text:
Cıyılış 2012 yılda Kyoto kileşüeneñ möddäte çığu belän dönyaküläm cılınuğa qarşı yaña qısalarnı bergäläp bilgeläw maqsatında uzdırıla. Yewropa Berlege, köçle sänäğate bulğan illär 2020 yılğa qadär, yapma gazları çığarunı 25-40 %qa kimetergä tieş dip taba. AQŞ, Rusiä häm Yaponiä isä bu täqdimgä qarşı çığuçı illär arasında tora.
Bıyıl BMO klimat belgeçläre tarafınnañ çığarılgan xisaplarında, dönyağa kümer gazı taraluı kimetelmäsä, alğa taba monın dönyağa bik tiskäre yoğıntısı bulaçaq digän kisätülär yañgırıy. Bu xisaplarda, naçar hawa şartları, diñgez taşuları häm qaysı ber canlı törläreneñ yuqqa çığuı kekek dönyağa yanağan qurqınıçlar turında añlatılğan ide.
BMO utırışında, Nobel büläge iäse elekke Amerikan vitse prezidentı Al Gore, 2020 yılğa qadär, yapma gazlarnı 1990 yıllardağı külämgä yäğni 25-40 % kimetergä çaqırdı.
Bu sannar Bali konferansı aldınnan cibärelgän ölgedä dä belderelgän ide. Läkin sänäğati illär eçendä Kyoto kileşüen xäzerdän uq yañartırğa telämägän berdän ber il Amerika. AQŞ, äle mondıy maqsatlarnı xäzerdän uq belgeläp quyırğa irtä, Bali söyläşüenä barı tik bulası çikläwlär aldınnañ, söyläşülärdä başlangıç ber adım bularaq qararğa tiyeş dip däğwä itä.
Aq yort süzçese, Dana Perino, Amerikanıñ bu cıyılışqa bulğan mönäsäbäten bolay taswirlıy:
“Cıyınnıñ asıl maqsatı yaña qısalarnı barlaw, 2012 yıldan soñ bulaçaq qısalar xaqında tağın kiläse yıllarda utırıp söyläşeler, kileşülär qaralır. Bali cıyınınıñ maqsatı da bu, moña nigez äzerläw. Şuña bu konferansta, cıyın ölgesendä gaznı kimitü qısasın baştan uq belgelänep quyıluı barı tik AQŞ qına ğacäpländermäde. Bez moñın belän kileşmibez çönki xäzerge waqıtta monı qabul itärgä äle bez äzer tügel. Bez bu-eşe söyläşülärne kiläse yılnı uzdıraçağıbıznı beldergän idek.”
Monıñ Yewropa berlege belän AQŞnı nizaqqa etäräçäge turında farazlar bar. Yewropa berlege ägär Waşintoñ, yapma ğazlar taraluı turında anıq maqsatlar quymasa, kiläse ay bulaçaq AQŞ citäkçelegendäge kilimat cıyınııñ boykot itäçägen belderä.
AQŞ Sintäbr ayında, dönyada iñ küp yapmağaz çığaruçı 16 il, belän, 2008 yılda ayrı ber cıyılış uzdıraçağın beldergän ide.
Waşiñton şul uq waqıtta AQŞ citäkliyäçäk söyläşügä, Kyoto kileşüenä kertelmägän Hindstan belän Qıtaynı bu cıyılışqa qatnaşırğa çaqırdı. Bu ike il hawanı iñ küp pıçratqan illär rätendä bulsa da, alar Kyoto kileşüendä äle iqtisadi üseşkä citmägäne öçen Kyoto çikläwläre alarğa qağılmıy ide.


c: text/html

text:
Yalta yanındaki Üç Qoş deresinde afta devamında ekinci yanğınnıñ yayılması toqtatıldı. Bunıñ aqqında rusiye habercileri, Qırımnıñ fevqulade vaziyetler Hızmetiniñ (FVH) başlığınıñ yardımcısı Vladimir İvanovnıñ sözlerinden, yaza.
“Avgustnıñ 17-sinde saat 5:30 ateşniñ yayılması toqtatıldı. Yanğın bir gektarğa qadar yerni qaplap aldı”, - İvanovnıñ sözlerinden yaza matbuat.
FHV-nıñ vekili aytqanına köre, yanğın çıqqan yerde acele merkez (operativ ştab) yaratıldı. Yanğınnıñ söndürilmesinde 108 adam iştirak etti ve 23 cihaz qullanıldı.
Qırım tabiat qoruğınıñ Üç Qoş deresinde olıp keçken yanğın yeri yanında kene dağ yanıp başladı.
Avgustnıñ 11-inde üyleden soñ Üç Qoş deresinde yanğın başlandı. Fevqulade vaziyetler hızmetiniñ (FVH) haber etkenine köre, yanğın uzaq dağlıq yerinde, 45-80 derecelik bir bayır capında başlandı. Ateşniñ söndürmesine, derede 15-20 m/s qadar köterilgen küçlü yel mania ola.
Avgustnıñ 12-sinde saba, FVH yanğın söndürmesine uçaqlarnı celp etkeni belli oldı.
Rusiye Yol areketiniñ havfsızlığı devlet Teftişi (GİBDD), orman yanğını yoq etilmesi sebebinden, Yalta yanındaki Üç Qoş deresine naqliyatnıñ areketini sıñırladı.
Üç Qoş deresi Qırımda eñ uzun derelerden birisi sayıla - uzunlığı - 5 kilometrge qadar, qayalarnıñ öksekligi - 100 metrge qadar yete. O Yaltanıñ yanındaki dağlarda yerleşken.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqyarda yanvarnıñ 19 sabası itibarınen 100 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 47 yaştan 93 yaşqa qadar beş kişi öldi.
“Pandemiya başlağanından berli Aqyarda koronavirusnen episi olıp 8516 kişi hastalândı, 7 698 tedaviylendi ve 329 öldi. Bugünde, COVID-19 diagnozı tasdıqlanğan 300 insan hastahanelerde yata, alı yengil hastalar bölüginde 195 kişi buluna” – dep bildirdi işğal etilgen Aqyarnıñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Qayd etilgenine köre, 663 kişi közetile eken.
Yanvarnıñ 18-nde Aqyarda 95 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 40 kişi tedaviylengen soñ hastahaneden çıqarılğan.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturası, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerov ve Qırım jurnalisti Nikolay Semenağa qarşı mahkeme protsesslerinde iştirak etken muessiseniñ sabıq hadimi Oleg Sarginovnıñ qıdırılğanını resmen ilân etti.
Bu hususta, prokuraturanıñ matbuat hizmeti tarafından Qırım.Aqiqatnıñ malümat talabına berilgen cevabında aytıla.
Vesiqada bildirilgeni kibi, QMC Prokuraturası mahkemeden evelki mahsus tahqiqat neticesinde mahkemege Oleg Sarginovğa qarşı qabaatlav aktını yolladı.
Açıq menbalarda Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokutarurasınıñ sabıq hadimi tarafından bu hususta izaat berilmedi.
2017 senesiniñ iyun ayında muessise mahkemege Qırımnıñ sabıq prokurorı Sergey Nânçurğa qarşı qabaatlav aktını yolladı.
Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri buña qarşı bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım meselesi baqılacaq UNESCO icra şurasınıñ toplaşuvında iştirak etken qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev bildire ki, tedbir başlamazdan evel rusiyeliler UNESCO memleketleriniñ temsilcilerine yarımadada «yahşı ömür» aqqında ikâye etmege tırıştılar.
Bunı Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
Qırımtatarlarnıñ lideri bergen malümatına köre, UNESCO memleketleriniñ temsilcilerine «işğal etilgen yerde yahşı ve quvançlı yaşayış» aqqında sekiz saifelik risalelerni tarqattılar.
«Başından soñuna qadar risale – yalan. Olardan er birini ayrı-ayrı izaatlamaq içün çoq vaqıt kerek», – dedi Cemilev. Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye eyyetiniñ UNESCO memleketlerine munasebeti olarnıñ başqalarğa olğan sayğısızlıqnı köstere».
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ matbuat hızmeti bildire ki, aprel 16-da Cemilev UNESCO İcra şurasınıñ toplaşuvında çıqışta bulunıp, Qırım vaziyetini añlatacaq.
«İşğal etilgen Qırımnıñ problemleri aqqında tafsilâtlıca tarif etmek içün ayırılğan eki daqqa pek azdır. Lâkin, esas maqsad ukrain tarafı teklif etken rezolütsiyanıñ qabul etilmesi ola. Ortaqlarımıznıñ yardımına ümüt etip, rezolütsiya qabul etilecek, dep ümüt besleymiz», – dep qayd etti Cemilev.
Onıñ qayd etkenine köre, o, Avropa memleketleri tarafından vaqtınca işğal etilgen yarımadada monitoring ve tedqiq keçirilmesiniñ müimligini bildirecek. Böyle etip halqara toplulıq Qırımnıñ kerçek vaziyetini ögrenecek.
Malüm olğanı kibi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Frenkistanda iş ziyareti ile buluna. Aprel 15-17 künleri Parijde Ukraina ve işğal etilgen Qırım meselesinen bağlı bir sıra tedbirniñ keçirilmesi planlaştırıla.


text:
Çarşenbe künü, aprel 22-de, Aqmescitte «Georgiy şeriti» bütünrusiye aktsiyası başladı.
Aqmescit memuriyetiniñ binası yanında büyük Georgiy şeritini açmaq içün tahminen 60 insan toplaştı. Tedbirde kontsert de keçirildi. Aktsiya vaqtında qar ve yağmur yağğanı içün genç oyuncılar sılaq asfaltta oynamağa mecbur oldılar, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Moskva-Aqmescit telekoprüsi vaqtında Ulu Ğalebeniñ 70 yıllığı bütünrusiye göñülliler korpusınıñ regional koordinatorı Maksim Zarâ bu sene Qırım içün 30 biñ Georgiy şeriti yollanğanını bildirdi. Olarnı 1400 göñülli tarqatacaq.
Ğalebe yıllığına bağışlanğan Rusiyeniñ «Georgiy şeriti» aktsiyası Rusiyeniñ 85 regionında ve dünyanıñ 70 memleketinde başladı.


text:
İşğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Yuqarı mahkeme avgustnıñ 4-nde «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabusına apis müddetini oktâbrniñ 8-ne qadar uzatqan. Emir-Usein Kuku ve Vadim Siruktan ğayrı Enver Bekirov, Muslim Aliyev, Refat Alimov ve Arsen Cepparov apiste qalacaqlar. Bunı, qırılmlı fail Gulsum Aliyevağa atıf etip, Qırım uquq qorçalayıcı taqımı bildire.
«Apis muddetiniñ uzatılması aqqında muracaat FSB taqiqatçısı Sergey Mahnöv tarafından berilgen. Qararnı «mahekemeciler» Anatoliy Osoçenko, Yelena Mihâlkova, Aleksey Kozırev, Yuriy Latınin, İgor Krüçkov qabul ettiler», – dep haber etti uquq qorçalayıcılar.
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabusları Arsen Cepparov ve Refat Alimov, 2016 senesi aprelniñ 18-nde Qızıltaşta tutılıp, şimdige qadar azatlıqtan marum etilgenler. «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ilk yaltalı mabusları 2016 senesi fevralniñ 11-nde tutılğan edi. Olarnıñ arasında – İnsan aqları boyunca bağ taqımınıñ azası Emir-Usein Kuku, aluştalı Muslim Aliyev ve qızıltaşlı Enver Bekirov, olar qurucılar olıp çalışa edi, ve yaltalı çiçek satıcısı Vadim Siruk.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qarasuvbazarda aprel 26-da ötkerilgen tintüvlerden soñ yaqalanğan ve ilhaq etilgen Qırımdan alıp ketilgen qırımtatar iş adamı Resul Velilâyevni Moskvadaki Lefortovo tahqiqat izolâtorına (SİZO) yolladılar.
Bunı «Bizim balalar» Qırım hayriye vaqfınıñ vekili Lilâ Bucurova Facebookta yazdı.
Bucurova: «Telükesizlik hadimleri Resul Velilâyevni, aprel 26-da evinde ve bütün aqrabalarınıñ evlerinde yapılğan tintüvlerden soñ birden yanlarına alıp kettiler. Ve aynı şu gece Moskvağa, Lefortovo apishanesine yolladılar. Qırım içün bile iç de standart bir vaziyet degil. Misal içün, prokuraturanıñ sabıq Qırım vitse-premyeri Rustam Temirgaliyevni, «Oşçadbank»nıñ Qırımdaki şubesinden 100 mln hrivna ile 300-den ziyade kg altınnı hırsızlağanında nasıl etip qabaatlağanını er kes hatırlay, lâkin onı degil yalıñız tevqif etmediler, atta Qazaqstandaki Tatarstan temsilciliginiñ başlığı olmağa izin berdiler», – dep yazdı.
Onıñ aytqanına köre, Resul Velilâyev yarımadada iş adamı ve Qarasuvbazarda Cuma camini qurğan hayriyeci olaraq belli.
Lilâ Bucurova: «Ne içün (Velilâyevni Lefortovoğa yolladılar – QA)?. İnanmazsıñız! Oña ait olğan tükânda muddeti keçken azıqlar (güya) tapılğan içün. Ve er bir supermarkette, er bir yarı yertöledeki gastronomda top-top olğan bu çeşit cinayetlerni (eger olar kerçekten de olğan olsa?) baqmağa, yalıñız Moskvadaki mahkemeniñ salâhiyeti bar emiş! Resul Velilâyev içün sıñırlav tedbiri tayin etildi – 2 ay muddetine tevqif. O, Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 238-nci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca berilgen bu cezanı Lefortovoda ödeycek», – dep bildirdi.
Aprel 26 sabasında Qarasuvbazarda «Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketinniñ tükânlarında Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından tintüvler yapılğanı belli oldı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov qırımtatar iş adamları, hayriyeciler ve qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileri Ali Bariyev, Asan Bariyev, Remzi Velilâyev, Resül Velilâyev, Ekrem Velilâyev, Zera Velilâyeva ve olardan ayrı yaşağan yetişken balalarınıñ evlerine Rusiye telükesizlik hadirmleriniñ tintüvler ile kelgenini bildirdi.
Çubarovnıñ malümatına köre, Rusiye telükesizlik hadimleri Resul Velilâyev ve Ali Bariyevni Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım boyunca idaresine alıp kettiler. Olarnı üç saattan ziyade sorğulağan soñ Rusiye territoriyasına alıp kettiler.
«RİA Krım»nıñ bildirgenine köre, Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım boyunca idaresinde, «al-azırda adresleri boyunca tintüvler yapılğan iş adamları ya da şirketlerge qarşı idare tarafından alıp barılğan işler yoq», dediler. Rusiyedeki «Kommersant» neşiriniñ malümatına köre, tintüvni OMON uruşmacılarnıñ yardımı ile FSB hadimleri keçirdi.
«Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketi iri bir iş adamı ve hayriyeci Resül Velilâyevge aitler.
İlhaqtan soñ Qırımnı aqiqatta idare etken Rusiye ukümet organları muntazam surette mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerini kütleviy şekilde tinteler.


