text:
Bu aqta Rusiye Federatsıyasınıñ Yekâne transport müdirligi bildire.
Mayıs 23-de saat 00.10 «İonas» paromı port «Kavkaz»dan port «Krım»ğa birinci reysni eda etti. Mayısnıñ 22-den 23-ne keçer gecesi 4 reys olğan. Bu reyslerde 100 maşına ve eki avtobus keçirildi.
«Evelden ilân etilgeni kibi yazğa yaqın Yekâne transpor müdirligi Kerç boğazından çoqça turist ve maşınalarnı keçirmek içün meselelerini çeze edik. Bu maqsadnen biz «İonas» adlı yunan paromnı işletecek oldıq. O port «Kavkaz»ğa Mayısnıñ 14-de keldi ve teşkerüvlerden soñ uyma sertifikatını alğan», - dep aytıla müdirlikte.
«İonas» birden 160 maşına ve 600 passajır keçirip ola. Olar yazda Qırımğa çoq adam keteceklerinde eminler, şunıñ içün «İonas»qa ümütleri büyük.
«Mayıs 23-de port «Krım» daimiy şekilde çalışa. Şimdi 35 maşına yüklenile, nevbet yoq. Yüklenmek içün bekleme müddeti bir saattan çoq degil. Port «Kavkaz»da tahminen 100 maşına yüklenilmek içün bekley», — dep aytıldı Yekâne transport müdirligi izaatında.
Şimdi Kerç boğazında üç parom çalışa: «Nikolay Aksenenko», «Kerçenskiy 2», ve «Yeysk». Olar er bir yarım saat yüreler. «İonas» şimdi tehnikiy turaqta buluna.


c: text/html

text:
Qırımdaki uquq fakültetlerinde oquğan talebeler taqiqçi yardımcısı sıfatında çalışmaq içün Aqyardaki Rusiye Taqiqat komitetine işke çağırıla. Bu aqta komitetniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
«Bugünki künde uquqnen bağlı tasil- eñ meşur soylârından biri sayılmaqta. Tüvevinki mektep talebeleri hususiy aliy oquv yurtlarına oqumağa kireler, ancaq bitirgen soñ iş tapalmama meselesinen qarşılaşalar. Er yerde zenaat boyunca iş tecribesine saip olğanlar istenile ve adet-üzre, mezunnıñ tecribesi olmay. Aqyardaki taqiqat idaresi ise, kelecekte taqiqatçı olacaqlarnı uquq fakultetini bitirgen talebeler arasında qıdıra. İdareden ileride işnen temin etmesi, talebeden ise, - işküzar olması, aqıllı ve zeki olması beklenile», – denilmekte haberde.
Komitet hadimleri bidirgenine köre, 2015 senesi Aqyardaki rusiyeli Taqiqat komitetiniñ idaresinde taqiqatçi yardımcısı olaraq çalışaqlarnıñ vazifesine 44 uquqçı-talebe alınğan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kiyev – Yaqın kelecekte «1+1» kanalında «Cesür yürekler» yayını çıqacaq. Onı Ukraina şarqında yüz bergen vaqialarda cesürlikni köstergen insanlarğa bağışlaycaqlar. Bu leyhanıñ alıp barıcısı qırımtatar rejissörı ve aktör Ahtem Seytablayev olacaq. «Haytarma» filmniñ rejissöri içün bu, televideniyede ilki leyhadır. Bundan evel aktörniñ faaliyeti teatr ve kino ile bağlı edi.
Ahtemnen mühbirimiz Kiyevdeki «Kinoparamada» körüşti. Anda, rejissör «Oleg Sentsovğa qol tutuv kino aftası» festivali çerçivesinde filmni taqdim etken edi. Qırım.Aqiqatqa intervyü bergende Ahtem Seytablayev ne sebepten özüni televideniyede sınap baqmağa istegnini, Vatanı – Qırımda yüz bergen vaqialarğa nisbeten munasebetini añlattı.
– Ahtem, soñki vaqialarnı közge alsaq, sizniñ «Haytarma» filmiñiz yañı mananı taşıp başladı, degilmi?
– Men rejissör olaraq filmniñ yañı nefesi, yañı ayatı başlağanına quvanam. Amma, insan, Ukraina vatandaşı, qırımtatarı olğanım içün, film aktual olğanı pek kederlete. Filmni çıqarğanda, biz atta eñ qorqunçlı tüşte şu vaqialar tekrarlanacağını tüşünmegen edik. Atta tasavvur etip olamağan edik.
– Sizniñ filmiñiz «qaytaruv» kibi tercime etile, em de o daa çoq avdet aqqında degil, daa çoq sürgünlik aqqındadır. Ne içün böyle?
– Stsenariyni dramaturg Nikolay Rıbalko ile yazğan vaqtta men serleva aqqında çoq tüşündim. «Haytarma» serlevasını teklif etkende, biz onı atta muzakere etmedik. Menim içün filmniñ serlevası – qıçıracaq olğan şeyniñ qısqa mündericesi.
Haytarma – bu qırımtatarlarnıñ milliy oyunı, tögerek etip oynaylar. O yarımadağa 13-nci asırnıñ başında keldi. Oyunnı sufiy dervişleri oynay ediler. Olarnıñ diniy merkezi Türkiyeniñ Könya şeerinde yerleşe. Vaqıt keçken soñ, erkek ve qadınlarnıñ oyunına çevirildi. Tögerek - er şey tekrarlana, demek. Bugünki künge qadar dervişler toplaşıp, onı icra eteler. Faqat Türkiyede oña Haytarma demeyler.
İşte, bizim kino, bu qısqa bir messac. Bizim halqımıznıñ ayatında ne qadar çoq facialı adiseler olmasa da, halqnıñ eki vekili qadın ve erkek qalsa, o ep yaşaycaq.
– Siz Qırımnıñ işğali 1944 senesiniñ facialı vaqialarnı añdıra, dep aytqan ediñiz. Aynı zamanda, Rusiyede çalışqan sizniñ bir sıra zenaatdaşlarıñız Kremlniñ siyasetine qol tutqan ediler. Sizniñ fikiriñizce, sanaat erbapları ne içün arbiy istilâğa qol tutalar?
– Bir taraftan, olar er kes kibi insanlardır. Olar da ulu ülkede yaşamaq, bir ğaye etrafında birleşken halqnıñ vekilleri olmağa isteyler. Diger taraftan, medeniyet erbapları içün, devletniñ siyaseti natsist siyaseti olğanını tasdiqlamaq eñ ağır. Yaşağan ve grantlar alğan devletiñ faşist devleti olğanını nasıl etp qabul eteceksiñ?
Men Qırım işğalini desteklegen medeniyet erbapları cedvelini oqudım. O mende bar. Menim filmlerimde iştirak etken artistlerniñ soy adlırını büyük kedernen oqudım. Amma, Valentin Gaft kibi artistlerniñ soy adlarını körmegenime pek quvandım. O Öleg Basilavşvili ve Liya Ahecakova ile Ukrainağa qol tuttı.
Belki de, bazı sanat erbapları özlerini dünya merkezinde is etmege isteyler. Men eminim, olarnıñ közleri qaytar. Çünki olarnıñ imzaları sebebinden adamlar öleler. Rusiyeli oğlanlar da elâk olalar, Rusiyeniñ askerler anaları Komiteti bildirgenine köre, olar atta Ukrainada bulunğanını bilmeyler. Olar mında kimni kimden qorçalaylar, aceba? Kimniñ evimizge silânen kirip, yaşayışımıznı idare etmege aqqı bar? Bu insaniyetsizliktir, 21 –nci asırğa iç te kelişmey! Qan tökülgeni içün şu sanat erbapları da yazıqsınırlar, ve şahsiy mesüliet ve qabaatnı duyarlar.
Sizniñ sualiñizge tekmil cevap yoq. Bu grajdanlıq mevamınen bağlı sual. Er kes öz yolun seçe. Olar, yazıq ki, bu kibi yolnı seçtiler. Olar, eki halqnıñ bir qaç nesilini qavğa eteceklerini añlamaylar.
– «Cesür yürek» yayını aqqında ikâye etiñiz? Ne içün onıñ alıp barıcısı olmağa istediñiz?
– Bu insan cesürligi aqqında yayın. Arbiy, analıq, goñlliler, tibbiyet vekilleri, balalarnıñ cesürligine bağışlana. Yayın, cenk vaqtında yüz bergen vaqialarğa esaslana. Eñ evelâ, «namus», «degerlik», «vatanerverlik», «Vatan» kibi sözler müim olğan aqqında yayın.
Elbette, yayın çerçivesinde, teñkidiy ve akimiyet begenmegen meselelerni kötermege isteymiz. Biz akimiyetniñ areketlerni nezaret etecekmiz ve seyircilerimiz, qaramanlarımız oogünde esabat berecekmiz. Qaramanlarımıznıñ meselelri içün mesülietli olğan memurlardan aydın cevaplarnı almağa tırışacaqmız.
Menim içün bu bir qaç sebepten müimdir. Birinciden, men Ukraina vatandaşı olam. Bu yayın, devletimizde bir çoq adam, vaqia, areketler sayesinde Ukraina ile ğururlanmağa sebep olğanını añlamalımız. Devletimizniñ esas resursı bu adamlardır. Olar aqqında ikâye etmege isteymiz.
Yayınımız tek maqtavnen tolu degil, arbiy vaqıtnıñ bir sıra problemelerine bağışlanacaq.
Em de, bu yayın vastasınen Qırımda bulunğan vatandaşlarımnen bağ qurıp olacam. Men ümüt etem ki, işğal etilgen yarımadada yaşağan qırımtatarlar içün olarnıñ vatandaşı, memleketniñ merkeziy kanallarından birinde olar aqqında, ve olarnıñ da cesürligi aqqında ikâye etkenine quvanırlar.
– «Cesür yürekler» leyhası sizniñ ğayeñizmi?
– Yoq, bu «1+1» kanalnıñ teklifi. Men onıñ üzerinde çoq tüşünmediim. Bu teklifni ne içün qabul etkenimi endi yuqarıda añlattım. Men telekanal reberlerine minnetdarım.
– Yayında Qırımdan qaramanlar olacaqmı? Misal içün, Oleg Sentsov ya da diger siyasiy mabüsler?
– Ebet, mıtlaqa. Antiterroristik operatsiyasınıñ qaramanları, ilk saflarda küreşkenlerniñ ikâyeleri belli etilecek. Men bellesem, yayınımıznıñ qaramanları olaraq Oleg Sentsov ve yarımadağa kelmege yasaq etilgen, taqip etilgen insanlar davet etilecek.
– Keçken sene, siz yeudiy balalarnı qurtarğan qırımtatar qadını aqqında film çıqaracağıñıznı aytqan ediñiz. Bunı ne vaqıt kerçekleştireceksiñiz?
– Men bu aqta tek hayal ete bilem. Stsenariy azır. Kinemotografiya boyunca devlet komitetinde biz keçken sefer pitçingniñ birinci qısımını qazanğan edik. O vaqıt filmniñ çıqarıluvına issesini qoşacaq yatırımcılar da bar edi. Rusiyeden qırımtatar iş adamları. Amma, soñki vaqialardan sebep, bu kibi leyhada iştirak etmege saqınalar. Amma, ümütimni kesmeyim. «Haytarma» filmi de pek büyük aralıq ile meydanğa keldi. Men on yıl devamında maliye destekni qıdırıp yurdim.
– Balalar içün masalnı çıqaracaq ediñiz…
– Bu Devletkinonıñ teklifi edi, amma men çeşit sebeplerden red ettim. Tavsilâtlı ayıp oturmayım: biz leyhanıñ prodüsserleri ile añlaşıp olamadıq. Men masal çıqacağında şübelenip başladım. Açıq ve namusnen çalışmağa alıştım, ve eñ evelâ filmniñ keyfiyetini közge almaq kerek, soñra başqa şeylerge diqqat ayırmalımız. Onıñ içün men red ettim. Amma, masalnı men ep bir çıqarmağa isteyim.
– Sizniñ «Haytarma» filmiñiz qırımtatarlar içün medeniy ve siyasiy mananı taşıy. Siz vatandaşlarıñızğa ne tilemek ister ediñiz?
– Sözleriñiz içün teşekkurler! Menim içün «Haytarma» ve «qırımtatarlar» sözleri aynı sözlerdir. Bu menim içün, qırımtatar halqı bar olğanını, onıñ facialı tarihı aqqında aytmağa imkân bere.
Film sayesinde dünya boyunca kezip, ağır vaziyette qalğan bizim cesür halqımız, onıñ ümütleri aqqında ikâye etmem mümkün.
Vatandaşlarımızğa ikmet, sabitlik, küç tileyim. Soñki üç asır devamında bir çoq qıyınlıqlardan keçtik. Soñkisi – Sovet devirine ait, o vaqıtları qırımtatarlar halqlar cedvelinde bile yoq ediler. Vatanğa kelmek, til, medeniyet ve an-anler yasaq altında edi. Amma, Sovet birligi endi yoq, biz ise, barmız. Putin adlı faşist ta yoq olur. Aksönov ve konstantinovlar, ilyasov ve temirgaliyev kibi manqurtlar da ğayıp olur. Halqımız ise, yaşaycaq!
Qırımda er keske: qırımtatar, ukrain, yunan, bulğar, ermenlerge yer bar. Adiy insaniyetlik degerliklernen yaşağan er keske yer bar. Onıñ içün daa bir kere aytmağa isteyim: lütfen, çıdañız! İç bir kimse sizni unutmadı! Biz ise, Haytarma, Qırımnıñ Ukraina vatanına tezce qaytması içün er şey yapmağa tırışamız.


