text:
Şıñğıs tudı Arqardan...
Şıñğıs qağannıñ aynalasındağı adamdardıñ da, ru-taypa attarınıñ bäri de tek qana qazaqqa tän. Olar, Esekey, Altan, Qwşar, Sağabek, Temir, Tastemir, Şıñğıs, Öleñ, Börte, Jibek, Maral, Jamwqa, Belgitay, Qasar, Naqu-Bayan, Bauırşı, Tarğıtay, Jelme, Altan, Mwqalı, Jemeney, Esen, Böken, Janay batır, Ügedey, Jolşı (Joşı), Töle, Däritay, Şağatay, Tayşar Qarasaqal, Jebe t.b. Onıñ üstine Qiyat, Jadıran, Jarı, Aday, Baywlı, Mañğıt, Kerey, Nayman, Merkit, Jalayır, Qoñırat, Wyğır, Jabal t. b. ru-taypa atauların qosıñız. Jer jüziniñ barlıq elderinde, adam attarında özderiniñ wlttıq erekşelikteri boladı. Al qazirgi zamannıñ tilimen aytqanda wlttıñ, memlekettiñ «tölqwjatı» siyaqtı.
Sol kezdegi joğarıda körsetilgen ru-taypalardıñ bäri qazirgi qazaq halqınıñ qwramında twr. Mısalı, adamnıñ tegine «ov», «ev» (Ivanov, Rublev, Sidorov) jalğauları qosılsa onıñ wltınıñ orıs ekenin, «ko» (Solomenko, Kostenko, Prihodko) ukrain, «oglı» (Byul-Byul oglı, Mamed oglı) äzirbayjan ekenin birden bilemiz. Bwl qağidanı bükil dünie jüzi elderiniñ bäri de qoldanadı. Ejelgi qazaqtar öz atına da, tegine de eşqanday jalğau söz qospay jazğan. Mısalı, Qarakerey Qabanbay, Qanjığalı Bögenbay, Şaqşaq Jänibek, Janıs Töle bi, Eskeldi Sügir, Kete Jüsip t. t. Bolıp ruınıñ (atasınıñ) atı birinşi aytılıp, jalğasıp kete beredi. Bwl jağdaydı qazaq wltınıñ şığu tegin özge wlttar men salıstırğanda, tipti äride ekenin körsetedi, - dep twjırımdauğa äbden boladı.
Sonımen qatar Şıñğıshannıñ aynalasındağı adamdardıñ köpşiliginiñ attarınıñ qasına «Ad», «Day», «Aday», «Jarı» degen tegi (kazirgişe aytqanda familiyası) qosılıp otıradı. Mısalı, «Jajir-Aday», «Tuhu-Aday», «Böri-Aday» (186 bet), «Noyaq-Aday», «Qaran-Day», «Buda-Ad», «Dahal-Aday», «Arul-Ad» (187 bet), «Day-seşen» (190 bet), «Jarı-Aday» (200 bet), «Şırğı-Aday Batır», «Jajir – Adaylıq Jamwqa» (220 bet), «Jırğı Aday (Jebe)» (223 bet), «Jürme Aday» (234 bet), «Jarı Adaylıq Qarıdar» (239 bet), «Jürşe Aday» (240 bet), «Barı Adaylıq Nayaan» (251 bet), «Jürje Day», «Dolı Aday» (259 bet), «Idik Aday», «Qınkiya Aday» (260 bet), «Jarı Aday-Egen» (265 bet), «Alşı Aday» (271 bet). (İliyas Esenberlin «Asıl añız» Moñğoldıñ kädimgi jinağı. Almatı, 2002 jıl Köşpendiler baspası).
Dübun-Bayannıñ (Düyim-Bayan M.Q.) eki balasınıñ atı Bilge-Aday, Bekje-Aday. (Äbilğazı. «Türik şejiresi» 46 bet).
Bwl jağday eski tarihi jazbalarda köptep kezdesetin «Ad», «Day», «Altay» elderiniñ Adaylarmen bir tekten şıqqanın jäne qazirgi Adaylardıñ sol ejelgi Ad, Day, Altaylıqtardıñ zañdı jalğası, yağni solardıñ qaraşañırağın wstap qalğan bügingi wrpağı ekendigin körsetedi. Atalarımızdıñ «Attıñ ornın tay basar (Adtıñ ornın day basar)» degen maqalınıñda sırı osı. Altaylıqtardıñ san mıñdağan jıldardan beri auızdarınan tastamay jırlap kele jatqan «Man Aday Qara» dastanınıñda sırı osı (Bükil älem elderi öz teginiñde, mädenietiniñde Altaydan bastalatının jaqsı biledi). Mannıñ atın Manqıstau, Adaydıñ atın Aday, Qaranıñ atın «Tüpqarağan (Qarağantüp)» yağni barlıq qaralardıñ şıqqan tübi küni büginde de wstap otır.
Sonımen qatar, Şıñğıs hannıñ ata-babalarınıñ jäne onıñ aynalasındağı adamdardıñ esimine qazaq halqında küni büginde de qoldanısta jürgen «batır», «mergen», «şeşen», «bek (begi, beki)», «han», «qağan» degen elden erek, bükil halıq moyındağan qwrmetti ataqtarı men lauazımdarı qosılıp jazılğan. Mısalı, «Naşın-batır», «Bwltegi-batır», «Bartan-batır» (187 bet), «Esugey-batır» («189 bet), «Sübetey-batır» (210 bet), «Auşı-batır» (220 bet), «Taqoy-batır» (225 bet), «Güri-batır) (229 bet), «Qadaq-batır (241 bet), «Mwqalı Şılayın-batır» (264 bet) «Horışar-mergen», «Borjığıtay-mergen», «Dobun-mergen», «Barqwday-mergen», «Qorılartay-mergen» (183 bet), «Dümbilay–şeşen» (187 bet), (Day-şeşen» (190 bet), «Qwyıldır-şeşen» (241 bet), «Toqta-beki», «Qwdıq-beki», «Belgi-beki» (220 bet), «Alaq-beki» (276 bet), «Van-han» (202 bet), «Toruıl-han» (204 bet), «Daldwr-han» (212 bet), «Bwyrıq-han» (220 bet), «Tayan-han», «Küşlik-han» (246 bet), «Altan han» (282 bet), «Qabıl-qağan», «Qwtıla-qağan» (187 bet), «Ambağay-qağan» (192 bet). İliyas Esenberlin «Asıl añız». Sonımen qatar, osı eñbektiñ 19 betinde: «Hİİ ğasırdıñ ortasında moñğol (mwñal) ruları bölek-bölek twrğan. Äşeyinde olar är türli toptarğa birikken: taypağa, nemese wlıstarğa, halıqqa, «halıq ieligine» bölindi. Wlıs ülkendigi men küşine baylanıstı ärtürli boldı: wlıs ieliginen bastap alğaşqı memlekettik qwrılısqa deyin: «Ejelgi moñğoldarda, - dep jazdı B.YA. Vladimirovcov,-kösemge, hanğa, noyanğa, tayşığa, batırğa, t.b. bağınıştı boluına qarağanda, rulardıñ, taypalardıñ, äulettiñ birikken qwrılımı «wlıs», «wlıs-halıq», «halıq-el», «osınday bir wlısqa birikken halıq», nemese «wlıs ieligin qwruşı», «memleket-ieligin qwruşı halıq», «memleket» - dep ataldı dep jazdı. Moñğoldardı, nağız köşpendilerdi, bwl tüsinikte onıñ territoriyası emes, halqı qızıqtıradı». Wlıs basında mal şaruasımen aynalısatın ataqtı ru basıları twrdı. Qwrmetti atau iesi – noyandardan: bahodır – batır, imen – aqıldı, mergen – qwralaydı közge atqış, bilgen – aqıldı, büke «bwqa» - küşti, tayşı – hanzada, t.b.
Mwnday wlıs iesi, bahadwr – batır titulına ie bolğan, Temujinniñ äkesi Esugey de boldı» deydi.
Mwñal şındığı boyınşa, bizde noyandıq şen – beki qoyatın dästür bar. Bodanşardıñ ülken wlı Baarınnıñ twqımdarı osınday şenge ie bolğan...» («Mwñaldıñ qwpiya şejiresi». 154 bet.)
Tüsinikteme: Mañğıstaudağı Jetibay kenti (Qaraqiya audanı) men Şetpeniñ (Mañğıstau audanınıñ ortalağı) arasındağı alqap men eldi meken küni büginde de sol däuirdiñ tiri kuäsindey «Beki», Kaspiy – Aral aymağı Jem özeni boyında Kazbek degen jer, qazirgi Gruziyanıñ Alandar elindegi (soltüstik Osetiya) tau men eldi meken «Kazbek», yağni Qazaqtıñ begi dep ataladı. Äskerdiñ Bas qolbasşısı «begler begi» dep ataldı. Sol siyaqtı Bek, Beki, Beken, Bekjan, Bekibay, Bekmwrat, Bekqali, Bektwrğan, Qazıbek (Qaz dauıstı Qazıbek bi), Kazbek esimderi el arasında jetip artıladı.
Şıñğıs hannıñ tegi Qazaq, Alşın, Baywlı, Aday ekendigin «Asıl añızdıñ» mına derekterinen de anıq köruge boladı: «Sonda Ürüyittiñ Jürgetayı men Mañğıttıñ Qwyıldırı Jamuhanıñ ol jerden ketuin kütip, odan qalıs qalıp, Şıñğıshanğa öziniñ, Ürüyitteri men Mañğıttarın bastap keldi. Sonday-aq bastapqıda Jamwha da öziniñ jeti wlımen Şıñğıshanğa qosıldı» (İ.Esenberlin «Asıl añız». 215 bet).
«...Bwl habardı estigen Şıñğıshan: «Wrıttı» Jürme Aday ağay, eger sizdi aldıñğı şepke tağayındasam, qalay qaraysız?»-dedi. Jürme Aday auzın aşıp ülgermesten, Mañğıttıq Qwyıldır-seşen: «Andamnıñ däl aldında men şayqasamın! Meniñ jetimekterime qamqorlıq jasau-andanıñ erki» - dedi. –Joq,- dedi Jürme Aday, biz ekeumiz de Şıñğıshannıñ köz aldında şayqasamız: «Wrıt jäne Mañğıt!» Osı sözdermen Jürme aday men Qwyıldır Şıñğıshannıñ bet aldına özderiniñ Wrıttıqtarı men Mañğıttarın sapqa twrğızdı. Olar sapqa twrıp ülgermesten, jürkelikter basqarğan jau jağı kelip qaldı. Ol kelgennen keyin Wrıt pen Mañğıt soqqı berip, Jürkelikterdi taptap tastadı. (Asıl añız. 234 bet).
Tüsinikteme: Adayımız sirä Aday ğoy. Al, ol zamandağı Mañğıt degenimiz qazirgi Kişi jüz qazaqtarı qwramındağı taypanıñ atı. Manğıt ejelgi Mañğıstaudı mekendegen Mandardıñ, yağni Man atanıñ wrpaqtarı degen mağına beredi. Mañğıttar keyin Noğay han bilik jürgizgende Noğaylıqtar, Mañğıttar jäne Qazaqtar dep qatar ataldı. Osı aytılğandardıñ tolıqtay däleldemesin ataqtı jıraular Mwrat Möñkewlı men Mwrın jırau Señgirbekwlı jırlağan «Qarğa boylı Qaztuğan» jırınan tabamız. Altın Ordanıñ soñğı bileuşisi Adaydıñ Mwñalınıñ wrpağı «El qamın jegen er Edige» bi osı Mañğıt taypasınan delinedi.
«Man ata» asuı men Man atamızdıñ molası Mañğıstaudıñ qara oyınan qırğa köteriler jerde küni büginde de bar.
Şıñğıshannıñ tegi Mwñaldıñ Qiyan (Qiyat) ruınan ekendigin, onıñ Aday Baywlınan taraytının «Mwñaldıñ qwpiya şejiresin de» anıq körsetilgen. «Sodan keyin Şıñğıshan Oñğır (keybir derekte Üñgir) – aspazşığa: «Sen menimen bir üydiñ balasınday boldıñ. Sen, Müngeti – Qiyannıñ balası Oñğır «Bwlttı küni – joldan adaspadıñ, jekpe-jekte jeñilmediñ, jañbırlı küni birge su boldıq, ayazda – birge toñdıq. Qazir sağan qanday sıy kerek?» - «Eger mağan rwqsat etseñ, - dep jauap qaytardı Oñğır, - eger mağan tañdauğa rwqsat etseñ, mağan är qiırda bıtırap, jan-jaqta şaşırap jürgen Baywlı bauırlarımdı bir jerge jinap alayın». – «Jaraydı, -dedi ol, - Baywlı bauırlarıñdı jinap aluıña rwhsat beremin sen olarğa mıñbası bol» (151 bet).
Tüsinikteme: Şıñğıshannıñ Mwñaldıñ Qiyat (Qiyan) ruınan ekendigi bwl künde bütkil jer betindegi birde – bir tarihşığa kümän tuğızbaydı. Bwl älem moyındağan şındıq. Endi mına sözge nazar audarayıq. Oñğır – aspazşınıñ ruı da Qiyat (Müngeti - Qiyannıñ balası). Ol Şıñğıshannıñ rulas – bauırı, sondıqtanda Şıñğıshan oğan öziniñ de, bütkil äskeriniñ de ömirin senip-tapsırdı, bas aspazı etti. Oñğır jan-jaqta şaşırap jürgen Baywlı bauırların Şıñğıshannıñ rwqsatımen bir jerge jinadı. Bwl jöninde osı «Asıl añızdıñ» 50 tarmağında: «Bartan – Batırdıñ tört wlı boldı Müngeti-Qiyan, Nekün-Tayşı, Esugey-Bahadür, Däritay-Otşığın. Qwtıqtı-Müñgirdiñ wlı Böri-Böke boldı. Onon şatqalındağı toyda Belgitaydıñ iığın jaraqattağan däl osı edi» deydi. Bwdan Üñgirdiñ äkesi Müngeti men Şıñğıstıñ äkesi Esekeydiñ bir atanıñ balaları ekendigi anıq körinip twr emes pe?! Tağı sol siyaqtı 120-şı tarmağında «Tüni boyı wyıqtamay jol jürdi. Jan-jağına qarağan olar kelesidey taypalardıñ jaqın kelgenin kördi. ...Müngeti – Qiyannıñ wlı Üñgir öziniñ Şanşuıttarı jäne Baywlılarımen deydi.
Osı derekten Şıñğıshan men Üñgirdiñ bir-birine nemere tuıs, Qiyattıñ da, Mwñaldıñ da Baywlı – Alşınnan (Kişi Jüz-Begarıs) taraytını «tayğa tañba basqanday» bolıp, anıq körinip twrğan joqpa?! Şejire de Mwñaldı Adaydıñ kenje nemeresi, al Adaydı Baywlınıñ, sonımen qatar bütkil qazaqtıñ kenjesi, yağni qaraşañırağınıñ iesi delinedi.
Osı twjırımnıñ aqiqattığın eşqanday dau-damayğa jibermeytin derekterdi Äbilğazınıñ «Türik şejiresinen de» tabamız. Onda Şıñğıs hannıñ tegi Qiyan, Oğız han, Qarahan, Mwñal han, Alınşa han» dep, körsetilgen. Bwğan kümän keltiruge eşkimniñ de qwqı joq. Sebebi, qazaq öz ata-teginen eşqaşanda jañılısqan emes, jañılıspaydı da. «Tegin bilmegen teksiz» dep ondaylardı adam qatarına sanamağan. Al, bwl şejireni jazıp qaldırğan qarapayım adam emes, HÜ11 ğasırdağı basında Kaspiy-Aral öñiri qazaqtarı, artınan Hiua hanı, äri äygili Şıñğıs qağannıñ tikeley wrpağı Äbilğazı bahadür han bolıp tabıladı.
Osı aytılğandardıñ toponomikalıq ayğaqtaması Mañğıstaudağı Şayır auılı mañında Qiyan attı alqap pen Jarı (Jartı) attı äulie qorım küni büginde de osılay ataladı. Osı körsetilgen derekter Alşın şejiresimen de 100 payız säykes keledi. Onda Qiyannıñ (Qiyattıñ) tegi Jarı – Mwñal – Aday – Baywlı – Alşın delingen.
Müngeti, Müñgir, Mwñğıl bwlardıñ bäri Mwñaldıñ sinonimi. Biz onı «Mwñ (Mün)» degen söz tübirinen, yağni öz tübinen, öz atasınan ayqın köremiz.
