text:
18 april - Xalıqara häykällärne häm tarixi urınnarnı saqlaw köne
18 april xalıqara häykällär häm tarixi urınnarnı saqlaw köne. Älege kön YUNESKO täqdime belän 1984 yıldan dönyanıñ 65 ildä bilgeläp ütelä.
Xalıqara häykällärne häm tarixi urınnarnı saqlaw köne uñayınnan Tatarstan premyer – ministrı urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Välieva respublika xalqın qotladı. “Tatarstan mädäni häykällärgä bik bay töbäk. Alarnı saqlap, kiläse buınğa tapşıru – däwlät orğannarınıñ ğına tügel, ä barlıq tatarstanlılarnıñ izge burıçı”, dip sanıy Zilä Välieva. Bügenge köndä respublika territoriäsendä 2289 tarixi häm mädäni häykäl isänlänelä, şunıñ 110 sı federal' ähämiätkä iä.
Uzğan tapşırularıbıznıñ bersendä Qazan şähärneñ Vaxitov rayon mäxkämäsendä Nuraniä häm Liliä Sattarovalarnıñ ğarizası buyınça mäxkämä eşe başlanu turında söylägän idek. Mäsäläneñ asılın isegezgä töşeräbez. Uzğan ğasırnıñ 30 yıllarında yazuçı G. İbrahimov häm Ğadel Qutuy yäşägän yortnı uzğan yılnıñ cäyendä, Qazannıñ meñellığına 1 ay qala, cimerep taşlağannar. Şunı äytergä kiräk, bu yort ministrlar kabinetı qararı nigezendä 1959 yılda saqlawğa alınğan häm tarixi yort bulıp sanala. Ä 1993 yılda qabul itelgän qararda ul arxitektura istälege bularaq ta saqlawğa alınğan bulğan.
Sütelgän yortnıñ kürşesendä genä yäşäwçe Liliä Sattarova cimerügä qarşı çığa. Ul şähär ğaz idaräse, millitsiä , prokuratura, tözeleş – arxitektura oyışmalarına möräcäğät itep, älege ğämälneñ qanunğa turı kilü – kilmäwen tikşertä. Şuşı işegaldındağı, borınğı ayırım keçkenä yort urınına xäzer “Stroyproektservis” oyışması, Fäxretdinov digän beräwneñ zakazı belän cir astı garajı, ofislar belän bergä 6 qatlı toraq yort tözergä niätli. Tatarstannıñ tözeleş – arxitektura ministrlığınıñ räsmi xatında xäbär itelüençä yortnı tözü proyektı ekspertiza idäräsendä qaralmağan, anı tözügä röxsät maxsus inspeksiä tarafınnan birelmägän. Häm bu tözeleş tarixi häm mädäni häykällärne saqlaw däwlät orğanı tarafınnan röxsät alınmağan kileş başlana.
Bu Qazanda ayırım keşe tarafınnan tarixi häykällärne saqlaw maqsatında mäxkämägä ğariza birgän berençe oçraq. Ä bügenge köndä älege cinayät eşe buyınça väzğıätneñ niçek baruı turında bez Liliä Sattarova üzennän beleştek. Liliä Sattarova süzlärenä qarağanda xäzer älege eş buyınça cinayät eşe quzğatılıp, tikşerü eşläre baruğa qaramastan yaña yortnıñ öçençe qatın tözi başlağannar.
Liliä Sattarova: “Tözü eşläre haman bara, anı berniçek tä tuqtatıp bulmıy. Tözeleş ministrı miña älege tözü eşläre ğinwar ayında tuqtatıldı dip äytkän ide. Ber dä tuqtatılmağan, ä haman da bara.”Qazan şähär xakimiäte elekke yıllarda tarix häm mädäniät häykäle bularaq iğlan itelgän qorılmalarğa tözeleş mäydanın bularaq qına qarawı ğädätkä kergän ide. Qazannıñ 1000 yıllıq bäyrämnäre aldınnan şähär üzägendäge tarixi binalar küpläp sütelde.
Gölnaz Şäyxetdin


c: text/html

text: Könyaq Korea Prezidentınıñı iminlek kiñäşçese äytüençä Putin bu krizisnı çişüdä yardäm wäğdä itkän. İke prezident şulay uq Russiä wäkileneñ bu atnadağı Tönyak Korea säfäre näticäläre häm Könyaq Korea wäkilläreneñ kiläse atnada Tönyaq Koreağa bulaçaq säfäre turında söyläşkän. Bügen Könyaq Korea Xalıqara Atom Energetikası Agentlığınıñ 3-nçe Fevral’gä bilgelängän ğädättän tış oçraşunı kiçekterüen soradı. Bu oçraşuda küptän tügel atom qoralların taratmaw turındağı xalıqara kileşüdän çıqqan Tönyaq Korea mäs’äläse qaralaçaq. Tönyaq Korea isä bu problema Pxenyan belän Waşington arasındağı problema häm monda öçençe tarafnıñ qatnaşuı kiräk tügel dip täqrarlıy. Bügen AQŞ däwlät Sekretare Colin Powell Tönyaq Koreanıñ atom programması tiräsendäge kierenkelekne yomşartu öçen diplomatik tırışlıqlar berqädär fayda kiterde dide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiädä här yaña tuğan balağa ber abort
Rusiä – dönyada iñ küp abort yasalğan illärneñ berse bulıp qala. Mäktäplärdä censi tärbiä birelmi, balağa uzudan saqlanu çaraları qıybat. Monıñ belän demografiä yaxşıramı?
Dilärä xanım Latıpova – başta Tatarstannıñ rayonnarında, annarı Qazanda 26 yıl täcribä tuplağan akuşer-ginekolog. Bu waqıt eçendä ul ğailä planlaştıru häm balalar tuu ölkäsendä uñay üzgäreşlärne dä, tiskäre küreneşlärne dä küp kürgän.
"10-15 yıl elek bez awıllarğa-rayonnarğa çığıp 10-11nçe sıynıflarğa leksiälär uqıy idek, kontraseptiv darularnı, prezervativlarnı qızlarğa, malaylarğa, ber nindi isemlek tözemiçä buşqa tarata torğan idek. Aborttan soñ, baladan soñ spirallärne buşlay quya torğan idek. Bu xökümät tarafınnan çığarılğan şundıy programma ide. Xäzer böten äyber aqçağa torıp qaldı, ber dä uñay xäl tügel," – dide tabibä.
Xäzer isä xatın-qızlarnıñ xäle elekke zamannarda, Sovet çorında kebek ük naçar bulmasa da, dönya aqçağa qorılğan zamanda xanımnar abortnı – sälämätlek öçen zıyanlı operasiä bularaq tügel, ä planlaştırılmağan yöklelektän qotılu çarası bularaq qına kürä, di Dilärä Latıpova. Bu ğädät Üzäk Aziä illärendä dä bar.
Abort häm yöklelektän saqlanu çaraları tıyılğan çorda...
Rusiä dönyada berençe illärdän bulıp bala töşerüne qanunlı itte, bu xäl 1920 yılda buldı. Annan soñ Stalin xatın-qızlar kübräk bala tapsın, dip abortlarnı tıydı. Stalin wafatınnan soñ 1953 yılda abortlar turında qanun yañadan ğamälgä kerde. 60nçı yıllarda Sovetlar Berlegendä yılına tuğan balalar sanı – 2 millionnan da artmağan xäldä, ildä 5 millionnan artıq abort yasalğanı mäğlüm.
Yartı ğasır waqıt ütte, xäzerge sannar ul çaqlar belän çağıştırırlıq tügel. 2006nçı yılda Rusiädä 1.6 million abort yasalğan, yaqınça şul qadär ük bala tuğan. Demografiäne üsterü öçen maxsus çaralar kürgän il öçen bu näticäsez, di belgeçlär. Ulyan ölkäse xakimiäte "Rusiä könendä watanpärwär tudır" çarası oyıştırğan ide.
Rusiädä xatın-qızlar abortnı yöklelekneñ 12nçe atnasına qadär yasata ala. Alar bu xaqta tuğannarına, irenä äytergä mäcbür tügel, qanun nigezendä tabiplar alardan ni öçen baladan qotılasıñ dip sorıy almıy.
Dilärä Latıpova 26 yıllıq eş täcribäsen iskä alıp, ber genä tapqır da abort yasatırğa dip sorap kilgän xatın-qız belän bu xaqta söyläşmi qalmağanın söyläde.
"Waqıtım niçek kenä tığız bulsa da, min andıy qızlar häm xanımnar belän äñgämä qorırğa tırışam. Ğailä xällären soraşam, änieñ beläme, yegeteñ beläme, dip sorıym. Küp oçraqta abort yasatuğa säbäplär andıy citdi dä bulmıy. Bala töşerergä dip kilgän 5 xatın-qıznıñ berse monnan baş tartıp annarı matur bala taba," – di Latıpova.
Bala töşerü awırttıramı?
Abort yasaw şundıy ciñel bulğanğa xatın-qızlarnı bu adımğa barğanda näticäse turında ber dä uylamıy, di Rusiädä Ğailä Planlaştıru Assosiasiäse citäkçese Lyubov Yerofeyeva.
Rusiädä mäktäplärdä censi tärbiä birelmi. Censi tormışnı isä yäşlär 15-16 yäşlärdä başlıy. Bu yäştä alar xatın-qızlarnıñ niçek balağa uzuı turında bik az belä, di:
İnde äytkänebezçä, Sovetlar Berlege tarqalğaç berençe yıllarnı yöklelekne buldırmaw çaraları – darular, prezervativlar xatın-qızlarğa häm irlärgä buşqa taratıla ide. Mondıy xällär Yevropanıñ qayber illärendä dä bulğan, ayırım alğanda bu eş Britaniädä yaxşı oyıştırılğan bulğan.
Rusiädä kontraseptiv daru eçkän xatın-qızlar sanı bik tübän bulıp qala. Yevropada yökle qalmas öçen bu iñ ciñel ısulnı här ikençe xatın-qız qullansa, Rusiädä bu san äle 3-13% qına. Ämma xällär üzgärä.
Bügenge köndä abort yasatu da elekke zamannarda kebek ük qurqınıç äyber tügel. Francline du Plessix Gray isemle yazuıçınıñ "Sovet xatın-qızları ut belän uynıy" adlı kitabında 35 yäşlek Olga Lipovskaya menä nilär yazğan ide:
"Operasiä bülmäse işege yanında ozın çirat. Çirat citkäç qan tulı bälmägä keräsez. Anda ike tabip ber yulı 7-8 xatın-qızğa abort yasıy, ğadättä alar tupas häm dorfa qılana. Bäxetegez bulsa awırtunı basa torğan berär törle daru birälär."
Olga üzeneñ 14 abort yasatqanın iskä töşerä, 25 tapqır bala töşergän xatınnarnı belä idem, dip yaza ul.
Abortlar qanun belän tıyılırğa tieş tügel
Tabiplar ildä demografiäne üsterü maqsatı belän abortlarnı tıyu başlanmasın dip tä borçıla.
"Demografik krizis digändä küplär yalğış añlarğa mömkin. Ğailäne planlaştıru – azraq bala tudıruğa kiterä, dip uylawçılar bula ala. Bu zur xata. Xalıqara täcribä dä şunı kürsätä ki – ğailä planlaştıru – xatın-qızlar sälämätlegen yaxşırta, abortlar sanın kimetä – axırğı çiktä kötep alınğan, sälämät balalar tuuğa kiterä, monı qanunnarnı tözüçe deputatlar belep betermäskä mömkin," - dide Ğailä Sälämätlege üzäge başlığı Natalia Vartapetova.
Çexiä abort turizmı üzägenä äylänergä mömkin
Çexiä sälämätlek saqlaw ministrı Tomaş Julinek bu atnada ildä çit il xatın-qızlarnııñ abortlar yasaw turındağı qanunğa üzgäreşlär täqdim itte. Moñarçı bu ildä çit ildän kilep ozaq waqıt yäşäwçe yäki uquçı xanımnar ğına bala töşerä ala ide. Yaña qanun qabul itelsä, Çexiägä qısqa waqıtqa kilep tä teläwçelär abort yasata alaçaq. Bu qanunğa – abortlar tıyılğan kürşe Polşa kisken qarşı çıqtı. Çexiäneñ üzendä dä bu ilneñ abort turismı üzägenä äylänüennän qurqalar.
Yevropada häm bigräk tä Rusiädä, äytik Quşma Ştatlarda kebek bala töşerü berençe çiratta gonah qılu dip qaralmıy. Bu mäsäläne här keşe üze xäl itärgä xaqlı, dip sanala. Ämma Qazandağı Dilärä Latıpova kebek täcribäle tabiplar, xatın-qızlar bala töşerüneñ ruxi ziyanı turında da uylasınnar ide, dip teläp qala.


text:
Qatıq
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qatıq ul äçetelgän söt. Döres yasalğan qatıq qatı bulırğa tieş, läpeldätep torırğa, aña qadap quyılğan qalaq töşmäskä tieş.
Yasaw[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ayırtılmağan sötne qaynatıp, +40 °C cılılığına tikle suıtalar, östenä ayırım sawıtta äybätläp bolğatqan oyıtqı (salqın qatıq) salalar. Annarı sötne bolğatalat wä selketmiçä genä sawıtnı cılı äyber belän törep quyalar. Bülmä cılı bulsa, 6-8 säğättän soñ qatıq äçep citä, annan su ayırıla, wä anı yartı täwlekkä salqın urınğa quyalar.
Qatıqnı çögender yä isä çiä belän dä oyıtalar. Yuğan çögenderne peşerep, ärçilär wä waq qına itep turílar; çiäneñ başta töşen alalar, annarı qaşıq belän izälär. Çögender belän çiäne qaynar sötkä, oyıtqığa qädär salalar.
Qatıq tämlekär häm tuqlıqlıraq bulsın öçen, oyıtqı belän bergä sötkä ber yomrı qaymaq salırğa da bula.
- Külämnär: 1 l sötkä 100 g oyıtqı
Kiñäş: söt äçetergä quyu aldınnan qaynap çıqmasa, qatıq çıqmas, selägäyle närsä genä bulıp çığa. Bu döres bulıp çıqmağan qatıqnı Awrupıda “yoğurt” itep atílar.
Aşaw[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qatıq äçeräk yä isä töçeräk bulırğa mömkin. Töçeräk qatıqnı üzen genä aşílar, äçeräkne isä aşqa salalar.
Qatıqnı sawıttan ber cirdän qalaq belän qayırıp alınsa wä şul cirdä cíıla torğan su tügep torılsa, qatıq tağın da qatıraq bula. Qatıq tabınğa píalalarda quyıla.


text:
Diagnoz: korrupsiä!
Rusiädä rişwätçelek barlıq diärlek tarmaqlarnı da yaulap aluı berkem öçen dä ser tügel. Ä çınlıqta kem küpme rişwät birgän, küpme alğan monısın Allağa ğına belä. “Moskovskiy komsomoles” mäğlümatlarına qarağanda, 2001 yılda vzyatka aqçasına çinovnik 30kv.metrlı ber bülmäle fatir ala alsa, 2006da - rişwättän kergän aqçağa şähär çitendäge biş bülmäle yortqa citkän. Süz türälärgä yuristlar birergä mäcbür bulğan aqçalar turında bara.
Ä ğadi xalıqqa kilgändä, rusiälelärneñ yartısında rişwät birüdä täcribäse bar. 19%tı daimi räweştä aqça törtä, digän mäğlümatlar bar. Korrupsiä belän zur köräş barğanı äytelsä dä, rişwät bazarına kergän aqçalar küläme totrıqlı qala - yılına 3mlrd dollar tiräse. Bu mäğlümatlar “Dagnoz - korrupsiä!” digän seminarda äytelgän.
Prezidentnıñ elekke yärdämçese Georgiy Sattarov Rusiädä 20mln keşe rişwätkä aqçası bulmaw säbäple meditsina yärdämennän ğomumän baş tarta dip belderä. Ä soñğı ber-ike yılda meditsina, mäğärifkä qarağanda da iñ korrupsiälängän tarmaq ul xärbi çaqırılış ikän. Monda rişwät alu, rişwät birü xätta 27 tapqırğa üskän! Rişwätneñ küläme isä 5 tapqırğa artqan.
Tatarstanda rişwät çäçäk atqan tarmaq ul mäğärif, dip belderde respublika eçke eşlär ministrlığı xezmätkäre İlnur Galiev. Uzğan yılda şuşı ölkädä 170tän artıq cinayät terkälgän. İñ korrupsiälängän uqu yortları isemlegendä Energetika universitetı, veterinariä akademiäse, finans-iqtisad institutı, Qazan universitetı bar.
Xäyer, respublikada sälämätlek saqlaw, tözeleş häm toraq kommunal' xucalıq, sänäğät tarmaqlarında da rişwätçelek şaqtıy küp. Biektaw rayonınıñ awıl xucalığı İdäräse räise Galiev toraq şartların yaxşırtuğa bülengän aqçalardan 180 meñ sumın qanunsıñ räweştä üzenä alğan. Biektaw rayonı mäxkämäse aña caza itep 100 meñ ştraf salğan häm kitergän zıyanın da qaplarğa bilgelägän.
Rişwät bulğan häm bulaçaq ta, di eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre. Çönki ğayıplelärgä quyılğan caza alarnı qurqıtmıy.
Alarnıñ küpçelegenä uslovnıy srok birelä. Törmägä elägüçelär ğomumän bik az. Miña qalsa, caza qatıraq bulğan oçraqta, qurqu xise dä bulır ide alarda az bulsa da.Tatarstan eçke eşlär ministrlığı xezmätkäreneñ süzlärenä qarağanda, rişwät belän çın köräş alıp baru öçen qanun kiräk. Xäzer isä rişwät öçen törmägä eläkkännär küp digändä 2-3 yıl utıra, dide İlnur Galiev.
Al'bina Zäynulla


text: Çeçnyänıñ Kurçaloy rayonında xökümät imenlek köstäreneñ 3 xezmätkäre häläk bulğan. Beräwhe yaralanğan. Respublik xökümäte binaları qompleksın haqlawsılar maşinahın bildähez keşelär automattarzan häm granatomettarzan utqa totqan. İnterfaqs ağentlığı xäbär iteüensä, ütkän töndä qontrol'-ütkäreü punktına ut asıu säbäple militsiänıñ ike xezmätkäre yaralanğan. Uñ köstär berlege bögön Çeçnyä prezidentın haylawzarğa üz küzäteüselären yebärmäyäsägen belderze. Haylawzar bar, ä haylaw yuq tigän berlek başlığı Boris nemsov. OBSE häm tağı la ber-nisä xoquq haqlaw oyoşmahı Çeçnyäğa üz küzäteüselären yebärmäskä qarar itkän.


