text:
Zıncırlı medrese
Zıncırlı medrese - Bağçasaraynıñ Salaçıq maallesinde qadimiy bir abidedir.
Beş asır evelsi Salaçıq I Meñli Geray tarafından “ilim maabit”ini qurmaq içün saylanğan edi – şimdi de Zıncırlı medreseni alicenap evlâtlar aynı böyle adlandıralar.
Hannıñ yıldız falcısı padişasına Allahnıñ emrini ayttı, Allah buyurğanına köre aynı bu yerde ilimler ögrenmek içün ev qurmaq kerek. Han Allahnıñ emrine tabi ola. Öyle efsanede tasvirlene. O, bütün şeer sakinlerge medrese qurulacaq yerde toplanmasını ve olarğa öyle sözlernen muracaat olmaqnı emir etti: “Allah yardımı ile bugün biz mında ilimler ibadethanesiniñ qurucılığını başlaymız. O bizge bu dünyada daa kemalatlı insan olmaq ve ahiret dünyanıñ Cennetine yol yapmağa yardım eter. Epimiz bütün küçümizni bu işniñ hızmetine berecekmiz.” Ve, öz sözlerni tasdıqlamaq içün birinci işni başladı. Olacaq medreseniñ temelini qoyğanda, han, yerni qaza edi, er kesnen beraber taş taşıy edi bina azır olğanda ise o, medreseniñ qapılarında balaban zıncırnı asmaqnı emir etti. Medreseniñ tantanalı açıluvında han ayttı: “Aqıl adamnı alicenap ete, aqıl kemalatnıñ yolu ise ilimnen bağlı… ilimni ürmet etmegen, han olsun ya da padişa, o bir şey temelli etip olamaz, erte ya da keç onı namussızlıq yeter. Men bu qapılarda zıncırnı asmağa emir etim, bu qapıdan kirgen er insan, kim de olsa, bu ilim mebatına kirip öz başını ilim ögünde egsin”. Ve han başını egip, birinci medresege kirdi.
“Zıncır” sözünden medrese öz adını aldı. Qapı üstünde ise şimdi de, arap tilinde yazı saqlandı: “Bu oquv yurtı Allah yardımı ile Meñli Geray han, Hacı Geray hannıñ oğlu, qurmağa emir etti. Allah onıñ hanlığını asır soñunace devam etsin, icriy 906 s.”
Zıncırlı Medresede er daim üç vasiyetke sadıq ediler: iman aqıllarğa yardım ete; tek bilgili sevimli ve sayğılı olacaq; akimiyet – bir şey, bilgisiz, imansız ükümet etse.
Birinci künlerden başlap mında ciddiy tertip, nizam ve oca-talebe arasında ürmet sezile edi.
Ocalıqqa Zıncırlı medresege tek temiz insaflı ve namuslı, duşmanlıqnı ve aqraba-dost bağlarını yoq etken, aqılı, istidatlı ve itibarlı olğan, ocalar sayıla edi. Mında eñ ihtisaslı alimler ders bere ediler. Oquv 10 yıl devam ete edi. Başqa medreselerde ise 20 yıl. Bu farq, Zıncırlı medresede programma şiddetli olğanını ayta.
Talebeler (sohtalar), tek başlanğıç tasili alğan (Qurannı oqumağa ve yazmağa bilgen) alçaq kursqa qabul oluna ediler. Başqa Qırım ya da Kavkaz medreselerni “Alibiya” kursundan bitirgen talebeler yüksek kursqa alına ediler ve arap tilinden mütehassıslar ola ediler. Arap tilinden ğayrı, sohtalar Qurannı ve Peyğamberimiz Muhammed (aleyhisselâm)nıñ sünnetini, osmanlı tilini, hattatnı, riyaziyatnı, söz ustalıqnı, mantıqnı, adliyecilikni, ahlâq aqqında ilimni ve şiir destelemekni, musulman felsefesini ve estetikanı ögrene ediler. 1867 senesi buña daa rus tilini qoştılar. Ondan ğayrı, sohtalar ustalıq sınıflarnı ziyaret ete ediler. Dersler er kün 7 saat devamında alıp barıla edi.
Zıncırlı medresede imamlarnı, ocalarnı, devlet hızmetçilerni azırlay ediler. Onıñ mezunları Şarq institutlarınıñ mezunlarınen bir derecede ediler.
Er yıl iyün ayında keçirilme imtianlar ötkerile edi, olardan soñ talebeler evlerine qayta ediler. Tatil oktâbr ayınace devam ete edi. Ramazan ayında da zıncırlılar oqumay ediler. Ondan ğayrı, er cuma künü olar evge bara ediler. Er yıl medresede 60-70 talebe oquy edi. Yaşları 11 ve yüksekçe. Olar 4-5 adam olıp odalarda yaşay ediler. Er odada baş talebe sayıla edi, o tertip olmaqnı ve kence arqadaşlarını baqa edi. Sohtalar medreseniñ paralarından baqıla ediler. Ocalarğa, yazıcığa da aylıqlar bu aqçalardan ayırıla edi. Tamir işleri alıp barıla edi. Zıncırlınıñ temellini qoydurğan I Meñli Geraynıñ mezarını da paralardan baqa ediler. 1890 senesi medreseniñ kitaphanesinde 800 ziyade kitap ve arap, fars, türk ve rus tillerinde elyazmalar bar edi.
Medreseniñ kârını tükânlar, evler, topraqlar ketire ediler. Bunıñ episini çeşit vaqıtlarda adamlar medresege bağışladı. Kerçek, II Yekaterina (45 rub. 60 kap.) ve III Aleksandr (5000 rub. binalarnıñ tamir işleri içün) qaldıra ediler.
1917 senesi Zıncırlı medreseniñ esasında İsmail Gasprinskiy adına Dar ül-Muallimin degen pedagogik institutı açıldı. Oña Yaqub Kemal reberlik ete edi. Oquv ceryanı 8 yıl devam ete edi. Bundan da ğayrı Milliy bediy tehnikum (Üner Sanai) açıldı. Çoq yıllar devamında onıñ yolbaşçısı Abdurefi Abiyev edi. İnstitutta çoq diqqat din meselesine ayırıla edi. İmamlarnı azırlamaq içün institut esasında 2 yıllıq kurslar açıldı. Er daim olğanı kibi, yataqhanede bedava 50 kişi talebeler yaşay ediler.
1920-nci yıllarnıñ başlarında Zıncırlı medreseni ve Han camini qapattırıldı. Olar Qırım MŞSCniñ mimarlıq-arheologiya cedveline alınğan.
Qırımtatar halqnıñ sürgünliginden soñ XX asırnıñ soñunda medreseniñ binalarında psihonevrologik dispanseri buluna edi.
Bugün Zıncırlı medrese Bağçasaray Devlet Tarihiy-Medeniy Qoruğına ait bir abidedir. Medreseniñ binalarında tamir işleri yapıla.
Bugünki alı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Zıncırlı medrese, han dürbesi, İsmail Gasprinskiyniñ qurdurğan milliy mektep binası (şimdi Qırım Müftiligine ait) ve hanlıqqa ait diger binalar ile müim bir inşaat kompleksidir. Sovet idaresi devrinde çoq zararğa oğratılğan Zıncırlı medrese ve han dürbesi 2007-2009 seneleri Türkiye Cumhuriyetiniñ TİKA agentligi tarafından tamir işleri yapılğan. Qırım hanlarınen beraber, Qırım halqınıñ milliy liderleri İsmail Gasprinskiy, sürgünde ölgenden soñ Bağçasarayğa mezarları ketirilgen Amet Özenbaşlı ve Mustafa Edige Qırımal naaşları defin etilgen meydanı bugün qırımtatarlar tarafından bir milliy qabristanına çevirildi. TİKA tarafından tamir etilgen Hacı Geray dürbesi de Türkiye Cumhuriyeti devlet naziri Faruk Çelik ile Türkiye Büyük Millet Meclisi Reis yardımcısı Meral Akşener de iştirak etken bir merasim ile 2009 senesi mayıs 18 künü ziyaretke açıldı.


c: text/html

text:
Erkin ekonomikalıq zonalar
Erkin ekonomikalıq zonalar - XX-a'sirdin ekinshi yarımında erkin ekonomikalıq zonalar du'nya xojalıg'ında ayrıqsha ko'rinis boldı. 90-jıllardın' ortasına kelip du'nyada 4 mınnan aslam ha'r qıylı tu'rdegi erkin ekonomikalıq zonalar (bajıxana zonası, texnopark, erkin sawda zonası, offshorlıq zona) boldı. U'lken xalıq aralıq korporatsiyalar kop mug'darda payda alıw ushın o'zinin' o'ndirisin ekonomikalıq zonalarda a'melge asradı.
Erkin ekonomikalıq zonalardın' artıqmashlıg'ı-bul zonada eldin basqa territoriyalarına qarag'anda artıqmashlıqqa iye bolg'an ha'r qıylı ekonomikalıq jen'illik, stimul ha'm qolaylıqlar jaratılgan boladı ha'm erkin ekonomikalıq rawajlanıwg'a mu'mkinshilikler bar. Sonday-aq erkin ekonomikalıq zonalardı - ha'r qıylı qolaylıqlar jaratılgan geografiyalıq territoriya dep qarasaqta boladı. Bul zonalarda ma'mleketlik ekonomikalıq protsesslerge ta'sir etiw masshtabı qısqaradı. Ko'pshilik rawajlanıp atırgan ma'mleketlerde erkin ekonomikalıq zonalar arnawlı ekonomikalıq zona dep te ataladı.
Erkin ekonomikalıq zona du'ziwshileri ashıq ekonomika siyasatı printsiplerin a'melge asırıwdag'ı qolaylıqlar dep qaraydı. Sebebi, bul zonada sırtqı du'nya menen ashıq baylanıs, bajıxana, salıq ha'm investitsiyalıq rejim ishki ha'm sırtqı investitsiyalar ushın ju'da' qolaylı.
Erkin ekonomikalıq zonalarda tiykarg'ı 3 ma'seleni sheshiw na'zerde tutıladı:
- sanaat o'nimin eksport etiw arqalı valyuta tabıwdı stimullastırıw;
- jumıs orınların sho'lkemlestiriwdi o'siriw;
- xalıq xojalıg'ı o'simin ta'miyinlew ushın zonada en jan'a usıllardı qollanıwshı poligonga aylandırıw.
Erkin ekonomikalıq zona ashıwdın' en' a'hmiyetli sebebinin' biri bolıp, ayırım ellerdin' o'zinin' barlıq territoriyasında, ekonomikasında tolıg'ı menen sırt el kapitalı kirip, na'tiyjesine gu'manlang'an waqıtta ta'jiriybe esabında o'z territoriyasının' bir bo'leginde arnawlı erkin ekonomikalıq zonanı sho'lkemlestiriwi esaplanadı. Ja'ne de erkin ekonomikalıq zona du'ziwdin' ha'r qıylı maqsetleri bolıwı mu'mkin. Ma'selen, keyin qalg'an rayonlardı rawajlandırıwdı xoshametlew zonası, keyin qalg'an rayonlardı industrializatsiyalaw. Sonlıqtan ha'r bir eldegi erkin ekonomikalıq zonalardı sho'lkemlestiriw sebebi ha'm maqseti ha'r turli bolıp bir-birinen parıqlanadı. Ma'selen, sanaatı rawajlang'an AQSh, Ullıbritaniya usag'an ellerde erkin ekonomikalıq zonalar artta qalg'an rayonlardın' orta ha'm kishi biznesin rawajlandırıwg'a bagdarlang'an region siyasatın a'melge asırıw maqsetinde du'ziledi. Usı maqsetke kishi ha'm orta isbilermenlerge basqa rayonlarg'a qarag'anda kop erkinlik, finanslıq jen'illik ha'm basqa da qolaylıqlar tuwg'ızıladı. Bul zonanın rawajlanıwında sırt el kapitalın engiziw maqseti na'zerde tutılmaydı. Al, rawajlanıp atırg'an ellerde du'zilgen erkin ekonomikalıq zona sırt el kapitalın kirgiziw maqseti na'zerde tutıladı.
Erkin ekonomikalıq zonalardı ashıw 2 turli maqsette territoriyalıq ha'm funktsionallıq bolıp sho'lkemlestiriliwi mu'mkin.
Territoriyalıq jag'dayda sol territoriyadag'ı mekeme, ka'rxanalar o'zlerinin' ha'r qıylı funktsiya atqarıwına qaramastan jen'illiklerden paydalanadı.
Funktsionallıq usılda zona belgili bir funktsiya atqarıwshı ka'rxanalardı xoshametleydi.
Territoriyalıq sholkmlestirilgen erkin ekonomikalıq zonag'a Qıtaydın' erkin ekonomikalıq zonaları, Braziliyanın' "Manaus" zonası, al funktsionallıq sho'lkemlestirilgen erkin ekonomikalıq zonalarg'a ayırım ka'rxanalar, offshorlıq firmalar, "Duty free" du'ka'nları usag'an ka'rxanalar jaylasqan zonalar kiredi.
Erkin ekonomikalıq zonalardın' en' bir a'piwayı formasının' biri erkin poshlinasız bajıxana zonası. Bul zonalar erkin sawda zonalarına usap birinshi a'wlad zonalarına jatadı. Olar XVII-XVIII-a'sirlerden berli bar. Bul zonalarda tranzit yamasa konsignatsion saqlaw skladları bar. Onda eksport etiletug'ın tovarlar saqlanadı, yag'nıy tovarlardı eksport qılıw zonası desek te boladı. Bunday zonalardı jiyi bondolı sklad yamasa erkin bajıxana territoriyası dep te ataydı. Bul zonalar tovarlardı kirgiziw ha'm shıg'arıwda bajıxana salıg'ınan azat etiledi. Du'nyanın kop ma'mleketlerinde bunday zonalar bar.
Erkin ekonomikalıq zonanın ulıwma xarakterli belgisi - bul investitsiya ushın bajıxana, finans, salıq tolemlerinin' jen'illigi menen parıqlanıwı.
Jen'illikler tiykarınan 4 gruppag'a bo'linedi:
- sırt el sawda-satıq jen'illikleri;
- salıq jen'illikleri;
- finans jen'illikleri;
- adminstrativik jen'illikler.
Usı atı atalgan jen'illikler ha'r qıylı sharayatta, ha'r qıylı kombinatsiyada qollanıladı. Bul jen'illikler sol zonaga sırt el kapitalı kirip keliwdegi en' baslı stimulı ornın atqara almaydı. Sebebi, og'an siyasiy turaqlılıq, investitsiyalıq garantiya (isenim) infrastruktura sapası, isshi ku'shinin' mamanlıg'ı usag'an fakorlar kesent keltiredi.
Erkin ekonomikalıq zonalar du'ziwde jetiskenliklerge erisiw ushın bir qatarda sa'tsizlikler de ushırasadı. Usınday sa'tsizliklerge ushırap Shrilankadag'ı, Liberiyadag'ı, Gvatemaladag'ı, Senegaldag'ı erkin ekonomikalıq zonalar o'z islerin toqtattı. Onın' tiykarında siyasiy, ekonomikalıq ha'm sho'lkemlestiriw sebepleri turadı. Siyasiy sebepke-siyasiy turaqsızlıq, grajdanlıq qozg'alıs, al ekonomikalıq sebepke-investor ushın tu'siniksiz, quramalı nızamlıqlardın' qollanıwı kiredi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Elekke Yugoslaviä prezidentı Slobodan Miloşeviçqa Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ suğış cinäyätläre mäxkämäsendä üz üzen yaqlaw xoquqı birelde. Xakimnär, mäxkämä tarafınnan bilgelängän 2 advokat qalaçaq, Miloşeviç isä, sälämätlege yaxşırsa - üz eşen üze alıp barırğa xoquqlı bulaçaq. 63 yäşlek elekke prezident sintäber ayında üzenä 2 britan advokatınıñ bilgelänüenä qarşı çığıp mäxkämädä üz üzen yaqlıy aluın sorap xakimnärgä möräcäğät itkän ide. Mäxkämä isä – advokatlarnı, Miloşeviçnıñ sälämätlege naçar buluı arqasında xökem eşen kiçektermäs öçen bilgeläde.
Miloşeviç 1990nçı yıllarda Xorvatiä, Bosniä häm Kosovoda genotsid, keşeçelekkä qarşı cinäyätlär häm suğış cinäyätläre qıluda ğayeplänä.


