text:
Qazaqlar
Qazaq xalqı (etnosı) - XV-XVI a'sirlerde ha'zirgi jasap atırg'an ken'isliktegi dalan'lıq ha'm qumlıqta qa'liplesken. Bul xalıq uzaq waqıttın' o'tiwi menen o'z-ara jerleslik, xojalıq ha'm ma'deniy birligi bar ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wimler birikpesinen qa'liplesken. Olardın' a'yyemgi zamanlardan berli tiykarg'ı xojalıg'ı mal sharwashılıq, al ja'rdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, an'shılıq, balıqshılıq penen shug'ıllang'an. Ja'miyetlik du'zimi urıw ha'm qa'wimlerge birikken, neke ekzogamiya (o'z urıwınan neke qadag'an) ta'rtibinde bolg'an.
Ha'zirgi xalqının' sanı 10 mln. Olar ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wimler birikpelerine bo'lingen. Olardın' ha'r biri derlik o'z shejirelerin du'zgen. Qazaq xalqı ko'p urıw ha'm urıw birikpelerine bo'liwine qaramastan, olarda o'z-ara bir etnos ekenligi haqqında birlik sezimi qa'liplesken. Qazaq xalqının' urıw ha'm qa'wim birikpelerinin' atamaları (etnonimleri) olar haqqında jazba etnografiyalıq ha'm arxeologiyalıq, antropologiyalıq derekler Qazaqstan jerinde tas da'wirden berli u'zliksiz adam jasap kiyatırg'anlıg'ın ko'rsetedi. Ol a'yyemgi qa'wimlerdin' Neolit ha'm kola da'wirlerinde Sibir, Oraylıq Aziya, Ural menen ha'r tu'rli baylanısta bolg'an.
Kola da'wirindegi jergilikli qa'wimler, olarg'a kelip qosılg'an ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wim birikpeleri qazaq xalqının' ata-babaların ha'm qazaq xalqın qurag'an. Erte da'wirlerge tiyisli jazba dereklerde b.e.sh. VII-IV a'sirlerde ha'zirgi Qazaqstan jerinde ha'r tu'rli bir neshe qa'wimler jasag'anlıg'ı ko'rinedi.
Olardın' biri, Sak qa'wimlerinin' birikpeleri bolg'an. Olar Tu'slik-Shıg'ısta Tyan-Shang'a shekem, saklardan Tu'slik-Batısta massagetler jasag'an. Onın' quramında Amudaryanın' to'mengi alabında jasawshı Xorezmlilerden basqa, Amudaryanın' ortang'ı jag'alarında jasag'an derbikler ha'm Kawan daryasının' boyındag'ı daxlar (toxarlar) ha'm basqa Sak qa'wimleri kirgen. Solardın' biri Sak - apasiaklar, augasiler. Bular Amudarya ha'm Sırdaryanın' to'mengi alabında jasag'an. Bizin' eramızdın' birinshi a'sirinde massagetler saklar menen birikti. Sırdaryanın' ortang'ı jag'alarında, onnan shıg'ısqa qaray aslar jasag'an. Bulardı Qıtaydın' eski da'wirlerdegi avtorlardı usunlar dep ko'rsetedi. A'yyemgi Tu'slik Qazaqstannın' batıs ta'repindegi qa'wimler Kangoy ma'mleketine qarag'an. Al Batıs Qazaqstan dalan'lıqlarında b.e.sh. birinshi mın'ınshı jıldın' ortalarında Savromatlar (sarmatlar), al bizin' eramızdın' baslarında alanlar (Qıtay jılnamalarında olar Yantsay) jasag'an. Qazaqstan dalan'lıg'ındag'ı a'yyemgi qa'wimler ko'shpeli ha'm yarım ko'shpeli turmıs keshirgen. Sonın' menen birge, olardın' ko'pshiligi, apasiaklar, augasiler, daxlar darya jag'alarında jasag'an, sharwashılıq penen birge a'piwayı diyxanshılıq ha'm balıqshılıq xojalıqları menen de shug'ıllang'an. Turaqlı turmıs keshirip, qalalarda jasag'an. Ol haqqında olardan qalg'an arxeologiyalıq estelikler saqlang'an. Chu ha'm Talas boylarında jasag'an Usunlarda diyxanshılıq penen shug'ıllang'an. Usı a'yyemgi qa'wimler keleshekte ko'plegen Orta Aziya xalıqlarının' da ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Jergilikli qa'wimler menen birge qazaq xalqının' qa'liplesiwine gunnılar ha'm basqa kelgen qa'wimler de qatnastı. VI-VIII a'sirlerde tu'rk kaganatıda Qazaqstannın' tu'slik-shıg'ıs ha'm tu'slik Qazaqstan jerlerine shekem tu'rkler keldi, qazaq xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnastı. Bul da'wirlerde ha'zirgi Qazaqstan jerinde shıg'ıstan kelgen u'lken tu'rk qa'wim birikpeleri tyurgeshler, ta'liler, karluklar, chigilar h.t.b. jasadı. Jerleslik ha'm xojalıq birlikleri jergilikli qa'wimler menen sırttan kelgen qa'wimler arasında tu'rklesiw, etnikalıq baylanıslardı basladı. Tu'rk kaganatı qulap, tyurgeshler u'stemligi VIII a'sirdin' qırqınshı jıllarınan baslandı. Tyurgeshler u'stemligi qulap, olardın' ornına karluklar biyligi (766-940 jj.) ornadı. Bul da'wirlerde jergilikli xalıqlarda o'tırıqshılıq ha'm diyxanshılıq rawajlandı, qalalar ko'beyip, sawda o'sti. IX-X a'sirlerde Oraylıq Qazaqstan ha'm Sırdaryanın' to'mengi jag'alarında tu'rki tilles oguzler biyligi ornadı. Olardın' orayı Yangikent qalası (Jan'a kent - jan'a o'tırıqshılıq qonısı qalası). Onın' ha'kimi Yaga lawazımında boldı. Oguzlerdin' batısında pechenegler jasap, olar tu'rkmen ha'm qaraqalpaqlardın' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Sonday-aq, oguzler belgili da'rejede qazaq xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine de ta'sir jasadı. Qazaqstannın' arqa ha'm arqa-shıg'ısında ko'shpeli sharwa kimak ha'm qıpshaqlar jasadı. Olar XI a'sirde Qazaqstannın' ko'plegen jerlerinde Tu'slik Rossiya jerlerinde jasadı. Olardın' siyasiy biyligi XII a'sirde ku'sheydi. Qıpshaqlar ko'birek qazaq xalqının' qa'liplesiwine, sonday-aq, olar o'zbek, qaraqalpaq, bashkir, qırg'ız ha'm basqa da ko'plegen tu'rki tilles xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnastı. Qıpshaqlardın' ayrım toparları o'tırıqshılıqqa o'tti. X a'sirde Jetisuw ha'm Qashgariyada karaxanidler biyligi ornadı. Son' bular Orta Aziyadag'ı eki darya aralıg'ındag'ı Samanidler u'stemligin qulatıp, jergilikli xalıqlarg'a o'z u'stemligin ornattı. Bul da'wir Orta Aziya xalıqlarının' etnikalıq tariyxında belgili basqısh boldı. Til, ma'deniy, ekonomikalıq, etnikalıq baylanıslar Jetisuw, Shıg'ıs Turkistan ha'm Orta Aziyadag'ı eki darya aralıg'ındag'ı xalıqlar arasında ku'sheydi. XII a'sirde bul jerlerge Shıg'ıstan ata tegi mong'ollar bolg'an Kidanlar, bolmasa qara Qıtaylılar kelip Karaxanidler u'stemligin Jetisuwda, Tu'slik Qazaqstanda qulattı. Bularda qazaq xalqının' ha'm basqada Orta Aziya xalıqlarının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Olar tu'rklesip, qazaq xalqının' ata-babalarının' XI-XII a'sirlerde qa'liplesiwinde a'hmiyetli bolg'an. Qazaq xalqının' qa'liplesiwine XIII a'sir basındag'ı mong'ol shabıwları irkinish jasadı. Sebebi qazaqlardın' ko'ship qon'ıwshılıg'ınan olardın' qonıslıqları buzıldı, xojalıqlarının' ekonomikası to'menlep ha'r qanday ja'miyetlik birikpeler baslandı. Mong'ollar 1218-jılı Qazaqstang'a topılıs jasadı. Egislik jerleri, suwg'arıw tarmaqları buzıldı. Jetisuw, Otrar ha'm tag'ı basqa qalaları qıyradı, xalqı qırıldı. Ko'plegen xalqı ha'r jaqqa posıp ketti.
Shın'g'ısxan 1227-jılı o'lgennen keyin Qazaqstannın' barlıq jeri Altın Ordag'a qosıldı. Biraq qazaqlardı jawlap alıwshılar qazaqlardın' ma'deniyatına, a'sirese tiline aytarlıqtay o'zgeris kirgize almadı. XIV a'sirde qıpshaqlardın' qazaqlar menen ma'deniyatı, tili jag'ınan jaqınlasıwı, aralasıwı ju'da' ku'sheydi. Shın'g'ısxan miyrasxorlarının' o'z-ara u'stemlik ushın talas-tartısları, Timurdın' Altın Ordanı qulatıwı na'tiyjesinde onın' quramındag'ı xalıqlar bir-neshe xalıqqa bo'lindi. Nogay xanlıg'ı XIV a'sir aqırı XV a'sir basında Volga, Kama, Ural daryalarının' aralıg'ında sho'lkemlesti. O'zbek xanlıg'ı Aral ten'izi ha'm Sırdaryanın' to'mengi jag'alarınan arqag'a qaray Ural, Tobal, arqa-shıg'ıstag'ı İrtıshqa shekemgi aralıqta ornalastı. O'zbek ha'm Nogay xanlıg'ının' etnikalıq quramı uqsas boldı. Olardın' xalıqları ko'shpeli tu'rk qa'wimlerinen, qıpshaq, karluk, qan'lı, argın h.t.b. edi. Sonday-aq mang'ıt, ming, merkit h.t.b. mong'ol qa'wimleri boldı. Nogay ha'm o'zbek xanlıg'ına qosılmag'an jergilikli urıw ha'm qa'wim birikpelerinen dulat, usun qa'wimlerinin' ko'pshilik bo'lekleri boldı.
Abulxair xan 1468-jılı o'lgennen keyin onın' Qazaqstanda biriktirgen u'lken ko'shpeliler birikpesi tarqaldı. Qazaqlarda bir neshe iri feodallıq biylikler, bo'liniwshilikler payda boldı. Olar bir qazaq xanlıg'ına birikti. Ol xanlıq o'zinin' etnikalıq territoriyasına, o'z-ara tu'sinikli tiline uqsas xojalıq tu'rine, ma'deniyatına, turmısına iye xalıqqa basshılıq etti. Xalqının' tilinde dialektler boldı. Sebebi o'z tilindegi ko'p qa'wim birikpeleri bir tilge birikpesten, o'zlerinin' ayırım atamaların saqlag'an. Bul xanlıqtın' xalqı da'slepki da'wirlerde birese o'zbek dep, geyde qazaqlar depte, bolmasa o'zbek-qazaqlar dep ataldı. XVI a'sirdin' 30-jıllarınan baslap bul xalıqlar qazaqlar dep ataldı.
Qazaqstan jerindegi XV-XVI a'sir basındag'ı iri siyasiy waqıyalar qazaq xalqının' qa'liplesiwinin' barısın tamamladı. XVI a'sirlerde de qazaq xalqının' quramına iri ha'm mayda urıw ja'ne qa'wimlerdin' qosılıwı boldı. Mısalı, XVI a'sir ortalarında qazaq xalqının' quramına Nogay ulısının' shıg'ıstag'ı urıw ha'm qa'wim birikpeleri qosıldı. Sonday-aq, Sibirdegi Kuchum xanlıg'ı qulag'annan son' ol xanlıqtın' ko'plegen urıw ha'm qa'wimleri qazaq xanlıg'ına qosıldı. Jetisuw jag'alarındag'ı mong'ol xanlıg'ınanda ko'plegen urıw ha'm qa'wimler qazaqlarg'a qosıldı. Biraq qazaq xanlıg'ında urıw ha'm qa'wimlerge bo'liniwshilik bul da'wirde de ku'shli boldı. XVI a'sirde qazaqlardın' 3 iri qa'wimler birikpelerge ju'zge bo'liniwshiligi birigip boldı: Ullı Ju'z, Orta Ju'z, Kishi Ju'z. Ju'z ataması - bo'legi, ta'repi, jag'alıg'ı degen ma'nide qollanılg'an. Qazaqstanda a'yyemgi da'wirlerden berli bir-birinen qashıqlıqtag'ı 3 xojalıq wa'layatlıg'ı o'mir su'rdi: Jetisuw, Oraylıq Qazaqstan ha'm Batıs Qazaqstan. Olardın' ha'r birinin' qıslaw, jazlawları bolıp, olarda belgili urıw, qa'wim sharwaları ko'ship, qon'ıp jasag'an. Bul jerlerde qazaq xalqı qa'lipleskenshe, olardın' a'yyemgi ata-babaları bolg'an qa'wimler jasag'an ha'r bir urıw, urıwlar birikpeleri o'zlerinin' shejirelerin du'zgen. Ol shejirelerde qazaq xalqının' urıw ha'm qa'wimlerinin' kelip shıg'ıwının' ko'rsetiliwi menen birge, onda qon'sılas xalıqlar menen qazaq xalqının' etnikalıq, jerleslik, xojalıq birliklerin ko'rsetetug'ın derekler bar. Ma'selen, qazaq shejiresinde: "Tu'gel so'zdin' tubi bir, Tu'p atası Mayqı biy" delinedi.
Bunday ma'nidegi ga'pler qaraqalpaq, bashkir shejirelerinde de gezlesedi. Ha'zirgi 10 mln xalqı bar qazaq xalqı, basqa xalıqlarday-aq uzaq waqıttın' o'tiwi menen, o'z-ara jerleslik, xojalıq ha'm ma'deniy birligi bar ha'r tu'rli etnikalıq toparlardan qa'liplesken. Tiykarg'ı xojalıg'ı mal-sharwashılıq, ja'rdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, an'shılıq, balıqshılıq bolg'an. XVIII a'sirde qazaqlar Rossiya quramına o'te baslag'an, bul da'wirde de olardın' ja'miyetlik du'ziminde urıw, qa'wimge bo'liniwshilik dawam etti. Biraq qazaq xalqının' ko'plegen urıw, qa'wim birikpelerine bo'liniwine qaramastan olardın' arasında barlıg'ı bir xalıq (etnos) ekenligi haqqındag'ı tu'sinik, maqtanısh ku'shli boldı. Qazaq xalqı XX a'sir basına shekem 3 iri qa'wimler birikpeleri ju'zge bo'linedi: Ullı Ju'z, Orta Ju'z, Kishi Ju'z. Olardın' ha'r biri tag'ı bir neshe qa'wim urıw birikpelerine bo'lingen. Olardın' o'z-ara etnikalıq birlik jerlesligi haqqında shejireleri, tamg'aları, uranları bolg'an. Ullı Ju'z Jetisuw, İl, Talas daryalarının' jag'alarında Sırdaryanın' Orta ha'm Joqarg'ı jag'alarında jasag'an. Bular 1848-jılı Rossiya quramına o'tti. Bul jerlerde b.e.sh. birinshi mın'ınshı jıllardın' basında jergilikli a'yyemgi qa'wimler tiykarında qazaqtın' Ullı Ju'zinin' negizleri qa'liplesken. Ullı Ju'z Jalair, oshaktı, dulat, alban, qan'lı h.t.b. urıwlarg'a bo'lingen. Sonday-aq, Ullı Ju'zler menen birge, o'z aldına jasag'an katagan, bestamg'alı degen urıwlar jasag'an. Jalair, katagan, qan'lı h.t.b. urıwlar qaraqalpaqlarda, Nuratada jasawshı tu'rkmenler, bashkir, qırg'ızlarda bar. Jalair urıwının' adamları XIV-XV a'sirlerde Timur ha'm Timuridler qarawında bolg'an. Orta Ju'z qıpshaq, argın, nayman, kerey, qon'ırat h.t.b. etnikalıq bo'leklerge bo'lingen. Qıpshaq, nayman, qon'ırat, jalair, qan'lı urıwları qazaqlarg'a XIV-XV a'sirlerde Altın Orda da'wirlerinde qosılg'an. Bular Oraylıq Qazaqstanda, Sırdarya jag'alarında Qarataw ha'm Moyın qumda h.t.b. jerlerde jasag'an. Qazaqlardın' Orta Ju'zindegi qon'ırat, nayman, qıpshaq urıw birikpeleri qırg'ızlarda, o'zbeklerde, qaraqalpaqlarda, bashkirlerde, altaylılarda bar. Kishi Ju'z Batıs Qazaqstanda ornalasqan. Onın' quramında iri 3 urıw birikpeleri Jeti urıw (tabın, tama, kerderi, kereyit, jag'albaylı, telew h.t.b.), A'lim ulı (sho'mekey, kete, to'rtqara, qarasaqal h.t.b.) ha'm Bay ulı (aday, tana, baybaqtı, berish, sherkesh, nayman h.t.b.). Kishi Ju'z quramındag'ı kerderi, kereytler, telew (teli), nayman urıwları elede qaraqalpaqlar arasında o'mir su'rmekte. Kerderlerdin' qa'wim birikpeleri ha'm olardın' qonıslıqları a'yyemgi da'wirlerde Kidaritler dep atalıp, olardın' ko'pshiligi Amudaryanın' shep alabında jasag'an, son'lıqtan olardın' jasag'an jerlerindegi kanal, qala kerder kanalı (Quwanısh jarma), kerder qalası (Chimbay, Xawan qalaları) dep atalg'an. Bulardın' ha'kimlik, ekonomikalıq, ma'deniy orayları, oqıw orınları bolg'an. Kerderler ha'r tu'rli qa'wimler birikpesi degen menen o'z-ara tu'sinikli tili bolg'an, o'nermentshiligi rawajlang'an. Jerleslik, xojalıq, ma'deniy til birligi jag'ınan ha'r tu'rli qa'wimler birikpesinen etnogenez etnoslardın' qa'liplesiwi tariyxta belgili derekler tiykarı bolıp turg'an. Jawgershilik, suw apatshılıg'ı h.t.b. sebepler menen urıw bolmasa qa'wim birikpeleri bo'linip, o'zleri jasap atırg'an jerden ekinshi bir qa'wimler birikpesine barıp aralasadı. Uzaq da'wir o'zlerinin' til, ma'deniyat, xojalıq o'zgesheligin saqlaydı. Bir ha'kimlikte, jerleslikte qa'wimlerge on'ısıp ketedi. Tek g'ana etnonimin saqlap qaladı. Ol etnonim bo'leklerinin' basqa urıw, qa'wim birikpelerine aralasıp, olarda o'z etnonimin belgili da'wirlerge shekem saqlaydı. Usılayınsha bir urıw qa'wimler birikpelerinen qa'liplesken etnoslarda uqsas etnonimler payda boladı. Mısalı, Qon'ırat, qıpshaq, nayman, teli, jalay etnonimleri bashkir, qazaq, qırg'ız, o'zbek, qaraqalpaq, tu'rkmen etnonimlerinde gezlesedi. Sebebi bul etnoslardın' barlıg'ıda o'z-ara jerles, xojalıq ha'm ma'deniy baylanıstag'ı a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi iran ha'm tu'rk ja'ne basqa tillerdegi etnonimlerden qa'liplesken. Dunyada bir urıw bolmasa bir qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıq joq. Barlıq xalıqlar ha'r tu'rli qa'wim ha'm urıw birikpelerinen qa'liplesken.


