c: text/html

text:
Bağçasaray mahkemesi Bağçasarayda qırımtatarlarda keçirilgen tintüvlerniñ şaatı olğan Osman Belâlovnı qanunsız kütleviy aktsiyada iştirak etmesi ile qabaatlap 10 biñ ruble para cezasını berdi. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildirdi.
Qabaat tarafınıñ malümatına köre, 2016 senesi mayıs 12-de Bağçasaray sakinleri qırımtatarlarda keçirilgen tintüvlerden sebep «Salaçıq» qavehanesi yanında toplaşıp, qanunsız aktsiyanı keçirgenler. Tintüvler neticesinde Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov yaqalandı. Olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmesi ile qabaatladılar.
Osman Belâlov qabaatını tanımayıp, sakinler vaqianı muzakere etmek içün toplaştı, bir de bir timsal ya da şiarları olmadı, videoğa köre, maşinalarnıñ areketine de keder etmediler, dep bildirgen edi.
«Toplaşuvnıñ başında bir sıra muracaat berdik, olarnı red etkenler. Tahmin etken edik. İş malümatlarını ögrenmeyip, şaatlarnıñ malümatını aydınlatmayım ve ögrenmeyip, şaatlarnı çağırma muracaatını bermege imkân bermeyip, mesleat odasına ketti. Bizni diñlep başını salladı ve 10 biñ ruble para cezasını berdi. Şikâyet arizasını bermek içün 10 künümiz bar. Mıtlaq şikâyet etecekmiz», – dep ayttı Belâlovnıñ imayecisi Lilâ Gemeci.
Berilgen malümatqa köre, al-azırda aynı sebepten qavehane saibi Marlen Asanov ve daa bir qaç insan, şu cümleden Enver Şerfiyevge memuriy ceza berildi. O, şikâyet arizasını berdi. Onı yanvar 24-de Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi baqacaqtır.
Mayıs 12-de Bağçasarayda Rusiye uquq qoruyıcıları musulmanlarnıñ evlerinde ve yerli qavehanede tintüvler keçirdi. Bağçasaraynıñ dört sakini terrorizm ile qabaatlanıp yaqalandı: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ ştabı An-26 ukrain uçağına ateş açılğanına dair qabaatlarnı inkâr ete. Ştab qayd ete ki, uçaq Qara deñizdeki teşme direkleri üzerinden «eki provokatsion uçuşnı» kerçekleştirdi, dep haber ete Rusiye haber vastaları.
«Ukraina tarafınıñ An-26 uçağına ateş açılğanına dair malümatları – tam bir yalandır. Ukrainağa ait An-26 ekinci kere kirgende direkke urulmasın dep, teşme platforması qoruma bölüginiñ hadimi «işaret» pıştavından 4 ışıq signalını berdi», – dep tekrarlay Rusiye Qara deñiz flotu hadiminiñ aytqanlarını TASS agentligi.
Rusiyeniñ «İnterfaks» neşiri Rusiye Qara deñiz flotunıñ vekili bergen malümatqa esaslana. O, «vaqia çarşenbe künü saat 11:30 ve 12:00 arası, 53 nomeralı ukrain arbiy-naqliye uçağı Rusiye teşme direkleri yanında provokatsiya yapqan soñ olğanını» bildire.
Fevral 1 künü Ukraina Mudafaa naziri Stepan Poltorak Qara deñiz üzerinde Ukraina Arbiy quvetleriniñ naqliy uçağına ateş açıldı, dep haber etti.
Onıñ sözlerine köre, Ukrainanıñ (deñiz) iqtisadiy alanında idman uçuşı ötkerilgende Odesa gaz yataqları yanında evel Rusiye tarafından zapt etilgen burğu qullelerinden atış silâsı ile Ukraina Arbiy quvetleri Deñiz silâlı quvetleriniñ An-26 naqliy uçağına ateş açıldı.
Bildirüvde böyle aytıla: «Atış neticesinde uçaq zarar kördi. Uçaqnıñ erkânı zarar körmedi, An-26 uçuş vazifesini devam etti».


text:
Mawsım 5, 2017 | avtor shalqar
«Ana» üş-aq äripten quralğan osınaw bir sözdiñ astarında qanşama män jatır deseñşi.Tirşiliktiñ qaýnar közi, meýirimniñ qaýnar bulağı anadan qasïetti, anadan
Mawsım 2, 2017 | avtor shalqar
Otan – otbasınan bastaladı demekşi, otbası ol şağın ğana memleket. Al, sol memlekettiñ basşısı, tutqası – äke. Äke- januyanıñ tiregi,
Aqpan 26, 2017 | avtor shalqar
Xalqımız täwelsiz el bolğalı şejirelerdi, şejirelik derekterdi jarïyalaw aýırıqşa ıntamen qolğa alına bastadı. Bul san ğasır kütken azattığımızdıñ arqasında
Jeltoqsan 21, 2016 | avtor shalqar
Bekbosınov Marat Nurğazıulı, Abaý atındağı Qazaq ulttıq pedagogïkalıq wnïversïteti Qazaq tili men ädebïeti kafedrasınıñ docenti, fïlologïya ğılımdarınıñ kandïdatı Qaýım Muxamedxanov 1993-1997 jıldarı
Jeltoqsan 21, 2016 | avtor shalqar
Marat Bekbosınov, Abaý atındağı QazUPW-niñ Qazaq tili men ädebïeti kafedrasınıñ docenti, f.ğ.k. Asqar Bekbosınov, Abaý atındağı QazUPW-niñ Tärbïe, älewmettik jumıstar jäne jastar sayasatı
Jeltoqsan 14, 2016 | avtor shalqar
Ïslam Jemeneý, f.ğ.d. Abaý, Şäkärim sındı oýşıl, kemeñger aqındardıñ şığarmalarında olardıñ twğan eli, qazaq xalqınıñ qoğamdıq ortası, oý-örisi, psïxologïyası men
Jeltoqsan 13, 2016 | avtor shalqar
Ïslam Jemeneý, f.ğ.d. Qazaq ädebïetimen mädenïetin türkilik däwirdiñ rwxanï qundılıqtarına säýkes, tabïğï türdegi jalğası ispettes ekendigin onıñ işki mazmunı äri
Qaraşa 8, 2016 | avtor shalqar
«Şınaýı şındıq şirimeýdi, şınaýı sır kirlemeýdi» degen xalıq danalığı bizge ğasırlar boýına köñilindegi köp sırlı tüýinşikterdi şeşwdiñ şekara sızığındaý bolıp
Säwir 19, 2016 | avtor shalqar
MUXTAR QUL-MUXAMMED, zañ ğılımınıñ doktorı, professor Kirispe ornına Däl sol küni ulı ustazdıñ Otanı – Qazaq eli onıñ arwağı mäñgilik
Säwir 19, 2016 | avtor shalqar
Muxtar Qul-Muxammed, zañ ğılımınıñ doktorı, professor Qazaq tarïxında esimi jïi awızğa alınatın tarïxï tulğalardıñ biri – Möñke bï. Ol twralı


text:
Moskvada dekabr 22 künü metro stantsiyalarından birinde yüz bergen patlav neticesinde eñ azından aldı insan yaralandı. Taqiqat komitetiniñ malümatına köre, yaralanğan insanlardan ekisi hastahanege yatqızılmaq kerek oldı.
Patlav cumaaqşamı künü saba, Moskvanıñ merkezinden cenübiy-şarqiy tarafta yerleşken «Kolomenskaya» metro stantsiyası yanında yüz berdi. Vefqulâde vazitler boyunca devlet hızmetiniñ malümatına köre, tamir işleri vaqıtında qayqaqçı-işçilerniñ qullanğan gaz balonından gaz aqıp çıqtı. Patlavdan soñ kiçik yanğın yüz berdi, onı tezden söndürip oldılar. Patlavdan soñ metro stantsiyasına kirişniñ bir qısımı, vaqia yüz bergen tarafı, bir müddetke qapatıldı.
Rusiye patahtınıñ sakinleri Moskvanıñ metro stantsiyaları yanında yüz bergen patlavlardan raatsızlanalar, çünki bundan evel metropoliten terroristik ücümlarnıñ maqsadı edi.


text:
Qırımda söz serbestligi ve mustaqil matbuat vastalarınıñ işiniñ sıñırlamasına cevap olaraq Ukrainanıñ bir sıra cemaat teşkilâtı ve devlet akimiyeti organları «Crimea Action Group» teşebbüsinde birleştiler.
Bunı Kiyevdeki brifingde Ukraina informatsion siyasetiniñ nazir muavini Serğiy Kostınskıy bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Bizler Qırımnıñ mustaqil kütleviy haber vastalarını halqara mahkemelerde qorumaq içün birleştik. Bizler bu siyasetke yalıñız söz serbestligi ve kütleviy haber vastalarınıñ yoq etilmesine olaraq qıymet kesmeyik, lâkin qırımtatar halqı ve qırımlılarnıñ aqqından kelgenini tüşünemiz», – dep ayttı Kostınskıy.
Onıñ bildirgenine köre, «Crimea Action Group» teşebbüsiniñ erkânına «İsmail Gasprinskiy adına Qırım studiyaları» merkezi, Qırımnıñ strategik tedqiqler institutı, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ faaliyetini temin etüv bölügi ve informatsion siyaset nazirliginiñ vekilleri kirdiler.
Kostınskıy qayd etti ki, teşebbüsniñ maqsadı halqara toplulıqqa Qırım vaziyeti aqqında haber etmek, em de halqara mahkemelerge muracaat etecek kütleviy haber vastalarına uquqiy yardım köstermektir.
Aprel 1-de aman-aman bütün mustaqil qırımtatar kütleviy haber vastaları yarımadada işini toqtatmağa mecbur oldılar, çünki Rusiye qanunlarına köre qayd olamadılar.
Amnesty International uquq qorçalaycı teşkilâtı akimiyet farqlı tüşüngenlerni susturacaq ola ve mustaqil kütleviy haber vastalarını yoq etecek ola, dep qayd etken edi.


text:
Aqmescit-Ermeni Bazar-Aqmescit treni sentâbr 1-den qatnamağa başlaycaq. Qırım Naqliyat nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, tren sentâbr 30-na qadar qatnaycaq.
Yolcu poyezdiniñ erkânı üç umumiy, bir platskart ve bir kupe vagonından ibaret olacaq. Bilet fiyatı umumiy vagonda - 370,90 ruble, platskart – 734,10 ruble, kupe – 1109,30 ruble turacaq. Balalar içün 107,5 rub., 340 rub. ve 479,5 rub.
Yol zamanı – 3 saat 50 daqqa.
Aqmescit ve Ermeni Bazar arasında mesafe 143,1 kilometrni teşkil ete. Avtobus ile yol zamanı – tahminen 2 saat. Avtobusta yol fiyatı – bir 500 ruble.


text:
08.05.2018
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev 7-may kúni elimizge kelgen Birlesken Arab Ámirlikleri Bas ministriniń orınbasarı, Prezident isleri boyınsha ministri shayx Mansur bin Zoid Ol Nahayondı qabıl etti.
Mámleketimiz basshısı miymandı shın júrekten qutlıqlap, Ózbekstan Respublikası hám Birlesken Arab Ámirlikleri arasında hár qıylı dárejedegi baylanıslar jedelleskenin, barlıq tarawlardaǵı eki tárepleme qatnasıqlar sapa jaǵınan jańa basqıshqa kóterilip atırǵanın qanaatlanıwshılıq penen atap ótti.
Ushırasıwda eki tárepleme ámeliy birge islesiwdiń tiykarǵı baǵdarları, sonıń ishinde, Ámirliklerdiń investorların elimizdegi perspektivalı joybarlardı ámelge asırıwǵa keńnen tartıw, olardıń jumısın sistemalı túrde rawajlandırıw máseleleri dodalandı.
Bul baǵdarda neft-gaz, ximiya, awıl xojalıǵı, logistika, turizm, qala qurılısı hám basqa da bir qatar tarawlarda óz-ara paydalı joybarlardı ámelge asırıw boyınsha kelisip alındı.
Óz gezeginde, shayx Mansur bin Zoid Ol Nahayon mámleketimiz basshısı Shavkat Mirziyoevqa shın júrekten qabıllaǵanı ushın minnetdarshılıq bildirip, Birlesken Arab Ámirlikleri Prezidenti shayx Xalifa bin Zoid Ol Nahayonnıń joqarı húrmetin hám jıllı tileklerin jetkerdi.
Ushırasıwda miyman usı jıldıń mart ayında Tashkentte bolıp ótken Awǵanstan boyınsha xalıqaralıq konferenciyada Ózbekstan alǵa qoyǵan baslamalardı jáne Islam birge islesiw shólkemi sheńberinde bildirilgen usınıslardı Ámirlikler húkimeti tollıq qollap-quwatlaytuǵının atap ótti.
Sonday-aq, shayx Mansur bin Zoid Ol Nahayon Birlesken Arab Ámirlikleri ellerimiz arasındaǵı hár tárepleme hám óz-ara paydalı birge islesiwdi keńeytiwge, sonıń ishinde, anıq perspektivalı investiciyalıq joybarlardı turmısqa tolıq engiziwge tayar ekenligin atap ótti.
Manba: O‘zA


