text:
Dönya tınıçlığına iñ zur qurqınıç qaysı ildän kilä? Yevropa Berlegendä ütkärelgän fiker beleşüneñ näticäläre
Yevropa Berlegendä Üktäber ayında ütkärelgän xalıq fikeren beleşüneñ näticäse, dönyada tınıçlıqqa in zur qurqınıç kilgän illär isemlegendä İzraelneñ berençe urında toruın kürsätte.
Audio
"Näticälär bilgele . Bu xalıq fikeren beleşü häm säyäsät anı küz aldında totarğa tieş. Säyäsätebez bilgelängändä, här törle informatsiä, şul sanda monısı da xisapqa alınaçaq."
İzraelneñ qayber gazetaları uzğan atna azağında , xalıq fikeren beleşü Yevropa Berlegeneñ Yaqın Könçığışta tınıçlıq buldıru protsesında bitaraf bulmauın kürsätte, şul säbäple ul tınıçlıqqa yul digän inisiativanıñ aftorları AQŞ, BMO, Russiä häm Yevropa Berlegennän torğan dürtlär törkemennän çığarılırğa tieş dip yazıp çıqtılar. Thomas fiker beleşüneñ näticäläre turında komissiä ber nindi dä şikayät almadı dip belderde. 7500 keşe belän telefon aşa ütkärelgän fiker beleşüneñ näticäläre tağı şunı kürsätte. AQŞ tarafınna terrorçılarğa sıyınu urnı birüdä ğäyeplängän Syriä häm Liviä kebek illär dönya tınıçlığına qurqınıç tudıra dip uylauçılarnıñ protsentı 37 häm 36. 30 protsent yäisä kimeräge dönya iminlegenä Qıtay, Hindostan häm Russiää qurqınıç tudıralar digän fikerdä. Fiker beleşü isemlegendä 15 il telgä alınğan,. Anda Fälästin Aftonomiäse ketelmägän, çönki ul il tügel. İzraelgä qarata iñ zur ışançsızlıq Golandiä, Avstriä , Luksemburg häm Germaniädä xökem sörä. AQŞ dönya tınıçlığına iñ zur qurqınıç tudıruçı il digän fikerdäge illär arasında iñ aldınğı urında Gretsiä tora. Fikere soralğannarnıñ 88 protsentı monı yaqlağan. AQŞqa ışanmauçılıq beldergän illär arasında Golandiä, 64 protsent belän ikençe, İspaniä 61 protsent belän öçençe häm Britaniä 55 protsent belän dürtençe urın bililär. Şuluq fiker beleşüdä qatnaşqan 7500 keşeneñ öçtön ike öleşe Ğıraqqa xärbi intervensiänı aqlarlıq argument yuq ide digän fikerdä bulsa da, yartısınnan küberäge üz illäre anı tözekländerüdä qatnaşırğa tieş digän pozitsiädä tora. 43 protsent BMOsı küpmillätle tınıçlıq köçläre qatnaşlığında rekonstruksiä çoında Ğıraqnıñ iminlege öçen cavaplı bulırğa tieş digän fikerdä bulsa, 5 protsent qına bu rolne AQŞ häm anıñ xäzerge berektäşläre uynarğa tieş digän fikerne yaqlağan. AQŞ dävlät departamentı süzçese Adam Ereli Yevropa Berlegendä dönya tınıçlığına AQŞ qurqınıç tudıra digän fiker AQŞ säyäsätendäge çınbarlıqnı çağıldırmıy dip bu fikerne kire qaqtı. Şuşı fiker beleşü kötelmägän näticälärgä kiterde dip äytergä bula.
Färit İdelle, Praga .


c: text/html

text:
Ädäbi mirasnı qaytaralar kebek…
Ciñel genä ber süz belän atalğan tekstologiä digän fänneñ problemaları da şaqtıy ikän. Filologiä fännäre doktorı Zöfär Rämiev söyli:
- Bezneñ bit inde grafika ike märtäbä almaşınğan. Bu ber, ikençedän tatar ädäbi tele 20 ğasır başında formalaşıp citä. Aña qädär ädäbi telebezneñ ütkäne – borınğı tatar ädäbi tele bulıp yörtelä. Şunlıqtan bügenge uquçığa birgändä niçek birergä, bu äsärneñ avtorı kem digän sorawlar tua. Äsär berniçä variantta bulırğa mömkin, bügenge uquçığa qaysın täqdim itärgä. Ägär isän bulsa qaysı variantın birer ide, äsärlärne tomnarda niçek urnaştırırğa digän sorawlar tel belgeçlärenä yış birelä. Ğädättä, bez klassiklarnı Tuqaylarnı, Ğafurilarnı xronologik tärtiptä biräbez. Şiğerlärne, proza äsärlären dä ayırım tuplap, şulay uq xronologik tärtiptä birergä tırışabız. İñ soñğı problema bolarğa iskärmä häm añlatmalar yazu. Çönki ul äsärlär şaqtıy yıllar elek icat itelgännär häm bügenge uquçı ul yazmalarnıñ böten eçtälegen, yazılğan fikerne añlap citkermäskä mömkin. Şunıñ öçen inde bez alarğa añlatma ayazırğa tieş bulabız. Bezneñ konferensiä ike seksiägä bülende. Berençese borınğı zaman häm 17-18 ğasır tekstologiäse turında süz bardı. İkençesendä yaña zaman ädäbiät tekstologiäse yäğni 19 ğasırnıñ axırı 20 ğasırnıñ başı. Doklatçıylar arasında bezneñ institut ğalimnäre genä tügel, ä universitet, pedagogiä universitetı, Çallı institutı ğalimnäre dä buldılar. Mondıy tiptağı utırış berençe tapqır. Kiläçäktä bu konferensiädäge materialların tuplap cıyıntıq itep çığaraçaqbız. Sez filologiä fännäre doktorı Zöfär Rämiewnı tıñladığız.
Tik ğalimnär tatar ädäbi mirasınıñ problemaları belän genä yäşämi bit. Alarnıñ da aşıysı da, yäşise dä bar. Xezmät xaqı az dip zarlanalar alar:
- Bilgele bulğança institutta bezneñ fanatiklar eşli, eş xaqı bik az. Çönki bez byudjetta utıruçılar. Menä ölkän fänni xezmätkär, fännär kandidatı 3000, fännär doktorı 4000 ala. Monnan tış, tekstalogiä, yäğni borınğı ädäbi mirasnı bügenge köndäge xalıq uqıp- añlar xälgä citkerü buyınça eşläwçe belgeçlärgä eşlärgä institutta urın da yuq ikän.
- Bezneñ 20 ğasır başındağı klassiklarıbıznıñ fänni, akademik yazmaların ör-yañadan äzerlärgä waqıt citte. Ämma bezneñ kadrlar,ştatlar citmi. Aspiranturağa kilälär iptäşlär, yaqlıylar läkin ştatta urın bulmaw säbäple kitep baralar inde.Tatarnıñ ädäbi mirası meñ yıllar belän isänlänelä. Bügenge köndä tatar uquçısı “Qissa Yosıf” kitapların, yä bulmasa, Märcäni kebek, Riza Fäxretdin kebek ğalimnärneñ xezmätlären uqı ala ikän, şuşı tekstologlarğa räxmätle. Çönki, inde xalıq onıtıp barğan ğäräp yazuındağı , çuar tel belän icat itelgän bu mirasnı alar xäzerge uquçığa citkerälär. Ä citkerelmägännäre, arxiv, mirasxanälärdä tomnar belän xisaplana dilär alar. “Tatar ädäbiäte tekstologiäse mäsäläläre” dip atalğan cıyılışta, şuşı öyränelmägän miras turında da süz bardı.
Röstäm İsxaqi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Törkiädä iqtisadi qıyınlıqlar tomalana
Törkiä kebek citdi problemaları bulğan illärdä xakimiattäge säyäsätçelär xalıqnıñ diqqäten töp problemalardan ähämiätleräk temalarğa tartuda osta bula.
Törkiädä xakimiattä inde cide yıldan birle Ğädellek häm Täräkqıyat, yäki qısqaça AK partia tora. Berençe dürt-biş yılda qayber uñışlarğa ireşte. Läkin soñğı ike yılda, dönyadağı ekonomik krizis arqılı da, baytaq ölkädä citeşsezlekläre sizelä başladı. Näticädä premyer Erdoğan häm xökümät xalıqnı tınıçlandıru öçen törle wäqälätlär birep, alarnı ömetländerü, bu da barıp çıqmağaç, asılda xalıqnı bik tä qızıqsındırmağan temalarğa diqqäten cälep itü taktikasın qullana başladı.
19 yüldä Törkiädä barlıq binalarda, oçqıçlar mäydanında, uqu yortları, eş urınnarı, restorannar, kafelar kebek cirlärdä tämäke tartu tıyılaçaq.
Törkiädä 22 million keşe tämäke tarta. Ä bu tıyu sälamätlekne saqlaw argümentı belän tormışqa aşırılaçaq. Dinçelärneñ alkoholle eçemleklärgä kebek, tämäkegä dä qarşı buluları sizelä. İnde tämäkene tıyğan bu xökümät monnan soñ alkohol eçemleklärne, bälki annan başqa närsälärne dä tıyaçaq digän qurqu da yuq tügel. Menä şulay itep, ber möddät xalıqnıñ diqqäten moña cälep itte.
Ütkän atna azağında isä premyer Erdoğan Könçığış Törkestanda bulğan qanlı waqıyğalar säbäple, qıtaylarnı genotsidqa oxşaş ber xäräkät oyıştıruda ğäyepläp, Törkiädä baytaq dinçe häm radikal millätçeneñ anı xuplawına ireşte.
Törkiä üze ärmännärneñ genotsid ğayebännän qaçqanda, başqa ber ilne şul uq däräcädä ğäyepläwe, diplomatík yaqtan aqıllı kebek kürenmäsä dä, matbuğat belän xalıq öçen yaña ber tema tabılğan buldı. Läkin Qıtay şunda uq Erdoğannan süzlären tözätergä çaqırdı, bu da törek tışqı eşlär ministrlığın awır xäldä qaldırdı.
Atna başında zur tantana belän Törkiä aşa Europa illärenä uzaçaq Nabucco proektı nigezendä ğaz ütkärgeçen salu buyınça kileşügä Ankarada qul quyıldı. Läkin şuşı ütkärgeçkä ğaz qaydan kiläçägen berkem dä belmi. Xökümät zur proektlar belän xalıqnıñ küzen bäyläwne däwam itsä dä, ekonomika üz qanunnarı belän xäräkät itä. Bu turıda bäxäslär barğanda tämäkegä genä tügel, benzinğa da bäyälär kütärelde. 16 yüldä isä İstanbul şähär mäclese sunıñ bäyäsen 8,5 %-qa kütärü qararın qabul itte.
Törkiädäge eş birüçe hönär berlekläre konfederasiase aprel ayında eşsezlär sanınıñ soñğı 12 aydağı üseşneñ 55,1%-qa kütärelüen iğlan itte. Ä may häm yün öçen sannar älegä bilgele tügel. Soñğı ber yılda eşsezlär sanı 1 million 285 meñgä üsep, 3 million 618 meñgä citkän. Bu äle räsmi sannar. Eşkä kerergä cıyınğan yäşlär bu statistikalarda yuq. Yäşlär arasında eşsezlek 26,5 %, dimäk, här dürtençe yäş keşeneñ berse eşsez.
16 yüldä professor Kaya Aclan: “Bu eşsezlek sosial şartlawğa iltäçäk”, dip kisätüe xökümätkä qarata bik citdi tänqit bulıp tora.
Mäğlüm, türälär mondıy citdi tügel, ä iñ waq tänqıytlärne dä işetergä telämi. Yarıy äle Törkiädä tänqıytläw irege bar. Ägär dä eşsezlek, inflasia xalıqnıñ söyägenä terälsä, bernindi dä xökümät xakimiattä qala almas. Monıñ ürnäkläre ütkändä dä buldı. Qısqası, Törkiä ni xätle tomalansa da, ekonomik citeşsezleklär dönyağa çığa tora.


text:
Qaraqalpaqlar da başların kütärä
Moñarçı bilgele bulmağan üzen “İrekle Qaraqalpaqstan” dip atağan törkem internetta bäysezlekkä öndägän möräcağät bastırdı.
Qaraqalpaqstan süze Tatarstan xalqı öçen yat tügel. Sovet çorında bu ike respublika arasında, bigräk tä mädäniät ölkäsendä, şaqtıy tığız elemtälär urnaştırılğan ide. Küp kenä cırçılar, säxnä ostaları beryulı ike respublikanıñ maqtawlı isemnären yörtte.
Üzbäkstannıñ könbatışında Aral diñgeze buyında urnaşqan Qaraqalpaqstan avtonom respublikası ilneñ öçtän beren täşkil itä. Xäyerçelek, eşsezlek, tirä-yün moxit qazalarınnan intekkän bu töbäk Sunday Times gäzite tarafınnan “dönyanıñ iñ naçar urınnarı” isemlegenä kertelgän ide. Separatistlar bu bälälär öçen räsmi Taşkentnı ğayepli häm baş kütärä.
Alar üzlären “İrekle Qaraqalpaqstan” milli yañarış partiäse dip atıy. İnternetta bastırılğan möräcäğattä Üzbäkstan rasmilären qaraqalpaq xalqına qarata genotsid säyäsäte alıp baruda ğayepli.
İnternet çatlarında üzen EpHaзap KoHыpaToB dip atawçı beräw, bu säyäsätkä noqta quyarğa, bäyezlek turında referendum ütkärergä öndi häm bar qaraqalpaqlarnı berläşergä çaqıra.
Qaraqalpaqstan başqalası Nukusta keşe xoquqları aktivistı Solicon Äbderaxmanov radiobızğa äytüençä, küp kenä yäşlärdä bu käyeflär xuplaw taba.
“1980-nçe yıllarda tuğan qızlar, yegetlär xäzer 30 yäşlärdä. Alar küp kenä säyäxät itä, dönya kürä. Başqaları Rusiädä, Qazaxstanda eşli. Andağı üzgäreşlärne, yäşäw şartların kürä. Qaraqalpaqstannıñ artta qaluı öçen alar räsmi Taşkentnı ğayepli” di Solicon Äbderaxmanov.
Şul uq waqıtta bu käyeflärne xuplamawçılar da bar.
“Milli yañarış dip atalğan oyışma ul cämğiät qaldıqları. Qaraqalpaqlar Üzbäkstannıñ ber öleşe buludan zıyan kürmi, bar Üzbäkstan buylap irekle yäşi. Minemçä, bu xäräkät millätne bülgälärgä teli” dide radiobızğa Qubey Ortıqov, Nukus yanında yäşäwçe fermer.
1920nçe yıllarda Üzäk Aziädä sovet respublikaları tözegändä İosif Stalin xaritada Qaraqalpaqstanğa da urın tapqan. 1925 yılda avtonom töbäk itep qorılğan Qaraqalpaqstan 1932-dä avtonom respublika itep üzgärtelä. Berniçä yıl Qazaxstan, annarı Rusiä öleşe bulğannan soñ, 1936 yılda ul Üzbäkstanğa kertelä.
Räsmi sannarğa qarağanda, qaraqalpaqlar respublikadağı 1.2 million keşeneñ öçtän beren täşkil itä. Qalğan öçtän ikese üzbäklär, qazaxlar, häm başqa törki xalıqlar.
“Tarixi küzlektän qarağanda, bez ber törki millät. Qaraqalpaqlar häm üzbäklär ber-bersenä iñ yaqın törkemnär. Alarğa tağın qazaxlarnı da östäp bula” di Qubey Ortıqov.
Soñğı yıllarda Qaraqalpaqstannan şaqtıy küp keşe kürşe Qazaxstanğa küçep kitkän. Qazax räsmiläre buş cirlärenä watandaşların qaytaru maqsatı belän “Oralman” digän program iğlan itkän ide. Oralmannarnıñ kübese Mongoliä, Qıtay häm Qaraqalpaqstannan kilüçe qazaxlar. Qayber sannarğa qarağanda Qaraqalpaqstannan 200 meñläp keşe kilgän.
Berençe separatist käyeflär Qaraqalpaqstanda, başqa sovet respblikaları belän bergä, 1980-nçe yılllar urtasında qabına. Xäräkätkä nigez saluçı iqtisadçı Marat Aralbaev sanala.
“Ul yıllarda bäysezlek xäräkäten Marat Aralbaev citkälägän Xalıq mänfäğate dip atalğan milli xäräkät başlap cibärde. Läkin soñraq, bäysezlek käyefläre Aral diñgeze, tirä-yün moxit turındağı söyläşülär şauqımında basılıp qaldı” di keşe xoquqları aktivistı Solicon Äbderaxmanov.
Amu Darya suların distä yıllar buyına mamıq üsterüdä qullanu säbäple Aral diñgeze öçtän ikegä qorıdı. Sovet çorında bu diñgezdä biologik qoral da sınaldı. Toznıñ 5 tapqır artuı säbäple sudağı tereklek ülep bette. Tirä-yün moxit qazası arqasında Qaraqalpaqstanda tuberkulez häm başqa awırular taraluı iñ yuğarı däräcägä citte.
Soñğı waqıtta Qaraqalpaqstanda tabiğıy yağulıq yatmaları bulu açıqlandı. Bäysez uznews.net säxifäse yazuınça, anda 1.7 trillion m3 gaz häm 1.7 million tonna çaması neft bar. Bäysezlek tarafdarları fikerençä, Taşkent türäläre bu baylıqnı xalıq belän büleşmiyäçäk. Bu baylıq xisabına Qaraqalpaqstan möstäqıyl yäşi ala, di alar.
Qaraqalpaqstannıñ 1990 yılda qabul itkän möstaqıyllek turında deklaratsiäse bar. Uzbäkstan konstitutsiäsendä dä Qaraqalpqaqstan möstqıyl respublika dip yazılğan, referendum näticäsendä anıñ Üzbäkstannan çığu mömkinlege qaralğan.
Läkin referendum ütkärü turındağı qararğa Üzbäkstan parlamentı rizalıq birergä tieş. Prezident Kärimov qaramağındağı mäcleseñ andıy fatixa birüe ikele. Çönki mondıy adım Üzbäkstannıñ berniçä töbäkkä tarqaluına kiterä ala.
Belgeçlär fikerençä, separatistlarnıñ maqsatlarına ireşä aluı ikele.
“Minemçä, alarnıñ bu maqsatqa ireşü öçen köçläre citärlek tügel. – di Taşkenttağı bäysez säyäst belgeçe Taşpulat Yuldaşev. - Läkin alar ildäge wazğiätne qaqşatuğa şaqtıy öleş kertä ala.”