c: text/html

text:
Törkiä: AK partiägä yabılu qurqınıçı yanıy
Törkiä yuğarı mäxkämäse prokorurı, AK partiäne “däwlätneñ sekulär nigezlärenä qarşı eş itüdä” ğayepläp Konstitusiä mäxkämäsenä partiäneñ yabıluı öçen möräcäğat itte.
Törkiä yuğarı mäxkämäse prokorurı – xaqimiättäge AK partiäne ilneñ sekulär nigezenä ziyan kiterep – ilne islam däwlätenä äyländerergä tırışuda ğayepläp çıqtı. Prokuror comğa könne partiäne yabarğa häm anıñ 71 äğzäsın 5 yıl säyäsättä tıyarğa çaqırda. Bu äğzälärdän ikese isä premyer Tayyip Erdoğan häm prezident Abdullah Gül.
Mäxkämä süzçese şikäyät däğwäsendä ägär dä ğayepläwgä nigez bulsa häm iğtibarğa layıqlı tabılsa mäxkämä tarafınnañ taqdim 10 kön eçendä qaralaçaq dip belderde. Xäzergä äle däğwäneñ nigezle buluı mäsäläse tikşerelä, ägär dä ğayepläw citdi tabılsa, sonınnañ AK partiägä üzen aqlaw öçen süz xaqı bireläçäk.
Törkiäne säyäsi keyerenkelekkä etärgän 162 säxifädän torğan ğayepläwdä xaqimiätneñ qılğan eşläre ilneñ sekulär nigezezle konstituiäsenä balta çabu bularaq atalğan. AK partiä nigeze din bulğan ber cämğiät tudırırğa tırışa diyelä. Läkin dini tamırları bulğan AK partiä bu ğayeplärlärne kire qağa. Törkiädäge säyäsilär häm cämäğatçelek bu ğayepläwgä tänqit belderä.
Säyäsi keyerenkelek bügen iqtisad bazarına da täser itte. Bügen borsa töşte, valutalar arttı.
Ğosmanlı impäriäse taralğannañ soñ sekulär nigezdä tözelgän yaña Törkiä cömhüriätendä däwlätneñ dönyäwi üzänçelegen köçländergän häm saqlağan dip sanalğan ike idarä bal alar xärbi idarä häm mäxkämälär dip farazlana.
AK partiäneñ bu däğwägä qaytawazı kisken yañgıradı, Premyer Erdoğan prokorurnı xalıqnıñ demokratiä taläbenä ayaq çaluda ğayepläp çıqtı.
“Bu ildä berkem dä AK partiäne sekulärlekkä qarşı ber partiä buluda ğayepli almas. Bu partiägä 16 million 500 meñ saylawçı anıñ demokratik, sekulär häm sosial xoquq belän citäklängän däwlät üzençäleklärenä iä buluğanına ışanıp tawış birgän”
AK partiä wäkile häm NATOdağı Törkiä mäcles wäkillegeneñ citäkçese Vahid Erdem, radiobızğa, reaksiälär turında bolay äytte:
“Minem bu däğwägä şaxsi cäwabım, partiälär häm xaqimiätlär saylaw belän genä alıştırılırğa tiyeş. Mäxkämä qararı belän tügel. Bu demokratiä taläbe. Älbättä konstitusiä häm qanunlar bar. Ägär dä berär xata bulsa mäxkämälär qarap çığarğa tiyeş. Läkin bu oçraqta AK partiäne tıyar öçen ber nindi dä citdi yäisä bik ähämmiätle ber säbäb yuq. Çönki AK partiä 5 yıldır xaqimiättä häm ul bik küp reformalarnı başqardı. Törkiäne üzgärtte. Xäzer Yewropa belän mönäsät nığıdı. Minemçä bu problemdä çişeler”
Bügen partiäneñ yuğarı wäkilläre arasında bu däğwägä nindi reaksiä kürsätäçäläge turında söyläşer öçen cıyıldı.
Yewropa kiñäyü komissionerı Olli Rhen, ike tarafqada qanunlarğa nigezlänep eş etärgä kiñäş itte:
“Ğomum alğanda Yewropa demokrasiäsendä, säyäsi nizaqlar yä parlament aşa yäisä saylaw aşa xäl itelä. Mäxkämä zallarında tügel. Yewropa berlege bularaq bez şul uq waqıtta wäkälätlärneñ bülüneşenä xörmät itärbez. Bütän süz belän äytländä idarä mäxkämä eşlärenä, ä mäxkämä dä demokratik säyäsätçelär eşenä tıqşınmasqa tiyeş.”
Qısqaça äytkändä Törkiädä köçlär arasında qanun köräşe äkrenläp başlandı. Däğwä mäxkämä tarafınnañ qabul itesä dä anıñ näticäse tağın küp aylarğa suzılırğa mömkin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Uzğan yılnıñ, iñ küp bäxäsläşelgän könüzäk mäsälälärennän berse Kosovo ide. Bu yılda hiçşiksez andağı säyäsi wäzgiyät turında kübräk söyläner, bigräk tä Yewropa berlegenä 6 ay buyına citäkçelek itäçäk Sloveniädä.
Şulay da bez säyäsi farazlarğa ber pausa quyıq, kasetanıñ ikençe yağın uynatayıq. Yäğni qısqası bu qarşılıqlar arasında bäysezlekkä omtılğan bu il turında uramnardağı xalıq tormışın, yäşlär yäşäyeşen öyränü öçen Kosovoğa säfär qılıyq.
Kosovo başqalası Priştina uramnarında yörgän qunaqlarnıñ berençe küzenä taşlanğan äyber, uramnarda yäşlärneñ şaqtıy küp buluın kürü bulır buğay. Küpçelek 20 yäştän dä kiçeräk qız-yigetlärneñ, uramda yörüen, internet kafe, çäyxanälärdä kürü, ällä monda universitet-mäktäplär gel yalda mı digän fiker qaldırırga mömkin.
1- Ğadi xalıqnıñ tormışı
2- Kosovoga cibärelgän BMO yäisä başqa xalıqara oyışma wäkelläre tormışı.
Älbättä soñgı törkemdäge keşelärgä Kosovo, ber çığarma. Ber süz belän äytkändä “cännät”. Kosovoda räsmi aqça euro qullanıla, bäyälär arzan. Uramda yörgändä 1 euroga räxätlänep ber kahvä eçep bula. Yanına tämäkese dä kiräk disägez, Malborağa 1.5 € tülärgä.
Läkin bu bäyälär, pensiädäge yäisä älegenä äytep uzğança uramnarda yörgän Kosovo yäşläre öçen küpkä qimmät. Eş bulmağan ildä yäşäwe – awırlıqlar belän tulı.
“Minem aylıq pensiä aqçam 40 €. Elektr yuq, eş yuq, tağın närsä äytergä? Eşsezlek turında äytkändä, yäşlärneñ xäle bik naçar. Äye keşe böten şartlarda yäşi ala läkin bu şartlarğa qayçanğaça tüzep bula, anısı başqa mäsälä. Keşelär kübräk çittä eşlägän tuğannarı yärdämendä yäşi, alar küpmeder aqça cibärep mondağı tuğannarının tormışın küpmeder ciñeläytä. Ägär eş xaqıñ yaxşı bulsa tormış ta yaxşı, ä naçar ikän tormış bik qimmät. Min 40 € alam ayğa, qalğanına ulım bulışa.
Qartlarğa isän qalır öçen tuğannarı yäisä balaları bulışa. Läkin uqırğa eşlärgä xıyallanğan yäşlärneñ xäle tağın da awırraq. Alarnıñ qaraşı: “Kosovoda kiläçäkne kürü bik awır”.
Elektr bulğan çağında, öydäge uquçı duslar bergä sanaq aldında cıyılıp ala da, Kosova bäysezlek suğışçıları UÇKnıñ Serblar belän suğışuın kürsätkän videolar qarıylar. Alar monnan qala, elektr tätep qalğan waqıtta albança turbo popsaların tıñlıy yäisä çıñbarlıqtañ äzräk ıçqınıp alıp, Braziliä, AQŞ häm başqa illärdäge qızlar belän internettä gäpläşep alalar.
Annañ eletrik kinät özelep kitsä, kemder yoqlarğa kitä qalğannar şayarıp – buşnı söyläp waqıt uzdıra, ozın töndä tağın nişlämäk kiräk?
Kosovonıñ bäysezlegen yaqlar ideñme dip sorawğa, Driton “hiçşiksez!” dip cäwap birä. Läkin Kosovo bäysez dä bulsa, Dritonnıñ küze barıber çittä. Ul AQŞqa kitep yäşärgä xıyallana. Ul Kosovoda ber nişläp bulmas ä yaxşı tüläwle eşlär isä bezgä turı kilmäs dip uylıy.
Dritonnıñ älegä xıyalları häm sälämäte mul. Ä bu ildä ğariplär xäle ikelätä awır. Xalil Cağfäreneñ mäsälän, üzenä daru alırğa aqçası yuq.
“Min awırıym, qulım eşlämi. Darular alırğa teläsäm buş qul belän qaytam. Eşli almıym. Min ayına 40 euro pensiä alğan invalid. Üzem genä yäşim, balam da yuq. Elektr özelep kitüe täñkämä tiä inde. Läkin nişeseñ?”


text:
Taciqstan tatarları gazet-jurnallar sorıy
"Elek bez berniçä gazet-jurnal aldıra idek, xäzer bez alarnı ala almıybız. Bezgä yardäm kiräk, gazet-jurnallar ala alsaq bik küñelle bulır ide."
71 yäşlek Gölsirä apa Ğaliullinanıñ 6 balası, 31 onığı bar. Ul Taciqstannı watanı Tatarstan kebek yaratqanın äytte. Soñğı tapqır ul Tatarstanğa 20 yıl elek barğan bulğan, ansında da sağınuğa tüzä almıyça bik tiz Taciqstanğa äylänep qaytqan. Anıñ tuğannarı 90nçı yıllarda Taciqstanda watandaşlar suğışı başlanğançığa qadär yıl da qunaqqa kilä torğan bulğan. Läkin menä inde 10 yılğa yaqın tuğannarı belän bötenläy elemtä seözelgän Gölsirä apanıñ:
"Min alarnı bik sağınam, sağınam da cılıym, cılıym da sağınam. Çittä yäşäwlär bik awır."
Taciqstandağı tatar xatın-qızları taciq xanımnarın kiem tegärgä, tatar aşların peşerergä öyrätkännär, ämma balalarına tatar telen öyrätüne kiräk dip tä sanamağannar, alar bu xaqta Taciq redaksiäse xäbärçesenä söyläp birde. Balalarına alar barı tik tatarça bişek cırın cırlağannar. Taciqstan tawlarındağı Raşt rayonında ğömer itüçe tatarlar Azatlıq radiosı aşa Tatarstan häm Taciqstan xakimiätlärenä möräcäğät itä. Alar siräk kenä bulsa da Tatarstanğa qaytıp kilergä yardäm itüne, tatar gazet-jurnalların yañadan alıp bulu mömkinlegen birüne sorıy.


text:
Kongressta yasağan şuşı çığışında Bush ägär dä AQŞ häm anıñ berektäşläre bıltır Säddam xakimiätenä qarşı xärbi çara kürmägän bulsa Säddam xakimiäte äle dä küpläp üterü qoralları yasarğa tırışır häm keşe xoquqların bozar ide dide.
Bush üz çığışında Quşma Ştatlarnıñ terrorğa qarşı suğışta uñışları bulsa da, Amerikalılarğa qarşı terror höcümnäre qurqınıçı bette dip uylaw yalğış bulır ide ide.
Demokratik partiä Bush çığışına räsmi cawabında Bushnı Amerikanı dönyada izolyatsiägä alıp baruda häm berektäşlärne yuğaltuda ğäyepläde.
Bush çığışı turında täfsilläräk mäğlümät xäbärlärdän soñ bulaçaq.


text:
Qazanda tağın ber universitet päyda buldı
Qazanda tağın ber universitet päyda buldı
Bezneñ uqu yortı 1969 yılnı Leningrad däwlät mädäniät institutınıñ filialı bulıp açıldı. 1974 yılnı ul möstäqil institutqa äwerelde. 2002 yılnıñ yülennän Qazan däwlät sänğät häm mädäniät akademiäse universitet isemen yörtä başladı. Bezdä 5 fakul'tet, alarda ike meñnän artıq student uqıy. Sänğät häm mädäniät universitetın beterep çığuçılar Qazanda, Tatarstannıñ här rayonında ğına tügel, ä Rusiäneñ başqa töbäklärendä dä eşlilär. Mäsälän, bezneñ studentlarıbız Minzälä, Çallı, Orenbur, Ufa şähärlärendä şaqtıy uñışlı ğına eşläp kilälär.
Bez şuşı abruylı uqu yortınıñ barlıq uqıtuçıların, uquçıların, hämmäsen täbriklibez. Häm kiläçäktä dä universitet tatar milläteneñ üseşenä tağın da zurıraq öleş kerter, digän ömettä qalabız.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text:
Gruziä belän Könyaq Osetiä köçläre arasında atışlarnı tuqtatu kileşüe köçenä kerergä dä ölgermäde, şunda uq bozıldı da - çärşämbegä qarşı töndä ike yaq arasında yañadan ut açılıp, gruzin yağında 3 ğäskärineñ hälak buluına kiterde. Gruziä dä, Könyaq Osetiä dä monıñ öçen cawaplılıqnı qarşı yaqqa tağa. Ä Tbilisidä küplär nizaqnı çişü yulındağı töp kirtä itep kürgän Rusiä, wäzğiatneñ yaña suğışqa kiterä aluı bar dip kisätä.
Urtaq küzätü komissiäsendä ireşelgän atışlarnı tuqtatu kileşüe bu yulı da qısqa ğömerle buldı, Könyaq Osetiädä atışlar ul ğämälgä kerep 40 minut ütü belän başlandı. Bu kileşü, uzğan atnada ireşelgän häm şulay uq şunda uq bozılğan elekkesen almaştırırğa tieş ide. Anda 1992-nçe yılğı Dagomıs kileşüendä qaralğança, Könyaq Osetiädän bar qorallı törkemnärne, şul isäptän Gruziä eçke eşlär ministrlığınıñ ğäskärlären dä çığaru xaqında kileşende. Räsmi Tbilisineñ yün ayında töbäkkä näq menä şul köçlärne cibärüe kierenkelekneñ kinät artuına kiterde. Gruziä xökümäte monı, Rusiä çige aşa barğan yäşeren säwdäne häm Könyaq Osetiädäge grizun xalqın cäberläwne tuqtatu öçen eşläwen belderde, osetin yağı isä Tbilisi qararın, töbäkkä höcüm äzerläwneñ berençe adımı dip qabul itte. Çärşämbegä qarşı töndä başlanğan atışlar, gruzinnar arasındağı yuğaltular sanın 9-ğa citkerde, bu yulı anda 3 keşe hälak buldı dip xäbär itelde. Osetin yağı älegä üzendä andıy ülem-citemneñ bulmawı xaqında belderä. Soñğı atışlar tağın şunıñ belän dä iğtibarnı cälep itä - ut bu yulı Rusiäneñ şul töbäktäge tınıçlıq saqlaw köçlärenä dä açılğan. Alarnıñ matbuğat wäkile Nikolay Baranov, utqa Rusiä köçläreneñ ike nığıtması totıldı, läkin yuğaltular yuq dip belderde. Tbilisidä küplär Rusiäne Könyaq Osetiä eşlärenä tıqşınuda häm anda Gruziägä qarşı käyeflärne küpertüdä ğäyepli. Mäskäw zamanında Könyaq Osetiä xalqınıñ şaqtıy öleşenä Rusiä watandaşlığın birgän ide. Xäzer ul beryaqtan, alarnıñ iminlegen qayğırtırğa da tieş, ämma ikençe yaqtan, Çeçnä belän barğan suğış häm üz bötenlegen saqlaw tırışlıqları sürätendä, Kavkazda yaña kierenkelek çığanağın da telämi. Sişämbe könne Rusiäneñ saqlanu ministrı Sergey İvanov bu xaqta bolay dip belderde.
Audio, Sergey İvanov
Rusiä, şulay itep, Könyaq Osetiädäge kierenkelek älegä küzallamaslıq näticälärgä kiterä ala dip kisätä häm anıñ Könyaq Osetiädäge tırışlıqları Quşma Ştatlar tarafınnan da yaqlana dip belderä. Däwlät departamentı wäkile Adam Ereli dä sişämbedä, Washington häm Mäskäw, yaqlarnı nizaqnı üzara aralaşıp xäl itügä künderü eşen bergäläşep alıp bara dide. Läkin Tbilisi Rusiäneñ Könyaq Osetiä eşlärendä qatnaşuına torğan sayın tiskäre möğämälä kürsätüen däwam itä. Çärşämbe könne Gruziäneñ eçke eşlär ministrı İrakli Okruaşvili "Kavkaz Press" xäbärlär agentlığına, soñğı märtäbä utnı ğomumän Rusiäneñ tınıçlıq saqlaw köçläre açtı dip belderde häm kilep tuğan wäzğiatne isäpkä alıp gruzin yağı, üzeneñ töbäktäge ğäskärlären älegä anda qaldırıp toraçağın äytte. Könyaq Osetiäneñ saqlanu ministrı Anatoli Barankeviç isä Rusiä televideniäsenä, hälak bulğan gruzinnar üz xärbiläre açqan uttan ülde dip belderde. Ber-bersen ğäyepläwdän tış yaqlar Könyaq Osetiädä, ber tarafqa da buysınmağan "öçençe köç" buluı, atışlarnı ul başlaw ixtimalı xaqında da söyli.
Kärim Kamal


