text:
Ekrem Çelebi - Aydost Bozlağı
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Aydost Bozlağı
Etiketler : Ekrem Çelebi - Aydost Bozlağı türkü indir, Ekrem Çelebi - Aydost Bozlağı türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Aydost Bozlağı mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Aydost Bozlağı türküsü, Aydost Bozlağı sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Aydost Bozlağı bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bir Doktora Vardır
Ekrem Çelebi - Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim
Ekrem Çelebi - Bu Ayrılık Neden Oldu
Ekrem Çelebi - Sen Bunu Unuttun Mu
Ekrem Çelebi - Oyun Havaları ve Halaylar
Ekrem Çelebi - Kızlar Maraş a Gider
Ekrem Çelebi - Kahveyi Kavuranlar
Ekrem Çelebi - Ne Karaymış Alnımın Yazısı


c: text/html

text:
«Kitmibez» filmı televidenie aşa kürsäteläçäk
Başqortstan militsiäseneñ qanunsız eşçänlegenä qarşılıq çarasında Tatarstan wäkille dä qatnaştı. Milli mäcles räise urınbasarı Zöhrä Aysina, säfärdän qaytqaç Mäskäw häm Nicğarda bulğan piketlar turında söyläde. Anıñ belän äñgämäne, «Azatliq» dulqınında, 26 üktäber tapşıruında işetersez. 25 üktäberdä «İnnovatsiä» digän ictimaği fondı studiäse töşergän «Kitmibez» digän näfis filmnıñ kiñ cämäğätçelekkä täqdim itü çarası ütkärelde. Film Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan, dip xäbär itelä. Bu icadı eş Salawat Yuziev stenarie nigezendä tuğan, tarixi döreslek öçen fännär doktorı İskändär Ğiläcev cawap birgän, ä tasmağa, iñ osta operatorlarnıñ berse, Rafik Ğäliev töşergän. «Kitmibez» filmı, Tatarstanda yäşäwçe xalıqlarnıñ ber bersenä tüzemlelegen, başqa xalıqnıñ mädäniätenä xörmät belän qarawın kürsätü maqsatın quya. İntertat.ru xäbärenä qarağanda, bezneñ cirlektä urıs, tatar häm başqa millätlärneñ dinnäre, telläre üseşenä här waqıt uñay şartlar bulğan. Filmda İdel Bolğarstanı, Altın Urda, Qazan xanlığı çorlarında çıqqan tarixi qararlar dälil itep kiterä. İcadi äsärneñ avtorları çittäge tatarlar, islam häm pravoslav din ähelläre, säyäsätçelär, ğalimnär belän äñgämälär dä ütkärgän. Älege filmı «Yaña ğasır kanalı» 30 üktäberdä kürsätergä cıyına.Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev «Aq Bars» xokkey komandası citäkçese Zinatulla Biläletdinovnı qabul itte. Oçraşu waqıtında, Prezident, komandağa yaña citäkçe kilgäç, Tatarstan xokkeyçıları yaña ürlärgä ireşer, digän ömet belderde.
26 ütkäberdä, Yazuçılar Şurasınıñ 70 yıllıq yubilyee bilgeläp üteläçäk. Yazuçılar, qunaqlarnı «Piramida» binası zalına çaqıra. Şulay uq, sişämbe könne, «Böyek İdel yulı» konferensiäse başlana. Bu yulı ğalimnär, cämäğät eşlekläre, yılğalar aşa uza torğan mädäni, iqtisatı yul turında söyläşergä cıyına. Konferensiä UNESCO oyışmasınıñ Mäskäw bülege häm Qazan şähär idäräse başlanğıçı belän ütkärelä.Bikä Timerova.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çanakkale Türküleri - Balıkesir Yolunda
Sanatçı : Çanakkale Türküleri
Türkü : Balıkesir Yolunda
Etiketler : Çanakkale Türküleri - Balıkesir Yolunda türkü indir, Çanakkale Türküleri - Balıkesir Yolunda türkü dinle, Çanakkale Türküleri türküleri, Balıkesir Yolunda mp3 indir, Çanakkale Türküleri türküleri Balıkesir Yolunda türküsü, Balıkesir Yolunda sözleri, Çanakkale Türküleri mp3 dinle, Çanakkale Türküleri download, Balıkesir Yolunda bedava mp3, Çanakkale Türküleri türkü sözleri, Çanakkale Türküleri türkü dinle, Çanakkale Türküleri son albüm indir
Çanakkale Türküleri Türküleri
Çanakkale Türküleri - Rinna Yarim
Çanakkale Türküleri - Balıkesir Yolunda
Çanakkale Türküleri - Çemberimde Gül Oya
Çanakkale Türküleri - Karanfilin Moruna
Çanakkale Türküleri - Al Giydim Alsın Diye
Çanakkale Türküleri - Versinler Versinler
Çanakkale Türküleri - Annem Entari Almış


text:
Tatarstan Yuğarı Mäxkämäse Rusiä general' prokuror urınbasarı Aleksandr Zvyaginsev protestın kire qaqtı
Tatarstan Yuğarı Mäxkämäse Rusiä general' prokuror urınbasarı Aleksandr Zvyaginsev protestın kire qaqtı
Sişämbe könne Tatarstan Yuğarı mäxkämäse Aleksandr Zvyaginsevnıñ Tatarstan Däwlät Şurasınıñ mäxkämä qararların ütäwdän çitläşüenä şiqäyäten tikşerde. Bu şiqayätneñ inde ikençe tapqır qaraluı. (23 yüldä Däwlät Şurası bu eşne kanikullar säbäple kiçekterü üteneçe belän möräcäğät itkän ide häm ul qänäğätländerelde.) Sişämbe utırışında respublika prokurorı Kafil Ämirov Rusiä prokuraturası isemennän çığış yasap, şiqäyätne ışandırırlıq dip tanıdı häm Zvyaginsev ğarizasın tulısınça xupladı. Mäxkämä eşendä cawap totuçı Däwlät Şurası wäkilläre Zvyaginsev protestnı federal' qanunnarda qaralğança, 6 ay möddätne uzdırmıyça, kertte, dip yaqlandılar. Şulay uq alar bu mäs'älädä älege 13. plenar utırış qararın da dälil itep kiterdelär. Tatarstan Yuğarı mäxkämäse sişämbe utırışında da şiqäyätne kire qaqtı.
Xäzer 10 kön eçendä kassatsion şiqäyät birelsä häm bu şulay kötelä dä, protsess däwam itäçäk. Şulay itep, perestroika atası Gorbaçev äytkändäy, “пpoцecc пoшëл». Tatarstan Konstitutsiäsenä protest häm aña Tatarstan parlamentınıñ qarşı toru protsessın inde Rusiä Däwlät Duması deputatı Fändäs Safiullin «TakTиka зaTяrиBaHия», yäğni «suzu taktikası» digän bäya birde. Qayber säyäsätçelär bu taktikanıñ uñışlı çıguın farazlıylar. Çönki Rusiä prezidentı saylawları yaqınlaşqan sayın Mäskäw abruylı respublikalarğa, bigräk tä Tatarstanğa, qaraşın cılıtır, dip farazlana.


text:
Rusiä Kosovo mäsäläsendä qatı torırğa äzerme?
Rusiä Berläşkän Millätlärneñ Kosovoğa küzätü astındağı bäysezlek birü planın daimi tänqitläp kilä. Mäskäw Serbiä rizalıq birmi torıp bu plannı xuplamıyaçağın belderä. Rusiä Kosovo mäsäläsendä çınnan da qatı torırğa äzerme?
Xäbärçelär aldında Putin Koştunitsağa Sigezlek oçraşuında Kosovo mäsäläseneñ niçek qaraluı turında qänäğätlek belän söylägänlegen belderde.
Ämma Sigezlek oçraşuında bu yünäleştä tärräqiät bulmadı. Rusiä BMO Iminlek Şurasınıñ zur küpçelekne albannar täşkil itkän, Serbiädän ayırılırğa teläwçe Kosovağa xalıqara küzätü astında bäysezlek birü täqdimenä tağın ber märtäbä qarşı çıqtı.
Mäskäw üzeneñ küptänge berektäşe Serbiä yağında. BMOdağı başqa illärneñ, bigräk tä Quşma Ştatlarnıñ basımı arta baruğa qaramastan Mäskäw üz qaraşınnan çigenergä cıyınmıy kebek.
Mäskäwdäge Heritage Foundations analitik üzäge mödire Yevgeniy Volk Serbiäne yaqlaw Rusiäneñ strategik mänfäğätlärenä turı kilä di.
"Bu mänfäğät Balkandağı pozitsiälärne saqlap qalu. Rusiä ğädättägeçä töbäktä soñğı berektäşe bulıp qalğan Serbiägä ışanıç bağlıy. Ägär Rusiä Kosovonıñ bäysezlegen tanısa bu bik nıq küñel qaytuğa kiteräçäk häm Serbiä zur adımnar belän başqa elekke Yugoslaviä illäre yulınnan NATO häm Yewropa Berlegenä taba kitäçäk. Ä Rusiä mönkin bulğan härtörle çara belän moña qarşı torırğa teli" di Volk.
Ämma BMO Iminlek Şurasında veto xoquqın iä bulğan daimi äğza Rusiä üzeneñ veto xoquqın qullanırğa äzerme digän sorawğa Volk "Rusiä bu mäsälädä bik kisken pozitsiä aldı häm ul härtörle adımğa, xätta BMO rezolütsiäse Iminlek Şurasında tawışqa çığarılsa veto belän kirtä quyuğa da äzer" dide.
Rusiä BMO äğzasın anıñ xökümäte rizalığınnan başqa bülüçe bu täqdim bik qurqınıçlı ürnäk bulaçaq di.
Ber yaqtan Mäskäw Serbiä belän Kosovo citäkçelären kompromiss çişeleş tabarğa çaqıra. Ä BMO moña ireşü mömkin tügel dip isäpli. Ikençe yaqtan Rusiäneñ veto quyuı häm Kosovo bäysezlegeneñ beryaqlı tanıluı Mäskäwneñ BMO belän bolay da kierenkeläşkän mönäsäbätlären tağın da naçaraytaçaq.
Kosovonıñ beryaqlı tanıluı şulay uq Rusiägä Gruziädän ayırılırğa teläwçe Abxaziä belän Könyaq Osetiäne häm Moldovadan ayırılırğa teläwçe Dnestr buyı töbägen yaqlawda östämä tayanıç bulaçaq. Bu öç töbäkneñ barısı da Rusiägä tartıla.
Rusiä Fännär Akademiäseneñ Ğömümi Tarix Institutındağı töbäklär belgeçe Atyom Ulunyan "Bu älbättä Rusiä-Yewropa Berlege mönäsäbätläre öçen şaqtı zur problema bulaçaq. Ikençedän Rusiä elekke sovetlar berlege cirlärendä üz adımnarın yasıy ala. Anda üz-üzlären däwlät dip iğlan itkän, ämma tanılmağan töbäklär buluı ser tügel" dide.
BMOnıñ başqa äğzaları tarafınnan basım arta bara. Yäkşämbe könne Italiädä AQŞ prezidentı George Bush Kosovo mäsäläsen çişärgä waqıt citte dide.
Ulunyan AQŞ belän Yewropağa bu mäsäläne tizräk çişü öçen basım yasarğa yaxşı ğına säbäplär dä bar di. Anıñ äytüençä, berençedän AQŞ üzeneñ iminlegen täemin itär öçen bu mäsäläne yıl axırına qädär çişärgä teli. Ikençedän bu Yewropadağı köçlärne berläşterügä kiteräçäk. Bu mäsälä çişelmi torıp migratsiä häm säwdägä bäyle proyektlarnı ğämälgä aşıru mömkin bulmıyaçaq.


text:
Üzbäkstanda êksport qararı
İlbaşı Şäwkät Mirziyoyev qul quyğan qarar nigezendä qayber äyberlärne çit ilgä çığaruğa röxsät birelgän
Üzbäkstanda aralarında börtekle kul’turalar,it häm söt êşlänmäläre, şikär, sıyır häm tawıq ite,üsemlek mayı ,antikvar äyberlär,kün häm yefäk êşkärtelmägän maddäläre bulğan qayber äyberlärne çit ilgä çığaruğa röxsät birelgän.
Üzbäkstan ilbaşı Şäwkät Mirziyoyev qul quyğan bu xaqtağı qarar nigezendä ildä êlegräk qayber êşlänmälärgä qarata ğamäldä bulğan êksport tıyuı beterelgän.
Üzbäkstan xökümäte êlegräk strategik ähämiyätkä iyä bulğan yäisä ildä citeşterelgän häm il ixtıyacların ğına qanäğätländerä alaçaq külämdä bulğan êşlänmälärne çit ilgä êskportlawnı tıyğan ide.


text:
Gruziädä uzğan yäkşämbedä parlamentqa ütkän östämä saylawlar näticälärennän kürengänçä, soñğı yıllarda berençe märtäbä anda Acarstannıñ wäkilläre bulmayaçaq. Bu isä räsmi Tbilisi xakimiaten tanımağan şuşı respublikada zur qänäğätsezlek xise uyata, Acarstan citäkçese Aslan Abaşidze tarafdarları qarşılıq çaraları ütkärü belän yanıy.
Elekke prezident Şevardnadze xakimiattän çitläşterelep, anıñ urınına xäzerge citäkçe Mixail Saakaşvili kilgännän birle Aslan Abaşidzeneñ Tbilisidäge üzäk xökümät belän araları şaqtıy kierenkelängän ide. Eş şuña da barıp citte ki, Abaşidze tarafdarları Gruziäneñ zur küpçelek belän saylanğan yaña prezidentın çik buyında tuqtatıp anı Acarstanğa ğomumän kertmäde. Mixail Saakaşvili isä üz yağınnan, Batumine üzäk gruzin xakimiaten tanuğa künderäçägen wäğdä itte. Utkän yäkşämbedä Gruziä parlamentına uzğan östämä saylawlarnıñ näticäläre menä şul wäzğiat sürätendä iğlan itelde. Aslan Abaşidze öçen näticälär küñelle tügel - soñğı yıllarda berençe märtäbä Acarstannıñ gruzin parlamentında, ayırım saylanğan 6 deputatnı iskä almağanda, oyışqan wäkillege bulmayaçaq. Üzäk saylaw komissiäseneñ räsmi näticälärne iğlan itkän belderüendä, Abaşidzeneñ Demokratik yañarış berlege saylawlarda tawışlarnıñ 6-lap qına protsentın qazanğan dielä, bu isä aña parlamentqa üz wäkillären ütkärü öçen citärlek tügel, yaqlaw kimendä 7 protsent bulırğa tieş. Partiä isemleklärennän Gruziä parlamentına ğomumän ike partiä genä uza bulıp çığa, berençese - Saakaşvilineñ "Milli xäräkät demokratları", ul anda xälitkeç küpçelekkä iä bulaçaq, ä ikençese - yaña uñçılar häm eşmäkärlär berektäşlege. Qalğan partiälär, şul isäptän Abaşidzeneñ "Yañarış" berlege dä 7 protsentlıq kirtäne ütä almağan. Acar citäkçese, tawışlarnı sanaw bar il buylap xärämläşülär belän alıp barıldı dip isäpli häm üzeneñ xalıq tarafınnan yaqlanuın isbatlaw maqsatında üze citäklägän töbäktä maxsus referendum ütkärergä teläwen belderä. Çärşämbedä Acarstan televideniäse aşa yasağan çığışında Aslan Abaşidze "şuşı referendum 28-nçe mart saylawlarında Acarstan xalqınıñ çınlıqta kemne yaqlawın kürsätügä yardäm itäçäk" dip belderde. Tbilisidäge yustitsiä ministrlığı Abaşidzeneñ şuşı niäten "konstitutsiägä qarşı ğämäl" bularaq bäyälärgä cıyınuın äytte. Saakaşvili xakimiate Acarstan häm bigräk tä anıñ citäkçese üzsüzlegenä oyışqan töstä qarşı torırğa cıyına. İnde saylawlarğa äzerlek tä 1991-nçe yıldan soñ berençe märtäbä Abaşidzegä qarşı köräş alıp barğan oppozitsiä qatnaşında alıp barıldı. "Yaña Acarstan" dip atalğan şul xäräkät açıqtan-açıq Tbilisi tarafınnan yaqlana, anıñ citäkçese Tamaz Diasamidze, saylaw näticäläre Abaşidze xakimiateneñ azağın añlata dip isäpli.
Audio, Tamaz Diasamidze
"Bu böyek ciñü, soñğı 12 yılda berençe märtäbä acar oppozitsiäse demokratik häm irekle saylawlar aşa iñ qüwätle räsmi partiälärneñ bersen tar-mar itte" di Abaşidzegä qarşı çıqqan oppozitsiä citäkçese Diasamidze. Anıñ köräştäşe Eduard Surmanidze ğomumän, Gruziä parlamentına ütkän saylawlar näticälären iskä alıp Acarstandağı xakimiatne üzgärtügä öndi häm bu töbäktä dä yaña saylawlar uzarğa tieş dip belderä. Abaşidze häm ul citäklägän Acarstan parlamentınıñ wäkalätläre 2006-nçı yılda ğına tämamlana. Ul arada acar citäkçeseneñ tarafdarları üzläreneñ xaq buluın raslaw maqsatında Tbilisigä marş oyıştırırğa cıyına.
Kärim Kamal, Praga


text: Bügen Misır xökümäte başlığı Atef Ebeid Törkiä premyer-ministrı Abdulla Gül belän oçraştı. Räsmi MENA mäğlümat agetlığı xäbär itüençä, oçraşu qızıl diñgezdäge yal itü urnı bulğan Şarm äl-Şäixta uzğan. Gül bügen şulay uq Qahirädä Ğaräb Ligası General Sekretare Ämr Moussa belän dä oçraşa. Törkiä Amerika Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa qarşı suğış başlawın buldırmau yulların ezli. Abdulla Gülneñ säfäre dä näq şul maqsatlardan oyışıtırla. Quşma Ştatları isä Törkiägä, suğış başlaunı yaqlarğa digän basımın arttıra.


