text:
Ğiraqta bäreleşlär däwam itä. Suğış qayçan betäçäk?
AQŞ xökümäte Ğiraqta zur bäreleşlär tämamlandı dip iğlan itsä dä älegä atışlarnıñ axırı kürenmi. Suğıştan soñğı Ğiraq digän töşençäneñ inde küptän äyläneşkä kerep kitüenä qaramastan soñğı ike ayda ğına da biredä 70-läp AQŞ häm Britan soldatı hälak buldı.
AUDİO: Ğiraqta zur xärbi operatsiälär tämam. Ğiraq bäreleşendä Quşma Ştatlar häm bezneñ berektäşlärebez ciñügä ireşte.
Ämma Bush suğış tämam dip äytmäde. Häm küp kenä küzätüçelärneñ Ğiraqqa qarata "suğıştan soñğı Ğiraq" digän töşençäne irken räweştä qullanuına qaramastan, anda keçkenäräk bäreleşlär häm ütereş däwam itä. Prezidentnıñ älege belderüennän soñ da Ğiraqta 57 amerikan xärbie hälak buldı. Sişämbe könne beryulı 6 britan xärbie üterelde.
Gömümän alğanda, Ğiraq suğışı başlanğannan birle anda 238 AQŞ häm Britan soldatı hälak buldı.
Yış qına suğış xökümätlärneñ yäki xärbi citäkçelärneñ räsmi räweştä birelüe belän genä tämamlanmıy. Qayber küzätüçelär Bushnıñ suğış tämamlanunı iğlan itmäwen anıñ Ğiraqnı Berläşkän Millätlär Oyışması xakimiätenä tapşırırğa telämäwe belän añlata.
Ämma elek AQŞ däwlät departamentında da, saqlanu ministrlığında da küzläw häm xärbi mäs''älälär analitigı bulıp eşlägän Anthony Cordesman monıñ säbäbe başqa dip isäpli. Cordesman Bush ta anıñ ölkän yardämçeläre dä baştan uq Äfğänstandağı häm Ğiraqtağı suğışlarnıñ tiz genä tämamlanmayaçağı turında kisätep kilde, çönki ul suğışlar bik üzençälekle häm anda domşan citäkçelären totu mömkin tügel di. Cordesman fikerençä bu yaña ğasırda suğışlar asimetrik bulaçaq, ğädäti ğäskärlär bulmağan keçkenä törkemnärgä, yış qına terrorçılarğa qarşı suğışırğa turı kiläçäk. Gordesman doşman citäkçeläre qarşılıq kürsätü simvolı bulmasın öçen alarnı tabıp üterergä yäki qulğa alırğa kiräk di:
AUDİO: Asimetrik suğışlarğa kilgändä, ul suğışlarnıñ bik zur ideologik yağı da bar, anda qurqınıç irregulyar köçlärdän yäki terrorçılardan yanıy, yäki bezneñ ğäskärlär kötelmägän höcümnärgä duçar bula. Häm ul suğışlar bar tik andıy höcümnär betkännän soñ, ul ildän yäki ul köçlärdän yanağan qurqınıç yuqqa çıqqannan soñ ğına tämamlana. Ğiraq belän Äfğänstanda isä AQŞ ğäskärläre äle suğışunı däwam itä.
Waşingtonda säyäsi tikşerenülär belän şöğellänüçe Kato İnstitutınıñ saqlanu häm tışqı säyäsät tikşerenüläre bülege citäkçelärennän berse Ted Galen Carpenter Ğiraqtağı suğış tämamlanmadı barı tik üzgärde genä di:
AUDİO: Äfğänstanda da Ğiraqta da AQŞ ısulındağı bäreleşlär tämam. Tik okupatsiä suğışı äle tämamlanmdı. Ayırma barı şunda.
Carpenter Ğiraqtağı qarşılıq soñğı 50-60 yılda Afrikadağı häm Aziädäge Yewropa kolonial'' köçlärenä qarşı suğışnı xäterlätä di. Carpenter fikerençä, AQŞ häm Britaniä xäzer Ğiraqtan tiz genä çığıp kitü yağın qararğa, qanlı qarşılıq qurqıçınnan qotılırğa tırışırğa tieş:
AUDİO: Bu xällär 20-nçe ğasırdağı milli azatlıq yäki anti-imperial'' xäräkätlärne bik nıq xäterlätä. Ägär dä Quşma Ştatlar Ğiraqtağı qıyınlıqlarınıñ mömkin qädär azraq buluın teli ikän, Ğiraqtan mömkin qädär tizräk çığıp kitüneñ häm Ğiraqnı ğiraqlılarğa tapşırunıñ açıq añlayışlı strategiäsen äzerlärgä tieş. Häm bez monı näticäse bezgä oşıymı-yuqmı ikänenä qaramastan eşlärgä tieş.
Preziden Bill Clinton çorında vitse prezident Al Gorenıñ däwlät iminlege kiñäşçese bulıp eşlägän Leon Fueth älegä Amerika xalqı Ğiraqta qan qoyunıñ tuqtalmawına ällä ni rizasızlıq beldermi, ämma üterülär däwam itkändä mondıy tüzemlekneñ küpmegä suzılaçağın äyterp bulmıy di.
Naif Aqmal, Praga.


c: text/html

text:
Nadia M. Diuk: çın federasiä qısalarında ğömer itü töbäklär öçen märtäbäle bula
Könbatış soñğı waqıtlarda Rusiädä keşe xoquqları torışı naçarlana dip söyli. Töp dälillär arasında - xökümättän bäysez oyışmalar eşen çiklägän qanun, Rusiädä töbäklär xoquqların kimetü. Rusiäneñ keşe xoquqları wäkile Vladimir Lukin üzeneñ yıllıq xisabında keşe xoquqları ölkäsendä wazğiät yaxşıra, dip belderde. Ämma ul xisapta kübräk sosial ölkä telgä alınğan.
Tatar teleneñ latin imlasına küçüe turında Tatarstan Däwlät Şurası qabul itkän qanunnı niçä yıl uzğaç Rusiä Däwlät Duması ğämäldän çığardı. Rusiä cirendä kirill xärefläre genä qullanırğa tieş, dielde Duma qanunında. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasında AQŞ wäkile Julie Finley, üzen köçle dip kürsätergä tırışqan däwlätneñ üzendä qurqu xise bar, dip belderde: "Tatarstanğa latinğa küçüne tıyunıñ üzençälege şunda ki, küräseñ xökümät, üzendäge ayırım millätneñ yäki töbäkneñ mädäni mirasın saqlawına räxätlek toymıy. Häm bu Rusiä kebek köçle, yäki üzen köçle itep kürsätergä telägän il öçen – säyer küreneş."
AQŞnıñ tağın ber wäkile, bu yulı inde xökümättän bäysez oyışma, demokratiä waqıfını Yevropa häm Yevraziä belän eşläwçe citäkçese Nadia Diuk, Rusiädä rus bulmağan millätlärgä üzlären säyäsi yaqtan tanıtu awırlaştı, dip sanıy.
"Ägär dä Rusiä – çın federasiä bulsa ide, anıñ qısalarında ğömer itü här töbäk öçen märtäbäle bulır ide. Ämmä kürgänebezçä xäzer Rusiädä säyäsi irekleklär qısıla, elek saylanğan töbäk başlıqları xäzer bilgelänä, millätlär mänfäğätlären yaqlağan köçlärne säyäsätkä yaqın da kitermilär. Qızğanıç, ämma Rusiädä xällär kiregä taba bara."
Alsu Qormaş

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazanda başlanğan multfilmnar festivalendä tatarça äsär yuq
Bügenge köndä Qazanda mul’tfilm töşerüçe niçä studiäneñ buluı bilgele tügel. Televidenielär dä animatsiägä qorılğan reklama tasmaları töşerä ala bit, dide “Qazan kinostudiäse”neñ sänğat citäkçese, yäğni art-direktorı Alinä Rizvanova. Bu studiä 22 maydan 31 nä qädär däwam itäçäk “Mul'tenok” kinofestivalen oyıştıruçılarnıñ berse. Qazannıñ kinoteatrlarında häm mädäniät saraylarında barlığı 7 urında 23 film täqdim iteläçäk. Bilet bäyäläre 50 sum. Oyıştıruçılar äytüençä, festival' qısalarında xäyriä çarası bularaq, yätim balalar yortlarında tärbiälänüçelärgä buşlay da kürsäteläçäk. Rizvanova Rusiä animatsiäsenä bağışlanğan bu festival'dä şuşı 23 mul'tfilmnan tatar telendä ber genä äsär dä bulmayaçaq dide. “Qazan kinostudiäse” açıq aksionerlıq cämğiäte isä bu könnärdä “Qamır batır” äkiäte buyınça mul'tfilm äzerli. Rizvanova belderüençä, 20 minutlıq älege äsär Respublika kesäsenä ike yarım million sumğa töşäçäk. Xäzer ber minut animatsiä yazdıru 10 meñ dollar tora, di ul. 2007 yıl axırına äzer bulır dip kötelgän bu mul'tfilm urıs telendä bulaçaq, bälki şul uq waqıtta tatarça variantın da eşlärbez, dide Rizvanova. Ämma tatarçası turında özderep äytmäde. Ä menä ikençe ber berläşmädä “Tatarstan Sinema”da eşlänüçe “Şüräle” isä, tatar, ingliz häm urıs tellärendä dä yazılaçaq. “Şüräle” senariäsen yazğanda min, iñ berençe çiratta Tuqay poemasına tayandım, di Aysılu Xafizova.
Balaçağımda min qulı qısılğan Şürälene bik qızğana idem. Xäzer dä jällim min anı. Bez töşergän äsärdä ike ğailä- ber xalıq digändäy, monda ike dönya könküreşe çağılış tapqan: alar isä tabiğät balaları- Şürälelär häm aqıl iäläre- Keşelär dönyası. Monda ällä nindi tirän häm citdi fikerlär dä ezlärgä kiräkmäs. Şayan häm şul uq waqıtta qurqınıç küreneşlärgä tözelgän waqiğa bu. Ä mul'tfilm axırında keşelär belän şürälelär üzenä kürä ber kileşü, añlaşuğa kilälär. Rejisser Rämil Töxvätullin ssenariemnı uqığanda urın- urını belän räxätlänep kölep uqıdı.di Aysılu Xafizova. Tatarstan ministrlar kabinetınıñ mädäniät häm tellär üseşe bülege citäkçese, 20 minut itep töşerelüçe “Şüräle” mul'tfil'mınıñ rejisserı Ramil Töxwätullinnıñ bu ikençe animatsiä filmı.
İkençe mul'fi'mğa totındıq bez. Berençese anıñ Musa Cälilneñ “Ana bäyräme”nä bağışlanğan mul'tfil'm. “Şüräle” mul'tfilmın menä xäzer eşläp yatabız. Problema- iğtibar yuq aña. Ğomumän, üseşeneñ konsepsiäse yuq. Bez inde bolay da şaqtıy artta qalğan kinoindustriä buyınça. Ä inde bügenge köndä ber, ike, öç proyekt parallel' barmasa ul da problemağa äylänäçäk. Kadrlardan başlana bit böten eş. Bez üzebezneñ animatorlarnı Mäskäwgä cibärep alarnı uqıtıp qayttıq. Soñğı yuğarı texnologiäle “Maya” programmasın öyrändelär. Az-maz bulsa da bezdä kadrlar bar. Läkin alar küp tügel. Qazannan ğına tügel, Çallıdan alıp kildem ike yegetne. Bezneñ 5-6 animatorıbız bar. Fakul'tet açarğa mömkin. Yäşlärne Qazanda uqıtırğa bula. Annan Mäskäwgä cibärep uqıtırğa. KAİ da bik osta programmist bulıp çığalar. İcatqa yünälderep, programmalarnı öyränep, kreativ yaqtan täcribä tuplatırğa tieş bez alarğa. Annan parallel' räweştä studiälär açılaçaq. İkençe mäs'älä, alarnı aqça belän tä'min itü bulaçaq. di Rämil Töxwätullin. Anıñ äytüençä, älegä alar “Şüräle”ne millätpärwär yegetlär aqçasına töşerä. Xökümät qanatı astına kersäk, şäp bulır ide, di ul. Bu äsärne 2008 yılnıñ ğinwar axırına, fevral' başına beterergä isäp totalar. Ä annan soñ närsägä dä bulsa eşlärgä cıyınalarmı alar?
Kiläçäk proyektnı barıber tatar xalıq äkiätlärenä tuqtalırbız buğay. Berençe çiratta üzebezneñ mädäniätne populyarlaştırırğa kiräk.di şulay Rämil Töxwätullin. Ul “Tatarstan Sinema” berläşmäse başlığı da.
Nail Alan


text:
Hollandiä xalqı möhacirlärneñ kilüen telämi: “Alar ğasırlar buyına eşläp cıyğan baylıqlardan faydalanırğa kilä”
Hollandiäneñ kolonial tarixı ilgä immigranlarnıñ küpläp kilüenä yaxşı cirlek tudıra. 17 ğasırda Hollandiä Yevropanıñ säwdä , diñgez häm iñ tärräqi itkän iqtisadi üzäge ide. Şul çaqta Hollandiä könyaq-könçığış Aziä illären basıp ala. Bügenge köndä biregä kilep säyäsi sıyınu xoquqı sorauçıları yä eş ezläwçelärneñ küpçelege İndoneziä, Antil utrawları, Surinam, Gviana däwlätlärennän. Şulay uq biredä töreklär, qıtaylar häm çegännär küp. Soñğı yıllarda suğış barğan illärdän dä möhacirlär artqan-Äfğanstan, Ğiraq. Niderlandqa da törle yullar belän kilälär. Läkin monda çiklärneñ Germaniä häm Belgiä belän genä buluı cirle xakimiätlärgä eşne ciñeläytä, qanunsız kilergä teläwçlär öçen isä eşne qatlaulandıra. Niderlandqa ber nindi räsmi röxsätsez-vizasız kerergä röxsät itelgän illärneñ isemlege bik qısqa-Australiä, Kanada, Yaña Zelandiä, Amerika Quşma Ştatları, Şveytsariä, häm älbättä Şengen zonağa kergän däwlätlär watandaşları. İmmigrantlar belän eş itüçe maxsus İmmigratsiä häm Naturalizatsiä Xezmäte bar. Yustitsiä ministrlığı qarşındağı bu oyışma Niderlandqa eş öçen, ğailäse belän qawışır öçen kilüçelärneñ yä dä qaçaqlarnıñ eşlären tikşerä, alarğa ildä qalu röxsäten birü-birmäw mäs’äläsen xäl itä. Oyışma böten bu eşne politsiä, Niderland Patşalığınıñ xärbi politsiäse, qaçaqlar üzäge, törle illärneñ ilçelekläre häm Tışqı eşlär ministrlığı belän kiñäşläşep başqara. Ber-niçä yıl eçendä genä İmmigratsiä xezmäteneñ eşe nıq arttı, häm säbäplären xäzer ük añlatam. Yuğarı tormış däräcäse häm eşsezlek bik tübän bulğan Hollandiä bik küp möhacirlärne cälep itä. Germaniädä säyäsi sıyınu xoquqın alu qanunnarı qırıslanğaç qaçaqlar äle üz tärtiplären üzgärtep ölgermägän Niderlandqa ağıldı. Ägär İmmigratsiä xezmäte birgän mäğlümatlärgä küz salsaq-qaçaq statusı alu, soñıraq watandaşlıqqa möräcäğät itü awır da tügel. Ni öçen tuğan ileñdä yäşärgä qurqınıç bulğanın isbatlarğa tieşseñ. Daimi yäşäw röxsätenä 5 yıl iä bulğaç, üzeñne yaxşı kürsätkän häm telne öyrängän bulsañ-inde Hollandiä watandaşı bula alasıñ. Läkin näq menä şuşı taläplärne ütäw iñ awırı ikän. Bolarnıñ barısı turında bez Hollandiä watandaşı, xäzerge waqıtta Belgiäneñ Antwerp Universitetınıñ politologiä professorı Cas Mudde belän söyläştek. Berniçä yıl eçendä Hollandiägä dä kürşe Germaniägä kebek yäşräk xezmät köçe kiräk bulaçaq. Xalıq qartaya bara. İldä dä-çittän keşelärne kitertü kiräklege tiräsendä bäxäslär başlandı. Cas Mudde: Fikerlär ayırıldı. Xalıqnıñ ber öleşe-iqtisadnı yuğarı däräcädä totar öçen, tärräqiätne däwam itär öçen xalıqara belgeçlärne kitertü, immigrantlarnı cälep itü kiräk dip sanıy. Kübesençä mondıy pozitsiädä eşquarlar, küpmillätle cämğiät yaqlı dairälär tora. Başqa ber öleşe isä-häm alar küpçelekne täşkil itä-bu problemanı arttırıp kürsätü, Hollandiä xalqı üze dä üz däwläteneñ yuğarı däräcädäge sotsial häm iqtisadi statusın saqlap qala ala. Säyäsät belgeçe Cas äfändedän, min, Niderland xalqınıñ çit il keşelärenä häm möhacirlärgä qarata mönäsäbäten soradım: Berençe oçratqan keşedän sorağız-Hollandiä xalqı çit keşelären ğömümän alğanda bik yarata, dip äytäçäk. Läkin barıber Yevropalı bulmağan möhacirlärne ildä telämilär
Niderland xalqı uzğan 10-15 yılda nıq üzgärgän. İlneñ tarixında da kolonial säxifäse buluı turında söylägän idek. Elek böten millät keşelärenä iñ küp çıdamlıq kürsätkän xalıqlarnıñ berse-Hollandalılar bügenge köndä immigrantlarnıñ kilüen telämi. Xalıqnıñ küpçelege-sotsial aqçalar alıp yatqan qaçaqlar ğasırlar buyına cıyılğan baylıqnı tar-mar itä, Holland cämğiätenä üz problemaları belän awır yök bulıp yata, dip sanıy. Belgiä universitetı professorı, ber millät wäkilläre başqa xalıqtan kübräk problema tudıra diergä xata bulır ide, dide. Ğadättä problemalar-törle sotsial gruppalarda çığa. Niderlandta tülpannar ğına tügel, ä pornoindustriä dä çäçäk ata. Şulay uq narkomaniäneñ här töre biredä siräk küreneş bulmağanın iskä alğanda, beleme häm hönäre bulmağan immigrantlar şuşı yulğa basa digän näticä yasarğa nigez bar. Minem, Hollandiägä şuşı waqıtta nindi dä bulsa belgeçlär kiräkme, digän sorawıma, Cass Mudde, Niderlandqa çittän eş ezläp kilü mömkin tügel diärlek, dip cawap birde. Yevropa Berlegennän çittän Hollandiä xökümäte ber keşe dä eşkä almıy. Ni öçen bilgele ber urınğa Hollandiä watandaşın tügel dä, ber tatar yä başqortnı alırğa telägänen şirkät räsmi dairälärgä bik yaxşı dälillärgä tieş. Belgiä Universitetı professorı belän äñgämäbezneñ axırında tağın ber möhim mäs’älägä iğtibar ittek. Yevropa Berlegendä qayber eşlär urtaq bulsa da-qaçaqlar häm immigratsiä turında berdäm qanun yuq. Näticädä här däwlät üz başına xäräkät itep üz kürşelärenä problema tudırıp tora. Hollandiä Germaniä belän çiktäş. Germaniä qaçaqlar häm immigrantlarğa qarağan tärtiplären qırıslatqaç ta-möhacirlär sıyınu ezläp Hollandiägä ağıldı. Äzer bulmağan däwlät şunda uq üz qanunnarın üzgärtte, xalıqta möxacirlärgä qarata tiskäre mönäsäbät tuuğa nigez salındı. Ägär Yevropa Berlege berdäm immigratsiä qanunın qabul itsä-problemalar äzräk bulır ide, di Holland professorı. Xäzerge waqıtta Niderlarnd xalqı yaña çit il keşeläreneñ kilüen telämi.
Axırda ğadättägeçä ber-niçä qızıqlı mäğlümat. Tapşırunı tülpan süze belän başlağan idem-şunıñ belän tämamlarmın da. Hollandiä ğorurlığı bulğan bu çäçäk üze Kavkaz taularınnan kilä. Anda ul meñençe yılda berençe tapqır tabılğan. Soñınnan Avstriä ilçese Ogir de Busbek anı İstanbul-Konstantinopol baqçasında 1550nçe yılda kürep mökibbän kitkän. Tülpan süze dä törki türban süzennän kilä dip sanala. 40 yıl uzğaç İmperator Maksimilian İİ berniçä suğannı üz baqçasına alıp qaytıp utırtqan. 1993nçe yılda Hollandiä xalqı tülpan çäçäge tarixınıñ 400 yıllığın tantanalı räweştä bilgeläp ütte. 16nçı ğasır axırında häm 17nçe ğasırda Hollandiädä tülpan kizüe däwam itä. Ul çaqta öyeñneñ türendä tülpan çäçäge bäyläme-xäzerge waqıtta garajıñda Jaguar maşinası buluı belän tiñ bulğan dilär. Qızıqsınuçılar öçen bäyäse: 17nçe ğasır urtasında tülpannıñ siräk ber töre suğanınıñ bäyäse 4600 florin ide. Çağıştırır öçen ul çaqta ber sıyır bäyäse 100 florin. Kep-keçkenä Hollanidä yıl sayın dönyağa 2 milliard tülpan suğanın satıp 22 milliard dollar aqça qazana
Alsu Qormaş


