text:
Jol jürgw qujattarın dayındaw
Şet elge şıqqan kezde, eñ aldımen, jol qujattarıñızdıñ durıstığın tekserip alw kerek. Äsirese, pasporttağı tegiñizdiñ, atıñızdıñ, äkeñizdiñ atınıñ (latın tilindegi translïteracïyası da), twğan küniñiz ben twğan jeriñizdiñ, balalarıñız twralı mälimetterdiñ, pasportıñızdıñ ayaqtalw merziminiñ (pasporttıñ merzimi sapar ayaqtalğannan keyin kem degende 6 ayğa deyin jaramdı bolw kerek) durıs jazılğanına köz jetkiziñiz. Eger öziñizben birge 16 jasqa tolmağan balalarıñız bara jatsa, onda äke-şeşesiniñ birewiniñ pasportına balalardı jazıp, swretterin jabıstırw kerek nemese olarğa jeke pasport alwğa boladı.
Jolğa qanşa aqşa alw qajet?
Jolğa attanar aldında twıstarıñız ben dostarıñızğa öziñizdiñ saparıñız ben baratın jeriñiz twralı aytıp, baylanıs telefondarıñızdı tastap ketiñiz.
Baratın eldegi Qazaqstan Respwblïkasınıñ elşiligi nemese konswldıq mekemesiniñ telefondarın jazıp alıñız.
Qazaqstan Respwblïkasınan üş mıñ AQŞ dollarınan artıq şet el valyutasın alıp bara jatsañız, onı mağulımdamada (deklaracïya) jazıp körsetw qajet. Qazaqstan Respwblïkasınıñ azamattarı basqa elge qolındağı şet el valyutasın alğan jerdi rastaytın qujatsız on mıñ AQŞ dolları köleminde ğana şet el valyutasın alıp öte aladı. Bul somadan artıq valyuta alıp bara jatqan jağdayda, olardı rastaytın mınaday qujattardı körsetw qajet: ayırbastaw pwnktiniñ şet el valyutasın satıp alğandığı jöninde anıqtama-kwälikter, banktik esep-şottan aqşanı şet el valyutasımen alğandığı twralı qujattar, şet el valyutasın awdarma arqılı alğandığı twralı banktik qujattar, Qazaqstan Respwblïkasına alıp kirgen şet el valyutası twralı kedendik deklaracïya. Biraq basqa elge barğan kezde mağulımdamada körsetpewge bolatın aqşa kölemin surap alıñız.
Şet elde bolatın merzimge säykes därigerlik saqtandırw polïsin alwdı umıtpañız. Ol sayaxat kezinde jazatayım oqïğadan saqtanw men saqtandırw polïsinde körsetilgen ayaq astınan bolğan därigerlik şığındardan saqtanwğa mümkindik beredi.
Xalıqaralıq twrïstik termïnderdi bilgen durıs
Mümkindiginşe şetelde saparlağan kezde tildi bilwdiñ artıqşılıqtarı köp boladı. Eñ joq degende xalıqaralıq twrïstik termïnderde de bir jerge jazıp qoyu artıqtıq etpeydi, ol termïnder mınalar bolwı mümkin:
OB (only bed) – endi ğana ornalasw
BB (bed end breakfast) – ornalasw jäne tañğı as
HB (half board) - ornalasw jäne tañğı as, keşki as
FB (full board) - ornalasw jäne tañğı as, tüski as, keşki as
SGL (single) – bir orındıq nömerge ornalasw
DBL (double) – eki orındıq nömerge ornalasw
TRPL (triple) – üş orındıq nömerge ornalasw
Suite - lyuks nömerge ornalasw
Family room – jekelegen bölmeleri bar lyuks nömerge ornalasw
Extra Bed – qosımşa tösek
Chi (child) - bala
Ad (adult) – eresek adam
SV (Sea View) – teñizge qaraytın jaq t.b.
Awa rayı ıstıq elge barsañız
Awa-rayı ıstıq elderge baratın bolsañız, aldın ala egilgen jön. Tropïkalıq elderge baratındarğa kül awrwına, sirespege, polïomelïtke qarsı egilgen durıs. Afrïka (Saxaradan oñtüstikke qaray) men Latın Amerïkasına barar aldında bezgekke qarsı mindetti türde egilw kerek. Mekkege baratındarğa delbege qarsı egilip alğan jön. Afrïka men Oñtüstik-Şığıs Azïya elderinde uzaq waqıt bolatın bolsañız V gepatïtine qarsı egilgen durıs.
Baratın eldiñ talaptarın men zañdarın zerttep alw
Köp elderde azıq-tülik tağamdarın, spïrttik işimdikterdi, temeki önimderin alıp kirwge şektewler qoyılğanın nemese tıyım salınğanın eskerw qajet. Mısalı, musılman elderge qanday-da bolmasın spïrttik işimdikterdi alıp kirwge bolmaydı.
Jeke zattarıñızğa muqïyat bolıñız
Şetelge saparlağan kezde tek öziñizge ğana senwge twra keledi. Aqşa jäne qujat, bïlet sïyaqtı zattardı muqïyat saqtañız. Nemese senimdi saqtaytın seyfterge senip tapsırwğa boladı. Jol jürgen kezde eñ durısı seyftik qızmetter. Bağası da qattı qımbat bolmaydı. Aqşañız ben bağalı zattarıñız senimdi saqtaladı.
Üyge qaytwğa dayındalw
Şottağı qarajattarıñız twralı otel äkimşisinen bile alasız. Qonaq üyden keter aldında barlıq tïisti tölemderdi töleñiz. Äytpese sizdi kedendik baqılaw qızmetinen ötkizbey qoyuı mümkin. Telefon soqqanda xolda ornalasqan avtomattı paydalanıñız. Onımen soğılğan qoñıraw sizge arzan tüsedi.
Derekközi: http://www.turizm.ru/, http://szh.kz/
Kommentarïï


c: text/html

text:
Prem’yer-ministr İslam dönyasın Ramazan bäyräme belän qotladı
Yıldırım bäyrämneñ dönya külämendä tınıçlıq,duslıq alıp kilüen teläde
Törkiyä prem’yer-ministrı Binali Yıldırım İslam dönyasın Ramazan bäyräme belän qotladı.
Yıldırım bäyrämneñ dönya külämendä tınıçlıq,duslıq alıp kilüen teläde ,Törkiyäneñ barlıq qıyınlıqlardan tayanışu, yärdämläşü belän qotıluına basım yasadı.
Prem’yer-ministr Törkiyäneñ ğayepsez häm cäberlängän keşelärneñ härwaqıt yanında buluın ,keşelekneñ vöcdanı buluın assızıqladı.
Terrorğa qarşı köräştä qatğıylıqqa basım yasağan prem’yer-ministr :”Töbägebez terrordan arındırılğanğa qadär bu köräş däwam itäçäk”,-dide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mine, säwirdiñ bel ortasına da kelip jettik. Bul – köktemniñ nağız küşine engen şağı. Osı orayda oqırman qawımğa säwirde bolatın tabïğat qubılıstarına baylanıstı sözderdiñ mağınasın tarqatwdı jön kördik.
SÄWIR//KÖKEK – jazğıturım kezine say keletin törtinşi aydıñ arabşa atı, kökek (1). Säwir sözi arab tilinde «ögiz» degen mağınanı bildirip, juldız ayları boyınşa «Torpaq şoqjuldızınıñ» atawı bolıp tabıladı (2).
Bul aydıñ erteden kele jatqan qazaqşa atı – kökek. Aydıñ «kökek» dep atalw sebebi köktemniñ bir belgisi kökek qusınıñ alğaş şaqıra bastaytın mezgilimen baylanıstı qaraladı. Bul aydıñ özgeşeligi – qus üniniñ erekşe bayqalwı. Al Kwftïn kökek ayın kök-kök («edva zelenıy») degen sözden şıqqan dep tüsindiredi, söytip, «jas kök» degen uğımmen uştastıradı. Qazaqtar üşin kökektiñ dawsı ay atawın belgilewge negiz bolsa, çwlımdıqtar men barabalıqtar üşin qarğa dawsı, qarğanıñ erekşeligi bul aydı «qarğa ay» dep qoyuğa negiz bolğan. Al sayandıqtar «qustıñ paşqı ayı» dep atağan. Köktemgi tabïğattıñ äsemdigin wäj etken twvalıqtar men şorlar bul aydı «körik ayı» dep atağan.
Kökek – uşqalaq, jeñiltek qus, öz atın özi şaqıradı, sondıqtan osı söz jağımsız mände aytıladı dep, aydıñ atawın säwirmen awıstırğan (3). Al Şoqan Wälïxanovtıñ payımdawı boyınşa, kökek jağımsız qus emes, kerisinşe, «Kökek – kïeli qus. May mol boladı dep, kökek qonğan butaqtı alıp, süt quyğan sabağa salıp qoyadı» eken (4). Xalıq awzında bul aydıñ säwir, kökek degen atawlarına baylanıstı mınaday öleñ joldarı kezdesedi:
Swğa tolar say-sala,
Säwir bolmay, jawın joq.
Nwğa tolar aynala,
Jawın bolmay, täwir joq.
Kökek kelmey, köktem joq, –
Köktemniñ der şağı bar.
Aydıñ – tölder kökke toq –
Kökek atı tağı bar.
Säwir ayı – şarwa ayı.
Eñbek etip jatır el.
Kökek keldi – köktem keldi. Kökek – tabïğattıñ tamaşa kezeñi. Köktem ayınıñ bul nağız tolısqan waqıtı. Barşa tabïğat jañarıp, aynala qızw tirşilikke bölenedi: mal şöldep, maldı awılda märe-säre keñï bastaydı. Al keybir aymaqta qardıñ köbesi jaña ğana sögilip, ızğarlı swıq ta bayqalıp qalatın waqıttarı boladı. Osığan baylanıstı qazaq malşıları: «Köktem mezgiliniñ üş ayı qazaqtar «Nawrız – swımen, Kökek – nwımen, Mamır – güli nwlı da swlı ay ekenin atap körsetedi» (5).
Besqonaq – köktemniñ jwan ortasında ötetin bes-jeti kündik jawın-şaşındı salqın kez, amal. Bul – är jılı soğıp ötetin swıq äri laysañ mezgil. Jurt osı «besqonaqtan» qattı saqtanıp, kütinip otıratın bolğan. Key jerlerde säwir ayındağı besqonaq amalı ötpey, qazirgi malşı-şopandardıñ özderin de kün rayı qanşa tamıljıp tursa da, jaylawğa köşpegen. Öytkeni besqonaq amalı kezinde eñ bolmağanda üş-bes kündik swıq, qar aralas jañbır bolmay qalmaydı.
Qızır qamşısı – säwir ayınıñ orta kezinen asqan şaqta bolatın tabïğï amal. Bul kezde alğaş nayzağay oynaydı, jañbır jawadı, jer bwsanadı, oñtüstikte jazdıñ jaylı künderi bastaladı. Osı sättegi nayzağaydıñ jarqılın xalıq: «Qızırdıñ qamşısı şartıldadı, qıs ketti» dep esepteydi. Mäşhür Jüsiptiñ aytwınşa, eskişe on besinşi nawrız Qızır Ilïyastıñ qamşı silter küni dep ataladı.
Tobılğı jarğan – säwirdiñ soñğı künderinde 2-3 künge sozılatın swıq jel. Bul «tobılğı bürşik jarğan», yağnï ösimdikter tamır jaydı, alğaşqı kök şığa bastadı degen söz.
Otamalı – qazaqtıñ bayırğı küntizbesi boyınşa awa rayınıñ jaysız, jawındı-şaşındı bolatın köktemniñ eñ jaysız kezeñi (1).
Otamalı sözin ay atawı dep tanıtatın pikirler de köp. Mäselen, Otamalı atawın Şoqan Wälïxanov mart ayına taqsa, V.Radlov may ayı dep körsetken. Zerttewşilerdiñ birindegi ay atınıñ ekinşisinde bolmawınıñ özi ulan-ğayır dalanı meken etken xalıqtıñ ay attarın ärtürli atay bergendigin, kün rayınıñ amalına qaray aylardıñ qosımşa atawlarınıñ bolğandığın körsetedi. Qazaq esepşileri, ärïne, bul atawlardıñ bärin de bilgen. Biraq qalıptasqan qoldanıstağı on eki aydıñ işine bul söz kirmeydi. Ondağı eki aydıñ arasında bolatın käsibï şarwaşılıqqa negizdelinip, sol şarwa nawqanı bastalğan waqıttı ataw maqsatında qoldanıladı. Otamalı ertedegi qazaq şarwaşılığına öte jaqın, soğan baylanıstı osılay atalğan. Bul ayda şöp ösip, jer otayadı. Maldıñ awzı kökke toladı.
E.Janpeyisovtiñ eñbeginde «Otamalı» sözine arnayı taldaw jasalğan. «Abay jolında» berilgen tüsiniktemeni sol qalpında körsete otırıp, ğalım Äwezovtiñ tüsindirwi men V.Radlovtıñ payımdawın salıstıradı. Xalıqtıñ sol kezdegi şarwaşılıq nawqanı men kün rayınıñ özara üyleswinen barıp twındağan «Otamalı» atawın tereñ tanıtwda M.Äwezovtiñ tüsindirwi jaqın keletin sekildi. Mısalı: «Otamalı kökek ayınıñ on birinde kirip, on jetisinde şığadı. Jelsiz, boransız ötpeydi. Qıstıñ soñğı zäri sonda. «Otamalı» dep atağanı bir baydıñ Otamalı degen qoyşısı bolğan eken. Sol baqır kün qayıradı eken-aw. Kökektiñ swığı bastalğan waqıtta, älgi qoydı jayılısqa şığarmayıq, boran boladı… dese, bay Otamalını sabap-sabap, qoydı jayılısqa şığartadı. Sol küni bir qattı boran bastalıp, üş kün, üş tün soğıp, bar qoy ığıp ketip, qırılıptı da, qoydan qalmaymın dep, Otamalı baqır da üsip ölipti. Kökektiñ swığın «otamalı» atağanı sodan deydi» (3).
Otamalı twralı el arasında mınaday añız-äñgime tağı bar. Tım erterekterdegi ot jağwğa siriñke tapşı kezderdiñ birinde bir äyel adam körşi awıldan ot surap alwğa jolğa şığıptı. Jol-jönekey lezde kün bulttanıp, qattı soqqan düley qarlı boran saldarınan adasıp ketken äyel sol küni üyine oralmay, aqırı üsip ölipti. Köktemniñ bul ızğarlı künderin «otamalı» dep ataw osıdan qalıptı. Büginde osığan oray jurt arasında «Otamalı oñına baqsa, ot alğanşa öte şığadı, al jamanına baqsa, oyılğan jut boladı» degen tämsil söz bar (Aydın Kälimxan).
Säwir amalı qazaq esepşileriniñ esebi boyınşa, osı aydıñ 20-larına kiredi. Säwir twğanda alğaş ret kün kürkireydi, bölek-bölek «jaz bultı» şığadı. Qarïyalar säwir amalı kirgende jaz bulttarın baqılaydı. Bult tönip, ıdıramasa, säwirdiñ bultı qalıp qoyğanı. Onda säwir amalı uzaqqa sozılıp, 40 künge jalğasadı. Jañbır nöserlep jawıp, soñı qarğa ulasadı. «Säwir bolmay, täwir bolmaydı» degen maqal osıdan qalğan bolsa kerek. Tilimizde säwir amalı kezinde tabïğï qubılıstardıñ şarwaşılıqqa paydalı bolatını twralı basqa da maqal-mätelder qalıptasqan: «Säwir – swımen, mamır – gülimen», «Säwir ayı – malşığa täwir ay», «Säwir ayı – jawın ayı», «Säwir bolmay, sayran bolmas, Sayran bolmay, ayran bolmas», «Säwir bolsa kün kürkirer, Kün kürkirese kök dürkirer», «Säwirdegi jawın – Sawıp turğan sawın», «Säwir jaqsılığına baqsa altı kün, jaqsılığına baqpasa alpıs kün» degen maqal-mätel, qanattı sözderi bar.
Säwir amalı kezindegi ädet-ğurıp: säwir amalı ötpey, säwrik (üyirge endi qosılğan 3-4 jasar ayğır) pişwge bolmaydı. Ayaq-astınan awa rayı buzılıp, qarlı boran bolwı mümkin. Osı jöninde bir añız bılay deydi: bir bay otamalı ötken soñ, jaz şıqtı dep oylap, qırıq säwrigin tügel piştirip tastaydı. Sonıñ artınan qarlı boran bolıp, qırıq pişpe tügel qırılıptı. El işinde osı amaldı «qırıq säwrik» dep te atasa kerek. Künder öte kele «säwir» atalıp ketken degen pikir bar.
Qadan Qabïsatulınıñ tujırımı boyınşa, säwir amalı mamır ayınıñ onında kiredi (Moñğolïya, Bayan-Ölgïy aymağı).
Sonımen qatar qazaq xalqı säwir amalı kezinde soğatın köktemgi jeldi de säwir dep ataydı (1). Mısalı,
Omırawınan bir säwir şayqap esip,
Ajırasqandı jüredi qayta qosıp.
Men özim de än salam tün awğanşa,
Meniñ janım bul künge qumar qanşa
(Tölegen Aybergenov).
Ädebïet
1. Qazaq sözdigi (Qazaq tiliniñ birtomdıq ülken tüsindirme sözdigi). – Almatı: «Däwir» baspası, 2013. – 1488 bet. 1055 b.
2. Baranov X.K. Bolşoy arabsko-rwsskïy slovar: v 2-x tomax. – 10-e ïzd. – T. 1. – M.: Rws. Yaz., 2002. – 456 s.
3. Äbwtälip O.M. Qazaq küntizbe jüyesiniñ leksïka-frazeologïyalıq birlikteri. Fïlol. ğıl. kand… avtoreferatı. – Almatı, 2008. – 26 b.
4. Valïxanov Ç.Ç. Sobranïe soçïnenïy v pyatï tomax. – Almatı, 1984. T. 4. – 431 s.
5. Qaydar Ä. Qazaqtar ana tili äleminde: Tabïğat. III tom. – Almatı, 2013. – 6-8 b.
Gülsinay ÏSAEVA,
A.Baytursınulı atındağı Til bilimi ïnstïtwtı
Etnolïngvïstïka böliminiñ ağa ğılımï qızmetkeri,
fïlologïya ğılımınıñ kandïdatı
Derekközi: "Ana tili" gazeti
Kommentarïï


