text:
Açıq mikrofon: “Qaysı oçqıçlar ışanıçlıraq?”
TU-154, IL-86?
Min bersenä dä utırırğa telämim. Bik küp cimerelälär. Şörepläre selkenep torğan oçqıçlarda oçasım kilmi. Katastrofiçeskiy xäl bu mäs''älädä. Qazanda şundıy yaxşı aviatsiä zavodı bar . Qazanğa oçqıçlarnı eşlätergä röxsät birmilär bit. Şuña kürä utırmıym. Boinglar bik äybät oçalar. Amerika oçqıçları. Ämma Boynglarınıñ bit bezgä iskelären, qartayıp betkännären birälär. Elek bezneñ oçqıçlar şaqtıy ışanıçlı ide. Äybätläner dip ışanıyq inde.
Bez belmibez. Oçqanım yuq. İşetkänem bar, çit il oçqıçları äybäträk dip uylıym , mäsälän, Boinglar. Çönki statistika buyınça alarnıñ oçqıçları äzräk avariälärğa elägälär.
Qazanda üzebezdä eşlängännär ışanıçlıraq. Mäsälän, Tupolev oçqıçları, AN oçqıçları ışanıçlıraq.
Xäzer berse dä ışanıçlı tügel alar. Çönki alarnıñ xucası yuq xäzer.
Boinglar ışanıçlı. Alarda bernindi katastrofa bulmıy, xezmätländerü äybät. Çit il kompaniäläre eşli alarnı Amerika, Kanada häm başqa illär. Beznekelärneñ üzqimmäte zurraq, qıybatraq.
Belmim, bik siräk oçam.
Üzebezneñ Rusiädä, Tatarstanda citeşterelgän oçqıçlarda säyäxät itärgä kiräk dip uylıym.
Tatarstan avia kompaniäse oçqıçları ışanıçlıraq. Härçaq waqıtında oçalar. Minem Antaliägä oçqanım bar.
Mәlikә Basıyr


c: text/html

text: Qazaxstan prezidentınıñ qızı, Dariğa Nazarbaeva, yaña terkälgän "Asar" partiäsenä inde 10 deputat quşıldı, dip belderde. Bu bäysez deputatlarnıñ 7-se yuğarı palata - Senattan, qalğan 3-e tübän palata – Mäclestän, dide ul. Nazarbaeva, şuşı yılda ütäçäk saylawlarda "Asar" partiäse parlamenttağı urınnarnıñ yartısın alaçaq digän faraz belderde. Uzğan yıl sotsial xäräkättän partiä itep üzgärtelgännän soñ "Asar" zur tizlek belän üsä başladı. Yustitsiä ministrlığı belderüençä, bügen anıñ saflarında 77 meñ äğza bar, häm ul Qazaxstannıñ ikençe partiäsenä äylängän. Berençe urında Dariğanıñ ätise, Nursoltan Nazarbaevqa bäyle "Otan" partiäse, 300 meñ äğza.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
9 ğinwar könne Mäskäw ölkäse milli mädäni möxtäriäteneñ mäğärif komitetı tatar tele olimpiadası ütkärde. Mäskäw ölkäsendä tatar klassları äle oyışıp qına baruına qaramastan, mondıy olimpiadalarnı alar öçençe tapqır ütkärä inde. Bıyılğı tuğan tel olimpiadası Qazannıñ meñ yıllığına bağışlanğan ide. Mäskäw ölkäseneñ Şçelkovo , Balaşixa, Puşkina, Dubna häm başqa şähärlärennän kilgän uquçılar olimpiada şartları buyınça, öy eşe itep birelgän yazma eş alıp kilergä, sänğätle uqırğa, mäkällär häm äytemnären belülären kürsätergä,üz isemeneñ mäğnäsen añlatıp birergä , şulay uq, Qazan tarixı turındağı küp törle sorawlarğa cawap birergä tieş idelär. Komissiä qarşında alar barısı da yazıp kilgän öy eşlären tatarça uqıdılar. Temalar küp törle ide. Qayberäwlär üz töbägendä ütkän Saban tuyı, qaysıları mäçet açılu waqiğasın tasvirlagan. Dubna şähärennän Mogtasarov Al'bert Qazan tarixına bağışlanğan yazmasın uqıdı. Ä inde barlıq kürsätkeçläre buyınça da berençe urınğa çıqqan, tatar telendä bik yaxşı söyläşä dä belgän Zagretdinov Nail Böyek Watan suğışında qatnaşqan, bügenge köndä inde dönyada bulmağan Tübän novgorod ölkäseneñ Urazovqa awılında yäşägän babası xaqındağı yazmasın uqıp alqışlarğa iä buldı. Qazanğa, Qazan universitetına, Qazannan çıqqan kürenekle şäxeslär turındağı qatlawlı sorawlarğa da qıyu cawap birde olimpiadada qatnaşuçılar . Olimpiada näticäse itep alarğa maqtaw gramotaları häm büläklär tapşırıldı. Bu olimpiada Mäskäwneñ tatar mädäni üzägendä ütte. Ul köngä inde çırşı bäyräme aldan planlaştırılmağan bulsa da, milli üzäk xezmätkärläre Qış babay, Qar qızın da çaqırıp, Mäskäw ölkäse tatar tele olimpiadasında qatnaşuçılar öçen maxsus räweştä tağı ber märtäbä çırşı bäyräme ütkärdelär. Bu Qazannıñ meñ yıllığına bağışlanğan tuğan tel olimpiadasın töp oyıştıruçısı mäskäw ölkäse milli mädäni möxtäriäteneñ mäğärif komitetı citäkçese Ramilä Kamayıva, tatar telen üzläşterüdä bu olimpiadalarnıñ ähämiäte äti änilär öçen dä zur fayda dip belderde. Bezneñ uquçılar bıyıl Qazan şähärendä ekskursiädä buldılar. Şuña kürä Qazan tarixın bik tırışıp öyrändelär, dide ul.
Ä inde Puşkina şähäreneñ Wazifa oyışması wäkile Saniä Xäsänova da Tuğan tel olimpiadasın oyıştıruçılarğa da anda qatnaşuçı balalarğa da zur räxmäten belderde..
Näzifä Kärimova azatlıq radiosı mäskäw.


text:
Salawat şähärendä Tuqay bäyräme ütte
Başqortstanda Ğabdulla Tuqaynıñ tuuına 120 yıl tuluğa bağışlanğan mädäni çaralar däwam itä. Şundıy bäyrämnärneñ çirattağısı comğa könne Salawat şähärendä dä ütte. Tuqay bäyrämenä äzerlekne häm anı ütkärüne Başqortstan Tatar kongressınıñ Salawat şähäre bülege üz östenä aldı. Älege bülekneñ räise, şähärdäge bilgele eşquar Äsğat' Kormanaev 11 sanlı mäktäptä oyıştırılğan bäyrämne tulısınça üze finansladı.
11 sanlı mäktäptä ütkän Tuqay bäyrämendä şähärdäge tağın sigez mäktäptä tatar telen häm ädäbiäten öyränüçe yözgä yaqın bala häm alarnıñ uqıtuçıları da qatnaştı häm konsert nomerları belän çığış yasadı. Şuşı bäyräm xaqında anı oyıştıruçı Äsğat' Kormanaev menä nilär söyläde.
Kormanaev – Bezneñ Tuqay bäyräme şähärebezneñ 11 sanlı urta mäktäbendä ütte. Bu mäktäpne bez kiläçäktä tatar gimnaziäse itep üzgärtergä telibez. Andağı älege bäyrämgä şulay uq şähärdäge mäktäplärdä tatar telen öyränüçe başqa balalar da kilde. Bäyräm bik matur ütte. Konsert nomerlarında ölkännär dä qatnaştı.
Başqortstannıñ Salawat şähärendä ütkän Tuqay bäyräme xaqında andağı Tatar kongressı bülege räise Äsğat' Kormanaev söyläde.
Başqortstanda Ğabdulla Tuqaynıñ oluğ yubileyına bağışlanğan töp çara Ufada 4 may könne ütäçäk. Başqortstan däwlät filarmoniäsendä Başqortstan Yazuçılar berlegeneñ tatar yazuçıları berläşmäse äğzaları tantanalı kiçä ütkärä. Anda Qazannan da qunaqlar kiläçäk.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Tatarstan törmälärendä mäçetlär yabılmıy
Şuşı könnärdä ISLAN NEWS säxifäsendä “Tatarstan törmälärendä mäçetlär yabıla. Cinayätçelär comğa könne genä mäçetkä barıp namaz uqı alaçaq. Başqa namazlarnı alarğa üz bülmälärendä uqırğa turı kilär” digän xäbär taratıldı. Möselmannar älege xälne, keşe xoquqların kimsetü dip sanıy, häm bu mä’säläne Tatarstan prezidentı däräcäsendä xäl itärgä uylıy. Törmälärdä mäçetlär tözü eşen başlap cibärgän, häm härdaim bu ölkäne küzätep torğan oyışmalarda bu xäbärne qatği inqar ittelär. Möselman dinenä qağılğan yalğan mäğlümat taratıp massaküläm mäğlümat çaralarında şaw-şu kütärü kemgä kiräk bulğan. Rusiäneñ Cäzalarnı ütäw federal' xezmäten Tatarstan bülege citäkçese urınbasarı Rafail Davleev bu turıda Azatlıq radiosına menä ni dide.
Bu bik yalğış mäğlümat, çönki küptän tügel genä bez namaz uqu bülmälärennän çığıp üsä başladıq inde, taştan, ağaçtan mäçetlär tözi başladıq. Mäçetlärne yabır öçen bernindi säbäp tä yuq. Kiresençä bez bu yunäleşne xuplıybız. Üzemçä ber-ike kandidat şundıy bar inde. Ömetlänälär, nigäder bezgä kiräkmägän keşelärneñ anda elägergä teläkläre bar. Bezneñ öçen naçar mäğlümat taratuçılar bar inde alar. Şuşı uq sorawğa Qazandağı 2 nomerlı koloniä citäkçese Färğät Gallämovnıñ fikeren dä tıñlap uzıyq.
Döres tügel ul. Bezneñ sistemada kiresençä. Xäzer menä mendelewskida açıla, Sviäjskiyda açıla, inde süzlär bara tizdän panovçada açıla dip. Kem çığarğandır inde anı. Kiresençä bu bit bezneñ sistemada ğına tügel böten cirdä bit inde ul, mäçet, çirkäw açu, senagogiä bulsın.Bügenge köndä Tatarstanda xoquq saqlaw sistemasında 14 möselman oyışması eşläp kilä. Alarda barlığı 650 keşe eşli. Törmä citäkçelege tarafınnan soñğı yıllarda ğına da törmälärdä 4 mäçet açılğan. Bıyıl tağın ike mäçet açılırğa tora. Respublika törmälärendä möselman dineneñ niçek taraluı turında Tatarstan Diniä näzarätendä xoquq saqlaw orğannarı belän eşläwçe bülek xezmätkäre İbrahimov Timur
Bolay dip söyläde. Monnan töş ul mäğlümat çaralarında taralğan älege xäbärgä dä üz fikeren belderde.
İnternetqa bu xäbärne kem cibärgän min belmim. Uzğan atnada Qazanda UYI 148/18 min buldım 21 martta, UYI 148/19 20 matta buldım. Sviäjskiyda buldım, bügen menä 18,19 uçrejdenielärgä baram, anda köngä 5 märtäbä namaz uqırğa röxsät bar. Bu doşmannarğa kiräk. İslamski terrorizm, vaxabizm, menä kemgä kiräk bu, şul cibärde ul.Möselman dine nigezlären tiränten öyränü maqsatınnan, Törmädäge mäçetlärdä bügen xätta kitapxanälär dä açıla. Häm här telägän keşeneñ anda kerep belem alırğa xoquqı bar. İşetkänegezçä, barlıq çığanaqlar da törmälärdä mäçetlär yabıla digän xäbärne inqar itälär. Möselmannarğa qarşı bulğan qayberäwlä, yänä jurnalistikada qara piar dip atalğan, xäyläkär yöreşne qullanğan, digän fikerdä tora alar.
Ğädel Galämetdinov.


text:
BMOsı general sekretarı K.Annannıñ tınıçlıq ilçelärennän berse Anna Cataldi äle yaña ğına Äfganstannan qayttı. Ul Azatlıq radiosına äfgannnar şimbädä ütkäräçäk prezident saylawlarınıñ irekle ğädel ütüen garantiäläw öçen bik zur qıyınlıqlar aldında tora dide .Äfgannarnıñ zur öleşe saylawlar belän tanış tügel, namzätlärne dä alar bik az belä.İminlek zur borçılu tudıra.Waqıtlı prezident H. Qarzai şimbä saylawlarında ciñep çığar dip kötelä.Cataldi başqa namzätlär Qarzainıñ säyäxät häm iminlek mäsälälärendäge östenleklärenä şiqäyät belderä dip äytte .
Anna Cataldi 25 yıl buyı suğış häm yanau astında yäşägän äfgannnar öçen demokratik saylawlar konsepsiäse ällä nindi serle,añlaşılmağan eş bulıp tora dip äytte..A.Cataldi xoquq yaqlawçı bularaq Balkannnan Afrikağa qädär törle konflikt zonalarında bulğan häm Sarayevodan xatlar isemle äsärneñ aftorı. Anda suğışnıñ Bosnia balalarına täsire añlatıla.K.Annannıñ tınıçlıq ilçeläre arasında eleke bokser Möxammäd Ali , opera cırçısı Luciano Pavoratti häm Nobel tınıçlıq bülägen alğan Elie Wiesel dä bar.A.Cataldi NYtan radiobızğa birgän ängämädä ildä iminlek bulmawı, ilneñ bik zur buluı säbäple prezident namzätläreneñ zur öleşe üz kündermälären xalıqqa citkerä almadı dip äytte. Ul taliban cimerelgännän soñ Qabulda tormış küzgä kürenerdi däräcädä yaxşırdı ämma Qabuldan çitkä çığıp yörü qurqınıçlı di(audio)
Namzätlär H.QArzai AQŞ yäki koalitsiä oçqıçların qullandı, başqa kandidatlarnıñ andıy mömkinçelege yuq ide dip şiqäyät itte. Şulay da Qarzaiğa Qabuldan çittä xätta üz yortınnan çığıp yörü dä bik qıyın dip äytte.
Äfgan xalqına saylawlar konsepsiäse yaxşı itep añlatıla almadı, uqu yaza belmäwçelär, bigräk tä xatın qızlar arasında bik küp. Cataldi şimbä saylawlarında başqa ber qıyınlıq isä saylawçılarnıñ tanıqlıq dokumentı öçen foto räsemgä töşüne kire qağuı dip söyläde(audio)
Tanıqlıq dokumentı birü bik qıyın eş buldı.Bigräk tä paştunnarnıñ qırıs dini qağıydäläre keşe suräten tıya. xatın qızlar üterelüdän qurıqtı.Alar foto räsemgä töşmäsennär dip kisätelgän ide.
Näticädä Äfganstanda terkälü öçen foto räsem taläp itelmäde.Cataldi bu kirtälärgä qaramastan 10million 600meñ keşe terkälde, alarnıñ yartısı xatın qız di. Xoquq yaqlaw aktivistı xanım şimbä saylawlarınıñ ezlekle näticäse turında saqlıq kürsätsä dä, ul kiläçäk öçen bigräk tä zur şähärlärdä Talibannan soñ bulğan üzgäreşlärne küzdä totqanda ömed bar dip söyli.Cataldi süzlärençä qaytqan möxacirlärnıñ qayberlärendä aqça bar,alar şunduq bizesenqa kereşä.Äfganstanda keçkenä käsepxanälär sanı arta bara(audio)
cimerek şahärlär urtasında zur saraylar salına Kibetlär açıla.İldä nindider üzgäreş baruın küräsen. bu bik näzberek ber mizgel , bik näzberek. Monıñ ilne tınıçsızlıqqa alıp baruı da mömkin dip söyli.
Cataldi cirle qabilä başlıqları,törkem citäkçeläreneñ şaqtıy qına täsirgä iä buluın äytte.Saylawlarğa ber kön qalğanda bügen Äfganstannıñ törle şähärlärendä bombalar şartladı. İldä 100meñnnän artıq äfgan häm çit il xärbiläre iminlekne saqlıy
färidä xämit


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin, aprilneñ 27sendä ike könlek säfärgä İzraelgä kiläçäk. Bu xaqta İzrael räsmiläre xäbär itte. Putin yuğarı räsmi wäkillär, şul sanda premyer-ministr Ariel Şaron häm fälestin citäkçelege belän oçraşaçaq.
Kreml älegä bu xäbärne raslamadı, ämma Rusiäneñ mäğlümat agentlıqları da bu xaqta xäbär itte.
Rusiä – Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru proektı ximayäçeläreneñ berse. Yul kartası dip isemlängän älege tınıçlıq planınıñ iñ soñğı maqsatı – 2005nçe yılğa Fälestin däwläten tözü ide.
Söyläşülärneñ köntärtibendä şulay uq Rusiä belän İzrael arasında Mäskäwneñ Süriägä qoral satu tiräsendäge kierenkelek mäs'äläse dä bulaçaq dip kötelä.
Yerusalim häm Waşington, Mäskäwneñ Süriägä qoral satuına borçılu belderä. Rusiä isä älege qoralnıñ tabiğattä saqlanu öçen qullanılaçağın äytä.


