text:
Möxämmät-Ämin xan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Möxämmät-Ämin xan — 1487—1495, 1502—1518 yıllarda Qazan xanlığı belän idärä itkän xan. Şul uq waqıtta şağir bulıp sanala. Küp tarixçılar Möxämmät-Ämin xäkimlek ikän çorında Söyembikä manarası tözelgän dip sanıylar.
ЭчTәлek
- 1 Qarşılıqlı yäşlege
- 2 Mäskäw yoğıntısı astında
- 3 Yaña sörgen
- 4 Ğabdel Latıyf häm Kiläxmät
- 5 Uyatu häm azat itü öçen köräşü
- 6 Qazan yanındağı suğış (1506)
- 7 Möxämmät-Ämin ciñüe
- 8 Xan — şağir
- 9 Söyembikä manarası. Xan — Tözüçe
- 10 Monı da qarağız
- 11 Tışqı sıltamalar
Qarşılıqlı yäşlege[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1479 yılda İbrahim xan ülep, anıñ ike xatınınnan biş ulı qala: berençe xatını Fatıymadan İlham, Xodayğıl häm Mäliktahir, ä ikençe xatını Nursoltannan Möxämmät-Ämin belän Ğabdel Latıyf.
İke törkem arasında: Şäreqle häm Mäskäwle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bu waqıtta Qazan xanlığınıñ tışqı säyäsäten bilgeläwdä zur urın totqan ike partiä oyışıp citä. Alarnıñ Fatıyma citäkçelegendäge berençese Şäreqqa, Nuğay Urdasına, anıñ aşa Urta Aziägä yöz tota. İkençese — Nursoltan yaqlısı — Böyek Mäskäw kenäzlege belän kileşü tözü yağında bula. Alar, ruslar belän tatu mönäsäbättä yäşäp, ilneñ bäysezlegen saqlarğa telilär.
Şäreq firqäse ciñep çığa häm ul täxetkä, xaqlı waris bularaq, İlhamnı utırta. Nursoltan Qırım xanı Miñlegäräygä kiäwgä çığa häm üze belän keçe yäştäge ulı Ğabdel-Latıyfnı da alıp kitä.
Mäskäw sörgene[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ölkän ulı 10 yäşlek Möxämmät-Ämin Mäskäwgä ozatıla, häm tizdän aña Kaşira şähäre belän idärä itüne tapşıralar.
İvan III höcüme[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İlham äniseneñ säyäsäten ütkärä başlıy. Bu, älbättä, İvan III gä oşamıy, häm ul 1482 yılda Qazanğa ğäskär cibärä. Ğäskär berençe tapqır bularaq puşqalar belän qorallandırıla häm anı çığışı belän grek bulğan nemets injenerı Aristotel citäkli. İlham xökümäte, ğäskärneñ Tübän Novgorodqa kilep citüen işetkäç, solıx sorıy, bu solıx Mäskäwgä faydalı şartlarda qabul itelä.
İlham ätisendäge säyäsi häm däwlät eşleklese sıyfatlarına iä bulmağan. Näq menä anıñ idärä itü yıllarında ığı-zığılar başlanğan, häm Qazan xanlığı üzeneñ tübängä taba töşü çorına kilep kergän. Döres, soñraq kütäreleş, däwlätneñ qüäte bilgele ber däräcädä üskän çorlar da bulmağan tügel. Läkin ul inde Mäxmüd xan häm İbrahim xannar däwerenä xas elekkege qüäten torğıza almağan.
Möxammäd-Ämin xiänäte: Mäskäw bulışçısı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mäskäwneñ Qazan eşlärenä qatnaşuı yıldan-yıl nığraq sizelä barğan. Mäsälän, 1484 häm 1485 yıllarda Qazanğa xärbi otryadlar kilgän, häm alar çiratlap Möxammäd-Ämin belän İlhamnı alıştırıp utırtqannar. Nihäyät, 1487 yılda Qazanğa çirattağı bik zur yaw kilgän häm, ike ay çaması qamap torğannan soñ, 9 iyüldä rus ğäskärläre şähärgä bärep kergän, Mäskäw yaqlı partiä İlhamnı täxettän töşergän häm anı Mäskäw voyevodasına totıp birgän.
Xiänät cimeşläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xannı änise, ike xatını, tuğannarı belän bergä Mäskäwgä alıp kitkännär. İlhamnıñ üzen Vologdağa sörgännär häm ul şunda ülgän. Başqaların şul uq Vologda cirendäge rus şähäre Qargolomğa ozatqannar. Alar da anda awır yazmışqa duçar itelgännär. Ozaq tormıyça xanbikä Fatıyma häm anıñ ulı Mäliktahir da ülgän. Mäliktahirnıñ ike ulı çuqındırılğan, häm alar soñınnan rus däwlätendä törleçä xezmät itkännär. İlhamnıñ bertuğan enese Xodayğıl da Petr İbrahimoviç isemendä çuqındırılğan. Tizdän ul saq astınnan çığarılğan häm İvan III neñ bertuğan señelesenä öylängän. Xanzadä 1523 yılda ülgän, häm anıñ tabutı Mäskäw Kremleneñ Arxangel soborına rus patşaları häm olı kenäzläre belän yänäşä quyılğan.
Mäskäw yoğıntısı astında[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan täxetenä Möxammäd-Ämin utırtılğan. Ul Mäskäw quyğan waris sıyfatında 1496 yılğa qädär idärä itkän. 1487 yılda Qazannı basıp alğannan soñ başlanğan Mäskäw yoğıntısı bik nıq üskän. Mäskäw Qazanğa üz ixtıyarın turıdan-turı köçläp tağa, xätta xan itep kemne utırtırğa ikänen dä üze xäl itä başlağan.
Yaña sörgen[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şäreq firqäse mondıy bäylelekkä çik quyuğa beraz ömet uyata torğan omtılış yasap qarağan, Seber xanzadäse Mamıq xannı täxetenä utırtırğa çaqırğan, tik şul partiä üze ük soñğa taba Mamuqqa yärdäm itüdän tuqtağan. Partiäneñ başlığı — Qazan xökümäte idäräçese Kiläxmät üz süzendä tormıyça mäskäwlelär yağına küçkän. Mamuqnıñ waqıtlıça Qazanda bulmawınnan faydalanıp, şähär qapqaların yabıp quyğannar, häm ul üzeneñ yarannarı belän qabat Sebergä qaytıp kitärgä mäcbür bulğan häm ni säbäpleder yulda ülep qalğan.
Möxämmäd-Ämin bu waqıtta (1495-1502) Mäskäwdä sörgendä yäşägän. İvan III aña bik ışanğan ide, xättä Böten Rus Gäskäreneñ citäkçese bularaq Livoniä suğışında (1500) bilgelägän. Şulay itep, kiläse Qazan xanı 1500 yılda Böten Rus Ğäskäreneñ başlığı bularaq bulğan.
Ğabdel Latıyf häm Kiläxmät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan idäräçeläre Oluğ Möxämmäd dinastiäsen torğızırğa qarar qılğannar. Tik anı Möxammäd-Ämin faydasına tügel (çönki Kiläxmät belän Möxammäd-Ämin arasında qarşılıqlar bulğan), ä anıñ keçe enese, bu waqıtta Mäskäw yanındağı Zvenigorod belän idärä itkän Ğabdel Latıyf faydasına xäl itkännär. Läkin yäş xanzadä şuñarçı üz änise Nursoltan yanında, Qırım xanlığında tärbiä alğan. Anıñ dönyağa qaraşı formalaşuda, Qazan xanlığınıñ bäysezlege xaqında üz säyäsäten ütkärüdä Nursoltan bik zur röl uynağan. Ğabdel Latıyf biş yıldan artığraq qına (1497—1502) idärä itep qalğan. Ul Kiläxmät qatnaşında İvan III Qazanğa cibärgän rus ilçelege tarafınnan täxettän töşerelgän.
1502 yılda Ğabdel-Latıyfnı qulğa alalar häm Mäskäwgä ozatalar, zamanında İlham xannı cibärgän kebek, anı da tönyaqqa sörgengä sörälär. Qazan täxetenä tağın Möxämmät-Ämin utırtıla. Şuñarçı ul Kaşira häm Serpuxov şähärläre belän idärä itkän bula. Bu waqıtqa inde ul 30 yäşkä citä, däräcäsenä qarap, süzdä genä bulsa da, Litva suğışında xätta rus ğäskärläreneñ başlığı itep tä bilgelänä.
Uyatu häm azat itü öçen köräşü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İkençe tapqır Qazan xanı bulıp utırğaç (1502—1518), Möxämmät-Ämin üzeneñ dönyağa qaraşın üzgärtä, säyäsi xällärne başqaça bäyäli başlap, üz däwläten bäysezlek yulı belän üsterü küzlegennän çığıp eş itügä kereşä. Çığanaqlarda äytelgänçä, monda anıñ yaña cämäğäte—İlham xannıñ tol qalğan xatını zur yoğıntı yasağan. Äwwäl şundıy tärtip yäşägän: ülgän monarxnıñ xatının anıñ däwlät başlığı bulıp qalğan enesenä kiäwgä birä torğan bulğannar. Mäsälän, Qasıym xan ülgäç, anıñ tol xatının Mäxmüd xanğa, Xälilneñ xatını Nursoltannı İbrahim xanğa birgännär. Xannan tol qalğan xatın ikençe tapqır, öçençe tapqır turı kilsä, anda da barı tik xanğa ğına kiäwgä çığa alğan. Ägär ireneñ keçe tuğanı bulmasa, anı başqa xanlıq idäräçesenä dimläp birgännär. Şuña kürä tatar xannarınıñ ike yäki berniçä xatını buluğa bügenge uquçı ğäcäpsenmäskä tieş. Ğomumän, mondıy yola urta ğasır dönyasında kiñ taralğan bulğan. İlhamnıñ tol xatını Qazan cireneñ watanpärwäre (patriotı) häm üzeneñ berençe ire belän sörgendäge qıyırsıtularnı küp kürgän keşe bulğan, häm, älbättä, ul Möxämmät-Äminneñ milli xislären uyata alğan. Xannıñ änise Nursoltan tärbiäseneñ dä yoğıntısı timiçä qalmağan, xanbikä ul waqıtta Qırımda yäşäsä dä, Qazanğa häm Rossiägä üz balaların kürü öçen äledän-äle kilep torğan.
Yäşeren äzerläwlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Möxämmät-Ämin, ziräk häm xäyläkär säyäsätçe bularaq, suğışqa bik yäşerten räweştä äzerlängän. Anı Mäskäw idäräçeläre häm xannıñ Qazandağı doşmanı Kiläxmät tä iskärä almıy qalğannar. Süz uñayında äytik, Möxämmät-Äminne häm Ğabdel-Latıyfnı täxettän töşerüdä ğäyeple häm Qazan xanlığınıñ säyäsi tormışında tiskäre röl' uynağan Kiläxmät 1506 yılda qulğa alınğan häm cäzalap üterelgän.
Berençe bäreleş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qartayıp betkän İvan III neñ könnäre inde sanawlı ğına qalğanlığın, qayçandır qüätle monarxnıñ bügen hiç tä xälitkeç köç bula almawın xan bik yaxşı añlağan. Ä rus monarxınıñ ulı—täxet warisı Vasiliy III ätiseneke kebek sälätkä iä bulmağan. Möxämmät-Ämin 60 meñle ğäskären Tübän Novgorodqa taba cibärgän. Olı kenäz tatarlarnıñ çik buyındağı Sura yılğasın kiçep çığuların işetkän häm alarğa qarşı üz ğäskärlären çığarğan. Ämma qazanlılar bu waqıtta inde Tübän Novgorodnı qamap ölgergännär, tik şähärne ala almağannar häm, rus ğäskäre belän oçraşmıyça, kire qaytıp kitkännär.
Qazan yanındağı suğış (1506)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1505 yılnıñ oktäberendä İvan III ülgän, ä 1506 yılnıñ aprelendä Vasiliy III Qazan xanlığına qarşı ike berläşmädän— flotiliä häm atlı ğäskärlärdän torğan zur armiä cibärgän. 22 mayda Möxämmät-Ämin Qazannan yıraq tügel genä cirdä aldan kilgän köymäle ğäskärne tar-mar itkän, ä ber aydan soñ, 25 iyündä, atlı ğäskär dä kilep citkäç, böten rus armiäse qatı ciñelügä duçar itelgän. Qayber rus çığanaqlarına qarağanda, Mäskäw ğäskäre 100 meñ keşedän torğan. Rossiä tarixı turındağı xezmätendä Karl Marks ta bu suğışnı telgä alıp bolay di: «Mäskäwlelärne Qazan yanında şundıy itep tar-mar kitergännär, barı 7000 keşe genä qotılıp qala alğan...» (Qazan yanındağı suğış (1506))
Möxämmät-Ämin ciñüe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qısqası, anda bik qatı suğış bulğan. Rus'nıñ Çıñğız häm Batu xannardan soñ berqayçan da äle mondıy ciñelügä duçar itelgäne bulmağan. Şul çor keşeläre bu bäreleşne Kulikovo suğışına tiñlägännär. Tatarlar, älbättä, monnan 125 yıl elek ciñelüläreneñ üçen qaytarğannar. Vasiliy III Möxämmät-Ämin xan belän «elekkeçä tatulıq häm duslıq» solıxı tözergä mäcbür bulğan. Soñraq S. Gerberşteyn yazğança, «qazanlılar Mäskäw idäräçesennän beraz tın alğannar».
Möxämmät-Ämin solıxqa rizalıq birgän häm şunnan arı anıñ säyäsi eşçänlegendä nindi dä bulsa aktivlıq kürenmi. Tarixçı Mixail Xudäkov anıñ şuşı çordağı idäräsenä mondıy bäyä birä: ruslar östennän menä digän ciñü yawlap, Möxämmät-Ämin Mäskäwgä yararğa tırışqan elekke eşçänlege öçen Qazan cämäğätçelege qarşında üzen aqlağan, häm şunnan soñğı tormışın tınıç ütkärgän:
Xan — şağir[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Möxämmäd Äminneñ 12 yullıq «Ğiqab» («Üç») isemle şiğere bilgele. Bu parçada şağir, üz elgäreläre Säyf Saray, Äxmäd Ürgäneçi, Bäzzazi traditsiälären däwam itep, Aqsaq Timerneñ şäxesen, eş-ğämällären kisken tänqitli, anıñ cirgä, «islam yortına» «zolım», «fetnä» kiterüen kürsätä häm Alladan bu «zalimgä» qatı cäza birüen ütenä.
Söyembikä manarası. Xan — Tözüçe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berniçä tarixçılar fikerläre buyınça Söyembikä manarası Möxämmäd-Ämin waqıtında tözelgän ide. Mäskäw Kremleneñ Borovitskiy manarası (rus.) tözegän waqıtında (1490) Möxämmäd-Ämin Mäskäwdä İvan III yanında yäşägän ide häm İtaliä arxitektorları (Pyetro Antonio Solari) belän tanışıp, duslaşıp, soñraq alarnı Qazanğa yaña manara tözü öçen çaqırğan ide. Tözeleş waqıtı: 1507-1517 yıllar. Başta yaña Manarası — xärbi manarası bularaq tieş ide, läkin Möxämmäd-Ämin üzeneñ fikeren üzgärtte, häm bu qorılma xan mäçet manarasına äwerelgän. Söyembikä soñğı yıllarda manarasında yäşägän öçen xalıq bu binanı Söyembikä Manarası iseme birgän.
Soñğı yıllarda Möxämmäd Ämin qatı awırıp kitkän häm 48 yäşe tulğanda — 1518 yılda wafat bulğan. Söyembikä manarası yanında Qazan xannarı törbäsendä kümelgän.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Oluğ Möxämmäd
- Biläw yanındağı suğış
- Suzdal' yanındağı suğış
- Vasiliy II
- Qazan yanındağı suğış (1506)
- Tuqtamış xan
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.
- M. Г. XyдяkoB Oчepkи пo иcTopии KaзaHckoro xaHcTBa. MockBa, «ИHCAH», 1991, ISBN 5-85840-253-4
- ПoxлeбkиH B. TaTapы и Pycb. MockBa «MeждyHapoдHыe oTHoшeHия» 2000


