text:
Title News
Zöläyxa Qıdaşeva: «Rusiä: millätsez däwlätme, däwlätsez millätlärme?» /Tatarstan yäşläre/
2 mart sanında Tatarstan yäşläre gazetası qabat milli säyäsät temasına qağıla. Bu yulı uquçılarğa «Rusiä: millätsez däwlätme, däwlätsez millätlärme?» isemle Zöläyxa Qıdaşevanıñ külämle yazması täqdim itelgän. Älege yazmada süz «Däwlät milli säyäsäte häm massaküläm mäğlümat çaraları» digän temağa Parlament tıñlawları turında bara. Avtor şuña iğtibar itä: Pralament tıñlawlarında çığış yasawçı Rusiädäge millätlär sanın üze belgänçä kitergän. Berse – 176, ikençese – 200, ä öçençese – 191 digän. Bu millätlärgä qarata Rusiäneñ iltifatsızlığı näticäseder inde dip näticä yasıy avtor. Soraw bilgese astında «Jirinovskiy – xaqimiät ruporı» digän bülektä, avtor, Zöläyxa Qıdaşeva mäşhür Vladimir Vol'foviçnıñ çığışınnan özek kiterä. Jirnovskiy fikerençä, Rusiädä milli mäsälälärne xäl iter öçen obyektnıñ üzen yuqqa çığarırğa kiräk ikän. Yäğni mäsälän, ğomümän millät töşençäsennän waz kiçärgä, milli-territorial' çiklärne alıp taşlarğa. Älege yazmada Däwlät Duması deputatı Fändäs Safiullinnıñ Parlament tıñlawlarına bäyäse birelgän. Ul matbuğat ministrı Mixail Lesinnıñ da şundıy uq tendensiä kürsätüe häm millätlärne tabışlı-tabışsızğa bülü başlanuı turında äytä. Yazmanıñ azağında isä avtor mondıy näticä yasıy:
Millätne bülgälärgä cirlek birmäsäk, hiçnigä dä qaramıyça milli yuğarı uqu sistemasın üsterä alsaq, berdäm bulsaq, bezne teşli dä, özgäli dä almaslar ide. Tormış köçlelärne yarata.
Tatarstan yäşläre gazetası aşa Duma deputatı Flera Ğaziz qızı Zıyatdinova keräşen tatarlarına möräcäğät itä. Möräcäğättä tübändäge süzlär bar:
Keräşen – şul uq tatar inde ul. Bertörkem keşe tatar bulmağan keräşennär dä bar dip tuqıy-tuqıy xalıqnı ışandırırğa tırışa. Minem, mäsälän, andıy keräşennärne kürgänem yuq. Xalıq sanın alğanda añ bulsınnar ide.
Älege möräcäğättän soñ, gazeta isä, mondıy mäğlümat birä: Mäskäwneñ bertörkem ğalimnäre Tatarstannıñ keräşennär yäşägän töbäklärendä bulıp kitkännär dip işetkän idek. Çittän yaxşıraq kürenä disälär dä, bergä yäşägändä yaxşıraq belenä ul. Kilgän keşe kitä, bezgä keräşen tuğannar belän bergä monda qalası.
«Bez etnik azçılıq tügel!» digän isem belän Respublika Tatarstan gazetası Mäskäwdä Millätlär yortında bulıp uzğan «tügäräk östel» turında xäbär itä. Avtor Rafis İzmaylov, kiläse xalıq sanın isäpkä alu uñayınnan Mäskäw tatarlarınıñ borçıluların yaza. «Tügäräk östäl»dä qatnaşuçılar tatar xalqın törle waq etnik törkemnärgä bülgäläwgä üzläreneñ tiskäre qaraşların beldergännär häm Mäskäw «Tatar mädäni-ağartu üzäge» isemennän Rusiä premier-ministrı Mixail Kasyanov isemenä möräcäğät-xat cibärgännär.
Uzğan atnada TaTapckиe HoBocTи gazetasınıñ çirattağı ikençe nomerı dönya kürde. Baş möxärrire Mäskäwdä yäşäwçe millättäşebez İlyas Bulat ulı Muslimov bulğan älege gazeta, sıyfatı häm eçtälege yağınnan da Tatarstanda näşer itelä torğan ğazetlarnı könläştererlek matbuğat. Urıs häm tatar telendä näşer itelä torğan älege gazeta, bu sanında da tatar millätenä häm anıñ yazmışına bäyle bulğan yazmalarğa bay. «Tatarlarnı bülep bulırmı?» digän rubrika astında Tarix institutı direktorı Rafael Xaqimovnıñ tatarlar turında qısqaça mäğlümatı häm Tatarstan Däwlät Sovetınıñ xalıq sanın isäpkä alu uñayınnan tatar xalqına möräcäğäte urın alğannar. Tatar milläten törle etnik törkemnärgä bülü uñayınnan tarix fännäre doktorı Damir İsxakov häm Däwlät Duması deputatı Fändäs Säfiullin üzläreneñ fikerläre belän urtaqlaşalar.
Älege gazetada çit illärdä yäşäwçe millättäşlärebez turında Näzifä Kärimovanıñ «Amerika tatarları» digän yazması urın alğan. Yazmada avtornıñ äñgämädäşçese Suraya xanım Ğaynullina Amerika Tatar Assotsiatsiäse turında söyli. Amerikada tormış itüçe millättäşlerebez barısı da tatarça, urısça, inglizça belälär, - dip söyli Suraya xanım. İñ ğacäpländergäne — dönyanıñ barlıq töbäklärenä ayausız sibelgän millättäşlärebez üzlären tatar dip tanıy häm balaların da şul uq yunäleştä tärbiälilär ikän.
BocToчHый эkcпpecc gazetası soñğı sanında «Kerpe» dip isemlängän tatar telendä berençe studentlar gazetası açıluı turında xäbär itte. Älege gazetanıñ İnternettağı iseme www.kerpe.narod.ru. Gazetada yazmalar latin häm kirillitsa grafiklarında yazıla. Saytnı oyıştıruçılar Gölnaz Xucäxmätova häm Dilärä Maqsutova süzlärenä qarağanda, gazeta studentlar öçen häm alarnıñ tormışın çağıldıruğa yunältelgän.
Gazetada şulay uq Qazan däwlät texnologiä universitetı talibäse Roza Mazitovağa bağışlanğan yazma täqdim itelgän. İqtisadıy fännär doktorı buluı östenä Roza xanım milli mäs'älälärdän dä çittä qalmıy. Rusiä citäkçeläre milli säyäsätne üzgärtmäsälär, - di ul, - tupikqa kiterergä mömkin. Ul şulay uq tatar xalqınıñ kiläçägenä ışana, çönki berni belän dä qurqıtıp bulmıy torğan milli añlı yaña buın üsä.
Vostoçnıyy ekspress gazetasında şulay uq Ameriqa quşma ştatları Däwlät departamentınıñ yıllıq dokladı xalıqqa citkerelüe turında xäbär itelä. Älege dokladta, diyılä Malik Arslanovnıñ yazmasında, Başqortostan respublikasında tatarlarnıñ san yağınnan başqortlardan küberäk buluına da karamastan, tatar tele däwlät tele statusı ala almawı tänqıytlänelä.
BocToчHый эkcпpecc gazetasında uquçılarnıñ iğtibarın cälep iterlek tağın ber yazmağa tuqtalıp kitik. Yazmada süz uzğan atnada HeзaBиcиMaя raзeTa häm HoBaя raзeTalarda Tatarstanğa qarata mäğlümat diversiä başlanıp kitüe turında bara. Avtor älege yazmalarnıñ maxsus äzerlängäne, «zakazuxa» bulğanın, yazmalarnıñ «ayaqları» qay yaqtan üsüen faş itä häm alarnıñ cämäğätçelek fikeren butaw öçen yunälteleüenä basım yasıy. Kiläçäktä gazeta «Tatarstan – atnanıñ mäğlümat diversiäläre» digän rubrika açılaçağın häm mäğlümat diversiälär yärdämendä niçek itep aqça eşläwçe törkemnär turında yazaçağın äytä.
Menä tağın ber diversiä däräcäsendäge yazma. ЗBeздa ПoBoлжbя gazetası Çallı şähäre Bolgaristlar xäräkäte aktivistlarınıñ Tatarstan Respublikası Prezidentı Mintimer Şäymievqa yazğan xatın näşer itkän. Gariov häm Sakalova-Xusainovalar imza quyğan älege xatta tatarlarğa millät bularaq yuqqa çığu qurqınıçı yanawı turında äytelä. Baqtıñ isä, tatarlar üzlären tatar bulğanı öçen kimsetelep, ikençe sortlı xalıq itep toyalar ikän. Sotsilogik tikşerenülärgä qarağanda, mondıy tatarlar 89 % täşkil itä ikän. Ä bu kimsetelüdän qotılu çarası ber: tatarlarnı «bolğar»lar bip ataw. Älege aktivistlar barlıq tatar xalqı isemennän Prezidentqa xalıqqa «bolğar» digän milli isemne qaytartu turında möräcäğät itälär.
Uzğan atnada Qazan utları jurnalınıñ ikençe sanı dönya kürde. Uquçılar tarafınnan yaratıp uqıla torğan älege jurnal bu sanında Marat Käbirovnıñ «Sarı yortlar sere» poveste häm Sufiän Povarisovnıñ «Ocmaxqa ber adım» dip atalğan romannarın täqdim itä. Qadıyr Sibgatullin, Äxmät Ğadel, Käfqat Kärämilärneñ 60 yıllıq yubileylarına bağışlanğan yazmalar da uqıçılarnıñ häm älege tanılğan şağıyrlärneñ xörmät itüçelärneñ küñellärenä xuş kiler. Redaksiäneñ matur ber traditsiäse bar ikän. Daimi räweştä Qazan utlarınıñ idarä äğzaları, aktiv avtorları, aqsaqal yazuçıları qatnaşında kiñäş mäcles ütkärelä. Şul utırışlarda äytelgän fikerlär belän jurnal uquçılarnı da tanıştıra. Küplär cämğıättä üz urının taba almıyça bärgälänä. Kemgä qararğa? Närsä uqırğa? Kem süzenä ışanırğa? Älbättä, bu oçraqta yazuçı süze, xalıq xörmät itkän abruylı ädipneñ süze ayırım ber däräcägä iä.
«Aazatlıq» radiosı öçen atnalıq matbuğatqa küzätüne Rawil Sakmarov äzerläde


c: text/html

text:
Ğıraqta qorallı bäreleşlär köçäyde-AQŞ al-Sadr köçlären yuq itmäkçe.
Ğıraqta bäreleşlär dävam itä. Koalitsiä köçläre häm Sönni häm Şiğıy köçlärgä qarşı köräşä. Saddam köçläreneñ ciñelüenä ber yıldan artıq vaqıt ütsä dä, vazğiät kiskennäşä genä bara. Sişämbedä bulğan bäreleşlärdän soñ AQŞ citäklägän köçlär radikal Şiğıy militsiäsen yuq itürgä qararlı buluın belderde.
Audio
"Koalitisä häm Ğıraq iminlek köçläre Ğıraqnıñ Üzäk häm KÖnyaq regionnarında Maxdi Armiäsen yuq itü öçen operatsiä alıp baralar. "
Kimmit şulay uq al-Sadr häm aylardan birle qarşılıq kürsätep kilgän sönni köräşçeläre xakimiätneñ 30-nçe iyündä Ğıraq xökümäte qulına tapşırıluın buldırmas öçen köç qullanlar dip belderde häm al-Sadrnı birelergä çaqırdı.
Audio
"Al-Sadr äfände köç qullanunı kimetergä häm vazğiätne sülpänäytergä teläsä , ul monı eşli ala. Ul Ğıraq militsiäsenä birele xökem protsesın kötä ala."
Ğıraq xakime uzğan yılda köndäş şiğıy ruxanisınıñ üterelüendä qatnaşı bar dip al-Sadrnı qulğa alu öçen qarar çığardı. Nacafta saqlana dip uylanılğan al-Sadr üz nävbätendä nindi din totularına qaramıyça barlıq ğıraqlılarnı çit il ğäskärlären ildän quıp çığaruğa yardäm itärgä çaqırdı. Al Sadrnıñ xäräkäte älegä başqa şiğıy törkemnäre tarafınnan yaqlanmıy. Şiğıylärneñ küpçelege AQŞqa qarşı köç qullanudan totlıp tora. Al Sadrnıñ qarşılıq kürsätüe tuqtatılmağan häm başqa şiğıylär dä aña qanaşqan xäldä, koalitsiä qıyın xäldä qalaçaq. Şulay uq suğışçan sönnilär belän şiğıylär berläşep xäräkät itkän xäldä, monıñ berektäş köçlär öçen citdi näticälärgä kiterüe häm vazğiätneñ kontroldän ıçqınuı mömkin. Ğıraqtağı bäreleşlärdä amerikan ğına tügel, ä koalitsiädäge başqa illärneñ köçläre dä qatnaşa. Kutta Ukrain xärbilärenä höcüm näticäsendä ber ukrainlı hälak buldı, bişese yaralandı. Karbalada Bolgarstan bazası utqa toıldı. Poläk belän ispan xärbiläre şiğıylär belän bäreleşte. Nassiriyahta İtalian köçläre 15 şiğıy köräşçesen, britannar soñğı ike köndä Amarada şulay uq 15 ğıraqlını üterdelär. Ğıraqta vazğiätneñ kiskennäşüe, bäreleşlärneñ cäyelüe häm köçlänüe, AQŞ belän koalitsiägä kergäm başqa illärneñ anda qalu mäsäläsendäge qararlılığına da sınau bulıp tora.
Färit İdelle, Praga.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Qabul. Äfğanstannıñ könyaq-könçığışında bulğan soñğı bäreleşlärdä amerikan köçläre 4 suğışçını yuq itkän, alarnıñ üz yuğaltuları 3 yaralı dip xäbär itä Quşma Ştatlarnıñ andağı xärbi citäkçelege. Bäreleşlär başqala Qabuldan 220 çaqrımda yatqan Paktika wilayätendä bulğan. Bilgesez suğışçılar anda amerikan patrulenä ut açqan. Quşma Ştatlarnıñ maxsus ğäskäri köçläre Zabul wilayätendä "Taliban" häm "äl-Qaidä" qaldıqlarına qarşı kiñküläm höcüm alıp bara, äfğan räsmi wäkilläre mäğlümatına qarağanda, ütkän tön eçendä bulğan bäreleşlärdä bar il buylap kimendä 13 "Taliban" suğışçıcı yuq itelgän.


text:
AQŞ-tıñ jañadan say`lanğan prezïdenti Donalʹd Tramp qaraşadağı prezïdent say`lawındağı bastı qarsılası - Xïllarï Klïntonnıñ şeşwşi üş ştatta dawıstardıñ qay`ta sanalwın qoldağanına ökiniş bildirdi. Bul twralı Tramp Twitter’degi paraqşasında jazdı. Buğan dey`in Klïntonnıñ ştabı Vïskonsïnde byulletenderdiñ qay`ta sanalwın qolday`tının xabarlağan edi.
Ştattıñ say`law komïssïyası 25 qaraşada Jasıldar partïyasınıñ ümitkeri Djïl Ştay`nnıñ dawıstardı qay`ta sanaw twralı ötinişin maquldadı. Ol sonday`-aq Mïçïgan men Pensïlʹvanïyadağı dawıstardıñ qay`ta sanalğanın qalap otır. Buğan dey`in Tramp onıñ bul äreketin "alayaqtıq" dep atağan edi.
Klïnton Tramptan eki mïllïon dawıs köp jïnağan. Dey` turğanmen, prezïdenttiñ kim bolatının şeşetin organ - say`lawşılar alqasınıñ 290 dawısı Trampqa berildi. Mïçïgandı qospağanda, Klïnton 232 dawısqa ïe. 27 qaraşadağı mälimet boy`ınşa, bul ştatta Tramp Klïntonnan 11 mıñ dawıs artıq jïnağan. Eger dawıstardı qay`ta sanaw kezinde Klïntonnıñ Mïçïgan, Vïskonsïn jäne Pensïlʹvanïyada jeñiske jetkeni anıqtalsa, onda ol say`lawşılar alqasınıñ köp dawısına ïe boladı.


