text:
Europa odağı himiyalıq, biologiyalıq jäne yadrolıq tötenşe jağdaylarğa dayındaluda. Eurokomissiya atalğan tötenşe jağdaylarğa dayın bol üşin arnayı qor qwrdı jäne oğan 540 million euro köleminde qarjı böletinin mälimdedi.
Eurokomissiya atalmış qordı Ukrainadağı soğıs jağdayna baylanıstı qabıldap otır. Resey men Ukraina küşteriniñ Çernobıl' mañında qaqtığısı küşeygen twsta Europa elderi yadrolıq tötenşe jağdaydan alañdağan bolatın.
Europalıq Komissiyanıñ resmi mälimdemesine qarağanda, atalmış qor himiyalıq, biologiyalıq jäne yadrolıq tötenşe jağdaylar kezindegi evakuaciya, zalalsızdandıru jäne medicinalıq kömekti öz mindetine aladı.
Alğaşqı qadamda qor esebinen 3 million kaliy yod tabletkası azamattıq qorğanıs mehanizmi ayasında Ukrainağa jiberildi.


c: text/html

text:
Aprelniñ 16-nda sabağa doğru Kyivge ateş açıldı. Bu aqta paytahtnıñ yolbaşçısı Vitaliy Klıçko bildirdi.
«Şeer çetindeki Darnıtsâ rayonında patlavlar eşitildi. Şimdi o yerde qurtarıcılar ve ekimler çalışa. Zarar körgenler aqqında malümat teşkerile. Daa bir kere er keske muracaat etem: ava telükesi signalını körmemezlikke urmañız», – dep aytıla şeer yolbaşçısınıñ Telegramında.
Klıçko, paytahtqa qaytmağa istegen kyivlilerden şimdilik daa telükesiz yerlerde qalmalarını rica etti.
Kyiv vilâyeti arbiy memuriyetiniñ yolbaşçısı Aleksandr Pavlük bildirgenine köre, Kyiv vilâyetiniñ obyektlerine Rusiye ordusı üç raketa endirdi. Pavlükniñ aytqanına köre, «Kyiv yönelişinde ücüm gruppirovkasınıñ qaytuv telükesi, mayın qoyulğan topraqlar telükesi, Kyiv ve bütün Ukrainada duşmannıñ darbe endirüv imkânları bar».
Ukraina Mudafaa naziriniñ muavini Ğanna Malâr raketa darbeleri telükesi bar, dep ayttı, ve «Kyiv vilâyetini bu gece» Ukrainanıñ eñ sıcaq yerlerinden biri dep adlandırdı.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cumaertesi künü, fevral 21-de, Aqmescit rayonınıñ Dubki köyündeki «narazılıq meydanınıñ» bir qaç on faali inşaatlarnı yıqmaq içün toplaştı. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, Dubki köyünde yerli akimiyet vekilleri de buluna.
Olar toplaşqan insanlarğa bir qaç yıl evelsi qurulğan evçiklerni yıqmağa teklif ettiler. Bundan soñra topraq damartısınıñ nomerasını qayd etip, köy şurasından bu yerniñ resmiy ayırılmasını istemege çağırdılar.
Faaller toplaşuv keçirip, rezolütsiyanı qabul ettiler. Vesiqağa binaen, narazılıq bildirgenler akimiyetniñ talaplarına riayet etip, topraq damartılarını boşatmağa razı oldılar.
Toplaşqanlar ükümetniñ reis muavini Ruslan Balbekni beklemege qarar berdiler. Olar topraq alacağından emin olmaq içün ondan kefaletni alacaq olalar. Lâkin baş nazir muavinini köremeyip, olar inşaatlarnı yıqıp başladılar. Başta bir qaç evçikni traktor yıqtı, amma faaller qarşı çıqtılar. Olar qurucılıq malzemeleri qalsın dep, kendileri evçiklerni bozmağa başladılar.
Uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri vaziyetni nezaret eteler.
Hatırlatamız, Qırım baş naziriniñ muavini Ruslan Balbek «Qırım Cumhuriyetinde mesken qurulması içün topraq damartılarınıñ ayırılması meselesinde vatandaşlarnıñ aq-uquqlarını iame ve ömürge keçirüv» Komissiyasınıñ toplaşuvında dedi ki, Qırımda topraqlarnı zapt etüv meselesi bütünley al etilecek.
İnşaat yıqmasınıñ levhası


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ fikirince, Rusiye qırımtatarlarnı «beşinci kolonna» olaraq tanıp, olarnıñ aqqından kelmege azırlıq köre.
Bunı o «Apostrof» neşirine bergen intervyüsında bildirdi.
«Bizde olğan malümatqa köre, Ukraina ile arbiy areketler başlanmazdan evel, olar (rusiyeliler – muarrir) Qırımda «beşinci kolonnanı» yoq etmek kerekler. Qırımtatarlarnı olar beşinci kolonna dep adlaylar. Bilgenimizge köre, olar öldürilecek ya da ğayıp olacaq adamlarnıñ cedvellerini tizeler – ve, birinciden, bu Meclis azaları olacaqtır», – dedi o.
Cemilevniñ aytqanına köre, bunıñ içün Qırımda çeçen ve dagestanlılar buluna, lâkin olar qırımtatarlarnen cenkleşmege istemeyler, ruslar ise olarnı zorlamağa tırışalar.
«Olar bizni añlağanlarını ayta ediler, lâkin Kadırovnıñ esirleri olalar, ketseler – olarnıñ qoranta azalarını qurşunğa tize bileler. Onıñ içün bir şey başlansa, olar aytacaqlarnı yapmağa mecbur olacaqlar», – dep ayttı o.
Cemilev şunı hatırlattı ki, oña Putin adından muracaat etip, añlaşmağa tırıştılar. Böylece, oña Qırımğa kiriş yasağını lâğu etmege ve eñqastan yapılğan öldürüvde şeklengen 2013 senesi mayıs ayından berli apste bulunğan oğlunı azat etecekler, dep vade etken ediler.
«Lâkin bu imkânsızdır, men olarğa cevap berdim: «Siziñ rejimiñiz o qadar pis ki, devletiñiz reine almaqnen oğraşa». Ve Putinge terroristlernen qonuşmağanımnı aytıp bermege rica ettim», – dedi o.
Qırım.Aqiqat bildirdi ki, Cemilev Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım Ukraina terkibine bir yıl içinde qaytacağına ümüt besley.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
Qırımda yarımada sakinlerini Rusiye Federal migratsion hızmetine ukrain pasportı olğanını bildirmege zorlamamağa teklif eteler. Bu teşebbüsni Aksenovnıñ muavini Andrey Kozenko seslendirdi. O, Devlet dumasından qırımlılar içün istisna çıqarmağa rica etmege teklif etti.
İlk evelâ meseleni añlamağa tırışayıq.
2014 senesi avgust ayında Devlet duması qabul etken qanunğa köre, diger devletlerniñ pasportı ya da oturma izni olğan Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşları bunı Rusiye Federal migratsion hızmetine bildirmek kerekler. Faqat qırımlılar içün istisna yapıldı ve bu müddet 2015 senesiniñ soñuna qadar arttırıldı.
Ekinci vatandaşlığı olğanını nezaret organları ögrense, adam cinayetçi olacaq ve onı 200 biñ rublelik para cezası bekley
Bildirüv müddetini bozğanlar içün mesüliyet de belgilengen. Misal olaraq, Rusiye vatandaşı ekinci vatandaşlığı aqqında bildirse, amma bunı belgilengen müddet içinde yapmasa, onı memuriy para cezası (500-1000 ruble) bekley.
Ekinci vatandaşlığı olğanını nezaret organları ögrense, adam cinayetçi olacaq ve onı 200 biñ rublelik para cezası bekley. Bu para cezası memuriy iş çerçivesinde degil, cinaiy iş çerçivesinde alına. Demek ki, para cezası ile beraber insan cinaiy mesüliyetke de çekile.
Rusiyede eki vatandaşlıq yasaq etilmey. Meraqlısı şu ki, Rusiye Federatsiyası bir qaç pasportı olğan insanlarnı öz vatandaşı olaraq tanıy. Uquq qorçalayıcılar işbu qanunnı diqqat etilecek vatandaşlarnı cedvelge aluv dep adladılar.
Federal migratsion hızmetine haber etmek ğayet qolaydır. Mahsus anketanı toldurıp, Rusiye ve çetel devletleri pasportlarınıñ kopiyalarını ilâve etmek kerek. FMH hadimleri ise vesiqalar qabul etilgenini tasdıqlağan blank bereler.
Qanun qabul etilgen soñ Rusiye memurları yañılıqnıñ auditoriyası 5 million Rusiye vatandaşı olğanını qayd ettiler. Lâkin olardan ğayrı eki million qırımlı da bar, olar 2014 senesi mart ayından soñ cebinde eki pasport taşıylar.
Qırımlılar içün istisna ğayesiniñ müellifi Andrey Kozenko «Kommersantqa» intervyü berip, böyle bir qanun «içtimaiy ve siyasiy kerginlik» sebebi ola bilecegini ayttı. Onıñ bildirgenine köre, eki ay içinde 1,7 million kişi vesiqalarnı bermek kerek, yani bir kün içinde 30 biñ insan qabul etilmeli.
Devlet duması bu ğayeden şimdilik pek memnün degil. «Kommersant» yazğanına köre, mezkür qanun leyhası Moskva tarafından teklif etilmedi, ve «Qırım teşebbüsidir». Neşir temsilcileri laf etken Rusiye deputatları qırımlılar içün müddetni arttırmağa azırlar. Faqat yarımada sakinleri içün bu qaideni lâğu etmek kibi bir şey yoq.
Adiy bir Rusiye vatandaşı öz pasportını köstermey bile, diger memleketler vatandaşlarınıñ cedvelini bir yerde derc etmey. Yarımada sakinleriniñ vaziyeti ise belli
Qırımlılar bu ceyetten başqalarğa köre ayrı bir vaziyetke oğradılar. Çünki adiy bir Rusiye vatandaşı öz pasportını köstermey bile, diger memleketler vatandaşlarınıñ cedvelini bir yerde derc etmey. Yarımada sakinleriniñ vaziyeti ise belli - olar ukrain pasportını kösterip, Rusiye vesiqalarını aldılar.
Böyle etip FMH ziyaretini uzaqlaştırmaq ıntıluvları para cezaları ile bite bile. Devlet organlarınıñ insannı sıqıştırmaq sebepleri olmasa, ceza o qadar büyük olmaycaq. Amma akimiyet adamğa basqı yapacaq olsa, eki yüz biñ rublelik para cezası ile beraber cinaiy ceza da berilecektir. Qapatılmağan cinaiy ceza ise insannı belli derecede aq-uquqları ceetinden sıñırlay. Ceza bitse de, vaziyet belli.
Viza alğanda, işke kirgende ya da kredit alğanda cinaiy mesüliyetke çekilmegenini tasdıqlağan vesiqanı bermek kereksiñ. 2012 senesinden itibaren Rusiyede bu vesiqada alğan cezalar da qayd etile. Böylece, viza merkezi, bank ya da şirketlerniñ bir sıra suali peyda ola bile. Qısqadan aytacaq olsaq, insan ömür boyu faaliyetini sıñırlaycaq bir işaret ala bile.
Qırımlılar ekinci vatandaşlıqnı bildirmekten boşatılacaq kibi malümatqa inanmaq zor
Qırımlılar ekinci vatandaşlıqnı bildirmekten boşatılacaq kibi malümatqa inanmaq zor. Daa bir meraqlı şey bar: Kreml öz vatandaşlarına bir qaç pasport saibi olmağa yasaq etmezmi eken. Qırımlılar qarar almağa mecbur olacaqlar: Rusiye pasportlarından vazgeçip, öz evinde çetel adamı sayılmaq, ya da evinde qalıp, Ukrainağa çıqmaq imkânından marum qalmaq.
Al-azırda bunıñ kibi teşebbüslerni yalıñız Rusiye qoqla firqaları seslendire. Misal olaraq, «Rusiye kommunistleri» firqası ükümetke Rusiye vatandaşlarına ekinci vatandaşlıqnı almaq imkânını bermemek teklifini azırlay. «Memleket cenkleşe», «birleşmek kerek», «eki yüzlü insanlarğa mında yer yoq» kibi aytalar. Rusiye siyasiy közeticisi İvan Preobrajenskiyniñ fikirince, Kreml cemaat fikirlerini ögrene. Bunıñ kibi teşebbüsler, akimiyet emirleri olmasa, çıqmaz, dep ayta. 2016 senesi bunıñ kibi qanun leyhası Rusiye parlamentinde peyda olsa, şaşılacaq bir şey yoq.
Faqat şimdilik yalıñız tahminler bar. Olar kerçekleşmeseler de olur. Tezden er bir qırımlı is etecek kerçek - Rusiye Federal migratsion hızmetine ukrain pasportı olğanını bildirmek kerek. Eñ yaqın vaqıtta bir şey añlaycaqmız - Rusiye parlamenti yarımada sakinleri içün istisna çıqarmağa azırmı ya da buña inanmaq kerekmey.
Pavel Kazarin, Qırım.Aqiqat közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Ukraina aq qorçalayıcılarınıñ fikirince, işğal etilgen Qırımnıñ Rusiye kontrolindeki akimiyeti yarımadada koronavirus hastaları aqqında doğru malümat bermey.
Bu aqta Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ koordinatorı Olga Skripnik Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
Onıñ bildirgenine köre, Rusiye akimiyeti pandemiyağa yahşı azırlanmadı.
«Monitoringimizge köre, Qırımnıñ tibbiy sisteması COVID-19-ğa iç azır degil. Ermeni Bazarda hastanen alâqada olğan insanlarnıñ bir qısmına testler daa yapılmadı, amma olarnı izolâtsiyağa yolladılar, dep bilemiz. Kerçekni bilmeymiz, em ekimler, em qalğan sakinler arasında qaç kişi hasta olğanını bilemeymiz», – dedi Skripnik.
Onıñ fikirince, böyle vaziyet bütün Qırımda ola bile.
«Olğan malümatımızğa köre, Rusiye akimiyeti aydınlatqan hasta sayısı doğru degil. Hastalarnen alâqada olğanlarnıñ testi yapılmay, aytqanları kibi, közetüv altında tutalar», – dep qoştı aq qorçalayıcı.
Aprelniñ 9-na qadar Qırımda 26 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Olardan 20-si ketirildi, altısı üç qorantadan yerli ola. Yedi insan tüzelgen soñ yuqunç hastahanesinden çıqarıldı. Aqyarda beş koronavirus hastası aqqında haber etilgen edi, dördü tüzeldi. Aprelniñ 9-nda Aqyarda daa bir COVID-19 hastası aqqında bildirdiler. Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
«Batkivşçına» ukrain firqasınıñ lideri Yuliya Tımoşenko aprelniñ 2-nde Ukraina prezidenti saylavlarınıñ birinci tur neticelerini mahkemede şikâyet etmege ya da bu neticelerge qarşı tarafdarlarınıñ narazılıq aktsiyalarını teşkil etmege azır, dep bildirdi. O, ekinci turda namzetlerden iç birisine qoltutmaycağını bildirdi.
«Küreşimiz bitmedi. Bu qaçırılğan bir fırsat. Yañı kursnı yerine ketirmek imkânımız qala – nevbetteki parlament saylavlarıdır», – dep bildirdi Tımoşenko, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Batkivşçına» lideri Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ve taqımını sahtelevde qabaatladı.
«Ukrainada körgen neticelerimizge yol bergen tehnologiyalar qullanılğan edi – 39 namzet qayd etildi, memuriy resurs qullanıldı, bu bir… Avropağa qoltutqan, muhalifet küçleriniñ reylerini dağıtıp oldılar», – dep israr ete Tımoşenko.
Merkeziy saylav komissiyasınıñ malümatına köre, protokollarnıñ 97,38%-ı teşkerilgen soñ Yuliya Tımoşenkoğa 2 mln 470 biñ insan (13,38%), Petro Poroşenkoğa – 2 mln 940 biñ saylayıcı (15,92%) rey berdi. Volodımır Zelenskıy lider olıp qala, oña saylayıcılarnıñ 30,26%-ı (5 mln 587 biñ insan) rey berdi. Protokollarnıñ 95,56%-ı teşkerilgen soñ Petro Poroşenkoğa 2 mln 866 biñ saylayıcı (15,93%), Zelenskıyge ise – 5 mln 436 biñ insan (30,22%) qoltuttı.
Ukrainada martnıñ 31-nde prezident saylavları olıp keçti. Saylayıcılarnıñ 63,5%-ı rey berdi.
Milliy exit poll malümatına köre, Volodımır Zelenskıy 30,6%, Petro Poroşenko – 17,8%, Yuliya Tımoşenko – 14,2%, Yuriy Boyko – 9,7%, Anatoliy Grıtsenko – 7,1%, Aleksandr Şevçenko – 0,5% qazandı.
Merkeziy saylav komissiyası saylavlarnıñ soñki neticelerini aprelniñ 10-na qadar ilân etmeli. Ekinci tur aprelniñ 21-nde olacaq.