text:
Yevropa Komissiäse prezidentı Romano Prodi Yevropa Parlamentı aldında çığış yasap bügen Komissiä Änkaranıñ Yevropa Berlegenä kerü söyläşülären başlarğa röxsät sorawına "uñay cawap" birä, dide. Söyläşülär başlaw waqıtın Yevropa Berlege summitında Berlek citäkçeläre bilgeliäçäk. Ämma Törkiäneñ Yevropa Berlegenä äle kiläse 10 yılda kerüe kötelmi. Strasburg'ta Yevropa Şurasınıñ Parlamentar Assambleyasında yasağan çığışında premyer-ministr Recep Tayyip Erdoğan, Törkiä qulınnan kilgänne eşliäçäk, dip belderde: "Törkiä tiz genä Berlekkä kerer dip äytetep bulmıy. Älbättä, Törkiä bu maqsatqa nindider bilgele ber waqıtqa ireşergä teli. Häm bez monıñ öçen barısın da eşliäçäkbez," dide Törkiä premyer-ministrı.
Yevropa Komissiäse xisabında şulay uq kiläse yılda Xorvatiägä äğzalıq turında söyläşülär başlaw täqdime bar, Rumıniä häm Bolğarstanğa isä – söyläşülärne bıyıl tämamalap – 2007nçe yılda Yevropa Berlegenä kerergä çaqıru bar.


text:
Tatarstan üzendä çığarıla torğan barlıq neft'ne eşkärtep satırğa cıyına
Ministrlar Kabinetında çärşämbe könne ütkän brifingnıñ berençe öleşendä premyer-ministrnıñ nefteximimya kompleksı mäsäläläre buyınça kiñäşçese Rinat Sabirov häm “Tatnefteximinvest xolding” berläşmäse general' direktorı Rafinad Yärullin berençe Mäskäw Xalıqara ximik sammit yomğaqları turında xisap tottılar. Älege sammitqa täwge märtäbä nefteximiä tarmaqlarınıñ barlıq wäkilläre beryulı cıyılıp kiñäş tottılar. Şuña kürä monda strategik mäs'älälär quyılğan. Rusiä neft' citeşterü häm anı çitkä çığaru buyınça dönyada berençe urınnarğa çığıp bara. Älbättä, Tatarstan “Tatneft”yeneñ monda öleşe zur. Uzğan xäbärebezdä 2003 yıl yomğaqları buyınça “Tatneft'”neñ Rusiäneñ 300 iñ ere şirkätläre arasında 11Hчe urınğa çıqqanı turında söyläp uzğan idek. Läkin Rusiä häm Tatarstan neft'çeläre kiläçäktä çi neft'ne satıp qına mantıp bulmas dip sanıylar ikän. Neft'kä dönya bäyäläreneñ barellenä 30-35 dollarğa sikerüe ozaqqa bulmas dip sanıylar. Totrıqlı zamannar kilgäç ul 20-25 dollar tiräsendä bulırğa tieş. Şuña kürä neft'ne eşkärtep, annan qimmätle produksiä citeşterü farız. Tatarstanda nefteximiä sänäğäte yıl sayın 7 million tonna neft' eşkärtä. Tatarstanda inde Rusiädä citeşterelä torğan etilennıñ yartısı citeşterelä ikän. Nefteximiä sänäğäte citäkçeläre yaqın kiläçäktä neft' eşkärtüne tağın da ikelätä-öçlätä arttırırğa cıyınalar. Brifingta “Tatnefteximinvest xolding” berläşmäse general' direktorı Rafinad Yärullin “Ägärdä bez neft' eşkärtüne ikelätä-öçlätä arttırsaq, bezgä neft' çığaruçı başqa töbäklär çiratqa basaçaqlar” dip belderde.
Qazan avtomobilistlarına ğazaplanırğa ozaq qalmadıMinistrlar Kabinetı brifingınıñ ikençe öleşe Qazanda metro tözeleşenä häm 4Hчe transport dambası häm Qazansu aşa yaña küper tözeleşenä bağışlandı. Xäzerge waqıtta Qazanda 145 meñ avtomobil' terkälgän. Yıl sayın bu san 10% arta. Qazan uramnarında transport bökeläre, yul häläkätläre yul ğazaplarına künegelep bara. Monnan 5 yıl elek Qazansu aşa ponton küpere salınğan ide. Waqıtında ul şaqtıy ğına ciñellek kiterde. Läkin anıñ tağın ber yıl ğına yäşise qalğan ikän. Şuña kürä 4Hчe transport dambası häm Qazansu aşa yaña küper salu zarurlığın inde berkemgä dä dälilläp torası yuq. Xäzerge waqıtta älege küperneñ fundamentınıñ 60% äzer ikän, küperneñ öç tasmalı berençe çiratı 2005 yılğa, Qazannıñ 1000-yıllığına äzer bula, inşalla. Küper häm damba tözeleşenä 3 milliard sum çaması aqçanı respubliлa häm şähär byudjetınnan bülep birälär. Federal' byudjet monda qatnaşmıy. Ä menä Qazan metrosı tözeleşenä finanslaw 50:50 bara ikän. Yäğni, yartı aqça federal' byudjettan. Metro tözeleşe dä finişqa çığa. Qazan metrosınıñ berençe liniäse biş stansiä häm dürt aralıq şulay uq Qazannıñ 1000-yıllığına tapşırılaçaq. Xäzerge waqıtta Qazan metropolitenı digän oyışmağa ştat tuplana, uqıtu-öyrätü eşläre başlanaçaq. Söyembikä häm Katyuşa digän tonnel' qazu maşinaları rekordlı templarda eşlilär. Ayğa 300зәp metr cir astı yulı qazıylar. Qazan metrosı şähär transportı eşeneñ 10% üz östenä alaçaq. Yunıs Ätnäle.


text: Mäskäw -- İrannıñ atom söyläşülärendä aradaşçı wazifasın başqarğan Ali Laricani, İran mäsäläse BMOnıñ İminlek Şurasına tapşırılsa, İran - urannı tulı külämdä bayıta başlayaçaq, dip belderde. Bu turıda ul bügen Mäskäwdä ütkän matbuğat oçraşuında äytte. Laricani Rusiäneñ uran bayıtıp birü täqdimenä uñay bäyä birde. Kiçä ul bu mäsäläne Rusiäneñ İminlek Şurası sekretare İgor İvanov belän tikşergän. İnterfax xäbär itüençä, Laricani - Rusiäneñ täqdime yaxşı, läkin anı tikşerergä kiräk digän. Quşma Ştatlar häm Yewropa Berlege İrannı atom qoralı yasaw niätendä ğäyepli häm mäsäläne İminlek Şurasında tikşerü belän yanıy.


text:
Küzätüçelär fikrençä ,BMO da tawış birüneñ näticäse nindi genä bulmasın Waşington Ğıraqta xakimiätne alıştırırğa cıyına
BMO İminlek Şurasında, Ğıraqqa qarşı köç qullanuğa röxsät itkän AQŞnıñ yaña rezolutsiese yaqlanırğa tieşme digän mäsälädä sonğı könnärdä qızu diplomatik eşçänlek bara. Rezolutsie tawışqa quyılsa Quşma Ştatları bälkim dä kiräkle küpçelekne qazana almayaçaq. Ämma däwlät sekretarı C.Powell çığışı ,şulayuq prezident G.Bushnıñ press konferensiese , Dönya Oyışmasınıñ fatixası bulmasa da Quşma Ştatlarınıñ Ğıraqta rejimnı alıştırırğa cıyınuıñ kürsätä.
Audio
BMOda tawış birü näticäse nindi genä bulmasın , xärbi operatsielär atna yarım , ike atna eçendä başlanaçaq.
Britanie belän AQŞ Farsı Qultığında 200meñnnän artıq xärbi häm qoral kiterep urnaştırdı. Carpenter radiobızğa birgän ängämä waqıtında ägär İminlek Şurasında rezolutsie kiräkle 9 tawış alıp ütä almasa , suğışnıñ irtäräk başlau ixtimalı da bar dide. Carpenter
Audio
Min administratsie , BMOsında yuğalataçağına tulısınça ışansa , ul tawış birüdän elek xärbi aksiegä keräşä ala dip küz aldına kiterä alam di.
Michigan Universitetı profesorı Raymond Tanter nigezdä Carpenter fikerläre belän kileşsä dä, ul suğış kiläse atnada başlar digän qaraşnı kire qağa. Ul Törkieneñ AQŞ soldatlarına urnaşu röxsäte birmäwe Waşington östen kürgän xärbi strategiegä töp kirtä bulıp tora dip äytä. Tanter şok häm dähşätkä töşerü dip atalğan strategiedä Ğıraqnı havadan bik qatı bombalau belän bergä tönyaq, könyaq häm könbatıştan ber ük waqıtta cir öste köçläreneñ höcüme küzdä totıla dip äytte. Tanter qaraşınça Aqyort ta, xärbi planlaştıruçılar da alternativ plannı ğämälgä quyarğa telämi. Bu planda da, hava höcüme häm aqrınlap cir öste köçlären ilgä kertü qaralğan. Waşington belän Ankara arasında söyläşülär bara.Törkiye NTV comğada İskenderun portında kötkän amerikan koraplarınnan buşaltılğan qoral , suğış kiräk yaraqlarınıñ 100 yök maşinası belän könyaq könçığış çigenä taba baruın kürsätte. Waşington belän Ankara Törkiedäge bazalarnı yañartu turında elegerek kileşkän ide .Comğada Törek armieseneñ 500yök maşinasına yöklängän, tank , jeep , aşığıç yardäm maşinası häm BTRlar şulayuq çikkä taba yul tottı. General ştab sonğı waqıtta artıp kitkän xärbi akrtivlıqnı iminlek çaraları kürelä dip añlata. Törkie xärbiläre AQŞ köçläreneñ üz territoriesendä urnaşuın yaqlap , bu suğışnı qısqartır, konfliktnıñ bäyäse tübänräk bulır häm Törkieneñ bu suğışqa qatnaşuı, çittä qaluına qarağanda yaxşıraq bulır ide digän belderü yasadı. Ämma memorandumnıñ parlamentqa ikençe märtäbä kilüe öçen waqıt kiräk. Tanter ägär dä AQŞ Urta dingezdä kötkän köçlären Törkie tügel ä Kuwäitkä cibärergä mäcbür bulsa, suğış aprel başlarında başlar di. Küp kenä illär AQŞnıñ üz başına suğışqa baruın xalıqara qanunğa qarşı dip bäyäliäçäk. Ämma Waşington BMOnıñ Ğıraq turındağı bixisap rezolutsielären küzdä totqanda suğışnı legitimlaştırıp bula dip ışana. Carpenter Bush administratsiese nindi genä argumentlar alğa sörmäsen , köç qullanuğa qarşı kiñ cäyelgän xalıqara opozitsiene küzdä totqanda aña zianı bulaçaq digän fikerdä Carpenter
Audio
Bu masayğan täqäbberlekneñ karikatüre kebek küreneçäk häm dönyanıñ başqa illäre moñı yaxşı qabul itmiäçäk dip äytä
Amerikanıñ küptänge berektäşläre Fransie , Germanie şulayuq, Russie vä Qıtay ,Hindistan kebek illär belän mönäsäbätlär monıñ berençe qorbannarı bulır .
Färidä Xämit, Praga


text:
Başqortostanğa investitsiyalar yälep itew yuldarı
«Töbäktä eşqıuarlıqtı üśtereügä sit il investitsiyaları». Öfölä başlanğan forum şulay atala. Bınday yünäleştäge sara Başqortostanda täüge tapqır oyoştorola häm unıñ ähämiäte sit il investorźarı ösön dä, töbäk ösön dä otoşlo, ti belgestär. Forumdıñ täüge könöndä investorźar Respublika xökümäte yortonda osraşıu ütkärźe. Täü siratta Başqortostan xökümäte premer–ministrı osraşıuğa kilgän egermegä yaqın ere oyoşma wäkildären Respublikanıñ mömkinlektäre, unıñ iqtisadı häm töbäktä alıp barılğan säyäsät menän tanıştırźı. Bildäläneüensä, Başqortostanda urta häm ere eşqıuarlıq äüźem üśeşä bara, eteştereü kürhätkestäre arta. Eteştereü qeüättären tağı la yaqşırtıu ösön töbäktäge predpriyatielarźıñ üźźäreneñ genä xäle etmäy. Bıl yähättän investorźarźı yälep itep, eşmäkärlek dairähen tağı kiñäyteü– berźän–ber yul bulıp qala. Osraşıuğa kilgän eşqıuarźar töbäktä qunaqxanalar seltäre, kümärtäläp häm waqlap hatıu üźäktären töźöü, yuridik xeźmättär kürhäteüźe oyoştorou häm başqa küp törlö täqdimdär yahay. Xökümät yortonda ütkän käñäşmälä bildäläneüensä, xeźmättäşlekteñ bötä yuldarı la ike kön dauamında entekle öyräneläsäk. Bıl köndärźä Öfölä tüñäräk öśtäl artında feker alışıuźar ütkäreü źä qarala.


text:
Törek yulbaşçısı xatın-qız bula alamı?
Uzğan atnanıñ düşämbe könendä Törkiä ilbaşın saylaw barışı başlandı. Namzätlek öçen möräcäğätlär 25 aprel çärşämbe könne säğät tönge 12-gä xätle qabul iteläçäk. Annan soñ 20 kön eçendä parlamentta saylawlar ütkäreläçäk.
Premyer-ministr Recep Tayip Erdoğan älegä ilbaşı öçen namzät bulaçaqmı yuqmı ikänlegen beldermäde, barı tik monıñ partiyäseneñ parlamenttağı cıyılışı ütkäreläçäk 24 yäki 25 aprel könne açıqlanaçağın äytte. Erdoğan citäklägän AQ partiyäneñ Üzäk Qarar häm İdarä Şurası isä xökümät başlığına ilbaşı namzäten bilgeläw öçen tulı wäqalät birde.
Şul uq waqıtta törek matbuğatında çıqqan qayber xäbärlärgä qarağanda, Ğadälät häm qalqınu partiyäse AKP ilbaşı öçen xatın-qız däwlät ministrı Nimet Çubukçunı täqdim itärgä cıyına. Xoquqçı bulğan häm zamança küreneşe, dönyavi fikerläre belän bilgele bulğan bu xanım premyer Erdoğannıñ iñ ışanıçlı keşelärennän berse bulıp sanala.
Säyäsi küzätüçelär fikerençä, Erdoğan xökümätendä xatın-qız häm ğailädän cawaplı däwlät ministrı wazifasın başqaruçı Nimet Çubukçu, Törkiäneñ berençe xatın-qız ilbaşı bulıp saylanğan oçraqta, häm başyawlıqlı xäläl cefete bulğan Erdoğan krizisı xäl itelgän bulaçaq, häm dä Erdoğan üze citäklägän oçraqta AQ partiyäneñ yıl axırında ütkäreläçäk ğomum saylawlarda tağın da köçleräk räweştä qatnaşu mömkinlege tuaçaq.
Şul arada Erdoğannıñ ilbaşı wazifasın başqaruına qarşı bulğan törkemnär uram cıyınnarın ütkärerdä däwam itterä. Moñarçı Ankarada ütkärelgän Cömhüriyät uram cıyınınıñ oxşaşı 29 apreldä İstanbulda uzdırılaçaq. 100-dän kübräk ictimaği oyışma häm törle cämğiyät yaqlap çıqqan uram cıyınında Törkiäneñ dönyavi ber däwlät buluına basım yasaluı kötelä.


text: Qatarnıñ "Äl Jäzirä" telekompaniäse kiçä alarnıñ Ğiraqta totqarlanğan 4 xezmätkäre azat itelgän dip xäbär itä. İke korrespondent, operator häm şofer, kiçä Ramadıy şähärendä cirle politsiä tarafınnan totqarlanğan. Qulğa alınğannarnıñ bersen köç qullanuda, ekstremizmda gäyeplägännär. "Äl Jäzirä", anıñ xezmätkärlären qulğa alu, Ğiraqtağı waqiğalarnı yaqtırtu Amerika xärbi citäkçelegenä oxşamağannı turıdan turı kürsätüçe dälil bulıp tora dip raslıy. "Äl Jäzirä" telekanalınıñ korrespondentı Abdul Azim Muxammed mäğlümätlärenä qarağanda alarnı qulğa alırğa röxsätne ğubernator birgän.


text: Pekin -- Tönyaq Koreanıñ atom programması turında 6 yaqlı söyläşülär tänäfeskä taba bara. Yaponiä wäkile Kenichiro Sasae süzlärençä, traflar irtägä şul mäsäläne xäl itergä cıyına. Qıtaynıñ Sinhua agentlığı, Rusiä wäkile Aleksandr Alekseevnıñ, yäkşämbe utırışınnan soñ 2 atnalıq tänefes iğlan iteler, digän süzlären kiterä. Söyläşülärdä 6 il – Quşma Ştatlar, Qıtay, Rusiä, Yaponiä häm ike Korea wäkilläre qatnaşa. Söyläşülär 12 kön däwam itte läkin ber näticä dä birmäde. Töp qarşılıq: Pxenyan üzeneñ tınıç atom programmasın saqlap qalıqrğa teli. Washington – Tönyaq Koreanıñ bar atom programnarın tuqtatırğa taläp itä.


