text:
Tatar yäşläre Qazanda uqırğa telime?
Pänceşämbe könne Tatarstan yuğarı uqu yortlarına kerü öçen abiturientlardan ğarizalar qabul itü tögällänä. Qabul itü komissiäse räisläre süzlärenä qarağanda, iñ xäyläkärlär ğarizalar birüne soñğı waqıtqa qaldıra ikän. Alar iñ az dokumentlar birelgän, yäğni iñ az konkurs bulğan fakul'tetlarnı saylıylar, çönki anda kerü mömkinlege zurraq. Ä qaysı yuğarı uqu yortı häm fakul'tet buluı möhim tügel dip sanıy ikän alar. Bu ayıruça şähär balalarına xas äyber di.
Ämma Tatarstannıñ yuğarı uqu yortına kerergä tezläwçe çittäge yäş millättäşlärebez arasında da soñğa qalıp kilüçelär bar ikän.
Bilgele bulğança, uzğan yıldan başlap çittäge tatar yäşläre öçen Tatarstan yuğarı uqu yortlarına kerergä kvotalar birelä başladı. Bu eş belän Tatarstan xökümäte häm Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı şöğellänä. Ağımdağı yılnıñ mart ayınnan Rossiä töbäklärendäge tatar oyışmaları citäkçelärenä xat cibärelgän bulğan. Anıñ nigezendä, iñ sälätle, kiläçäktä üz töbägenä qaytıp milli tormışqa öleşen kertä alırlıq yäşlärne bilgeläp, Tatarstannıñ yuğarı uqu yortına kerü öçen alarnıñ möräcäğätläre cibärelüe soralğan. Bıyıl möräcäğätlär uzğan yıl belän çağıştırğanda kübräk bulğan. Bu xaqta Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise urınbasarı İlsur Hadiullin.
Uzğan yıl barlığı 166 ğarizadan 66 keşe qabul itelsä, bıyıl 230дaH artıq ğariza kerde. Alarnıñ kübese gumanitar ölkägä qarıy. Kiläçäktä monı däwlär däräcäsenä kütäräçäkbez bergäläp230 möräcäğät itkän abiturientnıñ 160 Rossiä töbäklärennän, 70 çit illärdän. İñ küp möräcäğät itüçelär Başqortstan respublikasınnan bulğan.
Abiturientlarnıñ kübese, yäğni 109 Qazan däwlät universitetına kerergä teläk beldergän. Ayıruça jurnalistqa häm sotsiologiä fakul'tetına östenlek birgännär – barlığı 22 keşe, 16 ısı tatar filologiäse fakul'tetın saylağan, şulay uq tarix häm yuğarı matematika häm kibernetika fakul'tetına kerergä tezläwçelär dä küp ikän. Ğomumän möräcäğätlär Tatarstannıñ 17 yuğarı uqu yortına kilgän. Ämma yuğarı uqu yortları isä kvotalarnı sanap qına birä ikän. Mäsälän, Qazan däwlät mädäniät häm sänğät universitetına qırıqqa yaqın möräcäğät kilgän, ä kvota 7 keşegä genä, konservatoriägä kerergä 8 keşe teläk beldersä urın beräw genä, Qazan däwlät universitetı 17 keşegä kvota birgän, pedagogiä universitetına kerergä teläk belderüçelär utız tiräse bulsa, kvota sigez keşegä. Ä barlığı böten yuğarı uqu yortlarınnan 86 kvota birelgän. Ämma kongressqa uqırğa kerü möräcäğäte cibärep tä, waqıtı citkäç ğarizaların birmägän yäş millättäşlärebez dä bar ikän. 230 möräcäğät birgän tatar yäşläreneñ niçäse genä çınlıqta dokumentlar tapşırğanın kiläçäktä xäbär itärbez. Tağın şunısın äytergä kiräk, imtixannarnı alar böten abiturientlar belän bergä birmilär. Çittän kilgännär arasında imtixan ayırım uza.
Landış Xarrasova


c: text/html

text:
…Tatarstan diniä nazaräte möftie itep qabat Ğosman xäzrät İsxaqi saylandı
…Tatarstan diniä nazaräte möftie itep qabat Ğosman xäzrät İsxaqi saylandı
Kamil xäzrät Bikçantaev möfti xäzrätlären möselmannar belän kiñäşmiçä, Rim Papasın qunaqqa çaqıruı, ä annarı soñ, nik alay eşlädegez, dip sorağaç, östän şulay quşalar, dip cawap birüwe öçen tänqitläde. Xaris xäzrät üzeneñ çığışında möfti xäzrätläreneñ idarä itü çorınıñ 4 yılınıñ 2 yılı säyäxättä ütte, dide. Diniä nazaräteneñ mäğärif sistemasın sxolastikada ğäyepläde. Üzen baştan uq Tatarstan diniä nazarätennän çitkä quyıp, Ufadağı üzäk diniä nazarätenä buysınuçı Färit xäzrät Sälman qorıltay uzğannan soñ mäğlümat çaralarına birgän interviularında saylawlarnı tamaşa dip atadı.
Qorıltay şulay uq, Rusiä Däwlät Dumasına, Tatarstan mäğärif ministrlığına möräcäğätlär häm Rusiäneñ yaña pasportların kertkändä, möselmannarnıñ xoquqları bozıluı turında qarar qabul itte. Tatarstan möselmannarınıñ ikençe qorıltayı näticäläre turında täfsileräk itep aldağı xäbärlärä.
«Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Semberdä Qor''än uqu bäygese uzdı
Balalar bäygesen 55-mäktäp binasında Çallıda belem alğan Liliä tutaş Möşäräpova oyıştırdı. Uzğan 4 – 5 yılda ul, Yaña şähär mäktäplärendä din däresläre birüçe Ğaliäbänu Zinnätullina belän berlektä, mondıy çaranı Yaña şähär mäçetendä uzdıra kilde. Bıyıl, ayırım tatar sıynıfları yabılğanğa, balalarnı cıyu qıyınlaşqan. Şunlıqtan şähärneñ barlıq mäçetläre yärdämendä ğomumşähär bäyräm-yarışı oyıştırdılar.
Liliä tutaş Çallıda da studentlar arasında şundıy ssenariy buyınça bäygelär oyıştırğan ikän. Ä monda inde şul uq ısullı bäygene dinebezgä bağışlap oyıştıra başlağan. Bu çaranıñ maqsatın Wırıpay mäçete imamı Abrdraxman xäzrät Malikov balalarnı dingä yaqınaytu dip añlattı. Qorban bäyrämennän soñ möselmannarğa küñel açu, käyef safa qoru waqıtı birelä. Başqa xalıqlarnıñ bäyrämnäre bik küp. Häm alar härberse waqıtında küñel açalar, ber-bersenä büläklär birälär. Alarnıñ eçtälege bezgä kileşmi. Möselmannarnıñ barı tik ike zur bäyräme genä bar. Häm şuşı bäyrämdä bez dä balalarıbıznıñ küñelen kürergä tieşbez.
Bäygelär Qor''än uqu buyınça ğına tügel – törle yaqlap buldı. Qızlar möselmança kiengän qurçaqlar yasap kitergännär. Malaylar isä dini eçtälekle şiğerlär belän bäyrämne bizädelär. Ä inde törle mäçetlär surätlären qızlar da, malaylar da küpläp yasağannar. Şunlıqtan üzen qunaq itep kenä totuçı bötenläy yuq ide. Äni-äbilär dä çittä torıp qalmadılar. Alar arasında dinebez ğileme buyınça yarış oyıştırıldı. Şulay uq änilär şayan uyınnarda da qatnaştılar. Häm härberse nindi dä bulsa büläkkä layıq buldı: dini kitaplar, şämaillär, uqu-yazu äsbapları, keçkenä suvenirlar...
Ğomumän, bäyräm kebek oyıştırılğan bäyge tirän eçtälekle häm kürkäm uzdı. Tik “läkin”e dä bar: anda qatnaşqan “Tuğan tel” wäkilläre ber genä tatarça süz dä işetä almağannarına poşınıp utırdılar. Xätta isemnärne dä Mxamed, Ayşa dip, basımın arttan ikençe icekkä quyıp, törki tellärdän çitlättelär. Tatar köylärenä dä “tabu” çäpälgändäy, barı tik ğäräp muzıkası ğına yañğırattılar. Jyurinıñ ciñüçelärne açıqlağan waqıtında tuğan buşlıqtan faydalanıp, “Tuğan tel” wäkile kiläçäktä mondıy çaralarnı tatarçaraq oyıştıru täqdime belän çıqtı. Häm monıñ İslam dine taläplären ütäwgä dä faydasın assızıqladı. Äytik, bay, böyek, quätle urıs telendä apanı señeldän, abıynı enekäştä, ciznine kiäwdä, ciñgine kilennän ayıra torğan süzlär yuq. Ä bu isä ölkännärgä ixtiram tärbiäläwdä qıyınlıqlar tudıra ala. Qartlar yortlarında tatar äbi-babaylarıwnıñ da päyda buluı şuña bäyle.
Läkin oyıştıruçı Liliä tutaşqa yärdämgä alınğan Sania xanım Xämidullina şunduq açıqlıq kertte: “Bez üz qabığıbızğa törenep, başqalarda qapma-qarşılıq xisläre tudıra almıybız. Rusiädä däwlät tele – urıs tele. Bezne din berläşterä”. Ä çaradan soñ şäxsi äñgämädä Liliä tutaş balalar arasında islam dinen qabul itkän urıs, çuaş, dağstanlı, tacik, üzbäk balaları da buluı belän nigezläde. Ä iñ möhime – üz balalarıbız üzebezçä belmilär, belsälär dä, başqa millätlär wäkilläre aldında üzebezçä söyläşergä oyalalar. Üzbäk balası İsmägıyl'' Malikov isä urıs, tatar, üzbäk tellärendä räxätlänep söyläşä, çın mäzindäy azan da äytä.
Xäyer, monısı inde ikençe mäs''älä bu oçraqta. Şul “ikençe” mäs’älägä iğtibar itmäsäñ, çara bik tä kürkäm uzdı, diärgä bula. Soñnan barlıq qatnaşuçılar Wırıpay mäçete mädräsäsendä qorban aşı belän sıylandılar.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Roza Färdieva: Nurlanıştan zıyan kürgän xalıqnı küçerüne tizlätü kiräk
Çiläbedäge “Mayaq” citeşterü kombinatında şartlaw waqıtında, yäğni 1956Hчы yılda zıyan kürgännärneñ bügenge köndä barısı da awıru -küplärendä yaman şeş awıruı. Ämma äle bügenge köndä dä älege “Mayaq” kombinatı eşläp kilä häm qaldıqlar andağı yılğalarğa ağa. Bu zıyan kürgän awıllarda yörgän advokat Roza Färdieva äytüençä, älege “Mayaq”qa xäzer dä radioaktiv qaldıqlar kerä - Rusiäneñ törle illär belän tözelgän kileşüe näticäsendä. Şuña Qunaçaq rayonındağı Möslim awılın xäzer küçerü turında süz bara. Çönki ul zamanında maxsus status alğan awıl. Advokat Roza Färdieva
Teça yılğasına pıçraq qaldıqlar çığarıla. Anda balalar su qoyına, terlek şunnan su eçä. Şuña xalıq nurlanış ala. Mayaq şartlağannan soñ anda yılğalar timer çıbıq belän uratıp alınğan bula. Militsionerlar anda saqta tora. Ul timer çıbıqlar äle xäzer dä bar. Bu awıllardağı xalıqnı yıraqqaraq küçersennär ide şul.
Roza Färdiewa äytüençä, bu Möslim, Üzbägeräk häm tağın berniçä awıl inde Çiläbe ölkäseneñ qartasında da yuq. Çönki räsmi räweştä ul küçerelgän sanala. Roza Färdieva:
1958 yılnı härber awılnı küçerü öçen 78 million sum aqça bülep birelgän bulğan.
Roza Färdieva äytüençä, Tatarstannan kilep kongress wäkilläreneñ 2003 yılda tikşerep yörülär boznı quzğatıp cibärügä säbäp bulğan. Çiläbe gubernatorı tarafınnan da añlaşu tabılğan. Xäzer inde Möslim awılındağı millättäşlärebezne küçerüne tizlätü zarur. Roza Färdieva:
Aqça birer aldınnan awıl sovetı, annan rayon, annan ölkä külämendä tikşerelgä tieş. Şunnan soñ Mäskäwgä kitä dokumentlar. Anıñ äle statusı bilgelänergä tieş. Anı küzätep barırğa kiräk. Tatar Qarabolağı awılına da aqça bireläçäk. Bu xaqta Sergey Kirienko äytte.
Advokat Roza Färdieva belderüençä, barı Çernobıl’däge hälakkättän soñ ğına bu kombinattağı şartlaw turında süz çığa. Moña qädär anı yäşerep kilälär. Şunnan soñ Çiläbegä törle çit illärdän kilep ğalimnär tikşerülär uzdıralar, täcribälär uzdıralar, ämma çın mäğnäsendä berkem dä yärdäm itä almıy.
Landış Xarrasova


text:
Reuters xäbär agentlığı Ramallada awır xäldä yatuçı fälestin citäkçese Yassir Arafatnıñ däwalanu öçen Parijğa cibärelü mömkinlege turında belderä. Bu turıda Reutersqa Arafatqa yaqın ber räsmi äytkän. Baqşa ber räsmi älegä qarar qabul itelmäde digän.
Ramalladağı utırmasında awır xäldä yatuçı Fälestin citäkçese Yassir Arafat yanına İordaniädän tabiblar törkeme kilde. Alar arasında Arafatnıñ şäxsi tabibı Äşräf Kurdi dä bar.
İzrail' räsmiläre äytüençä, premyer ministrı Ariel Şaron Arafatqa däwalanu öçen çit ilgä kitüne röxsät itü qararı belän nigezdä kileşkän.
Elegräk İzrail' Arafat Könbatış Yardan kitä ala, ämma kire qaytu röxsät itelmäyäçäk dip beldergän ide.
Kiçä Arafatnıñ yardämçeläre, anıñ waqıt-waqıt añın yuğaltuı turında belderde. Bügen Fälestin räsmiläre Arafat aşıy, söyläşä häm namaz uqırlıq xäldä dide.


text:
"Tatar yäşläreneñ global’ xäräkäte" häm Amerikada tatarça itep, awılça suğan turap peşerelgän bäräñge aşap bulamı?
"Tatar yäşläreneñ global’ xäräkäte" – "Azatlıq" tıñlawçıları bu xaqta belä mikän? Närsä ul, nindi çaralar ütkärä, anıñ Qazandağı Quray radiosına nindi qatnaşı bar? Moñardan tış sez, Amerikanıñ qaysı şähärendä tatar awıllarındağıça peşerelgän suğanlı bäräñge aşap bulğanın beläsezme?
Un yıl elek kem uylağan bit, tatarda da şulay itep zurlap törle sınnar, büläklär taratu bulır, monı Oscar tösle tantanalar oyıştırıp taratırlar dip. Bula başladı şul.. häm xäzer monı üzen az ğına bulsa da xörmät itkän teläsä nindi törkem, oyışma, xäräkät, xätta radio da eşli ala. Häm äle yış qına amerikannarnı da uzıp kitärgä tırışa. Menä sez, xörmätle tıñlawçılar, tatar yäşläreneñ global’ xäräkäte turında işetkänegez bar ideme äle? Minem, misal öçen, älegä yuq ide, gärçä Qazan wä Tatarstan xäbärläre belän min köndä tanışıp toram yuğisä. Minem belem ofıqlarımnı bu mäs’älädä Qazannan Bikä Timerova kiñäyte, xäzer süzne aña birik, ul sezgä dä yardäm itär.
Bikä Timerova
Techno, trance, rap, latino, acid jazz.. häm bolar barısı da tatarça, qızıq bit! Olılar älbättä, "tatar moñın bozmağız, cıyın çüp-çar kertmägez tatar köyenä" diyär. Läkin bu inde bar dönyağa xas olılıar wä keçelär qarşılığınıñ ber çağılışı ğına. Tormış tarixi ğädätlärgä üzgäreşlär kertä, häm bu tabiği ber küreneş. Bar mäs’älä şunda, alarnı aqıl belän qabul itü häm hiç kenä dä üzençäleklärne cuymaw. Bikä Timerova belän söyläşkän Nur Ali, "Quray" radiosı moderatorı äytüwençä, iñ möhime, tatar keşeseneñ üzen açıqtan-açıq tatar itep toyuwı häm anıñ berkemnän dä oyalmıyça häm kimsenmiçä tatarça söyläşüwe – şuşı ike şart ütälsä, millät çınnan da global’ däräcädä äle niçek tä bulsa saqlanıp qala ala. Mäktäp, matbuğat, İnternet, teatr, däwlät kebek möhim institusiälär menä şuña nigezlänä. Qazanda da, İstanbulda da, Ufada da, Helsinkidä dä, dönyanıñ ikençe yağındağı Sydney häm Seattleda da tatar üzen şulay ğına saqlap qala ala. Seattle biredä yuqqa ğına telgä alınmadı, qäderle duslar. Anda da üzenä kürä tatar mäxälläse bar xäzer. Küptän tügel genä Quşma Ştatlar tönyaq-könbatışındağı şuşı şähärgä ğailäse belän kürenekle kompozitor Mäsğüdä Şämsetdinova küçep kitte. Anıñ anda barıp urnaşuwına äle yıl da ütmäde, ul inde üz tiräsenä cirle tatarlarnı tuplap ta ölgergän. Xäzerge waqıtta Mäsğüdä xanım ber-ike ayğa Qazanğa qayttı, häm qaytışlıy "Awlaq öy"gä Seattledağı tatar tormışı turında bolarnı söyläde.
Mäsğüdä Şämsetdinova
Ägär kiläçäktä ällä niçek Seattleğa barıp çıqsağız, waq qına itep suğan turalğan awıl bäräñgesen awıysığız kilsä Mäsğüdä Şämsetdinova yanına kerep çığığız. Quşma Ştatlarnıñ Waşington ştatı, Seattle şähäre. Min menä uylap toram äle..
Qäderle duslar, Awlaq öyneñ bügenge utırması inde azağına yaqınlaştı, min sezneñ belän yaqınça ber ayğa sawbullaşam, isän bulığız!