text:
AQŞ şirkäte Hulliburtonnıñ İranda käsepkä qatnaşuı - kiñräk diplomatik tırışlıqnıñ ber öleşeme?
AQŞ şirkäte Halliburtonnıñ İrandağı neft proyektlarına qatnaşuı bälkim dä Tehrannın bar dip şiklänelgän atom qoralları programmasınnan wazkiçerü tırışlığınıñ ber öleşe bula ala.Bu Halliburton häm İran şirkätläre qatnaşqan yaña häm qapma qarşılıqlı eşkä qarata analitiklarnıñ fikre. Ğomumän alğanda AQŞ qanunı amerikan şirkätlärenä İranda eşçänlek alıp barunı tıysa da, mäsälä möhim diplomatik mäqsatqa xezmät itsä , qanunda çığarmalar bar. Säxnä artında barğan eşlär turında analitiklar närsä äytä.
Sean Murphy (audio)
Çikläwlär kertelsä, aktivlıqlar da tıyıla Ämma kiräkkändä başqarma xakimiätenä milli iminlek nigezendä çığarmalar kertü mömkinçelegen biräsen.Ägär dä süz tämin iteläçäk nindider tör yardäm yäki qamçı pränik säyäsäte turında bara ikän monıñ faydası bar Bu xaqta räsmi raslaw yuq,Bülendek şirkät Waşington belän Tehran arasında eşne alıp bara ala. Murphy süzlärenä däwam itep tağı bolay dide
(audio) Monda här xäldä atom mäsäläse belän bäyläneşle nindider aktivlıq bara. Yevropalılar İran belän belän ul turıda şunduq söyläşülär alıp bardı. Ğomumän alğanda AQŞ doşmannnarça mönäsäbät kürsätep känfet urınına qamçısın ğına bolğadı.Minemçä yabıq işeklär artında yevropalılar, AQŞ häm İranlılar qatnaşqan nindider söyläşülär bara torğandır.
Halliburtonnıñ proyektqa qatnaşu buluın iqrar itergä telämäwe añlaşıla . Şirkät ütkändä İran belän säwdä itkäne öçen tänqitlände. Annan başqa Nigeriädä rişwätçelekkä qatnaşqanmı ,Ğıraqta AQŞ xärbilärenä yuğarı bäyägä mal satqanmı kebek mäsälälär säbäple Halliburton östennän tikşerü bara . Vitse prezident D.Cheney 1999nçe yılğa yäğni G.Bush belän saylaw aldı kampaniäse başlağançıgä qädär, Halliburtonda yuğarı postta torğanı öçen şirkät ayruça höcümgä duçar bula. Qayberäwlär şirkät mondıy problemalar säbäple AQŞ säyäsäte öçen ber dä yaxşı saylaw tügel digän fikerdä. AQŞ Tışqı Mönäsbätlär Şurasında Yaqın Könçığış Forumı häm Energie Törkemeneñ direktorı Judith Kipper Halliburtonnıñ xatalarına , Cheneyneñ şirkät belän eleke mönäsäbätlärenä işarä itep monda sonğı çiktä kem fayda küräçäk digän soraw tua di. Kipper Qıtay belän AQŞnıñ 30yıl elek üzläreneñ östäl tenisı komandalarına berençe märtäbä yarışırğa röxsät birülären iskä töşerä.Şuşı adım tarixqa ping-pong diplomatiäse dip kerde. Kipper süzlärenä bolay dip däwam itte.
(audio)
Min Halliburton ideasın ber dä yaratmim.Ägär dä Bush administratsiäse ping-pong diplomatiäsenä kereşä ikän min anı yaqlıym,çönki bez İran belän eş itergä tieş .Ämma diplomatik elemtä öçen qullanılğan şirkätneñ monnan tabış kürüenä qarata minem küpkenä sorawlarım bulır ide.Bu fayda tügel ä zarar ğına kiteräçäk, AQŞ tänqitlänäçäk.
İranda qayberäwlär kileşüne, AQŞ säyäsäten tänqitläw öçen qullana başladı. Hämşähri basması bu käsep AQŞ şirkätläreneñ üz qanunnarına xörmät itmäwen häm AQŞ çikläwläreneñ täsirsez buluın kürsätä dip yazıp çıqtı. färidä xämit


text:
Kezekti spektaklʹ. «Xalıq arasında tolqw uy`ımdastırw arqılı, Qazaqstanda «ekinşi Wkraïna scenarïy`in» qay`talamaq boldı» degen ay`ıppen sotı bolıp jatqan Talğat Ayanov pen Maks Boqaevtıñ Töleşovten kelgen kök qağazdar üşin qızmet etkeni bäribir belgili bolıp qaldı. Sebebi, osı faktini naqtı ay`ğaqtay`tın kwägerler R. Kïbraev pen sottalwşı Talğattıñ dosı M. Esilbaevtan jawap alınar sätte, atışwlı ekew «densawlığımız bolmay` tur» degen jelewmen sot procesine üzilis jarïyalawdı talap etip jatır.
Özge emes, öziniñ dosı M.Esilbaevtıñ bügin betin aşatının jaqsı biletin Talğat Ayanov tünde tamırın kesipti. Osınday` jolmen sotqa psïxologïyalıq qoqan-loqqı jasağan Talğat Ayanov «sot procesine qatıswğa jağday`ım kelmey` tur. Üzilis jarïyalañız» dep turıp aldı. Al, Maks Boqaev bolsa, sotqa qatıswdan bas tartıp jatır. «Densawlığım bolmay` tur» dep, keşe sot zalında ay`ğay` salğan onı därigerler qarap şıqtı. Ïä, onıñ sozılmalı ïnfekcïyalıq S gepatïtine şaldıqqanı, pankrïatïtpen awıratının däriger de ay`ğaqtadı. Jäne soğan qosa, medïcïnalıq anıqtama da berdi. Onda munday` dïagnozben ay`ıptalwşınıñ sotqa qatısa alatını anıq jazılğan. Osılay`şa, swdʹya sottı Maks Boqaevtıñ qatıswınsız jalğastırwğa şeşim şığardı.
«Sasqan üy`rek artımen jüzediniñ kebin kïgen» Talğat pen Maks özderiniñ aqşa üşin ğana qızmet etkenderin däleldep beretin kwägerlerden osınday` jolmen qaşqaqtap jatır. Spektaklʹdiñ qalay` jalğasarın waqıt körsetedi...


text:
Rusiäneñ konstitusiä mäxkämäse tatar telen latin älifbasına qaytarunı tıyğan qarar çığardı
Tatar tele Tatarstanda urıs tele belän ber tigez külämdä uqıtu- Rusiäneñ töp qanunına qarşı kilmi. Ä ikençe mäs’älä - Rossiä federatsiä xalıqları telläre turındağı zakonnıñ 3 matdäse Rusiä Konstitutsiäsenä qarşı kilü-kilmäwne Konstitutsion mäxkämädä tikşerüne Tatarstan Däwlät Sovetı sorağan ide. Älege zakonnıñ 3 matdäsenä üzgäreş häm tözätmälär 2002 yılnıñ 11 dekaberendä Rusiä prezidentı Putin imzalağaç ğämälgä kerde. Şunnan birle tatarlarnıñ latin grafikasına qaytuın Rusiä zakonı tıydı. Älege tözätmä nigezendä Rusiä xalıqları üz tellärendä nindi grafikada yazunı Rusiä parlamentı ğına bilgeli alaçaq. 1999 yılnı Tatar alfavitın latin grafikasında torğızu turında qarar qabul itkän Tatarstan Rusiä qanunı belän kileşmäde. Eş Rusiä Konstitutsion mäxkämäsenä barıp citte. Bügen Rusiä Konstitutsion mäxkämäse Rusiä xalıqları turındağı zakonnıñ 3 matdäse Rusiä Konstitutsiäsenä turı-kilü-kilmäwwen açıqlap qarar çığardı.
Mäskäwdä sud qararı uqılğan waqıtta uq Rusiä Konstitutsion sudı matbuğat üzäge wäkile Azatlıq radiosına 16 bittän torğan Konstitutsion mäxkämäneñ ğomumi eçtälege belän tanıştırdı. Rusiäneñ tellär turındağı qanunı Rusiä Konstitutsiäsenä qarşı kilmi dip belderde ul.
Dimäk, Tatarstan häm tatar xalqı maxsus Federal'' zakon buyınça ğına latin yazuına qayta alaçaq. Läkin bügenge Däwlät duması moña riza bulırmı? Bügen isä Däwlät dumasınıñ Konstitutsion mäxkämädäge wäkile Mizulina xanım, Rusiä soñğı un yılda konfederativ däwlätkä äylänep bette. Xäzer bu qanun nigezendä dä däwlät yañadan cıyıla başladı dip belderde. Küzätüçelär Sovetlar soyuzında 3-4 alfavit berük waqıtta qullanıldı. Anıñ arqasında il taralmadı. Ä il belän yünle idärä itü bulmağannan tarqaldı dilär.
Räfis Cämdixan


text: Öfönöñ Qälinin rayon mäxkämähyı ğärip irźyı bergä yäşärgä ögötläp, unıñ xäläl qatının üź fatírınan alyottar ösön yortqa oźatqan rieltorşa xanıma qarata yınäyät eşen qaranı. İrle- qatınlı ğäriptär nasar işeteüselär yämğiätendä torğan. Xäläl yefete kön hayın eşkä yörörgä eşkinhä, ir keşe yatqan urınına torop ta yöröy almağan. Şuğa kürä ul qatınına aqsa eşläüźä aźmı- küpme yarźam iteü ösön küsmäy torğan milekte qurtımğa bireü menän şöğöllängän agentlıqta telefon dispetçerı bulıp eşläy. Oşo agentlıqtağı ber mut qatın ğäripteñ yörägenä yul asıp unıñ xäläl qatının fatirźan qıuıp sığarıuğa ölgäşä, ul ğına la tügel, isärźär yortona oźata. Qälinin rayonı mäxkämähyı qararı menän aferist qatın fatirźan sığarılğan.


text:
Kamal teatrında Marsel Sälimcanov istälegenä bağışlanğan premyera
Pänceşämbe, 7 noyäber könne, Ğäliskär Kamal teatrı artistları üzläreneñ tamaşaçıların premyera belän quandıraçaqlar. Bu yulı Kamal teatrı artistları tanılğan osetin dramaturgı Georgiy Xugaev äsäre buyınça quyılğan «Qara çikmän» spektaklen täqdim itäçäklär. Mäxäbbät häm näfrät turındağı bu muzıkal' dramada teatrnıñ tanılğan artistları qatnaşaçaq. Şunısın dä äytergä kiräk, 7 noyäber — tanılğan rejisser Marsel Sälimcanovnıñ tuğan köne. Kamal teatrınıñ soñğı premyerası da näq menä şuşı köngä turı kilüe oçraqlı tügel. «Qara çikmän» spektakle Marsel Sälimcanovnıñ istälegenä bağışlana. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, premyerağa Tatarstan respublikasınıñ citäkçelege dä çaqırılğan.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text:
RİUda baş kütärülär başlandı
Rusiä İslam universitetı tiräsendä gawga tunırğa ölgermi. İnde, respublika räsmiläre tırışlığı belän, bu uqu yortına citäkçe itep fän keşese İldus Zahidullin bilgelängäç, ul tawış tınmadı, ä kiresençä yaña ber forma aldı. İsegezgä töşeräbez, Rusiä İslam universitetı älegä qädär dini uqu yortı sanalıp kilde. Respublika räsmiläre, bu uqu yortın dönyawi, yäğni inde respublikanıñ räsmi ideologiäsenä äylänä barğan cäditçelekneñ töp fänni bazası itep yasarğa niätläde. Tatar zıyalıları monı qabul itte. Çönki, älegä qädär, tarixçı yäki fälsäfäçe ğalimnär genä cäditçelek kebek unikal' küreneşne öyrändelär. Ä anıñ mömkinleklären xäzerge zamanda qullanu, üsterü eşe başqarılmadı. Rusiä islam universitetı monı buldıru öçen ber mömkinlek birä digän qaraşta tordılar zıyalılar. Älegä qädär, möfti Ğosman İsxaqi citäkläde bu uqu yortın. Häm ul barı tik dini genä bulıp kilde. Universitetnı oyıştıruçılar, yaña rektor itep İldus Zahidullinnı bilgelägäç, Ğosman İsxaqi tuplağan qumanda kirelänä başladı. Bu könnärdä genä uqu yortınnan kitäbez dip 21 uqıtuçı ğariza yazğan. Ğosman İsxaqi çorında RİUda dini fännär kafedranı citäklägän Ruslan Tahirov söyli
Ruslan Tahirov süzlärennän añlaşılğança, RİUda dini fännär qısqarğan. Azayğan. RİUnıñ 82 studentı da, Şäymievqa möräcäğät belän çıqtı. Anda alar RİUnı dini uqu yortı bularaq saqlap qalırğa yärdäm itülären sorıylar. Şulay bulmağan oçraqta, uqu yortın taşlap kitäbez dip belderdelär.
Ruslan Tahirov, RİUnı inde dini genä uqu yortı itep saqlap qalu mömkinlege bulmağanın yaxşı añlıy. Şuña kürä, universitetnı taşlap kitüçelär yaña uqu yortı oyıştırırğa bulğannar.
Şulay itep, 3 mayda, Tatarstan Diniä näzaräte häm Rusiä möftiläre Şurası, Qazanda yaña dini institut qazan İslam institutın açırğa ixtıac barmı-yuqlığın tikşerä. Ä Qazanda, RİUnı sanamağanda, ike Yuğarı mädräsä eşli inde. Berse Möxämmädiä, ikençese İslam qabul itügä 1000 yıllıq isemendäge mädräsä. Möfti Ğosman İsxaqi RİUda rektor bulıp torğanda, qayber matbuğat çaraları, uqu yortında tatar tä'sirenä qarağqnda, kosmopolit ğäräp islamı tä'sire kübräk dip yaza tordılar. Yaña uqu yortı barlıqqa kilsä. Ul nindi bulır, äle äytü qıyın. Härxäldä, mullalar äzerläwçe tağın ber uqu yortı bulaçağı açıq.
Ä xäzerge rektor, İldus Zahidullin isä, eştän kitüçe uqıtuçılarnı uñay küreneş itep bäyäli. Kitüçelärneñ kübese diniä näzarätendä eşläwçelär, alar xezmät xaqın ğına RİUdan alıp yatqannar di. Monnan tış, kitüçelärneñ kübese texnik bülektä eşläwçelär. Menä yaña ike urınbasar da bilgelängän. Alar çit illärdä yuğarı islam belemen alğan keşelär Nurislam İbrahimov häm Möxämmät Murat. İldus Zahidullin süzlärenä qarağanda, eştän kitüçelärneñ qayberläre çınlıqta monda eşlämägän, ä xezmät xaqın ğına alıp yatqan. Yuğarı dini beleme bulğannar isä, tübän eşlärdä eşlägän. Mäsälän, kitapxanäçe bulıp eşlägän, yuğarı dini beleme bulğan keşene İldus Zahidullin kilgäç kenä, uqıtuçı itep bilgelägännär. İldus äfände, RİUda eşlärlek kadrlar bar, läkin alar waqıtında qullanılmağan ğına.
Räfis Cämdixan


text:
Mart ayında ütkän parlament saylawlarınnan birle säyäsi bilgesezlektä yäşäwçe Ukrainanıñ elekke Äflisun inqilabı berektäşläre xökümät koalitsiäse tözü söyläşülären yañarttı.
Prezident Viktor Yuşçenkonıñ Bezneñ Ukraina partiäse, Sotsialistlar häm elekke premyer ministr Yulia Timoşenko partiäse inde 3 ayğa yaqın koalitsiä turında kileşä almıy.
Saylawlarda iñ küp tawışnı Viktor Yanukoviçnıñ Rusiägä yöz totuçı Töbäklär partiäse cıydı. Ämma elekke Äflisun inqilabı berektäşläre 3-se bergä parlamentta küpçelekne täşkil itä.
Bügen Timoşekno bezneñ partiä Bezneñ Ukrainanıñ Töbäklär partiäsen dä alıp kiñ koalitsiä tözügä quşılu täqdimen kire qaqtı dide. Bezneñ Ukraina andıy täqdim bulmadı dide.
Bezneñ Ukraina kiçä Töbäklär partiäse belän berençel söyläşülär baruın beldergän ide.


