text:
Qırımda soñki künde COVID-19 diagnozı tasdıqlanğan eki qadın vefat etti. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov yañı koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvı ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında mayısnıñ 12-nde bildirdi.
«Keçken künü eki qadın vefat etti, şimdilik daa belli degil, hastalıqları bar edi, belki, amma koronavirusqa oğrağan ediler», – dedi Aksenov.
Kreml kontrolindeki Qırımnıñ baş nazir muavini Yelena Romanovskayanıñ aytqanına köre, qadınlardan biri Aqmescitte, ekincisi Saqta tedaviylengen edi.
«Eki ağır hasta vefat etti, biri №7 Aqmescit hastahanesinde bulunğan edi – 1951 senesi doğğan qadın, eki taralı pnevmoniyası ve tasdıqlanğan koronavirus diagnozı bar edi, bir sıra ciddiy hronik hastalığı da bar edi, olar hastalıqnı ağırlaştırdı. Ekinci hasta 1959 senesi doğğan ve Saq hastahanesinde qara ciger tsirozınen yatqan edi. Soñra koronavirusı qayd etildi, Saq hastahanesiniñ bölügi observatsiyağa qapatıldı. Ölüm sebeplerinen bağlı tedqiqat keçirile», – dep ayttı Romanovskaya.
Qırımda mayısnıñ 12-nde yedi yañı koronavirus hastası qayd etildi, aralarında Rospotrebnadzor hadimi bar.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti bildirgenine köre, mayısnıñ 12-nden itibaren mecburiy qoruv maskalarını taquv rejimi kirsetile, Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi mayısnıñ 31-ne qadar uzatıldı, Aqyarda – mayısnıñ 17-ne qadar.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


c: text/html

text:
Amerika Birleşken Devletleri Rusiyeniñ Ukrainağa ücüm etüv telükesi sebebinden kelecek afta Kyivdeki elçihane hadimleriniñ bir qısmını tahliye etip başlay bile, dep haber ete CNN Amerika telekanalı.
ABD Ukraina elçihanesi bu malümatnı şimdilik tefsir etmey.
Telekanalnıñ menbaları bildirgenine köre, elçihane Devlet departamentine muracaat etip, diplomatlarnıñ qorantalarına ve ekinci derece hadimlerine Ukrainanıñ paytahtını terk etmelerine izin bermege rica etti. Kyivdeki diplomatik missiyanıñ bir qısmını tahliye etüvni bu afta devlet kâtibi Antony Blinken ve Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy muzakere ettiler.
Bıltır küzde kütleviy haber vastalarında istihbaratnıñ Ukraina sıñırında Rusiye ordusı toplaşqanına dair malümatı peyda olıp başladı. ABD ve diger Ğarp memleketleri Moskva arbiy istilâğa azırlana, dep tahmin ettiler. Kreml bunı inkâr etip, ABD ve NATOdan telükesizlik kefaletlerini talap etti – hususan NATOnı şarqqa kenişletmemek. Ğarp vekilleri printsipial meselelerde uzlaşuv olmaycaq, dep bilrdirgen edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda tevfiq etilgen qırımtatar faali Edem Bekirov “Qırım birdemligi” areketiniñ koordinatorlarından birisi Server Mustafayevnen bir SİZO kamerasında otura, dep bildirdi Mustafayevniñ advokatı Sergey Legostovnıñ sözlerinden jurnalist Anton Naumlük.
“Ekisine altı metr, gece-kündüz yarıq yana, toqtamadan videokamera çalışa, eki qatlı töşek, ayaqyol qolaysızlıqları. Kamerada oñaytsızlıqlardan tek qaynatqıç bar. Buzdolap ve televizor yoq, bunıñ içün aşayt mallarını çoq tutıp olamaylar”, - dep aytıp berdi Legostov.
Advokatnıñ aytqanına köre, Bekirov atta yuvunıp olamay, çünki qıbırdamaq onıñ içün qıyın.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi dekabrniñ 13-nde Bekirovnı eki ayğa apiske aldı. O, 2019 senesi fevralniñ 11-ne qadar nezaret altında qalacaq.
Ukraina Tış işler nazirligi mahkemeniñ qararına qarşı «sert narazılıq» bildirdi.
Bekirovnıñ tuvğanları ayatı telükede olğanını bildirgen edi. Malüm ki, apiske alınğan faal şeker hastası ola. Ayağı kesilgen, muntazam sürette sarğılav yapılmalı.
Yanvarniñ 15-nde Bekirov Aqmescitteki Semaşko hastahanesine tibbiy teşkerüv yapılması içün alıp ketirildi. Yanvar 18-inde Edem Bekirovnı, hastahaneden Aqmescit SİZOsınıñ mahsus blokına çıqarğanlarını Lüdmila Denisova bildirdi.


text:
Salı künü, iyünniñ 4-nde, musulmanlar eki büyük bayramdan birini Oraza bayramını qayd ete. Qırımda bugün raatlıq künü olaraq ilân etildi. Böyle bir buyruqnı Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov imzaladı.
Oraza bayramı mubarek Ramazan ayı bitkenini ifadelemekte.
Oraza bayramı üç kün devam ete ve Qurban bayramınen beraber musulmanlarnıñ eki büyük bayramından biri ola.
Ramazan ayınıñ soñki künü musulmanlar evlerini temizley, yañı urbalar ala, ediyeler azırlay ve bayramğa tatlılar ala.
Oraza bayramı künleri yaqınlar tebriklene, mezarlar ziyaret etile, yardımğa muhtac olğanlarğa para berile. Musulmanlar bayram namazı ögüne fitir parasını bermek kerek.
Daa evel haber etilgeni kibi, Qırımnıñ Seyitler rayonındaki Seyitler Vaqıf (Razlivı) köyüniñ Rusiye akimiyeti iyünniñ 8-nde keçirilmesi planlaştırılğan bayram tedbirlerine izin bermedi. Bayram şeñlikleri akimiyet kontrolindeki Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresiniñ ricasınen yasaqlandı.


text:
Rusiye Merkeziy saylav komilliyası, ilhaq etilgen Qırımdaki Rusiye prezidenti saylavında saylavcılarnıñ çoqusı Vladimir Putinge qol tuttı, dep iddia ete.
Bunı mart 19-da Rusiye devlet haber agentlikleri bildire.
Olarnıñ malümatına köre, mart 19, saat 00:30-daki vaziyetke binaen, Putinniñ neticesi Qırımda (protokollarnıñ 42,79%-i işlep çıqıldı) 92,25% ve Aqyarda (56,59% işlep çıqıldı) 90,23%-ni teşkil etmekte.
Kommunistik fırqasınıñ namzeti Pavel Grudinin, seslerniñ 3%-ini alıp, Qırımda ekinci yerge çıqtı.
Üçünci yerde LDPR lideri Vladimir Jirinovskiy buluna (2%-ge yaqın). Kseniya Sobçakta Qırımda 1,61% ve Aqyarda 1,26%. Qalğan namzetler 1%-den az saylavcılarnıñ seslerini aldılar.
Daa evel Rusiye MSKsı, Vladimir Putin «bütün devlet boyunca» bütün seslerniñ 76,67%-ini qazandı, dep bildirdi.
Mart 18-de Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda prezident saylavında rey berüv ötkerildi. Resmiy Kyiv ve ondan ğayrı bir sıra halqara teşkilât ve bir çoq dünya devleti yarımadadaki saylavnıñ neticelerini tanımaylar.
Daa evel Ukraina TİNinde, Qırımda mart 18-deki rey berüv, qomşu Rusiye prezidenti saylavınıñ qanuniyliginde şübhe doğura, dep bildirdiler.
OSCE yanındaki Demokratik muessiseler ve insan aqları boyunca bürosınıñ közeticeleri, ilhaq etilgen Qırımdaki saylav bölüklerinde bulunmaycaqlarını bildirdiler.
Daniya, Estoniya, Latviya, Litva, Poloniya, Romaniya, İsveç ve Ukraina TİNleri, Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaq etilgeniniñ dörtünci yıllığı munasebeti ile otraq beyanatta bulundılar. Metinde, Avropa tış işleri nazirleri «Qırımğa, dünyadaki kün tertibinden ğayıp olmağa yol bermezler», denile.


text:
Antaliyağa 4 millionnan artıq turist kilde
Bıyıl 1-26nçı iyun’ könnärendä yulçı sanı 1 million 596 201 buldı
Antaliyağa bıyıl oçqıç belän kilgän çit il turistı sanı uzğan yılnıñ şul uq çorına kürä 193%lık artış belän 4 million 11 508 keşegä citte.
Vilayat’ idaräsennän yasalğan açıqlawda bolay diyelä: “Koronavirus arqasında 2021nçe yılda Antaliyağa barlığı 9 million turist kilde. 2022neñ turizm kürsätkeçläre uzğan yılnıñ kürsätkeçläre belän çağıştırğanda küpkä arttı. Mädäniyät häm turizm ministrlığı ğamälgä kertkän ışanıçlı yal sertifikatı, turizm tarmağı kürsätkän imin häm sıyfatlı xezmät, kilüçelärneñ qanäğat’ qaluları bu artıştağı iñ zur faktör buldı. 2022nçe yılnıñ 1nçe ğıynwar-26nçı iyun’ çorında şähärgä oçqıç belän kilgän turist sanı uzğan yılnıñ şul uq çorına kürä 193%lık artış belän 4 million 11 508gä kütärelde.”
Açıqlaudan kürengänçä Antaliyağa uzğan yılnı bu çorda 1 million 368 630 çit il turistı kilgän. Bıyıl isä 1-26nçı iyun’ könnärendä genä yulçı sanı 1 million 596 201 buldı.
Açıqlauğa kürä rus häm awrupalı turistlar belän ber rättän şähärgä könenä urtaça 70 meñ çit il turistı oçqıç belän kilde.
Bäyläneşle xäbärlär
Bötendön’ya küçmä xalıqlar uyınnarı räsmi räweştä açıldı
Räsmi açılış tantanası Türkiye ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan qatnaşında uzdı
Tenor Safina Antaliyada konŝert quydı
Alessandro Safina 2 sägät’ barğan konŝertta yaratılğan cırların başqardı
Vaşingtonda "Törek Mirası ayı" uzaçaq
AQŞ başqalası Vaşington mêrı Muriel Bowser oktäbr’ ayın “Törek Mirası ayı” itep iğlan itte


text:
Qırım uquq qoruyıcı gruppasında bildireler ki, iyül 19-da Yaltada rusiyeli Federal havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri Ukraina faal tarafdarı Larisa Kitayskaya, onıñ aqayını ve eki qoranta azasını sorğuğa alıp ketmege tırışa.
Bu aqta uquq qoruyıcılarğa faalniñ qızı ayttı.
«Olar, onen qonuşqanda, añlatalar ki, içtimaiy ağlarda ekstremistik beyanatlar munasebetinen onı sorğuğa alıp keteler», – dep añlattı Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ idarecisi Olga Skripnik.
Diger tafsilâtlı malümat bildirilmey. Rusiyege boysunğan Qırım uquq qoruyıcılarınıñ resmiy izaatları yoq.
Tünevin bildirildi ki, Yaltada FSB hadimleri Larisa Kitayskayanı «separatizmde» qabaatlap yaqaladı ve onıñ dairesinde tintüv keçirdi.
Ukraina ve Qırım tarafdarlarınıñ taqip etilmesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ daa sıq oldı. Bu aqta uquq qoruyıcılar bildirgen edi. Olar Kremlni insan aqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi «fevral 26 davasınıñ» oturışını advokatlar esnasta iştirak etip olamağanı içün avuştırdı. Bunı Qırım advokatı Edem Semedlâyev aprelniñ 20-de Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Saat 11-de oturış başladı. Lâkin advokat Taras Omelçenko Keriçte cinaiy işte iştirak etip, belgilengen saatke kelip olamağanı içün toplaşuvnı saat 13.00 keçirmege rica etti. Men de oturışnı keççe keçirmege rica ettim. Saat 15.00 Rostov-na-Donu şeerine ketem, yarın Ruslan Zeytullayevniñ esnasında iştirak etecem. Mahkemeci muracaatnı qanaatlendirip, oturışnı aprelniñ 25-ne avuştırdı», – dep qayd etti Semedlâyev.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada 2014 senesi fevral 26-da Ukraina topraq bütünligi mitinginde iştirak etkenlerni mahkeme etmege başladılar. Olarğa qarşı o vaqıt Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ reberiyeti altında «Rus birligi» çıqqan edi.
İyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Kreml kontrol etken Aqmescitniñ merkeziy rayon mahkemesi aprelniñ 6-da «fevral 26 davasınıñ» mabüsleri Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ cezasın deñiştirip, olarnı ev apsine yolladı.


text:
Fevralnıñ 4-nde, cumaaqşamı künü, Rusiye nezareti astında olğan Ermeni Bazar şeer mahkemesinde, ğıyabiy şekilde Qırımda mahkemelengen Qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca mahkeme oturışı keçirile.
“Qırım birdemligi” cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa haber etkenine köre, imaye tarafını advokat Nikolay Polozov temsil ete, diñlev ise açıq şekilde keçe eken. Mahkemede qabaatlav tarafınıñ şaatlarını diñlemege devam eteler.
Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesi Qırımda ğıyabiy şekilde mahküm etilgen qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca eki qabaatlav şaatını sorğuğa çekti.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde Mustafa Cemilevniñ qabaatlavını Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine istinaden aydınlattı: «Rusiyege kirişi yasaqlanğan çetel vatandaşınıñ bir gruppa insanlarnen evelden añlaşıp, Rusiye devlet sıñırını keçüv (Rusiye CK 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı); nariye silâsını diqqatsız saqlav, onıñ başqa insan tarafından qullanılması ve ağır aqibetlerge yol açması (Rusiye CK 224-ünci maddesi); silânı qanunsız alıp saqlav (Rusiye CK 222-nci maddesiniñ 1-inci qısmı)».
Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ Ukraina davası qullanıla.
Mustafa Cemilev, işğal etilgen Qırımda oña qarşı açılğan cinaiy davalarda «Rusiye tarafınıñ qabaatlavları saçma olğanını» Avropa insan aqları mahkemesinde isbatlamağa niyetlene, dep bildirdi.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
«Qırım vatandaşlarına» mütenasip muracaat Qırım milisi saytında peyda oldı.
«Eger de siz içki işler organlarınıñ hadimleri tarafından qabaarcılıq areketlerini qayd etseñiz, ya da, meselâ, cinaiy işleriniñ baqıluvı içün, ticaretnen oğaraşmaq ruhsetini, diger vesiqalarını bermek içün sizden maddiy vastalarını talap etseler, bunı deral miliske haber etiñiz», – dep aytıla muracaatta.
Qabarcılıq tariginiñ er birisi aqqında iş künleri saat 9-dan saat 19-ğace nevbetteki telefon vastaları ile bildirmege rica eteler: (0652) 556-821 ve (0652) 556-285.
«Bizge kelgen er bir muraacatqa şu daqqası ve qattı sürette cevap berecekmiz», – dep işandıra Sergiy Abisov.


