text:
Bağçasaraydaki Hanlar sarayınıñ «restavratsiyasını» 2022 senesi bitirmege planlaştıralar. Bu aqta «RİA Krım» Rusiye haber agentligi Qırımnıñ Rusiye medeniyet ve medeniy miras qoruv komitetiniñ reisi Nikolay Volkovnıñ malümatına esaslanıp bildire.
«Böyle obyektlerde iş bitmemeli. Bu büyük obyekt, anda yapılacaqlar bar. Anda XVI, XVII, XVIII, XIX ve XX asırlarnıñ yadikârlıqları, arbiy mezarlıq bar. Amma tış hızmetçiler vicdansız olğanı içün obyektlerni teslim etüv müddetleri er vaqıt deñişe. Rekonstruktsiya 2022 senesi bitecek, dep beklenile. Ümüt etemiz ki, qalğan obyektlerde iş başlaycaq», – dep bildire Volkovnıñ aytqanlarını kütleviy haber vastası.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Federatsiya Şurasınıñ azalarına muracaat etip, Rusiyedeki medeniy miras obyektleriniñ «restavratsiyası» qoşma para bermege emir etti. Cedvelde işğal altındaki Qırımnıñ eki sarayı bar – Hanlar ve Vorontsov sarayları.
Yarımadanıñ Rusiye akimiyeti Han sarayınıñ beş obyektini, hususan Graf korpusını ve Han aşhanesini tamir ettirmege istegen edi.
İş fiyatı 265 mln ruble olaraq esaplanğan edi. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Bağçasaraydaki Han sarayınıñ «restavratsiyası» 2021 senesi bitirilecek, dep ayttı.
Bağçasaraydaki Hanlar sarayı – qırımtatarlarnıñ tarihınen bağlı eñ meşur müzey, Qırım hanları Geraylarnıñ yaz rezidentsiyasıdır. Müzey kompleksinde saray, garem, hanlar mezarlığı ve cami bar. O, UNESCO dünya mirasınıñ cedveline kirsetilecek namzetler sırasında mevcut.
2016 senesi iyül ayında Qırımnıñ Rusiye medeniy mirasnı qoruv devlet komiteti, Han sarayınıñ «restavratsiya» işlerini keliştirdi. Akimiyet bunı «qazağa qarşı işler» dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ işleri komitetiniñ sabıq reisi, qırımlı faal Edem Dudakovnıñbildirgenine köre, «rekonstruktsiya» vaqtında Hanlar sarayınıñ tahta tosunları yoq etildi: bir qısmı pıçıldı, diger alıp ketirildi. Bundan ğayrı, Dudakovnıñ malümatına köre, restavratsiya işlerini yapqan tış hızmetçi şirket eski kiramet yerine ispan üslübindekini qoymağa planlaştıra.
Kyiv, Rusiye akimiyetiniñ Hanlar sarayında keçirgen «restavratsiyanı» çoq tenqit etken edi. Ukraina medeniyet nazirligi bu işler sebebinden Hanlar sarayınıñ baş korpusı yoq etile bile, dep bildire.


c: text/html

text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin, Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynen Qırım aotligini muzakere etmeycek. Bunı Putinniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov aytıp berdi.
"Mında iç bir cevap ola bilmez. Qırım mevzusınıñ muzakeresi olmaycaq. Bunı endi bir çoq kere aytqan edik", - dep yaza Peskovnıñ sözlerinden "İnterfaks".
Daa evel Der Spiegel, Le Monde, Time ve Gazeta Wyborcza gazetalarına intervyü bergende, Zelenskıy, "Qırım qaytarılması muzakerelerinde AQŞ da yardım etse olacaq edi", dep ayttı.
Bir kün evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, dekabr 9-ında keçecek "Normand formatında" körüşüvde Qırım mevzusını kötermege çağırttı.
Vladimir Zelenskıy, Qırım.Aqiqatqa eksklüziv intervyü bergende, halqara ortaqlarsız yarımadanı işğalden qurtarmaqnıñ çaresi yoq, dep ayttı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiyede koronavirus hastalarınıñ sayısı 80 949-ğa arttı, dep bildirdi koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvı ile küreş operativ ştabı. Bir künde 6361 hasta qayd etildi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Hastalarnıñ yüzde 45,9-ınıñ koronavirus alâmetleri yoq edi. Bir künde eñ çoq yañı hasta kene Moskvada qayd etildi. Bir künde 2971 hasta qayd etildi, umumen şeerde 42 480 hasta bar.
Johns Hopkins Universitetiniñ malümatına köre, Rusiye koronavirus hastalarınıñ sayısına köre onuncı yerde buluna ve yaqın vaqıtta Qıtaynı ozıp keçecek.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin faaliyetine qol tutqanlarnıñ sayısı 89% oldı. Bu kibi malümatnı «Levada-tsentr» içtimaiy araştırmalar merkezi aşkâr etti.
İçtimaiyatçılar aytqanı kibi, Putinniñ devlet başı vazifesinde olğan vaqtı devamında böyle köstergiç – rekord.
Bu sene fevral ayında Putinge 86% qol tuta edi. O vaqıt insanlarnıñ 13% prezidentniñ işini begenmey edi. İyünde işbu köstergiç 10% oldı.
Prezidentten ğayrı yetekçiler sırasına Rusiye Mudafaa naziri Sergey Şoygu, ükümet reisi Dmitriy Medvedev ve Tış işler naziri Sergey Lavrov kirdi.
Sorav iyün 19-22 künleri keçti, mında Rusiyeniñ 46 regionından 134 meskün yeriniñ 1600 sakini iştirak etti.


text:
Qırımda iyünniñ 8-nde ve iyünniñ 9-nda kündüz bazı yerlerde küçlü sağanaqlar, boranlı yağmur, burçaq yağacaq, yel süratı saniyede 17-22 m esecektir, dep bildire Qırımnıñ Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi.
«Telükeli gidrometeorologik adiseler sebebinden suv basuvları, energetika obyektlerinde qazalar, mesken-kommunal hocalığınen bağlı fevqulâde vaziyetlerniñ peyda olması, naqliyat seferleriniñ bozuluvı, köy hocalığı ösümlikleriniñ zarar körmesi ve ölmesi mümkün», – dep aytıla müessise haberinde.
Qurtarıcılar «reklama levhaları, yahşı qoyulmağan inşalar, terek ve elektrik hatlarınıñ bozulmasınen bağlı ealiniñ ayatı ve sağlığı içün telüke bar», dep tenbiledi.
Qara, Azaq deñizleri ve Keriç boğazında qazalar ola bile.
İyünniñ 7-nde Keriçte burçaqlı küçlü yağmur yağdı ve şeer soqaqlarını basıp, naqliyat areketini zorlaştırdı. Daa soñra Keriç taraflarında «Tavrida» yolunıñ bir qısmını suv bastı, dep haber etildi. Fevqulâde vaziyetler nazirligi küçlü yağanaqlar sebebinden tek yollarnı degil, bazı köylerde evlerni de suv bastı. Sakinler tahliye etildi ve vaqtınca pansionatqa alındı.


text:
Ukraina ilhaq etilgen Qırımda Rusiye qanunlarına köre qayd etilgen işhanelerge nisbeten kirsetilgen sanktsiyalarnı üç yılğa uzattı.
Sanktsiyalar kirsetilgen işhanelernñ cedveli Ukraina prezidentiniñ saytında derc etildi.
Vesiqada hususan, «Massandra» ziraat-istisal birleşmesi, «Novıy Svet» şampanya zavodı, Aqmescit şapap zavodı, Qırım şarap zavodı (sabıq «Pervomayskiy»),«Pribrejnaya» agrosanayı şirketi, «Vinogradnıy» agrokombinatı, Qırım balıq asrav yeri, «Massandra»nıñ filialları ve başqa işhanelerniñ adı keçe.
Söz aktivlerniñ blok etilüvi, ticariy işlernin sıñırlanuvı, iqtisadiy ve maliyeviy mecburiyetleriniñ toqtatıluvı, litsenziyalarnıñ lâğu etilüvi ya da toqtatıluvı, em de diger sıñırlav tedbirleri aqqında kete.
Umumen sanktsion cedvelge 1748 şahıs ve 756 işhane kirmekte. Bir yıl evelsi sanktsiyalar cedveline 1228 şahıs ve 468 dane şirket kirsetilgen edi.


text:
Qırımnıñ inkişaf strategiyası tek kâğıttadır, dedi yarımadanıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov.
«Şimdilik o (Qırımnıñ inkişaf strategiyası – QA) kâğıtta ifadelegen fikirler şeklindedir», – yazdı Aksenov Facebookta.
Onıñ sözlerine köre, vesiqanı tüzetmek, er bir yöneliş boyunca muayyen tekliflerniñ kirsetilmesi ile ilk nevbette yapılacaq vazifelerni belgileycek ayrı iş gruppalarını teşkil etmek kerek.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Qırımtatar asıllı ukrain rejissöri Nariman Aliyevniñ «Evge» filmi Ukrainanıñ «Zolota Dzığa» dördünci milliy kino mukâfatıda nominatsiyalarnıñ sayısına köre lider ola.
Mukâfatnıñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, mayısnıñ 3-nde «ukrain Oskarı» ilk sefer canlı yayında online keçecek.
Canlı yayın Ukraina kinoakademiyasınıñ YouTube kanalında olacaq .
«Evge» eñ çoq nominatsiyanı qazandı – film 11 kategoriyada mukâfat ala bile. «Fikirlerim sessiz» komediâsınıñ 9 nominatsiyası, «Gutsulki Ksenii» 9 nominatsiyası, «Vulkan» 8, «Zahar Berkut» levhasınıñ 7 nominatsiyası bar.
Martnıñ 18-nden başlap «Evge» filmini online baqmaq mümkün.
Qırımtatar rejissöri Nariman Aliyevniñ «Evge» filmi «Eñ eyi uzun film» nominatsiyasında «Kinokolo» Ukraina kinokritikleri milliy mukâfatını aldı. Levha 7-inci Halqara Bosfor film festivaliniñ eñ eyi çetel filmi olaraq tanıldı.
Nariman Aliyevniñ filmi «Oskar» mukâfatınıñ long listine kirdi. Film, Odesa halqara film festivalinde gran-pri qazandı.
Aliyevniñ «Evge» filmi Cannes festivaliniñ «Ayrı bir baqış» yarış programmasınıñ iştirakçisi edi, Bükreşteki halqara kinofestivalinde eñ eyi film mukâfatını qazandı.
Süjetke köre, baş qaraman Mustafanıñ (bu rolni qırımtatar asıllı ukrainalı oyuncı ve rejissör Ahtem Seitablayev – QA) büyük oğlu Ukraina şarqındaki cenkte elâk ola. O, onı vatanda, Rusiye işğal etken Qırımda defin etmege qarar ala. Küçük oğlu ve elâk olğan oğlunıñ naaşınen beraber Mustafa yarımadağa yol ala.
Nariman Aliyev — qırımtatar rejissöri, «Qırım ikâyeleriniñ» (qısqa levha) müellifi. «Sensiz» filmi 66-ncı Berlin kinofestivaliniñ Generation 14+ çerçivesinde taqdim etilgen edi. Aliyev öz işlerinde qırımtatarlarnıñ qoranta munasebetlerini, anane ve turmuşını köstere.


text:
İşğal etilgen Aqmescitniñ Kyiv rayon mahkemesinde dekabr 5-de «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» iştirakçisi Arsen Cepparovnıñ apis cezasını uzatma ihtimali baqılacaqtır. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebook saifesinde bildirdi.
«Saat 14.30 (yerli vaqıt – QA) Aqmescitniñ Kyiv rayon mahkemesinde Aqmescitniñ 15 sanlı psihiatrik hastahanesiniñ bölüginde daa üç diger Qırım musulmanı ile beraber bulunğan Arsen Cepparovnıñ apiste yatma müddetiniñ arttırılmasınen bağlı mahkeme esnası olacaqtır. Qalğanlarını da mahkeme ete bileler», – dep yazdı Smedlâyev.
«Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki iştirakçisi Arsen Cepparov ve Refat Alimov noyabr 24-de Aqmescitteki №15 psihiatrik hastahanege mecburiy ekspertizadan keçmeleri içün avuştırılğan.
2016 senesi noyabr 17-de «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca yaqalanğan Müslim Aliyev mecburiy psihiatrik hastahanege yollanılğanını haber ettiler.
«Hizb ut-Tahrir» davasınıñ Yaltalı iştirakçileri yarım yıldan ziyade apiste yata. Birinci dört kişi 2016 senesi fevral 11-de yaqalanğan edi. Olarnıñ arasında İnsan aqları bağ gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku da bar. Ondan ğayrı qurucılıqnen oğraşqan Aluşta sakini Müslim Aliyev ve Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov, ve Yaltalı çeçek satıcısı Vadim Siruk da yaqalanğan edi.
Uquq qorçalayıcılar apiske alınğan Yalta sakinlerini siyasiy mabus olaraq tanıy.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ Yedi Quyu rayon mahkemesi 24 yaşında Qırım sakini Fevzi Sagancini «Ukrainada qanunsız silâlı birleşmede iştirak etkeninde» qabaatlap üküm çıqardı.
Bu aqta «Krıminform» Qırım ve Aqyardaki Rusiye FSB idaresiniñ malümatına esaslanıp bildire.
Üküm 2019 senesi yanvarniñ 23-nde çıqarıldı.
«Yedi Quyu rayon mahkemesi Fevzi Sagancini cinayet işlegeninde qabaatlı tanıp, 10 yıl 6 ayğa azatlıqtan marum etti», – dep aytıla haberde.
Tahqiqat malümatına köre, Qırım sakini 2016 senesi yanvar ayında «N. Çelebicihan qırımtatar göñülli batalyonı» saflarına qoşulğan edi.
«2016 senesi yanvar ayından başlap 2017 senesi sentâbr ayına qadar Fevzi Saganci işbu qanunsız silâlı birleşmeniñ azası olıp, onıñ qurulış maqsadlarına qoltutıp, (Ukraina sıñırı tarafından Qırım qamaçavı, Qırım yarımadasınıñ Ukraina terkibine qaytması içün küreş, şu cümleden silâlı küreş) batalyon faaliyetinde faal iştirak etti, atıcılıq-ateş, el ve mayın-patlayıcı azırlıq kördi», – dep bildire Qırımdaki FSB idaresi.
Haber etile ki, Saganci 2017 senesi sentâbr ayında Qırımğa qaytıp keldi. 2018 senesi aprel ayında onı Qırım ve Aqyardaki Rusiye FSB idaresiniñ hadimleri tutıp aldı. İdareniñ tahqiqat bölügi oña qarşı Rusiye Ceza kodeksiniñ 208-inci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden cinaiy iş açtı.
Saganciniñ üküm ile bağlı açıq izaatları yoq.
2018 senesi martnıñ 20-nde Rusiye kütleviy haber vastaları «qırımtatar göñülli batalyonında» iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 yaşında erkek tutulğanını bildirgen edi.
Rusiye FSBsi tutulğan kişiniñ adını aydınlatmağan edi.
O vaqıt «Asker» cemaat birleşmesiniñ reberi Lenur İslâmov işğal etilgen Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından «qırımtatar göñülli batalyonında» iştirak etkeninde qabaatlanıp tutulğan 24 yaşında erkek aqqında haberi olmağanını aytqan edi.
2018 senesi noyabr ayında advokat İslâm Velilâyev bildirdi ki, Qırımda «qanunsız silâlı birleşmelerde» iştirak etüv içün cinaiy taqipler çoqlaşa bile.
2019 senesi yanvarniñ 23-nde belli oldı ki, Qırımda «Noman Çelebicihan ukrain batalyonınıñ azaları qayd olğan» adreslerde tintüvler olıp keçti. Daa soñra alınğan haberge köre, Qırımdaki Rusiye FSBsi «Asker» cemaat birleşmesiniñ vekili Evelina Arifovanıñ ana-babası oturğan evni ve qırımlı Bekir Abultarovnıñ evini tintti.
Ukraina uquq qoruyıcı organları erkânında qırımtatar batalyonını quruv munaqaşası 2016 senesinden berli devam ete. Qırımtatar Milliy Meclisi, bu meselenen bağlı bütün malümat Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ve İç işler naziri Arsen Avakovğa berildi, dep qayd etken edi.
Ukraina İç işler nazirligine ait Ukraina Milliy gvardiyası, olarnıñ qurulışında «qırımtatar batalyonınıñ» qurulması aqqında beyanatlar şimdilik qanun seviyesinde tasdıqlanmağan beyanatlar olıp qla, dep qayd etken edi.
«Asker» cemaat teşkilâtınıñ yolbaşçısı Lenur İslâmov Noman Çelebicihan «qırımtatar batalyonına» arbiy bölük nomerasını bermege talap etken edi.