text:
MAŞINA JASAU – ELİMİZDİ INDUSTRIYALANDIRUDIÑ NEGİZİ
Elbası N.Nazarbaevtıñ «Äueli – ekonomika, sosın – sayasat» degen sözi bar. Sebebi elimizdiñ ekonomikalıq küş-quatı mıqtı bolsa, halıqtıñ da twrmısı jaqsaratını belgili. Bwl twrğıda Qazaqstan älem örkenietiniñ ozıq täjiribesin igerip, industriyalandıru sayasatına serpin berip keledi. Bügin oğan innovaciyalıq ürdis qosıldı. Mwnıñ bäri elimizdiñ ekonomikasın jaña arnağa bağıttağan betbwrıs ispettes. Al ekonomikanıñ negizgi küretamırı – jol, kölik, temirjol salalarınıñ betalısı qay deñgeyde? Osı maqsatqa oray qabıldanğan bağdarlamalardıñ orındaluı köñil könşite me? Biz bwl tüytkilder jayında tereñirek bilu üşin "Türkistan" gazetiniñ tilşisi Investiciyalar jäne damu ministri Jeñis Mahmwdwlı Qasımbek mırzanı äñgimege tartqan eken. Biz ministrmen bolğan swhbattı tolığımen oqırman nazarına wsınıp otırmız.
– Büginde elimiz investiciya tartuğa qolaylı memleket retinde tanımal. Mäselen, bizge qay memleketterdiñ käsipkerleri investiciya saluğa müddeli jäne qay salağa qızığuşılıq basım? Eñ bastısı, şeteldik köptegen investorlar bizdegi logistika jağdayınıñ mäz emestigin jii alğa tartadı. Bwl tüytkil kedergi keltirmey me?
– QR Wlttıq bankiniñ derekterine säykes, 2005 jıldan bastap 2016 jıldıñ I jartı jıldıq merzimi aralığında Qazaqstanğa tikeley şeteldik investiciyalardıñ (bwdan äri – TŞI) jalpı ağını 231,6 mlrd AQŞ dolların qwradı. Bwl quanarlıq körsetkiş. Sebebi onıñ işinde öñdeu önerkäsibine 11,9 payız (27,6 mlrd dollar) tiesili. Salalıq twrğıda TŞI-diñ edäuir joğarı kölemi käsibi, ğılımi jäne tehnikalıq qızmetke (85,1 mlrd dollar), ken öndiru önerkäsibi jäne kar'erlerdi qazuğa ( 61,4 mlrd dollar), öñdeu önerkäsibine ( 27,6 mlrd dollar), saudağa (20,1 mlrd dollar), qarjı jäne saqtandıru qızmetine (12,0 mlrd dollar) qwyılıp otır.
Al QR Wlttıq bankiniñ derekteri boyınşa, 2016 jılğı I jartı jıldıqta TŞI-diñ jalpı ağını 9,3 mlrd AQŞ dolların qwradı jäne ötken jılğı säykes kezeñmen salıstırğanda 25,8 payızğa (7,4 mlrd dollar) artqan. Sonday-aq, TŞI-diñ taza ağını 3,8 mlrd AQŞ dolların qwrasa, bwl 4,3 esege joğarıladı ( 882,8 mln dollar). Salalıq twrğıda TŞI-diñ edäuir joğarı kölemi käsibi, ğılımi jäne tehnikalıq qızmetke (3 mlrd dollar), ken öndiru önerkäsibi jäne kar'erlerdi qazuğa (2,6 mlrd dollar), öñdeu önerkäsibine (1,4 mlrd dollar), saudağa ( 811,4 mln dollar) jäne qwrılısqa (459,8 mln dollar) salınadı. Al logistika mäselesine kelsek, büginde zamanğa say kölik infraqwrılımın qalıptastıru jäne onı älemdik jüyege ıqpaldastıru boyınşa edäuir jwmıstar atqarıluda. Soñğı 5 jıl işinde Qazaqstan Düniejüzilik ekonomikalıq forumnıñ Bäsekege qabilettilik jahandıq indeksi halıqaralıq reytinginde 2016 jılı infraqwrılım sapası boyınşa 140 eldiñ arasında 63 orındı alıp, 25 poziciyağa köterildi. Ärine, bwl tikeley şeteldiñ investiciya köleminiñ birizge tüskenin ayğaqtasa kerek.
Ekonomikalıq ıntımaqtastıq jäne damu wyımımen (EIDW) bes jıl twraqtı birlesken jwmıstıñ arqasında ağımdağı jıldıñ qazan ayında Qazaqstandı atalğan Wyımnıñ Investiciyalar komitetine qatısuşı retinde qabıldauğa wsınıs berildi. Bwl Qazaqstanğa degen ülken senimniñ belgisi jäne elimizdiñ investiciyalıq ahualınıñ älemdik standarttarğa säykestiginiñ körsetkişi. EIDW wsınıstarına säykes, bügingi tañda investorlardı tartudıñ 3 deñgeyli jüyesi qwrıldı. Sırtqı deñgeyde basımdıq beriletin 10 elde investiciya tartu jönindegi keñesşiler ayqındaldı (AQŞ, Wlıbritaniya, Italiya, Oñtüstik Koreya, Iran, Japoniya, Germaniya, Franciya, QHR, Ündistan). Sonımen qatar, şetelde «KaznexInvest» AQ-nıñ 5 aymaqtıq front-ofisi aşıldı (AQŞ, Germaniya, Türkiya, BAÄ, QHR). Ortalıq deñgeyde Qazaqstan Respublikası Prem'er-ministri janınan investorlardıñ jüyelik mäselelerin şeşu üşin Ükimettik keñes qwrılğan (Investiciyalıq ştab). Aymaqtıq deñgeyde oblıs äkimderiniñ basşılığımen investiciya tartu jönindegi Keñes qwrılğan.
Byurokratiya men jemqorlıqtıñ ıqtimaldarın azaytu maqsatında biıl barlıq investorlar üşin «bir tereze» qağidatı engizildi. Qazaqstan boyınşa memlekettik korporaciyalar janınan «Ükimet azamattar üşin» dep atalatın 19 investorğa qızmet körsetu sektorları wyımdastırıldı. «Bir tereze» ülken swranıspen qoldanılıp jatır. Bügingi tañda 3500-den astam keñes berilip, 3400-den joğarı memlekettik qızmet körsetildi. 2017 jılı «bir tereze» elektrondı formatqa köşedi.
Elbası saparlarınıñ qorıtındısı boyınşa köptegen äleuetti investorlarmen kelisimderge qol jetkizildi. Keybir eldermen investiciyalıq jobalardı twtas jüzege asıru turalı kelisimderge qol qoyıldı. 300-den astam jobanı qamtitın şeteldik investorlarmen jasalğan barlıq kelisimderdi baqılau üşin arnayı baza qwrıldı. Olardıñ işinde 30 mlrd dollardan astam qarjını qwraytın belsendi 220 joba bar. Sonımen qatar 25 transwlttıq kompaniya men «zäkirlik» investorlar bar. Onıñ üstine himiya önerkäsibi, auıl şaruaşılığı önimderi öndirisine, tağı da basqa salalarğa 5 zäkirlik investor tartu boyınşa jwmıstar jürip jatır. Biıl jwmıs istep jatqan 7 investor, onıñ işinde 4 TWK (Koka-Kola, Tikurilla, Edjibaşi, Basf) qwrılıs materialdarın şığaru, farmacevtika, jeñil jäne tamaq önerkäsibi salalarında jaña öndirister qwru üşin qaytadan investiciya saldı. 2016 jıldıñ soñına deyin jwmıs istep jatqan 6 investor jaña öndiristerge qayta investiciya saludı közdep otır.
Bir ayta keterligi, elimizdiñ kölik-logistikalıq jüyesin damıtu jayı arnayı memlekettik bağdarlamalarda da keñinen qamtılğan. Aytalıq, «Nwrlı jol» infraqwrılımdı damıtudıñ 2015-2019 jıldarğa arnalğan memlekettik bağdarlama şeñberinde kölik salasında 16 jobanıñ iske asırıluı qarastırılğan. Onıñ 11-i – avtomobil' joldarı salasında, 2 joba – temir jol salasında, su, azamattıq aviaciya jäne logistika salasınıñ ärqaysısına bir-bir jobadan keledi.
«Nwrlı jol» bağdarlamasınıñ orındaluı şeñberinde avtomobil' joldarı salasında biılğı jıldıñ soñına deyin respublikalıq mañızı bar 800 şaqırım jol ayaqtaladı. «Batıs Europa – Batıs Qıtay», «Ortalıq-Oñtüstik» (Astana-Almatı), «Ortalıq-Şığıs» (Astana-Öskemen), «Ortalıq-Batıs» (Astana-Aqtöbe-Atırau-Aqtau), Almatı-Öskemen, Astana-Petropavl RF şekarası, Oral-Kamenka, Jetibay-Jañaözen, Üşaral-Dostıq pen Astananıñ oñtüstik-şığıs aynalımı jäne Qızılorda-Jezqazğan-Qarağandı avtomobil' joldarı boyınşa jwmıstar jürgizilude. Al temirjol salasında 14 şaqırımdıq «Borjaqtı – Ersay» temir jol jelisin salu (orındalu merzimi 2014-2015 jıldar) boyınşa jwmıstar ayaqtalıp, 2016 jılı 15 tamızda twraqtı iske qosıldı. Jol – ekonomikanıñ küretamırı. Alayda elimizdiñ küre joldarınıñ tozığı jetkeni talaydan beri özekti mäsele retinde aytılıp ta, jazılıp ta jür. Bwl tüyindi tüytkildiñ de şeşiletin küni tayau.
«Şu-Almatı» uçaskesindegi 110 şaqırımdıq 2 jol salu jwmıstarı boyınşa (orındalu merzimi 2015-2017 jıldar) qwrılıs-montajdau jwmıstarı jandanıp keledi. 2017 jılı osı joba ayaqtalğan soñ, 2020 jılğa deyin jük ağının 13,5 mln tonnağa jetkizu josparlandı. Sonday-aq su köligi salasında «Qwrıq» portındağı parom keşeniniñ qwrılısı boyınşa keşenniñ birinşi kezeñin iske qosu jwmıstarı tiyanaqtaldı. Mwnımen qosa azamattıq aviaciya salasında «Astana qalasınıñ äuejayınıñ wşu-qonu jolağınıñ rekonstrukciyalau jäne jaña terminal qwrılısınıñ» jobası 2015 jılı qañtarda bastalıp, joba boyınşa jaña terminaldıñ qwrılısı, twraq orındarı, injenerlik infraqwrılım, perrondı rekonstrukciyalau jäne aumaqtı jañartu jwmıstarı qarqındı jürgizilude.
El ekonomikasınıñ küretamırına aynalğan Wlı Jibek jolınıñ tarmaqtarın damıtu da bügingi kün tärtibinde twr. Soğan baylanıstı Qıtaydan logistika salasında jük ağının arttıru üşin arnayı ekonomikalıq aymağındağı «Qorğas – Şığıs qaqpasında» «Qwrğaq portı» iske qosıldı. 2016 jılğı 1 qazanda qwrğaq portta 63 974 jiırma fundtıq ekvivalent öñdelse, bwl körsetkiş eselep artadı degen boljam bar. Mäselen, 2020 jılğa deyin 4,4 mln tonna jükti öñdeu josparlanğan.
Sonımen qatar, Wlt josparı «100 naqtı qadam» şeñberinde Euraziya transkontinentaldı dälizin damıtu üşin 65-şi qadam öz deñgeyinde orındaluda. Bügingi küni institucionaldı şaralardı qwru jäne Qıtay-Qazaqstan-Resey-Europa men Qıtay-Qazaqstan-Äzirbayjan-Gruziya bağıtındağı infraqwrılımdarın damıtu jwmıstarı jalğasuda.
Al soltüstik bağıttağı Aqtau portınıñ keñeyui ayaqtalıp, osığan oray onıñ quatı jılına 21 mln tonnağa deyin östi. 2016 jılğı 12 şildede jäne 7 qazanda portta jük köterilimdigi 7 mıñ tonna bolatın «Jibek jolı» men «Atameken» qwrğaq jük tasitın kemeler suğa tüsirildi. Olar negizgi qwrğaq jükterdiñ 20 payızğa juığın tasımaldauğa mümkindik beredi. 2017 jılı bir ämbebap temirjol paromın alu közdelude. Sonday-aq, osı qadam şeñberinde 2015-2018 jıldarda Qazaqstannıñ aymaqtarında 9 kölik-logistikalıq ortalığınıñ qwrılısı josparlanğanı belgili. Olar: Astana, Şımkent, Aqtau, Aqtöbe, Atırau, Oral, Qostanay, Pavlodar, Semey qalaları.
2015 jılı Astana qalasında Kölik-logistikalıq ortalıqtıñ qwrılısı ayaqtalğan edi. Däl sonday ortalıq ağımdağı jıldıñ soñında Şımkent qalasında da halıq igiligine beriledi. Demek, memlekettiñ qabıldağan şaraları eldiñ kölik-logistikalıq salasın jaqsartuğa mümkindik berip otır. Biıl Qazaqstan Respublikası Düniejüzilik bankiniñ reytingi boyınşa logistika tiimdiliginiñ indeksinde (LPI) 11 poziciyağa köterilip, 77 orınğa ie boldı.
– Elimizdiñ temirjol, aviaciyalıq tehnologiya jäne maşina jasau salalarındağı jetistikteri turalı söz qozğağanda otandıq elektr mobil'der öndiru barısına toqtalğanıñız esimizde. Euroodaqta 2050 jıldan bastap işten janatın qozğaltqıştı kölikterge şekteu qoyılatını mälim. Avtoköliktiñ paydalanu merzimin eskersek, 2030 jıldan bastap mwnday kölikterdi şığaru şekteledi degen söz. Aldağı uaqıtta bwğan say keletin infraqwrılımdı qalıptastıru qalay şeşiledi?
– Bügingi küni otandıq avtomobil' jasau sektorınıñ käsiporındarı älemdik ürdisterge süyene otırıp, elektr mobil'derdi qwru procesin egjey-tegjeyli zertteumen aynalısuda. Osı trend şeñberinde Qazaqstanda avtomobil'derdiñ jaña türleriniñ birinşi tipteri testileuden ötti. Nätijesinde «SarıarqaAvtoProm» JŞS-niñ öndiristik bazasında 5 birlik elektr mobil' jinalğanın ayta ketken jön. Bwdan basqa kompaniya 2020 jılğa qaray wlttıq elektr mobil'di qwrudı, al 2022 jıldan bastap elektr avtobus öndirisin qalıpqa keltirudi maqsat etude. Bwl ärekettiñ bäri elimizdiñ ekologiyalıq ahualın jaqsartuğa septigin tigizedi degen senim mol.
Sonday-aq, «AZIYA AVTO» AQ käsipornı KIA Soul EV elektr mobil'deri öndirisin igerude täjiribe jinaqtap aldı. «AZIYA AVTO» AQ osı bağıttağı jwmısına qan jügirtkeni sonşalıq, 2017 jılı LADA VESTA EV byudjettik elektr mobil' öndirisin iske qosuğa saqaday-say. Al onıñ seriyalıq öndirisi 2018 jıldıñ ekinşi jartı jıldığına josparlandı. Ayta ketu kerek, elektr mobil'der öndirisi jolğa qoyılğan twsta, onı zaryadtau infraqwrılımın qwru da nazardan tıs qalmaydı. Soğan baylanıstı Qazaqstannıñ avtobiznesi qauımdastığı Almatı, Astana qalalarında jäne Almatı – Astana tas jolında may qwyu stanciyalarınıñ infraqwrılımın damıtu boyınşa auqımdı joba äzirledi.
– Bıltırdan bastap otandıq qana emes, älemdik maşina jasau salasında swranıstıñ tömendep, onı jañğırtuğa degen investiciyanıñ azayıp ketkendigin tilge tiek etken ediñiz. Sizdiñşe, bwl salanı tığırıqtan şığarudıñ jolı qaysı?
– Qazaqstan Respublikasın industrialdı-innovaciyalıq damıtu memlekettik bağdarlamasınıñ ekinşi besjıldığı şeñberinde jaña öndiristerdi aşu jäne äreket etip jatqan öndiristerdi jañğırtu maqsatında 2016 jılı 75 mlrd teñge, 2017 jılı 80 mlrd teñge köleminde qarajat bölu közdeldi. Sätin salsa, maşina jasau, qwrastıru salasına jaña kün tuadı. Ärine, bizdiñ äleuetimizdi damığan alpauıt eldermen salıstıruğa kelmes. Degenmen, bwl saladağı wmtılıstar men talpınıstar köñil könşiterlik ekenin joqqa şığaruğa bolmaydı.
Elimizdiñ temir jol, aviaciyalıq tehnologiya jäne maşina jasau salalarındağı jetistikteri turalı aytsaq, 2015 jıldan bastap otandıq qana emes, älemdik maşina jasau salasında swranıstıñ tömendeui, jañğırtuğa bölinetin investiciyanıñ azayuı, käsiporındardı nesieleu şarttarınıñ qiındauı sındı keri ürdister bayqaldı. Narıqtağı osı ahualdı nazarğa ala otırıp, bwl salanı damıtuğa da jañaşa twrğıda kelgen jön dep sanadıq. Bwl salada öndiristi tejeytin tüytkildiñ biri käsiporındı qarjılandıru mäselesimen baylanıstı. Sonıñ saldarınan äleuetin tolıq iske asıra almay jatqan käsiporındar bar. Degenmen, bwl mäsele jan-jaqtı talqılanıp, jaqın arada şeşimin tauıp qaluı mümkin. Atap aytqanda, «Bäyterek» holdingi arqılı birqatar jobalarğa qarajat bölinude. Qarapayım twtınuşılarğa berilgen 7500-den astam avtonesie de otandıq avtokölik öndirisiniñ damuına oñ ıqpal etipti.
Maşina jasau salasında bolıp jatqan iri özgeristerdiñ biri işten janatın qozğaltqıştı avtokölik öndirisine qatıstı. 2030 jıldan bastap Qazaqstanda mwnday kölikterdi şığaru kölemine şekteu qoyılmaq. Alayda älem elderi işten janatın qozğaltqışı bar avtokölikterge emes, ünemdi äri ekologiyağa ziyansız qozğaltqışı bar kölikterge iek artıp jatqanın eskerip, aldağı uaqıtta Qazaqstan da osı bağıttı wstanuğa köşpek. Sol sebepti, osı ürdistiñ ayasında Qazaqstanda qazirdiñ özinde elektr mobil'der testileuden ötkizilude. Aldağı uaqıtta soğan say keletin infraqwrılım qalıptastıru, Almatı men Astanada janarmay qwyu stansalarınıñ infraqwrılımın jetildiru josparlanıp otır.
– Aldağı bes jıl işinde Şığıs Qazaqstan oblısında «AZIYA AVTO» jobasın damıtudıñ ekinşi kezeñi jürgizilip, nätijesinde käsiporın jılına 120 mıñ kölikke deyin şığaradı dep josparlanğan. Qostanay oblısındağı käsiporındarğa da ülken ümit artılıp otır. YAğni, otandıq käsiporındar arasında bäsekelestik qalıptasıp ülgeredi deuge bola ma?
– Qazirgi uaqıtta Şığıs Qazaqstan oblısında «Aziya Avto Qazaqstan» AQ avtomobil'diñ tolıq cikldi öndiristegi avto zauıt qwrılısı boyınşa jobanı jüzege asıru jwmıstarı sätti bastaldı. Bwl käsiporında LADA Granta, LADA Kalina Wagon, LADA Vesta, LADA X-Ray model'di avtomobil' öndiriletin boladı. Sonday-aq, büginde «AZIYA AVTO» AQ käsipornında Skoda, Chevrolet, KIA, Lada markalı avtomobil'der şığaru isi täp-täuir jolğa qoyıldı. Al maşina qwrastıru, jasau salasında Qostanay oblısındağı «SarıarqaAvtoProm» JŞS-niñ atı köpşilikke tanımal. Elimizde elektr mobil' şığaru isi qolğa alınğanına köp uaqıt öte qoyğan joq, äytse de Qostanay oblısındağı «SarıarqaAvtoprom» kompaniyasınıñ bazasında biıl 5 elektr mobil' qwrastırılğanı belgili. 2020 jıldan bastap kompaniya osınday kölikterdiñ seriyalı öndirisin jolğa qoymaq.
Qazirgi tañda käsiporın JAC, SsangYong, Toyota, Hyundai markalı jeñil avtokölikterin jarıqqa şığaruda. Bwl käsiporındar bügingi küni bir-birine bäsekelestik tudırmaydı, sebebi olar är türli bağalıq segmentte ornalasqan. Biraq bolaşaqta osı käsiporındardıñ damu şeñberinde bäsekelestik tuındauı zañdılıq. Sebebi bwl önimniñ jäne körsetiletin qızmettiñ sapasın arttıruğa twtınuşı tarapınan jağımdı äser qalıptastıradı.
– Jaqında Elbasınıñ qabıldauında bolğanda, jol-kölik infraqwrılımın damıtu, sonımen qatar «Nwrlı jol» bağdarlaması ayasında jaña jwmıs orındarın aşuğa ıqpal etetin şağın jäne orta bizneske qoldau körsetu mäselesi talqığa salındı. Maşina jasau salasınıñ mañızın arttıratın tağı bir körsetkiş onıñ halıqtı jwmıspen qamtudağı röli. Bwl salada qanday jetistikteriñiz bar?
– «Nwrlı jol» memlekettik bağdarlaması şeñberinde otandıq avtomobil', jolauşı vagondarı öndirisine, öndiris kölemin jäne jwmıskerler sanın saqtauğa bağıttalğan qoldau körsetiledi. Maşina jasau salasınıñ mañızın arttıratın tağı bir körsetkiş – onıñ halıqtı jwmıspen qamtudağı röli. Bwl salada jañadan aşılğan 1 jwmıs ornı janama türde ondağan jwmıs ornınıñ aşıluına ıqpal etedi. Elbası N.Nazarbaevtıñ maşina jasau salasına ayrıqşa köñil bölui bügingi şaranıñ mañızın arttıra tüsedi. Prezidenttiñ tikeley nazar audaruınıñ arqasında elimizdiñ ekonomikasın industriyalandıru sayasatı belsendi türde jürgizilude. Al maşina jasau industriyalandırudıñ negizi bolıp tabıladı. Sebebi bwl salada aşılğan bir jwmıs ornı – öñdeuşi sala, jeñil önerkäsip, mwnay himiyası sındı basqa salalarda 100 jwmıs ornınıñ aşıluına ıqpal etedi. Sol siyaqtı elimizdiñ ekonomikasında auıl şaruaşılığı erekşe orın alatının eskersek, auılşaruaşılıq maşinaların jasauğa erekşe köñil bölinuge tiis. Auılşaruaşılıq maşinaların jasau kombayn, traktor, tirkeme, tağı basqaların şığarumen şektelmeydi. Auıl şaruaşılığındağı öñdeuşi tehnikalardıñ barlığı qamtıluğa tiis. Zaman talabına say mal şaruaşılığın tügeldey avtomattandıruğa köşiru kerek. YAğni, bügingi tañda auıl şaruaşılığın damıtuğa qajetti mindetterdiñ mañızdı bir böligi maşina jasau salasımen tikeley baylanıstı deuge boladı. Demek, önerkäsip öndirisi narıqtağı swranısqa, halıqtıñ talap-tilegine täueldi. Bizdiñ elde avtokölikke degen swranıs bar, avtokölik öndirisin damıtuğa mümkindik mol. Sebebi halıqtıñ jaña önimderge degen swranısı joğarı. Soğan oray avtokölik qwrastıruşılar da jıldamdıq, ünemdilik jäne qorşağan ortağa ziyan keltirmeu sındı talaptardıñ üdesinen körinetin kölik türlerin şığaruı tiis.
Avtomobil' öndirisin qoldau şeñberinde otandıq käsiporındarda 2056 jwmıs ornı önimdi eñbek etude. Jolauşı vagondarı öndirisin qoldau şeñberinde «Twlpar-Tal'go» JŞS-de 162 jwmıs ornı saqtaluda. Osılayşa, maşina jasau salasın qoldau şeñberinde 2 218 twraqtı jwmıs orındarı bar.
– «Batıs Europa – Batıs Qıtay» jobası iske qosılğannan beri 2028 şaqırım jol salınğanı jwrtqa mälim. Alayda «Batıs Europa – Batıs Qıtay» kölik dälizi bağdarlamalıq qwjattar boyınşa 2012 jılı ayaqtaluı tiis bolatın. San märte keyinge şegerilgen jobanıñ 2015 jılı märege jetkendigi aytılğan-twğın. Halıqaralıq kölik däliziniñ bwlayşa sağızday sozılıp ketuine ne sebep?
– Rasında «Batıs Europa – Batıs Qıtay» jobası 2009 bastalıp, 2012 jılı ayaqtau josparlanğan edi. Bwl rette «Almatı-Qorğas», «Şımkent-Taşkent» jäne «Şımkent-Jambıl oblıstıq şekarası» uçaskelerin jeke investorlardıñ esebinen jüzege asıru josparlanğan bolatın. Alayda birneşe konkurs nätijelerine säykes, potencialdı koncessionerlerdiñ tabılmauına baylanıstı 2013 jılı Qazaqstan Respublikası Ükimetimen halıqaralıq qarjı instituttarınan qarız alu esebinen iske asıru mäselesi şeşildi. Nätijesinde atalğan uçaskeler boyınşa 2013-2014 jıldarı kelisimşarttarğa qol qoyıldı jäne negizgi qwrılıs jwmıstarı 2014-2015 jıldarı bastalğan edi. Jıl soñına deyin 800 şaqırımdı qamtitın jaña jol tösemin paydalanuğa beru josparlanuda. 2020 jılğa deyin qaşıqtığı 7000 şaqırım Astana – Almatı, Astana – Öskemen, Astana – Aqtau jäne t.b. bağıttar boyınşa avtojol qwrılısı ayaqtaladı. Al 2016 jıldıñ soñında «Batıs Europa – Batıs Qıtay» dälizin tolığımen paydalanuğa beru josparlanıp otır.
– Endi temirjolğa kelsek, Täuelsizdik alğan jıldarı 2,5 mıñ şaqırım jaña temirjol salındı. TMD elderi boyınşa temirjol qwrılısınıñ osınday qarqınmen jürgizilip jatqanın qwlağımız şala qoyğan joq. Degenmen, bizdiñ territoriyamızdıñ ülkendigin eskersek, temirjol jüyeleri ğana emes, jolauşı jäne jük vagondarınıñ jetispeuşilik mäselesi tuındap jatadı. Demek, swranıs bar degen söz. Al zamanaui vagondar öz elimizde nege köptep şığarılmaydı?
– Bügingi küni Qazaqstan Respublikasınıñ aumağında jük vagondarın şığaratın 2 zauıt bar, onıñ bireui Pavlodar oblısındağı «Qazaqstannıñ vagon qwrastıratın kompaniyası» jäne ekinşisi Soltüstik Qazaqstan oblısındağı «ZIKSTO» akcionerlik qoğamı. Olardıñ jobalıq quatı jılına 3000 birlik jük vagonın qwraydı. Sonımen qatar, 2011 jıldıñ jeltoqsanında Astana qalasında jılına 150 vagon jobalıq quatımen «Twlpar – Tal'go» jıldam jolauşılar vagondarın şığaratın joba jüzege asırıldı. Osılayşa, bügingi küni «Qazaqstannıñ vagon qwrastıratın kompaniyası» seriktestigi şamamen 5 mıñ jük vagonın şığardı. Sonıñ işinde «ZISKTO» AQ zauıtı şamamen 1,5 mıñ birlikti şığarsa, şığarılğan önim tolığımen elimizdiñ işki narığına qızmet etuge kirisip ketti. Sonımen birge «Twlpar Tal'go» zauıtı qazaqstandıq narıqqa 436 jolauşı vagonın paydalanuğa engizgennen bastap, jaña vagondarmen qızmet körsetetin 12 jaña jıldam marşrutı aşıldı. Ağımdağı jılğa arnalğan josparda 145 vagondı şığaru közdelgen, qazirgi kezde olar sertifikattıq sınaqtan ötude.
Bwdan bölek, biıl biz jolauşılar tasımalın subsidiyalau boyınşa qoldanıstağı zañnamağa özgerister men tolıqtırular engizdik. Bwl jaña vagondardı satıp alu men investiciya tartuğa, sonday-aq tasımaldauşılardı ıntalandıru üşin mınaday şaralarğa mümkindik berdi:
– 20 jılğa deyingi tasımaldaudı wyımdastıruğa wzaq merzimdi kelisim-şart jasasuğa mümkindik beru;
– jaña vagondı satıp aludı nesieleu nemese lizing kezinde payızdıq mölşerlemesin subsidiyalau mehanizmin engizu.
Mine, biz osınday auqımdı şaralar arqılı jolauşılar vagondarı tapşılığı mäselesin şeşe alamız. Sonday-aq, temir jol tehnikasın qwrastıru öndirisi boyınşa «Prommaşkomplekt» JŞS, «Format Mach Company» JŞS köş basında keledi.
– Ükimette 2015-2019 jıldarğa arnalğan Jeñil önerkäsipti damıtu jönindegi keşendi jospar bekitilgen edi. Josparğa säykes, 2020 jılı tazartılmağan maqtanı öñdeu kölemin jıl sayın 5-ten 50 mıñ tonnağa deyin arttıru, sonday-aq jwqa jündi alğaşqı öñdeu kölemin jıl sayın 15 mıñ tonnağa deyin jetkizu josparlandı. Desek te, qazir bizdi körşi Qıtay, Qırğızstan jäne Özbekstan memleketteri «kiindirip» jürgeni jasırın emes. Bizde keşendi josparlar köp bolğanmen, onıñ orındaluı köñil könşitpeydi. Siz ne deysiz?
– Jeñil önerkäsip salası bizdiñ el ekonomikasınıñ mañızdı tarmağı. Jeñil önerkäsip – halıq twtınatın köpşilik qoldı zattar, eñ aldımen, mata, iş jäne sırt kiimdik trikotaj, şwlıq bwyımdarın, ayaq kiim, tigin jäne galantereya bwyımdarın öndiretin salalar men käsiporındar jiıntığı. Jeñil önerkäsiptiñ negizgi salaları – maqta-mata, zığır, jün, jibek, kendir-kenep, ayaq kiim, bılğarı jäne añ terisi bwyımdarın öndiretin salalar. Jeñil önerkäsiptiñ maqsatı – twrğındardı ädemi, eñ bastısı tiimdi, joğarı sapalı kiimmen qamtamasız etu. Qazaqstannıñ jeñil önerkäsibiniñ jaqsı şikizat bazaları bar: maqta, jün, tabiği bılğarı. Degenmen, ol ekonomikadağı şeşimin tappağan sala bolıp esepteledi. Jeñil önerkäsip materialdan göri eñbekti köp qajet etetin, ekologiyalıq jağınan taza jäne köbinese äyelder qızmetiniñ salası. Önerkäsiptiñ önimi jäne öñdelgen şikizattı tasımaldauğa qolaylı, äri wzaq saqtaladı. Jeñil önerkäsiptegi bastı sala – mata toqu.
Industriyalandırudıñ birinşi besjıldığınıñ şeñberinde jeñil önerkäsip salası twraqtı damu satısına köşti. Ayta ketu kerek, jeñil önerkäsipti damıtu jönindegi 2010-2014 jıldarğa arnalğan bağdarlama qabıldanğan bolatın. Bwl jıldarda önimniñ öndiris kölemi 2 esege östi, atap aytqanda 2014 jılı 65,8 mlrd teñgege wlğaytıldı.
Elbasınıñ tapsırmasın orındau maqsatında 2015-2019 jıldar aralığında jeñil önerkäsipti damıtu boyınşa keşendi jospar jasaqtaldı. Onıñ negizgi maqsatı jeñil önerkäsiptiñ äleumettik tiimdiligin arttıru arqılı bäsekege qabilettiligin köteru. Jeñil önerkäsipti damıtu josparında mınalar negizgi bağıt retinde körsetilgen: öndiristi jañğırtu, memlekettik satıp alu jäne qazaqstandıq qamtu salasındağı ekonomikalıq şaralar jüyesin jüzege asıru, salanı bilikti kadrlarmen qamtamasız etu, ğılım men innovaciyanı damıtu, sala käsiporındarın qarjılay sauıqtıru jäne dağdarıstan keyin köteru. Atalmış salanıñ toqırap qaluınıñ bastı sebebi käsiporındardıñ aynalımğa salatın qarjısı qalmağan, Qırğızstan Respublikasında zañsız türde teriler reeksporttaladı, salalıq ğılım da damımay qalğan. Onıñ üstine jwqa terige de kvota qoyu mümkin bolmay otır.
Elimizde jeñil önerkäsiptiñ toqıma salasın damıtuğa mümkindik mol. Sebebi şikizattıñ közi – maqta öndiru jöninen Oñtüstik Qazaqstan oblısı rekordtıq körsetkişke qol jetkizdi. Sol sebepten maqtanı öñdeu jılına 5 mıñ tonnadan 50 mıñ tonnağa deyin artpaq. Al bılğarı jäne soğan jatqızılatın önimderdi öndiru 500 mln şarşı decimetrge nemese 50 payızğa artadı. Sonımen qatar, jaña öndiris oşaqtarın aşu arqılı jwqa terini alğaşqı öñdeu kölemi jılına 15 mıñ tonnağa jetkizilmekşi.
Osığan oray, jeñil önerkäsipti damıtu jönindegi 2015-2019 jıldarğa arnalğan keşendi jospar äzirlendi. Bwl jeñil önerkäsipti damıtu jönindegi 2010-2014 jıldarğa arnalğan bağdarlamanıñ jalğası bolıp tabıladı jäne onı iske asıruda aldıñğı täjiribe eskeriletin boladı. Keşendi jospardıñ negizgi maqsatı öndiris kölemin ösirip, halıqtı jeñil önerkäsiptiñ bäsekege qabiletti önimimen qamtamasız etu bolmaq. Keşendi jospar normativtik-qwqıqtıq bazanı jetildirip, jeñil önerkäsip käsiporındarın ekonomikalıq ıntalandırudı qarastıradı. Ayta keteyik, biılğı jıldıñ toğız ayınıñ qorıtındısı boyınşa, jeñil önerkäsiptegi önim öndiru kölemi 46 mlrd teñgeden asıp tüsti. Atap aytqanda, toqıma bwyımdarın öndiru 23,4 mlrd teñgeni, kiim öndirisi – 19,8 mlrd teñgeni, bılğarı men bılğarı tektes önimderdi öndiru 3,5 mlrd teñgeni qwradı.
Keşendi jospar şeñberinde salanıñ twraqtı damuın qamtamasız etu üşin memlekettik satıp alu jäne qazaqstandıq qamtu ülesin wlğaytu, dağdarıstan keyin qalpına keltiru şaraları men bäsekege qabiletti käsiporındardı qarjılıq sauıqtıru jäne salağa investiciyalardı tartu josparlanuda. Osı keşendi jospardı iske asıru qorıtındısı boyınşa jeñil önerkäsip önimi öndirisiniñ naqtı ösimi, bölşek saudada satılatın kiim brendteriniñ sanınıñ wlğayuı, jwmıspen qamtılu ösim körsetkişi jäne sala qızmetkerleriniñ biliktiligi, jalpı qosılğan qwnnıñ ösimi, qosılğan qwnınıñ tizbegi toptarınıñ wlğayuı, sonday-aq otandıq önimge twtınuşılıq swranıstı qanağattandıru siyaqtı birqatar mäseleler qamtılmaq.
Jeñil önerkäsip käsiporındarın qoldau üşin önimniñ eksportın wyımdastıru, eñbek önimdiligin arttırudı ıntalandıru, «Biznestiñ jol kartası – 2020» biznesti qoldau men damıtudıñ birıñğay bağdarlaması jäne t.b. öñdeu önerkäsibin damıtuğa bağıttalğan jüyelik şaralar qolğa alınadı.
Büginde respublikada 944 käsiporın jwmıs isteydi. Olarda 14 mıñ adam eñbek etude. Soñğı jıldarı salada oñ dinamika bayqaladı, jaña öndirister iske qosıluda. Atap aytsaq, kilem, aralas matalar, qoldanıstağı käsiporındar isine qayta qan jügirdi.
2016 jıldıñ 1 şildesindegi jağday boyınşa, «Damu» käsipkerlikti damıtu qorı» AQ «Biznestiñ jol kartası – 2020» bağdarlaması şeñberinde jeñil önerkäsip käsiporındarın qarjılay qoldau nätijeleri boyınşa 3,3 mlrd teñge somasına 32 jobağa qoldau körsetti. Bılğarı käsiporındarın şikizatpen qamtamasız etu, sonday-aq käsiporındardıñ jwmısın jürgizu maqsatında «Qazaqstan Respublikasınıñ aumağınan öñdelmegen iri qara mal terilerin sırtqa şığaruğa tıyım saludı engizu turalı» Qazaqstan Respublikası Investiciyalar jäne damu ministriniñ bwyrığı bekitildi.
Industriyalandıru kartası şeñberinde 2015 jılı 385 jwmıs ornı aşıldı. Ondağı investiciyalardıñ jalpı soması 6 mlrd teñgeden asadı. Nätijesinde 6 joba iske qosılğan.
«Bal tekstil'» JŞS – quattılığı jılına 4000 tonna qwraytın sintetikalıq iirim jip öndirisi cehi;
«KazInnovaciyaLider» JŞS – sintetikalıq talşıqtardan tösek jaymalarınıñ öndirisi, quattılığı jılına 100 mıñ dana;
«KF Kaz Hansol' interkom AO Hansol' Interneyşnl Ko LTD» JŞS – maqta-matalı qolğaptar şığaru, quattılığı jılına 7,3 mln dana;
«Älem BT» JŞS – dayın toqıma bwyımdarı öndirisin wyımdastıru, quattılığı jılına 15 mln dana şwlıq;
«Caspiy Lana Atyrau» JŞS – jün bwyımdarınıñ öndirisi, quattılığı 100 tonna tüye jüni jäne 350 tonna qoy jüni, 400 mıñ buma metr şwğa jäne sırılğan körpeler men jamılğılar;
«PIK «YUTARIYA ltd» JŞS – tigin jabdıqtarın jinau jäne şığaru, sonday-aq tigin bwyımdarın şığaru, quattılığı jılına 1,8 mln bwyım.
– Elimizdegi 90 temirjol stansasınıñ atauı wlttıq sipatqa ie bolğanı köpşilikti quanttı. Demek, señ qozğaldı degen söz. Bwl is keleşekte öz jalğasın taba ma?
– Qazaqstandağı temirjol stansalarınıñ atauın wlttıq sipatqa auıstıru mäselesi ministrliktiñ köpten beri josparında jürgen edi. Bwğan deyin elimizdegi temirjol stansalarınıñ geografiyalıq, toponimikalıq ataularınıñ deni tek orıs tilinde ğana bolsa, endi birtindep tarihi atauına köşetin boladı. Bwl rette atqarılatın jwmıstardıñ alğaşqı kezeñi bastaldı dep aytuğa boladı. QR Ükimeti janındağı Respublikalıq onomastikalıq komissiyanıñ 2016 jıldıñ 1 qaraşasında ötken kezekti otırısında Qazaqstandağı temirjol stansalarınıñ atauın qarau mäselesi köterildi. Ministrlik te öz tarapınan birqatar wsınıstar berdi. Barlıq stansanıñ atauın birden özgertu qiınğa soğadı, sondıqtan bwl auqımdı şarua kezeñ-kezeñimen jüzege asırılmaqşı. Aldımen onomastikalıq komissiyağa 92 stansanıñ atauı wsınıldı. Komissiya müşeleri tek ekeuin qayta pısıqtauğa jiberip, qalğan 90 stansanıñ atauın maqwldadı.
Stansa ataularına baylanıstı jwmıs mwnımen toqtamaydı, bwl tek bastaması ğana. Komissiya otırısınıñ birinşi kezeñinde tek toqsan stansa atauı qaralsa, endi qalğan oblıstarda eskerilmey qalğan toponimikalıq ataulardı ortağa salatın boladı.
Elimizde temirjol transportın jıl sayın 20 millionnan astam jolauşı paydalanadı. Bwl körsetkiş jıl sayın artıp keledi. Ministrlik öz qwzıretine kiretin mäseleler boyınşa jolauşılardıñ barlıq ötinişterin eskerip keledi.
– Äñgimeñizge rahmet!
Swhbattasqan
Dinara Mıñjasarqızı
Abai.kz