text:
Qırımtatar halqınıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan ile körüşüvde qırımtatar tarafı Türkiyeniñ Ruisege qarşı Qırım işğalinden sebep cezalarnıñ kirsetmesinde israr etkenini bildirdi.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«Türkiyeniñ cezalarğa qoşulmasında israr ete edik. Amma olarnıñ öz noqtaiy nazarları bar. Ukrainağa er taraflama yardım köstermege, onıñ topraq bütünligine qol tutmağa azır olğanını, amma cezalarğa qoşulmaycağını bildirdiler», – dey Cemilev.
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi şunı da bildirdi ki, Erdoğan Qırım ve Qara deñiz regionındaki vaziyetke bağlı NATO qararlarına qol tutmağa vade etti eken. Aynı şu vaqıtta Türkiye prezidenti şunı dedi ki, Türkiye Avropa birliginiñ azası olmay, şunıñ içün memleketi ABniñ Qırımğa bağlı bütün qararlarına qol tutmağa borclu degil eken.
Tafsilâtlıca Qırım.Aqiqatnıñ – Bütünlikke qol tutamız, amma cezalar olmaycaq: Erdoğan qırımtatarlarğa ne vade etti – maqalesinde oquñız.
Kiyevge mart 20 künü kelgen Recep Tayip Erdoğan Petro Poroşenko ile üç saatlik körüşüvni keçirdi. Memleket yetekçileri Ukrainağa bücet qıtlığınıñ yoq etilmesine 50 million dollar miqdarında ödünçniñ berilmesi aqta añlaştılar. Bundan da ğayrı, ola bilecek iqtisadiy işbirlik meselelerini muzakere ettiler. Aynı şu sırada, Türkiye prezidenti Ukrainağa köçip kelgen şahıslarnıñ ihtiyaclarına qarşılıqsız 10 million dollar miqdarında maliye yardımı aqqında ilân etti.


text:
Vatandaş jurnalisti İrına Danilovıç hırsızlanğan video Köktebel çıqışındaki yaqarlıq stantsiyasından birinde tapıldı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbirine babası Bronislav Danilovıç bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, videoda İrına Danilovıç kiyingenine oşağan bir urbada qadın duraqta tura ve qara maşina toqtala. Maşinadan bir qaç kişi çıqa ve qadın tirense de, onı maşinağa mindireler.
Bu video peyda olğanı içün jurnalistniñ babası qızınıñ zornen hırsızlanğanına dair cinaiy dava açmaq talabınen poliske yañı ariza berdi. O, polisten kamera videolarını alıp, dava malümatlarına qoşmağa talap ete.
Bronislav Danilovıç video oña berilmedi, çünki onı yalıñız polis hadimleri ala bile, dep haber etildi.
Hatırlatamız, İrına Danilovıç aprelniñ 29-nda ğayıp oldı ve bugünge qadar bulunğan yeri, uquqiy statusı belli degil. O künü yaşağan evinde FSB hadimleri tintüv keçirgende bir sıra bozuv yaptı.
İrına Danilovıç emşire olıp çalışa ve içtimaiy ağlarda saifesi ve bir qaç bloger saifesi bar. Anda işğal etilgen yarımadadaki tibbiyet hadimleriniñ aqları ve sağlıq problemlerinen bağlı yazılar paylaşa.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net . Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Avgustnıñ 18-nde Lvivde Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy BMT baş kâtibi Antonio Guterres ile körüşti.
"Biz zahire teşebbüsiniñ ömürge keçirilmesinde koordinatsiyanı devam ettirmege añlaştıq. Onıñ inkişafınıñ ola bilecek yönelişlerini, ukrayinlerniñ qanunsız ve mecburiy sürgün etilmesi, arbiylerimizniñ ve ekimlerimizniñ esirlikten azat etilmesi meselelerini muzakere ettik", - dep bildirdi Zelenskıy.
Haber etilgeni kibi, taraflar "Rusiyeniñ Zaporijjâ AES-da özek şantajinı" da muzakere etkenler.
"Tecavuzcınıñ bu añlı terrorınıñ dünya mıqyasında felâketli aqibetleri ola bile. Bu sebepten BMT bu strategik obyektniñ telükesiziligini, onıñ arbiysizleştirilüvini ve Rusiye orusından tam şekilde azat etilmesini temin etmelidir", - dedi devlet başı.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımnı ilhaq etmek ıntıluvından soñ, rus işğalciler yarımadanıñ ealisine zorla Rusiye pasportlarını aldırttı. Vatandaşlar Rusiye pasportlarını almaqtan red etken taqdirde, tibbiyet hızmetler, içtimaiy yardım, pensiya almağa ve diger aqları suniy sıñırlana edi. Ukraina vatandaşları işğal etilgen yarımadadaki öz evleriniñ, mülküniñ, biznesiniñ saibi olaraq qalmaq içün Rusiye pasportını almağa mecbur ediler.
RF prezidenti V.Putinniñ Ukraina vatandaşlarını muvaqqat işğal altında olğan Qırımda topraq saibi olmaq imkânından marum etken fermannı imzalaması, Rusiye vatandaşlığınıñ qabul etilmesi yolunda atılğan daa bir adımdır.
Bazı Qırım sakinlerine Rusiye vatandaşlığı olarnıñ resmiy razılığı olmadan berildi. Oleg Sentsov ve Oleksandr Kölçenkoğa tevqiften soñ zorla Rusiye pasportı berildi. Bu sebepten Ukraina konsulları çoq vaqıt devamında olarnen körüşip olamay ediler.


text:
Qırım işğaliniñ esas maqsatlarından biri – yerli akimiyetniñ küçsüz vekâletleri.
Bunı YES forumunıñ devamında qırımtatar milliy Meclisniñ reisi Refat Çubarov bildirdi, dep haber etti LIGABiznesInform.
«23 yıl devamında Ukrainada QMC-niñ statusı belli bir şekilde belgilenmegen edi. Bu sebepten yerli eali özüni, Ukrainanıñ diger vilâyetlerinde yaşağanlarğa köre, biraz oñaytsız duya edi», – dey o
«Bundan ğayrı, qırımtatarlarnıñ yarımadada statusı kerek olğanı kibi belgilenmedi. İşğal vaqtında ise olar ukrain devletçiligini qorçalağan esas küç ediler. Yerli idareniñ islâatı vaqtında Ukraina Qırımnıñ tecribesini köz ögüne almalı»,– dedi Çubarov.
Evel Ukrainanıñ sabıq prezidenti Leonid Kuçma şunı bildirdi ki, eger de AQŞ olmasa edi, Qırım ve Donbassnı endi rusiyeli olaraq tanıyacaq ediler.


