text:
Seul Pxenyannı atom krizisın tağın da qatlawlandıruda ğäyepli
Pänçeşämbe könne Konyaq Korea prezidenı Kim Dae-Juñ Tönyaq Koreanı yarımutrawdağı atom krisizın tağın da tiränäytüdä ğäyepläde. KönyaqKoreanıñ tışqı eşlär ministrlığı Pxenyan atom qoralı yasawda qullanılır däräcädä bayıtılğan plutoniy citeşterä alırlıq reaktorğa yağulıq kiterä başladı dip belderä.
Könyaq Korea tışqı eşlär ministrlığı äytüençä saqlaw xälendäge 5 megawattlı Yoñbyon atom elektr reaktorına yağulıq kiterü başlanğan. Seuldağı räsmilär äytüençä, Tönyaq Koreanıñ qullanılmağan 300 tonna yağulığı bar. Bu yağulıq Yoñbyoñ reaktorın 10 yıl eşlätergä citäçäk.
Bu ayda Pxenyan Yoñbyoñ reaktorın häm Sovet çorınnan qalğan başqa atom qorılmaların eşlätä başlarğa ciınuın iğlan itkän ide.
Tönyaq Koreadağı barlıq atom programmaları da Waşington belän kileşü nigezendä 1994-nçe yılda tuqtatıldı. AQŞ atom programmalarınıñ tuqtatıluına almaşqa Tönyaq Koreağa neft’ häm ciñel su belän eşli torğan ike yaña reaktor täqdim itte.
Ämma bu yılnıñ üktäbr ayında AQŞ Pxenyannıñ 1994-nçe yıl kileşüen bozıp bayıtılğan uran texnologiäsenä nigezlängän yaña atom programması qabul itü açıqlandı dip belderde. Pxenyan isä bu mäs’älägä bağışlanğan söyläşülär başlawnı taläp itte häm höcüm itmäw turındağı kileşügä almaşqa Waşingtonnıñ iminlek turındağı borçılularına çişeleş tabarğa wäğdä birde. Ämma Waşington bu täqdimne kire qaqtı häm başta atom programmalarınıñ berşartsız tuqtatıluın taläp itte.
Belgeçlär isäpläwençä Pxenyanğa Yoñbyon reaktorın tözätep eşkä cigü öçen 2 aylap waqıt kiräk bulaçaq.
Uzğan atnada Tönyaq Korea AQŞ Noyäbr ayında neft’ cibärüne tuqtattı, 1994-nçe yılğı kileşü eşlämi diep Yoñbyoñdağı xalıqara küzätü cihazların urınnarınnan ala başladı.
BMOnıñ Xalıqara Atom Energetikası Agentlığı başlığı Möxämmät äl-Baraday CNN televidenisenä ägär dä alar atom qorallarında qullanılırday plutoniy citeşterü eşen başlıy ikän bu bik zur borçılu uyata dide. Älegä reaktorğa yağulıq kertelä başlaw-başlamaw turında tögäl bilgele tügel.
Waşington Tönyaq Koreanı bu niätlärennän tuqtalırğa künderü öçen Russiä, Qıtay, Yaponiä häm Könyaq Korea belän elemtägä kerep alarnı da basım yasarğa çaqırdı. Bügen Yaponiä Premyer-ministrı Junişiro Koizumi Pxenyannı kisken tänqitläp çığıp anıñ ğämällären provokativ dip atadı. Jiji xäbär agentlığı äytüençä Könyaq Korea prezidentı itep saylanğan Roh Mu Hyun bu krisisnı çişü öçen Pxenyanğa, Tokioğa häm Pekiñğa maxsus wäkillär cibärü mäs’äläsen qarıy. Seul belän Waşinton küptän tügel ber-bersenä maxsus wäkillär cibärü turında kileşkän ide inde.
Naif Aqmal, Praga


c: text/html

text:
The Economist: Älifba häm Säyäsät
Älbättä, här tel üze öçen iñ qulay älifba qullanırğa tieş, dip däwam itä Economist. Slav telläre öçen kiril xärefläre qulay. Läkin Yewropada başqalar belän añlaşu öçen barıbır latin xäreflären qullanası bulaçaq. Bu uñaydan Bolğarlarnı zur mäşäqätlär kötä, çönki kirildan latinğa äyländürü öçen tögäl ber qağidä yuq ikän. Misal öçen Bolğarstandağı Panagüriççe qalası isemen latin xärefläre belän 7 törle yazıp bula. Yewropa xaritasına qaytu ber närsä, ä menä başqalar belän añlaşu – ikençe närsä, digän näticä yasıy, Britaniäneñ Economist jurnalı.
* * *
Quşma Ştatlarda çığa torğan New York Times gäzite comğa sanında Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf açqan ber ser turında yaza. Atnakiç Amerikanıñ CBS televideniesenä birgän äñgämäsendä Möşärräf, 11 sintäber höcümnärennän soñ Paqstan Talibanğa qarşı xärbi kampaniädä xezmättäşlek itmäsä, Quşma Ştatlar aña bombalaw belän yanağanın belderde. Möşärräf süzlärençä, bu yanaw däwlät sekretare urınbasarı Richard Armitage''dan kilgän, häm Paqstannıñ küzläw citäkçesenä citkerelgän bulğan. Anıñ äytüenä qarağanda, Armitage "Bombalawğa, taş ğasırğa qaytuğa äzer bulığız" digän bulğan. Comğa könne Möşärräf Aq Yortta prezident Bush belän oçraşa.
* * *
Los Angeles Times gäzite bügenge sanında Berläşkän Millätlär Ğömüm Mäclesendä täräqqi itkän illär citäkçeläre Quşma Ştatlar isemenä äytkän tozlı-borıçlı süzlär turında yaza. Venezuela prezidentı Hugo Chavez, Quşma Ştatlarnı imperialist dip atadı. İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad Amerika bar dönya belän idarä itergä teli dide. Sudan citäkçese Xäsän Äxmät Bäşir, köçle şarlatannar ilneñ mästäqillegen ayaq astına salıp taptıy, dip zarlandı. Gäzit yazunıça, öçençe dönya illäreneñ Amerikağa qarşı bolay berläşüeneñ 80nçe yıllardan birle bulğanı yuq ide.
* * *
Rusiädä çığa torğan Komsomolskaya Pravda gäzite comğa sanında "Rusiä häm Belarusnıñ patşası bulırmı?" digän mäqälä bastırğan. Rusiä-Belarus Berlegeneñ däwlät sekretare Pavel Borodin ike ildän torğan yaña däwlät tözü eşendä yaña çor başlanuın iğlan itkän. Üktäber axırı – noyäber başlarında referendum ütkärü mäsäläse xäl iteläçäk. Borodin fikerençä, tawış birü dikäberdä ütäçäk. Referendumğa yaña däwlätneñ xakimiät tözeleşe, Konstitutsiäse çığarılaçaq.
Ali Ğilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw bügen Sudannıñ Darfur provinsiäsendäge qaçaqlar yäşägän urında buldı. Qara tänle qaçaqlarnı ğäräp qorallı törkemnäre terror astında tota. Bu qaçaqlar lağerında üz öylärennän kitkän 55 meñgä yaqın keşe yäşi. “Keşelär äytep betermäslek iza çigä. Alarnı üterälär, alar tuğannarın häm yaqınnarın yuğalta, alar awırıylar häm yaralardan azaplanalar. Balalarnıñ kübese, tuydıruçıların yuğaltqanğa çiktän tış yabıqqan. Şuña kürä xäzer bezneñ töp maqsat alarnıñ ğazaplanuların tasfirlaw tügel, ä çaralar kürü”, dide Britaniä tışqı eşlär ministrı. Straw, provinsiädäge humanitar krizisnı cayğa salu eşendä alğa kiteş bar, ämma xökemät kübräk eşli alğan bulır ide, dide. Sudan xakimiätläre belän söyläşülärdä Straw, Darfurda tınıçlıq urnaştıru eşendä Britaniä finans yärdämendä qatnaşırğa äzer, ämma üz ğäskärlären anda cibärergä cıyınmıy, dip belderde.


text:
Britaniä referendumnı kiçekterep Yevropa Berlegen aptıraşqa qaldırdı
Yevropa aptıraşta. Düşämbe könne Britaniäneñ referendumnı bilgesez waqıtqa kiçekterep toru turındağı qararı – Yevropa Berlege konstitusiäsen üterde diärgä bula. Germaniä häm Fransiä töp qanunnı raslawnı däwam itik digändä, Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw, monıñ mäğnäse yuq, dip belderde. 16 yün, Yevropa illäre citäkçeläreneñ Brüsseldä ütäçäk cıyın köne yaqınlaşqan sayın, Yevropa Berlegeneñ kiñäyüe mäsäläsendä qarşılıqlar arta ğına bara.
Britaniä parlamentı referendumnı kiläse yıl başlarında uzdırırğa qarar qıldı. Straw süzlärenä qarağanda, Britaniä tawış birüne kiçekterde genä, ideanı bötenläy yuq itmäde:
"Yevropa Berlegendäge partnerlar häm Berlek xökümätläre belän söyläşülär uzdırırğa kiräk bulaçaq. Berençe oçraşu häm kiñäşläşü mömkinlege kiläse atna azağında bulır, anda däwlät häm xökümät başlıqları Yevropa Şurasında oçraşaçaq. Bez älbättä wazğiätne küzätep baraçaqbız," dide Straw.
Jack Strawnıñ bu süzläre Britaniäneñ, Yevropa Berlege konstitusiäsen raslaw eşeneñ kiçekterelü säbäben üz östenä alası kilmägänen kürsätä. London, 16 yün könne Brüsseldä ütäçäk söyläşülärne kötä.
Britaniä xökümäte şulay uq 1 yüldän Yevropa Berlegeneñ çirattağı räislegen üzenä alğaç, nizaqnı çişer dip ömetlänä. Ämma qayber işarälär bik ışanıçlı tügel. Britaniä Berlekneñ başqa citäkçeläre belän aldağı 2007dän alıp 2013nçı yılğa qadärgä büdjet mäsäläsendä urtaq tel taba almıy. Fransiä belän Germaniä, küptän inde Britaniägä äle 1984nçe yılda premyer-ministr Margaret Thatcher zamanında birelgän taşlamanı beterü yulların ezli. Ul çaqta Britaniä iqtisadı küpkä naçarraq xäldä ide.
"The Wall Street Journal" gazetınıñ Londondağı xäbärçese Marc Champion Azatlıq radiosına, Fransiä belän Germaniäneñ, Britäniägä taşlamalar yasarğa käyefe yuq, dide.
"Büdjet mäsäläseneñ körçekkä kilep terälüeneñ ike yağı bar. Berençedän, bu kiñäyü öçen möhim. Älegä 10 ğına däwlät kertelgän. İkençedän, ber yaqtan Britaniä, ikençe yaqtan Fransiä häm Germaniä arasında, Yevropanıñ iqtisadın qaysı yünäleştä tärräqi itü turında zur bäxäs bara. Germaniä kanslerı Şrödernıñ közen ütäçäk saylawlarda ciñelü ixtimalı artqauı, Fransiä prezidentı Chiracnıñ üz ilendä konstitusiäne raslata almawı belän bu ike citäkçeneñ pozisiäläre nıq köçsezlände. Şulay itep alar köräşne däwam iter öçen büdjet mäsäläsen kütärde," dide amerikan basması xäbärçese.
Büdjet mäsäläsendä çıqqan qarşılıqlar, Yevropa Berlegeneñ kiñäyüenä qomaçawlar häm yevro bäyäseneñ töşüenä kiterer digän qurqular bar.
Luxembour premyer-ministrı häm Yevropa Berlege cıyını räise Jean-Claude Juncker – kompromis täqdim itte. Germaniä büdjetqa 1%tan alıp 1.06%qa qadär tabışnı artırırğa wäğdä itkän. Ämma monıñ şartı – Britaniäneñ taşlamalardan baş tartuı.
Moña qarşı çıqqan oppozisiä Britaniädä zur köçkä iä. Läkin älege täqdim premyer Blairnı qızıqsındırmıy qalmas, dip farazlana, çönki Blair üzen Yevropa Berlegen krizistan çığaruçı bularaq kürergä teli. Şul uq waqıtta Blair, Britaniäneñ Yevropa Berlege nindi bulırğa tieş digän xıyallarınnan da waz kiçmi. Bolarnıñ barısın da başqaru öçen Blairğa yül ayında mömkinlek açılaçaq. 1 yüldän Britaniä Yevropa Berlegeneñ çirattağı räise bulaçaq. Marc Champion däwam itä:
"Blairnıñ Yevropa Berlege prezidentı buluı – kötelmägänräk xäl. Bu aña Britaniä mänfäğätlären yaqlarğa kübräk wäkälätlär birä. Ämma Fransiä belän Germaniä dä üz yaqlarına qayıra – konstitusiäne raslaw eşen däwam itä, alarnıñ xäzerge wazğiätne häm Yevropa alğan yünäleşne kontroldä totırğa tırışa," dide Champion.
Fransiäneñ Yevropa Berlege konstitusiäsen kire qağuı – Blairğa qulay kilde. London ber qayçan da bu säyäsi berlekne artıq yaqlmadı, fransuzlarnıñ tawış birüennän soñ Britaniä yaña köç belän – başqa tör Yevropa tözüne yaqlıy başladı – federalizm häm üzäkläşterüne kimetep, kübräk liberal Yevropa tözü.
Ber süz belän äytkändä, Tony Blair Yevropa Berlegen kiñäytep Yevropa buylap irekle säwdä zonasın buldıruğa taba eşlär dip farazlana. Fransiä prezidentı Chirac bu täqdimgä qarşı bulırğa mömkin, Fransiä, Berlekneñ kiñäyüe belän üzeneñ üzäk pozisiäsen yuğaltır dip qurqa.
Blairğa isä, üz köntärtiben alğa sörer öçen Yevropanıñ yaqlawı kiräk. Yaqlaw tabır öçen – büdjet taşlamalarınnan baş tartırğa kiräk. Ägär dä inde bolarnıñ berse dä tormışqa aşmasa, Luxembourg premyer-ministrı Juncker süzlärençä, Yevropanıñ zur awırlıqları Yevropadağı tirän krizisqa kiteräçäk".
Alsu Qormaş


text:
Açıq mikrofon: eş xaqlarığız küpmegä arttı?
Uzğan yıl belän çağıştırğanda, respublikada balalar üleme şaqtıy azayğan dip xäbär itte bügen qayber räsmi mäğlümat çaraları. Monı alar, xalıqnıñ yaxşıraq yäşi başlawı, meditsina ölkäsendä dä uñay üzgäreşlär bulu belän añlata. Ul, xalıqnıñ kön tormışı yaxşıra dip, sannar kiterü xäzer bik modada. Böten Rusiä idäräçeläre, alarğa iärep töbäktägeläre dä ex matur sannar kiterä. Xalıq tormışı il üsäsen kön üsä kebek. Qazannıñ elekkege başlığı Qamıl İsxaqov, ber märtäbä, qazanlılarnıñ tormışı 5 tapqır yuğarıraq dip belderde. Ällä siksänençe, ällä tuqsanınçı yıllar belän çağıştırıp. Sovet çorındağı böten iqtisadıy üseşne 1913 yıl belän çağıştırğan kebek. Gel yaxşı kürenä bit. Ä yünle illär, kürşeseneke belän çağıştıra. Yarar, monısı ber xäl. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev ta, Tatarstan xalqınıñ ğomum tormış xaläte yaxşıra bara dip belderde, pänceşämbedäge jurnalistlar belän oçraşuında. Döres, tögäl sannar äytmäde. Beraz ğına yaxşıradır anısı, süz dä yuq. Xäyer, monı tögälräk, xalıq üze äyter:
-600 sumğa arttı axrı inde. Yarıy inde, ike-öç eştä bit min. Kibettä cıyıştıruçı da, töyaüçe dä, fasovşçik ta. Barsı bergä 5.200 sum çığa inde ayına.
-(saqçı) Min sizmädem artqanın. Artmadı şikelle.
- marşrut şoferı) Yuq, mineke toçno artmadı. İkençe eşkä küçep kildem, xezmät xaqım artmadı ğına tügel, monda kiresençä bik tübän xäzer.
-Universitetnı tämamlap, berençe yıl ğına eşlim äle. Andıy sorawğa cawap birergä irtäräk äle miña.
-(uqıtuçı) Nindi artu di!!! Ber tiengä dä artmadı! Kiresençä kimetep quydılar!!! Bıyıl voobşçe beterdelär aqçanı.
-(TDGPU, muzfak, vaxter) Yuq, bezneñ xezmät xaqı artmıy inde ul! Bik az, bik az…


text:
Rusiädä bügen prezident saylawları ütä. Ciñüne ğämäldäge prezident Vladimir Putin yawlar dip kötelä. Anıñ öçen berdän-ber ixtimal kirtä – saylawçılarnıñ sülpän qatnaşuı ide. Saylawlar ütte dip sanalsın öçen saylawçılarnıñ kimendä yartısı qatnaşırğa tieş. Üzäk saylaw komissiä räise Aleksandr Veşnyäkov Qazan waqıtı belän sägät 4kä, bu san ireşelde, dip belderde. Putinnan qala prezidentlıqqa tağın 5 namzät däğwa itä. Turı efirda debatlar ütkärüdän baş tartqan Putin, bügen köndäşlärenä ixtiram süzläre äytte:
Audiio (Vladimir Putin)
Ula arada Quşma Ştatlar Rusiädä prezident saylawlarınıñ ütü räweşenä borçılu belderde. Däwlät sekretare Colin Powell Fox New telekanılda çığış yasap, mäglümät çaralarında qalğan 5 namzätkä Putin belän ber däräcädä mömkinlek birelmäde, xalıqara cämägätçelek monı "tulı demokratiä" dip tanıy almıy ddie.