text:
Qosqan waqıtı Şilde 21, 2016 | 642 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
Tağı da eki awdannıñ oralmandarı aqparattar aldı
«Oralmandarğa körsetiletin memlekettik qoldawlar» taqırıbındağı döñgelek üstel bul jolı Alataw jäne Nawrızbaý awdanınıñ oralmandarımen ötti. Jïınğa ädettegideý Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ ökilderi; Almatı qalası Memlekettik eñbek ïnspekcïyası jäne köşi-qon basqarmasınıñ ökilderi; Almatı qalası Köşi-qon polïcïyasınıñ ökilderi; «Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyası Almatı qalası boýınşa «XQKO» departamentiniñ ökilderi; Almatı qalası Jumıspen qamtw jäne älewmettik bağdarlamalar basqarmasınıñ ökilderi; Eñbek, älewmettik qorğaw jäne köşi-qon komïtetiniñ Almatı qalası boýınşa departamentiniñ ökilderi; Almatı qalası Densawlıq saqtaw basqarmasınıñ ökilderi; «Damw» käsipkerlikti damıtw qorı» AQ Almatı qalası boýınşa aýmaqtıq fïlïalınıñ ökilderi; Almatı qalası käsipkerlik jäne ïndwstrïaldı-ïnnovacïyalıq damw Basqarması ökilderi; Almatı qalası Äkimi janındağı qoğamdıq keñes müşeleri; BAQ jäne ÜEU ökilderi qatıstı.
Jïındı uýımdastırwşı Xalıqaralıq «Janaşır» qoğamdıq qorınıñ prezïdenti Jañıl Äpetova jïındı aşıp, qatısıp otırğan memlekettik organdardıñ ökilderin tanıstırıp ötti.
Oralmandardı qabıldawdıñ jaña tärtibi, oralman märtebesiniñ merzimi, kvotamen barwğa bolatın aýmaqtar jaýlı aqparattar bergen Almatı qalası Memlekettik eñbek ïnspekcïyası jäne köşi-qon basqarmasınıñ bas mamanı Wsabek Orazxannıñ sözinen soñ-aq, oralmandardıñ san salalı sawaldarı qoýıla bastadı.
QXR-dan kelgen Öktem Nurlan attı azamat Almatıda dünïege kelgen säbïine tww twralı kwälik ala almaý jürgenin aýttı. Sebebi, jubaýı ekewiniñ neke kwäligi berilgen jerinen zañdastırılmağan eken, al zañdastırw üşin sol eldiñ notarïwsı rastawı tïis, al sol üşin QXR-ğa barwğa vïza aşw kezegin kütw kerek, oğan deýin tww twralı kwälik alw waqıtı (2 aý) bitip ketedi, ne istewim kerek, degen surağına, Alataw awdandıq AXAJ bölimi basşısınıñ mindetin atqarwşı Samal Axmetova «Sizder birjola köşw vïzasımen kelgenderiñizde, elden şığarda barlıq qujattar zañdastırılıp şığarıladı. Al sizder birjola şığw vïzası bolmağandıqtan, ol qujattarıñız zañdastırılmağan. Talap boýınşa, tek Qazaqstan ğana emes, kez-kelgen elge barsañız sizdiñ basqa elden alğan qujatıñız sol memleket atınan zañdastırılıp rastalmasa, ol jaramsız. Sondıqtan, balağa tww twralı kwälikti alwğa keşikken sebepti körsetip ötiniş jazıp, 2 aýdan asıp ketse de alwıñızğa boladı», – dedi.
Bul jağdaý, Qazaqstanğa kelgen soñ «bas awrw» bolmas üşin, qandastarımız sol elden şığar kezde barlıq qujattarın zañdastırıp alwdı eskergenderi jön.
Al Jeñis Saqaý mırza (QXR) sottılığı bar/joqtığı jaýlı anıqtamanıñ maşaqatın aýtadı. Turğılıqtı jerden äkelgen anıqtamanı Almatıda qabıldamaýdı, qaýtadan äkelgenşe 3 aý merzimi bitip ketedi. Sol sebepti ıqtïyarxat ala almaý jürmiz deýdi. Almatı qalası qabıldamağan anıqtamanı oblıstarda qabıldaýdı dedi.
Ïä, oblıstarda qabıldaýdı,- dep rastadı Almatı qalası İİD KQP Alataw awdanı Köşi-qon böliminiñ ïnspektorı, polïcïya kapïtanı Aýjan Äbişova. Al anıqtama 3 aýğa emes 6 aýğa jaramdı ekenin aýttı.
Özbekstannan kelgen azamattar tağı da Özbekstan eliniñ azamattığınan şığw problemasın köterdi. Qandastarımız Qoýtbaeva Läzzat, OrınbasarovaTanjïla xanımdardıñ jäne Aşïrmatov Ïbraxïm aqsaqaldıñ osı taqırıptağı sawalına Aýjan Säbenqızı Özbekstan eliniñ azamattığınan şığıp ülgermeseñiz de, elşilikke élektrondıq kezekke turğandığıñız nemese azamattıqtan şığw twralı ötiniş köşirmesin äkelip däleldeýtin bolsañız, qujattardı azamattıqqa qabıldaý beretinin aýttı.
Bul, osığan deýin de aýtqanımızdaý, jergilikti wäkiletti organdardıñ emes, Sırtqı ister mïnïstrliginiñ quzıretindegi mäsele. Jwıq künderi QR SİM Özbekstan elşiliginiñ ökilderimen osı mäsele jaýında kezdespek. Bir mämilege keler degen ümittemiz.
Emxanalar bizdiñ «oralman» kwäligimiz bola tura, aqılı qızmet körsetedi» degen Läzzat Turğalïqızınıñ sawalına, Almatı qalası Densawlıq saqtaw basqarması № 1 qalalıq awrwxananıñ bas därigeri Manas Embergenulı Ramazanov bul mäseleni öz qarawına alıp, aqısız qızmet körsetwden bas tartqan emxana basşılığınan män-jaýdı anıqtaýtının aýttı.
QXR-dan kelgen Güljamïla Tüsip, Qabılğanï Bolattıñ jïhaz şığarwmen aýnalısatın jeke käsipterine qoldaw bola ma? – degen sawalına «Damw» käsipkerlikti damıtw Qorı» AQ Almatı qalası boýınşa aýmaqtıq fïlïalınıñ mamanı Muqamet Ertaý: «Qoldaw boladı. Käsipkerlerdi qoldaw ortalığına keliñiz» dep mekenjaýın usındı.
Al, QXR-dan kelgen käsipker Zaxan Amantaýdıñ «Qazaqstanda jasıl ékonomïkağa üles qosıp, xïmïya qospalarınsız, tabïğï taza önim öndiretin käsip aşıp jatırmın. Osı käsibimdi damıtw üşin qala aýnalasınan élektr qwatı bar 1 gektar jer berse. Osı ötinişimmen qaýda barsam boladı,- deýdi. Onıñ surağına «Damw» ökilderi jäne «Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyası Almatı qalası boýınşa «XQKO» departamentiniñ ökilderi özderine kelip, keñes alwğa şıqırdı.
Özbekstandıq Élmïra xanımdı «ıqtïyarxatpen jumısqa tura alam ba?» degen suraq mazalaýdı eken. Oğan Alataw awdandıq jumıspen qamtw jäne älewmettik bağdarlamalar böliminiñ mamanı Darxan Älimxanulı Tilewjanov «Ïä, jumısqa ornalasa alasız. Biraq bizdiñ jumıspen qamtwğa baýlanıstı bağdarlamalarğa qatısa almaýsız» dedi. Eger oralmandar men ıqtïyarxatpen jürgen étnïkalıq qazaqtar QR azamattarımen birdeý mümkindikti paýdalana aladı degendi eskersek, bağdarlamalarğa nege qatısa almaýdı? – degen sawal twındadı. Bul suraqtı anıqtawdı Alataw awdandıq äkimdigi Älewmettik mäseleler boýınşa böliminiñ basşısı Ğanï Bazarbaýulı Äli mindetine aldı.
QXR azamatı Ğumırolla Ğïbatolla mırza azamattıq almaý ıqtïyarxatpen jürgender, ıqtïyarxattıñ merzimin uzartw kezinde sottılığı bar/joqtığı jaýlı anıqtama qaýtadan qajet etile me degen sawalına, «Anıqtama qajet emes» degen jawap alıp jeñildep qaldı.
QXR-den kelip joğarı oqw ornına tapsırğan qandasımız Güläýim xanım 80-nen joğarı upaý jïnap oqwğa qabıldanıptı. Endi vïzasın uzartw kerek. Alaýda, vïza uzartw kezegi uzaq küttiredi. Sabaq qırküýekte bastaladı. Ne istwge boladı? – degen sawalğa, tïisti ökilden «oqw ornınıñ şaqırtwı jäne «oqwğa tüsti» degen anıqtama bolsa, oqw vïzasın kedergisiz uzartwı tïis degen jawap aldı.
QXR-dan kelgen Jäkeş attı azamat Almatı qalası İİD Köşi-qon polïcïyası basqarmasındağı şeteldik azamattarmen jumıs isteýtin 8 terezede basqa ult ökili otırğandıqtan, tildesw qïın. Sol orınğa qazaq azamatın otırğızwğa bolmaý ma? – deýdi.
– Bul suraq ötken jolı Bostandıq awdanınıñ oralmandarımen bolğan kezdeswde de qoýılğan. Suraq-usınıs Almatı qalası äkimdigi janındağı Qoğamdıq keñestiñ prezïdïwmına berildi. Nätïjesin kütemiz – dedi jïın moderatorı Jañıl Amantaýqızı.
Al, QXR-dan kelgen käsipker Amantaý Zaqannıñ «Ürimjidegi Qazaqstan konswldığında kezeksiz vïza beretin aqılı tereze aşsa» degen usınısın, vïza alwdan qïnalıp jürgen qıtaýlıq qandastardıñ bäri qoldadı. Bul ékonomïkalıq turğıdan Qazaqstanğa da, vïza alwğa muqtaj azamattarğa da tïimdi bolar edi” deýdi.
Jïın uýımdastırwşıları bul usınıstı tïisti orındar qarawına beretin usınıs-pikirlerine qosatının aýttı.
Osılaýşa, tağı da qaladağı eki awdannıñ oralmandarı eki sağatta talaý aqparattan xabardar bolıp, taratw materïaldarın alıp, tïisti orındardıñ ökilderinen qajetti suraqtarına jawap aldı.
Jïnalğan qandastar jïın uýımdastırwşılarına alğıstarın aýtıp tarqastı.
Gülmaral Ersultanqızı


text:
«Ukraina-NATO» Umumiy iş gruppasınıñ toplaşuvında mayıs 27 künü silâlı quvetlerniñ islâatı muzakere etilecek, haber ete Milliy Havfsızlıq ve Mudafaa Hızmeti (SNBO) resmiy saytı.
Tedbirde NATO siyasiy munasebet ve havfsızlıq siyaseti boyunca baş kâtibiniñ muavini Trasivulos Stamatopulos reislik yapacaq, ukrain tarafından ise – SNBO kâtibiniñ birinci muavini Mihail Koval.
Toplaşuvnı SNBO kâtibi Oleskanlr Turçinov açacaq.
Mayıs 26 künü NATO Baş kâtibi Jens Stoltenberg AQŞ prezidenti Barak Obama ile birlikte Rusiyeni Minsk añlaşmalarını eda etmege çağırdı.
Jens Stoltenberg NATOda Rusiye ordularınıñ Donbassta bulunuvını tasdiqlağan bir sıra delili bar olğanını bir qaç kere qayd etken edi.


text:
Grammatika
Grammatika belgili bir tilde durıs oqıw ha'm jazıw qag'ıydaları.
Ma'selen, ispan tili grammatikası inglis tili grammatikasınan o'zgeshe. Olar ha'r qıylı qag'ıydalarg'a iye. İnglis tilinde bizler "I like fast cars" dep aytıwımızg'a boladı, biraq ispan tilinde bul "me gustan los coches rápidos" boladı. Ga'pte so'zlerdin' izbe-izligi o'zgerdi: eger grammatikasız, tek g'ana so'zler inglis tiline awdarılg'anda bul "to me they please the cars fast" degendi an'latar edi. Bul ga'p inglis tilinde nadurıs bolg'anı menen, ispan tilinde grammatikalıq jaqtan durıs esaplanadı. Sebebi ispan ha'm inglis tillerindegi ga'pte so'zlerdin' ornı haqqındag'ı qag'ıydalar ha'r qıylı.
Grammatika a'ste o'zgermekte. Bu'gingi ku'nde a'dette qollanılatug'ın ga'pler bunnan 100 jıl aldın adamlarg'a qolaysız ko'ringen bolıwı mu'mkin. Geybir adamlar so'ylesiwde basqalardan o'zgeshe grammatikanı qollanıwı mu'mkin. Olar "I didn't do anything" nin' ornına "I didn't do nothing" dep aytıwı mu'mkin. Sebebi bul olardın' shan'arag'ında yamasa olar jasaytug'ın ortalıqta a'dettegidey bolıwı mu'mkin.


text:
Azatlıq Radiosına bergen intervyüsında Cemilev dedi ki, Qırımtatar Milliy Meclisini işbirlikke çağırmaq ıntıluvları neticesiz olğan soñ, Qırımda «Meclis qapatıla ve yasaq etile bile».
Onıñ aytqanına köre, Rusiyeniñ Qırım işğali «Rusiye ve rus halqınıñ menfaatlarına zarar ketire bile» ve bu memleket içün «felâket yolu, izolâtsiya ve ürmetten marum qaluv» olması mümkün.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyeti mart ayında «referendum» neticelerine köre yarımada «mustaqilligini» ilân etti. Olarnıñ malümatına köre, yarımada sakinleriniñ çoqusı onıñ Ukraina terkibinden çıquvına qol tutqan eken. Aynı bu ayda Qırım Rusiye terkibine «kirdi».
Ukraina yolbaşçılığı bunı tanımay, yarımada ise qanun derecesinde işğal etilgen territoriya olaraq belgilendi.


