text:
Facebook «Krim_SOS» gruppası keçenlere faaliyetiniñ 3 aylığını qayd etti. Gruppa fevral 27 künü 2014 senesi teşkil etilip, 49 084 qullanıcınıñ alğışını qazandı, 17 176 adam onı muzakere ete ya da qayd etti. Leyha teşebbüsçileri Tamila Taşeva, Sevgil Musayeva ve Alim Aliyevdir.
Teşebbüsçiler haberlerni yerleştirip, medeniy leyhalarnen oğraşıp, zarar körgenlerge yardım köstereler – em maddiy, em de maneviy cietinden destekleyler. Bu vaqıt içinde Facebook, Twitter, Vkontakte-de saifeler açılıp, 120 göñülli tarafından toldurılıp kelmekte.
2014 senesi martnıñ ortasına qadar «Krim_SOS» ukrain askerlerine faal yardım etti, arbiy qısımlarğa yemek ve donatmalarnı yolladı. Teşkilât azaları Qırımdaki vaziyetniñ talilini keçirdiler, devlet akimiyet organlarına tevsiyeler berdiler, qaçaqlar meselelerinen oğraşqan halqara teşkilâtlarnen bağ qurdılar, ve ondan ziyade tedbir keçirildi. «Krim_SOS» teşebbüsçileri «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında vatandaşlarnıñ aq ve serbestlikniñ teminlevi aqqında» qanunnıñ işlep çıqarılmasında iştirak ettiler.
Tamila Taşevanıñ bildirgenine köre, «Krim_SOS» leyhasınıñ faaliyeti devamında köçip kelgenlerniñ ihtiyaclarına 74 281 grn toplandı. (olardan: 20 675 — arbiylerge yardım; 4 038 — gumanitar yardım; 4 903,50 — memuriy meselelerge; 11 307,18 — naqliye masrafları; 10 521,46 — göñüllilerniñ yemegi; 5 847,00 — «Krim_SOS» acele bağınıñ mobil esaplarını toldurmaq içün sarf etildi.
Teşebbüsçiler Qırımda elâk olğan qırımtatarı Reşat Ametovnıñ qorantası içün para topladılar. Onı «imaye» vekilleri yaqalağan ediler, bundan soñra, onı ölü taptılar. «Krim_SOS» çoq balalı qorantağa 30000 grivna miqdarında para yardımı ve balalar, ana içün 10 000 grivnağa alınğan urba alıp yiberdiler.
Umumen, soñki 1,5 ay devamında «Krim_SOS» göñüllileri 67 000 grivnanı toplap, 200 den ziyade qaçaqqa yardım kösterdiler. Yardım olaraq mahsulatlar, urba, donatmalar alına. Em de yarımadanı terk etken 600 qırımlığa yerleşmege yardım etti.
Tamila Taşevanıñ sözlerine binaen, qaçaqlarnı ekseriyetnen şahsiy dairelerde yerleştireler. Bundan ğayrı, Kiyev sakinleri ve diger ukrain şeerlerniñ mecburen köçkenlerge gumanitar yardımnı köstereler. Misal içün, mayıs 28 künü qaçaqlarnıñ ihtiyacları aqqında bildirme yerleştirildi, onı 139 qullanıcı tarqattı:
Tamila Taşeva bildirgeni kibi, mayıs 28 künü 2014 senesi Dımerka ve Letkada qaçaqlarğa 4480 grn sarf etildi. Teşebbüsçiniñ saifesinde Maria Burmaka tarafından qaldırılğan medeniyet ile bağlı qaydlar bar:
Дoпиc by Maria Burmaka.
Kiyevdeki Qırım Cemiyetiniñ saifesi bir ay evelsi peyda oldı, onı endi 854 qullanıcı begendi. Saifede cemiyetniñ faaliyetini aydınlatqan çeşit bildirme ve Qırım haberleri neşir etile.
«Qırım qaçaqları» saifesinde 529 qullanıcı bar, «gruppa, Qırımdan kelgen qaçaqlarnı ve bu meselege lâqayd olmağan»larnı birleştire.
«Mecburen köçip kelgenlerge yardım etken koordinatsion merkezi» parasız çalışqan teşkilât Facebookta mayıs 19 künü peyda oldı. Saifeleriniñ birinde bank varaqası ile mecburen köçip kelgenlerge para yollamaq mümkün. Diger leyhalar kibi, bu teşkilât qırımlı qaçaqlarğa yerleşmege yardım ete.


c: text/html

text:
Noyabr ayında Rusiye koloniyasınıñ ceza izolâtorına 10 künge qapatılğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ koronavirus testi müsbet çıqtı, dep bildire qırımlınıñ anası Dilâra Abdullayeva.
«COVID-19 testi müsbet oldı! Şaşmaladım! Böyle öldürici hastalıqnen ceza izolâtorında olmaq! Bu bir cinayet! Koronavirus hastası bu qorqunç hastalıqnıñ bütün alâmetlerinen acele tibbiy yardım yerine 10 künge ceza izolâtorına yollanıla, anda esas insaniy şaraitler yoq, köbek kibi ölümge qaldırıldı!», – dep yazdı qadın Facebookta.
Onıñ malümatına köre, noyabrniñ 27-nde Teymur Abdullayevniñ ceza izolâtorında qaluv müddeti bite.
«Test müsbet çıqqan soñ, oğlumnı tibbiy bölükke ya da eñ azından tedaviylenmesi mümkün olacaq ve yeterli suv içe bilecek ayrı alanğa qaytarılır, dep ümüt etem», – dep yaza qadın.
Qırımlı tutulğan Başkortostan koloniyası bu malümatnı tasdıqlamay.
Teymur Abdullayevniñ ceza izolâtorına qapatılğanını anası bildirgen edi. Bundan soñ Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Rusiye koloniyasında tutulğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ «aqlarını ğayrıdan tiklenmesini temin etmege» talap etti.
Başkortostan Cezalarnı Yerine ketirüv federal hızmetiniñ idaresi qırımlınıñ ceza izolâtorına avuştırıluvını açıq sürette izaatlamadı. Qırım.Aqiqat, malümat almaq içün müessisege muracaat etti, amma alâ daa cevap yoq.
Daa evel Teymur Abdullayev tahminen beş ay ceza izolâtorında qaldı, bundan soñ onı sert tutuv şaraitli kamerağa qapatqanlar.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu davanıñ mabüslerine 2019 senesi iyün ayında üküm çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bunı bugün Tatarstan baş naziri İldar Halikov qırımtatar halqınıñ Meclis eyyeti ile körüşüvde bildirdi, dep haber ete öz başına tayinlengen Qırım akimiyetiniñ ruporı «Krıminform».
Halikovnıñ aytqanı kibi, Tatarstan qırımtatarlarğa tasil saasında da yardım etecek – milliy mektepler açılacaq, sağlıq saqlavda – cumhuriyet Qırım hastalarına yüksek tehnologik tibbiy yardımını köstermege ve Qırım hastahaneleriniñ hızmetçilerini ögretmege azır.
Qırımtatar halqınıñ Meclis eyyeti Qazanğa iş ziyareti ile aprel 25 künü kelip çıqtı. Onıñ erkânına Meclis azaları, qırımtatar halqınıñ Qurultay delegeleri, iş adamları kire. Meclis temsilcileri ilk sefer Tatarstanğa baralar. Eyyetniñ programmasına cumhuriyet yolbaşçılığı ve Bütündünya tatarlarnıñ kongresi ile körüşüv, aliy oquv yurtlarnıñ ve medeniy tedbirlerniñ ziyayereti kire. Ziyaret aprel 29 kününe qadar sürecek.
Mustafa Cemilev bergen intervyüde Tatarstan yolbaşçıları özlerini Kreml hızmetkârları kibi alıp barğanlarını qayd etti. «Olar şimdi eñ esas teşviqatçılar süretinde bulunalar, qırımtatarlarnı Rusiye terkibinde nasıl güzel yaşayış bekleycegini işandırmağa tırışalar», – dedi Cemilev.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Anayasa komissiyasınıñ azalarını qırımtatar halqınıñ kelecegini belgilemek aqqlarına büyük diqqat ayırmağa çağırdı. Bunı Refat Çubarov komissiyanıñ birinci toplaşuvını izaatlap, Facebook saifesinde bildirdi.
«Maña söz bermezden evel, Ukraina prezidenti Anayasa komissiyasınıñ azalarına Qırımnıñ siyasiy-uquqiy statusını qırımtatar halqınıñ aq-uquqları ile beraber al etmek kerekligini ayttı. Men Anayasa komissiyası azalarınıñ diqqatını Ukraina Anayasasında «Qırım Muhtar Cumhuriyeti» maddesine celp ettim, şu cümleden Qırımnıñ statusı qırımtatar halqınıñ kelecegini belgilemek aqqlarına köre belgilenmeli, dep qayd ettim», – dep yazdı Refat Çubarov.
Onıñ qayd etkenine köre, komissiya erkânına yalıñız Ukrainanıñ anayasa aqqı ve siyaset mütehassısları degil, halqara teşkilâtlarnıñ vekilleri de celp etildi.
Bundan evel Ukraina prezidenti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı Anayasa komissiyasınıñ erkânına kirsetken edi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Anayasa komissiyasınıñ toplaşuvında onıñ iştirakçilerini qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorumağa çağırdı.