text: Üzbilgelängän Könyaq Osetiä xökümäte bügen Gruziä xärbiläre başqalanıñ tönyağında ut açtı dip belderde. Könyaq Osetiäneñ matbuğat häm mäğlümät komitetı başlığı İrina Gagloeva Azatlıq radiosına telefonda Gruzin ğäskärläre cirle waqıt belän yaqınça köndezge säğät ikedä Tamaraşeni awılınnan ut açtı, dide. “Atışlar öç säğät däwam itte. Gruzin köçläre 152 millimetrlı raqetalar qullana. Xöcümdä tulısınça ber ğäilä: 14 yäşlek bala, 90 yäşlek xatın qız, 70 yäşlek ir keşe hälaq buldı”. Gruziä belderüençä, uzğan töndäge bäreleşlärdä öç Gruzin xärbie hälaq bulğan. 7 xärbi yaralanğan. Uzğan atnadan birle bu töbäktä däwam itkän köç qullanuda hälaq bulğan Gruzin xärbiläreneñ sanı 12 gä citte. Gagloeva süzlärenä qarağanda, Könyaq Osetiä yağınnan ber xärbi üterelgän häm ike xärbi yaralanğan.


text:
Rusiädä dini temalarğa qağılğan modern sänğät kürgäzmäse oyıştıruçılar näfrät taratuda ğäyeplänep Mäxkämägä aldına çığarıldı. Moña bälkim dä Rusiädä fiker ireklegendä borılış noqtası şulayuq provaslav çirkäweneñ rus cämğiätendäge urını mäsäläse dip tä qarap bula
Konstitutsiädä Rusiä sekular il häm däwlät tarafınnan ximäyä itelgän din yuq dip äytelä. Ämma küp kenä küzätüçelär Rusiä provaslav çirkäweneñ cämğiät tormışında arta barğan rolenä işarä itep,bu qayberäwlärneñ üzgäreş teläwenä dälil bulıp tora dip äytä. .Mäskäüdä başlanğan xökem protsesında din irege üzäk urında tora.Keşe xoquqlarınıñ 3 aktivistı ''diqqät , din! isemle modern sänğät kürgäzmäse oyıştırıp dinne räncetü häm etnik näfrät taratuda ğäyelänä.
Kürgäzmä Andrei Saxarov muzeye häm Sotsial üzäktä ütkän yılda açıldı , anda 42 rässämneñ äsäre kürsätelde.Muzey kuratorları äytüenä qarağanda äsärlärneñ qayberläre qapma-qarşılıqlı bulsa da, mäqsat modern cämğiättä dinnen role turında diskusiä başlatu ide.Ber räsemdä Ğäysä päygämbärneñ bite Coca-cola xärefläre östenä ysalğan häm '' Bu minem qanım'' digän süzlär yazılğan.Ütkän yılda kürgäzmä açılıp 4 kön ütkännän soñ 6keşe Saxarov muzeyenä kerep küp kenä esärlärne zararlap, diwarlarğa muzey xezmätkärlären ''parovaslav dinen'' mısqıllawda ğäyeplägän şığarlar yazğan ide. . Muzey bu keşelärne mäxkämägä birsä dä prosesnı yuğalttı. Xäzer prokurorlar Saxarov üzäge direktorı Yuri Samodurov , kürgäzmäne oyıştıruçı Lüdmilla Vasilovskaya häm rässäm Anna Mixalçuknı Rusiä cinayätlär kodeksınıñ 282 nçe maddäsen bozuda ğäyepli. Bu maddä etnik, rassa yäki dini näfrät taratuçılarnı cazalıy. Çärşämbedä başlanğan xökem protsesında prokuror kürgäzmä küpkenä inanuçılarnı räncette alarnıñ ğorurların kimsette dip söyläde. Bu 3 keşe ğäyeple tabılsa ,alarğa 5yılğa qädär törmä cazası birelä ala. Saxarov Üzäge häm Demokratik törkemnär xökem protsesına açu belderep internettä açıq xat basıp çığardılar. Anda üzäkneñ keşe xoquqları şulsanda din iregen yaqlawı xäterlätelä.Üzäk Direktorı Samodurov mäxkämä aldında kürgäzmäneñ kündermäse üzgärtelep ,yalğış añlaşıldı dip äytep bolay dide (audio)
Başqaları şulsanda keşe xoquqları törkemeneñ citäkçese Lev Ponomarev kürgäzmäneñ fundamentalizm häm dinne säyäsiläşterüneñ qurqınıçları turındağı kisätüen mäxkämä raslarğa ğına yardäm itte dide. Ponomarov prokurur ofisı provaslav çirkäweneñ konservativ äzğalarınnan meñnäçä xat alğannan soñ Saxarov Üzäge xezmätkärlären ğäyepläp çıqtı, ,alar Rusiäne provaslav ilgä äyländerü mäqsatın quya , bu isä konstitutsiägä qarşı ..Däwlätneñ bu ideologiägä bulışlıq kürsätüe bik tınıçsızlandıra dip söyläde Ponomarev däwam itep tağı bolay dide (audio)
Rusiä sänğätneñ bäxäskä säbäp bulğan, säyäsät häm üzlären cämğiätneñ moral saqçıları dip kürüçülär belän bäreleşkän berdänber il tügel. yaqınça ber ğasır elek fransuz rässäme George Braque ''sänğätneñ mäqsatı tınıçsızlandıru''dip äytkän ide. Küptän tügel Adreas Serrano sidek tutırılğan piala savıttağı xaç foto räseme belän şau-şuğa säbäp buldı. Ämma cancal sonğı çiktä Serranonı tağı da kübräk dönyağa tanıttı,älbättä anıñ östennän xökem protsesı ütkärelmäde. Advokat Yuri Şmid Mäskäwdä xakim Rusiä konstitutsiäsenä , anıñ fiker ireklegen garantiäläwenä şulayuq Rusiäneñ sekular däwlät buluına iqtibar itär digän ömed belderä. Ul provaslaviäne urıslıqqa bäylämäskä dip kisätep (audio)
Provaslav çrkäwe nindi qaraşta ? Azatlıq radiosı xabärçese çirkäwneñ tışqı mönäsäbätlär departamentında pop Mixael Dudkoğa möräcäğät itte. Dudko çirkäw xökem protsesın başlatmadı dide . (audio)
Pop süzlärenä däwam itep tağı bolay dide(audio)
añlaşılğança Dudko çirkäwneñ protsesqa qarşı bulmawın häm kürgäzmäne üzlärenä höcüm itep bäyäläwen häm ğäyeplänüçelär ğäyeple tabılsa başqalarına sabaq bulır ide dip belderde
färidä xämit,praga


text:
Putin: Rusiä çimal satuçı bulıp qala ala
"Bügen Rusiä çimal satuçı qüätle il. Bu bezneñ zur östenlek. Çimal tabu häm eşkärtü yuğarı texnologiäle bula ala. Ämmä, tabiğıy baylıqlar ğına qullanu iqtisadi üseş öçen citärlek tügel, qayçaq bu xättä zıyanlı da."
Putinnıñ bu belderüe aldınnan, belgeçlär, Rusiäneñ neft häm gaz satuğa nıq bäyle buluı anıñ totrıqlılığına yanıy digän kisätülär yasağan ide.
Şul uq forumda qatnaşqan, Rusiäneñ iqtisadi üseş häm säwdä ministrı German Gref, Yukos eşe Rusiäneñ investitsiä şartlarına zur zıyan kiterde, digän. İnterfax xäbär itüençä, bu süzlären ul forum qısalarında, jurnalistlar belän oçraşqanda äytkän.


text:
Respublikada üz utırışların cıyğan säyäsi firqalär arasında berençese-Yabloko partiäse buldı, dip uzğan atnada söylägän idek. "Almaçılardan" soñ çiratnı Yevraziä firqase, Rusiäneñ patriotlar berlege aldı. Partiäne oyıştıruçılar arasında Rusiädä tanılğan säyäsätçelär, yazuçılar häm cämäğät eşlekläre bar. Anıñ Başqortsan bülege äğzaläre-Yevraziä idealarınıñ Başqortstanğa bik yaxşı turı kilüe turında belderä.
Respublikada qanun bozular oçraqları artıp qına qalmıy, bik küp cinäyät eşläre dä açılmıy qala, açılğannarı tikşerelmi yabıla bara.Başqortstan prokurorı Florid Baykov üz eşçänlege däwerendäge iñ usal çığışın yasadı.
Mönir Wafin, Ufa


text:
GOELRO
GOELRO planı, Soviet cömhüriäteneñ xalıq xucalığın torğızu häm üsterügä yünältelgän berdäm däwlät planı. 1920. yılda qabul itelä. 10-15 yılda tormışqa aşıruğa, xalıq xucalığına elektr energiäsen qullanuın tizlätügä isäplänä. 1921 yılda TASSRda GOELRO planın Xalıq Xucalığı Şurasınıñ fänni-texnik bülege belän elektrifikatsiäläw şurası äzerli. Urtaq qüätläre 70 meñ kWlı 10 elektrostantsiäsen tözü küzdä totıla. Şulardan Alabuğa (1920.), Minzälä (1922.), Qazan (1925.), Bögelmä (1927.) elektrostantsiäläre häm 1933. yılda Qazandağı 1. TES häm başqalar safqa bastırıla.


text:
“Kanaltürk” Qırımdağı Ramazan mizgellären kürsätäçäk
►Mübaräk Ramazan ayında birelgän awız açu programnarı qırım tatarların bergä cıya ►Qırımdagı Ramazan ayı küreneşläre Törkiäneñ “Kanaltürk” kanalında kürsäteläçäk.
Bu aftanın bir diger iftar aşıda Kocaeli şeerinde oldu. Kocaeli Qırım Tatar cemiyetinin davetinde 1000ğe yaqın adam beraber iftar ettiler. İftar etile ekende zaalda Kocaeli Qırım Tatar cemiyetinin faaliyetleri videoslayt olarak kösterildi.
Bu davetke Qırım Tatarlarından gayri, Kocaeli şeerinin ve etrafındaqı qasabaların başlıqları da iştirak etti.
-
- Kırım'da Ramazan coşkusu Kanaltürk adlı Televizyonda
-
- Türksoyla ipekyolu adlı televizya programmasının basın tanıtımında
-
- 1944 yılında vatanlarından sürülen Tatar Türkleri'nin yürek yaqqan feryadı..
- 76 yaşındaki Şeküre nineyle 81 yaşındaki Seyid İbrahim dededen acıklı sürgün hatıraları...
- Yıllardır gözyaşlarınen yırlanğan asret türküleri...
- 350 yıl boyunca Qırım hanlarına mesken olan Han Sarayı'ndan muhteşem görüntüler...
- Bahçesaray, Akmescid, Yalta ve Sivastopol'dan insan manzaraları...
- İşsizlik ve yoksulluk girdabındaki Kırım Tatarları'nın Türkiye'den beklentileri...”
Bahçesaray Jurnalinin sonki sanınıda Cemiyet reisi Celal İçtenin Milil Meclis reisligi aqqındakı yazısı,
Qırım Tatar Milli Meclisi reisinen Azatlıq radyosunda eşittirğenimiz interviv, Zafer Karatay’ın Gurziyadakı cenk ve Qırım adlı makalesi, Aydil Erolun Cengiz Aytmatov aqqındakı yazısı ve çeşit makaleler ve haberler yer ala Jurnalni internetten www.bahcesaray.org adresinden de okuyabilirsiniz.


text:
“Tatar tele – 2002” digän lazer tälinkä çıqtı
Milli mäsälälär çişüneñ tatar tele däülät tele itüdä konkret ğämälneñ tağın ber misalı. Pänceşämbe könne Xalıqlar duslığı yortında “Ömet” dip atalğan tellär häm mädäniätlär üseşe waqıfı “Tatar tele – 2002” digän tatar tele däresläre yazılğan lazer tälinkä täqdim itü kiçäse uzdırdı. Älege lazer tälinkägä tatarça öyrätü öçen 160 tema, 500 küreneş häm törle tormış epizodların taswirlauçı 40 slaid häm ike däülät telendä dä 20 dokument ürnäge yazlığan. Tağın şunısı küñelle, lazer tälinkägä añlatma rusça kirillitsa belän häm tatarça latin belän yazılğan.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle


text:
2006 fevralendä keşe xoquqların yaqlaw ölkäsendä zur konferensiä uzaçaq
Rusiädä Yevropa mäxqämäsenä möräcäğät itüçelär sanı arta bara ikän. Xalıqnıñ küpçelege mäxqämä çığarğan qarar belän qänäğät bulmawdan möräcäğät itä. Tatarstannan ber şundıy oçraq terkälgän. Bu eşneñ Yevropa mäxqämäsendä qayçan qaralaçağı äle bilgele tügellege äytelde matbuğat oçraşuında. Ägär Yevropa mäqämäsenä möräcäğät itüçe ciñä qalsa aña zur külämdä ştraf tülänäçäk. Şuña xökümät öçen bu zur qänäğätsezlek uyata. Qaznağa bik qimmätkä töşüdän tış ul şiqayät kergän il qara isemlekkä elägä. Şuña da Räşit Vägıyzov keşelärgä üz xoquqların yaqlawda qıyuraq bulırğa kiräk dip aasızıqladı. Ämma kübeseneñ xoquqların belmäwlären bilgeläp uzdı.
İkençe klasstan uq mäktäptä xoquq belgeçlegen uqıtırğa kiräk. Bu federal' däräcädä bulırğa tieş.
Tatarstanda keşe xoquqların yaqlaw öçen yılına 1 meñnän artıq şiqayät belän möräcäğät itälär . Şunıñ 17 protsentı qanäğätl'nderelä. Bu zur sannar dielde matbuğat oçraşuında. Xäzer Tatarstan rayonnarında da keşe xoquqları öçen cawaplılar bilgelänä başlağan. İnde Çallı, Älmät, Yäşel Üzändä şähärlärendä buldırılğan. Ämma xezmät xaqı tülänmäw säbäple bu eşkä entuziastlar ğına alına ikän. Ägär Amerika Quşma ştatlarında 24 säğät buyına “Sezneñ xoquqlar” digän tapşıru barsa, Rusiädä här keşe üz xoquqı öçen üze köräşergä tieş. Ä xalıq arasında Rusiä Konstitutsiäsen ber tapqır qulına alıp qaramawçılar da bixisap. Bu mäs'älälär iyün urtasında uzğan xalıqara konferensiädä dä bilgelängän ide. Älege konferensyadä qabul itelgän rezolyutsiäse buyınça xäzer eşlär bara. Şunıñ berse BDB illäre buyınça keşe xoquqları öçen cawaplılar assotsiatsiäsen tözü. Räşit Vägıyzov anıñ ştab fatirınıñ Qazanda buluın bilgeläp uzdı.
Qazan Yevraziä başqalası. Şuña ştab-fatirı Qazanda bulaçaq. BDB illärendä bik küp tatarlar häm möselmannar yäşi.
2006 yılnıñ fevral' ayında Qazanda keşe xoquqların yaqlaw buyınça, dönyadağı böten konfessiä wäkilläre qatnaşında bik zur Xalıqara konferensiä uzaçaq. Çönki terrorlıqqa bäyläp keşe xoquqların bozu äledän-äle küzgä taşlana. Tatarstan prokurorı yärdämçese İldar Möxämmätcanov respublikada dini häm millätara nizağ çığarırğa teläweçlärneñ barlığın äytep uzdı.
Matbuğat oçraşuında xoquq saqlaw ölkäse qanunnarınıñ kamil tügellege bilgeläp äytelde. Xökem eşläreneñ kübese berniçä yıllarğa suzıla. Xäzerge waqıtta törmälärdä 17 meñ keşe xoquq qararın kötep yata.
Soñğı waqıtta xalıq arasında toraq mäs’äläse, taşlamalarnı aqçağa almaştıru belän bäyle şiqayätlär kübäygän. Yaña toraq kodeksı buyınça añlaşılmawçanlıqlar küp ikän. Kiläçäktä toraq kodeksın üzgärtü küzdä totıluı äytelde matbuğat oçraşuında.
Landış Xarrasova