text:
Yewropa Parlamentı deputatlarınıñ ber öleşe Äxmädinicatnı Yewropağa kertmäskä çaqıra
Äxmädinicat İzrail'' häm holokost turında fikeren, atom mäs''älälärenä häm keşe xoquqlarına qarata säyäsäten üzgärtmäsä persona non grata dip sanalırğa tieş dielä. Deputatlar bigräk tä Äxmädinicatnıñ bu ayda Germaniädä ütäçäk dönya futbol çempionatında İran futbolçılarınıñ uyının qararqa kilü mömkinlegenä borçıla.
Yewropa Parlamentı deputatları xäzerge waqıtta Yewropa Berlegendä citäkçelekne alıp baruçı Austriägä, barlıq 25 äğza ilgä, Xalıqara Futbol berläşmäläre federatsiäse FİFAğa yullanğan açıq xatta İrannıñ Yewropa Berlege qimmätlärennän ni qädär yıraq kitüen assızıqlarğa teli.
Yewropa parlamentınıñ keşe xoquqları komitetı räis urınbasarı Charles Tannock xatnıñ töp maqsatı Äxmädinicatnıñ qaraşlarına Berlektä çıdamlıq kürsätelmäwen citkerü di.
"Bu İranğa bik köçle işarä bulır häm anıñ prezidentınıñ bezneñ cirgä yaqın kilmäskä tieşlegen, anıñ kebek keşelärneñ dönya buylap näfrät taratıp häm bez Yewropa Berlegendä bik nıq qarşı torğan küp kenä şundıy närsälär taratıp yörüen telämäwebezne citkerer dip ömetlänäbez" dide Tannock.
Xatta Äxmädinicatnıñ qabul itelmäslek ğämälläre dä sanala. Berençe çiratta anıñ İzrailne xaritadan yuq itärgä çaqıruı häm holokostnı tanımawı. Xatnı imzalağan deputatları barısı da üzlären İzrail''neñ dustı dip atıy. Älege törkemneñ oyıştıruçısı çex deputatı Jana Hybaskova Yewropa Parlamentınıñ İzrail'' belän mönäsäbätlär öçen cawaplı wäkilläre citäkçese.
Xatta Äxmädinicatnıñ şähitlekne zurlawına da borçılu belderelä. Şähitlek Könbatış sivilizatsiäsenä turıdan turı qurqınıç tudıra dielä.
Yewropanıñ qarşı buluına qaramastan Tährannıñ uran bayıtunı däwam itüe, İranda keşe xoquqlarınıñ bik naçar xäldä buluı da telgä alına.
Xatnı imzalawçılar İran belän atom söyläşlären däwam itärgä teläwçe Yewropa Berlege citäkçelegeneñ bu çaqıruğa iärmäskä mömkinlegen tanıdılar. Şulay da Hybaskova xattnı imzalawçılar hiçyuğı Yewropa Berlegeneñ Äxmädinicat qaraşların açıqça kire qağuın teli dide.
"Niätebez ägär dä ul dönya çempionatına kilsä dä, anıñ monda qabul itelä torğan keşe bulmawın, häm anıñ Yewropağa kilüe anıñ säyäsäte belän kileşüne añlatmawın açıq itep äytü" dide Hybaskova.
Xalıqara qağidälär nigezendä dönya futbol çempionatında üz futbol törkemnäre belän qantaşuçı barlıq illärneñ citäkçeläre üzennän üze bu uyınnarda qatnaşu xoquqına iä. Xatnı imzalawçılar isä FİFA da Yewropa Berlege dä keşe xoquqların bozuçı häm başqa illärgä qarata köç qullanuğa öndäwçe illärgä qarşı çaralar kürergä tieş di.
Ämma Äxmädinicat Yewropa Berlege anı qabul itmäwen beldermägän oçraqta Germaniägä futbol qararğa kilmäs kebek. Jana Hybakova äytüençä İrannıñ Brüssel''däge ilçege telefon şıltıratıp Äxmädinicatnıñ däwlät eşläre belän bik nıq mäşğül buluın, bernindi uyınnar qararğa da waqıtı bulmawın beldergän.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatar tarixı serläre Qazanda ğına tügel, Quqmarada da açıla
Soñğı arada Qazan kremlendä arxeologik qazılma eşläre küp alıp barıla. Anda bik qızıqlı, ähämiätle tarixi eksponatlar da şaqtıy tabıla. Läkin mondıy tarixi ezlänülär Qazanda ğına häm şähärneñ meñyıllığı uñayınnan ğına alıp barıla dip uylaw döres bulmas ide. Çönki Qazannıñ, tatar xalqınıñ tarixı belän qızıqsınu bu arada ğına başlanmadı. Mäsälän, tarix fännäre kandidatı, arxeolog Al’bert Borhanov üze eşlägän Tatar gumanitar institutı studentları, Tarix institutı ğalimnäre belän bergälektä Tatarstannıñ törle rayonnarında cäy sayın qazu eşlärenä çığıp kitä. Älege ekspeditsiälärgä bıyıl inde 10 yıl buldı, di Al’bert Borhanov. Bıyıl da alar ällä ni zur qazu eşläre alıp barmasalar da, här yılnıñ ğädäten bozmıy, tarixi ezläneşlären taşlamağannar. Al’bert Borhanov fikerläre.
Bez bıyıl Yäşel Üzändä, Quqmarada, Saba rayonnarında buldıq. Anda bez iske qäberleklärne yañadan qarap qayttıq, älege rayonnarnıñ borınğı awıllarınıñ tarixları belän tanıştıq. Bez bolay ğına qazıp yörmibez. Tabıldıqlarıbıznı cirle muzeylarğa tapşırabız, mäsälän, Täteş, Yäşel Üzän, Apas muzeylarına, studentlar, ğalimnär öçen ekspeditsiälär näticäläre buyınça fänni konferensiälär ütkäräbez, kitaplar çığarabız. Kiläçäktä äle tarixi yaqtan öyränelmägän urınnar bik küp. Mäsälän, Ätnä rayonı, Kirov ölkäseneñ Malmıj tiräläre. Bez alarnı da iğtibarsız qaldırmabız
Tarix fännäre kandidatı, arxeolog Al’bert Borhanovnı soñğı aralarda Tatarstannıñ törle rayonnarında ütkärelgän tarixi ezlänülär, alarnıñ näticäläre turında söyläde.Gölnaz İlgizär


text:
Keläm dönyası-I: Domotex yärminkäse
12-15 Ğinwar Germaniäneñ Hannover qalasında xalıqara keläm yärminkäse ütte. Domotex dip atalğan bu kürgäzmä dönyada iñ zurlarınıñ berse, anda törle illärdän kilgän keläm yasawçılar, satuçılar, satıp aluçılar, bizäwçelär qatnaşa. Şuşı waqiğanı forsat itep bügen sezne, berençe qaraşqa ğadi, ämmä bik tä üzençälekle keläm dönyasına çaqırabız.
Borınğı zamannardan birle keläm illäre sanalğan İran, Törkiä, Äfğanstan, alardan qalışırğa telämägän Qıtay, Paqstan häm başqa illärdän kilgän şirkätlär bu kürgäzmädä ber-berseneñ serlären genä tügel, zamanä taläplären dä öyränä. Ä taläplär üzgärä, alar belän bergä keläm dönyası da.
Misal öçen, mäşhür farsı kelämnäre elek-elektän şäreqnıñ yaqtı qoyaşında balqıp torğan quyı-susıl tösläre belän dan qazanğan. Tanılğan Bayat Nomad Gaminchi şirkäte bıyıl şuşı qağidädän taypılıp, kürgäzmägä yaña icatın alıp kilgän – yomşaq häm yaqtı töstäge kelämnären. Säbäbe – bazar taläbe. Könbatışta qışlar ozınraq, qoyaş sülpänräk. Ä küñel yaqtılıq teli, yort disaynerları yaqtıraq kelämnär sorıy ikän. Bez bu taläplärne iskä alırğa mäcbür di, İran häm Quşma Ştatlarda eş itüçe bu şirkätneñ wäkile Ali Bayat:
“Bazarda ike törle taläp bar. Berernçese – yort, toraq bizäwçelär, disaynerlar. İkençese – kelämne sänğät äsäre dip sanawçılar, alarına çın, asıl kelämnär kiräk. Bez bazardağı şuşı ike taläpne dä iskä alırğa tieş.”
Kürgäzmädä Bayat firmasınıñ bilämäse zur angar urtasında, pıyala belän uratıp alınğan. Tirä yaqta kiştä-kiştä keläm ürnäkläre. Törle illärdän kilgän säwdägärlär saylanıp yöri, şunda uq alış-bireş başlana. Berniçä kön eçendä distälägän million eurolıq tawar satıla.
Qayber citeşterüçelär keläm dönyasındağı üzgäreşlärgä tiskäre qarıy. Töslär genä tügel, xäzer inde bizäklär dä üzärep bette, dip suqrana İstanbuldağı Minem Yortım şirkäte wäkile Ahmät Koker:
“Elegräk möştärilär öçen iñ möhime – tuqu sänğäte ide. Keläm tuquçı xatın-qızlar xislären cigep yıllar däwerendä üz bizäklären buldıra ide, här töbäkneñ üz bizäge bula ide. Xäzer barısı da butalıp bette. Berük kelämdä farsı, hind, törek, kavkaz, äzeri bizäklären kürep bula. Yağni, xäzer keläm ul mädäniät ürnäge tügel, ä disaynerlarnıñ cıyılma icatı.”
Nişlieseñ, zamana taläbe. Äytergä kiräk, kelämnärneñ ğadiläşü, yaqıtraq töslärgä küçü ğalämäte elegräk tä küzätelgän. XIX ğasır axırında Yewropa, Quşma Ştatlarda iqtisadi üseş, sänäğätläşü çorında, ber tön eçendä baylar qatlamı barlıqqa kilgän. Zatlı kelämnär ul çaqta da baylıq bilgese. Yaña baylar İslam mädäniäteneñ qatlawlı bizäkläre urınına ğadiräk sürätlär taläp itkän. Mäşhür Ziegler kelämnäre şulay barlıqqa kilgän. Bügenge Chobi kelämnäre şul çornıñ qaytawazı sanala.
Şäreq kelämçeläre bügen dä, Könbatış möştärienä yararğa tırışa, salam belän peçän çümäläse arasında aptırap qalğan işäk kebek, traditsiä belän moda arasında saylanırğa mäcbür.
Qayber citeşterüçelär, iñ yaxşısı - moda artınnan quırğa tügel, aña qarşı torırğa kiräk, di. Boları Könbatışnıñ ikençe ber xastalığına ömetlänä – tabiği äyberlär yaratuına.
Tähranda urnaşqan Carpet Heritage şirkäteneñ Londondağı citäkçese Xösäyen Attaran üzeneñ kelämnären sürätlägändä ber genä süz qullana – alar “saf” di:
“Şähsän min bu kelämnärdän energiä alam, min alarnıñ çın ikänen, saf materialdan yasalğanın beläm. Keläm tuquçılar anı üz öyendä, üz qulları belän tuqığan, maşinada, yä fabrikada tügel. Bu kelämnär cıyılması Farsığa Qaytu dip atala, häm alar sezne çınlap ta, çın Farsığa alıp qayta.”
Şulay, Domotex yärminkäsendä keläm yasawçılar üz malın küpläp satuçılarğa täqdim itä. Tegeläre anı centekläp öyränä, qapşap qarıy, yonnıñ, töyennärneñ sıyfatın tikşerä. Qarar qılunıñ ni qädär awır ikänen üzläre genä belä, alay da ser birmäskä tırışalar.
Keläm yärminkäse qaynıy. Dönyanıñ törle illärennän kilgän säwdägärlär. Baqsañ, aralarında üz telebezdä söyläwçelär dä bar ikän.
İrhan Nisametdin, täcribäle keläm belgeçe, Helsinkidağı İmperial Matto isemle keläm yortı xucası, mondıy kürgäzmälärdä inde distä yıllar qatnaşa:
"Bu kürgäzmädä, zamanında, Finlandiädän genä 20läp tatar cıyıla ide. Ul bik küñelle ide, kiçlären bergäläp utıra idek, biznes turında söyläşä idek, törek restoranına bara idek. Xäzerge waqıtta bu tatar firmaları äzäygän, çönki buın üzgärgän, balaları atalarınıñ eşen däwam itmägän. Bezgä kilgändä, bez bu keläm alanında inde öçençe buın."
İrhan Nisametdin belän äñgämäne kiläse şimbä "Keläm dönyası" şälkemeneñ ikençe öleşendä tıñlıy alasız.
Ali Ğilmi


text: Quşma Ştatlar, Tönyaq Korea häm tağın 4 il qatnaşında, Tönyaq Koreanıñ atom programması turındağı söyläşülär, şuşı aynıñ ikençe yartısında Pekinda ütäçäk. Bu turıda bügen Pxenyannan qaytıp töşkän, Qıtay Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Wang-İ xäbär itte. Räsmi Pxenyan başta Quşma Ştatlar belän bergä-ber söyläşülär teläp itte. Ämmä Waşington, bu mäsälä töbäktäge bar illärgä qağıla dip basım yasağaç,– Quşma Ştatlar, Qıtay, Rusiä, Yaponiä häm Könyaq Korea qatnaşında söyläşülärgä rizalıq birde. Söyläşülärneñ tögäl köne älegä bilgesez. Yaponiäneñ Asahi gäzite yazuınça, Quşma Ştatlar, Yaponiä häm Könyaq Korea - Avgustnıñ 26-sında başlarğa tädim itä.


text:
“Söyembikä” jurnalınıñ 11 sanına küzätü
“Söyembikä” jurnalınıñ bu noyäber sanında “Ğam'le äñgämälär” säxifäse “Totrıqlılıq utrawı” dip isemlängän äñgämä belän başlanıp kitä. Bu äñgämä Tatarstan Prezidentı M.Şäymiev belän “Mы He yйдeM” fil'mı öçen Salawat Yuziev belän İskändär Ğıläcev tarafınnan oyıştırılğan. Bu Tatarstan isemle totrıqlılıq “utraw”ınıñ sere turında Mintimer Şäymiev bolay di: “Ägär siña xalıq ışanmasa, sineñ tawışıñ işetelmäyäçäk. ... Ä inde ışanıç bulsın öçen bez , citäkçelär, iñ elek sabır bulırğa tieş.... Tuğan ciren berkem saylap almıy. Bu –yazmış ixtıyarı, keşe biredä tuğan, yäşi ikän, dimäk, bu –anıñ Watanı.” Şunıñ öçen dä Rossiäne federativ yul belän üsterü şartlarında barlıq millätlärneñ yañarışı öçen şartlar tudırılırğa tieş. Monı härkemgä añlaw häm şuşı yuldan kitü möhim”di ul. Ä menä bügenge köndä RF dä administrativ reforma tormışqa aşırılıp kilä dip, ul, küp millätle Rossiädä milli mäs'älälär buyınça ministr urının yuq itü, häm Rossiä parlamentında millätlär palatasın qısqartularnı tänqitläp çığa. Jirinovskinıñ tınıçlıqta yäşägän xalıqlarğa qotqı saluın , “häm küptän tügel genä “HeзaBиcиMaя raзeTa” bitlärendä Dmitriy Roğozinnıñ milli şovinizm söreme belän ağulanıp, Rossiädä yäşäwçe barlıq xalıqlarnı, ruslar, dip atarğa täqdim itüen , Mintimer Şäymiev milli şovinistik ruxtağı säyäsätçelär dip atıy. Milli üzañnıñ üseşe, di ul, - ul tarix sulışı häm cämğiättä kilep tuğan şartlar näticäse. Ämma min şul uq waqıtta milli uzañ üseşeneñ çik formalarğa kilep citmäwen bik telär idem.,- di ul.
Ä menä “Sağınabız...” säxifäsendä Räysä Yusupovanıñ “Firdäwskäy, qara küzkäy... dip isemlängän yazması Tatarstannıñ xalıq, Rossiäneñ - atqazanğan artistkası Firdäwes Xäyrullinağa bağışlana. Yazmada anıñ bu dönyadan bik yäşli kitüenä ber dä ışanası kilmägän señlese Mäysäräneñ xatiräläre, 15 yäşlek qızı Näfisäneñ yazmışı turında Firdäwes Äxtämovanıñ uylanuları urın alğan. Şulay uq Xäyrullina belän bergä eşlägän Ğ.Kamal teatrı artistları Nailä İbrahimova , Gölsem İsängulova, Zölfirä Zaripovalarnıñ anıñ turında yaqtı istälekläre kiterelgän. Ä menä ğişıq, mäxäbbät temasına bağışlanğan yazmalar “Min sine şundıy yarattım” säxifäsendä urın alğan. “Qartqınam” digän Mädinä Afzalova yazmasınnan yöräklär öşerlek xällärdän soñ da “ike könneñ berendä qara yandırğançı, huştan yazdırğançı qıynağan” iren, kilenen yäş xatın itkän “Qartqınasın”, Xatirä äbi ülär aldınnan “gürgä ätiegez iñdersen”,-dip balalarına soñğı wasıyäten citkerüendä keşegä bulğan mäxäbbätneñ kiçerü köçenä iä ikänenä dä inanasıñ. Ä menä Gölsinä Sälaxovanıñ “Ğömerlek sağış” dip isemlängän yazmasında Wäkil belän Färidäneñ ber – bersen yaratışıp ta , keşe süze arqasında ber-bersenä üpkälägän, ğömerlek yara bulıp qalğan, küñelläre ärnegän bulsa da , 53 yıldan soñ añlaşqan qaşıqlarnıñ mäxäbbätennän “1950 yıl tarixınıñ däwamı” dip isemlängän ber qoçaq şiğerlär bäyläme tuuına säbäp buluına da, mäxäbbätneñ nindi zur köçkä iä ikänlegenä ışanasıñ.“İl bäxete, ir bäxete öçen yäşägez! ” digän isem astında urın alğan Mödärris Äğlämiovnıñ äle berqayçan da berqayda da basılmağan Berdänber , Qır çäçäge, Saw bul, diep qağılıym ireneñä... Ul citmi dip isemlängän şiğerläre dä mäxäbbätkä bağışlanğan. Ä şulay da jurnalnıñ bu sanında Xalıqara analar könenä xörmät yözennän bağışlanğan materiallar kübräk. “...Närsä citä ana buluğa; xatınnarnıñ böten maturlığı, böten kürke ana buluda”-digän Hadi Taqtaşnıñ qanatlı süzlären epigraf itep alğan “Änkäy” dip isemlängän yazmasında Yunıs Safiullin. Yazma avtorı “Taqtaşlar çorına turı kilgän keçkenädän belemgä omtılğan änkäy ğäräp imlyasında yazılğannarnı da , latinnı da , kirillitsadagıların da irken uqi häm yaza ide”, dip “istälekläreneñ iñ qäderleläre...) bulıp küñelendä saqlanğan xatirälären uquçılarğa citkergän. Anda tatar ğailäsendä Märziä xanımnıñ balalarğa birgän analar tärbiäse tatar xalqınıñ yäşäw räweşeneñ ber näticäse.Tatar ğailäsendä ğädätkä kergän tatarça kitaplarnı, gäzitlärne qıçqırıp uqu, balağa “eçmäskä, tartmasqa, 18 yäşkä qädär qızlar belän çualmasqa”, dip uqırğa kitkän malayın Qor’än tottırıp ant ittergän änisenä ul äle dä räxmätle. Şulay uq ul “ bügenge köndä şäxsän minem üzemne ana bulırğa telämägän, teläsä nindi yul belän bayırğa omtılğan xatın-qızlar aptıraşta qaldıra”,- dip yaza Yunıs Safiullin. Dönya tatar telen öyränä säxifäsendä “Bäyräm aşı –qara qarşı” dip isemlängän Filisä Xäkimovanıñ yazması urın alğan. Bu yazmada yapon qızı Masuminıñ, Qazanğa kilep KDU möğallime Flera Safiullinanıñ şäkerte bulıp , tatar telendä “Tatarlarda xatın-qızlar mäs’äläse” dip atalğan dissertatsiäsen äzerläwe turında äñgämä belän tanışırğa bula. Häm bu yazmada şulay uq Tatarstan turında materiallar cıyıp, sotsiolingvistika problemaların kütärep yöregän alman yäşläre turında uqıp belergä bula. Alarnıñ “Tuqay” telendä tatar xalqınıñ Gimnın başqaru da “Sezneñ bezgä telägegez?-digän sorawğa: “Keşelärneñ üz yöze bulsın, üz xalqı, däwläte belän ğorurlansınnar, tarixi mirasın öyränsennär, qimmätlären belsennär. Häm bu baylıq ber ilneke genä tügel, ä böten dönyanıqı. Mädäni küzlektän qarağanda, mäğärif häm tärbiä zarur”,- dilär alar. Häm , qısqası “Söyembikä” jurnalınıñ bu 11 sanında da äle tağın tuğan tel, änilär , häm mäxäbbät turında küp kenä materiallar taba alasız. Ä bez bu tapşıruıbıznı älegä tämamlıybız.
Mälikä Basıyr Qazan.