text:
Tatarstanda matbuğat irekleme?
“Turı äytkän tuğanına yaramıy” di bit, xalıq mäqäle. Härkemgä yarıym disäñ, bügen berni belmim, berni kürmädem dip yörergä kiräkter. Belmämneñ başı awırtmıy, bit. Läkin jurnalistlarğa bolay yörü kileşmi, ul döresen yazarğa omtıla. Menä şunnan problemalar başlana da inde. Matbuğat, fiker, süz irege diseñme. Bügen 3 may. Bu könne böten dönya matbuğat irege könen bilgeli. Tatarstan matbuğatı irekleme, bu sorawnı bez, “Watanım Tatarstan” gäcite baş möxärrire Miñnazıym Säfärovqa yulladıq.
Bügen beräw dä senzura belän şoğıllänmi, gäcit çıqqaç bar älbättä, äytüçelär, läkin xäzer çıqqançığa xätle süz bara. Menä minem alda material yata di, prezidet yäki premyer kilep äytä almıy bit inde: Yegetlär bastırığız inde bu materialnı bu bit naçar material tügel, nu i çto bezne sükkän dip. Şuña kürä uylıysın bu materialnı basqannan faydasımı, zıyanı kübräkme. Bez härwaqıt yuğarı dairälärdäge keşelär belän aralaşıp torabız, şul uq premyer üze äytä : min jurnalistlarnıñ dälille, inandırıp äytkän süzlärenä qarşı çığa almıym di.
Bez härwaqıt yuğarı dairälärdäge keşelär belän aralaşıp torabız, şul uq premyer üze äytä : min jurnalistlarnıñ dälille, inandırıp äytkän süzlärenä qarşı çığa almıym di.Tatarstan gäcitlärendä süz irege bar disä dä, “matbuğat 4 xakimiät” digän töşençägä Miñnazıym Säfärov, üzençä bilgelämä birä.
Bez anı 4 xakimiät dip törle urınnarğa quyarğa öyrände. Ul baqsañ indä 5 tägärmäç kebek yañğırıy başladı bügen miña qalsa. Bişençe tägärmäç bit ul zapasqa, ansız yulğa çığarğa yaramıy, läkin ul bulsa da bulmasa da yarıy. Moña qarap qına maşina barudan tuqtamıy.Tatarstanda irele matbuğat barmı digän soraw quyğanda, iñ elek Zvezda povolj'ya gäzite iskä töşä. Anıñ bitlärendä yış qına , yuğarı dairä keşelärenä ışap betmägän, ütken telle, uylandırırlıq yazmalar kürergä bula. Matbuğatı iregenä qağılğan sorawnı bez, Zvezda Povolj'ya baş möxärrire Räşit Äxmätoqa da birdek.
Bügenge köndä Tatarstanda 1000 gäcittän yaqınça 10 sın bilgele ber däräcädä irek dip sanarğa bula. Döreslene yalğan belän alıştıru, Turı süzle basmalarnı, öç tienne gäcitlär belän alıştıru oçraqları niqädär kübräk, bu ğädel basmalarnıñ abruyları şul qädärle arta. Anı tağın da küp xalıq uqırğa teli. Ägärdä Stalin waıqıtında süz irege öçen atsalar, Xruşçev waqıtında utırtsalar, Brejnev bulğanda cülär disälär, xäzer süz iregen andıy qatği ısullar belän tügel başqaça qısalar. Bu iqtisadi planda, salımnar aşa häm başqa törle dä başqarıla.
Ägärdä Stalin waıqıtında süz irege öçen atsalar, Xruşçev waqıtında utırtsalar, Brejnev bulğanda cülär disälär, xäzer süz iregen andıy qatği ısullar belän tügel başqaça qısalar. Bu iqtisadi planda, salımnar aşa häm başqa törle dä başqarıla.Süz iregen qısulınıñ üzençälekle yulların Miñnazıym Säfärov menä nidä kürä.
Yäşlärgä aqça kiräk, çın jurnalistqa aqça birä almıy ikän, bu berniqädär däräcädä süz iregen qısu digän süz. Süz iregen beräwdä bügen östälgä suğıp, yäisä telefonnan şaltıratıp çiklämi. Ul sineñ professiägä aqça tüläwne kimetä, ul sineñ matbuğatıña yazılu bäyäsen arttıra, ul sin utırğan binanı arenda binasın arttıra, betkän meni ısullar.
İcat eşçänlegendä küp närsä täcribä aşa kilä. Süz iregen buldırğançı da anı başta añlarğa kiräk. Küp oçraqta bu, uqu däwere waqıtında öyrätelä. Qazan däwlät universitetınıñ jurnalistika häm sotsiologiä fakul'tetı dekanı, süz iregen studentlarğa menä niçek añlata.
Jurnalistlar ğädättä künekkännär anı qabul itärgä anıñ üzläreneñ irege dip, min süz irege digändä şulay añlıym, häm studentlarğa da şulay añlatam, ul auditoriäneñ irege.Jurnalistikada irek digän süz yış qına berniçä yassılıqta qarala. Kemder anı möhim säyäsi gäcitlär qullana torğan töşençä di, ikençelär irekne sarı matbuğatta ni teliseñ şunı bastıru dip qabul itä. Sarı häm irekle matbuğat töşençälären täñgäl kiterep bulamı. Bu sorawğa Miñnazıym Säfärov bolay dip cawap birde.
Alar mine ğafu itsennär, läkin alarnı min bik ük jurnalistlarğa kertmim. Ul jurnalistika tügel, ä biznes. Kemder köräk belän köräp aqça eşli, bu oçraqta yazıp. Zur jurnalistika turında süz barğanda bez anı qullana almıybız.Küñel açu ruxında yazılğan gäcitlär, üzlärenä qarata mondıy fiker belän kileşälärme. Bu xaqta Käyef niçek gäcite möxärrire Danil Säfärovnıñ fikeren tıñlıyq.
Sarı matbuğatnı biznes qına dip atawçılar belän min kileşep betmim. Xosusıy matbuğatnıñ da, däwlät matbuğatınıñ da üz missiäse bar, alar ber-bersen tulılandıra ğına miña qalsa.Qayber jurnalistlar äytüençä xäbärläre – niçek bar şulay birü kemnärgäder bik ük oşamasqa mömkin. Şuña kürä dä küp kenä basmalar Tatarstan xäbärlären niçek bar tügel, ä niçek kiräk şulay birergä mäcbürder, möğayın.
Ğädel Galämetdinov.


text:
AQŞ Senatı
AQŞ Senatı (иHr. the United States Senate) - AQŞ Kongressı yuğarı pulatı.
Senat 100 äğzadan tora, ber ştattan ike äğza 6 yıl däwamına saylana.
Başta senat äğzaları ştatlar qanun çığaru cıyılışı tarafınnan saylanğan bulğan, läkin 1913 yıldan saylawlar turı bulğan.
Saylawlar tärtibe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
AQŞ wäkillär pulatına bergä saylawlar ütkärelä, här ike yılda senat öçtän bere yañadan saylana.
Härber 30 yäştän olıraq AQŞ watandaşı, 9 yıl däwamında ber ştatta yäşägännän soñ şuşı ştattan Senatka saylanıp bula.
Wazifalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qarar senat küpçelege tarafınnan qabul itelä. Senat ğına impiçment tärtibendä qanunnarnı tikşerä ala.
Senat Waşington Kapitoliye binasında utıra.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Senat berençe tapqır 1789 yılda saylanğan, 1794 yılda - Senatnıñ berençe açıq cıyılışı bulğan.


text:
13 iyündä Tatarstan prokuraturası Qazan tikşerü izolyatorı xezmätkäre serjant İğor Kuçerovnı cinayät qıluda ğaepläp çıqtı.
Çitlek artında utıruçı “29nçı kompleks” banditları belän xezmättäşlek itkän serjant Kuçerovnıñ ğayıbe tanılsa anı 20 yılğa timer räşätkälär eçenä yabırğa mömkinnär. Tatarstan prokuraturası beldergänçä, “Veçernyaya Qazan”, “Kommersant” gazetaları yazğança Qazan tikşerü izolyatorı xezmätkäre üz ğaeben tanığan. Serjantnıñ tozaqqa elägüe may axırlarında bula. Kuçerov çirattağı tönge dejurlıq waqıtında çitlektä utıruçı banditlardan, irektäge fälän belän elemtägä kerep annan kiräkle äyberne alıp çitlektä utıruçılarğa tapşırırğa kiräk digän yazu ala. Bu xezmäte öçen şpanalar izolyator saqçısına 3 meñ sum aqça wäğdä itälär. Xäyerçegä cil qarşı digändäy, 3 meñ sum serjantqa eläkmi qala, anı böten baylıqları belän izolyatorğa kerü yulında üze kebek ük pogonlıylar eläkterä. Banditlarğa keräse äyberlärlär yaxşı eşerelä, söt sawıtı eçendä çista spirt, qara boday botqasına kümelgän käräzle telefon, sim-qarta, telefonğa toq cıydıru caylanması, ipigä geroin belän marixuana tığılğan bula.
- Soñğı arada mondıy xälneñ bulğanı yuq ide – di Tatarstan prokuraturasınıñ massaküläm mäğlümat çaraları belän eşläw bülege citäkçese Rawil Vaxitov.
- Bügen kitmäsä, irtägä cinayät eşe Waxitov rayonı mäxkämäsenä kitäçäk!
Çallınıñ “29 kompleks” banditların, üterü, urlaw tağın başqa cinayätläre öçen xökem itälär. Şularnıñ äydämannarınıñ berse Xäsyanov belän tanışa da inde izolyator saqçısı häm cinayätçelärgä xezmät kürsätep üze dä tozaqqa elägä. Tik menä ber añlaşılmawçanlıq bar, “Kommersant” gazetası banditlarğa äyber taşığan izolyator saqçısınıñ iseme İğor Kuçerov di, ä prokuratura xezmätkärläre ğayıple keşeneñ isemen äytmilär.
Mäxkämä Qazan tikşerü izolyatorı saqçısına, serjantqa cinayät kodeksınıñ 285nçe matdäse buyınça, eş urınınnan qanun qullanunı küzdä tota häm
- 228nçe narkotiklar yörtü…
- buyınça cinayät eşe quzğatıldı di Tatarstan prokuratura xezmätkäre Rawil Waxitov. Mäxkämäneñ näticäse ber ay eçendä bilgele bulaçaq dilär xoquq sağında toruçılar. Qıñğır eş qırıq yıldan soñ da belä di bit xalıq, banditlar belän eş itkän serjantqa 40 yıl uq birmäsälär dä, narkotiklar yörtkän öçen 20 yılğa çitlek eçenä yabuları mömkin ikän. Xoquq saqçılarınıñ bu ber ğaebe bulsa, ikençe ber militsioner Alekseevsk rayonında yäşäwçe xatınğa irennän qotılırğa yärdäm itkän. Axır çiktä xatın irennän tügel ä iregennän qorı qalmağayı. Monsı şulay uq yazın bulğan xäl, Alekseevskidan Tatyana Kladova killer yallap iren ütertmäkçe bula. Üterüçe ezlägändä xanımğa militsioner turı kilä, läkin xatın üterüçe bulırğa rizalaşqan keşene militsioner ikänen belmi. Kladova ireneñ böten çığu kerü yulların, foto-telefonnarın anı üterergä tieşle keşegä birä. Ul keşe xoquq saqçısı bularaq bu eşne başqa militsionerlarğa citkerä, tege xatınnıñ irenä dä äytälär. İr bu xälgä ışanmağaç, Kladova ışanırlıq itep irennän ülgän keşe qıäfäte äwäläp, östenä pomidor eretmäse sibep fotoğa töşerälär häm xatınğa kürsätälär. Xatın üterüçegä 100 meñ sum aqça wäğdä itkän bula. İreneñ ülgän kebek töşerelgän fotosın kürgäç Kladova aqça çığara başlıy, şul waqıtta iren üterergä telägän xatınnıñ qulına boğaw salalar da inde. Tatyana xanım üz ğaeben tanığan di.
Röstäm İsxaqi


text:
"Bez” qapçıqta yatmıy
Tatarstanda “Mы” xäräkäte yartı yıl elek barlıqqa kilde. Häm säyäsät belän qızıqsınuçı yäşlär arasında ul, “Mыши”, yäğni tıçqannar digän isem belän tanıldı. Älege yäşlär xäräkäteneñ barlıqqa kilüe bik qızıqlı. Rusiä prezidentı administratsiäse başlığı Vladislav Surkov, Tatarstanğa räsmi säfär belän kilgäç, Tatarstan prezidentı belän oçraştı. Surkov qaytıp kitte, ozaq ta ütmi, Tatarstanda “Bez” xäräkäte barlıqqa kilde. Küzätüçelär, anı, Rusiädäge “Haши”, yäşlär telendä naşsitlar dip atalğan xäräkäteneñ Tatarstandağı ber tarmağı dip bäyälädelär. Alar, Rusiädä äflisun revolyutsiäsen buldırmasqa dip berläşkännär.
Qazanğa xäräkäteneñ Çallı, Tübän Qama, Çistay häm Yäşel Üzän şähärläre filiallarınnan wäkilläre kilep, syezdda cämğıse 800 keşe qatnaştı. Utırışınıñ töp qunaqları – Tatarstannıñ Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin häm Yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrı Marat Bariev ide.
Syezdnı“Bez” xäräkäten citäkçeläreneñ ber wäkile Viktoriä Çerkesova häm xäräkätneñ liderı Artur Şihapov alıp bardı. Berençe süz itep Artur Şihapov “Bez” xäräkäteneñ maqsatları häm burıçları belän tanıştırıp ütte. Annan soñ Viktoriä Çerkesova “Bez”neñ citäkçe wäkillären arttıru öçen östämä wäkillärne atadı häm alarnı ber tawıştan saylap ta quydılar. Här yasağan çığıştan soñ därräw qul çabular başınnan axırğa qadär tınmadı diärlek. Cıyılışta berdänber tatarça söylägän xäräkät wäkile Emil' Göbäydullin buldı. Bez aña berniçä soraw belän möräcäğät ittek.
- “Bez” dä bez cıyıldıq 2005 yılnıñ başında. Min anıñ ber liderı bulam inde. Xäzer min regionnar belän eşlim. - Bu xäräkätne buldıru ideyäsen kem täqdim itte?
- Şuşı yılnıñ mart ayında bez vuzara seminarğa cıyılğan idek. Şunda berniçä uqu yortları studentları yaña xäräkät kiräklegen äyttelär häm ozaqlamıy eşli dä başladıq. - Mäskäwdä “Bez” digän, sezgä qapma-qarşı xäräkät eşläp kilä. Ni öçen sez ikegez dä ber isemdä?
- Bezneñ xäräkätebez alarğa qarağanda irtäräk dönyağa çıqtı. Belüebezçä qarşı xäräkättä 5 keşe genä… Äytergä kiräk, bezneñ tağın ber ayırmalı yağıbız, “Bez” süzennän soñ küp noqta bara. Bu dimäk Tatarstandağı “bez”çelär xäräkäte ber urında taptanmıy digän süz. Säyäsi yaqtan qarap äytü awır inde ul. Bez kemneder yaqlıybız dip tögäl genä äytep bulmıy. “Bez” ul yäşlär isemennän eşläwçe xäräkät. Älbättä, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievnıñ da, Putinnıñ da “Bez” eşlägän eşlären kürä häm yuğarı bäyäli. Şuña kürä, alarğa yaqın toru qomaçaw itmäs ide,“Bez”neñçä…Färit Möxämmätşin üzeneñ çığışında yäşlärneñ mondıy uñğanlığınnan bik qänäğät buluın belderde häm Tatarstan respublikası Prezidentı Mintimer Şäymievnıñ da xäräkätkä qarata qotlaw süzläre häm teläkläre yazılğan xatın uqıdı.
- Sezgä bäxet, yaqtı yul telim qäderle duslar!!!“Bez” xäräkäteneñ berençe syezdında başqa yäşlär oyışmalarınıñ wäkilläre dä qatnaştılar. Alar “bez”çelärgä teläklären äyttelär häm xezmättäşlekkä çaqırdılar. Cıyılışnıñ yomğaqlap “Bez” xäräkäten räsmi räweştä terkäw turında süz quzğatıldı. Quzğatılıp qına qalmıyça TR nıñ Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin häm Yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrı Marat Bariev älege täqdimneñ şähitläre bularaq ayırım käğäzgä qul da quydılar. Soñınnan “Bez” çelär ber tawıştan deklaratsiälären qabul ittelär häm basıp üzläreneñ gimnnarına quşılıp cırlıy-cırlıy taralıştılar.
Röstäm İsxaqi


text:
Ku'sh
Ku'sh ko'rsetiw so'zi kimdi yamasa nenidur bir zat islewge ma'jbu'r etiwdi an'latadı. Ma'selen, "Qalag'a a'skerler kelip, barlıq adamlardı ketiwge ma'jbu'r etti".
"Ku'sh" so'zi Ilimpazlar ta'repinen de ken' qollanıladı. Fizika iliminde ku'sh denelerdin' tezleniwine sebep boladi (dene hareket bag'ıtın ozgertiwge). Eki birdey shamadagi ku'sh denege qarama-qarsi bag'ıtlarda ta'sir ko'rsetse, ku'shler bir-birin qisqartadi.
Gravitatsiya ku'sh bolıp esaplanadı. Ol denelerdin' bir-birine qaray bag'ıtlanıwına sebep boladı. Jer betinde ol denelerdin' jerge qulawına sebep ekenin koriwimizge boladi.