text:
Qırımda Muhammed Peyğamberge (s.a.s) bağışlanğan şiirler yañğıradı (FOTO)
Aqmescitte balalar arasında Muhammed Peyğamberge (s.a.s.) bağışlanğan “Muhammed (aleyhi selâm) insanlarnıñ eñ güzeli — lV” adlı şiirler yarışı olıp keçti.
Tedbir Qırım ve Sevastopol müsulmanları Diniy idaresiniñ “Faydalı ilim” maarif leyhası tarafından teşkil etildi. Tedbirde Qırımnıñ farqlı köşelerinden kelgen 25 bala iştirak etti. Yarış eki basamaqtan ibaret oldı: birincisi 5-8 yaşlı balalar içün keçirildi, ekincisine ise 9-14 yaşlı balalar kirdi. Kenceler kategoriyasına kirgen iştirakçiler güzel neticelerge nail olıp, “Büllür” teşkilâtı tarafından “Seyircilerniñ sevgisi” nominatsiyasında bahşiş aldılar. Birinci yerni Aliye Akmollayeva aldı. Altı yaşlı qızçıq samokat qazandı. “Seyircilerniñ sevgisi” nominatsiyasında on yaşındaki Amina Resulova ğalip olıp çıqtı. Ekinci kategoriyadaki balalar da bilgiler ve merafetniñ yüksek seviyesini numayış ettiler. Birinci ve ekinci yerni eki tata-qardaş Rukiye ve Reyan Keleş aldılar, yaşları 12 ve 9-dır. Qızlar bahşış olaraq ayaqmaşina saibeleri oldılar. Üçünci yerge ise 14 yaşlı Fatma Capparova nail oldı.
“Muhammed (aleyhi selâm) insanlarnıñ eñ güzeli” yarışı QMDİ tarafından dörtünci kere ötkerilip, er senelik tedbir oldı.
QMDİ matbuat hızmeti


text:
Aqmescit – qırımtatarlar dekabr 1 künü Ankarada olıp keçken Türkiye ve Rusiye prezidentleriniñ körüşüvinden olğan neticelerni sabırsızlıqnen bekley ediler. Qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilevniñ başlığında olğan Meclis eyyetiniñ Ankara ziyaretinden ve olarnıñ Recep Tayip Erdoğan ile keçirilgen subetinden soñ, Qırımda insanlarnıñ çoqusı yarımadanıñ tamır halqınıñ aqları ile bağlı vaziyet eyileşecegini bekley edi. Buña, şu cümleden, Türkiye devleti başınıñ Vladimir Putin ile körüşüvi fırsat bere bilecek edi. Faqat, Erdoğan ise, qırımtatarlarnıñ vaziyetine Rusiye yanaşuvını «müsbet» olaraq tanığanını numayış etti. Türkiye prezidentiniñ bu mevamı nasıl añlatıla, bunı siyasetçi ve mütehassıslar ile qonuşqan Qırım.Aqiqat mühbirleri ögrendiler.
Recep Erdoğannıñ Vladimir Putin ile körüşüvi bazarertesi künü, dekabr 1-de, Rusiye prezidentiniñ Türkiyege olğan devlet ziyareti çerçivesinde keçti.
Afta evelsi Ankarada Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, Qırım musulmanları müftisi Emirali Ablayev ve Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz bulundılar. Erdoğan ile keçirilgen körüşüv devamında olar Qırım vaziyetini ve qırımtatar halqınıñ alını muzakere ettiler. Şunıñ içün Türkiye yetekçisi tamır halqınıñ aqları ile aqiqaten ne olğanını (kütleviy tintüvler, yaqalav, insanlarnıñ ğayıp oluvı), resmiy Kremlniñ Meclisni nasıl tarzda qabul etkeni ve Qırımğa milliy liderlerniñ kiriş yasaqlığınıñ sebeplerini açıqtan añlap olğandır.
Putinniñ Türkiyege olacaq ziyareti arfesinde qırımtatarlarnıñ büyük bir qısmı eki memleket yetekçileriniñ körüşüv neticeleri Rusiye akimiyetiniñ yarımadada yaşağan qırımtatarlarnıñ meselelerine olğan munasebetine müsbet şekilde tesir etecegine, resmiy Ankara ise Qırım tamır halqınıñ aqları oğrunda daa da faal olacağına ümüt besley edi. Faqat Erdoğannıñ Rusiye zenaatdaşı ile olğan körüşüvinden soñ aytqan bildirüvleri Türkiye qırımtatar meselesi sebebinden Moskva ile munasebetlerini bozmaycağını ve birinci yerge iqtisadiy suallerni qoyacağını añlattı.
Anadolu türk haber agentliginiñ bergen malümatına köre, Putin ile umumiy matbuat konferentsiyasında Erdoğan şöyle dedi: «Biz qırımtatarlarnıñ vaziyetine olğan (Rusiyeniñ. – muar.) yanaşuvını müsbet olaraq tanıymız». «Olar (Rusiye tarafınıñ temsilcileri. – muar.) bugünge qadar qırımtatarlar elde etip olamağan aqlarnı olarğa bermege azır ekenler», – dedi Türkiye cumhuriyetiniñ başı. Erdoğan şunı da qayd etti ki, Rusiye qırımtatar tilini resmiy til olaraq belgiledi ve milletniñ mesken ile bağlı meselelerni çezmege niyetini bildirdi.
Putin ve Erdoğannıñ umumiy konferentsiyası. 2014 senesi dekabr 1 künü
Meraqlısı şunda ki, Rusiye matbuat vastaları Türkiye prezidentiniñ sözlerini biraz başqace bermektedir. «Biz qırımtatarlarnıñ meselesini tafsilâtıca muzakere ettik. Rusiye tarafı bu meselege müsbet şekilde yanaştı ve qırımtatarlarğa bütün zaruriy uquqlarnı bergenini qayd etti», – dep bildire Erdoğannnıñ sözlerini RİA «Novosti» Moskva agentligi. İşbu haber agentliginiñ malümatına köre, Erdoğan yarımada sakinlerine nisbeten Putinniñ siyasetine qol tutıp, Rusiye prezidentiniñ Qırım meselesine olğan «müsbet» yanaşuvını qayd etti. «Qardaşlarımız, qırımtatarlar, olarda evel olmağan aqlarnı elde etkenler. Şu cümleden, qırımtatar tili şimdi devlet tili olaraq tanıla. Muzakereler devamında zenaatdaşım Vladimir Putin Rusiye tek bir insannıñ menfaatını degil de, bütün halqnı tüşüngenini bildirdi, bu ise pek müim bir şey. Biz bu kibi noqtaiy-nazarğa qol tutamız», – dedi Türkiye prezidenti.
Erdoğannıñ qırımtatar meselesi boyunca böyle, Kreml belâğatını tekrarlağan, mevamınıñ sebebi nededir, bunı Qırım.Aqiqat saytı siyasetçi, temsiliy organ azalarına ve mütehassıslarğa muracaat etip, ögrenmege qarar aldı.
«Alem-aşkâre umumiyleştirüvlerni etmege aşıqmañız»
Ukraina prezidenti yanında qırımtatar halqınıñ meselelri boyunca vekâletli Mustafa Cemilevden kün devamında izaatlarnı almaq imkânsız edi. Facebook içtimaiy ağında o, olduqça qısqa bir tefsirni qaldırdı:
– Rusiye eyyetiniñ Ankarağa olğan bir künlük devlet ziyareti eki memleket başlarınıñ umumiy matbuat konferentsiyası ile yekünlendi. Konferentsiya bir saat devam ete edi, Türkiye prezidenti, kergin siyasiy meselelerge rastkelmemek içün, iqtisadiy suallerge diqqat etti. Qırım işğali aqqında aytqanda, Recep Tayyip Erdoğan qırımtatar halqı – qardaş halq olğanı sebebinden ep diqqat altında olğanını qayd etti. Türkiye prezidenti, Vladimir Putinniñ işğal etilgen Qırımda alıp baracaq qavmiy siyaseti aqqında vadelerini hatırlatıp, insan aqlarınıñ qorçalavı boyunca meseleler olsa, olarnı bivasta şekilde çezmek mümün olğanını ayttı. Netice olaraq 8 ay evelsi olğan neticelerni aytmaq mümkün: Türkiye Rusiyeniñ Qırımdaki istilâsına qarşı mustaqil şekilde adım etip olamaz. Buña devletniñ iqtisadiy, energetik tabiligi ve ciddiy tış siyasiy vaziyet keder ete.
Meclis reisi Refat Çubarov Putin ve Erdoğannıñ körüşüv neticeleri boyunca keñ izaatını birazdan soñ bermege vade etti. Şimdi ise yekün çekmege aşıqmamaq çağırdı.
– Rastketirgen qaynaqlarğa ya da şahsiy tüşünceleriñizge tayanıp, alem-aşkâre umumiyleştirüvlerni etmege aşıqmañız. Şu cümleden bu tevsiye Putiniñ Türkiyege olğan ziyaretine de ait. Aqiqaten, Rusiyeniñ istilâiy siyaseti ile bağlı mürekkep halqara ketişatlarıda ola bilecek hayırlı neticeni tahmin etmege imkân bergen muayyen bir qaideler bar. Qırım ve qırımtatar halqı içün de olacaq neteceler nazarğa alına.
«Türkiye içün Rusiye strategik şeriktir»
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl Rusiyeniñ Qırımda etken areketlerine Türkiyeniñ mevamı beklenilgen bir şey olğanını bildire. Aynı zamanda Rusiye akimeti yaqın zamanda Meclis ile dialognıñ quracağına ümütini bildirdi:
– Şahsen men Türkiye ve Rusiye prezidentleriniñ körüşüvlerine nasıldır bir ciddiy ümüt beslemey edim. Türkeiniñ qırımtatarlarnıñ meselelerine olğan munasebeti çoqtan bellidir. Türkiye, biz oña pek minnetdarmız, qırımtatarlarğa mahsus yardımnı köstermege azır: TİKA leyhası, Cuma camisiniñ qurucılığı ve ilâhre. Şimdi söz Türkiyeniñ ciddiy geosiyasiy qararları aqqında yürürtile, amma bunıñ ile, tecribeli siyasetçi şunı añlamaq kerektir ki, Türkiye içün Rusiye kerçekten de müim strategik şerigi ola – emiyetli bir şeydir. Türkiye ögünde malüm bir seçim yolu olğanını unutmamaq kerek – qırımtatarlarğa yardım etmek, yoqsa kendi meselelerni çezmek. Bugün ciddiy bir tesadüf olmadı, daa doğrusı, beklenilgen bir şey edi. Diger taraftan, Erdoğan ve Putin arasında Meclis eyyeti rica etken suallerniñ közme-köz muzakere etilmesi de mümkündir. Bu laflar matbuatqa keçmegendir. Şunıñ içün vaqıt kösterir. Eñ esası, menimce, birinci nevbette şuña irişmeli – Erdoğannıñ Putin, em de Rusiye akimiyetine bildirmesi lâzim olğan bir noqta – Meclis ile muzakerelerge başlamaq kerek. Ümüt etem ki, bu mesele baqılğandır. Bunı biz añlaymız, Rusiyede de añlaylar, amma amelde daa bir şey olmay.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Tış alâqa bölüginiñ yolbaşçısı Ali Hamzin prezidentlerniñ körüşüvinde qırımtatar meselesiniñ köterilüvine müsbet şekilde davrandı:
– Men Ankarada Türkiye ve Rusiye prezidentleri arasında olğan bu kibi geosiyaset ceetinden müim bir körüşüvde qırımtatarlarnıñ Qırımdaki vaziyetiniñ muzakere etilmesine eyi qıymet kesem. Qırımtatar meseleniñ muzakere etilmesi çeşit talil içün bir sıra müsbet malümat bere. Menimce, noyabr 25 künü Qırımtatar Milliy Meclis eyyetiniñ Türkiye yolbaşçılığı ile olğan körüşüvinde köterilgen meselelerniñ esas maqsadı Türkiye ve Rusiye prezidentleri körüşüvinde çezilgendir. Bunı añlamaq kerek ki: Türkiyeniñ şimdiki prezidenti – küçlü ve tecribeli bir siyasetçilir ve Vladimir Putin ile körüşüvde qırımatatarlarnıñ meselesini köterip, halqımız içün büyük bir iş yaptı. Bu körüşüv bizler içün imkâniyet alanını teşkil etti ve milletimizniñ temsiliy organı Qırımda qırımtatarlarnıñ işkişafına yol açacaq muayyen umummilliy meslelerni çezmek içün bu alannı qulanmalı.
«Rusiye matbuat vastaları açıqtan yalan ayta»
Qırımtatar milliy Qurultayınıñ Teftiş komissiya başı Ali Özenbaş neticelerni çıqarmağa aşıqmay, şunıñ içün fikrini muqaytlıqnen añlata. Amma emindir ki, Rusiye matbuat vastaları Türkiye prezidentiniñ sözlerini özcesine bildireler.
– Bu körüşüvniñ iştirakçisi degil edim, amma türk qaynaqlarında oquğanım kibi: anda qırımlılarnıñ (qırımtatarlarnıñ. – muar.) Qırımda aqlarınıñ qorçalavı aqqında bir şey aytılmadı. Rusiye tarafından aqlarnıñ qorçalanğanı aqqında bir şeyler ayttı. Amma bu manaçıq kibi köründi. Jurnalistler er şeyni abartılar. Matbuat vastalarınıñ esas vazifesi ne? Belli olmaq. Olarnı kerçek meraqlandırmay, malümatnıñ doğru şekilde berilmesi degil de, şahsiy neşirlerniñ populârlaştıruvı birinci nevbette turmaqtadır. Öyle de haber açlığını duyğan Rusiye matbuat vastaları, adet boyunca, olğan malümatnı biraz deñiştirip, onı kerçekke yaqınlaştırıp, açıq-aydın sürette yalan ayta, bu endi defalarca qayd etilgen bir şey. Türkiye halqına şimdi olarnıñ musulman qardaşları olğan ve devlet iqtisadiyatına zarar ketirgen suriylerniñ ve kurdlarnıñ meseleleri daa da yaqındır. Türkiye (qırımtatar meselesi sebebinden. – muar.) iqtisadiy cenklerni ilân etecegini beklemek yerekmey.
«Türkiyeni Qırımda insan aqlarınıñ qorçalavı meraqlandıra»
TOBB (Ankara) iqtisadiyat ve tehnologiya universiteteiniñ halqara munasebetler fakultetiniñ dotsenti Togrul İsmailniñ fikrine köre, Türkiye prezidenti umumiy matbuat konferentsiyasında diplomatik protoklğa riayet etip, çıqışta bulundı:
– Türkiye prezidentini doğrundanmı, yoqsa matbuat vastalarında olğan tercimeni diñlediñizmi, bunı bilmeyim. Mesele şundadır ki, matbuat- konferentsiyası devamında Recep Tayip Erdoğanğa qırımtatarlar ile bağlı doğru sual berildi. Türkiye prezidenti er vaqıt şöyle dey edi: «Rusiye tarafı böyle dedi, vade etti…» – bu pek müimdir. Matbuat konferentsiyasında olğan adiy bir diplomatik subettir. Qırımtatarlarnıñ meselesinde esas diqqatnı böyle şekilde etmek kerek: «Türkiye resmiy, halqara seviyesinde Ukrainanıñ topraq bütünligini tanıy. Bu meselede iç bir istisna olmamalı. Türkiye ve Rusiye arasında muzakere etilgen sualler, ilk nevbette, iqtisadiydir. Siyasiy sualler boyunca fikir paylaşuvı edi. Ukrain zenaatdaşlarımnıñ tarafından Türkiyege nisbeten Ukrainanı sattı kibi yüzlevlerni sıq eşitem. Böyle tüşünem, bu kibi fikir ziyade duyğusal ve artqaçtır. Qırım – Türkiye territoriyasındadır. Türkiye Qırım boyunca iç bir zaman nasıldır itirazlarını bildirmey edi ve bildirmez. Dava Ukraina ve Rusiye arasında kete – bu, eñ evelâ, Ukraina devletiniñ meselesidir. Türkiyeni Qırımda yaşağan insanlarnıñ qavmiy ve diniy mensüpliginden kelip çıqqan aqları boyunca vaziyet meraqlandıra. Müim sual – qırımtatarlardır. Bizge qırımtatarlarınñ aqları bozulğanı aqqında malümat sıq kele. Türkiye bu meselelerni halqara seviyesinde çezmege tırışa. Sanktsiyalar semerelisiz olğanı sebebinden Türkiye olarğa qoşulmadı. Rusiyege iqtisadiy basımnı köstermege acet yoq. Bu meselede siyaseti mustaqildir.
«Qırımtatarlar Erdoğan tarafından qullanıldı»
Yaqın şarqiy taqiqatlar Merkeziniñ müdiri İgor Semivolos, aksine, qırımtatarlar Erdoğan ve Putiniñ muzakerelerinde bir vasta olaraq qullanılğanını tüşüne:
– Türkler, belli olğanı kibi, bazarlıq etmege bileler. İlk nevbette, öz menfaatını qorçalaylar, Erdoğan da, şu cumlden. Daima türk menfaatın qorçalağan bir insandır. Meclis yolbaşçılığı ile körüşüv, maña köre, Putin ile muzakerelerniñ qurulması içün faydalanıldı. Yani, baqıñız, biz qırımtatarlarğa belli bir mevzularda tesir ete bilemiz, qırımtatarlar da öz meselelerini bizim yardımımız ile çezmege tırışalar. Demek, maña mevamımnı bildirmege yardım etecek meselelerniñ çezilmesinde de añlaşmağa mümkündir. Böyle bir şey edi. Esas vazife: Türkiyeni iqtisadiy ceetten olduqça mustaqil bir memleket etmektir. Yani, bir vaqıtları Türkiye çetel işler naziri Ahmet Davutoğlu tarafından ilân etilgen «zero problem with neighbours» («qomşular ile problemler gecesi») siyasetniñ deñiştirilmesidir. Mında aksine: sizge imkân yaratamız, amma daa da büyük problemlerni teşkil ete bilemiz. Belki, Erdoğan Türkiye toprağından Rusiye gazınıñ avuştırılması aqqında añlaşmanı qabul etmek içün qırımtatarlarnı qullandı. Faqat, men Rusiyede olğan iqtisadiyatnı közge alıp, böyle olacağını eminliknen aytıp olamayım. Rusiye imperiyası böyle alda qaç sefer bulundı. Amma, bugün Erdoğan Türkiye cenübindeki kederli vaziyetniñ fonunda öz firqadaşlarına şimaliy qomşusı ile olğan muvafaqiyetli siyasetiniñ neticelerini köstere bile. Qırımtatalar bugün yalıñız eyi neticelerge irişmek içün qullanılğan bir vasta oldılar. Bu kene de qırımtatarlarğa qol tutqan yekâne memleket ve millet – Ukraina ve ukrainlilerniñ olğanını tasdiqlay. Başqace olamaz. Digeri – başqalarnıñ menfaatıdır.
Buña baqmadan, nezaretçilerniñ çoqusı şunı tüşüneler ki, Erdoğan Putin ile qapalı qapu artında qırımtatarlarnıñ meselesini nasıl muzakere etkenini añlamaq içün vaqıt kerek. Bundan soñ nasldır bir neticelerni çıqarmaq mümkün.