text:
Künniñ Qırım süreti
Aqmescit (Simferopol) bazarlarınıñ birisinde bir qaç noqta "Roshen" ve "Svitoç" ukrain qanfetlerini sata. Qırım.Aqiqat mühbiri haber etkeni kibi, "Svitoç" yalıñız soñki vaqıtlarda populâr oldı. Ukrain tatlılıqlarnı şeerniñ ve Qırımnıñ çeşit-türlü soqaq satış noqtalarında da körmek mümkün. Olar tek rusiye ticaret ağlarında ve supermarketlerde yoq. Qırımda "Roshen" mahsulatı Qırım.Aqiqat mühbirine bazarda ayttılar ki, yüksek fiyatqa baqmadan, "Roshen"niñ talabı azlaşmay. Bazarda, Ukraina mahsulat noqtalarına nasıl kelgenini bildirmediler. Şokolad yarlıçığında ise o Vınnıtsa konditer fabrikasında istisal etilgeni belgilene.


text:
2018 senesi noyabr 13-ünde qırımtatar halqınıñ lideri, zemaneviy mustaqil Ukrainanıñ nufuz ve ahlâq saiplerinden birisi Mustafa Cemilev 75 yaşını toldura.
Mustafanıñ balalıq ve gençligi
Ailesi ve halqı ile Qırımdan sürgün etilgende, Mustafa altı aylıq bala edi. 1944 senesiniñ mayıs 18-i, şu müthiş kün ve Üzbekistandaki birinci yıllar onıñ aqlında yoq. Amma bu kün içün ve acayip, uzaq Vatan aqqında ikâyeler - oğlançıqnıñ ösken ve büyügen maneviy müiti edi.
Sürgünlikte qırımtatarlarnıñ, aqşamlarıbir-birisine musafirlikke barmaq adeti bar edi. Bu aqşam ziyaretlerinde, çoqusı alda samimiy laqırdılar etile edi, şu sıradan siyasiy mevzularğa da. Mustafanıñ ana-babası Abdulcemil ve Mahfureniñ evi daima musafirler içün açıq edi. Amma, laflarnıñ samimiylik ve cesaretligi musafirniñ özüne bağlı edi. Babası tek turmuş mevzularğa laf etse ve olduqça siyaset meselelerinden qaçınsa, demek bu musafirge pek de işanmaylar.
Böyleliknen, büyük qırımtatar qorantası içinde - resmiy sovet propaganda ve yalanınıñ tesirine oğramayıp - balalarnıñ dünyabaqışı şekillendi. Abdulcemilniñ atta orta tasili olmağanına baqmadan, o çoq oquy edi, Mahfure ise aman-aman bütün Qurannı ezberden bildi. Komsomolğa kirmek vaqtı kelgende, babası Mustafağa dedi: “Biz seni mecburlap ya da saña emir etip olamayıq, amma komsomolğa kirmemek çare tapsañ - biz pek quvanarıq”.
Mustafanıñ dünyabaqışına büyük tesir etken ağası Anafi edi, o Mustafadan eki yıl büyük edi. Anafi çoq oquy edi ve resmiy matbuatınıñ büyük köleminden aqiqiy malümatnıñ diremlerini ayırmağa ögrete edi. Balalarnıñ azçıq aqçası toplansa, olar kitap satın ala edi, em de şu kitaplar olarnıñ yaşı içün bayağı ciddiy edi.
Biraz büyükleşken soñ, Mustafa açıq Taşkent kitaphanesine qatnap basladı. Onıñ fondlarında, adı ve faaliyeti zaten endi Sovet Birliginde yasaq olğan, türk dünyasınıñ belli maarifçisi İsmail Gasprinskiyniñ inqilâptan evel basıp çıqarğan meşür qırımtatar “Terciman” gazetasınıñ tikimini taptı. Mustafa bunı babasına aytqanından soñ, onıñ eyecanğanından atta közleri yaşlandı. Babası, bu ne qadar ulu ve aziz insan olğanını, bir vaqıtları bu gazeta sanlarını Qurannen beraber saqlap tutqanları aqqında ikâye ete edi.
Madam ki 1883-ünci senesinden 1905 senesine qadar “Terciman” rusça da neşir etildi, Mustafa onıñ bütün sanlarını oqup çıqtı. Soñra endi qıyınca oldı, çünki 1914 senesinde İsmail Gasprinskiyniñ vefatına qadar ve ondan soñ bolşeviklerniñ legeninece, onıñ oğlu Refat ve Asan Sabri Ayvazovnıñ muarrirliginde, gazeta tek qırımtatar tilinde ve arap urufatında çıqa edi. Babasınıñ yardımınen Mustafa arap urufatınıñ oqulış ve yazışını ögrenip basladı. O sadece “Terciman”nıñ qalğan sanlarını degil de, arap urufatlı başqa qırımtatar neşirlerni - “Yañı Çolpan”, “İleri”, “Oquv işleri” - oqumaq içün ögrene edi.
Mustafa Cemilevniñ özü aytqanı kibi, “qırımtatar tilini kitaplardan ögrenmek imkânı olmadı - Üzbekistanda olar yoq edi, amma ana-babası evde tek qırımtatarca laf ete edi”. Akimiyet, repressiyağan oğrağan qırımtatar halqınıñ tili ve medeniyetine qarşı yapqa medeniy genotsid şaraitinde, bu - ana tilini ögrenmek ekâne usul edi.
(Devamı bar)


text:
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» şahsı Emir Üsein-Kuku psihiatrik ekspertizadan soñ SİZOğa qaytarıldı. Bunı yanvar 9-da Qırım faali Anna Bogaçeva Facebooktaki «Qırım birdemligi» saifesinde paylaştı.
«Emir-Üsein Kuku mecburiy psihiatrik ekspertizadan keçken hastahaneden SİZOğa keri avuştırıldı», – dep yazdı Bogaçeva.
Dekabr ayınıñ soñunda «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» daa bir şahsı Vadim Siruk psihiatrik hastahaneden SİZOğa qaytarılğan edi.
Oktâbr 12 künü Qırımda beş musulman ailede tintüvler keçirilgen edi. Tintüvlerden soñ beş qırımtatarı yaqalandı ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtaında iştirak etkenlerinde qabaatlandılar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov.
Yaltada çiçek satqan Vadim Siruk, «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanıp, yarım yıldan ziyede apiste qala, o 2016 senesi fevral 11 künü yaqalanğan edi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Törek matbuğatına küzätü 07.12.2020
7nçe dekabr' könne çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü
“Haber Türk” gazetı citkergänçä, Greśiyä kiyerenkelekne arttıra.
Törkiyä tışqı êşlär ministrlığı süzçese Hami Aksoy Greśiyä matbuğatında Törkiyäneñ Awrupa Berlege sammitı aldınnan Êgey häm Urta diñgezdäge xärbi êşçänlegen arttıruı turındağı xäbärlär belän bäyle sorawlarğa cawap birde. Ul monıñ çınbarlıqqa turı kilmäwen äytte. “Kiresençä, Greśiyä 20nçe oktyabr’dän birle Êgey häm Urta diñgezneñ könçığışında 24 xärbi çara ütkäräçägen belderep, regionda provokaśion häm kiyerenkelekne arttıruçı xärbi ğamällären däwam itä,”-dide Aksoy.
“Hürriyet” gazetı 28 operaśiyädä 58 terrorçınıñ täêsirsez xälgä kiterelüen yaza.
Törkiyä milli saqlanu ministrlığınnan kiçä yasalğan belderügä qarağanda, soñğı 1 ayda tormışqa aşırılğan 28 operaśiyädä 58 terrorçı täêsirsez xälgä kiterelgän.
“Sabah” gazetı “Borawlaw köymäse Kanuni xezmätkä äzer” dip xäbär itä.
Ênergetika häm qazılma baylıqlar ministrı Fatix Dönmäz Törkiyäneñ öçençe borawlaw köymäse bulğan Kanuninıñ Qara diñgezdä êşkä kereşäçägen belderde.
“Star” gazetı yazğança, "İstanbul aêroportı Awrupada iñ küp säfär yasalğan aêroport buldı”.
Awrupa hawa navigaśiyäse qurqınıçsızlığı oyışması mäğ’lümatlarına qarağanda, İstanbul aêroportı 28nçe noyabr’ belän 4nçe dekabr’ arasında Awrupada iñ küp säfär yasalğan aêroport. 28nçe noyabr’dä -471, 29ında- 542, 30ında isä 496 säfär tormışqa aşırıp ul Awrupanıñ iñ aldınğı aêroportların uzıp kitte.
“Vatan” gazetı “Foçada sürpriz. Yaqınça 250 yıllıq” dip yaza.
İzmirneñ Foça rayonı tiräsendäge sulıqlarda 18nçe ğasır axırında batuı farazlanuçı korab tabıldı. Älege xärbi köymäneñ öleşläre kiñ mäydanğa taralğan. Anıñ qaysı ilneke buluı häm nindi maqsat belän qullanıluı açıqlanaçaq.
Bäyläneşle xäbärlär
Tөpek MaTбyraTыHa kүзәTү - Törek matbuğatına küzätü 22.10.2021
22Hчe үkTәбpbдә бacылып чыkkaH kaйбep Tөpek raзeTлapыHa kүзәTү / 22nçe üktäbr’dä basılıp çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü
Törek matbuğatına küzätü 21.10.2021
21 nçe oktyabr' könne basılıp çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü


text:
Qırımda apiske alınğan advokat Emil Kurbedinov memuriy apis cezasını alğanlar tutulğan Aqmescit mahsus nezarethanesinde buluna, andaki şaraitler yaramay, dep haber ete «Qırım birdemligi» advokat Edem Semedlâyevniñ malümatına esaslanıp.
Onıñ aytqanına köre, raatlıq künleri nezarethanege kimse alınmağanı içün Semedlâyev Kürbedinovnı ziyaret etip olamadı.
«Telefonda laf ettik. Özüni bir qarar is ete ve er keske selâm ayta. Sigar ve temiz suv ketirmege rica etti. Birden yolladım. Çoq sualim bar edi, amma telefonda laf etmege istemedim. Bazarertesi künü oña barmağa planlaştıram», – dep qayd etti Semedlâyev.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi dekabrniñ 7-nde qırımlı advokat Emil Kurbedinovnı 5 künge tevqif etti.
Qararnı qadı Anton Tsıkurenko seslendirdi. Kürbedinov 2013 senesi Facebookta paylaşqanları içün Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesi boyunca (natsist işaretleri ya da timsalleri, ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleri, ya da federal qanunlarnen yasaqlanğan işaret ve timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi) apiske alındı. Kurbedinovnıñ zenaatdaşları dey ki, onı Dimaşqqa köçken Qırım sakini şikâyet etti.
Kurbedinovnıñ fikirince, onıñ dekabrniñ 6-nda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulması «olmaycaq sebeplerden» yapıldı, o, ekstremizm qabaatlarını tanımay. Emil Kurbedinov qayd etkenine köre, tutulmasınıñ kerçek sebebi onıñ aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge köstergen yardımı ve Ukraina askeri Bogdan Nebılitsanı qorçalağanı ola.
Emil Kurbedinovnıñ advokatı Aleksey Ladin Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde çıqışta bulunıp, cinayet olmağanı içün dava qapatılmalı, dedi. Ladin 2013 senesi Qırımda «Ukraina uquqı bar edi, oña köre bu timsaller yasaq altında degil. Cinayet işlemek kibi bir niyet de yoq edi», dep hatırlattı. Mahkeme adise eski olğanına baqmadan, memuriy davanı qapatmaq muracaatını red etti.
Emil Kurbedinovnıñ davasında şaatlardan biri Rusiye FSB hadimi Andrey Suşko ola. O, qırımtatar faali Renat Paralamovnıñ hırsızlanması ve azaplanmasında iştirak etken edi.
Keçenleri Suşko Paralamovnı hırsızlağanında şeklenip, ABD sanktsiyalar cedveline kirsetilgen edi.
Dekabrniñ 7-nde Ukraina Tış işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Rusiye mahkemesi tarafından advokat Emil Kurbedinovnıñ apiske alınmasına qarşı narazılıq bildirdi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Tatarstannan milli häm töbäklär massaküläm mäğlümat çaralarınıñ III kongressınnan qaytıp kilgändä Mäskäw-Omski poyezdında bezgä Altay balaları belän tanıştıruğa turı kilde. 8-12 yäşlek küpçelege altay millätennän bu balalarnıñ Çallıdan, cır häm xoreografiä festival'-konkursınnan qaytıp kileşläre ide. Qızlarnıñ 18 keşelek biü ansambl'läre altay telendä “Erdine”, tatarça äytkändä “Ence” dip atala. Älege kollektiv Tawlı Altay respublikasınıñ Ust'- Qan awılındağı sänğät mäktäbendä eşli. Alar 2005 yılda Törkiädä oyıştırılğan “Törki balalar festivalendä” qatnaşqannar häm anda Çallı balalar sänğät mäktäbe direktorı Liliä Nurmöxämmätova belän tanışqannar. Şul waqıtta Liliä xanım alarnı Çallı festivalenä çaqırğan. “Erdine” ansamble 15-17 iyün könnärendä Çallıda uzğan festival'-konkursta qatnaşıp, xalıq biü nominatsiäsendä absolyut ciñüçe isemen ayulağan. Ansambl' belän Altaydan yalğız cırçı Ay-Tana Molçoeva da kilgän. Ul da bu konkursta uñışqa ireşkän, xalıq cırı nominatsiäsendä berençe büläkkä layıq bulğan. Balalar Çallı Sabantuyında da qatnaşqannar. Berençe märtäbä genä bulsalar da alarğa Tatarstanda bik oşadı, ayıruça Sabantuy bäyräme-,dip söyläp kitte “Erdine” biü ansamble citäkçese Anjeliqa Molçoeva. Bezgä tatar iyülläre, cırları bik oşadı, kiläçäktä ansambl' belän tatar biüen quyarğa uylıybız,- di ul.
Östäp şunı da äytäse kilä, balalar rus telen dä, altay telen dä qamil belälär ikän. Pozdda barğanda alarnıñ üz tellärendä söyläşüläre bezne ayıruça soqlandırdı. Bezneñ Respublikada tuğan telne uqıtu Däwlät däräcäsendä quyılğan, altay tele däresläre atnasına biş säğät uqıtıla-, dide Anjeliqa Molçoeva.


