text:
Abaydıñ qwjattarğa qoyğan qolı
Häkim Abaydıñ poeziyası men qoğamdıq qızmetin ajıratıp qarau mümkin emes. Öytkeni öleñ – öz däuiriniñ aynası, aqınnıñ twtastay ğwmırımen sabaqtasıp twratın qwbılıs. Abay el bileu isine belsene aralasıp, bolıstıq qızmetke birneşe ret saylanğanın bilemiz. Tolğıraq aytsaq, 1866 jılı jäne 1872-1874 jıldarı Küşik-Tobıqtı eliniñ bolısı, 1876-1878 jıldarı Qoñır-Kökşe eliniñ bolısı, 1893 jılı Mwqır eliniñ bolısı bolıp saylandı. Aqınnıñ: «Bolıs boldım mineki, Bar malımdı şığındap», – dep bastalatın öleñi sonıñ ayğağı. Mwnda aqın bolıstıq qızmettiñ jağımdı-jağımsız twstarın, adamnıñ san qırlı minezin astarlap jetkizedi.
Hoş, Abaydıñ bolıs bolğandığı turalı derekter jeterlik. Endi osığan tereñirek üñilsek, oylı oqırmanğa qızıqtı biraz mälimetti köremiz. Mısalı, häkimniñ qwjattarğa qolğan qolı. Abay öz qolın qanday iske jäne qanday qwjattarğa qoydı? Bwl qwjattardıñ aqın ömirimen qanday baylanısı bar? Mine, osınday salmaqtı swraqtarğa izdenis jasap körsek...
Abaydıñ qol qoyuyına qatıstı derekterdiñ biri: «Delo ob otkoçevke kazaçki Kuzenovoy s sınom Kuçuk-Tobıktinskoy volosti», – dep atalatın iste kezdesedi. İs 1866 jıldıñ 31 qazanında jürgizilgen. Osı iste Sergiopol' işki okrugtik prikazına Abaydıñ atınan raport jazılıptı. Raporttıñ basında: «Küşik-Tobıqtı bolısınıñ upravitelinen raport», – dep jazılğan da, mınaday mazmwndağı qatınas qağaz toltırılğan: «Bökenşi ruınıñ starşinası A.Alşınbaev tüsindirui boyınşa jesir äyel Janıs Küzenova öz wlı Qojbaqpen Abaqkereyge ketken. Ol äyeldiñ tuıstarı – Sapaqov», – dep jazğan. Qatınas qağazdıñ ayağına: «I.Kunanbaev», – dep orısşa qol qoyğan. Bwl jerde Küzenovanıñ Abaqkereyden öz rulastarı arasına qayta köşip kelui turalı söz bolıp otır. Orıs keñsesine berilgen qazaq äyeli Küzenovanıñ arızın anıqtau üşin onı Küşik-tobıqtı eliniñ bolısı (upraviteli) Abay Qwnanbaevqa jibergen. Abay qaytadan jauap raport jazğan da, astına qol qoyğan.
Bolıs Abaydıñ 1876 jılı qoyğan qolı
Abaydıñ bwdan keyingi ekinşi qolı 1876 jılı Qoñır-Kökşe eline bolıs bolğan kezde orısşa jazğan mälimette kezdesedi. Onda: «Ibr. Kunanbaev», – dep sauattı da swlu türde qol qoyıladı. Al arabşa qoyğan qolı 1876 jılı orıs-türik soğısı kezinde orıs äskerlerine at, kölik, üy, tamaq, aqşa beru turalı jazılğan şaqıru hatta bar.
1875 jılı Abay otız jasta. Osı jılı Qoñır-Kökşe Tobıqtı eline bolıstıñ upraviteli bolıp saylanğan. Abaydıñ qolımen oblıstıq basqarmağa özi basqarıp otırğan bolıstıñ jay-küyin bayandaytın statistikalıq mälimetter jiberilip otırıptı. Oqıp otırğanda sol zamannıñ özin körgendey äser beredi: «1876 jıldıñ ayağında bolısta 4163 erkek, 3393 äyel boldı. Qıstaytın jerler sanı – 1004, onıñ 469 jılqı, kirpişten qalanğan qıstaularda, 535-i kiiz üyde qıstaydı. Bolısta 900 tüye, 4500 jılqı, 1350 iri qara mal, 30150 qoy eşki boldı...», - dep jaza kelip, odan qanşa töl alındı, qısta ölgeni, tamaq üşin paydalanğanı t.b körsetiledi de, bolıstağı egin şaruaşılığınıñ jayın bayandaydı: «19 şañıraq egin şaruaşılığımen şwğıldandı. Suarılatın egindik jerge qara biday men biday 20 qap, tarı men swlı 8 qap sebilip, odan 13 qap qara biday men biday, 24 qap swlu önimi alındı. Suaru jüyesi Mwqır, Taqır özenderine salındı, bir su tiirmen boldı. Bwl bolıstıñ adamdarı özderine kerekti 2104 qap astıqtı Semeyden satıp aldı». Bwl mälimetterdi öz qolımen jazıp otırğan Abay eldiñ äleumettik-ekonomikalıq hal-jayın: mal, egin şaruaşılığın, eldiñ äli de jartılay köşpeli, jartılay otırıqşı küyde qalıp otırğanın tereñ sezindi.
Bwrınıraqta qazaq saharasında dala zañı üstemdik qwrdı. Mısalı, «Qasım hannıñ qasqa jolı», «Esim hannıñ eski jolı», «Täuke hannıñ «Jeti jarğısı» degen qazaq halqınıñ handıq däuirindegi ädet-ğwrıptıq zañ erejelerin bilemiz. Sol sekildi 1885 jıldarı Qaramola s'ezinde Abay qazaq eliniñ ädet-saltın jete zerttey otırıp, zañ erejelerin jasauğa belsene qatısadı. Abay s'ezde töbe bi saylanıp, oğan zañ erejesin jasau tapsırılğan bolatın. Atalğan zañ ereje 1886 jılı general-gubernatordıñ bwyrığımen Qazan qalasında basılıp şığadı. Kirispe böliminde: «Semipalat oblısınıñ bes duanınıñ barşa halqınıñ saylanmış adamdarınıñ 1885 jılında may ayında Şar boyında Qaramola s'ezinde jasalmış erejeler», – dep jazılğan. 74 baptan twratın Erejeni talqılap, qol qoyıp, bekitkenderdiñ işinde Semey oblısınan Ibrahim Qwnanbaev, Jwmaqan Jarqınbaev, Aytqazı Jeksenaywlı, Süyindik Şaqabaywlı bar. Ğwlama aqınnıñ basşılığımen jasalğan bwl erejede adamnıñ bostandığı, qoğamdı demokratiyalıq bağıtqa jeteleui erekşe közge tüsedi. Bekitilgen bwl zañdı qazaq elinde jüzege asıru isine de Abay sübeli üles qosqan.
Abaydıñ qoltañbası turalı tağı bir derek 1896 jılı aqınnıñ öz wlı Mağauiyağa jazğan hatında bar. Bwl hattı semeylik ğalım Amantay Isin Abay muzeyiniñ sirek qorınan tauıp alğan-dı. Hat turalı maqala «Süyinşi!» degen aydarmen kezinde «Abay» jurnalında jariyalanğan edi (1997, №4). Semeyden qırdağı Mağauiyağa joldanğan hattıñ özgeşe qwndı bolatını – Abay onı öz qolımen qadımşa qarpimen jazğanında. Hattıñ qazaqşa mazmwnı tömendegidey:
«Dwğay sälem ğizatlu uä häm hürmatlu Mağaşqa jetip mağlwm bolsın-ki. Üy işine menen dwğay sälem. Älgi maldı Bäkeñnen aydatıp jiber... Aqılbay birge kelsin. Mwndağı ister jaqsı jürip jatır. Şahkärimge häm sälem aytıñdar, ol da kelsin.
Oy jügirtip qaraşı Mağaş bala,
San degeniñ toğız-aq; birden sana.
Nöldi ertpese bwlar da qısıraydı,
Edinica sıfat dep bil tek qana.
Köp bilgenge köp nadan boladı qas,
Maujud penen mansuhtı ol ayırmas.
Bäyeterek te kündeydi köleñkesin,
Bayqap twrsañ osı jwrt soğan wqsas.
Üşbu sözdi zeyin qoyıp oqı häm solay iste, şırağım. Amandıqta ağañız Abay. Semey 1896 jıldıñ ...»
Bwl öleñniñ özi Abaydıñ payım, tolğam özgerisi, aqınnıñ (äkesiniñ) öz ruhani tirekterin izdeui siyaqtı, wlı Mağauiyağa degen ıstıq sezimin, senimin ayğaqtaydı. Onıñ Mağauiyağa: «Üşbu sözdi zeyin qoyıp oqı häm solay iste, şırağım», – degen sözinen ıstıq jürekti äkeniñ erekşe meyirimin añğaramız. Hat turalı A.Isin bılay dep pikir jazğan: «Jüz jıl ötip, jwrtşılıqqa jaña tanıs bolıp otırğan Abay hatı – halqımız üşin bağa jetpes mädeni mwra. Abay mwratı, Abay armanı, Abay öleñi, Abay meyirimi – bäri de osında, bäri bar, joğı menmwndalap, üni estilip, tüsi körinip, isi jwparlanıp twr. Hattağı Şäkärim, Aqılbay, Mağauiya sındı tarihi twlğalardıñ da ömir belesteri osı at arqılı tanıladı» («Abay» №4, 974-bet).
Tüyin: Joğarıdağı derekterge süyensek, Abay el basqaru isine 20-21 jasınan bastap-aq qatıssa kerek. Äkesi Qwnanbay medresedegi oquın ayaqtatpay, 14-15 jasar Abaydı elge qaytarıp alıp, el basqaru jwmısına baulığanda, osı maqsattı közdegeni anıq. Äke tärbiesinde 4-5 jıl jürgen Abay sol 20-21 jas şamasında-aq Küşik-Tobıqtı eline bolıs bolğan. Odan keyin aqın el arasında jürip äleumettik, sayasi mäselelerdi şeşude äbden şıñdaladı. Qırıqtan asqan şağında Europa men Şığıs mädenietin jan-jaqtı zerdelep, jiti tanısqan Abay közi aşıq, kökiregi oyau halıq qamın oylaytın twlğağa aynaldı. Qazaqtı ağartu jolında tınbay eñbek etken häkimniñ dara jolı bügingi jas wrpaqqa ülgi. Altı alaşqa, tipti adamzat balasına parasat biiginen ün qatıp, aqıl aytqan Abaydıñ ärbir isi – qay zamanda da mañızın joymaq emes. Onıñ öleñi wltımız üşin qanday kasietti bolsa, qoğamdağı qızmeti de sonday deñgeyde nasihattaluı zañdılıq. Endeşe, «Mıñmen jalğız alısqan» söz zergeriniñ san qatparlı ğwmırın aqılğa salıp, tarazılap, bolaşaqqa wrpaqqa saf taza küyinde jetkizu – bizdiñ aynımas borışımız.
Birjan Ahmer, Abaydıñ «Jidebay-Börili» memlekettik qorıq-muzeyiniñ ğılımi qızmetkeri
Abai.kz