text:
Ğäräp älifbası
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ğäräp älifbası bügenge dönyada ayıruça kiñ taralğan yazulardan berse. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, ul dönyada barlıq xalıqnıñ yaqınça yözdän unına xezmät itä. Berençe näwbättä ul – Ğäräp tele öçen. Monnan tış, Ğäräp älifbası İranda Farsı tele, Päqstanda Urdu tele, Äfğänstanda Puştu wä Däri tele öçen, öleşçä Hindstanda milli älifba bularaq qabul itelgän. Ul şulay uq İslam dine kiñ taralğan başqa illärdä dä (Bangladeş, Xäbäşstan, Filippinnar, İndoneziä, Malayziä, Mozambik, Nigeriä w.b.) aktif qullanılışta yöri. XX ğasırnıñ 30 yıllarda tulısınça Latin älifbası belän alıştırılğança, Sovetlar Berlegendä yäşäwçe törki xalıqlarnıñ, şulay uq Ğosman imperiäsendäge törekläreneñ milli yazuları da şuşı älifbağa nigezlängän ide.
ЭчTәлek
- 1 Tarix
- 2 Älifba tozeleşe
- 3 Sannarnıñ yazılışı
- 4 Ğäräp älifbası başqa tellärdä
- 5 Ğäräp tele wä sanaq
- 6 Monı da qara
- 7 Päräwezdä
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp yazuınıñ borınğı watanı – Üzäk Ğäräbstan. Anıñ berençe ürnäkläre (Lixyäni, Samudi, Safi kebek taşyazmalar) Ğäräbstan yarımutrawı cirendä häm Süriäneñ Könyaq töbäklärendä tabılğan. Alarnıñ yazılu waqıtları 1.–4. yözlärgä qarıy.
Üzeneñ üseş yulında Ğäräp yazuı törle üzgäreşlär kiçergän. Anıñ çişmä başında borınğı Finiki älifbası tora. Ämma Ğäräp yazuınıñ kamilläşterüenä Nabati wä Arami yazularınıñ da zur yoğıntı yasağanlığı mäğlüm.
Xäzerge waqıtta ğälimnär Ğäräp yazuınıñ iñ borınğı ürnäge itep Qufi yazuın sanıylar. Ul Yefrat yılğası buyında urnaşqan Ğäräp xälifäte zamanında (7.-9. yözlär) başqala xezmäten ütägän äl-Qufa şähärendä tabılğan. Soñğıraq çorlarda, xattatlar tırışlığı belän, Ğäräp yazuı haman kämilläşä barğan, anıñ küp törle şäkelläre barlıqqa kilgän. Ğälimnär raslawınça, alarnıñ sanı yöz yegermegä citä. Ämma bügenge köndä bu ölgelärneñ altı-cide töre genä aktíf qullanıla. Alarnıñ Ğäräpçä atamaları: Qufi, Näsx, Söls, Röqğä, Nästäğliq, Diwan, Şikästä.
Älifba tozeleşe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp älifbası 28 xäreftän tora, alar barısı da tartıqlarnı bilgeläw öçen.
Ğäräpälif belän yazılğan süzlär uñnan sulğa taba yazıla wä ber yuldan ikençe yulğa süz küçerü närsä yuq.
Xäreflär barlıq oçraqlarda da ber genä bieklekta yazıla, yäğni Ğäräp älifbasında baş xäreflär yuq.
Ğäräp süzläre härçaq tartıqtan ğına başlana, älif xärefe dä hämzä belän başlana.
Ğäräp älifbasında xäreflarneñ dürt törle yazılu räweşe qullanıla:
- ayırım yazılışı,
- süz başında,
- süz urtasında,
- süz azağında.
Töp xäreflär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp älifbasında altı xäref özek xäreflär dip atala:
- ﺍ älif
- ﺩ däl
- ﺫ zäl
- ﺭ rä
- ﺯ zä
- ﻭ waw
Şul özek xäreflär üzlärennän soñ kilgän xäreflär belän (sul yaqtan) totaşmıylar wa süzda urın aluınnan üz qıyäfäten üzgärtmilär. Özek xäreflärdän soñ kilgän xäref süz başındağıça yazıla.
Menä älif xärefe genä aldan barğan xäref belän totaşıla.
Tartıqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp telendä icek yasawçı awazlar bularaq suzıqlar yörsälär dä, alarnıñ neçkä/qalın buluı tartıqnıñ neçkä/qalın buluına qarıy. Yäğni bu yaqtan Ğäräp yazuı elekke Orxon älifbası kebek, suzıq awazları öçen öç xäref kenä bar, wä alarnıñ qalın/neçkälege nindi tartıq belän toruların bilgeli.
Ğäräpçädä 7 istiğälä (qalın tartıq) belderüçe xäref bar: ﻕ ﻍ ﻁ ﻅ ﺹ ﺽ ﺥ. Bu xäreflär belän fätxä [a] itep, käsrä [í] itep, wä zämmä [u] itep uqıla.
Başqa xäreflär istifälä (neçkä tartıq) belderälär, wä alar belän fätxä [ä] itep, käsrä [i] itep, wä zämmä [ü] itep uqıla.
Xäräkälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp telendä xärefneñ öst/astında quyıla torğan berniçä xäräkä qullanıla. Uqığanda, başta xäref uqıla, annarı ğına xäräkä.
Suzıqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp telendä altı suzıq awaz bar, wä bik yış oçraqlarda alar bötenläy yazılmıylar, bu närsä qayçaqta ikemäğnälelekkä dä kiterä ala.
Suzıqlarnıñ öçese qısqa: [ä], [i], [u]. Qısqa suzıqlar yazuda ayırım xäref ilä tügel, xäräkä aşa ğına bilgelänä:
- َ – qısqa [a] – fätxä
- ِ – qısqa [i] – käsrä
- ُ – qısqa [u] – zämmä/damma
Ozın suzıqlarnı mäd (suzu) xärefläre ilä kürsätelä wä xäräkälärgä qarağanda ike märtäbä suzıbraq uqıla:
- fätxäle xäreftän soñ xäräkäsez älif kilsä, şul fätxä+älif ozın [ā] kebek uqıla: دَا – [dā]
- käsräle xäreftän soñ xäräkäsez yä kilsä, şul käsrä+yä ozın [ī] yä ki [iy] kebek uqıla: دِي – [diy]
- zämmäle xäreftän soñ xäräkäsez wäw kilsä, şul zämmä+wäw ozın [ū] yä ki [uw] kebek uqıla: دُو – [duw]
- fätxäle wä hämzäle äliftän soñ tağın ber xäräkäsez älif kilsä, şul ike älif urınına ber dulqınlı älif yazıla wä ul ozın [ā] kebek uqıla. أَ + ا = آ
Tänwin xäräkäläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ً – fätxä tänwin – [än] uqıla. Mísal: بَابًا – [bābän]
- ٍ – käsrä tänwin – [in] uqıla. Mísal: بَابٍ – [bābin]
- ٌ – zämmä tänwin – [ün] uqıla. Mísal: بَابٌ – [bābün]
- İskärmä: Fätxä tänwinle xäreftän soñ xäräkäsez älif kilsä, şul älif uqılmıy.
Başqa xäräkälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Täşdid[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp telendä ber ük tartıq awazlar ber-ber artlı kilsälär, berençese genä yazıla wä ikençese urınına täşdid xäräkäse (täşdidläw/ikelätkeç bilgese) genä quyıla: ّ
Täşdidle tartıq käsrälä bulsa, käsräse tartıq ilä täşdid arasına quyıla.
Sükün/Säken[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp icege ike törle bula, yä açıq, yä yabıq. Menä ْ – sükün ul tartıqnıñ yomıqlıqnı beldergeç bularaq qullanıla, icek yabuçı xäräkä, wä säkenle tartıq äytkändä awız yomıla. Mísal: بَبْ [bä+b]
Säken quyılmağan oçraqlarda tartıq barıber suzıq belän uqıla: قلب [qäläba]. Wä [qälb] äyteleşen bilgeläw öçen [l] ilä [b] tartıqlardan torğan iceklärne säken belän yabalar da: قلْبْ [qälb] (xäreflärne ayırım yazğanda: قلْبْ).
Hämzä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Hämzä atlı tawışsız tartıq ayırım ﺀ xärefe bularaq ta yazıla, wä başqa teräk xäref belän xäräkä bularaq ta:
- älifneñ öst/astında: إ أ
- wäw östendä: ؤ
- yä östendä: ئ
- İskärmä: älif, wäw, yä xärefläre hämzä xäräkäse öçen nigez/teräk bulıp qına toralar, wä uqığanda äytelmilär.
Grammatik cenes bilgese (Märbütä)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp telendä ike cenes bar:
- mözäkkär – ir cenese
- möännäs – xatın-qız cenese
Märbütä Ğäräp älifbasına ayırım xäref bularaq kermi, çönki ul cenes belderü öçen genä wä mäğnäse anıñ [t] awazı. Möännäs isemnär “tä märbütä” (tügäräk [t]) belän tämamlanalar.
Misal: قَرِيلَةٌ
Başqa xareflar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp älifbasında xäreflär berläşmäläre dä qullanıla, yäğni berniçä xärefneñ ber-bersenä totaşılıp yazıluı. Şul berläşmälärneñ lām älif genä mäcbüri, başqalarnı ayırım xäreflär aşa da yazarğa mömkin, çönki alarnıñ säkeldä bulmawı da ixtimal. Misallar:
- Allah süze bolay da yazıla: ﷲ
- Sall-Allahu-äläyhi-wäs-sälläm: ﷺ
Assimilätsiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sannarnıñ yazılışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp älifbası başqa tellärdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bügen Ğäräp älifbası bu tellärdä yazu öçen qullanıla:
- Törki tellär söylämnäre öçen Şeñcan, Äfğänstan, Ğıyraq, İranda qullanıla
- Farsı tele öçen İranda
- Körd tele öçen Ğıyraqta
- Urdu, Kaşmir, Sindhi wä Baluçi tele öçen Päqstanda
Elek qullanıldı:
- Törki teleneñ bar söylämnäre öçen (1926-1928 yıllarına qädär)
- Afrikaans tele öçen (Möselmannar arasında)
- Belarus tele öçen (Tatarlar qullandı)
- Qıtay tele öçen (Möselmannar arasında)
Ğäräp tele wä sanaq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğäräp xärefläre Unicode eçendä “Ğäräp öleşendä” (U+0600–U+06FF) yatalar. Ğäräp xärefläreneñ Berençe töre U+FB50–U+FDFF urınnarın alğannar, wä Ğäräp xärefläreneñ İkençe töre U+FE70–U+FEFF urınnarda. Sanaqta Ğäräpçä mäten uqılış buyınça saqlana, törle programnar isä anı inde üzençä kürsätälär.
Monnan tış Ğäräp älifba belän yazu öçen berniçä berbaytlı bilgelämä dä qullanıla, mäsälän ISO-8859-6.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Omniglot.com: Ğäräpälif – İnglizçä
- HәHиләprә rapәп aлфaBиTы
- Гapәп әлифбacы дәpece. БepeHчe дәpec, TaTapчa Bидeo Vk.com


text: Pekin -- 1989 yılda Pekinnıñ Tiananmen mäydanında bulğan qanlı waqiğalarnıñ 16 yıllığı uñayınnan bügen mäydända köçäytelgän iminlek çaraları kürelä. Bernidi iskä alu çaraları küzätelmi. Berdän-ber iskä alu çarası bügen Hong-Kongta ütte. Qullarına şämnär totqan distälägän meñ keşe uramğa çığıp, moñlı cırlar cırladı. Qıtaynıñ komunistlar partiäse küp kenä çikläwlärne alsa da, Tian-an-men waqiğasın iskä alularnı äle dä tıyıp kilä. 1989 yılnıñ 3-4 Yünendä studentlar demonstratsiäse tanklar belän bastırılğan ide. Näticädä yözlägän sudent häläk buldı. Qayber tänqitçelär ul könne qorban bulğannarnıñ sanı meñgä yaqın dip belderä.


text: İstanbul şähär başlığı Möammer Güler, matbuğat oçraşuında, Törkiä räsmiläre terrorçılarnıñ kem bulğanın açıqladı häm alarnıñ Al Qaida çeltärenä qatnaşı buluına dälillär taptı, dip belderde: "Terror höcümnären oyıştıruçılar – Al Qaida belän büyläneştä torğan ber törkem. Alarnıñ iseme dä yuq ämma bu keşelär çit illärdä öyränülär ütkän häm alarnıñ Al Qaidağa qatnaşı buluı – tögäl bilgele" dide İstanbul merı. Uzğan ayda İstanbulda ike sinagog häm Britan bankı wä ilçelege yanında bombalar şartladı, 60tan artıq keşe hälak buldı. Bu terror ğamällären oyıştıruda şiklänelep 35 keşe qulğa alınğan, dip östäde İstanbul şähär başlığı.


text:
Ukraina tışqı eşlär ministrı Borıs Tarasyuk parlamentnıñ anı wazıyfasınnan alu turındağı qararına rizasızlıq belderde.
Kievta matbuğat oçraşuında ul bu qarar xoquqıy tügel dide.
"Bügenge tawış birü qanu bozular belän ütte. 2 ministr, tışqı eşlär häm saqlanu ministrların prezident täqdime häm parlament raslawı belän quyıla. Şul uq waqıtta konstitutsiädä bu ministrlarnı wazıyfalarınnan alu tärtibe turında yazılmağan. Bu tağın ber märtäbä konstitutsiägä aşığıçlıq belän kertelgän tözätmälärneñ citeşsezlegen kürsätä" dide Tarasyuk.
Parlament Tarasyuknı wazıyfasınnan alu mäsäläsen premyer ministr Viktor Yanukoviç möräcäğäte nigezendä qaradı.


text:
AQŞ köçläre Fällücäne yawlarğa torğanda, Sämärrädäge şartlawlar distälärçä keşene üterde
AUDİO: Täräwix namazınnan soñ Amerikan köçläre bu binağa ike raketa attı. Bu bina Fällücä xalqına yardäm itü öçen Söğüd Ğärabstanı bulışlığı belän tözelgän xastaxanä ide. İordaniäle suğışçı Äbü Musab äz-Zärqäwi mondamı? Monda bernindi suğışçı da yuq. Min Ğiraq xökümätennän sorıym: Sezneñ ullarığız qayda? Ägär sez bu ilneñ xökümäte ikän, bolay eşlämägez.
Ğiraq xökümäte Fällücä xalqınıñ bu şähärdä nigezlängän dip sanaluçı suğışçılarnı, şul isäptän iordaniäle Äbü Musab äz-Zärqäwine xökümätkä tapşıruın taläp itä. Fällücä citäkçeläre isä äz-Zärqäwi bezneñ şähärdä tügel di. Zärqäwi berniçä höcüm häm üterülär öçen ğäyeplänä. Ğiraqnıñ küçeş çorı premyer ministrı Ayät Alläwi tınıç çişeleş öçen birelgän waqıt betep kilä dip kisätä. Fällücä tiräsendä AQŞ köçläre höcüm başlarğa äzer tora. 300 meñ keşe yäşägän bu şähärdän inde küplär kitkän dip sanala. Comğa könne BMO general'' sekretare Kofin Annannıñ AQŞqa häm Ğiraqqa kisätü xaqları cibärüe mäğlüm buldı. Anda ul Fällücägä höcüm başlaw Ğiraqta ğinwar ayında bilgelängän saylawlarğa zıyan kiteräçäk di. Waşingtonda AQŞ däwlät departamentı süzçese Richard Boucher Annan belän fiker ayırmalıqları buluın äytep, ul xatnı alğannan soñ Däwlät sekretare Colin Powell Annan belän söyläşte inde dide.
AUDİO: Annan Fällücädäge wäzğiät häm Ğiraqta totrıqlılıqnı, iminlekne torğızu maqsatındağı ğämälläre turında üz borçıluların citkerde. Açıqça äytkändä, bu turıda bez başqaça uylıybız.
AQŞ köçläre Fällücägä höcüm başlarğa torğanda, Sämärrä şähärendä ğisyançılar berniçä urında maşinağa quyılğan bomba şartlattı. Maşinada ber intixarçı bombanı politsiä stansiäsendä şartlattı, tağın 3 bomba şähärneñ başqa urınnarında şartladı. Politsiä äytüençä 33 keşe, şul isäptän 19 politsiä xezmätkäre hälak bulğan, distälärçä keşe yaralanğan. AQŞ häm Ğiraq köçläre ğisyançılarnı quıp çığaru öçen ber ay elek Sämmärrägä höcüm itkän ide. Bügenge şartlawlar şähärdä tınıçlıqnıñ äle tiz genä urnaşmayaçağın kürsätä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Jeltoqsan: 20 yıl elek häm xäzer
Qazaxstan bu atnada 20 yıl elek Almatıda bulğan tarixqa "Jeltoqsan" iseme belän kerep qalğan waqiğalarnı iskä ala. Xakimiätkä Mixail Gorbaçev kilgän yıllar, ildä üzgärtep qoru başlanğan çor. Almata uramnarına distälägän meñ keşe çığa. Uram cıyını köç belän bastırıla, meñlägän keşe qulğa alına, yözlägän keşe törmägä elägä. Häläk bulğannarnıñ tögäl sanı äle dä bilgesez... 20 yıl elek Almatıda närsä bulğan soñ?
"Bez tulay toraqta yäşägän yäş studentlar idek. 86nıñ 16nçı dikaberendä bezdän bik küp keşe üzäk mäydanğa dip çığıp kitte. Min häm tağın ike dustım da şunda uq barırğa buldıq. Milisiä mäydannı qamawğa alğan ide, ämma bez uram cıyınınıda qatnaşuçılar yanına ütä aldıq."
Kalelxan Adilxan Uli, ul könnärdä Almatığa qunaqqa ğına kilgän bulğan, protestlarnıñ berençe köne turında Adilxan Ulı menä närsä äytte:
"Urın cäymälärennän şiğärlär yasap bez uramğa çıqtıq. Barlığı qulıbızda 4 şiğär bar ide, alar arasında: Qazax millätenä qazax yulbaşçısı kiräk", "Bezneñ yulbaşçını kire qaytarığız", "Qazaxstan qazaxlarnıqı" digännäre bar ide. Bez texnikumnan çığıp üzäk mäydanğa taba yul aldıq, barğanda bezgä qazaxlar quşıldı."
Qazaxstan räsmiläre häm Mäskäw protestlarnıñ mondıy zurlıqta buluına borçıla başladı. Uram cıyınnarı 16sınnan 19zına qadär däwam itte. Köç qullanunıñ niçek başlanıp kitüen tögäl genä ber kem dä äytä almıy. Räsmilär süzlärenä qarağanda, köç qullanunı – protestta qatnaşuçılar oyıştırğan... Protest belderüçelär isä, räsmilär xalıq arasına – üz qotortuçıların, provokatorların cibärgän, di.
Uram cıyının bastıru öçen cirle iminlek köçlärenä yardämgä östämä çaqırtılğan sovet ğaskärläre kilde...Mäydandağı xalıq köç belän taratıldı, xärbilär küplärne kiemsez, yalan ayaq şähär çitenä iltep attı. Adilxan Ulı üze belän bulğan xällärne iskä ala:
"Bezne monda Taşkent uramındağı törmägä alıp kildelär, 2 säğät yarım qar östendä utırttılar. Bezne qatı qıynadılar, iñ qurqınıçı – törmäneñ üzendä buldı, minem qullarım häm borınım sınğan ide, bezne anda da qıynap tottılar."
Şähärdä tınıçlıq urnaşqaç ta qulğa alular däwam itkän. Ämma Sovetlar Berlege tarqalğaç, Qazaxstan xökümäte Jeltoqsan çaralarında qatnaşqan häm ziyan kürgän böten keşene sovet zolımı qorbannarı dip iğlan itte.
Qazax Däwlät Universitetı professorı Sayin Burbasov ul çaqtağı waqiğalarnı tikşergän ğalimnärneñ berse:
"Qazaxstan kommunistlar partiäseneñ üzäk komitetı mäğlümatlärenä qarağanda, qarşılıq çaralarında 11 meñgä yaqın keşe qatnaşqan, 660 keşe qulğa alınğan, 1 keşe häläk bulğan. Aların ütä-millätçelär, narkomannar häm eçkeçelär dip atağannar. Soñıraq protestta 30-40 meñ keşe qatnaşqan didelär. Min, anda kimendä 25 meñ keşe bulğan dip äytä alam, 5 meñläp keşe qulğa alınğan häm törmägä utırtılğan. Qızğanıçqa qarşı, häläk buluçılar turında tögäl sannar yuq."
Soñınnan yarlıqaw buluğa qaramastan, Jeltoqsan küplärneñ tormışına yoğıntı yasap ölgergän ide inde. İptäşlärenä qunaqqa kilgän häm dusları belän uram cıyınında qatnaşqan Bisenbay Kuspekov:
"Mine uram cıyınına ber kem dä köçläp alıp çıqmadı, üz telägem belän bardım. Ämma min ay yarım Almatı törmäsendä utırıp çıqtım. Ul çaqta min äle yäş , öylänmägän idem... Törmädän çıqqaç min eşemne yuğalttım."
Köç qullanuda qulları häm borını sınğan Adilxan Uli, Jeltoqsan minem tormışımnı cimerde, dide:
"Universitetqa kerep qaradım, ämma dokumentlarımnı kire qaytardılar. Barı tik qara eştä eşli aldım. Gel mine kemder küzätä digän xis bar ide. Kiläçäk yuq. Minem jurnalist yäki yazuçı bulu telägem bar ide. Ämma xıyallarım Jeltoqsanda sünde. Ulım sorıy, ätiem küpme ğazap kürdeñ, ni öçen?"
Professor Burbasov süzlärenä qarağanda, Jeltoqsan xälläre äle dä tulısınça tikşerelmägän, çönki aña qatnaşı bulğan räsmilär äle dä xakimiättä utıra. Misal öçen Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev 86nıñ dikaberendä ministrlar şurası räise, yağni respublikada iñ yuğarı wazifalarnıñ bersendä bulğan. Jeltosqan xällärenä anıñ qatnaşı ber qayçan da açıqlanmadı, Qazaxstan bäysezlek yawlağaç, ul waqiğalarnı tikşerü öçen tözelgän komissiä ber nindi näticägä kilmiçä taratıldı. Nazarbayev, Jeltosqannı – Qazaxstan tarixındağı möhim waqiğa dip atadı, ämma ber qayçan da xällärne tikşerüne, mäğlümat iğlan itüne xuplamadı.
Qazaxstanda Jeltoqsannı iskä alu çaraları ütä, ämma alar elekkege kebek zur iğtibar cälep itmi. Sintäber ayında Nazarbayev Jeltoqsan qorbannarına häykäl açuda qatnaştı, ämma bu könnärdä ütkän çaralarğa anıñ qatnaşuı – ikele, çönki 19 dikaber könne Qazaxstan prezidentı Qıtayğa kitä.
Alsu Qormaş