text:
Qırım blogeri Zair Akadırovnıñ sorğuğa celpnamesini imzalağan Qırımnıñ Rusiye prokuraturasınıñ hadimi Lübov Kardaş 2005 senesi Ukraina prezidentiniñ 29.11.05 №1670/2005 emiri ile qıraliçe Olga adına III derece ukrain nişanı ile rağbetlendirildi, bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, halq deputatı Refat Çubarov bildirdi.
«Bu «qurt adam-prokurornı» da aqlımızda tutayıq», – yazdı Refat Çubarov, ve şunı da qayd etti ki, 2002 senesi Lübov Kardaşqa «Qırım MC nam qazanğan adliyecisi» unvanı berildi.
Keçken afta Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından yaqalnğan Qırım blogeri Zair Akadırovnı «dünki kün» boyunca sorğuğa çağırdılar. Bunı o Facebookta yazdı. O şunı da qayd etti ki, celpnamede «prokurornıñ çağıruvından saqlanuv içün memuriy mesüliyet belgilene».
Yanvar 15 künü Qırım Yuqarı mahkemesiniñ binası yanında, «fevral 26 işi» boyunca mahkeme toplaşuvınıñ başlanmasını beklegen qırımtatar jurnalisti Zair Akadırovnı yaqaladılar. Zair Akadırovnı onıñ zenaat faaliyeti aqqında soraştırdı ve bir saat devam etken sorğudan soñ azat ettiler. Bunıñ ile, jurnalistniñ aytqanına köre, onı mecburen Ekstremizmge qarşılıq boyunca merkezge alıp ketmege istey ediler, qorquzdılar.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi.


text:
Ukrainannıñ boks boyunca olimpik çempionu, qırımlı Oleksandr Usik işğal etilgen Qırımnı terk etmege istemey. Onıñ sözlerine köre, qıtaiy Ukrainada yapılğan idmanlardan soñ o, daima evi – Qırımğa qayta.
Bunı o UNİAN agentligine tarif etti.
«Evim, mında doğdım ve yaşadım. Ufaq ve bir kimsege belli olmağan bala – Saşa Usik olğanda, Aqmescitte boks ile oğraşmağa bagşladım. Şimdi adım bar, amma öyle de sevimli işimnen tuvğan şeerimde oğraşmaqtam. Menim toprağım ve mında meni iç bir şey qvmaz», – dedi Usik.
Evel qayd etilgeni kibi, Oleksandr Usik bu sene mayıs ayında, «referendum»dan soñra Aqmescitte ukrain bayrağı ile yürgen maşinada köründi. Bundan evel Qırım er vaqıt Ukraina olacağını ayta edi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Rusiyede 90 künlik bulunuv müddetini bozğan yarım million migranttan ziyade bir qaç yıl devamında memleketke tekrar kiremez.
Bu yanvar 10-da işke tüşürilgen qanun deñişmelerinen bağlı, dep bildirdi Federal migratsion hızmetiniñ yolbaşçısı Konstantin Romodanovskiy İnterfaks agentligine.
Deñişmelerge binaen, Rusiyede 120 künden ziyade bulunğan adamlar 3 yıl devamında memleketke kirip olamazlar, 270 künden ziyade bulunğanlar ise 5 yıl devamında kiremezler. Rusiyede bir yıldan ziyade qanunsız alda bulunğan adamlar içün bu ceza 10 yılğa qadar arta.
FMH malümatına köre, al-azırda Rusiyede 3 million yabancı buluna. Olarnıñ ekseriyeti Mustaqil devletler ittifağı memleketlerinden keldi.


text:
Salı künü, mayısnıñ 11-nde, Rusiye quvetçileri Qırımnıñ İçki rayonınıñ Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyüniñ yerli sakinlerinden biriniñ evinde tahqiqat tedbirlerini keçire. Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Ramazan ayına baqmadan, OMON hadimleri Rahimov Ayubnıñ evini tinte. Saibi evde yoq, apayı ve balaları bar. Böyle tahqiqat tedbirleriniñ sebebi belli degil», – dep bildire faaller.
Olarnıñ malümatına köre, ev yanında tahminen 15 quvetçi bulunğan eki «GAZel» tura. Ev saibi ve qorantası aqqında daa tafsilâtlı malümat yoq.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organları resmiy izaat bermey. Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
Aprel ayınıñ soñunda Rusiye quvetçileri «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahküm etilgenniñ qardaşı yaşağan evni tintti ve onı sorğuğa çekti, dep haber etilgen edi. Bundan evel Aqmescitniñ Hoşkeldi mikrorayonında Ruslan Ramazanovnıñ evini OMON sarıp aldı, quvetçiler terakt aqqında haber etildi dep tintüv keçirdi.
Qırımlı jurnalist ve faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.


text:
Qırımlı advokat Emil Kurbedinov mayısnıñ 26-nda İrlandiyanıñ paytahtı Dublinde telükede bulunğan uquq qorçalayıcılar içün tesis etilgen Front Line Defenders teşkilâtınıñ mukâfatına nail oldı. Bu haber teşkilâtnıñ sitesinde yayınlanğan.
Taqdirlev merasiminde Kurbedinov: «Bu mukâfat – Qırımdaki bütün uquq qorçalayıcılarnıñ muvafaqiyetidir. Olar öz semetdeşleriniñ aqlarını qorçalamaq içün ayaqlandılar», – dep aytqan.
Uquq qorçalayıcı: «Yarın ne olacağını bilmeymiz, amma bir şeyni bilemiz: öz aqlarımıznı barışıq yolunen qorçalamağa mecburmız», – dedi.
Front Line Defenders mukâfatı er sene, öz canlarını telükege atıp, cemiyette aqlarnıñ qorçalanmasına büyük isse qoşqan uquq qorçalayıcılarğa taqdim etile.
2017 senesi jüri azaları 56 memleketten teklif etilgen 142 namzetten 5 şahısnı finalğa seçken edi. Finalğa Ukraina, Nikaragua, Vyetnam, Cenübiy Afrika ve Kuveyt vekilleri keçken edi.
Qırım yarımadası Rusiye Federatsiyası tarafından istilâ etilgen soñ Emil Kurbedinov cemaat faallerini, jurnalistlerni ve, azlıqnı teşkil etkeni alda, taqip etilgen qırımtatar halqınıñ vekillerini qorçalamaqta. O, acele çağıruvlarğa cevaplanıp, tintüv ve apis etüvler devamında insan aqlarınıñ bozuvını qayd ete. 2017 senesi yanvarniñ 26-nda, Seyran Saliyevte tintüv ötkerilgende oña yardım etmek içün evine yol tutqanda, Bağçasarayda FSB tarafından tutılğan edi. Rayon mahkemesi onı «ekstremistik teşkilâtlarnıñ teşviq etilmesinde» qabaatlap, on künge apiske oturtqan edi.


text:
Kezlevde qurulıp bitirilmegen Pionerler Sarayınıñ yıqtırılmasını muzakere eteler, o Pobedı ve Lenina caddeleriniñ çaprazında tura. Bu aqta şeer memuriyetiniñ başı Andrey Filonov öz Facebook saifesinde yazdı.
“Biz üç yıl mahkemelerde keçirdik. Niayet, er şeyni çezdik. Ve muavvin Sergey Vladimiroviç Yeremenkonen muşaverede bu Sarayını ne etip ve kimniñ parasına yıqmaq mümkün olğanını muzakere etitik”, - dep bildirdi o.
Filonov, şeer akimiyeti, bina yıqmasınen oğraşqan teşkilâtlarnen bağlanğanını bildirdi.
“Bellesem, kelecek afta bu mesele boyunca bir qararğa kelirik”, - dep yazdı mer.
2018 senesi aprel ayında Qırım Nazirler Şurasıqurulıp bitirilmegen Kezlev Pionerler Sarayını devlet mülkiyetinden şeer mülkiyetine ayırdıq. Bu bina 1980-inci yılları qurulıp başlandı, yani 30 yılda ziyade keçti.