text:
Kyivdeki Taras Şevçenko parkında qırımlılarnen birdemlik aktsiyası keçirildi. Tedbir teşkilâtçıları aktsiyağa martnıñ 9-nda çıqıp, qırımlılar er yıl ukrain şairi Şevçenkonıñ doğğan kününde «repressiv maşinanıñ basqısına oğramaq telükesi altında bulunıp, mustaqil Ukrainağa qoltuta ve birdemligini köstere».
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgenine köre, aktsiyağa tahminen 100 insan toplaştı. Kelgenler Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda tutulğan siyasiy mabüslerge qoltutqanını bildirdi.
Bir çoq insan Qırımda mahküm etilip, qomşu Rusiyeniñ koloniyasına avuştırılğan ukrain faali Volodımır Baluhqa qoltutuv urbasında keldi.
Ukrainada martnıñ 9-nda meşur ukrain şairi ve ressamı Taras Şevçenko doğğanınıñ 205 yılı qayd etile.
Yalta sakinleri Şevçenko abidesine çeçek qoydı. Aqmescitte Kobzarnıñ abidesi yanında Rusiye tarafdarlarınıñ mitingi keçirildi. Daa soñra ukrain faalleri çeçek ketirdi.
Taras Şevçenko 1814 senesi martnıñ 9-nda dünyağa kelip, edebiyat ve ressamlıq icadı sayesinde meşur oldı. O, ukrain medeniyetiniñ eñ büyük timsallerinden biri ola.


text:
Odesa, Lugansk ve Zaporijjâ vilâyetlerinde ilk koronavirus hastaları qayd etildi, dep bildire martnıñ 25-nde saba Ukraina Fevqulâde vaziyetler devlet hızmeti, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Hızmetniñ malümatına köre, bu hastalar martnıñ 24-nde yapılğan talilden soñ belli oldı.
«Martnıñ 24-nde 29 COVID-19 koronavirus hastası laboratoriyada qayd etildi: Çernivtsi vilâyetinde – 13, Kyiv vilâyetinde – yedi, Zaporijjâ vilâyetinde – eki. Ternopil vilâyetinde – eki, Kyivde – eki, Volın vilâyetinde – bir, Lugansk vilâyetinde – bir ve Odesa vilâyetinde – bir», – dep aytıla haberde.
Aynı vaqıtta Odesa vilâyetiniñ devlet memuriyeti bu vilâyette tasdıqlanğan hastalar olğanını inkâr ete.
«Skrining-talillerde ve ekspress-testlerde şübheler Odesadaki Sağlıq nazirliginiñ laboratoriya merkezinde tasdıqlanmalı. Al-azırda böyle bir tasdıqlav yoq», – dep bildire Odesa vilâyeti devlet memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
Böylece, Devlet fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ malümatına köre, martnıñ 25-nde saba saat 7:00-da Ukrainada 113 COVID-19 koronavirus hastası 13 vilâyette ve Kyivde qayd etildi: Çernivtsi vilâyeti – 38 (bir kişi öldi), Kyiv – 31, Kyiv vilâyeti – 38 (bir insan öldi), İvano-Frankivsk vilâyeti – beş (bir insan can berdi), Ternopil vilâyeti – dört.
Dnipropetrovsk, Zaporijjâ, Lviv ve Jıtomır vilâyetlerinde (bir ölüm olğan) ekişer hasta, birer hasta Volın, Donetsk, Lugansk, Odesa ve Çerkası vilâyetinde. Çernivtsi vilâyetinde bir insan hastahaneden çıqarıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqmescit – Muhtariyet parlamentiniñ binasından ukrain ve qırımtatar yazıları yoq olğanından soñra, cumhuriyet akimiyeti ukrain tilli yol işaretlerini deñiştirmek teşebbüsi ile buyurdılar. Nevbette – Ukrainağa alâqası olğan medeniyet müessise serlevalarınıñ deñiştirilmesi. Qırım siyasetçileri akimiyetniñ areketleri sebebinden çorlana, böyleliknen ukrain tilli vatandaşlarnıñ aqları bozulğanını tüşüneler.
«İ.Ya.Franko adına Qırım universal ilmiy kitaphanesi» Qırım cumhuriyet müessisesi yoq etilgeninden soñra «Qırım cumhuriyeti universal ilmiy kitaphanesi» Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet bücet medeniyet müessisesi peyda olacaq. Böyleliknen kitaphane serlevasından 1956 senesi berilgen ukrain yazıcı İvan Frankonıñ adı alınacaq.
Aşkâr etilgen malümatqa köre, yoq etüv komissiyanıñ reisi müessiseniñ müdiri Lüdmila Drozdova ola. Bu qarar Qırım «nazirler şurası»nıñ 2014 senesi avgust 19 künü alınğan avalesi esasında qabul etildi. Başqa bir şey saytta yazılmağan.
Qırım.Aqiqat izaatnı almaq içün Franko adına kitaphane faaliyetini idare etken Qırım medeniyet nazirliginiñ matbuat-hızmetine muracaat etti. Böylelikenen, kitaphaneniñ adı deñişmesiniñ sebeplerini ögrenmege tırıştı. Müessisede vaziyetni soñra añlatmağa söz berdiler, amma künniñ soñuna qadar öyle de bir şey aytmadılar.
Kitaphane yolbaşçılığınıñ bu mesele boyunca olğan fikrini de ögrenmege imkân olmadı. Qabul etüv odasında çalışqan kâtipniñ Qırım.Aqiqat mühbirine aytqanına köre, müdir o vaqıt işte degil edi, muavini ise tedaviylevde bulungan eken. Olardan ğayrı, kâtipniñ aytqanı kibi, suallerge kimse cevap berip olamaz. O şunı da qoştı ki, şimdi kitaphane adınıñ deñiştirüvi aqqında aytmağa erte, bu aqta resmiy malümatnı ise kitaphaneniñ resmiy saytında, yoqsa cumhuriyetniñ medeniyet nazirliginiñ saytında taqip etmege teklifi ile buyurdı.
Bunıñ ile, müessiseniñ hadimlerinden biri Qırım.Aqiqat mühbirine aytqanı kibi, al-azırda kitaphaneniñ ğayrıdan qayd etüv ketişatı yañı şaraitlerde toqtatılğandır. «Bizge Moskvadan insanlar kelgen edi, ne ve nasıl yapılmaq kerek olğanı aqqında tarif ettiler, amma başqa bir şey daa olmadı. Özümiz belgisizlikte bulunamız», – dedi qadın. Onıñ özü kitaphaneniñ adı deñişmesine nasıl munasebette bulunğanı aqqında sualge: «Maña farqı yoq, iş ve aylıq olsa, yeter», – kibi cevapnı qaytardı.
Kitaphaneniñ esli başlı bir ziyaretçi Qırım.Aqiqat mühbiriniñ aynı bu sualine qattı bir cevap berdi. «Men qarşım. Lenin abidelerini devirgen benderalarğa oşamaq kerekligi ne? Qırımda er kes bu kitaphaneni Franko kitaphanesi olaraq bile. Onı Ukraina zamanında qurdılar. Serlevanı saqlamaq kerek. Deñiştirseler, mıtlaqa damı bozulır, daa bir şey. Kerekmey», – dedi erkek. O, çoq yıllar devamında Qırımda yaşağanını ve bugün Rusiye vatandaşı olğanını ayırıca qayd etti.
«Ukraina ile bağlı olğan er şeyni yoq etmek»
Qırım.Aqiqat mühbiri ile qonuşqan qarşı lagerlerniñ siyasetçileri aynı fikirde oldılar – «kitaphaneniñ adını deñiştirmek keremey».
Bir vaqıtları Ukrain milletçiler Kongressi qırım teşkilâtınıñ yolbaşçısı olğan ve «referendum»dan soñra Aqmescitten Kiyevge köçip kelgen Vasiliy Ovçaruk böyle etip, akimiyet Qırımdan «Ukraina ile bağlı olğan er şeyni yoq etmek» tırışıqanını ayttı. «Menimce, bugün Moskvadan Qırımda idare etken kreml akimiyeti yarımadanıñ Ukraina ile alâqasını bozmaq, serlevalardan ukrain sözlerini alıp taşlamaq, Qırımnıñ Ukrainada olğan zamanından qalğan er şeyni yoq etmek tırışa. Bu Ukraina ile, belli ve istidatlı ukrainliler ile bağ iç bir yerde duyulmasın dep etile. Yani, bu – Kremlniñ ve Qırımda bulunğan onıñ hızmetçileriniñ siyasetidir», – dedi Ovçaruk.
«Kommunistı Rossii» firqasınıñ Qırım cumhuriyet bölügi komitetiniñ birinci kâtibi Leonid Graç Aqmescitte Franko adına kitaphane adınıñ deñiştirüvi boyunca teşebbüsni «hastalarnıñ müsibetke ketirecek saçmalığı» olaraq adladı.
«Başta ukrain teatrniñ (ukrain) serevasını aldılar, soñra rus teatrniñ, soqaqlarnıñ adlarını deñiştirmege başladılar, şimdi ise – kitaphaneler. Qırımda faqırlıq, işsizlik, yoqsullıq. Qırımda, qayda baqmasañ, er yerde qabarcılıq, olar ise bu kibi olmaycaq areketler ile oğraşalar. Hastalarnıñ saçmalığıdır».
Onıñ fikrine köre, kitaphane adını deñiştirmek teşebbüsi ile çıqqanlar «Qırım Anayasasını qaba sürette bozalar». «Anda üç tilniñ teñ olğanı ilân etile: rus, ukrain ve qırımtatar. Yani, til, medeniyet, tarihiy medeniyetler özara bağlıdır. Böyle şeylerni yapmaq olurmı? Franko endi mot degilmi? Bu şekilde areket etmek mumknünmi? Belâğa ketirecekler», – dep yekün çekti kommunist.
Meraqlısı şuna ki, kitaphane adınıñ deñiştirilmesine Qırımnıñ Rusiye qoşuluvına faal sürette qol tutqan, Qırımnıñ sabıq birinci baş nazir muavini, şimdi ise Tatarstan Cumhuriyetiniñ Kazahistanda vekâletli temsilcisi Rustam Temirgaliyev de qarşı çıqtı. «Arqadaşlar, eyecanlanıp, Kiyevde anayasağa qarşı keçirilgen avdarma boyunca olğan narazılığımıznı, ukrain akimiyetiniñ Rusiyege qarşı siyasetiniñ añlap olamağanımıznı, Donbass ve Odessada sakin vatandaşlarnıñ öldürilmesi sebebinden olğan qarşılığımıznı bütün ukrain hususiyetlerine açıq-aydın nefret ile qarıştırmamaq kerek», – dep yazdı o öz Facebook saifesinde.
Temirgaliyev şunı da qayd etti ki: «Ukraina bizim içün qardaş memlekettir, ukrainlilerniñ çoqusı şimdi, teessüf ki, Rusiyege qarşı alıp barılğan teşviqatnıñ tesiri altında buluna, amma ertemi-keçmi Rusiye halqları ile öz soydaş munasebetlerine qaytıp kelirler». «Qırımda 20% qavmiy ukrainliler yaşay, ukrain tili rus ve qırımtatar tili ile birlikte devlet tili olaraq sayıla. Merkeziy qırım kitaphaneniñ serlevasından belli ukrain yazıcı İvan Franko adını almaq kerekmi?», – dep yaza Temirgaliyev. Onıñ fikrine içtimaiy ağnıñ 200-den ziyade qullanıcısı qol tuttı.
Belli olğanı kibi, soñki vaqıtları, akimiyetniñ teşebbüsi ile işğal etilgen Qırımda eki teatrniñ adını endi deñiştirdiler. Böyleliknen, Aqmescitte Qırım Akademik Ukrain muzıkalı teatri endiden «Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet akademik muzıkalı teatri» ola, Gorkiy adına Rus akademik drama teatri ise – «Qırım akademik drama teatri» dep adlana. Qırımtatar akademik muzıkalı-drama teatri de öz adını deñiştirip, devlet müessisesi olacaq.
Hatırlatımız, yaqında yarımadada ukrain tilinde yazılğan yol işaretlerini deñiştirmege başladılar. «Bu eñ esas mesele olmağanı aqta bizni tenqit ete ediler. Amma bizim içün siyasiy ceetten bu pek müim bir adisedir. Atta, ötmekten bile müimdir – özümizden bizge yıllarca yüklenilgen ve soñunda faşizmge çevirilgen ukrain hususiyetlerini alıp taşlamalımız», – dedi rus tilinde işaretniñ qoyuluv tedbirinde «Devlet şurası»nıñ spikeri Vladimir Konstantinov.
«Referendum»dan soñra ise bu sene mart ayında Qırım Yuqarı Şurası binasından ukrain ve qırımtatar tillerinde yazılar yoq oldı. Bunıñ ile spiker muavini Remzi İlyasov Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında olar yılnıñ soñuna qadar qaytarılacağını bildirgen edi.


