text:
Qaray dini
Qaray dini ya da karaimizm - Qaraylarnıñ dinidir.
Qaray dini adı ile tarihqa kirgen inanç - VIII asır felsefeci Anan ben David nazariyesiniñ esasında inkişaf etken. Bu inançnıñ temelinde Tevratnıñ eñ esas printsipleri, yani Tañrı ve yaqınlarğa sevgi, yatadır. Qaraylar on din buyruğına riayet eteler. Eskiden bu inançnıñ tarafdarlarına - Muqaddes Kitaplarıñ Oğulları denile edi. Anan ben David nazariyesiniñ esas printsipi - Muqaddes kitaplarnı er kes özü ögrenmeli, başqalarnıñ fikrine dayanmamalı. İbadetler em ana tilinde, em de Tevratnıñ (yani qadimiy yeudiy) tilinde keçer edi. İlâhnıñ adı olaraq eski türk tilinden alınğan Teñri adı qullanıla. İbadetler dualar ve Davud mezmurlarından (psalmlarından) ibarettir. Bundan ğayrı muhtaclarga yardım etmek, cümertlik köstermek - Teñrige ibadet yerine keçer edi. Hahamlarnıñ episi bu printsipke riayet ete ediler. Barlıqlı qaraylar da olardan artta qalmayıp, fuqarelerge yardım etmege tırışa ediler. Diniy bayramlardan çoq yayğın "Hıdci tambılarnıñ" (Paskaliya bayramı) ve "Hıdci aftalarnıñ" (Pâtidesâtnitsa) bayramları edi. Cumaertesi künü muqaddes kün sayıla, orazalar tutula, orazalar qurban bayramınen bite. On buyruq ve Tevratnen beraber, qaraylar eski inançlarına da riayet eteler. Qaraylar alâ daa muqaddes emenlerge, eyi ve yaman ruhlarğa, eyilik tañrısı - Uluğ Ata ve yamanlıq tañrısı - Qarğal Atağa inananalar. Qarğal Atanıñ adınen analar yaramaz balalarını qorquta ediler. Carşenbe künü - eski inançlarğa köre "qan kün" yani qurban künü sayıla. Bazı ayvanlar (meselâ, horaz ve qaşqır) da muqaddes sayıla edi.
Bizim künümizge qadar Muqaddes Emenlerge tapınma merasimi de yetti. Keçken asırnıñ soñlarında, qurğaqlıq vaqtında qaraylar Çufut Qale Kenassalarından Balta Tiymez mezarlığına kelip, yağmur dualarını oqup, emenlerge tapına ediler. Olar emenlerniñ yardımına inanıp, tereknlerni pıçmaga yasaqlağan ediler. İnançqa köre, muqaddes emenler yanında yapılğan dualarnı Teñri qabul ete eken. Seraya Şapşalnıñ qayd etkenine köre, resmiy dinniñ bu eski inançlarını yasaqlamağa küçü yetmedi.


c: text/html

text:
Kremlge boysunğan Aqmescit memuriyetiniñ reis muavini Teyfuk Ğafarovğa mahkeme qararınen beş biñ ruble para cezası belgilendi. Bu aqta Rusiyege boysunğan işğal etilgen Qırım prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildire.
«Aqmescit prokuraturası şeer memuriyeti tarafından vatandaşlarnıñ muracaatları boyunca qanunlarnıñ yerine ketirilmemesi boyunca yerli sakinniñ muracaatını teşkerdi. «Rusiye Federatsiyası vatandaşlarınıñ muracaatlarını baquv tertibi aqqında» Federal qanunınıñ talaplarınıñ, hususan kelgen muracaatlarnıñ diger adreske teslim etilmesi aqqında haber etüv müddetleriniñ bozulması belgilendi», – dep aytıla beyanatta.
Şeer prokurorı, teşkerüv neticelerine esaslanıp, Aqmescit memuriyetiniñ reis muavini Teyfuk Ğafarovğa qarşı memuriy qanunnı bozuv aqqında iş açtı. Para cezasını Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi belgiledi.
Bunen beraber, memurnıñ izaatı yoq.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tıbbiyet hadimleri, dekabrniñ 15-nde İsrail telükesizlik hadimleri ile çatışmalar esnasında dört filistinli elâk oldı, 160-ı yaralandı, dep bildirdiler. Çatışmalar, AQŞ prezidenti Donald Trampnıñ, Qudüsni İsrailniñ paytahtı tanımaq qararı ile alâqalı.
Azatlıq Radiosı bildirgeni kibi, zararlanğanlarnıñ çoqusı Ğazzeden. Anda biñlerce filistinliler pekitilgen qora artından İsrail askerlerini taş boranına tuttı. Tıbbiyet hadimleriniñ bildirgenine köre, anda narazılıq köstergenlerniñ ekisi elâk oldı. Olardan biri saqatlar telekesinde (arabaçığına) edi. Daa 150 kişi yaralandı.
Ondan ğayrı Ğarbiy Şeriada (Ürdün özeniniñ ğarbiy sailinde) İsrail telükesizlik hadimleriniñ qurşun atışı neticesinde narazılıq köstergenlerniñ ekisi elâk oldı ve daa 10 kişi yaralandı.
Dekabrniñ 6-sında Amerika Qoşma Ştatlarınıñ prezidenti Donald Tramp, AQŞniñ Qudüsni İsrailniñ paytahtı olaraq resmen tanığanını ilân etip, AQŞ elçiligini Tel-Avivden anda avuşturmağa vade etti.
Trampnıñ bu adımı filistinliler ile olarnıñ arap ittfaqdaşları ve bunıñ kibi de Ğarp devletleri tarafından tenqit etildi.
Qudüsniñ statusı, İsrail-Filistin çatışmasınıñ er bir tarafı içün tesirli meseledir. Filistinliler Şarqiy Qudüsni, ileride qurulacaq devletleriniñ paytahtı olmaq kerek, dep sayalar.
BMTniñ 1947 senesine ait, o zaman Britaniya mandatı altında bulunğan Filistinniñ toprağında yeudi ve arap olaraq eki devletni qurmaq planı boyunca Qudüs, BMTniñ idaresi altında mahsus bir halqara rejimi ile ayrı bir birlem olmaq kerek edi.
Aqiqatta ise 1948 senesinde İsrail birinci Arap-İsrail cenkiniñ neticeleri boyunca şeerniñ ğarbiy qısmını kontroli altına aldı ve 1949 senesinde Qudüsni öz paytahtı ilân etti. Şarqiy Qudüs o zaman Ürdün tarafından işğal etildi. İsrail 1967 senesi Altı künlük cenki esnasında Şarqiy Qudüsni de Eski şeer ile beraber zapt etti ve daa soñra, bu territoriyanı ilhaq etkenini ilân etip, bütün Qudüs onıñ bolünmez paytahtı olğanını bildirdi.
Halqara cemaatçılığı 1947 senesiniñ planı esasında Qudüsniñ İsrailge ait olğanını, hususan Şarqiy Qudüsniñ İsrail tarafından ilhaq etilgenini ve bütün şeerniñ ülkeniñ paytahtı ilân etilgenini tanımay. Asılında bütün devletlerniñ ve şu cümledeñ AQŞnıñ elçilikleri Tel-Avivde buluna.


text:
UNESCO İcra şurasınıñ 200-ci sessiyasınıñ netice oturışında oktâbr 18 künü «Qırım Muhtar Cumheriyetinde (Ukraina) vaziyetniñ közetüvi» qararı alındı. Onda Qırımğa monitoring eyyetiniñ yollanılması aqqında da söz yürsetile. Bunı oktâbr 18 künü UNESCO meseleleri boyunca Ukraina Milliy komissiyasınıñ Kâtibiyetinde bildirdiler.
«Vaqıtınca işğal etilgen yarımadada UNESCO mesuliyetine ait olğan meselelerde keskin problemlerniñ çezilmesi boyunca tevsiyeler azırlamaq maqsadınen Qırımğa nezaret missiyasınıñ yollanılması beklenile», – dep aytıla bildirüvde.
Milliy komissiyanıñ Kâtibiyetinde qayd ettiler ki, qarar alınmazdan ögüne sessiya çerçivesinde 11 oktâbrde Tışqı muameleler ve programma meseleleri boyunca Komissiyanıñ toplaşuvnda UNESCO baş mudiri bu mevzuda maruzasını taqdim etken edi. Maruzada UNESCO Kâtibiyetiniñ tedbirleri ve Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyardaki vaqilar aqqında ukrain tarafı ve halqara teşkilâtlarından berilgen malümatlar yer alğanı qayd etile.
Vesiqada ayrıca «qanunsız Rusiye işğalinden soñ yarımadada UNESCO mesuliyetindeki saada vaziyet ep beterleşkeni» kösterile.
UNESCO baş mudiriniñ vekili yarımadadaki vaziyetni o yerden közetmek imkânlarını ukrain tarafınen işbirlikte incelemege niyetli olğanını ayttı. Monitoring UNESCO mesüliyetligine ait olğan saalarda keçirile bile.
Haber etilgeni kibi, iç bir devlet Rusiye eyyetiniñ teklifine qol tutmadı ve «Qırım Muhtar Cumheriyetinde (Ukraina) vaziyetniñ közetüvi» qararını rey berüvge çıqarmağa istemedi. Böylece ilk sefer İcra şurasında Qırımdaki vaziyetniñ monitoringi baqılğanda qarar fikir birligi ile qabul etildi.
Qarar qabul etilgen soñ ukrain eyyetiniñ azası, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov sözge çıqıp, Qırımda «işğalci rus akimiyeti tarafından UNESCO mesüliyetindeki saada insan aqlarınıñ, ilk evelâ qırım tatarları ve ukrainlilerniñ aqlarınıñ bozulmasına misaller ketirdi».
Çubarov qayd etti , Rusiye tarafından Qırımrtatar Milliy Meclisniñ areketi yasaq etilgeni «işğalcilerniñ böyle siyasetine eñ yaman misal» ola.
Refat Çubarov UNESCO tarafından Qırım MC ve Aqyarda vaziyetniñ nezaret etilmesine dair Baş müdirniñ niyetlerini alğışladı. «Ukraina böyle nezaret muntazam ve keñiş sürette alıp barılacağını bekley. Bu niyetniñ amelge keçirilmesi içün biz Kâtibiyetnen, İçra şurasınıñ azalarınen ve UNESCO azaları olğan devletlernen muzakerelerimizni devam ettirmege ve küçlendirmege azırmız», – dedi Çubarov
Bilfirile ki, AQŞ ve AB eyyetleri UNESCO tarafından doğrudan doğru yarımadada közetüv alıp barmaq niyetine qol tuttılar ve Ukrainanıñ territorial butünlikini desteklediler.
UNESCO Baş müdiri bu meselede nevbetteki maruzasını kelek sessiyada 2017 senesi aprel ayında taqdim etecek. Bunı teikilâtnıñ matbuat-hızmetinde bildirdiler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Derc
Yuriy Stets Almaniya Elçisi Ernst Rayhel, AQŞ Elçisi Mari Yovanoviç ve Büyük Britaniya Elçisi Cüdit Gof ile körüşüvler keçirdi
27 Ekim ayı, 11:45
MÜİM! İlmi Ümerov ve Ahtem Çiygoznın press-konferentsiyası boyunca
26 Ekim ayı, 18:01
HSN: Azat etilgen Milliy Meclis muavinleri İlmi Ümerov ve Ahtem Çiygoznın press-konferentsiyası başqa künge keçirildi
26 Ekim ayı, 15:40
HSN: 26-ci oktâbr künü saat 19.30-da azat etilgen Milliy Meclis muavinleri İlmi Ümerov ve Ahtem Çiygoznın press-konferentsiyası keçirilecek
26 Ekim ayı, 11:54
HSN ATO zonasında: Petropavlivka köy şurasınıñ territoriyasında efirde ukrain tele- ve radiokanalları pek çoq
26 Ekim ayı, 10:55
HSN: General Petro Grıgorenko, Kırım içün ve qırımtatarlar içün küreşte zemaneviy ukrainler içün misal olmaq kerek
25 Ekim ayı, 13:42
HSN: Brüsselde, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ ve Aqyar şeeriniñ vaqtınca işğal etilmesiniñ uquqiy neticeleri meselelerinden Ukraina-Avropa Birligi muzakereleri keçti
24 Ekim ayı, 11:34


text:
Alpamıs da'stanı
Alpamıs da'stanı - "Alpamıs" tın' qaharmanlıq nusqasının' variantları XX a'sirdin' basında jazıp alınıp, baspa so'zde ko'riniwi sol da'wirden baslanadı. En' birinshi basılıp shıqqan Jiyemurat jıraw "Alpamıs"ı. Da'stanının' ekinshi variantı 1934-ılı O'giz jırawdan Q. Ayımbetov ta'repinen jazıp alındı. U'shinshi variantı 1955-jılı Qıyas jırawdan jazıp alındı. To'rtinshi variantı 1957-jılı Qurbanbay jırawdan, besinshi variantı 1958-jılı Esemurat jırawdan R. Xojambergenov ta'repinen, altınshı variantı 1959-jılı Arzımbet jırawdan Q.Maqsetov ta'repinen, jetinshi variantı 1959-jılı Karam jırawdan A. Jamalov, N. Kamalov, Q. Mambetnazarovlar ta'repinen, segizinshi varinatı 1960-jılı Ta'n'irbergen jırawdan A.Jamalov ta'repinen jazıp alındı.
"Alpamıs" da'stanının' tiykarg'ı ideyası barlıq milliy nusqalarg'a ser salg'anda, a'sirese solardın' tolıg'ı qaraqalpaq, o'zbek, qazaq versiyalarına su'yengende ruwlardın' birigiwi ushın gu'resiw bolıp esaplanadı. "Alpamıs" da'stanının' tiykarg'ı ideyasının' ashılıwı, er ju'rkelik qa'siyetleri, Qarajan menen doslasıw, Tayshıxang'a qarsı gu'res alıp barıwı, ishki ha'm sırtqı dushpanlardın' qıyratılıwı menen izbe-izlik penen da'lilenip otıradı. "Alpamıs" da'stanındag'ı bahalı ideyalardın' tiykarg'ılarınan bir tuwg'an eldi su'yiw onın' ar-namısı ushın gu'resiw-teren' patriotizm sezimleri bolıp esaplanadı.


text:
Ekrem Çelebi - Vardım Bir Doktora
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Vardım Bir Doktora
Etiketler : Ekrem Çelebi - Vardım Bir Doktora türkü indir, Ekrem Çelebi - Vardım Bir Doktora türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Vardım Bir Doktora mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Vardım Bir Doktora türküsü, Vardım Bir Doktora sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Vardım Bir Doktora bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bilmiyorum Hallerinden
Ekrem Çelebi - Derdimi Kimlere Desem
Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir
Ekrem Çelebi - Ya Dost
Ekrem Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
Ekrem Çelebi - Sefaleti Çeksinler De Görelim
Ekrem Çelebi - Ahlatta Yeşil Kovan
Ekrem Çelebi - Geldi Gidiyor
Ekrem Çelebi - Dost İle Sohbet Edelim
Ekrem Çelebi - Bitti Mahpus
Ekrem Çelebi - Sevdiğim
Ekrem Çelebi - Mavilim Herkediyor
Ekrem Çelebi - Huma Kuşu
Ekrem Çelebi - Son Bakışım Oldu
Ekrem Çelebi - Çiçekler Ekiliyor


text:
Aqyarnıñ Appelâtsion mahkemesi yerli cemaat faali Viktor Neganovğa şeerde Ukraina Mutsaqilligi Künü munasebeti ile teşkil etken mitingi sebebinden 30 biñ ruble para cezasını belgiledi.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Neganovnıñ özü bildirdi.
Bu kibi qararnı mahkemeci Yevgeniy Solovyev aldı.
Belli olğanı kibi, evelden Neganovdan para cezasını almaq qararnı Aqyarnıñ Gagarin rayon mahkemesi qabul etken edi. Bu cezanı cemaat faali dostları ile Ukraina Mustaqilligi Kününde Aqyarda Sagaydaçnıy abidesi yanında ukrain bayraqları ile turğanı sebebinden belgilediler.
Neganov aytqanı kibi, o, insan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaat etecek ola. Onıñ fikrine köre, Rusiyeniñ uquq qorçalayıcı organları bunı «ukrain Aqyarda onıñ faaliyetini toqtatmaq içün» yapmaqtalar.