text:
Törkiä parlamentı prezident öçen tawış birä
Bügen Törkiyä Parlemantında, Däwlät Prezidetın saylar öçen tawış birü başlandı. AK partiäneñ namzäte, Tışqı Eşlär ministrı Abdullah Gül, saylawlarda ciñär dip farazlansa da äle tizdäñ genä bulmas. Abdullah Gülgä başta İslamçı säyäsi partiä belän bulğan bäyläneşläre säbäble - aña qarşılıqlı şäxes dip qarilar. Häm oppozitsiä anı yaqlamaçaqların belderde.
Ütkän atna saylawlarda, zur küpçelek belän tağın xökümät başına kilgän islamçı tamırları bulğan AK Partiä, dönyäwi däwlät yaqlılar belän, xärbilärneñ tawışın bastırdı.
Gülneñ qabat namzätlekkä saylanuı, oppozitsiäneñ AK partiädäñ İslamçı säyäsättä bik qatnaşmağan, kileşä alırlıq ber namzättä urtaq yul tabu ömetlären yuqqa çığardı. Ul yañadañ namzätlekkä kilde häm bügen tawış birü köräşe başlandı.
Bügen parlamenttağı berençe tur öçen, 3 namzät köç sınaşa. AK partiadañAbdullah Gül, Uñ qanat Milli Xäräkät Partiasennäñ, elekke saqlanu ministrı Sebahattin Çakmakoğlu, belän zur bulmağan sulçı partia, Demokrat partiasınnañ, Tayfun İçli
The Economist jurnalınıñ Törkiyä xäbärçese, Amberin Zaman, Bu turnıñ uñışlı tämamlanuı öçen Gülneñ, küpçelekneñ 3 tän 2 tawışın aluı şart di. Oppozitsiäneñ yaqlawı bulmıyça anıñ berençe tur saylawlarda ciñep çığuı mömkin tügel.
Häm qalğan ike namzätneñ dä şul uq, AK Partianıñ yaqlawı bulmayınça ciñeü mömkin tügel di Zaman.
Läkin öçençe turda Gül ciñärgä mömkin, di Zaman.
"Öçençe turda, Gülnıñ barı tik ğadi küpçelekneñ tawışına ixtiyacı bar. 550 urınlı parlamentta 341 äğzası bulğan Ğädellek wä Täräqqiat partiäse AKP-neñ isä aña kiräkle bulğan küpçelek tawışın tämin itü köçe bar.."
Gül, Törkiyäneñ Dönyäwi däwlätçelegenä tuğrılıqlı bulaçagına häm böten Törkiyä xalıqnıñ Prezidentı bulaçağına ışandıra. Läkin bu dönyäwi däwlät tarafdarların qanäğatländermi. Alar, Gülneñ, Erdoğan belän qulğa qul birep ildäge dönyäwi däwlätçelekne äkerenläp yuq itäçäklärennäñ qurqa.
Säyäsät belgeçe Zaman, Xärbilärnıñ xökümätne taratu belän qurqıtuların tuqtatuı, alarnıñ Gülneñ namzät buluın qabul itülären añlatmi, di. Zaman, Xärbilär turıdañ turı xökümätne taratu xaqında süz quzğatmasa da, qanäğat bulmawlarıñ kürsätü yulların taba ala dip söyle Zaman.
“Xärbilär närsä eşli ala? Simbolik ğamällär qıla ala, prezidentlıq tañtanaların boykot itä ala, prezidentlek sarayındağı ğaskär sanıñ kimetä ala. Yäğni xökümätne taratu ğamälläre bulmasa da kiyerenkelek tudıra alaçaq närsälär eşli ala.”
Şulay da, Gülneñ Törkiyäne zamançalaştıruda kürsätkän tırışlığı iğtibarnı cälep itä.
“Alar, bäyä birgändä Gülneñ uñğanlığına qarap bäyälärgä tiyeş. Häm anıñ eşe, xäzergäçä bulğan dönyäwi däwlät yaqlı tışqı eşlär minstrları däräcäsendä yaxşı. Döresräge, xättä tağın da yaxşıraq dip äytergä bula”
Soñgı yıllarda, Änkara belän Yewropa Berlege arasında bulğan kileşülärendä kürsätkän tırışlığı näticäsendä, äğzälek öçen möräcäğat itkän Törkiyäneñ berençe tapqır, 1960nçı yıldañ birle äğzälek mäsälälärendä turındañ turı söyläşü mömkinçelege buldı.


text:
Qığrızstan üzäk saylaw komissiäse elekke prezident Äskär Aqayevnıñ qızı Bärmät Aqayeva eşen baş prokuraturağa tapşırdı.
Komissiädän Aqayevanıñ bäxäsle parlament saylawlarında alınğan deputat mandatı ğämälime-yuqmı buluın qaraw soralğan ide. Komissiä isä bu mäs'äläne prokuratura tikşerergä tieş dip belderde.
Bügen Qırğızstan parlamentı prezident saylawlarında namzät bularaq qantaşuçı premyer ministrnıñ yäki başqa xökümät äğzalarınıñ wazıyfalarınnan kitüen taläp itüçe qanun ölgesen kire qaqtı.
Parlamentnıñ bu qararı premyer ministr häm perzident wazıyfaların başqaruçı Kurmanbek Bakievqa 10nçı iyüldä ütäçäk prezident saylawlarında qatnaşu mömkinlege birä.


text:
Russiädä prezident saylaularında kemneñ ciñep çığaçağı xäzerdän ük mäğlüm. Ul Vladimer Putin. Monı prezident üze dä bik yaxşı belä. Şul säbäple ul çın demokratiäne yaqlauın xätta süzdä genä bulsa da telgä alunı da kiräk tapmıy. Ul uzğan atnada üzeneñ salaualdı kampaniäsen başlap cibärde. 30 minutlıq çığışı sovet çorında bulğanı kebek dävlät televideniäsendä berniçä märtäbä tapşırıldı. Russiädä prezident saylauları turında "Finantial Times"ta bügen basılıp çıqqan maqälä "Putinneñ reytingı" dip atala.
Gazetanıñ yazuınça, ber yaqtan, bolarnıñ ber dä ähämiäte yuq. Çönki qalğan altı kandidatnıñ berse dä 14-nçe Martta ciñep çığalmıy. Läkin, ikençe yaqtan, Russiäneñ şundıy tizlek belän autoritarizmğa birelüe şaqqatırlıq. Saylauçılarnıñ 70 protsentı yaqlağan Putin bik populär. Ruslar 90-nçe yıllardağı butalçıqlıqnı betergäne, milli ğorurnı torğızğanı häm iñ möhime tormış şartların yaxşırtqanı öçen anı yaqlıylar. Läkin, ul üzen täniqtlävçe bäysez televideniäne yuqqa çığaru yaki Xodorkovskiynı törmägä yaptırtu belän şuşı populärlege belän yauızlandı. Totalitar sistemağa kire qaytu mömkinlege az bulsa da, Kreml iminlek xezmätläre yardämendä buysınu atmoseferasın buldırdı. Bu saylaularda Putinneñ çın köndäşläre anda qatnaşmasqa buldılar häm şulay itep maydannı ciñep çığu ömede bulmağannarğa qaldırdılar. Ber genä närsä külägä töşerü ala , ul da bulsa saylaularda qatnaşuçılarnıñ 50 protsenttan kimeärk buluı. Ul çaqta saylaularnı qabatlağa turı kiläçäk , läkin, xäzerge kandidatlarnıñ berse dä qatnaşa almayaçaq. Läkin, Kreml üz keşeseneñ xakimiätkä qaytuı öçen yul tabar. Könbatış Putingä qarata tieşle strategiäne taba almadı. AQŞ prezidentı Buş tieşle ähämiätne birmi. 2001-nçe yılnıñ 11-çe sintäberennän soñ, ul Putinne anti-terror suğışındağı berektäşkä äyländerde. Dävlät Sekretarı Colin Powelleneñ soñğı belderüläre, AQŞnıñ Putinneñ aftoritar tendensiälären kürä başlauın işarä itä. Yevropa Berlege Putingä uñayıraq qarıy, çönki berlekkä energetikanıñ şaqtıy öleşe Russiädän kilä. Läkin, Mäskävneñ elekke kommunistik illärneñ Yevropa Berlegenä may ayında ağza bulıp kerülären tanımauı , Brüsseldä küplärne açulandırdı. AQŞ belän Yevropa Berlege Putinneñ demokratik oyışmalarnıñ täsiren beterü tırışlığına qarşı çığarğaq tieş. Alar bäysez medianı, xökümättän bäysez oyışmalarnı , şul sanda saylaularnı küzätüçelärne yaqlarğa tieşlär. Könbatış keşe xoquqların , bigeräk tä Çeçnädä bozuğa qarşı protest belderüdän totlıp qalmasqa tieş. AQŞ belän Yevropa Berlege Russiäneñ elekke sovet respublikaları , şul sanda Görcstan, Moldova häm Ukrainanıñ eçke eşlärenä tıqşınuına qarşı torırğa tieşlär. Mäskävneñ bu regionda üz mänfäğätlären yaqlarğa xaqı bar. Läkin, bu neo-imperializmğa alıp bamasqa tieş. Putinneñ säyäsätenä qatıraq mönäsäbät kürsätü, Könbatışnıñ Russiä belän ekonomik bäyläneşlärenä citdi zian kitermäs. Könbatış nefte häm gaz satıp alırğa mäcbür bulsa, Mäskäv dä alarnı satarğa mäcbür. Könbatış demokratiäne yaqlauın kürsätüe belän , Mäskävgä genä tügel, ä qalğan dönyağa köçle işarä cibärergä tieş.
Färit İdelle, Praga.


text:
“Möslimä tutaş 2006” bäygese uzdı
Yäkşämbe könne Tatarstan möselmannarı Diniä Näzarätendä berençe tapqır möslimä qızları arasında bäyge uzdı. Anı “Möslimä” xatın-qızlar berlege häm “Möslimä” kiem kibete oyıştırdı. Bäygene qararğa kilüçelär şaqtıy küp cıyıldı. Urın citmäw säbäple, kübese basıp qararğa mäcbür buldı. Qunaqlar arasında Prezident Apparatı, mäğärif häm fän ministrlığı, tatar kongressı wäkilläre dä bar ide. Bäygene “Möslimä” xatın-qızlar Berlege räise Nailä Cihanşina alıp bardı.
Bäygedä “Möxämmädiä” mädräsäsennän Xäyät Bädretdinova häm Älfinur İbrahimova, Rusiä İslam universitetınnan Alsu Zakirova, Qazan däwlät universitetınnan Alsu Xaliewa häm El'mira Ğarifullina qatnaştı.
Şulay itep bäygedä 5 tutaş yarıştı. Bäyge 3 öleştän tordı. Anıñ maqsatı turında Nailä Cihanşina:
Bäygeneñ töp maqsatı – ğöref-ğadätlärebezne, ruxi baylığıbıznı, milli yolalarıbıznı saqlap qalu häm yäş buınğa tapşıru. Ni genä disäk tä bez tatarlar. Allahı Täğälä äytkän sezne barığıznı da qäwem-qawem itep yarattım dip. Möslimälärne başqa qızlardan bilgele yawlıq ayırıp tora. Şuñadır bäygedä berençe çiratta iğtibar yawlıq bäyläwgä yunältelde. Nailä Cihanşina:
Bezneñ xalıqta da xatın-qızlar härwaqıt yawlıq bäylägännär. Bügen bäygedä dä bez yawlıq bäyläwgä iğtibar itäçäkbez häm yawlıqnıñ xatın-qız yözen nurlandıruğa ähämiät birerbez. Bez bäygedä 3 tapqır yawlıq bäyläwgä iğtibar yunälteläçäk. Anıñ berençese – köndälek, ikençese – milli häm öçençese nikax waqıtında5 tutaş ta yawlıq bäyläwdä şaqtıy ostalıqların kürsättelär. Yefäk, yon yawlıqlar da, qalfaqlar da, törle-törle töstäge zamança şarflar da qullanıldı. Qızlarnıñ qulları qulğa timäde.
Bäygedä şulay uq tutaşlar milli rizıq peşerüdä, östäl maturlawda, berençe aşığıç yärdäm kürsätüdä, bala törüdä yarıştılar.
Bäygene küzätüçelärneñ qızıqsınuları artqannan-arta tordı. Möselman qızları ir zat küzlärennän üzläre genä bulğanda şaqtıy täwäkkäl ikän dip bilgeläp uzdılar . Azaqta ike qız – Älfinur İbrahimova häm El'mira Ğarifullina berük ballar cıydı. 3 keşedän torğan jyuri qızlarğa İslam dine häm tatar millätenä qarağan sorawlar birdelär. Näticädä berençe urınnı Qazan däwlät universitetınıñ jurnalistika bülegeneñ 5Hчe kursında belem aluçı El'mira Ğarifullina ciñde. Elmira:
Min yawlıq bäylägäç ir-atlarnıñ mina xörmäte artqanın sizdem. Ul qaplaw çarası da häm usal küzlärdän saqlaw çarası da.Bäyge 3 säğät däwam itte. Şulay uq azaqta möselman kiemnäre täqdim itelde.
Landış Xarrasova


text: Äfğan xalqı yäkşämbe könne Kanadanıñ Vancouver şähärendä tamaşadan soñ atıp üterelgän tanılğan cırçı Nasrat Parsanı äle dä iskä ala. Mäğlümat, mädäniät häm turism ministrı urınbasarı Ğolam Mohammäd Yosufzai, "cırçılar – cämğiätneñ ruxi milke. Bu bäxetsezlek bezne bik tirän borçuğa saldı" dide. Parsa – xakimiättä Taliban utırğan çaqta Äfğanstannan qaçqan sänğatkärlärneñ berse ide. Taliban çorında cırlaw häm xattä muzıka tıñlaw – İslamğa qarşı dip tıyılğan ide. Çitkä kitkäç Parsa Äfğanstannıñ iñ populyar cırçılarınıñ bersenä äylände. Ul cırların 10 cıyıntıqqa tupladı, dönya buylap, şul sanda Australiä, Britaniä, Germaniä häm Niderlandta üz tamaşaların oyıştırdı. Yäkşämbe könne Vancouverdağı Patşabikä Elizaveta teatrı binasında uzğan tamaşadan soñ çıqqanda cırçığa höcüm yasaldı. Berniçä säğät komada bulğannan soñ Parsa wafat buldı. Polisiä mäğlümatlärenä qarağanda, höcümne oyıştıruda şiklänelgän keşe qulğa alınğan. Äfğanstannıñ üzendä dä islam suğışçıları xalıqara yärdäm oyışmalarınıñ eşenä kirtä sala. CARE oyışması belderüençä uzğan yıl anıñ 24 xezmätkäre üterelgän. Bıyıl inde 5 keşe hälak bulğan. Tönyaqtağı Bağlan provinsiäsendä suğışçılar, xalıqara oyışma öçen eşlägän ber xatın-qız häm anıñ ike qızın qıynap ütergän.