text:
Semberdä dä pensiäne arttırunı taläp ittelär
Bötenrusiä külämendä iğlan itelgän miting şuña bağışlanğan ide. Mitingqa kilüçelärne menä nindi şiğar'lär qarşıladılar.
Pensiä genotsidın tuqtatırğa!
Sotsial' terrornı beterergä!
Pensiäne yäşäw däräcäsenä kütärergä!
Xalıqqa yarlılar posobiese tügel – PENSİÄ kiräk!
13 protsent salım – oligarxlar öçen çüp kenä ul!
Çubays terrorına çik quyılsın! – häm başqa şundıyraq eçtälekle şiğar'lär.
Şunısı qızıq: ber ük taläplär KPRF, Berdäm Rusiä firqäse şiğar'lärendä dä. Dimäk, alar bu mäs'älädä berdäm!
Kommunistlar – añlaşıla… Ä menä xakimiätne üz qullarında totqan “Berdäm Rusiä” nigä soñ pensiäne tawış-tınsız ğına partiä eçendä xäl itep, Duma aşa uzdıra almıy ikän? “Yäş gvardiä” dip yazılğan flaglar astında tuplanğan 100 çaması yäşlär citäkçese şuşı sorawğa qısqa ğına cawap belän çiklände.
Bu soraw miña ağılmıy – eto ne moy vopros.
Tağın ber şiğar iğtibarnı cälep itä: “Ğadel Rusiä – ğadel pensiä yaqlı!” Monısı “Spravedlivaya Rossiä” dip yazılğan flaglar tiräsendä tuplanğannarnıqı. “Yäş gvardiä”çelärdän ayırmalı bularaq, boları älegä üz firqäläreneñ xakimiättä tormawı belän añlattılar. Dimäk, Tatarstan belän “Kileşügä” teş-tırnağı belän qarşı çığıp, Putin imzasın da ciñgän Mironov ta xakimiättän yıraq tora ikän…
Döres, çığış yasawçılar arasında “Ğadel”lärne sügüçe bulmadı, ä “Berdäm”närgä eläkkäläde.
Şul qädär xakimiättä torıp ta, Berdäm Rusiä xalıq öçen bernindi yaxşılıq ta eşlämäde!
Tribunağa çığa almağan beräw isä üz xäsräte belän soñnan ğına büleşte.
100 meñ retsept polqalarda yata – darular yuq. Mine ğadi aspirin- enovoprilğa 8266-nçı itep çiratqa quydılar.
Çığış yasawçılar arasında Rusiäneñ barlıq xalıqların da tügel – urısnı ğına qayğırtuçılar da bar ikän.
Menä niçä yıllar buyı inde, qızğanıç, urıs xalqı ülep betep bara!”
Miting, ğädättägeçä, Rezolyutsiä qabul itü belän tämamlandı. Ul bu çaranı açıp cibärgän profsoyuzlar liderı Viktor Slujivoynıñ kereş çığışında yañğırağan taläplärdän tözelgän ide. Menä ber özek.
Bez Prezidenttan, Xökümättän häm Federal' cıyılıştan 2008-yılnıñ 1-dekaberennän iñ az pensiäne iñ az yäşäw minimumı däräcäsenä citkerüne, pensiä külämen, çit illärdäge kebek, eş xaqınıñ 40 protsentınnan da kim bulmawın taläp itäbez…
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Xakimiättäge xatın-qızlar: Angela Merkel
Forbes jurnalı bıyıl bu xatın-qıznı iñ qüätle häm iñ täsirle dip atadı, çit illärdä anı yaratalar, üz ilendä täñqitlilär. Küplär anı äbi patşa Yekaterina belän çağıştıra..
"Wazğiät bik awır, ikençe yaqtan ğäräp däwlätläre yardämendä nindider tärräqiät tä bar. Bu tärräqiättän yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru öçen küpme fayda bula ala, şunı qarıyq. Alda bezne ozın häm awır yul kötä. Ömet az, ämma tınıçlıq öçen mömkin bulğanın barısın da eşlärgä tieşbez."
Kansler wazifasına kilgändä Merkel aldında torğan iñ awır eş – iqtisadnı üsterü ide. Äle dä cirle mäğlümat çaraları anı "reformalar turında söyläwçe genä" dip atıy. Eş taba almağan almannarğa Merkelneñ tışqı säyäsättäge uñışları ber dä qızıq tügel. Gärçä xalıqara säyäsättä Angela Merkel zur däräcägä iä bulsa da.
1991-94nçe yıllarda Angela Merkel Germaniäneñ xatın-qızlar häm yäşlär ministrı bulğan. Äbi patşadan tış Merkelne tağın Britaniäneñ elekke premyer-ministrı Margaret Thatcher belän dä çağıştıralar.
Berençe ire, üze kebek fizika ğalime Ulrich Merkel belän Angela Merkel 1981nçe yılda uq ayırılıp, kvantum ximiä ölkäsendä tanılğan ğalim Joachim Sauerğa kiyäwgä çıqqan. Bu tuy 1998nçe yılda yäşären şartlarda uzğan, dip yaza gazetlar. Merkelneñ ire xalıq aldına çığarğa yaratmıy. Alarnıñ tormışına jurnalistlar artıq tıqşınmıy, barı tik opera, bigräk dä Rcihard Wagner operaların yaratqannarın belä. Kansler bulğaç Merkel Şröder kebek maxsus fatirğa küçep tormadı, üz öyendä qaldı.
Xakimiättäge keşelärneñ, bigräk tä xatın-qızlarnıñ uñışınıñ zur öleşe – tirä yaqta kemnärneñ buluına bäyle. Ğailä häm eş urınında – añlıy torğan häm yardäm itä torğan keşelär bulsa – uñışqa ireşü küpkä ciñelleräk.
Alsu Qormaş


text:
Valeriy Tişkov: “Bu delegatlar cıyını aldan tözelgän isemleklär häm maxsus çaqırular buyınça uzdırıla. Alar törle-törle citdi qararlar qabul itsä dä, çınlıqta bu dokumentlar bernindi xoquqqa iä tügel” /ЗBeздa ПoBoлжbя/
Xalıq sanın isäpkä alu yaqınlaşqan sayın basmalarda älege temanı yaqtırtqan yazmalar kübäygännän kübäyä bara. Bu atna gazetalarınıñ kübesendä grajdannardan xalıq sanın alu waqıtında beleşäçäk sorawlar basılğan. Xalıqnıñ citmeş biş protsentına birelä torğan anketa ünber sorawdan tora. Berençe bulıp tuğanlıq mönäsäbätlären açıqlarğa yärdäm itkän soraw bireläçäk. Ägär dä iregez tutıra ikän, sezne xatını dip yazaçaqlar. İkençe häm öçençe sorawlarda cenesegezne häm tuğan könegezne yazaçaqlar. Dürtençe soraw nikax mäs’äläsenä qağıla. Bişençe häm altınçı sorawlarda tuğan urın belän grajdanlıq bilgelänä. Cidençe soraw millätkä qağılışlı. Monda anketağa pasportta yazılğan millät tügel, ä cawap üzen nindi millättän dip äytä şul yazıla. Monnan tış tağın belem däräcäsenä, tel belügä qağılğan, kerem häm eş turında soraşaçaqlar. Bu anketa K forması dip atala. Monnan tış, D formasına tağın ike soraw östälä - “Bu şähärdä sez tuğannan birle yäşisezme?” häm xatın-qızlarğa ğına birelä torğan niçä bala tabu xaqındağı soraw. P formalı anketada isä yäşäw şartları, küpme mäydan biläw xaqında sorawlar bulaçaq.
Xalıq sanın aluğa kilgändä kompozitor Gölşat Zäynäşevanıñ Mädäni comğa gazetında “Minem keräşen duslarım” digän yazması basılğan.
Bezneñ millätne biş-altığa kiskäläp-waqlap kürsätep, san alğanda tatar milläte berböten, küpsanlı millät tügel digän näticä yasamaqçılar. Tatarnıñ keräşene, mişäre, noğayı, seber tatarı ayırım-ayırım, üzenä ber xalıq, imeş... Ğäcäyep xäl, bez üzebez belmibez, ä alar belälär. Änä şulay ber ildä, ber tufraqta tuıp, ber teldä söyläşep, ber ük cır-moñnarnı xäyran qalıp tıñlap, “ber cepkä terkälep bergä-bergä yäşäp yatqan keräşennärebez belän bez niçek inde berböten millät bulmıyq.
Bu şaw-şularnı Mäskäwdäge “aqıllı başlar” – antropologiä fäne belgeçläre kiterep çığarğanın barıbız da beläbez, - di Gölşat Zäynäşeva. Älege belgeçlärgä kilgändä, Rusiä Fännär Akademiäseneñ etnologiä häm antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkovnıñ bu atnada ЗBeздa ПoBoлжbя gazetında çıqqan “Tatar häwäslege” digän yazması millättäşärebezne bitaraf qaldırmas, dip uylıym. Ul “Bötendönya tatar kongressı partiä cıyılışlarına tiñ”, “Kem qatnaşa - kem xäl itä”, “Tatarnıñ eçke eşläre”, “Böyeklänü tüzemsezlege” digän büleklärdän tora. Tatarlarnıñ Bötendönya tatar kongressına tiñ cıyınnarnı xäzer barlıq millät xalqı da oyıştıra. Ämmä, alar yuğarı oyışma bularaq täqdim itelsä dä, bu barı ictimaği koallitsiä häm çara ğına, dip bäyäli Tişkov Rusiädä oyışqan barlıq millät xalqı oyışmaların. Şulay uq, ul andıy oyışmalarnı oçraqlı tözelgän cämğıätlär häm alarda tatar, çeçen xalqı isemennän avtoritar qararlar qabul itelä, di. Rusiä Federatsiäse Prezidentı Vladimir Putinnıñ Qazanğa säfäre waqıtında, tögälräge, tatar cämäğätçelege belän oçraşqanda etnologiä häm antropologiä institutı direktorınıñ millätlärne bülgäläw buyınça qırılğan eşläre Mintimer Şäymiev, İndus Tahirov häm başqalar tarafınnan kisken tänqitlände.
Rusiä Prezidentı Mäskäwgä qaytqaç xalıq sanı mäs’äläsen tikşererbez, dip wäğdä itkän ide. Tikşergänme, yuqmı - anısı bilgesez, ämma Tişkovnıñ tatarlar arqasında barlıq xalıqnıñ milli oyışmaların kürä almasqa äylänüe gazeta bitlärendä açıqtan-açıq kürenä.
Bu delegatlar cıyını aldan tözelgän isemleklär häm maxsus çaqırular buyınça uzdırıla. Alar törle-törle citdi qararlar qabul itsä dä, çınlıqta bu dokumentlar bernindi xoquqqa iä tügel. Qazanda uzğan Bötendönya tatar kongressı dip atalğan cıyın da barı tatar millätendäge küp bulmağan cirle grajdannarnıñ yäisä etnik partiäneñ cıyılışı. Bötendönya etnik qorıltaylar, qazaq tügäräkläre däwlät xakimiäteneñ köçsezlänüen kürsätä
Monnan tış Tişkov küp kenä Rusiä tatarları öçen tuğan telläre bulıp rus tele tora, alar Tatarstannan yäşäw urınnarına qaytqaç uq tatar millätennän ikännären onıtalar, digän fiker uzdıra. Xalıq sanın isäpkä alu buyınça ul äzerbäycännarnı, balkarlarnı, qaraçaylarnı, noğaylarnı, ğomümän, böten törki xalıqnı tatar dip bilgeläwläre, ä xäzer alarnıñ ayırım etnik törkem bulırğa teläwlärendä berkemneñ dä qarşı kilmäwen äytä.
Bu atnada Başqortostanda Bäläbäy tatar gimnaziäse direktorı Nurmöxämmät Xösäinovnı qähärläw şaqtıy bulsa da, «Mäğrifät» gazetınnan tış Bäläbäy turında Tatarstan matbuğatında bernärsä dä diärlek çıqmadı.
Bu atnada Ufada uzğan fänni-ğämäli konferensiä turında şaw-şular küp buldı. Anıñ rezolütsiäse, Rusiä Prezidentı Putin, Tatarstan Prezidentı Şäymievkä möräcäğätläre ЗBeздa ПoBoлжbя gazetında dönya kürde. Anda yazılğannar uquçılarda zur qızıqsınu uyatır dip uylıym, çönki yazmada Tatarstanda başqort xalqına qarşı kampaniä oyıştırılğan digän ğäyep taşlana. Ayıruça Tatarstan säyäsätçeläre, tarixçıları ğäyeplänä.
Xalıq sanın isäpkä alu häm, ğömümän, çit töbäktä ğömer kiçerüçe millättäşlärebez xaqında Tatarstandağı Mäydan, Söyembikä, Tatarstan, Yalqın, Fän häm tel jurnalları şaqtıy sallı ğına yazmalar birde. Çallıda näşer itelüçe Mäydan jurnalı “Tatar möxite” digän rubrikada Başqortostannıñ İleş rayonı, Udmurtiä, Mordoviä, Kirov, Mäskäw, Perm, Ästerxan, Penza, Kurgan, Tömän, Çiläbedä yäşäwçe millättäşlärebez xaqındağı mäqälälär ensiklopedik baylıqqa iä. Alarda tatarlar turında barlıq mäğlümät birelgän. Şulay uq Tatarstannan çittä yäşäwçe Rafail Sibatnıñ “Şax Tur” yazmasında tatarlarnıñ tuğan cirlärennän şaxtağa eşkä kitkän millättäşlärebezneñ açı yazmışları taswirlana, şulay uq, Samara ölkäse Dimitrovgrad şähärendä yäşäp icat itüçe Ğaqil Säğirovnıñ şiğerläre belän tanışırğa mömkin. Ägär Mäydan jurnalındağı yazmalarnı basmanıñ xezmätkärläre töbäklärgä barıp, millättäşlärebez belän oçraşıp yazsa, Tatarstan jurnalındagılarnı töbäklärdäge tatar jurnalistları üzläre cibärgän. Jurnal Mintimer Şäymievneñ intervyusı belän açıla. Älege yazmadan TR Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäse, milli kul'tura, respublikabızdan çittä yäşäwçe tatar eşquarları häm alarnıñ millättäşlärebezgä yardäm itüe, tatar älifbasın latinğa küçerü xaqında prezidentıbıznıñ qızıqlı fikerlären belergä bula.
Ruxi berdämlekkä häM xezmättäşlekkä kilgändä, älegä Qazannan başqa tatar mädäniäten österärlek häm Qazan belän yarışa alırlıq üzäklär yuq. Revolütsiägä qädär alar küp bulğan: Qazan belän ber ük basqıçta tormasalar da, aña köçle konkurent bulğannar. Ufa, Irımbur, Troitsk, Peterburda tatar mäktäpläre, mädräsäläre bulğan, tatar telendä gazetlar çıqqan. Bügen isä Qazan bu ölkädä monopolist bulıp qala birä. Şul säbäple xäzer böten diasporanı Qazan tiräsenä tuplarğa kiräk. Başqa ısul yuq
Rafael' Mostafinnıñ "XX ğasır tatar xalqına ni birde häm tatarlar dönyağa ni birde" digän publitsistik yazması küp uquçılarnı bitaraf qaldırmas dip uylıym.
Bezneñ millätkä närsä kiräk? Barınnan da elek – köçlärne berläşterü. Ägär dä inde sarizmnıñ, dini häm milli izüneñ iñ awır waqıtlarında da tatarlar üz mädäniätlären, tellären, ruxilıqların saqlıy, Qol Ğali, Möxämmädyär, Märcäni, Tuqay kebek fän häm ädäbiatnıñ yaıtı yoldızlarınıñ isemnären ğasırlar aşa alıp çığa alğannar ikän, bu isä xalqıbıznıñ kiläçäge barlığına ışanıç tudıra. Äyye, bezneñ öçençe meñyıllıq däwamında çäçäk atuçı möstäqil millät bulıp qalırlıq mömkinleklärebez bar. Ägär dä monı tatar milläteneñ här wäkile añlasa häm şunı teläsä.
Düşämbe könne İdel buyı töbäklärendä “Milli mäğlümat çaraları häm tolerantlıq” digän konferensiä açıla. Ul Soros fondı yardämendä ütkärelä. Bu forumğa şuşı töbäktäge mäğlümat çaraları citäkçeläre häm xökümät wäkilläre çaqırıla. Temanıñ quyılışı bik qızıqlı häm aktual'. Ämma närsä soñ ul tolerantlıq. Törle fikerle şäxeslärneñ häm mäğlümat çaralarınıñ uzara anlaşuı häm obyektivlıqqa östenlek birü tügelme? Ni qızğanıç Başqortostandağı kiñküläm mäğlümat çaraları milli mäs’älälär xaqında barı tik ber genä qaraşnı çağıldıra. Ul da bulsa Könbatış Başqortostanda tatarlar tügel, ä nigezdä başqortlar yäşäwe turında. Tatarlar turında yazmalar bulsa da, tatar xälläre al da göl dip kürsätelä. Bu turıda başqaçaraq söyläwçelär yalğançı dip iğlan itelä. Xätta tatar telendä basıluçı gazetalarda da başqort xalqı turında ğına yazarğa röxsät itelä. Citmeş yıldan artıq çığıp kilüçe Qızıl tañ gazetı bitlärendä dä awıl xucalığı mäs’äläse häm tatar rayonnarında üz millätlären onıtqan başqortlar turında ğına mäqälälär bastırıla. Millionnan artıq tatarnıñ ruxi tormışın çağıldırmawçı bu ataqlı ğazetnıñ abruyı töşkännän töşä bara. Xäzer Qızıl tañnıñ tirajı qırıq dürt meñ çaması. Elek ike-öç tapqır azraq tiraj belän çıqqan başqort telle gazeta, üz millätenä tayanıp anı uzıp ta kitte. Bu şartlarda Başqortostanda tatar telle gazetalar bulsa da çın tatar matbuğatı üz xalqıbıznıñ mänfäğäten çağıldıruçı gazet bötenläy yuq diärgä mömkin. Başqortostandağı tatar telle gazetlarnıñ başqa xalıq turında ğına söyläwçe mäqälälärenä küzätü yazu kiñ cämäğätçelekneñ küñelen yarsıtırğa mömkin. Salawat Ğalinnıñ häm Äxmät Söläymanownıñ soñğı waqıtta çığarğan mäqälälären bu küzätüdä yañğıratsaq ul ike xalıq arasına çöy qağu bulır ide. Çöylärne qaqmıybız döresen genä söylibez. Döresen äytüçe tuğanına yaramasa da tarix häm tormış kemneñ xaqlı buluın kürsätä. Bu yulı da şulay bulır.
Landış Xarrasova


