text:
Cimçäçäk
(hikäyälär)
EÇTÄLEGE:
1. TABIŞMAK
2. BER TUSTAGAN VÖCDAN
3. ET SAGIŞI
4. SİÑA KİRÄK AKIL BAR
5. BER SORAU
6. BİYEKLEK
7. ÇOÑGIL
8. ÄKİYÄT
9. KEŞE BULIRGA HAKI BAR
10. AVIL BALALARI
11. BALA KÜÑELE
12. DÖRESLEK
13. GADELCAN BABAY
14. CİMÇÄÇÄK
15. ÖSTÄN KARAP
16. BUŞ SAVIT
17. KEM SEZ
Sadä hislär cırçısı
Lira İbrahim-Välidi Başkortostan yaklarınnan. Baltaç rayonı Nörkä avılında tuıp üskän kız. Kazan däülät mädäniyät häm sänğat institutınıñ recissura bülegen tämamlagan. Çallı kalasında törle eşlärdä eşlägän.
... häm hikäyälär, pesalar yaza. Talantlı ädibä. Anıñ hikäyälärendä Başkortostanda gomer itüçe üz tatarlarıbıznıñ söyläm üzençälekläre açık toyımlana, şiğri ahäñgä iyä Liranıñ hikäyäläre. İñ möhime – här hikäyäsendä yazmış bar. Törle harakterga iyä keşe yazmışları. Yäşäeşebezdäge karañgı yaklarnı surätlägändä dä yäş avtor koyaş nurlarına urın kaldıra. Kiläçäkkä ömet belän yäşi, çönki «Härkemneñ keşe bulırga hakı bar». Ul şuşı töp fikerne hikäyädän hikäyägä köçäytä, original çişeleşlär täqdim itä.
«Bala küñele» isemle gacäyep ihlas, gacäyep samimi hikäyäsenä ayırım tuktalasım kilä.
Äbise belän genä yäşäüçe İlgizär häm alma bakçalı Ölfät abzıy... Hikäyäneñ syucetı gadi genä. Çit keşe bakçasına alma tämlärgä kergän häm kirtägä elägep kalgan malaynı bakça hucası cirgä bastıra. Alga taba moñ turında äñgämä başlanıp kitä. Gadi malay gına tügel ikän lä İlgizär, küklärdän, tabiğattäge här närsädän ilahi moñ işetüçe ikän lä ul. Tik älege köyne kurayda gına uynau mömkin tügel, serle köy ul, üzgä köy.
Här küreneşkä soklana belüçe, här närsäne yaratuçı malaynıñ menä bu süzlärenä genä iğtibar itegez äle sez: »Keşelär peçän çapkanda urmannıñ şatlanganın yaratam. Urak vakıtında basularnıñ nurlar çäçkänen karap torırga yaratam. Annarı tagın peçän vakıtı ütkäç, urmannıñ çın keşelär kebek köyengänen, yamansulaganın toyıp kızganam».
Hikäyäneñ finalı bik otışlı. Malay küñelendäge maturlık Ölfät abzıynı üzgärtä dä kuya.
Tatar ädäbiyätına keşelär küñelenä igelek orlıkları çäçärgä sälätle prozaik kilde.
Häyerle yul, Lira!
Räşit Bäşär, Abdulla Aliş isemendäge premiyä laureatı.
23.04.2007.
TABIŞMAK
Kiçke tınlıknı yırtıp, äle ällä kaydan, şähärgä yakınlaşıp kına kilüçe ak parohodnıñ güläve işetelde. Yarga suzızılıp yatıp avır çäç tolımnarın su östenä sibep salgan kuyı somgıl agaçlar arasınnan parahod kürenmi dä ide äle.
Fägıylä küzlären suga töşerde. Rähät ide bit äle şuşı tınlıknı eçüe. Yılga östendä ul da, änä tegendä, yalgız gına ay kaluçı tın köymä genä. Şuşı yılga östendäge ciläs tınlıknı şul köymädäge yat balıkçı belän ikesenä genä büleşälär ide bit äle.
Ni ezläp kilde soñ ul su buyına? Köymäsendä häräkätsez kalgan bu säyer, här Alla birmeş könen şuşı köymädä çaykaluga mohtac balıkçı ni ezläp kilgän? Tege parohodtagılar nilären yullap yörüçelär?
Su östendägelärneñ härberseneñ şuşı köngä töşergän üz tarihı, sere bardır. Minem ber serem dä yuk, säfär kılıp, yözep kenä yörim, diyüçelärneñ dä üzläre dä añlap, çamalap betermägän hacätläre bardır.
Kızık.
Serläremne suga söylärgä töştem, diyärlär ide. Kiräkme gaga sineñ sereñ? Änä bit, töbenä küzläreñne batırıp, tekälep küpme genä karasañ da, töben kürep bulmıy anıñ. Töbendä anıñ üz sere. Üz sereneñ ser ikänlegen üze dä belmi agadır da agadır. Alır ul sineñ sereñne, tik üzeneken dä, sineken dä, şulay çişelmägän kileş kenä, olı diñgezgä iltär dä tügär.