c: text/html

text:
Programmalar
TÖRKİYÄ
Törkiyä ministrları Mäskäwdä
Törkiyä belän Rusiyä Federaśiyäse mönäsäbätlärendä yaña çor başlanğannan soñ Mäskäwgä ministrlar däräcäsendä berençe säfär yasala.
Kassaśion häm Yuğarı mäxkämäneñ yaña äğzaläre saylandı
Sudyalar, prokurorlar yuğarışurası Kassaśion häm yuğarı mäxkämäneñ yaña äğzalären sayladı.
TÖRKİ DÖNYA
Kiprda protest çarası
Törkiyäneñ Lefkoşadağı ilçelege aldında oyıştırılğan çarada ilçe Därya Lanbay da qatnaşqan
Azärbaycan-Ärmänstan front sızığında kiyerenkelek artıp bara
Front sızığında snaypernıñ ut açu näticäsendä ber Azärbaycan ğäskäri şähit buldı.
DÖNYA
AQŞta tönge klubqa höcüm
Amerika Quşma Ştatlarınıñ Florida ştatında tönge klubqa qorallı höcüm oyıştırılğan.
MÄDÄNİYÄT, SÄNĞÄT HÄM SPORT
BMO turizm oyışması Törkiyägä çaqıra
BMO turizm oyışmasınnan turistlarğa “Törkiyägä kitegez” yullaması
İQTİSAD
Sişämbe irtäsendä birja, valyuta, altın häm obligaśiya
Atnanıñ ikençe könendä irtänge çaqta Törkiyädä valyuta kursı, altın bäyäse, İstanbul birjası häm obligaśiya.
Atnanıñ berençe könendä birja, altın, valyuta häm obligaśiya
Törkiyädä düşämbe köneneñ berençe yartısında birja, altın, valyuta, obligaśiya.
Düşämbe irtäsendä birja, valyuta, altın häm obligaśiya
Atnanıñ berençe könendä irtänge çaqta Törkiyädä valyuta kursı, altın bäyäse, İstanbul birjası häm obligaśiya.
ŞÄXESLÄR HÄM FİKERLÄR
Törkiyä bülenmäs
Köçle, ğadel, bülenmäs böyek törek milläteneñ watanı – Törkiyä Cömhüriyäte Däwläteder
Törkiyä parlamentında 15nçe iyül' töne
15nçe iyül’ tüntäreleş kereşüe waqıtında Törkiyä parlamentında nilär buldı?
İbrahim Kalın äñgämä 2 (däwamı)
Dönya bezneñ belän, bu tüntäreleş kereşüçelärenä qarşı demokratiyäne yaqlağan öçen räxmätlärebezne belderäbez. İlebezdä demokratiyäğa, xoquqnın östenlegen häm irekne nığıtu yulındağı köräşebezgä yärdäm itergä däwam itäçäklärenä ışanıp qalam.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amazon da'ryası
Amazon da'ryası (İspan ha'm Portugalshada Rio Amazonas) Qubla Amerikanın', tiykarınan Braziliyanın' tropikalıq tog'aylarınan ag'ıp o'tetug'ın dar'ya esaplanadı. Ol Atlantika okeanına quyadı. Bul dar'ya ag'ıp o'tetug'ın suw ko'lemi boyınsha en' u'lken da'rya esaplanadı. Amazon da'ryasınan onnan keyin turatug'in segiz dar'yanın' suwın qosqanda payda bolatug'in suwdanda ko'birek suw ag'ıp o'tedi. Amazon da'ryası du'nyada en' u'lken basseynge uye. Onnan dun'yadag'ı uliwma da'ryalardan ag'ıp o'tetug'ın suwlardın' besten biri ag'ıp o'tedi. Jawınlı ma'wsimde da'ryanın' ayırım jerlerinin' eni 190 kilometrden asıp ketedi. Ko'leminin' u'lkenligi sebepli oni Da'rya Ten'iz depte ataydi. Ol du'nyanın' en' u'lken dar'ya sisteması esaplanadı. Du'nyanın' en' uzın da'ryası Nil dar'yası esaplanadı.


text:
Sawirlar
Sawirlar (alar da Sabirlar häm Suarlar), Kaspiy diñgeze tirälärendä yäşägän, Xäzärlärgä qärdäş küçmä qäbilälär. Etnik çığışları Hunnar toqımınnan dip uylanıla.
Sawirlarnı berençe märtäbä 2. yözdä Ptolemey telgä ala. Tönyaq Qawqazda zur xärbi köç bularaq, alarnı Sasanilar İranı häm Vizantiä imperiäse üzara köräştä üz maqsatlarında faydalana. 5. yöz azağı - 6. yöz başlarında Sawirlar Awarlar belän belän suğışa. . yözneñ 2. yartısında Avarlar Könbatış tarafqa küçenep kitkäç, Sawirlar Könbatış Törki qahanlığına buysınalar. 630. yıllarda Törki qahanlığı tarqalğaç, Xäzär Qağanlığı xakimlegenä küçälär.
Dağstannıñ yar buyları öleşendä Suvar (Suar tügel!), Xäydan (Khaydan), Cidan (Jidan) qalaları töbäklären berläştergän Sawirlar patşalığı (däwläte) oyışa. Ğäräp-Xäzär suğışları barışında, 8. yözdä Sawirlarnıñ ber öleşe Urta İdel buylarına küçep kilä, anda Suar bäklege oyışa, alar Suarlar iseme belän tanıla. Soñraq suarlar cirle Törki telle qäbilälär belän etnik Bolğar berdämlegen tudıralar.
Xäzerge Çuaşlar üzlären Sawirlarnıñ (Çuaşça: CӑBapceM) toqımları buluların uylıylar. Xäzerge Marilar İdel-Ural Tatarların Suas häm Çuaşlarnı Suasenmari (Suarlaşqan Marilar) dip atıylar. Fin telendä soñğıları Suaslanmari dip atala.[1]
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ Eero Kuussaari: Suomen Suvun Tiet (Helsinki 1935)
- "Suarlar". Tatar entsiklopediäse. Qazan: Tatarstan Respublikası Fännär Akademiäse Tatar Entsiklopediäse İnstitutı, 2002.


text:
Tälğät Niğmätullin
Tälğät Qadır uğlı Niğmätullin (Kirill: TәлraTb Kaдыp yлы HиrMәTyллиH) – tanılğan Sovet kino artistı.
Tälğät Niğmätullin dönyağa Qırğız SSRınıñ Qızıl-Kiä şaxtörlar şähärçegendä 1949 yılnıñ 5 martında kilä. Tuğan şähäreneñ töp uramı xäzer anıñ isemen yörtä. 1971 yılda ul VGİK’nıñ Sergey Gerasimov studiäsen tämamlıy häm Üzbäkfilm şirkätendä eşen başlap cibära. Ber ük waqıtta ul Yuğarı rejissörlıq kurslarında säxnäläşterü bülegendä belem ala. Tälğät karate masterı bula häm küp yäşlärneñ tormışın şulay itep üzgärta. Artistnı tanitqan töp röl – 20 ğasır piratları, berençe Sovet ekşen filmı bula.
Tälğät Niğmätullın 1985 yılda faciğale töstä wafat bula
Filmografiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Cidençe yädrä (1972)
- Qorallanğan häm ütäqurqınıç (1977)
- 20 ğasır piratları (1979)
- Atarğa xaqlı (1981)
- Tom Soyer həm Heklberri Finn macaraları (1981)
- Büre oyası (1983)
- Berüze häm qoralsız (1984)
- Qarşı toru (1984)


text:
O'ndiris revolyutsiyası
O'ndiris revolyutsiyası bul zatlardın' islep shıg'arıw usılında u'lken ha'm tez o'zgerisler bolg'an tariyxıy da'wirge berilgen at.
Bul 18-a'sirdin' ortalarında Ullı Britaniyada baslang'an ha'm 19-a'sirdin' baslarına kelip Evropa ha'm Amerikag'a jayılg'an. Bul ko'pshilik zatlardın' qol ku'shi menen kishkene ustaxanalarda emes, al zavodlarda ku'shli mashinalar ta'repinen ko'p mug'darda aytarlıqtay arzan islep shig'arılıwın an'latar edi.
Jan'a pikirler ha'm ashılıwlar shaxtyorlıq, metal o'ndirisi ha'm tovarlardı jetkerip beriwde de payda boldı. O'ndiris revolyutsiyasının' en' a'hmiyetli ashılıwı puw dvigatelinin' oylap tabılıwı boldı. James Watt (Djeyms Watt) ta'repinen oylap tabilg'an puw dvigatel fabrikalardı isletiwde ha'm teren' shaxtalardı qazıwda qollanıldı. Bul sonın' menen birge temir jol dvigateli sıpatında qollanıldı. Janıwshı ko'mir ıssılıg'ı tiykarg'ı energiya jetkerip beriw o'zegine aynaldı.
Geybir tariyxshılardın' pikirinshe, o'ndiris revolyutsiyası 1820 jıllarda juwmaqlanga'nday bolg'an, biraq olar ha'zirgi waqıtqa shekem dawam etip atırg'an o'ndiris o'zgerislerinin' baslanıwı bolg'anlıgın moyınlaydı.
Tariyxshılar elege shekem o'ndiris revolutsiyanın' baslang'an waqtın ha'm ne sebepli ol birinshi bolıp Angliyada baslang'anlıg'ın haqqında elege shekem bir sheshimge kelmegen. Bul o'z na'wbetinde, tariyxshılar ta'repinen Bilim da'wiri dep atalg'an 17-a'sirdegi ilim arqalı waqıyalardı uyreniw ruxın payda etti. Angliya 1700-jıllar dawamında hesh qanday urısta qatnaspag'an siyasiy turaqlı ma'mleket bolg'an.
Angliya sonın' menen birge, o'z shegarasında o'ndiris ushın kerekli ko'plegen shiyki zatqa ha'm mashinalardı isletiw ushın energiyag'a iye bolg'an. Angliyada sonday-aq islep shıg'arılg'an zatlardı satıp alıwshı ha'm paxta, qant siyaqlı shiyki zatlar menen arzan bahada ta'miyinlewshi koloniyaları bolg'an. O'ndiris revolyutsiyası da'wirinde qulshılıq Britaniya İmperiyasının' ko'plegen jerlerinde a'melde bolg'an, bul jan'a o'ndirislerdi islep shıg'arıwg'a sarplanatug'ın puldın' tiykarı bolg'an.


text:
Törki xalıqlar
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Törki xalıqlar ul Törki tellärendä söyläşä torğan küp xalıqlar berläşterä torğan atama. Törkilärneñ tulayım sanı 250 millionnan artıq.
ЭчTәлek
Atamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
"Türek" atamasınıñ berençe iskä alu 6. yözneñ Küktürklär turında buldı. Qıtay ilbaşı 585. yılda İsbara isemle Küktürk xanına xat yazğanda, tegesen «Böyek Türk xanı» dip atí. Şul çordağı Orxon yazmalarında da «Türük/Török» ataması qullanıla.
Bügenge Törkiädä «Türk» atamasınıñ mäğnäsen yışraq “köçle” wä “qüätle” itep açıqlílar.
Böten dönyada «Törki» süzen mädäniäte, tele, milläte, taríxı belän yaqın bulğan xalıqlarnı ataw öçen qullanalar. «Törki» süze urınına «Törki-Tatar» adı da kiñ qullanıla.
Törki xalıqlarnı öyränü fäne «Türkologí» dip atala.
Taríx[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yäşäw cirläre wä milli büleneş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bügenge köndä Törki xalıqlarnıñ iñ zur törkeme Törkiädä yäşi. Başqa olı Törki xalıqlar Äzerbaycan, Kipır, İdel-Ural, İran, Qazaqstan, Qırğızstan, Törekmänstan, wä Özbekistan cirlärendä yäşilär. Bu Törki däwlätlärdän tış Törki xalıqlar Çığış Törkistan, Tönyaq Ğíraq, Äfğänstan, Moldova, Balkannar (Bulgaria) illärendä dä yäşilär.
Törki xalıqlar öyränü buyınça tanılğan ğälim Wilhelm Radloff 1866. yılda bolay yaza: Tönyaq Afrikadan başlap Awrupılı Törkiägä tikle, Könyaq-Çığış Räsäydän başlap Keçe Asía ilä Turan, annarı Seber aşa Gobi çülenä tikle cirlärendä Törki telendä söyläşä torğan ıruğlar yäşilär. Bu dönyanıñ şul tikle kiñ cäyelgän alanda qullanıla torğan Törki tele belän çağıştırmalı başqa tel yuq (Çığanaq: Törki Mädäniät Näzäräte).
Dönyada Törki xalıqlar küp. Alar arasında:
- Äzerilär
- Balqarlar
- Başqortlar
- Çuaşlar
- Qırım Tatarları
- Ğağauzlar
- Qaraçaylar
- Qaraqalpaqlar
- Qazaqlar
- Qırğızlar
- Qumıqlar
- Qaşğaylar
- Noğaylar
- Özbäklär
- Tatarlar
- Töreklär
- Törekmännär
- Tualar
- Uyğurlar
- Yaqutlar
Qayber belgeçlär Törki xalıqlarnı altı törkemgä bülä:
19. yöz azağınnan başlap 20. yöz buyı Urıslar wä Stalin xalıqlarnı bülü/butaw/sörü säyäsäten uzdırğan, monıñ näticäse bularaq Törki xalıqlarnıñ, alarnıñ söylämnäreneñ şaqtí ayırılu başlaw, bu närsä Törki xalıqlarğa açıq küzätü yasaw qatlawlı itä.
19. yözdä zamança säyäsät çorı başlanğaç, Törki xalıqlarda berläşü maqsatın quya torğan Pan-Türkism atlı xäräkät barlıqqa kilä, «Törki» atamasın qullanırğa täqdim itelä.
Tışqı küreneş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törki xalıqlar tışqı küreneş belän ber bersennän şaqtí ayırılalar. Zur öleşeneñ qiäfäte Qawqaz xalıqlarınıñ kük, yäğni körän/qara çäç belän körän küzlelär. Şayqtí öleşe sorı/qızıq çäşle zäñgär küzle. Qayber cirlärdä yäşägän Törkilär açıq tösle tän/küz belän bulıp, Moğol töçençelärene dä yörtälär, mäsälän Özbäklär berlän Tatarlar. Törki xalıqlarınıñ kübese kiñ yañaqlı, tügäräk başlı wä turı çäçle.
Törki xalıqlarnı nindi rasığa sanísı da zur bäxäslärne çığara.
Din[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törki xalıqlarnıñ kübese Söni Möselmannar. Ämma İranda wä Äzerbaycanda Törkilärneñ kübese Şiä Möselmannarı.
Çuaş, Ğağauz wä Yaqut xalqı Xristian dip sanala.
Şulay uq Şamanízm, Buddízm, Baha wä Yähüd dine tarafdarları da beraz bar.


text:
I Hacı Geray
I Hacı Geray ya da Melek Hacı Geray (arap urufatında: ۱خاجى كراى) - ilk Qırım hanıdır.
1428 s. ilk Qırım hanı Hacı Geray han Qırımdaki mustaqil ükümet oğrundaki küreşniñ faal iştirakçisi olıp çıqqan. Qırımnıñ Altın Ordudan boşatılması ve serbest siyaset alıp baruv meselesi çoqtan berli keskin turmaqta edi. Qırımnıñ mustaqilligi oğrunda küreşte Hacı Geray meşur Qırım sülâleleriniñ ve beyleriniñ yardımına esaslandı. Amma duşmanlar da bir yerde turmadan, qarşılıq köstergenleri sebebinden bir qaç kere tahttan tüşürildi ve tek 1441 s. tekmil yekâne Qırım hanı oldı ve ta ölgence 1466 s. qadar tahtta bulundı.
Tarihiy elyazmlarda Hacı Geray istidatlı, ikmetli ve öz halqını tüşüngen ve qayğırağan ükümdar olaraq kösterile. Atta halq arasında oña "Melek" adı berilgen. Hacı Geraynıñ müim ilk deñişmelerden biri – Qırımnıñ devlet merkeziniñ Qırım (şimdiki Eski Qırım) şeerinden Qırq Yerge keçirilmesidir. Neticede, qırımtatar milliy devletçiginiñ mükemmeleşmesinden ğayrı, kelecek onyıllıqlar devamında qırımtatar şeerleri qurulması ve medeniyetiniñ inkişafı ileriledi.
Aynı zamanda, Hacı Geray ile qırımtatar bayrağındaki tamğa-taraq bağlıdır.
Hacı Geray han 1466 s. vefat etti ve Qırq Yerniñ yanında Salaçıqta defin etildi. 1501 s. ise onıñ qabirinde büyük dürbe qurulğan.
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Maqaleniñ müellifi - Tamila Abduveliyeva
- Oлekca ГaйBopoHckий "CoзBeздиe ГepaeB". CиMфepoпoлb, 2003.