text: Yerusalim. İzrail xökümäte general Dan Halutznı ilneñ qorallı köçläre idaräseneñ yaña başlığı itep bilgeläwne rasladı. Xökümätneñ şuşı qararı turında bügen ğäskär radiosı aşa premyer-ministr Ariel Şaron xäbär itte. Anıñ süzlärençä, ul üze Halutznıñ ğäskär başlığı bularaq uñışlı eşläwenä ışana. Yaña xärbi citäkçe İzrail köçläreneñ şuşı yıl azağına qädär Gaza sızığınnan çığuın oyıştıraçaq. Älegä qädär general Halutz, xärbi idaräneñ xäzerge başlığı general Moçe Yaalon urınbasarı ide, saqlanu ministrı Şaul Mofaz isä Yaalonnıñ yül azağında tämamlanaçaq wäkalätlären ozaytmasqa häm anıñ urınına aldağı 3 yılğa general Halutznı bilgelärgä buldı.


text:
Tatarstannıñ säiasi oppozitsiä köçläre wäkilläre miting oyıştırıp mataştı
Tatarstanlılar saban tuyın, Rusiälelär il könen bilgelägän waqıtta, ber törkem Qazanlılar, tögälräk äytkändä Tatarstannıñ säiasi oppozitsiä köçläre wäkilläre, qızıl bayraqlar kütärep mitingqa çıqtı. Anıñ maqsatı turında Tatarstan däwlät şurası deputatı Robert Sadıykov söyli.
Monda töp ideyä Tatarstanda xakimiät itüçe, klanğa qarşı köräş. Bezdä monda Vampilovçıylar da bar, uñnar da, sullar da, millätçelär dä, liberallar da, bar da bar. Bezne berläşterä torğan ber ideyä – bötenesen üz qulı astında alğan başqarma vlast' baş bualarğa tieş tügel, baş bulırğa tieş xalıq saylanğan vlast'. Bezdä şul uq gossovet ul prezident kesäsendäge piçät, aldı suqtı tığıp quydı.Bulaçaq saylawlarda küpçelek qaysı firqäne saylar digän sorawğa Rodert Sadıykov bolay dide.
Berdäm Rusiä ul inde çığaçaq härxäldä dä. KPRFqa yul quyaçaqlar xäzer, ul vlast' öçen kiräk. Ul klapan par çığaru klapanı, KPRF bu köräşçe tügel, Ğadel Rusiä ütär möğayın, ä qalğannarı soraw astında.Ser tügel, Berdäm Rusiä haman aldınğı urınnarda tora. Başqa firqalär, säyäsi lidernı barı tik berdäm bulıp qına ciñä ala, digän fiker yañğıradı mitingta. Rodert Sadıykov isä, Berdäm Rusiä fiqase turında menä ni dide.
Ğaydar firqäse bar ide, ul vlasten kitte, firka taraldı, Çernomırdin kilde – “Naş dom Rossiä” belän, ul kitte, firka taraldı. “Oteçestvo vsya Rossiä” Gluşko, Şäymiev alarnı qurqıttılar quşıldılar “Berdäm Rusiägä”. Administrativ resursnı alsalar xäzer ük taralaçaq bu “Berdäm Rusiä”dä, çönki anıñ nigeze, tamırı, ideologiäse yuq.Qazannıñ Ğor'ki parkında 150ләп keşe Berdäm Rusiägä qarşı çıqsalar da, soñğıları Bawman uramında zurlap, Rusiä könen bilgeli, konsertlar kürsätä, şunıñ belän bergä tağın ber qat üzen reklamalıy.
Ğädel Galämetdinov


text:
Ğiraq başqalasınnan 60 çaqrım könyaqtağı Mussayib şähärendä, ğisyançılar 3 politsiä xezmätkären atıp ütergän.
Bu turıda Germaniäneñ Deutsche Press agentlığı xäbär itä.
Bağdadta qorallı keşelär ber şığıy din ähelen ütergän. Bügen politsiä yäkşämbe könne totıq itep alınğan 2 sönni din äheleneñ mäyeten taptı. Alarnı atıp ütergännär.
Bağdadta şulay uq qorallı keşelär Ğiraq Saqlanu ministrlığı xezmätkären atıp üterde.
Ğiraq xärbiläre süzçese äytüençä ilneñ könbatış çige yanındağı Qaim şähärendä 3 Ğiraq soldatınıñ mäyete tabılğan. Alarnıñ berseneñ başı kiselgän.
Bu ayda Ğiraqta barlığı 400-dän artıq keşe üterelgän.


text:
Prezident G.Bush 11nçe sintäberdän elek ük Ğıraqqa basıp kerep, Saddam Xösäinnne çitlätergä qarar birgän. Bu fikerne yaqınça 2 yıl finans ministırı bulıp torğannan soñ fiker ayırmalıqları säbäple urınınnan quılğan Paul O''Neill atna azağında birgän ängämälärendä häm irtägä näşer iteläçäk ''Turılıqnıñ bäyäse ''isemle kitabında beyan itä. AQŞ mätbuğatı älegä saqlıqlı mönäsäbät kürsätsä dä, demokratlarnıñ prezident namzätläre şunduq bu mäsälä belän mäşğül bula başladı
Bush administratsiäseneñ berençe finans ministırı Paul O''Neill yäkşämbedä CBS nıñ 60 minut isemle programmasındağı ängämädä , G.Bush Saddam Xäsäinnı xakimiättän çitlätü turında prezident bulıp eşkä başlağaç ta, yäğni 11nçe sintäberdän 7 ay elek söyli başladı dip äytte. Saddam Xösäin naçar keşe häm ul urınınnan kitergä tieş digän fiker östenlek itkän. İqtisadi säyäsättäge fiker ayrımalıqları säbäple Bush tarafınnan 13 ay elek postınnan alınğan O''Neill Ğıraq mäsäläse İminlek Şurasınıñ berençe cıyılışında uq söyläşelde , anda ni öçen Saddam çitlätelergä tieş digän soraw tügel ä anı çitlätü öçen yul tabu töp mäsälä buldı.O Neill ängämä waqıtında sişämbedä näşer iteläçäk ''turılıqnıñ bäyäse'' isemle kitabı turında da söyläde. Kitabnı O''Neill birgän mäğlümät nigeZendä Jurnalist Ron Suskind yazdı. Eleke finans minsitırı O''Neill Suskindnı 19meñ dokument ,şulsanda iminlek şurası cıyılışlarınıñ stenogrammaları belän tämin itkän.Time jurnalına birgän ängämäsendä O ''Neill finans ministırı bulıp torğan 23 ay eçendä min ber qat ta küpläp üterü qoralları turında qatğıy dälil kiterelüen kürmädem. Ğäyepläw , törle bäyäläwlär buldı älbättä min küptännän birle bu eş tiräsendä yöregänlektän dälil , bäyäläw, farazlaw, küzallawlarnıñ ayrmasın bik yaxşı beläm häm monnan nindi näticälär yasala alaçağın da ..Küzläw idaräläre ber qayçan da qatğıy dälil kitermäde dip säyläde. Nixon , Ford adminisratsiälärendä eşlägän, Alumini industriese Alcoanıñ eleke citäkçese O''Neill vitse prezident Cheneyneñ küptänge tanışı dip belenä. Finans ministırı saylawlarnı finansiälägän baylarnıñ salımnarın kimetü säyäsätenä , budjet defitsitın nıq arttıra dip qarşı çıqqan ide.O''Neill kitabında , prezident xökümättä politik debatlarğa ällä ni qatnaşmağan keşe itep añlatıla. Kabinet sessiäläre äytersen lä suqır keşe sanğırawlar arasında utıra dip tasvirlanğan.Turılıqnıñ bäyäse isemle kitap turında aqyort bez kitaplar turında küzätülär yasaw belän şägellänmibez dip beldergän. isemeneñ belüen telämägän ministır isä, administratsiä eşkä başlawı belän şunduq, Ğıraqqa intervensiäne planlaşatıra başladı dip äytü kölkele, xökümättä utırğan O''Neillne ber kem dä tıñlamadı, ni öçen bez añı xäzer tıñlarğa tieşbez digän. Ğıraqta rejim almaştıru teläge Cliton waqıtınnan birle kongress tarafınnan yaqlanğan fiker. Yevropa illäre gazetalarında Paul O Neillneñ kitabı, intervyuları turında küp kenä yazmalar kürensä dä, Amerika mätbuğatı saqlıq kürsätä älegä. WP 13nçe bitte genä bu turıda yaza, NYT mäqaläse bulıp betkänne genä xabär itä, Time jurnalı da eleke finans minsitırı belän şaqtıy ozın ğına ängämä basıp çıgardı. Boston Globe isä, Bill Clinton da Saddam belän sabır qazanınıñ tizlektä taşuı mömkin dip äytkän ide dip işarä itkän. Ämma demokratlarnıñ prezidnet kandidatı Howard Dean şunduq min prezident Ğıraq suğışı öçen bernindi dä çın säbäp kürsätmäde dip söyläp kiläm, bez xäzer anıñ ber ministırınnan soña qalıp bulsa da Bush xökümäteneñ suğış kursı turında öyränäbez. John Kerry isä ONeillnıñ äytkännäre xökümätneñ ideologik säbäplärdän çığıp , AQŞ soldatların ber üzlären genä diärlek ber ğäräb ilen okupatsiälärgä cibärgäne añlaşıla ''Turılıqnıñ Bäyäse'' irtägä näşer iteläçäk häm ul kitap turında şaqıtıy ğına küzätülär bulır dip kötergä kiräk
färidä xämit,praga


text:
Firdüs Ğimaltdinov: "Bu yazma neçkä küñelle, awırtu yöräkle keşelärgä kiñäş itelmägän. Şuña da yöräge nıq bulmağannarğa monı uqıp toru kiräkmäs."Bezneñ gäcit
Comğa könne respublika gäcitläreneñ baytaq öleşen 17nçe yüldä uzğan Tatarstan parlamentı sessiäsenä bağışlanğan yazmalar alıp tora.“Vostoçnıy Ekspress” gazetası parlament sessiäse turında “Däwlät Sovetı nizağlı mäs`älälärne kiläse säyäsi sezonğa qaldırdı” dip yazıp çıqtı. Deputat Aleksandr Ştaninnıñ “Respublikanıñ Üzäk saylaw komissiäsen kiçektermästän taratırğa kiräk” digän täqdimenä qarşı Mintimer Şäymiev “Ştanin bezne inde 4 yıl däwerendä tarata,“- dip cawap birde. Spiker Färit Möxämmätşinnıñ “Ä üze kitärgä cıyınmıy,” – digän qısqa replikası cimerü tarafdarınıñ xolqın beraz tınıçlandırğan bulsa kiräk. Älege gazeta fikerençä, parlamentnıñ yazmışı turındağı bäxäskä Mintimer Şäymiev bolay dip noqta quyğan: “ Däwlät Sovetı deputatlar küpme kiräk dip sanıy - şul xätle eşläyäçäk”.
“Şähri Qazan” gazetası xäbärçese 17nçe sessiä turında xäbären “Üzgäreşlär häm östämälär köne” dip atağan.“Watanım Tatarstan” gazetası comğa sanınıñ berençe bitendä ük tağın ber möhim çara turında zur yazma urnaştırğan. “İktisadnıñ kiläçäge ışanıçlı”digän optimistik mäqälädä süz Tatarstan xökümäteneñ pänceşämbedä uzğan kiñäytelgän utırışı turında bara.
“Vostoçnıy Ekspress” isä şul uq kiñäşmädä Prezident Mintimer Şäymiev “sänäğät generallarınıñ kirägen birde” dip yazıp çıqtı. Häm gazeta fikerençä, respublika şirkätläreneñ yartı yıllıq eşçänlegen ber urında taptanu dip bäyäläp bula.Älege yazmadan kürengänçä, Prezident premyer –ministrğa möräcäğät itep: “Röstäm Nurğaliewiç, ällä sin ul citäkçelär belän äzräk şöğıllänäseñ, alardan yomşaq täläp itäseñ. Yuğisä, KamAZ nigä byudjetqa nibarı 46 million sum ğına kertä?” – dip sorağaç, moña KamAZnıñ general'' direktorı Sergey Kogogin cawap birergä alınsa da, töple añlatu bulmağan.
Bu kiñäşmädä Prezident Şäymiev soñğı waqıtta Tatarstanğa çittän kerä başlağan oligarxlarga da barmaq yanağan. Yänäse, sez Tatarstannıñ närsä ikänen belmisez. Ägär monda kildegez ikän, sez bezneñ qağidälär buyınça uynarğa häm moral'' burıçlarığıznı ütärgä tieşsez.Moña östäp şunı äytergä kiräkter: Tatarstan cirlegendä federal'' üzäk qağidälärenä genä tayanıp “käbestä”, yäğni aqça çabarğa niätlänüçe däw baylar borınına berençe çiertü yasaldı.
Pänceşämbedä dönya kürgän “Tatarstan yäşläre” gazetası “Abaw!” digän bäläkäy genä yazma urnaştırğan. Anı şuña kürä tulısı belän kiteräbez. “Ğalimcan İbrahimov başqort yazuçısı ikänen belmi idegezme äle? İnde belegez! Başqortstannan xat kilep töşsä, anıñ näq şunı raslawçı konvertta kilüe bar. Respublika zakazı buyınça Perm''dä basılğan konvertlarnıñ küpmeder tirajı bez moñarçı tatar ädäbiäte klassigı dip yalğışıp yörgän Ğalimcan İbrahimov häm anıñ Awırğazı rayonı, Soltanmorat awılındağı muzey-yortı suräte belän çıqqan. Asqaraq rusça häm başqortça cömlädä aqqa zäñgär xäref belän çatnatıp basqannar İbrahimovnıñ başqort yazuçısı ikänen. Moña Soltanmorat xalqı niçek qarıydır, ä bezgä älege konvert ğälämät zur plagiat, yäğni urlaşu bulıp kürenä. “Monda şunı östise kilä: inde ataqlı başqortlarnıñ sanın üsteräseläre kilä ikän, nigä bu başlanğıçnı däwam ittermäskä. Kürenekle şäxeslär ber tatarda ğına dimägän, Puşkin, Lermontovlar, Xemingueylar häm başqalar bar. Konvert tışına başqortça yaz da quy. Kitkännäre bilgele säbäplär arqasında bäxäsläşep yörmäs, ä yaqınnarı barıber başqortça uqımas. Ottırışsız filateliä!
Şul uq sanda “Tatarstan yäşläre” “Saq bulığız: genotsid!” digän rubrika astında Başqortstandağı tatarlar probleması turında berniçä mäqälä bastırğan. Jurnalist Zöläyxa Kadışeva, mäsälän, 5nçe yüldä Ufada Başqortstan tatarlarnıñ ikençe cıyını turında “Çöy qağası tügel, köy tabası” dip yaza.Şul mäqälädän ber niçä özek:
“Biredä haman şul ber “cır” cırlanğan: Başqortstanda tormış al da göl, tatarlarğa barlıq mömkinleklär dä açıq. Şunısı ayanıç, kürşelärdä tatarlarğa törle yaqtan barğan höcüm küz aldında bulsa da, näq menä Tatar kongressı wäkilläre “barısı dä äybät” digänne üz awızları belän söyläp, allağa şöker dip, quanıp utırğannar. Alay hämmäse dä yaxşı bulğaç, nik kenä cıyılışqannar soñ?”Zöläyxa Kadışeva süzlärenä qarağanda, bu arada tatar milli frontın xurlaw, aña qähär atu köçäygän. Älege qısrıqlaw üze ük tatar xäräkäten, milli frontnı idän astına kitärgä mäcbür itä kebek.
Yazmanıñ axırında avtor bolay dip yaza:“Şulay itep, tatar cıyınnarı bulğalap tora Başqortstanda. Mäskäw alarnı yaxşılap küzätä , üzäk gazetalar da ike törle cırlıy. Beräwläre Başqortstandağı tatarlar problemasın dekaberdä uzaçaq prezident saylawı barışında şäpläp uynatırğa uylıy kebek. Berişeläre isä Başqortstannıñ räsmi citäkçelege qullarınnan totıp yazdırğan kebek yazmalar urnaştıra. Äytik, “Argumentı i faktı” çığarğan ber şoma, tössez yazma – monıñ açıq misalı. Qısqası, wäzğiättän härkem üz balığın tota.”
Berniçä ay elek “Azatlıq” radiosı tıñlawçılarına bez Qazanda “Bezneñ gäcit” digän yaña basma näşer itelä başlawı xaqında söylägän idek. Menä şul gazetanıñ 6 häm 7nçe sannarında qatı bäğerlelär genä uqi alırlıq yazmalar dönya kürgän. Ul 1957nçe yılda Çiläbe ölkäsendä köçle radiatsiä, nurlanış yoğıntısına duçar bulğan tatar awıllarınıñ faciğalı yazmışı turında. Şundağı Möslim häm Qarabolağı awıllarında gazetanıñ möxärrire, telejurnalist Firdüs Gıymaltdinov barıp jurnalist tikşerenülären uzdırğan. İnde wäğdä itkänebezçä, mondıy oçraqlarda bez ber yaqtan, matbuğat küzätüe janrın törleländerü, kiñäytü yözennän bulsa, ikençedän, mäqälä avtorı belän yaqınraq tanışırğa teläp älege yazmalar xaqında üzennän söylättek.Audio
Firdüs äfändeneñ xaqlı süzlärenä quşılıp şunısın äytim: soñğı könnärdä Qunaşaq rayonında Qarabolaq awılınıñ keşeläre üzlärenä tieşle l''gota alır öçen mäxkämägä ğarizalar birdelär. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı qarşındağı yuridik törkemneñ cawaplı särkätibe Roza xanım Färdieva ul mäxkämälärdä advokat bularaq qatnaşa. Dimäk, bez äle bu temağa kiläse tapşırularıbızda äylänep qaytırbız.Damir Ğismetdin, Qazan


