text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Keriç regional meclisniñ reisine esaslanıp, dekabr 15 künü Keriçte eki insannıñ ğayıp oluvı aqqında bildire – Ruslan Ganiyev ve dostu Arlen.
«Ekisi de din kütket musulmandır. Ruslan apayına ana-babasını ziyaret etecegini aytıp, saba erte evinden çıqtı, bundan soñ ondan haber yoq edi. Dostları arasında qıdırsalar, tünevin Keriçte körüngen dostu Arlenniñ de ğayıp olğanını ögrendiler. Ruslannı ğayet alçaq göñülli ve tınç insan olaraq tasvir eteler», – yazdı Facebookta dekabr 15 künü Celâl.
Onıñ malümatına köre, tuvğanları politsiyağa muracaat ettiler.
«Anda ğayıp olğanlar saat sekizge qadar peyda olmasa, protokol tizmege vade ettiler», – yazdı Celâl, ve bu vaqıtqace ne Ruslan, ne Arlen tapılmağanını qayd etti.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organlarından bu aqta resmiy beyanat yoq.
Qırımda insanlarnıñ ğayıp oluvı ile bağlı ilk vaqia degildir. 2014 senesinden, Rusiye Qırımnı işğal etkeninden soñ, yarımadada insanlar, şu cümleden qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Bu aqta halqara uquq qoruyıcılar, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yolbaşçılığı bildire edi. Ukraina Milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasından yarımadada 21 yaşında qırımtatarnıñ ğayıp oluvı aqqında bildirgen ediler. Qırımda işbu vaqialarnıñ taqiqatı neticesizdir.
Qırımda İnsan aqları boyunca Rusiye vekâletlisi Lüdmila Lubina qırımtatarlarnıñ ğayıp oluvı aqta malümatnı tenqit ete ve aqiqatqa uymağanını bildire edi.


c: text/html

text:
Aqmescit tarafına doğru qırqqa yaqın yük maşinasından ibaret arbiy tehnikanıñ büyük kolonnası keçe. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Berilgen malümatqa köre, tehnika Kefe-Aqmescit yolundan keçe.. Kolonnada onlarnen yük maşinası, eki «Tigr» zırhlı taşıyıcısı ve bir zırhlı taşıyıcı bar. Arbiy avtoinspektsiya kolonnanıñ areket etkenini közete.
Rusiye Mudafaa nazirligi arbiy tehnikanıñ areketleri nenen bağlı olğanını aydınlatmay.
2014 senesi Qırım işğalinden soñ Rusiye yarımadada arbiy talimlerni muntazam sürette keçire. Ukraina Baş ştabı Rusiye arbiyleriniñ Qırımda yapqanlarını qanunsız dep adlandıra.
2018 senesi mayısta Aqmescit yaqınlarında bozulğan zırhlı taşıyıcını tartqan Rusiye arbiy zırhlı taşıyıcısı Yalta yolundaki çitniñ bir qaç on metrni kesip keçti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qwralaydıñ salqını amalı qalay şıqqan…
Edil Alash Wlan ğayır aymaqtar Qıstan endi şığıp jatqanda, oñtüstik jwrtşılığı jazğı kiimge auısıp aladı. Dese de qazirgidey mamırdıñ orta twsınan bastap jeñil kiimdiniñ bäri ahılap-ühilep, twmauratıp qaladı. «Jaz kelgende salqındağanı nesi» deytinder de bar. Bwğan sebep jastar men qala twrğındarı arasında «Qwralay salqını» wğımınıñ wmıtılıp bara jatqanı bolsa kerek. Äytpese jaz äbden öz tağına otırmay, halıq jılı kiimin tastamağan. «Qwralay salqını» degen ne? qazaq halqı mamır ayınıñ ekinşi jartısında orın alatın 2~3 tauliktik kün suıtuın «Qwralay salqını» dep atağan. Atalu sebebi qanday? ülkenderdiñ auzınan oqtın-oqtın estip qalatın bwl atau qazaq halqı üşin qaşan da kieli sanalğan kiikterdiñ töldeytin mezgiline baylanıstı atalıp ketken. Qwralay ─ kiiktiñ töli. Aua rayı qalay


text:
Aqmescit SİZOsında tutulğan «Veciye Kaşka işi» figurantı, qırımtatar faali Kâzim Ametovnıñ sağlığı fanalaşa, dep haber ete Facebookta advokat Emil Kurbedinov.
«Bugün Aqmescit Taqiqat izolâtorında Ametov Kazim ağanı ziyaret ettim. O, er keske selâm etti! İzolâtordaki dayanılmaz şartlardan dolayı sağlığı fenalaşqanı aqqında ikâye etip berdi. Sanitariyazsızlıq, sıçavul, qandalay, aşalmaycaq kibi aş, sers, kislorod yetişmemezligi, 22 mahküm içün 20 yataq ve saire», – dep yaza Kurbedinov.
Onıñ yazğanına köre, faal zayıf körip başlağan, gipertoniyası bar ve yüregi ağırta eken.
Yanvarniñ 12-nde, Kreml nezaretindeki Aqmescit Kiev rayon mahkemesi «Veciye Kaşka işi» figurantlarınıñ tevqif müddetini daa eki ayğa uzatqan edi.
Noyabrniñ 23-nde kündüz Aqmescitte küç idaresiniñ hadimleri bir gruppa qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı. Olar Türkiye vatandaşından para talap etüvde qabaatlana. Rusiye küç idaresiniñ hadimleri tarafından tutuluvlar esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramağan edi. Daa soñra qadın vefat etti.


text:
Üzbäkstanda qayber oçışlar tuqtaldı
Üzbäkstanda ğadättän tış êsselek näticäsendä ilneñ kön’yağındağı Xarezm töbägendäge Ürgänç aêroportındağı oçışlar waqıtlıça tuqtatıldı
Üzbäkstanda ğadättän tış êsselek näticäsendä ilneñ kön’yağındağı Xarezm töbägendäge Ürgänç aêroportındağı oçışlar waqıtlıça tuqtatıldı. Oçqıç säfärläre Nukus häm Boxara aêroportlarına küçerelde.
Şul uq waqıtta, Üzbäkstan timer yullarınnan belderülärençä, 25nçe iyül’gä qadär Taşkent-Ürgänç häm başqa yünäleştäge poyezd säfärläreneñ sanı arttırıldı.
Meteorologlarnıñ mäğ’lümatlarına kürä, 23nçe iyül’gä qadär ildäge hawa cılılığı urtaça fasıl kürsätkeçlärennän 5-7 gradusqa artıq, yaqınça +45.


text:
Kreml nezareti altındaki Aqmescit rayon mahkemesiniñ qırımtatar milliy areketi liderlerinden biri İlmi Umerovnıñ davası boyunca oturışında Rusiyeniñ «Gildiya lingvistov» azırlagan taqrizi cinaiy iş malümatlarına ilâve etildi.
Bu taqrizniñ ilâve etilmesini avgustnıñ 16-da mahkemede Umerovnıñ advokatı Mark Feygin istedi, dep bildirdi qabaatlanğannıñ qızı Ayşe Umerova Facebookta.
Onıñ aytqanına köre, ekspert qararınıñ taqrizi Moskvada «Gildiya lingvistov – ekspertov po dokumentatsionnım i informatsionnım sporam» (GLEDİS) mütehassısları tarafından azırlanılğan.
«Taqriz müellifleri – filologiya ilimleri doktorları ve namzetleri. Mark (Feygin – QA) muracaat berip, taqrizniñ esas qaydlarını seslendirdi, anda ekspertizanıñ bir çoq hatası, ıstılalar deñiştirilgeni qayd etile, ekspertizanı taqiqatçı İgor Skripkanıñ sımarışı ile FSB hadimi İvanova Olga yapqan», – dedi Ayşe Umerova.
Ayşe Umerovanıñ aytqanına köre, prokuror taqrizni baqıp «qarşı çıqtı». Onıñ bildirgenine köre, «dava malümatlarına ancaq esnas tarafları qıymet kese bile, taqriz müellifleri mesüliet aqqında tenbiyelenmegen».
Qadı Andrey Külişov taqrizni cinaiy iş malümatlarını qoşmağa qarar aldı. Ayşe Umerovanıñ fikirince, taqriz «ekspertiza boş olğanını isbatlap, taqiqat ekspertizasını tamamen yoq ete».
İyünniñ 7-nde işğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ esasını baqıp başladı. Er afta çarşenbe künleri mahkeme oturışları olacağı haber etile.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne, ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
Ukraina Devlet sıñır hızmeti Qırım qamaçavı boyunca aktsiyasınıñ iştirakçileri ile birlikte yarımada ile memuriy sıñırda nezaretni keçirmege azırlana.
Bunı ukrain hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Cemaat teşkilâtlarınıñ faalleri ile – ticariy qamaçavnıñ iştirakçileri ile – ve qırımtatar halqınıñ temsilcilerinen vaqtınca işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda nezaretniñ keçirilmesi içün umumiy temel işlenile. Bunıñ ile «Vatandaşlarnıñ cemaat nizamı ve devlet sıñırınıñ qoruvında iştiraki aqqında» Ukraina qanunına köre işbirlik alıp barıla», – denile beyanatta
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov jurnalistlerge aytqanı kibi, Qırım qamaçavınıñ şekli deñiştirilmesinden soñ, onıñ iştirakçileri Ukraina Devlet sıñır hızmeti ve Ukraina gümrük hızmetiniñ Qırım ile memuriy sıñırda areketlerini nezaret etecek ola.
Onıñ sözlerine köre, yanvarniñ soñki eki aftası devamında faaller bu iş içün azırlıq körecek. Hızmetke fevral 1-den başlaycaqlar.


text:
Ğazzädä fäqir’lek arttı
İzrail qamawı astındağı Ğazzädä fäqirlek (fäqıyr'lek) citdi ülçämgä citte
Fälästindäge Üzäk statistika byurosı açıqlağan 2017 yıl xisabı Ğazzädäge fäqir’lekneñ ni qadär artuın kürsätä.
Xisapqa kürä 2 million tiräse keşe yäşägän Ğazzädä yarlılıq küläme - 53%.
Üzäk statistika byurosı Fälästindä 2011 yıl belän çağıştırğanda uzğan yılnı fäqir’lek külämeneñ 13%ka artuın, artıq fäqir’lek külämendä dä 30%lık artışnıñ küzätelüen belderä.
Belgeçlär Ğazzädäge bu wazğiyätneñ töp säbäbe bularaq 2006 yıldan bügengä qadär däwam itüçe İzrail qamawı kiterep çığarğan krizisnı häm tarmaqlardağı tuqtap torunı kürsätä.
İzrail qamawı belän ber rättän 2013 yılnıñ iyul’ ayında başqarılğan xärbi tüntäreleştän soñ Misır Ğazzäneñ dönyağa açıluçı berdänber bäyläneş urını bulğan Räfah çik buyı qapqasın yış räweştä yaba.
Qamaw arqasında yağulıq citmäwçe şähärdä könneñ yartısınnan kübräk waqıtında öy häm êş urınnarında ut bulmıy.
Bu da Ğazzädäge êşxanälärneñ yabıluına yäisä citeşterüneñ azayuına säbäpçe.
Dönya bankı mart ayında açıqlağan xisapka kürä Ğazzädäge êşsezlek küläme - 44%. Bu küläm universitetnı tämamlağan yäş’lär arasında 60%ka citä.
Ğazzädäge êşsezlek küläme 2015tä 38% bularaq açıqlanğan ide.
Mäğlümatlarğa kürä Ğazzä xalqı 1993 yıl belän çağıştırğanda bügenge köndä 25%ka fäqirräk.