text:
Neşet Çelebi - Tükendim
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Tükendim
Etiketler : Neşet Çelebi - Tükendim türkü indir, Neşet Çelebi - Tükendim türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Tükendim mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Tükendim türküsü, Tükendim sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Tükendim bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Sarı Yaylamda Yaylayamadın
Neşet Çelebi - Yoruldum Da Yol Üstüne
Neşet Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
Neşet Çelebi - Yeşil İpek Bükeyim


text:
Izrail yaña xärbi çaraların başlamıy tora
İzrail xökümäteneñ, cir öste ğaskärlärenä Libanğa eçkäräk kerergä digän kiçäge qararınnan soñ, bügen, İzrail, yaña xärbi çaralarnı kiçekterep torırğa buldı. Ministr Rafi Eitan süzlärenä qarağanda, xärbi kampaniä – diplomatik çaralarğa yul birer öçen kiçekterelgän.
Xizbulla citäkçese şeix Hässän Nasrulla, İzrail ğäskärlärenä – keregez Libanğa, bezneñ suğışçılar sezne qarşı alırğa äzer, digän ide:
"Sionistlarğa äytäm min, telägän cirgä keregez, ğaskärläregezne urnaştırığız, awıllar häm xärbi noqtalarnı üz kontrolegezgä alığız – bu yañalıq tügel. Ämma sez monıñ öçen cawap totaçaqsız. Bezneñ cirebezdä qala almayaçaqsız, ägär dä kilsägez, bez matur könyaq cirlärebezne okkupant sionistlar ziratına äyländeräçäkbez."
Bu süzlärne Nasrulla 9 avgust çärşämbe könne Xizbullanıñ al-Mansar televideniäsendä yasağan çığışında äytte.
Yaqın Könçığıştağı bu xärbi nizağnı dönya cämäğätçelege borçılu belän küzätsä dä, köç qullanunı tuqtatırğa çaqırulardan tış, turıdan turı qatnaşuçılar yuq, xalıqara cämäğätçelek saq belän reaksiä belderä. Rusiäneñ İslam dönyası belgeçe, ğäräplär tarafdarı Yevgeny Primakov, Xizbullanı qoralsızlandıru kiräk, dip beldergän ide. Primakov, İzrail-Liban çik buyına quyılaçaq xalıqara köçlärgä Rusiä xärbiläreneñ qatnaşu ixtimalın da kire qaqmadı.
Ul arada ike yaqta da, Libanda häm İzraildä qorbannar sanı könnän kön arta. İzrail televideniäse, çärşämbe könne, 15 İzrail xärbie häläk buldı dip xäbär itte. Moñarçı ber köndä bu qadär xärbineñ ülgäne bulmağan ide.
İğtibar xäzer BMO İminlek Şurasına yünälgän. Anda rezolüsiä qabul itü eşe körçekkä terälgän kileş qala. Şura äğzaläre rezolüsiägä İzrailneñ Libannan üz ğaskärlären çığaru şartın kertü-kertmäw mäsäläsendä kileşä almıy. Libannı yaqlağan Fransiä, İzrailneñ Libannan 10 meñgä yaqın xärbien çığaruın taläp itä, anıñ urnınan ilneñ könyağına Libannıñ üz ğaskärlären urnaştırunı täqdim itä. Bäyrut, 15 meñgä yaqın xärbien xäzer ük suğış barğan könyaqqa cibärergä äzer bulğanın belderä.
Waşington isä İzrailne yaqlıy, yağni xalıqara köçlär kilep citkänçe İzrail ğaskärlären Libannan çığarmawnı alğa sörä. İminlek Şurasında söyläşülär bügen däwam itä.
Xizbulla başlığı Nasrulla, Liban xökümäte yaqlı buluın belderde häm Fransiä belän AQŞ täqdim itkän rezolüsiä ölgesen "ğädel tügel" dip bäyäläde. Şulay uq Xizbulla citäkşese İzrailneñ Haifa şähärendä yäşäwçe ğäräplärne öylärennän kitergä çaqırdı, İzrailneñ bu öçençe zur şähärenä raketa höcümnäre qurqınıçı bar.
Alsu Qormaş


text:
Ğiraqta saylaw aldı kampaniäse bara. Köçäytelgän iminlek çaraları küreläçäk
Qırıs iminlek çaralarına qaramastan, qayber säyäsmännär şaqtıy zur uram cıyınnarı oyıştıra. Tanılğan şiği citäkçe Äbdel Aziz Äl-Xakim Qarbalada meñlägän tarafadarın cıya aldı. Bağdadta premier-ministr Ayad Allawinı xuplaw cıyınnarı ütte.
Ğiraqnıñ bäysez saylaw komissiäse räise Ğädel äl-Lami söyli: "Saylaw aldı kompaniäsendä dini tamğalar qullanu, yä isä berär dini yä etnik törkemne kimsetkän tamğalarnı qullanu tıyılğan. Bu taläpne här säyäsi firqä ütärgä tieş bulaçaq." Äbdel Aziz Äl-Xakim süzlärençä, tärtip bozular turında firqälär komissiägä xäbär itergä tieş. Älegä nindi dä bulsa citdi şikäyätlär kilmägän.
Sişämbedä, saylawlarğa 2 kön qala, xökümät köçäytelgän iminlek çaraları kertergä cıyına. Hawa alannarı, çiklär yabılaçaq, komendant säğätläre kerteläçäk, vilayät çiklären ütü tıyılğan bulaçaq. Bu çaralar şimbä irtäsenä qädär ğämäldä bulaçaq.
Ğinwar ayında ütkän waqıtlı parlament saylawlarına sönnilär baykot beldergän ide. Belgeçlär fikerençä, bu yulı alarnıñ kübese qatnaşırğa mömkin. Ber yaqtan nazmätlär isemlege ozın. İkençe yaqtan, amerikan ğäskärlären çığara başlaw turında süzlär yöri, dimäk 4 yılğa saylanaçaq Mäclesneñ wäkälätläre bermä-ber arta digän süz. Bu da saylawlarğa küpmeder mäğnä östi.
ali gilmi


text:
İzrail ğäskärläre tanklar häm oçqıçlar yärdämendä Xizbullanıñ töp tuplanu urını bulğan Binat-Cibeyl awılın qulğa töşerergä tırışa. Bu awıl Libannıñ könyağında.
Azatlıq radiosı xäbärçese, Xizbulla suğışçıları yuğaltular kiçerä, ämma alarnıñ töp köçe älegä sındırılmağan, dip belderä. İzrail yağınnan dürt xärbi yaralanğan.
İzrailneñ xärbi oçqıçları Xizbullanıñ Tir şähärendäge raketalar ata torğan 15 urınnı häm Libannıñ böten cirendäge Xizbulla qorılmaların bombalağan. Ğadi xalıq arasında da hälak buluçılar bar.
Xizbulla suğışçıları İzrailneñ tönyağın utqa tottı. Azatlıq radiosı xäbärçese belderüençä, Xayfada 10 keşe yaralanğan.


text:
Fallucada amerikan xärbiläre şähärne qullarına eläkterä baralar
AQŞ xärbiläre Falluca şähäreneñ 70 protsetın kontrol itülären belderälär. Auır qorallar häm xärbi hava köçläre yardämendä alıp baılğan höcüm näticäsendä şähärneñ tulısınça alar kontrolenä küçüe kötelä. Läkin, qarşılıq kürsätüçelär Ğıraqnıñ başqa töbäklärendä üzäk häm könyaq Ğıraqta xökümät qorılmalarına höcüm itälär.
Audio
"Qayber qarşılıq kürsätüçelärneñ operatsiä başlanır aldınan Fallucahdan kitkän buluına şigem yuq. Anda qalğannar arasında yözärlägän suğışçınıñ üterelgänen dä beläbez. Qağannarı totıldı"
AQŞ xärbiläreneñ belderüenä qarağanda, AQŞ höcüme başlağanda şähärdä qalğan dip xisaplanğan 3 meñ çaması suğışçınıñ 600e üterelgän. Bäreleşlär vaqıtında 18 amerikan xärbise belän 5 ğıraq soldatı da hälak bulğan. 178 amerikan häm 34 ğıraq xärbise yaralanğan. Rumsfeld qorallı bäreleşlärneñ qayçan tuqtalaçağın farazlaudan baş tarttı, läkin , näticä turında şik bula almıy dip belderde.
Audio
"Küpmegä suzılçağı turında farazlaunıñ kiräge yuq. Ul kiräk bulğan möddätçä dävam itäçäk . Läkin, näticäle tämamlanaçaq häm Fallucah terrorçılar yäisä radikallar öçen imin sıyınu urnı buldan tuqtalaçaq. "
300 meñ keşelek şähär xalqınıñ zur öleşe bäreleşlär başlanır aldınan annan çığıp kitte. Läkin, qalğan 50 meñ çaması tınıç xalıqnıñ xäle bilgesez. Ğıraq Qızıl Ay oyışması väkile andağı bäreleşlärne zur fäciğä dip bäyäläde häm AQŞ köçläre belän Ğıraq xökümäte anda sivil xalıqnıñ sälämätlege häm igelege öçen cavaplı dip belderde. AQŞ häm Ğıraq köçläre Fallucahnı üz kontrollärenä alırğa tırışqanda, qarşılıq kürsätüçelär ilneñ başqa töbäklärendä höcümnär oyıştıralar. İlneñ Tönyağında Musulda alar militsiä binasın basıp, qorallarnı urladılar häm anı şartlattılar. Amerikan gazetası Nyu York Timsnıñ yazuınça, Musuldağı tärtipsezleklär säbäple Fallucadağı amerikan xärbiläreneñ ber öleşe Musulğa cibärelgän. Uzğan atnada Ğıraqnıñ başqa şähärlärendä dä, şul sanda Samarra, Baquba, Tikrit , Ramadi häm Bagdatnıñ qayber öleşlärendä atışular buldı, bombalar şartladı häm maşinalarğa quyılğan bombalar da şartllatılğan ide.
Färit İdelle, Praga


text:
Fälestin parlamentı bügen premyer-ministr Ahmed Qurei täqdim itkän xökümätne rasladı. 24 ministrnı xuplap 54 keşe tawış birde, 12 deputat qarşı çıqtı. 4 keşe tawış birmäde.
Xökümättä 17 yaña keşe bulaçaq, xäbärlärgä qarağanda alar barısı da täcribäle säyäsätçelär.
Yaña xökümätne raslaw bu atnada 3 tapqır kiçekterelde. Deputatlar premyer-ministr Qurei'nı korrupsiägä qarşı köräşmäwdä, xökümättä elekke keşelärne qaldıruda ğayepläde. İzrael tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom yaña fälestin xökümäteneñ raslanuın xupladı, bu ğamälne – Yaqın Könçığışta tınıçlıqqa taba adım dip atadı. Bügen Şalom häm İzraeldä säfärdä bulğan NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer berlektä matbuğat oçraşuı uzdırdı.


text:
Qazanda Sömbeläne bäyräm itmädelär
Beläsezme bügen nindi zur bäyräm, duslar? Nindi zur häm yaqtı bäyräm bügen? Kön belän tönneñ közge tigez çağı. Uñış cıyunıñ tämamlanu çorı — Sömbelä bäyräme. Tatarlar häm ğomumän, törki xalıqlar, şulay uq fin-ugor häm başqa milli törkemnär bu bäyrämne küp ğasırlar buyı ütkärälär. Sömbel — ul borınğı şumerlar zamannarınnan uq babalarıbıznıñ telenä kergän süz. Şumbel, annarı sömbel, ul başaq, sarı, altın başaq, arış igeneneñ altın kebek balqıp toruın añlata. İsegezdäme, 21 martta tatarlar, qazaxlar, üzbäklär häm başqa bik küp xalıqlar Yaña yılnı qarşılıylar, Näwräz bäyrämen ütkärälär. Cir häm kük, yaz häm cılılıq, yaña tormışqa ömetlär bäyräme ul. Soñğı yıllarda uramnarda Näwrüz — möbäräkbad digän täbrik süzläre xätta şähär uramnarında da kürenä başladı. 14-15 yıl elek xätta çit il tatarları belän eşli torğan Watan cämğiäte Näwrüz çibäre digän matur häm uñğan qızlar bäygese dä ütkärgän ide. Näwrüz qayta başladı.
Ä menä Sömbelä bäyräme haman da äle ayırım awıllarda, mädäniät yortlarında qaywaqıtta ğına ütkärelä. Filologiä fännäre doktorı Marsel' Bakirov şuşı borınğı bäyrämneñ tarixın öyränep, Sömbelä bäyrämen bügen ütkärü tärtiben, ssenariyın yazğan. Bu ssenariy kitaplarda, jurnallarda basılıp çıqtı. Telägän keşe belä, Sömbelä bäyrämendä basuda arış költäse bulıp bizälgän matur qızlar bula, cir, tabiğät, tormış turında bäyetlär başqarıla. Döresen genä äytkändä, xalqıbıznıñ yäşäw räweşe Sabantuyı, Näwrüz, Sömbelä bäyrämnäre kebek istälekle häm qäderle mizgellärdä kürenä häm yäşlärne matur tormışqa cälep itä. Monda äxlaq tä, sänğät tä, tarix ta, xalıq icatı ta bar. Marsel' Bakirov ssenariy buyınça Möslim rayonı üzeşçännäre Sömbelä bäyräme yolasın äzerläp, säxnägä quyğannar, xätta Qazanğa kilep tä, tamaşanı kürsätkännär. Ber tatarlarnı ğına tügel, başqa millätlärne dä üzenä tartqan, ğaşıyq itkän bäyräm bu — Sömbelä.
Ä xäzer - sensatsiä. Sömbelä bäyräme turında İntertat elektron gazetası häm Tatarstan—Yaña ğasır telekompaniäse genä iskä aldı. Xätta Sömbelä bäyrämendä başqarıla torğan matur cırlar, taqmaqlar yazılğan audio—video tasma tabu da mömkin bulmadı. Qazan bötenläy başqa xislär häm waqiğalar belän yäşi. Anda borınğı, tarixi binalarnıñ urının qulğa töşerep, üz faydalarına käsep yortları tözü omtılışı köçleräk. Soñğı atnalarda internatsionalizm häm terrorçılıqqa köräş digän bulıp, milli tarix häm mädäniätkä şiklänep qaraw, basılu ğälämätläre kürenä. Bügen mäçet manarası belän qurqıtu häm Kulikovo qırı belän ğorurlanu tabiğiyraq häm köçleräk kürenä. Ä qızğanıç, küp aqça da, xämer dä taläp itmäs ide ul altın başaqnı häm qoyaş cılısın, xezmätne zurlağan Sömbelä bäyräme. Ägär dä ul bügenge zaman keşeläreneñ küñelenä ütep kersä.Rimzil Wäli


text: Umırzaya yaratıusılarğa ştraf halınasaq. Başqortostandıñ täbiğät resurstarı ministrlığı yäźźıñ täüge säskälären öźöüselär yawaplılıqqa tarttırılasaq tip belderä. Yäź yeteü menän baş qalqıtqan säskäne fayźalanıp küptär aqsa eşläp qalırğa tırışa. Höźömtälä säskälärźyıñ ayırım törźäre yuğalıu xäüyefe astında qala. Eqoloğtar xoquq haqlaw orğandarı menän berlektä säskä hatıusılarźı asıqlay häm yazağa tarttırasaq. Umırzaya operasiahı yıl hayın uźğarıla. Bıyıl ul 27 martta başlandı häm 30 mayğa tiklem barasaq.