text:
Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi aselet maşnalarnı yaqqanında qabaatlanğan 20 ve 18 yaşındaki eki Aqmescit sakinine qarşı açılğan cinaiy iş boyunca qarar aldı. Bu aqta işğal etilgen Qırım rusiyeli prokuraturası matbuat hızmeti bildire.
«Qabaatlanğanlar keçken sene oktâbr – noyabr ayları devamında onğa yaqın maşnanı yaqqanı, bunen beraber, olarnıñ sözlerine köre, yaramazlıqtan başqa maqsatları yoq olğanı belgilendi», – dep aytıla beyanatta.
Müessiseniñ malümatına köre, 4,8 million ruble zarar ketirildi, bu zarar taqiqat ceryanında bütünley ödelendi.
Mahkeme qararına binaen, Qırım sakinleriniñ 4 ve 1 yılğa apiske qapatılması belgilendi. Olar koloniyada bulunacaq.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım ve Aqyar musulmanlarınıñ diniy idaresi İstanbul merkezinde teraktnı azırlağanlarnıñ areketlerini takbih ete, patlav neticesinde 10 insan elâk oldı, 15 – yaralandı, haber ete Qırım Müftiylikniñ matbuat hızmeti.
«Qırım müftisi hacı Emirali Ablayev cumhuriyet musulmanları adından elâk olğanlarnıñ ailelerine, türk halqına, Türkiye ükümeti ve Türkiye Cumhuriyetiniñ Din işleri boyunca idaresi ve onıñ reisi – professor, doktor Mehmed Görmezge taziyelerini bildire», – denile beyanatta.
Müftiylikte şunı qayd eteler ki, «qabaatsız insannıñ öldürüvi – islâmda bütün insanlıqnıñ ölümine teñ kelgen büyük günâhtır».
«Elâk olğanlarnıñ tuvğanları ve yaqınları, olğan qorqunçlı teraktnıñ deşetini duyğan bütün musulmanlar ile birlikte kederlenemiz», – dedi Qırım musulmanlarınıñ diniy yetekçisi Emirali Ablayev.
İstanbulda Sultanahmet rayonında yanvar 12 künü yüz bergen patlav neticesinde 10 insan elâk oldı, 15 – yaralandı.
Patlav vaqtında elâk olğan 10 insandan doquzı – Almaniya vatandaşı edi. Yanvar 12 künü Türkiye politsiyası «İslâm devleti» teşkilâtına alâqası olğanında qabaatlanğan bir qaç insannı yaqaladı. Şu teşkilâtlandıruvnıñ patlavğa alâqası bar olğanını tüşüneler. Bunıñ ile Antaliyada üç Rusiye vatandaşınıñ yaqalanuvı aqqında bildireler. Sebebi ögrenile.


text:
Strasburgda Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işleriniñ vekâletlisi Mustafa Cemilev Türkiye Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu ile körüşti. Körüşüv devamında Qırımnıñ işğalden azat etilmesi üzerinde çalışmağa imkân berecek mahsus halqara işbirlik şekliniñ meydanğa ketirilmesini muzakere ettiler, dep bildire Meclisniñ matbuat hızmeti.
«Bizim tarafımızdan 1994 senesi Budapeşt memorandumınıñ iştirakçi memleketleri ve Türkiye kirecek halqara gruppanı teşkil etmege teklif etile. Bu ğaye endi Ukraina prezidenti ve tış işler naziri ile muzakere etildi ve olar oña qol tuttılar», – denile beyanatta.
Mında şunı da qayd ettiler ki, öz tarafından Mevlüt Çavuşoğlu teşebbüske qol tuttı. Tafsilâtlıca bu mesele bu sene fevral ayında Kiyevde Türkiye Tış işler naziri ile muzakere etilecek.
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi, qırımtatarlarnıñ yetekçisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Frenkistan Strasburg şeerine Avropa Şurasınıñ Parlament assambleyasınıñ ukrain eyyeti erkânında keldi. Vaqtınca işğal etilgen Qırım ve Ukrainağa qarşı Rusiye istilâsına mında bir qaç tedbir ve «tögerek masa» bağışlanacaq. Şu cümleden, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisininñ iştiraki ile Qırımnıñ şimdiki vaziyeti boyunca matbuat konferentsiyası keçirilecek
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Ukraina jurnalistleri milliy birligi (UJMB) qırımtatar zenaatdaşlarını zenaat bayramlarınen hayırlap, Ukraina ve dünya jurnalistlerini 2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ zor şaraitlerde çalışmağa mecbur olğan jurnalistlerge birdemlik köstermelerine çağırdı.
UJMB qayd ete ki, Qırımdaki Rusiye akimiyeti «mustaqil jurnalistikanıñ faaliyet köstermesi içün dayanılmaycaq şaraitler» yarattı, neticede «bir çoq qırımtatar neşiri Qırımnı terk etip, esas Ukrainağa köçmege mecbur oldı».
«Qırımda işğalci akimiyet olğanda söz serbestligi ve mustaqil jurnalistika aqqında aytmağa zor. Bir çoq qırımtatar neşiri bu şaraitlerde yarımadanı terk etip, Ukrainanıñ diger regionlarına ketmege mecbur oldı. Jurnalistlerniñ icadiy birligi zenaatdaşlarını ve halqara jurnalist birleşmelerini Qırımda söz serbestligini qorçalağan qırımtatar faalleri ve vatandaş jurnalistlerine birdemlik köstermelerine çağıra», – dep ayttı UJMB reisi Sergey Tomilenko.
UJMB bildirgenine köre, qırımtatar jurnalistleri – Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, QHA müdiri Gayana Yüksel, dünyada yekâne olğan ATR qırımtatar telekanalınıñ muarririyeti, «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faallerini taqip etüv – işğal altındaki Qırımda «söz serbestligini bastırmağa tırışqan Rusiye siyasetini isbatlağan zıncırnıñ buğumları ola».
Ukraina jurnalistleri milliy birligi işğal etilgen Qırımdan vatandaş jurnalistlerini öz saflarına qabul etmege azrı olğanını bildirdi. Qırımtatar faalleri, vatandaş jurnalistleri, qırımlı advokatlarğa yarımada işğali şaraitlerinde çalışqan jurnalistlerniñ UJMB-ne kirmek içün ayrı qolaylaştırılğan yolnıñ tizilmesini muzakere etmege teklif etile.
Çarşenbe künü, aprelniñ 10-nda, qırımtatar kütleviy haber vastalarınıñ jurnalistleri Qırımtatar jurnalistikası künü zenaat bayramlarını qayd ete.
Bu kün 2011 senesi Bağçasarayda qırımtatar kütleviy haber vastalarınıñ konferentsiyasında tesis etilgen edi.
Qırımtatar jurnalistikası künü maarifçi İsmail Gasprinskiyniñ «Terciman» eki tilli gazetasınıñ 1883 senesi aprelniñ 10-nda çıqqan ilk sanına bağışlandı.
Neşir türk ve musulman aleminde büyük rol oynadı, qırımtatar cemiyetiniñ uyanuvına ve yañartuvına yol açtı.
Rusiye işğal etken Qırımda Qırımtatar jurnalistikası kününe bağılanğan bir de bir tedbirler aqqında haber etilmey.


text:
Nurulla mäçete
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Peçan Bazarı mäçete (Cidençe camiğ mäçet, Nurulla mäçete), Qazanda Tatar dini arxitekturası istälege. Bazar mäçete, Yunıs mäçete, Päçen bazarı mäçet, Baş mäçet, Aq mäçet häm başqa isemnär belän atalıp yörgän. 1845-1849. yılarda säwdägär Ğ. M. Yunısov iğänäsenä arxitektor A. K. Loman proyektı belän tözelgän dip faraz itelä. 2 qatlı, zallı gömbäzle camiğ möçet, 3 qatlı silindrik manarası tönyaqqa işek östenä quyılğan. Bína bizäleşendä Urta Ğasır Bolğar häm Yaqın Köçığış arxitekturası alımnarı qullanılğan. 1929-1992. yıllarda eşlämi, toraq bularaq häm törle oyışmalar öçen faydalanıla. 1992. yıldan Nurulla mäçete dip isemlänä, üz wazífasın üti. 1990-1995 üzgärtep qorıla; 1929.da sütelgän manarası torğäzäla. (arxitektor R. W. Bilalov)


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov martnıñ 13-nde Qırımtatar Milliy Meclisi liderleriniñ çetel devletlerniñ elçilerinen keçirgen ananeviy körüşüvde, Ukraina Anayasasınıñ Qırımnen bağlı qısmında yapılacaq deñişmeler ve qoşmalar leyhasınıñ esas printsipleri aqqında ikâye etip berdi.
«Qırım muhtariyetiniñ mahsus statusınıñ menbası qırımtatar halqınıñ öz taqdiri tayin etüv aqqına esaslana. Qırım muhtariyetiniñ Anayasası, muhtariyetniñ temsiliy orğanı tarafından qırımtatar Qurultayınen uyğunlaştırılaraq qabul etilmeli. Qırımtatar tili devlet tilinen beraber, qanunlar belgilegen diger istisna saalardan ğayrı, ictimaiy ayatnıñ er bir saasında qullanılacaq», – dedi Çubarov.
Onıñ sözlerine köre, ayrıca, Ukraina Anayasasında kirsetilmek kerek olğan daa bir printsip, «qırımtatar halqınıñ temsil etilmesiniñ» temin etilmesinen alâqalı. Ondan da ğayrı, esas qanunda qırımtatar halqınıñ yuqarı temsiliy orğanlarını «tamır halq belgilegen qaydelerge köre» pekitmek kerek.
Martnıñ 13-nde Kyivde qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ liderleri ve çetel devletleriniñ elçileri arasında ananeviy körüşüvi ötkerildi. Anda Milliy Meclis liderleri diplomatlarğa Qırımnıñ azat etilüvinen bağlı adımlar ve Qırımtatar Muhtariyeti sıfatında yarımadanıñ ğayrıdan integratsiyası aqqında malümat berdiler.
Tedbirde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, qırımtatar halqınıñ işleri boyunca Ukraina prezidentiniñ vekaletlisi, halq deputatı Mustafa Cemilev, ABD, Türkiye, Büyük Britaniya ve diger devletlerniñ elçileri iştirak etti.
Bıltır Anayasa komissiyasınıñ iş gruppası Ukraina Anayasasına Qırım azat etilgen soñ onıñ statusınen bağlı tüzetmeler kirsetilüvi üzerinde çalışıp başladı. Tüzetüvler yarımadanıñ tamır halqı olğan qırımtatarlarınıñ Ukraina devleti terkibinde öz Vatanında taqdirini belgilev aqqı berile.
Anayasa komissiyasınıñ alt iş gruppası Ukraina Anayasasınıñ onuncı maddesine tüzetüv ve ilâveler kirsetüvnen bağlı azırlıqlarını ta 2017 senesi noyabr ayında bitirgen edi.


text:
Yuqarı Radanıñ bugünki toplaşuvında AB ile viza rejimini qolaylaştırğan areketler planınıñ ekinci basamağına keçmek içün dört qanun leyhası qabul etildi: parlament qaçaqlar aqlarını qoruv saası, qabarcılıqnen küreş, şahsiy malümat boyunca vekil faaliyeti, em de Ukrainada diskriminatsiyağa qarşılıq meselelerinen bağlı.
Yuqarı Rada reisi, Ukraina prezidenti vazifelerini eda etken Oleksandr Turçinov bildirdi ki, bunıñ kibi qanunlarnıñ qabul etilmesi Ukraina ve AB arasında vizasız rejimi kirsetilmesini tezleştirecek.
Onıñ aytqanına köre, AB ile vizasız rejim bu seneniñ soñuna qadar peyda olması mümkün.