text:
Birleşken Milletler Teşkilâtı Rusiyeden separatistlerniñ nezareti altında bulunğan Ukraina şarqına ketirilgen «gumanitar yük» aqqında malümat bermesini talap ete, dep bildirdi cuma künü BMT. Bunı Radio Svoboda bildire.
BMT gumanitar yardım koordinatsiyasınıñ idaresi Ukraina vaziyeti aqqında esabatında hatırlattı ki, Rusiye keçken yılnıñ avgust ayından itibaren Donbassta «devletten tış küçleri» tarafından nezaret etilgen yerlerge 11 «gumanitar konvoynı» yolladı. Rusiye bildirdi ki, anda gumanitar yardımnıñ 14 500 tonnası bar edi.
Buña baqmadan bu künleri Rusiye separatistlerniñ nezareti altında olğan yerlerge 12-nci «gumanitar konvoynı» yollaycaq ola. Kiyev bunıñ qanunsızlığını sıq-sıq qayd ete.
Ukraina dey ki, Rusiye Ukraina iznini almayıp, bunıñ kibi «gumanitar konvoylarnı» kirsetilmesinen Ukraina ve halqara qanunlarını bozmaqta. Ukraina ve Qızıl Haç Halqara komiteti bu «gumanitar yardımlarnı» qabul etmekten ve ozğarmaqtan vazgeçeler, çünki Rusiye yük aqqında malümatnı bermey.
Ukraina bildire ki, bunıñ kibi «yükler» kirsetilgen soñ separatistlerniñ ücümleri quvetleşe. Bundan ğayrı, ukrain tarafı bildire ki, bu maşinalar ile Donbass zavodlarından donatmalar ve elâk olğan rusiyelilerniñ cesedleri çıqarıla edi.
Rusiye tarafı maşinalarda yalıñız kerek şeyler bar olğanını bildire. Faqat bugünge qadar Ukraina gumanitar yükni baqıp olamadı.


