text:
Türkiyeli qırımtatar alimi, tarih ilimleri doktorı Halil İnalcikniñ adı dünyanıñ 2000 eñ nufuzlı alimleriniñ cedveline kirsetildi. Bilkent universitetiniñ 98 yaşlı ocası Türkiyede 20-den ziyade universitetlerniñ professorı, Türkiye, Amerika, Serbiya ve diger devletler ilimler akademiyasınıñ azasıdır. Amerikalı alim İmmanuil Vallerstaynnıñ sözlerine köre onıñ kitapları «qıymetli hazine»dir, dünya ilimine qoşqan issesi ise «sıñırsızdır».
Halil İnalcikniñ dedesi Seit-Halil efendi Bağçasaraydaki Hancamisiniñ mazini olğan, babası Osman Nuri rus-yapon cenki vaqtında çar ordusında hızmet etmege istemeyip, Türkiyege icret etken, lâkin vatanı ile bağını iç kesmegen.
Professor İnalcik Qırımdaki vaqialardan pek yahşı haberdar.
Keçenlerde Qırım tarihı boyunca onıñ ingliz tilinde risalesi çıqtı, çoqtan beklenilgen «Qırım hanlığı tarihı» kitabı basmahanege berildi. Alimniñ iş künü daqqa-daqqasınen yazılıdır. Lâkin böyle meşğul olğanına baqmadan Qırım. Aqiqat mühbirine vaqıt ayırıp, mart ayında olıp keçken «referendum», Rusiyeniñ siyaseti ve Qırımnıñ kelecegi hususında bazı fikirlerinen paylaştı.
– Rusiye Qırımnı endi ekinci kere işğal etmekte. 1783 senesi orduları ile Kırımnı ve tek Qırımnı degil de, Qaradeñizniñ şarq yalısını basıp alğan Rusiyeniñ ğayesi buralarnı ruslaştırmaq, imperiyanıñ sıñırlarını kenişletmek, yañı topraqlarnı ruslarnen toldurmaq edi. Bu yerlerniñ tamır halqını, musulmanlarnı mecburen köçmege zorlamaq, basqı altına almaq Rusiyeniñ resmiy siyaseti oldı. Eki asır keçtikçe biz aynı vaqialarnı köremiz.
Özüniñ soñki «referendum»ınen Rusiye asırlıq çabalarını dünya qarşısına çıqardı, bütün dünyağa Qırımğa sanki «ezeliy rus toprağı» kibi iddialarını qabul ettirdi. Batı da buña sessiz qaldı. Ne içün böyle oldı? Çünki bir çoq ğarp siyasetçileri Qırım tarihını, Qırım türklerniñ, qıpçaqlarnıñ bir yurdu olğanını, bilmeyler ya da pek yaramay bileler. Qırımtatarlarnıñ icretke zorlanğanlarından Ğarpta tek eşitmekçe habeorleri bar. İşte, böyle siyasetçiler içün biz yaqında Qırımnıñ ta qadim devirlerden bugünge qadar tarihını qısqadan añlatqan «A Brief History of the Crimea», ingliz tilinde risale azırladıq, - dey Halil İnalcik.
Professor pek emiyetli bir noqtanı qayd etti: «Qırımlı büyük mütefekkir İsmail Gaspralı dedi ki, Qırım kendi başına Rus imperatorlığına qarşı turalmaz. Türk dünyası birleşmeli. Müşterek bir ğaye olmalı ki, bütün türklerni qorusın. Şu tüşüncelerniñ neticesi olaraq «Tilde, fikirde ve işte birlik» şiarını ortağa sürdi». Söz sırası, 2014 senesi YÜNESKO qararı ile Gasprinskiynıñ yılı olaraq ilân etildi.
– Teessüf ki, - kederlene professor, - Gasprinskiyniñ türk dünyası birligi aqqındaki arzusı kerçekleşmedi. Telüke şunda ki, bugün türk dünyasınıñ birligine akis olaraq Putinniñ avrazionizm nazariyesi qarşı qoyuldı. Nazariyeniñ baş maqsadı odduqça çoq insanlarnı ruslaştırmaqtır. Putinniñ teklif ettigi Avraasiya ittifaqında, tabiiy ki, Rusiye liderlik yapacaq. Putinniñ avrazionizm nazariyesiniñ tarafdarları Rusiye Avraasiya medeniyetiniñ merkezi, Asiyadan ta Baltıqboyu. Poloniyağa qadar devletlerniñ halqı ise şu büyük rus medeniyetiniñ bir parçasıdır, kibi fikirni aşlamağa tırışalar. Eki medeniyet mucadelesi kete. Ve bu savaşta bugün Rusiye qazanmaqta.
Eger de Ğarp areketke keçmese, Putinniñ «avrazionizm» nazariyesi kerçekleşebilir.
Şunı unutmamalı ki, avrazionizm ğayesi 19-ncı asırnıñ soñunda – 20-nci asırnıñ başında peyda olğan edi. Putinniñ nazariyesi ise bu neoavrazionizm. Eger de Ğarp areketke keçmese Putinniñ avrazionizm nazariyesi kerçekleşebilir.
Putin aqıllı insan, Rusiye tek başına Batı, Avropa, Amerikağa qarşı turalmaycağını añlay. Oña qudretli bir ortaq zarur. Ve o, Qıtay ile işbirlik qurdı. Soñki zamanda Qıtay tehnologiya saasında, iqtisadiy ceetten pek ileriledi. Neoavrazionizm nazariyesini çürütmek içün Qıtaynı Rusiyeden ayırmaq kerek, - dep saya tarihçı. – Ğarp bunı añlamaq ve areketke keçmek kerek. Avrazionizm nazariyesine qarşı tek medeniy usullarnen küreşmek mümkün. Yani Ğarp Orta Asiya devletleriniñ gençleri ögünde öz universitetleriniñ qapısını açmaq, bedava tasil bermek, türk halqlarını ğarp medeniyetine celp etmesi kerek. Aks alda, Allah qorusın, 50-60 yıl keçken soñ rus medeniyetinde terbiyelengen bu halqlar kendilerini rus olaraq sezip başlar. Bundan bizni yalıñız İslâm qorçalap olur. Aynı şu sebepten bugün Qırımda dinge ve tilge ücüm etile.
1996 yılı tarihçı dedeleriniñ yurtunı ziyaret etti. Faqat, körgen-eşitkenleri onı pek kederlendirdi. Bir tanışı oña doğup ösken evini kösterecek olıp, anda alıp barğanda evniñ yañı «saipleri» küfür etip, polis çağıracaqlarınen qorquzğan.
– Ruslaştıruvnıñ accı aqibetlerini men Qırımda er adımda kördim.
Bağçasarayda er kes özarası evinde, işte, soqaqta, umumen er yerde rusça qonuşa., - dep paylaşa qayğılı fikirlerinen Halil İnalcik. Şu yerde o, maña inglizce-ukraince sözlük yollamamnı rica ete. – Ukrain tilini ögrenmek isterdim, eger maña böyle bir sözlük yollap olsañız, çoq sevinirdim, - dey o.
Subetimizniñ soñunda professor eñ büyük arzusınen paylaştı.
– Birinci işğal zamanında Rusiye Qırımnı boşalttı. Bugün Türkiyede ne qadar qırımtatarı yaşamaqta? 4-5 million civarındamı?. İnşalla, Rusiye yıqılır ve şularnıñ iç olmağanda 1 millionı tekrar Qırımğa qaytır ve anda yerleşir. Menim eñ büyük arzum budır.


c: text/html

text:
Qırımda, cuma künü, oktâbr 2-de, bazı yerlerde küçlü yağmur, boran, burçaqnıñ yağmasını, yelniñ saniyede 20 metr olmasını bekleyler. Bunı Qırımnıñ gidrometeorologiya merkezi bildire.
Aynı zamanda yarımadada yanğın havfı saqlanıla. Gece ava arareti sıfırdan yuqarı 10-15 derece, kündüz – 19-24 derece olacaqtır. Şimaliy-şarqiy yel – 5-10 m/s.
Qara deñizde suv arareti sıfırdan yuqarı 20-23, Azaq deñizi ve Keriç boğazında 22 derece etrafında olacaqtır.
Aqmescitte ava ara-sıra bulutlı olacaq. Gece ve saba yağmur, borannıñ olması mümkün, kündüz yağanaqsız. Yel saniyede 5-10 m\s. Gece ava arareti sıfırdan yuqarı 13-15 derece, kündüz – 21-13 dereceni teşkil etecek.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqmescit – Qırım aman-aman bir buçuq yıldan berli yañı kerçeklerde yaşay, Rusiye timsalleri ukrain timsallerini quvdı. Eski timsallerden sebep yaqalana ve mahkeme etile bilesiñ. Buña baqmadan, Qırım sakinleri Ukrainağa munasebetini ifadelemek içün çeşit usullarnı tapalar: mavı-sarı renklerde urba kiyeler, ukrain işaretleri ile şeylerni alalar ya da bu renklerni farqlı saalarda qullanalar. Ekspertlerniñ fikirince, şimdiki vaziyette qırımlılarnıñ yarımadada üküm sürgen vaziyetke qarşı çıqqanını köstermek içün diger imkânları yoq.
Rusiyege «qoşulğan» soñ yarımadada tez-tez ukrain timsallerini yoq etmege başladılar: bayraq, tuğra, devlet tilinde levha, işaretler – keçmişni añdırğan er şey teşebbüsçilerniñ planlarına köre unutılmaq kerek edi.
Aqımdaki seneniñ mart ayında Qırım faalleri cemaat tedbirlerinde timsallerni kösterip, yaqalanğan ve mahkeme etilgen ediler
Aqımdaki seneniñ mart ayında Qırım faalleri cemaat tedbirlerinde timsallerni kösterip, yaqalanğan ve mahkeme etilgen ediler. Ukrain yazıcısı Taras Şevçenkonıñ doğğanından 201 yıllığına bağışlanğan aktsiyada ukrain bayraqlarını kötergen insanlarnı mecburiy işler ve para cezaları ile cezaladılar.
Qırım faali, populâr bloger Liza Bogutskaya öz fikirini gizlemeyip, sarı-mavı bayraq renklerine kiyingen edi, lâkin keçken seneniñ sentâbr ayında onıñ evinde keçirilgen tintüv ve uquq qoruyıcı organlarnıñ sorğusından soñ o Qırımnı terk etip, qıtaiy Ukrainağa köçti.
Urbadan başlap maşinağa qadar
Şimdiki Qırımda basqı ve qorquzuvlarğa baqmadan, yarımada sakinleri Ukrainağa eyi yanaşqanını köstermege devam eteler. Bu farqlı şekillerde ifadelene: birisi sarı-mavı renklerde urba kiye, ukrain timsalleri ile şeylerni satın ala ya da bu renklerni farqlı saalarda qullana. Qırım.Aqiqat bu fikirni tasdıqlağan eñ parlaq fotoresimlerni saylap aldı.
Aqmescitte sarı-mavı urbada adamlarnı sıq-sıq körmek mümkün: ayaqqap, şort, kölmek, anterler. Bu birden közge çarpa.
Böyle urbağa qırımtatarlarnıñ iştiraki ile keçken tedbirlerde rastkelmek mümkün. Soñki sefer bunı Aqmescitniñ qırımtatarlar toplu yaşağan Borçoqraq (Fontanı) qasabasınıñ 25 yıllığı bayramında körmek mümkün edi. Mında, misal olaraq, Küreş yarışları keçken meydançıqlar sarı-mavı renklerde edi.
Daa bir usul – graffiti. Meselâ, Aqmescitniñ Naberejnaya soqağı rayonında keçken sene ukrain bayrağı resiminde Vladimir Putin qolunı adamlarğa uzata edi. Faqat, tezden Rusiye prezidentini boyanen qapatıp, resimniñ bir qısmını qaldırdılar – mında ukraince bir yazı peyda oldı: «Sen bizim ile – biz seniñ ile» ( «Tı z namı – mı z toboyu», – QA).
Aqmescitte Rusiye devlet yolbaşçısınıñ tenqidi ile diger graffiti de bar.
Urba çarşıları ve tükânlarında ukrain timsalleri ile kölmek ve baş kiyimleri alâ daa satıla. Misal olaraq, Qırım paytahtındaki çarşılardan birinde Andreyevskiy ve ukrain bayraqları kapitan kepkasını satın almaq mümkün. Onıñ fiyatı – 105 ruble. Ya da sade sarı-mavı baş kiyimini almaq mümkün.
Şeer akimiyetiniñ qararı ile Aqmescitteki Kozlov soqağında yoq etilgen çarşıda Ukraina haritasınıñ resmi ile silecekni sata ediler. Qırım.Aqiqat mühbiri satıcıdan bundan sebep problemleri yoqmı dep soradı, onıñ cevabı böyle oldı: «İcare parasını kim berecek?».
Diqqatqa lâyıq daa bir «sarı-mavı şey» – levhalar. Aqmescit merkezinde büyük yazını körmek mümkün: «Apteka nizkih tsen» («Ucuz fiyatlar aphanesi», – QA), bu levha «Qırım baari» vaqialarından evel peyda olğan edi.
Aluştadaki «Kiyev» şifahanesi ve Saq kirişinde sarı-mavı yazılar alâ daa bar. Hatırlatmaq kerek ki, maşina aydavcıları bu levhalarnıñ yanında toqtalıp, foto çıqaralar.
Söz sırası, Ukraina bayraqları maşinalarnıñ içinde siyrek rastkelse, ukrain timsalleri maşinalarnıñ üstünde – sıq-sıq ola. Misal olaraq, yol hızmeti hadimleri yürgen «Gazel» ukrain milliy bayrağınıñ renklerine boyalanğan.
Ekspert: bu em Qırım, em de yarımadadan tış işaretleri
Psihologiya ilimleri namzeti, Ukraina oca ilimleri Akademiyasınıñ İçtimaiy ve siyasiy psihologiya İnstitutınıñ hadimi İrina Brunova-Kalisetskayanıñ zanınca, qırımlılar mavı-sarı renklerni qullanıp, öz baqışlarını ifadeleyler, çünki şimdiki vaziyette başqa çareleri yoq.
Bu müitte olarnıñ bunıñnen bağlı fikirleri, şu cümleden, «referendum» ve «qoşuluvğa» munasebetini ifadelemek içün yekâne imkândırİrina Brunova-Kalisetskaya
«Sır degil ki, Qırımnıñ bütün sakinleri Rusiyeni çağırmadı ve işğalge, «tuvğan yerge qaytmasına», razı degil ediler. Lâkin bu müitte olarnıñ bunıñnen bağlı fikirleri, şu cümleden, «referendum» ve «qoşuluvğa» munasebetini ifadelemek içün yekâne imkândır», – dep ayta Brunova-Kalisetskaya Qırım.Aqiqatqa.
Bunıñnen beraber, ekspertniñ qayd etkenine köre, adamlar qıtadan kelgen «qırımlılar Ukrainanıñ topraq bütünligini qorumadılar ya da yarımada «sovetler» devrinde yaşay» kibi qabaatlarına cevap bermek içün fikirlerini ifadelemege mecburlar.
«Tabiiy ki, özüni Ukraina vatandaşı sayğan ve Qırımnıñ Ukrainağa qaytmasını beklegen insanlar bunı eşitmege istemeyip, özüne nisbeten adaletsizlik dep sayalar», – dep ayta psihologiya ilimleri namzeti.
Onıñ bildirgenine köre, bu em Qırım, em de yarımadadan tış işaretleri: «Bizler – Ukraina vatandaşımız, bizler – barmız».