text:
“Putinizm” resursın qwruşı Artem Kruglov Solsberi isin zertteuge qatısuşılardıñ biri. “Turist Boşirovtı” 2001-2003 jılğı äskeri uçilişe tülekteri arasınan izdeudi de sol wsınğan, sonıñ arqasında polkovnik Çepiga anıqtaldı. Azattıq radiosı Artem Kruglovtan swhbat aldı.
- Siz “Petrov” pen “Boşirov” jäne olardıñ äriptesteriniñ äreketin zertteuge qatısıp jatırsız. Aqparat jeterlik, biraq bir-birine qayşı jayttar da bar. Anıqtalğan dünieni jinaqtap bir tüyin jasauğa bola ma? Qanday kümäniñiz bar?
- Qısqaşa aytar bolsaq: eki adam Angliyağa barğan, eki kün Solsberide arı-beri jürip, künine 300 şaqırım jol jürgen. Qılmıs bolğan küni Skripal'diñ üyine jaqın mañda bayqalğan (jayau jürgende 5 minuttan aspaytın jer), ol jaqqa ne üşin barğandarınıñ aqılğa siyatın sebepterin ayta almadı. Ol jerdi turistik orın deu qiın, özderine “wnağan” sobor nemese şpil' basqa audanda ornalasqan.
Olar tüsken qonaqüyden öte az mölşerde bolsa da “Noviçok” zatınıñ izi tabıldı. Meyli, ağılşın bolsın, orıs bolsın – kez kelgen tergeuşi mwndayda is boyınşa küdikti retinde sol adamdardı ataydı jäne ol beker de emes.
Onıñ üstine, tört aydan soñ sol jerde, Solsberide u qwyılğan ıdıs tabılıp, eki adam kezdeysoq ulanıp qaldı. “Noviçok” qwyılğan qwtını jergilikti naşaqor “skipdayver” (qoqıs izdeuşi) Çarli Rouli tauıp alğan. Qay jerdi qazğanın özi de bilmeydi, biraq qala ortalığındağı qayırımdılıq maqsatta zattar jinaytın dükenniñ jäşiginen tapsa kerek. “Petrov” pen “Boşirov” qalanıñ bwl böliginde bolğan.
Solayşa bir adam qaza taptı (Don Sterdjess) jäne tört adamdı öltiruge äreket jasaldı (Skripal', onıñ qızı YUliya, policiya oficeri Nik Beyli men Çarli Rouli). Olardıñ bärin qoğamğa qauipti ädispen öltirmek bolğan.
“Torpeda” – bar bolğanı las jwmıstardı atqaratın şığın material. Çepiga – “torpeda”.
Küdiktilerdiñ ekeui de Resey azamattarı, olar Wlıbritaniyağa jalğan tölqwjatpen barğan, bireuiniñ şın atı-jöni men şeni anıqtaldı. “Petrovtıñ” şın atı-jönin qazannıñ 9-ı küni ataydı. Al bılayşa, Putin mırza aytqanday, “qılmıs deytindey eşteñe joq”. Jigitter “oñbağandı” öltiruge barğan, jäne “oñbağannıñ” qızınıñ da közin qwrtıp, oğan qosa Britaniyanı qañğıbastardan tazartpaq bolğan, rasında, onda twrğan ne bar?
- Margarita Simon'yanmen söylesken “Petrov” pen “Boşirov” sıpayılap aytqanda, közi aşıq adamdarğa wqsañqıramaydı. Osınday kürdeli isti Djeyms Bond emes, qarapayım bireulerge tapsırğanı ersi körinbey me?
- Türme jargonında “torpeda” degen söz bar. Qılmıskerler tobınıñ nemese känigi wrınıñ (“vor”) aytqanın isteytin killerdi solay ataydı. Onı “qızdırıp”, ayqın maqsat tapsıradı – bireudi öltirui kerek, eger qolğa tüsip qalsa kim jwmsağanın aytpay, ayıptı moynına aluı tiis. “Torpeda” märtebesi joğarı sanatqa jatpaydı, ol bar bolğanı las jwmıstardı atqaratın şığın material. Çepiga – “torpeda”.
“Boşirov” nemese polkovnik Çepiga 2001 jılı äskeri uçilişeni bitirgen, Habarovskidegi 14-brigadanıñ arnayı tobında qızmet atqarğan, keyin onı Mäskeudegi GRU barlau mektebine alğan (Äskeri-diplomatiyalıq akademiya). Sol jerde №3 “Jedel-taktikalıq barlau” fakul'tetine tüsken.
Dörekileu estilse de, olar – diversant jauıngerler. Olardıñ mindeti – jau şebinen ötu, qarauıldıñ közin joyıp, köpirge mina qoyu, “til” alıp kelu, onıñ qolın nemese sausağın kesip, tergeude söyletuge mäjbürleu, t.b. Soğıs uaqıtında öte kerek jwmıs.
Bwlar jurnalistermen söylesuge dağdılanbağan, tek jurnalisti öltiruge tapsırma alğan kezde ğana olarmen kezdesip jürgen adamdar.
Jedel barlau fakul'tetinen bölek olarda strategiyalıq agenturalıq barlau fakul'teti bar. Ol basqa jwmıs. Basqa elde qalay jüru kerek, Solsberiy soborın “Solsbereckimen”, Monblandı “Monblankpen” şatastırmau, ötirikti wyqastırıp aytu jäne adamdardı özine tarta bilu tärizdi närselerdi üyretedi.
“Petrov” pen “Boşirov” – barlaudıñ basqa salasınıñ ökilderi. Olardıñ mindeti – belgilengen jerge baru, özderine jüktelgen şaranı tapsırılğan ädispen iske asırıp, tezirek tayıp twru. Qalğanı – operaciyanı wyımdastıruşılardıñ probleması.
Ärine, bwlar jurnalistermen söylesuge dağdılanbağan, tek jurnalisti öltiruge tapsırma alğan kezde ğana olarmen kezdesip jürgen adamdar. Onday adamdı ekranğa şığarsa – MonblanK pen çepiga boladı. Däl sonday jağday boldı da.- “Petrov” pen “Boşirov” resmi türde Skripal' men basqa da qwrbandardıñ ömirine şabuıl jasadı dep ayıptaldı. Degenmen, osı qılmıstıñ kümän tudırarlıq twstarı bar ma?
- Ärine, bar. Olar aqparattı tam-twmdap qana beredi ğoy. Köp närseni tüsindirmeydi, tergeu maqsatında jasıradı nemese özderi de bilmeydi. Men üşin eñ jwmbaq närse – qwtı. Onı äygili “Nina Riççi. Birinşi kün” tanımal ätir suı siyaqtı etip jasağan. Qwtısı sonday, bürikkişi basqaday. Qılmıskerdiñ qolı esik twtqasınan alıs boluı üşin arnayı wzartılğan tütik qoyılğan.
Qwtı qorapqa salınğan, bürikkişi bölek jatır. İşindegi swyıq zat – öte ulı, olardıñ biyalaysız jwmıs isteuleri ekitalay. Operaciya aldında biyalay kiip, qoraptı aşıp, tütikti bwrap, sodan soñ swyıq zattı bürkip, odan keyin älgilerdiñ bärinen qwtılu kerek.
Onıñ bäri qalay jasaldı? Olar tütikti qalay bwradı? Köşede me? Sodan soñ ayğaq zattan qalay qwtıldı, bärin paketke salıp, paketti jolqapşıqqa salıp, qaladağı qoqıs tastaytın orındı izdedi me?
Sosın kelesi swraq: Çarli Rouli tört aydan soñ jäşik pen qoqıs salğıştı qoparıp jürip ne tapqan? BAQ habarlauınşa, qorapta qwtı jatqan, bürikkişi bölek bolğan, sonı bwraymın dep qolın bılğap alğan Çarli öle jazdağan.
Berezovka auılınan şıqqan Çepiga kädimgi qoqıs jäşigin qayırımdılıq maqsatında zat jinaytın jäşikpen şatastırıp alğanğa wqsaydı.
Eger adam öltiru üşin sol qwtını qoldansa, qılmıskerler bürikkişti ağıtıp alğan, “ätirdi” bastapqı qalpına keltirgen, tek sodan soñ ğana onı laqtırıp tastağan. U salu üşin qoldanılatın konteyner üşin bwl tım köp is-äreket. Öziñ de ulanıp qaluıñ ğajap emes.
Endi bir joramal boyınşa, qwtı ekeu bolğan, Çarli Rouli qosımşasın tapqan. Al paydalanılğan qwtını sol küyi tappağan.
Biraq qastandıq oqiğasınan soñ 4 ay ötti ğoy. Eger qwtını qarapayım qoqıs jäşigine tastasa, bayağıda alıp ketken bolar edi. Eger köşege, sayabaqqa tastasa, qorap sulanıp, tükke jaramay qalar edi, surette ol sol qalpı twr. Demek, ayğaqtı qayırımdılıq jäşigine tastauı äbden mümkin. Biraq ol zattar keyin älgindey qañğıbas adamdardıñ bolsın qolına tüsedi. Demek, kezdeysoq qwrbandar boladı.
Berezovka auılınan şıqqan Çepiga kädimgi qoqıs jäşigin qayırımdılıq maqsatında zat jinaytın jäşikpen şatastırıp alğanğa wqsaydı. Angliyada onday jäşikter köp jerde twradı, al Reseyde joq. GRU akademiyasında ol turalı aytpağan. Solayşa jäşikti şatastırğan.
Bwl killerler tobın rejimge qarsılardı öltiru üşin dayındamaydı. Olar öz adamdarın öltiredi.
Eger şataspay, ädeyi salğan bolsa, ol “torpeda” emes, terrorşı bolğanı. Himiyalıq qaruı bar qwtını laqtırıp ketu – terakt.
Tağı bir swraq: eger qayırımdılıq jäşigine tastasa, ondağı zattardı qanşa uaqıtta aladı? “Ätiri” bar qoraptıñ tört ay boyı jatuı mümkin be? Swraq köp, olarğa ağılşın sotınan jauap alarmız dep ümittenemin.
- Qarapayım adam älemde adam öltiruşiler tobı jüredi, esiktiñ twtqasına u jağıp ketedi, “Noviçok” uı bar qwtını köşege tastaydı degenge sene almaydı. Killlerlerge mwnday tapsırma birinşi ret berilmegen şığar?
- 2016 jılı şeteldik tölqwjat alğan “Boşirov” pen “Petrov” rasımen de älemniñ tükpir-tükpirin şarlağan. Las isti orındauşı bolğandıqtan adam öltiruge şıqqandarı qisındı, olardıñ jwmısı sonday.
Putindik Reseyde bwl killerler tobın rejimge qarsılardı öltiru üşin dayındamaydı. Bwl olarğa qosımşa jwmıs. Eñ bastısı – öz adamdarın baqılau, negizinen solardı öltiredi.
GRU qol bılğağan qılmıs türi köp. Şakro Molodoy GRU arqılı kürdterge qaru tasığan. Sovet zamanınan beri GRU siriyalıq esirtki baronı, Tayau Şığıstağı iri qaru satuşı Monzer äl-Kassarmen jwmıs istegen (qazir AQŞ-ta wzaq merzimdi türme jazasın ötep jatır). Äl-Kassar arqılı SSSR palestinalıqtardı qarumen qamtamasız etken.
GRU – is jüzinde iri narkokartel'.
Äl-Kassar köp jıl Ispaniyada, Marbel'ya kurortında twrğan. Putinniñ twsında GRU ekeuiniñ arasında jaña baylanıs ornağan – piterlik tanımal “avtoritet” Gena Petrov ta Marbel'yağa qonıs audarğan. Sol arqılı Iranğa qaru satqan.
“Avtoritet” Gena Petrov Anatoliy Serdyukovti Qorğanıs ministri jasağan adam (olar eski tanıstar, bir kezderi Gena Toliktiñ Piterdegi, Moris Tereza dañğılındağı jihaz dükenin “qamqorlığına” alğan).
1990 jıldardan bastap, SSSR qwlağan soñ GRU qaru ğana emes, esirtki satuğa da aralasqan. Soñğı şirek ğasırda Resey men şetelde GRU – is jüzinde iri narkokartel' dep birneşe ret jazdı, 1990 jıldardan bastap äskeri wşaqtarmen Auğanstannan geroin, Latın Amerikasınan kokain tasığan.
Iä, mwnıñ bärine arnayı qızmettiñ jwmısımen qatar jüretin konspirologiya dep qarauğa boladı. AQŞ-ta, mısalı, “Iran-kontras” dauı kezinde 1980 jıldarı jurnalister elge kokain äkeldi dep CRU-di ayıptağan. Sol kezde CRU qarjılandırğan Nikaragua köterilisşileri esirtki satadı (ol şındıq bolıp şıqtı), al CRU olardan üles aladı dep jazğanı mälim (resmi zertteu jürgizildi, biraq däleldenbedi).
GRU-diñ esirtki biznesi turalı derekterge konspirologiya retinde qarasa da boladı. Biraq Reseydegi soñğı esirtki dauı – Argentinadan elşilik jüginde kelgen kokaindı alayıq. Bayqasañız, onda kokaindı negizinen äskeri-ğarış küşter (ÄĞK) arqılı äkelgen. Jılına birneşe ret Argentina men Urugvayğa wşatın äskeri-kölik wşağımen tasığan.
Osı arnalardıñ bärin biznesmen keypine engen GRU polkovnigi basqarğan, ol qwrğan wyım “Latın Amerikasındağı orıs pravoslav mecenattarınıñ qoğamı” dep atalğan. Kokainnıñ özi öte taza, Boliviyadan alınğan şikizat bolıp şıqtı, Sinaloa karteliniñ zerthanasında dayın önimge aynalğan.
Endi elestetiñiz: qılmıstıq biznes, milliondağan qarjı aynalımı, kartel'derden kokain satıp alu kerek (köbine qaruğa ayırbastaydı), onı tasu üşin SİM, ÄĞK kelisimi kerek, wyımdasqan qılmıstıq topqa (WQT) tığu kerek (mecenattardıñ özderine bölşek saudamen satpaysıñ ğoy); tüsken aqşanı ortaq qazanğa qwyu kerek. Bwğan “beyresmi jippen” baylanğan qanşa adam qatısadı? Olardı qalay tizgindep wstau kerek? Al onıñ amalı bar. Eger birdeñe bola qalsa – “Petrov” pen “Boşirovti” jiberedi.
“Torpeda-çepigalar” – wyımdasqan qılmıstıq toptağı tärtip pen subordinaciyasınıñ kepili, GRU (jañaşa GU dep ataydı) men putindik arnayı qızmettiñ bäri sonday. Osınday toqmeyilsigen mafiya memleketpiz.
- “Petrov” pen “Boşirov” Angliyada özderin tım jaybaraqat wstağan tärizdi. Solsberidi şarlağan “turisterdiñ” tañqalarlıq qamsızdığın bwğan deyin bolğan sayasi adam öltiru oqiğalarınan reseylik arnayı qızmettiñ “sudan taza şıqqanımen” baylanıstıruğa bola ma? 2015 jılı Stambulda öltirilgen Abdulvahid Edilgerievtiñ qazası eske tüsedi, oğan Çepiganıñ aralasuı mümkin desedi. Putin rejimine qarsılardı öltiru turalı basqa da derekter bar. Nelikten Litvinenkonıñ öliminen olar sabaq almadı? Osınday arsızdıq pen öş aludıñ ersi ädisin qalay tüsindiruge boladı?
- 2015 jılı Stambuldağı adam ölimine kelsek, türikter qızbalıqqa salınıp ketti, olardıñ küdiktisi “Boşirovqa” müldem wqsamaydı.
“Petrov” pen “Boşirovtıñ” Solsberide “qamsız” jürgenine kelsek, himiyalıq qaru sanatına kiretin udı esik twtqasına jağıp twrıp, öziñ ulanıp qalmau üşin öte saq, dayındıqtan ötken maman boluıñ kerek. Sondıqtan olar qamsız boldı deuge kelmes.
Olardı tanıp qoyğanı, adam öltirudiñ sonday ädisin tañdağanı (jüz payız kepildigi joq, bögde adamdar üşin qauipti), oylap tapqan añızdarı men jasandı qwjattardıñ tükke jaramay qaluı – osı operaciyanı josparlağandarğa qoyatın saual. Arsızdıq tanıtqan – Kreml' men GRU bas keñsesinde otırğandar.
Ärine, osınday jolmen adam öltiruge rwqsat beru (onı joğarıda şeşetini jüz payız anıq) – bwğan deyingi ister üşin jazasızdıqtıñ saldarı. 12 jıl bwrın Litvinenko üşin, “Poloniy” üşin sankciya engizu kerek edi. Sonda “Noviçok” bolmas edi.
- Tıñşılıq taqırıbına qatıstı soñğı jañalıq: GRU qızmetkerleri Mäskeude bir mekenjayda toppen tirkeledi eken, özderiniñ ştab-päterinen Şeremet'ev äuejayına deyingi saparı turalı qağazdı alıp jüredi, tanısu saytında öz suretimen profil' aşadı, t.b. Käsibilerdiñ isine wqsamaydı, komediyalıq fil'mniñ syujeti siyaqtı. Bwğan tañ qalmaysız ba?
- Iä, tañqalarlıq jağday. GRU oficeri Aleksey Morenec, säuirde Himiyalıq qaruğa tıyım salu jönindegi halıqaralıq wyımnıñ ğimaratındağı Wi-Fi jelisin bwzuğa baradı… Skripal' isine qatıstı soñğı jañalıqtardı qattı bilgisi kelgen ğoy. Ğimarattıñ qasında twrıp, antennasın üyge bağıttayğan, oğan kürte jauıp qoyğan. Wstağan kezde odan Mäskeudegi GRU äskeri böliminen Şeremet'evo äuejayına deyin aparğan taksidiñ tübirtegi tabılğan.
Ştirlic turalı anekdottağı siyaqtı, artında süyretilgen paraşyutı ğana joq. Ekinşi jağınan, sol Morenec Klintonnıñ elektrondı poştası men AQŞ demokratiyalıq partiyası serverin bwzğan. Bwzıp qoymay, keyin älgi hattardı internetke salıp, Tramptı saylauğa kömektesken. Mwnı komediya deu qiın.
Konspiraciya kezinde esuastıq körinetin sätsizdikterge tap bolu – GRU-diñ basındağı jağday ğana emse. 2010 jılı Skripal'di Amerikadağı reseylik sırtqı barlau qızmetiniñ (SVR) jasırın agentterine ayırbastağanı esiñizde me? Olardı Mäskeudegi SVR ortalıq apparatınıñ bir polkovnigi wstap bergen. Ol jerde Kanada azamatı, eki balanıñ anası, jıljımaytın mülik jönindegi agent Treysi Foli degen bolğan. Şın mäninde ol adam – Tomskide tuıp-ösken polkovnik Elena Vavilova. Onı 2001 jıldan bastap añdığan, bank wyaşığın özine aytpay tintken. Polkovnik hanım ol jerge qız kezindegi suretteriniñ negativterin saqtaptı.
Oğan qarap surettiñ qayda tüsirilgenin anıqtau mümkin bolmadı. Taspada öndiruşi firmanıñ atauı jazılmağan, biraq bir negativten tapqan. AQŞ federaldıq tergeu byurosı agentteri “Kanada tumasınıñ” jas kezinde Qazan qalasındağı Eñbek Qızıl Tu ordendi “Tasma” öndiristik birlestiginiñ taspasına suretke tüskenin körip, tañ-tamaşa qalğan. Bwl wsaq-tüyek siyaqtı bop köriner, biraq jasırın agent barınşa konspiraciya saqtauı kerek. Polkovnik Vavilova men küyeuiniñ bağına oray, olardı twtqındağan kezde Resey türmesinde Skripal' men tağı bir-eki tıñşı otırdı, solayşa olardı ayırbastap aldı.
- Vladimir Putin jaqında Skripal' isi – nazar audaruğa twrmaytın mayda-şüyde is dep mälimdedi. Biraq bizdiñ jüye igere almay jatqan ülken dağdarıs bar siyaqtı. Bwl Litvinenko isinen de auqımdı dep oylamaysız ba?
- Iä, solay. Jağday baqılaudan şığıp ketti. Bwl Litvinenko isinen äldeqayda eleuli, oğan Putinniñ is-äreketi dälel. Barlıq arnayı qızmettiñ mült ketetin kezderi boladı. Mısalı, 1997 jılı “Mossad” Iordaniyada “Hamas” kösemi Halid Maşaldı öltirmek boldı. Eki agent onı “Hamas” keñsesi aldındağı köşede añdıp twrıp, qwlağına u şaşqan. Ärine, “Noviçok” emes, morfiydiñ bir balaması, odan esirtkini şekten tıs qoldanğan siyaqtı äser tuadı.
Maşal' birden köz jwmbay komağa tüsken, al killerler ketip ülgermey, qolğa tüsip qalğan. Netan'yahu (öltiruge tapsırıs bergen) twtqındalğan agentterdiñ ornına “Hamas” belsendilerin türmeden şığardı, oğan qosa Maşal' esin jiyuı üşin uğa qarsı däri (antidot) bergen.
1997 jılı Izrail' biligi de qazirgi Putinniñ küyin keşti: qatelik kesirinen arnayı qızmetke qoğamğa operaciyanıñ män-jayın tüsindiruge tura kelgen.
Ol kezde mült ketken agentterdi “tazalau böliminde isteytin adamdar”, fitnes industriyası salasında jürgen gotikalıq geyler dep betaldı sandıraqtağan joq. “Iä, biz Hamas kösemin öltirmek boldıq, sebebi olterrorşı” dep şındıqtı moyındağan. “Osı jolı bwtqa jiberdik, biraq tüzelemiz” degenge keltirdi.
Reseydiñ probleması – Putin şındıqtı ayta almaydı. GRU-diñ jañsaq basqanın bäri körip otır, biraq onı moyındasa, “Skripal'di ne üşin öltirmek boldı?” degen swraq tuadı. Ol Putinge nesimen kedergi keltirdi? Putin men onıñ arnayı qızmetiniñ qanday qwpiya isterin zerttep, batıs barlauı men özge de tapsırıs beruşilerge qanday keñester bergen?
Batıs baspasöz qwraldarınıñ jazuınşa, Skripal' Reseydiñ AQŞ saylauına kilikkeni turalı jäne Putinniñ “Trampnaş” operaciyasın bwzğan “Stil isin” jazuğa qatısqan desedi. Skripal' batıstağı tapsırıs beruşilerge Patruşev pen onıñ 1990 jıldardağı qılmıstıq isi turalı isti jazıp, satqan degen boljam bar. Ol orıs mafiyası turalı isti zertteuge qatıstı ispandarğa keñes beripti-mıs, onıñ işinde Peterburg banditteri sanalatın Putinniñ dostarı bar eken (Tambovtıq-malışevtik wyımdasqan qılmıstıq top).
Qazirgi kezde Skripal'di ulau sebebine qatıstı osınday boljamdar bar. Älbette, Resey biligi ol turalı aytuğa dayın emes. Sondıqtan Putinniñ Skripal' isi turalı jwmğan auzın aşpağanı dwrıs edi.
- Kreml'diñ qwpiya operaciyasın äşkereleu turalı kün sayın jaña derek şığadı. Solardıñ işinde bolaşağı zorı qaysı dep oylaysız?
- Mısalı, BWW deregi boyınşa, basqa opiattardı esepke almağanda bir jılda Resey arqılı şamamen 90 tonna auğan geroini ötedi. Bwl – milliardtağan dollar aqşa. Putin bilik etken jıldarda tranzit sağat tärizdi jwmıs istep twr. Oğan qosa kokain, kolumbiyalıq barter bar ğoy – ol jaqqa kartel'der men esirtki satatın köterilisşilerge qaru jiberedi, olardan kokain aladı.
But pen YAroşenko sol üşin qamauda otır. Osınıñ bäri Resey arqılı, onıñ şekten tıs ortalıqqa bağınğan bilik jüyesi arqılı ötse, demek bireu bärine qalqan bolıp otır. Putinniñ esirtki tranzitine qatıstı baylanıstarıPeterburg banditteri zamanınan bastau aladı (Litvinenko isi boyınşa tergeu, “SPAG” firmasınıñ isi).
Mafiya äleminde qabıldanğan dästürge say aqşanı ortaq qazanğa (“obşak”) qwyadı. Ol jerde eki ülesker bar: Putinniñ özi jäne “pacandar” (arnayı qızmettegiler). Birinşi qazan (“obşak”) – VVP özi men jaqın mañı, bärine belgili piterlik “şobla” (“Ozero” seriktestigi, violonçelister, Rotenbergter). Ekinşi qazandı – Patruşev baqılap otır, eldegi iri wyımdasqan qılmıstıq toptardan tüsken, esirtki tranzitinen, FSB ökilderiniñ bizneske qorğan boluınan tüsken payda – sonıñ bäri sol jaqqa ketedi.
Ol jerde bäri jasırın, jabıq, tek oqta-tekte qanday da bir dau kezinde äldebir polkovniktiñ qwnı 124 million dollar twratın päteri bar ekenin körip qalasız. Nemese Kerimov Lazur jağalauınan villalardı toptap satıp alu üşin milliard euronı jeke wşağına salıp aparadı. Osınşama aqşa ağını, jer astı patşalığı rejimi – zertteudiñ eñ bastı bağıtı. Qazir Skripal' osı ispen aynalısqan dep jazıp jatır, mısalı, ol Patruşev isi boyınşa jwmıs istegen delinedi.
- Mark Urban “Skripal' isi” degen kitabında onı sovettik zeynetker retinde sipattaydı, küni boyı reseylik telearnalardı körip, Putindi qoldağanday äser qaldıradı.
- Şeberlik eşqayda ketpeydi. Käri tıñşı Skripal' bayğws jurnalistiñ miın aynaldırıp jibergen.
Tipti Skripal' keş boyı sıra işip, reseylik “Birinşi arnanı” körip, “Krımnaş!”, “Putinge madaq!” dep ayğaylasa da, britan barlau qızmeti sıylağan üyde otırdı ğoy. Kem degende NATO-lıq tört barlauğa keñesşi boldı, oğan qosa Londondağı “Orbis” jeke barlau firmasına jwmıs istedi. “Orbisti” Mi-6 orıs böliminiñ bwrınğı basşısı jäne Skripal' GRU-dağı jansız bolğan kezde onıñ kuratorı bolğan Kristofer Stil qwrğan.
Stildiñ firması türli qwrılımdardıñ tapsırısımen (onıñ işinde FBR de bar) Reseydegi mafiya men jemqorlıqqa qatıstı özekti mäselelerdi zerttedi. Sonday-aq, Reseydiñ 2016 jılğı AQŞ prezidenti saylauına aralasqanı turalı “Tramp isin” (“Stil isi”) jariyaladı.
Bwl isten soñ AQŞ-ta arnayı prokuror Robert Myuller tergeu bastadı. Al Tramptıñ el işinde probleması köbeyip, sankciyanı aluğa mwrşası kelmedi, Kreml' bolsa soğan qattı ümit artqan edi. “Stil isin” jazuğa Skripal' de qatıstı.
Al siz onı “kädimgi sovettik zeynetker” deysiz. Ol arnayı qızmettiñ jahandıq küresine qatısqan adam. Sol üşin de odan öş almaq boldı.
- Siz aytqan bir nwsqa boyınşa, Skripal' şınımen de Ispaniyadağı orıs mafiyasın äşkereleuge kömektesken. Skripal' mañızdı derekti bilgen be, ispandarğa qatıstı oqiğa reseylik rejimge qauip töndire me?
- 1990 jıldarı Skripal' Ispaniyada äskeri attaşe (GRU rezidenti) bolğan kezde ol jaqqa piterlik banditter tobımen köşe bastağan. Piterden qılmıstıq aqşa da sonda audarıldı. Mısalı, “20-trest isi” bar. Putin özi aralasqan qılmıstıq is – “20-trest” firması arqılı Sobçak ekeui qala meriyasınıñ byudjettik qarjısın wrlap, onı Ispaniyağa jibergen. Skripal' ol turalı bildi me? Onda onı türmede otırğanda öltirip tastar edi.
“20-trest” isi men oğan qatıstı Sobçak isin Putin bilikke kelgende japtı, tergeuşini organnan quıp jiberdi. Biraq Ispaniyanıñ özinde reseylik banditterge qarsı köptegen şulı is köterildi, onıñ işinde Putinniñ jaqın dostarı bar: “Osa” operaciyası (2005–2006 j., Şakro Molodoy), “Troyka” operaciyası (2008 j., Gena Petrov jäne piterlik tambovtıq-malışevtıq WQT), tagandıq WQT-na qarsı operaciya (2012 j.). Tagandıq banditterdiñ serkesi… Federaciya keñesiniñ vice-spikeri Torşin bolıp şıqtı. Basqa da operaciyalar bolğan, onıñ qaysısına Skripal'diñ qatısqanın bilmeymiz. Qorıtındı jasauğa aqparat az.
Skripal'diñ orıs mafiyasına qarsı ispandarğa kömekteskeni turalı derek 2018 jılı qırküyektiñ 6-sı küni “N'yu-York Tayms” gazetine şıqtı ğoy deymin. Onda istiñ anıq-qanığı aytılmaydı, äldebir ispan barlau oficeriniñ sözine silteme jasap, “soñğı jıldarı” Skripal'diñ eldegi orıs wyımdasqan qılmıstıq toptarına qatıstı isti zertteuge kömekteskenin jazadı.
Qanday is ekeni aytılmağan. Mümkin ol piterlik banditterge qarsı “Troyka” operaciyası şığar. Bwl is 2008 jıldan 2018 jılğa deyin on jılğa sozıldı, jaqında ğana bitti. Bastı twlğalar – Putinniñ peterburgtik eki dosı Il'ya Traber (“Antikvar”) men Gennadiy Petrov (“Gena Petrov”).
Traber men Petrov, şın mäninde, bwl tergeuden qattı japa şekken joq. Interpoldıñ izdeu tizimine kirse de, uaqıtında Reseyge kelip tığılıp ülgerdi. Putin bilikte otırğanda olarğa eşkim timeydi. Eger olar Ispaniyanıñ sot zalında otırsa, Putin üşin ol qauipti bolar edi. Olar tım köp biledi.
Sondıqtan Skripal'di ispandarğa keñes bergeni üşin öltirmek boldı dep oylamaymın. “Stil isi” üşin közin qwrtpaq boluı mümkin. Putin oğan qattı ızalanıp, 2017 jılı qañtardıñ 17-si küni osı istiñ avtorların “moral'dıq şekteudi bilmeytin adamdar, jezökşeden de jaman” dep ayıptadı ğoy. Aytatın jöni bar, ol Trampqa sonşa ümit artqan edi.
- KGB-nıñ bwrınğı oficeri Boris Karpiçkov YUliya Skripal'di kezdeysoq ulağan joq, Mäskeu äkesiniñ de, qızınıñ da közin qwrtpaq boldı deydi. Oğan ne deysiz?
- Bwl nwsqanı oqıdım. Onıñ aytuınşa, YUliya Skripal' men onıñ Mäskeudegi derekközderi arasında baylanıs ornatqan. “Stil isine” qarasaq, Mäskeude aqılı aqparat beruşileri bolğanın bayqaymız. Tramp “ol turalı äşkereleytin materialdar jinau üşin 12 million dollar jwmsağanın” jazğan edi. Jwmsasa jwmsağan şığar, biraq aqparat beruşi YUliya bolğanına kümänim bar.
Ol äşeyin äkesine keldi dep oylaymın. Onı añdıp jürdi, 2018 jılı naurızdıñ 3-i men 4-i küni Skripal'diñ üyde bolatının bildi, killerler tezdetip bilet alıp, jolğa şıqtı. Eger qızımen birge öltirmek bolsa, bwl qorqıtıp-ürkitu akciyası – elden qaşqandar men sayasi emigranttarğa “tuıstarıñmen birge ölesiñder, bizge bäribir” degen belgi.
- Oleg Kaşin birde “GRU agentterin äşkerelep, şeteldik arnayı qızmetke kömektesu – adamgerşilikke jat äreket, onıñ saldarınan memleket qauipsizdikke milliondağan qarjı saladı” dep jazğan edi. Siz oğan ne deysiz?
- Käsibi jurnalist üşin bwl oğaştau wstanım eken. Onıñ mindeti – qoğamğa älemde bolıp jatqan jağday turalı aqparat beru. Memlekettik nasihat maşinası jwmıs isteytin, sanalı türde ötirik pen jalğan aqparat taratatın Resey üşin bwl öte mañızdı.
Onıñ üstine, Resey biligi Skripal' isine qatısı barın teristeydi. Onıñ bäri “britandıq arnayı qızmettiñ arandatuı” deydi. Olay bolsa, “britandıq arnayı qızmetti” qazbalaudan nege qorqu kerek? Älde stalindik prokuror Rudenko aytqanday: “Tergeudegi eñ mañızdısı – öz adamdarıñdı äşkerelep almau” ma?
(Dmitriy Volçektiñ swhbatı orıs tilinen audarıldı.)


