw ölkälärennän kilgän eşlär 7 törle nominatsiädä (sänğat’le çigü, bäyläw, tuqımada yazu, künne sänğat’le eşkärtü, ağaçnı sänğat’le eşkärtü, kiezdän eşlänmälär, xalıq uyınçığı: keçkenä formadağı skul’pturalar yasaw) köç sınaştı. İñ yaxşı icadi eşlärne Tukay muzee kürgäzmäsendä 28 mayğa qadär kürergä mömkin.
“Söykemle Şüräle” xalıqara konkursında ciñü yaulağan 60 uquçı 1 iyun’dä – Xalıqara balalarnı yaqlaw könendä “Äkiät” tatar däwlät qurçaq teatrında uzaçaq büläkläw tantanasın tamaşa qılaçaq. Bıyıl “Söykemle Şüräle”neñ yubiley yılı da äle: älege konkurs Tatarstan Respublikası Mädäniät ministrlığı fatixası belän 5 yıl elek uzdırıla başladı.


text:
1991 senesi iyün 26-30 künleri qırımtatar halqınıñ tarihında devir noqtası oldı – Ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayı. Sürgünlikten aman-aman yarım asır keçken soñ halqnıñ eñ yahşı vekilleriniñ vatanda keçirilgen qurultayı ateş kibi külden canlanğan halq ve milliy areketniñ ğalebe timsali oldı.
Yıl yarımada içün hususiy bir vaqiadan başladı.
1991 senesi yanvar 20-de Qırım vilâyetini – «SSCB ve Birlik Añlaşmasınıñ subyekti» olaraq – Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetine deñiştirüv referendumı olıp keçti. 1991 senesi fevral 12-de Ukrain Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurasınıñ sessiyası «Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ ğayrıdan tiklenmesi aqqında» Qanunnı qabul etti.
Bir qaç qırımtatar nesiliniñ milliy muhtariyet arzusı öyle de kerçekleşmedi
Tesis etilgen muhtariyet territorial olaraq şekillendirile edi, qırımtatarlar ise milliy muhtariyet olmasını talap etken ediler. Qırımtatarlar referendumnı boykot ettiler. Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtınıñ Merkeziy Şurası (OKND) tez-tez tiklengen Qırım muhtariyetine qarşı narazılıq beyanatını aydınlattı: «Stalin rejiminde qanunsız alda yoq etilgen qırımtatar devletçiligini ğayrıdan tiklemek yerine olarnıñ toprağında daa bir rus tilli cumhuriyet quruldı».
Faqat, narazılıqlarğa baqmadan, referendum neticeleri qabul etildi, ve milliy areket eñ büyük mağlübiyetke oğradı. Bir qaç qırımtatar nesiliniñ milliy muhtariyet arzusı öyle de kerçekleşmedi.
Qırımtatarlar öz vatanında yabancı sayılğan vaqıtta halqnıñ birleşüv ğayesi daa ziyade aktual oldı. Qurultaynı keçirmek teşebbüsiniñ sebebi de o olğandır. Onıñ maqsadı halqnıñ bütün aqıl, din, iqtisadiyat küçlerini birleştirip, eñ esası – Vatanğa qaytuv ve devletçilikni ğayrıdan tiklev meselesini al etmek edi. Qurultaynıñ esas vazifeleri bular oldı: milliy meselelerniñ al etüv yolları ve Meclis saylavları.
1991 senesi Qurultayına azırlıq evelden başladı.
1990 senesi mart 8-de OKND Merkeziy Şurasınıñ toplaşuvında Qurultaynı keçirmek imkânlarını ögrenecek işçi gruppa şekillendirildi.
Sentâbr 23-te Qurultaynı azırlağan Teşkiliy komitetniñ tesis toplaşuvı olıp keçti
Sentâbr 23-te Qurultaynı azırlağan Teşkiliy komitetniñ tesis toplaşuvı olıp keçti, onıñ erkânına yolbaşçısı Server Ömerov ile beraber 36 kişi kirdi. Teşkiliy komitetniñ strukturası (Merkeziy saylav komissiyası, muarririyet komissiyası ve teşkiliy büro) belgilendi. Teşkiliy komitet «Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatlarınıñ saylavlarını teşkil etüv nizamnamesini», blanklarnıñ şeklini tasdıqladı; protokollarnıñ örneklerini tevsiye etti.
1990 senesi oktâbr ayından 1991 senesi mayıs ayına qadar saylav kampaniyası keçirilgen edi.