text:
Qazanda Quqmara qızınıñ kürgäzmäse açıldı
Dekaber' ayı başında bıyıl da invalidlar unkönlege başlanıp kitte. Bu könnärdä mömkinlekläre çiklängän keşelär iğtibar üzägendä bula dip sanala. Alar öçen törle konsertlar kürsätelä, kürgäzmälär açıla. Ä düşämbe könne Tatarstannıñ sotsial' üseş ministrlıysında açılğan kürgäzmä üzgäräk ide. Ul Quqmara rayonı Waxit awılı qızı Aliä Nigmätcänovanıñ kürgäzmäse ide. Bu çarada sotsial' üseş ministrlığı wäkilläre, Quqmara rayonınıñ sänğät mäktäbe, reabilitatsiä üzäge xezmätkärläre qatnaştı.
Räsmi çığışlar, täbrikläwlär yañğırağanda Aliä komp'yuter artında utırıp tordı. Möläyem, neçkä genä bu qız bala üze çığış yasıy almasa da, anıñ ni äytergä telägänen räsemnäre aşa añlarğa bula ide. Kürgäzmädä Aliä komp'yuterda yasağan räsemnären täqdim itte. 15 kenä yäş buluğa qaramastan ul inde üz eşeneñ ostası bulıp ölgerep kilä. Kürgäzmädä täqdim itelgän räsemnär bik törle ide. Ämma alarnıñ nigezendä mömkinçelekläre çiklängän balanıñ, tatar qızınıñ küñele, anıñ xıyalları yata. Anda Qazan kirmäne, şähär küreneşläre dä, tuğan awıl, tabiğät tä bar. Kürgäzmäne täqdim itüdä qatnaşuçılarğa da Aliä üz qulı belän räsemnär yasap kürsätte. Komp'yuter programmaları yärdämendä yäş rässam 15 minut eçendä itek töşerep birde. Milli bizäklär belän bizälgän iteklär ide alar.
Xäyer, Aliäneñ kürgäzmäläre inde berençe tapqır ütkärelmi. Anıñ icatın keşelär inde yaratıp ölgergän. Düşämbedä açılğan kürgäzmädä dä qıznıñ räsemnäre satu öçen dä quyılğan ide. Aliä turında Quqmara rayonınıñ sänğät mäktäbe uqıtuçısı Rasix Säläxov söyli:
Ul bezneñ mäktäpkä 11 yäşendä kilde. Bik sälätle bala. Ul inde sänğät mäktäbeneñ professionallar bülegendä uqı. Aliä turında Qazan mädäniät häm sänğät institutı wäkilläre inde qızıqsına. Şulay itep, Aliä yuğarı uqu yortına kerergä äzerlänä.Aliä kebek sälätle, ämma fizik mömkinçelekläre çiklängän balalar tağın bar Quqmarada. Alarnıñ sälätlären üsterü öçen şartlar isä yuq:
15 yıl eşläwçe bezneñ sänğät mäktäbeneñ binası yuq. Ayırım bülmä bar, ämma anda yözdän artıq bala uqı. Bilgele ul bik az. Bez eşlibez, küräsez näticä dä bar. Ämma şartlar yuq häm bulırğa da oşamağan. Bez isä bernärsägä dä qaramastan ciñ sızğanıp eşlibez.Al'bina Zäynulla


text:
Rusiädä millätara näfrät köçäyä
Rusiädä millätara näfrät nigezendä cinayätlär sanı bıyıl iñ yuğarı däräcägä citkän. Läkin eş san artuda ğına tügel. Höcümçelär aıyruça yırtqıçlıq belän eş itä başlağan.
"İke keşe kötmägändä arttan kilep suqtı. Başta uñ küzemä suqtılar, annarı borınımnı, yañaq söyägemne sındırdılar. Şunduq sığılıp töştem. Gärçä, min berni eşlämädem, bälki yawlıqlı bulğanıma höcüm itkännärder."
Añın yuğaltqan xälendä Kamola yaqındağı xastaxanägä kiterelgän. 4 kön añına kilä almağan. Xäzer baş mienä häm bitenä operatsiä kötep yata. Alay da, ike bala anası, isän qalğanına şöker itä.
Mäskäwdäge Sova oyışması mäğlümätenä qarağanda, şuşı yılda ğına taqırbaşlar 57 keşene ütergän, 117 keşe cäräxätlär alğan. Yıl axırına qorbannar sanı uzğan yılğı 80 sanın da uzıp kiter dip kötelä, di Sova citäkçese Galina Kojevnikova.
"57 sanı şaqtıy kimetelgän. Mäğlümat tabu xäzer bik awır. Bıltır da awır ide, läkin bıyıl inde äytep bulmaslıq awır. Mäğlümät çaralarında ul yuq. Xoquq yaqlaw oyışmaları bötenläy ber närsä dä birmi."
Belgeçlär äytüençä, xäzer höcümçelär, aıyruça yırtqıçlıq belän, xädäflären saylap eş itä.
Uzğan yıl bitlek kigän taqırbaşlarnıñ ike qara tänle keşene ütergäne töşerelgän, internetta uranştırılğan yazma küplärne tetränderde.
Başta eçke eşlär ministrlığı monı uydırma dip atadı. Läkin soñraq ber Dağıstan keşese başı kiselgän qorbanda üz tuğanın tanıdı.
Sova belgeçläre äytüençä, xakimiät monı belä, läkin mäsäläne xäl itü öçen berni eşlämi dirälek. Kiresençä, Kremlneñ gruzinnarnı ildän çığaru, çit il keşelären bazardan quu kebek ğamälläre millätara näfrätneñ artuına kiterä.
Soñğı waqıtta taqırbaşlar xädäf itep Üzäk Aziä keşelären saylıy başlağan. Bıyıl üterelgän 57 keşeneñ 31-e Üzbäkstan, Tacıqstan häm Qırğızstannan. Keşe xoquqların yaqlawçı Svetlana Ganuşkina, xakimiätneñ çaralar kürmäwen, Üzäk Aziä keşeläreneñ tözeleştä qara eştä eşläwe häm räsmilärneñ tözeleş sänäğatendä mänfägate belän añlata.
"Xäzer qorbannarnıñ kübese Üzäk Aziädän. Xakimiät monı belä. Üzäk Aziä keşeläre xäzer qol xälendä. Alarnıñ mesken buluı alarnıñ xezmäten qullanğan keşelärgä faydağa. Bu keşelär isä xakimiät belän yaqın."
Mäskäwdäge emigrantlarğa yärdäm törkeme citäkçese Cäwhär Djuraeva süzlärençä, bu keşelär bik awır xäldä, köçle basım astında yäşi. Qayberläre xättä üzenä qul sala.
Mäskäwdä 15 yıl yäşäp, urıs telen yaxşı belän Cäwhär üze dä uramda üzen imin xis itmi. Monıñ öçen közgegä qaramasqa kiräk di ul.


text:
Tüzemlelekkä bağışlanğan tügäräk östäl
16 noyäber – Xalıqara tolerantlıq köne bilgeläp ütelä. Älege problema soñğı aralarda Rusiädä dä bik aktual’ bulıp tora. İldä qaysıber millät wäkillärenä höcümnär yasaw, xätta üterü, ber millät xoquqları ğına yaqlap qarşılıq aksiälären oyıştıru häm başqa şundıy närsälär yış bulıp tora. Xakimiätlär dä üzlärençä milli mäsälälärne xäl itü östendä eş alıp bara. Mäsälän, Rusiäneñ premyer-ministrı Mixail Fradkov çärşämbedä yaña qarar çığardı. Anıñ nigezendä 2007 yılnıñ 1 aprelennän başlap Rusiä watandaşı bulmağan keşe satu-itü eşendä qatnaşa almayaçaq. İlneñ Migratsiä idäräse citäkçelege Rusiä töbäklärendä çit il watandaşlarınıñ sanın 20 protsenttan arttırmasqa digän qarar qabul itärgä täqdim itä. Bu ğämällär tormışqa niçek aşırılır, anısı älegä bilgesez. Läkin alarnı yaqlawçılar şaqtıy Rusiädä xäzerge köndä. Pänceşämbe könne Qazanda ütkän ber tügäräk östäl söyläşüendä süz şuşı xaqta da bardı. Rusiädä tolerantlıq mäs’älälärenä bağışlanğan cıyında Mäskäwdän kilgän milli sotsiologiä üzäge citäkçese Leokadiä Drobijeva, Qazandağı tarix institutınıñ etnologiä bülege baş belgeçe Damir İsxaqov, Tatarstandağı milli-mädäni oyışmalar assotsiatsiäse citäkçese Säğit Jaksıbaev, başqa ğalimnär, belgeçlär qatnaştı.
Tügäräk östäl Qazannıñ iqtisat, idärä häm xoquq institutı studentları çığışınnan başlanıp kitte. Studentlar tolerantlıq, tüzemlelekne niçek küzallawın söyläde. İldä milli häm dini tüzemsezlek arqasında bulğan qan-qoyularnı onıtmasqa kiräk häm alar yänä qabatlanmasqa tieş digän fikerlärne äytte yäşlär. Ämma ildä tüzemsezlek misalları bik küp. Häm alar tormışnıñ törle ölkälärendä dä bar. Bu mäs'älädä säyäsät problemaları da üz yoğıntısın yasamıy qalmıy. Mäskäwneñ milli sotsiologiä üzäge citäkçese Leokadiä Drobejeva Mäskäwneñ töbäklärgä qarata mönäsäbätendä dä tolerantsızlıq zur dip sanıy. Nift' aqçasınıñ kübesen üzäk töbäktän suırıp torğaç, nindi tolerantlıq turında söylärgä qala, dide ul.
Ä bit äle milli häm dini tüzemlelek tä bar. Qazan bu mäs'älädä ürnäk töbäk sanalsa da, Rusiä öçen bu problemalar bik aktual'. Mäsälän, ilneñ migratsiä idäräse citäkçese Rusiä töbäklärendä çit il watandaşlarınıñ sanın 20 protsenttan arttırmasqa digän qarar qabul itärgä dä täqdim itte. Şuşı qararnıñ qorbanı bulırğa mömkin üzbäk keşesen tıñlap kitik. Ul Qazanda yäşi häm bazarda cimeşlär satu belän şöğellänä:
Min inde berniçä yıl Qazanda yäşim. Äle ber dä kilep bäylängän keşe yuq. Bar da tärtiptä dip äytä alam, Allağa şöker inde. Ğailäm Üzbäkstanda qaldı, üzem şuşında cimeşlär belän satu itäm. Çit il watandaşlarnıñ 20%ın ğına qaldıru teläkläre turında işettem. Qusalar kitärbez inde. Şulay da yaxşı närsä tügel inde bu. Bezneñ öçen dä, sezneñ öçen dä.Şuşı mäs'älälär xaqında belgeçlär ni uylıy? Tüzemlelek turındağı tügäräk östäldä qatnaşqan tarix fännäre doktorı, professor Damir İsxaqov söyli:
Cirle xalıqnıñ 20% didelär. Ämma kem soñ ul cirle xalıq? Ärmännär, taciklar, başqa xalıqlar - alar bit barıber şuşı il keşeläre bulğan qayçandır. Annarı tağın şunısı bar - Rusiäneñ iqtisatı üsep torsın öçen ilgä yıl sayın 800 meñ - 1 million çit il keşesen kertergä kiräk. Monnan azraq kertelsä il iqtsadınıñ üseşe aqrınayaçaq. Şuña kürä monda saylarğa turı kilä - sin yaxşı yäşärgä uylıysıñmı yäki cirle xalıq bulırğa teliseñme?
Al'bina Zäynulla


text:
Bush häm Blair İstanbuldağı şartlawlarnıñ terrorğa qarşı köräştä çigenügä kitermäyäçägen belderä
İstanbuldağı şartlawlar Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bushnıñ Britaniä säfärenä dä üzençä tä''sir yasadı, xörmätle tıñlawçılar. Atnakiç ul premyer-ministr Tony Blair belän räsmi söyläşülär ütkärde häm anda da iğtibar üzägendä Ğiraqtağı wäzğiat häm terrorğa qarşı köräş mäs''äläse tordı.
Audio, Tony Blair
"Bez tağın ber märtäbä şuşı terrorçılarnıñ törle cirlärdä yäşäwçe ğäyepsez keşelärgä häm bar yäşäw räweşebezgä nindi qurqınıç tudıruwın kürdek. Häm tağın ber märtäbä bez, terror qurqınıçı aldında bernindi dä çigenülär, bernindi dä kompromis bula almayaçağın qabatlarğa tieşbez" dip belderä britan premyer-ministrı Tony Blair. Ul şulay, "soñğı täräqqiat hiç kenä dä bezneñ Ğiraq eşläre belän şöğellänüwebezne kimetmäskä tieş, näq kiresençä, bu, terrorçılıqnı anda da tulısınça ciñü kiräklegeneñ ähämiaten kürsätä" dip äytte. Prezident Bush ta, Ğiraqta häm Äfğanstanda bergäläşep eşläwneñ terrorğa qarçı köräş öçen bik tä möhim buluwın bilgeläp ütte.
Audio, George Bush
"Bezneñ bergäläşep demokratiä xaqına Äfğanstan häm Ğiraqta eşläwebez dönyaküläm terrornı yuq itü öçen bik tä möhim. Şuşı xezmättäşlek alıp kilgän ömet häm ireklek cäyelderü kiläçäktä, terrornı tuqlandırıp torğan ömetsezlekkä wä näfrätkä qarşı köräşü ölkäsendä iñ ışanıçlı yul" di amerikan prezidentı. Ä inde anıñ räsmi säfär belän Londonğa kilüwen telämägännärneñ monı açıqtan-açıq uramnarda kürsätergä cıyınuwına kire qaytıp, alarnıñ İstanbul şartlawların beraz başqaçaraq bäyäläwen äytep kitärgä mömkin. "Suğışnı tuqtatığız!" digän törkem wäkile Lindsey German, "bez suğış aldınnan uq, Britaniä häm Amerikağa qarşı şundıy höcümnärneñ arta aluwı xaqında kisätkän idek" dip belderde. Anıñ fikerençä, alarnı, yäğni şundıy terror höcümnären barı tik, keşelärne bombalap tügel, ä säyäsi çişeleş ezläp kenä tuqtatıp bula.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäsen Däwlät Şurası utırışına äzerläw tämamlandı
Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäsen Däwlät Şurası utırışına äzerläw tämamlandı
Bu waqığağa xalıqnıñ zur qızıqsınuın isäpkä alıp, prezidium utırışında sessiädän turıdan-turı radio häm televizion translyatsiä alıp barırğa täqdim itelde. Bu täqdim sessiä başında tawışqa quyılaçaq, ägär dä ütsä, şunda uq turı translyatsiä başlanaçaq. Mäğlüm ki, däwlät, Däwlät Şurası citäkçeläre Konstitutsiäneñ yaña redaksiäse referendumğa quyılmayaçaq, dip belderdelär. Şulay da, qayber cämäğätçelek oyışmaları häm oppozitsiädäge mäğlümät çaraları referendum mäs’äläsen quzğatalar. «ЗBeздa ПoBoлжbя» gazetası möxärrire Räşit Äxmätov gazetanıñ soñğı sanında mart başında Konstitutsiä tekstı xalıq tikşerüenä çığaralaq, annan soñ, tözätmälär kertkännän soñ, bälki referendum ütkäreler. Ul aprel' azağında, yä bulmasa, may başında bulırğa mömkin. Referendumnan soñ, mayda Däwlät Şurası Konstitutsiäneñ yaña tekstın rasliaçaq. Annan soñ Däwlät Şurasına saylawlar häm administratsiä başlıqların saylawlar turında qanunnar qabul itärgä kiräk bula. Bu tağın ber ay. Referendum variantı, yaña saylawlar minimum 4 aydan soñ, üktäberdä genä bulaçaq, dip yazıp çıqtı.