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırımdaki Rusiye qabaatlavınıñ Qırımda ğıyabiy şekilde mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı 9 yılğa azatlıqtan marum etmek talabını «siyasiy qorquzuv» dep adlandırdı. Qırımda Meclis reisi 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım parlamentiniñ binası ögünde «qalabalıqlarnı teşkil etkeninde» qabaatlana.
«Qırımnıñ tamır halqına qarşı qorquzuv ve basqı siyaseti yapıla. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisini Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirengeni içün ğıyabiy şekilde «sahte mahkemege» oğratqan Rusiye işğalcileri onı 9 yıl koloniyada qalmasına üküm etecek ola», – dep yazdı Ceppar Twitterde.
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ oturışuvında mayısnıñ 24-nde qabaatlav Çubarovnı 9 yılğa apiske almağa rica etti. Devlet qabaatlayıcısı mahkemede «Çubarovnıñ qabaatı zarar körgenler, şaatlarnıñ şaatlığınen ve diger delillernen» isbatlandı, dep bildirdi.
Refat Çubarov Rusiye qabaatlavınıñ talabını Qırım.Aqiqatqa izaatladı. Üküm iyünniñ 1-nde çıqarılacaqtır.
2020 senesi martnıñ soñunda Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci maddesine (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketlerge çağıruv) açıldı.
Bıltır iyülniñ 23-nde mahkemede Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy dava temelden baqılıp başlandı. Mahkeme vekilleri diñleyicilerni oturışuvğa ve mahkeme binasına kirsetmedi, dep bildirdi «Qırım esnası» teşebbüsiniñ faalleri.
Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, oña bu davada Çubarovnı qorçalamağa izin bermediler, çünki «menfaat zıddiyeti bar». O, bu qararnı şikâyet etmege niyetlene. Aqmescitte mahkeme advokat Polozovnıñ şikâyetini endi red etken edi.


text:
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyeti yarıqnıñ qoşma sıñırlaması aqqında tenbiyelediler.
Memuriy organları idaresiniñ reisi Andrey Domanitskiy bildirgeni kibi, yarıq eñ çoq mart 24, 25 künleri kesilecek. Bu künleri şeher boyunca tek 105 MVt berilecek.
Böyle vaziyetniñ sebeplerini plan boyunca keçirilgen elektrik ağlarnıñ tamir işlerinen izaatlaylar.
«Fevqulade vaziyetler boyunca ştabnıñ qararı ile, elektrik naqliyatınıñ areketi de qısqartılacaq. Marşrutqa tek 10 maşna çıqacaq. Bunıñnen bir sırada, qazanlarnıñ çalışmaları sıñırlanacaq, olar tek gece saatlerinde yaqacaqlar, yollarnıñ havflı yerlerinde yarıq qulleleri qoyulacaq», - dep ayttı memur.
Berilgen malümatlarğa köre, Aqyar şeherinde energolimiti 130-140 MVt - qa qadar tüşecek.
Qırım energo qıtlığı ve kütleviy şekilde yarıqnıñ kesilmesi vaziyetinde dört ay devamında yaşamaqta.
Yarıqnıñ aktiv kesilmesi keçken afta başlandı. Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyeti, böyle vaziyet elektrik ağlarda yapılğan tamir işleri ile bağlı olğanı aqqında ilân ettiler.
Söndürüv cedveli mart 26 kününe qadar çalışacaq.
2015 senesiniñ dekabr 30 kününden başlap, Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ kelmesi toqtatıldı. Bugünki künde Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım kendi generatsiya, Rusiyeden generator tertibatı ve Kubandan yapılğan energo köpüriniñ yardımı ile teminlene. Köpür böyle yükke dayanamay, bundan sebep sıq olğan qazalar yüz bermekte.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Çarşenbe künü, iyün 5-inde Aqmescitniñ bir qaç soqağı tamir işleri sebebinden suvsız qalacaq. Bu aqta şeerniñ rusiyeli memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
"2019 senesi iyün 5-inde saat 10:00 - 16:00 suvuq suv borularınıñ tamirlev işleri sebebinden böyle soqaqlarda suv olmaycaq: Zalesskaya soq., Krasnıh Zor soq., 60 let Oktâbrâ soq., Barrikadnaya soq.", - denile beyatta.
Ukraina Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy Qırım kanalı vastasınen teminley edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.


text:
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken, bir köyde qozuçıq yaşağan. Bir kün o, anasından soray:
– Ana, tışta pek suvuq, qar yerni qaplap aldı. Ya ne vaqıt sıcaq kelecek, küneş qızdıracaq?
– Baarde, Navrez kelgende, – dey anası.
– Aydı, ana, biz Navrezni tez-tez çağırayıq, – dedi, qozuçıq: “Kel, Navrez, kel! Kel, Navrez, kel!” – dep davet etip başladı.
– Yoq, Navrezni biz çağırıp olamaymız, – dedi anası qozuçıqnıñ başını sıypap.
Ertesi künü qozuçıq özençikniñ yanına barıp soradı:
– Özençik, özençik, sen Navrezni çağırıp olursıñmı?
– Yoq, çağırıp olamam. Çünki meni buz qaplap aldı, suvlarım aqmay şimdi, – dey özençik. Sen bar, tereklerden sora, olarnıñ boyu uzun. Töpeden olarğa er şey körüne.
Qozuçıq tereklerniñ yanına bara.
– Terekler, terekler, siz Navrezni çağırıp olursızmı?
– Yoq, biz yüksek terekler olsaq da, bir yerde ösemiz. Sen, eyisi, bar da, quşçıqlarğa ayt, olar kökte, yükseklerde uçalar, – deyler terekler.
Qozuçıq quşçıqlarnı köre ve olardan soray:
– Quşçıqlar, quşçıqlar, siz Navrezni çağırıp olursızmı?
– Yoq, biz kökte uçamız, amma yel dünyanıñ er köşesinde keze. Eyisi, sen bar da, yelden sora, – deyler quşçıqlar.
Böyle etip qozuçıq yüre-yüre, yorulıp, kelip yuqlamağa yata ve tüş köre.
Tüşünde o özüniñ anda-mında sorap yürgenini köre ve o soraştırıp yürgende, küneş endi yavaş-yavaş er yerni qızdırmağa başlay. Biraz vaqıttan özençik de iriy, terekler üstünde yeşil yapraqlar peyda ola, yerde ise otlar yeşere. Bunı ilki kere körgen qozuçıq:
– Ana, ana, baq etrafqa, ne oldı? – dey anasına, Navrez kelgenine sevinip.
Saba uyanğan soñ o anasına barıp:
– Ana, men tüşümde Navrez kelgenini kördim, endi Navrez bizge de kelecek, – dey.
Emine Üsein


text:
2015 jılğı «Qazaqstan dauısı» jobasınıñ jüldegeri, änşi Seyt Sauatay beybit mitingke qatısqanı üşin qamauğa alınğan. Änşiniñ jaqındarı policiya onı auruhanada jatqan jerinen alıp ketkenin, tuıstarına da eskertpegenin aytadı.
Jaqındarınıñ aytuınşa Seyt Sauatay (qwjat boyınşa Seit Sauatay) 5 qañtarda Almatıdağı beybit mitingke şıqqan, sol küni keşte ayağınan jaraqat alıp №12 qalalıq auruhanağa tüsken. Birneşe künnen keyin onı policiya alıp ketken, qayda aparğanınan habarsız qalğan turıstarı izdestirip jürip Si-18 izolyatorında ekenin tek 17 qañtarda ğana bilgen.
Seyt Sauataydıñ jaqındarı oğan memleket tağayındağan advokattı da izdestirip jürip tapqan. Onıñ aytuınşa änşige Qılmıstıq kodekstiñ turalı 272-babı (Jappay tärtipsizdik babı) 2-tarmağı boyınşa küdik tağılıp, eki ayğa sankciyalanğan.
Al, jaqındarı bolsa änşiniñ bwzaqılıq pen tärtipsizdikke qatısı joq, esesine ruhtı, patriottıq änderimen eline adal qızmet etip jürgen öner adamı ekenin aytadı. "Talanttı önerpazğa jazıqsız jala jabılıp, tağdarına balta şabılmasa eken" dep alañdaydı.