text:
Aman-aman 190 000 ukrainalı Saylayıcılarnıñ devlet cedvelini tizüv bölüklerine nevbetten tış parlament saylavlarında rey berüv yeriniñ vaqtınca deñiştirilmesi aqqında ariza berdi.
Merkeziy saylav komissiyası bergen malümatqa köre, olardan – 30 biñden ziyade kişi Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ sakinleridir.
MSK malümatına köre, Qırım ve Aqyar sakinleri – Ukraina vatandaşları – prezident saylavlarında olğanı kibi, saylav adresini deñiştirmeyip, rey berüv yerini deñiştirecekler ve rey berecekler.
«Qırımnıñ 2864 sakini ve Aqyarda qayd etilgen 774 insan rey berüv yerini vaqtınca deñiştirmek imkânından faydalandılar», – dep bildirdiler Merkeziy saylav komissiyasında.
Taqvim planına binaen, rey berüv yeriniñ vaqtınca deñiştirilmesi aqqında arizalar oktâbr 20-ne qadar qabul etile.
Ukraina parlamentiniñ nevbetten tış saylavları oktâbr 26-da ötkerilecek.


text:
Dekabrniñ 19-da "Dâkuyu" bediiy-vesiqalı filmniñ temsil tedbiri ötkerilecek
Dekabrniñ 19-da saat 19.00-da "Batterflây De Lüh" kinoteatrında (Antonoviça, 50 adressi boyunca) "Dâkuyu" bediits-vesiqalı filmniñ temsil tedbiri ötkerilecek.
Film dünyada Ukraina populârlâşması maqsadınen ve Ukrainada Yaponiya Yılı Çerçivesinde çıqarıldı. Baş qaraman, yaponlı Hiroşo Ono, Ukrainada colıp, böyle seyaattan bir çoq müsbet teyessuratlar aldı.
"Dâkuyu" sözüni bilip o, Zakarpattâdaki Dâkovoğo kelip tüşe, ve, böyleliknen, Ukrainanıñ eñ meraqlı köşelerini ziyaret ete, soñra ise Kiyevge kelip yetişe, anda o konferentsiyada baş spiker olacaq eken.
Maqsat — Ukraina meraqlı, tarihiy, samimiy, parlaq, resurslı ve musafirçen olğanını köstermek! Arbiy areketler bitecek te, Ukrainanı dünyada tek müsbet taraftan tanımaq kerekler.
Tedbirge davet etilgenler arasında: Nazirler Kabinetiniñ Nazirleri, Prezident Memurlığınıñ Vekilleri, Ukrainada Yaponiya Elçisi, çetel memleketlerniñ diplomatik korpusı, cemiyet liderleri, kreativ yaşlar ve ilâhre.
KHV iştirak etmege davet etemiz. KHV qayd etilüvi [email protected] elektron adressi boyunca.
Kontakt şahıs — Viktoriya.
Ya da nomerler boyunca: 200-46-24, 050-037-037-1
Qayd etüv
Dekabrniñ 19-nace, saat 16:00-ğa qadar;
DİQQAT! Kinoğa kösterüvden 30 daqqa evel kelmege davet etemiz.
Cedvel