text: Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäse TİÜne yabu turında qarar çığarğan ide. Ul anı oyışmanıñ qanun buyınça yañadan terkälmäwe säbäple dip belderde. Utırış TİÜ räise Ayrat Ğiniätullinnan başqa ütüe säbäple, Ğiniätullin Yuğarı mäxkämägä möräcägät itkän ide. Näticädä, eş qabat Kirov rayonı mäxkämäsenä qaytarıldı häm ğämäldän çığaru qararı köçenän çığarıldı. Şulay buluğa qaramastan, qarşı yaq TİÜ eşen qabat qararğa cıyına. Ul 14nçe noyäbrgä bilgelände. Ayrat Ğiniätullin monıñ artında respublik xaqimiäte tora häm ul oyışmanı yuqqa çığaru öçen barsın da eşläyäçäk dip isäpli. Şul uñaydan TİÜ tiz arada qorıltay cıyarğa buldı. Ul 29nçı oqtyäbr ütäçäk.


text:
Ğiraq başqalasında uzğan matbuğat oçraşuında prezident Cäläl Talabani, ilneñ töp säyäsi köçläre – şiği, körd häm sönni yulbaşçıları, şimbä könne referendumğa quyılaçaq konstitusiä ölgesen yaqlarğa kileşte, dip belderde. Sönni säyästçelär xalıqqa, ilneñ töp qanunın yaqlamasqa çaqırğan ide. Kileşü nigezendä, dikaberdä saylawlar uzğaç, konstitusiägä üzgäreşlär kertü mäsäläse qaralaçaq.
Ğiraq polisiäse xäbär itüençä, bägen Tal Afarda xärbi köçlärgä yazılu noqtası yanında intixar höcüme bulıp, kimendä 30 keşe häläk bulğan, 35 keşe yaralanğan. Kiçä Tal Afar bazarında maşina şartlap şulay uq 30 keşeneñ ğömere özelgän ide, 40tan artığı cärähätlär alğan.


text:
Tatarstanda yäşeren uyın biznesı eşläp kilä
Tatarstan citäkçelege “Tatarstanda yäşeren uyın biznesı bulmayaçaq!” dip beldersä dä, alarnıñ qayberläre yäşeren räweştä äle dä eşläp kilä. Mäğlüm bulğança, «Uyın biznesı qorılmaların urnaştıru turında» respublika qanunı nigezendä, uzğan yılnıñ oktäber ayında Tatarstanda uyın avtomatları salonnarı yabılğan ide. 2007 yılnıñ 1 ğinwarınnan, uyın binaları maxsus bilgelängän 2 urında – Qazannıñ Xalıqara at - sport kompleksı belän Qama Alanı bistäsenä küçerelde. Şunı da äytergä kiräk, 2009 yılnıñ iyülenä Tatarstannan uyın yortları bötenläy çığarıp beterelergä tieş. Federal' zakon taläp itkänçä, zamança «Las-Wegaslar» ilneñ barı 4 cirendä: Primor'ye, Altay kraylarında, Rostov ölkäse belän Krasnodar krayı çigendä häm Kaliningrad ölkäsendä genä eşlärgä tieş bula. Ämma älege qanunnı çitlätep, yäşeren töstä eş alıp barğan kazinolar häm uyın salonnarı äle dä bar. Şuşı könnärdä miña da yäşeren eşläwçe ber uyın avtomatlarında oçraqlı räweştä bulırğa turı kilde. Häm monda uynawçılarnı qızıqsınıp qarap tordım. Berse 500 sum salıp, 300 sum ottı. Qabat uynıy başladı. Tağın 50 sum saldı, otıldı. Ä berse 250 sum salıp ber tien dä otmadı. Uyınnı däwam itärgä aqçası qalmawın kürgäç kenä, sügenä-sügenä avtomat yanınnan kitep bardı. Süz artınnan süz kitep uyın avtomatlarında ciñüçelärgä aqça birep toruçı qız belän söyläşep aldım. Ul üz isemen äytüdän baş tartsa da, eşe turında barsın da söyläp birde. Häm ni öçen näq menä şundıy eşkä urnaştıñ digän sorawğa ul bolay dip cawap qaytardı. “Uqığanda aqça kiräk ide. Eşkä urnaşu öçen staj sorıylar, ä mindä ul yuq. Şuña kürä şuşı uyın avtomatlarına eşkä kildem. Uyın apparatları räsmi eşlägän waqıtta da min eşlädem häm xäzer dä üz eşemne däwam itäm. Keşelär haman da kilä, uynıy. İppodromğa qädär keşelär barmıy, anda barırğa yıraq. Alar monda ğına kilä.” Mäğlüm bulğança, soñğı berniçä yıl eçendä respublikada uyın avtomatlarına qorılğan biznes şaqtıy kiñ qolaç aldı. Uquçılarnıñ häm studentlarnıñ aşarğa digän aqçaların da uyın avtomatlarında ottıruları, urta yäştägelärneñ, ölkännärneñ dä älege uyın avtomatları belän mawığuı häm şunıñ näticäsendä aqçaların, fatirların ottıru oçraqları härkemgä dä mäğlüm. Älege tutaş isä avtomatlarda uynaw – awıru häm anı däwalaw mömkinlege yuq disä, tabiplar bu awırunı igromaniä dip atıy. Häm narkomaniägä qarağanda da qurqınıçraq dip belderä, çönki igromaniädän sawıqtıru metodikası älegä eşlänmägän. “Awırıylar keşelär menä şul apparatlar belän. Qayber keşelär tämäke tarta, kemder araqı eçä, öçençelär isä narkotik qadıy. Ä menä alar uynıylar.” Bügenge köndä “aqça tozaqları” yabılğan qiäfät çığara da, üz eşlären haman da däwam itälär. Häm monda kerü öçen barı tik aldan şaltıratıp yäisä maxsus şaqıp qına kerep bula dip däwam itte süzen uyın avtomatlarında eşläwçe qız. “Bez telefon yärdämendä eşlibez. Alar şaltıratqaç, işekne açabız häm alarnı kertäbez. Ä qaywaqıt işekkä genä şaqıylar.” İğtibar itkänsezder, älege qız pışıldap qına söyläşä. Ul ğına tügel monda härkem şulay söyläşä. Kem äytmeşli, çeben oçqan tawışnı da işetep bula. Çit keşelär sizmäsen öçen uyın avtomatlarınıñ tawışı sünderelgän, törle töslär genä yanıp tora. Ägär dä inde berär törle tikşerü mazar kilä qalsa, işeklärne açmıyça, yäisä aqça birep qotılabız di. “İşeklärne açmıybız. Yaqın tirädäge keşelär bezgä tikşerüçelär kilde dip şaltıratıp äytälär.” Tıyılğan cimeş tatlı tatlıraq dilär. Küräseñ, aqça tämen keşelärne aldawçı bu avtomatlar yanında eşläwçelär dä, belep tä yaptırmağan rişwät aluçı tikşerüçelär dä kübräk tatıy. Gölnaz Şäyxetdin


text:
Kompaniya vice-prezidenti beysenbi küni Seulde tergeledi, dep jazadı basılım. Al ötken düysenbide kompaniyanıñ eki top-menedjerinen kuäger retinde tüsinikteme alınğan.
Kompaniyanıñ baspasöz qızmeti äzirge mäselege qatıstı mälimdeme jasamay otır. Äzirge Li Çje Ennan qaladan şıqpau turalı qolhat alınğan.
Erterekte Samsung kompaniyasınıñ basşılığı Pak Kın Heniñ qwrbısına para berip, esesine memleketten qoldau aluğa keliskeni habarlanğan edi. Paranı kompaniya ökilderi Coy qorına qayırımdılıq retinde kommerciyalıq emes tölem türinde audarğanı belgili boldı.


text: İran başqalasınıñ Şahraq-e-Towhid bistäsendä bügen İrannıñ C-130 xärbi yök oçqıçı häläkätkä oçradı. Associated Press mäğlümat agentlığı, Tähran şähär başlığı süzlären kiterep, kimendä 111 keşe häläk bulğan, dip xäbär itte, alarnıñ 90nı – oçqıçta bulğan yulçılar häm oçuçılar ide. Polisiä mäğlümatenä qarağanda, oçqıç 10 qatlı binağa töşkän. Tährannıñ yanğın sünderü xezmäte başlığı Ziayi, jurnalistlarğa, binadağı keşelärne qotqarıp buluı turında söyläde: "Binağa ut qapsa da, oçqıç töşkän binadan keşelär qotqarıldı, yul yabıq ide. 5nçe qatta yanğın çıqtı, bäxetkä qarşı binadağı keşelär barısı da çığarıldı." İRNA mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, oçqıçta küpçelege könyaqtağı Bandar Abbas portına yul totqan İran jurnalistları bulğan. Motorda texnik problema buluı açıqlanğaç oçuçı Tährannıñ Mährabad hawa alanına töşüne sorağan, ämma oçqıç hawa mäydanına barıp citä almıyça yul östendäge bistägä töşkän.


text: Tähran -- Räsmi Tähran Yewropanıñ 3 ile, Britaniä, Fransiä, Germaniä belän atom programması turında söyläşülär ütkärü öçen düşämbedä Brüsselgä törkemen cibäräçägen belderde. Kiläse atnakiç könne Venada Xalıqara Atom Energiä İdaräse İran mäsäläsen BMOnıñ İminlek Şurasına tapşıru mäsäläsen tikşerergä cıyına. İrannıñ Tışqı eşlär ministrı Xämit Riza Asefi bügen Tähranda ütkän matbuğat oçraşuında Yewropa illären aşıqmasqa çaqırdı, kileşügä barı tik söyläşülär aşa ireşep buluın äytte. İminlek Şurasına tapşıru mäsäläne xäl itmäyäçäk, dip östäde ul.


text:
Azatlıqta tatar dönyasınnan kilgän çirattağı xäbär – Omski ölkäse Tara rayonında İrtış yılğası aşa küper açu turında, xörmätle tıñlawçılar. Xäbärçebez Sania Mirxalieva da qatnaşqan şuşı çaranıñ berençe çiratta xalıq öçen nindi bäyräm bulğanın xäbärlärne tıñlağaç sez dä añlarsız. İrtış aşa qışın bozdan çanada çığıp, köz häm yaz könnäre bötennäy dönyadan ayrılğan awıllar öçen – küper buluı – üz ber moğciza kebel toyıla. Biredä tatar awılları da küp. Omski ölkäseneñ Samsonovo küpere açılışınnan reportajnı Azatlıqnıñ şimbä tapşıruında tıñlağız!
Sania Mirxalieva, Omski


text:
Äfğanstanda urlanğan ike Hindstan keşese azat itelde
2 hindnıñ azat itelüe turında bügen Qabulda Äfğanstannıñ eçke eşlär ministrı Ali Ahmad Jalali belderde: "Xökümät, şulay uq cirle qabilälär yulbaşçıları häm aqsaqallar tırışlığı belän ike hind injenerın üzlärendä totqan keşelär ber nindi dä şartlar quymıyça alarnı azat itärgä rizalaştı", dide Jalali.
Hind injenerları Äfğanstannıñ könyağındağı Zabul provinsiäsendä Qabul-Qandahar olı yulın tözüdä qatnaşqan, alar 6nçı dekabr könne kibetkä barğanda urlanğan bulğan.


text:
Cir astınnan Şürälelärgä häm Suanalarına sälam birep bulaçaq
Avgust axırında Qazan metrosınıñ berençe sızığı xäräkät itä başlayaçaq. Ör-yaña metro poyezdları Qazan Kremle yanındağı stansiädän Tuqay mäydanına kiläçäk. Annarı Sukonqa bistäsenä, Ämät stansiäsendä tuqtalıp, Tawlar mäxälläsenä cilderep kilep citäçäk. Moña qädär bu ğämäl käğäzdäge faraz bulsa, xäzer inde mondıy yañalıq çınlıqta kürenä başladı. Cir astındağı zur tözeleş küzgä kürenmäsä dä, anda berniçä meñ keşe, yözlärçä berämlek texnika bik zur eş başqarğan, çın şähär tözep quyğan.
Bıyıl tözelep tapşırıla torğan 8 şär çaqrımlı ike tonnel' beton kiemgä kienderelgän. Alarda ike par rel's häm elektr çıbıqları suzılğan . Bu könnärdä avgustta tapşırılaçaq stansiälärne märmär taş belän bizälü tämamlana. Basqıçlar, poyezlarnı kötü mäydançıqları, perronnar, metroğa kerä torğan işek-qapqalar näq şuşı könnärdä äzer bulırğa tieş. Bu eşlärne berniçä metro tözü oyışması beryulı alıp bara. Ber aylap ğına qalğan waqıt eçendä alar texnikanıñ, energiä çıbıqlarınıñ sınawlar ütep safqa bastırıluın tikşerä.
Döresen äytkändä, äle yaña ğına qazılğan cir astı yulları buylap poyezdlar xäräkät itüen küz aldına kiterü bik qıyın. Ämma näq bu atnada berençe poyezd Peterburgtan kilep Qazan metrosınıñ rel'slarına bastı. Cir östennän kilgän metro vagonnarınıñ cir astı yulına töşüen tarixi mizgel dip äytergä mömkin. Bez Ämät stansiäsendäge depoda poyezdnı tüzemsezlek belän kötep torğan texniklar häm injenerlar niçek dulqınlanğanın üz küzlärebez belän kürdek. Metro eşlären alıp baruçı İlfat Säyfetdinov kötü säğätlären buşqa ütkärmi, bu mizgellärdä dä anıñ mäşäkate bixisap “ Bügen bezgä Ämät stansiäsenä berençe vagon kilergä tieş. Sukon bistäse stansiäsen 15 iyülgä tözep beterergä tieşbez. Xäzer tönge smenalarğa da qalıp eşlibez. Älegä waqıtı buyınça ölgeräbez. Tırışabız. Xäzer yäşelländerü eşläre genä qaldı. Töp eşlär bette.”
Berençe poyezd artınnan ikençeläre dä beton belän kienderelgän cir tişegenä kerep kitäçäk. Metro tözüçelär şunı äytte. Berençe avgustqa qädär Qazanğa tağın 4 poyezd qaytırğa tieş, barlığı dürtär vagonlı un poyezd qaytaçaq.
Moñarçı zäñgärsu ekspress vagon yartı yıl däwamında sınawlar ütkän. Poyezdnıñ alğı öleşe yañartılğan, yörtüçeneñ eş urını da tulısınça komp'yuterlaşkan. Salon eçe plastik belän eşlängän, passajirlar öçen böten informatsiä maxsus tabloda çağılaçaq.
Qazan metrosında äle Rusiädä tiñe bulmağan xezmät kürsätü sisteması da ğämälgä kerteläçäk. Ul da bulsa, poyezdlarnıñ yörtüçedän başqa xäräkät itüe. Dürt vagonlı poyezdlar xalıqnı avtomatlaştıyrılgan sistema yärdäme belän yörtäçäk.
Şunsın da äytergä kiräk, metroda käräzle telefonnar eşläyäçäk dip kötelä.
Xäzergä metro stansiäläreneñ niçek bizälüen belüçelär häm kürüçelär yuq diärgä bula, çönki här stansiägä kilgändä köçle saq quyılğan. Metronıñ iminlegen tä'min itü öçen çaralar kürelgän. Metroda passajirlarnıñ iminlegen saqlaw öçen 15 törle sistema buldırılğan. Aña avtomatik yanğın sünderü, metroğa kertü häm passajirlarnı kertep cibärü, qotqaru xezmäte häm başqa törle qurqınıçsızlıqnı tä'min itü sistemaları kerä.
Tatarstan kunakxanäse yanındağı Tuqay stansiäse G.Tuqay äsärläre temasına yasalğan surätlär belän bizälä.
Küp tä ütmäs irtänge säğät 5 tän tönge 12 qädär teläsä qaysı waqıtta 7 minut sayın ütä torğan poyezdlarğa utırıp, xäzerge Bocra tuqtalışı tiräsendäge cir astında Şürälelärgä, Suanalarına säläm birep 12 minutta Tawlar mäxälläsenä barıp citäçäkbez. Yörü bäyäse 7 sum bulaçaq. Tüläw sistemasında smart-jetonnar häm smart-qartalar qullanılaçaq. Smart-jetonnarnıñ bäyäse 15 sum bulsa, smart-qartanıñ üzqimmäte 50 sum belän isäplänä. Mäktäp uquçıları, östenleklärgä iä buluçılarğa taşlamalar qaralğan. Metroda xalıqqa xezmät kürsätäçäk keşelär Sankt – Peterburgta maxsus belem alğan belgeçlär.
Zöfär Bilalovnıñ “Cir astında yullar yuq, isän çaqta küreşik” digän süzläre küz aldında iskerep bara, çönki xäzer Qazanda cir astında yulları bar.
Gölnaz Şäyxetdinova. Qazan.