text:
Tel-Avivdä 22 izraelleneñ häläk bulğan 100dän artıq keşeneñ yaralanğan terror ğämälennän soñ İzrael , fälästin wäkilçelegeneñ Londonda premier T.Blair ximäyäsendä fälästin reformaları turındağı söyläşülärgä baruın tıydı. Britanie räsmiläre bu qararnı kisken tänqitläp çıqsalar , Quşma Ştatları İzraelneñ bu adımına qızğanıç belderde.
Yäkşämbedä Tel-Avivdä küpläp keşeneñ üleme häm yaralanuına qarata İzrael Gaza sızığında tank, boralaqlar belän cavap qaytardı. Ul şulayuq düşämbedä 3 fälästin universitetın yabarğa quştı , atnakiçtä fälästin konstitutsie proyektın qarıyaçaq fälästin üzäk şurasınıñ cıyılıun tıydı , sişämbedä ul 35tän yäşräk fälästinnärneñ Könbatış Üzäne häm Gazadan kitüen şulayuq Fälästin citäkçelärenäñ Fälästin territoriese eçendä irekle räweştä xäräkäten tıydı häm fälästin wäkilçelegeneñ Londonğa baruın tuqtataçaq dip belderde. İzraelneñ xärbi , diplomatik ölkädäge bu aktivlığı 10ay elek şunduyuq terror ğämälenä qaytarğan cavap belän çağıştırılğanda bik çiklängän bulıp kürenä. 10ay elek fälästinle terrorçı 29keşene ütergäç, İzrael Könbatış Yarında bik zur külämle xärbi operatsie oyıştırğan, şiklänelgän yözlärçä fälästinlene qulğa alğan häm Arafatnıñ Ramalladağı yortın 34kön qamau astında totqan ide.
Britanie premiere T.Blair Fälästin citäkçelären bik kiräkle bulğan reformalarnı söyläşü öçen Londonğa çaqırdı. Mäğlüm ki Fälästin oyışma , institutları effektiv räweştä eşlämi, rişwätçelek kin cäyelgän. Blair töbäktäge başqa qayber illärne şulayuq diplomatik kuartet dip yöretelgän AQŞ, Russie , Yevropa Berlege häm BMOsı wäkillären däğwät itte. Bu aradaşçılar 27aydan birle däwam itkän konfliktnı çişergä tırışa. Britanie tışqı eşlär ministırı Straw İzraeldäge bombalaunı kisken süzlär belän xökem itep, qorbannarnıñ ğailälärenä qayğı urtaqlaşu kündermäläre cibärsä dä, ul İzraelneñ fälästin citäkçelegen Londonğa cibärmäü qararın yañadan uylarğa çaqırdı. Straw İzraelle kollegası Netanyahunıñ fikren üzgärtä almağan. Daily Telegraph gazetası yazuınça Netanyahu Britaniene, prezident G.Bushnıñ terrorğa kompromis yasağan citäkçelär tınıçlıq partnörı bula almıy digän pozitsiesen qabul itergä çaqırğan. Häm sez Britaniedä näk kiresen eşlisez digän. Straw yuq İzrael kiresen eşli ul terror belän nıqlap eş itäse urınğa Fälästin delegatsiesenä höcüm itä dip äytkän dip yaza D.Telegraph.
Premier Blair ütkän ayda yuğarıda äytep kitkän wäkilçeleklärne Londonğa cıyılışqa däğwät itkän ide. Küzätüçelär nigezdä cıyın Ğıyraq suğışı bula qalsa , ğäräb cämäğätçelegenä uñay täsir yasau mäqsatınnan çığıp oyıştırıldı dip äytä.
Yevropa Berlegeneñ tışqı mäsälälär komissarı Chris Patten Fälästin delegatsiese turındağı qararın yañadan qarap çığarğa çaqrığan.
Kiläse atnada Londonda bulaçaq cıyılışnıñ yazmışı bilgele tügel Düşämbedä Misır Londonnnan cıyınğa räsmi däğwät kilgänen belderde. Britanie fälästinnärneñ cibärelüe öçen basım yasasa, Waşington , İzraelne açıqtan açıq tänqitlämäskä buldı. Däwlät sekretarı Colin Powell kollegası B.Netanyahuğa qızğanıç belderep, AQŞnıñ Fälästin reformalarına zur ähämiät birüenä basım yasağan. Aqyort süzçese dä İzraelneñ fälästinnär turındağı qararın tänqitläüdän totılıp qalıp , prezident Bushnıñ İzraelneñ üzen törle yullar belän yaqlarğa xoquqı bar digän pozitsiesen qabatlağan.
Fälästinnär qatnaştırılmağan cıyın ütkäreläçäkme ,kiçektereläçäkme bu turıda Britaniedän qatğıy xabär işetelmäde älegä
Färidä Xämit, Praga


text:
Fransiä belän Germaniä Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerüwen xuplarğa kileşte
Çärşämbedä Germaniä kanslerı Gerhard Şröder häm Fransiä prezidentı Jak Şirak Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerü niätenä xuplaw belderergä, kiläse atnada Copenhagenda ütäçäk sammitta bu mäsälägä berdäm qaraş äytergä kileşte. Yevropa Berlegendä möxim urın alıp torğan bu ike ilneñ şuşı belderüwe zur äxämiätkä iä.
Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerü mäsäläsenä kilgändä, berençedän, Copenhagen sammitında Fransiä belän Germaniä bu mäsälädä urtaq qaraşta bulaçaq. İkençedän, Törkiägä açıq signal cibäreläçäk. Neçkälekärne bezneñ Tışqı eşlär ministrları sammitqa qädär xäl itäçäk.
Bilgele bulğança, Törkiäneñ Yevropa Berelgenä kerü ixtimalı soñğı waqıtta qaynar bäxäslär uyattı. Uzğan ayda Fransiäneñ elekke prezidentı Valery Ğiscard d’Estaing “Le Monde” gäzitenä birgän äñgämäsendä, Törkiägä Yevropada urın yuq, bu ilneñ mädäniäte dä, yäşäw räweşe dä başqa, ägär Ankara Yevropa Berlegenä alınsa, bu – Berlekneñ betüen añlataçaq, dip äytkän ide. Xäzerge waqıtta Valery Ğiscard d’Estaing Yevropa Berlegeneñ Konstitutsiäsen yazarğa tieşle Konvent räise bulıp tora. Äytergä kiräk, anıñ fikeren Fransiäneñ uñ qanatlı köçläre genä tügel, ä Berlegeneñ berniçä äğzası da xuplıy. 2004-nçe yılda Berlekkä 10 yaña äzga quşıla. Östämä mäşäqät, älbättä. Tik üzäk häm könçığış Yevropanıñ bu illäre, nigezdä waq illär häm kübese xristian dinendä.
Törkiä – möselman ile, Berlekkä kergän xäldä Berlekneñ iñ zur ile bulaçaq. Zamanında fäqät katolik illärdän torğan Yevropa Berlegendä bu täräqqiätne qabul itmägän köçlär baytaq. Citmäsä, Törkiädä äle genä xaqimitäkä dinçelär kilde.
Şuşı konservativ qaraşlarğa qarşı toruçılar monıdy dälillär kiterä. Bereneçedän, Yevropa Berlege kiñäyä, şul uq waqıtta üzgärä bara. Bügenge köndä anda bolay da 15 million çaması möselman yäşi, yağni ul Xristian klubı bulıp qala almıy. İkençedän, Törkiäneñ Berlekkä alınuwı andağı demokratiä üseşenä kiterer ide, “demokratik islam” digän töşençäneñ urınlı buluın isbat iter ide. Ä inde kire qağılğan oçraqta näticä näq menä tiskäre bulırğa mömkin.
Ankara Yeropa Berlege işegen küptän şaqıy. Berençe möräcägät 1963-tä yasalğan ide. Şul waqıttan birle bu niät, ilneñ äzerlege citärlek tügel dip, kire qağılıp kilä. Soñğı waqıtta Ankara Yevropa Berlege taläplären ütäw yünäleşendä şaqtıy adımnar yasadı. Mäxqämä sistemasın üzgärtü, matbuğat ireklegen tä’min itü maqsatında Konstitutsiägä 50-gä yaqın üzgäreş kertelde. 30 yıl tarixı bulğan Kipr utrawı bäxäsendä dä täräqqiät küzätelä. Xalıqara Valuta Fondı ilneñ krizis çorınnan çığuın tanıdı. Soñğı saylawlarda ciñep çıqqan Ğädellek häm Täräqqiät (AK) partiäse dinçe sanalsa da, anıñ citäkçşese Tayyip Erdoğan Törkiäneñ dönyawi il bulıp qalaçağına wäğdä birde.
Fransiä häm Germaniäneñ soñğı belderüwen Ankara xuplap qarşı aldı. Läkin, monıñ qorı niät tügel, ä konkret ğämäl buluın teli. Pänceşämbedä Törkiä premier-ministrı Abdulla Gül Yevropa Berlege söyläşülär başlaw öçen tögäl waqıt bilgelärgä tieş. Monnan da äzgä Törkiä riza bulmayaçaq, dip äytte. Näq şul süzlärne AK partiä citäkçese Erdoğan da äytte. Şulay itep, xäzer Yevropa Berlege sammitın kötergä kiräk. Ul kiläse pänceşämbedä Copenhagenda açıla
Ali Ğilmi, Praha


text: Tөrkmәnstan oppozitiәsen citәklәğәn keşelәrneŋ berse, Prezident Saparmurat Niәzovka hөcüm yasawda ğәyeplәnğәn Boris Şihmuradov ğomer buyına irektәn mәhrüm itelәçәk. Bügen Tөrkmәnstannıŋ Yuğarı Şurası şundıy qararğa kilde. Parlament, mәxkәmәneŋ 25 yılğa irektәn mәhrüm itü qararın üzğәrtü өçen, qanunğa maxsus tөzәtmә kertte. Oppozitsiәne citәklәğәn başqa keçelәrne – Xodayberdı Orazovnı, Nurmөxәmmәt Xanamovnı, Saparmurat Iqlımovnı da çittәn torıp xөkem ittelәr. Alar barısı da, elegrәk Tөrkmәnstan xөkümәtendә yuğarı dәrәcәle urınnar bilәgәn, ә xәzer çit ildә yәşi.


text:
Başqortstan çuaşlarınıñ qorıltayı ütte
Şulay uq Çuaşstannan da küp kenä qunaqlar kilde. Alar arasında tanılğan çuaş ğalimnäre häm cämäğät eşlekleläre genä tügel, ä sänğät yoldızları da bar ide. Monısı inde qanaştan soñ mädäni programmada qatnaşu öçen uylanılğan.
Çuaşlarnıñ qorıltayına respublika räsmi xakimiätläre dä zur iğtibar birgän bulıp çıqtı. Qanaşnıñ açıluı tantanasına Başqortstan Prezidentı xakimiäte başlığı Radiy Xäbirov, Başqortstan vitse-premyerı, mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev häm ber törkem Däwlät Cıyılışı deputatları da kilde. Alar kereş süz belän çığış yasap, qanaş eşendä qatnaşuçılarnı täbrikläde häm Mortaza Räximovnıñ da qotlawın uqıp işetterde.
Qorıltayda çığış yasawçılar berençe qanaştan soñ uzğan waqıt eçendä başqarılğan eşlär xaqında söyläde, qayber problemalarğa da tuqtaldı. Ämma, çığış yasağan küpçelek delegatlar şulay da Başqortstanda yäşäwçe çuaşlarnıñ bik bäxetle tormış kötüe turında söyläde. Alar fikerençä, Başqortstanda çuaşlarnıñ milli-mädäni mänfägat''lären qänäğätländerüdä hämmä mömkinleklär dä bar ikän.
Ämma bu fikerlär belän kileşmäwçe çuaş wäkilläre dä bar Başqortstanda. Misal öçen, respublikadağı tanılğan çuaş millätpärväre, “Atalanu” yäğni “Alğarış” çuaş milli-mädäni üzäge räise Grigoriy Stepanov şularnıñ berse. Berniçä yıl inde ul Başqortstanda yäşäwçe çuaşlarnıñ milli-mädäni häm mäğärifkä bulğan ixtiacları, kisken problemaları xaqında respublika citäkçelegenä häm cämäğätçelekkä citkerä kilä. “Ämma bezneñ oyışmanıñ täqdimnären häm kiñäşlären işetergä dä telämilär, - di Stepanov äfände. – Xakimiätlär barı tik üzläre qaramağındağı respublika çuaş milli üzäge wäkilläre belän genä eş itä. Ä tegeläre problemalar xaqında awız açıp söylärgä dä qurqa”.
“Atalanu” çuaş oyışması citäkçese Grigoriy Stepanov Başqortstan çuaşlarınıñ kisken problemaların yaqtırtıp, respublikada tatar häm rus tellärendä çığuçı “Xalıq awazı” isemle bäysez gäzitneñ soñğı sanına zur mäqälä dä yazğan. Ul gäzitneñ tirajı comğağa qarşı töndä genä Ufağa qaytarılğan. Grigoriy Stepanovnıñ bu mäqälädä kiterelgän täğäyen sannarı häm faktları çınlap ta Başqortstanda çuaş xalqınıñ şaqtıy kimsetelgän buluın dälilli. Här cirdä döresen söyläwçe Grigoriy Stepanovnı çuaşlarnıñ Ufada ütüçe qorıltayına delegat itep saylamağannar. Ämma ul anda qunaq sıyfatında bulsa da ütärgä telägäç, anı filarmoniä tiräsen tığız bocra belän uratıp alğan militsiä xezmätkärläre qulğa alğan. Alay ğına da tügel, üze belän delegatlar arasında taratırğa dip alğan “Xalıq awazı” gäzitlären dä añardan tartıp alğannar. Şunnan soñ Grigoriy Stepanovtan militsiä xezmätkärläre soraw alu oyıştırğan häm kiläçäktä Eçke eşlär bülegenä çaqırtu öçen barlıq telefonnarın, adresın yazıp alğannar. Bügenge xällär xaqında menä nilär söyläde ul bezgä.
Stepanov – Başqortstan çuaşları qanaşı – räsmi xakimiätlär qulındağı qurçaq ul. Xakimiätlär mänfägatenä genä eşli ul, ä çuaş xalqı ixtiacların çağıldırmıy. Çuaşlar diskriminatsiälänä. Bezgä başqort telen dä köçläp uqıtırğa totınalar xäzer. Bez moña yul quymasqa tieşbez.Sez Başqortstandağı “Atalanu”, yäğni “Alğarış” digän çuaş cämäğätçelek oyışması räise Grigoriy Stepanov fikerlären işettegez. Başqortstanda yäşäwçe tatarlar häm başqa millätlär kebek ük, çuaşlar da basımğa duçar itelä, dip isäpli Stepanov äfände häm millättäşlären üz xoquqları yaqlap köräşergä çaqıra.
Şulay itep, comğa könne Ufada Başqortstan çuaşlarınıñ ikençe qorıltayı buldı. Şuşı cıyın ütkän Başqortstan däwlät filarmoniäse binası irtänge yaqta uq yul xäräkäte öçen yabılğan ide. Anda iltüçe yaqındağı yullarnı militsiä xezmätkärläre nıqlı bocrağa aldı häm härkemne tikşerep kenä kertte. Anda torğan distälärçä militsiä ofitserların kürügä ük, biredä nindider millätneñ çirattağı qorıltayı ğına tügel, ä bäğze ber yäşeren oyışmanıñ cıyını bara kebek tä''sir uyata ide.


text:
Ğiraq suğışınıñ 5nçe köne ilneñ tönyaqkönçığışındağı Kirkuk şähäre yanında Ğiraq kördläre häm Säddäm Xösäin yaqlı köçlär arasında qatı bäreleşlär belän başlandı.. Amerikan xärbi oçqıçları Çamçamal häm Kirkuk şähärläre, şulay uq Bağdad tiräsendäge Ğiraq pozitziälären utqa tottı. Al-Jazeera televideniäse amerikan bombaları şulay uq Basra şähäre yanında da şartladı, dip belderde.
Könyaqta suğış Nasiriya häm Umm Qasr şähärläre tiräsendä bara. Azatlıq radiosınıñ könyaq Ğiraqtağı xäbärçese amerikan köçläre As-Samawah şähäre yanındağı Ğiraq pozitziälären utqa tottı dip belderde. Londonda, Britaniä saqlanu ministrı Geoff Hoon, xärbi kampaniä planlaştırılğança bara, kötelgänçä, qaywaqıt Ğiraq köçläreneñ qarşı toruı küzätelä, dide. Koalitsiä köçläreneñ qayçan Bağdadqa kilep citüläre tögäl bilgelänmgän, dide Hoon.
Ğiraqnıñ mäğlümat ministrı Mohammäd Said al-Sahaf, Ğiraq xärbi hawa köçläre 2 amerikan boralağın bärep töşerde, dip xäbär itte. Ğiraq belderüenä qarağanda soñğı 24 säğat eçendä 62 keşe häläk bulğan, 400dän artığı cärähätlängän.


text:
Bezneñ andağı xäbärçebez äytüençä, bügen irtän Xost töbägendä AQŞ xärbiläre saqlağan Äfğän postına ber yözläp suğışçı höcüm itkän.
Äl-Qaidä äğzası bulğan ğäräplär häm Taliban äğzaları dip sanalğan 15 suğışçınıñ häm 5 çik saqçısınıñ ülüe turında äytelä.
Reuters xäbär agentlığı äytüençä, Helmand ölkäse citäkçese Ğulam Mahayuddin maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä kimendä 15 keşe hälak buldı, bişäw yaralandı dip beldergän.
Uruzgan töbägendä ike qorallı törkemneñ uzara bäreleşendä 25-läp suğışçı hälak bulğan.
Qabuldağı xakimiätlär äytüençä, başqalada bomba şartlawdan 2 student ülgän. Alar bu bombanı yasağan waqıtta bomba oçraqlı räweştä şartlağan dip sanala.
Qabul politsiäse başlığı urınbasarı Xalilulla Aminzada Reuters agentlığına, studentlar ul bombanı maşinağa quyıp şartlatırğa telägän digän faraz belderde.