text:
Ospannıñ basınan Şijinpiñ nege qorqadı?!
Tarihi twlğanıñ bağasın beru üşin sol bağa beruşi eñ aldımen tarihi twlğa därejesine köterilui kerek. Keminde tizesine, tobığına, baqayına deyin jetetin qal-quatı bolğan jön.
Ospan batır – öz zamannıñ altın añızı, wlttıñ şınayı batırı. Onı köleñkeleu – wltqa degen meyirdiñ jetimsizdigi, sananıñ tayazdığı.
Ospannıñ şınayı bağasın beruşi jäne bere almauşı – bügingi qıtay qoğamı. Olar Ospandı bastı jauı äri tarihtağı asa qauipti twlğa retinde bağalap otır. Kezinde Stalinmen sanasqan, AQŞ-tıñ nazarına ilikken, Jiyañ Jeşimen (Jañ kayşı) odaq qwrğan, Çoybalsanmen dos bolğan, Muzıdwñdı alañdatqan Ospan endi Qıtaydıñ bügingi törağası Şijinpiñniñ qarauılına da iligipti. QHR memleketiniñ qauipsizdigi söz bolğanda, qazaqtar mäselesinde Ospandı «auızğa aluğa bolmaytın №1 adam» dep jariyalaptı.
Ras, bwl – dattau, qaralau, qorqu, üreylenu. Qazaqta: «Ölgen buranıñ basımen tiri atandı qorqıtıptı» degen söz bar. Endeşe, ölgen Ospannıñ basınan tiri qıtaylar nege qorqadı? Şın mäninde – bwl tarihi twlğağa degen şınayı bağa. Onıñ öz wltına, halqına, eline-jerine jan tänimen berilip şahid bolğandığınıñ qarapayım mısalı. Bwl qıtaylardıñ «Ospandı bağalauı».
Al, «bağalamauına kelsek» - Ospandı qaralauşı, tırnaq astınan kir izdeuşi toptar, jekelerdiñ qıtay ideyasına degen dostığı. Qıtay wltınıñ ğana emes qazaq ziyalılarınıñ işindegi bıqsıma, «qwrt-qwmırısqa» pişindes jıbırlaqtar qıtay müddesimen ideyalas oyğa jüginse, onda olardıñ kim bolğanı? Qıtay jau sanağan Ospanğa jaulıq, jat piğıl tanıtuşılardıñ özi tar ma, örisi tar ma!? Qıtay nemese özge de bizge dwşpan közimen qarauşılar wlttıñ işine irtkiş küşterin siñire alsa, öz batırımızdı özimiz köleñkelesek, onda, bizdiñ kim bolğanımız!?
Osınday oylardı jinaqtay kelgende «Ospan qıtaydıñ jauı eken ğoy» degen oy qalıptasadı. Qıtay sayasi toptarınıñ sanalı, sanasız soyıl soğarları da solay qaraydı.
Qıtay – «hanzu» wlt atı, QHR – qıtay memleketi. Ospan qıtay memleketiniñ de, qıtay wltınıñ da jauı emes.
Söz arqauın däyekti etu üşin bügin de közi tiri, Ospannıñ tergeuine qatısqan toqsannıñ törindegi Qaldıbay Qanafin ağamızdıñ sözinen üzindi keltireyik. Qaldıbay ağa bılay deydi: «Ospan tergeu barısında köp söz ayttı, ananı-mınanı äñgimeledi dep jürgenniñ bäri ötirik. Onıñ negizigi jauabı bireu ğana boldı. Ol – «kim meniñ elime-jerime, dinime, tilime tiissse sol meniñ jauım boldı. Onı qara qıtay, aq qıtay dep ayırmadım. Qarsı oq atqandı ayamadım, qırğanım ras. Kinäm men künäm sol bolsa, bäri şın, endi eñ soñğı jazalarıñdı qoldanıñdar!» degen bir ğana jauap töñiregindegi sözi edi. Ospan şınımen de qazaqtıñ atı-zatına say qas batırı bolatın».
«Kim meniñ elime-jerime, dinime, tilime tiissse sol meniñ jauım boldı» - bwl soonaau saq, hwn, türki zamanınan kele jatqan atalar sözi. Söz ğana emes batır oğlandarına qaldırğan altın amanatı. Ospan sonı orındauşınıñ soñğı bahadüri, jüregi izgi, jauına qatal dala kökjalı. Orıs zeñbiregine qarsı şapqan Kenesarı hannıñ qıtaylıq şapqınşığa qarsı twrğan tiri beynesi.
Mwnı qıtaylar jaqsı bildi. Ospan tirilse türki ruhı bas köteretindey qorquınıñ, alañdauınıñ sebebi de sol. Olardıñ auzına nege Ahmetjan Qasımi, Sqaqbek Mononov, Äbdikärim Abbasov, Dälelhan Sügirbaev sındı jartılay qızıldasqan twlğalar tüspeydi!? Nege Ospannan ölerdey qorqadı.
«Ospannan qorqadı» demekşi, bir äñgime eske oraladı. Bala kezim, Ör Altay jerinde, Ertis jağasında. Äkemniñ atınıñ artına mingesip, qıtaylar «äskeri polk» ataytın qıtay qalaşığına kirdik. Ol kezde jol boyında maşina joq. At twyağı köşelerdi barabanşa wradı. Köşeden qiıs bwrılğanımız sol edi, esik aldında oynap jürgen qıtay balaları: «qazaqtar kele jatır, Ospan bandılar kele jatır!» desip, tırım-tıraqay üylerine qaşıp kirip jattı. Anda-mwnda terezerinen üreylene qarağan janaraları şalınadı. «Äke, olar nege qaşadı? Ne dep jatır?» deymin men. Äkem: «Olar bizden Ospan bandıları kele jatır dep qorqıp qaştı» dey kelip, Ospan turalı alğaşqı hikayanı şertip edi.
Ol kezde Ospannan ölerdey tayaq jep tiri qalğan qıtaylardıñ közi bar kez-di. Altay jerinde aqiqatqa qaytqan gomindañşılardan qwralğan «10-dveziya» atalatın qala twrğındarınıñ sol kezdegi beynesi bwl.
Jıldar ozdı. Olar bizdiñ «tiispeytinimizdi» bildi, Ospannıñ «şınımen de ölgenine» sendi. Ondağı qazirgi jağday turalı oylañız. Ospan sonda kim üşin, ne üşin küresken eken!
Endi Ospan haqındağı tarihi derekterge moyın bwrayıq.
Ospan zamanında Şınjañ jerine bas köktep kirgender gomindañşıl qıtaydıñ Şıñşısay bastağan armiyası edi. Olardıñ Şınjañğa kirgen jalpı sanı 80 mıñnan astam bolsa, Ospan keminde jarımınan artığın qırıp-joydı. Keyinnen, yağni, 1945 jılı bir-birimen jau qara qıtay (gomindañ) men qızıl qıtay (komunistik qıtay) birlesip, odaq qwrıp, Japonğa qarsı twrdı. Ekinşi düniejüzilik soğıs jeñiske jetti. Osıdan keyin halıqarada öte köp özgerister boldı. AQŞ pen Keñes odağı da odaq qwrdı. Älemdik deñgeydegi köptegen mäselelerdi retke saldı. Sonıñ işinde Moñğoliyanıñ derbestigi saqtalıp, «Şığıs Türkistan derbestigi» joyıldı. Şığıs Türkistan respublikası küşpen taratılıp, onı qorğauğa tısrısqan Älihan töre 1946 jılı mausımda jasırın wstalıp äketildi. Älihannıñ qwlauğa aynalğan şağında odağına tartqan eki adamı Ospan batır men Qalibek Hakim edi. Qalibek Hakim basqaşa küres jolın tañdap, Ospan ölispey-berispeytin qan maydanda jalğız qaldı.
Osı twsta Ospan gomindañşıl qıtaylardıñ wsınısın qabıldap, olarmen ortaq odaq qwrdı. Osı odaq arqılı bastı qauip – jer betindegi qızıl imperiyanıñ ajdahasınan saqtanuğa wmtıldı. Keñes qızılı men qıtay qızılınıñ birlesip, jer betine äkele jatqan zwlmatın anıq añğardı. Tanıdı, bildi, qarsı twrdı. Biraq qılışı «merziminen keş sermeldi». Qızıl qıtay jeñiske jetti.
Eger, Ospan qıtaymen (hanzu wltımen) jau bolsa, gomindañşıl qıtaylarmen birleser me edi?! Onıñ jaulığı wltqa emes, otarlauşı jauız küşterge ğana qarsı twru ekeni anıq añğarıladı.
Al, qızıl qıtay Şınjañğa kirgennen keyin de Ospan äueli olardıñ «şınayı halıqşıldıq» bet-benynesin bayqap köruge tırıstı.
Nwrğojay batır komunister men Ospannıñ alğaşqı qarım-qatınasına ayaldağanda, öz estelikterinde mınaday sır şertedi:
«1949 jılı jazda Gomindañ men Goñşandañ (Qıtay kompartiyası) soğısınıñ habarları ünemi kelip twrdı. Gomindañ äskeri basşıları qaşa bastadı. Amerika konsulı da bolıp jatqan uaqiğanı aytıp twrdı. Mäkkirnan:
– Mal janıñdı jergilikti ükimetke biraq ötkiz. Amerikağa ket, mal somasın biz beremiz, – dep te ayttı. Ospan:
– Otanımda twramın. Qaşpaymın jerdiñ arğı betinde jatqan Amerika mağan Şığıs Türkistan ükimetin qwrıp bere almaydı. Amerikanıñ sözi de ötirik. Ruzvel'ttiñ ekinşi düniejüzilik soğıstağı äreketi bizge belgili. Eki taudı biraq küyretip, dünieniñ ülken bazarın izdegen. Amerika qazir Birikken Wlttar Wyımındağı eñ ülken el edi. Bükil Türkistandı orıstar jwtıp otırsa da, oğan üş jüz jıldan beri körsetken kömegi joq, – dep mağan kesip ayttı» («Azattıqtıñ öşpes ruhı» Almatı, «Sardar» 2008 j.160 bet).
Osınday almağayıp künderde Ospan qızıldardan birden küder üzip ketken joq. Eñ bastısı aldı-artın barlap köru, aqılmen şeşu, «wzın arqan, keñ twsau» ideyasında boldı.
«Osı jerden Ürimjige baruğa Uañ Jıñnıñ 30 mıñ äskeri basıp ötip ketti. Qwmılda birneşe kün twrğan eken. 1949 jılı 20 qaraşada Pekinnen, yağni Goñşandañ(Qıtay kompartiyası)nan tört ökil keldi. Onıñ biri – wyğır Ämet, biri – düñgen, biri – qıtay bolatın. Olarğa Ospan, Jänimhandar: «Osı jer malğa jaylı eken. Osı jerde qonıstanıp otırsaq», – degendi ayttı. Uäkilder maqwl bolıp ketip qaldı. Ospan olarğa: «Bwrınğı Şınjañ demokratiyalıq ölkelik ükimetimen jasağan on bir tarmaqtı toqtam bar edi. Osı toqtam boyınşa wlttıq bilik özimizde bolatın bolsın», – degen talabın qoydı. Öytkeni Jañ Je Jwñ “Şınjañ azamattarı özderiñdi özderiñ basqarıp ketu üşin oqıñdar. 15 jıldan keyin el bolıp bölinip ketesiñder”, – dep uäde berip, toqtamğa qol qoyğan edik. Osı bir auız söz bizge ülken medeu bolğan edi. Öytkeni Gomindañnıñ soñğı kezinde batıs teristik bes ölkeniñ bastığı bolğan, oğan qosımşa Şınjañdı bilegen Jañ Je Jwñ sol ornında qalıp, onı Goñşandañ (Qıtay kompartiyası) batıs teristik bes ölkeniñ bastığı etip belgilen edi. Bwl adamnıñ orınında qaluı – Ospanğa ülken medeu berdi» («Azattıqtıñ öşpes ruhı» Almatı «Sardar» 2008 j.162 bet).
Osı jaylar äñgime bolğanda Dälelhan Jänimhanwlı «Qilı zaman, qiın künder» kitabında 1949 jılı jeltoqsanda Ospannıñ Uañınmau, Bwrhan Şahidi, Tau Sio jäne general Fiñdıhuayğa arnap jazğan hatınıñ mazmwnında: «Hattarıñızdı aldıq. Qıstıñ qattı suıq künderinde jolğa şığa almadıq jäne Ürimjige bara almadıq. Solay bolsa da, ornımızğa uäkil etip eki kisi jiberdik. Sizdermen bet körisip, jağdaylarımızdı tüsindirumen birge, bergen nwsqaularıñızdı alıp qaytadı» degen sözderiniñ barlığın aytadı.
Mine, osı oqiğalarğa qarağanda jañadan kelgen qızıldar Ospanğa qarata biri öz jağına tartuğa tırısqanı, ekinşi jaqtan aldamalay twru sayasatın qoldanğanı bayqalsa, Ospannıñ da «saptayaqtan as qwyıp, sabınan qarauıl qarap» otırğanı seziledi.
Ospan da qarap jatpadı. Öziniñ eñ senimdi degen adamdarın körneude komunisterge bağınıştı qılıp, olarmen är küni astırtın baylanısta bolıp, qarsı jağınıñ jan düniesi men şınayı is-äreketin baqıladı.
Söytip, toqsan tolğanıp oylanğan Ospan: «Komunisterdiñ sözi men is-äreketi birdey emes eken, bwlarğa da senuge bolmaydı eken» degen şeşimge keledi.
Osı oqiğalarğa qarap otırıp, Ospan batırdıñ bir wltqa nemese, bir memleketke ğana jauığıp otırımağanı anıq körinedi. Jer betindegi otarlauşı küşterge, sonıñ işinde qanatın keñge jayğan Keñestik jäne Qıtaylıq qızıldardıñ jauızdığın barınşa tanıp jetkeni bayqaymız.
Şın mäninde qızıldar men Ospannıñ birigu, ımırağa kelu ideyası Keñes Odağın quattaytın toptar men bwrınğı «Şığıs Türkistan respublikasınıñ» ornın ielep otırğan «üş aymaqşıldarğa» müldem jaqpaytın. İştegi ımırağa kelmes alauız toptar da bas paydasın oylap, baqay qulıqpen arpalısqa tüsti. Şınjañdağı jergilikti toptar men twlğalar işinde jaña qızıldarğa kim bwrın jaqsı körinip qalar eken degen qızğanış pen baqtalastıq tudı. Ospandı qwrtuğa müddeli toptar köbeydi. Ökiniştisi osınday tayaz oylı adamdardıñ mwragerleri men wrpaqtarı nemese «aq degenin alğıs bilgen» keyingi jandayşaptarı Ospandı äli künge deyin jau sanap keledi. Keyde oydan oydırılğan rulıq qaqtığıstar qazanına quırğısı keledi. Bwl wlttıñ işki iriñin keuletuşi imperiyalardıñ laqsa qulığınıñ jwrnağı edi.
Erlikpen bastalıp, örlikpen jalğasqan wlt-azattıq qozğalısın «bülikke» balağan «Üş aymaq» Ospanğa bwdan bwrın da şoşına qaraytın edi. Bwl turalı «Şıñjañnıñ üş aymaq töñkerisi tarihı» («Wlttar» baspası, 2000 jıl.) attı kitaptıñ 340-betinde: «Ospan, Qalibek, Jaujap (moñğol) büligi art-artınan tuılğandıqtan, üş aymaqtıñ jağdayı künnen-künge uşığıp, müşkil halge kiriptar boldı. Wlttıq armiya äskeri küşiniñ jetkiliksizdigi twtas üş aymaq ükimetine auır qater töndirdi», – dep jazadı.
Endigi jerde Keñestikterdiñ keñesin bwzbaytın, qıtay biligine bası baylaulı «qıp-qızıl», jaña «üş aymaqşılar» tarih sahnasına köterildi. Söytip, qırküyektiñ basında «Üş aymaq» jaq QKP ortalıq komitetiniñ jol-jorıq körsetuine negizdelip, Şınjañ mäselesin şeşudiñ köp türli joldarın qarastırıp, QKP-na jauap hat jazdı. Atalğan hattıñ 6 tarmağında: «...Jänimhan, Qaduan, Ospan, Qalibek t.b köp sayasi jäne äskeri qılmıstılardı jazalap, mal-mülkine deyin müsädralaudı» swradı. («Jwñgo Şınjañnıñ tarihı jäne qazirgi jağdayı», «Şınjañ» halıq baspası, 2006 j.Ürimji 313-314 better).
Ospan men qızıldardıñ at kekilin kesisken alğaşqı sätinde olardı tatulastıruğa talpınuşılardan göri ajıratuğa, ara jigin aşuğa wmtılğandar köp boldı. «Üş aymaqşılardıñ», atap aytqanda, Opannıñ ömirbaqi qorğağan müddeli qandastarınıñ bar nieti Ospannıñ közin qwrtu boldı.
Ospan da soñğı ret qarmanıp qaluğa kiristi. «...Qaytadan bir wyım qwrdı. Bükil armiyanıñ bastığı Ospan, onıñ orınbasarı Jolbarıs bolıp belgilendi. Eki polktiñ bastığı retinde men (Nwrğojay – J.Ş) jäne Qapas ekeumiz belgilendik. Dälelhan Jänimhanwlı äskeri at, azıq, kölik dayındauğa saylandı. Altınbek, Käben, Qatay Barköl eliniñ äskeri bastıqtarı bolıp saylandı» («Azattıqtıñ öşpes ruhı» Almatı «Sardar» 2008 j, 165-bet.) Mine bwl Ospannıñ qızıldarğa resmi türde qarsı dayındıqqa kirisui edi.
Osıdan keyin Ospan qolı şegine soğıs jasap, Gansuge qaray bet aldı.
Bir qızığı olardı qızıldardan köri «Şarqi» atalğan «üş aymaqşılardıñ» ökşeley quuı köbirek bolğan körinedi. Bwl jayında Nwrğojay batır atalğan eñbeginiñ 165-166 betterinde birinşi ret: «Biz Sarqamısta otırğanbız. Üş aymaq atın jamılıp, orıs armiyası kelip bastı. Olarmen ayausız soğısıp, köp adamın qırıp tastadıq. Qalğan äskerleri jeñilip, Noriğa şeginip ketti» dese, endi birde «Ospan, Jänimhandar Taqırbastau, Sarbastauğa barıp ornalastı. Bir jwmadan keyin orıstardıñ jalğan Şarqi Türkistan atındağı äskerleri kelip bastı», – degendi aytadı. Demek Ospandardıñ äli de bolsa qızıldarmen til biriktiruiniñ mümkindiginen alañdağan Keñes Odağı öz armiyasın kirgizip, «üş aymaqşılarmen» säykese otırıp, qızıldardan bwrın qarmanudı oylağan siyaqtı. Tipti ol kömekti «üş aymaqşılardıñ» ädeyi swrap aluı da nemese qızıldırdıñ türtip salıp, bilse de bilmeske salıp tasada twruı da äbden mümkin edi.
Osı dälelderdi negizge alğanda: «biz Ospannıñ adamdarı edik» dep beyuaz auıldardı şapqan tonauşı-qaraqşılardıñ da keñestik qızıldar nemese «üş aymaqşıldar» jağınan wyımdastırılğanın anıq bilemiz.
Ospannıñ öz adamdarın bağındırğan sıñaymen qızıldardıñ işine kirgizip, añıs añdağanı siyaqtı, qızıldar da özine satılğan qazaq jansızdarı arqılı Ospannıñ qıbır-jıbırın añdıp otırdı.
Sonday satqındardı jolbastauşığa alğan qıtay qızılı aqırı batırdı torğa tüsirdi. 1951 jılı 19 aqpanda Gansudıñ Hayzı degen jerinde qolğa tüsti.
Tüyeniñ üstine matalıp, qol-ayağı kisendelip bara jatqan äkesine qızı Pänsiya dauıs salıp jılaydı. Sol sätte Oşıñ(Ospan) aqırıp: «Öşir üniñdi, dwşpannıñ aldında köz jasıñdı körsetpe! Meni qıtay mıqtılığınan wstağan joq, Qwdaydıñ bwyrığımen wstadı. Alla bwyırdı, meni baylap aldı. Men ökinbeymin, qayt keyin!», – dep pañ küyinde ayaq-qolı kisendeuli tüye üstinde qayqayıp kete baradı.
Jılap-şulağan auıl adamdarına qarap: «Köz jastarıñdı köl qılğanşa, esteriñdi jinap, erteñderiñdi oylañdar!», – dep qatal ämir etedi. Hayzıdan Dwñhuañğa, odan Ürimjige jöneltiledi.
Batır aytqan sözinen qaytpadı. Bas imedi. Komunister wsınğan aqşa, ataq, mansapqa aldanbadı.
1951 jılı säuirdiñ 29 küni 52 jasında Ürimji qalasında ölim jazasına ükim etildi. Tarih aldında appaq arın kirletpey, nağız mwsılman türkiniñ qasietin saqtap şahit boldı.
Joğarıda bayandalğan oqiğalarğa zer salıp qarar bolsaq, Ospan eşqaşan rulıq nemese bir wlttı ğana jek köruşilik deñgeyinde bolmağan.
Közi körgen qarttar Ospan beynesin: «Wsaq-tüyekke jelp etpeytin, asa sabaz, mañğaz, şeşimdi jwrt tarıqqanda ğana aytatın, jol tapqış, aqıl-aylalı, desi basım jan edi. Wltına erekşe adal bolatın, qayran Oşıñ-ay!» dep aytıp otıruşı edi.
Bügingi qıtayda bolıp jatqan qazaq nemese özgede mwsılman wlttarına jasalıp jatqan qısımdardı oylağanda, olardıñ birinşi bolıp «Ospandı aytpaysıñdar!» deuine qarağanda, tarih öz minberinde batırdıñ ruhına tağı bir märte bas iip twrğanday boladı.
Ol wlttıñ, wlıstıñ jauı emes, wlttıq ruh pen namıstıñ joqşısı edi! Onıñ ruhınıñ qızğış qwsqa aynalıp Altay aspanında – Türkiniñ bağzı jwrtında şırılday wşıp jürgenin eşkim joqqa şığara almaydı!
Bügingi şahid bolğan küninde (29 säuir) batır ruhına dwğa jasaudı wmıtpayıq, ağayın!!!
Jädi Şäkenwlı
Abai.kz


text:
Paradda An-22 «Antey» ağır turbovintlı naqliy uçağı, An-72 ve An-124 «Ruslan». arbiy-naqliy uçaqları iştirak etti. Gemilerniñ üzerinde A-50 radiolokatsion nezaret uçağı, İl-76 arbiy-naqliy, dört L-39 talim-idmanlı uçağı uçtı, dep bildire İTAR-TASS.
Aqyar körfezinden dört-dört olıp MiG-31 ve Su-24M ve Su-34 qırıcıları uçtı. İl-78 yaqarlıq taşığan uçaq ve Tu-160 uzaq aviatsiya uçağı avada uçaqnıñ yaqarlıq ile teminlevini numayış ettiler.
Soñra «Striji» (MiG-29) ve «Russkiye vitâzi» (Su-27) yüksek pilotaj aviatsion taqımlarnıñ çıqışı edi. Olar «Kuba elmazı» adlı areketni kösterdi. Onıñ devamında uçaqlar arasında mesafe 3 metrni teşkil ete.
Tedbirlerniñ ava qısmını, Aqyarnıñ köküni renkli tuman ile boyalap, üç Su-25MB zırhlı uçaq yekünledi.


text:
Soñğı kezderi Qıtay ükimeti Orta Şığıs elderimen bolğan qarım-qatınasın damıta tüsti. Bwl ürdis Beyjiñde qazan ayında ötken QKP-nıñ qwrıltayınan keyin tipti jandana tüsti. Qwrıltayda Qıtay basşısı Şi Jinpiñ alğa qoyğan «Bir beldeu, bir jol» bağdarlamasın jüzege asıru Qıtaydıñ damu strategiyasınıñ negizi retinde bekitilgen edi.
Qıtay jaq Päkistanda 57 mlrd AQŞ dolları qwnına ie «Qıtay-Päkistan ekonomikalıq dälizin» saludı bastadı. Odan sırt, Auğanstan men Päkistan qarım-qatınasın jaqsartu üşin eki eldiñ SİM basşıların Beyjiñge şaqırdı.
Bir apta bwrın Qıtay SİM-i mälimdeme jasap, Birikken Arab Ämirligimen vizasız rejimdi jolğa qoyğanın resmi habarladı. Qıtaydıñ diplomatiyalıq tarihında vizasız qarım-qatınas jolğa qoyğan elderi sanaulı ğana. BAÄ bolsa mwnıñ 11-şisi bolıp tirkeldi. Osığan deyin Birikken Arab Ämirligi Qıtay azamattarına vizasız kelip-ketuine rwqsat bergen. 21 jeltoqsanda qol qoyılğan kelisim, eki künnen keyin resmi mälimdeme jasalıp, aldağı jıldıñ qañtar ayınan bastap jüzege asırılatın boldı.
Qıtaydıñ Orta Şığıs elderindegi ıqpaldı äreketteri tek bwl ğana emes. Eki kün bwrın Iraktıñ Mwnay ministri jasağan baspasöz mäslihatı kezinde Irak jaq künine 40 mıñ barrel' mwnay öndirudi jüzege asıru üşin Qıtay mwnay öñdeuşi wlttıq kompaniyasımen 5 jıldıq kelisimşartqa qol qoyğanın habarladı. Qıtaydıñ «Zhonghua» mwnay kompaniyası Iraktağı mwnay öñdeu orındarınıñ qwrılıstarımen qatar, mañındağı eldi mekenderde mektep, auruhana jäne balabaqşa qwrılıstarın da öz moynına alğan.
Qıtay bwl qadamdardı atalmış «Bir beldeu, bir jol» bağdarlamasın jüzege asıru maqsatında jasalıp jatqanı anıq. Qıtay ekonomkasınıñ Orta Şığıs elderindegi ıqpalınıñ artıp kele jatqanı bayqaladı. Orta Şığıs qayşılıqtarında, qaqtığıstarmen kelisimderde Beyjiñ derlik beytarap wstanımda keledi. Al, Ierusalim mäselesinde Arab elderi men mwsılman memleketterdiñ ığına jığıluı da Qıtay biliginiñ bwl öñirdegi müddesine oray qoldanğan sayasatı deuge boladı. Degenmen, öñirdegi elderde Qıtay ekonomikalıq dälizimen özge de qadamdarına kedergiler de joq emes. Aytalıq, türli terrorlıq toptardan sırt, wyğırlardıñ derbestigin qoldauşı toptardıñ da kedergi jasauğa tırısatını anıq.