text:
Stärletamaq pensionerları qarşılıq çarası oyıştırdı
Başqortstannıñ Stärletamaq şähärendä ölkän yäştäge keşelär häm pensionerlar atnakiç könne qarşılıq çarasın ütkärde. Ufadan qala respublikada zurlığı buyınça ikençe urında torğan şuşı zur şähär moñarçı gel ürnäk itep quyıla ide. Anıñ xakimiät başlığı Spartak Äxmätovnı da respublika citäkçeläre gel xörmätläp kenä tordı. Şuña kürä dä bu şähärdä qarşılıq çarası ütkärelüe häm uramnarğa berniçä yöz keşeneñ çığuı kötelmägän xäl buldı, älbättä. Uram cıyınında qatnaşuçılarnıñ barısı da Stärletamaq şähäre xakimiäte binası aldına cıyıldı. Alarnıñ taläpläre küp çığışlarda yañğıraş taptı. Pensionerlarnıñ häm ölkän yäştäge keşelärneñ toraq-kommunal' xezmätlärgä bäyälärneñ üsüe häm elektr transportında yörü öçen yaña yıldan aylıq xaqlarnıñ artuı açuın kitergän ikän.
Şaqtıy şawlıy başlağan xalıq yanına Stärletamaq şähäre xakimiäte başlığı Spartak Äxmätov häm anıñ urınbasarları çıqtı. Alar uram cıyının oyıştıruçılarnıñ taläplären tıñlap torğannan soñ, üz añlatmaların birergä tırıştı. Şulay da mitingta qatnaşuçılarnı türälärneñ añlatmaları ışandırıp betmäde buğay, cıyın azağında alar barıber üz rizasızlıqların belderep, il citäkçelärenä möräcäğät itäçäklären belderde. Älege qarşılıq çarası xaqında respublika matbuğatı läm-mim.
Stärletamaq şähärendä ütkän uram cıyını bıyıl Başqortstanda ikençe qarşılıq çarası buldı. Elegräk tä xäbär itelüençä, 9 ğinwar könne şundıy uq çara Ufada Pensiä fondı binası aldında oyıştırılğan ide. Ul cıyın xaqında da respublikanıñ räsmi matbuğat çaraları kiñ cäyelep söylämäwne xup kürgän ide.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Ğiraq Yuğarı mäxkämäse Saddam Xösäyenneñ tuğanıñ 1988nçe yılda Kördlärne küpläp ütertkän Anfal çaralarında qatnaştanşlığı öçen ülemgä höküm itelde. Ximik Ğali dip tanılğan Ali Xasän äl-Mäcit, suğış cinäyätçelegendä, genotsitdä gaz qullanıp üterüdä ğayeple tabıldı häm ülem cäzasına xökem itelde.
Anfal Genodsitın citäklägän Sultan Haşim, tınıç xalıqqa ximik qorallar belän höcüm oyıştırıp keşelärne sürgengä cibärüdä ğayeple dip tabıldı, häm ğömerlekkä törmä cäzasına hökem itelde.
Bügen qarar qabul itelgännäñ soñ Kürdlär yäşi torğan Xaläpçä da xalıq qararnı şatlanıp qabul itte.
Xaläpçädä yäşäwçe Yassin Qamal Mäxkämä qararı turında bolay dide.
"Bez Ğiraq hökümäteneñ Ğali Xäsannı Xaläpçägä kiterep monda üterülüen telibez. Bu qararnı iğlan itkän federal Ğiraq xämiätenä häm mäxkämägädäge xakimnärgä räxmät äytäsem kilä.”
Ğayepläwçe yaq süzlärenä qarağanda, Anfalda 180 meñ keşe hälaq bulğan.


text:
Bıyıl sabantuy turında bezneñ tapşırularda ber qayçan da işetmägän qädär küp işettegez. Praga, Berlin, Münxen, Helsinki ,Eskişehir, İstanbul , İzmir, Tatarstannan alıp Russiäneñ in yıraq töbäklärenä qädär törle urınnarda millättäşlär cıyıldı, bäyräm itte , küñel açtı.Sabantuy sezonın Amerika –kalifornia tatarları yaba. Flood Parktağı sabantuyğa Phonixta yäşäwçe millättäşebez Namıq äfände Şammas ta qatnaştı.Fx Namıq äfändeneñ Amerikada qatnaşqan berençe sabantuy turında täsirlären öyränergä tırıştı
Bıyıl sabantuy turında bezneñ tapşırularda ber qayçan da işetmägän qädär küp işettegez. Praga, Berlin, Münxen, Helsinki ,Eskişehir, İstanbul , İzmir, Tatarstannan alıp Russiäneñ in yıraq töbäklärenä qädär törle urınnarda millättäşlär cıyıldı, bäyräm itte , küñel açtı.Sabantuy sezonın Amerika –kalifornia tatarları yaba. Flood Parktağı sabantuyğa Phonixta yäşäwçe millättäşebez Namıq äfände Şammas ta qatnaştı. 2004nçe yıl çınlap ta sabantuylarğa bay buldı.May azaqlarınnan başlap xabärçelärebez törle töbäklärdäge sabantuylar turında söyläp kilde. Min Amerikada tatarlarnıñ uqmaşıp yäşägän California-San Franciscoda saban tuy oyıştırılaçağın işetkäç tä , Arizona-Phonixtä yäşäwçe berdän ber tatar Namıq äfände Şammasqa şaltıratıp barasızmı dip soradım, barabız digän cawapnı alğannan soñ , 78 yäşlek eleke dotsent-uqutuçığa, Namıq äfände sez bezneñ ştattan tış xabärçebez bularaq San-Francisco saban tuyın qarap qaytığız äle dip ütengän idem . Süz arasında äytep kitim. Kalifornia tatarları ,törle illärdän anda küçep urnaşqannan birle yäğni 1962nçe yıldan başlap sabantuy ütkärep kilä. Ä xäzer ştattan tış xäbärçe belän ütkärgän ängämäne tıñlağız.(audio) Min Namıq äfände kilä yılda california saban tuyına muzıka taslamaları tügel ä mikrofon alıp barıp yazdırıp ta qaytır digän ömettä qalam . Azatlıqnı yıraq Amerikada tıñlap torğan Şammas äfändegä räxmätläremne Xäydär Bigiçev başqaruında sin ber tatar keşese isemle cır belän cibäräm
feride xämit,praga


text:
Kenan Temiz - Bu Handan Kervan İşler
Sanatçı : Kenan Temiz
Türkü : Bu Handan Kervan İşler
Etiketler : Kenan Temiz - Bu Handan Kervan İşler türkü indir, Kenan Temiz - Bu Handan Kervan İşler türkü dinle, Kenan Temiz türküleri, Bu Handan Kervan İşler mp3 indir, Kenan Temiz türküleri Bu Handan Kervan İşler türküsü, Bu Handan Kervan İşler sözleri, Kenan Temiz mp3 dinle, Kenan Temiz download, Bu Handan Kervan İşler bedava mp3, Kenan Temiz türkü sözleri, Kenan Temiz türkü dinle, Kenan Temiz son albüm indir


text:
Abay Qunanbay ulı
XIX a'sirdegi qazaq a'debiyatının' ko'rnekli wa'kili Abay Qunanbay ulı tek qazaq a'debiyatı tariyxında g'ana emes, ba'lki tu'rk tilles xalıqlar arasında ken'nen ma'lim bolg'an ko'rkem so'z iyelerinin' biri edi. Abay qazaq a'debiy tilinin' tolıq qa'liplesiwi ushın gu'resti. Sonın' ushında onın' shıg'armaları Maqtumqulı ha'm Mashrab sıyaqlı ko'p u'lkelerdi aralamag'anı da ma'lim. Solay bolsada Abay tu'rk tilles xalıqlar a'debiyatında Qıpshaq dialekti tiykarında qosıq jazg'an shayırlar arasında Xoja Axmet Yassawiyden keyingi ko'pke tanımalı shayırlar qatarına kiredi. Bunnan tısqarı ol ulıwma XIX a'sir a'debiyatında da ayrıqsha orıng'a iye. Bul da'wirde ol bilimi, du'nyag'a ko'z-qarası, talantı jag'ınan a'zerbayjanlı Mırza Fatali Axundov sıyaqlı ko'pshilikke ma'lim bolıp qalg'an edi. Sonın' ushında ol ko'shpeli ha'm yarım ko'shpeli xalıqlar arasınan shıqqan en' iri tulg'a bolıp esaplanadı.
Abay (İbrayım) Qunanbay ulı 1845-jılı ha'zirgi Semey oblastı Abay rayonının' Shın'g'ıs tawında tuwılg'an. Ata-babaları burınnan shınjırma-shınjır kiyatırg'an qazaq feodalları bolıp, o'z atası Qunanbay sol u'lkenin' belgili bolısların'ın' biri edi. Al son'ınan bolsa Qardaralı okrugine ag'a sultan bolıp saylandı. Biraq Abaydın' jaslıg'ınan baslap shayır ta'biyatlı bolıwı a'kesi menen kelistire almadı. A'kesindegi awır qatallıq, jalgızlıq Abay minezindegi a'dalatlılıq, tuwrılıq penen talay ma'rtebe toqnastı. Solay etip, Abay menen a'kesi Qunanbay arasındag'ı mu'na'sibetlerdin' o'zi de XIX a'sirdegi Qazaqstannın' sotsial-ekonomikalıq jag'dayların pu'tkilley ashıp taslag'an edi. Abay jaslıg'ınan baslap eski mektepte sawatın ashıp, arab, parsı ha'm tu'rkiy tillerin u'yrendi. Bul tillerde qosıqlar jazg'an shayırlardın' shıg'armaları menen tanıstı. Son'ınan ja'ne orıssha mektepte u'sh jıl oqıdı. Bul jag'daylar onın' Shıg'ıs ha'm Evropa ma'deniyatın jaqınnan u'yreniwine sebepshi boldı. Ol bilim alıwdı ja'ne de dawam etpekshi edi. Biraq a'kesi onın' ha'kimshilik penen shug'ıllanıwın talap etti. Solay bolsada ol ha'mme na'rseden de shayırshılıqtı abzal ko'rdi. Onın' en' da'slepki qosıqları on jasınan baslap jazılg'an. Biran' jigirma jasınan baslap jazılg'an qosıqları tolıq saqlang'an. Basqa da tu'rkiy shayırlar sıyaqlı onın' en' da'slepki qosıqları 'A'lipbe' qosıg'ınan baslanadı. Sebebi A'lipbe qosıq arab ha'ripleri tiykarında uyqas so'zlerdi izlew tiykarında payda bolıp, bul usıl derlik sol da'wirdin' ko'pshilik shayırlarında ushırasadı. Abaydın' bul qosıqtı jazıwında da eki tu'rli maqset bar. Birinshisi tolıq qazaq a'lipbesin du'ziw bolsa, ekinshisi - bul bag'darda o'zinin' shayırlıq talantında sınap ko'riw edi. Abay bul eki sınaqtanda u'lken na'tiyjelerge eristi. Solay etip ol on tog'ız jaslarınan baslap-aq, talantlı shayır sıpatında xalıq arasında tanıla basladı.
Abay jasag'an zaman qazaq dalasının' jan'adan oyanıp atırg'an da'wirleri edi. Sonın' ushında ko'shpeli xalıq arasınan jan'adan mektep ha'm medreseler ashılıp, ilimnin' paydası tusindirile baslanadı. Xalıqtın' shıg'ıs ha'm evropa tillerinde bilim alıwları keleshekke bolg'an isenimlerin a'dewir molayttı. A'sirese Abay sıyaqlı talantlı shayırlar ushın bul jan'alıqlar ayrıqsha edi, solay bolsada Abay ilimnin' paydasın keshirek tu'singenine a'dewir o'kinedi.
Shayır lirikalıq qosıqlar menen bir qatarda bir neshe poemalar da jazg'an. Onın' poemaları arasında 'Masg'ut', 'İskender' poemaları ayrıqsha orındı iyeleydi.
Abay bunnan tısqarı qara so'z benen de na'siyatnamalar jazıp, ko'rnekli rus klassikleri A. S. Pushkin ha'm M. Yu. Lermontovtın' bir neshe shıg'armalaların qazaq tiline awdarg'an. A'sirese onın' awdarmasındag'ı A. S. Pushkinnin' 'Evgeniy Onegin' poeması sa'tli shıqqan awdarmalardan esaplanadı. Solay etip, Abay XIX a'sirde ko'zge ko'ringen tu'rk tilles xalıqlar a'debiyatının' ko'rnekli wa'killerinin' biri bolıp qaldı.


text:
Ütkän şimbädä Udmurtiäneñ öç töbägendä milli bäyrämnär bulıp uzdı. Alar tatarlarnıñ yazğı çäçü eşläre tämamlanğaç uzdırıla torğan sabantuynı xäterlätä. Besermännär Yar rayonında Qorban bäyrämenä cıyıldı, çuaşlar — Aqatuy dip atalğan bäyrämnären Graxovo rayonında uzdırdı. Qaraqül töbägenä marıylarnıñ Semıq dip atalğan bäyrämenä respublikada yäşäwçe marıylar ğına tügel, xättä Tatarstannıñ Ägerce rayonınnan, Çallı şähärennän, Başqortstannan, Mari El respublikalarınnan da delegatsiälär kilgännär ide. Semıq bäyräme, respublikada ğömer itüçe olı yäştäge apa süzlärençä, elek bäyräm itelmägän.
Kraynı öyränüçe, respublikanıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre Robert Toqmurzin äytüençä, elek üzeşçän sänğät ostaları konsertları bik yış bulğan, xäzer alar yuq däräcäsendä. Bu xäl äkrenläp soñğı yıllarda marıy xalqınıñ üzeneñ telen, ğöref—ğädätlären yuğaltuğa kitergän, qatnaş ğailälär sanı artqan, şuña da mondıy bäyrämnärneñ bigräk tä yäşlär öçen ähämiäte zur dip bilgeläp ütte. Dörestän dä, bıyılğı bäyrämne oyıştıruçılar anı äzerläwdä yäşlärne cäläp itkän. Bäyräm Qama yılğası buyında matur alanda uzdı. Urman yanında quyılğan säxnädä konsert, mäydanda uyınnar oyıştırıldı. Konsert programması zur häm törle — marıy xalqınıñ «Tıpırton» iyüllärennän alıp, törle—törle yolaların çağıldırğan çığışlar küp buldı. Xalıqta programma zur qızıqsınu uyattı. Respublikanıñ milli säyäsät ministıyrlığı xezmätkäre Natal'ya Smirnova Udmurtiädä yäşäwçe başqa xalıqlarnıñ milli bäyrämnärennän ayırmalı bularaq, marıylar tapqan aqçaların büläkkä totmıy, ä awılların tözekländerü, klub qarşında tuplanıp eşläwçe ansambl'lärgä milli kiemnär, muzıka uyın qoralları alu öçen tota dip bilgeläp ütte. Milli kiemnär digäç, tatar sabantuyında milli kiemnärdän yörgän keşelär siräk oçrıy, oçrasa da alar nindider kollektiv äğzaları bulıp çığa, häm çığış yasağannan soñ milli kostyumnarın zamança külmäklärgä alıştırıp kienälär, xättä ir—yegetlärneñ başlarında tübätäy dä bulmıy. Ä marıylarnıñ bäyrämendä zamança tegelgän milli kiemnärdän küzlär qamaşa. Şul uq waqıtta äbilärennän qalğan külmäklär dä yış oçrıy. Däres, alar da ul külmäklärne bäyrämnärdä genä kiä. Ämmä kiä, häm kübese aña östenlek birä. Här delegatsiä kiemnärendäge üzençälek belän ayırılıp tordı. Tağın şunı da bilgeläp ütärgä kiräk, Başqortstan delegatsiäseneñ milli kiemnärendä — tatar-başqort xalqı yaratqan — yäşel töskä östenlek birelgän ide.
Marıylarnıñ Semıq bäyrämendä şulay uq tatarlarnıñ sabantuylarındağı küp kenä uyınnar, yarışlar da qabatlandı — su belän tulı çiläklär belän uzışu, qapçıq kiep yögerü, bağanağa ürmäläw, xättä köräştä dä tastımal qullanalar.