text:
Federal migratsion hızmetiniñ Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ Qırımda yaşağan tuvğanlarınıñ vesiqalarınıñ teşkerüvini qırımtatarlarğa etilgen nevbetteki basqı olaraq adlaylar.
Böyleliknen vekâletliniñ matbuat hızmetinde fevral 2 künü Kefede Otuz qasabasında yaşağan qızına Rusiye mahsus hızmetleriniñ «ziyareti»ni izaatladılar.
Beyanatta bildirilgeni kibi, vesiqalarnıñ teşkerüvi esasında, şu cümleden, Cemilevniñ torunında, mahsus hızmetler «onı çıqarıp, ğaliba, FSBge alıp ketecek ediler».
«Vaqia yerine yerli faaller kelgeninden ve er şeyni videoğa çıqarıp başlağanından soñ, işğalci strukturalarnıñ temsilcileri evni terk etti», – haber ete Cemilevniñ matbuat hızmeti.
«Qırımtatarlarğa işğalci akimiyetniñ mahsus strukturalarınıñ tarafından bu kibi basqı ıntıluvı işğalci Qırımda adetiy bir ameldir. İşğal şaraitlerinde yarımadanıñ köy ve şeerlerinde er kün tintüv, sorğu, mahkeme toplaşuvları, basqı, insan aqlarınıñ bozuluvı yüz bere», – denile beyanatta.
Bildirilgeni kibi, yigirmi yaşında Erol Abuljelilov şimdi Qıbristan Yaqın şarqiy universitetinde oquy ve tatillerge evine qayttı.
FMS Cemilevniñ ailesine etken ziyaretini izaatlamay.
2014 senesi başında Qırım işğaliden soñ Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa yarımada kirişi beş yılğa yasaqlandı.


text:
Mail.ru Group rusiye şirketi (“VKontakte” içtimaiy ağnıñ saibi) layk ve repostlar içün “adaletsiz mahküm etilgenler”ni amnistiya yapmaq ve ileride bu areketler içün qabaatlavlarğa yol bermemege çağırttı. Bunıñ aqqında şirketniñ press-relizinde aytıla.
Şirket qayd ete ki, Rusiyeniñ çoqusı bölgesinde içtimaiy ağlarda layk ve repost içün qullanıcılarğa cinayet işleriniñ açılması adet olıp tarqaldı.
“Çoqusı alda küç organları hadimleriniñ areketleri ola bilgen telükege uymay. Tefsirlerdeki yazılar ve memlerge ise qararından ziyade qarşılıq kösterile”, - dep aytıla arizada.
Mail.ru Group şirketinde eminler ki, Rusiye qanunları ve qanun qullanuv ameliyatı deñiştirilmek kerek.
2018 senesi iyünniñ soñunda Rusiye Devlet dumasında internette repost içün cinaiy mesüliyetini lâğu etmek teklifinen qanun leyhası kirsetildi. Onıñ müellifleri aytqanına köre, yazılar ve haber repostları “içtimaiy telükesi seviyesine köre zararsızdır” ve, bunıñ içün, cinayet olaraq sayıla bilmez.
2017 senesi Rusiyede CK-niñ (6 yılğa qadar apis cezasına izin bergen) 282-nci maddesine köre içtimaiy ağlarda layk ve repostlar içün 461 adam cezaiy mesüliyetke çekildi. İyünniñ 7-sinde “doğrudan hat” devamında rusiye prezidenti Vladimir Putin böyle areketler içün cezalamanı “absurd ve marazm derecesine yetkizmemek” kerek olğanına razı oldı.


text:
İyülniñ 21, cumaertesi künü, Büyük Britaniya arbiy ava quvetleriniñ Raytheon Sentinel R1 uçağı ilhaq etilgen Qırım ve Krasnodar ülkesi sailinde ava hafiyeligi ötkerdi. BunıPlane Radar monitoring resursı bergen malümat tasdıqlay.
ZJ691 sanlı bort nomerge saip uçaq Akrotiri (Qıbrıs) arbiy bazasında çıqqan. Resurs derc etken haritada uçaq eki defa Qırım saili yanından uçıp keçkeni körünmekte.
İyülniñ 9-nda Qara deñizde ukrain-amerikan «Sea Breeze-2018» arbiy talimleri başlandı. Teşkilâtçılardan ğayrı, talimlerde Bulğaristan, Büyük Britaniya, Gürcistan, Yunanistan, Danimarka, Estoniya, Hindistan, İtaliya, Canada, Litvaniya, Moldova, Norvegiya, BAE, Poloniya, Romaniya, Türkiye ve İsveç kibi 17 devlet iştirak ete. Umumen talimlerge 2000den ziyade kişi celp etildi.


text:
Bunı o «Bosporsike agonı» adetiy qavmiy sanat festivaliniñ açıluv tedbirinde ayttı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Çıqışınıñ başında bu sene 80 yıllığını qayd etken Lanovoy şeerlilerni em rus, em de ukrain tilinde selâmladı.
«Mında Gogolniñ sözlerini hatırlamalımız, yani tek bir ulu til bar – rus tili, digerleri zarflardır», – dedi Lanovoy.
SSSR halq artisti öz çıqışını Rusiyede bir qaç yıl devamında olıp keçken «Ölmez polk» adlı numayışına, yani 1941-1945 seneleri cenkte elâk olğanlarnıñ hatırasına ötkerilgen numayışqa bağışladı.
Aktör işğal etilgen Ukrainada yaşağan bala deviri, cenk aqqında olğan hatırlavları ile paylaştı. Ukraina cenübiy-şarqındaki vaziyetni de añıp keçti. Şiirlerni ve cenk yıllarnıñ yırlarını icra etti.


text:
17 ON YEDİNCİ DERS
· Soñki çañ
Mına 2006–2007 oquv yılı da soñuna yetti. Yıl boyu tırışıp ve ğayret etip oquğan talebeler özüniñ bilgi seviyesini bayağı arttırıp, bir basamaq daa yüksekke köterildi.
Mayısnıñ 25-inde Qırımnıñ episi mekteplerinde, er yıl olğanı kibi, tantanalı sürette ve bayram sıfatında soñki çañ qaqılacaq – bu bir anane oldı. Başlanğıç sınıflar yazlıq tatilge çıqıp, üç ay devamında çeşit yerlerde raatlanacaq ya da ana-babalarınıñ yardımcıları olacaq. Yuqarı sınıf talebelerini ise imtianlar bekley. Raatlıq olarğa imtianlardan soñ kelecek.
14 milliy mektebimizde de bu ananenen bağlı merasimler keçirile. Milletimizniñ vatanperver ve milletperver nesli bu mekteplerde asrala. Mında oquğan evlâtlarımıznıñ fenler boyunca bilgisi başqa (rus tilinde oqutılğan) mekteplerde berilgen bilgiden eksik degil, belki de ziyadedir. Lâkin, sayğılı vatandaşlar, olarğa milliy çizgiler tek milliy mekteplerde aşlana. Oqutuv başqa tilde alınıp barılğan mekteplerde balalarğa başqa halqnıñ, başqa milletniñ çizgileri (bizim milletniñ çizgilerine oşamağan çizgiler) aşlana.
Baqıñız, balalarımıznıñ 82 % rus mekteplerinde oquy ve terbiye ala. Köresiñizmi, canım vatandaşlarım – 82 %? Böyle ketse, biz öz mekteplerimizni açırtmayıp, qol qaçlap ya da yuqusırap otursaq, biz yaş neslimizni coyarmız, özümiz de halq olaraq ğayıp olurmız.
Biz kimseden eksik degikmiz: dülber ve aqıllı bir milletmiz. Başqa milletlernen qarışıp ketsek, Allanıñ ögünde günakâr olurmız. Çoq türlü müsibetliklerniñ tübünden çıqqan halqımız, milliy mektepler açırmaq işini de, inşalla, muvafaqiyetnen becerir.
Onıñ içün, fırsat daa elimizde ekeç, davranmaq kerekmiz, geceleri raat-raat yuqlamayıp, neler yapmaq kerek olğanını tüşünip, ameliy işler yapmaq kerekmiz. Çetten seyir etip turmayıp, epimiz qolumızdan kelgenini yapıp, mekteplerimizniñ sayısını yıl-yıldan arttırmaq kerekmiz. Unutmañız, cenkten evel Qırımda 800-den ziyade mektebimiz bar edi.
Şu sayığa yaqınlamaq içün bizge çoq tırışmaq, çoq çapqalamaq ve daa çoq davalaşmaq kerek olacaq. Bu ise qolay iş degil, buña aqaylıq, buña cesürlik kerek.
Milliy mekteplerni özümizden başqa bizge açıp berecek yoq, aksine “dostlarımız” qırq dereden suv ketirip, bizim başımıznı küte, assimilâtsiya yoluna tarta.
Saqt olayıq! Balalarımıznıñ taqdirini, halqımıznıñ taqdirini, vatanımıznıñ iaqdirini özümiz çezmek kerekmiz.
Milliy mekteplerimizniñ sayısını özümiz tırışıp arttırmaq kerekmiz.
Bu muqaddes işte Alla qolay ketirsin!
MİLLİY MEKTEPLERİMİZGE BAĞIŞLANA!
YAŞASIN HALQIMIZNIÑ KELECEK NESLİNİ ASRAĞAN MİLLİY MEKTEPLERİMİZ!
YAŞASIN MİLLİY MEKTEPLERNİ VE SINIFLARNI BÜYÜK ZORLUQNEN AÇTIRĞAN ANA VE BABALAR!
YAŞASIN TALEBELERİMİZGE EM BİLGİ BERGEN EM DE MİLLİY ÇİZGİLER AŞLAĞAN ÜRMETLİ OCALARIMIZ, MİLLİY MEKTEPLERİMİZDE ÇALIŞQAN İNSANLARIMIZ!
BİÑ YAŞASIN CESÜR HALQIMIZ!
Sayğılı ocalar!
Aşağıda berilgen terminler az da olsa sizlerge yardımcı material olur. Alicenap işinñizde Alla yardımcıñız olsun!
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Atalar sözleri
Başı başqanıñ aqlı başqa. – Kaждaя roлoBa MыcлиT пo-cBoeMy.
Aytılğan söz – atılğan oq kibi, artqa qaytmay. – BыckaзaHHoe cлoBo cлoBHo BыcTpeлeHHaя пyля, Haзaд He BoзBpaщaeTcя (эkBиBaлeHT: CлoBo чTo Bopoбeй, BылeTиT – He пoйMaeшb)
Ölüge ağlamaz, tirige külmez. – He зaплaчeT пo yMepшeMy и He yлыбHëTcя жиBoMy.
Yalancınıñ evi yanğan da inanmağanlar. – y лryHa cropeл дoM и HиkTo B эTo He пoBepил.
Başta aqıl olmasa, eki ayaqqa zor berir. – ДypHaя roлoBa HoraM пokoя He дaëT.
Uzaqtan davulnıñ sesi hoş kelir. – Издaлeka и зByk бapaбaHa kaжeTcя пpияTHыM.
Çoq bilgen, çoq yañılır (yañlışır). – KTo MHoro зHaeT, ToT MHoro и oшибaeTcя.
Baqma, kim ayta, diñle, ne ayta. – HeBaжHo kTo roBopиT, BaжHo To, чTo oH roBopиT.
Çoq yaşağan çoq bilmez, çoq yürgen çoq bilir. – He ToT зHaeT, kTo дoлro жиBëT, a ToT, kTo MHoro иcxoдил.
Qalem qılıçtan keskindir. – Пишyщee пepo ocTpee kиHжaлa.
· Frazeologizmler
üstün çıqmaq – бpaTb Bepx (B бopbбe, cпope и T.п.)
yürekten almaq – бpaTb зa дyшy, TporaTb (BызыBaTb yMилeHиe)
üstüne almaq – бpaTb Ha ceбя (oTBeTcTBeHHocTb, BиHy и T.п.)
örnek almaq – бpaTb пpиMep (c koro-л.)
sözini keri almaq – бpaTb cBoи cлoBa oбpaTHo
söz almaq – бpaTb cлoBo (для BыcTyплeHия)
özüni tutmaq – бpaTb (BзяTb) ceбя B pykи (дoбиTbcя caMooблaдaHия)
· Mektepte qullanılğan terminler
aзбyka, aлфaBиT – elifbe
akkypaTHoe пиcbMo – mismil yazı
akkypaTHый – mismil
apифMeTичeckoe дeйcTBиe – arifmetik amel
aTTecTaT зpeлocTи – kemalatlıq attestatı
aTTecToBaTb – attestatsiya yapmaq
бerлoe чTeHиe – serbest oquv
бeceдoBaTb – subet etmek
библиoTekapb – kitaphaneci
биorpaфия – tercimeial
бoлbшaя пepeMeHa – büyük teneffüs
быcTpый – tez
BeжлиBыe BыpaжeHия – nezaketli ibareler
BeжлиBыe cлoBa – nezaketli sözler
BHekлacHoe чTeHиe – sınıftan tış oquv
BHиMaTeлbHo чиTaTb – diqqatnen oqumaq
BoлHиcTaя лиHия – dalğalı sızıq
BыpaзиTeлbHoe чTeHиe – ifadeli oquv
BыyчиTb HaизycTb – ezberlemek
rлyбokиe зHaHия – teren bilgi
дeTckoe TBopчecTBo – bala(lar) icadı
диcциплиHa – 1. nizam, intizam (пopядok); 2. fen, predmet (Hayka)
дHeBHиe – kündelik defter
зaдaTkи – qabiliyet alâmetleri
зaHяTиe – meşğuliyet
изoбpaзиTeлbHoe иckyccTBo – tasviriy sanat
изoбpaжeHиe – resim (pиcyHok), tasvir (oпиcaHиe)
изoбpaжaTb – tasvir etmek
иHTepec k yчëбe – oquvğa meraq
иHTepecHaя kHиra – meraqlı kitap
иHTepecoBaTbcя – meraqlanmaq
kakoe ceroдHя чиcлo? – bugün (aynıñ) qaçı?
kakoй ceroдHя дeHb Heдeли? – bugün (aftanıñ) ne künü?
kaлeHдapb зHaMeHaTeлbHыx дaT – müim tarihlar taqvimi
kpyok xyдoжecTBeHHoй caMoдeяTeлbHocTи – bediiy aveskârlar tögeregi
MeдлиTeлbHый – ağırmaq
Meлkи цBeTHыe – renkli borçıqlar
MиpoBoззpeHиe шkoлbHиka – mektepliniñ dünyabaqışı
HerpaMoTHый – oqumağan, cail
oбpaзoBaHHый – oqumış, savatlı
oбcyждaTb – muzakere etmek
oбcyждeHиe – muzakere
oдapëHHocTb – istidatlılıq
oдapëHHый – istidatlı
ocTpoyMHый yчeHиk – zarif talebe
oTличHиk yчëбы – oquv alâcısı
пeдarorичeckoe MacTepcTBo – pedagogik ustalıq
пoBeдeHиe – areket tarzı (ya da özüni tuta bilüv)
пoдpoбHый pacckaз – tafsilâtlı ikâye
пoHяTлиBый – zekiy, er şeyni tez añlağan (bala)
пocлeдHий зBoHok – soñki çañ
пoxBaлbHaя rpaMoTa – şeref yarlığı
пpaBилa пpиличия – nezaket qaideleri
пpaBилa пoBeдeHия – areket tarzı qaideleri
пpaBилo – qaide
пpилeжaHиe – çalışqırlıq
пpиMepHoe пoBeдeHиe – ibretli areket tarzı
paзBиTый peбëHok – aqıl-baliğ bala
pиcoBaTb – resim yapmaq
cBязHaя peчb – bağlamalı nutuq
cпocoбHый peбëHok – istidatlı (ya da qabiliyetli) bala
cиMпaTичHый – şırnıqlı
ckpoMHocTb – alçaq göñüllilik
coBepшeHHoлeTHий – çağına yetken
coBepшиTb пpocTyпok – qabaat işlemek
coзHaTeлbHыe дeйcTBия – añlı areketler
coзHaTeлbHaя диcциплиHa – añlı intizam
cooбpaзиTeлbHый – zekâvetli
cпokoйHый – yuvaş
cпocoбHocTи – qabiliyetler
cпocoбHый – qabiliyetli
cпpaBeдлиBocTb – adalet
cпpaBeдлиBый – adaletli
cTapaHиe – ğayret
cTapaTeлbHый – ğaret etken, ğayretli
Taбeлb yчeHичeckий – talebe tabeli
TaлaHTлиBый – istidatlı
Tиxий – sakin
yBaжeHиe cTapшиx – büyüklerni ürmet etüv
yBepeHHocTb – eminlik
чepTиTb чepTëж – sızma sızmaq