text:
HRW oyışması Saddam mäxkämäse ğädel bulmasqa mömkin dip borçıla
19 Üktäberdä Bağdadta Ğiraqnıñ elekke citäkçese Saddam Xösäyen häm anıñ 7 tarafdarı östennän küptän kötelgän mäxkämä başlana. Ämmä Quşma Ştatlarda urnaşqan Human Rights Watch oyışması maxsus belderü yasap bu mäxkämäneñ ğädel bula aluına şik belderde.
"1988 yılda körd xalqına qarata genotsid ğämälläre qılğan Ğiraq xökümäte östennän cinäyät eşe açu öçen şäxsän min ber yıl, oyışma – tağı da kübräk waqıt sarıf itte. Bez bu cinäyätçelärne mäxkämädä kürergä telädek. Ğädellek qaytarılsa bu qorbannar öçen küpmeder yuanıç bulır ide. Tik ğädellek bulsın öçen mäxkämä üze dä ğädel bulırğa tieş."
Human Rights Watch bu mäxkämäneñ ni öçen ğädel bulmayaçağı turında 19 bitlek xisap bäyän itte.
Saddam häm anıñ 7 tarafdarı östennän mäxkämä Bağdadnıñ Yäşel zona dip atalğan qatı saqlanğan öleşendä ütäçäk. Başlap alarağa 1982 yılda Dujailda 140 ir-at häm yäşüsmerneñ üleme öçen ğäyepläw beldereläçäk. Kübese şiğilär bulğan bu keşelär, Saddamnı üterü tırışlığınnan soñ, yäşeren politsiä tarafınnan yuq itelgän dip sanala.
Xoquq yaqlawçılarnı iñ nıq borçığan äyberlärneñ berse – mäxkämä Ğiraqnıñ 1971 yılda qabul itelgän iske cinayätlär kodeksı nigezendä ütäçäk. Bu kodeks xalıqara taläplärgä turı kilmi, anıñ nigezendä keşene bik ciñel ğäyepläp bula, monıñ öçen az ğına da dälil citä.
Richard Dicker süzlärençä, tağı da möximräge, bu kodeks nigezendä Saddamnıñ advokatlarğa irekle möräcäğät itü mömkinlege bulmayaçaq, bu isä ğädel yustitsiäneñ nigez taşı bulıp tora:
"Bu kodeks nigezendä advokatlar ğäyeplänüçene tikşerüçe aña sorawlar birä başalağaç qına kürä ala. Advokat isä üz eşen küpkä irtäräk başlarğa tieş."
Nixayät, Dicker süzlärençä, xäzerge Ğiraq citäkeçläreneñ soñğı belderüläre, xäkimnärneñ taraf totmıyça, bäysez eş itä aluına şik tudıra. Uzğan ayda Ğiraq prezidentı Calal Talabani däwlät televideniesendä çığış yasap bolay digän ide:
"Saddam könenä 20 tapqır ülemgä xökem itelügä layıqlı, ul suğış cinäyätçese. Saddam mine 20 tapqır üterergä tırıştı. Bezne, kördlärne yuq iter öçen qulınnan kilgänen eşläde. Läkin bez isän qaldıq, ä ul törmägä eläkte."
Richard Dicker süzlärençä, iñ yuğarı räsmilärneñ mäxkämädän närsä kötkännäre turında açıqtan-açıq belderüläre citdi borçular uyata.
-Ali Gilmi


text:
AQŞları yaqınça 2 aydan soñ xakimiätne Ğıraqnıñ bilgelänäçäk yaña xökümätenä tapşırunı planlaştıra.Bu inde Bagdadtağı älege sivil administratsiä taratılçaq häm anda AQŞ ilçese bilgelänäçäk digän süz bulıp tora. 30nçe iyünnän soñ Ğıraq tulısınça süverenme bulaçaq? Kiçä Senatnıñ Tışqı Mönäsäbätlär Komitetında ütkärelgän tıñlawlarda Ğıraqqa ilçe itep täqdim itelgän J:Negroponte närsälär söyläde?
Sişämbedä Senatnıñ Tışqı Mönäsäbätlär Komitetında G.Bushnıñ Saddamnan sonğı Ğıraqqa ilçe itep täğdim itkän J.Negroponte turında tıñlawlar başlandı.Anda 30çe iyünnän soñ Ğıraqnıñ suverenlege töp mäsälä bulıp tora.Yäkşämbedä Däwlät sekretarı C:Powell Ğıraqta bilgelänäçäk yaña xökümät , AQŞ xärbiläreneñ iminlekne tämin itüe öçen wäqälätläreneñ ber öleşennän wazkiçergä tieş bulaçaq dip äytte.Däwlät Departamentı räsmie çiklängän möstäqilleq digän fraza qullandı. Komitettağı senatorlarnıñ berse respublikan Chuck Hagel bigräktä yaña waqıtlı xökümät Fallucadağı kebek 3 atna däwam itkän ğıysyan aldında qalsa, anıñ täsire küpme bulır digän soraw belän Negropontege möräcäğät itte. Negroponte Powellneñ komentarın çağıldırıp tağı bolay dip östäde (audio)
Ğıraqlılar iminlek ölkäsendä wäqälätlären tulısınça qullanaçaq xäldä tügel.Min Ğıraqnıñ bilgelänäçäk suveren xökümäteneñ cawaplılıqların kimetäçäk ber nindi dä bilgilemä qullanırğa telämim .
Negroponte Fallucadağı kebek qorallı bäreleşlärdä Ğıraqnıñ yaña xökümäteneñ citäkçel rol uynawı öçen waqıt bik irtä dip tä äytte. Senat komitetınıñ citäkçese res.senator Richard Lugar Negroponteneñ tizlektä raslanıp ilçelekneñ 1-nçe iyüldän başlap eşlären şoma ğına alıp baruı möhim dip äytep(audio)
bez30-nçe iyündä ilçelektä utlarnı yandırıp här närsä uñışlı barır dip kötä almıybız. Bez Ğıraq xakimiätläre wä koalitsiä partnörları belän qararlar niçek qabul iteläçäk başqarma xakimiät niçek ğämälgä quyılaçaq digän mäsälädä aldan kiñäşläşergä tieş.Şunlıqatn ilçe Negroponte häm anıñ törkemeneñ mömkin bulğan qädär irtä urnaşqan buluı möhim.
Negroponte Lugar belän kileşep ,waqıtlı Ğıraq xökümäteneñ kemnärdän toraçağın aldan belü şulayuq möhim , 1nçe iyüldän äwälleräk misal öçen iyün başlarında uq xökümät äzer bulsa ul 1nçe iyüldän şunduq eşkä başlar , cawaplılıqnı alır dip söyläde. Älegä BMOda AQŞ ilçese bulıp torğan Negroponte başqa illärneñ AQŞqa yardım öçen BMO qaramağında xärbilär cibärüe bik möhim häm min iminlek şurasında andıy rezolutsiäneñ ütüe öçen nıq tırışılq alıp baram dip östäde. Demokrat senator Joseph Biden anıñ belän kileşep bolay dip däwam itte (audio)
Ni öçen beräw bezgä yardäm itergä teläsen . Alar bezneñ eşlägän eşne yaratmadı, Bez saylağan yulnı, şulayuq äle barğan suqmaqnı da yaratmi. Ni öçen alar yardämgä kilsen.Sez BMOda eşlisez häm här kemnän yaxıraq anlıysız: Alar Ğıraqta yäki başqa urında watandaşlar suğışı başlanuın kürergä telämi.
Filipin,Meksiko, Hondurasta ilçe bulıp torğan j.Negroponte täscribäle diplomat. UL Hondurasta ilçe bulğanda, Reagan administratsiäse Nikaraguada marksisit xökümätkä qarşı suğışqan ğıysyançılarnı yaqladı.Sişämbedäge tıñlawlarda demokrat senator Chritopher Dodd menä şul ütkändäge waqıyğälärgä işarä itep ,ilçe bularaq Negroponte Ğıraqtağı wazğıät turında amerikan xalqına açıq ,döres mäğlümät birergä tieş dide . Dodd süzlärençä(audio) Negroponte 80nçe yıllarda Hondurasta ilçe bulıp xezmät itkändä minem belän anıñ arasında fiker ayırmalıqları bar ide. Bu fiker ayırmalığına AQŞnıñ üzäk Amerikada ul çaqtağı konfliktta närsä eşläwe häm eşlämäwe turında açıqlıq bulmawı säbäp buldı .Min tawış birgändä Negropontene nıq yaqlayaçaqmım ämma ber mäsäläne açıqlarğa telim: minem qaraşınça Ğıraqta AQŞ säyäsäten yaqlawnı däwam itterü öçen açıqlıq bik möhim bulaçaq .
Dodd AQŞnıñ Ğıraqtağı yünäleşe xatalı bulsa, anı tizlektä tözätü öçen prezident Bush häm amerika xalqına şunduq belderü Negroponteneñ cawaplılıqı bulıp tora dide .
färidä xämit,praga


text:
Änkarada “2023kä taba: Milli qımmätlär häm global maqsatlar” konferenśiyäse uzdırıla
Törkiyä tışqı êşlär ministrlığınıñ “2023kä taba: Milli qımmätlär häm global maqsatlar” teması belän oyıştırılğan 9nçı Tulı wäqalätle ilçelär konferenśiyäse däwam itä.
Törkiyä tışqı êşlär ministrlığınıñ “2023kä taba: Milli qımmätlär häm global maqsatlar” teması belän oyıştırılğan 9nçı Tulı wäqalätle ilçelär konferenśiyäse däwam itä.
Başqala Änkaradağı konferenśiyä küp sanda çit Tışqı êşlär ministrlarnı qabul itä.
Gruziya tışqı êşlär ministrı Mikheil Janelidze tradiśion xälgä kilgän konferenśiyäneñ berençe çit il qunağı ide.
Janelidze konferenśiyädä Fätullahçı terror oyışmasınıñ parallel däwlät qorılışınıñ (FETÖ/PDY) 15nçe iyul könendäge tüntäreleş kereşüen bäyäläde.
Däwlätneñ häm demokratiyäneñ zur keşe fidakarlığın kürsätep qullar belän saqlağanın diyärlek Törek xalqınıñ batırlığın assızıqlarğa telägänen söylägän Janelidze:
“Ul xain kereşüdän soñ Gruziya Premyer-ministrı Giorgi Kvirikaşvili Törkiyä demokratiyäseneñ yanında urın alğanın belderde. Gruziya Törkiyägä häm Törek xalqına köçle xuplawın citkergän berençe illärdän berse buldı. Törkiyä böten bu yäşängännärdän soñ tağın da köçle bulaçaq”,dide.
Törkiä tışqı êşläre Mäwlüt Çavuşoğlu da Törkiyä-Gruziya mönäsäbätlärneñ mäsäläsez däwam itkänen assızıqladı.


text:
Sabantuyı 450 yıllıqnı ciñde
Uzğan 24 iyündä Saxalin utrawı tatarları Yujno-Saxalinsk şähäreneñ Gagarin isemendäge parkında saban tuyı uzdırdılar. Hawalar şaqtıy suıq ide, yañğır da sibäläde, ämma mondağı tatarlar çınıqqan: suıqtan da, yañğırdan da qurkmıy.
Şulsın äytergä kiräk, bıyıl Saxalinda saban tuyın oyıştıru tiräsendä zur köräş buldı. Saxalindağı Başqortostan wäkilläre, Xalim Samirxanov häm Talğat Fayzullin, üzläreneñ «Duslıq» oyışmasın qullanıp, saban tuyın başqortlarnıñ urıs däwlätenä üz teläkläre belän quşılunıñ 450 yıllığı bäyrämenä äverelderergä mataştılar. Bu maqsatqa ireşer öçen alar zur köç häm aqça sarıf ittelär, uzğan yılda Saxalinda saban tuyın oyıştırğan «Tuğan tel» oyışmasın bötenläy bu bäyrämnän quıp çığarırğa tırıştılar.
«Tuğan tel» oyışmasınıñ citäkçese Zäkiä Välitovanıñ mondıy ücätlege bulmasa ide, ägär ul prezident Şäymievqa xat yazmağan bulsa ide, 24 iyündä Saxalinda saban tuyı urınına, hiçşiksez, başqortnıñ 450 yıllığı ğına bula ide. Başkirçı Samirxanov belän Fayzullinnıñ Yujno-Saxalinsk şähäre häm utraw administratsiäsendä şaqtıy küp yaqlawçıları da bar ikän. Şunnan xaqimiätlär dä «Tuğan tel» oyışmasın saban tuyınnan çitkä etärergä tırıştı.
Ägär Saxalin tatarları Zäkiä Välitovağa häm anıñ «Tuğan tel» oyışmasına yärdämgä berdäm kütärelmäsä ide, utrawda bıyıl saban tuyı urınına başqortnıñ urıs astına kerüeneñ 450 yıllığı bäyräme bula ide. İke aydan artıq «Tuğan tel» häm «Duslıq» oyışmaları arasında tartışu, orışu, suğış bardı. «Tuğan tel» oyışmasınıñ citäkçese Zäkiä Välitovağa qurqıtu süzläre belän şaltıratıp ta, anıñ yärdämçelärenä «Zäkiä – aferistqa, Zäkiä - sterva, kem belän bäyländegez? Kilegez bezneñ belän eşlärgä» dip basım da eşlädelär.
Niçek kenä bulmasın, awır bulsa da, kompromissqa kildelär - ike oyışmanıñ urtaq ssenarien eşlärgä turı kilde. Başkirçılarnıñ «Duslıq» oyışması häm «Tuğan tel» oyışması saban tuyınıñ törle nomerların häm uyınnarın üzara ayırdılar.
Ä inde başkirnıñ 450 yıllığın ber ayırım stend itep kenä bilgelädelär.
Saban tuyınıñ flağı itep Rusiä Federatsiäse flağı kütärelde, ä Tatarstan häm Başqortostan bayraqların attağı caydaqlar uzdırdı.
Başqortostannan satuğa kiterelgän tovarlarnı Yıraq Könçığış möftie diep üzen atağan Mäwlemzän xazrät Sabitovnıñ xatını sattı. Alar kübesençä dini kitaplar häm suwenirlar ide. Şulay uq «Tuğan tel» oyışması Qazannan kiterelgän törle tatar suwenirları, kitapları, süzleklären sattı.
Başqortostannan kilgän Artur isemle ber yeget qurayda uynadı, ike başqort cırı cırladı. Ä inde Bötendönya tatar kongressı wäkilläre bulıp Qazannan Saxalinğa kilgän cırçılar – Dinä häm Rafael'' Latıypovlar – saban tuyınıñ iñ matur bizäge buldı. Alar unbiştän artıq cır cırladı. Saxalin tatarları, alarnı tıñlap, tuğan yaqların islärenä töşerep, yıladılar da, Dinä häm Rafael''gä räxmätlären äytep, alardan avtograflar da aldılar. «Tuğan tel» oyışması Tatarstan cırçılarına üz büläklären häm räxmät xatın tapşırdı.
Saban tuyı barışında başkirçılar baştan uq kileşelgän ssenariynı bozıp, haman «Tuğan tel» keşelären säxnägä cibärmäskä tırıştı, ämma tatar aktivistları monarğa yul birmäde, planlaştıyrıylgan çığışların eşläde.
Şulsı iğtibarğa layık: «Tuğan tel» oyışması äğzaları qubesençä Tatarstannan bulsa da, anda Başqortostannan kilüçe tatarlar da bar. Şundıy «Tuğan tel» oyışmasındağı başqort tatarların bu «Duslıq» oyışması başkirçıları: «Sez bit Başqortostannan, kilegez bezneñ yanğa, şaymiewski tatarlar belän bulmağız», dip ügetläde.
Menä şundıy qızıqlı itep 24 iyündä Saxalinda saban tuyı ütkärelde. Utrawda yäşäwçe «Şaymiev tatarları» xalqıbıznıñ saban tuyın başkirnıñ urıs astına qaluınıñ 450 yıllıq bäyrämenä äyländerergä yul quymadı.
Azatlıq radiosı öçen Saxalin utrawınnan İrek Bikkinin.