c: text/html

text:
Kïprdiñ energetïka, awıl şarwaşılığı men twrïzm mïnïstrliginiñ qızmetkeri prezïdentke özine şamadan tıs jalaqı beriletindigine şağımdana otırıp xat joldadı, dep xabarlaydı Bï-Bï-Sï agenttigi.
Xatında Marïosa Drwşïotïs soñğı jıldarı eşqanday jumıs istemegenin keltire ketken. Naqtılay ketsek, qızmetkerge basşılıq eşbir tapsırma bermegen, äri ol da eşteñe tındırmağan. Bir jıl işinde onıñ qolınan birde bir qujat ötpegen.
Şenewnik öziniñ joğarı jalaqı alatın qızmetkerler sanatına jatatının mälimdegen. Frans press agenttiginiñ xabarlawınşa, Kïprde osınday deñgeydegi qızmetkerdiñ aylıq jalaqısı 5 mıñ ewro eken, alayda eldegi ortaşa jalaqı bir jarım mıñ ewrodan aspaydı.
Drwşïotïs eşteñe tındırmaytın bolğandıqtan, jumısqa kelwdiñ özi artıq dep sanaydı, öytkeni ol keñsede bolmasa jılıtw jäne elektr qwatın ünemdewge boladı eken.
Äzirge prezïdent baspasöz qızmeti xatqa oray jawap bermegen, al mïnïstrlik basşılığı Drwşïotïstiñ lawazımı mañızdı dep mälim etti.
QazAqparat
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qosqan waqıtı Qırküýek 4, 2015 | 795 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
Jemqorlıq jeñdirer emes
Qazirgi kezde, bizde, jemqorlıqtıñ damıp ketkendigi sonşalıq jasırwğa da kelmeý qaldı. Onı buqara xalıq kündelikti öz bastarınan ötkizip jatır. Usaq-tüýek bir jumıstı tındırw üşin de sonı orındaýtın adamnıñ sawsağınıñ arasına azdağan tïın-teben qıstırmasañ är türli sıltaw aýtıp aptalap, keýde aýlap jumısıñdı istemeý diñkeñdi qurtadı. Al tïın-teben berip jiberseñ isiñ bir-eki sağatta-aq bitip şığadı. «Tüýeni tügimen» jutıp jatqan sabazdarıñ qanşama. Olardiñ birewi bilinse, birewi bilinbeý jatır. Al, keýbirewleri şet elge qaşıp ülgerdi. Sıbaýlas jemqorlıq barlıq salada körinis berwde. Qarap tursañ, bizde jemqorlıq jaýlamağan memlekettik orındar joqtaý. QR Memlekttik qızmet isteri jäne sıbaýlas jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl Agenttiginiñ mälimeti boýınşa 2015 jıldıñ birinşi 7 aý işinde 1728 sıbaýlas jemqorlıq qılmıs bolğan. Onıñ 552-si paraqorlıq faktiler bolıptı. Osı waqıt aralığında para alw 500 mıñ dollar kölemine jetken. Soñğı kezdegi «Astana ÉKSPO-2017» Ulttıq kompanïyası basşılarınıñ aýnalasındağı oqïğalar jemqorlıqtıñ şegine jetkendigin körsetip otır. Bölingen qarjınıñ tekserwsiz, baqılawsız qalatındığı, memleket qarjısınıñ urı qaltalarğa tüswine sebep bolıp otır. Bul jağdaý memlekettiñ «5 reforma jäne 100 qadam» josparın qurwğa äkelip otır. Mısalı, 13-qadamda: «Jemqorlıqqa qarsı küresti küşeýtw, sonımen birge, jaña zañnamalar äzirleý otırıp, Memlekettik qızmet isteri jäne jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl agenttiginiñ qurılımında jemqorlıq quqıq buzwşılıqtı jüýeli türde aldın alw jäne sawıqtırw üşin jemqorlıqqa qarsı arnaýı bölim qurw» kerek ekeni aýtılğan. Jemqorlıqtıñ küşeýgeni sonşalıq, onımen küreswge arnaýı bölim qurwğa mäjbür bolıp otırmız. Awrwdıñ sırtqı belgilerin sılap-sïpağannan eşteme özgermeýtinin bağamdağan Prezïdent, qoğam men memleketti tübegeýli qaýta özgertwge negizdelgen jüýeli emdew kerektigin aýttı.
Amerïkandıq avtokölik öndirisiniñ negizin qalawşılardıñ biri – önertapqış mïllïarder Genrï Ford: «Älemdegi barlıq sıbaýlas jemqorlıq dendegen memleketterde köptegen şenewnikter, tipti, ğalımdar (magïstranttar, ğılım doktorları, professorlar) jüýeli oýlana almaýdı jäne onı oýlağıları kelmeýdi. Mundaý jağdaýdıñ bir ğana tüsindirmesi bar, yağnï, bul elderde ädildik negizgi jetistiktermen moýındalmaýdı. Sondıqtan, köptegen şenewnikter men azamattar amalsızdan tamır-tanıspen aldawdı alğaşqı orınğa qoyadı. Sol üşin de, jemqorlıq derti bul elderde şeşilmeýtin dawğa aýnalıp otır» degen eken. G.Fordtıñ osı aýtqanı bizdiñ basımızğa kelip turğandaý.
Qazirgi waqıtta Qazaqstanda qurılıstar qarqındı jürgizilwde. Mıñdağan şaqırımdıq temir jol, tas joldar salınwda. Joldardıñ eñ kölemdisi «Batıs Ewropa –Batıs Qıtaý» jolı bïıl bitwge tïisti. Bul joldıñ uzaqtığı 2 787 şaqırım, qunı 825 mlrd. teñge. Osınşama qırwar qarjınıñ bäri öz maqsatında jumsaldı ma, joq pa, onı da
tekserip jatqan eşkim joq. Astana, Almatı, t.b. qalalarda da qurılıstar köptep jürgizilwde. Astana basıbütin jañadan salınsa, Almatıda soñğı kezde qosılğan jaña Alataw, Nawrızbaý awdandarında qurılıs qarqındı jürgizilmek. Şımkent, Aqtöbe qalaları da keñeýtilip qurılıstar salınbaq. Osılardıñ bärine xalıqtıñ salığınan tüsken qarjı jumsalatın boladı. Qurılıstan basqa är türli, awıldı taza swmen qamtamasız etetin «Aq bulaq», basqa da «Nurlı jol», «Jumıspen qamtw-2020», «Jastar täjirïbesi», «Salamattı Qazaqstan», t.b. bağdarlamalar jetkilikti. Biraq osı bağdarlamalardıñ köbi bastaladı da, ayaqtalmaý jarım jolda qalıp qoyadı. Sol sïyaqtı önim öndiretin käsiporındar da salınıp, lentası qïılıp aşıladı da, artınan jumıs istemeý toqtap qaladı. Al, bölingen qarjı jelge uşadı. Onı da tekserip, tergep, qanşası maqsattı türde jumsaldı, qanşası urı qaltalarğa tüsip ketkenin eşkim teksermeýdi. «Qazannan qaqpaq ketse, ïtten uyat ketedi» degen. Qaqpağı aşıq, tekserwsiz qarjını köringen jalap-juqtamağanda neğılsın.
Bügingi tañdağı tender arqılı tapsırıs berw, jemqorlıqtı küşeýtip otır. Bir kezde Ğanï Qasımov depwtat bolıp jürgende: «Tenderdi utıp alw üşin kompanïyalar sol aqşanıñ 40 paýızına deýin tenderdi uýımdastırwşılarğa beredi» degen edi. Bul jağdaý qazirge deýin jalğaswda. Bölingen aqşanıñ biraz böligi para retinde joq bolsa, qalğan qarjı sapalı jumıs istewge qaýdan jetsin. Äsirese bul jağdaý qurılıs salasında anıq baýqalwda. Azdağan jel soqsa soñğı 4-5 jılda salınğan üýlerdiñ şatırları uşıp ketedi. Al 40-50 jıl burın salınğan üýdiñ şatırları miz baqpaýdı. Joba boýınşa qoldanwğa tïisti materïaldardıñ ornına arzan, köbine qıtaýlıq materïaldar salınıp, qurılıs sapasız bolıp şığadı. Sonıñ saldarınan qurılıstar bitpeý jatıp, keýbiri bitken soñ qulaýdı. Bitkenniñ özi qabıldaw komïssïyasına para berw arqılı ötkiziledi.
Sondaý-aq, bizde qazir neşe türli bağdarlamalar köp. Olarğa mïllïardtap qarjılar bölinedi. Biraq, köbiniñ nätïjeleri köñil könşitpeýdi. İstiñ soñında jumıstar sapasız. Ne ayaqtalmaý qaladı. Ne ayağına jetpeý bağdarlama toqtatıladı. Al qarjınıñ qaýda ketkeni tekserilmeýdi. Bölingen qarjınıñ esebin surap otıratın eşkim joq. Mısalı, «Aq bulaq» bağdarlaması boýınşa awıldı jerlerdi taza swmen qamtamasız etw jobası bar. Biraq awılğa qubır tartılsa, sw şığaratın nasosına qarjı jetpeý qaladı. Nasos qoýılsa, qubırğa qarjı jetpeý qaladı. Sonda smeta boýınşa bölingen aqşa nege jetpeý qaladı? Onıñ qanşası şenewnikterdiñ urı qaltalarına tüsip ketkenin eşkim teksrip jatqan joq.
Sıbaýlas jemqorlıqpen küresedi degen quqıq qorğaw orındarınıñ özinde bul indettiñ dendep ketkenin Elbası aşıq aýtıp otır. Bul turğıda ädildik ornatadı degen sot jüýesinde de bılıq köp. «Bügingi küni sot jüýesiniñ eñ osal bwını – swdyalardı iriktew bolıp otır. Swdyağa qoýılatın talaptar tïimdi emes. Sonıñ saldarınan swdyalar korpwsında
sıbaýlas jemqorlıqqa jol berilip jatadı. Swdyalar jabıq korporacïya ispettes qoğamdıq sınnan alşaq bolmawı tïis. Qoğamdıq sın sıbaýlas jemqorlıq keseline em bolıp tabıladı», – dedi, «Nur Otan» partïyasınıñ XVİ sezinde söýlegen sözinde N.Nazarbaev. «Sot jüýesinde bäri jaqsı» dep jawırdı jaba toqwdı qısqartıp, «Twra bïde twğan joq, twğandı bïde ïman joq» degen ata-baba ösïetin swdyalardıñ esterinde ustağanı abzal bolar edi.
Sıbaýlas jemqorlıqtıñ eñ qawiptisi jastardıñ sanasın da wlap bara jatqandığı. Mektepte köringendi sıltawratıp aqşa jïnaýdı. Ata-anası aqşa bere almağan oqwşını ülgerimi jaqsı bolsa da şettetip, qurbıları mensinbeý qaraýdı. Joğarğı oqw orındarında (JOO) sessïya saýın aqşa jïnap berip bağa alatın stwdentter köbeyude. Sol üşin keýbir stwdentter qosımşa jumıs istewge mäjbür. Al keýbir JOO-da grantqa ötw üşin para suraýtındar da kezdesedi. JOO-nın qızıl dïplommen bitirip jumıs taba almaý qalatın stwdentter de jetkilikti. Kerisinşe JOO-nın ildaläp äreñ bitirse de kökeleriniñ, ne äke-şeşeleriniñ qaltalarınıñ qalıñdığınan para berip qalağan jumıstarına qol jetkizedi. Talantımen tabındırıp, bilimi men biligin uştastırğan jastarğa qarağanda, tanıs-tamırı barlar jaqsı jumısqa ornalasıp ketedi. Bundaý jağdaýlar jastardıñ arasında: «Jaqsı bilim alw mañızdı emes. Mañızdısı jaqsı jumısqa ornalastıratın kökeñ, ne qaltalı ata-anañ bolwı kerek. Bärin aqşa şeşedi, baý bolw kerek» degen uğım qalıptastıradı. Naşar bilim alıp jumısqa kelgen soñ qızmetin de durıs atqara almaýdı. Bul jağdaý äsirese şeteldik kompanïyalarda: «Qazaqstannıñ JOO-nı sapalı bilim bermeýdi» degen oýğa äkeledi. Sondıqtan JOO-nın bitirgende aldımen qızıl dïplommen bitirgenderge jumıs tañdatwğa quqıq berw kerek. Sıbaýlas jemqorlıq jastardıñ jañalıqqa talpınıp, jüýeli oýlaw qabiletin tejewde. «Talpın talpınba, oýlan oýlanba bäribir tanıs-tamırıñ bolmasa eştemege qol jetkize almaýsıñ» degen uğım qalıptastırwda. Bul jastardıñ öz keleşegine senimsizdikpen qarawına negiz saladı. «Jastar – keleşegimiz» desek, jastarğa keri äser etetin sıbaýlas jemqorlıqpen ımırasız küreswimiz kerek. Onımen qalaý küresemiz?
Ärïne, sıbaýlas jemqorlıqpen küresw üşin 13-qadamda Memlekettik qızmet isteri jäne jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl agenttiginen jemqorlıqqa qarsı arnaýı bölim qurw twralı aýtılğan. Biraq, bul bölimge tağı da şenewnikter alınatın boladı. «Qarğa, qarğanıñ közin şuqï» qoyarma eken. Jemqorlıqpen şındap küreskimiz kelse, partïyalar men ükimettik emes qozğalıstar men qoğamdıq uýımdar müşelerinen qurılğan memlekettik komïssïya qurw kerek. Bizde qazir «Nur Otan», «Komwnïstik», «Awıl», «Aq jol», «Patrïottar», t.b. partïyalar bar. Sondaý-aq «Azat», «Semeý-Nevada» qozğalısı, «Ardagerler», «Awğandıqtar», «Çernobıldik», «Jeltoqsan», «Qazaq tili», «Aral-Azïya-Qazaqstan», «Ädilet», «Atameken», «Jeruýıq», «Şañıraq», t.b. qoğamdıq uýımdar bar. Memlekettik komïssïyağa osılardan bir-bir adamnan müşe
etw kerek. Bul memlekettik komïssïya tek qana Prezïdentke bağınıp, Premer-Mïnïstrden bastap barlıq irili-usaqtı şenewnikterdi tekserwge quqılı bolğanı abzal. Qandaý da bir maqsatqa memleket byudjetinen bölingen qarjınıñ izimen, şamamen 6 aýdan keýin, osı komïssïya tekserip otırğanı durıs. Ol qarjı qaý oblısqa qanşa awdarıldı, odan awdandarğa durıs jetti me, soñğı nüktesine smeta boýınşa tïisti qarjı bardı ma, tolıq barmasa qaý şenewniktiñ urı qaltasında qanşa böligi tüsip ketkenin anıqtaw lazım.
Memlekettik komïssïya bankterdi de tekserwge quqılı bolwı kerek. Sebebi, «banktik qupïya» degen sıltawmen urlanğan talaý qarjı şet elge jımın bildirmeý awdarılwda. Kez kelgen adam şet elge qarjı awdarsa, onı ne üşin awdardı, qandaý zat, qanşa kölemde alwğa, ol zattar qaşan keledi, aýtılğan waqıtta sol zattar sol kölemde keldi me bärin tekserw kerek. Bankterdiñ qupïyalığı da sıbaýlas jemqorlıqtıñ damwına septigin tïgizip jatır.
Memlekettik komïssïyağa müşe bolğan qoğamdıq uýımdardıñ adamdarınıñ quqıqtarı ğana emes, jawapkerşiligi de joğarı bolwı kerek. Memlekettik komïssïyağa müşe bolğan qoğamdıq uýımnıñ adamı «barmaq bastı, köz qıstığa» salıp, para alıp, sıbaýlıs jemqorlıqtı jasırıp-jabatın bolsa, onıñ teris äreketin özi jiberip otırğan qoğamnıñ bedeline nuqsan keletin etw kerek. Bundaý jağdaý anıqtalsa, sol qoğamdıq uýımdı «jemqorlıqpen sıbaýlas» dep BAQ-tar arqılı xalıqqa jarïyalağan durıs. Sondıqtar qoğamdıq uýımdar memlekettik komïssïyağa jibererde müşesiniñ ädildigine, zañdı buzbaýtındığına senimdi adamdarın jiberwi kerek. Ol adam ädil, şınşıl bolmasa özin jiberip otırğan qoğamdıq uýımğa da söz keletinin bağamdağanı durıs. Ol adamnıñ artında qoğamıdıq uýımnıñ ar-namısı turğanın sezinwi tïis. Bul, jaýşılıqta «buqara xalıq üşin qızmet etemiz» deýtin partïyalar men qozğalıstar jäne qoğamdıq uýımdardıñ qanşalıqtı xalıq üşin adal, äri jandarı aşïtının körsetetinine sın bolar edi.
Bügingi tañda ékonomïkalıq qïın jağdaý twıp tur. Dünïejüzilik dağdarıs dendewde. Osığan baýlanıstı biraz bağdarlamalar qısqartıldı. Ékonomïkamız barlıq elmen baýlanıstı bolğandıqtan, bul dağdarıstan Qazaqstan da sırt qala almaýdı. «Jaw jağadan alğanda, böri etekten aladı» demekşi, dağdarıs jağadan alğanda jemqorlıq etekten alatın bolsa Egemendigimizden aýırılıp qalamız. Sondıqtan sıbaýlas jemqorlıqpen ayawsız küresw kerek. Ol küreske xalıqtı jumıldırğan abzal. Ol üşin qorıqpaý, qoğamdıq baqılawdı küşeýtken abzal. Prezïdentimiz de «Nur Otan» partïyasınıñ XVİ cezinde: «…Qoğamdıq sın sıbaýlas jemqorlıq keseline em bolıp tabıladı» dedi. Qoğamdıq baqılaw bolmasa sıbaýlas jemqorlıq jeñdirmeýdi.
Nazraxmet Qalï
zeýnetker. Almatı qalası