text:
Ukraina havfsızlıq hızmeti (SBU) Herson vilâyetinde Rusiye Federatsiyasına Qırımnı zapt etmege yardım etken separatistni tuttı. Bunı cumaaqşamı künü, sentâbr 10-da, SBU matbuat hızmeti bildire.
SBU malümatına köre, 2014 senesi fevral ayında cinayetçi «samooborona» bölüklerine qoşulmaq maqsadı ile Qırımğa keldi.
«Kazaklarğa qoşulıp, blokpostlarda silâ ile nevbette tura, ukrain arbiy bölüklerini blok ete, vatandaşlarnı Qırım statusı aqqında qanunsız referendumda iştirak emtege çağıra edi. Çıqışları içün separtist bıltır sentâbr ayında Qırımnıñ sahte akimiyeti tarafından ştandart ile taqdirlenildi», – denile beyanatta.
Herson vilâyetine qaytqanda, Ukraina havfsızlıq hızmeti tarafından yaqalanıldı.
Evinde keçirilgen tintüv vaqtında av tüfegi ve RGD-5 granatası tapıldı.
Oña apis cezası berildi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ Qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Azat etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovğa salı künü, sentâbrniñ 10-nda, ameliyat yapıldı. Bu aqta ombudsmen Lüdmila Denisova «Prâmıy» ukrain telekanalınıñ yayınında bildirdi.
«Bugün Bekirovğa ciddiy bir ameliyat yapıldı», – dep qayd etti Denisova.
Bekirovnıñ qızı Eleonoranıñ haber etkenine köre, ameliyat 5 saat devam etti, şimdi Bekirov reanimatsiyada buluna.
«SİZOda keçirgen 9 ayı izsiz olmadı. Tek sağlıq içün degil, maneviy alı içün de zarar oldı. Psiholog çalışacaq, oña maneviy ceetten özüne kelmege yardım eter, dep ümüt etem», – dep yazdı o, Facebookta.
Sentâbrniñ 7-nde Ukraina ve Rusiye arasında tutulğanlarnı deñişim kerçekleştirildi. 35 ukrainalı ile uçaq «Borıspil» Kyiv ava limanında qondı. Deñişim çerçivesinde Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sızonovıç ve 2018 senesi noyabr ayında zapt etilgen ukrainalı deñizciler azat etildi.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Sentâbrniñ 4-nde saba Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâlnı bir işareti olmağan mavı Volkswagen mikroavtobusınen alıp kettiler. Onı «diversiyağa yardım etüv» maddesine (Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 281-inci maddesiniñ 2-nci qısmı) istinaden qabaatladılar. Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyünde gaz borusına ketirilgen zarar sebebinden qırımtatarınıñ evinde tintüv keçirildi. Celâlnen beraber üç doğmuş qardaşlar Asan ve Aziz Ahtemovlar tutuldı, qabaat aynı. Qırım.Aqiqat apiske alınğan qırımtatarlarnıñ ailelerini ziyaret etti. Şimdi tuvğanları mahkeme, advokat, SİZOğa yollavlar ve işkenceler olğan yañı kerçeklikte yaşamağa ögrene.
«Celâlovğa diversiyada qabaatlav sertleştirildi» – dep oquy yerli Qırım gazetalarından birinde Ayşe Celâlova, Narimannıñ anası. Olar bu neşirge teleprogramma içün abune olalar, ve yaqında çıqqan sanlardan birinde, 27-nci saifeniñ üstünde, bu satırnı körgenler.
Nariman Celâlnıñ ana-babası yaşağan ev ve o, apayı ve balalarınen yaşağan ev bir arazide tura. Sentâbrniñ 4-nde saba Celâllarda tintüv başlağanda ana-babası er şeyni kördi.
«Yuqlay edim, biriniñ araba qapunı qaqqanını eşittim, çıqsam, azbarda endi insanlar yüre. Qoradan atlap kirgenlerdir. Kimnen yaşaysıñız, dep soraylar? Aqayımnen yaşayım, dedim. Nariman qayda yaşay, dep soradılar. O evde, dedim. Ve anda kettiler. 12-13 kişi ediler. Nariman çıqıp qasevetlenmeyik, dep ayttı. Yaqında insult oldım, tekrarlar, dep qorqqanlar», – dep hatırlay yetmiş bir yaşında Ayşe Celâlova. O, oğlu apiske alınğan soñ, qabaatlavğa inanğanlar pek az, dep ayta. «Bir qadın bar, tükândan, doğru yapqanlar, dey. Ne yaptıq oña, aytıñız, lütfen?».
Narimannıñ apayı, Leviza, sentâbrniñ 4-nde gece saat ekilerde aqayınıñ telefonı çaldı, dep hatırlay.
«Sıçrap turdıq, çünki ana-babamız qart ve bir şey olsa, telefon etsinler, dep aytqan edik. Eskender ağa telefon etti, Azizniñ evinde tintüv oldı ve onı bir yerge alıp ketkenler, dep ayttı. Qayda alıp ketkenlerini bilmey ve ne yapacağını bilmey. Nariman turıp, Aziz ğayıp olğanını yazdı, ve bütün gece Eskender ağanen telefonda edi, qayda muracaat etecek, kimge muracaat etecek añlattı, çünki o, ne yapacağını şaşırğan edi. Nariman qaçta yattı bilmeyim, balamnıñ yanına kettim ve yuqlap qalğandırım».
Aziz Ahtemovnıñ evinde keçirilgen tintüv ve onı, tahmin etilgeni kibi, FSB hadimleri alır ketkeni sentâbrniñ 4-nde belli oldı. Daa soñra haber etilgenine köre, Aziz üç doğmuş ağasınen beraber Rusiye FSBsiniñ hadimleri tarafından tutuldı, sıñırlav tedbirleri belgilengende olar añlaşqan advokatlarından vazgeçti, soñra, mustaqil advokatlar davağa kirişip olğan soñ, olar Aziz ve Asan Ahtemovlarğa qarşı qullanılğan işkenceler aqqında bildirdi.
Leviza Celâlova sentâbrniñ 4-nde saba köpekler avlağanını ve evniñ qapu ve pencereleri qaqılğanını eşitti, dep tarif ete. Aqayını uyandırdı: «Azbarda bir şeyler ola, azbarda birileri çapqalay ve köpekler avlay, dedim. O, aşhanege çapıp baqa ve balaklavalı, silâlı insanlar qoradan atlağanını köre. Yataq odamızğa kelip, tez-tez kiyiniñiz ve balalarnı uyat, dep ayttı, sürip kirgenler. Qızlarnı uyandırıp, Cemilniñ odasına ketsinler, dep ayttım. Nialni alıp, Nariman qapu açqanını eşittim, evde balalar bar, olarnı qorquzmasınlar, dep rica etti. Balalar içün pek qasevetlene edi. Nialnen yataq odasında edim, ne aqta laf etkenlerini eşitmedim».
Bu sefer olar Narimannı tutmaq içün keldiler, çünki bir tintüv de olmadıLeviza Celâlova
Soñra Nariman tahqiqatçınen beraber Leviza ve yuqlağan balalar olğan odağa kirdi. Başqa odalarda neler olğanını ne körmege, ne eşitmege çare yoq edi, dep ayta. Amma olıp keçkenlerni talil etip, tintüv aqayını tutmaq içün bir manaçıq edi, dep israr ete. O, 2017 senesi evlerinde keçirilgen tintüvnen qıyaslay. «Birinci kere tintüv olğanda kerçekten bir şeyler qıdırğanlar, er yerni darma-dağın etkenler, kitaplarnı, aşhanede pirniç bankasını bile baqqanlar, anda bir şeyler tapmağa tırışqanlar, bu sefer olar Narimannı tutmaq içün keldiler, çünki bir tintüv de olmadı. Birden cep telefonını, noutbukını alğanlar. Balalarnen olğan odamızğa tintüv içün kirmediler bile, urbalarımız olğan odada da bir tintüv olmadı. Formal bir tintüv oldı».
Nariman ve Levizanıñ dört balası bar: büyük qızları Adile 12 yaşında. Kence qızları – Nial, babası apiske alınğanından 20 künden soñ bir yaşını toldurdı. Qırım.Aqiqat mühbiri Nialniñ doğğan kününde Narimannıñ qorantasına bardı. Daa eki balası, qızı Emine ve oğlu Cemil, babası apiske alınğanda evde ediler. Leviza, ömür arqadaşı apiske alınğan soñ, bir kün devamında bulunğan yeri aqqında bilmey edi, dep ayta, statsionar telefondan bütün İç işler rayon bölüklerine, Aqmescitteki FSBge, prokuraturağa telefon etti. Advokatlarnen beraber bütün müessiselerge insannıñ ğayıp oluvı aqqında arizalar berdi. Büyük qızı Adile evde qalıp, internette ve içtimaiy ağlarda çıqqan haberlerni taqip ete edi.
Saba 4-te statsionar telefon çaldı ve er adamınıñ sesi özüni tanıtmayıp, telefonnı Narimanğa berecek, dep ayttı. Leviza aqayı er şey yahşı olğanını aytsa da, sesi pek yorğun edi, dep hatırlay.
«Meni sıñırlav tedbiri belgilengen mahkemege kirsettiler, bir şou, tsirk olacağını añlay edim, çünki bu qabaatlav o qadar saçma ve yersiz edi. Mahkemege barğanda tek bir maqsadım bar edi, onı körip, alını bilmek, laf etmek – o qadar. Anda tatası, ağası, soy-sopları, dostları, tanışları bar edi, amma tek meni kirsettiler. Maña kirmege izin berdiler, ve onı ayatta qırçmanen alıp ketkenlerini kördim… Ne quçaqlamağa, ne toqunmağa bermediler. Mahkemede laf etip oldıq, qadı mesleat odasına ketkende laf ettik, mahkeme vekilleri yasaqlamadı».
Nariman ve Leviza 15 yıldan berli evliler. Qadınnıñ aytqanına köre, 2014 senesinden ve yarımada işğali başlağanından berli aqayı onı apiske ala bileler dep, ömür arqadaşını azırladı.
Vatandaş fikirleri, «Qırım platformasında» iştirak etkeni içün intiqam alalarLeviza Celâlova
«Beklengen bir şey edi, bu vaziyetni çoq muzakere ettik, bu mevzuda laf ettik. Lâkin bunı bilseñ, bu bir, böyle bir şey olsa, bam-başqa ola. Vatandaş fikirleri, «Qırım platformasında» iştirak etkeni içün intiqam alalar. O, böyle bir şey ola bile, kele bileler, dep azırladı, şeerde maşinanen ketkende bile qayda nasıl bina olğanını bile edim, meni tapıp olamasañız, Franko bulvarında FSB binası bar, anda olacamdır, bil, dep aytqan edi».
Nariman Celâlnıñ sıñırlav tedbiri 2021 senesi sentâbrniñ 4-nde belgilendi. İstinaf mahkemesi, advokatlarnıñ aytqanına köre, eñ yaqın vaqıtta olacaq.
Nariman Celâl gaz borusında «diversiya» davası boyunca qabaatlandı. FSB versiyasına köre, müessise Baş istihbarat idaresiniñ agenti dep adlandırğan Riza Yağyayev-Veliulayev teşkilâtçı ola. FSB cemaat bağları merkezi reberlerni de ayttı: Ukraina arbiy istihbaratınıñ hadimi Maksim Martınük ve onıñ yolbaşçısı, «Tavriya» operativ hızmetiniñ reberi Viktor Zelinskiy.
«Bu diversiyağa Ukraina Mudafaa nazirligi Baş istihbarat idaresiniñ yolbaşçısı Kirill Budanov izin berdi – o, 2016 senesi muvafaqiyetsiz aktsiyanıñ iştirakçisi edi, Rusiye FSBsiniñ hadimi o aktsiyada öldürildi», – dep aytıla müessise matbuat hızmetiniñ haberinde.
Daa soñra apiske alınğan qırımtatar faali Nariman Celâlnıñ Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası boyunca qabaatlavı sertleştirildi. Onı 12 yıldan 20 yılğa qadar azatlıqtan marum ete bileler.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova BM insan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke Qırımda insanlarnıñ apiske alınmasınen bağlı muracaat etti. Sentâbrniñ 3-4-nde qırımlı faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlar aqqında malümat peyda olğan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Prokuraturası cinaiy tahqiqat başlatıldı, dep bildirdi.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Yedi Quyu rayonınıñ politsiya hadimleri, mopedni aydağan 15 yaşındaki qız yaralanğan yol qazasınıñ teşkerüvini yapa. Qız bala endekke tüşti, onıñ qırıqları bar.
Bunı Qırım İİN idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
"İlk malümatqa köre, Ostanino köyünden 4 kiometr uzaqlıqta 15 yaşındaki qız mopedni aydadı, tezlikni aştı ve bunıñ sebebinden endekke tüşti. Bala yaralandı. Qıznı qırıqlarnen hastahanege qoydılar", - denile beyanatta.
Qırımnıñ Qurman rayonında moped aydavcısı, yolnı keçitten keçken 39 yaşındaki piyadeni urdı ve qaza yerinden qaçtı.
Avgust 6-sında aqşam Nasipköy (Nasıpnoye) yanında eki maşna - Kamaz ve Renault çatıştı. Qazada bir adam elâk oldı, eki adam yaralandı.


text:
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ aytqanına köre, yarımadada devlet akimiyeti organlarında çalışmağa istegenlerniñ sayısı ep eksile, qısqartmalar ola.
Bunı o Lenta.ru neşirine bildirdi.
«Bugünki künde devlet hızmetine nevbet yoq. Qısqartmalar ola, adamlar işten keteler – motivatsiya yoq. Biz er saada tecribeli mütehassıslarnı ğayıp etemiz», – dedi o.
Aksenovnıñ bildirgenine köre, Qırımda devlet hızmetçileri çoq çalışa, amma aylıqları yüksek degil.
«Adamlar nasıl çalışa ve ne qadar ala, barıp baqıñız. Bunı körseñiz, olarğa emek qaramanlığı içün medal bermek kerek, dep aytarsıñız», – dep ayttı o.
Qırımnıñ Rusiye emek ve içtimaiy qoruv naziri Yelena Romanovskaya bildirgeni kibi, Qırımda 2015 senesiniñ başında içtimaiy qoruv idaresi hadimleriniñ aman-aman yarısı iş çoq olğanından ve aylıqlar yüksek olmağanından işten ayırıldı.
Qırımnıñ emek merkeziniñ müdiri Sergey Brodovskiy bildirdi ki, Qırımda ekimler devlet hastahanelerinde çalışmağa istemeyler, çünki az para alalar.
Rusiye 2014 senesi mart ayında Qırımnı işğal etip, onı öz terkibine qoştı.
Ukraina ve Ğarp memleketleri Qırımnı vaqtınca işğal etilgen topraq sayalar ve Rusiyeni cezalaylar.


text:
Belli «Altın plâj» soñki yıllar içerisinde ilk sefer boştır. Yalı qavehaneleri, deñiz eglencelerinde de insan yoq.
Ufaq musafirhanelerniñ çoqusı qapalı, digerleri az buçuq areket ete.
«Altın plâj» turistik bazasında 600 yer bar, şimdi ise mında yetmiş insan yal ete. Keçken sene mında 550 insan yaşay edi. 550 insannı qabul ete bilgen Mudafaa nazirliginiñ şifahanesinde eki kün evelsi 16 adam bar edi», – dep aytı Qırım.Aqiqat mühbirine yerli sakin.
Umumen alğanda, yerli sakinlerniñ fikrince, raatlanğan insanlarnıñ sayısı keçken senege köre, 20%-dır.
Resmiy esaplarğa köre, 2013 senesi mayıs ortasından iyünniñ soñuna qadar Qırımnı 1,27 million turist ziyaret etti eken.
Qıtaiy Ukraina sakinleri yarımdanıñ işğalinden soñ raatlanmaq içün Bulğaristan, Gürcistan, Türkiye, Yunanistan, Hirvatistan ve İspaniyanı seçe. Rusiye ealisi arasında Qırımğa bu sene tek 3% kelmege azır.


text:
İyün 28-de Bağçasaraydaki tintüvden soñ yaqalanğan ve daa soñra sorğulanıp yiberilgen Ahtem Mustafayev, Rusiyeniñ FSBsi tarafından ekstremizmde qabaatlanğan Erol Veliyevniñ işi boyunca şaat olaraq keçe. Bunı iyün 29-da Qırım.Aqiqatqa advokat Edem Semedlâyev bilidrdi.
«Bilgenim qadar, o, Aleksandr Steşenko ve Erol Veliyevniñ işi boyunca keçe. Onı bütün kün Bağçasaraydaki FSBde tutqan soñ aqşamğa taba FSBniñ Aqmescitteki esas idaresine ketirip, anda da sorğuladılar. Mence, bu iş boyunca şimdi pek çoq insanğa «toqunacaqlar», çoq evni tintecekler: bu iş boyunca bağlı olğanlarnı da, olmağanlarnı da keçirecekler. Qırımtatarlardan ekstremistler yapacaqlar», – dedi o.
Advokat, Ahtem Mustafayevniñ sorğulanğanı, onıñ Mustafa Cemilevniñ apayını taşığanı ile bağlı ola bilir, dep saya.
Ahtem Mustafayev Bağçasarayda yapılğan tintüv ve yaqalanuvdan soñ Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından Aqmescitte yiberildi.
İyün 28-de qırımtatar faaliyetçisi Zair Smedlâyev, Bağçasarayda qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ apayı Safinarnı taşığan aydavcı Ahtem Mustafayevniñ evi tintilgenini bildirdi. Daa soñra Ahtemniñ telükesizlik hadimleri tarafından belli olmağan tarafqa alıp ketilgeni bildirildi.
Rusiye FSBsi, sanki Qırımda, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevnıñ yardımcısı Erol Veliyev tarafından «Refat Çubarovnıñ emiri boyunca ve SBUnıñ qol tutuvı ile» meydanğa ketirilgen ekstremist gruppasınıñ areketini toqtatqanını, bildirdi.
Rusiyeniñ mahsus hizmeti tarafından iddia etilgenine köre, «Harkivde teşkil etilgen gruppağa Veliyevden ğayrı sabıq boksçu sprotçular Steşenko ve Tretyakov kirdiler».
FSBde, «ekstrimist toplulığınıñ azaları 2018 senesiniñ yanvarinde, tutaştırıcı qarışma ile toldurılğan şişelerni qullanıp, Qırım muftisi Emirali Ablayevniñ evini tutaştırdılar», deyler.
FSB, Steşenkonıñ 2018 senesiniñ aprelinde «Qırımğa kirgende» yaqalanğanını ve «anda Veliyev tarafından provokatsiyalarnı azırlamaq ve amelge keçirmek içün yollanılğanını» bildire. Rusiye Veliyev ve Tretyakovğa qarşı qabaatlavnı ğiyabiy şekilde çıqardı, olar «federal qıdırıluv cedveline kirsetildi».