text:
İran prezidentı Möxämmäd Hatami Ğıraq suğışınnan soñğı xällär turında söyläşülär alıp baru mäqsatında töbäktäge törle illärgä vizitlar yasıy. Ul Livan häm Süriädän soñ bugen Yemen häm Bahrainğa yul tota. Hatami säfäre waqıtnda AQŞnıñ Hızbulla törkemen taratu çaqırularına qaramastan , Tehran anı yaqlarğa däwam itäçäk dip äytep, Amerikanı tizlektä Ğıraqtan çigenergä häm Ğıraqta irekle saylaular ütkärergä çaqırdı.
Prezident M. Hatami AQŞ belän İran arasındağı mönäsäbätlär bälkim dä cılına digän ömedlärne yuqqa çığardı. Beyrutta ütkärgän press konferensiädä M. Hatami Waşingtonnıñ terror oyışması dip atağan Livanda urnaşqan qorallı şığı törkeme Hizbullanı maqtap, ul İzraelne könyaq Livannan çigenergä mäcbür itkän suğışlar alıp bardı dip äytkän. Hatami İzraelneñ fälästin okupatsiäsenä qarşılıq kürsätkän säyäsi xäräkät Hızbullanıñ Livanda yäşäw xoquqı bar dip äytep(audio)
Fälästindä repressiä häm okupatsiä başlanğannan birle bulğan xällär, fälästinnärneñ legitim xaqların sanğa suqmau bulıp tora İzrael xärbi okupatsiä vä ekonomika östennän kontrol urnaştırı yulı belän üzeneñ okupatsiäsen regionda kiñäytä bara häm bixisap suğışlarğa säbäp bulıp tora.
Xataminıñ Beyruttağı bu süzläre Hızbullanıñ töp yaqlauçısı Süriä häm İranğa AQŞnıñ basımın arttırğan waqıtqa turı kilde. hatami Beyrutta ütkärelgän zur cıyında ğıraqlılar öçen irekle saylaular taläp itte.Ul ber şaxes ber tawışqa nigezlängän saylaularnı ütkärü eşen Tehran yaqlarğa äzer dide. Bu inde Ğıraq xalqınıñ 60%tın täşkil itkänhäm İran tarafınnan yaqlanğan şığı citäkçeläreneñ saylanaçağın añlatır ide. Hatami Ğıraqnıñ säyäsi partiäläre, dini mäzhäpläre qatnaşqan waqıtlı xökümät tizlektä eş başına kiler digän ömed belderde Ul iranlılarnıñ Ğıraq citäkçse Saddam xakimiäte waqıtnda küp cafa çigülären telgä alıp (audio)
Saddam diktaturasınıñ cimerelüe izelgän ğıraqlılar häm töbäk öçen yaña ömed bulıp tora , ämma bez Ğıraq xalqınıñ yañadan başqa tör repressiä astına kerüen qabul itmäskä tieşbez.
İrannıñ reformaçı citäkçse BMOsı ximäyäsendä Jenevada barğan AQŞ-İran söyläşüläre yañalıq tügel ämma fiker ayırmalıqları bik zur dip äytkän. İran mätbuğatına qarağanda ilneñ ruxi citäkçese Ayatolla Xameney AQŞ belän diplomatik mönäsbätlärne torğızu fikeren kire qağıp, bu Tehrannıñ Waşingtonğa birelüe bulır ide digän. AQŞnıñ İran ve Süriägä Hızbulla mäsäläsendä yasağan basımı turındağı jurnalistlarnıñ sorauına Hatami retorik sorau belän cawap qaytarğan, Waşington niçek itep Hızbullanı yäşäwdän tuqtata ala.Hızbulla Livanda legal politik törkem, anıñ fälestin territoriesendäge yähud utarlarına qarşılıq kürsätüe tabiğıy, xätta izge wazıyfa dip söylägän. Şulay da Hatami Tehran töbäktä kierenkelekne arttırırğa telämi digän. Ul Beyrutta yaqlaunı açıqtan açıq kürsätep Hızbulla citäkçse şeyx Nasralla belän küreşte. Alar törle mäsälälär şulsanda AQŞnıñ Hızbullğa yasağan basım turında söyläşkän. Şeyx Nasralla (audio)Belgänegezçä İran başqa törle dä kisätelä. İran, Süriä, Livan , qarşılıq kürsätü xäräkäte vä fälästinnär arasında solidarlıq bezneñ pozitsiäne täşkil itä.Bez qurqınıçlarğa qarşı berdäm bulırğa tieşebz.
Hatami Livan parlamentında yasağan çığışında dönyanıñ berdänber super däwläte AQŞnıñ kürsätkän mönäsäbät ekstermizm , çıdamsızılq häm dä fundamentalist idealarnıñ küterelüenä säbäp bulıp tora dip äytkän.
Färidä Xämit, Praga


text:
Araqı şeşäläre geografiägä öyrätä
Bu ölkädäge bügenge xällär här keşegä tanıştır. Şulay da bügen Qazan üzägendä urnaşqan zur ber kibetkä kerep çığarğa buldım. Başta xämer eçemlekläre satılğan bülekkä kittem. Anda närsälär genä yuq! Vitrinağa ber genä qarasañ da küzläreñ qamaşa. Matur itep bizälgän ällä niçä distä törle şeşälär, nindien teliseñ, zurısı da, keçeräge dä bar. Çit illärneke genä ber-ike distä kürenä. Näq üzebezdä çığa torğannarın tezep kitsäñ, alar arasında «Staraya Qazan», «Vaş Vıbor», «Xanskaya», «Salawat» häm başqalar bar. Menä Penzanı da iskä töşerik, andağı Quz'miç araqısı gubernator Vladimir Kuz'miç Boçkarev isemen yörtä. Gubernatorskaya digäne däräcäle araqı dip sanala. Şundıy uq xällär Samara häm başqa töbäklärdä dä. Başqortstandağı kibetkä küz salsañ, şeşädäge etiketkalarında «Ufimskaya», «Belebeevskaya», «Aksakovskaya» digän yazu küräseñ, boları menä Başqortstannıñ simvolları inde.
Ä xalıq nindi araqını eçä digän sorawğa beräwlär, xälleräkläre yäki sälämätlek yağınnan yomşağraqları araqınıñ sıyfatlısın saylıy, isemenä, bäyäsenä qarap tormıy. Ä ğadi eçüçelär kiresençä araqınıñ arzanrağın qarıy. Quz'miç, Gjelka dip zatlısın ezlämi.
Tämäke belän dä şundıy uq xäl. Canıñ nindien teli, räxim itep şunısın sayla. Kübräge inde çit ilneke häm Rusiäneke. Tatarstanda çığarılğan «İl'bar» tämäkese, «Aqtanış tañnarı» papirosların xäzer inde satılmıy, çönki Qazandağı tämäke fabrikası tuqtalğan. Ä Aqtanış tañnarı süze yañadan cır, şığır yullarına yañadan qaytqan.
Menä şulay. Ä universam yanında ğına torğan gäcit kioskına qarasañ, monda surät başqaça, sorı töslär, iskergän käğäz, tössez buyaular. Araqı şeşäläre, tämäke tartmaları kebek ber-berse belän yarışmıy gäcit-jurnallar. Anda Qazanda çıqqan nibarı 4-5 gäcit kenä kürenä häm alar arasında da yä uzğan könnärdä, yä uzğan atnalarda çıqqan sannar oçrıy. Alar yaltır-yoltır tışlı, qimmätle jurnal tışındağı külmäksez xatınnar fonında yuğalıp qala.
Şulay itep kibetlärdä xämer simvolikası iñ şäbe, iñ zamançası. Bolay bulğaç şähärdä yäşäwçelär awıl keşelärennän kübräk eçmi mikän, digän fiker başqa kilde. Bilgele, ezlägän keşe taba inde ul, eçkän keşe eçä. Tik yäş buın ğına qızğanıç, alar il häm töbäk geografiäse belän araqı etiketkaları buyınça tanışa. Bügen şähär üzägendä ber genä kibetkä kerep çıqqaç, mondağı xämer dönyasınıñ mullığı, maturlığı şaqqatırdı, ä kitapxanä, balalar kibete tonıq şäwlä bulıp toyıla başladı.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text: Bu könne Qazanda “Bush tawıqların” satunı tuqtatu, yäki Rusiä qorıçın Amerikağa satqanda salımnar arttıru, Pankis tarlawığındağı amerikan kiñäşçelärenä bäyle mäğlümät tartışları sizelmäde. Kiresençä, çärşämbe könne Tatarstanğa 3 könlek räsmi vizit belän kilgän Amerika Quşma Ştatlarınıñ Rusiädäge ilçese Alexander Vershbow Qazandağı törle eşlekle häm säyäsi dairälär belän duslarça oçraşular, söyläşülär alıp bardı. Çärşämbe könne ul Qazan däwlät universitetında, Qazan milli-mädäni üzägendä buldı. Köndezge säğät berdä ul Tatarstan Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin belän oçraştı. Pänceşämbe könne Amerikanıñ Mäskäwdäge ilçese belän Tatarstan prezidentı oçraşaçaq digän xäbär bar. Äytergä kiräk, ilçeneñ Qazanda bulu programması, söyläşülärneñ eçtälege kiñ cämäğätçelekkä xäzergä taratılmıy. Bälki vizitnıñ axırında ğına jurnalistlarğa qayber närsälärne täfsilläbräk añlatırlar.


text:
AQŞta İran, Sudan häm Kuba kitaplarına tıyu beterelde
Audio (Şirin Ebadi): "Quşma Ştatlarda mädäni awırlıqlar kiçergän, üz kitapların bastıra almağan İranlılar öçen bu zur ciñü. Döreslekneñ ciñep çığuı eblän min bik bäxetle. Mänfäğät xaqına ğädellekne qorban itmägän, döres qarar qabul itüçelärgä räxmät belderäm."
Amerikanıñ berniçä näşriäte dä, kitap bastırunı tıyu irekle mäglümät alışuğa kirtä bulıp tora, şul säbäple Konstitutsiäne boza, dip Mäxkämägä möräcägät itkän ide. Yaña qağidägä kürä näşriätlär, İran, Sudan häm Kuba yazuçılarnıñ kitapların bastıra ala, ämmä bu illärneñ xökümätläre belän eş itergä tieş tügel. Washington bu 3 ilne xalıqara terrorçılıqqa yärdäm itüdä ğäyepli.


text: 1nçe dekaber, qışnıñ berençe könen, Qazan qışqı salqınnar belän tügel, cılı hawa belän qarşı aldı. Şuña da qaramastan, şähärdä älege yıl fasılınıñ töp bäyräme – Yaña yılğa inde äzerlek eşläre başlanıp ta kilä. Uramnarda ara-tirä Yaña yıl belän digän yazular kürenä, Qazannıñ üzäk çırşıların inde quya da başladılar. Bıyıl da alar Qazan milli-mädäni üzäge häm Üzäk stadionı yanındağı Yärminkä mäydanında urnaşaçaq. Alardan tış, şähärdä tağın 60tan artıq cirdä çırşılı küñel açu mäydançıqları oyıştırılaçaq. Respublikanıñ ikençe zur şähäre – Çallıda da Yaña yılğa äzerlek başlandı. Anda, şähär xakimiäte urnaşqan bina qarşında, 30 metrlıq çırşı quyılır dip kötelä. Xäyer, 1nçe dekaber – qışnıñ berençe köne genä tügel äle. Bu kön böten dönyada SPİD awıruı belän köräş köne bularaq bilgeläp ütelä. Ul Bötendönya sälämätlek saqlaw oyışması tarafınnan inde 1988 yıldan birle räsmi räweştä ütkärelep kilä. Älege oyışma mäğlümätlärenä qarağanda, uzıp baruçı yılnı ğına dönyada SPİD belän 3 millionnan artıq keşe awırıp kitkän. Tatarstanda da älege awırunı yoqtıruçılarnıñ sanı şaqtıy. Xäzerge köndä respublikada 6200dän artıq keşedä VİÇ-infeksiä tabılğan. 315 keşe isä bu awırudan wafat bulğan, şular arasında 5 bala, ä awıru analardan 204 bala tuğan. Xäyer, SPİD awıruı belän köräştä dä respublikada dönyadan qalışmıylar. Bezdä, mäsälän, virusqa qarşı däwalaw, bik qıybatqa töşsä dä, alğa kitkän illär standartlarınnan qalışmıy ikän. 1 dekaber könne Qazanda ğına tügel, respublikanıñ başqa rayon, şähärlärendä dä SPİDqa qarşı köräş köne uñayınnan uquçılar, studentlar öçen törle çaralar ütte.


text:
Türkü Sevdası - Van a Gel
Sanatçı : Türkü Sevdası
Türkü : Van a Gel
Etiketler : Türkü Sevdası - Van a Gel türkü indir, Türkü Sevdası - Van a Gel türkü dinle, Türkü Sevdası türküleri, Van a Gel mp3 indir, Türkü Sevdası türküleri Van a Gel türküsü, Van a Gel sözleri, Türkü Sevdası mp3 dinle, Türkü Sevdası download, Van a Gel bedava mp3, Türkü Sevdası türkü sözleri, Türkü Sevdası türkü dinle, Türkü Sevdası son albüm indir
Türkü Sevdası Türküleri
Türkü Sevdası - Kalk Gidelim Şıh Bağına Gazele
Türkü Sevdası - Bahçenize Bir Taş Attım
Türkü Sevdası - Sallana Sallana
Türkü Sevdası - Zannetmeki Unutamam


text: Parlamentnıñ xäzerge räise Ovezgeldi Atayev Prokuratura Xalievnıñ uzğan aydağı höcüm aldınnan ber cinayätçel törkem belän oçraşıp kiñäşläşkänlegen raslawçı dälillär taptı dip belderde. Atayev äytüençä xäzer parlament äğzası bulğan Xaliev höcüm itüçelärneñ fetnä omtılışı uñışlı bulğan oçraqta parlamenttağı tä’siren faydalanıp alarğa yardäm itärgä wäğdä birgän bulğan. Uzğan aydağı höcüm uñayınna Törkmänstan xakimiätläre kimendä 20 keşene, şul isäptän küp kenä çit il watandaşların qulğa aldı, xökümätneñ qayber wäkilläre fetnä omtılışında qatnaşuda ğäyeplände.