text:
Qırımnıñ Canköy rayonında bir qaç qırımtatar ailesinde tintüvler keçirile. Bu aqta Qırımtatar aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi, Meclis azası Eskender Bariyev bildirdi.
«Canköy rayonında kütleviy tintüvler. Canköy rayonı Avuz Qırq köyünde qırımtatarlarnıñ evlerinde bir buçuq saattır kütleviy tintüvler keçirile. Birazdan tafsilâtlıca», – yazdı o Facebookta.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Qırım.Aqiqatqa Canköy rayonında kütleviy tintüvler aqqında malümatnı tasdiqladı. Onıñ sözlerine köre, tintüvlerniñ sebebi belgisiz, al-azırda malümat ögrenile.
Yanvar 29 künü Lenin rayonında yaşağan qırımtatarlarnıñ evlerinde de tintüvler keçirilgen edi. Qırım Rusiye akimiyetiniñ ya da yerli uquq qoruyıcılarınıñ bu aqta izaatı daa yoq.
Dört insandan ibaret olğan ve İsveçre diplomatı, elçi Jerar Ştudman reberliginde Avropa Şurasınıñ eyyeti Qırımğa yanvar 25 künü keldi. Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Turbern Yagland degeni kibi, eyyetni Qırımğa yarımadada insan aqları ile bağlı vaziyetke qıymet kesmek içün yolladı. Bunıñ ile eyyetniñ işi mustaqil olacağını qayd etti, onıñ işi Qırımnıñ territorial statusına bağlı degil eken.
Avropa Şurasınıñ közeticileri Qırımğa soñki bir buçuq yıl içinde kirgen halqara teşkilâtlarnıñ ilk temsilcileri oldı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
2025 jılı Jetisuğa 3,5 mln turist keledi
Almatı oblısınıñ turizm salasında äleueti zor ekeni barşamızğa mälim. Al, 2025 jılğa qaray Jetisuğa 3,5 mln adam keledi. Bwl turalı Almatı oblısınıñ äkimi Amandıq Batalov halıqpen onlayn formatta ötkizgen bapsasöz mäslihatında bayandadı.
Jer Jännatı Jetisuda köptegen turistik orındar bar. Olardıñ işindegi marjanı – Alaköl. Sondıqtan köldiñ jağalauındağı injenerlik infraqwrılımdı damıtuğa köp köñil bölinude.
Büginde mwnda äuejay salınıp, temirjol baylanısı ornatıldı. Aqşi auılına aparatın 23 km jol töseldi.
«Turisterge arnap jasalğan jağday nätijesinde bir mausımda demaluşılar sanı 1,3 mln adamnan asadı. Jıl sayın turister sanı artıp keledi. Biz Alaköl jağaluın damıtu jwmıstarın jalğastıra beremiz. Men ötken aptada Pr'emer-Ministr Asqar Maminnıñ qabıldauında boldım. İskerlik kezdesude Almatı oblısındağı birqatar mäseleler aytıldı. Onıñ işinde Üşaral äuejayındağı wşu-qonu jolağın qalpına keltiru jäne tazartu qwrılğıları bar käriz jüyesin salu jobaları qoldau taptı. Sonday-aq, özge de bastamalardı jüzege asıruğa mümkindik tudı»,- dep atap ötti Amandıq Batalov.
Ayta ketu kerek, Almatı oblısında tau klasterine de basımdıq berilmek. Bwl maqsatta, Talğar jäne Eñbekşiqazaq audandarına tau şañğısı kurortı salınbaq.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesinde «Çiygoz davasınıñ» 87-ci mahkeme toplaşuvında, 2014 senesi fevral 26 künü kütleviy qalabalıqlarda iştirak etkeni ile qabaatlanğan Mustafa Degermenci, ifadelerini berip, taqiqatçı oña basqı yapıp, qabaatını qabul etmege ve Çiygozğa iftira atmağa talap etkenini bildirdi.
Bunı mart 6 künü video-muracaatında advokat Nikolay Polozov bildirdi.
Advokat: «Mustafa dedi ki, taqiqatçı oña basqı yapa edi, qabaatını tanığamağa ve talap ete edi, Ahtem Çiygozğa iftira atmağa talap ete edi, amma o (Mustafa Degermenci – QA) buña razı olmadı. Bir arada onı taqiqat komitetine ketirdiler, anda mufti Emirali Ablayev bulunğan ve, Mustafanı apsten çıqmağa yardımcı olacağına kefalet qarşılığında, onı qabaatını tanımağa çağıra edi. Mustafa teklifni red etti ve Ahtem Çiygoznı aqaretlemege razı olmadı», – tarif etti.
«Mustafanıñ ifadelerinde, o fevral 26 künü (2014 senesi – QA) Qırım MC Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde mitingte bulunğanını, Çiygoznı körmegenini ayttı. Onıñ areketleri aqqında bir şey aytıp olamadı. Umumen, insanlarnıñ areketleri tertipsiz edi. O «göñülliler taqımlarını» ve «Russkoye yedinstvo» fırqasınıñ tarafdarlarını körip, şaştı, çünki « Russkoye yedinstvo» tarafından teşkil etilgen miting saat ekige tainlengen edi. Bunnen beraber, o «göñüller» tarafından provokatsiyalar yapılğanını kördi», – dedi Polozov.
Polozovnıñ sözlerine köre, öyleden soñ sorğuğa Ali Asanov çağırıldı.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Aqmescit soqaqlarından birinde cesedi tapılğan student zorbalıqsız öldi. Onıñ dostu uquq qoruyıcı organlarğa ortağınen beraber tütün qarışmasını qullağanlarını bildirdi. Bu aqqında Qırım içki işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Al-azırda taqiqattan evel teşkerüv keçirile. Keçirilgen tekşerüv çerçivesinde bir sıra ekspertizalar yapılacaq, onıñ neticesinde ölüm vaqtı ögrenilecek.
Malüm olğanı kibi, salı künü, oktâbr 14-te, Aqmescitte ğayıp oolğan gençlerden biri Belâl Bilâlovnıñ cesedi tapıldı. İlk malümatlarğa köre, oğlan tütün qarışması ile zeerlenip öldi. Ekinci student, Artöm Dayrabekovnı, ekimler qorçaladılar.
Gençler bazarertesi künü künü ğayıp oldılar. Soy-sopları politsiyağa muracaat etken ediler.
Aqmescit uquq qoruyıcıları oktâbr 15-te bildirdiler ki, Aqmescit eglence salonlarınıñ birinde tütün qarışmalarınıñ («spays») satıcısı yaqalandı. İlk malümatlarğa köre, student Belâl Bilâlov bu qarışma ile zeerlenip, vefat etti.


text:
Izrail'diñ prem'er-ministri Neftali Bennett el jetekşisi retinde Amerika Qwrama Ştattarına alğaşqı saparın jasamaq. AQŞ prezidenti Jo Bayden 26 tamız küni Aq üyde evrey äriptesin qalıldaydı. Bwl kezdesude Orta Şığısqa qatıstı birqatar jaña mäseleler alğa qoyıladı dep kütilude.
«Izrail' Tayms» basılımınıñ jazuınşa, prem'er-ministri Bennett kezdesu kezinde Iranğa tosqauıl qoyudıñ jaña jobasın wsınadı. Basılım keltirgen sarapşılardıñ pikirinşe, Bennett wsınatın joba Qwrama Ştattardı Iranmen arada üzilip qalğan yadrolıq kelisimge qayta tartudı mindetteydi.
Evrey prem'er-ministriniñ Uaşington saparı qısqa qwramdağı delegaciyamen jasaladı. Onıñ sebebin qazirgi pandemiya talaptarına qatıstı dep tüsindirgen. Bennett sözinde: «Irannıñ yadrolıq qaruğa ie boluına köp uaqıt qalğan joq, sondıqtan bwl retki Uaşington saparınıñ mañızı da joğarı», – degen.


text:
Nevbetten tış parlament saylavlarında saat 20:00-da saylayıcılarnıñ faalligi 50,09%-nı teşkil etti, dep haber ete Merkeziy saylav komissiyası. Bu ilk malümat 199 saylav okrugından 19-ınıñ malümatına esaslana.
Saat 16:00-da Merkeziy saylav komissiyası saylayıcılarnıñ faalligi 36,55%-nı teşkil etti, dep bildirgen edi.
Bölüklerniñ çıqışlarında keçirilgen sorav neticelerine köre, doquzıncı çağırılış Yuqarı Radağa beş firqa keçe:
- «Sluğa narodu» – 43,9%
- «Opozıtsiyna platforma – Za jıttâ» – 11,5%
- «Yevropeyska solidarnist» – 8,9%
- VO «Batkivşçına» – 7,6%
- «Ğolos» – 6,3%.
İyülniñ 21-nde Ukrainada nevbetten tış parlament saylavları keçirildi. Saylav bölükleri saat 20:00-da qapatıldı. Milliy deputat olmaq içün aman-aman altı biñ insan namzetini kösterdi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ saylavları kününde Exit pollnı Konsortsium keçirdi. Onıñ erkânına «İlko Kuçerivniñ demokratik teşebbüsleri» Fondu, Kyiv halqara sotsiologiya institutı ve Aleksandr Razumkov Ukraina iqtisadiy ve siyasiy tedqiqatlar merkezi kire.
Ukraina Yuqarı Radasına firqa cedvelleri boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ beş vekili namzet kösterecek: qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz (Petro Poroşenkonıñ «Avropa birdemligi» firqası), Meclis reisi Refat Çubarov (İgor Smeşkonıñ «Küç ve namus» firqası), Gayana Yüksel (Ukrainanıñ yeşiller firqası), Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası ve Abmecit Suleymanov («Ukraina Halq Areketi»).
Yuqarı Rada saylavlarına tek Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri namzet köstermey. Olarnıñ arasında – ukrain jurnalisti ve qırımtatar asıllı devlet erbabı, Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar («Ğroysmannıñ ukrain strategiyası» firqası), Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Rustem Umerov, «KrımSOS» teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva ve «VostokSOS» hayriye fondunıñ icra müdiri Aleksandra Dvoretskaya (üçü de Svâtoslav Vakarçuknıñ «Ses» firqasından), qırımlı bloger ve dizayner Liza Bogutskaya (Volodımır Zelenskıynıñ «Halq hızmetçisi» firqası), qırımlı, Ukrainanıñ sabıq halq deputatı Andrey Sençenko («Aq küçü»), cemaat faali, göñülli, Qırımdan köçken Natalya Lütikova («Ukraina Halq Areketi»).


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, Qırımda Rusiye FSB-siniñ qırımtatarlarğa daa bir tazyığı aqqında bildirdi. Onıñ aytqanına köre, mayısnıñ 10-nda Rusiye FSB idaresiniñ Qırımdaki hadimleri, Aqmescit yanında yerleşken restoranında Qırımtatar Qurultayınıñ delegatları ve qırımtatar ziyalıları içün iftar keçirmegen istegen qırımtatar iş adamına kelip, niyetinden vazgeçtirgenler.
«Kimerde böyle vaziyetlerge olğanı kibi iç bir resmiyet olmadan, bu iftarnıñ restoranında keçirgen taqdirde, onı öz başına al etip olmaycaq yaramay aqibetler bekleycegi aqqında haberdar ettiler. Rus işğalciler tarafından daa bir şantaj oldı... elbette bu birinci şantaj degil, böyle şantaj ve ultimatumlarnı türlü cemaat tedbirlerniñ keçirilmesine yardım etken bütün qırımtatar iş adamları eşitti», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
Meclis reisi bunı qırımtatarlarğa açıq bir taqip aktı adlandırdı.
2020 senesi dekabr ayında Ukrainanıñ Viyanadaki halqara teşkilâtlar daimiy vekili Yevğen Tsımbalük OSCE Daimiy şurasınıñ toplaşuvında Qırımda yaşağan insanlarnıñ halqara destekke ihtiyacı bar, dep qayd etti. Bundan evel o, Rusiyeni OSCE missiyasını Qırımğa kirsetmesine çağırğan edi.
Rusiyeniñ OSCE vekili, Rusiye tarafı yarımadanı öz toprağı olaraq sayıp, OSCE Qırımdaki monitoring missiyasınıñ işinen bağlı beyanat ve talaplarğa emiyet bermey, dep bildirdi.
İyülniñ başında BM insan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bachelet Qırımdaki insan aqları vaziyetine dair maruzanı taqdim etip, yarımadada işkence qullanıla ve söz serbestligi sıñırlanıla, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Yarımadada iyün 12 künü furtuna havfı saqlanıla. Qırım Fevqulâde işler Nazirliginde Qırım paytahtı sakinlerini bugün areketini sıñırlamağa çağıralar.
«Ava şaraitleriniñ beterleşüvi, yelniñ artması, sağanaqnıñ olması sebebinden Aqmescit memuriyeti şeer boyunca areketni sıñıralamaq rica ete», – denile Aqmescitniñ şeer memuriyetiniñ beyanatında.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, iyün 9-da aqşam yağğan sağanaq neticesinde Aqmescitniñ merkezi suvğa battı, yollar tam bir özenlerge çevirildi, aydavcılar maşinalarnı taşlap ketmege mecbur ediler.
Küçlü yağmurdan soñ bazı yollarnıñ asfalti yoq oldı.
Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov iyün 10-da bergen malümatına köre, yaqın vaqıtta şeerniñ sağanaq kanalizatsiyasını tüzetmek imkânsız. O, kommunal hızmetlerniñ keyfiyetsiz işini qayd etti.
Aksenov mal-mülki zarar körgen sakinlerden afu soradı.