text:
Rusiye rubleniñ tüşmesi ile işğal etilgen Qırımda para eyecanı başlandı.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, çetel paranıñ kursı er 5-10 daqiqa deñişe. İnsanlar telâşta deñiştirüv noqtalarında olğan para birlemlerini satın almağa atılğanlar.
«Dollar, yevro, grivnanı bile alalar. Kurs nasıl olğanına baqmadan alalar, çünki o ep yüksele ve insanlar daa da ücüzca almağa areket eteler», – dep añlattalar Qırım.Aqiqatqa para deñiştirüv noqtalarında, amma şimdi Qırımda para qıtlığı olmağanını qayd eteler.
Yerli vaqıt boyunca saat 15:00 bir dollar içün Aqmescitte 77 ruble, bir yevro içün – 94 ruble, bir grivna içün – 0,29 isteyler.
Para birlemi kursı Qırım tükânlarında olğan fiyatlarda aks etile, satıcılar mahsulatnıñ fiyatlarını deñiştirmege bile yetiştirmeyler.
Saba, dekabr 16 künü, Moskva birjasında yevro 4,1 ruble coydı ve 74,7 ruble seviyesinde tura edi. Dollar 4,7 rublege eksildi ve 59,7 oldı
Saat 15:00 dollar 74, yevro – 93 ruble oldı. Bu daa bir tarihiy rekord olıp sayıla.


text:
NATO Ukrainağa yärdämne arttırırğa çaqırdı
“NATO häm berlektäşlärneñ Ukrainağa tağın da tiz räweştä tağın da kübräk yärdäm cibärüe tormışçan ähämiyätkä iyä,”-di Stoltenberg
NATO ğomum särqatibe Yens Stoltenberg ittifaqnıñ häm berlektäşlärneñ Ukrainağa tağın da kübräk häm tizräk yärdäm cibärüe kiräklegen belderde. Ul sośial’ media aşa urtaqlaşqan yazmasında Ukraina däwlät başlığı Volodimir Zelenskiy belän telefonnan söyläşüen xäbär itte. Anda xärbi yärdäm belän bäyle mäs’älälär kütärelä. “NATO häm berlektäşlärneñ Ukrainağa tağın da tiz räweştä tağın da kübräk yärdäm cibärüe tormışçan ähämiyätkä iyä,”-di Stoltenberg.
NATO ğomum särqatibe söyläşüdä Qara diñgez aşlıq iniśiativası qısalarında Ukrainanıñ Odessa portınnan aşlıq töyälgän berençe korabnıñ quzğaluı turında da süz buluın äytä. Ul BMO häm Törkiyä aradaşçılığındağı kileşüneñ tulısınça tormışqa aşırıluınıñ ähämiyätenä iğ’tibarnı cälep itte.
Bäyläneşle xäbärlär
İrandağı cirteträw Türkiyädä dä xis itelde
İrannıñ Könbatış Azärbaycan vilayätenä bäyle Hoy şähärendä barlıqqa kilgän cirteträwdä 276 keşeneñ yaralanuı belderelde
Törkiyä Livanda qoyaş ênergiyäse sistemaları urnaştıra
TİKA êlektr özeklekläre bulğan Livannıñ Akkar töbägendä 4 awılğa qoyaş ênergiyäse sistemasın urnaştırırğa yärdäm itte


text:
Qırım şeer reisleri Aleksandr Bartenev, Kirill Köstenko ve Oleg Kolodâjnıynıñ öldürüvleri boyunca açılğan cinaiy işler ögrenilmedi.
Bu aqqında Qırım «akimiyetiniñ» ruporı olğan «Krıminform» saytı Qırım Cumhuriyeti boyunca Rusiyeniñ Taqiqat komiteti baş taqiqat idaresiniñ reberi Mihail Nazarovnıñ aytqanlarına esaslanıp bildire.
«Üç cinaiy iş de Rusiye qanunları boyunca öldürüvler olaraq tanıldı. Olarnı ögrendiler, dep şimdilik aytıp olamayım», – dep qayd etti Nazarov.
Onıñ bildirgenine köre, al-azırda cinaiy işler taqiq etile, cinayetçilerniñ şahsiyetlerini belgilemek içün bir sıra tedbirler alıp barıla.
Hatırlatamız, Saq rayonınıñ Novofödorovka qasaba yolbaşçısı Oleg Kolodâjnıy
2010 senesi iyün 29-da öldürildi. O, saba çoq qatlı evden çıqıp, maşinasına miner eken, onı atıp öldürdiler.
Simeiz qasabasınıñ yolbaşçısı Kirill Kostenko 2013 senesi fevral 26-da oña qarşı avtomattan açılğan ateş neticesinde maşinasında can berdi.
Kefe şeer reisi Aleksandr Bartenev 2013 senesi iyül 27-de gece öldürildi. O, alğan yaralardan sebep hastahanede keçindi.


text:
İşğal etilgen Qırımda yarımadanıñ şimaliy tarafına yol alğan BTR kolonanı qayd ettiler.
Şaatlar arbiy tehnika kolonasını videoğa çıqarıp, youtube ağına yüklediler.
Videoda Rusiye bayraqları ile kolona qıtaiy Ukraina tarafına yol alğanı körüne. Yigirmi BTR adiy maşinalar ile bir sırada kete edi.
Ukraina Milliy Havfsızlıq Hızmetiniñ malümatına köre, Rusiye orduları Qırım sıñırında ava istihbaratını pekittiler, em de Qırım şimaline qoşma arbiy quvetleriniñ kelmesi de qayd etile.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
İşğal etilgen Qırımdan qıtaiy Ukrainağa avtobuslar kene qatnamağa başladı.
Bunı Krım.Media agentligine Aqmescit merkeziy avtovokzalınıñ hadimi bildirdi.
«Avtobusarnı sıñırdan problemsiz keçireler. İç bir mania yoqtır»,– dedi o.
Neşirniñ malümatına köre, al-azırda Aqmescitten Hersonğa bilet fiyatı 400 – 600 ruble tura (tahminen 133 – 200 grn), Odessağa – 600 ruble, Nikolayev tarafına – 500 (166 grn). Fiyat taşıyıcığa köre deñişe.
Hatırlatamız, dekabr 26 künü qıtaiy Ukraina ile Qırım arasında naqliyat alâqası toqtatıldı. Bu qarar yolcularnıñ havfsızlığını qorumaq içün alınğan edi. Dekabr 27-den ayın şu maqsat ile Novoalekseyevka ve Herson yönelişi boyunca qatnağan trenleni lâğu ettiler.
Ukraina SNBO bu vaqtınca alınğan qarar olğanı aqqında haber etken edi.


text:
Kiyev – Bazarertesi künü, fevral 23-te, Rusiye Federatsiyasınıñ Kiyevdeki elçihanesiniñ binası yanında Qırımnıñ işğaline qarşı onıñ yıllığı munasebeti ile piket ötkerildi. Aktsiyanıñ teşkilâtçıları – Qırımnı mecburen terk etken faaller deyler ki, olıp keçken piket işğalge qarşı informatsion kampaniyanıñ birinci basamağıdır. Onıñ çerçivesinde tögerek masalar, aktsiyalar, fleşmob ve fevral 28-de Mustaqillik meydanında keçirilmesi planlaştırılğan miting ötkerilmeli.
Rusiye elçihanesi yanında keçirilgen pikette Qırım cemaat faalleri, uquq qorçalayıcıları, köçip kelgenler, em de Qırım işğali meselesine lâqayt qalmağan Kiyev sakinleri iştirak ettiler.
«Meni dostlarım çağırdı. Men Qırım – Ukraina olğanına qoltutam. Men Qırımnı ve yahşı tabiat ve güzel insanlar ile bağlı Ukrainanıñ diger yerlerini sevem», – dep añlattı pikette iştirak etüviniñ sebeplerini Kiyev sakini İgor Sıtıy.
İştirakçilerniñ qollarında «Putin, Lavrov, Surkov buña işğal, istilâ deyler», «Rusiyeniñ Qırımı – yalan, Qırım – menim Vatanım» levhaları bar edi. Rusiye elçihanesiniñ qorasında piket iştirakçileri Rusiye askerleriniñ yarımadağa kirüvini tasvir etken fotoresimlerni yerleştirdiler. «Almenda» Grajdanlarnıñ maarifi merkeziniñ yolbaşçısı Olga Skripnikniñ aytqanına köre, fotoserginiñ maqsadı keçken sene Rusiyeniñ yarımadağa qarşı istilâsını köstermek edi.
«Bir yıl evelsi Aqyarda Qırımda memuriy binalarnıñ zapt etilmesini başlatqan miting olıp keçken edi. Birinci zaptlar Aqyarda, soñra ise Aqmescitte oldı. Müimi şu ki, fotoresimlerde körgeniñiz kibi, binalarnı vatandaşlarnıñ yardımı ile degil, silâlı adamlarnıñ – «yeşil adamçıqlarnıñ» – yardımı ile zapt etken ediler», – dep ayttı Skripnik jurnalistlerge.
Piketke bir qaç on insan toplaştı. Evromaydan-Krım areketiniñ koordinatorı Andrey Şçekun dedi ki, tedbir yalıñız informatsion piket olğanı içün çoq adam kelmedi, lâkin fevral 28-de Mustaqillik meydanında kütleviy miting keçirilecek, anda daa çoq insan olacaqtır.
«Bizler aktsiyalarımıznı fotosergi ile başlaymız. Fevral 28-de Maydanda Qırım sakinleri ve Ukrainanıñ diger region sakinleri iştirak etecek büyük aktsiya keçirilecek. Mart 10-da Ukraina Nazirler şurasında tögerek masa ötkerilecek. Soñra bizler «Qırım» fraktsiyalarara birleşmesi ile bir qaç aktsiyanı keçirmege planlaştıramız», – dep ayttı faal.
Şçekunnıñ bildirgenine köre, cemaat kampaniyanıñ maqsatlarından biri Ukrainanıñ haber toplulığında Qırım işğali meselesiniñ aydınlatmaması ile küreş ola.
Eki piket birleşti
Elçihane yolunıñ qarşısında «Svoi» cemaat ağınıñ iştirakçileri Ukrainanıñ Yuqarı mahsus mahkemesi yanında piket ötkerdiler. Qırımlılarnıñ aktsiyası soñuna yetkende soqaqnıñ qarşısında piket ötkergenler yarımada işğaline qarşı aktsiyağa qoşuldılar. Arbiy urbağa kiyingen aman-aman elli insan yoldan keçip, Qırım işğaline qarşı şiarlarnı seslendirmege başladılar.
İnformatsion kampaniyanıñ çerçivesinde faaller «Qırım – Ukrainadır» Twitter aktsiyasını keçireler. Teşkilâtçılar içtimaiy ağlarnıñ qullanıcılarını #CrimeaisUkraine tegi ile haberlerni qoymağa çağıralar.
Fevral 23-te yarımada işğali aqqında yalıñız cemaat faalleri degil, prezident Petro Poroşenko da ayttı. Devlet yolbaşçısınıñ saytında onıñ Ukraina halqına Qırım vaqialarınıñ birinci yıllığı ile bağlı beyanatı yerleştirildi. Qırım işğali yıllığında Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ukrain devleti Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadanı qaytarmağa devam etecegini bildirdi. Qırımda bir yıl evelsi yüz bergen vaqialarnı ve «referendumnı» Poroşenko «Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı açıq istilâsını gizlemek içün yapılğan bir areket» olaraq adladı. Onıñ qayd etkenine köre, Ukraina Qırım aqqından iç bir vaqıt vazgeçmeycek, ve vaqtınca işğal etilgen topraqlarda Ukraina nezareti ğayrıdan tiklenecek. Yarımada akimiyeti birden cevap berdi. Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksenovnıñ fikirince, prezident Petro Poroşenko ile yolbaşçılığında Ukraina akimiyeti mahkeme etilmek kerek. O, Kiyevge Qırım qaytarılması ile bağlı «hayal qurmamağa» tevsiye etti.
Bir yıl evelsi – 2014 senesi fevral 23-te Qırımda Rusiye Federatsiyası tarafından yapılğan yarımada işğaliniñ birinci vaqiaları olıp keçti. Bu kün Aqyarda Rusiye bayraqları altında büyük miting olıp keçken edi, anda şeerniñ yañı yolbaşçısı olaraq Rusiye vatandaşı olğan yerli iş adamı Aleksey Çalıy ilân etildi.
Aynı vaqıtta Aqmescitte Qırımtatar Milliy Meclisi teşkil etken kütleviy miting olıp keçti. Onıñ iştirakçileri Ukraina Yuqarı Radasından Qırım parlamentiniñ dağıtılmasını talap etip, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ yañı Anayasasını qabul etmek içün işke başlamağa çağırdılar. Bu kün aqşam Sergey Aksenovnıñ «Russkoye yedinstvo» firqası Qırım şeerinde nevbetçilik yapacaq «cemaat nizamı imayesiniñ on taqımınıñ» meydanğa ketirilmesini ilân etti.


text:
«Rusiye kommunistleri» partiyasınıñ Qırım bölüginiñ lideri Leonid Graç, Sergey Menâylo Aqyar gubernatorı vazifesinden boşatılıp, Rusiye Sibir federal okrugına işke yollanılğan soñ, aynı qader Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı Sergey Aksönov ve yarımadanıñ ameldeki parlament reisi Vladimir Konstantinovnı beklegeninden emin.
Bu aqta Graç Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında bildirdi.
«İzaatlarımdan birinde Menâylonı Şimaliy Osetiyağa – vatanına yollağan edim. Bir vaqıt em Aksönov, em de Konstantinov Sibirge bir yerge ketmek kerek olacağı aqqında aytqan edim. Amma bu üçten birinci olaraq Menâylo ketti. Elbet, bu selâmdır, Aksönovnıñ taqımına açıq selâmdır», – dep ayttı Graç.
İyül 28-de Putin öz fermanınen işğal etilgen Aqyar gubernatorı Sergey Menaylonı istifağa çıqardı ve onı Sibir federal okrugına vekâletli temsilci vazifesine tayinledi. Menâylo yerine vaqtınca Dmitriy Ovsânnikov belgilendi.
Menâylonıñ, ve işğal etilgen Qırım reberiyetiniñ Putin fermanları boyunca izaatları şimdilik yoq.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Noyabr 1-den itibaren Rusiyege izin vesiqalarını almayıp, yalıñız «Ukrainanıñ Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ» sakinleri kirip olurlar, digerleri içün Rusiyede bulunuv qaideleri deñişecek, dep bildirdi Rusiyeniñ Federal migratsion hızmetiniñ yolbaşçısı Konstantin Romodanovskiy, dep haber ete UNİAN.
«Avgust 1-de 120 künlik uquq ve emek statusını belgileycek mehanizmni işke tüşüremiz. Ukraina vatandaşı çalışmaq ruhsetini, vaqtınca yaşav izni ya da başqa statusnı alsa – bir de bir problem çıqmaz», – dep ayttı Romodanovskiy Moskvadaki matbuat konferentsiyasında.
«Ukraina vatandaşı avgust 1-den soñ «kölgede» qalsa, özüni tanıtmasa, vesiqalarsız çalışa bir yerde, belki... Böyle vaziyette avgust 1-den soñ 120 keçkeninen oña üç yılğa kirişini yasaq etecekler», – dep qayd etti o.
Romodanovskiyniñ qayd etkenine köre, Ukraina vatandaşları Rusiye Federatsiyasını terk etmeyip, izin vesiqalarını almaq kerekler.
Ukraina Rusiye vatandaşlarınıñ kiriş qaidelerini deñiştirgen edi. Mart ayından itibaren Ukrainağa kire bilmek içün olarnıñ çetel pasportları olmalı.