text:
Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı ve «UDAR» firqası Qırım teşkilâtınıñ reberi Emine Bagatırlınıñ zanınca, Vladimir Putin ile Umumrusiye halq cebesiniñ Qırım bölügi körüşüvinde qırımtatar halqınıñ temsilcisi olaraq sözge çıqqan İbraim Şirin yarımadada qırımtatarlarnıñ kerçek vaziyetini aydınlatmadı. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
«Putinniñ Qırım işğalinden evel qırımtatarlarnıñ abadanlaştırılmasına para berilmegen kibi lafları bir şeyden haberi olmağanını isbatlay. Ukraina Vatanına qaytqan qırımtatar halqınıñ abadanlaştırması içün er şey yaptı. Qırımtatarlar toplu yaşağan qasabalar quruldı, milliy medeniyet ve tasilge emiyet berildi, akimiyet Qırımtatar Milliy Meclisiniñ fikrini köz ögüne ala edi. Şimdi ise Qırımdaki haberler qırımtatarlarnıñ apiske alınmas ve yañı repressiyalarnen bağlı. Meclis terroristik teşkilâtlar sırasına kirsetildi. İfade serbestligi eñ alçaq seviyede. Şirin bunıñ içün Putinge teşekkürlerini bildirse, qırımtatarlar onı içtimaiy ağlarda dostlarından çıqaralar», – dep izaatladı Emine Bagatırlı.
İbraim Şirinniñ izaatları şimdilik yoq.
Yaltadaki Umumrusiye halq cebesiniñ forumı vaqtında İbraim Şirin çıqışta bulundı. Tedbir teşkilâtçıları onı «qırımtatar halqınıñ temsilcisi» dep ilân ettiler. Şirin qırımtatarlar adından Rusiye prezidenti Vladimir Putinge «köstergen yardımı» içün teşekkür bildirdi.
Umumrusiye halq cebesiniñ lideri Rusiye prezidenti Vladimir Putin oktâbr 27-de Yaltadaki «Areketler forumı. Qırım» umumiy toplaşuvında iştirak etti. Yaltadaki forum – 2016 senesi Umumrusiye halq cebesiniñ regional forumlarından üçüncisidir. Birinci eki forum – Stavropol ve Yoşkar-Olda yanvar ve aprelde keçirildi. Forum iştirakçileri arasında faaller, UHC devlet ve regional ekspertleri, icra akimiyetniñ vekilleri ve jurnalistler bar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
The Guardian budan burın xabarlağanınday, BUU «Äl-Kaïda» jäne «Ïslam memleketi» sïyaqtı toptarda soğısıp jatqan jïhadşılar älem elderiniñ teñ jartısınan astamınan quralğan dep mälimdedi.
Xalıqaralıq uyımnıñ bayandamasına säykes, qazirgi kezde 25 mıñnan astam şeteldik jawıngerler ïslamşılar jağında janjaldarğa qatıswda. Soñğı toğız ayda olardıñ sanı 70 payızğa arta tüsti. Olardıñ barlığı da uzaq merzimge tikeley qawip töndiredi.
Atap ötilgendey, 20 mamırda Ïslam memleketiniñ sodırları, atap aytqanda ejelgi biregey qurılıs orındarınıñ qaldıqtarı saqtalğan Palmïranı basıp aldı. Olar YuNESKO-nıñ Bükilälemdik muraları dep tanılğan bolatın. Qazirgi kezde ejelgi qalanıñ ornında şağın eldi meken ornalasqan. Palmïranı alğan sätten bastap, jïhadşılar keminde 200 adamdı ölim jazasına kesti jäne 600-ge jwıq adamdı tutqınğa aldı.
«Ïslam memleketi» Ïrakta 2006 jılı payda boldı. 2014 jıldıñ jazına qaray top sodırları Sïrïya men Ïraktıñ bir böligine baqılaw ornattı jäne astanası Moswl qalası etip, xalïfattı jarïyaladı. Palmïra ïslamşılar ökimet orındarınan jawlap alğan alğaşqı sïrïyalıq qala bolıp otır.
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Aprel 26-da Qarasuvbazarda Rusiye telükesizlik hadirmleri qırımtatar iş adamları, hayratçılar ve qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileriniñ evlerini tinteler. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov özüniñ Facebooktaki saifesinde yaza.
Çubarov: «Rus işğalcileri qırımtatar iş adamları, hayratçılar ve qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileri Ali Bariyev, Asan Bariyev, Remzi Velilâyev, Resül Velilâyev, Ekrem Velilâyev, Zera Velilâyeva ve olardan ayrı yaşağan yetişken balalarınıñ evlerine tintüvler ile basıp kirdi», – dep qayd etti.
Onıñ sözlerine köre, aynı vaqıtta Qırımnıñ başqa rayonlarında da – ağa-qardaş Velilâyevlerge ait Qırımnıñ ğıda mahsulatı distributsiyası saasında yetekçi şirket olğan «KrımOpt»nıñ istisal bazaları ve onlarca şirket tükânlarında tintüvler yapılmaqta.
Çubarov: « Bütün tintüvler yapılğan yerlerde atıcı silâlar ile silâlanğan mahsus qısımlarnıñ bayağı büyük küçleri ketirildi, tintüvler yapılğan yerler dört taraftan qamaçavğa alındı. Qırımdan, Qarasuvbazarda «KrımOpt» ofisi yanında qararnen 400 kişiniñ toplanğanı aqqında bildireler. Al-azırda tintüvler yapılğan diger yerlerge de qırımtatarlar kele», – dep qayd ete.
Daa evel Qırım alâqa gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov aprel 26 sabasında Qırımda Qarasuvbazarda «Güzel» ticaret ağınıñ tükânlarında ve em de «KrımOpt» şirketinde Rusiye telükesizlik hadimleriniñ tintüvler yapqanını bildirdi.
Al-azırda Rusiye telükesizlik hadimleri ve Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım ukümeti tarafından bu vaziyetke dair berilgen izaatlar yoq. Tafsilâtlar ögrenile.
«Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketi iri bir iş adamı ve hayratçı Resül Velilâyevge ait.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq olaraq kütleviy surette tintilmekteler.


text:
Ukraina
Ukraina (ukraince ykpaïHa, Ukrayina) – şarqiy Avropada bir memleket. Rusiye, Belarus, Lehistan, Slovakiya, Macaristan, Romaniya ve Moldova ile sıñırları vardır. Cenüpte Qara deñiz ve Azaq deñizi bulunur. Qırım Ukraina'da muhtar bir cumhuriyettir (fakat, rus yanlısı yanıkoviç'in AB yanlılarınca devrilmesinden sonra kırım parlementosu 16.3.2014'te Rusya'ya katılma kararı vermiştir).
Münderice
CoğrafiyaDeñiştir
Ukraina esasen bereketli çölden ibaret. Eñ müim özenler — Özü, Turla, Bug ve Siverskıy Donets.
Memuriy bölüviDeñiştir
- 1 Muhtar cumhuriyet
- 24 vilâyet
- 2 mahsus statuslı şeer
Eñ büyük şeerlerDeñiştir
İzaatlarDeñiştir
- ↑ ДepжaBHий koMiTeT cTaTиcTиkи ykpaïHи: ДeMorpaфiчHa cиTyaцiя B ykpaïHi y ciчHi 2013 poky


text:
Kremlge tabi olğan Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov, onıñ talabı ile semeresiz çalışmaları sebebinden Qırımnıñ millitlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov istifa arizasını imzalağanını haber etti.
«Smirnovnıñ işi semeresiz olğanını tüşünem. Milliy siyaset saasında komitet tarafından ötkerilgen tedbirler, esas olaraq, resmiyet sıfatında keçti. Bütün milletlerniñ vekillerinen çalışmaq, vatandaşlarnı qabul etmek, er kün sistematik iş alıp barmaq yerine, iç bir mana taşımağan bayram tedbirlerine diqqat ayırıla edi», – dep yazdı Aksönov Facebookta.
Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı dey ki, millitlerara munasebetler – pek mürekkep ve hassas bir saa olıp, «mevcut olğan problemlerniñ çezilmesinde bir taraflı yanaşmanı qabul etmez».
«Zametli olıp, bütün milletlerniñ vekillerinen çalışmaq lâzim», – dep aytıla bildirüvde.
Rusiyeli KHV oktâbrniñ 19-nda haber ettiler ki, Kreml nezaretindeki Qırımnıñ millitlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov vazifesinden ketecegine dair ariza yazğan.
1999-2013 seneleri devamında Smirnov Yalta şeer şurasınıñ millitlerara meseleler ve migratsiya idaresiniñ yolbaşçısı olıp çalışqan edi.
Qırım Rusiye tarafından istilâ etilgen soñ, 2014 senesi aprel ayından berli Qırımnıñ millitlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı vazifesine tayin etilgen edi.