text:
Ullı jipek jolı
Ullı jipek jolı - a'sirler dawamında Shıg'ıs ha'm Batıstı baylanıstırdı. B.e.sh. II a'sirden baslap sawda jollarının' bul birikpesi Qıtaydı a'dewir qashıqlıqtag'ı Rim imperiyası menen baylanıstırdı, diniy, ma'deniy ha'm ko'rkem ideyalardın' tarqalıwına mu'mkinshilik berdi.
I-II a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha sawda isleri joqarı da'rejege jetti. Qıtay menen sawdada tiykarg'ı da'ldalshılar Orta Aziya sawdagerleri boldı.
III-VI a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha buddizm monaxları Qıtaydan-Hindstang'a barg'an.
VIII-X a'sirlerde Ullı Jipek jolının' a'hmiyeti ja'ne de ku'sheygen. Qıtay menen Vizantiya ha'm Arablar menen baylanıslar ornatılg'an.
Ullı Jipek jolında tiykarg'ı tovar jipek bolg'an. Xan da'wirinde jipek gezlemelerinin' eni 0,5 metr uzınlıg'ı 9 metr bolg'an. Bunnan basqa Qıtaydan farfor, keramikalıq ıdıslar, altın, temir, gu'rish ha'm basqada zatlar sırtqa shıg'arılg'an. Vietnam qımbat bahalı taslar, bezeniw zatları ha'm basqa zatlardı jetkerip bergen.
Hindstan altın, gu'mis, temir, gilemler ha'm basqa da qımbat bahalı zatlar menen sawda islegen. Persiya ha'm aldın'g'ı Aziya elleri qural-jaraq, gilemler ha'r qıylı ıdıslar, qımbat bahalı taslar menen sawda islerin alıp barg'an.
Orta Aziyadan gezlemeler, gilemler, atlar, miyweler, vino, Samarkand qag'azı eksport islengen. A'sirese Qıtayda Orta Aziya atları ju'da' qımbat bahalang'an.
Ullı jipek jolı boyınsha sawda islerinde sheklerden paydalang'an. Jol boyınsha 25-20 km. qashıqlıqta ka'rwan sarayları jaylasqan. Bul jerde sawdagerler ha'm xızmetkerler ushın barlıq qolaylıqlar jaratılg'an.
Jipekten basqa batıs jerlerde qural-jaraqlarg'a talap joqarı boldı. Tyan-Shan ha'm Pamir tawları arqalı jollardı qadag'alaw qıtaylılardın' qolında boldı.
Ullı jipek jolı boyınsha baylanıslar I-II a'sirlerde joqarı da'rejege jetti. Parfiya Qıtay jipeklerin satıp ala basladı. Parfiyalılardan jipek jolı haqqında rimliler xabardar boldı. Tariyxshı Flor jazıp qaldırıwı boyınsha rimliler ko'rgen birinshi jipek Parfiyalılardın' altınnan toqılg'an bayrag'ı boldı.
Evropag'a jipek jetkerip bergen Parfiyalılar boldı. Jipek sawdası olarg'a ju'da ko'p payda keltirdi.
III-VI a'sirlerde jipek jolı boyınsha budda monaxları Qıtaydan İndiyag'a barg'an ha'm keyinge qaytqan. Ullı jipek jolının' xalıqaralıq a'hmiyetinin' o'siwi VII-X a'sirler menen baylanıslı. Usı waqıtları Qıtaydın' Vizantiya ha'm arablar menen baylanısı ornatıladı. Orta Aziya xalıqlarının' onı qorshag'an u'lkeler menen sawda baylanısları b.e.sh. III-II mın' jıllıqqa barıp taqaladı.
Sawda baylanıslarının' payda bolıwına Orta Aziya, Badaxshan ha'm Xotan jerlerinde lazurit, nefrit ha'm basqa da qımbat bahalı taslardın' qayta isleniwi qolaylı mu'mkinshilikler jaratıp berdi.
Hindstan ha'm Qıtaydan jipek gezlemeleri menen birge, paxta gezlemeleri Ullı jipek jolı boyınsha sırtqa shıg'arılg'an. Sogdıdan Qıtayg'a gilemler alıp kelingen.
Ullı jipek jolı boyınsha tek tovarlar g'ana emes, al azıq-awqat o'nimleri alıp shıg'ılg'an. Hindstannan tek paxta gezlemeleri emes, sonın' menen birge paxta tuxımları da sırtqa shıg'arılg'an. Usıg'an baylanıslı Buxara, Samarqandtan baslap Tashkent, Fergana alabına shekem paxta egilgen. Bunda paxta tuxımları Hindstan, İrannan alıp kelingenligi belgili. Jipek jolının' barlıq boyı boyınsha paxta egilgenligi anıq.
Sonın' menen birge Ullı jipek jolı boyınsha Yaponiya ha'm Qıtayda ju'da' ken' tarqalg'an o'nim gu'rish penen sawda isleri alıp barılg'an. Gu'rish Samarqand, Buxara, sonday aq Hindstang'a shekemgi ellerge alıp barılg'an.
Jipek jolının' o'mir su'riwi ha'r qıylı ellerdin' sawdagerleri arasında g'ana emes, al ha'r bir eldin' sawda turmısına o'zgerisler kirgizdi. Jipek jolı boyınsha elatlı punktler, u'lken qalalar payda boldı ha'm olar ka'rwan jolg'a xızmet etti.
Ka'rwan jolı o'z da'wirinin' ulıwma adamzatlıq nızamlar menen jasadı, sonın' menen birge o'zinin' nızamların ha'm da'stu'rlerin payda etti. Ka'rwanlarg'a xızmet etken ha'r qıylı sotsiallıq qatlam wa'killeri boldı. Ka'rwan jollarda diniy topardın' wa'killeri de boldı. Olar haqıyqıy ma'nisinde dindi tarqatıwg'a xızmet etti. Ka'rwan jipek jolının' boylarında buddizm dini ken' tarqalg'an. Termez, Dalvarzinto'be a'tiraplarında arxeologlar ta'repinen Buddag'a bag'ıshlang'an xramlar ko'plep tabılmaqta.
Ka'rwan jolı boyınsha buddizm Qıtay qalalarına shekem barıp jetti, onnan arman qaray Yaponiya ha'm Qubla-Shıg'ıs Aziya, İndoqıtay ellerine tarqaldı.
Jipek jolı boyınsha tek budda monaxları g'ana emes, al musılman mollaları, da'rwishler de gezip ju'rgen ha'm islamdı ken' aymaqqa tarqatqan. İslam dini Orta Aziya ha'm Volga boylarınan Qashg'arg'a shekem jetip bardı.
Jipek jolı boyında jaylasqan ma'mleketler boylap tek dinlerdin' tarqalıwı bolıp g'ana qoymastan, ma'deniy, sonın' ishinde muzıka, jazıwlar, u'rp-a'det, da'stu'rler almasıwlar a'melge asırıldı.
Jipek jolının' a'hmiyetinin' biri sonnan ibarat, ol xalıqlardın' aralasıwına mu'mkinshilik jaratıp berdi. Jaqın ha'm Uzaq Shıg'ıs elleri, Orta ha'm Oraylıq Aziya aymag'ında jasag'an xalıqlardın', rasalardın' aralasıwı, ma'deniy almasıwlar bolıp o'tti.
Jipek jolı hesh kimdi sırtqa ılaqtırıp taslamastan, ha'mmesin birlestirdi, tuwısqan ha'm jaqın barlıq xalıqlardı o'zinin' qa'wenderligine aldı. Jipek jolı boyınsha qay jerge barmasın Qıttaydan Jer Orta ten'izi ha'm Hindstan bag'darında, yamasa kerisinshe bag'darda ba'rqulla ha'reketler bolıp turdı.
Qubla joldın' Baqtriya bo'limi boyınsha ha'reketlerdın' izleri ataqlı Afganstandag'ı Telyato'be (I-II a'sirler) ha'm Bagram (III a'sir) qoyımshılıqlarınan tabıldı. Bul jerdegi tabılmalardan bezeniw zatları o'nermentshilik buyımları, bronzadan islengen o'nimler, aynalar ha'm basqalardan ellinistlik zatlar ayırılıp turadı.
Jipek jolının' ta'g'dirine sol da'wirdegi siyasiy awhalda o'zinin' ta'sirin tiygizgen. Ma'mleketler arasındag'ı urıslar sawda jolının' bag'darın o'zgertip turg'an. Ma'selen, Qıtay tariyxshısı Pey Tszyuya joldın' arqa bo'limin bayan ete otırıp shıg'ıs Tu'rkistan ha'm Sogdı orayların Qara ten'iz boyları ha'm Vizantiya menen baylanıstırg'an a'yyemgi ka'rwan joldın' qayta tiklengenligin jazıp qaldırg'an. Bul jol boyınsha ha'rekettin' qayta tikleniwi Ullı jipek jolı boyınsha siyasiy jag'daydın' o'zgeriwi menen baylanıslı boldı. Sasaniyler İranının' jipek sawda jolın jawıp taslawı, aylanıp o'tetug'ın joldı talap etti. Na'tiyjede Tu'rk, Sogdı elshileri ta'repinen bunday jol tabıldı. Ol Tu'rk qag'anı jaylasqan Sogdıdan Sırda'rya arqalı Aral ten'izin shetlep o'tip, Emba ha'm Ural da'ryaların boylap, Volga ha'm Alanlar arqalı ha'zirgi Turkiyanın' aymag'ındag'ı Trapezuntqa shekem barıp jetken.
İzertlewshilerdin' pikirinshe sawda jollarının' boylarında b.e.sh. IV-III a'sirlerde sawda qonısları payda bolg'an. Sogdılar bul qonıslarda shan'araqları menen jaylasqan. Bul Shıg'ıs Tu'rkistan, Jetisuw, Mongoliya rayonları. Koloniyalarda iri sawda isleri alıp barılg'an, onın' gu'llengen da'wiri VI-IX a'sirlerge tuwra keledi. Koloniyalar o'z betinshe ha'kimiyatqa, a'skeriy toparlarına ha'm bekinislerine iye bolg'an.
Shıg'ıs Tu'rkistan ten'gelerinde Buxaranın' eki o'rkeshli tu'yeleri, atlarının' payda bolıwı tosınnan emes. Olar bul jerge qonıs basqan Sogdılar ta'repinen kirgizilgen bolıwı mu'mkin. Bul fakt Buxara Sogdılarının' Shıg'ıs penen tıg'ız sawda baylanıslarının' bolg'anlıg'ınan guwalıq beredi. Bul jerde erte waqıttın' (b.e.sh. IV-III a'sirler) o'zinde Batıs ten'geler bo'linip shıg'a baslag'an. Bul xalıqaralıq sawdag'a bag'dar alg'anlıg'ınan guwalıq beredi.
Usıg'an baylanıslı Orta Aziyadag'ı eki da'ryanın' A'miwda'rya (Oks) ha'm Sırda'rya (Yaksart) keme ju'ziw ushın qolaylı ekenligi haqqında antik avtorlardın' mag'lıwmatları u'lken qızıg'ıwshılıq tuwdırdı. Buxara Sogdısı Buxaradan arqada Xorezmge, sarmatlar Qaraten'iz a'tiraplarına, basqa batıs bag'darında Margiana, Parfiyag'a, qublada Sogd, Baqtriyag'a o'tetug'ın jollardın' kesispesinde jaylasqan.
İzertlewshiler Oks boyınsha Kaspiyge suw jolı bolg'an bolıwı mu'mkin dep esaplaydı. Bul jol antik da'wirden XIV a'sirge shekem o'mir su'rgen. Oks boyınsha bul arqa jol Parfiyanı shetlep o'tip, Baqtriyadan Okstın' joqarısına qaray, Sogd Buxarası arqalı A'yyemgi Xorezmge, Kavkazg'a, Qara ten'iz boyındag'ı ellerge barg'an bolıwı mu'mkin.
A'yyemgi ka'rwan jollar haqqındag'ı ilimiy izertlewlerdi joldın' tiykarg'ı bo'limi Tu'rkistannan, yag'nıy Qazaqstan, Orta Aziya ha'm Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tkenligi ko'rsetiledi. O'ytkeni bul jerlerdin' ta'biyg'ıy baylıqları ha'mmenin' dıqqatın o'zine tartqan. Sonın' menen birge bul joldı qayta rawajlandırıw ta'reptarları onı Batıs penen Shıg'ıstı baylanıstırıwdı ekonomikalıq jaqtan na'tiyjeli ekenligin ko'rsetpekte. Basqa so'z benen aytqanda qurg'aqlıqtan o'tetug'ın "Ullı jipek jolının'" ten'iz jolına qarag'anda artıqmashlıg'ın ko'rsetpekte.
Jipek jolının' a'hmiyetinin' to'menlewinin' tiykarg'ı sebebi XVI a'sirde Evropadan Qıtayg'a shekem bolg'an ten'iz jolının' ashılıwı ekenligi aytıp kelinbekte.
Qıtaydan baslang'an bul jol Kumul, Aqsuw arqalı Qashg'ar, Farob, Shash, Samarqand, Buxara, U'rgenish ha'm basqa ko'plegen qalalar arqalı o'tip, birinshi na'wbette o'zlerinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen ka'rwan ju'klerin ko'beytip, Batıs ma'mleketlerine shekem baratug'ın edi. Bul joldan o'tetug'ın sawdanın' a'hmiyetli bolg'anlıg'ı ushın onın' tınıshlıg'ı ha'm turaqlıg'ı ushın ma'mlekettin' hu'kimdarları ta'reptar bolg'anlıg'ı haqqında mag'lıwmatlar bar.
Dereklerde ko'rsetiliwinshe, A'mir Temur da'wirinde Qıtaydan baslap Evropag'a shekem sozılg'an jolda sawda ka'rwanlarının' qa'wipsizligi ta'minlengenligi ushın bul jollarda sawda qatnasıqları rawajlanıp ekonomikalıq jaqtan jetilisiwine, ju'da' ko'plegen ma'mleketlerdin' ma'deniyatının' gu'llep jasnawına sebep bolg'an edi.
"Jipek jolının'" Qıtaydan o'tetug'ın bo'limi haqqında Maxmud Qutluqovtın' qıtay, arab, farsı ha'm basqa dereklerge tiykarlang'an izertlewleri sonı ko'rsetedi, 1279-1367 jıllarda Qıtayda u'stemlik etken mong'ollar diynastiyasının' ornın Mın' diynastiyası (1368-1644 jj) iyelewi ha'm Tu'rkistanda Mong'olıstan ma'mleketinin' (1348-15116 jj) kelip shıg'ıwı na'tiyjesinde Tu'rkistan Qıtay qatnasıqlarında keskin o'zgeris payda boldı. Bul eki u'lke ortasında sawda qatnasıqlarının' buzılıwına Mın' dinastiyasının' jipek jolın qolg'a kirgiziw maqsetinde, ka'rwan jolının' tiykarg'ı bo'legi bolg'an Kumul qalasın iyelew ushın basqınshılıq urısın baslaw sebep boldı. Kumul birese Qıtaydın' qolına, birese Mong'olıstang'a o'tip turdı. A'lbette, ju'z jıldan aslam dawam etken bul urıs sawdagerlerdin' din'kesin qurıtadı. 1499-jılı Kumul Qıtay qolına o'tip qalıwına qaramastan, Batıs ha'm Shıg'ıs Tu'rkistan sawdagerleri Mong'olıstan xanı Axmedxandı, qolg'a tu'sken Qıtay ha'meldarların Qıtayg'a qaytarıp berip, pitim du'ziwge ma'jbu'r etti. Bunda Tashkent ha'kimi Maxmudxannın' Qıtay xanına jazg'an xatı a'hmiyetke iye boldı ha'm belgili bir mu'ddette sawda qatnasıqların jaqsılawg'a erisildi.
1513-jılı Kumul qalası Axmedxannın' ulı Mansurxan ta'repinen azat etiledi. Bul qala ushın gu'res Mong'olıstan xanlarınan keyin Yarkent (1465-1759 jj) ha'm Jung'ar (1635-1755 jj) xanları ta'repinen Mın' ha'm Shin (1644-1911 jj) basqınshılıq urıslarına qarsı XVIII a'sirdin' birinshi yarımına shekem dawam etedi. Bul awhal Qıtay Orta Aziya sawda qatnasıqlarının' qısqarıwına alıp kelgen.
1746-jılı Qıtay-Jung'ar sawda kelisimi du'zilip, 4 jılda bir ma'rtebe Jung'ar sawdagerlerinin' Qıtayg'a barıp sawda qılıwına ruxsat etiledi. Bul kelisim 1756-jılı Jung'ar xanlıg'ının' Manchjurlar ta'repinen basıp alınıwı menen o'z ku'shin joytadı.
Qıtay tovarlarının' Tu'rkistang'a alıp keliniwinin' qısqarıwına XIV a'sirde Qıtayda ha'kimiyat basına shıqqan Mın' diynastiyası xanlarının' Mong'olıstan jerlerine basqınshılıq urısları zıyanın tiygizgen. Na'tiyjede Qıtay menen Tu'rkistan arasındag'ı sawda qısqarıp, Qıtay tovarlarının' Batısqa barıwı azayadı. Tu'rkistannın' Qıtay menen sawdasının' qısqarıwı belgili da'rejede Tu'rkistan sawdasına ta'sirin tiygizdi. biraq a'yyemgi ka'rwan jollarında sawda dawam etken.
Tu'rkistannın' en' shetki u'lkesi bolg'an Shıg'ıs Tu'rkistanda da XVII a'sirlerde sawda qatnasıqları bolıp turg'an. 1603-1605 jılları bul ma'mleket qalalarına Hindistannan ka'rwan menen kelgen portugaliyalı sayaxatshı Benedekt Goes Yarkent, Qashqar, Aqsuw, Turfan qalaları u'lken sawda orayları ekenligin ha'r jaqtan kelgen sawdagerler menen tolı ekenligin jazadı. XVIII a'sirde Manchjurlar basıp alg'ang'a shekem bul u'lkenin' ekonomikalıq awhalı haqqında Grigoriy Nikolaevich Potanin rus arxiv materialları boyınsha to'mendegi mag'lıwmatlardı keltiredi "Qubla qalalarda jasawsha buxaralılar (kishi buxaralılar, yag'nıy qashg'arlılar) o'zlerinin' erte bilimliligi menen maqtanadı, shayırlardı u'yrenedi, bag'shılıq, toqımashılıq, gezleme toqıw ha'm de sawdegershilik penen shug'ıllanadı. Olardın' ka'rwanları orta a'sirdegi Genuya (İtaliya) respublikasınday Aziyanın' en' iri jerlerine shekem barg'an. Buxaralı sawdagerlerdi Astraxanda, Tobolda, Kyaxtada ha'm Arxangelskta ushıratıw mu'mkin ".
Shıg'ıs Tu'rkistan sawdagerleri XVIII a'sirdin' birinshi yarımında tiykarınan o'z elinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen sawda etken. Chin imperiyası, 1759-jılı Shıg'ıs Tu'rkistandı tolıq basıp alg'annan keyin Jung'ar ha'm Yarkend xanlıqları joq etildi.
Shıg'ıs Tu'rkistan arqalı Rossiya-Qıtay sawda qatnasıqları 1851 jılg'ı kelisimnen son' ra'smiy tu'ske kirgen bolsa da, ba'rqulla Chinlar ta'repinen tu'skinlikke tu'sip turg'an. Rossiya usı da'wirde Qıtayda ju'z bergen ekonomikalıq ha'm siyasiy awır jag'daydan paydalanıp, 1860-jılı Beyjinde, 1864-jılı Guljada du'zilgen kelisimler arqalı sawda qatnasıqlarında a'dewir tabıslarg'a eristi. Bul da'wirde orta aziyalı sawdagerlerdin' abıroyı Shıg'ıs Tu'rkistannın' qublasında u'stinlikke iye edi. Lekin 1864 jılı Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq ha'reketinin' baslanıwı ha'm de Batıs Tu'rkistanda Rossiyanın' basqınshılıq ju'rislerinin' baslanıwı menen Qıtay-Orta Aziya sawdasında sheshiwshi o'zgerisler ju'z berdi.
Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq gu'resleri na'tiyjesinde payda bolg'an Jetiasar ma'mleketi (1864-1878 jj) o'z g'a'rezsizligin ja'riyalap, birinshi ku'nlerden aq Orta Aziyadag'ı 3 xanlıqqa elshiler jiberdi, siyasiy ha'm ekonomikalıq qatnasıqlar ornatıwg'a eristi. Rossiya Qazaqstan ha'm Orta Aziyanın' a'dewir jerlerin iyelep alg'annan keyin, 1869 jılı Shıg'ıs Tu'rkistang'a sawda ka'rwanların jiberip, Jetiasar ma'mleketi menen ma'nisibetlerin ornatıwg'a kiristi. Bul ma'mleket ha'kimi Yakubbek sawda baylanısların tiklewde Rossiya ta'repinen qoyılg'an sha'rtlerge tolıq razılıq beriw esabına o'z ma'mleketinin' g'a'rezsizligin ta'n alıwdı talap etti. Rossiya bul talaptı qabıl etpegenligi ushın rus sawdagerlerinin' erkin ha'reket etiwine jol qoymadı. Shıg'ıs Tu'rkistanda payda bolg'an ja'ne bir xanlıq İliy sultanlıg'ının' (1864-1871) Rossiya ta'repinen basıp alınıwı Jetiasar ma'mleketinin' Shıg'ıs Tu'rkistannın' arqa menen bolatug'ın sawda baylanısın qıyınlastırdı. Onın' u'stine Gulja g'a'llesinin' Qıtay jazalawshı a'skerlerine satılıwı menen Chinler Jetiasar ma'mleketin joq etiw imkaniyatına iye boldı. Bul da'wirde Rossiya-Qıtay sawdası Tu'rkistan aymag'ında o'z-ara sheklengen ko'lemde zat almasıw menen dawam etip turdı.
1881 jılı Sankt Peterburg kelisimi du'zilip, İli alabının' tiykarg'ı bo'limi Qıtayg'a qaytarıp berilgennen son', Qıtay-Rossiya sawdası ja'ne qaytadan rawajlana basladı.
Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tetug'ın Rus-Qıtay mu'na'sibetlerinin' tikleniwi "Jipek jolında" ja'ne janlanıw payda etti. Usı mu'na'sibet sebepli jergilikli zatlarg'a talap ku'sheye basladı. Na'tiyjede sawda jolında o'nermentshilik rawajlanıp, kishi-kishi fabrika ha'm ka'rxanalar qurılıp, ishki bazardı rawajlandırıwg'a imkaniyat tuwıldı. Bay sawdagerler shiyki zat ha'm jergilikli o'nermentshik tovarların Qıtay ha'm Rossiyada sata basladı. Tilekke qarsı, bul qayta tiklengen sawda baylanısları uzaqqa sozılmadı. "Oktyabr awdarıspag'ı"nan son' burıng'ı Ken'es ha'kimiyatında jeke menshiktin' joq etiliwi menen eski sawda jolının' a'hmiyeti tu'pten o'zgerdi. Jan'a payda bolg'an Ken'es ha'kimiyatı Batıs Tu'rkistan aymag'ın o'zinin' shiyki zat bazasına aylandırıwg'a urındı ha'm bug'an eristi.
1930 jıllarda Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq gu'resinin' baslanıp ketiwi "Jipek jolında" ja'ne sheshiwshi siyasiy o'zgerislerge sebep boldı. Sonın' ishinde ziyalılar menen birge bay sawdagerlerdin' qırg'ıng'a ushırawı azg'ana rawajlanıwg'a jol tutqan sawda qatnasıqların joqqa shıg'ardı. Qıtaydan alıp kelinetug'ın chay qısqarg'anlıg'ı ushın Orta Aziyag'a chay Hindstannan alıp keline basladı. Tu'rkistan Batıs ha'm Shıg'ıs Tu'rkistang'a bo'lingenligi ha'm Qıtay menen sawdanın' toqtatılg'anlıg'ı ushın Orta Aziya bazarları tek Rossiyag'a baylanıslı bolıp qaldı. Usı waqıtta Rossiyadan sanaat tovarları alıp kelinip, shiyki zat alıp ketilgenligi ushın Orta Aziyada o'nermentshilik tu'skinlikke ushırap, xalıq tiykarınan diyxanshılıq penen shug'ıllandı. 1949 jılı Qıtay Xalıq Respublikası du'zilgennen keyin sovet hu'kimeti menen sawda dawam etken bolsa da, 1960 jılları Sovet-Qıtay mu'na'sibetlerinin' jamanlasıwı na'tiyjesinde qısqardı.