text:
Bu könnärdä Sverdlov ölkäse mäğärif üsterü institutı nigezendä oyıştırılğan tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçıları belemen kütärü kurslarınıñ çirattağı sessiäse tämamlandı. Bu yulı däreslärne Tatarstan respublikası mäğärif xezmätkärläreneñ belemen kütärü institutınıñ tatar tele häm ädäbiäte kafedrası dotsentı, filologiä fännäre kandidatı Ğafur Mäsğut ulı Sönğatov alıp bardı. Bez Ğafur äfändedän tıñlawçılarnıñ belem däräcäsenä bäha birüen soradıq. Anıñ fikerençä, tıñlawçılarnıñ äzerlege törleçä bulsa da, uqırğa, belem üsterergä omtılışları zur. Däreslärdä üzlären bik aktiv totalar, belmägännären sorıylar, qaydan nindi mäğlumat alırğa mömkinlege belän qızıqsınalar. Bu inde bik zur uñış digän süz.
Tıñlawçılar üzläre dä bu sessiädän bik qänäğät. Alar äytüençä, Ğafur äfände däreslären qızıqlı misallarğa tayanıp, bik mawıqtırğıç häm añlayışlı itep alıp bara. Däreslär waqıtında Uraldağı tatarlar tormışınnan da uquçılar tarafınnan bik qızıqlı misallar kiterelgän, törle fiker alışular bulıp uzğan. Ğomumän alğanda, Ğafur Sönğatov fikerençä, älege kurslarnıñ faydası tıñlawçılar öçen dä, uqıtuçı öçen dä bik zur bulğan.
Maxsus kurslarda belem aluçılarnıñ tağın ber sessiäse qaldı. Däwlät imtixannarı tapşırğannan soñ, yuğarı belemle tıñlawçılar ikençe yuğarı belem alu turında diplom, qalğannarı älege kurslarnı tämamlaw turında tanıqlıq alaçaqlar.
Fäwiä Safiullina Yekaterinburg.


text:
Liberiä prezidentı Taylor çigenep ildän kitsä dä, solıx buldıru ciñel bulmayaçaq
Liberiä prezidentı Charles Tayler Düşämbedä prezidentlıq vazıyfasınnan çigende häm Nigeriägä möxäcirlekkä kitte. Üzen qorban itep kürsätkän Taylor kire qaytaçağın da äytergä onıtmadı. Läkin, prezidentnıñ kitüe belän ildä tınıçlıq urnaşaçaq dip äytü qıyın. Şulay da bu adım Liberiädä vatandaşlar suğışın tuqttauğa yardäm itä ala
Audio
"Tarix mina raximle bulaçaq . Min Liberia xalqınıñ mänfäğätlären saqlau öçen üz vazıyfalarımnı ütädem."
Ul şulay uq mängegä kitmäven, forsatı çıqqan xäldä, yañadan xakimiätkä kilergä tırışaçağın da işarä itep bolay dide.
Audio
"Min şuşı süzlär belän saubullaşam. Allah teläsä kire qaytırmın."
Taylornıñ çigenüen häm ildän kitüen taläp itkän AQŞ prezident Buş bu xaqta bolay dide
Audio
"Çarles Taylornıñ bügen Liberiadan kitüe, Liberia xalqınıñ yaqxşıraq kiläçäge öçen möhim adım. AQŞ 10 yıldan artıq dävam itkän çualışlar häm cäfa çigülärdän soñ anda ezlekle tınıçlıq buldıru öçen Liberia xalqı häm xalıqara cämağätçelek belän xezmättäşlek itäçäk."
Läkin, Buşnıñ bu süzlärenä qaramastan, AQŞnıñ şuşı konfliktta nindi rol uynayaçağı äle açıq bilgele tügel. Liberia yarlarında öç amerikan xärbi köymäse torsa da, bu äle AQŞnıñ anda tärtip urnaştıruğa aktiv qatnaşaçağın añlatmıy. Bu eş küberäk afrika illäreneñ cilkäsenä töşäçäk kebek. Taylornıñ kitüe belän Liberiä tarixında ber säxifä yabılğan bulsa da, alda äle zur problemmalar tora. Anıñ urnın alğan visi-prezident Moses Blah, Taylornıñ yaqın keşese häm berektäşe häm qanqoyuda anıñ da öleşe zur buldı. Ul bu vazıyfanı vaqıtlı xökümät tüzelgänçegä yäğni Üktäber urtasına qädäre genä ütiäçäk. Şunnan soñ saylaular ütkäreläçäk. Läkin, moña ireşü öçen aldağı yul bik qatmarlı häm butalçıq. Başta vaqıtlı xökümätneñ kemnrdän toraçağı mäsäläsendä xökümät belän fetnäçelär kileşergä tieşlär. Humanitar yardäm öçen xäzer fetnäçelär qulında bulğan portnı açarğa kiräk. İn möhime ike yaqnıñ da köräşçelären qoralnı yañadan qulğa almauları öçen künderergä kiräk bulaçaq. Blah fetnäçelärgä visi-prezidenlıq postın täqdim itte. Ozaqqa suzılğan, küp qan qoyılğan häm suğışudan häm keşe üterüdän başqa närsä belmägän buın citeşkän cämğiättä, tatulıq, berdämlek häm tınıçlıq buldıru ber dä ciñel eş tügel.
Färit İdelle, Praga.


text:
Äl-Qaidäneñ ikençe yuğarı citäkçese Ayman äz-Zäwähri yaña videoyazmada Äfğänstan xalqına möräcäğät itep AQŞ citäkçelgendäge koalitsiä köçlärenä qarşı kütärelergä çaqırdı.
Bügen İnternetqa çığarılğan yazmada äz-Zäwähri Qabul universitetlarında häm mäktäplärendä uquçılarnı üz dinnären namusların, cirlären häm illären saqlarğa çaqıra.
Äz-Zäwähri soñğı märtäbä ğäräp telendäge äl-Cäzirä televideniese aşa çığış yasap fälestinlelärne İzrailne bersüzsez tanuçı däwlätçelek turında referendumğa barmasqa çaqırğan ide.


text:
AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice, amerikan xökümäte İran belän eş itkändä diplomatik çaralar qullanu yağında, dip belderde. İranğa qarşı höcüm äzerlänäme digän sorawğa, Rice "köntärtibendä höcüm mäs'äläse yuq" dide.
Bügen Rice Londonda Britaniä premyer-ministrı Tony Blair häm tışqı eşlär ministrı Jack Straw belän oçraştı.
Amerikan däwlät sekretare, Quşma Ştatlar häm Britaniä İran'nıñ atom programması mäs'äläsendä berdäm fikerdä, dide:
"İrannıñ atom qoralına iä bulu ixtimalı – totrıqsızlıq tudıra. İrannıñ kürşelärenä dä, xalıqara tınıçlıq häm iminlekkä dä totrıqsızlıq tudıra. Şunıñ öçen, minemçä, xalıqara cämäğätçelek, İranğa ul yuldan barırğa röxsät birelmäskä tieş, digän fiker tiräsendä berläşä," dide Rice.
Condoleezza Rice şulay uq İzrael häm fälestinnärneñ kiläse atnada ütäçäk summit aldınnan – tınıçlıq urnaştıruğa taba adım yasawların xupladı. Londonda martnıñ berençe ike könendä ütäçäk fälestin cirlären reformalawğa bağışlanğan cıyında Rice üze dä qatnaşaçağın belderde.


text: Ukraina parlamentı bügen ilneñ Konstitutsiäsenä häm Prezident saylawları turındağı qanunğa üzgäreşlär qabul itte. Monnan tış Yuğarı Rada deputatları yaña üzäk saylaw komissiäsen rasladı. Şuşı üzgäreşlär Ukrainadağı säyäsi krizisqa noqta quyar dip sanala. Prezident Leonid Kuçma parlamentqa kilep yaña qanunnarğa şunda uq imzasın saldı. Konstitutsiägä kertelgän üzgäreşlär prezident wäkälätläreneñ ber öleşen parlamentqa tapşırunı küz aldında tota. Bu üzgäreşlär ğämälgä 2006 yılda keräçäk. Prezident saylawları turındağı qanunğa kertelgän üzgäreşlär isä tawış birü waqıtında xärämläşülärne kimeter dip kötelä. Yaña üzäk saylaw komissiäsendä 15 äğzanıñ dürtese, şul isäptän komissiä räise alıştırıldı. Oppozitsiä citäkçese Viktor Yuçenko, Parlamentnıñ bügenge qararı miña, 26 Dikäberdä ütäçäk qabat saylawlarda ciñü öçen yul aça, dip belderde.


text:
Kiläse atnada Pekinda Quşma Ştatları, Tönyaq Korea häm Yaponiä wäkilläre cıyılıp Tönyaqnıñ atom krizisı täräsendäge nizaqqa säyäsi çişeleş yulları turında fiker alışaçaq. Yaponiä xökümäteneñ yuğarı räsmi wäkile Yasuo Fukuda, bu söyläşülärne-tınıç yul belän nizaqnı xäl itüdäge berençe adım dip atadı. “Küp däwlätlär arasında barğan söyläşülärdän soñ , Quşma Ştatları, Tönyaq Korea häm Qıtay wäkilläreneñ oçraşuı uzaçaq-bu berençe adım. Yaponiä xökümäte, Tönyaq Korea nizağın tınıç yul belän çişüneñ berençe adımı bulğan bu söyläşülärne xuplıy,” dide Fukuda.
Tönyaq Korea uzğan yılnıñ üktäbr ayında atom töş qoral turındağı programması turında iğlan itkännän birle Waşington häm Pxenyan berençe tapqır söyläşülär östälenä utıra.


text:
Fälästin avtonomiäse başlığı Mäxmüt Abbas, waqıtınnan elek saylawlar ütkärü öçen tırışaçağın belderde. Bu xaqta ul bügen Ramallağa qalgän Britania premer-ministrı Tony Blair belän oçraşu waqıtında äytte. Blair da Fälästin başlığına teläktäşlek belderep: “Avtonomiä başlığı küp ayğa suzılğan urtaq tel tabu telägennän soñ, bu yulda qayber kirtälär barlıqqa kilde, dip belderde. Monı bezgä tanırğa kiräk. Min eşne alğa cibärü öçen mömkinleklär tabırğa äzer. Äyye, bu näq şulay. Barsı da bik ğadi”,- dide.
Abbas şulay uq, bu oçraşu waqıtında İzrail belän “citdi söyläşülärgä” äzer ikänlegen häm İzrail premer-ministrı Ehut Olmert belän oçraşırğa cıyınuın belderde.
İrtan Ğäzzä sızığında, kiçäge kileşügä qaramastan, XÄMÄS häm “Fatx” tarafdarları arasında qabat bäreleşlär buldı. XÄMÄS waqıtınnan elek saylawlarğa qarşı häm Mäxmüt Abbasnı däwlät fetnäse oyıştırırğa teläwdä gäyepli.


text:
Üzen ''ğıraqlı irekle totqınnar'' dip atağan xökümättän bäysez oyışma Saddam däwrendäge küpläp üterülär belän mäşğül . Oyışma qulına elekkän küp sandağı qatırğılarda, ülem cazası birelgän keşelärneñ isemnäre, alarnıñ qayçan, niçek üterelgän buluı turında mäğlümät bar. Oyışma qorbannarnıñ isemnären iğlan itep,yaqınnarın ezläwçe ğıraqlılarğa bik zur bulışlıq kürsätä.
Saddam Xösäinneñ 30yıllıq diktaturası waqıtnda küp keşe ezsez yuğaldı, üterelde, törmälärgä yabıp quyıldı. 14-nçe apreldä AQŞ armiäse başqalağa kergännän soñ Ğıraqnıñ säyäsi totqınnnarı Ğıraqlı irekle totqınnar isemle xökümättän bäysez oyışma buldıra. Eleke säyäsi totqınnarnıñ xoquqların saqlau, Saddam rejimınıñ bäğersezlege turında mäğlümät tuplau häm yaqınnarı yuğalğan ğailelärgä yardäm kürsätü oyışmanıñ mäqsatı bulıp tora. Başqalanıñ üzägendä ğıraqlı irekle totqınnnarnıñ oyışmasında meñnnärçä qatırğı saqlana . Ğıraq yäşren politsiä xezmätläre saddam däwrendä üterelgän keşelär turında bik detalle itep yazıp barğan. Oyışma xezmätkäre Nacaf al Arace radiobız xabärçesenä ber qatrığıdan bolarnı uqıp birä( audio)
President sarayınnan kilgän kürsätmä- 778 nomerlı, yıl 1984.Yuğarı inqilap mäxkämäseneñ 944 nomerlı qararı, Tübändä isemnäre äytelgän şäxeslär asılu belän cazalanaçaqlar.
Şul dokumentta yaqınça 150keşeneñ iseme bar. Alarnıñ barısı da 1984nçe yılnıñ 23nçe mayında üterelgän
Ğıraqlı irekle politik totqınnnarnıñ 12 bülmädän toprğan başkavartirası yözlärçä, meñnärçä qatrığı belän tutırılğan. Bu qatırğılarda Ğıraqnıñ eçke, tışqı häm xärbi idaräläreneñ yäşren xezmätläre terkäp barğan mäğlümät bar . Arace radiobızğa birgän ängämädä, Saddam rejimı , artığı belän burokratik rejim ide, ul här törle repressiäne terkäp bardı dip söyläde. Oyışma küpme keşe diktatura çorında ezsez yuğaldı, bu turıda töğäl sannar kiterä almasa da, qatırğılardağı isemnärne iğlan itep, dusların, ulların, yaqınnarın yuğaltuçılarğa yardäm itä.Ğıraqnıñ İrekle Totqınnarı bernindi politik partiä yäki dini xäräkätkä quşılmağan, bäysez oyışma. 12 bülmädäge meñnnärçä qatırğı niçek itep oyışma qulına elekkän son?Arace süzlärençä Saddam ber qayçan da xakimiättän çitläteler dip uylamadı, AQŞ oçqıçları ministırlıq , törle departamentlarnı bombalıy başlağaç , ul qatırğılarnı räsmi binalardan küçerde. Arace( audio)
Küpçelek qatırğılar, misal öçen eçke razvedka qatırğıları Al Mansurdağı alış bireş üzägenä küçerelde. Bez bu arxivlarnıñ monda küçerelüen öyrängäç,alarnı köç qullanıp aldıq.
Arace qatırğılar yök maşinaları belän transportlandı , saddamnıñ fedayennarı yandırırğa tırıştı , ämma oyışma äğzaları köç qullanıp alarnı tuqtattı dip äytte. Ğıraqlı irekle säyäsi totqınnnar oyışmasınıñ qayber äğzaları qorallı , alarnıñ başkvartirasın da qorallı keşelär saqlıy. Binanı yandıru, şartlatu öçen törle omtılışlar yasalğan. Arace oyışmanıñ 100 çaması eşçese qatırğılarnı tikşerä,
millonnnarça keşeneñ iseme bar dip dip söyläsä dä , älbättä bez äytelgännärne bäysez çığanaqlardan raslata almıyıbz. şulay da radiobız xabärçese bülmälärdä metal şkaf, tartmalarda tulıp taşqan qatrığılarnı şulayuq Saddam yäşren xezmätläreneñ totqınnarnı cäberläü öçen qullanğan aparaturanı da kürgän. Şähärneñ başqa urınında da şundıy qatırğılar saqlana ikän. Yaqınnarı ezsez yuğalğan ğıraqlılar Oyışma tiräsendä cıyıla, diwarlarğa yuğalğan yaqınnarınıñ foto räsemnären yäbeşterä, häm bälkim dä kem bulsa tanıp , nindider mäğlümät birer dip ömed itä. Şulardan berse Hösni Abdel Rasuul , ul 20yıl elek bilgesez säbäplärdän yuğalğan tuğanın ezli , Rasul süzlärençä(audio)
min 1980-nçe yıldan birle yuğalğan tuğanımnı ezlim, aña närsä buldı, añı ni öçen alıp kittelär ber närsä dä belmibez.
Rasul inde 4nçe märtäbä Ğıraqnıñ irekle totqınnarı oyışmasına kilä häm ul tağı ber nindi mäğlümät alalmıy qaytıp kitä.
Faiza hadab al Hasnavi Farsı Qultığı suğışı tämamlanğannan soñ yuğalğan abzısın ezli . Al hasnavi (audio)
bez ber närsä dä belmibez , ul ber ni dä eşlämäde, ğäskär ide, yalda çaqta ezsez yuğaldı
Ul tuğanı turında närsä dä bulsa işeter ömede belän här ikençe könne oyışmağa bara. Rasul, Hasnaviler qayçan da bulsa yuğalğan tuğannarı turında çınbarlıqnı öyränerlär mikän .
Färidä Xämit. Praga