text:
Bügen Qabulda Amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeld belän oçraşu waqıtında Äfğan prezidentı Hamid Qarzai, ildä Taliban suğışçıları tulsınça yuq itelde, köç qullanunı – ğadi cinäyätçelär däwam itä, dip belderde. Karzai süzlärençä – xäräkät bularaq Taliban inde yuq, ämma Äfğanstanda aña qatnaşı bulğannar äle tärtipsezleklär oyıştıra ala. Qayber töbäklärdä däwam itkän köç qullanu – ğadäti tormış, dide Qarzai.
Rumsfeld, üz çiratında, Talibannıñ Äfğanstanğa nindi dä bulsa xärbi qurqınıç tudırğanın kürmäwen äytte: "Qısqa waqıt eçendä bu il – terrorçılar cännätennän – terrorğa qarşı köräş koalitsiäseneñ berektäşenä äylände. Bu ildä azatlıq tamır cäyä, Äfğanstan, möselman dönyası öçen ireklek häm tigezlek misalı bulırğa tora" dide Rumsfeld.
Üzeneñ ber könlek säfäre waqıtında bügen Rumsfeld elek Talibannıñ üzäge bulğan Qandaharda häm Qabulda buldı.
Äfğanstannan kilgän başqa ber mäğlümatkä qarağanda, kiçä Qabul yanında bulğan bäreleşlärdä ike äfğan xezmätkäre hälak bulğan. Bu xaqta bügen Äfğan eçke eşlär ministrı Ali Ahmad Jalali xäbär itte.


text:
Ğiraqta , şığıylarnıñ säyäsi bloğı - “Berläşkän Ğiraq ittifağı” bügen premer ministr urınına yaña nämzät kürsätü mömkinlegen tikşerä. Xäzerge, küçeş waqıtı premer ministrı İbrahim Äl Cäğfäri, ittifaq taläp itkän oçraqta ğına üz urınınnan kitäçägen belderde. Cäğfäri bolay dide: “ İttifaq äğzäläre, minem nämzät uñayınnan bulğan bäxäslärne miña citkerde. Bu bäxäslär barışına minem yoğıntı bulmağanın barısı da yaxşı añlıy. Qarar çığaru alardan tora. Alar närsä dip äytsä, min şunı qabul itäçäkmen , “ dide Äl Cäğfäri.
Sönnilär häm körtlär anıñ nämzätenä qatğıy qarşı. Nämzät tiräsendäge fiker qarşılıqların caylar öçen waqıt birep, parlament utırışı şimbägä bilgelängän.


text:
Qazaqstannıñ Aqparat jäne kommwnïkacïyalar mïnïstri Däwren Abaev eldegi qazirgi özekti mäseleniñ biri — azamattardı waqıtşa qonıs ornında tirkew mäselesin jeñildetw bağıtındağı şaralar twralı ayttı. Ol bul twralı öziniñ Feysbwktegi paraqşasında bılay dep jazdı:
Qımbattı dostar, soñğı künderi eñ köp talqılanğan mäseleniñ biri azamattardı mindetti türde waqıtşa tirkew norması bolğanı belgili.
Bul mäseleniñ qoğamda qızw talqılanıp, memorgandar tarapına birqatar sın aytılwına tüsinistikpen qarawğa boladı. Ökinişke qaray, keybir qajetti şaralardıñ der kezinde atqarılmawı körinis taptı.
Ärïne, Zañ qabıldanğan soñ, onıñ jüzege aswı şart. Endigi jerde bastı mindetimiz – azamattardıñ tirkewden ötwine barınşa qolaylı jağday jasaw.
Mine, osı maqsatta biz XQKO-lar qızmetkerleriniñ jumıs künin uzarttıq. Buğan qosa, olar azamattardı demalıs künderinde de, yağnï 7-8 qañtarda da qabıldadı. Ärïne, atalğan şara eñbek zañnaması saqtala otırıp, jüzege asırıldı.
Sonımen qatar, operacïya zaldarında köşi-qon polïcïyası qızmetkerlerine arnalğan jumıs orındarı köbeytilip, XQKO qızmetkerleriniñ awısım grafïgine özgertwler engizildi.
9 qañtardan bastap azamattardı jıljımaytın mülkiniñ ornalasqan ornına qaramastan tirkew mümkindigi qarastırılwda.
Xalıq tığız ornalasqan Almatı men Şımkent qalalarına mobïl’di XQKO-lar jiberildi. Olar äskerï bölimder men turğın sanı köp awdandardı qızmetpen qamtamasız etwde.
Tirkewge qatıstı barlıq suraqtarıñızdıñ jawabın Birıñğay baylanıs ortalığınıñ 1414 nömiri arqılı alwlarıñızğa boladı.
Ärïne, äli de birqatar mäselelerdiñ bar ekeni ras, olardı jaqın waqıtta rettew közdelwde.
Eñ aldımen, şamamen bir ay işinde «onlayn» rejïminde tirkelw mümkindigi qoljetimdi bolmaq.
Sonımen birge, azamattardan mindeti türde 2-forma boyınşa (jıljımaytın mülikke quqıq twralı) anıqtamanı talap etwdi alıp tastaw josparlanwda. Bul tirkelw procesin 2 esege deyin azaytar edi.
Mïnïstrlik XQKO-lardıñ mälimetter bazasına äkimdikterdiñ qoljetimdiligin qamtamasız etwdi usınıp otır. Bul äkimdikte järdemaqı räsimdewşi azamattardıñ qajetti anıqtamalardı sol jerden alwına mümkindik bermek. Osı qadam XQKO-lar jüktemesin azaytatını anıq.
Söz soñında, biz azamattardı qalıptasqan jağdayğa tüsinistikpen qarawğa şaqıramız. Al, Mïnïstrlik öz tarapınan mäselelerdiñ rettelwine küş salatın boladı.


text:
Qazanda Tatarstan uqıtuçıları yarışa
16 yündä Qazanda respublika uqıtuçılarınıñ cäyge Spartakiadasınıñ finalı tämamlandı. Arğamaq dip isemlängän bu sport yarışlarında respublikanıñ mäğärif oyışmaları xezmätkärläre qatnaşa. Tatarstannıñ Mäğärif ministrı Fariz Xarisov täqdime buyınça oyıştırğan älege bäyge bıyıl inde öçençe märtäbä uzdırıla. Ministr fikerençä, bu bäygelär mäğärif xezmätkärlären häm alar aşa uquçılarnı da, sälämät yäşäw räweşenä cälep itü, alarnıñ fizik äzerlegen yaxşırtu öçen kiräk. Arğamaq yarışları yıl däwamında törle rayonnarda bara. Arğamaq uyınnarında basketbol, ciñel atletika, östäl tennisı, yögerü, milli köräş buyınça yarışlar ütä. Anda respublikanıñ 30 rayonı häm 13 şähärennän komandalar qatnaştı. Bäygeneñ final öleşe Qazanda 14 yünnän 16 sına qädär bardı. Anda 700dän artıq keşe qatnaştı. Ciñüçelär 3 törkemdä bilgelände. Zur şähärlär arasında berençelekne Qazan şähäreneñ İdelbuyı rayonı komandası yawladı. Keçkenä şähärlär törkemendä berençe urınnı Bawlı komandası aldı. Awıl komandaları arasında quqmaralılar ciñü yawladı. Berençelekne yawlağan şuşı öç komandağa mikroavtobuslar büläk itelde. Qalğan prizlı urınnı aluçılarğa da qimmätle prizlar tapşırıldı.
Gölnaz İlgizär


text:
Bügen Germaniä kügendä bulğan oçqıç faciğasenä ber yıl tuldı. Überlingta qorbannarnı iskä alu çaraları ütkärelä. Bu mäs'älägä Germaniä televideniäse häm matbuğatı zur ähämiät birä, maxsus programmalar tapşırıla. Kiçä Başqortstannan qaza urnına kilgän haläk bulğannarnıñ yaqınnarı, pravoslav ruxanie häm mulla qatnaşında, qorbannarnıñ isemnäre uqılıp dini yola ütkärelde. Kiçen fakellar belän yöreş buldı. Bu çarada Başqortstannan kilgännär genä tügel, ä oçqıç qazasınnan soñ anda eşlägän yanğın sünderüçelär, tärtip saqlawçılar, şulay uq cirle xalıq ta qatnaştı. Bügen isä Baden Württemberg cireneñ premyer-ministrı Toyfel häm Başqortstan xökümät başlığı Rafael Baydäwlätov qatnaşında räsmi iskä alu yolası ütkärelde.
Başqortstan tatarları qorıltayına äzerlek däwam itä. Bügen prezident Mortaza Räximov respublika tatar cämäğätçelege wäkilläre belän oçraştı. Kitap näşriatında tatar basmaların näşer itü turında söyläşü uzdı.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Beslanğa 3 yıl: sorawlar cawapsız qala
3 yıl elek 2004neñ 1 sintäberendä ber törkem terrorçılar Tönyaq Ossetiädäge Beslan şähäre mäktäben totıq itep aldı. Alarnıñ ğamälläre häm mäktäpne azat itü çaraları näticäsendä 330 keşe hälak buldı, alarnıñ 186sı – balalar ide. Faciğağa 3 yıl tulğan bu könnärdä qorbannarnıñ ğailäläre äle dä üz sorawlarına cawap taba almıy. Alar, räsmilärneñ, sezneñ balalarnı terrorçılar üterde digän süzlärenä ışanmıy. Tuğannarınıñ ülemendä alar maxsus köçlärne dä ğayepli.
"Beslan Awazı" oyışmasına räsmilärgä tuğrılıqlı citäkçelek bilgelände. Bu eş östän quşılıp eşlände. Oyışmanıñ maqsatı şul uq qala – bez Beslannıñ döreslege häm faciğada ğayyeple räsmilärneñ cäzağa tarttırıluı öçen köräşäçäkbez. Eşebezneñ näticäläre dä bar. Bez 3 mäxkämä aşa uzdıq, eşne Strasburgqa tapşırdıq, bezgä torğan sayın kübräk keşe quşıla bara. Xakimiätlär bezneñ abruyıbız üskänen kürä häm şundıy yul belän bezne yuq itärgä tırışa."
Xäzer "Beslan Awazı" citäkçelegenä kilgän keşelär – yıl yarım elek küpçelek tawış belän oyışmadan çığarılğan bulğan keşelär, di Kesaeva:
"Ul keşelär bezgä tärtipsezlek häm qotırtır öçen cibärelgän ide. Ayırım alğanda, alar respublika citäkçesen yuq itergä çaqırdılar. Bez alarnı oyışmadan çığardıq, bezneñ ğamällärenez qanuni buldı."
Bu xälneñ näq mätäm köne aldınnan buluı – oçraqlı tügel, dip sanıy oyışma wäkilläre. Räsmilär şulay itep faciğağa üz mönäsäbäten belderde, dip östäde ul. Räsmilär digändä oyışma Mäskäw Kremlen küz aldında tota, Tönyaq Ossetiä xökümäte – Mäskäw qulındağı uyınçıq, di Ella Kesaeva.
Bu könnärdä Piterburda Beslan qorbannarına häykäl açıldı. Şundıy uq häykällär Vladikavkaz, Lipetski häm İtaliäneñ Florensiä şähärlärendä bar. Piterburda ossetinnar cämğiäte şähär xalqına 3 sintäber könne kiçke säğat 9da Beslan balaların iskä alıp şämnär yandırunı sorap möräcäğät itte. "Beslan Anaları" oyışması – sorawlarğa cawap tabılmıyça eşneñ tizdän yabılaçağınnan qurqa.
Beslannıñ üzendä isä höcüm bulğan mäktäpne nişlätergä belmilär. Cirle räsmilär mäktäp binasın cimerep urınına çirkäw tözergä teli, ata-analar moña kisken qarşı çıqtı. Kesaeva:
"Bez, qorbannar ğadellekne ezläw eşendä böten qanuni yullarnı ütkänçegä qadär bina qalırğa tieş. Eşne bez Strasburgqa birdek, häm anda qarar çığarılğançığa qadär ber kemneñ dä binanı cimerü xaqı yuq. Çönki bina häm anıñ tiräsendäge cir – xakimiätlär qılğan cinäyät urını."
Şulay uq Beslan mäktäbendä balasın yuğaltqan Rita Sidakova:
"Mäktäp qalırğa tieş, minem öçen ul berençe çiratta cinäyät häm wäxşilek urını. Ul urın andıy xällär başqa bulmasın öçen torırğa tieş."
"Beslan Çınbarlığı" isemle internet säxifäsen alıp baruçı Marina Litvinoviç, faciğane tikşerü eşe barışı belän tanıştırdı:
"Beslanda terror ğamälen tikşergän cinäyät eşe menä inde 3 yıl däwam itä. Ul berniçä tapqır tuqtatılıp däwam itelde. Berençe tuqtatu – Basaevnı ezlägändä buldı, annarı Basaeyvnı ütergäç tağın başqa säbäplär tabıldı. Ämma eş alğa kitmäde, tikşerü barışında ziyan kürgän keşelär yañadan yaña sorawlar häm dälillär birep tordı. Qızğanıçqa qarşı tikşerüçelär bu mäğlümatlärgä iğtibar itmäde. Menä inde yartı yıl tikşerüdä alğa kiteş yuq. Beslannı tikşergän parlamentnıñ bäysez komissiäse äğzase Savelyev tapqan mäğlümatlär häm yasağan näticälärne dä prokuratura tikşerergä wäğdä itsä dä – ber ni eşlänmäde."


text:
Keşe xoquqların saqlaw ölkäsendä uñışları bulmaw säbäple Washington Üzbäkstanğa aqçalata yardämen tuqtatıp tora
Çärşämbegä qarşı töndä Amerika Quşma Ştatlarınıñ däwlät departamentı Üzbäkstanğa täğäyenlängän 18 million dollarlıq yardämne tuqtatıp toruın xäbär itte. Säbäbe - Üzäk Aziädäge şuşı däwlät üzendä keşe xoquqların bozu oçraqlarına qarşı bernindi çaralar kürmi. Äfğanstan suğışınnan birle Quşma Ştatlar Üzbäkstandağı ber xärbi nığıtmanı qullanıp kilä, läkin şuña da qaramastan ul üzbäk citäkçelegenä demokratik reformalar ürkärü ölkäsendä basım yasawnı da wäğdä itä. Yardämne tuqtatıp toru qararınıñ tä''sire nindi bulır, moña Kärim Kamal küz sala.
Audio, Vanessa Saenen
"Quşma Ştatlar däwlät departamentınıñ Üzbäkstanğa yardämne tuqtatıp toru turındağı qararın bez çın küñeldän xuplıybız, çönki Üzbäkstan keşe xoquqların inde küptän bozıp kilgän il bulıp tora" di Human Rights Watch oyışması wäkile. Üzbäkstan xakimiateneñ ildäge irekleklärne bastıruına iğtibar anda amerikan ğäskärläre urnaştırılğaç tağın da arta töşte. 2002-nçe yıl azağında Berläşkän Millätlär Oyışması, üzbäk törmälärendä cäfalaw kiñ taralğan dip çıqtı. Şunnan soñ da äle berniçä totqınnıñ törmälärdä şikle şartlarda ülüe turında xäbär alındı. Räsmi Taşkentnıñ ildäge islam suğışçılarına qarşı köräşüe meñlägän berğäyepsez möselmannıñ qulğa alınuına kiterde. Moñardan tış, xalıqara küzätüçelär häm demokratik oyışma wäkilläre, dikäbrgä bilgelängän parlament saylawlarına älegä qädär oppozitsiäneñ ber genä dä citdi partiäse terkälmäde dip belderä. Bıltır Quşma Ştatlar Üzbäkstanğa yaqınça 86 million dollarlıq yardäm kürsätkän ide. Londondağı Jane''s tikşerenü üzägendä eşläwçe Alex Vatanka fikerençä, şul aqça sürätendä Washingtonnıñ xäzer barı tik 18 million dollar birüne tuqtatıp toruı Üzbäkstanğa iqtisadi yaqtan ällä ni zur tä''sir yasamayaçaq. Läkin monıñ simvolik ähämiate bar, di Vatanka.
Audio, Alex Vatanka
"Praktik yaqtan qarağanda, 18 million dollar üzbäk iqtisadı öçen zur aqça tügel, şuña da anıñ tä''sire iqtisadqa da, xökümätkä dä ähämiatle bula almıy. Närsäse möhim, anıñ simvolik yağı bar" di Jane''s törkemeneñ ölkän tikşerenüçese. Üzbäkstannıñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile İlham Zakirov çärşämbedä, Washington qararınıñ üzbäk-amerikan mönäsäbätlärenä ällä ni yoğıntısı bulmayaçaq dip belderde. Anıñ süzlärençä, bu yardämne birüçe bularaq Quşma Ştatlarnıñ andıy qarar qabul itüe öçen bar xoquqları da bar, häm ägär dä amerikannar yardäm birergä telämi ikän, Taşkent alarğa basım yasıy almıy.
Audio, İlham Zakirov
Quşma Ştatlardan kiläse aqçanı üzbäk yağı, turıdan-turı qorallar aluğa bäyle bulmağan xärbi çığımnarın qaplaw häm törle iqtisadi proyektlar öçen qullanırğa cıyınğan ide. Şul 18 million dollarnı älegä birmäskä bulsa da, Washington terrorğa qarşı suğışında Üzbäkstannıñ möhim berektäşe bulıp qaluın belderä.
Kärim Kamal


text:
BMO nıñ yardäm taratu koordinatorı Jan Egeland, Könyaqkönçığış Aziä illärendä bulğan tsunamida hälak bulğannarnıñ sanı 150 meñgä citte, yaqın aralarda tağın berniçä meñgä artırğa mömkin, dip belderde. Yevropa Berlege illärendä bügen köndezge 12dä 3 minutqa xäräkät tuqtadı. Brüsseldä tsunami qorbannarın çirkäw tawışları belän iskä aldılar.
İndoneziäneñ iñ küp ziyan kürgän Banda Açeh provinsiäsendä bügen bulıp kitkän amerikan däwlät sekretare Colin Powell, ğömerendä dä mondıy äyber kürgäne bulmağanı turında söyläp birde: "Ğömeremdä mondıy äyberlär kürgänem bulmadı. Bolarnı kürgäç, töbäkne niçek itep ayaqqa bastıru, keşelärneñ yortların, tormışların häm eşlären yañadan niçek itep tözekländer. kiräklegen yaxşıraq añladım," dide Powell.
Germaniä kanslerı Gerhard Şröder, 3-5 yıl eçendä ziyan kürgän töbäklärgä Germaniä 500 million euro yağni 662 million dollar biräçäk, dip xäbär itte. Älegä Germaniä iñ küp aqça birgän il bulıp tora. Yaponiä 500 million häm Amerika Quşma Ştatları 350 million dollar biräçäklären belderde. Tsunami'da Germaniäneñ watandaşı hälak bulğan, meñnän artıq almannıñ qayda bulğanı bilgesez.
BMO räsmiläre – töbäktä ata-anasız qalğan balalarnıñ bala satu häm qollıq qorbannarına äylänü ixtimalı turında kisätä. Keşelär belän säwdä itüçe törkemnär – tsunamidan soñğı wazğiättän faydalanıp balalarnı urlap alıp kitä digän älegä raslanmağan mäğlümatlär bar. İndoneziä räsmiläre polisiägä – balalarnı saqlarğa häm ildän çığarmas öçen östämä çaralar kürergä digän kürsätmä birgän.