text:
Aqmescit – Qırımnıñ merkeziy ve yerli saylavlardan soñ, yarımadada tintüvlerniñ yañı dalğası başlandı. Salı künü, sentâbrniñ 16-nda qoruyıcı organlarnıñ hadimleri Aqmescitteki Meclisniñ binası, ve bir qaç qırımtatar qorantalarnıñ evlerinde taqiq işlerini okerdiler. Akimiyet temsilcileri Meclisniñ tintüvi, bina halq vekili Mustafa Cemilevge ait olğanınen bağlı, dediler. Aynı zamanda, qırımtatarlarnıñ temsiliy organında bu areketlerge «basqınıñ küçleştirüvi» dep ayttılar, em de «serbestlikni sevgen adamlar telüke astında» olğanını qayd etiler. Uquq qorçalayıcılarnıñ fikirince, Rusiyede bu kibi areketlerni toqtatmaq imkânsızdır.
Sentâbrniñ 16-nda, slı künü Şmidt, 2 menzili boyunca Meclis binası yanında onlarnen politsiya hadimi ve arbiy urbada belgisiz şahıslar peyda oldı. Olar, kirişni qapatıp, yoldaki areketni toqtattılar. Şu vaqıtta binada «Qırım» Fondunıñ reberi Riza Şevkiyev, baş muhasebeci Marlena Seit-Asanova ve qaravul bar edi. İç bir kimseni içerige yibermediler. Politsiya hadimleri ukrain vesiqalarnı köstere ediler.
Bina yanında toplaşqan mühbirlerge politsiya hadimleri dağılmağa tevsiye ettiler, aksi alda, evelden belgilenmegen topaşuvnı keçirgenleri içün apis cezasınen qorquzdılar.
Bir qaç metr uzaqlıqta onlarnen adamlar toplaştılar: Meclis azaları, Qurultay vekilleri, milliy areket veteranları. Olarnıñ arasında «Avdet» gazetasınıñ baş muarriri Şevket Kaybullayev da bar edi. Aytqanına köre, birici qatta yerleşken muarririyette de tintüv ötkerildi. «Olar ekstremistik faaliyetni tasdiqlaycaq delliler qıdırdılar. Muarririyetimizde çoq kitap bar, olarnı bizge ketireler», – dedi Kaybullayev.
Aytqanına köre, esas maqsad – qırımtatarlarnı qorquzmaqtır. Olar, vatandaşlarnı belli bir rusiyeli standartlarına uyğanlarını isteyler: bir gazeta olmaq kerek, bir çoq şey sıñırlanmalı. «Misal içün, men saba kelgende, mında endi beş adam tura edi. Bizge, endi beşsiñiz, toplaşmağa mümkün degil. Bu qanunsız toplaşuv, dediler. Qarşılıq kösterecek soyları içün avtozaknı aydap ketirdiler», – dep çorlana Kaybullayev.
Tehnika ve toplaşuvlarnıñ protokollarnı tahliye ettiler
Kün devamında Meclis binasında ne olıp keçkeni aqqında malümat kelmey edi. İçeride bulunğanlarnen bağ yoq edi, çünki olarğa telefonlarnen qullanmağa yasaq etiler. Soyları ketirgen suv ve aşnı bile berip yibermege ruhset etmediler. Aqşam saat 18.00 Meclisniñ eki hadimine binanı terk etmege izin berildi, telefonları çekip alındı.
Meclisteki tintüv 12 saat devam eti. Bu vaqıt içinde taqiq işlerini keçirgenler, halq vekili Mustafa Cemilev, Meclis reisi Refat Çubarov, «Qırım» fondunda, milliy areketniñ arhivinde tintüvni keçirdiler.
Tintüvden soñ, Şevkiyev mühbirlerge bildirgeni kibi, Cemilevniñ seyfini açıp, içinden şahsiy eşyalarnı alıp kettiler, olarnıñ arasında 3650 yevro ve 200 dollar, 3 altın kapik ve travmatik pıştav bar edi. Ekinci çıqışan bütün tehnikanı, Meclis toplaşuvlarından protokollar ve bir qaç din kitapnı alıp kettiler.
«Olar (taqiqatçılar. – Müel. qaydl.) öz şaatları ögünde qararnı oqudılar, onda, mayıs 3 künü halqımız Mustafa Cemilevni qarşılağanınen bağlı Meclis binasına tintüvni keçirecekleri aqqında aytıla edi. Binada 15-20 adam buluna edi, tintüvni pek ciddiy keçirdiler, ekinci qattan başladılar, soñ yuqarığa köterildiler. Aşada «Avdet» gazetasınıñ muarririyeti, «Qırım» fondunda taqiq işler ötkerdiler, – dedi Şevkiyev. – Bu eki teşkilât qararda añılmağan edi, men olarnı toqtatmağa tırıştım, amma neticesiz oldı».
Şevkiyevniñ sözlerine köre, qararnıñ üstünde müür, nomeri yoq edi. Tek adliyecilikniñ üyken leytenantı Şmelövniñ imzası tura edi.
«İmzadan ğayrı, bu vvesiqanıñ adliyeviy küçü olğanını tasdiqlağan iç bir şey bir şey körmedim. Menimce, bu qarar keregi qadar azırlanmadı», – dedi Şevkiyev.
Şevkiyev qayd etkeni kibi, qanunsız tintüv sebebinden, mahkemege şikâyet etilecek, amma, o çıqarılğan neticeler adaletli olacağında şübelene. Tintüv bitkeninen, tehnika tahliye etildi, qoruyıcı organlarınıñ vekilleri binanı terk ettiler.
«Rusiye prezidentini hoş körmemek»
Sentâbrniñ 16-nda, taqiq işleri daa eki qırımtatar qorantasında ötkerildi: Meclis azası Eskender Bariyev ve Qarasuvbazar regional meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evlerinde.
Bariyev Qırım.Aqiqatqa beyan etkeni kibi, saba 6:30-da Aqmescit civarındaki Molodöjnoye köyünde yerleşken daire qapusını qaqtılar. «Qapunı açtım, avtomatlarnen silâlanğan üç şahıs atılıp kirdi, olarnıñ artından adiy urbada adamlar kirdiler, bütün odalarnı aylanıp çıqtılar. Men olarğa: toqtañız, kerek olğan yerge keçersiñiz, dedim», - dep bildirdi Bariyev. Aytqanına köre, evde apayı ve eki küçük bala olganına baqmadan, başından şu şahıslar özlerini qaba alıp bardılar.
Bariyev aytqanı kibi, tintüvni mayıs 3 künü Ermeni Bazarda Mustafa Cemilevni qarşılağanlardan sebep açılğan cinaiy iş çerçivesinde ötkerildi. Amma, Meclis azasına qararnıñ nushasını qaldırmadılar.
Bariyevniñ bildirgenine köre, silâ, yasaqlanğan kitaplarnı qıdırdılar. Neticede, noutbuk ve sistema blokunı alıp kettiler. Bu vaqialarnı basqı olaraq adlandırdı. «Bu areketler Qırım sakinleriniñ Rusiye Federatsiyası, prezidentine nisbeten munasebetini daa beter yapacaqtır», - dey Eskender Bariyev.
Nezaketli politsiya hadimleri
Tamam şu vaqıt Qarasuvbazar regioal meclis reisi Mustafa Asabanıñ evinde tintüv teşkil etildi. Onıñ malümatına köre, kelgen 20 adamdan yarısı maskalı ve avtomatlarnen edi. 6:45 evine atılıp kirdiler, mahkeme qararını kösterdiler. «Anda, Ermeni ABzardaki vaqialarnen bağlı cinaiy iş açılğanı – Rusiye Federatsiyasınıñ sıñırlarını qanunsız keçüvi qayd etildi. Sanki men anda bar edim. Maña aytkannları kibi, olr delliler qıdırdılar», - dedi o Qırım.Aqiqatqa. Taqiqatçılar yasaqlanğan kitaplar, silâ ve afön qıdırdılar. Eki saat devam etken tintüvden soñ, milliy areketnen ve dinnen bağlı bir qaç risaleni alıp kettiler.
«Tintüvden soñ, politsiya hadimleri keldiler, nezaketli şekilde maña rayon bölügine barmağa rica ettiler. Bu sorğu degil edi. Protokol tizilmedi», – dedi Asaba.
Bu vaqianı o «qorquzuv areketi» kibi tanıy. «Ciddiy bir şey yapacaq olsa ediler, yapar ediler. Amma, özlrini ne içündir pek nezaketli alıp bardılar. Misal içün, menden ne içün Rusiye pasportını almağanımı soradılar, ne içün Rusiyeni begenmegenimni soradılar? Men dedim: «Bugün o, neni begenmegenimni kösterdi». Soñra, pasport almağanımını qaydan bilgenlerini soradım. Olar bilgenini, bu malümat olğanını ayttılar. Men ayttım, siz meni paspotr almağa mecbur etesizmi? Daa vaqıt bar, tüşünerim», – dedi yerli Meclis reisi.
Yerli rayon bölüginde bir saatlıq subetten soñ, Mustafa Asabanı yiberdiler. Rusiye Federatsiyası vatandaşınıñ pasportını alacaqmı ya yoq sualine o doğrudan-doğru cevap bermedi, külip, bu «ciddiy mesele», dedi.
«Adalet tiklenmek kerek»
Qırım qoruyıcı organlarında Meclis ve azalarınıñ evlerinde tintüvlerni izaatlamaylar.
Aynı zamanda cumhuriyetniñ «baş nazir muavini» Ruslan Balbek taqiq işleri Meclis azalarınen bağlı olmağanını bildirdi. Esas sebep Meclis binasınıñ Mustafa Cemilevge ait olğanınen bağlı.
«Añlamlarnı deñiştirdiler, bu taqiq işleri Meclis binasında degil de, «Qırım» fondna ait binada ötkerildi, onıñ yekâne teessisçisi Mustafa Cemilevdir, yani onıñ yekâne saibidir»,– dedi Balbek («RİA Novosti» haberler merkezine bergen intervyüsından alındı).
Balbek qayd etkeni kibi, taqiq işleri «mayıs 3 künü Cemilev Rusiye sıñırınıñ qanunsız teşkil etüvi sebebinden açılğan cinaiy iş çerçivesinde ötkerile».
Balbekniñ malümatına köre, mart ayından başlap, Meclis bu yerde toplaşuvlarnı keçirmedi, çünki binanıñ üstünde Cemilevniñ avalesinen ukrain bayrağı asıldı. Balbek aytqanı kibi, bina başından «qırımtatarlarnıñ ihtiyacı içün ayırılğan edi, amma onı Cemilev saipleştirdi».
«Adalet tiklenmek kerek, bu bina qırımtatarlarnıñ menfaatlarına çalışmalı, Cemilev halqnıñ meselelerini qullanıp, binanı şahsiy mülk olarq resmiyleştirdi», – dedi Balbek.
«Saylavlar belgilengen stsenariy boyunca keçmedi»
Mecliste, sentâbr 14 künü merkeziy ve yerli akimiyet organlarına saylavlar keçken soñ, repressiyalar küçleştirildi, dep sayalar. Meclis reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde şunı yazdı: «Qırımtatarlar ve serbestlikni sevgen adamlar telüke astında qalmaqtalar. Qırımda zorbalıq kerginleşkeni sebebinden halqara cemaatçılıqnıñ munasebeti aqqında bir sıra memleketlerniñ elçilerinen körüşken vaqıtta laqırdı etecekmiz».
Meclis reisi muavini Ahtem Çiygoznıñ fikirince, «Qırım saylavları evelden belgilengen stsenariy boyunca ötkerilmedi». «Qırımtatar saylaycılarnıñ qatnaşuvını temin etmege kerek olğanlar akimiyetniñ vazifesini yerine ketirip olamadılar. Bunıñ aqibetinde Qarasuvbazar meclis reisi Mustafa Asabanıñ evinde tintüv, soñra, Meclisniñ merkeziy binası blok etildi, ve Meclis reisiniñ eki muavinini (Ahtem Çiygoz ve Nariman Celâl. – Müel. qayd.) Kırımdan çıqqanda sebepsiz sorğuğa çekildiler», – dedi Çiygoz.
Aytqanına köre, Qırım akimiyeti qırımtatarlarnı sıqıştırıp, yarımadada barışıqnı temin etip olmaycağını añlamağance, tintüvler devam etecek.
İnsan aqları boyunca Qırım missiyasınıñ yolbaşçısı Andrey Yurov Qırım.Aqiqatqa izaat bererek, qoruyıcı organlarınıñ bu kibi areketlerni toqtatmaq mümkün degil, dedi. «Bunı bütün dünya uquq qorçalayıcıları yapıp olamazlar, belki de yüksek mertebeli memurlar bunı yapıp olur ediler, amma biz olarğa tesir etip olamazmız», – yazıqsınıp dedi Yurov.
Yüz bergen vaqialarnı «belli bir tendentsiya» dep adlandırdı. «İşte bu Çeçenistan, İnguşetiya, Moskvada qayd etilgen bir ceryan. Rusiye Federatsiyasınıñ uquq qorçalayıcılarnıñ faaliyetinde çoqtn alışqanlıqqa çevirilgen areketlerdir. Ebet, bunınen küreşmek kerek, amma küreş yollarını daa bir kimse uyduradı», – dedi uquq qorçalayıcı.
Aynı zamanda bu mevzunı Ukrainada yaşağan uquq qorçalayıcı zenaatdaşlarınen muzakere etecegini bildirdi.
Közeticelerniñ fikirince, rusiyeli küçlerniñ esas nişanı Mustafa Cemilevge yaqın olğan Meclis azalarıdır. Olarnıñ arasında Riza Şevkiyev, Eskender Bariyev, Mustafa Asaba, Ali Özenbaş.


text:
Ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası" iştirakçileriniñ advokatları, Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde oturış olğanda, qabaatlav hulâsalarını tüzetmek içün, davalarnı prokuraturağa qaytarmağa resmiy tarzda rica etti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Advokat Aleksey Ladinniñ aytqanına köre, müşteriler nede qabaatlanğanını añlamaq içün, davalarnıprokuraturağa qaytarmaq kerek.
"Müşterimni metinge köre qabaatlaylar: "Cinayette iştirak etkenlerniñ azırlanması, Rusiye Anayasasını bozıp, akimiyetni zornen elge keçirmesi ve tutulmasını maqsat etip, şarait yaratılması, böylece - anayasa qurulışınıñ zorbalıqnen deñiştirmesini közde tutuv". Qabaatlavda alternati cinayet faaliyeti kösterilgen, yani üç areketten ibaret olğan cinayet faaliyeti. İmaye, üç alternativ cinayet faaliyetine qarşı çıqmaq kerek. Neden imaye etmelimiz - zenaatdaşlarıma kibi maña da añlayışlı degil", - dedi mahkemede advokat Aleksey Ladin.
Noyabr 15-inde Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi, ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nı baqıp başladı.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.


text:
Qırımnıñ vatandaş qamaçavınıñ teşebbüsçilerinden biri Lenur İslâmov bildire ki, yarımadanıñ energetik qamaçavı başlandı, ve devam etecek. İslâmov Qırım.Aqiqatqa izaat berip, «Ukrenergonıñ» faallerniñ niyetlerinden haberdar olğanını bildirdi.
«Bizler energetik qamaçavına başladıq, ve energetik qamaçav devam etecek. Energetika naziri bunı bile, amma ne sebepten aytmay, bu onıñ işi. «Ukrenergo» bizni añlay, anda da vatanperverler bar. Bizim taktik qararlarımız bar, olarnı tezden ögreneceksiñiz», – dedi Lenur İslâmov.
Onıñ aytqanına köre, qıtaiy Ukrainadan Qırım yarımadasına ketken elektrik energiyasınıñ dört ağından ekisi çalışa: «Kahovka – Canköy» ve «Ermeni Bazar – Or Qapı». «Kahovka – Ostrovskaya» tamirlene, «Melitopol – Canköy» de çalışmay.
«Bugün Qırım elektrik energiyasınıñ aman-aman 30%-nı almay. Elde etilgen malümatqa köre, künde ekişer saat Qırımda elektrikler kesile, Canköy, Aluşta, Aqmescitniñ bir qısmı – ışıqsız otura», – dep qayd etti Lenur İslâmov.
«Ukrenergonıñ» malümatına köre, «Ukrenergo» Milliy energetik şirketi» devlet müessisesiniñ reberligi Herson vilâyetinde tamir işlerine keder etken Qırım qamaçavı iştirakçilerinen añlaşıp oldı.
Ukraina energetika ve kömür sanayısı naziri Vladimir Demçişin bildire ki, Qırımnıñ «energetik» qamaçavı yoq, ve yarımada tolusınen temin etile.
Qırımnıñ «vatandaş» qamaçavınıñ iştirakçileri oktâbr 9-dan itibaren Canköy-Melitopol ağınıñ tamir etilmesine yol bermeyler, ve Qırımnıñ «energetik» qamaçavı başlanğanını bildireler.


text:
Tağın şähit xäbäre
Ğıyraqnıñ tön’yağında minomyet höcüme oyıştırıldı
Ğıyraqnıñ tön’yağında separatist PKK terror oyışması äğzaläre tarafınnan oyıştırılğan minomyet höcümendä ber ğaskäri şähit buldı.
Milli saqlanu ministrlığı Pençe-Şimşek operaśiya mäydanında urnaşqan baza töbägenä PKKlı terrorçılar tarafınnan minomyet höcümeneñ oyıştırıluın belderde.
Ministrlık höcümdä ber xärbineñ awır yaralanuın, barlıq tırışlıqlarğa qaramastan şähit buluın citkerde.
Bäyläneşle xäbärlär
Ärdoğan Süriyä häm Äfğanstan turında fikerlären citkerde
Törkiyä İlbaşı: “(Süriyädä) terror oyışmasına, AQŞ häm rejim yaqlawına qarşı kiräkle härtörle köräş alıp baraçaqbız”
“Yäşen” häm “Acağan” terrorçılarnı suqtı
Şul isemnärdäge xäräkätlär barışında distädän artıq terrorçı yuq itelde


text:
Müellifler, ekinci "Qırım inciri" edebiy yarışına 300-den çoq metin yolladı, olarnıñ arasında: ukrain tilinde - 165 eser, qırımtatar tilinde - 83, qırımtatar tilinden ukrain tiline tercimeler -35, ukrain tilinden qırımatatar tiline tercime - 21.
Teskilcilerniñ malümatına köre, bu yıl yarışta Ukrainanıñ 20 vilâyetinden, bundan ğayrı, Türkiye, Poloniya, Bulğaristan ve Ürdünden müellifler iştirak etti.
"Bu raqamlar yarışnı emiyetini açıq-aydın köstere. Konkurs, qırımtatar edebiyatına yañı eserlerni qoşa, ukrain edebiyatına - Qırım aqqında yañı eserlerni qoşa, böylece ukrainlerni vaqtınca coyulğan bölgeniñ aqqında tüşündire. Yarıqşqa ola, medeniy deñişüvler daa faal oldı, çünki eki taraflı tercimelerniñ miqdarı arta", - saya teşkilciler.
"Qırım inciri"niñ short list ilânı 2019 senesi dekabr 1-inde yapılacaq.
“Qırım inciri” yazıcılar yarışı 2018 senesi yazda ilân etildi, konkurs eserleriniñ qabul etüvi oktâbrniñ 31-inde bitti. Bu vaqıt devamında jüri azaları, “Ukrain tilinde Qırım aqqında nesir”, “Qırımtatar tilinde nesir”, “Ukrain tilinde Qırım aqqında şiiriyet”, “Qırımtatar tilinde şiiriyet”, “Qadın nazarı”, “Qırımtatar tilinden ukrain tiline tercime”, “Ukrain tilinden qırımtatar tiline tercime” nominatsiyalarında 135 müelliften 244 iş aldı.
Sentabrde Lvivde 26-ncı Neşirciler forumı çerçivesinde "Qırım incirini cıyaraq" şiiriyet ve nesir oqumaları keçirildi.