text:
Rizaeddin Fäxretdin xezmätläre tärbiägä yärdäm
Rizaeddin Fäxretdinneñ pedagogik uquları 2005 yılda ikençe tapqır oyıştırıla. Uzğan yıl ul Tübän Qama şähärendä uzğan ide. Rizaeddin Fäxretdin icatın öyrängän Änwär Xäyrullin äytkänçä, bu uqular inde traditsiägä äylänep bara. Kiläse yılnı uqularnı Rizaeddin Fäxretdinneñ tuğan awılında Älmätneñ Kiçü Çatı awılında oyıştırırğa niätlilär. Mäğrifätçe, mäşhür tatar ğalime Rizaeddin Fäxretdinneñ xezmätläre ğilem birügä, ädäp-äxläkqa, tärbiägä bağışlanğan. Anıñ xezmätläre oktäber inqilabına qadar barlıq tatar mädräsälärendä tärtip, ädäp, äxlaq, etika, estetika däreslärendä qullanılğan. Änwär Xäyrullin fikerençä, Rizaeddin Fäxretdin kitapları uqıtuçılar eş itärgä tieşle metodik kürsätmä bulıp tora. Çönki ul pedagogikanı tirän belgän. Alarda qız bala, ir bala tärbiäläw, ğailäneñ, ata-analarnıñ nindi bulırğa tieşlege bäyenä-bäynä yazılğan.
Tatarstan Respublikası Mäğärif häm fän ministrlığınıñ milli bülege dä älege uqularnı Rizaeddin Fäxretdin mirasın barlaw häm anı uqıtu-tärbiä protsessında faydalanu maqsatınnan oyıştıra. Bıyılğı uqularnıñ Leninogorskinıñ Tübän Çırşılıda uzuı yuqqa tügel, çönki Rizaeddin Fäxretdinne tirä yaqtan iñ zur bulğan älege mädräsädä un yıl buyı belem ala. Häm xezmät eşçänlegen dä şunnan başlıy.
Tübän Çırşılıda uzğan uqular turında Änwär Xäyrullin “Azatlıq” radiosına bolay dide
Pedagogik uqularda respublika rayonnarınnan kilgän uqıtuçılar qatnaşıp, Rizaeddin Fäxretdinneñ xezmäten üz eşlärendä faydalanuları turında söylädelär. Annarı uqular R. Fäxretdinov muzeenda däwa itte.Änwär Xäyrullin Rizaeddin Fäxretdinneñ "Äxlaq ğileme" seriäsendä çıqqan 11 kitabın kiril şriftına küçergän häm tärcemä itkän. Uzğan yıl milli "Mäğärif" näşriätında anıñ "Näsıyxät" isemle öç kitabı tuplanıp çıqtı. Bu kitapnıñ berençese - ir balalarnı äxlaqi häm ruxi tärbiäläwgä. İkençese qız balalarnı tärbiäläwgä, üz-üzlären totu qağidälärenä öyrätä. Öçençese isä zurlarnı äxlaqi häm ruxi tärbiäläwgä bağışlanğan. Änwär Xäyrullin kiläçäktä Rizaeddin Fäxretdinneñ “Ğailä” kitabın tuplap, anı ZAGSlarğa, yaña ğailä qorıp cibärüçelärgä birergä xıyallana. Ğomumän ul anıñ dini, tarixi, pedagogik xezmätläreneñ barısın da dönyağa qaytarırğa uylıy. Anıñ balalarğa belem birügä bağışlanğan ğilem turındağı kitaplarına ayırım basım yasıy.
1997 yılda Törkiädäge Äxmät Mäñgär fondı Rizaeddin Fäxretdinneñ “Bolğar wä Qazan törekläre” xezmäten latin älifbasında çığarğan ide. Älege kitapnı Qazannıñ 1000 yıllığına da bastırıp qunaqlarğa taratu niäte bar.Landış Xarrasova


text:
Äfğanstanda protest çarasında 4 keşe ülde
"Uram cıyını tınıç başlandı, küp digändä berniçä yöz keşe cıyılğan ide. Nindider säbäptän cıyın köç qullanuğa äylänep kitte, häm äfğan keşeläreneñ faciğäle ülemenä häm yaralanuğa kiterde."
Äfğan räsmiläre süzlärenä qarağanda, iminlek köçläre tärtip saqlar öçen xalıqqa ut açqan. Xärbilär üzlärenä taşlar atıluın xäbär itte. Şundıy uq protest çarasında kiçä dä 4 keşe häläk bulğan ide. Könbatış Yardağı Hebron şähärendä bügen protest belderüçelär xalıqara missiä urnaşqan binağa taşlar häm şeşälär attı.


text:
İrannıñ kürşe illäre İranda suğış başlanu ixtimalına borçılu belderä
İrannıñ atom programı tiräsendäge wazğiät qıza barğan ber mäldä, Washington belän Tährannıñ süz köräşterüe axır çiktä köç qullanuğa kitermäsme digän borçular da arta. Radiobıznıñ xäbärçeläre İran yänäşäsendäge illärdä yäşäwçe keşelärgä, İranda suğış başlansa, anıñ sezgä yoğıntısı nindi bulaçaq digän soraw birde.
"Minemçä, Amerika İranğa höcüm itäçäk, häm bu Ğiraqqa, İrannıñ başqa kürşelärenä faydağa bulmayaçaq. Çönki bu zur suğışqa kiteräçäk, İran atom qoralın qullanırğa mömkin, Amerika, Ğiraq, İranda zur problemnar bulaçaq" di İrbil keşese.
Gruziä başqalası Tiflista yäşäwşe Guram Janjgava küñelendä şul uq borçular:
"Älbättä, bu bezgä dä zıyan itäçäk, monda şik yuq. Bez İranğa yaqın. Amerikannar yıraq – alar bezneñ dus, Gruziäneñ dä berdän-ber köçle dustı. Läkin zıyanı bezgä bulaçaq. Amerika yıraqta, ä İran kürşedä genä" di Tiflis keşese.
Ärmänstanda yäşäwçe Caroline Zakaryan üze İran ärmäne, suğış başlansa çik aşa iranlılar ağıla başlayaçaq, dip qurqa:
"Suğış başlansa iranlılar häm İran ärmännäre Ärmanstanğa küpläp kilä başalayaçaq. Min soñğılarına qarşı tügel, bu alarnıñ watanı. Läkin iranlılar Ärmänstanda bolay da küp, 27 millionnıñ 3 millionı monda kilsä, Ärmänstan İranğa äylänäçäk. Suğış başlansa zıyanı Ärmäsntanğa da tiäçäk – açlıq, awırular, qorbannar" di Caroline xanım.
Döres, İranda suğış bulaçağında şiklänüçelär dä bar. Ärmäsntanda yäşäwçe Saroh Sargisyan isemle yeget, İran qüätle il, Amerika, kiläse yılda saylawlar bulasın da iskä alsañ, İranğa höcüm itergä cör''ät itmiäçäk, dip sanıy.
İranda suğış ixtimalı turındağı sorawğa qırısraq cawap birüçelär dä buldı. Äytik, Bağdadta yäşäwçe İlham Kamal, İranğa andıy höcüm kiräk, içmasam, Ğiraqqa yoğıntısı beraz kimer, dide.
Şulay da, küplär nizaqnı tınıç yul belän xäl itergä çaqıra. Misal öçen, Ğiraqtağı Azçılıqlar Şurası başlığı Xälim Äl-Qaddu:
"Bez andıy höcüm bulmas dip ömetlänäbez. Çönki bu suğış berkemgä dä faydağa tügel. Töbäk bolay da suğışlardan integä. Bez ayıq aqık ciñep çığar, İran belän Quşma Ştatlar arasındağı nizaq xärbi tügel, diplomatik yullar belän cişeler dip ışanabız" di Ğiraqtağı Azçılıqlar Şurası başlığı.
Ä Gruziädä yäşäwçe Baçuki Baçukişvili sorawğa soraw belän cawapladı: Bezgä suğış kiräkme soñ, bez xärbi nığıtmağa äylänergä telibezme? – dide ul. Häm üze ük – min ber genä närsä beläm – yawızlıqnı yawızlıq belän ciñep bulmıy, digän cawap qaytardı.
Ali Ğilmi


text:
Bhutto, saylaw köräşenä qatnaşırğa qararlı
Bhutto, BBC belän yasağan äñgämäsendä, bälki alğa taba tağın höcümnär bulsa da, Paqstan Xalıq Partiäseneñ häm üzenneñ iminlek qurqısına qaramastan Ğinwarda bulaçaq saylawlarğa qatnaşaçağın äytte.
Höcüm, Pänceşämbe könne Bhuttpnıñ 8 yıldañ soñ sörgennäñ Qaraçigä qaytqanda qarşı alu çaraları waqıtında bulğan ide. Bhutto, höcümdä Paqstannıñ soñgı xärbi başlığı Zia ul Xaq tarafdarlarıñ ğayeplägän ide.
Bhutto, Paqstanğa qaytır aldınnañ, ekstremist törkemnär tarafınnañ üzenä qarşı bulaçaq höcümnär xaqında baştañ kisätelüen äytte.. Paqstan Elemtä ministrı, Tariq Aziz, Bhuttonı saqlar öçen hökümät tarafınnañ barlıq çaralarınñ kürelde dip äytte.


text: Strasburgta keşe xoqutarı buyınsa Yevropa mäxkämähe Dubrovqala terakt hözömtähendä zıyan kürgän 24 keşeneñ yalıuın qarayasaq. Räsäy mäxkämähe ularğa moräl zıyandı tüläwzä baş tartqan. Yevropa mäxkämähe dägüä bireüselärzeñ mäxkämä ultırışında qatnaşıuın horawı ixtimal, tine ularzıñ adwoqatı İğor' Trunov. Kisä Mäskäwzeñ Twer mäxkämähe Dubrovqala teatr üzägen alğanda häläk bulğandarzıñ tuğandarınıñ häm totqondarzıñ 4 dägüähen kire qaqtı. Ütkän yıldıñ oqtyabrendä bulğan terakt hözömtähendä räsmi mäglümättär buyınsa 129 keşe häläk bulğan, 700 keşe zıyan kürgän.


text:
Rusiä jurnalistları Tatarstanda ekologiä turında söyläşä
Assambleyağa Rusiäneñ bar töbäklärennän dä diärlek 140tan artıq jurnalist, Tatarstannan isä 50dän artıq mäğlümat çaraları wäkilläre cıyılğan. Respublikanıñ ekologiä häm tabiği resurslar ministrlığı press-sekretare Natal’ya Goloburdova süzlärenä qarağanda, bu çarağa xätta Altay, Buryatiya, Xakasiya kebek töbäklärdän dä kilgännär. Cıyılışta qatnaşuçılar öçen bik bay programma da qaralğan. Jurnalistlarnı aralaşu, ekologiä temasına yazuçı tanılğan şäxeslär belän tanışu, master-klasslarda qatnaşu, tabiğätne saqlaw temasına söyläşülär kötä. Comğa könne kiçen isä, Rusiä ekologiäse-2002 bäygesendä ciñüçelärne qotlaw häm büläklär tapşıru bulaçaq. Älege tantanalı çara Qazannıñ iñ tanılğan cirläreneñ bersendä – Piramida küñel açu üzägendä uzaçaq. Monnan tış Assambleyağa cıyılğan jurnalistlarnı Tatarstan, Qazan belän tanışu, borınğı Bolğar, Bilär cirlärenä mawıqtırğıç säyäxät, respublikanıñ sänäğät şirkätläre, alarnıñ eşçänlege, älege şirkätlärneñ tabiğätne saqlaw ğämälläre belän tanışu kötä. Şulay itep, 4 avgustqa qädär jurnalistlarnı bik bay, qızıqlı programma kötä.
İnde äytkänebezçä, Rusiä ekologiäse bäygeseneñ yomğağı Tatarstanda 3 märtäbä ütkärelä. Bıyıl Bötenrusiä jurnalistlar Assambleyası Tatarstannıñ Ministrlar kabinetı niäte belän häm anıñ yärdämendä oyıştırılğan. Bu, älbättä, respublikada ekologik problemalarğa, alarnıñ çişeleşlärenä zur iğtibar birüne kürsätä. Läkin bu iğtibar şuşındıy zur çaralar ütkärügä genä tügel, ğädäti, härkönne eşlänelä torğan ğämällärgä äylänsen ide.
Gölnaz İlgizär


text:
Mäğlüm buluınça, Başqortstan parlamentı äğzaları üzläreneñ 27 ğinwarda ütkän soñğı utırışında respubliknıñ möstäqillegenä tämam soñğı noqtanı quydı. Berkemgä dä ser tügel, Başqortstan üzeneñ möstäqillege turında iğlan itkän deklaratsiäsennän, Mäskäw basımı astında, ike-öç yıl elek ük qolaq qaqqan ide. Asılda anıñ iseme genä torıp qalğan ide. İnde menä şul isemnän dä, yağni «möstäqillek» digän töşençädän dä waz kiçte Başqortstan parlamentariyları. 27 ğinwarda uzğan utırışta respublik deputatları «möstäqillek» töşençäse telgä alınğan barlıq xoquqıy aqtlarğa üzgäreşlär kertte, ikençe törle itep äytkändä, respublik qanunnarındağı möstäqillek turında süz barğan urınnarnı ğämäldän çığaru turında qararlar qabul itte. İñ qızığı şunda – bu eşne parlament äğzaları şaw-şusız, xalıqqa älläni söyläp tormıy ğına eşläp quydı. Ul qararlar qayber räsmi gäzitlärdä bu atnada keçkenä genä itep bastırıp çığarıldı. Şulay itep Başqortstannıñ 14 yıl däwam itkän möstäqillek turındağı deklaratsiäse tämaman cirlände, tarixta qaldı. Älege ciñelügä parlamentariylar añlatma birüdän baş tarta. Qaysı ğına deputatqa şuşı xaqta fiker äytüen sorap möräcägät itsäk tä, alarnıñ berse dä «Azatlıq» radiosına üzläre qabul itkän qararğa mönäsäbäten belderergä rizalaşmadı.
Şunnan bez bu mäsälägä Başqortstan möstäqillegen härçaq yaqlap çığış yasawçılarnıñ berse, respubliktağı kürenekle ğälim – sotsioloğ, Rusiä Fännär aqädemiäse aqädemiğı Fänil Fäyzullinnıñ qaraşın belergä buldıq. Menä nilär söyläde ul.
(Fäyzullin)
Sez Başqortsandağı tanılğan ğälim-sotsioloğ, Rusiä Fännär aqädemiäse aqädemiğı Fänil Fäyzullin fikerlären tıñladığız


text:
Waşington Ğiraqnıñ qoral programmaları xisabında problemalar bar dip belderde
Düşämbe könne Quşma Ştatlar Ğiraqnıñ tıyılğan qorallar turındağı xisabına üz bäyäsen bu atna axırında iğlan itäçägen belderde. AQŞ däwlät sekretare Kolin Pawell xisapta qayber problemalar bar disä dä alarnıñ nidän ğibarät buluın äytmäde. Waşington Bağdatqa 12 meñ bitlek bu xisaptağı citeşsezleklärne xatalarnı tözätü öçen ikençe mömkinlek birelmiäçäk dip kisätä.
AUDİO: Bez başta uq bu xisapqa şik belän qarawıbıznı äytep quyğan idek. Häm miña kilgän mäğlümätkä qarağanda bu şik nigezle bulıp çıqqan. Ul xisapta problemalar bar.
Powell ul probemalarnı atap äytmäsä dä, AQŞ häm Britaniä wäkilläre elegräk 12 meñ bitlek bu xisapta zur ğına buşlıqlar buluı turında beldergän ide.
Aq Yort wäkile Ari Fleischer minemçä BMO niätlärennän, monıñ belän Ğiraqqa üze citeştergän küpläp üterü qoralları turında tögäl häm tulı mäğlümät tapşıru öçen soñğı mömkinlek birelüe citärlek däräcädä açıq kürenä ide dide. Ämma çığışlarda bu problemalarnıñ nidän buluı turında älegä berni dä äytelmi.
Däwlät Sekretare Powell tizdän Waşintonnıñ xisapqa räsmi bäyälämäse iğlan iteläçägen belderde.
AUDİO: Bez üzebez tapqan problemalarnı BMO qoral tikşerüçeläre Xalıqara atom energetikası agentlığı belän urtaqlaşabız. Häm bez BMO İminlek Şurasınıñ daimi äğzaları belän xäbärläşep torabız. Ämma bez täğäyen bäyälämäne yäki täğäyen belderüne barı tik analizlawlarnı tämamlağannan soñ ğına iğlan itäçäkbez.
Powell äytüenä qarağanda, Waşingtonnıñ bäyälämäsen bu atna axırında kötärgä kiräk. Pänceşämbe könne isä Ğiraqtağı qoral tikşerüçelär citäkçese Hans Bliks BMO İminlek şurası aldında çığış yasiaçaq. BMO resolütsiäse qoral tikşerüçelärgä ğalimnär häm atom, biologik ximik qoral programmalarına qatnaşı bulğan başqa keşelär belän oçraşıp soraw alu mömkinlege birüne taläp itä. Pawell, ägär dä Ğiraq rezolütsineñ şuşı öleşen ütämäsä xalıqara cämäğätçelek ciılıp tieşle çaralar kürü turında qarar çığaraçaq dide.
Buş administratsiäse xisaptağı buşlıqlar BMO rezolütsiälären tupas bozu bularaq dip bäyälänäçägen beldersä dä, monıñ nigezendä xärbi höcüm başlaw belän yanawdan tıyılıp qaldı.
Londondağı Patşa kolledjınıñ saqlanu mäs’älälären öyränüçe tikşerenü üzäge citäkçese Paul Cornish AQŞ häm Britaniä räsmilären bigräk tä bu xisapnıñ ximik häm biologik qorallar turındağı öleşe borçıy.
Agentlıqlar äytüençä älegä räsmilär xisaptağı buşlıqlar turında ğäyre räsmi, mikrofonsız söyläşülärdä genä äytä. Daily Telegrath AQŞ küzläw xezmäte belgeçläreneñ xisapta 1998-nçe yılda tikşerüçelär kitkändä qalğan meñnärçä tonna ximik häm biologik matdälär turında, şul isäptän gorçitsa gazı tutırılğan 550 miçkä turında berni dä äytelmi digän süzlären bastırıp çığardı. Şul uq gazeta Xisapta ni öçen Ğiraqnıñ Afrikada Uran satıp alırğa telägänlege, häm niçek itep bayıtılğan uran äzerläwgä yaraqlı kamil texnologiälär satıp alırğa ciınğanda totıluı turında berni dä äytelmi dip yaza.
Naif Aqmal, Praga