Qazaqtıñ - Kişi Jüz (Begarıs) – Alşın - On eki ata Baywlı men onıñ kenjesi Aday ruınıñ Şıñğıshan zamanındağı jağdayı jaylı Äbilğazınıñ «Türik şejiresi» attı eñbeginiñ «Baywlı eliniñ bayanı» tarauında bılayşa beriledi: «Baywlı – köp rulı el, işindegi köbiregi de, jaqsırağı da eki ru edi, onıñ bireuin Aday Baywlı, ekinşisin Mekireyin Baywlı der edi. Onıñ sebebi olar Aday jäne Mekireyin degen eki ülken özenniñ jağasında otırar edi. Jwrttarı Oyrat jwrtına jaqın bolar, mwñaldıñ dörlikin ruınan ayrıladı». Bwl derekterden ol kezde Baywlınıñ ru,taypa emes «el» (memleket degen mağına da), Aday men Mwñaldıñ, Qiyan men Nukuzdiñ därlükin ruınan ayırılatın tuıs taypa, ru ekendigin köremiz. Al, Mwñaliyada Aday özeni küni büginde de solay ataladı.
Osı aytılğandardıñ tağı bir ayğaqtaması Äbilğazınıñ joğarıda körsetilgen «Türik şejiresinde» bılayşa beriledi: «Barşa türik rularınıñ birin qaldırmay tügendep aytıp şığu bir adamnıñ qolınan kelmes, özimizdiñ häl-qaderimizşe birsıpırasın aytıp şıqtıq, endi mwñal näsilinen bolğan rulardıñ tarihın söz eteyik» dep kelip osı jerde merkit, qoñırat, ormauıt, qoñqamar, baday jäne qışlıq, dürbañ, baran jäne suqat, jalayır, baywlı elderin mwñalmen näsildes (twqımdas), bir atadan tarağan dep Aday – Baywlı jaylı joğarıdağı derekterdi keltirgen (40-44 better). Bwl derekterden de mwñal men aday-baywlınıñ atalas ekeni körinip twrğan joqpa?!
Orıs patşalığı jäne onıñ jalğası Keñester ükimeti Şıñğıshandı da, onıñ ata jwrtında barınşa jek körip, ata jauı sanadı. 1917-35 jıldardağı arnayı «qasaqana» wyımdastırılğan «genocid» - te qazaq halqınıñ 5-ten 4 böligi qırğınğa wşıratıldı. Olar jazğan barlıq ädebi şığarma jäne tarihi eñbekterde Şıñğıs hannıñ halıqqa jasağan jaqsılıqtarı men olarğa arnağan danalıq-ösietteriniñ birde-biri aytılmay, atamızdı tek qana «qwbıjıq» etip körsetti. Eger biz mwnı «dwşpanıñ jek körgen «twlğa» sol eldiñ bağa jetpes, köziniñ qaraşığınday saqtauğa tiisti asılı bolıp tabıladı» degen qağidağa salsaq Şıñğıs qağannıñ qazaqtıñ bir tuar wlı ekendigi däleldenip twrğan joq pa?!
Tağı da Äbilğazınıñ «Türik şejiresine» jügineyik: «Alanko (qazaq şejiresinde Äleuke) osıdan keyin üş wl taptı... Üşinşisi – Bwdıñjar (Bwdıñ Jarı) Mwñal, onı han köterdi, Şıñğıs han jäne Mwñaldıñ köp ruları sonıñ näsilinen bolar. Bwl üş wldan bolğan elderdiñ bärin nirun der edi, nirunnıñ mağınası – «aru twqım ruı» degeni, öytkeni mwñaldıñ tüsinigi boyınşa, ol ru nwrdan payda boldı» (47 bet).
Tüsinikteme: Şejire deregi boyınşa Jarı ruı Adaydıñ Mwñalınan taraydı. Bwl derekten Şıñğıshannıñ arğı atası Budıñ jarınıñ Mwñal ruınan taraytını anıq körinip twr emes pe?! Atasınıñ atı (ruı) Mwñal bolğanda, odan tarağan wrpaq Mwñal bolmay kim boladı?! Qaşağan jıraudıñ «Aday nwrdan jaralğan» dep jırlağanı osıdan bolatın.
Bükil Qazaq, Türiktiñ qaraşañırağınıñ iesi (kenjesi) Baywlı (Alşındardıñ) qazirgi Mwñal dalasında (Şıñğıshan) bilikke kelip, onıñ bükil qazaqtıñ basın qosıp, Wlı jüz, Orta jüz aymağınan ötip, bükil batıstı bağındırıp, ejelgi ata-mekenderi qazirgi Kişi jüz aymağına kelip twraqtağanın Mwhamedjan Tınışbaywlı da jazıp ketken: «12-14 ğasırlarda alşındardıñ (Baywlı) negizgi tobı orıs dalasınıñ oñtüstik jäne oñtüstik-şığıs böligin mekendedi. Olardan oñtüstik-şığısqa qaray basqa eki top (Qarakesek pen Jetiru) qonıstandı. Joğarıda keltirilgen jılnamalıq derekter 14-ğasırdıñ soñında alşındardıñ bir atasınıñ özi Oñtüstik Resey ğana emes Litva, Pol'şa, Bolgariya, Serbiya, tipti alıstağı Vizantiyanıñ da tikeley tizesin qaltıratqan Noğay ordasınıñ negizgi wyıtqısın qwradı. Bwl oraydı Wlı jüz qazaqtarınıñ Altın Orda jerinde eşteñe bilmeytin, Orta jüzde ol jöninde qıpşaqtar men arğındardıñ ğana azdap söz ete alatının eske tüsirsek alşındardıñ barlıq añızdarı men jırları tek Altın Orda men Noğaylı ömirin tilge tiek etuden twradı. Kişi jüzdiñ noğaylardıñ qwramına kirgendiginde eş küdik bolmasqa kerek, bwl qızıqtı da kürdeli mäsele erekşe zertteu taqırıbına äbden layıq. Alşındardıñ jadında Toqtamıs, Edige turalı Noğay ordasınıñ belgili bileri men mırzaları Ismayıl, Qazı, Mwsa, Oraq, Mamay, Ormanbet turalı jır-añızdar köp-aq. Olarda alşındardıñ noğaylarmen qatınası Noğay ordasında ötken üzdik-sozdıq soğıstar jayında köp aytıladı. Äygili aqın Mwrat Möñkewlı öziniñ «Üş qiyan» attı tamaşa tolğauında: «Ormanbet bi ölgen jer, on san noğay bülgen jer...Noğay da şulap bosqan jer» - dep, Altın Ordanıñ ıdırauı men noğay wlısınıñ şayqaluın jırğa qostı. HÜ-ğasırdıñ ortasında alşındardıñ köp böligi Äbilqayırdıñ qol astında bolğanımen, onıñ ömiri kezinde-aq Edige wrpaqtarınıñ arasındağı alauızdıqtıñ saldarınan bölinip ketti» deydi. (Qazaq şejiresi. 39-40 better).
Bwl jerde aytayın degenimiz, osı eñbek sol M.Tınışbaywlı aytqan «erekşe zertteu taqırıbı» bolıp tabıladı. M.Tınışbaywlınıñ mült ketken, nemese ädeyi aytpay, nemese ayta almay ketken jeri sol atışulı Noğay (Qazaq) ordasınıñ negizin qalağan özegi, yağni qozğauşı küşi tap sol Alşındardıñ özi bolatın. Keyinnen wlı Orda ekige bölingende Altın Ordamız Şığıs türik qağanatı, al Noğay wlısı Batıs türik qağanatı bolıp, Altın Ordanıñ biligi Mwñaldarda, al Noğay ordasınıñ biligi Tobıştarda bolğan bolıp şığadı.
...Keşegi Düiim Bayan ketken soñ
Altı jıl anıq ötken soñ,
Ar-sar bolıp jüregi,
Qanğa tolıp bilegi,
Şıñğıs tudı Arqardan?.(1)
Onıñ tuğan twqımı
Patşa bolıp taralğan.
Osı bir sözder köñilime
Bwrınğı ötken ülkennen
Qağida bolıp qalınğan.
Şejire bolıp jazılğan
Tilimi tüzu bağıttı
Köñilim zerek qalıptı.
Añdağan jaqın, alıstı,
Boljağan qisıq, şalıstı,
Bwrınğı qart atamnıñ sözderin
Qwlağım estip, körgenin
Osınday qwralı kelgen jerlerde
Şığarıp jürmin jarıqqa.
Şariğat qarap, jol pämdep.
Mwsılmanğa ümbet dep,
Atasın anıq bilmegen,
Aytsa bolar mürdet? dep..(2) (Qaşağan Kürjimanwlı (1841-1929) öziniñ «Aday tegi»).
Şıñğıs qağannıñ tegin aytıp otır. Osı bir auız sözben Şıñğıs qağannıñ teginiñ qazaqtıñ Adayı ekeni anıq körsetilgen. Sebebi, eñ alğaş ret dala añı Arqardı qolğa üyretip, qoy men qoşqarğa aynaldırğan, bügingi künde qoy men qoyşınıñ piri retinde däripteletin Qazaqtıñ ataqtı wlı Şopan ata bolatın. Şopan Ata qorımı Eski Özen qalasınan Beket Atağa (Oğılandığa) barar joldıñ 50-şi km-de ornalasqan. Şıñğıshan eliniñ de, biz eşqanday ruğa jatpaymız dep, jürgen törelerdiñ de (Atasız wl bolatın ba edi?) wranı «Arhar» bolatını osıdan. Han Ordası (Bökey) auılınıñ qasındağı «han ziratındağı» qwlpıtasta: «Arqar ruğı Nwralı han» degen jazba tañbalanğan. Bwnday jazba sol qorımdağı qwlpıtastıñ bärinde bar.
Atasın bilmeytinderdi käpir, yağni «tiri ölik» dep otır.
«Atamız Aday – Mwñaldıñ
Kişi jüzdiñ işinde
Qarasam qatar teñi joq,
Şaşılğan dabıl-dañqıñnıñ
Bayanı bolsa kemi joq.
Bügingi jürgen adamnan
Därejesi artıq jaralğan,
Adaydan Mwñal bolğanda
Twsında ozğan eşkim joq
...Düyimbayan, Şıñğıshan –
Näsiliñ nwrdan jaralğan
Halqına ädil qarağan
Auız timey paradan,
Paqır-miskin, bay men bek,
Jarlı, jalsız, az ben köp
Bärinde birdey sanağan» (Qazaqtıñ halıq aqını Sättiğwl Janğabıwlı «Jır-dariya» 252 bet). Şıñğıs qağan jäne ol qwrğan Mwñal qağanatı jaylı qazaqtıñ aqın-jıraularınıñ şığarmalarında mwnday madaq joldar öte köp kezdesedi.
Tüsinikteme: Düyim Bayan – Düyim Baywlı degen söz. Biz onı qazirgi qoldanısımızdağı Düyim jwrt degen söz tirkesterinen ayqın köremiz. Al, Bayan – on eki Ata Baywlınıñ qısqartılğan nwsqası bolıp tabıladı. Aday şejiresi boyınşa «12 ata Baywlı» Qazaqtıñ qaraşañırağı bolsa, Baywldarınıñ kenjesi Aday boladı. Biz onı Qazaqtıñ rulıq şejiresinde Adaylardıñ «qaraşañıraq» atanıp, on eki ata Baywlınıñ eñ soñında twrğanınan köremiz.
Şıñğıs qağannıñ balası Ügedey han jazdırğan «Mwñaldıñ qwpiya şejiresinde» Şıñğıs hannıñ arğı tegin Börte Böri men onıñ zayıbı Maral swludan bastap, odan beri qaray onıñ toğızınşı buın wrpağınıñ esimin Qiyat Börjigin deydi. Odan bergisi Düyim Bayan men Alañ gua delinedi. Key tarihşılar onı Dobun mergen nemese Dombauıl mergen dep jazadı. Aday şejire-dastandarı onı Düyim Bayan – Şıñğıs han dep jırlaydı. Al, Şıñğıs qağannnıñ özi Qiyat Börjiginderdiñ kösemi Esugey bahadürdiñ ülken wlı.
«Şıñğıs qağannıñ tegi: Täñiri baqıttı etip jaratqan Börte Böri zayıbı Maral swlumen birge talay-teñiz dariyanı keşip kelip Onın özeni bas alğan Bwrhan Qaldın tauın twraq etken kezde, Batşağan degen bir wl tuadı.
Batşağannıñ wlı – Tamaşa, Tamaşanıñ wlı – Qorişar mergen, Qorişar mergenniñ wlı – Wjım Burıl, Wjım burıldıñ wlı – Säl Qaşau, Säl Qaşaudıñ wlı – Ikin Wdın (Badıraq köz), Ikin Wdınnıñ wlı - Şinsoşi, Şinsoşidiñ wlı – Qarşu. Qarşudıñ wlı – Borjığıday (Börjigin Aday M.Q.) mergen edi» delinedi. ("Mwñaldıñ qwpiya şejiresi" Almatı-1998. 26 bet).
«Kök Täñirdiñ jebeuimen, teñizden ötip kelgen Börte Şınua men Swlu Maral ekeui Bwrhan Qaldın degen taudı meken etipti. Ekeuiniñ twñğışı bolıp Batsağan tuadı. Batşağannıñ balası – Tamaşa, Tamaşanıñ balası – Qorışar mergen, onıñ balası – Ujım Burıl, al onıñ balası Säli Qaljau. Säli Qaljaudıñ balası Ülken köz degen edi. Ülken közdiñ balası Semsoşı, onıñ balası Qaraşaş, Al, onıñ balası Bwrhan Qaldın tauınıñ etegindegi Botaqan Buırşın degen jerde tuğan Borşığıntay (Börjigin Aday) edi («Altan Tobış» Almatı-1998 14 bet).
Özderiñiz körip otırğanday, Batşağan – Batsağan, Tamaşa – Tamaşa, Qorişar mergen – Qorışar mergen, Wjım Burıl – Wjım Burıl, Säl Qaşau – Säli Qaljau, Ikin Wdın (Badıraq köz) – Ülken köz, Şinsoşi – Semsoşi, Qarşu – Qaraşaş, Borjığıday – Borşığıntay, yağni Börjigin Aday dep beriledi.
Tüsinikteme: Şıñğıs qağannıñ arğı atası Börte Böri, anası Maral swlu. Al, Şıñğıs qağan solardıñ tolıp, tolısqan toğızınşı buın wrpağı.
Börte Böri – Börte öz atı, Böri tegi boladı. Kaspiy men Aral öñirinde Alşındardıñ Börte degen bileuşisi bolğanı jaylı ejelgi derekterde jazılğan.
Böri (Kök böri) – Böri men Alşın sinonim. Böri – Alaş, Altı Alaş, olardıñ qaraşañırağı Alşınnıñ laqap (madaq) atı. Al, Kök – köke (äke) degen söz.
Maraldıñ tübiri Aral. Aral teñiziniñ atauı sol anamızdıñ atın saqtap otır.
Şıñğıs qağan qwrğan Altın orda atauındağı, Altın atauınıñ Alşınmen tübirles ekenin köremiz. «Mañğıstau da «Börjigin (Böri jiginiñ (ruınıñ) balası») degen toponomikalıq atau küni büginde de bar.
Atalarımız "Qwl bolğıñ kelse itten, täuelsiz el bolğıñ kelse Böriden üyreniñder" degen wlağattı sözdi beker aytpağan.
Jır alıbı Süyinbay Aronwlı Atamızdıñ «Börili meniñ bayrağım! Börili bayraq kötersem, qozadı qay-qaydağım" dep jırlağanı da, Mañğıstaudıñ qara oyındağı Qarataudıñ eñ biik şıñı Otpannıñ basına salınğan «Aday Ata tarihi keşenine» kökke qarap wlıp twrğan böriniñ beynesi qoyılğanı da osıdan.
Qiyat Börjigin degeni – Qiyat Alşınnıñ wlı degen söz.
Dombauıl mergen – dombıra, sadaq jäne jebe eli degen söz.
Dobu mergen degenimizde de Adaydıñ «Sadaq tartıp twrğan salt attı» tañbasın meñzep twr. Adaydıñ «Sadaq» pen «Jebe» tañbası da osı mergendikke baylanıstı.
«Wlı babañ Dombauıl» - dombıra jasauşılar auılı. (Qara: «Dombıranı düniege äkelgen qazaq ruı» http://abai.kz/post/44512).
Dombauıl babamızdıñ kesenesi Qarakeñgir özeniniñ jağasında, Wlıtau audanı jerinde ornalasqan. Salınu tarihı belgisiz. Şejire derekteri onı sonau Ğwn zamanınan qalğan jädiger degendi aytadı.
Sol zamanğı tarihi eñbekterde Bodanşardı – Bodanşar mwñal dep, ru (ata) atımen qosıp jazğan.
Qıtay jäne özge şığıs tarihşıları Ügedeydi - Aq Aday, Şağataydı – Şah Aday dep hattağan.
Şıñğıs qağan Qiyattardıñ kösemi Esugey bahadürdiñ ülken wlı, yağni taq mwrageri bolsa, Altın Orda bileuşisi Joşı han da Şıñğıs qağannıñ ülken wlı, yağni taq mwrageri bolıp tabıladı.
Mwhambetkärim Qojırbaywlı
Abai.kz