text:
«Qırım birdemligi» birleşmesi oktâbr 29-da Aqmescitte er ay olğanı kibi toplaşuv keçirdi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Toplaşuvda Skype vastasınen iştirak etken «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Dilâver Memetov «Qırım birdemliginiñ» haber alanında bulunması müim olğanını qayd etip, ukrain matbuat vastalarını birleşmeniñ faaliyetini aydınlatmağa çağırdı.
«Bu mevzu Qırım.Aqiqattan ve «ATR» kanalından ğayrı başqa kimsege kerekmey sanki. Sayımız arta, amma farqlı matbuat vastaları buña diqqat etmey. Ukrain kütleviy haber vastalarını faaliyetimizni daa çoq aydınlatmağa çağıram», – dep qayd etti körüşüvde Dilâver Memetov.
Uquq qorçalayıcı «Qırım birdemliginiñ» faallerine farqlı yayınlarda iştirak etip faaliyetlerini aydınlatmağa teklif etti.
Aprel 9-da Aqyarda Qırım insan aqları bağ gruppası Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları yaqalağan musulmanlarnıñ körüşüvini teşkil etti. Mında qabaatlanğanlarnıñ advokatları da oldı. Körüşüvde çıqışta bulunğan advokat, Qırım insan aqları bağ gruppasınıñ azası Emil Kürbedinov bu kün Qırımda apiske alınğan musulmanlarnıñ qorantalarını birleştirecek meydançıq qurulğanını bildirdi.
Tezden «Qırım birdemligi» birleşmesi yalıñız «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile iş tutmasınen qabaatlanğanlarnıñ soy-soplarını degil de, Qırımnıñ diger siyasiy mabusları ve qaçırılğan ve ğayıp olğan insanlarnıñ ailelerini birleştirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescitte sürgünlikni yaşağanlarnıñ hatıralarını bir arağa toplağan “Qalpte iman ile” kitabınıñ taqdimi olıp keçti. Cıyıntıqnı Zenife Ablayeva ve Gülnara İlyasova işlep, tertip ettiler.
Eser Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresi tarafından neşir etildi.
Taqdim merasimi Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatrinde olıp keçti.
Merasimniñ başında kitap qahramanlarınıñ sürgünlikte keçirgen qara künlerini tarif etkeni “Hatıralar” adlı vesiqalı film kösterildi.
Toplanğanlar ögünde Qırım Müftisi çıqışta bulunıp, er kesni selâmladı. O, daa bir kere millet birliginiñ müimligini qayd etti.
“Birlik, birdemlik, destek, yardımlaşma, göñül hassasiyeti, Vatanğa qaytqan soñ, qırımtatarlarğa birinci yılları pek yardım etti. Hatırlañız, biz qıyın alda olğan bilmegenimiz adamlarğa yardım ete edik, aynı eyecan ile, birdem olıp, öz aqlarımız içün küreşe edik. Bugün de aynı şekilde birlik olmasaq, bir-birimizge diqqat etmesek, yahşı bir şey olmaz. Halqnıñ temeli – dinimiz, tilimiz ve urf-adetlerimizdir. Vazifemiz – dinimizge saip çıqmaq, tilimizni bilmek ve ecdatlarımızdan qalğan urf-adetlerimizni kütmektir”, – dedi Müfti efendi.
Kitapnıñ müellifleri Zenife Ablayeva ve Gülnara İlyasova cıyıntıqnı toplamaq fikiri nasıl peyda olğanını, kitapnıñ qahramanları olğan insanlarnıñ hatıralarını toplav ve işlevi aqqında tarif ettiler.
“Kitapnı tertip etkende, biz Qırımnıñ farqlı rayonlarını ziyaret ettik, sürgünlikni yaşağan qartlarımıznen körüştik, olarnıñ hatıralarını kamerağa yazdıq. Bu ebediy qalacaq hatıradır. Böyle dehşetli künlerni körgen insanlar, qorqunç vaqialar, keder ve ğayıplarına baqmadan, güzel insanlar qalaraq, imanlarını coymadılar. Şu iman olarğa ayatta qalıp, vatanlarına qaytmağa yardım etti. Onıñ içün kitapnı “Qalpte iman ile” dep adlandırmaq qararına keldik”, – paylaşa müellifler.
Teatrniñ sanasında artistler sürgünlikten evel qırımtatarlarnıñ Qırımda nasıl yaşağanını ve sürgünlik gecesi vaqialarını sanalaştırıp, numayış ettiler.
Tedbirniñ resmiy qısımından soñ kitapnıñ müellifleri avtograflarnı berip, oquyıcılarnen qonuştılar.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Ukraina telükesizlik hızmeti vatandaşlarnı Rusiye ve işğal etken topraqlarınıñ ziyaretinden vazgeçmege çağıra.
Bu aqta Ukraina telükesizlik hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ malümatına köre, «Rusiye FSBsi ukrainalılarğa qarşı çeşit cinayet işlenmesinen bağlı qabaatlavlarnı uydura».
Ukraina telükesizlik hızmetiniñ malümatına köre, Rusiye mahsus hızmetleriniñ riski ve diqqatı alanında ilk evelâ «arbiyler, akimiyet ve idare, uquq qoruyıcı ve kontrol organlarınıñ vekilleri, ATO iştirakçileri, milliy-vatanperverlik birleşmeleri ve areketleriniñ faalleri ve azaları» qala.
«Aynı vaqıtta, Rusiye mahsus hızmetleriniñ qanunsız areketleriniñ obyektleri Rusiyege ya da işğal etken topraqlarına barğan bütün Ukraina vatandaşları ola», – dep aytıla haberde.
Rusiye FSBsi UTH ihtarını izaatlamay.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bağçaraydaki Hansarayda yapılğan «rekonstruktsiya» denilgen işler neticesinde toplanğan kiramet ve tavanağaçlar, şeer rayonlarınıñ diger mimariy abidesi olğan Zıncırlı medrese territoriyasında tapılğan. Bu aqta özüniñ Facebook saifesinde Qırım MC milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlar komitetiniñ sabıq reberi, qırımlı faal Edem Dudakov haber etmekte.
«Hansaraynıñ yañı mezarlığını istegen er kes, Zıncırlı medrese territoriyasında problemsizziyaret etebile. Kiriş serbest. Artefakt yadikârlıqları – bedava. İmkân olğanda bir zamanlarda mühteşem olğan abidege temenna etiñiz. Atta hatıra fotosureti de çektire bilesiñiz. Torunlarıñız artıq kerçek tarihni körip olamaz. Olarğa butoforiya pişirerler», – dep yaza Dudakov.
Faalniñ malümatına köre, «rekonstruktsiya» vaqtında Hansaraynıñ tavanağaçları yoq etilgen edi: bir qısmı pıçıldı, diger qısmı alıp ketildi. Ondan da ğayrı, Dudakovnıñ malümatına köre, rekonstruktsiya keçirgen «Atta-grupp» tış icracı-şirketi eski kiramet yerine ispanya kirameti qullanmaq istey.
Ukraina Medeniyet nazirligi, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti tarafından Bağçasaray qoruğınıñ territoriyasında yapılğan işler neticesinde Hansarayınıñ baş binası içün dağıluv telükesi bar, dep iddia ete.
2016 senesi iyül ayında Rusiye nezaretindeki Qırım ükümetiniñ medeniy miras imayesi Devlet komitetiniñ ilmiy-metodik şurası, yarımadanıñ bir qaç tarihiy obyektleri arasından Bağçasaraydaki Hansarayda qazağa qarşı ilk nevbetteki işlerniñ keçirilüvini tasdıqlağan edi.
Bağçasaraydaki Hansaray muzeyi – qırımtatarlarnıñ tarihı ile alâqalı olğan eñ belli muzey, Qırımnıñ Girey hanlarınıñ yazlıq rezidentiyası yeri. Muzey kompleskiniñ territoriyasında saray, harem binası, han mezarlığı ve cami bulunalar.


text:
İyün 26 künü Qırımda qırımtatar milliy Bayrağına bağışlanğan tedbirler ötkerilecek.
Esas tedbirler Aqmescitniñ Borçoqraq qasabasında, qurulıp bitirilmegen mektepniñ ögündeki meydançıqta teşkil etilecek.
Programağa binaen, bayram saat 16-da qayd etilip başlaycaq, birinci «Bizim taraf» yarışında balalar iştirak etip, resim etmek qabiliyetlerini kösterecekler, ondan soñ, «Bayrağım» fotoresim yarışı ötkerilecek. Bunen beraber, aşçılar yarışlaşacaqlar, milliy-ameliy sanaat nümüneleri sergilenecek, «Bilgi quveti» kvesti ötkerilecek. Aqşam ise, qırımtatar sanaat erbaplarınıñ iştiraginen kontsert keçirilecek.
Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytı saat 17.00 den başlap, canlı şekilde bu tedbirlerni kösterecekler.
Bundan da ğayrı, Balalar bağçasında Bayraq kününi desteklegen fleşmob ötkerilecek. Çeşit millet vekilleriniñ qoşulması közde tutula. Esasen ana ve balalar iştirak etecekler: ukrain milliy kiyim ve qırımtatar bayraqlarınen bağçada kezinecekler.
Akimiyetniñ yasaq etkenine baqmadan, avtomobil yürüşi de olacaq. Teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, avtomobil yürüşiniñ yolu evelden belgilenmegen edi, iştirakçiler ise para cöremesine oğratıla bileler.
«İç bir kimse maşinanı bayraqlarnen yaraştırıp, köy, qasaba ve şeerlerni birer-birer dolaşmağa ve bundan soñ Aqmescitke kelip, esas tedbirlerge qoşulmağa yasaq etip olamay», – dey teşkiliy komitetiniñ azası Dilâver Akiyev.
Qırımtatar Bayraq künü bayramı munasebetinen iyün 26 künü Kiyev ve Tbiliside tedbirler teşkil etilecek.


text:
Nikolay Karotamm
Nikolay Karotamm (23 üktäber 1901, Pärnu, Lifländiä gubernası - 21 sintäber 1969, Mäskäw) - eston säwit däwlät eşleklese.
Tärcemäi xäleYзrәpTү
Kerästiän ğailäsendä tuğan. 1909-1915 tä Kastna cirkäw-mäxällä mäktäbendä, Pärnu yuğarı mäktäbendä, 1915-1917 häm 1919-1921 dä Rakvere uqıtuçılar siminariäsendä belem alğan. 1921-1923 tä eston ğäskäreneñ saqlaw bätälünendä xezät itkän. 1925 tä Nidirlandqa küçenä häm 1926 da cirle kamunistik partiäsenä kerä. 1926 ta Säwitlär Berlegenä küçenä, 1926-28 dä Yu. Marxlevski is. Könbatış milli azçılıqlarnıñ kamunistik univirsititında uqi. 1928 dän BKP(b) äğzası. 1928-29 tä Estonidä idän astı eşendä. SSRBğa qaytqaçtın uquın däwam itterä, 1931-35 tä Yu. Marxlevski is. Könbatış milli azçılıqlarnıñ kamunistik univirsititınıñ aspiranturasında uqi, ä 1933-36 da şul univirsititta uqıtuçı bulıp eşli. 1936-37 dä Komintern başqarma kämititeneñ referentı, 1936-37 dä Liningratta jurnal möxärrire. Zur terror waqıtında qısqa waqıtqa qulğa alına. 1938-39 dä Liningrat maşinalar tözü zawutı diriktırı urınabasarı. 1940 ta "BKP(b)nıñ qısqa kursı"n estonçağa tärcemä itä häm eston-urıs süzlegen yasawda qatnaşa.
Estoniä SSRB tärkibenä kergännän soñ, Karotamm Eston Kompartiäseneñ (EKP) Tartu şähär kämititeneñ berençe särkätibe itep bilgelänä. Suğış waqıtında Estoniä partizan xäräkäteneñ üzäk ştabı başlığı bulğan. 1944-1950 dä - EKP üzäk kämititeneñ berençe särkätibe.
1949 da estonnarnı ESSRdan Sebergä meñläp sörülärdä turıdan-turı qatnaşa.
1950 dä "çistartular" kampaniäse barışında "kiräkmägan yomşaqlıq häm burjuaz millätçlelärne yäşerü" öçen wazifasınnan buşatıla.
Wazifasınnan buşatılğaçtın Mäskäwdä SBKF ÜK qarşındagı Cämğiät fännäre akadimiasendä (1950-51) uqığan, annarı SSRB FA qarşındağı İqtisad institutında eşlägän.


text:
Qıtaiy Ukrainada işlemege başlağan ATR birinci qırımtatar telekanalı canlı yayında aktual Qırım sualleri muzakere etilecek talk show azırlamaq niyetindedir. Bu aqta Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında ATR qırımtatar telekanalı baş müdiriniñ muavini Ayder Mujdabayev bildirdi, – haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Biz er afta canlı yayında belli siyasetçi, ekspertler tarafından Qırım ile bağlı meseleler muzakere etilgenini isteymiz. Biz ne Ukraina siyasetçilerine, ne cemaat fikrine Qırım meselelerinden çetleşmege imkân bermemiz. Farqlı insanlarnı davet etecekmiz, eminmiz ki, olar canlı yayında kergin meselelerni muzakere etmege ve cevap bermege razı olurlar», – tarif ete Ayder Mujdabayev.
ATR telekanalı bazarertesi künü, iyül 20-de, Zaman haber yayınlarına yañıdan başladı.
İyün 17-de «ATR» ve «LÂLE» telekanalları uydu ve internet vastasınen Kiyevden yayın yapmağa başladılar. İyün 18-de telekanal saibi Lenur İslâmov bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ iştiraki ile keçirilgen Kiyevdeki matbuat konferentsiyasında resmiy şekilde bildirdi. İslâmov qayd etti ki, Qırımda qalğan jurnalistlerniñ Kiyevden yapılğan yayınğa alâqaları yoq.
2015 senesi aprel 1-den itibaren dünyanıñ yekâne ATR qırımtatar telekanalı yarımadadan yayın yapıp olamay, çünki Rusiye litsenziyasını alamadı.
ATR yayını toqtatılğan soñ cumhuriyet akimiyeti cemaat qırımtatar televideniyesini açmağa teklif etti. Olarnıñ fikirince, qırımtatarlarnıñ kerçek malümatlarnı almaq aqqı böyle etip yerine ketirilecek.