text:
Borıspil hawa alanı
Borıspil xalıqara hawa alanı (ukrainça MiжHapoдHий aepoпopT «Бopиcпiлb») - Ukraina başqalası Kiev şähäreneñ xalıqara hawa alanı. Ukrainanıñ iñ zur hawa limanı.
Räsmi isem - Däwlät şirkäte "Borıspil xalıqara aeroportı".
Miğmarlar A. Dombrovskiy, A. Malinovskiy, D. Polenko proyektı buyınça tözelgän.
Kiev çigennän 18,5 km aralıqta, Kiev ölkäse Borispil şähärendä urnaşa.
Ukraina xalıqara 62% hawa taşuğa xezmät kürsätä.
2011 yılda passajir äyläneşe 8 mln. keşe.
Härber hawa sudnoları tören qabul itä ala.
Xärbi hawa alanı nigezendä 1959 yılda açılğan.
Terminallar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Hawa limanında 5 terminal urnaşa:
- Terminal A - Ukraina eçke oçışları, xäzer yabıq.
- Terminal B - Ukraina eçke häm tışqı oçışlarına xezmät kürsätä
- Terminal C - VİP passajirlar öçen
- Terminal D - Ukraina eçke häm tışqı oçışlarına, VİP passajirlarğa xezmät kürsätä
- Terminal F - xalıqara, ayıruça çarter oçışlarına xezmät kürsätä
- Yök terminalı «BW».
Transport[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Kiev şähärennän 322 nomerlı avtobus, Borıspil qalasınnan 2, 2-B, 11, 16, 17 nomerlı avtobus belän barıp citep bula.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Räsmi säxifä (ykp.) (pyc.) (иHrл.)


text:
Mädenï murasın öskeleñ urpaqqa däriptew mindetimiz. Bïıl on sawsağınan öneri tamğan äy`gili ağaş şeberi Ay`dos Muratovtıñ twğanına —135 jıl. Osığan oray` №8 orta mektebiniñ akt zalında awdandıq tarïxï-ölketanw mwzey`i jäne atalmış mektep murajay`ı qızmetkerleriniñ uy`ımdastırwımen «Xas şeberdiñ qoltañbası» attı keş ötti.Begimbet awılında turatın şeberdiñ urpağı Tınıştıqbay` Bortay`ulınıñ atası jay`ında ay`tqan bey`netaspa- sı körsetildi. Onda ol bılay` dedi: — Qolönerdiñ qadir-qasïetin arttıra bilgen şeber atamız öz önerine jerdiñ sulwlığın arqaw ete bilse kerek.
Öy`tkeni şeber qolınan şıqqan twındılardıñ köbisi qay`talanbas bolıp keledi.Twğan jerdiñ qudıreti osında jatsa kerek... Qolönerlikti äkeden mura etip alğan Ay`dos aqsaqal öz önerin ağaş etik tigwmen bastağan. «Balam bul tirligiñdi qoy`, odanda moldağa barıp, arabşa oqw jazw üy`renip däris al balam» degen äkesiniñ bul sözin jerge tastamay` äke tilin alıp moldağa barıp, bir jılday` däris alğan. Kelesi jılı moldalıqtı qoy`ıp, tağı da qolönermen ay`nalıswğa bel bay`lay`dı. Endi ol ağaştan, tastan, süy`ekten buy`ımdar jasawğa kirisedi. Şara barısında №8 mekteptiñ oqwşıları küy`şi Qazanğaptıñ Ay`dostıñ üy`ine bet burıp, kütpegen jerden kelgen qonaqqa ne sıy`ların bilmey` üy`inen dombıra taba almay` qaladı, Ay`ekeñ, qorağa barıp kebw qarağay`dan dombıra istep äkelip bergeni jay`ında körinis qoy`dı. Ay`dos şeberdiñ el arasındağı qolöner twındıları jöninde awdandıq tarïxï-ölketanw mwzey`iniñ kişi ğılımï qızmetkeri Älïma Qıdıralïna bayandap, şeberdiñ twındılarımen tanıstırıp tuşımdı mağlumat berdi.
Ay`dos Muratovtıñ urpaqtarı Murat İlïyasulı, jïeni Küläş apay`, nemeresi Erbolat Murattar şeber atalarınıñ ömiri jay`ında, onıñ qolınan şıqqan twındıları jöninde estelikter ay`ttı. №8 orta mektep dïrektorı Rïta Basmağan- betova talantımen tanılğan, ağaş şeberi, bizdiñ jerlesimiz, kezindegi Qazaq KSR-i «Qurmet belgisi» ordeniniñ ïegeri Ay`dos Muratovqa arnalğan keştiñ oqwşılarğa mädenï muranıñ rwxanï tälim-tärbïesi mol ekenine toqtaldı. Dästür boy`ınşa kelgen qonaqtarğa mekteptiñ qısqaşa tarïxın ay`tıp, bilim salasındağı jetistikter men materïaldıq texnïkalıq bazası jay`ında bey`nerolïk körsetip oqw ordasımen tanıstırdı. Mekteptiñ oqwşıları Nurğïsa Tilendïevtiñ «Älqïssa» küy`in şertip, «Maral» bï tobı bï bïlep, «Balapan qaz» xalıq änin şırqap keş qonaqtarınıñ köñilinen şıqtı.
D.TUMAR.


text:
Yevropa Berlegeneñ 25 äğza ile arasında Germaniä häm Britaniä – immigrasiä mäs''äläsendä iñ kisken täqdimnär yasağan ike il. Uzğan yılda Britaniä, qaçaqlar öçen Yevropadan çittä "imin zonalar" buldırunı täqdim itkän ide. BMOnıñ qaçaqlar agentlığı monı şunda uq kisken täñqitläde häm qaçaqlarnıñ xoquqları bozluına yul quyılmayaçaq, dide. Bu turıda söyläşülär tämamlandı digändä genä menä bu atnada şuşı täqdimne yañadan Germaniä kütärep çıqtı. "İmin zona" süze närsäne añlata häm Yevropağa kitüçe qaçaqlarnı qayda yabıp totaçaqlar?
Qaçaq belän qaçaq arasında ayırma bar, xörmätle tıñlawçılar. häm bez sezneñ belän bu xaqta söyläşkän idek. Yevropa Berlege räsmiläre här waqıt – köç qullanuğa häm ezärlekläwgä çıdıy almıy üz illärennän çığıp kitergä mäcbür bulğannarğa, bez qarşı tügel, dip belderä. Ämma soñğı yıllarda "iqtisadi möhacirlär", yağni Yevropağa aqça eşlärgä kitkän immigrantlar sanı kübäyde. Häm räsmilär fikerençä, alar şul qaçaqlarğa ayrılğan taşlamar häm yardämne alıp bara, ber süz belän äytkändä, qaçaqlar urınına kilep utıra. Yevropa Berlege citäkçeläre näq moña qarşı da. Germaniä eçke eşlär ministr Otto Schily, iün ayındağı Cap Anamur xäle qabatlanmasın öçen, Tönyaq Afrikada "imin zonalar" buldırunı täqdim itte. Cap Anamur – ul qaçaqlar oyışması, uzğan ayda Cam Anamur köymäse İtaliägä 37 afrika qaçağın kiterde häm monıñ tiräsendä zur ğawğa qupqan ide. Älege humanitar oyışma yardäm itmägän bulsa – diñgez urtasında eçär sularına qadär qalmağan şuşı qaçaqlar ülgän bulır ide. 1979nçı yılda başta Vyetnam qaçaqlarına yardäm itü öçen tözelgän älege oyışma bügenge köngä qadär 11 meñ keşeneñ ğömeren saqlap qala aldı, 30 meñgä yaqın qaçaqqa medetsina yardäme kürsätte.
Germaniä eçke eşlär ministrı süzlärenä qarağanda, "imin zonalar" buldırılsa – qaçaqlarnı şunda ğına tuplap bulaçaq. Yevropa Berlege qanuni nigezdä bik az keşegä yäşäw röxsäte birä, ul arada qanunsız immagrasiä üsä bara. BMOnıñ qaçaqlar agentlığı fikerençä, mondıy "zonalar" qaçaqlarnıñ imin ilgä barıp citüenä ütä almaslıq kirtä bulıp alarnıñ xoquqların çikliäçäk. Älegä "imin zonalar" buldırunı yaqlawçılar bik az, ämma Yevropa Komissiäse matbuğat wäkile Pietro Petrucci süzlärenä qarağanda, ägär dä Germaniä şuşı mäs''äläne yañadan qarap çığu täqdime belän räsmi möräcäğät itsä, Komissiä monı üz köntärtibenä alaçaq. Ağımdağı yılnıñ üktäbr ayında Yevropa Berlege illäre – berdäm immigrasiä häm qaçaq statusı birü çaraları turında kileşergä tieş.
Qaçaqlar agentlığınıñ Brüsseldäge matbuğat wäkile Diederik Kramer, BMO agentlığınıñ "imin zonalar" buldıruğa qarata fikere üzgärmäde, dip belderde: "Bu bik tä şomlı täqdim. çönki menä närsä kilep çığa: beräw Yevropa Berlegendä sıyınu xoquqı sorasa da – aña "yuq, sin monda qala almıysıñ, başqa ilgä kit" dip öçençe ilgä cibäräçäklär. bu –basım yasawnı añlata, bu – sıyınu sorağan qaçaqlarnıñ yañadan imin bulmağan illärgä cibäreläçägen añlata, alarnıñ kiräkle yardäm ala almayaçaqların añlata. 1951nçe yılğı Geneva Qaçaqlar Konvensiäse nigezendä - sıyınuğa moxtac bulğan qaçaqlarğa här il urın tabırğa tieş", dide qaçaqlar agentlığı wäkile.
Xäzer, "imin zona"nıñ närsä bulğanın añlatıp biräm, xörmätle tıñlawçılar.
Berençedän, Afrika häm Aziä qaçaqların britan räsmiläre süzlärençä äytsäk, "Yevropa illärenä qadär ozın häm awır säfärdän" qotqaraçaq dielä bu zonalar turında. Dimäk üz yazmışların xäl itelüne alar Yevropa illärendä tügel, ä şul "zonalarda" kötep yataçaq. İkençedän, Yevropa Berlegennän kire qaytarılğan qaçaqlar – turı tuğan illärenä tügel, ä biregä qaytarılaçaq.
BMO qaçaqlar agentlığı alğan sörgän argumentlarnıñ berse – "imin zonalarda" qaçaqlar öçen yäşäw däräcäse bik tübän bulaçağı turında. Ämma, inde bezgä tanış Kramer süzlärençä, monnan tış tağın qanun bozu mäs''äläse dä bar:"Geneva Konvensiäsenä qul quyğan illär barısı da berdäm xalıqara qanunğa bäylängän. Konvensiäne imzalamağan däwlätlär dä xalıqara qanunnarnı ütärgä burıçlı. Ägär Yevropa illäre, ''bez üz cirebezdä Geneva Konvensiäsen ütämibez, anıñ qanunnarın dönyanıñ başqa illärendä ütäsennär'', diä başlasa – bu – bik naçar küreneş bulaçaq" dide qaçaqlar agentlığı wäkile.
Häm anıñ süzlärençä, qaçaqlarnıñ küpçelege barıber suğış barğan cirlärdän yıraq kitä almıy, häm alarnıñ bik keçkenä sanı Yevropağa barıp citä. Yevropa Komissiäse üz waqıtında, qaçaq häm möhacirlärgä legal status häm eşlärgä röxsät birü– şuşı illärneñ iqtisadına da fayda kiteräçäk, digän täqdim yasağan ide.
Cap Anamur kebek , qaçaqlarğa yardäm itüçe oyışmalarnıñ aktiv eşçänlege dä Yevropa däwlätläreneñ möhacirlekkä qarata säyäsäten üzgärtergä mömkin. Qaysı yaqqa taba – älegä äytü qıyın.
Alsu Qormaş, Praga


text:
Kongress saylawlarında demokratlar ciñsä, respublikan Bushnıñ tışqı säyäsäten üzgärtä alırmı?
Sişämbedä Quşma Ştatlarda Kongress saylawları. 1995 yıldan birle Kongressnıñ ike pulatında da küpçelekne respublikannar alıp tora. 12 yıl azçılıqta bulğan demokratlar bu yulı Wäkillär pulatın, barıp çıqsa, Senatnı da üz konrolenä alırğa cıyına. Demokratlar uñışqa ireşsä, bu prezident Bushnıñ tışqı säyäsätendä üzgäreşkä kiterä alamı?
"Bu saylawlarda töp mäsälä – George Bush. Ägär demokratlar ber yä ike pulatnı da alsa, Bush ciñelde digän süz. Aña Kongress aşa üz niätlären ütkärü bik awır bulaçaq. İminlek, saqlanu mäsäläläre ber närsä. Ägär inde anıñ başqa niätläre dä bulsa, menä aların ütkärü bik awır bulaçaq" di elekke kongressmen.
Ğiraq suğışına yözlägän milliard dollar aqça sarıf itügä qaramastan, Bush 6 yıl eçendä Kongressnı berniçä tapqır salım kimetügä künderä aldı. Frenzel fikerençä, ägär demokratlar Kongressta küpçelekkä ireşsä, qazna defitsitın kimetü öçen, qayber salımnarnı kire qarıy ala. Ä menä Washingtonda küp çäynälgän, Ğiraqtan ğäskär çığaru mäsäläsenä kilgändä, alar ällä ni maytara almayaçaq, di ul.
Bu fiker belän Virginia universitetında säyäsät belgeçe Larry Sabato da kileşä.
"Demokratlar Ğiraqtağı ğäskärne awır xäldä qaldıruğa, zäğiflätügä bara almıy. Alar monıñ belän bik saq bulaçaq. Häm bu alarnıñ mömkinlegen çikli" di säyäsät belgeçe.
Soñğı fiker beleşügä qarağanda, amerikannarnıñ kübese Kongress demokratlar qulına küçsä, Ğiraqtağı xärbi kampaniä süreläçäk, yä xättä betäçäk, dip uylıy ikän.
Bu keşelär artıq küpne ömet itä, di Sabato. Bush üzeneñ säyäsäten däwam itäçäk, baş kiñäşçelären, saqlanu ministrın saqlap qalaçaq.
Säyäsät belgeçe fikerençä, Kongressta xakimiät alışınu Bush idaräsenä başqaça täesir itäçäk – Quşma Ştalardağı xakimiätlär büleneşe aşa. 3 törle xakimiät – qanun çığaru, başqarma häm mäxkämä ber-bersenä üsenep kitergä irek birmi.
Äytik, prezident, yä isä başqarma xakimiät federal xäkimnärne täqdim itä, Senatnıñ alarnı kire qağırğa xoquqı bar. Yağni, Senat demokratlar qulına küçsä, respublikan Bushqa üz keşelären ütkärü awırraq bulaçaq. Monnan tış belgeç fikerençä, Kongress administratsiä ğämällären nıqlap tikşerä başlayaçaq.
Elekke kongressmen Bill Frenzel tağın ber üzgäreş kötä. Saylaw aldı köräşe barışında demokratlar häm respublikannar ber-bersenä küp pıçraq attı. Saylawlar ütsä, alar nixayät, xuliğan buludan tuqtap kongressmenğa äyläner di ul.
Ali Ğilmi