text:
Yipek Yolı
Yipek Yolı burunğı zamanlarda em Orta asırlarda Küntuvar Asiyaman Aq deñizni bir-birisine baylağan kervan yolı eñ aldında Qıtaydan yipek çıqaruv maqsadıman qurılğanı içün yipek yolı dep aytılğan, Edil Boyı Bolğarları, Hazar Hanlığı Tatar-Moğol boysundıruvları neticesinde Uluğ Ulus devleti barlıqqa kelgenden soñ tatar hanları kervan yolların qorçalap östürgenler. Köktürkler zamanında da yipek yolunıñ köbüsin türkler biylegen Qıtayman uruşıp müim ceñişlerge cetken.
Uluğ Ulus bolğan vaqıtta küntuvarman satıp aluv kelişüvleri ösken Saray Berke, Gülistan, Hacıtarhan kibi tatar şeerleri tez vaqıtta ösken. Orta asiya Türkiy devletleri azat bolğandan soñ Yipek yolın qaytadan yañartuv leyhası kün tertibine kelgen Asiyadağı köp milletler şo yol içün uruşqan lâkin köbüsinmen Türkiyler yolnı biylep alğanlar. Coğrafiy Keşif Areketleri başlağanda Avropa yañı yollar yasağan ve tarihiy yipek yolunıñ bir emiyeti qalmağan. Bügün şo yolnı qaytadan barlıqqa ketirüv leyhaları bar, yol boyında sozılğan eski binalarda yañartuv (restavratsiya) devam ete.
Yipek yolunıñ üstünde emiyetli pek köp din darqalğan türli halqlarnıñ urf-adetleri bir-birimen baylanış yasağan şulay da bolsa yol üstünde bir nece viruslar de peyda bolğan türli qastalıqlar, avuruvlar darqalğan, veba qastalığı Avropağa qadar cetip halqnıñ köbüsiniñ ölümine sebep bolğan.
Bügüngi Koronavirus de Qıtayda çıqqanı içün veba virusına oşay, biz insanlar köp kişilermen satıp aluv savda yasav içün birge bolıp baylanış qursaq şo viruslar darqalmağa ve insanlarnı öldirmege devam etecek, saq bolmağa mecburmız. İnsan tarihında şo viruslar iç bir zaman da yoq bolmayacaq bizler Qudayğa ışanıp Qudaydan yardım soramağa mecburmız bizge yardım bere alacaq yalıñız küç Quday (Allah).
Quday bizlerni bo viruslardan qastalıq avuruvlardan qorçalasın.


text:
İşğal etilgen Qırımda Rusiye prokuraturası tarafından berilgen «ekstremizm qabul etilmeycegine dair» tenbiler Rusiye akimiyetiniñ «qorqqanını» köstere, dep tüşüne qırımtatarlarnıñ lideri, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilev.
Bu fikirni o, fevralniñ 21-nde Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Böyle kerginleştirüv olacaq dep qorqu bar. Özleri anda tınçlıq olğanını ayta, amma qorqalar», – dep ayta Cemilev.
Mustafa Cemilev, qız qardaşına, qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Dilâra Seytveliyevağa berilgen tenbini şahsen oña qarşı yapılğan basqı olaraq saymay.
Qırımtatar faali Zair Smedlâ fevralniñ 21-nde Rusiye kontrolindeki Qurman rayonınıñ prokuraturasında aynı tenbi aldı, dep bildirdi.
Ukrainada fevralniñ 26-nda cemaatçılıq teklif etken «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» qayd etile. 2014 senesi bu künü Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi olıp keçti. Miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, hususan «Rus birligi» firqasınıñ faalleri çıqqan edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İşğal etilgen Qırımdaki Rusiye politsiyasınıñ hadimleri qırımtatarlarğa «qanun bozulmaycağına dair tenbi vesiqalarını» ketirmege devam ete. Böyle tenbiler regional meclis azalarına da ketirile, dep bildirdi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.
Onıñ malümatına köre, aprelniñ 9-nda Rusiye politsiyasınıñ hadimleri Sudaqta qırımtatarlarnıñ «evlerini dolaşıp çıqtı».
«Sudaqta Rusiye quvetçileri qırımtatarlarnıñ – qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Sudaq regional Meclisiniñ azalarınıñ – evlerini dolaşa», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
Çubarovnıñ bildirgenine köre, quvetçiler qırımtatarlardan Meclis teşebbüsinen keçirilecek «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» barışıq aktsiyasında iştirak etüv niyetleri aqqında soradı.
Qırımtatar faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, aprelniñ 9-nda Qırımnıñ İçki rayonında da Rusiye politsiyasında «qanun bozulmaycağına dair yedi tenbi vesiqası» alındı. Vesiqada Rusiye quvetçileriniñ mayısnıñ 3-nde «Menlik yürüşinde», mayısnıñ 18-nde «Qırımtatar sürgünligi kününde» ve iyünniñ 26-nda «Qırımtatar halqınıñ bayraq kününde» qanunsız areketler qabul etilmeycegine» dair tenbisi mevcut. Hususan qanunsız kütleviy tedbirler, miting, yürüş, bir kişilik narazılıq aktsiyalarında iştirak etmek yasaqtır».
Aprelniñ 9-nda Rusiye quvetçileri 2017 senesi apiske alınğan Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Marlen (Suleyman) Asanovnıñ evine kelip, «onı qanunsız aktsiyalarda iştirak etmeycek», dep tenbilemege istedi.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Aktsiya mayısnıñ 3-nde kemirilecek edi. Amma COVID-19 koronavirus pandemiyası sebebinden yürüş keçirilüvi başqa vaqıtqa qaldırıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.
2014 baarinde işğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette tintüvler ötkere.


text:
Qırım avto taşıyıcıları yolcu taşuvlarınıñ fiyatlarını Krasnodar diyarınıñ seviyesine qadar kötermek kerekligi aqqında ilân ettiler.
Bunı Qırım «Avto taşıyıcılarnıñ birleşmesi»niñ prezident muavini Zinoviy Ludçak bildirdi, dep haber ete Qırım «akimiyetiniñ» ruporı Krıminform saytı.
«Qırımda yolcu taşuvlarınıñ fiyatı Ruside olğanına köre, eki qat ücüzdir. İçtimaiy standart seviyesiniñ köterilüvini köz ögümizge alıp, altı ay devamında fiyatlarnı Krasnodar diyarında olğanına kötermege kerek dep tüşünemiz»,– dedi Ludçak.
Bundan da ğayrı, Qırım avto taşıyıcıları Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedevge olarnı bergilerniñ bir qaç çeşitinden boşatmağa rica etmege niyetindeler.
«İyül 1-ne qadar baş nazirge yolcu naqliyat şirketlerini NDS, kelir bergisinden boşatmaq içün rica mektübini yollamağa kerek», – dedi o.
Ludçak şunı da qayd etti ki, muracaatta fiyatlarnıñ köterilüvi ve imtiyazlı yolcularnıñ taşuvı içün tazmin ödeviniñ temin etüvi aqqında ricalar olacaqtır.


text:
Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Marlen Asanovnıñ sağlıq vaziyeti fenalaştı. Bu aqta advokat Emil Kurbedinov Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Asanovnıñ büyrek problemleri ve varikozı başlandı.
«Marlen Asanov mahkeme oturışuvı vaqtında büyrek problemleri ve varikozı başlandı, dep bildirdi. Marlen Asanovnıñ aytqanına köre, o, hastalıq ağırlaşacaq dep, tedqiq ve tedaviylev içün ariza berdi. Onı feldşerge köstergenler, baqıp ilâc yaşçğanlar, lâkin talil yapmağa razı olmadılar. Marlen Asanov tedqiqsiz yazılğan ilâclar sağlığına zarar ketire bileceginden qorqıp, olarnı almağa kerekmi dep bilmey. Menim fikirimce, taliller aselet yapılmay, çünki hastalığı isbatlansa, onı SİZOdan tedqiqlerge çıqarmağa kerek olacaq», – dep tarif etti advokat.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqmağa başladı.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqyar merkezinde, Rusiye Künü ve Aqyar şeeri tiklenmesiniñ 236 yılığına bağışlanğan bayramları sebebinden, yol areketi bir qaç künge qapatılacaq. Bu aqta şeer ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Memurlarğa köre, naqliyatnıñ turaq ve toqtavı vaqtınca böyle soqaqlarda yasaqlanğan: iyün 11 - iyün 14 Nahimov meydanı; iyün 12 11:00-17:00 Suvorova meydanından Nahimova meydanınace Lenina soqağı.
Bundan ğayrı iyün 12-sinde saat 10:00 - 17:00 kolonna toplanğan ve yürecek yerlerde naqliyatnıñ turaq ve toqtavı vaqtınca yasaqlanğan: Suvorova meyd. - Nahimova cad. - Lazareva meyd.
İyün 12-sinde saat 15:30 - 17:00 naqliyatnıñ turaq ve toqtavı vaqtınca böyle soqaqlarda yasaqlanğan: Suvorova meyd. - Lenina soq. - Nahimova cad. - Lazareva meyd.
Rusiye Künü er yıl iyün 12-sinde qutlana. Qırım ve Aqyarda onı ilhaqtan soñ qayd etip başladılar.


text:
Bu aqta Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Resmiy malümatqa köre, aprelnıñ 23de Devlet sıñırlar hızmetiniñ erbapları «Çaplinka» punktından keçken eki grajdannıñ vesiqalarını teşkergende eki kerçek olmağan pasport meydanğa çıqtı.
Pasport kontroli keçken zamanda sıñırcılar taqımı «Range Rover» maşınada ketken eki Ukraina vatandaşına diqqat etti. Olarnıñ vesiqaları martnıñ soñunda Armânskta berilgen eken. Bu pasportlar kerçek olmağanı belli oldı. Şimdi bu vesiqalar alınğan, «turistlerni» ise qıtadaki Ukrainağa yibermegenler.
Bu kibi vesiqalarnı yaqında «Melitopol» demiryol punktında tapılğan edi. Pasportlarını «Simferopol-Kiyev» poyezdinde ketken eki grajdandan alındı.
Olarnıñ da vesiqaları martnıñ soñunda berilgen ve kerçek olmağan eken.
Devlet sıñırlar hızmeti rusiyelilerni ve Qırım propiskalı Ukrain grajdanlarını «sıñırlarda nezaretini küçleştirgen»ini bildire.


text:
«Svoboda» firqasından Ukraina halq deputatı Oleg Osuhovskiy Ukraina Havfsızlıq Hızmetini ve Ukraina Tış işler Nazirligini yaqında işğal etilgen Qırımnı ziyaret etken Avropa parlamentiniñ Çehiya deputatı Miloslav Ransdorfnı non grata olaraq tanımağa çağıra. Ukrain deputatınıñ aytqanı kibi, Ransdorf Avropa parlamentinde tarikni azırlamaq niyet etti.
«Belli olğanı kibi, yaqında işğal etilgen Qırımnı ziyaret etken Miloslav Ransdorf «muzakereni» teşkil etmege tırıştı. Onıñ körüşüvinde «Muhalif blok»nıñ temsilcileri buluna edi. Onıñ varaqasında rus telefon nomeraları yazılğanına baqmadan, özüni ukrain mütehassısı olaraq tanıtqan Dmitriy Perlinniñ çıqışını kördik. Ukrainada anayasa islâatı yañlış olğanı aqta söz yürüte edi. Yani muzakerelerge «LHC» ve «DHC» temsilcileri celp etilmey eken. Bu meni ve zenaatdaşlarımnı açuvlattı. Mında tarik olıp keçkeni aqta ilân etik. Mında terroristlerge qol tutqan insanlarnı toplağan Miloslav Ransdorf mesüliyetli olğanını ayttım», – yazdı Facebookta Osuhovskiy.
«Tış işler Nazirligi, Ukraina Havfsızlıq Hızmeti, Devlet sıñır hızmetine muracaatta bulunam, Kiyevge kelip, deputat soravım ile Miloslav Ransdorfnıñ işğal etilgen Qırımda ne içün olğanını ögrenmege talap eterim. Menimce, Ukraina bu tarikçini non grata olaraq tanımalı», – dey deputat.
Evel ukrain akimiyetiniñ bu talabını Ukraina uquq qoruyıcı teşkilâtlarınıñ vekilleri bildirgen ediler.