text:
İnvalidlarğa eş täqdim itü yärminkäse ütte
Şuşı könnärdä invalidlar unkönlege bara. Bu uñaydan mömkinlekläre çiklängän keşelär qulı belän eşlängän kürgäzmä açıldı Qazanda. Törle konsertlar, kiçälär ütä. Pänceşämbedä isä invalidlar öçen iñ möhim çaralarnıñ berse buldı. Bu könne alarğa eş täqdim itü yärminkäse ütte. İnvalidlar yärminkäse Qazannıñ Ofitserlar yortında ütte. Xäyer, invalidlar yärminkäse dip atalasa da, monda eş täqdim itü çarası barlıq keşelär öçen dä oyıştırılğan ide. Eşsezlek probleması sälämät keşe öçen dä bik aktual'. Älbättä, awırular öçen eş tabuı tağın da qatlawlıraq. Yärminkägä eş urınnarı ezläp 400läp yaqın keşe kilgän ide. Qazannıñ törle oyışmaları alarğa 10 meñgä yaqın eş urını täqdim itte. Bu sälämät keşelär öçen. Bilgele, mömkinlekläre çiklängän keşelärgä saylaw mömkinlege küpkä azraq ide.Qazanda yäşäwçe Liliä Räşitova dä şuşı yärminkägä eş ezläp kilgän. 44 yäşendä genä bulsa da, mömkinlekläre çikle bulğaç, Liliä eşkä urnaşa almıy:
Min 2,500 sum pensiä alam. Älbättä, bu miña yäşärgä citmi. Minem tağın qızım da bar. Darularğa küp aqça betä. Eş ezlärgä dip kildem monda. İke eş taptım. Belmim, alırlar mikän, yuq mikän. Min bit awır äyber kütärä almıym. Kön buyı da eşlärgä mömkinlegem yuq. Bezne bit eşkä almıylar. İnde mäşgul'lek üzägendä ällä niçä tapqır buldım. Anda minem öçen ber närsä dä yuq. Üzemä ezlärgä qala inde.Yärminkädä şaqtıy küp eş urını täqdim itelde. Bu yuqqa ğına tügelder. Alarnıñ xezmät xaqları bik tübän ide. Andıy eşkä barırğa teläwçelär az. Uqıtuçılar, şäfqät tutaşları, balalar baqçaları tärbiäçelärenä täqdim itelgän xezmät xaqı 2-3 meñnän artmıy. Bala qarawçığa da, uram seberüçegä dä xezmät öçen 1,500 sum tülänä. Xäyer, mömkinçelege çiklängän keşegä bu xäyerçe xezmät xaqı da eläkmi. Çönki alarnı eşkä aluçılar bik az.
Al'bina Zäynulla


text:
BMOnıñ yaña Keşe xoquqları Şurası üzeneñ eşen başladı
BMOnıñ general sekretarı Kofi Annan bügen BMOnıñ yaña Keşe xoquqları Şurasın ant itterde. Jenevada bulıp alğan tantanada 100-dän artıq ildän ministerlär hm ölkän väkillär qatnaştı.
"Şura BMOna keşeleklelek häm keşe xoquqları öçen köräşkä yaña mömkinlek birä. Bu mömkinlekne içqındırmağız."
Ul şulay uq Şuranı elekke oyışmadan ayırmalı bularaq üzeneñ politik maqsätlär öçen faydalanıluına yul qaymasqa öndäde.
"Kiläse atnalarda häm aylarda üz vazıyfalarığız belän şäğellängändä nindi zge maqsätlär belän kilgän buluığıznı istän çığarmasqa öndim. Şuranıñ politik maneverlar häm uyınarğa cälep itelüenä yul quymağız. "
BMOnıñ keşe xoquqları buyınça yuğarı komisarı Luise Arbour xanım Annan süzlären azsızqladı. Ul BMOn qayber ağzalarınıñ , bigeräk tä AQŞnıñ yaña şuranıñ eleke komissiägä qarağanda küberäk närsägä ireşäçägenä şiklänep qarauın tanıdı häm yaña oyışmanı tänqitlävlärneñ döres bulmauın ispatlarğa çaqırdı.
audio
AQŞ yaña Şurada ağza tügel häm küztüçe statutı belän genä qatnaşa. Washington qäğidälär keşe xoquqların bozuçı illärneñ anda ağza buluların tuqtatmıy digän argument belän yaña şuranıñ xäzerge formada oyıştırıluına qarşı çıqqan ide. Xäzerge Şurada Kuba, Säğud Ğäräbstan , Qıtay häm Rusiäneñ ağza buluarı Washington borçıluınıñ bik ükurınsız bulmauın kürsätä. Yaña Şura iyün ayında üzeneñ eşläv qäğidälären, şul sanda BMOnda ağza 191 ildä keşe xoquqları torışın tikşerü tärtiben bilgeliäçäk. Şura yılına öç sessiä ütkärçäk, tulayım alğanda ul sessiälär 10 atnadan da qısqaraq bulmasqa tieş. Şura azğalarınıñ öçtän ber öleşe här yıl sayın yañadan saylanaçaq.
Färit İdelle. Praga.


text: Bügen Britaniäneñ premier-ministrı Toni Blair Ğiraqta xärbi operatsiä ütkärer öçen bik citdi nigezlär bulğanın, britan xalqı añlarğa tieş, dip belderde. Bügen Londonda, matbuğat konferensiäsendä çığış yasağan Blair, saqlanu ministrlığı xezmätkäre David Kellynıñ küptän tügel genä üz üzen üterüe waqiğasına añlatma birüdän baş tarttı. David Kelly Ğiraqnıñ massaküläm üterü qoralı xaqındağı cäncalnıñ üzägendä qalğan ide. Oppozitsiä, Säddäm Xösäyen rejimı tarafınnan bulğan yanawlar küpertelgän dip sanıy. Kellynıñ üleme xaqında mäxkämä tıñlawları comğa köngä bilgelängän.


text:
Ğiraqta intihar höcümnäre üsü yağında, yaña xökümät moña qarşı älegä berni eşli almıy
Äfğanstannan ayırmalı bularaq Ğiraqta keşelärneñ hälak buluı, şartlawlar, törle çualışlar inde köndälek küreneşkä äylände. Atnakiç anda ber general üterelde, Bagdadta häm tönyaqtağı Kirkuk şähärlärendä yaña şartlawlar buldı. Çärşämbedä isä şundıy şartlawlar näticäsendä genä dä Ğiraqta kimendä 70 keşe ülde, 100-dän artığı yaralandı. Qorbannarnıñ zur öleşen ğadi xalıq täşkil itä, ğisyançılar üz höcümnären bazarlarda, keşe belän tulğan uramnarda, xätta mäçetlär yanında da oyıştıra. Wäzğiatneñ şulay kierenkelänüe xalıqta yaña xakimiatkä ışanunı kimetä.
Audio, Samiä
"Bezneñ baqça buylap keşe qaldıqları sibelgän ide, ä kürşelärebez üzlärendäge şul qaldıqlarnı ber qapçıqqa cıyıp yörde. Alar kemneke bulğandır - amerikan ğäskärienekeme, ällä şul höcümne yasağan axmaqnıqımı - belmim, barı tik baqçadağı keşe ite, keşe bädäne qaldıqların ğına xäterlim" dip iskä töşerä Bagdadta yäşäwçe Samiä. Anıñ süzlärenä qarağanda, mondıy intihar höcümnär şähärneñ ul yäşägän öleşendä xäzer köndälek ber küreneş. "Min inde qızımnı mäktäpkä cibärergä qurqam, çönki anıñ öygä kire isän-imin qaytuın belä almıym. Ğiraqta berqayçan da mondıy cähännäm bulğanı yuq ide" di Samiä. Londonda yäşäwçe Yaqın Könçığış belgeçe Jeremy Binnie, Ğiraqta intihar höcümnäre şöbhäsez üsü yağında häm alarnı tuqtatu öçen ällä ni eşläp bulmıy. Küplär şul höcümnär artında amerikannarğa qarşı köräşü öçen Ğiraqqa çittän ütep kergän suğışçılar tora dip uylıy. Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı ğäskäri citäkçelege bu uñaydan, ilneñ tışqı çiklären, berençe çiratta Süriä belän çiklären yabu xästären kürergä tırışa. İkençelär, intihar höcümnärne tuqtatu öçen amerikannarğa, ğäskäri çaralar belän mawıqqançı, cirle xalıqnıñ ışanıçın qazanu kiräk dip belderä. Läkin Jeremy Binnie, monıñ aşa ğına höcümnärne tuqtatu mömkin bulmayaq dip isäpli:
Audio, Jeremy Binnie
"Ğiraqta däwam itkän intihar höcümnären tuqtatu bik awır bulaçaq. Ägär dä sez sönni ğäräplär küpçelegeneñ küñelen yawlasağız da, alar arasında höcümnären däwam itteräçäk radikal'' azçılıq qalaçaq" di Yaqın Könçığış belgeçe Jeremy Binnie. Ul şulay uq, soñğı höcümnärne barı tik çittän kilgän suğışçılarğa ğına bäyläw döres tügel, alar artında elekke Saddam xakimiate wäkilläre dä bula ala dip belderä. Ğiraqtağı totrıqlılıqnı qaqşatu maqsatı, anda amerikannarğa qarşı köräşkän törle törkemnärneñ - radikal'' islamçılar häm Saddam çorındağı dönyawi xakimiat wäkilläreneñ, ideologik qaraşları törle buluğa qaramastan, berläşüenä kiterä, di Binnie.
Kärim Kamal


text:
Küp kenä belaruslar Lukaşenkanı yaqlasa da, anıñ yañadan prezident bula aluı öçen konstitutsiäne üzgärtügä qarşı
Könbatışta qatı tänqitlänsä dä, küpkenä beloruslar prezident Aleksander Lukaşenkanıñ säyäsäten yaqlıy. Xalıq fikeren beleşülärneñ näticäse , ber ük vaqıtta küpçelek beloruslarnıñ Lukaçenkağa yañadan saylana aluı öçen konstitutsiäne üzgärtügä qarşı buluın da kürsätte. Bu xaqtağı referendum 17-nçe üktäberdä parlament saylauları belän ber ük köndä ütäçäk. Radiobız xäbärçeseneñ bu xaqtağı mäğlümätläre.
Audio
"34 yarım protsent prezident saylaularında Lukaşenkağa tauış biräçäklären , 31 yarım protsent qına başqa kandidatnı yaqlauyaçağın belderde. 24 protsentınıñ fikere yuq."
Läkin, Alisauskieneneñ süzlärençä, beloruslarnıñ küpçelege Lukaşenkağa yañadan üz kandidatlığın quyuı öçen konstitutsiäne üzgärtügä qarşılar.
Audio
"Soñğı ber ayda Lukaşenkağa yañadan kandidatlığın quyarğa mömkinlek biräçäk konstitutsion üzgäreşne yaqlauçılar sanı 2 rotsentqa qına artqan. Qarşı çığuçılar sanında üzgäreş yuq . Äle qarar birmägännärneñ protsentı da üzgärmägän diärlek. Saylauçılarnıñ dürtän ber öleşe qarar birmägän. 35,7 protsent referendumnı yaqlıy, 44 protsent qarşı."
17-nçe üktäberdäge referendumnıñ ütüe öçen barlıq saylauçılarnıñ yartısınnan küberäge anı yaqlarğa tieş. Beleşülär belorus salauçılarınıñ 75 protsentınıñ saylaularda qatnaşaçağın kürsätä. Mäskävdäge Yuri Levada Analitik Üzägeneñ berniçä atna elek Belorusta ütkärgän fiker beleşüneñ näticäse Lukaşenkanıñ referendumnıñ ütüe öçen kiräk bulğan küpçelek aluınıñ qıyın bulaçağın kürsätä. Üzäkneñ başlığı Yuri Levadanıñ süzlärençä,
Audio
"Aleksander Lukaşenko saylaularda qatnaşuçılarnıñ küpçelegeneñ tauışın alır. Läkin, Belorusnıñ referendum turındağı qanunına esasän , barlıq saulaçılarnıñ zur küpçelegeneñ anı yaqlauı kiräk. Älegä andıy küpçelek kürenmi."
Minsktağı Sosial-ekonomik häm politik öyränüläre İnstittutı mödieneñ urınbasarı Aleksander Sosnovnıñ belderüenä qarağanda, Lukaşenka populärlegeneñ yuğarı buluında şaqqatırlıq närsä yuq . Anıñ adminstratsiäse ber yaqlı propoganda alıp bara.
Audio
"Prezident yaqlı propoganda könnän kön köçäyä bara. Ul ber yaqlı ğına. Lukaşenkoğa qarşı bulğannarğa ber närsä dä röxsät itelmi."
Anıñ süzlärençä, xalıqnıñ 90 protsentı informatsiäne dävlätneñ media çaralarınnan ala häm işetkänenä, kürgänenä ışana. Media isä Lukaşenkağa medxiä uqıy häm oppozitsiägä qatı höcüm itä. Xakimiätlär oppozitsionerlarğa televizidä vaqıt birsä dä, belderüläre aldan yazıp alına häm xalıq qaramağan vaqıtlarda kürsätelä. Lukaşenka populärlegenedä oppozitsiäneñ zäğif häm üzara tarqalğan buluı da rol uynıy. Annan başqa Augustan başlap pensiälär 20 protsentqa artqan häm mediada Noyäberdän başlap xezmät xaqları da 20 protsentqa kütäreläçäk digän xäbärlär bar. Bu da älbättä, referendumğa täsir itäçäk.
Färit İdelel, Praga.


text:
Tönyaq Korea yıraq ara raketalar sınawnı tuqtatıp toruın beterä. Xökümät AQŞnıñ doşmança säyäsäte üzebezneñ atom qoralların buldırırğa mäcbür itä di.
Tönyaq Korea tışqı eşlär ministrlığınıñ bügenge belderüendä bu tuqtatıp toru 1999-nçı yılda ul çaqtağı AQŞ prezidentı Bill Clinton belän dialog barğan çaqta ğämälgä kergän ide dielä. Anda şulay uq 2001-nçe yılda prezident George Bush xakimiätkä kilgännän soñ söyläşülärne kisü belän tıyunıñ mäğnäsen beterde dielä.
Uzğan ayda Tönyaq Korea atom qorallarına iä buluın häm üzeneñ atom programması turında Könyaq Korea, Qıtay, Rusiä, Yaponiä häm AQŞ qatnaşqan 6-yaqlı söyläşülärdän çigenüen belderde.
Soñraq ul ägär Waşington Tönyaq Korea belän açıq eş itüen kürsätsä bu söyläşülärgä qaytaçağın äytte.
Bügen tışqı eşlär ministrı AQŞ xökümätennän Tönyaq Koreanı zolım nığıtması dip atağan öçen ğafu ütenüne taläp itte.