text:
Memleket basşısı Nursultan Nazarbaevtıñ bes ïnstïtwcïonaldı reformasın jüzege asırw ayasında «100 naqtı qadam» Ult josparınıñ 75-qadamın orındaw közdelgen. Bul qadamda «Pay`dalı qazbalardıñ barlıq türleri üşin üzdik älemdik täjirïbeni pay`dalana otırıp, kelisimder jasaswdıñ oñtay`landırılğan ädisin engizw» mäselesi basa ay`tılğan, dey`di BAQ.kz tilşisi.
"Bul turğıda «Qazgeologïya» Ulttıq geologïyalıq barlaw kompanïyasınıñ bazasında zamanawï geoxïmïyalıq zertxana qurw jumısı jürip jatır. Bul jumıstıñ nätïjesinde şeteldik ïnvestorlar men älemdik qarjı ïnstïtwttarınıñ senimi artatın boladı" - delingen ÏDM-niñ baspasöz xabarlamasında.
Bügingi tañda geoxïmïyalıq zerxananı qurw boy`ınşa geoxïmïya salasında keñ awqımdı zertxanalıq spektrge ïe älemdegi jetekşi kompanïyalardıñ biri avstralïyalıq «ALS» kompanïyasımen kelisimder jasaldı. Bul kompanïyanıñ älemniñ 44 elinde sınama day`ındaw jäne saraptamalıq zertxanası bar jäne xalıqaralıq standartqa say` keletin tïisti sertïfïkatqa ïe. Sondıqtan, birlesken käsiporın qurw jönindegi jağday`lar boy`ınşa kelissözder jürgizilwde.
Joba ayasında Qarağandı qalasınan xalıqaralıq akredïtacïyamen kommercïyalıq bağıttağı geoxïmïyalıq zertxana qurw josparlanwda. Zertxananıñ qwatı jılına 250,000 sınama boladı. Zertxanada élementterdiñ negizgi türlerine spektrlik jartılay` sandıq taldaw, sınamalıq taldaw jäne zertxanalıq sınama day`ındaw boljanwda.


text:
Ğiraqnıñ şıği başlığı Törkiä säfären däwam itä
Kötelmägän säfär belän Ankaraga kilgän äs-Sadr yasagan çığışında qorallı höcümnärne tuqtatuın yänä ber qat täkrarladı.
İstanbulda Ğiraqtan häm çit illärdän kilgän qaysıber şıği wäkillär belän dä oçraşqan äs-Sadr, çit il köçlärenä qarşı çaralarnı iqtisad, säyäsi häm mädäni ölkädä däwam itteräçägen äytte.
äs-Sadr säfärenä şulay uq Ğiraq parlamentınnan 5 deputatta qatnaştı.
Ağımdagı parlamentta 275 äğzanıñ 30-ın Möqtäda äs-Sadr tarafdarları täşkil itä.
Bıyıl axırında Ğiraqta parlament saylawı uzdırılaçaq.


text:
Bolmıs
Bolmıs - ulıwma ha'm onın' sanasına baylanıslı bolmag'an jag'dayda jasawshı obektiv bildiriwshi filosofiyalıq tu'sinik. Bolmıs materiallıq predmet ko'rinisinde bolıp, materiya ha'rekettin' ha'r qıylı formalarında ko'rinedi ha'm olar biri-birinen ajıralıp turadı. Ruwxıy bolmıs adamzattın', ulıwma adamgershilik qadir qa'wmetlerinin', ilimiy biliwdin' kategoriyaların ha'm printsiplerin o'z ishine qamtıydı.
Bolmıs tu'sinigi substantsiya kategoriyası menen ajıralmas baylanısqan. Bul filosofiyalıq kategoriya, zatlıq substrakt ha'm predmetlerdin' o'zgerislerinin' baslang'ısh tiykarı iretinde ko'rinedi. Substantsiya materiya ha'm onın' xarakterlerinin' barlıq ko'rinislerinin' birligin sa'wlelendiredi, biraq ol materiya tu'sinigi menen da'l uqsas emes. Substantsiya materiya ko'rinisinin' jasaw forması bolıp, onın' o'zgerisinin' tiykarg'ı sebepshisi.
Bolmıs materialistlik tu'siniktin' ma'nisi onı tek g'ana obektivligin da'lillewden ibarat emes. Bolmıstın' en' tiykarg'ı belgisi - onın' zatlıg'ında. Materialistlik filosofiyanın' bul rejesin ilim barlıq waqıt tastıyıqlap kiyatır. Onda belgilep berilgenindey, barlıq sanag'a sıyaqlı obektiv, birinshi, onı payda qıladı ha'm rawajlanıwının' shartlı jag'dayı boladı. Sana bolsa bul ekinshi bolıp, bolmıstın' bir ko'rinisi. Mine sonın' ushında bolmıs ha'm materiya tu'sinikleri ko'pshilik jag'dayda birdey ma'nisinde qollanıladı.
Bolmıstın' sanag'a qatnası boyınsha birinshiligi, sananın' ekinshiligi haqqındag'ı materialistlik ta'liymat ja'miyet turmısına baylanıslı qollanılg'anda ja'miyetlik bolmıstın' ja'miyetlik sanag'a qatnası boyınsha birinshi, tiykar, ja'miyetlik sana bolsa onın' sa'wlesi ekenligi belgili boladı.


text:
Gruziä energiä ministrı Nika Gilawri İrannıñ soñğı 35 yılda berençe märtäbä Gruziägä tabiği gaz cibärä başlawın bik möhim adım dip xuplaw belderde.
Azärbäycan çige yanında Gardabanida gaz torbası bigen açqanda Gilawri İran gazınıñ kilüe Gruziäneñ energiä çığanaqların inde törleländerüen kürsätä dide.
"Bu Gruziäneñ energiä tarmağı öçen tarixi moment. Sez gaz tawışın işetäsez. Mondıy waqıyğanıñ moñarçı bulğanı yuq ide. Bez xäzer gaznı 3 ildän alabız. Rusiäneñ gaz tä'minätenä bäyle räweştä bez aldağı 10-15 yılda Azärbäycan aşa İran gazın alaçaqbız" dide Gilawri.
22-nçe Ğinwarda Rusiä gazın Gruziä belän Ärmänstanğa qudıruçı Mozdok-Tbilisi gazütkärgeçendäge şartlawlardan soñ energiä qıtlığınnan çığu öçen Gruziä İran gazın ala başladı. Azärbäycan da Gruziägä gaz cibärde. Gilawri äytüençä, bügen Rusiädän dä gaz yañadan kilä başlağan.


text:
Möxämmät sürätläre säbäple çualışlar däwam itä, Äfğanstanda inde ülüçelär bar
Möxämmät päyğämbär sürätläre tiräsendäge ğawğa çärşämbedä yaña qorbannarğa kiterde, xörmätle tıñlawçılar. Äfğanstanda uzğan protest cıyınında kimendä 4 keşe üterelgän, bu xaqta xakimiat wäkilläre xäbär itte. Ul arada İslam konferensiäse oyışması, Berläşkän Millätlär häm Yewropa Berlege möselmannarnıñ açuın kimetü öçen uzara dialog başlawnı täqdim itä.
İslam doşmannarına ülem taläp itkän şuşı cıyında çığış yasawçılarnıñ berse Könbatışta yuğarı bäyälängän süz ireklegen ğomumän şik astına aldı:
"Bu nindi ireklek bulsın di? Könbatışta dinne mäsxäräläw ireklek sanala, ämma dinne, möselman xislären şik astına quyu ul çınbarlıqta ireklek bula almıy", dip belderä Qabul cıyınında çığış yasawçılarnıñ berse.
İndoneziä başqalası Cakartada Daniä ilçelege aldında uzğan cıyında isä şul ildän bar Daniä watandaşların quu taläbe yañğıradı:
"Ägär dä kem dä bulsa bezneñ dinebezne mäsxäräli ikän, ul ilneñ keşeläre ildän kitärgä, alarnıñ biredäge ilçelege yabılırğa tieş", dip isäpli qayberäwlär İndoneziädä.
İrandağı "Xämşähri" basması isä Könbatışta Möxämmät karikaturaların çığaruğa üzençä cawap birergä buldı - Tährannıñ şähär idaräse tarafınnan çığarılğan şuşı basma sişämbe könne yähüd hälakäten sürätlägän karikaturalar bäygesen iğlan itte. Mäğlüm ki, İkençe dönya suğışı Hälakätendä 6 million yähüd yuq itelgän ide. "Xämşähri" Könbatıştağı ireklek bu temağa da cäyeläme ikän, şunı tikşerep qararğa teli häm bäygedä qatnaşuğa çit il keşelären dä çaqıra.
Räsmi säfär belän Madridqa kiler aldınnan ispan televideniäsenä birgän äñgämäsendä Möxämmät sürätläre tiräsendäge xälgä Rusiä prezidentı Vladimir Putin dä qağıldı:
"Bu ölkädä nindi dä bulsa provokatsiä hiç bula almıy. Berär närsä bastıru, sürätläw aldınnan härkem 100 märtäbä uylarğa tieş", dip belderä Vladimir Putin.
Yewropa basmalarında çärşämbe könne dönya kürgän yazmalarda karikaturalar tiräsendäge wäzğiatneñ inde quldan ıçqına baruına, qarşılıqlardan berençe çiratta dini radikallar faydalanuına, alarnıñ bar möselman dönyasında Könbatışqa qarşı xislärne arttırırğa tırışuına basım yasala.
Kärim Kamal


text:
cишәMбe, 17 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 22:31
25 noyabergä qarağan töndä başqala telefondarı altı nomerźan etegä küsäsäk. Nomer üźe üźgärmäyäsäk, barı tik ularźıñ bötähe aldına la 2 hanı öśtäläsäk. Başqala telefondarın ete nomerlığa küsereügä äźerlek eştäre uźğan yıl aźağında uq başlana. Bar stantsiyalarźa la zamansa qoramaldar urınlaştırıla. 7 hanlı nomerğa küseü bötä qala buyınsa ber ük waqıtta başqarılasaq. Bınıñ ösön ber knopkağa ğına baśıu käräk. Öfö qala telefon seltäre belgestäre kilähe üźgäreştärźän Öfölär źä, respublika xalqı la otasaq qına tip iśäpläy. Elemtä sifatı yaqşırasaq. Bıl ber. İkensenän bıl aźım başqalala qala telefondarı resursın 10 tapqırğa arttırıu mömkinlegen birä. Yäğni, äle ul 800 meñ bulha, 25-nän inde 8 millionğa etäsäk häm 7 hanlı numeratsiağa küseü tüläüźä ber nindäy źä sağılış tapmayasaq.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Ufada Ğäliäsğar Kamal isemendäge Tatar däwlät aqädemiä drama teatrınıñ ğastrol'läre zur uñış belän däwam itä. Başqortstannıñ Urıs däwlät aqädemiä drama teatrı binasında ütüçe tamaşalarğa här könne xalıq küp yöri, zallar şığrım tulı bula. Spektakl tämamlanuğa artistlarnı çäçkälär belän kümälär.
Kamallılar Ufada ğına çığış yasap qalmıy, ä qayber rayonnarğa barıp ta teatr sänğäten söyüçelärne quandıra. Bu könnärdä teatrnıñ ayırım törkemnäre Çişmä häm Büzdäk rayonnarında da üz spektäkllären täqdim itä.
Teatrnıñ baş rejisserı Färit Bikçäntäyev äytüençä, Kamal teatrınıñ qayber spektäkllären Başqortstan däwlät telewideniese dä üz mädäni fondı öçen wideotasmağa yazıp alırğa bulğan. Bu igelekle eş Kamal teatrı tamaşaların törle rayonnardan kilep qarıy almağannar teläklären isäpkä alıp oyıştırıla. Telewidenie citäkçeläre teatrnıñ zur uñış belän baruçı «Telsez küke», «Xanuma» häm «Yawa qarlar, yawa qarlar» spektäkllären töşerü öçen saylap alğan.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Törkiädä yort yäki eş urını konfeskasialänä
Törkiädä könenä burıçların tüli almağannarğa mäxkämä tarafınnan cibärelgän räsmi şäxeslär kilep, äyberlären konfeskasialilär.
İnde yäşelçä bazarlarında, azıq-tölek kibetlärendä kereme keçkenä bulğannar burıçqa çumğan. Mondıy kredit tik ber-beren yaxşı belgän kibetçe belän satıp aluçı arasında ğına bulırğa mömkin. Şul säbäple küpçelek banklardan alğan kredit kartaları belän alış-bireş itä.
2009 yılnıñ berençe altı ayında kredit kartı belän yasalğan alış-bireşneñ miqdarı 12 % qa artqan. Bankara kredit kartası üzägeneñ belderüenä qarağanda, iñ küp kredit kartası başta azıq-tölek kibetlärendä, ikençe çiratta benzokolonlarda, annan kiyem-salım kibetlärendä, dimäk, kiñ qullanış tawarları satılqan cirlärdä qullanıla.
Däwlät ministrı Bülent Arınçnıñ belderüençä, may ayına xätle Törkiädäge 25 million kredit kartasınıñ yaqınça 2 millionın waqıtında tülänmägän kredit kartaları täşkil itä.
Tulayım 3 milliard 300 million liralıq burıç bar ikän. 7 million burıçlı isä burıçların bülgäläp tülärgä ğarantiä birgän.
Ämma alar bu wäğdälären üti alırlarmı? Busı inde ikençe mäsälä. Kredit kartası qullanu – ul üzegezdä bulmağan aqçanı äcätkä alu digän süz. Tabiği şunıñ öçen zins tülise bula.
Waqıtında tüli almasañ, zins miqdarı da arta. Qayberäwlär ber banktan alğan kredit belän başqa banktağı burıçın tüli.
Eşsezlek arta
Statistik sannarğa qarağanda, eşsezlär sanı yağınnan Törkiä dönyada dürtençe urında tora. İldä 14,9% eşsez bar. İqtisadi xezmättäşlek häm täräkqıyat oyışması krizisnıñ kimiaçägen faraz itelgän kiläse yılda da, Törkiädäge eşsezlär sanı 16.4%-qa kütäreläçäk dip belderä.
Rusiädä dä eşsezlek 10,2%-qa üskän. Läkin Rusiäneñ baylığı küp. Xäyer, ul baylıq xalıqnıñ qulında bulmasa da.
İqtisadi krizis barlıq sosial törkemnärgä tiskäre täsir yasadı. Törkiäneñ törle şähärlärendä studentlarnıñ protestları başlandı. İzmirda universitet studentları arasında yasalğan ber soraştıru näticälärennän kürengänçä, studentlarnıñ 62%-ı könenä öç märtäbä aşıy almıy. Alar cirle idarälärdän tulay toraqlar salınuın, elektr, su kebek çığımnardan salım alınmawın häm bıyıl kütärelgän uqu bäyäseneñ töşerüne taläp itä.
Xökümät çarasız kebek kürenä. Benzinğa qabat bäyälär kütäreläçäk häm ber tämäke qabınıñ bäyäse 6-7 dollarğa üsär dip kötelä. Mondıy çaralar xalıqnı açuın ğına üsterüdän başqa näticä birmäyäçäk. Gärçä, xökümät xalıqnıñ iğtibarın başqa yaqlarğa cälep itüdä uñışlı eş alıp bara. Läkin bu qayçanğa qädär genä däwam itä alır?