text:
Atırawlıq 40 sarbaz äskerge attandı
ATIRAW. QazAqparat - Bügin Jeñis sayabağında Qazaqstan Respwblïkası Qarwlı Küşteriniñ qatarına qabıldaw saltanatı ötti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Atırawlıq 40 sarbaz Taraz qalasındağı qurlıq äskerine şuğıl äskerï qızmetke jiberildi. Atıraw oblısınıñ äkimi Nurlan Noğaev bolaşaq jawıngerler, olardıñ twıstarı men jaqındarı aldında söz söyledi.
«Bügin biz qazaqstandıq äsker qatarına jas jigitterimizdi Otan aldındağı borışın atqarwğa jiberemiz. Biraq, borıştan bölek, äskerï qızmet - sarbaz üşin eñ jaqsı ömirlik mektep. Äskerdegi qızmet - jetilw, minez, batıldıq üşin ömirleriñizdegi alğaşqı sınaq. Büginde elimiz - älemdik keñistikte layıqtı ornı bar memleket. Bul, älbette, Elbasımız, Bas qolbasşı Nursultan Nazarbaevtıñ işki jäne sırtqı sarabdal sayasatınıñ arqası. Qazaqstandıq äskerde materïaldıq-texnïkalıq baza, älewmettik kömek turğısınan barlıq jağday qarastırılğan. Bul bizdiñ äskerge şekaramızdı qorğawda alğa qoyılğan strategïyalıq tapsırmalardı orındawğa mümkindik beredi. Jas sarbazdarğa azamattıq borışın layıqtı türde ötep, anttarına adal bolwdı tileymin», dedi Nurlan Noğaev.
Oblıs basşısı sonımen qatar, jawıngerlerge äskerï qızmet qïındığına moyımay, abıroylı qızmetten üylerine aman oralwdı amanat etti. Bastı mindet - jas urpaq sanasında öz eli men bolaşağına degen maqtanış pen jawapkerşilik sezimin oyatw. Köptegen jastar Otanğa qızmet etw - ärbir er azamattıñ borışı ekenin tüsinedi.
Atıraw oblıstıq qorğanıs isteri departamentiniñ basşısı, polkovnïk Batırxan Aqbalïevtıñ aytwınşa, bügingi jawıngerlerdiñ ärqaysısı nağız sarbaz bolwğa layıqtı.
«Äskerdegi qızmet keşegi jasöspirimdi keleşek Otanına adal er azamat etip tärbïeleydi. Aq jol tileymiz», - dedi Batırxan Aqbalaev.
Saltanattı şara kezinde Atıraw qalalıq ardagerler keñesiniñ törağası Älipqalï Bekeş jäne sarbazdardıñ twıstarı da öz tilekterin bildirdi.
Ayta keteyik, 10 qırküyekte Qazaqstanda sarbazdardı küzgi Qarwlı Küşter qatarına şaqırw bastalğan bolatın. Respwblïka boyınşa 1992-2000 jılı twğan 17 mıñnan asa azamattı äsker qatarına qabıldaw josparlanğan. Atıraw oblısınan küzgi mawsımğa 826 sarbaz şaqırıldı. 215-i äskerï bölimderge ornalaswğa jiberildi. Olardıñ 175-i UQK Şekara qızmetine, 40-ı Qarwlı Küşter qatarına qabıldandı.


text:
Ekisi de evden çıqıp, qaytmadılar, olarnen bağ yoqtır.
Bunı «Ukrainskiy dom» teşkilâtınıñ koordinatorları bildire, dep haber ete Tsentr jurnalistskih rassledovaniy.
Teşkilât vekilleriniñ sözlerine köre, mayıs 25 künü Timur Şaymardanov aktivistlerniñ körüşüvi vaqtında Leonid Korjnıñ ğayıp oluvı aqqında tüşüncelerini bildirdi, onıñ ile telefon vastasınen bağlanmağa çare yoq edi, em de bulunv yeri 3-4 kün devamında belgisizdir.
Mayıs 26 sabası Timur Şaymardinov edven çıqıp, qaytmadı. Onıñ ömür-arqadaşı aytqanı kibi, Timur «ÇBRR» bankına baracaq edi. Bundan soñ onıñ ile bağ yoq oldı, bulunğan yeri de ne tuvğanlarına, ne dostlarına belli degil.
Qırımnıñ ukrain cemiyetniñ ve «Ukrainskiy dom» teşkilâtınıñ lideri Andriy Şçekun qayd etkeni kibi, Timur Şaymardanov faal cemaat areketini alıp bara ve Qırım işğaline qarşı narazılıq numayışlarda iştirak ete edi.
«Timur ukrain arbiy qısımları Rusiye tarafdarları ve «yeşil adamçıqlar» tarafından zapt etilgende öz faalligini başladı. O vaqıt o, fikirdeşlerniñ bir taqımnı topladı, olar arbiy qısımlarnnı nezaret kiriş noqtalarında künlernen nevbetçilikte tura edi», – dedi Şçekun.
Onıñ sözlerine köre, Timur fikirdeşleri ile Ukraina arbiy-deñiz quvetlerniñ yalı mudaafa ştabında da nevbetçilikni alıp bara edi.
«Timurnıñ gruppası Ukraina tarafdarı olğan aktivist ve jurnalistlerni de qorçalay edi. Referendum ve Qırım işğaline qarşı çıqqan «Qadınlar tınçlıq içün» areketiniñ iştiraçilerini de qoruy ediler»,– dedi Andriy Şçekun.
Leonid Korj ile Şçekun şahsen tanış degil, amma Timur Şaymutdinov gruppasınıñ azası olaraq köre bilgenini tüşüne.


text:
Kyivde mayıs 27-de «Adalet» ve «Q-hab» taqımları arasında, 2016 senesinde Qırımda alıp qaçılğan Dünya Qırımtatar Kongressi icra komitetiniñ azası Ervin İbragimovğa qol tutmaq içün arqadaşlıq futbol matçı olıp keçti.
Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Açış sözleri ile Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov çıqışta bulundılar. Olar böyle tedbirlerniñ emiyetini qayd etti ve tezden Ervin Umrov bulunğan yeriniñ belli olacağına umütlerini bildirdiler.
Çubarov: «Eminim ki, bizim böyle birleşmelerimiz, toprağımızğa kelgen bütün bu belâlarnıñ yoq olmasına ketirecekler. Halqımız ise, Ervin ve Qırımda yüz biñlerce faaliyetçilerniñ sayesinde bu sınavdan daa qaviy ve maqsatkâr olıp çıqacaq», – dedi.
Matçnıñ arfesinde «QırımSOS» cemiyet teşkilâtınıñ koordnatorı Tamila Taşeva jurnalistlerge, bu qarşılaşuvnıñ İbragimov ve diger siyasiy mabüslerniñ qorantalarına qol tutmaq içün yapılğanını söyledi.
O: «Bu matç – Ervinge, onıñ qorantasına ve diger zornen alıp qaçılğan insanlarnıñ qorantalarına qol tutuvdır. Biz, iç olmazsa, ayda bir kere o alıp qaçuvlar, işğalci ukümet terefından işlengen cinayetler aqqında hatırlatmağa tırışamız. Bu sefer biz onı Rusiye elçihanesiniñ divarları yanında degil de, Ervin içün muim olğan simvolik tarzda keçirdik. O, futbol aveskârı edi», – dep ikâye etti.
Taşeva, İbragimovnıñ sağ-selâmet olğanına ve yaqın vaqıtta «özü oynap, bütün yigitlerge minnetdarlığını bildire bilecegine» umütini bildirdi.
Matç 2:2 esabınen yekünlendi.
Oyun Şevçenko adına Kyiv milliy universitetiniñ sport kompleksi bazasında Qırımtatar Milliy Meclisi, «QırımSOS» insan aqlarını qorçalav teşkilâtı ve cemiyet faaliyetçileriniñ qol tutuvı ile keçti.
2016 senesiniñ mayısında Bağçasarayda belli olmağan şahıslar Dünya Qırımtatar Kongressi icra komitetiniñ azası Ervin İbragimovnı alıp qaçtılar. Videoközetüv kamerası, Rusiye yol inspektorları uniformasını kiygen eki kişiniñ, İbragimovnıñ maşinasını toqtatıp, özüni öz mikroavtobuslarına zornen kirsetkenlerini qayd etti.
Qırım insan aqlarını qorçalav gruppası, bu alıp qaçuvnıñ Rusiye ukümeti ya da onıñ kontroli altında olğan paramilitar gruppalar tarafından yapılğanını tahmin ete.
Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım boyunca Rusiyege tabi idaresi alıp qaçuv boyunca cinaiy iş açtı, lâkin Ervin İbragimovnıñ bulunğan yeri aqqında malümat bu küngece yoq.


text:
ATR telekanalı bazarertesi künü, iyül 20-de, Zaman haber yayınlarına yañıdan başladı. Bunı ATR haber yayınlarınıñ baş muarriri Osman Paşayev Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Haberler şimdi qısqa. 13 daqqalıq yayın ola. Ukrainada qırımtatarlarnen bağlı haberlerni, umumukrain ve dünya haberlerini, Qırım haberlerini azırlaycaqmız», – dedi Paşayev.
Onıñ aytqanına köre, haberler eskiden olğanı kibi qırımtatarca, ukraince ve rusça çıqacaq. Zaman yayını künde dört kere olacaq: 15.00, 17.30, 19.30 ve 21.30.
Yayın studiyası Kiyevdeki ofislerden birinde yerleşmekte. Jurnalistlerniñ bir qısmı Qırımdan ukrain paytahtına köçip keldi, şu cümleden, haberlerniñ alıp barıcıları – Safiye Ablâyeva ve Eldar Kurtseitov.
İyün 17-de «ATR» ve «LÂLE» telekanalları uydu ve internet vastasınen Kiyevden yayın yapmağa başladılar. İyün 18-de telekanal saibi Lenur İslâmov bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ iştiraki ile keçirilgen Kiyevdeki matbuat konferentsiyasında resmiy şekilde bildirdi. İslâmov qayd etti ki, Qırımda qalğan jurnalistlerniñ Kiyevden yapılğan yayınğa alâqaları yoq.
2015 senesi aprel 1-den itibaren dünyanıñ yekâne ATR qırımtatar telekanalı yarımadadan yayın yapıp olamay, çünki Rusiye litsenziyasını alamadı.
ATR yayını toqtatılğan soñ cumhuriyet akimiyeti cemaat qırımtatar televideniyesini açmağa teklif etti. Olarnıñ fikirince, qırımtatarlarnıñ kerçek malümatlarnı almaq aqqı böyle etip yerine ketirilecek.


text:
Ukrainada memleket içinde köçip kelgenlerniñ sayısı 980 biñ insannı teşkil ete, daa 600 biñ kişi memleketni terk etmege mecbur oldı.
Bu malümatnı Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ (BMT) qaçaqlar işleri agentligi aydınlattı, dep haber ete UNİAN.
600 biñ Ukraina vatandaşı Rusiye, Aqrusiye, Moldova, Poloniya, Macaristan ve Romaniyağa ketmege mecbur qaldı.
BMT yañı malümatına köre, Donbass cenkiniñ qurbanı aman-aman 5,5 biñ kişi oldı, zıddiyet devamında 12,5 biñ insan yaralandı.
Prezident Petro Poroşenko cumaertesi künü, fevral 7-de, Münchendeki konferentsiyasında başqa raqamlarnı aydınlattı. Devlet yolbaşçısınıñ malümatına köre, Ukrainada 1432 asker ve 5600 adiy adam elâk oldı.
Devlet yolbaşçısı dedi ki, Ukraina içinde million kişi Donbasstan köçip keldi, Rusiyede ise 70 biñ insan buluna.


text:
Rusiyege bağlı Qırım Yuqarı Mahkemesinde noyabr 1 künü Meclis reisiniñ muavini Ahtem çiygoznıñ işi boyunca toplaşuvda qabaatlağanlarnıñ şaatlarını sorğudan keçireler. Bunı Twitterde qabaatlanğannıñ advokatı Nikolay Polozov bildirdi.
«Qabaatlağanlarnıñ birinci şaatı Krolman Aleksandr Nikolayeviç. «Narodnoye opolçeniye» («Halq milisi») azazı, 9-ncı rota», – dep yazdı Polozov.
Advokat dey ki, şaatnıñ sözlerine köre, 2014 senesi fevral 26 künü tarihında o «Yañı Ukraina» kazaklar birliginiñ azası edi.
«Qabaatlağanlarnıñ ekinci şaatı – Gaydar Aleksey Nikolayeviç. «Narodnoye opolçeniyeniniñ» 9-ncı rora komandiriniñ muavini», – dep yazdı Polozov.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
«Narodnıy front» fraktsiyasından Ukraina halq deputatı Nikolay Knâjitskiy 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgünligini genotsid olaraq tanımağa teklif ete.
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ qarar leyhasını deputat parlamente avgust 10 künü qayd etti, haber ete Qırım.Aqiqat.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov şunı dey ki, Yuqarı Şurada «ukrain vatanperverlerinden» «Rusiyeden belâğa oğrağan» Qırım ve qırımtatarlarğa kösterilgen böyle destek pek timsaliydir.
Çubarov deputatlar işbu qarar leyhasına qol tutacağından emindir.
Ukrain deputatları Radada sentâbr 1 künü toplanmaq kerektir.
Bildirilgeni kibi, Ankarada Bütündünya qırımtatar kongressiniñ iştirakçileri dünya toplulığını 1783 senesinden başlap Rusiyeniñ qırımtatarlarğa qarşı areketlerini genotsid olaraq tanımağa çağırdılar.


text:
Salı künü, 2015 senesi yanvar 12-de, Aqmescitte Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Prezidiumı toplaştı. Toplaşuvda qırımtatarlarnıñ temsiliy organı olğan Meclisniñ nevbetteki körüşüv tarihını muzakere ettiler.
Bunı Meclisniñ matbuat hızmeti bildire.
Toplaşuvda prezidiumnıñ 12 azasından doquzı iştirak etti. Bunıñ ile Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Teftiş komissiyası reisi Ali Özenbaş ve Qurultaynıñ Merkeziy Saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev de qoşuldılar. Prezidium toplaşuvını Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz alıp bardı.
Evelden qararlaştırılğan kün tertibinde üç mesele baqıldı. Şu cümleden, matbuat hızmetiniñ malümatına köre, toplaşuvda Qırım Halq Cumhuriyetiniñ birinci reisi, I Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ teşkilâtçısı, Qırım, Poloniya, Aqrusiye ve Litvaniya müftisi Noman Çelebicihan ölüminiñ 97 yıllığı munasebeti ile keçirilecek tedbirlerni muzakere ettiler.
Bunıñ ile Qırımtatar Milliy Meclisiniñ 2015 senesi birinci üç ayında yapılacaq işini ve Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Teftiş komissiyasınıñ Qırımtatar Milliy Meclisine olğan muracaatlarını baqıp çıqtılar.
Toplaşuvnıñ neticesinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ nevbetteki körüşüvini 2015 senesi fevralniñ başında keçirmek kibi qarar alındı.