text:
Bay`baqtı Qarmısulınıñ dünïeden ötkenine 100 jıl tolwına arnap as berildi
Qazaq xalqı qay` kezde bolsa da, qwanış pen şattıqta, qïınşılıq pen awırtpalıqta bir jerden tabılıp, bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığarıp, ıntımaq pen birliktiñ, twısqandıq pen dostıqtıñ twın joğarı köterip, eldigimizdiñ eren eñbegin körsetip jürgen, aldağı kezde de osı qaharmandıq joldardan eş waqıtta tay`may` jüretin xalıq ekenin san ğasırdan beri däleldep keledi.
Xalqımızda «Öli rïza bolmay`, tiri bay`ımay`dı» degen qanattı söz bar. Olay` bolsa ömirden ozğan ata-babalardıñ öşpes rwxına tağzım etw, quran bağıştaw - bügingi urpaqtıñ abıroy`lı borıştarınıñ biri.
Xakim Abay`: «Edïnïca bolmasa ne boladı öñkey` nöl» demekşi, babalarımızdıñ mıqtılığınıñ därwinen bolar, şın mäninde urpaqtarımızdıñ ilimpazdığı, bekzadalığı, say`ıp kelgende, tekti atalarımızdıñ qanı tamırımızda twlap, bwırqanıp jatqandığı da sonıñ bir däleli ispettes. Qazaq onday`dı qalıbı mıqtı eken dep jatadı. Xalqımız ämanda er minezdi batırların pir tutqan. Olardıñ atın uranğa qosıp, el rwxın asqaqtatar erligin añızğa ay`naldırıp, maqtanış etken. Atajurtı üşin jawğa şapqan, xalqınıñ namısın tw etip, bar ömirin at üstinde ötkizgen batırlardan da kende emespiz. El basına kün twğanda arın alaw etip, janın jalaw etip, tebingisin terge şiritken, terligin may`ğa eritken, qas duşpanın tize büktirgen xas batırlar az bolğan joq.
Osı oray`da ötken aptanıñ juması küni kezinde älemge munay`ımen tanılıp, «qara altındı» seldetken Dossor kentiniñ teristiginde ornalas-qan Bay`baqtı ata kesenesi basında arwaqtı er, batır baba Bay`baqtığa arnalıp as berilip, at şaptırıldı, swırıp salma aqındar ay`tıstı.
Mïzam şwağın tökken bul kün jïnalğan köptiñ köñil şattığımen ündese aray`lanıp turdı. Äweli jïnalğan barşa jurtşılıq batır baba kesenesi basına jïnalıp, qawışqan köp ağay`ın bir-birine «Qabıl bolsın!» ay`tıstı.
Bay`baqtı ata Qarmısulı kesenesi basında mïtïngige jïnalğan köpşiliktiñ aldında awdan äkimi Berikqalï Särsenğalïev söz söy`lep, ötkenimiz ben keleşegimiz tarïxımızdan bastaw alatındığı jöninde, bügingi tağzım etw ïgilikti şarasınıñ mañızdılığına toqtalıp ötti.
- Xalıqtı bereke-birlikke şaqırıp, ultaraqtay` bolsa da, ataqonıs - twğan jerimizdi eşkimge taptatpağan el bïlegen awzı dwalı bïlerimiz ben batırlarımızdıñ, äwlïe babalarımızdıñ esimin umıtpaw- parızımız.
Biz ünemi tarïxımızdan jañaşa oy`, jağımdı jañalıqtar kütetinimiz ras. Öşkenimiz janıp, joğalğanımız tabılıp, tarïxımızdı zerdelep, tegimizdi tügendey` bastadıq. Arwaqtı babalarımızdıñ esimderin jañğırtıp, kesene, eskertkişter turğızıp, ïmandılıqqa da bet burdıq. Asıl dinimizdi qay`ta oralttıq. «Biz–babalarımızdıñ ulı isterin jalğastırwşılarımız», –degen Elbasımızdıñ sındarlı sayasatınıñ biri elimizge dästürdi qay`ta jañğırtw mäselesin qolğa alğannan bastap, elimizde qazaq batırlarınıñ bilektiñ küşimen, nay`zanıñ uşımen qorğap qalğan qasïetti, keñ bay`taq qazaq jerimizben asıl qazınalı dästürimizdi däriptep, jandandırw qajet dep maqsat qoy`ılğan bolatın. Osı oy`dı jalğastırw äli de jalğasın tabwda. Osığan dälel retinde, büginde xalqı qadirlegen arwaqtı ata -babalarımızdıñ esimderin qay`ta jañğırtıp jatırmız. Bul - qwanarlıq jağday`. Osınday` batır atalarımız barın biz bügin ülken maqtanışpen ay`ta alamız. Äwlïe Bay`baqtı ata esimin jañğırtıp jäne öskeleñ urpaqqa ata - babamızdı tanıtıp, qurmettew- mindetimiz. Qazirgi tañda ata twralı köptegen materïaldar jïnaqtalıp, kitaptarı jarıqqa şıqtı. Osı şaranıñ barlığı täwelsizdigimizdiñ 25 jıldığınıñ ayasında ötip jatır. Aldağı waqıtta atamızdıñ rwxın qurmettew maqsatında abzal ister jalğasın taba beretinine senimim mol,-dedi awdan äkimi.
Osı asta baba qurmetine öziniñ jürekjardı lebizin bildirgen qazaq kïnosın älemdik deñgey`ge kötergen Qazaqstannıñ xalıq ärtisi , KSRO xalıq ärtisi, “Parasat” ordeniniñ ïegeri Asanäli Äşimov:
- Biz özimizden tıs tabïğattıñ tılsım küşi bar ekenin bilemiz. Mine, sonday` bir qudirettiñ ïesi Bay`baqtı ata basına jïnalıp, barşa xalıq jïnalıp, quran bağıştap otırğanımız – adamdıqtıñ, kisilik pen birliktiñ, ıntımaqtıñ küşi. Tağzım etw, duğa etw- sawaptı istiñ negizgisi. Sawaptı isimiz oñğa bassın. Qabıl bolsın!-dep lebizin jetkizdi. Arwaqtı erge arnalıp, quran bağıştalıp, köpşilik duğa etisti.
Osıdan soñ ay`twlı şaralardıñ alğaşqısı - alaman bäy`geni körwge asıqqan jurt bäy`ge alañına bağıt aldı.
Alaman bäy`ge - 30 şaqırımdıq qaşıqtıqqa şawıp, baq sınasatın at jarısı. Alaman bäy`gege 4 jastan joğarı jaratwlı säy`gülikter qatısadı. Bäy`geni aşıq jazıq jerlerdegi belgilengen şeñberlerdi ay`naldıra ötkizedi. Atalmış alaman bäy`geniñ tärtibine say` at şabatın alañ ay`nalma qaşıqtığı 5 şaqırım da , 6 ay`nalımda 30 şaqırımdı quradı.
Bäy`gege respwblïkamızdıñ tükpir - tükpirinen toptan ozğan 43 säy`gülik qatıstı.
Bäy`geniñ bas töreşisi, «Ulttıq sport türleri» qawımdastığınıñ törağası, QR-nıñ joğarı därejeli töreşisi Janbala Önerbek boldı.
«Jüzden – jüy`rik, mıñnan – tulpar» demekşi, nağız tulpardıñ anıqtalatını osı 30 şaqırımdıq alaman bäy`ge.
Birneşe jıldan beri bäy`ge qızıqtap, at şabısın tamaşalamağan xalıq şölirkep qalğan eken. Delebesi qozğan janküy`erler säy`gülikterdi atap şwlassa, birqatarı şabandozın madaqtap, jelpinip jattı.
«Şüw» dep attıñ basın jibergende, 43 şabandoz qara joldıñ boy`ımen üzeñgiles ketken edi, eki-üş ay`nalımnan key`in şın säy`gülikter alğa swırılıp şığıp, tağı eki-üş ay`nalımnan key`in qalğandarınan araları alşaqtay` bastadı. Alğaşqı ay`nalımnan-aq, №20, №15, №17, №23 säy`gülikter özgelerden alda boldı. Bäy`geniñ qızığı da sol, soñğı ay`nalımğa kelgende janküy`erler de jelpine moy`ın sozıp, alğa enteley` tüsti. Alıstan şañ köterilip, märe sızığına bir top säy`gülik te jaqınday` berdi. «Jüy`rikten jüy`rik ozar jarısqanda» demekşi, märe sızığına birinşi bolıp astanalıq «Amanat» attı säy`güligimen Ayan Amanjol şabandoz jetti.
Jarıstıñ şarıqtaw şegi de, jurttıñ asığa kütetini de osı. Alaman bäy`gege 6 jülde tağay`ındaldı. Astanalıq 15 jasar şabandoz Amanjol Ayan «Amanat» säy`güligimen birinşi orın alıp, «WAZ Patrïot» avtoköliginiñ kiltine ïe boldı. 2- orındı «Arzamas» säy`güligimen qızılqoğalıq şabandoz Dastan Turjanov utıp alıp, «Nïva» avtoköligine qol jetkizdi. Jarıs jolına Mañğıstawdan kelgen «Djek pot» säy`güligimen şıqqan şabandoz Tilektes Nurtas märege üşinşi bolıp kelip, «Prïora» avtoköliginiñ ïesi atandı. Aqtawlıq «Osmos» säy`güligimen şabandoz Xoy`tbaev Salamat atan tüy`ege, atırawlıq «Ay`qaraköz» säy`güligimen şabandoz Xay`rwllïn Qay`rat bïege lay`ıq dep tanıldı. Altınşı bop märe sızığın kesken «Körkem» säy`güligimen bey`newlik şabandoz Älï Ïmanqul kilemge ïe boldı.
Şabandozdardı marapattaw räsimin awdan äkimi Berikqalï Särsenğalïev jäne KSRO xalıq ärtisi, QR xalıq ärtisi Asanäli Äşimov tabıstadı.
Räsimnen key`in Xalıqaralıq «Şabıt» festïvaliniñ gran-prï ïegeri Qay`rat Käkimniñ orındawında xalıq äni «Ay`janay`» şırqalıp, xalıqqa ädemi köñil küy` sıy`ladı.
Dana xalqımızdıñ «Jeti atasın bilgen ul jeti jurttıñ qamın jer, Jeti atasın bilmegen qulağı men jağın jer» degen jüy`eli qağïdası köp mağınanı bildirip, tuñğïıqtan sır şerteri anıq. Söz joq, bul tujırım urpaqtan- urpaqqa ösïet bolıp qalıptasıp, atalarımız onı ejelden qulağımızğa siñdirwmen keledi. Sebebi, tegiñdi bilw, arwaqtı qasterlew, ata-baba saltına berik bolw tarïxï zañdılıqtıñ äri qundılıqtıñ bir parası bolıp sanaladı. Bul – qanşa märte talqılansa da mağınası joy`ılmay`tın, mäni joğalmay`tın mäñgilik taqırıp. Qay` kez, qanday` zaman bolmasın, babalarğa körsetiler qurmet, olardıñ ulağatın jadımızda jañğırtw tärbïe men tälimniñ mäñgilik qay`nar közi bolmaq.
Äserli än quşağında turğan jurtşılıq aldında türli marapattar men qay`ırımdılıq şaraları jüzege asıp jattı. Atap ötsek, ay`twlı şaranı uy`ımdastırwşılardıñ biri Bolat Tölewbaev jıldar boy`ı Bay`baqtı ata tünek üy`iniñ basında eñbek etip jürgen şıraqşı Nurlan Aldïyarulına Tölewbaevtar äwleti atınan «Nïva» avtoköligin mingizdi.
Külli Qazaqstan jerine jar salıp, xalıq üşin ïmanï, rwxanï, mazmundı isti uy`ımdastırıp, xalıqtıñ ıntımağın jarastırğan uy`ımdastırwşı Däwletov Marat Tilekulına Qulsarı qalasınan kelgen Bay`baqtı atanıñ urpaqtarı säy`gülik mingizip, şapan kïgizdi. Sonımen qatar, Qulsarı qalasınan kelgen Märïyam, Tamara esimdi käsipkerler Dossor kentiniñ mümkindigi şektewli 10 adamına kilem jäne on adamğa on mıñ teñge köleminde materïaldıq kömegin usındı. Sawaptı isti azamattıq borışı sanağan azamattarğa xalıqtıñ alğısı jawdı.
Batır babanıñ urpaqtarı atınan kelgen mañğıstawlıq Orınbasar aqsaqal Pernebay` Düy`senbïn jazğan «Şerkeşnama» kitabı jöninde toqtalıp, söz soñında «Bay`baqtı ata» qorına aqşalay` sıy`lıq berdi. Şıraqşı Nurlan Aldïyarulı mümkindigi şektewli jandarğa tabıs etetinin jetkizdi. Sonday` -aq, Orınbasar aqsaqal şaranı uy`ımdastırwşılarğa sıy`-sïyapatın jasawdı umıtpadı.
Saxna törinen jasalğan sıy`-sïyapat, marapattan soñ asqa jïnalğan barşa jurtşılıq öñkey` qatar ornalasıp, ay`dalağa erekşe sän berip turğan aq şañqan qazaqı kïiz üy`lerge arnay`ı day`ındalğan dastarxannan däm tatwğa bağıttaldı. Qatar tizilgen üy` mañay`ında awdandıq murajay`dıñ batır baba ustap tutınğan jäne özge de qundı tarïxï jädigerlerinen jïnaqtalğan körmesin usındı.
Arwaqtarğa as berw dañğazalıqtan, maqtanıştan jüzege aspay`dı. Qay`ta el men eldi tatwlıqqa, ïmandılıqqa şaqırar jağımdı is. Sondıqtan tuşşımdı äñgime, eldiñ birtutastığı osı jerde ay`tıladı. Osı jerde pätwalı ister şeşimin tabadı.
Munday` awqımdı şaranı uy`ımdastırw jalğız adamnıñ qolınan keler is emes. Oğan köp bolıp jumılğanda, babalar arwağına degen qoşemetti bükil qawım bolıp birigip körsetkende ğana ata-babalar arwağın bir awnatıp, olar negizin qalap ketken sıy`lastıq jelisiniñ altın jibi üzilmesi anıq.
Mıñnıñ isin atqarıp, as berwdi uy`ımdastırwda bas bolıp jürgen abzal jan Bolat Tölewbaev:
- El täwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray` Bay`baqtı babamızdıñ ömirden baqïlıq bolğanına 100 jıl tolwına oray` qazaq eli ülken is atqarıp jatır. Atamız Qosımnıñ balası bolsa, biz Qoğaştıñ uldarımız. Bala künimizden sürinsek te, süy`ensek te «Bay`baqtı ata» dep urpağımız ata şapağatımen ösip kele jatır. Jılma - jıl ata basına kelip tağzım etemiz. Bïıl da minekey` ülken is uy`ımdastırdıq. Buğan alıstan, jaqınnan kelgen qonaqtarımız, Asanäli Äşimov atamız kelip qwantıp jatır. Jan - jaqtan kelgen ağay`ın - twmağa, mınaw atbegilerge, osını uy`ımdastırğan barlıq uy`ımdastırwşılarğa ay`rıqşa alğısımızdı bildiremiz. Atanıñ arwağı rïza bolıp, bärimizdi jebep jürsin ,- dep lebizin bildirdi.
Batır babamızdıñ rwxına bağıştalğan ay`twlı şaralardıñ qatarında aqındar ay`tısı – «öner dese, işken astarın qoy`ıp», qazaqtıñ qara dombırasın qolpaştap, qwana qol soğar ağay`ınğa mereke sıy`ladı.
Ay`tısqa respwblïkamızğa tanımal awızı dwalı segiz ay`tıskerimiz qatıstı.
Ay`tıs taqırıbı Bay`baqtı atamızdıñ kelisti kelbeti, boyamasız bolmısı, azamattıq armanımen uştastıra otırıp, Qazaqstan Respwblïkasınıñ Täwelsizdikke qol jetkizgen 25 jıldığın jırlaw boldı.
Ay`tısqa tört jup qatıstı. Fïnalğa eki jup joldama aldı. Olar: Asxat Qılışbek pen Qay`nar Ala-gözov jäne Sırımbek Särsenbaev pen Rïnat Zay`tov.
«Arıstanday` ay`battı,
Jolbarıstay` qay`rattı.
Atamız bizdiñ Bay`baqtı,
Qılışın tasqa qay`raptı.
On ekige tolğanda,
Taz elinde bolğanda.
Ötep batırdan bata alıp,
Sandwğaştay` say`raptı.
Batırlığın ay`tay`ın,
Türkimenmenen soğısıp,
Aday`ğa tartıp äpergen,
Mañğıstaw degen ay`maqtı.
Äwlïeligin ay`tay`ın,
Duşpanınıñ közine,
Jılan bolıp körinip
Bult bolıp qwıp ay`daptı.
Jılıoy`dıñ sağasın,
Ay`ranköldiñ salasın,
Köşip qonıp jay`ğaptı.
Eli üşin tüspey` atınan,
Erte turıp jay` jattı» -, dep Muradım aqın Asxat Qılışbekpen ay`tısında söz bastasa, batır baba jerlengen kïeli Dossor topırağın Qay`nar Alagözov bılay` jırğa qostı:
«Dossordıñ ay`nalası sor bolğanmen,
Älemge munay`ımen atı mälim.
Basında baq bar eken sortañ jerdiñ
Basılğan Babamızdıñ tabanımen».
Rïnat Zay`tov bolsa, aqın babamızdı bılay` dep jırğa qostı :
«Jüz jılda babaların esine alğan
Ağay`ınnıñ şeri bir tarqasın da,
Öy`tkeni osı künge jetkenimiz
Bay`baqtıday` batırlardıñ arqasında.»
Jerles aqınımız Sırımbek Särsenbaev uy`ımdastırwşılarğa alğısın:
«Dürkiregen toy` ötti dalamızda,
Sıy`lastıq, birlik bolsın aramızda,
Ör rwxtı asıl jurtım aman bolşı,
As bergen Bay`baqtıday` babamızğa»- dep jetkizdi.
Ay`tıs qorıtındısında Ayan Sey`itov, Äsem Erejeqızı, Muradım Mïrlanov, Sırım Äwezxan ıntalandırw sıy`lığına (jüz mıñ) teñge berildi. İİİ orındı Qılışbek Asxat (üş jüz mıñ) teñge,
İİ orındı Qay`nar Alagözov (bes jüz mıñ) teñge, İ orındı Sırımbek Särsenbaev (1 mïllïon teñge) ïelendi. Bas jüldege talay`dı aşşı şındığımen sürindirgen esimi elge tanılğan Rïnat Zay`ıtov lay`ıq dep tanılıp, ay`tıstıñ jüldesine tigilgen avtokölik kiltine ïe boldı.
KSRO xalıq ärtisi, QR xalıq ärtisi Asanäli Äşimov: - Bügin bir tarïxta ülken ornı qalatın jïın boldı. Arwaqtarğa bas ïip, solardan qalğan sözdi ay`tıp, xalıqtı rïza qılıp jatırğan basşılarğa, uy`ımdastırwşılarğa raxmet ay`tamın. Ata - babalarımızdan qalğan jer solardıñ qanımen, terimen kelgen. Olardıñ eñbegi är waqıtta sıy`lı. Sonı bağalay` biley`ik. Endeşe, xalqımızdıñ namısınan jaratılıp, däwir jügin arqalap ötken babalarğa täw etw barşa Alaş jurtınıñ perzenttik parızı der edim. Ämanda osılay` birligimiz artıp, birimiz mıñnıñ, mıñımız erdiñ, eldiñ isin atqarwğa Alla näsip etkey`, - dep uy`ımdastırwşılardıñ barlığına öz atınan şapan kïgizip, şara soñında estelik sıy`lıqtar tabıs etti.
Söy`tip, ädildiktiñ aq semserin köterip, eldiñ qamın oy`lağan, öz zamanında «qara qazan sarı bala qamı» jawmen ay`qasqan er jürekti batırın, arwaqtı erin osılay`şa eske alıp, keler urpaqqa umıtılmastay` izin qaldırdı.
Täwelsizdikke qol jetkizgen elimizde ata - babadan jetken muramız ben ötken tarïxï qundılıqtarımızdı osılay`şa tügendep kelemiz.
Batır babalardıñ el tağdırındağı ornı men olar jasağan erlikteriniñ mäni men mağınası birneşe ğasırlar boy`ına el jadında bir sätke bolsa da umıt bolğan emes.
Sän-saltanatı jarasqan, ıntımağı bel asqan, ırısı arnasına sıy`may`, oşaqtan qazanı, dalasınan jır-äni ketpegen, qwanıştı sät osı asta tolığımen körinis berdi.
Reportajdı jürgizgender:
Möldir İZTURĞANOVA,
Almagül TAWMWRÏNOVA.
Swretter avtorlardiki.