text:
Mayısnıñ 18-nde Hersonda karantin şaraitlerinde telükesizlik tedbirlerine riayet etip, qırımtatar sürgünliginiñ qurbanları añıldı. İnsanlar hatıra taşına çeçek ketirip dua etti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Hersonda qırımtatarlarğa qol tutmaq içün şeer akimiyeti ve milliy azlıq vekilleri keldi.
«Tedbir 9:00-dan 12:00-ğa qadar tertip etildi, insanlar bir yerde toplaşmasın ve er kes kelip elâk olğanlarnı añsın istedik. Şunıñ içün vaqıt belgilendi. İnsanlar kelip, dua oquycaq ve çeçek qoyacaqlar. Bu facia tesir etmegen iç bir qırımtatarı yoqtır. Tünevin ev arhivlerinde babamnıñ yazısını taptım. O adise-vaqialarnı «canlandırdım». Qorantada 12 insandan tek ekisi sağ qalğanını tarif etken edi», – dep bildirdi jurnalistlerge Herson şeer meclisiniñ reisi İbragim Suleymanov.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy qırımtatar halqı genotsidiniñ yılında Rusiye işğal etken Qırım yarımadasınıñ Ukraina kontroline, qırımtatarlarnıñ ise tuvğan evlerine qaytacağına ümüt etkenini bildirdi.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana – «Bir acı. Bir tarih». O, qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan bir sıra aq qorçalayıcı ve media leyhasından ibarettir.
Qırımnıñ Qurman qasabasında mayısnıñ 18-nde qırımtatar milliy areketiniñ faalleri genotsid qurbanlarını añdı: hatıra taşına çeçek qoyıp, dua oqudılar. Tedbir Rusiye quvetçileriniñ nezareti altında keçti.
Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ milletlerara munasebetler Devlet komiteti bildirgenine köre, qırımtatar sürgünliginiñ yılına bağışlanğan er yıllıq «Qalbiñde ateş yaq» aktsiyası bu yıl koronavirus pandemiyası sebebinde online yapılacaq. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti, COVID-19 sebebinden bütün sanitar normalarına riayet etip, hatıra abidelerine çeçekler qoyulacaq, dep bildirdi.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Rusiyeniñ Alâqa ve kütleviy bağ nazirligi, akimiyetten izin almayıp çetel gazeta ve mecmualarnıñ taqatıluvı içün ceza bermekni buyurğan qanun leyhasını azırladı.
Nazirniñ muavini Aleksey Volin «İnerfax» agentligine dedi ki, işbu vesiqa çetel neşirlerini ruhsetsiz tarqatqanlarğa qarşı yöñelgen.
Onıñ sözlerine köre, qanun leyhası 1000 ve 30000 ruble (tahminen 420-12500 grn – QA) arasında para cezasını teklif ete.
Bunen beraber Aleksey Volin dedi ki, Rus kütley haber vastalarına çetel neşirleriniñ maqalelerini derc etmete, ya da olarnı başqa şekilde tarqatmağa yasaq etilmey.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işleri boyunca vekâletlisi Mustafa Cemilev Ukraina vatandaşlarını qırımtatar bayrağı Kününen hayırladı. Bu aqta onıñ ictimaiy ağlardaki saifelerinde söz yürsetile.
« Qırımtatar bayrağı Künü hayırlı olsun!» – dep yaza Cemilev ukraince ve qırımtatarca.
Daa evel Ukraina prezidenti Petro Poroşenko vatandaşlarnı Qırımtatar bayrağı Kününen tebrikledi. O, «mavı-altın renkli qırımtatar bayrağı, Ukraina Devlet Bayrağınıñ mavı-sarı tüsü kibi, bugünki künde bizim serberstligimiz içün küreşimiz ve öz evimizde, ukrain Qırımında, bizim yerimizde tınç yaşav aqqınıñ belâğatlı timsali olıp qaldı» – dep qayd etti.
İyünniñ 26-nda qırımtatarlar Milliy bayraq Kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-nde Aqmescitte ötkerilgen ekinci qırımtatar halqı Qurultaynıñ birinci künü saylânğan edi.
Qırımtatar bayrağı üzerinde altın renkli tamğa tasvir etilgen kök renkli bir bayraqtır.


text:
Ukraina Milliy yazıcılar birliginiñ Kyiv teşkilâtına rehberlik etken Vladimir Danılenko qırımtatar yazıcıları tarafından yazılğan eserlerniñ ukrain tiline tercimelerini özüniñ şahsiy neşriyatında neşir emege azır. Bunı o, Qırım.Aqiqat içün bergen izaatta söyledi.
«Men bir zamanları «Samotniy piligrim» («Yañğız yolcu») antologiyanı neşir ettim. O satılıqta bar. Qırımtatar yazıcılarınıñ seviyesi aqqında tasavurım bar. Bu halqnıñ edebiyatında Avropa seviyesindeki ustalar bar. Teessüf ki, Qırımnıñ ilhaqından soñ olarnen alâqalarımız üzüldi. Bir qaç müellif Kyiv teşkilâtında qayd etildi, lâkin olar ukrain tilinde yazğan muelliflerdir», – dedi Danilenko.
O, neşriyatı («Volodımır Danılenko neşriyatı» – QA) tercimanlarnı tapuv ve neşir etilmesi ceryanına para ayıruvnı üstüne almağa azır olğanını qayd etti.
«Samotniy piligrim» antologiyası, Danılenko tarafından tertip etilip, onıñ tarafından 2003 senesinde Kyivde neşir etildi. Oña qırımtatar edebiyatı klassikleri Şamil Alâdin, Tair Halilov, Şevket Ramazanov, Leylâ Alâdinova ve diger muellifler tarafından yazılğan eserlerniñ tercimeleri kirdi.
Daa evel, Ukrainanıñ qıtadaki qısmında çalışqan Tavriya milliy universitetiniñ (TMU) Filologiya ve jurnalistika institutı, talabeler yetmegeni sebebinden Şarq filologiyası kafedrası ile Qırımtatar bölügini qapatmağa mecbur oldı, dep bildirilgen edi.
Ukrainanıñ qıtadaki qısmında qırımtatar tili ve edebiyatı TMUdan ğayrı Taras Şevçenko adına Kyiv milliy universitetinde ögrenile.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi yañı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» daa eki mabüsi Alim Sufyanov ve Seyran Hayretdinovnı sentâbrniñ 9-na qadar apiske almağa qarar berdi. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsi bildire.
Bundan evel mahkeme bu davanıñ dört mabüsini apiske aldı: İsmet İbragimov, Zekirya Muratov, Emil Ziyadinov ve Vadim Bektemirovnı. Olar sentâbrniñ 2-ne qadar SİZOda qalacaqlar.
Eki kün evelsi bu mahkeme qırımlı musulman, birinci derece körme saqatı Aleksandr Sizikovnı sentâbrniñ 2-ne qadar ev apsine yolladı. Onı «Hizb ut-Tahrir» faaliyetini teşkil etkeninden şübheli sayalar.
İyülniñ 7-nde saba erte qırımlılarnıñ evlerinde tintüvler keçirildi: Emil Ziyadinov, İsmet İbragimov, Alim Sufyanov, Seyran Hayretdinov, Aleksandr Sizikov, Vadim Bektemirov, Zekirya Muratov ve Aluştada Dilâver Memetov. Memetov tintüv vaqtında evde degil edi, onı qıdırmağa devam eteler, dep bildire «Qırım birdemliginiñ» faalleri.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, mahsus hızmetniñ hadimleri Qırımda «Hizb ut-Tahrirni» teşkil etkeninden ve iştirak etkeninden şübheli sayılğan yedi insannı tuttı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi beyanatını derc etip, «qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen yañı qanunsız tintüvler ve tutuvlarnen bağlı narazılığını» bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Bunı Qırım «akimiyetine» yaqın olğan «Krıminform» saytı bildire.
«Mustafa Cemilev aqqında aytacaq olsaq, onıñ Barack Obama ile körüşüvi 23 yıldan berli qırımtatarlarnı siyasiy maqsatlarnen qullanıp, alıp barğan dağıtuv faaliyetiniñ devamı ola. Böyleliknen, o, insanlarnıñ duyğularını bir şey saymayıp, qırımtatarlarnıñ menfaatlarını ihmal etip, diger devletlerniñ menfaatları içün çalıştı ve çalışmağa devam ete. Körüşüvni ise yalıñız provokatsiya olaraq adlandırmaq mümkün», – dedi Balbek.
«Baş nazir muavini» qayd etti ki, bu şeyler Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti tarafından qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını ğayrıdan tiklev ve olarnıñ abadanlaştıruvı boyunca faal iş alıp barğan vaqıtta olıp keçe.
Balbek Rusiye prezidentiniñ sürgün olunğan halqlar reabilitatsiyası aqqında emirini hatırladı. O, dedi ki, qırımtatarlar Rusiyeniñ uquq saasınen faal sürette bağ qura. Onıñ bildirgenine köre, qırımtatar ealisiniñ 60-70% Rusiye vatandaşlarınıñ pasportını aldı.
Balbek Cemilevniñ Ğarpnen olğan munasebetlerini «provokatsion aktsiyalar ve qırımlılarnıñ saylavını ihmal etip, Rusiyege qarşı informatsion cenkni başlağan halqara institutsiyalar ile bağ tutqanını» ayttı.
Balbek emin, Qırımtatar Milliy Meclisini grantlar esasında maliye etüvi «qırımtatarlar içün zararlı olğan siyasiy leyhalarğa çevirildi».
«Cemilev, şübesiz, itibarlı bir adam. Onıñ vazifesi – Qırımdaki vaziyetni kerginleştirmektir. Böyle etip, o, teşkilâtnıñ siyasiy yolunı belgilegen ğarp saipleriniñ vazifelerini yerine ketire», – dep ayttı «baş nazir muavini».
Balbek dey ki, Cemilevni qarşılağan qırımtatarlarnı ondan sebep cezaladılar.
Onıñ malümatına köre, Cemilev «qırımtatarlarnı akimiyetke qarşı çıqmağa çağırıp, Ukraina Yuqarı Radasınıñ spikeri olacaq ola».
Qırımtatar Milliy Meclisine qarşı çıqqan Ruslan Balbek namzeti Meclis tarafından teklif etilgen Lenur İslâmovnıñ yerine Qırımnıñ «baş nazir muavini» vazifesine tayin etildi.
Salı künü, iyün 3-de, qırımtatalarnıñ lideri Mustafa Cemilev Varşavada «Birdemlik» mukâfatını elde etti. Onıñ miqdarı million yevronı teşkil ete. Cemilevniñ aytqanına köre, bu paranıñ bir qısmı «Qırım inkişaf fondu» vastasınen Maydanda can bergen insanlarnıñ qorantalarına berilecek.
Poloniyada Cemilev AQŞ prezidenti Barack Obama ile körüşti. Qırımtatarlarnıñ lideri Amerika prezidentine muracaat etip, Qırımnı işğal etken Rusiyege qarşı cezalarnı quvetleştirmege rica etecegini bildirgen edi.