text:
Saban tuyı Mäskäwdä
Mäskäw saban tuyı atnasına kerde. 3 iyüldä Bitsa parkında Mäskäw Saban tuyı ütärgä tieş. İnde 9 yıl Mäskäwdä bu olı bäyräm şähär bäyräme bularaq ütkärelä. Şunıñ öçen Mäskäw Meriäsı da bu bäyrämne oyıştıru eşlärendä aktiv qatnaşa. 27 iyün könne Mäskäw xökümätendä Saban tuyda qatnaşa torğan oyışma wäkilläre kiñäşmä ütkärgän. Anda saban tuyınıñ oyıştıru komitetı räise Änwär Xösäenov da qatnaşqan. (audio)
Änwär Xösäenov süzlärenä qarağanda bügenge köngä qadär matdi yaqtan çişelmägän mäsälälär bulsa da, bäyräm uzaçaq. Mäskäwneñ Saban tuyın oyıştıru eşlärendä qatnaşuçı departamentları da – meditsina, eçke eşlär idäräse, MÇS häm başqalar da äzerleklären beldergän. Bıyıl Mäskäw saban tuyında Tatarstan qunaqları bularaq Nurlat rayonı qatnaşaçaq. Alar üzläreneñ üzeşçän kollektivları, säwdä noqtaları büläkläre, köräşçeläre belän kiläçäk dip kötelä. Bıyıl Mäskäw Saban tuyınıñ rejisserı da Qazannan. Älfiä Kärimova Mäskäw Saban tuyların oyıştıruda berençe tapqır ğına qatnaşmıy inde. Ul äle Saban tuyları İzmaylova parkında ütkän waqıtlarda rejisser bulğan ide. İnde bu ike urınnı çağıştırıp qarağanda , İzmaylov parkınıñ ağaçların, Bitsanıñ kiñleklären bergä quşsañ Mäskäw Saban tuyı öçen menä digän urın bulır ide, läkin bügenge köndä cirlekneñ bar yağı kilep betmi şul di Älfiä xanım.(audio) Ä inde Saban tuyı turında ul. Biredä ike tema- Ciñüneñ 60 yıllığı häm Qazannıñ 1000 yıllığı temaları yaqtırtılaçaq, tamaşa küp törle urınnarda kürsäteläçäk dide. Zur mäydanda köräş barsa, keçkenä mäydannarda sänğät ostaları da, üzeşçännär dä çığış yasayaçaq. Älbättä xalıq uyınnarı da ütkäreläçäk.
Şulay itep, 3 iyüldä traditsiägä kergänçä iyülneñ berençe yäkşämbesendä Mäskäwdä saban tuyı uzaçaq. Anda bıyıl başqa yıllardan üzençälekle bularaq tağı ber keçkenä mäydan - ädäbiät çatırı bulaçaq. Anda Mäskäw şağirläre, kompozitorları, yazuçılar, jurnalistlar belän oçraşular kötelä.
Näzifä Kärimova, “Azatlıq” radiosı, Mäskäw


text:
Öfö-arena asıla
Öfö - arena sport kompleksı 27-se avğusta asılasaq. Bında Räsäy häm Kanada yäştär yıyılma komandaları Sovettar Soyuzı- Kanada superseriyahınıñ 35 yıllığı uñayınan oyoştorolğan turnir menän başlay. Äle Räsäyźeñ xokkey buyınsa yäştär yıyılma komandahı Novoğorskiyźa künekmälär uźğara. Xokkeysılar Öfögä 26-sı avğust kiläsäk. Öfö-Arena kompleksında komandalar 27-se häm 29-sı avğusta osraşasaq. Kanada yıyılma komandahı la Başqortostandıñ baş qalahına 26-hı kis kilep etäsäk. Matç qarau ösön bilettar 150 humdan ber meñgäsä etä. Salauat Yulaev xokkey klubı säxifälärendä köyärmändär bilettarźıñ ütä qimmät bulıuına rizahıźlıq belderep yaźa. Ägär daimi çempionatta la bilettar qimmät bulha, 8 meñ yarımlıq arena buş bulasaq, xokkey qararğa kilmäyäsäktäp tip yaźa köyärmändär.
B. Fatullin, Öfö


text:
Bügen Brüsseldä NATOnıñ 26 tışqı eşlär ministırı başkvartirada Xärbi Berektäşlekneñ kiñäytelüe uñayınnan ütkärelgän merasimdä qatnaştı. Ministırlarnıñ bügenge köntärtibendä NATo reformaları, kontr-terrorizm plannarı häm kiñäytelgän yaqın könçığış belän mönäsäbätlär tora..
Tönyaq Atlantik Xärbi Berektäşlegenä bügen 7 yaña il quşıldı. Brüsseldä ütkärelgän märasimdä 26 tışqı eşlär ministırı 7 yaña äğza ilneñ bayraqlarınıñ kütärelüen, gimnarın tıñladı. NATOğa quşılğan 7 il Bolgarstan, Estoniä,Latviä, Litva , Rumıniä,Slovakiä häm Sloveniä .Ministırlar NATOnıñ qarar çığaru organı Tönyaq Atlantik Şurasınıñ cıyılışına qatnaştı. NATO general sekertarı Jaap de Hoop Scheffer yaña äğzalarnıñ ozaq waqıt ezärlekläw häm zalimnarğa qarşı köräşüenä işarä itep(audio)
Bez şatlanabız, söyenäbez bez bäxätle. bez 26ildän torğan berektäşlek. NATOnıñ işege açıq, beläsez kübräk illär Atlantik Berektäşlegendäge bäyälärne urtaqlaşu ambitsiäsenä iä dip söyläde.
Yaña äğzalarnıñ wäkilläre NATOğa iminlek garantiäläre säbäple quşuluların iqrar itte. Ämma alar xäzer terror kebek yaña tör qurqınıç aldında tora. Slovakiä tışqı eşlär minsitırı Eduard Kukan aliansınıñ üzgärergä tieşlege bik tabiğıy xäl di Kukan(audio)
Minemçä berektäşlek dänyadağı yaña wazğiät , yaña qurqınıçlarğa qarşı toru öçen üzen üzgärtergä tieş.Bu bik tabiğıy.Min yaña berektäşlekneñ yaxşı buluın uylıym.Bez nindi aliansqa quşıluıbıznı beläbez häm barlıq cawaplılıqnı alırğa äzerbez dide .
Kukan da , Bolgarstan häm Rumıniäneñ tışqı eşlär ministırları Solomon Passy häm Mircea Geoana jurnalistlarnıñ NATOnıñ Ğıraqqa qatnaşuın yaqlıysızmı digän sorawlarına äyye dip cawap qaytardılar . Geona Ğıraqnı totrıqlandıru bezneñ moral burıç dip östäp quyğan. Ämma Fransiä Germaniä kebek alians illäre Ğıraqqa ğäskär cibärügä qarşı . Germaniä tışqı eşlär ministırı Fisher NATOnıñ töp wazıyfası Äfganstanda tınıçlıq häm stabillıq urnaştıru dip belderde. Comğa köndez ütkärelgän merasimdä, gimnnar tıñlanğanda küplär NATOnıñ Rusiä belän mönäsäbätläre turında uylap borçılğandır. NATo general sekretarı Scheffer berektäşlekneñ kiñäytelüenä qarata Rusiäneñ çağıştırmaça kisken reaksiäse bälkim dä mönäsäbätlärneñ bozıluına kiterer digän qurqularnı kimetergä tırıştı. älbättä eleke sovet respublikları Estoniä, latviä ,Litvanıñ blokka quşıluı Rusiägä oxşap betmi .Belgiäneñ F-16 awçı oçqıçlarnıñ bu atnada Litvağa urnaştırıluına qarata Mäskäwdäge säyäsi, xärbi citäkçelär qänäğätsezlek belderde.Federatsiä Şurasınıñ räise Sergei Mironov Mäskäw NATOnıñ könçığışqa taba kiñäyüenä qarşı dip teqrarlap , Rusiä qorallı köçläre här daim suğış äzerlegendä tora häm çiklärdäge wazğiätne küzätep tora dide. Dumada küpçelek deputatlar NATonı kiñäytü Yevropada iminlek wä totrıqlılıq urnaşuın tizlätmiäçäk dip belderep,Berektäşlek Rusiäneñ iminlek borçıluların qänäğändermäsä Putinnı atom arsenalın arttırırğa çaqırğa .NATO genaral sekretarı Scheffer comğa kiçne ütkäreläçäk häm Rusiä tışqı eşlär ministırı Sergei Lavrovnıñ da qatnaşaçaq NATO-Rusiä şurasınıñ oçraşuına işarä itep berektäşlek konstruktiv partnörlıqqa däwam itäçäk dide. Scheffer süzlärençä(audio)
Bez Rusiä belän bez kileşkän mäsälälär turında söyläşäbez,şulayuq bez şunduq kileşmägän eşlärne dä tikşeräbez, NATO-Rusiä Şurası şunın öçen oyışqan da. Minemçä kiñäytelgän NATO da Rusiä Federatsiäse belän ütkän yıllarda bulğan konstruktiv partnörlıqnı däwam itterä ala.
Tışqı eşlär ministırları bügen NATO reformaları , terrorğa qarşı suğış, Berektäşlekneñ kiñäytelgän yaqın könçığış belän mönäsäbäte,anıñ Äfganstandağı rolen arttıru kebek mäsälälärne tikşerä.
färidä xämit,praga


text:
Ulyan uqıtuçıları urus bulmağan xalıqlar telläreneñ mäktäplärdä kiläçäge turında kiñäşte
Kiñäşmäneñ maqsatı – mondıy şartlarda bulğannı saqlap qalu çaraların ezläw. Kiñäşmäne oyıştıru üze ük mäktäp citäkçelegeneñ bu mäsälägä bitaraf tügellegen kürsätä. Çığışlar da töple yañğıradı. Mäsälän, uqıtuçı Zöhrä Xäbibullina üz çığışın menä niçek tämamladı: “Berär keşe ülsä – qayğırabız, ä tulı ber xalıqnıñ erep yukqa çığuı – ğomum faciğa ul”. Monı küplär añlıy. Bu cähättän, başlanğıç sıynıf uqıtuçısı Olğa Danevskayänıñ çığışı ayıruça täesirle buldı. Ul Tönyaq Kavkazda uqıtqan ikän. Ä anda balalar älegä üz tellärennän mäxrüm qalmağannar. Alarnıñ uquda uñışların Olğa Mixaylovna ike tel belü belän nigezläde: “Ber tel – ber aqıl, ike tel – dürt aqıl”, dide ul.
Soñnan ul “Öç qız” digän tatar xalıq äkiäteneñ rusça säxnäläşterelgän variantı töşerelgän videotasma kürsätte. Häm törle millätlär balaları arasında üzara ixtiram tärbiäläwneñ möhimlegenä basım yasadı.
Kiñäşmä aldınnan Zöhrä Xäbibullina uzdırğan açıq däres qaraldı. Uqıtuçılar däreskä yuğarı bäyä birdelär. Ä kiñäşmä tämamlanğaç, uquçılar äzerlägän 15 minutlıq konsert-tamaşa täqdim itelde.
Mäktäp kollektivı tatar sıynıfların saqlap qalu öçen, şähär häm ölkä Mäğärif idärälärenä, cirle Tatar avtonomiäsenä möräcäğät belän çığarğa qarar qıldılar.


text: Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ keşe xoquqları wäkile Sergio Vieira de Mello, Amerika Quşma Ştatların, Kubadağı Guantanamo bazasında totılğan 50gä yaqın keşe östennän xökem processları başlarğa yä irekkä çığarırğa çaqırdı. Quşma Ştatlar xakimiätläreneñ üz däwläten häm üz xalqın yaqlarğa xoquqları añlaşıla, läkin totqınnarnıñ yazmışları da xäl itelergä tieş, dide ul. Vieiro de Mello, ğayeple dip tabılmağan häm tikşerülär öçen kiräkle böten mäğlümatne söyläp birgän totqınnar azat itelergä tieş, dip sanıy. Ägär dä totqınğa ğayepläw belderelä ikän, anı tuğan ilenä yä Amerika Quşma Ştatlarınıñ tsivil mäxkämäsenä cibärergä tieşlär.


text: Misır prezidentı Möbäräk häm İrannıñ tışqı eşlär ministırlığı yasağan ayrım belderülärdä ,İzrael Liviädän ürnäk alıp küpläp üterü qorallarınnan waz kiçergä tieş dip äyttelär.Möbäräk süzlärençä, Liviäneñ küpläp üterü qoralları programmasınnan waz kiçüe 'uñay adım', İzrael şuluq eşne eşlärgä tieş. Möbäräk Misır tışqı eşlär ministırınıñ irtägä İzraelgä yasayaçaq vizitı turında , İzrael-fälästin solıx söyläşüläreneñ başlawın telim dide .İran tışqı eşlär ministırılığı süzçese Asefi de bugen İzraelne Liviedän ürnäk alırğa çaqırğan belderü yasağan ide.


text:
Cırçı Vener Mostafin niçek wafat bulğan?
Ufadağı qayber tanışlarğa , şulay uq Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına küñelsez xäbärlär kilä. Uzğan yılda Başqortstan Prezidentın saylağanda oppozitsiäne yaqlağan zıyalılarnı eştän çığaru, törleçä ezärlekläw turında söylilär. İleş rayonında yäşäwçelär üzläreneñ isemnären çığarmawnı sorasalar da, eşsez qaluların açınıp söylädelär. Andıylarnı xätta Ufağa barğaç ta , ezläp tabalar ikän. Çärşämbe könne Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına Başqort däwlät filarmoniäse artistı Vener Mostafinnıñ wafat buluı turında xäbär ittelär. Uzğan yılğı saylaw komandasında eşlägän. Başqortstan filarmoniäsendä tatar törkemen oyıştırırğa tırışıp yörüçe dä ul. Ul soñğı waqıtta bik qayğırıp yörgän. Vener Mostafinnıñ filarmoniädäge eş bülmäsendä üz-üzenä qul saluına ışanası kilmi. Bez Vener Mostafinnı yaxşı belüçe, şulay uq saylaw kampaniäsendä qatnaşqan Ufa zıyalısı Mäwliär Abdraxmanovqa şaltırattıq. Vener Mostafinnıñ tormış iptäşe Wäsilä xanım miña şıltıratqan ide, anıñ äytüençä:“Vener filarmoniädä royäldä asılınğan. Kvartir açqıçların filarmoniädäge ber keşegä birgän bulğan,“-dip. Bıltırğı Prezident saylawlarında Ralif Safinnı podderjat' itkän öçen anı presledovali bit inde filarmoniädä konsertlar belän çığarğa putevkalar birmiçä, tantanalı oçraşularğa da qatnaştırmadılar, ğomumän säxnägä çığarmıy başladılar. “Asılınası ğına qaldı inde” dip yöri başlağan ide. Min anı yuatıp ta yörgän idem , dönyalar üzgärer äle qayğırma dip “-dide Mäwliär äfände. Mawliär äfände Vener Mostafinnıñ tormış iptäşe Wäsilä xanım aşa Başqortstan filarmoniäsendäge qayğılı waqiğa turında beleşkän. Bu turıda tağı da tögälräk mäğlümatnı Azatlıqnıñ Ufadağı xäbärçeläre tıñlawçılarğa citkererlär äle.
Bu qayğılı xäbärne sezgä Mälikä Basıyr citkerde.