text:
Qıtay biligi orazağa tıyım salıp, mwsılmandarğa şoşqa etin jegizip jatır!
Qıtay bizge körşi qonıstanğan memleket. Şegendelgen şekaranıñ arğı betinde etnikalıq qazaqtar twradı. Olar Qıtay azamatı, ärine. Jungodağı köp jwrttıñ işinde qazaq diasporası edäuir köp. Qazaqtar jalpı Qıtayda jasaytın wlttar işinde adam sanı jağınan 16-orında. 2010 jılı jürgizgen sanaq kezinde tirkelgen resmi mälimetke süyensek, Qıtaydağı qazaq sanı 1,5 millionğa juıqtağan.
1 millionnan astam qazaq İle-Qazaq avtonomdıq okruginde twradı eken. Şañzı avtonomdıq okruginde 120 mıñnan astam qazaq jäne Ürimşide 50 mıñğa juıq qazaq bar. Qalğandarı özge aymaqtarğa qonıstanğan. Bwl da resmi mälimet. Al beyresmi mälimetterge süyensek, Qıtayda wzın-ırğası 2 millionnan astam qazaq twradı. Qazaqtar negizinen Altay, İle, Tarbağatay aymqtarı kiretin avtonomiyalıq oblısta, sonday-aq QHR ŞWAR Mori-Qazaq, Barköl-Qazaq audandarında, Gan'su ölkesiniñ Aqsay-Qazaq avtonomiyalıq audanında jäne az mölşerde Beyjiñde (Pekinde) twrıp ömir sürip jatır. Jalpı bile jüriñizder, şettegi qazaq diasporasınıñ wzın sanı – 5,5 millionğa jetedi. Olardıñ dini – mwsılman. Qıtaydağı qazaqtıñ da wstanatın dini – dästürli islam.
Mine, Qasietti Ramazan ayı kelip kirdi. Jwrt auız bekitip, otız kün orazasın wstauğa niet qıldı. Ökinişke oray, Qıtaydağı mwsılmandar, sonıñ işinde qazaqtar jwrt qatarlı oraza wstap, auız bekite almaytın siyaqtı.
Osıdan birneşe jıl bwrın Qıtay biligi mwsılmandardıñ dini joralğıların wstanuğa kedergi jasap, türli zañdarmen tıyım salğan edi.
Jaqında Qıtay biligi mwsılman jamağatına Ramazan ayında oraza wstauğa tıyım salıp, şoşqa etin jegizip jatır degen aqpar taradı. Bwl turalı qazaqstandıq «arhar.kz» saytı jazdı.
«Osığan deyin meşitterdi bwzıp, qasietti Qwrandı örtegen ortalıq bilik, mine, bes jıl qatarınan Ramazan Ayında qısımnıñ nebir türin arttıruda. Olar mwsılmandar oraza wstamauı üşin türli qwytırqılıqqa baruda», - dep jazadı sayt.
«Atap aytatın bolsaq, olar Ramazan ayında arnayı jalpığa ortaq tüski as işudi mindettegen. Tüski as işuden bas tartqan jan jauapkerşilikke tartılıp, tipti «tärbieleu lager'lerine» de attandırılmaq. Tüski asqa sonımen qatar Islam dininde haram sanalatın şoşqa eti qosılıp, susın retinde alkogol'di işimdikter qoyılmaq. Mwnday täjiribe 2015 jıldan bastap jüzege asuda», dep jazadı atalğan derekközi.
Bwl turalı alğaş bolıp Halıqaralıq dini bostandıq jönindegi Komissiya (USCIRF) ökilderi habarlağan eken.
Qıtaydağı az wlttarğa qarsı jasalıp jatqan sayasi qısım turalı bwqaralıq aqparat qwraldarı birazdan beri jazıp jür. Äsirese, Qıtayda twratın etnikalıq qazaqtardıñ sayasi sürginge wşırap, «sayasi üyrenu lagerleri» men türmelerge naqaqtan-naqaq qamalıp jatqanı jaylı «Abai.kz» portalı jazğan dürkin-dürkin maqala aqırı Euroqauımdastıqtıñ qwlağına jetti.
Küni keşe «Abai.kz» portalınıñ twraqtı avtorı, Almaniyadağı qandasımız, jurnalist Ömirhan Altınnıñ üşbu hatın negizge ala otırıp, Europarlament jiın ötkizdi. Qıtayda quğınğa tüsken qazaqtıñ jayın talqıladı. Halıqaralıq Adam qwqıqtarın qorğau wyımdarınıñ basşıları bwl bassızdıqtı baqılauğa alıp, şara qoldanatın bolıp kelisti.
Nwrzat Toğjan
Abai.kz


text:
Seytosmanovlar ağa-qardaştan biri, Ernes, ağası Enverniñ «işi» boyunca şaat sıfatında keçecek. Bunı o, mayıs 10-da Qırım.Aqiqat muhbirine bildirdi.
Ernes, Seytosmanovlarnıñ evindeki tintüvniñ tafsilâtlarını bildirdi.
Ernes tintüv aqqında: «Olar qararnen 6 kişi, üstlerinde tanıtıcı belgisiz, balaklavalı edi. Qapı kilitli degil edi. Ağamnen ekimiz işke çıqmağa azırlana edik», – dep ikâye etti.
Onıñ aytqanına köre, tintüv vaqtında bir qaç kitap, planşet ve telefon musadere etildi. Sorğudan soñ Ernesni serbest bıraqıp, Enverniñ Rusiye Cinayet kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı (Rusiye qanunlarına muvafıq olaraq terroristik tanılğan teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv) boyunca qabaatlanğanını bildirdiler. Enver Seytosmanov muvaqqat tutuluv izolâtorında bulunacaq.
Tintüv vaqtında evde bulunğan anaları Gülnaranı, onıñ yaşağan yeri olğan Seyitler (Nijnegorskiy) rayonındaki Sadovoye köyüne alıp kettiler. Onıñ evi de tintildi. Gülnara Seytosmanovanıñ aytqanına köre, ondan bir şey alınmadı, dep bildire Ernes.
Mayıs 10 sabasında Aqyarnıñ Balıqlava rayonındaki Hayto (Tılovoye) köyünde tintüvler yapılğan soñ Ernes ve Enver Seytosmanovlarnıñ yaqalanuvı aqqında bildirildi. Daa soñra Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından ihtimal ile üç kişi yaqalanğanı belli oldı. Ondan soñra da Ernest ve Enver Seytosmanovlarnıñ Rusiye FSBsiniñ şubesine alıp ketilgeni ve onıñ adresi belli olmağanı aqqında belli oldı.
Advokat Emil Kurbedinov, Aqyar civarında yaqalanğanlarnıñ Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca Rusiyede mahküm etilgen Nuri Primovnıñ yaqın soyları olğanını tasdiqladı.
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından bu hususta açıq menbalarda berilgen izaatlar yoq.
2017 senesiniñ sentâbrinde Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi uküm çıqardı. Oña binaen «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanğan Aqyar sakinleri Ferat Sayfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primovğa umumiy rejimli tertipke qoyucı koloniyada beşer yıl berildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ diniy alâmetke köre taqip etilgenlerini tüşüneler. Advokat Emil Kurbedinov, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenlerniñ esasen qırımtatarlar olğanını ve olarnen beraber İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenini qayd ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız olaraq taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.