text:
"Mäğärif" jurnalınıñ 8-9 sannarına küzätü
Mäğärif jurnalınıñ 8 sanı ğomumän Alabuğağa bağışlanıp, “Alabuğa mäğärifendä - yañarış çorı” digän isem astında çıqqan. Jurnalnıñ tışlığında mäğärif xezmätkärläreneñ respublika kiñäşmäse bıyıl Alabuğa şähärendä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievneñ häm respublika citäkçeläre qatnaşlığında uzuın, häm jurnalnıñ bu sanında tarixqa kerep qalğan mizgelen çağıldırğan fotosurät urnaştırılğan. Jurnalda şulay uq Alabuğa şähäre häm rayonı xakimiät başlığı İlşat Ğafurovnıñ kiñäşmädä yasağan çığışı basılğan.Jurnalnı açıp cibärü belän anda basılğan mäqälälärdä alabuğalılar üzläreneñ aldınğı pedagogik täcribäse belän urtaqlaşuın beldergän material, fotoräsemnär urın alğan. Alabuğa – Tatarstan respublikasınıñ borınğı şähärlärennän berse . Ul 2007 yılda 1000 yıllığın bäyräm itäçäk - dip başlıy süzen “Tuğan tel häm ädäbiät”säxifäsendä Alabuğa şähäre mäğärif idäräse başlığınıñ milli mäğärif häm tärbiä birü buyınça urınbasarı, Tatarstannıñ atqazanğan uqıtuçısı Roza Äxmätcanova üz yazmasında. Alabuğa ul, küp millätle şähär . Alarnıñ üz traditsiäläre , ğöref-ğadätläre bar. Älbättä, alar üz mäğrifätçeläre belän bik ğorurlanalar: Mirğaziz Uqmasıy, Qayum Nasıyri, Rizaetdin Fäxretdin. Alabuğa böyek rus rässamı İ.İ Şişkin belän danlıqlı. Şişkin kartinaların böten dönya belä.Ä Gölzadä Äxtämovanıñ Yäşel urman häm Şişkinnıñ yıraq babası dip atalğan şiğeren äle küplär işetmägänder. ”Rässam İ.İ. Şişkinnıñ yıraq babası Sälxämir isemle bulğan. Xristian dinenä küçkäç, İwan iseme alğan.“-dip açıqlıq kertep quyğan ul jurnalda basılğan şiğere aldınnan.
“Mäğärif” jurnalınıñ 9 sanında Başqortstan Respublikası mäğärif ministrı fälsäfä fännäre doktorı , professor Zöhrä Räxmätullinanıñ “Tuğan telne saqlaw häm yaqlaw-urtaq burıçıbız” digän mäqäläse urın alğan. Anda ul 2003-2004 uqu yılında Başqortstan respublikasında 3195 mäktäptä 571310 törle millät balası , şul isäptän 179086 tatar balası belem aldı. Şul 180 meñgä yaqın tatar balalarınıñ 14752ce- 449 mäktäptä tuğan telendä belem ala. 760 mäktäptä 89072 uquçı tuğan telne fän bularaq öyränä. Barısın bergä quşıp sanağanda 1209 mäktäptä-103824 uquçı tatar telen öyränä. Soñğı un yılda tatar telen uqıtu oyıştırılğan mäktäplär sanı- 276ra, ä tatar telen öyränüçe balalar sanı 39%tan 58,4%qa qädär arttı dip mäğlümat birä mäqälä avtorı. Arttı mikän yuq mikän , tögällege şikle, çönki Başqortstan tatarları kongressı başqarma komitetı räise Eduard Xämitovnıñ Başqortstan tatarlarınıñ II syezdında 3 avgust 2002 yılda yasağan çığışı “Tulpar” jurnalında bastırılğan ide. Anda ul 2001-2002yky yılındağı mäğlümatnı kiterä: “Respublika mäktäplärendä 202508 tatar millätendäge uquçı uqi. 494 mäktäptä 19214 tuğan telendä uqıtıla. 736 mäktäptä tatar telen 98238ykyчы tuğan tel bularaq öyränä. Tuğan telne barlığı 1230 mäktäptä 117452 uquçı (58%)öyränä .sitata tämam. Şulay uq E.Xämitov 1992-93 uqu yılındağı tatar mäktäpläreneñ sanı häm anda uqığan tatar balalarınıñ sanın da kiterä.Alar bolay :933 mäktäptä 67836 uquçı-yäğni uquçılarnıñ 39% tuğan tatar telen öyränälär häm uqıylar ide. Tatar telen 1400 uqıtuçı uqıta, şularnıñ 1098e yuğarı belemle. 2001-2002yky yılında tağı da 9 mäktäptä tatar telen öyränü kertelde”dip östäp quya ul çığışında. Xäzer 2003-2004yky yılı turındağı Başqortstan mäğärif ministrınıñ Mäğärif jurnalınıñ 9 sanına birgän mäğlümatına küz salıyq. “Respublika mäktäplärendä tatar telen häm ädäbiäten 1406 möğallim uqıta, şularnıñ 1164e yuğarı belemle”di ul. Dimäk, respublikada ägärdä soñğı un yıl eçendä tatar telen uqıtu oyıştırğan mäktäplär sanı 276 ğa artqan ikän , ä uqıtuçılar sanı 10 yıl eçendä tik 6 ğa ğına artqan bulıp çığa. Şul uq waqıtta Ufadağı mäktäplär sanı soñğı 10 yıl eçendä 5 mäktäptän 83kә artqan ikän .Ä gimnaziälär sanı respublikada 70 bulsa da , milli mäğärif uçrejdeniese 47 gä citsä dä, Ufa şähärendä gimnaziälär sanı 65 nçe sanlı 1 gimnaziädän başqa arta almağan ikän. Respublikada tatar balalarına tuğan telendä belem birgän mäktäplär sanı 2 yıl eçendä 494TәH 449ra qaluı, mondıy mäktäplärneñ 45 mäktäpkä kimüe turında söyli. Ä tatar balalarınıñ tuğan telendä belem aluçılar sanı: 19214 tän 14752rә qaluı 4462 gä kimüen kürsätä. Ä 1230 mäktäptän 1209 mäktäpkä qaldırılıp barlıq tatar balalarınıñ tatar telen öyränüçelärneñ sanı 117452 dän 103824 kä qaluı alarnıñ 13628rә kimüen kürsätä. Ä menä tatar telen fän itep uqığan uquçılar sanı 9166 ğa kimesä , andıy mäktäplärneñ sanı 736 dan 760 qa qadär yäğni 24 kä artqanın kürsätä.Bu isä Başqortstanda tatar telen tuğan tel räweşendä öyränüçelärneñ kimüen , ä tatar telen mäktäplärdä fän itep öyrätü däreslären kertkän mäktäplärneñ artuı turında söyli.
Jurnallarnıñ “Mäktäp häm ğailä säxifäsenä“ kilsäk:Ğailädä äxlaq tärbiäse” dip isemlängän Alabuğadağı 2 nçe tatar gimnaziäse uqıtuçısı Älfiä Ğaripovanıñ yazmasınnan bilgele buluınça, uqıtuçılar ata-analarnı tanılğan pedagog V.A Suxomlinskinıñ qimmätle fikerläre belän tanıştıru ısulları belän urtaqlaşa. Ämma ğailädäge äxlaq tärbiäsen birü öçen asılıbızğa qaytu yulında şul uq çorda Alabuğa şähärendä yäşägän häm icat itkän Riza Fäxretdinovnıñ, Qayum Nasıyrinıñ xezmätlären alarnıñ ğailädä qızlarğa , malaylarğa tärbiä birü turındağı kiñäşlärenä uqıtuçınıñ yazmasında iğtibar birelmi. Beleşmä öçen äytep kitäse kilä :Riza Fäxretdinovnıñ xezmätennän birelgän yazmalar “İdel” jurnalınıñ 2001 yılnıñ 4,5,6 sannarında, 2002 yılnıñ 3 sanında häm 2003 yılnıñ 7 sanında tanılğan ğalim Änwär Xäyri tarafınnan uquçılarğa añlayışlı itep äzerlängän xezmäte bulıp basılğan ide. Bu jurnallar belän kitapxanälärdä dä tanışırğa bula Şulay uq anda tağı ber yañalıq bar. Bu“Mäğärif”jurnalınıñ sentäber sanında berençe bittä 1913 yılnıñ martınnan çığa dip yazılğan cirendä “Tatar telendä” dip yazılğan urında “Tatar häm rus tellärendä” çığa dip yazılğan. Bu- yañalıq. Moña qädär bu jurnalda rus tellärendäge yazmalar bulsa da , bu urında “tatar telendä” dip kenä yazıla ide.
Mälikä Basıyr.


text: Çärşämbe könne Qazan kremlendä Mintimer Şäymiev Rusiä Federatsiäseneñ häm Tatarstan respublikasınıñ däwlät büläklären tapşırdı. Büläklär sänğät, fän häm texnika ölkäsendä zur näticälärgä ireşkän şäxeslärgä tapşırıldı. Sişämbe kiçen Tatarstanğa räsmi säfären tämamlap Rusiäneñ mädäniät ministrı Mixail Şvıdkoy Qazannan Mäskäwgä oçtı. Uz vizitınıñ soñğı könendä ul Sviajsk utrawına bardı, Qazan xoreografiä häm muzıka uçileşçaları belän tanıştı, Raifa muzey-tıyulığında buldı. Ä menä 19 dekaber könne Tatarstanğa Törkiä respublikasınıñ Rusiädäge ilçese Kurtuluş äfände Taşkent kiläçäk. Anıñ räsmi säfäre 21 dekabergä qädär däwam itäçäk. Şul uq 19 dekaber könne respublika räsmi vizit belän İran xökümäte wäkilläre dä kilegä tieş.


text:
cишәMбe, 17 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 00:55
2nçe sentäber - bäyrämnärdän soñ berençe eş köne. Ğädättä bu könne bäyrämneñ iñ küñelle çaraların iskä alalar häm iñ küñelsez xällärgä yomğaq yasıylar. Respublika köne belän Rusiä prezidentı Vladimir Putin qotlawı da bıyıl kötterep kenä kilde. Mäğlümat çaralarında qotlaw düşämbe kiçendä genä kürende. Soñ bulsa da uñ bulsın dip, bez dä tapşıruıbızda Rusiä prezidentı qotlawınnan ber özek kiteräbez: “Sezne Respublika köne belän qotlıym! Bu bäyräm küpmillätle Tatarstannıñ barlıq xalqın berläşterä. Anıñ tarixı turıdan-turı çın mäğnäsendä tigez xoquqlı federativ mönäsäbätlärgä yul açqan Rusiäneñ demokratik yañaruı belän bäyle. Bügenge köndä Tatarstan iqtisadi, sotsial', mädäni üseştäge qazanışları belän çın-çınlap ğorurlana ala. Älege uñışlar artında keşelärneñ eş söyüçänlege, eşlekle häm icadi initsiativaları tora. Häm älbättä barısınıñ nigezendä - respublikada saqlanuçı häm yuğarı bäyälänüçe etnikara häm konfessiäara tatulıq”
. Bäyräm könnärendäge faciğäläre turında Eçke eşlär ministrlığı mäğlümatlar birä. Yäşel Üzändä Şähär könen bäyräm itkändä tuplı xokkey uyınınıñ Awropa çempionatında qatnaşqan 18 yäşlek sportsmen Pavel Skvorsov uramda qıynap üterelgän. Älmättä bäyräm tabınında dusları belän utırğanda ber ir şatlığı eçenä sıymağaç kesäsennän RGD-5 granatası çığarıp şartlatqan. Tabında utıruçı beräwneñ ayağın özdergän, qalğan dusların häm üz-üzen yaralağan. Uzğan yılğı bäyräm belän bäyle ber faciğä ber yıldan soñ tikşerelep mäxkämägä citkerelde. Mäğlüm ki, uzğan yıl Qazannan bäyräm çaralarınnan qaytıp citkäç, Ägerce rayonı başlığı Räfis Säyetov ğailäse küz aldında atıp üterelgän ide. Cinäyät eşen tikşerü 8 ay barğan. Tağın 4 ay waqıt gäyeplänüçelärneñ 31 tomlıq cinäyät eşe belän tanışuına kitkän. Mäğlüm ki, bu yallap üterüneñ zakazçığı häm başqaruçıları totqarlandı. Xäzer respublika tarixında iñ yañğırawışlı cinäyätne Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäse tikşerä. Qazannıñ xoquq saqlawçıların tağın ber cäncallı cinäyätne faş itü kötä. Monısı inde küptän tügel Mäskäwdä militsiäneñ üz arasında faş itelä başlağan Ubırlar eşe. Andıy ubırlar Qazan şähäreneñ Sovet rayonı militsiäsendä tabılğan.
Yunıs Ätnäle


text:
Qazanda çuaş mäktäbe açılaçaq
Qazan şähärendä tizdän çuaş mäktäbe açılaçaq. Bu xaqta düşämbe könne Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrlığınıñ yıllıq utırışında äytelde. Ğomumän respublikada törle millät balalarına belem alu öçen mömkinlek tudırıla. Törle yäkşämbe mäktäpläre eşläp kilä. Bu xaqta Mäğärif häm fän ministrlığınıñ milli mäğärifne üsterü bülege başlığı Räif Zinnätullin:
Xäzerge waqıtta 121 çuaş mäktäbe, bez anı etnomädäni mäktäp dibez. Şulay uq 22 mari mäktäbe, 45 udmurt, 4 mordva, 1 başqort, 1 yähüd mäktäbe eşli. Çuaş mäktäpläre bar ide, ämma alar yäkşämbe mäktäpläre ide. Bu isä gomumbelem birü mäktäbe.
Xäzerge waqıtta 121 çuaş mäktäbe, bez anı etnomädäni mäktäp dibez. Şulay uq 22 mari mäktäbe, 45 udmurt, 4 mordva, 1 başqort, 1 yähüd mäktäbe eşli. Çuaş mäktäpläre bar ide, ämma alar yäkşämbe mäktäpläre ide. Bu isä gomumbelem birü mäktäbe.
Raif Zinnätullin belderüençä, härber millät balası üz ana telendä belem ala alsın öçen respublika häm Qazan külämendä programmalar eşlänä ikän. Şulay uq Tatarstanda keräşennär öçen dä mäktäp buldırılğan. Räif Zinnätullin:
Keräşen tatarlarıñnıñ etnografiäsen öyränü öçen TR Mäğärif häm fän ministrlığı tarafınnan maxsus programma eşlängän ide. Häm şuña nigezlänep ğalim Nikolay Maksimov “Bez ber tamırdan” digän däreslek tä eşläde. Ul mäktäplärgä täqdim itelde. Şunıñ nigezendä Alabuğanıñ Olı Şürnäk awılı mäktäbe bezneñ ministrlıqqa sistemalı räweştä keräşen etnomädäniäten öyränü mäktäben açu turında süz alıp barğan ide. Dekaber ayında bu açıldı, yäğni monda yaña predmetlar östälde.
Räif Zinnätullin äytüençä, Tatarstanda uqıtu öçen “Dinnär tarixı” digän uqu äsbabı da äzerlängän. Bu xaqta kollegiä utırışında mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov ta äytte. Ul xäzer älege fänne uqıtu öçen tiz arada uqıtuçılar äzerlärgä kiräklegen belderde.
Landış Xarrasova


text:
RTR telekanalı pänceşämbedä yaqtaşıbız mäşhür ğalim Roald Säğdievnıñ Rossiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşuın kürsätte. Küräseñ, bu söyläşü ike yaq öçen dä möhim bulğanğa, telekanal aña çağıştırmaça baytaq waqıt birde. Törle mäsälälär arasında söyläşüdä Qazan teması da qalqıp çıqtı. Älege süjet Qazan respublika citäkçeläreneñ, bigräk tä Şveytsariädä yal itüçe Tatarstan prezidentı yöräklärenä may bulıp yatqandır. Çönki Roald Säğdievnıñ Qazan maturlanğan, anda zur tözeleş bara digän süzlären qüätläp, Vladimir Putin, Qazannıñ 1000-yıllıq yubilee Tatarstan öçen genä tügel, ä böten Rossiä öçen ähämiätle, dip belderde. Ä inde ğalimneñ Qazanğa kilgändä, poyezd täräzäsennän kürgän Qol-Şärif mäçete belän soqlanuına quşılıp, Rusiä prezidentı respublika citäkçelegenä tağın ber kompliment äytte. Kremldä mäçet belän yänäşä çirkäw dä yañartıla, dide Vladimir Putin. Anıñ fikerençä, respublika citäkçelege millätara, dinara mönäsäbätlärne, ber-bereñne xörmät itü nigezendä köyläp bara. Şul uq oçraşuda Mintimer Şäymiev äydäp barğan tuzğan toraqtan yaña fatirlarğa küçü programması da yaqlaw taptı, diärgä bula.
Çit ildä yäşäp tä, tuğan tufraqnı, tuğan ilne onıtmağan, aña xezmät itüen däwam itkän millättäşebezneñ matur ürnäge, nigä bezgä çit il tatarları kiräk digän sorawğa tögäl cawap birä kebek.
Damir Ğısmetdin, Qazan


text: Ğiraq polisiäse mäğlümatlärenä qarağanda, bügen eçke eşlär ministrlığı binasına 2 raketa atılğan häm bina yanında maşina şartlatılğan. Näticädä kimendä 28 keşe häläk bulğan. Qorbannarnıñ kübese – polisiä xezmätkärläre bulğan. Şartlawlar öçen cawaplılıqnı "Ğiraqtağı al-Qaida" isemle, Abu Musab az-Zarqawi citäkçelegendäge törkem alğan. Ämma bu mäğlümatne bäysez çığanaqlarda raslap bulmadı. Höcümnär bügen Polisiä könen bilgeläw tantanaları waqıtında bulğan. Kirkukta bügen tikşerüçe-xakim atıp üterelgän. Bağdadtağı höcümnärdä tağın kimendä 3 keşe häläk bulğan. AQŞnıñ xärbi çığanaqları, şimbä köne boralaq häläkätendä 8 amerikan xärbie häm 4 amerikan keşeseneñ ülgänen rasladı.