text:
"Unitar il zamança bula almıy"
Parlament utırışında çığış yasağan Törkiä prezidentı Abdullah Gül, etnik törlelekne saqlaw - demokratia taläbe dip belderde.
Ul bu çığışın yallardan soñ cıyılğan berençe mäcles utırışın açıp cibärgändä yañğırattı.
"İldäge etnik, milli törlelektän qurıqqan il, modern däwlät däräcäsenä üsä almıy", dide Gül.
Yaña mäcles utırışında PKKnı yaqlağan "Demokratik Cämäğät" partiasenä protest belderü uñayınnan, xärbi başlıq İlker Başbuğ häm başqa xärbi başlıqlar parlamentnıñ yaña açılış cıyınında qatnaşmadı.
Davutoğlu Qarabax mäsäläsen qarıy
Bu atnada Törkiädäge aktual temalarnıñ berse - Ärmänstan kileşüe ide. Törkiäneñ kürşeläre belän mönäsäbätlären yaxşırtu protsessında zur qazanış kertäçäk Ärmänstan belän mönäsäbätlärne yaxşırtu planı qayber taraflarda rizasızlıq tudıra. Älege kileşü belän Azärbaycan rizalaşmıy.
Davudoğlu, Qarabax mäsäläsen çişü öçen tözelgän Minsk törkemen citäklägän Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov belän New Yorkta oçraştı. Lavrov belän fiker alışqan Davudoğlu şulay uq azäri xezmättäşe Elmar Memmedyärov belän dä Minsk törkeme eşläre turında söyläşte.
Kördçä kinoğa däwlät yärdäme
Bu atnanıñ pänceşämbesendä Törkiäne şaqqatırğan tağın ber yañalıq buldı. Anda "däwlät körd kinoların yaqlıy" dielgän xäbär taraldı. Monnan berniçä yıl elek körd telendäge cırlar häm kino yazmaları yäşeren räweştä satılğanda, bu turıda çıqqan xäbärdä mädänyiät häm turizm ministrlığı täwge tapqır ber körd kinosına aqça yärdäme kürsätäçägen açıqladı.
"İke tel - ber buqça" dip atalğan näfis kinonı töşerü öçen däwlät yaqınça 35 meñ dollar aqça yärdäme biräçäk. Kinoda Törkiäneñ könbatışınnan könçığıştağı ber körd awılına kilgän yäş uqıtuçınıñ kürgän mixnätläre sürätlänä. Uqıtuçı belän xalıq arasındağı tel probleması taswirlana.
Älege kinonıñ qarawçılarğa iñ oşağan yağı isä, anıñ turıdan-turı Törkiädäge çınbarlıqnı çağıldıruı.
İMF başlığına başmaqlı protest
Ğıyraqlı jurnalist Äl Zäydineñ elekke AQŞ prezidentı Geaorge Bushqa başmağın çığarıp atuınnan son, protest uñayınnan başmaq çığarıp atu modağa kerde.
Selçuk Özbäk isemle ber törek watandaşı İstanbulnıñ Bilgi universitetındağı konferensia waqıtında Xalıqara aqça fondı başlığı Dominique Strausss-Kahnğa başmağın salıp attı. İMF başlığı başmaqqa hädäf buluda çaq qotıldı.
Başmağın ırğıtqanda Selçuk "İMF" monnan kitsen dip qıçqırdı.
Selçuq waqıyğadan soñ qulğa alındı. Läkin Strauss-Kahn şikayät bildermägän öçen soñınnan irekkä çığarıldı. Kahn waqıyğadan soñ yasağan çığışında, törek uquçıları tärtiple ide, alar protest öçen konferensianeñ betüen kötte, dide.
Cıyın axırında bina aldında ber törkem yäşlär, "Törkiä satlıq tügel, kitegez monnan digän" şiğärlär belän protestnı däwam itte.


text:
Byudjet-2004: çığımnar arta, keremnär kimi...
Bu könnärdä Tatarstanıñ xökümätendä kiläse yılğa byudjet östendä ike törkem belgeçlär - optimistlar häm pessimistlar eşli. Berençe, optimistlar törkemeneñ başlığı, iqtisad häm sänäğät ministrı Aleksey Paxomov fikerençä, bıyıl inflyatsiä 15 protsent külämendä isäplänsä, kiläse yılda ul 10 protsentqa ğına citärgä tieş. 2004nçe yılda Tatarstannıñ iqtisadı 282 milliard sumlıq äyber citeştereçäk dip kötelä, bu küläm älege yılğa qarağanda 4 protsentqa artıp kitärgä tieş. Paxomov uylawınça, üseş neft' häm ximiä tarmaqlarında ğına tügel, ä maşinalar citeşterüdä dä bulırğa tieş. Älege waqıtta Tatarstanda urtaça aylıq xezmät xaqı 3730 sum bulsa, kiläse yılda ul 5100 sumnan artır dip kötelä. Bu bik möhim, çönki xalıq kübräk aqça alsa, ul kübräk satıp ala, şulay bulğaç - respublikanıñ citeşterüçeläre çığarğan produksiäneñ külämen arttıra alalar. Bu üz çıratında, respublikanıñ iqtisadi üseşenä kiteräçäk dip kötelä.Finans Ministrı Radik Ğizzätullin törkemeneñ eşe başqaraq. Ul, yaqtı prognozlarğa qarap, çınbarlıqta Tatarstan iqtisadına kiläse yılda bulaçaq çınbarlıqnı küz aldına kitergäç kenä, däwlätneñ aqçaların törle ministrlıqlar, tarmaqlar arasında bülärgä tieş.
Berençe xisaplawlardan soñ närsä açıqlanğan? 2004nçe yılda da, näq bıyılğı kebek ük, Tatarstan byudjetında 10 protsent çaması defitsit kötelä, çönki respublika üze kiläse yılda 53 milliardtan artıq salımnar cıysa, Mäskäw aña şul summadan 38 milliardqa yaqının ğına qaldıraçaq. Şul uq waqıtta, Tatarstannıñ byudjet çığımnarı 42 milliard sum külämendäge xisaplana. Mondıy zur sannar qayan kilep çıqtı soñ, dip sorasağız, byudjet çığımnarınıñ iñ zur öleşe – 71 protsent Tatarstan xalqınıñ sotsial' häm mädäni tormışın tä'min itügä turı kilä. Sotsial' häm mädäni tarmaqqa digän aqçanıñ ille protsenttan artığı mäğrifätkä yullanaçaq. Bu sannarğa nigezlänep şunı äytergä bula, kiläse yılda Tatarstan üzeneñ barlıq sotsial' yaqlaw programmaların däwam itäçäk, läkin alarnıñ küläme kimiäçäk.Bügenge şartlarda Tatarstan xökümäte başlıqlarınıñ iñ yaratqan, iñ yış qullanğan töşençäse – byudjet çığımnarınıñ optimizatsiäse. Ğadi süz belän äytkändä, aqçanı tuzdırunı iñ saran itep alıp baru. Mäsälän, keçkenä awıllarda ekonomiä öçen mäktäplärne yabu bulmıy. Ämma, aqçalarnı saqlap qalu öçen härber awılda mäktäp, balalar baqçası, kitapxanä, klub häm xätta cirle üzidarälär dä ber ük binada urnaşaçaqlar. Şuña östäp, kiläse yılda däwlät räsmiläreneñ armiäse 20 protsentqa kimiäçäk dip kötelä. Älegä alarnıñ sanı respublikada 12 meñnän artıq.
Şulay itep, byudjetnı optimizatsiäläw, başqa süzlär belän äytkändä, kisü eşe bik qızu barsa da, äle xökümät tarafınnan qaralğan byudjet buyınça Tatar telen räsmi tel itep gämälgä quyu öçen 10 million sum häm latin imlasına küçü programması öçen 20 million sum çaması birelä. Bilgele bulğança, älegä Rusiä qanunnarı Tatar teleneñ Latinğa küçüen tıya. Şuña kürä, Latinğa digän byudjet matdäse isemen alıştıraçaq häm imla reformasına birelgän aqçalarnı Tatar telen däwlät tele itep bilgeläw matdäse belän berläştereläçäk. 12nçe sintäberdän soñ xökümät byudjet östendä eşläwen tuqtatırğa häm anı Prezidentqa tikşerü öçen tapşırırğa tieş. Prezident byudjet proektın qarağannan soñ anı Däwlät Sovetı deputatlarına tikşerergä häm qabul itärgä täqdim itäçäk.Azatlıq radiosı öçen Qazannan İskänder Nurmi.


text:
Qazanda yäşüsmerlär arasında cinayätçelek mäs’äläse tikşerelde
21 may könne Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Prezidium utırışı uzdı. Anda respublika parlamentınıñ çirattağı utırışı 3 iyüngä bilgelände. Şulay uq Prezidium cıyılışında sessiädä qaralaçaq sorawlar da raslandı. Barısı kön tärtibenä 48 mäs’älä kertelde. Alar arasında Cirle üzidarä, däwlät milken privatizatsiäläw turındağı qanunnarnıñ proyektların tikşerü, Cir kodeksına üzgäreşlär kertü kebekläre dä bar. Şulay uq deputatlar 2004 yılda parlamentara xezmättäşlek programmasın da tikşerergä niätlilär. Xäyer, deputatlar sessiälärdä genä tügel, ä alar arasında da eşlären tuqtatmıylar. 20 mayda Däwlät Şurasınıñ byudjet, salımnar häm finanslar buyınça komitetınıñ utırışı buldı. Anda Tatarstannıñ Finans ministrı Radik Ğayzatullin deputatlarğa 2004 yılnıñ berençe kvartalında respublika byudjetınıñ ütäleşe xaqında mäğlümätlär birde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Tatarstanda salımnar cıyu planlaştırılğannan äybäträk barsa da, respublika qaznasına kötelgännän azraq kergän. Çönki federal’ üzäk üzenä digän aqçalarnı cıyıp ala, ä üze tieşlesen cibärep betermi ikän. Bu aqçalar barı tik aprel’ ayında ğına kilä başlağan.
Comğa könne Qazanda tağın ber bik möhim cıyılış uzdı. Ul respublikada yäşüsmerlär häm baliğ bulmağan balalar problemasına bağışlandı. Balalar mäs’äläse Tatarstanda bik yış kütärelep, inde 10 yıl däwamında Yäşlär programması eşläp kilügä dä qaramastan, respublikada da yäşüsmerlär arasında cinayätçelek arta, suqbay balalarnıñ sanı da äzäymi. 21 mayda ütkän cıyılışta şuşı häm başqa problemalarnıñ säbäpläre, alarnı çişü yulları tikşerelde. Bu söyläşüne Eçke eşlär ministrlığı oyıştırdı. Anıñ eşendä respublika premyer-ministrı urınbasarı Zilä Wälieva dä qatnaştı. Şulay uq comğa könne balalar teması Bötendönya tatar kongressı binasında da kütärelde. Anda Qazannıñ balalar häm Yäşlär eşläre buyınça komitet citäkçese Al’bert Bikmullin häm başqalanıñ Mäğärif idäräse başlığı urınbasarı Tatyana Ponomareva jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuın uzdırdılar. Älege çara Xalıqara balalarnı yaqlaw köne uñayınnan ütkärelde, dip xäbär itä İntertat.ru gäcite.
Gölnaz İlgizär


text: Bagdad. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Ğiraqtağı qoral inspektorları, ilneñ tönyağındağı Mosul şähärendä üzläreneñ yaña idaräsen açarğa cıyına. Ğiraq tışqı eşlär ministrlığı bäyän itkän belderüdä, şul maqsat belän bügen Mosulda, 10 xalıqara küzätüçe kilde dielä. France Press agentlığı isä, BMO inspektorlarınıñ berse birgän mäğlümatqa tayanıp, Mosuldağı idarä şuşı atna azağında, ğinwarnıñ 4-endä açılaçaq dip xäbär itä. Ul arada, amerikan xärbi citäkçelege, Quşma Ştatlar häm Britaniä xärbi oçqıçlarınıñ bügen, Ğiraqnıñ hawadan saqlanu radarına höcüm yasawın xäbär itte. Ul, ilneñ, oçışlar tıyılğan könyaq öleşenä küçerelgän bulğan.