text:
Ğiraqta suğış betkännän soñ Quşma Ştatlar Yaqın könçığışta körçekkä terälgän solıx protsessın urınınnan quzğatu tırışlığın kürä başladı. Yäkşämbedä däwlät sekretare Colin Powell İsrael premier-ministrı Ariel Şaron häm Fälestin premier-ministrı Mäxmüt Abbas belän oçraştı. Bu oçraşular uñay täräqqiät dip bäyälänsä dä, älegä zur alğa kiteş turında äytep bulmıy…
Ägär Colin Powell İsraelne dä, Fälestinne dä “solıx yulı” dip atalğan plannı qabul itergä künderä alğan bulsa, monı zur uñış dip bäyäläp bulır ide, ni ayanıç, ul moña ireşä almadı. 2005 yılda Fälestin däwläten tözüne küz aldında totqan bu plannı Yaqın Könçığıştağı 4 aradaşçı tözegän ide: Quşma Ştatlar, Berläşkän Millätlär, Yevropa Berlege häm Rusiä. İke tarafnıñ da bu planğa üz tözätmäläre bar. Alay da, Fälestin yağı aña nigezdä rizalıq birde, ä menä İsrael - älegä yuq. Alay ğına tügel, Powell belän bulğan oçraşudan soñ ütkän matbuğat oçraşuında İsrael premier-ministır Ariel Şaron “solıx yulı” digän süzne ğömümän telgä almasqa tırıştı. Ber jurnalistnıñ bu plan turında turı sorawına Şaron “belderülär, wäğdälär, söyläşülär” waqıtı uzdı, başta Fälestin yağı qorallı törkemnärenä qarşı çaralar kürsen, digän cawap qaytardı. “Solıx yulı”nıñ qabul itelmäsen añlağan Powell, hiçyuğı, bu plan yünäleşendä adımnar yasarğa öndäde. Atap äytkändä, ul İsrael räsmilären Fälestinnärneñ tormışın ciñeläytergä çaqırdı: İsraeldä eşe bulğannarğa anda barıp yörü mömkinlege birergä, İsrael törmälärendä utırğan Fälestin totqınnarın çığarırğa, Ğaza yarları buyında balıq totuğa räxsät birergä. İsrael yağı “qayber adımnar” yasarğa wäğdä itte, äytik, yäkşämbedä 63 Fälestinlene törmädän çığardı, Gaza häm İordannıñ könbatış yarına tikşerü qapqaların açtı. Ämmä, düşämbädä Ğaza qapqası qabat yabıldı. Törmädän çığarılğannar isä, Fälestin yağı äytüençä, bolay da, 2-3 könnän möddäte betep çığası keşelär bulğan. İsrael tärmälärendä barlığı 5 meñnän artıq Fälestinle utıra dip sanala. Nixayät, Ariel Şaron, Waşingtonnıñ, Fälestin cirlärendä tözeleşlärne tuqtatu taläben kire qaqtı. Anıñ süzlärençä, bu bistälärdä yäxüdlärneñ inde öçençe buını üsä, alar İsrael däwlätenä öleş kertä, ul monı betreügä bara almıy.
İerusalemda ällä ni uñışqa ireşä almağan Powell Fälestinneñ yaña premier-ministrı Mäxmüt Abbas belän oçraşu öçen Yerixonğa kitte. Äye, Rammallağa tügel, näq menä Yerixonğa. Yasir Arafatnıñ utırması urnaşqan Ramallada Fälestinlelär uramğa çığıp, Powellnıñ Arafat belän oçraşırğa telämäwenä protest belderep demonstartsiä ütkärde. İsrael Arafat belän eş itüdän baş tartqannan soñ, yaña citäkçe tabırğa mäcbür bulğan Fälestinlelär, Mäxmüt Abbasnı premier itep quyğaç, İsraeldän cawap adımnar kötä. İsrael isä, yaña citäkçene, terorçılarğa qarşı kiçekmästän çaralar kürergä taläp itä. Bu - Powellnıñ Abbas belän berençe oçraşuwı buldı, häm ul da anı şähit-xöcümnär başqaruda ğäyeplängän törkemnärne qorasızlandırırğa çaqırdı. Fälestinneñ yaña citäkçese, bu eşne başqarırğa qarşı bulmawın, läkin başta İsrael dä närsäder eşlärgä tieş, yuq isä Fälestin xalqı mine añlamayaçaq dip añlatırğa tırıştı.
Şulay itep, İsrael-Fälestin mönäsäbätläre äle dä şul “et – etkä, et - qoyrıqqa” digän räweştä bara, Colin Powell bu nisbättän üzgäreş kertä almadı. İxtimal nindider açıqlıq maynıñ 20-senä taba kerä başlar. Bu köngä Ariel Şaronnıñ Waşingtonda George Buş belän oçraşuı bilgelängän. Küzäteçelär fikerençä, bu oçraşu aldınnan Şaron qayber taşlamalar yasarğa mömkin. Waşingtonğa kiter aldınnan anıñ şulay uq Mäxmüt Abbas belän oçraşuı kötelä.
Ali Gilmi, Praga


text:
Guardian Ahtisaarinıñ Kosovo planı turında
Serbiä parlamentı BMO maxsus wäkile Martti Ahtisaari täqdim itkän Kosovo nizağın çişü planın kire qaqtı. Çärşämbe könne 250 urınlı parlamentnıñ nibarı 15 äğzası ğına Kosovoğa xalıqara idarä qaramağındağı bäysezlek birü täqdimen xupladı. 225 deputat isä aña qarşı tawış birde. Serbiä parlamentı Ahtisaari täqdime xalıqara xoquq nigezlärenä qarşı kilä häm Serbiä cirendä yaña bäysez däwlät tözü öçen qanunsız räweştä nigez äzerli digän belderü belän çıqtı. Serbiä premyer ministrı wazıyfaların başqaruçı Vojislav Kostunica bu plan Serbiäne bülgäläwne häm anıñ cireneñ 15 protsentın tartıp alunı küzdä tota dide. Bolar turında International Herald Tribun gazetınıñ pänceşämbe sanında yazıla. Guardian gazetında şul uq könne çıqqan mäqälädä Timothy Gardon Ash Ahtisaari planı turında bolay dip yaza.
BMO general sekretarenıñ Kosovo kiläçäge öçen maxsus wäkile Martti Ahtisaari şul bilgesezlektän çığu öçen şaqtıy sallı täqdimnär yasadı.
Ul täqdim itkän planda bäysezlek süze qullanılmasa da härkem bu plannıñ Kosovoğa qatı xalıqara idarä nigezendä bäysezlek birüen añlıy.
Kosovonıñ üz äläme, himnı, konstitutsiäse, xökümäte, parlamentı häm watandaşlığı bulaçaq.
Anıñ şulay uq xalıqara kileşülär turında söyläşülär ütkärü, xalıqara oyışmalarğa quşılu xoquqı bulaçaq.
Şulay da bu bäysezlek xalıqara xärbi köçlärgä tayanuçı Xalıqara Sivil wäkil dip atalğan idarä qaramağında häm qısalarında ğına bulaçaq.
Ahtisaari planınıñ zur öleşe Kosovoda qalğan serb azçılığınıñ xoquqların saqlawğa bağışlana. Andağı serb cämğiätläre kiñ möxtäriätkä iä bulaçaq. Şul isäptän alar Belgrad belän finans elemtälären däwam itä alaçaq, üz mäğärif programmaları bulaçaq. Ğibardätxanäläre yanında maxsus saqlaw zonaları buldırılaçaq. Bu beräwgä dä tulısınça oşamıy torğan, butalçıq kompromis, xäzerge şartlarda bu iñ yaxşısı bula ala.
Ämma beräwlärgä ul başqalarına qarağanda nığraq oşamıy. Priştinada äle genä tağın ike kosovolınıñ ülemenä kitergän xäzer ük bäysezlek taläp itüçe demonstratsiägä qaramastan küpçelek töp Kosovo alban säyäsätçeläre bu çişeleş belän kileşep bula dip isäpli. Serb säyäsätçeläre isä bu qabul itelerlek tügel di. Rusiä isä süzlären uylap qına bäysezlekne xuplamıyaçağın belderä.
Serblar da qatnaşaçaq kiläse atnada başlanırğa tieşle söyläşülärdän soñ Ahtisaari üz täqdimeneñ täğäyenlängän ölgesen BMO Iminlek Şurasına mart ayında täqdim itärgä ömetlänä.
Soñğı arada Vladimir Putinnıñ bu turıda qatı çığışlar yasawına qaramastan Rusiäneñ niçek eş itäçägen äytep bulmıy. Bälki monı ruslar üzläre dä äle belmider.
Realistlar BMO Iminlek Şurası rezolütsiäsenä häm annan soñ çiklängän bäysezlekkä iltüçe 4 aylıq küçeş çorına yul açaçaq qarar yün ayında ütäçäk sigezlek oçraşuına qädär bulmasqa mömkin di.
Ägär bez kileşügä ireşä almasaq barlıq quyğan xezmätlär yuqqa çığaçaq. Kosovolılar mondıy uñışsızlıqnı tınıç qına qabul itmäs kebek. Näticädä köç qullanu tağın artır kebek.
Yewropa Berlege açıq itep, berdäm, täesirle häm strategiä belän eş itärgä tieş. Üz qısalarınnan çittä eş itkändä ğädättä aña şuşı dürt närsä citep betmi. Berdäm häm näticäle bulırğa kiräk, çönki Rusiäne barı şulay ğına rizalatıp bulaçaq."


text:
Tönyaq-Kafkazda qarşılıq kimedeme?
Qabarda-Balqar respublikası başqalası Nalçikta militsiä häm iminlek xezmätlärenä 2 yıl elek bulğan höcümnärdän soñ Tönyaq Kavkaz qarşılıq köçläre dönya cämäğätçelegeneñ iğtibarın cälep itärdäy ber genä zur höcüm dä yasamadı. Bu Tönyaq Kafkazdağı qarşılıq törkemnäre köçsezländeme digän sorawğa säbäp buldı. Şul uq waqıtta Çeçen qarşılıq köçläre citäkçese Doku Umarov Tönyaq Kafkaz ämire häm çihad yulbaşçısı dip iğlan itelde. Bu isä tağın da kübräk sorawlarğa etärä.
Çeçnädä qarşılıq köçläreneñ zur bulmağan höcümnäre genä bulğalap tora. Qarşılıq köçläreneñ internet säxifälärendä ul höcümnärneñ Mäskäw yaqlı köçlärgä qarşı alıp barıluı turında äytelä. Içkeriä Çeçen respublikasınıñ yäğni bäysezlek yaqlı köçlärneñ mäğlümät ministrlığı taratqan belderülärgä qarağanda, bıyılğı aprel ayınnan birle zur bulmağan distälärçä şundıy höcümnärdä 200-300 doşman suğışçısı üterelüe turında äytelä.
Inguşetiädä isä qarşılıq köçläre üz höcümnären Islamğa xiänät itüçe dip sanalğan, xakimiätkä eşläwçe ayırım keşelärgä yünälderä. Militsiägä häm xärbilärgä dä ut açular bulğalıy, ämma alar ällä ni zur zıyan kitermi.
Bıltır sintäber ayında Içkeriä prezidentı urınına kilgän Doku Umarov 3 ay elek Chehenpress.info säxifäsenä çığarılğan iğlanda Çeçnädä häm çitä meñnärçä yäşlär Rusiägä qarşı cihadta qatnaşırğa teli, ämma alarnıñ barısın da künegülär aşa ütkärergä mömkinleklär yuq, şuña kürä alar üzläre oyışıp ayırım eş itä dip belderde.
Şunda uq Umarov Rusiä yaqlı köçlärgä qarşı zur höcümnär oyıştıra almawnı köçsezlek dip bäyälärgä, yäki Basayevnıñ üleme belän bäyläp qararğa kiräkmi, ä bälki bezneñ ozın möddätle strategiägä bäyläp qararğa kiräk di. Umarov bik zur äzerlek eşläre alıp barıldı häm däwam itä, möcähidlär qatı künegülär aşa ütä dip tä östi. Ul belderüdä, uzğan cäydä könyaq Çeçnädä qatı bäreleşlär bulmaw bik ähämiätle künegülärgä mömkinlek birde dip añlatıla. 2 yıl elek Nalçikka höcüm itkän suğışçılar arasında qorbannarnıñ küp buluı ul suğışçılarnıñ täcribäsezlege belän añlatılğan ide.
28 üktäberdä chechenews.com säxifäsendä Umarov isemennän çığarılğan belderüdä isä Doku Umarov üzen Tönyaq Kavkaznıñ ämire dip iğlan itte häm töbäktäge möcähetdinnär anı jihad yulbaşçısı bularaq tanıp aña tuğrılıq belderde dielä.
Ämma Londonda säyäsi sıyınu alğan çeçen citäkçeläreneñ berse Äxmät Zakayev Azatlıq Radiosına Umarovnıñ bu adımın 1999 yılda Çeçen köçläreneñ Dağstanğa bärep kerüenä oxşaş adım dip bäyäläde. Şul bärep kerü Rusiä xärbi köçlärenä Çeçnägä qarşı ikençe suğış başlaw öçen säbäp bulğan ide. Zakayev fikerençä, Rusiä iminlek köçläre üz yardämçeläre aşa Umarovnı üzen Tönyaq Kafkaz Ämirlege başlığı dip tanıtırğa häm töbäktäge möselmannar isemennän bar dönyağa suğış iğlan itärgä kündergän. Zakayev fikerençä, bu Mäskäwgä äl-Qaiägä qarşı köräş säbäbe belän Çeçnägä östämä xärbi köçlär kertergä säbäp bulaçaq.
Şul uq waqıtta Umarov avgust ayındağı belderüendä küp yäşlär xäzer suğışırğa atlığıp tora, aların tıyıp qalu bezneñ öçen problemağa äwerelde dip beldergän ide. Şuña kürä Umarov qarşılıq köçlärendäge şundıy radikal islamçılar basımı astında üzen Ämir dip iğlan itärgä mäcbür bulğan digän fiker dä bar.
Ämma Umarov bu adımğa nindi säbäplärdän genä barğan bulmasın, bu anıñ tarafdarların bülgälänügä kiterde. Moñarçı anı yaqlağan qayber xärbi citäkçelär inde Äxmät Zakayev qaylı belderülär belän çıqtı.
Naif Aqmal


text: İran atom sänäğäte räsmiläreneñ berse, Hossein Mussavian, oppozisiädäge säyäsi törkemneñ, Tähran yanında yäşeren atom bombasın yasaw urını bar digän ğayepläwlären kire qaqtı. İrannıñ yäşergän atom eşçänlege yuq, dide Mussavian. "İranda qarşı toru milli şurası" dip isemlängän älege törkem, Quşma Ştatları tarafınnan terrorçılar isemlegenä kertelgän Mujahedeen Xalq oyışmasınıñ säyäsi bülekçäse bulıp tora. Däwlät Departamentınıñ matbuğat wäkile Adam Ereli, Quşma Ştatlar älege mäğlümatneñ döreslegen tikşerä almıy, dide: "Elek tä bu tör mäğlümatlär bula ide, häm Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı soñıraq xäbär itüençä, alar döres bulıp çığa ide. Alay da, atom agentlığı İrannıñ atom programmasın tikşerüne däwam itkändä barlıq mäğlümätne isäpkä alır, dip ömetlänäbez. " dide Ereli.


text:
2005: Üzäk Aziädä bu yılda bulğan waqiğälärgä küzätü
2005-nçe yıl Üzäk Aziä öçen butalçıqlı yıl buldı. Qırğızıstan prezidentı Akayev Mart ayındağı başkütärü näticäsendä çitlätelde. İke aydan son Üzbäkstanda xökümät Ändicandağı protestlarnı küç qullanıp bastırdı. Keşe xoquqların yaqlau törkemnäre anda yözärlägän keşe, şul sanda xatın-qızlar , balalar üterelde, bu Kärimov rejimınıñ üzgä fikerlelekkä çıdamlıq kürsätergä ciınmauın kürsätte dip belderdelär. Ä inde Qazaxstan prezidentı Nazarbayev zur küpçelek tauış belän yañadan prezident itep saylandı. Üzäk Aziädä bu yılda bulğan qayber vaqiğälärgä küzätü .
Demonstratsiä tauışları
Berniçä säğätätn soñ xökümät bärep töşerelde. Akayev Rusiädä sıyındı. Oppozitisä citäkçese Kurmanbek Bakiyev xakimiätkä kilde. İyül ayında prezident saylauları ütkärelde. Qırğızıstan regiondağı iñ demokratik il digän statutın yañadan qazansa da, fäqirlek häm rişvätçelek problemması älegäçä xäl itelä almadı. Qırğızıstannıñ kürşeläre Akayev täcribäsennän sabaq aldılar . Üzbäkstan prezidentı Kärimov 13-nçe Mayda Ändicanda tınıç demonstrantlarğa qaşı ut açtırdı.
Atu tauışları
Vaqiğälärgä tanıq ber üzbäk radiobızğa bolarnı äytte.
"Alar bezgä ut açtılar. Sarıqlarğa kebek attılar. Sunarçılarnıñ büre yaki tölkene niçek atıp üterülären beläsezme? Bezgä dä şulay uq attılar."
Keşe xoquqları törkemnäre yüzärlägän keşe üterelde häm küpkenä keşelär ildän qaçıp kitärgä mäcbür qaldı dip belderdelär. Üzbäk xökümäte oppozitsiäne häm keşe xoquqları aktivların ezärlekläven köçäytte. Distälägän keşe qulğa alındı. Unarlağanı törle törmä cazalarına da xökem dä iteldelär inde. Süz ireklege dä çiklände. 12-nçe Dikäberdä Üzäk xakimiätläre Azatlıq Radiosı Üzbäk redaksiäse Taşkent burosınıñ akkreditatsiä möddäten ozaytmayaçağın belderde. Elegeräk, BBC häm War and Peace Reporting institutı üz xäbärçelären kire çaqırıtırğa mäcbur qalğan ide. Qazaxstan prezidentı Nazarbayev ta oppozitsiä törkemnären , NKOlarnı häm informatsiä ireklegen çikläv öçen çaralar kürde. Basım çaraları 4-nçe dikäberdäge prezident saylaularnnan alda bigeräk tä köçäyde. Näticädä ul 91 protsent tauış belän yañadan saylandı. Yevropada İminlek Häm Xezmättäşlek Oyışması saylaular xalıqara standartlarğa turı kilmäde digän yomğaq yasadı. Tacikstanda da oppozitsiä eşlekleläreneñ qayberläre törmägä yabıldı. Fevral ayındağı parlament saylaularında prezident Raxmanovnıñ partiäse küpçelek mandat aldı. Turkmänistanda isä, prezident Niyazov rişvätçelektä ğäyepläp ölkän räsmilärne çitlätep toruın dävam itterde. Sälämätlek saqlau, mäğarif häm sotsial ölkälärdä vazğiät naçarlanğannan naçarlana bara. Dini ireklek tä çiklängän.
Färit İdelle, Praga.