text:
Haligi qumuq adabiyatnı aslu alamatları
Ağarahim SOLTANMURATOV,
Dapıstan paçalıq universitetni dapıstan xalqlarınnı adabiyatlarını kafedrasını zaveduuşshiyi, filologiya ilmulanı kandidatı, dotsent.
Adabiyatnı ösüvü bulan baylavlu har devürnü özünü atı bolağanı belgili. Rossiyanı xalqlarını (şolanı arasında qumuqlanı da) haligi devürdegi adabiyatını dazuların belgiley turup, axtarıvçulanı köbüsü bu devür ötgen asrunu 80-nçi yıllarını ekinçi yartısından baş ala dep toqtaşdıra. Adabiyatnı tarixinde yangı devür başlanmaq uzun, ülkeni camiyat-siyasat yaşavunda onu (adabiyatnı) ösüv yoluna terenden ta'sir etegen, onu ağımın, içdeligin, bir-bir geziklerde busa hatta gölemin mekenli küyde alışdırağan ahvalatlar bolma gerek. 1985-nçi yılda busa ülkebizde, şeksiz küyde, şolay ahvalatlağa kürçü salındı. Şo ahvalatlar savlay ülkebizni, onda yaşayğan xalqlanı yaşavun, dünya qaravun, xasiyatın-qılığın büs-bütünley alışdırdı. Dağısın aytmağanda, esgerilgen ahvalatlanı naticasında özüne Sovetler Soyzu dep aytılağan ülkebiz dağılıp, onu kürçüsünde on beş xarlısız paçalıq quruldu, sotsialist camiyat qurumundan kapitalist qurumuna göçdük va ş.ö. Biz bu yerde şo almaşınıvlar ne yimik naticalağa geltirip turağanı haqda söyleme süymeybiz, şo – ayrıça laqırnı teması. Bu maqalabızda biz şo esgerilgen va şolay özge camiyat-siyasat ahvalatlanı haqında tügül, XX-nçı asrunu 80-nçi yıllarunı ekinçi yartısından tutup ülkebizde yurülüp turağan ahvalatlar anadaş qumuq adabiyatıbıznı ösüv yoluna neçik ta'sir etip turağanın, şonu agımın, içdeligin va gölemin neçik türlendirip, alışdırıp turağanın görsetme xıyal etebiz.
Axtarıvçular haligi devürdegi qumuq adabiyatnı «camiyat yaşavnu yangırtıvunu devüründegi qumuq adabiyat» yada «sovet devürden songğu qumuq adabiyat» dep de belgileyler. Haligi devürdegi adabiyatıbız, aldağı devürleri bulan tengleşdirip söylegende, yangız özüne xas bolğan belgileri bulan ayırıla. Hali bu devürdegi adabiyatıbızdan alınğan konkretli misallağa da kürçülene turup, şo belgileni gözden geçirip qarayıq.
1. Haligi devürdegi adabiyatıbız aldağı sovet devürge xas bolğan kommunist ideologiyanı qısaslarından, özüne «sotsialist realizm» dep aytılağan yaratıvçuluq qaydanı (metodnu) talaplarından azatlanıp, özünü yüzün inçesaniyatnı gerti çeber-estetika talaplarına bağıp burup iş görme başladi. Belgili küyde, sovet devürde ülkebizdegi adabiyatlar (şolanı arasında qumuq adabiyat da) ömür sürüp yurüygen kommunist ideologiyanı, sotsialist realizmni ta'sirin sezip yürüy edi. Yızıvçularıbız özleni asarlarında kommunist partiyağa, onu yolbaşçılarına (Leninge, Stalinge va ş.ö.), Oktyabr inqıllapğa va kommunist ideologiyası bulan tuvradan-tuvra baylavlu şolay özge türlü mas'alalalağa artıq tergev baqdırıp yürüy ediler. Sovet devürde şo mas'alalağa özünü yaratıvçuluğunda tergevün baqdırmağan yazıvçunu tapma da qıyındır. Hatta yazıvçularıbıznı şo devürde basmadan çıqğan kitaplarını, oxuv ocaqlar uçun hazirlenip çıqğan kitaplanı baş betlerinde Leninge, kommunist partiyağa, inqıllapğa alğış etiv hisapda yaratılğan asarlar yerleşdirilip berile edi. Ozoqda, sovet devürdegi adabiyatıbız bütünley kommunist ideologiyağa qulluq etip gelgen dep toqtaşdırmaq da durus bolmas, haqıqatğa qıyışıvlu çıqmas. Misal uçun, şo devürde çalişğan Abdulvahap Suleymanovnu, Atqaynı, Anvar Hacievni, İbrahim Kerimovnu, Mahmmatsoltan Yahiyaevni, Şarip Alberievni, İbrahim Xanmav Bammatulini, Abdulhamit Tatamovnu, Mahammat Atabaevni, Kamal Abukovnu, İslam Kazievni, Ahmat Caçaevni, Abdulkerim Zalimxanovnu, Badrutdinni, Şeyitxanim Alişevanı, Caminat Kerimovanı, Atav Ataevni, Bahavdin Hacievni va şolay köp özgelerini yaratıvçuluqlarında ideologiya bulan birdoqda degenley aralığı yoq asarlanı tapma qıyın tügül. Biz bu yerde adabiyatıbıznı sovet devürdegi umumi halın göz alğa tutup söyleybiz. Haligi devürdegi adabiyatıbıznı vakilleri busa kommunist nede başğa ideologiyağa qulluq etegen asarlanı tügül, inçesaniyatnı gerti çeber-estetika qaydalarına asaslanğan, oxuvçulanı can azığın ta'min etegen asarlanı yaratalar.
2. Haligi devürdegi adabiyatıbüzda milli mas'ala ing aslu ma'salardan birisi bolup toqtay. Sovet devürde busa milli mas'alanı arağa çığarmaq milletçilikge teng gele edi, ülkebizde milli mas'ala çeçilgen dep toqtaşdırıla edi. Şo devürde milletleni haqında tügül, umumi «sovet xalqnı» haqında hurra-patriotluq ruhda söylenip qala edi. Şo sayalı da yazıvçularıbızğa milli mas'alanı haqında açıdan yazıp çığarma imkanlıq yoq edi. Sovet devürden song yazıvçularıbız bu mas'alanı haqında tuvradan-tuvra söyleme başladı. Milli mas'alağa bağışlanğan özleni asarlarında olar asrulanı terenine tüşüp getegen bay tarixi bulanğı anadaş qumuq xalqıbız tilin, madaniyatın, adabiyatın, adatların, topurapın – hasili, milli özdenligin tas etip barapanın ayta turup, har qumuqnu milli esin uyatma qast etdiler. Şairleribiz Aqay Aqaevni, Mahammat Atabaevni, Ahmat Caçaevni, Badrutdinni, Şeyitxanım Alişevanı va şolay özgelerini yaratıvçuluqlarında bu pikrubuznu isbatlayğan misallanı tapma qıyın tügül. Masala, şair Badrutdin özünü «Qumuqnu qumuqğa çeçgen sırı» degen şi'rusunda har qumuqnu namusuna tiyip söyleygendey bola:
Qul-qaravaş tügülsen,
Tügülsen haqığa muq.
Seni qumuqluğunga
Ne bolup qalğan, qumuq?
Sen paraxat yurüysen,
Haysızlıq bar yuzüngde.
Qaburung qazma sama
Yer qalğanmı Tüzüngde?!
Milli mas'alanı haqında söyley turup, yazıvçularıbız ana til bulan baylavlu mas'alağa ayrıça tergev baqdıra. Şair Ahmat Caçaev bu mas'alağa bağışlap hatta «Ana til – altın xazna» degen atı bulanğı poemasın ayrıça kitap etip de çığardı. Tilni millet uçunğu ahamiyatlığın yaxşı anglayğan Ahmat Caçaev onu «eki gözdegi yarıq» bulan tengleşdirip söyley. Şairni toqtaıdırıvuna göre, har qaysı milletni de tili ölmekligi bulan onu milli esi, milli hisi yimik aslu belgileri de öle.
Ana til sav, aslu quvanç şo bolsun,
Yarıq yimik bizge eki gözdegi.
Til ölgen song, ölmegeni ne bolsun
Milli es de, milli his de bizdegi?
3. Haligi devürdegi adabiyatıbızda tarixge baqğan yaqdağı yanaşıv büs-bütünley alışınğan. Belgili küyde, adabiyatlarda ötgen devürleni çeber qaydada suratlayğan tarixi asarlar bola. Şolay tarixi asarlar sovet devürdegi qumuq adabiyatda da bar. Amma şo devürdegi qumuq tarixi asarlanı axtarıp qarağanda, şulay bir alamatnı eslemey bolmaysan: yazıvçularэbız özleni tarixi asarların yarata turup, Oktyabr inqıllapnı dazularından onçaqı arige çıqmay, yangız inqıllapdan va şondan songnu özge tarixi ahvalatlanı (masala, kollektivleşdirivnü, Ullu Vatan davnu va ş.b.) suratlanıv bulan tamamlanıp qala. Abdulvahap Suleymanovnu («Üst bolüan süyüv»), Atqaynı («Men öktemmen», «Qumuq tüzde»), Rasul Rasulovnu («Ant», «Revolütsionerni anası», «Bekenez»), İbrahim Kerimovnu «Qanatlı qız», «Mahaç»), Mahammatsoltan Yahiyaevni («Üç güneş», «Qorqmas Calal», «Arslan tuvğan ulanlar»), Zaripat Ataevanı (Tangdağı teliyangur», «Şo yol bulan») va şolay özgelerini tarixi asarları şo pikrubuznu gertiley. Adabiyatıbızdağı ıo halnı vulgarno-sotsiologiyalı qaravlanı ta'sirinden taba anglatma bola. Şo qaravlağa göre, biz, yangı – sovet camiyat qurumnu vakilleri, Oktyabr inqıllapdan aldağı «esgi» tarixibizge, ruh varisligibizge art berip, tarixni yangıdan başlama gerek bolğanbız. XX-nçı asrunu 20-nçı yıllarında arağa çıqğan bu qaravlanı zarallığı hazir anglaşılıp, tanqıtğa tutulsa da, qumuqlar yimik sanav yaqdan az xalqlağa yetgende, şolanı ta'siri bütün sovet devürnü uzağında uzatılıp turdu dep aytma yaray. Tügül busa, misal uçun, yazıvçubuz İbrahim Kerimovnu getgen asrunu 1975-nçi yılda yazılıp bitgen «Yırçı Qazaq» degen tarixi romanını aradan otuz yıllar ötüp, demek 2006-nçı yılda basmadan çıqmaqlığı neçik anglatma bola? Sovet devürden song busa yazıvçularıbız Oktyabr inqıllapdan köp tezgi tarixibizden xabar beregen asarlanı yaratma başlay. Masala, Bammat Ataevni «Şavxalnı giççi ulanı», «Soltanmut» degen dilogiyası, onu «Tengir terek» degen draması, Abdulkerim Zalimxanovnu «Soltanmahmut» degen şi'ru qaydada yazılğan romanı, Badrutdinni «Soltanmut» degen poeması va şolay özge asarlar.
Sovet devürde Oktyabr inqıllapdan songu barı da tarixi ahvalatlanı haqında söyleme ixtiyar berilmey edi, masala, stalinizmni devüründe yol berilgen qıyıqsıtıvlanı haqında. Haligi devürdegi yazıvçularıbız sovet devürdegi şo taypa ahvalatlağa, şo ahvalatlanı naticasında xalqıbıznı başından getgen qıyıqsıtıvlağa, tüzsüzlüklege, tas etivlege tergev baqdırma başladı. Şo haqda aytğanda, İbrahim Kerimovnu «Tik tolqunlar» degen romanın, Aqay Aqaevni «Calal Qorqmasovnu teregi», «Abusupyan» degen şi'rusun, Mahammat Atabaevni «Toba» degen poemasın, Badrutdinni «Örten», «Alp yureklim» degen poemalarIn, Ahmat Caçaevni «Paşman poemasın» va şolay köp özgelerin esgerme bolabız. Yazıvçularıbız bu taypa asarlarında çeber söznü kömekligi bulan stalinizmni devüründegi qıyıqsıtıvlanı, tüzsüzlükleni başın açıp söyley. Masala, şair Aqay Aqaev özünü «Abusupyan» degen şi'rusunda şo devürnü aslu alamatın xasiyatlay turup, bulay yaza:
Kimni taptap getse de,
Sözü tutula edi.
Ne gerekler etse de,
Gerti utula edi.
4. Sovet devür bulan tengleşdirgende, haligi devürdegi adabiyatıbızda din mas'alasına baqğan yaqda büs-bütünley başğalıq sezile. Eger de allahsızlıq (ateist) politika açıqdan yurilegen sovet devürdegi adabiyatıbızda dinni haqında söylene edi busa da, yangız inkarlıq, mısğıl qaydada söylenip qala edi. Sovet devürden song yazıvçularıbız dinni neçik de sökmey, şoğar hatta insanlanı qılıqsızlıqdan, buzuqluqdan qutğaracaq bir güçge yimik yanaşma başlay. Masala, şair Mahammat Atabaevni «Toba» degen poemasını axırınçı bölügü savlay Allahğa etilegen dua hisapda yazılğan dep aytma yaray. Avtor camiyat yaşavubuzda ömür sürüp yurüygen tüzsüzlüklerden, buzuqluqlardan, qılıqsızlıqdan, öltürtüvlerden, talavurdan, yalğandan va şolay özge tersiliklerden bizin azat etecek bir qudrat bar busa, şo da Yaratğanıbız, taza din dep toqtaşdırağanday bola. Şo sayalı da asarını axırında ol haligi naslunu «Allahğa amanat» etip söyley:
Allanğan naslum meni!
İlbislege ant berip,
Axırıng neçik bolar,
Allahğa da ant berip?!
Tang bulan turup har gün
Baylayım namazğa qol,–
Dünya,
Ayavlu dünya,
Allahğa amanat bol!
Yazıvçularıbıznı Allahğa, dinge baqğan yaqdağı yanaşıvu alışınğanlıqnı hatta olanı bir-bir kitaplarını atları da isbat ete: Mahammat Atabaevni «Allahğa şükür», «Toba», Badrutdinni «Tüş namaz», Uzlipat İbrahimovanı va İlmutdin-haci Muratovnu «Makkağa sapar» degen kitapları va ş.b.
5. Belgili küyde, adabiyatnı qaysı devüründe de irişxat (satira) tarmaq ahamiyatlı yerni tutup gele. Sovet devürde bu tarmaqda Nabi Xanmurzaev, Yusup Gereev, Abdulla Başirov, Abdulvahap Suleymanov, Atqay, Anvar Haciev, Şarip Alberiev, İbrahim Xanmav Bammatuli, Mustapa Hüseynov va şolay özgeleri köp iş etdi. Amma sovet devürdegi irişxat asarlarıbıznı axtarıp qarağanda, şolar aslu halda Oktyabr inqıllapdan aldağı «esgi devürge», şonu qaldı-quldularına, kapitalist sistemasına va şolay da üyahlü yaşavğa, ayrı-ayrı insanlağa xas bolğan bir türlü kemçiliklege, ters xasiyatlağa qarşı baqdırılğannı eslemey bolmaysan. Amma özü sovet devür arağa çığarğan kemçilikleni, kommunist partiyanı, ülkebizni başın tutğanlanı tüzsüzlükleri haqında busa söyleme birdoqda ixtiyar berilmey edi dep aytma yaray. Sovet devürden songu adabiyatıbızda şo mas'alağa baqğan yaqda da başğaçalıq bar. Yazıvçularıbız «esgi devürge», başğa camiyat qurumlağa xas bolğan kemçilikleni haqında tügül, haligi devürge, bizin ülkedegi camiyat qurumğa xas bolğan tüzsüzlükleni başın açıp yaza. Masala, şair İlmutdin-haci Muratov özünü «Makkağa sapar» degen poemasında hacğa yolğa çıqğanda, bizin ülkedegi xalqlanı yaşavun Türkiyadağı, Saudiya Arabstandağı xalqlanı yaşavu bulan tengleşdire turup, bulay yaza:
Xalqnı başın tutğanlar
Millionlanı paylay,
Meni paqır xalqımnı
Sırtına minip hayday.
Şair Caminat Kerimova özünü «Yerni vayahı» degen poemasında haligi devürnü bir xas alamatına aylanıp qalüan kemçilikni haqında, açıq etip aytğanda, belgili adamlanı bir toqtavsuz öltürtüvleri haqında yaza. Asarını ma'nasın güçlendirmek uçun, oxuvçuğa tiegen ta'sirin artdırmaq uçun, avtor xalq avuz yaratıvçuluğubuznu vayahlar degen tarmağını ing tiziv merdeşlerinden usta küyde paydalana:
Bu ne zaman!
Neçik zaman?!
Bizge qopğan
Bu ne balah!
Xalqımnı xas ulanların
Balahdan sen qutğar, Allah!
Yazıvçularıbız hali hatta hukumatnı başın tutğanlanı kemçiliklerin de açıqdan yazıp görsetip bere. Masala, şair Abdulla Zalimxanov özünü «Bir zatnı da demi yoq» degen şi'rusunda ülkebizdegi buzuqluqlanı, tarçıqlıqlanı aslu sebeplerini birisi haqda yaza turup, içkiçilikge amıraq bolğan «paçabız» B.N. Yeltsinni bulay xasiyatlap bere:
Yıbavlağa ne yete,
Barı zat bütün busa?
İşler neçik ayınsın,
Paçaıэz «tütün» busa?
6. Haligi devürdegi adabiyatıbıznı aslu alamatları haqünda söyley turup, onu canr qılıqlarına da tergev baqdırma tüşe. Adabiyatıbızı aldağı devürlerinde yimik, bu devürde de poeziya tarmaq san yanından da, sanav yanından da aldınlıqnı alıp yurüy. Bu tarmaqpa Aqay Aqaev, Mahammat Atabaev, Ahmat Caçaev, Mahammatnabi Xalilov, Abdulkerim Zalimxanov, Badrutdinni, Şeyitxanım Aliieva, Caminat Kerimova, Atav Ataev, Bahavdin Haciev yimik sınavlu şairleribiz bulan yanaşa Musa Şixavov, Cavat Zakavov, Nabiyulla Mahammatov, Abdulla Zalimxanov, İlmutdin-haci Muratov, Supiyanat Mamaeva, Gögürçün Ataeva, Kazim Kazimov, Gereyxan Haciev va şolay yangı naslunu özge vakilleri de öz qoşumun etip tura. Canr qılıq yanından alıp qarağanda, haligi devirdegi poeziyabız köp renkli: munda lirikalı şi'rular bulan yanaşa ölçev yaqdan ullu poemalar, hatta şi'ru qaydada yaratılğan roman da bar (Abdulkerim Zalimxanov «Soltanmahmut»).
Qumuq adabiyatnı proza tarmağı da görmekli üstünlüklege yetişgen dep aytma bolabız. Bu tarmaqdağı İbrahim Kerimovnu, Bammat Ataevni, Zaripat Ataevanı, Mikayıl Abukovnu, Mustapa Hüseynovnu, Kamal Abukovnu proza asarları bulan yanaşa yangı naslunu vakilleri Yaraş Biydullaevni, Ruquyat Ustarxanovanı, Gebek Qonaqbievni asarları da oxuvçulanı tergevün tartdı. Canr qılıq yanından alğanda, haligi devürdegi qumuq proza da türlü ekenin esgerme tüşe: munda ölçev yaqdan giççi xabarlar (novellalar) bulan yanaşa, povestler, romanlar öz yerin tapğan. Yazıvçubuz İbrahim Kerimov busa qumuq va savlay dağıstan adabiyatlarında birinçiley bolup tetralogiya, demek dört kitapdan birikgen asar yaratdı: «Gök tolqunlar», «Tik tolqunlar», «Tüp tolqunlar» va «Biyik tolqunlar» (bu axırınçı kitap yazılıp bitse de, bugünlege yerli basmadan çığıp bitmegen).
Adabiyatıbıznı poeziya, proza tarmaqları bulan tengleşdirgende, haligi devürde onu dramaturgiya tarmağını ösüvü astalaşğannı esgerme tüşe. Bu tarmaqda Abzaydin Hamitovdan, Abdulhakim Hacievden, Osman İbrahimovdan qayrı çalışağanlar da görünmey dep aytma yaray. Qumuq milli teatrıbız halige aslu halda şu esgerilgen avtorlanı p’esaları, aldağı devürlerde yaratılğan va şolay da qumuq tilge özge xalqlanı adabiyatlarından alınıp göçürülgen dramaturgiya asarlar bulan tamalanıp qalma borçlu.
7. Sovet devürdegi adabiyatıbız kemçiliklerden de mahrüm qalmağan. Bu devürde çeber, ma'na, içdelik yanlarından alıp qarağanda, osal, bişmegen asarlar da yoluqmay tügül. Şo halğa belgili sebepler de bar. Belgili küyde, sovet devürde yazıvçularıbıznı asarları yangız hukumatnı basmaxanalarında çığa edi. Şo sayalı da kitaplar basmadan çıqğança, yazıvçulanı, tanqıtçılanı, retsenzenteleni, redaktorlanı, korrektorlanı qolundan öte edi, şolluqda kitaplanı çeber, ma'na, içdelik yanlarına baqdırılağan tergev artıq edi. Haligi devürde busa yazıvçularıbız kitapların yangız hukumatnı yanından tügül, özge türlü yollar bulan da basmadan çığarağan bolğan: özleni xarcı bulan yada sponsorlanı kömekligi bulan, şolluqda şo kitaplanı çeber, ma'na, içdelik yanlarına bir-bir geziklerde tiyişli tergev bolmay qala.
Haligi devürdegi adabiyatıbızğa xas bolğan birdağı bir kemçilikni esgermese bolmay. Açıq etip aytğanda, bir-bir yazıvçularıbız (olanı arasında hatta belgilileri de, pahmuluları da) bir taypa hakimlege, artda bolğan bay taypalağa hatdan ozup tiyişsiz maqtavlar etegen asarlar yazağan bolup qalğan. Tüzü, şo merdeş aslu halda getgen asrunu 90-nçı yıllarına xas edi. Artdağı yıllarda yazıvçularıbız şo ters yoldan tayma başlağanı, ozoqda, süyndürmey bolmay.
8. Har-bir adabiyat bulan yanaşa şo adabiyatnı axtarıp, oğar baha berip yurüygen tanqıt da, adabiyat ilmu da bolma tüşegeni belgili. Şo yanından alıp qarağanda, haligi devürdegi adabiyatıbız da tanqıtçılanı, alimleni yanından tergevsüz qalmağan. Şo haqda aytğanda, Abdulqadir Abdullatipovnu, Salav Alievni, Abdulhakim Hacievni, Kamal Abukovnu, Malik Hüseynovnu, Naida Xanmurzaevanı atların ayrıça esgerme tüşe.
9. Adabiyatnı gelecegi yangı, yaş naslu bulan baylavlu ekeni belgili. Haligi devürdegi adabiyatıbızda esli naslu bulan yanaşa yangı naslu da barlığı bizge onu gelecegine inanıvlu, umutlu küyde qarama imkanlıq bere. Allahnı yaxşılığından, haligi devürdegi adabiyatıbızda da esli yazıvçularıbız bulan birçe yangı naslu da iş görüp tura. İlmutdin-haci Muratov, Supiyanat Mamaeva, Gebek Qonaqbiev, Kazim Kazimov, Gereyxan Haciev, Nüryana Arslanova va şolay dağı da köp özgeleri – qumuq adabiyatnı yangı naslusu. Esli yazıvçularıbıznı, tanqıtçılarıbıznı, alimleribizni yanından bulağa va şolay da xalqnı arasında bir türlü sebeplege göre halige pahmusu arağa çıqmay qalıp turağan yangı naslunu özge vakillerine baqğan yaqda ayroqda xas tergev tarıq, nege tügül de biz adabiyatıbıznı yangız ötgen devürlerini va haligi devürünü tügül, gelecegini de qastlı hayında bolma tüşebiz.
2. B cToлицe ЧP oTkpылcя MacшTaбHый Ha CeBepHoM KaBkaзe дeлbфиHapий |
3. Pacyл ИбparиMoB пpиHял yчacTиe B цepeMoHии oTkpыTия IV MockoBckoro чeMпиoHaTa пo пpoфeccиoHaлbHoMy MacTepcTBy cpeди иHBaлидoB и лиц c orpaHичeHHыMи BoзMoжHocTяMи здopoBbя «AбилиMпиkc-2018» |
4. B Pecпyблиke cocToялcя чeMпиoHaT пo koMпbюTepHoMy MHoroбopbю cpeди rpaждaH пoжилoro BoзpacTa |
5. B pecпyблиke плaHиpyeTcя peaлизaция пpoekTa «100 шkoл» |
AkTyaлbHыe HoBocTи
1. B pecпyблиke oTMeTяT 100-лeTиe rocyдapcTBeHHoro дeяTeля MaroMeд-CaлaMa yMaxaHoBa |
2. Бoлee 1 Tыc. чeлoBek cTaли rocTяMи HaциoHaлbHoro Myзeя pecпyблиkи иM. A. Taxo-Гoди B «Hoчb MyзeeB» |
3. ДarecTaH B чиcлe лyчшиx Ha XlX Bcepoccийckoй BыcTaBkи oBeц и koз |
4. B cToлицe для дeTeй-cиpoT пpoшeл MacTep-kлacc пo coздaHию kykoл из rлиHы |
5. Яpышлap obTrepилди |