text:
Kyivdeki «Qırım evi» «Qırım inciri» şair, nesirci ve tercimanlar yarışına icadiy işlerni qabul etip başlay, dep ilân etti. Eserler 2020 senesi oktâbrniñ 31-ne qadar qabul etilecek. Yarış üçünci kere keçirile ve yarımadada Rusiye akimiyeti tarafından taqip etilgen qırımtatarlar da ğalip çıqqan edi.
Teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, «Qırım inciriniñ» maqsadı qırımtatar tili ve edebiyatınıñ tarqaluvı ve inkişafına yardım etmek, Qırım ve qırımtatarlar mevzusını Ukraina edebiyatında aktualleştirmek ve eki medeniyetniñ biri-birini daa teren añlaması içün tercimelerniñ peyda oluvına yardım etmektir. Yarış öz vazifelerini nasıl becere ve Ukrainanıñ tamır halqına nasıl bir yardım kerek, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Katerina Nekreçaya Kyivdeki «Qırım eviniñ» alıp barıcısı Alim Aliyev ve ukrainalı jurnalist Osman Paşayevnen laf etti.
– Alim, şimdi yarımadada qırımtatar tiliniñ vaziyeti nasıl?
Qırımtatar tilini unutsaq, kelecek nesiller bizni kesen-kes afu etmezAlim Aliyev
Aliyev: 2014 senesine qadar rus tili anda zaten üstün edi, açıq sektorda tek o bar edi. Şimdi bu daa quvetleşti: andaki mekteplerde ukrain tili qalmadı, ve yarımadadaki gençler online tasil aletlerini özleri tapmaq kerek. Qırımtatar tili de aynı zor vaziyette: ana-baba komitetleri balalarınıñ til ögrenüv aqları içün küreşe. Ukrainada 300 biñden biraz çoq olğan qırımtatarı bar, yarımada da şu cümleden – ve bu tek Herson şeeriniñ ealisi. Bu pek küçük, amma passionar insan gruppası. Qırımtatar tilini unutsaq, laf etmesek ve onı inkişaf ettirmesek, kelecek nesiller bizni kesen-kes afu etmez.
– Yarışıñız qırımtatar tilini saqlap qalmaq ve inkişaf ettirmek içün keçirile, ve ukrain tilinde de eser ve tercimelerni qabul etesiñiz. Qırımtatar tilini qırımtatarlardan ğayrı başqaları da ögrensin isteysiñizmi?
Aliyev: Bir memlekette yaşap, em baş, em tamır halqnıñ tilini bilmek normal bir şey. Etnogenez bir topraqta oldı, şunıñ içün medeniyetlerniñ bir-birine keçüv esnasları normal ola. Şimdi er kes Beyazrusiyedeki narazılıqlarnı laf ete, ve biz küçlü vatandaş cemiyetini quruv faktorlarından biri medeniyet ve tasil olğanını köremiz. Ümüt etem ki, beyazrusiyeli dostlarımıznıñ er şeyi güzel olur.
– Endi üçünci «Qırım inciri» yarışı keçirile. Artqan meraqnı qayd etesiñizmi?
Üç yıldan soñ «Qırım inciri» şeklini deñiştire ve pekitileAlim Aliyev
Aliyev: Bu terek kibi: fidan ekesiñ ve küçlengenini köresiñ, inkişaf ete, bereket berip başlay. Bu yıl yarış pandemiyağa ve medeniy saadaki belli qıyınlıqlarğa baqmadan keçirile. Onı qaçırmamaq bizim içün müim edi, em de küzde çıqacaq ekinci «Qırım inciri» cıyıntığını endi azırladıq. Şimdi bir qaç variantnı baqamız, amma dekabr ayında ğaliplerni aytıp mukâfatlaycaqmız. Üç yıldan soñ «Qırım inciri» şeklini deñiştire ve pekitile. Bu sene de aynı kategoriyalar qaldı: qırımtatarca ve ukraince şiiriyet, Qırım aqqında nesir, ukrainceden qırımtatarcağa ve aksine tercimeler. Mında sıñırlarnı lâğu ettik, endi tek zemaneviy edebiyatnı degil, klassik eserler de tercime etile.
– İşlerni endi yollaylarmı?
«Qırım incirini» beraber yapamız. Bu milliy yarıştırAlim Aliyev
Aliyev: Yarışnı ilân etken birinci künümizde üç eser keldi. İnsanlar bekley, yaza, yollamağa niyetlene, demek. Er kesni iştirak etmege davet etemiz – em professional müelliflerni, em edebiyatta ve tercimelerde ilk adımlarını atqanlarnı, çünki «Qırım incirini» beraber yapamız. Bu milliy yarıştır. Keçken mukâfatlav merasimlerinde insanlar Kyivge Qırımdan kele, mında yaşağanlarnen fikirlerini paylaşa, ilerideki icatları içün ilham ala edi.
– Eñ populâr kategoriya angisi?
Aliyev: Şiiriyet. Pek çoq iş kele – em ukraince, em qırımtatarca. Ebet, bunı nesirnen balanslamaq ister edik, amma memleketimizde şairlerniñ daa çoq olması da güzel. Bir ricam bar: işleriñizni soñki künge qaldırmañız, yollañız. Jüri azaları olarnı şifrelengen alda ala, ve sentâbr ayında olarnı oqup muzakere etip başlaymız.
– Osman, «Qırım inciri» qırımtatar tiliniñ saqlap qalması ve inkişafına yardım etip oldımı, sence?
Qırımtatar tili içün tek müit degil, talap da kerekOsman Paşayev
Paşayev: Mence, bu yarış qırımtatar tilinen o qadar bağlı degil, daa çoq edebiyat esnası, hususan qırımtatarlarnıñ edebiyatınen bağlı. «Qırım inciri» oña kerçekten müsbet tesir ete: cıyıntıqlarnı alsaq, anda bu edebiyat esnası endi bar, ne yazıq ki, soñki yigirmi yılda bunı körmegen edik. Şair Şakir Selimniñ vefatından soñ qırımtatar şiiriyeti bitti dememiz mümkün, «Qırım inciri» ise bu boşluqnı qapata. Qırımtatar tilini aytsaq, mında tek yarış degil, Ukrainanıñ ğayreti de kerek. Qırımtatarlarnı Tamır halq dep qabul etken olsa, bir çoq ukrainalı qırımtatarca az buçuq bilmelidir – bu özüni ve toponimiyalarını añlamağa yardım ete, çünki şarqtan ğarpqa qadar türkiy sözler bar. Amma bir kereden «Qırımtatarca laf eteyik» dep böyle olacağını beklemek yañlış olur, ciddiy bazar ve devlet yanaşuvları kerek. Qırımtatar tili içün tek müit degil, talap da kerek.
– Nasıl adımlar atılmalı?
Paşayev: Birinciden, qırımtatar tili konferentsiyası olmalı – standartları belgilenmeli, tamamen latin urufatına keçmeli. Ebet, işğal altındaki Qırımda onı keçirmek imkânsızdır, çünki yerli filologlardan ğayrı, anda dünya türkşınaslıq mütehassısları olmalı. Böyle konferentsiya keçirilecek yekâne yer esas Ukraina ola. Qırımtatarlar tamır halq olğanı içün bu Ukraina devletiniñ vazifesidir. Ekinciden, aynı bu sebeplerden qırımtatar tili az olsa da, mekteplerde ögretilmeli. Amma bunı can sıqıcı ve meraqlı olmağan bir şeyge çevirerler dep qorqam, doğru ögretmek içün mütehassıslar azırlanmalı. Ders yarın endi olamaz – er kesni azırlamaq içün beş-yedi yıl kerek.
– Alim, ne tüşünesiñ?
Aliyev: Kelecek nesiller içün küreşmelimiz, razım, tek qırımtatarlar aqqında laf ketmey. Qırımtatar tili ve Qırım tarihınen bağlı interaktiv online dersler kerek. Bunı parça-parça toplaymız, öz küçümiznen, akimiyet tarafından büyük destek olğanını is etmeymiz. Amma Ukraina intellektual elitasınıñ destegi büyük – bu pek müim. Qırımtatar şair, yazıcı, tercimanlarına olarnıñ metinleri tek küçük gruppa insanlarğa kerek olmağanını, tek qırımtatarlarğa meraqlı olmağanını, yarımada ve tamır halq çerçivesinden çıqa bileceklerini köstermek müimdir. Bu ihtiyac ukrainalılar arasında da is etilse, qırımtatarlarğa da inkişaf etmek içün stimul berecek. Ve, elbette, Ukraina Anayasasına qırımtatar milliy-territorial muhtariyetini quruv deñişmelerini kirsetmek pek müim ola. Bu tamır halqqa saqlap qalmaqnen beraber inkişaf etmege de yardım eter edi.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Katerina Nekreçaya, Qırım.Aqiqat Radiosı leyhasınıñ reber vazifelerini eda ete, tele ve radio alıp barıcısı, mahsus leyhalarnıñ müellifi


text:
2017 senesi devamında Rusiyeniñ 13 regionında Qırımnıñ şifahane-kurort ve turistik imkânları aqqında tarif etecekler. Bunı Kreml nezaretindeki Qırımnıñ Kurort ve turizm nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Müessisede qayd eteler ki, Qırımnıñ turistik tekliflerini ögge çekmek içün taqdim merasimleri Moskva, Petersburg, Yekaterinburg, Rostov-na-Donu, Novosibirsk, Nijniy Novgorod, Qazan, Murmansk, Krasnodar, Hantı-Mansiysk şeerlerinde, Moskova ve Leningrad bölgelerinde ve Stavropol vilâyetinde ötkerilecek.
«Bu regionlar tesadufen saylanmağanlar. Olarnı saylağanda bizler Rusiye subyektleriniñ cazibesine esaslandıq, ve, Rusiyeniñ angi regionlarından bizge daa çoq turist kelgenini köstergen, 2016 senesi keçirilgen içtimaiy soravnıñ neticelerini esapqa aldıq», – dep qayd etti Qırımnıñ rusiyeli kurort ve turizm naziri Sergey Strelbitskiy.
Bundan evel, 2015 senesine nisbetten, bu sene yañı yıl tatillerinde Qırımğa kelgen insanlarnıñ sayısı eki qat ziyadece olğanı bildirilgen edi.


text:
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Cemil Gafarov, Servet Gaziyev, Alim Karimov, Seyran Murtaza ve Erfan Osmanovnıñ apiste qaluv müddetini yarım yılğa uzattı. Olar Aqmescit SİZOsından Rostovğa avuştırılacaq. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Bundan ğayrı, saqatlığı olğan qırımtatarı Cemil Gafarovnı ev apsine keçirmege razı olmadılar.
«Müvekkilim Cemil Gafarov, ekinci derece saqatını, ev apsine keçirüv muracaatı red etildi. Muracaatta SİZOda bulunğan müddet içinde üçünci saqatlıq gruppasından ekincige keçüv endi deñişken vaziyet sayıla. Bu penitentsiar sistemasınıñ hronik büyrek hastalığı olğan saqat içün kerekli şaraitler berip olamağanını köstere», – dep ayttı cemaat birleşmesine advokat Rifat Yahin.
Advokat Ayder Azamatovnıñ qayd etkenine köre, imaye tarafı mabüslerniñ qorantaları ve dava şaatları Qırımda yaşay der, etaptan vazgeçüv muracaatını berdi.
«Mahkeme olarnı Aqmescitteki SİZO-1-den Rostov-na-Donu şeerine etap etüv qararını çıqarıp, davanıñ temeli baqılacaq nevbetteki mahkeme oturışuvını Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde 2021 senesi yanvarniñ 18-ne belgiledi», – dep bildirdi imayeci.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetov ve Remzi Bekirov bar ediler.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Baspasóz xatkeri
Baspasóz xatkeri óz iskerliginde Ózbekstan Respublikası Konstitusiyasına, «Mámleket hákimiyatı hám basqarıw shólkemleri iskerliginiń ashıqlıǵı tuwrısında»gi Ózbekstan Respublikası Nızamına hám Ózbekstan Respublikasınıń basqa nızamlarına, Ózbekstan Respublikası Joqarı Jıynalıs palatalari qararlarına, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń húkimleri, qararları hám farmoiyishlariga, Ózbekstan Respublikası Ministrler Mákemesiniń qararları hám farmoiyshlariga, Ózbekstan Respublikası Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw Ministiriniń buyrıqlarına hám de bul Qaǵıydaǵa ámel etedi. Baspasóz xatkeri óz iskerligin Ózbekstan mámleket kórkem óner hám mádeniyat institutınıń Nókis filialınıń strukturalıq bólindileri hám de taǵı basqa mámleket hám mámleketlik emes shólkemleriniń tiyisli xızmetlerin menen óz-ara sheriklikte ámelge asıradı.
Baspasóz xatkeriniń tiykarǵı wazıypaları hám funktsiyaları:
- Filial administraciyası tárepinen zamanagóy talaplarǵa muwapıq belgilenetuǵın informaciya siyasatın qáliplestiriw hám ámelge asırıwda qatnasadı;
- Informaciya salasındaǵı birden-bir mámleket siyasatın ámelge asırıw boyınsha Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw Ministirligi informaciya xızmeti hám de mámleket hám jámiyetlik shólkemleriniń informaciya xızmetlerin menen nátiyjeli hám ámeliy sheriklikti támiyinlew;
- Keń jámiyetshilikti filial iskerligi, onıń tarawǵa normativ huqıqıy hújjetleri tuwrısında holisona, sapalı hám operativ xabordar qılıw;
- Ǵalaba xabar quralları (keyingi orınlarda OAV dep júritiledi) menen sheriklik qılıw, turaqlı sheriklikte isleytuǵın jurnalistlar sheńberin qáliplestiriw, informaciya xabarların tarqatıw, filialda ǵalabalıq ilajlardı shólkemlestiriw;
- Filialdıń rásmiy veb-saytında informaciyalardı jaylastırıw hám jańalap barıw, Internet tarmaǵındaǵı veb-resursların, sonday-aq, social hám mobil’ tarmaqlardı rawajlandırıw ;
- Filial quramındaǵı bólindiler degi belgilengen xızmetkerler menen birgelikte milliy hám shet el OAVda tarqatıw ushın xabar, informacion-ma’lumot materiallar, túsindiriwler hám informacion-tahliliy materiallar tayarlaw ;
- Filial iskerligine salıstırǵanda jámiyetshilik pikiriniń jaǵdayı hám de OAV pozitsiyasini analiz qılıw hám olar tuwrısında filial direktorına informaciya beriw;
- Filialdıń iskerligi tarawına baylanıslı tekstli, foto, audio hám videomateriallar maǵlıwmatlar bankin qáliplestiriw hám júrgiziw.
845