c: text/html

text:
Qırımda mayıs 30-ında eki qırımtatar faalini tutıp aldılar - Lütfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevanı. Olarnı yasaqlanğan timsalât numayışında qabaatlaylar. Zudiyevanı Canköyde tuttılar, Saliyevanı ise Bağçasarayda
Lütfiye Zudiyeva - uquq qoruyıcı, cemaat jurnalisti ve “Qırım birdemligi” birleşmesiniñ faali. Mümine Saliyeva - “Qırım balalığı” teşebbüsiniñ koordinatorı ve ekinci Bağçasaray “Hizb ut-Tahrir” davasınıñ iştirakçisiniñ qadını. Mayıs 30-ında aqşam rusiye quvetçileri bir qaç saatlıq sorğudan soñ eki faalni de yiberdi.
Qırımtatar faali Mümine Saliyeva, rusiye quvetçileri onı siyasiy sebepler ile taqip ete, dep tüşüne.
Bu Qırımda faallerge, silâsız qarşılıq köstergenlerge, aqiqatnı yarımadada ve onıñ tışında tarqatqanlarğa basqı yapmaqnıñ bir yoludırMümine Saliyeva
- Men Rusiye Federatsiyasınıñ Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine köre qabaatlanam. Bu - Facebook ağında 2013 yılı yasaq etilgen “Hizb ut-Tahrir” timsalâtınen derc etilgen malümat, amma olar kiminki olğanını men öyle de körmedim. Bu mayıs 31-inde mahkeme oturışında belli olacaq. Şübesiz, men qabaatımnı qabul etmeyim. Men añlayım, bu Qırımda faallerge, silâsız qarşılıq köstergenlerge, aqiqatnı yarımadada ve onıñ tışında tarqatqanlarğa basqı yapmaqnıñ bir yoludır. Böylece, men bunı özüme, aqayıma, bütün faallerge ve umumen Qırımdaki bütün qırımtatarlarğa basqı kibi körem. Sorğu vaqtında advokatım yoq edi. Ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimleri, protokolğa advokatlar kelmedi dep yazılsın, dediler. Amma advokatlar mında bir qaç saat turğanları şimdi belli oldı.
Qırım advokatı Emil Kurtbedinov, Lütfiye Zudiyevanı memuriy tevqif astında tutmağa Rusiye qanunlarına köre aqları yoq, dep ayta.
Lütfiye Zudiyevanı memuriy tevqifinen cezalap olamaylar, çünki onıñ dört balası bar, olardan üçü - kiçik yaştaEmil Kurtbedinov
- Bu maddege köre meni de eki kere qabaatlağan ediler, men 10 ve 5 kün oturğan edim. Mayıs 31-inde saat 10:30 Kiyev rayon mahkemesinde mahkeme oturışı keçirilecek. Qayd etmege isteyim, Lütfiye Zudiyevanı memuriy tevqifinen cezalap olamaylar, çünki onıñ dört balası bar, olardan üçü - kiçik yaşta. Mahkeme tek para cezasını maküm ete bile - 1000 rubleden 2000 rublege qadar. Daa bir qayd - qadınlarğa üç yarım saat devamında advokatlarnı yibermey ediler.
Qırım advokatı Edem Semedlâyev, böylece Rusiye quvetçileri faallerni tenbilley, dep tüşüne.
Bu eki qadınnıñ tutulması, tamam qadınlarğa qarşı yañı basqı dalğası başlanğanını köstereEdem Semedlâyev
- 20.3 maddesine binaen çoqusı alda cemaat faallerini qabaatlaylar, oña köre zenaatdaşım Emil Kurtbedinovnı ve daa çoq yaş faal qırımtatarlarnı da qabaatlay ediler. Men bellesem, Ekstremizm ile küreş merkezi böyle malümatnı çoqtan taptı ve kerekli vaqıtqace onı tuta. Bu eki qadınnıñ tutulması, tamam qadınlarğa qarşı yañı basqı dalğası başlanğanını köstere. Bugünki adise, rusiye quvetçileri bir şeyden saqınmaycağını köstere. Ebet, Rusiye akimiyeti bütün qırımtatarlarnı, bütün faallerni oturtıp olamaz. Onıñ içün böyle qarışıq çarelerni köre: birisini oturta, birisini Qırımdan çıqmağa mecbur ete. Adam başqa Qırımda qalıp olamasın ve mından ketsin dep şarait yaratalar. Onıñ içün, ebet, böyle memuriy davalardan soñ çoqusı dayanmayıp, kete. Bunı ihtar kibi körmek mümkün. Bu birinci alâmet.
2019 senesi mart 27-sinde apis etilgen üç aqaynıñ tuvğanı Fatime Yanikova, Lütfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyeva öz faaliyetini devam eteceginde emin.
Halqımıznı qorquzmaq pek qıyın, biz başımızdan çoq şey keçirdik ve, belki de, daa keçirecekmizFatime Yanikova
- Olar “Qırım birdemligi”niñ koordinatorları, Mümine - “Qırım balalığı”nıñ koordinatörı. Ümüt etem ki, olar devam etecek, toqtamazlar, çünki bu bizge kerek, bizim balalarımızğa kerek. Soñki malumatqa köre, rusiye quvetçileri endi 170-ge yaqın balanıñ babasını tutıp aldı. “Qırım balalığı” bu balalarğa bayram yapa. Yaqında Ramazan ayı şerefine restoranda siyasiy mabüslerniñ qadınları ve balaları içün bayram yapıldı. Men öz balalarıma deyim, aqaylarnı aqsız alıp kettiler ve yaqında yibererler, olar ümüdini kesmesin ve dua etsin dep. Qayd etem ki, olar balaları içün cinayetçi degil, olar qaramanlar… Halqımıznı qorquzmaq pek qıyın, biz başımızdan çoq şey keçirdik ve, belki de, daa keçirecekmiz.
2019 senesi martta qırımtatar faali Lütfiye Zudiyeva Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde “Qırım birdemligi” nasıl peyda olğanı aqqında aytıp bergen edi:
“2014 yıldan soñ tek qırımtatarlar degil de, amma yarımadanıñ başqa sakinleri de tintüv, tevqif, mahkemeler adiy bir şey olğan şaraitke oğradı. Bugün, bellesem, tuvğanlarına apis ya da mahkeme mevzusı toqunmağan iç bir qırımtatar qorantası qalmadı. Devamlı basqı şaraitinde 2016 senesi aprel ayında siyasiy mabüslerniñ apayları ve advokatlarınıñ birleşmesi peyda oldı, olar ayda bir kere körüşip, mahkeme qararlarını muzakere etmege ve yapılacaq adımlarını tüşünmege añlaştı. Birinci körüşüvde 12-15 adam bar edi, bir qaç aydan soñ nice adamlar kele edi, olarnıñ arasında tek siyasiy mabüslerniñ soyları degil, lâqayt olmağan qırımlılar da. Böylece bu körüşüvler uquq qoruyıcı toplulığına çevirildi, onıñ adı da “Qırım birdemligi” qoyuldı”, - dedi Lütfiye Zudiyeva.
Malümatname: Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve cemaat jurnalisti Lütfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı. Olar bir qaç kere halqara meydançıqlarında yarımadadaki basqı aqqında ikâye ete edi. Keççe qadınlarnı yiberdiler. Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yeqinda Ä.Qasteev namidiki sän°ät mirasgahida Qazaqstan rässamlar vä dizaynerlar ittipaqiniŋ äzasi, professor Ärkin Zulpiqarovniŋ şähsiy kšrgäzmisi eçildi. Kšrgäzmigä rässamniŋ ahirqi on jil mabaynidiki işliri qoyuldi. Kšrgäzminiŋ täntänilik eçilişiğa beğişlanğan märasimda Qazaqstan Rässamlar ittipaqi başqarmisiniŋ räisi Ömirbek Jubaniyazov, Qazaqstan dšlät memarçiliq vä quruluş akademiyasiniŋ professori, sän°ätşunasliq pänliriniŋ namziti Halima Turısbekova, memarçiliq pänliriniŋ doktori, professor Alim Sabitov, mäzkür qurlarniŋ muällipi vä başqilar sšzgä çiqip, rässamniŋ iҗadiyitigä tohtaldi vä uni utuqliri bilän täbriklidi.
Ärkinniŋ ämgäkliri abstraktsiya asasida iҗat qilinğan bolup, zamaniviy avangard sän°ät eqimiğa toğra kelidu. Ärkin šz iҗadiyitini kšpligän rässamlar җür°ät qilalmiğan mana moşu yeŋi uslubta başlidi vä şuniŋğa sadiq bolup kelivatidu. Bu җähättin u šziniŋ çoŋqur bilimigä, mahirliğiğa, qabiliyitigä tayinidu. Şu säväptin yeŋi utuq-çoqqiliriğa kštirildi. Bügünki taŋda uniŋ ämgäklirini juquri däriҗidä işlängän täsviriy sän°ät äsärliri qatariğa yatquzuşqa bolidu.
Sän°ätşunasliq pänliriniŋ namziti Halima Turısbekova kšrgäzmigä beğişlanğan katalogta «Ärkinniŋ ämgäklirini muzıkiğa ohşitimän» degän pikirni yazğan. Rässam ämgäklirini kšrüp çiqqandin keyin mänmu şuniŋğa kšz yätküzdüm. Uniŋ ämgäkliriniŋ kšpiräk djaz muzıkisiğa toğra kelidiğanliğiğa qayil boldum. Çünki rässam šz äsärliridä bir-birigä bolğan räŋ munasivitini tapqurluq bilän quraşturup, bir-birigä ohşimaydiğan, alahidä koloritni hasil qilidu. Durus çelinğan sazda «җa» nota bolmiğandäk, Ärkin äsärliridä räŋlär härqaysisi šz ornida moҗut bolup, keräklik «ahaŋda» šz partiyasini yaŋritidu.
Rässam ämgäkliriniŋ hämmisi abstraktsiya uslubida işlängän bolsimu, uni «çüşiniksiz» däp eytişqa bolmaydu. Çünki rässam realistik täsvir bilän abstraktsiyalik täsvir arisidiki çegarini yahşi bilidu vä şuniŋğa ämäl qilişqa tirişidu.
Kšpligän alimlarniŋ eytişi boyiçä, genlar, yäni qan, iҗatkarniŋ äsärlirigä 80 payizğa yeqin šz täsirini yätküzidekän. Şu nuqtäiy näzärdin alğanda, Ärkin Zulpiqarovniŋ äsärliridä uyğur milliy mädäniyitiniŋ izi bar ekänligidä guman yoq. Rässamniŋ härbir ämgigidä, uyğur sän°itiniŋ, yäni qolhünärvänçilik sän°itiniŋ, benakarliq, qedimiy tam räsimlär käbi may qäläm sän°itiniŋ sadasi eniq, oçuq, kštiräŋgü avazda yaŋrap turidu. Buniŋğa «Qäşqär baziri» vä «Mälikä» namliq bir türküm äsärliri misal bolalaydu. Ärkin «Mirasliq» namliq türkümidä, tarihqa muraҗiät qilip, Orhon-Enisey yeziqliriniŋ gšzälligini hšsnihät tählitidä täsvirläp, ularniŋ ähmiyitigä alahidä kšŋül bšlidu.
Şundaqla hazirqi zamanda, rässam hayatidiki yüz berivatqan väqiälär, täbiät hadisiliri, iҗatkarniŋ uniŋğa kšzqarişi matada boyaq bilän äkis etilidu. Bu päqät rässamniŋ šziniŋ his-tuyğuliri. «Däm eliş küni», «Taŋ», «Yaz» namliq ämgäkliri şular җümlidindur.
Ärkin Zulpiqarovniŋ yänä bir alahidiligi u Qazaqstanda tonulğan dizayner. Uniŋ qoli bilän bezälgän inter'erlar җämiyät vä soda orunlirida, mirasgahlarda juquri däriҗilik estetikiliq hizmitini atqurmaqta. Yänä, birtäräptin, u pedagogika sahadidimu ünümlük ämgäk qilip kelivatqan ustaz. U Qazaqstan dšlät memarçiliq vä quruluş akademiyasiniŋ dizayn fakul'tetida däris berivatqan täҗribilik ustaz-professorlarniŋ biri.
hakimҗan GÜLİEV,
«DUNİYA-ART»
zamaniviy sän°ät galereyasiniŋ mudiri.


text:
Reşit Rahmeti Arat
Reşid Rahmeti Arat (1900 mayıs 15, Qazan, Rusiye - 1964 İstanbul, Türkiye) - Qazan tatarıdır, ürmetli ilim adamı, İstanbul Universiteti eski türk tili professorı.
Qazanğa yaqın Eski Ücüm köyünde, İsmetullah adlı bir baba ile Mahbeder adlı anadan doğdı. İlk mektepten soñ, bugünki Qazahistannıñ toprağında olğan Qızıljar (Petropavlovsk) şeerinde türk-tatar mektebinde, soñ rus gimnaziyasında tasil aldı. O devirde bolşeviklerge qarşı küreşken admiral Aleksandr Kolçak ordusına mektep talebeleri de alınğan edi. Rahmeti bey de başta askerlik kurslarına, soñ cebege yollandı. Kolçak ordusı mağlüp olıp dağalanda Rahmeti bey yaralanıp Mançjuriyanıñ Harbin şeerine ketti. Harbinde türk-tatar aileleri, bularnıñ imamları, mektepleri ve cemiyetleri bar edi. Bularğa qafileler alında kelgen ihtilâl muacirleri de qoşulıp cemiyet ayatı tekamül etken. Rahmeti bey, mında yarıda qalğan gimnaziyası tamamlap 1922-de yüksek tasil içün Almaniyağa ketti. Harbin ve Berlinde bulunğan vaqtında, Harbin imamı İnayet Ahmedi beyden maddiy ve maneviy yardım kördi. Rus ihtilâlinden soñ, Berlinge, bolşevik idaresi altında qalğan Türk memleketlerinden, Türkistan, Edil-Ural ve Azerbaycandan muacir gençler bar edi. Lehistan tatarlarından Yaqup Şinkeviç de Berlinde büyük türkşınas Vilhelm Bangnıñ talebesi olğan edi. O, özüniñ şevqnen çalışqanı türk tili saasına Rahmeti beyni de celp etti. Berlin ilimler akademiyasında yığılı eski türk medeniyetine dair uyğur, mani ve diger yazılarnen yazmaların tasnifi içün alman alimlerinen beraber (bu cümleden A. V. Gabain) Rahmeti bey de vazifelendirildi. Rahmeti bey, Berlin Universitetini 1927-de bitirgen zamanı akademiya yayınları arasında yer alğan uyğur metinlerini de neşirge azır şekilge soqqan. Tasilini bitirgence Berlin Universiteti, Şarq tilleri seminarı, Qazan lehçesi (yani Tatar tili) lektorlığına alınğan. Titiz çalışmalarınen, Bangnıñ halefi olaraq belirmişse de, yabancı olğanı buña mani oldı. Qader oña daa büyük qapını açtı. Atatürkniñ yañılıqları arasına milliy medeniyet ve til davası da bar edi. O zamannıñ Türkiye Maarif naziri Reşit Galip “Uyğurca suv kibi bilgen” genç alim Rahmeti bey Türkiyege çağırdı. İstanbulğa kelgeninde “Uyğur Tababetine Dair” eki fasiküllük bir eseri ve ‘Oğuz Qağan Destanı’ ve ‘Türkische Turfantexte VI’ (Vilhelm Bang, A. fon Gabainnen birlikte) adlı eserleri yayınlanğan bir türkşınas edi.
Tibbiyet tasili yapmaq içün Uzaq Şarqtan özünen beraber Berlinge kelgen Rabia hanım ile 1927-de evlengenler. Rabia hanım Permli bir tuccarnıñ tek qızı edi, ana-babası, onı rus gimnaziyasında oqutqanlar ve ihtilâlden soñraki qarğaşalıqtan qurtarmaq içün Sibirge tibbiyet tasili almağa yollağanlar. Kommunistlerniñ anda da sarqmaları üzerine, bu genç qız da bir qafile ile birlikte Uzaq Şarqnıñ Harbin şeerine ketken edi. Anda Rahmeti beynen tanışqan ve beraberce Berlinge ketkenler.
Millet oğrunda er hızmetke azır olğanı yanında, büyük acılar içindeki halqınıñ yaşaması içün bağlanğan türkçülik idealini o, er zaman ilim ve medeniyet saasına soqmağa muvaffaq olğan. “Türk şiveleriniñ tasnifi” serlevalı lehçe tasniflerini toplağan yazısında, türk lehçeleriniñ ilmen bir-birine çoq yaqın olğanını kösterip, bu şuurnı aşılamağa çalışqan. Kerçekte “şive” tabiri, ilk türkiyatçılardan biri olğan ve ‘pantürkistlik’ isnadinen ruslar tarafından öldürilgen Bekir Çoban-zadege ait bir tabir edi.
Nazariy çalışmalarınıñ eñ eyisi doktorlıq dissertatsiyası olaraq azırlağan “Die Hilfsverben und Verbaladverbien im Altaischen” (Ungarische Jahrbücher Bd VIII - 1-4, Berlin 1928)dir. Bu eser, Avropanıñ merkezinde, Berlin Universitetinde türk tiline dair Yakup Şinkeviçniñ Rabğuziyniñ Sintaksı adlı doktorlıq dissertatsiyasından soñ ekinci olaraq berilgen müim bir eser edi. Türkiyedeki çalışmalarından, İstanbul kitaphanelerinden tapıp çıqarğanı bazı uyğurca yazılğan yazılar üzerindeki yayınları, Avropadaki uyğur metinleri çalışmalarına eşitti ve daa az emiyette degil edi. O, bularnen, Anadolunı fetih etken olğan türklerniñ uyğur yazısını bilgenlerini ve qullanğanlarını ve bu yazı sistemasınıñ elifbesiniñ bazı kitaphanelerde bulunğanını, Qaşğarlı Mahmudnıñ Divanü Luğati’t-türkünde keçken elifbe sırasına köre tanzim etilgenini ve Fatih Sultan Mehmedniñ bir yarlığını uyğur ariflerinen qalemge alğanını ve ya yazdırğanını ortağa qoyğan.