text:
Sılpağarlanı cigit Dommayçını ulanı, Sılpağarlanı Deboşnu caşı ötgür Barak, Üçkeken özen başında Kamişli-Kol kışlıkda, koşda malçı bolub turğan cerinde, atasını bir hını sözüne açıvlanıb, atın cerleb, camçısın, başlığın, macal kiyimin kablab, özenni enişge sarkıb ketgendi. Ala ata-babalarından oğuna da avur söznü költürürge ürenmegen adamla bolğandıla, atasını uçhara sözü aña katı tiygendi. Költüralmağanında va, atasına kayırılmağandı da, köz tuvrasından korağandı. Barak süegi-sanı urub ösgen, işde çınıkğan, küçü, karıvu cetişgen tavkel ulan bolğandı. Ketgeni bla, uzak curtlağa atlanmağandı.
BARAK
Laypanlanı Seyit
Hazırlayan: Metin Güçlü
Sılpağarlanı cigit Dommayçını ulanı, Sılpağarlanı Deboşnu caşı ötgür Barak, Üçkeken özen başında Kamişli-Kol kışlıkda, koşda malçı bolub turğan cerinde, atasını bir hını sözüne açıvlanıb, atın cerleb, camçısın, başlığın, macal kiyimin kablab, özenni enişge sarkıb ketgendi. Ala ata-babalarından oğuna da avur söznü költürürge ürenmegen adamla bolğandıla, atasını uçhara sözü aña katı tiygendi. Költüralmağanında va, atasına kayırılmağandı da, köz tuvrasından korağandı. Barak süegi-sanı urub ösgen, işde çınıkğan, küçü, karıvu cetişgen tavkel ulan bolğandı.
Ketgeni bla, uzak curtlağa atlanmağandı.
Ğum ayağında Abukları-baylanı elge tüşgendi. Anda va Karaçaydaça tül — elni iyesi Abukları, cer, rıshı baylık da alanıkı, elçile da alanı calçıları. Barak da Abuklağa calğa caraşhandı. Cılkılarından bir acir ülüşnü küterge deb, çegem ortakğa kelişgendi: beş cılnı ayırılmay küterikdi, ol zamannı içinde cılkıdan korağanın, çarpığanın Abukları bla arada teñ eterikdi, bolcalı cetgen kün a, beş cılda ösdürgen cılkısını carımın kesine alıb, mal iyesi kişi bolub, üyüne, koşuna kayıtırıkdı.
Kelişgenleri alay bolğandı.
Barak — sabiy Barak, caş Barak — atasından öbkeleb ketgen caş adam, baylağa calçı bolub, cılkını ızından beş cılğa kathandı.
Cay aylada Gum özenni sol canı caylıklada, kış aylada Akla-künbetleni kavdanında cılkı kütüb, keçesi, künü at belinde aylanñandı.
Şıntahıdan, cün halıdan soğulğan kiyimleri sanların aşab, kamçisini uçu bla sırtın kaşıy, gözetde suvuk keçeleri cıl teñli körünüb, tañı ceñil atarğa unamay, culduzlu çuvak uzun keçelede Cetegeyli ceti culduz, carık Çolpan tañnı saklathan belgileri bolub, keb ayın aşırğandı. Cüregin çapırğan kuvançı da bolmay caşağandı.
Cılkıçını işi tınç tüldü, artıksız da allay tatıwsuz adamnı koluna tüşgen cılkıçıgı burnundan kanı ketgenñe cetivçendi.
Alay bolsa da, Barak tözgendi — «Alawğanña katın bolma, bolsañ çıdamlı bol» degen nart söz bardı. Barakğa sav ömürça körüñen avur, uzun beş cıl tawusulğandıla, ketgendile. Beş cıl- da artık da bek çınıkğan, emilik üretiwde, cigitlikde kişige al bermegen caş, avur sağüncünü üsünden bırğağança, sak kergendi, oh deb erkin soluğandı. Ihı, bu zorlukdan kutuldum deb, kuvanç tıbırlı bolğandı. Beş cılnı uzağına mülk kesi Abuklanı kutsuz Biyaslandan sınağan, körgen azabı, çekgen sınığı, ıylığı esine tüşüb, burnuna buz tüyümçek bolub, artık da avur tiygendile. Caş cürekge beş cılda az açıv cıyılmağandı.
Beş cılda bir acir ülüşdei tolu cılkı ösdürgendi. Anı eki üleşib, carımın tavla taba aydar künü tüşgeninde caşha kanat bitgendi.
Taylıkdan da kolunda ösgen beşli aktuyak acir bla cügen, cer bilmegen, cılkı anası bolluk bir baytalğa közü artık bek karağandı.
Karab, karamlarından közüñ toymazça, kögürçün betli, cıltıravuk tüklü, balık siñirli koyankulak hağokla — aladan asıl tukumlu cılkı kurarğa bollukdu. Barak ala kesime tüşsele, nasıbım tutarık edi, deb kesine aşhılık coralab turğandı. Ol közüvde mülk iyesi Biyaslan da ol asıvlu cılkını eki bölünürün költüralmay, alaylay kaldırığa ne madar eterge bilmey cürügendi. Bir kün cılkını üleşiv söznü başlarğa deb kelgen Baraknı körgeninde: -Endi bu cılkını eki bölüb, carımın sürüb ketemidi? — deb sorğandı adamlarına.
— Alayğa uşaydı, — degendile katındağıla.
Savbitgen Barak, macal kiyimin üsüne kiyib, görohun canına tağıb, uzak colowçulukğa kuralğan tawluça hazırlanıb kelgendi. Katı kol tutub salamlaşhandı. Carık Barak, sabiylikden çıkğan, caşlıkdan a alkın çığalmağan Barak.
— Bolcalım cetdi, Biyaslan-mubarek, —
degendi Barak, mülk iyesi kişini allına süelib,
— Cılkını üleşib, hakımı çığarsañ, men da carlı üyüme kayta barır edim. Kalğan rıshınnı sav-esen cürüt, keb hayır kör.
«Rıshısı köbnü, şaytanı da keb» dewçendile, Malköz Biyaslan işlediñ, kıynaldıñ, kütgen cılkıñı eki böl da, carımın aşır da bar deb, koyalmağandı.
— Kalay üleşsek tabha sanaysa? — deb sorğandı Barakğa. Barak tüzlüknü izlegendi, közü karağan acir bla baytalnı bir ülüşge tüşürsele, ülüşle teñ bolmazça körgendi da alanı ekisin eki ülüşge tüşüreyik, kalğanların a baytalın baytalça, alaşasın alaşaça eki böleyik degendi. Barak carathan eki at Biyaslannı közüne da ilinib bolğandıla. Alanı koldan ıçhındırırğa, madar tabıb, unarık tüldü. Ol atladan tuvğan tölü Abuklanı cılkıladan oñlu bollukdu, kazak askerlege atla alğanla, alanı tabıb, Biyaslannı atlarına tursunnuk tüldüle. Palah andadı. Biyaslan- nı bashan kayğı oldu, büğünü üçün tül, tamblanı sağışın etedi, alğarakğa karay bilgen obur kişidi.
Biyaslan, Baraknı sözüne sağış etib, biraznı turğandı.
—Calçını nasıbı baynıkıça bolsa, aña calçı deb nek aytıladı? — degendi ol ahırında onovun etib. — Barak menden nasıblı ese, menñe calçı bolub, beş cılnı ayak tübümde nek cürüdü? Baytal bla acirni bir-birinden ayırmağız. Bir ülüşde koyuğuz da çöb atayık.
Barak asırı oğuramasa da, nasıbıma köre tüşer degendi da, cılkını Biyaslan aythança üleşdirgendi.
Ayırğandıla.Çöb athandıla.
O, calçığa nasıb tuvğan kün! Allay künle keb bolmavçandıla, özge bir-birde tübeb da kalıvçandıla. Alay tül ese—ma, calçı Baraknı nasıbı tuthandı: suv betli asıl tukumlu acir bla 226 cügen bilmegen tuw baytal Barakğa tüşgendile!
Baraknı caş cüregi beş cılnı içinde kuvançdan birinçi kere tolğandı, közü, kaşı carığandıla. Biyaslannı beti va cavarğa basınñan iñirça karalğandı. «Ay-medet, cılkını erkeçi mıña ketibmi kaldı? Tıyar üçün ne madar etsin adam?»—deb, kara sağışha kirgendi. Sora Barakğa aylanıb: — Kıyınıña razı bol, Barak. Mal iyesi kişi bol, cılkıñı da saw cürüt, hayırın tab. Kolubuzda turğan cıllarıñda senñe haramlık bilmegenbiz, cetdiralmağan esek ne bileyim ansı, inciwsüz eterge küreşgenbiz. Sen da hata kördüñ bolmaz, cılkı kuradıñ, birewge calınmay caşarça hıysabıñ bardı. Endi baş tutallıksa.
Alay a, sağış et entda, aşhı ulan. Beş cılnı entda bizde kalsañ uşata edik. Ösdür biyağı cılkıñı, beş cıl haznamıdı, karab-karağınçı cetib kalır, — degendi. Beş cılda çekgen ıylığı da Barakğa bek awur cükdü. Zawuk etdirib caşathanña tergeb tura köreme deb kelgendi caşnı kölüne.
— Bolcalı cetgeninde suw çelekni eşikden uzathança etib ketmeyim, gözetge bügeçe da çığayım, — degendi Barak Biyaslanña cuvabha. — Ertdenblasında va columa atlannıkma. Abuk ulu Biyaslan, endi sen bol menñe cılkı calçı. Uşata eseñ. Tambla oğuna acir ülüşnü allıña kıstayım..
Barak çörçeklik etgendi, alay aytmasa kerekedi: anı bla kişige da cuk koşallık tül edi, Baraknı sözleri, talay adam tıñılab turğanlay aytılğan samarkaw sözle ullu küçü, baylığı bolğan Abuk ulu Biyaslanña mardasız awur tiygendile.
Ol kesinden töben adamnı alay kayırılğanına arı deri colukmağan edi. Biyaslanña betsinñenle, caşnı sözün költüralmay, davur açarğa umut etgendile, alay a savutu-sabası caraşhan şatık caşha andan arı katılmağandıla. Biyaslan da adamlanı allında calçısı bla davur başlarğa tartınñandı.
— Kayğırmaz, caş adam -çörçek söz aytdı deb, kereksiz guruşha bolmağız,—deb kulaklamağança eterge küreşgendi.
Barak, kündüzünde kalkımay kalıb, beşcıllık cügünden artılğanına cüregi da tınçlıklı bolub, cılkı gözetini ahır keçesine çıkğandı. Kölü hoşlukğa, duniyası zawuk körünüb, kayğısın üsünden atıb, ay carık, çuwak keçe, cılkını özen içine aylandırıb, at cerin başına salıb, camçısına çırmalıb tayanñandı. Sağış ete, andan arı caşawuna aşhı oyumla biçe, talaynı turğandı. Eslemey, teren kalkıb kalğandı.
Tañ alası bla ilgenib uyanıb karasa, cılkı alaydan korab tura. Ne eterik edi — izley cayılğandı. İgi oğuna uzayıb tabhandı — cılkı, sürülmese, ürenñen cerinden allay birge tizilib keterik tül edi. Cüregi korkuw etib, minñen atın tütünletib cetse, cılkı bağası kök acir bla asıl baytalnı boyunları tartılıb tura! «Abukları alanı menñe ıçhındırmazlık edile. Bileem, bılay eterle deb a aqılıma kelmegendi. Mañılay terime alğan halal hakımı menñe kızğandıla. Beş cılnı kanımı emib turğanları köllerine cetmedi-şoydu. Sanımı tüyüb tabhan rıshı kesegime zarlandıla» — deb ullu carsığandı, ullu da açıwlanñandı. Ertdenblasında atılıb cetib, Abuklağa haparın aythandı. Alay a sözün ki- şi da kulakğa almağandı. «Kesiñ gözetde turğanlay, cügen bilmegen emilik, esirik atlanı arkanlab, boyunların tarta kim aylannıkdı. Başıñ kısıb söleşmey eseñ deb, hılikge etib koyğandıla.
Barak, tüzün tabarğa, kertisin açıklarğa deb, küreşib başlağandı. Alay a sözün ötdüralmağandı, mazallı kralnı sañıraw zakonu caklavçu bay Abukları çalışdırğan tüyümçekni teşalmağandı. Tarıkğan, aythan cerlerinde, Abuklağa bolmasa, aña kişi da kulak tikmegendi. Beşcıllık kıyınına tabhan calın tawusurğa cetib, tüzlüğün añılatalmay,
Kamişli-Kolğa atasını koşuna kaytıb ketgendi.
Ol zamanlada tavlula tüzlüklerin añılatalmasala, köbgen cürekleni söñdürür üçün, tayakğa kazıkğa, bıçakğa-sawutha uzalıb turğandı la. Ahırında wa — tersge sanalıb kalıwçula da ala bolub turğandıla. Aradan cıl ötgendi.
Bir keçe Abuklanı acirleri — Kabartığa, Karaçayğa, honşu kazak stanselege belgili toru acir bla kök acir Gum ayağında at orundan coğalıb ketgendile. Terslikni költüralmağan, zorluknu keçalmağan Barak acirleni korathandı.
Tarta barıb, birin bir carı aşırğandı, ekinçini da Tawartına satıb cibergendi. Kerti küreşni tabıça kalay bardırırğa kereklisinden haparlı bolalmasa da, kişi söz aytalmay turğan oñlu baylağa öşün salğandı. Alay a karañı calçı caş, calçısını calın zarlanıb, camağatha belgili terslik etib, siñdirib koyğan bayğa dert kaytarırğa acirlerin korathandan başha amal tabalmağandı, zawallı.
Bayğa dertin kaytarğanña sanab, cüregin basıb, üydegi kurarğa kirişgendi. Hubiylanı Husinni kızı Zalihannı alğandı da üydegili bolub caraşhandı. Alay a tınçlıklı caşarğa buyurulmağandı. Abukları ızından tüşgendile da zakonña tarthandıla.
Barak, keçe otowğa kelse, kündüz tışında aylana, köz tuwradan canlay, kamasın, tapançasın canından tüşürmegenley, şkoğun cerlegenley, talay zamannı keçinñendi. Elçi camağat körüb, bilib turğanlıkğa, anı tutub, patçahnı kullukçularına berirge kişi unamağandı. Camağatda bir adam da allay kara iş eterge izlemegendi. Kullukçula sawutlanıb cürügen batır caşnı baylab alırğa wa keslerine bazmağandıla.
Ol közüwde, ne ese da bir ullu hata etib, anı üçün katorğağa südlenib, Batalpaşikskede tutulub turğan eki dağıstanlı bolğandı. Otdelden pristav, alanı da birgesine alıb, Taşköpürden Karamırzalanı Batoka deb birewlenni kesine nöger etib, Baraknı tutarğa Uçkulanña kelgendi. Baraknı pravlenñe çakırıb, muhur cibergendile. (Ol za- manlada, kağıtha pravlenni muhurun urub, povestka ornuna anı eltib koyğandıla).
Tüzlüğüne bazğan Barak, cüregi hoş bolmasa da, korkdu deb aytdırmaz üçün, pravlenñe starşinağa barğandı. Ötüb tebregeninde, pravlenni allında uvak-tüek sata aylanñan adamlağa uşaş ekevlenni eslegendi. Savbitgen torsuk adamla. Karamırza ulu Batoka da ala bla bulcuna turğanın körgendi. Barak, alağa asırı es bölmey, katları bla ozub başlağanlay, süelgen ekewlen erlay sermeb tuthandıla: biri oñ koluna kadalğandı, ekinçisi da belinden buwğandı. Barak, olsağatlay, kolun tartıb ıçhındırıb, sermegeni bla, birin kesinden bırğab, cerge kablağandı. Ekinçisi kayğılı bolub, aña burulğanlay, Karamırza ulu Batoka, Baraknı közlerine kum kuyub, cunçutub, karmab koyğandı.
Baraknı kollarına buğow kiydirgendile.
Baraknı baylab, zığırlı kırdışha soylandırğandıla. Tüzlük tabalmay küreşgen cigitni, hıylalık bla keltirib, közlerin uvuç kum bla karmab, karıwsuz etib, duşmanlanı koluna bergen Karamırzalanı karabet Batok bolğandı.
Anı üçün aña altın medal berilgendi.
Sibirge katorğağa aşırlıkbız deb, Baraknı elinden korathandıla. Pristavnı rezidentsiyasına eltgen haparları çıkğandı. Andan arı ne bolğan eseda kişi tıñılı zat tabalmağandı. «Sabiy Ba- rak, caş Barak, carık duniyadan tas Barak» andan arı ne türlü da haparı eşitilmey, cuklanıb kalğandı.
Üydegisinde tıñılı caşaw sınamağan, kız türsünün atmağan caş Zalihan, atasın tanımağanlay kalğan kağanak sabiyi Ünüs, Baraknı ızından cılay köz cavların tavushan atası bla anası, zamansız coyuğalğan, zorluk cuthan cigit ulannı ızından tarala kalğandıla.