text:
Damir İsxaqov: “Bezne Başqortostanda xakimiät bülü tügel, tatar xalqı yazmışı qızıqsındıra”
Waqıt-waqıt Qazanğa Başqortostannan şaltıratıp yäki kilep, andağı tatarlarnıñ psixologik caysızlıqları turında zarlanalar. Yä canisäp waqıtında uramı-awılı belän millätne üzgärtep yazarğa quşalar. Cirle türälär Başqortostanda yäşägäç, milläteñ dä başqort bulırğa tieş inde dip ügetlägäç, xalıq alarnıñ süzen tıñlap rizalaşa, pasportında millät kürsätelmäsä dä, başqort bulıp yazıldım dip uylıy. Annarı mäktäptä tatar tele urınına başqa tel uqıtıla başlağaç, aptırap kitä yäki tağı ber tapqır rizalaşa häm tuğan telendä üz balası belän öydä genä söyläşä. Yäğni, Tatarstandağı yäki başqa töbäktäge tatar üzeneñ milläten üzgärtmi häm yäşermi ğömer itsä, kürşe respublikada tatar bulu modada tügel. Menä şuşı küreneş arqasında bäxäslär çıqqalıy. Häm alar bigräk tä Qazanğa, Bötendönya tatar kongressına kilep törtelä. İkençe yaqtan, Başqortostannıñ räsmi xakimiäte häm citäkçelek tiräsendäge yarım-däwlät tatar oyışmaları isemennän “Bezdä barısı da al da göl, tatarlarnıñ mäktäbe, jurnal-gäcitläre, radiotapşıruları bar, yaña teatr salına”, dip kükräk suğa häm şul uq xakimiätkä räxmät uqıy.
Şundıy soraw kilep tua. Ä Tatarstan häm bötentatar oyışmaları moña niçek qarıy? Başqort yäşläreneñ “Yäşlek” gazetasınıñ 29 iyül sanında Başqortostan prezidentı administratsiäse wäkile Ämir Yuldaşbaev tatar milli zıyalıların häm Tatarstannı tänqitlägän. Ä “Başqortostan” dip atalğan räsmi gazetanıñ 1 avgust sanında tatarlarnı tağın da köçleräk qızdırğannar. “Äfändelär ut belän mawığa” dip atala ul mäqälä. Eş närsädä soñ? Ällä çınnan da, Başqortostandağı zavod häm aqça bülügä, prezident saylawğa Tatarstannıñ häm tatarlarnıñ üz mänfäğäte barmı? Yuğarı däräcädäge däwlät çinovnigı Ämir Yuldaşbaevnı jurnalistlarğa “Başqortostan Tatarstannıñ filialı tügel” dip belderergä mäcbür itkän citdi säbäp barmı ällä? Şuşı sorawlarğa cawap birer öçen bez berniçä abruylı oyışmağa häm bilgele şäxeslärgä möräcäğät itep qaradıq. Näticä şundıy. Ämir Yuldaşbaev yuqqa ğına borçıla. Başqortostandağı aqça häm xakimiät bülü Qazan zıyalıların hiç qızıqsındırmıy. Härkemneñ üz mäşäqäte. Qayber citäkçelär yalda, ikençeläre zatlı köymägä utırıp, İranğa kitkän. Öçençelärneñ Başqortostan turında bernindi dä mäğlümatı yuq. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin Başqortostannıñ kurortlarnıñ bersendä yal itä, andağı parlament citäkçese belän oçraşa, xätta, “Aq Bars” xokkey komandası belän Ufada oçraşıp, sportçılarğa kürsätmälär birä. Ä “Aq Bars” xokkeyçıları Başqortostan prezidentı prizına oyıştırılğan turnirda uñışlı ğına qatnaşa.
Qısqası, borçılır urın yuq. İke respublika arasında citdi qarşılıq yäki kierenkelek yuq, diärgä bula. Barı tik canisäp näticäläre häm mäktäplärdä tuğan tel uqıtu ğına küñelneñ ber çitendä töer bulıp tora, ämma bu turında bernindi açıq söyläşü, bäxäs işetelmi. Tatar cämäğätçelege arasında Başqortostanda tuıp üskän zıyalılar az tügel. Alarnıñ tuğannarı, awıldaşları başqa millätkä küçerelsä, uñaysız xäl kilep çığa, älbättä. Ämma xäzergä canisäp turında bernindi räsmi mäğlümat bulmağaç, pasportta millät kürsätelmägäç, berkem tawışlanmıy, härkem üz baqçasında qızına.
Şulay da milli ideyäne yıl äylänäsendä häm täwlek buyı küz aldında totuçı ğalim, tarix fännäre doktorı Damir İsxaqovnıñ fikeren tıñlamasaq, Başqortostan matbuğatınıñ tatar mäsäläse turındağı soñğı belderüläre beryaqlı bulıp qalır ide.
Tarixçı Damir İsxaqov fikerençä, xäzergä Tatarstan häm tatar dönyası Başqortostan tatarlarınıñ milläte, tuğan telenä qarata bernindi urtaq belderü yasamağan, mäğlümat taratu yäki fänni tikşerü yağınnan konkret eşlärgä dä kereşmägän. Ä millionnan artıq Başqortostan tatarınıñ borçıluları häm problemaları saylaw aldı ığı-zığısınnan mal häm täxet bülüdän östenräk. Üzgärmi torğan faktor bar. Ul da bulsa, Başqortostan tatarlarınıñ sanı, respublikadağı tatar balalarınıñ tuğan teldä belem aluı. Şuşı konkret mäs’äläne tikşergändä, bernindi säyäsi yäki fälsäfi uyınnar bulmasqa tieş. Xäzergä bu turıda bernindi tögäl häm tikşerelgän mäğlümat yuq äle. Qazanda könnär qızu bulsa da, tatarnıñ ruxi xaläte tınıç.
Rimzil Wäli


text:
Äxmät Qadırovnıñ ulı Ramzan urınbasar itep bilgelände; belgeçlär fikerençä, Çeçnyada vendetta başlana
Yäşkämbedä Groznıyda Ciñü könenä bağışlanğan tantana waqıtında üterelgän Çeçnyanıñ Mäskäw taraflı prezidentı Äxmät Qadırov düşämbedä tuğan awılı Sentoroyda cirlände. Qadırovnıñ üterelüe Mäskäwneñ Çeçnya säyäsätendä zur orım buldı.
Şartlawnı kem oyıştırğanı älegäçä bilgesez. Düşämbedä çeçen separatisları citäkçese Aslan Masxadov moña nindi dä bulsa qatışı buluın kire qaqtı. Bezneñ problemalar köç belän xäl itä torğan tügel, dide ul, häm terror ğämällärenä kisken tänqiten belderde.
Çeçnyada tärtip urnaştıru wäğdäsendä xakimiätkä kilgän Rusiä prezidentı Vladimir Putin yäkşämbedä şaqtıy xäsrätle kürende. Kremldä Qadırovnıñ ulı Ramzannı qabul itep ul anıñ ätisen qaharman dip atadı:
Audio (Vladimir Putin)
"Äxmät Qadırov bu dönyadan 9 may, ciñü könendä kitte, häm ul ciñelmiçä kitte."
Belgeçlär fikerençä, Qadırovnıñ üterelüwe Kremlneñ Çeçnya säyäsätenä zur orım bulıp tora. Bu säyäsät tulısınça Qadırovqa nigezlängän ide. Şul uq waqıtta anıñ çeçennar arasında popularlığı bik tübän ide. Berençe Çeçen suğışı waqıtında federal köçlärgä qarşı suğışqan, Cäwhär Dudaev tarafınnan Çeçnya möftie itep bilgelängän Qadırov, möfti bularaq Rusiägä qarşı cihad iğlan itkän keşe. Läkin soñnan ul qaraşın üzgärtä, çeçen suğışçıların wahabiçılıqta ğäyepläp, Rusiäneñ yaña saylanğan prezidentı Putin yağın ala. Çeçennarnıñ kübese anı xıyänätçe dip sanıy, uzğan yäkşämbegä qädär Qadırovnı üterü tırışlığı belän inde 3 xöcüm yasalğan ide. Anıñ Çeçnyadağı xakimiäte tulısı belän köçkä nigezlängän ide. 4 meñ xärbidän torğan, Qadırovqa buysınğan militsiä köçlären anıñ ulı Ramzan citäkli. Anıñ xättä şäxsi törmäse bar dip xäbär itelä. Çeçnyada küp sanlı keşe xoquqları bozu, şul isäptän keşe urlaw, cäberläwlär artında näq menä şuşı törkem tora dip sanala. Cirle xalıq äytüenä qarağanda, bu törkem alar öçen Rusiä xärbilärennän dä qurqınıçraq bulğan.
Düşämbedä Çeçnya prezidentı wazifaların başqaruçı Sergei Abramov Ramzan Qadırovnı Çeçnya xökümäte başlığınıñ bernençe urınbasarı itep bilgeläde. Belgeçlär fikerençä, Çeçnyadağı törkemnär, teyplar, klannar arasında üç alu, qan qoyu däwam itäçäk. Qazaxstandağı Çeçen disaporası başlığı Äxmät Moradov:
Audio (Äxmät Moradov)
"Xäzer moña anıñ ulın kertälär, dimäk üç alu başlana, monıñ axırın küzallaw awır."
Azatlıq xäbärçese Andrei Babitski, Çeçen suğışlarınıñ ikesen dä yaqtırtqan jurnalist, andağı xällärne yaqınnan belä. Ul da şul uq fikerdä:
Audio (Andrei Babitski)
"Üç alu älbättä bulaçaq, Qadırovnıñ köçläre bolay da federallardan da märxämätsezräk ide. Xäzer alar üç alu niäte belän xäräkät itäçäk."
Ali Gilmi, Praga


text:
12nçe yün bar rusiälelär kebek, başqortstanlılar da Rusiä könen bilgeläde. Ul yäkşämbe köngä turı kilü säbäple, 13nçe yün respublika xalqı yal itä.
12nçe yün ufalılar öçen öçlätä bäyräm buldı. Alar Rusiä könenän tış, başqala könen häm Salawat Yulayıv könnären dä bilgeläde. Älege bäyrämnär uñayınnan Ufada bik küp obyektlar açıldı. Sipaylowo bistäsendä fizkultura-sawıqtıru kompleksı, Dim yılğası aşa küper, “Mir” säwdä-yal üzäkläre açıldı. Bäyräm könnärendä 6 qatlı maşinalar quyu urını eşli başladı. Mondıy binanıñ respublikada berençegä açıluı.
Bäyräm çaraları urıs häm başqort xalıqlarınıñ duslığın gäwdäländergän “Duslıq monumentı”na çäçäklär salu belän başlandı. Artaban şunda uq “Duslıq çäçkäse” isemle balalar häm “Yaratqan şähärem” isemle yäşlär bäyrämnäre buldı.13 säğättä Urıs drama teatrı binası aldında “Berdämlek” xalıq icatı festiwaleneñ yomğaqlaw konsertı uzdı. Lenin isemendäge mäydanda “Min yaratam sine, Rusiä” bäyräm konsertı uzdı. Anda Mäskäwdän kilgän“Premyer-ministr” häm başqa törkemnär dä qatnaştı.
Bäyräm könne Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov Respublika yortında Yüriy Şevçuqqa “Başqortstannıñ xalıq cırçısı” isemeneñ bilgelären tapşırdı. Ufada tuıp-üsep, xaqimiät tarafınnan ezärleklänep Sankt-Peterburgqa kitkän il külämendäge bilgele roq-cırçı şul uq könne ufalılar aldında zur şow-konsert birde. Anda 50 meñgä yaqın keşe qatnaştı.
Ufadağı bäyäm çaraların oyıştıru şähär qaznasına 1,5 million sumğa töşkän.


text:
Qazan İzge Ana ikonası- Qazannıqımı?
Bu “tügäräk östäl” Qazan şähäre administratsiäseneñ noyäber başında ütkärgän “Qazan İzge Ana ikonası, izge säyäxät häm perspektivalar” digän “tügäräk östälgä” cawap. Älege şähär administratsiäse başlanğıçı belän ütkärelgän “tügäräk östäldä”, sezgä söylägänebezçä xörmätle tıñlawçılarıbız, Vatikannan Rusiä pravoslavlarına tapşırılğan Qazan İzge Ana ikonasın Qazanğa kitertü mä’säläse tikşerelde. Anda Qazan ğalimnäre häm şähär administratsiäse wäkilläre, fänni yaqtan kilep, älege ikonanıñ iñ borınğı “spisok”, yäğni küçermä buluın, anıñ originalı päydä bulğan tarixi watanına qaytarıluınıñ farızlığın isbatladılar. Bu “tügäräk östäl”dä qatnaşuçı pravoslav häm islam dine wäkilläre ikonanı qaytarunı yaqlap tawış birüdä qatnaşmadılar. Ä çaqırılmıy kilgän BTİÜ citäkçeläre Zäki Zäynullin, Yunıs Kamaletdinov, Färit Xäbibullin qatğıy räweştä protest belderdelär häm çaralar kürergä wäğdä ittelär. Şulay itep cawap “tügäräk östäl”yen dä fänni nigezdä ütkärergä uylanılğan bulğan. Tügäräk östälgä tarixçı ğalimnär Fayaz Xucin,Änwär Xäyrullin, Rawil Amirxanov çaqırılğannar ide. Läkin alar “ kilä almıy qaldılar” dip iğlan itelde. Qatnaşuçılar isemlegendä dini konfessiä wäkilläre dä yuq ide. Şulay itep öç säğätkä suzılğan “tügäräk östäl” xalıq cıyını räweşenä kerde. Färit Xabibullin, Zäki Zäynullin häm Yunıs Kamaletdinovnıñ aldan äzerlänep quyılğan çığışlardan soñ telägän keşe küñelendä närsä bar şunı söyläde. Urta ber cirendä Malik Sabircan dip täqdim itelgän qatnaşuçı mä’sälägä fänni yaqtan kilergä çaqırdı. Anıñ fikerençä fänni yaqtan kilgändä mä’säläneñ öç aspektı bar- yuridik, ruxi häm mäğlümäti. Yäğni yuridik yaqtan kilgändä Vatikannan tapşırılğan ikonanı Qazanğa qaytarunı restitutsiä dip bäyäläp bulır ide. Läkin ikona origenal, yäğni töp nösxä bulmağaç monı restitutsiä- yäğni ildän alıp çıqqan malnı kire qaytaru dip bäyäläp bulmıy.Malik Sabircan fikerençä mäs’äläneñ başqa aspektları da ikonanıñ küçermä genä buluı belän mäğnälären yuğaltalar. Älege çığıştan soñ tağın ike säğät çaması dönya xälläre turında söyläşep utırğaç rezolyutsiäne tikşergändä yäş belgeçneñ dälilläre iskä lındı. Rezolyutsiäneñ töp punktında Qazan İzge Ana ikonasınıñ “spisok”, yäğni küçermä buluı basım yasap äytelde, häm ul bolay dip yazıldı. “Tügäräk östäldä qatnaşuçılar tatar xalqın qollıqqa qaldıru häm kolonializm qoralı sıyfatında xezmät itkän Qazan İzge Ana ikonasınıñ “spisok”ın (kopiäsen) Qazan şähärenä qaytaruğa qatğıy protest belderälär. Yunıs Ätnäle.