text:
Jaslar-keleshek qurıwshıları
Jaslar-keleshek qurıwshılar
Elimizde ǵárezsizlik jıllarında jaslar siyasatına ayrıqsha itibar qaratılmaqta sózimizdiń dálili sıpatında Ózbekstan Jaslar awqamınıń duziliwi hám 30-iyun «Jaslar kuni» dep belgileniwin aytıp ótsek boladı. Jaslar awqamı duzilgen kunnen baslap belsendilik kórsetip qanshadan–qansha joybarlardı ámelge asırmaqda. 21-sentyabr kuni Ózbekstan Jaslar awqamı tárepinen shólkemlestirilgen Ózbekstan-ulıwma úyimiz uranı astında ótkerilip atıran «Baǵrikeng Ózbekiston» jaslar festivalınıń Qaraqalpaqstan Respublikalıq basqıshı bolıp óótti. Festivaldı Ózbekstan Jaslar awqamı Qaraqalpaqstan Respublikası keńesi baslıǵı orınbasarı B.Aralbaeva, belgili xudojnik, akademik S.Baybosinov, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Jaziwshılar awqamı aǵzası A.Qaipovlar ashıp berdi. Festival 5 jónelis; shıǵarmalar, qosıqlar, suwretlew óneri, foto suwretler hám túrli millet wákilleriniń milliy ayaq oyınları baǵdarları boyınsha ótkizildi. Tańlawǵa 10 jastan 30 jasqa deyingi jaslarımız qatnasıp qábiletleri menen bellesti. Tóreshi quramı aǵzaları jeńimpazlardı ádil baxalap, kelesi Ózbekstan Respublikalıq basqıshına jollanbalar berdi. Jeńimpazlar Diplom hám qımbat bahalı sawǵalar menen sıylıqlandı.
ÓzMKÓMI NF niń «Folklor hám etnografiya» toparınıń
2-basqısh talabası
Paxratdinova Malika Muxamatdin qızı


text:
Tetâna Kozıreva tarif ekeni kibi, olarnı Lenin İçki işler nazirliginiñ rayon bölüginde tutatalar.
Onıñ sözlerine köre, yayınlav vaqıtta olarğa mitingniñ esli başlı iştirakçileri tarafından qabaatlar atılmağa başladı. Olarnı Qırım vaziyetiniñ yañlış aydınlatuvda qabaatlay ediler. Polis hadimleri jurnalistlerni Lenin rayon bölügine ozğardılar. Nefaqacılar da mında keldi.
«Politsiyada bizge eyi munasebet kösterile. Vesiqalarımıznı ve telefonlarımıznı almadılar. Biz Aqyardaki işimiz aqqında tarif etik. Amma bizni daa yibermeyler. Qartiyler bizni qabaatlamağa devam ete, biz, kerçekten aytsaq, özümizni nasıl alıp barmaq da bilmeymiz», – dedi Kozıreva.
Rusiye istilâsından başlap Ukrainada söz serbestlik aqqınıñ 368 bozuluvı qayd etilgen edi.


text:
27 Mayıs 2015 Çarşamba
Edebiyat tarihımızdan
Mayıs 27, 2015 2015_3, Edebiyat ve tenqit, Veliyev Ablâziz No comments
ÖZET: İşbu maqalede qırımtatar edebiyatı tarihınıñ müim bir tarılması añlatılmaqta. Şair Yaqub Şakir-Aliniñ sovet tsenzurasından keçmegen sekiz şiiri ve bu eserlerniñ tapıluvı aqqında keniş malümat berilmekte. Edebiy tapılmalar sırasına kirecek bu şiirler yaqın kelecekte edebiyat dersliklerine kirsetilmelidir.
Anahtar sözler: qırımtatar, Yaqub Şakir-Ali, edebiyat, nazm.
Yaqub Şakir-Ali keçken asırnıñ başında icat etken qırımtatar demokrat şairlerinden biridir. O, 1890 senesi Bağçasarayda fuqare esnaf qorantasında doğğan. Şeerdeki Ruşdiye mektebinde tasil alğan. Daa 15 yaşında olğan bala İsmail bey Gasprinskiy teşkil etken "Terciman" gazetasınıñ basmahanesine işke kele ve anda mürettip (arif cıyıcı) olıp çalışa başlay. İşte bu vaqıtta oña şu zamannıñ edipleri yazğan eserlernen tanışmaq imkânı oldı. İstidadı ve avesligi olğan genç özü de manzumeler yazmağa başladı. Olar "Yeñi Çolpan", "İleri", soñra ise "Yeñi dünya", "Yaş quvet" kibi neşirlerde basıldılar [5].
Keçken asırnıñ birinci çerigi ğayet mürekkep, gürdeli, siyasiy vaqialarnen zengin bir devir edi. Bir sıra edipler bu vaqıtta atta puslasını coyğan deñizci kibi, de nalına, de tabanına urup, angi bir aqımğa qoltutacağını bilmegen allar da oldı.
Rus-Yapon cenki, 1907–1910 seneleriniñ ağır reaktsiya deviri, Birinci cian cenki, 1917 senesi başta fevral burjua-demokratik, soñra Oktâbr inqilâpları ve bu arada daa bir çoq diger vaqialar oldı ki, bu şeylerniñ maiyetini o vaqıtta er kes keregi kibi añlap olamadı.
Lâkin Yaqub Şakir-Ali o devirde icat etken Üsein Şamil Tohtarğazı, Asan Çergeyev, Memet Nuzet, Cemil Kermençikli kibi ediplernen birlikte demokrat şairler sırasından yer aldı. Şunı da qayd etmeli ki, yuqarıda aytıp keçtigimiz edipler aynı vaqıtta tasil saasında çoq yıllar devamında faal iş alıp bardılar. Oqutuv arqalı avam halqnıñ közüni açmağa tırışıp, mekteplerde ocalıq yaptılar. Yaqub Şakir-Ali de şular cümlesindendir. Aynı vaqıtta o, işçi sınıfı mevzusına çoq kereler muracaat etti [1].
1917 senesi "Bağçasaray muallimin cemiyeti" Aqmescitteki "Qırım ocağı" matbaasında Arslan ağa mektebiniñ muallimi Yaqub Şakir-Aliniñ 1915–1917 seneleri yazğan yigirmi beş şiirini "Duyğularım" adı ile ayrı kitap etip çıqardı. Zaten bu, şairniñ birinci ve soñki (eger 1976 senesi çıqqan "Saadet içün" adlı kollektiv cıyıntıqnı esapqa almasaq) kitabıdır.
Soñundan Taşkentte derc olunğan "Lenin bayrağı" gazetasında (1967 s., № 91, № 147, 1970 s., № 38), "Edebiyat hrestomatiyası" (1971 s.) dersliginde, "Saadet içün" (1976 s.) cıyıntığında, Müstecip Ülkusalnıñ "Qırım Türk Tatarları. Dünü, bugünyu, yarını" (İstanbul, 1980 s.) kitabında, "Yıldız" mecmuasında (1987 s. № 6,1996 ms., № 1 ve1998 s., № 7), Z. Qurtnezirniñ "Qırımtatar edipleri" (2000 s.) qılavuzında, R. Fazıl ve S. Nagayev tarafından çıqarılğan "Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı" dersliginde (2001 s.) şair aqqında ve şairniñ eserleri basıldı.
Yaqub Şakir-Aliniñ "Edebiyat hrestomatiyası" (1971 s.) ve "Yıldız" mecmuasında (1996 s.) basılğan 1926 senesine ait şiirlerini esapqa almasaq, qalğan yerlerde basılğan bütün eserleri onıñ "Duyğularım" kitabından alıp basılğan.Tek bazıda tamsızlıqlarğa yol berilgen. 1917 senesi çıqqan cıyıntığında "15 yanvar – 1917" dep yazılğan "Qış" şiiri "Edebiyat hrestomatiyası"nda "1914" dep yazılğan."Maalle qavesi" şiiriniñ tübinde kitapta "3 iyül – 1917" dep yazılğan olsa "Hrestomatiya"da "1913" dep yazılğan [16].
Şairimizniñ 120 yıllığı munasebeti ile qolumızğa qalem almağa sebep olğan kene bir müim şey olsa, o da edipniñ 93 yıldan berli, yani "Duyğularım" kitabından soñ iç bir yerde basılmağan sekiz şiiri aqqında söz yürsetmektir.
Bu kitap bugünde atta İ. Gasprinskiy adına qırımtatar milliy kitaphanemizde bile yoq.
Şairniñ oğlu Riza Şakir-Ali sürgünlikte Yañıyol şeerinde yaşadı. O, urolog hekim edi. Ğayet miskin, tam manada ziyalı, alçaqgöñülli, oqumış bir insan edi.
Taşkentte demokrat şairlerimizniñ eserlerinden tertip etilgen bir cıyıntıq çıqarmağa qarar bergen yazıcılarımız Yaqub Şakir-Aliniñ oğlu Riza ağağa babasınıñ şiirlerini tloplap bermesini rica etip muracaatta bulunğanlar. Riza ağa maña bu şiirlerni "Duyğularım" kitabından alıp maşinkalap bermemni rica etken edi. O kitaptaki "Büyük muallim ve muarrir İsmail Bek Gasprinskiyge", "Mektebli ile medreseliniñ barışmaları", "Qayğulı künümde", "Qadimci Menlanıñ zarı", "Ciddiyci Menlanıñ zarı", "Horaz ile tavuq", "Vatan" ve "Uyan, ey şanlı millet" şiirleri şay da başqa iç bir yerde basılmadılar. Albuki o şiirler yañı cıyıntıqnı tertip eticilerge berilgen edi [15].
Ebet, bu şiirlerniñ ne içün basılmağanını men añlayım.Çünki o vaqıtta İsmail Gasprinskiy "pantürkist" ve "panislamist" olğanı içün matbuatta onıñ adını yahşı insan olaraq añmaq tsenzura tarafından yasaq edi.Ustazı ve ocası İsmail Gasprinskiyniñ vefatına eki yıl toluvı munasnebetinen (1916 senesi sentâbr 10) yazğan (belli ki, İ.Gasprinskiy 1914 senesi sentâbr 11-de vefat etken edi) "Büyük muallim ve muarrir İsmail Bek Gasprinskiyge" şiirinde Yaqub Şakir-Ali böyle dey:
"Yeñilikdi baş emlik, oldıñ buña sen nail!
Eskilikke, kevşeklikke degildiñ iç qail…
Añlamazdı yeñiligi biz zamanlar bu millet,
Yavaş-yavaş añlataraq ittiñ büyük bir emiyet!
Silâlandıñ müteber "Terciman"ıñle ey dai!
Virmiş saña ulu aqıl, keskin fikir ilâi"…
Yaqub Şakir-Aliniñ qalemi ötkür, fikirleri mükemmel, nazmiyeti keskin ve dülber edi. Şairniñ aman-aman yüz yıl evel yazılğan bu şiirleri suqlanılacaq derecede culâlanğanı körünip tura.
"Vatan" ve "Uyan, ey şanlı millet" şiirlerini angi tsenzor bastıracaq edi?
"Qırımımız güya cennet, pek minbetdir er yeri,
Sinemizde duyğuları deprediyur o peri.
"Vatan sevmek imandandır", biz severiz Vatanı,
Memleketçün can atarız, qazanırız biz şanı"…
İşte böyle satırları olğan "Vatan" şiirini bastırmaycaqları belli edi. Çünki o, halqnı qozğaycaq, onıñ qolunda bayraq kibi olacaq edi.
Ya olmasam 1917 senesi oktâbr 15-te yazılğan "Uyan, ey şanlı millet" şiirini alayıq. Yigirmi satırdan ibaret bu şiirde şöyle satırlar bar:
"Tatar! İşte keldi kök sancağı yelpiretmek zamanı,
Çaldır Timurlenk marşını, şeñlendir! Quvandır! Anamı.
Gençlerimiz çala, çala uydırdı istedigi yırları,
Bil bunı, miras bize bu Vatannıñ bağçaları, qırlar
Endi bu tatar halqı maküm degil, akim öz-özüne,
Ürkitse de seni, urkme! Tükür onıñ kirli yüzüne"…
Elbette qırımtatar şairiniñ Qırım ve qırımtatarlar aqqındaki böyle şiirleri o vaqıtta, yani sovet matbuatında basılmaycağı belli edi.
Biz yuqarıda sayıp keçken diger şiirler de sovet zamanına, hususan sovet ükümetiniñ 1944 senesinden soñ qırımtatarlarğa nisbeten tutqan siyasetine uymay edi.
Ya. Şakir-Ali eski ve yañı oqutuv usulları aqqında da bir sıra şiirler yazdı. 1917 senesi mayıs ayınıñ soñunda yazğan "Mektepli ile medreseliniñ iddası" şiiri kitaplarda derc olunğan olsa, "Mektepli ile medreseliniñ barışmaları" ve "Qadimci Menlanıñ zarı" em de "Ciddiyci Menlanıñ zarı" şiirleri sovet tsenzurasınıñ çelterinden keçmedi. Çünki mektepli ile medreseli sovet mefküresi boyunca nasıl barışa bile edi?
İşte bunıñ içün de, siyasiy noqtai-nazardan bu, zararlı dep sayıla edi.
Zanımızca 90 yıldan ziyade bir devirden berli basılmağan, başqa yıllarda çeşit gazeta ve mecmualarda çıqqan şiirlerini toplap, belli şairimiz Yaqub Şakir-Aliniñ şiirler kitabı oquyıcılarımızğa taqdim etilse pek yahşı olur edi.
MENBALAR
1. Kerim İsmail Asanoğlu. Bibliografiçeskiy ukazatel peçatnıh knig, statey i proizvedeniy na krımskotatarskom yazıke. 1618-1944 gg. Simferopol: "SGT". – 2009. - s.320.
2. Şakir-Ali Y. Duyğularım. Şiirler toplamı. Bağçasaray. – 1917.
3. Şakir-Ali Y. Qavğa sahnası. Şiir // Millet. – 1917. – iyül 14.
4. Şakir-Ali Y. Avtomobil. Şiir // Oquv işleri. – 1925. - № 4-5. – S.102-103.
5. Şakir-Ali Y. Yıldızlar. Şiir // İleri. – 1926. - №2. – S. 35
6. Şakir-Ali Y. Anasız şairge. Şiir (Lâtif-zadeniñ "Umran melegi" şiiri munasebetile). // İleri. – 1926. - №4. – S. 59.
7. Şakir-Ali Y. (Muallim) Yañı mektepler // Oquv işleri. – 1926. - №4-5 (12-13). – S. 86.
8. Şakir-Ali Y. Baqırcı Ali. Şiir // Oquv işleri. – 1926. - №6-7 (14-15). – S. 104.
9. Şakir-Ali Y. Zenciler. Şiir // Oquv işleri. – 1926. - №8-9-10. (16-17-18) – S. 133.
10. Şakir-Ali Y. İşçilere. Şiir // İleri. – 1927. - №2 (10). – S. 65.
11. Şakir-Ali Y. Yazda. Şiir // İleri. – 1927. - №4 (12). – S. 65.
12. Şakir-Ali Y. Fabrika. Şiir // İleri. – 1927. - №5 (13). – S. 77.
13. Şakir-Ali Y. Yıldırım. Şiir // İleri. – 1927. - №6 (14). – S. 79.
14. Şakir-Ali Y. Mazlumlar yaşay. Şiir // İleri. – 1927. - №7 (15). – S. 46.
15. Yaqup Şakir-Ali // Qırımtatar edipleri (tert. Z. Qurtnezir). Aqmescit: "Tavriya". – 2000. - S. 54-55.
16. Yaqup Şakir-Ali // Qırımtatar bala edebiyatınıñ hrestomatiyası. Aqmescit: "Qırımdevoquvpedneşir". – 2008. - S.49-50.
Ablâziz Veliyev


text:
Onıñ qayd etkenine köre, küçlü iqtisat daa çoq yüksek fiatlarnen bağlı, onıñ içün Qırımdaki vaziyet obyektiv qanunlarğa esaslanğan protsess.
«şübesiz, fiatlar yükselecek, eñ esası olarnıñ rusiye standartlarına uymasıdır. İnflâtsiya içtimaiy qaidelerniñ köterilmesinen yoq olacaq, çünki olar yükselecek fiatlarğa köre daa tez deñişe», –dep añlattı Nahlupin.
Bunıñnen bir sırada Qırımdaki iqtisadiy ve hocalıq kompleksi bütün yapılğan prognozlarğa ve qorqularğa baqmadan çalışa.
«Elbette keçici müddetnen bağlı bazı qıyınçılıqlar körüne, faqat iqtisadiyat kritik ceyranlarğa oğramadı, müessiseler kütleviy şekilde qapatılmay ve adamlar işten boşanmay. Bizni qorqutqan şeyler bugün ömürge keçmedi. Qırımda iqtisadiyatnıñ keçici müddetti, birinci basamağı yapıldı» – dep qoştı o.