text:
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Emir-Useyin Kuku açlıq ilân etti. Bunı iyün 28-de onıñ apayı Meryem Kuku bilirdi.
Qadın Facebookta: «İyün 26-da Emir-Useyin 42 yaşını toldurdı. Öz doğğan kününde o, açlıq tutmağa başladı. Menim içün bu haber bir şok ve asla beklenilmegen şey oldı. O, pek sabırlı insan! Lâkin bu aqsız ve qanunsız taqip etüv ve terrorizmde qabaatlav onı bu adımğa itedi. Bu, oña ve adaletsizce tevqif etilgen diger siyasiy mabüslerge qarşı uydurılğan cinaiy işlerge qarşı kösterilgen narazılıq… Qabaatlı olğanlar açlıq ilân etmey!», – dep yazdı.
Mevzuğa dair: «Üküm yaznıñ soñuna qadar çıqarılacaq»: «Yalta altılığı»nıñ işi nasıl ileriley
Mayısnıñ soñunda Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ altı figurantınıñ tevqifini üç ayğa uzattı.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada yaqalandılar. Olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqalı olğanlarında qabaatlaylar.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»ni Aqmescitte ötkerilgen köçüci oturışuvlarında baqa edi. Ondan soñ tevqif etilgen Qırım sakinlerini Rostov-na-Donu şeerine yolladılar.
Ukraina Tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarınıñ azat etilmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız olaraq taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, olar diniy alâmetke köre taqip etile, dep sayalar. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenlerniñ esasen qırımtatarlar olğanlarını ve olarnen beraber İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenini qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Cumaaqşamı künü, aprelniñ 9-nda, Rusiye quvetçileri 2017 senesi apiske alınğan Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Marlen (Suleyman) Asanovnıñ evine kelip, «onı qanunsız aktsiyalarda iştirak etmeycek», dep tenbilemege istedi.
Bu aqta apayı Ayşe Asanovanıñ malümatına esaslanıp, «Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtı Facebookta bildirdi.
«Onıñ (politsiya vekiliniñ – QA) aytqanına köre, aqayım «bir yerde köründi ve onıñnen 2020 senesi mayısnıñ 1-nden 5-ne qadar qanunsız aktsiyalarda iştirak etmeycegine dair profilaktika subeti keçirilmeli». Evde yoq dedim. Politsiya hadimi aqayımnen bağlanıp laf etmek içün kontakt malümatlarını istedi. Tebessümni zornen tutıp, laf etecek olsa, Rostov-na-Donu SİZOsına barsın, dep cevap berdim», – dep tarif etti Asanova.
Qadın, aman-aman üç yıldan berli apiste bulunğan aqayınıñ alâ daa bir cedvellerde qayd etilgenine şaştı.
«Onı apiske almaq içün politsiya, FSB, Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri kelgen edi. Cinaiy qıdıruvda ise bu malümat yoq, demek. Bir şey imzalamadım, ebet», – dedi Ayşe Asanova.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Dekabr 18-de aqşam Kiyevde üç insannı öldürdiler. Olardan ekisi militsiya hadimidir. Bunı Ukraina halq deputatı Anton Geraşçenko Facebook saifesinde bildirdi.
«Operativ tedbir devamında cinayetçi eki militsiya hadimini ve K vatandaşını öldürdi. Elâk olğanlarnıñ qorantalarına taziyelerimni bildirem», – dep yazdı deputat.
O, vatandaşlarnı cinayetçi tapılmasına yardım etmege çağırdı.
«O, Putin terroristleri zapt etken Donbass ya da Qırımğa qaça bile», – dep tüşüne Geraşçenko.
O, cinayetçiniñ fotoresimini qoyıp, bir malümat peyda olsa, 102-ge telefon etmege rica etti.


text:
Ukrainada martnıñ 3-ünde COVID-19 koronavirusınıñ ilk adisesi qayd etildi. Resmiy malümatqa köre, Rusiyede tasdıqlanğan üç adise bar. Qıtalarda yayılğan Coronavirus infeksiyası ilhaq etilgen Qırımğa alâ daa toqunmadı. Virusnıñ yarımadağa barıp yetmesi yolları nedir, akimiyet qırımlılarnıñ havfsızlığı içün ne yapa ve ne içün ilâchanelerniñ ücum etmesinden fayda yoq olğanı aqqında Qırım.Aqiqat malümatında oquñız.
Qırımda ellige yaqın adam koronavirus şübesi sebebinden tibbiy nezaret altındadır. Bir kün evel Aqyarda, karantinde olğan bir hasta hastahaneden qaçqanını bildirildiler. Laboratoriya teşkerüvi virusnıñ izlerini tapmağanına baqmadan, qadın mahkemeniñ qararı ile "kerekli sayıda laboratoriya teşkerüvlerini yapmaq" içün mecburiy şekilde hastahanege qaytarıldı.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti, 2019-nCoV virusınıñ yarımadada peyda olmasınıñve yayılmasınıñ qarşısını almaq içün bir plan azırlağanlarını söyledi. Vesiqağa köre, tedbirlerniñ arasında - antivirus ilâcları yedekleriniñ mevcutlığı, koronavirus şübesi olğan hastalarnıñ hastahanege yerleştirmesi içün tibbiy müessiseleriniñ tayini ve ekimlerniñ ögretilmesi bardır.
Ayrıca, planda hastalarnıñ kütleviy şekilde qabul edilmesi alında tibbiy müessiseleri içün yañıdan azırlanma shemalarınıñ azırlanması, allarnıñ tayin etilmesi içün mobil taqımlarınıñ yaratılması ve laboratoriya nümüneleriniñ Rusiyeniñ Novosibirsk şeerinde yerleşken "Vektor" Devlet İlmiy Virusologiya ve Biotehnologiya merkezine" yollanmasınıñ teminatı közde tutula.
"Büyük telâş yoq"
Rusiye akimiyeti gizlemey: Qırımda sağlıq saasınıñ vaziyeti idealdan pek uzaq. 2019-cı yılnıñ soñunda Qırımnıñ rusiyeli reberi Sergey Aksönov tibbiy seviyesi yarımadanıñ esas problemlarından birisi dep ayttı. Ve 2020-ci yılnıñ başında Rusiye Prezidenti Vladimir Putin ilhaq etilgen Qırımdaki sağlıq hızmetleri "ağır vaziyettedir" dedi. Rusiyeli Qırım Sağlıq Nazirligi, ekimlerniñ yetmemezligini resmiy olaraq tanıdı. Aqyardaki hastahanelerde tıp işçileri yeterli degil.
Qırım.Aqiqat, qırımlılardan anonimlik şartı ile, yarımadada koronavirus aqqında malümatqa ne alâqa olğanını ve tibbiy müessiselerde ne körgenleriniñ söylemelerini istedi. Aqyarda, ilâchanelerde tibbiy maskalar yetmemezligi bar. Mevcut olğanları yerlerde maskalar 35 rublege qadar paalılaştı. Aqyar şeer infektsiya hastahanesinde "koronavirus aqqında malümat ile varaqalarnı astılar" №1 şeer hastahanesinde ise subetdeşlerimiz böyle bir malümat tapmadılar. Aynı zamanda, şeerde "büyük bir telâs yoq, insanlar bunı bir az muzakere ete", soqaqlarda tibbiy maskalarda körünge sadece bir-eki adam bar.
Keriç ve Kefede şeer sakinleriniñ koronavirus mevzusunı az muzakere etkenleri, tibbiy maskalarnen yürgenler az olğanını ve ilâchanelerde maskalarnıñ yetmemezligi olmağanı bildirile. Keriçte, bazı hastahanelerde ve arbiy bölüklerde "maska rejimi"ni küteler. Qırımnıñ cenubiy yalısınıñ şeer-köylerinde virus infektsiyası allarınıñ çoq olğanını bildireler: künde seksenge qadar adam ekimge yazıla, terapevtke ise eki ay ögne yazılalar.
"İlâchanelerni ücum etmekniñ keregi yoq"
Koronavirus aqqında haberlerniñ bolluğı telâş ve atta panikanıñ sebebi ola bile. Biologiya ilimleri namizeti Boris Donskoy bu malümatlarğa raat baqmağa tevsiye ete. O, şahsiy ve içtimaiy gigiyena normalarına riayet etmekni, ictimaiy naqliyatta kontaktlardan vazgeçmekni ve adamlar toplanğan yerlerde bulunmamaqnı tevsiye ete.
Er alda - yanğın, suv basuvı ya da epidemiya olsun - telâsnıñ aqibetleri zararlı olaBoris Donskoy
"Er alda - yanğın, suv basuvı ya da epidemiya olsun - telâsnıñ aqibetleri zararlı ola, onıñ içün telâşlanmaq - yapılacaq şeylerden eñ yaramayı. Şimdilik profilaktik aşılavlar olmağanı içün, ayrı mahsus bir tedaviylev yoq ve ilâchanelerni ücum etmekniñ de faydası yoq", - dedi Boris Donskoy.
İmmunolognıñ sözlerine köre, kündelik ayatta gripp profilaktikası qaidelerini qullanmaq mümkünm çünki tevsiyeler aynı. Ekspert gripp ve başqa infektsiya hastalıqlarından aşılanmaqnı tevsiye ete: "Koronavirusnen bir şey yapıp olamasaq, başqa infektsiyalarnen yapa bilemiz".
Malümatname: 2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile. Hastalarnıñ çoqusı tedaviylene.


text:
Kiyevdeki qırımtatarlar cemiyeti ve cemaat faalleri iyünniñ 26-da Kiyevde Qırımtatar bayraq Kününi qayd etmege planlaştıralar. Tedbir Sofiyskaya meydanında saat 19:00 ötkerilecek.
Programmağa binaen, Ukraina ve qırımtatar gimni icra etilgen soñ, milliy bayraqnı tantanalı sürette açmağa planlaştıralar. Tedbirge rejissör ve «Haytarma» filminiñ baş qaramanı – Ahtem Seitablayevni davet ettiler. Aliye İbragimova qırımtatar bayrağınıñ tarihınen qısqadan tanış etecek. Ukrain ve qırımtatar yırcısı, nam qazanğan artist Lenara Osmanova çıqışta bulunacaq.
Bayram soñunda şeerniñ merkezinde motoyürüş ötkerilecek. Er kes davet etile. Aktsiyağa malümat ve teşkiliy ceetten «Krım SOS» cemaat teşebbüsi ve «Kiyevdeki qırımtatarlar cemiyeti» CT qol tuttılar.
Qırımda Meclis Qırımtatar bayraq Kününi «Borçoqraq» («Fontanı») qasabasında keçirecek. Yerli «akimiyetniñ» yasaqlarına baqmadan, avtoyürüş ötkerilmesi beklenile. Mecliste qayd etkenlerine köre, onıñ iştirakçilerini kene de para cezası bekley.
Aqmescit şeer şurası Mecliske bu bayramnı şeer merkezinde qayd etmege yasaq etti.
Bundan evel yarımadada iyünniñ 6-na qadar bütün tedbirler, şu cümleden mayısnıñ 18-de Qırımtatar sürgünligi qurbanlarınıñ hatıra Künü yasaq etilgen edi.
İlk sefer Qırımtatar bayraq Kününi 2010 senesi iyünniñ 26-da Aqmescitteki Lenin meydanında keçirgen ediler.


text:
Qırımtatar faalleri Esmera Asanova, Mamure Çabanova, Zarife Yakupova ve Emine şerfe, IT-mütehassısı Pavlo Başinskıy başlağan, qırımtatarca online tercimeciniñ yaratılmasınen bağlı işni devam ete. Hızmet endi bir yıldan soñ çalışıp başlamaq mümkün.
Bunıñ aqqında Qırım.Aqiqatqa leyhanıñ iştirakçilerinden birisi, Emine şerfe haber etmekte.
“Şimdilik qırımtatarca bir qaç online luğat bar, amma bütün cümle ve metinni başqa bir tilden qırımtatar tiline, ve aksine - qırımtatar tilinden başqa tilge, çevire bilecek tercimeci yoq. Böyle hızmetniñ yaratıluvı tilniñ inkişafı ve tarqalmasına imkân berir, onıñ ögrenilmesini qolaylaştırır, qırımtatar tilinde edebiyat kölemini arttırmağa yardım eter ve daa çoq adamnıñ til añlamasını qolaylaştırır”, - dey faalci.
Onıñ aytqanına köre, bir qaç yıl devamında endi bayağı iş yapıldı, şimdilik ise er türlü mevzuda qırımtatar tilinde yazılğan ve başqa bir tilge tercime etilgen metinlerge ihtiyac bar.
“Tercimanlıqqa ve tercimeli edebiyatqa alâqası olğanlarğa büyük ricamız bar - yardım etiñiz. Kerek olsa, bizge berilgen metinler açıq irişimde olmacağını kefalet ete bilemiz, yani müelliflik aqqı bozulmaz”, - dep qayd ete Emine.
Al azırda faaller kopiyalanğan kitaplarnı elektron şekilge keçire, yañı malümat toplay ve grant destegini almaq içün leyha azırlay.
“Birleşip, semereli ve faal çalışsaq, endi bir yıldan tercimecini qullanmaq mümkün olur”, - dep işandırdı genç faal.


text:
"Ul kileşüneñ asılı bik ğadi – utnı tuqtatu turında ide. Ber tarafnı da ciñelgän dip sanamıyça, ike aradağı mönäsäbätlärne bilgelämiçä genä. Ul sorawlar kiläçäkkä qaldırıldı. İñ möxime – suğışqa noqta quyu ide" dide Andrey Babitsky.
Bu kileşü Rusiä belän Çeçnä arasında tözelgän berençe dokumet tügel ide. Ber yıl elek imzalanğan Xasavyurt kileşüendä ike-ara bäyläneşlär, iqtisadi mönäsäbätlär, suğıştan zıyan kürgännärgä kompensatsiälär turında äytelgän ide.
1997 yılda Kremldä imzalanğan kileşü ähämiätleräk sanaldı. Läkin anda citeşsezleklär dä bar ide. Misal öçen, Çeçnäneñ statusı anda builgelänmi qaldırıldı:
"Bu dokumentnı törleçä taswirlaw mömkinlege anıñ üzenä salınğan ide. Ul Çeçnäneñ bäysezlegen tanu tügel ide. Şuña da qaramastan, çeçen yağı anı Çeçen däwläteneñ Rusiä tarafınnan tanıluı dip qabul itte" dide Parijdağı Kafkaz belgeçe Silvia Serrano.
Kileşüdän soñ Çeçnädä wazğiät başta yaxşırğan kebek buldı. Läkin ozaqqa tügel. Mäğlüm xällärdän soñ, ul çaqta Rusiäneñ premier-ministrı bulğan Vladimir Putin "terrorçılarnı bädräftä mançu" turında mäşxür süzlären äytte.
Ni öçen 1997 yıl kileşüe ğämälgä aşa almadı soñ. Radiobıznıñ Tönyaq Kafkaz belgeçe Andrey Babitsky:
"Masxadovnıñ zäğiflege, cinäyätçel törkemnärne citäklägän kiçäge komandirlar belän qarşılıqqa kerergä telämäwe. Çeçnäneñ daimi terrorçılıq çığanağı buluı da problem ide – anıñ cirennän kürşe respublikalarğa höcümnär yasaldı"
Şulay da 1997 yıl kileşüen, ul çaqtağı şartlar öçen, qazanış dip atarğa bulamı? Parijdağı Kafkaz belgeçe Silvia Serrano:
"Ber yaqtan ul dokumentnı qazanış dip atarğa bula. Läkin mäsälä şunda – anı imzalağanda taraflar ni däräcädä ixlas bulğan. Ul küz buyaw ğına bulmağanmı" dide Silvia Serrano.
Radiobıznıñ Tönyaq Kafkaz belgeçe Andrey Babitsky:
"Xäzer, Masxadovnıñ bu kileşüne forsat itep qullana almağanı açıqlanğannan soñ, anı qazanış itep atawı qıyın. Yeltsinğa kilgändä, ul xakimiätne, kileşüne, bar närsäne warisına tapşırdı. Ä ul isä Çeçnädä tağı da qansızraq suğış başladı" dide Andrey Babitsky.
Qısqası, belgeçlär fikerençä, 1997 yıl kileşüeneñ niäte yaxşı bulğan, ämmä Rusiä häm Çeçnä räsmiläre anı ğämälgä quyuda citärlek täwäkällek kürsätä almağan. Näticädä - tağı da kübräk qorban gäm ğazap kitergän ikençe suğış, üz näübätendä, islamçı suğışçılar xäräkätenä etärgeç buldı.
Ali Ğilmi