text:
Aqmescit –İşğal etilgen Qırımda birinci ciddiy meseleler başlandı. Şimaliy-Qırım kanalına suvnıñ berilüvi 3 qat qısqartıldı. Bunı yarımadanıñ separatistik akimiyeti bildire. Ukraina ise, Qırımğa suv evelden olğan miqdarda yiberilgenini ayta. Eki taraf biri-birini qabaatlağan vaqıtta, qırımlılar suvnı dört köznen bekley. Yerli sakinler yarımadada adetince baar-yazda yüz bergen qurğaqlıqtan evel, tarlalarını keregi kibi suvarıp, asrap olamaylar.
Adet üzre yarımadada suvaruv mevsimi mayısta başlana. Qırımlılar, bu cümleden, fermacılar ve yazlıq evleriniñ saipleri mayıs bayramları künleri kebap manğallarınen beraber, bostanlarında küçük «fiskilerni» qoyalar ve böyleliknen, suvaruv mevsimini açalar.
Bu sene suvaruv mevsiminiñ başlanuvını haber etken ve bu sebepten borularnı teşkergen bir kimse olmadı. Bunı QırımAqiqatqa Qırımdaki hocalıq saiplerinden biri ayttı.
Yazlıq evleri ve küçük fermaları olğan bostancılar da iç bir haber almadılar. Onıñ içün suvaruv mevsimi keçke qaldırılacağında eminler. «Şimaliy-Qırım kanalına suv yiberilgen soñ, yarımadanıñ şimalinden merkezine qadar eki afta içinde yetip bara. Özüñiz sayıp baqıñız, akimiyet vekilleri bu afta içinde añlaşıp olsalar, suvnıñ yiberilmesi içün daa bir qaç kün kerek, ve daa eki afta bizge yetip kelmesi içün. Suvaruv mevsimi keçke qalacaq. Ümüt etemiz, bu mesele uzaqqa sürmez, ava da pek sıcaq olmaz», – qayd etti, çoqtan suvarılması kerek sebze tarlasınıñ saibi.
Qırımlılarnı suvsız separatistler qaldırdılarmı?
Ukraina prezidenti memuriyeti yolbaşçısı vazifesini eda etken Andriy Sençenkonıñ fikirince, suvnıñ berilmesi 1,5 million grivna miqdarında borc sebebinden qısqartıldı.
Bunen beraber, o separastik akmiyetni suvnıñ qırsızlığında qabaatlay. «Şimdi ne ola yata. Suv Canköyge birinci pompağa qadar yetip keldi, anda onı qoşma kanalları vastasınen qırslaylar. Bugünki künde tahminen million grivna fiyatına suvnı saipleştirdiler. Zararnı ise, «Ukrvodhoz» körecek», – dedi Sençenko.
Öz başına tayinlengen ükümetniñ yolbaşçısınıñ «birinci muavini» Rustam Temirgaliyev, 2014 senesine Ukraina ile añlaşma kerçekten de tizilmeginini tasdiqladı. Sebebi –Ukraina çeşit sebeplerden ötrü kerekli vesiqalarnı qabul etmey. «Biz vesiqalarnı imzalamaq içün yolladıq. Olar deñiştirmege talap ettiler. Cuma aqşamı biz kene de Herson vilâyetine vesiqalarnı yiberdik. Amma, manaçıq tapıp, biz yañlış vesiqalarnı bergenmiz, dediler. Şimdi Qırımğa bir saniyede 50 kubometr degil de 16 kubometr miqdarında kele. Bunı da biz tehnik cietinden meseleni özümiz çezip, olarğa suvnı qapatmamağa imkân bermedik»,– dedi o.
Temirgaliyev suv meselesinde şahsen Sençenkonı qabaatladı – sanki, o cumhuriyetnen suv boyunca añlaşmanı tizmemege emir etti. Bu kibi fikirni bütün Rusiye ve akimiyet tarafdarları olğan matbuat vastaları ifade eteler.
«Qabaatlanğan» Sençenkonıñ özü QırımAqiqatqa izaat bergende, Temirgaliyevniñ sözleri «saçma ve yalan» olğanını bildirdi. Aytqanına köre, Dnepr suvı ta martnıñ 19-nda berilgen edi. «Canköydeki birinci pompa stantsiyasına qadar o yetti. Bundan soñra, suv Şimaliy-Qırım kanalı boyunca aqması içün, bütün qış işsiz turğan pompa stantsiyalarını işke tüşürmek, «Krımenergo»ğa para tölemek ve añlaşma tizmek kerek. Bundan iç bir şey yapılmadı», – qayd etti o.
Sençenko ayta, suv hocalıqları yolbaşçılarını ta marta Kiyevge davet etip, olarnen 2014 senesine añlaşmalar tizmek içün davet etildiler. Amma, epsi red etti. «Ne içün kelmeysiz? dep sorasaq, bizge qırım ükümeti yasaq etti, dediler. Olarnı alıp ketirmek içün askerlerni yollamazsıñ da..», – dedi prezident memuriyeti yolbaşçısı vazifesini eda eticisi.
Ukrain matbuat vastalarında, Sençenkonıñ sözlerine esaslanıp, yalısında okkupantlar tarafından minalar kömülgen Şimaliy-Qırım kanalında iş yapılmağanını aqqında haber peyda oldı.
Qırımlılar qıynalmasın dep, ukrain akimiyeti qırımlı separatistlernen añlaşacaqmı kibi sualge, Sençenko kesen-kes: «Biz cinayetçilernen añlaşmaycqmız», dedi.
Biraz yalan aqqında
Qırımnıñ suvnen temin etilüv meselesi çezilmey qalğanda, onıñ etrafında bir çoq yalan malümat peyda olıp başladı. Esasen bu kibi malümatnı rusiyeli ya da akimiyetke baqqan matbuat vastaları tarqatalar. Bu maqalelerde mesele daa kergin kösterile ve kerçek olmağan faktlar berile. İnanmasañız, guglden sorañız.
«Bu mevsimde kerek olğan saniyede 100 kubometr suv yerine yalıñız 6 kubometr yiberile. Ukraina akimiyeti yarımadanı temiz suvnen teminlegen Şimaliy- Qırım kanalına tüşken suvnıñ berilüvini aman-aman qapattılar» – qorquza rusiyeli matbuat vastaları.
Rusiye matbuat vastalarından biri, Sovet ükümeti suv hocalığınıñ sabıq naziri Polad Polad-zadeniñ sözlerini ketire. Polad-zadeniñ fikirince, Şimaliy-Qırım kanalaına suv berilüvi on qat eksilgen. Amma, em A. Sençenko, em de qırımlı separatistler aynı raqamlarnı bildirgen ediler.
Bu meselede Ukrainanı qırımlılarnıñ duşmanı olaraq köstermege tırışqanları belli. Ve birden «yañı vatandan» yardımnı teklif eteler, o da, Ukraina suvından vazgeçip, deñiz suvınıñ tuzını yoq etip, içmege çağıralar. Bunı martnıñ soñunda Rusiye baş-naziri Dmitriy Medvedev aytqan edi.
Rusiye yaqlı matbuat vastalarında mezkür fikir daa çoq bildirile. Polad-zade da, şunı qayd ete: «Qırım içün yekâne çıqış yolu, deñiz suvınıñ tuzını yoq etken işhanelerni qurmaq kerek. Misal içün, Azaq deñizniñ suvı aman-aman tuzsız».
«Aman-aman tuzsız» sözleri azaq deñiz içün pek qabartılıp aytılğandır. Bunı er qırımlı ayta bile. Qara deñizge baqqanda, elbette, Azaqnıñ suvı daa tatlı, amma olğan tuzı 10-12 promilleni teşkil ete.
Ukraina ya da «yer astı ayaq maşinası»?
Qırımnı suvnen temin etüv meselesini separatist akimiyeti mecburen eñ yaqın yılları Ukraina ile çezecegi körünip tura. Şimaliy-Qırım kanalınıñ 50 yıl içinde ipranğan sistemasını tertipke ketirmege kerek olacağı da belli. Bu iş Rusiye parasına yapılacaqtır. Bunıñ episi, Kubandan suv borularını keçirmek ve ya deñiz suvını tuzsız yapacaq işhanelerni qurmaqtan daa ücüzdır. Bu leyhalar em paalı, em de çoq yılğa sürecekler. Hatırlatmaq kerek ki, 1950 senesi Kahovkadan Qırımğa borularnı keçirdiler. O vaqıt, Sovet ükümeti nazirler Şurası diger eki – Kubandan Keriç limannıñ astından boru keçirmek ve Azaqnıñ suvını tuzsız yapmaqnen bağlı leyhalarnı red etken edi. Elbette, «yer astı ayaq maşinası»nı uydurmaqtan, borularnı qaradan çekmek daa oñaytlı.
Azaq deñiziniñ suvını da daimiy sürette tuzsız yapmaq mümkün degil. «Krımvodhoz» tarafından bildirilgen statistika boyunca, Şimaliy-Qırım kanal vastasınen 50 yıl içinde 130 milliard kubometr suv keçti. Bui se, Azaq deñiziniñ yarısıdır. 50-100 yılğa yeter demek.
Em de Rusiyeniñ özünde, meliorativ sisteması da yüksek seviyede olmayıp, maliye destekke muhtac olğanını aqılda tutmaq kerek.


text:
Qırımnıñ Qaeasuvbazar rayonında üç maşna çatıştı, eki adam elâk oldı daa beşi yaralandı.
Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirgeni kibi, yol qazası, oktâbr 4 künü saba erte Kökey (Rusakovka) köyü yanında oldı.
"Krıminform" matbuatı, Renault Magnum maşnasının aydavcısı qarşı yolaqqa çıqıp, Chevrolet ve "Gazel" maşnalarınen çatıştı. Yaralanğanlarnı Qarasuvbazar merkeziy rayon hastahenesine alıp kettiler.
Matbuatqa köre, yol qazası neticesinde, "Gazel" alıp ketken mal-mahsulat yolğa töküldi. Adna olğan adamlar aytqanı kibi, asfaltta yüzlerce peçenye qutuları yata edi.
Sıq-sıq olğan qazalar içün, Qırımnıñ yañı "Tavrida" trassasına "ölüm yolu" deyler.


text:
Qırım ve Aqyar musulmanlarınıñ diniy idaresi 2013 senesi Qırım Müftiyligi tarafından tesis etilgen «Qırım musulmanları fondu» hayriye teşkilâtınıñ Rusiye qanuniyetine köre qayd etilgenini bildire. Vesiqalar paketi Qırım Müftiyligine berildi, dep haber ete QAMDİ matbuat hızmeti.
Hayriye teşkilâtı Qırım musulmanlarına maneviy, maliyeviy, teşkiliy ve diger yardımnıñ kösterilmesi içün teşkil etildi.
«Qırım musulmanlarınıñ eyiligi içün hayriye teşkilâtınıñ inkişafı boyunca bir sıra ğaye ve levhamız bar. İnşaAllah, dindaşlarımızğa yardım etmege tırışacaqmız», – dep bildire matbuat hızmeti Fond reisiniñ Artur Reşitovnıñ sözlerini.
Qırım Müftiyliginiñ malümatına köre, «Qırım musulmanları fondu» fuqare qorantalarğa yardım köstere, Ramazan ayında musulmanlarğa aşayt mallarını bere, çeşit içtimaiy leyhalarnı amelge keçire edi.


text:
“Blue Sapphire” 218 yulçısı belän Bodrumda
Bagamalar bayraqlı kruiz qorabı "Blue Sapphire" 218 yulçısı belän Muğlanıñ Bodrum ilçäsenä kilep tuqtadı
İskändäriyädän ilçägä kitkän köymä Bodrum Cruise Portınıñ pristanenä kilep tuqtadı.
Qorabta kübese Rusiyädän 218 turist häm 352 keşelek êkipajnıñ buluı belderelde.
Porttağı tamğaxanä êşlärennän soñ köymädän çıqqan turistlar Paşatarlası yar buyınnan Bodrum bazarı, Bodrum qal’ğası uramı belän Bodrum portın gizde, tarixi häm turistik urınnarnı qaradı.
Köymäneñ monnan soñğı tuqtalışı Marmaris.