text:
Abdulla Tuqay
Abdulla Muhammedarif oğlu Tuqay (tatarca Ğabdulla Möxämmätğärif ulı Tuqay, Гaбдyллa MөxәMMәTrapиф yлы Tykaй; 1886 s. aprel 26 - 1913 s. aprel 13) - Tatar halqınıñ büyük şairi, yazıcı, publitsist ve edebiy tenqitçi. Sıqça zemaneviy Tatar edebiyatınıñ esasçısı olaraq añıla.
Abdulla Tuqay 1886 senesi aprel 26 künü Qazan guberniyasınıñ Quşlavıç köyünde doğğan. Babası şu köyde mollalıq yapqan edi. Dört yaşında olğan Abdulla öksüz qaldı. Ondan soñ balalığını Qırlay köyünde bir köylü qorantasında keçirdi. İlk tasilini Qırlay mektebinde aldı. 1895 s. soñ Uralsk şeerinde (şimdi Qazahistandaki Oral şeeri) aqrabalarınıñ yanında aile terbiyesi körip aynı zamanda şeer medresesinde oquy edi. Anda Tatar halq edebiyatınıñ inceliklerinen beraber, Arap, Fars, Rus, Başqurt, Türk kibi halqlarnıñ edebiyatlarını da ögrendi.
Osmanlı Devletinden Rusiyege kelgen Türk ceditçisi Abdulveli onı Türkçe ve Frenk edebiyatlarınen tanıştırdı. Tuqay daa soñra Abdulveli içün dünyanı tanımaq içün közümni açqan kişi degen. Tuqay medresede oqup şiirler yazmağa başladı. 1905 senesiniñ başında sotsial-demokratlar organı olan "Uralets" gazetasına mürettip olaraq kirdi. Şeerdeki inqilâbiy areketlerinde de iştirak etti. 1905 s. inqilâbından soñ Uralskte Tatar tilinde çıqarılıp başlağan "Fiker" (Fikir), "Äl-ğasr äl-cädit" (Yañı asır) gazetalarında, "Uqlar" (Oqlar) mecmuasında faal olaraq çalıştı. Bu neşirlerniñ em mürettibi, em tüzetici, em jurnalistlerden birisi, em de muarriri edi. "Cayıq"ta Tuqaynıñ şairligi ve yazıcılığı inkişaf etti, şüreti bütün Rusiyege cayıldı. Tuqay 1907 senesi küzünde Qazanğa qayttı. O zamanki edebiy-medeniy müitniñ merkezinde istidadı kemalına yetti. Bu devirde Tuqay esasen "Yäşen" (Yaşın) ve "Yalt-yolt" (Tañ) icviy mecmualarında çalışa edi. 1907-1912 seneleri arasında eñ namlı şiirlerini yazdı. Şiirlerniñ esas mevzusı adiy halqnıñ yaşayışı edi.
1913 s. aprelniñ 15 künü Abdulla Tuqay tuberkulöz hastalığından 26 yaşında olğanda vefat etti.


text:
Tatarstan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Tatarstan — Könçığış Awrupada urnaşqan, Räsäy Federatsiäse belän berläşkän häm Räsäy Federatsiäse subyektı bulğan demokratik xoquqıy däwlät (cömhüriät) [1]. Tatarstan Konstitutsiäse, Räsäy Federatsiäse häm Tatarstan arasındağı maxsus şärtnämä nigezendä Räsäy Federatsiäse belän berläşkän cömhüriät [2].
Könbatışta – Çuaşstan, Tönyaq-Könbatışta – Çirmeş İle, Tönyaqta – Kirov ölkäse, Tönyaq-Könçığışta Udmurtiä, Könçığışta Başqortstan, Könyaq-Könçığışta Irımbur ölkäse, Könyaqta Samar häm Sember ölkäläre belän çiktäş.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan tarixı
1550 yılda Rus patşası Yawız İvan Qazan Xanlığın basa, 1552 yılda Qazanğa kerep, tatar cirlärne Rusiä patşalığına quşa. Tatarlar fälän ğasır urıslarğa qarşı çığışlarnı yasap toralar.
1917 yılda tatar, başqort, çuaş, udmurt, çirmeş häm muqşı/erzä xalıqları berläşep, möstäqil İdel-Ural Ştatın tözilär, Sadri Maqsudi prezident bulıp saylana, däwlät qanunnarın çığara torğan «Milli Mäcles» saylana.
1918 yılda bolşeviklar İdel-Ural Ştatını xakimiäten bärep töşerälär, anıñ urınına ayırım milli “respublikalarnı” tözilär.
1920 yılda tatarlarğa bülep birelgän cir “TASSR” itep atala başlıy.
1990 yılnıñ 30 avgustında Tatarstan üz möstäqillegen iğlan itä, RSFSR Tatarstannıñ möstäqillegen tanımıy.
1991 yılnıñ iyün ayında Tatarstannıñ berençe prezident wazifasına Mintimer Şäymiev saylana.
Rusiä idäräse astına kerü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1992 yılnıñ 21 mart köne Tatarstan xakimiäte möstäqillek xaqında xalıq fikeren beleşü öçen Tatarstan suverenlığı turında referendum oyıştıra, häm Tatarstan xalqınıñ 61%ı üz tawışları belän möstäqillekne tanıy. Rusiä Federatsiäse Tatarstanğa üz ğäskärlärne kertergä ämer birä häm berazdan soñ annan baş tarta. Monıñ töp säbäplärneñ berse ul xalıqara küzätüçelär bularaq qatnaşqan Amerika senatorları belän kongressmennarınıñ qatğıy fikere bula. Şulay itep tatarlar, 500 yıl buyı Urıs däwläte tarafınnan alıp barılğan genotsidqa qaramastan üzen bäysez millät bularaq dönyanıñ ayırılğısız öleşe buluın isbatladı.
1994 yılnıñ 15 fevralendä Tatarstan häm Rusiä Federatsiäse räisläre Mintimer Şäymiev häm Boris Yeltsin illärneñ däwlät xakimiäte institutları arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär almaşu turında şartnamä tözilär.
1995 yılda Tatarstan iqtisadı üsä başladı häm Tatarstanda yäşäw sıyfatı Rusiä Federatsiäsendäge keşe yäşäwe belän çağıştırğanda küpkä yuğarıraq buluın kürsätä.
1996 häm 2001 yıllarda Şäymiev Räis wazifasına qabat saylana.
2000 yılda Rusiä konstitutsion mäxkämäse taläbe buyınça Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı Tatarstan konstitutsiäsen Rusiä Federatsiäse konstitutsiäsenä yaraqlaştıra, anda möstäqillek ruxı bötenläy yuğala.
2002 yılda Şäymiev Tatarlarnıñ möstäqillek häm azatlıq xıyalın satıp, 1994 yılğı Tatarstan-Rusiä Federatsiäse şartnamäsen bötenläy üzgärtep beterä.
2004 yılda Şäymiev saylawlarsız Tatarstan Respublikası prezidentı urınına qabat utırtıla.
Säyäsät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan säyäsäte
Cömhüriät başlığı “prezident” itep atala. Prezident wazifasına berençe märtäbä Mintimer Şäymiev saylana.
2015 yılnıñ 13 sentäberendä bötenxalıq turı saylawında Röstäm Miñnexanov prezident itep saylana. 2010 yılda ul xalıq turı salawında tügel, ä Däwlät Şurasında prezident itep saylana ide.
Däwlätne “ministrlär bülmäse” başqara. Qanunnarnı çığara torğan “Däwlät Şurası” isemle närsä 100 keşedän tora, alarnıñ yartısı Räsäy Federatsiäse firqäläre äğzaları.
Qanunnarnıñ döreslegen “Konstitutsion Mäxkämä” tikşerep tora.
Milli xäräkätlärne Şäymi babay beterä, üze isä urıs patşasınıñ “Yedinaya Rossia” (Berdäm Räsäy) firqäsenä berençe äğzalar arasına kerä. Tatarstanda bütän başqa bernindi säyäsät yuq, säyäsi xäräkätlär yuq.
Büleneş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarstan 1927 yılnıñ 27 fevralendä 45 cirle idarägä bülenä. Soñraq idarä sanı 70kä citä, häm 1963 yılda 17 genä qala.
Bügenge Tatarstan 43 rayonğa bülenä: Ägerce, Alabuğa, Alekseyevsk, Älki, Älmät, Apas, Aqsubay, Aqtanış, Arça, Ätnä, Baltaç, Balıq Bistäse, Bawlı, Biektaw, Bögelmä, Bua, Çirmeşän, Çistay, Çüpräle, Kama Tamağı, Layış, Leninogorsk, Mamadış, Mendeleyev, Minzälä, Möslim, Norlat, Piträç, Kukmara, Qaybıç, Saba, Sarman, Spas, Täteş, Teläçe, Tuqay, Tübän Kama, Yaña Çişmä, Yäşel Üzän, Yuğarı Oslan, Yutazı, Zäy.
Tatarstanda:
- cömhüriät qaramağındağı 14 şähär (Alabuğa, Älmät, Aznaqay, Bawlı, Bögelmä, Bua, Çallı, Çistay, Leninogorsk, Norlat, Qazan, Tübän Kama, Yäşel Üzän, Zäy);
- cirle idarä qaramağındağı 6 şähär;
- 21 şähärdäy bistä (Möslim, Därwişlär, ...);
- 3106 awıl
bar.
Cöğräfiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan cäğräfiäse
thumb|right|Tatarstan xaritası
Tatarstan cömhüriäte Könçığış Awrupa tigezlegeneñ Könçığışında, İdelneñ urta wä Çulman yılğasınıñ tübän ağımında, urman häm urman-dalalı cirlärdä urnaşqan. İdel häm Çulman yılğaları üzännäre Tatarstan cirlären öç töbäkkä bülä:
- Çulman aldı (Çulmannan Tönyaqta wä İdeldän Tönyaq-Känçığışqaraq);
- Çulman aryağı (Çulmannan Könyaqtaraq);
- İdel aldı (İdeldän Könbatıştaraq).
Bu cirlär urtaça 170 m bieklektäge qalqulıqlı tigezlektän ğibarät. Çulman aldı sözäk-qalqulıqlı tigezlek, Tänyaq-Könbatışta Noqratnıñ Könyaq itäge cäyelgän. Çulman aryağı – qalqulıqlı tigezlek, Könyaq-Könçığışta Bögelmä-Bäläbäy qalqulığınıñ küpçelek öleşe, Könbatışında İdel aryağı tübänlegeneŋ Tönyaq öleşe urnaşqan. İdel aldı isä İdel buyı qalqulığınıñ Tönyaq-Könçığış öleşendä.
- Monı da qara: Tatarstan tabiğäte, Tatarstan klimatı
İqtisad[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarstan bügen iqtisadi häm fänni-texnik potentsialı zur bulğan sänäğät-awıl cömhüriät: cirmay, ximiä, naft ximiäse, elekter energetikası, maşinalar tözü, ciñel sänäğät wä azıq-tölek sänäğäte, zamança awıl xucalığı alğa kitkän sanala. Tatarstan 6 iqtisadi töbäkkä bülenä:
- İdel aldı;
- Qazan;
- Çulman aldı;
- Tönyaq-Könçığış Çulman buyı;
- Könbatış Çulman aryağı;
- Könyaq-Könçığış Çulman aryağı.
Tatarstan iqtisadında – 1698,4 meñ keşe eşli (2001), şunıñ isäbendä
- sänäğättä – 435,9 meñ,
- awıl xucalığında – 242,1 meñ
- tözeleştä – 139,1 meñ
- transport wä elemtä tarmaqlarında 109,2 meñ.
Monı da qara:
Xalıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Cömhüriätneñ töp xalqı – Tatarlar, 52%tan artıq. Urıslarnıñ ğomumi sanı 38% çaması. Şulay uq Çuaş, Muqşı, Çirmeş, Udmurt, Başqort w.b. xalıqlar yäşi.
Ber km²'ğa 56 keşe turı kilä (2002). Şul uq yılda meñ keşegä 9,4 bala tuğan, 13,2 keşe ülgän.
Cömhüriätä urtaça ğömer ozınlığı – 67,5 yıl yəşi (2000), ş.i.:
- irlär – 61,1;
- xatın-qızlar 74,5.
Eş yäşendägelär sanı 2 122 600 keşe, yäğni ğömumi sanınnan 56,3%ı. Eşläwçelärneñ (2000):
- 14,1% – yuğarı
- 26% – hönäri urta
- 47,1% – urta
- 11,6% töp belemle.
Xalıqnıñ 73,8%ı şähärdä yäşi.
Monı da qara:
Mädäniät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan mädäniäte
Monı da qara:
- Tatarstanda dini tormış
- Tatarstan mäğärife
- Tatarstan fännäre
- Tatarstan näşriätläre
- Tatarstan matbuğatı
- Tatarstan miğmarlığı
- Tatar ädäbiäte
Monı da uqı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ http://constitution.garant.ru/region/cons_tatar/chapter/1/#block_100000 TaTapcTaH koHcTиTyцияce, Mәk. 1
- ↑ http://constitution.garant.ru/region/cons_tatar/chapter/1/#block_100000 TaTapcTaH koHcTиTyцияce


text:
Qazan Yılğa portı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qazan Yılğa portı - Qazan şähäreneñ İdel yılğası portı, yılğanıñ 1310 kilometrda, sul yarındağı limanda urnaşqan. Tatarstan iñ zur portı bulıp tora, Räsäy Berdäm tiränsu sisteması buyınça Baltıyq, Aq, Kaspiy, Azow, Qara diñgezläre belän bäylängän, 5-diñgezle portı bulıp tora. Sudnolar yöreşle şirkäte "Tatflot" (2005-2010 yıllarda "Azimut") - Qazan Yılğa portınıñ operatorı bulıp tora. Portında "Tatflot" şirkäte tarafınnan tağı da PONM SK "Tatflot" çuyırtaş - yılğa qomı citeşterü berläşmäse urnaşa. Passajirlar taşuğa xezmät kürsätü belän "Qazan yılğa passajir agentlığı" şöğellänä. Qazan Yılğa limanında Passajir priçalı (zurlığı 1000x200 m, tiränlege 6-7 m), Vokzal binaları, Yök Terminalı bar.
- Qazan Yılğa portına qädär Avtobus № 1, 6, 31, 53, 54, 85; Trolleybus № 20, 21; Tramvay № 7 barıp citep bula.
Qazan Yılğa vokzalı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan Yılğa portında rekonstruksiälänä torğan baş passajir vokzalı binası, Şähär yanı vokzalı binası, "Tatflot" binası, şähär yanı priçalları (№ 1-8) — 382 p/u, turistik priçalları (№ 9-15) — 449 p/u, şähärara avtobuslar mäydanı, kafelar urnaşa. Ğomumi şähär yanı vokzalınıñ mäydanı - 835 kv. m. Şähär yanı vokzalı binasında kassalar, kötü zalı, daru punktı, äni häm bala bülmäse, şähärara avtobus kassaları, "Qazan yılğa passajir agentlığı" idäräse urnaşa.
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Qazan Yılğa portı VKontakte Qazan Yılğa portı


text:
Azerbaycan miniatürü müselman Şerqinin inceseneti tarixinde en maraqlı sehifelerden birini teşkil edir. Belli olduğu kimi miniatür senetinin een qedim nümunelelerinden sayılan bir sox eserler Azerbaycan şehererindəe – Xoyda, Marağada, Tebrizde yradılmışdır.
XIV-cü esrin evvellerinde Tebrizin etrafında salınmış iki böyük şehercikde – Qazaniyye ve Reşidiyyede elmi ve tedris ocaqları, kitabxanalar veə bedii emalatxanalar yerləşirdi.
Azerbaycan miniatürünün en qədim nümuneleri – «Menafi el – Heyivan» (1298), «Cami – et – Tevarix» (1307 ve 1314 il nüsxeleri) müselman Şerqinde yeni bir mektebin yaranmasını tesdiqleyir. Yalnız Tebriz mektebinin deyil, ümumiyyetle bütün Şerq miniatür senetinin «Şah eserlerinden» sayılan Demott «Şahname» sinin (1330 -1340) illüstrasiyaları, Avropa ve ABŞ –ın en mehşur muzey ve şexsi kolleksiyalarında saxlanılır.
Gözel xettat, edebiyyat ve incesenet heveskarları ve himayeçileri olan Soltan Uveys Celair (1358 - 1374) ve onun oğlu Soltan ehmed Celairin hakimiyyeti dövründe(1382 - 1410) Tebriz emalatxanası yeni bir dirçeliş dövrü yaşayır.
Hazırda İstambulda saxlanılan («Şahname», «Kelileve Dimne» miniatürleri) buna gözel misaldır.
XV esrin evvellerinde Azerbaycanı feth etdikden sonra emir Teymur bir çox senetkarları Semerqende, 1420-ci ilde ise onun nevesi Baysunqur – Mirze onları Herata aparmışdır.
XVI esrin evvellerinde merkeezleşmiş Azerbaycan Sefevi dövleti güclenir ve incesenetin inkişafına şerait yaradır. Bu dövrde Şah İsmayıl ve onun oğlu Tehmasib kimi savadlı ve senetsever hökmdarlar incesenet xadimlerine himayedarlıq edirler.
Soltan Mehemmed, Mirze eli, Mir Seid eli ve başqa fırça ustaları hemin XVI esr Tebriz mektebinin formalaşmasında böyük rol oynamışlar. Onlara Ustad Soltan Mehemmed rehberlik edirdi.