text:
Sotsial garantiä häm taşlamalarnı aqçalata tüläw turındağı yaña qanunğa törleçä bäyä birelä
Russiä Federatsiä Şurası da Dävlät Dumasına iärep sotsial garantiä häm taşlamlarnı aqçalata tülävne küz aldında totqan qanunproyektın rasladı. Küplär bu qanunğa qarşılar. Alar cämağät transportında, sälämätlek saqlauda häm başqa ölkälärdä üz previligiälären yuğaltudan qurqalar.
Audio
"Äyye, qanun qıyınlıqlar tudırsa da, başqa xäl çarası yuq. Min ğömeremneñ zur öleşen auıl cirlärendä ütkärdem. Anda yäşävçelär belän oçraştım. Alar aqça tülägez. qayda sarıf itärgä kiräklegen belerbez dip äytälär. Taşlamalar bälkim şähärlärdä yäşävçelär öçen faydalıdır. Auıl cirlärendä alardan faydalanıp bulmıy. Härber äbi 40 kilomtr yıraqlıqtağı aptekağa baralmıy. Bälkim, anarğa yaxşıraq azıq iñ yaxşı daru bulır ide. Äyye, qayberävlär elekkegä qarağanda azıraq taşlamalarğa iä bulaçaqlar Läkin, min zur küpçelekkä yaña qanun faydalıraq bulaçaq dip ışanam."
Qayberävlär uzğan atnada Dävlät Duması binası aldında qanunnı yaqlap çıqtılar. Qart äbi bolay dip eytte.
Audio
Läkin, başqalar qanunğa şik belän qarıylar. Berävlär tülängän aqçanı inflatsiä yotıçaq dip borçılalar. Keşelär 90-nçe yıllardağı hyperinflatsiäne äle dä xäterlilär. Anavatan Fraksiäse deputatı Sergey Glazyev , xökümätne xalıqnıñ sotsial yaqtan iñ zäğif qatlamına qarata cavaplıqtan qotılırğa telävdä ğäyepläde.
Audio
"Barlıq sotsial cavaplıqtan qotılu, alarğa politik yaqtan faydalı. Byurokratlar xäzer qanuni taläpkä esasän eşlävdän qotıldılar. Elek mäğarifkä, sälämätlekne saqlauğa, mädäniätkä, fängä küpme aqça sarıf itärgä digän mäsälädä qatı norma bar ide. Bügen burokratlarnıñ başbaştaqlığı xökem sörä. Xäzer bu tarmaqlarğa başqa barlıq çığımnardan qalğan aqça ğına sarıf iteläşäk. Federal üzäk bu ölkälärdäge cavaplılığın taşladı. Bu alarnıñ töp politik qazanışı."
Yaña sistemanıñ faydalılığına şik belän qarauçılar az tügel. Küplär , şul sanda Mäskävdä protest aksiäsendä qatnaşqan yäş koministlar, yaña qanun yaxşı ikän, ni öçen prezident Putin bu qanun ildäge 2 milion dävlät xezmätkärenä qaramayaçaq digän kürsätmägä qul quydı digän sorau quyalar. Çinovniklar elekke previligiälären saqlap qalaçaqlar. Ber protestçı bolay digän ide.
Audio
"Ğailämdä monnan faydalanırğa tieşle şäxeslär, äbäm, anıñ altı bertuğanı, barısı da bu ilne saqlar öçen hälak buldılar. Min monda fronttan isän qalıp kire qaytqannar , nemets uqı tiymägännär öçen toram. Alar tanılğan östenleklärdän küberägenä layıq. Läkin, alarnı monnan da mäxrum itärgä tırışalar. Yeltsinneñ previligiäläre beterelmäde. Byurokratlar üzläneken saqlap qalalar. Ä menä pensionerlarnıñ, suğış häm xezmät veterannarnıñ previligiälären tartıp alalar."
Qanunğa qarşı çıqqan qayber deputatlar, şul sanda Ananatan häm kompartiä fraksiäseläreneñ dä deputatları Konstitutsiä Mäxämäsenä şikayät belän möräcäğät itärgä niätlänälär.
Färit İdelle, Praga.


text:
Kontinent
Kontinent yamasa materik bul jer ju'zindegi birlesken u'lken jer maydanları. Materiklerdin' sanı ma'selesinde adamlar ele bir anıq sheshimge kelmegen. Bazı birewlerdin' pikiri boyınsha ha'zirgi waqıtta jeti materik bar.
Okeaniya bul Avstraliya, Jan'a Zellandiya ha'm Tınısh okeanı atawların o'z ishine alatug'ın region. Geybir adamlardın' aytıwınsha Okeaniya materik emes[1], biraq a'dette materik sıpatında qaraladı. Basqa bir topar adamlardın'[2] isenimi boyınsha, ol materik ha'm Avstraliya bul materiktin' bir bo'legi.
Geybir adamlar Arqa Amerika ha'm Qubla Amarikalardı bir materik dep esaplaydı. Birewler Evropa ha'm Azianı Evraziya dep atalg'an materiktin' bo'limleri esaplaydı. Evrazia ha'm Afrika Evrafraziya materigin quraydı dep esaplawshılar ha'm tabıladı.
Britaniya adamları "kontinent" (yamasa "kontinentlik") haqqında so'yleskeninde ko'binese olar Evropanı na'zerde tutadı. Bul ma'ni aldıng'ıday ko'p qollanılmaydı, biraq elege shekem "kontinent azangı awqatı" (sırlı, djemli bulochkalar, pisirilgen "Inglis azang'ı awqatı") sıyaqlı ibaralarda ushırawı mu'mkin.


text: Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev färmanı belän, anıñ eçke idaräse başlığı itep 48 yäşlek Yuri Kamaletdinov bilgelänä. Ul moña qädär Tatarstan Däwlät Şurası räiseneñ urınbasarı bulıp eşlägän ide. "Tatarinform" agentlığı xäbärenä qarağanda, prezident idaräsen 1998-nçe yıldan birle citäklägän Äğzäm Ğöbäydullin Tatarstan prezidentınıñ Mäskäwdäge Federatsiä Şurasındağı wäkile itep raslana. Yuri Kamaletdinov 1957-nçe yılda Qazanda tuğan, beleme belän ximik-texnolog. 1996-2004-nçı yıllarda ul Tatarstannıñ sotsial' tä'minat ministrı urınbasarı bulıp eşläde, 2004-neñ martında Däwlät Şurası räiseneñ urınbasarı itep saylanğan ide.


text:
Dohada Çeçnäneñ elekke prezidentı Zelimxan Yandarbievnı üterüdä ğäyeplänüçe Rusiäneñ ike küzläw agentın xökem itü başlandı.
Ğäyeplänüçelär ğäyep tanudan baş tarta.
Fevral'neñ 13-ndä maşinasına quyılğan bomba şartlaw näticäsendä Yandarbiev hälak buldı, anıñ 10 yäşlek ulı yaralandı.
Şunnan soñ küp tä ütmästän Rusiäneñ 2 küzläw agentı qulğa alındı. Moñarçı alar cämäğätçelek aldına çığarılmıy tordı.
Ägär ğäyeple dip xökem itelsälär alarğa ülem cäzası yanıy.
1996-nçı yıldan 97-nçe yılğa qädär Çeçnä prezidentı bulğan Yandarbiev 2000-nçe yıldan Qatarda yäşäde.
Mäskäw Yandarbievnı terrorçılıqta häm äl-Qaidä belän bäyläneştä buluda ğäyepläp Rusiägä tapşırunı soradı.
Rusiä üz agentlarınıñ Yandarbiev ülemenä bäyläneşe bulmawı turında belderep alarnı irekkä çığarunı taläp itä.
Mäxkamä 25-nçe aprelgä qädär däwam itäçäk.


text:
“ЗBeздa ПoBoлжbя”: Tatarstanğa säyäsi höcüm köçäyä
Uzğan atnada Tatarstan Mäskäw tarafınnan moñınçı bulmağan säyäsi höcüm kiçerde. Anıñ oyıştırılğan ikänlege ap-açıq. Latin imlası turında qarar Rusiä Däwlät Dumasında qanun sıyfatın aldı häm bu kürälätä sabaq uqıtu ide. Çirattağısı Rusiä Yuğarı mäxkämäseneñ Tatarstan Däwlät Şurası Tatarstan Konstitutsiäsen federal' qanunnarğa yaraqlaştırudan çitläşä dip tanuı buldı. Rusiä belän Tatarstan arasında waqälätlär büleşü turında şartnamäneñ yaña variantı turında söyläşülär tuqtatıldı, dip başlana “ЗBeздa ПoBoлжbя” gazetasınıñ Tatarstandağı säyäsi wäzğıätne taswirlagan baş maqäläse. Şuşı uq rätkä Rusiä televidenieseneñ “BecTи Heдeли” programmasınıñ uzğan yäkşämbedä çıqqan Tatarstanğa bağışlanğan tapşıruı quyıla. Bu tapşıruda Tatarstanda soñğı 10 yılda töşerep alınğan böten tiskäre süjetlar kürsätelde. Monda Kaşapov Basaev belän dä, millätçelärneñ Yuğarı Sovetnı şturmlawı da, gazütkärgeç şartlatuı da, Tatarstan Däwlät teleradiokompaniäseneñ 24 oktäberdä iñ yaxşı tatar yazuçılarnıñ berse Zölfät Xäkim qatnaşında tapşıruı da, Butlerov häykäle belän köräşü dä – bar da bar, dip yazıp çıqtı “ЗBeздa ПoBoлжbя”nıñ baş möxärrire Räşit Äxmätov. Çınnan da, älege höcüm şul qadär köçle buldı, tatar cämäğätçelege, säyäsätçelär, jurnalistlar xätta beraz yuğalıp ta qaldılar şikelle. Bu xällärgä Tatarstan mäğlümat çaralarınıñ berençe reaksiäse uzğan sişämbe könne genä sizelä başladı häm alar älegäçä açıq pozitsiäsen belderä almıy.


text:
G.Bush faşizm häm kommunizmnı ciñüne bäyräm itü mäqsatın quyğan säfären başladı
Prezident G.Bush comğada faşizm häm kommunizmnı ciñüne qotlaw mäqsatın quyğan diplomatik yaqtan näzberek säfären başlap cibärde..G.Bush Latviä, Russiä häm Gruziädä üzeneñ demokratiäne cäyelderü öndäwlärenä basım yasıyaçaq. Prezident yardämçeläre, ul demokratik protsessnı torğızuı öçen V.Putingä basım yasarğa tırışaçaq häm ber ük waqıtta Russiäneñ borçıluların Latviä häm Gruziä citäkçelärenä işetteräçäk.
Stephen Hadley(audio)
anda dönya çetrekle bulsa da, säfärneñ üze qurqınıçlı tügel: prezident qaraş fikerlär, bilgele prinsıplar belän anda bara häm bu fiker ,prinsıplar aña bik anıq açıq.
Hadley süzlärençä Bush Latviada rus azçılığınıñ ixtiaçlarına kübräk iqtibar birergä çaqıraçaq.Ul Gruziäne Russiä yaqlı separatist töbäge belän nizaqnı tınıç yullar belän çişergä öndiäçäk. AQŞ prezidentı Mäskäwdä Putin belän qısqa söyläşüdän soñ başqa tuqtalışlarında bulğan kebek monda da xoquq yaqlaw häm başqa sivil oyışma wäkilläre belän küreşä.Bush ta , däwlät sekretarı C.Rice ta bıyıl arta barğan räweştä Kreml belän demokratik reformalar mäsäläsen kütärde.AQŞlarında Putingä kübräk basım yasalsın dip administratsiädän taläp itelä. Demokrat kongresmen Tom Lantos häm respublikan Christopher Cox bu atnada Rusiäne G-8ldän, industriaları alğa kitkän törkemdän çığarunı taläp itkän qanun proyektı täqdim itte. Putin kiläse yılda bu törkemne qunaq itergä tieş. Lantos atnakiçtä kongress tıñlawlarında Rusiäneñ aldınğı demokratik illär törkemendä urını yuq , Putin idaräsendäge Russiä artqa taba çigenä, irekle mätbuğat yuq, qanun tärtib başbaştaqlarça ğämälgä quyıla , keşe xoquqları bozıla dip söyläde. Däwlät sekretarınıñ yardämçese Paula Dobriansky şuluq tıñlawlarda administratsiä Rusiäneñ bigräk tä keşe xoquqları ölkäsendäge xälen yaxşırtırğa tırışa dide
Dobriansky(audio)
G-8lär mäsäläsendäge täqdimgä qarata şunı ğına äytä alam: administratsiä Rusiä belän turıdan turı eşläp ,bu ölkädä üzgäreşlär kertüne ömed itä.
İminlek kiñäşçese Hadley Putinnıñ ütkän ayda ilneñ wazğiäte turındağı çığışına iqtibar itep cälep itä.
Hadley(audio)
Minemçä bu çığışta ömed birüçe öleşlär bar ide, ul ruslar üzläreneñ kiläçäge öçen demokratiä häm ireklekne sayladı dip açıqça äytte.Rusiä häm Putin bu prinsıplarnı ğämälgä quya başlasa Yevropada da tınıçlıq häm iminlek artaçaq.
Analitiklar Rusiä belän bergäläp eşläw qädär anıñ yaqındağı kürşelärenä dä döres işarälär cibärü möhim di.Trans Atlantik xezmättäşlege öçen tırışqan AQŞtağı German Marshall Fondınıñ tışqı säyäsät direktorı
John Glenn(audio)
suğış betüeneñ yıllığın bäyräm itsäk tä ğasırlardan birle Yevropa çınlap ta berençe märtäbä berläşkän bulsa da Bush Yevropada yaña diwarlar tözelüen kürergä telämäwen añlatırğa tırışa.
National Endowment for Demokracy-dä Yevropa Aziä programmaları direktorı Nadia Diuk süzlärençä, amerikan prezidentınıñ Gruziägä säfäre ğädäl bulmağan saylawlar ütkärelgän avtoritar xakimiät astında yäşäwçe Könyaq Kafkaz häm Üzäk Aziä illäre öçen zur simvol bulıp tora färidä xämit


text:
Añlaşıla ki, älege qanun kinät kenä küktän kilep töşmäde. Uzğan xäbärebezdä söylägänçä, äzerläw ğämälläre Tatarstanda da küptän küzätelä. Soñğı ber ğämäl näq menä älege dä bayağı qanunnı qabul itär aldınnan ğına buldı. Küptän tügel “Variant” telekanalı mäskäwlärdän kürep “BpeMeчko” digän tapşıru açıp cibärde. Mäğnäse – turı efirda tamaşaçılar belän bergä nindider ber problema turında söyläşü. 4 fivraldä çıqqan tapşıruda balalarnı tatar häm rus tellärenä öyrätü probleması kütärelde. Tapşıruda problemanı beryaqlı ğına, yäğni Qazan mäktäplärendä tatar telen öyränügä östenlek birelä, bu rus telen öyränüne qısrıqlıy dip birügä ber tamaşaçı iğtibar itkän. Çönki misal itep, aña bik yaqın tanış 18 mäktäptäge xällärne kürsätkännär. “BpeMeчko”ğa xaqiqätne äytergä teläp çıltıratqaç, anı efirğa birmägännär. Ä inde fikeren İntertat.ru säxifäseneñ forumına çığarğaç, berazdan rusçasın yuqqa çığarğannar. Xäzer bu fikerne tatarça ğına uqırğa mömkin.
Ğämäldä ike däwlät telendä öyrätü respublika mäktäplärendä niçek oyıştırılğan soñ? Tatarstan mäğärif ministrlığınıñ pänceşämbe könne uzğan yıllıq kollegiäsendä bu mäsälä dä kütärelde. Gärçä, räsmi xäbärlärdä yıl yomğaqlarına bağışlanğan kollegiäsendä ministr Faris Xarisovnıñ xisap dokladı sannar häm terminnar belän tutırılğan ide, dielsä dä. Ministr kübräk finans, aqça mäsälälären kütärgän. Älege kollegiä barışı turında täfsilläbräk itep aldağı xäbärlärebezdä.