Teşkiliy komitetniñ azaları Qırım, Herson vilâyeti, Özbekistan, Tacikistan, Moskva, Krasnodar ülkesinde yaşağan bir çoq semetdeşi ile körüştiler. Qırımtatarlarnıñ ekseriyeti delegatlarnı saylap, halq içün müim meselelerniñ al etilmesi qolaylaşacaq dep, Qurultay keçirilmesine qoltuttı.
Qırım akimiyetiniñ fikirleri bam-başqa edi. Qurultayğa azırlıq başlağandan berli olar buña muqaytlıqnen, duşman olaraq baqa ediler. Qurultay keçirilmesin dep, neler-neler uydurılmadı. Bastırılğan vesiqa leyhalarında akimiyetniñ parallel strukturaları, mustaqil milliy parlament meydanğa ketirilecek dep aytıla edi. Akimiyet Qurultay keçirilmesine izin bermey edi...
1991 senesi mayıs 30-da bir qaç yüz qırımtatarı Aqmescitte Qırımnıñ Nazirler Şurası binasınıñ yanında narazılıq numayışını keçirdi. Böyle etip akimiyet çetel musafirlerine davetnamelerni imzalamağa ve Qurultay keçirilmesi içün resmiy izin bermege mecbur oldı, lâkin qayd ete edi: anda «akimiyetniñ parallel strukturalarını qurmaq» qararı qabul etilse, bütün mesüliyet Qurultay teşkilâtçılarına qala.
Bir sıra memlekette sovet elçihaneleri ve konsullıqları Qurultayğa davet etilgen şahıslarğa SSCB kiriş vizalarını bermemek avalesini aldı. İyün 19-da Türkiye OKND vekili Zafer Karatayğa sovet elçihanesiniñ şartları aydınlatıldı: Türkiye vatandaşları vizanı almaq içün Qırımtatar Milliy Qurultayında ve Qırımdaki qırımtatar mitingleri ve numayışlarında iştirak etmemek kerek.
Qurultay Aqmescitte 1991 senesi iyün 26-30 künleri keçirildi ve tarihta Ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayı olaraq qayd etildi
Akimiyetniñ areketlerine baqmadan, delegatlarnıñ saylavları muvafaqiyet ile keçirildi. Qurultay delegatı olaraq 255 kişi saylandı (Qırımda – 129, Özbekistanda – 88, Qazahistanda – 1, Kırgızistanda – 4, Tacikistanda – 3, Rusiye Sovet Federativ Sotsialist Cumhuriyetinde – 16, Ukrainada (Qırımdan ğayrı) – 9, Litvaniyada – 3, Latviyada – 1, Suhumide – 1). 1000 insandan bir delegat, em de qırımtatarlar yaşağan aman-aman er bir regiondan vekiller bar edi, böylece şekillengen Qurultaynıñ vazifelerini becermek ve qırımtatar halqınıñ yekâne vekâletli temsil organını saylamaq aqqı bar edi.
Qurultay Aqmescitte 1991 senesi iyün 26-30 künleri keçirildi ve tarihta Ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayı olaraq qayd etildi. Birinci Qurultay 1917 senesi Aqmescitte keçirilgen ve 1918 senesi yanvar 22-de Qırım vilâyetiniñ Arbiy-inqilâp komiteti tarafından dağıtılğan edi. Böylece bu eki vaqia arasındaki bağlar qayd etilgen edi.
1991 senesi iyün 26-da Qurultaynı Teşkiliy komitetniñ reisi Server Ömerov açtı. Qırımtatarlarnıñ «Ant etkenmen» milliy gimni icar etilgen ve imam sözünden soñ milliy areketniñ eñ qart iştirakçisi, 94 yaşında Mustafa Halilov delegatlarnı selâmladı.
Delegatlardan ğayrı Qurultayda bir sıra itibarlı musafir bar edi. Olarnıñ arasında – qırımtatar milliy areketiniñ sadıq dostları, uquq qorçalayıcılar Aleksandr Lavut, Genrih Altunân, Aleksandr Podrabinev, Grigoriy Aleksandrov. Qurultayda 74 jurnalist, şu cümleden 10 çetel jurnalisti qayd oldı.
Ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayı bir qaç müim vesiqanı qabul etti – Qırımtatar halqınıñ milliy mustaqilligi beyannamesi. Qırım sakinlerine muracaat, Qırımtatar halqına muracaat, Birleşken Milletler teşkilâtına muracaat, SSCB Prezidentine muracaat ve diger vesiqalar.