text:
Kökkinakin arqadaş, ve ilahre.
Endi biri keldi, ekincisi ketti, hükümdarlığıdeviri başlandı. Bu qısqa yıl içinde Sudaq rayon cemaatı babamı Sudaq camisine molla olaraq sayladılar. Babam ister istemez razı oldı. Sovyet devrinde tutup alınğan evni bizge oturmaq içün berdiler, lâkin qanun boyunca ev devlet imayesine erteden keçkeni içün dedem oğluna yapıp qaldırğan evine her ay para töler edik. Kadelerim dört yıllıq sınıflarda oquy başladı. Şeherde ocalar içün kurs açılğanda babam Kefeden tanış ocası 57 yaşında Mariya İvanovna Morozovanı – fransuz ve nemse tili ocasını ketirdi. Bir hanemizde Mariya İvanovna ocamnen ekimiz otura edik.
Bu açılğan kursta nemse tili ve Seydametov Seyithalil ocamız ana tili ve edebiyattan ders bergen edi. Seyithalil ocamız da Sibir lagerlerinde vefat etken. Alla rahmet eylesin.
Mariya İvanovna bizlerni hürmet etkeni kibi bizler de, onu hürmet eter edik. Altı aylıq oquvnı bitirgenimiz içün bizlerge bilgimize köre vesiqanı berdiler – rayon maarif bölügi tarafından.
Bu qalabalıq yıllarında bala doğumunı beklegen ocapçe yerine, vaqtınca meni aldılar. İlk ocalıq yılını 1942 de Sudağımda ekinci sınıf ocası olaraq tayinlendim. 1943 te kene Taraqtaş doğğan evime qaytıp keldim ve Taraqtaşta da ocalığımı devam ettim. Halqımıza hiç kim tarafından yardım yoq, öz-özüni baqa edi. Kene işsizlik fuqarelik, bir ağası dağda partizan, biri cenkte. Endi yetişken yaşlar, almanlar tarafından asker alındı – ablava (baskın kontroller) vaqıtında biz kademi anamnen krovat tübüne saqlay edik, özü yaş olsa da, mazallı bala edi. Cenk vaqtında gülyağı çıqarğan zavodda master çalışqandı. Bedın dayımız da, bizim evimizde sekiz balanen oturdı.
Güller vadisinde qalmaq onıñ içün haflı (havflı, tehlikeli) edi, çünki zavodnı patlatmaq vazifesini becermegen. O zavod şimdi de, işletile, lâkin Moskvağa biñlernen kg. gülyağı yollanğan zavod hadimleri de yoq, gül vadisini güllendirgen Qırım evlâtları da yoq ;Sudaqta halqımızğa bugünki künde de, iş tapılmadı. Güller vadisi, Sudaqta – Aluşta yolına ketkende mayısta gül deñizi kibi körülgengüller vadisi harabe halına ketirilgen. Endi zavodnıñ da keregi yoq.
Baba-dedelerimizniñ yaşayışları ve nasıl işlerle meşğul olmaları
.
Bizim köyümizde esas vazife bağ-bağçalıq. Bu sebeple at-araba tutmaq, bağbağçanı suvarmaq, qazmaq içün qazma kürek, lisker (külünk) aletleri gullanılğan. Bağlarnı yağmur yağğan vaqıtları geceleri fener yaqıp yağmur suvlarını yüzüm bağlarına doğrultur ediler. Bağçalarnı baharde suvarmaq kerek vaqtında deñizge aqan Suvuqsuv özeniniñ suvunu bağçalarnı suvaruvda kolhozcılar özen içine tüşer qorqulıq usulınen suvnıñ ögüni keser ediler. Özenin içine (suvunıñ toplamını yükseltip) qazıqlar qaqıla, qazıqlar özenniñ derenligine, yüksekligine köre ola. Özenniñ bir kenarından bir kenarına qadar, keñ duvar keninde paralel qazıqlar qaqıla, ince çubuqlarle örülgen qazıqlar ortasındaotlu topraq çalı çırpular toldurula ve vaqtınca yapılğan bu qorquluq denilgen duvar suvnı deñizge yibermey. Bu suv toplamı gektarlarnen bağçalarnı suvara. İşte köy halqınıñ işkir ellerinin Qırım meyvaları ta tış memleketlergece alıp barılğan.
Şimdi o alma cınsları hiç bir yerde yoq. Küz kelgen soñ bağçalar içinde oba-oba tobanlı kübre tökülir, suvuqlar çıqqan küni kolhozcılar olarnı tutandırıp, tütep turğan bağçalar suvuqtan saqlanğan olur edi. Halqımız dağ meyvalarından da çoq faydalanır, öz vaqıtında devletke yığıp tapıştırır edi. Taraqtaş qadınları tütüncilikte de, birincilikte ediler. Qadınlar, yaş qızlarımız da gece ay aydınlığında tütün yapraqlarını qırar, sonra tütün sarayında (aranında) qurutulğan soñ qış boyı demet yapıp devletke yiberir ediler. Köyümizde 1944 seneye qadar K. Taraqtaşta üç çoban bar edi. Kolhoz malını baqqan küçük Aziz ağa, halq qoylarına baqqan Karçin Settar ağa, degeri büyük Çoban Aziz ağa. Er bir çobanda 350-400 baş eçki, qoy olur edi. Çobanlar penir yapsalar qoy saiblerine tegiş haqqını ketirip verir ediler. Menim dedemniñ qızları tezgada keten ipinden özleri toquğan bezleri de, o bezlerden kiyimleri de olğan. Kilim toquğan, qoy terisinden kürk tikken qadınlar olğan. Qutlaq köyünde kiyiz bastırğanlar olğan. Menim anam bizlere yün çoraplar orotugunden (ördügünden ?)başqa, yüpek qurtı da tutardı. Özen boylarından ekimiz dut yapraqlarnı ketirirdik. Qozaqlarnı (kokon) qaynatır, ip yapar, çorap, başörtüsi örer, epimizge sviterler örerdi.
Meyvalar, badem, cevizler qurutulıp qışta qoşaf içilir, yüzüm şırasından yapılğan bekmezden, nardek yapar, yantıq çibereknen içilir edi.
18 mayıs 1944 s. faciası
Cenk devam etken vaqıt, köy halqı bir ğamlı sukunet içinde. Köyümiz içinde qalğan qartlardan “Telman” kolhozın yañıdan teşkil etmek içün birqaç adam evelâ köyümizde yaşağan halqnıñ cedvelini-esabını yazdıra başladı. Men de, maña kösterilgen soqaq ehalisini cedvelini esapqa alıp yaza başladım. Dağlardan sağ qalğan partizanlarımız ene başladı. Bular içinde babam balalıqta oqutqan talebeleri de bar edi. Ana babalar, qadınlar, qızlar balalarınıñ, oğullarınıñ nişanlılarını cenkten qaytıp kelmesini ümütlerle bekler, kimi ise ablava vaqtında alıp (nemse askeri tarafından) ketilgen evlâtları içün aglar-sızlar ediler. Bademler çiçek açıp, rüzgârdan çiçekler havada yepelek çiçegi savurulğan kibi savurulmaqta. Kolhoz işlerinde menim kibi qızlar, yaş qadınlar çalışmaqta.
Men de, beş on qadın-qızlarnen erik tereklerinde olğan zararlı aşeretler tırtırlarnı tereklerden tüşirip ğayıp etmek edi. Kolhoznı yañıdan tiklemek, oña başlıq olacaq rehberler-agronomlar, episi cenkte sağ-selâmet qaytıp kelecegi bellisiz. Analar közyaşları ile evlâtlarını dua etip beklemekte. Bu qısqa vaqıt içinde peyda olğan eki cenkkaver yigit on onbeş /kün qadar ana babasınen körüşip kene öz askerlik diviziyasına qaytacaq ekenler.
Hava tınç küneşli edi, babam evde. Olar er ekisi de, bir vaqıtta babamnıñ talebesi olıp babamnıñ hatırını sorap kelgenler. Biri Aliyev Enver, digeri Acığafarov Bilâl – olarnıñ harbiy forma kiyimi meni de celb etti. Tez turıp hürmetle masanıñ üstüne qave ketirip qoydım. Çoq oturmadan qayttılar.
Bu vaqıt içinde hiç bir insan milletin öz ana toprağından sökilip uzaqlara quvulacağını bilmese, sezmese kerek. Köy çetine tizilgen yük maşınaları halqımıznıñ her bir ailesini huccetke alınıp NKVD askeriniñ köyde olması halqımıznıñ taqdırınıñ deñişmesi içün olacağını kimse oylamay, cenk tezden toqtap, rahat kün kelir diye bekler ediler.
Aqşam ustü (on yedi mayısta) anam Memet ağa ayaqqabıcıdan ayaqqaplarını almağa kirgende bir qadınnıñ bütünQırımtatarların köyden çıqaracagını usulnen añlata, hiç kimge aytma dey. Anam eşite, Memet ağa, anama bir şeyden haberi yoq dese de, anamnıñ yüregine qorqu tüşe. Babam ise dünyada bir milleti öz yurtından çıqarılması daha olmadı, bu mümkün degil dese de, anam qapıdan kirgen babamnıñ ablasına tez kit, azırlan dedi. Bu vaqıtta kerosin lampalar yana başlağan edi. Biz anamnen ekimiz bayağı şeyni azırladıq, qaldırmada peçkada qartop, ötmek pişirdik, bir qopqa içine türlü savutlarnı qoydıq, yapılğan fiesmet torbasını urbalarımıznı, yahşı eşyalardan cemodanğa yerleştirdik. Men doğuv kaytımnı, şaadetnamemni, birkaç fotoresimlerni öz çantama qoyıp azırladım.
Bir qaç kün evel her kün elinde papkası bizi “amel cedveline” yazıp kelgen leytenant özüni mülâyim insan kösterip, donatılğan içer evimizde hiç bir şey qıbırdatılmay yerinde tursın, bu hane de yüksek mertebeli hadimniñ dep añlatqan edi. Şu sebeple kiyecek urbalarımıznı anamnen ekinci hanege boş dolap içine toldurdıq. Men üstüme urbalarımnı kiyip, ayaqaplarımnı da kiydim.
İçeri hanege kirip, krovat üstünde töşeli olğan puh töşek üstüne yastıq qoymadan yantaydım, ve belki evimizde yuqlağan sonki gecemdir diye ayaqaplarımnı çıqarıp yattım. Pek sevgen güzel ihtiyac eşyalar, güzel çelik şişelerinden yapılğan deñiz tüs şamdanlar, dülber vaza içinde turğan lampa, güzgi, saatler, divarda asılı qalğan resimler de menimle savluqlaşmaqta edi. Bu nesneler alâ bugün canlı manzara olıp közüme körülmekte. Saat dörtni keçer vaqıt olsa kerek, anam qapı mandalını qoyıp lampa fitilini yahşı küçertken edi. Anam yuqlamay oturğan, digerleri yuquda. Bir vaqıtta ayaq sesleri eşitile, lampanı söndirip art bağçamız pencereden baqqan – quyu yanıda qorağa yaqın olğan mektep meydanından yuqarı soqaqqa bir qaç askerniñ ketkenini körip bizlere endi geliyler, turuñız diye uyandırıp lampanı söndüre. Bir vaqıtta qapımız tepmelenip “vstavayte” (kalkınız) sesi eşitilmekte. Anam qapımı açqanda elinde avtomatı bizlerge qarşı doğrultılğan “mulâyim” sesleri qulağıma kire “raz dva, tri, çetire gde pyataya” – (bir, iki, üç, dört, beşincisi nerede ?) dep qapığa tepme yağdırılğanda, kiyip ayaqaplarımnı, eki saçımnı acele örüp qoyğan edim. Men içeri evden çıqqanım kibi, SSSRniñ bizlerni bir sutka içinde çıqaruv qararnı oqudı. Ve yigirmi daqqa içinde azır olıp mektep meydanında olmanıza hüküm etti. Qaldırmamızda bir qırğız askerini qaldırıp, çapıp qonşulara kitti. Babam arandan sığır ve bir eçkimizi çekip yollağan olsa kerek, tışta serbest ediler, köpek yerinde bağlı. Qırğız asker tış odadan bir şeyler almamızğa da razı oldı. Leytenant tez qaytıp kelip, bizim çıqmağa hazır olğanımıznı körip savut qopqasına bir tepme yandırdı, çemodannı açtırıp her şeyni fırlandırıp ata başlasa da, biz her şeyni kene toplap çemodanğa qoya başladıq, turlı sözlernen bağraqlağan leylenantqa anam “vı sami ostavili nam v takom polojenii” – (siz kendiniz düşürdünüz bizi bu hale) dep evge atılğan maqatnı babamnen ekisi büklep azırlay edi. Tıştaki qırğıznı ise “svoih zaşişaeş” (yakınlarını kolluyorsun) diye quvup yap yaş qırmızlı saçlı İvannı qaravul qoyıp kene qonşularğa çapıp ketti. Eñ küçük qardaşım Dilâra on üç yaşında edi, epimiz yük köterecek kibi edik, ama çare tapalmadıq. Hazır olğan soñ İvan evimiz artındaki mektep meydanına çıqardı. Bu yer de endi ağlay sızlay evlerinden çıqarılayatqanlarnı da, eşite eken. İvan babamdan bir sıgar yaqıp, kademe, mandalinasını, babamın doğralğan tütün ve yağmurlığını, kürkini leytenant kelgence tez alıp çıqmasına izin verdi. Bu yerde toplanğanlarnı, yayan, qundaqta olğan sabiylerniñ sesi ile ağlay ağlay, qartlar, babasızlarnı Büyük Taraqtaşqa, mezarlıq aşağısındaki meydanğa topladılar. Bazılarına yahşı insan rast kelgen olsa kerek, çoq yük te alğanlar bar edi. Bir şeyni daa unuttum, evden çıqqanda leytenantbabamnı çağırıp aldı – biz babamı atmağa alıp kete dep ağlaşsaq da, mağazada şarapnı başta babama içire, soñra özü de içe ve “papaşa, gde spryatal zoloto?” (baba, altınları nereye sakladın) dep soray, babamnı qaytarıp ketirgen çoq şükür Tañrıma degen edik. Bu yerde bizlerni yük maşinalarına yüklediler. Kimlernin de eşyaları meydanlıqta qaldı.
Bizlerni miyavlap şaşmalap yürgen, kidiler-mişiqlar, maşınalar artından çapıp, dili ağızından salınıp, vayıldap qalğan köpekler, dereler, töpeler ozğardı. Kefe vokzalında vagonlarğa (atvagonları) yüklengen Qırımtatarlar susup qalğan, tüşkün çöllerni keçip Ornıñ otaymağan Orqanusını keçip hep şarqqa yol aldı. Bizler yigirmi altıncı vagonda edik, yigirmi yedinci vagonda ise, Stalingratnı, Krasnodar ükesini faşistlerden azat etken eki harbiy kiyimli, silâsizlandırılğan sovyet askerleri Qırımtatarı olğanı içün sürgünlikke yollanıla edi. Eki askerniñ birisi cenkçi Aliyev Enver edi. Ama o vaqıtta bu cenkkaver insannıñ vaqıtı kelip menim balalarımnıñ babası olacağı hiç de, aqlıma kelmegen edi… Küfür sözlerle söginip bağraqlağan leytenant köz aldımda edi. Babam yanıma harita alğan eken er toqtağan stansiyalarda poyezdnıñ ne tarafqa yol alğanını söyler edi. Debals stansiyasında can başına birer dane tuzlı balıq bergen ediler. Vagon içi sıqlıq sekiz aylıq oğul bala, onı yolda kömmek içün bir kimselerge berildi. Emcemniñ altı aylıq bir oğul, bir qızı hastalandı. Böyle qıyınlıqlarle Taşkentni de keçip Assaka stansiyasına vagonlar ağır yüklerini boşattılar.
Halqımız hamamda yuvdırğan soñ kolhozlarğa dağıta başladılar. Menimle kelip eki kolhoz, sovhoz teatriniñ qızları tanış oldı. Rus tilinde zorluqle laqırdı etken Gilashanmenimle dost olmaqnı istegenini bildirerek maña bir top qırmızı güldeste bağışladı. Babası rayon sekretarı eken. Ailemizni şeherde qaldırmaq istegini bildirse de, bizler qardaşlardan ayrılmay Marhamat rayon, Qaraqurğan sovyeti, Özbekistan kolhozına yerleşmege pamuq taşığan arabalarnen ketirildik.
Bizge köy ortasında bir güzel evniñ tavuq aranını yaşamaq içün buyurdılar. Alabota otlarnı temizlep içerisini anam körgende elinden ketmenni (çapa) fırlandırdı ve yollarğa başqa yuva aramağa çıqtı. Pek çoq yürmeden kolhoz idaresine yaqın yerde yüksekçe yapılıp, damı örtülgen bina içine kirdik. Köynin-qışlıqnıñ medeniy evi – klubı olğan ev parasızlıqtan toqtatılğan. İyün ayında dut budaqları üstünde yipek qurt qozaqları temizlenip alınmaq kerekligini qonşu yaşağan Sanabarhan apa ve qızı Tillehan söylediler.
Bu işni yahşı bilgen anam, men qozaqlarnı temizlep Tillehanlarnıñ evine taşıy başladıq – olar sevindiler. Biz klubnıñ içini sipirip suvarıp başlağanda ipek rubaşka kiygen gelifeli ve ayaqlarında çızma kiygen at üstünde eki Özbek adamı attan tuşıp bizim yanımızğa keldiler, iş ketkenini, her yerniñ temizlengenini ne içün bu yerge kelgenizmizni soradılar. Biri kolhoz reisi Karabayev, biri partorg eken. Bizler bu yerden quvsalarda hiç bir yana ketmeycegimizni rusça anlattıq. Anam ise olarğa “ya etu rabotu luçşe vas znayu” (ben bu işi sizden daha iyi bilirim) degende “neme diydi ?” dediler. Atlarına minip kettiler. Babam bizlere tez vaqıtta Özbek tilini ögrenmek kerekligini añlattı. Tillehannen men ortaq oldım,tez vaqıtta til yaqınlığı bizlerni yaqınlaştırdı. Bir kün maña “Bağçasaray çeşmesiniñ” özbekçe tercimesini oqumağa berdi. Latin harifleri ile yazılğan erte yılda çıqqan kitap. Men onı tezlikle oqudım, tilni ögrenmek qolay olacağını da anladım. Men tap altıncı sınıfta olğanda Puşkinniñ Eşref Şemizade tarafından tercime etilgen şiirini ezberden bile edim.
Biz yaşlarnı brigadir Egamberdı aka çukundur yolaqlarını çapalamaq içün alıp ketti. Balalar içinde menim yaşımda qızlar ve bizden küçük oğul balalar edi. Güneşniñ yaqar sıcağından yıqıldıq, menim burnumdan qan keldi, terek tübinde çekilip yattıq. Bir eki kün içinde soludıq, başqa iş vermelerini talab ettik. Bizden fayda olmayacağını anlağan brigadir bizni pilehanege – ipek qozaqlarını yahşı yamanını ayırdı etmek içün alıp bardı. Meni brigadir sayladılar. İşni begendik. Doquz qatlı uzundan uzun qozaq obaları piteler taqta sıralar üstünde salqın yerde. Babam pilehanede yaşçikler yapa başladı, kadelerim çalışa, anam magazin abramağa-temizlik işçisi olaraq alındı. Men öz halqımız yaşağan yerlerden daa da işçi balalarnı çağırıp aldım. Temizlengen pileler (kokon) tez vaqıtta gren zavodqa barıp tüşe, rayon merkezi – Bayşolk. Kokonsuşilka müdiri Kurbanov Ahmadcan aka işimizni begendi; lâkin vaqtınca rayon müdiri gine avuştırıldı. Onıñ yerine Andijandan Haşimov aka keldi. İnsanlarnıñ yahşısı-yamanı bizlerde olğanı kibi başqa milletlerde de ola eken. Haşımov balalarnıñ başına çoq qıyanet işler ketirdi. Hızmet içün bizlere günde 300 gramdan boğday verile, lâkin iş haqqı pek az edi. Vaqtınca iş bitken soñ meni Rusyağa qaytqan esapçi Seveniñ yerine rayşolk idaresine kassir-sçetovod aldılar. Men eki km. yol qatnap işke kelir edim. Babam hastalandı malariya-bezgek hastalığı. Men babamnı ekimlerge köstermege hastahanege barğanda harbiy kiyimdeki asker babamnen selâmlaştı ve maña da hoşkeldi söyledi. Bizni – babamı ekime köstermege yardımda bulundı. Menim qayda işlegenimi sorap, oturğan evlerine barmamıznı davet etti. Kün ortasında sıcaq yayan qaytmaq kerek edi. Evge qaytmaqnı aqşam salqınına qaldırdıq. Varğan evimiz halqımız içün boşatılğan çayhana. Selâm berip kirdik, evniñ bir köşesinde bir aile, diger köşede bir aile, üçünci köşede bir aile, biz epimiz bir köydenmiz. Tanışmaq kimler ne yerlerde ekenligini soraştırdıq. Askerniñ analığı qave pişirdi askerniñ babası ve bizler epimiz qaveni içip bir az rahhatlandıq.
Sigarını bir uyandırğan asker çayhane yanındaki magazinni köstermek içün çağırdı, men turdım, yavaşça yürip magazine-tukâna kirdik. Tükândaki bazı mallar, taqımlar, yımırta ve etke verile eken. Vitrinada olğan yufaq tüfek şeylerni seyir ete ekende Enver ağa maña tanış olmamıznı teklif etti. Lâkin biz çoqtan tanış olğanımıznı hatırlattım. Sözni qısqa qaldırıp magazindan çıqtım. Qaytıp çayhane evine keldik, qadınlar arasında bir gizli pısırdılar olğanını sezdim. Enver ağa bizni bayağı yol ozğardı, biz aqşam salqınında öz qışlağımıza qaytıp keldik. Bir ay keçti. İyül ayınıñ soñlarında Babamnıñ razılığı ile Enver ağanen bir qaç kere körüşip, qudalar qaytarılmadı. Beş ay nişanlı olıp Marhamatqa gelin olıp ketirildim.
Bazı qorantalarda açlıq erte başlandı. Emcem oturğan evniñ üç duvarı olıp bir divarı yoq. Bir köşede eki egiz balaçıqlar beşikte. Baba hasta, bir küçük oğlı ve qadını, büyük qızı Özbeklerniñ hizmetini yapmaq içün bir kasa süt alıp balalarğa içirmek içün ana da hızmetkâr ola. Ev aldındaki dut tereginiñ tübünde pişken dutlarnı aşamaq içün bekleyen emce. Ev-evden yürgen komissiya bu ailege de, ne içün calışmağanlarını, kolhozğa çıqmağanını soray. Hasta olğan emce aç olğanını, terekten dut pişse aşaycağını söyley, inansañız qarnımı yar da, baqıñız duttan başqa hiç bir şey yoq diy. Komissiya acınıp üç kg. boğday yibere.
Lâkin eki bala tez vaqıtta açlıqtan hastalıqtan öle. Soñra ana baba olıp yalıñız bir qız bir oğul sağ qalalar.
Ava ğayet soğuq, dekâbr 7 açlıq başladı, halqımız var şeylerini satıp bitirdi, ceplerde sermiya qalmadı. Babam nikâh kâğıtını bir qaç adamğa imzalatıp, anamnen ekisi ağlap qaldılar. Eki atlı kolhoz arabasında men, halam, qartanam ve eki qardaşım kalıp marhamat obşejitiye evinde berilgen küçük hanege kirdik. Bizni qarşılap alğan Ayşe abla, köşedeki pamuq ağaçlarınen teneke peçkanı tutandıra başladı. Hanede bir totlı krovat, bir stolçıq ve bir kürsü.
Musafirlerni kelip öz oturğan evine alıp ketken qaynanam bir tarelka yantıqnı stol üstüne qoyıp ketti. Böylece bir kün aç bir kün toq her bir ailede başladı. Atala pişirip aşağan künlerimizge şükür ettik. İşte ömür arqadaşımnen aile qurmağa açlıq yılında başladıq. Künine 500 gramdan ötmek alamız, ekimiz de çalışamız, 1945 yıl yanvar ayından 5000 ruble kredit, boğday, yün, sabun kibi “spespereselens” payogi (tayını) vere başladılar. Enver bu vaqıtta Marhamatta rayon osodvıakimde inspektor çalışa edi. Komandiravkalardan kelgende halqımıznıñ hastalığı ölgenlerniñ sayısı artqanını, cenazelerge bulunğanını söyledi: öksüz qalğan balalarnı rayon bala evlerine detdomlarğa yerleştirmege başladıq. Çoq balalı Karaçin Ayşe ablamın: “Alime, balam balalarımı detdoma yıq men de ölecegim”, – diye bağırıp ağlaması alâ daa qulağımda. Böyle hallar defalarca ola edi. Hali olmağan, köylerden merkezge kelip olamağan bayğuş halqımız ailede hiç kim qalmağan olıp qalğanı oldı. Kredit aqça alğanlar açlıq faciasından qurtulmaq içün tez künde aşab bitire kene açlıq çeke ediler. Men çalışqan idarege gosbank pek yaqın edi. Saç-saqal ösken, paçavralarle kiyingen ayaqlarında yufqa ayaqqaplar suvuq avada qaltırap turğan insanlar, vesiqalarnı yazıp olamay. Qaldırma köşeçiginde Seyitosman ağa üç rublege blank toldura, ne yapsın evde onıñ da altı balası var. Menim çalışqan yerime keleler mende, blankalarnı yazam, lâkin para almayım. Gosbank hadimi – müdir Sakayev tışqa çıqa, kim açlıqtan şişken, onı çağıra, bazılarına sen daa şişmegensiñ, başqa küni kelirsin dey. Şişken içeri çağırılğan Qırımtatarları 5000 yerine 4000 almağa da razı ola. Magazinden berilgen boğdayğa da, qum qoşıp satqanlar da ola. Böylece qarlar irip başladı, ava sıcaqlaştı. Yerli halq milletimizniñ ölmey qalğanını dilimiz yaqınlığı sayesinde añlay başladı. Ellerinden kelgen yardımnı yapmağa başladılar, ağa-qardaş kibi olğanlar oldı. 1945 sene mayısta cenk toqtadı haberi keldi). Sağ qalğanlar qocasını, oğlını, kimi ağasını ümütlerle beklediler.
Marhamatta soqaqlarında yük taşığan maşnalarda ekseri qadınlar ellerinde samogom (adi cins rakı) raqı şişeleri, şeñ-şeramet cenk toqtatıldı diye sevinçle yırlaylar:
“Vıpyem za Rodinu,
Vıpyem za Stalina,
Vıpyem yeşçyo raz nalyom”.
(Vatanın şerefine, / Stalin’in şerefine, / Bir daha doldurup içelim).
Ura sesleri yañğıray, raykom sekretari Karimov közaydın para paşkalarını kökke savura. Savurılğan paralarını ise bala-çağa yığıştırmağa çapqalay.
Bir afta keçer-keçmez Karimov işten boşatıldı – rayondan ğayıp oldı.
Ebet, o devirde fakir-fuqarege zekât fitr vermek adetlenmegen edi. Yañlişmasam on altı dekâbr 1947-de devlet parası deñişti, apansızdan gosbank teşkeruv komissiyası keldi. Bank mudiri Sakayev acele tışqa çıqıp keleyim dep tışqa çıqa. (bu vaqıtta aqşam qaranlıq çıraqlar yanğan ola) bazarnı keçip dut terekleri bağçasında boğazına pıçaqnı çeke, terek tüblerinde çapqalap yıqılıp qala. Biz aqayımnen qatnav yolımızdan keçkende onıñ cesedi yığılğan (kaldırılmış) olsa da, tökülgen yapraqlar qanlı edi.
Aceba bu insan ne içün öz canına qast eyledi? Sibirge, lagerlede inlegen çekişken insanlarnı köz aldına ketirdi mi? Yoqsa şarqnıñ toprağında yatqan Qırımtatarnıñ ruhları olarnıñ iñıltısı onı rahat qoymadı mı ? İşte zenginlik, alkogolizmden özüni qurtarıp olalmağan insannıñ aqıbeti böyle oldı.
İcrette olğanımızda başqa milletlerde olğanı kibi, öz halqımız arasında olğan merhametlik, insanlığını ğayıp etken insafsızlar da, bar edi.
Danilov Slobadinükten başqa spestkomendaturada çalışqan unsur bar edi. Bular nice qabaatsız insanlarğa zulum eterek nicelerinin Sibirge yollap yigirmi beş yılğa yollanıldı, ölmey qaytıp kelgenler ise saqat oldular.
Öz halqımızdan Hocayev degen (Kerçli) babamnı doprosqa (sorgulav) çağıra, çağıra babama zulum etip parmaqlarını qapuğa qısıp, közümden yaş tamğance qıynağan. Dayanalmaz azaplarnı o başqalarğa da yapqan. Babam er türli deñişmelerde kimsege zarar olmaması içün çalışqan ve hükümet qanunlarına qarşı kitmegen, haqsızlıqnı sevmegen adam edi. Sağ olsun köydeşlerimiz, babamnı her vaqıt qorçaladılar. Böyle Hocayev degen soyı, Qırımğa kelip mollalıq yapmaqda. Qadını çoq yahşı qadın edi, balaların da, bu işte iç te qabbatı yoq. Ayrı insafsızlarğa baqmadan eñ sabırlı işkir Qırım halqımıznı, şarqta er millet begendi, nasıl halq olğanımıznı añladılar.
Yaz vaqıtında uzaq bir qışlaqta yaşağan ablamnı körmege bardım. Üç balası (eki oğlan, dört yaşında Zekiyeçik, baba cenkte. Ablam küçük qarpuzlarnı ortadan bölip temizlep, çay içmege filcan yerine qullana. Bu evlâtlarnıñ çekken açlıq zulumından baba cenkten qaytıp gelince qızçıq vefat etti. Böyle missalerni yazıp bitirmek te qıyın. Böylece Qrımtatarlarnıñ taliyi facialı olup kelgen. O vaqıtta bizge Qırımtatar, Qırımlıqlar der ediler, şimdi ise “tatarı” dep bağıralar.
1987 senesi iyün ayında yañı ücüm yapıldı. “TASS” haberi milletlerni kene bir-birine qarşı qozğamaq maqsadı, bizni vatanımızğa qaytarmamaq içün edi. Bu haberden soñ – informatsiyanıñ keskinliginden mektep talebeleri bir-birinen talaşıp ağlap evlerine qaytıp kele ediler. Andijanda doğğan Qırımtatar balasına, Rus, Özbek balalarına ve diger “Koreis (Kore) Qırğız, Tacik balalarını bir-biri ile talaştırmaq nasıl maqsadle yapıldı?…
Men ekinci facialı vaqıanı şöyle ifade etken edim:
“TASS haberi”
Eşitip men TASS haberin
Tenim canım titredi.
Suv içsem de qanalmadım
Yandı bağrım iñrendi.
Başım taşday ağırlaştı
Qan ağladı közlerim.
Ah çekmekle sinirlendim
Qaltıradı ellerim.
Eşitildi “Grom” yalanı (Gromıko)
Gazetlerde basıldı.
Böten isnat, qırımlara
Yañı baştan başlandı.
Acep niçün bu isnatlar,
İftiralar, fesatlar?
Qırımlarnıñ başına,
Qurban oldıq biz Vetana,
Toprağına – taşına.
Köz yaşlarım yuvdu meni,
Uzaq oylarğa daldım.
Dedim: ümütsizlenmeyim,
Allahıma yalvardım.
Haqiqatlar yaşasın,
Daim olsun adalet.
Bizler içün yoq olsun
Böten isnat esalet.
Haqiqatnıñ sırları,
Bir qararlar çıqarır,
Qırımlısız qardaşlık dep,
Yurdumıza qaytarır.
Qaytırıq biz sevinip,
Bir kün Yeşil Adaya.
Bizler dostlıq bayrağın
Köteririk semaya.
(23 sentâbr 1987.Saba saat 7.30 çarşenbe. Andıjan Alime A.)
Bu vaqıadan soñ halq kene qozğaldı. Eñ büyük demanstratsiyağa bütün respublika iştiraqçileri qatnaşqan, “Pazor Gromıko”! (kalleş Gromıko!) dep eşittirilgen sesler qırımtatarnıñ öz vetanında yaşamaq istegi edi. Halqımız bu aqaretlerge saburı qalmay öz vatanı Qırımğa yol ala başladı. Bu vatanseverlerğe ekstremistler adı qoyulğan edi.
Özüm ve Aliyev Enver haqqında
Ömür arqadaşim Aliyev Enver Türkiyeniñ Trabzon şeherinde 1917 yılda doğa. Anası Trabzonlı, babası Ali Sudaq Taraqtaş köyünden ola. Bala eki yaşqa kelgende babası ailesi ile Qırımğa qaytıp keleler. Anası Fikriye ve babası Ali oca Trabzonğa bazı bir şeylerni ketirmek içün kene Trabzonğa qaytalar. Enverni qartanağa qaldıralar. Bir yıl keçe baba qaytıp kele, niçindir ana kelip olalmay. Qartana balanı sevip baqsa da, eki yaşnı keçken Enver uzaq vaqıt ağlay. Böylece Enver on eki yaşlarğa kelgende Türk Asan ağa degen adam, öz yurduna qaytqanda balağa, anaña alıp keteyim diy. Enver bir çantağa urbasını qoyıp Sudaqqa kelgende Taraqtaştan babaları kelip alıp qaytalar. Yıllar keçe Enver yedi yıllıq mektepni bitirip Yalta bağ-bağçacılıq tehnikumına oqumağa kire, lâkin dörtünci kursnı bitirgende, Sudaqtan yollanılğan ananıñ mektup sayesinde, anası türk olğanı içün tehnikumdan çıqartıla. Oquv devamında matematikadan yahşı oquğanı içün, oña eki dane yahşı oqıp olamay, artta qalğan eki ukrain qızını ögretmesini tembileyler. 1937 senede qaytıp Taraqtaşqa kele, kolhozda sekretar-kâtip olıp çalışa. 1939 yılda askerlikke alına, Fin cenkinden soñ sovyet alman cenkinde olıp Stalingrad cenginden son, yahşı cenkçiligi içün taqdirlene. 1943 yılda partiya azalığına qabul oluna. Krasnodar kraynı, Qırımnı da, azat etken son bu çenkçi, qartana ve babasını körmek içün on beş/künge Taraqtaşqa Kerçten kele. Lâkin 18 mayıs künü bu cesur cenkçide at vagonlarına yüklene ve milletinen beraber sürgün etile. Onı östürgen qartananı körip olamay. Qartanasınıñ evine bomba tüşken, o rahmetli olğan.
Marhamat rayonında menimle aile qurğan Enverniñ talii böyle ola. 1956 yıldan başlap öz küçüni ayamay milliy mesele iştiraqçisi olıp, Moskvada yuqarı organlar qabulında olıp Qırımlarnıñ öz Vatanına qaytarılmasını ortağa qoydı, talab etti.
Tamanda ne oğlunıñ ne qızınıñ yanına yazmadılar. Ağır hastalıqtan soñ, balaları Fikriye, Fikret, Nusret, Şaziye, Şükriyenen elvidalaştı. Andıjanda 29 noyabr 1981 yılda, 64 yaşında rahmetli oldı. Özbekistan Marhamat rayon Paşvantaş qasabası Qırımlar Qabristanına defn olundı. Men onıñ baş taşına Qırımnıñ haritasını çızdırıp: “Fikriye oğlu Enver Aliyev, Trabzon Taraqtaş”
yazdırdım. Krasnodardan kelgen balaları onı üçünci toprağına ozğardı. Eki vetan oğlu olğan Enver hiç birinde yer bulamadı. Böylece Enver sevgen, körmegen anasını soñ kere tüşünde kördi.
Şimdi onuñ balaları Qırımda yaşay, babalarını hatıralardan çıqarmaylar. Torunları: Elnur, Aynur, Erol, Sevil, Enver, Zarema, Ruslan, Rüstem, Saniye, İsmail, Şenol. Torunlarnıñ da, balaları: Erdal, Ervin, Elvira, Dima, Kamila. Bular Krasnodar ve Qırımda yaşamaqtalar.
Men Aliyeva Alime Ablâlim qızı yuqarıda Qırımtatar halqımıznıñ qısqaca 1944-1942 (?1992) senesine qadar olğan vaqıalarnı yazğan edim. O yıllarda bizim açlıqtan qurtulıp yahşı künler körgen vaqıtlarımızdır. 1947 senesinden maña ömür arqadaşimnen beraber baba evinde yaşamaq yılları edi. Marhamatta olğanda başta yipekçilik teşkilâtinda çalışqan olsam, 1945 yıl noyabr ayında rus orta mektebine ecnebiy til (nemse tili) ocası olaraq tayinlendim – maaqif çağırturusunen beraber. Aftada on sekiz saat ecnebiy tilden başqa maña detdomda yerleştirilgen qırımtatar balalarını oqutmaq içün birinci sınıfğa berdiler. İcrette ilk olaraq ocalıqta işlegen yıllarım edi. Alâ daa açlıqnıñ tesirinden zornen yürgen arıq balaçıqlarnıñ közlerine baqqanda qarşımda terek üstünde, suvuqtan buyuqup oturğan, közçikleri zornen yıltırağan quşçıqlar kibi ediler. Yedi, sekiz yaşta balalarnı nasıl usulnen oqutmaqnıñ yolını tapmağa mecbur-muhtac edim. Dersler rus tilinde. Bu sebeple özüme çoq çalışmaq kerek edi. Mektepniñ Özbekistanda nam qazanğan ocası Anastasiya Fedorovna Balovnevağa müracaat ettim. A. Feodorovna maña defalarca her şeyni tafsilâtlı añlattı, kerekli metodik kitaplar verdi. Men qıyın vazifeniñ tübünden çıqa başladım. Bazı vaqıtta evimden ketirgen pite çişeşerden pek tüşkün talebelerge usulnen başqalarına köstermey ceplerine qoya edim. Olarnen hiç bir vaqıt sertlenip laf etmedim. Tenefis vaqıtlarında bazılarınen öz tilimizde söylep gönüllerini alır edim. Olarnıñ başlarını sıypağan ana-babalar çoqtan köz yumğan ediler. Her nasıl olsa da, men talebelerimni birinci sınıftan oquttım, bu oquma olar içün endi kene birinci sınıfta oqumaq içün azırlanğan sınıf edi. Balalarğa öz tilinde oquma yoq, rus tilini ögrenmek kerek edi. Şehirlerde yaşağan Qırım balaları rus mektebinde, qışlaqlarda yaşağanlarnıñ balaları Özbek tilinde oqudılar. İlimli olmaq içün Sovyetler devirinde böyle meşaqatlarnı çekmek kerek edi. O künlerni köz aldına ketirerek bugünki künimiznen qıyas etip baqmaq kerekmiz. 1947 senesi men de ana oldım Fikriye adlı qızçığımız oldı. Bu Enverniñ bilmegen anasınıñ adı edi. Evimizde faqırlıq devamı olsa da, bir sevinç dünyasında yaşağan kibi edik. Ailede peyda olğan küçük nazik balaçıq ana-babanı bir birine ruhiy bağlarnen bağlay, mezara qadar olğan tarihni hatırlatmağa sebepçi ola.
Palvantaş 1948 yıldan
1948 yıldan men ocalıq işinden boşadım. Babanıñ yapqan bir balaban hanede, biz de, sığdıq. Bu devirde Palvantaş neft ocaqları açılıp respublıkada meşhur yer alğan edi. Etraflarda yaşağan Qırımlılar pek çoqları bu qasabağa işke yerleşti. Palvantaş bu yerde Qırımlılarnıñ ekinci can qurtarğan vatanı oldı. Pek çoq topraqnı al etip – qırtıç yerler töpelik, derelerni tegizlep musur, cuğarı, boğday ekken ana babam, oğul qardaşım, eki kiyevine de, yardımcı oldılar. Bu yerler qasabanıñ merkezinden uzaq olsada, babam bu yerni saylağan. Çünki yuqarıda suv endegi bar eken. Babam eki kiyevine de, tegizli yer payı berdi ve evlerini qurmağa yardım etti. Anam qurucılıqta, babam plotnik işlerinde, oğul qadem de montaj işlerinde çalışalar. Kelgenlerge ev yoq, her kim başta qırlar tübünde qobalar yapıp bir küçük pencere ve qapuçıq qoyıp toban töşeli evçiklerde sevine-sevine yaşaya başladılar. Böyle qobalar quruv adetleri belki Qırımda ilk yaşağan Tavrlarnıñ adetidir. 1956 senesine qadar peyda olğan menim beş balam ve diger qardaşlarımnıñ balaları yeşergen bağça terekleri tübinde dede, qartana tarafından sevilip büyük oldılar. Azbar meyvalarını türlü şeftali, zerdali, vişne, yüzüm istegeniñ qadar edi. Azbarda yetilken zarzavat üç qorantanı da temin eter edi. Aqşamları babam torunları sıraya dizip mektep ve Qırım yırlarını yırlatıp, oğlan qardaşım kemane ve mandalinada çalar, eglence aqşamları olar edi.
Ömür arqadaşım da, Tehsnabga işke kirdi, özümiz çamurdan yaptığımız kerpiçlernen eki haneli ev qurduq. Yuqarıdaki suv endegi kolhoz tarafından büyük kanal oldu, pamuq izanlarını suvarmaq içün vasta oldı, bizler de faydalandıq. Babam kanal boyına ekken beş dane selvi teregi bu yerniñ adın “Beşterek” maallesi dedirtti. Qonşular çoqlaştı, güzel evçikler qurula başladı. Er kimniñ azbarı tereklerle büründi. Palvantaşnıñ kündoğu tarafına Kırımgrad diye aytıp başladılar. O yılları topraq içün hiç bir türlü “zahvat” (işgal) meselesi yoq edi. Qasabada orta bilimde rus mektebi, detsad, bolnitsa quruldı. Halqnıñ ekseriyeti Qırımtatarlar edi, qalğanı rus, özbek, tacik, qırğıa edi. Sonki vaqıtta başqa millet çoqlaştı. Bu yerde yaşağan gençlik başqa milletler de qırımtatar tilinde laqırdı ete ediler. O devirde milletler arasında – mektepte hiç bir milliy qavğa olmağan edi. Vaqıtnı qaçırmay her ekimiz de, aqşamki yaşlar mektebinde üç yıl oqup on bir yıllıq mektep attestatını aldıq. Enver Saratovda plano-ekonomiçeskiy tehnikumında, men ise Moskvada nemse tili boyunca sekiz yıl ğıyabiy oqudım. 1956 senesinden ekimizde neftçilik sisteminde çalıştıq. Men 1968 s. ocalıq işine avuştım mektepte nemse tilinden ders verdim. 1964 senesi babam rahmetli oldı. Qırımtatarlarnıñ öz Vetanına mutlaq qaytacağına daima emin oldı. Bizleri hiç ümütsizlendirmedi. Cenaze namazını Qaşqapıdan kelgen damla (Özbekçe – damulla, molla, hoca, öğretmen) qılmasını vasiyet etti. “Belki sizler Qırımda olursız, men yatqan qabristan yanından keçken damlanıñ balaları bu yerde öz yurtuna qaytıp ketken Qırımlarnıñ yaqınları yatmaqta dep dua eterler, dedi. Babamnıñ pek çoq Özbek tanışları bar edi. Babamnıñ diniy taraftan da, ilimli olğanını hürmet eter ediler.
İşte rahmetli babam yetiştirgen yeşil “odaçıqta” Beşterek maallesinde bizim küçük hanemizde başqa oblast rayonlardan kelgen milliy meseleniñ qizli toplaşuvu olıp keçe edi. İlk yığılış (toplantı) 1956 da oldı. Bu haqta gazeta ve jurmallarda yazıldı.
1973 senesi Andican şeherine köçtik, ocalıqnı özbek mektebinde nemse tili, rus tili derslerini oquttım. 1978 senesi qartlıq rahatlığına çıqtım. Beş bala üç qız, eki oğul oqup qabiliyetlerine köre diplomlarını aldılar. Dört balam Qırımda, bir qızım Krasnodar ülkesinde. Evlerinde olğan muzika aletleri, olarnıñ bilgen Qırım türküleri, maqamları. Ana tili hiç bir vaqıt unutılmaz.
Vatan küreşinden bir adım arqağa qaytmağan arqadaşım Enver türlü azaplar çekken soñ ağır hastalıqtan vefat etti.
1981 senesi Palvantaş qabrıstanında saqlandı. Men 1990 s. Sudaqtan özüme ev yeri alğan soñ, Aybatılı toprağında alğan Vatan toprağını Özbekistanğa babam ve ömür arqadaşımnıñ qabirleri üstüne septim. Qabristannıñ resmini aldırıp beraberime Qırıma ketirdim. Aybatılı töpeligi Suvuqsuv özeni boyında yerleşken küçük, hiç kimniñ evinden artıq olmağan evçikte, qadimiy halqnıñ yırlarını, maqamlarını yırlap, halqımıznıñ saadeti içün, yalğızlığını hiç kimge bildirmeden, torunlarnıñ kelmesini beklep oturğan Alime ablanıñ qısqartılıp yazılğan tarihini oquya bilesiz. Yalğızlıqta qalğan insan yalıñız Allağa dua etmekle, yırlamaqle öz yalğızlığını unutsa kerek.
1991 yıl “zahvatlarında” men de beş ay turdım. Biz Vatanımızğa kelgende bizlerni qabul etmege hiç kimde hazırlıq yoq edi. Gayıp olğan bağlarımız olğan ecdadlarımıznıñ toprağında öz küçümizle qurmağa başlağan evlerimiz alâ daa yapılıp bitmedi. Bu yıl Qurban bayramında yañı yapılğan camide namaz qılındı. Ambulatoriya hanesi de tezden çalışa başlaycaq. Kitaphane, mektep, bala bağçası yapılmadı. Bizim köyümizge medeniy işler içün para ayırılmay. Halqımıza öz zenatı boyunca iş yoq. Bazı qorantalar ayvan tuta, azbarlarçığında olğan mahsulnı sata, yaz vaqtında yalıda yaş qadınlar paqlava satalar. Bu sebeple bizim köy balaları merkezge uzaq olıp parasızlıqtan oqup olamaylar. Sudaqta Qırımlılar içün 2003 yıldan mektep açıldı. Men özüm her yıl gazetalarğa yazılam, almağan gazetamnı qonşumdan alıp oquyım. Köyümizde ekseri aileler ana-tilinde laqırdı ete. Mekteplerde kitap meseleriniñ de ağır vaziyette ekenligi eşitile.
Dilimizi unutmamaq ana-baba ve ocalarımızğa bağlı. Vatan sözünü bosağadan başlamak kerek. Yañı yetişken evlâtlarnıñ ekseriyeti aman-aman episi öz tarihini bilmeyler. “Qartanañ, qartbaban Qırımnıñ qaysı köyünden”,
– dep sorasañ “otkuda ya znayu
”(qaydan olğanın bilmeyim) dep cevaplaylar. İnsanlar dünyada oqup aliy malümat almaq, öz tilini unutmaq içün oquğanlar mı? Biz hicrette olğanda Palvantaş qasabasında bizim yaşlar arasında arqadaşçasına oynap-külip yürgen Saşa Denişenko bar edi. Askerde olğanda çalışqan yerinde Qırımtatarca “Tañ yıldızı” yırını yırlay. Buña emiyet bergen komandir… sen nasıl tilde yirlaysın
? Degende, qırımtatarca yırlayım dey, Saşanı tez türkçe oqutalar. Öyle de bizim Qırım tilini bilgen Saşamız Türkiyede konsulda çalışıp başladı. Ana-babasına kelgende qırımtatarlarnen körüşe edi. Biz toplı yaşağan yerlerde Qırım tilini yahşı bilgen başqa milletler öz tilini unutmasalar kerek. Qabaat ekseri hallarda özümizde. Devletçiligimiz olsa soñ ögrenirim degenler yanlışalar. Ana tilimizde pek yahşı işini ana tilini bilgen diletor (sunucu) qızlarımız bar. Men olarnı haveslikle dinleyim. Olar öz işlerinde yahşı işlegenleri bilinip tura. Yañı yaş yazıcılarımıznıñ Refat Çaylaqnıñ, Enver Ozenbaşlınıñ şiirler kitabı “Nostalgiya” ve başqaları da yaş oca Fera Seferovanıñ “Büllür kibi…” kitabı çıqtı. Men bu kitapçıqlarnıñ evlerde, mekteplerde oqulmasını ister edim.
Qırım tasil nazirligi tarafından tevsiye etilgen “Büllür kibi…” kitabını yañı açılğan mektep ocalarına bu kitapnı talebelerge oqutmalarını ister edim. Kitapnıñ til zenginligi añlayışlı, çoq manalı hikâyeleri bala terbiyesi içün emiyetlidir.
Gazetalarnı ise butün ocalar almaq kerekler. Her türlü gazetalar haqqında da, tilimiz haqqında çoq yahşı maqalelelr yazıla. Öz şeherinizde çıqqan “Divarğa yapıştırılğan gazetler” maqalesini ocalarğa da çoqça oqumaq kerek. Sağır qalmayıq desek gazetalar oqulmay qalmasın. İcrette olğanda şarqta bizni añlağanlarını ve olar tarafından bizlerge yapılğan yardımlarnı unutmamaq kerekmiz. Tilimiz sayesinde, diniy adetlermizle, Vatanımızğa qaytuv küreşinde Şarq bizlerni daha ziyade hürmet etti.
Şimdiki künümizde bizge yañıdan yapılğan hücümler, fesatlarğa Allah taalâ yol verdirmesin. Küreş meydanında olğan Vatan toprağı içün çıqqan davanı yahşılıqça çezmeye çalışqanlarğa Allah yardımcı olsun.
İnsannıñ elinden her şeyini tutıp almaq mümkün, lâkin insan qalbinden, añından Vatan sevgisini hiç bir vaqıt Allahtan başqa hiç kimniñ almağa haqqı yoqtır “Lâ havle velâ quvete İlla Billahi”. Güç ve quvet yalıñız Allah Taalânindir.
Babamnıñ maña bergenOrtaaziya ve Qazaqıstan müsülmanları içün Taşkentte bastırılğan Qur’anda şu yazılar yazılğan edi:
“Uşbu Qur’an Kerim qızım Alime şirifete hatire ediyedir”. Dedemlerim haqqında:
Zekerya İnbi Mustafa, Hacibilâl İbni Zekerya, Mehmed İnbi Zekerya, Mehmed İbni Acıbılâl, Abdulâlim Mehmet.
Babamnıñ maña qaldırğan zenginligi eñ buyük ruhiy zenginliktir. Yuqarıda adları anılğan ana-babama, Özbekistan toprağında ebedi qalğan, cebhelerde helâk olğan ocalarım, vatandaşlarıma Allah rahmet eylesin. Sevimli Vatanımızda mabetlik tınçlığı olsun!
“Yañğıray köyüniñ sarı qayası.
Çağıra halqımnı tavlaranası,
Sesime seslene dağlar sedası,
Dey: – kel, yuvalar qur Qırım balası!” (Alime Aliyeva)
“Dünyadalarsıñ, ey, anam Qırım!
Sen menim bitmez tükenmez yırım.
Vetanım Qırım, milletim Qırım,
Ölümde Qırım, tilimde Qırım” (Yazıcı Rüstem Ali)
31 mart 2004 s.
Sudaq ş. Yañımaale
Avdet Soqağı
Alime Aliyev