text:
Quran
Arab xalqı ma'deniyatının', ulıwma islam dinindegi xalıqlardın' muqaddes ma'n'gi miyrası – Quran. Diniy alımlardın' tastıyıqlawınsha, "Quran" Allah Taalanın' Muxammed payg'ambarg'a wahiy qılg'an, jer ju'zindegi ba'rshe adamzatqa jibergen son'g'ı diniy ko'rsetpelerinin' toplamı. "Quranı Ka'rim" Allahtın' kalamı (so'zi) bolıp, onın' ha'r bir so'zi Allah ta'repinen so'zbe-so'z aytılg'an ha'm Jabreyil perishte arqalı Muxammed payg'ambarg'a s.a.s. jiberilgen. Allah Taala ta'repinen aqırg'ı payg'ambar Muxammed sallalahuw alayhi wassalamg'a jiberilgen bul son'g'ı kitap tap qıyamet qayım bolg'ang'a deyin adamlar arasında ma'n'gi a'melge asırıladı. "Quranı Ka'rim" tek belgili qa'biyle, xalıq ha'm ellerge g'ana emes, al ba'rshe adamzatqa, jer ju'zindegi barlıq xalıqlarg'a jiberilgen.
Quranı Ka'rimnin' wahiy qılıp jiberiliwi muqaddes ramazan ayının' jigirma jetinshi ku'ni tu'nde baslag'an. Sonın' ushın da bul ay muqaddes esaplanadı, oraza tutılg'an ku'nlerdin' jigirma jetinshi tu'nlerinde "Laylat ul Qa'dir", yag'nıy qudiret tu'ni, ilahiy qudiret payda bolg'an teberik tu'n dep ulıg'lanadı.
Quranda islam dini nızam-qag'ıydaları, isenim sha'rtleri, huqıq ha'm moral normaları, insan ushın paydalı bolg'an, ha'mme zamanlarg'a da tuwrı keletug'ın ha'm qıyametke deyin o'zgermeytug'ın hikmetli hu'kimler jazılg'an. Quranı Ka'rimnin' tiykarg'ı mazmunı ha'm maqseti adamzat ideologiyasında ko'p quraytug'ındı rawajlandırıw ha'm İslam dinin orınlaw.
Quranı Ka'rim 23 jıl dawamında ko'n'ilge sin'dirilgen. Muxammed payg'ambardın' s.a.s. buyrıqlarına muwapıq Quran ha'r qıylı ko'lemdegi 30 bo'limge 114 su'rege bo'linedi ha'm 77439 kaliyma, 325743 ha'ripten ibarat 6236 ayat jaylastırılıp, ha'r bir su'rege at berildi. Qurannın' son'g'ı ayatı Muhammed payg'ambardın' s.a.s. o'liminen 18 ku'n burın kewilge ornatıladı. Qurannın' birinshi su'resi - "Fatiyha", song"isi bir ju'z on to'rtinshisi "An-nas" su'resi.
Qurandag'ı su'reler Mekke ha'm Ma'diyne su'relerine bo'linedi. 86 su're, 4780 ayat Mekkede 610-622-jıllarda, 28 su're, 1456 ayat Ma'diynede 622-632-jıllarda ko'n'ilge jaylastılıg'an.
Quran Muhammed payg'ambar s.a.s. ta'repinen ja'mlenip toplam halına keltirilgen edi. Payg'ambar s.a.s. qaytis bolg"an waqıtta Quran sahabalar, qarıy-hafızlar ta'repinen tolıq yadqa alınıp, qurma ag'ashının' qabıqlarına, tastaxtalarg'a, teri ha'm basqa na'rselerge jazıp qoyılg'an edi. Sol da'wirlerde Quranda tolıq yadqa bilgen saqaba ha'm hafizlardan 30 adam sanaqta bar edi. Payg'ambardın' s.a.s. 24 wahiy jazıwshı ka'tipleri bolg'an. Olar gezekpe-gezek ka'tiplik qılg'an. Muxammet (sallalahuw aleihi wassalam) payg'ambardın' en' belgili ka'tibi Zayd ibn Sabit radiyallahuw anhuw bolg'an.
Mag'lıwmatlarg'a qarag'anda, Muxammed payg'ambar s.a.s. oqıwdı-jazıwdı bilmegen. Payg'ambar s.a.s.ayatlardı perishte Jabreyilden (aleyhissalam) esitip, yadlag'an ha'm saqabalarına aytıp, uyretip turg'an, olar bolsa yadlap alg'an. Payg'ambar s.a.s. ha'r bir jan'a ayattı qaysı su'rege tiyisli ekenligin ha'm ornın ka'tiplerge tu'sindirip turg'an. Quran su'releri usılayınsha 23 jıl dawamında yadqa alıng'an ha'm xatqa tu'sirilgen.
Quranı Ka'rim tariyxta u'sh ma'rte toplam halına tu'sirilgen. Birinshi ma'retebe Muxammed payg'ambar s.a.s. zamanında, ekinshi ma'rte xaliyfa Abiw Ba'kir Sıdıq da'wirinde, u'shinshi ma'rte xaliyfa Usman Zunnurayn zamanında Quraysh qira'a'ti (dialektinde) toplanıp kitap halında keltirilgen.
Quranı Ka'rim xaliyfa Usman buyrig"i boyınsha arabsha kufiy ha'ripte altı nusqada jazılg'an. Olardın' besewi quraysh qira'a'ti menen oqıwdı u'yretug'ın qarıy-hafızlar menen birge Mekke, Sham, Kufa Basra ha'm Ma'diynege jiberilgen. Altınshısın xalifa Usman o'zleri ushın alıp qalg'an. A'ne usı altınshı kitap u'stinde xalifa Usman sheyit boladı ha'm qanı Quran betlerine to'gilgen.
Xalifa Usman Quranin Amir Temur Basradan Samarqandqa keltirilgen. 1869-jılda Tu'rkstan general-gubernatorı Konstantin Kaufmannın' buyrıg'ı menen podpolkovnik Serov onı Peterburgke alıp ketti.
Bul Quran eki ta'repine jazılg'an 353 paraq - yag'ınıy 706 betten ibarat bolıp, onın' biyikligi 68 santimetr, eni bolsa 53 santimetr.
1917-jıldag'ı Rossiyadag'ı ma'mleketlik awdarıspaqtan son' Peterburgta du'zilgen İslam ken'esi sho'lkeminin' talabası ha'm Leninnin' 1917-jıl 9-dekabrde shıg'arg'an buyrıg'ı menen bul Quran Rossiya musılmanlarına qaytarıp berildi. Bashqurstandag'ı Ufa din mekemesinde 1924-jılg'a shekem saqlandı. Bunnan keyin Tu'rkstandag'ı tariyxıy mu'zeyler ha'm a'yyemgi estelikler boyınsha du'zilgen komitettin' talapnaması ha'm Rossiya hu'kimettinin' qararı tiykarında xalifa Usman kitap halına keltirgen Quran 1924-jılı 18-avgustta u'lken saltanan penen Tu'rkstan avtonomiyalı respublikası paytaxtı Tashkentte alıp kelindi. Ha'zirge shekem bul kitap ju'da' qa'sterlenip, ko'zdin' qarashıg'ınday saqlanbaqta.
Quran a'sirler dawamında musılmanlardın' en' qa'dirli kitabı bolıp keldi, bir de bir kimse og'an o"zgeris kirgize almadı, zıyanın tiygize almadı. Bul tuwralı Allah Taalanın' arnawlı ayatı tu'sirilgen: "A'lbette, bul zikirdi (yag'ınıy Qurandı) Biz o'zimiz na'zir qıldıq ha'm onı o'zimiz saqlaymız" (15-"Hisir" su'resi, 9-ayat). Ulamalardın' ta'riyplewinshe Quranı Ka'rimnin'
- janı - ta'ha'ret
- bası - baslama
- anası - "Fatixa" su'resi
- qorg'anı -"Ayat al-Kursiy
- qa'lbi -"Yasin" su'resi
- kelini -"Ar-rahman” su'resi
- qulpı -"Iqlas" su'resi
- tajı -"Mu'lk" ("Taba'rik" su'resi)
Quranı Ka'rimnin' so'zlerine bir o'zgertiw kigiziw, bir ha'ribin, ha'tteki ha'ripler belgisin o'zgertiw mu'mkin emes, qatan' qadag'an etilgen.
Quran ta'liymatının' oraylıq ideyası bir Quday tuwralı ta'liymat. Sonday-aq, onda iyman, Allag'a isenim, a'lemnin' jaratılıwı, perishteler, payg'ambarlar, axıret-qıyamet, qayta tiriliw, a'jel, İslam dininin' tiykarları ha'm basqada diniy ko'rsetpeler belgilip berilgen. Ondag'ı morallıq, huquqıy, ja'miyetlik, ekonmikalıq o'lshemler islam dininin' nızamları jıynag'ı - sha'riyatqa negiz etip alıng'an.
Basqa web-betler[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
- Al-Quran online
- Al-Quran *.wav format


text:
Nil
Nil (Arabsha: النيل an-nīl) Afrikada jaylasqan da'rya. Ol Jer ju'zindegi en' uzın da'rya esaplanadı (6,650 km yamasa 4,132 milya) ha'm İskenderiya qalasının' qasınan o'tip Jer orta ten'izine quyadı. Onın' ataması grekshe Nelios so'zinen kelip shıqqan bolıp Da'rya Valley (River Valley) degendi an'latadı.
Aq Nil Ugandada Viktoriya ko'linen baslanıp Qubla Sudan ha'm Sudan arqalı Xartumg'a shekem baradı, sol jerde ol Ko'k Nil menen qosılıp Nildi payda etedi, keyin Mısır arqalı ag'ıp o'tedi. Ko'k Nil bolsa Efiopiya arqalı o'tedi. Ha'r ku'ni Nil da'ryası shama menen 300 million kub metr suwdı quyadı.
Nil a'gıp o'tip turg'an ma'mleketleri ushın ju'da' u'lken a'hmiyetke iye. Mısırda ko'plegen qalalar da'ryag'a jaqın salıng'an. Piramidalarda Nilge jaqın jaylasqan. Nil Mısırdı egin egiw ushın qollanılatug'ın suw menen ta'miyinleydi. Ma'mlekettin' ko'pshilik bo'limi sho'lde jaylasqan.
Nil da'ryasında yamasa onın' jag'alarında ha'r qıylı haywanlar jasaydı, olarg'a mısal retinde krokodiller, quslar, balıqlardı ko'rsetiwimiz mu'mkin. Nil tek g'ana haywanlardın' jasawın ta'miynlep qalmastan, sol jerde jasawshı adamlardı ishimlik suwı, ku'ndelikli jumısları (ma'selen kir juwıwda qollanıwı) ha'm eginlerdi suwg'arıwda suw menen ta'miyinleydi.
-
Ko'k Nil sarqıramaları
-
Aswan qalasındag'ı Nildin' ko'rinisi
-
Luksor qalasının' to'beshiklerinen Nildin' ko'rinisi


text:
6.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 92’nin Cevaplari Meb Yayinlari
Yazan: kinafulu Ocak 1, 2013 in Uncategorized
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe doku yayınları çalışma kitabı cevapları, 4.tema cevapları, 4.tema Duygular cevapları, 6. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 6. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 6.sinif türkçe Meb yayinlari çk cevapları, 6.Sınıf Türkçe çalışma kitabı cevapları, 6.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 92'nin Cevaplari Meb Yayinlari, duygular teması cevapları, Meb yayınları Türkçe çalışma kitabı cevapları, Meşe ile Saz cevapları, Meşe ile Saz metni cevapları, Türkçe çalışma kitabı cevapları, Türkçe çk cevapları, Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları


text:
Qazandağı Törkiä baş konsulı İsmäğil Xaqqı Musanıñ Başqortstan säfäre
Atnakiç könne Başqortstanğa ike könlek räsmi säfär belän Törkiäneñ Qazandağı baş konsulı İsmäğil Xaqqı Musanıñ kilde. Kilgän könne ul iñ täwdä Törkiäneñ Başqortstanda eşläwçe tözüçeläre häm eşquarları belän oçraşıp söyläşülär ütkärde. Bu oçraşuda törek eşquarları baytaq qına problemnar da kütärgän, şul isäptän Rusiägä kergän – çıqqan waqıtta wizalar açu belän bulğan qíınlıqlarnı häm eşkä urnaşqanda kilep tuuçı kirtälärne dä atağan alar.
Eşquarlar belän söyläşülärdän soñ, general qonsul Rusiä Çit il eşläre ministerlığınıñ Başqortstandağı wäkile Zinnur Märdanov belän dä küreşte. Ul söyläşüneñ eçtälege xaqında matbuğatqa täfsille mäğlümat birelmäde. Ämma qayber säyäsätçelär farazlawınça, ul oçraşuda Başqortstanda eşläwçe töreklär tiräsendäge xällär dä tikşerelgän bulırğa tieş. Ni öçen digändä, öç atnası çaması elek Törkiäneñ Ufada eşläwçe 4 watandaşı Başqortstannan quıp çığarılğan ide. Başqortstan Eçke eşlär ministerlığınnan alınğan xäbärlärgä qarağanda, törek qardäşlärebezneñ republíkta dini propağanda alıp baruı açıqlanğan. Älbättä, mondí ğädättän tış xäl Zinnur Märdanov belän Törkiä qonsulı iğtibarınnan çittä qalmağandır. Häm, älbättä inde, qonsul äfände älege kilüendä üz watandaşları belän oçraşularında alarğa mondí xällär qabatlanmasın öçen, qayber kisätülär dä yasayaçaqtır. Comğa könne İsmäğil Xaqqı Musa irtän irtük Başqortstan tışqı bäyläneşlär häm säwdä ministerı Boris Qolbin belän oçraşuda buldı. Anda Törkiä qonsulı üzeneñ bu wazífada nibarı öç ay ğına buluın äytep, Başqortstanğa kilüe maqsatı itep törki republík belän yaqınnanraq tanışu kiräklegen kürsätte. Söyläşüdä ike taraf ta Törkiä belän Başqortstan arasında soñğı yıllarda üzara iqtisadí bäyläneşlärneñ arta baruın, läkin äle xezmättäşlekneñ barıber aqrınraq üsüen bilgeläde. Älege köndä Başqortstanda Törkiä qäpitalı qatnaşqan 50 gä yaqın şirkät eşli ikän. Alar arasında tözeleş firmıları da, xalıqqa törle xezmät kürsätü, şulay uq restoran biznesı şirkätläre dä bar. Xezmättäşlek berençe qaraşqa üsä barğan kebek. Ämma ul ike republíknıñ da zur mömkinleklärenä bärabär däräcädä tügel. Uzğan yılda ike aradağı säwdä äyläneşe nibarı 59 million dollar ğına täşkil itkän. Törkiäneñ Qazandağı general qonsulın arıtaba Başqortstannıñ premier – ministerı Rafael Baydäwlätov ta qabul itte. Bu oçraşuda da ike aradağı iqtisadí xezmättäşlek mäsäläläre söyläşü üzägendä tordı. Bıyıl İstanbul şähärendä Başqortstan wäkilçelegen açu mäsäläläre dä tikşerelde. Annan soñ İsmäğil Xaqqı Musa äfändene Başqortstan parlamentı citäkçese Qonstantin Tolqäçev ta qabul itte. Könneñ ikençe yartısında däräcäle qunaq berniçä şirkättä häm Ufanıñ istälekle urınnarında buldı. Säfäre azağında Törkiä qonsulı jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı da oyıştırdı. Törkiäneñ Qazandağı yaña qonsulı Başqortstan belän täwge tanışuınnan qänäğät qaluın belderde. Anıñ süzlärençä, Başqortstanğa yışraq kilügä säbäplär küp, kübräk aralaşu üzara ışanıçnı da arttıruğa xezmät itä, dip belderde ul. Törkiä belän Başqortstan arasındağı bäyläneşlär arta barsa da, republíktan qayber töreklärne quıp çığaru üzara mönäsäbätlärgä tap töşerep tä quya. Bıltır Başqortstanda 4 törek – başqort litseyenıñ yabıluı häm anda eşläwçe törek qardäşlärebezneñ tuğan illärenä quıluı waqíğası küp kenä bäxäslär uyatqan ide. Äle öç atna elek tağın 4 törek watandaşınıñ quıluı da baytaq sorawlar tudırdı. Läkin Başqortstan yağı da, Törkiä wäkilläre dä mondí oçraqlarnıñ ike republík arasındağı zur proektlarğa zían kitermäwenä ışanıçın belderä.
Eşquarlar belän söyläşülärdän soñ, general qonsul Rusiä Çit il eşläre ministerlığınıñ Başqortstandağı wäkile Zinnur Märdanov belän dä küreşte. Ul söyläşüneñ eçtälege xaqında matbuğatqa täfsille mäğlümat birelmäde. Ämma qayber säyäsätçelär farazlawınça, ul oçraşuda Başqortstanda eşläwçe töreklär tiräsendäge xällär dä tikşerelgän bulırğa tieş. Ni öçen digändä, öç atnası çaması elek Törkiäneñ Ufada eşläwçe 4 watandaşı Başqortstannan quıp çığarılğan ide. Başqortstan Eçke eşlär ministerlığınnan alınğan xäbärlärgä qarağanda, törek qardäşlärebezneñ republíkta dini propağanda alıp baruı açıqlanğan. Älbättä, mondí ğädättän tış xäl Zinnur Märdanov belän Törkiä qonsulı iğtibarınnan çittä qalmağandır. Häm, älbättä inde, qonsul äfände älege kilüendä üz watandaşları belän oçraşularında alarğa mondí xällär qabatlanmasın öçen, qayber kisätülär dä yasayaçaqtır. Comğa könne İsmäğil Xaqqı Musa irtän irtük Başqortstan tışqı bäyläneşlär häm säwdä ministerı Boris Qolbin belän oçraşuda buldı. Anda Törkiä qonsulı üzeneñ bu wazífada nibarı öç ay ğına buluın äytep, Başqortstanğa kilüe maqsatı itep törki republík belän yaqınnanraq tanışu kiräklegen kürsätte. Söyläşüdä ike taraf ta Törkiä belän Başqortstan arasında soñğı yıllarda üzara iqtisadí bäyläneşlärneñ arta baruın, läkin äle xezmättäşlekneñ barıber aqrınraq üsüen bilgeläde. Älege köndä Başqortstanda Törkiä qäpitalı qatnaşqan 50 gä yaqın şirkät eşli ikän. Alar arasında tözeleş firmıları da, xalıqqa törle xezmät kürsätü, şulay uq restoran biznesı şirkätläre dä bar. Xezmättäşlek berençe qaraşqa üsä barğan kebek. Ämma ul ike republíknıñ da zur mömkinleklärenä bärabär däräcädä tügel. Uzğan yılda ike aradağı säwdä äyläneşe nibarı 59 million dollar ğına täşkil itkän. Törkiäneñ Qazandağı general qonsulın arıtaba Başqortstannıñ premier – ministerı Rafael Baydäwlätov ta qabul itte. Bu oçraşuda da ike aradağı iqtisadí xezmättäşlek mäsäläläre söyläşü üzägendä tordı. Bıyıl İstanbul şähärendä Başqortstan wäkilçelegen açu mäsäläläre dä tikşerelde. Annan soñ İsmäğil Xaqqı Musa äfändene Başqortstan parlamentı citäkçese Qonstantin Tolqäçev ta qabul itte. Könneñ ikençe yartısında däräcäle qunaq berniçä şirkättä häm Ufanıñ istälekle urınnarında buldı. Säfäre azağında Törkiä qonsulı jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı da oyıştırdı. Törkiäneñ Qazandağı yaña qonsulı Başqortstan belän täwge tanışuınnan qänäğät qaluın belderde. Anıñ süzlärençä, Başqortstanğa yışraq kilügä säbäplär küp, kübräk aralaşu üzara ışanıçnı da arttıruğa xezmät itä, dip belderde ul. Törkiä belän Başqortstan arasındağı bäyläneşlär arta barsa da, republíktan qayber töreklärne quıp çığaru üzara mönäsäbätlärgä tap töşerep tä quya. Bıltır Başqortstanda 4 törek – başqort litseyenıñ yabıluı häm anda eşläwçe törek qardäşlärebezneñ tuğan illärenä quıluı waqíğası küp kenä bäxäslär uyatqan ide. Äle öç atna elek tağın 4 törek watandaşınıñ quıluı da baytaq sorawlar tudırdı. Läkin Başqortstan yağı da, Törkiä wäkilläre dä mondí oçraqlarnıñ ike republík arasındağı zur proektlarğa zían kitermäwenä ışanıçın belderä.