text:
Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Devlet departamenti Rusiyeni Qırımtatar Milliy Meclisni «ekstremistik teşkilâtı» olaraq tanımaq qararını lâğu etmege çağırdı. Bu aqta departament saytında matbuat kâtibi Con Kirbige bağlantı ile bildirile.
«Biz Rusiye Federatsiyasını yaqında Adliye nazirligi tarafından qabul etilgen Qırımtatar Milliy Meclisni «ekstremistik teşkilâtı» olaraq tanımaq qararını, bundan da ğayrı, Qırım akimiyetiniñ bu demokratik müessiseniñ faaliyetini toqtatmaq qararını lâğu etmege çağıramız», – dep aytı Con Kirbi.
AQŞ Devlet departamentinde Meclis qırımtatarlarnıñ menfaatlarını ve medeniyet asabalığını qoruğan müim bir organ olğanını qayd ettiler.
Departamentte Rusiye ükümetiniñ Ukrainada qırımtatarlarğa nisbeten öz qanunlarını qullanmaq iç bir aqqı, şu cumleden uquqiy aqları yoq olğanını bildirdiler.
«Meclisniñ yasaq etilmesi olarnı toplaşuvlar keçirmekten, kütleviy haber vastalarında fikirlerini bildirmekten, kütleviy merasimlerni teşkil etmekten marum etecek, bu ise esas demokratik printsiplerine zıt kele», – dep aytıla amerikan tarafınıñ beyanatında.
Bundan da ğayrı, Vaşingtonda Qırımda işğalge qarşı çıqqan insanlarnıñ, hususan qırımtatarlar ve diger milliy ve diniy azlıqlarnıñ aq-uquqları bozulğanı aqqında hatırlattılar.
«Bu kibi bozmalar sebepsiz yaqalamalar, köteklemeler, politsiyanıñ evlerde ve diniy yerlerde reydlerni keçirmelerinden ibaret. Biz kene de Rusiyeni Qırımnıñ işğalini toqtatmaq ve Ukraina territoriyasınıñ bu parçasınıñ nezaretini qaytarmağa çağıramız. Qırımnen bağlı sanktsiyalar işğal devam etecegine qadar deñişmey qalacaq», – qayd ettiler AQŞ Devlet departamentinde.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Aprel 13-te Kreml tarafından tayin etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımtatar halqınıñ Meclisi faaliyetiniñ mahkeme qararına qadar toqtatılması aqqında qarar alğanını bildirdi. Aprel 15-te Qırımda Meclisni yasaq etmesi davası boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı keçirildi, nevbetteki toplaşuvnı aprel 25-te keçirmek qararı alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Fevralnıñ 16-nda Aqmescitteki “Abdal” mezarlığında qırımtatar milliy areketiniñ belli veteranı İzet İzedinov ile vedalaşacaqlar. O, devam etken koronavirus pandemiyasınıñ daa bir qurbanı olı.
İzedinv 83 yaşında edi, amma soñki nefesine qadar faal iştirkçi edi. Qırımtatarlarnıñ davaları boyunca mahkeme oturışlarında sıq-sıq iştirak ete edi. “Qırım birdemligi” cemaat birleşmesiniñ er ay keçirilgen oturışlarını ziyaret ete edi.
İzet ağa daima sağlam, tendürist ve küç-quvet ile tolu edi, şunıñ içün yaşına baqmadan ölümi aqqında haber er kesni şaşırttı.
İzet İzedinov 1938 senesi doğdı. Altı yaşında qorantası ve bütün qırımtatar halqı ile beraber Vatanından sürgün etildi.
Qırımtatar milily areketinde 1947 senesinden başlap, iştirak etip keldi. O vaqıt, bütün halqınen beraber aqsızlıqtan azap çekken beşinci sınıf talebesi edi. İzet ağa Stalinge yazıp, ne içün qırımtatarlar öz Vatanıda yaşamaylar, dep soradı. Mektebinde bundan sebep telâş çıqtı. Tam şekilde milliy areketke 1957 senesi qoşuldı.
1990 senesi yarımadağa qaytıp keldi. Mında adamlarnıñ çoqu onı yahşı işlernen bildi. Men ise, 2018 senesi muvafaqiyetnen yekünlengen bir teşebbüslerinden biri aqqında aytıp bermege isteyim.
Bir şahıs qırımtatar halqına ait olsa, Qırımda adını ebediyleştirmege qolaymı? Körüşüvlerimizden birinde İzet ağağa bu sualni berdim. Meşur qırımtatar Kenan Kutub-zade adınıñ ebediyleştirilüvinen şahsen oğraşqanını bile edim.
Moskvadan Qırımğa büyük insan Kenan Kutub-zadeniñ oğlunıñ kelmesi, adınıñ ebediyleştirilmesiniñ kerekligini hatırlattıİzet İzedinov
“Moskvadan Qırımğa büyük insan Kenan Kutub-zadeniñ (Kenan Kutub-zade – kino operatorı, “Osventsim” lageriniñ deşetini çıqarğan birinci cebe operatorı) oğlunıñ kelmesi, adınıñ ebediyleştirilmesiniñ kerekligini hatırlattı. Aqmescitteki Qırımtatar medeniyet ve tarih müzeyinde cebe operatorı Kenan Kutub-zadeniñ hatırasını ebediyleştirmek içün bir komitet teşkil etildi. Komitet erkânına 15 insan kirdi. Neden başlamaq kerek olğanını, o vaqıt çoqu tasavur eti bilmey edi. Olardan reisni saylamaq kerek edi. Bu müzey hadimleri, cemaatçılıq. Neticede üç namzetten komitet reisi vazifesini meni sayladılar. Doğrusını aytsam, angi qıyınlar olacağını bile-bile bu vazifege can atmadım”, – dep hatırlay edi faal.
Kenan Kutub-zade bütün cenkni keçti. Amma yapqan eñ müimi – Poloniyadaki “Osventsim” ölüm lagerini 35 kün devamında çıqarğanıdır. O, anda toplama lageri mabüsleriniñ azat etilüvinden soñ ekinci kün keldi. Bir çoq arbiy kino operatorları şu deşetlerge dayanıp olamadılar, anda çalışıp olamadılar ve andan kettiler. Kenan Kutub-zade ise bir aydan ziyade lagerde çalışıp, natsistlerniñ cinayetlerini çekti. O anda üyken kino operatorı edi ve onıñ taqımı tarafından çıqarılğan film 1946 senesi Nürnberg esnasında taqdim etildi. Bu film natsistlerniñ qabaatını tasdıqlağan esas delil oldı. Amma bu meşur insannıñ eşqına Vatanında memorial bir levha bile qoyulmadı.
İzet ağa, bir çoq bürokratik manialar, körüşüvlev ve yazışuvlar olğanı aqqında aytıp bergen edi. Bütün bular pek yavaş-yavaş keçti ve esnas aselet uzatılğanı kibi köründi.
“Uzun müddet çalışmalı edim, bütün esaslarnı, mukâfat vesiqalarını tapıp, er şeyni azrdamalı edim. Bu meselenen Restavratsiya institutına muracaat ettim, anda men arhivlerde toplağan vesiqalar esasında er şeyni resmiyleştirmege yardım ettiler. Neticede, Kenan Kutub-zadege bir memorial luvhanıñ qoyulmasına irişmek içün bütün instantsiyalarnı üç kere keçmek kerek oldım ve ne ise üçünci dkere müsbet netice oldı. Memorial levhanı qoymaq içün izin berildi. Bu iş menim ğalebemnen yekünlendi, cemaatçılıqnıñ bu teşebbüsine qoltutmaq kerek olğanına olarnı inandırıp oldım. 2018 senesinden başlap Yalta kinostudiyasınıñ territoriyasında Kenan Kutub-zadeniñ memorial levhası yasılıp tura”, – ğururnen aytıp bergen edi faal.
İzet İzedinovnıñ ölümi qırımtatar milliy areketi ve bütün qırımtatar halqı içün büyük bir ğayıptır.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Bunı o öz Facebook saifesinde bildirdi.
«Demek, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ sakinleri, Kiyevniñ öz başına tayin etilgen «akimiyeti»niñ referendumğa keder etmek içün yapılğan ğayretine baqmadan, mustaqillikni sayladılar», – dep yazdı Temirgaliyev.
Onıñ malümatına köre, Donetsk vilâyetinde Ukrainadan mustaqil olmaq içün 89% rey berdi eken.
«Endi Odessa ve Harkov vilâyetlerinden belgilevni bekleymiz», – yaza Temirgaliyev.
Mayıs 11 künü Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde regionlarnıñ statusı aqqında «referendum»lar keçti. Neticeler mayıs12 künü saat 15:00 soñ belli olacaq olacağı beklenile.
Ukraina qanunlarına köre, işbu saylavlarda yuridik negiz yoq ve onı AB, AQŞ, OBSE ve dünyanıñ diger memleketleritanımaycaq.


text:
Qırım.Aqiqat için mahsus
Rusiyeniñ sabiq maliye naziri Aleksey Kudrin New-Yorktaki forumda, Rusiye iqtisadiyatına doğrudan yapılğan çetel yatırımları yedi qat yani – yıllıq 70-ten 10 milliard dollarğace eksilgenini beyan etti. «Sanktsiyalar faydasız» dep alışqanlar içün pek yahşı bir misal.
Çünki zemaneviy iqtisadiyatnıñ mantığına köre, büyük paralar istiqrar seve. Sanktsiyalar ise rusiyedeki varlıqlarnıñ yüksek seviyedeki belgisizligini destekley. İşte be manada yalıñz al-azırda kirsetilgen sanktsiyalardan ğayrı, yañı soylârı da öz küçüni köstere.
Atta Rusiye bile, öz altın rezervlerini öz ülkesinde degil de, ABD de saqlamaqnı uyğun dep köre. Bügünki künde köre $100 mlrd – bu da, Rusiye yataq parasınıñ dörtte biri demek – ABD devlet obligatsiyalarına yatırılğandır. Kreml özüniñ radioaktiv külnen bağlı ritorikasınen – öz paralarını amerikan qıymetli kâğıtlarına yatırğan alda tutması - bir daa sözler degil de, işanç olması muim degen aksiomasnı tasdıqlay. Amerikan devlet obligatsiyaları, amerikan iqtisadiyatı kibi, da ziyade stabildir.
Rusiyede finans idarecileri professionaldır. Hususan bu sebepten Moskva devlet içindeki proyektlerge masraf etmey. Çünki şartlı «Qırım köpüri» ya da Skolkovoğa para yatırmaq demek, bu paralar tez vaqıtta ğayıp olur degen manağa kele. Olar qaparcılıq özenleri boylâp, şahıslarnıñ avuşları içine aqıp keter, devlet ise, neticede neler olacağını bile turıp, darphane (para basma) maşnasını işke tüşürmege mecbur qalır.
İşte bu sebepten dolayı, Rusiye bar küçünen ğarp sanktsiyalarını lâğu ettirmege istey.
Hususan sanktsiyalar Rusiyege onıñ sırtından özünen beraber başqalarına da qazanmağa keder ete. Olar devam etkence, devletten tışarığa aqqan sermiya, içerge kelgen soyından ziyade olacaq
Mesele tek «devlet imicinde» degil. «İmperiya ğururında» da degil. Mesele, sanktsiyalarnıñ devam ettirilmesi Rusiye iqtisadiyatınıñ «stabil olmağan», Rusiyeniñ er bir varlığına ise, «belgisiz» degen status tamğası basılğan alda saqlanıp qalması demektir. Elbette, Moskvağa, Siemens şirketi kibi gaz turbinaları satmaq mümkün, lâkin bu uzun vadeli para yatırılmasınen asla alâqası yoq.
İqtisadiyat qanunları – yüzsüzdir. Eger Rusiye sadece, insan aqlarını bozğan devlet olsa edi, yatırım cazibesiniñ seviyesini tüşürmegen olur edi. Bu cazibesini onıñ abstrakt uquq qorçalama esabatları degil de, olarnıñ manasız ve faydasız olğanı aqqında aytıp oturğan Kreml tüşüre.
Em de boşuna aytmay. Mallar üzerindeki fiyat etiketini, degerlerden ziyade sevgen avropalı siyasetçilerniñ ekseriyeti de, oña bunı tekrarlap oturması boşuna degil. Çünki hususan sanktsiyalar Rusiyege onıñ sırtından özünen beraber başqalarına da qazanmağa keder ete.Olar devam etkence, devletten tışarığa aqqan sermiya, içerge kelgen soyundan ziyade olacaq.
Stabillik ve tahmin. Bu – devlet cazibeli olmasınıñ eki dane basit anahtarıdır. Ancaq,devlet başqa territoriyalarnı işğal etip, neticesinde sanktsiya ve kelecegi belgisiz perspektivalar qazansa, bu onıñ içün hayır alâmeti degildir.
Eski bir matematika kitabında olğanı kibi: bir borudan havuzğa bir saatta 20 metre kub suv aqa, havuzdan çıqqan diger borudan ise, 40 metre kub aqıp çıqa. Sual: havuz ne qadar bir zamanda boşar?
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mümkün


text:
Keriç parom keçitiniñ işi dekabr 14 ve 15 künleri ava şaraitleriniñ bozuluvı sebebinden toqtatıla bile. Bu aqta Keriçte resmiy taşıyıcınıñ – «Deñiz müdirligi» şirketiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Dekabr 14 künü saat 12:00 ve dekabr 15 künü saat 11:00den ava şaraitleriniñ bozuluvı tahmin etile. Keriç parom keçitiniñ toqtatılması mümkün», – denile beyanatta.
«Deñiz müdirligi» şirketiniñ diçpetçer hızmetiniñ malümatına köre, şimdi keçit adetiy rejiminde çalışa. «Kavkaz – Qırım» yolağında «Olimpiada», «Mayor Çapiçev» ve «Krım» paromları çalışa. «Kavkaz – Keriç deñiz ticariy limanı»nda «Glükofilousa», «Pobeda», «Yeysk» ve «Kerçenskiy-2» paromları çalışa.
Keriç boğazından parom keçiti Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar diyarı ile bağlağan yekâne naqliyat arteriyasıdır.


text:
Sinoptikler avgustnıñ başında yarımadada 3-5 derece avanıñ suvumasını ve qısqa vaqıt yağmurlar olacağını tahmin ete. Bunı Qırım Gidrometeomerkezi bildire.
"Tahminge köre, aynıñ soñki künleri yağanaqlarsız olacaq, ava arareti gece 16-21°, yalıda 25° qadar, kündüz ise 29-34°. Avgustnıñ başında suvuq atmosfera cebesiniñ keçmesinden sebep yarımadada kene qısqa vaqıt yagmur ve afat beklenile, ava arareti 3-5° derecege tüşecek", - denile beyanatta.
HaпoMHиM, B cpeдy, 29 июля, corлacHo пporHoзy kpыMckиx cиHoпTиkoB oжидaюTcя MecTaMи kpaTkoBpeMeHHыe дoжди и rpoзы. Пpи эToM B южHыx paйoHax пoлyocTpoBa пpeдyпpeждaюT o чpeзBычaйHoй пoжapHoй oпacHocTи.
Hatırlatayıq ki, Qırım ve Aqyarda bazı yerlerde qısqa vaqıt yağmurlar ve afat beklenile. Yarımadanın cenübiy tarafında ise fevqulâde yanğın telükesi aqqında ihtar eteler.