text:
Aftanıñ başında Qırım gazetaları sanlarınıñ esas maqalelerini Keriç köprüniñ qurulışınıñ yekünlenmesine ve ondan demiryol areketiniñ açılmasına bağışladı. Tedbirde Rusiye prezidenti Vladimir Putin iştirak etti.
"Krımskaya pravda" ("Qırım aqiqatı") gazetasında "Vaqıt keldi. Keteyik!" serlevalı maqale çıqtı. Matbuat yaza ki, Rusiye prezidenti Vladimir Putin, Qırım tarafından Taman stantsiyasına barıp ve yolda qurucılarnen qonuşıp, köpürden demiryol areketini şahsen açtı. "Olar bütün işlerini bitirdi ve evlerine qaytmağa azırlana. Sefer vaqtında, poyezd meşrebelerinde çay içerek, Putin köpür qurucılarınen subetleşti ve gece oña eyecenlı Arkadiy Rotenberg telefon etkenini aytıp berdi. İş adamınıñ eyecanını añlamaq mümkün - bu onıñ adiseli tercimeialında eñ büyük leyhadır", - yaza gazeta. Tamanda Putin: "Bizim hoş ve müim adisemiz bar. O Qırım, Aqyar, Rusiyeniñ bütün cenübi ve aslında bütün memleketimiz içün müimdir, çünki, şübesiz, bu köpür kibi infratertip obyektleri bütün iqtisadiyatqa tesir etecek", - nutqunen işçiler ögünde çıqışta bulundı.
"Krımskaya gazeta" ("Qırım gazetası") cıltındaki maqaleniñ adını "Köpçeklerniñ sesi altında" qoydı. "Vladimir Putin Keriç boğazını poyezdnen keçkenlerniñ birincilerinden oldı. Seferniñ bir qısmını o maşinistniñ kabinasında keçirdi, başqasını ise - vagonda, köpürni qurğan işçilernen", - qayd ete matbuat. Jurnalist, Sankt-Peterburgdan Aqyarğa ketken birinci yolcu poyezdiniñ vagonında bir yolcu qadından intervyü aldı. Valentina Petrovna yarımadağa barmaq fırsatını çoq yıl beklegenini ayttı: "Yaltada soylarım yaşay. Biletlerni satın almaq mümkün olğanını bilip, birden vokzalğa bardım. Kupe pek qolaylı, vagon yañı, ötkericiler diqqatlı ve daima yardımnı teklif ete. Yañıkezinti içün daa ne kerek?"
"Krımskiye izvestiya" ("Qırım haberleri") "Dedi: "Yetişiñiz!" adlı maqaleni bastırdı. "Putin düdük sesini berdi ve bir vagon ile eki elektrik lokomotiv seferini başladı. Rostehnadzor Keriç köprüniñ demiryol qısmınıñ tehnologik azırlığını endi tasdıqladı, Rosavtodor qullanuv razılığını berdi, er seyni yüz kere teşkerdiler - bütünley azır. Bir yarım yıl evel prezidentimiz - yañı köpürde KamAZnen keçken birinci adam edi, şimdi ise o, mesüliyetli müessiselerniñ ve inşaat teşkilâtlarınıñ başlıqları ile avada uçqan demiryoldan Keriç boğazını keçti. Böylece, ne Rusiyede, ne de Avropada teñi olmağan qocaman infratertip leyhası muvafaqiyetnen yekünlendi", - yaza gazeta.
Maqalede ilhaq etilgen yarımadada qullanılğan ıstılaat işletile


text:
Aqmescitniñ aylanma yolunda tamir işleri keçirilgen Saraylı Qıyat – Bötke (Mirnoye – Dubki) qısmı açıldı, dep haber ete Qırım Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Berilgen malümatqa köre, iyül 20-de yolnı Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov açtı.
Aksenov keçken sene sentâbr ayında bu yerde elâk olğan qırımlılarnıñ soy-soplarına taziyelerini bildirdi.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, 2014 senesi sentâbr 28-de yerli saatke köre saat 3.30 aylanma yolunıñ bir qısmı omradı. Yolda çuqur peyda oldı. Bir maşina çuqurğa tüşti. Yol qazası neticesinde altı insan, şu cümleden eki bala elâk oldı. Olar toydan qayta ediler.
Çuqur diger maşinanıñ aydavcısını da yaraladı.
Matbuat vastalarınıñ malümatına köre, Aqmescitte omrağan yol soñki bir qaç yıl içinde Qırımnıñ eñ paalı qurucılıq obyektlerinden biri edi. PAO «Yujdorstroy» yolnı qurğan edi. Rusiye Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat idaresi işğal etilgen Qırımda cinaiy iş açtı.
Aksenov yol omravını ögrenecek ükümet komissiyasını meydanğa ketirmege avale etip, elâk olğanlarnıñ soy-soplarına 400 biñ rublelik yardım bermege vade etti.
Tamir etilgen yolnı başta baarde, soñra yazda açmağa vade etken ediler.


text:
«Deñiz müdirligi» Keriç parom keçitiniñ operatorı qayd ete ki, onıñ hızmetlerini üç milliondan ziyade yolcu qullandı. Müessise matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, «Qırım» limanında üç millonlı yolcunı qarşıladılar.
«Yubiley yolcu Svetlana Mihaylük oldı, o Qırım limanına «Protoporus IV» adlı paromnen keldi, o yerde tantanalı merasim keçirildi ve «Deñiz müdirligi Keriç parom keçiti» hatıra yarlığı taqdim etildi», – dep qayd etile beyanatta.
Bunen beraber, müessisede qayd ettiler ki, Keriç parom keçitiniñ keçirüv qabiliyetiniñ eñ yüksek noqtasına irişilmedi. Beyanatqa köre, raatlıq künleri keçit küçleriniñ yarımından biraz ziyade çalıştı.
«Deñiz müdirliginde» bildirdiler ki, cedvel deñişmesi keçitniñ keçirüv qabiliyetini yüksletmege, ve 2016 senesi turistik mevsiminiñ töpe noqtasında, 2015 senesi turistik mevsimine baqqanda, bekleme vaqtını qısqartmağa yardım etti. Şimdiki vaqıtta ayrı paromlar vastasınen künde 14 eki taraf seferi yapıla.
Tünevin Kremlge boysunğan yarımada ükümetiniñ kurort ve turizm naziri Sergey Strelbitskiy bildirdi ki, işğal etilgen Qırımnı yıl başından 2,6 million turist ziyaret etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qádirli klubımızdıń ıqlasbentleri! Sizler menen klubımız arqalı diydarlaspaǵanımızǵa da kóp waqıtlar boldı. Negedur, klubımızǵa sońǵı payıtları ıqlasbentlerimizden xatlar kelmey qaldı. Shınında da, oqıwshılar ishki kewil-keshirmelerin, ózlerin qıynap júrgen mashqalaların bizge jazıp jiberiwge tartınadı. Álbette, olardıń mashqalaların ashıq-aydın gazetaǵa járiyalawǵa doslarınan, ata-analarınan, ustazlarınan uyalıwı tábiyiy. Súyikli gazetańız hámiyshe sizlerdi qollap-quwatlap, pikir-usınıslarıńızdı itibarǵa alıp, óz járdemin ayamaydı. Sonlıqtan, bizge xat jollawǵa hesh qashan ekilenbeń!
Búgingi klubımızda xabarshılarımızdan kelgen xatlardı sizlerdiń názerińizge usınamız.
7-klasta oqıytuǵın Gúlnur qızıǵıwshań, tınıp-tınshımaytuǵın, bilimli qız. Awıldan kelip oqıp atırǵanına kóp waqıt bolmasa da, klaslasları menen tez til tabısıp ketti. Ol sportqa da júdá qızıǵadı. Biraq, Gúlnurdıń ata-anası oǵan sport penen shuǵıllanıwına ruqsat etpeydi. Olar sport qız balaǵa jaraspaydı dep oylaydı. Gúlnur sportqa qatnasqısı keletuǵınlıǵın aytıp baslaǵanınan ata-anası sol pikirin qaytalaydı. Bir kúni ol maǵan jarıldı. «Jáne meni gazetadan shıǵarıp, ata-anamdı qapa etip almayın»,-dedi maǵan kúlimsirep.
Kúnlerdıń birinde Gúlnurdıń mektebinde qılıshpazlıq boyınsha biypul dógerek ashılǵanlıǵı haqqında xabar tarqaldı. Bul xabardı esitken kópshilik oqıwshılar qızıǵıp, dógerekke qatnay basladı. Klaslasları trenerdıń bul sport túrin jaqsı úyretip atırǵanlıǵın maqtap kelgende, Gúlnurdıń da qızıǵıwshılıǵı oyandı. Biraq, dógerekke bararın ya barmasın bilmey bası qattı. Degen menen, onıń sportqa degen ıqlası ústin kelip, qılıshpazlıqqa qatnay basladı. Lekin, bunı ata-anasınan sır tuttı. Gúlnur hádemey-aq uqıplılıǵı, shaqqanlıǵı menen basqalardan ajıralıp, treneriniń itibarına tústi. Hár kúngi shınıǵıwlar onı jáne de bul sportqa tarttı. Bir kúni treneri jaqın kúnlerde jarıs bolatuǵınlıǵın ayttı. Bul jarıs oqıwshılar ushın birinshi tájiriybe edi. Jarıs jaqınlasqan sayın trener tayarlıqtı kúsheytip, oqıwshılar menen keshke deyin shınıǵıwlar isleytuǵın edi. Ásirese, ol Gúlnurdan úmiti kóp ekenligin, tayarlıqlardan qalıp qoymawın eskertti. Sol kúnlerdiń birinde Gúlnurǵa anası qońıraw etip ala almaydı. Qızı zalda bánt bolǵannan keyin, telefonnan sóylesiw múmkinshiligi bolmaydı. Telefonǵa qayta-qayta qońıraw kele bergennen soń, Gúlnurdıń klaslas dostı telefondı kóterip, onıń sport zalda qılıshpazlıq penen shúǵıllanıp atırǵanın aytıp qoyadı. Bunı esitken anası dárhal telefondı Gúlnurǵa beriwin aytadı. Aysánem zalǵa juwırıp barıp, telefondı dostına beredi. Gúlnur anası ekenligin bilip, qorqıp ketedi.
Erteńine Gúlnur klasına kózleri isip keledi. Dosları onnan ne bolǵanın soraǵanda qılıshpazlıqtan ketkenin aytadı. Eger, sporttan ketpesem ata-anam meni awılǵa qaytarıp jiberip, sol jaqtaǵı mektepte oqıytuǵınımdı ayttı dep ókirip jılap jiberdi. Dosları oǵan ne aytarın bilmedi. Oǵan janı ashıdı, doslarınıń da onıń chempion bolatuǵınlıǵına isenimi kúshli edi. Dostın sportqa qaytarıwın qansha qálemesin, bunıń hesh ilajı joq edi. Óytkeni Gúlnur ata-anasınıń túsinbewshiligi sebepli óz qızıǵıwshılıǵınan waz keshgen edi.
Gúldana.


text:
Bunı Ukraina Devlet penitentsiar hızmetiniñ yolbaşçısı Serğiy Starenkiy Kiyevde keçirilgen brifingde bildirdi.
«Bizim hadimlerimizge Rusiye Federatsiyasınıñ pasportları teklif etilse de, olar bundan vazgeçtiler. Mahkümlerge ise böyle bir teklifler olmadı», – dedi o.
Starenkiyniñ aytqanına köre, şimdiki vaqıtta Qırımda hızmet etken 1026 hadimden tek uç kişi hızmetini Ukrainada devam etmege istey. Qalğanları vaziyet deñişmesini ya da emirni bekleyler.
Devlet penitentsiar hızmeti 3258 mabusnı Qırımdan Kiyev apshanelerine alıp kelmege planlaştıra.


text:
Bunı Rusiye Federatsiyasınıñ Qırımdaki taqiqat komiteti bildire.
Cinayi iş 21 yaşında olğan Keriç sakinine nisbeten açıldı. Onı Rusei Federatsiyasınıñ Cinaiy Qanunnamesiniñ 30-ncı madde 3-ncı qısım ve 150-nci madde 2-ncı qısımlarında belgilengen cinayetlerde qabaatlaylar (öldürüv suiqastı).
Taqiqat neticesinde belli oldı ki, 2014 senesi aprel 14 künü Keriç boyunca Rusiye içki işler nazirliginiñ vaqtınca baquv izolâtornıñ bölüginde öldürüv cinayetinde qabaatlanğan insan tibbiy suallerniñ çezilmesi içün vaqtınca baquv izolâtornıñ başlığı ile körüşmege istegini bildirdi. Onıñ ricasını qabul etip, vaqtınca baquv izolâtornıñ kabinetine ketirip qaldırdılar.
«Taqiqat bergen malümatına köre, subet devamında yaqalanğan insan vaqtınca baquv izolâtornıñ başlığını öldürmek niyeti ile oña eki kerek evel azırlanğan pıçaqnen urdı. Amma başlıq, yaralarğa baqmadan, oña faal qarşılıq kösterdi. Böyleliknen yaqalanğan öz niyetini soñuna qadar bitirip olamadı», – dep aytıla beyanatta.
Al-azırda cinaiy iş boyunca taqiqat alıp barıla.


text:
Rusiye matbuatı, "Lefortovo" SİZOsında peyda olğan COVID-19 adiseleri aqqında haber ete.
"Novaya gazeta"nıñ malümatına köre, bir qaç meşur davanıñ iştirakçileriniñ teşkerüvi koronavirusnı tasdıqladı.
Advokat Nikolay Polozov "Lefortovo"da tutulğan qırımlı İvan Yatskinniñ alı aqqında qasevet etkenini bildirdi.
"Künde yarım sağan başı sıfatında epidemiyağa qarşı tedbirler yardım etmedi. Ukrain siyasiy mebüs İvan Yatskinniñ alını pek qasevet etem", - yazdı Polozov Facebookta.
"Matrosskaya tişina" SİZOsında eki tasdıqlanğan COVID-19 adisesi aqqında bildirile. "Lefortovo" aqqında ise malümat yoq.
Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyüniñ sakini İvan Yatskin 2019 yılda oktâbr 16-sında tutuldı. Bu dekabr ayında belli oldı.


text:
Tünevin Qırımda 15 yanğın oldı, olardan üçü - mesken yerlerde. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirdi.
"Tünevin Qırım Cumhuriyetinde 15 yanğın söndürildi, olardan 3-ü - mesken yerlerde, 2-si mesken olmağan yerlerde ve daa 10-u - bu çöplük ve quru ösümliklerniñ yanmasıdır. FVN-niñ malümatına köre, yılnıñ başından berli 2156 yanğın oldı, olardan 1400-ü - quru ösümlik ve çöplük yanmasınen bağlı yanğınlar", - denile beyanatta.
Hatırlatamız, Qırımda iyül 13-14 Qırımnıñ ğarbiy ve şarqiy rayonlarında fevqulâde yanğın telükesi qalacaq.
İyülniñ 3-nde Rusiye kontrolindeki Aqyar şeer yolbaşçısı vazifelerini eda etken Mihail Razvojayev orman ziyaretleri yasağını 21 künge uzattı.
Daa evel Qırımda iyülniñ 5-nden 8-ne qadar fevqulâde yanğın telükesi aqqında tenbilegen ediler.