text:
Mintimer Şäymievneñ Ufada yasağan çığışı tatar gäzitlärendä basılıp çıqtı, rusçası - kürenmi
Mintimer Şäymievneñ Ufada yasağan çığışı tatar gäzitlärendä basılıp çıqtı, rusçası - kürenmi
Ni qızğanıç, Mintimer Şäymievneñ Ufada yasağan şuşı bilgele notığınıñ rusça tekstı matbuğatta basılmıy ikän. Bälki ul bötenläy basılmas, dilär. Monıñ säbäben añlatıp bulmıy. Qayber säyäsätçelär Mintimer Şäymievneñ milli mäsälälärdä kisken belderülär yasawına iğtibar ittelär. Ğädättä, Tatarstan prezidentı saqlanıp, başqa säyäsätçelärdän ayırılıp tormıy torğan tıynaq adımnar yasıy. Bu yulı da Mäskäw yäki Ufa liderların artıq qızdırmasqa teläpme, Konstitutsiädäge tatar milläte turındağı maddäne saqlap qalu öçenme, rus matbuğatında Mintimer Şäymievneñ Başqort qorıltayında yasağan çığışın bastırmaw xup kürelgän.
Ä Ufada çığuçı “Qızıl tañ” gäzitendä Şäymiev çığışınıñ tatarça variantı basılmawın bötenläy başqa säbäplär belän añlatırğa kiräkter. Bu inde Başqortostandığa süz irege häm tatarlarınñ andağı statusı belän bäyle.


text: Qıtay bugen Yaponiäneñ ilçe vazıyfasın ütäwçe diplomatın tışqı eşlär minıstırlığına çaqırtıp alıp ,Yaponiä premiäre Koizuminıñ bäxäsle törbägä yasağan vizitına açu belderde.Tokyoda Yasukuni törbäse suğışlarda häläk bulğan 2 million yarım yapon şulsanda 2nçe dönya suğışında suğış cinayätlärendä ğäyeplängän 14 keşegä bağışlanğan. Qıtay tışqı eşlär minsitırı Wang Yi Azie illäre häm Qıtaynıñ protestına qaramastan Koizumınıñ törbägä baruına qızğanıç beldergän.Könyaq Korea tışqı eşlär ministırılığı da Koizumi vizitına tirän qızğanıç belderde. Bäxäslärgä qaramastan Koizumi yıl sayın şul törbägä barıp tınıçılq öçen doğa qılunı ğädät xälenä kitergän.


text:
Voloşin çigende, Yukos aksiäläreneñ 44 protsentı tuñdrıldı. Monıñ tä''sirläre.
Putinneñ ştab başlığı Aleksander Voloşinneñ yazmışı açıqlandı. Putin anı vazıyfasınnan buşattı häm anıñ urnına Voloşinneñ urınbaarı häm Gazprom räise Dmitri Medvedevne bilgeläde. Elegeräk baş prokuratura YUKOS aksiälärenneñ 44 protsentın tuñdırdı. Putin Könbatış investorları belän oçraşqanda maqsät ilneñ finans bazarlarına açıqlıq kertü häm ışanıç buldıru dip beldersä dä, anıñ Yukos aksiälären häm Xodorkovskiy mäsäläsenä tuqtalmauı ğäcäpsenü tudırdı.
Audio
Şulay da soñğı çiktä bu konfiskatsiälävgä dä kiterä ala. İngliz gazetası The Times of Londonnıñ süzläre belän äytkändä, Mäskävneñ havası stalinizmnıñ yaman ise belän pıçrana. Gazeta şulay uq Putinneñ prokuratura eşenä tıqşına almauı turındağı süzlärenä dä ışanmıy, çönki Russiä iqtisadı öçen mondıy citdi adım iñ yuğarıda utırğannarnıñ doğa-fatixası belän genä eşlänä ala. Faynanşial Tayms gazetası da tuñdırılğan aksiälärneñ qimmäte, salım tülämäv yäisä xärämläşülär arqasında kilgän ziannıñ miqdarı belän çağıştırmaslıq däräcädä yuğarı digän näticägä kilgän häm prezident qurqınıçlı aftoritar suqmaqqa bastı häm ul tuqtalırğa tieş dip yazğan. Preziddent Putin ber kön elegeräk ere eşquarlar belän oçraşunı kire qaqqan bulsa da, Pänceşämbedä nigezdä çit il investorları belän oçraştı häm Russiädä finans ölkäsendä açıqlıq häm ışanıç buldıru öçen tırışıla dip belderep, alarnı tınıçlandırırğa tırıştı. Anıñ räsmi oçraşuda Yukos aksiälären tuñdıru häm Xodorkovskiy mäsäläsenä qağılmauı üzençälekle. Çönki eşquar dailärendäge tıñğısızlıq Yukos vaqiğäse belän bäylängän. Ber bankir borçılulı belderüen uqığannan soñ da, Putin bu mäsälägä qağılmıyça elekke temasın dävam itkän. Anıñ süzlärençä, maqsät qanunçılıqnı torğızu . Bu älbättä bik uñay süzlär. Läkin, praktik adımnar monı çağıldırmıy. Ere kapital xuçaları, eşquarlar Putinneñ xakimiätenä qarşı çıqqan, oppozitsiäne yaqlıy başlağan xäldä genä höcüm obyektına äylänälär. Xodorkovskiydän elek ük Gusinskiy häm Berezovskiylär monıñ qorbanı buldılar. Putinneñ 90-nçe yıllardağı xosusiläşterü protsesınıñ näticäläre yañadan küzdän kiçerelmiäçäk, läki, ul vaqıtta cinayät eşlävçelär xökemgä tartılaçaq digän belderüe dä, Russiä eşquarların ber dä tınıçlandırmas kebek. Çönki, Rusisädäge ere baylarnıñ barısı da diärlek Gusinskiylä, Berezovskiylär yaki Xodorkovskiylär kebek eşlädelär. Xodorkovskiynıñ qulğa alınuın tänqitläp çıqqan Russiä energetika başlığı Anatoliy Çubais kiçä üz kontrolendäge Novosibirskenrgonıñ byurosında tentülär ütkärelgännän soñ yasağan çığışında Voloşinnıñ çigenüe Russiädä säyäsätneñ üzgärüen kürsätä dip belderde. Ul ğına da tügel, xätta premier minister Mixail Kasyanov ta prokuraturanıñ Yukosnıñ kontrol aksiälären tuñdıruına tirän borçıluın belderde. Terrorğa qarşı köräşne yaqlauı säbäple, AQŞ Putinne tänqitlävdän totlıp tordı. Şulay da Milli İminlek Şurası süzçese Sean McCormack bu mäsälägä qağılıp, bu vaqiğä Russiädä käsep häm investitisä klimatına häm qanun xakimiäte torışına qarata borçılu tudıra. Russiä xakimiätläre monıñ säyäsät belän bäyläneşe bar digän borçılunı taratırğa tieşlär. Bez Rusisä xakimiätläre aldında bu mäsäläne kütärep çıqtıq, monı kiläçäktä dä dävam itäçäkbez dip belderde. Küpkenä küzätüçelärneñ fikerençä, Xodorkovskiynıñ qulğa alıuı, Voloşinneñ Kremldän kitüe, Yukos aksiälären tuñdıru Kremldä täsir öçen barğan köräştä Rusisädä xosusi eşquarlıq östenän dävlätneñ turıdan-turı kontrolen buldırunı yaqlauçı siloviklarnıñ ciñep çıqqanın işarä itä. Läkin, monıñ Russiä iqtisadına, anıñ üseşenä, çit il investitsiälärenä nindi tiskäre täsire bulır, anısen älegä äytü qıyın.
Färit İdelle, Praga


text:
Foto: YouTube
Ïtalïyada kedey`lerdiñ jaña tabı pay`da boldı. Bul taptı 18 ben 35 jas aralığındağı jastar quray`dı. Älewmettik zerttew nätïjesinde osınday` qorıtındı jasalıp otır.
Elde 1 mïllïonnan astam jas azamat kedey`diñ kebin kïip jür. Olardıñ deni – bilimi bar, közi aşıq, kökiregi oyaw jandar. Kedey`şiliktiñ birinşi sebebi – elde jappay` jumıssızdıqtıñ beleñ alwı. Qazir jastar arasında jumıssızdıq deñgey`i 40 pay`ızğa jetken. Sondıqtan, tepse temir üzetin ïtalïyalıq jigitterdiñ onnan segizin ata-anası bağıp otır. Memleketten eşqanday` qoldaw tappağan olar ékonomïkalıq dağdarıs saldarınan älewmettiñ älsiz tobına ay`nalğan. Sol sebepti köbisi Ewropanıñ özge elderine ağılıp jatır.
«Qazir jastardıñ jumısqa ornalaswı oñay` şarwa emes. Sondıqtan olardıñ qor jïnap, turğın üy` alwğa da eş mümkindigi joq. Erteñgi künge degen senimi joq. Olar özine qolay`lı jağday` jasawğa da qawqarsız. Al erjetip, aqıl toqtatqan adamnıñ öz qajettiligin ötey`tin dünïesiniñ bolwı öte mañızdı», - dey`di Censis älewmettik zerttewler ortalığınıñ bölim jetekşisi Françesko May`etta.
24.kz


text:
Möxämmät päyğämbärne kimsetkän räsemnär tiräsendä cancal qıza bara
Daniäneñ ber gäzitendä Möxämmät päyğämbärne kimsetkän räsemnär basıludan başlanğan cancal qızğannan-qıza bara. Yewropanıñ berniçä gäzite, süz ireklegen yaqlawın kürsätü niäte belän, bu räsemnärne küçerep bastırdı. Ul arada möselman dönyasında moña protest xäräkäte köçäyä.
Çärşämbedä Fransiä, Germaniä, İtaliä häm İspaniä gäzitläre räsemnärne küçerep bastırdı. Berläre şuşı ğämäl belän Daniä gäzitenä teläktäşlek belderä. İkençeläre uquçıların, bez bu bäxäs turında xäbär genä itäbez dip kisätä.
Ul arada möselman dönyasında näfrät xisläre köçäyä. Atnakiç Gazada Fälästin suğışçıları Yewropa Berlege binasın uratıp alğan, işegenä "Yabıq" dip yazıp quyğannar. Bitlek kigän suğışçı "Yewropanıñ räncetüläre arqasında xäzer anıñ Gazadağı binaları, çirkäwläre xädäfkä äylänä", dip kisätü yasağannan soñ hawağa ut açtı.
Protest yözennän Söğüd Ğäräpstanı belän Süriä Daniädän ilçelären çaqırtıp aldı, Liviä ilçelegen yabıp quydı. Berniçä ğäräp ile Daniä tawarlarına baykot belderde. Sişämbedä Tunista ütkän oçtaşuda 17 ğäräp ileneñ eçke eşlär ministrları karikatur bastıruçılarğa qırıs çaralar kürergä çaqırdı.
Rusiädä, pravoslav çirkäwe dä, möftilär şurası da Möxämmät Päyğämbärgä karikatur bastırğan gäzitlärne tänqitläp çıqtı. Üz tänqitlären Çeçen suğışçıları häm Hizb ut-Tahrir törkeme dä belderde.
Tatarstan Möslimäläre Berlege citäkçese Älmirä Adiatullina radiobızğa "Monı qayberäwlär cämğiätneñ demokratiäläşüe dip añlatırğa ırışalar. Yalğış yuldan kitkän fani dönyanıñ İslamğa çirattağı qara yağuı bu, global häcüme, bu tuqtatılırğa tieş", - dide.
Dönyada süz ireklegen yaqlawçı Parijda urnaşqan "Çiklärne tanımağan jurnalistlar" oyışması şuşı täräqqiätkä borçılu belderde. Oyışma wäkile Annabelle Arki "Nindider ber gäzit tege yä bu törkemne räncetkän räsem yä mäglümät bastırğan öçen genä tulı ber ilne ğäyepläw, anıñ xalqına yanaw – urınsız," dide.
Annabelle Arki süzlärençä, Yewropada qabul itelgän süz häm matbuğat ireklege monıñ işe mäglümätne bastırırğa xoquq birä. Ägär nindi dä bulsa törkem üzen räncetelgän itep xis itä ikän, monda köç qullanırğa, yä baykot belderergä kiräk tügel, mäxkämägä möräcäğät itergä kiräk. Küräseñ, 17 ğäräp ileneñ ministrları monı añlamıy di, Annabelle Arki. "Dania – matbuğat ireklege iñ nıq ixtiram itelgän illärneñ berse. Ğäräp illärendä ul kiresençä, yuq däräcäsendä. Küräseñ, şuña kürä alar gäzitneñ däwlättän bäysez bula aluın añlamıy di, Çiklärne tanımağan jurnalistlar oyışması wäkile.
Läkin mäsälä alay ğına ğadi tügel. Sişämbedä karikaturnı küçerep bastırğan Fransuz gäziteneñ xujası (çığışı belän yarım-Mısırlı) gäzit möxarriren urınınnan aldı.
Ul arada atnakiçtä İordaniäneñ "Äl-Cihan" gäzite 3 karikaturnı bastırıp, mondıy adımğa barğan berençe ğäräp gäzite buldı. Gäzit möhärrire Cihad Momani bu räsemnär astına mondıy soraw quyğan:
"Dönya möselmannarı, aqıllı bulığız. İslam öçen närsä zıyanlıraq: şuşı karikaturlarmı, ällä totıq aluçınıñ telekameralar aldında totıqnı suyuımı, yä isä Ammandağı niqax waqıtında intiharçınıñ üzen-üze şartlatuımı?"
Ali Gilmi


text:
Tönyaq Koreä üzendäge atom qoralları programmasın tuqtatu belän kileşüen äytä
Qıtay başqalası Pekiñdä barğan altı-yaqlı söyläşülärdä Tönyaq Koreäneñ atom qoralları programmasın tuqtatu ölkäsendä kileşügä ireşelü xaqında xäbär itelde. Bu xaqta beldergän Qıtay wäkile süzlärenä qarağanda, kommunistik Tönyaq Koreä monıñ öçen üzenä matdi yardäm kürsätüne şart itep quya. Kileşü köçenä kerer öçen, anı söyläşülärdä qatnaşqan bar altı ilneñ dä wäkile imzalarğa tieş.
"Tönyaq Koreäneñ atom qorılmaların sütü töp maqsat bulıp qala, ä älegä Tönyaq Koreä üzeneñ Yoñbyoñdağı atom kompleksın yabıp, anıñ eşen tuqtataçaq. Häm Tönyaq Koreä üzenä tieşle tikşerülär öçen inspektorlarnı çaqırıçaq", di Pekiñ söyläşülärendä ireşelgän uñış xaqında Qıtay wäkile.
Anıñ süzlärenä qarağanda, Pxenyan monı 60 kön eçendä eşläwne wäğdä itä, ämma monıñ öçen dönyadan üzenä yağulıq wä başqa törle humanitar yardäm belän bulışunı şart itep quya.
"Tönyaq Koreägä yaqınça 100 meñ tonna yağulıq häm başqa humanitar yardäm bireläçäk, monı niçek eşläw maxsus tözeläçäk törkemnär tarafınnan xäl iteläçäk", di Wu, Qıtaynıñ altı-yaqlı söyläşülärdäge wäkile.
Şuşı yardäm Tönyaq Koreäneñ Yoñbyoñdağı qorılmasın sütü öçen qaralğan, ägär dä inde ul başqa urınnardağı atom qorılmalarınnan da şulay arına başlasa, Pxenyan xökümätenä tağın 1 million tonna yağulıq, yä şunıñ bäräbäre bulğan başqa yardäm bireläçäk.
Şundıy kileşügä ireşüdän Tönyaq Koreäneñ atom omtılışılarına kisken qarşı çıqqan Quşma Ştatlar da bik qänäğät. Anıñ söyläşülärdäge wäkile Christopher Hill, ireşelgän näticä Washingtonnıñ maqsatlarına turı kilä, dip belderä:
"Bez bu kileşüdän bik qänäğät häm bez anı alğa atlanğan nıq, bik nıq adım itep küräbez", di amerikan wäkile Tönyaq Koreäneñ atom qoralları programması ölkäsendä ireşelgän kileşü xaqında.
Berük waqıtta Hill, bu kileşü olı ber eşneñ başı ğına bulıp tora häm alda äle barası ozın yul tora, dip belderä. Ul şulay uq, Tönyaq Koreä üzeneñ yäşeren räweştä uran bayıtu alıp baruı turındağı ğäyepläwlärgä dä cawap birergä tieş, dip isäpli.
Kileşüdä qaralğança, Washington xäzer Tönyaq Koreäne terror yaqlawçı illär isemlegennän alırğa häm anıñ belän diplomatik mönäsäbätlär urnaştıruğa taba barırğa tieş bulaçaq.
Berük waqıtta altı-yaqlı söyläşülärdä ireşelgän kileşüne kire qağarğa öndäwçelär dä bar. Misal öçen, Quşma Ştatlarnıñ BMOdağı elekke wäkile John Bolton, prezident Bushnı şuña öndi. Anıñ fikerençä, Pxenyannı şulay yumalap tınıçlandırırğa tırışu başqalarğa naçar ürnäk bulıp tora, yalğış işarälär cibärä.
Tönyaq Koreä mondıy ber kileşügä 90-nçı yıllarda inde ireşkän ide. Ämma soñraq Pxenyannıñ yäşeren genä atom programmasın alıp baruı mäğlüm buldı häm kileşü üzennän-üze yuqqa çıqtı.
Kärim Kamal