text:
Tuqtamış xan
Tuqtamış xan — (?-1406) — Altın Urda xanı (1380-1395), Tömän (Seber) xanı (1400-1406), Çıñğız xan ulınıñ Cuçi näselennän bulğan. Böyek nizağlaşu däweren tuqtağan, Altın Urdanı berläştergän, Aqsaq Timer höcüm itkänçe däwlätne nığıtqan.
ЭчTәлek
Altın Urda nizağı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XIV yözneñ 50 nçe yılları azağında täxet öçen köräş Altın Urda tarixında zur üzgäreşlär kiterep çığara. Säyäsi nizağqa iskitkeç zur afät kilep östälä. 1346 yılnı ilgä Qıtaydan waba(çuma) awıruı kilep kerä. Yoğışlı awıru şaqtıy keşene yığıp sala, xalıq telendä «qara ülät» dip yörtelgän çirdän kürgän qazanı Altın Urda ğäyät awır kiçerä. Äle Bärkä xan zamanında uq başlanğan farsı suğışın tuqtatıp torırğa mäcbür bulıp, fäqät Canibäk idärä itüeneñ soñğı yıllarında ğına ul suğışnı yañadan başlap cibärergä mömkinlek tua. Juçi ulusında üzara nizağlaşular Canibäkneñ ulı Birdebäkne ütergännän soñ ayıruça kiskenläşep kitä. Änä şul 1359 yıldan alıp 1380 yılğa çaqlı uzğan 20 yıl eçendä 25 xan alışına—alarnıñ qaysıbere täxettä berniçä genä ay utırıp ala. Altın Urdanıñ bu faciğäle yazmışı ğäräp-farsı tarixçılarınıñ yazmalarına, şulay uq rus yılyazmalarına terkälep qala. Xan bulıp zur qödrät iäse Tuqtamış täxetkä utırğaç qına Saraydağı nizağlaşu tuqtatıla. Juçi xan näselennän çıqqan Tuqtamış ruslar belän Kulikovo suğışı bulğan 1380 yılda Altın Urda iskitkeç zur awırlıqlar kiçergän çorda xakimiätkä kilä. İkençe yaqtan, Tuqtamışnıñ täxetkä utıruına Kük Urdanıñ köçäyep kitüe yul aça. Kük Urdanıñ möstäqillek däğwalawı Sarayda Orıs xan (Möxämmät) idärä itkändä, XIV yözneñ 70 nçe yıllarınnan uq başlana. Ämma xan Kük Urdağa ayırılıp çığarğa irek birmi, Qaspiy buyındağı Manğışlaqnıñ başlığı Tuyxucanı cäzalap ütertä. Anıñ ulı Tuqtamış äle yäşräk bula, başıma citmägäyläre dip, Aqsaq Timer yanına qaça. Timerilär däwläte Çığıtay ulusında barlıqqa kilgän häm xäzergä Üzbäkstan cirlären bilägän däwlät bula.
Tuqtamış häm Aqsaq Timer: duslıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Aqsaq Timer (Tamerlan) äle ul çağında mäşhür cihangir bulmıy. Ämma alda dönyanı yawlap alu yulında qayçandır köçle-qodrätle bulğan, xälsezlänsä dä, äle baylığın cuymağan Altın Urdanı buysındıru niäten ğämälgä aşıru öçen anıñ täxetenä üzenä buysınğan keşene utırtıp quyu naçar bulmas ide, dip fiker yörtä. Juçi näselennän çıqqan älege yegettän dä qulayrağı yuqtır, monıñ xälennän kilerder, dip, Tuqtamışqa açıq çıray kürsätä. Aqsaq Timer xanzadäne zurlap qabul itä, älegä yawlap alınmağan qalalar, şul isäptän Kük Urdanıñ säyäsi märkäze Sığanaq belän idärä itü wazifasın yökli. Şunnan inde ul qalalarnı yawlap alu öçen xan ulına ğäskär bülep birä. Ämma Orıs xannıñ ulları Tuqtamış ğäskären öç märtäbä ciñälär. Fäqät dürtençe bäreleştä genä Tuqtamış, xannıñ keçe ulı Timermälikneñ ğäskären tar-mar itä, üzen cäzalap ütertä (bu waqıtta inde Orıs xan üze ülgän bula).
Altın Urda täxetendä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şunnan inde Tuqtamış, zur ğäskär tuplap, könbatışqa yünälä—äwwäl Xaräzemne, annarı Saraynı yawlap ala häm küptän tügel Dmitriy Donskoy tarafınnan ciñelgän Mamaynı Saraydan sörep çığara. Ämma ul monıñ belän genä dä qänäğätlänmi, tömän artınnan qua kitep, Qalqa yılğası buyında anıñ östenä kilep çığa häm böten ğäskären tar-mar kiterä. Xurlıqlı bu ciñelüdän soñ Mamay Qırımğa qaça, anda isä genuyalılar anıñ başına citälär. Şulay itep, Tuqtamış üzenä qarşı tora alırday tömännän dä arına häm böten Altın Urda däwlätenä xan bulıp täxetkä utıra. Bu xäl 1380 yılnıñ közge aylarında bula.
Mäskäwneñ buysındıruı (1382)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382) da qarağız
Yarıysı uq xälsezlängän Altın Urda belän idärä itüne Tuqtamış tulısınça üz qulına aludan, ämer-boyırıqların märkäzdä genä tügel, yıraqtağı uluslarda da ütätüdän başlıy. İke yıldan inde Mäskäwgä yaw çaba — anda Dmitriy Donskoynı 23-26 avgustında 1382 yılda yañadan Altın Urdağa buysındırıp, elekkegeçä yasaq tülärgä mäcbür.
Ul arada Tuqtamışnıñ köçen-qödräten şul zamannıñ mäşhür idäräçese — Litvanıñ olı kenäze Yağaylo da tanıy. Tatarnıñ aqsöyäkläre Tuqtamışnı Oluğ xan dip atıy başlıylar, Batu häm Üzbäk kebek xannar da zamanında bu däräcäne yörtmägännär.
Tuqtamış häm Aqsaq Timer: doşmanlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Altın Urda täxetenä utıru belän, Tuqtamış üzençä idärä itärgä künegep kitä häm qay arada Aqsaq Timerneñ doşmanına äwerelä. Köç sınaşırğa turı kiläçägen härqaysı añlıy. Suğışnıñ berençe bilgeläre 1385 yılda Azärbaycan tirälärendä kürenä başlıy: andağı baylıq Aqsaq Timerne cälep itä, läkin ul doşmanında ğäskär işleräk ikänne abaylap ala, suğışırğa cör'ät itmi. Köç sınaşu 1388 yılnı Kük Urdanıñ könçığış çigendä bulıp ala, tik ber genä yaqqa da fayda kitermi. Xaräzem xalqınıñ Tuqtamışqa yärdäm itkänen kürep, Aqsaq Timer tämam qotıra häm borınğı mädäniät üzäge bulğan Ürgäneçne talarğa, cimerergä ämer birä.
Qondırça yılğası buyındağı suğış (1391)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä Qondırça yılğası buyındağı suğış
Tuqtamış belän Aqsaq Timer arasındağı bik zur suğış 1391 yılnıñ 18 iyünendä Altın Urdanıñ üzägendä — İdelneñ sul yağındağı Qondırça yılğası buyında (xäzerge Samar ölkäsendä) bula.
Ğäskärlär tigez diärlek — här yaqtan da 200 meñ keşe qatnaşa. Baştaraq tatarlar ciñärder kebek, doşman ğäskären çolğap alıp, tar-mar kiterer sıman toyıla. Ämma Aqsaq Timerneñ suğışnı yañaça alıp baruı, talantlı ğäskär başlığı buluı ciñügä kiterä. Östäwenä Tuqtamışnıñ qaysıber ğäskär başlıqları xiänät itä—doşman yağına çığa. Tarixi çığanaqlar äytüençä, Tuqtamışnıñ yartı ğäskäre diärlek suğış qırında yatıp qala. Aqsaq Timer dä küp keşesen yuğalta, şuña kürä, suğış qırında ciñügä ireşsä dä, Sarayğa barıp citmi, könbatışqa yaw çapmıy, xätsez trofey qulğa töşerep häm şaqtıy küp doşman suğışçısın äsir itep, Sämärqandına qaytıp kitä.
Terek yılğası suğışı (1395)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Läkin şundıy zur yuğaltulardan soñ da Tuqtamış yañadan köçle ğäskär tuplıy ala. Yänä dürt yıldan soñ, 1395 yılnıñ 15 aprelendä, Tönyaq Qawqaznıñ Törek (Terek) yılğası buyında bu doşmannar qabat oçraşalar. Qondırça yılğası buyındağı sıman, baştaraq tatarlar osta ğına suğışalar, ämma doşman ğäskäreneñ ayawsız suğışuına axırğaça qarşı tora almıylar—ciñelälär. Şunnan Tuqtamış tönyaqqa, Bolğar yağına qaça. Anı ezärlekläp Aqsaq Timer küptänge xıyalın tormışqa aşıra — Altın Urdanıñ başqalası Saray-Bärkäne, tağın küp kenä ähämiätle şähärlären cimerä-cimerä Qırımğa çaqlı barıp citä. Saray-Bärkä, Gölstan, Ükäk, Bälcämin, Macar kebek şähärlärne tämam qırıp taşlıy, cir belän tigezli.
Tuqtamış: Şöhrät häm dansızlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuqtamışnıñ soñğı ciñelüe 1398 yılnı Altın Urdanıñ yaña xanı Timer Qotlığ ğäskäre belän suğışqanda bula. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, Tuqtamışnı qartlıq könendä yarannarı da taşlap qaldıra, häm ul 1406 yılda Könbatış Seberdä ülä. Qayçandır qodrätle wä şöhrätle xan bulıp, Altın Urdanı berläşterügä, nığıtuğa böten köçen birgän böyek şäxesneñ yazmışı änä şulay tämamlana.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Oluğ Möxämmäd
- Biläw yanındağı suğış
- Suzdal' yanındağı suğış
- Vasiliy II
- Qazan yanındağı suğış (1506)
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
- İdegäy
- Möxämmät-Ämin xan
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- PaBил ФәxpeTдиHoB. TATAP XAЛKЫ hӘM TATAPCTAH TAPИXЫ.
- MыcbkoB E. П. ПoлиTичeckaя иcTopия ЗoлoToй Opды (1236—1313 rr.). — Boлrorpaд: ИздaTeлbcTBo Boлrorpaдckoro rocyдapcTBeHHoro yHиBepcиTeTa, 2003. — 178 c. — 250 эkз. — ISBN 5-85534-807-5
- ПoчekaeB P. Ю. Цapи opдыHckиe. Биorpaфии xaHoB и пpaBиTeлeй ЗoлoToй Opды. — CПб.: EBPAЗИЯ, 2010. — 408 c. — 1000 эkз. — ISBN 978-5-91852-010-9
- CeлeзHëB Ю. B. ЭлиTa ЗoлoToй Opды. — KaзaHb: ИздaTeлbcTBo «ФэH» AH PT, 2009. — 232 c.
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.
- CyлTaHoB T.И. ЧиHrиз-xaH и ЧиHrизиды. Cyдbбa и BлacTb. — M.: ACT, 2007. — 446 c. — ISBN 5-17-035804-0
- ПaчkaлoB A. B. ЗoлoToopдыHckиe ropoдa HижHero ПoBoлжbя B koHцe XIV Beka // ЗoлoToopдыHckoe Hacлeдиe. MaTepиaлы MeждyHapoдHoй HayчHoй koHфepeHции «ПoлиTичeckaя и coциaлbHo-эkoHoMичeckaя иcTopия ЗoлoToй Opды (XIII—XV BB.)». 17 MapTa 2009 r. Cб. cTaTeй. Bып. 1. — KaзaHb: Изд. «ФәH» AH PT, 2009.


text:
«Biz aldağı waqıtta Astana, Qızılorda jäne Mañğıstaw oblıstarında PÏK-terge ay, toqsan sayın elektrondı formatta esep berwdi engizwdi josparlap otırmız. Bul jobağa säykes,
turğındar öz PÏK-teriniñ saytınan barlıq aqparatqa qanığıp otıradı jäne de PÏK-diñ jumıstarına dawıs berw mümkindikterin de qarastırıp otırmız» deydi vïce-mïnïstr.
Atalğan jaña joba jıldıñ ayağına deyin äzirlenip, iske qosıladı dep josparlanwda. Vïce-mïnïstrdiñ aytwınşa, qazirdiñ özinde PÏK-ter elektrondı nusqada esep berwdi bastap ketken.
«Biz päter ïeleri retinde kündelikti küybeñ tirşilikterden qolımız bosamağandıqtan, PÏK bas suğa bermeymiz, PÏK aqşanı qayda jumsap jatqandığınan da xabarımız joq. Sondıqtan da biz elektrondı nısanda ay sayın jäne toqsan sayın esep berwlerdi engizdik»,- dedi Öskenbaev.
Kommentarïï


text:
Kyiv – Eki yıl evelsi, 2014 senesi fevral 26-da, Qırımnıñ Suvuq Sala (Gruşevka) köyüniñ 26 yaşında sakini Mustafa Degermenci babasınen beraber Aqmescitke yol aldı. Biñlernen qırımtatarınen beraber Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltutmaq içün mitingge qoşuldı. Bir yıldan soñ Rusiye uquq qoruyıcıları onı kütleviy çatışmalarda iştirak etüv ile qabaatlap apiske aldılar. Qırım.Aqiqat Mustafa bundan evel nenen oğraşqanını, tuvğanları ve yaqınları onı nasıl bilgenlerini ögrendi.
Bekir ve Aliye Degermenciler 1989 senesi Özbekistandan Qırımğa qaytıp, Sudaq civarındaki Suvuq Sala köyünde yerleştiler. O sene tonğuçları oldı, oğlançıqqa Mustafa adı berildi. 7 yaşını toldurğan oğlan yerli Suvuq Sala köyüne oqumağa kirdi, 8-inci sınıfta ise Sudaq litseyiniñ fizik-matematik sınıfına keçti.
«Alâ oquy edi. Sudaq rayonından yalıñız sekiz kişi prezident naratına yollanıldı. Oğlum Mustafa bu sekiz talebe arasında bar edi. Yahşı oquğanı içün yolladılar», – dep ayttı Qırım.Aqiqat mühbirine Bekir Degermenci, Mustafanıñ babası.
«Yaramay olsa da, aytmaz»
Litseyden soñ Mustafa Aqmescitteki Tabiat qoruv ve kurort hocalığı milliy akademiyasına oqumağa kirdi ve «Turizm» bölügini bitirdi.
«Turizmnen oğraşacaq edi, begene edi, Mustafa bunıñnen meraqlanğan edi. Universitetni bitirgen soñ başta iş yoq edi. Soñra ise istegi yoq oldı», – dep hatırlay qız qardaşı Mavile.
Degermenci kurort bir regionda dünyağa keldi ve turistik mevsimi vaqtında raatlanğanlarnı yerleştirgen edi. Babasınıñ aytqanına köre, böylece akademiyadaki oquşınıñ parasını aman-aman bütünley özü ödegen edi. Universitetni bitirgen Mustafa iş taptı – ticaret temsilcisi oldı.
«Ciddiy olaraq bir şeynen meraqlanmağan edi. Bütün genç erkekler kibi, elbet, sportnen oğraşqan edi. Oqumağa seve, tarihnen meraqlana. Boş zamanlarda tuvğanlarına vaqıt ayırmağa tırışa, dostlarınen körüşe edi», – dep ayta Mavile.
Bir kere bile apis şaraitlerinden şikâyet etmedi. Anda yaramay olsa da, bunı iç bir vaqıt aytmazBekir Degermenci
Mustafa 2015 senesi mayıs 7-de Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından yaqalanğan edi. Anasınen işke kete ediler. Qasaba merkezine kirgende yollarını qapattılar, Mustafanı maşinadan çıqarıp, topraqqa yatqızdılar.
«Zor zamanlarımız başladı. Ağamnı ne qadar sevgenimni ve onsız yaşap olamağanımnı añladım. Başta meni qorçalaycaq adamsız qaldım sanki, meni balalıqtan berli qorçalağan ve qoltutqan edi», – dep ayta Mavile.
Mustafanıñ babası ve qız qardaşı onı yalıñız mahkeme toplaşuvlarında köreler. Ara-sıra bir-eki söz aytmağa yetiştireler. Mustafanıñ anası esnasta cemaat imayecisi ola, bu sebepten oğlunı SİZOda körmek aqqı bar. Aftada bir kere taqiqat izolâtorını ziyaret ete.
«Bir kere bile apis şaraitlerinden şikâyet etmedi. Anda yaramay olsa da, bunı iç bir vaqıt aytmaz. Böyle bir adam. Ümüt etem ki, doğrusını ayta, problemleri yoq dey», – dep ayta Bekir.
Mustafa apiske alınğan soñ Degermenciler qorantasınıñ alı maddiy ceetten zorlaştı. Amma semetdeşleri olarğa yardım etmege tırışalar.
Çiygozğa iftira atsañ – azat etileceksiñ
2014 senesi fevral 26-da Mustafa babasınen beraber Aqmescitke ketti. O kün Qırımtatar Milliy Meclisi semetdeşleri ve diger milletlerniñ temsilcilerine muracaat etip, Ukrainanıñ topraq bütünligi içün telükeli ola bilecek toplaşuvnıñ keçirilmesine yol bermemek içün parlament binasına kelmege çağırdı. Sergey Aksenovnıñ yolbaşçılığında «Rus birligi» firqası ise Rusiyege qoltutuv mitinginiñ keçirilmesini ilân etti. Neticede Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Radası yanında eki miting iştirakçileri arasında çatışmalar yüz berdi. Ukrainağa qoltutqanlar ğalip çıqtı – parlament toplaşuvı ötkerilmedi. Faqat ertesi künü Rusiye arbiyleri ükümet binalarını zapt etti.
2015 senesi Rusiye prokuraturası fevral 26-da olıp keçken Ukrainağa qoltutuv mitinginiñ iştirakçilerine qarşı cinaiy iş açtı. Taqiqat malümatına köre, aktsiyanıñ teşebbüsçileri «kütleviy çatışmalarnıñ teşkilâtçıları» ola, Rusiyege qoltutuv mitinginiñ iştirakçileri ise – zarar körgenler. Bu iş çerçivesinde üç kişi apiske alındı: Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Qırımnıñ İçki rayonınıñ sakini Ali Asanov ve Mustafa Degermenci.
Degermenci ne ile şeklene – añlaşılmay. Adliyecisi Aleksandr Solodkov «fevral 26 işi» iştirakçileriniñ imayecilerinden eñ qapalı olıp, jurnalistlernen çoq subetleşmey. Malüm ki, Degermenci Meclis teşkil etken kütleviy çatışmalarda iştirak etüv ile qabaatlana.
Mustafanıñ babası Bekir dey ki, oğlu qırımtatar areketiniñ faal bir iştirakçisi degil edi, ve milliy idare organlarınen iç bir alâqası yoq.
O, Bekir kibi, Meclis teşkil etken mitinglerni qaçırmamağa tırışa edi.
«Körsin ve halqınıñ tarihını bilsin dep, onı mitinglerge almağa tırışa edi. Amma bir de bir teşkilâtnıñ erkânına kirmegen edi. Halqımız böyle şeylerde iştirak ete. Bunıñ kibi tedbirlerde iştirak etmek içün bir de bir teşkilât azası olmaq kerekmey, bu can alıdır. Meni balalıqta Qırımnı körmedim, amma Vatanım olğanını bile edim. Er bir qırımtatarı öyledir», – dey Bekir.
Onıñ bildirgenine köre, oğluna bir şey teklif etilgen edi: Degermenci Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygozğa iftira atsa – azatlıqqa çıqacaq. Lâkin Mustafa buña razı olacaq kişi degil.