text:
Rusiye tamır halqınıñ sekiz vekili ve qırımtatar halqını temsil etecek olğan qırımlı Nadir Bekirov New-Yorkta keçirilgen «Tamır halqlarnıñ işleri boyunca bütün dünya konferentsiyası»nda iştirak etip olamadılar.
Bunı Qırım tamır halqlarnıñ destegi ve taqiqat fondınıñ müdiri Nadir Bekirov Aqmescitte keçirilgen matbuat konferentsiyası devamında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«İşbu sekiz insan ile bağlı vaziyet añlayışlı, mında ya FSB, ya da diger rusiyeli küçlerniñ iştiragi bar», – dey Bekirov. Amma onıñ işinen er şey bu qadar añlayışlı degil eken.
Bekirov şunı qayd etti ki, onıñ teşkilâtı ne Ukraina, ne Rusiye tarafdarı degil, o Qırım tamır halqlarınıñ aqlarını qorçalay.
«Qırımtatarlarnıñ ayırımını meydanğa ketirgen Ukraina devletine qarşı bayağı tenqidiy çıqışlarım bar edi. Menimce, şimdi Rusiye tarafından qırımtatarlarnıñ sıqıştıruvı yüz bere. Em de pek küçlü oldı».
Qırım tamır halqlarnıñ destegi ve taqiqat fondınıñ müdiri şunı qayd etti ki, «prezident Putinniñ üç devlet tilniñ teñ uquqlılığı aqqında aytqanları» amelde körünmey eken.
Ücüm kimniñ tarafından yapılğanını Bekirov aytıp olamay. Onıñ fikrince, bu ya Ukraina,ya Rusiye devletiniñ işidir. Ukrainanıñ sebebi – bugünki akimiyetniñ BMT toplaşuvında qırımtatarlarnı yalıñız Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ sımalarında teslim etmege istegi ola bile eken. Faqat, ukraina temsilcileriniñ bunı amelge keçirmege imkânları barmı, Bekirov aytıp olamadı.
Sentâbr 18 künü, saat 17:00, Aqmescit-Canköy yolu etrafındaki Alabaş Qoñrat köyü yanında belgisiz şahıslar Qırım tamır halqlarınıñ destegi ve taqiqat fondınıñ müdiri Nadir Bekirovğa ücüm ettiler.
Bekirovnıñ añlatqanına köre, o Kiyevge New-Yorkqa yol almaq içün ketken edi. Anda sentâbr 22-23 künleri BMT Baş Assambleyasınıñ «Tamır halqlarnıñ meseleleri boyunca bütün dünya konferentsiyası» serlevalı mahsus toplaşuvı olmaq kerek edi.
Onıñ malümatına köre, avtobustan balaklavanı kiygen 4 insan çıqtı, taksi aydavcısını türtip çıqardılar, Bekirovnı ise topraqqa yatqızdılar, iç cebinden pasport ve telefonını alıp, aylanıp kettiler


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımnıñ sabıq deputatlarınıñ işlerini baqacaq mahkemelerni aydınlattı. Remzi İlyasovnıñ davası Solomenskiy rayon mahkemesinde, Vladimir Klıçnikovnıñ davası ise Dneprovskiy rayon mahkemesinde baqılacaqtır.
«Hatırlatamız, diger sabıq deputatlar Sergey Tsekov, Grigoriy İoffe, Anatoliy Zaiçenko, Sergey Şuvaynikov, Yefim Fiks ve Edim Gafarovnıñ işleri şeerniñ Desnânskiy rayon mahkemesinde baqılacaq. Konstantin Baharevniñ işi Podol rayon mahkemesinde baqılacaq. Vitaliy Nahlupin ve Svetlana Savçenkonıñ işleri 2017 senesi yanvar 10 kününe qaldırıldı», – dep bildire prokuratura.
Cinaiy işlerniñ taqiqatı devamında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası «2014 senesi mart ayında Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ bu deputatları Qırım işğaline yardım etkenini ve qoltutqanını isbatlağan» deliller taptı.
2016 senesi dekabr ayınıñ soñunda Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası mahkemeden aldın taqiqatnı yekünlep, Qırımnıñ sabıq deputatlarına qarşı çıqarılğan qabaat qararlarını mahkemege yolladı. Sergey Tsekov, Svetlana Savçenko, Konstantin Baharev, Edip Gafarov, Anatoliy Zaiçenko, Remzi İlyasov, Grigoriy İoffe, Vladimir Klıçnikov, Vitaliy Nahlupin, Yefim Fiks, Sergey Şuvaynikov Ukraina Ceza kodeksiniñ 111-inci maddesiniñ 1-inci qısmındaki (devlet hainligi) cinayet işlemesi ile qabaatlana.


text:
Aqyarda avgustnıñ 27-nde saba daa eki COVID-19 hastası qayd etildi. Diagnoz bir şeer sakini ve kelgen daa bir qadında tasdıqlandı, dep bildire Aqyarnıñ Rusiye ükümeti.
Qayd etilgenine köre, al-azırda 60 insan hastahanelerde buluna. 157 kişi yuqunç hastahanesinde közetile, №9 şeer hastahanesinde 119 kişi yata. 198 insan yaşağan yerinde közetile.
Akimiyetniñ malümatına köre, umumen yılnıñ başından Aqyarda 473 insan koronavirus yuqunçına oğradı, 378 kişi yahşı oldı, 18 kişi vefat etti.
Moskva tarafından tayin etilgen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov, bir künde Qırımda 56 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, dep bildirdi.
Akimiyetniñ malümatına köre, umumen Qırımda 2187 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 88-i çetelden keldi, 121-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar, 1650 hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende belli oldı ve qayd etilgen hastalarnen alâqada oldı, 328 hasta sağlam insanlarnıñ skriningi neticesinde belli oldı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Vladimir Putin Qırım ziyareti vaqtında, avgust 17 künü, işğal etilgen yarımada içün bazarlıq esaslarını seslendirecegini tüşüne.
Çubarov işbu esaslarnıñ sırasında «qırımtatar meselesi» qullanılacağını tüşüne.
«Qırımda ğarp dünyanıñ yetekçileri ile beklenilgen bazarlıq temeline qoyulacaq esaslarnı seslendirir: «siz bizge Qırımnı, biz – Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinden kete miz…». Bu sebepten Putinniñ nutqunda qırımtatar meselesi de aytila bile», – yazdı o Facebookta.
Evel Kremlniñ matbuat hızmeti Putinniñ avgust 17 künü Qırım ziyareti aqqında bildirdi. Onıñ çerçivesinde Rusiye Federatsiyasında turizm inkişafına bağınşlanğan Devlet şurasınıñ prezidiumı toplanacaq. Putinniñ Qırımnıñ milliy cemaat teşkilâtlarınıñ temsilcileri ile resmiy olmaycaq körüşüvi planlaştırılğanı aqta da bildireler.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Ankarada kimligi belli olmağan insan Beyazrusiye Cumhuriyetiniñ Türkiye elçihanesiniñ mesleatçısı Aleksandr Poganşevge bir qaç kere ateş açtı, dep haber ete Hürriyet.
Diplomat ağır alda hastahanege alındı, dep bildire «Nastoyaşçeye vremâ».
Beyazrusiye Tış işler nazirligi bu malümatnı TUT.BY portalına tasdıqladı. Nazirlikniñ resmiy vekili Anatoliy Glaznıñ malümatına köre, elçihane hadimine «aqlı yerinde olmağan eski arbiy» ateş açtı.
Diplomatqa ücüm etken soñ er adam özüni öldürdi.
2016 senesi dekabr ayında Ankarada sergi açılışında Rusiyeniñ Türkiye elçisi Andrey Karlov atıp öldürilgen edi. Qatil 11 kere ateş açtı, doquz qurşun elçige ketti. Daa soñra belli olğanı kibi, Rusiye diplomatına 22 yaşında türk politsiya hadimi Mevlüt Mert Altıntaş ateş etti. Ücüm neticesinde daa eki insan yaralandı, qatil ise Türkiye mahsus hızmetleri tarafından öldürildi.


text:
İnsanlar zemaneviy ayatnıñ eñ qıyın suallerine cevapnı nesillerniñ tecribesinde qıdıralar. Soñki yıl devamında qırımtatar halqınıñ deñişken ayatı bir çoq adamnı ciddiy qarar almağa mecbur etti – vatannı terk etmek ya da mında qalmaq. 1944 senesiniñ sürgünliginden soñ qırımtatarlar on yıllarnen qıyınlıqlarğa baqmadan, tarihiy vatanına, Qırımğa qaytqan ediler. Ve qayttılar – yalıñız kendi ğayretleri sayesinde. Faqat bugünde-bugün bir çoq adam «Qırım adasında» yaşayışqa ruhiy ceetten dayanamay...
Maalesef, qadimiy yunan tarihçısı Fukidid qayd etkeni kibi, «tarih tekrarlanmağa seve». Qırımtatar halqınıñ tarihında uzun, yarım asırlıq, facialı devir olğan edi, olar tuvğan yerini terk etmege mecbur ediler.
1783 senesiniñ Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ qırımtatarlar vatanını terk etmege başladılar
1783 senesiniñ Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ qırımtatarlar vatanını terk etmege başladılar.
Rusiye ve Türkiye arasında devamlı cenkten soñ 1774 senesi Küçük Kaynarca añlaşmasına köre Türkiye Qırımnıñ Osmanlı devletinden ayırılmasını tanıdı. Faqat on yıldan soñ 1783 senesi aprel 8-ge ait Beyannamege köre «Qırım yarımadası, Taman adası ve Kuban tarafı» Rusiye terkibine kirdiler. Qırımşınas Sarkisov-Serazininiñ yazğanına köre, «Yekaterinanıñ askeriniñ ağır çızması Tavridanıñ soñsuz çöllerini dolaştı, yüz yıllıq hanlar sarayında ise qara qartal ile bayraq peyda oldı... Bir zamanları Rus, Litvaniya, Poloniya qorqqan küçlü ordunıñ balaları vaftiz aqqında öşeklerni eşitip, ğalipler tarafından basqı altında qalıp, şeer, köy, babalarnıñ mezarlarını terk ete ve bir dinli Türkiyege qaçıp keteler».
Qırımtatarlar işğalden soñ kütleviy sürette köçmege başladılar. Tam raqamlar belli degil, lâkin tedqiqçilerniñ tahminlerine köre, Qırımdan yarımada ealisiniñ yigirmiden otuzğa qadar fayızı ketti. Bazıları musulman din adamlarınıñ çağıruvı ile ketken ediler – Qırımğa başqa dini olğan akimiyet keldi, artıq doğru dinni qomşu Türkiyede kütmek imkânı bar edi. Yañı, alışmağan yaşayış, rus memurlarınıñ basqısı sebebinden köçtiler – olarnıñ tili bile Qırımnıñ tamır halqı – qırımtatarlarğa – yabancı edi.
Bu meseleni al etmek imkânsız edi, neticede – qırımtatarlarnıñ topraqları tezden rus dvorânları ve memurlarına keçken edi. Köçip ketmekniñ esas sebeplerinden biri çar ükümetiniñ Qırımdaki topraq meselesini Rusiye topraq qanunlarına alıştırmaq qararı oldı. Rusiyede eki şekil bar edi: devlet ve dvorân şahsiy mülkiyeti. Qırımda ise topraq mülkiyeti ve topraq qullanuvınıñ onğa yaqın şekli bar edi: eski sultan ve han mal-mülkleri – kalagalıq, hocalıq, beylik; mırza ve din adamlarınıñ topraqları (vaqıf-şer), adiy (vaqıf-adet), mevat ve digerleri.
XIX asırnıñ soñunda qırımtatarlarnıñ köçü eñ büyük ve eñ facialı oldı: resmiy malümatlarğa köre, Qırımnı 193 biñ kişi terk etti
Bizler 1800-1812 seneleriniñ köç dalğası aqqında biraz bilemiz, yazıcı Yevgeniy Markovnıñ fikirince, bunıñ tek «ağzaviy efsaneleri» bar. XIX asırnıñ soñunda qırımtatarlarnıñ köçü eñ büyük ve eñ facialı oldı: resmiy malümatlarğa köre, Qırımnı 193 biñ kişi terk etti. Or-Qapı nahiyesinde 278 köy boş qaldı, 1870 senesi olardan 244-yu virane alda qaldı; dört nahiyede qırımtatarlar 687 köyni terk ettiler, olardan 315 bütünley boş qaldı.
Lâkin muqaddes yer boş olmay – 1861 senesi noyabr 8-de Çar II Aleksandr tasdıqlağan Qırımdaki şahsiy topraqlarda ecnebiylerni yerleştirüv qaideleri qabul etildi. Nazirler şurası Qırımnıñ topraq saiplerine ecnebiylerni işke almağa ruhset berip, olarğa iş müddeti devamında pasport berilmesine izin berdi. Qırımda qalıp, Rusiyege boysunmağa istegenler bütün aq-uquqlarnı ve imtiyazlarnı alğan ediler... Yarımadanıñ kolonizatsiyası başladı...
Köçip ketken qırımtatarlarnı aytsaq, ğurbet yolunda olarnı bir sıra zorluq bekley edi. Adise-vaqialarnıñ şaatı, Qırımşınas Vasiliy Kondaraki «Universalnoye opisaniye Krıma» eserinde bunı böyle hatırlay: «Men mavrlarnıñ İspaniyadan quvulmasını añdırğan bu zamannı kederlenmeyip hatırlap olamayım!.. Sığır, ögüz ve eñ eyi qoyunlar – er şey soyulğan, çapçaqlarda tuzlanğan, küneşte qurutulğan edi; at ve develer... ediye etile ya da yaqın qomşularğa ve zadekânlarğa pek ucuz satılğan edi. Soñra köyniñ eñ yaqın liman şeerine ketüv künü belgilengen edi. Arabalar köyni keçken ve mezarlıq ile aynı seviyege çıqqan soñ, adamlar soy-soplarnıñ mezarlarından bir avuç topraq alıp, elbezge baylağan ediler. Bunıñ episinen beraber ağlap sızladılar».
Kondaraki ölüm azaplarına baqmadan köyden çıqarılğan eki qart ve üç balanıñ ölüm şaatı oldı: «Ğaripler, olarnıñ cesedleri daa suvumadı, olarnı ise defn ettiler».
Köçip ketkenlerniñ deñizdeki vaziyeti pek kergin edi. «Köç zamanında er kün deñiz bir qaç cesedni yalığa alıp taşlağan edi; lâkin balıqlar aşağan ve qarşı yalığa alıp ketirilgenlerniñ sayısını aytmaq – zordır, yalıñız üçte ekisi Türkiyege kelip çıqtı», – dep yaza Kondaraki.
Qırımtatar yır yaratıcılığında muacir yırları kibi ayrı janrnıñ peyda olması tabiiy bir aldır
Rusiye ükümeti ölüm havfına oğrağan köçip ketkenlerge yardım etmedi. Türkiyede de olarnı beklegenler yoq edi. Olar açtan öle, hastalana ve biri-biri artından öle ediler. Olarğa Anadoluda berilgen topraqlar ya bir şeyge yaramağan qum ve taş ola edi, ya da sağlam topraqlardan uzaqta bir yer edi. Andan Rumeli ve Dobrucağa qaçqanlarğa sıtmanıñ eñ büyük oçağı olğan bataqlıq tegizlikleri berilgen edi. Qırımtatar yır yaratıcılığında muacir yırları kibi ayrı janrnıñ peyda olması tabiiy bir aldır.
«Tatarlar bu qararğa kelgen olsalar, olarnıñ Qırımdaki şaraitleri o qadar qıyın edi...», – dep netice çıqara Kondaraki.
O qadar adamnı köçip ketmege neler mecbur etti? General-adyutant, graf, Qırım cenkiniñ qaramanı Eduard Totleben «Russkaya starina» mecmuasında bastırılğan «1860 senesi tatarlarnıñ Qırımdan köçip ketkenleri aqqında» maqalesinde qırımtatarlarnıñ mezkür qararını topraq olmağanından sebep ağır maddiy vaziyeti ve bir çoq Rusiye yolbaşçısınıñ inatçılığı ile bağlay.
«Zadekânlar... tatarlarğa ait topraqlarnı sıq-sıq özüne alalar... 30 yıl evelsi Qırımda serbest tatar mülkiyeti ve yalı boyunda ve derelerde bağçası olğan az insandan ğayrı başqa topraqlar aman-aman yoq edi».
Rusiyeniñ «Vestnik Yevropı» liberal-muhalifet mecmuası qırımtatarlarnıñ problemini diqqat ile talil etken edi – 1882 ve 1883 seneleri anda G.Levitskiy ve M.Goldenbergniñ maqaleleri derc etile.
Levitskiy «Tatarlarnıñ Qırımdan Türkiyege köçü» maqalesinde dey ki, «rus halqı ealisi zararlı sayılğan tatarlarnıñ başına kelgen adaletsizlik ve ıncıtuvlarnıñ onuna bile qarşılıqsız dayanamaz edi». Levitskiy bunıñ kibi munasebetniñ «sebebi olaraq Qırımnı tatarlarnıñ qollarından boşatıp, onı ortodoks olğan ealinen toldurmaq istegi olğanını» ayta.
«Sabırlı, dindar» halqnı bu şekilde qaçıp ketmege neler mecbur etti sualine cevap olaraq Levitstsiy bir qaç sebepni aydınlata.
Qırım cenki vaqtında kazak patrulleri güberniyalarnı dolaşıp, tatarlarnı esir ala (olar duşmannıñ tarafına keçecek ediler dep) ve para alamağan soñ yolbaşçılarına olarnı satqın olaraq tanıtqan ediler. Neticede bir çoq tatar Orlov, Kursk, Yekaterina ve Herson güberniyalarına sürgün etilgen edi.
Ekinci sebep olaraq Levitskiy cenk vaqtında körgen zarar içün «maddiy yardım farqını» ayta. Para «adaletsiz şekilde berilgen ve tatarlarnıñ rus ükümetine bağını bayağı üzgen edi».
Ve, elbet de, qırımtatarlar içün ğayet müim bir mesele topraq meselesi olıp qala edi... XIX asırnıñ 50-nci yılları, dep yaza Levitskiy, «topraq mülkiyetini tatarlarnıñ qollarından çekip almaq... qanun oldı»...
(Soñu bar)
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Qırımda fevqulâde vaziyet rejimi bir qaç ay devam ete bile, dep tüşüne Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov.
«FV devam etecek müddeti belgisiz… Bir ay, daa eki ay, belki…Uzun müddetniñ olması mümkün», – dedi Aksenov dekabr 9 künü Qırımda fevqulâde vaziyetniñ yoq etilmesi boyunca ştabnıñ toplaşuvında.
Qırımda dekabr 9 künü saat 16:12 energetik ağınıñ qazaiy söndürüvi yüz berdi, 220 kV «Kahovka – Titan» yolağınıñ quveti 20 Mvt qadar eksildi. Qırım.Aqiqatqa «Ukrenergo» devlet şirketinde bildirilgeni kibi, 220 kV «Kahovka –Titan» yolağı boyunca berilgen quvet miqdarı 165 MVt eksildi.
Yaqında Qırım qamaçavı ştabınıñ reberi Lenur İslâmov ştab «Ukrenergo»ğa «Kahovka-Titan» elektrik yolağını Qırımğa ceryannı bermek içün tamamınen azırlamağa ruhset bergenini bildirdi. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Refat Çubarovnıñ sözlerine köre, faaller tamirlengen elektrik yolağını qullanmağa fırsat berirler. Dekabr 7 künü «Pravıy sektor» ve «Aydar» temsilcileri bunıñ ile razı olmağanlarını ve aktsiyada artıq iştirak etmeycegini bildirdiler.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev qıtaiy Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ berimelsi toqtatılğanını «genotsid» ve «ayvanlıq» dep adladı.