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Rusiä Yewropa Berlegeneñ Tährannı uran bayıtudan tıyılırğa künderü maqsatındağı täqdimen xuplıy dide.
Küwäytkä säfäre barışında çığış yasap Lavrov bu mäs'älägä söyläşülär aşa çişeleş tabunı yaqlawın belderde häm İrannı xezmättäşlekkä çaqırdı.
İrtägä Londonda AQŞ, Rusiä, Qıtay, Fransiä, Britaniä häm Germaniä yuğarı räsmiläre cıyılıp İranğa qarata nindi çaralar kürü turında söyläşäçäk.
Alar arasında Yewropa Berlegeneñ İrannı uran bayıtunı tuqtatıp toru öçen qızıqsınıru maqsatındağı täqdimnäre dä qarala.
İran andıy qızıqsındıru çaralarına almaşqa da uran bayıtunı tuqtatmayaçağın belderde.


text: Tehran, İran tışqı eşlär ministrı M.Mottaqi üz ileneñ uran bayıtu eşenä başqa illärneñ qatnaştırıluı turında Rusiä belän kileşkän buluların belderde.Ämma Mottaqi uran bayıtuda Rusiyegä qaysı illärneñ yardäm itäçägen äytmäde.Küptän tügel genä İran wäkilçelege Qıtayda Rusiä täğdime turında söyläşülär alıp bardı . Xalıqara Atom Agentlığı Tehrannnıñ agentlıq belän xezmättäşlek itmäwen iğlan itkännän soñ, AQŞları häm Yevropanıñ qayber illäre İrannı BMO İminlek Şurasına tapşırırğa çaqırdı. Tehran atom programmasın tınıç mäqsatlar öçen täräqi itüen häm atom texnogiäsenä iä bulırğa xoquqı buluın däğwä itä


text:
Narkotik taratıusılarğa köräştä organdar köshöź
Salauat qalahı militsiyahı häm federal imenlek xeźmätkärźäre Başqortostanğa küpläp narkotik taşıu yulın asıqlap yapqan. İmenlek xeźmättäre qanunhıź narkotik taşıp hatıu menän şöğöllängän xalıq-ara enäyätsel törkömdöñ Salauat qalahına źur miqdarźa narkotik kilteräsäge xaqında mäğlümät ala. Maxsus operatsiya barışında 1 kiloğramm geroin hatırğa mataşıusı ir keşe qulğa alına. Törgäk tışındağı yaźıuźarźan geroindıñ Afğanstandan kiltereleüe bildäle. Narqopoltsiya xeźmätkärźäre genä tügel, tamojnya la narqotiktar qontrabandahına qarşı köräştä mäğänä yuqlığın tanıy. Bıltır, mäśälän sittän narqotik taşıusı ber- nisä qanal asıqlanğan, ämmä respublika bilämälärenä unı taşıusılar kämemäy.


text: Räsäyzeñ haqlanıu ministrı Sergey İvanov flottıñ xärbi sostawınan sığarılğan atom hıu astı kämälären utilläştereü urınına kiltereüze waqıtlısa tıyzı. İvanov K-159 hıu astı kämähe batqas şunday qararğa kilgän. Xalıq-ara ekologiä oyoşmaları kisektermästän atom hıu astı kämälären tarttırıu praktikahın tuqtatıuzı talap itä. Ularzıñ mäglümättäre buyınsa, berense bıuınğa qarağan 7 atom submarinahı küserep ultırtıuzı talap itä. Ekologtar fekerensä, hıu astına kitkän K-159 kämähe tirä-yaq möxit ösön zur xäwyef tıuzıra. Barens diñgezendä hıu astı kämähe batqan urında ezläw eştäre dawam itä. Ekipäjdıñ un ağzahınan tik beräwhe genä qotqarılğan. Räsäy haqlanıu ministrı Sergey İwanov beldereüensä, K-159 hıu astı kämähe ekipäjı fajigälä gäyeple tügel


text: Ramalla -- Bügen Fälästindä soñğı 10 yılda berençe parlament saylawları ütä. Üzäk Saylaw komissiäse belderüençä, 9 säğät tawış birüdän soñ qatnaşu däräcäse 58 protsentqa citkän. Fälästin prezidentı Mäxmüt Abbas tawış birülär şoma bara dide. Premier-ministr Äxmät Qurei bu könne Fälästin xalqı öçen "tarixi kön" dip atadı. Köräş xakimiättäge Fatah partiäse belän Hamas arasında bara. Bu Hamasnıñ xakimiätkä berençe tapqır kerü omtılışı. Hamas namzäte İsmail Häniä xäräkät Parlamentqa ütkän oçraqta da qoralın taşlamayaçaq dip belderde. Tawış birülär Könbatış yarda, Gaza sızığında häm Könçığış İerusalemda bara. Räsmi näticälär irtägä kötelä.


text:
AQŞta Üzbäkstanğa qarata qırısraq säyäsät alıp barırğa çaqıralar
11nçe sintäberdän soñ AQŞ belän Üzbäkstan terrorğa qarşı suğışta berektäş buldılar. AQŞnıñ Üzbäkstanda xärbi bazası bar alar islam ekstermistları turında mäğlümät belän almaşıp tora. AQŞları üzbäk xärbilären qorallandıru häm künegülärdän ütkärüdä yardäm itte.Şulay da könçığış Üzbäkstandağı krizis säbäple prezident G.Bush administratsiäse İslam Käriomovnı tänqitläwdän totılıp qalmadı.Amerikada Bush taraftarları Kärimovnıñ keşe xoquqların bozuına qaramastan Üzbäktsan belän berektäşlekne küptännän yaqlap kilä ämma alar xäzer Kärimov artığı belän yıraqqqa kitte dip äytä
Ul (Rohrabacher)älbättä Üzbäkstanda zalimnıñ utıruın diktatorlıq buluın buluın häm tänqitleräk mönäsäbät kürsätergä tieşlegezbezne belä
Demokratiäne yaqlawçı Freedom House belderüenä kürä älegäçä administratsiä häm anıñ Kongresstağı yaqlawçıları Kärimov eşçänlegen östän genä qarap bardı, SSSR cimerelüennän soñ anda xällär üzgärmäde diärlek.Misal öçen ütkän yılda Kongress Üzbäkstanda keşe xoquqlarınıñ bozıluı säbäple 18million dollarlıq yardämne birmäde. Ämma berniçä atna soñraq Pentagon sovet däwrennän qalğan biologik qorallarnı yuq itü öçen 21 million dollar birde. Ul çaqta Üzbäkstanğa vizit yasağan AQŞ qorallı köçläre citäkçese general Richard Myers yardämneñ tuqtatıluın tänqitläp, Kärimov xökümäteneñ Pentagon belän xezmättäşlegenä yuğarı bäyä birgän ide. Ernsberger äytüenä kürä,Dana Rohrabacher bu ikele standart beterelergä tieş,bezneñ tışqı säyäsätebez öçen möhim bulsa da andağı xällärgä tänqitleräk pozitsiä alırğa tieşebez dip qarıy. Cato İnstitutında saqlanu mäsäläläre analitığı Charles Pena 11nçe sintäberdän soñ Üzbäkstan belän berektäşlek tözü bik mantıqlı eş ide, Äfganstan yaqınında xärbi baza oyıştıru ğına tügel ä üzäk Aziädäge möhim ber ilne könbatışqa taba cälep itergä dä yardäm ittte dide. Waşingtonda säyäsi dairälär Üzbäkstannı Rusiä häm Qıtay kebek zur kürşelärneñ täsir zonasınnan çittä totu möhim di.Ändicandağı köç qullanu waqıyğälärendä här ike il dä Kärimovnı yaqlawın belderde. Ämma Pena qaraşınça, Rusiä häm Qıtay xısabına Üzbäkstanğa yaqınlaşu ällä ni yaxşı närsä tügel , ozın möddätle strategik xata da bula ala .Rusiä AQŞ mönäsäbätläre yaxşı bulğanda Mäskäwne açulandıru kiräksez şulayuq ällä ni dus bulmağan Qıtaynı açulandıru qurqınçlı da bula ala. Ämma möselman xalqın äzerleklägän xökümätne yaqlaw tağı da yamanraq bula ala di.
Pena(audio)
xalqınıñ zur küpçelege möselman bulğan näk şundıy rejimnar, qayber terror aktları şulsanda 11nçe sintäber öçen nigez bulğan anti –amerikan xislär buldırdı.
Pena qaraşınça, Bush administratsiäse bik tizlektä Kärimovtan çitläşergä ämma mönäsäbätlärne bötenläy özmäskä tieş.Ul ägär dä Üzbäkstan rejimı tağı qırısraq säyäsät alıp bara başlasa AQŞnıñ strategik mänfäğätläre , islam dönyası belän mönäsäbätläre qurqınıç astında qalaçaq di. Pena çınbarlıqta minemçä AQŞ (älege krizisqa da qaramastan) Üzbäkstannan yıraqlaşırğa tieş, çänki Bush administratsiäse dönyağa ayrım alğanda möselman dönyasına demokratiä cäyelderü säyäsäte alıp barırğa teli färidä xämit


text:
Rusiä parlamentı, kürşe däwlätlär belän iminlek mäs’äläsendä xezmättäşlekne arttıru turındağı kileşüne rasladı. Berdäm İminlek Kileşüe Oyışması üz eçenä Rusiä, Ärmänstan, Belarus, Qazaxstan, Qırğızstan häm Taciqstan kebek illärne ala. Tawış birgänçe Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Vyaçeslav Trubnikov deputatlarğa –Oyışma şulay uq töbäklärdäge ğaskärlär häm milli cihazlar öçen cawaplı bulaçaq, dip belderde. Parlament Oyışmanı häm anıñ xartiäsen ber tawıştan xupladı.
Rusiädä säfärdä bulğan Fransiäneñ Saqlanu Ministrı Michele Alliot-Marie ike il arasındağı xezmättäşlekneñ xäzerge däräcäsen xupladı, häm dönya iminlegenä yanağan yaña qurqınıçlar-xezmättäşlekne tağın da arttıru kiräklegen kürsätä, dip belderde. Michele Alliot-Marie bügen Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanov häm tışqı säyäsät başlığı İgor İvanov belän oçraşa. Qıtay belän Germaniä kebek ük, Fransiä häm Rusiä Amerika Quşma Ştatları citäkçelegendäge Ğiraq suğışına qarşı buldı. Xäzer dä Fransiä häm Rusiä-Ğiraqnı tözekländerü eşen Berläşkän Millätlär Oyışması citäklärgä tieş, dip sanıy.


text:
Tömän ölkäsendä Bötendönya tatar kongressınıñ bülekçäsen oyıştırırğa uylıylar
İskene üzgärtep qoruğa qarağanda yaña äyberne tözü ciñeleräkme? Bötendönya tatar kongressınıñ bülekçäsen, yäğni Tömän ölkäsendäge ber tarmağın buldıru teläge belän söyläşergä cıyılğannarnıñ tel töbennän şul añlaşıldı.
Bügenge köndä tatar xäräkäteneñ dilbegäsen üz qulında totqan Tömän ölkäsendä yäşäwçe tatarlarnıñ häm Seber tatarlarınıñ milli-mädäni möxtäriäte bar bit inde. Nigä kiräk yaña oyışma? Qazanda uqıtuçılar cıyınında bulğan waqıtta millätpärvar Änäs Ğaitiov häm ölkäneñ xatın-qızlar “Aq qalfaq” oyışması räise Bibinur Sabirova Tömän tatarları kongressın oyıştıru teläge belän yanıp qaytqannar.
-Millionnar kitä. Ämma, ämma läkin bezneñ üseş yuq. Xakimiät birä torğan aqçalarnı şul külämdä dä maqsatçan, milli üseşkä nindider näticä yasarlıq itep qullanu öçen, bu oyışmağa kilgän keşelär üz mänfägat''lären genä qayğırtmıyça, ägär dä ala alsa üz qulına şuşı xäräkätne alğa kiteş bulaçaq. Ägär dä bulmasa, tatarnıñ yuğala baruı küz aldıbızda. Tömän ölkäseneñ könyağında tatar xalqınıñ 55 % öç şähärdä Yalutr, Tobol häm Tämändä yäşi. Tuğan telgä öyrätü oyıştırılmıy, yuq. Awıl mäktäpläre dä sannarı kimi bara yıldan yılğa. Mäktäplärne ereländerü säyäsäte tatar telen bötenläy yuqqa çığaruğa yünälderelgän. Tügäräkläsäk, awıl mäktäplärendä 25 % bala atnasına ber säğät tuğan telne öyränä. Biyu-cırlar da “razovoy meropriätiälär” kebek baralar.Bibinur Sabirova söylägänne barlığı 9 keşe tıñlap utırdı. Aralarında milli, dini, säyäsi xäräkät wäkilläre, kürenekle biznesmennar da bar ide. Ğalimcan xäzrät- diniä idäräse räise, Klim Soltanov- Tobol däwlät pedagogiä institutınıñ tatar tele häm ädäbiätı kafedrası möğallime, Rinat Nasıyrov- “Patriotı Rossii” partiäseneñ äğzası, Älmirä İslamova- “Fanera kombinat” açıq aksionerlıq cämğıäteneñ general'' direktorı häm başqalar.
Söyläşüdä Bötendönya tatar koğressınıñ zur abruyğa iä ikänlege turında häm avtonomiä belän çağıştırğanda tarmağı oyıştırıla qalsa, statusınıñ da başqaraq buluı turında süz buldı.
-Kongressnıñ milli-mädäni möxtäriätkä qarağanda mömkinlekläre kiñräk bulaçaq. Çönki ul ictimaği- säyäsi oyışma. Avtonomiädä tel mäsäläsen kütärsäñ dä, “wı ne imeete pravo zanimatsya politikoy” dilär. Millätne saqlaw, telne saqlaw, mädäniätne saqlaw mexanizmnarın eşli almadıq. Yaña oyışma analitik nigezdä xalıqnıñ sotsial''-ekonomik xälen, telneñ, mädäniätneñ saqlanu däräcäsen, açıqlap, şul nigezdä programma tözep xakimiätkä citkerergä häm xakimiät belän bergäläp eşlärgä. -Yuq! Bez riza bulğannı kürsätäbez, ägär dä xakimiät arqılı ul eşne eşläsäk. İctimaği-säyäsi oyışma bulğaç, ul bügenge xälgä riza tügellegen kürsätergä iteş. Min şulay dip uylıym.
-Kongressnıñ milli-mädäni möxtäriätkä qarağanda mömkinlekläre kiñräk bulaçaq. Çönki ul ictimaği- säyäsi oyışma. Avtonomiädä tel mäsäläsen kütärsäñ dä, “wı ne imeete pravo zanimatsya politikoy” dilär. Millätne saqlaw, telne saqlaw, mädäniätne saqlaw mexanizmnarın eşli almadıq. Yaña oyışma analitik nigezdä xalıqnıñ sotsial''-ekonomik xälen, telneñ, mädäniätneñ saqlanu däräcäsen, açıqlap, şul nigezdä programma tözep xakimiätkä citkerergä häm xakimiät belän bergäläp eşlärgä.
-Yuq! Bez riza bulğannı kürsätäbez, ägär dä xakimiät arqılı ul eşne eşläsäk. İctimaği-säyäsi oyışma bulğaç, ul bügenge xälgä riza tügellegen kürsätergä iteş. Min şulay dip uylıym.Xakimyät belän nindi mönäsäbättä bulırğa tieş soñ bez, digän sorawnı tikşerü iñ küp waqıtnı aldı. Taläp itep, oppozitsiädä torırğamı? Alar kürsätmälären ütäp rizalıqta yäşärgäme? Ällä
-Bez älegä xätle zakonnarğa tayanmadıq. Böten dokumentlarnı cıyıp, şuşı dokumentlar nigezendä, şul närsä eşlänmäde dip xökemätkä citkerergä, taläp itä belergä tieşbez.di Bibinur Sabirova. Ozaq qına fiker alışqannan soñ, xakimiät belän kileşep, alar bezneñ kiräklekne toyıp, urtaq tel tabıp, qanunnarğa tayanıp eşläsäk kenä quyılğan maqsatqa ireşergä mömkin bulır dip kileşende. Bu yaña berdämlekne moña qädär bulğan ictimaği oyışmalar tanırmı soñ? Alarnıñ yazmışı niçek bulaçaq? Söyläşü waqıtında bu soraw da kütärelde. Xakimiätkä qädär ber-berse belän törle mönäsäbätlärdä yäşägän “üzebeznekelär” belän urtaq tel tabırğa kiräk di “Patriotı Rossii” äğzası Rinat Nasıyrov.
-Kongressnı bez cıymaqçı bulabız bötenebez bergä eşlär öçen.
-Kongressnı bez cıymaqçı bulabız bötenebez bergä eşlär öçen.Bu oçraşuda Kongressnı kem citäklär soñ? digän soraw da kütärelde. Xakimiätlär aldında da abruylı, biznesta da nıq torğan häm milli xäräkättä dä törle taraflardan törle bäya alıp butalmağan yaña keşe bulırğa tieş dip taraldılar. Kiläse oçraşu näq ber atnadan soñ bulaçaq.


text: Germaniä xökümäteneñ räsmi wäkile bügen, ägär dä Ğiraqnıñ küçeş çorı xökümäte Berläşkän Millätlär Oyışması röxsäte belän bezgä möräcäğät itsä, Germaniä Ğiraqqa tınıçlıq köçläre yullıy ala dip belderde. Bu atnada Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Germaniä belän Fransiäne tınıçlıq urnaştıru operatsiäsendä qatnaşırğa çaqırdı. Bu ike il Quşma Ştatlar häm anıñ berektäşläreneñ Ğiraqqa qarşı suğış başlawına qatğıy qarşı çıqqan ide. Düşämbe könne Germaniä tışqı eşlär ministrı Joschka Fischernıñ Waşingtonda Amerika citäkçeläre belän söyläşüe Ğiraqtağı wazğiätkä bağışlanaçaq. Ğiraq suğışı tämamlandı dip iğlan itelgännän soñ, Germaniäneñ yuğarı räsmie Quşma Ştatlarğa berençe tapqır kilä.