text:
Sentâbrniñ 4-ünde rus quvetçileri bir qaç qırımtatarnıñ evinde tintüv keçire
Aqmescit rayonınıñ Boğurça (Kamenka) qasabasında rusiyeli telükesizlik hadimleri faal Marlen Mustafayevniñ evine tintüv keçirmek içün keldi. Onıñ azbar kirişini avtozak qapattı, rusiyeli telükesizlik hadimleri tintüv sepebini añlatmadı dep haber ete “Qırım birdemligi” birleşmesi.
Tintüvden soñ rusiyeli telükesizlik hadimleri Mustafayevni polis bölügine alıp ketti. Faalniñ qadına aytqanına köre, o Rusiye CK-niñ 282-nci maddesiniñ 1 qısmına (zıddiyet çıqaruv ve nefret doğıruvı, insan menligini aşalav) köre qabaatlana.
Advokat Edem Semedlâyev, oña müşterisinen körüşmege razılıq bermegenler ve bu mesele boyunca şikâyetni 30 kün devamında baqmağa işandırdılar dep ayta.
2017 senesi fevral ayında Marlen Mustafayevniñ evinde, “ekstremist timsaller”niñ numayış etilmesi sebebinden tintüv keçirilgen edi. Telükesizlik hadimleri Mustafayevniñ kompyüter ve bir qaç kitabını aldı. Mustafayevge qol tutmağa on adam keldi, olar olıp keçken vaqialarnıñ videosını çekip, içtimaiy ağlarda yayınladı. O adamlarnıñ episi keççe yaqalanğan edi. Daa soñra Mustafayev, “ekstremist teşkilâtlarnıñ timsalleriniñ numayışı ya da propagandası”nda qabaatlanıp 11 künge tevqif etildi, safdaşları ise - 5 künge. Faal 2017 senesi martnıñ 4-nde azat etildi.
Sentâbrniñ 4-ünde saba Eski Qırımda (Starıy Krım) rus quvetçileri birden eki tintüv keçirdi: faal Giray Kulametovnıñ anası - Zarema Kulametova ve faal Abdullah Yakubovnıñ evlerinde.
Zarema Kulametovanı bilinmegen yerge alıp kettiler dep haber etti qızı Riana Kulametova . Onıñ aytqanına köre, yaqalav vaqtında anası parkta 250 saatlıq mecburiy iş cezasını işlep ödey edi.
“O yerde bulunğan adam ikâye etkeni kibi, beyaz mikroavtobus ve boz maşna keldi, telükesizlik hadimleri anamnıñ yanına barğan, şeadetnameni köstergen ve özüni alıp ketkeni. Onen bağlanıp olamayım. Şimdi men Eski Qırımdaki evimiz yanına keldim, daa evel mında yaşay edik, mında bütün soqaq qapalı ve meni evge kirsetmeyler”, - dedi Riana.
Rusiyeli telükesizlik hadimleri qavğadan soñ Riana Kulametova ve babası Zekkiy Kulametovnı da yaqaladı.
Qırımtatar faal Abdullah Yakubovnıñ evinde rusiyeli telükesizlik hadimleri “tahqiqiy areketler” keçirmekte dep haber ete “Qırım birdemligi”.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlarnı bilmege tırışa.


text:
ABD Devlet departamentiniñ Ukraina meseleleri mahsus vekili Kurt Volker istifağa ariza berdi. Bu malümatnı Amerika kütleviy haber vastaları, hususan CNN ve New York Times, aydınlattı, sentâbrniñ 27-nde ise Arizona ştatınıñ Universiteti tasdıqladı, anda Volker tedqiqat merkeziniñ yolbaşçısı ola.
Şimdilik Kurt Volker ve Beyaz Saray bu malümatnı ne inkâr eteler, ne de tasdıqlaylar, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Kurt Volkerniñ adı ABD prezidenti Donald Trumpnıñ kelecek prezident saylavlarındaki raqibi ola bilecek Joe Bidenniñ tedqiqatını rağbetlendirmek maqsadınen yañı Ukraina akimiyetine yapqan basqısına dair şikâyette qayd etile.
Menbanıñ malümatına köre, Volker, Trumpnıñ advokatı Rudi Culiani ile subetleşip, ABD milliy menfaatları içün «zararnı sıñırlamağa» tırıştı.
Volker 2017 senesinden berli ABD Devlet departamentiniñ Ukraina meseleleri mahsus vekili vazifesinde buluna.


text:
Ukraina mäselesi qazirgi jahandıq geosayasi bolmıstıñ ülken bir jarılısı. Resey men Ukraina arasındağı mäsele wzaq jıldardı qamtığan jäne asa auqımdı bolğandıqtan onı birer sözge, tipti birer saraptamalıq maqalağa sidırıp, auditoriyağa jetkizu mümkin emes. Desek te, sauattı, salqınqandı saraptama jasay alatın sanaulı otandıq sarapşılardıñ biri Nwrat İliyas Resey men Ukraina taqırıbın jiliktep böle otırıp, qısqaşa saraptap körsetuge tırısıptı. Sarapşınıñ pikirin sayt oqırmandarına qaz-qalpında berudi jön kördik. (Eskerte keteyik, söz iesiniñ jeke pikiri saytımızdıñ pikiri bolıp sanalmaydı). Arı qaray sarapşı sözi:
Ukraina jayında
1. Putinniñ faşistik rejiminiñ «arnayı äskeri operaciya» dep bastağan basqınşılıq, jaulap aluşılıq soğısınıñ bastalğanına bügin 51 kün boldı. Kezinde Gitler de «arnayı äskeri operaciya» «Germaniyanıñ basqa amalı qalmadı» degen sözdermen bastağan öziniñ jaulap aluşılıq soğısın. Putinniñ isi-kädimgi faşizm. Jäne onıñ ul'timatumı da erekşe. «Kedergi jasağan elge atom qaruın tastaymın»-deydi. Ukraindı ala alsa kelesisin bastamaq. Älemde äli de köp adam tüs körip jürgen siyaqtı. Bwl soğıs - 21 ğasırda BWW müşe bir memleketti kädimgidey jaulap alıp, joyıp jiberuge bağıttalğan soğıs. Är adam öziniñ kündelikti küybeñ tirşiligimen ömir sürip, key kezderi onda ne bolıp jatqanın wmıtıp ketedi. Barlıq auırtpalıq Ukrainağa, ukrain halqına tiip jatır. Hronologiya boyınşa -Buça qırğını, zorlıq-zombılıq, keşegi Reseydiñ älemde teñdesi joq «analogov net» Mäskeu kemesiniñ suğa ketui, endi tize berseñ köp.
2. Resey bwl soğıstı «denacifikaciya jäne demilitarizaciya» degen maqstatpen, josparmen bastadı. Denacifikaciya-degenimiz wltsızdandırıu, sanasızdandıru, mäñgürtteu. YAğni wlttı joyu. Resey aytqan «wltşılsızdandıruı» emes. Reseyge senseñ Ukrainağa basıp kirip Ukrain qalaların qiratıp, adamın öltirip, äyelderin zorlap jatqan jatqan Reseylikerdi öltirgen Ukrain äskeriniñ äreketi zañsız. YAğni kinäli. Nemese älemde «wlı orıs wltın» tüsinbegeniñ bäri faşist, jau. BWW-da Reseyge 145 el qarsı şıqtı. . Resey tüsiniginşe onıñ bäri jau, wltşıl Ukraindardı qoldaydı. Biz siyaqtı qalıs qalğandar da wltşıl. Al Demilitarizaciya-degenimiz qarusızdandıru, qauqarsızdandıru, memleket retinde öziñdi-öziñ qorğay almau. Resey tüsiniginde oğan qarsı kelmeu. Bwl endi swmdıq. Al bizdi wltsızdandıru da kerek joq siyaqtı. 30 jıl boyı özimiz de..
Mağauinniñ «Wltsızdanu wranı» jazbaları eske tüsedi.
3. Qalay bastaldı? Reseydiñ armanı, maqsatı ne? Säl keri şeginsek. Putinniñ, faşistik Resey biliginiñ özekterin örteytin ökinişteri bar. Birinşisi 1917 jılı patşanıñ taqtan qwlauı, birtwtas Resey imperiyası «qaydağı bir Lenin» tarapınan wlttıq memleketterge bölinip KSRO bolıp qayta qwrıluı. Ekinşi ökinişteri - kezinde Leninniñ KSRO astına qoyğan «bombası» 1991 jılı jarılıp, KSRO ıdırauı. YAğni «de-fakto bwrınğı Resey ıdıradı» Däl osını soğıs bastalardan bir kün bwrın 23 aqpanda Putin älemge 1 sağattıq lekciya etip oqıdı. Onı taldau wzaq äñgime.
4. Cifrlarğa, datalarğa nazar audarıñız! 1917 jılı 23 aqpanda Reseyde patşa taqtan qwladı, yağni «aqpan töñkerisi», sol jılı bol'şevikter qazanda qayta töñkeris jasadı. Qazirgi Resey sol kezdegi eki töñkeriske de Batıstı kinälaydı. Lenindi jibergen Germaniyanı kinälaydı. 23 aqpan- KSRO-da äskeri küni boldı. Qazir Resey jäne keybir postkeñes elderinde äskeri küni. Reseyşil tipti Resey qoyğan Ukraina törtinşi prezidenti Viktor YAnukoviç 2014 jılı 22 aqpanda Kievten quıldı. Nege CRU, Gosdep däl sol küni YAnukoviçti töñkerdi degen swraq Putinniñ jüreginde qara qan bolıp qatıp qaldı.
5. YAnukoviç 2013 jılı küzde Eurodaqpen sauda-sattıq kelisimge qol qoyudan bas tarttı. Sol üşin Kievte maydan bastaldı. Maydan 2014 jıldıñ aqpanına deyin sozıldı. Sebebi Resey YAnukoviçti kelesi 2014 jılı qwrılğalı jatqan EvrAzES-ke şaqırıp qoyğan edi. Barlıq qızıq sol jerden bastaldı. Resmi Mäskeu Ukrainanıñ zañdı prezidentin AQŞ, CRU, Gosdep töñkerdi dep sol kezden bastap ayıptadı. Sol jılı Qırım basıp alındı. Resey Donbass pen Luganskini büldirdi. Keyin Minsk kelisimi boldı. Bärin qısqa aytuğa tırısayıq.
6. Arada tiresken 7 jıl ötti. Stambulda «Pravıy sektor» adamdarımen söylestim. Aytularınşa Poroşenko men Zelenskiydi Kreml' satıp almaq bolğan. Tük şıqpağan. Soğıspen bağındıru kerek boldı. 06.12.2021 küni Jirik «soğıstı 02.22.2022 bastaymız» dedi. Biraq DNR men LNR-di 21 aqpan küni moyındap barıp 24 aqpanda bastadı. AQŞ barlau qızmeti däl uaqıtın ayttı. Kievtegiler Resey äskerdi DNR men LNR-ge ğana kirgizip şekteledi dep oylağan. Esteriñizde bolsa soğıs bastalğanan keyin YAnukoviçti 2 märte aranayı wşaqpen Minskige alıp keldi. Kievte bilik qwlağan jağdayda Vaşington men Bryusseldiñ közine şwqıp YAnukoviçti qayta taqqa otırğızbaq boldı. Ukraina meniñ territoriyam degisi keldi.
7. KSRO 1922 jıldıñ 30 jeltoqsanında qwrıldı. Biıl 100 jıldığı.
Är jıldıñ soñında Putin TMD elderi basşıların «aq patşa» otırğan, Resey imperiyasınıñ astanası bolğan Sankt-Peterburgke resmi emes sammitke şaqıradı. Bılay aytqanda jıl qorıtındılap, esep alıp, kim ornında qaladı, kim ketedi sosın kelesi jılğa jospar qwradı. 28.12.2021 jılğı kezdesudegi jospar erekşe boldı. Bizdegi «aqpan oqiğasına» tikeley qatısı bar. Qazaqstandı bir pısıqtap alğısı keldi. Sebebi alda ülken jospar twrdı. 2014 jılı Astanada mamır ayında bwrınğı «Kedendik Odaq» elderi «Euraziyalıq ekonomikalıq Odaqqa» qol qoydı. Odaq 2015 jıldan bastap jwmıs istey bastadı. Resey osı odaqqa o bastan Ukrainanı tartqısı keldi. Tartıs sol üşin bastaldı. Resey üşin bwl odaqtıñ Ukrainasız mañızı onşa bolmaytın edi.
8. Jospar boyınşa soğıs 24 aqpanda bastaladı. Bir apta nemese arı ketse 1 ay işinde Ukraina äskeri tize bügip, qazirgi bilik qaşıp ketedi. 9 mamır küni Putin Kievte jeñis paradın ötkizedi. Banderaşılar tuın örteydi. 24 tamız Ukraina täuelsiz küninde Ukrainada prezidenttik parlamenttik saylau ötedi. Kukla basşılar bilikke keledi. Mäskeuge qarastı parlament Ukraina atazañın özgertedi. Jıl soñındağı Sankt-Peterburgtağı jiın jıldağıay beyresmi emes, resmi türde ötedi. Mümkin 30.12.2022 ötedi. Sebebi Ukraina «Odaqqa qosıladı» «Lenin büldirgen, KSRO-nıñ qwrılğanınıñ 100 jıldığına baylanıstı (30.12.1922) jaña odaq qwrıladı. Odaq jaña formatqa köşedi. Ortaq parlament pen ortaq aqşa boladı. Keyin ortaq parlament şığarğan zañğa bağınu kerek bolasıñ. Mäskeudiñ bastı josparında bwl odaqta Resey, Ukraina, Qazaqstan jäne Belorus bolu kerek. YAğni bwrınğı KSRO-nıñ 90 payızı. Olardıñ boluı Mäskeu üşin geosayasatta mañızdı.
9. Qayta şapqan jau jaman demekşi Reseydiñ oyı odan arığa baru. Bir küni «ortaq parlament» tek Birtwtas Resey degendi şığara saladı. Qazaqstandı bwrınğı patşalıq Resey kezindegi siyaqtı vertikaldı türde Soltüstken tömenge qaray jeti aymaqqa bölip tastauı mümkin. Ukriananı men Bellorussiyanı da aymaqtarğa böle saladı. Bölip al da biley ber. Onday bolmasın eşqaşan! Jaman aytpay jaqsı joq, Reseyden, közi qarauıtqan Putin rejiminen bärin kütuge boladı. Köz aldıma qazirgi jağımpaz tobır elestep ketti. Pälenşe tügen orınğa «layıqtı» tağayındaldı dep ol kezde de jüre beretin siyaqtı. Öykeni KSRO kezinde solay bolğan.
10. Nege Ukraina Resey üşin sonşalıqtı mañızdı? Resey halqı 145 mln. Onıñ işinde orıs, slavyan 106 mln. Reseyde bir künde 4 mıñ adam ömirge kelip 7 mıñ adam adam qaytıs boladı. Şığın künine 3 mıñ. Bir jılda 1 mln adam dey beriñiz. Onıñ işinde de orıs köp öledi, köp tumaydı. 35 mln twrğını bar Özbekstan künine 1 mıñ 800 adamğa, 39 mln halqı bar Auğanstan 2 mıñ adamğa köbeyip jatır. Qazaqstan 740 adamğa. Ukraina jeri tegis qara jer, qwnarlı, eñ bastısı orıs boluğa dayın ukrain bar. 10 mln belloruspen 45 mln ukrain Resey üşin taptırmas baylıq. Orıs azaysa keleşekte ana jerdi wstap twra almaydı. Öziñdi-öziñ qamtamasız etip jaqsı ekonomika qwru üşin, ülken derjava bolu üşin ekonomisterdiñ aytuı boyınşa keminde 200 mln adam kerek. Nemese belgili bir odaqta boluıñ kerek.
11. Keşke deyin Mäskeudiñ qaqsay bertinindey NATO Şığıs Europağa jıljıp jatır ma? Joq. Kerisinşe Şığıs Europalıqtar Reseyden qorqıp NATO-nıñ esigin qağuda. Beytarap sayasat wstanıp kelgen Şveciya men Finlanidya da ötiniş berdi. Osı eki el NATO-ğa kirse Resey eşteñe istey almaydı. Kezindegi Varşava şarttı wyımına müşe elderdiñ barlığı NATO-ğa kirip jatır. Bwrınğı KSRO-dan 3 el kirip ketti. Nege? Sebebi Reseyge degen senim joq. Reseyge qwl bolğısı kelmeydi. Ukarina Mäskeudiñ josparın bıt-şıt qıldı. Ukraina biz üşin de soğısıp jatır.
12. Reseydiñ qwrğan ODKB wyımı bar. Bwl Reseydiñ NATO-sı. Nege Şığıs Europa elderi nemese basqa elder osı wyımğa kiruge ötiniş bermeydi. Sebebi tozaqqa özi kelip tüsedi. Ötiniş berse tek Siriya berer )) Nemese Reseydiñ qwrğan EvrAzES-i (Euraziyalıq ekonomikalıq odağı) bar. Nege osı odaqqa eşkim qızığuşılıq tanıtıp ötiniş bermeydi. Küşpen äkelip kirgizip qoyğan Belorussiya, Qazaqstan, Qırğız, Armyandardı eseptemegende. Eki Odaqtı salıstıruğa kelmeydi. Mwnda jigulidi 50 mıñ dollarğa alıp Reseydiñ qwlı bolasıñ. E gov-tı Sberge tığadı. Barlıq tabıs Mäskeuge ketedi. Orıs tilin mindetteydi. Ayta berseñ köp.
13. Resey biliginiñ tüsiniginde älemde rusofobiya köbeyip ketti. Mäskeudiñ zerteuinşe onday elderdiñ sanı 50 jetti. Tüsingen adamğa bwl Rusofobiya emes - bwl antifaşizm. Putinniñ jäne köptegen orıstıñ tüsiniginde orıstar- joğarı sanattağı wlt. Al onı moyındamağandar-jañawltşıdar, faşister. Negizgi jañawltşıldar Putin rejimi.
14. Resey Şveciya men Finlandiyağa: Sender nege NATO-ğa kiresiñder?
Eki el: Qauipsizdigimizdi qamtamasız etu üşin.
Resey: Bir eldiñ qauiptiligi, yağni Reseydiñ qauiptiligi üşin ol odaqqa kiruge bolmaydı.
Eki el: Biz Reseyge qauip töndiru üşin emes, özimizdiñ qauipsizdik mäselemiz üşin kirgel jatırmız. NATO men Eurodaqta şarttar basqa. ODKB men Euraziya odağında basqa.
15. Resey SİM Lavrov: Eger Ukraina bizdiñ elge zımıranmen atqılaytın bolsa - bwl soğıs degen söz. Halıqarılıq kelisimderge qayşı. Biz Kievtiñ ortalığın bombalaymız.
Älem elderi: Sen öziñ ne istep jatırsıñ Ukrainada?
Lavrov: Tüsinesiñder me? ol jerde orıs tilin wmıtıp qalğan jastar ösip keledi olar wltşıldar, biz solar üşin «jäy äşeyin äskeri operaciya jürgizip jatırmız. Negizi biz Ukrainağa şabuıl jasamadıq. Biz eşkimge şabuıl jasamaymız da. Bwl 10 naurız küni Türkiya, Antaliyada bolğan forumnan. Kimniñ esi auısıp qalğan mwnda? Reseydi taza şizik, auraular basqaruda.
16. Faşizmniñ tolıq iske asuı üşin 12 princip bar eken. Putin rejimi bwl körsetkişti 15 jetkizgen. Mısalı Reseydiñ işindegi avtonomiyalı elderdiñ birin täuelsiz etip jiberseñ, sırttan eşkim tiispegen jağdaydıñ özinde el boluları qiın eken. Sanası äbden öşken. Wzaq uaqıt tentirep jüre beredi eken. Jaña qojayın izdep twradı eken. Al biıl georgi lentasın tağıp «ölik, ölimtik, ölekse polk» şeruin ötkizgen elder Resey faşizminiñ ıqpalında dep eseptey beriñiz.
17. Tınış jatqan Donecki men Luganskini büldirgen Reseydiñ özi. «Ukrainadağı orıstar qısım körip jatır» dep separatizmge bastağan Resey. Bwl eki aymaqtağı orıstardıñ qwlağın köterdi. Olar «davay bölinemiz» dedi. Endi Putin osı eki aymaq twrğındarınıñ qolına qaru berip Kievke aydap saldı. Qazir bastarınan tınıştıq ketkenderine ökinip qaldı. Däl osınday jağday 2008 jılı Rseydiñ aytaqtauımen Gruziyadan bölinip ketken Oñtüstik Osetiya men Abhazyainıñ basına kelip jatır. Olardıñ da qolın qaru berip Ukrainağa aydap salıp jatır. Sauap boldı bir jağınan. Bizdegi orıstar osı jağdaylardı körgen şığar. Biraq olardıñ armanı Resey kelse qaytadan «starşiy brat» bolu. Onı jasırmay aytıp jür. Özge wlt bolğandığı üşin deputat bolıp byudjetten 30 jıl jem jep jürgen «Assambleya» ökilderi de mäskeuge moyın bwradı. Qanşa iilip qwrmet körsetseñ de osında jürgenin mindetsinip twradı. Onı da eskeru kerek.
18. 1990-2000 jıldarı ölgen çeçenderde arman joq eken. Otandarı üşin öldi Qazir Putin üşin, Resey faşizmi üşin ölip jatır. Pol'şa prezidenti keskertti. «Eger Reseydi qazir toqtatpasa Ukrainanı jaulağan soñ olardı 5 jılda ukraindardı Zombi etip kelesi bir elge şabuıl jasaydı»- dedi. Resey faşizimin ügitteu üşin Reseydiñ memlekettik arnaları ädeyige belgili bağdarlamalarğa Simoniyan men keudesine Z tañbasın qoyğan tatar mäñgürt siyaqtılardı ügitteuge qoyğan. Basqalar da qoldap jatır degen mağınada.
19. Tıvadan, Buratiyadan jäne basqa aymaqtardan bodan wlttar Ukrainağa jöneltilip jatır. Köbi ölik bolıp qaytadı. Erteñ solar Mäskeude jürgende policiya tarapınan « Ey çurka, çukça, çernıy, hadjik idi syuda» degendi estidi. Ol bayğws qaltasınan Reseydiñ pasportın şığarıp körsetip, Resey üşin Ukrianada soğısqanın däleldeydi. Reseyge buryattar kerek joq-biraq Buratiya kerek. YAkuttar kerek joq-biraq YAkutiya kerek. Olar soğıs kezinde äsker bolu kerek, basqa uaqıtta Moskvada sandalmay bwğı bağu kerek. Kavkazdıqtar da solay, basqa kezde Kavkazda tauda jatu kerek.
20. «Oybay 8 jıl boyı Banderalar orıstı öltirgende Batıs qayda qaradı» deydi Mäskeu. 8 jıl boyı sol aymaqtı büliktirgen Resey. Reseydiñ zalımdığına oylı adamnıñ jüykesi şıdas bermeytin siyaqtı. Netken arandatuşılıqtıñ, ötiriktiñ ordası. Biraq swmdıqtıñ soñı bwl emes. Eñ swmdığı Reseydiñ osınday propogandasın bizdiñ AlmaTV siyaqtı kabeldik jäne kabeldik emes arnalardıñ körsetui. «Eldiñ jağdayı tamaşa-dep keşke deyin ötirik aytatın bizdiñ kanaldar olardıñ janında aynalayın bolıp qaladı eken.
21. Reseydiñ däl qazir qoyıp otırğan tağı bir şartı ol NATO-nıñ tarap ketui. NATO tarap ketsin deydi. Al meyli tarap ketsin. Sosın erteñ Resey Baltıq elindegi üş elden bastap bärine bas saladı. Keyingisi Pol'şa. «Russkiy mirdi» qwramın deydi. Eñ bolmasa «Slavyan miri» degen de joq. Osı «Russkiy mir» ideyasımen bizge de keldi. Biz qalay orıs bolamız? «Orıs älemine» jol jabıq al orıs tiliñe» qarsı emespiz öytkeni onsız da orıs tilinde söylep jürmiz dep äreñ qwtılğanday boldıq.
22. 1932-33 jıldarı Mäskeu KSRO-da eki wlttı aştan qırdı. Ukraindardı qırıp älsiretse Baltıq teñizi men Akukazğa deyingi aralıq tınış boladı. Orta Aziyada qazaqtı qırsa, bwl aymaq ta tınış boladı. Biraq bärbir KSRO ıdarauına 1991 jılı Ukraina köp üles qostı. Köp jıldarğa deyin olarda Stepan Bandera bizde Älihan bastağan Alaş Ordaşılar halıq jauı retinde aytılıp keldi. Mäskeudiñ talabı-osı jağday arı qaray jalğasa bereu kerek.
23. «Qırım bizdiki boldı, ana jer-mına jer bizdiki boldı» deydi. Qay jer kimdiki bolmadı. Ondayğa salsañ Qırımda jäne Oñtüstik Ukraina jerinde eñ köp uaqıt twrğandar grekter. Qırımnıñ eski atı Tavrida. «Pol'» sözimen ayaqtalatın jerdiñ bärinde mıñdağan jıldar grekter twrdı. Sevastopol', Marupol' degen siyaqtı ondağan qalalar bar. Resey basıp alğan jerlerin qaytara ma?
24. Resey atom qaruın eşqaşan Ukainada qoldanbaydı. Onıñ tek bir közdegeni bar, mwhittıñ arğı betindegi AQŞ-qa qoddanu. Ukraina qorğanıs ministrliginiñ degeginşe 20 mıñ Resey äskeri ölgen. 1 ölgenge 3 jaralını qosıñız. Sonda 80 mıñ şığın bar Reseyde. Batıs kömek berip jatır Ukraianğa. Ukraina endi jeñile qoymas. Resey Putindi qwrtıp bilik auıssa bizdiñ el tağı biraz uaqıt wtar.
25. Meniñ oyımşa osınday osınday jağdaylardan aman bolu üşin Orta Aziya elderi özderi odaq qwru kerek. Birneşe tilde söyleytin Europalıqtardıñ özi Euroodaq qwrıp otır. Al bizde ortaq tarih pen til bar. Bizdiñ teñizge şığatın jolımız joq. Teñizge şığa almaytındardıñ jağdayı qiın. Saudada bireuge täueldisiñ. Bastı maqsat qauipsizdikti qamtamasız etu.
Avtorlıñ FB paraqşasınan alındı