text:
O, uçaqta olğan 49 insandan er kes elâk olğanını da tasdiqladı. Olardan 9 – erkân azaları, 40 – desant askerleri. Uçaq zenit raket kompleksinden etilgen 3 atıştan soñ tüşürildi.
«Qıdıruv-qurtaruv areketlerni keçirgen insanlarnıñ sözlerine köre, patlav o derecede küçlü edi ki, erkânnıñ azaları sağ qalamaz edi», – dedi Seleznöv.
Şimdilik o, silâ Rusiyeden kelgenini nazarda tutqan edimi, yoqmı, belli degil.
Evel «İnformatsiynıy sprotıv» gruppası qayd etken edi ki, «terroristler ATA quvetleriniñ İL-76 uçağına ateş açqan yerde PZRK 9K38 «İgla»dan üç 9P39 borusı tapıldı». Bundan da ğayrı, dey gruppanıñ spikeri Dmıtro Tımçuk, aynı şu yerde Rusiye imalatında olğan konserv bankası tapılğan.
«İgla» zenit raket kompleksleri Rusiyede yapıla. Olar, malümatlarğa köre, Ukrainada da bar.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım akimiyeti 2019 senesi Suriyege 240-250 biñ tonna boğday teslim etecek ola. Zahireniñ bereketi yarımada ihtiyaclarından çoqça olğanı içün, onı ihrac etmek imkânı bar, dep bildirdi Qırım hocalıq naziriniñ birinci muavini Vladimir Anühin.
“2018 senesi (Suriyege - QA) 240-250 biñ tonna zahireni ihrac ettik. Bellesek, 2019 senesi yañı bereketniñ ihracı bundan az olmaz, sayısı azlaşmaz dep ümüt etemiz”, - Anühinniñ sözlerinden yaza TASS.
2018 senesi avgustta Qırım çiftçileri (agrariyleri), planlaştırğanlarına köre, yarım qat azca boğday cıydı. Bunıñ içün, Qırım Köy hocalığı Nazirligi yarımadadan boğday çıqarılmasını vaqtınca toqtatqan edi.
Keçken yılnıñ mayıs ayında bildirilgen edi ki, baar qurğaqlığından Qırım ziraatçıları körgen zarar bir milliard rubleden ziyade olğan.
Kreml nezaretindeki Qırım ziraat nazirligi bir kün evel, yarımadada yağanaqlar yağmağanından dolayı «büyük meydanlıqlarda» qışlıq ve yazlıq ekinler ğayıp olabilecegi aqqında haber etken edi.
Bu arada Qırım ziraatçıları yerli KHVğa boğday asravından zarar körgenlerini şikâyet etken ediler. Sanktsiyalar sebebinden, qomşu Rusiye bazar coyğanı ve ucuz fiyatlardan satın alınğanından dolayı olarnıñ mahsulları pek ucuzlağan. Bundan da ğayrı, Qırım fermerlerikârnıñ büyük bir qısmını yarımadada tatlı suv yetmegeni sebebinden coyğanlar.


text:
Milliy ve diniy liderlerimizni çeşit siyaset oyunlarında qullanmağa tırışqanda, siyasiy erbaplarımız ve din adamlarımız farqlı yalanlarnı, telüke ya da ekiyüzlülikni vaqtında körmek içün diqqatlı olmağanda, cemaat zamanımıznıñ telükeli vaqialarına kerek olğanı kibi qıymet kesip olamağanda, halq ikmet ve sabır kösterip, birden cevap bermemek kerek.
Bizler teklif etilgen «tabiiy» qararlarğa birden qoltutmamaq kerekmiz, olarnıñ aqibetlerini talil etmek kerek.
Bizler qırımtatar halqını qoruycaq mehanizmlerni yıllar devamında şekillegen edik
Bizler qırımtatar halqını ve yaşayışımıznıñ farqlı saalarında temsil ve teşkil işlerini yapacaq qurulışlarnı qoruycaq mehanizmlerni yıllar devamında şekillegen edik.
Böyle mehanizmlerden biri Qırımdaki tarihiy topraqlarına qaytıp yerleşken halqnıñ temeli etrafında farqlı memleketlerde yaşağan qırımtatarlarnıñ birleşmesi oldı.
Neticede Bütün dünya qırımtatar kongressi (BDQK) şekillendirildi, o, Qurultay ve Meclis faaliyetleri sıñırlanğan ve olarğa açıq sürette basqı yapılğan soñ temsil vazifeleriniñ bir qısmını öz boynuna alıp, açıq munaqaşa ve eñ müim milliy meselelerde umumiy bir baqış şekillendirilmesi içün bir platforma oldı.
Qırımtatarlarnıñ diniy organı da zor şaraitlerde qaldı. Ekseriyetniñ baqışlarını qabul etip olamağan siyaset adamları yıllar devamında Qırım musulmanları Diniy idaresi qazanğan ürmet ve sayğını qullanıp, üküm sürgen siyasiy vaziyette qırımtatar halqını boysundıracaq olalar.
Qırım musulmanları Diniy idaresini Qırımnıñ tışında olğan semetdeşleri ile ananeviy alâqalarnı üzmege mecbur etecek olalar
Qırım musulmanları Diniy idaresini Qırımnıñ tışında olğan semetdeşleri ile ananeviy alâqalarnı üzmege mecbur etecek olalar.
Qırım Müftiyligi içinde ve etrafındaki vaziyet çeşit fikirlerni doğura: bazıları belli qoqlalarğa em siyasiy, em diniy ceetten boysunmağa çağıralar, digerleri bu teşkilâtnı takbih etip, ondan uzaqlaşmağa teklif eteler.
Faqat, bizim fikirimizce, eñ doğru yol başqa olmalı. Yaqın vaqıtta BDQK örnegini qullanıp, qırımtatar halqı diniy liderleriniñ şurasını qurmaq kerek. Onıñ erkânına Qırım Müftisi ve qırımtatar diasporalarınıñ diniy reberleri, em de Ukrainağa köçmege mecbur olğan Qırım musulmanları diniy teşkilâtlarınıñ reberi kirmek kerek.
Bunıñ kibi bir diniy teşkilât halqnıñ maneviy canlanması ve inkişafından ğayrı aşağıdaki imkânlar berecek:
– birinciden, soñki eki yıl içinde Qırım musulmanlarınıñ üzülgen ananeviy maneviy-diniy bağlar pekitilecek;
– ekinciden, işbu şura azaları arasında din saası içün mesüliyet bölünecek;
– üçünciden, bir taraftan, Qırım Müftiyligi etrafında olğan siyasiy oyunlar içün imkânlar eksilecek, diger taraftan ise – onıñ bir de bir areketleri sert bir şekilde takbih etilmeycek.
İşbu leyhanıñ ömürge keçirilmesi ilk evelâ Qırım müftisiniñ iradesini talap ete
İşbu leyhanıñ ömürge keçirilmesi ilk evelâ Qırım müftisiniñ iradesini talap ete.
Bunıñ kibi bir şura çalışıp başlasa, qırımtatar halqına faydası tiyecektir.
Nariman Celâl, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
45 gektar yanğan Kefe civarındaki Kaygador (Orconikidze) qasabası rayonındaki orman yanğınından soñ nebatat ve ayvanatnı yañıdan tiklemek içün on yıllar kerek olacaq. Bu aqta qırımlı ekolog Margarita Litvinenko sentâbrniñ 20-nde Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Orman qatlamı aqqında aytsaq, mında ösümlikler olacaq, amma yanğından evel olğanlardan pek farqlı. Kelecek içün aytacaq olsaq, meselâ, Aqyarda çamlar yanğan yanğından soñ orman alâ daa tiklenmedi. Qırımda o qadar çoq orman yoq, esasen çöller, o ormanlar da ekosuniy – on yıllar», – dedi Litvinenko.
Ekolognıñ bildirgenine köre, ormanlar eskisi kibi olmaycaq.
Sentâbrniñ 18-nde aqşam Kefe civarındaki Kaygador (Orconikidze) qasabasında 10 gektardan ziyade meydanda quru ot yandı. Bir qaç saat içinde yanğın meydanı 30 gektarğa yandı.
Sentâbrniñ 19-nda saba yanğın meydanı 45 gektarğa arttı. Bu aqta Rusiye kontrolindeki Qırım ükümetiniñ Fevqulâde vaziyetler nazirligi bildire.
Kefe civarındaki yanğınnıñ ilk sebebi manğalnı diqqatsız qullanılması ola bile, dep bildire Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Daa evel Kefede qamış yandı, dep haber etilgen edi. Alev tarqalmasın dep, Rusiye arbiylerni ateşni söndürmek içün celp etilgen edi.
Qırımda sentâbrniñ 20-ne qadar fevqulâde yanğın telükesiniñ rejimi ilân etilgen edi.


text:
Ukraina baş prokuraturası Qırım Yuqarı Şurasınıñ 76 deputatını qıdıruvğa ilân etti. Bunı cumaaqşamı, mart 26-da, Baş prokuraturanıñ cemaatçılıq ve matbuat vastaları ile alâqa boyunca İdaresinde bildirdiler.
Baş prokuraturada deyler ki, mahkemeniñ mülkniñ tutıp alınuvı boyunca ola bilecek qararınıñ amelge keçirilmesini temin etmek maqsadı ile işbu şahıslarnıñ 1,2 milliard grivna miqdarında mülki apis etildi.
Taqiqatçınıñ qararı ile şeklengenler qıdıruvğa ilân etilgenler.
Malüm olğanı kibi, 2015 senesi fevral 28-de Qırım Yuqarı Şurasınıñ 76 sabıq deputatı boyunca mezkür muracaatlar yazılıp, mart 2 künü Ukrainada Rusiye Federatsiyasınıñ elçihanesinden şeklengenlerge yollanıldı.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi imayeniñ istinaf şikâyetini qanaatlendirmedi ve qırımtatarı Zekirya Muratovnı tahqiqat izolâtorında qaldırdı, dep haber ete «Qırım birdemligi».
Advokat Nazim Şeyhmambetovnıñ bildirgenine köre, müvekkili mahkeme oturışuvına ketirgenler, şunıñ içün Muratovnen laf etmege çaresi oldı.
«Oturışuv qapalı oldı. Onı mahkemege ketirgenler, laf etip oldım. SİZOda sağlıq vaziyeti fenalaştı, dep bildirdi, soñki afta büyrekleri ağıra. Qan basımı problemleri bar. Onıñ yaşında adam tahqiqat izolâtorı şaraitlerinde tutulmamalı», – dedi advokat.
Şeyhmambetovnıñ aytqanına köre, Muratov dekabrniñ 2-ne qadar SİZOda bulunacaq.
Rusiye quvetçileri Zekirya Muratovnı iyülniñ 7-nde tuttı. FSB, onı «Hizb ut-Tahrir» bölüginde iştirak etkeninde qabaatlay.
Rusiye quvetçileriniñ areketlerini Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi takbih etti, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyardaki Milliy politsiya Baş idaresi tintüvler aqqında Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına (mesken tiyilmemezligini bozuv) ve Ukraina Ceza kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmına (qanunsız alda azatlıqtan marum etüv) istinaden cinaiy tahqiqat başlattı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kezlev şeer hastahanesiniñ infektsion bölüginde iyülniñ 19-nda 55 insan, şu cümleden 50 bala, qala. Olar Kezlev civarındaki «Luçistıy» bala lagerinde olğan kütleviy zeerlenüvden soñ hastahanege yatqızılğan edi.
Bu aqta iyülniñ 19-nda Qırımdaki Rospotrebnadzor matbuat hızmeti haber ete.
Müessiseniñ malümatına köre, «hastahanege alınğanlarnıñ alı bir qarar sayıla». Vaziyet Rospotrebnadzornıñ kontroli altında qala.
Müessiseniñ malümatına köre, mütehassıslarnıñ işi devam ete.
Tataristan gençlik naziri lagerde zarar körgen Qazan balalarını hastahaneden çıqarmağa azırlanalar, dep bildireler.
İyülniñ 16-nda Kezlev civarındaki Yalı Moynaq (Zaozernoye) köyüniñ bala lagerinde kütleviy zeerlenüv oldı. Müessise müdiri kün devamında aman-aman 40 bala alını ekimlerge şikâyet etti, dep tasdıqladı. Daa soñra 49 bala ve 5 büyük zeerlendi, dep haber etildi. Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirliginiñ malümatına köre, 55 insan, şu cümleden beş büyük, hastahanege alındı.
Balalar Qırımğa Qazandan raatlanmağa keldi, yaşları – yediden 17-ge qadar.
Rospotrebnadzor lagerde dezinfektsiya yapılğanını bildirdi. Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komiteti balalarnıñ zeerlenüvi sebebinden cinaiy davalar açılğanını aydınlattı. Rusiye kontrolindeki Kezlev prokuraturası «Luçistıy» lagerinde raatlanıp zeerlengen qazanlı balalarnıñ hastahanege alınmasınen bağlı teşkerüvni teşkil etti.
Tataristan gençlik işleri nazirligi Kezlev civarındaki «Luçistıy» lagerinde raatlanğan qazanlı balalarnıñ zeerlenüv sebebi salat ola bile, dep bildirdi.
Daa soñra Rospotrebnadzor infektsiya sebebi aşhane hadimleriniñ gigiyena qaidelerine riayet etmegeni ola bile, dep haber etti.


text:
Yaltada «Yalta-Gorka» alatlı yolunıñ işi toqtatıldı. Ava bozulğanı içün yolcularnı vaqtınca almaylar.
«Fevralniñ 24-25-ne furtuna havfını ilân etken sinoptiklerniñ tahminleri doğru çıqtı. Bugün künniñ ekinci yarısında Yaltada yel quvetleşti, yağmur yağa – ava sebebinden «Yalta-Gorka» alatlı yolu yolcularnı taşımay», – dep bildire müessise memuriyeti.
Aqyarda fevralniñ 24-nde saba furtunalı ava sebebinden parom keçiti çalışmay. Fevralniñ 24-nde üyleden soñ Aqyarda körfezdeki yolcu katerleriniñ areketi toqtatıldı.
Qırımdaki sinoptikler fevralniñ 24-25-nde avalar bozulacaq, dep tenbiledi. Yarımadada qıyın ava vaziyetleri beklenile: küçlü yağmur, sılaq qar, bazı yerlerde küçlü yağanaqlar, klegey buz, yollarda buzlavuq.