text:
İnde mäğlüm bulğança, İslam illäre konferensiäseneñ Malayziädä açılğan ike könlek oçraşuwında qunaq bularaq Rusiä wäkillege dä qatnaşa. Prezidentı Vladimir Putin üze citäklägän şuşı wäkillektä tatar-başqortlar da bar. Küpçelek xalqın möselmannar täşkil itkän Başqortstannı anda prezident Mortaza Räximov, ä Tatarstannı Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin wäkillek itä.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Malayziägä bıyıl inde ikençe märtäbä kilä, xörmätle tıñlawçılar. Berençe yulı ul bar dönyanı ğına tügel, xätta üz ilendäge säyäsi elitanı da, Rusiä İslam Konferensiäse oyışmasınıñ eşendä qatnaşa ala digän belderüwe belän ğäcäpländergän ide. Çeçnädä suğış alıp barğan häm xakimiatkä kilüwe Rusiädäge böyekmämläkätçel häm pravoslav käyeflärneñ köçäyüwe belän bilgelängän prezidenttan, möselmannar belän eşläwne genä tügel, ä möselman oyışmasına quşılu ideäsen bötenläy kötmägännär ide. Läkin Putin soñraq, şul süzlären nindider waqıtlı fayda kürü maqsatında tügel, ä citdi äytüwen qabatladı. Möselmannar Rusiädä kilmeşäk tügel, alar anda asaba xalıqlardan. Rusiäneñ islam dönyası belän nığraq bäyläneşlär ezläwe tabiği şulay itep. Häm iñ möhime, ikençe yaqta da, yäğni İslam Konferensiäse oyışmasında da Mäskäwneñ şul teläge zur qızıqsınu uyattı häm menä Vladimir Putin inde yänä Malayziädä. Atnakiç anda barlığı 57 möselman ile kergän İslam Konferensiäse oyışmasınıñ zur cıyını açıldı häm Rusiä şuşı oçraşuğa qunaq bularaq çaqırıldı. Üz ileneñ möselman dönyasına çit bulmawın raslaw öçen Putin Malayziä başqalasına Rusiägä kergän qayber möselman respublikalarınıñ yuğarı citäkçeläre ozatuwında kilde. Alar arasında Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov, Tatarstan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin, yaña ğına çäçän prezidentı itep saylanğan Äxmät Qadırov bar. Säfär aldınnan Rusiä mäğlümat çaraları, bu wäkillektä Rusiä xökümäte äğzası, däwlät milke ministrı, tatar Färit Ğäzizullin da bulaçaq dip xäbär itkän ide. İslam Konferensiäse oyışmasınıñ şuşı olı mäclesendä tatar wäkilläreneñ dä, ayırım alğanda Färit Möxämmätşinneñ qatnaşuwı xaqında Qazannan Bikä Timerova.
Audio, Bikä Timerova, Färit Möxämmätşin
Tatarstannıñ Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin äytep kitkänçä, Malayziäneñ yaña başqalası Putraçayada barğan cıyında qotlaw süze belän Rusiä prezidentı Vladimir Putin dä çıqtı. Anda ul yänä Rusiäneñ, üzendä yäşägän möselmannarı arqasında inde küptännän Könçığış belän Könbatış arasında unikal'' rol'' uynawın bilgeläp ütte.
Audio, Vladimir Putin
Şulay itep Rusiä citäkçese, üz ileneñ İslam Konferensiäse oyışması qısalarında eş itüwe ğadel wä imin dönya qorunıñ möhim ber öleşe bulaçağına ışanuwın äytä.
Audio, Vladimir Putin
"Rusiäneñ qatnaşuwı İslam Konferensiäse oyıması eşenä yaña ber tös birü belän genä çiklänmäyäçäk, ä bälki anıñ eşenä yaña mömkinleklär östiäçäk häm aña Rusiäneñ möselman mäxälläse tawışın wä abruyın da kiteräçäk" di prezident Putin. Mäskäw bu oyışmağa tulı xoquqlı äğza bularaq kerä almıy, häm aña küzätuçe statusı ğına birelä ala. Älegä qädär İslam Konferensiäse oyışmasında andıy xoquqqa barı tik 3 kenä il - Thailand, Bosniä häm Üzäk Afrika respublikası ğina iä ide.
Kärim Kamal, Praga


text:
İran suğış köymäse Adän qultığında
Şulay itep, Adän qultığı yaqınnarınnan uzğan xalıqara köymälärne piratlar höcümennän saqlap qalu öçen cibärelgän Dania, İtalia, Rusiä, AQŞ kebek könbatış illäre köymäläre İran xärbi köymäse dä quşıldı.
Bıyıl ğına Somaliäle piratlar tarafınnañ 80dän artıq köymä urlandı. Älege köymälärdän 20se häm alarda eşlägän 200 xezmätkärneñ piratlar tarafınnan totqarlanuı xäbär itelä. Piratlarınıñ isä totqınlarnı azat itü xaqına 30 million dollar qazanuı belderelä.
Adän qultığınnan yılda yaqınça 20 meñ köymä uza.
Soñgı waqıtta pirat höcemnärenen artuınnan soñ qayber illär yök taşığan köymäläreñ saqlaw öçen üz xärbi köymälären Somaliä yaqınnarına cibärgän ide. Adän qultığında şulay uq tärtipne küzätep toru öçen Qıtay da ber köymäsen cibärgän ide.


text:
Rusiä-Gruziä nizağına qarata Tatarstanda reaksiä
Rusiä-Gruziä nizağına qarata Tatarstanda reaksiä
Suğışnı kem başlıy - anı tartır dönya xökemgä.
Äyländerä almas doşman cir östen qara kölgä
- dip cırlatalar ide 70-nçe yıllarda mäktäp balaların 7 Noyäber, 1 May demonstratsiälärenä töşkändä. Kem uylağan, tağın 30 yıldan tınıçlıq teräge bulğan häm şundıy cırlarda tärbiälängän Sovetlar Soyuzı warisı Rusiä üz başlanğıçı belän elekkege soyuzdaş respublikalarğa qarata suğış belän yanar dip. Gruziägä qarata Rusiäneñ soñğı waqıttağı mönäsäbätenä respublikada monä şundıyraq reaksiä.
“Tatarstan yäşläre” gazetasınıñ sişämbe sanınıñ baş mäqäläse “Suğış cile isä” dip atala. Anda soñğı mäğlümätlärğä qarağanda xärbilär Vladimir Putinğa Gruziä cirendä baraçaq suğış operatsiälär planın kürsätkännär, çik buyında oçqıçlar färman kötep tora häm ğäskär tuplana digän yullar bar. Mäqälägä şundıy PS östälgän: 20 sentäberdän İdelbuyı, Ural, Seber, Yıraq Könçığış xärbi okruglarındağı kebek Tatarstanda da xärbi öyränülär başlandı kitte.


text:
Qazan ğibrätläre
Bik ozaq kötkän Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan bäyrämnär inde uzıp ta kitte. Älege bäyrämgä äzerlängändä böten şähär tözekländerelde, yäşellekkä kümelde. Bäyräm uzuğa qaramastan, yañarğan Qazannı qarap kitü öçen törle töbäklärdä yäşäwçelär äle dä başqalağa yış kilä. Häm härkemneñ Qazan turında üz fikere.
Meñ yıllıq bäyrämenä Qazannıñ niqädär maturlanuın – çistaruın matbuğat tämam kinänep yazğannan soñ, şul maturlıqnı kürep qaytıym äle dip, bäyräm uzıp ozaq ta ütmästän, Baltaç rayonı Qaraduğan awılında yäşäwçe Räfik Şäräfiev ta Qazanğa aşıqqan. Üzeneñ Qazannan qaytqan tä'sirlären ul “Tatarstan yäşläre” gäziteneñ “Sezneñ xatlar” rubrikası yazıp cibärgän.
“ Gumelev häykäle torğan Peterburg uramınıñ maturlığına soqlanırğa ölgermiseñ, matur – matur utırğıçlar tiräsendä şapşaqlıqqa küz töşep, can ärni. Andağı sıra şeşäläre, çüpläp tügel, köräp alırlıq tämäke töpçege …İ buldırabız da inde!
Citmäsä, ürtägändäy näq ul könne “Azatlıq” radiosınnan ber millättäşebez Qazan xalqın bik maqtap söyläde. Sember yağınnan didelär buğay üzen. İmeşter, alar utırğıçlarnı da watmıylar, sıra şeşäläre häm töpçekne dä çüp sawıtına ğına salalar. Ul Qazannı bäyräm könne genä kürep kenä qaytqan axrı. Ällä ikebez ike Qazan turında süz yörtäme?
Tege utırğıçlarda mälceräp tön ütkärgän adämnärne äytäm äle. Min ul tirädä irtän buldım. Näq şundıylar turına bezneñ xalıq: “Aşağan tabağına…” – di bit inde. Bu oçraqta “Aşağan Qazanına …” – dip äytü urınlıdır” dip beterä üzeneñ xatın Räfik Şäräfiev.
Äye, mädäni şähär tözügä qarağanda, mädäni keşelär tärbiäläw awırraq bulıp çığa. Bäyräm uñayınnan, şähär buyınça tramvay, avtobus tuqtalışların pıyaladan, zamança yasap quyğannar ide. Ämma älege tuqtalışlarnıñ ber öleşe bilgesez keşelär tarafınnan cimerelgän inde. Tuqtalışnıñ berse yöz meñ sum tiräse tora. Şunısı qızıq: älege tuqtalışlar tözüçelär tarafınnan yul transport komitetına da tapşırılmağan äle. Ä tözekländerelgän yullarnı däwlät komissiäse şuşı könnärdä genä qabul itep alaçaq.
Qazanda älege citeşsezleklärne yäşermilär, ä televidenie kanalları aşa xalıqqa kürsätep toralar. Älege mäs’äläne niçek xäl itärgä soñ digäç, küplär, bälki här tuqtalışnı saqlarğa militsionerlar quyarğa digän täqdimnär kerttelär.
Ämma Qazanda niçek kenä bulmasın Çallı şähärennän kilgän Güzäl xanım Qazannan qänäğät qalğan. Häm uramda tatarça söyläşügä şaqqatqan.
“Çallı Qazanğa qarağanda çistaraq. Qazan bezgä bik oşadı. Şunı äytergä kiräk, Qazanda olılarğa xörmät bik zur. Yäşlär transportta olılarğa urın birä. Ä bezdä alay tügel. Menä kiçä bez ber yäş yegetkä uramnı sorap urısça endäştek, ul bezneñ tatar ikänebezne añlap, bezgä tatarça cawap qaytardı. Bezneñ Çallıda andıy närsä yuq. Qazanda bik yaxşı häm çista tatarça söyläşälär. Çallıda töp tel rus tele inde. Läkin xäzer inde bez alay da kübräk üzara tatarça söyläşergä tırışabız.”Şulay itep, Qazannıñ meñ yıllığı yañaça yäşärgä omtılış uyata.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Pasxa bäyräme uzdı
23 nçe april pravoslau xristiannar İzge Pasxa bäyrämen bilgelädelär. Alarnı bu bäyrämnäre belän Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov qotladı.
Pravoslau ruxanilarınıñ “İzge Ana” fondı Ufağa bäräkätle ut alıp qayttılar. Ul İerusalimnan qaytarılğan.
30 nçı april Ufada täre yöreşläre bulaçaq. Pravoslau ruxanilar tärelär kütärep, ğibädät qıla-qıla Ufa yanındağı neft'' eşkärtü zavodların urap çığaçaq. Şunıñ belän alar zavodlarda bulıp torğan törle şartlaw häm başqa häläkätlärne tuqtatırğa uylıy.


text:
Ul arada Ğiraqnıñ Keşe xoquqları ministrı Bäxtiär Ämin, könyaqtağı Samawa qalası yanında meñ-yarımlap körd kümelgän kümäk qäberlek tabıluın rasladı. Andağı casadlär – Saddamnıñ 80nçı yıllarda kördlärgä qarşı oyıştırğan kompaniä qorbannarı dielä. Ämin süzlärençä, öskä çığarılğan 113 casädneñ kübese xatın-qızlar häm balalar:
Audio (Bäxtiär Ämin) "Alarnıñ ni barı 5se ir-atlar, qalğannarı xatın-qızlar häm balalar. Bu 1988dä Saddamnıñ Äl-Anfalda kördlärne yuq itü kompaniäse qorbannarı bulırğa tieş."
Yaña tabıldıqlar Saddam östennän barğan mäxkämä eşenä terkäler dip kötelä.


text:
İnternetta 2002 yıl tatarı saylandı
Älbättä, İnternet diñgezendä balıq kebek yözgän qayber yegetlär mondıy näticälär belän bik ük kileşep tä betmilär. Fändäs Safiullin nindi ğämälläre, nindi eşläre öçen berençe urınğa çıqqan ikän digän soraw quyadır. Älege xäbärdä yıl tatarlarınıñ qazanışları äytelmi. Läkin “Azatlıq” radiosı tıñlauçılarına xäbärlärebezdän mäğlümder, Fändäs Safiullin yıl buyı Rusiä Däwlät Dumasında respublika, tatar mänfäğätlären yaqladı. Xalıq sanın alu aksiäsendä, bigräk tä Rusiä Däwlät Duması “RF xalıqları telläre turında”ğı qanunğa üzgäreş kertep, latinnı tıyğanda, ayawsız köräşte, bu mäs'älälärdä Tatarstan Däwlät Şurası deputatların xäbärdar itte. Latin imlasına küçüne yaqlawda anıñ Tatarstan Däwlät Şurasına yärdäme zur.


text: Luxemburg -- Yevropa Berlegeneñ 2007-2013 yıllarğa büdjetı tiräsendä bäxäslär däwam itä. Bu bäxäslär üzägendä - Britaniäneñ büdjettağı öleşen qaytaru mäsäläse. Berlektä räislek itkän Luxemburg premier-ministrı Jean-Claude Juncker'nıñ şuşı mäsälädä yasağan täqdimen Britan premier-ministrı Tony Blair bügen kire qaqtı. Blairnıñ süzçese äytüençä, bu täqdim Britaniägä 30 milliard yevroğa töşäçäk. Blair bu mäsäläne kiñräk kimäldä, Berlektäge reformalar qısasında awıl xujalığına qaralğan yärdäm belän bäyläp tikşerergä täqdim itä. Fransiä moña qarşı çığa. Luxemburğta Juncker belän bulğan söyläşülärdän soñ, Blair, Fransiä prezidentı Jacques Chirac belän oçraşu öçen Parijğa oçtı.


text: 2001 yılnıñ 11 sintäberendä Amerikan şähärlärenä bulğan xöcümnärne tikşerüçe maxsus komissiä, bu xöcümnärdä Ğiraq Äl-Qaidägä yärdäm itkän, dip äyter öçen ber dälil dä yuq dip belderde. Komissiä xisabında äytelgänçä, Äl-Qaidä citäkçese Osama ben Laden, 90-nçı yıllar başında, Sudanda çağında, Ğiraq belän xezmättäşlek urnaştıru mömkinlegen tikşergän. Soñnan Äfğanstanğa kilgäç tä, Bagdad belän elemtägä kergän. Ämmä bu elemtälärne xezmättäşlek dip äytep bulmıy. Bush administratsiäse Ğiraq suğışın aqlağanda, Ğiraq belän Äl-Qaidä distä yıllar elemtädä torğan dip täqrarlasa da, Ğiraqnıñ 11 sintäber xöcümnärenä turıdan-turı qatışı bar dip äytä almadı. 11 sintäber xöcümnären tikşergän maxsus komissiä bügen 2 könlek soñğı tıñlawlarğa kereşte.