text:
Bunı «Qırım.Aqiqat» haber agentligine mektep-gimnaziyasınıñ memuriyetinde olğan menbalar bildirdi.
Olarnıñ malümatına köre, saba mektep yanında toplaşqan adamlar özüni «halq imayesiniñ» vekilleri ve mektep talebeleriniñ ana-babaları olaraq tanıtıp, miting ötkerdiler. Soñra müdirge Aqmescit şeer yolbaşçısınıñ muavini İlya Glazkov ve Aqmescit şeer icra komiteti tasil idaresiniñ reberi Tatyana Suhina keldiler. Olar müdirni «madde boyunca» işten boşatuvnen qorquzıp, Rudenkonı «taraflar añlaşqanına köre» ariza yazmağa mecbur ettiler.
Bundan evel «Qırım tasil naziri» Natalya Gonçarova yerli telekanallardan birinde yayında bulunır eken, nazirlikniñ yarımadanıñ eñ yahşı ukrain mekteplerinden birini – Aqmescitteki ukrain mektep-gimnaziyasını – rus mektebine çevirmek «içki añlaşması» bar olğanını bildirdi.
Qırımda 500 rus mektebi, ve 5 ukrain, şu cümleden Aqmescitte yekâne olğan «Ukrain mektep-gimnaziyası» Oquv-terbiye kompleksi, bar.
Natalya Rudenko mektep açılğan künü 1997 senesinden berli onıñ müdiri ola.


text:
«Men Astana qalası twralı köp oqıp, köp estigenmin. «Astana - tamaşa qala» degendi köp estigenmin, endi, mine, bügin öz közimmen körip otırmın. Astana - rasımen de tañ qalarlıq qala eken. Men Brazïlïyada da, Vaşïngtonda da Astanada bar keremetterdi körgen emespin, älemniñ özge astanaları Qazaqstannıñ elordasımen teñese almaydı»,-degen mïllïarder Astanadağı ülken özgerister onı qattı qızıqtırğanın aytadı.
«Soñğı birneşe jılda Qazaqstandağı, Astanadağı özgeristerdi bayqap jürmin. Men xalıqaralıq deñgeydegi ïnvestormın, sondıqtan, «nege Qazaqstanğa da ïnvestïcïya salmasqa» degen oyğa keldim. Memleket elordanı damıtw üşin köp jumıs jasağan. Qazaqstanda altı ret ekonomïkalıq forwm ötti, al bügin ïnvestïcïyalıq forwm ötip jatqandıqtan, tek ïnvestïcïya tartw joldarın talqılawğa waqıt tabamız degen ümittemin. Negizi, Qazaqstanğa ïnvestïcïya salatın sät twdı. Bügin barlığımızdı qızıqtırıp otırğan mäsele de osı ïnvestïcïya. Qazaqstanda bul üşin barlıq mümkindik jasalğan»,-dedi ol.
Esteriñizge sala keteyik, bügin bastalğan «Astana Invest 2015» VI Xalıqaralıq ïnvestïcïyalıq forwmı eki künge jalğasadı. Forwm jumısına QR Premer-Mïnïstriniñ orınbasarı Baqıtjan Sağıntaev pen Astana qalasınıñ äkimi Ädilbek Jaqsıbekov qatıswda.
Derekközi: QazAqparat
Kommentarïï


text:
80-nci seneleri Qırımda rus tilinde kitapnı bulmaq küç edi, ukrain tilinde kitaplar ise büyük miqdrda satıldı. Dağıstan, gürci, kazah köylerniñ yoq etilüvi aqqında programmalar işlep çıqarılmadı, amma inkişaf etmegen rus köyleriniñ sayısını qısqartıluvı boyunca programma bar edi. İşte, umummilliy ayatnıñ bir qısımı olaraq, Merkeziy Rusiyede ulu rus köyü ğayıp oldı. Bu mevzuda sovet yazıcıları, –olsun Belov, Rasputin ya da Astafyev yazğan ediler.
Elbette, Sovet Birliginde milliylikniñ quruluvı bir «perde» olıp, onıñ esas maqsadı milliy areketlerniñ temellerini kemirip turmaq olğan, dep aytmağa mümkün. Bu da doğru, lâkin esasında – milliy cumhuriyetler dostluq ve medeniyetniñ ilerilev küzgüsi olmaq kerek ediler. Aksi alda, 2001 senesi Tukrmenistan opera ve balet teatriniñ qapatıluvını («milliy an-anelerge uymağanı» sebebinden) sovetlernni zulumı ile küreş kibi adlandırmaq kerek olacaqtır.
Bunıñ episini men, Qırımda ukrain ve qırımtatar medeniyetlerini qayğırğan insanlar içün yazam. Emmin oluñız – faciağa yol berilmez. Aksine, milliy teatr binasını tamirlerler, gastrollerge de alıp çıqarlar, neşriyatqa qol tutarlar, abidelerni yañılatırlar. Moskva er keske, yarımada azğınlıqları içün Kiyevden daa çoq qasevet çekkenini bütün dünyağa isbatlamağa tırışacaq.
İşte bu ceryan endi başlandı. Bağçasaray tarih-medeniyet qoruğınıñ müdiri Valeriy Naumenkonı işten çıqartıp, onıñ yerine yerli rayon memuriyeti yolbaşçısınıñ muavini Elmira Ablâlimovanı tayinlediler. O zenaat boyunca tarihçı olmasa da, yerli meclisniñ «insanıdır». Naumenko – arheolog, Ablâlimova – iqtisadiyatçı. Birincisi – ilimler namzeti, ekincesi – memur. Birincisi zenaatı boyunca çalıştı, ekincisi, belki de, yahşı insan, merametli anna ya da güzel qadın. Amma, bunıñ episi, zenaat degil.
Bağçasary qoruğı Hanlar sarayınen sıñırlanmay. Onıñ erkânına medeniy mirasnıñ 138 nümünesi kire, yüz elliden ziyade hadimi bar, altın qazinesi mevcut, yılda dört halqara ve altı arheologik ekspeditsiya keçire. Onıñ territoriyasında paleolit zamanından başlap, Ekinci Cian cenkine qadar abideler bulunmaqta. Çeşit ayın-oyunlardan qoruqnı saqlap qalmaq içün, tarihçılar endi çoq kereler qırımtatar abidelerini birleştirip ayırı bir qoruqnı meydanğan ketirmege teklif etken ediler. Amma, olarnıñ tekliflerine bir kimse riate etmedi. Tarih kene de siyasetniñ qapqanına tüşti.
Bu vaziyet, Qırımda milliy azğınlıqlar basqı astında qalmaycaqlarını köstere. Çünki, Rusiye – küzgüsinde olğan aksinde Sovet Birligini köre. Qırımnıñ qoşuluvı – bu, Rusiyeniñ baqışında tarihiy adaletniñ tiklenüvi ve imperiyağa qaytuvıdır. Rusiye İmperiyasınıñ mevcutlığı ise, yalıñız keñişletüvinen teminlene.
İmperiyanıñ «ada» modeli iqtisadiyatqa esaslana. Koloniya – resurs ile zengin bir qısımdır. Onıñnen, imkânı olğanı qadar, kârı zararından daa çoq olğanı qadar qullanalar. Misal olaraq, Büyük Britaniya, İspaniya, Frenkistan, Portugaliya İmperiyalarnı ketirmek mümkün. Soñki üç yüz yıl devamında Rusiye İmperatorlığı ğaye ve mefqureviy esaslarğa tayana – bular pravoslav hristianlığınıñ tiklenüvi, ya da kommunizmniñ qurucılığı ola bile. Bu sebep ile qoşulğan er yañı territoriyanı «tertipke ketirmek», «abadanlaştırmaq» kerektir.
Rusiye, İmperiya sıfatına kirgende, bir qaç asır devamında bulunğan padişalıq qılıfını hatırlay. Onıñ aqiqaten, diger tarihı yoq. Eski ğayeler yerine, "milliy degerlikler" keldi. Rusiye – konservativlikniñ nümünesi, Rusiye - «tuzsız-damsız tolerantlıq» yolunda bir mania, Rusiye – entropiyağa qarşı merametlik qorası olaraq özüni numayış etmege istey.
Qırımnıñ qoşuluvı Rusiyeniñ yañğızlığını beterleşir, bu da, imperiyanıñ tiklenüvi içün ihtiyacnı kösterir (sıñırlanuvınıñ ulu ğayesi olmalı). Rusiyeniñ İsperiyalıq yöñelişi ise, iç bir şeyge baqmadan inkişaf etmektir. Qırımnıñ qoşuluvı Sovetler Birligini hatırlatmaq oyunı olsa, tamam şu 70-nci senelerdeki Sovetler Birliginiñ mirasıçısı Rusiye, bu oyunnı memnüniyetnen devam ettirir.
Bu oyun çerçivesinde milliy azğınlıqlar, özlerini eyi ise eteceklerine oşay. Qırımtatarlarnıñ medeniyeti imperiya kürşeleri müzeyinde yañı eksponat ola bile. Küzgüde güzellikni akis ettirmek içün, alimni de siyasetçige deñiştirmek mümkün. Nasıl olsa olsun, siyasiy menfaatlar birinci yerde bulunğanda, ilim çette beklep turmazmı?
Pavlo Kazarin, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Säulet öneriniñ dara ülgisi retinde Türkistanda ornalasqan Qoja Ahmet YAsaui kesenesi YUNESKO-nıñ «Älemdik mwra» tizimine alındı. Ğimarattıñ zäulim swlbası qalağa onşaqtı şaqırım qaşıqtıq alğanda-aq körine bastaydı. Türkistannıñ bas eskertkişiniñ alıp jäne asa körikti pişini ziyaratqa kelgen adamdı da, turisti de tänti etedi.
Keseneniñ ğajap arhitekturasımen qatar mwnda HİV-HV ğasırlardıñ şeberleri jasağan körkem dünieler tobı: alıp tayqazan, qola şırağdandar, qola lauhası bar tu, qabirjapqış, örnekti esikteri saqtalğan.
Keseneniñ betindegi jäne kesenege tiesili zattar (inventar') betindegi jazbalar qwndı derek bolıp tabıladı. HH ğasırda Qoja Ahmet YAsaui kesenesinde saqtalıp kelgen köne bwyımdar talan-tarajğa tüsti. 1906 jılı 11 aqpan tüni wrılardıñ äulie qabirhanasınan şırağdannıñ üstiñgi böligin jımqıruı jergilikti baspasözde talqığa tüsti.
Keñester twsında şırağdandardıñ ekeui Qoja Ahmet YAsaui kesenesinen alınıp 1935 jılı Peterbordağı Memlekettik Ermitajğa (Gosudarstvennıy Ermitaj) berildi. Şırağdannıñ bir böligi Franciyanıñ Parij qalasındağı Luvr mwrajayında (Louvre Museum) saqtaulı. Qabirhana esigindegi qola plastina betindegi toqıldaqşalar 1959 jılı wrlandı. Toqıldaqşalardağı jazular Sankt-Peterbor qalasındağı Memlekettik Ermitajda arhitektor A. Gurjienko 1905 jılı jasağan suretterde saqtalıp qalğan.
Ahmet YAsaui kesenesine baylanıstı 1000 dana qwjat Almatı qalasında saqtaldı. Bwl qwjattar keşeni turalı baspasöz de qısqa mälimetter ğana jariyalandı. Alayda tabılğan qwjattardıñ qwramın tolıq sipattau, olardı zertteu jwmıstarı jalğastırılmadı. Keñes ükimeti qwlağannan keyin bwl qwjattar zertteuşiler nazarınan şığıp qaldı.
Almatı keşenindegi qwjattardıñ bir böligi Qoja Ahmet YAsaui kesenesinde XIX ğasırda saqtalıp twrğan degen mälimet rastaldı. Almatı keşenindegi men A.L.Kun arhivındağı saqtalğan bir qatar qwjattar bir-birine say keledi.
Taşkent qalasındağı Şığıs qoljabaları ortalığı men Ortalıq Memlekettik arhivte YAsaui kesenesine baylanıstı bolğan tört qwjat anıqtalıp otır.
Sonımen qatar Türkistan qalasındağı Äzret-Swltan qorıq muzeyinde 10-nan astam qwjattar bar degen mälimetter bar. Birinşi ret osı tarihi qwjattardı ğılımi aynalımğa engizu maqsatında 2015-2017 jıldarda arheografiyalıq ekspediciya men saparlar atqarıldı. Ekspediciyalar kezinde Peterbordan 77 qwjattan, Taşkentten 4 qwjattan, Almatıdağı 417 qwjattan sandıq nwsqalar alındı. Qwjattardıñ bwl mekenderge kelui turalı mälimetter jinaldı.
Qazirde jinalğan mälimetterdi öndeu, qwjattardıñ sıni mätinderin jasau, qazaq, ağılşın jäne orıs tiline audaru siyaqtı jwmıstar atqarılıp jatır. Mwnday josparlar Qazaqstan tarihın tereñ zertteu, özgeşiligin, avtohtondıq negizderiniñ mañızın jäne ıqpaldarın, älemdik mädeniette alatın ornın anıqtau üşin mañızdı. Bwl mälimetter ruhani-mädeni ortalıqtardıñ jwmıs isteui, resmi bilik pen dini wyımdardıñ özara qarım-qatınasın qwru mäseleleri siyaqtı tüyindi swraqtar şeşimindegi mañızdı derek retinde jüredi. Arheologiyalıq, epigrafikalıq jäne basqa materialdar men dokumental'dı qwjattardı twtas paydalanu qazaq halqınıñ ruhani damuı men äleumettik-ekonomikalıq, ideologiyalıq mazmwnın tereñ tüsinuge kömektesedi. Dokumental'dı eskertkişter qazaq halqınıñ tarihi-mädeni jäne ruhani mwrasınıñ qwramdas böligi bolıp tabıladı. Qazaq halqınıñ tarihı men mädenieti,tarihi-mädeni dästürlerdi zertteu men nasihattauda mañızdı. Eskertkişterdiñ bir böligin tarihi-ölketanulıq bilimdi mwrajay men körmelerdi wyımdastıru üşin paydalanuğa boladı. Bwl qwjattar keşeni joğalu qaupine wşırap otır, sol sebepti olardı kopiyalau, katalogizaciya jasau, älemdik mädeni mwra retinde saqtau mañızdılıqqa ie bolıp otır.
Qoja Ahmet YAsaui kesenesiniñ qwjattarı (handardıñ jarlıqtarı, genealogiyalıq qwjattar, uaqf-nama, ʻinayat-nama, fatualar, resmi jazbalar t.b.) qazaq halqınıñ dästürli mädenietiniñ negizgi formalarınıñ biri retinde jinaqtalıp, keşendi zerttelip, ğılımi aynalımğa engizilip jatır. Qwjattardı keşendi zertteude Qazaqstan tarihı men mädenieti bağıtında tüpnwsqa, dokumentaldı derekközderdi zertteuşi jeke top qalıptastıru qajettiligi bar. Toptıñ mindeti jañadan aşılğan eskertkişterdiñ älemdik jazba mädenitetiniñ bölşegine aynaldıru dep tabıladı.
Şırağdandar
Wlı qolbasşı Ämir Temir Köregen Qoja Ahmet YAsaui kesenesine sıylağan qola şırağdandar XIV ğasırdan saqtalıp kele jatqan qwndı jädigerler. Olar keseneni jarıqpen qamtamasız etu maqsatında twğır retinde qoyılğan. Şırağdandardı isfahandıq şeber ‘Izz ad-din ibn Tadj ad-din qola, kümis, altın siyaqtı jeti türli metal qospalarınan qwyğan. Şırağdandardıñ beti ösimdik tektes oyu-örnektermen bezendirilgen, beldeulerinde sulus qoltañbasımen jazılğan sözder bar. Şırağdandardıñ birneşeui ğimarat memleket qarauına ötpesten bwrın wrlanıp şetelderge asırılğan.Onıñ ekeui Qoja Ahmet YAsaui kesenesinen 1935 jılı äketilip, Sankt-Peterbordağı Memlekettik Ermitajğa (Gosudarstvennıy Ermitaj) tüsken. Ol şırağdannıñ biiktigi 84,5 sm, tirkelingen nömiri Ikv № SA–15931 jäne SA–15932 [11, b. 69-70]. Jäne biriniñ fragmenti Franciyanıñ Parij qalasındağı Luvr mwrajayında (Louvre Museum) saqtaulı [12, b. 59]. Bwl şırağdandardıñ ol elderge qalay aparılğanı belgisiz.
Esiktegi toqıldaqşalar
Qabirhana esigindegi qola plastina betindegi toqıldaqşadağı jazulardıñ köşirmesi Sankt-Peterbor qalasındağı Memlekettik Ermitajda arhitektor A. Gurjienko 1905 jılı jasağan suretterde saqtalıp qalğan. Ökinişke oray osı eki toqıldaqşa 1959 jılı keseneden wrlanğan.Qola plastina betindegi toqıldaqşadağı jazular üş bölikten twradı:
«Bizdiñ maqsat artta örnek qaldırmaq,
Jaratılıstıñ bayanı joq añğarsaq.
Jüregi bar asıl adam kez bolsa,
Dwğa etsin biz beyşara swranşaq. Jeti jüz toqsan toğızınşı/1396-1397 jılı, Qwdaydan ğana ümitti, miskin ‘Izz ad-dinibn Tadj ad-din al-Isagi jasadı. Bwl esik quanış üşin, ärqaşan qwttı bolsın; dostarğa aşıq jäne dwşpanğa jabıq bolsın»
Tarihi qwjattar tağdırı
Keseneniñ arab jazuındağı qwjattarı äli künge deyin tanımal älemdik katalogtarmen qoljazba derekter anıqtamalarına enbey otır. Bwl keşennen – «Türkistandağı Äzireti YAsaui meşitine Temirdiñ bergen qamqorlıq qağazı» («Jalovannaya gramota») attı jalğız-aq qwjat zerttelinip otır. Wzaq zamannan beri köptegen zertteulerde osı jalğız qwjat pen onşa mañızdı emes basqa mälimetter negizinde Qoja Ahmet YAsaui kesenesi siyaqtı mañızdı ruhani ortalıqtı basqaru ädisi men tarihın tüsinuge äreket jasalındı. Keyinirek «Qamqorlıq qağazı»-nıñ zertteu nätijeleri körinbeytin tığırıqqa tiredi. Ahmet YAsaui kesenesi qwjattarımen baylanıstı 1974-1975 jıldarı Türkistan qalasımen Atabay/Qarnaq qıstağında tabılğan jaña mälimetter mañızdı jañalıq bolıp tabıladı. 1000 dana şamasında bolğan bwl qwjattar jinağı Almatı qalasına jetkizilip saqtalğan jäne osı qwjattar keşeni turalı tek qısqa mälimetter ğana jariyalandı. Alayda tabılğan qwjattardıñ qwramın tolıq sipattau, onı oqu jalğastırılmadı. Keñes ökimeti qwlağannan keyin bwl qwjattar zertteuşiler nazarınan tıs qaldı. Şaması olar kesenege qaytarıldı nemese basqa orındarğa tapsırıldı degen boljam bar. Keyin Almatığa aparılğan qwjattardıñ bir böligi Qoja Ahmet YAsaui kesenesinde XIX ğasırda saqtalıp twrğan degen mälimet rastaldı. Türkistan uezdiniñ bastığı A.G.Reymers 1872 jılı kesenege baylanıstı 77 qwjattıñ tarihi nwsqaların jasatqan. Ol jwmıs şendik qızmetker A.L. Kun (1840-1888) ötinişi boyınşa orındaldı. Osıkünderde sol arab jazuında jasalınğan qwjattardıñ köşirmeleri Sankt-Peterborda «Şığıs qoljazbaları institutında» saqtaulı. Almatı keşenindegi men A.L.Kun arhivındağı saqtalğan birtop qwjattar bir-birine say keledi.Taşkent qalasındağı Şığıs qoljabaları ortalığı men Ortalıq Memlekettik arhivte YAsaui kesenesine baylanıstı bolğan tört qwjat anıqtalıp otır.Sonımen qatar Türkistan qalasındağı Äzret-Swltan qorıq muzeyinde 10-nan astam qw-jattar saqtaulı degen mälimetter bar.Birinşi ret osı tarihi qwjattardı ğılımi aynalımğa engizu maqsatında 2015-2017jıldarda arheografiyalıq ekspediciya men saparlar atqarıldı. Ekspediciyalar kezinde Peterbordan 77 qwjattan, Taşkentten 4 qwjattan, Almatıda 417 qwjattan sandıqnwsqalar alındı. Qwjattardıñ bwl mekenderge keluı turalı mälimetter jinaldı.Käzirde jinalğan mälimetterdi öndeu, qwjattardıñ sıni mätinderin jasau, qazaq, ağılşın jäne orıs tiline audaru siyaqtı jwmıstar atqarılıp jatır. Mwnday josparlar Qazaqstan tarihın tereñ zertteu, özgeşiligin, avtohtondıq negizderiñ mañızın jäne ıqpaldarın, älemdik mädeniette alatın ornın anıqtau üşin mañızdı. Bwl mälimetter ruhani-mädeni ortalıqtardıñ jwmıs isteui, resmi bilik pen dini wyımdardıñ özara qarım-qatınasın qwru mäseleleri siyaqtı tüyindi swraqtarğa jauap izdegende mañızdı derek közi bolıp tabıladı. Arheologiyalıq, epigrafikalıq jäne basqa materialdar men derekti qwjattardı twtas paydalanu qazaq halqınıñ ruhani damuı men äleumettik-ekonomikalıq, ideologiyalıq mazmwnın tereñ tüsinuge kömektesedi. Derekti jädi-gerler qazaq halqınıñ tarihi-mädeni jäne ruhani mwrasınıñ qwramdas böligi bolıptabıladı. Qazaq halqınıñ tarihı men mädenieti, tarihi-mädeni dästürlerdi zertteu men nasihattauda, Qazaqstan tarihı men ölketanulıq oqu qwralın jazuda josparlanıp otırğan «Qoja Ahmet YAsaui kesenesi qwjattarınıñ katalogı», «YAsaui kesenesi qwjattarınıñ qorı: tüpnwsqalardıñ faksimil'di mätinderi», «YAsaui kesenesi qwjattarı jäne olardıñ Oñtüstik Qazaqstannıñ äleumettik-ruhani tarihın oqudağı mañızı» attı kitaptardı şığaru asa özekti mäselelerdiñ biri. Eskertkişterdiñ bir böligin tarihi-ölketanuşılıq maqsatta mwrajay men körmeler wyımdastıru üşin paydalanuğa boladı. Atalğan qwjattar keşeni bölşektenip, joğalıp kete jazdadı. Sol sebepti olardıñ köşirmelerin jasau, katalogın şığaru, älemdik mädeni mwra retinde saqtau asa mañızdı.
Qoja Ahmet YAsaui kesenesiniñ qwjattarı (handardıñ jarlıqtarı, genealogiyalıq qwjattar, uaqf-nama, ʻinayat-nama, fatualar, resmi jazbalar t.b.) qazaq halqınıñ dästürli mädenietiniñ negizgi formalarınıñ biri retinde jinaqtalıp, keşendi zerttelip, ğılımi aynalımğa engizilip jatır. Qwjattardı keşendi zertteude Qazaqstan tarihı men mädenieti bağıtında tüpnwsqa, qwjattı derekközderdi zertteuşi jeke top qalıptastıru qajettiligi tuındap otır. Toptıñ mindeti jañadan aşılğan eskert-kişterdiñ älemdik jazba mädenitetiniñ qwramdas böligine aynaldıru bolıp tabıladı.
Äşirbek MÜMINOV, tarih ğılımdarınıñ doktorı,
Qoja Mwhtar BAHADIRWLI tarih ğılımdarınıñ doktorı