text:
Jurnalistlerni qoruv komiteti (JQK), Rusiye akimiyeti «matbuat vekillerine para cezalarını berüvden ve olarnı Qırımda taqip etüvden vazgeçmeli», dep tüşüne. Teşkilât Rusiye kontrolindeki Aqmescit mahkemesiniñ Qırım gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovğa çıqarğan qararını izaatladı. Bekir Mamutov Qırımtatar Milliy Meclisi añılğan BM Baş kâtibiniñ maruzasını gazette derc etkeni içün 4 biñ ruble para cezasını aldı. JQK, mahkeme qararını «saçma» dep adlandırdı.
«Rusiye akimiyeti jurnalist Bekir Mamutovğa qarşı çıqarılğan saçma ükümge qarşı istinafqa itiraz bildirmemeli ve işini yapqan qırımlı jurnalistlerniñ taqibini toqtatmalı. Rusiye akimiyeti Ukrainağa ait Qırımnı işğal etkeninden berli mustaqil Qırım seslerini taqip ve qorquzuv yolunen bastırmağa tırıştı. Olar yerli jurnalistlerge qarşı basqını toqtatıp, olarğa telükesizlikte ve qorqusız çalışmağa imkân bermeli», – dep qayd etti Avropa ve Orta Asiya JQK programmasınıñ koordinatorı Gülnoza Said.
Aqmescitteki mahkeme Bekir Mamutovğa para cezasını berdi. Gazetniñ baş muarriri Qırım.Aqiqatqa tarif etkenine köre, o, imayecilerinen beraber mahkeme ükmüni şikâyet etmege niyetlene.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Mamutovnı taqip etken Rusiye akimiyetiniñ Qırımda yapqanları içün takbih etti.
2016 senesi Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, soñra da Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımtatarlarnıñ temsiliy organı olğan Meclisni yasaqlamağa qarar aldı. Onı Rusiye topraq bütünligine qast etüv ve insanlarnı qorquzuv manaçığınen ekstremist teşkilâtı dep tanığanlar. Meclis faaliyetini yasaqlav teşebbüsi işğal etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı ve Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı olğan Natalya Poklonskayağa aittir.
2017 senesi BM halqara mahkemesinde Ukraina Rusiyeni Ukrainadaki terrorizm tedbirlerine para bergeni ve qol tutqanı, em de Ukrainağa qarşı istilâ yapıp, ırqiy ayırımda iştirak etkeni sebebinden mesüliyetke çektirmek içün oña qarşı dava açtırdı.
Ukraina, BM Halqara mahkemesine muracaat etip, vaziyetniñ acele olğanına emiyet berip, vaqtınca tedbir almağa rica etti. 2017 senesi aprelniñ 19-nda mahkeme Ukraina talaplarınen bağlı Rusiyege qarşı muvaqqat tedbirlerini kirsetmege qarar aldı.
Vesiqada Rusiyeden Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı ile qırımtatar halqınıñ menfaatlarını temsil etmesi mevzusında aq-uquqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa ve işğal etilgen yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil berilmesini temin etmekni talap etti.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina havfsızlıq hızmeti (SBU) «Pravıy sektor» (PS) faallerini işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda elektrik yolaqlarınıñ bozuluvı boyunca sorğuğa çağırdı. Bu aqta «Gromadske TV» telekanalına «Pravıy sektor» yetekçilerinden biri Andrey Stempitskiy bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, SBUğa çağırğanlar şimdi şaat olaraq davet etilgen. Şunı da qayd etti ki, ukrain mahsus hızmetleri bağlanğan insanlar arasında teşkilâtnıñ sabıq reberi Dmitriy Yaroş yoqtır.
Qırım.Aqiqat SBU izaatını elde etmege tırışa.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur. Rusiye FİN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.
Qırımtatarlarnıñ yetekçileri yañı muqavelede Qırım ve Aqyar Ukraina qısmı olaraq belgilenüvinde israr eteler.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovnı Rusiye maliye monitoringi federal hızmetiniñ saytında terrorist ve ekstremistler cedveline kirsetildi. Onıñ sanı – 5826, dep bildirdi qızı Ayşe Ümerova.
«İlmi Ümerov Rusiyeniñ terrorist ve ekstremistler cedveline kirsetildi – №5826. Sözde memuriy cinayet (sentâbr 22 körüşüvi) içün bergen para cezasınıñ tünevin ödemege imkân olmağanınıñ sebebidir. Öz mahkemesiniñ qararını beklemek bile yoq», – dep yazdı Ayşe Ümerova.
Haber etildi ki, dekabr 29-da İlmi Ümerov Qırım mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ toplaşuvında iştirak etkeninden oña bergen para cezasını ödep olamadı.
«2016 mayısta «ekstremizm» maddesi boyunca maña qarşı uydurılğan bir cinaiy iş açıldı, taqiqat devam ete, vesiqalar mahkemege daa berilmedi – qabaatım isbatlanmağanını aytam... Aydı, bu da ne?», – dep yazdı İlmi Ümerov Facebookta.
Mayıs 12-de Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya FSB taqiqatçıları İlmi Ümerovğa qarşı ekstremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqanını bildirgen edi.
Qırımtatar milliy areketiniñ meşur iştirakçisi, Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovnıñ yaqalanması, evinde keçirilgen tintüv ve oña qarşı cinaiy iş açılması, mecburiy mahkeme-psihik ekspertizanıñ keçirilmesi içün psihiatrik hastahanede tutılması cemaat arasında ve halqara seviyede büyük rezonans doğurğan.


text:
TÜRKPAnıñ 10nçı Ğomum şurası uzdı
Awraziya qaytawazı 06/2021
“Awraziya qaytawazı” tapşıruınıñ çirattağı çığarılışında Qazaqstanda oyıştırılğan TÜRKPA Ğomüm Şurasın tuqtalırbız.
27-28nçe sentäbr’ könnärendä Törki teldä söyläşüçe illär parlamentariy assambleyase TÜRKPA 10nçı Ğomum Şurası Qazaqstannıñ Törkistan şähärendä uzdı. Törki dön’yanıñ ruxi başqalası itep iğlan itelgän Törkistan şähärendä ütkärelgän cıyılışta Azärbaycan, Qazaqstan, Qırğızstan häm Törkiyä Mäcles başlıqları, Üzbäkstan häm Vengriya parlament başlığı yärdämçeläre, Xalıqara Törki Şura, Xalıqara Törki Akademiya häm TÜRKSOY Xalıqara törki mädäniyät oyışması kebek oyışma wäkilläre qatnaştı.
TÜRKPA Ğomum şurası açılışında Qazaqstannıñ qoruçı däwlät başlığı Nursoltan Nazarbayev häm xäzerge ilbaşı Kasım Comart Tokayev yasağan yullamalar uqıldı. Qazaqstan ilbaşı Tokayev Ğomum şurağa cibärgän yullamasında Xalıqara biologik iminlek agentlığın qorırğa täqdim itte. Cıyılışta qatnaşuçılar Tokayevnıñ täqdimen xuplap, cıyılış beldergesendä bu täqdimgä urın birdelär.
Cıyılışta oyışmağa äğza däwlätlär arasındağı mönäsäbätlär häm parlamentlarara xezmättäşlek, töbäk iminlege kebek mäs’älälär quzğatıldı. Oyışmanıñ çirattağı räislege Azärbaycannan Qazaqstanğa küçte.
Üzäk ofisı Baqıda urnaşqan TÜRKPA Törki Cömhüriyätlär ayıruça Törki Cömhüriyätlärneñ parlamentları arasındağı xezmättäşlekne üsterü öçen tırışlıq quya. 10nçı Ğomum şurada oyışmanıñ ğomum särqätibe häm anıñ yärdämçeläre bilgelände. TÜRKPAnıñ yaña ğomum särqätibe bularaq täcribäle diplomat Mäxmät Süreyya Êr saylandı. Yaña ğomum särqätip monnan alda TİKA Törki xezmättäşlek häm koordinaŝiya agentlığı räislegendä başlıq yärdämçese häm Törkiyäneñ Taşkenttağı ilçese wazıyfaların başqardı.
Qazaqstannıñ Parlament başlığı Nurlan Nigmatullin cıyılışta çığış yasap, “Törki qaraş 2040” strategik dokumentın xuplayaçaq ürnäk qanunnarnı çığaru zarurlığın belderde. Nigmatullin kiber iminlek ölkäsendä çığarılaçaq qanunnıñ moña ürnäk bula alaçağına iğtibar cälep itte.
Cıyılış azağında TÜRKPA 10nçı Ğomum şurasınıñ Törkistan beldergesenä qul quyıldı. Kiläse cıyılış 2022nçe yılda Bişkektä uzaçaq.
Törkiyä Böyek Millät Mäclese başlığı Mostafa Şentop cıyılış aldınnan Nursoltan şähärendä Qazaqstan ilbaşı Kasım Comart Tokayev, Qazaqstannıñ qoruçı başlığı Nursoltan Nazarbayev, Qazaqsannıñ Mäcles häm Senat başlıqları belän küreşep söyläşte. Xalıqara Xuca Äxmät Yäsäwi Qazaq-Törek Universitetına barğan Mostafa Şentop Xalıqara Törki Akademiya çarasında qatnaştı.
Törkiyä 30 yıl buyı törki dön’yanıñ bötenläşüe öçen tırışlıqların däwam itterä. Törki dön’yasın berläteräçäk çaralar häm oyışmalarğa aktiv räweştä xuplawçı Törkiyä TÜRKPAnıñ xalıqara oyışmağa äylänüendä aktiv rol’ uynadı.
2008nçe yılda qorılğan TÜRKPA xalıqara ölkädä törki cömhüriyätlärneñ tanıluın arttıru, qalğan xalıqara oyışmalar, parlamentlar belän xezmättäşlekne üsterü kebek mäs’älälärdä lider rol’ başqara.
Törki cömhüriyätlärneñ xalıqara ölkädä urtaq şiğar’ qullanuı, urtaq êş başqaruı öçen kübräk urtaq qanun täqdimnären qabul itüläre, bu mäs’älälärdä kileşüläre zarur. Monda isä TÜRKPAğa zur wazıyfalar töşä. TÜRKPA xalıqara ölkädä törki dön’yanı wäkillek itä.
Avtor – Abdrasul İsakov


text:
Qırımtatar At Kültürü - 2
2) At yürüşlerini ayırdı etken sözler
Yorğa – Atnıñ orta tezlikte, silkinmeden çapuvına aytıla ki, bunda at başta eki sağ ayağını. Sonra eki sol ayağını ileri avuştıra Yorğalap yürmege sevgen atqa yorğa at deyler
Pertav – Atnıñ biraz sekiriklep, orta tezlikte çapuvına aytıla ki, bunda at başta ögdeki sağ ayağınen arttaki sol ayağını, soñ ise ögdeki sol arttaki sağ ayağını ileri avuştıra. Pertavnıñ tez soyuna tolu pertav, qısqaca soyuna tolpertav, deyler. Pertavlamağa sevgen atqa pertavlı at, deyler.
Eşkin – Atnıñ başta eki ög ayağını, soñ eki art ayağını ileri atıp çapuvı. Eşip çapmağa sevgen atqa eşkin at, deyler.
Dörtnal – Atnıñ eñ tez çapuvı. Dörtnal çapmağa yarağan atqa yelgir at, deyler.
Yortuv – Atnıñ aşıqmayıp, öz erkine çapuvı. Yortmağa sevgen atqa yorğa at, denile.
3) Atlarnı çeşit hususiyetlerine köre ayırdı etken sözler
Minek at – Minip yürmege ögretilgen ve hızmet etken at.
Araba atı – Arabağa yekip yürmege qullanılğan at.
Tüp at – Üç atlı arabağa ortadan yekilgen at.
Yandavur at, meçev at – Üç atlı arabağa eki çetke yekilgen atlar. Çetten qazanılğan parağa yandavur para, erkekniñ qorantadan tış balasına yandavur bala, denile.
İgdiş at – Ağır yük taşığan mahsus at.
Soy at – Belli bir hususiyeti – çapqırlığı, kevde tüzülişinen farqı olğan at.
Cınıs at – Soy temizliginden ötrü nesil içün asralğan at .
Yuvaş at – İnsanğa boysunğan, ögretilmesi qolay olğan at.
Başı yengil at – Tizgini çekilgende qolay burulğan ve toqtağan at.
Başı pek at – Tizginge küç boysunğan at.
Qayt at – Qamçı urğanda art-artına ketken at.
Quyla at, quylu at – Osal tabiatlı, tepken, tişlegen ya da yerge yatıp, yürmege istemegen at.
Tentek at – Beklenilmegen areketler yapqan at.
Armav at – Tez yorulğan at. Taqatsız insan içün de “armav” sözü qullanıla.
Çaman at – Tenbel at.
Ayqılğan at – Ağır soluğan, hasta at.
Çalıq at – Ep ileri ıntılğan, tırışqan at.
Eñsesi naryan at – Boynu ince at.
Ürkek at – Tez ürkken, qorqaq at.
Qırçanğı at – Qoturlı at. Çoq qaşınğan adamğa da mısqılnen “qırçanğı” deyler.
Aftağa: 4) At tüslerini ayırğan sözler ve 5) Eger taqımı qısımları ile alâqalı sözler yayınlanacaq.
LUĞAT
Yorğa: Rahvan
Avuştırmaq: Karıştırmak, yer değiştirmek
Avuştıra: (Yerini) değiştiriyor
Sekiriklep: Zıplayarak
Eşkin: Galop
Aşıqmaq: Acele etmek
Aşıqmayıp: Acele etmeyerek
Minek at: Binek atı
Yekmek: Bağlamak, (atı arabaya) koşmak.
Yekip: (Atı) koşup
Çet: Kenar, yan
Çetke: Kenara, yana
Yandavur: Yardımcı
İgdiş at: Beygir
Çapqırlıq: Hızlı koşuculuk
Çapqırlığı: Hızlı koşuculuğu
Kevde tüzülişinen: Vücut şekliyle
Cınıs: Cins, kalite
Asralğan: Yetiştirilen, bakılan
Boysunğan: Boyun eğen
Yengil: Kolay, hafif (Yengil aş: Kolay yapılan yemek)
Burulğan: Arkasını dönen, bükülen
Toqtağan: Duran
Art-artına: Geri geri
Osal: Kötü, fena, işe yaramaz
Çaman at: Lagar at
Intılğan: Gayret gösteren
Tırışqan: İnat eden
Qırçanğı at: Uyuz at
Qotur/qotır: Kabuklu yara
Qoturlı/qotırlı: Yaralı
*At resimli tabaq Mamut Churlu.