text:
2014 senesi fevral-mart aylarında Qırımdaki Moskva patriarhlığınıñ Ukrain pravoslav kilsesiniñ ibadethanelerinde rusiyelilerge silâ tarqatıla edi.
Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, halq deputatı Refat Çubarov ukrain telekanallarından biriniñ yayınında bildirdi.
Siyasetçi, bunı Ukraina Pravoslav kilsesiniñ avtokefaliyasına başqa din vekilleriniñ celp etilmesini izaatlap tarif etti.
«Belki de, böyle bir şey aytmaz edim, amma Rusiye istilâsınıñ ilk künleri Qırımda Moskva patriarhlığınıñ Ukrain pravoslav kilselerinde silâ saqlanğanını özüm kördim, Krasnodar ülkesinden (Rusiye – QA) insanlar anda kele edi. Anda forma kiyip, silâ alğan ediler», – dep qayd etti Çubarov.
Onıñ qayd etkenine köre, bu Moskvadan ukrain kilsesine dos-doğru emir kelgenini isbatlay edi. Çubarov, Ukrainanıñ diniy merkezlerinde diger devlet menfaatlarınıñ qorçalavına qarşı çıqtı.
Ukraina telükesizlik hızmeti, Rusiye 2014 senesi Qırımnı işğal etmezden evel Moskva patriarhlığınıñ vekillerini istihbarat içün qullandı, dep bildirgen edi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Kerek şeyler: mısırboğday tayaçıqları, sarı yağ, 1 qutu qoyurtılğan süt.
Azırlamaq usulı:
1. Buzdolaptan sarı yağnı çıqarıñız, o yımşaq olmaq kerek.
2. Mısırboğday tayaçıqlarını oqlav ya da eliñiznen ufatıñız. Ufaqlarnıñ bir qısmını bulğalamaq içün qaldıramız.
3. Mısırboğday ufaqlarına qoyurtılğan sütniñ bir qısmını ve yağnıñ yarım paçkasını parçalap qarıştırı¬ñız. Qarışma quru olsa, bir parça yağ ve süt qoşmaq mümkün.
4. Qarışmadan tomalaçıqlar yasap, olarnı mısırboğday ufaqlarında bulğalaymız ve tabaq üstüne tizemiz.
5. Azır çipçelerni 30 daqqağa buzdolapqa qoyamız.
6. Özümiz ise çipçe közçikleri ve burunları içün krem yapamız. Kremni qalğan qoyurtılğan süt ve yağdan yapamız. Közçiklerge biraz – kakao, burunlarnıñ tüsü başqa olğanını isteseñiz, aşayt boya qoşuñız.
7. Çipçelerni buzdolaptan çıqarıp, bezetemiz ve kene buzdolapqa 1,5 saatke qoyamız.
Çipçe burunlarını aşçılıq şpritsi olmasa da, yapmaq mümkün. Tsellofan torbaçığınıñ bir köşesini (10h10) kesip, onıñ ucunda teşik yapamız, torbaçıqqa krem qoyıp, burunçıqlar şeklinde kremni basıp çıqaramız.