text:
2008 Pekin Olympic Uyınnarına ber yıl waqıt qalğanda, Qıtayda keşe xoquqları torışı ni xäldä?
2008 Pekin Olympic uyınnarına näk ber yıl qaldı. Bu uñaydañ xalıqara keşe xoquqları törkemnäre, Qıtay xökümäteñ, wağdä itkän keşe xoquqlarıñ cañlañdırırğa çaqıra. Bu çaralardañ berse, Böyek Qıtay diwarI aldında uzğan Azat Tibät çarası ide.
Qıtay xökümäte, şiğärne häm aktivistlarnı alıp kitkänçe, şiğär ike säğat elenep qala. Aralarında Amerikan, Kanada häm Anglialı bulğan 6 aktivistneñ qaya alıp barıluı xaqında mäğlümät yuq.
Çaranı oyışıtırğan, Londondağı Azat Tibät Şäkertläre törkeme, Olimpiä uyınnarınnañ faydalanıp Qıtay üzeñ zur küç dip qabul itterergä tırışa di.
Törkem süzçese, Matt Whitticase, HoñKoñda Azatlıqqa bolay äytte:
"Qıtay, üzeñ zamança, azat häm açıq cämğiätle il itep kürsätü öçen Olimpiä tämin itkän böten mömkinleklärne qullana. Häm monı eşläw belän ul, 60 yıl däwam itkän, waxşilärçä qul astında totqan Tibät bulğan iğtibarnı çiklärgä tırışa."
Whitticase, Protestnı, böten dönya buylap tanılğan Böyek Qıtay diwarında uzdıru oçraqlı xäl tügel di. Monıñ aşa Azat Tibät Şäkertläre törkeme, dönyağa Tibätne qul astında totqanda Qıtaynıñ üzeñ xalıqara citäkçelege xıyalları aqlanmıyaçaq digän fikerne citkerergä teli.
Whitticase, Şvetseriädäge xalıqara olympic uyınnarı şurası başlığınıñ Qıtayda keşe xoquqlarıñ yaxşırtırğa digän wäğdäseñ iskä töşerä.
Olympic Uyınnarı Şurası, uyınnar çiratın Qıtayğa birgän çaqta keşe xoquqları bozular kimer dip ışandırğan ide. Läkin 2005nçe yıldañ birle Tibät Budiazmıñ qısular däwäm itä....
Keşe Xoquqlarınıñ qıyırsıtıluı turında bari tik Azat Tibät Şäkertläre törkeme äytmi. Londondağı, Xalıqara Amnestineñ äle genä dönya körgän xisabı, Pekinneñ olimpic uyınnarı däğwäsenä külägä töşerde. Dini häm säyäsi qarşılıq kürsätüçelär östennäñ küzätülär arttıru, jurnalistlarnı törmägä xökem itü, cämäğatçelek anıñ üstergän näşriät yortların yabu artqan.
Parijdäge, Çiklärne tanımağan Xäbärçelär törkeme süzçese Jean Françoise Juillard, Olympic uyınnar şurası başlığına basımnı arttırdı.
"Olympic uyınnar şurası bu turıda üze, Qıtay xökemätennäñ qulğa alınğan 100 jurnalistne, oppozitiä häm internet qullanuçılarıñ azat itüen soraw kebek çaralar kürergä tiyeş."
Läkin Juillard, xälläneñ yaxşıraçağı xaqında wäğdä birgän Qıtay xökümäte süzenä ışanmi.
"Alar xällär yaşırayaçaq dip äytä, Läkin bu döres tügel. Çönki jurnalistlär äle dä saq astında. Çikläwlär däwam itä. Yözlägän internet saxifäsenä äle dä kerep bulmi. Ber närsä dä üzgärmägän."
Ä Olimpiä Şurası,Qıtay aldında Keşe Xoquqları mäsäläseñ kötärer me yuq mı älegä bu turıda cäwap yuq.


text:
Menä, nihayät, dekaber ayınıñ ğına tügel, ütep baruçı yılnıñ iñ möhim waqiğalarınıñ berse – Rusiä Däwlät Dumasına saylawlar kilep citte disäñ dä bula. Comğa könne saylawlarda qatnaşuçı barlıq säyäsi firkälär, xäräkätlär häm säyäsätçelär üzläre öçen agitatsiäläwdä soñğı mömkinçelektän faydalanıp qalırğa aşıqtı. Sawlawçılarğa nämzätlär tarafınnan soñğı wäğdälär birelde. Çönki Rusiä qanunnarı buyınça şimbä könne inde saylaw aldı kampaniäsen alıp baru tıyıla. Respublikanıñ üzäk saylaw komissiäse dä üzeneñ soñğı qararların iğlan itte. Alarğa qarağanda, saylawlarda xäzer deputat bulıp torğan Flürä Zıyatdinova qatnaşmayaçaq. 4nçe dekaber könne ul üzeneñ nämzäten alu turında belderde. Bu saylawlarda eşmäkär Sergey Şaşurin da qatnaşmayaçaq. Anı saylaw isemlegennän mäxkämä qararı nigezendä töşerelep qaldı. Aleksandr Ştanin digän nämzät tä bu yulı deputat bulu öçen köräşmäyäçäk. Barısı saylaw isemleklärennän Tatarstanda 12 keşe alınğan, şularnıñ 8 – ber mandatlı okruglardan. Respublikada 2 million 800 meñ tiräse byulletennär yäkşämbe könne saylawçı tatarstanlılarnı kötäçäk. Xäyer, alarnıñ barısı da kiräk bulmas älbättä. Sovet zamanındağı kebek 99-100 protsent saylawçılarnı üz teläklären belderü ğädäte bette ul xäzer. Alay da ğädättä Tatarstanda saylawlarğa kilüçelärneñ sanı böten Rusiägä qarağanda kübräk bula ide. Bu yulı niçek bulasın bez inde düşämbe könne ük belerbez. Ä bügen äydägez yäş saylawçı fikeren tıñlap qarıyq äle. Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosında comğa könne bulıp kitkän Albina tutaş belän qısqa ğına äñgämä tıñlağız.
Min isemem Albina, miña 20 yäş, min şäfqät tutaşı bulıp eşlim. Elek min saylawlarda berqayçan da qatnaşmasam da, kiläse yäkşämbedä uzaçaq saylawlarğa barıp, üz telägemne belderergä äzerlänäm. Säyäsät, saylawlar belän min bıyıl ğına, Qazanğa kilgäç kenä qızıqsına başladım. Ğomumän, Qazanda min üzemne bik irken xis itäm, monda kilgäç, üz öyemä qaytqan kebek buldım. Ä saylawlarda qatnaşuçı säyäsätçelärdän min alarnıñ xalıqqa yaqınraq buluların kötäm. Nämzätlär bik küp närsälär wäğdä itälär, läkin alar kiläçäktä çınğa aşsın ide. Saylanğan deputatlar byudjet tarmağında eşläwçelärgä, yäşlärgä, pensionerlarğa yärdäm qulın suzsınnar ide
Kiläçäk yäkşämbedä ütäçäk saylawlarnıñ tağın ber ähämiätle yağı şunda. Şul uq könne qayber Rusiä töbäklärendä cirle xakimiät başlıqların da saylayaçaqlar. Mäsälän, kürşelärebez, başqortstanlılar. Älege saylawlar Tatarstanda da bik zur qızıqsınu uyata. Comğa könne Qazannan ber zur bulmağan törkem Başqortstanğa yul tottı. Alar anda 7nçe dekaber könne ütäçäk saylawlarda küzätüçe bularaq qatnaşırğa niätlilär. Başqortstan prezidentın saylawlarğa bağışlanğan saytlar İnternetta da könnän-kön arta bara. Şuşı arada ğına şuşı xaqta tağın ber yaña säxifä päydä buldı. Anıñ adresı – bashobman.narod.ru.
Gölnaz İlgizär


text:
Narkomania, eskelek häm tämäke tartıužı iskärteü eştäre nisek bara?
Audio
Mäğarif ministrı küp ğailäläržeñ üžžären tärbiälärgä saqıra. Zöhrä Räxmätullina iskärteü saraları ğına yažıq yulğa basqan balalaržı dörös yulğa bastırıuža teyeşle höžömtä birmäüe ixtimal ti. Şuğa kürä ul awır xoloqlo balalaržı tergežeü problemahın qararğa täqdim itä.
Audio
Mäğarif ministrlığı ilägenän ütkän sotsial sirle balalar artaban hawlıq haqlaw ministrlığı qaramağın tapşırıla. İskärteüže awlamağan balalaržı ısın mäğänähendä dawalaw başlanasaq. Bınıñ ösön xatta maxsus narkologik dispanser ža töžöläsäk.
Audio
Ministr Fänil Şämiğolov äyteüensä, töžölöş eştären bıyıl başlaw qarala. Ämmä hawlıq haqlaw ministrlığında yılğa şunday atama bireüže xuplahalar ža, unıñ nindäyžer ıñğay höžömtä bireüendä şik bar äle. Bıl täü siratta, qanunıyätteñ kamil bulmawına qaytıp qala.
Audio
Statistik möğlümättäržän küreneünsä, Başqortostanda narkomandar hanı yıldan-yıl arta. Awıl yerendä eskelek, ayırıusa uqıtıusılar, zıyalılar arahında kiñ taralıu ala. Malay-şalay mäktäp eskämyähenän ük tämäke tarta başlay. Narkomandar arahında 10 yäşlektär žä bar. Respublika sotsial siržärže iskärteüžä yetdi ažımdar yaharğa niätläy. Ämmä barlıq başlanğıstar kamil bulmağan federal qanunıyätkä barıp törtölä. Şuğa la Başqortostanda narkomanianı, eskelekte häm tämäke tartıužı iskärteüžä ayırım qısalarža ğına eşmäkärlek itergä tura kiläsäk.
Rämzit Abuläyev, Öfö


text:
Rusiä Britaniä belän "salqın suğış" xälen torğıza
Räsmi London belän Mäskäw arasındağı kierenkelek arta bara - çärşämbedä Federal' iminlek xezmäte FSB British Councilnıñ Rusiädä eşlägän bülekçälärendäge urıs watandaşları belän "añlatu eşlären" başlap cibärüen xäbär itte. FSB süzlärenä qarağanda, şulay itep alarnı britannar yağınnan törle provokatsiälärgä cälep itüdän yolıp qalmaqçılar. British Councilnıñ Piterburdağı citäkçese ğomumän militsiä tarafınnan totqarlandı.
Rusiädä British Council eşçänlege tiräsendä qupqan ğawğanı yaqtırtıp, britan mäğlümät çaraları ber dä ikelänmi ikeyaqlı mönäsäbätlärneñ yänä "salqın suğış" çorına qaytuı turında belderä.
Çınnan da, FSBnıñ British Council bülekçälärendä eşläwçe cirle xezmätkärlär belän "añlatu eşlären" başlap cibärüe häm alarnı "britan provokatsiälärennän saqlap qalırğa" tırışuı onıtıla başlağan sovet däweren xäterlätä diärgä bula.
Moña qädär British Councilnıñ Rusiädäge eşçänlegen awızlıqlaw tırışlıqların Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı ğına alıp barğan ide, xäzer inde mäydanğa yaña uyınçı çığa häm anıñ Rusiä xalqına yoğıntı yasıy alu mömkinlekläre küpkä dähşätleräk.
Bar dönya buylap britan mädäniäten häm ingliz telen propagandalaw eşen alıp barğan British Councilnıñ Rusiädäge macaraları uzğan yıl azaqlarında başlandı. Britan xakimiätläreneñ Aleksandr Litvinenkonı üterü eşen tikşerüe häm bu uñaydan xäzer Rusiädä yäşägän ayırım keşelärne ğäyepläwe Mäskäw belän London arasındağı mönäsäbätlärne şaqtıy suıttı häm Rusiä üz yağınnan britannarğa üzençä cawap birü yulların tikşerä başladı.
Rusiäneñ küp kenä şähärlärendä yıllar buyı eşläp kilgän British Council kötmägändä bu eşen qanuni nigezgä qormawda, tieşle salımnar tülämäwdä, diplomatik wäkilçeleklär tübäse astında eşläwdä ğäyeplände häm aña 2007neñ azağına qädär yä bu eşen tärtipkä salu, yä tulısınça yabu taläbe quyıldı.
Britan yağı Rusiäneñ şul taläben kire qaqtı, yaña yıl yalları ütü belän British Councilnıñ Mäskäw häm Piterburdağı bülekçäläre yänä açıldı häm bu Mäskäw yağınnan yaña çikläwlär kertügä kiterde. Britan ilçese tışqı eşlär ministrlığına çaqırtılıp, aña britan konsullıqlarında eşläwçe diplomatlarğa akkreditatsiä kiläçäktä birelmiäçäge äytelde.
British Councilnıñ Rusiä xezmätkärläre belän "añlatu eşläre" alıp barudan tış, şuşı oyışmanıñ Piterburdağı citäkçese britan watandaşı Stephen Kinnock çärşämbegä qarşı töndä iserek kileş maşina yörtüdä ğäyeplänep qısqa waqıtqa ğına totqarlandı häm tieşle berketmä tözelde.
Britaniä xökümäte Rusiädä barğan şuşı säyäsi uyınnar uñayınnan, British Council xezmätkärlären ezärlekläwne bik citdi aluın äytte. Tışqı eşlär ministrı David Miliband:
"Min British Councilnıñ baş mödire belän wäzğiät xaqında söyläşäm, xezmätkärlärne tübänsetü häm qurqıtu berniçek tä qabul itärlek tügel", dip belderde.
Ministr Milibandnıñ urınbasarı çärşämbedä Britaniä tışqı eşlär ministrlığına Rusiäneñ Londondağı ilçesen dä çaqırtıp söyläşte.


text: İerusalem -- Fälästinnar qarşı çıqqannan soñ, İzrail xärbiläre Gaza sızığın Fälästinnärgä tapşıru tantanasın ütkärmäskä buldı. 38 yıl okupatsiädän soñ İzrail xärbiläre düşämbedä Gazadan ğäskär çığaru eşlären tämamlıy. Fälästinnär äytüençä, İzrail, Gazanıñ Mısır belän çiklären, Urta diñgez buyın häm hawanı kontrol itkän mäldä, okupatsiäne tämam dip bulmıy. İzrail isä çik buyların tağın berniçä ay kontrol itäçägen, axır kileşü Fälästin citäkçeläreneñ suğışçılarnı bastıru niätenä bäyle bulaçaq dip belderä. Fälästinnär şulay uq, İzrailneñ, Gazadan kitkändä, andağı sinagogalarnı cimermi kitü qararına da rizasızlıq belderä.


text:
Bügen Bişkäkkä kilgän AQŞtatları saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, Qırğızstannıñ yaña citäkçelegen yaqlawın häm Qırğızstandağı amerikan bazasınıñ qalaçağına ömet belderde. Respublikanıñ prezidentı wazifaların başqaruçı Kurmanbek Bakiyev, Quşma Ştatlarnıñ Äfğanstandağı xärbi çaraları öçen xezmät itkän baza Qırğızstanda qalaçaq, dip belderde.
11 sintäber höcümnärennän soñ Qırğızstan xökümäte Amerikan ğaskärlärenä Bişkäk çitendäge Manas hawa alanı yanında xärbi bazanı qullanışqa tapşırğan ide.
Rumsfeld, Waşintonnıñ, Qırğızstannıñ yaña citäkçelege, respublikanı totrıqlı demokratiä yulına çığarır digän ömetlären citkerde.
Urınınnan töşerelgän prezident Asqar Aqayevnıñ qızı Bermet Aqayeva bügen kötelmägändä parlament utırışına kilde. 24 martta Aqayevlar ğailäse Bişkäktän çığıp kitkännän birle – bu – yaña saylanğan deputat bularaq anıñ berençe tapqır Qırğızstanda kürenüe buldı. Binadan çıqqaç jurnalistlarğa ul, Qırğız xalqı belän qarşılıqlar bulmas, dip ömetlänüen belderde:
"Minem kire qaytuım kemne dä bulsa borçıy dip uylamıym, min ğadäti deputat, häm minem monda buluım nindi dä bulsa problemalar tudıra dip uylamıym", dide Aqayeva.
Elekke prezident qızınıñ qaytuına protest belderep parlament binası qarşına 100gä yaqın keşe çıqtı.
Parlament başlığı Omurbek Tekebayev, Bermet Aqayeva äle räsmi töstä wazifasına kereşer öçen ant kitermägän, dip belderde.
Bermet Aqayeva süzlärenä qarağanda, şulay uq deputat itep saylanğan bertuğanı Aydar da, Qırğızstanğa qaytırğa mömkin.