text:
Aprelniñ 29-nda advokat Ayzat İşimgulov Rusiyedeki Salavata şeerniñ 16-nci tüzetüv cezahanesinde tutulğan Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Emil Cemadenovnı yoqladı. Bunı mayısnıñ 8-nde «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
İşimgulov siyasiy mabüsniñ apayı Liana Belâlovağa atfı etip, Cemadenov ceza izolâtorında aprelniñ 22-nden berli tutulğanını bildirdi.
Advokatnıñ sözlerine köre, apis etilgen Cemadenovnıñ sağlığınen bağlı problemleri bar – boğazı ve qolunda ağrı bar, şunıñ içün ağrısızlandırıcı ine urğanlar. Siyasiy mabüsniñ özü sağlığınıñ zayıflaşması suvuq oda sebebinden olğanını tüşüne.
Tüzetüv cezahanesinde Cemadenov Quran ve ruhset etilgen diniy edebiyatnı oquy.
«Kamerada qaranlıq, pek qıyın, amma oqup olam», – advokat qırımtatarnıñ aytqanlarından alıntı ketire.
Ayzat İşimgulov, Cemadenov ceza izolâtorında aman-aman bütün Ramanzan ayını ve umumen 160 keçirgenini ayttı.
«Yazıq ki, amma bayram künlerini de anda keçirecek. Dünya musulmanları muqaddes bayramlarımızdan birini qayd etkende, ballarımız ceza izolâtorlarında buluna. Bu iskenceler, başqa türlü buña ne demek daa mümkün. 24 saat devamında kamera nezareti altında dımlı ve suvuq divar ve taban. Ballarnıñ metinli mevamını, qaviy imanını ve küçlü ruhunı körip, olarnı yıqacaq olalar», – «Qırım birdemligi» Liana Belâlovanıñ aytqanlarından alıntı ketire.
Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ ceza izolâtorında qaluv müddeti iyunniñ 6-na qadar uzatıldı.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi bu davanıñ bütün mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Fevral 5-te Aqmescit (Simferopol) suv anbarında üç balıqçı zararlandı, olardan biri elâk oldı.
«Rusiye Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ taqımları kelmezden evel balıqçılardan biri elâk oldı. Eki zararlanğan aqay kişini qurtarıp oldılar», – dep bildire FVN matbuat hızmeti.
Rusiye Fevqulade vaziyetler nazirligi Qırım Baş idaresiniñ bildirgenine köre, elâk olğan adamnıñ cesedini qıdıruv aqşam ve kelecek kün, yani fevral 6-da devam etti.
Mahsus dalıcı aletler vastasınen qurtarıcılar vaqia yüz bergen yerge barıp yetti ve suvğa daldı.
«İşler alıp barılğan vaqıtta şiddetli tuman sebebinden tek 20-30 metr uzaqlığına qadar körmek mümkün edi, bunen beraber, bu yerde buz pek ince edi, ayaq tübünde daima bozula edi, bu ise, dalınacaq yerge barıp yetmek imkânını ağırlaştıra edi, çünki mesafe yalıdan 80 metrni teşkil etken. Saat 11:50-de, tahminen 13 metr terenliginde, suvaltı fener yardım etmegen ve iç bir şey körünmegen yerde, elâk olğan balıqçınıñ cesedini tapıp oldıq», – dep añlattı dalıcı-qurtarıcı taqımınıñ yolbaşçısı Maksim Çebanov.
Sağ qalğan eki aqay kişi hastahanege ketirildi.
Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız


text:
Rusiye naqliyat naziri Yevgeniy Ditrih, “Şeremetyevo” ava limanında 41 alad elâk olğanından soñ, Superjet-100 uçaqlarınıñ uçuşlarınıtoqtatmağa sebep yoq, dep tüşüne. Bu aqta Azatlıq Radiosı bildirmekte.
“Suhoy Superjet” - qısqa mesafeli Rusiye uçağı, o 2000-inci seneleri çetel şirketlerniñ iştiraginen işletilip çıqarılğan edi.
Mayısnıñ 5-nde aqşam «Suhoy Superjet-100» (SSJ-100) uçağı Moskvadan Murmanskqa yol aldı. İçinde 78 insan bar edi. Aman-aman birden qaza sebebinden qonmaq içün izin istedi, bundan soñ bağ üzüldi.
Sert qonğan uçaq uçuv-qonuv yolağına urulıp, şassisi zarar kördi ve yanmağa başladı. Neticede 41 insan elâk oldı.
Uçaq bozuqlığı - felâketniñ esas sebeplerinden biri sayıla. Bundan ğayrı tahqiqat başqa versiyalarnı da baqa: uçucılarnıñ, despetçerlerniñ ve tehnikiy baqımnı yapqan kişilerniñ yetersiz ihtisası; elverişsiz ava şaraiti.
Bu, Superjet-100-niñ yedinci adisesi. Amma bundan evel yekâne qaza İndoneziyada 2012 senesi olğan edi, anda 45 adam vefat etti.
Amma bu uçaqlar, köçüriciniñ bozuqlıqlarınen belli.


text:
Bugün, oraq ayınıñ 22-de, Ukraina Prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina Yuqarı Şurası tarafından 2021 senesi ilk yaz ayınıñ 29-da qabul etilgen ve vaqtınca işğal etilgen Ukraina topraqlarına kiriş-çıqış tertibini bozğan şahıslarğa nisbeten memuriy cezalavlarnı vaqtınca lâğu etken ”«Maqsadı Ukraina topraqlarında (COVİD-19) koronavirus hastalığınıñ peyda olıp darqaluvına qarşılıq kösterüv olğan Ukraina qanuniy senetlerine deñişmeler kirsetüv aqqında» 530-IX sanlı Ukraina Qanunınıñ “Yekünleyici maddeler” adlı II bölügine deñişmeler kirsetüv aqqqında” 1583-IX sanlı Ukraina Qanunı imzaladı.
Qanunğa binaen, vaqtınca işğal etilgen Ukraina topraqlarında yaşağan Ukraina vatandaşları karantin vaqtında ya da kiriş-çıqış nezaret etüv noqtaları çalışmağan arada Ukraina Nazirler Şurası tarafından belgilengen insaniy sebeplerden vaqtınca işğal etilgen Ukraina topraqlarına kiriş-çıqıs tertibini bozsalar, memuriy mesüliyetke çekilmeycekler.
Böyleliknen, 16 yaşını toldurmağan bala anası ya da babası (onı evlâtlıqqa alğan kişi), vasiyi, ya da başqa qanuniy temsilcilsiniñ refaqatında şahısını belgilegen ve Ukraina vatandaşlığını tasdıqlağan vesiqalarnı resmiyleştirüv maqsadınen; yaşağan yerlerine qaytqan Ukraina vatandaşları ve olarnıñ qoranta azaları; yaqın aqrabaları ağır hasta olğan, ya da vefat etken şahıslar; şiddetli ve/ya da hronik (şu cümleden, insulinge bağlı diabet, kanser, antiretroviral, antituberkulöz) hastalıqlarınıñ tedaviylenmesine, ilaç ve tıbbiy cihazlarnen temin etilmesine muhtac olğan şahıslar; qorantalarına qavuşacaq şahıslar, daimiy şekilde ya da vaqtınca başqa devlette yaşağanına dair vesiqaları olğan ve vaqtınca işğal etilgen Ukraina topraqlarından keleyatqan şahıslar kiriş-çıqış nezaret etüv noqtasını keçe bile.
Böyle müim insaniy qararnı işlep çıqaruvnen qabul etilmesine alâqası olğan er keske minnetdarlığımıznı bildirip, qanun derc etilmesinden soñ ekinci künü amelge keçmesine bekleymiz.


text:
Qırım akimiyeti Or Qapı rayonında köy hocalığını inkişaf etecek olalar. Bunı Qırım Nazirler Şurasınıñ toplaşuvında iqtisadiy inkişaf naziri Nikolay Korâjkin bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, köy hocalığı Or Qapı rayonınıñ bücetini teşkil etken esas alan ola.
«Köy hocalığı şimaliy Qırımnıñ inkişafına siltem bere bile. Or Qapı rayonında qoy asravcılığınıñ inkişaf etmesi mümkün. Mında et ve yün imalı ve işlevi boyunca yekâne sistemanı teşkil etsek, rayonlarnı faal sürette inkişaf etmek içün imkân yaratqan bir alan peyda olur. Cumhuriyet bir yılda 17 biñ tonna qoy eti ve 2,2 biñ tonna yunni işlep çıqara bile»,– dedi Korâjkin.
O, Or Qapı rayonı yüzümcilik içün de kelişken bir region olğanını qayd etti.
Nazirlikniñ malümatına köre, Or Qapı şeeriniñ satqan aşayt malınıñ keliri 2014 senesi 8,9 mlrd rubleni teşkil etti.


text:
Riza Şevkiyev Meclis binası ait olğan «Qırım» hayriye fondunıñ müdiri ola. Riza Şevkiyevniñ BBC Ukrainağa bergen malümatlarına köre, oña Qırım «prokurorı vazifelerini eda etken», Ukrainada qıdıruvda olğan Natalya Poklonskayanıñ imzasınen resmiy mektüp keldi.
Mektüpte qayd etilgeni kibi, Ukraina bayrağı «içtimaiy, milliy dava doğurmaq maqsadınen asıldı ve qanunsız teşviqat ola».
Aprel 21-de «Qırım halq imayesiniñ» vekilleri Qırımtatar Milliy Meclisi binasından Ukraina bayrağını alıp taşladılar. Birazdan Meclis hadimleri bayraqnı yerine qaytardılar. Mustafa Cemilev ise Qırımda olayatqanlarnı «faşist üslübindeki demokratiya» olaraq adlandırdı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz aytqanı kibi, qırımtatarlar Qırımnıñ rus tilli ealisine iç bir vaqıt qarşı çıqmay edi. Bunı Çiygoz bazareretsi künü, yanvar 25-de, Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi salonında bildirdi, dep yaza advokat Nikolay Polozov Facebookta.
«Mahkeme muşavere odasında şefaatlar boyunca qararlarnı alğan vaqıtta, salonda maküm etilgenlerniñ tuvğanları ve tarafdarları ve zarar körgenlerniñ arasında «milliy mesele»niñ muzakeresi olıp keçti. Ne içün maznunlar skemlesinde yalıñız qırımtatarlar otura? Mahkeme toplaşuvında olğan teneffüs vaqtında Ahtem Çiygoz qafesten milliy mesele aqqında bildirüvinı seslendirdi. Çiygoz qırımtatarlarnıñ Qırım rus tilli ealisine qarşı iç bir vaqıt çıqmağanı aqqında bildirdi», – dep yaza Polozov.
«Qarşılığımız rus ya da ukrain halqına qarşı degil, er zaman akimiyetke qarşı edi»,– dep bildire advokat Ahtem Çiygoznıñ sözlerini ve «qurbanlardan bazıları onıñ ile razı olğanını» dep qoştı.
Qırım Yuqarı Mahkemesi Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoznı mart 8 kününe qadar apiste qaldırdı.
Nevbetteki mahkeme toplaşuvı yanvar 27 künü olacaq.
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviy tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.


text:
Riza Fazıl – qırımtatar edebiyatınıñ aqsaqalıdır. 86 yaşında olsa da, Qırım ve onıñ tışında olğan er şeyden haberi bar. Amma onıñ esas qaseveti tuvğan tili ve edebiyatı ile bağlı. Qırım.Aqiqat yazıcı ile bu aqqında laf etti.
– Sürgünlikte, soñra Ukraina akimiyeti vaqtında, şimdi Rusiye akimiyeti zamanında çalışasıñız. Bu devirlerde edebiyatnıñ vaziyeti, cemaat yaşayışında tuvğan til vaziyetini qıyaslay bilesiñizmi? Bugünde-bugün qırımtatar yazıcıları oquyıcılarınıñ sayısı artacağına ümüt ete bilelermi?
– Yoq, yaqın vaqıtta buña ümüt etip olamaymız. Til facialı alda! Vatanğa qaytqanımızdan berli gazeta ve mecmualarımıznıñ abunecileri, oquyıcılarımıznıñ sayısı pek eksildi. Gençler ana tilini bilmey, 40-50 yaşlarında ana-babaları da bilmey. Oquyıcılarnıñ sayısı sıñırlıdır, artacağına da ümüt etemeymiz. Kitaplar olmaq kerek. 2009-2010 senesine qadar nasıl olsa da kitaplarnı bastıra edik, yılda bir qaç kitap çıqa edi. Olarnı kütüphane ve tasil nazirligi arasında bölgen ediler. Yanukoviç zamanında sürgün olunğanlarnıñ kitap bastırılmasına berilgen devlet parası pek eksildi. Ürmetli Cartı (Vasiliy Cartı – 2010-2011 seneleri Qırım Muhtar Cumhuriyeti Nazirler Şurasınıñ reisi – QA) paranı dört qat qısqarttı. Eskiden biñ nushağa qadar derc etken edik, soñra beş yüzge qadar qısqarttılar. Oquyıcılarnıñ sayısı artacaq demege sebep yoq.
– Bir vaqıtları ukrain yazıcıları ukrain tiliniñ keleceginden qasevetlenip, oquyıcılarnıñ sayısını arttırmaq içün milliy-demokratik areketiniñ yolbaşçılığına keçti. 80-inci seneleri Kiyevde yazıcılarnıñ teşebbüsi ile Milliy Areket (Narodniy Ruh) peyda oldı. O vaqıt Rusiye Federatsiyasınıñ rus yazıcıları deñişmelerge faal qoltuttı. Bu adamlarnıñ cemaat arasında belli bir maneviy itibarı bar edi. Soñki 25 yıl devamında Qırım ve Ukrainada, em de sürgünlik devrindeki adise-vaqialarında qırımtatar yazıcılarınıñ rolü ne edi?
– Yazıcılar böyle bir vaziyette olsa, olarnıñ rolü nasıl ola bile?! Sürgünlikte vaziyetimiz daa yahşı edi. Maddiy meseleler yoq edi. Yılda 15-17 kitabımız çıqa edi, klassika, qırımtatar halq ağız yaratıcılığı derc etile edi. O vaqıt oquyıcılarğa tesir etmek imkânımız bar edi. Cemi 3-5 biñ nusha ola edi, kitaplar tükânlarda satıla edi.
– Qırımtatar halqınıñ yazıcıları ne sebepten onıñ siyasiy liderleri degil? Olar siyasetten uzaq olmağa tırışalarmı ya da bunıñ içün yeterli itibarlarımı yoq?
Biz siyasetten uzaqlaştıq. Biz ayrı qalamız, siyasetçiler – ayrı.
– Ukrainada müim bir rol oynamağan edik. Cemaatımıznıñ siyasiy reberi Qırımtatar Milliy Meclisi oldı. Olar da edebiyat, yazıcılarğa pek emiyet bermey ediler. Böylece köşede qaldıq ve cemaat arasında emiyetimiz büyük degil. Biz siyasetten uzaqlaştıq. Biz ayrı qalamız, siyasetçiler – ayrı.
– Yazıcılar ana tilini populârlaştırmaq, onıñ emiyetini gençler arasında arttırmaq içün ne yapalar?
– «İlham» genç yazıcılar klubı çalışa, yaş yazıcılarnı toplap çalışalar, genç yazıcılar yarışları keçirile, edebiyat-bediy mecmua neşir etile. Mekteplerde talebelernen körüşemiz, tuvğan edebiyatqa sevgi aşlaymız, bir şey yapmağa tırışamız. Esas problemlerden biri – yazıcılarımıznıñ 60% 60 yaşından büyüktir. Yaş icatqa tesir ete, gençlerimiz yetmey.
– Sürgünlikte ana tilini şimdiden daa yahşı bile ediler, doğru añladımmı? Bunı nasıl añlata bilesiñiz?
– Büyükler tilni saqlay edi, balalar – onı evde menimsegen ediler. Ondan soñ endi eki nesil keldi, orta yaşta ana-babalar ana tilini bilmeyler, 25 yaşında insanlarnı aytmayım bile. Qorantalarda balalar ana tilini bilmey... Mektepke baralar, bala 7 yaşında, ana tilinde bir söz bile bilmey. «Qaç yaşındasıñ?» deseñ, añlamay bile. Mekteplerde programma, ocalar meselesi bar. Bir qaç milliy mektebimiz bar, amma asılında milliy degen bir şeyi qalmadı. Ocalarğa saatler berilmey. Edebiyatımız zarar köre, çünki yañılıqlar yoq. Til olmasa – edebiyat olmaz, bunı er kes bile. Sürgünlikte gazetanıñ cemi olaraq 20-25 nushası, mecmuanıñ 7-7,5 biñ nushası çıqqan edi. Edebiyat mecmuasını 1980 senesi çıqarmağa başladıq, men özüm teşebbüsçi edim, anda çalıştım, cemisi yedi buçuq biñ nushağa qadar ola edi. Şimdi mecmuanıñ 1500 nushası zornen çıqa, gazetalarnıñ ise – 2,5 biñi. Adamlar tilni bilmese, olar gazeta ve mecmualarğa abune olmaycaqlar. Bu faciadır. Şimdilik cemaatımız çare tapamay.
– Sürgünlik vaqıtlarını belli bir nostalgiya ile hatırlaysıñız, bu sebepten sanat zenaatınıñ temsilcisiniñ serbest işinde esas manialardan biri aqqında soramağa mecburım. Tsenzura bar edimi?
Qırım, vatan aqqında yazmaq yasaq edi, deñiz aqqında yazmaq da yasaq etilgen edi
– Ebet, bar edim. Qırım, vatan aqqında yazmaq yasaq edi, deñiz aqqında yazmaq da yasaq etilgen edi. Amma biz çare tapıp, oquyıcığa ğayelerimizni yetkizgen edik.
– Ukraina devleti qırımtatarlar içün az yaptı deyler. Besebelli, yapıla bilecek şeylerden pek az yapıldı. Ukraina qırımtatar yazıcılarına qoltutqan edimi?
Qırımnıñ sabıq baş naziri Mogilev bizni, yazıcılarnı, qabul etken edi. «Qırım» mecmuasını üç tilde çıqarmağa qarar alınğan edi. Bir buçuq yıl devamında onı neşir etken edik, Rusiye akimiyetinden evel beş sanını çıqardıq. «Edebiy Qırım» gazetasını da üç tilde derc etken edik. Böyle bir yardım bar edi. Bir sıra yazıcığa «Qırım Muhtar Cumhuriyetinde nam qazanğan sanat erbabı» unvanı berilgen edi. Ukraina yazıcılarınıñ milliy birligi (NSPU), reisi Yavorivskiy (Vladimir Yavorivskiy – NSPU reisi (2001 – 2011) ve Ukrainanıñ I, II, IV-VI çağırılışları halq deputatı – QA) olğan vaqıtta bizge qoltutqan edi. Yavorivskiy Ukraina yazıcılarınıñ milliy birligi toplaşuvında qırımtatar halqına qoltutmaq kerek olğanını qayd etip, olarnıñ edebiyatı zarar körgeninden sebep mustaqil yazıcılar teşkilâtını qurmaq aqqları bar olğanını aytqan edi. 2008 senesi qırımtatar yazıcılarınıñ birligini qurdıq. Aman-aman 30 yazıcını birleştirgen teşkilâtımız bar.
– Diger tillerde yazğan qırımtatarlar teşkilâtıñız erkânına kirelermi? Cınğız Dağcı türkçe, Ervin Ümerov ise rusça yazğan ediler, amma olar da qırımtatar yazıcıları.
– Qırım tışında diger tillerde yazğan ürmetli qırımtatar azaları olaraq qabul etemiz. Romaniya ve Türkiyede yaşağanlarnı qabul etemiz. Şimdi rusça yazğanlarnı da qabul etmege tüşünemiz, qabul etecekmiz.
– Qırımnıñ Rusiye akimiyeti qırımtatar edebiyatına qoltutamı ve nasıl yardım ete? Ukraina akimiyeti ile qıyaslaycaq olsaq, qırımtatar edebiyatınıñ inkişafını kim daa çoq tüşüne?
Bu yılğa 1 million 200 biñ ruble ayırıldı, bu parağa qaç kitap basılacaq bilmeyim. Er bir sürgün olunğan halqqa ayırılğan para budır
– Ukraina akimiyetiniñ yardım örneklerini ayttım. 2010 senesine qadar devlet müelliflerimizniñ kitaplarınıñ bastırılmasına maddiy yardım köstergen edi, ukrain ve dünya klassikasınıñ qırımtatar tiline yapılğan tercimelerini neşir etmege yardım etken edi, 2010 senesine qadar. Devlet gazeta ve mecmua, kitaplarnıñ bastırılmasını maliye etken edi. Yanukoviç akimiyetke kelgen soñ er şey toqtatıldı. 2014 senesi bir şey çıqmadı, kitaplar basılmadı. Bu sene Milletlerara munasebetler komiteti kitaplarnıñ neşir etilmesi boyunca komissiyanı toplay, neşirge azır olğan elyazmalarnı muzakere etecekler. Bu yılğa 1 million 200 biñ ruble ayırıldı, bu parağa qaç kitap basılacaq bilmeyim. Er bir sürgün olunğan halqqa ayırılğan para budır. Mında em qırımtatarlar, em ermeniler, em almanlar. Kimge yetecek – bilmeyim... Bir yañılıq bar – edebiyat mecmuamız, «Yañı dünya» gazetası ve neşriyatnı birleştirgen media merkezi meydanğa ketirildi. Umumiy reberlik olacaq. Elyazmalarnıñ muzakere etilmesi içün bizni toplağan müdir tayinlendi. Bu künleri toplaşacaqmız...
Nasıl olsa da, Ukraina ya da Rusiye olsa, qırımtatar devletçiligi, milliy muhtariyet ğayrıdan tiklenmese, öz akimiyetimiz olmasa, edebiyat, til, tasilniñ iç bir meselesi al etilmeycek.
– Bir yıl evelsi ATR qırımtatar telekanalınıñ jurnalistlerini «keyfiyetsiz» ana tili, bir sıra hata içün tenqit etken ediñiz. Bazı zenaatdaşlarım edebiy qırımtatar tilini ATRde ögrendi. Şimdi ATRde til seviyesini közetesiñizmi? Deñişmeler barmı?
– ATR jurnalistleri arasında qırımtatar bölüginde tasil alğanlar da bar, kanalda ögrengenler de bar. Bu sebepten hataları olğan edi, telâffuz yañlış ola edi. Olarğa yardım etmege tırıştıq, amma reberliginiñ yardımını körmedik. İmkânımız olğanı qadar bağ tutacaqmız.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy «normand formatındaki» sammit arfesinde Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ qapalı toplaşuvını keçirdi. Bu aqta Prezident ofisiniñ Facebook saifesinde aytıla.
MTMŞ toplaşuvı Bankovayada qapalı şekilde ötkerildi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Zelenskıynı Qırım mevzusını «normand formatındaki» körüşüvde kötermesine çağırdı. Qırım meselesini «normand muzakerelerinden» çıqqarmamaq çağıruvını Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerov da aydınlattı.
«Normand formatındaki» körüşüv dekabrniñ 9-nda Parijde ötkerilmeli. Böyle muzakereler soñki sefer 2016 senesi oktâbr ayında keçirilgen edi. Ukraina prezidenti Zelenskıynıñ aytqanına köre, «norman dördü» memleketleriniñ liderleri esirlerniñ qaytuvı, ateş toqtatıluvı, Ukraina-Rusiye sıñırınıñ kontroli ve Donbastaki saylavlarnı muzakere etecekler.