text:
Martnıñ 30-nda Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesinde ekinci Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca oturış vaqtında 60 yaşındaki qırımtatar Servet Gaziyev midye ağrısı sebebinden yaramadı, mahkemege acele yardımı çağırdılar, dep haber ete «Qırım birdemligi».
Buña mahkemeciniñ diqqatını davanıñ diger mabüsi Alim Karimov celp etken. Mahkeme ekimlerni çağırmaq içün teneffüs ilân etken.
Bazarertesi künü, martnıñ 29-nda, Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ tibbiy bölük ve Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ Qırım temsilciligi Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Cemil Gafarovnıñ sağlıq vaziyetine dair malümat bermekni qanunsız red etkeni aqqında qararı işke tüşürildi.
Hatırlatamız, FSB Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini beş gruppağa böldi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi dava mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, onıñ bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil. Soñra daa bir şübheli Raim Ayvazov tutuldı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Dekabrniñ 1-den 2-sinece Qırım evinde, "Qırım inciri” yarışını yekünlegen, “Qırım inciri” ilk ukrain-qırımtatar edebiy festivali keçirilecek.
Teşkilciler, festival programmasında: kitap numayışı, muzakereker, yarişçılarnıñ eñ güzel eserleriniñ oqulması, belli yazıcı ve şairlerniñ çıqışları, kitap yarmalığı, ebebiy-muzıkalı performanslar ve yarış ğalipleriniñ mukâfatlavı bar dep bildire.
Festivalniñ şanlı musafiri britan yazıcısı. kinorejissör, uquq qoruyıcı, televizion alıp barıcısı ve jurnalist Bidişa olacaq.
Festivalniñ cedvelinen tedbirniñ Facebook saifesinde tanışmaq mümkün.
“Qırım inciri” yazıcılar yarışı yazda ilân etildi, konkurs eserlerinin qabul etüvi oktâbrniñ 31-inde bitti. Bu vaqıt devamında jüri azaları 135 müelliften 244 iş aldı.
Teşkilciler, bu leyhanıñ maqsatları - qırımtatar tili ve edebiyetı ilerlemesi, Qırım ve qırımtatarlar mevzusını ukrain edebiyatında köterilmesi, eki medeniyetniñ daa pek yaqınlaşması ve daa teren ögrenilmesi maqsadınen tercimeli edebiyatnıñ meydanğa ketirilmesi dep qayd etti.