text:
Qırımtatar Milliy Meclis azası Abmecit Suleymanov Ukraina Baş prokuraturası yanında QMC prokurorı Qırım sakini olmaq kerekligini tüşüne.
Bunı o mayıs 22 künü Kiyevde keçirilgen brifingde bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
«QMC prokuraturasınıñ terkibinde Qırım ne olğanını, andaki vaziyetni añlağan tek üç insan bardır. Prokuratura yolbaşçısı «Avdet» gazetası, «Qırım» Fondu», ATR ne olğanını bilmese, teessüf ki, areketleri de aynı olur», – dey Suleymanov.
Al-azırda QMC prokuraturasınıñ başı 2014 senesi sentâbr 1-de tayin etilgen Vasiliy Sinçuktır. Evel Poltava ve Harkov vilâyetleriniñ prokurorı edi.
Sinçuk Qırım.Aqiqatqa bu kibi tenqitni temelsiz olaraq adladı.
«Yolbaşçı ve insan olaraq Eduard Logvinskiy ile sıqı munasebetim bar. Bundan da ğayrı, er vaqıt Andrey Sençenko – belli siyasiy erbap ile bağ tutamız. Şunıñ içün bizler içün müim meselelerni biz qanunğa köre çezemiz», – dedi prokuror.
QMC prokurorı Vasiliy Sinçuk qırımlılarnı işğal etilgen yarımadada yapılğan bozuluvlar aqqında haber etmege çağırdı.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta


text:
Ukraina demir yol naqliyatınıñ devlet memuriyeti («Ukrzaliznıtsâ») mayıs bayramları qatnaycaq qoşma trenlerni belgiledi, olardan biri Novoalekseyevkağa qadar ketecek. Bunı matbuat hızmeti bildire.
«282 nomeralı Kiyev-Novoalekseyevka qoşma treni aprel 29-da ve mayıs 2-de yolğa çıqacaq. Kiyevden saat 21:56-da çıqıp, saat 13:13-te Novoalekseyevkağa kelecek. Aprel 20-da ve mayıs 3-te trenler qaytacaq. Saat 15:05-ta çıqıp, Kiyevde saat 04:50-de olacaq», – dep aytıla haberde.
Al-azırda eskiden Aqmescitke qadar ketken 12 nomeralı tren Novoalekseyevkağa qatnay. Novoalekseyevka Herson vilâyetinde Rusiye işğal etken Qırım ile sıñırda yerleşmekte.
2014 senesi dekabr ayında Ukraina yarımada ile transport alâqalarını üzdi. Qırım işğalinden sebep yolcularnıñ havfsızlığını teminlemek içün «Ukrzaliznıtsâ» trenlerniñ Novoalekseyevka ve Hersonğa qadar qatnaycağını ilân etti. Bundan ğayrı, 2014 senesi dekabr 26-dan itibaren Ukrainanıñ esas qısmı ve Qırım arasında bir de bir yükn demir yol naqliyatı vastasınen taşımaq yasaq etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Türkiye paytahtı Ankarada çarşenbe künü Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Türkiye Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu ile körüşti. Bu aqta Meclisniñ matbuat hızmeti bildire.
«2015 senesi dekabr 16-da Ankarada qırımtatarlarnıñ yetekçileri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov Türkiye Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu ile körüştiler», – denile beyanatta.
Körüşüv tafsilâtları bildirilmey.
Türkiye yolbaşçılığı Ukraina topraq bütünligine qol tutqanı aqqında defalarca bildirgen edi, amma memleket Rusiyege qarşı Qırım işğali ve Ukraina şarqındaki ziddiyet sebebinden kirsetilgen cezalarğa qoşulmadı.
Türkiyede qırımtatarlarnıñ eñ büyük diasporası yaşay.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ bildirgenine köre, Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Lenur Halilovğa Rusiye mahkemesinde tuvğan qırımtatar tilinde laf etmege bermeyler.
«Ukrainalı siyasiy mabüs, qırımtatarı Lenur Halilovnıñ advokatı muracaat etti. Rostov-na-Donu Cenübiy okrugı arbiy mahkemesiniñ qadısı Lenur Halilovğa terciman vastasınen tuvğan qırımtatar tilinde hitap etmege, laf etmege ve fikrini bildirmege, şaatlıq etmege kene izin bermedi», – dep yazdı Denisova Facebook saifesinde.
Denisovanıñ aytqanına köre, mahkeme advokatnıñ Halilovğa terciman bermek muracaatını red etip, imayeniñ ricasını «özüni qoruycaq laflardan vazgeçüv» dep saydı.
«Rusiye qanunlarına köre, hususan Rusiye Federatsiyası Ceza-protsessual kodeksiniñ 47-nci maddesiniñ 4-ünci qısmınıñ 6-ncı noqtasına köre, qabaatlılar ana tilinde ya da bilgen tilde şaatlıq ete ve laf ete bile», – dep ayttı ombudsman.
Denisova, Rusiye mahkemelerinde ukrain ve qırımtatar qabaatlılarğa terciman berilmeme «sistematik ve kütleviy ola, bu ise Avropa insan aqlarını ve esas serbestliklerini qoruv şartnamesiniñ 6-ncı maddesine zıt kele», dep bildire.
Ukraina ombudsmanı Rusiye İnsan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkova, Yuqarı qadılar kollegiyası, baş prokuror ve Rusiyeniñ Cenübiy arbiy okrugınıñ mahkemesine muracaat etip, «Halilovnıñ aqlarını ğayrıdan tiklemege ve akimiyet tutqan diger Ukraina vatandaşlarınıñ protsessual aqlarına riayet etilmesini» talap etti, dep bildirdi.
Denisova, Rusiye akimiyetine aynı talapnen muntazam sürette muracaat ete, lâkin çoqusı allarda böyle talaplarğa cevap kelmey.
Mart ayında Rusiyedeki mahkeme «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini qırımtatar tilini qullanğanları içün oturışuvdan quvdı, dep haber etilgen edi.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Rusiyedeki mahkeme 2021 senesi yanvarniñ 12-nde dava mabüslerini sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti. Ayder Cepparov 17 yılğa üküm etildi. O, qabaatını tanımadı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Manuel Noyer
Manuel Noyer (almança Manuel Neuer; 1986, Gelzenkirxen, Almaniä Federativ Cömhüriäte) - Almaniä futbolçısı, "Bavariä" futbol taqımı häm Almaniä milli cıyılmasınıñ qapqaçı-saqçısı.
2014 yılğı Dönya yarışınıñ altın medale, 2010 yılğı Dönya yarışı häm Euro-2012 yarışınıñ bronza medale iäse. "Altın biäläy" iäse - 2014 yılğı Dönya yarışınıñ iñ yaxşı qapqaçısı.
Noyer uynaw räweşenä qapqadan yıraq çığular xas, qapqaçı buluğa qaramastan qayçaqta ul soñğı saqçı bularaq uynıy.
Buyı 193 sm, awırlığı 92 kg.
Klub karyerası[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Milli cıyılma taqım[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]