text:
Tariyx, kórkem-óner hám mádeniyat jasasa,
millet hám xalıq, pútkil insaniyat erkin jasaydı.
Sh.Mirziyoev
Moynaq rayonındaǵı Sulayman Baqırǵani memorial kompleksinde 2021-jıl may ayınıń 10-sánesinen baslap qánigelik arxeologiyalıq-etnografiyalıq ámeliyat ótkermektemiz. Ámeliyatımızǵa arxeologiya kafedrasi basliǵi, docent, t.i.k J.Hakimniyazov, t.i.k., docent. M.Turebekov, ulken oqitiwshi S.Saypov, assistent oqitiwshi M.Tolibaevlar basshiliq etpekte.
Ázel-ázelden Moynaq rayonı aymaǵında tariyxtı sáwlelendiriwshi tariyxıy obektler bar ekenligi bárshemizge málim.
Usı jıldıń ustazlarımızdıń basshılıǵında 14-may kúni arxeologiya tálim baǵdarı 2-kurs studentleri menen birgelikte Moynaq rayonında jaylasqan bir qatar tariyxıy mádeniy orınlarǵa sayaxat shólkemlestirildi. Bul rayonǵa sayaxatımızdı áweli «Ájiniyaz baba maxbarası»n ziyaratlaw menen basladıq.
Álbette, bul jerde ózara mádeniy sawda hám diplomatiyalıq baylanıslar orayı bolǵanlıǵın biz bul jer xalqınıń mádeniyatı, úrp-ádet dástúrleri hám belgili tariyxıy orınlarınan biri bolǵan Úshsay portı sıyaqlı tariyxıy orınlarınan biliwimizge boladı.
Kóp jıllar dawamında mádeniy baylanıslar orayı sıpatında xızmet etip kelgen. Moynaq rayonınındaǵı oraylıq kósheniń eki boyında boy tiklegen záwlim imaratlar, mısalı «Aq keme» balalar dem alıw orayı, aeroport, rayon orayındaǵı sawlatlı meshit, «Muynak Times» hám sol sıyaqlı zamanagóy imaratlar boy tiklep qala kórkine kórk baǵıshlap tur.
Sayaxat dawamında Úshsay portındaǵı «Kemeler qábiristanı»na, Aral teńizi tariyxı muzeyine hám de sol jerdegi dıqqatqa ılayıqlı mádeniy miyras obektlerine bardıq. Muzeydegi tariyxıy eksponatlar menen jaqınnan tanısıp, Aral teńiziniń ótmishi hám búgini haqqında keńnen maǵlıwmatlarǵa iye boldıq. Muzeyde Orta Aziya territoriyasında (Aral teńizi jaǵasında) jasaǵan quslar, haywanatlar hám balıqlardıń bir neshe túrleri orın alǵan. Ol jerdegi eksponatlar bizlerdi júdá tásirlendirdi.
Bul mádeniy dem alıs dawamında studentler ózlerine bir qansha ruwxıy azıq aldı hám Moynaq rayonı hám onda jaylasqan tariyxıy orınlar haqqında kerekli maǵlıwmatlarǵa iye boldı.
Bunday sayaxatlar jaslardıń sanasında Watanǵa bolǵan súyishpenshiligin asırıwda, ata-babalar miyrasın asırıp abaylap, keyingi áwladqa jetkeriwde unamlı tásirin tiygizedi. Sebebi ótmish tariyxı biz ushın ómir mektebi, misli bir tınıq ayna. Jolımızdı jarqın hám parawan etiwde úlken áhmiyetke iye. Ótmishten ibrat alıp jasaw, onnan tuwrı juwmaq shıǵarıw hár birimizdiń ádiwli minnetimiz esaplanadı. Demek solay eken, búgingi kúndegi iygilikli isler bizlerdiń aydın ullı keleshigimizge tiykar jaratadı. Hár birimiz bay tariyxımız benen maqtanısh sezimleri menen jasar ekenbiz, nesip etse ullı keleshegimizde boladı.
R.TLEMISOV., T. SARSENBAEV
Arxeologiya talim bagdari 2-kurs studentleri


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı mahkemesi birinci instantsiya mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisini yasaq etmek qararını deñişmesiz qaldırıp, imaye tarafınıñ şikâyetini qabul etmedi. Böylece, Meclisniñ 33 azası ile beraber rayon ve qasaba seviyesinde 23 regional meclis yasaq etildi. Qırımtatarlar Meclis azalarını saylama aqqını bergen Qurultaynen beraber 3500 insannıñ faaliyeti yasaq altında qaldı.
Povarskaya soqağındaki Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvı devlet qabaatlayıcısınıñ muracaatınen başladı. Qırım prokurorları Vladimir Çuhrin ve Tatyana Lazareva iş malümatlarına 2016 senesi sentâbr 27-de memuriy cinayet aqqında qararnı ilâve etmege rica ettiler. Mında Meclisniñ Rusiye kontrol etken yarımada prokuraturasınıñ yasağından soñ Bağçasarayda toplanğanı aytıla. Bundan soñ Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovnı sorğuğa çekip, protokol tizdiler ve para cezasını berdiler.
«Bunıñ uquq ceetinden ne emiyeti bar?» – dep soradı mahkemeci İgor Zinçenko.
Añlaşıla ki, Meclis azalarınıñ memuriy cinayetleri ceza olaraq degil, mahkemede qırımtatarlarnıñ «söz tutmağanına» dair bir delil olaraq qullanmaq içün berildi. Nasıl olsa da, mahkemeciler qararnı işke qoşmağa razı olmadı.
«Şikâyet arizası büyük ve delilleri bar, – dep ayttı mahkemeci Yelena Gorçakova. – İmayeniñ delilleri dört noqtada aydınlatıla bile. Birincisi: yasaq qararı içün müim olğan allar mahkeme tarafından yañlıp belgilendi, ve Meclis tam bir davalı degil».
İmaye Meclisniñ mahkeme etilmesi mümkün olmağanını ayttı. Rusiye Yuqarı mahkemesinde saylav organınıñ menfaatlarını temsil etken advokat Kirill Koroteyev dedi ki, onıñ faaliyeti Rusiyeniñ cemaat teşkilâtları qanunlarına esaslanmay, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ tamır halqlar aqlarınıñ beyannamesindeki 5-inci maddesine aittir.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ böyle bir nizamnamesi yoq ve olamazAdvokat Koroteyev
«Belli bir insan gruppasını ticaretnen oğraşmağan bir teşkilât olaraq tanımaq içün bu teşkilâtnıñ nizamnamesi olmalı. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ böyle bir nizamnamesi yoq ve olamaz», – dep qayd etti Koroteyev.
Qırımtatar halqı Qurultaynı, Qurultay azaları ise 33 insandan ibaret Meclis erkânını saylay. İmayeniñ fikirince, onı bir cemaat teşkilâtı olaraq körmek ve mahkeme etmek mümkün degil.
«Cemaat teşkilâtınıñ yoq etilmesi meselesi yalıñız ihtardan soñ köterile bile. Olar iş malümatlarında bar, amma Meclis azaları tenbiyelendi kibi bir şey yoq», – dep qayd ete edi işteki bozuvlarnı Koroteyev.
Advokat Marina Agaltsova Mecliske qarşı qabaat aqqında çıqışta bulundı: «Men 2014 senesi mayıs 3-de olıp keçken vaqialarda toqtalmaq isteyim, Meclis qırımtatar halqı içün qaraman olğan Cemilevni qarşılamağa qarar aldı».
2014 senesi mayıs ayında Ermeni Bazar rayonında Cemilevni qarşılağan qırımtatarlarnıñ yolunı Rusiye uquq qoruyıcıları ve «Berkutnıñ» sabıq hadimleri qapattı. Çatışma neticesinde eki uquq qoruyıcı hafif yaralar aldı, Rusiye Federatsiyasınıñ Ceza kodeksiniñ 318-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca bir qaç cinaiy iş açıldı. Qabaatqa köre, Meclis uquq qoruyıcılarğa qarşı çıqmağa emir berdi, Qırım Yuqarı mahkemesinde onı yasaq etmek içün bu da bir sebep olaraq qullanıldı.
Ebet, aktsiya oldı, «Berkut» hadimlerine qarşı küç qullanıldı, amma ekstremizmnen bağlı bir şey yoqAdvokat Agaltsova
«Qırımtatarlardan ğayrı, Ermeni Bazar rayonında 200 «Berkut» hadimi, 2 tank ve 2 BTR bar edi. «Berkutnıñ» eki hadimine qarşı zorbalıq qararı ba. Birisini yaqasından tuttılar, ekincisini bir qaç kere urdılar. Ebet, aktsiya oldı, «Berkut» hadimlerine qarşı küç qullanıldı, amma ekstremizmnen bağlı bir şey yoq», – dep ayta edi Agaltsova.
«Meclis reisiniñ laflarına keleyik», – advokat Agaltsova qırımtatarlarnıñ temsil organını yasaq etken daa bir sebepke keçti. Rusiye uquq qoruyıcıları Meclis reisi Refat Çubarovnıñ Qırım işğaline qarşı çıqqanı ve yarımadanı Ukrainağa qaytarmaq kerek laflarını begenmedi.
«Cenk bizim içün yalıñız Qırım qaytqan soñ biter. Ukraina Rusiye ile cenkke azırlanmalı. Men eñ beterine azır olmağa çağırğanlardan olam – Rusiye ile balaban cenkke azır olmaq kerek», – dep tekrarladı Meclis reisiniñ aytqanlarını prokuror.
Qabaat bu laflarda Rusiye topraq bütünligini bozmaq çağıruvları bar olğanını tüşüne. Refat Çubarovğa qarşı cinaiy iş açıldı, onı qıdıralar. Prokuraturanıñ fikirince, Qırımnıñ vatandaş ve energetik «qamaçavı» da Çubarovnıñ yapqanı, o, yarımadanı blok etken küçlerge er daim qoltutqanını bildire.
Çubarovnıñ lafları – onıñ şahsiy noqtaiy-nazarıdır. Meclis «qamaçavda» iştirak etkenine dair bir rezolütsiya qabul etmedi
«Çubarov kamerada «biz» dep ayta, – yanında er daim İslâmov ve Cemilev bar, olarnıñ Mecliske alâqası yoq. Çubarov cenk ileride ola bilecegini ayta, silâ almağa çağırmay. Çubarovğa qarşı bir qaç iş bar, amma iç biri soñuna qadar ögrenilmedi. Qabaat tarafı işini qolaylaştıracaq ola, işlerni taqiq etmek yerine Meclis yasağı qararını oña qarşı qabaat temelini qoyacaq ola. Çubarovnıñ lafları – onıñ şahsiy noqtaiy-nazarıdır. Meclis «qamaçavda» iştirak etkenine dair bir rezolütsiya qabul etmedi», – dep ayttı advokatlar.
Qabaat Meclis yasağı qararınıñ delillerini ketirip, prokuraturanıñ fikirince, qırımtatarlarnıñ temsil organı «uquqqa zıt faaliyet» alıp barğanına esaslandı. Prokuror Vladimir Çuhrin Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskayanıñ artından «Meclisniñ eñ büyük aktsiyaları Qırım Cumhuriyetiniñ akimiyet organlarına qarşı yapıldı», dep bildirdi. Bunıñ kibi aktsiyalar aqqında aytıp, prokuror 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı şurasınıñ binası yanında Rusiyege qoltutqan separatistler ve Ukraina topraq bütünligini qorçalamağa istegen faaller, hususan, qırımtatarlar arasında yüz bergen çatışmalarnı ayttı. Fevral 26 kütleviy çatışmalar işi Qırım Yuqarı mahkemesinde baqıla, 79 insan zarar körgen olaraq keçe, amma mahküm etilgenler arasında qırımtatarlardan ğayrı kimse yoq.
Qırım Rusiye terkibine kirgeninen Meclis Rusiye toprağında milliy ekstremizmge yol berdi, kütleviy çatışmalarğa qoltuttıProkuror Çuhrin
«Qırım Rusiye terkibine kirgeninen Meclis Rusiye toprağında milliy ekstremizmge yol berdi, kütleviy çatışmalarğa qoltuttı, – dep ayta edi Çuhrin. – Cemilev ve Kolomoyskiy qırımtatarlarğa Qırımnıñ Ukraina terkibinde milliy muhtariyet olaraq qaytarılması aqqında memorandum imzaladılar. Qırımtatarlar işğal etilgen topraqta yaşay ve Qırım Ukrainağa qaytarılmalı, dep aytıldı. Rusiye topraq bütünligini bozmağa çağırdılar».
Qabaat tarafı Çubarovnıñ işğal altındaki yarımadada Rusiye Devlet duması saylavlarını boykot etme laflarını bile hatırladı.
Çubarov Qırım Cumhuriyetiniñ organları saylavlarını boykot etmege çağırğan edi. Qırımtatarlarğa basqı yapıldıVladimir Çuhrin
«Çubarov Qırım Cumhuriyetiniñ organları saylavlarını boykot etmege çağırğan edi. Qırımtatarlarğa basqı yapıldı, saylavlar ve neticeleri aqqında yañlış malümatlar toplandı», – dep bildirdi Vladimir Çuhrin.
«Prokuratura Meclis faaliyetiniñ yasağı aqqında qarar aldı, amma 2016 senesi sentâbr 22-de Meclisniñ 12 azası Bağçasarayda toplaşıp, Meclis toplaşuvında eki azasınıñ çıqarılması aqqında qarar aldı. Bozuv protokolı tizildi. Meclis reisiniñ muavini bunı inkâr etmey. Çubarovnıñ yıqıcı faaliyeti devam ete. Misal olaraq, Qırım.Aqiqat saytında Çubarov Qırım sakinlerine muracaatta bulunıp, 2016 senesi sentâbr 18 saylavlarını boykot etmege rica etti», – dep qoltuttı zenaatdaşına prokuror Tatyana Lazareva.
Taraflar çoq tartışmadı. Çuhrin hulâsa çıqardı: «Memuriy dava bir sıra delilge esaslanıp tizildi. Şikâyet arizasını sebepsiz tanıp, onı red etmege rica etemiz».
Qırım Cumhuriyeti prokurorınıñ yapqanları – sovetler akimiyetiniñ Cemilevge qarşı yapqanlarınıñ devamıdırAdvokat Koroteyev
İmaye daa bir kere delillerini ketirdi. «Qırımtatarlarğa qarşı baskhı bu davadan başlamadı. Bu halq sürgün etildi ve evine qaytıp olamağan edi. Qırım Cumhuriyeti prokurorınıñ yapqanları – sovetler akimiyetiniñ Cemilevge qarşı yapqanlarınıñ devamıdır. Bunı toqtatmaq imkânıñız bar – birinci instantsiya mahkemesiniñ qararını lâğu etiñiz», – dep muracaat etti mahkemecilerge advokat Koroteyev.
Mahkemeciler toplaşuv odasına ketmezden evel, Rusiyege boysunğan Qırım Cumhuriyeti Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Devlt komitetiniñ vekili Aleksandr Zadkov çıqışta bulundı. O, yarımadanıñ devlet akimiyeti adından qabaat tarafına qoltutmaq içün toplaşuvğa keldi. Komitet işte üçünci taraf olaraq iştirak ete. Zadkov «Meclis degil de, qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını kerçekten qorçalağan» cemaat teşkilâtlarınıñ cedvelini işke ilâve etmege rica etti.
«Meclis ve qırımtatar halqı – aynı degildir, – dep ayttı Zadkov. – Onıñ içün dava qırımtatarlarğa qarşı yönelgen dep aytmaq mümkün degil. Qırımtatarlar Rusiye kelgeninen diniy ihtiyaclarını qarşılamaq imkânını qazandı. 150 insan acılıqqa bardı. Ukraina vaqtında bu yapılmadı. Oraza ve Qurban bayramları Pasha ve Rojdestvo kibi raatlıq künleri olaraq ilân etile. Eskiden bu yoq edi. Aqmescitte cami qurua – Avropada eñ büyük cami olacaqtır. Ukraina vaqtında bu yoq edi, şimdi ise devlet (Rusiye – QA) para qıdıra. Qırımtatarlar şimdiki akimiyetke işana. Meclis nege irişmek istegenini özü ayttı: Qırımnıñ tabiat zenginliklerini idare etmek. Meclisten sorağanlar: «Sizge 150 biñ qoltuta, ya eki million slav ne oldı?». Meclis cevap bere: «Olar bizge keder etmey».
Mahkemeciler toplaşuv odasına ketti. Toplaşuvdan soñ mahkemeciler yerlerine keçti, reisleri İgor Zinçenko şikâyet arizası red etile ve Qırım Yuqarı mahkemesi çıqarğa qararı deñişmez qala, dep bildirdi.
Meclis reisi Refat Çubarovnıñ reaktsiyası emotsional edi: «...XXI asırnıñ 16-ncı yılında dostlarım – yeudiy, ukrain, litvan, latışlar yanında – Moskvada insaniyet onıñnen qanda añlaşma tizmese, dünyanı körfezge atmağa azır olğan iblis çoqtan tuyaq urğanını isbatlağan daa bir haber aldım...».
Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ qararına sert bir cevap berdi. Mahkemede olğan Ukraina konsulı nazirlikniñ resmiy muracaatından evel izaat bermedi.
Rusiye yüksek mahkeme instantsiyasınıñ bu adımı Kremlniñ repressiv siyaseti ile añlaşılğandırUkraina Tışqı işler nazirligi
«Ekstremizm ile küreş» manaçığı ile qırımtatar halqınıñ temsil-icra organınıñ yasaq etilmesi Rusiye işğalci akimiyetiniñ qırımtatarlarnıñ aq-uquqları ve menfaatlarına qarşı bir sayğısızlıqtır. Bunı ırqçılıq dep tanıymız. Rusiye yüksek mahkeme instantsiyasınıñ bu adımı demokratiya ve azatlıq ile küreşken ve işğal etilgen yarımadanı terror ve qanunsızlıqnıñ «renksiz alanına» çevirmege istegen Kremlniñ repressiv siyaseti ile añlaşılğandır», – dep aytıla Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ beyanatında.
Qarar çıqarılğan soñ advokatlar olarnıñ Meclis ve qırımtatarlarğa qarşı yapılğan areketler ile küreş usulları bitkenini bildirdi.
Eki insan – Meclis azası – körüşse, ekstremistler körüşüvimi sayılacaq?Advokat Agaltsova
«Meclis azaları, regional, yerli meclisler toplaşıp, ileri faaliyetini muzakere etse – yasaqtır. Eki insan – Meclis azası – körüşse, ekstremistler körüşüvimi sayılacaq? Mence, bu ola bilir», – dep ayta Marina Agaltsova.
«Nevbetteki tabiiy bir adım – Avropa insan aqları mahkemesine muracaat. Tevsiye etecek şeyimiz budır», – dep qayd etti Koroteyev.