text:
Kiyevniñ apellâtsion mahkemesi çarşenbe künü, iyün 10-da, Rusiye mahsus bölüginiñ askeri Yevgeniy Yerofeyevniñ apis cezasını lâğu etmek muracaatını red etti. Bunı Radio Svoboda bildire.
Yerofeyev mahkeme zalında bulundı, dep ayttı onıñ adliyecisi Oksana Sokolovskaya.
Yerofeyevni Rusiyeniñ daa bir askeri Aleksandr Aleksandrov ile beraber ukrain arbiyleri Donbassta mayıs ayınıñ ortasında yaqaladılar. Ukraina akimiyetiniñ malümatına köre, olar sorğuda Rusiye Baş istihbarat idaresiniñ Tolyatti brigadasınıñ askerleri olğanını ayttılar. Rusiye Mudafaa nazirligi bunı red etip, olarnıñ orduğa iç bir alâqası yoq, çünki dekabr ayında hızmetleri bitti, dep israr ete.
Yaqalanğan eki kişi Rusiyeniñ «Novaya gazeta» neşirine intervyü berip, Rusiye Silâlı quvetlerinden ketmegenlerini bildirdiler.
Ukrainada yaqalanğan Rusiye askerlerini terroristik faaliyette şekleyler.
Mayıs 22-de Kiyev Şevçenko rayonınıñ mahkemesi Aleksandrov ve Yerofeyevni 2015 senesi iyül 19-ğa qadar apiske aldı.


text:
“Korüngenim kibi özümi is etem”, – dep başlay sağlığı aqqında laqırdını sabıq siyasiy mabüs, Qırım sakini Volodımır Baluh. Keçken sene ağır yaralanğan köteklevden soñ endi özüne keldi, amma ekimlerniñ aytqanına köre, reabilitatsiyağa ihtiyacı bar.
50 yıllıq yubileyi künü qırımlı qoratnası, destek, siyasiy faaliyeti ve alâ daa apiste qalğanlarğa yardım aqqında tüşüne. Baluh özüni alil insan esap etmege azır degil, bu aqta şaqa ete, planlar qura, amma eñ çoq eki yaşındaki torunını quçağına almağa arzu ete.
Eñ qımetli şeyler ve siyaset aqqında Volodımır Baluh Qırım.Aqiqatqa aytıp berdi.
– Ekimler saqatlıq resmiyleştirmege teklif eteler, amma men maneviy ceetten azır degilim, kendimi böyle sayıp olamayım. Bazı fizikiy qusurlardan ğayrı “evel” ve “soñ” arasında farqnı is etmeyim. Reabilitatsiya elbette kerek, belki de bir yerge yollarlar, men ise nasıl etip para qazanmağa ve yaşayışqa dönmege tüşünem. Şimdi qayda ketecegimni añlamağa tırışam
Er kün Qırım ile, qorantam ile laf etem
“Siz siyaset ile meraqlanmasañız, bu o siz ile meraqlanmay demek degil” maña endi aytqan ediler. Doğrusını aytsam, men içün bu meraqlı. Bazıda adamlar öz temizligini saqlamağa istep, siyasiy esnaslardan uzaqlaşalar, amma soñra bu esnaslarnı digerler idare etkenini köremiz ve biz olarğa bağlı olamız. Men siyasiy yaşayıştan uzaqlaşmaycağım, amma yaşamaq içün resurslar kerek. Bunıñ aqqında teklifler ve bazı ğayeler bar, amma soñ qararlar daa yoq. Vaqıt kerek, iç olmağanda yazğace.
Şimdi men er kün Qırım ile, qorantam ile laf etem. Anam, Allah şükür, yaramay degil, yaşayışı qıyın edi ve şimdi pek qolay olamaz.
Torunım selâmlar yollay, “qartbaba” dey. Yaqında eki yaşını tolduracaq, men ise onı daa quçağımda iç tutmadım. Körüşkenimizde pek çoq quvanç olacaq. Bunı beklep yaşayım.
Talebe olğanımda, er doğğan künümde, bugün menim doğğan künüm munasebeti ile tantanalı tedbir, dep şaqa ete edim. Aqılıñızda olsa, Şuralar Birliginde fevralnıñ 8 Antifaşist künü edi. Şunıñ içün men memnüniyet ile hayırlavlarnı qabul etem, dey edim. Şimdiki vaqıtta millet, memleket, cemiyet ögünde esas vazifemiz – zemaneviy faşizmni yoq etmek.
Millet, memleket, cemiyet ögünde esas vazifemiz – zemaneviy faşizmni yoq etmekVolodımır Baluh
Men içün eñ yahşı bahşış bu künni sevimli insanlarım – anam, oğlum, torunım, qorantam ile keçirmek. Amma şimdi bu imkânsız, maddiy bahşışlar istemeyim, göñül raatlığını isteyim. Bugün balalıq dostumnen körüşecekmiz, bu men içün pek müim. 50 yaşını toldurğanıma baqmadan büyük, tantanalı bayram olmaycaq, soñki sefer dostlarım ile 45 yaşımnı qayd etken edim.
2019 senesi meni Maydanda hayırlay ediler, banner asıp qoyğan ediler, men bını apishanede bildim, bağ bar edi, er şey nasıl keçkenini aytıp bergen ediler. Er keske minnetdarım. O vaqıt ve şimdi meni ne qadar insan qayğırğan edi, tasavur etep olamayım bile. Büyükten-büyük teşekkürlerim, er keske saqlıq ve ikmet tileyim.
Bügnde apishanelerde tutlğan adamlar bar. Biz azat etilgen soñ, devlet tarafından mahkümler içün belli bir adımlar yapılmadı. Bizim borcumız – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi içün bir platforma yaratmaq. Bizni azat etmek içün, reabilitatsiyamız içün ne qadar çoq insan ğayret etti, şimdi ise bir türlü adımlar yoq.
Siyasiy baqışları içün apis yerleyerinde bulunğan insanlarnıñ mevzusını kerekli seviyege çıqarmalımız. Nafile olmaması pek müim. Rusiye apishanelerinde ve DNR zindanlarındaki siyasiy mabüslerniñ ağır vaziyeti al etilmesi maqsadınen bu platforma iç esnaslarğa tesirli olması içün mesleatlaşmalar, muzakereler keçirile. Azırlanamız ve ümüt etem ki, tezden neticeleri aqqında aytıp berecekmiz. Bizim faaliyetimiz is etilecek, dep inanam.