text:
"Tatarstan" jurnalı - Rafail Mostafin: “Özelgän cır ezennän”
“Tatarstan” jurnalınıñ may sanında Azat Axunov Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievnıñ Şärıq illärenä barğan säyäxäte turında ğäräp illäre matbuğatına internet aşa küzätü yasağan. Mintimer Şäymievnı ğäräp illäreneñ il başlıqları üzläre qabul itüe genä dä mäğlümat çaraları öçen zur rol' uynıy, - dip yaza ul.
Şulay uq jurnalda Färit Möxämmätşinnıñ parlament turında, Mixail Stolyarovnıñ däwlätneñ milli säyäsäte turında yazmaları, İndus Tahirovnıñ “Bez tarixta ezlebez”digän materiallar birelä.
Tatarstan “Tatmedia” agentlığınıñ general' citäkçese Marat Moratov Tatarstandağı matbuğatnıñ bügengese häm kiläçäge digän yazmasında: Tatarstanda massaküläm mäğlümat çaralarınıñ -997 dän, 187 se däwläti bulsa, 810 şäxsi qullarda buluın belderä. Anıñ fikere buyınça, bu respublikanıñ mäğlümat çaraları demokratik yul belän baruın kürsätä diüe.
Ä menä ikençe mäqälä, ul jurnalistlarnıñ kompetentlığı turında. Mäqälä avtorı Rimzil Wäliev april ayında Tuqayğa bağışlanğan abruylı xalıqara fänni konferensiäneñ tatar telendä alıp baruı säbäple , berniçä jurnalistnıñ çığıp kitüenä iğtibar itkän . Ul jurnal uquçı iğtibarın, “ Xätta Tatarstannıñ başqalasında da G. Tuqaynıñ tuğan telendä söyläşü ekzotikağa äylänep bara, ämma bu fakt”,- dip,
kiñ cämäğätçelekneñ häm, xätta jurnalistlar küzlege aşa da ütmägän, ber waqiğağa yünältä.
Jurnalda bik küp urınnı Tatarstannıñ Yäşel üzän şähäre turındağı materiallar alğan . Çığışı belän şul yaqlardan bulğan Qayum Nasri turında, anı Lomonosov belän çağıştırğan yazma belän tanışırğa da bula. Şulay uq jurnalnıñ soñğı bitlärendä Tübän Novgorodta ütkärelgän Wahapov festivale mizgelläre urın alğan.
Şulay uq jurnalnıñ bu sanında “Bezneñ yubilyar häm lawreat”dip 75 yäşen bäyräm itkän, Rafail Mostafinğa täbrik süzläre bar. Ul “Tatarstan” jurnalınıñ , awır 90 yıllarda baş möxärrire bulıp eşlägän. Bügenge köndä dä ul äle jurnalnıñ ädäbiät bülegen citäkli.
Äye, bıyıl ädäbiät häm sänğät yılında TR Däwlät bülägenä ireşkännärneñ cide şäxes - ädip isem arasında “Tatarstan” jurnalı kollektivı täqdim itkän, Rafail Mostafin da bar. Bu isemgä ul “Özelgän cır ezlärennän ” dip atalğan kitabı öçen layıq buldı. Üze dä, ul çığışı belän Orenburg ölkäse Şarlıq rayonı Yaña Musin awılınnan bularaq , bu yünäleştä ul , ikençe böten dönya suğışında häläk bulğan şağir Musa Cälil icatın ozaq yıllar buyı centekläp öyränep, anıñ başınnan ütkännärne yazğan. Şunısın da östäp kitäse kilä, Rafail Mostafin zamanında “Qazan utları“ jurnalınıñ da baş möxärrire bulğan ide. Ul waqıtta ul, revolyutsiägä qädär bulğan tatar milli yazmaların matbuğatta yaqtırtu problemasın kütärep çıqqan ide . Şunıñ öçen ul bu wazifadan azat itelgän ide.
Musa Cälilneñ tuuına 100 yıllığın bilgeläp ütü çaraları respublikada ğına tügel, ä dönyaküläm kiñleklärendä ütkärelep, xätta Germaniägä, Berlin şähärenä xätle barıp citte.
Berlinda küptän tügel genä Musa Cälilgä bağışlap ütkärelgän mädäni çaralarda Tuqay büläge iäse Rafail Mostafin da qatnaşıp qayttı, häm bezneñ Azatlıq radiosında üzeneñ tä'sirläre belän urtaqlaştı.
Berlinda 26 aprel' könne fän häm mädäniät yortınıñ konferensiä zalında Musa Cälilgä bağışlanğan kiçägä xalıq şaqtıy cıyıldı. Tatarlar ğına 400 yaqın kilgän ide, häm başqa millät xalıqları da bar ide. Kiçä 3 teldä( tatarça, rusça, nemesçä ) alıp barıldı.
Bu kiçäne açqan nemes ğalime, doktor Xorst Şutsler bolay dide: Bez ni öçen Musa Cälilne ayıruça ixtiram itäbez, çönki ul nemes xalqına näfrät xise saqlamağan, nemes xalqın faşizmnan ayıra belgän ul Marks, Şiller, Gete, Betxoven ilenä zur mäxäbbät saqlağan. Musa Cälilneñ şiğerläre nemesçä 3 cıyıntıq bulıp ayırım kitap bulıp basılıp çığuı turında äytte. Germaniädä GDR çağında Musa Cälil turında nemeslär tulı metrajlı näfis fil'm töşerdelär,Telestudiä öçen. Häm ul fil'm Germaniäneñ televideniesennän berniçä tapqır kürsätelde. Uqımışlı nemeslär ğalimnär, yazuçılar Musa Cälilne yaxşı belälär. Kiçä waqıtında şul fil'mnan özeklär kürsätelde. Cälilneñ şiğerläre, cırları yañğıradı, anı yaratuçılar bik küp buldı. Şulay itep anıñ kiçäse Berlinda bik matur itep ütte.
Ä ikençe könne anda “faşizmğa qarşılıq kürsätü” muzeyında şunda fänni utırış buldı. Anda muzeynıñ citäkçese İogans Tuxel' doklad yasadı. Pletsenzeya törmäsendä gil'otinada ğına başları kiselep cäzalanuçılar 3000 bulğan. Alar beräm -beräm ülgännär. Ä cälilçelär, alar 11 keşe bulğan, alar ülärgä dä bergäläşep, tatar cırın cırlap qoçaqlanışıp ülärgä baruları turında äytkän. Nemetslar öçen iñ teträndergeç närsä şul bulğan.
Nemes ğalimnäre, uqımışlı keşeläre, Cälil turında bik yuğarı fikerdä, anı bik zur ixtiram belän iskä alalar. Şul uq Tuxel' çağıştıru ütkärä: Soñraq şul uq törmädä beraz Cälildän soñraq, Xaos Xofer digän nemes utırğan. Anıñ mäyeten tapqanda qulında qısıp alğan “Moabit sonetları” bulğan. Anı da faşistlar atıp ütergännär. Xäzer aña byust quyıldı. Anıñ kitapları basılıp çıqtı. Alar xätta Cälilne dä tatar xaos Xoferı dip atıylar, üzlärenä yaqın itep.
Minnän qaywaqıtmı Berlinda bezgä qarşı doşman qaraşlı nemeslär barmı dip sorıylar.
Böten keşelär dä bertigez tügel. Törle xalıq bar. Bar, ixtiram saqlawçı cämğiätlär . İke tatar cämğiäte bar bergäläşä almıyça ikegä büleneşep , tartqalaşıp yäşägännär dä bar. Rossiä belän “Duslıq” cämğiäte bar. Bar bitaraf keşelär dä.
Bar “Xail Gitler” dip qul kütärep faşistik svastikası tağıp, berläşep yörüçe yäşlärne dä kürergä turı kilde,- dide ul.
Yäşlärgä närsä äyter idegez. Yäşlärgä Watan suğışı turında, Cälil kebek, Qarbışev kebek qaharmannar turında tulıraq, kübräk uqırğa täqdim itär idem.
Bezneñ yäşlärgä dä neofaşizm, neobolşevizm yoğıp kilä. Şundıy lozungların kütärep, svastika tağıp, başların qırıp yörgän yäşlär , alar añlap betermilär faşizmnıñ närsä ikänen.
Min üzemneñ kitabımnı “Özelgän cır ezennän” dip atadım. Min anda Cälilneñ böten neçkäleklären söyläp biräm. Nindi qıyınlıqlar kürgän, niçek qıynağannar anı, niçek anıñ qulların sındırğannar, niçek anıñ barmaqların özgännär, taptap iteklär belän. Şunı uqığan keşegä faşizmnıñ yoğıntısı yoğalmıy.Xätta şundıy qaraş ta bar, ägär faşizm ciñsä, bezneñ Tatarstanda bälki ayırım möstäqil däwlät bulıp, bez bawar sırasın ğına eçep utırır idek, digän qaraşlar da bar. Faşizm tatarlarnı tübän rasa dip “unter menş”dip, yartı keşe itep kenä atıylar. Ägär dä alar ciñgän bulsa, tatarlarnı qol itep kenä totarlar ide, başqa xalıqnı äytkän dä yuq inde.
Bu kitapnı yazar öçen Rafail Mostafinnıñ 30 yıl buyı waqıtı uza. Ul Cälil bulğan cirlärne ütärgä maqsat quya. Cälilneñ äsirlekkä töşkän cirennän ük, Volxov sazlıqlarınnan, Pol'şa, Baltik buyı, Germaniägä, xätta ul utırğan törmälärdäge kameralarnı qarap çığa ul. Şulay uq ul arxivlardağı materiallarnı barlap, ezläp tabuı turında, ul Cälil belän bergä bulğan keşelärneñ istäleklären cıyuı turında söyli. Aña Germaniädäge zags arxivlarında bulırğa turı kilä. Häm Musa Cälil, Ğaynan Qormaş, Äxmät Simaev, Abdulla Alış häm härberse 11 cälilçe turında alarnı niçek cäzalap üterelüe turında da arxiv materialları tabıluı turında söyli.
“Alarnı Drezden şähärendä xökem itälär. Ämma Drezden şähäre bombağa elägä. Dokumentlar yanıp betä.Ä şuşı dokumentlardan özemtäsen nişläpter cibärälär Pragağa. Küräseñ anda Prokuror küzätüe şikelle tikşerü ber orğanı bulğan inde. Ni öçen sud qararları Pragağa cibärelüe turında materiallar tögäl açıqlanıp beterelmägän älegä. Häm şunda äytelgän ni öçen cälilçelärne cäzalap ütergännär. Anda äytelgän: nemes armiäsen tarqatqan öçen, qaçular oyıştırğan öçen, üz illärenä tuğrılıqlı bulıp qalğan öçen,- ” dide Rafail Mostafin.
Mälikä Basıyr


text:
Gruziädäge Rusiä köçläre başlıq urınbasarı Vladimir Kurapadze Batumidağı Rusiä bazasınnan distädän artıq xärbi maşina quzğalıp kitte häm alar yäkşämbe könne çik buyına barıp citärgä tieş dide.
Ğäskärlärne çığaru comğa könne ük başlanırğa tieş ide, ämma qayber maşina yörtüçelär Gruziädä kire qaytu vizası alıp ölgermäw säbäple ul ber köngä kiçekterelde.
Räsmilär äytüençä, Rusiäneñ xärbi cihazların häm xärbilären küçerü aldağı atnalarda däwam itäçäk.
Ozaq däwam itkän söyläşülärdän soñ bıyıl Rusiä 2008-nçe yıl axırına Gruziädäge 2 soñğı xärbi bazasın yabarğa kileşte.


text:
Tömän ölkäse tatarlarınıñ kongressı oyıştı
Bu yaña ictimaği oyışma. Kongressnıñ barlıqqa kilergä cıyınuı turında “Azatlıq” radiosın tıñlawçılarğa citkergän idek. Oyıştıru cıyılışında milli tormışqa bitaraf bulmağan barlığı 13 keşe qatnaştı. Mäs'älän, utırışta qatnaşqannarnıñ berse- Nasiä Urazova, ul Tömän ölkäseneñ kraynı öyränü muzeyı xezmätkäre, bu ictimaği oyışmağa zur ömetlär bağlıy. Näsiä Urazova äytüençä, muzeyda Xämit Yärmineñ bülmäsen açu mäsäläsen ölkä avtonomiäse şurası utırışında da, milli eşlär komitetı başlığı Mal'çewski aldında da kütärgän bulğan. Bügengä qädär qıymıldamawçı kürenmi.
Cıyılışta Nurulla Ğafur ulı Sattarov Tömän ölkäse tatarları kongressınıñ räise itep saylandı. Ul “Zapsibgazprom”nıñ yuridik xezmät bülege başlığı. Aña 42 yäş. Kongressnı oyıştıru teläge belän ütkän aldağı oçraşularda bu yaña oyışmanıñ türäse törle ictimaği oyışmalarda qatnaşıp tege yäki bu taraflardan uñay yäisä tiskäre bäyä alğan keşe bulmasqa tieş digän täqdimnär äytelgän ide.
Ä menä şurağa kerüçelär milli tormışta bilgele keşelär. 6 keşe arasında ozaq yıllar avtonomiä räise bulıp eşlägän Äxtäm Kayumov, üz waqıtında tatar mädäniät üzäge räise bulıp eşlägän Färit Xäkim, tatar xatın qızlar oyışması başlığı Bibinur Sabirova da bar.
Tömän ölkäse tatarlarınıñ kongressın oyıştıru cıyılışında ustavnı qabul itep, şura häm reviziä komissiäsen saylap ta betermädelär, ağımda bulaçaq milli çaralar turında da süz bulıp aldı. Ä menä şura äğzası Rinat Nasıyrov süzlärençä, kongress citdileräk eşlärgä totınırğa cıyına.
-Xökemät häm Rusiä prezidentı täqdim itkän milli proyektlarnı tatar awıllarına da alıp barıp citkerergä kiräk. Här awılda da “Tatarstan yaña ğasır” kanalın kürsätä torğan tälinkä bulırğa tieş,- di Rinat Nasıyrov.Kongressnı oyıştıru dokumentları yustitsiägä tapşırıldı. Ä şura äğzaları yaña ictimaği oyışma räsmiläşkängä qädär ük eş başladı. Tömän ölkäseneñ könyağındağı tatar xalqınıñ sotsial'-iqtisadıy, mäğärif häm mädäni xäle turında beleşmä tuplıy.
Nail Alan, Tömän


text:
Pekiñdä Tönyaq Korea atom krizısın çişügä bağışlanğan altılı söyläşülärneñ ikençe köne tämamlandı.AQŞ belän T.Koreanıñ pozitsiälärendä kompromis yasarğa cıyınmawı säbäple oçraşunıñ uñışlı tämamlanu şansı bik az.
Tönyaq häm Könyaq Korea, AQŞları, Yaponiä Qıtay häm Russiä qatnaşqan söyläşülär, ütkän üktäber ayında Bush administratsiäseneñ T.Korea wäkilçelege atom qoralları programmasına iä buluın faş itte dip iğlan itüennän soñ başlanğan krizisnı çişü mäqsatın quya.Pxenyan atom programmasınnan vaz kiçü öçen AQŞ belän berberenä höcüm itmäw buyınça kileşü häm iqtisadi yardäm taläp itä. Aprel ayında AQŞ T.Korea häm Qıtay Pekiñdä oçraşsalar da ber näticägä ireşä almadı. Waşington yaña söyläşülär küpyaqlı bulırğa tieş dip taläp itep kilde.Pxenyang Qıtay basımı astında söyläşülär östälenä qaytırğa riza bulsa da, ul 3 könlek söylöşülär waqıtında Quşma Ştatları belän küzgä küz söyläşülär mömkinlençelege birelergä tieş digän şart quyğan ide.Çärşämbedä söyläşülärneñ berençe könendä plenar utırıştan soñğı tänäfesste T.Korea tışqı eşlär ministırınıñ urınbasarı Kim Yong İl,däwlät sekretarınıñ yardämçese James Kelly belän zalnıñ ber poçmağında ikeüläp söyläşkännär . Räsmi bulmağan bu oçraşunı aziäle diplomatlar rasladı. Ämma Waşington räsmi ikele söyläşülär bulmayaçaq dip belderde. Bu xaqta däwlät departamentı süzçese Philip Reeker ( audio)
Däwlät sekretarnıñ yardämçese Kelly plenar utırış zalında kiçkä taba T.Korea wäkile belän räsmi bulmağan söyläşü ütkärde , T.Korea belän ayrım räsmi cıyılış bulmayaçaq .
Kelly sessiä waqıtnda Pxenyan atom programasınnan tulısınça wazkiçergä häm moñı kontrol itü mömkinçelegen birergä tieş dip belderde. AQŞ wäkile bu adım Amerika yağınıñ T.Koreağa iminlek garantiäläre birüenä kiterer ide dip äytkän. Waşington T.Koreağa höcüm itergä cıyınmawın añlatıp kilä. Sessiädä Kim Waşingtonnan berberenä höcüm itmäü kileşüe taläp itkän. AQŞ, diplomatların häm däwlät şirkätlären narkotika häm valyuta säwdäsendä kurier itep qullanğan Pxenyang alar aşa atom texnologiesen terroristlarğa tapşırır dip qurqa. Waşington Pekiñdä söyläşülär alıp barsa da ul Tönyaq Korea koraplarınıñ küpläp üterü qoralları yäki aña bäyle texnologie eksportın tuqtatu öçen, koalitsiädäge 11 il belän bergäläp dingez blokadası oyıştırmaqçı, ayruça BMOnıñ İminlek Şurasında Pxenyanğa iqtisadi çikläülär quyu öçen rezolutsiä ütkärergä cıyına. Atom qorallarına iä T.Koreanıñ ber kemneñ dä mänfäğätlärenä turı kilmäwe kön kebek açıq.Çärşämbe utırışında T.Koreanıñ 70-80-nçı yıllarda urlağan 10narça yaponnıñ qaytarılu mäsäläse dä kütärelgän. Pxenyang modern yapon ğädätlären, tormış räweşen öyränü öçen yaponnarnı urlağan ide. Ütkän yılda ul 5 qorbannıñ ğına kire qaytuına röxsät birde, alarnıñ ğailälären cibärmäde. Aziäle küzätüçelär oçraşuda mäsälä çişeler dip kötmilär, kiläse cıyılış öçen waqıt bilgeläü in zur uñış bulaçaq dip belderä. Atnakiçtäge utırıştan soñ wäkilçeleklär ikele yäki öçle söyläşülär alıp bardı dip xabär itelä.Söyläşülär eçtälege turında mätbuğatqa mäğlümät birelmäsä dä , diplomatlar söyläşülärneñ näticäse turındağı belderü östendä eşli dip äytkän K.Korea delegetasiäse süzçese .Seulnıñ Yonhap agentlığı Könyaq Korea xökümäteneñ yuğarı däräcädäge räsmiäne tayanıp, altılı söyläşülärneñ ikençe raundınıñ üktäberdä Pekiñdä buluı ihtimal dip belderde
färidä xämit, praga


text: Ğiraq kördläre ilneñ tänyağında 15 yıl elek Saddam Hösäin köçläre tarafınnan yasalğan gaz höcümendä häläk bulğannarnı iskä alırğa cıyıldı. Halabja şähärendä 1988nçe yılnıñ 16 martında yasalğan gaz höcüme näticäsendä ber kön eçendä 5 meñgä yaqın keşe häläk bulğan ide. Arbil şähärendä mätäm çaralarına meñgä yaqın keşe cıyıldı. Söläymaniä şähärendä uramnardağı maşinalar häm xalıq 2 minutqa tuqtap torıp qorbannarnı iskä aldı. Ğiraq suğışı bula qalsa Amerika Quşma Ştatlardan yardäm sorap yazılğan möräcäğätkä 350 meñläp keşe qul quydı.