text:
Prezident Bushnıñ aldağı säfärendä töp iğtibar Yaqın Könçığışqa birelä
Comğa könne Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush sigez könlek säfärgä çığıp kitä, xörmätle tıñlawçılar. Anıñ Pol''şağa, Rusiägä, Fransiä häm Yaqın Könçığışqa baruwı qaralğan. Säfäre barışında amerikan prezidentı küptörle häm küpqırlı mäs''älälärne qarayaçaq, anıñ xätta İzrail wä fälästin citäkçeläre belän bergäläşep oçraşuwı da ütärgä tieş.
Audio, Condoleezza Rice
"Prezident, Ğiraq suğışı azağında häm bigräk tä fälästin citäkçelegendä bulğan üzgäreşlärdän soñ solıx öçen xäzer yaña uñay mömkinlek buluwına ışana" di Bushnıñ kiñäşçese Rice. Amerikan prezidentınıñ İzrail wä fälästin premyerların kürep söyläşüwe älegä tulısınça xäl itelgän närsä tügel, Aq yort, andıy oçraşu tieşle şartlar tuğan oçraqta ğına bula dip belderä. Yäğni nindi dä bulsa terror höcüme oyıştıru ixtimalı açıqlansa, amerikan yağı oçraşudan waz kiçä dä ala. Läkin Bushnıñ Şaronnı häm Abbasnı kürü teläge zur, çönki ul xäzer İzrail wä fälästin yağı arasında solıxqa ireşep, bar dönyağa Ğiraq suğışın yuqa ğına alıp barmawın, şunıñ aşa Yaqın Könçığışta demokratik wä bazar reformaları ütkärügä yul açuwın kürsätergä teli. Bigräk tä üzeneñ, amerikannar äytüwençä, "iske" Yewropadağı opponentlarına. Evianda Bush Ğiraq suğışınnan soñ berençe märtäbä fransuz prezidentı Chirac, german kanslerı Schroeder belän küreşäçäk, aña qädär ul Piterburda Rusiä prezidentı Putinne dä kürep söyläşäçäk. Amerikan prezidentınıñ "sigezlek" oçraşuwınnan Yaqın Könçığış säfäre arqasında irtäräk kitüwe, anıñ kiçke aşta qatnaşa almawın añlata. Mäclesne oyıştıruçı xuca Jacques Chirac, Ğiraq suğışı mäs''äläsendä amerikannarğa qarşı torğan Fransiä prezidentı, Bushnıñ aşığıç häm möhim eş belän kitüwen añlawın beldersä dä, şuşı atnada ğına Financial Times basmasına, Waşingtonnan äle haman da kilgän doşmanlıq xislärenä şaq qatuwın äytkän ide.
Kärim Kamal, Praga.


text:
"İzge urıs cihadı" - Rusiä başqalasında ingliz telendä çığa torğan "Moscow Times" basması maynıñ 15-endä şundıy baş astında ber mäqälä bastırdı. Mäskäwdäge säyäsi wä geografik tikşerenülär üzägendä eşläwçe Nikolay Petrov yazğan şul yazmada, Ufadağı möfti Tälğät Tacetdinneñ Ğiraqta suğış alıp barğan amerikan wä britannarğa qarşı cihad iğlan itüwe, monıñ artında ni tora aluwı xaqında süz bara.
Başqa waqiğälär säbäple Ğiraq suğışı inde äkrenläp küz qırınnan yuğala da bara. Rusiäneñ säyäsi torımışında isä älege suğış iğtibarğa layıq başqa berniçä waqiğä belän bilgelände. Säyäsi partiälär häm cämäğätçelek nigezdä sülpänlek kürsätsä, Rusiädäge töp möselman oyışmalarınıñ berse Quşma Ştatlar häm anıñ Ğiraq suğışındağı berektäşlärenä qarşı cihad iğlan itte. Äye, bu çınnan da şulay, cihad uzğan ayda, "Berdäm Rusiä"neñ Ufada uzğan cıyınında iğlan itelde, şul belderü Rusiä möselmannarınıñ Üzäk diniä nazäräte räise möfti Tälğät Tacetdin tarafınnan yasaldı. "Bez xäyriälär xisabına ber waqıf tözep, şul aqçanı Amerikağa qarşı suğışu öçen qorallar aluğa häm Ğiraq xalqı öçen azıq-tölek cibärügä totaçaqbız" dip belderde möfti Tacetdin. Şuşı belderü Mäskäwdäge amerikan ilçelege, ilneñ baş prokuraturası, yustitsiä ministrlığı, Tacetdinneñ köndäşe möfti Rawil Ğäynetdin citäklägän Rusiä möftiläre Şurası yağınnan şunda uq kisken tänqitlände. Ufadağı möftiät isä "cihad" süze belän Tälğät Tacetdin küz aldında barı tik ruxi bäreleşne genä tottı dip añlatırğa tırıştı. Qayber küzätüçelär fikerençä, Üzäk Diniä nazäräteneñ şuşı ğämäle cämäğätçelek arasında kiñ taralğan xislärne çağıldıru ğına bulıp tora. Läkin bar şuşı qıssanıñ ber qızıq yağı bar, di "Moscow Times" basmasındağı mäqäläne yazuçı Nikolay Petrov. Yaxşı yazılğan ğädäti äsärdäge kebek ük, cihad qıssasında, bernindi dä oçraqlı närsägä urın qaldırmağan, waqıt häm urınnıñ berdämlege prinsibı yata. Näq menä aprilneñ başında Vladimir Putin, başta Tambovta, ä annarı Mäskäwdä, awırlıqlarğa qaramastan Rusiäneñ Quşma Ştatlar belän mönäsäbätlären täräqqi itärgä kiräk dip, amerikannar yağına awışa başlağan ide. Cihad iğlan itüneñ Ufada, "Berdäm Rusiä" cıyınında buluwı da oçraqlı tügel, xakimiat partiäse möselman faktorın daimi qullana. "Moñardan kem fayda kürä soñ?" dip sorıy "Moscow Times"tağı mäqälä avtorı. Häm üze ük cawap ta birä. "Putin öçen bu, Quşma Ştatlarğa üzeneñ, möselmannar da bulğan xalqı belän nindi awırlıqlar belän idarä itüwen kürsätügä menä digän mömkinlek bulıp tora" di Nikolay Petrov. Anıñ süzlärençä, alda äle saylawlar da torğanda bu xakimiat partiäse öçen, Tacetdin oyışmasındağı radikal'' möselmannarnıñ tawışların qazanu maqsatında da eşlänä ala. Tacetdin möselman saylawçıları öçen İgor'' İvanov eşen başqara digän fiker belderä, atnakiç "Moscow Times" basmasında dönya kürgän mäqäläsendä, Mäskäwdäge säyäsi wä geografik tikşerenülär üzäge citäkçese Nikolay Petrov.
Kärim Kamal, Praga.


text:
KDPUda muzıka uqıtuçıları tatar muzıkası belgeçläre da bulıp çığalar...
Älege çarada tatar telen saqlap qalu buyınça, milli mäğärifne üsterü mäs’äläläre turında çığış yasağan ğalimnär arasında KDPU nıñ rektorı professor, doktor Cämil Nigmätovta bar ide.Belgeçlärne äzerläwdä tärbiä eşendä xalıq yolalarına, ğöref—ğädätlärenä tayanıp, alarnı nigez itep alıp barırğa tırışabız. Moña qädär KDPUnıñ muzıka fakul'tetında eksperiment räweşendä muzıka häm ingliz tele belgeçläre äzerli torğan gruppa bar ide. Bıyıl ul, üzen aqlamıyça, yabıldı,— dide ul. Çönki bu mömkin tügel. Şunıñ öçen dä bıyıl KDPUnıñ muzıka fakul'tetın 25 bala tatar bülegenä häm 25 bala rus bülegenä uqırğa alınaçaq,— dide ul.Şuşı universitetnıñ muzıka fakul'tetı dotsentı Miñğol Ğaliyıwnıñ « Muzıykal' estetik tärbiäse mäs’äläse»n kütärergä kiräk digän fikere dä iğtibarğa layıq buldı. Tatar telen uqıtu mäs’äläse cır sänğäte belän bergä törelep alıp barılırğa tieş dide ul. Bu mäs'älä başqa yuğarı uqu yortlarında da kütärelä. Şunıñ öçen BTK qarşında milli tärbiä birü yulında «Cır sänğäte üzäge»n oyıştıruın küz aldında totam,— dide ul. Çınlap ta, Miñğol Galiev moñ saqçısı şul. Şuña kürä dä ul tatar telen öyrätüdä milli cır sänğäten faydalanunı iñ köçle , keşeneñ yörägenä , küñelenä ütep kerüçe, tä'sir itüçe köç ul— moñ . Çit töbäklärdä yäşägän ata— analarğa da tatar telendä balalarnı tärbiäläwdä cır moñ yärdäm bulıp tora, di.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Amerikan räsmiläre Quşma Ştatlarğa qarşı yaña xöcümnär ixtimalın belderä: ilneñ xäwef xäle "yuğarı" däräcägä kütärelde
Quşma Ştatlarnıñ Eçke İminlek İdaräse küzläw çığanaqlarınnan alğan mäglümätlärgä tayanıp, bäyräm könnärendä Amerikağa qarşı yaña xöcümnär yasalu ixtimalın belderde. İdarä başlığı Tom Ridge süzlärençä, bu xöcümnär 2001neñ 11 sintäberendägelärennän dä köçleräk bulırğa mömkin. Quşma Ştatlarda xäwef xäle "yuğarı" däräcägä kütrelde
Audio (Tom Ridge)
"Quşma Ştatlarnıñ küzläw idaräläre yanawlar belän bäyle zur külämdä mäglümätlär aldı. Işanıçlı çığanaqlar bäyräm könnärendä watanıbızğa ixtimal xöcümnär turında belderä."
Tom Ridge süzlärençä, alarda bulğan mäğlümätlärgä qarağanda, terrorçılar 2001 yılnıñ 11 sintäberendä şikelle oçqıçlar qullanırğa cıyına, häm bu xöcümnär şul uq däräcädä, yä tağı da köçleräk bulırğa mömkin:
Audio (Tom Ridge)
"Bezdä bulğan mäglümätkä qarağanda çit ildäge ekstremistlar yaqın arada xöcümnär äzerli, alar fikerençä, bu xöcümnär 2 yıl elek bulğan däräcädä, yä tağı da köçleräk bulaçaq."
Şuşı mäglümätlärgä nigezlänep, amerikan prezidentınıñ iminlek kiñäşçeläre ilneñ xäwef däräcäsen ber basqıçqa kütärergä kiñäş itkän. Bush moña şunduq rizalıq birgän. Şulay itep aldağı bäyräm könnärenä Amerikada xäwef däräcäse "sarı"dan "qızıl-sarı"ğa, yağni "yuğarı" däräcägä üzgärtelde. Monnan da yuğarıraq tağın ber genä - "qızıl" däräcä bar. Anısı – terror xöcümnäre qotılğısız yä inde başlanğan bulsa iğlan itelä. 5 tös belän bilgelänä torğan xäwef sisetması Quşma Ştatlarda uzğan yılnıñ Mayında kertelde. "Qızıl" tösneñ älegä iğlan itelgäne yuq, ä menä "qızıl-sarı" inde 5nçe tapqır kertelä.
Tom Ridge soñğı yanawlarnı bik citdi, dip atadı. Anıñ süzlärençä xäzer bar il buylap köçäytelgän iminlek çaraları kürelä. Hawa alannarı, portlar, New York häm Waşingtonda mäşxür binalar köçäytelgän saq astına alına. Kisätüneñ bäyräm könnärenä turı kilüwe, älbättä, östämä mäşäkät tudıra. Bu könnärgä ber yulı 3 bäyräm turı kilde: katoliklar Raştuası, yäxüdlärneñ Hanukkası häm dä Yaña yıl. Bu bäyrämnärne amerikannar ğädättä üz ğailäläre belän, tuğannarı yanına qaytıp ütkärä. Yağni bu könnärdä bar Amerika yulğa çığa diergä bula.
Tom Ridge tögäl nindi yanawlar kilgänen häm dä nindi çaralar kürelüwen älegä açıqlamadı. Alay da Äl-Qaidä''gä işarä yasadı. Uzğan comğada Qatarnıñ Äl-Cäzirä televideniese Osama ben Laden yärdämçese Ayman Äl-Zawähri''neñ möräcägäten tapşırğan ide. Ul anda Amerikannar qayda buluğa qaramastan, Äl-Qaidä alarğa qarşı xöcümnären däwam itäçäk digän belderde.
Ali Gilmi, Praga


text:
Çallı veteranına Stalin medale
Kim Möxämmät ulı Safiullin 1927 yılnıñ 26 iyünendä, Kurgan ölkäseneñ Älmän rayonı Tuzaw awılında tuıp üsä. Üze äytüençä, anıñ babalarınıñ babaları 1720 yıllarda Sarıtaw yaqlarınnan, çuqındırudan qaçıp şul töbäklärgä barıp çıqannar. Kim abıy 1944 yılda suğışqa alına, oçuçılar mäktäbendä uqıy. Suğışta kürsätkän batırlığı öçen "Watan suğışı ordenı"na täqdim itelä. Şuşı orden anı 62 yıldan soñ ezläp taba häm 80 yıllıq yubiley aldınnan xucasına tapşırıla. Şuşı uq orden belän bergä aña Stalinnıñ 120 yıllığı uñayınnan çığarılğan yubiley medale dä birelä. Veterannıñ 80 yıllığın xakimiät wäkilläre ber atna aldan ütkärä. Kim Safiullin 21 yıl Tacikstan başqalası Düşämbe şähärendä yäşi. 1969Hчы yılda Qazanğa qayta, 72 yıldan Çallığa küçä. Ul tanılğan rässam bularaq bilgele, Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese. 1990 nçı yıllar başında Tatarstan prezidentı M.Şäymiewnı qarşına utırtıp, anıñ süräten yasıy. 1992-1993Hчe yıllarda Kim Safiullin Çallı TİÜ-e räistäşe bulıp tora. Xäzer dä xalıq cıyınnarında qatnaşa, üz fikerlären belderä. Şuşı aqsaqal belän "Azatlıq" xäbärçese äñgämä ütkärde. Kim abıy milli xäräkätkä nindi maqsat belän kilgän?
- Min Tacikstanda yäşägändä ük taciklarnıñ üz millätlären niçek yaqlawların kürdem. Tatarstanğa qaytqaç, üzebezneñ cäberlängän millätne yaqlarğa tieşlegemne añladım. Şuña da anıñ citäkçeläreneñ berse buldım. Yuqqa çığıp barğanıbıznı añlap, üzebezne nıq yaqlarğa tırıştım.
- Stalinğa bağışlanğan medal'ne alğanda nindi xislär buldı?
- Anı birgändä uñaysızlandım. Çönki Stalinnı yaratmıym. Ätiem Stalin lagerenda utırdı. Anı xalıq doşmanı didelär. Şulay da älege medal'ne alırğa ügetlägäç, tarix bit ul digäç, riza buldım.
- 80 yäş tulunı ber atna aldan ütkärgängä dä üpkälägänsez dip işettem.
- Tuğan könne küçerügä xäyran qaldım, nıq räncedem. Nigä alay eşlisez digäç, türälär yalğa kitälär, sezne qotlap, kürgäzmägezne açıp kitärgä aşıqtılar, didelär.
Räsem ostası Kim Safiullin Baqıy ağa Urmançe belän yaqın duslar bula. Suğış häm milli xäräkät aqsaqalı Kim abıy bügen dä ostaxanäsendä, icat eşendä, tatar milli sänğäten üsterü öçen tırışlıq kürsätä.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
яkшәMбe, 22 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 06:52
Comğa könge gazetalar Tatarstan Däwlät Şurasınıñ yazğı sessiäseneñ qayber qararların çığardılar. Berençe urında İsäp-xisap palatasına citäkçelek bilgelänügä qağılışlı dokumentlar. İsäp-xisap palatası räise Aleksey Demidovnıñ tärcemäi xäle turında mäğlümätlär kiterelä. Anıñ urınbasarı itep Finans ministrlığı Kaznaçeystvo departamentı direktorı urınbasarı bulıp eşlägän Säriä Wälieva bilgelänüe turında häm auditorlar itep bilgelängän Damir Şamgunov, İl'nur Möbäräkov, Sergey Kolodnikovlar turında qayber mäğlümätlär. Qayber mäğlümat çaraları İsäp-xisap palatasınıñ citäkçelege raslanıp anıñ eşkä kereşüen häm prezident qarşındağı Kontrol'- revizion idaräneñ beterelüen iğlan itelüen sessiä utırışınıñ töp sensatsiäse dip atıylar. Berençedän bäysez däwlät kontrole oyışması buldırıldı. İkençedän qayber analitiklar şundıy wälälätlär birelgän oyışma jitäkçelegenä kem quyıluınan ä elekkege kontrol' oyışmalarınnan kemnär kitüennän törle farazlar yasap qarıylar. İsäp-xisap palatasınıñ räise itep 50 yäşlek Aleksey Demidov quyılu- bu prezident xer-fatixasınnan eşlängän ğamäl. Nindi kriteriylardan çığıp saylandı soñ Aleksey Demidov? Prezident anıñ namuslılığın berençe itep atadı. Ä deputat Robert Miñnullin üzeneñ çığışında şağirlärçä şartlatıp-“ ul rvaç tügel, xapuğa tügel”, yäğni Aleksey Demidov qomsız tügel, rişwät aluçı tügel dip äytep birde. Mäğlümät çaralarında sessiä utırışı başında deputatlar Sergey Titov, Robert Sadıykov, Aleksandr Ştanin kütärgän mäsälägädä iğtibar itälär. İnde söylägänebezçä bu deputatlar sotsial' taşlamalarnı aqçalata kompensatsiälärgä alıştıruğa qarata Rusiä xäkimiätenä möräcäğät belän çığarğa täqdim ittelär. Däwlät Şurası citäkçelege Rusiä Däwlät Duması bu mäs’äläne qararğa kereşkänçe möräcäğät belän çığu irtäräk digän fikerdä. Deputat Robert Sadıykovnıñ Azatlıq radiosı tıñlawçıları öçen birgän interv'yusında äytüençä...möräcäğät äzer häm ul Rusiä Dumasına ireştereläçäk. Eçtälegenä kilgändä anda deputat Sergey Titov täqdim itkän variant östenlek itä. Yäğni Rusiä parlamentı tikşerergä kereşkän sotsial' paketta qaralğan veterannarğa sotsial' yärdäm töbäklärgä yöklänä. Töbäklärneñ törlese bar. Şuña kürä törle töbäktä yäşäwçe veterannar törle şarlarğa quyıla monıñ belän Tatarstan Däwlät Şurası deputatları kileşä almıy. Läkin Däwlät Şurasınıñ kommunistlar fraksiäse sotsial' paketta qaralğan taşlamalarnı aqçalata tüläwlärgä äyländerüneñ tağıda zıyanlıraq yaqları bar dip sanıy... Bu äyläneşkä kerteläçäk östämä aqçalar inflyatsiäne arttıraçaq. Taşlamalar adreslı sotsial' yaqlawnıñ iñ kamil' räweşe ide. Aqçalata tüläw sotsial' yärdämne adressız itäçäk dip sanıy kommunistlar fraksiäse. Läkin möräcäğät tekstın kileştergändä kommunist deputatlar üz dälillären kertüne qatğıy talap itep quymağannar.Yunıs Ätnäle.