text:
Ekrem Çelebi - Postacı
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Postacı
Etiketler : Ekrem Çelebi - Postacı türkü indir, Ekrem Çelebi - Postacı türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Postacı mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Postacı türküsü, Postacı sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Postacı bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bülbül Havalanmış
Ekrem Çelebi - Sevsem Öldürürler
Ekrem Çelebi - Heyro
Ekrem Çelebi - Dağlar Seni
Ekrem Çelebi - Yine Bahar Geldi Nedir Yaradan
Ekrem Çelebi - Seher Yıldızı
Ekrem Çelebi - Köylü Kızları
Ekrem Çelebi - Bir Çift Araba
Ekrem Çelebi - Sen Gülersen
Ekrem Çelebi - Çaya İner Ağlarım
Ekrem Çelebi - Küstürdün Gönlümü
Ekrem Çelebi - Yaralandım Aşk Elinden
Ekrem Çelebi - Değirmene Taş Koydum
Ekrem Çelebi - Ayşem
Ekrem Çelebi - Yürü Güzel Yürü


text:
Qırım statusı turında referendum
Qırım statusı turında referendum (ykp. PeфepeHдyM пpo cTaTyc KpиMy, kыpыMTaT. KъыpыM cTaTycы peфepeHдyMы, räsmi isem — ğomumi Qırım referendumı, pyc. oбщekpыMckий peфepeHдyM ,ykp. ЗaraлbHokpиMcbkий peфepeHдyM, kыpыMTaT. yMyMkъыpыM peфepeHдyMы) — 2014 yılnıñ 16 martında ütkärgän referendum. Qırım Cömhüriätendä häm Aqyar şähärendä ütkärelde.
Tawış birü käğäzlärendä ike soraw quyılğan:
- Sez Qırımnıñ Rusiä federatsiäse subyektı sıyfatında Rusiägä quşıluın telisezme?
- Sez Qırım respublikasınıñ 1992 yılğı Konstitutsiäsen ğämälgä qaytarunı häm Qırımnıñ Ukrainanıñ ber öleşe buluın telisezme?
Ukraina başqalası Kievtä kilgän xäkimiät Qırım referendumın tanımıy. Rusiä häm Qırım xäkimiäte Awromäydan näticäsendä Kievtä kilgän xäkimiätne tanımıy.
Protokollarnıñ 100% ı eşkärtü näticäsendä tawış birüçelärneñ 96,77% ı berençe variantnı saylağan (Aqyarnı isäplämiçä). 17 martında QAC häm Aqyarnıñ bäysezlek deklaratsiäse nigezendä Qırım bäysez däwlät itep iğlan itelä; şul uq köndä Rusiä Qırımnı tanıy. 17 martında Qırım parlamentı aşığıç räweştä Rusiä Federatsiäse sosatavına kerü turında xalıqara kileşüneñ proyektın xäzerlägän.[2] 18 martında Qırım häm Sevastopolnı Rusiä sostawına qabul itü turında xalıqara kieşü imzalanğan.
Qırımtatar Milli Mäclese referendumda qatnaşmasqa çaqıra, häm üzbilgelänü xoquqı turında belderä, läkin qayber çığanaqlar buyınça qırımtatarnıñ 40 % ı referendumda qatnaşqan [3].
2014 yılnıñ 11 martında Qırım parlamentı häm Aqyar şähär şurası Ukrainadan Qırımnıñ bäysezlege deklaratsiäsen qabul itä, ilneñ räsmi iseme Qırım Cömhüriäte itep raslana.
Könbatış illäreneñ berläşmäse (Zur cidelek, NATO oyışmasınıñ äğzaları, Awrupa Berlege, Awrupa Şurası) referendumnı tanımadı, töp säbäbe - anıñ Ukraina Konstitutsiäsenä turı kilmäwe. 2014 yılnıñ 27 martında BMO Ğomumi assambleyäsendä Qırım wäzğiäte qaralğanda, maxsus rezolüsiä qabul itelä: absolüt küpçelek tawış belän (100 riza, 11 qarşı, 58 tawış birmi qalğan, 24 qatnaşmıy) Qırım statusı buyınça referendumnıñ qanunsız ikänlegen tanıy, Ukrainanıñ referendumnı ütkärgängä röxsät bulmawı rezolütsiädä kürsätelä [4]. BMO İminlek Şurasınıñ 13 äğzası rezolütsiäne yaqlıy, Qıtay tawış birmi qalğan, Rusiä veto quya.
Kosovo bäysezlegen beryaqlı tanıluğa sıltap, Rusiä Qırım referendumın tanıdı. Rusiä xakimiäte BMO nizamında berketelgän "xalıqlar üzbilgelänü xoquqı"na dälil itep kürsätä.
ЭчTәлek
Qırımtatarlarğa wäğdä itelgän xoquqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qırım radası 11 martta qabul itelgän qararında Qırım Cömhüriäteneñ yaña konstitutsiäsen raslağanda tübändäge garantiälärne iskä alırğa kiräklege äytelä:
- Qırım Cömhüriätendä qırımtatar telenä urıs häm ukrain telläre belän bertigez däräcädä räsmi tel statusı birü;
- Qırım Yuğarı radasın deputatlıqqa namzätlär isemlegennän proportsional' saylaw sistemı nigezendä saylaw, Qırım başqarma xäkimiätendä qırımtatarlarnıñ 20 protsent buluın garantiäläw;
- rayon, şähär şuralarında häm başqa xäkimiät oyışmalarında qırımtatarlarnıñ wäkillek itelüen garantiäläw;
- awıl häm bistä şuralarına saylawlarnı majoritar saylaw sistemı nigezendä uzdıru;
- Qırımtatar Milli Mäclesen häm anıñ oyışmaların qırımtatar xalqınıñ milli üzidärä oyışmaları bularaq tanu;
- Qırımğa qaytqan qırımtatarlarnı urnaştırunıñ bişyıllıq häm beryıllıq plannarın buldıru häm alarnı finanslar belän tä'min itü;
- qırımtatarlar sörgen urınnarınnan qaytqanda xoquqıy, oyıştıru, finans häm cir mäs'älälären çişü;
- milli mädäniät ölkäsendä qırımtatarlarnıñ xoquqların häm mänfäğätlären qayğırtu, şul isäptän mädäniät oyışmaların häm hönäri icat törkemnären üsterüdä yärdäm itü;
- qırımtatarlarnıñ tarixi häykällären saqlaw häm torğızu;
- Qırımda qırımtatar telendä mäktäpkä qädär, mäktäp däräcäsendäge häm yuğarı belem birü sistemın üsterergä yärdäm itü;
- Qırımda xäzerge toponimnar belän bergä 1944 yılnıñ 18 mayında qırımtatar deportatsiäsennän soñ üzgärtelgänçegä qädär bulğan tarixi toponimnarnı da qullanırğa yärdäm itü;
- qırımtatar telendä basma häm elektron kiñküläm mäğlümat çaraların üsterergä yärdäm itü;
- Qırımda dini konfessiälärneñ bertigez däräcädä eşläwen tä'min itü.
Qırım parlamentı bu mäs'äläne qarağanda, wäğdälärne birgändä anda Tatarstan prezidentı Röstäm Miñnexanov ta maxsus kilep qatnaştı[5].
Näticälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ekzit-poll buyınça qatnaşuçılarnıñ 93%-ı Qırımnıñ Rusiä federatsiäse subyektı sıyfatında Rusiägä quşıluın yaqladı.[6] Saylaw uçastoklarına saylawçılarnıñ 82,71 protsentı kilgän.[7] Referendumda 23 ildän 135 küzätüçe bulğan.[8]
Referendumda 1 274 096 keşe qatnaşqan (xalıq sanınıñ 83,1 % ı). Qırımnıñ Rusiä federatsiäse subyektı sıyfatında Rusiägä quşıluın 1 233 002 keşe yä 96,77% ı yaqladı, Qırım respublikasınıñ 1992 yılğı Konstitutsiäsen ğämälgä qaytarunı häm Qırımnıñ Ukrainanıñ ber öleşe buluın 31 997 yä 2,51%ı yaqladı.
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ PeзyлbTaTы oбщekpыMckoro peфepeHдyMa
- ↑ http://www.rada.crimea.ua/news/17_03_2014_4
- ↑ B kpыMckoM peфepeHдyMe пpиHяли yчacTиe 40% kpыMckиx TaTap
- ↑ Rezolütsiä 68/262 http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N13/455/19/PDF/N1345519.pdf?OpenElement
- ↑ KыpыMTaTapлapra kиң xokykлap Bәrъдә иTeлә
- ↑ http://rbcdaily.ru/world/562949990857612
- ↑ http://www.c-inform.info/news/id/770
- ↑ http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1048287


text:
6. Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cevapları sayfası mondschein tarafından yüklenilmiştir ve yayınlanmıştır. bölümünden diğer cevaplara bakmanızı tavsiye ederiz. Sitemizden veya indirdiğiniz dosyadan memnun kalırsanız, yazıya yorum yaparsanız veya sosyal medya hesaplarımızdan bizleri takip ederseniz çok teşekkür ederiz.
6. Sınıf Türkçe Doku Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Meb Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Pasifik Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Özgün Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Dörtel Yayıncılık Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Tuna Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Gizem Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Yıldırım Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Gizem Yayıncılık Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Mega-San Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Öğün Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Harf Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Koza Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Ada Matbaa Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Engin Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
6. Sınıf Türkçe Netbil Basım Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları


text:
Bwl - wltıñdı süyuge rwqsat beretin qwjat
Bwl kündi qazaq Täuelsizdik alğan soñ da, şirek ğasırdan astam kütti! Iä, 2017 jılğı 12-säuir tarihqa Ruhani Täuelsizdik bağdarlaması jariyalanğan kün retinde enedi. Bwl – bolaşağımızdı ayqındap bergen, Wlttıq jañğıruğa bastağan bağdarlama – Qazaqstan Respublikası Prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariyalanğan «BOLAŞAQQA BAĞDAR: RUHANI JAÑĞIRU» maqalası! Bwl bolaşaqqa jol siltep, bärimizge bağdar bergen bağdarlamanıñ tek memlekettik tilde ğana jariyalanuınıñ özi köktemnen süyinşi swrap eñ alğaş habar bergen bäyşeşektey köñil körkeytkenin zor quanışpen aytamız.
Biz Täuelsizdigimizdiñ 26 jılına qadam basqanda, biıl demokratiyalıq özgeristerdi talap etken Konstituciyalıq reforma jasadıq. El eñsesi bir köterilip qaldı! Bwl Ruhani jañğıru sol Jañğırulardıñ zañdı jalğası. Oğan deyin Elbasımız Wlıtauda wlttıq müddemizdi tereñnen terbey qozğağan mañızdı swhbat berip, «Wlı Dala wlağatın» jariyalağan bolatın. Sol kezde-aq Wlı Daladağı Wlttıq Jañğırudıñ lebi sezilgendey bolıp edi. Sondıqtan da, biz de sol kezde tayap qalğan Altınkürek jelinen arqamız qozıp, oyımızdı bildirgen edik:
«Türki halqı üşin Tün wyıqtamadım, Kündiz otırmadım…» degen Kök türik qağandarınday Kök tuımızdı kökke örletip, Täuelsiz Qazaqstan memleketin bügingidey älem tanığan biik deñgeyge jetkizgen Twñğış Prezidentimiz –Wlt köşbasşısı aldında tağı bir Wlttıq mindet, Wlt amanatı twr! Ol Wlttıñ armanın orındau – Memlekettik til märtebesin äperu bolıp tabıladı! Wlt köşbasşısı Wlt amanatın orındaudı özine parız dep sanağanda el de özin elmiz dep sanaydı!
«Endi eşkim özgerte almaytın bir aqiqat bar! Ana tilimiz Mäñgilik Elimizben birge Mäñgilik Til boldı. Bwl mäseleni daudıñ taqırıbı emes, wlttıñ wyıtqısı ete bilgenimiz jön. Bizdiñ tilimiz memlekettiñ barlıq jüyesinde qoldanıluı üşin, barlıq jerde kerek boluı üşin biz özimizdi özimiz qamşılauımız kerek jäne osığan özimiz atsalısuımız qajet», –degen Elbasımız Nwrswltan Nazarbaev Qazaq tili Mäñgilik dauğa aynalmay, Mäñgilik eldiñ Mäñgilik tili boluı üşin, bwl Wlt aldındağı qasietti parızı men mindetin özgege qaldırmay, Özi orındauı kerek! El Elbasıdan osını kütip keledi!
HH ğasırdıñ basındağı Alaş kösemderi «Oyan, Qazaq!», – dep jar salğannan beri bir ğasır ötti. Biıl sol Alaştıñ 100 jıldığı! Täuelsizdigimizge şirek ğasırdan astı! Endi Qaşan Oyanamız?
Elbasımızdıñ osı Demokratiyalıq jañaruğa bastauın, Qazaqtıñ oyana bastauına – Wlttıq jañğıruğa şaqıru dep, wlt müddesin wlıqtağan wlttıq wran dep qabıldayıq!»
Keyin bwl maqalamız «Memlekettik tildiñ Täuelsizdigi Ata zañda ayqın körinsin» degen atpen 115 wlt ziyalısı qol qoyğan Aşıq hatqa aynalıp, Aqordağa jetken de bolatın.
Endi mine, jerdiñ jüzi jañğırğan köktemniñ kögoray küninde, Kök tulı Qazaq Elinde de Ruhani Jañğıru düniege keldi. Osıdan 56 jıl bwrın 12- säuirde Qazaq jerinen adamzat ğarışqa köterilse, endi mine, Qazaq Ruhaniyatı da öz biigine şığuğa betbwrıs jasadı. Alaş balası aqsarbas aytıp, aq tüyeniñ qarnı jarılar tarihi qwjat bwl! Wlttıq müddege – memlekettiñ keleşegine eleñdegen elimiz üşin bwl erteñimizdi jarqın eter erekşe serpin! Abızday aqtarıla tolğap, aqınday jırlağan, tereñnen tartıp, biiktikti körsetken, keşeden şolıp, bolaşaqqa bağdar bergen tuındı! Tegeurini qatayıp kele jatqan Täuelsiz Eldiñ Temirqazıq twğırnaması!
«Jaña twrpattı jañğırudıñ eñ bastı şartı – sol wlttıq kodıñdı saqtay bilu. Onsız jañğıru degeniñizdiñ qwr jañğırıqqa aynaluı op-oñay», – dep jazadı Elbasımız eldiñ köñilin döp basıp.
Iä, keşegi jetpis jılday jelkemizden töngen keñestik kezeñdegi bar alapat eñbektiñ köbisiniñ nätijesiz bolıp şığuı – wlttıq kodtıñ saqtalmauında edi…
«Jañğıru ataulı bwrınğıday tarihi täjiribe men wlttıq dästürlerge şekeden qaramauğa tiis. Kerisinşe, zamana sınınan sürinbey ötken ozıq dästürlerdi tabıstı jañğırudıñ mañızdı alğışarttarına aynaldıra bilu qajet. Eger jañğıru eldiñ wlttıq-ruhani tamırınan när ala almasa, ol adasuğa bastaydı.»
Wlttıq müddemiz – wlttıñ mädenieti men saf altınday salt-dästürin saqtay bilip, jahandıq bäsekege tötep berer zamanaui bilim-bilikpen jañğırta alsaq qana jalımız biik, twğırımız mıqtı bolatını anıq.
Ol üşin endi Elbasımız erekşe män berip, qadap aytqanday, «Biz jañğıru jolında babalardan miras bolıp, qanımızğa siñgen, büginde tamırımızda bülkildep jatqan izgi qasietterdi qayta tületuimiz kerek.»
Täuelsizdik alsaq ta, tizginimizdi tarta wstap kelgen wlttıq mäselelerdiñ bauırın jazıp, eñsesin tikter kezi keldi. Endi Elbasımızdıñ özi Wlttıq Ruhani Jañğırudı jariyalap, iirimi tereñ ideologiyalıq wstınnıñ qadau-qadau qazıqtarın qağıp, şeşimderin şegelep berdi.
«Wlttıq jañğıru degen wğımnıñ özi wlttıq sananıñ kemeldenuin bildiredi. Wlttıq salt-dästürlerimiz, tilimiz ben muzıkamız, ädebietimiz, joralğılarımız, bir sözben aytqanda wlttıq ruhımız boyımızda mäñgi qaluğa tiis.
Abaydıñ danalığı, Äuezovtiñ ğwlamalığı, Jambıldıñ jırları men Qwrmanğazınıñ küyleri, ğasırlar qoynauınan jetken babalar üni – bwlar bizdiñ ruhani mädenietimizdiñ bir parası ğana» dep tüyin jasaydı.
Elbası sonımen birge «dästürdiñ ozığı bar, tozığı bar» dep, qazaqtıñ özi aytqanday, jaña zamanğa janasa almağan, qarıştı qadamğa twsau bolar eski ädetterden arılu kerektigin aytadı.
«Men qazaqstandıqtardıñ eşqaşan bwljımaytın eki erejeni tüsinip, bayıbına barğanın qalaymın.
Birinşisi – wlttıq kod, wlttıq mädeniet saqtalmasa, eşqanday jañğıru bolmaydı.
Ekinşisi – alğa basu üşin wlttıñ damuına kedergi bolatın ötkenniñ kertartpa twstarınan bas tartu kerek.»
YAğni, Qazaqstan Respublikası Prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariyalanğan «BOLAŞAQQA BAĞDAR: RUHANI JAÑĞIRU» maqalası – Ruhani Täuelsizdikke jetudegi barşamızğa bağdarşam bolar bağdarlama! Wlttı süyuge rwqsat berilgen tarihi qwjat! «Wlttıq kod, wlttıq mädeniet saqtalmasa, eşqanday jañğıru bolmaydı» – degenimiz Elbasımız ayqındap bergen Wlttıq Ruhani Jañğırudıñ bastı qağidası, naqtı formulası!
Qısqa, äri halıqqa tüsinikti tilde aytsaq, däl osılay!
Endi, talay jıl tar jol, tayğaq keşude basımızdan ötkendey, «Bizge tarih turalı özderiniñ sub'ektivti payımdarın tıqpalauğa da eşkimniñ qaqısı joq!» Elbasınıñ bwl tüyindi sözi mwhit mwztauınday astındağı alapat astarımen auır salmaq tartıp twr!
Wlı Dalada wlılığın körsetken köne Kök türikten köktep, Kök tuın kökte jelbiretken Ruhtı Qazaqtıñ Qayta örleu däuiri bastalğanın jariyalağan Ruhani Jañğıru bwl! Qadım zamandağı qwlaşın keñ jayğan qağanattardıñ qayqı qılışı HHİ ğasırda jahandıq Bilim biigine köteriler qanatqa aynaluı kerek. Öytkeni, «Bizdiñ keşegi tarihımız bwltartpas bir aqiqatqa – evolyuciyalıq damu ğana wlttıñ örkendeuine mümkindik beretinine közimizdi jetkizdi.» Wlttıq sananıñ jañğıruı osı bolmaq.
Elbası maqalasınıñ «Tayau jıldardağı mindetter» attı ekinşi böliminde alda atqarılar birneşe jobalar naqtı körsetiledi. Onıñ eñ birinşisi – qazaq tilin latın älipbiine köşiru.
Elbası bwnı bwrın da, 2012 jılı jeltoqsanda jariyalağan «Qazaqstan-2050» Strategiyasında «2025 jıldan bastap latın älipbiine köşuge kirisuimiz kerek» dep mälimdegen bolatın
Bwl wsınıstı el quana qabıldauda. Prezidentimizdiñ özi erekşe ümit artqanday jastardıñ dausı jarqın şığıp, barlığı qoldau körsetude. Ärine, el bolğasın, keri tartatın kertartpalar da kezdespey qalmaydı. Biri şın janaşırlıqpen kirillicadağı mwralarımızğa alañdasa, biri Täuelsizdik alğanımızğa şirek ğasır ötse de, äli ormanğa qarap wlidı. Olar tipti Parlament törinen de tabıldı… Birtwtas wlt boluğa wmtılğan elimizde osınday sın sätterde Reseylikterdi aytpağanda, özimizdiñ orıstildi BAQ-tarda keri tartu kesirligi bayqalıp qaldı. Bwl ärine, 25 jıldan beri birliktiñ qazığı retinde biz wstanğan «Bir el. Bir tağdır» qağidasınıñ «Bir tilge» wlasa almay jatqandığınan bolsa kerek… Endi, mine, Elbasınıñ belgilep bergen «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani jañğıruı» osınday kem-ketikterdiñ ornın toltıratını anıq dep ümittenemiz.
Qazaq tiliniñ Latın älipbiine ötui – Ruxani Täuelsizdik alu! Al Täuelsizdik alu oñay, arzan boladı, qiındığı joq dep kim ayttı? Elbasımız Täuelsizdik alğan soñ elimizdiñ şekarasın qalay berik bekemdey alsa, endi Latın älipbiine ötu arqılı Ruhani şekarasın belgilep bermek! Ol ruhani otarşıldıqqa jol bermeytin şekara! Ol älemniñ aldıñğı qatarlı ozıq elderimen erkin qatınas jasaytın şekara! Latınğa ötu – tübi bir türki ağayındardıñ ruhani älemine qosılu bolıp tabıladı. Latınğa ötu- ötkenimizge oralu! Latınğa qarsılar – Ruxani Täuelsizdikke qarsılar!
Kirillicadağı ädebi dünielerdi latınğa audaru üşin keybireuler keri tartıp jürgendey, köp küş pen köptegen jıldardıñ keregi joq! Ol qazir demde atqarılatın texnikalıq jwmıs. Mäsele – basıp şığaruda. Sauatsızdıq bar elde, barlıq älipbide de boladı. Özbektiñ jemis satqan sauatsızımen emes, jemisti eñbek etip, latın qarpiniñ arqasında tehnologiyanıñ jetistikterin igerip jürgen sauattılarımen, olar tolıp jür, söylesu kerek. Qazir de kirillicada sauatsız qazaqtar joq pa? Qazaqşa atın jaza almaytın, dwrıs söyley almaytın qarapayım orıstildilerdi aytpağanda, öziniñ qazaqtilin bilmeytinin Parlamentte saltanattı türde jariyalap, jaybaraqat twra beretin el basqarıp otırğan ministrler, äkimder, deputattar, memlekettik qızmetkerlerdiñ, şekesi tar şeneunikterdiñ bäri sauatsız emes pe? Olar mısalı, elimizdiñ bolaşağın ayqındap berip otırğan eñ mañızdı Elbasınıñ osı maqalasın «Egemen Qazaqstan» gazetine şıqqan küni oqi alğan joq. Öytkeni, bwl maqala tek qazaq tilinde jariyalandı. Memleket basşısınıñ memlekettik tilde şıqqan memlekettik mañızı zor maqalasın memlekettiñ ministrleri men şeneunikteri oqi almau degen oyğa kiretin närse emes özge özin sıylaytın elder üşin… Olar jalpı, «Egemen Qazaqstandı» oqımaydı, «Kazahstanskaya pravdanı» ğana oqidı. «Qazaq üni» gazetine tek özderin sınağanda ğana köz saladı… Osı özi ömir sürip jatqan memlekettiñ memlekettik tilin bilmeytinderdi sauattı dep kim ayttı? Sauattılıq degendi bir kezdegi qojayın eldiñ tilin – orıs tilin ğana bilu dep, otarlıq, qwldıq sanadağılar ğana oylaydı! Elbasımız aytqanday, elimizdiñ endigi bolaşağı eñ aldımen – Qazaq tilinde! Älemniñ basım böligi söyleytin ağılşın tilinde!
Men 2013 jılı qañtarda «Qazaq üni» gazetinde jariyalanğan «LATIN älipbiine köşuge QARSILIQ – WLT MÜDDESİNE QARSILIQ!» attı maqalamda bwl mäseleni tereñdey qozğağan bolatınmın. Sondıqtan, aldağı uaqıtta bwğan tağı da qayta toqtalarmız.
Endigi bir el eñsesin kötergen Elbası jobası – qoğamdıq jäne gumanitarlıq ğılımdar boyınşa «Jaña gumanitarlıq bilim. Qazaq tilindegi 100 jaña oqulıq» jobası.
«Onıñ mäni mınada:
1.Biz tarih, sayasattanu, äleumettanu, filosofiya, psihologiya, mädeniettanu jäne filologiya ğılımdarı boyınşa studentterge tolıqqandı bilim beruge qajetti barlıq jağdaydı jasauğa tiispiz. Gumanitarlıq ziyalı qauım ökilderi elimizdiñ joğarı oqu orındarındağı gumanitarlıq kafedralardı qayta qalpına keltiru arqılı memlekettiñ qoldauına ie boladı. Bizge injenerler men därigerler ğana emes, qazirgi zamandı jäne bolaşaqtı tereñ tüsine alatın bilimdi adamdar da auaday qajet».
Jüz oqulıq jüzimizdi jarıq eter jarqın bolaşaqtıñ alğışartı boları anıq. Keşe ğana qarjılıq dağdarıstı ruhani dağdarısqa wlastırıp jibergen Bilim ministrligi oqu ordalarınan qısqartıp tastağan qazaq tili, qazaq ädebieti, qazaq tarihı jäne t.b. gumanitarlıq kafedralar endi qayta qwrılıp, bilimdige keñ öris aşıla beretin boladı.
Bwl aldımen qazaq tilindegi bilim aludı biikke köteredi jäne memlekettik tilimizdiñ berik nığaya beruine bekem negiz jasaydı.
Bwl bağdarlama ayasında aldağı jıldarda gumanitarlıq bilimniñ barlıq bağıttarı boyınşa älemdegi eñ jaqsı 100 oqulıqtı qazaq tiline audarıp, jastarğa düniejüzindegi tañdaulı ülgilerdiñ negizinde bilim aluğa mümkindik jasaladı. YAğni, qazaq tilinde älemdegi eñ üzdik oqulıqtardı dayındau wzaq küttirmeydi. 2018-2019 oqu jılınıñ özinde studentter osı oqulıqtardı oqi bastaydı.
«Tuğan elge» wlasatın «Tuğan jer» bağdarlaması da wlttıq kodtıñ qalpına keluine qayrat jasaytın eldik mañızı erekşe ülken şara. «Otan ot basınan bastalatını siyaqtı», Täuelsiz elimizdiñ berik negizi tuğan jerden bastau alatını ayqın. Qazığı auılda qağılıp kelgen qazaq üşin tuğan auılı qay qiırda jürse de, qay qiyağa şıqsa da, ärqaşan da qasietti mekeni! Qazir jappay auıldan qalağa köşu beleñ alıp twrğanda, bwl bağdarlama auıl ajarın kirgizip, eldiñ berekesin arttıratını anıq. Bwl jobağa materialdıq qwndılıq bere alatın käsipkerlermen qatar ruhani küş beretin qalamgerler, jalpı ziyalı qauım da belsene atsalısuı tiis!
«Tuğan jerge, onıñ mädenieti men salt-dästürlerine ayrıqşa iñkärlikpen atsalısu – şınayı patriotizmniñ mañızdı körinisteriniñ biri.
Bwl kez-kelgen halıqtı änşeyin birige salğan qauım emes, şın mänindegi wlt etetin mädeni-genetikalıq kodınıñ negizi.»
Iä, tuğan jer tarihın bilmeu – tüp tamırıñdı tanımau. Tuğan jerden qol üzip ketkenderdiñ genetikalıq kodınıñ bwzılatını sondıqtan. «Sen ötkenge tas laqtırsañ, keleşek seni zeñbirekpen atadı» degen qanattı söz bar. Batır babalarımız qasietti qanın tögip qorğap qalğan Wlı dalanıñ är tası tereñ tarihtan sır şertedi.
Tuğan jer turalı jırlamağan aqın, şırqamağan änşi joq. Elbasınıñ tuğan jer turalı tolğauınan soñ bizdiñ de şabıtımız oyandı:
Tabanıñda tartılğanda üzeñgi,
Tağdır salsa, basarsıñ-au jüz eldi.
Qanşama keñ bolğanımen qara jer,
Bir-aq jerge bügesiñ ğoy tizeñdi…
Erip ketip Ömir degen köşkinge,
Keşedi eliñ,
Kelseñ de sen keş mülde…
Kindik kesip –
Jüregiñe jalğağan,
Tartılıstı üze almaydı eşkim de…
Osı jobağa sabaqtas «Qazaqstanıñ qasietti ruhani qwndılıqtarı» nemese «Qazaqstannıñ kieli jerleriniñ geografiyası» jobası eldi birtwtas eldik, wlttıq patriotizmge jeteleytin bağdarlama. Keñes kezinen büginge deyin Qazaqstan mektepterinde aldımen özge elderdiñ, KSRO tarihı (şındığında Resey tarihı) men düniejüzi tarihın oqıtıp keldik. Al öz tarihımız qazaqtıñ äygili Qadır aqını aytqanday: «Bizdiñ tarih bwl da bir qalıñ tarih, Oqulığı jwp-jwqa biraq-tağı…»
Endi Ruhani jañğıruımız bwl olqılıqtıñ ornın toltıruı tiis. Bwl bağdarlamanıñ orındaluında bükil ziyalı qauım aldıñğı qatardan tabıluı kerek.
Täuelsizdigimizdiñ şirek ğasırlıq tarihında eleusiz jürip-aq eliniñ güldenuine erekşe üles qosqan jandar az emes. Olardıñ da attarın ardaqtaytın kez keldi.
«Qazaqstandağı 100 jaña esim» jobası bwl bağdarlamanı iske asıradı. Al onday jandar elimizde jetedi. «Oñ qolıñmen jasağan qayırımdılıqtı sol qolıñ körmesin» degen imandı qağidanı qatañ wstağan jomart ta, patriot azamattardıñ atın jastarğa ülgi etu maqsatında endi anıq biletin bolamız. Bwl bağıtta BAQ-tarımızdıñ izdenisi men belsendiligi ülken röl atqaradı. «Qazaq üni» gazeti men Qazaquni.kz wlttıq portalı da öz ülesin qosadı dep ayta alamın.
Elbası maqalasındağı eñ mañızdı bağdarlama – latınğa ötudi kezinde biıl tarih sahnasına şıqqanına 100 jıl tolıp otırğan Alaş kösemderi de jaqtağan. Türkiyanıñ prezidenti Atatürikten bastap, Alaştıñ kösemi Älihan Bökeyhan da qattı qoldağan.
Osı jerde ayta ketu kerek, sayasi partiyalar işinde latınğa ötudi eñ alğaş qoldağan Alaştıñ izbasarı – «Aq jol» partiyası. «Aq jol» partiyasınıñ wlt ziyalılarımen birigip jasağan, salmaqtı sayasattanuşılardıñ joğarı bağasın alğan 2007 jılı jariyalanğan 2010-2015 jılğa arnalğan Wlttıq twjırımdamasında memlekettik til – qazaq tili, alfavit – latın älipbii bolu kerek dep ayqın jazılğan bolatın… Al partiyanıñ sayasi bağdarlamasında Qazaqstan azamattığın alu üşin memlekettik til men Qazaqstan tarihınan emtihan tapsıru talabı wsınılğan. Sonımen qatar Täuelsiz el üşin otarsızdanu ideologiyasınıñ mañızdılığı da ayqın körsetilgen. YAğni, Elbasımız wlttıq ruhani jañğıruğa Aq jol aşıp berip otırğanda, «Aq jol» partiyası da Wlttıq müddeni wlıqtau üşin aldıñğı qatardan tabılatını anıq.
2015 jılı Elbasımız tarihta twñğış ret Birikken Wlttar Wyımında qazaqşa söylep, bükil älem prezidentteri aldında qazaq tilinde bayandama jasap, Qazaq handığınıñ 550 jıldığına keremet tartu jasağan edi.
Endi bügingi bwl Ruhani jañğırudıñ tarihi qwjatı Qazaq handığınıñ üzilgen jolın jalğau üşin Täuelsiz el boludı armandap, maqsat-mwratına aynaldırğan qazaqtıñ eñ alğaşqı sayasi partiyası Alaş qozğalısınıñ 100 jıldığında jariyalanuı da elimiz şirek ğasır kütken erekşe tartu boldı!
Elbasınıñ elge serpin bergen Ruhani Täuelsizdik bağdarlaması – el ruhın kötergen erekşe qwbılıs!
«Nar jolında jük qalmas» degen qazaqtıñ danalıq söziniñ turalığın ayqındaytın bwl twğırlı twjırımdama boyına bwla küş bitirgen wltımız lezde jalı köterilip, jalındap şığa keldi!
Mıñdağan jıl tarihı bar Wlı Dala elindegi Elbasımız bastağan Wlttıq Ruhani jañğıru maydanında Eldiñ erteñi jarqın bolıp, eñsesi biiktey beretinine senemiz!
Qazıbek ISA, «Aq jol» partiyası törağasınıñ orınbasarı
Abai.kz


text:
HSN ATO zonasında: Verhnöpokrovsk köy şurası territoriyasında efirde stabil olaraq «1+1», «İnter», «Ukraina», «Perşıy», «NTN», yerli «Lot» telekanalları çalışa
Ukraina haber siyaseti Nazirliginiñ nezaret missiyası Lugansk vilâyetinde Starobilsk rayonunıñ Verhnöpokrovska köy şurası territoriyasında teleradioyayınlav vaziyetiniñ talilini keçirdi.
"Verhnöpokrovsk köy şurası territoriyasında efirde stabil olaraq «1+1», «İnter», «Ukraina», «Perşıy», «NTN», yerli «Lot» va başqa telekanallar çalışa", - dep haber ete ATO zonasında yayınlav yañartuvı meselelerinden Nazir mesleatçısı, Ukraina halq deputatı, nezaret missiyasınıñ reberi Oleksand Brığınets.
Yuliya Çerkasova, Vernopokrivsk köy şurasınıñ hadimi, aytıp bergenlerine köre, köylüler arasında yoldaş televizionu da kenişletilgendir, amma çoqusı adamlar efir telefizionunı saylap ala, çünki bu em oñaytlıca, em de atenna qoyup para masraf etmege kerekmey.
Hatırlatamız, eki yıl içinde Televizion ve radioyayınlav meselelerinden Komissiya üç telequlle qurdı: Donetsk vilâyetiniñ Kramatorsk şeyerinde (2016 senesi dekabrniñ 5-de), Herson vilâyetiniñ Çonğar qasabasında (2017 senesi mart 17-de) ve Lugansk vilâyetindeki Bahmutivkada (2017 senesi avgustnıñ 22-de).
Cedvel


text:
Rosselhoznadzor oktâbr 21-den itibaren Rusiyege Ukrainadan ketirilgen ve ondan tranhit olaraq keçken bütün sebze ve meyvalarnı yasaq ete bile. Bu aqqında Rusiye hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Berilgen malümatqa köre, mında Ukraina Avropa Birligi memleketlerinden sebze ve meyvalarnı Rusiyege ketire degen fikir bar. Soñki vaqıtları qomşu devletten işbu mallarnıñ sayısı bayağı arttı.
Rosselhoznadzor Ukraina Gosvetfitoslujba hızmetine muracaatta bulunıp, 2014 senesi oktâbr 21-ne qadar aqımdaki sene Ukrainada işlep çıqarılğan sebze ve meyvalar ve olar alğan topraqlar aqqında malümat istedi.
Rusiye tarafınıñ malümatına köre, Ukraina tarafı işbu talaplarğa uymasa, Rosselhoznadzor Ukrainadan ve ondan keçip diger memleketlerden ketirilgen mallarnı vaqtınca sıñırlay bile.
Bundan evel Rusiye Ukrainadan süt ve süt mahsulatı, qaşqaval, bazı içki çeşitleri, qartop, künaylan, domuz ve tuvar etleriniñ ketirilmesini toqtattı.