text:
Qırğızıstan oppozitsiäse Bişkäk şähärendä küp meñlägän keşe qatnaşında qarşılıq ğämälen ütkärüdän baş tartırğa cıyınmıy. Bu xaqta “Üzgäreşlär öçen” xäräkäte wäkilläre prezident Qormanbäk Baqıyıv belän bulğan oçraşudan soñ belderde. Oppozitsiädäge deputat Melis Eşimkanov äytüençä, prezident belän söyläşülär awır bulğan. Baqıyıv wazífalarınnan kitüdän baş tartqan, ämma konstitutsiä reformaların ütkärü mömkinlekläre turında uylap qararğa wäğdä itkän.
Oppozitsiä, 2 nçe nöyäberdä ütäçäk qarşılıq ğämälendä, Qırğızıstan citäkçelegendäge türälärneñ wazífalarınnan kitüen, xalıq ışanıçın aqlawçı xökümät tözü, rişwätçelekkä qarşı köräş taläplären quyarğa cıyına.


text:
Çınnan da Çexiädä çıqqan “Shkoda” inomarkasında utırıp qarawçılar küp ide. Yaltırawıqlı, kömeş töstäge bu maşinalar iğtibarnı ällä qaydan cälep itä. İnomorqalar yanında basıp toruçı çibär qızlar basıp torğaç olığaya başlağan abzıylar da maşinalar qırıyında böterelep kenä yöri. 19 iyündä Tatarstan başqalasındağı “Qazan yärminkäse”ndä açılğan “Rüsiä üzägendä avtomobil'” isemdäge 12Hчe xalıqara kürgäzmä törle millät, törle yäştäge keşelärne ber mäydanğa cıydı. Oyıştıruçılar uzğan yıl isä bu zamança texnikalar yärminkäsendä 22 meñgä yaqın keşe qatnaştı di. Maşina qararğa kilgännärneñ kübesen Çexiä eşlängän pıyala, zärkän, audio - video cihazlar da cälep itte. Çönki maşina kürgäzmäse qısalarında Çexiä tovarların täqdim itü buldı. Monıñ öçen Yevropadan kilgännär Qazan yärminkäseneñ 5nçe pavilyonın üz tovarları belän tutırğannar. Qazan kirmänendäge prezident utıra torğan binağa Çex pıyalasınıñ quyıluı turında Çexiä respublikasınıñ Rusiädäge ilçese bu kürgäzmägä kilgännärgä üze äytep tordı.
Çexiädän kilgän qunaqlar belän Tatarstan türäläreneñ cıyılıp söyläşüe 20 iyüngä qaralğan. “Anda bezneñ eşmäkärlär belän Tatarstan eşmäkärläre oçraşıp söyläşäçäk” – dide Çexiäneñ Rusiädäge ilçese.
Aña qädär isä çit il qunaqlarınıñ respublika citäkçeläre belän ayırım-ayırım aralaşırğa, ber-bersenä ideyälären, plannarın täqdim itergä waqıtları buldı. Qazan yärminkäsenä Tatarstannıñ İqtisat, sänğät ministrlığı wäkillärennän tış, yäşlär eşläre häm sport ministrı, fännär akademiäseneñ bilgele äğzaları da kilgän ide. Respublikanıñ eşmäkärläre isä alarğa Tübän Qama çığa torğan “Oqa” maşinasınıñ elektr akkumulyator belän genä eşli torğan markasın maqtadı.
Röstäm İsxaqi


text:
Röstäm Miñnexanov Qazaxstanda
Comğa könne Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov Qazaxstan Respublikasınıñ Kükçätäu şähärendä Qazaxstannıñ Premyer-ministrı Danial Äxmätov belän oçraştı. İke respublika Xökümäteneñ urtaq kiñäşmäsendä süz närsä turında barğanın “Azatlıq” radiosına premyer –ministr yärdämçese İskändär Möflixanov xäbär itte.
“Kiñäşmädä töp öç mäs'älä qaraldı. Monıñ berençese, maşina citeşterü ölkäsendä xezmättäşlek. Bilgele bulğança bügenge köndä Qazaxstanda "KAMAZ-İnjiniring" dip atalğan urtaq oyışma, avtomobil' texnikasın citeşterü ölkäsendä Rusiä häm Qazaxstannıñ iñ berençe häm külämle proyektlarınnan berse bulıp sanala. Xäzerge waqıtta urında kamazlarnı cıyu häm tieşle cirlärgä ozatu buyınça zur ğına alğa kiteşlär kötelä. Tözeleş, yañartu eşläre bara. Qazan xakimiäte Boralaq şirkäte belän urtaq oyışmabız belän dä qızıqsınalar. Kiläçäktä Aqtay, Ansat Mi boralaqlarnı tözätü buyınça keçeräk cıyu sexın buldıru da kötelä. Uñay alğa kiteşlär, fikerläşerlek äyberlär citärlek, çönki ike yaqtan da qızıqsınu bar.”
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Açıq mikrofon: Yazğa çıqqaç baqçağızğa barıp nindi eşlär başqardığız, närsälär utırtırğa cıyınasız?
-Baqçağa tires tarattıq, qaradıq, çistarttıq, qorığan ağaçlarnı kisep ırğıttıq. Tütällär qazıdıq . Baqçanı äzerlibez cäygä. Yäşelçä utırttıq.
Pomidor, qıyar suğan utırtırğa uylıybız, redisqa utırttıq.
Baqçam bulmadı. Birgännär ide, baş tarttım. Çönki irem ülgän ide ul çaqta, ä ir- atsız baqçada bik çiten.
- Señlemneñ baqçası bar ide.Anıñ barlıq cimeşläre dä bula torğan ide, bıyıl bik qartaydı inde ul . Kişer utırta ide. Suğan, pomidor, qıyar üzenä närsä kiräk, şunı utırta ide.
Baqçam yuq minem , nigä kiräge bar anıñ ?
Bu minem çäçäklärem, min çäçäklär utırtırğa yaratam. Mal'valarnı yarata, alar törle töstä bulalar. Menä alar çıqqan da inde
Bernärsä dä kiräkmi.
Baqçağa barıp qarağanım yuq. Qaynanam minem rassadağa käbestä utırttı. Redisqa utırtam dip yörde tege atnada. Qaynatam minem iptäşem belän barıp uzğan atnada çistartıp qayttılar. Qura cilägen çişep cibärgännär. Närsä qazığannardır belmim.
Min bu atnada ğına baram äle. Üzem bulmadım äle .
Min baqçada tözü cıyıştıru eşläre belän genä şöğellänäm. Cir eşläre belän xatın-qızlar şöğellänä.
Miña qalsa fayda bardır. Cir eşennän härwaqıt fayda bar. İñ başta quzğalaq çığa, qışqı suğan çığa .
Baqçağa barğan yuq: uqırğa, eşlärgä kiräk.
Mälikä Basıyr.


text:
Qısqa xäbärlär
Qısqa xäbärlär
Düşämbe kiçendä, şulay uq, zur yarım-räsmi waqiğä. «Tatar cırı-2001» bäygeseneñ gala-konsertında uzğan yılnıñ 16 cırnıñ avtorlarına «Altın bars» büläkläre tapşırılaçaq. Bäyäse 200-dän alıp 500-gä qädär sum bulğan biletlarnı tabu mömkin tügel. Mintimer Şäymiev, Färit Möxämmätşin häm başqa räsmi zatlar da şuşı konsertqa kilergä tieş. Bik küp kenä tamaşaçılar yıl buyı yañğırağan popular äsärlärdän bigräk zur citäkçelärne häm mäşhür keşelärne kürep, alarnıñ älege milli şlägerlärne tıñlawın üz küzläre belän qararğa telilär. Bu show business häm tamaşa waqiğäseneñ real' säyäsätkä yäki milli täräqqıätkä tä'sire turında soñraq bergäläşep uylaşırbız.
Şuşı könnärdä Qazanda tağın ber dini, fänni, dönyawi çara ütäçäk. 9 ğinwarda «Qazan» milli-mädäni üzägendä däwlät Ermitajı fondlarınnan «İslam dine sänğäte» kürgäzmäse açıla. Şul uq temağa fänni konferensiä 10 ğinwarda «Qazan» milli-mädäni üzägendä açılaçaq.
«Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli


text:
Hipkeldär täwźäräk xalıq yırźarı festiwäle bularaq ütkärelhä, huñğaraq uğa folklor,estrada sığıştarı la öźtälä. Jyüri ağzahı Näzifä Qadırowa äytewensä, tap oşonday bäygelärźä kiläsäktä yondoź bulırlıq balalar asıqlana la inde. Ata-babalarıbıź älege bıuınğa iź kitkes matur yırźar häm yolalar qaldırğan, här millät wäkile izge amanattı haqlarğa ğına tügel, üźterergä lä teyeş ti Näzifä Qadırova. Balalar üźźäre lä Hipkeldär bäygehendä teläp qatnaşa. Bäygene oyoştorowsılar äytewensä, küp osraqta bınday bäygelä üź teldären onotqan ata–äsälärźeñ balaları qatnaşa.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Qazanlılar tatar kitapların uqimı?
- Min Qamıl Kärimovnıñ “Qom säğäte digän” romanın uqıdım, bik oşadı, min, ğomumän tatar kitapların uqırğa yaratam.
- Kübräk gäcit jurnallar uqırğa yaratam min, ämma kitaplar uqırğa da waqıt tababız. Kübräk yäş yazuçılarnıñ äsärlären uqırğa yaratam.
- Min tatar ädäbiäten ğomumän bik yaratıp betermim, miña kübräk çit il ädäbiät oşıy, soñı arada Zyuskindnıñ “Parfyumer”ın yaratıp uqıdım.
- Ber könne genä Fäwziä Bäyrämovanıñ “Atomnı genotsid protiv tatar” digän yazmasın. Rusyaası da tatarçası da ber kitapnı urtalayğa bülgän häm şunıñ tatarçasın uqıp çıqtım. Xäzer alay ayırım kitap uqıp utırırğa waqıt yuq, sessiädä närsä quşalar şunı ğına uqi idek.
- Soñğı waqıtta Näbirä Gıymaltdinovanıñ ber tamçı yaratu kitabın uqıdım. Realc tormış mäşäqätlärennän qaçıp, nindider fantastik ruxtağı äsärlärgä tarta başladı, küräsen tormış çige basa başladı buğay.
Yöräkne, küñelne, zihenne totıp ala torğan äsärlär yuq şikelle toyıla. Küzätep barğan keşegä bardır inde ul. Mäsälän İdel jurnalın daimi uqıp baruçılar. Ä bez uqımağaç belmibez inde, şuña kürä min nindi yaña kitap barın alarnıñ kem yazğanın bersen dä belmim.
- Tatar ädäbiätına kilgändä soñğı waqıtta uqığan yuq. Läkin soöiologiä buyınça ber kitap uqırğa turı kilde, ul bügenge tormışta aktual problemalarnıñ kilep çığışı turında. Ni öçen MMÇlarda qayber problemalarğa östenlek birelä, ikençelärenä yuq. Şul temağa bağışlanğan kitap uqıp çıqtım.
- Kitaplarım yuq öydä. Min tatarça Tatar tarixı turında uqırğa yaratam. Xäzer anıq qına äytä almıym. Xäyran uylap torırğa kiräk. Tatar ädäbiätı kursı belän bäyle uqığan ğına bulsam.
- Min zarubecnıy literatura belän bäyle, “Doç Ledi Çaterli” äsären uqıdım. Ä tatar kitapların min imtixannarğa äzerlängändä genä uqim. Ä yuq, Nurullina uqıdım min soñğı waqıtta. Läkin bik az uqim.
- Rinat Möhämmädiewneñ “Kenäri çitlek qoşı” uqıdım, bik oşadı. Bütäzn min tatar kitapların uqımıym, min internet uqim.


text:
Çallıda Azatlıqnı yaqlaw piketı uzdı
Ütkäreläçäk piket xaqında Çallı TİÜe iğlannar tarattı häm anda 25 nçe mart könne, säğät 10 nan 12 gä qädär 6-bistä tuqtalışında "Azatlıqnı" yaqlap çara ütkärelüe äytelgän ide. Piketqa dip kilgän 3 distägä yaqın keşe aldan äytelgänçä, 2 säğät buyı uramda basıp tora almadı. Qarlı-yañğırlı, yäkşämbe köne alarnı ber säğättän taralırğa mäcbür itte. Şuşı ber säğät eçendä, keşe küp yöri torğan urında menä mondıy eçtälekle şiğar'lär kütärelgän ide, alarnıñ küpçelege urısça bulğanlıqtan, tärcemädä biräm:
- "Azatlıq" radiosı Rusiä qarañğılığında yaqtılıq nurı.
- "Azatlıq" radiosınnan bez ğädel informatsiä alabız.
- Tatar türäläre, "Azatlıq" radiosın satmağız.
Piketta şuşılarğa oxşaşlı başqa şiğar'lär dä bar ide. Menä şuşındıy çaralarnıñ faydası, näticäse bulırmı? Älege sorawğa Çallı Tatar İctimaği Üzäge räise Räfis Kaşapov bolay cawap birde:
- Berençedän, şuşındıy qarlı, cille könne piketqa çıqqan millättäşlärebezgä räxmät. Bez "Azatlıq" radiosın yaqlap Çallıda berençe tapqır piket oyıştırabız. Bezgä qädär mondıy çaralar Başqortstanda, Qazanda ütte. Xäzer Samarada, Semberdä, Mäskäw häm Peterburda da millättäşlärebez şuşındıy aksiä ütkärergä äzerlänälär ikän. Telebez, dinebez, üzebezneñ radiobız öçen köräş bara. Köräş utı sünmäsä, Rusiä häm çit illär masştabında bergä-bergä köräş alıp barsaq, kiler ber kön, "Azatlıq" radiosı tulısınça eşläp kitär dip ışanıp qalabız. Bez ütkärgän qarşılıq aksiälärendä berençe tapqır bularaq, FSB, MVD häm administratsiä keşeläre kilep ber süz dä äytmädelär. Monısı minem öçen aptıraşlı xäl. Elekke kebek berketmälär tözü, başqa basım yasawlar bulmadı. Bälki älege strukturalar da "Azatlıq"nıñ yabıluı - xalıqnı kimsetü, cäberläw digän fikergä kilgännärder."
Piketta qatnaşqan Röstäm fikere:
- Elek min "Azatlıq"nı ğädäti radiodan tıñlıy idem. Yabılğaç, internet aşa tıñlıym, waqıt bulğanda, älbättä."
Şuşı piket barışında "Azatlıq" radiosın yaqlap imzalar cıyu da oyıştırılğan. Bu könne 31 keşe imzasın salğan. Ğomumän alğanda, Räfis Kaşapov äytüençä, mart ayında 500 dän artıq imza cıyılğan häm bu eş däwam itä
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Tälğät Tacetdin: Berläşergä, yaqınayırğa kiräk!
1905 yılda “İttifaq äl-möslimin” firqäse tözelü - ul tatar milli xäräkäteneñ räsmi häm sivilizatsiäle ısullar belän millätneñ xoquqların yaqlaw bulıp tora. Näq şuşı uq çorda, Rusiädä berençe parlament – Däwlät Duması saylana. Anda ayırım möselman fraksiäse dä eşläp kilä. “İttifaq äl-möslimin” firqäse tözelgändä anıñ töp maqsatı bäysez Tatarstan däwläten tözü, bäysez däwlät öçen köräşü ide. Firqä bügenge köngä qädär şuşı maqsatqa tuğrı qalğan. “İttifaq äl-möslimin” firqäseneñ citäkçese Fäwziä Bäyrämova söyli
Bez çigenüdä şundıy çikkä barıp cittek, cämäğät! Latin älifbasın birdek, üz prezidentıbıznı saylaw xoquqın birdek. Tatarstan qarşı çıqtımı soñ? Yuq, çıqmadı. Mäskäw yähüdläre, Tömän urısları qarşı çıqtı. Sudlaşıp yörilär bügenge köndä. Tatarstan isä ber süz dä äytmäde. Läkin bit monıñ belän çigenü betmäyäçäk.1nçe möselman qorıltayınıñ 100 yıllığına bağışlanğan fänni-ğamäli konferensiädä “İttifaq äl-möslimin” firqäseneñ eşçänlegen tänqitläwçelär dä buldı. Tarix fännäre doktorı, Rusiä Xoquq yaqlaw Akademiäseneñ Qazan filialı professorı Aydar Xäbetdinov, mäsälän, bolay dide
Alar real' bulmağan maqsatlar quyğan. Häm barlıq köçlären däwlätkä qarşı çığuğa nigezlägän. Ä şähär balalarına tatar telen öyrätü öçen berni dä eşlänmi qala.
Bötentatar ictimaği üzäge räise Tälğät Bariev üz çığışın alda söylägän ğalimgä cawap birüdän başladı
Minemçä, telneñ barlıq funksiäläre dä yäşärgä tieş. Anı ğailädä genä saqlap qalıp bulmıy. Ägär dä inde bezneñ menä şundıy xörmätle ğalimnärebez notıqların saf ana telendä söyli almıy ikän, Rizaetdin Fäxretdinnär, Barudilar şikelle, alarnıñ ğilemen inde şik astına quyarğa mömkin.Konferensiädä küp kenä çığış yasawçılar 1nçe möselman qorıltayında äytelgän süzlär, qabul itelgän qararlar bügenge köngä dä täñgäl turı kilgänen, berdä iskermäwen äyttelär. Süzlär küp äytelgän, ä şul isäptä möhim eşlär küp oçraqta süzdä genä qalğan. Rusiä möselmannarınıñ Üzäk Diniä Näzaräte räise, möfti Tälğät Tacetdin söyli
Ul waqıtta da cıyıldılar, qaydadır qaçıp-posıp söyläştelär, annarı aptırağaç köymägä utırıp kittelär, köymädä dulqınlana-dulqınlana yıladılar. Ä köymädän töşü belän berençe qorıltaynıñ qararların, rezolyutsiälären qulğa alırğa berse dä telämäde. Cawaplılıqnı Alla qarşında da, millät aldında da, Watan aldında da onıtırğa tieş tügelder bez. Bügen dä qararlar qabul itärbez, bik yaxşı qararlar bar anda. Cıyılışuıbız qara-qarşı bulırğa tieş. Ber-berebezne ayırıp qarağan sayın - sin mulla, möfti, min ğalim, akademik dip ayırsaq, annarı millätlär buyınça ayıru kitsä.. 1905 yılda tatar da, başqort ta, Urta Aziä, Tön'yak Kavkaz xalıqları da ber xalıq bulıp qaynaştı bit. Şunı onıta yazdıq bez. Berläşergä, yaqınayırğa kiräk ber-berebezgä.Al'bina Zäynulla


text:
Äkesine qol köterip, qorlağan Qarağandı oblısı Osakarov awdanınıñ turğını jazağa tartıldı. Endi ol äkesine 6 ay`ğa dey`in jaqınday` almay`dı. Bul twralı Baq.kz agenttiginiñ Qarağandıdağı tilşisi oblıstıq sottıñ baspasöz qızmetine silteme jasap xabarlay`dı.
Oqïğa osı jıldıñ qaraşa ay`ında bolğan. Oskarov awdanınıñ turğını S. esimdi azamat äkesine qarsı bılapıt söy`lep, qorlap tïisip, janjal şığarğan. Tipti, äkesin bwındırğısı kelgen. Osı äreketterimen ol zañmen belgilengen qoğamdıq tärtipti buzdı dey`di oblıstıq sottıñ baspasöz qızmeti.
«Osakarov awdandıq sotınıñ qawlısımen S. esimdi azamat Qazaqstan Respwblïkası ÄQBtK-niñ 73-babınıñ 1-böligi boy`ınşa kinäli dep tanılıp, 3 täwlikke äkimşilik qamaw jazasına tartıldı. S.-qa minez-kulqına erekşe talaptar belgilendi. Sonımen, 1 jıl işinde jäbirlenwşini bılapıt söy`lep qorlamawğa, atıs qarwın jäne qarwdıñ basqa da türlerin satıp alwğa, saqtawğa, alıp jürwge jäne pay`dalanwğa tıy`ım salınadı. 6 ay` işinde jäbirlenwşiniñ kelisiminsiz oğan taqalwğa jäne üy`ine barwğa tıy`ım salınadı», - dep xabarlay`dı Qarağandı oblıstıq sotınıñ baspasöz qızmeti.