text:
İşğal etilgen Qırımğa ecnebiy eyetlerniñ ziyaretleri – Rusiye tarafını tutqan marginal siyasetçiler içün «siyasiy qazanç usulıdır». Böyle fikirni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında «İnternews-Ukraina» cemaat teşkilâtınıñ avropalı leyhalarınıñ idarecisi Vladimir Guşuley, yarımadanı ziyaret etken ecnebiy eyyetlerniñ itibarına izaat berip, bildirdi.
«Adetince bu, marginal siyasetçiler ola, bu, siyasiy qazançtır. Qırımğa ketken siyasetçilerge baqsaq, bu – bundan evel Rusiye tarafını tutqan muzakerelerde «körüngen» siyasetçilerdir, olar rusiyeli tışqı siyasetniñ aleti ola, bunıñ içün olarnıñ areketleri mustaqil degil», – dedi o.
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda iyül 29-da Tyerri Marianiniñ yolbaşçılığında Frenkistan Cumhuriyeti Milliy Toplaşuvı deputatları ve Senat azalarınıñ ziyaretini bekleyler. İşğal etilgen yarımadada frenkler üç kün bulunacaq, dep bildire Kremlge boysunğan Qırım parlamentiniñ matbuat hızmeti. Eyyet azalarından biri ziyaretten endi vazgeçti.
Ukraina Tışqı işler nazirligi iyül 25-te muracaatnı derc etti, vesiqada müessise ecnebiy vatandaşlarnı ve vatandaşlığı olmağan şahıslarnı Qırımğa qanunsız ziyaretlerden tenbiyeley. Bundan evel Frenkistan Tışqı işler nazirligi parlamentariylerniñ ola bilecek Qırımğa ziyaretini takbih etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Amnesty International aq qorçalayıcı teşkilâtı lâqayt qalmağanlarnı Rusiye akimiyeti tarafından Aqmescit SİZOsında tutulğan ve sağlığı fenalaşqan qırımtatar faali Edem Bekirovğa qoltutuv aktsiyasına qoşulmasına çağıra. Bu muracaat teşkilâtnıñ saytında derc etildi.
Aq qorçalayıcılar Qırımdaki Rusiye cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti idaresiniñ yolbaşçısı, general-mayor Vadim Bulgakovnıñ adına Edem Bekirovnı azat etmek talabı ile mektüp yazmağa çağıra.
«Qırımtatarı Edem Bekirov 2018 senesi dekabr ayında Rusiye mahsus hızmetleri tarafından tutulğanından berli Aqmescit SİZOsında buluna. O, saqatlıq arabaçığını qullana, onıñ ciddiy sağlıq problemleri bar, oña SİZOda olmağan tibbiy yardım kerek. Mabüsni mayısnıñ 24-nde ziyaret etken advokatı bildirgenine köre, Edem Bekirovnıñ sağlıq vaziyeti pek fenalaştı ve ayatı telükede qala. Çağıruvnı öz sözlerinen yazıñız ya da örnek mektüpni qullanıñız», – dep aytıla haberde.
Amnesty International qullanılması mümkün olğan örnek mektüpni de derc etti.
Mayısnıñ 28-nde Bekirovnıñ advokatı İslâm Velilâyev müvekkilini Aqmescit SİZOsında ziyaret etip, sağlıq vaziyeti kritik fenalaşqanını bildirdi. Velilâyevniñ aytqanına köre, yürek, baş ağrıları, mide astı bezi problemleri, ayaqlarnıñ üyüşüvi, yüksek qan basımı ve yüksek qan şekerinden ğayrı, boğulmağa ve qannen öksürmege başladı.
Daa evel mayısta qırımtatar faali Edem Bekirov Aqmescitteki Semaşko hastahanesine teşkerüvge çıqarılğan edi.
Aprelniñ 26-nda Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Bekirovnıñ imayesi bergen şikâyet arizasını red etti. Edem Bekirov iyünniñ 12-ne qadar SİZOda qalacaq.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
İyül 26-da, salı künü işğal etilgen Qırımnıñ Rusiyege boysunğan apellâtsion mahkemesi mayıs 18-de Krasnoperekopsk rayonında qırımtatar halqınıñ sürgünligi künü matem mitingi keçirilmesiniñ yasaq etilmesine qarşı şikâyet arizasını baqacaq. Mayıs 17-de qabul etilgen rayon mahkemesiniñ mütenasip qararına qarşı şikâyet arizasını Krasnoperekopsk regional meclisiniñ yolbaşçısı Saniye Ametova birden onıñ qabul etilgen soñ berdi. Bu aqta malümatnı Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Mayıs 17-de mahkeme qararı qabul etildi: olar qaqarnı alğan soñ, olar birden, belgilengen müddet içinde şikâyet arizasını berdiler. Bu mayısnıñ 20-ci künleri edi», – dep ayttı Zair Smedlâyev.
Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi şikâyetniñ böyle keç baqılmasınıñ manasız olğanını qayd etti. Mayıs 18-de Krasnoperekopskta mahkeme qararı sebebinden qırımtatarlar matem mitinginiñ keçirilmesini lâğu etmek mecbur oldı: o vaqıt tek çiçekler qoyuldı.
«Bir variant – şikâyet arizasını qanaatlendirmeycekler. Hayaliy variant ise – Krasnoperekopsk rayon mahkemesi qanunsız red etkeni aqqında qarar çıqaracaqlar. Endi bütün bu şeylerni qanunğa nasıl ketirmek mümkün? Nasıl etip, 2016 senesi mayıs 18 mitingini keçirmek? Vaqıt maşnasını çalıştırmaqmı? Gerbert Wellsni celp etmekmi?», – dep qoştı Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi.
Onıñ malümatına binaen, toplaşuvnıñ keçirilmesi saat 8:45-ke belgilengen. Mahkemege bazı qırımtatar faalleri de kelmege planlaştıra.
Bundan evel bildirilgenine köre, Qırımda regional meclisler, bu cümleden, Krasnoperekopskta ve Sudaqta, Rusiyege boysunğan ükümetten mayıs 18 qırımtatar halqınıñ sürgünligine bağışlanğan matem merasimlerniñ keçirilmesini uyğunlaştırması boyunca red etüvlerni alğan edi.
Mayıs 18 – Qırımdan qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añma künüdir. Bu kün 1944 senesi yarımadadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnen ilk eşelon yollanıldı. Umumen olaraq, 180 biñden ziyade insan sürgün etildi.
Er sene Qırımda matem kününe bağışlanğan kütleviy merasimler, bu cümleden Qırım paytahtınıñ merkezinde Meclis tarafından teşkil etilgen matem mitingi keçirile edi. Amma Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Aqmescit merkezinde bu kibi merasimlerniñ keçirilmesi yasaq oldı.


text:
Tıyılğan oyışmalarnıñ mäçet hm mädräsäläre tartıp alındı
Paqıstanda terrorçılıq belän köräş qısalarında külämle çaralar oyıştırıla
Paqıstandağı tıyılğan oyışmalarğa bäyle mäçet häm mädräsälär ilneñ Waqıflar idaräsenä tapşırıldı. Cirle mediadağı xäbärlärgä qarağanda, älege çara terrorçılıq belän köräş öçen xäzerlängän milli plan qısalarında tormışqa aşırıla.
Älege oyışmalarğa Waqıflar idaräse tarafınnan imam häm mädräsä uqıtuçıları atanaçaq. Êçke êşlär ministrı Şähriyar Afridi bu mäs’älä turında sośial’ media xisabınnan belderü yasadı. “Tıyılğan oyışmalarğa qarşı operaśiyälärebez maqsatlarıbızğa ireşkängä qadär baraçaq. Prośessnı tizlätü öçen êşçänlegebez däwam itä,”-dide ul.
Paqıstanda kiçä Cäyş-i Möxämmät oyışmasına qarşı operaśiyä oyıştırıldı häm anıñ liderı Mäsud Azharnıñ bertuğanı belän ulın da kertep 44 keşe saq astına alındı.


text:
Tallinnniñ merkezinde Ukraina diplomatları ve faaller Rusiyeniñ Qırım ilhaqı başlağanınıñ 5 yılına bağışlanğan aktsiyanı keçirdi. Bu aqta Ukrainanıñ Estoniya elçisi Maryana Betsa Twitterde bildirdi.
Aktsiya iştirakçileri Ukraina, Latviya ve qırımtatar bayraqlarını alıp, #LIBERATECRIMEA yazısını tizmek içün arifler ile kâğıtlarnı tuttı.
Fevralniñ 20-si – Qırım ilhaqı başlağanınıñ resmiy künü, onı 2015 senesi aprelniñ 21-nde Ukraina Yuqarı Radasınıñ «Ukraina Yuqarı Radasınıñ «Rusiyeniñ silâlı istilâsına qarşı tirenüv ve aqibetlerini yoq etüv aqqında» beyanatı aqqında» qararı belgiledi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Törkiyä Portugaliya häm Germaniyanıñ qayğısın urtaqlaştı
Portugaliyanıñ Madeyra utrawında 29 alman turistınıñ ğomere özelde
Törkiyä Portugaliyanıñ Madeyra utrawında 29 alman turistınıñ ğomere özelü uñayınnan Germaniya häm Portugaliyanıñ qayğısın urtaqlaştı.
Tışqı êşlär ministrlığınıñ bu xaqtağı belderüendä tübändäge yullar urın aldı:” Portugaliyanıñ Madeyra utrawında barlıqqa kilgän yul hälaqätendä küp sanda alman turıstınıñ ğomere özelüenä bik borçıldıq.Qazada ğomere özelgän keşelärneñ ğailaläre ,Germaniya häm Portugaliya xalqınıñ qayğısın urtaqlaşabız. Yaralanğan keşelärgä şifalar telibez”.
Turistlar utırğan avtobus äylängän qazada 29 alman turist hälaq bulğan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyä İlbaşı Ärdoğan Azärbaycanda
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan ber könlek êşlekle säfär belän Azärbaycanda


text:
Qırımtatar yırcısı Elzara Batalova, Ukraina akimiyeti ilhaq etilgen Qırım
oğrundaki küreşniñ “mefküreviy qısmına” az diqqat ayıra dep saya Onıñ
fikrine köre, insanlarğa vatan ğururını aşılamaq içün, icatkârlıqnıñ inkişafına
küç ve para yatırmaq kerek. Bunı o Qırım.Aqıqat Radiosı efirinde ayttı.
“Yazıq ki, telekanallarımızda “boşboğazlıq”, saylav aldı kampaniyalar yayın
etile, lâkin halqnıñ mefküre ceetinden ruhlandırılmaq, ilhamdırılmaq, qanat
berip, medeniyet vastasınen til tapıp añlaşmaq, yüz bergen meselelerniñ
çezilüvine kerek derecede diqqat ayırılmay”, dep qayd etti yırcı.
Batalovanıñ sözlerine köre, “Bumboks” taqımınıñ iştirakçileri, Qırım memuriy
sıñırında siyasiy mabüslerge qoltutuv kontsertini bergende, özlerini “muzıka
diplomatları” kibi tuttı.
İyülniñ 19-ına aqşam Qırım memuriy sıñırında “Kalançak” keçirüv noqtasınıñ yanında “Bumboks” taqımı çıqışta bulundı. Sana ilhaq etilgen Qırım
tarafına baqtırılıp qoyulğan edi.


text:
Ukraina, mustaqilliginiñ ilân etilgenine 27 yıl tolğanını qayd etti. Qırımda bu kün resmen beş yıldan berli qayd etilmegenine baqmadan Qırım avasında tam manada bayram ruhu uça edi. Ve bu, öz ifadesini içtimaiy ağlarda taptı.
Qırım sakinleri, yaşağan yerlerine baqmadan, biri-birine Ukrainanıñ Mustaqilligi Kününi hayırlay ediler. Facebook ve Twitter sarılı-mavılı renklerge boyandılar.
…Sözleriñni tasdiqlayım, qatqısız kerçektir, biz meynstrimciler!)))) Bayramıñ hayırlı olsun)
Şimdi ise, Qırımda Ukrainanıñ Mustaqilligi kününi qayd etmek içün bayağı cesaret saibi olmaq kerek.


text:
Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda apiste yatqan Ukraina vatandaşlarınıñ advokatları ve tuvğanları olarnıñ azat etilüvinde bir ilerilev körmey.
«Prezident ofisi ve reberleriniñ kütleviy haber vastalarında tarqatqan malümattan ğayrı başqa bir şey yoq. 2019 senesi sentâbr ayında olğan deñişimden berli biz, advokatlar, ve siyasiy mabüslerniñ tuvğanları ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilüvinde bir ilerilev körmedik», – dedi Polozov Rusiye tarafından devlet hainliginde qabaatlanğan qırımlı İvan Yatskinniñ azat etilüvinen bağlı muzakere esnasında bir netice barmı degen sualge cevap berip.
Polozovnıñ malümatına köre, al-azırda 130-dan çoq Ukraina vatandaşı Rusiyede ya da Qırımda tutula.
«Çoqusı – qırımtatarıdır. Amma, ne yazıq ki, muzakereler olsa, qapalı rejimde keçirile. Prezident ofisi tuvğanları, cemaat teşkilâtlarınen bağ tutmay, muzakerelerni ise Prezident ofisi keçire. (Muzakerelerniñ – QA) ne vaziyette olğanını aytmaq pek zor», – dedi Polozov.
Onıñ bildirgenine köre, İvan Yatskinniñ ricasınen Ukraina prezidentinen ofisine arizasını bergen edi.
«Daa qışta olğan şey. Cevap keldi, Ukraina telükesizlik hızmeti, Tış işler nazirligine yollanıldı dep. Soñra onı (Yatskinni – QA) bir cedvelge alğanlar dep haber keldi, amma onı kimse körmedi. O vaqıttan berli yañı bir malümat yoq, ne yazıq ki», – dep qayd etti Polozov.
Rusiye FSBsi devlet hainliginde qabaatlanğan qırımlı İvan Yatskinniñ davası boyunca tahqiqatnı küzde bitirmege planlaştıra.
Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyüniñ sakini İvan Yatskin 2019 yılda oktâbr 16-sında tutuldı. Bu 2019 senesi dekabr ayında belli oldı.
Polozov, Yatskin apiske alınğan soñ Qırımdan Moskvağa çıqarıldı, dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, Rusiye quvetçileri qırımlığa «büyük maneviy basqı» yaptı.
Qırım.Aqiqatnıñ Ukraina telükesizlik hızmetine yollağan muracaat cevabında İvan Yatskin UTH ile işbirligi yapmadı, dep aytıla.
Avgustnıñ başında Ukraina prezidenti ofisiniñ yolbaşçısı Andrey Yermak «100-ge 100» formatında yañı deñişim azırlanıla, dep bildirdi. Yermak, deñişim «tezden» olacaq, dep ümüt etti, amma tam kününi aytmadı.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile kerçekleştirgen soñ subetinde işğal etilgen Qırımdan 22 qırımtatarını azat etmege teklif etti.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoq – qırımtatarıdır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
Siyasiy mabüslerge qol tutuv programmasınıñ reberi, «Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ şura azası Sergey Davidisniñ bildirgenine köre, merkezleriniñ cedvelinde 315 insan bar, 59-ı – qırımtatarıdır.


text:
Qırımtatar rejissörları Ahmed Sarıhalil ve Ahtem Seitablayev delo.ua saytı ve «Media Gruppı Ukraina» şirketiniñ leyha parçası olğan «Ukrainada çıqarıldı» reytingine kirdi.
Reytingde 2016-2018 seneleriniñ ukrain filmleri ve serialları ve olarnı çıqarğan ustazlar toplandı. Umumen leyhada 20 nominatsiya bar, olarnıñ arasında prodüser, rejissör, stsenarist, operator, montaj rejissöri, ses rejissöri, oyuncı, sanalaştırıcı ressam, kostüm ressamı, grim ressamı, kompozitor ve digerleri bar. Online rey berüvde eñ çoq baa alacaq namzetler ğalip çıqacaq. Eñ yahşı rejissör rey berüvi şimdi mında keçirile.
Daa evel haber etilgeni kibi, qırımtatar rejissöri Ahmed Sarıhalilniñ «Mıqlar» qısqa filmi Kamânets-Podilskıyde «Brukivka» II Halqara kinofestivaliniñ ğalibi oldı.
Levha büyüklerniñ problemlerine rastkelgen oğlançıq aqqında tarif ete. Onıñ ikâyesi ayatını yañıdan qurmağa tırışqan qaçaqlarnı tasvir ete. Rejissörniñ aytqanına köre, bu levha onıñ balalıq hatıralarına esaslana.
Daa evel belli oldı ki, «Haytarma» ve «Kiborgi» filmleriniñ meşur olğan qırımtatarı ukrainalı rejissör Ahtem Seitablayev Rusiyede mahküm etilgen ukrainalı rejissör Oleg Sentsovnen beraber onıñ «Nomera» pyesasını çıqaracaq.
2017 senesi dekabrniñ 7-nde rejissör Ahtem Seitablayevniñ Donetsk ava limanını imaye etkenler aqqında «Kiborgi» filmi çıqtı. Levha bediiy olsa da, kerçek adise-vaqialar esasında çıqarıldı. Çekimler Kyiv ve Çernigiv vilâyetinde keçirildi. Filmniñ umumiy büceti aman-aman 48 million ğrıvnâ.
«Kiborgi» qazanğan kâr memleket içinde milliy filmler içün rekordqa yetti.