text:
Riza Fazıl – qırımtatar edebiyatınıñ aqsaqalıdır. 86 yaşında olsa da, Qırım ve onıñ tışında olğan er şeyden haberi bar. Amma onıñ esas qaseveti tuvğan tili ve edebiyatı ile bağlı. Qırım.Aqiqat yazıcı ile bu aqqında laf etti.
– Sürgünlikte, soñra Ukraina akimiyeti vaqtında, şimdi Rusiye akimiyeti zamanında çalışasıñız. Bu devirlerde edebiyatnıñ vaziyeti, cemaat yaşayışında tuvğan til vaziyetini qıyaslay bilesiñizmi? Bugünde-bugün qırımtatar yazıcıları oquyıcılarınıñ sayısı artacağına ümüt ete bilelermi?
– Yoq, yaqın vaqıtta buña ümüt etip olamaymız. Til facialı alda! Vatanğa qaytqanımızdan berli gazeta ve mecmualarımıznıñ abunecileri, oquyıcılarımıznıñ sayısı pek eksildi. Gençler ana tilini bilmey, 40-50 yaşlarında ana-babaları da bilmey. Oquyıcılarnıñ sayısı sıñırlıdır, artacağına da ümüt etemeymiz. Kitaplar olmaq kerek. 2009-2010 senesine qadar nasıl olsa da kitaplarnı bastıra edik, yılda bir qaç kitap çıqa edi. Olarnı kütüphane ve tasil nazirligi arasında bölgen ediler. Yanukoviç zamanında sürgün olunğanlarnıñ kitap bastırılmasına berilgen devlet parası pek eksildi. Ürmetli Cartı (Vasiliy Cartı – 2010-2011 seneleri Qırım Muhtar Cumhuriyeti Nazirler Şurasınıñ reisi – QA) paranı dört qat qısqarttı. Eskiden biñ nushağa qadar derc etken edik, soñra beş yüzge qadar qısqarttılar. Oquyıcılarnıñ sayısı artacaq demege sebep yoq.
– Bir vaqıtları ukrain yazıcıları ukrain tiliniñ keleceginden qasevetlenip, oquyıcılarnıñ sayısını arttırmaq içün milliy-demokratik areketiniñ yolbaşçılığına keçti. 80-inci seneleri Kiyevde yazıcılarnıñ teşebbüsi ile Milliy Areket (Narodniy Ruh) peyda oldı. O vaqıt Rusiye Federatsiyasınıñ rus yazıcıları deñişmelerge faal qoltuttı. Bu adamlarnıñ cemaat arasında belli bir maneviy itibarı bar edi. Soñki 25 yıl devamında Qırım ve Ukrainada, em de sürgünlik devrindeki adise-vaqialarında qırımtatar yazıcılarınıñ rolü ne edi?
– Yazıcılar böyle bir vaziyette olsa, olarnıñ rolü nasıl ola bile?! Sürgünlikte vaziyetimiz daa yahşı edi. Maddiy meseleler yoq edi. Yılda 15-17 kitabımız çıqa edi, klassika, qırımtatar halq ağız yaratıcılığı derc etile edi. O vaqıt oquyıcılarğa tesir etmek imkânımız bar edi. Cemi 3-5 biñ nusha ola edi, kitaplar tükânlarda satıla edi.
– Qırımtatar halqınıñ yazıcıları ne sebepten onıñ siyasiy liderleri degil? Olar siyasetten uzaq olmağa tırışalarmı ya da bunıñ içün yeterli itibarlarımı yoq?
Biz siyasetten uzaqlaştıq. Biz ayrı qalamız, siyasetçiler – ayrı.
– Ukrainada müim bir rol oynamağan edik. Cemaatımıznıñ siyasiy reberi Qırımtatar Milliy Meclisi oldı. Olar da edebiyat, yazıcılarğa pek emiyet bermey ediler. Böylece köşede qaldıq ve cemaat arasında emiyetimiz büyük degil. Biz siyasetten uzaqlaştıq. Biz ayrı qalamız, siyasetçiler – ayrı.
– Yazıcılar ana tilini populârlaştırmaq, onıñ emiyetini gençler arasında arttırmaq içün ne yapalar?
– «İlham» genç yazıcılar klubı çalışa, yaş yazıcılarnı toplap çalışalar, genç yazıcılar yarışları keçirile, edebiyat-bediy mecmua neşir etile. Mekteplerde talebelernen körüşemiz, tuvğan edebiyatqa sevgi aşlaymız, bir şey yapmağa tırışamız. Esas problemlerden biri – yazıcılarımıznıñ 60% 60 yaşından büyüktir. Yaş icatqa tesir ete, gençlerimiz yetmey.
– Sürgünlikte ana tilini şimdiden daa yahşı bile ediler, doğru añladımmı? Bunı nasıl añlata bilesiñiz?
– Büyükler tilni saqlay edi, balalar – onı evde menimsegen ediler. Ondan soñ endi eki nesil keldi, orta yaşta ana-babalar ana tilini bilmeyler, 25 yaşında insanlarnı aytmayım bile. Qorantalarda balalar ana tilini bilmey... Mektepke baralar, bala 7 yaşında, ana tilinde bir söz bile bilmey. «Qaç yaşındasıñ?» deseñ, añlamay bile. Mekteplerde programma, ocalar meselesi bar. Bir qaç milliy mektebimiz bar, amma asılında milliy degen bir şeyi qalmadı. Ocalarğa saatler berilmey. Edebiyatımız zarar köre, çünki yañılıqlar yoq. Til olmasa – edebiyat olmaz, bunı er kes bile. Sürgünlikte gazetanıñ cemi olaraq 20-25 nushası, mecmuanıñ 7-7,5 biñ nushası çıqqan edi. Edebiyat mecmuasını 1980 senesi çıqarmağa başladıq, men özüm teşebbüsçi edim, anda çalıştım, cemisi yedi buçuq biñ nushağa qadar ola edi. Şimdi mecmuanıñ 1500 nushası zornen çıqa, gazetalarnıñ ise – 2,5 biñi. Adamlar tilni bilmese, olar gazeta ve mecmualarğa abune olmaycaqlar. Bu faciadır. Şimdilik cemaatımız çare tapamay.
– Sürgünlik vaqıtlarını belli bir nostalgiya ile hatırlaysıñız, bu sebepten sanat zenaatınıñ temsilcisiniñ serbest işinde esas manialardan biri aqqında soramağa mecburım. Tsenzura bar edimi?
Qırım, vatan aqqında yazmaq yasaq edi, deñiz aqqında yazmaq da yasaq etilgen edi
– Ebet, bar edim. Qırım, vatan aqqında yazmaq yasaq edi, deñiz aqqında yazmaq da yasaq etilgen edi. Amma biz çare tapıp, oquyıcığa ğayelerimizni yetkizgen edik.
– Ukraina devleti qırımtatarlar içün az yaptı deyler. Besebelli, yapıla bilecek şeylerden pek az yapıldı. Ukraina qırımtatar yazıcılarına qoltutqan edimi?
Qırımnıñ sabıq baş naziri Mogilev bizni, yazıcılarnı, qabul etken edi. «Qırım» mecmuasını üç tilde çıqarmağa qarar alınğan edi. Bir buçuq yıl devamında onı neşir etken edik, Rusiye akimiyetinden evel beş sanını çıqardıq. «Edebiy Qırım» gazetasını da üç tilde derc etken edik. Böyle bir yardım bar edi. Bir sıra yazıcığa «Qırım Muhtar Cumhuriyetinde nam qazanğan sanat erbabı» unvanı berilgen edi. Ukraina yazıcılarınıñ milliy birligi (NSPU), reisi Yavorivskiy (Vladimir Yavorivskiy – NSPU reisi (2001 – 2011) ve Ukrainanıñ I, II, IV-VI çağırılışları halq deputatı – QA) olğan vaqıtta bizge qoltutqan edi. Yavorivskiy Ukraina yazıcılarınıñ milliy birligi toplaşuvında qırımtatar halqına qoltutmaq kerek olğanını qayd etip, olarnıñ edebiyatı zarar körgeninden sebep mustaqil yazıcılar teşkilâtını qurmaq aqqları bar olğanını aytqan edi. 2008 senesi qırımtatar yazıcılarınıñ birligini qurdıq. Aman-aman 30 yazıcını birleştirgen teşkilâtımız bar.
– Diger tillerde yazğan qırımtatarlar teşkilâtıñız erkânına kirelermi? Cınğız Dağcı türkçe, Ervin Ümerov ise rusça yazğan ediler, amma olar da qırımtatar yazıcıları.
– Qırım tışında diger tillerde yazğan ürmetli qırımtatar azaları olaraq qabul etemiz. Romaniya ve Türkiyede yaşağanlarnı qabul etemiz. Şimdi rusça yazğanlarnı da qabul etmege tüşünemiz, qabul etecekmiz.
– Qırımnıñ Rusiye akimiyeti qırımtatar edebiyatına qoltutamı ve nasıl yardım ete? Ukraina akimiyeti ile qıyaslaycaq olsaq, qırımtatar edebiyatınıñ inkişafını kim daa çoq tüşüne?
Bu yılğa 1 million 200 biñ ruble ayırıldı, bu parağa qaç kitap basılacaq bilmeyim. Er bir sürgün olunğan halqqa ayırılğan para budır
– Ukraina akimiyetiniñ yardım örneklerini ayttım. 2010 senesine qadar devlet müelliflerimizniñ kitaplarınıñ bastırılmasına maddiy yardım köstergen edi, ukrain ve dünya klassikasınıñ qırımtatar tiline yapılğan tercimelerini neşir etmege yardım etken edi, 2010 senesine qadar. Devlet gazeta ve mecmua, kitaplarnıñ bastırılmasını maliye etken edi. Yanukoviç akimiyetke kelgen soñ er şey toqtatıldı. 2014 senesi bir şey çıqmadı, kitaplar basılmadı. Bu sene Milletlerara munasebetler komiteti kitaplarnıñ neşir etilmesi boyunca komissiyanı toplay, neşirge azır olğan elyazmalarnı muzakere etecekler. Bu yılğa 1 million 200 biñ ruble ayırıldı, bu parağa qaç kitap basılacaq bilmeyim. Er bir sürgün olunğan halqqa ayırılğan para budır. Mında em qırımtatarlar, em ermeniler, em almanlar. Kimge yetecek – bilmeyim... Bir yañılıq bar – edebiyat mecmuamız, «Yañı dünya» gazetası ve neşriyatnı birleştirgen media merkezi meydanğa ketirildi. Umumiy reberlik olacaq. Elyazmalarnıñ muzakere etilmesi içün bizni toplağan müdir tayinlendi. Bu künleri toplaşacaqmız...
Nasıl olsa da, Ukraina ya da Rusiye olsa, qırımtatar devletçiligi, milliy muhtariyet ğayrıdan tiklenmese, öz akimiyetimiz olmasa, edebiyat, til, tasilniñ iç bir meselesi al etilmeycek.
– Bir yıl evelsi ATR qırımtatar telekanalınıñ jurnalistlerini «keyfiyetsiz» ana tili, bir sıra hata içün tenqit etken ediñiz. Bazı zenaatdaşlarım edebiy qırımtatar tilini ATRde ögrendi. Şimdi ATRde til seviyesini közetesiñizmi? Deñişmeler barmı?
– ATR jurnalistleri arasında qırımtatar bölüginde tasil alğanlar da bar, kanalda ögrengenler de bar. Bu sebepten hataları olğan edi, telâffuz yañlış ola edi. Olarğa yardım etmege tırıştıq, amma reberliginiñ yardımını körmedik. İmkânımız olğanı qadar bağ tutacaqmız.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımdan olğan gençlernen alâqa qurulmasında bütün manialarnı aradan yoq etmesini ve olar içün Ukraina aliy oquv yurtlarına kirişni oldukça qolaylaştırmasını kerekli saya.
Bunı Ukraina prezidentiniñ QMC-nde vekillikniñ matbuat hızmeti bildire.
"Devlet başçısı artıq işğal olunğan topraqlardan olğan gençlerniñ tarafndan Ukraina vatandaşlığınıñ saqlanmasına yardım etecek bir devlet programmasını azırlamağa buyurdı", - dedi Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili Anton Korınevıç.
Daa evel Ukraina Tasil ve ilim naziri Ğanna Novosad, Qırım ve Donbass abituriyentlerine Ukrainanıñ tek ayrı-ayrı universitetlerine degil de, bütün oquv yurtlarına kirmege ruhset bermek kerek, dep ayta edi.
Soñki eki yıl devamında qırımlılarğa esas Ukrainadaki aliy oquv yurtlarına oqumağa kirmege yardım etken «Qırım – Ukrainadır» tasil merkezleriniñ sayısı üç qat arttı, şimdi 35 danesi bar.
Nazirlikniñ malümatına köre, «Qırım – Ukrainadır» tasil merkezleriniñ vastasınen oqumağa kirgenlerniñ sayısı: 2016 senesi 153 qırımlı, 2017 senesi 204 qırımlı, 2018 senesi 227 insan, 2019 yılda 265 talebe oldı.
Daa evel Ukraina tasil ve İlim nazirligi Qırım ve Donbass abituriyentleri içün talimat derc etken edi.