text:
Avropa Birliginde, Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda bütün qanunsız mahküm etilgenlerniñ, vaqıt uzatmadan, azat etileceklerini bekleyler. Bunı Azatlıq Radiosı muhbirine ABniñ tış işleri boyunca matbuat kâtibi Maya Kosyançiç söyledi.
Kosyançiç: « Sibirniñ şarqına sürgün etilgen rejissör Oleg Sentsov 2018 senesi mayıs 14-te, apis etilgeniniñ dört yılından soñ açlıq tutmağa başladı. Daa bir qanunsız mahküm etilgen Ukraina vatandaşı Volodımır Baluh endi eki aydan berli açlıq tuta. Olar Qırım yarımadasınıñ qanunsız ilhaqına narazılıq bildire edi ve ABde yurisdiktsiyaları tanılmağan mahkemeler tarafından, halqara uquqnıñ ve adliyeniñ elementar standartlarınıñ bozuluvı ile mahküm etildiler», – dedi.
Ondan ğayrı o, yarımadada qırımtatarlarğa qarşı taqipniñ devam etkenine diqqat çekti. Şu cümleden, o, mayıs 21-de Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan «Qırım birdemligi» koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatar, musulman Edem Smailovnıñ yaqalanmasını hatırlattı.
Mayıs 16-da, Sentsovnıñ, Rusiye apishanelerinde bulunğan bütün Ukraina siyasiy mabüslerni azat etmek talabınen muddetsiz açlıq ilân etkeni belli oldı.
Volodımır Baluh, özü uydurmalardır degen mahkeme taqiplerine narazılıq bildirip, 2018 senesi mart 19-da ilân etken muddetsiz açlıqnı tutmağa devam ete.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko qanunsız olaraq apishanelerde tutulğan Ukraina vatandaşlarınıñ eñ qısqa vaqıtta azat etilmesi içün halqara toplulığını Rusiyege tazyiqnı devam etmege davet etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Video
Nazir Yuriy Stets Donbassta ukrain telekorüvniñ ğayrıdan pekitilmesiniñ zaruriyetini añlattı
7 Qış ayı, 14:59
Nazir Yuriy Stets Haber siyaset nazirliginiñ ATO zonasındaki vazifeleri aqqında tarif etti
6 Qış ayı, 14:35
Yuriy Stets «112 Ukraina» telekanalında Ukrainada qanunlarnıñ amelge keçirilüv medeniyeti aqqında bildirdi
29 Boş ay, 15:05
Yuriy Stets «112 Ukraina» telekanalında içtimaiy ve şahsiy qıymetleri aqqında tarif etti
29 Boş ay, 14:41
Yuriy Stets Ukrainada haber siyaseti aqqında tarif etti
1 Berim ayı, 15:13
Yuriy Stets Milliy gvardiyada İnformatsion havfsızlıq idaresiniñ teşkil etilmesi aqqında tarif etti
3 Oraq ayı, 15:15


text:
İçtimaiy reklama
Ukraina haber siyaseti "İyün 28 - Esas Qanunnıñ 20 yıllığı" içtimaiy kampaniyanı ömürge keçirdi
6 Oraq ayı, 17:00
Eki bayraq – bir devlet!
25 Bozarğan ay, 17:09
Qırım talebeline ukrain tasilini nasıl almaq aqqında yol haritası, 2016
23 Bozarğan ay, 09:49
“18 mayısta epimiz - qırımatatarlarmız” haber kampaniyası
5 Qural ay, 15:49
ЗBepHeHHя kpиMcbkoTaTapcbkиx жypHaлicTiB дo ykpaïHcbkиx Ta зakopдoHHиx koлer
28 Çiçek ayı, 13:49
Ukraina informatsion siyaseti Nazirligi Qırımnıñ Rusiye tarafından işğaliniñ 2-yıllığı munasebetinen "Qırım Ukrainadır" kommunikativ kampaniyasını keçire
16 Saban ayı, 11:12
Oqumaq ve energiyanizni dogru qullanmaqnin usullari
2 Kiçik ay, 16:42
İSN Ukraina paytahtı ve regionlarında reklama olğan yerlerde detsentralizatsiya ve qanunsız silâ aqqında malümatnı darqattı
18 Qara qış ayı, 17:45
İSN "Qaramanlarnı ürmet et!" kommunikativ kampaniyası
27 Ekim ayı, 10:16
İSN Ukrainada akimiyetniñ bölünmemesi içün umummilliy informatsion kampaniyasını darqattı
14 Arman ayı, 17:54


text:
Jaña Jol erejesi keşe Mäjiliste qızw talqılandı. Bas-köz demey qataytılıp jatqan baptardı depwtattar qayta qaraw kerek dep otır, – dep xabarlaydı KTK arnası.
Mäjilismender, äsirese ayıppuldardıñ kölemin azaytw kerek degen pikirde. Tek bul bastamanı – zañdı dayındaytın Işki ister mïnïstrligi qoldağan joq.
Kündiz şam jağıp jürw, rölde uyalı telefonmen söylespew sekildi dawlı jol erejeleri talay tüsinbewşilik twdırıp keledi. Mıñdağan jürgizwşini tïınnan tarıqtırğan erejelerden depwtattar da zardap şegip jatqan sıñaylı. Bügin olar, keybir ayıppuldı jeñildetip, dawlı erejelerdi alıp tastawdı usındı.
-“Ayıppul mölşeri jılda ösip baradı. Al, jurttıñ jalaqısı soğan ilesip ülgermey jatır. Sondıqtan qawipsizdik beldigin taqpağanı üşin jäne kölik nömeri kir bolsa salınatın ayıppuldı jeñildetw kerek. Al, kündiz şamdı jağıp jürw normasın müldem alıp tastağan jön. Bunıñ joldağı polïceylerdiñ qaltasın qampaytqannan basqa paydası joq”, – deydi mäjilis depwtatı Muxtar Tinikeev.
Mäjilismenniñ pikiri Işki ister mïnïstriniñ orınbasarına unağan joq. Tinikeevtıñ usınısına qarsı şıqqan Raşïd Jaqıpov jol erejesi aqşa jïnaw üşin emes, eñ äweli qawipsizdik üşin jazılğanın eskertti.
-“Ärkim öz oyın aytwğa quqılı. Biraq, bizdi jürgizwşilerden aqşa jïnaydı, jol saqşılarınıñ barlığı paraqor dep aytwğa bolmaydı”, – deydi QR Işki ister mïnïstriniñ orınbasarı Raşïd Jaqıpov.
Osılay degen Jaqıpov, bul usınıstarğa qarsı şığwınıñ sebepterin de tüsindirdi. Yağnï, şamdı jağıp jürw qawipsizdik üşin qajet. Al körinbeytin nömir üşin de jazanı jeñildetwge bolmaydı deydi ol. Öytkeni, ädeyi solay istep, kamerağa tüswden qaşatın jürgizwşiler köp eken. Osı kezde Tinikeev tağı bir usınıs ayttı.
-“Olay bolsa, köşeden jol saqşılarınıñ barlığın alıp tastayıq. Tek, foto-vïdeo kameralar qalsın. Öytkeni olarmen kelisip para bere almaysıñ. Onıñ üstine qazir polïceylerdiñ barlığı köşege nan tabwğa şığadı. Qılmıskerdi ustap jürgen birewin körmeysiñ”, – Mäjilis depwtatı Tinikeev.
Budan keyin, jazanı jeñildetw ğana emes, kerisinşe qataytwdı usınğan depwtattar da tabıldı. Äsirese, Omarxan Öksikbaev buğan deyin talay aytılıp jürgen, kölikte temeki şekpew mäselesin qozğağan.
Al, qalğan usınıstarğa qatıstı şeşim aldağı otırıstarda qabıldanatın boladı. Yağnï, endi şamdı jağıp jürw erejesi alınıp, özge dawlı normalarğa qatıstı ayıppul mölşeri azayuı mümkin. Biraq, oğan deyin jol erejesine qatıstı özgertwlerdi qos palata depwtattarı qoldap, Elbası bekitwi tïis.
Derekközi: Stan.kz
Kommentarïï


text:
Derc
Dünyada Ukraina populârlaşması
19 Qış ayı, 11:46
HSN: CNN efirinde Ukraina aqqında rolik
19 Qış ayı, 11:23
Dmıtro Zolotuhin strategik arbiy hızmetçiler içün kommunikatsiyalardan lektsiya oqudı
18 Qış ayı, 21:32
E.Ceppar Türkiyede qırımtatarlarnın ve ukrainalılarnen beraberlikte Qırım içün küreşi aqqında aytıp berdi
16 Qış ayı, 12:42
Ükümet islâatları boyunca izaat ve haberdar etüv
15 Qış ayı, 12:46
HSN ATO zonasında: Hrestışçensk köy şurası territoriyasında efirde sekiz ukrain telekanalı bar
15 Qış ayı, 11:18


text:
«Strategiya XXI» globalistika merkeziniñ reisi Mihail Gonçar qayd ete ki, Rusiye Qırım yanındaki Ukraina territorial suvlarında eski burğu aletleri ve «Çernomorneftegaz» işhanesiniñ küçünen burğunen teşiktirmeni alıp bara. Onıñ sözlerine binaen, büyük rusiyeli şirketler bu işlerde, sanktisyalardan qorqıp, iştirak etmey.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında bildirdi.
«Belli ki, anda-mında bir şeyler topladılar, ücüz işler yapmaq içün, çünki daa yañı köterüv burğu platforması içün paraları yoq. Elbet, para bere bilgen «Gazprom» ya da «Rosneft» bundan (burğu işlerinden – QA) uzaq tura, çünki birden sanktsiyalarğa oğray bileler. Burğu işlerini «Çernomorneftegaz» işhanesiniñ küçünen alıp baralar», – dep qayd etti ekspert.
«Çernomorneftegaz» Qırım şirketi bildire ki, 2016 senesi altı ay devamında 860 milliondan ziyade gaz kubometrini işlep çıqardı.
«Çernomorneftegaz» işhanesiniñ 100% aktsiyaları Qırım işğalinden evel «Ukraina naftogazı» şirketiniñ mülküyetinde edi. Moskvağa boysunğan Qırım ükümeti işhaneni devletleştirdi.
Bundan soñ Ukraina «Çernomorneftegaz» şirketini Kiyevde yañıdan qayd etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Canköy – 78 yaşına kelgen İzifi Cabbarov Canköy civarındaki Oktâbr köyünde yaşay, amma doğma Bağçasaray civarındaki Qalımtay köyünden. Tamam bu köyden onıñ qorantasını bütün halqnen beraber Orta Asiyağa sürgün ettiler.
İzifiniñ babasını nemseler 1942 senesi partizanlar ile bağ tutqanı içün attılar. Oğlan ve daa eki qardaşı anasınen yaşay ediler. Mayıs 18 künü tañda qapularını qaqtılar, evlerine askerler keldi.
«Qapuda 3 asker tura edi, birisiniñ qolunda avtomat bar edi. Bizni atmağa alıp keteceklerini tüşündik. «Siz satqınlarsız. Sizni Qırımdan sürgün etecemiz», degenlerden soñ, eyisi atıp öldürse ediler, dedim. Azırlanmaq içün 15 daqiqa berdiler, yanımızğa iç bir şey almağa bermediler», – dey İzifi qartbaba.
Qırımtatarlarnı köy merkezinde topladılar, maşinalarda Süren stantsiyasına alıp kettiler, soñ vagonlarğa yüklediler.
«Vagonlarda ayvan taşığanlar, içinde yatmaq içün raflar yoq edi. Adamlar hastalanıp, ölip başladılar. Er kes bitledi, atta şeylerimizni qaqmağa mecbur edik. Yol boyun yerliler bizge taş attılar. Mahsus yapqanlar, biz yaramay adamlar bellediler», – dep hatırlay ihtiyar.
20 künlik yoldan soñ İzifi Cabbarov tuvğanlarınen beraber Samarkand vilâyeti Koytaştaki volfram maden ocağına çalışmağa qaldırıldı. «Anda barak, ya da başqa bir şey yoq edi, tek maden ocağı», – dep hatırlay qart. Qırımtatarlarnıñ ekseriyeti Vatanğa qaytacaqlarına ümüt besley ediler. Amma, ümütleri aqlanmadı. «Biz yertolelerni qazıp başladıq.», – dey İzifi ağa.
1947 senesi anası öldi. Qız qardaşını başqa qoranta terbiyeledi. İzifiniñ özü ve oğlan qardaşı Samarkandnıñ öksüz balalar evine tüştiler.
«Balalığımdan tek öksüzler evini hatırlayım. Qardaşımnen er yerde ekimiz yurdik, böyle etip balalıgım keçti», – dey İzifi Cabbarov.
Daa 25 öksüz balanen beraber o tornacı zenaatını menimsedi. 1956 senesi orduğa çağırıldı. Amma, qayda olsa, olsun er vaqıt Vatanını hatırlay edi.
«1988 senesi sentâbr ayında Qırımğa qayttım. Keçitte tranzit maşinalarnı toqtatıp; «Qayda ketesiñ? Ne içün ketesiñ?», dep soray ediler. Men cevap bere edim: «Daimiy yaşacaq yerime qaytam, men qırımtatarım, mında doğdım ve mında qaytmağa isteyim. İşte, qayttım», – dey İzifi Cabbarov.


text:
Şimaliy Kavkaz okrugı arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» oturışuvını «işniñ» figurantı Enver Bekirov Krasnodardan ketirilmegeni içün, yanvarniñ 24-ne avuştırdı. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa advokat Edem Semedlâyev ikâye etip berdi.
«Bizler ketirilgenlerniñ epsinen körüştik. Olarnıñ ekisi bu gece saat birge yaqın ketirildi. Alları qanaatlendirecek kibi, hasta degiller», – dep bildirdi Semedlâyev.
Daa evel Rusiye arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işinen» bağlı seyyar oturışuvını Aqmescitte keçirgen edi, ondan soñ tevqif etilgen qırımlılar Rostov-na-Donu şeerine yollanıldı.
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Refat Alimov ve Arsen Cepparov 2016 senesi aprelniñ 18-nde Qızıltaşta tevqif etilgenden berli apiste yatalar. Birinci dört Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işiniñ» mabüsi 2016 senesi fevralniñ 11-nde tutulğan edi. Olardan eñ çoq tanılğan insan aqları kontakt gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kukudır. Ondan ğayrı qurucı olıp çalışqanlar aluştalı Muslim Aliyev ve Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov, em de Yaltalı çeçek satıcısı Vadim Sirük tutulğan edi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İşğal etilgen Qırımda mart 16-nı – «referendum» ötkerilgen kününi – tatil olaraq ilân ete bileler. Bunı Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov «Rossiya segodnâ» radiosınıñ efirinde bazarertesi künü, dekabr 8-de, bildirdi, – dep haber ete Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümet «ruporı» Krıminform saytı.
«Cumhuriyetimiz içün ğayet müim bir kündir. Bizler birinci yıllıqqa yaqınlaşamız, bu bayramnıñ cumhuriyet bayramı olması müimdir. Bizler bu künni tatil olaraq ilân etip, bizler içün ve bütün Rusiye içün ğayet müim bir kün olğanı içün onı yüksek seviyede qayd etecekmiz», – dep qayd etti o.
2014 senesi fevralniñ soñunda, martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Başı Oleg Savelyev olğan Qırım işleri boyunca Rusiye Nazirligine Rusiye Naqliyat Nazirligi, Rosavtodor ve Qırım Nazirler şurası ve Aqyar ükümeti ile birlikte Qırımda avtomobil yolları tamiriniñ tezleştirüvi boyunca qarar almağa avale etildi.
Mütenasip avale Rusiye ükümetiniñ saytında iyül 7 künü aşkâr etilgen.
Avalede Rusiye Köy hocalığı nazirligine de talaplar qayd etilgen. Nazirlik Qırım territoriyasından köy hocalığı malınıñ çıqarılması boyunca ketişatlarnı qolaylaştırmaq kerektir.
Salı künü, iyül 7-de, brifingde Qırımnıñ Rusiye Devlet şurasınıñ iqtisadiy, bücet-maliyeviy ve bergi hızmeti boyunca komitetiniñ başı Vitaliy Nahlupin akimiyet federal organları Qırımğa yollarnıñ tamirine 1,4 mlrd ruble borclu olğanını qayd etti.