text:
Hawa yulı şirkätläre bölgenlekkä töşä
Awrupada soňğı 5 atnada 5 hawa yulı şirkäte bankrotlıqqa çıqtı
Awrupada soňğı 5 atnada tübän üzqimmätle 5 hawa yulı şirkäte ber-ber artlı bölgenlekkä töşte.
Germaniyaneň Azur Êir häm Smol Planet, Bel’giyaneň VLM häm Şveyŝariyaneň Skayvork Êirlayns hawa yullarınnan soň xäzer dä Daniya-Latviyaneke bulğan Primera Êir bankrotlıkka yulıqtı.
2003 yılda qorılğan Primera Êirnıň 9 oçqıçı bar ide häm soňğı itep Tön’yaq Amerikağa säfär başqara ide.
Sentäbr’ ayı azağında räsmi bularaq bölgenlekkä töşüen açıqlağan Azur Êirnıň soňğı itep Boeing 737 oçqıçı belän êşläwe belenä.
Bel’giyale VLM ber oçqıç belän oça ide. Avgust azağında êşçänleklären tuqtatqan VLM Êirlayns barlıq oçqıçlarınnan waz kiçep, ber Fokker 50ne üzendä qaldırğan ide.
Şirkät bankrot bulğannan son anı başqa oçırmadı.
Şveyŝariyale Skayvork Êirlayns yänä avgust azağında êşçänleklären tuqtatıp, 11 meň yulçını awır xäldä qaldırdı.


text:
Moskvalı advokat Nikolay Polozov yaqın vaqıtta Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerov içün advokat satusından marum qala bile. Keçken sene sentâbr ayından berli FSB onı bu iş boyunca sorğudan keçirmege tırışa. Ve, eger de, taqiqatçılar bunı yapıp olsalar, Rusiye qanunlarına binaen, o mahkemede Umerovnıñ imayecisi olıp çıqamacaq. Polozov, FSB-niñ areketlerini qanunsız tanıy ve sorğudan keçmekni red ete, lâkin sorğu mecburen de keçirilmek mümkün olğanını inkâr etmey.
Moskvalı Nikolay Polozov Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ dört advokatından biri ola. Siyasetçini daa rusiyeli Mark Feygin ve onıñ qırımlı işdeşleri – Edem Semedlâyev ve Edem Kurbedinov qorçalaylar.
Umerov, keçken sene mayıs ayından berli taqiqat astında buluna. FSB onı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ bozuluvında qabaatlay – Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları. Rusiye Qırımğa dair topraq iddialarından vazgeçmek kerek olğanı aqqında Umerovnıñ sözlerini, mahsus hızmet taqiqatçıları cinayet olaraq tanıylar.
Keçken yılnıñ küzünden berli FSB Nikolay Polozovnı bu işten çıqarmağa tırışa. Onı defalarca sorğuğa çağırdılar. Lâkin sorğudan keçse, rusiyeli advokat Umerovnı qorçalap olamaycaq, çünki bundan soñ şaat olaraq keçecek.
Nevbetteki sefer taqiqatçılar, yanvar 16 künü Polozovnı celp etecek ediler. Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca mahkemede ilk kere advokatnıñ yanına FSB hadimi İgor Skripka keldi ve oña celpnameni bermege tırıştı.
«Men kene de red ettim. Süyrep ketireceklerinen qorquttı. Şimdi, bese-belli, FSB organları meni Qırımda mecburen (esir etip) alacaqlarını beklemek kerekim. Mındaki işler böyledir», – dep beyan etti Polozov.
Advokat sırınıñ cenazesi
FSB taqiqatçısı İgor Skripka ilk kere keçken sene sentâbrde advokatnı sorğuğa çağırmağa tırışqan edi. O bu aqta muracaatnı Kreml kontrolündeki Aqmescitteki Kiyev bölge mahkemesine yollağan edi. Mezkür muracaatında o Polozovnıñ çağırılması içün sebepni açıqlağan edi. Bu areket böyle añlatıla: vesiqalardan birinde advokat, onıñ müşterisi İlmi Umerov – Meclis reisiniñ muavini olğanını yazğan eken. Keçende ise Milliy Meclis Rusiyede ekstrimistik teşkilât olaraq tanılğan soñ, FSB, sanki, Polozovnı soraştırmaq kerek, Umerovnıñ bu teşkilât ile nasıl alâqası bar eken.
Şaşırtıcı olsa da, Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi advokatnıñ sorğuğa çağırılması aqqında muracaatnı red etti. Bundan soñ Rusiye mahsus hızmetiniñ hadimi bu qararğa qarşı itiraz bildirdi, ve o 8 noyabrde baqıldı. Mahkemeci FSB itirazını qabul etti ve Polozovnıñ sorğudan keçirilmesi aqqında muracaatnı ilk mahkemege qaytardı. O dekabr 13 künü tekrar baqıldı.
Nikolay Polozovnıñ özü o künü Qırımnıñ tışında edi, ve özü advokatnıñ hızmetine muracaat etmek mecbur oldı. Mahkemede onıñ menfaatlarını Aqyarlı adliyeci Oksana Jeleznâk temsil ete edi.
Bu sefer Kiyev bölge mahkemesi sorğunıñ ötkerilmesi aqqında muracaatnı qabul etti. Advokat Oksana Jeleznâk beyan etti ki, alğan qararı ile mahkemeci Mojelânskiy «advokat sırınıñ cenazesini qıldı».
«Mahkemelerde aqiqat ve adalet üküm sürmek kerek, raqiplik ve Qanun ögünde musaviylik. Lakin bu, teessüf ki, bügün yoq edi. Keder ile bildirmek kerekim, mahkeme içün bu ümdeler yat kele. Mahkeme atta, advokatnıñ sorğulanması aqqında sual advokatnıñ ya da temsilcileriniñ iştiraginen baqılmaq kerek olğanını tüşünmedi bile, mahkeme toplaşuvı maqbul sebeplerden keçiktirilmek kerek olğanı aqqında bütün muracaatlarnı körmemezlikke urdı», – dep ayttı o Qırım Haber Agentligine bergen izaatında.
Dekabr 22 künü Polozov mahkemenin qabul etkeni bu qararğa qarşı itiraz bildirdi. Bügünki künge qadar bu itiraz daa baqılmadı, ve, demek ki, qarar daa küçüni almadı. Buña baqmadan, advokatnıñ sözlerine köre, taqiqatçı Skripka onı mecburen FSB idaresine ketireceginen qorqutacaq oldı.
«Er şey sessiz yapılmalı»
Polozovnıñ safdaşı Mark Feyginniñ fikirine köre, onıñ zenaatdaşı mıtlaqqa Umerovnıñ işinden çetleştirilecek, bu sadece vaqıt meselesi.
Bu belli derecede Umerovnıñ özüni imaye aqqından marum ete, çünki, elbette ki, advokat Polozov onıñ qorunmasına ğayet salmaqlı isse qoşa bilecek ediMark Feygin
«Bu belli derecede Umerovnıñ özüni imaye aqqından marum ete, çünki, elbette ki, advokat Polozov onıñ qorunmasına ğayet salmaqlı isse qoşa bilecek edi. Onı işten mustaqil advokat olaraq çetleştireler. Bu Moskvalı advokat, ve o yerli, bu kibi ceryanlarda tecribesi olğan, advokatlar qadar basqıdan tesirlenmey. Menim şahsiy fikirime köre, onı mıtlaqqa çetleştirecekler», – dedi Feygin Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında.
Onıñ sözlerine köre, eger de Polozovnı sorğudan keçirseler, artıq o qabaat qararında şaat olaraq keçecek, ve mahkemede İlmi Umerovnı qorçalap olamaycaq. Feygin qayd ete ki, onıñ fikirine köre, advokatnı sorğuğa celp etmekniñ sebebi de büs-bütünley uydurılğan ve qanunğa uymay.
«Sebep – onıñ baş prokuraturağa yollağan şikâyeti oldı. Vesiqada o sanki Umerovnıñ Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini vazifesi aqqında bilgi bere, Meclis ise yasaq etilgen. Bu ne – taqiqat tarafından advokatnı sorğudan keçirmege kerektirgen bir malümatmı?» – dep efkârlana Mark Feygin.
O tahmin ete ki, onıñ zenaatdaşına qarşı bir operativ programma işletile, ve böylece İlmi Umerovnıñ üzerinde ötkerilgen mahkeme mümkün olğanı qadar sessiz ve duyulmadan keçirilsin.
«Olar içün bu mahkeme ceryanında faal surette iştirak etecek advokatlarnıñ olmaması pek müimdir, cemaatnıñ diqqatını ve dünya toplulığınıñ diqqatını İlmi Umerovnıñ işine celp etmesinler. Olar içün er şey yavaştan ve sessiz keçkeni müimdir», – dey advokat.
İlmi Umerovnıñ özü FSB tarafından yapılğan areketlerni tenqid ede ve bu kibi adiselerni onıñ halqına destek bergenlerni qorqutmaq içün yapılğan qorqutuv olaraq tanıta.
Esas vazife – başqalarğa ibret olsun. Olar qorsın da, Qırım ve qırımtatarlarnıñ problemlerinen oğraşmasınİlmi Umerov
«Yüksek ihtisaslı advokatnı, şaatqa çevirip, çetleştirmege tırışalar. Elbette ki, men buña menfiy baqam. Bu olarnıñ birinci vazifesi, lâkin eñ esas vazifeleri degil. Esas vazife – başqalarğa ibret olsun. Olar qorsın da, Qırım ve qırımtatarlarnıñ problemlerinen oğraşmasın. Maqsad – qalğanlarnı qorqutmaq», – dedi Meclis reisiniñ muavini Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında.
Umerovnıñ kesken qıymetine köre, onıñ işi boyunca bütün taqiqat işleri endi ötkerildi, lâkin belli olmağan sebeplerden mahkeme alâ daa başlanmadı. Onıñ fikirince, bu mesele adiy taqiqatçılarnen bağlı degil, ve FSB hadimleri yuqarıdan – onıñ cinaiy işini sımarlağan şahıslardan, kelecek emirni bekleyler.


text:
«Spravedlivaya Rossiya» firqasından Devlet duması deputatı İlya Ponomarövnı deputat toqunmazlıqtan marum ettiler. Böyle qarar salı künü, aprel 7-de, qabul etildi. Qararğa 438 deputat qol tuttı, biri qarşı çıqtı.
Qarşı çıqqan deputat Dmitriy Gudkov twitterde yazğanı kibi, «Spravedlivaya Rossiya» azası Valeriy Zubov ve Yuriy Petrov («Yedinaya Rossiya») rey bermegen ekenler.
«Dojd» telekanalı bildirgeni kibi, evel, salı künü, baş prokuror Aleksandr Buksman Rusiye Devlet dumasına muracaat etip, «Skolkovo» fondunıñ işi boyunca Ponomarövnı toqunmazlıqtan marum qaldırmağa ricada bulundı. Rusiye qanunlarına köre, deputatqa qarşı cinaiy işniñ açılması aqta qararı parlamentniñ aşağı palatasınıñ izni ile alına bile. Devlet duması baş komiteti işbu teklifke qol tuttı.
Evel Ponomaröv, onıñ yaqalanuvı aqta qarar alınsa, AQŞdan Rusiyege kelmeycegini bildirgen edi.
2014 senesi aprel ayında LDPR firqası Devlet dumasına Rusiye tarafından Qırım işğaline qol tutmağan «Spravedlivaya Rossiya» fikrasınıñ azaları İlya Ponomaröv, Dmitriy Gudkov, Sergey Petrov ve Valeriy Zubovnı toqunmazlıqtan marum etmege teklifi ile buyurdı.
Aprel 15 künü Devlet dumasınıñ komiteti işbu qararnı lâğu etti, çünki o Devlet dumasınıñ deputat statusı aqqında qanunına ters kele.