text:
Zakir Şaxban icattaş dusları belän Omski yağında bulıp kitte
Şuşı könnärdä genä Omski ölkäsenä konsertlar belän Tatarstannıñ atqazanğan artistı Zakir Şahban citäkçelegendä ber törkem Tatarstan artistları kilep kitte. Çığışı belän Novosibirski ölkäseneñ Tarmakül' awılınnan bulğan Zakir, yıl sayın bulmasa da, yış qına Seber yaqlarına kilep, tatar xalqın cır-moñnarı belän söyenderep kitä. Tıñlawçılar xäterläsä, “Azatlıq” radiosı näq ber yıl elek Zaqir Şaxban citäklägän törkemneñ Omski, Novovsibirski, Tomski şähärlärendä buluları xaqında xäbär itkän ide. Bıyıl da Zaqir, Seber yaqlarına säfärlären däwam itte - Omskiğa kilde. Şunsı iğtibarğa layıq, xäzerge kilüendä bu törkem konsertlar belän Omskida ğına bulmadı, ä şähärdän 200-300 çaqrım yıraqlıqta bulğan Bol'şereç'ye häm Tara rayonnarına da barıp citte. Äytergä kiräk, xäzerge zamanda, awıl-rayonnarda yäşäwçelärneñ matdi xälläre artıq maqtanırlıq bulmağanda, mondıy yıraq säfärgä çığu artistlardan berniqädär batırçılıq ta taläp itkänder.
- Zakir, bötenläy diärlek kerem birmi torğan mondıy säfärgä niçek çığarğa buldığız?” - Prezidentıbız Mintimer Şäymiev tarafınnan Tatarstanda 2006 yıl ädäbiät häm sänğät yılı dip iğlan itelde. Bezneñ burıçıbız, cirneñ tatarlar tuplanıp yäşägän barlıq töbäklärenä dä barıp citü, xalqıbızğa tatar mädäniäten citkerü.
- Prezidentıbız Mintimer Şäymiev tarafınnan Tatarstanda 2006 yıl ädäbiät häm sänğät yılı dip iğlan itelde. Bezneñ burıçıbız, cirneñ tatarlar tuplanıp yäşägän barlıq töbäklärenä dä barıp citü, xalqıbızğa tatar mädäniäten citkerü.Äye, Tatarstannan yıraq töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebezgä yuğarı däräcädäge tatar sänğäte belän tanışu mömkinlege kön dä bulıp tormıy. Ä bulğan oçraqta, oçraşular cirle xalıq öçen çın mäğnäsendä bäyrämgä äylänä. Çığışı belän Tatarstannan bulğan, 1950-nçe yıllarda institut tämamlağannan soñ yullama belän Tara şähärenä uqıtuçı bulıp kilgän häm biredä yäşäp qalğan Fäniä apa Fatxullinna “Şatlandırdı bezne Qazan artistları, zur räxmät alarğa”,-di. Başqalar da Tatarstan artistlarına tirän räxmätlären belderdelär, qabat kilülären soradılar.
Konserttan soñ artistlar Tara şähäreneñ tatar mädäniät üzäge aktivistları belän oçraştılar. Aralaşu ğädättägeçä çäy östäle artında bardı. Anda süz asılda tuğan telne saqlaw, tatar ğailäläre buldıru, balalarnı milli ruxta tärbiäläw turında bardı. Soñınnan süzdän cırğa, cırdan biügä küçelde.
Tara tatarlarınıñ soñğı waqıtta başqarğan eşläre belän biredä oyışqan tatar üzäge citäkçese Rauşaniä Kurmanova tanıştırdı.
- Bezgä yaña yıldan kitapxanä binasında ber bülmä birdelär. İke keşegä zur bulmasa da xezmät xaqı tüli başladılar. Bez xäzer binanı tözekländerü östendä eşlibez. Biredä “Nur” ansambleneñ repetitsiäläre ütä. Balalar da yöri. Alar belän cırlar – iyüllär öyränäbez. Küptän tügel genä “Näwrüz” bäyräme ütkärdek. Anda balalar da, ölkännär dä qatnaştı. Cäy köne Sabantuy ütkärergä niätlibez. Küräsez, eşlärebez bik küp . Bol'şereç'ye rayon üzägendä dä Tatarstan artistların cılı qarşıladılar. Biredä ğädättä, cirle kollektivlar konsertlarına kilgän tamaşaçı sanı 30-40 keşedän artmıy. Bu yulı konsertqa kilüçelär sanı 200-dän artıp kitkän ide. Şunsı da iğtibarğa layıq, tamaşaçılar rayon üzägennän genä bulmadılar, ä 80 - 90 çaqrım yıraqlıqtağı tatar awıllarınnan da kilgän idelär. Konsert tämamlanğannan soñ biredä dä tatar aktivistları belän oçraşu buldı. Barsı da konserttan qänäğät buluları turında belderdelär.
Tatarstan artistlarınıñ soñğı konsertları Omskida Malunsevo isemendäge mädäniät sarayında uzdı. Şähär tamaşaçısı da konserttan qänäğät qaldı.
Östäp şunı da äytergä kiräk, soñğı yıllarda tatar konsertlarına yörüçelärneñ sanı kimi baruı küzätelä. Monı ber yaqtan ölkän yäştägelärneñ olığayıp, konsertlarğa yörmi başlawları belän añlatıp bulsa, ikençe yaqtan yäş buınnı üz mädäniätenä bitaraf buluı belän dä añlatıp buladır. Şulay da Omskida uzğan konsertlarda zalda yäşlär dä şaqtıy ide. Törkem administratorı Gölüsä xanım yäşlärdä tatar mädäniätenä ixtıäc bulsın öçen, alarnı keçkenädän ük milli ruxta tärbiälärgä kiräk ikänlegen qabat assızıqladı. “Näni çaqlarınnan balalarıbıznı tuğan telebezdä söyläşep tärbiäläsäk kenä, alar üzlären tatar dip xis itärlär. Millätebez betmäsen, saqlansın disäk, monı härber ata-ana belep torırğa tieş”,- dide ul.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text: İzrael radiosı belderüenä kürä, premier ministır A.Sharon irtägä kabinet utırışında törmädä totılğan fälästin radikal törkemnäre Hämäs häm İslamçı Cihadnıñ 100äğzasınıñ irekkä çığarıluın sorıyaçaq.Radio äytüenä kürä Sharon prezident G.Bush belän söyläşü öçen Waşingtonğa kitkänçe , İzraelneñ yaqın könçığışta tınıçlıq urnaştırırğa tırışuın kürsätü mäqsatında bu adımnı atlıy. Fälästin totqınnarı tınıçlıq planıñ ğämälgä quyuda möhim kirtä bulıp tora.Hämäs vä İslamçı Cihad İzrael törmälärendä totılğan fälästinnärne irekkä çığaru şartı belän, iyün ayında 3 ay atışlarnı tuqtatıp torırğa riza bulğan ide. Yasir Arafatnıñ ölkän yardämçese prezident Bush belän fälästin premiere Mäxmud Abbas arasında bulıp alğan söyläşülärne xuplap çıqtı. Nabil Abul Rudeina , İzraelneñ könbatış Yordan Üzänendä tözegän iminlek diwarın Bushnıñ tönqitläwenä yuğarı bäyä birsä dä, fälästin yağı xäzer süzlärne ğämäldä kürergä teli dide.


text: Möselman dönyasında Möxämmät päyğämbärne kimsetkän räsemnärneñ matbuğatta çığuına protest belderü däwam itä. Äfğanstanda, könçığıştağı Lağman vilayäte başqalası Mihtarlamda uram cıyınında qatnaşuçılar polisiägä taşlar ata başlağaç, polisiä xalıqqa ut açqan, näticädä 4 keşe häläk bulğan, küplär yaralanğan, cärähätlär aluçılar arasında polisiä wäkilläre dä bar dip xäbär itelä. Qabulda qarşılıq belderüçelär Daniä, Britaniä, Fransiä ilçeleklärenä taşlar attı. Möselman dönyasında Daniä tawarlarına baykott uzğan atnada uq iğlan itelgän ide. Bügen bu şawqımğa Tatarstandağı "Edelweiss" säwdä çeltäre dä quşılğan. Bağdadnıñ könyaqkönçığışında protest belderüçelär, karrikaturlar çıqqan illär belän diplomatik häm iqtisadi mönäsäbätlärne özergä çaqırıp şiğärlär qıçqırdı. İran başqalası Tähranda şulay uq Avstriä ilçelegenä taşlar häm benzin şeşäläre atıldı. Binağa ut qapmağan, dip xäbär itelä. Avstriä xäzerge waqıtta Yevropa Berlegeneñ räise bulıp tora. AQŞ, Yevropa Berlege illäre häm BMO general sekretare Kofi Annan, köç qullanunı kisken täñqitläp çıqtı. Dubaiğa bulğan säfäre waqıtında, Annan, möselmannarnı, könbatışnıñ ğafu ütenüen qabul itergä çaqırdı. Berlinda, tışqı eşlär ministrı Frank-Walter Steinmeier, Germaniä, wazğiätne tınıçlandıru öçen üzeneñ ğäräp illärendäge bäyläneşlärennän faydalanırğa cıyına, dip belderde.


text: Şimbä könne biredäge quaqlarğa ut qabıp zur ğına mäydanda yanğın bulğan ide. Hawa torışın küzätüçelär aldağı ike köndä qaynar qorı cillär bulaçaq dip belderä. Yanğınçılar berär urında yalqın kürengän oçraqta şunda taşlanırğa äzer tora. Yanğınçılar äytüençä yanğınnarnıñ iñ yamanı inde artta qaldı dip äytü mömkin tügel, wäzğiät hawa torışına bäyle bulaçaq. Bügen Kanberradağı yözlärçä keşe isän qalğan öylär tiräsendä yanğınğa qarşı kirtälär qoru belän mäşğül buldı. Kiçäge yanğınnar şähär tarixındağı yanğınnarnıñ iñ yamanı ide. 400-läp yort yandı, kimendä öç keşe hälak buldı.


text:
Çallıda "Fiat" maşinası çığa başladı
1 dekaberdä bulğan tantanada Tatarstan prezidentı M.Şäymiev, Rusiäneñ sänäğät häm energetika ministrı urınbasarı Andrey Dement'yev, Fiat-avto kompaniäse vitse-prezidentı Al'fredo Al'tavill qatnaştı. A.Dement'yev belderüençä, älege proyektqa Rusiä xökümäte härdaim toraçaq. Fiat-avto vitse-prezidentı A.Al'tavill könbatış kompaniäseneñ Çallı berläşmäse belän xezmättäşlek başlawına basım yasadı häm kiläçäkne niçek küzallawın da äytte. Anıñ süzlärençä, 2007Hчe yılda monda tağın ike yaña model' avtomobil' cıyılaçaq. Şulay uq 2007 yılnıñ noyäberendä Alabuğada Fiat avtomobil'lär cıya başlayaçaqlar. Alabuğada yılına 75 meñ maşina yasaw küzdä totıla. Şuşı ike şähär Rusiä bazarına 175 meñ avtomobil' biräçäk, dide Al'tavill äfände. Şuşı çığışlardan soñ, Tatarstan prezidentı M.Şäymiev süz aldı:
"Kiläçäktä uñışlı eşläwebezgä ışanam-dide ul häm ör yaña Fiat avtomobile açqıçın "Märxämät" isemle balalar yortına tapşırdı.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text: Qubanıñ bildäle dissidentı Oswäldo Payya Qubalağı älege säyäsi tözölöştö üzgärteü turahında referendum ütkärergä saqırıp tağı la ber tapqır xaqimiättärgä möräjägät itte. Yoma ul Qubanıñ 14 meñ keşehe qul quyğan petitsiänı parlamentqa tapşırğaynı. Bıltır Payya referendum ütkäreü ütesnese menän xaqimiättärgä möräjägät itkäyne. Ämmä xaqimiättär bıl täkdimde konstitutsiäğa qarşı kilä tip kire qaqqaynı. Payya hüz häm yıyılıştar irke, säyäsi totqondarğa amnistiä iglan iteü, şäxsi eşqıuarlıq, Qubala xaqimiätteñ demoqratiäğa küseüe ösön haylawzar turahındağı qanundı äzerläw ösön sığış yahay. Oswäldo Payya Saxarov isemendäge xalıq-ara büläk lawreatı. Bıyıl unıñ qandidaturahı Nobel bülägen alıuğa kürhätelgän.


text: AQŞ prezidentı George Bush, İranda xärbi atom programmasın tärräqi itügä qomaçawlaw maqsatında bernindi ixtimalnı da kire qaqmıy. Bush bügen bu xaqta Waşingtonda belderde. Şul uq waqıtta ul iñ qulay dip sanalğanı säyäsi yul dide. Rusiä İranğa qarata çikläwlär kertüne mäxkül kürmäwen tağın ber tapqır qabatladı. Bu xaqta Rusiä tışqı eşlär ministrlığı wäkile Mixäil Kamının belderde. Bu belderü yuğarı dairä diplomatlarnıñ Mäskäwdä barğan kiñäşmäse aldınnan äytelde. Bu kiñäşmädä BMOda daimi äğzä bulğan illär – Rusiä, AQŞ, Qıtıy, Böyekbritaniä häm Frantsia diplomatları qatnaşa. Alar İran atom programması tiräsendäge mäsäläne tikşerä.


text:
Rusiä meñ kubometrın 230 dollarğa satqan gaznı Ukraina 95 dollarğa alaçaq
Ğinwarnıñ 4-e Rusiä belän Ukraina arasında barğan gaz suğışında solıx könenä äylände. İke yaq Mäskäwdä 5 yıllıq kileşügä ireşüen, anda nihayät Ukrainağa quılğan gaz bäyäse xaqında urtaq fikergä xäbär itte. Kiev Rusiä gazın öleşçä "Gazprom" qulında bulğan maxsus şirkättän 1000 kubometr öçen 95 dollar tüläp alaçaq.
"Sezgä şunı äytä alam - bezneñ Oleksi belän söyläşülär tönge öçençe yartıda ğına tämamlandı, bez kileşügä ireştek. Tağın şunı da äytergä telim, söyläşülär "Gazprom" öçen uñışlı tämamlandı, häm "Gazprom" anıñ näticäläre belän bik qänäğät", dip belderä Aleksey Miller.
Näq şundıy uq qänäğätlänü xisen "Naftogaz Ukraini" başlığı İvçenko da kiçerä, ul "bu kileşü ike aradağı bäyläneşlärne tulısınça bazarğa nigezländerä", dip belderä:
"Tönlä tämamlanğan söyläşülärneñ näticälärennän bez qänäğät, ike yaq öçen dä faydalı häm ike yaq ta qabul itä alırlıq kileşügä ireştek, ul beryaqtan Ukrainanıñ gaz ixtiacların qaplaw mömkinlegen birsä, ikençe yaqtan, Rusiä gazın Ukraina aşa kirtäsez Yewropağa quunı da garantiäli di", "Naftogaz Ukraini" başlığı İvçenko.
Bäyälärgä kilgändä, kileşüdä bu bik qatlawlı sxemalar aşa xäl itelä. "Gazprom" üz "zäñgär yağulığ"ın Ukrainağa turıdan-turı tügel, ä bu eşkä maxsus cälep itelgän "RosUkrEnergo" şirkätenä Rusiä-Ukraina çigendä meñ kubometrnı 230 dollarğa sataçaq. Şunnan soñ inde "RosUkrEnergo" Rusiä gazın Qazağstan, Törkmänstan häm Üzbäkstan torbalarınnan kilgäne belän butap, ber meñ kubomertnı Ukrainağa 95 dollarğa sataçaq. "Gazprom"nıñ qarşılıqnı başlap cibärgän yuğarı bäyädän çigenmäwen Aleksey Miller maxsus qabatlap äytte:
"Ğinwarnıñ 1-ennän başlap "Gazprom" Ukrainadağı qullanuçılarğa gaznı "RosUkrEnergo" aşa citkeräçäk. Bez bu turıda 5 yıllıq kileşü imzaladıq, anda başlanğıç bäyäneñ ber meñ kubometr öçen 230 dollar buluı qaralğan", dip belderä "Gazprom" citäkçese.
"RosUkrEnergo" 2004-neñ yülendä "Gazprombank" häm berniçä xosusi investor tarafınnan Ukrainağa törkmän gazın citkerü öçen qorılğan ide, ul Şvitsariädä terkälgän şirkät. Uzğan augustta "Naftogaz Ukraini" anıñ "Gazprombank" qulında bulmağan öleşen üzenä satıp alırğa teläwen belderde, ämma bu xaqta älegä urtaq kileşügä ireşelmäde.
Mäskäwdäge söyläşülärdä şulay uq Rusiä gazın Ukraina aşa Yewropağa quu öçen tranzit bäyäläre xaqında da kileşende. Meñ kubometr gaznı Ukraina aşa ütkärü öçen Rusiä här 100 çaqrımğa elekkeçä 1 dollar 9 cent tügel, ä 1 dollar 60 cent tüliäçäk häm bar tüläwlär dä, şul isäptän Ukraina öçen quılğan gazğa da tüläw barı tik aqçalata ğına bulaçaq. Elek isä yaqlar öleşçä barter sistemasın da qullana ide, xäzer bu betä, di "Naftogaz Ukraini" başlığı İvçenko.
Mäskäwneñ Kiev belän şuşı qatlawlı mäs''älädä uñışqa ireşüen Rusiä häm Ukrainada ğına tügel, Yewropada da xuplap qarşı aldılar. Anda qullanılğan gaznıñ yaqınça biştän ber öleşe Rusiädän Ukraina aşa kilä, aynıñ berençe könnärendä "Gazprom"nıñ Ukrainağa gaz birüen tuqtatuı şunda uq Yewropada da sizelgän ide.
Kärim Kamal