text:
Suğışta tol qalğan güzäl zatlarğa häykäl açıldı
Premyer-ministr Röstäm Minnexanov bu könne Qazannıñ iske ziratı sanalğan Arça ziratında suğış qaharmannarın iskä aluda qatnaştı. Xökümät citäkçese Färit Möxämmätşin dä 9 may könne Arxangel'sk ziratında suğış utında ğömerläre özelgännärne iskä alu tantanasında buldı. Arxangel'sk ziratında soldat häykälenä çäçäklär salğannan soñ xökümät citäkçese qazan gospital’lärendä wafat bulğan çit il xärbiläreneñ qäberenä dä çäçäk bäylämen quydı.
Läkin iñ möhim waqiğa ul Ciñü parkında açılğan häykäl bulğandır. Ciñüne şulay uq yaqınlaştıruçı, tılda xezmät itkän häm yäşli tol bulıp qalğan apa-äbilärebezne dä bu könne iskä almaw mömkin tügelder. Tatarstanda ğına da bu güzäl zatlarnıñ sanı 300meñgä yaqın. Respublika prezidentı qatnaşlığında Qazanda bu könne suğışta par qanatların sındırğan tol xatınnarına atap häykäl quyıldı. Layıqlı häm ğorur basıp torğan qulına çäçäk bäylämen alğan yäş xatın-qız häykäle soldatnıñ tol xatının gäwdäländerä. M.Şäymiev älegä gipstan ğına eşlängän bu häykälne kiläçäktä şäxsän üz aqçasına bronzadan qoyerğa wäğdä itte.
Suğış yıllarında yapa-yalğız qoçaq-qoçaq bala üsterep, kolxoz eşlären alıp barğan, açlı-tuqlı ğömer itkän apalar-äbilärneñ kübese bu dönyada xezmättän başqa bernärsä dä kürmägän. Citmäsä, suğışta häläk bulğan irläreneñ açı yazmışı alarnıñ küñelendä tirän yara bulıp saqlana. Tatarstan, İdel-Ural töbäge öçen menä şundıy xatın-qızlar suğış qaharmannarı kebek ük xörmätkä layıq. Xäzer alar - irsez tärbiälängän, üzläre äti-äni bulıp, tormışnıñ yögen tartıp baralar, ä tol xatınnar haman da suğıştan qaytmağan irlären kötälär kebek. Tol xatınnarına häykäl açu bu bäyrämneñ istälekle waqiğası buldı.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text: Frans-Press agentlığı xәbәr itkәnçә, sәgütlәrneŋ tışqı eşlәr ministrı, şahzadә Saud al Faysal bügen jurnalistlarğa, neft bәyәlәrene artıuwı sәbәple anı tabu külәme arttırılırğa tieş, dip belderde. Ministr tөgәl sannar kitermәde, lәkin OPEKtagı çığanaqlar süz 15nçe ğınvardan başlap , neft çıqarunı kөnenә 2 million miçkәğә qәdәr arttıru turında bara, dip xәbәr itә. Sөŋğı arada neft bәyәlәre 25% diәrlek üste. Bu sөŋğı 2 yılda iŋ yuğarı bәyә bulıp tora. Artu, üz çiratında Ğıraqqa qarşı suğışnıŋ ixtimallığı hәm Venesulladağı sәyәsi kriziska bәyle.


text:
Vladimir Putin ildäge ictimaği eşçänlek häm xoquq yaqlaw çit il aqçalarına alıp barıla almıy dip belderä
"Aqçasın kem tüli, çırın da şul bilgeli"- Rusiä prezidentı Vladimir Putin bu ğibarä tormışnıñ här oçrağına da turı kilä dip uylıy sıman. Şuşı süzlärne ul çärşämbedä keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalarnıñ wäkilläre oçraşqanda da qabatladı. Putin ildäge ictimaği oyışmalarnıñ çit illärdän alınğan aqçağa eşläwen telämi häm moña yul quyılmayaçaq dip belderä. Monıñ urınına ul alarğa däwlät yardämen täqdim itä.
Audio, Vladimir Putin
"Min Rusiädäge säyäsi eşçänlekne çittän finanslawğa qatği qarşı, üzen xörmät itkän ber genä däwlät tä moña yul quya almıy, häm bez dä yul quymayaçaqbız" di Rusiä prezidentı. Putineñ şuşı süzläre, elekke sovet cirlärendä kiñ taralğan qaraşnı çağıldıra - anda, bigräk tä qayber yuğarı citäkçelek dairälärendä, Gruziä, Ukraina häm Qırğızstandağı soñğı xalıq kütäreleşlären Könbatış tarafınnan finanslanğan ictimaği oyışmalar äzerläde digän fiker yäşäp kilä. Mayda Üzbäkstannıñ Ändican şähärendäge qanlı waqiğälärdän soñ moña üzbäk prezidentı İslam Kärimov ta işarä itä başladı. Keşe xoquqların yaqlawçı Helsinki federatsiäsendä kiñäşçe bulıp eşlägän Eliza Musayeva, Rusiädä andıy sivil oyışmalar öçen eşçänlek şartları torğan sayın qatlawlana bara, ä inde prezidentnıñ şuşı soñğı belderüennän soñ xakimiatneñ xoquq yaqlawçı törkemnärgä basımı tağın da artaçaq qına dip belderä:
Audio, Eliza Musayeva
"Minemçä, bu Putinneñ bezneñ eş şartların qırıslatu ölkäsendä çirattağı ber ğämäle genä, xalıqara cämäğätçelek inde elek tä añıñ şundıy adımnar yasawına qarşı çıqmadı" di keşe xoquqların yaqlaw eşen alıp barğan Eliza Musayeva. Çit illärdän täqdim itelgän grantlar urınına Rusiä prezidentı ildäge ictimaği oyışmalarğa aqçanı däwlättän alunı täqdim itä, ämma bu oçraqta inde çit illär aqçası turında äytkän "Aqçasın kem tüli, çırın da şul bilgeli" digän ğibaräneñ turı kilmäwen äytä, aqçanı xökümättän alu, xoquq yaqlaw cämğiatläre eşenä tıqşınunı añlatmıy dip belderä. Xalıqara Helsinki federatsiäse mödire Aaron Rhodes andıy ışandırularğa älegä şiklänep qarıy, Putin xökümäte moña qädär ictimaği oyışmalar eşenä iğtibar itmäwe, alarğa basım yasawı belän genä tanılğan ide. Şuña da qaramastan Rhodes Rusiä prezidentınıñ soñğı täqdime tikşerelä ala dip isäpli:
Audio, Aaron Rhodes
"Monıñ mäğnäse bar. Törle xoquq yaqlaw oyışmaların finanslaw şul cämğiatneñ üzennän kilergä tieş. Şul oçraqta ğına alarnıñ eşennän fayda bula ala. Rusiädäge keşe xoquqların yaqlawçı törkemnärneñ dä Rusiäneñ üz oyışmaları tarafınnan finanslanuı zarur. Rusiä xökümäte başta monı ayırım ber bäysez waqıf, fond aşa eşli alır ide" digän täqdim yasıy Aaron Rhodes, Xalıqara Helsinki federatsiäse mödire. Ämma bu oçraqta da qayber oyışmalarnıñ eşe qurqınıç astında qala ala - misal öçen, Çeçnädäge xällärne küzätep barğan törkemnärgä Rusiä xökümätennän aqçalata yardäm alu mömkin eş bulmayaçaq dip aldan uq farazlawçılar bar. Tübän Novgorodtağı "Urıs-çäçän duslığı cämğiate" wäkile Oksana Çelışeva şulay dip uylıy:
Audio, Oksana Çelışeva
"Çäçän eşlärenä qatnaşuıbız säbäple bezneñ il eçendä nindi dä bulsa aqça ala aluıbızğa ömetlänü mömkin närsä tügel, şuña da bez tulısınça çit illärdän kilgän yardämgä moxtac" di Çeçnädäge keşe xoquqların küzätep barğan oyışma xezmätkäre Oksana Çelışeva. Ul eşlägän cämğiat yardämne älegä Yewropa komissiäsennän, ber amerikan waqıfınnan häm Norvegiäneñ tışqı eşlär ministrlığınnan alıp tora.
Kärim Kamal


text:
İzrael Süriädä Hämäsneñ künegü lagerı dip şiklänelgän urınnı bombalağannan soñ, Damask yäkşämbe kiç BMO İminlek Şurasın aşığıç cıyılışqa çaqırdı.İzrael Haifada 19 keşeneñ ülemenä säbäp bulğan terror höcüme säbäple bombalau aqlana dip belderep fälästin xakimiäte, İran kebek Süriä dä terrornı yaqlauçı illär isemlegendä tora dip añı ğäyepläp çıqtı.Dönya citäkçeläre Yaqın Könçığışta wazğiätne tınıçlandıru öçen taraflarnı totnaqlıq kürsätergä çaqıralar.
Süriä Damasknıñ 20çaqırım tönyaq könbatışında al Sahabnı bombalağan İzrael xalıqara cämäğätçelek tarafınnan xökem itelergä tieş dip taläp itä.İzrael al Sahab fälästin terrorçılarınıñ künegü urını dip däğwä itä. Süriäneñ BMO wäkile Faysal Mekdad häcümne ilneñ suverenlek häm bötenlegenä qarata xärbi agressiä dip taswirlap iminlek şurasın aşığıç cıyılışqa çaqırdı.Mekdad süzlärençä (audio)BMOsı xartiäse , xalıqara qanun häm 1974-ñnce yılda Süriä belän izrael arasında ireşelgän berberenä höcüm itmäw kileşüen tupas räweştä bozğan xaqsız agesiä İzraelneñ agresiä häm eleke kileşülärgä xörmät itmäwgä nigezlängän säyäsäten açıq itep kürsätep tora.
İzrael şämbä kiç Hämäs häm İslamçı Cihadnıñ künegü urını dip beldergän al Sahep lagerın bombaladı. Süriä räsmiläre lagernı fälästin moxacirları yäşägän urın dip taswirlıy. Fälästin çığanaqları yuğaltular turında xabär itsä dä, moñı raslağan räsmi mäğlümät yuq.Bilgele bulğança İzrael Haifada şimbä kiç 19keşeneñ häläk buluı häm 50dän artıq keşeneñ yaralanuına säbäp bulğan intihar höcümenä cawap itep Süriäne bombaladı. Fälästin citäkçese Y.Arafat Haifa bomabalauın xökem itep Haifada ğäräb häm izraelle sivil xalıqqa qarata oyıştırılğan qotoçqıç höcümne zur cinayät dip bäyäläde.İzrael xökümät süzçese häm premier Sharonnıñ ölkän kiñäşçese Raanan Gissin ,prezident G. Bushnı xäterlätkän süzlär qullanıp Damask, Tehran häm fälästin teritoriäläre kebek xalıqara terrornıñ üzäge dip belderde.Gissin bolay dide(audio)
bez Tehran, Damask häm Gaza arasında terror kuçäreneñ däwam itüenä, ğäyepsez ir at xatın qız häm bala çağanıñ üterelüenä çıdamlıq kürsätmiäçäkbez. Bugen irtän bulıp alğan operatsiä, Süriägä şulayuq İslamçı Cihad häm Hämäs citäkçelärenä kündermä bulıp tora.
İzrael Livanda Süriä xärbi qorılmalarına höcümnär oyıştırsa da, anıñ sonğı 30yılda Süriä territoriäsenä kergäne, höcüm itkäne bulmadı. Şulay da Damask belän Yerusalem texnik yaqtan qarağanda suğış xälendä . Moña İzraelneñ 1967-nçe yılda Golan qalqıluqların aneksiäläwe säbäp bulıp tora.BMOnıñ NYtağı başkwartirasında diplomatlarnıñ küpçelege izrael häcümenä qarşı bulsa da AQŞ wäökile John Negroponte çığarma bulıp tora. Däwlät Departamentı İzrael Süriägä höcüm itäçägen bezgä aldan beldermäde bu aksiä yaqın könçığış tınıçlıq planına täsir itä ala dip äytte.Negroponte Damask täğdim itkän rezolutsiä proyektın, ul Haifa höcümen telgä almıy dip kire qaqtı häm ( audio)
Haifada yasalğan intihar häcümen onıtmasqa tieşbez.19keşe ,şulsanda izraelle ğäräblär häläk buldı .50dän artıq keşe yaralandı. Bu waqiyğälärneñ İminlek Şurası delegatsiäsennän kilgän rezolutsiä proyektında telgä alınmawı mine şaqqattırdı.
İzraelneñ BMOdağı wäkile iminlek şurası äğzaların, Damask cinayätkä qatnaşı bulğan öçen yaqlaunı xaq itmäde dip rezolutsiä proyektın yaqlamasqa çaqırdı.İminlek şurasında proyekt tawışqa quyılmadı. İlçelär başqalaları belän nindi adım atlau turında mäslixätläşä başladı.Könbatış häm Ğäräb illäre İzraelneñ höcümen xökem itep, ike yaqnı da totnaqlıq kürsätergä çaqırdı.Sharonnıñ terrorğa qarşı opertasiälären Süriä, Livan xätta İranğa cäyelderü belän kisätüe zur borçılu tudıra . Damasknıñ aşığıp üç alu operatsiäsenä kereşmi mäsäläne kiçä kiç BMOğa kiterüe nindider ömet çatqısı bulıp kürenä. Prezident Bushnıñ yul xaritası dip yöretelgän tınıçlıq planıñ ğämälgä quyıp yaqın könçığışnı tınıç, çäçäk atqan töbäkkä äyländerü xıyalların ğämälgä quyuı öçen Sharonnı tuqtatuı zarur bulıp tora.
färidä xämit,praga


text: Aşkelon, İzrail. Şuşı ilneñ premyer-ministrı Ariel Şaron, radikal' islamçılarnıñ "Xämäs" törkeme yasağan höcümnär İzrailneñ Aşkelon şähären suğış qırına äyländermäyäçäk dip belderde. Şuşı süzlären ul bügen, yaña uqu yılı başlanu uñayınnan şul şähärdä uquçılar aldında yasağan çığışında äytte, läkin yaña höcümnärgä qarşı nindi çaralar planlaştırıluwı xaqında täfsille mäğlümat birmäde. Bu atnada "Xämäs" törkeme Gaza sızığınıñ tönyağınnan Aşkelonğa ber raketa cibärgän ide. İzrail yağı, fälästin radikallarınıñ yaña höcümnärennän qurqıp, cäyge yaldan kire mäktäplärenä qaytqan balalarnı saqlaw öçen eşkä 12 meñläp politsiä xezmätkären häm 5 meñläp ixtiarinı cälep itte. Ul arada fälästin xökümätendäge tışqı eşlär ministrı Nabil Şaath xalıqara cämäğätçelekne, "solıx yulı" dip atalğan tınıçlıq planına yaña sulış örergä çaqırdı, anıñ süzlärenä qarağanda, fälästin yağı şul planğa tuğrı bulıp qala.