text:
31 Qañtar, 2016 sağat 10:23
Qazaq tiliniñ Qazaqstanda memlekettik til ekendigin irili-wsaqtı şeneunikter men äkim-qaralar tegis biledi. Nege ekeni belgisiz, köbi osı jayttıñ basın aşıp, anıqtap ayta almaydı.
30 Qañtar, 2016 sağat 15:49
Tömende S.Mämbetalinniñ ündeuiniñ audarmasın berip otırmız.
30 Qañtar, 2016 sağat 13:21
- Meni de tizimge kirgiziñderşi?.. - Qolıñnan ne keledi? - Şıñğırıp än ayta alamın. - E, bizde uje onday bar. - Qwlaqşekeden qonjitudı qatıramın.
29 Qañtar, 2016 sağat 18:17
SAYTIMIZĞA SAYLAUALDI ÜGİT MATERIALDARIN ORNALASTIRU ŞARTTARI
29 Qañtar, 2016 sağat 17:45
BBC One telearnası "Putinniñ qwpiya baylığı" (Putin's Secret Riches) dep atalatın jartı sağattıq fil'm körsetken.
29 Qañtar, 2016 sağat 17:08
Bügin Astana qalasında Memleket basşısı Nwrswltan Nazarbaevtıñ qatısuımen «Nwr Otan» partiyasınıñ kezekten tıs XVII s'ezdi bolıp ötti.
29 Qañtar, 2016 sağat 12:58
Elimizdiñ DSW-ğa müşe boluına baylanıstı köptegen tauarlardıñ kedendik baj stavkaları tömendetildi.
29 Qañtar, 2016 sağat 12:48
“Orda” tobınıñ änşisi Rinat Zaitovqa osıdan biraz bwrın eldi dürliktirgen swqbatına oray jauap berdi. Erbolat Bedelhan Gakku arnasına bergen swhbatında aytısker aqınğa äueli özin tanıstırdı: «Ordanıñ» balası dep otır.


text:
Yomrı ikmäk
Yomrı ikmäk
(Rus xalıq äkiäte)
— Qarçıq, ikmäk peşerer ideñ? — digän.
— Närsädän peşerim soñ, on yuk bit.
— Ex, qarçıq, ärcä töbennän qırıp, bura poçmaqlarınnan seberep, beraz cıyılmasmı?
Äbi, keçkenä genä qanat belän ärcä töbennän, bura poçmaqlarınnan seberep, ber-ike uç on cıyğan.
Äbi şul onnan yomrı ikmäk peşergän dä täräzä töbenä swıtırğa quyğan.
İkmäk täräzä töbendä tora torğaç, kinät säke östenä tägäräp töşkän, säke östennän idängä, idän buyınça işekkä, annan, busağa aşa sikerep, öyaldına, öyaldıñnan tışqı basqıçqa, tışqı basqıçtan işeğaldına, işeğaldınnan uramğa çığıp, yul buylap tägäräp kitkän. İkmäk yul buylap tägäräp barğanda, qarşısına ber quyan kilep çıqqan:
— İkmäk, Yomrı ikmäk, min sine aşıym!—digän añar Quyan.
— Sin mine aşama, Qılıy quyan, min siña cır cırlarmın,— digän dä şunda uq cırlarğa totınğan.
— Min — Yomrı ikmäk, Yomrı ikmäk, mine ärcä töbennän qırdılar, bura töbennän seberdelär. Qaymaq belän tuğladılar, mayda bastılar, täräzä töbendä swıttılar. Min babaydan da qaçtım, min äbidän dä qaçtım, sinnän dä, Quyan, qıyın bulmas qaçwı! — digän dä, üz yulına tägäräp kitep barğan, quyan anı kürep kenä qalğan...
Yomrı ikmäk haman tägäräven belgän. Menä bervaqıt anıñ qarşısına ber büre kilep çıqqan.
— Yomrı ikmäk, Yomrı ikmäk, min sine aşıym!
— Sin mine aşama, Sorı büre, min siña cır cırlarmın.
— Min — Yomrı ikmäk, Yomrı ikmäk, mine ärcä töbennän qırdılar, bura töbennän seberdelär, qaymaq belän tuğladılar, may belän bastılar, täräzä töbendä swıttılar. Min babaydan da qaçtım, min äbidän dä qaçtım, min quyannan da qaçtım, sinnän dä qıyın bulmas qaçwı! — digän dä alğa tägärägän, büre anı kürep kenä qalğan.
Yomrı ikmäk tägärägän dä tägärägän. Menä bervaqıt anıñ qarşına ber ayu kilep çıqqan.
— Yomrı ikmäk, yomrı ikmäk, min sine aşıym!
— Qayda ul siña, Qıyşıq ayak, mine aşarğa! Min — Yomrı ikmäk, Yomrı ikmäk, mine ärcä töbennän qırdılar, buradan seberdelär, qaymaq belän tuğladılar, mayda bastılar, täräzä töbendä swıttılar. Min babaydan da qaçtım, min äbidän dä qaçtım, min quyannan da qaçtım, min büredän dä qaçtım, sinnän dä, ayu, qıyın bulmas qaçwı! — digän häm yomrı ikmäk tağın da alğa taba tägäräp kitkän, ayu anı kürep kenä qalğan.
Yomrı ikmäk tägärägän dä tägärägän, anıñ qarşısına ber tölke kilep çıqqan:
— İsänme, Yomrı ikmäk, sin nindi güzäl ikän?! Añar qarşı yomrı ikmäk cırlıy başlağan:
— Min — Yomrı ikmäk, Yomrı ikmäk, mine ärcä töbennän qırdılar, buradan seberdelär, qaymaq belän tuğladılar, mayda bastılar, täräzä töbendä swıttılar. Min babaydan da qaçtım, min äbidän dä qaçtım, min quyannan da qaçtım, min büredän dä qaçtım, min ayudan da qaçtım, sinnän dä, tölke, qıyın bulmas qaçwı!
— Nindi yaxşı cır! — digän Tölke.— Tik min, Yomrı ikmäk, qartaydım inde, bik naçar işetäm; minem borınım östenä utırıp tağın da ber genä cırlap kürsät äle. Qıçqırıbraq cırla.
Yomrı ikmäk tölkeneñ borın östenä menep utırğan da şul uq cırnı qabatlağan.
— Räxmät, Yomrı ikmäk, yaxşı cır. Min tağın da tıñlar idem. Minem telem östenä utırıp soñğı tapqır cırlaçı! — digän Tölke häm telen çığarğan.
Yomrı ikmäk uylap-nitep tormağan, tölkeneñ tel östenä sikergän, ä tölke anı şunda uq «ham!» itep yotıp ta cibärgän.


text:
Qaraşa ayınıñ 20-sı küni Almazbek Atambaev Qırğızstan prezidenti retinde qorıtındı baspasöz mäslihatın ötkizude.
Bügin Bişkek qalasında ornalasqan prezident rezidenciyasında Almazbek Atambaev jurnalister swraqtarına jauap berude. Ol onda Qazaqstanmen aradağı qarım-qatınas jayında: «Astanamen aradağı jağdayğa baylanıstı barlığı şeşilude. Biraq men dwrıs istedim dep oylaymın. Bwnıñ barlığı bolaşaq ta sabaq boladı. Aldağı uaqıtta ötetin prezident, parlamant saylaularında eşkim bizdiñ işki sayasatımızğa aralaspaytın boladı. 2010 jılı Qazaqstan Wlttıq Qauipsizdiñ Qızmetiniñ keñesşisi parlamentte aqşa taratıp jürgeni äli esimde. Osıdan keyin biz oğan el aumağına kiruge tıyım saldıq. Sol uaqıtta Roza Otunbaeva mağan barıp kelissöz jürgizu kerek dedi. Biraq men eki künge sudı jauıp tastadım. Osıdan keyin mäseleniñ barlığı özdiginen şeşildi. Men jaqında dosım Vladimir Putinmen söylestim. Bizge bwnıñ barlığı ne üşin kerek ekendigin tüsindirdim. Bizdiñ el bolğanımızğa 2,5 mıñ jıl. Soñğı altı jılda biz eki ret qorşauda qaldıq. Bizge elektr energiyasımen qalay jasadı, biz de olarğa solay jasaymız. Bwl jerde aykidodağıday seni tebedi, jauap retinde sende onı tebesiñ» - degen.
Esteriñizge salayıq, bwğan deyin Qırğızstan prezident äkimşidigi Almazbek Atambaev soñğı baspasöz mäslihatın qaraşa ayınıñ 15-si küni ötkizedi degen aqparat taratqan. Biraq keyinen ol qaraşa ayınıñ 20-sı künine şegerilgen.


text:
Avropa Şurasında “Putin reineleri” adlı film kösterildi
Yanvarnıñ 23-nde, Avropa Şurasında “Putin reineleri: Kremlniñ siyasiy mabüsleri” adlı film kösterildi.
Bu aqta Facebook saifesinde Ukraina halq mebüsi Vladimir Aryev yazdı.
Ukraina vekilleri, qanunsız sürette Rusiye ve işğal etilgen Qırım apishanelerinde tutulğan kreml mabüsleri aqqında hatırlattı.
“Birisini bile unutmadıq ve siyasiy ve arbiy mayüslerniñ azat etilüvi içün dünya toplulığından Rusiyege basqı etmege talap etemiz”, – delegatsiya azası dedi.
Film kösterilüvinde, siyasiy mabüslerniñ advokatı Nikolay Polozov, esir etilgen deñizciniñ tatası Ölga Gritsenko, daa bir deñizciniñ babası Viktor Soroka ve ombudsmen temsilcisi Oleg Trofimenko bulundılar.


text:
Geoffrey Chaucer
Geoffrey Chaucer (aytılıwı: Djeffri Choser; sh. 1343 – 25 oktyabr, 1400) İnglis a'debiyatının' atası dep ta'n alıng'an Orta A'sirlerde jasap o'tken ullı İnglis shayırı bolg'an. Ol o'miri dawamında jazıwshı, filosof, alximik, astronom retinde dan'q arttırg'an bolsada, ma'mleketlik xızmette byurokrat ha'mde diplomat retindede belsendilik qılg'an. Onın' en' ataqlı shıg'arması - Canterbury gu'rrin'leri. Chaucer Britaniyada fransuz ha'm latın tilleri u'stem bolıp turg'an waqıtta İnglis tilinin' ana tiline aylanıwında u'lken rol oynag'an.


text:
Kündiki arhivlar 7 marta 2018
«Prezidentniŋ Bäş iҗtimaiy täşäbbusi» – çoŋ iҗtimaiy šzgirişlär programmisi
Düşänbä küni Parlament palatiliriniŋ birläşkän mäҗlisi štküzülüp, uniŋğa Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev qatnaşti vä häliqkä «Prezidentniŋ Bäş iҗtimaiy täşäbbusi» muraҗiiti bilän sšzgä çiqti. Muraҗiät härbir...
Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ häliqqä «Prezidentniŋ Bäş iҗtimaiy täşäbbusi» muraҗiiti
Qwrmetti qazaqstandıqtar! Naurız ayınıŋ elimizdiŋ Täuelsizdik küntizbesinde erekşe ornı bar. Kšktemniŋ alğaşqı küninde biz Alğıs aytu künin atap štemiz. Sonımen birge, bwl – Qazaqstan halqı Assambleyası...
Milliy komissiyaniŋ mäҗlisi
Ötkän җümä küni hškümät šyidä Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prem'er-Ministri Baqıtjan Sağıntaev Qazaq tili alfavitini latin häripigä kšçiriş boyiçä milliy komissiyaniŋ mäҗlisini štküzdi. Mäҗlistä orfografiyalik, metodikiliq vä...
Prezident hozurida
Nursultan Nazarbaev äl-Farabi namidiki Qazaq milliy universitetiniŋ rektori Ğalimqayir Mutanovni qobul qildi. Uçrişiş davamida universitetniŋ ilmiy ihtidarini täräqqiy ätküzüş mäsililiri vä «Tšrtinçi sanaät inqilavi şaraitidiki...
QİMMÄTLİK HANİM-QİZLAR!
Qazaqstan hälqi Assambleyasi Silärni äŋ yarqin vä sämimiy bahar mäyrimi – 8-Mart – Häliqara hanim-qizlar küni bilän çin qälbidin täbrikläydu! Qimmätlik hanim-qizlar! härbir adäm üçün...
Royhätkä eliş ayaqlaşti
Qazaqstanda çiqip kätkän mäslihätlär deputatliriniŋ orniğa namzatlarni royhätkä eliş ayaqlaşti. Җumhuriyät boyiçä barliği bolup 214 ümütkar, җümlidin Aqmola vilayiti boyiçä – 9, Aqtšbä vilayiti boyiçä...
Musulman alimliriniŋ forumi
Astanada Qazaqstan Musulmanliri diniy başqarmisiniŋ uyuşturuşi bilän Evraziya musulman alimliriniŋ forumi bolup štti. Forumniŋ işiğa Evropa vä Märkiziy Aziyaniŋ 21 mämlikitidin 40qa yeqin delegat, җümlidin...
Ämgigi munasip bahalandi
Gšhärbüvi İSMAYİLҖANOVA, «Uyğur avazi»/ Panfilov nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini Rizaydin Äysaev nahiyädiki äŋ çoŋ bilim därgahliridin hesaplanğan Jambul Jabaev namidiki mäktäptä mudirdiq qilip kälmäktä. Üç tilda, yäni...
«Qazaqstan — bizniŋ umumiy šyümiz»
Mäşür SASİQOV, «Uyğur avazi»/ Yeqinda Almuta şähiridiki «Dostluq šyidä» 1-mart – Minnätdarliq künigä beğişlanğan «Qazaqstan — bizniŋ umumiy šyümiz» namliq festival' bolup štti. Uniŋğa Almuta şähärlik...
Şšbä räisi saylandi
Gšhärbüvi İSMAYİLҖANOVA, «Uyğur avazi»/ Yeqinda Panfilov nahiyälik hakimiyätniŋ mäҗlislär zalida «Nur Otan» partiyasi nahiyälik şšbisiniŋ novättin taşqiri XXİİ hesavat-saylam konferentsiyasi štti. Uniŋğa Panfilov nahiyälik «Nur Otan»...