text:
Kyiv – Qırımtatar Milliy Meclisi «Çiygoz cedveliniñ» tizilmesini teklif ete – «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri ve yarımadada diger ukrain vatandaşlarına yapılğan basqı ve cinayetlerge alâqası olğan Kremlge boysunğan Qırım memurlarınıñ adları qayd etilecek. Qırımdaki repressiyalarnıñ teşebbüsçileri ve olarnı yerine ketirgenler aqqında kerçek malümatı olğan er kes cedvel üzerindeki işke davet etile.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov cedvelni tizmek içün yardım etmege çağırdı: «Çiygoz cedvelini» tizmege başlaymız – qırımtatar ve ukrainlerni siyasiy taqip, olarnı apiste tutuv ve diger repressiyalardan mesülietli insanlar. Doğru mında yaza bilesiñiz, em de şahsiy mesac olaraq yollamañız mümkün. Cedvelge kirsetilmesi teklif etilgen adamnıñ soyadı, adı ve baba adını, vazifesini yazıñız ve qısqadan sebeplerni añlatıñız», – dep yaza Çubarov Facebook saifesinde.
Meclis azası Eskender Bariyev qayd etti ki, bu cedvel «Magnitskiy cedveline» oşacaq, anda yarımadada Ukraina vatandaşlarına yapılğa repressiyalarğa alâqası olğan Qırımnı nezaret etken Rusiye akimiyetiniñ memurlarınen beraber, Kreml reberleri de kirsetilecek. «Bu işke bütün Meclis celp etilecek, çünki bizler bunı çoqtan yapmaq kerek edi, dep tüşünemiz. Bu cedvel «Magnitskiy cedveli» ve «Savçenko cedveli» misalinde tizilecek. Anda «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri ve Qırımnıñ diger siyasiy mabuslarınıñ qanunsız alda apiste tutuv işlerine alâqası olğan şahıslarnıñ adları qayd etilmeli», – dedi Bariyev.
Hatırlatamız, Meclis azaları tayanğan «Magnitskiy cedveline» 60 Rusiye memurı, İçki işler nazirliginiñ Taqiqat komitetiniñ reberligi, taqiqatçı ve mahkemeciler, işte adları keçken bergi hızmetiniñ hadimleri, SİZOda mabusqa tibbiy yardım köstermegen hadimler kirgen edi. Magnitskiyniñ ölüminden soñ yarım yıl keçkeninen Avropa parlamenti AQŞ senatorı Bencamin Karginniñ teşebbüsi ile cedvelde adı keçken er bir insanğa qarşı şahsiy viza ve maliye cezalarını kirsetti. Cedvel üzerindeki iş alâ devam etmekte. Fevral ayında AQŞ İçki işler nazirligi cedvelge daa beş insannıñ adını ilâve etti.
«Magnitskiy cedveli» zemaneviy Rusiyede insan aqlarınıñ bozulmasına qarşı küreşniñ tış siyaset aleti oldı.
Cedvelge kim kirecek
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ zanınca, bu mehanizm «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri ve Kreml nezaret etken akimiyetniñ repressiyalarına oğrağan diger qırımlılarnı qorçalamaq içün muvafaqiyetli qullanıla bile.
Çubarovnıñ Qırım cedvelini tizmek teklifi arfesinde belli oldı ki, Rusiyege boysunğan Qırım Yüksek mahkemesiniñ qararı mart 8-de gece bitken olsa da, «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri azatlıqqa çıqamazlar.
«Ahtem Çiygoz, Mustafa Degermenci ve Ali Asanov bugünden itibaren SİZOda reine olaraq yatalar. Mahkemeci Redko qalemni alıp, Rusiye qanunlarını bozdı ve olarnıñ apiste yatuv müddetini daa üç künge uzattı. Qırımda qanunlar degil, siyasiy sebepler bar: Kreml istegeni qadar adamlarnı tutacaqlar», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa Rusiye adliyecisi Nikolay Polozov.
Adliyeci «Çiygoz cedvelini» tizmek ğayesine qol tutıp, cedvelde yüzlernen insan olmalı ve anda Qırımda repressiyalarnı kerçekleştirgen insanlarnen beraber olarnıñ qoranta azaları da kirsetilmeli, dep ayta.
«Bu teşebbüske qoltutmaq kerek. «Savçenko cedveli» ve «Çiygoz cedveli» güzel yaşayıştan tizilmey, Rusiye akimiyeti insan aqlarını boza ve özleri yazğan qanunlarnı yoq ete. «Çiygoz cedveline» Qırım taqiqatçıları, mahkemeci, prokurorlar, bu cinaiy işte yardımcı olğanlar kirmeli. Bu cedvel qısqa olamaz, anda memurlardan ğayrı, olarnıñ qoranta azaları kirmeli, Rusiyeden çıqamazlar», – dep tüşüne o.
Polozovnıñ fikirince, ilk olaraq cedvelge Rusiyeniñ Qırım Yüksek mahkemesiniñ mahkemecisi Galina Redko kirsetilmeli, o, Çiygoz ve «fevral 26 işiniñ» diger iştirakçileriniñ apis müddetini mart 11-ge qadar uzattı.
Redko Rusiyeniñ yarımada işğalinden evel Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Apellâtsion mahkemesinde çalışa edi. Qırım Yüksek mahkemesiniñ mahkemecisi vazifesine 2014 senesiniñ soñunda Rusiye prezidentiniñ buyruğı ile tayinlendi. Onıñ soyadı Ukraina Yüksek adalet şurasınıñ ant sözünden vazgeçkeninden sebep işten boşatılacaq 277 Qırım mahkemecisi arasında bar.
İçtimaiy ağlarda «Çiygoz cedveline» Rusiye prezidenti Vladimir Putin de kirmeli kibi fikirler bar
Qayd etmeli ki, Redko «fevral 26 işinen» bağlı yekâne mahkemeci degildir. Çiygoznı apiske almaq, onıñ apis müddetini uzatmaq qararını Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesiniñ mahkemecisi Viktor Mojelânskiy çıqarğan edi.
«Fevral 26 işiniñ» diger iştirakçisi Ali Asanov aynı mahkemeniñ mahkemecisi Mihail Belousov «sayesinde» apiske alındı. Ali Asanovnıñ işi birinci instantsiyada mahkemeci Tatyana Rube tarafından baqılğan edi.
Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesiniñ mahkemecisi Yuriy Guleviç «fevral 26 işi» boyunca keçken ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq operatorı Eskender Nebiyevni şartlı olaraq eki yılğa apiske almağa qarar çıqardı.
İçtimaiy ağlarda «Çiygoz cedveline» Rusiye prezidenti Vladimir Putin de kirmeli kibi fikirler bar.
Çiygoz Ukraina topraq bütünligi oğrunda küreş timsali olaraq
Eskender Bariyevniñ aytqanına köre, «Çiygoz cedveli» üzerinde işni qırımtatar sürgünliginiñ 72-nci yıllığına qadar bitirmege planlaştıralar. Anda «fevral 26 işi» boyunca repressiyalarnı kerçekleştirgenlerden ğayrı, Qırımda diger Ukraina vatandaşlarına qarşı qanunsız areketler yapqanlar da kirecek. «Çiygoz ve onıñ işi Ukraina topraq bütünligi oğrunda küreşte timsaliy ola. Faqat «Çiygoz cedveli» işğalci akimiyetniñ Qırımda yapqan bütün cinayetlerni qaplap almaq kerek. Farqlı tüşünip repressiyalarğa oğratılğan qırımlılar cedveli», – dep ayta Bariyev.
Dünya qırımtatar kongressi ve ukrain diplomatik hızmetleri cedvelni Avropa ve Amerika akimiyetlerine teslim etilmesini teklif etecekler. Böylece, Meclis Kreml ve Rusiye akimiyetine boysunğan Qırım memurlarınen beraber Qırımda qırımtatar ve ukrain faallerine qarşı yalan malümat bergenler de ceza alacağına ümüt besley.


text:
Ayda mäğarä tabılğan
Yaponiyadäge Ğaläm tikşerenü agentlığı ayda 50 çaqrım ozınlığında mäğarä tapqan
Yapon tikşerenü cihazı Kaguyadan alınğan mäğlümatlarnıň analizı näticäsendä tabılğan mäğarä aynıň Marius kraterı astında urın ala.
Belgeçlär yaqınça 3 milliard 500 million yıl êlek vulkanik şartlawlar näticäsendä barlıqqa kilä alacağı uylanılğan mäğaräneň kiläçäktä kosmonavtlar tarafınnan tikşerenü bazası bularaq qullanıla alınacağın belderä.
Mäğaräneň kosmonavtlarnı qoyaştan kilüçe radiaŝiya häm kosmik yaqtılıqlardan saqlıy alacağı citkerelä.


text:
Qırımtatar halqnın milliy fondı.
II Qurultaynen 1991senesinde yaratılgan edi.
Fevralde 1992s. Qırım Şura Nazirligi tarafından qayd etildi.Hayriye teşkilâtnın tesisleri Milliy Meclisnen teklif etilgen edi.
"QIRIM" FONDU" Hayriye teşkilâtınıñ prezidenti - Mustafa Cemilev
Cep.tel: +38 073 324 22 26
e-mail: [email protected]
"QIRIM" FONDU" Hayriye teşkilâtınıñ baş direktorı - Riza Şevqiyev
Cep.tel.: +38 093 324 17 70
Cep.tel: +38 050 324 17 70
e-mail: [email protected]
"QIRIM" FONDU" Hayriye teşkilâtınıñ idare azaları – Cemilev M.,Şevkiev R.F., Suleymanov A.M.,Smedlâev Z.S., Kadırov S.A.;
"QIRIM" FONDU" Hayriye teşkilâtınıñ teftiş komissıyanın azaları - Abdullaev K.S., Alçikov A.A., Ennanov R.L.;
Fondnıñ adı:
- ukrain tilinde: БлaroдiйHa opraHiзaцiя «ФOHД« KPИM »
- qırımtatar tilinde: "QIRIM" FONDU" Hayriye teşkilâtı
- rus tilinde: БлaroTBopиTeлbHaя opraHизaция «ФOHД «KPЫM»
- ingliz tilinde: Charitable organization "FOND "CRIMEA"
"QIRIM" FONDU" Hayriye teşkilâtınıñ baş maqsadı qırımtatar halqı ve sürgün etilgen diger insanlarnıñ Qırımğa qaytuvı, yerleştirilüvinen bağlı problemlerniñ çezilmesine yardım etmektir. Bu ise aşağıdaki meselelerniñ çezimi sayesinde amelge keçirile:
- qırımtatarlar ve diger sürgün etilgenlerniñ tili, medeniyeti, milliy añı, urf-adetleri, iqtisadiy ve maneviy ayatınıñ inkişafını teminlegen tedbirlerni ötkerüv;
- yardımğa muhtac insanlarnıñ sotsial-iqtisadiy alını yahşılaştıruvğa doğrultılğan umumdevlet, regional, maalliy ve halqara programmalarnıñ amelye keçirilmesine qoltutuv;
- hayriye yardım alğanlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy vaziyeti yahşılaştırılmasına doğrultılğan hayriye faaliyetinen oğraşuv, yardımğa muhtac, işsiz, saqat ve diger insanlarğa, bunıñ kibi de sağlığı zayıflığı sebebinden öz qanuniy aqları ve menfaatlarını qorçalap olamağan şahıslarğa yardım etüv;
- qırımtatarlar ve diger repatriantlarnıñ yerleştirilmesine yardım etüv boyunca faaliyet alıp baruv;
- tabiat afatları, ekologik, tehnikiy ve diger qazalar aqibetinde, içtimaiy davalar, felâket neticesinde zarar körgenlerge ve bunıñ kibi de repressiya qurbanlarına, qaçaqlarğa yardım berüv;
- ilim ve tasilniñ inkişafına, ilmiy-tasil programmalarnıñ amelge keçirilmesine qoltutuv, ocalar, alimler, student ve talebelerge yardım berüv;
- medeniyet inkişafına, şu cümleden milliy-medeniy inkişaf programmalarnıñ amelge keçirilmesine, medeniy degerliklerge ve bediiy icatqa ealiniñ bütün tabaqalarını, bilhassa muhtac insanlarnıñ celp etilmesine yardım berüv;
- istidatlı icatkâr gençlerge, yaşlar teşkilâtlarına yardım, şu cümleden maddiy yardım kösterüv;
- medeniy asabalıqnı, tarihiy-medeniy müit, tarih ve medeniyet yadikârlıqlarını, mezarlıqlarnıñ qorulması ve saqlap qalınmasına yardım etüv;
-tabiiy qoruq fondı ve tabiatnı qorçalav işiniñ, sağlıqnı saqlav, kütleviy beden terbiyesi, sport ve turizm inkişafına qoltutuv, sağlam ömür tarzını teşviq etüv, ealige tibbiy yardım kösterilmesinde ve hasta, saqat, yañğız, ihtiyar insanlarğa, angileri ki maddiy, cismaniy ve diger hususiyetleri sebebinden sotsial yardımğa muhtac adamlarğa baqqanlarğa qoltutuvda kelir almadan iştirak etüv;
- sağlıqnı saqlav, analar ve balalarğa yardım berüv boyunca tedbirler keçirüv, muhtac ve çoqbalalı ailelerge, beden medeniyeti inkişafına kelir almadan yardım kösterüv;
- Qırım tabiatı ve ekologik vaziyetiniñ eyileşmesine doğrultılğan tedbirlerni keçirmege qoltutuv;
- insanlarnıñ raatlığını teşkil etüv, eglenceli ve kütleviy tedbirler, sağlamlaştıruv ve ülkeşınaslıq faaliyetini kelir almadan keçirüv;
- informatsion ve neşircilik faaliyetini kelir almadan keçirüv;
- kelir almadan yuridik ve diger yardımlar kösterüv;
-Fondnıñ maqsadlarına bağışlamalar toplav;
- halqara añlaşmalarnıñ şartlarına köre, taqdim etilmesine Ukraina Yuqarı Şurası tarafından izin berilgen gumanitar yardım aluv;
- Fondğa yardım bermege istegen ve faaliyetleriniñ yönelişleri Fondnıñ nizamnamesindeki vazifelerine uyğun kelgen halqara, bütünukrain ve yerli teşkilâtlarnen alâqalar qurmaq, şu teşkilâtlarnıñ vekilleri ve çetelli grajdanlarnı davet etüv ve qabul etüv.
QIRIM" FONDU" Hayriye teşkilâtı zarur olğanda öz meselelerini devlet organları, bunıñ kibi de diger yuridik ve hususiy şahıslar, şu cümleden çetel ve halqara teşkilâtlarnen işbirlikte al ete.
Öz faaliyetinde QIRIM" FONDU" Hayriye teşkilâtı Nizamname, Ukrainanıñ "Hayırseverlik ve hayriye teşkilâtları aqqında" Qanunı ve diger normativ dokumentlerge riayet ete.
Uquq adresi / Poçta adresi: 01014, Ukraina, Kiyev ş., Bolsunovskaya sok, 2, 133 ofisi
Ukraina vatandaşlar ve teşkilâtlar içün bizim bank rekvizitleri:
Alıcı: QIRIM" FONDU" Hayriye teşkilâtı
EGRPOU (teşkilannın kodu): 19008458
Esap para birimi UAH (ukrayna grivnası): 26001052751969 ALŞ ‘PRIVATBANK’
Esap para birimi USD (ABD doları): 26007052742789 ALŞ ‘PRIVATBANK’
Esap para birimi EUR (euro): 26008052757063 ALŞ ‘PRIVATBANK’
Banknın kodu: 300711
"Tölev maqsadı" degen yerde şunı qayd etmek şart:
- teşkilâtnıñ nizamname faaliyeti içün hayriye ödeme;
- keri qaytarılmaycaq maddiy yardım;
- göñülli bağışlama.
Tış vatandaşlar ve teşkılatâlr ıçün bizim bank rekvizitleri:
USD:
Company name: ФOHД KPИM БO
The bank account of the company: 26007052742789
Name of the bank: PJSC CB “PRIVATBANK”, 1D HRUSHEVSKOHO STR., KYIV,
01001,UKRAINE
Bank SWIFT Code: PBANUA2X
Company address: UA 01014 M KиïB Byл. БoлcyHiBcbka д.2
IBAN Code: UA253007110000026007052742789
Account in the correspondent bank: 001-1-000080
SWIFT code of the correspondent bank: CHASUS33
Correspondent bank JP Morgan Chase Bank, New York, USA
ИЛИ
Account in the correspondent bank: 890 – 0085 – 754
SWIFT code of the correspondent bank: IRVT US 3N
Correspondent Bank: The Bank of New York Mellon New York USA
EUR:
Beneficiary: ФOHД KPИM БO
The bank account of the company: 26008052757063
Name of the bank: PJSC CB “PRIVATBANK”, 1D HRUSHEVSKOHO STR.,
KYIV,01001,UKRAINE
Bank SWIFT Code: PBANUA2X
Company address: UA 01014 M KиïB Byл. БoлcyHiBcbka д.2
IBAN Code: UA603007110000026008052757063
Account in the correspondent bank: 400886700401
SWIFT code of the correspondent bank:
Correspondent Bank: Commerzbank AG, Frankfurt am Main,Germany