text:
Aqyort skandalı Amerikanıñ tışqı säyäsätenä ällä ni täsir itmiäçäk
Üzäk Küzläw İdaräse CİA agentınıñ isemen kem faş itte digän mäsälä 2 yıl tikşerelgännän soñ comğa könne mäxsus prokuror vitse prezident Dick Cheneyneñ ştab başlığı Lewis Libbyne ant itkän kileş yalğan söyläwdä ğäyepläp çıqtı.Advokatlar Aqyortnıñ başqa ber ölkän räsmie- prezidentnıñ ölkän kiñäşçese Karl Rove östennän tikşerü däwam itäçäk dip äytte. Şuşı xäl prezident Bush administratsiäse öçen orım bulıp torsa da, belgeçlär bu tışqı säyäsätkä ällä ni täsir itmiäçäk dip äytä
Bügen min ''Scooter'' Libbyneñ çigenüen rasladım. Scooter Amerika xalqı öçen armıy talmıy eşläde ğämereneñ zur öleşen bu ilgä bağışladı.Ul ilebez tarixındağı ğädättän tış waqıtta vitse prezident häm miña xezmät itte dip äytte Bush.
Şuşı ğädättän tış waqıtqa ike yıl elek AQŞ citäklägän köçlärneñ Ğıraqqa basıp kerüen dä kertergä kiräk. Libby suğış başlau häm küpläp üterü qoralları tabılmağannan soñ da intervensiäne aqlauda töp rolne uynadı. Libbyneñ yaqın tarıxnıñ in köçle vitse prezidentı dip qaralğan Cheneygä täsire bik zur ide. Belgeçlär fikrençä, cäncal Aqyort öçen ber dä yaxşı xabär tügel .Bu AQŞneñ Ğıraqqa basıp kerü qararı häm xärbilärneñ Ğıraqta toruı mäsäläsen kön tärtibenä kiteräçäk, säyäsi köndäşlär mäsäläne yañadan quzğatırğa tırışaçaq. Ämmä dä läkin analitiklar bu AQŞnıñ tışqı säyäsäteneñ kiläçägenä täsir itär dip kötmi.Strategik häm Xalıqara Tikşerülär öçen Üzäktä tışqı säyäsät belgeçe Michelle Flournoy: Administratsiä öçen därestlek häm Ğıraq suğışına kitergän mäğlümätne niçek alıp qullandı digän mäsälä problem bulıp tora. Minemçä bu qızulıqnı arttıraçaq ämma AQŞ tışqı säyäsäteneñ yulın üzgärtmiäçäk
Küzätüçelär eleke prezidentlar eçke krizislar waqıtında tışqı säyäsät belän idarä itü öçen köräşte dip äytä .İn sonğı ürnäk 70yılllarda Nixonnıñ çigenüenä kitergän Watergate skandalı.
Şulay da CİA agentınıñ kemlegeneñ faş itelüe azıraq qurqınıçlı küreneş. Brooking İnstitutında Michael O''Hanlon
Minemçä bulğan eş älbättä cinayät ämma bu Watergate kebek däwlätneñ töp mänfäğätläre yäki demokratiägä qurqınıç yanamıy .Minemçä tübänräk däräcädä skandal
Londonda Chatham Housta AQŞ mäsäläläre belgeçe Robert McGeehan , bu skandal säbäple çittä Bushnıñ abruyı töşär dip uylamıy. Ul bäxäslärneñ tikşerügä säbäp buluı inde iskergän xabär di McGehaam ,suğışqa säbäp bulğan Saddam çınlap ta uran satıp alu öçen tırışıp qarağanmı , kiçäge iskergän xabär , anıñ kiläçäkkä täsire bulır dip uylamıy londonlı belgeç Vitse prezident Cheneyneñ ştab başlığı Libbygä ant itkän kileş yalğan söyläw, yustitsiäne totqarlau häm tikşerülär waaqıtnda yalğan belderülär yasau ğäyepläre quyıla :Ägär dä mäxkämä ğäyeple digän näticägä kilsä Libby 30yıldan artıq törmä cazasına xökem itelä ala färidä xämit


text:
Foto: AзaMaT ӘЛИEB
Bïılğı jıldıñ 8 ay`ınıñ qorıtındısı boy`ınşa Qazaqstan men Majarstan arasındağı sawda ay`nalımı 80 mln dollarğa jetken. Bul twralı bügin Astanada ötip jatqan eki el arasındağı bïznes-forwmda QR Ulttıq ékonomka vïce-mïnïstri Tïmwr Jaqsılıqov ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Bügingi tañda Qazaqstanda Majarstan salğan kapïtaldıñ arqasında 50 birlesken käsiporın jumıs istey`di. Olardıñ köpşiligi qurlıs, sawda, öndiris sektorına bağıttalğan. Eki eldiñ sawda-ékonomïkalıq äriptestigin keñey`tw boy`ınşa ülken potencïal bar. 2015 jılı Qazaqstan men Majarstannıñ sawda ay`nalımı 102 mln dollardı quradı. Al bïılğı jıldıñ 8 ay`ınıñ qorıtındısı boy`ınşa bul körsetkiş 80 mïllïon dollarğa jetip otır. Qazirgi kezde eki el arasında strategïyalıq keñes, ékonomïkalıq äriptestikke bay`lanıstı ükimetaralıq komïssïya, iskerlik keñes, sonday`-aq awılşarwaşılığı jobaların qarjılandırwğa bay`lanıstı birlesken qor qurılğan. Qazirgi kezde onıñ kölemi 40 mïllïon dollarğa jetip otır», – dey`di Tïmwr Jaqsılıqov.
Forwm jumısı ayasında «KAZNEX INVEST» AU, «Fïtoxïmïya» xalıqaralıq ğılımï-öndiristik xoldïngi» jäne PannoPharma LTD arasında zawıt swbstancïyalar negizinde biregey` däri-därmekterin öndirwdi uy`ımdastırw jönindegi özara tüsinik twralı memorandwmğa qol qoy`ıldı. Odan bölek «Express» AQ jäne «Rail Cargo Hungario» arasında xalıqaralıq ïntermodalʹdıq tasımaldawdı damıtw twralı morandwmğa, «Abılay`xan» kompanïyalar tobı men «Lakïç» maşïna jasaw kompanïyasınıñ arasında jel élektr stancïyaların öndirw jäne satw twralı kelisimge, «Olïmp» klïnkalıq-dïagnostïkalıq zertxanası men «77 Élektronïka» arasında kelisimderge qol qoy`ıldı.
Ay`ta ketey`ik, Majarstan 2005 jıldan beri Qazaqstanğa 103,5 mïllïon dollar tikeley` ïnvestïcïya salğan.


text:
Tatar-başqortlar suğış qırlarında: Prof. Dr. Nadir Däwlät (III öleş)
Monnan elekke programmabızda Tatar-Başqortlar 1552-nçe yılda Qazan Xanlığı Ruslar tarafınnan cimerelgәnnәn soŋ nindi xәrbi tәcribәler kiçerdelәr soŋ digen temalarga tuqtalıp, 19-nçı ğasırğa qadär dәwam itkәn erele-waqlı törle qorallı ğısyannnar, Rus armiәse safında kөrәşkәn Tatar-Başqort törkemnäre, soŋııraq isә turıdan-turı Rus armiәse eçendә xezmәt kürgәnnәr turında küpmeder mәğlümatlәr birgәn idek. Ә ütkәn programmabızda isә Berençe dөnya suğışı waqtında Rus armiәsendä qoral astına alınğan 200 meŋ tiräse Tatar-Başqort soldatı turında әytkәn idek. Ayıruça 1917-nçe yılğı Fivral revolusiәse qabınıp ildә başbaştaqlıq çıqqaç xasıyl bulğan mөselman xәrbi komitetları, alarnıŋ eşçәnleklәre, Zәki Wәlidi qaramağındağı Tatar-Başqort armiәseneŋ yazmışına tuqtaldıq.
1917-nçe yılda ber yaqta Mөselman Xәrbi Şurası bülekläre, ikençe yaqta Zәki Wәlidi tөzegәn Başqort armiәse qorallı kөçlere aktiflıqlar kürsәtkәndә, Leninnıŋ bolşevikları da tik tormadı häm Qızıl Armiәne tözedeler. Şuşı armiәgә alar da baytaq Tatar-Başqortnı cәlep ite aldılar. Başqa süzlәr belәn әytkәndә yaqınca yөz meŋ tirәsendәge Tatar-Başqort yegete tөrle saflarda qoral tota ide. Mөselman Xәrbi Şuranıŋ İlyas Alkin citәkçelegendәge kөçlәre arasında da berdәmlek yuq ide. Nәticәdä Xәrbi Şuranıŋ ber öleş xәrbi kөçe Bolaq artına uza hem biredә alar 1918-nçe yılnıŋ fivralendә “Bolaq artı respublikasın” iğlan itә. Monasipov citәkçelegendә garnizon tözelä. Bolşeviklar isä Martnıŋ 15-ndä Baltıyq buyınnan 50 eşalonğa tutırılğan matroslar cibәrә. Alar belәn bergә tuplar, pulemetlar da bula. Menә şuşı köçlär Bolaq artın basıp alalar. 28-nçe Martta isä Mөselman Komissariatı rәise Mullanur Waxitov hem xәrbi bülek citәkçese Yosıf İbrahimov imzaları belәn Mәrkәzi Xәrbi Şuranıŋ taratılğan buluı iğlan itelә. 3-nçe Aperldә isә Bolaq Artı Respublikasınıŋ taratılğan buluwı iğlan itelde. Şulay itep Mөselman Xәrbi Şurası hәm qorallı kөçlәre taratılğan bula, ә bu 50 meŋ tiräsndә ber kөç ide. Bolşeviklardan qotılğannarnıŋ ber öleşe, şul isәptәn İlyas Alkin da Zәki Vәlidi safına küçәlәr. Bu turıda ütkәn programmabızda söylägän idek. Şuşı Tatar-Başqort armiәseneŋ yazmışı Qızıllar safına küçәrgә mecbur bulu belәn tämamlanğan ide.
Stalin citәkçelegendәge “Millәtlär Komissariatı (Narkomnats)” 1918-nçe yıllnıŋ 17-nçe ğinvarında soŋıraq iseme “Tatar-Başqort Komissariatına” almaştırılacaq “Mөselman Komissaritanın” tözede. Şul arada qızıllar İdel-Uralda xakimiәtne üz qullarına elәkterä başlağannar ide. Mөselman komissariatı da şunı forsat kürep, Ufa Millәt Mәcleseneŋ proyetkı bulğan “İdel-Ural Ştatı” urınına “Tatar-Başqort Respublikası” proyektın qabul itterü eşenә kereşte. 9-nçı Martta Narkomnats komissarı Cugaşvili-Stalin, Urta Russiә Mөselman eşlere komissarı Mullanur Vaxitov, ağzalar Şәrif Manatov, Galimcan İbrahimov hәm narkomnats sekretarı Dimenşteyn imzası belәn “Tatar-Başqort Sovet Respublikası” iğlan itelde. Menä şuşı adım da baytaq tatar-başqort yegeten qızıl armiә safına cәlep itte. Çөnki saf sotsialist-bolşeviklarıbıznıŋ Stalinnıŋ alarnı aldatqan buluwın aŋlarlıq sәlәtlәre de, belemnәre de yuq ide. Mәğlüm soŋıraq şuşı İdel-Ural Sovyet Respublikası ğәmelgä aşırılmadı, ә waq ike xәtta өç ayrım sovet aftonom respublikaları, yagni Tatar, Başqort hem Çuvaş aftonom sovet sosyalist respublikaları barlıqqa kiterelep, şuşı rayondağı tөrkilärneŋ berdәmlek urnaştıru ixtimallığına sütelә almaslıq kirtä salındı.
Sovet çığanaqları watandaşlar suğışı yıllarında Qızıl Armiә saflarında suğışqan ğәskәrlәrneŋ 25-30 protsentın Rus bulmağan xalıqlar tәşkil itә ide dip belderәlәr. 1921-nçe yılda könbatıştağı öç qızıl armiәneŋ tulayım xәrbiler sanı 1.549.334 bulğan. Şuŋa kürә şuşı өç armiәdä 370 meŋ Rus bulmağannar xezmәt kürgәn bulırğa tiyeş. Tөrki mөselmannar isә iŋ kimendә 225 belәn 250 meŋ tirәsendә bulğannar. Sultan Galiәvneŋ dәgvә itüwene kürә, Seber frontındağı qızıl armiә soldatlarınıŋ 50 %-ın tөrkiler tәşkil itkәn. Ayıruça Kolçak qorallı kөçlәren çiŋüdә iŋ mөhim rolne uynağan general Tuxaçevski citәkçelegendәge 5-nçe armiәdä tөrkilärneŋ prostentı 70 belәn 75 arası ide. Qızıllar safında şul xәtle mөselman ğәskäreneŋ buluı asılda bolşeviklarnıŋ azcılıqlarğa üz yazmışıŋnı üzeŋ bilgelәw xoquqı birәçәkbez digәn propagandalarınıŋ ber nәticәse ide.
Mәskәw Tatar-Başqort Sovet Respublikasın tөzüdәn vaz kiçep, 1919-nçı yılnıŋ 18-nçe fevralendә Başqort ASSR-ın iğlan itkәç, 5-nce aprildä Başqort armiәse tөzü qararın iğlan itte. May azağında inde ike atlı, ike cәyәwle Batalion tәşkil itelgәn ide. Şul uq yılda isә 1-nçe Tatar cәyәwle brigadası tözelde. Şuşı brigada soŋıraq Samardan Ferğanağa cibәrelde hәm 12-nçe Tөrkistan Batalionı isemen aldı. Bolşeviklar Dağıstanlılar, Qırım Tatarlarları, Yaqutlar kebek xalıqlardan da waq xәrbi büleklәr teşkil ite başladılar. 1924-nçe yılda azçılıqlarda ofitserlar citeşterü өçen ofitserlar mәktәbe açıldı hem bolarnıŋ iŋ mөhime Qazandağı Tatar-Başqort Xәrbi Akademiәse ide. Cirle xalıqlardan ofitserlar citeşterü eşe asılda milli xәrbi büleklәrdә xezmәt kürsәtәçәk, Rusça belgәn ışanıçlı keşelәr buldırunı mәqsat itep quya ide. Lәkin bolşeviklar watandaşlar suğışın beterep, xakimiәtlәren nıqlap urnaştırğac milli xәrbi büleklәrneŋ kirәge qalmadı hәm 1936-nçı yılda soyuzdaş respublikalarnıŋ ayırım xәrbi büleklәrne buldıru xoquqların kөçtәn çıgarıldı, ә 1938-nçe yılda isä barlıq milli xәrbi büleklәr bөtenläygä taratıldı. Aqlar safında kөrәşkәnnär isä yә yuq itelde, yә isä Yıraq Kөnçığışqa bigrәk tä Qıtay belәn Korәağa sıyındı. Qıtay, Korәa hem Yaponiәdä 19-nçı yөz azağı belәn 20-nçe yөz başında barlıqqa kilgәn Tatar rayonnarına menә şundıy qızıllarğa әsirlekkә tөşmiçә suğışa suğışa kire çigengәn hem şul arada isәn qalıp, qoralların taşlağan tatar-başqort ğәskәrlәre de qatnaşqan buldı. Alarnıŋ ber өleşe yaŋa tormış qorğan bulsalar da, baytağı tuwıp üskәn cirlәrennәn yıraq awır şartlarda yәşәrgә mecbür qaldılar.


text:
1940nçı yılda sovet xärbi köçläre tarafınnan "Katın urmanında" üterelgän Polşa ofiserlarınıñ tuğannarı bügen Warşawdağı Rusiä ilçelege yanında cıyılıp Mäskäwneñ älege cinäyätne genosid itep tanuın taläp itte.
5 meñgä yaqın Polşa ofiserı häm ziyalılar diktator Stalin färmanı nigezendä eçke eşlär komissariatı, NKVD tarafınnan atıp üterelgän. Barlığı 1940nçı yılda Katın, Mednoye häm Xarkov yaqlarında 20 meñnän artıq polyak hälak bulğan.
Sovetlar ozaq waqıt bu üterülärne nazilar oyıştırdı dip belderep kilde. Barı tik 1990nçı yılda sovet prezidentı Mixail Gorbaçev , Sovetlar Berlegeneñ waxşileklär öçen cawaplılıqnı üz östenä aluın äytte.


text:
Şärm äş-Şäix söyläşüenä ber ömet tä yuq
Bu atnada Mısırnıñ Şärm äş-Şäix şähärendä Ğiraq iminlegenä bağışlanğan cıyınğa İran tışqı eşlär ministrın cibärergä buldı. Şulay itep, töbäktäge iminlek turındağı söyläşülärgä Ğiraqnıñ barlıq kürşe däwlätläre qatnaşır dip kötelä. Monnan tış bu cıyın qısalarında İran belän Amerika Quşma Ştatları arasında yuğarı däräcädä oçraşu bulu ixtimalı da bar. Tähran belän Waşington arasında mondıy oçraşu inde 30 yılğa yaqın waqıt bulmağan.
1979nçı yılğı İslam İnqilabı häm amerikan diplomatlarınıñ totıq itep alınuınnan soñ AQŞ İran belän böten mönäsäbätlärne tuqtattı. 2004nçe yılda AQŞnıñ elekke däwlät sekretare Colin Powell İran tışqı eşlär ministrı belän ber aş mäclesendä yänäşä utırsa da söyläşü itäğätle isännäşüdän arı kitmägän ide.
Bu atnada Şärm äş-Şäixtäge söyläşülär – AQŞnıñ İran belän Ğiraq mäsäläsendä qarşılıqlar sürätendä genä tügel, ä Tährannıñ atom nizağı sürätendä dä ütäçäk. Ğiraq xökümäte – söyläşülärgä İrannıñ da qatnaşuı – Ğiraqta totrıqlılıq buldıru öçen bik möhim, dip sanıy. Ğiraq tışqı eşlär ministrı Hoşyar Zebari:
"Bez, Ğiraqlılar, İran wäkilläreneñ Şärm äş-Şäixtä bezneñ belän buluların telibez. Sez töbäktä möhim rol uynıysız. Sezneñ kilmäwegez bezgä faydalı bulmayaçaq. Şuña bez alarnı cıyında qatnaşırğa çaqırabız."
Belgeçlär, İrannıñ qatnaşuı belän genä Ğiraqtağı iminlek konferensiäse zur uñışqa ireşer dip uylamıy. Ammanda urnaşqan Xalıqara Krizis törkeme belgeçe Joost Hiltermann, cıyınnıñ näticäse turında farazlaw qıyın, dip belderde:
"Alarnıñ närsägä ireşüen farazlarğa äle irtä. Teläsä närsä bulırğa mömkin. Ämma oçraşunıñ ütüe inde üze ber möhim äyber. Bu – Ğiraqta totrıqlılıq urnaştıruğa taba adım. Ämma barısı da uñışlı bulır dip äytep bulmıy."
İrannıñ qatnaşuı – ömet uyata, dide Hiltermann:
"İrannıñ Ğiraqqa yoğıntısı zur häm ul annan törleçä faydalana. Berençedän bu şığılar mäsäläse, annarı ike ilneñ bik ozın urtaq tarixı bar häm AQŞqa qarşı bulu mömkinlege."
İrannı küp tapqır Ğiraqtağı şığılarğa qoral belän yardäm itü häm mäsxäb-ara bäreleşlärne qızdırıp toruda ğäyeplädelär.
3-4 may könnärendä ütäçäk cıyında töbäktäge däwlätlärneñ tışqı eşlär ministrları, Berläşkän Millätlär Oyışması häm Yevropa Berlege wäkilläre qatnaşaçaq. Konferensiädä Ğiraq premyer-ministrı Nuri äl-Mäliki häm BMO general sekretare Ban Ki Moon räislek itäçäk.
Alsu Qormaş


text: Ğiraqta xalıqara CARE oyışması citäkçese Margaret Hassan baştra urlanğan soñınnan üterelgän digän xäbärlär könbatış cämäğätçegeneñ kisken täñqitenä duçar buldı. Al Jazeera televideniäse sişämbe könne ber xatın-qıznıñ üterelüen sürätlägän tasma alğanın, häm anıñ – Hassan bula alu ixtimalı turında xäbär itte. İrlandiä premyer-ministrı Bertie Ahearn, anı üterüçelärne bügen böten dönya ğayepli, dip belderde. Yevropa Berlegeneñ humanitar yardäm komissionerı Poul Nielson, älege xäbärdän soñ Berlekneñ Ğiraqta eşen däwam itüe mömkin tügel, dip belderde. Margaret Hassan'nıñ küptänge dustı Ğiraq tabibı Kaydar al-Çalabi, Hassan böten ğiraqlılar belän ğazap çikte, dip belderde: "Ul – xökümättän bäysez oyışma wäkile genä tügel ide, ul ğiraq xalqı belän bergä ğazaplar aşa ütte. Şunıñ öçen ul alarğa yardäm iter öçen qulınnan kilgänne eşläde" dide al-Chalabi. İrlandiädä tuğan Margaret Hassan 30 yıldan artıq Ğiraqta yäşägän bulğan.