Qurultay Qırımtatar Milliy Meclisini sayladı. Meclis reisi Mustafa Cemilev, onıñ muavini Refat Çubarov oldı.
Meclis azaları Milliy idareniñ yerli organları aqqında Nizamnameni azırlamaq qararına keldiler
Bir qaç künden soñ, 1991 senesi iyül 6-da, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ birinci toplaşuvı olıp keçti, onıñ strukturası tasdıqlandı. Meclis azaları Milliy idareniñ yerli organları aqqında Nizamnameni azırlamaq qararına keldiler. Bu organlar Qurultay avalesine köre şekillendirile ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ qararlarını yerine ketire, halqnıñ menfaatlarını qoruy ve devlet akimiyetiniñ yerli organları ile beraber medeniyet, til, din, anane ve urf-adetlerniñ canlandırılması ve inkişafında iştirak etmek kerek ediler. 1991-1992 seneleri Qırımnıñ köy, qasaba, şeer şuralarında regional ve yerli meclisler saylandı, olarnıñ arasında – 15 rayon ve 7 şeer meclisi.
1991 senesi avgust 18-den 19-ğa keçer gecesi Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginde devletni avdaracaq ediler. Halqnıñ demokratik qatlamları qoltutmağan avdarma neticesiz oldı, teşkilâtçıları ise apiske alındı. Bunıñnen beraber bu vaqialar avgust 20-ne belgilengen Birlik añlaşmasınıñ imzalanmasını bozdı. Kün tertibinde çoq milletli quruvnıñ yañı devlet qurulış meselesi peyda oldı. 1991 senesi sentâbr 1-de 10 birlik cumhuriyetiniñ reberleri Mustaqil devletler birligi aqqında añlaşma imzalamağa azır olğanını bildirdiler. SSCB ve RSFSC prezidentleri Sovetler Birliginiñ Kommunistler Firqası ve RSFSC Kommunistler firqasınıñ faaliyetini vaqtınca toqtatuv (1991 senesi avgust 23-25 künleri) ve bütünley toqtatuv (1991 senesi noyabr 6 künü) ve SBKF mal-mülki aqqında buyruqlarnı derc ettiler.
Sovetler Birligi soñuna keldi...
Ukraina akimiyeti ücüm etmege tırışqan olsa da, şimdi ise yañı, Rusiye akimiyeti, milliy idare sistemasını yoq etmege tırışsa da, Qurultay-Meclis sisteması bugünde-bugün kene de bar... Olarnıñ maqsadına irişmeyceklerine ümüt etecekmiz – hususiy ve demokratik, demokratiyağa qarşı çıqqan rejim ve ükümdarlar zamanında yetişken qırımtatarlarnıñ idare sisteması küçüni ve tiriligini endi kösterdi.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Qırımnıñ rus prokurorı Natalya Poklonskaya aytqanı kibi, mahkeme Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı idarecisi, ATR qırımtatar telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovnıñ mülkiyetini apis etti.
«İslâmovnıñ cinayetke alâqası belgilengen. Cinaiy iş boyunca ükümniñ yerine ketirilmesi içün, yani yapılğan ziyannıñ tazminatı içün mülkiyeti apis etildi», – dedi Poklonskaya «TASS» agentligine.
Nasıl iş aqqında söz ketkenini qayd etmedi. Bunıñ ile Poklonskaya İslâmovnıñ mülkiyetiniñ musaderesi mümkün olğanını red etmedi. İslâmovnıñ apis etilgen mülkiyeti aqqında tafsilâtlı malümat berilmey.
İslâmovnıñ özü işbu bildirüvni daa izaatlamadı.
Qırımda noyabr 2 künü ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq hadimleriniñ – Elzara İslâmova, Lilâ Bucurovanıñ evlerinde ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babasınıñ ve Moskvadaki onıñ şahsiy evinde tintüvlerni keçirdiler.
Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasınıñ idarecisi Lenur İslâmov aytqanı kibi, Qırımğa mal, erzaq ve elektrikniñ ketirilmesi toqtatılğanından soñ, yarımadanıñ «deñiz qamaçavı» başlanır, şu cümleden Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar diyarı ile bağlağan yekâne naqliyat arterriyası olğan Keriç keçitiniñ qamaçavı da.