text:
Ötken cenbide Jwalı awdanına qaractı Şaqpaqata eldi mekeninde oblıc äkiminiñ birinşi orınbacarı Bekbolat Orınbekov, oblıc äkimdigi işki cayacat bacqarmacınıñ bacşıcı Raxïya Turmaxanbetova bactağan bir top jambıldıqtar Polşa eliniñ azamattarın qabıldadı. Olar coğıc jıldarı jerlengen polyak äckerïleriniñ beyitine gül qoyıp, tağzım jacaw üşin Qazaq jerine arnayı atbacın burıptı. 85 adamnan quralğan delegacïyanı Polşa Recpwblïkacınıñ coğıc qurbandarı men onıñ zardabın şekkenderdiñ ectelikterin caqtaw jönindegi keñeciniñ bac xatşıcı Andjey Kwnert pen Almatıdağı Polşa elşiliginiñ bac koncwlı Andjey Papej bactap keldi.
Däl ocı mañda 1942 jılı general Vladïclav Anderc bacqarğan armïyanıñ 212 carbazı jerlengen eken. Olardıñ aracında äckerï tutqınğa alınğan azamattar jäne eline qaytar jolda qaza bolğan keñec lageriniñ tutqındarı bar. Tarïxï derekterge cüyencek, memleketaralıq kelicim boyınşa 1941 jılı German faşïcterine qarcı kürec jürgizw üşin jergilikti turğındardı äckerï şeberlikke bawlw maqcatında atı añızğa aynalğan generaldıñ äckeri Orta Azïya awmağında şoğırlanğan. Alayda, 1942 jılı türli juqpalı awrwlardıñ kecirinen olardıñ köpşiligi mert bolğan körinedi.
Alıctan at terletip kelgen qonaqtar, aldımen, dactarqan däm tatqan olar xalqımızdıñ qonaqjaylılığına erekşe rïzaşılıqtarın bildirip, ıctıq ıqılactarın jetkizdi. Öz kezeginde B.Orınbekov polyaktarğa qımız ben şubattıñ dencawlıqqa paydalılığın tücindirip, awrwğa tötep bergenderdiñ bacım böligi ocı cwcındarğa qarızdar ekendigin tilge tïek etti.
Biz Andjey Papejdi äñgimege tarttıq. «Jerlengen carbazdardıñ twıctarımen qatar, tobımızda burın Qazaqctanda turğan polyaktar da bar. Olar qanşama jıldar arağa calıp, täwelciz, güldengen Qazaqctandı körwge keldi. Qazaqctannıñ nebäri 22 jıldıñ işinde ocınday därejege jetwi öte keremet dep oylaymın. Meniñşe, munday kezdecwler eki el aracındağı ıntımaqtactıqtı nığaytadı. Coğıc jıldarında polyaktardıñ birazı şeyit boldı. Al, aman qalğandarı qazaq xalqına mäñgi qarızdar», – dedi ol.
Oblıcımızdağı polyak ulttıq-mädenï ortalığı zïrattardıñ aynalacına tazalaw, kögaldandırw jumıctarın jürgizip turadı. Bul twralı ortalıqtıñ müşeci Magdalïna Şevçenko aytıp berdi. Al, Ulı Otan coğıcı jıldarında jer awdarılğandardıñ biri – Lïjbeta Zwbrïckayanıñ täwelciz Qazaqctanğa alğaş ayaq bacwına ocı capar cebepşi bolğan. Tört jacında äkeci atılıp ketken coñ, anacı ekewi altı jılğa jwıq Pavlodar jerine qonıc tepken. «Qazaqtar ülken jürektilik körcetti. Bizben nanın bölicti, qoy etimen, qımızben acırap-baqtı. 1946 jılı Polşağa qaytwğa ruqcat alğan 3000-ğa jwıq azamattıñ qatarında anam ekewmiz de boldıq. Aldağı waqıtta Pavlodar ölkecine barğım keledi. Keşe biz jolda qazaq änin tıñdağan edik. Men balalıq şağımdı ecime aldım. Cizder ülken mädenïet ïecicizder, änderiñiz qanday keremet!» – dedi ol bizben äñgimecinde.
Col bir qaciretti oqïğadan beri 72 jılday ötipti. Waqıt emşi. Degenmen, marqum qandactarınıñ rwxına tağzım jacağan polyaktardıñ közderi jacqa, köñilderi muñğa tolı. Qay-qaycıcın äñgimege tartpaq bolğanımızda, ötkendi ecke ala özderi cöylewge qïnalıp, janarlarınan jac tamşıladı. Jaqındarına, twıctarına degen maxabbattarı bizdi de tebirentpey qoymadı.
* * *
Polşa Recpwblïkacınıñ delegacïyacı tüc awa Merki awda-nına jetti. Oblıc äkiminiñ birinşi orınbacarı B.Orınbekov, oblıc äkimdigi işki cayacat bacqarmacınıñ bacşıcı R.Turmaxanbetova jäne bacqalar qonaqtardı Cıpatay awılında 1942 jılı general Vladïclav Anderctiñ qolbacşılığındağı coldattar jerlengen zïratqa äkelip, conaw curapıl jıldarı ocında topıraq buyırğan polyak azamattarın ecke alıp, qurmet körcetti.
Bekbolat Cerikbekulı ekinşi dünïejüzilik coğıc kezinde tağdırdıñ jazwımen qazaq elinde jerlengen polyak äckerïlerin ecke alıp, tağzım etwşilerdi öñirimizde qarcı alıp, qawışqanımızğa qwanıştımız dep rïzalığın bildirdi. Conday-aq, ol Qazaqctan men Polşa eliniñ doctıq baylanıcınıñ tamırı tereñde jatqanın jäne ekijaqtı izgi baylanıc äri qaray jalğaca beretindigin atap ötti.
Odan coñ cöz alğan Polşa memleketiniñ ardagerler jäne qayta aqtalğandar ici jönindegi bacqarmacınıñ bacşıcı YAn Çexanovckïy qazaq eline, merkilikterge qazaqï aq peyilimen qarcı alıp, qurmet körcetkenderi üşin alğıc aytıp, bul capardıñ cayacï jäne tärbïelik mänine toqtaldı. Ol qazaq xalqınıñ meymandoctığı, meyirimdiligi, conaw Ulı Otan coğıcı kezinde arıp-aşıp kelgen polyak äckerine jacağan qamqorlığı üşin şekciz razılığın qazaq tilinde jetkizdi. Al, Polşa Recpwblïkacınıñ coğıc qurbandarı men onıñ zardabın şekkenderdiñ ectelikterin caqtaw jönindegi keñeciniñ bac xatşıcı Andjey Kwnert büginde älemniñ tükpir-tükpirinde eckertkişterdiñ barlığı qorğawğa alınğandığın tilge tïek etti. Conan coñ, Cıpatay awılındağı polyak äckerïleri jerlengen zïrattı kütimge alıp, adamgerşilik tanıtqanı üşin cıpataylıq Aclan Kïkïnadze men jubayı Amïrïya Kïkïnadzege Polşa Ükimetiniñ medaldarın caltanattı türde tabıc etti.
Budan keyin ötken jılı ğana aynalacı qorşalıp, Polşa memleketiniñ qoldawımen ornatılğan on toğız äckerï marqumğa arnalğan eckertkişke polyak xalqınıñ, Polşa Recpwblïkacı Prezïdentiniñ, conday-aq, oblıc äkimi Kärim Kökirekbaevtıñ atınan gül şoqtarı qoyıldı. Qacïetti cw şaşılıp, şıraqtar jağıldı. Caltanattı jïın coñında B. Orınbekov Polşa eliniñ eckertkişterdi qorğaw mïnïctri A. Kwnertke qazaq eli atınan arnayı ağaştan oyılıp jacalğan cıylıqtı tapcırdı. Col cïyaqtı Polşa Recpwblïkacınıñ Ceyma Cenatorı Andjey Ovçarex, Polşa eli Prezïdentiniñ kömekşici Valdemar Ctgawkovckïy, general Vecwaf Grwdjïnckïy jäne Polşa elşiliginiñ Almatıdağı bac koncwlı Andjey Papejge «Ortağacırlıq Merki qalacı» attı tarïxï kitaptı tartwladı.
* * *
Atalmış delegacïya col küni T.Rıcqulov awdanına bettedi. Curapıl coğıc örtiniñ cöngenine 69 jılğa jwıq waqıt ötce de, ötken künnen qalğan belgi bar. Ulı Otan coğıcı ondağan mïllïon adamnıñ ömirin jalmadı. Olardıñ işinde polyak coldattarı da boldı. 1942 jıldıñ jazında general V. Anderc bacqarğan şığıctağı polyak armïyacınıñ quramındağı 49 jawınger-tutqın eline qaytarda ajal quştı. Olardıñ barlığı da Lwgovoy temir jol beketiniñ mañındağı bawırlactar zïratına jerlengen eken.
Polyaktar öz bawırların umıtpaydı, umıtqan da emec. Ocığan deyin de olar bawırlac coldattarınıñ qabirine kelip, täw etken. Zïrat bacında 49 bozdaqtı ecke alw räcimi ötip, olardıñ bacına şıraq jağılıp, gül şoqtarı qoyıldı. Polyaktar qandactarın tebirene ünciz ecke aldı. Rwxtarına tağzım etti.
Nazgül Äbwşäripqızı,
Cerik Quralbay,
Ceycen Qojeke
«Aq joldıñ» tilşiler tobı.
Jwalı-Merki-T.Rıcqulov awdandarı.


text:
Rusiyeli advokat Nikolay Polozov Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ davasını baqqan mahkemecilerniñ yapqan areketlerinden şikâyet arizasını berecek ola. Bunı Polozov aprel 5-de Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«Maña qarşı Moskvanıñ advokatlar palatasına şahsiy qarar çıqarıldı, distsiplin soruştırma yapacaq olalar. Bu mahkemecilerniñ areketlerinden Yuqarı mahkemeciler kollegiyasına şikâyet arizası berilecek, çünki cinaiy esnasnı bu şekilde baqmaq – mahkemeniñ özüne qarşı sayğısızlığıdır», – dep qayd etti Polozov.
Advokatnıñ bildirgenine köre, mahkemecilerniñ davanı baqmağa azır olmağanları körüne edi.
«Ahtem Çiygoz davasınıñ diger mahkeme oturışlarında mahkemeciler mahkeme esnası kete kibi köstermege tırışa: delillerni baqa ve ilâhre. Mında kimse oyun oynamadı, bizni doğru esnastan çıqardılar», – dep qoştı Polozov.
Haber etilgeni kibi, aprel 5-de Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ apis müddetini uzatma qararı baqılğanda mahkeme maznunnı ve advokatı Nikolay Polozovnı nizamnı bozğanları içün «çıqarmağa» qarar alıp, Çiygoz ve Polozov mahkeme oturışında iştirak etken yayınnı söndürdiler.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Qırım uquq qorçalayıcı taqımınıñ koordinatorı Olga Skripnik dey ki, işğal olunğan Qırımnıñ memuriy sıñırında Rusiye FSB hadimleri eki sıñır arasında onı ve Ukraina ombudsmeni ofisiniñ temsilcisini tutqan soñ, olarnen ne yapacağını bilmedi ve Rusiye qanunlarını bozdı. Bunı Skripnik mart 14 künü «Hromadske radioı» efirinde tarif etti.
«Umumen, olar qullanmağa tırışqanları Rusiye qanunlarını aqqında aytsaq bile, olarnı da bozdılar, çünki bizlerni üç saatten ziyade tuttılar. Meselâ, memuriy tutuluv aqqında aytsaq, o üç saatten çoq devam etmek mümkün degil, bizlern ise yedi saat tuttılar. Ve biznen ne yapmaqlarını tüşünip, fikirlerini ep deñiştire ediler», – dep tarif etti Skripnik.
Uquq qorçalayıcınıñ sözlerine köre, olarnıñ ziyaretinden evel Rusiye tarafı Rus bayrağını aldı ve ne yerde Rusiyeniñ nezaret etken toprağı başlanğanını añlamağa mümkün degil edi.
Mart 13 künü aqşam Ukraina ombudsmenini kâtibiyetiniñ başı Bogdan Kriklivenko, Qırımnıñ memuriy sıñırında Rusiye FSB tarafından tutulğan ukrainalı uquq qorçalayıcılar Ukrainanıñ kontrolinde olğan yerde bulunğanını bildirdi.
Mart 13 künü kündüz Qırımnıñ memuriy sıñırında uquq qorçalayıcılar taqımı tutulğanı aqqında haber etildi, olarnıñ arasında Olga Skripnik ve «Kalançak» kiriş-çıqış noqtasında Ukraina ombudsmeni ofisiniñ temsilcisi bar edi.
Ukraina Yuqaru Şurasınıñ insan aqlarında vekâletlisiniñ ofisinde, hadimlerinden biri uquq qorçalayıcılar taqımınen beraber Qırımnıñ memuriy sıñırında Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım tarafında bulunğanını tasdiqladılar, amma adını bildirmege razı olmadılar.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat kâtibi Oleg Slobodân Qırım.Aqıqatqa, mart 13 künü Qırımnıñ memuriy sıñırında tutulğan uquq qorçalayıcılar «Kalançak» kiriş-çıqış noqtasını resmiy şekilde keçkenlerini haber etti.
Qırım Rusiye nezaretine keçkeninen FSB yarımadada muntazam surette tintüvler keçire, jurnalist, faaller, cemaat erbapları sorğulana, qırımtatar vatandaşları yaqalana. Uquq qorçalayıcılar bunı «farqlı fikirlerge qarşı küreş» kibi köreler.
Ukraina Tışqı işler nazirligi, işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinen raatsız olğanını bildirdi ve basqılarnı toqtatmağa çağırdı.


text:
Şimdi kurort olğan Ğurzufta tınç. Tar soqaqlarda ve yalı boyunda kezgen adamlarnıñ bir qolnıñ parmaqlarında saymaq mümkün. Kafe ve süvenir tükânçıqlarında ise müşteri daa az.
Amma Ğurzufnıñ mazun manzaralarını güllenip turğan şeftali terekleri ve çiçekliklerniñ ilk açqan çiçekleri yaraştıra. Yalı boyu ve şeer merkezinde eski qırımtatar mimarcılıq üslübi saqlanıldı - tar aylançıq soqaqlar, sevri terekleri, dülber mansarda ve sofalar.
Baar yaqınlaşqanınen qasaba nasıl deñişkenini Qırım.Aqiqatniñ süret toplamında seyir etiñiz.
Ğurzufta baar baarligini nasıl yapıp başlay (süret toplamı)
Şimdi kurort olğan Ğurzufta tınç. Tar soqaqlarda ve yalı boyunda kezgen adamlarnıñ bir qolnıñ parmaqlarında saymaq mümkün. Kafe ve süvenir tükânçıqlarında ise müşteri daa az.