text:
Yewropa Berlege üz tiräsendäge illär belän "yaxşı kürşelek" säyäsäten nığıta
Comğa könne Yewropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministrları ike könlek oçraşuğa Germaniäneñ Bremen şähärenä cıyıldı. Andağı söyläşülär üzägendä berlekneñ Kürşelek säyäsäten tikşerü toraçaq. Bremengä kiler aldınnan Yewropa komissiäseneñ tışqı mönäsäbätlär öçen cawaplı wäkile Benita Ferrero-Waldner, bu oçraşuda üzeneñ äğza illärdän könçığışta yatqan däwlätlärgä qarata viza taläplären ciñeläytüne sorarğa cıyınuın äytkän ide.
Şuşı säyäsätkä yaña ber sulış örü öçen Yewropa Komissiäseneñ tışqı mönäsäbätlärnı bağuçı wäkile Ferrero-Waldner Yewropa Berlege illären, kürşelärenä qarata viza çikläwlären yomşartu tırışlıqların arttırırğa öndämäkçe. Ul şulay uq Yewropa Berlege bazarların kürşelärneñ malları öçen kiñräk açunı da täqdim itmäkçe.
Benita Ferrero-Waldner älege täqdimnären Yewropa Berlege tışqı eşlär ministrlarınıñ Bremendä uzaçaq oçraşuında yasarğa cıyına. Bu ministrlarnıñ räsmi bulmağan ber oçraşuı, alar anda törle mäs''älälär xaqında fiker alışırğa cıyıla. Annarı inde älege plan räsmi töstä Berlekneñ yündä ütkäreläçäk sammitında qaralaçaq.
Bremengä kitär aldınnan Brüsseldä xäbärçelär belän oçraşıp Ferrero-Waldner, minem täqdimnärne anda berkem dä bik ruxlanıp qabul itmäs, ämma Yewropa Berlege kürşelärenä beraz açıla töşmäsä, anıñ alar belän araların yaxşırtırğa tırışuları uñışlı bulmayaçaq, dip belderde:
"Partnerlarıbız belän ayırım keşelär däräcäsendä bäyläneşlär buldıru, minemçä, Kürşelek säyäsäte öçen ber lakmus qäğäze bulıp tora. Mäs''äläneñ asılı şunda - kürşelärebezgä bezneñ belän ciñelräk eş itü mömkinlegen birü kiräk. Ägär dä bez alarnı qatlawlı häm yış qına bik qıybat viza taläpläre belän üzebezdän yıraq totabız ikän, niçek inde alar üzlären bezgä yaqın toysın?" digän soraw quya Yewropa Komissiäse äğzası Benita Ferrero-Waldner.
Viza alunı ciñeläytü turında kileşügä Yewropa Berlege belän Rusiä inde ireşkän ide, xäzer näq şundıy uq eşne Ukraina häm Gruziä dä alıp bara.
Moñardan tış zur iğtibar Yewropa Berlegeneñ kürşeläre belän irekle häm açıq bazar urnaştıruğa da birelä. Benita Ferrero-Waldner xätta, şuşı Kürşelek säyäsäte nigezendä kiläçäktä irekle säwdä kiñlegen dä qorıp bulır ide, dip uylıy.
Kärim Kamal


text:
Xalıqara Tuğan Tel köne Tatarstanda da ütä
21 fivral Xalıqara tuğan tel köne bularaq bilgeläp ütelä. Bu qararnı Berläşkän Millätlär Oyışması UNESCO täqdime belän inde 2 yıl elek qabul itkän bulğan. Bu yıldan başlap Tatarstanda da, şul köngä bağışlap, räsmi çaralar ütkäreläçäk. Mäsälän, Qazan däwlät Pedagogika universitetında «Süzleklär – tel xäzinäse» digän isem astında süzleklär tözüçe ğalimnär belän oçraşu planğa kertelgän. Şul uk 21 fivral könne, Qazannıñ 1nçe tatar gimnäziäsenä häm 13 mäktäbenä telçe galimnär çaqırılğan. Alar telebezneñ maturlığı häm kamillege turında söyläp, balalarnıñ küñelenä tuğan telne yaratu xislären señderergä tieş.
Şul uk könne «Tatarstan», «Yaña Ğasır» televidenie kanallarınıñ häm şul uk şirkät radiosınıñ irtänge efirında tuğan telne üsterügä xezmät itkän yäş häm inde tanılğan ğalimnär, cämäğät eşlekleläre çığış yasap, Tatarstanda tuğan telneñ üseşe öçen eşlängän eşlär turında söyliäçäk.
İnternet çaraları da tuğan tel könen bäyräm itüdän çittä qalmıy. 21 fivraldä İntertat.ru-elektron gazetası Qazan däwlät universitetınıñ tatar tele kafedrası mödire Fiximä Xisamova belän on-line söyläşü ütkärä. Sorawlarnı aldan qunaq@intertat.ru adresına yullarğa mömkin. Yäki 21 fivral könne, köndezge 12 dän 1gä qädär, turı elemtä waqıtında internet aşa birep bula. Tatarstan xökümäteneñ milli tellär bülege xäbär itkänçä, Mäğärif ministrlığı respublikanıñ cirle mäğärif oyışmalarına 21 fivral – xalıqara tuğan tel könen bilgeläp ütüne yıllıq planğa kertergä, digän kürsätmälär cibärgän.
Pänceşämbe könne, Däwlät Şurasınıñ parlament utırışında da tuğan telebezgä qağışılışlı ber mäsälä qaralaçaq. 20 fivraldä deputatlar Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan können, 26 aprilne «Tuğan tel bäyräme» dip iğlan itü turındağı matdä kergän qanunnı ikençe uqılışta qabul itärgä tieş.
Şul uk könne «Tatarstan», «Yaña Ğasır» televidenie kanallarınıñ häm şul uk şirkät radiosınıñ irtänge efirında tuğan telne üsterügä xezmät itkän yäş häm inde tanılğan ğalimnär, cämäğät eşlekleläre çığış yasap, Tatarstanda tuğan telneñ üseşe öçen eşlängän eşlär turında söyliäçäk.
İnternet çaraları da tuğan tel könen bäyräm itüdän çittä qalmıy. 21 fivraldä İntertat.ru-elektron gazetası Qazan däwlät universitetınıñ tatar tele kafedrası mödire Fiximä Xisamova belän on-line söyläşü ütkärä. Sorawlarnı aldan qunaq@intertat.ru adresına yullarğa mömkin. Yäki 21 fivral könne, köndezge 12 dän 1gä qädär, turı elemtä waqıtında internet aşa birep bula. Tatarstan xökümäteneñ milli tellär bülege xäbär itkänçä, Mäğärif ministrlığı respublikanıñ cirle mäğärif oyışmalarına 21 fivral – xalıqara tuğan tel könen bilgeläp ütüne yıllıq planğa kertergä, digän kürsätmälär cibärgän.
Pänceşämbe könne, Däwlät Şurasınıñ parlament utırışında da tuğan telebezgä qağışılışlı ber mäsälä qaralaçaq. 20 fivraldä deputatlar Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan können, 26 aprilne «Tuğan tel bäyräme» dip iğlan itü turındağı matdä kergän qanunnı ikençe uqılışta qabul itärgä tieş.


text:
Tatarstan xökümäte IBM şirkäte belän xezmättäşlekne arttıra
Çükeç belän timer qağıp, qul belän cir qazıp bayu, zamanaları artta qaldı, cämäğät. Bügen tir tügep tügel, ä uy-fikerne eşkä cigep aqça eşläw faydalıraq. Ni äytsäñ dä, 21 ğasır yaña texnologiälär zamanında yäşibez. Tatarstanda monı añlıylar. Soñğı arada iqtisat ölkäsendä texnopark süze yış qullanıla başladı. Tatarstan başqalası Qazanda da, “İdeyä” innovatsion texnoparkı bar. Anıñ töp maqsatı, yaña texnologiälärne, biznesnı üsterü.
Küptän tügel şuşı texnopark belän dön'yaküläm tanılğan IBM şirkäte arasında kileşü tözelde.
IBM şirkäteneñ komp'yuter cihazların yasaw, biznes öçen innovatsion programmalar tözü buyınça 90 yıllıq täcribäse bar häm ul bu ölkädä aldınğı urınnarda tora. Bügenge köndä anıñ 117 ildä wäkilçelege bar, alarda 335 meñgä yaqın belgeç eşli. Qazan texnoparkınıñ, çit il kompaniäse belän kileşüen, “İdeyä” texnoparkı general' direktorı Sergey Yuşqo bolay bäyäli.
Bu bik zur proyekt häm Rusiädä äle mondıy kileşüneñ bulğanı yuq, häm minem uylawımça yaqındağı 10 yılda äle bulmayaçaq ta. Rusiä tarixında Tatarstan berençelärdän bulıp bu eşne başlap cibäräçäk. Häm min uylım yaña açılaçaq IT üzäk Rusiädä berdänber bulaçaq. Älbättä bu kileşü tik torğannan barlıqqa kilmäde. Tatarstan texnopark tözü buyınça federal' bäygedä ciñgän ide. Qazan texnoparkınıñ ber öleşe bularaq, IBM şirkäte belän bergälektä IT üzäk tözeläçäk. Şunısı quandıra Tatarstan citäkçelege moña zur iğtibar birä. Bezneñ taraftan älege kileşügä alğa taba zur ömetlär bağlana.
Sergey Yuşqo äytüe buyınça, Qazan texnoparkında, eksport bularaq dönya bazarına çığa alırlıq, proyektlar bik küp. Läkin nindi genä eşkä tıtınma, ul iñ elek original' bulırğa tieş. Alğa taba, barı tik ere,bilgele kompaniälär tormışqa aşıra ala torğan, global' proyektlarnıñ ğına yäşärgä mömkin. Monıñ öçen älbättä bay investorlar kiräk. Qazanda IT üzäk açuğa investorlar niçek qarıy. Bügenge köndä alar küpme. Bu sorawğa Sergey Yuşqo cawap birä.
Bay investorlar moña bik yaxşı qarıy. Çönki iñ bay investor bezneñ belän eşlärgä teläk belderüçe IBM şirkäte üze. Barlıq eşlärne bez urtaq başqarırğa cıyınabız. Başqa industrial' investorlar älegä bik küp tügel, läkin bar. İnde bügen ük bezneñ belän eşlärgä teläwçe qayber investorlar, texnopar belän yaqınnanraq tanışa. Bez ışanabız, alarnıñ sanı artırğa tieş.Yaña tözeläçäk IT üzäk , maşina tözeleşe häm nefteximiä ölkäsendä eş alıp barır dip kötelä. Yaqındağı ike ayda texnopark belgeçläre bu ölkälärdä tikşerülär ütkärep, dönya bazarın öyränäçäk. Texnopark citäkçeläre äytüençä yaña üzäkne tözelep, anıñ maqsatların barlawğa yaqınça 6 ay kitäçäk. Annan soñ kiräkle cihazlar satıp alu, belgeçlärne öyrätü başlanaçaq. Barlığı üzäkne tözergä 70 million dollar sarıf iteläçäk. Anıñ yartısın Tatarstan, ikençe yartısın çit il kompaniäse tüli. Yaña üzäk finans yaqtan üz-üzen yäşätä alırlıq däräcägä kütärelgänçe, küpme waqıt uzaçaq. Bu sorauğa Sergey Yuşqo bolay dip cawap birde.
Aldağı täcribägä tayanıp şunı äytergä bula, älege üzäk finans yaqtan üz-üzen yäşätä alırlıq däräcägä 2, iñ kübendä 3 yılda kütäreläçäk. Läkin IBMHың bik köçle şirkät buluın, Tatarstan xökümäte bu yunäleşne bik xup kürüen, Tatarstanda bulğan täcribäne isäpkä alıp bez bu waqıt arası qısqaraq bulır dip uylıybız.IBM şirkäteneñ Tatarstan texnoparkı belän kileşü tözüne, qayberäwlär, Germaniäneñ tanılğan Mersedes kompaniäse bezneñ WAZ şirkäte belän kileşü tözep çit il maşinası çığara başlawğa tiñli. Urtaq kileşügä kilgän şirkätlärneñ köçläre ber bulmasa da, Tatarstan citäkçelege, kiläçäktä Respublikada yaña texnologiälär nıq üseş alaçaq dip ışanalar.
Ğädel Galämetdinov