text:
Putin Ukrainada ber namzätne yaqlap Rusiägä nindi zıyan kiterde?
Ukrainada säyäsi krizis däwam itkän sürättä, qayber säyäsätçelär häm analitiklar Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Ukraina prezidentlığına ike namzätneñ bersen yaqlap çığuı Mäskäwneñ üz mänfäğätlärenä ni qädär zıyan kiterde, bu xatanıñ kiläçäk öçen nindi yoğıntıları bulaçaq digän sorawlar quya.
Audio (Vladimir Rıjkov)
"Minemçä, Rusiä üz mänfäğätenä zur zıyan kiterde. Xäzer Ukrainanıñ kimendä yartısı bezne köndäş dip sanıy. Monnan tış Rusiä aradaşçı bulu xoquqın yuğalttı. Bu urınnı Kvasnevski aldı. Rusiä andıy aradaşçı bula almıy, çönki ul namzätneñ bersez ciñü belän qotlap ölgerde."
Zamanında Boris Yeltsinnıñ kiñäşçese bulğan Georgy Satarov süzlärençä, xalıqara mönäsäbätlärdä, bigräk tä saylawlar waqıtında, çittä toru xäyerleräk digän yazılmağan qanun bar. Putin şuşı qanunnı bozıp, BDB illäre genä tügel, Könbatış belän dä kierenkelek tudırdı. Bu Rusiäneñ tışqı säyäsätendä zur ciñelü di, Georgy Satarov:
Audio (Georgy Satarov)
"Bu çın mäğnädä başqa ilneñ eşlärenä tıqşınu buldı. Näticädä, BDB illäre belän mönäsäbätlär awıraya, alar üz däwlätçegen xörmät itä häm mondıy tıqşınularnı yaratmıy. İkençedän, bu Könbatışta da Rusiägä qarata şik uyattı."
Rusiäneñ oppozitsiädäge Yabloko firqäse citäkçese Grigory Yavlinsky süzlärençä, Mäskäw Ukrainada üzeneñ "bülgälä häm xakimlek it" digän säyäsäten qullandı häm xäzer quş tırnaqlar eçendä şunıñ uñışın cıya:
Audio (Grigory Yavlinsky)
"Rusiäneñ politexnologları da, iñ yuğarı räsmiläre dä Ukrainada provakatsion säyäsät alıp bardı. Alar başqa ilneñ eşenä tıqşındı, Ukrainada Könçığış häm Könbatış digän yasalma büleneş uylap çığardı. Rusiä şularnıñ bersen yaqlıy dip örketep, bu ike öleşne ber-berse belän bäreşterergä tırıştı."
Rusiä polittexnologları töp başına utıruların üzläre dä añladı sıman, xäzer Ukrainadağı xällärdän aqrınlap çitläşä başladılar. İngliz telendä çığa torğan Moscow Times gäziteneñ bügenge sanında şundıy texnologlarnıñ berse, Sergei Markov, ciñep çığa almağan öçen Yanukoviçnıñ üzen ğäyepli, anıñ yäş çağında ike tapqır törmädä utırıp çıqqanın, erätläp notıq ta söyli belmäwen telgä ala. Östäwenä Markov, Ukraina politexnologları bezgä irkenläp eşlärgä mömkinlek birmäde dip aqlana.
Qısqası, şundıy täesir qala: xäzer Mäskäw Ukrainada kilep tuğan, ä küplär fikerençä, üze tudırğan wazğiättän qorı çığu yulların ezli.
-Ali Gilmi


text:
Yewropa Komissiäse Çeçen suğışında zıyan kürüçelärgä 22.5 million eurolıq humanitar yardäm birergä qarar itüen belderde.
Komissiä bu yıl eçendä aqçalata yardäm äle tağın bulaçaq di.
Bu aqçalar berençe çiratta Çeçnädäge, yortlarınnan kitägä mäcbür bulğannarğa häm yardämgä moxtaclarğa, şulay uq İnguşetiä belän Dağstandağı çeçen qaçaqlarına yardäm öçen totılaçaq.
Komissiä fikerençä Çeçnädä yortsız 200 millionlap keşe bar. Alarnıñ kübese kürşe İnguşetiädäge qaçaq lagerları yabılğannan soñ Çeçnägä qaytırğa mäcbür bulğannar.
İnguşetiädä 35 meñläp, Dağstanda 10 meñläp qaçaq qalğan.
Älege aqçalarğa yardäm programmaların tormışqa aşıru ul töbäktäge xalıqara oyışmalarğa tapşırıla.


text: Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, Yevropa häm Amerika Quşma Ştatların, Ğiraq mäs'äläsendä fiker ayırmalıqların çitkä quyarğa çaqırdı, global mäs'älälär, alar arasında İzrael belän fälestinnär arasında tınıçlıq urnaştıru turında uylıy başlarğa kiräk, dip belderde: "Min demokratiägä xärbi çaralar belän ireşü yulın yaqlamıym, qabatlap äytäm, yaq-la-mıym. Ämma Yevropa häm Amerika tüzemlek belän demokratiä bulmağan, keşe häm säyäsi xoquqlar torışı naçar bulğan illärgä alarnı taratırğa tieş", dide Blair. Kiçä Londonda Blair tışqı säyäsät turında üzeneñ iñ zur çığışlarınıñ bersen yasadı. Fransiä prezidentı Jacques Chirac, Britaniäneñ Times basmasına birgän äñgämäsendä, Britaniä, Amerika Quşma Ştatlar citäkçelegendä Ğiraqqa basıp kerüne yaqlap ber nindi dä fayda kürmäde, dip belderde. Ğiraq suğışı mäs'äläsendä Yevropa belän Amerika arasında barlıqqa kilgän nizaqnı çişüdä dä Britaniäneñ aradaşçı bula aluın Chirac şik astına quydı.


text:
Tatarstanda awılnı qazlaştıru programması tämamlandı.
Comğa 22nçe avgustta Qazanğa «Gazprom» şirkäte citäkçelege wäkilläre kilde. Alar häm Tatarstan citäkçelege qatnaşlığında, Yäşel üzän rayonınıñ Urısbağa awılında, Urengoy-Ujgorod häm Qazan-Tübän Novgorod gaz ütkärgeçlären totaştıruçı ayırım ber ütkärgeçne qullanuğa tapşıru çarası buldı. Anıñ ozınlığı 41,5 kilometr. Diametr – 530 millimetr. Şuşı gaz ütkärgeçen qullanu tatarstannıñ gazlaştıru programmasın tämamlarğa mömkinlek birä. Ul şulay uq, Çuaşstan häm Ulyan ölkäsenä gaznı totqarlawsız birergä yärdäm itäçäk, dip xäbär itä İntertat.ru.
Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, Gazprom wäkilläre bu çarağa häm älege oyışmanıñ Tatarstan bülege citäkçese «Tattransgaz» oyışması citäkçese Räfqät Kontuovnıñ tuğan könenä turı kiterep kilgän. Şimbä könne ul üzeneñ 50 yıllığın bilgeläp ütä ikän.Bikä Timerova.


text: 2001 nçe yılnıñ 11 sentäberendäge terror ğämällärennän soñ Nyü Yorktağı Azatlıq häykäle qarawçılar öçen açıla. Nyü York qultığındağı utrawda 19 nçı ğasır axırında Fransí xökemäteneñ Quşma ştatlarğa bulğan büläge häykäl, iminlek yözennän öç yılğa yaqın yabıq tordı. Utrawdağı iminlek öçen cawap birüçe türälärneñ berse Larri Parkinson bolay dide: “Min monda iminlek yuğarı däräcägä quyılğan dip uylím. Bez Nyü Yorktağı xezmättäşlärebez belän xärwaqıt wäzğíatne küzätep torabız. Utrawdağı xezmätkärlär ul äşçe törkemneñ ber öleşe genä. Monda böten çaralar kürelüenä min ışanam”.


text: Rusiä Prezidentı Vladimir Putin sentäber ayında uq Başqortstannıñ eçke eşlär ministrı urınbasarı Anotolıy Smirnovnı wazıyfasınnan alu turında qarar çığarğan ide. Läkin Smirnov eşçänlegen däwam itte. Bäysez mäğlümat çaraları monı Rusiä Prezidentınıñ färmannarı inqär itelü dip çañ suqtı. İnde Eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat üzäge başı Ruslan Şäräfetdinov generalnıñ aldağı yılda otstawqağa kitçägen ireşterde. Anıñ älegä qädär urınında utıruın Smirnovnıñ faydalanmağan yalları cıyıluı belän añlattı.


text:
Şäyexzada Babiçqa byust quyıla
Şäyexzada Babiçtıñ atahı Möxämätzaqir oşo awılda tıuıp-üskän, huñıraq Şäyexzada la oşo awıl mäktäbendä habaq birgän. Bıltır şağirźıñ tıuıuına 110 yıl tulğanda, awıl mäktäbenä uñıñ iseme birelgäyne, şunda uq awılda Babiçtıñ isemen mäñgeläşterep byust asırğa la qarar itelde. Nihayät ber yıldan huñ oşo izge başlanğıs tormoşqa aştı. Mişkä rayonı başqorttarı qoroltayı ağzahı Gölfizä Fätxetdinowa äyteüyınsä, qoroltayğa rayondağı başqort awıldarınan delegattar saqırılğan.
Şäyexzada Babiçtıñ byusın Öfölä eşlägändär. Finans qıyınlıqtar arqahında unı urınlaştırıu waqıtı oźaqqa huźılıp kitkän.


text:
Prezident George Bush kongressnı 674milliard dollarlıq federal salım paketın raslap amerikan iqtisadın nığıtırğa çaqırdı. Bush sişämbedä Chicagoda yasağan çığışında törle salımnarnı kimetü turındağı plannarın açıqladı. Opozitsiedäge Demokratlar partiäse Bush plannarı baylarnıñ ğına mänfäğätläremä turı kilä dip añı tänqitläp çıqtı.
Yañadan saylanunı häm atasınıñ yasağan politik xatalarnı küzdä totıp , prezident Bush kiläse 10yılda salımnarnı 674 milliard dollar belän kimetü plannarın açıqladı. Amerikanıñ Farsı Qultığında suğışqa äzerlängän waqıtta salımnarnı tağı da kimetü qayber iqtisadçılarnı şaqqattrıdı.
Prezident Chicago Ekonomi klubınınıñ çaqırğan 2300 eşquar häm şirkät xucaları aldında yasağan çığışında bolay dide: Waşington DC dän torıp iqtisad belän idarä yäki anı kontrol itü xökümätneñ eşe tügel., ämma ekonomikanıñ tizräk üsüe öçen kirtälärne yuq itü bezneñ eş. Häm bu kirtälär bilgele.
Bush iqtisadıbız köçle, qayber kisätü işaräläre kürenä, min alarnı çitkä qağırğa telämim häm kongress ta şulay eşlär dip ömetlänem dide . Prezident ekonomika turındağı plannnarın ilneñ vazğiäte turında yılsayın yasalğan çığıştan 3 atna elek açıqladı. İlneñ vazğiäte turındağı notıqta Bush terrorzim häm potensial Ğıyraq suğışı turında söyliäçäk dip kötelä.
Bush planınıñ üzägendä şirkät xissädarlarınıñ federal xökümätkä tülägän divident salımnarın beterü tora. Bush şirkätlärneñ tabıştan salım tüläw häm birja dividentlarınnan salım tüläwe ğädel tügel dip äytep ike märtäbä salım alunı beterü yaqınça 35 million amerikanlınıñ kesäsendä kübräk aqça qaldıraçaq, alar bu aqçanı sarıf itäçäk , investitsiäliçäk , şulay itep bıyıl xosusi ekonomiqağa 20milliard dollar qaytaçaq dip söyläde . Bush planında parlarnıñ balalı ğailälärneñ salımnarın qısqartu , eşsezlek aqçaları , keçkenä käsepxänälärneñ yaña cihaz ,eş qoralları aluları öçen etärgeçlär qaralğan. Prezidentnıñ ekonomik kiñäşçeläre bu paket kiläse 3 yılda 2millionnan artıq yaña eş urını buldıruğa yardäm itäçäk dip uylıy.
Ämma prezidentnıñ bu plannarı opozitsiedäge demokratlar tarafınnan şunduq tänqitlänä başladı. Alar paketnıñ zur öleşe baylarnı küzdä totıp äzerlängän dip äytte. Demokratlarnıñ 2004nçe yılda prezident namzäte bulaçaq dip kötelgän senator Joseph Liebermen , Bush planıñ ışanıçsız, täsirsez , ideologiene küzdä totqan teläklär isemlege dip bäyäläde. Senatta azçılıqnıñ( demokratlarnıñ) citäkçese Tom Daschle süzlärençä, Bushnıñ stimul planında stimul yuq häm ikençedän ul ğädel tügel .Prezidentnıñ salımnarnı qısqartu planına qarasağız , yılına ber million dollar eşläüçelärneñ salımı 24meñ dollar belän qısqara . Ämma ägär dä sezneñ yıllıq xezmät xaqığız 40 belän 50meñ dollar arasında bulsa sez 76 dollar ğına alaçaqsız. Bu tigezsezlekne beräü yaqlar dip küz aldına kiterä a ñ atasınnan sabaq alıp il suğışqa äzerlängän waqıtta eçke frontta da inisiativa kürsätep , aqrınayğan ekonomikanı canladıru öçen täqdim itkän çaralarına qayber iqtisadçılar şik belän qarıy. Bu plan bik zur defitsitkä säbäp bulıp qısqa möddättä iqtisadqa etärgeç bula almau belän täväkkellek itä. Salomon Smith barney şirkäte diretorı Robert Di clemente Ğıyraq suğışınıñ amerikan ekonomikasına yasıy alaçaq potensial täsiren tikşergän. Ul Bush administratsiese närsä genä täqdim itmäsen , Ğıyraq östendäge bolıtlarnı quıp taratsan , ekonomikanıñ üsüe öçen suqmaq açılğan bulaçaq , älege mizgeldä üsü öçen in zur kirtä suğış qurqınıçı dip äytä.
Färidä Xämit, Praga


text:
K-159 su astı köymäse ni öçen battı?..
Uzğan şimbä irtäsendä Barens diñgezendä Rusiäneñ tağın ber su astı köymäse battı. Ütilgä alıp barılğan K-159 köymäsendä bulğan 10 keşeneñ ni barı berse isän qalğan. Saqlanu ministrı Sergei İvanov xärbilärne saqlıq çaraları kürmäwdä, wayımsızlıqta ğäyepläde. Ämmä, "Kurski" faciğäsennän soñ 3 yıl ütügä bulğan bu yaña qaza Rusiäneñ xärbi köçläre xaläte turında citdi sorawlar tudıra...
Qara diñgez flotınıñ elekke başlığı, 1983-tä bu köymädä diñgezgä çıqqan Eduard Baltin süzlärençä, köymäneñ su östendä yözü säläte ul çaqta uq bik tübän bulğan. İñ yaxşısı – anıñ bar tişegen tomalap küçerergä kiräk ide, di ul. Ni öçen anda 10 keşene utırtırğa kiräk bulğandır, monısı añlaşılmıy, di Baltin.
Uzğan atna axırında qaza urınında bulıp qaytqan saqlanu ministrı Sergei İvanov, xärbilärne wayımsızlıqta, saqlıq qağidälären ütämäwdä ğäyepläde. Bu, älege dä bayağı "urıs avosenä" ömetlänü, ğap-ğadi başbaştaqlıq, dide ul. Yäkşämbe könne ul prezident Putinnı berençe näticälär belän tanıştırdı. Putin qazanı centekläp tikşerergä kürsätmä birde. Tikşerü eşläre äle däwam itä. Ä Gremixadağı su astı käymäläre başlığı, K-159nı küçerü operastisäsen citäklägän kapitan Sergei Jemçujnıy inde urınınnan alındı.
Xäzer K-159 Barens diñgeze töbendä, 238 metr tiränlektä yata. Xärbilär äytüençä, anıñ atom reaktorı tomalanğan xäldä, şuña kürä zıyan yuq. Düşämbedä Tönyaq flot wäkile Vladimir Navrotski, töbäktäge nurlanış däräcäse normal dip xäbär itte. Köymä su töbennän kiläse yılda kütäreler, dide ul. Qayber belgeçlär kütärü operatsiäse 150 million dollarğa töşäçäk, dip sanıy. Rusiäneñ bu ölkädä baş belgeçe Yuri Senatski, Exo Moskvı radiosına, ägär andıy aqça bar ikän, köymäne kütäräse yuq, täcribäle Norvegiä belgeçlären, köymägä töşep mäyetlärne kütärergä genä sorarğa kiräk, dide.
Germaniäneñ Frankfurter Rundschau gäzite üzeneñ bügenge sanında, ni ayanıç, Kurski faciğäse Rusiälelärne bernigä öyrätmäde, dip yaza. Xäläk bulğan 9 xärbi turında räsmilär berni äytmi, ä menä köymädäge reaktornıñ zıyansız ikäne turında bar mäglümät çaraları şul qädär ışandırıp söyli ki, xättä ışanası kilmi, dip yaza gäzit. Kurski qazası waqıtında da prezident çittä ide, Mäskäwgä qaytıp tormadı. Bu yulı da, üzeneñ İtaliä säfären özmäde. Bu – ayanıç simptom, dip yaza Frankfurter Rundschau.
2003-nçe yılnı belgeçlär Rusiädä texnogen qazalar yılı bulaçaq dip farazlağan ide. Bu, törle tarmaqlarda texnika häm texnologiäneñ iskerüwe, matdi qıtlıq belän añlatıla. Xärbi ölkädä şul uq xäl. Küräseñ, eş başbaştaqlıq-wayımsızlıqta ğına tügel, ä texnikanıñ iskerüwe, xärbilärneñ tübän äzerlegendä.
Ali Gilmi, Praga


text: Tatyana Vodopyanova eş xaqlarınıñ tülänmäwe häm eş urınnarınıñ sanı qısqaruwı turında äytsä, Däwlät Statistika komitetı başqa törle mäğlümät tarattı. Soñğı ayda sänäğät, awıl xucalığı, tözeleş häm başqa tarmaqlarda eşläwçe keşelärgä tülänmägän eş xaqınıñ küläme 4,2 % kimegän häm xäzer 896,6 mln. sum täşkil itä. Ä urtaça eş xaqınıñ küläme artqan. Däwlät Statistika komitetı xäbär itkänçä, fivraldä Tatarstanda urtaça eş xaqı 3662,4 sum bulğan. Elege xisapta kiterelgän sannarğa qarağanda, Samara häm Sverdlaw ölkälärendäge eşçelär Tatarstandağılardan kübräk aqça ala, ä Çuwaşstan, Mari El, Udmurtiä, Başqortostan respbulikalarında eş xaqı alay uq yuğarı tügel.