text:
“Qırım uquq qoruyıcı gruppası” Keriç koloniyasında apis etilgen ukrain faalcisi Vladimir Baluhqa destek mektüplerni yazmağa çağırttı. Dekabr 4-ünde uquq qoruyıcılar, şimdilik Baluh qol tutuvğa muhtac olğanını bildirdi.
“Oktâbrnıñ 18-inden başlap, uydurılğan davalar boyunca qanunsız mahkeme qararından soñ Vladimir Baluhnı Keriç koloniyasında tutalar. Kreml mabüsi olğan bütün ukrainlerge kibi, Baluhqada qol tutuv ğayet emiyetli. Oña destek köstermek içün er istegen mektüp yaza bile”, - denile beyanatta.
“Qırım uquq qoruyıcı gruppası”nda, qıta Ukrainanıñ sakinlerine Vladimir Baluhqa mektüp yollamağa yardım etip olğanını bildire, çünki ilhaq etilgen Qırımğa poçta yollamalanı yibermege imkân yoq.
“Vladimirge mektüp, ya da sadece destek sözlerini yazıp, Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ elektron poçtasına crimeahrg@gmail.com “Vladimir Baluh içün” belgisinen yollañız. Bu mektüpler Baluhqa berilir. Faal siziñ mektübiñizni alsıñ dep, rus tilinde yazıp, “ekstremist” sayıla bilecek cümle ve ibarelerden saqınıñız”, - dep aytıla beyanatta.
Uquq qoruyıcılar, qırımlılar özleri koloniyağa mektüp yollay bile dep qoştı, 2-nci koloniyanıñ adresi uquq qoruyıcı gruppanıñ saytında yerleştirilgen.
Bundan evel Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi 5 yılğa mahküm etilgen Vladimir Baluhnıñ ükmüni qısmen yımşatıp, onı 4 yıl ve 11 ay umumiy rejim koloniyasında qalmasına ve 10 biñ ruble (tahminen 4 biñ ğrıvnâ) para cezasını ödemesine üküm etti. Faal eki cinaiy iş boyunca tevqif etildi.
Baluh, 2018 senesi martnıñ 19-ında ilân etken müddetsiz açlıqnı devam etmekte. Mabüsnıñ bir ay iç aş aşamağanından soñ, Qırım arhiyepiskopı Kliment, onı iç olmadan 2 stakan cılap kiseli, 50-70 gramm qara ötmek peksimeti ve ballı çaynı içmege qandırdı, böylece onıñ ölmemege küçü yetecek.
Daa evel Baluhnıñ açlıqnı vaqtınca toqtatmaq qararı aqqında belli olğan edi. Advokat Dmitriy Dinzeniñ aytqanına köre, Baluh 200 kün açlıq tutqan soñ ülser ve pankreatit şübesi bar.
FSB Vladimir Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tuttı. FSB hadimleri Vladimir Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. Onıñ evinde Ukraina bayrağı bar edi.


text:
Fevral 29 künü Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım Yuqarı Mahkemesi, 11 fevralde qapatılğan ve soñunda «terrorizmde» qabaatlanğan qırımlılar Müslim Aliyev, Emir - Üsein Kuku, Enver Bekirov ve Vadim Siruknıñ apiste qaldırmaq qararında qaldı.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa olarnıñ advokatı Emil Kürbedinov bildirdi.
«Afsus ki, mahkeme qorumanıñ delillerini qabul etmedi, her şey esaslanğan ve mabuslar qanunğa köre qapatılğan.- dediler olar. Buña baqmadan olarnı hiç olmasa ev tevqifine qoymaq içün bütün temeller bar», – dep ayttı Kürbedinov. Aynı zamanda,o, apis etilgenlerniñ «müthiş baqım şarait» şikâyetlerini belgiledi.
«Qabaatlanğanlarnıñ özüleri makeme devamında FSBniñ uydurılğan qabaatı, işlerniñ fabrikatsiyası, müthiş baqım şaraitleri aqqında ayttılar, mında söz yemekniñ içinde bulunğan fırın böcekleri, qandalay ve bitler aqqında yürütüle, olardan ise, tsitata ketirem: bütün töşek - yastıqlar qan içinde... » , kameralarnıñ rıh-marıh olğanı sebebinden koykalar yetişmey (sıranen yuqlaylar) », - izaatladı Kürbedinov.
Fevral 11 künü, Qırımda, qırımtatarlarnıñ evlerinde bir sıra tintüvler keçirildi. Olarnıñ neticesinde 12 insan tutıp qapatıldı, sorğudan soñ çoqusı azat etildi. Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım prokuror Natalya Poklonskaya «Hizb ut - Tahrir» adlı terroristik teşkilâtnıñ faaliyetinen bağlı cinayi işniñ açılması aqqında bildirdi.
Fevral 12 künü qapatılğan dört insan Müslim Aliyev, Emir - Üsein Kuku, Enver Bekirov ve Vadim Siruknı Qırımdaki mahkeme apis etmek qarırını aldı. Olarnıñ advokatı Emil Kürbedinov iddia etkeni kibi, taqiqatta apis etilgenlerni «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ iştirakçileri olaraq qabaatlamaq içün iç bir delilleri yoq. Fevral 12 künü daa tahminen on tintüv keçirildi.
Qırımtatar halqınıñ Meclisi böyle areketlerni qırımtatarlarğa qarşı yapılğan yañı repressiyalar kibi tanığan. Bundan sebep UkrainaTiş İşler Nazirligi fevral 12 künü narazlıqnı bildirip, Rusiyege basımnı küçleştirmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Keriçte parom keçiti nevbetinde yürekleri yaramağan eki insanğa «acele yardımnı» çağırdılar. Bu aqta Kerç.FM bildire.
«Parom keçitinde iyül 23 künü saat 17:31 acele yardım Keriçke paromda yol alğan 77 yaşında erkekke kerek oldı. Adamnıñ yüregi tutuştı. Ekimlerniñ aytqanı kibi, erkek seyahatından evel üç infarktnı yaşadı. Şimdi hastahanede buluna, alı ağırdır», – denile beyanatta.
Daa bir qadınnı Keriçke Temrüksk acele yardımınıñ maşinası ketirdi. 61 yaşında qadınnıñ da yüregi tutuşqandır.
Aynı zamanda, kerch.com saytı bildirgeni kibi, Keriçte paromlarğa nevbet ep arta. İyül 24 künü aqşamına nevbet «Stroygorodok» rayonında bite edi.
Tahminlerge köre, raatlıq künleri turistlerniñ Qırımdan qaytuv aqımı daa da artacaqtır.


text:
Faal qırımtatar gençlerinden ibaret olğan teşkiliy komitet Aqmescit memuriyetine tekrar ariza berip, iyün 27-de Borçoqraq mikrorayonında Qırımtatar bayraq kününi keçirmek ruhsetini almaq istey.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ matbuat hızmeti bildire.
Aqmescit şeeriniñ memuriyeti teşkilâtçılarğa Qırımtatar bayraq kününi qayd etilgen yerde keçirmege izin bermedi.
Cevapta aytıla ki, «bu yerde ve diger yerlerde tedbirlerniñ keçirilmesi imkânsız, çünki diger qırımtatar teşkilâtı aynı yerde ve aynı saatte tedbir keçirmege planlaştırğanını bildirgen edi».
Şeer memuriyeti Qırımtatar milliy bayraq kününiñ keçirilmesi içün diger yerni teklif etip olamağanını bildirdi.
Qırımtatar Milliy Meclisine mayıs 18 Bütün Qırım matem mitingini de aynı sebepten keçirmege izin bermegen ediler.
Teşkilâtçılar bir sıra tedbirni keçirecek ediler – fotoresimler yarışı, bala resimleri yarışı, küreş, kvest.
Kiyevde iyün 3-te flash mob başladı. Onıñ maqsadı – qırımtatar bayrağını Ukraina şeerlerinden alıp ketip, qırımlılarğa birdemlik timsali olaraq bermektir.
Qırımtatar bayrağı kök tamğalı bayraqtır. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi tesis etilgen edi.


text:
Seytosmanovlar ağa-qardaştan biri, Ernes, ağası Enverniñ «işi» boyunca şaat sıfatında keçecek. Bunı o, mayıs 10-da Qırım.Aqiqat muhbirine bildirdi.
Ernes, Seytosmanovlarnıñ evindeki tintüvniñ tafsilâtlarını bildirdi.
Ernes tintüv aqqında: «Olar qararnen 6 kişi, üstlerinde tanıtıcı belgisiz, balaklavalı edi. Qapı kilitli degil edi. Ağamnen ekimiz işke çıqmağa azırlana edik», – dep ikâye etti.
Onıñ aytqanına köre, tintüv vaqtında bir qaç kitap, planşet ve telefon musadere etildi. Sorğudan soñ Ernesni serbest bıraqıp, Enverniñ Rusiye Cinayet kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı (Rusiye qanunlarına muvafıq olaraq terroristik tanılğan teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv) boyunca qabaatlanğanını bildirdiler. Enver Seytosmanov muvaqqat tutuluv izolâtorında bulunacaq.
Tintüv vaqtında evde bulunğan anaları Gülnaranı, onıñ yaşağan yeri olğan Seyitler (Nijnegorskiy) rayonındaki Sadovoye köyüne alıp kettiler. Onıñ evi de tintildi. Gülnara Seytosmanovanıñ aytqanına köre, ondan bir şey alınmadı, dep bildire Ernes.
Mayıs 10 sabasında Aqyarnıñ Balıqlava rayonındaki Hayto (Tılovoye) köyünde tintüvler yapılğan soñ Ernes ve Enver Seytosmanovlarnıñ yaqalanuvı aqqında bildirildi. Daa soñra Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından ihtimal ile üç kişi yaqalanğanı belli oldı. Ondan soñra da Ernest ve Enver Seytosmanovlarnıñ Rusiye FSBsiniñ şubesine alıp ketilgeni ve onıñ adresi belli olmağanı aqqında belli oldı.
Advokat Emil Kurbedinov, Aqyar civarında yaqalanğanlarnıñ Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca Rusiyede mahküm etilgen Nuri Primovnıñ yaqın soyları olğanını tasdiqladı.
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından bu hususta açıq menbalarda berilgen izaatlar yoq.
2017 senesiniñ sentâbrinde Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi uküm çıqardı. Oña binaen «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanğan Aqyar sakinleri Ferat Sayfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primovğa umumiy rejimli tertipke qoyucı koloniyada beşer yıl berildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ diniy alâmetke köre taqip etilgenlerini tüşüneler. Advokat Emil Kurbedinov, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenlerniñ esasen qırımtatarlar olğanını ve olarnen beraber İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenini qayd ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız olaraq taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.


text:
Yanvar 15 künü «fevral 26 işi» boyunca keçirilecek mahkeme toplaşuvına davet etilgen insanlarnıñ cedveli 80 insandan ibaret. Olar zarar körgen şahıslar olaraq davet etilgen. amma er kes kelmegen. Bunı Aqmescitte mahkeme binası kirişinde mahkeme hadimi bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
Bu sebepten ve toplaşuvda bulunmağa istegenlerniñ sayısı büyük olğanından sebep salonğan er kesni kirsetmeyler, atta federal matbuat vastalarınıñ temsilcilerini de.
Nikolay Polozov – iş iştirakçilerinden biri – Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Ahtem Çiygoznıñ advokatı – salonnıñ ufaq olğanını qayd ete. O, toplaşuvğa esas qabaatlayıcı – Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskayanıñ kelmesini bildirdi.
Mahkeme toplaşuvınıñ başlanması 1,5 saatke keçiktirildi.
Qırımnıñ Rusiye Yuqarı mahkemesi yanvar 15 künü Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Mustafa Degermenci, Ali Asanovğa nisbeten «fevral 26 işi» boyunca qabaatnı seslendirecek.
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviy tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.