text:
(Mäşhur kompozitor, professor Quddus Ğoҗamiyarovniŋ tuğulğininiŋ 100 jilliğiğa dair) Rastimni eytsam, meniŋ bu maqalini yezişimğa kšrnäklik dšlät vä jämiyät ärbabi Abdulla Rozibaqievniŋ tuğulğiniğa 120 jil toluşiğa beğişlinip štküzülgän täntänilik jiğin säväp boldi. häqiqätänmu şundaq. Almuta şähiridiki Җambul namidiki Qazaq dšlät filarmoniyasiniŋ kontsert zalida Quddus Ğoҗamiyarovniŋ Abdulla Rozibaqievqa beğişlanğan simfoniyasi orunlandi. Atmiştin oşuq sazändiniŋ orunlişida män tehi kšrmigän talay muzıka äsvapliridin muŋlinip çiqivatqan avazni aŋliğanda meniŋ: «Tovva, monu äsvaplarniŋ tilini biliş, seziş üçün qançimu vaqit, bilim, tšzüm keräk? Quddus aka ularniŋ hämmisini nädin ügändi?» degän oyniŋ päyda bolğinini yoşurmaymän. Tiŋşiğan adäm üçün bebaha duniya! Saz äsvapliridin nemä yoqkintaŋ? Meni tävrändürgini häm uşbu maqalini yezişimğa türtkä bolğini, mäzkür simfoniyaniŋ bari-yoqi ikkila qetim – birinçi qetim 1971-jili Almutida vä 1975-jili Moskvada orunlanğini. Mäzkür simfoniyani şu küni tiŋşiğan filologiya pänliriniŋ namziti Şämşidin Ayupov šz maqalisida alğan täsiratini mundaq täsvirläptu: «Mäzkür simfoniyani zäŋ qoyup tiŋşisiŋiz, millät peşivasi, uyğur hälqiniŋ munävvär pärzändi Abdulla Rozibaqievniŋ täğdiri vä käçürmişliri bilän çämbärças bağlanğanliğini, birdä kštiräŋgü, birdä muŋluq çiqivatqan muzıkidin yalğuz adämniŋla ämäs, bälki pütünläy bir häliqniŋ jüräk sadasini, hissiyatini çoŋqur his qilisiz. …Bu simfoniya iҗtimaiy vä iҗadiy qimmiti bilän hazirqi zaman muzıka sän°itimizni gülländürüştiki soğulmas bulaq bolup qalğusi».
Simfoniyalik orkestr üçün Abdulla Rozibaqievniŋ hatirisigä beğişlanğan 5 simfoniya 1971, 1974, 1981-jilliri yezilğan ekän. Bügün bolsa, mana, mustäqil Qazaqstanniŋ äŋ çoŋ orkestri üçinçi qetim bäş simfoniyaniŋ päqät birinila orunlavetiptu. Simfoniyaniŋ orunlinişiğa dirijerliq qilğan җumhuriyätlik vä häliqara konkurslarniŋ laureati Erbolat Ahmed'yarov bolsa, Quddus aka Ğoҗamiyarovniŋ qolida tärbiyä alğan şagirti ekän. Hälqimizniŋ munävvär pärzändiniŋ tävälludiğa munasivätlik mäzkür simfoniyaniŋ käŋ häliq ammisiğa yänä bir qetim tonuşturuluşi җahan iş boldi däp oylaymän. Moşularni aŋliğandin keyin maŋa «Quddus aka yänä nemilärni yazdi?», degän soal zadila aram bärmigäçkä, izdinip, birmunçä mälumatlarğa egä boldum.
Uyğur käspiy muzıka sän°itini juquri baldaqqa kštärgän, duniyağa tonutqan uluq kompozitorimiz, sabiq Keŋäş İttipaqi dävridä uyğurlar arisidin SSSR Dšlät mukapitiniŋ däsläpki sahibi atalğan Quddus Ğoҗamiyarovni bügünki uyğurlarla ämäs, pütkül duniya tonuydu desäm, mubaliğä ämäs. Professor, SSSR häliq artisti Quddus Ğoҗamiyarov šz iҗadiniŋ başlinişida kšpligän muzıkiliq äsärlärni yazdi: uyğur ahaŋliriniŋ mavzusi asasida fortepiano, violonçel' vä skripka üçün trio, skripka bilän fortepiano üçün «Tuğulğan kolhozda», «Uyğur ussuli» namliq tarliq kvartet, uyğur milliy-azatliq härikitiniŋ qährimani Sadir palvanğa beğişlap skripka vä fortepiano üçün sonata yaratti. Quddus Ğoҗamiyarovniŋ «Rizvangül» simfoniyalik poemisi 1951-jili SSSR Dšlät mukapitiğa sazavär boldi. Kompozitorniŋ qälimigä buniŋdin başqimu kšpligän jirik äsärlär mänsüp. «Nazugum» (1956), «Altun tağlar» (1960) operiliri, «Çintšmür batur» baleti äynä şular җümlisidin. Quddus Ğoҗamiyarov päqät birinçi uyğur operisiniŋla ämäs, 1975-jili orunlanğan däsläpki uyğur simfoniyasiniŋmu muällipidur.
Şair İlahun Җälilov kompozitorğa beğişlap «Yaŋlivaştin yaŋriğan ahaŋlar» kitavini yazdi. Şu kitaptin, gezit vä jurnallardin birqatar mälumatlarğa eriştim. Şundaqla män ädipni jiraqtin kšp kšrginim bilän tirigidä birla qetim bätmu-bät uçrişip, sšhbätlişiş bähtigä muyässär bolğan edim.
Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ yenida 1991-jili iyun' eyida uyğur tilida ädäbiy-bädiiy «Arzu» jurnali çiqişqa başlidi. “Arzuni” däsläpkilärdin bolup qollap-quvätligänlärniŋ biri — Quddus aka Ğoҗamiyarovtur. Jurnalniŋ redaktsiyasi u çağda hazirqi Tšle bi – Ablayhan koçiliriniŋ dohmuşidiki Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi benasiniŋ ikkinçi qävitigä orunlaşqan edi. Quddus aka bolsa, Ablayhan bilän hazirqi Bšgenbay batır koçiliriniŋ dohmuşidiki Qurmanğazı namidiki filarmoniyadä däris beridiğan. Bizniŋ iş ornimiz yeqin bolğaçqimu, çüş mäzgilliridä pat-pat Quddus aka redaktsiyagä mehmanğa kirip, hal-ähvalimizdin hävärdar bolup turatti. Bir küni Quddus aka çüş mäzgilidä kirip käldi. Bšlmidä meniŋdin başqa heçkim yoq edi. Egiz boyluq, aq çeçini käynigä qilip iditliq tariğan, aq «futbolka» kiygän kişi işikni eçip kirivedi (män uni kšp vaqitlarda äynä şundaq aq futbolka vä uniŋ üstigä kostyum kiygän halättä kšrättim), bšlmä içi birdin yorup, kätkändäk boldi. Qädimini käŋ taşlap, asta çamdap, maŋa yeqinlaşqan kişi ornumdin irğip turğinimni kšrüp, oŋ qolini kštärdi.
— Boldi, boldi, oğlum. Oltirivär. Bšlmigä kirdimmu, män seniŋ aldiŋğa barimän, — däp hazirla kštärgän qolini maŋa sundi.
— Ähmätҗan kšrünmäydiğu? Salamätligi yahşidu? — däp soridi Quddus aka yenimdiki orunduqqa oltarğandin keyin.
— Aka, tšvändä bolup qaldiŋiz. – Ävu, Ähmätҗan akiniŋ orniğa, juqurida oltarsiŋiz bolatti, — dedim Quddus akiniŋ meniŋdin tšvän orunduqta oltarğiniğa hiҗalät bolup.
— Öyniŋ juquri – tšvini bolmaydu, uka. – Män degän kelip-ketär mehman. Silär hizmättiki kişilär. Hiҗalät bolmay, oltirivär, — däp tšş yançuğidin qäğäzlärni çiqardi vä inçikä, uzun barmaqliri bilän qatlaqliq qäğäzniŋ qiridin yänä bir sirğaç, maŋa uzatti.
— Monularni Ähmätҗanğa berip qoyarsän. Özi bilidu, — degäç ornidin turdi. — Ähmätҗanğa salam eyt, Quddus akam kelip kätti därsän, — däp qelin yağaç işikni iştirip, sirtqa qädäm taşlidi.
Mänmu käynidin uzitip çiqtim. Şu çağda:
— Uka, yazniŋ yezida bšlmidä solinip oltarğiçä, җür, meniŋ bilän biraz aylan. Öp-çšrini peqirap kelimiz, — dedi.
«Vaqtim yoq» däp eytalmidim. Çünki meni addiy kişi ämäs, daŋliq Quddus Ğoҗamiyarovniŋ šzi säyligä täklip qilivatatti. Quddus akiniŋ şu päyttiki eytqan sšzliri dilimni yorutup, ilhamlandurğan edi. Çoŋ yolniŋ biqinidiki eriqtin atlap, yolni kesip štmäkçi bolup utturla maŋdim.
— Hälqimizdä «Aldiriğan şäytanniŋ işi» däydu. Uni bilişiŋ keräk, ukam — dedi helila käynimdä qalğan Quddus aka. – Ändi, bilip turup, monu çoŋ yolni kesip štmäkçi bolğiniŋni bayqidim. Nägä aldiraysän? Äynä, jigirmä çamdam yärdä svetofor turidu.
Män šzämniŋ aldiraşliq qilğan işimğa hiҗalät bolup, ändi uniŋ bilän qatarlaştim. Egiz boyluq Quddus akiniŋ käynidä män šzämni huddi bir qalqanniŋ himayisidä turğandäk his qildim. Çoŋ yoldin štüp bolğiçä Quddus aka gäp qilmidi. Çätkä çiqişimiz bilän aldirimay, asta soal qoyuşqa başlidi. Män hoşalliğimdin ços-ços җavap berivatimän.
— Tegi-tätiŋ nädin?
— Çeläk, Qaraturuqtin.
— hä, Märiyämniŋ jutidin ekänsändä?
— Şundaq, aka, Märiyäm Semätova bilän bir koçida turğanmiz.
— häy, Märiyäm, Märiyäm! Yaşla ketip qalda. Äҗayip talantliq aktrisa edi.
— Aka, siz Qaraturuqta bolğanmu?
— Bolğan, ukam. Avut Sattarov degän sovhoz rähbiriŋlar barğu? Äynä şu kişiniŋ täklivi bilän birnäççä qetim yezaŋlarda mehmanda bolğanmän. Qayran yaşliq! hazir şu vaqlar qaytip kälsiğu! Uzun boldi u yaqlarğa çiqmiğili. Bir berip, aylinip keläy däymän, vaqit qis. İş, tirikçilik, —däp sol qoliniŋ barmaqliri bilän beşidiki aq ariliğan çeçini arqisiğa silap qoydi.
«Bala — baliniŋ işi çala» degini rast ekän. Şu çağda yalğandin bolsimu «halisiŋiz apirip keläy» däp qoymiğinimğa helimu puşayman qilimän. Ättäŋ, eğizimniŋ yeli ediğu, kšŋli huş bolup qalar edi… Nemişkä demidim desäm, hazir җavap tapalmaymän. Yalğan eytişni halimidimmu, yä u vaqitlarda astimda maşina bolmiğaçqa, qisilip qaldimmu, bilmäymän, äytävir, eğizimdin Quddus akiniŋ kšŋlidin çiqidiğan gäpni qilalmiğinim häq.
— Nädä oquduŋ?
— Leningradta.
— Sankt-Peterburg degin. Qandaq, şähär yaqtimu?
— Aka, äҗayip şähär. Adämlirigä häyran qaldim.
Nemisigä? – häyran bolup, — maŋa qaridi Quddus aka.
U çağlarda män häqiqätänmu saddä ekänmän. Bolmisa mundaq sšzni qilattimmu?
— Qançä jürsämmu, biräsi millitimni sorimidi, — dedim häqiqätni yoşuralmay.
Quddus aka külüp kätti. Lekin, nemigä külginini, maŋa eytmidi. hazir oylaymän. Meniŋ haŋliğimğa baha bärgän boluşi keräk. Amma soal qoyuşni davam qildi. Mänmu eräŋ qilmay, çaŋ-çaŋ sšzläp, Quddus akiniŋ yenida işäşlik kelivatimän. Moşu tapta män šzämni bu duniyadiki äŋ bähitlik insandäk his qilğan edim. Çünki meniŋ yenimda işäşlik qorğan – çoŋ häriplär bilän yezilidiğan insan, uluq kompozitor Quddus aka Ğoҗamiyarov sšhbätdaş bolup kelivatidu ämäsmu!
— Petergof, Kunskamera, Ermitajda bolduŋmu?
— Boldum, aka. Meniŋ bilän billä oquğan, Belorussiyadin kälgän bir qiz: «Bu şähärgä beşimizni taşqa ursaqmu qaytip kelälmäymiz. Şuŋlaşqa boş vaqtimizda şähärniŋ gšzäl җaylirini, tarihiy yadikarliqlirini, mirasgah, teatrlirini kšrüvalayli» degäçkä, biraz yärlärni aylinip, kšrüp çiqtuq. Ändi şu belorus' qizğa apirin! Toğra eytqan ekän. Şuniŋdin keyin u yaqqa baralmidim.
Kunskamerida nemini bayqidiŋ?
Män oylinip qaldim, Quddus aka nemini kšzdä tutuvatidu? Adämniŋ tšrilişidin tartip härhil «mšҗüzilär» bu yärdiki qutilardin orun alğan. “Qaysi täräptin meni sinimaqçi boluvatidiğandu”, — däp oylinip qaldim. Tiniçlinip, ğämdä qalğinimni säzgän Quddus aka yänä soal qoydi.
Uyğurlarni kšrdüŋmu?
Därru yadimğa käldi. härhil millätlärgä munasivätlik momlinip yasalğan häykällär arisida är-ayal uyğur dehinimu bar edi.
— hä, kšrdüm, aka.
— Demäk, tehiçä bar ekändä. Yahşi, yahşi. – Teatrliriğa beripsän, nemä kšrdüŋ? – däp kšz qirida maŋa qaridi.
— Amerikiniŋ bir top artistliri Leningradqa «Qädähtiki oğa» namliq spektakl' elip käptu. «Çätälliklär qandaq oyun kšrsitidekin?» degän oyda berip, uniŋ rus tilidiki tärҗimisini kšrdüm. Amma muällipi esimdä yoq.
— Nahayiti yahşi, uka. Vaqtiŋni boşqa štküzmäpsän, — deyişigä aldimizda päyda bolğan yoğandin-yoğan bir qazaq kişi Quddus akiğa ikki qolini qoşlap «Ässalamualeykum, aqsaqal» däp egilip salam bärgäç, uniŋ bilän quçaqlişip kšrüşti. haŋqetip qarap turğinimni bayqiğan «yoğan kişi», Quddus akiniŋ oğli däp qaldimu, menimu bağriğa basti. Şu tapta uluq kompozitorniŋ hšrmiti arqiliq mänmu hšrmät, izzätkä erişkinimgä mämnun boldum. Dilim qandaqtu-bir til bilän eytip yätküzgüsiz illiq hissiyatqa bšländi. Män u kişini tonumidim. Bälkim, Quddus akiniŋ yeqin tonuşliridu. U päyttä meniŋ üçün uniŋ ähmiyiti yoq edi. İkkisi bir-birigä tazimu yeqinçiliq qilip gäpkä çüşivedi, «Qoy, ikkisiniŋ gepigä arilaşmay», däp šzämni äriksiz çätkä tarttim. Quddus aka birdin çüşändi. Maŋa burilip qariğan u, yänila oŋ qolini kštirip, «yänä kšrüşkiçä» degän mänada şilttidä, qazaq qerindaş bilän, huddi meniŋ bilän hazirla sšhbätläşkändäk, yolini davam qildi.
Uyğur hälqiniŋ munävvär pärzändi, SSSR Dšlät mukapitiniŋ laureati, daŋliq kompozitor Quddus aka Ğoҗamiyarov bilän täsadipi uçrişiş pursiti uniŋdin keyin bolmidi.
İsmini ävladi yadqa alidiğan Quddus aka Ğoҗamiyarov 1994-jili 8-aprel' küni vapat boldi. Uniŋ murdisi «Keŋsay» qäbirstanliğiğa qoyulğan. 2005-jili 3-may küni uniŋ nami җumhuriyätlik Uyğur teatriğa berildi. häykältaraş Mähämätҗan Abdullaev vä memar Ärkin Mämätbaqievniŋ layihisi asasida bronzidin işlängän byusti bügünki kündä šziniŋ ismi bilän atalğan Uyğur teatriniŋ benasi aldida mäğrur halda turmaqta.
***
Moşu maqalini yeziş җäriyanida İnternet torliriğa kirip, härhil mänbälärdin kiçik-kiçik mälumatlarni jiğdim. «Bir äsir yaşisaŋmu, äsirlär boyi oqi» degini rast ekän. Tor sähipiliridä Quddus Ğoҗamiyarov häqqidä ilgiri-keyin aŋlimiğan kšpligän mälumatlarni kšrüp, häyran boldum. Bu kişiniŋ nahayiti eğir zamanlarda hayat sinaqliriğa bärdaşliq berip, oqup, bilim elip, uyğur käspiy muzıkisini rivaҗlanduruş, uni duniyağa tonutuş yolida kšpligän işlarni qilğiniğa apirin äylidim.
Daŋliq professor Evgeniy Brusilovskiy Quddus Ğoҗamiyarov häqqidä mundaq yazidu: «Meniŋ şagirtlirim arisida Quddus Ğoҗamiyarov alahidä orunda turidu. U meniŋ aldimda jigirmä yaşliq jigit qiyapitidä tuyuqsiz päyda boldidä, şu qiyapättä saqlinip qaldi. Qarisam, iştan-kšynigigä yamaq selinğan, uzun boyluq, oruqtin-oruq jigit yalaŋ ayaqliriğa kalaç selivaptu. Beçariniŋ atisi u kiçik vaqtida šlüp kätkän ekän. Anisi män hizmät qilivatqan muzdram tehnikuminiŋ fortepiano bšlümidä edän juyğuçi bolup işlättekän. Meniŋ aldimda yalaŋ ayaq, aç-zerin turğan baliniŋ däsläpki sšzigä män häyran qaldim. U yalvuruş bu yaqta tursun, «Aka, män kompozitor bolimän. Meniŋ oqup, bilim elişimğa yardäm qiliŋ» degän edi qät°iylik bilän. Oçuğini eytsam, jigirmä yaşliq bala royal'da naçar oynatti. Äpçillik uniŋda yoq, şuŋlaşqa bu sahada uniŋdin heçbir yeŋiliq kütüş mümkin ämäs edi. Ändi uniŋ kompozitorluq qabiliyiti meni šzigä mäptun qilivaldi. Oqup jürüp däsläpki äsärlirini notiğa salğanliğini kšrdüm. Bu jigittin bir nemä çiqidiğiniğa kšzüm yetip, az-azdin mäşiqlinişkä başlidim. Şundaq qilip, uyğur hälqi tarihida däsläpki käspiy kompozitor boluş hahişini bildürgän yaş jigit päyda boldi. Meni uniŋ keläçigi qiziqturğan edi. Quddusniŋ yaş vaqtidin mähsätkä intiliş, tärtipkä beqiniş, yenik oylarğa berilmäslik hususiyätliri kšrünüp turatti. Quddus tamaka çekişkä, şarap içişkä qiziqmidi, hayatniŋ härhil yenik häväsliridin jiraq boldi. Ana vä bala šy taziliğuçiniŋ kiçikkinä ayliğiğa yaşidi. Ularniŋ šyi häqiqiy gämini äslitätti. Qol bilän lay urulğan biraz egizliktiki tamğa kiçikkinä derizilär ornitilğan edi. Qomuç vä çšptin yepilğan šyniŋ šgüzidin yamğur dayim štüp ketätti. Uniŋsizmu šzlügidin zäy tartip turğan edän sazliq kšlgä aylinatti. Anisi oğliniŋ bu kämbäğäl käsipni taşlişini halatti. Başqiliriniŋ baliliri ohşaş bazarda soda-setiq qilip, uyğurniŋ birär bay qiziğa šylinip, kšrnäklik kişilärdin boluşini arman qilğan.
Biraq Quddus boy bärmidi. Aç qalsimu, yamaq iştanlarda jürsimu, oquşini taşlimay, kšzligän mähsitigä intildi. Öziniŋ dadiliği häm tirişçanliği nätiҗisidä Moskva konservatoriyasigä oquşqa çüşidu. Biraq Uluq Vätän uruşi başlinişi bilän uni härbiy säpkä elip ketidu. U yaqtin Quddus maŋa qiysiq-qiysiq hšsnisi bilän hätlärni yezip turdi. Uruş ayaqlişişi bilän šziniŋ arminini ämälgä aşuruşqa kirişidiğanliğini, konservatoriyadä meniŋ uniŋ üçün bir orun tutup turuşumni iltimas qilğan hätlärni yazğan».
Q.Ğoҗamiyarov yaratqan äsärlär tizimi:«Nazugum» (1956), Nurğisa Tlendiev bilän birliktä «Altun tağlar» (1960), «Sadir palvan» (1975) operilirini, «Çin-Tšmür» (1967) baletini, «Yättisu gülliri» oratoriyini, sšzini Tuman Moldağaliev yazğan (1970), «Vätän» (1986) kantatisini, simfoniyalik orkestr üçün Abdulla Rozibaqievniŋ hatirisigä 5 simfoniya, (1971), (1974), (1981), «Täklimakan»simfoniyasini (1984) yazdi. «Rizvangül» (1950), «Azatliq häqqidä nahşa» (1954) simfoniyalik poemilarni, «Qizil bayraq yälpüldäydu» (1959) uvertyurisini, «Mäşräp» (1972) kšrünüşini, üç syuita (1955, 1967, 1969), simfoniyalik ussullar (1952), qazaq häliq äsvapliri üçün «Mäyrämlik poema» (1952), «Hitay lirikisi» (1953), «Uyğur ussulliri» (1956), «Märğul» (1967), «Qazaq ussulliri» (1972), «Uyğur ahaŋliri» (1973), orkestr trubisi üçün kontsert (1973), hor vä orkestr üçün «Uyğur kolhozidiki keçä» syuitisini (sšzi Q.hasanovniŋ, 1957), «Dostluq yoli» (sšzi Q.Bekhojinniŋ, 1958), «Lenin partiyasi» (sšzi T.Jarokovniŋ, 1962), «Alitağ häqqidä oy» poemisini (sšzi Ä.Tajibaevniŋ, 1968), hor üçün «Kolhoz etizliğida» (1949), uyğur häliq nahşiliri mavzusida syuitilirini (1969), uyğur häliq mavzuliriğa asaslinip tarliq kvartet üçün «Tuğulğan kolhozda», (1950), uyğur häliq çalğu äsvapliri ansambli vä hori, nahşiçiliri üçün «Güllängän tiŋ», uyğur häliq mavzuliri üçün variatsiya äsärlirini (1954), skripka vä fortepiano üçün «Ussul» (1947), «Uyğur ussuli» (1948), Sonata (1949), «Bšşük nahşisi vä ussul» (1967), «İkki p°esa» (1973), violonçel' vä fortepiano üçün «Elegiya» (1938), «Andante» (1949), «Oylar, monolog vä sšhbät (1969), al't vä fortepiano üçün «Üç p°esa» (1976), fortepiano üçün «Balilar al'bomi» (15 fortepianiliq p'esa), «Altä kiçikkinä prelyudiy» (1937), «Ballada» (1937), «Käçki hekayä» (1937), «Aydiŋ käç» (1937), «Sšzsiz nahşa» (1938), «Yärläş marşi» (1938), «Kolhoz yaşliri» (1938), «Sšzsiz nahşa» (1939), «Val's» (1939), «Ussul» (1939), «Prelyudiya» (1939), «İkki noktyurn» (1939), «Prelyudiya-poema» (1947), «Noktyurn» (1947), «Prelyudiya» (1947), «Noktyurn» (1948), «Bahar käldi» (1955), «Bahar nahşisi» (1955), «Quyaş nuri» (1955), «Ahirqi qar» (1964), «Yamğur» (1964), Tšrt p'esa (1977), avaz vä fortepiano üçün romanslar, «Sadir palvan» spektakliğa muzıka.
Mümkin untulup qarğanlirimmu bardur, amma İnternettiki mälumatlar moşundaq ekän. Şundaqla Quddus Ğoҗamiyarov tšvändiki ataq vä mukapatlarğa muyässär bolğanliğidinmu yänä bir qetim hävär taptim: Qazaq SSRniŋ hizmät kšrsätkän sän°ät ärbabi (1954), Qazaq SSRniŋ häliq artisti (1973), SSSR häliq artisti (1987), «Rizvangül» poemisi üçün üçinçi därijilik Stalin mukapiti (1950-1951), üçinçi simfoniyasi üçün Qazaq SSRniŋ Dšlät mukapiti, Lenin ordeni (1959), «Oktyabr' İnqilavi» ordeni (1977), «Ämgäk Qizil Tuği» ordeni (1971), «hšrmät Bälgüsi» ordeni (1961), «1941— 1945-jj. Uluq Vätän uruşida Germaniya üstidin qazinilğan ğalibiyät üçün» (1947) medali bilän mukapatlanğan.
Avut MÄSİMOV, yazğuçi.