text:
Britan xärbiläre azat itelde: artında ni yata?
Bügen töştäñ soñ, İranda 2 atnadañ birle totılğan 15 Britan xärbiye Londonga qayttı. Alarnı Premier Ministır, üze çäçäklär belän qarşı aldı. Hawa alanınnañ alarnı mäxsüs boraloqlar belän, üzlären kötep torgan ğailä-tuğannarı belän oçraşır öçen Anglianıñ könyagındagı gaskäri nıgıtmaga ozattılar. Britanya häm İran arasında bargan bu säyäsi kiyerenkelek dönyada şaw-şular quptargan, neft bäyäläreñ şaqtiy arttırgan ide..
Britan Primier Ministerı Tony Blair bügen İran tarafınnañ qulga alıngan 15 Britan xärbieñ qaytuwı turında belderde. Matbugat oçraşuwında Blair, totqınnarnıñ ber nindi kileşü bulmiyça qaytarılğanıñ açıqladı.
Jurnalistlarğa, İran belän mönäsäbätläre turında Blair:
“Soñgı ber-ike atnada İran Rejime belän qızıqlı bäyläneşlär päyda buldı. Bezneñ öçen alarnı däwam itterü möhim’’ Britanya belän 13 kön däwam itkän kiyerenkelekne beterep, totqınnarnıñ azat itilüeñ iglan itkän Ahmädi Näcat çıgışı kötelmägän ber näticä ide.İran yağında şuşı 15 keşene cawapqa tartu xoquqı häm qödräte buluına basım yasap, min alay da İran xalqınıñ häm xökümäteneñ alarnı yarlıqawı häm britan xalqına alarnı azat itü täqdimen yasawı xaqında iğlan itäm",
Axmädi Näcat, 15 xärbine büläk itep kire qaytarıwı belän, ni xatle üzeneñ yaxşı niätle häm ğamälle itep kürsätsä dä, bu waqiyqağa häm anın maqsatlarına qarata başqa törle fikerlärdä barlıqqa kilä.
Küplär azat itüne, Tähranga basımnarnıñ artuwı säbäbçe buldı dip farazlana. Ä qaysı beräwlär isä, Suriä, Törkiä Ğiraq kebek tışqı köçlärneñ aradaşlıq itüweneñ faydası tigänlegenä oşana.
Şul uq waqıtta, kinätkenä totqınnarnı azat itü säbäblärennäñ berse, äsirlärne ozaq waqıtqa törmägä otırıtu öçen xökümgä tartu eşeneñ çiterekle häm xätär buluwı säbäble İran alarnı kire qaytarırğa bulğandır digän imeş-mimeşlär dä bar.
Tähranda säyäsät fännäre professorı, Sadiğ Zibakalam, İran totqınnarnı üzenä Britaniädäñ cılıraq mönäsäbätne kürgäç azat itergä bulğandır dip farazliy. "Britanya İran belän yomşağraq söyläşä başlağaç häm xörmät kürsätkäç xällär üzgärde. Ahmädi Näcat mäsäläne üz faydasına qullandı. Qararnı min qabul itäm häm min möhim keşe dip äytergä tırıştı. " Londonda urnaşqan Chatam House dip atalğan bäysez tikşerenü üzäge citäkçese Rose Marry Holiz britan xärbiläreneñ azat itülüe demokratiäneñ ciñüen kürsätte dip belderde
"Minemçä İranlılar dönyada ber kemneñ dä fiken üzgärtnmde. Alarnıñ atom programması yäki töbäktäge urını turında qaraşlar ellekkegeçä qaldı. Ämmä bu xäl kiläçäktä farsı qultugında britanlılar belän iranlılar arasında kötelmägän adımnarnıñ yasalmayaçaq dip uylarga mömkenlek birde."
Professor Zibakalam, irannıñ atom programması tiräsendäge nizaqnıñ da diplomatik yul belän çişelüenä ömet belderde.


text:
Xalıqara cämäğätçelek Dnestr buyı saylawların tanımayaçaq
Yäkşämbedä Moldovanıñ üzbilgelängän Dnestr buyı respublikasında cirle parlament saylawları ütä. Soñğı 15 yılda bu inde 4nçe saylawlar bulaçaq. Xalıqara cämäğätçelek bu yulı da alarnı tanımayaçağın belderä.
Şuşı sürättä yäkşämbedä Dnestr buyında saylawlar ütäçäk. Xalıqara cämäğätçelek bu saylawlarnı tanımayaçağın belderde. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışmasınıñ Moldovadağı wäkile William Hill, "bu saylawlar üter, läkin bez alarnı küzätmiäçäkbez häm näticälären tanımayaçaqbız", dide.
Töbäk belän inde 15 yıl prezident İgor Smirnov idarä itä. Tänqtçelär bu qatı qullı citäkçene äşnäçelektä, töbäkneñ bar keremle qalcaların, şul isäptän qoral citeşterüne üz qulında totuda ğäyepli. Bu käseplär prezident klanına yılına milliardlağan dollar kerem kiterä di alar.
Belgeçlär fikerençä, töbäk üzägreşkä moxtac, läkin oppozitsiä bik zäğif xäldä. Ereräk firqälär nigezdä prezident taraflı, alarnıñ säyäsi platforması yuq, fäqät iqtisadi mänfäğätläre bar. Bu firqälär Rusiäneñ radikal säyäsi törkemnärennän yärdäm kötä.
Moldova häm Ukraina Könbatışqa awışa barğan mäldä, Mäskäw belän elemtäse buluğa qaramastan Dnestr buyı izolätsiädä qala bara.
Xalıqara cämäğätçelek töbäkneñ üzen dä anda ütkän saylawlarnı da tanımıy. Moldovanaıñ säyäsät belgeçe İgor Munteanu süzlärençä, "andıy tanılmağan idaräneñ mägnäse yuq. Yäkämbe saylawları şul yarım-legitim xakimiätne raslaw tırışlığı bulaçaq. Tik töbäktä çit il ğäskärläre torğanda, Moldova belän konflikt xaläte şartlarında, bu saylawlarnı ğädel, irekle yä demokratik dip atap bulmıy."
ali gilmi


text: Belarusnıñ üzäk saylaw komissiäse – tawış birüçelär Aleksandr Lukaşenka'nıñ 3nçe möddätkä prezident itep saylana aluı öçen konstitusiä mäddäsen üzgärtüne xupladı, häm parlamentqa xökümät yaqlı namzätlärne sayladı, dip xäbär itte. Komissiä başlığı Lidiya Ermoshina süzlärenä qarağanda, tawış birüdä barlığı xalıqnıñ 90%tı qatnaşqan, alarnıñ 77%tı Lukaşenkanıñ 2006nçı yılda üzen 3nçe möddätkä namzät itep çığaru täqdimen xuplağan. 110 keşelek parlamentqa oppozisiädän ber genä namzät tä ütä almağan. Oppozisiä saylawlarda xärämläşülär buldı, dip belderä. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması küzätüçeläre – tawış birü demokratik saylawlardan yıraq ide, dip xäbär itte. Tulıraq mäğlümat berniçä minuttan Azatlıqnıñ xalıqara küzätülärendä bulaçaq.


text:
Pänceşämbe könne Yaponiä premyer-ministrı Junichiro Koizumi räsmi säfär belän Rusiägä kilä, xörmätle tıñlawçılar. Mäğlüm ki, Tokio häm Mäskäw arasında İkençe dönya suğışınnan birle üzara mönäsäbätlärne ağulap torğan ber problema, könyaq Kuril utrawları mäs’äläse bar. Läkin yaqlar xäzer bu ölkädäge bäxäsne çitkä quyıp, berençe planğa çıqqan ikençe ber problemanı, Tönyaq Koreäneñ atom programması tiräsendäge wäzğiatne çişärgä tırışa.
Yapon citäkçeläreneñ Rusiägä inde 1998-nçı yıldan birle räsmi säfär yasağanı yuq ide. Alar belän galstuklarsız ğına oçraşular ütkärü ğädäte kertkän elekke prezident Boris Yeltsinneñ xakimiattän kitüwe belän Mäskäw belän Tokio arasında yänä salqınça mönäsäbätlär urnaşıp, berençe planğa tağın Könyaq Kurildağı 4 bäxäsle utraw mäs’äläse çıqtı. Şul mäğlüm, ikençe dönya suğışınnan birle Yaponiä tönyaqtağı kürşese belän haman da suğış xälendä qala birä, çönki alar arasında solıx kileşüwe imzalanmadı. Tokio, andıy kileşügä ireşüneñ şartı itep, şul 4 utrawnı üzenä kire qaytarunı quya, üzeneñ ber genä uç ciren dä çitlärgä birmiäçägen beldergän Rusiä moña älbättä qarşı çığa. Läkin xäzer wäzğiat üzgärergä tora kebek – yapon yağı öçen şul töbäktä yaña qurqınıç xasil buldı häm bu, Tokionıñ Mäskäw belän mönäsäbätlärenä dä üz tä’siren yasıy. Xällär xäzer beraz başqaçaraq dip belderä Reuters agentlığına diplomatik küzätüçe Tetsuya Ozeki. Solıx kileşüwe möhim närsä, läkin xäl itüwe añardan da möhimräk bulğan mäs’älälär, misal öçen terror belän köräş häm Tönyaq Koreä probleması bar di ul. Yaponiä elek, könyaq Kuril utrawları qaytarılmıy torıp, ikeyaqlı mönäsäbätlär qatlawlı bulıp qalaçaq dip belderep tora ide, xäzer isä ike yaq ta, küpkä tınıçraq häm näticäleräk ğämällär qılu yünäleşendä barırğa tırışa. Şular arasında, Putin belän Koizumi imzalarğa cıyınğan maxsus urtaq belderü dä bulaçaq, anda diplomatiädän alıp iqtisadqa qädär bulğan ölkälärdä ikeyaqlı xezmättäşlekneñ qısaları bilgelänäçäk. Läkin iñ awır häm iñ aşıqtırğıç tema bügenge köndä, kommunistik Tönyaq Koreädäge xällär häm anıñ atom programması. Pxenyandağı citäkçelekneñ soñğı ğämälläre bar Yıraq Könçığıştağı iminlekne zur qurqınıç astında qaldırdı. Şuña kürä Tokio da, Mäskäw dä andağı problemalarnıñ xäl itelüwen teli, häm yapon yağı fikerençä, Rusiäneñ bu ölkädä mömkinlekläre zurraq, çönki ul Koreäneñ ike öleşe belän dä dä tığız elemtädä tora. Rusiä prezidentı Vladimir Putin Tönyaq Koreäneñ kommunistik yulbaşçısı Kim Çen İr belän inde ike märtäbä oçraştı, başta üze Pxenyanğa barğan ide, soñraq Tönyaq Koreä citäkçese Mäskäwgä kilde. Yapon premyerınıñ da Pxenyanda bulğanı bar, läkin Tönyaq Koreä belän Yaponiä arasında qatmarlı tarix säbäple härzaman kierenke mönäsäbätlär yäşäp kilde. Koizumi Mäskäwdä genä tügel, Rusiäneñ Yıraq Könçığışındağı Xabarovski şähärendä dä tuqtalaçaq, häm ul anda Tönyaq Koreäneñ qayber räsmi wäkilläre belän oçraşa ala digän xäbärlär dä kürengän ide, läkin yapon xökümäte alarnı şunda uq kire qaqtı. Tönyaq Koreä mäs’äläsen xäl itüdä östenlekne ul Mäskäwgä tapşırmaqçı bula kebek, häm Tokio monıñ öçen xätta könyaq Kuril utrawları problemasın da onıtıp torırğa riza. Läkin bu hiç kenä dä, Yaponiä üz däğwasınnan waz kiçä digänne añlatmıy, Koizumi üze dä berniçä märtäbä, bäxäsle utrawlar Yaponiäneke, häm Rusiä monı tanırğa tieş dip beldergän ide.
Kärim Kamal, Praga


text:
Säyäsätçelär, cirle xakimiät häm rus estrada yoldızları arasında futbol matçı uzdı
27 may – şimbä könne Qazanda "İgelek bayrağı" xäyriä aksiyä qısalarında säyäsätçelär, cirle xakimiät häm rus estrada yoldızları arasında futbol matçı ütte. Berençe tapqır "İgelek bayrağı astında" xäyriä telemarafonı 2005 yılnıñ 12 iyündä Mäskäwdäge "Lokomotiv" stadionında uzğan ide. Bıyıl isä Bötenrusiyä xäyriä aksiyäseneñ marşrutı Qazanda başlandı. Rusiä Däwlät Dumasııñ iqtisadi säyäsät komitetı räise Valeri Draganov süzlärenä qarağanda, bu yuqqa ğına tügel. “Tatarstan reformalarnıñ räsmi bulmağan äydäp baruçısı, sotsial'-iqtisadi reformalarnıñ yaqınça 80 protsentı Tatarstanda başlanğıç ala. Biredä citäkçelek tä tar mäğnädäge xakimiät tügel, ä cämäğätçelek öleşe itep qabul itelä",- di. Cirle xakimiät häm estrada yoldızları arasında futbol matçı yañğır yawıp toruğa qaramastan Qazannıñ "Xezmät rezervları" stadionında uzdı. Bu könne stadion tamaşaçılar şığrım tulı ide. Şunı äytergä kiräk, monıñ qädär keşeneñ älege stadionğa, uzğan yılnıñ tuplı xokkey buyınça dönya çempionatınnan birle kilgäne bulmağan.
Futbol uyını 4:2 isäbe belän Tatarstan xakimiäte ciñüe belän tämamlandı. Futbol qırında Tatarstan xakimiät komandası öçen Qazan merı İlsur Metşin, “Rubin"nıñ baş trenerı Qorban Berdıyev, futbolçı Sergey Xarlamov uynasa, qapqada Premyer ministr urınbasarı - Transport häm yul xucalığı ministrı Vladimir Şvetsov tordı. Qarşı yaq qapqasına öç tupnı İlsur Metşin, ä dürtençesen Sergey Xarlamv kertte.
Ä Rusiä estrada häm säyäsätçelär komandasında figuralı şuu yoldızı İl'ya Averbux, Däwlät Duması deputatları häm estrada yoldızları - Sergey Minaev, Avraam Russo, İrakliy, P'yer Narsiss, Aleksandr İvanov, Niqolay Trubaçnı yañğır da qurqıtmadı.
Matçta cäräxät aluçılar da buldı. Äytik, uyınnıñ berençe minutlarında uq cırçı İrakliynı ayaq cäräxäte belän xastaxanägä alıp kittelär. Uyın däwamında, 0978 telefonına şaltıratıp, balalarğa qıybatlı operatsiä yasatuğa yärdäm itärgä mömkin ide. Uyın tämamlanuğa, awıru balalarnıñ äti-änilärenä häm tabiplarğa öç million sumlıq sertifikatlar tapşırıldı. Soñınnan iptäşlärçä oçraşu Mäskäw artistları qatnaşlığında konsert belän tämamlandı.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Yekaterinburgta tatar ädäbiäte seminarı uzdı
Seminarğa Sverdlov ölkäseneñ törle poçmaqlarınnan, başlıça tatar awıllarınnan yegerme biş uqıtuçı cıyıldı. Äytergä kiräk, Xatıyp äfände leksiälärne yotlığıp tıñlarlıq bik qızıqlı, mawıqtırğıç itep alıp bardı. Tıñlawçılar öçen tatar ädäbiäteneñ üseş tarixı ğına tügel, ä bälki Qıtay, Hindstan, Finlyandiä, Germaniä häm başqa çit illärdä tatar ädäbiäteneñ bügenge köndäge xäle, şärıq ädäbiäteneñ bötendönya ädäbiät üseşenä yoğıntısı kebek bik qızıqlı yaña mäğlümatlar bilgele buldı.
Tatar teleneñ qolaqlarnı irkälärdäy cırday matur moñlı ahäñen tıñlawçılarğa işetterä alırlıq tatarlar siräk oçrıy. Xatıyp ağanıñ söyläwen uqıtuçılar näq menä şundıy bulğanı öçen bik yaratıp qabul ittelär. Däreslärgä çın küñeldän, yaratıp yördelär. Ğalimneñ üzeneñ dä tatar tele uqıtuçıları turındağı fikere bik yuğarı. Anıñ äytüençä, ägär dä töbäklärdä tatar saqlanıp qalğan ikän, monıñ belän bez iñ berençe fidaqär canlı tatar tele uqıtuçılarına burıçlı.
Sverdlov ölkäse regional' mäğärif üsterü institutı metodistı Zäytünä Şäymöxämmätova äytüençä, ölkädä eşläwçe tatar tele uqıtuçılarınıñ belemen kamilläşterü ayırım ber sistemağa salınıp däwam itä. Uzğan yıl uqıtuçılarnıñ barısı da ike yıllıq kurslar tämamlap, ikençe yuğarı belem alu turında tanıqlıq alğannar ide. Zäytünä xanım fikerençä, şundıy tiz arada alğan belemnärne tiränäytep, kamilläşterep toru bik möhim. Şuña kürä regional' mäğärif üsterü institutı bu yıl tatar tele uqıtuçıları öçen öç seminar äzerlägän. Ul seminarlar Tatarstan respublikası mäğärif ministrlığı yärdämendä, Tatarstannan çaqırtılğan kürenekle tel ğalimnäre belän berlektä uzdırılaçaq.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Samar TV citäkçese älegä üz urınında
Samar däwlät teleradiokompaniäsen soñğı yıllarda Fedor Aliev citäkli. Aliev familiäse Samar oppozitsion köçlär awızınnan töşep torğanı yuq. Räsmi yazmalarda, ekrannarda, türälär awızında Alievnı Fedor Zavidoviç dip yörtälär, ä menä şovinist ruslar anı Firdüs dip yazalar häm härwaqıt tatarlığına basım yasıylar ide. Aliev – “Berdäm Rossiä” firqäse äğzası häm teleekrannarğa, radiodulkınnarğa başqa firqälärne yaqın kitermäwenä bik tä zarlandılar. Soñğı könnärdä Firdüs Aliev familiäse yañadan alğı sızıqta kütärelde. Teleradiokompaniä binası qarşında keçkenä genä piket ta bulıp alğan. “GTRKnı tatar citäklärgä tieş tügel!” isemle yazma kütärgän şovinistlar da basıp torğan. Gäcitlär bitendä Firdüs Aliev känäfiennän töşerelde dip xäbär dä birdelär. Xäzerge waqıtta xäbärneñ döreslege bulıp gäcit bite dälil bulıp tora almıy.
Aliev urınında qalğanmı, yuqmı? Alievnıñ särkätibe: “Aliev eşli, üz urınında,”- dide. Şul uq fikerne radiomöxärrire Roman Anatol'yeviç tä rasladı, ä Aliev belän hiç tä elemtägä elägep bulmadı, yä qaytıp citmägän, yä çığıp kitkän bulıp çıqtı. Üzen tota almağaç min Guberna Duma räise Viktor Sazonovqa yünäldem. Viktor Sazonovqa tübändäge soraw belän möräcäğät ittem:
“GTRKnı tatar citäklärgä tieş tügel” digän yazmalarğa niçek qarıysız, häm Firdüs Aliev Samar teleradiokompaniä citäkçelegennän azat iteldeme?
K etomu otnoşus' otritsatel'no. U nas i blizko ne stoit vopros, kogda opredelyaetsya mesto rabotı toğo ili inoğo çeloveqa po qaqim- to natsional'nım priznakam.
“Törle xakimiät orğannarında törle millät keşeläre eşli häm bu tabiği xäl! Berençe urında keşeneñ sälätlelege! Samar ölkäse – ul keçkenä Rusiä. Bez küpmillätle töbäk. Bezdä tınıçlıq, çönki milli mädäniätlär üseşen küzdä totqan programmalarıbız bar”,- dide Viktor Sazonov.
Aliev ne snyat s dolcnosti! YÄ Vam ofitsial'no govoryu, aliev ne snyat s rabotı. On rabotayıt v precney svopey dolcnosti.
Samar Guberna Duma räise Viktor Sazonov belderüençä, Firdüs Aliev GTRK citäkçelegennän töşerelmägän. Ul wazıyfaların başqara, eşendä.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Suğış qaharmanı tügel...
Ciñü bäyräme, faşizmnı tarmar itü uñayınnan zur tamaşalar quyıldı, büläklär taratıldı. İsän qalğan veterannarğa ixtiram kürsätelde, alarğa räxmät süzläre äytelde. Ber uñaydan tarixnı häm ilne zurlawğa xärbi- patriotik tärbiägä, propagandağa zur iğtibar birelde. Kemneñ dokumentları, orden- medal'läre isän qalğan. kemneñ tärcemäi xäle tärtiptä şuñar mäğlüm östenleklär, räxmät- xörmät ğämälläre eşlände. Kemgä fatir, kemgä östämä pensiä, kemgä Oka maşinası. Ölkännär moña layıqlı. Menä 60 yıl inde alar ikençe Bötendönya suğışında kiçergännäre belän yäşi. Şundıy uy kilä. Ä yäşämägännäre? Berniçä distä yıl elek yara, awırulardan wafat bulğannarı, xäter arbasınnan töşep qala tügelme? Alarğa inde fatir da, daru da kiräkmi. Ä ikençeläre… Häm alar bik küp - 27 millionnan artıq, şul uq yıllarda suğış utında häläk bulğan. Alar da veteran bula almadı, orden- medal'lär dä tapşırılmadı. Alar tükkän qan häm yäş yılğasınıñ tiränlegen beläbezme? Häm alar häläkäteneñ mäğnäsen xäzerge tormış aqmıymı.
Qazanda yäşäwçe Äskär babay bötenläy suğış veteranı tügel, anıñ xärbi ordennarı da yuq. 70 yäşen tutırıp kilüçe babaynı maxsus cıyınnarğa da çaqırmıylar. Çönki ul suğışta bulmağan häm ul tarixnı xäterli. Başqortstanınıñ İleş rayonında keçkenä kenä Cäyläw isemle awıl bar. Şul awılda ber yulı 12 keşe frontqa kitkän. Şularnıñ ikese äylänep qaytqan, ä qalğannarı berençe könnärdä ük xalät bulğan. Şul isäptän Äskär babaynıñ ätise Xaci da ber tapqır da öyenä xat yazıp ölgermägän.
Bez Äskär babay İmamovnıñ Qazan yanındağı baqçasında utırabız, ul üzeneñ suğış tarixın söyli Suğış başlanğanda aña 6 yäş tä tulmağan bula. Ber apası, öç señlese häm ber enese näq şul waqıtta sabıy çaqlarında açtan häm awırudan ülgännär. Äskär abıy şul sabıylarnıñ isemnären häm yözlären xäterli Alihä, Göliä, Änisä, Ğabidi. Berwaqıtta da mäktäpkä barmayaçaq häm veterannar isemlegenä barmayaçaq. Alar da ätiläre kebek suğış qorbanı. Tarix alarnı isäpkä almıy, Äskär abzıynıñ küñelendä alar.
Qazanda yäşäwçe Äskär babay İmamov 5 balalı ğailädän yalğız qalıp, ayaqqa basa, yaxşı belgän bula. Üsemleklärne ximiä yärdämendä yaqlaw, ekologiä buyınça dissertatsiä yaza. Äskär babaynıñ tormış iptäşe Nuraniä belän üstergän ulları Almaz Qazannıñ baş sanitar tabibı, meditsina fännäre doktorı, qızları da doktorlıq dissertatsiäsen yaqlağan. Alarnıñ dönyağa kilüe , üsüe 6 yäştä sarıq muyınındağı qapçıqqa başaq tutırıp, änisen häm señellären aşatqan Äskärneñ batırlığı näticäse.
Räsmi tarix, säyäsi - patriotik propaganda mondıy waqiğalarnı berniçek tä isäpkä almıy. Pensioner Äskär babay İmamov säyäsi- patriotik tamaşalarda ul qatnaşmıy da, ämma ul bar häm fikere belän yäşäp yata. büläklänüçelär, qotlaw aluçılar isemlegenä kermägän. Ul suğış veteranı tügel, ämma ul bar häm barsın da xäterli.
Rimzil Wälı