text:
Ukraina Yuğarı Mäxkämäse ikençe tur saylawlarnıñ näticäsen köçtän çığardı
Ukrain Yuğarı Mäxkämäse prezident saylaularınıñ ikençe turınıñ näticälären köçtän çığardı häm ul qabatlanırğa tieş digän qararğa kilde. Yuğarı Sovetı bu näticägä biş köngä suzılğan tıñlaulardan soñ kilde. Şulay itep Yuğarı Mäxkämä oppozitsiä kandidatı Viktor Yuşenkonıñ şikayäten qänäğätländerde
Audio
Çınnan da Ukraina Yuğarı Mäxkämäneñ bu qararın sabırsızlıq belän kötte. Bu xaqtağı tıñlaular häm tikşerü eşe biş köngä suzıldı. Anda Yuşenko väkilläre dä, Üzäk Saylau komissiäse ağzaları da häm Yanukoviç väkilläre dä üz argumentların kiterep, tanıqlıq ittelär. Çomğa kiçen Yuğarı Mäxkämä räise Anatoliy Yarema mäxkämä qararın iğlan itep, ikençe tur saylaular 26-nçe dikäbergä qädäre ütkärelergä tieş dip belderde
Audio
"Prezident saylauları turındağı Ukrain qanunınıñ 1-nçe bülegeneñ 85-nçe maddäsenä esasän. Üzäk Saylau Komissiäsenä ikençe tur saylaularnı 5-nçe Dikäberdän başlap öç atna eçendä ütkärergä digän kürsätmä birergä."
Yuğarı Mäxkämäneñ bu qararı ikençe tur saylaular bulaçaqmı, yäisä saylaular baştan ütkäreläçäkme, ällä saylaular bötenläy qabatlanmasmı digän farazlarğa noqta quydı. Bu Yuşenko telägän qarar buldı. Kuçma häm anıñ keşese Yanukeviç isä saylaularnıñ tulısınça yañadan ütkärelü ideasın yaqladılar. Monıñ öçen öç ay vaqıt kiräk bulır ide häm Kuçma xakimiätät ozağıraq qala alır ide. Russiä prezidentı Putin dä ikençe tur saylaularnı qabatlaunı Kuçma belän oçraşqanda kire qaqqan ide. Bu inde qayber küzätüçelärdä Ukrainadağı krizista soñğı süzne Mäskäv äytäçäk mikän digän sorau tudırğan ide. Läkin, Yuğarı Mäxkämäneñ qararı, älbättä, ütälgän xäldä, Putin süzeneñ ütmägän buluın kürsätäçäk. Yuğarı Mäxkämädä Yuşenkonı väkillek itkän advokat Mıkola Katerinçuk , mäxkämä qararınnan soñ jurnalistlar belän oçraşqanda bolay dide
Audio
"Bu maydanda torğan keşelär häm demokratiä öçen zur ciñü bulıp tora."
Yanukeviç häm Üzäk Saylau Komissiäseneñ väkilläre, xakim qararnı iğlan itär aldınan uq mäxkämä binasınnan kitkännär. Küräseñ, qararnı aldan belgännär.
Färit İdelle, Praga.


text:
Britaniäneñ terrorğa qarşı yaña qanun ölgese sorawlar uyattı
Britaniä premyer-ministr Tony Blair yaña qanun ölgese turında söyläşer öçen bügen Britaniäneñ möselman yulbaşçıları häm oppozisiädäge partiälär wäkilläre belän oçraşa. 7 yül könne bulğan terror höcümnären tikşerü dä däwam itä.
Möselman cämäğätçelege üz çiratında, qanun qabul itelgännän soñ mäçetlärgä qarşı çaralar başlanır, dip qurqa. Gärçä Britaniäneñ eçke eşlär ministrı Charles Clarke monı kire qaqsa da.
Britaniäneñ Chatham House iseme belän tanılğan xalıqara mönäsäbätlär öçen patşa institutı üz xisabında, Ğiraq okkupasiäse "al-Qaida çeltären cäyelderde", terrorçılar öçen propaganda, xezmätkä alu häm aqça tabu yulların ciñeläytte, dip yazıp çıqtı. Ğiraq häm Äfğanstandağı suğışlarda AQŞnı yaqlağan illärdä terror höcümnäre buldı, dielä anda. Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw monıñ berlän rizalaşmadı:
"Terrorğa säbäp ezläw waqıtı bette. Terror höcümnäre Quşma Ştatlarnı Ğiraq suğışında yaqlağan häm yaqlamağan illärdä buldı. Terrorçılar Kenya, Tanzaniä, İndoneziä, Yemenda höcüm itte. Alar uzğan yal könnäre Ğiraq suğışın yaqlamağan Törkiägä höcüm yasadı," dide Jack Straw
Moña da qaramastan Britaniä bu fikerläre belän azçılıqta qala. Londondağı Ğädättäntış xällärdä idärä itüne öyrängän Janus institutı küzläw belgeçe Christina Corbett:
"Ğiraq häm Äfğanstandağı suğış İslam ekstremizmına ber nindi dä yoğıntı yasamadı dip uylaw – berqatlılıq bulır ide. Äl-Qaida Ğiraqtağı suğışnı älbättä üz maqsatlarında qullandı. Ämma bu suğışlar bulmasa – älege problema bulmas ide dip uylaw da – berqatlılıq. Ğiraqtağı suğış üz täsiren yasadı. Häm ul bulmasa – ber bu däräcägä ireşer idek dip äytä almıym."
Uzğan atnada Jack Straw Pakstan yağına taş attı. Tışqı eşlär ministrı Pakstandağı qayber mädräsälär häm dini uqu yortlarınıñ eşçänlegenä borçılu belderde. Paqstan da cawapnı ozaq köttermäde. BMOdağı Pakstan wäkile Mönir Akram BBC radiosına, Britaniä, üzendä tuğan intixarçılar bulğanda problemanıñ säbäben çittä ezlämäsen, dip belderde. Bu da bälki bik döres fikerder, ämma şulay da küzläw belgeçe Christina Corbett häm tağın bik küp keşe, Pakstan mäsäläse – cawaplarnıñ berse bulıp qala, di..
"Pakstannıñ probleması mädräsälärdän, ekstremistik mädräsälärdän çığa. Häm İslamabad alarnı tieşençä kontroldä tota almıy. Şulay uq çik buylarında Al-Qaida cäyelgän dip farazlana," dide Corbett.
Alay da Britaniä, üzeneñ terrorğa qarşı köräştä iñ yaqın taraflarınıñ berse bulğan bu ilne alay ğına çitläşterä almıy. London şartlawların başqarğan 4 keşeneñ öçese çığışı belän pakstanlı bulğan dip farazlana.


text:
James Watt
James Watt (19-yanvar 1936 - 25-avgust 1819) - Shotlandiyalı oylap tabıwshı ha'm injener-mexanik bolg'an. Onın' puw-motorı boyınsha qılg'an jan'alıqları O'ndiris revolyutsiyasında ju'z bergen o'zgerislerdin' tiykarın saldı.
O'mir bayanı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
James Watt 1736-jılı 19-yanvarda Grinokta tuwılg'an. Onın' a'kesi keme ustası bolg'an, al anası tarbiyalı shan'araqtan bolıp, bilimli insan bolg'an. Ata-anası, ekewide Presviterian ha'm Kovenanter bolg'an.
Miynetleri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
1784-jılı patentlengen puw-motorı, sol waqıttag'ı suyıq-janılg'ılı motordan bes ese paydalı islegen. Qaynatıwshı qazanlar ha'm basqa a'sbaplardın' jarılıp ketiw qa'wpi bolg'anı ushın Watt joqarı basımlı puwdan paydalanbag'an, onın' ha'mme motorları to'men basımdag'ı puw menen islegen.
1794-jılı sherikler sol waqıtta jalg'ız puw-motorların islep shıg'arıwshı Boulton ha'm Watt ka'rxanasın jaratqan, keyinshellik en' u'lken ka'rxanalardan birine aylang'an. 1824 jılg'a deyin ulıwma nominal at ku'shi 26000 bolg'an 1164 dana puw-motorın islep shıqqan. Boulton o'zinin' ku'shli biznesmen ekenligin ko'rsetti ha'm eki sherikte waqıttın' o'tiwi menen materiyallıq jetiskenlikke erisken.


text:
Belarus oppozitsiäse köräşen däwam itä. Europa Berlege Minskiğa çikläwlär äzerli
Uzğan töndä 200 çaması keşe Minskinıñ üzäk mäydanında qundı. Belarus oppozitsiäseneñ qarşılıq çarası däwam itä. Aleksandr Lukaşenkanıñ 3nçe möddätkä prezident bulıp saylanuın räsmi Mäskäw xuplap qarşı alsa, Europa Berlege dä, Quşma Ştatlar da, bu saylawlar ğädel häm irekle bulmadı dip belderde. Oppozitsiä qabat saylawlar taläp itä. Tik bu qarşılıq çarasınıñ näticäse bulırmı?
Minskinıñ Kastriçniskaya, yä isä Üktäber mäydanı bu könnärdä Kievnıñ 2004 yıl Bäysezlek mäydanın xäterlätä. Döres, şaqtıy keçeräytelgän külämdä. Mäydanda berniçä çatır qorılğan. 200läp keşe uzğan tönen şunda ütkärde.
Düşämbedä, Belarus belän 12 yıl idarä itkän Aleksandr Lukaşenka tağın 5 yılğa prezident itep iğlan itelde. Üzäk saylaw komissiä mäglümätenä qarağanda ul tawışlarnıñ 83%-ın cıyğan. İkençe urın alğan oppozitsiä namzäte Aleksandr Milinkeviç annan 77%-qa qalışqan.
Oppozitsiä bu näticäne yalğan dip atıy häm qabat saylawlar taläp itä. Saylaw tönendä üzäk mäydanğa 20 meñläp keşe cıyıldı, ikençe köngä - 7 meñ çaması. Tirä-yaqta Lukaşenka tıyğan aqlı-qızıllı elämnär cilferdi, ütep baruçı maşinalar pipläp ütä, teläktäşlär mäydan totuçılarğa qaynar çäy, aş taşıy.
Bu küreneşne äflisun inqilabı, 100 meñle Kiev mäydanı belän çağıştırıp bulmasa da, oppozitsiä namzäte Aleksandr Milinkeviç süzlärençä, bu Belarus öçen bik zur alğarış:
"Zur şatlıq häm bäxet xisläre - Belarusta yaña millät tua. Belaruslılarnı yış qına ixtiar köçe citmäwdä, diktaturağa tüzüdä ğäyeplädelär. Saylawlarğa äzerlängän yartı yıl eçendä bez küp yıllar buyına eşli almağannı eşlädek. Belaruslılar qurqudan arına, alarğa ğorurlıq qayta. Bu yäşlär yaña Belarusta yäşiäçäk", di Aleksandr Milinkeviç.
İminlek xezmätläre protest belderüçelärne küzätep tora, ämmä älegä köç-fälän qullanmıy. Şulay da, berniçä oppozitsiä aktivistı, mäydanğa azaq-tölek taşığanda qulğa alınğan, digän xäbärlär bar. Milinkeviçnıñ yärdämçese radiobıznıñ Belarus bülegenä äytüençä, uzğan töndä 108 keşe qulğa alınğan. Aralarında 3 Gruziä watandaşı da bar.
Xalıqara reaksiägä kilgändä, ul bik törle. Rusiä prezidentı Vladimir Putin Lukaşenkanı ikençe köngä ük ciñü belän qotladı.
Ukraina, Gruziä, Europa Berlege, Quşma Ştatlar saylawlarnı, ğädel häm irekle bulmadı dip, tänqitläde.
Europa Berlege Belarusqa yaña çikläwlär kertergä çaqırdı. Ämmä nindi çikläwlär digändä, Berlek äğzalarında fiker ayırması abr. Berlekneñ yaña äzğaları – Polşa, Litva, Slovakiä, Çexiä – qırıs çaralar täqdim itä.
Ä menä Germaniä häm dä Berlektä räislek itkän Austria fikerençä, qırıs çaralar zıyan ğına kiterä ala. Lukaşenka belän bareber añlaşu yulların elzärgä turı kiläçäk, di alar.
Berlek räsmiläre çikäwlärne älegä atamıy. İxtimal bu mäsälä April oçraşuında tikşereler. Niçek kenä bulmasın, bu çikläwlär Belarus xalqına tügel, ä Lukaşenka rejimına qarşı bulırğa tieş, di alar.
Xäzergä, Belarusnıñ altı yuğarı räsmienä, şul isäptän, Eçke eşlär ministrı, Saylaw komissiäse räisenä, Yewropa Berlege illärenä kerü tıyılğan. İxtimal, bu isemlek tağı da kiñäyteler, älegä anda Lukaşenka üze yuq. Berlekneñ ber yuğarı räsmie radiobızğa äytüençä, küptän tügel genä Belarus prezidentı Sloveniädä yal itkän, andağı tawlarda çañğı şuğan.
Ali Gilmi


text:
Ğiraqnıñ maxsus mäxkämäseneñ yuğarı xakime Raed Juohi, matbuğat oçraşuında, elekke citäkçe Saddam Hösäingä 1982nçe yılda Bağdadtan tönyaqqa taba urnaşqan Ducail awılında şiği möselmannarın üterüdä berençe ğäyepläw belderelde, dip xäbär itte. Bu eştä şulay uq Saddamnıñ ügi abıysı, ul çaqtağı küzläw xezmäte başlığı Barazan İbrahim, elekke vise-prezident Taha Yassin Ramadan, häm Saddamnıñ Revolüsiä mäxkämäseneñ elekke baş xakime Awad Hamed al-Bandar tikşerelä. Ducail awılı aşa ütep barğanda Saddamğa höcüm itü tırışılığı bulğannan soñ awıldağı 140qa yaqın keşe yuq itelde. Bu - Saddamğa qarşı qaralğan 12 eşneñ berse genä. Ğiraqnıñ xoquq qanunnarına qarağanda, ğäyepläw belderelgän könnän – xökem eşe başlanğanğa qädär kimendä 45 kön ütergä tieş. Ğiraqta 3 intixar höcümendä bügen kimendä 10 keşe häläk buldı. Höcümnär Bağdadnıñ könyağında, könbatışında häm başqaladan 30 çaqrımda urnaşqan Mähmüdiä şähärendä buldı. Anda amerikan xärbi maşinalarına dip isäplängän höcüm tınıç xalıq utırğan avtobusta bulğan, kimendä 6 keşe häläk bulğan, 9zı yaralanğan.
Uzğan töndä Musayyib şähärendä intixarçı benzin tulğan yök maşinasın şartlattı. 90 keşe häläk buldı, 110nan artığı yaralandı.
Ğiraq parlamentı Musayyib şartlawı qorbannarın häm uzğan atnada häläk bulğan 20dän artıq balanı çärşämbe könne ber minutlıq tınlıq belän iskä alırğa çaqırdı.