text:
Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyası qırımtatar milliy Meclisiniñ ihtimal qapatılmasınen bağlı ciddiy raatsızlıq bildirmekte.
«Meclis qırımtatar halqını temsil etken ve aq-uquqlarnı musaviyleştirgen müim organdır. Rusiye Qırımnı işğal etkenine qarşı açıq muhalifet köstergenleri içün, olarnı qapatmaq ve ya ekstremistik teşkilâtı olaraq adlandırmaq aqılğa sığmağan bir şeydir», - dep ayttılar PACEniñ Ukraina boyunca maruzacıları Aksel Fişer (Almaniya) ve Jordi Şukla (İspaniya).
Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyasında bildirgenleri kibi, böyle vaziyet halqara standartlarğa zıt kelip, qırımtatar halqınıñ uquqlarını bozmaqta.
«Bu sebepten biz, Rusiye akimiyetini Meclisni yasaq etmesinden vazgeçmege çağıramız», - dep qoştılar şurada.
Maruzacılar aprel 28 ve 29 künleri Ukrainanı ziyaret etmek niyetindeler.
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım Yuqarı Makemesi Meclisniñ qapatılmasınen bağlı davanı muakeme etmege başladı. Mart 3 künü, birinci oturışta davacılar qırımtatarlarnı temsil etken organnıñ faaliyeti ekstremistik ve qanunsız olğanını isbatlağan işke qoşma olaraq daa vesiqalarnı qullanmağa talap etti. Qırım uquq qoruyıcı gruppası, Qırımda Meclisni qapatmağa bermemek ricası ile Halqara teşkilâtlarğa muracaat etti.
OON birleşken milletler teşkilâtı Rusiye Federatsiyasına Qırımdaki qırımtatar Meclisiniñ qapatılmasına izin bermemege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
İlhaq etilgen Qırımda habersiz ğayıp olğan Timur Şaymardanov ihtimal ile Ukraina içün razvedka malümatını toplay edi. Bu versiyanı Qırım.Aqiqatnıñ tele leyhası jurnalistlerinen İnsan aqları içün media teşebbüsiniñ tahqiq eticisi Olga Reşetilova paylaştı.
Reşetilova: «Timur özü Rusiye arbiylerini satın ala ve bu yolnen malümat toplay edi. O, özü bu satın aluv içün para tapa ve bu malümatnı qıtağa yollay edi. Ğayıp olmasından qararnen bir afta evel o, keşfiyatçılardan birine, Kyivge malümat yollamaq içün işançlı bir kanalnen temin etilmesini rica etti. Lâkin Timurnıñ qolunda olğan bu büyük bir malümat massivini öyle de yollap yetiştirmediler. Timur ğayıp oldı», – dey.
Aynı vaqıtta aq-uquq qorçalayıcıları, Şaymardanovnıñ qaytmasına umüt etip, havfsızlığını temin etmek maqsadınen menbalarını bildirmeyler.
Bu malümatnı tasdiqlağan diger deliller yoq.
2014 senesi mayısnıñ soñunda Aqmescitte, yarımadağanıñ arbiy işğaline qarşı narazılıqlarnıñ faal iştirakçileri Timur Şaymardanov ve Seyran Zindedinov habersiz ğayıp oldılar. Olarnıñ ğayıp olmaları vaqiası boyunca em Qırımda, em Ukrainanıñ qıtadaki qısmında cinaiy işler açıldı. Lâkin şimdilik tahqiqat iç bir netice bermedi.
Qırımnıñ ilhaqından soñ Qırımda esas olaraq qırımtatarlar arasından adamlarnıñ ğayıp oluv adiseleri sıqlaştı. Aynı zamanda Rusiyeniñ kontroli altında olğan Qırım Tahqiqat komitetinde, yarımadada «qırımtatarlar kütleviy surette ğayıp olmay», dep iddia eteler.
Qırım aq-uquq qorçalayıcıları gruppası, alıp qaçuvlar Rusiye ukümeti ya da olnıñ kontroli altında olğan paramilitar gruppalar tarafından yapılğanını zan ete. Qırım ukümeti de-facto ğayıp oluv adiselerini tanıy, lâkin buña alâqası olğanını inkâr ete.


text:
Qırımğa qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası ketirilmesiniñ toqtatıluvı aqqında sual yaqın zamanda ukrain akimiyetine qoyulacaq. Bunı Kiyevde matbuat konferentsiyası devamında qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilev bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
Mustafa Cemilev dey ki, şimdi ukrain tarafı Qırımğa elektrik energiyasınıñ berilmesini añlatmaq içün mana tapa.
«Böyle añlatalar: Qırımğa elektrik energiyasını bermege mecburmız, çünki Rusiye Donetsk ve Lugansk vilâyetlerini teminley. Amma böyle alda sual peyda ola – cenkleşe yoqsa alış-veriş yapamız? Munasebetlerimiz nasıl olmalı? Qırım Rusiye Federatsiyasınıñ yigirmi dörtünci feleral regionı olaraq belgilengen cinaiy añlaşma imzalanılğan edi, memurımız bu vesiqanı imzaladı. Bu sebepten cinaiy mesüliyet olmalı», – dey Cemilev.
O şunı qayd etti ki, Qırımda yaşağan Ukraina vatanperverleri Ukraina topraq bütünliginiñ tiklenilmesi içün dayanmağa azır.
«Qırım sakinleri çıdamağa azır olğanını aytsa, şarqta çıdamazlarmı, memleketimizniñ topraq bütünliginiñ qaytarılmasına qadar, qomşumız ile munasebetlerimiz öyle ağır olğanda», – qayd etti Cemilev.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov dey ki, Qırımnıñ elektroteminlevi ile bağlı mevzu ile bir buçuq aydan soñ oğraşmağa mümkün olur.
Qırım.Aqiqat yazğanı kibi, «Ukrenergo» milliy energetik şirketi Qırımnı elektroteminlevden söndürmege planlaştırmay.
Hatırlatamız, sentâbr 8 künü qırımtatarlar Qırım ile memuriy sıñırnıñ qamaçavı boyunca aktsiyanı ilân ettiler.


text:
AQŞ-ta Jozef Bayden inauguraciyasınıñ aldında Soltüstik Koreya dabıralı äskeri şeru ötkizdi. Bwl äskeri paradta «älemdegi eñ quattı qaru» dep atağan j..
DSM medicinalıq jäne farmacevtikalıq baqılau komiteti törağasınıñ orınbasarı Nwrlıbek Asılbekov särsenbi küni OKQ-da ötken brifingte şeteldik vakcina..
6 jeltoqsan küni astanada kiberqauipsizdik jattığuı ötip, twrğındarğa wyalı operatorlardan qauipsizdik sertifikatın ornatu qajettiligi turalı habarlam..
Qıtay biligi 2016 jıldan bastap Şıñjañda ekstremizm men terrorizmge qarsı kürestiñ jeleuinde azamattardıñ jüris-twrısına şekteu qoyatın qatañ baqılau ..
Kanada biligi Boeing 737 MAX wşağınıñ kommerciyalıq reysterin qalpına keltiruge äzige rwqsat bermeydi. Bwl turalı Kanadanıñ kölik ministrliginiñ basşı..