text: Bu könnärdä genä Çuwaşstan Prezidentı Nikolay Fedorov citäkçelegendäge Çuwaşstan xökümäte delegatsiäse Belarusiädä bulıp qayttı. 36 keşedän torğan älege delegatsiä sostavında xökümät wäkillärennän tış eşmäkärlär häm oyışmalar citäkçeläre dä bar ide. Böten Yevropa illäre diärlek yöz çöyergän Belarusiägä Çuwaşstan delegatsiäse beraz iqtisadi elemtälärne cayğa salıp bulmasmı ikän digän maqsat belän bulğan ikän. Älbättä, Prezident Fedorovnı Belarusiä prezidentı Lukaşenka da qabul itkän. Säfärneñ näticäläre belän matbuğat konferensiäsendä Çuwaşstannıñ sänäğät ministrı Yuriy Voloşin tanıştırdı. Näticäse şul - 2003-2004 yıllarğa Çuwaşstan belän Belarusiä arasında xezmättäşlek itü turındağı kileşügä imzalar salınğan, Biş yıl elek Çuwaşstannıñ bu il belän xezmättäşlek itü 30 million dollarnı täşkil itkän bulğan, läkin soñğı yıllarda bu san biş märtäbägä kimegän.Xezmättäşlekne menä şuşı summağa xätle kütärü kiräklege, 2004 yılda Lukaşenkonı Çabaqsarğa çaqıru turında kileşengän.


text:
Törkiädä eşsezlär sanı ay sayın arta bara
Törkiädä artqan eşsezlek citdi tös aldı. Monıñ säyäsi häm sotsial' tormışqa da tiskäre yoğıntısı bulaçaq. Yäğni xakimiättäge AQ partiä awır xäldä qaluı mömkin.
İqtisat öçen cawaplı däwlät ministrı Nazım Äkrän, 2009 yılda industrial' üseş 3,6 %-qa kimiäçäk, dip belderde. Yıl başında isä xökümät industrial' üseş 4 % bulaçaq dip farazladı. Dimäk, xökümät tä 7,5 %-qa yalğıştı.
Eşsezlär sanı bigräk tä şähärlärdä, yäğni industriä bulğan cirlärdä yuğarıraq - 17,2 %. Yäşlär arasında isä eşsezlek tağın da qurqınıçraq ikän. Ütkän yılda bu kürsätkeç 21,2 % bulsa, bıyıl 27,9 %-qa üskän. Dimäk, här öç yäş keşeneñ berse eşsez. Äle bolar räsmi sannar. Nindi dä bulsa ber eş urınına terkälmägännär belän eşsezlär sanı räsmi sanardan ike märtäbägä kübräk.
«Türk-iş» isemle hönär berlekläre konfederatsiäse Törkiä statistika oyışması eşsezlär sanın isäplägändä 27 million 799 meñ keşene xezmät yäşendägelär isäbenä kertmi, dip belderä. Uquçı, student, öydäge xatın-qızlar yäki pensionerlar eşli alırlıq xäldä bulsa da, statistik tikşerülärdä sanğa alınmıy.
«Türk-iş»neñ farazına qarağanda, eş tabudan ömeten özgän 2 million 394 meñ häm waqıtlıça qır eşlärendä eşlägän 290 meñ keşe statistikağa kermägän. Bolarnıñ hämmäse östälsä, Törkiädäge eşsezlär sanı 6 million 334 meñgä citäçäk. Yäğni räsmi eşsezlär 15,5 % bulsa, çınbarlıqta ul 26,9 %.
2009 yılnıñ ğinwar ayında tulayım 20 million eş iäseneñ 22 %-ı awıl xucalığında, 20 %-ı industriädä, 5 %-ı tözü eşlärendä, 52 %-ı isä xezmät kürsätüdä eşli ide.
Läkin avtomaşina, tekstil' kebek Törkiäneñ zur industriä tarmaqlarında soñğı aylarda produktsiäneñ kimüe säbäple, küp keşe eştän çığarıldı. Bu da eşsezlär sanın arttırdı.
Törkiä eşsezlek ölkäsendä dönyada Kön'yak Afrikadan qala ikençe, Yevropada isä berençe urınnı aldı. Kiläse ike yıl eçendä iqtisatnıñ canlanu ixtimalı da yuq kebek.
2008 yılda iqtisat ölkäsendä Nobel' büläge alğan professor Paul Krugman Törkiä bankrot qurqınıçı aldında dip farazlıy. Şuşı illär safına Vengriä, Argentina, Filippin, Malezia, Tayland, Ukraina häm Törkiä kerä.
Törkiä statistika oyışması, äle dön'yaküläm itisadi krizisnıñ tä'sirläre sizelmägän waqıtta (2008 yılnıñ oktäber ayında) 6500 çaması keşedän soraw alğan. Anda «Aylıq keremegez çığımlarığıznı qaplıy alamı?» digän soraw quyılğan bulğan. Şuña 20 % bik qıyın, 32,5 % - qıyın, 37 % - urtaça, 10 % - ciñel genä qaplıy ala digännär.
Başqa ber soraw aluda 31,5 % xalıq üz keremnäre belän qänäğät tügel, 10 %-ı hiç qänäğät tügel digän. Bu isä altı ay elek bulğan näticälär.
Qısqası, Törkiädä artqan eşsezlek citdi tös aldı. Monıñ säyäsi häm sotsial' tormışqa da tiskäre yoğıntısı bulaçaq. Başqa süzlär belän äytkändä, xakimiättäge AK partiä awır xäldä qalaçaq. Şulay da töreklär äytmeşli: “Çıqmağan canda ömet bar äle”.


text:
Yäşlär parlamentı äğzälären niçek deputat bulırğa öyrätälär
3 sentäber könne, yun başında ğına oyıştırılğan yäşlär ictimaği palatasınıñ, cäyge yaldan soñ berençe utırışı buldı. Läkin qanunnar tikşerügä totınğançı, Yäşlär eşläre ministrlığı yäş deputatlarğa eşneñ cayın añlatu öçen, seminar –kiñäşmä ütkärergä buldı. Yäşlär ictimaği palatasınıñ äğzäläre, yäşlär oyışmaları citäkçeläre, awıl-rayonnarda yäşlär büleklärendä eşläwçelär, deputat nindi bulırğa tieş, häm niçek eşlärgä tieş, digän sorawlarğa tögäl cawap birä almıy. Çönki berseneñ dä, qanun çığaru ölkäsendä eşläp qarağan yuq. Qaysıberläre, bälkem xäzer genä, nindi wazifağa alınuın añlağandır. Şuña yäşlär Däwlät şurası räise urınbasarı Rimma Ratnikova, yäşlär ministrı Marat Bariev, Duma Deputatı Marat Ğilmetdnovqa eş tärtibe turında citdi soraw birüçelär buldı. Rimma Ratnikova, yäşlär palatası äğzälärenä möräcäğät itep, bezgä sezneñ küzallawığız, yäşlärçä qaraşığız bik kiräk, diep zur parlament deputatları belän xezmättäşlek itärgä çaqırdı. Belgänegezçä, Yäşlär parlamentında Däwlät Şurasına oxşatıp, törle yünäleştä eşläwçe komitetlar oyıştırdı. Alarğa kerüçe yäş deputatlar, zur parlamentnıñ komitetlarına barıp, seminar- kiñäşmäneñ ikençe yartısında, tanışıp, söyläşep utırdı. Yäşlär aldında yäşlär eşläre ministrı Marat Bariev ta çığış yasadı. Yäşlär parlamentı aldında berençe çiratta, «Yäşlär turanda»ğı qanunnı qaraw, anı zaman taläplärenä turı kiterü, tözätmälärne kertü burıçı quyıla. Ämma ministr äytkänçä, yäşlärneñ mänfäğätläre başqa küp sanlı qanunnarğa kilep bäylängän. Mäsälän, taşlamalarnı aqçağa alıştıru turında mäğlüm qanun proyektı da, ictimaği oyışmalarğa, studentlarğa birelä torğan taşlamalarnı yuq itkän. Şulay uq, sotsial salımnarnıñ kimewe dä, yäşlär yalına birelä torğan aqçalarnı beterergä mömkin. Cirle üzidarä oyışılmalarnıñ eşçänlege dä turıdan turı, awıl, rayon yäşläreneñ eşlärenä qağıla. Ministr Marat Bariev, alğa taba iñ zur iğtibarnı byudjet turındağı qanun proyektına yünältergä kiñäş itte. Yäşlär palatası aralarında bulğan 1 deputat Dmitriy Ftorov häm yäşlär eşlären bağuçı komitet deputatları aşa zur parlamentnıñ eşendä qatnaşa ala. Ä nindi sotsial programmalarğa, küpme aqça sorarğa, bu xaqta ministrlıq häm başqa cawaplı keşelär yäşlärgä kiñäş birer.
Bikä Timerova.


text: Kiev -- Ukraina premier-ministrı Yuri Yexanurov Rusiä belän gaz kileşüen imzalaw qabat kiçekterelä, dip belderde. Bu turıda ul bügen xökümät utırışında äytte. İmzalaw bügengä bilgelängän ide. Yexanurov süzlärençä, ike ilneñ belgeçläre kileşü şartların tikşerüen däwam itä. Berençe tapqır imzalaw 21 Ğinwarda bulası ide. Älege kileşü Ukrainada küp tänqitlärgä säbäp buldı. Ğinwarnıñ 10nda deputatlar xättä xökümätne çitlätü turında qarar qabul itte. Kileşü nigezendä Ukraina Rusiä gazı öçen 2 tapqır kübräk aqça tülärgä tieş bulaçaq.


text:
Rusiä tatarları Milli-Mädäni Möxtärite kiñäşmäsendä äytelgän fikerlär häm täqdimnär
Aldan xäbär itelgänçä, uzğan şimbädä Qazanda Rusiä tatarları milli–mädäni möxtäriteneñ kiñäşmäse ütte. Xäzergä anıñ qararları, kiñäşmädä yañğırağan fikerlär matbuğatta, radio-televideniedä çağılış tapmadı. Bügenge tapşıruıbızda şuşı konferensiädä äytelgän qayber fikerlär häm täqdimnärne sezgä citkeräbez.
Rusiä tatarlarınıñ milli mäs’äläläre turında ayırım ber forumda maxsus söyläşü küptännän bulmağan. Töp dokladta äytelgänçä, 1917 häm 1918 yıllarda eşlägän milli parlamentnıñ eşen xäzerge şartlarda häm bügenge Rusiä qanunnarına tayanıp milli mädäni moxtarlat başqara. Konferensiädä qatnaşuçılar Rusiä tatarlarınıñ üz oyışmaları bulırğa tieşlegenä şiklänmilär. Monıñ öçen möxtäriät üzeneñ möstäkıyl' idäräsen buldırırğa tieş. Rezolyutsiädä bolay dip äytelä:TFMMA Sovetınıñ xisap dokladında häm delegatlarnıñ çığışlarında Rossiä tatarlarınıñ näticäle eşli torğan gomumfederal' strukturasın torğızu ozaqqa suzıla dip bilgeläp ütelä. TFMMA Sovetı uzğan çorda üz xezmätkärlärennän torğan apparatı häm möstäkıyl' byudjetı bulğan möstäkıyl' başqarma orğan tözi almadı. Näticädä, "Milli-mädäni avtonomiälär turında" Rossiä Federatsiäse Zakonında bilgelängän mömkinlek tulı külämdä faydalanılmıy, regionnardağı etnomädäni protsesslarnı koordinatsiäläü, regional' häm cirle avtonomiälärgä mäğlümati-metodik yärdäm kürsätü buyınça TFMAA Sovetı mömkinlekläre häm wäqälätläre ütälmiçä qala. TFMAA Sovetınıñ yaña sostavına regionnardağı wäzğıätkä yoğıntı yasaw häm federal' zakon çığaru, başqarma xaqimiät orğannarı belän xezmättäşlek itü, matdi häm mäğlümati resurslarnı tuplaw buyınça xälitkeç häm maqsatçanraq eş alıp barırğa kiräk
Federal' däräcädä MMA problemaların xäl itü häm milli säyäsät buldırunı nigezsez räweştä suzu tiskäre rol' uynıy, dielä bu qararda. Etnikara mönäsäbätlär turında, federal' avtonomiälärgä yärdäm itü ölkäsendä däwlät säyäsäte nigezläre xaqında zakon proektları häm täqdimnär, xakimiät orğannarı belän cämäğät oyışmaları arasındağı eşçänlekne cayğa saluçı normativ dokumentlar üz köçenä kermi.
Quyılğan maqsatlar arasında menä şundıyları da bar.Rossiä tatarlarına gomumfederal' üseş programmasın häm tatarlar yäşi torğan regionnarda mäğärif sistemasın, mädäniät, massaküläm mäğlümat çaraların üsterü programmaların äzerläw;
-Rossiä tatarları turında häm tatar etnomädäni oyışmaları torışı turında beleşmälär bazasın yañartu häm sistemalaştıru, Etnologik monitoring üzäge häm başqa fänni-tikşerenü uçrejdenieläre belän analitik eşçänlekne cayğa salu;-Rossiä Federatsiäse regionnarında tatar massaküläm mäğlümat çaraları çeltären üsterü, Rossiä tatarlarınıñ İnternet säxifälären häm portalın açu.
Soñğı 5 yılda Rusiä tatarları möxtäriäten citäklägän Rimzil Väliev MMMneñ kiläçägenä nıq ışanuın belderde. Ul tatarlarnıñ milli ixtıäcların qänäğätländerüdä Federal' üzäkneñ, Tatarstan häm Rusiä ölkäläreneñ wazıyfaların häm BTK häm Rusiä tatarları möxtäriäte wäqälätlären maxsus Şartnamä nigezendä büleşergä kiräk dip sanıy. Şulay uq Rimzil Wäliewneñ dokladında tatarlarnıñ Federal' milli-mädäni moxtäriäte belän Tatarstan xökümäte arasında Şartnamä tözelergä tieşlege äytelde. Şartnamäneñ ölegese delegatlarga taratılğan ide.
Rusiä millätläre öçen Federal' televidenie häm radio kanalaı açıluğa ömet yuq. Yasalma iärçen yärdämendä tapşırular cibärä torğan “Yaña ğasır” televidenie kanalı tatarlarnıñ federal' telekanalı bula ala, dip belderde töp xisap totuçı. Monıñ öçen “Yaña ğasır”nıñ milli uzañ tärbiäläwçe häm tatar millläten tuplawçı kanal buluı kiräk.
Tağın berniçä täqdim:
İñ yaxşı eşlägän töbäk häm cirle MMM- lär öçen TRsı häm RFse xökümäteneñ grantların buldırırğa, digän täqdim yasadı Rimzil Väliev. Andıy grantlar, Tatarstan şirkätläreneñ Rusiä töbäklärendä yäşäwçe tatarlarğa yärdäm häm köç-därt birep toraçaq. Şunıñ öçen Tatarstannıñ Däwlät Sovetına aldağı yılğa byudjetta qaralırğa kertkän mäs'älälär arasında bu mäsäläne dä kön tärtibenä kertüne sorıybız. Şulay uq, tatarlar küpläp yäşägän härber töbäktä, şähärdä, rayonda cirle häm regional' MMMdä milli- ağartu üzäkläre, kafe, kibet, säwdä yortların açu mäsäläsen quyarğa. Kiñäşmä mönbärennän tağın şundıy täqdim yañğıradı. Qazanda maxsus tatar yortı açıp, şunda milli oyışmalar öçen kunakxanä buldırırğa, tatar milli-mädäni produksiäsen tuplap, töbäklärgä cibärü üzägen oyıştırırğa häm bu eşkä kapital saluçı investorlarnı tabarğa, häm bu eşçänlek üz – üzen aqlasın öçen säwdägärlär eşen kiñräk cäyelderergä.
Milli strukturalarda Rusiä töbäklärendä eşlär öçen menedjerlar, yuristlar, xoquq yaqlawçılar yuğarı mäktäptä häm maxsus kurslarda uqıtırğa täqdim itte möxtäriät citäkçese.
Tatarstanıñ Rusiädäge wäkile Nazıyf Mirixanov Programmanı eşläter öçen finanslaw nindi bulırğa tieş digän täkdim kertte:Küp millätle däwlät qısalarında yäşärgä öyränergä kiräk. Bu yäşäwneñ täcribäse Avstro-Vengriä imperiäsendä 20 ğasır başında milli-mädäni avtonomiälär turında qanun bularaq qabul itelgän ide. 1996 yılnı bu Rusiä külämendä qabul itelde. Menä inde 10 yıldan artıq waqıt ütep kitte. Rusiädä 85 töbäk, tatar avtonomiäläre 25-dä genä. Şul uq waqıtta Rusiädä 7фeдepaлb okrug eşläp kilep, ayaqqa basıp, üzläreneñ kiräkleklären isbat ittelär. Bu qanun nigezendä, härber Federal' okrugta Koordinatsion Şura oyıştırıp bula. Ägärdä, Üzäk İdel buyı okrugında TMMA neñ Korrdinatsion Şurası, Federal' okrug tiräsendä bulsa, bu , Federal' avtonomiä belän idarä itüdä dä fayda bulır ide.p>
Bu avtonomiälär turındağı Rusiä qanunı, älbättä, kamil tügel. Bigräk tä anıñ statusı, cämäğät oyışması statusınnan yıraq kitmägän. Alarğa däwlät cämäğät oyışması statusı birergä kiräk. Häm härber däräcädä, byudjettan: federal' avtonomiä federal' byudjettan, regional' avtonomiä - regional' byudjettan, cirle avtonomiä - cirle byudjettan finanslaştıru qaralırğa tieş. Çönki milli mäsälälärne xäl itü öçen dä, bez barıbız da üz eşebezdä salımnar tülibez byudjetqa. Şul salımnar xisabınnnan alar xäl itelergä tieş.
Bötendönya tatar kongressınıñ eşmäkärlär belän eş itü bülege citäkçese Färit Urazaev Federal' avtonomiäneñ yaña saylanğan Sovetına üz täqdimnären kertte:Tormışnı alıp baru öçen, eşlär öçen iñ berençe çiratta anıñ matdi nigeze bulırğa tieş. Allağa şöker, bügen 41, Tatarstan säwdä yortları tözelep, şunıñ - 28e Rusiä Federatsiäsendä eşli. Häm 2 säwdä-iqtisadıy wäkilçelege. Berse - Xantı-Mansi respublikasında häm Saratovta. Öçençesen - Başqortstanda nıqlap eşlätep cibärergä tırışabız. Häm äytergä kiräk, bezneñ Säwdä ministrlığına bik zur räxmät äytergä kiräk. Alar härwaqıtta da tığız bäyläneştä torıp bu sistemanı buldırdılar. Bügenge köndä bu eşneñ äle 10 % ğına eşmäkärlär tartılğan. Qalğan 90% eşmäkärlär qayda yörilär?; Bu eşne äle bezgä yañadan, yaña Sovet belän zurdan quyıp eşli başlarğa kiräk.p>
Şulay uq Färit Urazaev Başqorstan tatarları belän eşläw buyınça yaña saylanğan Sovetqa berniçä fikeren belderde. Başqortstanda regional' avtonomiäneñ älegä qädär, küpme sudlaşıp yörsälär dä, terkäw ütkärä almawları turında äytte. Ä cirle avtonomiäneñ terkäw ütüen belderde.Tatar milläteneñ kiläçäge XX1e ğasırda Başqortstan tatarları arqılı xäl qılınaçaq. Qızğanıçqa qarşı, bez Başqortstan tatarları belän tieşle däräcädä eşne alıp bara almadıq. Häm min uylıym, yaña Sovet Başqortstan buyınça ayırım Programma tözep eş itärgä tieş. Çönki şuşı radio bulğanda ğına başqa region avtonomiäläre dä, çın mäğnäsendä ayaqqa basaçaq. Buğenge köndä avtonomiäneñ yäşäyeşe öçen 3 äyber kiräk. Berençese - zakonlı nigez. Ul ligitimnost' birä bezgä. Ä ligitimnost' bezgä statuslıq birä. Allağa şöker, 450 yılğa berençe märtäbä tatar öçen Milli- Mädäni häm Milli-territoriä avtonomiäläre nigezendä yäşäw mömkinlege qanuni nigezdä Rusiädä qabul itelde. Häm bez tatarlar 10 yıl buyı bäğzap barabız Qaysı yaxşıraq, qaysı kiräk dip. İkese dä kiräk, millät bulıp yäşäw öçen. Şunıñ bersen genä alasıñ ikän, millät millät bulıp yäşäwdän tuqtayaçaq. Şuña kürä, bezneñ zakonlı nigezebez bar, regional' avtonomiälärneñ ligitimlığın. üsterergä kiräk.Ligitimnıq! Ligitimnıq! Häm tağın ber qat Ligitimnıq!p>
Rusiä tatarlarınıñ milli–mädäni möxtäriätı kiñäşmäsendä yañğırağan başqa täqdimnärne kiläse tapşırularda sezgä citkererbez.
Ä kiñäşmä rezolyutsiäsen sez bezneñ Azatlıq säxifäsendä Qazan bülekçäsennän qarıy alasız.
Mälikä Basıyr