text:
CoBpeMeHHый KyMыkckий Языk (Bugüngü Qumuq Tİl)
Nurmuhammat Haciahmat cıyğan qıymatsız «CoBpeMeHHый KyMыkckий Языk» (yaʼni Bugüngü qumuq til) degen kitapnı publikleybiz. Bu bilim asar — 75 yıldan artıq zaman arada qumuq tilni barı aspektlerin tolu axtarağan wa nizamlaşağan asarıdır, wa har bölükde köp ülgüler de bar. Kitapda bugüngü qumuq tilge, onu grammarğa wa evolüsyağa urğu salınğan. Wa bulay tek sıfır darajadan oxuyğanlağa payda geltirmey, tuwma küyde qumuqça bilegenlege de ana tilni añlawunu erewlü kepde terenleme kömekçi bolar. Kitap «Kitapxana» bölmede yañı onlayn formatda açıqdır. «Oxuwnu uzatmaq» tüymege basıp kitapnı toxtağan yerden uzatıp oxuma bolasız.
Etgen işler wa ana tiline sönmeygen süyüw sayalı Nurmuhammat ağay professorubuzğa sawbollarıbıznı aytabız, wa başğa parahat bolğan ortaq mualliflege de Allahdan rahmat tileybiz. Köp adamlağa bu kitap paydalı bolajağına umut etebiz!


text:
Türkiyede aprel 16 künü anayasa referendumı ötkerileceginden bir qaç kün ögüne Kyivde ekspertler rey berüv neticesi ukrain-türk munasibetlerine nasıl tesir etmek mümkün olğanını muzakere etecekler. Qırım.Aqıqat muhbiri, munaqaşada Qırım mevzusı da köterilecegini bildire.
«Ukrainskaya prizma» ve Ukrainada Friedrich Ebert adına fondınıñ temsilciligi tarafından teşkil etilgen «Ukraina – Türkiye işbirliginiñ hususları: qıymetler ve milliy menfaatlar arasında» mevzusında nevbetteki ekspertler munaqaşasınıñ raundında bu aqta söz ketecek.
Ekspertler zamanımızda ukrain-türk dialogını, Türkiyede olacaq referendum ve devletniñ halqara körünüşinde onıñ neticesi, Ankara ve Moskva arasındaki ilân etilgen stratejik işbirligi ve Türkiyeniñ Avropa Birliginen añlaşılmamazlığı terenleşkeni yanında iqtisadiyat ve telükesizlik saasında, Ukraina ve Türkiye arasında serbest ticaret bölgesi boyunca Ukraina ve Türkiye arasında qurulması mümkün olğan işbirlik muzakere etilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Latviya seymi Qırımnı işğalden qurtaruv ve halqara seviyede tanılğan sıñırlarda topraq bütünligini ğayrıdan tiklev ğayretlerinde Ukrainağa qol tutmaq içün «Qırım platforması» deputatlar gruppasını qurdı, dep bildirdi Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar.
«Latviya ortaqlarımızğa, hususan çetel işleri komitetiniñ reisi Rihard Kolsqa qol tutqanları içün teşekkürler bildiremiz», – dep yazdı Ceppar Facebook saifesinde.
Mayısnıñ 13-nde Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Estoniya Tış işler nazirliginiñ devlet kâtibi Yonatan Vseviov ile körüşti, Estoniya vekili Qırım meselesini Avropa memleketleriniñ diqqatı merkezinde tutmaq müim ola.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
QMC prokuraturası Kreml nezaretindeki Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskayanen bağlı eki dane cinaiy davanı taqiqi ete: biri devlet hainligi, digeri de qırımtatar Meclisiniñ faaliyeti yasqlanması boyunca. Bu aqta avgustnıñ 22-nde Kyivde ötkerilgen matbuat konferentsiyasında QMC prokurorı Gündüz Mamedov ikâye etti.
«Poklonskayanen bağlı cinaiy işni Ukraina Baş prokuraturası yürsetmekte, lâkin bizim de onen bağlı bir qaç epizodımız mevcut. Biz alâ daa qabaatlav boyunca bir qarar beralmağanımız içün, materiallarnı birleştirmek maqsadınen Baş prokuraturağa yollaymız», – dep bildire UNİAN QMC prokuraturasınıñ sözlerini.
Mamedov ileride eki dane cinaiy işniñ birleşme ihtimali olğanını da ayta.
2017 senesi aprelniñ 5-nde Ukraina prokuraturası Kyivniñ Peçersk rayon mahkemesine muracaat eterek, qırımlı memurlar ve havfsızlıq küçleri, şu cumleden Qırımnıñ sabuq prokurorı Natalya Poklonskayanıñ bağlı mahkemeden evel hususiy taqiqat keçirilmesi boyunca ruhset istegen edi. Prokuratura qayd etkenine köre, çağıruvğa kelmegeni em de Qırımnen poçta bağı olmaması sebebinden, daa evel haber etilgen qabaatlavlar deñişkeni ve yañı soyu azırlanğanınen bağlı yazılı bildirüvler tizilgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Nókis rayonı ishki xojalıq jolları ońlanıp atır
- 02.10.2021, 16:48,
- ҚapaқaлпaқcTaH / ЖәMийeT
- 57
Nókis rayonında «Abat awıl» hám «Abat máhálle» mámleketlik baǵdarlamaları sheńberinde qurılıs-ońlaw hám abadanlastırıw jumısları alıp barılıp atırǵan bolıp, bul baǵdarda ishki xojalıq jolların kúndelikli ońlaw jumısların júrgiziwde Nókis rayonı jollardan paydalanıw unitar kárxanası jumısshıları ayanbay miynet etip atır.
Bul baǵdarda Aqmanǵıt PPJda 8 kóshe, Samanbay APJdaǵı 22 kóshe, Aqterek MPJdaǵı 9 kóshe, «Baqanshaqlı» APJdaǵı 8 kóshede onlaw jumısları alıp barılıwı rejelestirilgen bolıp, bul baǵdarda ámeliy jumıslar dawam etpekte.
«Baqanshaqlı» APJdaǵı 7 kóshege kúndelikli onlaw jumısları sheńberinde ЩPS, 1 kóshege asfalt tósew jumısları juwmaqlanıwı aldında tur.ckaчaTb dle 11.3
Facebook
BkoHTakTe
OдHokлaccHиkи
Google+


text:
Ukraina, gaz borusınıñ “diversiyasına” dair Rusiye FTH qızıştırıcı bildirüvlerine cevap berdi
Ukraina, gaz borudaki diversiyasına qırımtatar halqnıñ Meclisi ve Ukraina mudafaa nazirliginiñ istihbarat idaresiniñ “alâqasına” dair RF FTH tarafından qabaatlavını RF tarafından nevbetteki qızıştıruvı kibi dep saya.
Bunıñ aqqında Ukraina TİN vekili Öleg Nikolenko ilân etti, bildire UMH.
Nikolenkonıñ sözlerine köre, FTH tedbiri, Qırımdaki qırımtatar ealisine qarşı basqılarnıñ saqlanuvına yöneliş tutqan RF cezalav organlarınıñ muvafaqiyetsiz ıntıluvı ola.
“Gaz borudaki diversiyasına qırımtatar halqnıñ Meclisi ve Ukraina mudafaa nazirliginiñ istihbarat idaresiniñ “alâqasına” dair RF FTH tarafından qabaatlavını RF tarafından nevbetteki qızıştırıcı bildirüvlerine diqqat ettik. Bu qabaatlavlarnı Rusiye Federatsiyasınıñ tarafından nevbetteki qızıştıruvı kibi dep sayamız”, - qayd etti TİN vekili.
Şunı qayd etti ki, qanunsız sürette tutıp alınğan Ukraina vatandaşlarnıñ “tanımalarınen” KHV’daki videolar “sert işkenceleriniñ qullanuvı ile alınğan ediler”.
Ukraina, Rusiye Federatsiyasından qanunsız sürette tutıp alınğan UKraina vatandaşlarnı deral serbest etip qırımtatar halq vekilleriniñ taqip etüvlerniñ ve işkenceleriniñ toqtatmasını talap ete.
Belli olğanı
- İlk küz aynıñ 3 ve 4 Aqmescitte ve Kezlevde beş qırımtatarını Perevalnoye köyündeki gaz borusınıñ patlavında şübesi boyunca tevqif ettiler (iş adamı Eldar Odamanov, ağa-qardaş Aziz ve Asan Ahtemov, Şevket Üseinov ve qırımtatar halqnıñ Meclis başı Nariman Celâlnı).
- Tevqif etilgenlerniñ soy-sopları, advokatları ve başqa insanlar FTH binasına keldiler.
- Olardan qırqtan ziyadesi tevqif etilgen edi, ayrıca, “Graney.ru” ve “Qırım birdemliginiñ” jurnalistleri Ayder Kadırov ve Nuri Abdureşitov.
- RF FTH’de şunı bildirdiler ki, “diversiya” aqqında degen davasınıñ “tahqiqatı” içinde qırımtatar halqnıñ Meclisiniñ Ukraina mahsus hızmetlerinen bağı aqqında malümatlar alınğan ediler eken.


text:
Oktâbr 31-inde Qarasuvbazarda (Belogorsk), Qırım ressamı Ramiz Netovkinniñ hatırasını saqalamaq içün tizilgen teşebbüs gruppasınıñ ilk toplaşuvı keçirildi. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber etmekte.
Teşebbüs gruppasınıñ azaları, faaller Eskender İlyasov, Leman İbraimova ve “Svobodnıy Krım” areketiniñ başı Vitaliy Homutov oldı.
“Belli Qırım ressamı Ramiz Netovkinniñ keçingeninden soñ yedi yıl keçti. Eki yıldan o 60 yaşını tolduracaq edi. Bugün biz, onıñ aqqında hatıranı saqlamaq içün teşebbüs gruppasını yarattıq. İzçen areketler planını işletip çıqaracaqmız. Ramiz Netovkinniñ adı, resimlerinden ğayrı da ölümsiz qalğanını lâyıq. Daa 2013 senesi, Qarasuvbazar şeeriniñ strategik inkişafı programmasına, ressam evinde onıñ müzeyini yaratmaq maddesi qoşulğan edi, amma bu madde daa ömürge keçirilmedi. Eminmiz ki, ressam tuvğan Qarasuvbazar şeerinde abidesi qoyulmasına da lâyıq" - dey İlyasov.
Ramiz Netovkin 1960 senesi Taşken vilayetiniñ Almazar qasabasında doğğan. 1975 senesinden başlap o Qırımda yaşağan. 1980 senesi N.S. Samokiş adına Aqmescit bediiy oquv yurtunı bitirgen. Bekir Çoban Zade mukâfatınıñ “Qarasuvbazarnıñ keçmişi, bugüni ve kelecegini akis etken eñ güzel eser” kategoriyasında “Qarasuvbazar civarları” albomı icün ğalibi.
1983 senesinden - vilâyet, cumhuriyet ve çetel sergilerinin faal iştirakçisi. Şahsiy sergileri Aqmescit, Bağçasaray, Kezlev, Aluşta, Moskova, Tartu (Estoniya), Varşava, Lüblin (Poloniya), Nyü-York, Kastamonu (Türkiye) şeerlerinde keçti.
Ressam 2011 senesi iyül 16-sında vefat etti.


text:
Aqmescitte politsiya hadimleri «fevral 26 işi» boyunca keçirilgen mahkeme toplaşuvına kelgen jurnalist Zair Akadırovnı onıñ zenaat faaliyeti aqqında soraştırdı ve bir saat devam etken sorğudan soñ azat ettiler. Bunı Akadırov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Rayon bölüginde meni faaliyetim, yaşağan yerim, qayda, ne ve ne maqsat ile yazğanım aqqında soradılar. Bunı «añlatuv» olaraq adladılar. Ceplerimni baqtılar, olğan şeylerimni aldı, amma soñra qaytardılar. Pasportımnıñ köpyasını çıqarıp, azat ettiler», – dey o.
Bunıñ ile, jurnalistniñ aytqanına köre, onı mecburen Ekstremizmge qarşılıq boyunca merkezge alıp ketmege istey ediler, qorquzdılar.
«Meni mahkeme binasında yaqaladılar, qanunsız tarzda kamerağa çıqarğanım ve telefonımda bir şeylerni qayd etkenim aqqında aytıp, ekstremizmge qarşılıq boyunca merkezge barmağa rica ettiler. Buña qarşı çıqtım. Menden pasportımnı tutıp almağa tırıştılar, qollarına bermedim. Bundan soñ politsiya kapitanı «Berkut»nı çağırdı, meni qollarımdan tutıp, maşinağa oturttılar. Qarşı çıqsam, kelepçelerni taqıp, uruğa yollaycaq oldılar», – dey Akadırov.
Qırımnıñ uquq qouyıcı organları bunı izaatlamay.
Qırımnıñ Rusiye Yuqarı mahkemesi yanvar 15 künü Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Mustafa Degermenci, Ali Asanovğa nisbeten «fevral 26 işi» boyunca qabaatnı seslendirecek.
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviy tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.