text:
Rusiye FSBsi, Aqmescitniñ tasil müessisesinde terror ücümini azırlağan 1992 ve 1999 senesi doğma eki vatandaş tutulğanı aqqında bildirdi. Bu aqta TASS Rusiye FSBsiniñ Cemaat bağları merkezine esaslanıp haber ete.
«1992 ve 1999 seneleri doğma eki Rusiye vatandaşı tutuldı, olar Rusiyede yasaqlanğan «Hayyat Tahrir aş-Şam» halqara terror teşkilâtınıñ tarafdarları ola», – dep bildirdi FSB.
FSB malümatına köre, terakt kerçekleştirgen soñ olar esas Ukrainadan ve Türkiyeden Suriyege barıp, «halqara terror teşkilâtınıñ» saflarına kirmege planlaştırğan edi.
FSB, tutulğanlardan patlayıcı cihaz yapmaq içün parçalar ve patlayıcı maddeler alındı.
Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.1 maddesiniñ 1.1 qısmı («Terror faaliyetine yardım etüv»), 205.2 maddesiniñ 2-nci qısmı («Terrorizm propagandası») ve 223.1 maddesiniñ 1-inci qısmına («Patlayıcı cihazdarnı qanunsız yapuv») istinaden cinaiy dava açıldı. Terror ücümine azırlıq aqqında dava açuv meselesi de baqıla.
FSB, cinaiy dava mabüsleriniñ adları ve soyadlarını aydınlatmay. Tutulğanlar ya da advokatlarınıñ açıq izaatları yoq. «Hayyat Tahrir aş-Şam» 2017 senesi yanvar ayında quruldı ve «Cebhat an-Nusra» aydutları tarafından idare etile. Teşkilâtqa tahminen 20 biñ aydut kire, olar Suriyeniñ İdlib şeerinde terror faaliyetinen oğraşa.
2020 senesi Rusiye Yuqarı mahkemesi Rusiye baş prokurorı İgor Krasnovnıñ davasını qanaatlendirip, «Hayyat Tahrir aş-Şamnı» terror teşkilâtı dep tanıdı.


text:
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov aytqanı kibi, Qırımda noyabr soñunda energoqıtlığı sebebinden kirsetilgen fevqulâde vaziyet (FV) rejimi eñ azından 2016 senesi mayıs 1-ne qadar saqlanılacaq. Bu aqta o yanvar 7 künü FV aqibetleriniñ yoq etilmesi boyunca ştabnıñ toplaşuvında bildirdi, haber ete TASS.
«Ştab FV rejiminiñ soñuna qadar çalışa – mayıs 1-ne qadar, eñ azından. Er kes iş yerlerinde buluna», – dedi Aksenov memurlarğa.
Aytqanı kibi, yaqın vaqıtta elektrik energiyasını söndürüv cedvelleri tam tertipke ketirilmeli, qazan daireleri er vaqıt elektrik energiyası ile teminlenilmeli.
Yanvar 10-na qadar bütün belediyeler energoqıtlığı şaraitlerinde iş planını taqdim etmeli.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur. Rusiye FVN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.


text:
Herson vilâyeti İçki işler nazirliginiñ idare reberiniñ muavini İlya Kiva dey ki, uquq qoruyıcalır Qırımnıñ «vatandaşlıq» qamaçavı boyunca aktsiya iştirakçileri üzerinde nezaretni arttıracaqlar.
«İşğal etilgen territoriyağa taba ya da andan ketken vatandaşlarğa nisbeten qanunsız areketlerni toqtatmaq maqsadı ile narazılıq bildirgenlerniñ areketlerini daa da ciddiy sürette nezaret etecekmiz», – dey Kiva.
Onıñ aytqanı kibi, qamaçav iştirakçisi bulunğan er bir noqtada militsiya hadimleri turıp, Ukraina vatandaşlarınıñ aqlarına riayet etilmesini közetecek.
Kiva şunı hatırlattı ki, Qırım ile memuriy sıñırdan keçken avto aydavcılarınıñ maşinalarını teşkermek içün aktsiya iştirakçileriniñ aqları yoq.
«Tintüv – ayrı taqiqat ameliyatı, bu qadar. Teşkerüv yalıñız maşina aydavcılarınıñ razılığı ile keçirile bile», – dedi o ve şunı qoştı ki, bunı yalıñız militsiya hadimleri ete bile.
Uquq qoruyıcılar evel Qırım qamaçavında iştirak etken arbiyleştirilgen teşkilâtlar tarafından insan aqlarınıñ bozuluvı aqta bildirgen ediler. Şu cümleden, aydavcılarnıñ maşinalarını teşkereler, militsiyada bildirilgeni kibi, olarnıñı buña aqları yoq. Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ teşebbüsçilerinden biri Lenur İslâmov Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, aq bozuluvları aqqında malümat – aktsiya işitrakçilerini yamanlamaq ıntıluvıdır.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Qırım Rospotrebnadzor (Rusiye federal nezaret hızmeti) idaresi, yarımadada gripp hastalığına qarşı aşılavnıñ yekünlenmesini haber ete. Onıñ neticesinde ealiniñ deyerli yarısı aşılandı.
"Yarımadada bala ve büyüklerniñ gripp hastalığına qarşı aşılav kampaniyası yekünlendi. Onıñ neticesinde 1 086 014 adam aşılandı, olardan 226 684-ü - baladır. Yarımada ealisiniñ 47%-ı aşılandı", - denile müessiseniñ matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Daa evel ilhaq etilgen Qırımda ve Aqyarda dekabrniñ 16-sına qadar bir milliondan çoq adam gripp hastalığından aşılanğanı bildirile edi.
Aynı zamanda, idare, yarımadada keskin respirator virus hastalıqlarnıñ seviyesi epidemiya seviyesine barmağanı qoşa.
Qırımda dekabrniñ başında Rospotrebnadzor keskin respirator virus hastalıqlarnıñ artmasını qayd etken edi.
Daa evel bildirile edi ki, yarımadada bu yıl gripp hastalığınıñ yüksek seviyesi tahmin etile edi. Qırım ve Aqyarda sentâbrde aşılav kampaniyası başlandı.


text:
«İşğal altındaki Qırımda olıp keçken yatırım keñeşinde «Krımskiy privoz» bazarı etrafındaki yerni park noqtaları ile abadanlaştıruv» leyhası tasdıqlandı, dep haber ete «Krıminform».
«Yatırım añlaşmasınıñ leyhasında qayd etile ki, yatırımcı yerli memuriyetni 2,5 mln ruble miqdarında içtimaiy maddiy yardım ile teminleycektir», – dep ayttı OOO «Krımskiy privoz» vekili Denis Markov.
Onıñ qayd etkenine köre, bu para azbar içindeki kirişlerde asfalt töşelmesi, bala ve sport meydançıqlarınıñ abadanlaştırmasına berilecektir.
Avgust ayında Kreml kontrol etken şeer ükümeti ve qurğan idare şirketi Aqyarnıñ Merkeziy bazarındaki ticaret noqtaları ve pavilyonları aqqını tasdıqlaycaq ediler, iş adamları ise mal-mülkleri içün mahkemede dava açtıracaq olalar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi Rusiyeniñ kontorli altında olğan yarımadanıñ ukümeti ile emekdaşlıq yapmaqtan vazgeçken soñ milletlerara munasebetlerni idare etüv manivelâları Moskvağa sadıq olğan siyasetçilerge berildi. Rusiyege böyle etip hizmet etkenleri, olarğa karyera ve maliyede muvafaqiyetler ketirdi. Rusiyeniñ kün tertibi boyunca çalışqanlar endi taşınılmaz mal ve topraqqa saip oldılar.
2014 senesinden başlap, Kremlniñ kontroli altında olğan Sergey Aksönovnıñ ukümetinde milletlerara saanı baş nazir muavini Ruslan Balbek (2016 senesine qadar) ve Devlet milletlerara komitetiniñ başlığı Zaur Smirnov eda ettiler. (Smirnovnıñ Qırım akimiyetindeki karyerası soñuna yetti. Keçken sene o, vazifesinden istifa etti).
Qırım parlamentinde ise Remzi İlyasov bu meseleler boyunca mesüliyetli olaraq tayin etildi. Olar yarımadada qırımtatarlarnıñ kütleviy surette taqip etilgenlerini inkâr ete ve halq birligi tedbirlerini milliy bayramlar ve saylav kampaniyalarda iştirak etip numayış eteler. Rusiye ukümetiniñ vekilleri daa soñra bu argumentlerni halqara saada yayınlay ediler.
Smirnov ve İlyasov Qırımtatar Milliy Meclisiniñ sabıq azaları. Qırımtatar halqınıñ temsiliy organında, Rusiyege hizmet etkenleri içün olar «qırımtatar halqı içinde sıradan çıqarılmaq kerek», dep sayalar. Aynı zamanda hizmet etüv yılları Qırım memurlarına bayağı büyük maddiy faydalar ketirdi.
Ev, topraq, «Leksus»
Kremlge tabi Qırım parlamentinde artıq birinci yıl hizmet etkende Remzi İlyasov «Şkoda»nı «Audi A6»ğa deñiştirdi
Olardan eñ muvafaqiyetlisi, dep, Remzi İlyasov aqqında demek mümkün. 2014 senesinde onıñ mülkiyetinde yalıñız eki avtomobil qayd etilgen edi: VAZ-2109 ve «Şkoda Oktaviya A5». O, deklaratsiyasında ne topraq, ne de taşınılmaz mal kötstere edi.
Daa bir avtomobil – VAZ-21063 ömür arqadaşına ait edi. İlyasovlar eki közlü kvartiranı qullana edi, lâkin onıñ saibi degil ediler.
Remzi İlyasov Rusiyege tabi Qırım parlamentinde vitse-spiker vazifesine kirgen soñ ailesiniñ maddiy vaziyeti bayağı eyileşti.
Kremlge tabi Qırım parlamentinde artıq birinci yıl hizmet etkende Remzi İlyasov «Şkoda»nı «Audi A6»ğa (Rusiyeniñ bazarında fiyatı 400 biñ rubleden (168 biñ hrivnadan) başlay) ve Rusiyede fiyatı 3 million rubleden (1,25 million hrivnadan) başlağan «Leksus RX 350»ge deñiştirdi.
Aileniñ qullanıluvında meydanlığı 114,5 kv. metr olğan ev de peyda oldı. 2016 senesinde İlyasov bu evniñ saibi oldı.
Ondan ğayrı, deklaratsiyasında umumiy meydanlığı 15 biñ kv. metr olğan üç topraq arsası peyda oldı. Bıltır ise Qırım vitse-spikeri 646 kvadrat metr meydanlığında dörtünci topraq arsasını satın aldı.
Biz bu topraqnıñ qayda olğanını ve onı nasıl etip o qadar tez resmiyleştire bilgenini bilmege tırıştıq, lâkin biz telefon etkende Remzi İlyasov onı almadı.
Aynı zamanda 2016 senesinde onıñ ömür arqadaşı da 75,8 kv. metr meydanlığında kvartiranıñ saibesi oldı.
Eskiden toplanğan parağa kvartira
Zaur Smirnovnıñ Rusiyeniñ kontroli altında olğan Qırım ukümetindeki karyerası kelirli oldı. 2014 senesinde o, iç bir mal-mülkke saip olmadan, Devlet milletlerara komitetiniñ başlığı vazifesine tayin etildi. Onıñ ömür arqadaşı o vaqıt ev (250 kv. metr) ve topraq arsasınıñ (350 kv. metr) saibesi edi.
Qırım ukümetinde ekinci yıl çalışqanda Smirnovlarda eki közlü kvartira peyda oldı. Zaur Smirnov maliye vesiqasında, onı Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqından evel toplağan ve em de kreditke alğan paralarğa ala bilgenini añlattı.
Qırım ukümetinde ekinci yıl çalışqanda Smirnovlarda eki közlü kvartira peyda oldı
Biz Zaur Smirnovdan kvartiranıñ bulunğan yeri ve onıñ alınması içün paralarnı nasıl toplamaq mümkün olğanı aqqında tafsilâtlar alamadıq. Özümizni tanıtqan soñ o, telefonnı birden taşladı ve ondan soñ telefon etkenimizde, onı almay edi. Smirnovnıñ ömür arqadaşı 2016 senesinden başlap «Mitsubişi Padjero» avtomobilini qullana.
Millionlar ile deputat
2016 senesine qadar Qırımda Aksönovnıñ ukümetinde milletlerara saanıñ kuratorı olğan Rusiye Devlet Dumasınıñ deputatı Ruslan Balbek de Rusiye ukümetine yapqan hizmette muvafaqiyetler qazandı. Yarımadada milletlerara saağa kuratorlıq yapqanda o, yılda qararnen 1 million ruble (420 biñ hrivna) qazana edi.
2015 senesinde qomşu Rusiyeniñ Devlet Dumasında saylanğan soñ Balbekniñ aylığı bayağı arttı
Neşir etilgen kelirler ve mal-mülkü aqqındaki malümatqa köre, 2014 senesinde Balbekte öz taşınılmaz malı yoq edi, lâkin o, kvartira (100 kv. metr), ev (86 kv. metr) ve topraq arsasını (1,7 biñ kv. metr) qullana edi..
2015 senesinde qomşu Rusiyeniñ Devlet Dumasında saylanğan soñ Balbekniñ aylığı bayağı arttı. Keçken sene o, deklaratsiyada 4,5 million ruble (1,9 million hrivna) kösterdi. Ve şimdi Balbekler qorantası 120 ve 308 kv. metrlıq eki ev ile 800 ve 950 kv. metrlıq topraq arsalarını qullana, lâkin eskiden olğanı kibi, olarnıñ saipleri degiller. Bu taşınılmaz mülkniñ saibi kim olğanını biz tayin etalmadıq, çünki material azırlanğanda, Ruslan Balbek, tıpqı Remzi İlyasov gibi, telefon etkenimizde telefon almadı.
Ondan ğayrı Balbekke Moskvada qullanuv içün meydanlığı 85 kv. metr olğan kvartira berildi. Deputatlıq vazifesinde bulunğanına qadar kirasını Rusiye bergi ödeyicileri töley.


text:
Amnesty International halqara uquq qoruyıcı teşkilât, qırımtatar uquq qoruyıcısı, Yalta "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Emir-Üsein Kukuğa qol tutuv petitsiyasını imzalamağa davet ete.
Teşkilât saytı bildirgeni kibi, "Kuku, işğal etilgen Qırımda başqalarnıñ aq-uquqlarını qorçalağanı içün, üç yıldan çoq türmeden, apayı ve eki balasından uzaqta keçirdi".
"Oña qarşı qabaatlav temelsiz ve faalligi içün oña 25 yılğa qadar apis müddeti berile bile", - denile beyanatta.
Amnesty International, imzalanğan ariza Rusiye Baş Prokurorına yollanacağına ayrıca diqqat ayıra.
Qırım uquq qoruyıcısı Emir-Usein Kuku Yaltada 2016 senesi tutulğan edi. Rusiye tahqiqatı onı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtı ile alâqaları bar olğanında qabaatladı. Rusiye arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasını» Aqmescitte çıqış oturışuvlarında baqqan edi, soñra apiske alınğan qırımlılar, şu cümleden Kuku, Rostov-na-Donuğa avuştırıldı. Al-azırda Kuku Rostov-na-Donu SİZOsında apiste buluna.
Aprel 4-ünde Rostov-na-Donu şeeriniñ Şimaliy Kavkaz bölgesiniñ arbiy mahkemesi, "Yalta Hizb-ut Tahrir davası"nı ekinci sefer baqıp başladı.
Ukraina Tış İşleri Nazirligi, "Yalta Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçilerini azat etmege Rusiyeden talap ete.