text:
Swsabındı tañdağanda onıñ quramına jite nazar awdarw qajet.Sapalı swsabınnıñ quramında 30 jwıq qosındıları bar, sondıqtan arnayı bilimsiz olardıñ atawların bilw oñayğa soqpas. Tizimde ïngredïentter atawı azayu tärtibinde berilgen.
1. Sodium Laureth Sulfate
Swsabınnıñ köpirwine jawap beredi. Bastapqıda SLS kölik pen tetikterdi tazalawğa arnalğan bolatın. Bul komponenttiñ xïmïyalıq quramı teriniñ usaq tetikteri arqılı qanğa siñip, bawır,jürek,köz tamırlarınıñ tinine jïnaladı. Natrïy swlfanatı şaştı maylanwdan qorğaydı,biraq bas terisin qurğatadı.
2. BHT (Butylated Hydroxytoluene)
Awamen qarım - qatınasqa tüskende totıqtandırw reakcïyasına jol bermeydi,kancerogen.
Kosmetïkanıñ komponenti retinde köptegen elderde paydalanwğa tïım salınğan.
3. Sodium Lauruulaureth Sulfate
Natrïy lawrïlı nemese lawretswlfat atawımen tanıs.Tazalaw erekşelikterine baylanıstı paydalanıladı,köbine «kokos sığındısı »dep körsetiledi. Munay ayırwdan alınatın arzan jäne zïyan önim. Adamnıñ allergïyalıq reakcïyalarğa beyimdiligin birneşe esege arttıradı.
4. DEA, TEA
Arzan sonımen qatar qımbat swsabındar quramında jïi kezdesetin komponent. Quramındağı ammïak bükil ağzağa ulağış äser etip, allergïya sïyaqtı köptegen jağımsız jağdaylar tudıradı.
5. SLES (lawretswlfata natrïya)
Bul komponent basqalarına qarağanda äseri jumsaq,köbine balalar swsabında qoldanıladı.
SLES zïyandı ,biraq onıñ äseri waqtılı jäne ağzada jïnalıp qalw qawpi joq.Onı tek tıñğılıqtı jwıp otırw qajet.
Kommentarïï


text:
Pusan
Pusan yäki Busan (koreyçä 부산, 釜山) — Korea Cömhüriäteneñ ere şähär-mtropoliäse.
Xalıq sanı buyınça ilneñ ikençe şähäre (Seuldan soñ).
Koreyänıñ iñ zur portı, Koreyanıñ diñgez başqalasl dip tanılğan.
Şähärneñ räsmi ataması - Pusan şähär-metropoliäse (부산광역시, 釜山廣域市).
Koreya yarımutrawınıñ könyaq-könçığışında, Koreya buğazı yarında urnaşqan.
Naktongan häm Suyöngan yılğaları arasındağı üzändä iñ küp keşe yäşi.
2002 yılda Pusanda Aziä uyınnarı häm 2002 yılğı futbol buyınça Dönya çempionatı uza.
2005 yılda ATİX cıyılışı ütkärelä.
Pusan Aziäneñ iñ zamança şähärläreneñ berse, küp kükteräwlär belän tanılğan. Biredä dönyanıñ iñ ere kibete häm Koreyanıñ iñ biek binası urnaşqan.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bezneñ era başında Koçhilstanguk iseme astında barlıqqa kilgän.
757 yılda şähärgä Tonne iseme birelä.
Çoson çorında (1392 - 1897) Pusan ataması telgä alına inde.
Pusan ataması - "çülmäk-taw" süzennän çıqqan.
1592 yılda Toyötomi Hideyösi citäklägän Yaponiä ğäskärläre şähärne yawlap alğaç, İmdin suğışı başlana.
1598-1876 yıllarda Pusan tışqı säwdä öçen yabıq bulğam, 1883 yılğa qädär tik Yaponiä belän säwdä itä.
1910 yıldan Yaponiä protektoratı astına küçenä.
1950-1953 yılğı Korea suğışı waqıtında Pusan - Koreanıñ waqıtlı başqalası, biredä AQŞnıñ töp xärbi bazası urnaşqan.
Pusan şähärendä Koreya birjası häm Pusan xalıqara finans üzäge urnaşqan.
Kican öyäzendä Könçığış Aziädä iñ zur AES Kori urnaşqan.


text:
Alena Jamalïeva 1981 jılı äskerïlerdiñ otbasında dünïege kelgen. Onıñ anasınıñ mamandığı - texnolog. Ağası men siñlisi bar. Alena Jamalïeva alğan bilim boyınşa - zañger, biraq ol eşqaşan da mamandığı boyınşa jumıs istemegenin ayttı. Qayratpen tanısıp, oğan turmısqa şıqqan. Ayta keteyik, Alena käsipkerdiñ ekinşi äyeli, birinşi nekeden twğan balası bar.
"Qazir men 34-temin. Qayratpen 15 jıl burın otasqanbız, biz baqıttımız. Birge turamız. Al bizdiñ qazir birge ömir sürmeytinimiz twralı äñgimeniñ barlığı qaweset. Bizdiñ tört balamız bar, barlığı qız, - deydi ol. - Kenje qızım bar bolğanı ekide. Bizdiñ päk periştelerimiz. Olardıñ ärqaysısı darındı, şığarmaşılıq tulğa. Ülken qızımız - vïdeobloger, ekinşi qızımız da. Onıñ än aytatın keremet darını bar jäne sol berilgen qasïetin jaqsı paydalanıp jür. Öz qızığwşılığımen sonşalıqtı män bere aynalıswına qaraw qızıq. Qızdarımnıñ mañızdı ispen aynalısıp jatqanın, öz jasında sonday käsibïligin maqtan tutamın. Balalarımdı maqtan tutamın", - dedi Alena.
"Bul jayında äñgime qozğawdıñ özi awır, biraq adamdardıñ jawap kütip jatqanın tüsinemin. Biz 15 jıl boyı nekedemiz, er adamdardıñ köñildes tawıp alatın ädeti bar. Men motïvterdiñ qanday ekenin bilmeymin, biraq, meniñşe, bolıp jatqannıñ barlığı kümänsiz şığar. Qayrat ta söytti. Onımen kezdessem söylesetin taqırıbımız bar. Biraq bul endi tek bizdiñ şarwamız. Barlığına aytarım, ustamdı bolwlarıñızdı suraymın. Bul mäseleni özimizdiñ şeşwimizge mursat beriñizder", - dedi ol. Biraq ol Qayratpen ajıraswdı josparlap otırmağanın jäne "qudayğa qarağan äyel" ekenin mälimdedi.
Äñgimeleswşiniñ aytwınşa, küyewi ekewiniñ qarım-qatınası öte jaqsı. Bastapqıda unatw boldı, al keyin, onıñ aytwınşa, sezim unatwdan da joğarı deñgeyge köterildi. Qazirgi waqıtta bul juptıñ oyı men müddesi bir. Alena Jamalïeva küyewimen qarım-qatınasın özgelerdiñ dostıqqa uqsatatının aytatının jasırmadı. Älibï Jumağulov twralı jañalıq onı qattı tañğaldırğan.
"Abdırap qaldım desem, tük te aytpağan bolar edim. Qayrat otbasında öte meyirimdi. Ol süyikti küyew jäne otbasınıñ qamın oylaytın äke. Bul oqïğanıñ bizdiñ basımızdan ötip jatqanına sene almadım. Fars eken dep oyladım. Qayrat öte aqıldı äri ustamdı adam, özin ustay almağan kezin tipti elestete almaymın. Bul iske barwı üşin onı nendey jağday ïtermelewi mümkin. Abdırap qaldım. Jas jigittiñ kim ekenin (Älibï - Avt.) qazirdiñ özinde bilmeymin. Türli pikirler estip jatırmın. Ol twralı perişte dep te, bopsalawşı dep te aytılıp jatır. Adamdı qawesetpen ğana bağalawğa bolmaydı. Mağan bir qız telefon soğıp, onımen birge Almatıda bir päterde turğanın ayttı. Onıñ 2013 jılı bay äyelderge qızmet körsetkeni de aytıldı. Biraq munıñ bäri men üşin mañızdı emes. Bul onıñ ömiri. Ol twralı qanday da bir mälimet jïnaytın, tipti qaysısınıñ şındıq, al qaysısınıñ ötirik ekenin tekserip jatatın jağdayda emespin. Aqırında şındıq belgili boladı dep oylaymın".
Alena Jamalïeva öz küyewin erekşe adam dep esepteydi. Onıñ aytwınşa, Qayrat Jamalïevtiñ ömiri tätti bolğan joq. Erte jasında äkesinen ayırılıp, ülken otbasında jalğız asırawşı boldı. "Bilim alıp jürip, jumıs istedi. Reseyde bilim alıp jürip, käsipkerlik qırın tanıttı. Ol 90-jıldar bolatın, - deydi Jamalïevtiñ äyeli, - ol bolsa bolaşağı üşin küresken jap-jas bala boldı. Keyin äskerï mansap jolı. Ol ärqaşan tağdırına rïza ekenin aytatın. Sol äskerï ömirde ol tärtipti, jawapkerşiligi bar, ömirli ustanımdarı ayqın adam boldı, ömirde ol üşin eñ mañızdısı - ädildik."
Qayrat Jamalïevtiñ mülki jaylı da pikir aytıldı: "Uyalatın däneñemiz de joq, baylığımızdıñ barlığı - Qayrattıñ köp jıldar boyı mañday termen jïnağanı. Eşkim de onıñ kerek kezinde awır köterip, vagonnan jük tüsirgenin eske de almaydı ğoy. Eşkim onıñ jumısın körmedi. Barlığı tek nätïjesiniñ qanday bolğanın körip qaldı, köp jıldar boyğı eñbektiñ nätïjesi ğana. Zañğa säykes, onıñ mülkiniñ 50 payızı meniñ ïeligimde bolwı kerek", - dedi Alena.
Käsipkerdiñ äyeli advokattardı jaldağanın jäne zañ boyınşa äreket etetinin xabarladı. Onıñ aytwınşa, ol küyewine bara almay jür. "Otbasınıñ da, dostardıñ da onımen baylanısatın mümkindigi joq. Ne üşin osılay bolğanı mağan belgisiz. Budan da awır qılmıs jasağandarğa twıstarı emin-erkin kele aladı ğoy. Al bizdi oğan kirgizbeydi", - dedi ol.
Eske sala keteyik, 24 säwirde Astana turğını Nurlan Jumağulov älewmettik jelige öziniñ ulı Älibïdiñ ayawsız urıp soğılğanı, bul iske käsipker Qayrat Jamalïevtiñ qatısı bolwı mümkin ekeni twralı aqparat jarïyaladı. Onıñ aytwınşa, 21 säwirde ulı Älibï Jumağulov üyden jartı sağatqa jumıstarımen şığıp ketken. Tüngi waqıtta Älibïdiñ dosı qoñıraw şalıp, jas jigittiñ awır jağdayda awrwxanada jatqanın xabarlağan. Jamalïev qamawğa alındı. Sot oğan tergew amaldarı bitkenşe eki ay merzimde qamawda ustaw qawlısın şığardı.
Sonımen qatar, älewmettik jeli qoldanwşıları qılmıstıq is boyınşa ayıptalıp otırğan Jamalïevtiñ ïeligindegi barlıq orındarğa "baykot" jarïyalaw mäselesin köterip jatır. Keyin Nurlan Jumağulov taraptardıñ ımırağa kelwin qarastırıp otırmağanın mälimdedi.
Derekközi: tengrinews.kz
Kommentarïï


text:
Suniy açlıq (golodomor) qurbanlarını añmaqta AQŞ ukrain halqına birdemlik köstere. Bu aqta beyanat Beyaz saraynıñ sitesinde yerleştirile.
«Bu ayda ukrain halqı ile birlikte butün dünya, zemaneviy tarihımıznıñ eñ qorqunçlı ve büyük facıalarından biri olğan – açlıq qurbanlarını añğanda, Amerika Qoşma Ştatları da birdemlikke qoşula. 83 yıl evelsi İosif Stalinnıñ vahşıycesine keçirgen siyaseti neticesinde Ukrainada 3 million insan elâk oldı», – dep aytıla beyanatta.
Vesiqada qayd etile ki, «ukrain-amerika cemiyeti ve ukrain halqınıñ dostları açlıq qurbanları aqqında hatırası yaşasın dep qolundan kelgenini yapa».
Noyabrniñ soñ cümaertesi kününden bir afta ögüne Ukrainada golodomor qurbanlarını añalar.
Ukraina Milliy İlimler Akademiyasınıñ Ptuha adına demografiya institutınıñ içtimaiy araştırmalarına köre, 1932 senesinden 1934 senesine qadar Ukrainada suniy açlıq neticesinde 3,9 million ukrainli elâk oldı, bu umumiy nufuznıñ 13% teşkil ete. Bazı diger tetqiqal işleri qurbanlarnıñ daa büyük sayısını köstere.


text:
Qırım müftisi hacı Emirali Ablayev Qırım territoriyasında Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresine (QMDİ) muvaziy olğan strukturalarnıñ çalışması mümkün olmaması aqqında ilân etti. Bu aqta o, iyün 2-de Aqmescitte keçirilgen Hac-missiya toplaşuvında ayttı, dep bildire QMDİ matbuat hızmeti.
Emirali Ablayevniñ qayd etkenine köre, muvaziy teşkilâtlarnıñ faaliyeti «Qırım musulmanları arasında bölünüv ve zıddiyetke ketire, bu ise cumhuriyette umumiy vaziyetke tesir ete».
«Şimaliy Kavkaz musulmanları İdareci merkeziniñ reisi İsmail Berdiyevniñ qayd etkenine köre, Qırım territoriyasında iç başqa mütfiyatlarnıñ olmaması kerek», – dep bildirdi QMDİ matbuat hızmeti.
Bundan evel elde etilgen malümatqa köre, Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi (QMDİ) yarımadada derc etilgen bütün islâm neşirleri QMDİ tarafından uyğunlaştırılmaq kerek, dep teşebbüsini bildirdi. Bundan da ğayrı, iyün 2-de Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi (QMDİ) yarımadada «hac seferini teşkil etmek içün onıñ yekâne aqqı» olğanını ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Biz öz noqtaiy nazarımıznı qattı sürette, soñra ise qaba bildirdik: biz ile oynamağa imkânsız olğanını ayttıq, çünki bizni 3 kün beklemege mecbur ettiler», – dedi Kadırov «Rossiya 1» telekanalına bergen intervyüde, dep bildire İnterfaks.
«Soñki künü aqşam biz kesen-kes ayttıq: ya – ya da. Men olarğa böyle dedim: cenkte elâk olğanlar ola», – dedi Kadırov.
O şunı da qayd etti ki, muzakereler Ukrainada Çeçenistan cumhuriyetiniñ temsilcisi Ramzan Susulayev ile keçti.
«Ramzan gür bağnı qoydu ve menim aytqanlarımnı eşitti: «Siz (ukrainliler), insanlarımıznı çuqurda tiz üstünde tutıp, sorğulardan çekip, bizge cenkni ilân etesiñiz, yapqanıñız canavarlıqtır, qanunsızdır. Tez, acele, bir, bir buçuq, eki saat içinde jurnalistlerni azat etmelisiñiz», – dedi Kadırov.