text:
Mäskäw däwlät universitetı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
M. V. Lomonosov isemendäge Mäskäw däwlät universitetı (M. B. ЛoMoHocoB иceMeHдәre Mәckәү дәүләT yHиBepcиTeTы ) – Rusiäneñ aldınğı yuğarı uqu yortı häm fänni-metodik üzäk. Qısqaça – ‘’MГy’’ (MDU). Universitetqa nigez 1755nçe yılda salınğan. Xäzerge waqıtta ul Rusiäneñ iñ zur yuğarı uqu yortı. 2004çe yılğı mäğlümatlar buyınça universitetta 31 meñ talib häm 7 meñ aspirant belem alğan. Universitet citäkçese – rektor – Viktor Sadovniçiy.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Universitet İvan Şuvalov häm Mixail Lomonosov teläktäşlege belän başlanıp kitä. Patşabikä Yelizavetanıñ Universitetnı tözu turındağı qararı 1755nçe yılnıñ 25 ğiynwarında dönya kürä. Berençe däreslär 26nçı apreldä ütä.
Xäzerge waqıtta Mäskäw däwlät universitetı häm Pitırbur däwlät universitetı arasında qaysı yuğarı uqu yortı ölkänräk buluyı turında bäxäs bara.
Başlıça Qızıl mäydannıñ Töp Daruxanäse yanında urnaşqan universitet Böyek Yekaterina (Äbipatşa) tarafınnan xäzerge urınına, Moxovaya uramına küçerelä. Töp bina 1782-1793 yıllarda Matvey Kazakov surätläre buyınça tözelä.
18nçe yözdä universitetta öç fakultet bula: fälsäfä, meditsina häm xoquq. 1799nçe yılda Mixail Xeraskov zatlı keşelär öçen äzerläü mäktäbe (БлaropoдHый пaHcиoH) buldıra. Ul 1830nçı yılda gimnaziäga äylänä. Universitet basmaxänäse imperial Rusiädä iñ popular gäcit – "Moskovskiye Vedomosti"nı çıǧara.
1905nçe yılda universitetta sotsial-demokratik tügäräk patşanı urınınnan kitärgä häm Rusiäne respublikağa äyländerergä çaqıra. Patşa xakimiäte universitetnı yaba başlıy. 1911nçe yılda gäskärlärneñ universitet cirlegendä buluına häm qayber professorlarnı cäberläügä qarşı 130 uqıtuçı-professor universitettan kitü turında ğariza yazalar. Meñnarça student universitettan quıla.
1917nçe yılğı Oktäber inqıylabınnan soñ universitet işeklären ğadi eşçe häm krestiän balaları öçen aça. 1919nçı yılda universitetta uqu öçen tüläü beterelä. Eşçe balaları öçen maxsus äzerläü mäktäbe dä açıla.
1940nçı yılda universitetqa Mixail Lomonosov iseme birelä.
İkençe Bötendönya suğışınnan soñ universitetqa yänä can kerä. Däwlät birgän aqçası biş tapqır arta, Mäskäwneñ Çıpçıqlar Tawında (BopoбbeBы Гopы) yaña kampus barlıqqa kilä. Bu kampus, zamanına qarap, iñ yaña cixazlar belän eşlänä. Xäzerge waqıtta MDU kampusı dönyada iñ zur universitet kampusı bulıp sanala.
1992nçe yılda Rusiäneñ maxsus qararı belän universitet ayırım finanslauğa ireşä. Bu aña mäğärif ministrlığınnan küpmeder däräcädä bäysezlek birä.
Kampus[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1953çe yıldan başlap, universitetnıñ küp fakultetları Çıpçıqlar tawında urnaşa. Töp bina Lev Rudnev proyektı buyınça eşlänelä. Tözeleş waqıtında ul New York City’dan qala dönyada iñ zur bina sanala. Häm ul Awropada iñ böyek bina bulıp 1988nçe yılğa xätle sanala. Töp binanıñ böyeklege 240 metr, 36 etaj. Ul professorlar häm studentlar yäsi torğan dürt qanat belän äyländerep alınğan. Qayber mäğlümätlärğä qarağanda, töp bina koridorları 33 kilometrğa cıyıla häm and barlığı 5000 bülmä urnaşqan. Bina eçendä konsert zalın, teatr, muzey, kitapxanä, basseyn, militsiä bülekçäsen, poçta bülekçasen, ker yuu, çäçtaraşxanä, kafeteriälär, bank bulekçälären h.b. tabıp bula. Universitet administratsiäsennän qala töp binada dürt fakultet: Geologiä, Geografiä, Mexanika-Matematika häm Sänğät fakultetları urın alğan. Bina başındağı yoldız eçenä manzara qaraw platforması häm keçkenä bülmä sıyğan.
Töp binadan tış, kampusta berniçe uqu binası urnaşqan. Şulay uq monda Rusiädä berdanber baseball stadionın da tabıp bula.
Moxovaya uramında urnaşqan tarixi binada xäzer Jurnalistika, Psixologiä fakultetların, Aziä häm Afrika illaren öyränü institutın tabıp bula.
Fakultetlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2005 yılda unversitetta barlığı 29 fakultet häm 15 fänni-tikşerenü üzäge bulğan:
- Mexanika häm matematika fakultetı
- Xisap matematikası häm kibernetika fakultetı
- Fizika fakultetı
- Ximiä fakultetı
- Biologiä fakultetı
- Bioinjeneriä häm bioniformatika fakultetı
- Tufraq fäne fakultetı
- Geologiä fakultetı
- Geografiä fakultetı
- Materiallar fäne fakultetı
- Tarix fakultetı
- Filologiä fakultetı
- Fälsäfä fakultetı
- İqtisad fakultetı
- Yuğarı Biznes mäktäbe
- Xoquq fakultetı
- Jurnalistika fakultetı
- Psixologiä fakultetı
- Aziä häm Afrikanı öyränü institutı
- Sotsiologiä fakultetı
- Çit tellär fakultetı
- Däwlät idaräse fakultetı
- Sınlı sänğät fakultetı
- Cihan säyäsäte fakultetı
- Mäğärif fakultetı
- Östämä belem fakultetı
- Mäskäw iqtisad mäktäbe
- Xärbi xezmät fakultetı
Keşelär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
MDUnı tämamlağan tanılğan tatarlar
- Akademik Robert İskändär ulı Niğmätulin
- Akademik Räşid Ğali uğlı Sönniev
- Elvira Näbiullina – Rusiä iqtisad ministrı (2007-)


text:
Böyek Bolğar ile
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Böyek Bolğar ile — (viz. Πaλaιά MeYάλn BouλYapίa; bolg. Beлиka Бълrapия) — hunnar däwläte tarqalğannan soñ Könçığış Awrupada barlıqqa kilgän bolğarlar qäbiläläreneñ berläşmäse, bolğarlarnıñ tarixi däwläte, başqalası Fanagoriädä urnaşqan bulğan. Böyek Bolğar ilendä şulay uq başqa xalıqlar da yäşägän (fin-uğır telle xalıqlar h.b.).
Böyek Bolğar ile 512 yılda tözelep, 679 yılda xäzärlär basımı astında tarqala.
ЭчTәлek
Nigez saluYзrәpTү
VI ğasırnıñ 80 nçe yıllarında Azaq buyı bolğarların häm alarğa qärdäş başqa qäbilälärne Törki qaxanlığı üzenä buysındırğan. Läkin bu könçığış törkilärenä qarşı köräştä bolğarlar, bergä oyışıp, qäbilälärneñ zur häm qüätle berlegen tözi alğannar. Bu berlek tarixta Böyek Bolğar digän isem belän mäğlüm. Bolğarlarnı berençe bulıp berläştergän keşe Dulo ıruınnan çıqqan kenäz Orğana ikänlege bilgele (üz waqıtında hunnarnıñ başlığı, dähşätle Attila da şuşı ıruğa qarağan).
Däwlät urnaştıruıYзrәpTү
Böyek Bolğar ile Azaq buyı, Donnıñ tübänge ağımındağı häm Taman yarımutrawındağı cirlärne biläp torğan. Başqalası Tamandağı elekke grek şähär-portı Fanağuris (Fanağöriä) bulğan. Tamatarxa da zur şähärlärdän sanalğan, soñraq rus çığanaqlarında ul Tmutaraqan' iseme belän mäğlüm.
XalıqYзrәpTү
Däwlätneñ xalqı yarım küçmä tormışta yäşägän. Don buylarında küçmälärneñ cäyläwläre tezelep kitkän bulğan. Qayberläre yılğa buylap ber, ber yarım çaqrımnarğaça suzılğan. Läkin keşelärneñ küpçelege daimi awıllarda häm cir öyemnäre belän äyländerep alınğan nığıtmalı şähärlärdä yäşägän. Alarnıñ qayberläre taş stenaları 7 metrğa qädär qalınlıqqa citä torğan çın kirmän räweşendä bulğan. Tirmälärdä dä, öylärdä dä yäşägännär. Tik tirmälär küçenep yörü öçen genä tügel, ä awıllarda, xätta şähärlärdä utraq kön itü öçen dä caylaştırılğannar. Bu urta ğasırlardağı böten küçmälär dönyası öçen xas bulğan. Älege awıllar häm toraqlar, matdi kul'turanıñ başqa tör qaldıqları belän bergä, Saltı-Mayaq arxeologik kul'turasın täşkil itälär. Älege kul'turanıñ iseme ike borınğı istälek: Ukrainanıñ Xarkov ölkäsendäge Saltovo (Saltı) qäberlege häm Woronej ölkäseneñ Mayaq şähärlege atamalarınnan yasalğan. Gärçä Saltı-Mayaq Xäzär qaxanlığınıñ däwlät kul'turası sanalsa da, asılda anı borınğı bolğarlar häm alannar tözegän, şuña kürä ul ber ük däräcädä Böyek Bolğar kul'turası dip tä sanala. Älege kul'turağa, awıl häm yort qaldıqlarınnan tış, küp sanlı qäberleklär, törle-törle xezmät häm suğış qoralları, könküreş äyberläre, balçıq häm pıyala sawıt-saba, bala uyınçıqları h. b. kerä. Alar barısı da yarıysı uq bay, aldınğı mädäniät, nıq üskän iqtisad, xärbi eşlärneñ yuğarı däräcädä buluı turında söyli.
YazuıYзrәpTү
Borınğı bolğarlar run yazuın da üzläştergännär. Ul monda Xäzär ile aşa Törki qaxanlığınnan kilep citkän. Siräk-miräk bulsa da, täñkä aqçalar da tabılğalıy. Alar başlıça VIII—X ğasır başında suğılğan ğäräp dirhämnäre häm öleşçä Vizantiä aqçaları. Saltı-Mayaq kul'turası VIII—IX ğasırlarnı eçenä ala.
Bez qısqaça tanıştırğan kul'tura urta ğasırlar başındağı Yevraziä törkiläreneñ iñ zur arxeologik kul'turalarınnan berse bulıp isäplänä. Soñraq ul İdel bolğarları mädäniäte nigez taşlarınıñ bersenä äwerelgän.
Qubrat xanYзrәpTү
632 yılda Böyek Bolğar däwläteneñ xanı bulıp Orğananıñ ber tuğanınıñ ulı Qubrat täxetkä utırğan. Qayber çığanaqlarda, mäsälän, Vizantiä tarixçısı İoann Nikuisskiy xronikasında Qubrat çuqındırılğan häm Vizantiädä imperator İrakliy sarayında tärbiä alğan dip birelgän.
Läkin qayber tarixçılar bu xäbärgä şik belderälär häm Qubrat tügel, ä anıñ ağası Orğana Konstantinopol'dä yäşägän häm çuqındırılğan dip raslıylar. Qubrat isä mäcüsi bulıp qalğan, ul waqıtlardağı barlıq törkilär kebek ük Täñregä tabınğan («täñrelek» — ber allalıqnıñ başlanğıç forması ul), citmäsä törki süze belän «xan» dip atalğan häm iseme dä törkiçä bulğan. Osta säyäsätçe häm talantlı ğäskär başlığı bulğan Qubrat üzäkläşterelgän däwlät tözi alğan, häm şul çor çığanaqlarında bu däwlät xaqlı räweştä «Böyek» dip zurlap yörtelgän.
Qubrat VII yözneñ 50 nçe yıllar axırı—60 nçı yılları başında ülgän (qayberäwlär irtäräk, tögälräk waqıtnı kürsätälär—642 yılda, dilär). Anıñ üleme çınında üze tözegän berläşmäneñ yäşäwdän tuqtawına kitergän. Ğomumän, mondıy arada barlıqqa kilgän däwlätlär, nindi genä yañğırawıq kemnär belän atalmasınnar, qüätle monarx xakimlek itkändä genä yäşi alğannar häm ul ülügä, qağidä bularaq, tarqalğannar, cimerelgännär. Böyek Bolğar belän dä şulay bulğan.
Qubratnıñ ullarıYзrәpTү
Vizantiä monaxı Täwbäçe Feofannıñ 810—815 yıllarda terkäp qaldırğan yılyazmasında ber borınğı bolğar riwayäte kiterelä. Anda söylängänçä, Qubratnıñ biş ulı bula. Ul alarğa hiçqayçan ber-bersennän ayırılmasqa, başqalar östennän xakimlek itü häm qollıqqa töşmäs öçen härçaq berdäm yäşärgä wasiät äytep qaldıra. Bu riwäyät soñraq könbatışta kiñ tarala. Anda şundıy ber waqiğa kiterelä: menä xan, ülär aldınnan, ulların üz yanına çaqırta, alarğa ber bäyläm sıyıq tal çıbığı kiterergä quşa häm härqaysına şul bäylämne sındırıp qararğa boyıra. Berse dä buldıra almıy. Şunnan soñ xan bäylämnän ber çıbıq suırıp ala da ciñel genä sındırıp birä. Menä, di ul, bäylämne yäş, köçle keşe dä sındıra almadı, ä ayırım ber çıbıqnı ülep yatuçı xälsez qart ta sındırdı. Tormışta da näq şulay: bergä tuplanğan bolğarlarnı berkem ciñä almas, ä ayırılğan här urdanı doşman ciñäçäk häm üzenä buysındıraçaq.
Riwäyättä Qubrat ullarınnan öçeseneñ iseme atalğan: ölkäne — Batbay, ikençese— Qotrağ, öçençese — Asparux (ike keçeseneñ isemnäre kürsätelmägän). Ämma xäzärlär häm protobolğarlar tarixın tikşerüçe M. İ. Artamonov häm S. A. Pletneva, tarixi çığanaqlarğa nigezlänep, Qubratnıñ ike genä ulı: Batbay belän Asparux qına buluın raslıylar. Qotrağ isemen alar bolğar qäbilälärennän berse qotrağlar belän bäylilär. Ğomumän, xannıñ biş ulı turındağı riwäyät Böyek Bolğar ilendä bulğan biş etnik törkem, biş ere qäbiläne gäwdäländerä.
«Böyek Bolğar ile» warislarıYзrәpTү
Bu çorda Böyek Bolğar cirläre könçığıştan höcüm itep toruçı xäzärlär tarafınnan nıq kimetelgän bulğan. Qubratnıñ ulları Qawqaz aldı tiräsendäge könyaq töbäklärgä genä xuca bulıp qalğannar.
- Batbayğa Quban buyı cirläre, Asparuxqa şul yılğanıñ yuğarığı ağımı buyları häm xäzerge Stavropol' qalqulığı tigän.
Xäzärlär bolğarlarnı torğan sayın qısrıqlağannar.
Dunay Bolğäriäse barlıqqa kilüeYзrәpTү
- Asparux onağurlar qBolğarbiläse belän könbatışqa taba küçenep kitkän: başta Dunay yılğası tamağına barıp utırğan, monda aña elegräk ayırılıp kitkän bolğar qäbiläläre — qutriğurlar häm bu yaqlarğa küptän tügelräk töplängän slavyannar kilep quşılğannar. Bolğarlarnıñ qüätle suğışçan oyışması slavyannarnı da üz eçenä alğan, häm alar tizdän, qüätle berlekkä tuplanıp, Vizantiäneñ 50 meñle ğäskären, yağni şul çordağı iñ zur daimi armiäne tar-mar itkännär.
Bu xäl 679 yılda bulğan, ike yıldan soñ, 681 yılda, könbatışta yaña bolğar däwläte—başqalası Plisqa şähäre bulğan Dunay Bolğäriäse barlıqqa kilgän.
Bolğar xannarı dinastiäse ildä 300 yılğa yaqın — başta 816 yılğa qädär Asparux, annarı Omutarx näselläre xakimlek itkän. Läkin aqrınlap bolğarlarnıñ slavyanlaşuı köçäyä barğan, 865 yılda slavyan Boris (852—889) patşalıq itkändä ük inde xristian dine qabul itelgän, ä 894 yılda bertuğan Kirill häm Mefodiylar uylap tapqan slavyan yazuı kirillitsa ğämälgä kertelgän. Slavyan tele räsmi töstä çirkäw häm däwlät tele bulıp äwerelgän. Törki telle bolğarlar belän könyaq slavyannar arasındağı etnik ayırma aqrınlap yuqqa çıqqan. Asılda, bolğarlar küp sanlı slavyannar tarafınnan yotılıp betkännär, tik alarnıñ ataması ğına etnonim—xalıq iseme bulıp saqlanıp qalğan.
Batbay warislarıYзrәpTү
- Qubrat xannıñ ölkän ulı Batbay Tönyaq Qawqazda üz cirlärendä torıp qalğan häm xäzärlärgä buysınğan. Tora-bara anıñ citäkçelegendäge bolğarlar, yağni quban bolğarları, «qara bolğarlar» dip atala başlağannar. Bügen alar belän xäzerge qaraçaylar (qaraçalılar) häm balqar xalıqların bäylilär. «Bolğar» häm «balqar» süzläreneñ yaqınlığına iğtibar itegez. «Qara» süze ğomumän törki telle küp kenä xalıqlarğa xas üzençälek. Ul alarnıñ qara tutlı bulularınnan alınğan. Mäsälän, qaraçalardan tış qara nuğaylar, bezgä mäğlüm qara xäzärlär, qara qıtaylar bulğan (qara qıtaylar—alar qıtaylar tügel, ä VI—VIII yözlärdä tönyaq-könçığış Qıtayda yäşägän törki qäbilälär). Şunısın da äytergä kiräk, fändä mäğlümlek alğan Pereşçepkino xäzinäse dä — altın häm kömeş sawıtlar, qimmätle qorallar, bizänü äyberläre, altın yözeklär h. b.— Batbay iseme belän bäyle. Ul Poltawa ölkäseneñ Keçe Pereşçepkino awılı yanında tabılğan.
İdel Bolğarı — Qotrağ warislarıYзrәpTү
Elegräk yıllarda bolğarlarnıñ Qotrağ citäkçelegendäge öçençe törkeme Qubrat ülgännän soñ Urta İdel buyına kitkän dip yazalar ide. Läkin andıy xanzadäneñ bulmawı, ä qotrağlar qäbiläse genä yäşäwe fändä isbatlandı inde. Şunıñ östenä, arxeologik tikşerenülär kürsätkänçä, Tatarstan yaqlarına bolğarlar VII ğasır urtasındağı bez taswirlağan waqiğalardan soñ uq kilep çıqmağannar äle. Azov buyında häm şul tirä töbäklärdä qalğan bolğarlar xäzär qäbiläläre berläşmäsenä kergännär häm alar belän, ayırata alannar belän berlektä, yuğarıda äytelgän Saltı-Mayaq arxeologik kul'turasın barlıqqa kitergännär häm VIII yöz azağına tikle diärlek şunda yäşägännär.
Urta İdel buyına, Tatarstan cirenä häm aña yänäşä könyaq häm könyaq-könbatış ölkälärgä bolğarlar näq menä VIII yöz azaqlarında — IX yöz başlarında kilep utırğannar häm monda İdel buyı Bolğar däwläte barlıqqa kilgän.
Monı da qarağızYзrәpTү
Tışqı sıltamalarYзrәpTү
- Bolğar däwläte
- ПoBecTb BpeMeHHыx лeT. M.-Л., 1950. Ч. 1-2; ПoлHoe coбpaHиe pycckиx лeToпиceй. M., 1949. T. 2; M., 1962. T. 1, Bып. 2.
- Boлжckaя Бyлrapия и Pycb. KaзaHb, 1986.