text:
İran ğalimnäre urannı bayıtu ısulların tapqan häm ul eş däwam itä digän xäbärgä xalıqara cämäğätçelek kisken gäyepläw belderde. Germaniä İrannıñ bu ğämällären yalğış yünäleştä tağın ber adım dip, tirän borçıluın citkerde. AQŞ fikere dä şuñar oxşaşlı.
Yewropa Berlege tirän ükeneç belderep, İrannıñ atom programması tiräsendäge wäzğiätne säyäsi yul belän cayğa salu östendä eşläwne däwam itäçäk dide. İzrail räsmiläre İran İzrailgä genä tügel, böten dönyağa yanıy dip, elek äytkän fikerlären qabatladı. Rusiä İrannı uran bayıtu eşlären tuqtatırğa çaqırdı.
Rusiä tışqı eşlär minstrı Sergey Lavrov “Min sezgä dä xislärne quyırtmasqa kiñäş itär idem. Çönki İran berqayçan da atom qoralına iä bulırğa atlıqmadı. Kiresençä ul, iñ yuğarı dairälärdä atom energiäsen barı tik tınıç tormış maqsatlarında ğına üsterüen belderep kilde" dide.


text:
Semberdä “Djamaat” östennän mäxkämä bara
Bu törkem turında süz, ber qızıp alıp-ber tınıp, 3 yılğa yaqın däwam itä inde. 2003-yılnıñ cäyendä GAİ xezmätkäre citäkçelegendäge bandanıñ tönge yullarda maşinalarnı talawı, şoferlarnı üterüe turında cirle matbuğat bik nıq şawlağan ide. Dikäberdä, näq çekistlar könendä, alarnı totqaç, bandanıñ iseme “Djamaat” bulğanlığı açıqlandı. Anda cirle urıs, tatar, muqşı, çuaşlardan tış, Kavkaz keşeläre dä buluı bäyän itelde. Banditlarnı İslam dine belän bäyläwneñ berdän-ber cebe – fatirlarında “vaxxabit yunäleşle kitaplar” tabıluı bulğanğa, Ölkäneñ eçke eşlär idäräse süzçese Svetlana Muravikovadan şul kitaplarnıñ isemnären sorarğa turı kilde. “Vaxxabizmnıñ närsä ikänen beläse kilä, dip, tıynaq qına itep. Läkin kitaplarnıñ isemnäre dä “tikşerü sere” bulıp çıqtı, äytmäde.
Ä matbuğat konferensiälärendä, televizor aşa, internetta Sember vaxxabitların faş itülär yañğırday yawdı. Yıl buyı barğan tikşerülär waqıtında tağın 22 yäş yeget qulğa alındı. Näq ber yıl uzğaç, yänä dä çekistlar könendä, Prokuraturanıñ süzçese Vasiliy Zima tikşerü eşe tämamlanğanın, qulğa alınğan 30 keşeneñ 22ce irekkä çığarılğanın, eşneñ sudqa tapşırılğanın belderde. Mäğlümlät çaraları tağın ber märtäbä İslam dine turında awız çayqap aldılar da tındılar.
Yartı yıl çaması uzğaç, “Tuğan tel” oyışması ölkä prokurorı Malışevqa açıqlıq kertüne sorap xat yazğan ide. Banditlardan kem häm nindi “vaxxabitlı” anıq ğamällärdä ğayıplänä? Tikşerü waqıtında 22 yäş yegetne qulğa alıp cäberläwlär häm soñnan barısında azat itü nindi maqsatlardan eşlände?
Prokuraturanıñ Ayıruça möhim eşlärne tikşerü bülege başlığı, yustitsiä sovetniğı Vinogradov qul quyğan xatta bolay ğına dielgän: “Abdulkarimov A. U., İlmendeev V. G. Häm başqalarnı berniçä cinayättä, şul isäptän Cinayätlär mäcmuğasınıñ 282 matdäseneñ 2-kisägendä qaralğan cinayät buyınça da eş, qarar qılu öçen, Ul'yan ölkä sudına yunältelde. Şuña kürä Sezne qızıqsındırğan mäğlümlät alu öçen, sudqa möräcäğät itärgä kiräk”.
“Tuğan tel” aktivistları sudqa möräcäğät itep qaradılar. Eşne qaraw başlanğaç, mäğlümlät birerbez, digännär ide. Qarıy başladılar. Ämma yabıq işeklär artında.
Şul arada töp räsmi basma “Narodnaya gazeta” soñğı sanınıñ 1-bitendä at başıday xäreflär belän “Vaxxabitı gotovilis' k teraktam” dip oran saldı. Ällä nindi xäşärät töstä baştan ayaqqa qädär qorallanğan saqallı banditlar surätlärennän fotomontaj huşıñnı alırlıq.
Sud başlandı ğına. Yabıq sud. Ä räsmi gazeta banditlarnı İslam dinenä törep, üz xökemen çığardı da inde.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Tatarstanda Berezovskinıñ «ЛибepaлbHaя Poccия» digän xäräkäteneñ bülege oyıştırıldı
«ЗBeздa ПoBoлжbя» pänceşämbe könne tağın ber yañalıq bäyän itte. Tatarstanda Berezovskinıñ «ЛибepaлbHaя Poccия» dip atalğan xäräkäteneñ cirle oyışması tözelgän. Anıñ citäkçese Mars Şäräfetdinov, oyıştıruçılar arasında Zinnur Latıypov, Röstäm Wafin, Damir İsxaqov ta bar. «ЛибepaлbHaя Poccия»neñ Londonda bulaçaq cıyılışına şul uq Damir İsxaqov bara, imeş. Yul masrafların xäräkätne oyıştıruçı üz östenä alğanın işetkän Qazan zıyalıları soñğı waqıtta doktorlıq yaqlağan häm matbuğatta yış çığış yasawçı şuşı ğalimgä könläşep qarıy.
Qazannan «Azatlıq» radiosı öçen Yunıs Ätnäle


text: Rusiä federal salım xezmäte Yukos neft şirkätenä 6 milliard dollarğa yaqın yaña salım qağäzläre tapşırğan. Şirkätneñ matbuğat wäkile Hugo Erikssen, salım ministrlığı, Yukos 2003nçe yıl öçen şuşı külämdä salımnar tülämägän dip belderde, dide. Şuşı san belän Yukosnıñ salım burıçı 24 milliard dollarğa citä, bu anıñ bazardağı bäysännän 5 märtäbä artıq. Rusiä xökümäte Yukosnıñ ber bülekçäse bulğan YuganskNefteGaz şirkäten auksionğa quyu waqıtın iğlan itte. Federal Milek Fondı mäğlümatlärenä qarağanda şirkät 8 milliard 650 million dollar bäyä belän 19 dekaberdä satuğa çığaçaq. YUKOSnıñ başqarma citäkçese Steven Theede, tsitat: "xökümät säyäsi xisabın arttırır öçen urlaw oyıştırdı" dip belderde. İnvestorlar, älege şirkät üz bäyäsennän arzanraq xaqqa Kremlne yaqlağan berär satıp aluçığa elägäçäk, dip borçıla.


text:
570nçe kvartal batalonı wäkilläre uñışı
Ufadağı “570 nçe kvartal batal'onı” dip atalğan cämäğätçelek oyışmasınıñ respublika häm Ufa şähäre xakimiätläre belän alıp barğan köräşe xaqında sezne härdaim tanıştırıp torabız, xörmätle tıñlawçılar. Menä şul 570 nçe kvartal batal'onı wäkilläre räsmi xaqimiätlär belän alışta zur ğına uñışqa ireşte.
İnde xäbär itelüençä, 570 nçe kvartal batal'onı dip atalğan cämäğätçelek oyışmasına Ufada cimerelergä tieşle iske yortlarnıñ fatirları xucaları kerä. Ufada Başqortstan Prezidentı qarşındağı iñ qüätle tözeleş fondı Frunze uramındağı iske yortlarnı cimerep, bik zatlı yaña yortlar tözergä cıyına. Ämma iske yortlar xucalarına bu fond citäkçelege bik az mäydandağı fatirlar öçen genä kompensatsiä birä. Menä şuña riza bulmıyça, iske yortlar xucaları ike aydan artıq inde köräş alıp bara.
Älege köräştäge nıqlıq häm ezmä-ezleklelek 570 nçe kvartal batal'onı törkemenä kerüçelärgä uñışlar da kiterä başladı. Şuşı törkemneñ citäkçese Svetlana Puçkova üzläre öçen küñelle bulğan yañalıq xaqında xäbär itte. Başqortstan Respublikasınıñ Däwlät arxitektura-tözeleş küzätüe oyışması 570 nçe kvartalda tözeleş eşlären alıp baru qanunsız eşlänä dip, Başqortstan Prezidentı qarşındağı tözeleş fondına kürsätmä cibärgän häm şuşı xilaf eş öçen ştraf ta tülärgä boyırğan.
Svetlana Puçkova bu qararğa quanıçların belderde häm kiläse atna başınnan uq, Başqortstan Prezidentı tözeleş fondına qarşı nıqlı qarşılıq çaraların köçäytä başlayaçaqların äytte. “Xäzer bez aldağı adımnarıbız xaqında xoquq belgeçläre, advokatlar belän kiñäşläşülär alıp barabız”, - dide 570 nçe kvartal batal'onı citäkçese.
Şulay da Svetlana Puçkova bik tiz genä ciñügä ireşäçäklärenä ömet totmıy. “Başqortstan Prezidentı qarşındağı tözeleş fondı zur monopolist häm anı respublika räsmi citäkçelege nıq yaqlıy, - di ul. – Ämma bez dä axırğaça köräşäçäkbez häm ğadi xalıqnıñ mänfägat'lären yaqlarğa tırışaçaqbız”.


text:
Tatarstanda 1 üktäbrdän telefon aşa söyläşü bäyäläre arta
Tatarstan elemtä ministrlığı matbuğat üzäge xäbär itkänçä, 1 üktäbrdän telefon aşa söyläşü bäyäläre artaçaq. Elemtäçelär monı iqtisadi çığımnarnı qaplaw maqsatınnan dip añlattılar. Cämğese telefonnan faydalanğan öçen bäyälär 26,6% kütärelä. Abonent caylanmasınnan faydalanğan öçen xalıq 95 sum tüliäçäk, 1 minut söyläşü 11 tiengä töşäçäk. Fatir bäyäläre dä yılına berniçä tapqır kütärelep tora. Şunısı qızıq: elek alarnı äkrenläp, berazğa ğına kütärsälär, xäzer şalt, 25-30% sikertälär.
İnde niçämä yıl rättän şundıy wäzğıätttä yäşägän xalıq aña küneg almıy: härdaim bäya kütärüçelärne atası-anası belän sügä häm aqça yançığın alıp, kvitansiäsen totıp, fatir-telefon öçen tülärgä yögerä.
Damir Ğıysmetdin


text:
Soñğı mäglümätlärgä qarağanda, Ğiraqta totıq itep alınğan ber amerikan watandaşınıñ başı kiselü töşerelgän video-tasma yalğan bulıp çıqtı. Elegräk kilgän xäbärlärdä bu keşe – San Fransiscodan 22 yäşlek Benjamin Vanderford dielgän ide. Associated Press agentlığı bu yegetne San Fransiscoda ezläp tapqan. Ul bu video-tasmanı ber ay elek dustınıñ yortında, iğtibar cälep iter öçen töşergänen tanığan. Yeget amerikan xärbilären Ğiraqtan kitergä çaqıra, soñnan anıñ muyınına pıçaq salına, ämmä anda suğışçılar kürenmi. Baştaraq bu tasma Äl-Qaidä belän bäyle bulğan Äbü Musab Äl-Zarqawi keşeläre eşe dielgän ide. Soñğı 4 ayda ğisyaçılar Ğiraqta distälägän keşene totıq itep aldı. Şularnıñ kimendä 10ı üterelde. Bügen mäglümät çaralarına Ğiraqta totıq itep alınğan Törek keşese töşerelgän video-tasma cibärelde. Yök maşinasın yörtüçe bulıp eşlägän Törek keşese anda bolay di:
Audio (Törek keşese)
"Törkiä Ğiraqqa kilmä! Amerikannar üterä, naçarlıqlar qıla. Amerika bezneñ doşman, Ğiraq – qärdäşebez. Şuña kürä arqadaşlarım, Ğiraqqa kilmägez, ber kisäk ikmäkne här qayda tabıp bula!"
Törek şirkätläre Ğiraqtan kitmägän oçraqta ğisyançılar bu keşene üterü belän yanıy.


text:
Gruziä xakimiatendäge soñğı üzgäreşlär ilneñ berdäm däwlät bulıp qaluwı xaqında şiklär uyata
Gruziä xakimiatendäge soñğı üzgäreşlär ilneñ kiläçäktä berdäm däwlät bularaq saqlanıp qalu ixtimalı xaqında da borçular uyattı. Abxaziä häm Könyaq Osetiä kebek töbäklär yıllar däwamında Tbilisidäge üzäk xakimiatkä buysınmıy ğına yäşäp kilde, xäzer alarğa Acarstan da quşıla ala. Küptän tügel genä şuşı öç töbäkneñ citäkçese Tbilisi belän araların niçek qoru xaqında Mäskäwdä Rusiä citäkçelege belän söyläşülär ütkärde.
Audio, Raul Xacimba
"Waqıt kürsäter, bulaçaq saylawlar häm şunnan soñ urnaşaçaq wäzğiat gruzin citäkçeläreneñ ni däräcädä söyläşülärgä açıq buluwın kürsäter, di abxaz premyerı, häm "Rusiä söyläşülärdä andağı ayırım ber taraf bulıp tora, häm bez anıñ belän elekke şartlarnı, söyläşülär yulında bulunı saqlap qalu maqsatında kiñäşläşülär alıp bardıq" dip tä östi. Abxaz yağınıñ kiläçäktä dä söyläşülär yulında qaluğa basım yasawın añlap bula, Tbilisidä xakimiatkä kilgän häm aldağı saylawlarda ciñär dip farazlanğan oppozitsiä Gruziäneñ däwläti berdämlegen saqlaw ölkäsendä Şevardnadzegä qarağanda küpkä radikal''räk fiker yörtä. Mixail Saakaşvilineñ şul maqsatta xätta Suxumigä qarşı yänä qorallı köç qullanuğa da öndägäne bar. Läkin bu 1990-nçı yıllar başındağı tösle yaña suğışqa kiterä ala. Räsmi Tbilisi belän problemaları bulğan şuşı öç töbäkneñ Gruziä belän araların caylawğa mönäsäbäte härbersendä üzençä diärgä bula. Abxaziä, inde äytelgänçä, kiläçäktä dä üzeneñ möstäqillegen saqlap qalunı xup kürä. Acarstan citäkçese Aslan Abaşidze, töp maqsat - yänä qan qoyuğa yul quymaw dip isäpli häm nigezdä federal'' Gruziä ideäsen qabul itärgä riza buluwına işarä yasıy. Berniçä kön elek Mäskäwdä ul bolay dip beldergän ide.
Audio, Aslan Abaşidze
"Nindi genä yulnı saylasaq ta, bu qansız, demokratik yul, saylawlar, aralaşu, ügetläw aşa bulırğa tieş, läkin hiç kenä Gruziädä bulğan şikelle eşlänergä tieş tügel" di Acarstan citäkçese Abaşidze. Ä menä Könyaq Osetiä citäkçelegeneñ fikere bötenläy başqa, anda Gruziäne federal'' itü täqdime älegä yaqlaw tapmadı. Mäskäw söyläşüläre aldınnan anıñ prezidentı Eduard Kokoiti üzeneñ Könyaq Osetiäne Rusiägä quşarğa teläwen açıq itep belderde.
Kärim Kamal, Praga