text:
Shımbay rayonlıq mádeniyat bóliminde 27-mart–xalıqaralıq teatrlar kúni múnásibeti menen Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniyat ministrligi tárepinen shólkemlestirilgen háwesker xalıq teatr jámáátleri drama hám quwırshaq teatrlarınıń jáne 1-aprel–kúlki kúni múnásibeti menen Jaqsımbay Bekmuratov hám Shamurat Ótemuratovlardıń jarqın esteligine arnap «Xosh keypiyat» atamasındaǵı respublikalıq lapgóyler hám qızıqshılar tańlawınıń Qaraqalpaqstan Respublikalıq basqıshı ótkerildi.
Hár jılı ótkeriliwi dástúrge aylanǵan bul tańlawǵa respublikamızdıń barlıq qala hám rayonlarınan 16 jámáát qatnastı.
Tańlawda tájiriybeli tóreshiler tárepinen óziniń tásirsheńligi, ayrıqshalıǵı menen kózge taslanǵan spektakler jeńimpaz dep tabıldı. Atap aytqanda, Shımbay rayonı xalıq teatrı tárepinen saxnaǵa qoyılǵan B.Aytmuratovtıń «Balalıq», M.Begimovtıń «Írzalasqan adamlar» spektaklleri birinshi, Taxtakópir rayonı xalıq teatrınıń D.Seytnazarovtıń «Lepesbay» spektakli ekinshi, Tórtkúl rayonı xalıq teatrı tárepinen saxnalastırılǵan H.Xojaniyazovtıń «Aldanǵan qız» spektakli úshinshi orınǵa ılayıqlı dep tabıldı.
Qaraózek hám Qanlıkól rayonı xalıq teatrları jámááti belsendi qatnasqanı ushın «Húrmet jarlıq» penen sıylıqlandı.
Xalqımızdıń qızıǵıp tamashalaytuǵın lapgóylik hám qızıqshılıq, miniatyura kórkem ónerin ele de keńnen en jaydırıw, rawajlandırıw, milliy úrp-ádet hám dástúrlerimizdi keleshek áwladqa jetkerip beriw maqsetinde shólkemlestirilgen «Xosh keypiyat» lapgóy hám qızıqshılardıń bellesiwi haqıyqıy talantlılırdıń saxnada óz ónerlerin kórsetip beretuǵın tańlawı boldı.
Tańlawda qatnasıwshılar qızıqlı waqıyalardı, qısqa intermediyalardı hám saxnalıq kórinislerdi ózleriniń aktyorlıq sheberligi menen tamashagóyler názerine usınıp, olardıń alǵısına miyasar boldı. Olardan taxtakópirli qızıqshılar B.Sultanov, Sh.Embergenov, J.Berdimuratovlar birinshi, lapgóyligi menen kózge túsken shımbaylı qızıqshılar R.Qudaybergenov, E.Allanazarovlar ekinshi, xojelishi qızıqshı S.Satullaev úshinshi orın jeńimpazları boldı.
Shomanay hám Kegeyli rayonınıń qızıqshıları «Húrmet jarlıq» penen sıylıqlandı.
Esletip ótemiz’ qos tańlawdıń birinshi orın jeńimpazları 5-6-aprel kúnleri aralıǵında Tashkent qalasında ótkeriletuǵın basqıshqa qatnasıw imkaniyatına iye bolıp, jollamanı qolǵa kirgizdi.
Jeńimpazlar shólkemlestiriwshiler tárepinen tayarlanǵan estelik sawǵaları hám diplom menen sıylıqlandı.
Tárbiya SEYTNAZAROVA,
Qaraqalpaqstan xabar agentligi xabarshısı
30.04.2018, 09:54 | 107 ma'rte ko'rildi


text:
Abdullah sekkaf hazretleri Resullullah bana mana aleminde geldi ve dediki allahın sana ilham ettiği bir salavat ögretti bu salavatı önründe 1 kere okuyan okuyamayan dahi bir kere baksa efendimiz Rasûlüllâh ﷺ tazminat veriyorum ona 1 şefehat hakkı veriyorum ve ölüm anında imanlı ölmeye allahın izniyle söz veriyorum die söylemiştir.
İbnu Abidin hazretleri kaynak vererek zikretmiştir.
Kaynak: Lalegül Dergisi Ocak 2015
Salevâtü'l-Hitam Ale'n-Nebiyyi'l Hattâm Sîğası
Türkçe Okunuşu:
Bismillâhirrahmânirrahîm
Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Süllemil Esrâril İlâhiyyetil Müntaviyeti Fîl Hurûfil Kur’âniyyeti Mehbetır Rakâıkır Rabbâniyyetin Nâzileti Filhazretil Aliyyetil Müfassalati Fil Envâri Binnûri; El Mütecelliyeti Fî Lübâbi Bevâtınil Hurûfil Kur’âniyyetis Safâiyyeti; Fehüven Nebiyyül Azîm. Merkezü Hakâikıl Enbıyâi Vel Mürselîn; Müfîzül Envâri İlâ Hazarâtihimül Mahsûsetil Hatmiyyeti; Şâribürrahîkıl Mahtûmi Min Bâtıni Bâtınil Kibriyâi; Mûsılül Husûsiyyâtil İlâhiyyâti İlâ Ehlil Istıfâi; Merkezü Dâiratül Enbiyâi Vel Evliyâi; Münezzilün Nûri Binnûri; El Müşâhidü Bizzâtil Mükâşifü Bissıfâti; El Ârifü Bizuhûril Kur’âniz Zâtiyyi Fil Fürkânis Sıfâtiyyi; Femin Hâhünâ Zaharatil Vahdetânil Müteâkisetânil Hâviyetâni Alettarafeyni. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Seyyidinâ Muhammedin Sâhibil Latîfetil Kudsiyyetil Meksuvveti Bileksiyyetin Nûrâniyyeti; Essvriyeti Fil Merâtibil İlâhiyyetil Mütekemmileti Bil Esmâi Ves Sıfâtil Ezeliyyeti; Vel Müfîzati Envârahâ Alelervâhil Melekûtiyyeti; El Müteveccihati Filhakâikil Hakkıyyetin Nâfiyeti Li Zulümâtil Ekvânil Ademiyyetil Ma’neviyyeti. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Seyyidinâ Muhammedil Kâşifi Anil Müsemmâ Bilvahdetiz Zâtiyyeti. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Seyyidinâ Muhammedin Câmiıl İcmâliz Zâtiyyil Kur’âniyyi; Hâvit Tafsîlis Sıfâtiyyil Fürkâniyyi. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Seyyidinâ Muhammedin Sâhıbis Sûratil Mükaddesetil Münezzeleti Min Semâi Kudsi Ğaybil Hûviyyetil Bâtıneti; El Fâtihati Bi Miftâhıhâl İlâhiyyi Li Ebvâbil Vücûdi; El Kâimi Bihâ Min Metleı Zuhûrihel Kadîmi İlastivâi İzhârihâ Lilkelimâtit Tâmmâti. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Hakikatis Salavâti; ve Rûhıl Kelimâti; Kıvâmil Meâniz Zâtiyyâti; ve Hakîkatil Hurûfil Kudsiyyâti; ve Suveril Hakâikil Fürkâniyyetit Tafsîliyyâti. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Seyyidinâ Muhammedin Sâhıbil Cem’ıyyetil Berzehıyyeti, El Kâşifeti Anil Âlemeyni; Elhâdiyyeti Bihâ İleyhâ Hidâyeten Kudsiyyeten; Li Külli Kalbin Münîbin İlâ Sırâtıhâr Rabbâniyyil Müstekîmi Fil Hazratil İlâhiyyeti. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Seyyidinâ Muhammed Mûsılil Ervâhı Ba’de Ademihâ İlâ Nihâyâti Ğâyâtil Vücûdi Ven Nûri. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Seyyidinâ Muhammedin Vâsıtatil Ervâhıl Ezeliyyeti Fil Medâriciz Zuhûriyyeti. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Seyyidinâ Muhammedin Sâhıbil Hasenâtil Kudsiyyetil Câzibetil Lil Ervâhıl Ma’neviyyeti. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Seyyidinâ Muhammedin Sâhıbil Hasenâtil Vücûdiyyetiz Zâhibeti Lizulümâtit Tabâiıl Hıssiyyeti Vel Ma’neviyyeti. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Seyyidinâ Muhammedin Müstekarri Büruzil Meânir Rahmâniyyeti; Minhâ Haracetil Hulletül İbrâhîmiyyetü ve Minhâ Hasalen Nidâü Bil Meânil Kudsiyyeti Lilhakîkatil Mûseviyyeti. Allâhümme Salli ve Sellim Alâ Seyydinâ Muhammedinil Lezî Cealte Vücûdekel Bâkî Ivezen An Vücûdihil Fâni Sallallâhu Teâlâ Aleyhi ve Alâ Eshâbihi ve Âlihi ve Sellem.


text:
«Delo çesti» (Ğurur meselesi) uquq qoruma komiteti koordinatsion merkeziniñ Qırımdaki yolbaşçısı Viktoriya JukovskayaRNKB bankınıñ SWIFT sistemasından kesilmesini Qırımdaki müşteriler is etmezler dep saya.
Bu fikirinen Jukovskaya Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde paylâştı.
«RNKB kerçekten de, pek muim bir bank, ancaq halqara para yollama sistemasından Qırım, taa 2014 senesi kesip taşlanğan edi. Eñ muimi şudır ki, müşterilerge degil de,tek banklarnıñ işine tesir eter. Şimdilik men RNKBniñ SWIFTten kesilmesi nege alıp baracağına baqıp beklemekni teklif etem», – dep qayd etti uquq qıruyıcı.
Rusiyeniñ KHV haber etkeni kibi, SWIFT Finastranen çalışqan programmasınıñ aq saibi olğan büyük şirket Rusiyeniñ sanktsiya altında bulunğan banklarınen çalışmaqnı red etti ve bu mesele Qırımdaki «Tempbank» ve RNKBnen alâqalıdır.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiyeli jurnalist Arkadiy Babçenko Kyivde elâk olğan. Bu aqta mayısnıñ 29-nda paytahtnıñ politsiyası haber ete.
«Qurşundan yaralanğan şahıs «acele yardım» maşnasında vefat etti. 102 telefonına ekimlerden haber kelgen: olarğa bir qadın telefon açıp, evde qocası qanlar içinde yatqanını haber etken. Tahminen sırtından yaralanğan bu adam vefat etti», – denilmekte politsiyanıñ haberinde.
Uquqqorçalav organları, vaqia Kyivniñ Dneprovskiy rayonınıñ Mıkolsko-Slobodska soqağında olıp keçken.
Babçenkonıñ yaralanğanı aqqında daa evel jurnalist, qırımtatar ATR kanalı baş müdiriniñ muavini Ayder Mujdabayev haber ete.
Babçenko Rusiyeni 2017 senesi fevral ayında terk ete. O, öz qararını oña qarşı cinaiy iş açılma ihtimali bar dep izah ete.
Bundan bir qaç ay evelsi, 2016 dekabr ayında, o TU-154 uçağında, öz arbiylerini Suriyege Yañı yılnen hayırlamağa ketken Rusiye arbiyleri, jurnalistleri ve Aleksandrov adına ansambl artistleri uçaq qazasından ölgenlerine iç acınmağanını bildirgen edi. Bundan soñ Rusiyede Babçenkonı vatandaşlıqtan marum etmek içün imzalar toplanıp başlandı.
Soñki zamanlarda jurnalist Kyivde qırımtatar ATR telekanalında çalışa edi.