text: İrannıñ matbuğat çaraları kiçäge oçqıç häläkätenä räsmi añlatmalar täläp itä. Kiçä yulçılarnıñ kübese jurnalistlar bulğan oçqıç Tährannıñ keşelär yäşägän bistäsendä 10 qatlı binağa töşte, näticädä kimendä 116 keşe häläk buldı. Oçqıçta texnik xata bulğan dip xäbär itelde. İrannıñ köndälek Hämşahri basması, häläk bulğan ber jurnalistnıñ xatını süzlären kiterep, ireneñ aña faicğa aldınnan şaltratqanın, oçuçınıñ texnik problemalar arqasında yulğa çığudan baş tartuı turında xäbär itkänen yazıp çıqtı. İran xärbi köçlär başlığı Amir Nami, oçqıçnıñ texnik citeşsezleklär bula torıp hawağa küterelüen kire qaqtı, bu döres tügel, dide. Yevropa Berlege, Xalıqara Jurnalistlar Federasiäse häm Törkmänstan İranğa qayğı urtaqlaşu xatları cibärde.


text: G-8 törkemenä kergän illärneñ finans ministrları dönya iqtsadınıñ üseş yulları turındağı söyläşülärne däwam itte. Oçraşuda süz tärräqi itüçe illärneñ üseşkä kertkän öleşe häm global finans krizisı buldırmas öçen çaralar kürü turında bara. İün ayında Fransiäneñ Evian şähärendä G-8 oyışmasına kergän Britaniä, Kanada, Fransiä, Germaniä, İtaliä, Japoniä, Amerika Quşma Ştatları häm Rusiä citäkçeläre cıyılaçaq. Bügenge söyläşülär aldınnan ğına Yevropa Berlege, yevro aqçası zonasına kergän 12 däwlättä ağımdağı yılnıñ berençe çiregendä tulayım tabışta üseş bulmadı dip xäbär itte.


text: mermer,burdur mermer,babacanlar mermer burdur,burdur marble,BBCN-LSF Bej mermer,bbcn mermer,bbcn-lsf mermer,BBCN Bej Cilalı Mermer,bbcn bej mermer,BBCN Pahtlı Patinatolu mermer,BBCN Tumbled mermer,BBCN Deep Ocean mermer,Traverten mermer,bbcn pahtlı mermer,Limra mermer,Çekiçleme mermer,taş,babacanlar ihracat mermer,mermer fiyatları,burdur ihracat mermer,mermer ocakları,babacanlar üretim mermer,babacanlar inşaat,mermer çeşitleri,babacanlar turizm,burdur inşaat,mermer üretimbej mermer,beige mermer,traverten,ocak mermer,toros rose mermer,turk mermer,traverten mermer,antalya mermer,bucak mermer,ocak mermer,marble,mermer kalıp,bej mermer,mermer firması,mermer fabrikası,babacanlar,babacanlarmermer,babacanlar marble,babacanlar burdur


text: Mäskäw -- Rusiä belän Ukraina gaz bäyäse mäsäläsendä kileşügä ireşte. 5 yılğa tözelgän kileşü nigezendä Rusiäneñ Gazprom kompaniäse Rusiä gazın (meñ kubometrın 230 dollarğa) RosUkrEnergo dip atalğan aradaşçı şirkätkä sataçaq. Bu şirkät Rusiä gazın arzanraq Üzäk Aziä gazı belän qatnaştırıp, Ukrainağa (meñ kubometrın 95 dollarğa) sataçaq. İke yaq ta kileşü belän qänäğät qaluın belderde. Ukraina premier-ministrı Yuri Yexanurov Ukraina bu nizaqtan sabaq aldı dide. "Bezneñ öçen bu citdi sabaq buldı. Rusiäneñ bazar mönäsäbärlärenä küçü taläbe urınlı, bez monı qabulitäbez. Yewropa xartiäse nigezendä gaz bazarı liberalläşä, bez gaz qullanunı kisken kimetergä tieş bulabız," di Ukraina premierı. Yexanurov süzlärençä, Ukrainanıñ Naftogaz kompaniäse yaqın aylarda RosUkrEnergo şirkäte belän bergä yaña urtaq şirkät töziäçäk. İreşelgän kileşü nigezendä Ukraina aşa tranzit bäyäse (100 çaqırımğa) 1 dollar 9 centtan 1 dollar 60 centqa kütärelä.


text:
Aşamlıq krizı bioyağulıqqa tänqitne arttıra
Qara mayğa qarağanda tirä yüngä äzräk ziyanlı, tabiğiy. Bioyağulıq, dönyadağı küpçelek problemgä çara bularaq taqdim itelep kilde. Läkin aşamlıq bäyäläre artu belän bioyağulıqqa qarşı tänqitlär dä arta.
BMO räsmilärennän beräw xätta anı “keşelek dönyasına qarşı cinäyät” dip tä atadı. Tänqitçelär bu mäsälä turıda utırıp yañadan uylanası waqıt citte dip fiker bäyan itä.
Amerikada cıyılğan kukuruz uıñışınıñ 5/1 öleşe ethanol citeşterü öçen qullanıla. Bioyağulıqta qullanılğan etanol isä küpçelek kukuruz yäisä şikär qamışınnañ yasala. Braziliä şikäre qamışınnañ yasalğan ethanolnı çit illärgä satqan illärneñ başında tora.
Maşinalardan xasil bulğan ağulı gaznı kimetü maqsatında 15. areldän soñ Britaniädä benzin häm mazut kebek yağulıqlarda kimendä 2.5 % bioyağulıq quşılaçaq. Britaniä xökümäte bu adımnıñ klimat üzgäreşe belän köräşneñ ber öleşe buluın belderä. Britaniädä, global cılınuğa säbäpçe bulğan kümer gazınıñ 4/1 öleşe transportta qullanılğan maşinalardan çığa.
Yewropa Berlege, neftkä bio yağulıq quşu miqtarın 2020 yılda, 10%qa arttırırğa planlaştıra.
Bioyağulıqnıñ soñgı yıllarda kübräk qullanuının säbäbe, yağulıq eşkärtelgännäñ soñ annañ äz ziyanda maddäneñ taraluı. Şunıñ belän bergä normal yağulıq qullanğan motorlarda, eşläw tärteben üzgärtmiçä şul kileş qullana aluı.
Läkin tirä-yün möxetne saqlarğa tırışqan törkemnär, säyäsätçelär häm iqtisat belgeçläre, anıñ faydasınnan kübräk ziyanı bulaçağına basım yasıy. Yäğni ozın möddättä uylanğanda. Çönki, soñgı arada aşamlıq bäyäseneñ küpkä artıp kitüendä alar bioyağulıqnı ğayeple, bu da bioyağulıq turında söyläşkändä keşelärne ike tapqır uylanırğa mäcbür itä.
Aşamlıq mı, ällä yağulıqmı?
Aşamlıqnı yağulıqqa äyländerergä ölgerä alırbızmı? Bu sorawnı cir säyäsäte belgeçe Janet Larsengä soradıq:
Ğomum alğanda bioyağulıqnıñ faydası küp, global cılınuğa säbäpçe bulğan kümer gazın kimetüdä küpkä otışlı bula. Läkin etanol citeşterü öçen ğadättä başqa üsemleklär igeläse qırlarnıñ, küpçelegeneñ yağulıq öçen qullanılğan üsemleklärgä “ğadelsez” bülenüe, çäçelmägän üsemlek bäyäläreneñ artuına kiterä. Yäisä Braziliä misalında bulğan kebek, şikär qamışı igü öçen küpkenä tropikal urmannarı yuq itelä. Bu tegezselek ozın möddättä zur problämnärgä genä itäräçäk diyelä.
Dönyada xäzerge waqıtta aşamlıq bäyäläreneñ artuında bälki bioyağulıqqa birelgän iğtibarnıñ kübräk buluı ğayepleder läkin, älegä bu dönya öçen bereçe täcribä buldı. İkençe buın bioyağımlıqnı üstergändä bu xäl üzgärer digän ömettä torğan keşelä dä bar. İkençe buın bioyağulıqta isä, üsemlekneñ üze tügel salamları qullanılaçaq. Läkin älegä monı üsteräçäk säwdä şartları üsmägän. Bu ölkädä kiräkle aqça 5-6 yıl eçendä genä tiyeşleçä bülenep bireler dip farazlana.
Ethanol yağulıq citeşterep anı çitkä satqan illärnen başında Braziliä tora. Braziliä prezidentı bioyağulıq fikeren axırğaça yaqlıy. BMO igençelek cıyılışındağı çığışında ul bolay dide:
Qaysı ber bilgeçlär, tabiğiy yağulıqnıñ tegezsez şartlarda bülenep birelüenä borçılu beldergännärgä qarşı, BMOnıñ 2030 yılda bioyağulıqnıñ aşamlıq qırlarınıñ ni barı 2 % ğına täşkil itäçäk digän xisabıñ xäterlätä.


text:
Şähär köne suverenlıqnı onıttıra bara
30 avgust köne Respublika köne bularaq inde onıtılıp kilä. Här xäldä räsmilär bu turıda ällä ni iskä almasqa tırışalar. Qazan şähäreneñ dä köne 30 avgust itep bilgelängäç, monnan unbiş yıl elek suverenlıq turında deklaratsiä qabul itelgän kön şähär köne dip kübräk yaqtırtıla. Ä waqıtında, 30 avgust, tatarnıñ ğasırlardan-ğasırlarğa küçep kilgän däwlätçelekne torğızu turında xıyalnıñ tormışqa aşu köne ide. Beraz yaqın tarixqa küz salıyq
Azatlıq dip yañğırağan tawışlarŞuşındıy tawışlar belän 90 yıllarda Qazan görläp tora ide. Tatarlar irek dawlıy başlağan çor. Ul çaqtağı TASSR Yuğarı Şurasınıñ yaña sostavı eşli. Sovetlar çorında irekle saylanğan berençe deputatlar. Kön tärtibendä Tatarstan avtonomiä respublikasınıñ suverenlıq iğlan itü mä’säläse tora. 1990 yıldağı 30 avgustında Yuğarı Şura utırışı kiçke unğa qädär däwam itä. Häm bertawıştan Tatarstannıñ suverenlığı xaqında deklaratsiä qabul itelä. Älege deklaratsiädä Tatarstan suveren däwlät, xalıqara xoquq subyektı dip kürsätelä. Läkin şuşı deklaratsiäne raslap ütkän 1992 yılnıñ 21 mart referendumı näticäläre dä, şul uq yılnı qabul itelgän suveren Tatarstan konstitutsiäse dä inde bügen ğämäldä tügel. Xätta, deklaratsiädä populyar süz tügel, kiresençä, qayber mäğlümatlarğa qarağanda, Mäskäw, bu deklaratsiäne bötenläy ğämäldän çığarırğa dip bara. Rusiädäge soñğı yıllarda urnaşqan vertikalläşterü säyäsäte, Tatarstannıñ, deklaratsiädä qaralğan xalıqara xoquq subyektınnan Rusiäneñ ğädäti subyektına äyländerde. Älbättä, Tatarstannı iqtisadıy potensialı ğına xalıq könküreşen bötenläy xäyerçelekkä töşermi. Bu älegä. Çönki, Mäskäw, Tatarstannı üz buysınuında totıp milliardlağan kerem ala h(m bu kerem könnän kön arta bara. Yäğni, Tatarstan salımnarı Mäskäügä ağıla ğına tora. Ä şulay da, suverenlıq könen xalıq onıtmıy.
Şähär köne genä tügel bu, ul Tatarstannıñ suverenlıq köne dä. Bez 30 avgust Tatarstan bäysezlek iğlan itkän kön ikänen onıttıq Dönyalar ğına imin bulsın inde
Bez 30 avgust Tatarstan bäysezlek iğlan itkän kön ikänen onıttıq
Dönyalar ğına imin bulsın indeQazan uramnarında yazıp alınğan qayber fikerlär bu. Tatarstan tuqsanınçı yıllar başında alğan ireklekkä, tatar milli däwlätçelegen torğızuğa şulay da ömet bar, dilär millätçelär. Häm Tatarstan suverenlığı öçen köräşne däwam itälär.
Räfis Cämdixan


text: Äfğanstannıñ Böyek Mäclese, Loya Cirğa bügen üz eşen däwam itte. 500-läp delegat Mäclesneñ ike räis-urınbasarın sayladı. Könbatış taraflı Sibğatulla Mocadedi kiçä küpçelek tawış belän räis itep saylanğan ide. Äfğanstan prezidentı Xomid Karzai delegatlarnı ilneñ yaña Konstitutsiäsen raslarğa çaqırdı. Bu dokument nigezendä prezident saylawlarınnan soñ, ber yıl eçendä, parlament saylawları ütergä tieş. Başta bu ike saylawnı ber könne ütkärü qaralğan ide. Karzai Konstitutdiäne 10 kön eçendä qabul itergä çaqırsa da, bäxäslär berniçä atnağa suzılırğa mömkin dip kötelä.