text:
Yewropa Berlege Ukrainanı saylaw näticälären tulısınça iğlan itmi torırğa, yañadan qaraw oyıştırırğa çaqırdı
Ukraina saylaw komissiäse, bezneñ fikerebezçä, xärämläşülär isäpkä alınmağan saylaw nitäclären iğlan itte. Bez närsä eşli alaçağıbız turında äle uylarbız. Ämma şunısın açıq itep äytäm, Yewropa Berlege belän Ukraina arasındağı mönäsäbätlär, hiçşiksez, Ukraina belä demokratiä arasındağı mönäsäbätlärgä bäyle bulaçaq dide Solana. Solana Ukraina xäzer yul çatında dide häm oppozitsiä wäkillären mömkin bulğan köç qullanudan tıyılırğa çaqırdı.


text:
Amerikan prezidentlığı yarışı başında alğa Obama belän Huckabee çığa
Şulay itep, dönyadağı iñ qüätle wazifa - amerikan prezidentı bulu öçen yarışka räsmi start birelde diärgä bula. Quşma Ştatlarnıñ İowa ştatında demokratlarnıñ da, respublikannarnıñ da berençel saylawı uzdı. Berençelärennän anda senator Barack Obama, ä ikençelärennän isä Mike Huckabee ciñep çıqtı. Ämma bu älegä zur ber köräşneñ başı ğına, noyäbrdäge tawış birü könenä qädär xällär tamırdan üzgärä ala.
Elek üze şulay uq nigezdä awıl xucalığına nigezlängän Arkansas ştatın citäklägän, soñraq isä baptist wäğäzçe bulğan Huckabee İowada şul elekke kapitalın çınnan da bik osta faydalandı häm üzen keşelärgä süzen yarıp äytä torğan, xalıqtan çıqqan ber zat itep kürsätte. Ğadi saylawçı anı beryaqtan üzenä tiñ keşe itep kürä, ikençe yaqtan Huckabee Arkansas gubernatorı täcribäse belän üzeneñ ildäge iñ yuğarı eşkä dä layıqlı häm äzerlekle buluın raslıy.
Anıñ töp köndäşlärennän berse, İowa yarışında ikençe kilgän Mitt Romney, - äytkändäy, anıñ da gubernator täcribäse bar, ul Massachusets ştatın citäklägän ide, - İowada şaqtıy ğına aqça sarıf itte, ämma respublikan tawışlarınıñ küpçelegen, 34 protsentın barıber Mike Huckabee cıydı.
Demokratlar yağında da näticälär şaqtıy qızıqlı. Anda ciñgän Barack Obama da üzenä iğtibarnı täwäkkällege, prezident yarışında ciñüenä ışanuı belän cälep itte.
Obama Quşma Ştatlarnıñ ikençe ber ştatınnan - İllinoisdan senator bulıp tora. Üzeneñ saylawaldı köräşen ul "ömet" häm "üzgäreş" digän şiğärlär belän alıp bara. Obamanıñ başqa nämzätlärdän töp ayırması alay da bu tügel, ä anıñ amerikan tarixında berençe märtäbä prezident yarışınıñ şuşı stadiäsenä qädär kilep citkän täwge afroamerikan buluında. Yäğni anıñ ata-babaları çığışı belän Afrikadan.
Älegä ul üzeneñ töp köndäşlären - 2004-nçe yılğı saylawda vitse-prezident nämzäte bularaq qatnaşqan John Edwardsnı häm ikençe ber mäşhür senator Hillary Clintonnı uza aldı. Ämma İowadağı uñış üzennän-üze başqa ştatlarda da qabatlana digänne añlatmıy.
Näq şundıy uq berençel saylaw nämzätlärne xäzer New Hampshir ştatında kötä, anısı kiläse sişämbedä uzaçaq. Mondıy üzenä kürä iläk aşa uzu här ştatta bula. Här partiädän prezidentlıqqa häm vitse-prezidentlıqqa töp nämzätlär isä alarnıñ qorıltaylarında iğlan itelä. Demokratlar anı august azağında Denverdä, respublikannar sintäbr başında Minneapolistä ütkärä. Prezident saylawı Quşma Ştatlarda noyäbrneñ 4-enä bilgelängän.
Xalıq arasındağı abruylarına qaramastan, İowada älegä alğa çıqqan Obamanıñ da, Huckabeeneñ dä ike caysız citeşsezlege bar - alarnıñ bersendä dä tışqı säyäsät täcribäse yuq diärlek.


text:
Qazanğa İran respublikası delegatsiäse kilde
Qazanğa çirattağı qunaqlar kilde. Bu yulı – İran däwlätennän. İrannıñ yarlılar waqıfı citäkçese respublikağa Tatneft’ şirkäte wäkilläre belän oçraşır öçen kilde. Süz İranda urtaq räweştä neft’ çığarunı oyıştıru turında baraçaq, dip xäbär itä İntertat elektron gäcite. Sişämbe könne isä respublika Däwlät Şurasınıñ räise Färit Möxämmätşin Şvetsiäneñ Rusiädäge ilçese belän oçraşıp söyläşte. Şulay uq Tatarstan spikerı jurnalistlar belän dä oçraşıp, Rusiä xökümäten otstavkağa cibärü turındağı mäs’älägä üz fikerlären belderde. Färit Möxämmätşin fikerençä, başlanğan reformalar axırına citkerelergä tieş, mondıy şartlarda xökümätne alıştırunıñ näticäse bulmaçaraq. Xäyer, qayber ministrlar, xökümät äğzäläre buyınça başqa fikerlär dä bulırğa mömkin, dip belderde ul. Ä premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva isä, zur eş başqarğanda xökümäte yäki ayırım ministrlarnı otstavkağa cibärüdän fayda buluda şiklänä. Bu xaqta ul jurnalistlarğa çärşämbe könne belderde.
8 fevral’ könne Qazannıñ xoquq yaqlaw üzägendä matbuğat oçraşuı uzdı. Anda Rusiäneñ 11 töbägendä, şul isäptän Tatarstanda da, 10 fevral’dän başlanaçaq ber aksiä turında bardı. 10 kön däwamında baraçaq älege çara qısalarında 12 xoquq yaqlaw oyışması xoquq saqlaw organnarı tarafınnan zıyan kürgän keşelärgä yärdäm itü, alarğa mäxkämägä möräcäğät itü öçen buşlay konsul’tatsiälär biräçäk. Xäyer, matbuğat oçraşuında äytelgänçä, monnan tış yärdäm sorap däwlät xezmätkärläre, tabiplar häm uqıtuçılarnıñ xoquqsız, qanunsız ğämällärenä zıyan kürgän tatarstanlılar da möräcäğät itä alaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Sälämätlek saqlaw oyışmalarınıñ eşçänlege belän qänäğät buluçılar barmı?
Bügenge köndä sez sälämätlek saqlaw oyışmalarınıñ eşçänlege belän qänäğätme? Digän sorawğa Qazan xalqı tübändägeçä cawap birde:
--Yuq, min tabiplarnıñ eşçänlegennän qänäğät tügel, alar awırularğa tieşle däräcädä iğtibar itmilär. Aqça birmäsäñ sine tıñlawçı da yuq, berär närsä alıp kilsäñ bötenläy ikençe törle söyläşälär. Ber qarasañ moña bez alarnı üzebez öyrättek.
- Min üzemneñ vraçıma aqçalata birgänem yuq, çäy äçergä berär äyberlär genä alıp baram.
- Minem küptän tügel genä yaqın keşem bol'nitsada wafat buldı. Anı anda tieşençä qaramadılar, kiräkle darular da bulmadı. Ansı ğına tügel, anda awırular yanına kilgän keşelärgä dä bik tiskäre mönäsäbättä toralar.
- Buşqa birelä torğan darularnı aylar buyı ala almıybız. Äle berse yuq, äle ikençese. Kiräkle darularnı alıp bulmıy.
- Min älegä üzemne yaxşı xis itäm häm tabiplarğa barğanım yuq.
Gölnaz Şäyxetdinova


text: Bügen, Qazanda, Ğailäskär Kamal ismendäge tetar binasında “Qazan utları” curnalınıñ 1000nçe sanı çığu uñayınnan tantanalı cıyılış uzdı. Tiracı 8000 danä bulğan “Qazan utları” jurnalınıñ baş möxarrire Rawil Fäyzullin, jurnalnı Tatarstannan başqa, tatarlar küpläp yäşägän urınnarda, şul isäptän Finlyändiädä, Quşma Ştatlarda häm Australiadä dä aldıralar dip belderde. Rawil Fäyzullin curnalnı tatar ruxi tormışınıñ qardiogramması dip bilgeläde. Jurnalda tatar autorlarınıñ iñ yaxşı äsärläre belän , rus häm çit il yazuçılarınıñ tärcemäläre dä basılıp kilä. Baş redaktor şulay uq jurnalda muzıka , sänğät, teatr, humanitar fännärgä bağışlanğan mäkälälärneñ basıluı xaqında da äytep, jurnalnı çın däräcäsendä xalıq curnalı dip bilgeläde.


text:
Axırda mädäni yañalıqlar. Tizdän Qazanda küptän kötelgän ber waqiğa bulaçaq. Başqalabızda bik zur qızıqsınu uyatqan, serle ber tözeleş inde tämamlandı, disäñ dä bula. «Piramida» dip atalğan mädäni üzäk 16 dekaber könne qullanışqa tapşırıldı. Comğa, 20 dekaber könne, nixayät «Piramida» räsmi räweştä açılaçaq. Älege çarağa inde äzerlek tämamlanıp kilä, märtäbäle qunaqlar çaqırılğan, tantana da äzer diärlek. Piramida üzägeneñ açılışına Boris Yel''sin da çaqırılğan. Xäyer, mädäni üzäk inde üzeneñ räsmi açılışına qädär ük zur qunaqlarnı kürde. Mäsälän, Rusiäneñ mädäniät ministrı Mixail Şvıdkoy da monda bulıp, yaña küñel açu üzäge belän tanıştı. İsegezgä töşerep ütik, «Piramida» 7 yıl elek tözelä başlağan ide. Şuşı waqıttan birle älege tözeleş turında törle imeş-mimeşlär küp buldı. Monda närsä tözelä, anda närsälär urnaşa, tözeleşkä küpme aqça kitkän — şuşı häm başqa küpsanlı sorawlar borçıdı qazanlılarnı. Nixayät, şaqtıy ğına sorawlarğa cawaplar buldı. Älege mädäni üzäktä konsert zalı, sport belän şöğıllänü öçen klublar, maturlıq üzäge, restoran urnaşqan. Piramida bik zamança, matur itep bizälgän. Ul Rusiädä unikal'' qorılma, dip sanala ikän. Şulay itep, Qazanda tağın ber küñel açu üzäge barlıqqa kilde. 28 dekaber könne şuşı küñel açu üzägendä Tatarstanda yıl axırında ütä torğan traditsion «Sport yoldızları balı» uzaçaq. Bäyrämgä Rusiäneñ sport eşläre buyınça komitet räise Vyaçeslav Fetisov häm tanılğan tennis trenerı Şamil Tarpişçev ta kilergä tieşlär. Bu bäyrämdä respublikanıñ sport yoldızların xörmätliäçäklär. Ä menä ğıynwar başında, inde xäbär itkänebezçä, şul ul «Piramida» üzägendä Qazan cır söyuçeläre arasında bik populyar bulğan «Tatar cırı» festivale ütäçäk.
Ä 20 dekaberdän Qazan räsmi räweştä Yaña yıl bäyrämnäre çorına kerä. Pänceşämbedän başqalabızda barlıq yelkalar bizälep betep, üzläreneñ utların yandıraçaq. Şähär dä şuşı köngä qädär maturayıp, bäyrämgä äzerlänep betergä tieş.
Gölnaz İlgizär, Qazan