Ä sez, nigä diñgez şundıy gayrätle, disez?. .
Kızık.
Küñel dä yılga kebek bit. Ällä nilärne üzenä sıydıra. Aykala, çaykalıp tügelä, yarlarına bärgälänä, ürsälänep kaydadır aşkına. Tik bar bärgälänüe, şaulavı barı buşka sıman.
Nilär citmi soñ küñelgä? Nindi azık citmi? Nidän rizasız? Yılga töbendäge tonık ser kebek, eçtän genä sıza.
Tormış bit kaynap torgan kebek tä üze. Yalgış kına yözeñne tınlıkka boruga, şul añlaşılmagan “närsädänder rizasızlık” bärep çıga da tirän buşlıkka urgıla. Ä buşlık is kitkeç tirän. Anıñ anda töşep citälgäne yuk, härhäldä. Tirän karañgılık eçendä kapşana-kapşana nider ezli. Ezlänä, ezlänä, ezlänä... Nilär yugalttı ikän soñ ul anda? Kay larda, canına gaziz nilären kaldırdı soñ, haman şunda tartılıp torırlık?
Kızık.
Şul tiränlekkä tiränräk töşkän sayın irkenräk bulgan sıman bit.
Bälki ul anda üz-üzen kaldırgandır? Häm berözleksez üz-üzenä tartılıp toradır berböten bulır öçen. Kaydadır anda ul, anıñ üzäge. Cir koyaş tiräli berözleksez äylängän sıman, ul da üz küçäre tiräsendä äylänäder? Içkınsa – häläkät.
Kızık.
Tın su östenä töbälgän balıkçı da şularnı uylamıy mikän? Bälki, anı da şuşı yalgızlıknıñ rähät tiränlege tartadır.
Kızık.
Täbigat tä bit tınlık, tiränlek yarata. Bolıtlar da, ülännär dä, cir dä, kük tä, agaçlar da.
Kızık.
Närsäse tagın kızıkmı? İñ kızıgı şunda, ul bit şuşı parohodta kilüçe “dustın” karşı alırga kilde. Kilde dä, buş vokzalda beryalgızı buş küñele belän yözgä-yöz oçraştı. Kötkän keşese küñelenä rizık bula almaganın ul şuşında töşende. Läkin barıber kötte - kaysıdır süzlär äytelgän, nindider väğdälär birelgän...
Çarasızlık.
Karşı alırga, yılmaerga, çaya gına itep kilep bitennän ubep alırga. Küzlärenä karap, anıñ küñele töbennän tagın ber tapkır üzeñä kiräk şul rizıknı ezläp kararga da, ezlägäneñne taba almagaç, anı hıyalıylıgıña mançıp, uydırma nurga kümep, äkiyättäge prints itep küzallarga. Häm üzeñneñ kısır hıyalıylıgıña ärnep küz yäşläre aşa yılmaerga.
Kızık.
Yaratabız dä soñ üzebezne kızganıç hislär korbanı itep toyarga. Niçek gazap çikkänebezne, intekkänebezne çittän küzallap läzzät tababız, kemnänder artıgrak integüebez nindider däräcä östägän kebek his itäbez. Häsrätlär, moñzarlar keşeneñ küñelen bayıta, nıgıta, yänäse. Üzebezne intekterer öçen üzebez uylap çıgargan nigezsez uydırma östennän bügen-irtägä çänçelep töşüdän kurka-kurka gomer kiçeräbez.
Kızık.
Äyterseñ ul buşlık anıñ küñelendä, tik annan başka yäşi. Vakıt-vakıt ul anı üzenä alıp urlaştırgalıy gına. Anda barı tik yalgızıña gına yul açık.
Kızık.
Bälki, anda parlaşıp sıyarlık keşesen tapmagandır? Hıyalıylıgına manmıyça da, üze balkıp toruçı keşese oçramagandır? Bälki şunı yuksınıp ärnider küñele?
Bilgesezlek.
Bilgesezlek - ğaläm. Yoldızlar belän tulı, barısı da tanış ta, yat ta. Açkıçı da yanında gına elenep toradır bälki, tik tanımıydır. Karañgılık komaçaulıy.
Ällä şulay ciñelräkme?
Fägıylä, artına borılıp, kön buyına taptalıp, arıp, äle genä tınıp kalgan sukmakka küzen töşerde. Bälki, kire menep kitärgäder? Kalır, ahrı. Şul sukmaknıñ tınlıgın bozmas öçen genäder, ihtimal. Meñ mizgel yalgan yanında ber mizgel yalgan ni ul?
... Ul traptan ciñel genä atlap töşep, tın sukmaktan yar östenä kütärelde dä, artına borılıp ta karamıyça tuktalış yagına yul aldı.