text:
İran belän Rusiä urannı bayıtu mäsäläsendä nigezdä kileşkännär: İran tışqı eşlär ministrı Tokioda
İran tışqı eşlär ministere Manuchehr Mottaki öç könnek vizit belän Tokioda. Söyläşülärdä İrannıñ bäxäsle atom aktivlığı turında da süz bulaçaq. Ber kön elegeräk İran urannı bergäläp Rusiädä bayıtu turında Mäskäv belän prinsipta kileşelde dip belderde. Läkin, bu xaqta täfsille söyläşülär bulırğa tieş äle.
"Urtaq käsepxanä buldıru turında nigez kileşügä ireştek Bu paketnı tögälläv turındağı söyläşülär şuşı könnnärdä Rusiädä dävam itäçäk."
Kileşü turında täfsille mäğlümät yuq. Mäskäv İran uranın Rusiädä bayıtu öçen urtaq käsepxanä buldrunı täqdim itkän ide. Bu bayıtılğan urannıñ qorallarda qullanıluın buldırmaunı kontrol itüne ciñeläyter ide. Agentıqlar xäbärençä, Teheran belän Mäskäv bu plannan vaz kiçep, kiñeräk külämle plan tikşergännär. İran urannı üz cirendä bayıtudan ber vaqıtta da vaz kiçmiäçägen dä beldergän ide. İrannı qänäğätländerü öçen Rusiä planına nindi üzgäreşlärneñ kertelgäne mäğlum tügel. Teheranda öç kön söyläşülär alıp barğan Rosatom başlığı Sergey Kirienko Mäskävgä qaytqaç kileşügä ireşü öçen vaqıt az qaldı , läkin, İrannıñ atom mäsäläsen diplomatik yullar belän xäl qılu mömkin dip belderde.
"Äle küp närsä eşlänergä tieş häm bez söyläşülärne Mäslävdä dävam itü turında kileştek. Söyläşülär ğadi tügel, ä qatmarlı . Läkin, min diplomatik xäl çarası tabıla ala dip ışanam."
İrannıñ räsmi xäbär agentlığı İRNA Yaponiä Rusiäneñ täqdimen yaqlıy häm İrannı anı qabul itärgä ügetli dip beldergän ide. Yaponiä tışqı eşlär ministere Aso bügen parlamentta yasağan çığışında İran xalıqara cämağätçelekneñ ışanıçın yuğalttı häm Mottakinı xalıqara vazğiätne añlauı öçen ügetliäçägen belderde. Yaponiä çinefteneñ 15 protsentın İrannan satıp ala häm ike yıl elek Azadegan nefte yatmaların eşkärtü öçen İran belän kileşü dä tözegän ide. Şul säbäple, Yaponiä diplomatik xäl çarası tabılmağan xäldä, BMOsı İminlek Şurasında İrannıñ atom programması säbäple aña sanksiälärneñ quyıluın telämi. Färit İdelle, Praga.


text:
Kosovo mäsäläse İminlek Şurasında
Çärşämbedä Berläşkän Millätlär İminlek Şurası Kosovo mäsäläsen tikşerä. 1999 yıldan birle BMO idaräsendä bulsa da, bu töbäk formal räweştä Serbiäneñ ber öleşe bulıp qala. Töbäkneñ kiläçäk statusı turında Belgrad belän Priştina arasında barğan söyläşülär näticä birmäde. New York utırışında Serbiä häm Kosovo albannarı citäkçeläre dä qatnaşa.
İminlek Şurası "troika" dip atalğan aradaşçılar törkeme äzerlägän xisapnı tikşerer dip kötelä. Bu törkemgä Quşma Ştatlar, Yewropa Berlege häm Rusiä wäkilläre kerä. Belgrad belän Priştina arsında 2 yıl barğan söyläşülär näticä birmäde. Här taraf üzenekendä qaldı. Belgrad Kosovoğa kiñ külämdä möstäqillek birergä äzer, läkin bäysezlekkä qarşı çığa. Kosovo albannarı isä bäysezlektän başqa närsägä riza tügel.
Kosovo prezidentı Fatmir Seydiu küptän tügel radiobızğa birgän äñgämäsendä, Kosovo albannarınıñ küpçelege monıñ öçen här qorbanğa äzer dide:
"Kosovo Serbiäsez, anıñ belän bulğan iqtisadi elemtälärsez yäşi ala. Serbiä bezne sınarğa tırışa. Yağni, blokada kertsä, bezneñ qarşı torırlıq köçebez, başqa mömkinlegebez barmı-yuqmı. Bez moña äzer. Kosvo xalqı bäysezlekne satıp alıp bulmağanın belä. Ägär Serbiä köç qullanırğa uylasa, ul kemgä qarşı toraçaq? NATO köçläre Kosovoda köç qullanuğa yul quyılmayaç dip kisätep quydı" di Kosovo prezidentı.
Kosovo citäkçeläre bu fikerlären İminlek Şurasında da äyter dip kötelä. Ämmä Şuranıñ üzendä fiker büleneşe küzätelä.
5 daimi äğzanıñ öçese – Fransiä, Britaniä häm Quşma Ştatlar – söyläşülär waqıtı üzdı, Kosovo mäsäläsen xäl itergä kiräk digän fikerdä.
Qalğan ikese – Qıtay häm, bigräk tä, Rusiä - Kosovonıñ bäysezlegenä qarşı çığa häm söyläşülärne däwam itergä çaqıra.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin, qat-qat, Kosovoğa bäysezlek birelsä, bu şulay uq bäysezlek telägän Könyaq Osetiä, Abxaziä, Dnestr buyı töbäklärenä ürnäk bulaçaq, dip kisätte.
Tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov Kosovonıñ bäysezlek iğlan itüe qurqınıç näticälärgä kiteräçäk digän ide:
"Kosovonıñ beryaqlı bäysezlek iğlan itüe häm monıñ qanusız tanıluı ezsez qalmayaçaq, çönki bu Balkanda häm başqa töbäklärdä etärgeç biräçäk. Bu plannar belän yäşägän keşelär, monıñ näticäse öçen cawaplı bulırğa tieş" dide Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı.
Şuşı qarşılıq alğa taba da däwam itsä, Quşma Ştatlar häm Yewropa Berlege dilbegäne üz qulına alırğa mömkin.
Uzğan atna Brusseldä ütkän sammitta Yewropa Berlegeneñ 27 il citäkçese Kosvo söyläşüläre näticiä birmäde, anıñ xäzerge statusı ozaqqa däwam itä almıy, digän näticä yasağan ide.
Yewropa diplomatları, üzara söyläşkändä, Berlekneñ bar illäre dä, Qıprısnı sanamağanda, Kosovoğa bäysezlek birergä äzer dip belderä.
Yewropa illäre Kosovoğa, xäzerge BMO idaräse urınına 1800 keşelek tınıçlıq saqlaw köçlären cibärergä kileşte.
Räsmi Waşington da Kosovonıñ kiläçäge mäsäläsendä şul uq qaraşta tora.
Bu wağziättä Kosovo citäkçeläre Brussel häm Waşington belän kileşep eş itäçägen belderä.


text:
Deşt-i Qıpçaq
Deşt-i Qıpçaq - Kavkaz Dağlarınıñ şimalinde, Turlanen Ertiş özenleri arasında qalğan topraqlarnıñ tarihiy adı. Deşt-i Qıpçaq (farsça دشت قپچاق) fars tilinden Qıpçaq Çölü olaraq tercime etile.
Ertiş özeni betinden ğarpqa doğru köçken Qıpçaqlar, bugünki Rusiye ve Ukrainanıñ cenüp betini alayın elge keçirdiler ve bu yerlerde köçebe bir devlet qurdılar. Qıpçaqlarnıñ bu yerde qurğan devletiniñ akim olğan topraqlar Deşt-i Qıpçaq dep aytıldı ve XVIII asırğa qadar qullanıldı. XIII asırda Moğollarnıñ Qıpçaq akimiyetine soñ bermesinden soñra bu yer Altın Ordu adını aldı. Deşt-i Qıpçaq adı da qullanılmağa devam etti. Deşt-i Qıpçaq topraqlarından deñişik yerlerge dağılğan Qıpçaqlarnıñ bir bölümi, Mısırda Bahriye Memlükleri olıp bilingen hanedannı qurdı.
Qırım Hanlığı qurulğanından soñ onıñ ükümdarları da öz unvanında Deşt-i Qıpçaq ismini qullandılar.


text:
Quşma Ştatlar Tönyaq Koreağa çikläwlär kertergä täqdim itä
Tönyaq Koreanıñ atom sınawı ütkärü xäbärenä cawap itep, düşämbedä Quşma Ştatlar BMOnıñ İminlek Şurasına bul ilgä iqtisadi çikläwlär kertü turında qarar ölgesen täqdim itte. Pxenyannıñ atom sınawın bar illär, şul isäptän, anıñ belän elemtädä bulğan Rusiä belän Qatay da, tänqitläp çıqtı. Ämmä çikläwlär kertü qararın alar xuplarmı – älegä bilgesez.
"Min bezneñ ğalimnärneñ şundıy uñışlı cir astı atom sınawı ütkärüläre belän bik ğorurlanam" di Tönyaq Koreanıñ Berläşkän Millätlär oyışmasındağı wäkile Pak Gil Yon.
BMOnıñ üzendä käyeflär başqaça. İminlek Şurası äğzaları Pxenyannıñ soñğı ğämälenä bertawıştan tänqit belderde, xäzer aña cawap çaraların tikşerä:
"Şura äğzaları İminlek Şurasınıñ cawabı köçle, tiz häm anıq bulırğa tieş digän basım yasadı" di bu ayda Şurada räislek itüçe Yaponiä wäkile Kenzo Oşima.
Düşämbe utırışında Quşma Ştatlar Şura äğzalarına Tönyaq Koreağa, BMO nizamnamäseneñ 7nçe bülege nigezendä, çikläwlär kertergä çaqırğan qarar ölgesen tarattı. 7nçe bülek digäne, şul isäptän, köç qullanunı da küzdä tota.
Bu ölge äle tikşerelergä tieş, ämmä, Tönyaq Koreadan kimendä yaña sınawlar ütkärmäw häm 6-yaqlı söyläşülärgä qaytu taläp iteläçägen xäzer ük äytep bula. Näticä birmägän ul söyläşülärdä Quşma Ştatlar, Qıtay, Rusiä, Yaponiä häm ike Korea qatnaşqan ide.
Washington tağı da yırağraq kitep, Tönyaq Korea belän här törle xaılqara säwdäne tuqtatırğa çaqıra. Küpläp üterü qoralın yasıy torğan matdälär xäräkäten çikläw öçen.
Qarar ölgesendäge 13 matdä arasında Tönyaq Koreağa yök kertü-çığaru häm aqça küçerülärne tıyğanı da bar.
Washingtonnıñ bu täqdimnären Mäskäw belän Pekin xuplarmı – älegä soraw bulıp qala.
Pxenyan belän säwdä genä tügel, säyäsi elemtäläre dä bulğan Qıtay belän Rusiä, Tönyaq Koreanı qoralsızlandırırğa teläwen äytep kilsälär dä, monı barı tik söyläşülär aşa xäl itergä çaqıralar.
"Qıtay küzlegennän qarağanda, bez Korea mäsäläsen suğış belän xäl itügä kisken qarşı. Qıtay Tönyaq Korea belän ozaq waqıt dustanä mönäsäbättä tordı. Şulay qala da. Atom sınawınıñ bu mönäsäbätlärgä tiskäre yoğıntı yasawın kire qağıp bulmıy. Bez Tönyaq Korea xalıqara cämäğätçelek öndäwenä uñay cawap birer, wazğiätne qatlawlandıra torğan ğämällärdän totılıp qalır dip ömetlänäbez" di Qıtay tışqı eşlär ministrlığı süzçese Liu Jianchao.
"Wazğiätne qatlawlandıra alğan" ğämällär turında xäbärlär inde kilä. Könyaq Koreanıñ Yonhap agentlığı, Tönyaq Koreanıñ iseme äytelmägän ber räsmienä tayanıp, Pxenyan kiläçäktä yaña sınawlar ütkärergä, atom çuqmarların raketağa urnaştırırğa cıyına digän xäbär tarattı.
Ber ük waqıtta şul uq agentlıq Pxenyandağı räsmineñ, Tönyaq Korea atom programın tuqtatıp, 6-yaqlı söyläşülärgä qaytırğa teli, digän süzlären dä kiterä.
Düşämbe sınawına kilgändä, anıñ sıyfatı-küläme, ul matdane qoral itep qullanıp bulu-bulmawı älegä bilgesez bulıp qala.
Amerikan prezidentı George Bush süzlärençä, küzläw räsmiläre bu sorawlarğa cawaplar ezli, läkin sınaw turındağı xäbär üze genä dä xalıqara iminlekkä qurqınıç tudıra, dide ul.
Quşma Ştatlar häm başqa illär fikerençä, Tönyaq Korea bu töbäkneñ başqa illärenä - Könyaq Korea, Yaponiägä - qurqınıç tudıra. Tağı da qurqınırağı, di alar, atom texnologiäsenä iä bulğan xäldä Pxenyan anı başqa illärgä yä terrorçıl törkemnärgä tapşırırğa mömkin.
Ali Ğilmi


text:
Tatarça imtixan Rusiädä tanılırmı?
Milli mäğärif turında süz çıqqanda, urıs yazuçısı, Krıylovnıñ mäsäle iskä töşä. Aq qoş, qısla häm balıq arbanı törle yaqqa tartqan sıman, monda da härkem üz cırın başqarmaqçı.
Mäğärif sistemasına berdäm däwlät imtixannarın kerttelär. Rusiäneñ regionnarında anıñ näticäse barı tik rus telendä genä qabul itelä. Älege sistema safqa basqannan birle, Tatarstan däwlät sovetı deputatları, mäğärif häm fän ministrlığı citäkçelege, bu imtixannarnı tatar telendä tapşırırğa kiräk dip köräşä. Şuşı könnärdä alar tarafınnan, Berdäm däwlät imtixannarınıñ federal' zakonına täqdimnär kertelgän. Anıñ asılı nidän ğibärät, bu turıda Azatlıq radiosı öçen däwlät sovetınıñ mädäniät, mäğärif, fän häm milli sorawlar buyınça komitetı räise Razil Väliev söyli:
Milli mäktäptä uqıp berdäm däwlät imtixannarın tatar telendä tapşırsañ da, monıñ belän barı tik Tatarstan yuğarı uqu yortlarına ğına uqırğa kerep bula. Ägärdä sin xätta Çabaqsarğa, İjevskigamı, Yoşqar-Olağamı barırğa teläsäñ, bigräk tä Mäskäw, Sank Peterburg yuğaru uqu yortlarında uqırğa teläsäñ, sin üzeñneñ dokumentlarıñnı tapşıra almıysıñ. Bez monı turıdan-turı keşe xoquqların bozu dip sanıybız, Rossiä zakonnarın häm Rossiä konstitutsiäsen bozu dip sanıybız. Häm şuña kürä küptän tügel däwlät sovetında bez, Rossiä däwlät dumasına, anıñ mäğärif zakonına, yuğarı uqu yortları turındağı zakonına, üzebezneñ täqdimnärebezne cibärdek.Razil wäliev äytkänçä, bu täqdimne xuplawların sorap, alar Rusiäneñ törle subyektlarına xat yazğannar. Näticälärdän kürengänçä, kübese täqdim yasawçılar yaqlı. Berdäm däwlät imtixannarın törle tellärdä ütkärü, federal' üzäkkä bernindi dä matdi çığım kitermi. Şuña kürä dä, bu mä’säläne regionnar üz öslärenä ala. Älege täqdim Tatarstannıñ köysezlege genä bularaq qabul itelmäsen öçen, bu mä’säläne federal' däräcäçägä kütärgännär. Yänäse härber region, däwlät imtixannarın, tuğan tellärendä tapşırırğa teli.
Bügen, barı tik Tatarstanda ğına berdäm däwlät imtixannarın ike teldä tapşırırğa röxsät itelä. Bıltır tuğan teldä 1749 uquçı imtixan tapşırğan. Alar Tatarstan yuqaru uqu yortlarına bernindi qarşılıqlarsız qabul itelergä tieş.
Qazan däwlät universitetı qabul itü komissiäseneñ cawaplı särkätibe Sergey İonenko beldergänçä, uzğan yıl, tuğan teldä imtixan tapşırular sanı bik az bulğan. Çönki tatar teldä imtiqan birep kergäç, uqunı da şul teldä däwam itergä kiräk. Ä bezneñ uqu-uqıtu sisteması älegä mondıy mömkinlek kürsätä almıy. Tatarstan däwlät sovetınıñ mädäniät, mäğärif, fän häm milli sorawlar buyınça komitetı räise Razil Väliev tä şul fikerdä.
Bez äle mä’säläneñ ber yağın ğına alabız, ul da bulsa yuğarı uqu yortlarına barıp kerü. Menä min üzem, zamanında Tübän Qama rayonınıñ tatar mäktäben tämamladım, tatarça imtixannar tapşırdım häm bernindi qarşılıqsız Mäskäwneñ ädäbiät instituna barıp kerdem. Ägär dä min bügen tatar mäktäben beterep, tatarça berdäm däwlät imtixannarın tapşırğan bulsam mine Mäskäwdäge ädäbiät institutına qabul itmäslär ide. Dimäk bügen bezneñ xoquqlarıbız qısıla. Min bit anda urısça uqıdım, miña berkem dä anda tatarça uqıtmadı. Rossiä yuğarı uqu yortlarında tatar telendä uqu-uqıtunı urnaştıru turında xıyallanıp ta bulmıy. Xätta Tatarstannıñ üzendä dä bu mä’säläne xäl itüe bik tä qatlawlı.Wäğdä itelgänne 3 yıl kötärgä dilär bit. Bezgä, tatar telendä tapşırılğan imtixannarnıñ näticälären qabul itäbez dip berkem wäğdä birmi. Dimäk bu mäs'älä tizräk çişeläçäk. Härxäldä Tatarstan däwlät sovetınıñ mädäniät, mäğärif, fän häm milli sorawlar buyınça komitetı räise Razil Väliev moña ışana.
Berençe çiratta Rossiä däwlät dumasınıñ mäğärif komitetında qaralırğa tieş. Bez komitet utırışında üzebezneñ täqdimnärebezne yaqlayaçaqbız. Häm ägär dä komitet anı Rusiä däwlät duması utırışına kertergä niätläsä, Rusiä däwlät duması tribunasına çığıp, bu täqdimnärebez turında dälille süz alıp barırbız dip uylıym.Bu Tatarstan däwlät sovetı komitetı Razil Väliev süzläre ide.
Ğädel Galämetdinov