text:
Udmurtiä respublikasınıñ başqalası İjaw şähäreneñ tatarlar tuplanıp yäşägän törle rayonnarında ütkän yıllarda ramazan ayında iftar aşları oyıştırıluı xaqında kön sayın diärlek xäbärlär kilep tordı. Bıyıl din totuçılar qoyaş batqaç awız açarğa İjaw cämiğ mäçetenä genä aşığa. Anda aştan soñ tärräwix namazın da uqi, din qärdäşläre belän aralaşa da. Bıyıl başqa töbäklärdä awız açtıru mäclesläre oyıştırılmawınıñ säbäbe xaqında möselmannar üzläre ük — saylawlar çorı uzdı, deputat mandatına iä buluçılar ber-ike yıl tınıç qına utıraçaq, ä inde deputat bulırğa niätläre buluçılar şulay uq xalıq arasına soñraq çığa başlar dip äyttelär. İkençe tapqır Udmurtiä Däwlät Sovetı deputatı mandatına iä bulğan Fäniä xanım Fedorova üzeneñ okrugında yäşägän häm yärdämgä moxtac bulğan möselmannarğa ramazan ayında rizıqlar alıp öläşergä qarar qılğan. Başqa tatar deputatlarınnan xäbärlär işetelmäde. İnde mäçettä oyıştırılğan iftar aşlarına kilgändä. Bıyıl da bu mäcleslärne äzerläwdä mäçet ber tien dä aqça totmıy, din qärdäşlärebez monıñ öçen yäisä aqçalata, yäisä aşamlıqlar alıp kiterä dip söyläde mäcleslärne oyıştıruçı Gölsem xanım.
Bıyıl iftar aşların äzerläwçelärne saylap alu öçen mäçetkä din nigezlären öyränergä yörüçelär arasında konkurs uzdırğannar. Xatın—qızlar arasında osta peşerüçelär bik küp ikän, alarnıñ qayberäwläre elek aşxanälärdä eşlägän, annan meditsina—sanitariä taläplären dä ütärgä kiräk, kön sayın aşlarnı da tikşerep toralar dip söylädelär aşlarnı uzdıruçılar. Oyıştıruçılar süzlärenä qarağanda, awız açarğa mäcleskä kön sayın 200 dän artıq keşe yöri, yal könnärendä keşe kübräk tä bula ikän. Berniçä keşe äñgämädä älege aşlarğa qarata üzläreneñ fikerlären belderde. (audio)
Nuriä xanım mäçetkä inde ölkän yäştä genä yöri başlasa, yäşlär arasınnan Rozaliä durt yäşennän dini belem ala başlağan. (audio) İjawğa Çallıdan kilgän xanım biredäge mönäsäbätlär xaqında mondıy fikerdä (audio)
İnde apalar belän sawbullaşıp mäçettän kitärgä cıyınğanda, tağın berniçä keşe ramazan ayında bezdä biredä berläşep awız açtırırğa niätlibez, kilegez dip qaldılar. Ä mäçet işek aldında unlap malaylar mäclestän soñ hawa sularğa çıqqannar, tärräwix namazına qädär waqıt bar äle dip, tup tabıp uyın da oyıştırğannar. Şulay itep, mäçetkä yörüçelär utırıp sabaq ta uqıy, waqıtı citkäç, tämle rizıqlar belän awız aça, namaz uqıy, wäğäz tıñlıy, balalar uynap ta ala.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Iranda jurnalistlarğa benzinne çikläw kertü mäsäläse xaqında söylärgä yaramıy
İrannañ kilgän xäbärlärgä qarağanda, İrannıñ Yuğarı Milli İminlek Şurası, matbuğat çaralarına, benzineñ ölçäp berü qararınnañ soñ tuğan kiyerenkelek xaqında söylämäskä quşqan. 27nçe yündä benzingä çikläw kertü qararı küpkenä xalıqnı açulandırğan ide. Açulı xalıq ildäge törle şähärlärdäge Gaz stantsiälärenä ut törtkän ide.
Soñgı aylarda, İran Yuğarı iminlek organnarı, İrannıñ benzin çikläwläre xaqında tänqit beldermäskä häm İrannıñ atom kiyerenkelege xaqında añlatmalar bermäskä quşa, mäğlümät çaralarına bu xaqta basımı arta.
Azatlıq belän bäyläneştä torğan qaysı ber Tährandağı jurnalistlär, Benzinneñ çiklänüe häm bu tudırğan mäsäläläre xaqında söyläşüdäñ baş tarttı. Şarq gazitäsennäñ ber xäbärçe azatlıqnıñ iran redaksiäsenä bu xälne, jurnalistklärgä çit matbuğat çaraları belän, benzingä çikläw kertü häm aña oxşaş mäsälälär xaqında söyläşmäskä quştılar dip añlattı.
Kisätügä qaramastañ, reformist gazitalar hökümät qararıñ, täñqitläp çıqtı. Alar bu kötelmägän qarar keşelärne uñaysız xälgä saldı häm kiyerenkelek tudırdı dip belderde.
Küpkenä küzätüçelär, çikläw qararı ÄxmädiNäcatnıñ ışanıçlılığına abruyına yaniy dip farazli. Çönki ul, İran xalqına, alarnıñ tormış srtandartın kütärergä häm benzinäñ kilgän aqçanı ğadelgenä öläşterergä wağdä itkän ide. Läkin soñgı aylarda bäyälär üsä başlawı belän xalıqnıñ ÄxmädiNäcatqa bulğan ışanıçı kime başladı.
Azatlıq Radiosınıñ farsi redaksiäse tıñlawçısı, bu wazğiyätkä bulay qariy:
“Hökümät gaz bäyälären kütärde, uramnarda keşelärne qulğa aldı. Alar süz ireklege häm başqa şundi möhim mäsälälär xaqında onıttılar.Alar gaznıñ qimmäten arttırğan sayın üzläreneñ qaderlären töşerälär”
Benzingä kertelgän çikläw, mäxsüz maşina yörtüçelärgä könenä 3 litr satıp alırğa röxsät itä. Ä Taksiçelärgä isä taşlama belän ayına 800 litrğına Benzin alırğa röxsät itelä.
Bu älbättä başta, östämä kerem öçen üz avtomobile belän taksiçe bulıp eşlägän eşsez yäisä az keremle bulğan watandaşlarğa kübräk qağıla. Monnañ soñ bu keşelär öçen tormışların caylaw tağın da awırraq bulaçaq.
Menä şulardañ berse bulğan Tährandağı ber abzi bolay zarlana,
“Min 3 litr benzin belän nişem, üzemne yandırimmı? Zinhar minem tawışımnı xäqimiättägelärgä citkeregez, bez bolay yäşi almabız. Bezneñ öçen tormış bik awıraya, xatınıma, balalarıma qari almaslıq xälgä töştik inde.”
İran hökümäte eçke qullanış öçen satılğan benzin bäyälären subsidiäläp tübän tota. İl üze benzingä bik bay bulsa da, anı eşkärtü İranda tübän däräcädä. Şuña da Tähran ildä qullanılğan benzinneñ 40 protsentın çittän satıp ala.
Qaysı ber gazetalar, hökümätne qararlar turında aldañ xäbär birmägäne, keşelärne aptıraşta qaldıruı öçen tänqitläp çıqtı. Qanun çığaruçılardañ da bu xaqta tänqitlär işetelde. Alar bu plan xalıq arasında rizasızlıq tudıra dip tänqitläde.


text:
Ankarada bomba şartladı - xalıq tınıçsız
22-nçe Mayda başqala Ankaranıñ üzәk maydannarınnan Ulusta alış-bireş kibetlәre urnaşqan cirdә canlı ber bomba üz üzen şartlatıp 6 keşeneñ hәlaq buluına, 5-6-sı awır dәrәcәdә yөz tirәsendә keşeneñ cәrәxәtlәnüenә sәbәp buldı. Yaqın Kөnçığışta Ğıyraq, Livan, Fәlәstindә bombalar şartlawı, keşelәrneñ ülüwe ğәdәti küreneşkә әwerelsә dә,Tөrkiәneñ stabillığı şul dәrәcәdә qaqşadı dip әytü өçen sәbәp yuq. Çөnki Tөrkiәneñ kөçle armiәse, armiәgә totaşqan eçke imenlek өçen cawaplı jandarmeriәse hәm polistiәse bar. İldә ekonomik yaqtan da stabilllıq bar. Şulay da teror aktları soñğı waqıtlarda arta başladı. Monnan elek tә İstanbulnıñ Taksim maydanında ber xatın-qız өstendә şartlarğa әzer bombalar belәn qulğa elәkkәn ide. Ütkәn atnalarda ğına İzmirneñ ber bazarında bomba şartlap ber keşe hәläk bulğan 10 tirәsendә keşe cәrәxәtlәngәn ide. Televiziә belәn gazetalarda şundıy bombalar qulğa elәkkәn buluwı turında xәbәrlәr çığuwına keşelәr inde şaqqatmıy başladılar. Şulay uq kөnyaq kөnçığışta Ğıyraq qa citkәş rayonnarda yәş kenә soldatlar, tübәn dәrәcәle yәş ofitserlar yaki saqlıq kөçlәre yә minalarğa basıp, yә isә idәn astı PKK partizannarınıñ açqan utları belәn şәhit itelülәre turındağı xәbәrlәr dә atnasına iñ kimendә ber niçә mәrtәbә kilep tora. Inde Ankaradağı faciğәdәn soñ İstanbul belәn Adanada da ike canlı bomba xatın-qız qulğa elәkte. Adanadağı xatında11 kilogramma A-4 tibındağı şartlağıç tabıldı. Adana valisi bu qulğa elәkkәn өçençe bomba dip belderde. Qısqası barlıq imenlek kөçlәre alarm vazğiәtendә. Generalştab başlığı armiә generalı Yaşar Büyükanitnıñ mondıy hөcümnәrne zur şәhәrlәrdә kөtәrgә kirәk dip belderüe xalıqnı tağın da tınıçsızlandırdı.
Tөrkiәdә terroristik aktlar inde niçә yıldan birle dәwam itә. Şuşı çaralarnıñ maqsatı xalıqnı qurqutu, çit ile keşelәren, turistlarnı өrketü, şulay itep ekonomik tormışqa tiskәre yoğıntı yasaw, xәrbilәrne, radikal kөçlәrne qotırtıp demokratik sistemanı cimerügә yul açu dip әytergә bula. Tabiği monı oyıştırğannar da niçә un yıldan birle Tөrek imenlek kөçlәre belәn qorallı kөrәş alıp barğan PKK. Generalştab başlığı Büyükanıt, xөkümәt bezgә quşsa bez tөnyaq Ğıyraqta oyalanğan PKK xәrbi bazaların tar mar itәr idek dip beldergәn ide. Lәkin xөkümәt AQŞ xәrbi kөçlәreneñ kontrole astındağı Tөnyaq Ğıyraqqa xәrbi kөçlәr cibәrü mәsәlәsen xuplamıyça kilde. Şunıñ өçen AQŞ-Tөrkiә hәm Ğıyraq xөkümәtlәreneñ wәkillәrennәn oyışqan ber koordinasyon wәkilçelek oyıştırıldı. AQŞ yağınnan pensiәdәge ber general, Tөrkiә yağında da şulay uq pensiәdәge ber general bar ide. Lәkin niçә aylarğa suzılğan oçraşu hәm sөylәşülәrdәn PKK-neñ xәrbi aktiflıqların tuqtauğa ireşelmәde. Tөrek yağınnan pensiәdәge armiә generalı Edip Başer bu eş barıp çıqmayaçaq, xөkümәt belәn min kileşmim, İyündә vazıyfamnan ayrılaçaqmın dip belderü yasağaç, Xөkümәt anı şunduq vazıyfasınnan aldı. Menә şuşı vaqiğәdәn ber kөn uzğaç uq Ankarada canlı bomba üzen şartlattı. Dimәk bezneñ general şik-şөphәlәrendә xaqlı bulıp çıqtı.
Inde Premier Erdoğan “armiә mindәn talәp itsә Tөnyaq Ğıyraqqa ütep kerep xәrbi operatsiә uzdırı mәsәlәsen parlamentqa kiterә alam” dip әytergә mәcbür buldı. Başqa süzlәr belәn әytkәndә PKK-nıñ Tөrkiәneñ zur şәhәrlәrendә şartlatqan bombaları, üzeneñ xәrbi bazalarında şartlatılaçaq bombalar bulıp kire qaytaçaq. Әmma şuşı Ankarada şartlağan bomba Tөrkiәneñ stabillığına orım yasadı, xalıq tınıçsız.
Әxtәm İbrahim, İstanbul


text:
Räşit Wahapov isemendäge cır festivalenä soñğı äzerlek çaraları kürelä
21 martta K.Tinçurin teatrında Räşit Wahapov isemendäge cır festivale açılaçaq. Sişämbe könne Tatar Kongressı binasında, şuşı çarağa bağışlanğan matbuğat oçraşuı uzdı. Räşit Wahapov isemendäge cır festivale başlanuğa sanawlı säğätlär genä qaldı. Festival, çärşämbe könne Räşit Wahapovnıñ icatına, tormış yulına bağışlanğan kitapnı täqdim itüdän başlanıp kitäçäk. Anıñ avtorı, «Tatarstan» jurnalı baş möxärrire Rifat Fättäxov, «Azatlıq» radiosında çığış yasap, festivalen ütkärü tärtibe turında söylägän ide inde. Sişämbe könne bulğan matbuğat oçraşuında ul cır festivalenä soñğı äzerlek çaraları xaqında xäbär itte. Anda qatnaşu öçen, Finländiä häm Başqortstan qunaqları Qazanğa kilep citkän inde, sişämbe könne kiç, Piterburdan, Ekaterinburdan tağın millättäşlärebezneñ kilüe kötelä. Açılu tantanasınnan soñ, festival’neñ saylaw turları tatarlar yäşägän töbäklärdä dä ütkäreläçäk. Şul isäptän Finländiädä dä. Alay ğına da tügel, sentäber ayında, Hel’sinki şähärendä, Räşit Wahapovnıñ icatına bağışlanğan fänni-ğämäli konferensiäne ütkärü dä planğa kertelgän. Sırğaç yaqlarınnan çıqqan fin tatarlarına Räşit Wahapov cırları tanış ta, yaqın da. Mäsälän, Ölkän xanım Alineñ äytüenä qarağanda, bu cırçı aña yäşlek yıllarınıñ iskä töşerä. Şuşı festival’dä yaratqan cırlarnı tağın ber qat tıñlaw häm qabat Qazannı kürer öçen Ölkän xanım, tormış iptäşe Abdulla äfände belän, tarixi watanına qaytqan.Ölkän xanım Alineñ äytüençä, yaña buyın fin tatarları Räşit Wahapovnıñ icatın belep betermi. Ul, tatar yäşlären xalqıbıznıñ cır mirasına bu festival yärdämendä cälep itep bulır, digän ömet belderde.
Bikä Timerova.


text:
Cirle idärälärgä salımnar kimerme?
Başqortstan parlamentı atnakiç könne üzeneñ çirattağı utırışın ütkärgän ide. Anda başqa küp kenä qanunnar belän bergä cirle üzidarä orğannarı xaqındağı qanun da tikşerelde. Döresräge, alarğa salımnar küläme turındağı qanun ide ul. Mäğlüm ki, Rusiädäge soñğı qanunnar nigezendä xäzer cirle üzidarälär töbäklärdäge çığımnarnıñ baytaq öleşen üzläre qaplarğa, xalıq könküreşe oyışmaların häm şirkätlären üzläre totarğa tieş. Läkin bu täñgäldä eşlär uñay ğına barmıy. Mäskäw bolay da Başqortstannan salımnarnıñ 70 protsentın tartıp alıp torğaç, töbäklärdä eşlärne cayğa salu awırğa turı kilä. Şuña kürä dä, cirle üzidarälärgä yärdämgä, salımnarnı kimetü faydağa bulır ide, dip isäpli Başqortstan deputatları.
Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltay deputatı Zöfär Yenikeev parlament utırış betkäç, jurnalistlar belän aralaşuda bu mäs'älädä qayber açıqlıqlar kertte.
“Bez Salım kodeksına üzgäreşlär kertü yaqlı. Çönki Rusiäneñ älege qanunı mömkinleklärne çikli. Cirle üzidarä berämlekläre üz eşçänlegen tieşençä alıp bara almıy”. Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltaynıñ daimi komitetı räise Zöfär Yenikeev fikerläre buldı. Başqortstan deputatları salımnar mäsäläsendä yaña qanun da qabul itärgä mömkin. Ämma anıñ Mäskäw tarafınnan xuplanuı ğına ikele, çönki Başqortstan parlamentı elegräk qabul itkän qanunnarnıñ da kübeseneñ federal' üzäk tarafınnan ğämäldän çığarıluı küplärgä mäğlüm.


text: NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer, NATO, Rusiädä üzenä "salqın suğış" çorında bulğan qaraşnı üzgärtergä teli, dip belderde. Rusiä belän NATO arasında ışanıç häm xezmättäşlek küpere tözü – ike yaqnıñ da stretegik maqsatı, dide NATO başlığı. Ul şulay uq, NATO kiñäyüeneñ Rusiägä ziyanı yuq, dip belderde. 11 may könne başlanğan NATO-Rusiä arasındağı çara qısalarında bügen Brüssel belän Mäskäw arasında video-elemtä oyıştırılğan ide. Çara Rusiäneñ berniçä şähärendä ütä. Alarnıñ qayberlärenä kommunistlar häm millätçelär qarşı çıqqan, dip xäbär itelä.