text:
Ütkän atna azağında Gruziädä ütkärelgän parlament saylawlarınıñ näticälärenä protest beldergän demonstratsiälär dewam itä. İlneñ üzäk saylaw komissiäse tawış birü waqıtındağı xärämläşülär säbäple saylaw okruglarınıñ 10%da ,16nçe noyäberdä saylawlar yañadan ütkäreläçäk dip belderde.Prezident Şevernadzeneñ opozitsiä citäkçeläre belän oçraşuı näticäsez buldı.
2. noyäberdä ütkärelgän parlament saylawları näticälärenä qarata ike kön aralıqsız däwam itkän demonstratsiälär häm saqlanu ministırınıñ wazğiät kontroldän ıçqındı dip belderüennän soñ, prezident Eduard Şevernadze yäkşämbe kiç arta barğan kierenkelekne sülpänäytü ömedendä opozitsiä citäkçeläre belän oçraştı.Şimbädän başlap parlament aldında cıyılğan demonstratsiäçelär şimbä tönen dä parlament aldında ütkärde, yäkşämbe irtän prezident Şevernadze (audio) Yudas, urınınnna kit , cir yözennän yuğal kebek şiğarlar qıçqırğan demonstrantlar aldına çığıp opozitsiä citäkçeläre belän söyläşüne täqdim itte, ämma çigenü taläplären kire qağıp, här närsäne cimeräçäk keşelärneñ xakimiätkä kilüenä röxsät itä almim digän. Üzäk saylaw komissiäse belderüenä qarağanda Şeverandzeneñ Yaña Gruziä partiäse birelgän tawışlarnıñ 21% alıp in alda tora. Yañarış Berlege ul yış qına möhim mäsälälärdä xökümät belän bergäläp eşli 19% Şevernadzegä qarşı bulğan Mixael Saakaşvili citäklägän Milli Xaräkät birelgän tawışlarnıñ 19%ın alğan. Parlament citäkçese Nino Burdjanadze Demokratları 7%tan kübräk tawış alıp parlamentqa kerä. Üzäk saylaw komissiäse düşämbedä , saylawlar waqıtında poseduranı bozu küreneşläre buldı ,yaqınça 10saylaw okrugında kiläse atnada yaña saylawlar ütkäreläçäk dip belderde. Ämma bu keçkenä sañ sonğı çiktä Şevernadze häm taraftarların xärämläşüdä ğäyepläwçe opozitsiä säyäsätçelären häm demonstratlarnı tınıçlandırır dip kötelmi. Opozitsiä citäkçese Sakaşvili kiçä kiç Tiblisidä prezident belän oçraşqannnan soñ bolay dide(audio)
ike säğät däwam itkän näticäsez söyläşülärdän soñ min cıyılışnı taşlap taraftarlarım yanına qaytıp alarğa qızğanıç ki prezident kompromisqa äzer tügel , ul bulğan eşlär öçen cawaplılıqnı üz östenä almıy. bez Gruziädä demokratiä öçen tınıç köräşkä däwam itäçäkbez dip äytäçäkmem .
Tiblisidä urnaşqan tınıçlıq , täräqiät häm Demokratiä öçen İnstitutıt direktorı säyäsi analitik Ghia Nodia süzlärençä (audio)
minemçä bez parçalanğan,buldıqsız parlamentqa iä bulaçaqbız. Opozitsiä citäklägän ,çın programı bulğan parlament bulır dip uylamim.Ämma bu hiç bulmağanda anti demokratik köçlärneñ östenlek itüen tuqtaçaq.
Tawış bülletennäerneñ aqrın sanaluı Waşingtonnıñ Şevernadze xökümäten şeltälävenä säbäp buldı. Bilgele bulğança prezident Russiä täsiren kimetü öçen AQŞ belän yaqın elemtälär urnaştırdı. Tblistäge amerikan ilçelege 2noyaber saylawalarınıñ naçar oyıştırıluı, xarämläşülär Gruziä watandaşların konstitusion xoquqtan , tawış birüdän mäxrüm itte digän belderü yasadı. Xabärlärgä qarağanda 2meñ çaması demonstrant parlament aldında , alar prezident saylaw näticälären köçtän çığarğançı häm çigengänçe monnan kitmiäçäkbez dip beldergän. Könbatış neft şirkätläre konsortiumı Kaspi dingeze neften Tblisi aşa Törkiägä kiterergä qarar birgännän soñ Gruziäneñ geopolitik ähämiäte arttı. 2005nçe yılda tämamlanırğa tieşle proyekt öçen politik stabillıq alşart bulıp tora.
färidä xämit,praga


text:
"İslam Cämäğäte" östennän mäxkämä näticäläre
İslam cämäğäte dip atalağan mäxkämä eşeneñ näticäläre bilgele buldı. İsegezgä töşeräbez, İdel-Ural buylarında terrorizm ğälämätlärendä ğäyeplänep, soñğı ike-öç yıl eçendä 23 keşe törmägä utırtıldı. Alar barısı da islam cämäğäte dip atalğan oyışmada torğannar dip bara xoquq orğannarı. Menä tağın 5 keşe şulay uq İslam cämäğätendä torğannar dip xökem itelde. Qulğa alınğanda alarğa 18 yäş tulmağan bulğan. Alarnıñ ikesenä 5 şär yıl, qalğan öçesenä 6 şar yıl törmä çazası birelde. Xoquq yaqlawçılar, älege mäxkämä eşe yalğan dip baralar.


text:
QR Prezidenti Nwrswltan Nazarbaev «Samwrıq Qazına» AQ basqarma basşısı Ömirzaq Şökeevti qabıldadı, — dep habarlaydı Aqordanıñ resmi saytı.
Kezdesu barısında Memeleket basşısı qordıñ 2016 jılğı damu körsetkişimen tanıstı.
«Samwrıqtıñ» barlıq damu körsetkişteri jaqsı. Biıl taza payda bıltırğı jılmen salıstırğanda 85 payızdı qwradı. Jekeşelendiru boyınşa jwmıs istep jatırmız. Tizimdegi 217 nısannıñ 120-sı balanstan şığarıldı. Alğaşqı tizim boyınşa 70 payız satıldı deuge boladı. Ekinşi tizim boyınşa 11 nısan, olar «QTJ», maşina jasau. Qalğandarı — Şığıs Qazaqstan jäne Mañğıstau oblısındağı AEK jäne Aqtöbe oblısındağı JEO. Qazir olar satılu üstinde. Ötinimder qabıldanıp, komissiya tekserip jatır», — dep bayandadı Şökeev Memleket basşısına.
QR Prezidenti Ömirzaq Şökeevten Qazaqstandağı elektrstanciya turalı swradı. «Bizde iri elektrstanciyalar — SES 2, Reseymen 50 de 50 bolıp basqarıladı. Ekinşisi, SES 1. Biz jwmıs istep jatırmız. Onda jaña bloktar iske qosıldı. Basqa SES-ter jwmıs istep twr», — dedi Şökeev. Kezdesu soñında birqatar naqtı tapsırmalar berildi.


text:
Sişämbe könne Qazanda Tatarstannıñ Sälämätlek saqlaw ministrlığınıñ kollegiä utırışı uzdı. Anda älege ölkädä uzğan yılnıñ näticäläre tikşerelde. Ministr Kamil Zıätdinov süzlärenä qarağanda, citeşsezleklär, problemalar buluğa da qaramastan, respublikada meditsina, sälämätlek saqlaw ölkäsendä eşlär şaqtıy uñışlı ğına bara ikän. Tatarstanda soñğı yıllarda demografik xäl dä cayğa salına başlanğan. Şulay uq respublikada qatlawlı kardio, neyroxirurgiä ölkäse şaqtıy uñışlı ğına alğa bara. Älege ölkädä qatlawlı operatsiälärne üzebezdä eşli başlaw säbäple, xäzer awıruçılarnı çit illärgä däwalanırğa cibärü oçraqları sirägäygän. Tatarstanda 23 rayonara üzäk häm 54 bülek açılğan. Läkin problemalar da az tügel. Mäsälän, onkologiä, tuberkulez, narkologiä, VİÇ-infeksiä awırularınıñ sanı artqannan-arta bara. Qazanda meditsina universitetı uñışlı ğına eşläp kilügä qaramastan, sälämätlek saqlaw ölkäsendä kadrlar mäs’äläse dä tulısınça çişelep betmägän. Qayber vraçlar belän tä'min itelü 50 protsentqa ğına citä. Kollegiä utırışında Tatarstannıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov ta qatnaştı.
İnde xäbär itkänebezçä, Rusiädä toraq-kommunal' xezmäteneñ reforması bara. Älege reformanıñ berençe saflarında Qazan şähäre dä bara. Eksperiment räweşendä qazanlılar kommunal' xezmätlär belän xisaplaşunıñ yaña ısulların üzlärendä tikşerep qarıylar. İnde ğinwardan başlap başqalabızda yäşäwçelär älege eksperimentnıñ cimeşlären tatıy da başladılar. Läkin bu äle reformanıñ başı ğına. Toraq-kommunal' xezmäte öçen bäyälär artqannan-arta baraçaq. Älbättä, bu qazanlılarnı bitaraf qaldıra almıy. Bigräk tä älege bäyälär üsüdän pensionerlar, keremnäre az bulğannar aptırıy. Şuşı uñaydan, 4 mart könne xakimiätneñ sotsial' yaklaw idäräse citäkçese Tat'yana Larionova matbuğat konferensiäse ütkärde. Älege oçraşuda süz toraq-kommunal' xezmätläre öçen tüläwlär, tüläwlär öçen birelä torğan adreslı toraq subsiädiälär turında bardı. Şul subsiädiälärne alu niäte belän inde 11 meñnän artıq keşe möräcäğät itkän dä ikän. Läkin şulardan barı tik 2 meñe genä subsidiäne alırğa xoquqlı dip tabılğan. Küräseñ, qalğannarı


text:
23 iyündä Qazanda 3-4 federal' xalıqara konferensiä bardı. Qol Şärif mäçeten açuda qatnaşu öçen kilgän zur qunaqlar arasında bersennän berse abruylı ğalimnär, belgeçlär bar ide. Şularnıñ bersenä büläk itep Tatarstan rässamı yäki sınçısı yasağan berär suvenir yäki räsem birsälär, bu xalıqara nizağ kiterep çığarır ide. Çönki Rusiä zakonnarı buyınça sänğät äsären çit ilgä çığaru öçen Mäskäwdä yäki Tübän Novgorodta ekspertiza yasaw şuşı räsemne çığarırğa mömkin digän dokument birelergä tieş. Atlağan sayın Mäskäwgä, Samarağa, Novgorodqa barıp röxsät käğäze alu mömkin bulmağaç, soñğı aylarda çit ilgä sänğät äsärlären satu yäki büläk itü tuqtaldı. “Azatlıq” radiosı uzğan tapşıruda bu xaqta söylägän ide. Bu xurlıqlı xäl respublikanıñ da, Rusiäneñ dä däräcäsen töşerä. Milli sänğät äsären çit ilgä dä kürsätä almağan xalıqnı irekle, ä respublikanı möstäkıyl' dip äytep bulamı? İñ qızığı şul – elekke yıllarda sänğät äsärlären tamojnyağa kürsätü beleşmäse Tatarstan mädäniät ministrlığı qaramağında bulğan. Mixail Fradkov xökümätendä mädäniät ministrlığı eçendä agentlıqlar qoru wäqälätlären üzara büleşä başlağannar. Älbättä inde Tatarstan wäqälätlären iskä alu turında süz dä yuq. 2005 yılnıñ ğinwarınnan başlap tarixi häykällär häm sänğät äsärlären küçerü mäs’äläse tulısınça Mäskäw qulına kitkän. Federal' okrug citäkçelege urnaşqan şähärlärdä genä sänğat ekspertizası yasawnıñ uñaysızlığı şunda uq kürensä dä, moña berkemneñ dä ise kitmägän. Xätta ekspertizanı Qazanda yasağan xäldä dä şuşı beleşmä öçen birgän poşlina aqçası Federal' üzäkkä kitäme, ällä respublikada qalamı digän mäğnäsez bäxäs tä kilep tuğan. Bu töyennärne çişü ozaqqa suzılır kebek ide, ämma uzğan atnada şaw-şulı cıyılışlar barğanda 4-5 keşe qatnaşqan ber kiñäşmädä sänğät äsärlären bäyäläw häm çitkä çığaru mäs’äläse xäl itelde. Tatarstan premyer-ministrı urınbasarı-mädäniät ministrı Zilä Wälieva Rusiäneñ massaküläm kommunikatsiälär häm mädäni mirasnı saqlaw buyınça agentlıq citäkçese Boris Boyarskovnı qabul itte. Üzara fiker alışuda respublikadağı tarixi häykällär turında süz bardı. Zilä Wälieva äytüençä Tatarstanda 7 meñ borınğı yad'kär bar. Qayberäwläre bik qızğanıç xäldä bulsa da, alarnı saqlaw, tergezü öçen aqça bik az kilä. Häykällärne, yad'kärlärne saqlaw, sänğät äsärlären äyläneşkä kertü öçen töbäklärneñ wäkälätlären arttıru kiräk. Menä şuşı mäs'älälär buyınça Tatarstan ministrlar kabinetı häm federal' agentlıq arasında kileşü tözelergä tieş. İñ möhime yad'kärlärne saqlaw, anıñ kem qaramağında, kem milkendä buluı ikençe mäs'älä dip belderde mädäniät ministrı.
Ä inde räsem häm sınnarnı çitkä çığarunı Qazanda oyıştıruğa kilgändä bu mäs'älä xäl iteläçäk. Tatarstan xökümäte belän federal' agentlıq arasında kileşü tözelgänçe ük respublika mädäniät ministrlıysında bu eş belän şöğellänüçe wäkälätle wäkil bilgelänergä tieş. Mädäniät ministrı xezmätkäre Ol'ga Şelkovskaya äytüençä, sänğät äsärlären çitkä çığaru buyınça wäkälätlär Tatarstanğa qaytarıla. Häm berençe iyüldän başlap Tatarstan Rusiäneñ massaküläm kommunikatsiälär häm mädäni mirasnı saqlaw buyınça Federal' xezmätneñ Samara töbäk idäräse belän eşli başlar dip kötelä. Şulay itep iyül başınnan sänğät äsärlären çit ilgä çığaru öçen Mäskäwgä yäki Tübän Novgorodqa, Samarağa barmıyça Qazannıñ üzendä beleşmä alıp bulaçaq. Ä soñraq Qazannıñ mädäniät ministrlığı qaramağında häykällärne häm sänğät äsärlären saqlaw buyınça agentlıq tözeläçäk.
Al'bina Zäynulla


text:
2006 yıl Tuqay büläge iäse kompozitor Luiza Batır-Bolğari
TR nıñ Ğ.Tuqay isemendäge däwlät bülägenä layıq bulğan cide ädip arasında berdänber xatın-qız bar. Ul - Luiza Batır-Bolğari. Aña bu büläk vatanpärvärlelek lirikası belän suğarılğan tarixi temalarğa yazılğan “Qaytu”, “Su buyınnan änkäy qaytıp kilä” , “Min sine şundıy sağındım”, “Aq yawulıqlı äniem” kebek cırları öçen birelä.
Luiza Batır- Bolğarinıñ 30 yıllıq icatında 500 cır icat itkän ; şular arasında balalar öçen quyılğan 20 muzıkal' spektakl'gä yazılğan cırlar. Şulay uq xor öçen yazılğan cırlar, simfonik muzıka , häm berniçä muzıka qoralında başqarıla torğan äsärlär dä bar. Anıñ cırları gram -plastinkalarda, audio kassetalarda, video, häm video-kliplarda dönya kürde. Häm bügenge köndä anıñ cırları 11 kompakt diskıda çığarılğan. Anıñ cırların başqaruçılar arasında Xäydär Bigiçev, Wafirä Ğızzatullina, Venera Ganieva, Aydar Fäyzraxmanov, Ramil Mindiär, Rimma İbrahimova, Asaf Väliev, Ruslan Bahadur, Närgiz häm “Bolğarstan” yäşüsmerlär şou- törkeme häm tağın da bik küp cırçılar başqaruında yañğırıy anıñ cırları.
Luiza Batır Bolğarinıñ icatı turında tatar xalqınıñ ataqlı kompozitor, professor Rinat Yenikeev bolay dide.
“ Festival'ütkärelgän ide ber yılnı, anda här cırçı üz repertuarına Luiza Batır Bolgarinıñ cırın alğan ide. Luiza ul - yuğarı belemle zäwıqlı kompozitor, häm iñ möhime – ul talant iäse”,- dide Rinat Yenikeev.
Luiza Batır Bolğari bügenge zamana yäşläre arasında da bik populyar. TDGPU muzıka fakul'tetınıñ berniçä studentı fikeren tıñlıyq äle audio
1988 yılda Luiza Batır-Bolgarinıñ “Yaqtı moñnar” dip atalğan cıyıntığı çığa. Bu cıyıntıqta yäş kompozitornıñ Tatarstannıñ tanılğan şağirläre belän icattaşlıqta tuğan cırları basıla. Luiza Batır-Bolgarinıñ Marsel' Ğaliev, Nail' Qasıymov, G Zäynaşewa, Firaya Zıyatdinova, Şämsiä Cihangirova häm tağın da bik küp kürenekle şağirlär belän icat itkän cırları kergän häm 6500 danä belän bastırılğan bu cıyıntıq bik tiz taralıp betä. Luiza şulay uq Rawil Fäyzullin , Äxmät Räşit Nailä Yaxina , Rezidä Waleeva, Zölfät Xäkim belän icattaşlıq itä. Tatar xalqınıñ qayğı -sağışların , şatlıqların, ğorurlığın, söyläp birgän Gäräy Räxim süzlärenä yazılğan “Sinder tatar keşese” dip atalğan cırı Ramil' Mindiär häm Xäydär Bigiçev başqaruında milli gimn bulıp qabul itelä. Menä alar tatar xalqınıñ uzğanı häm bügengese turındağı sağış häm ömet belän suğarılğan köylär. Alarnıñ härqaysı üze ber tarix, xalıq yörägen berläştergän küzgä kürenmäs ber qıl, üze ber muzıkal' sürätlämä .
Luiza Batır –Bolğari Sverdlovskiyda tuıp, Qazan şähäreneñ muzıka mäktäplärendä uqıp üsä. Keçe yäştän ük muzıka belän qızıqsınıp, uy-toyğıların muzıka aşa äytep birü teläge belän , aña, xoday muzıkanıñ serenä, töbenä töşep öyränü säläte birgän. Luizanıñ fortepianoda virtuoz itep uynıy belüe dä, anıñ tormış yulında talantlı pedagog Yuriy Vinogradovnıñ oçrawı da , Qazan konservatoriäsendä Rafail' Bilalov klassında uquı da, anıñ zur professional buluın kürsätä. Ä menä muzıkanı xalıqçan itep xalıqnıñ üzenä qaytarıp birä belüe , Luizanıñ üz xalqın, anıñ tarixın , mädäniäten tirän itep , çın küñelennän yaratuın, anıñ üz xalqı belän ğorurlana belüe- bolar barısı da Luizanıñ cırında , instrumental' äsärlärendä. 2006 yılnıñ Tuqay büläge iñ layıqlı keşe Luiza Batır-Bolgarinı tapqan.
Mälikä Basıyr