text:
Sivilizatsiälär bäreleşe, Islamnıñ Fängä mönäsäbäte [I tapşıru]
Säläm xörmätle tıñlawçılar! Fän häm Islam digän temaga küptän tuqtalası kilä ide. Menä forsat bar. Berençedän, bu Fän tapşıruı izge Ramazan ayına turı kilde. İkençedän, iğtibar itkänsezder, soñğı waqıtta Rusiädä genä tügel, bar dönyada İslamga qarata tiskäre mönäsäbät üsä. Säyäsmännär, törle däräcädä aqıl iäläre İslam dip süz başlasa, älege dä bayağı cihad, şähitlär, terorçılıq turında söylärgä totına. Ä bu dinneñ dönya mädäniätenä kertkän zur öleşe, demokratiä, Fän, Ğilemgä qarata uñay qaraşları niçekter külägädä qala. Eş şuña barıp citte ki, xalıq inde çın-çınlap sivilizatsilälär bäreleşe turında söyli başladı. Ber genä misal.
Mәdәniәtlәr arasında qarşılıq turında sөylәşerğә teliseñme? Yarıy, teläsäñ, tik min bu söylәşüne bөtenlәy başlarğa telәmim. Äyterseñ Xristian häm İslam mädäniätlären ber däräcägä quyıp bula, әyterseñ alarnıñ qıymmәte ber!.. Bezneñ mәdәniәtebezdә - Gomer, Sokrat, Platon, Aristotel, Fidiy. Bezdä - Parfenonı bulğan hәm demokratiäne uylap tapqan Gretsiä, qanunnarı hәm bөyeklege bulğan Rim... Tәredә ülğәn, bezne yaratirğa, ğadellekә өyrәtkәn Ğәysә pәyğәmbәr dä bezneke. Bezneñ mәdәniәtebezdә tağın Renesans bulğan. Bezdä Leonardo da Vinci, Mikellandjelo, Rafael, bezdä Bax muzıkası, Motsart hәm Bethoven…
Hәm nihәyәt, bezneŋ fәnebez bar, Allaga şөker. Küp awırularnı añlatqan, alarnı dәwalıy torğan fәn bar! Min näq menä bezneŋ fәnebezgә kürә haman isәn. Mөxәmmәtnekenә kürә tüğel! İskitkeç maşinalar uylap tapqan fän ul. Sanaw maşinaları uylap çığarğan fәn. Poezd, maşina, oçqıç, raketa... Soñğısınıñ yärdәme belәn Ayğa, Marska mendek, yaqın arada, belmim, tağın әllә qaylarğa oçarbız. Bu fän elektr utı, radio, telefon, televidenie yardәmendә dөnyanıñ yөzen üzğәrtte.
Ә xәzer tөp soraw: İslam mәdәniәtendә ni bar? Qәxәr suqsın, әgәr şunı belsäm... Min әzlәp qaradım, hәm barı tik Mөxәmmәtne, anıñ Qor’әnen, hәm Averroesnı gına taptım. Arafat monnan tış tagın sannar hәm matematikanı tapqan. Ul miña tökerek çäçä-çäçä “minem mәdәniәt sinekennän küpkә өstenräk” dip söyläde. Yänäse anıñ borınğı babaları sannar hәm matematika uylap tapqan. Lәkin Arafatnıŋ xәtere qısqa. Anıñ babaları sannar hәm matematikanı uylap tapmağan. Alar, barı tik, xäzer bez - kәferlәr qullana torğan sannarnıñ yazılşın ğına uylap çığarğan. Borınğı mәdәniәtlәr matematikanı barısı ber yulı öyrәngәn. Sezneñ borınğı babalar, Arafat әfәnde, soqlanğıç mәçetlәrdәn, izge Qör’än kitabınnan qala başqa berni dä qaldırmağan. Şuşı kitap bezgä nindi uñay närsä birde soñ?Allahı tägälä ulları Sәwdә üzәgen cimergännän birle, İslam belgeçlәre - islam dine tınıçlıq hәm ğәdellekne yaqlıy dip añlatudan başqa, Allahqa yalwarudan başqa berni eşlәmәde. Aşqa-aş, taşqa-taş printsipı belәn ni eşlәrğә? Xatın-qıznıñ yөzen qaplıy torğan pәrәncә belen ni eşlәrğә? Küp-xatınlılıqqa niçek qararğa quşasız? Xatın-qıznıñ qimmәte dөyәğә qarağanda da azraq buluwı, alarğa mәktәpkә, tabipqa barırğa, fotosürәtkә tөşәrğә yaramawı – sezgä niçek? Alkoholne tıyu, ul tıyunı bozğan keşeğә ülem cazasın birü belәn ni eşlәrğә? Bu da Qөr`әndә yazılğan. Bolar miña ber dä, tınıç hәm ğәdel bulıp kürenmi!
Oriana Fallaçinıñ «Näfrät häm Ğorurlıq» isemle mäqäläsennän sitat tämam. İke süz belän äytkändä, Oriana xanım fikerençä, könbatış sivilizatiäenä nindider ber terorçılar törkeme tügel, ä tulayım İslam mädäniäte qarşı tora. Arta qalğan, tarixi körçekkä terälgän, häm könbatıştan könläşüennän näfrät belän qaynağan İslam mädäniäte.
Monıñ işe mäqäläne kürmämeşkä dä sabışıp bulır ide. Läkin äytkänemçä, ul könbatışta şaw şu qupatırdı, törle tellärgä tärcemä itelep kitap bulıp çıqtı, bestsellerga äylände. Fransiädä berniçä ictimagıy oyışma anı xättä tıyırğa tırışıp qaradı, bastırğan oçraqta, «Saq bulığız!» digän tamğa belän çığarırğa ütende.
Xäyer, süz ireklege bulğan cämgiättä mondıy tıyular ütmi häm, bälki, kiräge dä yuqtır. Härkemneñ, şul isäptän, Oriana Fallaçinıñ üz fikeren äytergä xaqı bar. Härkemneñ, şul isäptän bezneñ dä, monıñ belän kileşmäskä, kiresen isbatlarğa xaqıbız bar.
Oriana xanımnıñ «İslam mädäniäte 14 ğasır eçendä urınınnan quzğalmadı, ireklek, demokratiä, täräqqiät belän eş itergä telämäde» digän süzläre älbättä safsata bulıp tora. İslam dönyası çäçäk atqan, mägrifät, täräqqiät üzäge bulğan çorlarda Yevropanıñ qırğıyılıqta yatuwı hättä mäktäp uquçısına mäglüm. İslamnıñ dönya mädäniätenä, fänenä kertkän öleşe äytep beregesez. Döresen äytkändä, ul äle tulısınça açıqlanıp ta betmägän. Misal öçen, Fizika fänendä ni barı XX ğasırda barlıqqa kilgän Böyek Şartlaw teoriäse, Cihannıñ bertuqatwsız cäyelä baruwı turında mäglümätneñ 14 ğasır elek, teleskoplar bulmağan çorda iñderelgän Qöräni Kärimdä buluwı üze ber moğciza tügelme. Andıy mogcizalar bixisap.
Menä şul turıda, İslamnıñ Fängä bulğan mönäsäbäte xaqında min xäbärçebez Räfis Cämdixannı Tatarstannıñ berär din ähele belän küreşep söyläşergä ütendem. Räfis Tatarstan möselmannarı Diniä nazäräteneñ Ğolämä Şurası räise Ramil xäzrät Yonıs belän äñgämä qordı. Xäzer süzne aña biräm.
Audio (Räfis Cämdixan)
Ramil xäzrät belän kileşmäw awır. Beryaqtan İslam - dönya mödäniätenä ğäcäyep zur öleş kertkän. İslamnıñ Fängä, mägrifätkä, hättä demokratiägä qaraşı uñaydan uñay. Alay busla, Ramil xäzrät telgä alğan “qalışunıñ” säbäpläre närsä soñ. Döresen äytäm, bu sorawğa anıq cawabım yuq. Läkin, şul xaq, säbäbe – İslam, yä isä Qör’än tügel. Matematiklar äytmeşli, monı ber-ike kontrmisal belän isbatlap bula. Berençedän, artta qalğan dip sanalğan xalıqlar arasında möselman bulmağannarı citärlek, äytik şul uq Afrika xalıqları. İkençedän, zamança texnologiä belän qul totışıp atlağan islam däwlätläre bar. İgtibar itkänegez barmı, İnternetta İslamğa bağışlanğan sifatlı säxifälär küp. (Ni ayanıç, tatar telendä bulmasa da). Ägär İslam täräqqiätkä qarşı bulsa alar bulır ideme?..
Bu säxifälärdä canıñ ni teli şunı tabıp bula. Dönyanıñ berär tişegendä, äytik Pragada islam üzäge ezliseñme, yä isä, säxär, iftar sägätläre kiräkme. Räxim it: www.islamicfinder.com. Yäşägän ileñne, şähär- awılıñnı äytäseñ dä, bu urınnıñ geografik koordinatlarınnan çığıp maxsus programma säxär, iftar, namaz waqıtların tögäl itep xisaplap çığara. Ni ğäcäp, şuşı inliz telle säxifädä, Tatarstannıñ xättä iñ keçkenä awılları bar.
Şuşı berençe qaraşqa waq misalnı İslamnıñ Fän häm zamança texnologiä belän xemättäşlek modele dip qarap bula. Äytkändäy, ul bezneñ millätkä dä bik turı kilä. “Ber yaqtan tarixıbız İslam belän bäyle, ikençe yaqtan, yäşäw räweşebez könbatışqa tartımraq. Sivizatsiälär bäreleşä başlasa, bez tatar-başqorqa nişlärgä?” dip soradı ber tanışım. Minemçä, berni eşlämäskä, döresräge, tamırıñnı onıtmıyça, täqärriy itüeñne däwam itergä. Här mädäniätneñ uñay yağı bar, menä şunı iskä alıp üzeñneken üsterergä. Ğadiläşterep äytkändä, bolay: Qöränne ğäräp xärefläre belän uqırğa, urıs kürşeñ belän kiril xärefläre belän söyläşergä, ä inde ana teleñdä häm İnternetta latin xärefläre belän yazırğa. Şunıñ belän şul. Bügengä min sezneñ belän xuşlaşam xörmätle tıñlawçılar. Totqan urazalarığız qabul bulsın. İsän saw bulığız!


text:
Tatarstanda da yaña tör üpkä yalqınsınuınnan saqlanalar. Hawa alanında Könyaq-Konçığış Aziädän kilüçe oçqıçlarnı tikşerü köçäytelde. Ayırım alğanda İndoneziä, Qıtay, Fillipin, Vietnam, Singapurdan kilgän keşelärne nıqlap tikşerälär. «Qazan» häm «Begişevo» hawa alanında karantinğa yabıp totu urınnarı buldırılğan. Ä oçqıç xezmätkärlärenä nindi dä bulsa yalqınsınu, salqın tıü belän awıruçılarnı küzätergä digän kürsätmä birelgän. Bu xaqta respublika baş sanitariä tabibınıñ urınbasarı Vladimir Trifonov xäbär itte.
May bäyrämenärendä yal itärgä kitärgä teläweçlär buluın istä totıp ul, Hoñkoñ, Qıtay, Singapur häm Vietnamğa barmıy torırğa kiñäş itä. Äğär awıru barıber ütep kersä, Qazannıñ barlıq meditsina xezmätläre üpkä yalqınsınuınıñ yaña töre belän awırıp kitüçelärgä yärdämgä kilergä äzer.


text:
Livanda Rafiq Hariri üleme belän bäyle 3 keşe qulğa alındı
General İminlek İdaräseneñ elekke başlığı Cämil as-Säyyed, polisiäneñ elekke başlığı Ali Hajj häm xärbi küzläw xezmäteneñ elekke citäkçese Raymond Azar qulğa alınğan. Şulay uq elekke ministr häm parlament äğzası Nasser Qandilne qulğa alu färmanı birelgän. Alar barısı da Süriäneñ Livandağı xakimiäten yaqlap kilgän, dielä.
Hariri häm tağın 20 keşe 14nçe fivral könne Beirutta bulğan höcümdä wafat buldı.
Livan oppozisiä höcüm öçen Süriä cawaplı, dip belderde. Süriä monı kire qaqtı.


text:
Ul Vladimir Simarçuk – Başqortstan xärbilären häm alarnıñ ğäilälärenä sotsiäl yärdäm kürsätü idaräse başlığı. Ul uzğan yıl 19 yäşlek ber soldatnı köçläwdä ğäiplänep qulğa alınğan ide. Ufanıñ Sowet rayonı mäxkämäse anı 3 yılğa iregennän mäxrüm itü turında qarar çığardı. Simarçuknıñ adwoqatı Filüs İsmäğilov respubliknıñ yuğarı mäxkämäse ğäipne alır dip sanıy.
Bäläbäy tatar gimnaziäse dä mäxkämäläşüdän tuqtamıy. Mäktäp direktorı Nurmöxämmät Xösäyenov soñğı könnärdä genä dä 4 mäxkämä ütüen häm alarnıñ barsında da ciñep çığuların belderde.
“Vixr-Antiterror” operatsiäse tämam. Ul 25nçe apreldän 15nçe mayğa qädär däwam itte. Operatsiä barğan könnärdä meñgä yaqın qanunsız saqlanuçı qoral, alarğa 9 meñgä yaqın yädrä, 2 kilogramm şartlatqıç, 8 kiloğramm narkotik tartıp alınğan.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
Ekrem Çelebi - Leylim Ley
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Leylim Ley
Etiketler : Ekrem Çelebi - Leylim Ley türkü indir, Ekrem Çelebi - Leylim Ley türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Leylim Ley mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Leylim Ley türküsü, Leylim Ley sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Leylim Ley bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bura Mıdır Koçyiğitlerin Vatanı
Ekrem Çelebi - Bende Bu Dünyaya
Ekrem Çelebi - Karanfil Oylum Oylum
Ekrem Çelebi - Sen Bunu Unuttun Mu
Ekrem Çelebi - At Üstüme Toprağı
Ekrem Çelebi - Sefaleti Çeksinler De Görelim
Ekrem Çelebi - Gel Sevdiğim Gel
Ekrem Çelebi - Yaralandım Ey Can
Ekrem Çelebi - Felek Değirmenin Döndü Mü
ekrem çelebi - can özümden besmeleyi çekince-sultanım (kırıkkale)
Ekrem Çelebi - Kara Dağın Boz Yılanı


text:
Britaniä saqlanu ministrı Jack Straw, Britaniä häm Amerika Quşma Ştatları Ğiraqta demokratik xökümätneñ tözelüen teli läkin bu tiz genä mömkin bulmayaçaq, dip belderde. Straw bu xaqta Parij’da Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin belän oçraşqannan soñ äytte. Straw suğışnıñ tizräk betep tözekländerü häm reabilitatsiägä, annan soñ demokratik xökümätkä yul açuın telägänen äytte. “Bez-nizaqnıñ betüen telibez. Şulay uq bez Säddäm Hösäin xökümäteneñ betüen telibez, häm tağın-bu inde xäzer bara da-reabilitatsiä häm tözekländerü eşeneñ başlanuın, Ğiraqta demokratik sistemadağı xökümät tözelüen telibez, dide Straw.
Fransiä tışqı eşlär ministrı De Villepin da, suğışnıñ tizräk betüen teläde häm xalıqara cämäğätçelekne Ğiraqtağı humanitar mäs’älälärne berlektä çişergä çaqırdı. Parijda oçraşuların tämamlap Britaniä tışqı eşlär ministrı Straw bügen Madridqa yul tota. Anda ul İspaniä tışqı säyäsäte başlığı Ana Palaçio belän oçraşaçaq.


text:
Aşık Emekçi - İsmail
Sanatçı : Aşık Emekçi
Türkü : İsmail
Etiketler : Aşık Emekçi - İsmail türkü indir, Aşık Emekçi - İsmail türkü dinle, Aşık Emekçi türküleri, İsmail mp3 indir, Aşık Emekçi türküleri İsmail türküsü, İsmail sözleri, Aşık Emekçi mp3 dinle, Aşık Emekçi download, İsmail bedava mp3, Aşık Emekçi türkü sözleri, Aşık Emekçi türkü dinle, Aşık Emekçi son albüm indir
Aşık Emekçi Türküleri
Aşık Emekçi - İbrahim le Ali Haydar
Aşık Emekçi - Oylar Kurşun Oldu Bize
Aşık Emekçi - Kan Damladı Beynime
Aşık Emekçi - Kırağı Kana Düştü
Aşık Emekçi - Patron Ağa Meclisi
Aşık Emekçi - Ali nin Aşkına Düştük


text:
Başqortstan säyäxätçeläre Irımburğa kitte
Comğa könne irtän Başqortstannan zur ğına törkem tatarlar belän başqortlar Irımbur ölkäsenä säyäxätkä kitte. Ufadağı “İxlas” mäçete imam-xatibı Möxämmät xäzrät Ğalläm oyıştırğan şuşı avtobus säyäxäte öç köngä isäplängän. Törkemdäge illegä yaqın keşe arasında din ähelläre genä tügel, ä tatar häm başqort ğalimnäre, yazuçılar, şağirlär, cämäğät häm däwlät eşlekleläre dä bar.
Ufadağı “İxlas” mäçete soñğı ike yılda üz östenä bik küp yaña eşçänlek törlären aldı. Şul isäptän törle töbäklärgä din qärdäşlärne, millättäşlärne avtobuslarda säyäxätlärgä yörtüne dä. Bıltır Qazannıñ 1 meñ yıllığın bäyräm itkän çaqta başlanğan ide bu säyäxätlär. Bıyıl da Qazanğa berniçä tapqır şundıy säyäxätlär oyıştırıldı.
Küp kenä Başqortstan tatarları belän başqortlar Irımbur ölkäsendäge tarixi yadkärlärne kürep qaytu telägen beldergäç, “İxlas”nıñ imam-xatibı Möxämmät xäzrät Ğalläm anda da säyäxätlärne başlarğa buldı. Bügen şuşı berençe säyäxätkä çığıp kitär aldınnan, Möxämmät xäzrät “Azatlıq” radiosına menä nilär söyläde.
Möxämmät – Irımburğa baru zur waqiğa. Andağı tarixi qomartqılarnı qaraw bik qızıqlı. Berençe könne bez kunakxanägä urnaşaçaqbız häm şul könne ük şähär buylap kruiz yasarğa tieşbez. Anda yäşäwçe millättäşlär, zıyalılar belän dä oçraşaçaqbız. Annan inde ataqlı Kärwansaraynıñ eçen dä tışın da qarap xozurlanaçaqbız. Bay programma qaralğan. Qısqası, dini dä, mädäni dä, ädäbi dä, cırlı-moñdlı da säyäxät bulaçaq bu. Ufadağı “İxlas” mäçete imam-xatibı Möxämmät xäzrät Ğalläm buldı. Bügen ul Başqortstannan illegä yaqın keşene Irımburğa säyäxätkä alıp kitte. Säfärçelär yulğa avtobusta kitte. Öç könlek säyäxät barışında alar öçen bay mädäni programma qaralğan.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Möşärräf paqstanlı äl-Qaidä äğzası üterelüen xuplıy
AUDİO: Bez terror qurqınıçınıñ iñ zur çığanaqlarınnan bersen yuq ittek. Ul miña qarşı höcümnärdä genä tügel, başqa urınnardağı, ilebezneñ başqa öleşlärdäge höcümnärdä qatnaşqan keşe. Şuña kürä, bik zur terrorçı yuq itelde.
Uzğan yäkşämbedä Paqstan iminlek köçläre ilneñ könyağındağı Näwäb-şah şähärendä Amcäd Xösäin Faruqinı atıp üterde. Faruqi uzğan dikäber ayında Möşärräfkä qarşı ike höcüm oyıştıruda ğäyeplände. Ul höcümnärneñ ikese dä uñışsız tämamlandı. Faruqi şulay uq 2002-nçe yılda Amerikan jurnalistı Daniel Pearlnı üterügä häm şul uq yılda Karaçidağı Amerikan konsullığın şartlatuğa bäyle räweştä ğäyeplänä. Möşärräf Faruqinıñ ülemenä kitergän bu operatsiä barışında berniçä keşe qulğa alındı häm Paqstan iminlek köçläre yaña qulğa alularğa häm yuq itülärgä kiterüçe küp kenä faydalı mäğlümätlär alaçaq dide.