text:
Tatar belän Başqort arasındağı “kierenkelek”
Tatar belän Başqort arasındağı “kierenkelek”
Bilgele, Bötendönya tatar kongressı häm tatarlarnıñ Rusiä prezidentı V.Putin belän oçraşuı (anda M.Räximov ta qatnaştı) barısı öçen dä bäyräm buldı, tik iñ elek bu konkret mäsälälär çişelä torğan eşlekle forum ide. Çığış yasawçılar problemalar quydı, Putinğa alarnıñ qayberlären işetergä küñelle bulmadı. Ul alarğa bik tiz cawap qaytardı, yöklämälär birde. Mäsälän, federal' ministr Lesin RF prezidentı quşuı buyınça Qazanğa kilep, tatar telendä böten Rusiägä çığa ala torğan teleradiotapşırular buldıru mömkinlege turında söyläşkän ide. Böten dönyadan cıelğan tatarlarğa prezident Putinğa qarata tänqidi çığışlar yasarğa yarıy, ä Başqortstannan kilgän tatarlarğa M.Räximovnı barı tik maqtarğa ğına kiräk ideme?! Bik säer mantiq. Min xörmätle Başqortstan zıyalıları wäkillärenä Tatarstanda real' demokratiä bar häm bezdä M.Şäymievne dä tänqitlilär, dip äytäsem kilä. Küz aldığızğa kiteräsezme!? İñ gacäbe şul: prezident moña üpkälämi, ä eşen yaxşırtu öçen tieşle näticälär yasıy, bigräk tä tänqit nigezle bulsa.
Şulay itep, tatar zıyalıları soñğı waqıtta Tatarstan häm Başqortostan arasında tuğan kierenkelekne hiç tä ike xalıq arasındağı real kierenkelek dip bäyälämilär. Xaqimiät dairälärendä bälki kierenkelek çığarıp, “bolğançıq suda balıq totarğa” teläwçelär bardır. Monda öçençe yaq mänfäğätlären dä kürüçelär bar. Däwlät Şurasınıñ çärşämbe utırışında qatnaşqan Rusiä Däwlät Duması deputatı Fändäs Safiullin “Efir” televideniesenä birgän intervyusında monıñ xaqında ap-açıq itep Rusiädä respublikalarnı beterü teläge bar, ike zur respublikanı, alarnıñ xalıqların ızğıştırmıyça hiç tä beterep bulmas ide, digän fiker äytte.


text:
Berläşkän Millätlär ğäräp illären demokratiäläşterü yulların tikşerü
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ general'' sekretare Kofi Annan säfär belän Yaqın Könçığışta yöri, xörmätle tıñlawçılar. Ul inde İzrail citäkçelären kürep söyläşte, düşämbedä isä anıñ fälästin başlığı Mäxmüt Abbas belän dä oçraşuı uzdı. Ul arada Annan citäklägän Berläşkän Millätlär ğäräp illäreneñ täräqqiatenä bağışlap berniçä xisap äzerlägän ide, alarda ğäräp cämğiatendäge demokratik reformalar ixtimalı, ireklek häm xalıqnıñ idarä eşlärendä qatnaşu mäs''äläläre qarala.
Audio, Nada äl-Näşif
"Säyäsi tormışta qatnaşu, insan ireklekläre, mäğlümat çaralarınıñ bäysezlege, säyäsi xoquqlarğa kilgändä, bez ğäräp illäre kürsätkeçläreneñ bar dönya belän çağıtırğanda iñ tübän buluın açıqladıq. Anda äle haman da civil cämğiat çatqıların astırtın bastıru bar, häm qarar qabul itü eşe anda nigezdä xökümätlär qulında qala birä" di Berläşkän Millätlärneñ ğäräp illäre turındağı xisabın äzerläwçe Nada äl-Näşif. Anıñ süzlärenä qarağanda, töbäktäge ictimaği täräqqiatneñ häm demokratiäläşterüneñ şul däräcädä tübän buluına, törle ğäräp illärenä qarşı kertelgän xalıqara çikläwlär häm bertuqtawsız diärlek barğan nizaqlar da yoğıntı yasağan, yäğni alar ğäräp cämğiatläre tormışın irekle itü eşendä zur kirtä bulğan. Xäzer inde monı üzgärtü waqıtı citte dip isäpli Nada äl-Näşif:
Audio, Nada äl-Näşif
"Bez töp iğtibarnı idarä itü eşenä birep, bu töbäkneñ parlamentlarğa kübräk xatın-qızlarnı kertü, mäxkämäne bäysez itü, köyläw sistemaların ütä kürenmäle yasaw, ictimaği sektorda reformalar ütkärü, qüwätle, cawaplı sivil cämğiat qoru kebek ixtiacların açıqladıq" di Nada äl-Näşif. Belgeçlär qayber demokratik reformalarnıñ Yaqın Könçığışta inde başlanuın belderä häm bu uñaydan misal itep ğinwarda Ğiraqta häm fälästin cirlärendä uzğan saylawlarnı, Söğüd Ğäräbstanında cirle idarä öçen tawış birüne, Mısır häm Livanda xäzerge säyäsi tärtipne üzgärtügä öndäwlärne kiterä. Yämänneñ elekke premyer-ministrı Ğäbdelkärim äl-İryani äle genä Berläşkän Millätlärdä uzğan häm şulay uq demokratiäne nığıtuğa bağışlanğan seminarda, soñğı täräqqiatkä quanuın belderep, berük waqıtta tawış birü xoquqı kiñräk qullanıla başlasa da, keşelärneñ başqa xoquqları bik xörmät itelmi, anda demokratiä äle tuıp qına kilä dide:
Audio, Ğäbdelkärim äl-İryani
"Bügen äle min töbäktä inde ölgergän demokratiä bar dip äytä almıym. Bu demokratiä üze tügel, ä kütärelep, tuwıp kilgän demokratiä. Ämma monıñ kiläçäge bik ömetle" di Yämänneñ elekke premyer-ministrı ğäräp illärendäge soñğı täräqqiat turında.
Kärim Kamal


text:
Tatar gimnaziäse tözeleşe dä "saqallı" tözeleşkä äylänmägäye
August ayı tuu belän här cirdä yaña uqu yılına äzerlek xästärlekläre sizelerlek arta. Bu atnada Ufada häm başqa şähärlärdä mäktäp bazarları eşli başladı. Alarda yaña uqu yılında uquçı balalarğa kiräkle här närsäne tabarğa mömkin. Küp kenä ata-analar buğennän ük inde balaları öçen kiräkle äyberlärne alıp qalırğa tırışa. Çönki bu mäşäkätlärne augustnıñ soñğı unkönlegenä qaldırsañ, bazarlarğa da, kibetlärgä dä baş tıqmalı bulmıy.
Ata-analar kibet yulın taptasa, respublika möğallimnäre häm yuğarı türäläre yıl da ütkärelüçe august kiñäşmäsenä äzerlänä. Bıyıl bu kiñäşmä Arxangel belän Ğafurıy rayonnarında ütäçäk. Rayonnarda häm şähärlädä mäktäplärne yaña uqu yılına äzerläw buyınça da eşlärneñ iñ qızğan çağı. Alarda tözekländerü, maturlaw eşläre däwam itä.
Tatar mäktäpläre häm gimnaziäläre dä şul uq mäşäkätlär belän mäşğül. Elegräk tä xäbär itelüençä, Ufadağı 65 nçe sanlı tatar gimnaziäsendä bıltır köz aylarında ike yaña bina – yanqorma tözü eşläre başlanğan ide. Respublik prezidentın saylaw aldınnan, Xakimiätlär andağı eşlärneñ bıyılğı uqu yılına uq tämamlanaçağın wäğdä itte ul çaqta. Ämma älege wäğdä ütälmäyäçäk ikän. Bu xaqta gimnaziä direktorı Räşidä Xaritonowa 5 augustta Başqortstan televideniesenä birgän äñgämäsendä äytte. Tözeleşneñ aqrın baruına älege dä bayağı aqça häm tözeleş materialları citmäw säbäpçe ikän. Qayberäwlär mondıy xälne aldan uq farazlağan ide. Tatar gimnaziäse bulğaç, biregä iğtibar da şulqädär genä bulaçaq dip belderde pessimistlar. Ufadağı tatar gimnaziäse tözeleşe belän dä başqaladağı «Nur» tatar teatrı belän bulğan xäl qabatlanmasa yarar ide dä. Çönki «Nur» teatrı binasın da tantanalı aça – aça un yıl tözilär inde.
Fänis Fätxi, Ufa
Ata-analar kibet yulın taptasa, respublika möğallimnäre häm yuğarı türäläre yıl da ütkärelüçe august kiñäşmäsenä äzerlänä. Bıyıl bu kiñäşmä Arxangel belän Ğafurıy rayonnarında ütäçäk. Rayonnarda häm şähärlädä mäktäplärne yaña uqu yılına äzerläw buyınça da eşlärneñ iñ qızğan çağı. Alarda tözekländerü, maturlaw eşläre däwam itä.
Tatar mäktäpläre häm gimnaziäläre dä şul uq mäşäkätlär belän mäşğül. Elegräk tä xäbär itelüençä, Ufadağı 65 nçe sanlı tatar gimnaziäsendä bıltır köz aylarında ike yaña bina – yanqorma tözü eşläre başlanğan ide. Respublik prezidentın saylaw aldınnan, Xakimiätlär andağı eşlärneñ bıyılğı uqu yılına uq tämamlanaçağın wäğdä itte ul çaqta. Ämma älege wäğdä ütälmäyäçäk ikän. Bu xaqta gimnaziä direktorı Räşidä Xaritonowa 5 augustta Başqortstan televideniesenä birgän äñgämäsendä äytte. Tözeleşneñ aqrın baruına älege dä bayağı aqça häm tözeleş materialları citmäw säbäpçe ikän. Qayberäwlär mondıy xälne aldan uq farazlağan ide. Tatar gimnaziäse bulğaç, biregä iğtibar da şulqädär genä bulaçaq dip belderde pessimistlar. Ufadağı tatar gimnaziäse tözeleşe belän dä başqaladağı «Nur» tatar teatrı belän bulğan xäl qabatlanmasa yarar ide dä. Çönki «Nur» teatrı binasın da tantanalı aça – aça un yıl tözilär inde.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Pekiñdä Tönyaq Korea atom krizısın çişügä bağışlanğan altılı söyläşülärneñ ikençe köne tämamlandı.AQŞ belän T.Koreanıñ pozitsiälärendä kompromis yasarğa cıyınmawı säbäple oçraşunıñ uñışlı tämamlanu şansı bik az.
Tönyaq häm Könyaq Korea, AQŞları, Yaponiä Qıtay häm Russiä qatnaşqan söyläşülär, ütkän üktäber ayında Bush administratsiäseneñ T.Korea wäkilçelege atom qoralları programmasına iä buluın faş itte dip iğlan itüennän soñ başlanğan krizisnı çişü mäqsatın quya.Pxenyan atom programmasınnan vaz kiçü öçen AQŞ belän berberenä höcüm itmäw buyınça kileşü häm iqtisadi yardäm taläp itä. Aprel ayında AQŞ T.Korea häm Qıtay Pekiñdä oçraşsalar da ber näticägä ireşä almadı. Waşington yaña söyläşülär küpyaqlı bulırğa tieş dip taläp itep kilde.Pxenyang Qıtay basımı astında söyläşülär östälenä qaytırğa riza bulsa da, ul 3 könlek söylöşülär waqıtında Quşma Ştatları belän küzgä küz söyläşülär mömkinlençelege birelergä tieş digän şart quyğan ide.Çärşämbedä söyläşülärneñ berençe könendä plenar utırıştan soñğı tänäfesste T.Korea tışqı eşlär ministırınıñ urınbasarı Kim Yong İl,däwlät sekretarınıñ yardämçese James Kelly belän zalnıñ ber poçmağında ikeüläp söyläşkännär . Räsmi bulmağan bu oçraşunı aziäle diplomatlar rasladı. Ämma Waşington räsmi ikele söyläşülär bulmayaçaq dip belderde. Bu xaqta däwlät departamentı süzçese Philip Reeker ( audio)
Däwlät sekretarnıñ yardämçese Kelly plenar utırış zalında kiçkä taba T.Korea wäkile belän räsmi bulmağan söyläşü ütkärde , T.Korea belän ayrım räsmi cıyılış bulmayaçaq .
Kelly sessiä waqıtnda Pxenyan atom programasınnan tulısınça wazkiçergä häm moñı kontrol itü mömkinçelegen birergä tieş dip belderde. AQŞ wäkile bu adım Amerika yağınıñ T.Koreağa iminlek garantiäläre birüenä kiterer ide dip äytkän. Waşington T.Koreağa höcüm itergä cıyınmawın añlatıp kilä. Sessiädä Kim Waşingtonnan berberenä höcüm itmäü kileşüe taläp itkän. AQŞ, diplomatların häm däwlät şirkätlären narkotika häm valyuta säwdäsendä kurier itep qullanğan Pxenyang alar aşa atom texnologiesen terroristlarğa tapşırır dip qurqa. Waşington Pekiñdä söyläşülär alıp barsa da ul Tönyaq Korea koraplarınıñ küpläp üterü qoralları yäki aña bäyle texnologie eksportın tuqtatu öçen, koalitsiädäge 11 il belän bergäläp dingez blokadası oyıştırmaqçı, ayruça BMOnıñ İminlek Şurasında Pxenyanğa iqtisadi çikläülär quyu öçen rezolutsiä ütkärergä cıyına. Atom qorallarına iä T.Koreanıñ ber kemneñ dä mänfäğätlärenä turı kilmäwe kön kebek açıq.Çärşämbe utırışında T.Koreanıñ 70-80-nçı yıllarda urlağan 10narça yaponnıñ qaytarılu mäsäläse dä kütärelgän. Pxenyang modern yapon ğädätlären, tormış räweşen öyränü öçen yaponnarnı urlağan ide. Ütkän yılda ul 5 qorbannıñ ğına kire qaytuına röxsät birde, alarnıñ ğailälären cibärmäde. Aziäle küzätüçelär oçraşuda mäsälä çişeler dip kötmilär, kiläse cıyılış öçen waqıt bilgeläü in zur uñış bulaçaq dip belderä. Atnakiçtäge utırıştan soñ wäkilçeleklär ikele yäki öçle söyläşülär alıp bardı dip xabär itelä.Söyläşülär eçtälege turında mätbuğatqa mäğlümät birelmäsä dä , diplomatlar söyläşülärneñ näticäse turındağı belderü östendä eşli dip äytkän K.Korea delegetasiäse süzçese .Seulnıñ Yonhap agentlığı Könyaq Korea xökümäteneñ yuğarı däräcädäge räsmiäne tayanıp, altılı söyläşülärneñ ikençe raundınıñ üktäberdä Pekiñdä buluı ihtimal dip belderde
färidä xämit, praga


text:
Rusiä Duması Amerika belän Rusiä arasındağı qoral qısqartu turındağı kileşüne raslawnı kieçkterde
Rusiä Duması Amerika belän Rusiä arasındağı Strategik qoralnı qısqartu turındağı kileşüne raslawnı bilgesez waqıtqa kieçkterde. Xalıqara bäyläneşlär komitetı räise urınbasarı Sergei Şinkarev süzlärençä, Duma bu mäsäläne äle dä citdi dip sanıy, läkin Ğiraq suğışı başlanırğa torğanda anı tikşerü urınsız digän qaraşta.
Älege kileşüne Amerikan prezidentı George Buş häm Rusiä prezidentı Vladimir Putin uzğan yılnıñ mayında imzalağan ide. Anda 2012-nçe yılğa ike ildäge strategik atom qoralnıñ öçtän-ikesen qısqartu qaralğan. Quşma Ştatlar Senatı kileşüne 6 martta raslağan ide.
Älege kileşüne Amerikan prezidentı George Buş häm Rusiä prezidentı Vladimir Putin uzğan yılnıñ mayında imzalağan ide. Anda 2012-nçe yılğa ike ildäge strategik atom qoralnıñ öçtän-ikesen qısqartu qaralğan. Quşma Ştatlar Senatı kileşüne 6 martta raslağan ide.