text:
10 üktäber - Bötendönya ruxi sälämätlek köne
Ber tanışım psixiatriä xastaxanäsenä kilep eläkte. Qulların bäyläp kitermädelär, ul monda üze kilde. Kilgäç tabibı maqtap quydı, waqıtında kilgänseñ di. Tabip bu xanımnıñ xastaxanägä dürt yıl elek niçek kilgänen yaxşı xäterli. Yäşäw mäğnäse yuğalğan, buşlıq, quñele ärni. Xastaxanägä kiterelgänçe tanışım täwleklär buyı ber tuqtawsız yıladı.
Ölkän ulına ber yäş tulğan ide, ikençe malaynı alıp qayttılar. Bala sälämät tügel, ul bu tormışta yäşü öçen tumağan ide. Awıru balanı nazlap, qäderläp qaradı bu xanım. Ä dürt yäşe tulğaç, mäñge sabıy xälätendä qalğan bala dönyadan kitte. Anası tormışnı däwam itärgä tırışıp, eş ezläde. Ämma yaxşı belemle bulsa da, awılda aña eş yuq ide. Ber yul qaldı – şähärgä kitü. Tik anıñ ire awılda yäşäwne qulayraq kürde. Eşkä bardı da eçep qayttı häm mondıy tormış belän sawbullaşası kilmäde anıñ. Bu xanım tüzde, ul 8 yıl tüzep yäşäde. Ämma ber könne awırdı. Bik tirän depressiägä bireşte.
Depressiä küp oçraqta şulay cıyılıp, ber kilep çığa. Psixik awırular küp, ni öçen depressiägä basım yasıybız? Çönki bu awıru xäzer şul qädär kiñ taraldı ki, Bötendönya Sälämätlek oyışması wäkilläre fikerençä, depressiä xäzer xätta yöräk-qan tamırları awırularınnan soñ ikençe urınğa çıqqan.
Tormış alğa barğan sayın, keşegä yäşäwe dä awırraq. Bik küp mäğlümat, ä iñ möhime – keşe kön sayın stressqa duçar bula. Döres, qayber keşelär depressiäneñ närsä ikänen dä belmiçä yäşi. Alar stresslarğa bireşmi. Ämma stress bolay ğına ütep kitmi. Ul bik qatlawlı awırularnı da kiterep çığara - miokard infarktı, şikär awıruı häm başqalar. Ä küp keşedä stress depressiägä küçä.
Depressiä waqıtında törle keşe üzen törleçä tota. Kemder bertuqtawsız yılıy, bik zur kierenkelek kiçerä; kemder agressiv xäldä bulıp, üz-üzen yäki başqa beräwne ütererlek däräcägä citä; ä beräwlär berkem belän söyläşergä dä telämi, tıp-tın ğına ber poçmaqta utıra. Bolar hämmäse dä depressiäneñ çağılışı. Keşe aşamıy, yoqlamıy, gel borçuda. Teş awırtsa ägär, anı aldırırğa yäki däwalarğa bula dip üzen tınıçlandıra keşe. Ämma küñel ärnesä, alay tügel. Ul xälätne surätläp birüe dä qıyın. Depressiä awıruı xaqında Tatarstannıñ psixiatriä xastaxanäse tabibı Xälidä Cabbarova söyli:
Depressiä keşeneñ küñel töşenkelege, eç poşuı belän bara, anıñ eşlise kilmi. Älbättä, depressiä waqıtında keşe eş säläten dä yuğalta. Meditsinada ike törle depressiäne ayıralar: nevrotiçeskaya häm endoğennaya. Berençese anıñ - stresslardan barlıqqa kilä, sotsial' xäle dä monda bik nıq tä'sir itä. İkençe törkem ul - näseldän küçkän depressiä. Andıyı tiränräk bula anıñ .Anı däwalawı da ozağraq, qıyınraq.Depressiä üze genä betmi. Anı däwalarğa kiräk. Häm anı däwalarğa bula. Bigräk tä tirängä kitmägän awıru yaxşı däwalana. Ämma Xälidä Cabbarova äytüençä, psixiatrğa kilgänçe küp waqıt keşe nindi genä tabiplarnı ütmi. Yöräge awırtqan sıman bulıp ul kardiologqa möräcäğät itep qarıy, appetitı bulmağaç, terapevt yanına yögerä, xätta onkolog tabibına da barıp qarıylar. Ä anda depressiä ikän. Depressiäne däwalaw ısulları turında Xälidä Cabbarova bolay dide:
Bez depressiäne däwalawda antidepressant digän darunı qullanabız. Ul bik effektiv matdä. Häm inde, älbättä, keşeneñ awıru däräcäsenä qarap, dävalıybıyz. Bigräk tä näseldän kilgän depressiä, äytkänemçä, awır ütä. Keşe nigä min yäşim, dip uylana başlıy. Häm xätta suitsidqa da barıp citä.Psixik awırularnıñ terelüendä sotsial' mäs'älä bik möhim. Çit illärdä andıy awırularğa eşläw mömkinlege birelä. Ä bezdä niçek? Tabip Xälidä Cabbarova däwam itä:
Depressiä belän awıruçılar däwalanğaç, eş urınnarına qayta. Başqa awırular, mäsälän, şizofreniägä kilgändä, keşeneñ xälätenä qarap. Psixikada bik nıq üzgäreşlär bulsa, keşene invalidlıqqa çığarabız. Ä bolay bezdä dä alarğa eş birelä.Sez Tatarstannıñ psixiatriä xastaxanäse tabibı Xälidä Cabbarovanı işettegez.
Küplärne ber soraw borçıy – ni öçen kemder psixik awırularğa bireşä, ä kemder - yuq. Psixiatriä kafedrası mödire, professor Anatoliy Karpov fikerençä, monda keşeneñ yaratqan hönäre, eşe, ğailese, yaqın dusları, qayğırtuçan tuğannarı bulu zur rol' uynıy. Material' häm ruxi ixtıäcları arasında qarşılıqları bulmağan keşe ğädättä awırmıy. Andıy waqıtta ul garmoniädä yäşi, anıñ ixtıäcları mömkinleklärenä turı kilä. Alay ğına tügel, keşedän dä tora. Çönki qayberäwlärneñ organizmı psixik awırularğa bireşüçän bula. Awıru alarğa näseldän küçä. Şuña kürä ägär inde keşe awırta qalsa, waqıtında psixolog, psixiatr tabibına möräcäğät itü xäyerleräk. Alar tormışqa yaxşıraq caylaşu ısulların täqdim itäçäk.
Minem tanış xanım tizdän terelep, xastaxanädän çığarğa tieş. Ul ğailäse belän inde berniçä yıl şähärdä yäşi. Anıñ xäzer yaratqan eşe dä bar.
Al'bina Zäynulla


text:
Ko'shirilgen shaxslar
Ko'shirilgen shaxslar - ekinshi jer ju'zi urısı da'wirinde gitlershiler ta'repinen basıp alıng'an aymaqlardan ma'jbu'riy tu'rde ko'shirip a'ketilgen shaxslar.
Burıng'ı Sovet Awqamı qatar ma'mleketler menen sovet puqaralarınan ibarat ko'shirip a'ketilgen shaxslardı represiyalaw haqqındag'ı pitim du'zgen. 1951-jıldag'ı Qashqınlar da'rejesi haqqındag'ı Konvensiyada ko'shirilgen shaxslar ataması ushıramaydı.
Son'g'ı jıllarda qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması ta'jiriybesinde ayırım ishki qashqınlar kategoriyasına, o'z ma'mleketinin' qandayda bir bo'leginen o'z ıqtıyarına qarsı taslap ketip basqa bir bo'leginde jasap atırg'an shaxslarg'a qarsı qollanıw ko'zge taslanadı. Ayırım jag'daylarda olar ma'jbu'riy ko'shirilgenler dep ataladı.


text:
Ğiraq suğışınıñ 25nçe köne tämamlandı. Ğiraqtan kilgän xäbärlärne yañadan isegezgä töşerep ütäm.
Säddäm Hösäinneñ tuğan şähäre Tikrit öçen bäreleşlär däwam itä. Amerikan maxsus xärbiläre-marinnar belän bergä yörgän ber Kanada jurnalistı, şähärneñ könyağındağı bäreleşlärdä 250gä yaqın amerikan xärbi maşinaları qatnaştı, alarğa hawadan boralaqlar yardäm itte, dip xäbär itte. Frans Press mäğlümat agentlığı, şähärdä atışlar häm artilleriä tawışı işetelep tordı, dip belderde. Koalitsiä köçläre başlığı amerikan generalı Tommy Franks, Amerikan ğaskärläre Tikritqa kergändä Ğiraq köçläre tarafınnan qarşılıq yuq diärlek ide, dide.
Şul uq waqıtta Ğiraqnı tözekländerü eşeneñ cayğa salınuı öçen xalıqara säxnädä tärräqiät däwam itte. Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin üzeneñ Farsı qultığı däwlätläre buylap säfären tämamlıy, bügen De Villepin Söğed Ğaräpstan tışqı eşlär ministrı şaxzadä Säüd Al-Faisal belän oçraştı. Söyläşülärdän soñ ğaräp şaxzadäse, Fransiä häm Söğed Ğaräpstannıñ ike mäs’älädä kileşkän buluların belderde-berençese-Ğiraq belän Ğiraq xalqınıñ ğına idarä itüe häm ikençese-ildä tınıçlıq häm totrıqlılıq buldıru öçen kiçekmästän çaralar kürü turında. Bu xaqta Frans Press xäbärlär agentlığı belderde. Bu töbäkkä säfären bügen Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw başladı.
Amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeld bügen CBS televideniä çeltärenä birgän äñgämäsendä, Ğiraqta tınıçlıq saqlaw eşenä NATO qatnaşsa “yaxşı bulaçaq” dide. Şulay uq, Ğiraqnı tözekländerü eşenä bik küp illär qatnaşaçağın äytte Rumsfeld.
Ägär dä Fransiä Ğiraqqa NATO ğaskärlären kertügä qarşı çıqsa bu adım barıber ğamälgä aşa ala, dip östäde Rumsfeld. Fransiä –NATOnıñ töp qarar birüçe Saqlanunı Planlaştıru Komitetı äğzase tügel.
Kiläse atnada Ğiraq pozitsiäse wäkilläre qatnaşında uzaçaq cıyınnarda Ğiraqnıñ küçeş çorı xakimiäteneñ ölgese turında da söyläşülär başlanaçaq.
Alsu Qormaş, Praga


text:
Başqortstanda xalıq şağire Mäcit Ğafurinı iskä alalar
Başqortstanda comğa könne zur bäyräm çaraları başlandı. Respublika cämäğätçelege başqort häm tatar xalıqlarınıñ urtaq ädibe, Başqortstannıñ xalıq şağire Mäcit Ğafurinıñ tuuına 125 yıl tulunı bilgeli. Bu yubileyğa bağışlanğan mädäni häm ädäbi çaralar moñarçı da baytaq oyıştırıldı. Ä menä comğa könne bu bäyrämneñ töp çaraları Ufada başlandı häm şimbä könne Mäcit Ğafurinıñ tuğan yağı – Ğafuri rayonında däwam itäçäk. Xalıq şağireneñ olı yubileena Rusiäneñ küp kenä töbäklärennän baytaq qunaqlar da kilde. Tatarstannan, Mäskäwdän, Sankt-Peterburgtan, Çiläbe, Irımbur ölkälärennän qunaqlar ike-öç kön aldan uq kilgän ide inde. Qazannan “Mäğärif” näşriäte direktorı, ädip Mödärris Väliev belän Qazan däwlät universitetınıñ tatar ädäbiäte kafedrası mödire, filologiä fännäre doktorı Xatip Miñnegulov şuşı bäyräm şatlığın urtaqlaşa Ufada.
Bäyrämneñ täwge könendäge mädäni çaralar Ufada irtänge säğät unda Mäcit Ğafurinıñ yort-muzeen açu tantanasınnan başlanıp kitte. Älege yort-muzeyğa soñğı 40 yılda nıqlı ğına yañartu eşläre ütkärelmägän ide. Bıyıl anı, elekke qiäfäten saqlap, eçen dä, tışın da nıq qına tözekländerdelär. Remont eşläre şul xätle metekläp häm centekle alıp barıldı ki, yunätü- maturlaw xästärlekläre uzğan atnada ğına tämamlandı.
Bügen irtän isä muzeynı açu tantanasına yözlärçä keşe cıyıldı. Alar arasında ädäbiät ähelläre dä, räsmi dairälär wäkilläre dä, kiñ cämäğätçelek tä bar ide. Muzeynıñ yaña ğına täğäyenlängän direktorı, tanılğan şağir Xismätulla Yuldaşev qunaqlarnı yañartılğan muzey belän tanıştırdı. Muzey çınlap ta bötenläy yaña tös alğan. Anıñ tışqı qiäfäte genä yañarıp qalmağan, ä eksponatları da artqan. Ayıruça Mäcit Ğafurinıñ tatar ädäbiäte belän tığız bäyläneşe, Tatarstan ädipläre belän aralaşıp yäşäwenä zur urın birelgän xäzer. Ä bu xaqta elek mäğlümatlar bik az ide muzeyda.
Muzeynı açu tantanasında Başqortstan Yazuçılar berlege räise, xalıq şağire Rawil Bikbaev çığış yasadı. “Mäcit Ğafuri çın xalıq şağire, - dip assızıqladı ul. – Çönki tuuına 125 yıl tulunı bilgelägändä dä xalıq xäterendä ul”.
(Bikbaev)
Başqortstan Yazuçılar berlege räise, şağir Rawil Bikbaev buldı. Mäcit Ğafurinıñ yort-muzeen açu tantanasınnan soñ, bäyrämdä qatnaşuçılar Ufa däwlät sänğat akademiäsendä oyıştırılğan fänni- ğämäli konferensiägä kilde. Ul cıyın da Mäcit Ğafurinıñ oluğ yubileena bağışlanğan. Biredä Başqortstan ğalimnäre häm yazuçıları ğına tügel, ä törle çit töbäklärdän kilgän qunaqlar da çığış yasadı häm Mäcit Ğafurinıñ tormışı, talantlı icatı xaqında qızıqlı mäğlümatlar birde.
Şunnan soñ ikençe ber möhim waqiğa Başqortstannıñ Zäki Wälidi isemendäge respublika milli kitapxanäsendä başlandı. Anda balalar öçen uquçılar konferensiäse häm ädäbi kiçä oyıştırıldı. Ufadağı törle mäktäplärdä uquçı tatar häm başqort balaları çaqırılğan ide anda. İñ zur qunaq, älbättä inde, Mäcit Ğafurinıñ onığı – Xalit Ğafuri buldı. Ädäbi-muzıykal' kiçä respublikanıñ Ğaziz Älmöxämmätov isemendäge mäktäp-internatta tärbiälänüçe yäş muzıkantlarnıñ çığışları belän açıldı. Annan soñ süz Mäcit Ğafuri şiğerlären sänğät'le itep uqu buyınça oyıştırılğan bäygedä ciñep çıqqan balalarğa birelde. Balalar öçen iñ quanıçlısı, möğayın da, bäygedä ciñep çıqqan talantlarğa Xalit Ğafurinıñ istälekle büläklär tapşıru tantanası bulğandır. Soñınnan balalar häm biregä kilgän başqa qunaqlar Mäcit Ğafurinıñ kitaplarınnan häm anıñ xaqında yazılğan kitaplardan äzerlängän kürgäzmä belän tanıştı.
Yubileynıñ iñ zur tantanası kiçen Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrında başlandı. Anda xalıq şağireneñ 125 yıllığına aldan uq äzerlängän teatrlaştırılğan tamaşa häm fol'klor bäyrämen qararğa kilde bäyrämdä qatnaşuçılar. Respublikanıñ iñ yuğarı citäkçeläre dä bu mädäni çarağa bitaraf qalmadı. Bu alarnıñ älege yubileyğa zur ähämiät birüen kürsätä, bilgele.
Räsmi qotlawlardan soñ, tantananıñ berençe öleşe açıldı. Anda respublikanıñ kürenekle ädipläre çığış yasadı, üzläreneñ Mäcit Ğafuriğa bağışlanğan şiğerlären uqıp işetterde. Bäyräm çarasınıñ ikençe bülege tulısınça sänğät ostalarına tapşırıldı. Respublikanıñ berniçä teatrı häm başqa sänğät kollektivları da berlektä äzerlägän älege tamaşada tatar sänğät'kärläre dä qatnaştı. Tanılğan tatar cırçıları Fädis Ganiev, İlham Väliev häm başqalar älege programmağa cälep itelde. İñ cawaplı rol', Ufa “Nur” tatar däwlät drama teatrı akterı, Başqortstannıñ atqazanğan artistı Mäxmüt Fatıyxovqa ışanıp tapşırılğan. Ul bu tamaşada böyek şağir Gabdullla Tuqay obrazın gäwdäländerä. Tamaşa başlanu aldınnan “Azatlıq” radiosına menä nilär dide ul.
(Fatıyxov)
Ufa “Nur” tatar däwlät drama teatrınıñ äydäwçe akterı Mäxmüt Fatıyxovnı tıñladığız.
Başqortstannıñ xalıq şağire Mäcit Ğafurinıñ 125 yıllıq yubileena bağışlanğan bäyräm çaraları şimbä könne ädipneñ tuğan yağı – Ğafuri rayonında däwam itäçäk. Rayonnıñ Cilem-Qaran awılında ütäçäk ul mädäni çaralarnıñ programması da bay. Anda şulay uq çit töbäklärdän kilgän qunaqlar da qatnaşa. Şulay itep, Mähit Ğafurinıñ älege yubileena Başqortstanda zur ähämiät birelde. Milläte buyınça tatar bulğan Mäcit Ğafuri üzeneñ talantlı häm cimeşle icatı belän başqort milli ädäbiäte üseşenä zur öleş kertte. Xätta yegermençe ğasır başqort ädäbiätına nigez saluçı buldı disäñ dä xata tügel. Şuña da başqort xalqınıñ aña kürsätkän xörmäten añlarğa bula.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Nurlan Qoyanbaevtıñ “Bïznes po kazaxskïy`” fïlʹminiñ trey`leri şıqtı.
Fïlʹm elimizdiñ barlıq kïnoteatrlarında 29-şı jeltoqsannan bastap körsetiledi. Fïlʹmde otandıq bïznestiñ qır-sırı ay`tıladı. Jaña otandıq fïlʹmniñ rejïsseri Jeñisxan Töre, al prodyuseri Nurlan Qoyanbaev. Nurlannıñ özi ïdeya avtorı, sonday`-aq negizgi rölderdiñ birin somday`dı. Fïlʹmde Äbwnasır Serikov, Jan Bay`janbaev, Maksïm Akbarov, Gülnaz Jolanova, Quralay` Anarbekova sındı tanımal akterler oy`nay`dı. Sonımen qatar fïlʹmde belgili Ündi akteri Sïddxartx Şwkla da oy`nay`dı.