text:
Fransiä prezidentı J.Chiraq çärşämbedä protestlarğa qaramastan xökümätne däwlät mäktäplärendä küzgä bärelgän dini simvollärne tıyğan qanun äzerlärgä çaqırdı. Bu inde Fransiädä däwlät mäktäplärendä möselman xatın qızı yawlıq bäyli almayaçaq, yähudlär yarmulka kiyä almayaçaq, xristiannar isä bik zur xaçlar tağa almayaçaq digän süz bulıp tora.
Fransiädä ber genä sotsial mäsäläneñ dä başyawlığı kebek kisken problemağa äylängäne yuq ide bugenge qädär , şunlıqtan küräsen ilbaşı üze detallärgä qädär eşkä qatnaşırğa buldı. Chiraqnıñ çärşämbedä Elize sarayında çaqırılğan 400 qunaq aldında yasağan çığışı televidiniädä tapşırıldı. Chiraq ägär dä Fransiä dini maxallälärneñ taläplärenä baş isä, üz mirasın qorban itäçäk, ul kiläçägenä kompromis yasayaçaq. üz ruxın yuğaltaçaq dip söyläde. İlbaşı Fransiäneñ sekular kemlege qurqınıç astında dip belderde. 1905nçe yılda qabul itelgän Fransiä konstitutsiäse däwlät belän dinne nıq ayıra, fransuzlarnıñ bik zur öleşe öçen sekularizm din qädär möhim. Chiraq süzlärençä(audio) Sekularizm vicdan iregen garantiäli. Ul dingä ışanu yäki ışanmaw iregen garantiäli .Sekularizm başqa dinnärneñ köçläp tağıluına yul quymağan kebek här kemgä telägän dinnne irekle , tınıç räweştä totu mömkinçelegen birä.,
Fransiädä yäşäwçe 6 million möselmannıñ integratsiä probelmaları yanında anti semitizm köçlänä bara. Başyawlığı sonğı aylarda integratsiä dini çıdamlıq , milli üz añ turındağı debatlarda katalizatorğa äylände. Chiraq bu problema turında kiñ itterep söylägän berençe citäkçe bulıp tora. Ul nindi dä bulsa ber dinne kürsätkän kiyem, simvollärneñ mäktäplärdä kollej häm gimnaziälärdä urını yuq dip äytte. Ämma ul(audio) xaç, dawut yoldızı ,yaki fatima qulı kebek keçkenä,küzgä bärelmägän simvollärgä älbättä röxsät itelä.İkençe törle äytkändä şunduq nindi din belän bäyle ikennne kürsätkän kiyem qabul itelmi.
İlbaşı xökümätne bu prisn1plar nigezendä barlıq dini törkem häm politik partiälär belän kiñäşläşep qanun äzerlärgä çaqırdı. Kİçä ütkärelgän fiker beleşü , fikre soralğan franszularnıñ 69%nıñ andıy qanunnı yaqlawın kürsätte. üktäberdä äle bu 55% ide Ämma çirkäw, şulayuq möselman citäkçeläre yaña qanun kiräkmi problemalar ğına xasıyl itäçäk dip söyli Prezident andıy tänqitlärgä tigez mömkinçeleklär komisiäse , ayruça cämğiättä dini häm sekular çiklärne küzätäçäk sistema, dini mäsälälär belän eş itüçe däwlät xezmätkärläre öçen yaña qanun äzerlänäçäk digän cawap qaytardı. Ul şulayuq däwlät xastaxanälärdä ir at tabiplar tarafınna tikşerelüne kire qaqqan xästälärne tuqtatu öçen dä qanun äzerlänä dide . Bu äle sonğı waqıtlarda ğına möselman xatın qızınıñ alğa sörgän mäsälä bulıp tora. Möselman häm yähud bäyrämnäre öçen dä 2 kön östälsen digän taläpne kire qaqtı Chiraq.. Prezident ayrım din totuçı balalar teläsälär bäyräm könen uqıtuçıları belän kileşep, yal köne itep qullansın, möselman häm yähud bäyrämendä mektäplärdä sınaw, imtixannar ütkärelmäsen digän qulaylıq täqdim itte.Chiraq çığışına qarata reaksiä törleçä buldı. Küplär yawlıq xatın qıznı izü qısu simvole Sekular urında yawlıq bäyläw Fransiäneñ demokratik ruxına qarşı, qanun bik urınlı dip söyli.Fransiädä mäselman xatın qıznıñ xoquqları öçen köräşüçe törkem citäkşese jamile Çalabi yaulıq bäyläwçe xatın bolay da Fransiädä kimsetelä, qanun kiräkmäs ide, Chiraq çığışı diskriminatsiä mäsäläen citärlek itep añlattı dip belderde, AP:kä.Başqa ber farnsuz oyışması citäkçese Fadela Amara bu adım radikal islamçılarnıñ basımına qarşı kilü öçen faydalı bula dip äytte. Katolik çirkäwe isä dini simvoller turında qanunnar äzerläp, integratsiä eşen xäl qılıp bulmıy dip belderde. Mäktäplärdä başyawlığı 80-nçe yıllardan birle söyläşelgän probelma .Xökümät bu eşne mäktäplärgä qaldırğan ide. Bik provakativ bulmağan oçraqta yaulıqqa tawışlanuçı yuq ide. Ämma dä läkin sonğı yıllarda mäktäplärdä başyawlığı,päräncä şäkertlär tügel ä meçet mullaları, imamlar yäki öydägelärneñ mäcburlawı belän bäylände .Sistema sınala başlandı.Telisenme yuqmı yawlıq bugen dönyada politik islamnıñ simvolenä äylängän, radikal islamnıñ köçlänüe belän yawlıqqa antipatiä artaçaq dip kenä kötergä genä kiräk
färidä xämit,praga


text:
Tel säyäsäteneñ yöräge – xalıq üze
Xörmätle tıñlawçılar! Azatlıq radiosınıñ tügäräk östäl söyläşüeneñ berençe öleşendä ana tele, anıñ kiläçäk yazmışı, däwlät säyäsäte turında häm mäğlümat çaralarınıñ, milli radio häm televidenieneñ ähämiäte turında bäxäsläşkä idek. Tapşırunıñ ikençe öleşendä tuğan telne saqlaw häm üsterüdä xalıqnıñ, milli oyışmalarnıñ ähämiäte turında söyläşäbez. Söyläşüdä Tatarstan xoqümäteneñ mädänyat häm milli tellärne saqlaw häm üsterü bülege wäkile Firaya Şäyxieva, tatar milli xäräkäte wäkile Räwf İbrahimov qatnaşalar. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Räwf İbrahimov. Bezneñ milli xäräkätneñ köçe bulğan waqıtta kurslar barlıqqa kilde. Ämma Qazanda ike-öç bülmäle ber yort tabılmadı. Xalıqnıñ tatar telenä küçärgä bik telägän waqıtı ide. Ämma beznekelär närsädänder şikländelär. Alarnıñ uylawınça, xalıq äzer tügel dip sanalğan. Türälär närsädänder şiklänep qurqıp qaldılar. Bez küptän tügel mäçet tözedek, zur citäkçene qabul itä torğan bülmäsenä Mirqasıym digän xäzrät irtän kilep utırğan. Anıñ belän berse dä tatarça isänläşmägän. Şuşı süzlärne işetkändä, qullar asqa töşä.
Firaya Şäyxieva. Bu bik döres süz. Respublikada tellär säyäsäte nigezendä yıllar buyı çinovniklarnı tatar telgä öyrätü bara. Bügen alarğa şundıy şart quyılğan – ägär dä sin däwlät däräcäsendä çinovnik ikän, sin däwlät telen, äzme-küpme, belergä tieşseñ. Tatar telen beläseñ ikän – nigä sin räxätlänep tatarça isänläşmiseñ, sawbullaşmıysıñ? Nigä sin tuğan telen az bulsa da propagandalamıysıñ?
Rimzil Wäli. Räwf äfände, milli xäräkätneñ passivlığı, bitaraflığı, milli üzañnı formalaştıruda ğomumi matbuğatnıñ, radio, televidenieneñ äle yomşaq eşläwne häm qiblasızlıqnı kürsätmime?
Räwf İbrahimov. Min monı tanığa mäcbürmen. Min menä närsä öçen qayğırdım. Äzer bulğan institut, milli universitetıbız ul waqıtta buşlay eşlärgä tieş. Annarı, şunı da äytergä kiräk, Raxitovqa soqlanıp qarıym. Ul, böten qanunnarın bozıp bulsa da, tatarnı yuq itep, başqort telen öskä kütärä. Min anı maqtap äytmim, ul çista häm namuslı yulda tügel. Nindi räweştä başqort telen saqlap bula? Tatarlar xisabında, tatarlar üzläre tatar telen saqlamıylar ikän.
Rimzil Wäli. Sezneñ Mortaza Räximov belän soqlanuğa rizalaşa almıym. Çönki üz xalqınıñ sanın yasalma arttırıp, başqa tellären basıp, üz xalqıña tiskäre mönäsäbättä formalaştırıp, üzeñneñ milläteñneñ abruyın töşerep, näticägä irenep bulmıyq. İleş rayonında 70 protsent tatar dip sanala. 20-30 yıl buyı şulay. Ämma anda ber başqort ta kürgänem yuq. Bu tatar-başqort mönäsäbätlärenä pıçaq qadaw bulıp çığa. Tatarstannıñ citäkçelege riza bulırmı soñ nindider köçläw yulları belän milli tellärne kütärügä?
Räwf İbrahimov. Bezneñ tatar telen kütärü digändä, iñ azı bulsada, üzara söyläşkändä tatarça söyläşergä kiräk, ul yuq bit.
Firaya Şäyxieva. Bügen bezneñ ikençe däwlät programmabız bar ikän. Bügen bez barlıq telägän çuaş balaların – çuaş telendä, marıy balaların – marıy telendä äzer. Teliseñ ikän – yal mäktäbe. Utızğa yaqın millät wäkile üz telen öyränä ala. Däwlät telläre ber ük däräcädä, ber ük külämdä uqıtılu turında bezneñ zakon bar. Bez bu zakonnı bügen ütibez. Küpme bezneñ tatar tele uqıtuçıları bar. Alarnıñ zur öleşe – awıldan, awıl möxitendä tärbiälängän, üsterelgän keşe. Bügen bez şähärdä tel saqlanmıy dibez. Ägär dä bezneñ Premyer-ministr däräcäsendä törle oyışmalarğa xat cibärelä ikän, ”Bügen 21 fevral' – xalıqara ana tele” süzläre belän – bu bezneñ säyäsät.
Rimzil Wäli. İctimaği oyışmanıñ piketınnan başqa milli xäräkätebez ana tele könendä çaralar ütkärdeme, yuqmı?
Firaya Şäyxieva. İnternetnı açsañ, Rossiä külämendä bernindi çaralarnı da tabıp bulmıy. Ber mäğlümat kürdem. Yekaterinburgta Sokolov çığışında bıyıl – rus tele yılı häm bez rus telen barlıq dönya külämendä ütkärergä tieş, dide. Şulay uq Yekaterinburgta tağın berniçä tuğan telle millätlär bar – başqortlar, tatarlar, udmurtlar. Ägär dä Tatarstanda yäşäwçelärneñ här berse üz telen tuğan itep qabul itsä, min riza bulır idem. Bıyıl bez kitap çığardıq. ”Tellär säyäsäte” digän rubrikada xalıqara, Rossiä, Tatarstan normativ, xoquqi dokumentlar tellärgä qağılışlı. Anıñ äzerläwdä ministr Midxät Kurmanov, Timur Aqçurin, Yevgeniy Soltanov qatnaştılar. Bu ike keşe tatar tügel, alar şuşı dokumentnı tupladılar. Bez üzebezdä berqayçanda tumağan uylarnı, xislärne kiçerdek şuşı dokumentnı tuplağan, tanışqan waqıtta.
Räwf İbrahimov. Bezdä cide million tatar bar, dilär. Ägär dä çegännär kebek üzebezneñ telen birmibez ikän, bernindi çinovniklar, Federatsiä Şurası, berkem dä anı eşli almıy. Çegännärneñ däwläte dä yuq, cire dä yuq. Ämma alar balaların döres tärbiälilär. Şuña kürä alar saqlanalar. Ä bez gel kemgäder qızıqsınabız. Bügen bezgä rus tele kiräk, irtägä, yuq, bezgä ingliz tele kiräk, dibez. Minemçä, berqayçan da üz teldän kitergä kiräkmi. Ägär dä Rossiä däwläte şundıy säyäsät alıp bara ikän üz cirendä torğan xalıqlarnı yuqqa çığaru xisabına dinsez qaldıru yulına çığa, şuşı xalıq belän belän ul üz ilen saqlıy almayaçaq. Bu ilneñ saqlawnıñ maqsatı qalmıy.
Rimzil Wäli. Älege bu ğämäl, şartnamä xälläre cämäğätçelekne qızdırıp cibärgän. Dimäk, bu eşlär belän Tatarstan xalqın, Rossiä xalqın qızdırıp, siskänderep cibärälär.
Firaya Şäyxieva. Min tuğan telne saqlıym, ä çinovniklar anı bötenläy belmi diep yörgänçe, härber keşe üzendä şuşı uylarnı yörtsä, üzendä ana telgä cawaplıqnı uyatırğa tieş. Ğailä tügel, däwlät telne saqlarğa tieş. Şuşı şartlarda böten çinovniklar tatar telen belergä tieş digän dokumentnı niçek çığarırğa? Bügen prezident ike telne belergä tieş dokumentnı qabul itmilär.
Rimzil Wäli. Äye, 21 fevral' könne Rusiä Federatsiä Sovetı Dumada qabul itelgän Tatarstan-Rusiä şartnamäsen kire qaqtı. Barmı milli telgä mönäsäbäte bu säyäsi mäs’äläneñ? Bu şartnamäneñ tözelüe Tatarstan yazmışına, xalqına tä'sir itäme, yuqmı?
Räwf İbrahimov. Şartnamälär älbättä tözelergä tieş. İke yaqtan alarnıñ ber däräcädä buluı bik caylı. Ägär dä bezneñ däräcälär ber ük tügel, şartnamäneñ tözelgändä anıñ ütmäwe mömkin. Tuqsan dürtençe yılda tözelgän şartnamä ütälmägän disäk, yalğışmabız.
Rimzil Wäli. Yalğışırsız dip uylawçılar da bar. Şartnamä arqasında federalizm saqlanıp, respublikanıñ mönäsäbätlären, mönäfäğätlären yaqtırtır digän politologlardan bez kiläçäktä tağın söyläterbez. Läkin sezneñ dä alay äytergä xaqığız bar.
Räwf İbrahimov. Minemçä, Tatarstan öçen dä, Rossiä öçen dä bu şartnamä bik kiräk. Dumada utıruçı türälär dä üz mönäsäbätlären kübräk qarıylar dip sanıym.
Rimzil Wäli. Federatsiä Sovetında alar üz subyektlarnı mönäfäğätlären dä ütilär...
Räwf İbrahimov...şul räweştä Rossiäneñ mönäfäğäte ütälä mikän?
Rimzil Wäli. Matbuğatta buldı Federatsiä Şurası äğläläre östän, iñ yuğarı citäkçelektän äytelgän, häm iñ zur firqä astağı palatada ütkärä, östägesendä kisep töşerä, digän xäbär bar. Telgä mönäsäbäte barmı bu äyberneñ, yuqmı?
Firaya Şäyxieva. Bu şartnamäne tözegändä ber genä söyläşülär bulmadı bit. Berençe şart – prezidentıbız tatarça söyläşergä tieş, häm ikençe şart – Tatarstan pasportlarında tatar telendäge yazma bulırğa tieş. Bolar bit turıdan turı telgä qarıy. Şartnamägä qarşı kilgändä, respublikada tellärne, tellär säyäsäten qabul itüen belmilär, añlamıylar dip äytü döres bulmıy.
Rimzil Wäli. Urıs millätçelärneñ Qazandağı wäkile sotsiolog Salagaev Federatsiä Şurasınıñ şartnamäne kire qağıluı turındağı qararına ğäcäplänep, kommentariy birep utırdı. Tatarstan xalqı şaq qattı inde moña.
Firaya Şäyxieva. Bu bit Tatarstan xalqı öçen genä eşlänä torğan äyber tügel. Ğomumän, Tatarstan xalqı öçen, anıñ yäşäyeş şartların yaxşırtu öçen. Bez bit kiläçäk turında uylağanda, yäşlär turında ulıybız. İke sannı ğına äytäse kilä, Qazanda yuğarı klasslarda uqıçu balalar arasında uzdırılğan sotsiologik tikşerenülär kürsätü buyınça, rus telle balalarnıñ 40,8 protsentı tatar telen däwlät tele bulğanğa öyränäm digän. Dimäk, qırıq protsenttan artıq yuğarı klass balaları – bulaçaq studentlar, kiläçäktä Tatarstanda yäşärlär, alar Tatarstannıñ kiläçäge. Ä tatar balaları arasında – ille ber protsent tuğan telgä bulğanğa öyränäm digän. Şuşı tel milli säyäsätne añlağan keşe şuşı şartnamäneñ kiräk ikänen belä.
Rimzil Wäli. Dimäk, şuşı şartnamäneñ kire qağırğa teläweçlär xäzergä bik köçle. Alar arasında bezneñ tatar çinovnikları da bar, Mäskäwdäge häm başqa töbäklärdän. Dimäk bu qaraş Rossiä Federatsiäse bulmasın, anıñ millätläre bulmasın, milli respublikalar bik tırpayıp tormasın, üz urınnarın belsennär, tik kenä torsınnar dip äytä. Dimäk, bu säyäsi xälne üzgärtä, taläp itä xalıqtan bu yaña qaraşnı.