text:
Vladimir Lenin
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Vladimir İl'ya ulı Lenin(çın familiäse Ul'yanov ; pyc. Bлaди́Mиp Илbи́ч ЛéHиH) (1870-1924, Rusiä imperiäse häm SSSR säyäsät häm däwlät eşleklese, revolyutsioner, bol'şeviklar firqäsen nigezläwçese. 1917 yılnıñ Böyek Oktäber inqıylabın oyıştıruçılardan berse. Fälsäfäçe, marksist, publitsist, Öçençe kommunistik internatsionalnı oyıştıruçı, SSSR nigezläwçese. Fälsäfä häm iqtisad ölkäsenä qarıy torğan fänni xezmätläre bar.
ЭчTәлek
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Atası — kürenekle mäğrifätçe İl'ya Ul'yanov Sember gubernası däwlät mäktäpläre buyınça baş inspektor. Ulı Semberneñ gimnaziäsendä uqıy. 1887 yılnı Qazan universitetınıñ yüridik fakul'tetına uqırğa kerä. Biredä üzeneñ revolyutsion eşen başlıy. Şul uq yılnı studentlar arasında fetnädä qatnaşqanlıqtan, universitettan quıla. Mäxkämä anı xökem itep Qazan öyäzendäge Apaqay awılına «sörgen»gä cibärä.
1888 yılda aña Qazanğa qaytırğa röxsät itelä. 1888-89 yıllarda Fedoseyev tügäräkläre eşendä qatnaşa. Biredä Marks, Engel's, Plexanov äsärlären öyränä başlıy.
1891 yılda Peterburg universitetınıñ Yüridik Fakul'tetında ekstern räweşendä imtixan tapşıra, 1891-1896 yıllarda Samara belän Sankt-Peterburg şähärlärendä mäxkämädäge antlı wäkil yärdämçese wazıyfasın başqara.
1895 yılda Peterburgta Eşçelär sıynıfın azat itü öçen köräş berlegen (pyc. Soyuz bor'bı za oswobojdenie raboçeğo klassa) oyıştıruda qatnaşa.
1897 Yenisey gubernasına 3 yılğa sörgengä cibärelä. Şuşenskoyı awılında yäşi.
1900 yıldan emigratsiädä; Ğ. W. Plexanov h.b. belän berlektä «İsqra» gäziten näşer itä. RSDRPnıñ II qorıltayınnan başlap (1903) Lenin bol'şeviklar firqäsen citäkli. Emigratsiädä çaqta yäşeren firqäne saqlap qalu häm nığıtu belän şöğellänä.
1912 yılnıñ 5 mayında Peterburgta bol'şeviklarnıñ xakimiätlär röxsäte belän çıqqan «Pravda» gäzite çığa. Lenin gäzitneñ möxärriäte belän qänäğät bulmıy (möxärrire İ. Stalin bula). Lenin kön sayın diärlek kiñäşlären, kürsätmälären, xatalar tözätep xatlar cibärä. İke yıl eçendä anıñ avtorlığında 270 mäqälä çığa.
1917 yılğı Fevral' İnqıylabınnan soñ Petroğradqa qayta, Oktäber Qorallı Baş Kütäreleşenä citäkçelek itä. Sovetlarnıñ II Bötenräsäy qorıltayında (1917, Oktäber) XQS räise itep saylana. Ber ük waqıtta 1918 yıldan soñ Eşçe-İgençe Saqlaw Şurası (1919 yıldan Xezmät häm Saqlaw Şurası (Sovetı) räise; BÜBQ häm SSSR ÜBQ äğzası.
1922 yılnıñ Dekaberennän, awıruı käçäyep kitü säbäple, säyäsi eşçänlektän berqädär çitläşä. Lenin wafatınnan soñ SSSRda Lenin täğlimäten Stalin añlatmasındağı añlatu qanunlaştırıla.
1922 yılnıñ 24 dekaberendä häm yaña yılda 4 ğinwarda ul X VQP(b) Qorıltayına xat yaza. Xatta ul firqa belän itärgä däğwa itkän, dimäk añarğa almaş kiläçäk bol'şevik säyäsätçelärgä tänqidi sıyfatlama birä. Soñınnan bu xat «Lenin wasiyäte» isemen alğan.
İosif Stalinnı ul ğomumän yuğarı urınnarğa quyarğa quşmağan. Ul anı qabalanuçan häm äylänä-tiräsen tuqtawsız idärä itärgä mawığuçı ber byurokrat itep sürätli. Stalin alğa sörgän Tatarstan ASSR şikelle milli avtonomiälärneñ Sovetlar Berlegenä RSFSR «aradaşçılığı» belän kerüen ul tulısınça xaqsızğa çığara. Lenin bu başlanğıçnı Stalinnıñ «milli bol'şevik»larğa (respublikalardağı kommunistlar) qarata cıyılğan açuı belän, üç alu niäte belän añlata.[1]
Läkin, XI Qorıltay (aprel, 1923) Leninnıñ süzen ayaq astına salıp, VQP(b) berençe sekretare, dimäk il citäkçese itep Stalinnı saylıy.
Ul'yanov-Lenin wä Tatarstan Avtonomiäse[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
TASSRnı oyıştıruda xälitkeç röl uynıy: TaTapcTaH ABToHoMиялe CoBeT CoциaлиcTиk PecпyблиkacыH Tөзү TypыHдarы диkpeTkә qul quya (1920, 27 may).
Töp xezmätläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Ni närsä ul "xalıq dusları" häm alar sotsial-demokratlarğa qarşı niçek suğışalar? (ЧTo Takoe "дpyзbя Hapoдa" и kak oHи BoююT пpoTиB coциaл-дeMokpaToB?), 1894),
- Räsäydä kapitalizm üseşe (PaзBиTиe kaпиTaлизMa B Poccии, 1899),
- «Nişlärgä?» (ЧTo дeлaTb?), 1902) h.b.
Küptomlı saylanma äsärläre (1-45 tomnar, 1954-1973) Tatarstan kitap näşriätında tatar telendä näşer itelä.


text:
Sember citäkçeläre häm tatar cämäğätçelege wäkilläre Qazanğa säfär qıldı
Bu çaranı Ölkä üzägeneñ İdelaryağı rayonı avtonomiäse räise Rafail Näcmetdinov oyıştırdı.
“Bälki Qazandağı milli mäktäplär belän tanışu bezneñ türälärdä dä şundıyraq mäktäplär buldıru teläge tudırır”, digän ömet etärgeç birgän inde bu ğämälgä.
Süz haman şul tua almağan ayırım mäktäpkä yul yaru tırışlıqları turında bara inde. Ölkä başlığı Sergey Morozovnıñ çın küñeldän birelgän wäğdäse bulsa da, şähär başlığın saylaw aldı kampaniäse waqıtında “Çişmä” televizion tapşıruınıñ 15 yıllıq yubiley tantanasında 1600 tamaşaçı aldında Sergey Yermakovnıñ “Tatar mäktäbe açarbız!” digän süze ant kebek yañğırasa da, älegä ğämäli çaralar kürenmi, sizelmi.
“Tuğan tel” oyışmasınıñ mart başında uzğan konferensiäse şul wäğdälärne tormışqa aşıru çaraların kürüne sorap ölkä başlığına da, şähär başlığına da xatlar yullağan ide. Nihayät, maynıñ 10 şähär başlığınıñ urınbasarı Tat'yana Kabakova qul quyğan cawap kilde. Anda ölkä üzägeneñ 41 mäktäbendä çuaş, tatar, muqşı telläreneñ törle formalarda uqıtıluı yäki milli tügäräklär eşläp kilüe bäyän itelä. Ä İdelaryağı rayonı da Etnomädäni komponentlı tatar mäktäbe açu turında Şähär mäğärif idäräsendä prikaz äzerlängän, dielä.
Prikaz äzer bulğaç, aña qul quyu aldında nindi kirtälär tora ikän soñ? Yuqsa, näq şul İdelaryağı rayonında 6 – 7 yıl elek, uqu yılı başlanır aldınnan ber atna ğına qalğaç, balalar baqçası binasında ayırım mäktäp oyıştırırğa röxsät birgän oçraq ta buldı. Ber atna eçendä genä ayırım mäktäp oyıştıru mömkin tügellegen belgängä, bu eşkä citdi totınuçı qıyular tabılmağan ide. Ällä bıyıl da, waqıt suzıp, şul uq täcribäne qabatlarğa tırışalarmı inde, dilär Yaña şähärdäge tatar uqıtuçıları. Bälki Qazan ürnäge belän tanışu ğämälgä küçärgä dä etärgeç birer?
Rafail Näcmetdinov oyıştırğan bu çaranıñ maqsatın da qış köne ük iğlan itelergä tieş prikaznıñ, içmasa, may ayında bulsa da qanuni köçkä iä buluına etärgeç birü, dip añlarğa kiräkter.
Säyäxät tirän eçtälekle häm sabaq alırlıq bulğan, yuğisä. Qazannıñ danlıqlı 2-nçe gimnaziäse direktorı Qämäriä xanım Xämidullina uqu-uqıtu planı, muzeylar belän tanıştırğan, normativ dokumentlar yazılğan diskklar büläk itkän. Qunaqlarğa balalarnıñ ingliz, urıs, tatar, ğäräp, törek tellärendä söyläşä aluları zur tä'sir yasağan. Tatarstannıñ Mäğärif ministrı notığın ayıruça tirän iğtibar belän tıñlağannar.
Şuña da qaramastan, İdelaryağı rayonı Mäğärif idäräse başlığı Tat'yana Çernova ayırım mäktäp açu öçen ata-analar arasında soraştıru – anketirovanie uzdırırğa kiräklegen äytkän. Moña cawap itep, Qazannıñ Mäskäw rayonı başlığı urınbasarı Marat Latıypov tup-turı äytkän: “Ägär mäktäp açarğa telämisez ikän, anketirovanie yasarğa da bula, ä teläsägez, açarsız häm anıñ turında atalarça qayğırtu bulsa, ata-analar üzläre omtılaçaqlar. Bezneñ täcribä şunı kürsätä”, - digän. Läkin Sember türäläre awızınnan rizalıq süze işetelmägän. Qarşı äytmäsälär dä.
Qunaqlar şulay uq 149-nçı törek-tatar litseye belän tanışqannar. “Küptellelek şartlarında litseynıñ şäxes formalaştıru potensialı” programması tirän tä'sir yasağan. Şulay uq litseynıñ eş yünäleşläre, drama, xoreografiä tügäräkläre, “Äbuğalisina” klubı, ifrat bay kitapxanäse, yuğarı uqu yortları belän tığız elemtäse, inglizçä konsert qunaqlarğa bik oşağan.
Rafail Näcmetdinov säyäxät oyıştıruı belän qänäğät häm anıñ uñay näticälärenä dä ömetlänä. Çönki, di ul, bügen soraştırıp qaradım: Qazan ürnäge bik tä oşağan türälärgä.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Yekaterinburg şähäre zur tarixi waqiğa tä''sirendä yäşi
“Qan östendä tözelgän çirkäw”gä nigez 2000 nçe yılda ğına salınğan ide. Şulay tiz arada tözelüenä qaramastan, bu arxitektura ansamblenä soqlanmıy qaraw mömkin tügel. Sverdlov ölkä xökümäte häm gubernator üze bik küp aqça tükkän bu tözeleş ruxi laktan da, säyäsi laktan da ul çığımnarnı aqlar, möğayın. Gönahsızğa cäzalap üterelgän cannar istälegenä olı ükenü häykäle bulıp torğan bu mähabät binanı safqa kertü waqiğasına Sverdlov ölkäsendä yartı million xalıqnı täşkil itkän möselmannar niçek qarıy soñ? Şul soraw belän bez Sverdlov ölkäse möselmannarınıñ Qazıyat idäräse räise Danis xäzrät Däwlätowqa möräcäğät ittek.Danis xäzrät äytüençä, xramnar tözü, bilgele inde, bik uñay küreneş. Ämma cirle xakimiät ber konfessiägä genä östenlek birmiçä, beraz möselmannar turında da uylasın ide. 100 meñnän artıq möselman keşese yäşägän Yekaterinburg şähäreneñ üzägendä ber genä mäçet tä yök. Comğa könnärendä xalıq namazğa dip şähärneñ Ximmaş, Uralmaş dip atalğan yıraq rayonnarına häm Yuğarı Pışma şähärenä barırğa mäcbür. Ä bit şähärneñ näq üzägendä, borınğı tatar säwdägärläre Ağafurowlar yortları urnaşqan cirdän yıraq tügel, Şeynkman uramı, 18 nçe yort adresı buyınça çın möselman üzäge tözergä mömkinçelek bar.
Süz Sverdlov ölkäsendä yäşäwçe tatarlarğa, milli ictimaği oyışmalarğa häm möselman cämğiätlärenä soñğı 7 yıl eçendä tınğılıq birmägän problema turında bara. Älege yortta 1917 yıl inqilabına qädär tatar mädräsäse eşläp kilgän. İnqilabtan soñ da biredä möselmannarnıñ milli-mädäni üzäge bulğan.Küp yıllardan soñ, 1997 nçe yılda, barlıq aldınğı tatar cämäğätçelege köçe belän älege binanı Ufa dini näzäriätenä qarağan Sverdlov ölkä ruxi idäräse mäçetenä tapşırırğa ireşelde. Küp kenä tatar eşmäkärläre tarafınnan binanı yañartıp tözekländerü öçen zur ğına külämdä aqçalar da tabıldı, ämma eş alğa kitmäde genä tügel, kiresençä, tübäle bina tübäsez qalıp, bertuqtawsız qar häm yañğır astında tağın da cimerelä başladı. Bilgelängän aqça da kürenmi, eş tä alğa barmıy. Şähär xakimiäteneñ bu xälgä tüzemlege qalmadı bulsa kiräk, küptän tügel binanı kire şähär qaramağına alıp, anı cimerep, bu urınğa mäktäp salıp quyarğa digän qarar qabul itelde.Qazıyat idäräse bu könnärdä şähär xakimiäte çinovnikları busağasın taptıy. İsäp – älege binanı Sverdlov ölkä ruxi idäräsennän Qazıyat idäräse qaramağına küçerü. Danis xäzrät fikerençä, Qazıyat idäräseneñ bu binanı torğızıp, möselman xalqınıñ ruxi üzäge itep tözergä köçe citäçäk. Tik çinovniklar ğına älegä üz süzlärendä nıq toralar. Ämma Qazıyat idäräse binanı üzlärenä alıp tözekländerü öçen çın köräş başladı. Küptän tügel Mäskäwgä, Rusiäneñ Möftilär Şurasına da xat cibärelde. Qazıyat idäräse möselmannarı tarixi mirasnı saqlap qaluda ışanıçların yuğaltmıylar.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg.