text:
İşğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler vaqtında Rusiye uquq qoruyıcıları «yasaqlanğan» edebiyatnı gizliden qoya bile, dep bildirdi qırımlı advokat Emil Kurbedinov tahqiqat tedbirleriniñ şaatları aytqanlarına esaslanıp.
«Tofikniñ (Abdulgaziyevniñ – QA) tuvğanları (Rusiye uquq qoruyıcıları – QA) bir de bir edebiyat qoyğanını ayttı. Olar bundan 100% eminler, çünki tünevin bu yerde temizlik yapıldı ve anda bir şey yoq edi… Soy-sopları emin ki, bu kitaplar gizliden qoyuldı», – dedi Kurbedinov.
Onıñ aytqanına köre, onı tintüv yerine almadılar. Tofik Abdulgaziyev ise Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idaresine alıp ketirildi.
Kurbedinovnıñ malümatını «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi tasdıqlay.
Olarnıñ malümatına köre, Riza İzzetovnıñ evinde keçirilgen tintüv vaqtında da «yasaqlanğan» edebiyat qoyuldı.
Rusiye uquq qoruyıcıları bunı izaatlamay. Daa evel haber etilgeni kibi, tintüvler keçirilgen yerlerge mustaqil advokat alınmay.
Saba Qırımda Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılğanlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler neticesinde eñ az 10 insan tutuldı, dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
Berilgen malümatqa köre, Rustem Seythalilov, Tofik Abdulgaziyev, Cemil Gafarov, Seyran Murtaza, Alim Kerimov, Farhad Bazarov, Riza İzzetov, Şaban Umerov ve Bilâl Adilovnıñ evlerinde tintüvler bitti. Olarnı Aqmescitteki Rusiye FSBsiniñ idaresine alıp ketkenler.
Bavurçıda keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Bunıñ sebebi Rusiye uquq qoruyıcıları ve Bavurçı qasabasınıñ sakinleri arasında çıqqan qavğa oldı.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ haber etkenine köre, Aqmescitniñ Bavurçı qasabasındaki Memet Appazov soqağında semetdeşlerine qoltutmağa kelgen 5 kişi tutuldı. Olarnıñ soyadları qayd etilmey.
Martnıñ 27-nde saba FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılğan eñ az 25 insannıñ evinde tintüv keçire. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ haber etkenine köre, tahqiqat tedbirleri qırımtatarlar yaşağan evlerde keçirile.
Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqlap, şübhelilerniñ sayısını ve olarnıñ soyadlarını aydınlatmadı.
Daa evel haber etilgeni kibi, tintüvler Aqmescit rayonınıñ Mamaq (Strogonovka)köyü, Aqmescitniñ Bavurçı qasabası, Qarasuvbazar rayonınıñ Köneçi (Vladimirovka) köyünde keçirile.
Faallerniñ bildirgenine köre, Bavurçı qasabasında tintüvler keçirilgen maalleni Rusiye gvardiyası qapattı. Yerli sakinlerni evlerine yibermeyler.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Brüssel ve Washingtonda bu sene küzde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcilikleri açıla bile. Bu meseleniñ maliye ve kadrlar tarafları çezilip başladı.
Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi.
«Bu eki sene devamında, Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, faaliyetimizniñ esas meydanları esas halqara teşkilatlar, olarnıñ ştab-kvartiraları yerleşken bazı devletlerniñ paytahtlarında, hususan Brüsselde buluna. Bellesem, yañı siyasiy mevsim açılmasınen, yani 2016 senesi küzni köz ögünde tutam, biz Brüsselde temsilciligimizni açıp olurmız. Kadrlar ve maliye meselelerini çezemiz. Aynı vaziyet Washingtonda», – dep ayttı Çubarov.
Meclis reisiniñ qayd etkenine köre, qırımtatarlarnıñ temsilci organnıñ temsilciliklerniñ iç gizli siyasiy sebepleri olmaycaq.
«Bu Qırımtatar Milliy Meclisiniñ iş aletleridir, bu siyasiy temsilcilik degil. Bu meydançıqlarda halqara teşkilâtlarnen beraber er künlik yapılğan iş ömürge keçirilecek», – qayd etti Çubarov.
Aprel 13-te Rusiyege boysunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yarımadada faaliyetini toqtatmaq qararını alğanını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, Meclis şeer ve belediye kütleviy haber vastalarından faydalanamaz, er angi kütleviy tedbirni keçiremez, bank ödemelerini qullanamaz ve asılında iç bir işnen oğraşamaz.
Bundan evel Natalya Poklonskaya Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesine muracaat etip, Meclis faaliyetini yasaq etmege talap etti. Mart başında işbu dava boyunca mahkeme esnası başlandı. Mahkeme taqiqatı devam etmekte.
Meclis reberleri mahkeme prokuraturanıñ talaplarını yerine ketirecek, dep tahmin ete. Ukraina Baş prokuraturası Meclisniñ qanunsız yasaq etilmesi boyunca cinaiy iş açılğanını bildirdi.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Meclis faaliyetini yasaq etecek olğan Rusiye akimiyetiniñ areketlerine qarşı narazılıq bildirdi. Birleşken Milletler Teşkilâtı Rusiye Federatsiyasını Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesine yol bermemege çağırdı. Avropa birligi de Meclis faaliyetini yasaq etmek niyetlerinden qasevetlengenini bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Repressiyalarğa oğrağan halqlarnı qoruv birligi», «Avropa halqlarınıñ yaşları» teşkilâtlarınıñ, Avropa halqlarınıñ federal birligi, Kavkaz, tatar ve turkistan taqiqatlar institutınıñ ATR telekanalına destek muracaatı mart 31 künü telekanalnıñ Facebook saifesinde aşkâr etildi.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, teşkilâtçılar birinci ve yekâne ATR qırımtatar telekanalınıñ qapatılmasına qarşı çıqalar.
«45 yıl evelsi Almaniyada teşkil etilgen ve milliy ve diniy azlıqlarnıñ, tamır halqlarınıñ aqlarını qorçalağan milletlerara bir teşkilât olıp, azlıqlarnıñ matbuat vastaları müim ve ayırılmaz ruporı olğanını bilemiz. Matbuat vastaları işbu azlıqlarnıñ tillerini saqlamağa ve inkişaf etmege, azlıqlarğa özüni memleket ve region terkibinde körmege fırsat bere. Azlıqlarnıñ medeniyet ve tarihını aks eteler», – dedi «Repressiyalarğa oğrağan halqlarnı qoruv birligi»niñ baş kâtibi Tilman Tsülh.
O şunı da qoştı ki, matbuat vastaları «azlıqlarnı körmege ve eşitmege imkân bere. Tilleriniñ saqlanuvı ve inkişafına büyük bir issedir. Azlıqlarnıñ matbuat vastaları ayrı bir toplulıqnıñ çeşitligi ve açıq olğanını köstere. Azlıqlar içün yayınlavnı alıp barğan matbuat vastalarını yasaq etmek – horlavdır».
İnsan aqlarını qoruv boyunca teşkilâtnıñ fikrine köre, ATR yayınlavınıñ toqtatılması «2014 senesi mart ayında olğan Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım işğalinden itibaren qırımtatarlarnıñ ayırım zıncırında nevbetteki adımdır».
Avropa halqlarınıñ federal birliginiñ prezidenti Gans Hanzen ATRniñ qapatılması boyunca narazılıqqa qol tuta.
«Avropada azlıqlarnıñ eñ büyük birligi olaraq, milliy azlıqlarnıñ qoruvına kelgende, yalıñız sözlernen er şeyni al etmege mümkün olmağanını bilemiz. Qırım ve Rusiye akimiyeti Qırımda yaşağan azlıqlarnıñ aqlarına riayet etecegi aqta aytqanına baqmadan, şerik teşkilâtımız Qırımtatar Milliy Meclis yolbaşçılığına Vatanğa 5 yıllıq kiriş yasaqlığı berildi. Şimdi ATR işini toqtatacaq olalar. Mümkün degil»,– dedi Gans Hanzen.
«Avropa halqlarınıñ yaşları» teşkilâtınıñ prezidenti Matiç Germovçek Jdnidarşiç azlıqlarınıñ matbuat vastaları adet, aktuallik, keçmiş, zemaneviylik ve kelecekni aks etkenini bildirdi.
«Böyle bir bağ milliy azlıqlarnıñ ayırılmaz bir qısmıdır»,– dedi o.
Milliy azlıqlarnıñ aqları boyunca Avropa teşkilâtları ATR telekanalııñ qapatılmasına yol bermemege çağırdılar.
«Stalin zamanları, 1944 senesi sürgünligi vaqtından, o zaman qırımtatarlarnıñ 44% vefat etti, ve quvğunlıqta keçirilgen nice yıllardan soñ qırımtatarlarğa endi niayet til ve medeniyetni qorumağa imkân bermek kerekler», – denile muracaatta.
Aprel 1 kününden ATR yayınlavınıñ toqtatılması mümkün. Eger de telekanal martnıñ soñuna qadar Rusiye qanuniyetine köre matbuat vastası olaraq qayd etilmese, işi toqtatılacaq.
Teleşirket bir qaç kere Roskomnadzorğa vesiqalarını bere edi, amma çeşit sebeplerden olarnı qaytara ediler. ATR şirketine kirgen Lâle qırımtatar bala telekanalı, «Meydan» ve «Lider» radiosı, «15 minut» internet neşiri de şimdi aynı vaziyettedir.


text:
Keriçte qırımtatarlar öz küçü ile şeerde yekâne Cuma-Camini ğayrıdan qurmaqtalar. Qırım Müftiyatı bildirgeni kibi, cami binası 19 asırğa (diger qaynaqlarğa köre – 18 asırğa) ait, uzun vaqıt devamında tamir işleri keçirilmey edi, amma şimdiki akimiyet para bermege vade etse de, sözüni tutmadı.
«Yaqında cami qubbesi köterildi, endi o evel olğanı kibi kare degil de, tögerek şeklindedir. Qubbe qurucılığına 500 biñ ruble kerek oldı, onı kötermege Dagestandan kelgen mütehassıslar yardım etti», – deyler Müftiyatnıñ matbuat hızmetinde.
Al-azırda binanıñ ögüni tamirleyler, caminiñ içinde de işlerniñ keçirilmesi planlaştırıla. Bunıñ ile minareniñ qurucılığı da planlarda bar.
Bina daa Ekinci dünya cenki vaqtında zarar körgen edi. Bundan soñ ğayrıdan qurula edi, amma şimdilik «çoqqa sürgen rekonstruktsiya» alâ bitmey.
Evel Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında Köktaş köyünde cami ğayrıdan qurulğan edi. Qırımtatarlarnıñ muqaddes binasında Oraza bayramında ilk namaz keçirildi. Mında da cami iane esabına quruldı.