text:
Qırımda «Nekropol-Krım 2015» sergisi keçe: Rusiyeden Yaltağa tabut ve diger bu kibi mahsulatnı ketrdiler, «İnturist» musafirhanesi «Hrustalnıy» salonında.
Reuters bildirgeni kibi, sergi iyün 10-11 künleri keçecek. Sergi iştirakçileri arasında – Moskva, Sankt-Peterburg, Yekaterinburg, Krasnodar, Smolensk ve Rusiyeniñ diger şeerlerinden kelgen tabutçılar.
Bunıñ ile separatist «LHC»den de tabutlar ketirilgen.
«Yalta-İnturist» sergisinde tek tabutlar degil, çember, şeritler, urnalar taqdim etilgendir.


text:
Zemaneviy medyada nefret tili ve qara propaganda – tüşüngen mahlüq olğan insanlarnıñ ruhiy sağlığına ciddiy zarar bergen bir tür biyologik silâh kibidir. Haqiqiy himik, biyologik ve atom silâhlarına oşamayıp tabiyat ve mekânlarğa zarar bermegen, insan vücüduna da menfiy tesir etmegen, lâkin aqıl ve ruh bozuluvlarına sebep olğan yañı çeşit kütleviy imha silâhıdır(збpoя MacoBoro ypaжeHHя).
Soñki 15 yıl devamında zemaneviy Urusye devletiniñ yolbaşçıları alıp barğan siyasetniñ devamı ve neticesi olaraq bu künlerde daha bir dünya buhrannıñ şaatı olamız. 1962’deki Kuba buhranı (krizisi) suvuq cenk ve amansız qutuplaşmağa sebep olğanı kibi, bugün Ukrayina Vatanımızda yaşanğan kergin hadiseler aynı ehemmiyette olup, umum cihan tertibine aynı seviyede tesir eteler. Hem bu vaqiyalarğa, hem de diger cenklernen silâhlı istilalarğa baqılğanda, basqıncı siyaset ile qara propagandanıñ el elge tutuşıp yan yana ketkenleri körünecektir. Bunıñ yekâne maqsadı – zülümnı aqlamaq, adaletsizlikni haq olaraq köstermek ve özüni «ilâh» zan etkenlerniñ cinayetlerni gizlemektir.
Bugün «nefret tili» medyada qullanılğan usul olaraq degil, hayatımızğa apansızdan kirip, seneler boyunca qurulğan içtimaiy yapılarnı yıqtırğan, cemiyet içindeki münasebetlerni çezip bozğan ve yaqın aqraba bağlarını bile amansızca qoparğan bir maraz olaraq qarşımızğa çıqtı. İnsan aqılını bulandırıp, dünya baqışını kör etken bu gizli hastalıq eñ tehlükeli virüs kibi darqalıp özüne boyun egdirgen qurbanlarnıñ sayısını kün keçken sayın qatma qat arttıra.
Bir kere olsun bile ağızından aşşalağan lağap, haqaretlegen söz yahut can ağırttırğan bir laf aytqan insan şu daqqada «nefret tili» marazınıñ pancasına yaqalana. Tüşünüp baqsaq, her birimiz öz hayatında eñ azdan bir kere, amma mutlaqa «çurka», «tatarva», «moskal», «hohol», «haçik» ya da «jid» kibi nefret tolu haqaret sözlernen qullanğandır. Ve yahut «hepsini urıp öldürmek kerek» dep aytmadıq mı? Hususan, soñki vaqiyalarnı közünen körüp, canı sıqılğan, öküngen, açuvlanğan ve içindeki nefretke yol açqan insanlar bu kibi ibarelerni ağızğa almağa asıl da çekinmeyler. İnsan öldürmek qolay olmağanı kibi, bir herif zülüm yaptı dep, o mensüp olğan bütün milletni qabaatlamaq da doğru degil. Böyle psihologik basqı altında 70 yıldan berli yaşağan qırımtatar halqı olaraq bunı bizden daha yahşı añlağan pek az deñilse, yañlış olmaz.
Lâkin dostlar, tuvğanlar, qoranta azaları arasındaki qonuşmalarda, sofra başındaki suhbetlerde ve telefon körüşüvlerinde bu «nefret tili» şöyle ya da böyle ortağa çıqa, topyekün milletler ağızdan saçılğan kin ateşine qurban kete. En qorqunçlısı da böyle laflarnıñ bala ve evlatlar yanında sarf etilmesi, yahut mahsus aytılıp, nefretniñ bilerek olarğa aşlanmasıdır.
Qırım’daki malüm hadiseler endi başlağan vaqıtta, mekteplerniñ birinde özü qırımtatar olğan hocapçe talebelerniñ ana-babalarından, evde balalarnıñ yanında siyasi mevzularnı müzakere etmemege rica etken edi. Çünkü bir seferinde üykenler arasındaki kergin münasebetler kiçiklerde aks olundı ve mektep talebeleri arasında bir qavğağa sebep oldı.
Qırım ehalisiniñ ekseriyeti cenkniñ çıqmasını ve qannıñ aqmasını istemey, mal kibi öldürilip, yaqınlarnı ğayıp etmekten qorqa. Amma nefret tilinden ne içündir vazgeçmey. Mebsuten mütenasip, yani biri birine doğrudan bağlı olğan bu eki hususqa sebep-netice cihetten qıymet kesmeli. Bunı añlamaq içün 25 yıldan berli Qırım’da din ve millet sebebinden ara sıra çıqqan lokal çatışmalarğa diqqatnen baqılsa yeter.
Ne yapmalı? Global planda Avrupa Birleşmesi’niñ farqlı müessiseleri «nefret tili»ni azaltıp yoq etmek içün alıp barğan belli programmalar yanında işlep çıqarılğan metod ve tevsiyelerge müracaat etmek mümkün. Bu belli derecege qadar ğayet faydalı olur, lâkin şahsiy planda adiy vatandaşlar arasındaki düşmanlıqnı hiç olmağanda azaltmaq içün birinciden insan olğanımıznı hatırlamalı, kelecegimizge nazar taşlap, yaş nesilni tüşünmeli ve nefretniñ kimsege qazanç ketirmeycegini añlamalı.
«Nefret tili»niñ ve müsamahanıñ (ToлepaHTHicTb) sıñırları ne yerde? Misal içün, bazı sovet yolbaşçılarına «qatil», Qırım’ğa kirgen küçlerge «işğalci/okkupant», insan haq huqularını taptağan militaristlerge «haydut», farqlı noqta-i nazar sebebinden başqasını öldürgenge «terrorist» demek doğru mı, yañlış mı? Cevapnı tapmaq içün kene de ileri kelgen uquq sistemalarını asırlar boyunca işlep çıqarğan ğarbiy memleketlerniñ tecrübeleri yardımcı ola bile. İslâm dininde yer alğan insaniyet prensipleri ise ayrı diqqatqa layıqtır. Cemiyetniñ siyasiy, içtimaiy ya da maneviy liderleri, ilim ve fikir adamları da bu menbaalardan istifade etip, halq içün timsal ola bilirler.
Çünki bu hastalıqnıñ eñ dehşetli tesiri farqlı milletler arasındaki münasebetlerniñ bozulmasında degil de bir halqnıñ içinde çıqqan düşmanlıqta gizli. Hastalıqnıñ farqında olmağan insan aşlanğan yabancı mülahazalarnı menimsep, kritik mühitte qomşusı ve tuvğannıñ qoluna sıqı sarılmaq yerine «cadı avı»na çıqsa ve qan qardaşları arasında «hain» ve «satqın»larnı qıdırmağa başlasa – işte bu, halqnıñ maneviy küçüni, sabrını ve hikmetini boş boşuna yaqıp sarf etken mezkür maraznıñ eñ ciddiy zararıdır.
Ahmet Derviş, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Cuma künü, yanvar 29 künü, Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisiniñ muavini «fevral 26 işi» boyunca yaqalanuvınıñ bir yılı tola.
Ahtem Çiygoz Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komitetininde «kütleviy tertipsizliklerde iştirak etüvinde şeklengeni» boyunca sorğu devamında yaqalandı. Çiygozdan ğayrı, qırımtatar faalleri Mustafa Degermenci, Ali Asanov, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Eskinder Nebiyevni da yaqaladılar.
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviu tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.
Yaqalanğanlar öz qabaatını tanımaylar.
Cuma künü, yanvar 29-da, Ukraina Tış işler nazirliginde «fevral 26 işi»niñ birinci iştirakçisi – Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Ahtem Çiygoznıñ yaqalavı yıllığına bağışlanğan sergini azırlaylar.
Tedbirde qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ve qırımtatarlarnıñ timsaliy organınıñ diger azaları, Ukraina Tış işler nazirliginiñ temsilcileri ve cemaat erbaplarınıñ iştiraki beklenile.
Tedbir teşkilâtçıları – Qırımtatar Resurs Merkezi, «Yevromaydan SOS», Qırımtatar Milliy Meclisi ve Ukraina Tış işler nazirligi, Eroupean Endowment for Democracy. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, leyha #LetMyPeopleGo kampaniyasınıñ qısmıdır. Taqdimi saat 11:00 başlanacaq.


text:
Qırımnıñ İçki işler nazirliginiñ sentâbr 16 künü Aqmescitte yerleşken qırımtatar milliy Meclis binasında olğan tintüvge alâqası yoq.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına nazirlikniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Mecliste olayatqanı boyunca izaat bermeymiz, çünki bu Taqiqat komitetiniñ vazifesi, anda muracaat etiñiz»,– dediler İçki işler nazirliginde.
Amma Taqiqat komiteti de bu vaqia boyunca malümat bermey. Qırım.Aqiqat saytına telefon vastası boyunca Mecliste olayatqan tintüv ile bağlı ayretlerini bildirdiler, soñra ise «bu sebepten iç bir izaat bermeycekleri»ni ayttılar.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, saba sentâbr 16 künü qırımtatar milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ evinde de tintüv keçirildi, neticede onıñ bilgisayarı tutıp alındı.
Bundan soñ qırımtatar milliy Meclis binasını da sarıp aldılar, anda şimdi tintüvler keçirile.
Qarasuvbazar regional Meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evinde de tintüvler keçirildi, bundan soñ onı sorğuğa alıp kettiler.


text:
Aqmescitte mart 27 künü ukrain timsallerinden sebep daa bir faalni – Kurtseit Abdullayevni makeme etecekler. Bunı Qurultaynıñ Merkeziy Saylav Komitetiniñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
Onıñ malümatına köre, 2015 senesi mart 9 künü keçirilgen miting nizamınıñ bozuluvında qabaatlanğan Kurtseit Abdullayevniñ işi boyunca toplaşuv Aqmescitniñ Demir yol rayon mahkemesinde saat 11:00 keçecek.
«Onı yasaqlanğan timsallerniñ – ukrain devlet bayrağı – qullanuvında qabaatlaylar! Ukrain devlet timsalleri ne vaqıttan yasaqlanğan ve angi qanunlarda bu yasaq yazılğan, añlatıñ, baqayım!», – dep yazdı Zair Smedlâyev.
Malüm ki, Aqmescitte «politsiya» hadimleri Şevçenko doğğan kününe bağışlanğan mitingniñ teşkilâtçısı Leonid Kuzmin ve daa eki iştirakçini yaqaladılar. Politsiya hadimleriniñ sözlerine köre, sebep – mitingde ukrain timsalleriniñ olması.
Politsiya hadimleri Kuzminni Rusiye Federatsiyansınıñ Memuriy bozuvlar aqqında Kodeksiniñ 20-nci maddesine köre mesüliyetke çektiler – nizamnı bozuv ya da toplaşuv, miting, numayış, yürüş ya da piket ötkerilmesi. Demir yol rayon mahkemesiniñ toplaşuvı mart 10-da saat 11.00 ötkerildi.
Aqmescitliler Şevçenkonıñ 201 yıllığına aktsiyanı Şevçenko abidesi yanında keçirecek ediler. Amma Aqmescit memuriyeti buña izin bermedi.


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komitetiniñ matbuat-hızmeti bildirgenine köre, «Qırım Cumhuriyeti» boyunca Rusiye Taqiqat komitetiniñ taqiqat organları tarafından Yalta şeer prokurorı muavini Yevgeniy Pomelovqa qabaat çıqarılğan edi. O, RF Cinaiy Kodeksiniñ 290 madde, 3-ncı qısımında qayd etilgen cinayetçilikte («Qabar aluvı») qabaatlana.
Taqiqatçınıñ muracaatı ile Pomelovnı 2 aylıq müddetke apske ala bileler. Al-azırda cinaiy iş boyunca taqiqatlar devam ete.
2014 senesi aprel 4 künü Pomelov prokuratura organlarınıñ resmiy şahısı olıp, Yalta sakininden 7500 grivna miqdarında qabar alğan edi. Onı Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ İdaresi hadimleri yaqaladılar.


text:
Qırımda uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri qırımtatar sürgünliginiñ qurbanları hatırasına keçirilgen avtoyürüş iştirakçilerini blok etti.
Qırım.Aqiqatqa berilgen malümatqa köre, tahminen 60 insannı yaqalap, Pavlenko soqağındaki rayon bölügine alıp kettiler. İlk malümatqa köre, aktsiyanıñ çağına yetmegen iştirakçilerini yaqalamadılar.
«Avtobusnı gençlerimiznen toldurıp, rayon bölügine alıp kettiler. Ayvanlarnı kibi yüklediler», – dep ayttı şaatlardan biri Qırım.Aqiqatqa.
«Aktsiyamız kimge keder ete? Aqmescitten Bağçasarayğa bayraqlarnen barmaq istedik. Anda körüşip, dua oqup qaytmağa planlaştıra edik. Birine keder etip, «bahtlı» Qırım resimini bozamız, ğaliba», – dep ayttı avtoyürüş iştirakçilerinden biri.
Yolnıñ bu qısmını avtozaklarnen blok etken ediler, şimdi yol açıldı.
Qırım politsiyası izaatlar bermey.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, mayıs 18-de Aqmescitte uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri qırımtatar sürgünliginiñ qurbanları hatırasına keçirilgen avtoyürüş iştirakçilerini «Zapadnaya» avtostantsiyasında blok ettiler.
OMON hadimleri qırımtatar bayraqlarınen kelgen maşinalarnıñ yolunı qalqanlarnen qapattılar.
Vaqia yerine Qırımnıñ Rusiye milletlerara munasebetler devlet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov ve Qırımnıñ Rusiye baş naziriniñ muavini Ruslan Balbek keldiler. Smirnov dedi ki, iştirakçiler arasında Ukraina bayrağını kördiler.
Avtoyürüş iştirakçileri akimiyet vekillerine olarnıñ yanında milliy qırımtatar bayraqlarından ğayrı başqa bir şey olmağanını bildirdiler.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.
Qırım işğalinden evel sürgünlik yıllığında Aqmescitte Bütünqırım matem mitingi keçirile edi, tedbirde onlarnen biñ insan iştirak ete edi.
Bu sene Qırımtatar Milliy Meclisine miting keçirmege izin bermediler.
Qırım akimiyeti sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra kününiñ «yañı formatını» belgiledi.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları boyunca vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye prezidentiniñ mesleatçısı Mihail Fedotovtan, onıñ Rusiyede tevqif etilgen qırımtatar iş adamı Resül Velilâyevni ziyaret etmesini teşkil etkenini rica ete.
İyünniñ 6-nda ukrain ombudsmeniniñ saytı haber etkenine köre, Denisova ayrıca 12 yıllıq şiddetli apis cezasına mahküm etilgen ukrainalı jurnalist Roman Suşenkonen de körüşüv teşkil etilgenini rica ete.
İş adamları Velilâyev ve Ali Bariyev aprelniñ 26-nda Qarasuvbazarda Rusiye telükesizlik hadimleri Velilâyevge ait «Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketinniñ tükânlarını tintken soñ tutulğan edi.
Tintüvden soñ qırımtatar iş adamları Resul Velilâyev ve Ali Bariyev Qırımdan alıp ketildi.
Daa soñra, Velilâyev 2 ayğa tevqif etilerek, Moskvadaki Lefortovo taqiqat izolâtorına (SİZO) qapatıldı. Qırımda oña qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 238-nci maddesiniñ 2-nci qısmına binaen («Telükesizlik talaplarına uymağan mallar ve mahsulatnıñ istisalı, saqlanması ya da satılması, ve bunıñ kibi de işlerniñ yapılması ve hizmetlerniñ kösterilmesi) boyunca iş açıldı.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilip başladı.