text:
Tatarstan Konstitutsiäseneñ qayber matdäläre ğämäldän çığarıldı
Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäsendä Rusiä general prokurorı urınbasarı Aleksandr Zvyagintsevnıñ respublikanıñ Konstitutsiäsenä qarata protestı qaraluı däwam itte. 31 mart könne mäxkämä üzeneñ qararı belän Tatarstannıñ töp qanunınıñ qayber matdälären ğämäldän çığaru turında qarar qıldı. Bu matdälär arasında respublikanıñ suverenitetın bilgeläwçe häm prezidentqa nämzätneñ ike däwlät telen belü xaqındağılar bar. Aleksandr Zvyagintsevnıñ protestında iskä alınğan başqa matdälär älegä ğämäldä qaldı.
Çärşämbe könne Tatarstan Däwlät Şurasınıñ räise Färit Möxämmätşin Mäskäwdä buldı. Anda ul Rusiä qanunçıları Şurasınıñ utırışında qatnaştı. Rusiä Federal cıyılışınıñ räise Sergey Mironov alıp barğan bu utırışta urman xucalığın üsterü mäs’äläläre tikşerelde. Tatarstan xäbärläre belän tanıştırunı däwam itäbez. Şul ul könne respublikanıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge delegatsiä İtaliägä räsmi vizitın tämamlap, Qazanğa qayttı.
1 aprel’dä Qazanda Berläşterelgän şähärlär häm cirle xakimiätlär Xalıqara oyışması wäkilläre cıyılaçaq. Alar cirle üzidarä mäs’äläläre xaqında kiñäşläşep, başqalada älege oyışmanıñ töbäkara bülekçäsen oyıştırıp, monda anıñ ştab-kvartirasın urnaştırırğa uylıylar. Oyıştıru sessiäse 2 aprel’dä Qazan milli mädäniät üzägendä uzaçaq. 31 mart könne Qazan şähäreneñ xalıq deputatları Şurasınıñ 19 sessiäseneñ däwamı uzdı. Bu sessiäneñ ikençe utırışında bezneñ xäbärçebez Yunıs Ätnäle dä bulıp qayttı. Xäzer anıñ yazmasın tıñlağız.
31 mart könne respublikanıñ Mäğärif ministrı Faris Xarisov İntertat.ru elektron gäcitendä mäğärif ölkäsendä eşläwçelärneñ häm qızıqsınuçılarnıñ küpsanlı sorawlarına cawap birde. Ministrğa uqu-uqıtu protsessı, milli mäğärif, mäktäplär, uqu äsbapları, däresleklär, mäğärif oyışmalarında dingä mönäsäbät, äxlaqıy tärbiä häm başqa bik küp temalarğa sorawlar birelde. Şulay uq İntertat.ru qullanuçıların uqıtuçılarnıñ häm uquçılarnıñ sälämätlegen saqlaw mäs’äläläre dä bik borçıy ikän. Mäğärif ministrlığı tarafınnan inde berniçä yıl respublika mäktäplärendä alıp barılğan sälämätländerü programması ayıruça qızıqsınu uyatqan. Xarisov häm anıñ yärdämçeläre älege häm başqa sorawlarğa bik tırışıp, qısqa ğına, añlayışlı itep cawap birdelär.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstan “suveren” tügel, ä “sotsial” däwlät bulaçaq
Sişämbe könne Tatarstan Däwlät Şurasınıñ 11. Plenar sessiäse däwam itterelde. Mäğlüm ki, sessiäneñ xälitkeç mizgele inde ütep kitte. Yaña Konstitutsiäneñ berençe maddäsendä “suveren däwlät” digän süzlär “sotsial' däwlät” digän töşençä belän alıştırıldı häm Tatarstan Rusiä Federatsiäseneñ tulı xoquqlı subyektı dip täqrarlandı. İnde möstäqillek, däwlätçelek öçen köräşüçe deputatlar da, tatar cämäğätçelege dä “bulası buldı, xäzer inde Konstitutsiäneñ yaña redaksiäseneñ başqa maddälärenä tözätmälär häm östämälär kertü caylı ğına barır, barısı da Mäskäw quşqança bulır, dip berniqadär tınıçlanıp qalğanday buldı. Süz uñayınnan, şundıy millätpärwar deputatlarnıñ berse Tufan Miñnullin uzğan utırışta “namussız sudya bulğançı namuslı cinäyätçe buluıñ yaxşıraq”, dip soñğı tapqır deputatlarğa 1.maddäne qabul itmi torırğa täqdim itkännän soñ qan basımı kütärelep, xastaxanägä eläkkän.


text:
Ğiraqtağı könküreş tormışnı oyıştıru suğış alıp baruğa qarağanda küpkä awırraq buluwın tanıp Quşma Ştatlar üzeneñ Bagdadtağı ike yuğarı wäkilen annan kire çaqırta. Şularnıñ berse Ğiraqtağı iñ ölkän amerikan citäkçese, elekke general Jay Garner, ikençese üzäk Ğiraq häm başqala Bagdad öçen cawaplı Barbara Bodine. Amerikan yağı älege üzgäreşlärneñ ähämiaten kimetergä tırışıp, andıy almaşular kiläçäktä dä kötelä, bu ğädäti eş dip belderä.
Ğiraqtağı amerikan wäkilläreneñ kire Quşma Ştatlarğa qaytuwı turındağı şuşı xäbär, düşämbe könne ilgä waqıtlı idaräneñ yaña citäkçese Paul Bremer kilü belän bergä taratıldı. Bremer da amerikan watandaşı, ul şuşı töbäkne yaxşı belgän täcribäle diplomat sanala. Ğiraqtağı waqıtlı idaräneñ başlığı itep anı prezident Bush bilgeläde. Läkin şul uq Garnerdan ayırmalı bularaq Bremer, üz eşendä saqlanu ministrı Donald Rumsfeldqa xisap birep toraçaq dip äytelsä dä kübräk däwlät departamentı keşese sanala. Garner isä, elekke general, Ğiraqnıñ üzendä dä, bar dönyada da turıdan-turı amerikan xärbi citäkçelege wäkile bularaq qabul itelä. Bremernıñ wäkalätläre Garnernıqınnan kiñräk bulu säbäple, soñğısı anıñ qulı astında eşlär dip farazlanğan ide, läkin düşämbegä qarşı töndä Waşington anıñ atna-un kön eçendä kire Quşma Ştatlarğa qaytıp kitäçägen xäbär itte. Elegräk Ğiraqtan ikençe ber yuğarı däräcäle amerikan wäkileneñ, il üzäge häm başqala Bagdad öçen cawaplı Barbara Bodineneñ çaqırtıluwı xaqında xäbär itelgän ide. Elek Yämändä ilçe bulıp eşlägän şuşı xanım xäzer Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentında xezmät itäçäk ikän. Moñardan tış Ğiraqnı yaqın aralarda tağın berniçä amerikan wäkile taşlap kitäçäk dip kötelä, häm bu üzgäreşlärne küzätüçelär, waqıtlı idaräneñ yaña başlığı itep näq menä Bremernı bilgeläw belän añlata. İkençe yaqtan bu Garner häm anıñ tirälegeneñ, Ğiraqtağı wäzğiatne caylawğa ällä ni uñay yoğıntı yasıy almawın da tanu bulıp tora. Saddamğa häm anıñ qorallı köçlärenä qarşı suğışnı şaqtıy uñışlı ğına alıp barğan häm elekke xakimiatne tar-mar itkän amerikan xärbiläre ildä yaña tormış başlap cibärü eşenä yardäm itüdä bik ük sälätle bulmadı, xalıqnı su, azıq-tölek, meditsina kiräk-yaraqları belän tä’min itü bik tübän däräcädä, iminlek torğan sayın kimi bara. Bagdadta soñğı könnärdä yänä talawlar başlandı, anda atışlar torğan sayın yışraq işetelä dip xäbär itä şähärdäge jurnalistlar. Başqalada suğışlar betügä inde ayğa yaqın waqıt ütte, läkin anda äle haman da politsiä köçläre oyıştırlmağan. Amerikan wäkilläre üzläre, ägär dä waqıtlı idarä bu ölkädä tiz arada aşığış häm xälitkeç çaralar kürmäsä, wäzğiat zur sotsial’ şartlawğa kiterä ala dip kisätä. Wall Street Journal basması, Bagdadtağı ictimaği tärtip Garner keşeläre kötkängä qarağanda küpkä yamanraq bulıp çıqtı dip yaza. Ğiraqta älegä kemneñ närsä öçen cawaplı buluwı, soñğı süzne kem äytüwe bilgele tügel, waqıtlı idaräneñ asılda qul quşırıp utıruwı şunıñ belän dä añlatıla ala. April azağında Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı cäyäwle ğäskär başlığı general David McKiernan soñğı qararnı älegä amerikan xärbiläre çığaraçaq digän belderü yasağan ide. Paul Bremernıñ kilüwe moña nindi üzgäreş kertäçägen kötäse qala. Ä älegä ul düşämbedä Bagdadqa kilep mondıy belderü yasadı.
Audio
“Bez biregä kolonial xakimiat bularaq kilmädek, bez biredä barı tik, xälebezdän kilgänçä mömkin qädär tizräk şul xakimiatne Ğiraq xalqına tapşıru öçen” di waqıtlı amerikan idaräseneñ yaña citäkçese Bremer. Anıñ biredä nihayät eşkä kereşüwe ğiraqlılarda, amerikannar tizräk tärtip urnaştırırğa teli digän fikerne nığıta ala.
Kärim Kamal, Praga.


text: Vena. Berläşkän Millätlärneñ, Xalıqara atom energiäse idaräse bügen, kommunistik Pxenyannıñ taläben ütäw yözennän, kiläse sişämbedä üzeneñ Tönyaq Koreyädäge küzätüçelären ildän çığaraçağın xäbär itte. İdarä belderüwendä Tönyaq Koreyäneñ xalıqara yöklämälären ütäwdän baş tartuwı tänqitlänsä dä, andağı 3 xalıqara inspektor ildän kitäçäk dielä. Pxenyan, ildäge elektr qıtlığın xäl itü maqsatında, 1994-nçe yıldan birle eşlämägän atom reaktorın yañadan safqa bastıru qararınnan soñ, kiçä, xalıqara küzätüçelärneñ ildä qaluwı öçen nigez yuq dip beldergän ide. Şuşı ğämällären, yäğni reaktor eşen yañartunı Tönyaq Koreyä, maxsus xalıqara konsorsiumnıñ aña yağulıq birüwen tuqtatuwı häm kilep tuğan elektr qıtlığı belän añlata.


text: Bögön Başqortostanda matbuğat häm kiñ mäğlümät saraları xeđmätkärđäre könö bildälänä. Jurnalistarđı hönäri bayramdarı menän respublika prezidentı la qotlanı. Respublikala yuldaş telekommunikasiaların safqa inderew menän xalıqtı mäğlümät menän tämin itewđä yañı mömkinlektär asıldı tielä unda. Mortaza Räximov şulay uq narkomania, eskelek häm tämäke tartıuđı iđkärtew yılında kiñ mäğlümät saraları sosial sirđärgä qarşı köräştä möhim rol uynar tigän ışanıs ta beldergän. Äle respublikala 800-đän aşıq kiñ mäğlümät sarahı terkälgän. Ularđıñ 146-hı elektron. Gazeta-jurnaldar 6 teldä sığa. Respublikala oppozision bađmalar đa taratıla. Tik ular Respublikala tügel, unan sittä bađıla. Matbuğat idaralığı yetäksehe Boris Melkoedov Başqortostan gazetahına birgän intervyühında oppozisia matbuğatına tınıs qarawı xaqında belderđe. Boris Melkoedov äytewensä, "oppozisia gazetaları sänäğät-finans törkömönöñ, firqäneñ, tağı la ällä kemdeñ qaraşın sağıldıra. Läkin ber nimä borsowğa hala, beđđä äle gäzittär bik ük döröđ bulmağan alımdar menän eş itä. Oppozisia döyöm mänfäğät ösön yanırğa häm xälde ıñğay üđgärtew ösön yanırğa häm xälde ıñğay yaqqa üđgärtew yuldarın kürhätergä teyeş. Ä bında doşmanlıq xisen qoral itep alıp ber yäki ber nisä keşegä höjüm itew, ularğa bısraq öyöü küđätelä." Räsmi gazetalarđa tänqit yuq. Mäqälälärđeñ isemdärenä genä küđ halıu yetä. Beđđe qotlayđar, duslıq, tatıulıqqa dan yırlana, xalıq mänfäğäten qayğırtıp, Mejğörye yübileyın bildäläne häm başqalar. Yäş ministr Boris Melqoyıdov hüđđärenä qarağanda, Başqortostanda 1 meñ keşegä 557 dana gäzit-jurnal tura kilä ikän. Yetmähä bıl kürhätkes buyınsa Respublika menän ber genä töbäktä yarışa la almay ikän. Xörmätle ministr gazeta-jurnaldarđıñ uqımışlılığı turahında, qıđğanısqa qarşı, ber nimä lä äytmäy.


text:
Perm ölkäsendäge Barda rayonı tatarları turında Azatlıq dulqınnarında söylägänebez bar. Biredäge millättäşlärebezneñ qaynap toğran milli-ictimaği tormışı Rusiäneñ tatarlar yäşägän küp töbäklärenä ürnäk bulırlıq. Bügen tatar dönyası säxifäsendä dä süz saylawlar turında baraçaq. Perm ölkäsendä aldağı yäkşämbe könne Rusiäneñ Däwlät Dumasına saylawlardan tış referendum da uzaçaq. Xalıq – Rusiäneñ ike subyektın – Komi avtonomiäle okrugı belän Perm ölkäseneñ quşıluı mäs'äläsendä tawış biräçäk. Här ike töbäktä dä xalıqqa– quşılunıñ iqtisadi faydası turında añlatmalar birelä. Perm ölkäseneñ Barda rayonı xalqı – quşılu mömkinlege turında ni uylıy? Çınbarlıqta bu rayonda milli ictimaği tormış närsägä nigezlängän? Azatlıq radiosınıñ comğa tapşıruında...
Ğafiulla Ğäziz, Perm


text:
Tatarstanda rus tele buyınça tikşerenülär bulırmı?
9nçı dekaber könne Säwdä häm tışqı iqtisadi bağlanışlar ministrlığında respublikadağı kommersiä oyışmalarına çit il investitsiälären cälep itü mäs’älälären tikşerügä bağışlanğan tügäräk östäl uzdı. Anıñ eşendä qatnaşqan ministr Xafiz Salixov süzlärenä qarağanda, ağımdağı yılda respublika iqtisatına 1 milliard 48 million dollar külämendä investitsiälär cälep itelgän. Bu kürsätkeç buyınça Rusiä töbäkläre arasında Tatarstan 8nçe urında tora ikän. Çärşämbedä Qazanda respublikanıñ Ministrlar kabinetında keçe eşmäkärlekne urınnarda näticäle tikşerü mäs’äläsenä bağışlanğan kiñäşmä uzdı. Bu xaqta söyläşüne şulay uq respublikanıñ başqa şähär häm rayonnardağı eşmäkärlekne yaqlaw üzäklärendä dä däwam itäçäklär. Qazan milli-mädäni üzägendä isä sälämätlek saqlaw tarmağında berdäm mäğlümat sistemasın buldıru xaqında söyläştelär.Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäs’älälär buyınça daimi komissiäseneñ utırışı uzdı. Anda yänä respublika xalıqları telläre turındağı qanun tikşerelde. Bu yulı qanunnı tikşerüdä Qazannıñ rus cämğiäte wäkille dä qatnaştı. Alar rus teleneñ yazmışı belän tirän borçıluların belderep, Tatarstanda da bu telne saqlarğa, yaqlarğa häm üsterergä kiräklegen belderdelär. Ul ğına da tügel, Tatarstanda rus tele buyınça tikşerenülär dä ütkärergä kiräk ikän äle. Alar fikerençä, Tellärne üsterü buyınça däwlät programmasında da rus tele ikençe däwlät tele bularaq qına qarala ikän. Moña cawap itep deputat Tufan Miñnullin, Tatarstan tatar telen öyränüçe berdän-ber töbäk bulğanğa, älege programma tatar belän rus tellären tigezli almawın iskärtte. Xäyer, bu ike tellär üzläreneñ xoquqları buyınça tigezlänsä, kem kübräk otar ikän äle. Tellär turındağı qanun häm däwlät programması kiläse sessiädä ikençe uqılışta qaralırğa tieş.