text:
Qazan Operatsiäse
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qazan Operatsiäse ul Räsäy Watandaşlar Suğışı barışında bulğan xärbi bäreleş. 1918. cäy azağında Qazannı KomUç häm Çex-Slovak Korpusı basıp alalar. Bolşeviklar, Qazannan küçep, tire-yağında köçlären cíıp, azat itü operatsiäsen ütkärälär.
1918. yılnıñ 5-10 sentäberendä Qızıl armiäneñ Könçığış frontı 5. Armiäse (komandir Pötr Slaven), Arça törkeme ğäskäri berämlekläre (komandir Woldemar Azin) häm İdel buyı xärbi flotiliäse (komandir F. F. Raskolnikov) suğışların alıp baralar. Töp burıçları - KomUç Xalıq Armiäseneñ Qazan törkeme belän Çex-Slovak korpusınıñ İdel buyı armiäsen (komandir A. P. Stepanov) tar-mar itü, Qazannı alu.
5. Armiäneñ Uñyaq yar buyı törkeme İdel buyı xärbu flotiliäse yärdämendä 7 sentäberdä İdelgä yaqınlaşuğa ireşä, Sulyaq yar buyı törkeme (komandir Yan Yudin) Qazansu tamağına kilep çığa. Arça törkeme şul uq könne Kinderle, Keçe Klıki awılların suğışıp ala. 9 sentäberdä Qazannıñ könbatış çitenä Nikolay Markin citäkçelegendä flotiliä matrosları belän uqçılar desantı höcüm itä häm platzdarmnı yawlap ala. Sulyaq yar buyı törkeme belän Arça törkeme suğışçıları şul uq könne şähärne qamap alalar. 10 sentäberdä öç taraftan beryulı höcüm itü näticäsendä Qazan azat itelä.
Räsäyneñ altın rezervı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Çex yawına qädär Qazan bankında Räsäy altın zapası saqlağan. Qızıllar anı küçerelümäkçe bulğan da, şundıy xäzinä Aqlarğa qalğan. Anıñ kiläse yazmışı bigesez, läkin Kolçak aşa Yaponnarğa tapşıru uylanıla. Ekzotik versiälärdän Altay takları ber küldä batu atap bula.


text:
Tatarstannıñ xalıq artistı Xäniä Färxi- Biktahirowa Tönyäk şähärlärgä säfären tögälläde. Tömän filarmoniäsendä yomğaqlaw konsertı tögällängäç, küñelne borçığan yaqlar da bar şul dide: “Seberdän qaytıp kiläbez. Söyeneçlärebez dä küp buldı. Borçılğan äyberlär dä yuq tügel. Seber yaqları bezneñ xalqıbıznıñ qaymağın üzenä däşep alğan yaqlar, monnan çirek yıl elek. Seber närsäse belän yaqın - sazlıq östenä, qom östenä tözelgän şähärlärdä bezneñ millättäşlärebez. Başqortstannan, Tatarstannan iñ asıl yegetlärebez şuşı töbäklärdä yäşi bit inde. İñ güzäl qızlarıbız dip äytik. Kilgän sayın uylarğa batıp kitergä turı kilä. Yıldan -yılğa ber borçığan äyber bar. Monnan 5 yıl elek bezne qarşı alğan liderlar kire qayta baralar Tatarstanğa, Başqortstanğa. Zalda utırğan ğädi xalıqnıñ könküreşe niçek ikän digän ärnüle äyberlär dä yuq tügel...Min beläm anda milli autonomiälär bar. Älbättä Surgut ayırılıp tora bu yaqtan. Citäkçese Ğataullin Fänis Rafaelowiç häm Nuriä Cihanşina. Alarğa bik zur räxmät. Alar xalıq belän eşlilär. Çın mäğnäsendä liderlar. Surgut xalqı öçen niçekter küñelem tınıç bulıp qaytıp kitte”.
Comğa könne Surgut şähärenä Xantı-Mansi autonomiäle okrugınıñ şähärlärennän tatar milli mädäni mötäriät wäkilläre, sänğät törkemnäre cıyıldı. Oqruğ külämendäge möxtäriät oyışuğa biş yıl tulu tantanası ütte. Möxtäriät räiseneñ mädäniät eşläre urınbasarı Nüriä Cihanşina: “Rusiä Federätsiäseneñ autonomiälär turındağı qanunnıñ här mömkinleklegen qullanıp qalırğa tırışabız. Okruğtağı barlıq tatar oyışmaları belän ber ğäilä kebek yäşibez”,- dide: “Bäyrämnär ütkärgändä, iñ berençe Sabantuy ütkärgändä, oqruğtağı milli mädäni autonomiälär bezgä kilmi qalmıylar. Ägärdä milli mädäni autonomiäse bulmıy ikän, ul waqıtta tatar-başqort kollektivları kilä. Menä bıyıl Sabantuyda da näq şulay buldı. Tatarstannan da qunaqlar kilde, Älmättän dä kildelär. Milli mädäni autonomiäneñ biş yılllığına şulay uq Langepastan, Nijnewartovskiydan, Neftyüganskiydan, Koğalımnan, Megionnan häm şulay uq Surğut rayonınnan Lyantor qalası, Fedorovskiy poseloğı, Belıy Yar poseloğı bik qunaqlar kilde”.
Okrug milli-mädäni möxtäriäte oyışqaç, anıñ üzäge bulğan Surğut şähärendä milli tormış küzgä kürenep canlanğan. Tuqay, Ğayaz İsxaqıy, Musa Cälil, Xäsän Tufan häm başqa kürenekle şäheslärgä bağışlanğan kiçälär ütkärgännär. Tufan Miñnullinnıñ “Ay bulmasa, yoldız bar” äsäre säxnägä quyılğan. Şähär başlığı grantın otıp bıyıl berençe tapqır Näwrüz” bäyräme bulğan. Sabantuy, Ramazan bäyrämnäre şähär çaralarınıñ kürkäm ğädätenä äylängän. Balalar ansamble “Yalqın”, zurlarnıñ “Sanduğaç” isemle woqäl ansamble eşli. 5 nçe noyäber könne böten oqrug qarıy torğan “Yugra” telekanalında efirğa çığaçaq tapşıruda barlıq törle milli oyışmalar, alar barlığı 19, milli mädäniätlar yortın açu sorawı belän çığaçaq. “Millätlär uramı tözep, anda här milli autonomiä üzeneñ yortın salırğa teli. Uram üzägendä zur konsert zalı belän urtaq mädäniät yortı bulırğa tieş”,- di Nüriä Cihanşina.
Xantı-Mansi autonomiäle oqruğında barlığı 200 meñläp tatar yäşi. “Qayda ğına milli çara ütkärmäsennär kiñäş häm yärdäm sorap başta bezgä möräcägät itälär”,- di oqrug möxtäriäte räise Fänis Ğatawllin. Neftyüğanskiy qalasında yäşäwçe kompozitor Wener Möxämmädievneñ kitabın çığaru, Langepastağı “Tuğan tel” teletäpşıruınıñ unellığın ütkärü häm başqa küplägän çaralar öçen yärdäm qulı suzğannar alar. Möxtäriät räise Fänis Ğataullin qırıs häm salqın seberdä yäşäwçe millättäşlär olığayğan köndäge tormışların cünle şartlarda ütkärsennär dip olı cirgä küçerü programmasınnan alar da çittä qalmasın öçen tırışa. “Ul bit federal proğramma. Xäzer Mäskäwdä dä qaraldı. Yaqşı yaqqa taba. Tağın ber yartı yıldan oçına barıp çığarbız dip uylıym. Totınabız eşlärgä annarı. Tönyäktan küçep kitergä teläwçelär bik küp. Xezmät xaqı äybät. İsänlek- tazalıq betä xalıqnıñ. Monda klimat bik qırıs. Yäş çaqta sizmiseñ başta qartaya başlağaç sizelä”. Fänis Ğataullin okrugtağı Tatarstan säwdä yortınıñ citäkçese dä. KamAZ, Tatneft, Qazanorgsintez, Qazan boralaq zavodı, Nijneqamskneftexim häm başqa küplägän sänägät şirkätläre tawarları säwdä yortı aşa satıla. Yıllıq tawar äyläneşe 60 million sum tiräse. Oqrug tatarları möxtäriäteneñ 5 yıllığına Tatarstan respublikası säwdä ministrlığınıñ xalıqara häm töbäqära xezmättäşlek idaräse başlığı Aydar Abdraxmanov ta kilgän ide. Anıñ süzlärençä, Tatarstan belän towar almaşuda Rusiädäge şähärlär arasında Surgut 25 nçe urında tora. Ämma mädäni bağlanışlarnı da bergä qarasañ, 5-6 nçı urında dip äytergä bula. Möxtäriät bäyräme könne Surgut şähärendä “Qazan” isemle aş yortı açıldı. Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma qomitetı räiseneñ berençe urınbasarı İlsur Xadiullinnı tıñlıyq äle: (auido) “Monı kürgäç bez şaqqattıq. Bu tatarnıñ yöze bulğan, anıñ tarixı, üzeneñ ğoref-ğädätdären saqlağan berdän - ber Xantı-Mansi ölkäsendä yort. Çönki monda kilep kerügä, tatarnıñ qapqasınnan, bizäleşennän, täräzälärgä elengän törle bizäklärdän, ğomümän samawırdan häm başqalarınnan tatar öyenä kilep kergän şikelle. Monda kilgän keşelär, nindi genä millät keşeläre buluğa qaramastan tatarnıñ tarixı, anıñ milli ornamentı belän tanışaçaqlar. Bu böten xalıqnı cälep itep torır dip qalabız. Törle şähärlärdäge oyışmalarnı berläşterep toruçı Fänis Ğataullin citäkçelegendäge milli mädäni autonomiä ul barıber tatarnı tanıtu östendä eş alıp bara”.
Tatar kongressı başqarma komitetı räiseneñ urınbasarı İlsur Xadiullin kiläçäktä möxtäriät ana telne uqıtuğa da zurraq ixtibar birä başlar dip ömetlänä.
Tatarstan häm İjaw qunaqları Surgutgazprom citäkçelege belän dä oçraştı. Alarnı Qazannıñ 1000 yıllığına qunaqqa çaqırdı. Bäyräm tantanasında milli tormışta can atıp yörgännärgä Kongress citäkçelegeneñ häm “Qazan” isemle aş yortı açılu uñayınnan Qazan şähäre başlığı İsxaqovnıñ “räxmät xatları” tapşırıldı. Yäş oyışma atqa atlanıp alğa taba yuırtıbraq barsın öçen, at süräte töşerelgän kelämne möxtäriät räise Fänis Ğataullinğa büläk ittelär.
Nail-Alan, Tömän


text: Pekin. Rusiä tışqı eşlär ministrınıñ, Pxenyanğa yul totqan urınbasarı Alexander Losyukov, Quşma Ştatlar häm Tönyaq Koreä ike aradağı kierenkelekne üzara söyläşülär aşa xäl itärgä tieş dip isäpli, häm berük waqıtta, şuşı aralaşuğa başqa illärdä üz öleşen kertä ala dip belderä. Comğa könne Tönyaq Koreä mäs’äläsen ul Pekindä Qıtay wäkilläre belän tikşerde, anıñ süzlärenä qarağanda, xäzer tınıç diplomatiä çorı citte. İrtägä ul Tönyaq Koreä başqalası Pxenyanğa kitä. Rusiä dä, Qıtay da kommunistik Tönyaq Koreäneñ yaqın berektäşe sanala.


text:
cишәMбe, 24 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 18:16
Küptän tügel Rusiä mäğlümät çaraları bıyıl Donda, yäğni Rostov ölkäsendä ikmäk bulmıy digän xäbär tarattılar. härxäldä sınamış uraqqa çığu näticäläre bıyılğı uñışnıñ uzğan yılğıdan ike märtäbä kim bulaçağın kürsätkän. Rusiäneñ ikmäk ambarı dip yörtelgän Kuban'da, Krasnodarda da xällär şäp tügel di. Salqın qış, yazğı qorılıq igençelekkä zıyan kitergän. Mäğlüm ki Tatarstan torğınlıq yıllarında däwlätneñ ikmäk ambarı digän isemnärgä layıq bula almadı. Ä xäzerge çorda yıl sayın xalqın tuyındırırlıq häm çitkä satarlıq uñış cıyıp ala. Respublika, aşlıq, it, söt kebek iñ möhim awıl xucalığı produktsiäläre citeşterüdä Rusiä töbäkläre arasında berençe öçlektä isäplänä. Bu Tatarstan Däwlät Şurasına prezident yullamasındağı süzlär. Respublika ike yıl rättän altışar million aşlıq citeşterep kilä. Bıyıl klimat şartları respublika awıl xucalığında märxämät kürsätmi äle. İnde ber ay çaması salqın häm könnär buyı yañğır qoya. Awıl xalqı peçängä çığa almıy integä. 26 iyün könne Ministrlar Kabinetı terlek azığı äzerläwgä bağışlanğan maxsus selektor kiñäşmäse ütkärde. Räsmi mäğlümät çaraları Premyer-ministr urınbasarı-awıl xucalığı ministrı Marat Axmetov, älege kiñäşmädä is kitärlek fakt kiterde dip xäbär ittelär. Xäzerge köngä respublikada ber rayon külämendä genä terlek azığı äzerlängän. Azatlıq radiosı öçen birgän äñgämäsendä ministr urınbasarı Tahir Hadiev awıl xucalığındağı wäzğiätne bolay bäyäläde.
Älbättä äle kontrol' suqtırular ütkärergä, bulaçaq uñışqa räsmi farazlar birergä irtäräk. Şulayda awıl xucalığında 30 yıllap eşläwçe ber tanışım Borçılırlıq tügel urtaça gektarınnan 30 sentner uñış çığar inde ul dide. Alay bulsa 2003 yılğa prezident yullamasında quyılğan yöklämä 5 million tonna ikmäk cıyıp alu ütälä digän süz.
Yunıs Ätnäle. Qazan.


text:
Mäskäw Yewropa belän kileşä almıy, ämma kötärgä riza buluın belderä
Litvinenkonıñ üleme comğa könne uzğan başqa ber möhim waqiğägä - Rusiä häm Yewropa Berlege citäkçeläreneñ çirattağı oçraşuına da zur külägä töşerde. Finländiä başqalası Helsinkidä ütkärelgän şuşı söyläşülär inde bolay da iğtibar üzägendä tora ide, anda Yewropa Berlege belän Rusiä arasında yaña kileşü tözi başlaw xaqında iğlan itelergä tieş ide, ämma moña Pol''şa qarşı çıqtı. Warşawnı Rusiäneñ üzenä Pol''şadan it kertüne tıyuı borçıy. Pol''şanıñ qarşı çığuı säbäple Helsinki oçraşuın aldan uq uñmadı dip bäyäläp quyuçılar da buldı. Çınlıqta niçek ütte soñ bu söyläşülär?
Helsinki söyläşülärendä Rusiäneñ Yewropa Berlege genä tügel, ä aña kermägän Norvegiä häm İslandiä belän dä xezmättäşlek itü yulları tikşerelde. Ä inde Mäskäwneñ Yewropa Berlege belän şaqtıy çetrekle ber çor kiçerüenä kilgändä, matbuğat oçraşuında qatnaşqan härkem, xällärneñ alay uq naçar bulmawı, söyläşülärneñ uñışlı häm näticäle ütüe xaqında söyläde. Putin da, Barosso da, Solana da, oçraşuda kütärelgän häm fiker alışınğan küpsanlı problemalarnı sanap kitte, alarnıñ kübese ölkäsendä qaraşlarnıñ urtaq buluına basım yasadı. Şul diplomatik belderülärneñ ber ürnäge itep Finländiä premyer-ministrı Matti Vanhanen süzlären kiterep bula, ul:
"Bez şaqtıy küp kenä mäs''älälär ölkäsendä näticäle häm açıq fiker alışular ütkärdek", dip belderde.
Ayırım ölkälärdä, äytik, küp söylängän energiä iminlege turında söyläşülär bulgandır bit, bu xäzer Rusiäneñ Yewropa belän mönäsäbätlärendä iñ ähämiätle ölkä bulıp tora.
Äye, Matti Vanhanen süzlärenä qarağanda, yaqlar monı tikşergän häm...
"...energiä ölkäsendäge xezmättäşlek ike yaqnıñ da ber-bersenä nıq bäyle buluın añlawğa nigezlängän" digän fikergä kilgän. Häm xäzer inde Yewropa da, Rusiä dä şuşı mönäsäbätlärne ike yaq öçen dä faydalı itü yulınnan baraçaq ikän. Finländiä premyerı şulay uq keşe xoquqları, demokratiä, qanun xakimiäte mäs''älälären dä kütärüen äytte, Yewropa Berlege Putingä jurnalist Anna Politkovskayanı üterüne tikşerü uñayınnan borçıluın citkerde, dip belderde.
Anna Politkovskaya iseme soñraq xäbärçelärneñ ayırım sorawlarında da yañğıradı, alarğa cawap birgändä Rusiä prezidentı, başqa ülemnärne dä onıtmasqa kiräk, alar Yewropa illärendä dä yış bula, mafia änä yıllar buyı törle cämäğät eşleklelären, xoquq saqlawçılarnı, säyäsätçelärne üterep tora, dip belderde.
İnde äytelgänçä, Helsinki söyläşülärendä Rusiä belän Yewropa Berlege arasında yaña xezmättäşlek kileşüen äzerli başlaw xaqında kileşenergä tieş ide. Bu ölkädä berär alğakiteş bulmadımı?
Yewropa Berlege citäkçelege dä, Rusiä dä monı çınnan da bik telägän ide, ämma Pol''şa çigenmäde. Rusiäneñ üzenä qarşı kertelgän çikläwlärenä protest yözennän ul moña rizalığın birmäde, ä ansız eşne başlap bulmıy - Yewropa Berlegendä andıy qararlarnı bar äğza illär dä xuplarğa tieş. Finländiä premyerı Vanhanen bu uñaydan:
"Yaña kileşü xaqında söyläşülär başlaw şartı mäs''äläsendä kileşep bulmadı, ämma bez bu äle soñğı mömkinlek tügel digän qararğa kildek", dip belderde.
Kärim Kamal


text:
Tatar-inform agentlığı xäbär itkänçä, çara mäğlümat çaraların bağiçı “Tatmedia” ağentlığında uzdı. Tantana, internetta ağentlar saytları turıdan turı tapşırılıp bardı.
Juri räise, “Molodej Tatarstana” gäzite baş möxärrire Rinat Bilalov, bäygegä 170läp säxifä ğariza birgän bulğan. Alardan 55 säxifä yarışnıñ törle yünäleşlärendä ciñü yawlağan. Bäygene oyıştruçılarnıñ berse Aynur Sibğatullin bilgeläp ütkänçä, 177 säxifäneñ 150se bäygedä berençe tapqır qatnaşa. Ciñüçelär arasında, “Tatar radiosı”nıñ, “Qızıl tañ” gäziteneñ saytları bar.