text:
Törkiädä yaña xökümät tözeläçäk. Ä menä yaña prezident saylana alırmı?
Düşämbedä Törkiä premier-ministrı Räcäp Tayyıp Erdoğan, prezidenttan yaña xökümät tözü yöklämäsen aldı. Anıñ islamçı AK partiäse küptän tügel ütkän parlament saylawlarında ciñü yawlağan ide. Erdoğan xökümätne tiz arada tözer dip kötelä, ä menä ber ay eçendä ütergä tieşle prezident saylawları ildä yänä kierenkelek tudıra ala.
Axır çiktä ul çigenergä häm waqıtınnan alda parlament saylawları iğlan itergä mäcbür buldı.
22 Yüldä ütkän şul saylawlarda Erdoğannıñ Ğädellek häm Täräqqiät partiäse yänä zur ciñü yawladı häm parlamentta küpçelekkä ireşte.
Uzğan comğa şuşı parlament ant kiterde. Düşämbedä prezident Äxmät Näcdät Säzär Erdoğanğa yaña xökümät tözergä quştı.
"Xökümättä 4 yıl 8 ay eşläw täcribäsennän çığıp, bez küp mäsälälärne çişerdäy tağı da köçleräk xökümät tözerbez" dide Erdoğan.
Yaña xökümät çınlap ta tiz arada tözler axrı. Ä menä ber ay eçendä saylanası prezident belän niçek bulır, Törkiä yänä uram cıyınnarına kerep çummasmı?
"Yuqtır, xäzer wazğiät küpkä tınıçraq. Berençedän, xäzer prezident saylaw öçen 2/3 kvorumı bar. Yağni bu inde kirtä bula almıy" di Ankaradağı Tepav säyäsät institutı belgeçe David Barchard.
Erdoğan bu yulı da prezidentlıqqa şul uq Abdulla Gülne alğa sörerme digän sorawğa, Barchard, xäzer ul anı ciñel ütkärä alaçaq, läkin bu nazmätkä qarşılıq bik zur, Gül prezident bulsa, bu Törkiä tarixında ber borılış bulaçaq, digän fikerdä:
"Mäsälä şunda, Gül AK partiäseneñ islamçı qanat wäkile sanala, anıñ xatını yawlıq bäyläp yöri. Bu alarnıñ yäşäw räweşe. Ägär ul häm anıñ xatını prezident sarayına ütsälär, protokol-berkätmälär tulısınça üzgärep betäçäk. Törkiä şunduq başqa urınğa äylänäçäk. Ğadi xalıq, urta sıynıf, Gülgä qarşı buluçılar monnan qurqa" di Barchard.
Zamanında Törkiägä nigez salğan Atatürk "Baş yawlığı xat-qıznıñ abruyın töşerä, millät öçen kirtä bulıp tora" digän süzlär äytkän ide.
Läkin waqıt belän Törkiä şaqtıy üzgärde. Uzğan ay saylawlardan soñ Abdulla Gül, jurnalistlar belän oçraşuında, "Gülne prezidentılqqa" digän şiğärlär qıçqırğan xalıqnı iskä aldı. Min xalıqnıñ bu ixtıyarına küz yoma almıym, dip östäde ul.
ali ğilmi


text:
...Millätara häm dinara mönäsäbätlär...
Ozaqlamıy uzaçaq xalıq sanın alu ayıruça tatar xalqın Seber häm keräşen tatarlarına, şulay uq nogaybäklärgä häm tağın berniçä törkemgä bülgän millätlär isemlege proyektı cämğiättä şaqtıy zur rizasızlıq tudırdı. Moña qadär alar tatar xalqınıñ ber öleşe bularaq qaralğanğa, ul ğalimnärne häm kiñ cämäğätçelekne tämam aptıraşta qaldırdı. Törle töbäklärdä yäşäsälär dä, tatarlar berük ädäbi teldä söyläşälär, berdäm bay ädäbiätkä iälär, alarğa bezneñ urtaq mädäni institutıbız xezmät kürsätä. Şul uq waqıtta din millätne oyıştıruçı faktor bularaq qarala almıy. Qayber keräşen oyışmaları üzlären möstäqil xalıq itep sanaw mäsäläsen kütärgäç, ireksezdän mondıy aksiäneñ maqsatı nidän ğibärät soñ digän zakonlı soraw tua. Närsä, ällä Tatarstanda nindi din totuına qarap keşene qısu barmı, yäisä pravoslav çirkäwlär citmime? Keräşen tatarları tatar häm rus standart mäktäplärendä uqıylar häm bu xäl alarnı qänäğätländerä. Mondıy mäsälälärne kütärgändä cide qat ülçäp, ber qat kisärgä kiräk. Bez Tatarstanda yäşäwçe här xalıqnıñ üzençleklären xörmät itäbez, mädäni cämğiätlären tözüne xuplıybız. Tik alarnı säyäsiläşterüdän saq bulırğa kiräk.
Bu bülektä Tatarstanda töp konfessiälär islam häm pravoslavie arasında urnaşqan añlaşu konstatatsiälänä.


text: Çeçnyänıñ könyäk-könçığışındağı tawlarda çeçen suğışçıları törkemen ezläp, beryülı berniçä operatsiä ütkärelä. Xärbilär 11 çeçen suğışçısınñ ülemen xäbär itä. Rusiä xärbiläre yağınnan bulğan yuğaltular xaqında mäğlümätlär yuq. Rusiäneñ xärbi ciäkçelege xäbäp itüençä, uzğan tönne Sa-Vedeno, Pervomayski häm Ağışbay tirälärendä qatı bäreleşlär bulğan. Açxoy-Martan rayonınıñ Samaşki awılında cıyılğan cirle xalıq bügen xäkimiätlärdän cinayätçelek häm keşe urlawlar belän köräş öçen çaralar kürergä çaqırdı. Rayonnıñ xäkimiät başlığı Ali Dalnaev bu miting, uzğan tönne qorallı keşelär 16 yäşlek qıznı urlap kitkännän soñ başlandı, dip xäbär itte.


text:
Kemnär alar bügenge isxaqilar?
Bügenge süzebez bik siräk oçrıy torğan faktlar yäki yazmışlar turında. Uzğan ğasır başında säyäsi säbäplärdän häm dä üzläreneñ aqıl, zihen häm dönyağa qaraşların ğämälgä quyar öçen, iñ möhime isän qalır öçen çit ilgä kitkän berniçä zatlı tatar tarixqa kerde. Ğayaz İsxaqi, Sadri Maqsudi, Yosıf Aqçura, Räşit Räxmäti Arat, Äxmät Timer häm tağı berniçä keşe. Barlığı ber distädän artıq keşe. Alar tatarnıñ ğına tügel törki xalıqlarnıñ, Törkiäneñ, dönya fäneneñ üseşenä zur öleş kertkännär.
Ä menä ruslar, yähüdlär ğorurlana torğan dönya küläm şäxes bulğan Buninnar, Kuprinnar, Nabokovlar, Raxmaninovlar, häm alarnıñ äsärlären uqıp, tıñlar yäşägän rus, yähüd zıyalıları yözlägän, meñlägän.
Ä xäzer qarıyq. Tatar mädäniäte, ädäbiäte, sänğäte, fäne Tatarstannan çittä, häm bigräk tä Rusiädän çittä professional' däräcädä üskänme? Elekke Sovetlar berlege illärenä kitep yäki anda tuıp yuğarı däräcädäge muzıkal' äsärlär, sınlı sänğät ürnäkläre icat itkän berniçä tatarnı beläbez. Şunıñ östäwenä, zamança muzıka icat itüçe Sufia Ğöbäydullina, ağı Londonda yäşäwçe İrek Möxämmätov, häm, nihayät, dönyanıñ iñ zur balet ostası bulıp tanılğan Rudil'f Nuriev bar. Alar çığışları belän tatarlar. Ber az ğına tatar xalqınıñ nindi buluına iğtibar cälep itälär alar.
Ä bügen, zamanalar üzgärgäç, qapqalar açılğaç, tumadımı, üsmädeme zur dönyadağı tatar sänğäte. Ni ğäcäp, tatarlar çittä yaña ürentelär bik siräk cibärä. Şulay da, berniçä fakt bar. Ägär dä Qazanda xalıqara fänni konferensiä, kongress cıyılsa, tatarnıñ däräcäsen saqlaw, yaña, zamança ideyälär kiräge çıqsa, Törkiädä yäşäwçe ğalim Nadir Däwlätne, Amerikadağı Yulay Şamil'oglını iskä töşerälär. Boları fän keşeläre. Şaxmatçı Ğata Kamski, ximik, ğalim Bil Mirzayanovlar ayırım urında tora.
Küz aldıbızğa tağı ike genä fakt kilep basa. Alarnıñ berse – Londonda yäşäp rusiä häm dönya ädäbiäte däräcäsendä rusça şiğerlär yazuçı, tatar şiğerlären inglizçägä tärcemä itep kitap çığaruçı, häm xätta Altın Urda poeziäsen berençe tapqır başqa tellärgä tärcemä itep ğäcäpländerüçe Ravil' Boxaraev.
Ä ikençe fakt – bezneñ qarşıbızda utıra. 2-3 yıl elek Amerikanıñ Sietl şähärenä kitkän häm şunda tatar muzıkasın icat itüçe Mäsxüdä Şämsetdinova. Tatar xalıq muzıkası buyınça dissertatsiäsen fälsäfä belgeçlege buyınça yaqlağan häm ällä nindi dini, fälsäfi, zamança muzıka yazğan bu xanımğa Amerikada isläre kitä. Ä bezneñ öçen ul ğädäti küreneş. Ämma, üzeneñ 50 yıllıq yübileyın ütkärergä Mäsxüdä Qazanğa qaytqan häm 2 fevral'dä Zur konsertlar zalında simfonik orkestr anıñ muzıkasın uynayaçaq. Bu turıda kiläçäktä zurlap, töpçenep söyläşäse bulır. Ä bügenge – yaña ğına qaytqan Mäsxüdä xanım belän qısqa ğına ber äñgämä.
“Bik matur ber amerika şağireneñ ber cömläsen alıp qayttım. “Cil qağılçı iñnäremä, sinsezlekkä kitkänçe”. Matur bit! Häm xalıq şiğriätenä tayanıp, Mäwlet bäyrämenä qağılışlı sufi zikerläre belän yevropaça yazılğan aratoriä- pritça alıp qayttım”,- dide ul .
Xäzergä xikmätlärneñ dä xikmäte Mäsxüdä Şämsetdinovanıñ Amerikada yäşäwendä, Qazannıñ meñyellığına Sietlda tösle, matur gäcit bitläre çığuda ğına tügel. Xätta Vaşingtonda Rusiä konsullıgında 30 avgustta Qazan yübileyı uñayınnan iñ zatlı tatarlarnı cıyu da ällä närsä tügel, dip uylıyq. Ä menä İnternetta täwlek äylänäsenä tatar muzıkası yañğırap tora, monı oyıştırğan Mäsxüdäneke genä tügel, ä millätebezneñ iñ şäp kompozitorlarınıñ simfoniäläre, sonataları yañğırıy ikän, bu bit is kitärlek närsä. Häm şul muzıkanı qaydadır Paragvayda, Urugvayda häm Afrikada yäşäwçelär tıñlap, tatarlarnıñ nindi matur muzıka icat itüenä mönäsäbät belderüe dä bitaraf qaldırmıy. Döres, xäzergä qazanlılarğa häm üzlären köçle, bay, başlı dip sanağan tatarlarğa bu xikmät ällä ni mäğlüm tügel äle. Ämma, ser dä tügel. Änä bit, sez işettegez. Xäzer beläsez.
Rimzil Wäli, Qazan.


text: Rusiä başqalasına bügen İrannıñ atom programması söyläşülärendäge baş aradaşçısı Ali Larjani kilde. Larijaninıñ Rusiä İminlek Şurası başlığı İgor İvanov belän oçraşuı qaralğan ide. Tağın ber İran diplomatı, tışqı eşlär ministrı Mähdi Safari, düşämbe könne Mäskäwdä Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov belän oçraştı. Bügen isä Safari Rusiäneñ atom energiäse idäräse, Rosatom başlığı Sergei Kiriyenko belän oçraşıp Rusiäneñ Buşerdağı atom berläşmäsendäge eşkä qatnaşuı turında söyläşülär uzdırdı. İran diplomatı, atom qorılmasınıñ bıyıl eşli başlawına ömet belderde. İrannıñ uran bayıtuın Rusiä cirendä başqaru turında söyläşü bulğanmı yuqmı – bu säğätkä andıy mäğlümat yuq, Mäskäw bu xaqta üze täqdim itkän ide.


text: Sverdlovskiy ölkähendä gubernator haylawzarınıñ ikense turında Eduard Rossel yeñeü yawlağan. Ul haylawsılarzıñ 55 protsent tawışın yıyğan. Unıñ köndäşe Anton Bakov - 30 protsent samahı. Ölkälä gubernator haylawzarınıñ räsmi yomğaqtarı irtägä iglan iteläsäk. Sankt-Peterburgta gubernator haylawzarınıñ ikense turı bulasaq. Räsäy prezidentınıñ tönyaq-könbayış federal okrugındağı tulı xoquqlı wäkile Valentina Matvienko häm vitse-gubernator Anna Markova ikense turğa sıqqan. Qalanıñ haylaw komissiähı mäglümättärenä qarağanda, berense turza Valentina Matvinko ösön 48 protsenttan aşıu, Anna Markova ösön 16 protsent tirähe haylawsı üz tawışın birgän. Haylawzarza 29 protsent haylawsı qatnaşqan. 11 protsent haylawsı barlıq kandidattarğa qarşı tawış birgän. Räsäy üzäk haylaw qomissiähı başlığı Aleksandr Veşnyakov jurnalistarğa, keşelärzeñ xakimiättärzä ömötö özölhä, haylawzar barışında bısraq texnologiälar qullanılha şunday xäldär bula tip beldergän. Leningrad, Toms ölkälärendä gubernator haylawzarında Valeriy Serdyükov häm Viktor Kress yeñeü yawlağan.


text: Rabat. Marokko patşası Möxämmäd, xatın-qızlarnıñ kiyäwgä çığuwı, ğailädäge xäle häm ayırılışu ölkälärendä xälen yaxşırtu maqsatında yaña färmannar çığaruwın iğlan itte. Patşa täqdim itkän çaralar arasında, qızlar öçen kiyäwgä çığu yäşen xäzerge 15-tän 18 yäşkä kütärü qaralğan. Xatınnarğa ğailä qorğannan soñ milekkä iä bulu xoquqı da birelä, häm alar ayırılşunı xäzer üzläre dä täqdim itä alaçaq. Elek monı irlär genä eşli ala ide. Möselman irläre xäzer dä 4 xatın alu xoquqına iä bulaçaq, läkin monıñ öçen ir keşegä röxsätne, inde bulğan xatınınnan häm käläştän genä tügel, ä qazıydan da alu motlaq bula. Urtaq ğailä belän yäşäw çorında tuplanğan malğa irneñ dä, xatınnıñ da xoquqları bertigez bulaçaq. Patşa Möxämmätneñ şuşı täqdimnärne alğa sörgän färmanı kiçä kiç qabul itelgän häm alarnı äle ilneñ parlamentı raslarğa tieş.