text:
Fevral 21 künü Marlen Mustafayevniñ evi yanında yaqalanğan dört Qırımlı faaliyetçi azat etildi. Bunı Qırım.Aqiqatqa Radiosı Svobodanıñ muhbiri Anton Naumlük haber etti.
Yaqalanğan diger altı insan aqşam azat etilecegi beklenile.
Qırımda, Aqmescitniñ Boğurça qasabasında, fevral 21 künü saba, Rusiyeniñ silâlı hızmetleri, Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv ötkerdi. Bunen beraber Marlen Mustafayevni desteklemek içün kelgen insanlardan da 10-dan ziyadesi yaqalandı. Mustafayevke 11 kün, digerlerine ise, «kütleviy merasimler aqqında qanunlarnı bozğanları» içün 5 kün apıs cezası berildi.
Ukraina Tışqı işler nazirligi defalarca zapt etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarına qarşı basqı ve taqip areketleri yapılğanınen raatsız olğanını bildire edi, ondan da ğayrı Rusiyeni yerli sakinlerge basqını toqtatqanını ve ukrainalı siyasiy mabuslarını azat etilmege çağıra edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Devlet departamentiniñ Ukraina meseleleri boyunca mahsus temsilcisi Kurt Volker, «Qırımnıñ Rusiye tarafından işğali insan aqlarınıñ ciddiy bozuluvına sebep oldı», dep bildirdi. Bunı o, mayıs 8-de AQŞ Kongressi yanındaki Helsinki komissiyasınıñ brifinginde söyledi, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Volker, AQŞnıñ ilhaq etilgen Ukraina territoriyasına dair siyaseti deñişmeycegine işaret etti: «Bizim Qırımğa dair siyasetimiz aşkâr – biz Rusiye tarafından Qırımnıñ ilhaqını şimdi tanımaymız ve kelecekte de tanımaycaqmız. Rusiyeniñ istilâsı ve bu bölgeni işğal etmesi insan aqlarınıñ ciddiy bozuluvlarına ketirdi».
Bunıñ arfesinde Volkner, «Moskva, üç Baltıq devletine mustaqillikni nasıl qaytarğan olsa, Ukrainağa Qırımnı da öyle qaytarmaq mümkün», dep bildirgen edi.
Ondan ğayrı o, Rusiye Qırım yarımadasını Ukrainağa qaytarmağance oña qarşı sanktsiyalarnıñ tazyiqı devam etecek, dep qayd etti.
Human Rights Watch halqara insan aqlarını qorçalav teşkilâtı, ilhaq etilgen Qırımda Rusiye ukümeti, yarımadada başqaca fikirlevni bastırmaq maqsadınen türlü manaçıqlarnen qırımtatarlarğa tazyiqini arttırdı, dep qayd etken edi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bugün Milanda Avropa ve Şarqiy Asiyanıñ 50-den ziyade memleketni birleştirgen «Asiya — Avropa» (ACEM) Forum teşkilâtınıñ sammiti açıldı.
İşbu körüşüv çerçivesinde cuma künü Ukraina ve Rusiye prezidentleri Petro Poroşenko ve Vladimir Putinniñ subeti keçirilecek.
Azatlıq Radiosınıñ malümatına köre, tedbirde Almaniya kantsleri Angela Merkel, Frenkistan prezidenti Fransua Olland, Britaniya baş naziri Devid Kemerov, İtaliya baş naziri Matteo Rentsi iştirak etecekler.
Angela Merkel qayd etti ki, al-azırda keçken ayda Minskte Ukraina şarqında cenkleşken separatistlerniñ vekilleri ile imzalanğan barışıq añlaşmalarğa riayet etüv eñ evelâ Rusiyege bağlı.
İtaliyadan kelmezden evel Vladimir Putin Sırbistan kütleviy haber vastalarına bergen intervyüsında Amerika prezidenti Barack Obamanı Rusiyege nisbeten duşman munasebetinde qabaatladı. Putin Obamanıñ BMT Baş assambleya toplaşuvında aytqanlarını hatırlattı. AQŞ prezidenti Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsını dünyanıñ eñ büyük telükelerinden biri olaraq adlap, onı «İslâm devletiniñ» cenkçileri ve Ebola ile qıyasladı.


text:
11-Ayning 20- we 21-künliri istanbulda “Ikkinchi nöwetlik türkiy milletler élipbesi xelq’ara ilmiy muhakime yighini” chaqirildi. Yighinda Uyghur élipbesi heqqidiki mawzumu muhakimige qoyuldi.
Mezkur yighin’gha qazaqistan, özbékistan, qirghizistan, türkmenistan, ezerbeyjan we türkiye qatarliq döletlerdin we türkiy milletlerdin köpligen tilshunaslar qatnashti. Uyghur ilim ademliridin izmirdiki ege uniwérsitétining proféssori doktor alimjan inayet “Uyghurlarda latin élipbesi we uning ishlitilish da’irisi” dégen témida, enqerediki haji bayram uniwérsitétining proféssori doktor hülya qasap’oghlu xanim “Tarixtiki chaghatay yéziqi we Uyghur kona yéziqi” dégen témida ilmiy doklat berdi.
Proféssor alimjan inayet ependi bu munasiwet bilen radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mezkur ilmiy muhakime yighini toghrisida melumat berdi.
Melumki, 1991-yili sabiq sowétlar ittipaqi yimirilip ottura asiyadiki türkiy jumhuriyetler musteqil bolghandin kéyin, türkiye marmara uniwérsitétida “Birinchi nöwetlik türkiy milletler élipbesi xelq’ara ilmiy muhakime yighini” ötküzülüp, türkiy xelqler üchün ortaq latin élipbesining layihesi tüzüp chiqilghan idi. Proféssor alimjan inayet ependi “Ikkinchi nöwetlik türkiy milletler élipbesi xelq’ara ilmiy muhakime yighini” da 27 yildin buyanqi türkiy milletler üchün ortaq élipbe yaritish xizmetliri toghrisida muzakire élip barghanliqini bayan qildi.
1991-Yilidin taki bügün’giche bolghan 27 yil jeryanida ezerbeyjan, türkmenistan we özbékistan qatarliq döletler latin élipbesini qobul qilghan bolup, yéqinda qazaqistanmu latin élipbesige ötken. Qirghizistan bolsa latin élipbesi layihesini tüzüp chiqqan. Bu yighinda yuqiriqi mesililer toghrisidimu muzakire élip bérilghan.
Proféssor alimjan inayetning bildürüshiche, Uyghurlar 1930-yillarda tunji qétim latin élipbesi ishletken. Hazir ottura asiyadiki Uyghurlar kiril élipbesi, Uyghur diyaridiki Uyghurlar ereb yéziqi asasidiki kona yéziqni ishletmekte. Bulardin sirt kompyutér latin yéziqimu teng ishlitilmekte. Alimjan inayet ependi bu yighinda özining Uyghurlarning élipbe mesilisi toghrisida mexsus doklat bergenlikini tilgha élip ötti.
Türkiye til tetqiqat idarisining tor bétidiki xewerge asaslan’ghanda, “Ikkinchi nöwetlik türkiy milletlerning xelq’ara élipbesi ilmiy muhakime yighini” da pütün türkiy milletlerning 1992-yili tüzülgen 34 heriptin terkib tapqan “Türk dunyasi üchün ortaq latin élipbesi” ge ötüshi kérekliki toghrisida qarar maqullan’ghan. Alimjan inayet ependi Uyghurlarningmu kélechekte türkiy xelqler üchün ortaq qollinilidighan latin élipbesige ötüshi kéreklikini bayan qildi.
Proféssor hülya qasap’oghlu xanim hazirghiche köp sandiki türkiy milletlerning latin élipbesini qobul qilghanliqini, Uyghurlarning hazir intayin qiyin bir dewrini béshidin ötküzüwatqanliqini, bundin kéyin pütün dunyadiki Uyghurlarning élipbede birlikke kélishining zörürlükini tekitlep ötti.erkin tarim


text:
Qırım yollarında qırımtatar bayraqlarınen bezetilgen avtomobiller peyda oldı. Bunıñ kibi maşinanı Qırım.Aqiqat mühbiri Aqmescit yolunda rastketirdi.
Çarşenbe künü, iyünniñ 26-da, Qırımtatar bayraq Künü qayd etile. Bu munasebetnen Aqmescitte bir sıra tedbirler, şu cümleden avtoyürüş ötkerilmesi beklenile.
Azatlıq Radiosı ve Qırım.Aqiqat saytı saat 17:00 (Kiyev vaqtı boyunca saat 16:00) bayram tedbirlerini canlı yayında köstermege başlaycaqlar.
Kiyevde Qırımtatar bayraq kününi motoyürüşnen qayd etecekler, qırımtatarlarğa qol tutuv aktsiyası Tbilisi ve Zaporojyede ötkerilecek.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı sarı tamğalı mavı bayraqtır. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi teşkil etildi. Er yıl bayram Aqmescitniñ merkezinde qayd etile edi.


text:
Qırım qamaçavı boyunca aktsiya iştirakçileriniñ ştabı «Ukrenergo» brigadasıa «Kahovka-Titan» yolağını Qırımğa elektrik ceryanınıñ berilmesine azırlamağa imkân berdi, amma aktsiya iştirakçileri bildirgeni kibi, Qırım ile memuriy sıñırda qalıp, «kerginliksiz turğan diger yolaqlarnı qoruycaqlar».
Qırım.Aqiqatqa aktsiya ştabınıñ reberi Lenur İslâmov aytqanı kibi, dekabr 8 künü Ukraina Yuqarı Radasında Qırımnıñ elektrik teminleviniñ toqtatılması aqqında qanun leyhası baqılacaq. Sözlerine köre, energetiklerge «Kahovka-Titan» yolağına irişimni açıp, aktsiya iştirakçileri «terrorist olmağanını köstere» ve halq deputatlarından muayyen qararlarnı bekley.
«Turğanımız kibi turamız. Diger yolaqlarnı işlettirmeymiz. Dünya toplulığına terrorist olmağanımıznı kösterdik, öz memleketimizdemiz, cinayetçi degilmiz, yarıqnı bere bilemiz. Şimdi Ukraina parlamenti ne ete bilgenini qanuniy sürette kösteriñ. Yarın parlamentte kim nasıl tarafta turğanını körermiz. Çünki bizni tenqit etmege, qabaatlamağa pek yahşı. Öz mevamını köstersinler», – dey İslâmov.
O şunı da qayd etti ki, dekabr 31-de «Rusiye federal okrugı Qırımğa» elektrikniñ berilmesine muqavele müddeti bite» ve bu añlaşmanıñ devam ettirilmeycegine ümüt besley.
Aynı zamanda «Pravıy sektor» temsilcileri «Kahovka-Titan» yolağı qurşavınıñ alıp taşlanılmasını alğışlamay.
«Pravıy sektor» buña qarşı çıqa. Amma «Pravıy sektor» temsilcisi kibi Qırım qamaçavı ştabında qalam. Akimiyetke siyasiy basqı aqqımıznı özümizde qaldıramız, talaplarımıznı eşitsinler, siyasiy, qanun çıqarıcı seviyede cemaat teşebbüsimiz baqılsın. Ukraina devletiniñ mustaqilligi ve topraq bütünliginiñ qorulması içün mında arbiy bölüklerni kirsetmege aqqımıznı da qaldıramız», – dedi özüni «Qırım qamaçavı» arbiy-siyasiy ameliyatınıñ acele ştabınıñ reberi Horvat olaraq tanıtqan adam.
«Ukrenergo» şirketinde bildirilgeni kibi, dekabr 7-de, Ukraina energetika ve kömür sanayı Nazirliginiñ, uquq qoruyıcı organlarınıñ temsilcileri ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yolbaşçılığı ile muzakerelerniñ neticesinde «kerginlikniñ ğayrıdan berilmesine elektrik yolaqlarınıñ azırlav işleriniñ soñunace becerilmesi aqqında añlaşma qabul etildi».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım qamaçavı teşebbüsçileri dekabr 6 künü qıtaiy Ukrainadan yarımadağa elektrikniñ bir yolaq vastası ile berile bilecegi aqqında bildirgen ediler. Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko tasdiqaldı.


text:
Rusiye Ukrainada terroristik faaliyetini keçirmek içün Aqmescit civarında diversantlarnıñ azırlav arbiy bazasını teşkil etecek. Bunı SNBO haber merkeziniñ spikeri Andriy Lısenko bildirdi, dep haber ete «Gromadske telebaçennâ».
«Rusiye Federatsiyasınında parlament, siyasiy küç ve diger teşkilâtlar tarafından kütleviy numayışlarnıñ teşkil etilmesi, para toplanması ile Ukrainanıñ şarqiy regionlarında terroristik areketlerge qol tutuv kampaniyası devam etmekte», – dedi Lısenko.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye tarafı ücretli askerlerniñ azırlanması, silâlanuvı ve Ukraina şarqına yollanuvı içün Qırım toprağı ile faydalanmaqta.
SNBO haber merkeziniñ spikeri Aqmescit civarında diversantlarnıñ azırlav arbiy bazasınıñ teşkil etilecegi aqqında haber etti.
İyül 1 künü ukrain orduları 10 künlik barışıqtan soñ, memleketniñ şarqında separatistlerge qarşı ücümine ğayrıdan başladı.


text:
AQŞ elçisi James Gilmore yanvarniñ 16-sında Venada OSCEde Daimiy Şuranıñ oturışında ilhaq etilgen Qırımda fevral ayınace tevqifi uzatılğan faal Oleg Prıhodkonı andı. Elçiniñ fikrince, faalge qarşı dava, Rusiyeniñ Qırım ilhaqı ile razılaşmağanı içün açıldı.
Bunıñ aqqında haber OSCEde AQŞ missiyasınıñ saytında yerleşken.
"Rusiye işğalci akimiyeti ukrain faal Oleg Prıhodkonıñ apisini fevralgece uzatqanı içün raatsızlanamı. O, Rusiye işğaline qarşı silâsız tirenüv yapqanı içün "terrorcılıq"ta qabaatlandı", - dedi Gilmor.
Bundan evel bildirile edi ki, AQŞ elçisi OSCEde Daimiy Şuranıñ oturışında Rusiye ve Qırımda tutulğan ukrain siyasiy mabüslerni azat etmege rica etti.
Bundan evel Ukraina tarafdarı olğan faal Oleg Prihodko kelecek yılnıñ fevralniñ 10-unace SİZOda tutulacaq, çünki Rusiye nezaretindeki Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi imaye tarafınıñ tevqif uzatılmasına apellâtsiya şikâyetini qanaatlendirmedi.
Şeyhmambetovnıñ malümatına köre, Prihodkonı gece-kündüz video közetüvi altında olğan eki adamlıq kamerada tutalar.
Daa evel bildirile edi ki, rusiyeli Maliyeviy nezaret hızmeti, Oleg Prıhodkonı ekstremist faaliyetine ya da terrorcılıqqa ait olğan şahıslarnıñ cedveline kirsetti.