text:
Tadcikstanda ber student universitet diplomı öçen urtaça 3 aylıq xezmät xaqı tülärgä mäcbür itelgän.Qazax uqutuçısınıñ Mäskäü säfären tülägän barlıq studentlar imtixannı ütkän. Törkmänstanda rişwät tüläw mäcbüriäte, studentlarnıñ çit il universitetlarında uqu mömkinçelege ezläwe öçen ber säbäp bulıp tora . Rişwätçelek Yzäk Aziä illärendä bik ciddi problema. Azatlıq xabärçeläre studentlar, ata-analar ,uqutuçı häm räsmilär belän söyläşte bu turıda .Alarnıñ hämmäse dä rişwätçelekneñ uqutu eşlärendä nıq cäyelgäneñ raslıy.
Tadcikstanda ber universitet studentı üzenä yaxşı bilge quydırtu öçen ni eşlägäneñ Azatlıq xabärçesenä bolay dip añlatqan(audio)
Döresen genä äytkändä min ul predment-fännärne yaxşı belmi idem. İmtixannı ütü öçen rişwät birergä kiräk. şulay itep min ber mäddät eşläp aqça cıydım häm profesorğa barıp eşne añlattım.Ul ägär dä sin yazalmisın ikän , aqça kiter min sineñ öçen äzerläp birermem dide. Min 120 somoni(yaqınça 40dollar ) tülädem ul äzerläp birde Käğäz häm başqa materiallar belän bergä çığımnar 160-170 somoni( 50 dollar) buldı.
Student xabärçebezgä şuşı imtixannı dürtle bilge belän ütüen beldergän. Üzäk Aziä öçen çığarma tügel. Rişwätçelek problemasın studentlar da, ata-analar da häm qayber räsmilär dä tanıy. Rişwätçelek eleke sovet respublikalarınıñ uqutu sistemalarına nıq kerep urnaşqan. Radobız xabärçeläre ütkärgän ängämälärdän añlaşılğançı, rişwätçelekkä bäysezlek alğan respubliklarnıñ nıq yarlılanuı , uqutuçı häm administratorlarnıñ bik az aqça aluları säbäple yäşäw öçen alternativ yullarğa kerep kitüläre säbäp bulıp tora..Rişwätçelek başlanğıç mäktäptä ük başlana ala , Universitet däräcäsendä isä bigräk tä naçarlana.
Uqutu buşlay yäki bik arzan bulsa da, studentlar yäki ata analar räsmi bulmağan östämä çığımnar tülärgä mäcbür bula. Rişwät qayçaqta nindider matur kiem, cihaz formasında da bula ala. Ämma studentlat häm ata analar äytüenä qarağanda yış qına aqça tülänä berniçä 10dollardan başlap yaxşı universitetqa kerü öçen meñnnärçä dollar da tülärgä turı kilä. Qazaxstanda universitet vitse rektorı bulıp torğan deputat Amengeldi Aitalı süzlärençä(audio)
Parlamentnıñ informatsiä analizı departamentı küptän tügel genä İlneñ universitetlarında mäxsus tikşerünü ütkärde. Näticälärgä qarağanda studentlarnıñ öçtän ber öleşe uqıtuçılarına rişwät birüen iqrar itkän . här 10nçe student rişwät tüläw arqasında ğına uquın beldergän.Ğomumän universitetlarıbızda studentlarıbız uqıtuçılarına rişvät birä häm uqutuçılarıbız imtixan , diploma öçen regular räweştä rişwät alıp tora.Bu bezneñ uqutu sistemabızda kiñ cäyelgän çir.
Azatlıq xabärçeläre bik yaxşı studentlarnıñ nıq tırışuları arqasında näticägä ireşüe äle dä mömkin disä dä , rişwätçelek kulturası bu eşne nıq qıyınlaştırdı dip azsızıqlıy. Ber qazax studentı xabärçebezgä uqutuçılar ziräk, tırış studentlarğa belä torıp tübän bilgelär birä, bu başqalarına tülärgä tieşsez digän işarä bulırğa tieş. Bu studentlarnı uqu, tırışu waqıt äräm itü digän ideağa kiterä ala. Ber üzbäk studentı äytmişle studentlar uqıy, tırışa başlasa, aqça tabu öçen waqıt bulmayaçaq. Älbättä bu moral, ähleqi qımmätlärgä zur orım bulıp tora, tırışu , namıslı bulu belän ber näräsägä ireşä almisın digän kündermä. Rişwätçelek här törle sektor öçen naçar xabär bulsa da, belgeçlär uqutu mäğarifkä kilgän zarar zian çiksez dip belderä. Dönyada korrupsiä, rişwätçelek eşlären qarap barğan Transparancy İnternational - isemle xalıqara törkemneñ bu turıdağı xisabında bolay dip yazılğan : alğa kiteş talantqa tügel ä aqçağa nigezlängän cämğiätlärdä sotsial tärtipsezlek könqadağında tora . Belemsez injinerları, tabipları yäki däwlät xezmätkärläre bulğan cämğiät nıq zarar kürä.
färidä xämit,praga


text:
Udmurtiädä yaña uqu yılına balalar tuplana başlandı
Udmurtiäneñ Mojga şähärendä berençe sıynıfqa balalar tuplana başlandı. Şähärneñ berençe sanlı mäktäbeneñ berençe sıynıfına inde bugen 17 bala yazılğan. Älege mäktäptä tatar sıynıfları öç yıl elek açıldı. Bu Mojgada milli mädäni möxtäriät tözelgäç mömkin buldı. Möxtäriät millättäşlärebezneñ mänfägat''lären qayğırtuda yaña alımnar qullanıp, tatar üzäge başlağan eşne däwam itte. Möxtäriät bu yünäleştä qabul itkän plannarın tormışqa aşıruda berençe adımnarın balalarğa tatar telendä belem birüne räsmiläşterüdän başladı. Bıyıl mäktäptä dürtençe yıl rättän tatar sıynıfına balalar qabul itärgä äzerlänälär. Bu xäbärne mäktäp direktorınıñ başlanğıç klasslar buyınça yärdämçese Railä Äxmät qızı Makarova citkerde.
Berençe yıllarda balalar tuplaw ciñel bulmadı, dip däwam itte Räilä Äxmät qızı. Başta balalar baqçalarında ata-analar belän oçraşıp, soñraq alarnı mäktäpkä inde uquçılarnıñ ireşkän uñışların kürsätergä çaqırıp, ata-analarnı, balalarnı Qazanğa, Çallığa ekskursiälärgä alıp barıp, başqa çaralar oyıştırıp, yıl öç yıl rättän mäktäptä tatar sıynıfları açıla.
Uqıtuçılarğa milli oyışmalarnıñ zur yärdäm itüen bilgeläde Railä xanım. Bigräk tä milli mädäni möxtäriätneñ teläktäşlek belderüen bilgeläde ul. Alar xättä yaxşı näticälärgä ireşkän uquçılarğa möxtäriätneñ stipendiäsen dä bilgelägännär.
Uqıtuı ciñel tügel, balalar tuğan telendä awır söyläşä, dip başladı äñgämäne berençe sıynıf uqıtuçısı Räisä Möxammätcanova.
Bu mäktäptä milli regional'' komponentnı qullanu buyınça inde un yılğa yaqın eşlilär. Bu yunäleşne saylap, eşli başlawıbız kön tärtibendä torğan mäs’älälärgä turı kilde, dip basım yasadı mäktäp direktorı Vera Nasıyrova da.
Vera Nasıyrova uqıtuçılarnıñ, üzeneñ yärdämçeläreneñ eşene yuğarı bäya birep, bu eşne däwam itäçäkbez dip ışandırdı.
Balalar bu yıllarda küp närsägä öyrängän. Bügen alar Musa Cälilneñ tuğan könenä äzerlänä. İkençe sıynıftan Lenar sänğät''le itep şiğerlär söylärgä öyränä.
Öçençe sıynıf balaları ana tele neçkäleklären Nädiä Fayaz qızı Välieva yärdämendä üzläşterä.
“Milli oyışmalar, mäktäp, ata-analar ber yodrıq bulıp ber yunäleştä eşläwläreneñ näticäläre dä bar,-dip bilgeläde Nädiä Välieva. , Ä kiläçäktä däwamçılıq buldıru maqsatı belän baqçalarda tatar törkemnäre açu - mojgalılarnın aldağı burıçları.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Möxämmätşin Putinğa räxmät äytte
«Tatar-İnform» agentlığı taratqan xäbärdän kürengänçä, Färit Möxämmätşin töbäk qanunnarınıñ problemalarına iğtibarlı bulğan öçen Vladimir Putinğa räxmät äytkän. Üzidarä häm wäkälätlärne almaşu turındağı qanunnarnıñ kiräklegen bilgeläp ütkän, häm şul uk waqıtta qanunğa qarata tänqit süzlären äytkän, qanun östendäge eşne Dumada däwam itü kiräklegenä tuqtalğan.
Möxämmätşin, cirle häm federal xakimiätlär arasındağı wäkälätlärne almaşu federativ tözeleşneñ nigeze bulıp tora digän fikerne dä qabatlağan. Monıñ belän Rusiä citäkçeläre dä rizalaştı buğay, Vladimir Putin da, başqa Rusiä räsmiläre dä üzäktän genä idärä itep bulmawı turında äytep tora. Ämma Möxämmätşin mäsäläneñ ikençe yağına da iğtibarnı yünältä: «xakimiät üzenä tapşırğan ölkä öçen cawaplı bulu belän bergä, idärä itä alırlıq köçkä dä iä bulırğa tieş», - di ul. Federal häm cirle xakimiätlär arasındağı mönäsäbätlärneñ totrıqlı sisteması bulmıy torıp, zaman quyğan mäs’älälärne çişep bulmayaçaq, dip sanıy Däwlät Şurası räise.


text:
Semberdä militsiä xezmätkären dä xaqsız dip tanıp bula ikän
Nijgarda bulırğa tieş Rizasızlar marşına Sember yäşläreneñ, militsiä oyıştırğan provakatsiä arqasında, bara almawları turında xäbär itkän idek inde. Ä menä Nijgarga cıyınmağan Mönir Nasıyrovnıñ da totqarlanuı säbäbe mäxkämädä genä açıqlandı. Lenin rayonı militsiäse anıñ tärtip bozuı turında protokol tözegän ikän. İmeş ul, röxsätsez, yäğni qanunsız şestviedä qatnaşqan häm militsiägä qarşılıq kürsätkän.
“Mirovoy sud” digäne martnıñ 30ыHдa bulırğa tieş ide. Anda qatnaşırğa dip 9 xoquq saqlawçı da teläk beldergän ide. Läkin sud'ya Svetlana Çebuqina berkemne dä kertmäde. Ul Mönir belän genä eş itärgä cıyınğan ikän. Şahitlär kiräkmi, imeş. Ğayıplänüçe mondıy sudta qatnaşmayaçağın beldergäç, Çebuqina sudnı 4-aprel'gä küçerde. Mönir Nasıyrov fikerençä, täp-lyap 500 rubl'lek ştraf salırğa bulğan ul. Änä bit şul uq piketta qatnaşqan Aleksandr Toroşçinğa 500 sum çäpegännär, di ul. Häm şul uq Çebuqina. Sud Qararında anıñ 1-nçe märtäbä xoquq bozuın isäpkä alıp, iñ keçkenä ştraf salınuı da assızıqlana.
Bu oçraqta isä şahitlärne kertü–kertmäw turında sud'ya xanım “östägelär” belän kiñäşläşergä bulğan, küräseñ. Häm aña döres kiñäş birgännär kebek. 4-aprel'dä uzğan sud Administrativ xoquq bozu turındağı eşne tuqtatırğa qarar qıldı. Dimäk, militsiä Nasıyrovnı xaqsız cäberlägän bulıp çığa. Qara sin anı, dilär çaqırılğan şahitlär, başbaştaqlıqnı töp eş ısulına äyländergän militsiäneñ dä xaqsızlığın isbat itep bula ikän. Kümäkläp totınsañ ğına inde, älbättä.
Berençedän, Nasıyrov şestviedä qatnaşmağan, çönki mondıy çara üze ük bötenläy bulmağan. Barı tik ikeşär-öçär keşelek törkemnärneñ ştablarına piketta qullanılğan şiğar-flagların qaytarunı, nigäder, Şestvie dip atağan militsiä. İkençedän, militsiä xezmätkärläre aña üzläre bäylängännär – ber dä yuqqa maşinağa köçläp utırtqannar.
Öçençedän, kamerada 24 säğät totqannar, ämma anı aşatu turında uyları da bulmağan. Häm iñ möhime - şahit Andrey Mixaylin ölkän leytenant Xvoynitskiynıñ süzlären kiterde: “Sin kitä alasıñ, ä minem östän prokurorğa şiqayät yazğanı irtängä qädär utırır äle”, digän süzlärne.
Çınlap ta, Mönir Nasıyrov bu leytenantnıñ üzen qıynawı turında prokurorğa şiqayät yazğan bulğan. Xvoynitskiyğa ällä ni cil-yañğır timägän – eşendä qaldırğannar bit änä. Läkin şul cäzäsızlıq anı tağın da därtländerep cibärgän, küräseñ. Şiqayätlär yazu turında başına uy da kilmäsen, dipme, ällä üzeneñ östenlegen kürsätü öçenme – Nasıyrovtan üç alırğa bulğan, dip farazladılar piketçılar.
Bu qinaş 2005-yılğı Sabantuydan soñ bulğan. Bäyräm barışında “Bolğar yañarışı” oyışması “Qol Ğali häykäle kiräk” dip xakimiätkä yazğan möräcäğätkä imzalar cıyu belän mäşgul' ide. Mönir Nasıyrov ta şular belän. Tik, nigäder, militsiä bu eşne tuqtattı häm şiğar'lären militsiägä alıp kitte. Häm moña qarşılıq kürsätkän Nasıyrovnı da. Ğadelsezleklärne kürä almağan xisçäñ keşe bularaq, ul militsiäneñ xaqsızlığın isbat itärgä totınğan. Häm şul Xvoynitskiy tarafınnan qıynalğan da.
Bälki, Mönirneñ şiqayäte aña uñaysızlıqlar da tudırğandır. Başqaça şunıñ öçen 2 yıl buyı açu saqlawın añlap ta bulmıy. Ämma barıber militsiädä xezmät itä bit äle: cil-yañğır timägän kebek. Ä Nasıyrovnı isä Xvoynitskiynıñ xalıqnı böcäktäy sanawı aptırata. Xäyer, bu leytenant qına tügel – sisteması şundıy bit. Alay bulmasa, Nasıyrov şiqayäte arqasında şul uq leytenantnı pogonsız da qaldıru mömkin bulır ide. Monısı inde - soñğı sudta şahidä Natal'ya xanım Ryabseva awızınnan yañğırağan fiker.
Ayrat İbrahim, Sember


text: 1990-nçı yıllarda Balkanda suğış cinayätläre qıluda ğäyeplänüçe Miloşeviç mäxkamädä üz-üzen yaqlıy. Xäzer mäxkamädä 1991-nçe 95-nçı yıllarda Serblarnıñ Xorvatiädä häm Bosniädä qılğan wäxşileklärenä bäyle ğäyepläwlär qarala. Bügen mäxkamä Qızıl Beretlar dip atalğan yarımxärbi törkem äğzasınıñ çığışın tıñladı. Bu törkem Xorvatiä, Bosniä häm Kosovodağı suğışlarda ayıruça räximsez buluı belän mäğlüm. Älege şahitneñ iseme atalmıyça ul K-2 dip kenä telgä alına. Anıñ äytüençä, bu törkem suğış çorındağı Miloşeviç xakimiätenä turıdan-turı buysınğan bulğan. Mäxkamä eşeneñ Sentäbrdä tämamlanğan berençe öleşendä Serblarnıñ 1999-nçı yılda Kosovoda qılğan ğämälläre qaraldı.