text:
Şu yılları men kitap yazmağa istedim, serlevasını bile uydurdım – «Semetdeşim», onı Rogozin, Zatulin ve Duginge bağışlaycaq edim. Tamam bu şahıslar, soñki 20 yıl devamında ruslarnı diger millet vekillerinen qarşı-qarşığa qoyıp, Rusiyeniñ ululığında işandıralar, ve Sovet Birligi olmasa, iç olmağanda Rusiye imperatorlığınıñ tiklenilmesiniñ zarurlığında israr etmekteler. Ya da, «rus arzusı», «rus ruhı»nı pekinleştirgen bir de bir territorial birleşmesini meydanğa ketirmekni hayal eteler. Olar bunıñ aqqında o qadar çoq ve sıq aytqan ediler, atta etrafqa baqıp rus olmağan adamlarnı qıdırmağa başlaysıñ.
Men er daim rus edim, anam rus, babam rus olıp ta, balalığımdan tacikçe laf etem, çoq yıllar devamında Merkeziy Asiyanıñ tarihını ögrendim, ilmiy maqale ve kitaplarnı yazdım, ve diger ruslar daima maña milletimni hatırlatqanlarını añlap olamay edim. Nege? Men öyle de bile edim. Büyügen soñ, añladım, olar tacik tilini bilmey, ve atta, bilmege istemey ediler, öz kereksizligini nasıldır añlatmaq içün, kendi «özgün»ligini qayd etip otura ediler. Saçma bir şey.
Men Tacikistanda raat edim, olar ise, yoq. Olarnı istilâcılar dep adlağanda, canları ağıra edi, cevap olaraq maña rus duşmanı dey ediler. Hucur şey, amma Rusiyede de lağabım şu edi, anda «tarihiy vatannıñ» maiyesini añlamağa tırışqan edim. Men anda aytuvlı merametlikni is etmege istedim, amma aksini kördim. Eñ tarqağan soylarından – «çurka», «haçik», «qımıqközlü» ve elbette, eñ sevimlisi – «qara...ü». Men eñqastan Moskvada afğanlarnıñ fesi –pakuleni taqıp yüre edim, qarşıma kelgen militsionerler terroristni körgen dayın, şübenen baqıp keçe ediler. Maña oñaytlı, sıcaq olsa, militsioner, festen qorqsa kerek.
Zemaneviy Rusiyeniñ milletçiligi – yañı degil, eskinden qalğan bir hastalıqtır. Ta 15-nci asırdan başlap, Rusiye topraqlarnı zapt etip, yerli halqlarnı assimilitsiyağa oğratıp başladı. Yerlilerni «tuzemtsı» dep adlay ediler, olğan hususiyetlerni yoq etip, rus-tuzem mekteplerni açıp, er alda kendi ruslarından ayıra ediler. Atta siyasette büyük bir ayırılıq bar – bunı ruslar içün yapamız, bunı ise, rus olmağanlar içün…Rusiye imperiyasınıñ Devlet dumasında musulman fraktsiyası mevcut edi, 1764 senesinden başlap, üküm etken Senat rus olmağan halqlarğa zadekânlıq tamırlarını saqlap qaldırmağa aqqı berildi.
Rusiye imperatorlığında zapt etilgen halqlarğa nisbeten hususiy bir munasebet olğan, şimdi buña faşizm deyler. Merkeziy Asiya ve Qavqazda «rus topraqlarnı birleştirgen» generallarnıñ hatırlavlarnı oqumaq yeterlidir – «çet topraqlarnıñ yarı kiyik ealisi» «qavqazlı tuzemler», «kiyikler». Bunıñ episi, sıradan bir şey kibi qabul etile edi. İmperatorlıqnıñ çet topraqlarına qazaqlar ve ruslar– yañı topraqlarnı işançlı qoruyıcıları köçti. Onıñ içün, rus faşizmniñ tamırlarını bulmağa isteseñiz, onı istilâ yapılğan asırlarda tapa bilesiñiz.
Rus publitsisti İvan Soloneviç o vaqıt bu siyasetniñ maiyetini añlatqan edi: «Rus imperatorlığıñ negizi milliy hususiyetler esasında quruldı. Amma, bütün dünya devletlerge baqqanda, imperatorlıqtaki rus milliy ğayesi, diger qabilelerniñ ğayesinden daa üstün olıp çıqa edi, devleti de üstün milletniñ imperatorlığı sayılıp, bütün topraqlarına keçe edi». Soñki vaqialar, «rus devletniñ» ğayesi deñişmey qalğanını isbatlay.
Asırlar keçken soñ, devlet ğayesi hastalığı Putinge keçti. Ondan evel, milliy siyasetke kendi «hususiyetlerni» qoşqan sovet birligi uzun müddet devamında üküm etti. Resmiy olaraq milletler ara dostluq ilân etilgen edi. Amma, ayatta, belli bir sıñır bar edi. Oña köre, adamlarnı baş halq ve qalğanlarğa tasnif ettiler. Ayırı siyasiy uydurma olaraq milliy azlıq sözü oldı. Milliy azlıqlar içün universitet, institut, komsomol, firqağa kirgende imtiyazlar berile edi, KPSS ise, adamnıñ istidatı, bilgi ve qabiliyeti ile degil de, milliy mensüpligine köre belgilenmesini közete edi.
Menim tanışlarım ve qomşularım arasında 19-ncı asırda köçkenlerniñ soyları bar edi, em de kommunistler devirinde Tacikistanğa kelgenlerniñ sayısı da az degil edi. Olarnıñ arasında da farq yoq edi – belki de, imperatorlıq devirinden qalma soyları tacikçe bir qaç söz ziyade bilgenler. Amma, rus milletçiligi hususiyetine kelgende, iç ayırılmay ediler. Olar, taciklerni turıp siymege ögretkenlerini tekrarlay bere ediler, lâkin, zaman deñişkeninen özlerini yat duyıp başladılar, amma kene de, «bizsiz ğayıp olurlar» dep ayta ediler.
Turmuştaki milletçilik kommunistlerniñ «halqlar arasındaki ağa-qardaşlıq sevigisi» aqqında efsanesinen beraber inkişaf etti. Onı da, KGB (Devlet Telükesizlik komiteti) er taraftan destekledi. Milletçilik hastalığınen Kommunistik firqasınıñ özü hasta edi, çünki bütün cumhuriyetlerge ekinci kâtip vazifesine yalıñız ruslarnı qoya edi.
Bu yıllar devamında men kitabım içün materiallarnı toplap, rus milletçilikniñ sebeplerini añlamağa tırıştım. Misal içün, ne sebepten isim olğan «rus», «ross», «rusiç», «rusak» sıfatqa çevirildi. Bu söz, milletniñ adı olaraq 18-nci asırdan başlap qullanıldı, tamam şu asırda rus topraqlarnı «birleştirip», qomşu devletler istilâ etildi. 1827 senesi general Paskeviç Acemistannıñ bir qısımını zapt etip, oña birden – Rus Armeniyası adını qoydı. Bundan soñra, Rus Turkestan da peyda oldı. Şimdi ise, Donbass, Rus olıp adlana. Kitaphanelerde «Rus Qıtayı», «Gürcistan – dağlı Rusiye» kibi serlevalar altında kitaplarnı rast ketirmek mümkün.
Ruslarnıñ şan-şüretni qazanmaq arzusını añlamaq içün, men belli tarihiy qaynaqlardan ruslarnıñ sayısını ögrenmege istedim. Tarihçılarnıñ tek 15-nci asırdan başlap malümatını keregi kibi toplap oldılar. Moskva knâjlığında ealiniñ sayısı 2 million nefer insan etrafında edi, 16-ncı asırda 5,8 – 6,5 million, 17-nci asırda– 10,5-11 million, 18-nci asırnıñ başında – 13-15 millionnı teşkil etti. 18-19-nci asırlarda Rusiye imperatorlığınıñ ealisi ep çoqlaşa: 1719 senesi 57%, 1795 senesi – 82%, 1843 s.– 80%, 1896s. – 55% etrafında. Ruslarnıñ sayısı, zapt etilgen topraqlarnıñ sayısınen arta, yerli halqlar da ruslar olaraq sayılıp başlay. Tamam şu vaqıt – ruslar sözü peyda oldı, rusiç, rusak ya da ross kelimeleri kereksiz oldı. Bir tilde laqırdı etken cemiyet meydanğa keldi. Olarnıñ asıl tamırları aqqında soy adlarından ögrenmek mümkün – Aksakov, Yusupov. Karamzin, Fonvizin, Dal, Lermontov, Kutuzov, Saltıkov, Prjevalskiy, Bortnânskiy, Razumovskiy, Kantemir, Bagration. Amma, olar ruslar, degilmi?
Belki de, diger milletlerge nefretnen baqqan bazı ruslarnıñ areketlerini bunıñ ile añlatmaq mümkün? İnternette, rus adamınıñ antropologiyasınıñ tasivrini tapmaq mümkün, onda «substrat» ve «autosom markörlar» terminleri arasında ealiniñ 80-82% artuvınıñ sırlarını ögrenmege imkân bar. Çünki bunıñ tek eki yolu bar, ya da ruslar viagradan daa küçlü bir ilâc tapıp, vaqıt keçtikçe onı unuttılar, ya da istilâ etilgen halqlar özlerini ruslar dep adlamağa başladılar.
Bu araştırmalarnı özüni rus olıp tanıtqan insanlar içün degil, daa çoq özüm içün yapam. Men kim olğanımnı kelecekni nasıl qurmaqnı añlamağa isteyim – rus duşmanı lağabına canım ağırtsınmı ya da buña qulaq asmayımmı. Er halqnıñ tarihiy hatırası ve ayırı hususiyetleri bar, olarnı zemaneviy mirasçılarda da körmek mümkün. Evelden Tacikistanda, şimdi ise, Gürcistanda dostlarımnıñ 5-nci ya da 7-nci tiz ecdatları aqqında ikâelerini diñlemege pek sevem. Bu tarihtir, o, zamandaşlarğa öz areketlerine qıymet kesmege ve kelecekni qurmağa yardım ete. Ruslardan angisi öz ecdatları aqqında tarif etip olur?
Ruslarnıñ tabiatını ögrenmege yardım etken bazı araştırmalarğa baqmadan, esas sual açıq qaldı – ne içün ruslar aq ve azatlıqqa böyle hucur davranalar? Kimniñdir ür, serbest olmasını qabul etmemek, diger tillerde laqırdı etkenlerni begenmemek, diger medeniyet saiplerini nefret etmek, bunıñ episi qaydan çıqıp keldi, aceba?
Men rus olıp ta, bir çoq suallerge cevaplarnı ömürim devamında tapıp olamayım. Hususan şimdi, rus sözüni qullanıp, bazı siyasetçiler cinayetlerni yapqan zamanda, bu sualler daa keskin oldı.
Men rus olıp ta, utanam. Ukrainliler serbest olmağa istegenleri içün, ukrain dostlarımnen davalaşmaqnı aqılımnıñ ücüna bile ketirmey edim, ve ruslarnıñ 80 fayızı bunı istemeydir. Bir zamanları Rusiye ve Gürcistannıñ gimnlerni teñeştirdim: gürcileriñkinde bir qaç kere «tavisupleba» yani serbestlik sözü beş kere qayd etilgen, rus gimninde tek bir kere.
Men eyecannen tolu bir metin yazıp ta, boş-boşuna sualler bermege istemedim. Sonuçta, er kes öz areketleri içün cevap bermeli. Men çastlı bir insanım, çünki çeşit milletler arasında yaşap, özümni raat duydım, çünki er şeynen meraqlana edim. Bu yıllar içinde men yüzsiz sıfatnı degil, isim olmaqnı daa çoq begenem.
Oleg Panfilov, İlii devlet ünivrsitetiniñ professorı (Gürcistan)
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Ğiraq çigenä 4 çaqrım ğına yıraqlıqta bulğan höcümdäñ soñ , suğışçılarnıñ Ğiraqqa taba qaçıp kitüläre xäbär itelä. Töbäkkä östämä köçlär cibärelä.
Şul uq waqıtta Prezident Abdullah Gül, hökümät häm xarbi başlıqları belän, 12 ğaskärineñ ülemenä kitergän höcümgä qarşı çaralar kürü xaqında İminlek kiñäşmäseñ citäkliyäçäk.
Bu oçraşu turında, konstitusiägä kerteläçäk üzgäreşlär xaqında Xalıq refarandumı öçen İstanbulğa kilgän Premier Erdoğan xäbär itte. Monnañ 4 kön alda ğına, Törkiä Millät Mäclese, idän astı körd partizan oyışması PKK-nıñ Tönyaq Ğiraqta yäşerengän xärbi bazaların beterü maqsatında, Tөnyaq Ğiraqqa ütep kerergә xoquq birgәn röxsät qararın qabul itkän ide. AQŞ häm Ğiraq ber taraflı höcümnärgä, Ğiraqta totırıqsızlıq tudıraçağı xäwefe belän qarşı çığa.


text:
Tatarstanlılar saban tuyın, Rusiälelär il könen bilgelägän waqıtta, ber törkem Qazanlılar, tögälräk äytkändä Tatarstannıñ säiasi oppozitsiä köçläre wäkilläre, qızıl bayraqlar kütärep mitingqa çıqtı. Anıñ maqsatı turında Tatarstan däwlät şurası deputatı Robert Sadıykov söyli.
Monda töp ideyä Tatarstanda xakimiät itüçe, klanğa qarşı köräş. Bezdä monda Vampilovçıylar da bar, uñnar da, sullar da, millätçelär dä, liberallar da, bar da bar. Bezne berläşterä torğan ber ideyä – bötenesen üz qulı astında alğan başqarma vlast' baş bualarğa tieş tügel, baş bulırğa tieş xalıq saylanğan vlast'. Bezdä şul uq gossovet ul prezident kesäsendäge piçät, aldı suqtı tığıp quydı.Bulaçaq saylawlarda küpçelek qaysı firqäne saylar digän sorawğa Rodert Sadıykov bolay dide.
Berdäm Rusiä ul inde çığaçaq härxäldä dä. KPRFqa yul quyaçaqlar xäzer, ul vlast' öçen kiräk. Ul klapan par çığaru klapanı, KPRF bu köräşçe tügel, Ğadel Rusiä ütär möğayın, ä qalğannarı soraw astında.Ser tügel, Berdäm Rusiä haman aldınğı urınnarda tora. Başqa firqalär, säyäsi lidernı barı tik berdäm bulıp qına ciñä ala, digän fiker yañğıradı mitingta. Rodert Sadıykov isä, Berdäm Rusiä fiqase turında menä ni dide.
Ğaydar firqäse bar ide, ul vlasten kitte, firka taraldı, Çernomırdin kilde – “Naş dom Rossiä” belän, ul kitte, firka taraldı. “Oteçestvo vsya Rossiä” Gluşko, Şäymiev alarnı qurqıttılar quşıldılar “Berdäm Rusiägä”. Administrativ resursnı alsalar xäzer ük taralaçaq bu “Berdäm Rusiä”dä, çönki anıñ nigeze, tamırı, ideologiäse yuq.Qazannıñ Ğor'ki parkında 150ләп keşe Berdäm Rusiägä qarşı çıqsalar da, soñğıları Bawman uramında zurlap, Rusiä könen bilgeli, konsertlar kürsätä, şunıñ belän bergä tağın ber qat üzen reklamalıy.
Ğädel Galämetdinov