text:
Specïfïkalıq ïmmwnoterapïyadan ötip ülgermeseñiz, allergïyamen küreswde özge täsilder kömektespey qoya ma degen kümän twındawı mümkin. Allergïyanıñ äserin bäseñdetetin az-kem täsilder bar. Sizdermen bölisip otırwdı jön kördik.
№1 ädis. Negizgi
Allergïyamen küreswde keñinen taralğan ädis – allergenderden alşaq bolw. Üy janwarları ne jañğaqtardan allergïyası bar adamdarğa allergenderden boyın awlaq ustaw qïın emes. Al allergender awada uşıp jürse, odan arılw qïınğa soğwı mümkin. «Saqtansañ, saqtaymın» demekşi, ağzañızğa qawip töndiretin jağdaylardan qaşıq jüriñiz. Qoldan kelse, allergïya twındaytın kezde basqa jaqqa ketip qalıñız.
№ 2 ädis. Farmakologïyalıq
Öz betiñizben emdik şaraların jasamas burın därigerge köringen abzal. Allergïya asqınğannan keyin däri qabıldaw – qatelik. Ağzanıñ reakcïyası küşeygen kezde gïstamïnge qarsı däri işw – paydasız. Şıntwaytında, antïgïstamïn ağzada saqtalıp, qor jïnawı kerek. Sonda ğana ağza allergïyamen kürese aladı. Ösimdikter tozañdanğanğa deyin aptasına 2-3 ret em alıp dayındalw kerek.
№ 3 ädis. Üyde
Ösimdikter tozañdanğanğa deyin üyde jürip allergenge qarsı dayındalwğa boladı. Esik-terezeni taza ustap jäne jawıp qoyu kerek. Mümkindik bolsa, jawın künderi ne jawın jawğan soñ aşıp qoyğan abzal. Eger bölmede taza awa bolmasa, terezeni dımqıl sülgimen sürtip, perdelerdi de jwıp turw kerek. Bir ıdısqa sw quyıp, betin aşıp qoyğan durıs. Üy tazalağanda medïcïnalıq betperde jäne qolğap kïip jürseñiz, öziñizdi saqtağanıñız.
№ 4 ädis. Gïgïenalıq
Sırttan kelgen soñ, kïip kelgen kïimderiñizdi mindetti türde qağıp iliñiz. Mümkindik bolsa, jïi jwıp turıñız. Şaş – energïya men şañ jïnawşı. Bas kïim kïip jüriñiz, bolmasa jïi jwıp turıñız. Allergïya kezinde jwılğan kïimdi dalağa ilmeñiz.
№ 5 ädis. Xalıqtıq
Xalıqtıq medïcïna da allergïyağa kelgende qur alaqan emes. Allergïyanıñ jeñil ötip ketwi üşin mınaday em-dom bar eken. Ïtoşağandı (çereda) swğa qaynatıp, 20 mïnwt tundırıp işedi. Swsın altın tüstes bolwı kerek, eger tunba tunıq bolmasa, işpew kerek. Murındı jılı swmen jäne tuzben jwıp turw kerek. Murın qwısındağı şañ-tozañdı tazalaydı.
Kommentarïï


text:
Aqımdaki seneniñ aprel 15-den itibaren apiste yatqan «fevral 26 işiniñ» iştirakçilerinden biri, dört küçük balanıñ babası Ali Asanov bu işniñ diger iştirakçisi – sekiz aydan berli apiste bulunğan Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygozğa muracaat etti.
Qırım.Aqiqatta mektüpniñ kopiyası bar, Asanov qayd ete ki, o, onıñnen beraber apiste bulunğanlar ve olarnıñ ailesi Çiygoz içün dua eteler.
Asanov bildirdi ki, onı «FSB büyük apis cezası ile qorquza», susmağa devam etse, (oña) «20 yıl berip, 6 biñ kilometr uzaqlıqqa alıp ketecekler».
«Bilem, Allah istemese, olar maña ve epimizge bir şey yapamazlar. Bizim içün, musulmanlar içün, halqımız içün canımnı feda etmege azırım, bir kimseni tiymesinler», – dep ayttı Asanov.
İşğal etilgen Qırımnıñ Taqiqat komiteti ve FSB Asanovnıñ yazğanını izaatlamaylar.
Hatırlatamız, taqiqatqa köre, Ali Asanov 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Rus birligi» firqası faalleriniñ iştiraki ile çoq biñli mitingde yüz bergen kütleviy çatışmalarnıñ iştirakçisi edi.
Delillerge baqmadan, ne birinci instantsiya mahkemesi, ne de Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi adliyeciniñ Asanovnı azat etmek muracaatını qabul etti. Ali Asanovnıñ apis cezası aqımdaki seneniñ oktâbr 15-de bite. İyün ayında Asanovlar qorantasında dörtünci bala doğdı.
Ahtem Çiygoz aqımdaki seneniñ yanvar 29-da 2014 senesi fevral 26-da «kütleviy çatışmalarnı teşkil etüv ve iştirak etüv boyunca» cinaiy işniñ taqiqatı çerçivesinde yaqalanğan edi. Meclis reisi muavininiñ bir qaç kere uzatılğan apis cezası noyabr 19-da bite.
Avgust 24-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisi reisi muavininiñ imayesi bergen şikâyet arizasını red etti. Mahkeme Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesi çıqarğan qararını deñiştirmedi. Çiygoz mahkeme toplaşuvında Asanovğa basqı yapıp, oña qarşı malümat bermege zorlağanlarnı bildirdi.


text:
Alitus nahiyesi
Alitus nahiyesi — Litvaniyanıñ bir nahiyesidir. Memleketniñ cenübiy tarafında yerleşken, Lehistan ve Belarusnen sıñırdaştır. Memuriy merkezi (Alitus şeeri) Litvaniyanıñ altıncı eñ balaban şeeridir. Nahiyeniñ meydanı 5425 km², ealisiniñ sayısı 152139 kişi.
İçki bölünüv[deñiştir | kodunı deñiştir]
Alitus nahiyesi 5 özidarege bölinedir:
- Alitus şeeri özidaresi
- Alitus rayonı özidaresi (11 muhtarlıq)
- Druskinikay özidaresi
- Lazdiyay rayonı özidaresi (14 muhtarlıq)
- Varena rayonı özidaresi (8 muhtarlıq)


text:
XVIII Moskva halqara bediiy salonında ilk sefer «Art-Bulvar» galereyasından Qırım ressamları iştirak etecek. Bunı Moskvada galereya temsilcisi Olga Şarapova bildirdi, – haber ete RİA Novosti.
Onıñ sözlerine köre, Qırım ressamlarınıñ işleri «kartlı bir yarımadanı degil de, quru çöllerni, furtunalı deñizni, gemici ve balıqçılarnıñ ağır emegini aks etecekler».
«Sergide sovet devri Qırım mektebiniñ 50-80 ss icat etken eñ eyi ustalarınıñ işleri taqdim etilecek», – dedi Şarapova.
Neşirniñ malümatına köre, Moskva halqara bediiy salonı bu sene mart 6-15 künleri keçecek.


text:
Rusiyeniñ «Admiral Kuznetsov» uçaq gemisi ve onıñ yolbaşçılığındaki gemiler Suriyedeki Rusiye ava-kâinat quvetleriniñ tedbirleri keçirilgen alannı terk etecekler, dep bildire TASS Baş ştabı yolbaşçısı Valeriy Gerasimovnıñ aytqanlarına esaslanıp.
Gerasimovnıñ aytqanına köre, Rusiye Mudafaa nazirligi Suriyede Rusiye askerleriniñ sayısını azlaştırmağa başladı, ve ilk olaraq cenk alanını uçaq gemileri terk etecektir. Onıñ tam çıqma müddetleri aydınlatılmadı, dep yaza TASS.
Aynı vaqıtta, neşirniñ qayd etkenine köre, Suriyede Rusiye ordusını idare etken Andrey Kartapolov yanvar 6-da Rusiye deñiz aviatsiyası soñki eki ay devamında 420 arbiy uçuşnı kerçekleştirip, uçaq gemileriniñ bütün arbiy vazifelerini yerine ketirdi, dep bildirdi. O, Suriyede C-300 ve C-400 kompleksleri esasında yekâne ava mudafaa sisteması meydanğa ketirildi, dep ayttı.
2016 senesi noyabr ortasında Rusiye Mudafaa nazirligi «Admiral Kuznetsov» ava gruppasına kirgen Mig-29 tüşkenini haber etken edi. Nazirlik uçaq deñizge uçaq gemisiniñ yanında tüşkenini bildirdi. Uçucı qurtarıldı.
Rusiyeniñ «Admiral Kuznetsov» yekâne uçaq gemisi Rusiye Arbiy-deñiz flotunıñ gemi gruppası erkânında Aq deñizde buluna. 2016 senesi noyabr 15-de Suriyede darbe endirmege başlağan edi.


text:
Qırımnıñ Lenin rayonı Aq Manay köyünde cuma künü yanvar 29-da uquq qoruyıcılar bir qaç qırımtatarnıñ evinde tintüvlerni keçirdi. Bunı Qırım jurnalisti Lilâ Bucurova Facebookta bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, uquq qoruyıcılar özünen beraber «Ametovlarnıñ qorantasını, mektete oquğan balalarnı bile, alıp kettiler».
Qırım Rusiye akimiyetiniñ ve yerli uquq qoruyıcılarnıñ bu aqta resmiy malümatı şimdilik yoqtır.
Yanvar 28 künü Aqmescitte İslâm medeniy merkeziniñ binasında keçirilgen tintüv aqqında haber peyda oldı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Mart 14-te Londonda Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznıñ Britaniyanıñ tış işleri naziri Boris Conson ile qısqa bir körüşüvleri keçti.
Umerov Qırım.Aqiqatqa: «Boris Conson, Ukrainanıñ problemasını yahşı bilgenini, ve bu çatışmada oña qol tutqanını tasdiqladı. Rusiyeden ise sanktsiyalarnı alıp taşlamaycaqlar, aksine – olarnıñ arttırılmasına qol tutalar. Olar, Sergey Skripal ve onıñ qızınıñ zeerlenmesinden soñ Rusiyege pek açuvlılar. Mustafa ağa böyle yanaşuv içün teşekkür bildirdi ve meraqlandı: «Qıral ailesiniñ şimdiki futbol çempionatına barmağanı, İngiltere taqımınıñ da onı boykot etecegi manasına kelemi?» Buña Conson, «ülkemizde bu sportnı pek seveler ve taqımımız baracaq», dedi», – dep, ikâye etti.
Aynı şu künü Ukraina vekilleri Forin-ofisiniñ İnsan aqları ve demokratiya meseleleri boyunca şubesiniñ mudiri Riçard Conson ile körüştiler.
Umerov: «Biz Qırımnıñ problemaları aqqında, anda cümleden qırımtatarlarğa qarşı yapılğan terror, bu territoriyada qaç tintüv, tevqif, yaqalav, cöreme, öldürüv, ğayıp oluv olğanı aqqında ikâye ettik», – dep, qayd etti.
Ondan ğayrı, Büyük Britaniya parlamentinde «Ukraina dostluğı gruppası»nıñ reisi ve azaları ile körüşüv ve Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqına bağışlanğan «Qırım vaziyeti: ilhaq etilgeninden dört yıl soñra» tedbiri çerçivesinde vekillerniñ çıqışları yapıldı.
Bundan başqa, Cemilev, Umerov ve Çiygoz Britaniyanıñ BBC devlet cemiyet teleradio yayınlav teşkilâtına intervyü berdiler.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
"Änkara ni qadär imin bulsa, Vaşington da ul qadär imin"
Binali Yıldırım kön tärtibenä qarağan sorawlarğa cawap birde
Binali Yıldırım: “Änkara ni qadär imin bulsa, Vaşington da ul qadär iminder,” – dide.
Yıldırım başqala Änkarada kön tärtibenä qarağan sorawlarğa cawap birde.
Ber jurnalistnıñ Törkiyäneñ AQŞqa säyäxät kisätüe yasawın, monnan êlek tä Vaşingtonnan Törkiyägä qarata şundıy adımnıñ yasaluın xäterlätüennän soñ Yıldırım: “Häm xaqsızlıq häm AQŞ-Törkiyä mönäsäbätlärenä uñay öleş kertmäs. Änkara ni qadär imin bulsa, Vaşington da ul xätle imin urın. İstanbul ni qadär imin bulsa, N’yu York ta ul qadär iminder. Säyäxät’ tıyuın quyu çişeleş tügel. Global’ terrorçılıqqa qarşı kübräk teläktäşlek kiräk,” – dide.
Törkiyäneñ Süriyäneñ İdlib töbägendä tınıç xalıqnıñ üterelüen ğayepläwen dä beldergän Binali Yıldırım İdlibtä höcümnärneñ artuınıñ yaña qaçaq xäräkätenä säbäpçe bula alacağın iskärtte.


text:
Cumaertesi künü, aprel 19-da, Aqyar körfezi ve Donuzlav körfezinden Ukraina arbiy-deñiz quvetleriniñ bütün gemileri, şu cümleden, «Kirovograd» zembil gemisi, «Vinnitsa» arbiy gemisi, «Zolotonoşa» gemisi ve digerleri çıqtılar. Bunı Ukraina prezidenti vazifelerini eda etken Oleksandr Turçinovnıñ matbuat hızmeti bildire.
Onıñ mudafaa nazirine bergen emirine binaen, Ukrainanıñ «iç bir arbiy gemisi esir qalmamaq kerek».
Al-azırda gemiler Ukraina arbiy-deñiz quvetleriniñ bazası yerleşken Odessağa yol aldılar.
Bunıñnen beraber, Qırımdan diger arbiy tehnika, şu cümleden arbiy uçaqlar da çıqarıla.