text:
Mäskäwdä İslam dinen qabul itüçelär sanı arta
Audio (Rawil xäzrät Ğäynetdin)
Rawil Ğäynetdin belän äñgämädän soñ mäçet yanında mine yawlıq yapqan ike qız tuqtattı. Alar minem başımdağı yawlıqqa işarä itep, minnän rus telendä, Sez möselmanmı, dip soradılar da bersen berse bülä-bülä möselmanlıqnı qabul itär öçen nindi doğalar belergä kiräk, bezne qabul itärlär mikän, mäçettä islam qanunnarın öyrätä torğan däreslär barmı, dip soraşırğa totındılar. Alar belän söyläşkännän soñ min, bu xanımnarnıñ berse islamnı inde tuğız yıl elek qabul itkänlegen, ikençeseneñ dä möselman bulırğa teläge barlığın beldem. Alar ikese dä Hindstannan kilgän möselman yegetlärenä kiäwgä çıqqanar. Min äle islam dinen tulısı belän totam, dip äytä almıym dide berse. Barı tik Ramazan ayında uraza ğına totam. İslamnı tiränräk öyränäsem kilä dide ul. İkençe xanım, min çirkäwgä kerä almıym, mina yarımay belän yoldız oxşıy. Çönki ul küktän kilä, miña möselman dine oşıy dide. Çınlap ta Rawil xäzrät äytmeşli, İslam qabul itärgä atlığıp toruçılar küp ikän dip uylarğa urın bar.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Çärşämbe, 2 yün könne, tatar cır sänğäteneñ tanılğan yoldızı – Emil Cäläletdinov üzeneñ tuğan könen bilgeläp ütä. Aña bıyıl 70 yäş tula. Ul Tatarstanda tügel, Üzbäkstannıñ Sämärkand şähärendä tuıp üsep, Taşkent konservatoriäsenä uqırğa kersä dä, tatar telenä, tuğan mädäniätenä mäxäbbät köçleräk bulıp çığa. Emil Cäläletdinov Qazanğa küçep kilä, mondağı konservatoriädä uquın däwam itä. 1962 yılnı ul Tatar däwlät filarmoniäsenä eşkä urnaşa. Şunnan birle Emil Cäläletdinov tatar cır sänğäten yartuçılarnıñ mäxäbbäten cuymıy.
Gölnaz İlgizär, Qazan


text:
AQŞ: Ğiraq, terrorğa qarşı suğış, cancallar sürätendä Respublikannar Kongresstağı küpçelegen saqlap qala alırmı?
Kiläse sişämbe Quşma Ştatlarda Kongress saylawları ütä. Prezident Bushnıñ Respublikan partiäse Kongresstağı küpçelegen saqlap qala alırmı? Prezident saylawları bulmasa da, bu tawış birüne Bushnıñ prezidentlığı mäsäläsendä referendum dip qararğa bula. Fiker beleşülärgä qarağanda, amerikannar Bushnıñ tışqı säyäsäte, terrorğa qarşı suğışına qarap tawış biräçäk. Soñğı waqıtlarda Respublikannar qatnaşında bulğan cancallar da näticägä yoğıntı yasarğa mömkin.
2 million dollardan artıq rişwät alğan öçen 8 yıl törmägä xökem itelgän elekke kongressmen Randy Cunningham bu süzlären Mart ayında äytkän ide. Şunan birle Kongress tiräsendä tağın berniçä cancal buldı. Wäkillär pulatında Respublikannar citäkçese wäkälät arttıruda, rişwätçelektä ğäyeplängännän soñ Yün ayında Kongresstan kitte.
Küptän tügel tağın ber respublikan Mark Foley İnternet aşa yäşüsmerlär belän ğişıq-mişıq uynawda totılıp, oppozitsiädäge demokartalrğa tänqit öçen yaña forsat birde.
Maryland wäkile demokrat Van Hollen fikerençä, respublikannarnıñ mondıy qılanışları demokratlarğa Kongress saylawların ciñüdä yärdäm itäçäk:
"Alar administratsiäne tügel, xättä üzlären dä kontrol itä almıy. Kongressmen Foley oçrağı şunı kürsätä, Respublikan citäkçelär üzläreneñ säyäsi kiläçägen yäşüsmerlärneñ iminlegennän dä yuğarıraq quya" di Demokratlar wäkile.
Ä menä New York wäkile respublikannarnıñ saylaw aldı kampaniäse citäkçese Thomas Reynolds fikerençä, saylawçılar tawış birgändä ilküläm tügel, ä cirle mäsälälärne iskä alıp eş itä:
"Saylaw aldı bäxäsläre ilküläm TVda barsa da, yarış cirle namzätlär arasında, cirle mäsälälär tiräsendä bara. Saylawçılar Respublikan yä Demokrat öçen tügel, ä tege yä bu şäxes öçen tawış biräçäk" di Respublikan wäkile.
Bu fikerlär belän Washingtondağı Demokratiä institutı citäkçese Patrick Basham da kileşä. Foley cancalı Respublikannar aldında torğan mäsälälärneñ berse genä, läkin ul moxim, çönki bar Amerikağa şawladı, di ul:
"Bu turıda härkem işette. Ul iğtibarnı cälep itte. Keşelär Respublikan citäkçelärneñ aqlanırğa tırışuın kürde. Yağni, ğädättägeçä, cancal üze tügel, ä citäkçelärneñ anıñ belän niçek eş itüe berençe urınğa çıqtı" di Patrick Basham.
Soñğı könnärdä şuşı cancallar arqasında demokratlar Kongressnıñ ber yä xättä ike pulatında da küpçelekne alırğa mömkin digän farazlar taraldı. Bu isä prezident Bushnı qalğan ike yılda awır xälgä quyarğa mömkin. Ämmä Patrick Basham fikerençä, demokratlar aldan tınıçlanıp tawış birügä barmasqa mömkin. Bu oçraqta respublikannar östenlegen saqlap qala ala.
Kiläse atna Kongress saylawlarında köräş Wäkillär pulatında bar 435 urın häm Senattağı 100 urınnıñ 1/3e öçen baraçaq.
Ali Ğilmi


text:
Bıyıl Tatarstan ikmäge dä dönya bazarına çığarılırğa mömkin. Auropada bıyıl hawa şartları naçar kilüe säbäple sıyfatlı aşlıq qıtlığı ikän. Tovar birjalarında aşlıq bäyäse kütärelü tendensiäse küzätelä ikän. Ä Rusiädä bıyıl aşlıq uñışı ,äytkändäy, urtaçadan artığraq kötelä. Döres Rusiäneñ “aşlıq ambarı”-Stavropol'yedä urıp-cıyu tämamlanıp kilä häm anda uñış uzğan yılğıdan 1,5 tapqırğa kimräk ikän. Läkin Rusiä zur. Anıñ Sebere häm Tatarstan kebek üzäge bar. Tatarstanda da bıyıl awıl xucalığına yıl uñaylı kilmäde. Uñışqa farazlar äybät äybäten, läkin yañğırlar arqasında urıp cıyu ike atnağa soñarıp bara. Ministrlar Kabinetınıñ atnalıq sişämbe brifingı Tatarstanda urıp cıyu eşläre barışına bağışlandı. Awıl xucalığı ministrlığı, respublika azıq-tölek korporatsiäse häm “Tatarxleboprodukt” berläşmäse citäkçelege jurnalistlarğa urıp cıyu barışı häm aşlıq bazarındağı wäzğiät turında söylädelär. Äye, xäzerge köngä Tatarstanda aşlıq mäydannarınıñ barı tik 1/3 öleşe genä urıp cıyıp suqtırılğan. Uñış, farazlağança, äybät. Xäzergä urtaça gektardan 28 sentner çaması suqtırıla. Bıyıl aşlıq xucalıqlardan bodaynıñ tonnası 3200- 3600 sumnan, ä arış 1000-1200 sumnan satıp alına. Bu uzğan yıldan 50 protsentqa artığraq digän süz. Şulay itep, awıl xucalığınıñ tovar kreditları qaytarılıp, burıçlar qaplanıp, tabışqa eşläwgä küçeler, dip farazlana. Tatarstanlılar östälenä awıl xucalığı xezmätkärläre bıyıl 450 meñ tonna aşlıq bodayı täqdim itä. Awıl xucalığı ministrı urınbasarı Tahir Hadiev söyli. Şulay itep, eçke bazarda aşlıq citärlek bula. İnde Tatarstanğa Ukrainadan aşlıq sorap kilüçelär dä bar. Xäzergä tonnasına 100 dollar täqdim itälär
ikän. Tatarstan mondıy bäyägä çitkä aşlıq satarğa cıyınmıy. Älbättä, awıl xucalığında eşläwçelär öçen bu quanıçlı xällär. Läkin xalıq öçen iñ qızıqsındırğan mäs'älä – ul ikmäk bäyäläre. Pavlov reformasına qädär kirpeçle arış ipie 16 tien tora ide, ä tramvay biletı 3 tien. Sişämbe könne Qazanda şähär transportı bäyäläre arttı. Xäzer tramvay, trolleybus biletı 5 sum tora. Kibettä şul uq kirpeçle arış ikmäge 7 sum 40 tien tora. Älbättä, ikmäk bäyälären arttırırğa waqıt citkän. Brifingtan soñ mikrofonnar sünderelgäç, ber citäkçe, älbättä, wäzğiät ikmäk bäyälären arttırunı taläp itä, läkin xäzergä ikmäk bäyäläre artmayaçaq, monısı säyäsät, dide.
Yunıs Ätnäle


text:
Uqıtuçılar awgust kiñäşmäsenä äzerlänä
Cäy axırında respublika uqıtuçıları ğädättägeçä üzläreneñ avgust kiñäşmälärenä cıyılalar. Bıyıl aña äzerlek niçek bara soñ? Bıyıl avgust kiñäşmäse aldınnan ğına respublikanıñ Mäğärif ministrı alışınuğa da qaramastan, Tatarstan mäğärif xezmätkärläreneñ traditsion konferensiäsenä äzerlek tuqtatılmadı. Xäyer, älege tarmaqta ministrlarnı näq menä şuşı cıyılış aldınnan almaştıru da üzenä kürä ber traditsiägä äylänep bara buğay. 1997 yılda Fariz Xarisov ta Wasil Ğäyfullinnı avgust başlarında alıştırğan ide. 2004 yılnı inde anıñ üzen näq şuşı könnärdä yaña Mäğärif ministrı Räis Şäyxlislamov almaştırdı.
Respublika uqıtuçılarınıñ avgust kiñäşmäse yıl sayın yaña uqu yılı başında uza. Anda törle mäğärif oyışmaları, xökümät wäkilläre, ğalimnär, uqıtuçılar, mäğärif idäräläre citäkçeläre cıyıla. Alar ütkän uqu yılına näticälär yasap, kiläçäge turında söyläşä, Tatarstanda mäğärif ölkäsendä torğan iñ aktual’ mäs’älälär xaqında kiñäşläşä. Bıyılğı konferensiäneñ programması inde tulısınça äzerlänep, anıñ teması bilgelänep, notıq yasawçılar, alarnıñ temaları isemlege tözelgän ide. Konferensiä waqıtında eş alıp barıla torğan seksiälär dä bülenep, anda qaralaçaq temalar, fiker alışu öçen problemalar da bilgelängän bulğan. Läkin soñğı könnärdä alarğa üzgäreşlär kerteläçäge açıqlandı. Xäyer, cıyılışnıñ teması şul uq qalğan. Respublika Ministrlar kabinetınıñ yuğarı, urta hönäri belem birü häm fän bülege citäkçese urınbasarı Georgiy Ğataullin süzlärenä qarağanda, ul respublikada innovatsion eşçänlekkä bäyle bulaçaq. Şulay itep, Tatarstannıñ Mäğärif xezmätkärläre Mäğärifne yañartu şartlarında respublika uqu yortlarında innovatsion eşçänlek xaqında kiñäşläşäçäk. Bu yulı ayıruça zur iğtibar respublika uqu yortlarında professional belem birü, urta professional belem birü oyışmalarınıñ eşçänlege üzgärtü mäs’älälärenä yünälteläçäk. Georgiy Ğataullin süzlärenä qarağanda, konferensiäne ütkärüdä isä üzgäreşlär bulırğa mömkin. Elek ul ike kön – 19-20 avgustlarda däwam itep, plenar häm seksion öleşlärdän torırğa tieş bulsa, xäzer ul ber genä köndä ütep, cıyılışnıñ plenar öleşe genä uzarğa da mömkin ikän. Bu oçraqta elekkege plan buyınça qaralğan 4 seksiädäge söyläşü kiçekterelä häm soñraq uzaçaq.
Respublikanıñ Mäğärif ministrlığında älegä avgust kiñäşmäse xaqında söylärgä baş tartalar. Cıyılış ütärgä inde ike atnadan da az waqıt qalıp baruğa da qaramastan, tögälräk mäğlümät barı tik ikençe atnada ğına bulaçaq. Konferensiäne äzerläw belän şöğellänüçe Mäğärif ministrlığınıñ ğomumi urta belem birü bülege citäkçese Andrey Nekrasov süzlärenä qarağanda, comğa, 6 avgust könne Alabuğağa Mäğärif ministrı Räis Şäyxlislamov häm premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva baraçaq. Alar anda konferensiägä äzerlek belän tanışaçaq. Şunnan soñ ğına, respublika uqıtuçılarınıñ traditsion avgust kiñäşmäse nindi räweştä ütäçäge inde tulısınça bilgelänäçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
Işık: "Başikada törek ğäskärineñ buluı bik möhim"
Fikri Işik Törek ğäskärineñ Ğiraqnıñ Musul şähäre DEAŞ terror oyışmasınnan çistarılğança mondağı Başika şähärçegendä qalaçağın qabatlap:“Böten region DEAŞtan arındırılğannan soñ Törkiyä häm Ğiraq Başika şähärçege xaqında söyläşäçäkbez”,dide.
Milli saqlanu ministrı Fikri Işik Törek ğäskärineñ Ğiraqnıñ Musul şähäre DEAŞ terror oyışmasınnan çistarılğança mondağı Başika şähärçegendä qalaçağın qabatlap:“Böten region DEAŞtan arındırılğannan soñ Törkiyä häm Ğiraq Başika şähärçege xaqında söyläşäçäkbez”,dide.
Fikri Işık Kırıkkalädä jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birde.
Ğiraqlı räsmi zatlarınnan bu waqıtqa qadär “Törek ğäskäri Başikadan çigenäçäk” süzläre belän bäyle sorawları buyınça Fikri Işık:
“Musulnıñ DEAŞtan çistartıluı Ğiraq häm Törkiyä öçen bik ähämiyätle. Başikada törek ğäskärineñ buluı bik möhim. Bu waqıtqa qadär DEAŞ terror oyışmasınıñ äğzası 700 terrorçı täśirsez xälgä kiterelde”,dide.


text:
Qazanda şäriğät qanunnarına yaratıp kiem tegü atelyesı açıldı
Qazanda ciñel sänäğät mäktäbe qarşında açılğan atelyenı oyıştıruçılar — şuşı mäktäpne tämämlağan ike yäş kenä tutaş Zemfira häm Luiza Mösäğitovalar. Alar monda kilüçelärgä matur, caylı, zäwıqlı kiem uylap çığarırğa häm osta itep tegep birergä dä wäğdä itä. Zemfira häm Luiza möselman qağidaläre nigezendä yäşäwçe häm kienüçe xanım wä tutaşlarğa köndälek kiem-salım ğına tügel, ä bäyräm, tuy külmäklären dä tegäçäklär. Şunısın dä äytergä kiräk, apalı-señelle Mösäğitovalar Qazan yäşläreneñ «Şärıq» klubı eşendä daimi qatnaşalar ikän. Şäriğät qanunnarına turı kilüçe kiemnärne tegü öçen atelye açu kebek kürkäm idea da alarğa şul «Şärıq» klubında kilgän bulsa kiräk.


text:
İran İzrail atom qorılmalarına höcüm itü belän yanıy
Yaqın könçığış ta berdän-ber atom köçenä iä İzrail, İran alıp barğan atom tırışlıqların üz iminlegenä yanawın alga sörä.İran xaqimiäte, uzgan atna İzrailneñ uñışsız tämamlangan raketa sınawı uzdıruın iskä töşerde. Iran xaqimiäte, “ägär İzrail bezgä höcüm itä ikän, bez dä alarnıñ atom qorılmasın tar-mar itärbez” dip kisätte. İran İnqilab saqçıları başlığı Ali Cafäri “äl Ğaläm” tv kanalına birgän äñgämäsendä “Ägär dä siyonist yähüd rejimı İranğa höcüm itsä, İran da üz raketa mömkinçeleklären qullanıp moña cäwap qaytarır” dip äytte.
İran belän İzrail arasındağı nizaqnıñ töp nigeze Tährannıñ atom tırışlıqları. Şul uñaydan ike il arasındagı kiyerenkelek däwam itkändä, citäkçelär ber-bersenä höcüm belän yanıy.
Küptän tügel, Izrailneñ İranğa ayrım alğanda anıñ atom qorılmalarına qarşı höcüm başlarga äzerlänüe turında xäbärlär taralgan ide.


text:
İsrael Yuğarı mäxkämäsendä bügen İsraelnıñ Könbatış Yarda İminlek diwarın tözü eşeneñ legal bulu-bumawın tikşerä başladı. Keşe xoquqların yaqlawçı ike törkem fälestin cirendä tözelgän älege diwar fälestinnärneñ xoquqların bozu bulıp tora, dip belderde. Advokatlarnıñ berse, Michael Sfard, barryer tözergä ber nindi dä qanuni nigez yuq, dide: "Bez mäxkämädän ike ayırım äyber taläp itmäkçebez. Berençese – okkupatsiälängän cirlärne bülä torğan diwar tözüneñ qanunsız buluın häm ikençese - tözeleşneñ xalıqara keşe xoquqları turındağı qanunnı bozuı xaqında iğlan itü. " dide Michael Sfard.
İsrael, bu diwar – iminlek saqlar öçen kiräk, dip belderä. Anıñ legal bulu-bulmawı ay axırında Hague'ta Xalıqara Yustitsiä Mäxkämäsendä tikşereläçäk.