text:
İşğal altındaki Aqyarda noyabr 7-de tamir işleri keçirilgeninden sebep Nahimov rayonında suv berilmesi toqtatılacaqtır. Bunı Kreml kontrol etken Aqyar ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmeti qayd ete ki, şeerniñ suv ağında keçirilecek qazayi işlerden sebep Melnik soqağı ve Pobeda caddesinde suv berilmesi toqtatılacaq.
Matbuat hızmeti bildirgenine köre, suv noyabr 7-de saat 17:00 qadar olmaycaqtır.
Oktâbr ayınıñ soñunda tamir işlerinden sebep Aqyar merkezinde suv berilmesi toqtatılğan edi.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ Ukraina Dnipronı yarımada ile birleştirgen Şimal-Qırım kanalı boyunca yarımadağa suv berilmesini toqtattı. Ukraina bu kanal üzerinden Qırımnıñ suv ihtiyaclarınıñ 85%-nı qarşılağan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy ad


text:
Advokat Nikolay Polozov Rusiye advokatlar cemiyetine muracaat etip, uquq qorçalayıcılarğa yapılğan er angi basqığa sert şekilde cevap bermege rica etti. Bunı advokat Facebook saifesinde yazdı.
«Qırımda insan aqlarınıñ kergin vaziyeti köz ögüne alınsa, advokatlar ve müşterileriniñ aqlarını bozacaq Rusiyeniñ Qırım ve Aqyardaki Federal havfsızlıq hızmeti idaresiniñ taqiqat organları Rusiye Federatsiyası devlet akimiyetiniñ diger organları, prokuratura, mahkeme ile bağlı, devlet akimiyeti advokatqa basqı yapa, bu regiondaki işimnen bağlıdır», – dep yazdı advokat.
Polozov FSB organları Rusiyede diger advokatlarğa da basqı yapqanını qayd etti.
«Yaqında belli oldı ki, Samara vilâyetinde de advokat şaat olaraq sorğuğa çağırılğan edi, bundan evel diger regionlarda da aynısı olğan edi», – dep yazdı advokat öz muracaatında.
Dekabr 13-de, Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Kiyev mahkemesi FSB taqiqatçısı Skripkanıñ Nikolay Polozovnı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovnıñ davasında şaat olaraq sorğuğa çekilmesi iznine dair muracaatını baqtı.
Polozov qarardan şikâyet etmek niyetindedir.
Nikolay Polozov mahkemede İlmi Ümerov davasınıñ şaatı olaraq sorğuğa çekilse, advokat davadan imayeci olaraq çetleştirilecektir.


text:
Fank
Fank (inglizce funk) – 1960-nci yıllar ortasında AQŞnıñ afroamerikan halqnın tarafından yaratılğan yönelişdir. Şekillendirüv başında fank muzıkası bir eglence dayın sayılsa da, soñra, afroamerikanlarnıñ uquqlar içün areket kontekstinde, siyasiy bir renkni de ala. James Brown, George Clinton ve Sly Stone şu tarznıñ esasçılarından olalardırlar.
Asıl, fank ıstılası o jargon sözüdir, manası – şay faal oynamaqtır, terlegence. Mürekkepleşken vezin, er bir aletniñ partiyasılarında maksimal sinkopalar mevcut olmalı (şay, sinkopalı basqa "fank bası" deyler), em muzıkalı ibarelerniñ defalarca tekrarlaması – o fankniñ esas hususiyetleridir.
Fank-yırcılarDeñiştir
- James Brown – "Papa’s Got a Brand New Bag", "Funky Drummer" (1965)
- Wilson Pickett – "In the Midnight Hour" (1965), "Funky Broadway" (1967)
- George Clinton, onıñ fank-taqımları: "Parliament", "Funkadelic", "Funkenstain"
- Sly Stone ve onıñ taqımı – Sly & the Family Stone (1966-1975)
- Earth, Wind & Fire
- Eddie Harris
Fank-çalğıcılarDeñiştir
- Charles Lloyd (saksofonçı)


text:
2 Haziran 2015 Salı
Fransız tili qırımtatarcadan farq ete ekenmi? (şaqalı hikâye)
Haziran 02, 2015 2015_2, Edebiyat ve tenqit, Qandımov Yunus No comments
Boraynen Horay Qırımğa köçip kelgenlerinen Aqmescit kenarında semetdeşlerimiznen beraber "samozahvatta" iştirak ettiler. Uçastkalar aldılar. Evler qurdılar. Daha doğrusı Qırım hükümeti bütün "samozahvatçılarğa" yapqanı kibi, Boraynen Horayğa da böyle usulnen topraq alğanları içün teşekkürler bildirdi, olarnı maneviy ve maddiy ceetten rağbetlendirdi, evlerini qurup berdi, soqaqlarına asfalt töşedi, suv, gaz, elektrik ağlarını keçirdi, telefon keçirtti, grajdanlıq meselesini çezdi. Ana-mına degence bütün hakimiyetni de qırımtatarlarğa bermege hazır.
Qırım hükümeti qırımtatarlar tezce ayaqqa tursınlar, dep atta mahsus qarar çıqardı. Bu qararğa binaen bütün kolhoz, sovhoz, agrofirmalarnı tarqatıp, topraqlarnı qırımtatarlarğa paylaştırdı. Devlet imayesinde olğan bütün sanatoriylerni, musafirhanelerni, tükânlarnı, atta özen ve dağlarnı qırımtatarlarğa paylaştırdı.
Qırımtatarlar sevimli Qırım hükümetiniñ qararlarını eda etmege ğayretnen kiriştiler. Ya ne yapsınlar? hakimiyet başında qazaqlar otura, deycek olmañız, saqın! hakimiyet başındakilerniñ episi qırımtatarlar. Yalıñız olar, canım, qırımtatar tilinde laf etip olamağan qazaqlar! Anda endi qazaqlarnı qoymaylar. Vot tak.
İşte, Horaynen Boray bu şeyler haqqında laqırdı ete-ete Parijniñ merkeziy soqaqlarında kezinmekte ediler. Eyfel qullesiniñ yanına nasıl kelip çıqqanlarını duymay qaldılar.
- Horay bey, baqsa mınavı qullege! Olâ-aan, tamam…
- Tamam domuznıñ art bacağı! – dep qaqıp aldı Boray.
- Ya ne içün tamam domuznıñ bacağı?
- Domuznıñ bacağı yuqarıdan aşağı incere, bu ise, aksine, aşağıdan yuqarı…
- Horay bey, iç olmadım, Parijde iş haqqında laf etmeyik da, - dedi Boray. Lâkin her keresi olğanı kibi "bey" sözüni aytqanda tili buzlağanday ola. – Olân, baqsa sen, bir kün içinde "bey", "efendi" oldıq kettik!..
- Candan aziz hükümetimizniñ qararlarını eda etmek içün Marsta bile, qıraliçeniñ qoynunda bile işni tüşünmeli, - dedi Horay ciddiy tavurnen.
- Baldan tatlı hükümetimiz saña Parijde de domuzlarıñnı tüşün demegendir ya?
- Olâ-aan! Öyle şeyler aytılırmı? Qırımda eñ edepli, eñ añlı, eñ qanunsever halq kim? Biz, alma, armut, qapısta, qartop ayındıra-ayındıra, sata-sata Qırım ealisini vegetarianets yapayazdıq. Domuz ayvanı ise hiyar kibi tez yetişe, parası da tamam "dedem kördi"… Qarasuvbazar taraflarda atta Qırımda nam qazanğan domuzbaqıcımız da bar! "Krımskiye izvestiya" gazetasında mınavı qara közçiklerimnen oqudım!
- Sluşay, Horay bey, bıraq şu domuz meselesini! Biz Parijge keldik! Añlaysıñmı, Pa-rijjj-ge! Bir-eki künden kene anavı domuzlarımızğa qaytacaqmız, kene anavı "zakonnıy" adamlarnen cenazeñni de, nikâhıñnı da qazaq papazı alıp barsın degen Ahmet ahaylarnen tartışıp yürecekmiz… Eñ yahşısı, kel, bir restoranğa kireyik. Patlatayıq… Keyf çatayıq… Parij de bu!
- Hangisine kireyik?
- Kim bilsin onı!..
- Kel, mınavığa kireyik. Adam da az… Raat-raat oturırmız.
- Davay!..
Aytıldı-yapıldı. Horaynen Boray qalpaqlarını qıyıştırıp, mühteşem restoranğa kirdiler. Öfitsiant başta olarnıñ qalpaqlarına köz taşladı, soñra alelhusus sayğı ve itiram ile selâmlap oñaytlı masalardan biriniñ başına oturttı.
- Ne ayta şu? "Lâ" sından ğayrı bir şeyini añlap olamayım. Eki sözüniñ birinde anavı bar da şu, çiberekçiler partiyası bar da şu… adı batsın… tamam olar kibi "olâaa", "lâaa" dey tura. Öfitsiantnıñ "lâ"sı Horaynı tekmil şaşırttı.
Ne ise de Horaynen Boray masa başına keçip oturdılar.
- Davay, bir şeyler sımarlayıq. Ayuvlar kibi biri-birimizge baqıp oturacaqmızmı? Böyle yerlerde külturnıyce olmalı…
- Olân, mında kelmege keldik amma, ya biz fransızca bir şey bilmeymiz de! Candan aziz hükümetimiz Qırımda her kes qırımtatarca laqırdı etsin, degen qarar etken soñ, domuzlar bile tatarca hurr-hurr etip başlağan ediler…
- Horay bey, ponimayeş, fransız tili qırımtatar tiline türklerniñ tilinden de yaqın… her bir aytqan sözüñe "lâ" qoşsañ, oldı ketti… Men bilem de!..
40-45 yaşlarındaki öfitsiant kelip, olardan:
- Efendiler, canıñız ne istey? Ne sımarlamaq isteysiñiz? Lütfen!.. – dep soradı fransızca.
Horay Borayğa baqtı. Boray Horayğa. Boray eline bir tarafı fransızca, diger tarafı inglizce yazılğan menüni aldı. Diqqatnen közden keçirdi. Bir qatıq añlamadı. Horay öksürip aldı:
- Lâ-öfitsiant! Lâ-bizge, lâ-başta lâ-yüzer lâ-gramm… lâ-konyak lâ ketir… Lâ-yeşço… lâ-soñ lâ-baqarmız… lâ-limonad, lâ-portaqal lâ-suvu lâ-ketirmege lâ-unutma!..
Öfitsiantnıñ ketkeninen qaytqanı bir oldı. Sımarlanğan şeylerni masa üstüne nezaketnen qoydı. Fransızca Daha bir şeyler "lâ"ladı. Külümsiredi, fransızca afiyetler tiledi ve ketti.
Boray "ana şay, toñqa baş" diye Horayğa baqtı. Baqtıqça qabardı:
- Ayttım da saña, fransız tili qırımtatar tilinden vaabşçe farq etmey!.. Fransızlar da bir zamanlarda Qırımdan çıqmış ekenler… Olar da QIRIMTATARLAR!..
Olar Daha konyak sımarladılar, soñra şarap… Tamam Aqmescitte Merkeziy bazarda raqını limonadnen içkenleri kibi, patlata berdiler. Boray ep tarihqa dala.
- Baqsa sen-lâ! Qayda aylansañ, qırımtatar topraqları… Polşa… Belorusiye… Litva… Gollandiya… Alâska… Frantsiya… dedelerimiz bu topraqlardan ne içün otkazatsâ etkenlerini añlap olamayım. Prosto ne vrubayüs!.. Davay, birer yutum daa… Olâ-aan! Temiz fransız könyagı!.. Uhhhhh!..
Horay ep başını sallay. Soñra:
- Bir-eki qapınmasaq, anavı sasıq domuzlardan farq etmey qalacaqmız… kütük kibi tığırlanır ketermiz, - dedi.
- Şçşçşç-as, dostum! Lâ-fitsant!..
Öfitsiant şu an yer astından çıqqan kibi peyda oldı.
- Lâ-kebap… lâ-barmı?
Horay dayanalmadı:
- Olân, baqla şorbası yoq ekenmi, sorasa?
Öfitsiant bir kereden "bar" dep başını salladı.
Horay öfitsiantnıñ betine taacip ile tikilip qaldı. Boray öfitsiantqa baş parmağını sallap:
- Lâ-bizge lâ-kebap… lâ-qavurılğan lâ-tavuq, lâ-salat… lâ-pomidor, lâ-hıyar, lâ-soğan… lâ-episini lâ-qarıştırıp lâ-ketir… Lâ-ötmek lâ-çoqça lâ-olsun… Lâ-añladıñmı? Lâ-vodka da ketir… lâ-mınavı lâ-tatar lâ-qalpazanına da lâ-baqla lâ-şorbası lâ-ketir… - dedi.
Öfitsiant bir qaç daqqanıñ içinde her şeyni ketirip, öglerine qoydı. Baqla şorbasını da ketirdi.
- Kerçekten de, fransız tili qırımtatar tili eken! Parij bizimki-lâ!.. Geray hanlarımıznı endi men de añlamayım…lâ… Hanlıqnıñ paytahtını barıp-barıp nasıldır bir dere içinde qurğanlar-lâ… Bağçasaray ne demek o?.. Hanlıqnıñ paytahtı Parij olğan olsa, olmaydımı?.. Mında da özen bar.. Rusça "sena-pena" demez ediler… Piçensuv yalılarındaki Parijsaray, der edik. Bitti-ketti…
Endi Horaynıñ tili çezildi, içinde tarihçılıq istidatı uyandı. Şaşılacaq şey degil: bugün her bir qırımtatar – tarihçı! Boraynen Horay tarihnı ezmeley-ezmeley aşadılar, içtiler. Toydılar. Sarhoşlandılar. İçken içimlikleriniñ, tütünleriniñ, aytqan laflarınıñ soñu olacaqqa beñzemey.
- Sen… mına… tarihçı degilim, deysiñ, Horay-can… Amma sen bilesiñmi… eger eki qırımtatar bir yerge kelse… beş daqqadan…yoq… on daqqadan soñ istoriyadan… politikadan ğayrı bir şey haqqında laf etmeyler… Lâkin olarğa üçüncisi de kelip qoşulsa...- Demek, iş bitti!.. – dep kesecek oldı lafnı Boray.
- İş bitmey… Aman bir partiya quralar…
Raqı, konyak, şaraplar ekisiniñ miyine öyle urdı ki, dersiñ, anavı içimlikler olarnıñ içinde de qaytarma oynaylar, de gopak tepeler, de barınâ töşeyler.
- Dostum, bayağı vaqıttan berli oturamız… Aşap-içtik… Şiştik… Turayıq… Bizimkiler qıdırıp başlarlar, - dedi Boray.
- Tursaq, turayıq daa… Lâ-fitsiant!.. Lâ-mında lâ-kel!..
- Lâ-bular… lâ-ne qadar lâ-tuttı? – dep ceblerini qarıştırmağa başladı Boray.
Öfitsiant sçöt yazıp berdi. Boray sçötnı alıp oqumağa başladı. Közleri tögereklendi, ayretlengeninden çeñgesi qopayazdı. Sçötta ise:
"Lâ-eger lâ-dedem lâ-cenk lâ-vaqıtında lâ-Frantsiyağa lâ-emigratsiya lâ-yapmağan lâ-olsa lâ-mında lâ-anañıznıñ lâ-körını lâ-aşar, lâ-içer lâ-ediñiz. Lâ-parañız lâ-kerekmey, lâ-yurtdaşlar. Lâ- prezent lâ-menden!" - dep yazılğan qırımtatarca.
Boraynen Horay restorandan şampan şarabınıñ tapası kibi atılıp çıqqanlarını özleri de duymay qaldılar. Eyfel qullesine yaqınlaşayatqanlarında Horay Borayğa:
- Lâ-Boray, lâ-qayda aşıqasıñ-lâ! – nefes-nefeske berip soradı qırımtatar tiliniñ fransız şivesinde.
- Lâ-özüm de lâ-bilmeyim, - dep cevaplandı fransız tiliniñ qırımtatar şivesinde Boray. – Oğradıqmı dubarağa, lâ!!!
Yunus Qandım.


text:
24 Säuir, 2014 sağat 12:20
Osı jıldar işinde Forum halıqaralıq twrğıdan keñinen tanıldı, jedel özgerip jatqan älemniñ eñ özekti problemaların talqılap, olardı şeşudiñ jaña täsilderin äzirleudiñ moyındalğan alañına aynaldı.
22 Säuir, 2014 sağat 15:34
Seminardıñ negizgi leytmotivi – «Mäñgilik el» wlttıq ideyasın jüzege asıruda oblıstıñ kitaphanalıq birlestikterin jwmıldıru.
22 Säuir, 2014 sağat 15:29
Äsirese, sayasat pen ekonomika salasın brendsiz elestetu bügingi künde öte qiın.
19 Säuir, 2014 sağat 18:42
Wlı Jambıl aqınnıñ «Jigerli bolsa er bolar, Birlikti bolsa el bolar» degen sözi bar. Bügingi sessiyanıñ özegi – beybitşilik, ruhaniyat jäne kelisim mädenieti bizdiñ osınday birlikti El boluımızdıñ kepili. Mädeniet – tirşiliktiñ tiregi, ortaq igilikterdi wlıqtap, wlttı wlı isterge wyıstırudıñ biregey tetigi. Beybitşilik, ruhaniyat pen kelisim: bäriniñ tamırı – mädeniette. 21 ğasırdıñ eñ bastı zañı – tatulıq!
17 Säuir, 2014 sağat 18:49
Qazaqstan köpvektorlı sırtqı sayasatın saqtap qalatının, halıqaralıq arenadağı qalıptasqan qatınastardı jan-jaqtı damıta biletinin aluan-aluan basqosularda aytıp keledi.
17 Säuir, 2014 sağat 18:46
Mine, mwnday mañızdı mäselelerdiñ şeşiluine Qazaqstan, Resey jäne Belorussiya arasında qwrılğan Keden Odağı öz septigin tigizude.
17 Säuir, 2014 sağat 18:44
Al importtıñ köp böligin mwnay önimderi, jeñil avtokölikter, öndiristik qwral-jabdıqtar, auıl şaruaşılığı tehnikaları, jihazdar qwraydı.
17 Säuir, 2014 sağat 02:29
Bwl, söz joq, asa auqımdı, mañızdı, tağdırlı mäsele.Onday mäselede jaqtau men dattaudıñ boluı zañdı.