text:
Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa Şurasınıñ Silâlı quvetlerni qullanıp terrorizmge qarşı tedbirlerni başlamaq qararınıñ sebebi memleketniñ cenüp-şarqında yüz bergen adise-vaqialar oldı. Cumaertesi ve bazar künleri bir qaç şeerde silâlı adamlar memuriy binalarnı zapt etti. Bazar künü Zaporojye, Lugansk, Odessa ve Harkovde Maydan tarafdarları ve oña qarşı çıqqanlarnıñ mitingleri olıp keçti. Azatlıq Radiosınıñ mühbiri bildire ki, çatışmalarda aman-aman elli insan zarar kördi. Donetskte Mariupol, Kramatorsk ve Slavânskta militsiya şeer bölüklerini zapt etken adamlarğa yardım etmek içün halq imayesini şekillendirip başladılar. Bazar künü saba Slavânskta mahsus tedbirler keçirilgende Ukraina havfsızlıq hızmeti «Alfa» mahsus bölüginiñ kapitanı elâk oldı, daa dört kişi yaralandı. Separatistlerden biri elâk oldı ve bir qaç kişi yaralandı.
SBU reisi Valentin Nalivayçenkonıñ bildirgenine köre, mahsus hızmetniñ Donetskteki adise-vaqialarğa Rusiyeniñ alâqası bar olğanını tasdıqlağan vesiqaları bar, SBU 17 adamnı endi yaqaladı, olarnıñ arasında – Rusiye agentleri.
Rusiye Ukraina akimiyetiniñ silâlı gruppalarğa qarşı ordularnı qullanmaq qararını cinayet olaraq tanıp, BMT Havfsızlıq Keñeşiniñ acele toplaşuvını keçirmege talap etti. Lâkin Moskva mevamına BMT Havfsızlıq Keñeşinde qol tutmadılar.


text:
Ündistannıñ NDTV telearnasına bergen suxbatında korporacïya basşısı Tïm Kwk AQŞ-tan basqa elderde iPhone bağası qımbat ekenin moyındağan. Ol munı salıq pen tölemderdiñ köptiginen dep tüsindirdi.
T.Kwk aldağı waqıtta Apple bağanı AQŞ-tağı sekildi deñgeyge tüsirw üşin qoldan kelgen barlıq şaranı jasaytının mälimdegen. Alayda kompanïya jetekşisi bul üşin ne jasalatının jäne onıñ qaşan iske asatının aytpadı, dep xabarlaydı vc.ru.
AQŞ-ta iPhone bağası 600 dollar şamasında, al basqa elderde smartfon odan da qımbat turadı.
Kommentarïï


text:
Xyustonnıñ oñtüstik-batısında oqwşı balalar özgeniñ üyine urlıqqa tüsip, urlağan zattarınıñ tizimi men bul qılmısqa nelikten barğandıqtarın jazıp xat qaldırıp ketken.
Üy ïesi Djozef Alvarado oynaytın konsol PlayStation 4, eki kontroller men qızınıñ nowtbwgın tappay qalğan.
Soraqısı sol, bala qolımen jazılğan xat tawıp alğan. Xattardıñ birinde kelesidey jazw bar: «Men seniñ zattarıñdı urladım. Sebebi meniñ ağam bunı jasama degen». Al ekinşisinde urlap äketken zattarınıñ tizimin jazıptı.
Jäbirlenwşi orta mektepte mamandanğan oqıtwşı bolıp jumıs isteydi eken. Durıs tañdaw jasamağan tärbïesi qïın balalarmen jumıs jasaydı.
«Soñında bul meniñ basıma tüsti»-deydi onıñ özi.
Ol quqıq qorğaw organdarına arız jazıp, üyiniñ qawipsizdigin küşeytken.
Derekköz: Lenta.rw
Kommentarïï


text:
Qapqaz bilgisayarçı özünü yañı üstewü bulan Awropanı tanış etejek
Qapqazlı Arsen Qazibekow Awropa Silicon Valley Open Doors degen cıyında özünü yañı MyDiaspora degen qulawuz üstewün görsetejek.
Bu proje Rus İskolkowo WebReady startaplanı arasında birinçi yerni aldı. O bolmay Google karxanadan «dünyanı lap da qolay startabı» degen atnı qazanıp, özel sawğat aldı.
Rus basmalağa göre üstewnü etgen yaş ulan «Google bu projeni tınç dünyalaşdırılajaq dep bizin „awletibizni“ sayladı» degen sözlerin bildirdi.
Busыahat MyDiaspora degen üstewnü qollawçularını köbüsü Paqıstanda, Britisde, Qazaxıstanda wa Rusiyada yaşay degen ma'lumat da açıq berildi.


text:
İzrail’ xärbiläre rizasızlıq çarasında qatnaşuçılarnı qulğa aldı
İminlek köçläre älege fälästinle yäş’lärneñ yazmışı turında älegä ber belderü dä yasamadı
İzrail’ xärbiläre Gazzä çigendä rizasızlıq çarasında qatnaşuçılarnıñ qayberlären qulğa aldı. İminlek köçläre älege fälästinle yäş’lärneñ yazmışı turında älegä ber belderü dä yasamadı.
Fälästin sälamätlek saqlaw ministrlığınnan xäbär itülärençä, Gazzädä ütkärelüçe çaralarda şähit buluçılarnıñ sanı 62 buldı. Yaralılar isä 2 meñ 770tän arttı.
Şähitlärneñ 8i baliğ’ bulmağan, yaralılarnıñ da 225e bala häm 86sı xatın-qız.


text:
Yarımadada daima yaşamağan üç qırımtatarğa ilhaq etilgen yarımadanıñ territoriyasına kiriş yasaq etildi. Olarnıñ ekisi – Türkiye vatandaşı ve daa biri – Ukraina vatandaşı. Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırım adliyecisi Elvina Semedlâyeva bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, advokatlar yasaqlarnıñ tafsilâtlarını ögrenmege ve daa soñra buña qarşı mahkemege muracaat etmege tırışalar.
Adliyeci: «Bizge, Qırımğa kirmeleri yasaq etilgen üç qırımtatar muracaat etti. Olarnıñ ekisi – Türkiye vatandaşı, anda endi çoqtan yaşaylar. Olar Rusiye elçiliginde viza almaq istedi, lâkin olarğa, bir şey añlatmayıp ve yazılı şekilde bildirmeyip, vizanı bermediler. Daa bir kişi – Ukraina vatandaşı. Mında onıñ yaqın soyları otura. O, olarnı sıq-sıq ziyaret ete edi. Nevbetteki sefer Qırımğa kirmege istegende oña, 2048 senesine qadar Qırımğa kirmesi yasaq etilgeni aqqında yazılı bildirüvni taqdim ettiler. Onıñ kirişi FSBniñ talabı ile yasaq etildi», – dep ikâye etti.
Onıñ aytqanına köre, advokat Edem Semedlâyev, Türkiye vatandaşı olğan eki qırımtatarğa kim ve nege esaslanıp Qırımğa kirişni yasaq etkenini tayin etmek içün türlü muessiselerge (ve şu cümleden Rusiye İİNi ve migratsiya boyunca baş idarege) malümat talabı ile muracaat etti.
Ondan ğayrı, advokat, Ukraina vatandaşı olğan qırımtatarğa kirişniñ yasaq etilmesine qarşı mahkemege şikâyet bermek niyetinde.
Elvina Semedlâyevanıñ aytqanına köre, Türkiyeden olğan eki qırımtatar Qırımdaki yurtdaşlarına sıq-sıq yardım ete edi.
2014 senesi mayıs 3-te Rusiye sıñırcıları, ilhaq etilgen yarımadanıñ territoriyasına beş yıl devamında kirmesi yasaq olğanı aqqında Rusiye FSBsiniñ 2014 senesi aprel 19 tarihlı qararına sıltap, Mustafa Cemilevni yarımadağa yibermediler.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ reisi vazifesinden ketken İlmi Ümerov bildirdi ki, bu adım yalıñız onıñ teşebbüsine ait. Ümerovnıñ aytqanlarına köre, bugünge qadar o Ukraina devlet hızmetçisi olaraq çalışmağa devam etti, «çünki Qırımda keçici müddet bar».
«Rayonnı teminlev meselelerini çezip, men Rusiye Federatsiyası qanunlarına esaslanıp tizilgen vesiqalarda qol qoymaq kerekim. Men Qırım işğalini tanımayım ve ömür printsipleriniñ bozulmasını talap etken yañı şaraitlerde çalışıp olamayım. Men içki baqışlarım ve şimdiki akimiyetniñ resmiy mevamı arasında saylamaq kerek olğanda vazifemden ketecegimni gizlemey edim», – dep añlattı o öz qararını Qırım.Aqiqat saytına.
Umerovnıñ aytqanına köre, kendi qararı aqqında o evelden Sergey Aksönovğa haber etti.
«Uquqiy qıyınlıq şunda ki, bugün men Ukraina prezidenti adına ariza yazıp olamayım, lâkin aynı prezident qararınen bu vazifege tayin etilgen edim. Men bulunğan şaraitlerge köre areket ettim», – dep ayttı İlmi Ümerov.
Onıñ yerini kim alacaq belli degil.
«Men istifağa çıqqan soñ menim birinci muavinim vazifelerimni eda etip başlay – Galina Pehar. Soñra – Aksönov tayin etecek», – dedi o.
Bağçasaray rayon şurasınıñ reisi Zamir Haybullayevniñ aytqanına köre, rayon yolbaşçısı rayon devlet memuriyetiniñ bölükleri, yerli idare organlar, müessise, teşkilât ve rayon hızmetleriniñ reberleri ve hadimleri ile toplaşuvda ilân etti.
İlmi Ümerov soñki on yıl devamında Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ reisi olaraq çalıştı.
Onıñ istifağa çıqmaq qararı aqqında Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ matbuat hızmeti avgustnıñ 19-da haber etti.