text:
Ekstremizmde qabaatlanğan İsmail Ramazanov tutulğan Aqmescit SİZOsınıñ şartları «Rusiye qanunınıñ şartlarına uymay ve insanniñ menligini tüşüre». Bu aqta Qırım.Aqiqatqa onıñ adliyecisi Aleksey Ladin ayttı.
O, Ramazanovnıñ tutulıp şartları sebebinden Avropa insan aqları mahkemesine (AİAM) şikâyet etmek niyetinde.
«Olarnıñ tavanında bir soy mantarlar peyda olğan, bir şeyler tamıp tura eken. Üst qatta verem hastaları tutulğanı içün bu bayağı kederli mesele. Sanitariya şartları, tabir caiz ise, pek müşkül», – dep iza etti Ladin.
Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine köre, mahkeme teneffüsi vaqtında Ramazanov 12,5 m2lik üceyrede 4 yataqlı yerde 5 kişi tutulğanı ve olar nevbetnen yuqlağanı aqqında aytıp bergen.
Onıñ sözlerine köre, üceyre asla avalandırılmay eken, pencereçik o qadar ufaq eken ki, SİZOda tutlğanlar, olarğa aş berilgen «yemlikni» qapatmamağa rica ete ekenler.
«İsmail sağlığına şikâyet etmey, tışqı körünişi fena degil. Çaresi olğanı qadar. Lâkin, onıñ SİZOda tutuluv şartları qanun ve adiy insanşartlarına uymay», – dep ilâve ete adliyeci.
Daa evel mahkeme İsmail Ramazanovnıñ SİZOda qalmasınen bağlı muddet uzatılğanına dair şikâyetini red etken edi. O, iyülniñ 16-na qadar taqiqat izolâtorında qalacaq.
Mevzunen bağlı olaraq: Aleksey Ladin: «Milliy mensubiyeti – İsmail Ramazanovniñ işini ağırlaştırğan unsurdır»
İsmail Ramazanov, yanvarniñ 23-nde Rusiye telükesizlik hadimleri Novıy Mirdeki evini tintken soñ ekstremizm propagandasında qabaatlanğan edi. Daa soñra mahkeme, şübheli dep tanılğan şahısnı tevqif etti.
Rusiyeniñ Qırım boyunca Tahqiqat komiteti, internet rediosı vastasınen ekstremistik materiallarnıñ tarqatılmasında qabaatlanğan Aqmescit rayonınıñ sakinine qarşı taqiqatçılar tarafından cinaiy iş açılğanı bildirdi.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Til mas'alası
Til mas'alası — can berip can alağan ullu bir mas'ala. Din mas'alasından soň, til mas'alasından ullu mas'ala yoq. Til yağından tüz bolğan millet özgelerden har zaman alğa barır. Til yağından bir qıyını yada bir tersligi bolğan millet har zaman artda qalır. Orus paçalıqnı üç-dört ay aldınğı zamanlarında [1]til mas'alasından bahs etmege [2]amalıbız yoq edi. Oruslar bizge amal busa öz tilibizni unutdurup, orus til berejek ediler. Maktaplarda, madrasalarda, cağrapiya yimik, tawarıx yimik dünyanı ilmuların orus til bulan tügül busa oxumağa iznu bermey ediler. Murat — bizin oruslaşdırmaq edi.
Bir milletni tili de, opurağını pörmisi de bitse, şolar bulan birçe dini de biter. Qaysı qawumnu pörmisin giyip, tilin söyledi busa, şol qawumnu dinin de tutar. Munu bulaylığı alyaqda bolğan işleni söyleygen tawarıx ilmuğa qarayğanlağa belgili zat.
Endi üç-dört aydan berli, Allahğa şükür, Orus paçalıqda har qawumnu dinine erkinlik berilgen. Endi özünü bulan har neni süysek oxumağa-yazmağa, özübüz masliğatlı gyorgen bir tilni taňlamağa ixtiyarlıbız. Ters tüşsek, zararı [3]ullu. Saylamağa tüşgende orus tilni saylamajağıbız belgili. Orus til ilmudan köp kitapları bar geň til bolsa da, ol bizin öz tilibiz de tügül, din tilibiz de tügül. Xattı da başğa. Bizin öz tilibiz — türk. Din tilibiz — arap. Bulanı birin saylamağa gerekbiz. Arapnı saylayıqmu, türknü saylayıqmı? Türknü saylağanda, türk tilden özübüz seyleygen qaydanı saylayıqmı? Yada istanbullar [4]söyleygen qaydanı saylayıqmı? Yada olanı qoyup, azirbayjanlar yada qazanlılar [5]söyleygen qaydanı saylayıqmı? Bu mas'alada özübüz ariw görgenibizni yazajaqbız, inşa'allahu taala.
Amma anı yazğınça awwal eki söz aytmağa süyebiz. Ol eki söz bayan bolsa, biz artda aytmağa süyegen haqılıbız ariw aňlanajaq. Bu yerde aytajaq zatlarımnı heç biri bütün Dağıstan uçun tügül. Yaňız biz qumuqlar uçun. Başğa til söyleygen awarlağa, çeçenlege «bulay etigiz», «olay etigiz» dep aytmağa haqqıbız da yoq. Olar öz maslihatın özler aqtarırlar.
Aytmağa süyegen eki sözübüzden biri bu: dünyada heç bir millet, heç bir qawum[6]ilmuda-ma'ripatda aldıňyerli bolup, şol aldıňyerli bolmağın axırına yerli eltip kamil bolmağa bolmaslar, har bir ilmunu öz ana tili bulan oxumay turup. Maktaplardağı ilmu oxulağan til de, ana til de, heç bir yaqdan başğalıqsız taman küyde bir bolmağan çaqı zaman, heç bir wilayatda ilmu-ma'ripat iň tiyişli yoluna tüşmege amal yoq. Şol eki til bir bolup yurüygen wilayatdağı darajasın tapmas. Bu busa heç bir haqıllı adam inkar etmege bolmayğan bir haqıqat. Har ne busa da bir üzrü, har neçik busa bu qıyınlıq, bu haqıqatnı tergemekden geri urmas. Çarasız, amalsız bolsa tügül, heç bir qawum bu haqıqatğa xilap[7] turmas.
Bugün neçik bolsa da bir zaman dünyadağı bütün milletler bu haqıqatğa qaytajağın söylemege yaray. Masala, bir wilayatda eki qawum bolup, biri har bir ilmunu öz ana tili bulan oxuğan halda, ekinçisi başğa bir til bulan oxuy busa, awwalğı qawum ekinçi qawumdan ilmuda-ma'ripatda har zaman üstün bolur. Nege dese, har zaman awwalğı qawumğa bir iş, ekinçi qawumğa eki iş bola. İlmu üyrenmek — bir, başğa til üyrenmek — eki.
Bu zaman dünyadağı har bir millet yarışdağı atlar yimik, ilmuda-ma'ripatda biri-birinden ozmaqnı hayındalar. Olay bolğan ekinçi qawum qaçan busa da bir gün tutğan yoluna hökünüp, özleni ana tiline qaytıp gelmege tüşer. Şol tutğan til özlege bara-bara ana til bolup, aldıñı ana tili unutulup qalmağa da çı imkan. Amma köp yıraq zat. Hali bolğunça dünyada heç bir tilni yessileri, neçaqı az xalq busa da, başğa bir til tutup, anı bulan öz tilin unutup qalmaq bolmağan. Haliden soñ bolajağına da kim söz berip bolajaq. «Özler süyup qast etse, bolmağa yaray çı» dep aytağanlar bolsa yaray. Amma bizin haqılıbızğa göre — ariw söz tügül. Ne uçun dese, hay neçik de ol az zamandan bolajaq iş tügül. Uzaq zamannı içinde olanı ol qastına xilap turağan, ondan geri urağan bir zat bolmay turajağı belgilimi. Alışına turmaq çı — dünyanı tabiyatı. Masala, bugün bir tilni taňlasa da, bir xıylı yıllardan soň başğa bir til bazarlı bolup, onu maslihatlı görmege de yaray çı.
Bu qawum bir özge paçalıqnı qoluna tüşüp, soñ bulağa ol paçalıq: «İlmunu öz ana tiligiz bulan oxumay busağız, bizin til bulan oxumağa gereksiz»,- dep aytmağa da yaray. Bir yıl awwal Dağıstanğa orus pisirler [8]salmağa süygen zaman, bizge bulay bir söznü arap tilni haqında gubernator Wolskiy [9]de aytğan edi.
Hasilul kalam, bolur-bolmas xıyallar bulan biz esgergen gün yimik açıq haqıqatğa xilap bolmağa heç yaramas. Anı tutup turmağa gerek.
Aytmağa süyegen sözübüzden biri de bu: bütün yer yuzünde bizin qumuqlardan türk tilni taza asil söyleygen xalq yoq. Türk tilni iñ asili — bizde. Özge tillerden qoşulmay taza küyde qalğan. İstanbul tilge de, qırım tilge [10]de, azirbayjan tilge de — arapdan da, parsdan da, özge tillerden de ança köp sözler qoşulğan çı, yazılğan kitaplarına qarağanda, — türk kalimalardan ese, özge tillerden gelip girgen kalimalar artıq çığa. Şol sayalı, türk tilden bütün başğa bir til yimik bolup qalğan. Bu zat uçun bolmağa gerek, bakülü bir gişi: «Türk til- özü başğa bir til tügül, tillerden qoşup etgen şorpası»,- dep ayta bolğan. Munu sayalı tügülmü, bugün istanbullar bu zatğa bek hökünüp, gelgençi kalimalanı barısın da taydırıp, tilibizni tazalayıq dep söyleyler. Tazalasa — «bizin qumuq til bu» dep aytmağa yarayğan küyde bir til bolup qala.
Olay bolğan soñ, istanbullar bizin qumuq tilge qaytmağa süyeler dep aytsaq da yaray. Qazan tilge de bu artdağı bir neçe yılnı içinde orus kalimalar köp qoşulup getdi. Andan başğa da, qazan tilden ese, söylemege bizin qumuq til ariw desek de, inşa'allah, yuzübüz qızarmas.
Asluda bir til bolğan soñ, aradağı az-maz başğalıqğa qaramay, masala, Qazandağı maktaplarda yaşlanı qırımça, yada Qırımdağı maktaplarda azirbayjança oxutup yibermege yararmı, yaramasmı — anı söyleyik. Maktaplarda yaşlanı oxutmaqnı fannu tadris [11]dep bir ilmusu bar. Anda yaşlar oxutmaqnı küylerin, tartibin, nizamın söyley. Ol ilmu awwalğı eki-üç yılnı içinde yaşlağa ana tilinden özge tilni görsetmekni qabul görmey. Yaşlanı pahmusun buza dep toqtaşdıra. Özler bilmeygen heç bir kalimanı syoylemeli de, oxutmalı da tügül dey. Eki-üç yıldan soñ har ne tilni görsetmege de yaray. Amma awwalğı eki-üç yılda da, andan soñu yıllarda da yaşlanı oxutağan til eki başğa bolmay, bir bolsa çı oğar ne eter. Amal busa andan gişi tayarmı?!
Şolay bolsa da, istanbul til de, qırım til de, azirbayjan til de — arada başğalıq yoq dep aytar darajada biri-birine yuwuq tiller. Masala, Qırımda çıqğan gazetni, Azirbayjannı şaharlarından birine, masala, Baküge barıp, cahillerini arasında oxusa, añlaylar. Baküde çıqğan gazetni Qırımğa barıp oxusa da, andağı cahiller añlaylar. Olay bolğan soñ, masala, Baküdegi maktaplardağı yaşlanı awwalğı yıllarda qırım til bulan yada istanbul til bulan oxutup yibermek o qadar çetim de, zararlı da bolma yaray. Amma, masala, qazan til bulan qırım til de, qumuq til bulan istanbul til de — biri-birine yıraq tiller. İstanbuldan yada Qırımdan çıqğan gazetni Qazanğa barıp yada bizin Qumuqda cahilleni arasında oxusa,- añlamaylar. Anı sayalı, Qazanda yada Qumuqda yaşlanı awwalğı yıllarda istanbulça, yada qırımça, yada azirbayjança oxutup yibermege heç yaramas. Masala, İstanbulda yazılğan bir kitapnı yada bir gazetni cahilleni arasında oxuğanda añlaşılmay bolğan soñ, istanbul tilni bizin til bulan birligi nedir? İstanbulda, yada Qırımda, yada Baküde yazılğan qaysı kitapğa qarasaq da, bizin yaşlar, cagiller de añlayğan kalimalardan ese, añlamayğan kalimalar köp.
Ğasilul kalam, türk bir terek busa, istanbul til de, qırım til de, azirbayjan til de — anı tartsa biri-birine gelegen yuwuq butaqları. Amma, masala, qırım tilge qarşı qazan til, istanbul tilge qarşı bizin qumuq til — tartğan bulan sınmay turup biri-birine gelmeygen yıraq butaqlar. Şolay bolğan soñ, maktaplarda yaşlanı, masala, istanbulça oxutayıq dep aytmaq,- qırımlağa, azirbayjanlağa tınç iş, qazanlağa, qumuqlağa qıyın iş bola.
* * *
Endi bizin muradıbıznı söyleyik. Men ilmu-ma'ripatnı heç bir zatğa baylamağa süymeymen. İlmu-ma'ripatğa arap til, istanbul til dep heç bir zat şart bolmasın. İlmu-ma'ripatnı erkin küyde qoymağa gerek. Har ne yol qısğa busa, har ne küy tınç busa, ilmu-ma'ripat şol yol bulan hasil etilsin. Yoq busa bizde ilmulu-ma'ripatlı gişiler köp bolmas. Az da bolur, hüner de özge wilayatdağılağa etmeygen bolur. Bu belgili zat.
Şolay bolğan soñ, heç bir başğa tilni ilmu-ma'ripatğa toğas etmey, yañız öz ana tilibiz qumuq til bulan dinin de, dünyasın da añlayğan gişiler bolmaqnı yolun açmağa gerekbiz. Şulay etsek, otuz yıldan, qırq yıldan soñ — bizde oxumağan gişi bolmas. Germaniya yimik bir neçe paçalıqda yazıp-buzup biler çaqı oxumaq — har kimge borç. Oxumasa qoymay. Güçden alıp maktapğa sala. Bizde de otuz-qırq yıldan busa da şol küy bolmağa umut.
Amma bizin arabızda kamil küyde arapça oxuğan alimleribiz bolmasa, dinibiz buzulmaqdan daim saqlanıp turmajaq. Bizin dinibizni tuwağan yeri — Qur'an da, payhambar alayhissalamnı hadisleri de. Olar busa barı da arapça. Biz türkçe oxuyuq, qumuqça oxuyuq degende, olay busa arap til taşlanıp qalır dep qorqağanlar bar, amma ol boş xıyal. Bizin qumuqça oxuyuq degen sözübüzden murat — bir türlü zatlanı qumuqça da oxuyuq, barı da zatğa arapnı şart etmeyik degen söz. Arap til tarıq tügül degen söz- muradıbız tügül.
Cuhutlağa qarağız: üç miñ yıldan berli bar millet. Tawratını aslu tili — bir taypa buzuq arap til. Üç miň yıldan berli bugün de olanı oxuğanları Tawratnı tilin bileler. Taşlanıp qalmağan. Dünyada şol qadar eksik az millet özleni din tilin saqlağan soñ, Quranıbız da, hadisleribiz de arapça bolup, bazarlar tolğan arapça kitaplarıbız da bar ekençi, bizde arap til oxulmay taşlanıp qalır degen söz ne degen söz bolur?
Hali bizde arapça ne qadar, türkçe-qumuqça ne qadar oxulmağa gerek bolağanın bayan eteyik. Bizin Dağıstanda, har şaharda bir bolmasa da, har uçastkada bir-eki sama segiz yıllıq maktaplar bolmağa gerek. Maktapdan başğa, har ökrükde [12]bir, bolmasa har oblastda bir sama darul-funun [13]atlı bir mina, madrasa [14]atlı birdağı mina bolmağa gerek; maktapda yaşlar segiz yıl oxup, awwalğı üç yılında özge til heç qoşulmay yaňız bizin qumuqça oxulur. Başğa til qoşsaq, yaşlar oxutmaqnı fannu-tadris degen ilmusuna xilap turğan bolabız. Ol ilmuda awwalğı eki-üç yılnı içinde yaşlağa özler añlamayğan kalima bolmasın dep toqdaşdıra. Andan başğa da, bütün dünyağa da xilap bolğan bolabız? Bütün dünyadağı barı da milletler maktapdağı yaşların awwalğı üç yıl yaňız ana tili bulan oxutalar. Olağa anasından üyrenmegen kalimalanı goörsetmeyler.
Maktapnı axırdağı beş yılını içinde yaşlağa dinni ilmularından da, dünyanı ilmularından da qısğaraq yazılğan qumuqça kitaplar oxulur. Olar bulan birçe, har zaman olağa arap tilden de dars beriler. Taman çaqı istanbul til de üyretilir. Orus tilni, yazıwnu da bir qadar bildirmege yaray. İstanbul tilni bizin beş-altı yıl maktapi görgen yaşlağa üç aynı içinde üyretse, madar etegen bolurlar. Soň özler süyse qaray turup kamil bilegen de bolsunlar.
Hasilul kalam, segiz yıllıq maktapdan çıqğan yaş taman çaqı dinin de, dünyasın da añlayğan, bir qadar, istanbul tilni de bilegen, yazılğan zatnı oxup aňlar çaqı arap tilge de madar etegen bolur. Bizin haligi madrasalarda on yıl, on beş yıl "Camige[15]", "Ma'anğa[16]" yerli oxup, soň taşlap qoyğan mutalim yimik dinden de xabarsız, dünyadan da xabarsız bir gişi bolup qalmas.
Maktapdan soñ, yaş süyse, dağı oxumay çığıp qalır. Süyse, dağı da oxur. Dağı da oxup kamil bolmağa süygenler, eki ayrılır. Dünyanı ilmuların oxup, injinarlıq[17]yimik qulluq süygenler — darulfununğa barıp girerler; anda dünyanı ilmuların tafsil [18]bulan yazılğan qumuqça ullu kitaplardan hikmatğa[19], handasağa [20]yerli kamil küyde oxurlar. Axıratnı ilmuların [21]oxup, qadilik, mudarrislik yimik, muftilik, muallimlik yimik bir daraja süygenler — madrasağa barıp girerler. Anda altı-yetti yılnı içinde hali bizin Dağıstanda oxulağan dinni ilmuları barı da kamil küyde arapça oxulur.
* * *
Halige yerli yazğan zatlarıbız bulan bizge ilmu oxumaq uçun öz ana tilibiz qumuq tilden yaxşı til yoqluğun bayan etdik. Şolay bolmay turup, bizin ilmu oxumağıbız tiyişli yoluna tüşmeygenligin söyledik. Az zaman yuzrüler bulan da çarasızlıq bermeygen, qıyınlıq bulan, oñaysızlıq bulan da gişi öz ana tilinden taymağa yol yoq ekenin de bildirdik.
Endi ilmu oxumağa şol ana tilibizni tutmaqdan bizin geri urağan, bizge bu yolda bir az oñaysızlıq etip turağan zat barmuken, bir qarayıq.
Bar dep eki zatnı görsetegenler bola. Birinçisi — bizde maktaplarda, darulfununlarda oxumağa öz tilibiz bulan yazılğan kitaplar yoqluğu. Ekinçisi — biz öz tilibiz bulan oxusaq, istanbullardan da, özgelerden de ayrılıp-gesilip qalajağıbız. "İstanbullar da, qırımlar da, azarbayjanlar da, qazanlar da, bizin qumuqlar da, dağı da özgeler de — barı da bir türk cıns bolğandan soñ, arada bir baylaw tarıq. Ol da — maktaplarda ilmu oxumaq uçun, barısı da yaraşıp, bir tilni tutsa bola. Harisi bir başğa til bulan oxusa — arası üzülmekge sebep bola deyler.
Biz bu eki de üzrünü haqqından başğa-başğa tutup syoyleyik. Kitaplar yoqluğun aytsaq, elli-altmuş yıl awwal İstanbulda da yoq zdi. On-on bir yıl awwal Azarbayjanda, Qazanda da yoq edi. Soň etdiler, boldu. Biz de etsek,- bolur. On-on bir yıl awwal bizde öz tilibiz bulan heç bir kitap yoq edi. Hali bugün giççisi-ullusu bulan elli kitabıbız bar. Yigirma beşin yaňız özübüz etgenbiz.
İstanbul til bulan oxutmağa süegenler — bizin tilde yazılğan kitaplarıbız tarıq çaqı bugün bar edi busa da, istanbul til bulan oxumaqnı taňlajaq bolmağa yaray. Tügül busa, açıq etip aytsınlar. Maktaplarda bolğan çaqı öz tilibiz bulan yazılğan kitaplanı oxutup, bolmağanda günlükge istanbulça yazılğan kitaplanı oxutup turmağa biz de razi bolayıq.
Olay bolğan soň, haliden başlap, öz tilibizde yoq bolğan kitaplanı boldurmaq uçun qayğı etmege gerekbiz. Boldurğan sahatda, istanbulça yazılğanın maktapdan taydırıp, anı ornuğu[22] — öz tilibiz bulan yazılğanın salmağa da gerekbiz. Amma darulfununda bolsa tügül ese, segiz yıllıq maktaplarda öz tilibizni qoüp, istanbulça yada azirbayjança oxutmağa bizin heç bir qabul eterlik üzrübüz yoq.
Maktapnı awwalğı eki yılında oxutmağa yarayğan kitaplarıbız hali busahatda da bar. Awwalğı eki yılnı içinde, üçünçü-dyortünçü yıllarda oxutmaq uçun kitaplar hazirlemege de bolajaq. Üçünçü-dyortünçü yılnı içinde, masala, ettinçi-segizinçi yıllarda oxulağan kitaplar da hazir etiler. Hay'at [23]yimik, handasa yimik teren ilmulardan darulfununlarda oxulur yimik tafsilli kitaplar yazmağa bizde bugün hüner yoq busa da, maktaplarda oxumaq uçun yazmağa bolur çaqı bilim bar. İstanbulda yada, masala, Qazanda yazılğan kitaplanı xatasız küyde öz tilibizge tarjama etip bolabız.
Darulfununlarda busa, neçaqı istanbulça yazılğan kitaplar bulan busa da, handasa yimik, jabrun-muqabala [24]yimik teren ilmulardan tiyişli küyde mutalimlege dars berip bolağanlarıbız yoq. Anda dars bermaq uçun, İstanbuldan yada özge erden gişiler geltirip, istanbulça yazılğan kitaplardan oxup turmağa yarar. Soň darulfununnu tamam etgen mutalimleribiz ol kitaplanı öz tilibizge tarjama eterler. Şol zaman, darulfununlarda oxulağan kitaplar da öz qumuq tilibiz bulan yazılğan bolur.
Oruslanı darulfununların gyorgen injinarlıq yimik darajalı gişileribiz de bar. Bu yollarda olardan da bir kyomek bolmağa yaray.
Hasilul kalam, ülküden aylanğanğa ülgü tabulmay qalmas. Biz qoççaq adamlar bolsaq, bugün kitaplarıbız yoqluq bizge üzrü tügül. Osallıq etmege yaramas.
* * *
Biz öz tilibiz bulan oxusaq, istanbullardan da, özge türk qawumlardan da ayrılıp qalmağıbızdan söylesek, biz öz tilibiz bulan oxuğanda, masala, istanbullardan ayrılıp qalajağıbız gerti tügül busa da[25], istanbulça oxusaq, istanbullağa haliden artıq baylanajağıbız gerti. Arada tanışlıq-bilişlik koöp bolur. Bu da bir payda.
Amma ol payda biz öz tilibiz bulan oxuğanda bolağan; ya aydadan artıq paydamı — bu yerine qaramağa gerek. Maktaplarıbızda oxulağan tilni de, cahilleribiz söyleygen tilni de başğa-başğa etip yurütmekni qıyınlığına teñlik etegen paydamı — bu yerin oylaşmalı.
Maktaplardağı til de, cahillerdegi til de bir bolmaq ne qadar paydalı zat ekenin alyaqda söyledik. Hatta ol bolmasa bizge ilmuda-ma'ripatda kamillik bolmayğanın da añlatdıq. Masala, istanbullanı tili de, bizin til de — asluda bir til. Birisini xalqı birisin az busa da anñlay. Tanışmaq-bilişmaq uçun şo qadar taman tügülmü eken? Tügül busa, alyaqda da esgerilgen küyde, maktapnı beşinçi yada altınçı yılında yaşlağa eki aynı, üç aynı içinde istanbul tilni üyretsek yaramaymı?
Tanışmaq-bilişmaqdan murat — qıyının-tınçın aňlap, kyomekleşmaq. Kyomekleşmaqnı til birlik artıq ete, busa da kyomekleşmaq özü til birlikge toqtayğan zat da tügül. İstanbullanı balqanlar bulan dawu bar zamanda, bizden olağa heç bir kömek bolmadı. Amma, tili başğa busa da, Hindistandan İstanbulğa altın-gümüş özendey bolup ağıp turdu.
İstanbullar da, biz de, dağı da başğa türk qawumlar da maktaplarda ilmu oxutmaq uçun yaraşıp bir til tutmağa gerekliginden söyleyik. Ol til yañız istanbullanıki de bolmay, qazanlanıki de bolmay, qırımlınıki de bolmay, azarbayjanlanıki de bolmay, bizin qumuqlanıki de bolmay, barın da qoşup etgen bir bir ortaq til bolurmu eken? Yada yañız, masala, istanbullanıkin yada başğa bir qawumnıkin tañlap, şonu arağa salıp qoymağa gerekmi eken? Barı da türk tiller — bizinki de, özgeleniki de — qoşulup etilgen ortaq til bolmağa gerek busa, biz şonu haqqından artda söylejekbiz Yaňız birin tañlap arağa salına busa, biz munu haqqında eki başğa söz aytabız.
Awwalğı sözübüz bu: masala, istanbul tilni taňlap arağa salsaq, masala, qazanlanı da, bizin qumuqlanı da cahilleri bara-bara, beş-altı yuz yıldan busa da, istanbulça söyleygen bolup qalır degen umut barmı eken? Yoq busa, olay söyleygen bolmasa da qayırmaymı eken? Qayırmay busa, maktapdağı til de, cahilleni arasındağı til de başğa-başğa bolajaq. Anı yaxşı tügüllügün alyaqda bayan etdik. Olay busa, andan ese bizge maktapdağı tilibizni de, cahilleribizni tilin de bir etip yurütüp, üç-dört aynı içinde yaşlağa istanbul tilni de üyretip turmağıbız qolay. Bara-bara bizin cahiller de istanbullar yimik söyleygen bolup qalmağa yaray degen umut bar busa,- neçaqı da yıraq umut. Bulay bolur-bolmas yıraq zatlar bulan gişi ana tilin qoymağa yaramayğanın alyaqda esgerdik.
Dünyadağı barı da türk jınsı tilin heç başğalıqsız bir etmek ne qadar qıyın iş busa, bir etgenden soñ bir halda saqlap turmaq da şol qadar qıyın iş.
Türk til, ozoqda, bir til edi. Bara-bara har yaqda bir başğa küyde söylenegen boldu. Har yerdegi qawumlanı adatları da, maişatları da başğa-başğa bola. Olanı başğalığı — tilni de başğalığın tuwdura. Dünyanı tabiyatı şolay. Tabiyat özü izleygen zatnı aldın tutup qaldırmağa tüşse, har zaman yalqmayğan-talmayğan güç-quwat tarıq. Ol da daim bolup tursa çı yaxşı bolur edi. Bolup turajağı malüm tügül. Dünya — daim alışına turağan zat. Orus paçalıq öz qolundağı dinni de bir etmege, tilni de bir etmege ne qadar qastlı edi. Bugün neçik bolup qaldı?!
Ekinçiley sözübüz bu: türk qawumlar yaraşıp arağa salmaq uçun bir til aqtarağanda, türk tilleni arasından — başğa til qoşulmay iñ taza qalğanı tiyişli bolmasmı eken? Şolay bolsa, bizin qumuq tilni taňlamağa tüşmesmı?
Eki yuz yıl awwal oruslar öz tilin san etmey, baylarını qapularında [26]pıransız[27]til söylene edi. Oxumaq-yazmaq da pıransızça edi. Şol sayalı, pıransızlanı şarlatanları oruslağa gelip, baylanı qapularında aburlu-sıylı bola ediler. Soñ oruslanı iş bilegenleri es tabıp[28], öz tillerin tutdular. Hali, pıransız tilden ese, öz tilin miň qat artıq süyeler. Şol eki yuz yıl awwalğı oruslar yimik biz de hali öz tilibizni xadirin bilmey qalmayıq. Soñ hökünmege tüşmesin[29].
Bayanlıqlar 1) Demek, çillede bolğan inqılapğa yerli alyaqdağı dewürde. 2) Bahs etmek — söylemek, arağa salıp oylaşmaq; esgermek. 3) Zaralı. 4) Türkiyanı xalqı. 5) Qazan tatarlar. 6) Qawum, xalq. 7) Qarşı. 8) Yazıw işni yurütegen qulluqçular. 9) Wolskiy — Dağıstan oblastnı gubernatoru. 10) Qırım-tatar tilge. 11) Fanu tadris — metodika. 12) Okrugda (Dağıstan oblast alyaqda 9 okrugğa bölüne bolğan). 13) Uniwersitet. 14) Xas orta bilim beriw oxuw ojaq (kollej) 15) Cami — arap tilni grammatikasına bağışlanğan kitap 16) Ma'an — ritorika 17) İjenerlik. 18) Tafsil — geňleşdirip aňlatıw. 19) Hikmat — fizika (ilmu). 20) Handasa — geometriya (ilmu). 21) Demek, din ilmulanı. 22) Ornuna, yerine. 23) Hayhat — astronomiya. 24) Cabrun-muqabala — algebra (ilmu). 25) Tügül busa da. 26) Qapu — biyni mülko, ojağı. 27) Farans. 28) Tabıp. 29) Maqalanı artında — «Bitmedi» dep esgerilse de, «Musawat» gazetnı soñu nömürlerinde onu artı yada dawamı basmadan çığıp tabulmadı. Maqalanı basmağa hazirlegen H. Orazayew.
comments powered by HyperComments