text:
Ğiraq politsiäse äytüençä, Bağdad üzägendä politsiä maşinasına intixarçı utırğan bombalı maşina kilep bärelü häm şartlaw näticäsendä kimendä 5 keşe hälak bulğan.
Sälamätlek saqlaw ministrlığı 20-läp keşeneñ yaralanuı häm alar arasında politsiä xezmätkärläreneñ dä buluı turında belderä.
Bügen AQŞ xärbiläre Bağdadta şartlatqıçlı maşina tikşerü qapqasın şartlatırğa mataşqannan soñ ğisyançılar belän AQŞ xärbiläre arasında bäreleş buldı dide.
Ğiraq üzägendä, AQŞ xärbi oçqıçları Fällücä şähärendä häm şähärdän çittä ğisyançılarnıñ yäşerenü urını dip şiklänelgän urınnarğa höcüm itte dielä.
Xärbilär äytüençä, Äl-Qaidä terror çeltäre belän bäyle dip şiklänelgän Äbü Musab äz-Zärqäwi citäkçelegendäge suğışçan törkem äğzaları cıyıla torğan urın dip isäplänelgän yorltar oçqıçtan utqa totılğan.


text:
Ğıraqqa qarşı suğış başlandı. Buş hәm Saddamnıñ belderülәre.
Audio: Watandaşlarım, şuşı sәğәttә amerikan hәm koalitsiә kөçlәre Ğıraqnı qoralsızlandıru, anıŋ xalqın azat itü hәm dөnyanı qurqınıçtan saqlau өçen xәrbi operatsiә başladılar.
Buş şuşı çığışın AQŞ qanatlı raketalar hәm bombalar belәn Bagdat tirәsendәge obyektlarnı bombalağannan soŋ yasadı. AQŞ rәsmi şәxeslәre qayber Ğıraq citәkçelәre oçraşqan urın bombalandı dip beldergәnnәr. Hөcümneŋ uŋışlı bulu-bulmauı bilgesez. Buş bu kiŋkülәmle kampaniәneŋ başlanğıçı qına dip belderde. Lәkin, ul şulay uq xәrbi aksiәlәrneŋ qayberәvlәrneŋ faraqzlarına qarağanda ozağıraqqa suzıluı hәm qatmarlıraq buluı ixtimal dip tә әytte. Buş AQŞnıŋ qurqınıçnı beterüdәn tış Ğıraqta ber nindi dә ambitsiәse yuq hәm koalitsiә kөçlәre üz eşlәren betergәç өylәrenә qaytıp kitәcәk dip belderde. Suğışnıŋ küpmegә suzılaçağı hәm qorbannar sanı nindider ber dәrәcәdә Saddamnıŋ pozitsiәsennәn bәyle bulaçaq. Өç senario tәqdim itep bula. Berençedәn, Saddam AQŞnıŋ üz xәrbilәre arasında qorbannar sanın çikәv өçen xәzerge prezidentnıŋ әtise Buşnıŋ 1991-nçe yılda Bagdatqa kerüdәn totlıp qalğanın, şuluq sәbәptәn, prezident Klintonnıŋ Somaliәdәn ğәskәrlәren çığaruın belә. Şul sәbәple ul amerikannar yağınnan qorbannarnıŋ küp buluı өçen hәr tөrle qorallar hәm bәlkim ximik hәm biologik qorallar qullanaçaq hәm Bagdat tirәsendә qızu qorallı bәreleşlәr bulaçaq. Amerikannar arasaında qorbannarnıŋ küp buluı, amerikan cәmağәtçelegeneŋ prezident Buşqa suğışnı tuqtatuı өçen basım yasauına kiterәçәk digәn fikerdәn çığıp xәrәkәt itә ala. Ikençe senario bu- Saddam suğıştan elek diplomatik sәxnәdәge qızu bәxәslәrne küz aldında totıp, AQŞnıŋ nindider ber külәmdә diplomatik izolәtsiәdә toruın kürep, tөp әhәmiәtne Bagdatnı saqlauğa yünәlderәçәk. Qarşılıq kürsәtü ozaqqa suzılğan xәldә, xalıqara basım AQŞnı xәrbi aktivlığın tuqtatuına etәrәçәk dip uyliy. Üzen amerikan agressiәseneŋ qorbanı buluın kürsәtü өçen ul massa külәm yuq itü qoralların qullanmayaçaq. Өçençe senarioğa kürә, Saddam Xosәin yәşәp qalu yәsiә xakimiәten saqlap qalu өçen ber nindi dә mөmkinlekneŋ bulmauın kürep, qulındağı barlıq qorallar hәm xәrbi kөç belәn amerikannarğa taşlanaçaq. Bu oçraqta ike yaqtan da qorbannar sanı küp bulaçaq. Suğış yәisә qorallı konfliktlar vaqıtında xәrbilәr dә, xөkümәtlәr dә, yuğaltular hәm tınıç xalıq arasındağı qorbannar turında tulı hәm obyektiv mәğlümәt birü belәn qızıqsınmıylar. Çeçnәdәge berençe hәm ikençe suğışta küpme tınıç xalıqnıŋ hәlak bulğanı әle dә bilgesez. 1991-nçe yıldağı berençe Ğıraq suğışında da tınıç xalıqtan küpme keşeneŋ hәlak bulğanı mәğlum tügel. Bu san Ike meŋ 500 belәn 200 meŋ arasında üzgәrә. Suğışta berençe oçraqta xәrbilәr tügel, ә tınıç xalıq hәlak bula. Moŋa Çeçnә, Ğıraq qına tügel, ә Panama da misal bulıp toa. 1989-nçe yılda Panamada prezident Orteganı çitlәtü operatsiәse vaqıtında 23 xәrbi üterelgәn bulsa, tınıç xalıqtan 200 belәn 600 arasında keşe hәlak bulğan. Bu mәrtәbә dә başqaça bulır dip әytü өçen sәbәp yuq. Suğış suzılğan sayın qorbannar sanı artaçaq. Şul sәbәple suğış ozaqqa suzlımasın ide dip әytәse kilә. Ğıraq prezidentı Saddam Xosәin şuşı minutlarda ğına televideniәse aşa çığış yasadı. Ul bez solıx yaratabız , solıxqa taba eşlibez. Ğıraq AQŞ belәn Izrailgә qarşı kөrәştә aldınğı frontta tora. Xalqnıŋ vazıyfası Ğıraqnı saqlau. Buş cinayәt eşlәde. Allahnıŋ telәge belәn qıyın kөnnәr ütәçәk dip belderde.
Fәrit Idelle, Praga.


text: Şvetsiä prokurorı Anita Blidberg, premier-ministr Anna Lindhnı üterüdä ğäyeplängän keşegä ğömerlek törmä xökeme birergä soradı. Anıñ süzlärençä, bu cinäyätne qıluda ğäyeplängän Mixaylo Mixayloviç premier-xanımnı ütergändä üz aqılında bulğan. Çığışı belän Serbiädän bulğan 25 yäşlek Mixayloviç, keşe üterüwen tanısa da, "bu ğämälgä mine küktän iñgän tawış etärde" dip aqlana. Xäzer ul, premiernı üterergä telämäwen belderä häm täübä itä. Mixayloviçnıñ advokatı Peter Althin, xökem çığarğançı, anıñ ruxi sälämätlegen tikşerergä çaqırdı. Elegräk, Mixayloviç psixik awırudan däwalanğan, dielä.


text:
Däwlät Şurası Tatarstan Konstitutsiäneñ yaña redaksiäsen tikşerä
Konstitutsiä proektı belän tanışu öçen küp waqıt birelmäsä dä, cämäğät oyışmaları, milli xäräkät wäkilläre, räsmi dairälär häm qayber ğadi keşelär töp qanunğa üzläreneñ mönäsäbäten belderdelär. Qayberäwlären sezneñ fäqıregez comğa könne irtän İrek mäydanında üz küzläre belän kürep qayttı. Lenin häykäle yanında qızıl bayraqlar kütärgän kommunistlar häm çittäräk LDPR wäkilläre basqan bulsa, parlament binası qarşında şiğärlär totqan milli xäräkät wäkilläre urın alğannar ide. Piketçılar texnik yaqtan da qorallanğan ide. Tawışnı köçäytkeç caylanma aşa alar mäydanğa kilgän maşinalarnı, annan çıqqan qayber keşelärne kommentarlar belän qarşı aldı. Yöze küplärgä tanış, zamanında mäğärif ministrı bulıp eşlägän ber akademiknı kürgäç, piketçılar anıñ latinğa qarşı çığuın iskä alıp, “niçek bu keşe bezneñ cirdä yöri?!”, dip qıçqırdılar. Tatarstan Däwlät televideniese maşinası kilep tuqtağaç ta, piketta toruçılar TV eşenä rizasızlıq belderdelär.
Mäydanğa zatlı inomarkalar abruylı deputatlarnı taşıy tordı. Ä mikrofonnan tuğanğa yararmı-yuqmını uylap tormıyça millätpärwärlär xalıq aqçasın äräm-şäräm itügä qarşı fikerlär äyttelär. Ul arada oppozitsion xäräkätlär, säyäsi firqalärne berläştergän «Tügäräk östäl» wäkilläre «Konstitutsiä — xalıq öçen» digän belderü tarattılar. Älege dokumentta xaqimiät Konstitutsiäneñ yaña redaksiäsen xalıqtan yäşeren räweştä äzerläde häm şuña da anda elekkege kimçeleklär saqlanğan, bu töp zakonnı çın patriotlar häm demokratlar tarafınnan qabul itelmäslek xälgä kiterde dielä «tügäräk östäl» belderüendä. Oppozitsiä wäkilläre xökümät Däwlät Sovetı tarafınnan bilgelänergä, Konstitutsiädä saylaw sistemasın kürsätergä, 50 % deputatlar firqalärdän, 50 % bermandatlı okruglardan saylanırğa timi digän öndämälär dä bar.
Äytergä kiräk, İrek mäydanına çıqqan piketçılar plakatlarında Konstitutsiägä qağılmağan başqa temalarda kürsätelgän ide. Mäsälän, «Tatarstanda atom stansiäsen tözetmäskä!», «Suverenitet klanğa tügel — xalıqqa!» digän şiğar'lär küzgä taşlandı. Ğali üz eşendä, Wäli üz eşendä digändäy, parlament zalında xalıq deputları üzläreneken suqaladılar.


text:
Mintimer Şäymiev: Berdäm Rusiä küpmillätle Rusiä xalqınıñ mänfäğätlären yaqlarğa tieş
Şimbä könne Qazanda Berdäm Rusiä firkäseneñ Tatarstan bülekçäse üzeneñ çirattağı konferensiäsen ütkärde. Berdäm Rusiä firkäseneñ Tatarstan bülekçäse konferensiäsenä 200dän artıq deputat cıyıldı. Alar respublikadağı 95 meñ tiräse firkä äğzälären wäkil ittelär. Cıyılışta Yekaterinburda dekaber başında uzaçaq Berdäm Rusiäneñ qorıltayına delegatlar saylandı häm şuşı cıyında qabul iteläçäk firkäneñ yaña programması tikşerelde. Rusiäneñ üseş strategiäsenä bağışlanğan älege programma Berdäm Rusiäneñ cirle bülekçälärendä qaraldı, aña Tatarstannan da 150dän artıq täqdim häm tözätmä kertelgän ikän. Bu xaqta häm Berdäm Rusiäneñ yaña programması turında, ğomumän, firkäneñ Tatarstan bülekçäseneñ eş maqsatları xaqında respublika bülekçäseneñ Säyäsi Şura särkätibe Färit Möxämmätşin söyläde.
Läkin 11 noyäberdä uzğan konferensiädä töp çığışnı respublika prezidentı Mintimer Şäymiev yasadı. Ul Berdäm Rusiä, anıñ tarixı häm kiläçäge turında söyläde. Bu firkä 1999 yılda xalıqnıñ ışanıçına tayanğan berniçä säyäsi köçlärneñ berläşüe nigezendä barlıqqa kilde. Şunıñ öçen dä ul 2003 yılda uzğan Rusiä parlamentına saylawlarda ciñep çığa aldı. Şul waqıttan birle Berdäm Rusiä ilneñ qanun çığaru oyışmasınıñ eşçänlege öçen cawaplı, dip belderde. Ä menä xäzer berläşü näticäsendä buldırıla torğan firkälär xaqında Mintimer Şäymiev menä nindi fikerdä tora.
Bu parlamenttan tış firkäläreneñ berlege. Anı min saylaw aldı blokları fikereneñ yañadan torğızıluı kebek ällä ni şäp bulmağan ideyä, dip äyter idem. Monda yaqınça ber yıl elek barlıqqa kilgän Patriotı Rossii firkäsen misal itep kiterep bula. Tağı da kübräk däräcädä bu tağın ber yaña firkä – Jizn’-Tormış, Rodina häm Pensionerlarnı berläştergän Spravedlivaya Rossiyaga qağıla. Rusiä bilgesez yünäleşle, yomşaq äydäp baruçı, qısqa elektoral’ tarixlı bügenge köndä genä kiräkle bulğan säyäsi berläşmälärdä tügel, ä sistemalı firkälärne buldıruğa moxtacÜzeneñ çığışında Tatarstan prezidentı häm Berdäm Rusiä Yuğarı Şurasınıñ räistäşe firkäneñ yaña programmasına da tuqtaldı. Äytergä kiräk, älege programma qarata tänqit süzläre dä işetelde. Firkäneñ yaña programmasınıñ qayber nigezlämälären üzgärtergä kiräk. Mäsälän, federativ mönäsäbätlärgä qağılışlıların, dide prezident. Anıñ fikerençä, federal’ qanunnarnıñ östenlege turında tügel, ä töbäklärneñ üzençälegen istä totqan federativ xökümätneñ qanunnar berlege turında süz alıp barırğa kiräk. Şulay uq Mintimer Şäymiev firkäneñ yaña programmasında milli säyäsät, dinara mönäsäbätlärgä iğtibar citep betmäwen dä assızıqladı. Berdäm Rusiä üzen küpmillätle xalıqnıñ mänfäğätlären yaqlawçı bularaq täqdim itärgä tieş, dip sanıy Tatarstan prezidentı.
Soñğı aralarda Berdäm Rusiägä qarata xuplaw süzläre genä işetelü säbäple, Mintimer Şäymiev Qazanda şimbä könne äytelgän fikerläre iğtibarsız qalmadı. İnde düşämbedä ük qayber gäcitlär Tatarstan prezidentınıñ çığışı belän tanıştırdılar üzläreneñ uquçıların. Qayber belgeçlär Şäymievnıñ şaqtıy qıyu çığışın Tatarstan belän Rusiä arasındağı şartnamäneñ Däwlät Dumasına täqdim itelüe belän bäyläde. İkençeläre isä, monı qayber köçle töbäk citäkçeläreneñ üzläreneñ qaraşların kürsätü, dip añlattı. Alar älegä kiläçäktän ni kötärgä ikänen belmilär häm ilneñ bulaçaq citäkçesenä ni telägännären añlatıp quyalar, di, mäsälän, politolog Aleksandr Kınev.
Gölnaz İlgizär