text:
İyünniñ 28-den 29-na keçer gecesi boyevikler terrorizmge qarşı tedbirler keçirilgen yerde ukrain ordusı bulunğan bir qaç yerge qarşı ateş açtılar.
Arbiy-siyasiy tedqiqler Merkeziriniñ reberi Dmıtro Tımçuk malümatına köre, Kramatorsk ava limanına qarşı eki kere minaatıcıdan ateş açıldı. Ateş şeer mezarlığı ve Kramatorsknıñ şimal tarafından açılğan edi.
Bundan ğayrı, Slavânsk ve Krasnıy Liman yolları rastkelgen yerde blok-postqa qarşı ateş açıldı.
«Birükovo» sıñır kiriş noqtası yanındaki ukrain ordusınıñ istinat noqtası da minaatıcı ateşke oğradı.
Tımçuknıñ bildirgenine köre, ukrain arbiylerinden iç bir kimse zarar körmedi.


text:
AQŞ-tıñ Rod-Aylend ştatında jağalawdan atı añız bolğan «Ïndevor» kemesi tabıldı. Bul kememen sayaxatşı Djeyms Kwk älemdi aralağan bolatın, dep jazadı şeteldik BAQ.
Sayaxatşı osı kememen 1768-1771 jıldar aralığında sayaxattağan. Odan keyin kememen ne bolğanı belgisiz edi. Keme 1778 jılı AQŞ-ta täwelsizdik üşin bolğan soğıs kezinde Rod-Aylendtegi atısta qïrap qaldı degen de boljam bar.
Eske sal keteyik, «Ïndevor» kemesimen sayaxat kezinde Djeyms Kwk Avstralïyanıñ şığıs jağalawın aşqan jäne Jaña Zelandïya eki araldan turatının däleldegen edi.
Kommentarïï


text:
Fevralniñ 24-nde qırımtatar faali Giray Kulametovnıñ anası Zarema Kulametova 2018 senesi yanvar ayında rusiyeli politsiya hadimini aqaretlegeninde qabaatlay.
Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine binaen, Kulametova Rusiye Cinayet kodeksiniñ 319 maddesi («Akimiyet temsilcisini aqaretlev») boyunca qabaatlanmaqta.
Kulametovanıñ areketlerinden, Qırım ilhaqından evel, Odessa vilâyeti Kiliya rayonı militsiya bölüginde yolbaşçılıq yapqan Seitler rayonı (Nijnegorskiy) ROVD vazifesini vaqtınca eda etken İgor Ganja zarar körgen emiş.
Fevralniñ 24-nde politsiya bölügini ziyaret etkende Kulametova bir şey itiraf etmekni red etip, öz tariflerini yazuvlı şekilde taqdim etken. Haber etilgenine köre, qırımtatar faaliniñ anası politsita bölügini artıq üçünci sefer ziyaret ete eken.
«Politsiya hadimleriniñ sözlerine köre, (Kulametovanıñ - QA) qabaatlı olğanını videoqayd kameralarından alınğan çekimler ve şaatlar isbat etecek eken. Men bellesem, olarnıñ adları yaqın künlerde iş materiallarınen tanışqan arada belli olur. Taqiqat işleri bitti. Artıq bu iş materialları prokuraturağa, ondan soñ mahkemege berilecek», – dep ikâye etti Qırım.Aqiqatqa uquimayecisi Mustafa Seydaliyev.
Yanvarniñ 18-nde Kreml nezareti altındaki İslâm-Terek (Kirovskoye) rayon mahkemesi, yanvarniñ 18-nde evinde tintüv yapqan soñ qırımtatar faali Giray Kulametovnı tutup alaraq, Rusiyeniñ memuriy uquq bozuvları aqqında kodeksiniñ 20.3 maddesi (1-nci qısmı) boyunca qabaatlağan edi. Mahkeme «2012 senesinde videorolikni derc etken içün» Kulambetovğa 10 künlük apis cezanı tayin etken edi.
Daa soñra, qırımtatar faali Giray Kulametovnıñ anası Zarema Kulametova qabaatlav aktı taqdim etilmek ve sorğulanmaq içün, rusiyeli politsityanıñ İslâm-Terek (Kirovskiy) rayon bölügine çağırılğan edi.
Açıq menbalarda politsiyanıñ bu hususnen bağlı iç bir izaatı yoq.
İlhaqtan soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Derc
HSN “Ukrayina v dzerkali Yaponiyi” leyhasını taqdim ete - dekabrniñ 16-da master-klass keçirilecek
11 Qış ayı, 13:14
Rusiye Federatsiyası bir sıra KHV "ecnebiy ögent" olaraq ilân etmesi aqqında HSN bildirmesi
6 Qış ayı, 10:02
HSN halqara tedbirde: UA/TV tış yayınlav telekanalınıñ yaratılması Ukraina içün pek müim irişimdir
5 Qış ayı, 12:59
Qırımda söz serbestliginiñ basqıncıları
4 Qış ayı, 16:38
HSN “Ukrayina v dzerkali Yaponiyi” leyhasını taqdim ete
4 Qış ayı, 14:48
Rusiye Federatsiyasınıñ tecavuzı sebebinden vaqtınca işğal etilgen Qırım MC territoriyasında söz serbestliginiñ vaziyeti
4 Qış ayı, 14:29
Ukrainada Rusiye istilâsınıñ 20 faktı
4 Qış ayı, 12:19
Milliy birlik quvetleşmesine baqtırılğan içtimaiy kampaniyalar
1 Qış ayı, 15:38
HSN ATO zonasında: Veselogirska köy şurasınıñ köylerinde efirde 10 ukrain telekanalı bar
1 Qış ayı, 15:21


text:
Rusiyede iyün 11-ge keçer gecesi belli olmağan şahıslar Moskvadaki Ukraina elçiligine yımırta attı, dep bildire rusiyeli kütleviy haber vastaları.
Rusiyeli «TASS» agentliginiñ malümatına köre, aktsiyada tahminen 200 insan iştirak etti.
«RİA Novosti» agentligi, uquq qoruyıcılarnıñ malümatına esaslanıp, 100 kişi aqqında bildire.
Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına binaen, yaş adamlar gruppası elçilikke kelip, onıñ territoriyasına çeşit eşyalarnı, bu cümleden, yımırta atmağa başladı.
Bundan soñ olar ketti, politsiya kimseni yaqalamadı.
Bundan evel, iyün 10-da Odessada faaller Odessadaki Rusiye baş konsullığını blok etmege ve baş konsullıqta Rusiye kününi qayd etmesine keder etmege tırıştı.


text:
Sudaqta iyül bir künü «Bala arabaları yürüşi 2015» keçecek. Yürüşte iştirak etmek içün bala arabasını yaraştırıp, saba şeer bağçasına kelmege kerek,– haber ete «Novosti Krıma».
Bunıñ ile şu künü şeer bağçasında diger tantanalı tedbirler de keçecek: «Küneş yıldızları» kontserti, «Masallar kitabı» qoqla teatriniñ çıqışı, «Şeñ oyunlar» programması ve «Qırımım» resim yarışı.
Bundan da ğayrı, çeşit master klassları keçirilecektir.
Qırım matbuat vastalarınıñ malümatına köre, Aqyarda iyün 1-de Balalar kününe bağışlanğan bala-gençler festivali açılacaq.


text:
Kreml kontrolündeki Qırım Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir» işiniñ daa eki iştirakçisi Emil Cemadenov ve Vadim Siruknıñ apis müddetiniñ uzatılmasına qarşı şikâyetlerini baqtı ve ilk mahkemeniñ qararını deñişmesiz qaldırdı, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Cemadenov – 2017 senesi mart 11 kününe, Siruk – fevral 8 kününe qadar apiste qalacaqlar.
Emil Cemadenovnıñ advokatı Edem Semedlâyev, onıñ müşterisini «maşnanıñ tabanına yatqızıp, başına bir şeyler keçirip» taşığanlarını beyan etti.
Yaqalanğan Teymur Abdullayevniñ advokatı Emil Kurbedinov te «Hizb ut-Tahrir işniñ» iştirakçilerine qarşı qorqotuvlar seslendirilgenini bilirdi.
Oktâbr 12 künü Qırımda beş musulman ailede tintüvler keçirilgen edi. Tintüvlerden soñ beş qırımtatarı yaqalandı ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtaında iştirak etkenlerinde qabaatlandılar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov.
Yaltada çiçek satqan Vadim Siruk, «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanıp, yarım yıldan ziyede apiste qala, o 2016 senesi fevral 11 künü yaqalanğan edi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ïmport aqpan-säwir 2019: Biz osı tuqımdağı jumırtqalardı şığw elinen ïmporttaymız. Qızığwşılıq tanıtıp jatsañız, bizben xabarlasıñız.
qawırsındanw tüsi tüsi jınısına baylanıstı (aq atalıq, şubar-sur analıq)
Salmağı
ata qaz 6,3-8,2 kg
ana qaz 5,4-7,3 kg
Şıqqan eli Amerïka Qurama Ştattarı (AQŞ)
Jumırtqalağıştıq 20-40 jumırtqaları
Jumırtqasınıñ salmağı 165 g
Jumırtqasınıñ tüsi aq tüsti
Paydalanılwı eti, qawırsındarı
Şeñberiniñ kölemi
ata qaz 24 mm
ana qaz 24 mm
Copyright © Üy qustarı tuqımdarınıñ éncïklopedïyası, 2011–2018. Barlıq quqıqtar qorğalğan.
Sayt kartası – Barlıq üy qustarı tuqımdarınıñ tizimi
Soñğı jañartw: 26. tamız 2018


text:
Ğayaz İsxaqi (Гaяз Иcxakый)
Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 13
Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 13
►Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 13
Törek häm tatar milläteneñ urtaq qıymmätlärennän, milli azatlıq xäräkäteneñ äydäp baruçlarınnan, tanılğan törki-tatar zıyalılarınnan yazuçı häm säyäsätçe Ğayaz İsxaqi (İsxaqıy) İdelle xaqında qısqaça küzätü
Ğayaz İsxaqıy (Möxämmätğayaz İsxaqi (İsxaqıy) Ğiläcetdin (Ğıyläcetdin) ulı) - 1878nçe yılnıñ 22nçe fevralendä Qazan gubernası Çistay öyäze Yäwşirmä awılında mulla ğailäsendä dönyağa kilä. Ätise Ğıyläcetdin xäzrät tirä-yündä tanılğan din êşleklese, änise Qamäriyä abıstay şulay uq ruxani ğailädän çıqqan, zatlı näselle xanım bula.
Bu ğailäneñ balaları tuğaç ta ozaq yäşämiçä ber-ber artlı ülgängä kürä, Möxämmätğayaz äti-änise öçen ayıruça kötep alınğan, qaderle bala bula. Biş yäşennän uqırğa-yazarğa öyränä, tatar, ğaräp, farsı telendäge kitaplarnı uqıy. Başlanğıç belemne tuğan awılı Yäwşirmädä ala, ä inde 12yäşendä anı Çistay mädräsäsenä birälär.
Tumıştan sälätle, maqsatqa omtıluçan, zur ixtıyar köçenä iyä bulğan sabıy balanı bu uqu yortı qanäğat’länderä almıy, älbättä. Öç yıl uqığannan soñ, 1893nçe yılda Möxämmätğayaz ätise röxsäte belän anı taşlap kitä häm Qazanğa kilep, Külbuyı mädräsäsenä urnaşa.
Külbuyı mädräsäsendä Möxämmätğayaz iñ aldınğı şäkertlärneñ berse bulıp sanala. Ul waqıtta mädräsä şäkertläre arasında bäxäslär oyıştıru kiñ taralğan bula. Ğayaz İsxaqıynıñ dönyağa qaraşı formalaşuda, şäkellänüendä, ädäbiyat, ictimağıy tormış häm säyäsät ölkäsendä mäşhür şäxes bulıp citeşüendä ayıruça 3 faktornı bilgeläp ütärgä kiräk.
Berençese - tabiğat’ tarafınnan birelğän, näseldän kilgän, äti-änise büläk itkän talantnıñ ğailädä yaxşı tärbiyä aluı, yağ’ni tabiğıy sälät belän milli tärbiyäneñ organik quşıluı.
İkençese - 19nçı ğasırnıñ sonğı çiregendä tatar dönyasın qaplap alğan cäditçelek xäräkäteneñ täêsire, anıñ citäkçese häm ideologı, Rusya möselmannarınıñ, törki dönyanıñ kürenekle mäğ’rifätçese häm säyäsätçese, pedagog İsmäğıyl’ Gaspralı ideyäläreneñ yoğıntısı.
Öçençe faktor - Qazandağı uqıtuçılar mäktäbe. Möxämmätğayaz tatar mädräsäläre öçen uqıtuçılar äzerli torğan bu mäktäptä 1898nçe yılnıñ közennän 1902nçe yılğa qadär uqıy. Anda qabul itelü öçen urıs telen yaxşı belü kiräk bulğanğa, ul biregä kergänçe başta ber xälfädän şäxsi däreslär ala.
Bu uqu yortı yäş’ İsxaqıynı bötenläy yaña ber dönyağa alıp kerä, anıñ mädäni häm säyäsi qaraşlarına köçle yoğıntı yasıy, intellektı formalaşuda ğayat’ zur rol’ uynıy. Tabiğat’ häm gumanitar fännärne nıqlap üzläşterüdän tış ul urıs, Awrupa ädäbiyatın öyränä, säyäsät, fälsäfä ölkäsenä qarağan kitaplarnı küp uqıy.
1902nçe yılnı "Uçitel’skaya şkola"nı (uqıtuçılar mäktäben) tämamlağannan soñ Ğayaz İsxaqıy Orenburgtağı "Xösäeniyä" mädräsäsenä uqıtuçı bulıp urnaşa. Monda İsxaqıy tabiğat’ fännären, urıs telen uqıta. Ber yıldan soñ "Xösäeniyä" mädräsäsen taşlap kitärgä turı kilä.
1905nçe yıl inqıylabı taşqınnarı Qazanğa da kilep citä. Anıñ waqıyğalarında aktiv qatnaşqan Ğayaz İsxaqıy jandarmeriya küzätüe astına êlägä. Qulğa alınu qurqınıçı tua häm ul yäşeren yäşäw xälenä küçärgä mäcbür bula. Şul çaqta İsxaqıynıñ jurnalistlıq êşçänlege başlana. Ğayaz İsxaqıy üz gazetın buldırunı kiräk dip sanıy. “Tañ yoldızı” 1906nçı yılnıñ 18nçe mayında çığa başlıy. İsxaqıy anıñ faktik möxärrire, ideologı, yünäleş birüçesenä äwerelä. Biredä Ğayaz İsxaqıynıñ jurnalist-publiŝistlık sälätenä, talantına yol açıla. Anıñ säyäsät, ictimağıy üseş, ädäbiyat, mädäniyat häm başqa mäs’älälärgä bağışlanğan mäqaläläre basıla. Ğayaz İsxaqıynıñ êşçänlege könnän-kön aktivlaşa, yıldan-yıl tiränäyä, qatlawlana bara. Anı bernärsä dä: jandarmanıñ daimi êzärlekläwläre dä, törmä-sörgennär dä qurqıtmıy.
Tuğan ilen taşlap kitkändä ädipkä äle 40 yäş’ kenä bula. İcat keşese, säyäsätçe öçen bu - ölgergänlek waqıtı. Ğayaz İsxaqıy başta Qıtayda, annarı Franŝiyädä, Germaniyädä häm Pol’şada yäşi. 1939nçı yılda Törkiyägä küçep kilä häm ğomereneñ axırına qadär başta İstanbulda, annarı Änkarada yäşi.
Ğayaz İsxaqıy çit cirdä möhacirlektä çaqta da ädäbi icatın da, ictimağıy-säyäsi êşçänlegen dä tuqtatmıy. Ul talantınıñ tağın ber qırın aça, anıñ mäşhür säyäsätçe genä tügel, tarixçı-ğalim buluın da kürsätä.
1940nçı yılnıñ başında Ğayaz İsxaqıy yanına Änkarağa qızı Säğadät (1905-1985) belän kiyäwe Tahir Şakir küçep kilälär. Ädipneñ soñğı yılları alarnıñ qaraw-xästärlegendä ütä. Ul 1954nçe yılnıñ 22nçe iyülendä Änkara şähärendä 76 yäşendä wafat bula. Üzeneñ wasıyate nigezendä Ğayaz İsxaqıy İstanbulda Ädernäqapı ziratına cirlänä.
Ğayaz İsxaqıy isemendäge premiya laureatı, yazuçı, säyäsätçe, cämäğat’ êşleklese Fäüziyä Bäyramova üzeneñ yazmasında Ğayaz İsxaqıynı yazuçı bularaq ta, tatarnıñ azatlığı öçen böten qaläm köçen häm ilhamın birgän şäxes tä, dip bilgeläp ütä: “Anıñ “İke yöz yıldan soñ inqıyraz”,”Zindan”, ”Zöläyxa”, ”Öygä taba”, ”Köz”, ”Oluğ’ Möxämmäd”, “Dulqın êçendä” häm başqa äsärläre millätne uylandıra da, moñlandıra da, därtländerä dä, ruxlandıra da,” - di Fäüziya xanım.
Sörgennärdä dä sınmağan, patşa törmälärendä dä milli ruxnı saqlap qalğan, möhacirlektä dä üz xalqın azat itügä ğomeren bağışlağan, tatarnıñ siräk oçrıy torğan böyek talantı, milli ädäbiyatnıñ klasigı häm ğorurlığı bulğan Ğayaz İsxaqıy bügen millätneñ türendä häm yörägendä bulırğa tieş, ul moña layıq! Tatar dönyasında Qol Ğali, Möxämmäd’yar, Qursawi häm Märcänilär, Gaspralı êstafetasın däwam itterep, yaña ğasırda, yaña şartlarda Ğabdulla Tuqay häm Fatih Ämirxannar,Yakup Aqçuralar, Sadri Maqsudilär belän bergä, tatar xalqın, anıñ milli-mädäni ruxiyaten yaña basqıçqa kütärgän, yıraq tamırları könçığış tradiŝiyälärenä barıp totaşqan, borınğı islam mädäniyate belän suğarılğan tatar ädäbiyatın dönya ŝivilizaŝiyaseneñ magistral’ üseş yulına alıp çıqqan olı talant ul.
Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı
Ğayaz İsxaqi (latin) / Kiril variantı (Гaяз Иcxakый) tübändäge sıltamada:
Çığanaqlar:
1) Zindan/kereş süz avt.İ.Nurullin-Qazan:Tat.kitap näşr.1991.
2) Ğ.İsxaqıynıñ tormışı häm icatı turında zamandaşları (1898-1917)/töz.häm kereş süz avt.F.İbrahimova.
3) İsxaqıy Ğayaz/Matbuğat.ru
Matbugat.ru>enc>ishakyy-gayaz-207
4) G.İshaqıy äsärlärendä millät yazmışı-
Pedsovet.ru>…>raznoe
5) Ğayaz İsxaqıy-tatarnıñ milli bayrağı.F.Bäyrämova.09.01.2015.
Beznen.ru>basma>gayaz-ishakıy-tatarn…(26.12.2014).