text: Ul autonomiä başlığı Yäser Arafatnıñ qatğí taläben ütäde. Arafatnıñ töp kiñäşçese Nabil Abu Rudeyna bolay dip xäbär itte: “Arafat premier ministernıñ otsqawqasın räsmi räweştä qabul itmäde. Häm şuña kürä, Qorí xökemät başlığı bulıp qala. Häm ul qäbinetqa xärtörle üzgäreşlär kertä ala”. BMOnıñ general sekretare Qöfi Annan, autonomiä, Yaqın könçığışta tınıçlıq urnaştıruğa tözätä almaslıq zían kiterüçe, bik qatı krizis aldında, dip belderde. Ayırım alğanda ul bolay dide: “Autonomiä premierı Qorí krizis üzägendä. HÄm minem uylawımça, Arafatqa premiernı häm citäkçelekneñ böten äğzaların da tıñlarğa kiräk. Xälne kontrolgä alu öçen kiräkle çaralar kürelergä tieş. Häm iminlek köçläre buldıruda İordaní, Misır häm dönya cämäğätçelege belän xezmättäşlektä bulu kiräk”. Uzğan atnada Arafat autonomiäneñ iminlek xezmäteneñ başlığı itep üz tuğanın bilgelägän ide. Ämma köçle qarşılıqlardan soñ qararın kire alırğa mäcbür buldı.


text: Qabul. Britan saqlanu ministrı John Reid, kiläse yılnıñ mayında Britaniä Äfğanstandağı NATO köçlärenä citäkçelek itä başlağaç, ul ilneñ totrıqsızlıq cäyelgän könyağında üzeneñ östämä ğäskärlären urnaştıraçağın xäbär itte. Bu xaqta Reid şimbä könne Äfğanstan saqlanu ministrı Räxim Wardaq belän oçraşqannan soñ belderde. Bügenge köndä Britaniäneñ Äfğanstanda yaqınça ber meñ ğäskärie bar, alar amerikannarnıñ Taliban qaldıqların ezlägän maxsus köçlärendä dä, NATO-nıñ başqala Qabul, ilneñ tönyağın häm könbatışın saqlağan bülekçälärendä dä bar. Üzeneñ dürt könlek säfäre barışında John Reid Äfğanstan prezidentı Xämit Qarzay belän dä küreşergä tieş.


text:
Kalendar' ni turıda söyli
Soñğı waqıtta küñelgä şöbhä salğan närsä – kalendar'. Änä, işek yanında, diwarda elenep tora. Üzeñneñ, yaqınnarıñnıñ tuğan könnären küräseñ, alar qızıl tügel, ğadi xäreflär belän yazılğan. İñ yaqınnarnıñ dönyadan kitü köne dä onıtılmıy. Öylängän, fatir alğan, törmädän çıqqan könne onıtıp bulmıy, dilär. Ä kalendar'gä qarasañ, ul törle tarixi-säyäsi datalar belän cemeldäp tora. Berençedän, hönäri bäyrämnär, ikençedän, zur keşelärneñ yubileyları. Vladimir Lenin, Karl Marks, İosif Stalin, Uxtomski, Kirov, Bauman, Sverdlov. Härqaysınıñ diärlek, iseme Qazannıñ uramnarına birelgän ide. Bu uramnarnıñ qayberäwläreneñ isemnäre üzgärtelde. Ämma Dzerjinskiynıñ digän süz – ul inde uram iseme genä tügel, bu isemneñ säyäsi mäğnäse bar, hiç onıtılmıy. Anda eçke eşlär ministrlığı, elekkege NKVD urnaşqan ide. İde dip äytäm, çönki cäy urtasında ul uramdağı töp häm şomlı bina dörläp yandı. Xäzer inde bu matur divarlarnı sütälär. Elekkege NKVD dan soñ üzgärtelgän FSB ğa Karl Marks uramında yaña bina tözelä ikän. Pänceşämbe könne şul FSB da eşlägän häm xäzer yalğa kitkän elekke komsomol aktivistın kürdem. Ör yaña mäzäk söyläde ul. “Moğcizalar alıp kilä torğan Qazansqaya Boj'ya Mater' ikonası Qazanğa qaytqaç, moğciza buldımı soñ, dip sorıy ikän beräw. İkençese xikmätle genä yılmayıp, buldı-buldı, dip äytä ikän. Ä nindi möğciza buldı, dip sorawğa ul bolay cawaplağan. Änä bit, FSB yandı”. Kem belä, bälki qayçandır ğazaplanğan, üterelgän keşelärneñ qähärläwe üzläreneñ palaçlarına qaytadır. Ämma bit Qazanda tözelgän borınğı matur bina ğaıple tügel. Bu yulı Boj'ya Mater' yalğışqan, dip äytergä genä qala. Çönki här zamannıñ üz qaharmannarı, üz palaçları bula. Xäzerge qan eçüçelärneñ kem häm qayda ikänlegen yaxşı beläbezme soñ? Häm dä här zamannıñ üz kalendare.
Ä menä şuña kürä xäzerge aylarnı häm közlärne kürsätüçe kalendar'gä küz salğaç, islär kitä. 29 oktäber – Komsomol köne. Bernindi räsmi çaralar planlaştırılmasa da, beläbez, zatlı restorannarda elekke komsomol aktivistları cıyılıp, yäşlekne sağınıçaqlar. Häm säyäsi mäktäplären, yäğni VLKSMnı maqtayaçaqlar. VLKSM nı xäterlisezder inde, ul Wäli Lapasta Käcä Sawıp Mataşa digänne añlatmıy. Ul Vsesoyuznıy Leninskiy Kommunistiçeskiy Soyuz Molodeji digän süz bula. Ul üze xäzer yuq, ämma VLKSM çınıqtırğan yegetlär häm qızlar bar. Äytergä kiräk bügenge cämğiättä iñ arttağı saflarda tügel alar. Banklarda, administratsiä bülmälärendä, yaña oyışqan xakimiät häm oppozitsiä partiälärendä, ğalim-gölämä tiräsendä, xätta ütä dä demokratik häm liberal' dairälärdä alar bar. ä menä komsomoldan qalğan Komsomol'skaya pravda gäzite çäçkä atıp, yäşi birä. Döres, xäzer ul udar tözeleşlär turında tügel, ä kübräk intim mönäsäbätlär turında yaza. Çönki VLKSM ı bulmasa da, ul şul yäş cilkençäkne qızıqsındıra torğan erotik-merotik, qız-qırqın, ceget-cilännärneñ külmäk kimägännären zur itep bastırıp çığara da, xalıq şunı satıp ala. Beräwlärgä gönahlı yuanıç, ä gäzitçelärgä aqça. Jeltaya pressa dip oyalıp toruçı yuq.
Ä menä tağın ber data. 30 oktäber - säyäsi repressiä qorbannarı köne bularaq küptän tügel genä kalendar'gä kerde. Ul tetränderä. Çönki säyäsi repressiälärgä duçar bulğan şäxeslär häm bigräk tä xalıqlar älegä iñ awır ğömer itüçelär häm näq menä şular ğädättä tawış tınnarın çığarmıylar,teşlären qısıp yäşilär. Çerek kül tiräsendäge Kiçer häykälenä çäçäklär salıp, endäşmi genä basıp toralar. Kalendar'neñ bu bite äle xalıq küñelenä kerep kenä bara.
Alda 4 noyäber tora, xalıqnıñ berläşü köne bularaq ul bıyıl bik zurlap ütkäreläçäk, törle cıyılışlar, mönbärlärdän, tele – radio efirdan söyläw, yätimnärgä, ölkännärgä xäyriä büläklären tapşıru, ğomumän keşelärne berläşterü öçen eşlänä bu. Härxälädä şulay äytelä, ämma ğacäp polyaklarnı quarğa dip Minin häm Pojarskiy Novgorodta kütärelep, Mäskäwgä barğan. Kem ğaskärigä yazılğan, kem altın – kömeş birgän polyaklarnı ciñgännär. Şunın xörmätenä adarnıñ sını Mäskäwneñ Qızıl mäydanına quyılğan. Minin belän Pojarskiy xäzer Svedlov, Kirov, Pawlik Morozov kebek qaharmannarğa almaşqa kilä. Ni qızğanıç, xalıqqa Quz'ma Mininnıñ çınlıqta Ankudinov familiäle keräşen tatarı ikänlegen, näticädä bezneñ millätäşebezneñ polyalarğa qarşı rusiä kütärüen ayırıp äytergä telämilär.
Äye, polyaklarnı da, şvedlarnı da, fransuzlanrı da ciñgän buldı. Nemetslärne dä tar-mar itü dä istä qalğan. Nişläpter mondıy kalendar' könnäre xalıqnıñ berläşü ixtiäcın köçäytmi. Oktäber tüntäreleşe belän iskä kergän 7 noyäber bar, anısı haman istän çıqmıy. Tatarstan konstitutsiäse qabul itelgän. 6 noyäber isä, şul konstitutsiä yolqınğan sayın xätergä uyılıbraq kerä.
Ay bu kalendar'! Anıñ här köne yöräkkä qan saldıra, quandırğan, ömetne arttırğan könnäre bik siräk.
Rimzil Wäli


text:
Karmen
Karmen (Kirill: KapMeH), Corc Bize (äyteleş: [Corc Bizé]) tarafınnan yazılğan iñ tanılğan operalarnıñ berse.
Romantik yıllardan başlap küpsanlı yazuçılar, kompozitorlar häm sänğät ähellären ispaniä üzenä tartqan. Şularnıñ berse fransuz yazuçısı Prosper Mérimée (äyteleş: [Prosper Merime]). Ğailäse Romantik çor belän bäylänmägän bulsa da, Mérimée şul stildä dä äsärlär icat itügä ireşä. İñ tanılğan äsärläre arasında Kolomba häm Karmen.
ЭчTәлek
Yazılu tarixı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Karmen sujetın dönyaküläm tanıtqan daxi isä - Bizet bula. Ul Prosper Mérimée'nıñ romanın muzıkağa küçerä, häm opera formasında säxnäläşterä. Bizet Karmen äsären yazunı 1873 yılda başlıy, häm berençe repetisialär şul uq yılnıñ oqtyaberenä täğäyenlängän bula. 1873 yılnıñ cäyendä avtor berençe aqtnı tämamlıy, opera quyılışı Opéra-Comique teatrında kiçekterelä, häm Bizet ikençe opera yazuğa küçä. 1873 yılnıñ öktäbrendä Opéra yana häm Bizetnıñ äsäre kön tärtibennän töşep qala.
Berniçä aydan soñ Opéra citäkçelege Karmennı 1874 yılnıñ avgustına quyırğa dip täqdim yasıy. Şunnan Bizet operanı tiz arada, ike ay eçendä orkestrlaştıra. Repetisialär 1874 yılnıñ oqtyabrendä başlanıp kitä häm berniçä ayğa suzıla. Karmennıñ berençe säxnä quyılışı Opéra-Comique teatrında 1875 yılnıñ 3 martında ütä. Tänqitçelär operanı oşap betermäsälär dä, xalıq arasında ul dan qazana. Berse artınnan berse postanovqalar başlança: Viennada, Brüsseldä, Sankt-Peterburgta, Londonda häm New-Yorkta. Şulay itep Carmen Pótr Ilyiç Çaykovski süzlärençä, dönyanıñ iñ popular operasına äwerelä.
Sujet[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Propser Mériméenıñ äsärläre ğädättä berençe zattan, yağni avtor isemennän yazılalar. Mérimée da, xikäyäläwçe dä äsärneñ töp heroylarına moräl yaqtan bäyä birmi, neyträl pozisiadä toralar. Karmen äsärendä xikäyätçe – arxeolog bula. Ul 1830 yılda Caesarnıñ İspan suğışı qırın öyränü öçen İspaniagä kilä. Başta arxeolog Andalusianıñ dalasında küpne kürgän bandit José Navarro (äyteleş: [Xose Navarro]) belän oçraşa häm anı soldatlar tarafınnan qulğa alınudan qotqarıp qala. Tizdän, Cordoba (äyteleş: [Kordoba]) qalasında ul çegän qızı Karmennı oçrata, häm bu qız anı yazmışın küzallap birü öçen öyenä çaqıra. Seans qıznıñ xucası, José Navarro tarafınnan tuqatıla. Läkin, soñınnan arxeoloğ qunaqxanägä qaytqaç, altın säğäteneñ yuğalğanlığın sizep ala, häm Karmennı urlawda şikli.
Ikençe könne xikäyätçe Seville şähärenä säyäxät itä, häm berniçä aydan Kordoba'ğa kire äylänep qayta. Şunda ul José Navarronıñ zindanda keşe ütergäne öçen ülem cäzasın kötkänen belä. Räsmilärdän säğäten taptırğaç, xikäyätçe José Navarro yanına kilä. José Navarro aña üzeneñ tormış yulın, törmägä niçek kilep eläkkänen söyläp birä. José Basq provinsiaseneñ Navarro şähärendä tuan bula, läkin bilgele säbaplär arqasında şähärdän qaçarğa mäcbür bula. José drağunnan otryadına quşıla häm qapral däräcäsenä kütärelep, Seville (äyteleş: [Sevilyä]) qalasına bilgelänä.
Könnärneñ berendä, 400-500 läp xatın-qız eşlägän tämäke fabrikası yanında kizü torğanda, José Navarro tılsımlı kölü tawışın işetep ala. Bu irennärendä al çäçäk totqan çegän qızı bulıp çığa. İseme - Karmen. Soñınnan fabrikada cäncal quba, anıñ säbapçese bulıp, Karmennı çegän ikänlegen mısqıllap äytüçe ber xanım bula. Qızlar suğışıp kitä. José Navarroğa Karmennı törmägä alıp kilärgä ämer birälär, läkin ul Karmenğa qaçarğa mömkinlek birä, häm üze zindanğa yabıla. Zindannan çıqqaç anıñ däräcäsen ğädi soldat däräcäsenä töşerälär, läkin ul çegän qızın yezläwne tuqtatmıy.
Kiçlärneñ bersendä, polkovniknıñ ştabınıñ tışında kizü torğanda, Karmen häm berniçä sçegän qızı ofitserlarnıñ küñelen açarğa dip kilälär. Näfrät utında yanğan José alarnıñ östäl ästendä biülären patio işege arqılı küzätä. Binadan çıqqanda Karmen Joséğa ber kafeda bik yaxşı balıq äzerlänüwen şıpırt itep äytep qala. Kizü toru waqıtı ütkäç tä, José Navarro şul kafeğa omtıla häm anda Karmennı taba. Alar aşap alalar, Karmen, watılğan tälinkä kisäklären castaneta kebek qullanıp biep kürsätä. Kire komendaturağa qaytu kiçekterep, José Navarro tönne Karmen yanında ütkärergä bula. Yeget çegän qızına mäxäbbätennän şaşqan bulsa da, şul tönnän soñ qız yuğala.
Mönäsäbätlär, Karmen başqa cinayätçelär Gibraltar kontrabandaçın José Navarro saqlağan diwar qapqası arqılı alıp kergännän soñ, dörläp qabınıp kitä. José Navarro Kamrennı ber ofitser yanında kürgäç, ofitsernı üterä häm urmanğa qaça. Şunnan soñ José Navarro kontrabanidstlar törkemenä quşıla. Berse artınnan berse üterülär kitä. Başta yeget Karmennıñ çegän iren ütersä, ikençesendä, Gibraltarnıñ ingliz ofitserın. Tizdän Karmen toreador Lucas'qa (äyteleş: [lukas]) ğaşıyq bula, häm José Navarro, näfrätenä tüzä almıyça, qıznı tawlarğa iltep üterä. İkençe könne, ul polisiagä birelergä qarar qıla.
Tözeleş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Prelude
Berençe aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Sur la place chacun passe
- Regardez donc cette petite
- Avec la garde montante
- Filez, filez, vite, vite
- La cloce a sonné
- Mais nous ne voyons pas la Commencita ?
- L’amour est un oiseau rebelle
- Carmen ! sur tes pas nous nous pressons tous !
- Quelle enfronterie !
- Parle-moi de ma mère
- Attends un peu maintenante
- Au secours ! Au secours !
- Voyons, brigadier...
- Tra la la la
- Où me conduirez-vous ?
- Près des remparts de Séville
- Voici l’ordre : partez
İkençe aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Entr’acte
- Les tringles des sistres tintaient
- Allons, messieurs, messieurs
- Vivat ! vivat le torero
- Votre toast, je peux vous le rendre
- Allons, messieurs, messieurs, il commence à se faire tard
- Toréador, en garde !
- Porquoi étais-tu si pressé de les voir partir ?
- Nous avons en tête une affaire !
- Amoreuse.. ce n’est pas une raison cela
- Halte-là ! Qui va là ?
- Enfin... te voilà !
- Je vais danser en votre honneur
- La fleur que tu m’avais jetée
- Non ! tu ne m’aimes pas !
- Holà ! Carmen ! Holà !
Öçençe aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Écoute, compagnon, écoute
- Nous allons nous arrêter ici
- Mêlons ! – Coupons !
- Voyons, que j’essaie à mon tour... En vain, pour éviter les réponses amères
- Eh bien, nous avons aperçu
- Quant au douanier, c’est notre affaire
- Noys y sommes
- Je dis que rien ne m’éouvante
- Mais... c’est Don José
- Je suis Escamillo, torero de Grenade
- Holà ! José !
- Entr’acte
Dürtençe aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- A deux cuartos
- Les voici, voici la quadrille
- Su tu m’aimes, Carmen
- C’est toi ? - C’est moi !