text:
Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi
Şıñjañ-Patşalıq Resey menCin ükimeti arasında ayqın şekara kelsimi bolmağan
Bwl surette qıtaydıñ Şıñjañ (新疆) provincsiyasındağı (ölkesindegi) negizgi äskeri küşi şoğırlanğan öñirlerdiñ kartası. Qıtay kommunisteriniñ tilinde aytqanda Şıñjañ Öndiris-Qwrlıs Korpusı nemese Şıñjañ Öndiris-Qwrlıs Bazası (新疆生产建设兵团). Olay dep atauınıñ bastı sebebi- Şıñjañ aşılmağan tıñ ölke bolğandıqtan kommunisterdiñ alğaşqı äskeri legi tıñnan jer igerip, tıñnan äskeri qala saluına, soğuına tura kelgen. Sol sebepti kommunist äskerler häm qorğanıs qolğanatı häm öndiris pen qwrlıstıñ barıp kel, şauıp kel jwmısşısı bolğan. Bajaylap kartağa qarap otırsañız, qıtay kommunisteriniñ äskeri qorğanıs korpusı men soğıs kazarması QAZAQtar şoğırlı qonıs tepken soltüstik Şıñjañğa jiı orınalasqan. İle añğarı, Manas özeniniñ künbatıs-künşığıs jaqtarı, Tarbağataydıñ Ürimjige twspatws miday jazıq ien bozdalası men Qazaqstanmen şekara twsı jäne Altay taularınıñ şekara jaqtarı sonımen birge Erenqabırğamen kirisken tau qaptaldarı derliktey qıtay kommunisteriniñ äskeri qorğanıs bazasına aynalğan. Mwnıñ tüpkilikti sebebi ne?
Biz şama şarqımızşa bwl swraqqa taldau jasap köreyik:
Birinşi sebebi, “Qazaq Qaupi” faktorı. Biz bwnı bwğan deyin de tilge tiek etkemiz. Bwl öñir yağni soltüstik Şıñjañ qazaqtarınıñ jer-su mäselesi KSRO tarap Qazaqstan täuelsizdigin alğanğa deyin astırtın talastağı jer bolğan. Atap aytsaq Patşalıq Resey men Cin ükimeti arasında bwl öñirdiñ ayqın äri anıq şekara kelsimi bolmağan, uaqıtşa şekara kelisimi bolğan. Kezi kelgende eki jaq şekara kelsimin bwzıp jañalap otırğan, biraq negizgi şekara basımdılığı Resey jağında bolğan. Patşalıq Resey Gomindañ biligi kezinde de öziniñ şekaradağı basımdıq küşin saqtap otırğan, bwl öñirde tört ülken konsul qwrıp, erkin Resey valyutası men Orıs tilin üstemdikke şığarğan. Sovettik kezeñde de bwl öñirge on mıñdap äsker kirgizip YAñ Zıñşin men Şıñ Dubannıñ sayasi mäselelerin şeşip otırğan (mısalı, 1933-34 jılı Sovet eki mıñ äskerin Ürimjige deyin aparıp qorşaudağı Şıñ Dubandı qwtqarğan). Sol sebepti bwl öñir (soltüstik şıñjañ) Reseydiñ ıqpalında bolğan. 1939-49 jıldar arasında Şıñjañ ölkelik ükimet pen Sovet Mäskeu arasında nemese Mäskeu men Nan Kin (南京) arasında aşıq qırğiqabaq taytalas bastalıp ketedi. Sovet bwl öñirdi bölip birin özine (qazaqtar), birin odaqtas Wyğırstan ğıp qwruğa tırısadı… Keyin kommunist qıtay bilikke kelgen soñ (1949) bwl öñir (1951-1954) jäne de Sovettik Mäskeu men Sovettik odaqtas respubilikalar şılauında (Qazaq SSR) boladı. Qıtay men Sovet arasındağı şekara sızığı tolıq kelisim maqwlına könbey uaqıtı wzartıla beredi, kerek deseñiz kommunist qıtay men kommunist sovet arasındağı qırğiqabaq tüsşayısuğa baylanıstı şekara qorğanısı jüzdegen ret bwzılıp twrdı. Osığan baylanıstı Semey men Öskemen jäne Jetisu öñirine Mäskeu äskeri qorğanısın küşeytip arnayı oq twmsıq zımırandarın qıtayğa qaratıp qoysa, qıtay da jalma jan äskeri qorğanısın arttırıp soltüstik Şıñjañdı oñayğa bermeu men berilmeudiñ qamın jasadı. Tıñnan äskeri qala saldı, äskeri qalalarğa äskeri twrğındar ornalastırıp qıtaylardıñ sanın äskeri bağdarlama arqılı on esege köbeytti. Qısqa uaqıt işinde 100% qıtaylar twratın zäulim äskeri qala-qalaşıqtar payda boldı. Mäskeu de qwr qol qarap twrğan joq 100% orıstar twratın äskeri, yadro qorğanıs pen öndiris qalaların saldı.
Ekinşi sebep: Şarqi Türkistan men Çin Türkistan mäselesi. Esteriñizde bolsa bir jıldan astam uaqıt bwrın osı paraqşamda jäne The Qazaq Times gazetinde osı tıñ taqırıp turalı eñ alğaş tilge tiek etkemin. Alda osı tıñ taqırıptı jan-jaqtı taldap ğılmi saraptama jasamaqpın. Bwl öñir yağni soltüstik Şıñjañ qazaqtarı eki sayasi blokka bölinip biri Şarqi Türkistan, biri Çin Türkistan bolıp astırtın joyqın sayasi qaqtığısqa barğan-dı. Mäskeu men Nan Kin nemese Mäskeu men Pekin neşe ondağan diplomatiyalıq diyalogtar arqılı Şaoqi Türkistan men Çin Türkistan mäselesin tübegeyli şeşip, bwl öñirdi uaqıtşa qıtay kommunisteri tarabına qaldırıp sırt Moñğoliyanı özine qaratqan-dı. 50- jıldardıñ soñı Sovet-Qıtay suıq sayasi kirbeñine baylanıstı bwl öñirdi yağni soltüstik Şıñjañdı Moñğoliya men Semey-Jetisu äskeri blogı aoqılı qorşap tartıp almaq boladı. Äueli bwl öñirde astırtın ÜŞİNŞİ ŞIĞIS TÜRKİSTAN SOCSIYALISTİK RESPUBILIKASIN qwrudıñ sayasi jobasın jasaydı. Qıtayğa kanal-radio arqılı (mısalı- Alatau kanalı) aqparattıq şabuıl jasap, iştegi antiqıtayşıl küşterge dem berip sayasi auanmen wşıqtay bastaydı. Osı sebepti, bwl öñirdegi qıtaydıñ qorğanıs bazası küşeye tüsedi. Sovetti jappay jamandau nauqanı beleñ aladı. Amerika jaq ta sovettiñ qıtaydağı ıqpalın seyiltu üşin sovet-qıtay arasındağı sabırsızdıqqa “aqıl” aytıp kilige bastaydı. Bwl jerde Tayvan faktorın da eskergen jön.
Üşinşi sebep: Qazaqtar öte şoğırlı qonıs tepken öñir. Bwl öñir qazaqtar birşama jiı qonıs tepken öñir jäne Qazaq SSRmen, Qazaqstanmen jäne Moñğoliya Bayan-Ölgiymen mädeni, ruxani häm sayasi baylanısı qoyu boldı. Qıtay kommunisterine deyin är aymaq, är audan, okrugterindegi qazaqtardıñ üles salmağı öte joğarı boldı. Ol öñirderde Qazaqstanşıl, Sovetşil jäne twtas Qazaqtı biriktiruge qwlşınğan twlğalar birşama köp boldı. Twraqtı şekara küzeti men şekara tärtibi osal bolğandıqtan eki jaqtağı wlttıq ruxani baylanıs üzilmedi. Osı baylanıs Şıñjañ qazaqtarına eki joldı tañdauğa mäjbürledi. Biri, Qazaq SSRğa qosılu; ekinşisi, qıtayda Qazaq SSR siyaqtı jeke avtonomiyalı ölke qwru. Osı eki jol qıtay Qazaqtarında üş ret qaytalandı, üşeui de üş türli sayasi kezeñ-di. Birinşi ret 1918-1920 jıldarı; ekinşisi 1944-1954 jıldarı; üşinşisi 1983-1984 jıldarı; biraq, üş kezeñde de Qazaqtar tolıq negizdegi sayasi avtonomiya qwru armandarına jete almadı. Kerisinşe Qazaqtar şoğırlı qonıs tepken öñirler äkimşilik bölşekteuge wşırap twtas aumaqtıñ 40% avtonomiyağa qarastı boldı da, 60% jerler QAZAQ AVTONOMIYASINIÑ sırtında qalıp qoydı. Kommunist bilik äskeri qorğanıstı küşeytip Qazaqtardıñ sayasi desin basıp tastadı. Bwnı alda “Qazaqtardıñ Wlttıq Avtonomiya Qwru Küresi” deytin taqırıppen tıñ derek saraptama oylarımmen tolıq jazıp şığuğa tırısamın. Qazir soltüstik Şıñjañdağı qazaqtar twrğan öñirdiñ bäri äskeri qamal, kazarma, äskeri qala-qalaşıq pen äskeri öndiris-qwrlıs oşağınıñ qorşauında qalıp otır.
Bir qızığı Şıñjañnıñ demografiyalıq sanağına Şıñjañdağı äskeri qorğanıs pen öndiris korpusınıñ jan-sanı kirmeydi. Olardıñ Qazaqtar şoğırlı qonıstanğan soltüstik Şıñjañdağı wzın sanı EKİ JARIM MILLIONNAN asadı (Onıñ işinde äsker de kiredi, äskerdiñ qatın, bala-şağası da kiredi). Biraq, Şıñjañ sanağına jatqızılmaydı. Ortalıq Pekindegi ükimet olardı tike basqaradı, sol sebepti Şıñjañ ölkelik biliginiñ tisi olarğa batpaydı.


text:
Aprel 27-de Qırımda faaliyetçiler ve Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarınıñ aqrabaları, bu iş boyunca yapılğan qapalı oturışuvğa şikâyet ettiler. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Faaliyetçi Remzi Bekirov: «Tahqiqat izolâtorında endi bir buçuq yıldan ziyade tutulğan yaqınlarımız ya da tanışlarımıznı körmek içün er sefer mahkemege kirecek olamız. Uzun vaqıttan berli bizni anda yibermeyler. Belki de bunı, olarnıñ (iş figurantlarınıñ) iradesini qırmaq ve malümat toplulıq içinde dağılmasın dep yapadırlar. Bu sebepten biz er sefer mahkemege şikâyetler yazamız», – dep añlattı.
Şikâyetlerde faaliyetçiler, «milliy ya da diniy alâmetlerge köre» oturışuvğa yiberilmegenlerine işaret eteler. Şikâyetler Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ reisi İgor Radionovnıñ adına berile.
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarına sıñırlav tedbiriniñ uzatılmasına qarşı apellâtsiyanı akem Aleksey Posledov baqa.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasında tintüvler yapıldı. Tintüvler neticesinde, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov tevqif etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetine köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Rusiye FSB tarafından Qırımda yaqalanğan rejissör Oleg Sentsov Ukraina mustaqilligi oğrunda küreşe ve aynı zamanda bütün Avropanıñ barışıq ve havfsızlığını qoruy. Bu aqta Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Berlinde Ukrain kino künleriniñ iştirakçileri ögünde çıqışta bulunıp ayttı.
Poroşenko teşkilâtçılarğa minnetdarlığını bildirdi ve «insan aqlarına büyük avropalı ürmet adetini» qayd etti.
«İnanam, Avropa kinorejissör Oleg Sentsovnıñ, qırımtatar halqınıñ taqdiri ve Ekinci cian cenki vaqtından berli mustaqil devletniñ territoriyasına ilk arbiy istilâ aqqında unutmaz», – dey o.
Oleg Sentsov 2014 senesi mayıs ayında Rusiye FSB hadimleri tarafından Qırımda yaqalanğan edi. Onı Aqmescit, Yalta ve Aqyarda teraktlarnıñ azırlanmasında qabaatlaylar. Sentsovnıñ adliyecisi SİZOda onı çekiştirgenlerini bildirgen edi. Rejissör qabaatını red ete. Bundan ğayrı, bu iş boyunca daa üç kişi yaqalandı.
Aprel 16-da taqiqat ukrain rejissörini «silânı qanunsız tutuvda» da qabaatladı.
Moskvanıñ Lefortovo mahkemesi ukrain rejissöri Oleg Sentsovnıñ apis müddetini mayıs 11-ge qadar arttırdı.


text:
Qıtay mamandarı ştwrmovïk-tikuşaqtardıñ jaña bwının jasawğa kirisip ketti. Bul twralı nua.in.ua xabarladı.
Jaña tikuşaqtıñ erekşeligi, ol közge körinbeytin rejïmge qajetti texnologïyalıq jaraqtarmen jabdıqtaladı.
Qıtay memlekettik BAQ-tarınıñ xabarlawınşa, 2020 jılğa deyin QXR qorğanıs mïnïstriniñ qarawına tapsırılwğa tïisti tikuşaqtıñ taldanıp jasalwı eldiñ qorğanıs salasındağı jetekşi önerkäsip orındarınıñ biri bolıp tabılatın «Aviation Industry Corp» kompanïyasına tapsırılğan. QXR qarwlı küşteriniñ ökilderi munday tikuşaqtıñ jayaw äskerlerge tïimdi qoldaw körsetwdi qamtamasız etw arqılı memlekettiñ qorğanıs qabiletin arttıra tüsetinin aytıp otır.
Budan burın Qıtay basşılığı memlekettegi äskerï qızmetkerler sanın 300 mıñ adamğa deyin qısqartw nïetteri bar ekenin mälimdegen bolatın.
Derekközi: ras.kz
Kommentarïï


text:
2014 senesi oktâbr 11-13 künleri Eskişehirde Qırım vaziyeti üzerinde ötkerilgen toplaşuv keçirildi. Toplaşuvnıñ soñunda aşağıdaki neticeler alındı:
2014 senesi fevral ayında referendumnıñ neticesinde Rusiyeniñ Qırım işğali aqqında ilânı Qırımnıñ tamır halqı olğan qırımtatarları, Halqara teşkilâtlar ve Halqara toplulığı tarafından tanılmağan.
Rusiye Qırımnıñ işğali ile 1994 senesi Budapeştte alınğan añlaşmanıñ qaidelerini bozdı.
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Abdulcemil Qırımoğlu, qırımtatar milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ve diger faaliyetçilerni Qırımğa kirsetmegen bütün ayırımlar deral toqtatılmalı.
Qurultay ve qırımtatar milliy Meclisi qırımtatarlarnıñ yekâne temsiliy organları ve olardan ğayrı başqa bir teşkilâtnıñ olması mümkün degil.
Qırımda insan aqları ve halqara aqlarınıñ bozuluvı ile matbuat vastalarınıñ ögündeki manialar yoq etilmeli.
Rusiye işğali ile qırımtatarlarnıñ Vatanında yaşamasına, ibadet etüvine ve tasil almasına keder etken taqip, öldürüvler toqtatılmalı.
Yılnıñ soñunda Türkiye ve Rusiye arasında olacaq «işbirlik boyunca körüşüvi» ve Türkiye ile Rusiye arasında ötkerilecek bütün toplaşuvlarda qırımtatarlar ile bağlı meseleler kün tertibine çıqarılmalı.
Qırımtatarlarınıñ milliy asabalığınıñ qoruvı içün İslâm Şurası, OBSE, Avropa birligi, Avropa Şurası ve BMT kibi teşkilâtlarğa muracaat etilmeli.
Er yıllıq «Bütün dünya insan aqlarınıñ qoruvı künü»nde qırımtatarlarnıñ aqları boyunca Qırımtatar milliy meclisiniñ iştiragi olmalıdır.
Qırımnıñ işğalini qabul etken teşkilâtlar ve işğaliciler ile işbirlikte bulunğanlar takbih etilmeli.
2014 senesi oktâbr 11-12 künleri Türkiyede, Eskişehirde, qırımtatarlarnıñ meseleleri boyunca mahsus toplaşuvda alınğan bu vesiqağa bulunğanlardan er bir iştirkçi qol tuttı.