text:
Sudaq memyriyetiniñ yañı başlığı olaraq Andrey Nekrasov tayin etildi. Ondan evel Nekrasov Sudaq memyriyet başlığınıñ muavini ve baş mimar vazifelerini eda ete edi.
Bu haberni Sudaq şeeriniñ internet saytında bildirdiler.
Andrey Nekrasov, Vladimir Serovnıñ yerine tayin etildi, Serov ise, öz sırasında Qaırımnıñ vitse – premyeri oldı.
Sudaq memyriyet başlığınıñ yerine dört adam iddia ete edi: bu Dmitriy Tkaçenko (şeer qurucılıq meseleleri bölüginiñ başlığı), Aleksandr Garniçev (iqtisadiy ilerileme bölüginiñ başı), Andrey Nekrasov ve Denis Mahov (Tverden namzet).
Neticede, konkurs komissiyası Andrey Nekrasov ve Dmitriy Tkaçenkolarnı belgiledi.
«Sudaq şeer şurasınıñ 678 nomerası altındaki qararğa binayen Sudaq memuriyetiniñ yañı başlığı olaraq, evel Sudaq memyriyet başlığınıñ muavini ve baş mimar vazifelerini eda etken, Andrey Nekrasov tayin etildi», – dep bildirile haberde.
Bilingenine köre, yañı Sudaq başlığı 46 yaşında, doğma Qarasuvbazarlı, Aqmescitte tasil alğan, evli, eki balası bar.
İyül ayında Sudaq deputatları sabıq memyriyet başlığı Vladimir Serovnıñ istifasını qabul ettiler. Birazda V. Serov Qaırımnıñ vitse – premyeri oldı.Vaqtınca Sudaq memyriyetiniñ başı olaraq Emirsali Ablâlimov tayin etilgen edi.
Avdet haber etkeni kibi, Sergey Aksönov Kefe (Feodosiya), Cankoy, İslâm Terek (Kirovskoye) ve Qurman (Krasnogvardeyskoye) şeer ve qasabalarınıñ başlıqlarını deñişecegi aqqında aytqan edi.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Malümat
Malümat, kontekstke köre türlü añlamlar taşığan mücerret bir fikir etüvdir. Malümatnı formal belgileybilmeleri aşağıda cedvelde berilgen - olar çoqtır, em insan faaliyetiniñ türlü saalarında türlüdir. İç duygu seviyesinde malümat, alıcı bilgenniñ mündericesi olğanını añlata.
XXI asırnıñ başında malümat, insannıñ cemiyet azası olaraq ömründe ket-kete daa müim yer almaqta. Kütleviy haber vastaları onı tarqata, malümat tarzfenlikleri onı işlep çıqarmasınen oğraşa. İnsaniyet malümat cemiyetine doğrutılabilgeni fikri peyda ola. Böyle cemiyetniñ temeli, mal ve hizmetlerni degil, malümatnı işlep çıqarmaq ve qullanmaq olur edi.


text:
Rusiyeli telükesizlik hadimleri sentâbrniñ 13-nde saba Bağçasarayda yaşağan qırımtatar faali Osman Belâlovnıñ evinde tintüv keçirgeni, ictimaiy ağlarda paylâşqan haberi içün sentâbrniñ 4-nde 12 künge tevqif etilgen “Qırım birdemligi”niñ faali Marlen Mustafayevge qarşı aşılğan cinayet işinen alâqalı.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Bilâlov lar ailesiniñ adliyecisi Ayder Azamatov haber etti.
“Men Aqmescitte Kiev rayonınıñ Tahqiqat komitetini ziyaret ettim. Haber etkenlerine köre, Osman Belâlov – Mustafayevniñ işi boyunca şaat ola eken. Ana-babasına mahkemeniñ tintüv boyunca munasip qararını köstergenler”, – dep ikâye etti adliyeci.
Onıñ sözlerine köre, aqrabaları Bağçasaraynıñ rusiyeli politsiya bölügine Osman Belâlov ğayıp olğanına dair ariza yazğanlar, lâkin onıñ ne yerde olğanı aqqında ale daa bir malümat yoq.
Sentâbrniñ 13-nde saba rusiyeli telükesizlik hadimleri “Qırım birdemligi”niñ faali Osman Belâlovnıñ evinde tintüv ötkerdi. O, Bağçasaraydaki “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçisi Memet Belâlovnıñ qardaşı ola. Tintüvden soñ Belâlovlarnıñ babası tutulıp alındı.
Ukraina Tış işleri nazirligi ”Qırım birdemligi”niñ faali Osman Belâlovnıñ evinde tintüv yapılğanını taqbih etti.
2016 senesi Qırımnıñ rusiyeli mahkemesi Osman Belâlovqa 10 biñ ruble para cezası tayin etken edi. O, 2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasaraydaki “Salaçıq” kafesi yanında “ruhsetsiz mitingte” iştirak etüvde qabaatlanğan edi. O künü faaller rusiyeli telükesizlik hadimleri qırımtatarlarda tintüv yapqanını eşitip, kafe yanında toplanğan ediler.