text:
Almaniyanıñ Birleşken Milletler Teşkilâtında daimiy missiyası, Rusiyeniñ yarımadanı ilhaq etmesinden altı yıl soñra Qırımda insan aqları bozuvlarınıñ devam etmesine kösterdi.
BMT Baş Assambleyasınıñ insan aqları Komitetiniñ Qırım ile bağlı quvetleştirligen qarar leyhasına rey berüvden soñra Almaniya tarafınıñ cevabı böyle oldı.
“Qanunsız ilhaqaqtan 6 yıldan ziyade Rusiye Ukraina topraqlarında ciddiy insan aqları bozuvlarını devam ete. Almaniya Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltuta ve Rusiyeni tecavuznı toqtatmağa davet ete”, – yazıla missiyasnıñ Twitterdeki beyanatında.
Keçenlerde, BMT BA Üçünci komiteti Qırımda insan aqları bozuvlarını tenqit etken quvetleştirilgen qaranı maqul kördi.
BMT-da Ukraina daimiy temsilcisi Sergiy Kıslıtsâ, BMT BA 75-nci sessiyasına Ukraina işğal etilgen Qırım ile bağlı eñ azından eki qarar leyhasını teklif etmege planlaştırğanını bildirdi.
İyül ayında BMT insan aqları Yuqarı komissarı Mişel Baçelet Qırımda insan aqları vaziyeti aqqında maruzanı taqdim etip, yarımadada iskenceler ve söz serbestligi sıñırlavı devam etkenini bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov, işğal etilgen Qırımda insan aqları bozulğanına dair laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
«Qırım birdemligi» birleşmesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ qızı Gülsüm Aliyevanıñ evinde ötkerilgen tintüvni onıñ faalligi içün yapılğan tazyıq dep tanıy. Bu aqta birleşmeniñ beyanatında söz yürsetilmekte.
«Gülsüm babası tevqif etilgen soñ, «Qırım birdemligi»niñ faali ve jurnalisti oldı. Bu birleşmemiznñ faallerine yapılğan tazyıqnıñ ilk misali degil: Nariman memedeminov, Server Musdtafayev, Marlen Asanov uydurılğan cinaiy işlerden dolayı parmaqlıq artında otura. Bizim bir qaç işdeşimiz 2016-2017 seneleri cöreme töledi ya da memuriy cezalardan dolayı apishanede yatıp çıqtı», – denilmekte beyanatta.
Bunen bir sırada faaller halqara cemaatçılıq, uquqimaye teşkilâtları ve kütleviy haber vastalarını Qırımda devam etken taqiplerge bir qarşılıq köstergenini isteyler.
Mevzunen bağlı olaraq: Qanlı imayeciler: Qırımda mabüslerniñ aqrabaları nasıl etip faal şahıs olıp qala
Daa evel, iyülniñ 19-nda saba, Rusiye telükesizlik organlarınıñ hadimleri Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ iştirakçisi Muslim Aliyevniñ evinde «tahqiqat tedbirler» keçirgeni aqqında haber etilgen edi. Daa soñra belli olğanına köre, onıñ üyken qızı Gülsüm Aliyevağa protokol tizildi. O, Rusiye CK (milletlerara zıddiyet çıqaruv) 282-nci maddesine köre qabaatlana.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada tutlğan ediler. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlana.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirip başladı.
Qırım ükümeti yarımadada insanlarnıñ fikir serbestliginen bağlı aqları bozulğanını inkâr ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Ukraina Yuqarı Radası sekizinci çağırılışnıñ ekinci sessiya işini 2015 senesi sentâbr 1-ge uzatmaqtan vazgeçse de, aynı böyle qararnı qabul etti.
İşni uzatmaq qararı boyunca eki kere rey berdiler. Vesiqağa zarur olğan 226 deputattan 185 ve 187 kişi rey berdi. Üçünci kere 229 deputat qoltuttı.
Vesiqağa binaen, spiker belli bir qararnıñ qabul etilmesi içün toplaşuv keçire bile.
Taqvim planına köre, parlamentniñ ekinci sessiyası iyül 17-de yekünlene. Spiker Vladimir Groysman Yuqarı Rada işini uzatmağa teklif etken edi.
Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük ükümetniñ qanun leyhaları qabul etilgenine qadar parlament yaz tatiline çıqmasın istedi.


text:
Ekstremizm propagandasında qabaatlanğan Novıy mir sakini İsmail Ramazanov iyülniñ 14-nde SİZOdan çıqarıldı. Bu aqta Facebookta «Qırım birdemligi» birleşmesi haber ete.
Bir kün evel bu cinaiy iş boyunca qabaatlanğan şubeli şahısnı yarım yıldan ziyade apiste tutmaq yasaq olğanını esapqan alaraq, mahkeme Ramazanovnıñ apiste qaluv müddetini uzatuvnen bağlı taqiqatçınıñ muracaatını red etti. Ramazanovnıñ ailesi onı iyülniñ 16-nda yibererler dep beklegen maalde, o eki kün evel çıqtı. Qırımlı vatandaş artıq evinde ve azat etilgeninen hayrlamaq içün soy-aqrabalarınen dostları keldi. Ramazanovnıñ özü, bu qadar erte azat etilecegine ümüt etmegeni aqqında ayttı.
«16-na kündüz küni olur dep (azat eterler – QA) bekley edim. Belli ki, daa ziyade tutıp olamaylar, añlaşıla. Kereginden evel çıqara bileler, ziyade tutmağa aqları yoq. Azat etilsin degen kâğıt kelgen soñ memuriyetniñ ziyade tutmağa aqqı yoq», – dedi Ramazanov Facebookta «Qırım birdemligi»niñ saifesinde ötkerilgen video yayında.
İsmail Ramazanov yanvarniñ 23-nde tevqif etilgen edi. Aynı künü onıñ Novıy Mirdeki evinde tintüv ötkerldi. Rusiye Taqiqat komiteti onı Zello internet-radio vastasınen estremzim propagandası yapqanında qabaatlağan edi.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat
Rusiye mayıs 9-ından grajdan bir dinni qurğanına oşay. Ve qırımtatarlarnı ondan silip aldı. Bunıñ içün olar öz vatanında sadece sayı azlığında degil, amma etik de bir azlıqta olmağa zorunda qaldılar.
Bu mayıs 18-i aqqında. Bu tatihnı mayıs doquzından sadece bir qaç kün ayıra. Amma birincisini Rusiye tantanalı ve sesli hatırlasa, ekincisinen körmemezlikke ura. Çünki onıñ aqqında hatıra zemaneviy Rusiyeniñ bütün esaslarını qıra bile.
Qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında hatıra zemaneviy Rusiyeniñ bütün esaslarını qıra bile
Qırım nemselerde azat etilgeninden soñ, tamır halqnı Merkeziy Asiyağa çıqardılar. Çoq başqa halqlarğa köre, qırımtatarlarğa perestroyka vaqtınace vatanlarına qaytmağa razı olmay ediler. SSSR dağılğan soñ bile sovet mifologiyası Qırımda yaşamağa devam etti.
1991-inci yıldan soñ yarımada qoruqqa çevirildi. Sovet akimiyeti asreti sabıq imperiyanıñ başqa bölgelerine köre mında ziyadece tamır attı. "Asıl rus Qırım" aqqında mifni mıqaytlıqnen saqlap qaldılar - onıñ içün qara ve beyaz resimni boyalamaq içün yapılğan ıntıluvlar birden kesile edi.
Sovet kontseptsiyası qırımtatarlarnı bölge tarihından silinmesine imkân berdi. O, ev aqqını red etmek içün, bütün milletni hain ilân etti. Ve olar başqa SSSR halqları arasında bir istisna oldı. Sovet Birligi qalğanlarnı aralarında kollaboratsionistler olğan ğalip halqlar dep ilân etti. Ve yalıñız qırımtatarlar, aralarında "ayrı qaramanlar rastkelgen" hain halq olaraq ilân etildi.
Bu mevzuda iç bir muzakere etüvniñ imkânı olmadı. Çünki o sovet imperiyasınıñ Ulu Vatan cenki aqqında eñ büyük mifini boza edi.
Bu mif çerçivesinde cenkniñ bütün tarihi tam Yahşınıñ tam Yamannen küreşi şeklinde taqdim etildi. Qırımtatarlarnıñ sürgünligini bu sade kontseptke qoşsañ, Yahşı Yaramaynı yeñdi ve soñra, 1944 senesi mayıs 18-inde özü cinayetçilik yaptı dep olıp çıqa. Böyle yanaşma sovet adamı içün asıl kelişmey edi, onıñ içün sürgünlikni hatırlamamağa tırışa ediler, ya da bir-eki ibarenen qutula ediler, ya da qırımtatarlar öz taqdirlerinde özleri qabaatlı dep ayta ediler.
Tamır halqnıñ sürgünligi yañıdan Qırım tarihını uydurmağa imkân berdi
Tamır halqnıñ sürgünligi yañıdan Qırım tarihını uydurmağa imkân berdi. Qırımtatar toponimikasını aşıqa-aşıqa deñiştirdiler. Tarih dersliklerini - yañıdan yazıp qoydılar. Lüla kebapnı bile Sovet Birligi dağılmağance Qırım aşhanelerinde "Aqmescit kalbasları" kibi sata ediler.
Ancaq Sovet mifologiyası SSSR ile beraber ölmedi. Az vaqıt keçti ve şimdi o zemaneviy Rusiyeniñ sancaqlarına yañıdan köterildi. Bundan da ğayrı, "Ulu Vatan" cenki, cenkten EVEL ve ondan SOÑ bütün olğan şeylerni aqlağan grajdan bir dini oldı. Qırımnıñ şimdiki ükümdarları ğaliplerniñ nesli olaraq ilân etildi, onıñ içün o yıllar aqqında qolaysız kerçekler aqaretlene ve yasaqlana. Çünki bu, zemaneviy Rusiyeniñ varlığınıñ etik esasını mahv ete.
Qırım ilhaqından soñ yarımadanıñ tamır halqı, onı öz tarihından silmege tırışqan memlekette yaşamağa mecbur oldı
Soveta etikası, ritorikası ve atta özüni tanıması endi zemaneviy Rusiyede yañıdan mainstream oldı. O 1991 senesini başqadan oynamaq içün küreşe. Qırım ilhaqından soñ yarımadanıñ tamır halqı, onı öz tarihından silmege tırışqan memlekette yaşamağa mecbur oldı. Sürgünlik künü ise qırımtatarlarnıñ ögünde degil, amma olar içün tövbe etüv kibi qabul etile.
Ve qolay bir saylav ögüne qoydı. Olar keçken asırnıñ ortasında olarnı sürgün etken devletniñ etika ve estetikasını qabul etmeli. Cenk vaqtında olğan cinayetlerni, şu sıradan qırımtatarlarnıñ sürgünligini de aqlağan zemaneviy Rusiyeniñ grajdan dininen razı olmalı. Ve yarımadanıñ yañı vatandaşlığını qabul etmeli. Akis alda olarnı ileride de raatlıqnı bozğan esas telüke ve Rusiye Federatsyasınıñ bütünliginiñ ihtimallı bozucıları kibi körecekler.
Bütün aqibetler ile.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Pavel Kazarin, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
Rusiye ve Ukraina Qırımnıñ yañı yılğa qadar toqtalmaz energoteminlevi aqqında añlaşa bileler, dep bildirdi «Rossiya-24» telekanalına Rusiye baş nazir muavini Dmitriy Kozak.
Onıñ sözlerine köre, şimdi taraflar arasında muzakereler keçirile. Olarnıñ neticesinde Ukrainağa elektroenergiyanıñ berilüvi aqqında añlaşma imzalanılacaq.
«Mütenasip muqaveleniñ imzalanuvından ve Rusiyeden ukrain energotertibatına elektroenergiyanıñ ketirilüvinden soñ vaziyet deñişir – Ukrainada, em Qırımda da. İşbu muqaveleniñ esas qısmı Qırımnıñ energoteminlevi ile bağlı olacaq»,– dedi Rusiye baş naziri.
Muqaveleniñ imzalanuv tarihı aqqında sualge Kozak «kelecek aftadan işbu muqavele çerçivesinde endi çalışacaqmız» kibi cevapnı qaytardı.
Çarşenbe künü, dekabr 24-de, Qırım kene ışıqsız qaldı. Svetoforlar çalışmağanı sebebinden soqaqlarda tıqanıqlıqlar, qazalar yüz bere. Qırım «Minergoda» Ukraina yarımadanı eletkrik ceryandan ayırğanı aqqında bildireler.
Dekabr 23 künü «Krımenergo» şirketi kene de qazaiy söndürüv cedvelini işletti.
Aynı vaqıtta, Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov Rusiye ve Ukraina arasında Qırım yarımadasına eletroenergiyanıñ berilüvi aqqında añlaşmanıñ qabul etilgenini bildirdi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko buyruqnı imzalap, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı Qırımtatar halqınıñ temsilciler şurasınıñ yolbaşçısı vazifesine tayin etti.
Bunı devlet yolbaşçısınıñ matbuat hızmeti bildire.
Prezidentniñ buyruğı Qırımtatar halqınıñ temsilciler şurasınıñ nizamnamesine deñişmeler kirsetti. Böylece, Şura reisi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi ola. Prezident şura reisini tayin ete ve işten boşata, aytıla beyanatta.
«Şura reisi hadimler erkânını belgiley ve reberlik yapa. Şuranıñ reisi ve diger azaları aylıqsız çalışalar. Qırımtatar halqınıñ temsilciler şurası artıq işğal etilgen Qırımdaki Aqmescitte degil, Kiyevde olacaq», – dep qayd eteler Poroşenkonıñ matbuat hızmetinde.
Bundan evel Poroşenko Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisini Anayasa komissiyasınıñ terbine kirsetti.
Qırımtatar halqınıñ temsilciler şurası Ukraina prezidenti yanında mesleat organı ola. Onıñ esas vazifesi sürgün olunğan qırımtatar halqınıñ Ukrainağa avdet olması ile bağlı siyasiy-uquqiy, içtimaiy-iqtisadiy, medeniy ve diger meseleler boyunca talil, teklifler azırlaması ve tahmin etmesidir.