text:
Koktebel Jazz Party festivaliniñ teşkilâtçısı ve teşkiliy komitetiniñ reisi Dmitriy Kiselev aytqanı kibi, bir qaç ecnebiy çalğıcı, sanktsiyalardan qorqıp, festivaldeiştirak etüvden vazgeçmege qarar alğanlar.
Şu cümleden, Kiselev tedbirde çetel çalğıcısı – Arturo Sandovalnıñ iştirak etmeycegi aqqında bildire.
«Başta zemaneniñ ulu borazancısı Arturo Sandoval prodüsserinen afu soravını yolladı ve Qırımğa kelip olamaycağını bildirdi. Koktbelde çıqışta bulunsa, onı cezalar bekley. Sandovalnıñ prodüsseri Frenk Vardaros öyle de yaza: «Bir şey yapıp olamaymız, aks alda Arturo qanunlarnı bozar ve cezalarnı alar. Afu soraymız! Qanunlar deñişse, kelmege memnün olurmız, amma şimdilik bu imkânsızdır», – yazdı Kiselev RİA Novosti blogunda.
Eger de çetel çalğıcıları Kisilövnıñ festivaline barsa, olar, eñ azından, non-grata ola bile, ya da – cinaiy işniñ iştirakçileri. Çünki Ukraina qanuniyetine köre, yarımadağa yalıñız qıtaiy Ukraina qısmından kirmege mümkün, Rusiyeden kiriş – devlet sıñırınıñ bozuluvı olaraq tanıla.


text:
Avropa Birligi, Brüsselde «Ukraina topraq bütünligi, suvereniteti ve mustaqilligine zarar ketirgen» şahıs ve teşkilâtlar olaraq tanılğanlarğa qarşı sanktsiyalarnı uzattı. Bu aqta Avropa Birliginiñ resmiy neşirinde aytıla.
182 insan ve 135 teşkilâtnıñ bank areketleri sıñırlana, olarnıñ Avropa Birligine kirişi de yasaqlana, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Sanktsiyalar kene yarım yılğa uzatıla. Keçken sefer bu 2019 senesi sentâbrniñ 13-nde yapılğan edi.
2020 senesi yanvar ayında Avropa Birligi nazirleri işğal etilgen Qırım ve Aqyarda Rusiye yerli saylavlarınıñ keçirilüvi sebebinden Ukraina topraq bütünligini bozğanından şübhelilerniñ sanktsion cedveline 7 Rusiye memurını qoşmağa qarar aldı.
Şahıs ve şirketlerge qarşı şahsiy sanktsiyalar çerçivesinde Avropa Birligine kiriş yasaqlana ve bank areketleri toqtatıla.
Bu sıñırlav tedbirleri Avropa Birliginde «Ukraina topraq bütünligi, suvereniteti ve mustaqilligini bozğan» olaraq tanılğan şahıs ve teşkilâtlarğa qarşı ilk sefer 2014 senesi mart ayında kirsetilgen edi. O vaqıttan berli sanktsiyalar er yarım yıl uzatıla.


text:
Kreml tarafından tain etilgen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov öz fermanı ile muavinleriniñ sayısını doquzğa qadar arttırdı. Bu aqta qarar yarımadada üküm etken akimiyetniñ resmiy sitesinde yerleştirilgen.
«Qırım Cumhuriyeti yolbaşçısınıñ 2014 senesi 16 iyünde qabul etken №51-U «Qırım Cumhuriyetiniñ devlet akimiyetine ait icra organlarınıñ qurulışı aqqında» fermanına böyle bir deñişme kirsetmek: Qırım Cumhuriyeti Nazirler şurasınıñ reisinde 9 muavini olğanını tainlemek», – dep aytıla vesiqanıñ metininde.
Dekabr 20 künü Aksönov bildirdi ki, Rusiyeniñ sabıq İqtisadiy inkişaf naziriniñ namzetini Qırım baş naziriniñ muavini vazifesine tainlemek fikiri Kreml kontrolündeki Qırım parlamentiniñ baqılmasına teklif etilecek. Aksönovnıñ muavini yarımadada topraq ve mülk muamelelerini közetecek.


text:
Qarasuvbazar civarında Sarı-Su qasabasında tutıp esir alınğan qırımtatarlardan biriniñ babası Abdureşit Cepparov Qırımnıñ öz başına ilân etilgen «baş naziri» Sergey Aksönov ile körüşmek içün Aqmescitke yol aldı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, böyle bir qarar esir alınğan balalarnıñ evi yanında toplaşqan qırımtatar areketiniñ veteranları ile körüşüvde Cepparov tarafından qabul etildi.
Toplaşuv vaqtında yerli imam gençlerniñ tez-tez evge keri qaytması ve sağlıqları içün dua oqudı.
Hatırlatamız, bugün Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su qasabasında esir alınğan qırımtatarlarnıñ evi yanında tahminen 50 insan toplaştı. Olarnıñ arasında yerli meclis reisi Mustafa Asaba ve Qarasuvbazar şeer reisi Albert Kangiyev bar ediler.
Abdureşit Cepparovnıñ aytqanına köre, Qırım parlamentiniñ spiker muavini Remzi İlyasov bu vaqia taqiqatını şahsen ögrenecegini bildirdi.
Ceparovnıñ malümatına köre, vaqia künü «politsiya» evdeki bilgisayar sistem blokunı ve tiş fırçılarını alıp ketti. Uquq qoruyıcılarnıñ bildirgenine köre, böyle etip DNK teşkerüvini keçirmege mümkün olacaq.
Bundan eve Abdureşit Cepparov soy-soplarnı saba qaytaracaqlarını bildirgen edi.
«Şimdilik bir şey belli degil. Sessizlik. Ancaq tünevin aqşam üstü telefon etip, sabağa qadar olar olacağını ayttılar, lâkin saat 11 oldı ve bir şey yoq, – dep ayttı esir alınğan oğlanlarnıñ soyu. – Hızmetler ve Nazirler Şurası da sabağa qadar bir şey belli olacaq, dep aytqan ediler. Anda tanışlarımız çalışa, olar da sabağa qadar beklenile, dep bildirdiler, lâkin üyle vaqıtı yaqınlaşa ve bir şey yoq».
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa köre, Qarasuvbazar civarında belgisiz şahıslar eki genç qırımtatarını maşinağa oturtıp, belgisiz bir yerge alıp kettiler.
Bu aqqında gençlerden biriniñ babası Abdureşit Cepparov bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, vaqia bugün saat 19.00 Sarı-Su mikrorayonında olıp keçti.
Cepparov birden Qarasuvbaza boyunca politsiya ve FSB bölügine muracaat etti, amma anda bundan haberleri olmağanlarını bildirdiler.
Eki genç qırımtatarını tutıp esir alıp, oturtqan maşina mavı tüste Volkswagen Transporter, qayd etüv işareti 755, 82-nci regionğa ait.


text:
Qırım şimdi Rusiye qısmı ola ve endi iç bir zaman Ukraina terkibine keçmez, – dedi «İmedi» gürci telekanalınıñ efirinde «Demokratiya areketi» yetekçisi Nino Burcanadze.
Onıñ sözlerine köre, dünya toplulığı bütünley Qırım aqta unuttı, – haber ete «İnterpress News» haber agentligi.
«Dünya nizamı ğayet sıq bozulmaqta, bunı nice devletlerniñ areketlerinde körmek mümkün, bu tek Qırım aqqında degil. Qırım bugün Rusiye qısmı ola ve artıq iç bir zaman Ukraina terkibine keçmez. Ukrain akimiyeti Ğarbnıñ tesiri altında radikal ve ümde hatalarğa yol berdi, Qırımdaki adiseler buña netice oldı. Bugün halqara toplulıq Qırım aqqında unuttı… Bu aqiqatqa köre, netice çıqarmalımız, bugünki kerçek – artıq Qırım aqqında aytqan devlet qalmadı».
Onıñ sözlerine köre, Qırım ve Samaçablo «bir birinden tam farqlıdır», tek tarihiy keçmişke köre degil de, bugünki vaqialarğa köre de farqlı.
Burcanadze añlatqanı kibi, Qırım referendumında sakinlerniñ 93% iştirak etse, Samaçablo ve Abhaziyada referendumlarında işbu regionlarda ziddiyetten evel yaşağanlar iştirak etip olamay edi, şunıñ içün olarnıñ qanuniy olğanını aytmağa mümkün degil.
Nino Burcanadze evel «Gül inqilâbı» iştirakçisi edi, amma Miheil Saakaşvili muhalifetine keçkenden soñra mevamı Rusiye tarafına çekmege başladı.
Şimdi Burcanadze Gürcistanda Rusiye tarafdarı olğan siyasetçilerden biri ola.


text:
Haywanlar sistematikası
Haywanlar sistematikası - biologiya ilimi o'z-ara uqsaslıgı ha'm tuwısqanlıg'ına tiykarlang'an tiykarda organizmlerdi ayırım toparlar - taksonlarg'a ajıratıp u'yrenedi.
Haywanlardı taksonlarg'a ajıratıw menen sistematika ilimi shug'ıllanadı. Haywanlar sistematikasında tiykarg'ı taksonlar tip, klass, tuqımlas, tuwıs ha'm tu'rden ibarat. Bir tu'rge kiriwshi haywanlardın' du'zilisi ha'm o'mir keshiriw ta'rizi bir-birine uqsas bolıp, ulıwma arealdı iyeleydi. Belgili tur ozinin' morfologiyalıq, fiziologiyalıq, ekologiyalıq ha'm na'sillik qa'siyetleri menen basqa tu'rlerden parq qıladı. Bir turdin' individleri bir-biri menen erkin shag'ılısadı ha'm olardın' a'wladı ko'beygish boladı.
Bir qansha ulıwma belgileri menen bir-birine usas bolg'an tu'rler bir tuwısqa, tuwıslar tuqımlasqa, tuqımlaslar toparlarg'a, toparlar bolsa klasslarg'a, klasslar tiplerge birlestiriledi. Ha'zir 24 tip bar.
Haywanatlar du'nyası bir kletkalılar ha'm ko'p kletkalılar genje du'nyalarına ajıratıladı. Bunnan tısqarı tu'rli taksonlar ushın aralıq taksonlarda kirgizgen. Olar takson atamasınan aldın "ulken" yamasa "genje" sozlerin qosıp isletiledi. Mısalı genje tip, genje tur h.t.b.
No'menklatura qag'ıydaları. Tu'rlerdin' atı binar no'menklaturag'a muwapıq latın imlasında eki atama menen belgilenedi. Olardan birinshisi tuwıs ataması bas ha'rip penen, ekinshisi turdin' atı kishi ha'rip penen jazıladı. Tu'rler adamlardın' familiyası menen atalatug'ın bolsa, er adam familiyasınan keyin "i", xayal kisi familiyasınan "e" qosımshası (mısalı: ivanovi yaki ivanovae dep) jazıladı.
Turden joqarı taksonlar ataması tek bir soz benen korsetiledi. Mısalı: Diptera, Insecta h.b.
Eger tuwısı belgili, biraq tu'ri belgisiz bolsa, tuwıstan keyin sp. (species-tu'r) dep jazıp qoyıladı. Tekserilip atırg'an haywan usı tuwısqa kiriwshi barlıq tu'rlerden parq qılsa tuwıs atamasınan keyin sp.n. (species-nova - taza tu'r) belgisi jazıladı.


text:
(jalğası, bası ötken şığarılımda) Il'minskiydiñ tyurkologiyalıq, pedagogikalıq eñbekteriniñ bäri de tek qana missionerlik maqsatqa bağıttalğan. Onıñ t..
(jalğası, bası ötken şığarılımda) Missionerlik jolmen jiñişkelep şoqındıru arqılı orıstandırudıñ eñ bir almağayıp tetigi jergilikti halıqtardıñ işinde..
(jalğası, bası ötken şığarılımda) Aldımen imperiyadağı köp tildi bwratana halıqtardı tügeldey şoqındırıp, orıstarmen kiriktirip (sliyaniya) jiberu mäs..
Kerey-Jänibekke deyingi kezeñ men prototürkilik tarihın aytpağanda tört ğasırğa tarta handıq däuiri saltanat qwrğan arqa dalası jäne onıñ iesi isi qaz..
Qarağandı qalasında 10 köşeniñ atauı özgermek. Endi mäni eskirgen Voloçaevskiy, Zaşitnıy, Zonal'nıy, Krivoguz, Kuvskiy, Lenin, Olimpiada jäne Prikanal..