text:
Belgrad – Serbia mäğlümät çaraları xäbärlärenä qarağanda, Serbia Kosovoda bäysezlek iğlan itelüenä qaramastan, aldağı parlament häm cirle saylawnıñ Kosovo töbägendä dä uzdırırğa cıyına. Serbianıñ Beta xäbär agentlığı, Serbiada 11 mayda bulaçaq saylawnın, şulay uq albannar küpläp yäşägän töbäktä dä uzdırıluın planlaştırğan taqdimneñ saylaw komissiäse tarafınnañ raslanuın belderde.
Kosovo bäysezlegen ber yaqlı bularaq iğlan itte. Häm Kosovonıñ bäysezlegen 30lap il tanıdı. Bäysezlekne tanuçı illär başında Amerika, Germaniä häm Britaniä dä bar. Kosovoda azçılıqnı täşkil itkän 120 meñ Kosovo serbı isä bäysezlekkä qatğiy qarşı çığa.


text: London. Berläşkän Millätlär qarşında eşlägän Dönya Sälämätlek Oyışması citäkçese Gro Harlem Brundtland, yaña törle üpkä yalqınsınuwı SARS-qa qarşı köräşüdä bar dönya cämäğätçelege berdäm eş itärgä tieş dip isäpli. BBC telekanalına birgän äñgämäsendä ul, şuşı ğasırnıñ berençe zäxmäten tuqtatu öçen äle waqıt soñ tügel dip belderde. Brundtland üze citäklägän oyışmanıñ Qıtay, Hong Kong häm Torontoğa säyäxät itmäw turındağı kisätüne tänqitläwne kire qaqtı. Ul arada Qıtayda xakimiat şuşı çirneñ taraluwın tuqtatu maqsatında, SARS yoqqan keşelär belän aralaşqan 8 meñläp xalıqnı dönyadan ayırıp toru qararın çığardı, häm başqala Pekindä teatrlar, diskolar, internet kafeları häm başqa şundıy cämäğät urınnarın yabarğa buldı.


text:
Gazadan çigenü waqıtı tämamlana
Bügen Gaza sızığında iminlek köçläre belän bulğan bäreleşlärdän soñ çığışı belän Gazadan bulmağan 50 keşe qulğa alınıp quıp çığarılğan.
Xärbilär häm polisiä Gazadağı iñ zur yähüd utarı Neve Dekalimnan xalıqnıñ çığıp kitüen küzätä. İxtiyari räweştä çigenü waqıtı bügen tön urtasında betä. Bügen irtän saqlanu ministrı Şaul Mofaz, çigenügä qarşı bulğan här keşegä qarata qırıs çaralar küreläçäk, dip kisätte.
Elei Sinai utarında da distälägän yähüd cıyılıp maşina köpçäklären yaqtı, Elei Sinai bireşmiäçäk, dip qıçqırdı


text:
Mojga milli-mädäni möxtäriätenä 5 yıl
Udmurtiädä berençelärdän bulıp milli xäräkätkä Mojga töbäge quşıldı. Şähärdä tatar üzäge oyıştı, anıñ berençe citäkçese İlgiz Qadıyrov buldı. Respublikada berençelärdän bulıp milli bäyrämebez sabantuyın da mojgalıylar başta şähär külämendä uzdırdı, soñraq Mojgadağı milli bäyrämebez respublika bäyräme statusın aldı.
Milli – mädäni möxtäriät tözü buyınça yaña qanun ğämälgä kergäç, mojgalıylar tağın xalıq cıyını uzdırıp, möxtäriätne berençe bulıp räsmi terkäwgä dä ireşte. Mojga, beraz soñraq Balezino rayonında oyışqan milli-mädäni möxtäriät respublikaküläm oyışmanı terkäwdä nigez buldılar.
Mojga şähärendä cirle milli-mädäni möxtäriätne terkäwgä inde biş yıl waqıt uzğan. Bu data milli xäräkät aktivistlarınıñ eşlärenä yomğaq yasaw öçen säbäp tä buldı. Başqarılğan ğämälläre dä bar, milli xäräkätkä kilep quşılğan yaña keşelär dä az tügel, dip urtaqlaştı telefon aşa äñgämädä möxtäriätneñ räise İlgiz Qadıyrov.
İñ möhime, milli-mädäni möxtäriät Mojga şähäreneñ ike mäktäbendä tatar tele sıynıfların, balalar baqçasında tatar törkemen açuğa ireşte, şulay uq sänğät kollektivı da uñışlı ğına eşläp kilä.
Mojgada milli-mädäni möxtäriätneñ biş yıllığı uñayınnan tantana da bik küñelle uzdı, dip däwam itte İlgiz Qadıyrov.
Anda cirle administratsiädän wäkillär, Udmurtiä respublikasınıñ milli-mädäni avtonomiäse räise İrek Şäripov, tatar ictimaği üzäge başlığı Fnün Mirzayanov, Balezino milli—mädäni möxtäriätennän wäkillär häm cır kollektivı, älbättä, Mojgadan sänğät ostaları qatnaşqan.
Milli-mädäni möxtäriätneñ eşenä bäyä birep, anıñ aktiv äğzalarına milli säyäsät ministırlığı häm cirle administratsiäneñ Maqtaw xatları, gramotaları tapşırılğan. Möxtäriätneñ eşçänlege xaqında çığışlar, sänğät ostaları başqaruında cırlar, iyüllär belän aralaşıp alıp barılğan. Eşlärenä bäyä birü, näticä yasaw, üzara aralaşu kiläçäkkä bilgelängän ğämällärne tormışqa aşıru öçen därt östäde dip urtaqlaştı möxtäriätneñ räise İlgiz Qadıyrov.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text: Qıtay prezidentı Hu Cintao bügen Aq yortta AQŞ prezidentı George Bush belän oçraşa. Oçraşu Qıtay xalıq respublikı gimnı uynaw belän başlandı. Kön tärtibendä säwdä, İran häm Tönyaq Koreyanıñ atom programmaları tiräsendäge kierenkelekne diplomatık yullar belän çişü kebek mäsälälär tora. Bush xalıqara iminlek häm keşe xoquqları turında da söyläşülär bulaçaq, dip belderde. Hu Tönyaq Korea häm İran tiräsendäge atom nizağları tınıç yullar belän çişeler digän ömeten belderde. Buah üz çiratında, Taywan mäsäläseneñ dä tınıç çişelüenä ışanuın äytep, AQŞnıñ berdäm Qıtaynı yaqlawın assızıqladı.


text:
Saddamnı nindi maxkämädä, qayda cawapqa tartırğa digän mäs''älädä fiker ayırmalıqları bar
AQŞ prezidentı Buş, Saddam östennän xökem protsesınıñ xalıqara standartqa turı kilüe öçen Ğıraqlılar belän xezmättäşlek iteläçäk dip belderde. Läkin, keşe xoquqları aktivistları, şulay uq BMOsı general sekretarı Kofi Annan mondıy xökem protseslarınıñ qanuni buluı öçen anıñ eşenä xalıqara cämağätçelekne qatnaştıu zarur digän fikerdälär.
Audio
"Bez xökem protsesınıñ xalıqara standartlarğa turı kilüen buldıru öçen ğıraqlılar belän bergä eşliäçäkbez. Bu iñ yaxşı yul dip uylıym. Bu eştä Ğıraqlılarnıñ qatnaşı zur bulırğa tieş. Çönki bu keşe alarnı cäberläde."
Buş ülem cazası turndağı soraunı çitlätep ütsä dä, Min Xösäingä, dönya sinsez yaxşıraq bulır ide dip äyter idem dide. AQŞ tarafınnan tüzelgän Ğıraq İdarä Şurası uzğan atnada suğış cinayötläre mäxkämäsen tözü turında qarar qabul itte. Saddam belän oçraşqan Şura ağzası Muvaffaq al-Rubaiye bolay dide.
Audio
"Sezgä äytim. Ul Ğıraqtan kitmiäçäk, Ğıraqta mäxkämä aldına basaçaq, xökem iteläçäk höm cazasın ta Ğıraqta ütiäçäk."
Läkin, keşe xoquqları aktivistları AQŞ okkupatiäse astındağı Ğıraqtağı mäxkämä ciñüçelärneñ yustitsiäse bulaçaq häm anıñ xalıqara mäxkämäneñ qanunilege bulmayaçaq dip belderälär. Annan başqa 30 yıllıq diktatura häm izü säbäple, Ğıraqnıñ mondıy xökem protsesın alıp barırılıq xakimnäre dä xoquqi säläte dä yuq. Human Rights Warchnıñ kiñäşçelärennän Elise Kepplerneñ sülärençä,
Audio
"Prokurorlarnıñ , tikşerüçelärneñ häm xakimnärneñ mondıy mäsälälärne tikşerü häm xökem qararın çığaru öçen kiräk bulğan täcibäläre yuqtır. Ä inde Saddam eşlägän dip ğäyeplängän genosid, keşeçelekkä qarşı cinayät, suğış cinayäte turınadağı xökem protsesları bik qatmarlı bula ala."
AQŞ dävlät departamentı suzçese Richard Boucher xalıqara belgeçlär Ğıraq tribunalına kiñäş biräçäklär digän şart bik möhim dip belderde. Läkin, Küçmä yustitsiä buyınça xalıqra Üzäkneñ visi prezidentı Jan Martin, koalitsiäneñ xalıqara kiñäşçeläreneñ buluı ğına citärlek tügel, çönki bu da ciñüçelärneñ yustitsiä tigän täsir qaldıraçaq digän fikerdä. Şul säbäple Martin şundıy täqdim yasıy.
Audio
"Bez BMOsı ximayäsendä xalıqara häm Ğıraq belgeçlärennän torğan , vaqıtlıça eşlävçe komissiä buldırunı yaqlıybız. Bu Ğıraq şartlarına turı kilgän xalıqara häm Ğıraq qatnaş mäxkämäse bulırğa tieş."
Läkin, qayber belgeçlär ülem cazasına qarşı bulğan xökümätlärneñ anda belgeçlären cibärüe ikele digän fikerdälär. BMOsı general sekretarı Annan ülem cazası birelü mömkinlege bulğan xäldä, oyışma xökem protsesında qatnaşmayaçaq dip belderde. Xaaga häm Ruanda mäxkämäläre säbäple, BMOsınıñ suğış cinayätläre mäxäkämäse mäsäläsendä täcribäse bar. AQŞ citäklägän koalitsiä , Saddam suğış cinayätçese häm Ğıraq mäxkämäseneñ anı xökemgä tartırğa xaqı bar digän fikerdä. Ğıraqlılar da monı telilär. Läkin, keşe xoquqları aktivistları , andy protsesta Vaqıtlı İdarä Şurası azğaların bilgelägän AQŞnıñ täsire zur bulaçaq , ä inde xalıqara mäxkämäneñ qanunilege zurıraq bulaçaq digän fikerdälär. Bu mäsälä AQŞ belän Yevropa arasında yañadan bäxäs çığaruğa kiteräçäk kebek. Yevropa ülem cazasına qarşı çığa häm BMOsı ğına xalıqara xoquqnı väkillek itä ala digän pozitsiädä. Monda başqa ber sorau da bar. Saddamnı ğıraqlı bulmağan qorbannar öçen niçek cavapqa tartırğa. Gärçä, Ğıraqnıñ tözeläçäk yaña mäxäkämäse qayber xalıqara cinayätlär öçen anı cavapqa tarta alsa da, ul xalıqara mäxäkämä abruyına iä bulmayaçaq. İran 80-nçe yıllardağı suğış vaqıtında hälak bulğan 300 meñ iranlı öçen Saddamnıñ xalıqara mäxkämädä cavapqa tartıluın teli. İzrael 91-nçe yılğı raketa höcümnäre häm fälästin intexarcıların finansiälägäne öçen Saddamnıñ xökemgä tartıluın teli. 90-nçe yılda Ğıraq okkupatsiseneñ qorbanı bulğan Kuveyt älegä ber nindi däğvä beldermäde. Şulay Saddam Ğıraq xakimdarı bulğanda problemmalarğa säbäp buğan ide. Ğıraq suğışı azğında qaşıp yörep problemmalar tudırdı . Xäzer anı cavapqa tartu da problemmalar tudıra.
Färit İdelle, Praga.


text:
Saddam mäxkämäsendä çirattağı utırış cancal belän tämamlandı
Yaña xäkim berençe minutlardan qırıs tärtip urınaştıraçağın kürsätte, xäkim isemenä kimsetülär, säyäsi şiğärlär qıçqıruğa yul quymayaçağın belderde. Ğäyeplänüçelärneñ berse – Saddamnıñ elekke Küzläw başlığı İbrahim Barzan Äl-Tiqriti xäkimne "fähişä qızı" dip atağaç, xäkim saqçılarğa anı quıp çığarırğa quştı.
Moña protest yözennän Saddamnıñ advokatlarıı utırış bülmäsen taşlap çığıp kitte. Xäkim alarğa "sez başqa kertelmäyäçäksez" dide, häm yaña advokatlar bilgeläde.
Şunnan soñ Saddam da torıp-basıp, bülmädän çığıp kitü röxsäten soradı. Östäwenä "Satlıq cannar olağığız! Amerika olaq!" dip qıçqırdı. Xäkim bu süzlär öçen ğafu ütenergä taläp itte, yuq isä anıñ berqaya da çığarmayaçağın äytte. Saqçılar Saddamnı köçläp urınına utırttı. Saddam belän xäkim arasında süz köräşterü başlandı:
Xäkim: - Bez qanun qısalarında eş itäbez. Saddam: - Yuq äfändem, sez qanunnı cirgä salıp taptıysız.
Şuşı ğawğadan soñ xäkim Saddamnı da mäxkämä bülmäsennän çığarırğa quştı.
Saddam häm anıñ tarafdarları eleke utırışlarda da säyäsi şiğärlär qıçqıra ide. Moña qarşı tora almağan elekke xäkim Rizğar Möxämmät Ämin wazifasınnan çitlätelep, yaña xäkim bilgelände.
Äytkändäy, Räüf Äbdel-Raxman da çığışı belän körd, Halacba qalasında tuğan. 1988 yılda bu töbäktä Saddam ğäskärläre 5 meñläp kördne gaz belän ağulap ütergän sanala. Qorbannar arasında yaña xäkimneñ tuğanarı da bulğan. Bu uñaydan qayber tänqitçelär, yaña xäkim döres saylanmağan digän fiker belderä.
Berniçä ğäyeplänüçe häm advokatlar çığıp kitkännän soñ utırış däwam itte. Kitkän advokatlar urınına xäkim yañaların bilgeläde. Şahitlär 1982 yılda Dujail awılında bulğan xällärgä tanıqlıq ittelär.
1982 yılda bu awılda Saddamnı üterü tırışlığınnan soñ, xökümät köçläre awılnıñ astın öskä kitergän. Saddam häm anıñ 7 tarafdarı şuşı awılda 148 şiğineñ üterelüe öçen ğäyeplänä.
Mäxkämäneñ kiläse utırışı kiläse atnada, çärşämbe yä atnakiç ütäçäk.
ali ğilmi


text:
Dönya cılına: küñelsez farazlar
Dönyada yıldan yıl tabiğat qazaları arta baraçaq digän faraz bar, xörmätle tıñlawçılar. Hawa cılına, bozlar eri, cirlär qorıy. Yarlı illär iñ naçar xäldä qalaçaq. Bu küñelsez mäğlümatlärne bügen Berläşkän Millätlärneñ klimat üzgärüne tikşergän xökümät ara komissiä iğlan itte.
"Klimatnıñ cılınuı – yarlılarnıñ yarlılarına, xattä bay illärdäge yarlı keşelärgä iñ zur yoğıntı yasayaçaq."
Paçuri häm 130 ildän ğalimnär Brüsseldä ber atna buyına 1400 bitlek xisapnı cämäğätçelekkä täqdim itergä äzerlände. Amerika Quşma Ştatları, Qıtay häm Söğüd Ğäräpstanı, xisapnıñ üz illärenä qağılğan öleşlärendä global cılınu turında qırıs belderülär yasamasqa çaqırdı, bu bäxäslär xisapnı äzerläp beterüne kiçekterde. Farazlarğa qarağanda, kiläçäktä milliardlağan keşe susızlıqtan häm tiz tarala torğan çirlärdän cafa çigäçäk. Yözlägän million keşe daimi açlıqta yäşiäçäk. Xisap – xökümätlär, säyäsätçelär öçen äzerlände. Dönya Tabiğat Waqıfınıñ matbuğat wäkile Martin Hiller farazlarına qarağanda, xisapnıñ faydası bulaçaq:
"Xisap bik möhim, çönki ul bezgä global cılınu kitergän qurqınıçlarnı açıp saldı. Tağın ber, 2 meñ bitlek xisap äzerlänä. Ämma busı isä – qararlar qabul itüçelär öçen faydalı bulaçaq, çönki bu xisap – nigez taşı kebek."
Bozlar erü näticäsendä diñgezlärdä su artaçaq. Şulay uq dönyadağı haywannar häm üsemleklärneñ 5tän ber öleşe yuqqa çığaçaq, dip farazlana.
Xisapnı äzerläwçe komissiä wäkile Martin Perry bügen Brüsseldä matbuğat oçraşuında, dönyada klimat bik tiz üzgärgän ayırım töbäklär bar, dip belderde:
"Qurqınıç töbäklär ul – Arktika, anda hawa tiz cılına. Afrika çülläre, anda qorılıq arta. Häm infrastrukturası bulmağan Aziädäge keçkenä utrawlar."
Yapma täsire birä torğan gazlar – hawa torışın da üzgärtäçäk. Yañğırlar , dawıllar tärtibe üzgäräçäk. Qorılıq yäki su basular artaçaq. Afrikada qorılıqnıñ artuı – çirlärneñ taraluına kiteräçäk.
Bu farazlarnıñ ni däräcädä çınğa aşuı – kiläse distä yıllarda klimatnıñ nindi tizlek belän üzgärüenä bäyle, di belgeçlär.
Alsu Qormaş