text:
-häm mädäniät: Berlinda Tatar Mädäniäte Könnäre görläp ütte
Xörmätle tıñlawçılar, şuşı könnärdä Germaniä başqalası Berlinda Tatar mädäniäte könnäre bara. Berlinnıñ tatar-başqort üzäge Yevropa Mädäniätläre Muzeyı belän berlektä äzerlägän bay programma qısalarında ike atna buyı törle kürgäzmälär, muzıkal, ädäbi kiçälär, oçraşular ütä. Avgustnıñ 30nda başlanğan çaralar yäkşämbe, 14 sintäber könne tämamlana. Tatar Könnärneñ açılu tantanasında Berlinda Ali Gilmi bulıp qaytqan ide. Xäzer sezgä anıñ şul turıda yazmasın täqdim itäbez...
30 avgust – Berlin muzeylarında ozın tönnär köne – muzeylar tönge 3kä qädär eşli. Tatar mädäniäte könnäre näq menä şul tönne Berlinnıñ Yevropa mädäniätläre muzeyı binasında açıldı. Küz aldına kiteregez, kiçke sägät 7lär, cılı Berlin kiçe. Binadan tirä yaqqa tatar moñı yañğırıy...
Audio (Quray tawışı...)
Muzeynıñ zur zalı qunaqlar belän şığırım tulı. Utırırğa tügel, basıp torırğa urın yuq. Germaniäneñ törle qalalarınnan kilgän tatarlar, tatar belän qızıqsınuçı almannar, başqa millät wäkilläre. Tatar başqort üzäge räise Räis Xälilov, üzäkneñ äğzaları Venera Vağizova, İldar Xarisov, başqalar milli kiemnärdän kiengännär, qunaqlarnı qarşı ala. Muzey bülmälärendä Berlinda yäşäwçe tatar rässämnarı: Şamil Ğimaev, Räis Xälilov, Nuriä Xadeeva, Renata Tumarova, Cämilä Hergenreder räsemnäre elengän. Tatarnıñ mädäniäten, tarixın, kön-küreşen sürätlägän äyberlär, küplären Berlin tatarları üzläre alıp kilgän, ata-babalarınnan qalğan, miras itep saqlağan qäderle äyberläre...
Kiçä tatarnıñ gimnına äylängän Tuğan Tel cırı belän başlanıp kitte. Yevropa mädäniätläre muzee direktorı Conrad Vanya, Türkologiä institutı citäkçese Barbara Kellner-Heinkele, Rusiä ilçelege wäkile Dmitri Balandin qotlaw çığışları yasadı. Dmitri äfände, üzeneñ çığışında, Rusiäne tatarsız küz aldına kiterep bulmıy, digän süzlär äytte. Amerikada üskän millätäşebez, xäzer Germaniädä yäşäwçe tanılğan pianist Söyembikä Elibay Röstäm Yaxin äsärlären başqardı. Tamaşaçılar Söyembikä xanımnı qaynar alqışlar belän qarşıladı. Kazaxstanda üskän Räfiq Abdrazakov qurayda Röstäm Yaxin, Almaz Monasıpov, Şamil Şärfullin äsärlären başqardı. Anıñ da här başqaruwı alqışqa kümelde:
Audio (Qurayda - Rafiq Abdrazakov, fortepianoda – Larisa Polender)
Tatar könnäre dip atalsa da, bu kiçtä, älbättä, başqort köyläre dä yañğıradı. Tatar-başqort mädäniätenä mökibbän kitkän etnograf, alman qızı Eva Maria Flashar is-kitmäle matur itep başqort biyüwen başqardı. Başqarıp qına qalmadı, biyülärneñ mäğnäsen-fälsäfäsen añlatıp birde:
Audio (Eva Maria Flashar söyli häm bii)
Muzıka belgeçe İldar Xarisov, alman qunaqların tatar awazların äytterä-äytterä, üzençälekle ber tamaşa kürsätte:
Audio (tamaşadan özek)
Tel belgeçläre Elmira Miftahova häm Älif Dilmaç "Tatar xatın-qızları: 1001 şähes" isemle çığış äzerlägän. Zur ekranda sürätlär kürsätep, kürenekle tatar xanımnarı turında söyläde. Şuşı çığıştan soñ min Elmira belän söyläşep aldım:
Audio (Elmira Miftaxova)
Ul arada kiçä däwam itte. Qunaqlar ber bülmädän ikençesenä, äle ber äle ikençe tamaşa qarap yörde. Aşxanägä töşep, qoş tele belän çäy eçkän arada täsirat belän urtaqlaştı. Ber-berse belän tanıştı.
Tanılğan rässam, ike Germaniä berläşkännän soñ Berlin diwarın bizäw aksiäsendä qatnaşıp tarixqa kerep qalqan, Şamil Gimaev bu kiçtä berniçä sifatta açıldı. Mosafir qart qiäfätendä kiengän Şamil, arqası sızlawğa qaramastan, pantomima kürsätte. Moña östäp, ul tağın muzıka belän dä şögellänä ikän. "Xacğa baru" dip atalğan yaña lazer tälinkäsen täqdim itte. Urta ğasır, alman, ingliz, tatar köylärennän torğan bu cıyıntıqnıñ ideaqsın ul bulay añlattı:
Audio (Şamil Gimaev)
Menä "Xacğa baru" dip atalğan bu tälinkädän ber äsär. Ul "1000 yäşlek Qazan buylap kiçek säyäsät" dip atala:
Audio (CD-dan ber köy yañğırıy)
İnde tön citte qunaqlar tarala başlağaç, min şuşı kiçäne oyıştıruçılarnıñ berse Venera Vağizova belän söylöşep aldım. Häm aña şundıy soraw birdem:
Audio (Venera Vağizova)
Venera xanım äytüençä, Berlindağı Tatar könnäre uñayınnan alarğa küp kenä qotlawlar kilgän. Täbrikläwçelär arasında Germaniä kanslerı Gerhard Şröder, Azatlıq radiosınıñ berençe citäkçese Ğarif Soltan, tanılğan dirijer Foat Mansurov, tatar häm başqort tellärennän däresleklär yazğan alman ğalime, ozaq yıllar bu tellärne Berlinnıñ Azat Universitetında uqıtqan Margarete xanım Ersen-Rash, anıñ uquçısı, tatar figelennän disertatsiä yaqlağan ğalim Claus Schönig, Tatar Kongressı isemennän Damir Gismetdin.
Şuşı ğäcyep kiçädän soñ Tatar könnäre qısalarında tağın berniçä qızıqlı çara ütte. Alia xanım Taisina Alman ädäbiätendä tatar-başqort obrazları turında çığış yasadı. Hamburgta yäşäwçe Kamilä xanım Däwlätşin-Linder, ätise Tamırbäk äfände xätiräläre belän tanıştırdı. Kazan professorı Tamırbäk Däwlätşin ikençe dönya suğışı waqıtında äsirlekkä töşep, köç-xäl belän isän qala. Suğıştan soñ möxäcirlektä qalıp, fän eşen däwam itä, alman-tatar süzlege tözi.
Uzğan şimbädä Berlindağı tatar könnärenä, 81 yäşendä buluğa qaramastan Ulm şähärennän tanılğan yazuçı Mädinä xanım Mamleeva kilep kitkän. Yäkşämbedä balalar öçen tatar äkiätläre kiçäse ütkän.
Nixayät, 11 sintäber, atnakiç könne alman yegete Sebastian Cwiklinskinıñ "Tatarlar – Yevropanıñ tönyaq möselmannarı" digän çığışı. Sebastian tatar möhäcirläre turında magistr disertatsiäsen yaqlağan, "Berlindağı tatarlar häm başqortlar" dip atalğan kitap avtorı. Atnakiç könne bulaçaq çığışı aldınnan min anıñ üze belän söyläşep aldım:
Audio (Sebastian Cwiklinski)
Berlinnan Sebastian Cwiklinski söyläde. Menä şulay xörmätle tıñlawçılar. Yäkşämbe 14 sintäber könne muzıka belgeçe İldar Xarisov, Qazan häm Qırım tatarları muzıkası turında söyliäçäk. Häm bu Berlindağı tatar mädäniäte könnäreneñ soñğı çarası bulaçaq. Minemçä, Berlindağı millätäşlärebezne bu uñışları belän çın küñeldän qotlarğa bula.
Ali Gilmi, Berlin-Praga


text:
Neft bäyäläreneñ yuğarı buluı elekke sovet respublikalarında reformalar ütkärügä qomaçawlıy
Yevropa Tözekländerü häm Täräqqiat Bankı mäğlümatına qarağanda, iqtisadları berençe çiratta neft çığaruğa häm satuğa qorılğan elekke sover respublikaları bügenge köndä zur üseş kiçerä. Düşämbedä bäyän itkän yıllıq Küçeş çorı xisabında Bank, neft häm başqa çimallarğa bäyälärneñ üsüe Rusiä, Ukraina, Üzäk Aziä illären iqtisadi üseş yağınnan bar dönya buylap Qıtaydan häm qayber könyaq-könçığış Aziä illärennän qala ikençe urınğa çığara dip belderä. Ämma neftkä bäyälärneñ töşüennän soñ bu illärne ni kötä soñ? Banknıñ baş iqtisadi kiñäşçese Willem Buiter belän söyläşü şul xaqta.
Audio, Willem Buiter
"Neft häm gaz bäyäläre Rusiäneñ üzen dä, anıñ belän bergä Azärbaycan, Qazaqstan häm Törkmänstannı da alğa österi, moña mamıq bäyäläreneñ yuğarı buluı da yardäm itä. Altın bäyäläre näq şunı uq Qırğızstan belän eşli, ä alümin isä Taciqstanğa bulışa. Şulay itep berniçä qulay xalıqara şart tua" dip belderä Buiter, elekke sovet respublikalarınıñ bügenge köndä iqtisadi üseş kiçerüe xaqında. Yevropanıñ Tözekländerü wä Täräqqiat Bankı här yılnı noyäbr ayında, post-kommunistik illärneñ xäzerge iqtisadi xälen yaqtırtqan Küçeş çorı xisabın bäyän itä. Anda töbäktä barğan reformalar häm här ilneñ iqtisadi üseşe tikşerelä. Bıyılğı xisapnı çığaru uñayınnan Banknıñ ölkän iqtisadçısı sanalğan Willem Buiter, elekke sovet cirlärendä üseş däräcäse yuğarı bulsa da, bu hiç kenä dä anda iqtisadi reformalar ütkärü yäisä andağı rişwätçelekkä qarşı köräşkä bäyle tügel dip belderä. Uzğan yılda Rusiädä dä, Üzäk Aziä wä Ukrainada da reformalar ölkäsendä bik az eş başqarıldı di Buiter. Ul ğomumän, şul illärdä faydalı qazılmalar kübräk bulğan sayın anda iqtisadi reformalar ütkärü kiräklegen azraq sizälär dip isäpli.
Audio, Willem Buiter
"Tabiği baylıqlar bulunıñ iñ möhim näticäse şul - bu reformalaw tırışlıqların äkrenäytä. Xökümätneñ ciñel genä salımnar häm çimal satu aşa keremnär aluı reformalar ütkärü zaruriaten kimetä, çimal bäyäläreneñ artuı şulay itep reformalarnı äkrenäytä" di Yevropanıñ Tözekländerü wä Täräqqiat Bankı wäkile. Anıñ şuşı süzlärennän añlaşılğança, üzläre öçen xäzerge uñay wäzğiatne elekke sovet respublikaları kiläçäk öçen möhim iqtisadi reformalar ütkärü ölkäsendä bötenläy faydalanmıy. Ä bu isä bäyälärneñ töşüe belän andağı xälneñ kisken naçarayuına kiterä ala. Şuşı Bank bäyän itkän xisapta, tabiği qazılmalarğa bay illärneñ dönya bazarındağı bäyälärneñ yuğarı buluı säbäple iqtisadi üseş kiçerüe xätta andıy baylıqları bulmağan kürşe illärgä, misal öçen, Ärmänstan häm Gruziägä dä çağıştırmaça uñay tä''sir yasıy dielä. Ämma biredä dä şuşı uñay yoğıntınıñ, tirän reformalar ütkärelmägän oçraqta qısqa waqıtlı ğına bulaçağı äytelä.
Kärim Kamal


text:
Tatar humanitar institutı eşçänlegeneñ 10 yıllığı bilgelänep ütte
26 sentäbr, inde xäbär itkänebezçä, Tatar däwlät humanitar institutı açıluına 10 yıl tuluın bilgeläp ütä. “Qazanda milli respublika şartlarında hönäri belem standartında milli töbäge komponentı” digän Bötenrusiä fänni-ğämali konferensiäse uzdı. Biredä milli-hönäri belem birüdä tatar däwlät humanitar institutınıñ täcribäse uñay bäyälände.
Pänceşämbe kiç Ğaliäskar Kamal teatrında Tatar däwlät humanitar institutınıñ 10 yıllığına bağışlanğan tantanalı cıyılış uzdı.
Yunıs Ätnäle


text:
Tönyaq Koreä Quşma Ştatlar belän satulaşuın däwam itä, Pxenyanğa amerikan belgeçlärennän torğan wäkillek kilde
Küptän tügel genä üzendä küpläp yuq itü qoralları eşläp çığaru niätennän waz kiçüen beldergän Liviä başqalarğa da ürnäk bula ala. Misal öçen, şikle atom programmaları belän tanılğan Tönyaq Koreä öçen. Şuşı kommunistik ilneñ citäkçelege sişämbedä Amerika Quşma Ştatlarına üzendä atom qoralları citeşterüne häm sınawnı tuqtatunı täqdim itte, läkin monıñ öçen Waşingtonğa üzenä azıq-tölek belän yardäm itü häm "zolım küçäre" illäre isemlegennän çığaru taläben quydı.
Audio, John Lewis
"Bez fäqät şäxsi säfärilär bularaq barabız. Min üzem professor, bez berniçek tä räsmi törkem tügel, şuña da bezneñ räsmi söyläşülär belän bernindi dä bäyläneşebez yuq" di sişämbedä Pxenyanğa kilgän amerikan ğalime John Lewis. Anıñ şuşı süzlärenä qaramastan, älege säfär barıber mäğlümat çaralarınıñ iğtibar üzägendä tora. Ägär dä alar çınnan da Yoñbyoñ atom qorılmasına barsa, andıy röxsätneñ näq menä amerikan belgeçlärenä birelüwe xosusi säfärgä östämä ähämiat östiäçäk. Citmäsä, törkemdä ğalimnär genä tügel, Quşma Ştatlar Kongressınıñ Tışqı elemtälär komitetında eşläwçe ike xezmätkär, häm elek Los Alamostağı atom tikşerenüläre üzägen citäklägän Sigfried Hecker dä bar. Bu inde üzennän üze, kire Waşingtonğa qaytqannan soñ alarnıñ Tönyaq Koreädä ni kürgännäre, anıñ atom programması turında ni äytüwenä zur iğtibar bireläçägen, moña şul isäptän, Bush xakimiate yağınnan da qızıqsınu bulaçağın añlata. Läkin törkem äğzalarınıñ yuğarı ğilmi äzerlegenä häm däräcäsenä qaramastan, alarnıñ Tönyaq Koreä atom programmasınıñ ni qädär alğa kitüwen açıqlawı ikele dip uylıy, Germaniäneñ Trier universitetında şuşı ilne öyrängän Sebastian Harnish. Programma xaqında nindi dä bulsa citdi fikerlärgä kilü öçen alarğa zamança cihazlar kiräk bulaçaq, läkin Tönyaq Koreä xakimiate monı röxsät itmiäçäk, şuña kürä dä älege säfärneñ ähämiate kübräk säyäsi ölkädä genä bula ala di Harnish.
Audio, Sebastian Harnish
"Monıñ öçen Tönyaq Koreä yağınıñ eşkärtü qorılmasın tulısınça açuı, ä qunaqlarnıñ şul eşkärtüneñ bulu-bulmawın, anıñ ni däräcädä yıraq kitüwen açıqlaw öçen texnik mömkinlekläre buluwı kiräk. Min Tönyaq Koreäneñ qorılmanı ul qädär açuına şiklänäm" di Sebastian Harnish, häm bu säfärne röxsät itep Tönyaq Koreä yağı fäqät, Quşma Ştatlar eşendäge bäxäslärne quyırtıp cibärergä genä teli digän fiker belderä. Waşingtonda çınnan da Tönyaq Koreä belän niçek eş itü mäs''äläsendä törle fikerlär yäşäp kilä. Prezident Bush älegä, Pxenyan atom programmasınnan waz kiçmi torıp, aña bernindi dä taşlamalar yasamaw yağında bulsa, xätta anıñ üz respublikan partiäsendä dä Tönyaq Koreä belän turıdan-turı söyläşülär başlawnı alğa sörüçelär bar.
Kärim Kamal, Praga


text: 10 xezmätkäre totıq itep alınğannan soñ Ğiraqtağı Törkiä tözeleş şirkäte üz eşen tuqtatuı turında belderde. Töreklärne urlağan suğışçılar bu şirkätneñ ildän kitüen taläp itä. Ul arada amerikan häm britan watandaşların totıq itep alğan suğışçılar yaña taläplär quydı. Şuşı uq törkem kiçä amerikan totığınıñ başın kiste. Suğışçılarnıñ taläbe – Abu Ğraib häm Umm Qasr törmälärennän Ğiraq xatın-qız totqınnarın azat itü ide. Quşma Ştatları, Saddam Hösäin xökümätendä eşlägän ike genä xatın-qız bar ide, dip belderä. Amerikan xärbi oçqıçları bügen Bağdadtnıñ Sadr bistäsen utqa tottı. Çaranıñ maqsatı – yulı buyındağı bomba häm minalarnı yuq itü ide, yaralanuçılar yuq, dip xäbär itelä. Bağdad hawa alanına alıp barğan yulda bügen bomba şartladı. Ber ğiraqlı hälak buldı, tağın berniçä keşe yaralandı, dip xäbär itelä.


text: İran parlamentı, xökümätkä tınıç maqsatlarda atom programmasın tärräqi itü eşen däwam itü öçen tawış birde. Qanun ölgese – programmanı xäzer ük däwam itüne küz aldında totmıy, ämma xökümät annan waz kiçergä tieş tügel dip iqrar itä. İran parlamentı räise Ğälämali Haddad Adel, Tähranda jurnalistlarğa, bügenge tawış birüneñ näticäse , Yevropa Berlege belän söyläşülärne tuqtatunı añlatmıy, dip belderde: "Söyläşülär däwam itä ala, parlament üz wazifasın başqardı. Söyläşülär İran xalqınıñ üzeneñ xoquqlarınnan baş tartuın añlatmıy. Söyläşülärneñ maqsatı – İran xalqınıñ niäten belderü. Başqa süzlär belän äytsäk, bezneñ niät – atom programmasın tınıçlıq maqsatlarında üsterü, qoral eşläp çığaru öçen tügel" dip belderde İran parlamentı räise. Bügen Fransiä tışqı eşlär ministrı Michel Barnier, Britaniä, Fransiä häm Germaniä tışqı eşlär ministrları häm İran wäkilläre arasında oçraşu yaqın könnärdä bulaçaq, dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov ta Yevropa diplomatlarına teläktäşlek belderä.