text: Ufada eşquarlarnıñ tatar gimnaziase öçen birelgän bina küptän cir belän tigezlänsä dä, mäxkämäläşülär däwam itä. Şundıy ber mäxkämä Änwär Yumağulov ğärizası buyınça ütte. Eş şunda, gimnaziane saqlarğa kilgän cämäğätçelek häm mäxkämä pristawları arasında qarşılıqlar bulğan ide. Ul tartqalaşlarda tatar gimnaziasen yaqlap kilgän ölkän yäştägelärne pristawlar qulınnan yolqığan, alarğa yärdäm itkän irekle jurnalist Änwär Yumağulovnı öç säğätkä maşínağa yabıp quyıp, üzenä ber meñ sum ştraf çäpägän idelär. Ul monıñ belän rizalaşmıy mäxkämägä birde, läkin mäxkämä anıñ üteneçen qänäğätländermäde. Yumağulov ber meñ sum aqça zur bulmasa da, ğädellek öçen artaban da mäxkämäläşäçägen belderde häm pristawlarğa qarşı ğädel suğış iğlan itte


text:
Foto: BeчepHяя AcTaHa
Astana qalası Qazaqstan xalqı Assambleyasınıñ étnomädenï birlestikter künderiniñ aşılwı ötti. Qaladağı 27 étnomädenï birlestikterdiñ qatıswımen ötetin bul isşara Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına oray` uy`ımdastırılıp otır. 16 jeltoqsanğa dey`in jalğasatın is-şarağa bügin üş mädenï ortalıq öz önerlerin körsetti, dey`di BAQ.kz tilşisi.
Bügin alğaş ret bastalğan qala jastarın özderiniñ ulttıq ädet-ğurıp jäne salt-dästürlerimen tanıstırw mümkindigi «Vozrojdenïe» nemister qoğamı, «Qırğızstan-Astana» qoğamdıq birlestigi, sonday`-aq «Tañ» tatar-başqurt mädenï ortalığı öz önerlerin jïnalğan köpşilikke paş etti.
«Täwelsizdiktiñ 25 jıldığı qurmetine bügin bastaw alıp otırğan bul is-şaranıñ bastı maqsatı jastardı öz mädenïetin bilwge, özge mädenïetti, özge ulttı qurmettey` bilwge tärbïelew. Astana qalasındağı 27 étnomädenï birlestiktiñ qay` küni qay` ortalıq öz önerlerin körsetetinin belgilep qoy`dıq. Sol grafïk boy`ınşa Täwelsizdik merekesine dey`in qaladağı oqw orındarında üzbey` ötkizetin bolamız. Qazaqstan täwelsizdigi, Qazaq eliniñ täwelsizdigi osı elde ömir sürip jatqan barlıq xalıqtardıñ täwelsizdigi bolıp sanaladı» - dey`di Qırğız mädenï ortalığınıñ törağası Ïsmay`lov Şafxat.
Elordalıq Assambleya uy`ımdastırıp otırğan bul is-şaranıñ bastı maqsatı – Astana qalasınıñ QXA qızmetin däriptewge, astanalıq étnomädenï birlestikterdiñ qızmetine balalar men jastardı tartwğa, Qazaqstanda turıp jatqan étnostardıñ özindik älwmettik-mädenï murasın jandandırwğa jäne saqtawğa, étnosaralıq qarım-qatınastardı nığay`twğa, jas öspirimderdi rwxanï-önegelilikke jäne patrïottıqqa tärbïelewge negizdelgen.
Sonday`-aq, qalanıñ türli bilim berw mekemelerinde étnomädenï birlestikter künderin merekelik atap ötw is-şaraları ağımdağı jıldıñ qazan ay`ınan bastap qaraşa ay`ı boy`ı jalğasatının eskertemiz. Bügingi alğaşqı mädenï is-şara Kölik jäne kommwnïkacïyalar kolledjinde ötti.


text:
İran Prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat BMO Ğömümi Cıyınında qatnaşu öçen New Yorkka kilgäç Cıyında Dönyadağı yaña tärtipqa qarata İrannıñ mönäsäbäten belderäçägen äytte.
Äxmädinicat İrannıñ däwlät televideniesenä bügenge dönyada doşmanlıq, kierenkelek, nizağlar, täkkäberlek tulğan, häm bu dönyanı tärtipkä, totrıqlı tınıçlıqqa taba alıp barmıy dip belderde.
"Bezneñ dönyaküläm mäsälär belän şöğellänügä qarata açıq fikerebez bar. Dönyadağı bügenge xällär härkemneñ küñelen töşerä. Beräw dä ışanıç belän dönyanı alda yaqtı kiläçäk kötä dip äytä almıy" dide Äxmädinicat.
Ul Äfğänstan, Ğiraq, Libanda zur problemalar bar häm BMO Ğömümi Cıyını başqa däwlätlär başlıqları belän bu mäsälälär turında söyläşü mömkinlege birer ide dide.


text:
Baymaqta "mosolman taksi" yabılğan
Mäset Säfär taksihın yıl başında buldırğaynı.
Säfär taksihı mäsetkä ber ni tiklem fayźa kilterä. Tabıştıñ 5 prosentı mäsetkä tapşırıla. Yul xaqınıñ arzan bulıuı, esmägän, itäğätle mosolmandar yörötkäs taksi xeźmäte menän fayźalanırğa teläwselär źä küp bulğan. Şuğa kürä Säfär taksihın oyoştorowsılar mäsäläneñ ıñğay xäl itelewenä ömötlänä.
Ural aryağı töbäge küptän inde mosolmanlıqtı tergeźew buyınsa üźensälekle saralar kürä. Mäźälän Sibay qalahında uramda yaman hüź äytewselärgä, hügenewselärgä qarata ştraf alımı la inderelgän.


text:
Azärbaycan: Eşlären saqlap qalu öçen, uqutuçı häm tabiblär Naxcivanda ömägä çığa
Azärbaycannañ Ärmäni cirläre belän bülengän Naxcivan ölkäsendä, uqutuçı, tabiblär yäisä başqa däwlät büdjetında eşlägän keşelärneñ atna axırında da eşläwlären kürü, ğadäte xälgä äwerelde. Räsmi xaqimiät alar teläp eşlilär di, läkin däwlät eşçeläre isä eşlären saqlap qalu öçen, östämä eş eşläwdäñ bütän çaraları qalmawın añlata. Cirle xalıq häm keşe xoquqları aktivistläre, bu çaralar Naxcivannıñ avtoritatlıqqa taba baruın kürsätä di.
Sovetlär waqıtında xalıq “subbotnik”lär Komunizmğa bağışlangan, mäsälän Leninneñ tugan köne kebek mäxsüs könnärdä ömägä cıyıla tora bulğan xalıq. Läkin Naxcivanda xäzer xalıq böten atna axırında diyärlek eşlärgä çığarıla.
Naxcivanıñ oppozitsiä gazetası, Yeni Musawat xäbärçese, Hekilmeldostu Mähdiyev radiobızğa waqiyğanı bolay añlata,
"Uqutuçılarğa häm budjet aqçasına eşlägän keşelärneñ mondıy eşlärdä eşläwe mäcbür. Här ber uqutuçı 200 dollarğa täñgäl kilgän 80 kilo boday eşkärtep tapşırırğa tiyeş. Ä alarnıñ alğan aqçası, ayına ni barı 60 dollar. Eşlärgä telämiseñ ikän, eştän qualar. "
Töbäktä eşsezlek problemı bik zur. Naxcivannañ küp kenä keşe eşlär öçen Törkiyägä bara.
Keşe xoquqları küzätüçeläre Naxcivannıñ tora bara üz eçendä yabıluı xaqında äytä. Başqaları anı, Tönyaq Koreaga oxşata.
Naxcivannıñ İran, Ärmänstan häm Törkiyä belän çige bar. Cirläre Azärbaycannañ ayırı bulğan Naxcivan, waqıtında köçle bäysez töbäk ide. Naxcivan Sovetlär berlege cimerelgändä berençe bulıp bäysezlek taläp itkän töbäk. Monnañ Zur azäri säyäsätçelekläre bulğan Abulfaz Älçibäy belän Xäydär Aliyevlär çıqqan. Şulayda Naxcivanda bügenge köndä, aktivistlär äytüençä oppozitsiäne yaqlaw tağın da qurqınıçlıraq.
Yeni Müsawat gazetasınıñ jurnalistı Azatlıq radiosına, qıynalğanıñ häm öy aldında qulğa alınuı xaqında söyläde. Azatlıq belän mäğlümat alışqanı öçen, aña 15 könlek törmä cäzası birelä.
Tağın ber aktivistnı Psixiatri Xästaxanäsenä ozatqannar. Qulğa alınu säbäbi, Sadaraq töbägendä kürşese bulğan militsiä başlığınnañ zarlanu. Ul sonınnañ psixiatri xästaxanäsenä ozatıla. Bakığa cibäreler aldınnañ, gazetacılar belän söyläşergä röxsat itelgän tabip, töbäktä ğadelsezleq xaqında şikayät itüdä ğayeplänä.
"Militsiä başlığı birgän diagnoz belän min monda. Min üzem tabip läkin militisä min aqıldañ yazğan digän qarar birgän. Şuña mine monda kiterdelär. İnstituttağı tabiplärgä nişlärgä miña dip sorasam, tözärgä quşalar."
Naxcivan xalqın tağın ber närsä borçıy, xäzerge xällär uzğan könnärne me xäterlätä yäisä kiläçäkne kürsätä me? Älegä isä, budjet xezmätkärläreneñ könnärendä, uramnar çistartu yäisä utın taşudañ başqa çarası yuq.


text:
Tönyaq Osetiä mäktäbendä totıq krizisı, 2nçe kön -- 26 bala häm xatın-qız irekkä çığarıldı
Könneñ töp teması – Rusiädä totıq alu krizisı, xörmätle tıñalwçılar. İnde xäbär itkänebezçä, çärşämbe, 1 sintäber könne Tönyaq Osetiäneñ Beslan şähärendä ber qorallı törkem mäktäpkä basıp kerep 350-läp keşe, şul isäptän 130-lap balanı totıq itep aldı. Rusiä räsmiläre äyütençä, totıq alu waqıtında barlığı 12 keşe hälaq bulğan, totıq aluçılarnıñ taläpläre anıq tügel, alar söyläşülärgä barırğa telämi. Atnakiç könne töştän soñ könbatış mäglümät çaraları mäktäp binasında ike şartlaw buluın häm berniçä totıqnıñ irekkä çığarıluı turında xäbär itte.
Audio (Kazbek Dzantiev)
"Bez alarğa 2 täqdim yasadıq: balalrnı zurlar belän alıştırırğa, ikençese – kitü öçen koridor birergä. İke täqdim dä kire qağıldı, söyläşülär däwam itäçäk."
Nixayät, atnakiç töştän soñ 26 bala häm xatın-qıznıñ irekkä çığarıluı turında xäbär itelde. Bu berençe uñışlı säyläşülärdä İnguşetiäneñ elekke prezidentı Ruslan Auşev qatnaşqan dielä. Könbatış telekompaniäläre atankiç töştän soñ 2 şartlaw tawışı işetelüen häm mäktäp binasınna töten kütärelüen xäbär itte. Monıñ säbäpläre älegä bilgesez. Rusiä räsmiläre, totıq aluçılarnıñ närsä telägäne, quyğan taläpläre älegä anıq tügel, dip belderä. Ämmä qayber mäglümät çaraları xäbär itüençä, bu taläplär arasında Tönyaq Osetiä häm İnguşetiä prezidentları belän oçraşu, yün ayında İnguşetiägä bulğan xöcümnär öçen ğöyeplänep qulğa alınğan suğışçılarnı azat itü, Çeçnyadan federal ğäsqärlärne çığaru. Ğaziz balaları qurqınıç astında qalğan ata-analar, räsmilärne närsä dä bulsa eşlärgä çaqıra, ämmä mäsäläne xöcüm belän xäl itügä alar qarşı:
Audio (ber balanıñ änise)
Beslan keşese Soslan Paguevnıñ qızı da totıqlar arasında. Ul da totıq aluçılarnıñ taläplären ütärgä täqdim itä, xöcüm bula qalsa qorbannar bulaçaq di:
Audio (Soslan Paguev)
Kilgän xäbärlärgä qarağanda xöcüm bulğan oçraqta totıq aluçılar mäktäpne şartlatu belän yanıy. Tönyaq Osetiädäge xällär säbäple Rusiä prezidentı Putin üzeneñ irtägä Törkiägä başlanası säfären kiçekterde. Atnakiç könne Kremldä İordan patşası Abdulla belän oçraşıp ul bolaydide:
Audio (Vladimir Putin)
"Tönyaq Osetiädä bulıp yatqan xällär qotıçqıç. Çönki, totıqlar arasında balalar häm bu ğämäl töbäktäge millät-ara, din-ara mönäsäbätlärne şartlatırğa mömkin."
Putin, bu wazğiättä töp mäsälä – totıqlarnıñ ğömeren, sälämätlegen saqlap qalu, dide. Rusiä prezidentı, totıqlarnı azat itkändä, berençe çiratta näq menä şul mäsäläne küz aldında totırğa wäğdä itte.
Ali Gilmi


text:
Qıtay xärbilären nığıtqanda AQŞ räsmiye Dalai Lama belän oçraştı
Qıtay xaqimiätenä qarşı başkütärgän tibetlelärneñ protest çaraları artuğa, Qıtay xökümäte xärbiläreñ töbäkkä cıyuın däwam itä. AQŞ wäkillär pulatı süzçese bügen Hindstanda Dalai Lama belän oçraşqannan son yasağan çığışında isä, dönya cämäğatçelegen Tibettäge Qıtay xaqimiäten xökem itärgä çaqırdı.
Soñgı ike atnada Qıtay xaqimiätenä qarşı köçle protest çaralarınıñ artuınnañ soñ, Qıtay xaqimiäte Tibettäge xärbilären nığıtu eşenä kereşte. Meñlägän xärbineñ Tibet häm aña kürşe wilayätlärgä kerüe xäbär itelä.
Xärbi nığıtu eşe, Qıtaynıñ Sichuan wiläyäte yaqınnarında polisiäneñ protest çarasında xalıqqa ut açıluın 16 martta räsmi bularaq tanığannañ soñ başlandı. Aktivistlär çualışlar waqıtında 100läp keşeneñ üterelüen däğwä itä.
AQŞ wäkillär pulatı süzçese Nancy Pelosi bügen yasağan çığışında dönya cämäğatçelegen Tibettäge Qıtay xamiätenä qarşı kisken tänqit belderergä çaqırdı.
“Minem fikeremçä, ireklekne yaratqan häm yaqlağan dönya ägär bügenge köndä Qıtay qullığı astında Tibet turında ber ni süz äytä almıy ikän, ul çağında bezneñ keşe xoquqları turında awız tutırıp söylärgä xaqıbız yuq”
Pelosinen bu çığışı Tönyaq Hindstannıñ Dharamsala şähärendä buldı. Pelosi anda Tibet ruxi citäkçese Dalai Lama häm sörgendäge Tibet xaqimiäte wäkilläre belän söyläşte.
Pelosi Qıtay xäqimiäte astındağı Tibettä protest çaraları qabınğannañ birle sörgendäge Tibet wäkilläre belän oçraşqan berençe çit il wäkile buldı.
Tibetlelär aldında yasağan çığışında Pelosi, Tibette barğan waqıyğalarnı – dönya wöcdanıñ sınaw bularaq bäyäläde.
Pelosi Dalai Lama süzlärenä quşılıp Qıtaydağı Olimpia uyınnarın boykot itelmäyäçägen belderde.
Läkin Pelosi 10 martta başlağan protest çaralarında küpläp keşe hälaq bulğan waqıyğalarnı öyränü öçen xalıqara tikşerenü uzdırıluın taläp itä. Sörgendäge tibetlelär älege çualışlarda 100läp keşeneñ üterelüen däğwä itä.
Pelosineñ Dalai Lama belän söyläşüe Qıtaynıñ açuın kiterde. Qıtay, Dalai Lamanı Tibettäge protest çaraların qotırtuda ğayepli, Dalai Lama isä bu ğayeläwne kire qağa.
Sörgendäge Tibet xökümäte, Qıtay xaqimiätenä qarşı barğan protest çaralarınıñ nindi tärteptä uzaçağın añlatqan belderü basıtırıp çıqtı.
Bu belderü turıda sörgendäge Tibet parlamentı süzçese Karma Choephel Dharamsalada xäbärçelärgä birgän äñgämäsendä bolay dide:
“Barlıq çaralarda köç qullanılmayaçaq. Bez çaralarnı tınıç şartlarda däwam itteräçäkbez. Protest çaraları başqarılğan da bezneñ komitet şiğarläre genä qullanılaçaq. Protest çaraları nigezendä, uram cıyını, açlıq totu, şäm yandıru barsına da röxsät itelä. Bezneñ xäräkät barı tik telgä alınğan bu şartlarda ğına däwam itäçäk.”