text:
Keriç boğazı üstünden qurulğan köpürniñ avtoyol qısmı yengil maşinalarnıñ yürüşi içün açıldı.
Rusiye haber agentlikleriniñ bildirgenlerine köre, Rusiyeniñ Krasnodar diyarı tarafından birinci avtomobiller saba saat 5:30-ta köpürden keçtiler.
Bunıñ arfesinde qurulayatqan Keriç köprüniñ avtoyol qısmınıñ açılışında Rusiye prezidenti Vladirmir Putin iştirak etti.
Mayıs 15-te Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda Keriç köprüniñ qanunsız qurulması Kremlniñ halqara uquqqa itibar etmegeniniñ nevbetteki şaatlığıdır, dedi.
Avropa Birligi Rusiye territoriyası ile ilhaq etilgen Qırım arasında Keriç köprüniñ qısmen açılmasını sert bir şekilde tenqit etti.
Rusiye ukümeti qurulmaqta olğan Keriç köpründe naqliyat havfsızlığınıñ temin etilmesi ile bağlı işlerniñ yapılması boyunca devlet kontraktınıñ müddetini 2019 senesi dekabr 1-ge qadar uzattı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç boğazından keçit qurmaq niyeti aqqında Qırımnıñ işğalinden aman soñra, 2014 senesiniñ martında ilân etti. Köpürni 2018 senesine qadar qurmağa ve 2019 senesiniñ yazında işletüv içün açmağa vade ettiler.
Ukraina tarafı Rusiye ile köpürniñ qurulması aqqında añlaşmadan 2014 senesinde – Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ çıqtı.


text:
QMC Yuqarı Radasınıñ devlet hainliginde qabaatlanğan sabıq deputatı Vasiliy Ganışnıñ işi boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı bazarertesi künü, oktâbr 26-da, Kiyevde keçirildi.
İşbu toplaşuvda, Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, şaatlar iştirak etti, olarnıñ arasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.
«Endi mahkeme toplaşuvından qayttım, mında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Radasınıñ sabıq deputatı Ganış Vasilniñ işi boyunca şaat olaraq iştirak etim… İster-istemez 2014 senesi fevral 25-mart 16 vaqialarını hatırladım… Amma, doğrusnı aytsam, mahkemede devlet hainliginde qabaatlanğanlar sırasında Aksenov, Konstantinov, Doniç, Tsekov kibi alçaq erifler olsa, keyfim başqa olur edi», – yazdı o Facebookta.
Aprel 28-de Ukraina havfsızlıq hızmeti Ukraina Devlet sıñır hızmeti ile beraber onı Qırım çıqışında yaqaladılar. Ganış apiske alındı, çünki onı qıdıra ediler. Baş prokuratura onı devlet hainliginde şekley. Ukraina taqiqatçılarınıñ malümatına köre, Ganış Qırım statusı aqqında «referendum» keçirilmesine rey bergenlerden biri edi, ve böyle etip Ukraina topraq bütünligine zarar ketirmege tırıştı.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası bu tarihnı yarımada işğaliniñ başlanuvı künü olaraq ilân ett


text:
Rusiyeniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi, imaye tarafından «fevral 26 işi» figurantları Ali Asanov ve Mustafa Degermencige ev apisiniñ muddetini iyül 7-ge qadar uzatılmasına qarşı berilgen apellâtsiyanı red etti. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Bildirilgenine köre, mayıs 14-te Aqmescitteki Merkeziy rayon mahkemesinde «fevral 26 işi»niñ maiyeti boyunca oturışuv planlaştırılğan. Onda qabaatlanğanlar soñki söz ile çıqışta bulunacaqlar.
2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün bir gruppa qırımtatar faaliyetçilerine qarşı mahkeme 2015 senesinde başlandı.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige böldi: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyevniñ işinden ayırıldı.
2017 senesi oktâbr 25-te Rusiye ukümeti Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umerov ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Arıqtawğa arnalğan durıs as ülesi qanday bolw kerek? Arıqtaw üşin qanday azıq-tülikti jewge boladı? Arıqtawğa sebep bolatın azıq-tüliktiñ tizimi – dïetada otırğan bolsañız sizge arnalğan!
Äyelderdiñ barlığı sımbatınıñ tartımdı bolğanın qalaydı, biraq ol üşin qurbandıqqa barwğa bäri derlik dayın emes.
«Dïetalar – tım qïın jäne kürdeli, men tamaq jegendi sonday jaqsı köremin» – dep aynanıñ aldında turıp kürsinetinimiz bar. Biraq aşığw kerek dep kim ayttı? Nätïjeniñ oñ bolğanın körip, süyikti djïnsıñızğa qaytadan sıyu üşin ädettegi as ülesiñizdi azdap özgertseñiz de jetkilikti.
Arıqtaw kezinde qanday azıq-tülikti jew kerek
Sarı may jemeñiz
Sarı maydıñ ornına ösimdik mayın paydalanw sïyaqtı usaq-tüyek sizdiñ sımbatıñızğa tez arada oñ äserin tïgizedi. Tipti burınğıday üyde pisirilgen dämdi peçeneni raxattana jey berseñiz boladı, tek onıñ receptin azdap özgertip jiberiñiz.
Kökönistermen jürek jalğaw
Arıqtawğa arnalğan azıq-tüliktiñ qatarına, ärïne, kökönister kiredi. Ädette, biz tañğı, tüski jäne keşki asqa jegen tamaqtan emes, olardıñ arasında jürek jalğawğa ülgeretindikten semiremiz. Qolımızğa tüsken närsege tap beremiz jäne ol ädette jaña pisken kökönis emes, bwterbrod, şokolad jäne gambwrger bolıp şığadı. Säbizben, qïyarmen, şalğammen jäne qızanaqpen jürek jalğawdı ädetke aynaldırıñız.
Maysızdandırılğan süt önimderi
Biz ädette quramındağı maydıñ mölşeri qanşa ekendigine qaramastan irimşik, yogwrt jäne süt satıp alamız. Maysızdandırılğan irimşik pen basqa da süt önimderi däl sonday dämdi emes pe? Qaptamasında jazılğan jazwğa ünemi köñil awdarwğa tırısıp jüriñiz.
Dämdewişter
Arıqtawğa sebep bolatın azıq-tülik sizge dämsiz bolıp körine me? Onda xoş ïisti şöpter, burış, soya tuzdığı jäne basqa da qospalar sïyaqtı dämdewişterdi köbirek paydalanıñız. Olardıñ kalorïyaları az boladı, al dïetalıq tağamnıñ birden jaña reñkteri payda boladı.
Bütin dändi azıq-tülik
Arıqtawğa arnalğan as ülesiniñ quramına är tamaq işken sayın bütin dännen jasalğan azıq-tülik kirw kerek. Bütin dändi botqalar men nandı tañğı asqa işken paydalı, al qoñır küriş pen bütin dändi makarondar tüski jäne keşki asqa jaraydı. Munday azıq-tüliktiñ quramında paydalı zattar köp boladı, qwat közi bolıp tabıladı jäne sizdiñ sımbatıñızdı buzbaydı.
«Desertke ne boladı?» — dep suradıñız ba? Tätti dämdi jäne paydalı jïdekter men jemister turğanda torttar men kämpïtterdi qaytemiz?
As ülesiñizdi paydalı azıq-tülikke awdarıp, minsiz sımbatıñızdan raxatqa böleniñiz!
kz.everydayme.com
Tegï: Arwlarğa keñes,
Kommentarïï