text:
"Hizb-ut-Tahrir" terrorğa qarşı köräşne bergä alıp baruğa öndi
Idel-Uraldağı tıñlawçılarğa "Hizb-ut-Tahrir" iseme xäzer inde yaxşı tanış - Rusiä iminlek köçläre soñğı aylarda berniçä ölkädä şul xalıqara oyışmağa bäyle buluda ğäyepläp distälägän möselmannı qulğa aldı, alarnıñ qayberläre xätta törmä cäzasına da xökem itelde. Moña qädär eşçänlegen açıqtan-açıq alıp barğan Britaniädä dä, London şartlawlarınnan soñ "Hizb-ut-Tahrir" eşen tıyuğa öndäwlär arttı. Yäkşämbedä Londonda uzğan qorıltayında şuşı oyışma üzeneñ terror häm köç qullanu alımnarına qarşı buluın qabatlap, britan xökümätenä yalğış mäğlümat birelgän bulsa kiräk dip belderä häm anı aralaşuğa ğına tügel, terrorğa da bergäläşep köräşügä çaqıra.
Audio, Ğabdul Waxit
"Bez üz eşçänlegebezne däwam itärgä telibez häm eşne tıyuğa qädär citkermäs öçen küp närsä başqarabız. Şul mäğlüm, bezneñ eşne möselman dönyasındağı diktator wä tirannar ğına tıya, ämma firkäbez şuña da qaramastan üzeneñ tınıç säyäsi eşen däwam itä", di "Hizb-ut-Tahrir"neñ başqarma xäyäte äğzası Ğabdul Waxit. Anıñ süzlärenä qarağanda, bigräk tä qatı ezärlekläwlärgä "Hizb-ut-Tahrir" äğzaları Üzbäkstanda duçar itelä.
Audio, Ğabdul Waxit
"Ändicandağı waqiğälärdän soñ bez, bolar barısı da Üzbäkstannıñ üz xökümäte tarafınnan "Hizb-ut-Tahrir" äğzaların yuq itü öçen uylap eşlängän digän fikergä kildek. Andağı çığanaqlardan alınğan mäğlümatqa tayanıp, bezneñ anda 7 meñläp äğzabız üterelde dip äytep bula. Bezneñçä, bu üzbäk xakimiate dönya mediasınnan yäşergän küpläp üterü oçrağı bulıp tora", di Ğabdul Waxit. "Hizb-ut-Tahrir" oyışması möselman dönyasındağı xäzerge xökümätlärne tanımıy, Könbatış cämğiatläre qorılğan parlament demokratiäsen kire qağa häm yähüd däwläte bularaq İzrailgä qarşı çığa, ämma berük waqıtta üzeneñ yähüdlärgä qarşı bulmawın, alarnıñ xälifättä tınıç ğömer itüen belderä. Londondağı qorıltay "Hizb-ut-Tahrir"neñ xälifätne niçek küzallawına bağışlanğan ide. Anda süz oyışmanıñ britan xökümäte belän aralaşuı xaqında da bardı. "Hizb-ut-Tahrir"neñ matbuğat wäkile İmran Waxid, xakimiat oyışmanı tıyu tügel, ä anıñ belän terrorğa qarşı niçek itep bergä köräşü yulların bilgelärgä tieş dip belderä:
Audio, İmran Waxid
""Hizb-ut-Tahrir" ul açıq ber oyışma. Bez şunı sizäbez ki, britan xökümäte, başqa cirlärdäge xakimiat möselman mäxälläsendä terrorğa qarşı citdi köräşergä teli ikän, ul anı köç qullanuğa qarşı çıqqan "Hizb-ut-Tahrir"ne tıyıp tügel, ä anıñ belän aralaşu başlap alıp barırğa tieş. "Hizb-ut-Tahrir" bu xaqta härkem belän bergä utırıp fiker alışuğa äzer", di İmran Waxid, "Hizb-ut-Tahrir"neñ matbuğat wäkile.
Kärim Kamal


text:
Udmurtiә prezidentı Aleksandr Volkov milli oyışma wәkillәre belәn oçraşqan. Anda qatnaşqan tatar-başqort cәmğiәtlәre citәkçelәre, tugan telne uqıtu, tatar gәziteneŋ xәlen ciŋelәytü, mәçet tөzeleşenә yärdәm itü kebek mәsәlәlәrne quyğan. Respublika citәkçese tatar mәktәben tөzüne kirәk dip tapmasa da, uqıtu belәn yärdәm itәrğә wәğdә itkәn. Mәktәp urınına ul hәr mәktәptә tatar sıynıfın açırğa tәqdim itә. Bu oçraşudan soŋ, Tatarstan hәm Başqortstan televidenieseneŋ qayber tapşıruların Udmurtiә tamaşaçısına kürsәtü mәsәlәse dә xәl itelerğә tieş.
Şul uq waqıtta, Aleksandr Volkov " äger keşe ğөref-ğәdәtlәren torğızırğa teli ikәn, entuziast sıyfatında eşlәrğә hәm hәwәskәr ansambllәrğә yorerğә әzer bulırga tieş", dip әytkәn. Respublika prezidentı, Dulsıq yortın açunı hәm milli sәyәsәt kontseptiәsen tormışqa aşırunı iŋ mөhim eş itep sanıy.
Xәmidә Ğayfullina, Icaw


text:
İvan Rıbkin Çeçnä nizağına çişeleş täqdim itä
Rusiäneñ elekke prezidentı Boris Yeltsin çorında İminlek Şurası sekretare bulğan İvan Rıbkin, berençe Çeçnä suğışınnan soñ Mäsläw belän Grozny arasında aralarnı caylaw eşenä üzeneñ zur öleşen kertkän ide. Ämma ul başlağan eşlär ğämälgä aşmadı. Azatlıqnıñ Tönyaq Kavkaz redaksiäsenä birgän äñgämäsendä Rıbkin, yañadan, Mäskäwne, çeçen suğışçıları belän tınıçlıq söyläşülärenä çaqırdı.
Rıbkin Rusiäne üz sälämätlegen qayğırtmağan awıru keşe belän çağıştıra. Tönyaq Kavkazda çirneñ taraluına iğtibar birmägän Rusiä tulısınça ağulana bara, di ul. Djoxar Dudayev, Aslan Masxadov häm Axmäd Zakayev kebek Çeçnä xalqınıñ cawaplı häm abruylı yulbaşçıları belän söyläşülär östälenä utırmıyça, Rusiä, töbäktäge wazğiätkä tağın da kübräk kierenkelek östäp üze xata eşläde, dip sanıy Rıbkin.
Rusiäneñ könyağında tuıp anda 30 yäşenä qadär yäşägän İvan Rıbkin Tönyaq Kavkaz xalıqlarınıñ Stalin tarafınnan watannarınnan quılğanın ber qayçan da onıtmayaçaqların üze yaxşı belä. 90nçı yıllar başında millätlärneñ üzañı üsä başlağan çorda Rusiä alarğa üz ata-babalarınıñ ğöref-ğädätläre nigezendä yäşärgä irek birmiçä, saylawlar ütkärergä röxsät itmiçä, alarnıñ iregen çikli başladı. April ayında Dağıstanda uram cıyınında qatnuşuçılarğa ut açıp, häm tağın qayber başqa şundıy ğämälläre belän Mäskäw Kavkaz millätlären üzennän bizderde, di İvan Rıbkin.
Xalıqara oyışmalarnıñ Çeçnä suğışına qarata fikerlären üzgärtep torularına da Rıbkin bik şiklänep qarıy. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması häm Yevropa Şurası wäkilläreneñ Groznyğa yaqınlaşqan sayın fikerläre üzgärüe borçılu tudıra, di Rıbkin. Strasburgtan Mäskäwgä oçqanda alar ber törle uylıy, Mäskäwdän Groznyğa yul totqanda fikerläre üzgärä, Groznyğa barıp citkäç alar başqa törle äyber äytälär. Monda närsäder şikländerä, di Rıbkin.
Mäskäw yaqlı Çeçen yulbaşçılar turında söylägändä Rıbkin tağın da qatıraq süzlär qullana. 2005nçe yılda Azatlıqqa birgän äñgämäsendä ul Çeçen premyer-ministrı Ramzan Kadırovnı "nadan ber mañqa malay" dip atağan ide. Yün ayında Maxaçqala İnstitutında iqtisadi fännär kandidatı digän fänni däräcä alğan Kadırov turında, Rıbkin, "Nişlärgä qala inde, Çeçnädäge ike suğış böten ber buınğa, şul sanda Ramzan Kadırovqa da yaxşı belem alırğa irek birmäde, " digän ide.
Mömkinlek bulsa – üze nizaqqa nindi çişeleş täqdim iter ide, digän sorawğa İvan Rıbkin täfsille planı turında söyläp cawap birde. Anıñça Mäskäw ike möhim adım yasarğa tieş.
Berençese – Çeçnädä ber ni dä bulmağanı kebek qılanışlarnı tuqtatırğa häm çeçen ğısyançıları belän söyläşülär uzdırırğa.
İkençese – Tönyaq Kavkazğa mömkin qadär bäysezlek häm iqtisadi ireklek birergä, iqtisadi bölgenlektän çığır öçen keçe eşquarlıq häm xosusi aqçalar kerüenä yulnı açırğa.
Alsu Qormaş


text:
Ğiraqta amerikan xärbiläreneñ daimi yuğaltular kiçerep toruwı Quşma Ştatlarnıñ üzendä, anda haman ğäskär totu kiräkme digän sorawlar uyata, xörmätle tıñlawçılar. Här ülem amerikan cämäğätçelegendä Waşingtonnıñ Ğiraq säyäsäten yaqlawnı kimetä diärgä bula. Prezident George Bush bu uñaydan şuşı borçulı täräqqiatne cäyeldermäw yulların ezlärgä tırışa.
Çärşämbe amerikannar öçen yaña qayğılı xäbär alıp kilde - sişämbedä Ğiraqnıñ ike urınında qorallı höcümgä duçar bulğan häm törle cäräxätlär alğan 6 ğäskärineñ berse xärbi xastaxanädä ülde, şulay itep, prezident Bush Ğiraqta zur bäreleşlär bette dip beldergännän soñ anda hälak bulğan amerikannar sanı 23-kä citte. Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı köçlärenä höcümnär soñğı aralarda yışraq yasala başladı, bu beryaqtan, alarda ärnü, borçılu, xätta üç alu xislären uyatsa, ikençe yaqtan, amerikan yağınıñ cawap qaytaruwı, ilneñ ğadi xalqı arasında da qorbannar sanın arttıra. Şul uq sişämbedä alar Bagdadta 4 keşene atıp üterde, moñardan tış, Fälluca şähärendäge ber mäçettä bulğan şartlaw näticäsendä kimendä 5 ğiraqlı hälak buldı. Cirle xalıq şartlaw öçen şunda uq amerikannarnı ğäyepläp çıqtı, alar mäçetkä ut açtı dip belderde, Quşma Ştatlar isä moña bina eçendä şartlatqıç totu säbäp buldı dip añlattı. Bolar barısı da Ğiraq eçendäge kierenkelekne häm amerikan wä britannarğa yasalğan höcümnärne arttıruğa ğına kiterä. Bu isä üz çiratında inde Quşma Ştatlar cämäğätçelegendä, Ğiraqta iminlek urnaştıru mömkinlegenä ışanunı kimetep, anda ğäskärlär totu ğomumän kiräkme soñ digän borçulı sorawlar uyata. Quşma Ştatlarda ütkärelgän soñğı fiker beleşü näticäläre şunı kürsätä, Bushnıñ Ğiraq säyäsäten yaqlaw äkrenläp kimi bara. Elegräk amerikan cämäğätçelege, Aq yortnıñ Ğiraqtağı küpläp yuq itü qoralları turındağı belderülärenä nigezdä ışanıp, anda ğäskärilärne cibärüne dä yaqlıy ide. Prezident Bushnıñ ike ay elek "Abraham Lincoln" oçqıç korabına barıp tantanalı räweştä, Ğiraqta inde zur suğışlar bette dip iğlan itüwen dä Quşma Ştatlarda ömet belän qarşı aldılar. Ul çaqta prezidentnıñ şuşı fikere belän bar amerikannarnıñ 76 protsentı kileşsä, xäzer bu san 56-ğa töşte dip xäbär itä çärşämbe sanında "Financial Times" basması. Ul CNN, USA Today häm Gallup ütkärgän soñğı fiker beleşü näticälärenä tayana. Bu şartlarda ildä, Ğiraqtan amerikan köçlären kire qaytaruğa öndäwlärneñ artuwı ğäcäp tügel. Sişämbedä prezident Bush cämäğätçelekneñ şuşı borçuların tınıçlandırırğa tırıştı. Waşingtonda ul, Quşma Ştatlarnı Ğiraqtan kitügä berni dä mäcbür itä almıy, Amerika Ğiraqqa bulışu eşennän waz kiçmiäçäk dip belderde.
NC070159
"Ğiraqnı torğızuğa qomaçawlarğa teläwçelär bezneñ berektäşlekkä genä tügel, bar Ğiraq xalqına höcümnär yasıy. Häm bez Ğiraq xalqı belän, anıñ üzenä ömetle kiläçäk qoruwı waqıtında bergä bulaçaqbız" di Quşma Ştatlar prezidentı George Bush. Soñğı höcümnär öçen cawaplılıqnı ul, elek Ğiraqta xakim itkän Baath partiäse qaldıqlarına häm Saddamnı yaqlarğa kilgän çit il suğışçılarına yökläde. Läkin Bush, bu törkemnär bezne, ireklek urnaşqançı Ğiraqtan kitügä etärmäyäçäk dip tä östäde. Anı Quşma Ştatlarnıñ Bagdadtağı waqıtlı xakime Paul Bremer dä xuplap tora, ul sişämbe könne, Ğiraqtağı şartlar könnän-kön yaxşıruwın däwam itä digän süzlär äytte.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Ğıraq suğışında sonğı täräqqiät
Xabärlärgä qarağanda AQŞ vä Britan köçläre bugen könyaq Ğıraqtan ällä ni qarşılıq kürsätügä oçramıy ilneñ eçke yaqları Bagdad häm Basrağa taba bara. Britaniä saqlanu ministırı Hoon süzlärençä comğa irtän strategik yaqtan möhim Fau yarımutrauı alınğan. Comğada Britaniedän B-52 bombalauçı oçqıçlarınıñ Farsı Qultığına taba yulğa çığuı , kötelgän köçle bombalau başlanaçaqmı? digän soraularğa säbäp bulıp tora. Xalıqara yardäm oyışmaları xumanitar krizis kötä dip belderä.
Hoon tağı bezneñ sonğı mäğlümätkä qarağanda Könyaqta Ğıraqtağı yözlärçä neft qoyısınıñ 30-dan artığı yaña , älege operatsieneñ mäqsatı şundıy cimergeç eşlärne tuqtatu dip söyläde.Saqlanu ministırı G. Hoon parlamentta yasağan çığışında (audio) ciröste höcüme irtängä qarşı 3tä koalitsion köçlärneñ Kuweit-Ğıraq çigen ütüe belän başlandı. 7nçe brigadanıñ ike törkeme çittän yaqlau birä. añlaubızğa kürä qatı qarşılıq kürsätü bulğan , 7nçe brigada ğıraq köçläre belän qorallı bäreleşlär alıp barğan. Suğış başlanğannan soñ yuğaltular da buldı. Comğada könyaq Ğıraqta AQŞ nıñ ber soldatı häläk buldı. Tönnä boralaqnıñ töşep cimerelüe näticäsendä 4amerikan 8 britan ğäskärie ülde. Boralaq texnik säbäplärdän töşte. AQŞnıñ 3nçe ciröste diviziäse belän bergä tank häm törle höcüm cihazlarınnan torğan zur konvoy tönyaqqa taba bara. Şul diviziägä berketelgän jurnalistlar arasında azatlıq xabärçese Ron Synovitz bar. Synovitz (audio) : Minem kürgän ğıraqlıılar beduinnar ğına ,alarnıñ kübese instruksielärgä kileşle xäräkät itä. Alar öylärendä yäki çatırlarında torırğa , qulları belän selkmeskä (nindier qoral kütärgän digän täsir qaldırmasqa tieş ide ) bez kürgän ir at häm xatın qızlar AQŞ xärbilären qul bolğap sälämläde. Bezneñ älegä doşman belän bernindi elemtäbez bulmadı.Bez yulda ağaçtan eşlängän bik küp tank, maşina BTRlar kürdek, amerikan xärbiläre alarğa ut açtı. Televidinie könyaq Ğıraqta AQŞ vä Britan köçlärenä birelgän Ğıraq soldatların kürsätä. Korespondentlar Könyaqta Basra häm tönyaqta Musul şährendä qatı şartlaular buluı turında xabär itä. Atnakiçtä suğış Saddam Xösäinne häm yardämçelären yuq itü mäqsatında hava höcüme belän başlandı. Saddamnıñ isän, ülgän yäki yaralanğan buluı turında törle farazlar yöri.Ğıraq informatsie ministırı al Sahaf (audio) AQŞvä Britan köçläre prezident Saddam Xösäin ğailäseneñ yortın hädäf itep aldı, Alla alarnı saqladı, alar isän. Comğada Britaniedäge bazalarınnan yulğa çıqqan B-52 bombalauçı oçqıçlarnıñ missiese turında belderü yasalmasa da, bälkim dä bu AQŞnıñ ‘şok vä dähşät’ dip atağan höcümneñ yaqınlaşuına işaräder. Dönya cämäğätçelegeneñ kürsätkän qarşılıq bälkim dä ike kiç çiklängän hava höcümnärenä säbäp bulğandır .Şotlandie Universitetında konfliktlarnı tikşerü programması direktörı James Wyllie ‘şok vä dähşät’ bombalauı bulaçaq ämma bu eleke suğıştağı kebek küpläp sivil xalıqnı ütermäs öçen saqlıq kürsäteläçäk di. Ul şulayuq AQŞ häm Britanie Ğıraq armiäseneñ zur öleşen dä saqlap qalırğa teli dip äytä Wyllie fikrençä(audio) suğıştan soñ,irekländerüçe anglo-amerikan köçlärenä zur näfrät belän qaramağan Ğıraq armiäse bälkim dä bik kiräk bulçaq. Armiä ildä tärtip saqlau öçen qullanıla ala. Bu alarğa birelü öçen etärgeç bulıp tora.Alar şunduq yuq itelmäsä,alar bireläçäk bu Ğıraq cämäğäçelege öçen genä tügel ä dönya aldında da yaxşı küreneş bulaçaq. Bagdadtta xalıqara qızıl xaç oyışması berençe hava höcümnärendä ber keşe ülde 14 keşe yaralandı dip belderde.
Färidä Xämit, Praga