text:
İyülniñ 18-nde Rusiyeniñ Sankt-Peterburg şeerinde 10 faal qırımtatarlarğa qol tutmaq içün Nevskiy caddesine çıqtı ve aktsiaya aynı zamanda, Rusiye apishanesinde tutulğan ukrian rejissörı Oleg Sentsovnıñ azat etilmesini talap etken ve butün dünyada devam etken SaveOlegSentsov narazılıq aktsiyası çerçivesinde de ötkerildi.
Piket teşkilâtçılarından biri Peterburgnıñ «Solidarnost» demokratik areketiniñ faali Olga Smirnova eki mesele de biri-birine bağlı dep saya. Bundan da ğayrı, piket iştirakçileri 35 künden berli devam etken Yaltalı «Hizb ut-Tahrir» işiniñ iştirakçisi Emir-Usein Kukuğa diqqat çekti.
Faaller qırımtatarlarnıñ taqip etilüvi bitirilgenini ve aytınıñ saqlanıp qalmasına sebep olacaq Sentsovnıñ şartları becerilgenini talap etti. Faallerniñ talapları arasında, olar repressiyalarnıñ ilk sebebi dep sayğan ve dünya cemaatçılığı tarafından tanılğan Rusiye Ukraina arasındaki sıñırnıñ tiklenmesi de bar edi.
Azatlıq Radiosınıñ rus hızmeti haber etkenine köre, teşkil etilgen piketler er yerde raat keçmegen. Fontanka sailinde turğan faalge yoldan keçken agressiv birisi atılıp, elinden plakatnı çekip alğan ve yırtaraq, Fontankağa atqan.
Piketler pensiya islâatına qarşı çıqqan şahıslar peyda olğan maalde biraz kesilgen. İşbu aktsiyağa, pensiya yaşı artacaqını köstermek maqsadınen başına «qırmızı şeritler» bağlayaraq, elinde plakat olmadan Nevskiy caddesine çıqqan bir qaç solcı ve sağcı firqa ve areketlerniñ 200-ge yaqın temsilcisi tarafından teşkil etilgen.
OMON ruhsetsiz yapılğan yürüşni blok etip, 10 kişini tutıp alğan. Sentsov ile qırımtatarlarnı desteklev aktsiyasınıñ iştirakçileri,«pensiya kezintisi» kün tertibindeki iştirakçilerniñ talaplarnı siyasiy ceetten yañlış dep sayıp, olarğa qoşulmağan olsa da, çeşit fikirge saip insanlar aktsiya keçirmege aqqı olğanını esapqa alaraq, öz aktsiyasını bitirip, tutulıp alınğan insanlar artından politsiyanıñ 78-nci bölügine yol alğanlar.


text:
Qırımlı abituriyentlerniñ Ukraina qıta qısmında yerleşken aliy oquv yurtlarına kirmesi içün daa bir qaç yolu bar dep bildirdi «Almenda» ukrain vatandaş tasili merkeziniñ talilcisi Oleg Ohredko.
Oquvğa kirmek içün Qırım sakinleri mahsus bir şartlarğa istinaden, 35 ukrain AOY esasında çalışqan «Qırım - Ukraina» Tasil merkezlerniñ yalıñız bir danesine vesiqa teslim ete dep qayt etti mutehassıs. Faqat, menfiy neticege baqmadan, Qırımlı abituriyentler içün «başqa yollar da mevcut».
«Olar «Qırım - Ukraina» Tasil merkezleri olğan AOY bağlı kollejge; «Qırım - Ukraina» Tasil merkezleri olğan AOY paralı oğuvğa kirmek; meslek-tehnik oquv yurtına kirip oquy bilecek yolları bar. Bundan da ğayrı, daa bir yolı bar, o da - devlet büceti esabına oqumaq», – dep qayd etti Oleg Ohredko.
Bu mevzunen bağlı tafsılâtlı malümatnı Qırım.Aqiqatnıñ «Ukrainada oquvğa kiriş kampaniyasınıñ yekünlenüvi: qırımlı abituriyentlerniñ ale daa bir fursatı bar» adlı materialında tapabilesiñiz.
Ukraina tasil ve ilim nazirligi daa evel Qırım ve Donbasstan kelgen abiturihyentler içün tafsilâtlı talimat derc etken edi.
İşbu talimatta, bu territoriyalardan kelgenler içün qısqartılğan sistemağa binaen tasil merkezleri vastasınen AOY ne zaman ve ne şekilde kirmek mumkün olacağı aqqında malümat berilmekte.
Nazirlik malümatına köre, Qırım sakinleriniñ qısqartılğan sistemağa binaenukrain AOY VNOsız kirmesi içün 35 dane «Qırım - Ukraina» Tasil merkezleri çalışmaqta.
Ukraina tasil ve ilim nazirligi daa evel, vaqtınca işğal etilgen Donbass ve Qırımda berilgen tasil vesiqaları Ukrainada ve başqa devletlerde tanılamy ve iç bir türlü uquqiy küçke saip degil dep bildirgen edi.


text:
Mart 18-de Vladivostok şeerinde Qırım işğaliniñ yıllığına bağışlanğan mitingde politsiya «Qırımnı Ukrainağa qaytarayıq!» dep aytqan yerli sakin Semönni yaqaladı, dep bildire «Novosti Vladivostoka» neşiri.
Neşirniñ malümatına köre, erkekni yaqalağan politsiya hadimleri mühbirlerge yapqan areketlerini izaatlamadılar. Semön politsiya maşinasına oturıp, onı Qırımnı Ukrainağa qaytarmaq fikrini seslendirgeni içün yaqaladılar, dep qayd etti.
Çarşenbe künü, mart 18-de, Qırım ve Rusiyede Qırımnıñ Rusiye terkibine qabul etilmesi aqqında añlaşma imzalanmasınıñ yıllığına bağışlanğan bayram tedbirleri olıp keçti.
Aynı zamanda bütün dünya işğal etilgen topraqlarnı tanımağanını daa bir kere hatırlattı.
Avropa birliginiñ çetel işler yüksek temsilcisi Federica Mogherini yarımadada toqtamayıp arttırılğan Rusiye orduları sebebinden qasevetlengenini bildirdi. AQŞ Devlet departamenti işğal etilgen Qırımda insan aqları vaziyetiniñ kerginleşmesini qayd ettiler.
Em Avropa birligi, em de Amerika Qoşma Ştatları qayd eteler ki, Rusiye ve Rusiyege qoltutqan Qırım separatistlerine qarşı kirsetilgen cezalar Rusiyeniñ Qırım işğali bitkenine qadar lâğu etilmeycek.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ toplaşuvını Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında keçirmege planlaştıralar.
Bunı Herson regional Meclisiniñ reisi Asan Aliyev Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
«Geniçesk rayonında bayağı qırımtatarı yaşay – ealiniñ aman-aman 12%. Milliy keñeşimiz – Meclisniñ regional Meclisler reisleri, Mustafa Cemilev (qırımtatarlarnıñ milliy lideri – muarrir) ve Refat Çubarovnıñ (Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi – muarrir) iştiraki ile kenişletilgen bir toplaşuvı olacaq», – dep ayttı Aliyev.
Onıñ malümatına köre, 60 adamnıñ kelmesi beklenile. Toplaşuv eki kün devamında keçirilecek – iyülniñ 4-den iyülniñ 5-ne qadar.
Bundan evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ toplaşuvı Herson vilâyetinde keçirilecek degen haber peyda olğan edi. Kün tertibi daa belgilene. Toplaşuvda qırımtatar milliy Qurultayı bazı azalarınıñ Qırımdaki küz saylavlarında iştirak etüv imkâniyeti muzakere etilecektir.
İyün 12 künü qırımtatar milliy Meclisi «Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet Şurası» saylavlarını boykot etmege qarar aldı.
Yerli şuralarğa saylavlarnı Qırım «parlamenti» saylavları ile aynı zamanda keçirmege planlaştıralar – 2014 senesi sentâbr 14 künü.


text:
Qırım.Aqiqat içün mahsus
Ğalipler tarihni yazğanı içün, o olarğa er vaqıt qol tutar. Qırımnıñ işğali ve Donbasstaki çatışma qatiy ilmiy ceetten tam manada bir tarihqa çevirilmedi, Kreml de ukrainlerniñ qarşılığını bastırıp olamadı. Buña baqmadan Rusiye akimiyeti genç nesilniñ aqlına, yaqında Kyivniñ Avropa Meydanında keçken vaqia ve ukrain topraqlarınıñ işğal etilüvinen bağlı suniy fikirler kirsetip, bu işke bir noqta qoymağa areket ete.
Rusiye tarih kitaplarında, 2013-2014 seneleri Ukrainada olıp keçken vaqialar «yuridik ve siyasiy noqta-i nazardan kerçek ve doğru olğanı» nasil aks etilgenini teşkermege qarar bergen. Söz Meydandaki vaqialar ve Rusiye akimiyeti «qoşuluv» dep adlandırğan, Qırımnıñ işğali aqqında kete. Federatsiya Şurasınıñ başlığı Valentina Matviyenko ilim ve tasil komitetine bu işnen oğraşmaqnı avale ete.Senatorlarnı «Qırımnıñ qoşulmasınen bağlı tarih kitapları baqıp çıqaraq», «tezce bunıñ epsi yuridik, uquqiy, siyasiy, vatandaşlıq ve daa, kim bilsin, nasıldır bir ceetten doğru yazılması içün kerek tedbirler alınmasına»mecbur ete. Yani dersliklerniñ mundericesi yarımadanıñ eñ zemaneviy tarihınıñ Kreml versiyasına uyğun olmaq kerek. Uyğun olmağan noqtalar tapılğan taqdirde, Rusiye Tasil nazirligine bularnıñ «tez-tez tüzetilmesi» avale etile. Qırım adından «senator» olğan Sergey Tsekov, «Kyivde başlanğan inqılâp halqara siyaset adisesi olğan» dep yazılğan 10-ncı sınıfnıñ tarih kitabına açuvlanğan (Rusiyede tasil 11 yıllıqtır - QA). Tsekovnıñ fikrine köre, «inqılâp» yerine «qanlı darbe», dep yazılsa, daa da doğru olacaq eken.Matviyenko ise, malümatnıñ bu tarzda taqdim etüvini «provokatsion yazı» dep tanıy.
Yarımada «tarihiniñ» rusiyeli versiyası, ta çarlıq devrinden berli siyasiy efsane icadınıñ bir elementi olıp keldi
Qırım işğali Rusiye dersliklerine bu vaqia yüz bergen soñ «tıqıp qoyuldı». Yarımada «tarihniñ» rusiyeli versiyası, ta çarlıq devirinden berli siyasiy efsane icadınıñ bir elementi olıp keldi. Eger mefküreviy qabuqlar alıp taşlansa, «rus Qırımınıñ» yılnamesi – nevbetteki cenk, işğal, yerli halqnıñ genotsidi ve siyasiy deñevlerniñ sırası olğanı ortağa çıqar.II Yekaterina devrinde başlağan resmiy Rusiye tarihşınaslığı, bularnıñ epsini evfemizm ve siyasiy klişe artında saqlap kelgen. «İşğal» yerine «qoşuluv» dep yazılğan, Aqyar «rus şan-suret şeeri» dep adlandırılğan, akbuki, Qırım cenki ve Ekinci dünya cenki yıllarında onıñ mudafaası rusiyeli ve sovet komandanlığınıñ qabiliyetsizligini köstergen edi; rusiyeli ve kommunist tarihçıları «barbar» ve «satqın» etilip kösterilgen yerli halqnen Qırım hanlığınıñ tarihini ep bozulıp kösterilgen edi.
Moskva gece-kündüz ukrain haberlerini bozıp köstermek, yalan tarqatmaq ve propaganda şouları teşkil etmeknen oğraşa. Diñlegen kütle ise – orta yaştaki ve esli-başlı insanlar
Artıq akimiyet dersliklerni soñunace «cilâlamağa» qarar bere. Yaqında Kyiv ve Qırımda olıp keçken vaqialar aqqında balalarğa neler ikâye etilgenine bu qadar diqqat etilmesine nasıl bir sebep bardır, aceba? Cevap açıq aydın körünip tura. Moskva gece-kündüz ukrain haberlerini bozıp köstermek, yalan tarqatmaq ve propaganda şouları teşkil etmeknen oğraşa. Diñlegen kütle ise – orta yaştaki ve esli-başlı insanlar. Rusiyeniñ yüzden ziyade şeerinde gençler soqaqlarğa çıqıp, baş nazir Dmitriy Medvedevniñ istifa etmesinen bağlı mart ayındaki protestlerinden soñ, Kreml gençlerniñ ekseriyeti televizion «gollütsinogenleriniñ» tışında qalğanını añlay. Qırımnıñ zapt etilmesinen Kyivedeki «devlet avdarması» qaparcılıq ve üst seviye memurlarınıñ qanunsız şekilde zenginleşkeni, olarnı daa ziyade meraqlandıra.«Krımnaş» ve efsaneviy «ukrain faşizmi» telükesi – Rusiye akimiyetiniñ qanuniyligi bazanğan eki dane iç diregidir. Bu yönelişte olar cenkten soñ ayaqta qalmasına sebep olğan kommunist rejimi, ondan soñ, eki biñinci yıllarda Putin nomenklaturası tutulıp turğan «9 mayıs» tariqatınen raqip olalar. SSCBde terbiye alğan insanlarğa, prezident Vladimir Putin Qırımnı «qoşıp alğanı», sakinlerni efsaneviy «banderalardan» qoruğanı, şimdi ise, dersiñ ki, bütün Rusiyeni «meydan telükesinden» qorçalağanınen bağlı bir ğayeniñ aşılanması daa qolay. İşğal tariqatı ve tecavuzcı ukrainafoblıq, sessiz «putinciler çoqluğınıñ» içine yerleşip alğan. O, qoltuqta oturaraq, rejimge qol tutmağa azır. Böyle bir saylâvcılarnıñ siyasiy qıymeti formaldir.
«Krımnaş» ve efsaneviy «ukrain faşizmi» telükesi – Rusiye akimiyetiniñ qanuniyligi bazanğan eki dane iç diregidir
Faal gençlerni – keyfiyetli tasil aluv, işke yerleşüv, ictimaiy yükselişniñ vaziyeti (Rusiyede bu mesele bütünley memurlar tarafından tıqalğan vaziyette bulunmaqta), aile qurulması ve diger «turmuş meseleleri» meraqlandırmaqta.Olar akimiyetke «meydanğa qarşı» olğanı ve Qırımnı «qaytarıp alğanı» içün qol tutmağa istemeyler.Rusiyeli parlamenterler, 2013-2014 senesi olıp keçken ukrain vaqialarına nisbeten mektep çağından başlap «doğru» noqta-i nazar aşılayaraq, acele sürette vaziyetni tüzetmek derdindeler. Böyle bir yol – Rusiyedeki orta tasilniñ siyasiyleştirilmesi mantığına uyğun kele. İyleniñ soñki maqsadı – genç rusiyelilerge Qırımnıñ yalıñız, «qoşulğanı» aqqında ikâye etip bermek degil de, işğalniñ, Putin ve akimiyet tarafından qabul etilgen «ikmetli qarar» olğanını tanıtmaqtan ibaret. Bunıñ aytılması qolay, lâkin amelde ayatqa keçirmek pek qıyın. Valentina Matviyenko, Sergey Tsekov ve safdaşlarınıñ bütün areketlerine baqmadan, ocalarnıñ ösip keleyatqan nesilniñ zeinlerine tesir etme küçü sıñırlı. Turğun resim şekillenmesi içün, başqa sözlernen aytqanda, «miyniñ temizlenmesini» toqtatmamaq kerek. Kreml nezaretindeki televizion, işte bunen oğraşa, lâkin Rusiye akimiyetiniñ problemi mektep talebeleri içün «zombileştirme qutusı» meraqlı olmağanından ibaret.Olar internetke daa ziayade vaqıt masraf eteler.
Sergey Stelmah, qırımlı siyasiyşınaş (havfsızlıq maqsadınen muellifniñ adı ve soyadı deñiştirilgendir)
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mümkün