text:
Tis awırsa därigerge jetkenşe şıdawdıñ özi qïın. Tis därigerindegi kezek jöninde söz qozğamasaq ta boladı. Eger balanıñ tisi awırsa ne isteymiz?
Bala tamaq jep otırğanda kenetten «tisim-ay» dep ıñılday bastasa, awız qwısına üñilip, tisine turıp qalğan tamaq qaldığın tekseremiz. Qajet bolsa, qolşam jağwğa boladı. Rasında tis qwıstarına tamaq qaldığı turıp qalğan sebepti awırğan bolsa, awzın swmen şayıp, pastamen jwsa derew awırğanı basıladı.
Balanıñ awızın tuz qospasımen şayuğa boladı. Bir staqan swğa tuz jäne as sodasın qosıp, awızdı birneşe ret şaysa, awırğandı jeñildetedi.
Balanıñ qızıl ïegi isinbegen bolsa, awızdı jay ğana jılı swmen şayuğa boladı. tis emaldiñ şıtınawınan awırsa, jılı sw awrwdı bäseñdetedi. Awırğanı basılğanşa jılı swmen şayamız.
Bala ne jeytinin qadağalaymız. Zaqımdanğan tisti awırtatın qattı tağamdar, öte ıstıq jäne tım swıq azıq işip-jemewin baqılaymız. Tağamdar men swsındar mümkindiginşe bölme temperatwrasımen teñ bolğanı jön.
Tis qızıl ïeginiñ qabınwına tättiler de sebep boladı. Munday jağımsızdıqta bala tamağına qışa, sirkesw, burış, tuz sekildi aşı dämdewişter qosıp berwge boladı.
Därixanadan qalampır mayın alamız. Onı swğa ezip, awızda şayqaymız. Balağa aspïrïn sekildi ülkenderge arnalğan däri berwge bolmaydı.
Balanıñ tisi jïi awıratın bolsa, jeñil jolı sol bolsa da, arnayı şaşatın däri-därmekti qoldanbañız. Sol sätte derew tınıştandırğanımen, keyin özge ağzalarğa zïyan tïgizetin boladı.
Xalıq eminde tis awırsa, sarımsaq qoldanadı. Oñ jaq tis awırsa sol qolğa, sol jaq tis awırsa oñ qoldıñ bilegine qabığınan tazartılğan bir tal sarımsaqtı tañıp qoyamız.
Qanday emder jasaw keregimen tanıs boldıñızdar. Osılardıñ işinen öziñizge qolaylısın tañdap alıñız. Bala säl tınıştalğannan keyin awrwın müldem umıtıp ketwi üşin süyikti kitabın oqıp berip, ertegi aytıp, mwltfïlm körsetip, birge oyın oynap köñilin awlañız.
Tağı bir eskere ketetin jayt, balanıñ süt tisteri tüsken kezde, ornına şığıp kele jatqan tis tüzw şığwı üşinqızıl ïegin jalamawın qadağalañız.
Derekközi: massaget.kz
Tegï: Arwlarğa keñes,
Kommentarïï


text:
Qırım «qaş qararğan vaqıt mıntaqasında» bulunğanına yaqında dört yıl tolacaq, lâkin dünya cemaatçılığı yarımadanıñ Rusiyege ait olğanını tanımağa istemey, atta Rusiyeniñ ittifaqdaşları olğan devletler bile. Rusiyege yapılğan basqı azalmayıp, ep arta. Elbette, Qırımnıñ ura-vatanperverleri maña taş atmağa azırdır, lâkin Kreml Qırımnen bağlı dolandırıcılıqqa kirgenlerine biñ peşman olğanlarını teklif etip baqmam mümkün. Böyle bir yüknen yaşamaq pek ağır olıp qaldı.
Rusiye tarafdarı olğan Qırım sakinleri Kremldeki rejimge işanaraq, öz ayatlarını «qaş qararğan vaqıt mıntaqasından» ğayrı, yüksek bir istiqrarsızlıqqa mahküm etti. Dersin ki, sarsılmaz rejim olarğa – kerçek Rusiye sakinlerine saip olğan – bütün aqlar berilecegini vade etken edi. Afsus ki, atta Rusiye Sberbankı bile Qırımnen asla bir iş tutmağa istemey.
Bügün, meselâ, Yavlinskiy kibi bazı rusiyeli muhalifetçiler, Rusiye prezidenti saylâvında ğalebe qazanğan taqdirde, Qırımnı Ukrainağa keri qaytaracağı aqqında ayta. Yani Qırım sakinleri «em qaytarır, em qaytarmazlar» degen alda yaşaylâr. Rusiyede keçecek ögümüzdeki ya da kelecek saylâvlarda hususan böyle bir namzet ğalebe qazanmaycağına bir garantiya barmı? Men ise sizlerge, iç bir garantiya yoq, dep aytam. Atta bundan ziyadesini bile aytayım: Rusiyeniñ simdiki akimiyeti yarın «bu büyük bir hata edi, biz Qırımnı keri qaytaramız» deyceklerinde iç bir eminlik yoq.
Vaqit ep kete, amma Qırımda ve Qırım etrafındaki vaziyet stabilleşmeden – aksine, ep kerginleşe. «Ğalipler taqımınıñ» Qıırımdaki duşmanlarnen bağlı soñki yayğarası buñıñ isbatıdır, işte.
Qanun qaçaqlarından toplanğan «Ğalipler taqımı» bir yol tapıp, yarımadanıñ statusı qanuniy olğanını isbatlamağa tırışa. Ancaq bunı iç bir şekilde yapıp olamaylâr. İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov, Qırımnıñ Rusiye tışındaki regionlarnen işbirlik yapmağa istegeninen meraqlanğanı aqqında ikâye etip berdi.
«Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti tış alâqalar ve protokol İdaresinden alınğan cevapqa köre, soñki üç yıl devamında olar tek Abhaziyanen işbirlik qurıp olğan ekenler», – dep bildire uquqqoruyıcı.
Qırımda qaş qararğan vaqıt ep qoyulaşa, ğarez arta, yürek telaşı daa ziyade büyümekte
«Şimdiki vaqıtta Qırım Cumhuriyeti nazirler Şurası, Qırım Cumhuriyeti nazirler Şurası (Rusiye Federatsiyası) ve Abjhaziya Cumhuriyeti nazirler Surası arasında iqtisadiy-ticariy, ilmi-tehnik ve gumanitar saalarda işbirlik Sözleşmesi tizildi», – denilmekte, Cepparov alğan cevap metininde.
Böyleliknen, üç yıl zarfında qırımlı «ğalipler taqımı»«qaş qararğan vaqıt mıntaqası» olıp, daa bir tanılmağan Abhaziya cumhuriyetinen sözleşme tizip olğan. Öyle ise, buña oşağan işbirlik yapması Qırım akimiyetiniñ: Pridnestrovye Cumhuriyeti, Ğarbiy Papua Cumhuriyetii Dağlı Qarabah ... kibi büyük bir potentsialı bar.
Aslında, bularnıñ epsi pek kederli şeyler. Bir zamanlarda cennet köşesi olğan Qırım, bir anda «qaş qararğan vaqıt mıntaqasına» aylândı. Qırım sakinleriniñ yürekleri rahatsız, yazıqsınuv ve peşman ep arta. Qırımda qaş qararğan vaqıt ep qoyulaşa, ğarez arta, yürek telaşı daa ziyade büyümekte.Daa neler olacaqtır, aceba...
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (telüke havfından muellifniñ adı ve soyadı deñiştirilgendir)
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün.


text:
Test Çöz
Bunu beğen:
Beğen Yükleniyor...
İlgili
1 sınıf matematik testleri, 1 sınıf türkçe testleri, 1.sınıf hayat bilgisi testleri, 2 sınıf hayat bilgisi testleri, 2 sınıf ingilizce testleri, 2 sınıf matematik testleri, 2 sınıf türkçe testleri, 3 sınıf hayat bilgisi testleri, 3 sınıf ingilizce testleri, 3.Sınıf Fen Bilimleri Testleri, 3.Sınıf Matematik Testleri, 3.Sınıf Türkçe Testleri, 4 sınıf din kültürü testleri, 4 sınıf matematik testleri, 4 sınıf sosyal bilgiler testleri, 4 sınıf türkçe testleri, 4.sınıf Fen Bilimleri testleri, 4.sınıf ingilizce testleri, 5. sınıf ingilizce testleri, 5.sınıf din kültürü testleri, 5.sınıf Fen Bilimleri testleri, 5.sınıf matematik testleri, 5.sınıf Sosyal Bilgiler testleri, 5.sınıf Türkçe testleri, 6.Sınıf Din Kültürü Testleri, 6.sınıf Fen Bilimleri testleri, 6.sınıf ingilizce testleri, 6.sınıf matematik testleri, 6.sınıf sosyal bilgiler testleri, 6.sınıf türkçe testleri, 7 sınıf matematik testleri, 7.sınıf din kültürü testleri, 7.sınıf Fen Bilimleri testleri, 7.Sınıf İngilizce testleri, 7.sınıf sosyal bilgiler testleri, 7.sınıf türkçe testleri, 8. sınıf inkılap tarihi testleri, 8. sınıf matematik testleri, 8.sınıf din kültürü testleri, 8.sınıf Fen Bilimleri testleri, 8.sınıf ingilizce testleri, 8.sınıf türkçe testleri


text:
"İnjir yoqısı" tatlı rizığı
Bu tatlı rizığı bik ciñel yasala häm läzzätle
Kiräkle äyberlär:
16 kipterelgän injir
1 litr söt
2 aş qaşığı şikär qomı (salmasqa da bula)
Yasalışı:
İnjirlarnı 1 säğatkä cılımsa suğa quyabız. Yomşarğaç dürtkä büläebz.
Sötne qaynatmıyça cılıtabız. Östenä injirlarnı salabız. Häm blenderdan uzdırabız.
Kasälärgä bülep çığabız. Öslären tälinkä häm sölge belän qaplıybız. 2-3 säğattän soñ açabız. Suıtqıçqa quyıp, 2-3 säğat’ suıtabız.
Östen telägänçä bizibez.
Aşığız tämle bulsın!


text:
Ukraina adliye nazirligi Rusiyege qarşı işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı sebebinden İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine (ECtHR) dörtünci davanı azırladı.
Bu aqta Ukraina adliye naziri Pavlo Petrenko bildirdi.
«İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine dörtünci devletlerara şikâyetiniñ berilmesini ilân etmege isteyim. Bu arizada Qırımda insan aqlarınıñ, şu cümleden, qırımtatar aqlarınıñ bozuluvı aqta söz kete. Biz Qırımda ukrainlerniñ siyasiy taqibi aqqında sualni köteremiz», – dedi o.
Adliye naziriniñ sözlerine köre, kelecek afta nazirlik delillerniñ resmiyleştirüvini bitirecektir.
Evel Ukraina İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine Rusiyege qarşı Qırım işğali ve Donbass zidiyeti ile bağlı üç davanı taqdim etti.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etti. Uquq qoruyıcılar Qırımda işğalden soñ insan aqları ile bağlı vaziyetniñ beterleşüvi aqta bildire.
Avgust başında Ankarada II Bütündünya qırımtatar kongressi keçti, kongresste qırımtatarlarnıñ Vatanı – Qırımdaki vaziyeti muzakere etildi. Şu cümleden, bildirilgeni kibi, Sovet Birliginiñ dağıluvından soñ Qırımğa qaytqan 350 biñ qırımtatarı şimdi kene totalitar basqığa oğray ve yoq olmaq havfı astında buluna. Yarımada Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ 15 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur oldı.