text:
Tapşıruwıbıznıñ xalıqara waqiğälärgä bağışlanğan öleşen sişämbe könne Britaniäneñ "Financial Times" basmasında dönya kürgän ber mäqälä belän tanştıru tämamlıy. Anı asılda "Demokratiä täcribäse" digän baş isem astında da birep bulır ide. Mäqälä "Büläk qayçan rişwätkä äylänä?" dip atala.
Çınnan da, ğadi ber büläk qayçan rişwätkä äylänä soñ? Şuşı sorawnı quyğan mäqälä avtorı, Jonathan Guthrie, biznesqa qatnaşı bulğan härkem qayçan da bulsa barıber şuşı başwatqıç mäs''älägä kilep terälä dip yaza häm şul uñaydan üzeneñ ber xezmättäşe misalın kiterä. Uzğan atnada ber PR şirkäte aña elektr teş fırçası, urısça щeTkası, cibärgän häm xäzer ul ençe teşlär wä ğäyep xise belän utıra dip yaza "Financial Times" avtorı. Elektr teş fırçası, motorlı köymägä yäisä kokain tutırğan qapçıqqa qarağanda, ğadiräk stimul, älbättä, läkin xezmättäşem turıdan yara torğan keşe bularaq xäzer, 100 funtlıq cihaz aña berär maqsat belän, älege model''ne maqtap mäqälälär yazdıru niäte belän cibärelmägän mikän dip borçıla di üzeneñ tanışı turında Jonathan Guthrie. Ul üze qayçandır ber eşmäkärneñ, kiräkle mäqäläne bastırtu maqsatında berniçä meñ funt aqça birergä tırışuwın kire qaqqan bulğan, şuña kürädä tanışı xäzer añardan, büläkne qaldırırğamı ällä qaytarırğamı dip kiñäş sorarğa kilgän. Läkin min aña tögäl cawap birä almadım, di mäqälä avtorı häm büläklär birüneñ wä qunaqçılıqnıñ äxlağı çınnan da törleçä añlatıla ala dip yaza. Küptän tügel genä min tağın berniçä xäbärçe belän, ber finans şirkäte oyıştırğan çabışlarda bulğan idem, soñraq andağı şärab wä aşlarnıñ 700 funtqa töşüwen belgänçegä qädär min bu xaqta ällä ni uylanmağan da idem. Bik az keşe monı rişwät birü dip bäyäli. Läkin şul uq aqçanı sez konvertqa salıp birsägez härkem monı rişwätçelek dip atar ide. Mäğlüm audit şirkäte PriceWaterhouseCoopernıñ ber belgeçe, Will Kenyon, rişwät birü niätkä qarap bilgelänä dip isäpli. Anıñ fikerençä, niät rişwätçelek öçen iñ möhim kriteri bulıp tora. Şuşı fiker xäzer britan parlamentında qaralğan, rişwätçelekne cäzalaw turındağı qanunda da yata, ämma şul bäyälämägä tayanıp sez möhim ber möştärine, üzegezneñ barı tik duslıq xislärenä genä birelüwegezne kürsätep, almazlarda qoyındıra alasız, läkin ägär dä inde sez aña berär kontraktqa ömetlänep sağız täqdim itsägez, bu sezneñ ut belän uynawığıznı añlataçaq dip yaza "Financial Times"ta Jonathan Guthrie. Qayber ere şirkätlär qabul itkän äxlaqi normalar küpkä qulayraq, alar, büläklär häm qunaqçılıqnı kire qağunı, alarnıñ qimmätenä bäyli dip yaza ul üz mäqäläsendä.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Kuba citäkçese belän söyläşkän Chavez Castronıñ yäşäw öçen köräşüen belderde
Kuba prezidentı Fidel Castronıñ iñ kürenekle berektäşlärennän berse Venesuela prezidentı Hugo Chavez Castro yäşäw öçen köräşä dip belderde. Ul monı comğa könne Rio de Janeyroda Könyaq Amerika illäre sammitında açıq itep äytte. Kuba komunist citäkçeläre inde aylarça Castronıñ xäle turında mäğlümätne zur däwlät sere itep saqlap kilergä tırışa. Häm bu küp kenä imeş-mimeşlär taraluğa da säbäp buldı.
Chavez Castronıñ bu köräşen anıñ 50 yıl elek Kubanıñ Sierra Maestra tawlarında Kuban inqilabın oyıştıru köräşe belän çağıştırdı.
"Ul bik qıyın xäldä. Fidel tağın Sierra Maestra tawında. Ul üz tormışı öçen köräşä. Belep bulmıy. Bez anıñ sälamätlänüen häm aqrınlap alğa baruın telibez. Aña siksän yäş. Ul üze dä alar tözätäse maşina inde 80 yıllıq dip äytte" dide Chavez.
Castronıñ sälamätlege naçarayu yül ayında anı xakimiätne waqıtlıça bertuğanı Raulğa tapşırıp torırğa mäcbür itte. Soñğı arada İspaniä matbuğatı yül ayınnan birle cämäğätçelekkä kürenmägän 80 yäşlek Castro 3 uñışsız operatsiä kiçergännän soñ bik naçar xäldä dip yaza.
Chavez 3 säğätlek çığışında şulay uq Quşma Ştatlarnı Venezuelağa bärep kerergä cıyınuda ğäyepläde.
"Chaveznı Säddam belän çağıştıralar. Alar şulay uq Usama bin Ladenğa da tiñläp kilälär. Alar bezne inde yıllarça Kuba belän ber däräcädäge qurqınıçlı illär isemlegenä kertep kilälär. Alar Venezuelağa bärep kerergä telilär" dide Chavez.
AQŞ senatınıñ yaña citäkçese Harry Reid Chavez çığışına qädär berniçä säğät kenä elegräk Venezuela citäkçesen Quşma Ştatlarğa yanawçı iñ zur qurqınıçlar rätenä kertkän ide.
Waşingtonda İlküläm Matbuğat Klubında çığış yasap Reid Chavez Castro belän bergä Latin Amerikasındağı yäş demokratik illärgä sulçı täesir yasarğa tırışa dide.
Chavez isä 10 Könyaq Amerika ile citäkçese oçraşuında Reid yalğışa dip belderde.
Minemçä Könyaq Amerikadağı sulçılıq bar dönyağa taralırğa tora, çönki bezgä kiräkle üzgäreşlärne barı sulçılar ğına täemin itä ala dide Chavez.
Chavez şulaw uq Salqın Suğış çorında Latin Amerikasında yañğırağan elekke sulçı şiğarlärne dä qabatlap "Härçaq ciñügä. Watan, sotsializm yäki ülem. Bez ciñäçäkbez" dip qıçqırdı.
Uzğan dikäber ayında tağın 6 yılğa prezident itep saylanğan Chavez fikerençä 21 ğasır sotsializmı öçen tabiğät baylıqlarına häm eşmäkärlekkä däwlät kontrole köçäytelergä tieş.


text:
Bügin juldızdar ne dey`di?
Toqtı
Siz bügin jumısqa/oqwğa qoldı bir siltep, demalısqa ketkiñiz keledi. Qazirgi sizdiñ işki jan dünïeniñizdi tüsinetin adam tappay`, basqa jaqqa ketip qalğıñız keledi. Biraq, sabır tübi sarı altın, degendey`, bərine şıday` biliñiz!
Torpaq
Bul jolı tıñ oy`ıñızdı jüzege asırw üşin qolay`lı kün. Alay`da, nar təwelke barıp mañızdı oy`dı talap etetin şeşimderdi eşkimmen aqıldaspay` şeşip jürmeñiz!
Egizder
Künniñ birinşi jartısı bir qalıptı ötedi. Qïyalıñızğa erik berip, qızıqtı istermen ay`nalsıñız. Düken aralap oy`lağan zatıñızdı ala alasız, aqşa qalay` kelse solay` ketedi emes pe.? Öz qalawıñızdı orındañız.
Şayan
«Sabır tübi-sarı altın» demekşi kişkene sabır saqtasañız köñil-küy`iñiz köterilip, küniñiz jaqsı qarqınmen ötedi. Keşegi bitpey` qalğan isteriñizdi qarastırwmen bastañız. Bul mänsiz bolğanımen jaña tıñ oy`lardıñ twwına septigin tïgizedi. Alğa erekşe jospar qura bastañız!
Arıstan
Bügin burın jaqsı qarım-qatınasta bolğan adamdarmen kezdesip, ayaqtalmay` qalğan şarwalarıñızdı ayaqtay`sız. Şabıtıñız oyanıp, oy`larıñızdı jüzege asırwğa qolay`lı waqıt. Keşke köñil-küy`iñiz tüsip, qattı qïnalasız. Osınday` sätte jaqın adamıñızdıñ qasıñızda bolğanı abzal.
Bïkeş
Küniñiz awır jumıstarmen bastaladı. Siz eñbegiñizdiñ arqasında jetistikterge jetip, bïikten körinesiz. Jaqındarıñızben sırlasıp, jan jılwıñızben bölise alasız. Keşiñiz öte keremet bolmaq
Tarazı
Tarazılar qazirgi waqıtta tüsiniksiz küy`de jür. Bolaşaqta ne bolatınına alañdawlı. Qorıqpañız. Jaqında sizdiñ tañdawlarıñız durıs jolmen jüredi. Armandarıñız da orındala bastay`dı. Bastısı sabırlıq saqtay` biliñiz.
Sarışayan
Künniñ birinşi jartısında böten adamdardıñ oy`ların jüzege asırıp, olarğa kömektesesiz. «Awırdıñ üstimen, jeñildin astımen» jetistikke jetem dep oy`lamañız. Qolıñızdan ne keletiniñ däleldep, közge tüsiñiz. Ertesine eñbegiñizdiñ jemisin körip, janıñız jay`darlanadı.
Mergen
Bastağan isteriñizdi alğa jıljıtıñız. Sizdiñ är närsege fïlosofïyalıq közqarasıñız tığırıqtan şığwğa septigin tïgizedi. Jaqındarıñızğa nazar awdarwdı esten şığarmañız. Keşke romantïkalıq kezdeswlerden bas tartpañız.
Taweşki
Jumısqa/oqwğa degen qızığwşılığıñız bäsendegen. Basqa nərsege köñil awdarğıñız keledi, biraq ol qaltañızdı qağwı mümkin. Ékstremaldı sport türimen şuğıldanıp, saparğa şıqpağanıñız durıs boladı. Künniñ ekinşi jartısında kütpegen jerden jaqsı aqparat alasız.
Swquy`ğış
Küniñiz birqalıpta turmay`dı quttı bir amerïkandıq sırğanaqtar tärizdi. Birde uşsañız, birden tömen tüsesiz. Al, siz birqalıptı ömirdi, erteñgi künge senimdi bolğıñız keledi. Osığan oray` alğa qoy`ğan maqsattarıñız orındaladı.
Balıqtar
Küniñiz sättilikke tolı. Bügingi kün sizge nesibesimen keldi. Barlıq iste jolıñız boladı. Al keşkisin süy`iktiñizden tosın sıy` kütiñiz. Ol sizdi qwantadı. Sezimge tolı äserli keş boladı.


text:
Töbäk häm milli matbuğat bäysez bulırğa tieş
Töbäk häm milli massaküläm mäğlümat çaralarınıñ kongressı açılışında Rusiä Däwlät Duması wäkilläre, Tatarstan Prezidentı apparatı, Xökümät wäkilläre qatnaştı.
Tatarstan prezidentı apparatı citäkçese Yuri Kamaltıynov berençe bulıp respubliqa prezidentı Mintimer Şäymievneñ sälämäläwen citkerde. Qotlawda mondıy süzlär bar ide:
Töbäk häm milli massaküläm mäğlümat çaraları keşelärgä mäğlümat citkerü buyınça zur eşlär başqaralar. Häm kiläçäktä cirle üzidarälär tözüdä dä sezneñ alğa zur burıçlar yöklänä.
Rusiä töbäkläre arasında, Tatarstan, massaküläm mäğlümat çaralarınıñ küplege buyınça berençe urında tora. Häm respublikadağı 2 million yazıluçınıñ kübese berençe çiratta üz cirlegendä çığuçı basmalarğa iğtibar itä dip bilgeläp uzıldı. Xalıqnı qaydadır çittä närsä bulğanğa qarağanda, kürşe uramındağı waqiğa kübräk qızıqsındıra. Şul säbäple cirle massaküläm mäğlümat çaralarına ul kübräk möräcäğät itä.
Rusiäneñ Keşe xoquqları öçen cawaplı Vladimir Lukin cirle massaküläm mäğlümat çaralarına qarata ayırım bilgelängän säyäsät bulmawına basım yasadı. Kongressta qanun bozılu, nindi problemalar barlığı xaqında söylänsä bez bergäläp döres näticälär çığarırğa tırışaçaqbız dide. Cirle basmalar, radio-televidenie xalıq arasında abruy qazansız öçen berençe çiratta ul bäysez – obyektiv bulırğa tieşlegenä basım yasadı.
Finanslaw iñ zur problema bulıp tora. Ul ayırım qoşelekqa bäyle bulmasqa tieş.Kongressnıñ plenar utırışında xalıqqa berençe çiratta obyektiv, döres mäğlümat kiräklege äytelde.Kemneder maqtaw, kemneder xurlaw inde berkemgä dä qızıq tügellege assızıqlandı. Rusiä Däwlät Duması Federal' Cıyınınıñ mäğlümat säyäsäte buyınça komitet räise Valeri Komissarov Massaküläm mäğlümat çaraların qurqıtırğa kiräkmi, alar belän añlaşıp eşlärgä kiräk. Tatarstanda näq şundıy säyäsät alıp barıla – anda küptörle massaküläm mäğlümat eşli dielde. Monnan tış barı millätlärne ızğıştırıp qına Rusiäne cimerep bula. Ä milli basmalar Rusiäne berläşterergä yärdäm itä digän fiker äytelde kongress açılışında.
Plenar utırış qısalarında “Köçläw häm qansızlıqqa qarşı” digän Tatarstan televidenieläre arasında Xartiä imzalandı. Televizorlan kürsätelä torğan qurqınıç fil'mnar, tapşırular turında söyläşülär küptän bara. Suğış turındağı fil'mnarnı kürsätmäw turında qanun çığarıp bulmıy dielde. Çönki mondıy qanun bulsa inde böten suğışlar xaqındağı tapşırularnı alıp atarğa kiräk bulaçaq. Ä Böyek Watan suğışı keşelärdä, balalarda ilgä mäxäbbät, keşegä miherbanlıq uyata dielde kongress barışında. Däwlät Duması wäkilläre Tatarstan televidenieläre arasındağı mondıy Xartiäne döreslegen häm xuplawların belderdelär.
Kongressta qatnaşuçılar pänceşämbe könne teploxodta Bolğarğa yul aldılar. Rusiä töbäklärennän häm BDB illärennän massaküläm mäğlümat çaraları wäkilläre comğa könne törle seksiälärdä qatnaşaçaqlar, Bolğar belän tanışaçaqlar, ä kiçen alar Tübän Qamağa kitäçäk. Şimbä könne kongressqa kilüçelär Saban tuyında qatnaşaçaqlar.Landış Xarrasova


text:
AQŞ: Soldat analarınıñ mönäsäbäte törle
Prezident G.Bush august ayın Texasta Crawford-tağı yortında yal itep ütkärä.Ämma bıyıl anıñ utarı yaqınında çaqırılmağan qunaq- Cindy Sheehan çatır qorıp urnaşqan häm ul prezident belän oçraşıp söyläşergä teli.Cindy xanımnıñ AQŞ armiäsendäge ulı ütkän yılda Ğıraqta häläk buldı..Şunnan soñ Cindy xanım Tınıçılq öçen Altın Yoldız Ğailäläre isemle suğışqa qarşı törkem oyıştıra.Amerikada suğışta yaqınnnarın yuğaltuçılar ''Altın Yoldız Ğailälär'' dip atala. G.Bush bu xanım yanına yardämçelären cibärep qarasa da, ul qänäğät tügel häm Bush üze kilgänçe annan kitergä cıyınmıy.C.Sheehan ,häm xärbi ğailälärne oyıştırğan başqa ber ananıñ fikerläre.
Sheehan(audio)
Minemçä ul anda tügel ide. Minemçä ul bezdän bik yaraqta ide.Min oçraşu säyäsi säbäple ide, ul saylaw aldı kampaniäse waqıtında min Ğıraqta ülgän xärbilärneñ ğailäläre belän oçraştım , alarnıñ awırtuların xis ittem, suğışqa soldatlarnı cibärü prezidet öçen bik qıyın eş dip äytä alaçaq . Ul bezneñ cıyılışlarnı säyäsi qoral itep kenä qullandı
Cindy xanım ul çaqta min Bushnıñ Ğıraqqa basıp kerü öçen sıltau itep kürsätkän Saddam Xösäinneñ legal bulmağan qoralları turındağı qapma qarşılıqlı mäğlümätne dä belmi idem, berençe märtäbä Bushnı kürgändä ulımnıñ üleme säbäple tirän şokta idem , älegä mäğlümät tä yuq ide mindä . Min äle dä matem totqan ana ,ämma äle min açulı ana dip söyli. Cindy xanım ulım yuqqa ğına ülde dip ışanam , Bush ulım häm amerikan xärbiläre asıl mäqsatlar öçen häläk bula şunlıqtan Amerika Ğıraqta missiäne däwam itergä tieş dip söylämäsen di. Ul uñışqa ireştem çönki min Ğıraqta keşelärebez äräm bula dip cämäğätçelekneñ iqtibarın cälep itä aldım dip äytä.. Cindy xanım Bushnıñ yalı tämamlanğançı Crawfordta anıñ belän oçraşa almasa Washingtonda Aqyort aldında çatır qorıp anıñ belän söyläşüne kötep utıraçaq. Tracy Della Vecchia Ğıraqta 3 märtäbä bulıp qaytqan ber soldatnıñ anası. Balasınıñ Ğıraqta bulğan çaqta kiçergän täcribä anı ''Marine ata anaları'' isemle oyışma qorırğa etärgän.Alarnıñ internet säxifäse Ğıraqtağı marinnar turında praktik mäğlümät birä, ulları qızları Ğıraqta suğışqan ğaillälärnıñ stresın ciñeläytergä tırışa.
Della Vecchia(audio)
Cindy xanımınıñ ,prezidnet Bush mine tıñla min ulımnı yuğalttım dip äytergä xoquqı bar. Min anıñ qayğısın urtaqlaşam, anıñ telägän närsäne sorarğa xoquqı bar.Bez marin ğailäläreneñ dä internet säxifäsendä säyäsätkä qatnaşmıybız dip äytergä xoquqı bar. Çönki bez säyäsätkä qatnaşsaq ber berebezne yaqlı almıyaçaqbız. Bezneñ aradağı ayrıma şul minem ulım anda ülmäde , Ä anıñ säğäte tuqtalğan.
Cindy Sheehannıñ Bush säyäsäten tänqitläwe , xärbi ğaillälär - xätta balaların yuğaltuçılarnıñ da -Ğıraq suğışın äle dä yaqlawlarına qapma qarşı bulıp tora.Qayberäwlär Bush kebek AQŞ Ğıraqtağı missiäsen tämamlarğa tieş di.Della Vecchiadan ber nindi säyäsi fiker işetep bulmıy, ul bezneñ törkem säyäsätne yaqlamıy da qarşı da kilmi dip äytä
Della Vecchia(audio)
Bezneñ öçen xärbilärne yaqlaw, alar turında här kön uylıybız, här kön doğa qılabız alarğa xat, büläklär cibäräbez digän süz, Cindyneñ xärbilärne yaqlaw metodı, Bush alarnı öygä qaytar dip äytü. Ämma bu säyäsi pozitsiä, ägär dä bez Bushqa qarşı yäki anı yaqlap pozitsiä alsaq bu bezneñ törkemneñ yaqlaw sıyfatın naçaraytır ide.
Della xanım ulı isän suğıştan qaytqan bulsa da, min äle dä marine ata analarınıñ yaqlawına mohtaç , çönki ulım 4nçe märtäbä Ğıraqqqa cibärelmiäçäk digän garantie yuq di. färidä xämit