text:
«Vatandaşlıq» qamaçavı ştabında naqliyat vastalarınıñ kiriş noqtalarında faalleriniñ areket tarzı qaidelerini belgilediler. Bunı Facebookta «vatandaşlıq» qamaçavınıñ faali, bloger Liza Bogutskaya bildirdi.
«Blokpostlarda bazı faalerniñ keçersiz areket tarzı sebebinden eki noqtanıñ reberleri deñiştirildi. Faallerniñ kiriş noqtalarında areket tarzı qaideleri işlep çıqarıldı. Şimdi sizge qaba davransalar, muracaat etmek içün telefon yolağı üzerinde çalışamız», – yaza Bogutskaya.
Bunıñ ile ştabnıñ açıq telefon yolağı aqqında malümatnı bloger şimdilik daa bermey.
Oktâbr 9 künü Havfsızlıq ve işbirlik boyunca teşkilâtnıñ bildirgeni kibi, Qırımnıñ mal qamaçavınıñ iştirakçileri tarafından yarımada ile memuriy sıñırda keçirilgen maşina tintüvlerine şikâyetler kele eken.
İnsan aqları boyunca Qırım alan eyyetiniñ temsilcileri oktâbr 6 künü Herson vilâyeti «Çonğar» kiriş noqtası rayonında teşkerüvni keçirdi. Malümatqa köre, neticede nice bozuluv qayd etildi. Uquq qoruyıcılar deyler ki, uquq qoruyıcı organlarınıñ temsilcileri olmağan silâlı insanlar maşina aydavcılarını salonlarını açmağa ve vesiqalarnı köstermege mecbur eteler.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
«Qırım aqqında haberlerniñ TOP-5» leyhasınıñ iştirakçisi QHA haber agentligi Qırım ve Ukrainadan haberlerni endi dört tilde degil, altı tilde azırlaycaq. Bu aqta haber leyhasınıñ taqdiminde agentlikniñ baş muarriri Gayana Yüksel bildirdi.
O şunı qayd etti ki, yaqın vaqıtta agentlik şimdi qullanılğan rus, türk, ingliz ve roman tillerine daa eki Avropa tili qoşacaq. Amma olarnı aytmadı. Yükselniñ aytqanına köre, şimdi agentlik çarşını ögrene.
«Bunı qararnen etmeymiz. Auditoriyanı ögrenemiz. Misal içün, ne içün roman tili peyda oldı. Romaniyada qırımtatar diasporası haberlerimizni türk tilinde oquğanı aqqında bildik. Şunıñ içün onı til alanımızğa qoşmağa qarar aldıq», – dedi o Qırım.Aqiqatqa.
Yüksel şunı da qayd etti ki, tillerniñ artması agentlikniñ esabı ile yapılacaq. «Öyle de ukraina tarafını tutqan şahsiy haber agentligi olıp qalacaqmız… Bu leyhanıñ bütün zorluqlarını ve deñizaltı taşlarını añlayım. Em de, bu kibi leyhalar devlet bücetinden desteklenmeli… Ukrainada şimdi olğan vaziyetke köre, bugün bunı bizim kibi şerikler etmelidir», – dedi o ve ileride haberler qırımtatar ve ukrain tillerinde çıqacağını da qayd etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Tsürix
Tsürix (aлMaH. Zürich [ˈtsyːrɪç]; Züri [tsy:ri]) - Şveytsariä tönyaq-könçığışında urnaşqan alman telle Tsürix kantonınıñ başqalası.
Xalıq - 391.3 meñ keşe (2012). Tsürix küle buyında urnaşa.
Şveytsariäneñ iñ zur aqça üzäge. İminiät şirkätläreneñ, banklarnıñ, Şveytsariäneñ ticärätxanäse häm ilneñ üzäk bankı urnaşu urını. Zur fänni üzäk, universitet häm yuğarı texnik mäktäp.
2012 yılda dönyanıñ iñ qıybat şähäre bulıp tanılğan.
Tarixi üzäktä gotik çirkäwlär - Grossmünster, İzge Petr çirkäwe urnaşa.
Äwwäl zamanda Tsürix urınında kelt-german awılı bulğan, 1 ğasırda b.e.q. Turikum dip yörtelgän.
Şähär bularaq 929 yılda telgä alına. 13-17 ğasırda imper şähäre, 14 ğasırda Şveytsariä berlegenä kergän. 16 ğasırda Tsvingli citäkçesendä Reformatsiä üzäge. 19 ğsırda däwlät aqça üzägenä äwerelä.


text:
Bu künleri işğal etilgen Qırımğa kelgen Frenkistan deputatları cuma künü Yaltanı ziyaret etip, yalı kenarında yerli sakinler ile subetleştiler.
Qırımnıñ Rusiye Devlet şurasınıñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, «Yalta sakinleri musafirlerni ötmek ile tuznen qarşıladılar».
«Frenksitan senatorları Avropalılarnıñ Qırım aqqında adetiy tasavurı ve aqiqat arasında farqnı qayd ettiler», – deyler matbuat hızmetinde.
«Mında Qırımda yaşağan ve Rusiyege qaytaqan raat, bahtlı halqnı kördik», – dep bildire matbuat hızmeti senator Jak Miarnıñ sözlerini.
Frenkistan deputatlarını Qırım spikeri Vladimir Konstantinov, Rusiyeniñ SNG işleri boyunca Devlet şurasınıñ komiteti reisi Leonid Slutskiy ve muavini Oleg Lebedev ozğardılar.
Slutskiy senatorlarnıñ ziyaretini timsaliy olaraq adladı.
«Qırımğa kelgen deputatlar Rusiye tarafdarları degil – Frenkistan, Avropa siyasetçileriidir. Adiselerniñ aqiqiy tarzda kösterilmesini tüşüne ve evlerine Rusiyede olayatqanı aqta doğru malümatnı ketirecekler. Endi böyle ziyaretler sıq keçirilecek ve parlament diplomatiyası canlanır. «Strategik dostlarımız» Rusiye mecazını bozıp olamaz», – dey o.
Cumaaqşamı künü, iyül 23-te, aqşam Frenkistan deputatlarınıñ gruppası Qırımğa keldi. Qırım parlamentiniñ matbuat hızmeti bildire ki, deputatlarnı Aqmescit ava limanında Qırımnıñ Rusiye Devlet şurasınıñ reisi Vladimir Konstantinov, onıñ birinci muavini Konstantin Baharev ve prezidium azası Yefim Fiks qarşıladılar.
Frenkistan Tışqı işler nazirligi mezkür ziyaretni halqara uquqnıñ bozulması olaraq tanıdı.
Ukraina Tışqı işler nazirligi, deputatlarnıñ Qırım ziyareti ukrain tarafı ile muzakere etilmegenini ve aqibetleri olacağını bildirdi.


text:
Törkiyäneñ êlektromobile
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan cirle êlektr maşinasınñ 2021nçe yılda yullarğa çığaçağın belderde
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan cirle êlektr maşinasınñ 2021nçe yılda yullarğa çığaçağın belderde. Bu tulayım êçke produktqa 50 milliard yevro külämendä kertem bulaçaq. Êlektr maşinası xaqındağı mäğ’lümatnı Ärdoğan Twitter aşa urtaqlaştı. “100gä yaqın yan sektör üsäçäk. Mäğ’lümati häm śifrlı texnologiyälär, programmalaw alğa kitäçäk. Neft’kä bäylelek kimiyäçäk. Aqıllı yörtü sisteması belän kiläçäkneñ texnologiyälären çağıldıraçaq,”-dip yazdı ilbaşı.
Avtomobil’ sänäğate êksportı statistikasına qarağanda, 2002nçe yılda ul 4,8 milliard dollar täşkil itkän. 2017dä isä 6 tapqır artıp 28,5 milliard dollarga citte. Tarmaqtağı yıllıq citeşterü 2002nçe yılda – 347 danä bulsa, 2017dä – 1 million 696 danä.


text:
Mustafa Küçük - Bostan Ekerim
Sanatçı : Mustafa Küçük
Türkü : Bostan Ekerim
Etiketler : Mustafa Küçük - Bostan Ekerim türkü indir, Mustafa Küçük - Bostan Ekerim türkü dinle, Mustafa Küçük türküleri, Bostan Ekerim mp3 indir, Mustafa Küçük türküleri Bostan Ekerim türküsü, Bostan Ekerim sözleri, Mustafa Küçük mp3 dinle, Mustafa Küçük download, Bostan Ekerim bedava mp3, Mustafa Küçük türkü sözleri, Mustafa Küçük türkü dinle, Mustafa Küçük son albüm indir
Mustafa Küçük Türküleri
Mustafa Küçük - Gözler
Mustafa Küçük - Helkeler Kolunda
Mustafa Küçük - Gönül
Mustafa Küçük - Kiyamet Günü
Mustafa Küçük - Bugünler
Mustafa Küçük - Beni Beni
Mustafa Küçük - Gezinen Ceylan
Mustafa Küçük - Düğün Alayı
Mustafa Küçük - Mehmetim
Mustafa Küçük - Dolu Dolu
Mustafa Küçük - Bundan Sonra
Mustafa Küçük - Ömrüm Bitiyor
Mustafa Küçük - Yayla Zamani
Mustafa Küçük - Zamanı Şimdi
Mustafa Küçük - Ekine Gidiyor


text:
Qırım «Devlet şurası» deputatları noyabr 12 künü keçirilgen toplaşuvda 2015 senesi içün bücetni birinci oquvda qabul ettiler.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, kelir ve masraf esapları 62 mlrd 885,5 mln rubleni teşkil ete. Bu kibi qararğa 68 deputattan 67 qol tuttı.
Qırım maliye «naziri» Vladimir Levandovskiy vesiqa leyhasını taqdim etip, bücet qıtlıqsız olğanını ve Qırımnıñ 2015 senesi «müsbet inkişafı» olacağını qayd etti.
«Maliye nazirligi»niñ başı aytqanı kibi, kelirniñ miqdarı 2014 senesiniñ neticelerinden 3 qat büyüktir. Şahsiy kelir miqdarı – 15 mlrd 824 mln ruble, bıltır olğanından eki qat büyüktir, dey «nazir».
Bunıñ ile Rusiye Federatsiyası bücetinden 74% ya da 47 mlrd 61 mln ruble ayırılacaqtır.
Bücet birinci oquvda qabul etildi ve baqılması içün ekinci oquvğa yollanıldı.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq Banki 2016 jılğı 4 nawrızdan bastap «Sïqırlı nışandar» monetalar serïyasınan «proof» sapalı kümisten nomïnalı 100 teñgelik «Tağa» eskertkiş kümis monetasın aynalısqa şığaradı. Moneta tağa tärizdes kürdeli nısanda jasalğan, dep xabarladı bank baspasöz qızmeti.
Monetanıñ bet jağında (aversinde) ortalıq böliginde monetanıñ nomïnalın bildiretin «100 TEÑGE» degen jazw jäne moneta dayındalğan metaldı, onıñ sınamı men massasın bildiretin «Ag 925 31.1 g» degen jazw bar. Jazwlardı aynaldıra ulttıq örnek salınğan, memlekettik tilde «QAZAQSTAN ULTTIQ BANKI», ağılşın tilinde «NATIONAL BANK OF KAZAKHSTAN» dep jazılğan jäne monşaq tärizdes tizbek jürgizilgen. Monetanıñ joğarğı böliginde stïldendirilgen tağanıñ uşında Qazaqstan Respwblïkası Ulttıq Bankiniñ logotïpi jäne Qazaqstan teñge sarayınıñ tawar belgisi ornalasqan.
Monetanıñ sırt jağında (reversinde) altın jalatılğan tağa beynesi ornatılğan, ortasında spïral ornalasqan, onı aynaldıra ağılşın tilinde «FOR LUCK», memlekettik tilde «ISKE SÄT» jäne orıs tilinde «NA SÇASTbE» degen jazwlar bar. Joğarğı böliginde soğılğan jılın bildiretin «2016» degen san berilgen. Monetalardıñ bet jäne sırt jaqtarındağı beyneler men jazbalar bederlengen. Aynaldıra şığıñqı jïek.
Qırı (gwrt) tegis, bedersiz jäne jazbalarsız. Moneta 925 sınamdı kümisten dayındalğan, massası – 31,1 gr, sïpattalğan döñgelek dïametri – 38,61 mm, dayındaw sapası – «proof», eñ köp taralımı – 6 mıñ dana.
Nomïnaldıq qunı 100 teñgelik eskertkiş monetalar Qazaqstan Respwblïkasınıñ bükil awmağında körsetilgen qunımen tölemniñ barlıq türleri boyınşa, sonday-aq bank şottarına eseptew üşin jäne awdarım jasaw üşin qabıldanwğa mindetti, Qazaqstan Respwblïkasınıñ barlıq bankterinde şektewsiz usaqtaladı jäne ayırbastaladı.
«Sïqırlı nışandar» monetalar serïyasınan nomïnalı 100 teñgelik «Tağa» eskertkiş kümis monetaları Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq Banki, «SKARBIEC KORONNY SA» akcïonerlik qoğamı jäne «Qazaqstan Respwblïkası Ulttıq Bankiniñ Qazaqstan teñge sarayı» şarwaşılıq jürgizw quqığındağı respwblïkalıq memlekettik käsipornı arasındağı Monetalar şığarw jäne satw twralı kelisimge säykes dayındaldı.
Kommentarïï