text:
İrandağı saylawlar Äxmädinecad öçen berençe sınaw buldı
İranda, cirle munisipal şuralarğa häm Belgeçlär Şurasına bulğan saylawlarğa yomğaq yasıylar. Berençe näticälär şunı kürsätä, Prezident Mäxmüt Äxmädinecadnıñ tarafdarları saylawlarda ciñelep bara. Analitiklar fikerençä, 18 ay buyı citäkçelektä bulğannan soñ, bu saylawlar, İran prezidentı öçen berençe sınaw bulıp tora.
Qayber küzätşelär Rafsanjaninıñ uñışın tawış birügä 60% saylawçılarnıñ kilüe häm reformalar yaqlı başqa nämztälärneñ saylawlardan töşerelüe belän añalata.
Başqa belğeçlär, Rafsanjaniga tawış birgänän keşelär, çınlıqta Axmadinecad häm anıñ säyästenä rizasızlıq beldergän, digän qaraşta tora. Tährandağı säyäsi fännär belgeçe Sadegh Zibakalam radiobızğa bolay dide:
“Minem uylawımça, Rafsanjani öçen tawış birü Axmadinecadqa qarşılıqnı kürsätä, çönki anıñ tışqı häm eçke säyäsäte Rafsanjani beldegän qaraşlarnıñ näq kirese.”
Xäbärlärgä qarağanda, İrannıñ ruxi citäkçese Ayatollah Ali Khamenei Rafsanjanığa teläktäşlek kürsätä. Çönki bu şäxes aña qadimi islamçılarnıñ täesiren çiklärgä häm islam cämäğätçelegendäge törle törkemnär arasında balans saqlaw maqsatına ireşergä mömkinek birä.
Qayber saylawçılar, tawış birü demokratik tügel dip, saylawlarda qatnaşmadı. İrannıñ küzätüçelär Şurası, nämzätlärneñ öçtän ike öleşen saylawlardan töşergän ide.
Cirle munisipal şuralarğa ütkärelgän saylawlarda da Ahmädinecad tarafdarları küpçelek tawış ciña almağan. Başqala Tähranda ütkän saylawlarda şul uq xäl, anda Tähran başlığı Mohamad Bagher Qalibaf yaqlı nämzätlär şähär şurasnda 15 urınnıñ 7sen ala aldı. Axmadinecad da zamanında Tähran şähär başlığı bulğan.
Tährandağı kürenekle jurnalist Mashaollah Shamsolvaezin, radiobızğa, saylaw näticäläre Ähmädincad säyäsäte belän rizasızlıqnıñ artuın kürsätä, dip belderde:
“Mähmüd Äxmädinecad häm anıñ tarafdarları cirle şuralarnı üz kontollegenä ala almadı. Bu, İran cämğiäteneñ anıñ säyäsäte belän riza tügellegen kürsätä. Bu kiläçäktä aña qarşılıqqa kiterergä mömkin. Ul tışqı eşlärdä qatı qullı säysät ütkärde, häm eçke eşlärdä wäğdälär birde ämma çınlıqta alarnıñ kiresen eşläde”.
Bikä Timerova


text:
Ğiraqtağı suğışçılar törkeme uzğan atnadan birle İrannıñ 500 ğiraq totqınnan törmädän çığaruın taläp itep ber İran diplomatın totıq itep aldı. Süz - 1988nçe yılda tämamlanğan İran - Ğiraq suğışı äsirläre häm 1991nçe yılğı Farsı qultığı suğışı totqınnarı turında bara. Ğiraq suğışçıları İranğa äsirlärne irekkä çığaru öçen 48 säğat waqıt birgän ide. Ägär İran bu taläpne ütäsä – suğışçılar İran diplomatın da azat iteläçäk, dip belderä.
Ämma İrannıñ İSNA mäğlümat agentlığı, ilneñ suğış äsirläre komissiäse başlığı general Abdollah Najafi süzlären kiterep, İranda – Ğiraq suğış äsirläre yuq, dip xäbär itte.


text:
Xalıq şağire Marat Kärimov 75 yäşen bäyräm itä
Marat ağa Kärimov üzeneñ talantlı icatı belän tatar häm başqort xalıqlarınıñ urtaq yaratqan şağirenä äwerelde. Törle yıllarda qayber gäzit häm jurnallarğa da möxärrirlek tä itte ul. Ä soñğı un yılğa yaqın waqıt eçendä Marat Kärimov Başqortstan Yazuçılar berlegendäge tatar yazuçıları berläşmäse räise wazıyfaların başqardı. Şul yıllar eçendä Marat ağanıñ tınğısız xezmäte belän rayonnarda häm şähärlärdä ällä küpme yäş talantlar açıldı. Baytaq qına tatar şağirläre häm prozaikları üzläreneñ ädäbiätkä nıqlap ayaq basuına näq menä Marat Kärimovqa räxmätle.
Yubiley tantanası aldınnan bez xalıq şağire belän oçraşıp, anıñ täessortaların häm icadi plannarın beleştek.
Audio (Marat Kärimov)
Sez 75 yäşlek yübileyen bäyräm itüçe Başqortstannıñ xalıq şağire Marat Kärimov fikerlären işetegez. Ufadağı tantanalardan soñ, kiläse atnanıñ şimbäsendä Marat Kärimovnıñ yübileyenä bağışlanğan zur kiçä anıñ tuğan yağı – Ziançura rayonında da ütäçäk.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Foto: Forbes.kz
«Jol kartası» ayasında bes jılda jumıspen qamtılğandar sanı 6,3 pay`ızğa östi. Bul twralı bügin Senatta ötip jatqan «Jumıspen qamtw kartasın quqıqtıq qamtamasız etw şaraları twralı» döñgelek üstelde QR Densawlıq saqtaw jäne älewmettik damw mïnïstri Tamara Düy`senova mälimdedi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Özderiñizge belgili, 2008-2009 jıldardağı älemdik dağdarıs kezinde Elbasınıñ tapsırmasına säy`kes «Jol kartası» bağdarlaması iske asırılğan bolatın. Onıñ negizgi maqsatı qïın kezeñde eñbek narığındağı jağday`dı wşıqtırmay` saqtap qalw boldı. Bul jıldarı elimizde 9000-ğa jwıq ïnfraqurılımdıq joba qaralıp, olardıñ ayasında 377 mıñ waqıtşa jumıs ornı aşıldı. 2011 jıldan beri jüzege asırılıp kele jatqan «Jumıspen qamtw jol kartası-2020» osı ülken sınaqtan ötken bağdarlamanıñ jalğası dep ay`tsaq boladı. Büginde bul bağdarlama eki mäseleni şeşwge bağıttalğan. Birewi – jumıssız jäne özin-özi jumıspen qamtığan xalıqtı nätïjeli jumıspen qamtwğa tartw. Ekinşisi – ékonomïkalıq axwal kezinde jumıssızdıq deñgey`in arttırmawğa qarsı şaralar", - dedi vedomstvo basşısı.
Mïnïstrdiñ ay`twınşa, bağdarlama jüzege asırılğan bes jıldıñ işinde jumıspen qamtılğandar sanı 6,3 pay`ızğa östi.
«Ötken bes jıldıñ işinde bağdarlama ayasında jüzege asırılğan şaralar eñbek narığındağı sandıq äri sapalıq mändegi negizgi körsetkişke oñ äser etti dep ay`twğa boladı. 2010-2015 jıldarı jumıspen qamtılğandardıñ sanı 6,3 pay`ızğa östi. Bul bağdarlamanı qarjılandırwğa bïıl byudjetten 128 mlrd teñge bölingen. Jumısqa ornalastırw şaraları arqılı 739 mıñ adam qamtıldı. Mïkrokredït alwşılar sanı 40,1 mıñ adamğa dey`in östi. Bïıl bağdarlamağa qatıswşılar quramına 116 mıñ adam enip otır. Onıñ işinde 66,4 %-ı – jumıssızdar, 32,4 %-ı – öz betinşe jumıspen qamtılğandar jäne 1,2 %-ı – jartılay` jumıspen qamtılğandar», - dey`di Tamara Düy`senova.


text:
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması yasağan belderüdä Moldovada kiçä uzğan parlament saylawları – "ğömüm alğanda xalıqara standartlarğa turı kiterelep oyıştırıldı" dielä. Ämma 500gä yaqın küzätüçe fikerençä, iñ möhim citeşsezlek – saylawaldı kampaniä waqıtındağı şartlar häm mäğlümat çaraları mömkinlekläreneñ çiklänüe. Moldovada xakimiättäge kommunistlar firqase kiçäge saylawlarda küp tawışnı yuğalttı, saylaw näticälärenä qarağanda, alar 46.1% tawış alğan. Alay da kommunistlar parlamentta küpçelekne, 101 urınnıñ 56sın täşkil itäçäk.
Demokratik Moldova Berläşmäse tawışlarnıñ 28.4%tın, xristian demokratlar – 9%tın aldı.


text: Uzğan atna urıs prawoslaw häm möselman ruxanıyları citäkçeläre kömän töşertüne reklamalawğa qarşı respublika citäkçelärenä möräcägät itkän idelär. Aña berençe bulıp respublika parlamentı başı Konstantin Tolkaçev cawap birde. Ul möräcägät autorları belän kileşüen beldergän. Abortlarnı reklamalawnı ğına tıyu näticä birmäyäçäk, monıñ öçen xatın-qıznıñ tormış däräcäsen, sotsial totrıqsızlıqnı beterergä kiräk digän. Şul uq waqıtta andıy reklamalar maxsus meditsina basmalarında ğına bulırğa tieşlegen beldergän. Şulay itep, ruxanıylarnıñ bu belderüläreneñ dä näticäse bulmadı.


text: Elekke Ğiraq citäkçese Saddam Xössäin östennän mäxkämä eşe yañartıldı. Saddam häm anıñ 7 tarafdarı 1982nçe yılda Düjail şähärendä prezidentqa höcüm omtılışınnan soñ 140tan artıq şiği möselmanın üterüdä ğäyeplänä. Bügen bu eştä tanıqlıq itkän berençe şaxit çığış yasadı. Äxmäd Xassan, küp keşene qulğa alu, kürşeläreneñ üterelüe, ber tuğan qardäşeneñ cäberlänüe turında söyläde. Ul şulay uq, Saddamnıñ 15 yäşlek malaynıñ başına köllek atqanın belderde. Bügenge utırış säğät yarımğa tuqtalıp tordı, çönki xäkim advokatlarğa mäxkämäneñ qanunsızlığı turında çığış yasarğa röxsät birmägän. Advokatlar şulay itep utırış barğan cirdän çığıp kitkän. Soñınnan alarnıñ bersenä süz birelgän häm advokatlar utırışqa kire qaytqan dip xäbär itelä.