text:
Prezident Kuçma Mäskäwgä bara, Kievtä Yuğarı mäxkämä qararın kötälär
Ukrainadağı säyäsi krizis turında Rusiä prezidentı belän kiñäşläşü öçen ilneñ xäzerge citäkçese Leonid Kuçma pänceşämbedä Mäskäwgä kilde (barıp qayttı). Kievneñ üzendä isä yaqlar Yuğarı mäxkämäneñ ikençe turdağı xärämläşülär turındağı qararın kötä. Çärşämbedä xalıqara aradaşçılar qatnaşında uzğan söyläşülärdä krizistan çığu yulların näq menä mäxkämä qararınnan soñ bilgeläw xaqında kileşengän ide.
Audio, Viktor Yuçenko
"Bez zur tüzemsezlek belän Yuğarı mäxkämä qararın kötäbez. Ägär dä ul Ukrainanıñ Yuğarı radası qabul itkän säyäsi qararalar belän awazdaş bula ikän, bezgä Ukrainadağı krizisnı xäl itügä ber adım ğına qalaçaq" di oppozitsiä citäkçese Viktor Yuçenko. Mäğlüm bulğança, Ukraina parlamentı çärşämbedä Yuçenkonıñ köndäşe premyer-ministr Viktor Yanukoviç xökümätenä ışanmawın beldergän ide. Yanukoviç häm anı yaqlağan prezident Kuçma Yuğarı radanıñ şuşı qararın barı tik säyäsi ber ğämäl dip kenä bäyäli. Xökümätne eşennän barı tik prezident qına ala ala. Oppozitsiä isä xäzer maxsus "Xalıq ışanıçı" xökümäten tözüne alğa sörä, anıñ ikençe ber kürenekle wäkile Yuliä Timoşenko atnakiç, bez şul yaña xökümätne qoru maqsatında parlamentta yaña küpçelek oyıştıru eşen alıp barabız dip belderde. Saylaw näticäläre belän ni eşläw mäs''äläsendä dä oppozitsiä häm xäzerge xakimiat arasında tirän qarşılıq qala birä. Yuçenko tarafdarları barı tik ikençe turnı ğına qabatlaw kiräk dip isäpli, prezident Kuçma isä yaña saylawlar turında söyli. Şuşı qaraşın ul atnakiç Rusiä prezidentı Putin belän Mäskäwdä uzğan oçraşuında da qabatladı. Ukraina prezidentı oppozitsiä taläp itkän ikençe tur tawış birüne qabatlawnı prezident saylawlarınıñ öçençe turı dip bilgeli häm dönya tarixında andıy närsäneñ älegä bulğanı yuq dip belderä. Aziä illäre buylap säfärgä çığarğa cıyınğan Putin Leonid Kuçmanı "Vnukovo-2" hawa alanında kürep söyläşte, Ukraina prezidentı şunnan soñ kire Kievkä qayttı. Ul arada Yevropa parlamentı Ukrainadağı wäzğiat turında maxsus qarar qabul itep, anda küpsanlı xärämläşülär bulu säbäple ikençe tur tawış birü näticälären ğämäldän çığarunı häm xalıqara kontrol'' astında şul ikençe turnı äle bıyıl uq qabatlawnı yaqlap çıqtı. Yevroparlamentnıñ şuşı qararında, Ukrainada kilep tuğan wäzğiat öçen cawaplılıqnıñ şaqtıy öleşe Rusiädä dä yata dielä.
Kärim Kamal


text:
Ğilem öçen bäygeneñ bügen qızğan çağı
Qazan universitetınıñ tatar filologiäse häm tatar jurnalistikası büleklärenä niçek tä cayın tabıp kerep kitä aldım. Monda da xällär ciñel tügel. Tatfaknıñ byudjet bülegendä buşlay uqırğa 70 keşe alınaçaq. Ğariza birüçelär 200dän artıp kitkän.
Tatar jurnalistikasına kerergä teläweçlärneñ dä käyefläre kierenke. Bu belgeçlek buyınça bıyıl 13 kenä keşe alına. 53 keşe ğariza birgän, şularnıñ 10 xäzer imtixanda qatnaşmıy. Kommerçeskiy bülektä yäki aqça tüläp uqı torğan bulaçaq tatar jurnalistları köndezge uquda uqır öçen yılına 25.500 sum tülärgä tieş, ä çittän torıp uqığan öçen 15 meñ sum tüli. Xäzergä monda 4 keşe ğariza birgän. Ämma köndezge uquğa elägä almawçılar tüläwle yäki çittän torıp uquğa teläk beldersä, monda da konkurs bulaçaq. Rus jurnalistikasında konkurs tağın da zurraq. Ber urınğa 13-14 abiturient turı kilä. Şulay da härkem bäxetkä ömetlänä.
KDUnıñ iqtisat fakul'tetında ber urınğa 12 keşe. Abiturientlarnıñ öçtän bere medal' iäse. Finans iqtisat institutınıñ iqtisat fakul'tetında ber urınnı 4 keşe däğwälı. Läkin härkem ciñügä layıqlı häm çigenergä telämi. Küplärneñ artında quätle häm xälle köçlärneñ dä buluı ser tügel.
Elekke KAİ xäzerge Qazan texnologiä universitetında keşelär belän eşläw bülegendä ber urınğa 24-25 keşe däğwälı. Çönki däwlät tarafınnan nibarı 5 kenä urın bülengän. Ğilem alır öçen härkem köräşä.
Qazan vuzlarınıñ bersendä dä xärbi kafedra qaldırılmasa da, byudjet urınnarı kimesä dä, barıber ğilem taşın kimerergä teläwçelär bu könnärdä armıy-talmıy köräşä. Studentlar qalası dip sanalğan Qazanda bu könnärdä ğilem öçen bäyge däwam itä.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Rusiä wäkillegeneñ Ğäräp illärenä räsmi säfäre tämamlandı
Sişämbe könne, Rusiä citäkçelege zur ömetlär bağlağan, Ğäräp illärenä räsmi säfär tämamlandı.
İsegezgä töşeräbez, älege säfärdä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä qatnaştı. Säyäxätneñ töp maqsatı - Putinnıñ Ğäräp illäre belän yaxşı mönäsäbät urnaştırırğa teläwe. Şunı äytep uzıyq, Ğäräp illäre belän Sovetlar soyuzı arasında dustanä mönäsäbät, Rusiä il başına Stalin kilgäç tämamlana. Bügenge köngä qädär Rusiä möselman illäre belän mönäsäbätlärne üsterergä ällä ni igütibar birmi ide. Soñğı waqıtta, ğäräp illärenä iğtibar artu belän, Rusiä başlığıda, mondıy duslarnı yuğaltırğa yaramağanlığın añlağan, bulsa kiräk. Ğäräp illärenä iğtibar artuınıñ säbäben Tatarstan säyäsät belgeçläre menä nidä kürä. Bu xaqta Azatlıq radiosına
Rafiq Möxämmätşin söyli.
Putinnıñ Ğäräp illärenä borıluınıñ säbäpläre şaqtıy. Berençedän, Putin, Soğıd Garäbstanına kiter aldınnan açıqtan-açıq bezgä ber polyar, ber genä yunäleştä eş alıp bara torğan il kiräkmi, Amerika kebek, küp polyarlı sistema bulırğa tieş dip belderde. Min älege säfärne beznegä tatarlar öçen dä, Rusiä öçen dä, säyäsi, iktisadi yaqtan da möhim adım dip sanıym. Min monı Putin tarafınnan Amerikağa qarşı bulsın dip eşlängän eş dip sanamıym, biredä anıñ mäğnäse tirän. Bu mä’sälägä Tatarstan prezidentınıñ säyäsi kiñäşçese Rafail Xäkimovnıñ da fikeren tıñlap ütik.
Feysal bülägeneñ Putin qarşında tapşıru,üze ber küñelle waqiğa. Bu säfärne Tatarlar öçen bik möhim dip sanıym.Älbättä, Putin qarşında, Rusiä wäkilçelege arasındağı, Tatarstan prezidentına, ğäräp illäreneñ iñ däräcäle Feysa patşasınıñ bülägen tapşıru, bik küñelle küreneş. Şäymiewneñ däräcäse artu belän, Tatarstannıqı da kütärelä digän süz. Tik şunısı, añlaşılıp betmi. Rusiä başlığına, üze belän Tatarstan prezidentın yörtü nigä kiräk buldı ikän. Monda, teliseñme telämiseñme, Rusiädä uzğan ğasır başındağı inqilap iskä töşä. Bu waqıtta, tatarlar möselman ilenä ütep kerep, bolşeviklar alarnı üz mänfägatlären qayğırtu maqsatınnan, faydalandılar. Bügen ber ğasır waqıt uzğaç, älege waqiğa yänä qabatlanmıy mikän. Bu sorawnı bez säyäsät belgeçe Rafıyk Möxämmätşinğa
Çınnan da tatarlarnı Sovet ğaskärlärenneñ berençe yıllarında Urta Aziädä, Möselmannarğa qarşı qullanğannar. Läkin xäzer bit inde wäzğıät üzgärde, tatar, möselman faktorı Rusiäneñ tışqı säyäsäten bu yunäleştä alıp baru öçen, nindi dä bulsa çağıştırırlıq nindider faktorlar kürmim, kiresençä Rusiä cämägätçelegeneñ tatarlarnı tanu dip uylım. Tatarstan säyäsätçeläre, Rusiä wäkilçelegeneñ Ğäräp illärenä räsmi säfärenä, änä şundıy mönäsäbättä tora.
Ğädel Galämetdinov


text:
Əmlak haqqında:
EKSKULIZIV...Erazide en ucuz menzil...8 MKR naxcivani kucesi Azadliq pr .yani Istanbul evlerine baxan samsunq Elektronsa baxan Naxcivani kucesinde yerlewen 9 mertebeli Leninqrad layiheli binanin 8 mertebesi 4 otaq 110 kvm.sahesi Orta temirli menzil satilir..ORTA BLOK ORTA MERTEBE.Merkezi istilik sistemi qazi iwiqi suyu daimi..Otaqlari ve hamam tualeti ayri ayri..2 eded Balkonu.Birisi wehere digeri heyete baxir...balkonlarin uzunluqu 9 metrdir...Butun otaqlari skvaznoy pervisvetdir...Bina tamamile restavrasiya edilib ve uzlenib.liftleri tama temirli.Bloklari dami tam temirli.geniw cox geniw heyeti.Binanin yaninda her cur Iyawe obyektleri fealiyyet gosterir...ORTA BLOK ORTA MERTEBE...menzilde qeydiyatda hec kim yoxdur..menzilde yawayiw yoxdur..Alqi satqi gunu acarlari tehvil alirsiz...Qiymet bazar qiymetinden qat qat awaqi 117000AZN...Cuzi endirim olacaq...senedleri tamamile alqi satqya hazirdir..


text:
Qazaqstan prezidentı Nursoltan Nazarbaev comğa könne Başqortstanğa eş säfären tämamlap, irtänge säğätlärdä ük üzeneñ maxsus oçqıçında Mäskäwgä kitte. Nursoltan Nazarbaev citäkçelegendäge wäkillek Ufağa Tatarstanğa yasağan eş säfärennän soñ, 1 iyül könne töş waqıtında kilgän ide.
Ufağa kilgäç Qazaqstan prezidentı Başqortstan citäkçese Mortaza Räximov belän oçraşıp söyläşülär ütkärde. Şul uq waqıtta Qazaqstannıñ eşlekle dairäläre üzläreneñ Başqortstandağı xezmättäşläre belän ayırım söyläşülär oyıştırdı. Waqıt qısan bulğanlıqtan, Nursoltan Nazarbaev Ufada älläni küp urında bulalmadı. Xätta jurnalistlar belän dä ayırım oçraşuğa forsat tabılmadı. Räximov äfände belän söyläşülärdän soñ, ul Salawat Yulayıv häykälenä çäçkälär saldı. Annan soñ, Başqortstan citäkçeläre ozatuında, başqaladağı Qunaqsaray säwdä – yal itü üzägenä kerep çıqtı. Ä soñğı eşlekle säfär küz häm plastik xirurgiä buyınça Bötenrusiä «Alloplant» üzägenä ide. Biredäge zamança däwalaw mömkinleklären Nursoltan Nazarbaev yuğarı bäyäläde häm Qazaqstanda da şuşı üzäkneñ filialın açu telägen äytte. Şuşında anı Qazaqstannan täcribä urtaqlaşu öçen praqtiqağa kilgän ber tabibä tutaş belän dä tanıştırdılar. Qazaqstanğa qaytqaç, ul da şuşındıy üzäkneñ bülegen açu öçen möräcägät itärgä cıyınıp yörüen citkerde. Şulay itep eş säfäre barışında qayber faydalı ğına täqdimnär aldağı niätlär däftärenä terkälä bardı. «Alloplant» üzägennän çıqqaç, jurnalistlar Qazaqstan prezidentı belän aralaşudan bötenläy mäxrüm qalmasın dipter inde, uramda, açıq hawada tiz genä matbuğat oçraşuı da oyıştırıp aldılar.
Ufadağı oçraşular häm söyläşülär barışında Qazaqstan yağı Başqortstanğa baytaq qına üzara faydalı täqdimnär äytte. Älege waqıtta Başqortstan belän Qazaqstan arasındağı yıllıq üzara säwdä äyläneşe küläme nibarı 230- 240 million sum ğına täşkil itä. Bu ike quätle töbäk öçen bik az, älbättä. Oçraşu barışında bıyıl köz, atap äytkändä, üktäber ayında Qazaqstanğa Başqortstan prezidentı citäkçelegendäge wäkillekneñ cawap säfären oyıştırırğa kileştelär. Ul säfär barışında Astanada Başqortstannıñ Qazaqstandağı daimi wäkilçelegen açu tantanası da bula.
Comğa irtän Nursoltan Nazarbaev Mäskäwgä oçtı. Şuşı uq könne Mortaza Räximov ta Mäskäwgä kitte. Anda ul Rusiä Däwlät Sowetı utırışında qatnaştı.


text:
Ğiraq politsiähı Amerika xärbizäre yarzamında bögön ildeñ tönyağındağı Tikrit qalahında Saddam Xösäyen yaqlılarzı ezläw buyınsa operatsiä ütkärgän. İmenlek köstäre Tikrit aşa ütep barğan Amerika xärbi kolonnahın granatomettan utqa totouza qağılışı bulıuza şiklängän 12 keşene tentegän. Tenteüzär 15 yortta ütkärelgän. 4 keşe qulğa alınğan. Operatsiäla Ğiraqtıñ 200-zän aşıu politsiä xezmätkäre häm ber-nisä tistä Amerika xärbie qatnaşqan. Xaldeyä qalahı yanında Bağdattan 80 saqırımğa könbayışqaraq bögön Amerikan xärbizäre häm qorallı Ğiraqlılar arahında xärbi bäreleş bulğan. Bögön şulay uq El Falludja qalahında Amerikanıñ xärbi qarawanına höjüm yahalğan. bıl mäglümätte räsmi raslaw yuq.
Quşma Ştattar däwlät sekretarı Colin Powell beldereüensä, äle Ğiraqqa Törkiä gäskärzären yebäreü xaqında yetdi höyläşeüzär bara. Amerika prezidentınıñ milli imenlek buyınsa käñäşsehe Qondoliza Rays Amerika, Räsäy häm Almaniänıñ Ğiraq mäsälähendä pozitsiäları yaqınayıuğa känägätlek belderze.