text:
İyünniñ 6-nda qayd etilgen Jurnalistler kününde Ukaina Tışqı işler nazirligi (MİD) Rusiye tarafından ukrain jurnalistleri Nikolay Semena ve Roman Suşenkonıñ taqip etilmesini toqtatmağa talap etti. Bunı Twitterde ukrain nazirliginiñ temsilcisi Maryana Betsa yazdı.
«Tamam Jurnalistler kününde Rusiye Federatsiyasından nevbetteki sefer jurnalistler Suşenko ve Semenanıñ siyasiy taqibini toqtatmağa talap etemiz», – dep yazdı Betsa.
Kyivde Jurnalistler künü munasebetinen, Rusiye tarafından eziyet körgen jurnalistlerge, ayrıca – Nikolay Semenağa ve Roman Suşenkoğa, destek bildirmek içün mahsus aktiya ötkerilecegi ilân etildi.
İyünniñ 6-nda, salı künü Ukrainada kütleviy haber vastaları hadimleriniñ zenaat bayramı – Jurnalistler künü qayd etile.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi 2017 senesi, öz faaliyetiniñ eñ müim maqsatları sırasında – ukrain jurnalistleri Nikolay Semena ve Roman Suşenkonıñ qorçalanuvı içün ğayretini arttımağa niyetlendi.
Keçende, iyünniñ 5-nde Kremlniñ nezaretindeki Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi qırımlı jurnalist Nikolay Semenanıñ davasında nevbetteki toplaşuv ötkerdi. Soñraki oturış iyünniñ 14-ne tayin etildi.
Qırımda jurnalist Nikolay Semena «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq içün kütleviy çağıruvlarda» şeklenip Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2 qırısımı esasında qabaatlana. Taqiqatçılar tarafından tizilgen cinaiy dava altı cılttan ibaret. FSB tarafından sorğulanğanda Nikolay Semena dedi ki, öz maqalelerinde o «fikir serbestligi» aqqını qullandı.
Nikolay Semenanıñ advokatları, Halqara ve Avropa jurnalistleri Federatsiyası, em de OSCE ifade serbestligi meseleleri Temsilcisiniñ ofisi, FSBge muracaat etip, onı Qırımdan tedaviylenmesi içün yibermege çağırdı, lâkin müsbet cevap şimdige qadar daa berilmedi.
Ukrain jurnalisti, «Ukrinform» agentliginiñ Frenkistandaki mahsus muhbiri Roman Suşenko, sentâbr 30 künü Moskvada yaqalanğan edi. O Rusiyege şahsiy işlerinen, soy-sopını ziyaret etmek içün kelgen edi. Rusiye Federal telükesizlik hızmeti onı casuslıqta qabaatlap, onı «Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresiniñ hadimi» olaraq tanıta. Rus taqiqatçıları oña qarşı «casuslıq» qabaatı boyunca cinaiy dava başlattı. Suşenko bütün iddialarnı red ete. Ukrain tarafı jurnalistke atılğan qabaatlar esassız olğanını beyan et eve onı azat etmege talap ete.


text:
Mustafa Küçük - Yarali Keklik
Sanatçı : Mustafa Küçük
Türkü : Yarali Keklik
Etiketler : Mustafa Küçük - Yarali Keklik türkü indir, Mustafa Küçük - Yarali Keklik türkü dinle, Mustafa Küçük türküleri, Yarali Keklik mp3 indir, Mustafa Küçük türküleri Yarali Keklik türküsü, Yarali Keklik sözleri, Mustafa Küçük mp3 dinle, Mustafa Küçük download, Yarali Keklik bedava mp3, Mustafa Küçük türkü sözleri, Mustafa Küçük türkü dinle, Mustafa Küçük son albüm indir
Mustafa Küçük Türküleri
Mustafa Küçük - Ali Bu Gelen
Mustafa Küçük - 365 Günüm Yandı Ha Yandı
Mustafa Küçük - Ağlama Gülüm
Mustafa Küçük - Gelde Bana Sor
Mustafa Küçük - Zamanı Şimdi
Mustafa Küçük - Bugün Ben Bir Güzel Gördüm
Mustafa Küçük - Uy Amman Yar Amman
Mustafa Küçük - Bir Sabah Uğradım
Mustafa Küçük - Şu Tarlanin Düzüne
Mustafa Küçük - Ağam Hasta
Mustafa Küçük - Güller Ağlasın
Mustafa Küçük - Şu Yüce Dağlar
Mustafa Küçük - El Vurup Yaramı
Mustafa Küçük - Coşar Koç Yiğitler Coşar
Mustafa Küçük - Aslanım Eller


text:
AQŞ prezidenti Barack Obama dekabr 23 künü «AQŞ milliy mudafaası ihtiçlarına 2017 senesi içün bücetni» imzaladı, dep haber ete Beyaz Saray. Vesiqağa binaen, Pentagonnıñ büceti tahminen 619 mlrd. dollarnı teşkil etecek. Bunen beraber 350 mln. dollar Ukraina içün telükesizlik saasında yardım sermiyalarınıñ ayırılması belgilendi.
«2017 senesi telükesizlik saasında Ukrainanğa berilecek yardm, 2016 senesi belgilengen 300 million AQŞ dollarına nisbetten, arttırılğan. Vesiqada, telükesizlik tedbilerini alması içün, Ukrainağa destek berilecegi ve şu cümleden öldürüci mudafaa aletleri temin etilecegi qayd etile. Yardım çeşitleriniñ cedveli – Ukrainanıñ devlet sıñırını nezaret etmek içün teşkil etilecek toplu sistemanıñ tehnikiy destegi ve masrafları, ve Ukraina arbiy küçleriniñ yüksek idaresi ve ştab zabitleriniñ azırlanması ile keñişletilgen», – dep bildire Ukrainanıñ Amerika Qoşma Ştatlarındaki elçiligi.
Ayrıca, qanun metininde Pentagon tarafından Kyivni desteklemek içün bütün sermiyadan ilk evelâ 175 mln. dollar qullanıla bilecek. Diger qısım, Mudafaa naziri ve Devlet kâtibi Kongressni «Ukraina akimiyeti telükesizlik saasınıñ islâatında salmaqlı adımlar atqanında» işandırğan soñ berilecek.
Aynı zamanda, AQŞ tarafından arbiy ihtiyaçlarğa etilecek tahsislerde Washingtonnıñ Rusiye ile işbirligi belli derecede sıñırlarndı ve «Ukrainanıñ topraqlarında işğal bitmegece ve oña qarşı ücümlar toqtatılmağance» böyle olacağı qayd etile.
Ukraina AQŞ idaresinen muzakereler keçirip, öldürüci şilânı bermek meseleseni defalarca kötere eti. Şimdige qadar AQŞ Ukrainağa ancaq «amelde öldürmeycek» arbiy yardım bere edi: vucut zırhı, tibbiy malzemeler, radio alâqa sistemaları, gece körüv cihazları, batareyağa qarşı radarlar, maşnalar.
AQŞ ve diger ğarbiy memleketler, şarqiy Ukrainadaki davanıñ arbiy usullarnen degil de, siyasiy yolnen çezilmesine qol tutqanlarını beyan eteler, ve şimdilik Ukrainağa resmiy şekilde öldürüci silânıñ berilmesine razı olmay, lâkin Rusiyeniñ ücümleri şiddetleşse böyle imkân inkâr etilmey.


text:
Seysenbi küni keşke Jeneva qalasında ötken Sotheby's bässawdasında salmağı 25,59 karat bïrman lağıl tası 28,25 mïllïon şveycar frankine (30,42 mïllïon dollar) satıldı.
Sotheby's-tan tüsindirip ötkendey, bässawdada tölengen aqşa lağıl tastarı jäne sawdada satılğan Cartier qundı zattarı üşin rekordtıq bağa bolğan.
Tağı bir atap öter oqïğa - salmağı 8,72 karat alqızıl gawhar tasınıñ 14,8 mïllïon frankqa (15,94 mïllïon dollar) satılwı.
Seysenbidegi bässawdada 78 tabïğï injw monşaqtan turatın alqa 6,5 mïllïon frankqa (6,99 mïllïon dollar) satıldı. Sotheby's-tiñ mälimetterinşe, bul sonday-aq bässawdadağı osınday tektes zergerlik buyımdar üşin berilgen eñ joğarı bağa boldı.
Satıp alwşılar zergerlik buyımdar üşin jalpı alğanda 160 mïllïonnan astam dollar köleminde aqşa tölegen.
Derekközi:QazAqparat
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
Sentâbr 16-da, salı künü, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ binası yanında mecburen köçip kelgenlerniñ aqlarını qorçalamağa ve Qırımnıñ işğalden azat etilmesi boyunca qararlarnı almağa talap ettiler. Numayışnı «Qırımdan mecburen köçip kelgenlerniñ idareci şurası» cemaat birleşmesiniñ vekilleri keçirdiler.
Şu cümleden, faaliyetçiler «Köçip kelgenlerniñ aq ve uquqlarnıñ teminlevi aqqında» № 4490-1 qanun leyhasını qabul etmege ve Qırımnıñ işğal etilüvi boyunca qararlarnı almağa talap ettiler.
«Qırım – Ukrainanıñ ayırılmaz bir qısmıdır. Ve bugün Ukraina halq deputatları bunı unutmamaq kerekler. Qırım işğali boyunca malüm qararlar alınmalı. Cemaatçılıq tarafından biz «Qırımnıñ azat etilüvi içün» umumukrain areketni başlaymız», – dep bildirdi «Ukrainskiy dom» iş ve medeniy işbirlikniñ qırım merkezi» jemaat teşkilâtınıñ reisi Andrey Şçekun.
Qırımlılarnıñ numayışına Ukraina şarqiy vilâyetlerinden, ATO zonasından kelgenler de qoşuldı. Olar Donbassnı azat etip, bölünmez Ukrainanı qurtarmağa çağıra ediler.
Evel, qaçaqlarnıñ işleri boyunca BMT Yuqarı komissarınıñ idaresi Ukraina halq deputatlarını köçip kelgenlerniñ uquq ve azatlığınıñ teminlevi aqqında qanun leyhasına qol tutmağa çağırğan ediyu
Sentâbr 15 künü, Donbass ziddiyetiniñ barışıq tınçlandıruvı meseleleri boyunca vekâletli İrina Geraşçenko Ukrainada 271 biñ köçip kelgen insan bar olğanını qayd etti.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Lev Gumilöv
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Gumilóv Lev Nikolayeviç (Urısça: ГyMилëB ЛeB HиkoлaeBич , Liev Nikolaievitch Ghumiljov) (1912-1992), taríxçı, georgraf, Törki xalıqlar taríxı belgeçe, taríx fännäre (1967) häm geografik fännäre (1974) doktorı. Şäğir Nikolay Gumilóv häm şağirä Anna Axmatova ulı.
Repressiälär çorında berniçä tapqır qulğa alına (1935, 1938-1943, 1949-1956). 1956-1967. yıllarda Leningradta Däwlät Ermitajı kitapxanäsendä eşli. 1967-1986.da Leningrad universitäte qarşındağı Geografiä fänni-tikşerenü institutında ölkän fänni xezmätkär. Awrasíada yäşäwçe Törki, Mongol, Slaván h.b. xalıqlar taríxına qarağan xezmätlär autorı. Keşeleneñ häm ayırım etnoslar biososial asılın bilgeläwdä fänni yünäleşne nigezläwçe. 2005. yılda Qazanda häykäl açılğan.


text:
Qıtay ükimeti qoldağan elektrondıq sawda alañı Bohai Commodity Exchange (BOCE) eki ay işinde sawda platformasın iske qosadı. Ol elde Jaña Jibek jolı beldewi elderimen sawda-sattıqqa jol aşadı, dep mälimdedi bïrja basşısı Yan Dwnşen.Qıtay 2013 jılı ïnfraqurılımdı qurwğa jäne Ewrazïya elderi arasındağı özara baylanıstı rettewge bağıttalğan jaña "Bir beldew, bir jol" ekonomïkalıq damw strategïyasın jarïyalağan. Strategïya eki negizgi damw bağıtın közdeydi, atap aytqanda: Jibek jolınıñ ekonomïkalıq beldewi jäne teñizdik Jibek jolı.
Eske salsaq, 30 tamız - 3 qırküyektegi QR Prezïdenti N. Nazarbaevtıñ QXR-ğa memlekettik saparı barısında Qazaqstannıñ «Nurlı jol» jaña ekonomïkalıq sayasatı men qıtaydıñ «Bir beldew, bir jol» bastamasınıñ täjirïbelik tüyisw kezeñi talqılanğan.
Qazirgi waqıtta Qıtay ükimeti xalıqaralıq ïnvestorlar üşin el narığın birtindep aşw sayasatın jürgizwde.
Derekközi: QazAqparat
Tegï: Narıq jäne turmıs, Glavnaya,
Kommentarïï