text:
Barak Obama bilik qwrğan 8 jılda AQŞ qarjı narığına zor özgerister alıp keldi. Barak Obamanıñ 8 jıldıq prezidentik qızmetiniñ körsetkişi sonı däleldeydi.
Barak Obama 2009 jıldıñ 20 qañtarında resmi ant berip, prezidenttikke saylanğan uaqıt – AQŞ qor narığı «ırıqsız qwldırauğa» wşırağan kez bolatın. Obama prezidentigi wlıqtalğan küni Poor 500 indeksi ne bäri 805 nükte şamasında twrğan bolatın. Segiz jıldan keyin bwl orın 2267-ge köterildi. Obama biligi bastaludan bwrın S & P 500 indeksindik AQŞ qorları 235% ösken. Jılına 16,4% mölşerimen qalpına kelgen. Statistikalıq boyınşa, Obama bwrınğı prezident Jorj Buştan (Djordj Buş) älde qayda ülken tabıstar alıp kelgen.
2001 jılğı 20 qañtardan, 2009 jılğı 20 qañtarğa deyin 8 jıldağı Buş biligi AQŞ qorların 30,6% kemitken. Alayda Buştan bwrınğı prezident Klinton körsetken nätije Obamadan joğarı bolğan eken. Klinton biliktegi kezde AQŞ qor narığınıñ ösimi 264% bolıptı. 2009 jıldıñ 9 nauırızında Barak Obamanıñ «AQŞ qor narığı öziniñ eñ tamaşa kezeñinde satılıp twr» degen sözin atap ötpey bolmaydı. Onıñ mölşerleui tura keldi. Qarjılıq dağdarıstan AQŞ qor narığı eñ tömengi şekke jetken bolatın, al keyingi segiz jılda ol jedel ösiu jolın tauıp ketti.
Factset Research Systems-nıñ statistikalıq şoluına negizdelgende, Obama biligi twsında önerkäsiptik tauarlardan göri, twtınu tauarlarınıñ kirisi basım bolğan. Qaytarılımınıñ ortaşa bağamı 388% körsetse, jıldıq qaytarılım 20% bolğan. Alayda energetika salası kenjelep qalğan. Al eñ tömen körsetkişti wstağan sala auılşaruaşılıq salası bolıp, segiz jıldağı ösimi äreñ 53 payızdı qwrağan.
"The Qazaq Times"


text:
Qırımda ATB aşayt tükânlarınıñ ukrain ağı PUD («Produktı u doma») oldı, bu aqta birinci bildirüvler iyün soñunda peyda oldı. Nevbetteki levha Bağçasarayda deñiştirildi, – haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Bunıñ ile tükân levhalarınıñ Keriç ve Aluştada deñiştirilüvi aqta bildirile.
«ATB-market» – 1993 senesi meydanğa kelgen ukrain şirketi. Şirket saytında bildirilgeni kibi, «ATB» ağı 670 tükândan ibaret. Olar Ukrainanıñ 16 vilâyetiniñ meskün yerlerinde yerleşe.
Qırım matbuat vastaları bildirgeni kibi, şirket üç Dnepropetrovsk iş adamına ait: «Agrotehbiznes» gruppasınıñ tesisçileri – Gennadiy Butkeviç, Yevgeniy Yermakov ve Viktor Karaçun.
2014 senesi şirket Krasnodar diyarında ğayrıdan qayd etildi ve halqara şirket olıp, Qırımğa işine devam etti.


text:
Bunı Qırım «akimiyetine» yaqın olğan «Krıminform» saytı bildire.
«Mustafa Cemilev aqqında aytacaq olsaq, onıñ Barack Obama ile körüşüvi 23 yıldan berli qırımtatarlarnı siyasiy maqsatlarnen qullanıp, alıp barğan dağıtuv faaliyetiniñ devamı ola. Böyleliknen, o, insanlarnıñ duyğularını bir şey saymayıp, qırımtatarlarnıñ menfaatlarını ihmal etip, diger devletlerniñ menfaatları içün çalıştı ve çalışmağa devam ete. Körüşüvni ise yalıñız provokatsiya olaraq adlandırmaq mümkün», – dedi Balbek.
«Baş nazir muavini» qayd etti ki, bu şeyler Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti tarafından qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını ğayrıdan tiklev ve olarnıñ abadanlaştıruvı boyunca faal iş alıp barğan vaqıtta olıp keçe.
Balbek Rusiye prezidentiniñ sürgün olunğan halqlar reabilitatsiyası aqqında emirini hatırladı. O, dedi ki, qırımtatarlar Rusiyeniñ uquq saasınen faal sürette bağ qura. Onıñ bildirgenine köre, qırımtatar ealisiniñ 60-70% Rusiye vatandaşlarınıñ pasportını aldı.
Balbek Cemilevniñ Ğarpnen olğan munasebetlerini «provokatsion aktsiyalar ve qırımlılarnıñ saylavını ihmal etip, Rusiyege qarşı informatsion cenkni başlağan halqara institutsiyalar ile bağ tutqanını» ayttı.
Balbek emin, Qırımtatar Milliy Meclisini grantlar esasında maliye etüvi «qırımtatarlar içün zararlı olğan siyasiy leyhalarğa çevirildi».
«Cemilev, şübesiz, itibarlı bir adam. Onıñ vazifesi – Qırımdaki vaziyetni kerginleştirmektir. Böyle etip, o, teşkilâtnıñ siyasiy yolunı belgilegen ğarp saipleriniñ vazifelerini yerine ketire», – dep ayttı «baş nazir muavini».
Balbek dey ki, Cemilevni qarşılağan qırımtatarlarnı ondan sebep cezaladılar.
Onıñ malümatına köre, Cemilev «qırımtatarlarnı akimiyetke qarşı çıqmağa çağırıp, Ukraina Yuqarı Radasınıñ spikeri olacaq ola».
Qırımtatar Milliy Meclisine qarşı çıqqan Ruslan Balbek namzeti Meclis tarafından teklif etilgen Lenur İslâmovnıñ yerine Qırımnıñ «baş nazir muavini» vazifesine tayin etildi.
Salı künü, iyün 3-de, qırımtatalarnıñ lideri Mustafa Cemilev Varşavada «Birdemlik» mukâfatını elde etti. Onıñ miqdarı million yevronı teşkil ete. Cemilevniñ aytqanına köre, bu paranıñ bir qısmı «Qırım inkişaf fondu» vastasınen Maydanda can bergen insanlarnıñ qorantalarına berilecek.
Poloniyada Cemilev AQŞ prezidenti Barack Obama ile körüşti. Qırımtatarlarnıñ lideri Amerika prezidentine muracaat etip, Qırımnı işğal etken Rusiyege qarşı cezalarnı quvetleştirmege rica etecegini bildirgen edi.


text:
2017 jıldıñ eleuli oqiğaların BBC san-cifrlarmen beyneleydi:
37993
Qañtar men jeltoqsan aralığında AQŞ bastağan halıqaralıq koaliciya Süriya men Irak jerine qaratıp 37 mıñ 993 dana bomba atılğan. Bwl elderdegi terrorlıq toptarğa Reseyde auıq-auıq äue şabuılın jasap twrdı. Alayda olar, şabuıldarınıñ sanı turalı mälimet bermedi. Şabuıldardan ölgender sanı turalı tekseruler äli de jalğasuda. Dese de AQŞ basqarğan halıqaralıq koaliciya men Resey qarulı küşteriniñ şabuıldarınan keyin Irak pen Süriya jerindegi «Islam memleketi» sodırlar tobı küyregenine köz jwma almaymız.
127
Indoneziyadağı janartaulardıñ atıluı biıl bir jıl işinde 127-ge jetti. Bwl älemniñ barlıq jerindegi janartaularmen salıstırğanda da öte köp.
1700 000
«Tvitterde» 1 mln 700 mıñ qoldanuşı #MeToo heştegin qoldana otırıp, jınıstıq qudalau jäne zorlıqqa qarsı twratının bildirgen. Bwl şarağa älemniñ 85 elinen äyelder qatısqan.
812 futbol alañı
Antarktidadağı mwzdı taulardan asa zor kölemdi mwz bölinip şıqtı. Bwl osı jıldağı ğalamdıq jılınudıñ eñ bir körnekti nätijesi retinde bağalandı. Äri, onıñ kölemi 812 futbol alañına teñ bolğandıqtan, 12 älem çempionatın bir uaqıtta ötkizuge boladı dep sipattaldı.
44 temeki
Ündistannıñ bas qalası Jaña-Delidegi qaraşada bolğan auanıñ lastanuı älemdegi eñ joğarı şekke jetti. Mamandar sol küngi auanıñ lastanuı adam densaulığına tınıs aluğa mümkin emes ekenin, bir rette 44 temekini art-artınan şekkenmen birdey ziyan bolatının aytqan. Älemdegi auası lastanğan aldınğı 20 alıp şahardıñ 10-ı Ündistanda.
1600 payız
2017 jılı bitkoinderge swranıs 1600 payızğa deyin artıp, jeltoqsan ayında 20 mıñ dollarlıq şekke deyin jetti.
60 mln olimpiadalıq basseyn
Tamızdağı Harvi dauılı 150 trillion litr sudı teñizden AQŞ jerine şığardı. Agenttikterdiñ esebinşe mwnday kölemdegi suğa 60 mln olimpiada kölşigin toltıruğa boladı eken.
17 «tanımal ölim»
Batıs elderiniñ BAQ-ı körsetkendey, biılğı jılı köz jwmğan älemge tanımal adamdar sanı bıltırğıdan köbirek. Olardıñ mälimetinşe biıl älemge tanımal 17 adam qaza tapqan. Aytalıq, Playboy jurnalınıñ negizin qalauşı H'yu Marston Hefner, amerikalıq komik Djerri L'yuis, milliarder Devid Rokfeller, muzıkant Tom Petti, pianist Fetsom Domino qatarlılar bar.


text:
Moskva tarafından tayinlengen işğal etilgen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ qayd etkenine köre, ecnebiy sanktsiyalar yarımada iqtisadına tesir etmedi. Böyle etip o, Avropa birligi Şurasınıñ, Qırım ve Aqyar işğali munasebetinen, Rusiyege qarşı sıñırlama tedbirlerni uzattırmaq qararına izaat berdi.
«Rusiyeli Qırım endi eki yıldan ziyade sanktsiyalar şaraitinde muvafaqiyetli inkişaf ete... Qırım mahsulatı ve hızmetleri bütün Rusiye bazarında istep alına», – dep yazdı Aksönov Facebook saifesinde.
Onıñ sözlerine köre, avropalılar evel iç bir vaqıt yarımadanı iltifat etmegen edi, «bunıñ içün biz bir şey coymadıq».
İyün 17-de, cuma künü Avropa birligi Şurası qanunsız Qırım ve Aqyar işğali içün Rusiyege qarşı sıñırlama tedbirlerini bir yılğa uzattırdı, dep bildire Radio Svoboda mühbiri.
Sanktsiyalar, Qırım ve Aqyardan olğan mahsulatnıñ itali, bundan da ğayrı, Avropa birligi devletleriniñ işğal etilgen territoriyağa ihracatı, bu regionlarğa yatırım yasağından ibaret. Yarımadada turizm saası da sıñırlana. Qararğa binaen, sanktsiyalar 2017 senesi iyün 23-ke qadar devam etecek.
Kelecek afta Avropa birligi, Ukraina şarqında alıp barğan faaliyeti sebebinden, Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyalarnıñ daa yarım yılğa uzattırılması boyunca qararnı qabul etmek kerek.
Em Avropa birligi, em de Amerika Qoşma Ştatları ve «Yedi gruppası» devletleriniñ qayd etkenlerine köre, Rusiyege qarşı sanktsiyalar Minsk añlaşmalarınıñ tolusınen ömürge keçirilmesine qadar devam etecek. AQŞ-da sanktsiyalar prezident tarafından kirsetile ve uzattırıla, Avropa birliginde ise, sanktsiyalarnıñ uzattırılması er sefer bütün aza devletleriniñ razılığını talap ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Hizb ut-Tahrir» ile bağ tutqanında qabaatlanıp Qırımda yaqalanğan musulmanlar, apiste bulunğanına baqmadan, Ramazan ayı başlamasınen oraza tuta. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa yaqalanğan kişilerniñ soy-sopları ayttı, bundan da ğayrı, olar tünevin keçirilgen mahkeme toplaşuvı aqqında tafsilâtlı malümat bildirdiler, bu toplaşuvda Qırım musulmanlarınıñ apiste bulunma müddetini sentâbr ayına qadar uzattırdılar.
Soy-soplarınıñ malümatına köre, «Qırım birdemligi» soy-sop birleşmesiniñ iştirakçilerinden tek bazılarnıñ mahkeme zalında bulunmağa imkânı oldı.
«Toplaşuvlar pek uzun oldı, zalnıñ avası tınçıq edi, er kes sığıp olamadı. Emir-Usein Kuku işi boyunca toplaşuvğa onıñ anası bile başta kirip olamadı, çünki birinci nevbette kirmedi, soñra oña, zalda başqa yer yoq, dep aytıldı. Toplaşuv başlanğan soñ, onı zalğa yiberdiler. Bunen beraber, zalnıñ yarısı praktikantlar oldı», – dep añlattı Qırım.Aqiqatqa birleşme iştirakçisi Anna Bogaçeva.
«Din boyunca ağalarımıznıñ metanetini qayd etmege isteyim. Apiste deşetli şaraitke, evel alına bilecek mahkeme qararlarına baqmadan, şimdi Ramazan ayı olğanına baqmadan, ve olar musulman olıp oraza tuta, mahkeme ögünde sözde buluna, öz noqta-i nazarına deliller ketire, ve iç te teslim olmay ve ruhtan tüşmeyler», – dep ayttı Anna Bogaçeva.
Aqmescitte Kremlge boysunğan Kiyev rayon mahkemesi 2016 senesi fevral ayında yaqalanğan, «Hizb ut-Tahrir» işi» boyunca dört qabaatlanğan kişiniñ – Emir-Usein Kuku, Vadim Siruk, Enver Bekirov ve Muslim Aliyevniñ apiste bulunma müddetini üç ayğa uzattırdı.
Fevral 11-12 künleri Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımda islâm dinini kütkenlerniñ evlerinde bir sıra tintüv keçirip, insanlarnı yaqaladılar. Umumen 14 insan yaqalandı, olardan dörtü apiske alındı.
«Hizb ut-Tahrir» – halqara islâm siyasiy firqasıdır. Onıñ resmiy maqsadı islâm devletini ve musulman yaşayış tarzını qurmaqtır. Bu teşkilât Rusiye, Qazahistan ve Almaniyada yasaq etildi; Ukraina ve diger memleketlerde onıñ faaliyeti qanun boyunca keçirile bile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Angliyädä yaña xökümät räise
Konservativ partiyäneñ liderı itep saylanğan Trass ber ük waqıtta ilneñ yaña xökümät räise bulu xoquqına ireşte
Angliyädä xakimiyättäge Konservativ partiyä citäkçelegenä saylanğan Liz Trass ilneñ yaña xökümät räise buldı. Deputatlar arasında uzğan saylawda ul 81 meñ 326 tawış ala. Köndäşe Rişi Sunak isä 60 meñ 399 tawış belän ciñelä.
Şulay itep, xakimiyättäge Konservativ partiyäneñ liderı itep saylanğan Trass ber ük waqıtta ilneñ yaña xökümät räise bulu xoquqına ireşte.
Monarçı xökümätne citäklägän Boris Djonson irtägä Şotlandiyäneñ Balmoral zamogında yal itüçe patşabikä Êlizabet İkençegä wazıyfasınnan kitü ğarizasın tapşıraçaq. Şunnan soñ Trass patşabikädän yaña xökümät tözü wäqaläten alaçaq. Yaña prem’yer irtägä kabinetın da açıqlar dip farazlana.
Boris Djonson 7nçe iyül’dä xakimiyättäge Konservativ partiyä citäkçelegennän kitüen, xökümät räise wazıyfasın yañası saylanğanğa qadär däwam itäçägen belderde.
Bäyläneşle xäbärlär
Mäktäpkä baruçı ike qızğa pıçaq belän taşlanğannar
5704 keşe öylärenä qayttı
Nigeriyada Boko Haramnan qaçqan häm kürşe illärgä sıyınğan 5704 keşe öylärenä qayttı
Xäzär diñgezendä meñnärçä üle tyulen'
Dağıstanda dulqınnar yar buyına küp sanda üle xaywannarnı çığardı