text:
Tellärne saqlawnıñ Yevropa taläpläre
Dönyada däwlät telläre bar, däwlätläre häm däwlät telläre bulğan xalıqlar üzlärneñ millätlären yaxşı itep üsterälär häm yäşilär. Däwlätläre bulmağan yäki üz däwläte çittä bulğan xalıqlar yözlärçä. Qaywaqıtta buınnan—buınğa küçep, üzlärneñ tellären, millätlären yuğalta baralar. Bügenge tügäräk östäl söyläşüe Yevropa cämäğätçelege, xalıqara xoquq normaları bu mä’säläne niçek xäl itä. Mäğlüm ki, töbäk tellär häm milli azsızlıqlar telläreneñ Yevropa xartiäse qabul itelgän ide, häm aña distädän artıq däwlät quşılğan häm bu xartiä şul däwlätlärdä eşli. Şuşı xartiägä Rusiä dä üzeneñ berençe imzasın 1992 yılda quyğan ide. Ämma läkin äle bu kerü tügel, Rusiädä yözaltmışlap millät bulsa da, biş — altı millionlap tatar Rusiädä yäşäsädä. Bügenge tügäräk östäldä şuşı temanı yaxşı belgän keşelär Böten tatar kongressı başqarma komitetınıñ iñ berençe räise bulğan çaqta uq şuşı protsessta qatnaşqan häm xalıqara konferensiälärdä qatnaşqan akademik, xalıq deputatı İndus Tahirov häm Ministrlar kabinetınıñ cawaplı xezmätkärläre, tellär buyınça komitetta eşläwçe Firaya Şäyxieva.
Rimzil Wäli. Firaya xanım, sez başlap alığız äle. Yañaraq qına Mäskäwdä tügäräk östäl buldı. Ällä Rusiä imzalıymı xartiäne, ratifikatsiä bulamı?
Firaya Şäyxieva. Rusiä subyektları xartiäne ratifikatsiä buyınça Mäskäwgä täqdimnär cibärde. Anda bez Tatarstanda däwlät tele bularaq häm subyektlarda tatar tele nindi xäldä, şunnan çığıp törle yөklämälәr aldıq. Bezneñ yöklämälärne Mäskäw bäyälägänçä artıq zur wazifalar alğan dip äytelgän süzlär dä buldı. Uzğan yılnıñ noyäber axırında Mäskäwdä regionnar buyınça eşläw ministrlığında şuşı xartiä buyınça tügäräk östäl oyıştırıldı. Bu tügäräk östälneñ iseme «Xartiäne ratifikatsiälauda bügenge täqdimnär häm nindi problemalar».
Rimzil Wäli. Bälki ratifikatsiälau säbäpläre digän mäğnä çıqmadımı anda?
Firaya Şäyxieva. Bezneñ kebek milli subyektlarğa kilgändä, çınnan da anıñ kübräk ni öçen Rusiä ber yıldan ğına şuşı kiñäşmäne uzdırırğa buldı digän sorawnı bez üzebez dä birdek. Bu kiñäşmäneñ ber uñay yağı bar. Bez minregionnıñ täqdimnären belergä kildek. Bu täqdimnärneñ iñ kiräk öleşe — Rossiä Federatsiäseneñ xartiägä kergändä tellärneñ urının bilgelärgä kiräk.
Rimzil Wäli. Yäğni haman bilgelämägänbez äle tellär urınıñ. İndus äfände, nişläp suzıla bu xäl? Ällä qurqalar, ällä äzerlek citmi.
İndus Tahirov. Çınnan da, Mäskäwdä bu mä’sälä berniçä tapqır tikşerelmi. Xökümät däräcäsendä dä, inde tügäräk östäl dä, konferensiä dä uzğan waqıtında. Anı Yevrosovet şuşı xartiäneñ avtorları häm Rossiäneñ milli eşlär buyınça ministrlıq oyıştırdı. Anda Rossiäneñ quşılu — quşılmaw mä’säläse quyıldı. Ägär dä Rossiä quşıla ikän, härber tel yäşäw garantiäsen alırğa tieş. Bügenge könne xökümät andıy garantiäne birä almıy. Bez üzebezneñ böyek telebez turında da alay äytä alabız.
Rimzil Wäli. Ä bit xartiä däwlät bulmağan çaqta da, mäsälän rayonnarda, şähärlärdä, gel ber millät yäşägän rayonda räsmi yäşätep bulamı tuğan telne?
İndus Tahirov. Tatarnıñ küpçelek bulğan rayonnarda yäşäw räweşendä tatar tele ğämäldä, ber nindi zakonsız. Anı tıyu zakonı da yuq ide, tıymaw zakonı da yuq ide. Şaqtıy küp rayonnarda tatar tele däwlät tele bularaq yäşäp kilä. Qızğanıçqa qarşı, bez bügen elek tatarça söyläşkän rayonnarnıñ da qayberlären yuğalttıq. Älmät rayonı tatarça söyläşä ide.
Bayraq, aqçalıraq bulsa, üzebezneñ tatarlarıbız da niçekter urısçağa küçä dä kitä. Xökümättän yuqmı berär kürsätmä? Nişläp garantiä almıy ul Rusiä, xätta Yevropa xartiäse dä garantiä birä almıy. Qayan çığa bu garantiäne birä almaw häm qullanmaw?
Firaya Şäyxieva. Monda bit nindider däwlättän tatar telen bu regionda qullanırğa kiräk, busında qullanmasqa digän bernindi süz dä yuq. Tatarstan, Rossiä zakonı bar, däwlät programması bar, böten cirdä söyläşergä mömkin, açıq dokumentlarnı yazarğa mömkin. Ni öçen soñ şulay kilep çığa? Bu bit yuq süz tügel. Ämma citäkçeneñ fikere bu yunäleştä açıqtan — açıq äytelergä tieş.
Rimzil Wäli. Bezneñ ildä bu garantiäne köçäyter öçen nindi yunäleştän bara Rusiä?
Firaya Şäyxieva. Bu kiñäşmäneñ üşänçelege bar — berençedän, bez üzebezneñ fikerlärebezne äyttek. Rossiä bügen kiterep quya ikençe gruppa regional' tellär. Berençese — däwlät tellär. Tatarstandağı — tatar, Çuaşstandağı — çuaş telläre töbäk tellär dip sanala häm alar bügen Rossiä Federatsiäseneñ täqdime buyınça berençe regional' gruppa tellärenä kerä. İkençe regional' gruppa tellär — bu subyektlarda kompakt räweştä yäşi torğan millätlärneñ telläre. Bu Seberdäge tatarlar, qayadır ukrainnar yäşi torğan töbäklär. Menä monda bügenge täqdimnärdän çıqqanda, Rossiäneñ subyektları üzläre bilgelärgä tieş, kemnärne ikençe regional' tellärgä kertälär.
İndus Tahirov. Bu xartiä, älbättä äybät. Rossiä quşılamı bu xartiägä, yuqmı, soraw tua. Aña cawap alu öçen, bügen Rossiädä milli säyäsät turındağı zakonnıñ proyektına qararğa kiräk. Anıñ berençe variantı tikşerelde. Ul respublikalar tarafınnan kire qağıldı. Xäzer barlıqqa ikençe variantı kilde. Anda rus tele — berdän ber däwlät tele dip yazılğan, läkin anı öyränü Rossiä grajdannar öçen mäcbüri digän. Ä tuğan tel, töbäk tellär turında ber süz dä yuq.
Rimzil Wäli. Bezeneñ cämğiättä rus telen öyränmiçä, qullanmıyça bulmıy.
İndus Tahirov. Ägär dä bezneñ xartiägä täñgäl kiteräse kilä ikän, bez ul zakonğa yazırğa tieşbez tuğan telneñ öyränü mäcbüri ikänlegen.
Rimzil Wäli. Xartiädä mondıy fiker barmı?
İndus Tahirov. Bar. Xartiädäge taläplär küp illär öçen mömkin tügelder, bälki. Ä Rossiä öçen bigräk tä. Ägär dä milli säyäsät turındağı zakonğa şuşı tuğan telne, töbäk telne öyränü mäcbüri räweştä quyılmasa, ul tellär yuqqa çığaçaqlar.
Rimzil Wäli. Ä keşe Çitada, Çiläbedä yäki Voronejda yäşäsä, taptımı ul tatarnı. Bügenge zakon tatar telen mäktäplärgä kertergä mömkinlekne biräme?
Firaya Şäyxieva. Bügenge köndä bezneñ zakonnar nigezendä teläk beldergän, keşegä üz tuğan telendä belem alırğa mömkin bar digän.
Rimzil Wäli. Ütäläme ul, tikşereläme ul?
Firaya Şäyxieva. Ägär dä bügen Tatarstanğa kilgändä utızdan artıq region belän mäğärif ölkäsendä törle kileşülär tözegän ikän. İñ berençe çiratta şuşı äyberne ütäw yözennän. Ägär dä ber cirdä tatar klassı açılğan ikän, ul tatarnı istä totıp bar digän. Ämma soñğı yıllarda tatar sıynıflarnı yabu protsessları başlandı, çönki xäzer rus telendä imtixan birep uqırğa kerälär.
İndus Tahirov. Menä Firaya xanım äytep kitte, tuğan tellärne öyränergä mömkinlekläre bar dip. Ämma zakonda tuğan teldä söyläşergä mömkin bar dip äytelmägän.
Firaya Şäyxieva. Çınnan da, teläk bulsa da, alar finans yağınnan çiklänä dip, bu subyektlarnıñ citäkçeläre äytä. Tatar mäktäben açırğa aqça yuq, dilär. Ni öçen soñ Tatarstan başqa millätlär öçen udmurt mäktäpläre, çuaş mäktäplären aça ala, ni öçen soñ Penza ölkäsenä kilgändä, bu mä’sälä kütärelä?
İndus Tahirov. Menä Penza digändä, anıñ gubernatorı Boçkarewnıñ bez zur mäqäläse çıqtı, anda ğomumän milli avtonomiälär dä kiräkmi, bernärsä dä kiräk tügel di. Tik ğomumi räweştä yäşäw, rus telendä söyläşü. Anda Urta Әlüzän awılnıñ probleması kilep çıqtı. Ul oçraqlı räweştä çıqqan närsä tügel, çönki bu Rossiäneñ, küräseñ, iñ zur awılıdır bügenge köndä. Monda narkomaniä yuq, eçkeçelek yuq, keşe üterü faktları yuq. Tınıç yäşäw häm här keşeneñ eşe bar, här keşeneñ urını bar. Ägär şul Boçkarewlar teli ikän üzeneñ ölkälärendä millätara garmoniäle tormış tudıru öçen, menä misal itep şuşı rayonnı, şuşı awılnı quyarğa tieşlär. Alar, qızğanıçqa qarşı, eşlämilär bügenge könne. Şuşıñ öçen zakon kiräk. Zakonda milli tellärgä qarata mäcbürilek çaralar kürsätelergä tieş.
Rimzil Wäli. Axırında niçek buldı inde xartiä mä’säläsendä?
Firaya Şäyxieva. Bez bu kiñäşmädän proyekt dokumentların alıp kildek. Bu proyektqa üzebezneñ täqdimnärebezne, üzgäreşlärebezne cibärergä planlaştırabız, çönki bez kileşmägän momentlar monda citärlek. Bügen tellärneñ gruppaların bilgeläw — ul eşneñ başlanğan digän süz.
Rimzil Wäli. Şulay itep, xäzergä Tatarstanda ğına töbäk tele bularaq räsmi statusı bar, töbäk tele häm däwlät tele Tatarstan kiçkelärendä.
İndus Tahirov. Zamanında, Rossiädä Yel'sin prezident bulğan waqıtında, tatar telenä qarata Rossiä prezidentınıñ 13 yöklämäse bilgelände. Ul yöklämä töbäk, region citäkçeläre öçen ide. Läkin bez, Rossiä töbäklären äylänep çığıp, ul yöklämälärneñ zakon räweşendä kergänen kürmädek. Şuña kürä bu xartiägä qağılğan problemalar, aña qarağan yöklämälär dä şuşı räweştä yuqqa çıqmasın digän telägem bar.
Rimzil Wäli. Ä qaysı töbäklärdä xalıq üz telneñ statusın tanıy, Tatarstannan başqa?İndus Tahirov. Finlyandiädä tatarlarnıñ sanı ber qayçanda meñnän artmıy, läkin bügenge könne fin tatarları räxätlänep üz tellären ğämälgä kertälär, şuşı telne ğailädä öyränälär, şuşı teldä gazeta—jurnallarğa yazalar, çönki Finlyandiä şuşı xartiägä quşıldı häm anıñ quşılu öçen ällä qayçan mömkinlekläre bar ide. Şuña kürä Finlyandiä misalı dönyağa taralsın ide.


text:
Burjanadze: Rusiäneñ ni telägänen Gruziädä här bala belä
5 ğinwarda ütäçäk prezident saylawlarında qatnaşu öçen, Mixail Saakaşvili, qanun taläp itkänçä, 25 noyäberdä urınınnan kitte. Prezident wazifasın xäzer parlament räise Nino Burjanadze başqara. Sişämbedä ul radiobızğa äñgämä birde.
Prezident wazifası Nino xanım öçen yañalıq tügel. 2003 gölçäçäk inqilabınnan soñ Eduard Şevarnadze urınınnan kitkäç, ul bu wazifanı ber başqarğan ide inde.
Radibızğa birgän äñgämäse waqıtında Nino xanım Gruziäneñ yänä başbaştaqlıqqa kerep batuına ükeneç belderde. Läkin bu awır çorlar beter, saylawlardan soñ il normal tormışına qaytır digän ömeten äytte.
7 noyäber könne xökümät oppozitsiä qarşılığın bastırıp xata yasamadımı digän sorawğa, Burjanadze, yuq, min alay uylamıym, qayber oppozitsiä citäkçeläre ul könne xättä xökümätne bärep töşerergä çaqırdı, dide.
Protest çaralarınnan soñ yabılğan oppozitsiä taraflı İmedi televidenieseneñ kiläçäk yazmışı turındağı sorawğa, Nino xanım, bu kanal eşquar häm prezidentlıqqa namzät Badri Patarkatsişvilineñ "qoralı" buludan tuqtasa ğına efirğa qaytarılaçaq, dide.
Gruziä räsmiläre Tiflistäge qarşılq çaraları artında Rusiäneñ küzläw xezmätläre tora di häm qayber oppozitsiä citäkçelären bu xezmätlär belän xezmättäşlek itüdä ğayepli.
Mäskäw bu ğayepläwlärne kire qağa. Ämmä Burjanadze radiobızğa birgän äñgämäse waqıtında, prokurorlarnıñ moña dälilläre inde bar häm tağın tabılaçaq, dide.
Ä inde ğomum niätlärgä kilgändä, "Rusiäneñ Gruziädä närsä telägänen Gruziädä här bala belä", dide ul. "Gruziädä totrıqsızlq bulu Rusiä öçen bik möxim. Xökümäte zäğif bulsa, Gruziä Rusiä belän ber däräcädä säyläşä almıyaçaq. Ul eçke mäsälälär belän mäşğül bulaçaq, anıñ Abxaziä, Könyaq Osetiä, NATO kebek mäsälälärgä waqıtı qalmayaçaq" dide ul.
Burjanadze, Gruziäneñ alğan yulınnan tayıplmawı, 5 ğinawarda irekle häm ğädel saylawlar ütkärü öçen qulınnan kilgänen eşliäçägen äytte.
"Sezgä açıqça äytim, min Mixail Saakaşvilineñ ikençe möddätkä prezident bulluın tulısınça xuplıym. Ul bu ul öçen başqa sıymaslıq, awır eşlär başqardı. Älbättä mondıy reformalar xatasız bula almıy. Häm bu eşne berkem dä xatasız başqara almas ide. Şul isäptän, min dä. Bu minem eçkersez fikerem häm anı kire qağu bik awır" dide Nino Burjanadze.


text:
Yäşlär cıyılğan cirdä
Pänceşämbe könne 22 iyündä milli tormışıñ epitsentrı Bank Aq bankı urnaşqan binağa küçüeneñ tirän mäğnäse bar. Eş şunda ki, Bötendönya tatar yäşläre forumınıñ plenar utırış açılğan bina häm xäzerge Aq bars bank binası sovet zamanında Yäşlär üzäge dip atala ide. Bu binanı yäkşämbe, şimbä ömälärendä eşlägän komsomollar yärdämendä tözedelär. Partiä yäki komsomol qaznasınnan da aqça kergän dilär. Perestroyqa häm yaña tormış başlanğaç, yäşlärneñ kunakxanäsen häm restoranın xökümätneñ ışanıçlı bankına äyländerdelär. Kunakxanä bankta qalsa da, yäşlär taläp itkäç, Tamaşa zalı alar qaramağına küçte. Şuña kürä, bank qarşındağı distälägän avtobuslarnı kürgän keşe 600 bankir qorıltayğa kilgän dip uylasa, yalğışqan bulır ide. Yäşlär üz yortlarında Bötendönya forumına cıyıldı.
Elekke SSSR illärennän, Rusiä töbäklärennän kilüçelär 500rә yaqın. Tatarstannan da 100ләп yeget häm qız bar. Prezidiumğa yuğarı citäkçelärdän Däwlät Sovetı räise urınbasarı Rimma Ratnikova, Yäşlär ministrı Marat Bariev, prezident kiñäşçese Rafail' Xäkimov häm törle töbäktän kilgän yäşlär wäkilläre saylandı. İñ urtada moña qädär cämäğätçelekkä tanış bulmağan yäş yeget- Ruslan Sabirov, bötendönya tatar yäşläre forumı räiseneñ urınbasarı. Forumnı ul açıp cibärde häm eşçe orğannarnı saylattı. 2 yıl elek ütkän forumda saylanğan byuro citäkçese Azat İslaev bik qatı awırıp kitü säbäple, bötendönya tatar yäşläre oyışmasınıñ xisabın häm tormışqa qaraşların Ruslan Sabirov citkerde.
Yaña tözelgän oyışma 2 yıl eçendä üzen kürsätergä ölgermäsä dä, tatar KVNı, yäşlär teatrlar festivale kebek çaralar ütkärgän. Üzebez dip atalğan yaña törkem belän dä xezmättäşlekkä kergän.
Ruslan Sabirovqa qädär sälämläw süzläre belän däwlät citäkçeläre çığış yasağanın da äytergä kiräk. Rimma Ratnikova yäşlärneñ ähämiäte, bügenge säyäsät, cirle üzidarä orğannarı tözelü kebek aktual' mäs’älälärgä qağıldı, matbuğat problemaların da urap ütmäde. Yäşlär häm sport ministrı Marat Bariev törle mädäni çaralar, KVN bäygeläre, festival'lär turında söyläp çıqtı. Yäğni, forum räise belän ministrnıñ çığışlarında urtaqlıqlar da bar ide.
Yäşlär, millät turında töpleräk häm tiränräk itep kongress citäkçese Rinat zakirov çığış yasadı.
“Äle berençe forumnan soñ bez äle kiçä genä kebek sawbullaşqan bulsaq ta, menä ike yıl ğömer uzıp ta kitte. Älbättä, üzgäreşlär küp bulğandır. Ämma yäşlär forumınıñ berençe forumı zur ähämiätkä iä buluın äytergä kiräk. Millät tormışında bu zur waqiğa. Berençe adım awır bula, ämma yäşlärebez millätneñ bügenge xälen añlap üzlärenä qibla bilgeli aldılar.Başlanğıç çor awır bulsa da, olı yulğa ayaqqa bastılar.”Rinat Zakirovnıñ çığışı basılıp çıqqannan soñ häm forum tämamlanğaç, yäşlär, millät temasına tiränräk analiz bireler. Ä forumnıñ plenar utırışında iñ berençe süz Başqortstan tatar yäşläreneñ Azatlıq oyışması räise Zaliä Axunovağa birelde. Bu çığış ütä dä pozitiv häm xisle buldı. Zaliä Axunova Başqortstan tatar yäşläre häm alarnıñ oyışmasınıñ Duslıqnı nığıtu, tatulıq yünäleşendä başqarğan eşlärenä zur iğtibar birde.
Äytergä kiräk, Zaliä Axunovanıñ başqortstan tatar yäşläre isemennän çığış yasap, üz respublikası ministrlıqlarına räxmät uquı delegatlarnı şaqqatırdı.
Tänäfessez, nisez 3 säğätläp barğan utırış torğan sayın xisleräk häm küp tösmerleräk buldı. Qıtaydan, Amerikadan, Äzerbäycannan häm başqa töbäklärdän kilgän yäşlär üzläreneñ teläklären belderdelär. İñ qızu häm aktual' çığışnı Fäuziä Bäyrämova yasadı. Ul yäşlärdä milli üzañ tärbiäläw häm milli däwlät tözü turında qaynar fikerlär citkerde, säyäsi öndämälär belän ictimaği añğa yünäleş birde.
Tatarstan xalıq şağire Robert Miñnullin delegatlar aldında yaña şiğeren uqıp, forumnıñ ruxi, mäğnäwi yünäleşen bilgeläde.
Ğomumän, plenar utırış törle töbäktän kilgän tatar yäşläreneñ milli xislären tärbiäläw, kiräkle yaqqa yünältü öçen faydalı buldı. Töşke aş waqıtında forumnıñ açılış plenar utırışı tämamlandı. İkençe plenar utırış forum yabılğanda, comğa könne ütärgä tieş.
Rimzil Wäli


text:
Rusiä premyerı Mixail Kasyanov Tatarstanda buldı. Ömetlär aqlanırmı?
Rusiä xökümäte citäkçese Mixail Kasyanovnıñ Tatarstanğa kilüwe zur ömetlär uyattı. Respublika citäkçeläre bu ömetlärne däülät zakazı, budjet aqçaları, salım taşlamaları belän bäyli. Mixail Kasyanov ta aña töbälgän küzlärne kürep, Tatarstan yağı işetergä telägän süzlärne äytte. Sişämbe kiç, jurnalistlar belän bulğan oçraşuda Rusiä xökümäte citäkçese Tatarstan iqtisadı gel üseştä dip, maqtau süzlären dä äytte, wäğdälär dä birde. Qazanda bulğanda, Mixail Kas'yanov Kremldä ber cıyılış ütkärde. Rusiä premyerı anda töp iğtibarnı aviatsiä tarmağına, tögälräk äytkändä, Qazanda eşlängän oçqıçlarnı, boralaqlarnı lizingka tapşıruğa yünältkän. Ütkän yılda Rusiä iqtisadı öçen cawaplı oyışmalar, ildä aviatsiä tarmağın üsterü programmasın qabul itkän ide. Belgeçlär, şulay uq, Rusiädä eşlängän ürnäk oçqıçlar räten dä bilgelägän bulğan. Alar arasında Qazanda citeşterelgän ike maşina da bar. Rusiä premyerı äytüençä, TU-214 oçqıçın, «Ansat» boralağın lizingka tapşıru programması yaqın arada ğämälgä kertelergä tieş. Anıñ öçen, Rusiä budjetına aqçalar da salınğan. Rusiä xökümäte räise belän bergä kilgän sänäğät ministrı İlya Klebanov älege ciyılışta TU-204, Il-96 oçqıçları inde lizingka tapşırılıp, Rusiä budjetınnan aqça ala başlawı turında äytkän.