text:
Qırımda koronavirus yuqunçına oğrağan daa üç kişi vefat etti. Böylece, sentâbrniñ 29-ı sabasına vefat etken hastalarnıñ sayısı 62 oldı.
«2362 insan tibbiy közetüv altında buluna, 633-ü dinamik közetüv altında evde qala, 1621 insan hastahanede yata, 109 kişi observatorlarğa alındı», – dep aytıla haberde.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresi 4474 COVID-19 hastasını qayd etti. 1579 insan Qırımnıñ tibbiy müessiselerinde tedaviylene, 2780 insan tüzelgen soñ yiberildi.
İşğal etilgen Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, sentâbrniñ 29-nda saba qayd etilgen 87 yañı koronavirus hastası aqqında haber etildi.
Rospotrebnadzor, Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı arta, dep qayd etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina demir yol naqliyatınıñ devlet memuriyeti İvano-Frankovsk – Dnepropetrovsk poyezdiniñ marşrutını Novoalekseyevkağace uzattı.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, yañı cedvel boyunca tren avgust 7-29 künleri yürecek.
«Yolcularnıñ oñaytlığı içün № 231/232 İvano-Frankovsk – Dnepropetrovsk poyezdiniñ marşrutı Novoalekseyevkağace uzattırıldı, Zaprojye, Tavriysk ve Melitopolden keçecektir», – denile beyanatta.
İşbu cedvel boyunca tren avgust 7-29 tek künleri qatnaycaq. İvano-Frankovsktan: avgust 15-ne qadar – saat 15:31, avgust 17-29 – 15:22. Dnepropetrovskqa saat 11:40 kele ve saat 12:11 çıqa, Novoalekseyevkağa – saat 17:50 kele.
Avgust 31 künü № 231/232 treni İvano-Frankovsk – Dnepropetrovsk marşrutı boyunca yürecek.
Novoalekseyevkadan keri tren avgust 8-30, çift künleri, saat 10:10 çıqacaq. Dnepropetrovskqa saat 16:52, İvano-Frankovskqa saat 13:24 kele.
Bıltır Ukraina işğal etilgen Qırım ile naqliyat alâqasını toqtattı. Yarımadağa qatnağan trenler endi Herson vilâyeti Novoalekseyevkağa qadar bara.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi mart ayında işğal etti.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/7 dekäber
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 7 dekäber biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1880 — Läbibä Xösäyeniä, tatar möğällimäse, qızlar mäktäbe mödiräse.
- 1905 — Fatıyx Bäxtiev, tatar agronom, selektsiä belgeçe.
- 1928 — Noam Çomskiy, AQŞ tel belgeçe, teoretik.
Wafatlar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1906 — Eli Dükommen, Şveytsariä jurnalistı, Tınıçlıq öçen Nobel premiäse laureatı.


text:
Rusiye kontrolindeki Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi Kazim Ametovnıñ Aqmescit SİZOsındaki işkence şaraitleri aqqında vatandaş davası boyunca oturışuvında penitentsiar müessisege kelecek esnasqa qadar qalğan vesiqalarnı bermesini emir etti.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsi haber ete.
Qayd etilgenine köre, hastahanede yatqan Ametovnıñ sağlığınen bağlı uzun teneffüsten soñ dava arizası, hususan zarar körgen kişiniñ esaslanğan bozuvları tafsilâtlıca tedqiq etildi. Esnas koronavirus sıñırlavları sebebinden qapalı rejimde keçirildi. Bundan ğayrı, mahkeme Aqmescitniñ SİZO-1-ini daa taqdim etilmegen vesiqalarnı iyünniñ 18-nde olacaq nevbetteki oturışuvına ilâve etmege mecbur etti, aks alda dava olğan deliller esasında baqılacaq.
«Bu çeşit davalarda zarar körgen kişi bozuvlar aqqında aytsa, devlet organı bozuv olmağanını isbatlaycaq deliller bermeli. Aks alda mahkeme olar bar edi, dep sayacaq», — dep añlattı advokat Rustem Kâmilev.
Rusiye kontrolindeki Sudaq şeer mahkemesi 2021 senesi aprelniñ 12-nde «Veciye Kaşka davası» boyunca mahküm etilgen Kazim Ametovnıñ şartlı apis cezasını lâğu etti, mahkümiyetini bağışladı.
2020 senesi dekabrniñ 4-nde «Veciye Kaşka davasınıñ» 63 yaşında mabüsi Kazim Ametovnıñ evinde Rusiye quvetçileri tintüv keçirdi. İlk malümatqa köre, anda «tahqiqat tedbirleri» oldı. Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl bildirgenine köre, FSB hadimleriniñ tintüvi Ametovnıñ oğlunen bağlı.
Ametov, evlerinde keçirilgen tintüv tafsilâtları aqqında tarif etti.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası ve Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Milliy politsiyası cinaiy tahqiqat başlattı.
«Veciye Kaşka davası»
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı.
Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
2019 senesi aprelniñ 7-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi para talap etüvde qabaatlanğan «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüslerine üküm çıqardı. Ruslan Trubaç, Bekir Degermenci ve Kazim Ametov 3 yılğa şartlı olaraq üküm etildi, 3 yıl sınav müddeti olaraq belgilendi. Asan Çapuh 3,5 yıl şartlı apis cezasını aldı, 3 yıl sınav müddeti olaraq belgilendi.
Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç qabaatlarını tanımadı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar «Tınjden» ukrain neşrine intervyü vaqtında «Qırım platforması»nıñ beş esas faaliyet yönelişini ayttı.
«Platformanıñ faaliyeti al-azırda beş esas yöneleşten ibaret. İlk nevbette bu Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilmesi tanımama siyasetiniñ birleştirilüvi, sanktsiyalar tesirini quvetleştirilüvi, Azaq-Qara deñizler bölgesinde ve Şarqiy Aq deñizde telükesizlikniñ temin etilüvi. Platformanıñ eñ müim aspekti insan aqlarınıñ qoruvı. Ve platforma Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ iqtisadiyatqa ve yarımadadaki ekologik vaziyetke menfiy tesiriniñ aradan qaldırılması içündir», – dep qayd etti o.
Ukraina tış işler nazir muavini Emine Ceppar qayd etkeni kibi, «Qırım platforması»nıñ maqsadı – Qırımnı işğalden azat etüv meselesinde halqara toplulığınıñ diqqatını ve resurslarnı birleştirmektir.
«Qırım platforması yarımadanıñ işğalden azat etilmesi içün umumiy strategiyanıñ tış siyaset elementi olmalıdır. Esas maqsadı Ukrainıñ yarımada üzerinde suverenitetini ğayrıdan tiklemektir. Oña irişmek içün halqara toplulığınıñ ıntıluvını quvetleştirmek pek müim», – dedi Ceppar.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, fevralnıñ 26-nda, cuma künü, Qırımnıñ işğalden azat etilüvi ve reintegratsiyası içün yapılğan tedbirler aqqında ferman imzaladı.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Öfönöñ Eñeü parkına yıyılğan veterandar häm başqalar bıyılğı bayramdıñ küñelde kütäreügä qarağanda, küberäk kyeftären bötöröüźe äytte. Sönki bıyıl estondar Sovet haldatı hının küsergäs, nıq auır buldı ti ular. Öfölä yäşägän veteran, ul tıumışı menän Qazandan İlgizär Xäyerov babay oşoğa nıq äseneüen höyläne.
Respublika başlıqtarı qaźna aqsahına säskä halğandı qararğa eñeü parqına xalıq ta baytaq yıyılğaynı. Ular arahınan üźen Diñgeź bürehe tip yörötkän Mansur ağay mäśälän, xäźer yäş bıuında ilhöyärlek toyğoho yuq, bınday xalıqtıñ kiläsäge lä tomanlı tip iśäpläy.


text:
Bu oyışmanıñ azia bülege mödere, Brad Adams, İrannıñ üz telägençä qaçaqlarnı kire cibärüen qanunsuz dip bäyäläde.
“Bezne şul borçıy, kire qaytqannarnıñ kübese iqtisadı immigrantlar tügel ä asıl qaçaqlar ide. Läkin İran qaçaqlarnıñ barsında aqça öçen küçkän immigrantlar dip atap alarnı kire cibärergä tırışa. Äye qaysı beräwlär iqtisad yağın qayğırtqan immigrantlar läkin anda qaçqannarnıñ kübese säyäsi säbäblär arqasında küçkännär.”
Adam süzlärençä, Äfğanstanda Taliban xäqimiäte bärep töşerelgännäñ soñ illärenä kire qaytqan qaçaqlar, Äfğanstandağı xällär könnäñ kön naçarayu säbäle xäzer qabat kitä başlağan, bu da wazğıyätne tağın ber qat qatlandıra dide ul.
Ğiraqtağı xällärgä kire qaytsaq, Xalıqara qaçaqlar köne uñayınnañ BMOnıñ Qaçaqlar Yuğarı Kommissionere üz xisabın bastırıp çığardı. Xisapta äytelgänçä, Ğiraqta barğan köç qullanular näticäsendä, 2006nçı yılda 1 Million yarım Ğiraqlı tuğan yaqlarını taşlap Ürdün, Süriä häm başqa illärgä köçenergä möcbür bulğan.
Uzğan yıldağı bu artış, Dönyadağı qaçaqlar sanınıñ 14 protsentkä artuına kitergän. Bu isä 2002 yıldañ birle iñ zur artış. Dönyada barlığı 10 Millionlap qaçaq buluı isöblänä.
Ğiraq dönyada Äfğanstannañ soñ, qaçaqlar sanınıñ iñ zur öleşen täşkil itä.
Christian Aid isemle xäyriä törkeme, kiläse yıllarda xäzerge qaçaqlar mäsäläse tağın da naçarayaçaq di. Häm ul qaçaqlıqqa başqa ber säbäb üstäläçäk dip belderä. Busı inde iqtisadqa da totırıqsızlıqqa da bäyli tügel. Bu törkem fikerençä kiläçäktä ägär dä Klimat üzgäreşlärenä qarşı çaralar kürelmäsä dönyada 2050 yılına qadär 1 milliard xalıq qaçaqlar xälenä äylänäçäk.