text:
Türkiy devletler
Türkiy devletler - türkiy tiller laf etip aynı cedden kelgen devletler:
- Mustaqil türkiy memleketler:
- 1 - aslında mustaqil, amma tanılmağan bir devlet.
- Muhtar türkiy devletler:
- Altay Cumhuriyeti - Rusiye
- Başqırtistan Cumhuriyeti - Rusiye
- Çuvaşistan Cumhuriyeti - Rusiye
- Gagauz Yeri - (Gagauzlar:) - Moldova
- Hakas Cumhuriyeti - Rusiye
- Qaraqalpaqistan Cumhuriyeti - Özbekistan
- Nahçıvan Muhtar Cumhuriyeti - Azerbaycan
- Şincañ-Uyğur Muhtar Rayonı (Doğu Türkistan) - Çin
- Tataristan Cumhuriyeti - Rusiye
- Tıva Cumhuriyeti - Rusiye
- Saha Cumhuriyeti - Rusiye
- Türkiy halqlar yaşağan muhtariyetleri:


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ fikirince, Ğarp tarafından memleketke qarşı kirsetilgen cezalar «iqtisadiyatnıñ sağlamlaştırılmasına» yardım etti.
Bunı o aprel 16-da «Doğru ağda» ayttı, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Cezalardan sebep üküm sürgen vaziyetni qullanıp, inkişafnıñ yañı basamaqlarına çıqmaq kerekmiz. Bizler, belki de, yapmaz edik, amma bugün italâtnı deñiştirmege mecburmız ve öyle yapacaqmız. Ümüt etem ki, bunıñ sayesinde evelden olğanına köre inkişafnıñ büyük saaları daa tez inkişaf etecek», – dedi Putin.
Avropa Birligi, AQŞ ve bir sıra diger memleket Rusiyeniñ Qırım işğali sebebinden oña qarşı birinnci cezalarnı 2014 senesi kirsetti. Soñra Donbasstaki vaziyet kerginleşkeninden sebep cezalar quvetleştirildi. Ğarp ve Ukraina Rusiyeni Ukraina şarqındaki separatistlerge yardım etkeninde qabaatlaylar. Moskva bunı red ete.
Vladimir Putin aprel 16-da rusiyeliler ile «Doğru bağ» ananeviy subetini keçire.
Muracaat etken rusiyelilerniñ çoqusı içtimaiy-iqtisadiy, mesken-kommunal hocalığı saalarınen bağlı meseleler, halqara vaziyet, em de Ukraina vaziyetinen meraqlana.


text:
Yük maşinalarınıñ aydavcıları Herson vilâyeti tarafından bazar künü «Kalançak» kiriş noqtasında eki kilometrlik nevbetni teşkil ettiele. Qırımğa yarımadanıñ «erzaq qamaçavı» başlanmasına qadar kirip yetiştirmegen maşinalardır. Aydavcılar arasından kerginlik ve açuv arta, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Sentâbr 20 künü, üyleden soñ, DAİ hadimleri Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa endi yük maşinalarını kirsetmey edi. Qırımtatarlarnıñ yolbaşçılarını ve qamaçavnıñ başlanmasını beklegen matbuat vastalarınıñ hadimleri sıñır bekçileriniñ acele etip, birden beşer arabanı kirsetkenini körgenler. Amma saat 15:00 soñ «Kalançak» kiriş noqtasına qırımtatar, ukarin vatanperver küçleri ve yerli sakinler kelip, Qırım yönelişine yük maşinalarınñı qatnavını blok ettiler.
Aydavcılarnıñ çoqusı tez bozulğan malnı ketire, şunıñ içün aydavcılar qamaçavdan çorlana.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, New-Yorkta sentâbr 27 künü BMT Baş assambleyasınıñ sammitinde çıqışta bulunıp, Rusiye istilâsı ve Qırım işğali neticesinde olğan qurbanlar aqqında tarif etti.
«Rusiyeniñ ukrain Qırımınıñ işğali ve Donbasstaki istilâsı neticesinde biñlerce insan öldürildi», – dedi o.
«Arbiy istilâ bitmesi, sulhniñ qaytarılması ve Ukrainanıñ Donbass ve Qırım üzerinde nezaretiniñ qaytarılmasından soñ millionlarce insanğa normal ayatqa qaytmağa yardım etmek kere olacaq», – dedi Poroşenko.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq ilân etti.


text:
Qırımnıñ büyük banklarından birisi “Genbank”, Visa ve MasterCard kartalarına hızmet etmekni toqtattı. Bunıñ aqqında müessiseniñ matbuat hızmeti haber etti.
“Visa Int. ve MasterCard halqara tölev sistemalarından emissiya etilgen AB “Genbank” bank kartalarınıñ deñiştirüv müddeti bitkeninden sebep, 2014 senesi avgustnıñ 14-ünden başlap, deñiştirilmegen kartalarınıñ hızmet etilmesi toqatatılacağını sizge haber etemiz”, - aytıla beyanatta.
Haber etilgeni kibi, avgustnıñ 14-ünece “Genbank” müşterilerine rusiye tölev sistemasınıñ “Mir” kartasını almağa teklif etile edi.
Bankta, “Mir” kartasına deñiştirüv bedava yapılğanı bildirile.
Moskovalı “Genbank” Qırımda işğalden soñ çalışıp başladı. Bugünge o Qırımda büyükligine köre ekinci (RNKB-den soñ) maliyeviy müessise. Şimdiki vaqıtta onıñ Aqyar (Sevastopol), Aqmescit (Simferopol), Yalta, Keriç ve başqa şeerlerde 90-dan ziyade bölügi bar.
Halqara tölev sistemalarınıñ dünyada eñ büyüklerden ekisi - Visa ve MasterCard, Qırımda çalışqan rusiye banklarınen işbirlikni toqtattı. “Genbank”, işğalden soñ Qırımda Visa ve MasterCard kartalarını çıqarğan yekâne bank edi.
2014 senesi Qırımda 31 rusiye bankı çalıştı. O vaqıttan olarnıñ sayısı ep azlaşa. 2014 senesi Rusiye Merkeziy bank tarafından Qırımda açılğan bir qaç banknıñ litsenziyaları keri çağırtıldı. 2015 senesi yazda Qırımda teşkilâtlarnıñ sayısı 20-gece tüşti. 2016 senesi baarde 16 bank bar edi (2 yerli maliyeviy müessisenen beraber). Şimdiki vaqıtta 10-ğa qadar qaldı.
Qırım işğalinden evel, yarımadada 70-den ziyade ukrain bankı çalıştı, olarnıñ arasında tek Ukrainanıñ maliyeviy müessiseleri degil de, çetel sermiyası olğan teşkilâtlar da bar edi.


text:
Ukraina TV ve radio yayınlav sualleri boyunca Milliy şura azası Sergey Kostinskiy öz Facebook saifesinde, Herson vilâyetinde Çonğarda qurulğan qulle endi 90 metr yüksekligine yetkenini haber etti.
«Qırımnıñ ihtyaçları içün Çonğarda qurulğan qulle endi 90 metrge yetti. Ekinci güzel haber – Çonğardaki frekanslar içün konkurs eki künden soñ başlanacaq. Salı künü Milliy şurada 4 ğalip – Qırımğa yayın yapacaq radiostantsiyalar saylanılacaq», – dep yazdı Kostinskiy.
Qulleni Ukrainalı yatırımcı qura. Qulleniñ yüksekligi – 150 metrni teşkil etecegi beklenile. Qulle sayesinde dört ukrain radiostantsiyası Herson vilâyeti ve Qırımda yayınlarını başlatacaq. FM dalğalarında yayınlar – Canköy, Krasnoperekopsk rayonlarını ve qısmen Aqmescit rayonını qaplap alacaq.


text:
Qırğızstan bir aydan astam uaqıt boyı Qazaqstan biliginiñ qıñırlığınan EAEO elderimen baylanıs ornata almay otır. Osıdan keyin kim Euraziyalıq ekonomikalıq odaqtı qwlatpaq? – dedi Almazbek Atambaev wlttıq keñes otırısında söylegen sözinde.
Qaraşa ayınıñ 15-si küni Bişkek qalasında ötip jatqan Wlttıq keñes otırısında Almazbek Atambaev qazaq-qırğız şekarasındağı dauğa baylanıstı pikir bildirdi. Onda ol: «Soñğı qarjı dağdarısı bizge qarağanda mwnay men gazğa bay körşilerimizge auır soqqı bolıp tidi. Biz Qırğızstanda valyuta terbelisi men JİÖ körsetkişin körşilerimizben salıstırğanda joğarı deñgeyde wstap qala aldıq. Ülken biznes jasau üşin ülken kölemdegi twtınuşı qajet. Sol sebepti biz EAEO-ğa müşe boldıq. Men bwnı dwrıs şeşim dep esepteymin jäne aldağı uaqıtta biz atalmış odaqta qaluımız kerek. Men bwl sözderdi ne üşin qaytalap otırmın? Sebebi men künde reseylik jäne qazaqstandıq BAQ-tı oqimın. Onda «Atambaev Euraziyalıq ekonomikalıq odaqtı qwlatpaq» dep jazuda. Qırğızstan bir aydan astam uaqıt boyı Qazaqstan biliginiñ qıñırlığınan EAEO elderimen baylanıs ornata almay otır. Osıdan keyin kim Euraziyalıq ekonomikalıq odaqtı qwlatpaq? Bwnday pikirdi tek aqımaqtar men bwl jağdaydı körgisi kelmeytinder ğana aytadı. Qırğızstan Atambaevtıñ "qırğız eliniñ işki sayasatına aralaspañdar" degen sözi üşin qorşauda qalıp otır. Meni tañ qalatınım EAEO-ğa müşe özge memleketter bwl mäselege mülde bas qatırmauda. Euraziyalıq ekonomikalıq odaq komissiyasınıñ törağası Tigran Sarkisyan osı mäseleni şeşu üşin osı arada şır-pır bolıp jügirui tiis bolğan. Biraq olardıñ bwğan tükirgeni bar. Osıdan keyin olar Qırğızstan jayında äñgime qozğaydı» - dedi.
Esteriñizge salayıq, qazaq-qırğız şekarasındağı dau qazan ayınıñ 10-ı küninen bastalğan. Sol künen bastap Qazaqstan tarapı Qırğızstanmen aradağı şekaranı küşeytilgen rejimde jwmıs isteuge köşirgen bolatın.


text:
Amerika Qoşma Ştatlarınıñ prezidenti Barak Obama Rusiye tarafından Ukrainağa qarşı yapılğan basqıncılıq içün kirsetilgen sanktsiyalarnıñ vaqıtını 2017 senesiniñ mart 6 kününe qadar uzattı.
Fermanda bildirilgeni kibi, Rusiye akimiyeti yapqan areketleri ve siyaseti sebebinden, mında Qırım işğali arizası ve Ukrainanıñ bir - de - bir yerinde küçniñ işletilmesi aqqında söz yürütile, 2014 senesinden başlap kirsetilgen bir sıra sanktsiyalarnıñ uzatılması belgilendi.
Obama qayd etkeni kibi, Rusiyeniñ bu areketleri demokratik protsesslerini ve Ukraina institutını yoq ete, bütün dünyanıñ havsızlığı, istiqrarı, mustaqillik ve territorial bütünligini telükege atmaqta.
Amerika Qoşma Ştatlarından ğayırı Avropa birligi ve «Yediniñ gruppası» devletleri tarafından Rusiyeniñ iqtisadiy ve uquqiy faaliyetinen oğraşqan insanlar, cemaat teşkilâtları ve işhanelerge qarşı 2014 senesiniñ baarinden başlap bir sıra sanktsiyalar kirsetildi.
Arizada qayd etilgeni kibi Ukraina şarqınıñ vaziyetine qarışuvı içün kirsetilgen sanktsiyalar Rusiye tarafından minsk añlaşmalarınıñ mecburiyetlerini yapmağanına qadar, Qırımnıñ işğalinen bağlı sanktsiyalarnıñ kirsetilmesi ise, yarımadanıñ qaytarmasına qadar devam etecek.


text:
Federal migratsion hızmetiniñ idaresi Aqmescitte çetel pasportlarnı berüv ilk noqtasını açtı. Merkez Gagarin, 18-a adresi boyunca yerleşe.
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Yerli akimiyet merkezde büyük nevbetler olacağına azırlıq köreler.
«2015 senesi yanvar 1-ne qadar qırımlılarğa çetel pasportlarnı bedava berecekler. Pasportnı berüv müddeti 1 ay sürecek. Başında, elbet de, nevbetler olacaq, lâkin er kes ardı-sıra çetel pasportını elde etecek», - dep qayd etti Qırım FMS reberi Pötr Yaroş.
Onıñ aytqanına köre, merkezniñ bütün donatmaları, blank ve müürleri bar. Çetel pasportnı almaq içün vesiqalar cedvelini Federal migratsion hızmetiniñ idaresinde ögrenmek mümkün.


text:
Qırımdaki rusiye akimiyeti, qırımtatarlar yarımadanıñ ilhaqını qabul etmegeni içün, olarnı ekstremist ve terrorist olaraq kstermege tırışa. Terrorcılıqta qabbatlav ise qolay basqı aleti oldı. Bu aqta halqara uquq qoruyıcı Human Rights Watch teşkilâtınıñ Avropa ve Merkeziy Asiya boyunca müdiri Hugh Williamson bildirdi.
"Rusiye akimiyeti, işğalni qabul etmegen qırımtatarlarnı "terrorcı" ve "ekstremist" kibi köstermege tırışa. Cinaiy terrorcılıq faaliyetinde qabaatlav ise qolay basqı aleti olıp qaldı", - dedi o.
Human Rights Watch iyül 12-sinde derc etken maruzasında, Qırımda terrorcılıqta qabaatlanıp mahkemelengen 24 qırımtatar bar, olarnıñ 20-si Rusiye quvetçileri yapqan tintüvlerden soñ tevqif etildi, dep yazıla.
Uquq qoruyıcılar qayd ete ki, apis etilgen qırımtatarlardan dörtü işkencege oğradı; tintüv ya da tevqif vaqtında advokatlarnıñ o yerde bulunmaqnı red etile edi; quvetçiler özleri tintüv vaqtında dedillerni ketirip taşlay ediler.
Uquq qoruyıcılar, Rusiye akimiyetini tutulğan faallerni yibermege çağırta.
Rusiye tarafı Human Rights Watch beyanatını şimdilik tefsir etmedi.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/04-23
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Nikolay İlminskiy (23.04.1822, Penza gubernası administrativ üzäge Penza şähäre - 27.12.1891, Qazan gubernası administrativ üzäge Qazan şähäre, / Rusiä İmperiäse) — rus könçığışnı öyränüçe, möğallim.
Qazan ruxani akademiäsendä tabiği fännär häm törek-tatar tele uqıtuçısı, pravoslav dini kitapların tatar telenä tärcemä itüçese. Tärcemä häm missionerlıq eşläre buyınça tikşerenülär öçen Sankt Peterburg häm Yaqın Könçığış illärenä säfärlär qıla.
Keräşen Tatarları öçen kirill imläse nigezendä älifbanı tözi, mäktäpne aça. Bar rus bulmağannar öçen uqıtuçılarnı äzerläwçe seminariäsen buldıra häm ülemenä qadär citäkli.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
İslâm-Terek rayonınıñ Seyit Eli (Juravki) köyünde qırımtatarlarnıñ maşinalarını teşkermeknen beraber politsiya hadimleri köy sakinleriniñ silânı tutuv şaraitlerini de teşkereler, dep bildire qırımtatar milliy areketiniñ falli, Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiya reisi Zair Smedlâyev.
Bunı o Facebook saifesinde yazdı.
«Köyde silâsı olğan adamlarnıñ onı tutuv şaraitlerini teşkerler. Meraqlısı şu ki, aynı vaqıtta hırsızlanğan mototsiklni ev, dolap, bilgisayar ve cep telefonlarında qıdıralar, olarnı bir de bir vesiqasız alalar. Qırımtatarlarnı qorqutmaq içün daa bir aktsiya», – dep yazdı o.
Smedlâyevniñ aytqanına köre, Qırımda internet qullanıcılarını sıñırlaycaq olalar.
«Köyümizde eki kün devamında internet yoq edi, bugün elektrikler yoq edi. İnformatsion alannı yoq etecek olalar, ATRni qapattılar, şimdi internet qullanıcılarını da sıñırlaycaq olalar. Tezden telefon bağı olmasa, iç şaşırmam», – dep qayd etti faal..
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, aprel 2-de saba Seyit Eli (Juravki) köyünde politsiya blok-postlarnı tiklep, qırımtatar timsalleri ile maşinalarnı teşkermege başladı.