text:
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ ATO sualleri boyunca temsilcisi Andriy Lısenko işğal etilgen Qırımğa yaqın yerlerde dekabr 1-2 künleri, bir şeyge baqmadan, arbiy idmanlar keçirilecegini beyan etti ve Rusiyeniñ raketa darbeleri ile qorqutuvları bu idmanlarğa keder etmeycegini ayttı.
«Ukraina – uquqiy ve mustaqil devlettir, bütün arbiy idmanlar tam belgilengen plan çerçivesinde ötkerile. Halqara añlaşmalarğa ve ihtarlarğa dair er şeyni – Ukraina eda etmekte. Bu normalarğa binaen, planlaştırılğan er şey amelge keçirilecektir», – dep Lısenko, Kyivte ötkerilgen matbuat-konferentsiyası devamında Radio Svobodanıñ sualine cevap berdi.
Onıñ sözlerine köre, Ukraina Mudafaa nazirligi ve arbiy silâ bünyecileri tarafından belgilengen planlarnıñ Ukrain topraqlarında amelge keçirilecegine er angi qorqutuvlar keder etmeycek.
Bundan evel, 25 noyabrde, Rusiye ava alan idaresiniñ resmiy sitesinde Ukrainanı qabaatlağan beyanat yerleştirilgen edi. Moskva Kyivni «vatandaş ve devlet uçaqları uçqan yerde» Qırım etrafında «bir taraflama olaraq» raketa atışlarını ötkemek qararını alğanında qabaatlay.
Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa Şurasınıñ kâtibi Oleksandr Turçinov, Rusiyeniñ Federal ava naqliyat agentligi tarafından «Ukraina tarafı raketa silâlarınıñ deñemeleri vaqıtında Rusiyeniñ ava sıñırlarını bozğanı» aqqında beyanat sesledirilgenine cevap berdi. Ukraina MTMŞ kâtibi dey ki, bütün halqara añlaşmalarğa binaen, Rusiyeniñ öz ava sıñırları Qara deñizde – Keriç keçitiniñ ortasında bite.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ihlâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qwttıqadamnıñ «Qazaqtarğa mindetti türde ekinşi til qajet» degeni nesi?
Qoğam qayratkeri, ardager jurnalist Seydahmet Qwttıqadam «Dat» gazetine (2018 jıl, 3 mamır) kölemdi swhbat bergen eken. Seydağañ kezinde «Pravda», «Izvestiya», «Trud» siyaqtı ortalıq basılımdar sanasqan tanımal twlğamız. Swhbat iesi: «BAQ-tıñ jağdayın talqılau kerek. Mwndağı jağday swmdıq!» sındı batıl payımdarmen birge, «Orıs tili şet qalmasın!» jäne «Qazaqtarğa mindetti türde ekinşi til qajet!» degen janğa şiqanday batqan teris pikirlerdi de dittepti. Ärine, bwl orıs tilinde közin aşqan qisapsız köp qazaqqa ortaq pikir. Bilik te tap osı sayasattı iske asırıp otır. Ättegen-ay, elim, jwrtım degen Seydağañdar «ekinşi til qajet» dese, onda ne boldıq? Endi qayttik? Tağdırlı mäsele osı arada ekenin bile twra, «Dat!» dep dauıs kötermey qaluğa dätim şıdamadı.
Köpke ayan, kez kelgen wlttıñ üş tağanı: jeri (tän qoregi), tili (qarım-qatınas qwralı) jäne salt-sanası (ruh azığı, dini, adamşılıq tärbie). Qwday solay jaratqan - bwlar özgermeytin üş şart. Osı üşkil üşin är wlt jan alıp jan berisedi. Mısalğa tildi alayıq, onıñ keşegi tas qamalday KSRO-nı ırğap, şayqaltqan eñ bastı qwdiret bolğanın tez wmıtqan siyaqtımız. Söytip, wlttıñ wlt, eldiñ el bolıp qaluına qajetti üş bwt, üş tağan ğana bar. Oğan «ekinşi tildi bilu» degen törtinşi tağandı qosaqtağan kim kimde qattı qatelesedi. Külli halıqtı şatastıradı. Bwl ğılımğa da jat, jasandı wğım.
Qazaqqa qosalqı tildi qosaqtap, jüktep jürgender - ğılım-bilim damısın, bolaşaq wrpaq baqıttı bolsın degen uäjin däyim alğa tartadı. Qara halıqtı tırp etkizbey ilandıratın siqır da, kim qarsı kelse, sonıñ auzın jabar qaqpaq ta osı.
Sondıqtan aldımen osı uäjdiñ aq-qarasın ayırıp alğanımız jön-au.
Birden aytayıq, «böten tilsiz künimiz qarañ» degen keşegi otarlıq zamannıñ sindromı, sonıñ sanamızğa salğan qara tañbası. Qazaqtar tek öz tilinde söylegen Abılay, Abay ömir sürgen zamanda qazaqtardıñ jan düniesi tapşılıqqa wrındı, ämse tälim-tärbiesi kem soqtı, azdı-tozdı deuge eşbir dälel joq. Qayta bügingi tañda otbasılıq qwndılıq şayılıp, mäñgürttik qarqını üdey tüsti. Alapat derttiñ şet jağası qazirdiñ özinde-aq bayqalıp otır. Bwl – bilim beru salası üştildilik qwrbanı bolğanınıñ da, yağni tüzu jolda emestiginiñ de körsetkişi.
Iä, Abay orıs tilin meñgeruge şaqırdı, biraq ol zaman men bwl zaman teñ be? Körşi halıqtarmen üzeñgi teñestirdik degende dauısımız jer jaradı emes pe, qazir. Bilimsiz, nadan qazaqtı körsek, közimiz şıqsın. Sondıqtan Seydağañ keşirsin: «Reseyge eregesip, olardıñ tilinen bas tartıp, bilim almay, nadan bolayın, biraq täkapparlığımdı joğaltpaymın deu – tır jalañaş patriottıq, tipti esuastıq wstanım», - degen payımı, menimşe, negizsiz, ol ol ma, zalaldı (bwl jerde bilimdi orısşa alğan öz basınıñ täjiribesin bükil halıqqa tañu orın alğan siyaqtı).
Şın ğılım, şın imandılıq bar boluınıñ belgisi - qoğamnıñ irgesi şayqalmaydı, qayta beki tüsedi. Äzirge mwnday jaqsılıq nışanı bayqalar emes. Siz: «Bolaşaq üşin bizge bilim auaday qajet», - depsiz. Dwrıs-aq. Biraq bizdiñ şet tilin (orıs, meyli, ağılşın) üyrenuge tıraştanuımız ğılım-bilimge bas qoyu emes, bar bolğanı - jat tildiñ jetegine jegilu. Bwl eşbir bähra bermeytin qareket.
Osı payımdı är qırınan qauzay tüseyik. Kimde kim ğılım sarasına, öner şıñına şın talabımen wmtılsa, soğan qaşanda jol aşıq. Sonau 11-ğasırda tereñ ğılım izdegen Äbunasır siyaqtı jüzdegen jastar qazaq jerinen Mısır, Şam elderine jol tartıptı. Keşegi alaş arıstarınıñ bäri derlik Resey men Türkiyada bilim närimen susındağanı köpke ayan. Bügingi küngi mümkindikti aytudıñ özi artıq, twsap qoysañ da, talaptı jastar jol tabadı. Kümänsiz, ğılımdı tek daralar jasaydı, qoğamdıq sana da solar arqılı tolısadı. Al böten tildi jappay engizu – öz erkiñmen moynıña qamıt ilumen bir. Köptildi bilu – bilimdi boludıñ körsetkişi emes. Özgeniñ jaqsısına qızıqsañ – öz tiliñe audar! Älemdik täjiribe mine osı.
Biz bwrın bodan bolğan elderge (Latın Amerikası, Ündistan, Päkistan, Mısır jäne t.b.) eliktep emes, eşqaşanda bodan bolmağan elderge (Türkiya, Germaniya, Franciya, Japoniya, Koreya jäne t.b.) qarap boy tüzeuge tiispiz. Soñğı atalğan jwrttar işinde, mäselen, ağılşın tilin tüsinetin türik ya nemis halıqtıñ 4-5 payızınan aspası haq. Özgelerine bwl tildiñ qwnı kök tiın. Nege? Öytkeni, nadandıq pen qarañğılıqtan qwtqaruğa öz tiliniñ qauqarı ağılşınnan asıp tüspese, kem soqpaydı.
Siz: «Qazaqtar üşin bir ğana qazaq tili jetkiliksiz», - deysiz de, oğan mınaday uäj aytasız: «Äli künge deyin qazaq tilinde minsiz dep aytuğa bolatın oqu qwralı joq. Bäri audarma, äri sapası tömen». Sapalı oqulıq degen ne, täyiri? Bwl bitke ökpelep, tondı otqa tastağannıñ keri bolmay ma? Sol üşin böten tilge bas wru aqılğa siya ma? Kölik jürgizuşi, malşı, aspaz ya bolmasa zauıt jwmısşısı qazaqtıñ orıs ya ağılşın tilinde qay äkesiniñ qwnı bar? Onı bala jasınan jat tilge nege mäjbürlep oqıtuımız kerek?
Qorıta kelgende, ğılım-bilimdi jeleu etip, külli halıqtı köptildi qılmaqtıq, jwmsartıp aytsaq, öte kümändi ideya. Qazaq balası şet tiline ana tilindey jüyrik bolu kerek degen wğım - qwldıq sananıñ jemisi ekeni, sonan şıqqanı haq. Mwnı qalay moyındasaq, solay tüzu jol da tabılmaq.
Töl tilin mensinbeudiñ saldarı - qazaq tildik böliniske tap bolıp otır. Öziñiz de oylañız, wlttıñ ekige bölinui jalğasa berer bolsa, onan asqan soraqılıq bar ma, bauırlar? Endeşe mäseleni qauzay tüseyik.
«DAT» gazetiniñ söz bolıp otırğan №17 sanında Asqar Äbdimomınov degenniñ «YA-MANGURT» dep jar salğan aşıq hatı bar. Türi ğana qazaq, jan düniesi taza orıstanğan miskin bauırımız: «YA bıl istinno sovetskim çelovekom. YA produkt SSSR v ego rascvete. Ona dala vozmojnost' poznakomit'sya s mirovoy kul'turoy çerez russkiy yazık», - dep sır bölisken bolıptı. «Men-mäñgürtpin, qazaq tili mağan kerek emes, al qaytpeksiñder?», - dep qasarısqan Asqar siyaqtı jüzdegen mıñ halqımız bar.
Qwldıq sana! Janıñ netken siri edi? Tamırıñ jeti atağa jetpek pe, senen arılıp, ayığar kün qaşan? Käriler osılay qayğı oylap, kürsinip jürgen jağdayda «orıs tilinen ayırıp qalmayıq» dep wrandau otqa may qwyğanmen bir. Özinikin qor, özgenikin zor sanau qwldıq sana emey ne.
Qwrmetti Sake, Siz aytqan: «Eger orıs tilinen alşaqtasaq, onda ağılşın tiline bet bwrayıq. Oğan eñ kemi 30-40 jıl qajet boladı. Sol kezde ğana orıs tiline qoş ayta alamız. Al oğan deyin orıs tilinen bas tartu – özimizge nadandıq tileumen birdey. Al oğan jol beruge bolmaydı», - degen ideyadan şoşınıp qalğanımdı jasıra almaymın. Äyteuir, nadandıq dep soyıldı bir siltep qalasızdar. Qaydağı? Europanıñ jazuşıları men filosoftarın qazaq balası ne, az oqıp keldi me, onan şıqqan müyizi käne? Onan ne payda? Jaña ğana atı atalğan qazaqtıqtan jwrday bauırımız sonday sabazdıñ biri. Onıñ batıs, orıs ädebietinen bas almağan, al Şığıs qaynarına mülde qaramağan pende ekenine kepilmin.
«Batıstı oqımasañ nadan beyşarasıñ!». Bile bilsek, bwl küştep tañılğan eurocentristik közqaras. Älem boyınşa otarşıl sayasattıñ wranı osı bolğan. Ayaday ğana Europa negizin qalağan mädenietti «mirovaya kul'tura» dep äli künge jalaulatamız-ay, onan jalığar türimiz körinbeydi.
Siz söz bolıp otırğan swhbatıñızda: «Dyuma men Şillerdiñ, Platon men Aristotel'diñ ne keregi bar dep jüre bereyik onda. Bwl – öte qate közqaras» depsiz. Kelise almaytın şığarmın. Nege?
Öytkeni, jaqsı men jamandı ayırudı üyrenu, wrpaqtı mahabbat pen ädiletke baulu, yağni jan men ruhtıñ azığın aluğa qajetti kömbe är wltta da bar. Falsafa salasın şirek ğasır zerttegen maman retinde aytayın, Abay, Şäkärimniñ oyşıldıq mwrası atağı jer jarğan nemis filosofiyasınan tömen emes. Ğajayıp aqıl iesi Geteniñ: «Men Şığıstıñ jeti şayırı qolına su qwyuğa da jaramaymın», - deui köp jaydı añğartsa kerek-ti. Biz Sokrat pen Platondı, Şekspir men Şillerdi basımızğa köteremiz, tipti ortanqol filosoftarına şekti bilemiz, biraq Batıs älemine YAssaui men Abay teologiyası tanımal emes. Kereksiz. Siz talay klassikterdi atap ötipsiz, olardı tanıp-biluge, ol ol ma, tüpnwsqada oquğa biz nege wmtıluımız kerek, oğan qanday qajettilik bar? Eşqanday da joq. Jastarımız aldımen qazaq jırauları men wlı Abay ösietin wğıp, «Abay jolı» epopeyasın äldeneşe oqıp-toqıp alsın da.
Söytip, bizge ruhani twrğıdan nadan, jabayı bolıp qalmayıq dep Batısqa telmiru, onıñ talanttarın pir twtu bası artıq şarua. Bwl - soñğı eki ğasır tudırğan teris stereotiptiñ biri. Alaş kösemi Älihan Bökeyhan: «Öz küşine senbegen halıq ta, adam da eşqaşan ömir bäygesin ala almaydı» degen eken. Öz tiline senbegen halıqqa da bäyge joq, bolaşağı bwldır.
Batıs nesimen küşti? Ärine, materialdıq-tehnikalıq progresstiñ qozğauşı küşi boluımen (orıstildi qauımnıñ qazaq tiline şekesinen qarap, mensinbey otırğan jayı sol). Osı zattıq jetistikterinen ülgi alu, üyrenu kerektigi sözsiz. Biraq bwl uaqıttıñ enşisindegi tirliktiñ şaruası ğana. Sırtqı dünie jarısında kim ozdı, kim artta qaldı? Bwl mañızdı emes. Maqsat - adamnıñ ruhın, aqılın toltıru bolsa ğana aldanıp qalmaymız.
Qorıtıp aytsam, qostildilik – qasiet emes, ol - orasan zor qasiret. Qazaq qoğamı üşin onan asqan qaterli ideya joq. Onıñ qaterin mınadan biliñiz: orıs tiliniñ mwrtı da qisaymay, al 1989 jıldan beri köterilgen qazaq tiliniñ jağdayı jıl sanap müşkil küyge tüsti. «Bwl ne degen zamanğa isim tüsti?!» (Abay) dep añırıp, abdırap otırğan jayımız da sodan.
Osı payımnıñ iesi «tır jalañaş patriottıñ biri» eken demeñiz, men de Siz siyaqtı bilimdi orıstan alğan (Çelyabinsk qalasında institut, Mäskeude aspirantura) paqırmın. Qattı şüylikkenim tilge qatıstı pikirleriñiz ğana, al sayasi közqarastarıñız tamaşa. Swhbat soñında aytqan «Bilikke ümit artudıñ qajeti joq. Biz tizgindi öz qolımızğa alıp, jan-jaqtı zerttelgen zerdeli materialdı wsınuımız qajet» degeniñiz nağız sayasatqa jorğa patriottıñ sözi. Siz siyaqtı dualı auız azamattar arqılı «İri qalalarda ağılşın jäne orıstildi birer mektepter bolsa, sol da jetedi. Özgelerinde oqu taza qazaq tilinde jürgizilsin. Üştildilik reforma toqtatılsın!» degen bwqaranıñ ünin joğarı jaqqa jetse keremet bolar edi.
Elimizde qazaq tili daralansa ğana wlttıñ birigui, ğılım tilinde identifikaciya processi bastalmaq, äytpese joq. Memlekettik til damısa, qazaq twrmaq, Qazaqstandı mekendegen barlıq wlt pen wlıstardıñ basın biriktiru mäselesi özinen özi şeşilmekşi. Qazirgi jağdayda qazaqtıñ qazaq bolıp qaluınıñ özi qıl üstinde twr. Bwl qaterge köz jwma qarauğa Siz ben bizdiñ qaqımız joq, Seydahmet mırza!
Söytip, öz biluimde, tığırıqtan şığarar jol jalğız. Ol – qazaq tilin erkin damıtu, onı käsip pen ğılımnıñ tiline aynaldıru. Söz basında ayttıq, wlttı saqtap twrğan üş tağan bar. Tilmen birge, qazaq käsibi, saltı, mädenieti de swranısqa ie zaman tuarı sözsiz. Sol kezderde: «Sender, qazaq tilin biletinder, ne tındırdıñdar, jaqsılıq ataulı - azıq ta, kiim de, sayasi erkindik te küllisi şet elden kelip jatır» deytin kerauızğa da qaqpaq qoyıları sözsiz.
Qwrmetpenen Asan Omarov, filosofiya ğılımdarınıñ kandidatı
Abai.kz