text:
Qazaqstanda inflyaciya qañtar-qırküyek aralığındağı toğız ayda 8,9%-ğa jetti. Wlttıq bank jıl soñında 8,5%-dan asırmauğa uäde berip otır. Biraq sarapşı bwğan kümänmen qaraydı, ol rekordtıq mände resmi statistika 10%-ğa jetedi dep boljaydı. Pandemiya kezindegi dağdarıs büyirinen qısqan halıq twrmısı biıl aytarlıqtay naşarlağanı belgili. Şınayı inflyaciya körsetkişi men onıñ sebebi jöninde sarapşınıñ pikirin bilip kördik.
Bügin, seysenbide ötken dästürli Ükimet otırısında inflyaciya ösimi turalı resmi derek aytıldı.
«Birqatar faktorlardıñ äserinen Qazaqstanda qırküyek ayında mausımdıq kökönis 8,7% jäne jemis-jidektiñ 2,4%-ğa arzandağanına qaramastan, inflyaciya 8,9%-ğa jetti», – dedi Wlttıq bank törağası Erbolat Dosaev seysenbidegi bayandamasında.
Onıñ mälimetinşe, azıq-tülik inflyaciyasınıñ ösimi jalğasıp jatır. Bir ayda 11,5%-ğa deyin wlğaydı, et (1,3%), ösimdik mayı (0,6%) jäne qant (1,1%) üzdiksiz qımbattadı. Odan özge qırküyek ayında dizel' otını (3,8%), gaz (0,9%) jäne kömir (1,9%) bağası da aytarlıqtay şarıqtadı. Qazan ayınıñ alğaşqı aptasındağı ösim qañtar ayımen salıstırğanda 9,9%-ğa artqan.
Janar-jağarmay odan äri qımbattay berse, astıq bağası ösedi. Al bwl inflyaciyanı twraqtandıruğa ülken kedergi tudıratını anıq deydi. Bas bankir infliyaciyalıq qısımnıñ negizgi közi – Qazaqstannıñ iri sauda serikstesi Reseyden ekenin jasırmaydı.
Ükimet pen Wlttıq bank jospardı orınday almadı. Şınayı statistika...
– Wlttıq banktiñ inflyaciya josparına qarasaq, biıl 4-6% aralığı belgilengen edi. Qazir 8-9%. Keyingi jıldarı inflyaciya 6%-dan asıp keledi. Qarqın öse bastadı, qazir eki ese artıp jatqanın köruge boladı. Jıl soñına deyin inflyaciya şarıqtaydı, 10% töñireginde artadı, – deydi ekonomist Maqsat Halıq.
Sarapşınıñ aytuınşa, azıq-tülik inflyaciyasınıñ özi 11,5% boluı – azamattardıñ tölem qabileti naşarlap, kedeyşiliktiñ köbeyuin körsetedi. Otbası şığınınıñ eñ köp böligi de osı tauarlar ekeni belgili. Maman inflyaciyanıñ naqtı körsetkişin anıqtauğa arnalğan formulanıñ qazaqstandıq nwsqası eskirgenin aytadı.
– Inflyaciya bağamın esepterde twtınuşılıq sebet nazarğa alınadı. Bwl Qazaqstanda osıdan 15 jıl bwrın, 2006 jılı 43 tauar arqılı tizimdelgen. Älemde twtınuşı sebetterge 200-600 tür aralığındağı tauar-qızmetter kiretinin eskersek, bizdegi şınayı inflyaciya äldeqayda joğarı ekenin añğaru qiın emes, – deydi Halıq.
Ekonomistiñ pikirinşe, şınayı qalıptasqan jağdayğa qarağanda, inflyaciyanıñ prkatikadağı körsetkişi «20%-dıñ üstinde deuge boladı».
EEO-ğa müşelik inflyaciyağa wtıluğa äser etip otır
Sarapşı Euraziyalıq ekonomikalıq odaqtıñ ayasında jasalıp jatqan «ortaq narıq – birıñğay bağa» kelisimderiniñ sebebinen elde keybir tauarlar qımbattadı deuge negiz bar dep esepteydi.
– Halıqtıñ äleumettik jağdayı twrğısınan aytar bolsaq, atalğan odaq şeñberindegi bağanı birizdendiru sayasatınan wtılatınımız köp. Öytkeni Qazaqstandağı halıqtıñ tabısı Reseyge qarağanda tömenirek, onı eñ tömengi jalaqıdan köruge boladı. Demek tauarlardıñ bağası birizdener bolsa, halıqtıñ twrmısı men tölem qabileti naşarlaydı. Mäseleniñ ekinşi wşı, eger memleket osı missiyağa wmtılsa, onda halıqtıñ tabısı da joğarılau kerek, – deydi.
Resmi eñ tömengi jalaqı mölşeri Resey Federaciyasında 178 dollar (12 792 rubl'), al Qazaqstanda şamamen eki esege tömen, yağni 99 dollar (42 500 teñge) köleminde belgilengen. Ekonomister keybir tauarlar men janar-jağarmay bağasın teñestiruge tırısqan Aqorda men Kreml' talpınısı şeñberinde bir tauarğa bekitilgen bağa eriksiz türde soğan baylanıstı basqa birneşe tauardıñ qımbattauına alıp keletin narıqtıñ täueldilik zañdılığın bile twra köz jwma qarauı «kelisilgen jeñilisti» eske saladı deydi.
«Inflyaciyamen küreske jauaptı Ükimettiñ qateligi»
Kelesi jılı inflyaciya dälizin qalıpqa keltiru jwmısı Wlttıq bankke jükteldi. Biraq «qazirgi qımbatşılıqqa (eñ qarapayım mısaldıñ biri – azıq-tülik pen dizel' otınınıñ qımbattauı) qarağanda, aldağı jılı da bwl mejege jete qoyu ekitalay» deydi sarapşı. Ol jalpı inflyaciyamen küreste Ükimet mañızdı röl atqaradı deydi.
– Wlttıq bank pen Ükimet arasındağı ündestik eñ bastı element, olar inflyaciyanıñ negizgi sebepterin zertteu qajet. Ükimet aldında sırttan keletin tauarlar men qızmetterge täueldilikti azaytuğa arnalğan «Qarapayım zattar ekonomikası» degen «esi dwrıs» bağdarlaması arqılı importtı almastıratın tauarlardı köptep öndiru-şığaru mindeti twr, – dep wsınadı tığırıqtan şığu jolın nwsqap.
Wlttıq qor qarjısın jwmsau inflyaciya ösimine sebep bolğanın aytqan sarapşı tağı bir mañızdı sebebi – «aynalımdağı aqşa massasınıñ wlğayuı» deydi.
– Wlttıq banktiñ statistikasına qarasaq, bıltır qazan ayında qoldanıstağı aqşa massası 24 trln 180 mlrd teñge bolğan, al qazir bwl körsetkiş 28 trln teñgeden joğarı. Aqşa massasınıñ wlğayuına oray, öndiriletin tauarlar men körsetiletin qızmetterdiñ kölemi artuı tiis edi. Sol kezde teñgerim arqasında inflyaciya ösimi eleusiz deñgeyde bolıp, halıq ösimdi qattı sezinbes edi. Qazaqstan jağdayında aqşa massası wlğayğanımen, öndiris pen önim kölemi qısqardı. Teñsizdik saldarınan balans bwzılıp, stihiyalı türde qımbatşılıq qaptadı. Tauardı öndirumen Wlttıq bank aynalıspaydı, tüptep kelgende Ükimettiñ mindeti, – deydi Maqsat Halıq.
Onıñ pikirine qarağanda, Ükimet qanşama jıldar boyı jüzege asırıp otırğan industriyalandıru bağdarlamaları jemisin bermey, teñge qwnı artpaydı jäne inflyaciya tömendemeydi.
Qazaqstanda keyingi bes jıldağı körsetkişten asıp tüsken biılğı inflyaciya ösimi köpti alañdatıp otır. Pandemiya men dağdarısqa qarsı bölingen qomaqtı qarjınıñ jwmsaluın dwrıs üylestire almağan, baqılaudan şağarıp alğan bilik öndiriletin tauar kölemin emes, bağasın şarıqtatıp aldı. Mamandardıñ twjırımı osığan sayadı. Olar resmi mälimettiñ şınayılığına kümänmen qaraydı.


text:
Qırımda Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi ögünde «Qırım birdemliginiñ» faallerine qoltutuv fleşmobında iştirak etken Tair İbragimovğa qarşı memuriy protokol tizildi.
Advokat Emil Kurbedinovnıñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, İbragimovğa qarşı protokol «cemaat tedbirlerini keçirüv nizamını bozğanı içün» (Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.2 maddesiniñ 5-nci qısmı) tizildi.
«Olmaycaq bir qabaat, protokol tizilgende bir sıra hata yapıldı. Tair İbragimov oña razı degil, yarın bunı mahkemede añlatacaqmız. Bundan ğayrı, onı zornen rayon bölügine ne maqsadnen alıp ketkenler añlamayım – bu madde boyunca cezada azatlıqtan marum etüv yoq», – dep añlattı Kurbedinov.
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Tair İbragimovnıñ memuriy davasını martnıñ 29-nda baqacaq. Maddege köre 20 biñ rublege qadar para cezası ya da 40 saatqa qadar mecburiy işler tayin etile bile.
Daa evel belli olğanı kibi, Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi martnıñ 28-nde saba Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerinde Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar olğanından şübheli sayılıp tutulğan «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ 3 faalini tevqif etti.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Martnıñ 27-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan doquz qırımtatarını tevqif etti.
Martnıñ 28-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerinde Rusiye uquq qoruyıcıları tünevin Qırımda evleri tintilgen «Qırım birdemliginiñ» üç faalini tutıp aldı.
Şu künü Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi martnıñ 27-nde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılıp tutulğan 14 qırımtatar faalini apiske aldı.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukrainada fevral 26-sında qayd etilgen “Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü”nde, “Strategiya-18” faalcileri Moskova soqaqlarına bir kişilik piketnen çıqtı. Öz plakatlarınen olar, “rusiyelilerge, ilhaq etilgen Qırımda qırımtatar ve ukrain faalcilerniñ kerçek alı aqqında hatırlata”. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa aktsiya iştirakçisi Vera Levreşina aytıp berdi.
Plakatlarda: “Biz eyi devlet degilmiz. Qırım işğali - Rusiye masharılığı”, «Crimea is Ukraine. Russia out», “Fevral 26-sı - Qırımtatarlarnıñ RF işğaline qarşı tirenüv künü”, “Qırım - bu Ukraina” ve ilâhre.
İştirakçilerniñ birisi qırımtatar bayrağınen edi.
Sankt-Peterburg ve Moskvadan olğan Rusiye faaliyetçileri, qırımtatarlarnıñ 1944 senesi mayıs 18-de sürgün etilüvi hatırasına «Strategiya-18» adlı muddetsiz tedbir içün birleştiler. Er aynıñ 18-nci kününde faaliyetçiler, ilhaq etilgen Qırımdaki vaziyet aqqında ikâye etmek ve Rusiye cemaatçılığına insan aq-uquqları ve ürriyetleriniñ bozuluvı vaqiaları aqqında haber bermek içün şeerniñ soqaqlarına çıqalar.
2014 senesi şu künü Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi olıp keçken edi. Miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarı olğanlar, hususan «Rus birligi» firqası çıqtı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Kiyevde yaşağan qırımtatarı Qırımnıñ «vatandaşlıq» qamaçavı iştirakçisine bir 50 kub odun ketirdi.
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine Qırım ile memuriy sıñırda «Çonğar» kiriş noqtası yanında keçirilgen qamaçav territoriyasındaki çadır şeerçiginiñ komendantı Dilâver Seytumerov bildirdi.
«Odunlar bite edi. Sağ oluñız, Eskender ağa», – dedi Seytumerov.
Aytqanı kibi, faaller qışta mında qalmaq niyetindeler: çadırlarda qızdırğıçlar qoyulacaq, aşhane isitilecek.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Oktâbr ayında, faallerniñ aytqanı kibi, yarımadanıñ «energetik» qamaçavı da başlandı. Qırımğa elektroenergiyanı bergen tiremelerniñ bozuluvı qayd etildi. Millitsiya mezkür vaqialar boyunca cinaiy işlerni açtı, amma daa kimseni yaqalamadılar.