text:
Moresnet
Moresnet yäki Neutral Moresnet - ul 1816-1919. yıllarda bulğan keçkenä Awrupı däwlät. Mäydanı - 3.5 km². İke zur kürşe däwlät bu kem cire bulğan kileşmägändä, ul neutral bilämä bularaq kileştelär. Kileşü buyınça, bu cir ikese däwlät belän idarä itelgän. Bilämä Aachen'nän 7 km Könyaq-Könbatışraq, Vaalserberg'dän Könyaqqa, xäzerge Almanía, Bilgiä häm Niederland çikläre yalğanmada.
Üseş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1815. yıldağı Wien Qorıltayınnan soñ yaña säyäsi balansqa muafíq bulu öçen, Awrupı xäritäsen yañadan yasílar. Şundí çiklärdän berse Niederlandnıñ Quşma Patşalığınıñ Prussia belän çige. Çikneñ iü zur öleşenä ike dä däwläte kileşälär, yäki Moresnet xaqında bäxäslär bulalar. Moresnet häm Neu-Moresnet awılları arasında zink şaxtası bula (Fransuzça Vieille Montagne /Almança Altenberg). İke däwläte bu şaxtanı üzenä kertä teli. 1816. yılda kompromissqa ireşälär: üze Moresnet Holland, Neu-Moresnet Pruss bulıp başlí. Kelmis (La Calamine) waqıtlıça ike milläte belän idarä itelgän neutral bilämä.
Bilämä küreneşe yaqınça öçpoçmaqlı bula. Öçpoçmaq nigezendä Aachen'nän Liège'gä yul ütä. Şaxta bu yuldan Tönyaqqa bula. Yul artına ike turı sızıq sıza häm Vaalserberg'dä oçraşa. 1830. yılda Bilgiägä Niederlanddan bäysezlek büläk itkändä, bilämä Bilgiä kontrolenä kertä, Bilgiä idarädäş bula başlí. Hollandia hiçber waqıtta Moresnetkä zur iğtibar birmi. Başta Moresnet ike patşa komissar (här däwlättän) yörtä. Soñraq Moresnetkä üzidarä büläk itelä. Komissarlar bilämä başın (mérnı) bilgelänälär, un keşelärdän toruçı bilämä şurası da bula.
Neutral Moresnettä yäşäw räweşe zink şaxtasına berdänber eş birüçe bularaq bäyle bula. Şaxta kürşe illärdän eşçelärne tarta,ala cirlel "neutral" xalqın tuplanalar. Läkin Moresnet xalqı 3000 keşe hiçber waqıtta arttırmí. "Neutral" bulğaç, bilämädä östenlek bula. Alarndan berse tübän bäyälär, kürşe däwlättän importqa salım yuq bulu häm tübän salımnar. Xezmätlärneñ zur öleşe Bilgiä häm Prussia bülenälär (Andorrağa oxşaş). Küptänge "neutral" xalqı nindi däwlätkä xärbi xezmät itergä häm qaysı däwlät yurisdiksisendä bulırğa sayla alalar. Monresnet xalqı grajdanlıqsızlı sanalar, şul säbäple Moresnettä üz armí bulmadı.
Bozılu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1885. yılda şaxta sarıf itep beterelgändä, Neutral Moresnet barlığın däwam itterü xaqında şik tudıra. Moresnet bäysezlegen nığıtu fikerläre täqdim itälär. Alardan kazino häm üze markalı poşt bülege, läkin bu fikerne cirle xökümät kire qağa. İñ iskitkeç The most remarkable inisiativ Dr. Wilhelm Molly'dän çığarıla, ul Moresnet dönyada iñ berençe Esperanto däwlät bulu täqdim itä. Däwlätkä Amikejo ("Duslıq urını") iseme uylanıla. Milli hımn şulay uq atlı Esperanto telendä marş bulırğa tieş.
Şulay bulsa da, Moresnet waqıtı tämamlana. Bilgiädä dä, Prussiada da bu bilämägä däğwälär bula. 1900. yılda Prussia agressivräk tarafına çığa häm iñ tiz çişü öçen idarä itüdä oyıştırılğan sabotajında häm söyläşülärdä obstruksída gäyeplänä. 1914. yıldağı 1. Bötendönya Suğışı waqıtında Almanía Bilgiägä qarşı suğış başlí häm 1915.tä Moresnetne basıp ala. Neutral Moresnet neutral bulmí inde.
1919. yıldağı Versailles Kileşüe "waqıtlı neutrallek" mäs'äläne xäl itä. Moresnet Bilgiäneñ ber öleşe bula başlí. 1. Bötendönya Suğışı waqıtında Almannar qabattan Moresnetne basıp alalar, läkin 1944. yılda anı Bilgiägä qaytaralar. Xäzer waqıtta bu bilämä Bilgiä Könçığış Kantonnardağı Kelmis/La Calamine üzidaräsenä kerä.


text:
Kiyev – O, boyevikler tarafından eki kere esir alınğan ve azat etilgen yekâne qırımtatar qadınıdır. O, Donbassqa gumanitar yardımnı alıp kete ve arbiy esirlerniñ azat etilmesinen oğraşa. Qırım yarımadasından mecburen köçip kelgen qadın qan tökülmesini ve davanı toqtatmağa çağırıp, er şey yerine qaytacağına, Qırım ise kene de Ukraina terkibinde olacağına inanmağa devam ete.
Qırım.Aqiqat Euromaydan faali olğan qırımlı Gayde Rizayevanı onı Kiyevde esaretten qarşılağan dostları ve tuvğanlarınen beraber çiberek qavurğanda kördi. Gaydeniñ aytqanına köre, Qırım işğalinden evel o, 10 yıl devamında mahkemede çalışıp, «Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ uquqçısı» unvanını alğan edi. Euromaydan ve ondan soñraki vaqialar onıñ ayatını deñiştirdi. Başta qırımlı köçip kelgenlerniñ yerleştirilmesinen oğraşa edi, soñra ise arbiy areketler alanına yol aldı...
– Nasıl etip esir tüştiñiz, ve andan çıqmağa kim yardım etti?
– Batalyonlarımızğa gumanitar yardımnı alıp ketecek edik ve keçken sene iyül 22-de LNR blokpostlarından birinde yaqalanğan edik. Oktâbr ayında meni separatistler yerine azat ettiler, meni «Vatanperver» arbiy esirlerni aluv gruppası qarşılağan edi. Soñra olarnıñ hadimi oldım ve arbiy esirlerni almaştırmağa başladım.
Bu sene LNRge arbiy esirler içün gumanitar yardımnı alıp kete edim, balalarnı, verem hastalığı olğanlarnı Alçevskten Kiyevge alıp kete edim. Lâkin Stanitsa Luganskayada tintüv oldı, aydavcınıñ maşinasında silâ tapıldı, ve bizni yaqaladılar. Bu sefer dört buçuq ay esarette qaldım. Qırımda qayd olğanımdan sebep Rusiye taqiqat komitetine avuştıracaq ediler. Lâkin iyül 10-da men ve 10 asker Sçastye şeeriniñ rayonında azat etilgen edik.
– Ne sebepten ve kim olaraq esir alındıñız?
– Men adiy insan olaraq esarette edim. Vatandaşlarnı almaştıruv mehanizmi yoq, olarnı azat etmek kerekler. LNR «anayasası» bar, qabaat 48 saat içinde bildirilmeli, dört buçuq ay devamında qabaatımnı öyle de aytmadılar, özleri qabaatımnı añlap olamay ediler. «Adam beriñiz – madde tapılır» kibi. Bugünki künde arbiyni adiy adamğa baqqanda esaretten qurtarmaq daa qolay. Adiy insanlar – göñülli, diversant, tüzetici, jurnalistler ve ilâhre. Adamlar sebepsiz qapatıla.
– Esarette ne oldı?
– Şimdi soqaqta yürgen adiy insanğa esaret ne olğanını ve anda neler keçkenini añlamaq zor. Çoqusı allarda böyle sual bereler: anda ne oldı? O yer qaideler olğan apishane bile degil: ne sebepten ve ne qadar qalğanını bilesiñ, ne tuvğanlarınen laf etesiñ, ne de cep telefonları berile. Esaret – qorqunç bir şey, er kün ölümni bekleysiñ, apishane odası açılğanda bu kün nasıl bitecegini bilemezsiñ. Keçken sene separatistler bizden malümat almaq içün közümizniñ ögünde adamlarnı öldüre ediler. Bir çoq adam öldürildi, çoqusını artıq tapamazsıñ.
Adiy ve arbiy insanlarnıñ esaret ne olğanını bilmelerini istemez edim. Lâkin Yuqarı Radadan, ükümetimizden, eñ azından bir kişi esir tüşmesini isteyim. Bizler kibi 4,5 ay qalmaq kerekmey, ya da bazıları kibi 9 ay qıynalmaq da kerekmey. Bir kün esir qalsınlar, yapqanlarınıñ aqibetlerini añlasınlar. Arbiy esirlerniñ tapılmasını isteyim, çoqusı allarda olar bunıñ ne olğanını bilmeyler, ve olar bunıñ iç bir manası yoq, dep tüşüneler. Bizler, adiy insanlar, göñülliler, adamlarnı esaretten çıqarmaq içün elimizden kelgenini yapmağa tırışamız.
Dört buçuq ay oturmaq kerekmey, olar dayanamazlar – özüni asarlar. Bir kün qalsınlar isteyim. İç olmağanda bir kişi. Ve başqalarğa da añlatsıñ. Soñra bizim adamlarımıznı tez-tez azat etmege başlarlar.
Keçken sene men adamnı bir kün quçağımda tutıp, yalvara edim: dayan. Neticede bizni işke çıqaralar – qaytamız: odada ceset asılğan. Adam dayanamadı.
– Siziñ fikiriñizce, Qırım Ukrainağa qaytacaqmı?
– Qırımnıñ Ukraina terkibine keri qaytacağına inanam. Çoqusı peşman etti. LNR ve DNR topraqlarında da peşman oldılar, bir çoq insan bunıñ başlamasından peşman ete.
Bizler, qıtada yaşağan qırımtatarlar, ananelerimizni saqlap qalamız ve bir şeyge baqmadan, Qırımğa qaytacağımızğa, daa küçlü qaytacağımızğa, ve iç bir şeyniñ bizni yeñemeycegine inanamız. Doğru areket etecekmiz, qansız. Er şey kerek olğanı kibi olacağından eminim.
Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirip, dava arizalarını berip, Qırımnı keri almaq mümkün. Qırım qırımtatar cumhuriyeti adını alsa, adalet yeñecektir.
– Tuvğan toprağıñız içün cenkleşmege azırsıñızmı?
– Başqa çare qalmasa, silâ almağa kerek olsa. O sefer bizler, men de, qoluma silâ alıp, öz toprağımnı azat etmege azırım.
Er bir milletniñ vatan aqqı bar, bizler, qırımtatarlar, öyle de çoq şey kördik, tuvğanlarımıznı coydıq, ecdatlarımıznıñ mezarlarına ürmetten buña da razımız.


text:
İşğal altındaki Qırımnıñ rusiyeli sıñırcıları Ukraina vatandaşı olğan bir qadından urbası tübüne saqlanğan eki milliondan rubleden ziyade para (826 biñ grinva – QA) musadere etkenleri aqqında bildirmekte.
Bu aqta nazirlikniñ matbuat hızmetine istinaden «RİA Novosti» agentligi bildirmekte.
«Sorav neticesinde qadın, bu paranı «Qırımda ev satın almaq içün balalarına alıp ketkeni ve Ukraina keçiş noqtasında çekip alacaqlarından qorqqanı sebebinden, qayd etmege istemegeni aqqında aytqan», - dep bildire agentlik Rusiye sıñırcılarınıñ sözlerini.
Olar musadere etilgen para Rusiye nezaretindeki Canköy gümrük noqtasınıñ müfettişine berilgeni aqqında bildirmekte.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti bu hususta açıq bir izaat bermey.
Qırım 2014 senesiniñ başında Rusiye tarafından ilhaq etilgeninden soñ Ukrainanıñ esas qısmı ve yarımada arasında memuriy, lâkin aslında tam bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çongar» ve «Çaplınka» olmaq üzre, üç kiriş-çıqış nezaret noqtası çalışmaqta.


text:
İnsan balisi yoruq duniyağa kšz eçip, aq bilän qarini aҗritiş däriҗisigä yätkändä, keläçäkkä bolğan ümüt, armanliri tügimäydekän. Kimdu pul-duniyağa qiziqsa, ändi biri šz šmrini ailisigä, ilim-pängä, säyasätkä beğişlaydekän. Biraq adämlär arzu-armanlirini egiz çoqqilardin kšrgiçä hayatniŋ qançimu eğir sinaqliridin štidu desiŋizçu! hayatta duç kälgän heyim-hätär, balayu-qaza, šlüm-jitim, hoşalliq-hapiliq künlirimizni härnärsigä җorup qoyidekänmiz. Bäzidä addimizda bolidiğan härqandaq vaqiä aldin-ala çüşimizdä ayan bolidekän.
İslam dinida çüş šrüş – çoŋ bir pän. härbir kšrgän çüşni çoŋqur oylap, durus yeşişkä alahidä kšŋül bšlgän. Buniŋ arqiliq adäm balisini tärbiyiläpla qoymay, härqandaq yaman oy, adätlärdin neri boluşqa vä toğra yolda meŋişqa dävät qilğan. härqaysimiz «kšrgän çüşüm nemini bildüridu?» degän soalni šzimizgä qoyimiz. Vaqiä yüz bärgändin keyinla uniŋ җavavini tapqandäk bolumiz.
Päyğämbärlär «bir çüş Alladin, qalğini şäytandin» degän ekän. Şuŋa äҗdatlirimiz kšrgän, aŋliğan çüşni nahayiti çoŋqur oylinip, andin šrüp bärgän. Yaman çüşni sähär turup uluq suğa, egiz tağlarğa “izhar qilip” boyidiki qorqunuçluq halätni basqan vä ätiki küngä işänçä bilän qariğan. Taza ämäs orun-kšrpidä yetiş, yatar aldida häddidin taşqiri qosaqni toyduruveliş — adämni häläykümgä selip, qara besiş, yaman çüş kšrüşkä elip kelidekän. Mundaq çüşni äŋ yeqin adimiŋizgä eytip, därru juyunup-tazilinip, namaz oqup Allağa siğinidekänsiz.
Künlärniŋ künidä qandaqtu-bir eğir ähvalğa uçraydiğinimizni adäm balisiniŋ kšŋli tuyup, änsizçilikkä selinip, ägär u säpärgä atliniş aldida tursa, «baraymu, barmaymu?» degängä ohşaş ikki oyda qalidekän. Dilimizdiki bu halätni yaki kšrgän çüşni toğra yäşsiŋiz, härqandaq heyim-hätärdin saqlanğini bolidekän. Mäsilän, çüşiŋizdä kšrgän uluq su – eğir sinaqniŋ bälgüsi ekän. Süt – yahşiliqniŋ nişani, yoliŋiz oçuq, işiŋiz toğra bolidu degän sšz. Çaşqan – gunakar ayal, päs adäm degän sšz. Qarğa – yalğançi adäm. Yamğur – tutqan yoluŋiz yaki oyliğan oyiŋiz durus. Tšgä – juquri däriҗidiki adäm. Qoy – bärikät. At – yahşiliqniŋ bälgüsi. Ğoraz – ismi hämmisigä mälum, hšrmätlik adäm. İlan – düşmän yaki sšz toşiğuçi adäm. Uzun yol – hayatiŋizdiki šzgirişniŋ bälgüsi. Bšrä – oğri, yäni çüşiŋizgä bšrä kirsä, oğrini kütüŋ. Dolqun – eğirçiliqniŋ bälgüsi. Käptär – sšygän yar. Kalaç – ahça, pul, duniya. Poçaq – salamätlik, yahşi hosul eliş. Mehmanhana – uzaq säpär, säyahät. Qariyağaç – quruq sšz, tšhmät. Ğaz – çirayliq ayal. Qoğun – yeŋiş, oyliğan arminiŋizğa yetiş. Tšmürtumşuq – bay vä çirayliq ayalni uçritiş vä hakazilar.
Älvättä, bu kšrgän çüşlärniŋ bir variğila vä qilivatqan tirikçiligimizniŋ, kündilik hayatimizniŋ iҗabiy täräpliridur. härbir atqan teŋimiz bilän šmrimizniŋ minut, sekundliridin bähirlinip, qädirläp, «O, Yaratquçi Alla! Seniŋ mehir-şäpqitiŋ çäksiz. Özäŋ yar bolğaysän, bärgän risqaŋğa, kšrgän künimizgä şükri äylidim», däp hayat käçüräyli. Bu alämgä birla kelimizkän. Şuŋa keläçigimizniŋ parlaq, jutumizniŋ aman boluşini tiläyli.
Gülziya ĞOҖÄHMÄTQİZİ. Uyğur nahiyäsi.