text: Bügen İrannıñ könyaq-könçığışında, 9 kön elek bulğan köçle cir teträwennän soñ, xäräbälär astında isän qalğan olı yäştäge ike xatın-qız tabılğan. Qızıl Xac oyışması wäkile äytüençä, İran qotqaruçıları Bam şähärendä taşlar arasında 60 yäşlek ber xanımnı tapqan. Soñraq, Baqı Narenj awılında 97 yäşlek ber äbi tabılğan. Dikäberneñ 26-sında bulğan cir teträwe näticäsendä barlığı 30 meñläp keşese xäläk buldı, 17 meñe cäräxätlär aldı. Meñlägän keşeneñ äle dä yort-qurası, eçer suı yuq. Berläşkän Millätlär törkeme belderüençä, isän qalğannarnıñ ruxi xäläte bik naçar, çaralar kürelmäsä, ruxi awırular, qul salular başlanırğa mömkin.


text:
Yewropa Şurası Rusiädä keşe xoquqları torışın tänqitläp Mäskäwne Şura äğzası bularaq üz östenä alğan yöklämälären ütärgä çaqırdı.
Şuranıñ yaña xisabında Rusiä üz yöklämälären ütäw öçen bik az tärräiät yasadı dielä.
Ul yöklämälär arasında Rusiä ğäskärlären Moldovadan çığar, xoquq bozuçılarnı, bigräk tä Çeçnädä xoquq bozuçılarnı cäzağa tartu yöklämäläre dä bar.
Xisapta Rusiädä demokratiägä iñ zur qurqınıç Tönyaq Kafkazdağı nizağlar, şikle xosusıylaştıru eşläre häm korrupsiädän yanıy dielä.
Xisapnı 27-nçe mayda Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa Yewropa Şurasınıñ keşe xoquqları komissionerı Alvaro Gil-Robles tapşırdı.


text:
Yärdäm kürsätelä, xäyerçelär ürçi tora
Belgeçlärneñ mäğlümatlarına qarağanda, bügen dönya xalqınıñ dürttän ber öleşe fäqirlektä yäşi. Citäkçelär alışına, zamana üzgärä, inde küp kenä illär iqtisadi qıyınlıqlarnı ciñep, tormışın şaqtıy yuğarı däräcägä kütärde. Monnan 10 yıl elek Berläşkän millätlär oyışması xäyerçelekne beterügä bağışlanğan programmalar da qabul itkän ide. Ämma xäyerçelär sanı kimemi. BMO fäqir dip yäşäw öçen in kiräkle resursları bulmağan keşene sanıy. Bu isä aqçasızlıqnı ğına añlatmıy. Moña yaxşı eş, uñaylı toraq, yaxşı belem häm meditsina yärdämen alırğa mömkinlek bulmaw da kerä.
Rusiädä fäqirlär dip yäşäw minimumınnan da azraq aqça aluçılarnı sanıylar. Älege minimumğa keşegä yäşäw öçen iñ kiräkle bulğan - toraq-kommunal'' xezmätlär, transportqa häm aşamlıqlarğa tüläwlär kerä. Ul urtaça 2 meñ 800 sumnı täşkil itä. Yäğni, ğailä byudjetında ber keşegä yäşäw minimumınnan da azraq aqça turı kilsä, mondıy ğailäne fäqir dip atarğa bula. Tatarstanda mondıy ğailälärneñ sanı 120 meñgä yaqın. Fäqirlär eşläwçelär, pensionerlar arasında da az tügel. Bilgele, alarğa quyılğan yäşäw minimumı ayırıla. Eşlägän keşe öçen älege minimum 3 meñ sum tiräse bulsa, pensionerlarğa - 2 meñgä dä tulmıy.
Bu keşelärneñ tormışın beraz ciñeläytü öçen nindi çaralar kürelä soñ? Tatarstannıñ sotsial'' yaqlaw ministrınıñ yärdämçese Ence Minhacewa söyli:
Taşlamalarnı bezdä 600 meñnän artıq keşe ala. Alarnıñ 400e bu aqçalata yärdämne Rusiädän alsa, qalğan 200 - Tatarstannan. Alarğa 450 - 500 sum tülänä. Monnan tış az keremle ğailälärgä material'' yärdäm kürsätäbez. Qayber ğailälärgä bu yärdäm yılğa ber märtäbä elägä, ä qayberlärenä ay sayın. Şulay itep, bez fäqir keşegä şaqtıy yärdäm itäbez dip äytergä bula.Respublikanıñ sotsial'' yaqlaw ministrınıñ yärdämçese Ence Minhacewanıñ mäğlümatlarına qarağanda, yärdäm kürsätelep kilsä dä, xäyerçelär sanı ürçi tora.
Albina Zäynulla


text: İlneñ könçığışındağı şeix Nasser Fahd al-Harethi, Yemenneñ xärbi citäkçelegenä, üzendä 11 yıl totqan Rusiädä eşlängän T-62 tankın tapşırdı. Cirle basma yazuınça, şeixtä älege tank, 1994nçe yılğı, xökümät köçläre häm könyaq ğaskärläre arasındağı watandaşlar suğışınnan birle qalğan. Şeix inde niçä yıllar saqlanu ministrlığına älege tanknı satmaqçı bulğan, xärbi citäkçelek 11 yıldan soñ ğına tanknı 13 meñ dollarğa alırğa riza bulğan. Şeix süzlärenä qarağanda, tanknı tözekländerügä kitkän aqça belän çağıştırğanda – bu ber ni tügel.


text:
Yewropa Berlegen kiñäytü komissionerı Olli Rehn Montenegro bäysezlek referendumı uñışlı ütkännän soñ Yewropa Berlege axır çiktä bu ilne äğza itep alu maqsatın quya dide.
Bügen Brüsseldä Rehn Yewropa Komissiäse Balkandağı bu yaña il belän tığızraq elemtä turında söyläşülär ütkärergä täqdim itäçäk dip belderde.
Yewropa Berlege Montenegroda yäkşämbe könne ütkän referendumda bäysezlek öçen tawış birügä xörmät belän qarawın belderde häm başqalarnı da referendum näticäsen qabul itärgä çaqırdı.
Bügen iğlan itelgän räsmi näticälärgä qarağanda, tawış birgän saylawçılarnıñ 55.5 protsentı bäyselekne yaqlağan.
Montenegroda ütkän referendum näticälären Rusiä tışqı eşlär ministrlığı da qabul itte. Gruziädän ayırılırğa teläwçe Abxaziä häm Moldovadan ayırılırğa teläwçe Dnestr buyı töbäge bu referendumğa xuplaw belderde. Abxaziä citäkçese bu başqalar öçen ürnäk dide.
Referendum aşa bäyselek alğan montenegrolılarğa Tatar ictimağıy üzäge räise Tälğät Bariev ta qotlaw yulladı.


text:
Krivorijstal 4 milliard 800 million dollarğa satıldı
Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko, xökümät, korrupsiägä qarşı köräş häm iqtisadi reformalar turındağı wäğdäsen üti, dip belderde:
"Bügenge bu ğämäl Ukrainanıñ qanun nigezendä ğadel xosusilaştırunı başqarıp çığa aluına dälil. Ukraina däwläte üzen kürsätä aldı. Ukraina niçä yıllıq xosusilaştıru waqıtında cafa çikkäne öçen menä xäzer maqtawğa layıq," dide Yuçenko.
Krivorizhstal şirkäte öçen yarışnı Mittel ciñde. Bäygedä qatnaşuçılar arasında şulay uq Fransiäneñ qorıç gigantı Arcelor citäkçelegendäge İndustrial Group häm Rusiä belän bäyläneştä torğan LLV Smart isemle Ukraina şirkäte bar ide.
Şirkätne satu barışı Ukraina televideniäsendä dä tapşırıldı. Krivorizhstal 2004nçe yılda elekke prezident Leonid Kuçmağa yaqın bulğan ber törkem eşquarlarğa 800 million dollarğa satılğan ide. Yuçenko bu ğämälne – urlaşu dip atadı häm şirkätne auksionğa quyırğa quştı.


text: Respublikadağı uzıp baruçı atnanıñ mädäni tormışına küzätüne qayğılı xäbärlärdän başlıybız, xörmätle tıñlawçılar. Tatar ädäbiäte bu könnärdä zur yuğaltularğa duçar buldı. 20nçe avgustta qatı awırudan soñ dönyadan Tatarstannıñ xalıq şağire Ğamil Afzal kitte. Ul 1921nçe yılda Aqtanış rayonınıñ Taqtalaçıq awılında tua. Şiğri talantı ayıruça uzğan ğasırnıñ 50-70nçe yıllarında açılğan Ğamil Afzal – tatar poeziäsendä yaña kiñleklär açuçı şäxes. Anıñ ütken, satirik äsärlären uquçılar da yarattı, tänqitçelär dä iğtibarsız qaldırmadılar. 1977nçe yılda şağir Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge däwlät premiäsenä layıq buldı, 1991nçe yılda ul respublikanıñ Xalıq şağire isemen aldı. Ğamil Afzal ozaq yıllar Älmät şähärendä yäşäp icat itte, şähärneñ icadi oyışmalarınıñ eşçänlegendä aktiv qatnaştı. Anıñ belän sawbullaşu da comğa könne Älmät şähärendä ütte. Şuşı uq könnärdä Kirov ölkäseneñ Tübän Şön awılında yäşäp icat itüçe Rafail Sibat wafat buldı. Äle 60 yäşen dä tutırmağan Rafail Sibatnı tatar ädäbiäte häm sänğäte belän tanış keşe üzençälekle şağir, sälätle prozaik, publitsist, tänqitçe häm tärcemäçe bularaq belä ide. Anıñ äsärläre respublikanıñ bar diärlek tatar telen çığıp kilüçe basmalarında, ayırım basmalar bulıp dönya kürep, uquçılarnıñ mäxäbbäten yawladı. Üzeneñ fidaqär xezmäte öçen ul Ğayaz İsxaqi premiäsenä layıq buldı. Rafail Sibat belän Ğamil Afzalnıñ yaqtı istälege häm alar yazğan äsärlär tatar xalqı küñelendä mäñge saqlanır.


text:
Ali ağanı tuğan köne belän qotlarğa dip kilüçelär Ankaradağı tatar cämğiäte binasında köç-xäl sıya aldı. 70-80 keşe sıydırışlı zalğa 100-dän kübräk qunaq kilgän ide şul. Kilüçelär arasında Ankara, İstanbul, İskeşähär, İzmir, Konya häm başqa şähärlärdän ildäşlärebez, Tatarstan studentları, Törkiä tışqı eşlär, milli mäğärif ministrlıqları wäkilläre, törek ğalimnäre dä qatnaştı. Kilä almawçılar isä telefon aşa häm xatları belän İdel-Ural yaqlarınnan, Rusiäneñ törle töbäklärennän, Amerika, Kanada, Germaniya, Finlandiya, Awstraliya häm başqa illärdän üz täbriklären citkerde.
Tatarstannıñ Törkiädäge tulı wäqälätle wäkile Radik Ğimatdinov, ilbaşı Mintimer Şäymiyevneñ Ali Aqışqa qotlaw xatın citkerep, tanılğan şäxesne wäkilçelek isemennän dä täbrik itte:
90 yıllıq ozın ğömeregez buyınça kelämegez yazğan bik küp mäqälä barlıqqa kilde. Berdämlek näsixätläregez yäş buınnarğa härdaim yul kürsätä. Tatar keşese dönyanıñ dürt yağında sezneñ belän ğorurlana.
Tatarstan premyer-ministr urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva häm başqa räsmilärneñ täbrik süzläre dä citkerelgän kiçädä Bötendönya Tatar Kongressınıñ çit töbäklär belän eşläw bülege mödire Mars Tuqay Kongress qotlawların häm büläklären tapşırdı:
80 nçe yıllar axırında milli xäräkätkä kilep quşılğan tatar yäşläre Ali Aqış isemen işetep belä ide. Bezdä Tatarstanda milli azatlıq xäräkäte oyışıp kilgän çorlarda milli xäräkätkä üzeneñ matdi häm mäğnäwi bik zur yärdämnären kürsätte. Anqarada uqıp qaytqan tatar yäşläre bügenge köndä törle cawaplı urınnarda eşlilär. Alar bötenese dä sezne bik nıq yaratalar, xörmät itälär.
Ali Aqışnıñ tuğan kön kiçäsendä qatnaşuçılar arasında Amerika Quşma Ştatlarınnan millättäşebez İldar Agiş ta bar ide.
Bezneñ iñ yaqınnarıbızdan Ali Aqışnıñ tuğan kön xörmätenä bağışlanğan bu tantanada qatnaşqanığız öçen min bik nıq ğorurlanam. Şuşı uñaydan Amerika Quşma Ştatlarında yäşäwçe barçasınnan sezgä iñ oluğ teläklär, iñ cılı qotlaw-täbriklären tapşırırğa röxsät itegez. Sezgä Ali abıyıbıznı şundıy kütärep, şulay xörmät itep qarşı alğanığız öçen, mondıy matur mäclesne oyıştırğanığız öçen, älbättä ki, Tatarstan wäkilçelegenä zur räxmätlärebezne täqdim itäbez. Amerikada yäşäwçe qayber bezneñ millättäşlär Mançuriyädän çıqqannar, qayberäwläre Yaponiyadan çıqqannar, barçasınnan da barığızğa bik küp itep sälam.
Ankaradağı tatar cämğiäte binasında
Törkiädä ütkärelep kilüçe Sabantuy häm başqa tatar cıyınnarın osta itep täqdir itüläre belän tanılğan Ruşaniya Altay häm Fänis Zıyalı alıp barğan kiçädä başqa täbrikläwlär belän bergä tatar cır-moñnarı häm şiğerläre dä yañğıradı. İstanbuldan kilgän “TÜMATA” törkeme dä xalqıbıznıñ yaratqan cırların başqardı.
Kiçädä Qazannan qatnaşqan Bötentatar İctimaği Üzäge räise Tälğät Barıy belän söyläşäbez:
Ali abıynı Tatarstanda böten keşe belä, yarata. Törkiägä Ali abıynıñ şuşı yubileyına kitäsemne belgäç kim digändä yözlägän keşe kilep minem isemnän dä Ali abıynı qoçaqla, sälämebezne tapşır dip äytep qaldırdı. Ali abıynı bötenese dä yarata. Yaratmıyça mömkin tügel, izge küñelle keşe, ğömeren şuşı milli köräşkä bağışlağan. Ali abıy bezneñ öçen bik qäderle şäxes. Milli xäräkätne menä inde kim digändä 70 yılda citäkläp, äydäp baruçı şäxes, dip äyter idem min anı. Bezneñ milli yulbaşçıbız Ğayaz İsxaqinıñ däwamçısı, warisı häm tatarnıñ milli ideyasın yäşätep kilüçe keşe.
Ä qayçaqnı keşelär sorıylar: “Tatarnıñ milli ideyası nidän ğibarät soñ ul?” Tatarnıñ milli ideyası bik ğadi – däwlätne qaytaru, yañadan däwlätle bulu. Bu ideyä inde zamanında bik zur bezneñ fiker iyäläre tarafınnan da äytelgän. Rizaetdin Fäxretdin: “Millätebezneñ bäyäläy xätle genä bulsa da däwläten tözü näslixat,” – digän. Ğayaz İsxaqi “İdel-Ural” äsärendä anı ber sistemağa salıp, ideologiya itep yazıp çıqqan. Şuña kürä kim digändä inde 100 yıl tatarnıñ milli ideyası yäşäp kilä. Mäğlüm ki, 1905 nçe yılda milli xäräkät oyışa, Tübän Novgorodta berençe möselman qorıltayı uza, möselman firqası oyışa “İttifaq Äl Möslim”.
Şunnan birle menä minemçä tatarnıñ milli ideyası yäşäp kilä häm anıñ şaqtıy öleşe, äytik, kim digändä menä soñğı 70 yılı Ali abıy eşçänlege belän, anıñ tırışlığı belän däwam itte inde. İñ awır çorlarda, bolşevizm çorında, totalitar rejim bulğanda, Tatarstannıñ üzendä milli ideya turında bernindi süz äytü mömkinlege bulmağanda ul ideya şuşında moxacirlär arasında yäşäp kilde, alarnıñ fidaqärlege belän. Monda da ciñel bulmadı milli ideyanı yäşätergä, çönki alar da törle ezärlekläw kiçerdelär. Ali abıy zamanında “Azatlıq” radiosında da eşläde häm şuşı radio dulqınnarı aşa bezgä ireşterep tordı milli ideyabıznı.
Minnän qayçağında sorıylar: “Kem soñ ul Ali Aqış?” dip. Min äytäm: “Bu tatar xalqınıñ böyek idealistı,” – dip. İdeyağa xezmät itkän keşe häm andıylar küp bulmıy. Allah tarafınnan aña birelgän ber wazifadır inde, missiya. Ul üzeneñ missiyäsen 200 protsentqa ütäde, dip sanıym min. Ali abıy kebek şäxeslär küp tügel. Şuña kürä min aña tağı da bezneñ arada buluın telim, anıñ buluı bezgä ilham birep tora, yäşäw ruxın birep tora, köräş ruxın birep tora.
Ali ağa Aqışnıñ 90 yıllığına bağışlanğan kiçä Tatarstannan yazdırıp alınğan video teläklär belän tögällände.