text:
Gruziä räsmiläre bügen Acarstan avtonomiäse başlığınıñ ike köndäşen üterergä cıyınğan ber keşe qulğa alındı, dip xäbär itte. Gruziäneñ milli iminlek ministrı Gigi Ugulava süzlärenä qarğanda killernıñ Acarstan İminlek ministrı Soso Gogi-tidze belän elemtädä toruı şiklänelä. Şulay uq Ugulava äytüençä, qulğa alınğan bu keşe ike ay elek acar räsmie Temur İnaişvili'ğa höcüm itüdä şiklänelä. İnaişvili, Gruziä prezidentı Eduard Şevardnadze xakimiättän çitlätelgäç Acarstanda iğlan itelgän ğadättäntış wazğiätne idarä itüçe ide, anıñ mäyete ike ay elek Batumi'da tabıldı. Gruziä yäkşämbe könne parlament saylawların ütkärergä äzerlänä, Tbilisi belän Batumi arasında kierenkelek bik saqlana.
Gruziä prokuraturası elekke mäğärif ministrı Alexandr Kartoziya häm anıñ finans mäs'älälärdäge yardämçese Vladimir Sanadze'ğa, däresleklär bastıruğa bülengän aqçalarnı üz maqsatlarında qullanuda ğayepläw belderde. Alar qulğa alınmağan. Yaña prezident Mixail Saakaşvili ilbaşı bulıp saylanğaç – korrupsiägä qarşı köräş alıp baraçağın belderde.
Gruziä xökümäteneñ Gruziäneñ sovet çorınnan soñğı berençe prezidentı Zviad Gamsaxurdiäneñ 65 yäşlege uñayınnan uzdırılaçaq mädäni häm dini çaralarğa aqça biräçäge mäğlüm buldı. Bu çaralar irtägä başlanıp 6 ay däwam itäçäk. 1939nçı yılnıñ 31nçe martında tuğan Ziad Gamsaxudriä Gruziä prezidentı bulğaç ta berniçä ay uzğaç kitergä mäcbür bulğan ide. 1993nçe yılda ul Çeçnyada ülde. Anıñ niçek ülgäne turında tögäl mäğlümat äle dä xäbär itelmi. Gamsaxurdiä Çeçnyada cirlängän, prezident Mixail Saakaşvili anıñ tabutın Gruziägä alıp qaytıp cirläw mömkinlege turında belderde.


text:
Comğa könne kiç Rusiä häm Britaniä tışqı eşlär ministrları Sergei Lavrov Jack Straw telefonda Ğiraqnıñ atom programması tiräsendäge wazğiät turında fiker alıştı. Bügen Venada Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ atom agentlığı Tähranğa çikläwlär kertü mäsäläsendä söyläşer öçen cıyıldı. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı belderüennän mäğlüm bulğança, Lavrov – Jack Strawğa – atom agentlığı İrannıñ atom eşçänlegen tınıç qına "säyäsätkä kermiçä" küzätergä tieş, dip äytkän.
Yevropa Berlege İrannıñ atom programması mäsäläsen İminlek Şurası köntärtibenä quyunı täläp itkän ide. Atom agentlığınıñ cawabı bügen kiçkä bulır dip kötelä.


text:
Comğa könne kiç, Qazanda küptän kötelgän waqiğa buldı. Tanılğan jurnalist Vladimir Pozner Qazanğa kilde häm cirle televidenie kanalında tapşıru ütkärde. «Efir» telekompaniäse studiäsendä televidenie xäbärçeläre cieldı. Çaqırılğan qunaqlar bulıp «BocToчHый эkcпpecc», «ЗBeздa ПoBoлжbя» gäzitläre möxärrirläre, xökümät räise urınbasarı häm «Yaña ğasır» telekompaniäse citäkçese cawaplar birep utırdı. Süz iregenä bağışlanğan şuşı tapşıruda milli jurnalistika turında da süz buldı. Vladimir Pozner, milli mäğlümat çaraları turında zurlap söyläşmäkçe ide, ämma tamaşaçılar häm çaqırılğan qunaqlar arasında bu mäs’äläne töptän belüçelär bulmadı. «Tatarça gäzitlär jurnalistik ostalıq yağınnan urısçadan qalışamı?» dip sorağan ide Mäskäw qunağı. «ЗBeздa ПoBoлжbя» gäzite baş möxärrire Räşit Äxmätov :«Min tatarça belmim, läkin qalışa», dip cawap birde. Studiädägelär arasında milli matbuğatnı yaqlağan keşelär dä buldı. Mäsälän, «Tatarstan Yäşläre» gäziteneñ respublikada iñ yuğarı tirajlı buluın iskä töşerdelär. Auditoriä, milli televidenie turında söyläşkändä, «Yaña ğasır» kanalın misal itep qaradı. Studiädä aldan töşerelgän video tasma kürsätelde. Anda, ğadi ber tatar ğailäse, «Yaña ğasır» televideniese turında fikerläre belän urtaqlaşqan ide häm şuşı tasmada, tatarçağa tärcemä itelgän Meksika teleserialınıñ ber kisäge dä eläkte. Studiädä utıruçılar şuşı mizgeldä kölep cibärde. Şunnan, Vladimir Pozner «Nigä köläsez?» dip studiägä möräcäğät itte. Anda bulğan xökümät räise urınbasarı « Keşelärdä başqa millätlärgä qarata tüzemlelek citmi», dip borçılıp äytte. Annan başqa nigä kölgänen açıq itep añlatuçı bulmadı. TNV kanalı citäkçese «Çit il kinoların tatarçağa tärcemä itep, tıñlawçılar mänfäğätlären qayğırtabız», -dip cawap birde birüen.Süz iregenä kilgändä, Tatarstanda başqa ölkälärgä qarağanda bälkem ireklek kübräkter, ämma härber xäbärçeneñ eçke senzurası da küçle ikän. Axırda, tapşıruda qatnaşuçı ber jurnalist: süz irege bulğançı, xäbärçelärgä üzlärenä eçke ruxi ireklek citenkerämi, digän näticä çığardı.
Bikä Timerova.


text:
Prezervativ reklaması: barı xislär genä ütep kerä...
Bügen, comğa kön, Butlerov uramındağı kibetkä kerdem. 18nçe mäktäp balaları da şunda kerep, limonad, prännek alalar. Kibettäge radio şundıy reklama sayrıy – “barı tik xislär genä ütep kerä” dip närsäneder maqtıylar. Nindi tovar ikän disäñ prezervativ ikän. “Toлbko чyBcTBa пpoбиBaюTcя”, dilär. Yäğni, ul närsä aşa su da, mikrob ta ütep kerä almıy. Barı tik xislär genä... Sivilizatsiä şundıy xäldä - mäktäp balaları añlağannı min töşenä almıym. Bu kibettäge balalarğa nigä kiräk ikän ul. Sorağaç, “çto sez ağay, bik döres reklama, xäwefsez seks”, didelär.Aqıl, añ ütep kerä almıy, barı xislär genä. Uram buyında basıp toruçı seks-xezmätkärläre arasında xäzer awıl qızları, millättäşlär kübäyä bara ikän. Alarnıñ sivilizatsiägä, mädäniätkä kerü öçen başqa suqmağı yuq imeş. Xikmät, bik zur xikmät bar monda.
Dekaberdä bez ciñdek. Köne-töne zur citäkçelär, televizor maqtağan firqä Duma saylawında berençe urınğa çıqtı. Bäxetleme bez, tınıçraqmı? Yuq şul, xäzer bötenläy yoqlap bulmıy. Barlıq militsionerlar, prokurorlar, administratsiä çinovnikları ber firqädä torğan çaqlar iskä töşä. Partiäneñ däwlättän, zakonnan östen çağın xäterläwçe ağaylar bötenläy xafağa töşkän. 37-yıllar da äybät betmäde, dilär. Prezidentıbız Şäymievkä ışanıp, täwäkkällädek. “Berdäm Rusiäne” saylap. Ä anda respublikalarnı mançırğa cıyınuçılar küp ikän. “ЗBeздa ПoBoлжbя”nıñ soñğı sanında Yeretnov digän keşe yaza – ul partiägä kerep, Tatarstan üz qapqasına tup kertte di. Qısqası, ciñüçelär tınıç yoqlamıy. Tege reklamadağı kebek – barı tik xislär genä ütep kerä, ä aqıl tişep kerä dä, añlıy da almıy. İnde üzebez, tege xikmätle rezina tovar urınına qalmasaq ide.“Tatarstan yäşläre” gäzitendä uzğan şimbädä Bawlı rayonınıñ İserğap awılınnan Ğäliä Ğalimovanıñ xatı basıldı. Ul äytä, “Başqortstanğa bik bäylänäsez” - di.- “Rimzil Wäli Ufağa barıp, Tatarstandağı xikmätle xällärne söyläsä ni bulır?”- di.- “Şul uq rejim, şul uq süz irege” - dip quyğan axırda Ğäliä. Şul uq tügel şul, Ğäliä iptäş. Menä sezneñ süzegez gäzittä basılğan, inde radiodan yañğırıy. Bik teläsägez, üzegezneñ üzäkkä ütkän närsälär yazıp cibärgän bulır idegez. Ä sez däşmisez, saq, äybät bulıp qalasız. Äytsäñ, az bulsa da yämsezlänergä turı kilä. Sez anı beläsez. Läkin bötenläy äytmäsäñ, çinovnik ta, diktator da tärtädän çamadan çığa. Kürşelärebez dä çıqtılar inde. Döresen äytkän prokurorlarnı eştän quuğa, atıp üterügä barıp cittelär. Bälki şuña kürä ciñgän firqä yoqını qaçıra torğandır. Telne tışawlaw, qolaqnı tomalaw bulğan oçraqta döresen söyli torğan gäzit yäki radio iñ xacät närsägä äylänä. Soñğı aylarda “Azatlıq” radiosınnan başqa Başqortstandağı xällärne söyläwçelär buldımı ikän? 10 yalğan süzgä bulsa da ber döres süz kiräk bit inde. Ämma şunısı xikmätle, “Azatlıq”nıñ küpçelek tıñlawçıları Tatarstanda, Semberdä, ä Başqortstannıñ üzendä yäşäwçelärneñ kübese Ufa häm Mäskäw tawışınnan başqa awazlarnı işetmi. Bernindi östämä mäğlümat, tentelmägän fiker ütep kerä almıy anda. Älege dä bayağı prezervativ reklamasındağı kebek, barı xislär genä ütep kerä.
Rimzil Wäli.Qazan.


text:
Açıq mikrofon: Tarixi binalarnı tözekländerergäme, ällä yañaların tözergäme?
Çärşämbedä Qazanğa Barselona şähäreneñ baş arxitektorı Xose Asebil'o kilde. Xose äfände Qazan xakimiätendä Tatarstan arxitektorları qatnaşında uzğan kiñäşmädä qatnaştı. Anda Qazannıñ tarixi urını bulğan - İske tatar bistäsen kiläçäktä üsterü yunäleşe tikşerelde. Barselona arxitektorı fikerençä, İske tatar bistäsendäge tarixi binalarnı tözekländerü bik möhim. Monıñ öçen bistädä infrastruktura buldıru, yullarnı tözekländerü häm cirgä bäyäne kütärep, annan kergän aqçağa tarixi binalarnı tözekländerü mömkinlege qaraldı kiñäşmädä. Qazanlılar iske tarixi binalarnı tözekländerügä uñay qarıymı? Ällä inde bu binalar urınına yaña zamançaların salırğa kiräk dip sanıymı? Bügenge Açıq mikrofon säxifäse şul xaqta. Qazanlılar fikeren Güzäl Zıyätdinova tupladı.
Minem uylawımça, tarixi binalarnı qaldırırğa kiräk, çönki ul bezneñ tarixıbız. Kiläçäk buınğa da bezgä qädär häm bez niçek yäşägänne kürsätergä bulır ide. Alarnı qaldırıp, tözekländerergä kiräk. Alar bit bezneñ şähärebez yadkärläre. Yaña binalar bik küp inde alar, iskelären qaldırırğa kiräk. Yaña binalar tözü öçen bik zur aqçalar kiräk bulır ide, ä menä iskelären tözekländerü anıñ qädär zur keremnär taläp itmi. İske binalarnıñ, berençe çiratta, xalätenä qararğa kiräk inde. Ägär bik cimerek xäldä bulsalar, alar urınına başqa binalar tözergä, ä yaxşı xalättägelären tözekländersäñ, alar şähärebezneñ yözen saqlap qalır ide. İske binalar urınına yaña zur etajlı yortlar tözesä, uñaylıraq bulır ide. Küz aldında mäşhür şäxeslä torğan niqädär binalarnı süttelär, alar urınına başqaların tözedelär. Ä minemçä, iske binalarnı saqlap qalırğa kiräk. Çönki bez tarixıbıznı saqlap qalsaq, tatar xalqınıñ kiläçäge dä bulaçaq. Meñyıllıq Qazanda şundıy iske yortlar bulu – şähärneñ yözen boza dip uylıym. Alar urınına zamançaraq sport sarayları, yäisä teatr tözesälär, yaxşıraq bulır ide. Tözekländerep tä torası yuq alarnı, şunda uq cimerergä kiräk. Ä bälki ul yortta berär tanılğan kompozitor, yäisä yazuçı yäşägänder? Qazan bit inde ul iske şähär, şuña kürä iske binalarnı da tözekländerergä kiräk. Älbättä, härkemgä dä üz tarixın belergä kiräk. Läkin ul iske yortlarnı tözekländerep kenä yäşlär alar belän qızıqsına başlar mikän soñ? Minemçä, iske binalarnı elekke qiäfätlären saqlap yañartırğa kiräk. Bälki ul yañadan şundıy uq formada tözü buladır inde, läkin ul binalar moña qädär bulğan güzälleklären saqlap qalırğa tieş. Alar şähär tormışına bilgele ber tösmer östilär. Ä zamança binalarğa üzgärtü kiräk tügel, alar bit bolay da citärlek.
Alarnı qaldırıp, tözekländerergä kiräk. Alar bit bezneñ şähärebez yadkärläre.
Yaña binalar bik küp inde alar, iskelären qaldırırğa kiräk.
Yaña binalar tözü öçen bik zur aqçalar kiräk bulır ide, ä menä iskelären tözekländerü anıñ qädär zur keremnär taläp itmi.
İske binalarnıñ, berençe çiratta, xalätenä qararğa kiräk inde. Ägär bik cimerek xäldä bulsalar, alar urınına başqa binalar tözergä, ä yaxşı xalättägelären tözekländersäñ, alar şähärebezneñ yözen saqlap qalır ide.
İske binalar urınına yaña zur etajlı yortlar tözesä, uñaylıraq bulır ide.
Küz aldında mäşhür şäxeslä torğan niqädär binalarnı süttelär, alar urınına başqaların tözedelär. Ä minemçä, iske binalarnı saqlap qalırğa kiräk. Çönki bez tarixıbıznı saqlap qalsaq, tatar xalqınıñ kiläçäge dä bulaçaq.
Meñyıllıq Qazanda şundıy iske yortlar bulu – şähärneñ yözen boza dip uylıym. Alar urınına zamançaraq sport sarayları, yäisä teatr tözesälär, yaxşıraq bulır ide. Tözekländerep tä torası yuq alarnı, şunda uq cimerergä kiräk.
Ä bälki ul yortta berär tanılğan kompozitor, yäisä yazuçı yäşägänder? Qazan bit inde ul iske şähär, şuña kürä iske binalarnı da tözekländerergä kiräk.
Älbättä, härkemgä dä üz tarixın belergä kiräk. Läkin ul iske yortlarnı tözekländerep kenä yäşlär alar belän qızıqsına başlar mikän soñ?
Minemçä, iske binalarnı elekke qiäfätlären saqlap yañartırğa kiräk. Bälki ul yañadan şundıy uq formada tözü buladır inde, läkin ul binalar moña qädär bulğan güzälleklären saqlap qalırğa tieş. Alar şähär tormışına bilgele ber tösmer östilär. Ä zamança binalarğa üzgärtü kiräk tügel, alar bit bolay da citärlek.Güzäl Zıyätdinova.