text:
Kün astındağı Künikey qız
Жaлпы MәлiMeT
Tüpnusqası QR OĞK QQ, 9-bwmada, jynap tapsırğandar: M.Eskendirulı, Y.BayzaqoB.Ertek tömendegi jynaqtan alındı: «Babalar sözi»: Jüztomdıq. Astana, 2011. T.74. Qurast.: QasqabasoB S., Toyşanulı A, Nabyolla N.
MәTiH
Burınğı ötken zamanda bir jesir kempir bolıptı. Bul kempirdiŋ perzent degende jalğız balası bolıptı, mal degende on şaqtı eşkisi bolıptı. Bala eşkilerin bağıp jüredi. Bir künderde eşkilerin dalada jayıp jürip, bir top kyikti köredi, onıŋ işinde bir altın müyizdi kyik jüredi. Bala bul kyikterdi künde körip jürip, bir künderi şeşesine kelip:
—Dalada bir top kyik kördim, işinde altın müyizdi bir şubar kyik bar. Osı şubar kyikti ustap alıp, xanğa tartw qılsam, xan mağan sıylıq berer me edi?—deydi.
Şeşesi:
—Ustay alsaŋ, alıp bar, xan sıylıq berer,—deydi. Bir künderi bala dalada eşkilerin jayıp jürip, altın müyizdi şubar kyikti tağı da köredi. Sol arada bala әlgi şubar kyikti ustap aladı. Xanğa alıp jüredi. Xanğa apara jatqanda, xannıŋ üyiniŋ janında wәzir köredi de:
—Munıŋdı xanğa aparmay-aq qoy, mağan sıylap ket,—deydi. Bala:
—Joq, sağan әkele jatqanım joq, xannıŋ özine aparam,—dep wәzirge bermeydi.
Bala altın müyizdi şubar kyikti xanğa tartw qıladı. Xan wәzirin şaqırıp alıp:
—Bul balanıŋ tartwına sıylıq berwge bola ma?—deydi. Sonda wәzir:
—Joq, buğan sıylıq berwge bolmaydı. Bul kyiktiŋ astına qoyatın bir taq boladı, onıŋ eki qanatı boladı: biri altın, biri kümis. Biri altın sıwına malınğan, biri kümis swına malınğan. Kyik sol altın taqtıŋ üstinde turıp oynağanda, dünyeniŋ qızığın körgendey bolasız. Sizdiŋ saltanatıŋız sonda kelisedi. Bala sonı tawıp әkelsin, sonda sıylıq berwge boladı,— deydi.
Sonda xan balağa:
—Bul kyiktiŋ astına qoyatın tağı boladı, onıŋ eki jağında eki qanatı boladı. Eki qanatınıŋ biri altın, ekinşisi kümis swına malınğan. Sonı tawıp kel. Sonda sıylıq beremin, al taba almasaŋ, basıŋdı alamın,— deydi.
Bala munı estip, jılap şeşesine keledi. Şeşesi:
—Oybay, balam! Buğan bola jılamay-aq qoy, özim izdep tawıp әkeleyin,— dep jolğa şığadı.
Bir jerlerge kelse, bir top kyik dalada jayılıp jüredi. Top kyiktiŋ ar jağında jerdiŋ jarığın jamap bir kempir otır eken, buğan kelip, jumısınıŋ mәnin aytadı. Sonda jer jamap otırğan kempir:
—Mısır şaharınıŋ ber jağında bir şahar bar. Kyiktiŋ tağın istese, sonda isteydi, balanıŋ qolına mıŋ dillә berip, soğan jiber,— deydi.
Sonan balanıŋ şeşesi üyine qaytıp kelip, barlıq dünye-mülkin berip, eşkileriniŋ barlığın da berip, onıŋ üstine özi neşe jıl mal bağwğa bir bayğa jaldanıptı. Söytip, balasına mıŋ dillә qurastırıp beredi.
Bala mıŋ dillәni alıp, kyik astına qoyatın taqtı jasaytın Mısır şaharınıŋ janındağı şeberge jüredi. Birneşe kün jürip, şeberge keledi. Bala şeberge kelip, osınday kyik astına töseytin taqtı istetwge kelgenin aytadı. Sonda şeber:
—Mıŋ dillә berseŋiz, istey alamın,—deydi.
Sonımen mıŋ dillәsin şeberge berip, kyik astına qoyatın taqtı istetip alıp, bala üyine qaytadı. Kele jatsa, jolında bir ülken bәyterek tur eken, onıŋ tübine kelse, eki qudıq bar eken, birinşisinde altın sw, ekinşisinde kümis sw bar. Bala sol arada alıp kele jatqan taqtıŋ bir qanatın altın qudıqqa, ekinşi qanatın kümis qudıqqa malıp-malıp aladı. Bala taqtı alıp, üyine keledi. Erteŋinde xanğa alıp baradı. Aytqanınday taqtı bayağı altın müyizdi şubar kyiktiŋ astına qoyğanda, kyik oynap, sәn-saltanatın keltirip turadı. Xan wәzirin şaqırıp alıp, aqıldasadı.
Sonda wәzir:
—Joq, taqsır. Munısına da әli sıylıq berwge bolmaydı. Endi pәlendey jer astında ösken bir sulw altın ağaş bar, sonı әkelip sizdiŋ esik aldına ornatsa, sәn-saltanatıŋız munan әri keliser edi. Bala sonı tawıp әkelsin, esik aldına ornatsın. Sol waqıtta sıylıq berwge boladı,—deydi.
Sonda xan:
—Sol jerdiŋ astında ösken altın ağaştı әkelip, meniŋ esigimniŋ, aldına ornat, sonda sıylıq beremin,—deydi.
Bala tağı da altın ağaştı izdep ketedi. Birneşe kün jol jürip, bir jerlerge kelse, aldınan bir aq saqaldı şal şığadı. Bala öziniŋ izdep kele jatqan jumısınıŋ mәn-jayın әlgi şalğa aytadı.
Aq saqaldı şal:
—Osı betiŋmen jüre ber. Bir jerlerge barğanda byik tawlarğa kezdesesiŋ. Tawdıŋ bawırınan bir qoyan qaşar, sen sol qoyandı qwa ber, ol qoyan barıp bir jerdiŋ üŋgirine kirer. Sonda ol sol jaqtağı üŋgirge kirer, sen oŋ jaqtağı üŋgirge kir. Sonda qırıq urığa kezdesersiŋ, olar seni «öltiremiz» der, sonda sen: «Men әp-sәttiŋ işinde et pisire alamın»,—de. Sol waqıtta qırıq urı sağan et pisirtip, qarap turar. Sen etti qazanğa salıp, mına kezdikpen türtip qalsaŋ, et özinen-özi pisip şığadı,—dep balağa bir kümis saptı kezdik beredi.—Sonımen birneşe künge deyin sonda et pisirwşi bolıp jüresiŋ. Qırıq urı seni üŋgirge tastap, özderi sırtqa şığadı. Sol waqıtta tükpirdegi bir aq sandıqqa köziŋ tüser. Sol aq sandıqtı aşsaŋ, işinde bir kök sandıq, bar, sonı aşsaŋ, işinde qağazğa orawlı dәrini körersiŋ. Sol dәrini al da, piswli turğan etke sal. Sol waqıtta qırıq urı kezek-kezek kelip, esik aldında öle beredi. Sonan keyin sol üŋgirdiŋ işin aralap jürseŋ, izdegen altın ağaşıŋ sonda turar. Sen sol arada dәret alıp, eki parız namaz öte de altın ağaştıŋ butağınan qısıp, qolıŋmen ustarsıŋ. Eki ayağıŋmen ağaştıŋ tüpki tamırın basıp, eki köziŋdi jumsaŋ, sonda taŋ ata xannıŋ esiginiŋ aldına ağaş özi kelip ornar,—deydi.
Bala şaldıŋ aytwımen jürip kele jatsa, tawdıŋ üŋgirinen bir qoyan qaşadı. Bala qaşqan qoyandı qwa beredi. Qoyan bir jerdiŋ üŋgirine kiredi, bala da kirip ketedi. Aytqanınday, üŋgirde eki tesik kezdesip, qoyan sol jaqtağı üŋgirge kirip ketedi, bala oŋ jaqtağı üŋgirge kirip ketedi.
Üŋgirdiŋ işine kirip kelse, balağa qırıq urı kezdesedi. Bular balanı öltirmekşi boladı. Sol arada bala lezde et pisire alatının aytadı. Bala etti qazanğa salıp, bayağı şal bergen kezdikpen etti türtip qalğanda, et özinen-özi pisip boladı.
Sonımen olar balanı öltirmeytin bolıp, et pisirwge qoyadı. Bala birsıpıra waqıt sol qırıq urığa et pisirip jüredi. Bir künderde bala uyıqtap jatsa, büyirinen bayağı aq saqaldı şal türtip: «Etke toyğan soŋ, umıttıŋ ba?»—deydi. Bala oyansa, tüsi eken. Sol arada oylap tursa, bayağı şaldıŋ aytqandarı esine tüsedi, jan-jağına qaraydı. Şal aytqanınday, bir burışta aq sandıq tur eken. Jalma-jan kiltti izdep tawıp alıp, aq sandıqtı aşsa, işinde kök sandıq bar eken. Onıŋ işin qarasa, qağazğa orawlı dәrige közi tüsedi. Bala dәrini alıp urılardıŋ sırtqa şığwın aŋdydı. Bir künderi qırıq urı tesiginen sırtqa şığadı. Bala jalma-jan etti pisiredi de, dәrini etke şaşıp jiberedi. Sol arada qırıq urı birinen soŋ biri, kezek-kezek esik aldına kelip, topırlap öle beredi. Bala jan-jağına qarap, üŋgirdiŋ işin erkindikpen aralap jürse, jer astında jalğız ösip turğan ağaştı köredi. Sol arada altın ağaştı qolımen mıqtap ustaydı da, eki ayağımen tüpki tamırın basıp, eki közin jumadı.
Bala közin aşıp qarasa, taŋ sarğayıp atqan, altın ağaş¬tıŋ xan esiginiŋ aldında turğanın bir-aq köredi.
Taŋerteŋ xan wәzirlerimen altın ağaştı köredi. Burınğı burınğı ma, xannıŋ saltanatı tipti artıp ketedi. Altın qanattı taqtıŋ üstinde altın müyizdi şubar kyik oynap turadı.
Munı körip xan balağa ryza bolıp, sıylıq berwge barlıq wәzirlerin şaqırıp alıp aqıldasadı. Balanıŋ büytip baqıtı artqanın köre almay, wәzirleri kündeydi. Sonda wәzirleri jyılıp aqıldasadı: «Xanğa aytıp bul balanı tağı da bir kelmeytin jerge jumsayıq. Bәlendey alıstağı, kün astındağı Künikey qızdı tapsın. Munı bolsa da taba almay öledi, endi onı izdep barwşılardıŋ ölmey qaytqanı joq. Balanı sonda jibereyik»,—deydi.
Xan wәzirlerimen aqıldasadı:
—Kәni, balağa qanday sıylıq beremiz?—deydi. Sonda bayağı wәzir turıp:
—Taqsır, siz öziŋiz bolsaŋız qartaydıŋız. Sizde perzent joq. Bizdiŋ oyımızşa, qartayğan şağıŋızda sizge serikke jaraytın pәlendey jerde, kün astında Künikey degen qız bar. Bul bala sol qızdı tawıp әkelsin, sonda mıqtap sıylıq berwi¬ŋizge boladı,—deydi.
Xan tağı da balağa:
—Sol kün astındağı Künikey qızdı tawıp әkel, sıylıqtı sonda beremin,—deydi.
Bala Künikey qızdı izdep ketedi. Birneşe kün jürip kele jatsa, aldınan eki alaqanına eki tawdı salıp jürgen bir dәw kezdesedi. Bala bul dәwden jön suraydı, sonda dәw.
—Kün astındağı Künikey sulwdı izdep bara jatqan bala sen bolsaŋ, men joldas bolğalı jürmin,—deydi.
Bala:
—Sol bala men bolamın,—deydi.
Sonımen ekewi joldas bolıp kele jatıp jer tıŋdawşığa kez boladı. Bul da balağa joldas bolıp eredi. Tağı da jürip kele jatsa, aldınan eki köldiŋ swın eki urtına urttap jürgen tağı bir dәw kez boladı.
Bala jön suraydı. Eki köldiŋ swın eki urtına urttawşı:
—Kün astındağı Künikey qızdı izdep jürgen balağa joldas bolğalı jürmin,—deydi.
Sonda bala:
—Endeşe, men sol bolamın,—deydi.
Sonımen bul da üşewine qosılıp, törtewi joldas bolıp jüre beredi. Kele jatsa eki ayağına eki batpan tas baylap alğan, oydan-qırdan jügirip jürgen jelayaqqa kez boladı.
Bala jön suraydı. Jelayaq;
—Men kün astındağı Künikey qızdı izdep bara jatqan balağa joldas bolğalı jürmin,—deydi.
Bala:
—Endeşe, men sol balamın,—deydi.
Sonımen besewi joldas bolıp jürip kele jatsa, bir şuqanaqtan köp balalarımen tırmısıp şığa almay jatqan bir qumırsqanı köredi.
Bala qumırsqanı balalarımen şuqırdan şığarıp ji¬beredi. Sonda qumırsqa balağa ryza bolıp:
—Sender meni şuqırdan şığarıp jiberdiŋder, osı jaqsılıqtarıŋızdı men de aldarıŋızğa tiride bir kelti¬rermin. Men mına bir qanatımdı julıp bereyin, kerek bolğan kezde tutatsaŋ, dayın bolamın,—dep bir qanatın julıp beredi.
Bular kün astındağı Künikey qızdı izdep jürip ketedi. Kün astındağı Künikey qız Ot tawınıŋ ar jağında turatın bir xannıŋ qızı eken. Ol xannıŋ bir ülken kök töbet yti bar eken. Sol yt kün astındağı Künikey qızğa kele jatqan adam bolsa, sonıŋ dıbısın sezip, jüz şaqırım jerden aldınan şığadı eken. Qanday batır, mıqtı adamdar bolsa da kök töbet yt barlığın da jalğız özi qyratıp saladı eken. Qızdı izdep barğan adam saw qaytpaytın bolğan. Munı bilgen köp adamdar kök töbetten qorqıp, qızğa bara almaydı eken.
Balanıŋ joldastarımen kele jatqanın yt jüz şaqırım¬nan bilip aldarınan şığadı. Bir mezgilde kök töbet arsıldap jer dünyeniŋ şaŋın boratıp kele jatır eken. Bayağı taw kötergen dәw qolındağı bir tawın ytke jiberip qalğanda, töbet yttiŋ töbesinen jay tüskendey bolıp, yt tawdıŋ astında qalıp, tabanda sespey qatadı.
Ytti tawmen bastırıp öltirip tastap, bular tağı jürip ketedi. Bir waqıtta bular kün astındağı Künikey qızdıŋ üyine jetedi. Xan bulardan jön suraydı. Sonda bular:
—Osı jaqtağı kün astındağı Künikey qızdı izdep kelemiz. Izdep kelwşi mına otırğan bala, biz janına ergen joldastarımız,—deydi.
Sonda xan:
—Joldarıŋda bir kök töbet yt kezdesti me?—dep suraydı. Bular:
—Jolda bir küşikke kezdesip edik, bizdiŋ laqtırğan kesegimizdiŋ astında üni öşip, ölip qaldı,—deydi.
Xan bulardıŋ küşine qayran qalıp otıradı. Xan erteŋi¬ne, el-jurtın jyıp, balwan kürestiredi.
—Osı topta kimde-kim küresip jığıp, küşi assa, qızım¬dı soğan beremin,—deydi.
Xannıŋ eli jağınan bir ögiz balwan şığadı. Bala jağınan eki qolına eki taw ustap jürwşi dәw şığadı. Eki balwan küresip, dәw jığıp ketedi. Biraq xan, sözinen tanıp, bul jolı qızın bermey:
—Endi jayaw bәygeden ozıp kelgenge beremin,—deydi. Jayaw bәygege xannıŋ elinen bir jüyrik mıstan kempir şığadı. Mıstan kempir qolına eki şını araq ustap şığadı da, jolda jelayaqqa işkizip mas qılıp, özi jügirip ketedi. Bala tıŋşığa aytadı:
—Kim kele jatır eken, sonı tıŋdaşı,—deydi.
Tıŋşı tura qalıp tıŋdap: «Kempirdiŋ dıbısı bilinedi, jelayaqtıŋ dıbısı bilinbeydi,—deydi. Bala sol arada bayağı qolındağı kezdikti ustap edi, uyıqtap jatqan jelayaqqa dı¬bıs berip oyanadı, sol arada jalma-jan jügirip otırıp, kempirge jetedi. Qolına bir wıs topıraqtı aladı da, kempirdiŋ al¬dınan öte berip, topıraqtı közine şaşıp jiberedi. Kempir közin wqalap aşa almay jatqanda, jelayaq ozıp keledi. Xan sonda da qızın bermeydi. Qızın jasırıp tığıp qoyadı da:
—Kimde-kim qızımnıŋ qay jerde ekenin tapsa, soğan beremin,—deydi.
Bir mezgilde tıŋşı tıŋdap jürse, xan qızın jer astındağı bir üyge jasırıp qoyğan eken. Qız sol üyde keste tigip otırıp, qolındağı ynesin jerge tüsirip aladı. Tıŋşı tıŋdap bilip tawıp aladı.
Xan bulardı temirden salınğan qonaq üyge jatqızadı. Qonaqtar jatqan üydi sırtınan örteydi. Bular tün ortasında oyanıp ketse, üy örtenip bara jatır eken. Bәri de sasadı. Sol jerde köl urttawşı dәw urtındağı bir köldiŋ swın bürkip tastap, örtti söndiredi. Bular tıp-tınış uyqıda jata beredi. Xan bulardı öldi dep, külin qarayın dep kelse, bәri de tıp-tınış uyıqtap jatır eken. Xan tağı oylap, bir amal tabadı. Erteŋinde:
—Qırıq qızben qızımdı qatar turğızam, solardıŋ işi¬nen tanıp alğanğa qızımdı beremin,—deydi. Erteŋine qırıq qızdı bir tüsti kyindirip, qatarlap qoyadı. Qarasa, bәriniŋ kygen kyiminiŋ tüsi bir, eşkim taba almaydı.
Bala sol waqıtta bayağı qumırsqanıŋ qanatın tutatıp jibergende, qumırsqa kelip qırıq qız işindegi kün astındağı Künikey qızdıŋ aldınan şığadı. Bala kün astındağı Künikey qızdı tanydı. Sonımen xannıŋ basqa isteytin amalı bolmaydı.
Xan amalı tawsılıp, aqırı kün astındağı Künikey qız¬dı balağa beredi.
Kün astındağı Künikey qızdı alıp, bular eline qaytadı. Bayağı ergen joldastarı, balamen qoştasıp, jolda qalıp otıradı. Bir jerlerge kelgende, tıŋşı qaladı. Tağı bir tawğa kelgende, bayağı taw köterwşi dәw qaladı. Bir köldiŋ janına kelgende, bayağı eki köldiŋ swın urttawşı qaladı. Bir jerlerge kelgende, jelayaq qaladı.
Bala kele jatıp, bastan-ayaq, öziniŋ basınan keşirgen waqyğaların qızğa tügelinen bayan etedi, onı xanğa aparatının aytadı. Qız oqımıstı, syqırşı eken. Balanıŋ erligine süysinip, әbden süyedi. Birsıpıra jer jürgen soŋ qız:
—Xannıŋ eline jetwge qanşa kün qaldı?—dep suraydı.
Bala:
—Eki künşilik jer qaldı,—deydi.
Sonda qız:
—Sen ozıp xanğa bar, meniŋ aldımnan şıqsın. Eŋ aldımen xan, onıŋ soŋınan qırıq wәzirleri jürsin, eŋ artında öziŋ jür,—deydi.
Bala xanğa barıp, qızdıŋ aldınan şığaradı. Qız kele jatqan xandı qasqır, wәzirlerdi tülki qılıp jiberedi. Olar birin-biri qwıp ketedi. Sonımen kün astındağı Künikey qız¬dı bala alıp, ekewi toy jasap, qosıladı. El-jurtı balanıŋ erligine ryza bolıp, onı xan saylaydı.
Пikip қaлдыpy


text:
Törkiyä - İspaniya arasında videolı konferenŝiya
Bügen uzaçaq konferenŝiyada ike yaqlı mäs’älälär qaralaçaq
Törkiyä belän İspaniya arasındağı ike yaqlı mäs’älälär häm Awrupa Berlege kiñäşmäläre bügen videolı konferenŝiyada qaralaçaq.
Tışqı êşlär ministrlığınnan videolı konferenŝiya belän bäyle yasalğan yazma açıqlawda Törkiyä belän İspaniya arasındağı videokonferenŝiyaneñ ministr yärdämçese häm Awrupa Berlege başlığı, ilçe Faruk Kaymakçı belän İspaniyaneñ Tışqı êşlär, Awrupa Berlege h...
-
-
-
30.09.2022
-
-


text:
Mayıs 30-da fevral-mart aylarında ital etilgen gaz içün «Naftogaz» «Gazpromğa» 786,3 million dollarnı töledi.
İyün 2-de Rusiye gazınıñ Ukrainağa ital etilmesi boyunca Ukraina-Rusiye-Avropa Birligi erkânında üç taraflı muzakerelerniñ dörtünci basamağı ötkerilmeli. Bu muşaverede añlaşılmamazlıq olsa, Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük bildirgenine köre, Kiyev Stokgolm arbitraj mahkemesinde dava açtıracaq. Buña kerek olğan vesiqalar azır, Ukraina esaplarnı ödedi, dep qayd etti Yatsenük.
Rusiye bildirgenine köre, Ukrainanıñ borcu 4 milliard dollarnı teşkil ete, iyün 1-ne qadar onıñ iç olmağanda yarısını ödemege talap etile edi, ve gaz fiyatı aqqında muzakereler devam etmesi içün daa 750 million bu künleri tölenilmeli.
Ukraina bildire ki, Rusiye bir taraf olaraq gaz fiyatını bazarlıq fiyatlarına uymağan derecege qadar arttırdı ve bu fiyatnı eksiltmege tırışa.
Şimdi Rusiye Ukraina içün eñ yüksek fiyatlardan biri – biñ kubometr içün aman-aman 500 dollarnı belgiledi. Bundan da ziyadesini Frenkistan töley, o, biñ kubometr gaz içün 550 dollarnı ödey.