text:
Adres: Mustafa Kemal İöo, Bahçelievler Mahallesi, 238. Sokak, No: 2 Hilvan, Şanlıurfa, Türkiye
Gazi Mustafa Kemal İÖO, Gazi Mustafa Kemal İlköğretim Okulu Karapınar, Konya
Gazi Mustafa Kemal İÖO, Gazi Mustafa Kemal İlköğretim Okulu, Baykan, Siirt
Gazi Mustafa Kemal İÖO, Gazi Mustafa Kemal İlköğretim Okulu Atatürk Mah. Gaziler Cad. Okul Sk. No: 13, 15, Karabük Merkez
Mustafa Kemal İÖO, Mustafa Kemal İlköğ. Okulu Dodurga, Çorum
Selimpaşa Mustafa Kemal İÖO, Selimpaşa Merkez Mah. 3225. Sk. No: 1 Silivri İstanbul
Görece Mustafa Kemal İÖO, Görece Hürriyet Mah. Atatürk Cad. No: 2 Menderes, İzmir
Güzelçamlı Mustafa Kemal İÖO, Cumhuriyet Mah. Güzelçamlı, Kuşadası, Aydın
Karabiga Mustafa Kemal İÖO, Karabiga Beldesi, Biga, Çanakkale
Ahurözü Gazi Mustafa Kemal İÖO, Ahurözü Köyü, Mihalıççık, Eskişehir
© 2016 TUBİBA Hakkımızda - İletişim


text:
Aslan Masxadovnıñ iminlek xezmäte başlığı Rusiä xärbi köçlärenä birelde
Rusiäneñ mäğlümat agentlıqları çeçen suğışçıları yulbaşçısı Aslan Masxadovnıñ iminlek xezmäte başlığı Şaa Turlaev Rusiä ğaskärlärenä birelde, dip xäbär itte. Tönyaq Kavkazdağı Rusiä xärbi köçläreneñ matbuğat wäkile İlya Şabalkin, İnterfax häm İtar-Tass xäbär agentlıqlarına, Turlaev Nozhay-Yurt rayonında birelde, dip belderde.Şabalkin süzlärenä qarağanda ägär dä Turlaev'nıñ citdi cinäyätlärdä qatnaşmağanı isbatlansa – ul xökem itelmäskä dä mömkin. Anıñ Rusiäneñ xärbi köçlärenä birelüe turındağı xäbär bäysez mäğlümat çaralarında äle raslanmağan.


text:
Tatar gimnaziäsenä birelgän bina yazmışı niçek bulır?
Başqortstannıñ berläşterelgän oppozitsiäse başı Rämil Bignov Mäskäwdä bulıp qayttı. Ul anda Rusiä Prezidentı xakimiäte häm Cämäğätçelek palataları wäkilläre belän oçraşqan. Alarğa tatar gimnaziäsenä birelgän bina yazmışı xaqında mäğlümat, cämäğätçelek oyışmalarınıñ bu uñaydan qabul itelgän dokumentların tapşırğan.
Başqala xakimiäte başlığı urınbasarı Rämil Xälimovnıñ älege bina turında fikerläre şundıy:“Bina cir häm şähär tözü qanunnarın bozıp tözelgän. Bina tözelä başlağanda tatar gimnaziäsenä dip täğäyenlänmägän. Ul mäktäp öçen sanitar-gigiena taläplärenä turı kilmi”.
Rämil Bignov binanı saqlaw öçen bez barsına da, şul isäptän Oktäber prospektındağı xäräkätne tuqtatuğa qädär baraçaqbız dip belderde.
Älege binanıñ yazmışı 10Hчы aprel'dän soñ xäl iteläçäk. Anı şähär xakimiäte, Mäğärif ministrlığı häm başqa oyışmalardan kilgän wäkillär tikşeräçäk.


text:
Bush: Törkiä-Ğiraq, Rusiä-İran häm başqa xalıqara mäsälälär turında
Çärşämbedä Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Aq yortta jurnalistlarnı cıyıp matbuğat oçraşuı ütkärde. 45 minut däwam itkän bu oçraşu waqıtında ul törle xalıqara mäsälälärgä tuqtaldı.
Şuşı könnärdä genä xalıqara säxnädä berniçä möxim waqiğa buldı. Äytik, sişämbedä Tähranda Kaspi illäre sammitı ütte häm anıñ qısalarında Rusiä prezidentı Vladimir Putin İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad belän oçraştı. Çärşämbedä Törkiä parlamentı Tönyaq Ğiraqqa kördlärgä qarşı ğäskär kertü mäsläsen tikşerde häm nigezdä bu ğämälne röxsät itkän qarar qabul itte. Küräseñ, amerikan prezidentı bu waqiğalardan çittä qala almağan.
Törkiäneñ kördlärgä qarşı Ğiraqqa ğäskär cibärü niätenä Buş niçek qarıy?
Älbättä, tiskäre qarıy, Waşington, bu ğämäl Ğiraqtağı wağziätne tağı da qatlawlandıraçaq digän fikerdä.
"Ğiraqqa ğäskär cibärü Törkiäneñ mänfäğtendä tügel, bez alarğa bu turıda äyttek", dide Buş. Citmäsä anda Törkiäneñ küpmeder xärbie inde bar. Buş Ğiraq räsmiläre belän elemtädä toruın, häm vitse-premier Tariq äl-Haşimineñ xäzer İstanbulda törek räsmiläre belän söyläşülär alıp baruın äytte.
Şuşı könnärdä genä Kongressnıñ tışqı eşlär komitetı Ğosmanlı Törkiädä ärmän genotsidın tanığan qarar da qabul itte.
Äye, bu qarar da Amerika-Törkiä mönäsäbärlärendä kierenkelekkä säbäp buldı. Ankara xättä Waşingtondağı ilçesen çaqırtıp aldı. Bush üze bu qararğa qarşı häm deputatlarnı tarix belän şöğellänmäskä çaqıra. Äytkändäy, qayber kongressmennar inde fikerlären üzgärtä başlağan. Wäkillär pulatı bu mäsäläse kiläse ayda qararağa cıyına.
İnde İranğa kilsäk, Putinnıñ Äxmädinecad belän söyläşüläre turında Buş närsä äytte?
Menä bu turıda sorawğa cawap birgändä Buş beraz aptırağan kebek kürende. Putin Täranda çağında, bezdä İrannıñ atom qoral yasawına dälillär yuq, digän süzlär äytkän ide.
"Min äle ul söyläşülären eçtälege belän tanışmadım. Avstraliädä küreşkändä prezident Putin miña İran atom qoralına iä bulmasqa tieş digän ide. Minem şunı beläsem kilä, anıñ bu borçuları äle dä köçendäme, dide Bush.
Amerikan prezidentı İranğa basım yasaw säyäsäten däwam itergä çaqırdı. Anıñ fikerençä, İran xalqı bu çikläwlärdän arı, axır çiktä üz citäkçelegen alıştıraçaq.
İranğa atom qoralına iä buluğa yul quymawnı ul iñ möxim äyber, xättä 3 nçe dönya suğışın buldırmıy qalu çarası, dip atadı.
Bu maqsatqa ireşü öçen, bar çaralar küreläçäk, dide ul. Alay da üzeneñ diplomatik çaralarnı xubraq kürüen iskärtte.
ali ğilmi


text:
Çeçnä saylawlarında "Berdäm Rusiä" ciñä
Groznıy -- Yäkşämbedä Çeçnädä ütkän parlament saylawları näticälärenä Rusiä prezidentı Vladimir Putin xuplaw belderde. Bügen Kremldä ütkän xökümät utırışında "şunıñ belän Çeçnädä Konstitutsiä tärtiben qaytaruda bar formal-yuridik ğämällär başqarıldı", dide ul. Berençe näticälärgä qarağanda, tawışlarnıñ 60%ın "Berdäm Rusiä" partiäse cıyğan. Tawış birüdä saylawçılarnıñ 66%tı qatnaşqan. Yevropa Şurası küzätüçeläre bu saylawlarnıñ irekle häm demokratik buluına şik belderde. Ämmä Çeçnä prezidentı Alu Alxanov Yevropa Şurası Parlament Mäclesennän ber şikäyät tä kilmäde dide: "Kiçäge saylawlar mäsäläsendä Yevropa Parlamentı äğzalarınnan ber citdi täniqt tä bulmadı, minem öçen bu bik möxim" dide Çeçen prezidentı.
Ul arada düşämbegä qarşı töndä Şatoy rayonında ber awılnıñ idarä başlığı Soltan Demilxanov üterelgän. Ul Çeçnäneñ Däwlät şurası äğzası Ruslan Demilxanovnıñ tuğanı ide. Kurçaloy rayonında federal köçlär maşinasına ut açılğan, ike xärbi yaralanğan. Groznıyda 2 möcäxetdin qulğa alınğan. Atışular waqıtında ber militsiä xezmätkäre yaralanğan.
Ul arada düşämbegä qarşı töndä Şatoy rayonında ber awılnıñ idarä başlığı Soltan Demilxanov üterelgän. Ul Çeçnäneñ Däwlät şurası äğzası Ruslan Demilxanovnıñ tuğanı ide. Kurçaloy rayonında federal köçlär maşinasına ut açılğan, ike xärbi yaralanğan. Groznıyda 2 möcäxetdin qulğa alınğan. Atışular waqıtında ber militsiä xezmätkäre yaralanğan.


text:
Ğiraqnıñ waqıtlı idarä başlığı Jay Garner Bagdadta Ğiraqnıñ säyäsi, dini citäkçeläre belän oçraştı
Düşämbe könne Bagdadta Ğiraqnıñ kiläçägenä bağışlanğan çirattağı oçraşu uzdı. Quşma Ştatlar tarafınnan bilgelängän waqıtlı idarä başlığı elekke general Jay Garner Ğiraqnıñ säyäsi, dini törkemnäre belän oçraştı. Berniçä meñ şiği möselman bu oçraşuğa protest belderep demonstratsiä uzdırdı.
Audio: “Sezneñ ullarığız, qızlarığız, onıqlarığız imin häm irekle bulaçaq, tınıç häm mul tormış kürä alaçaq. Şuşı mömkinlekne ıçqındırmıyq. Bügen, Saddamnıñ tuğan könendä Ğiraq balaları xaqına demokratik protsessnı başlap cibärik.”
Jay Garner “bezneñ cawaplılıq ğayät zur - meñ yıllar elek civilizatsiägä nigez saluçılar, bu cirdä demokratiägä can birü wazifasın bezgä tapşıra” dide häm üzeneñ häm urınbasarı, Britan generalı Tim Crossnıñ wazifasın bolay añlattı:
Audio: “Bezneñ wazifa Ğiraqta demokratik xökümät tözü öçen şartlar buldıru: bar xalıqlar, dinnär, qäwemnär, millätlär, professiälärne wäkillek itkän, xalıq tarafınnan irekle saylanğan xökümät buldıru.”
Bügenge oçraşuğa barlığı 300-400-läp säyäsätçe, ruxanilar çaqırılğan ide, şularnıñ 200-läbe kilde. Ur cıyınında ni barı 80 keşe bulğanın iskä alsañ, üzenä kürä alğa kiteş. Äytik, Ğiraqnıñ Milli Kongress citäkçese Äxmät Çalabi berençe oçraşuğa üze kilmäde, wäkillären genä cibärgän ide. Bu yulı Çalabi üze dä qatnaştı. Monnan tış cıyında kördlärneñ ike töp firqäse qatnaştı: Mäsxüd Barzaninıñ Demokratik partiäse häm Calal Talabaninıñ Patriotik Berlege. Häm dä şiği möselmannarnıñ töp oyışması - İslam İnqilabı Yuğarı Şurası wäkilläre bar ide. Amerikan generalı cıyğan berençe cıyınğa alar baykot beldergän ide. Şiğilär Waşington tarafınnan bilgelängän xäkümätkä buysınmayaçaqbız, ğiraqlılar üz xökümäten üzläre saylarğa tieş digän taläplär quydı. Berniçä kön elek Şura citäkçeläreneñ berse Äbdelaziz Äl-Hakim Ğiraq İslam respublikası bulırğa tieş digän süzlär äytte. Bu taläplär ni däräcädä iskä alınadır, äytü qıyın, xärxäldä Waşington Ğitraqta islam däwläte tözügä qarşı. Berniçä kön elek Jay Garner Waşington Post gäzitenä, İslam respublikasınıñ demokratik bula aluwın küz aldına kiterü qıyın dide. Pentagon başlığı Donald Rumsfeld, Ğiratqa - İrandağı şikelle, ruxanilar tarafınnan idarä itelgän xökümät bulmayaçaq, dip qırt kiste.
Jay Garner cıyın uzdırğan ber mälgä berniçä meñ şiği möselman bügen bu cıyınğa protest belderep demonstratsiä ütkärde. Bagdadtağı xäbärçebez Zämirä İşanova äytüençä, alarnıñ ber öleşe üz wäkilläreneñ cıyınğa çaqırılmawına protest beldergän, ikençeläre – Möshän Zöbäydineñ qulğa alınuwına. Küptän tügel sörgennän qaytqan Zöbäydi üzen Bagdad merı dip iğlan itkän ide. Uzğan atna axırında waqıtlı administratsiä anı wäkälät arttıruda ğäyepläp qulğa aldı. Amerikan räsmiläre äytüençä, berençedän Zöbäydi qänäfigä üz beldege belän menep utırğan, ikençedän, eş ezlägän Ğiraq burokratların terkäp üzenä fayda kürergä tırışqan.
Ğiraqtağı dini, säyäsi törkemnär arasındağı qarşılıqlarnı iskä alğanda, yaña xökümät tözü ciñel bulmayaçaq. Garnerğa äle tağın berniçä oçraşu ütkärergä turı kiler. Bügenge utırışta qatnaşqan Xäsän Äl-Atia süzlärençä, “bu oçraşular bik möxim, alar ğiraqlılarnıñ notıq totu, mäsälä tikşerä aluwına sınaw bulıp tora.”
Ali Gilmi, Praga


text:
Mäskäwdä meñnärçä keşe qatnaşında terrorğa qarşı uram cıyını oyıştırıldı
Cıyılğan xalıq uzğan comğa könne Tönyaq Osetiäneñ Beslan şähärendä totıq alu faciğasendä hälak bulğan 330dan artıq keşene ber minut tınlıq belän iskä aldı. Mätäm çarasın Mäskäw hönär berlekläre citäkçese Mixail Nagaitsev başlap cibärde. Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Beslandağı terror ğamälenä açıq tikşerüne kire qaqtı, "eçke" tikşerü bulaçaq, dip belderde. Bügen Brüsseldä NATO häm Rusiä oçraşuı ütä. Utırışnıñ köntärtibendä Beslandağı totıq alu faciğase. Bügen dönya buylap cämäğätçelek Beslandağı qorbannarnı iskä aldı. Tönyaq Ossetiägä berençelärdän bulıp Amerika Quşma Ştatları, Fransiä häm Avstriädän yardäm kilde. Yardäm cibärülären başqa bik küp illär dä xäbär itte. Niderland premyer-ministrı Jan Peter Balkenende Hague'tağı konferensiädä çığış yasağanda, Beslan xalqına möräcäğät itep, "bez sezneñ turıda uylıybız häm doğa qılabız," dide. Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, Beslan şähärendäge terror ğamälendä hälak bulğannarnıñ tuğannarınıñ qayğısın urtaqlaşıp, dönya terrorğa qarşı suğışta ciñäçäk, dide. Rusiä xalqına Blair teläktäşlek belderde.