Kapka töbennän ük kaz mayında peşkän täbikmäk isläre taralgan bu yortta bügen kaz yolkalar ide. Yaña gına katıp kitkän kara cir östenä äle yuka, hiç cayın tabalmıy, kileşsez genä yatkan, ara-tirä tişekle-toşıklı kar kelämendä hozurlanıp koyaş nurı bii. Eçendä kaz yolkuçı yäş kızlarnıñ taşıp torgan yaktılıgınnan tulışıp, yalgız gına sälberäyep utırgan munça täräzäse dä balkıp, därt tulı küzlären koyaş nurına kıskalap mataşa. Dönya matur!
- Mähäbbät irekle bula alamı? Tar mañgaylılar uylap çıgargan uydırma bit ul. Mähäbbät niçek irekle bula alsın? Mähäbbät ul buysınu, üz-üzeñne üzeñ teläp kiçereşlär çitlegenä kertü.
Fägıylä kaz mamıgı yabışkan kulları belän borının kaşıp kuydı. Anıñ borın astında hasil bulgan mamık-mıyıklarınnan Ruşaniyä rähätlänep kölergä kereşte:
- Kemgä buysınu? Sine bu fälsäfäñ belän ayga yäşärgä cibärtergä kiräk. Änä siña, küpme kiräk kaz kanatı, berket tä oç. – Ruşaniyä munça läükäsenä sibelgän kanatlarnıñ berniçäsen alıp dustı yagına taşladı.
- Mähäbbät kanunnarına buysınu. Cirdä här närsäneñ üz kanunnarı bar. Kanunnarga buysınmagan keşe genä ul irekle bula ala. Sin niçek añlamıysıñ soñ? - dip, Fägıylä kaz yolkuınnan tuktap, citdi karaşların dustına kütärde.
- Ni söyliseñ sin? Berni añlamıym.
- Ä sin uylap kara, Ruşaniyä. Menä sin Färiteñne yaratasıñ. Ülä-betä här kaprizın ütiseñ. Sineñ teatrga barasıñ kilä, ä ul sine tönge klubka alıp kitä. Sineñ ay-vayıña ise dä kitmi . Sin anıñ äydä diyüenä karışmıy artınnan çabasıñ. Çapmasañ açulanışırga kiräk. Ä sineñ açulanışasıñ kilmi. Häzer miña äytep kürsät, kayda monda sineñ iregeñ?
- İrekle bulasıñ kilgäç, alaysa ber kemne dä yaratmaska, ber kem belän dä oçraşmaska, ber kemgä dä kiyäügä dä çıkmaska kiräk bula tügelme?
- Hiçşiksez.
- Ä ul keşedän başka yäşäü mäğnäsez bulsa?
- Monısı inde sin üzeñ uylap çıgargan uydırma. Niçek inde sin annan başka yäşi almıysıñ? Annan başka, anıñ tiskäresennän başka siña meñ tapkır ciñelräk bit. Sin tügel, ul yörsen siña tagılıp.
Ruşaniyä kulındagı yartılaş yolkıngan kazın şapıldatıp läükä säkesenä kuydı da, uçların tökrekli-tökrekli itägennän mamık sıpırıp töşerergä kereşte:
- Yöri di minem arttan. İr keşe gorur bulırga tiyeş.
Hatın-kız artınnan yılap yörergä tiyeş tügel. Andıy bulsa min anı yaratmas ta idem. Ä bolay min anı yaratam.
- Menä, kürdeñme? Yaratasıñ. Dimäk buysınasıñ.
Mähäbbätneñ yazılmagan kanunnarına buysınasıñ. Ä başkaça yaramıy. Kemder kemneñder, närsäder närsäneñder korbanı bulırga tiyeş. Menä bu kazlarnı kara. Äni cäy buyı kargalardan saklap, avızınnan özep ipilär aşatıp üsterde inde. Yaratıp üsterdek, söyep. Häzer, menä muyınnarın kırkıp atıp, peşerep aşarga äzerlibez. – dide Fägıylä şäräyep kalgan kaz tüşkäsenä kulların şapıldatıp salıp.
Ruşaniyä kinät itägendäge ber uç mamıknı dustınıñ östenä taba attı:
- Kit, ni söyliseñ, täübäñne äyt, aşıysı rizık turında şulay söylilärme? Tökeren, täübä, täübä digen, oyatsız.
- Menä küräseñme, şul kanunnarga buysındıru öçen küpme usal kagıydälär uylap çıgarılgan: oyat, namus, vöcdan, iman kagıydäläre. Ä barısı barı ber närsä - Küktän töşkän keşene Cirneke itär öçen, anı yarattırır öçen. Keşedä mähäbbät hise dä barı tik şunıñ öçen.
- Ä başkaça niçek soñ, Fägıylä? Başkaça niçek yäşärgä soñ? Başkaça yäşäü yuk bit. Başbaştaklık bula bit annarı.
- Äye. Başbaştaklık kına tügel, näticädä Cirdä gomümän tormış bulmayaçak.
- Ä sin närsä täqdim itäseñ?
Fägıylä tagın kıçkırıp kölep cibärde:
- Min närsä täqdim itä alam inde? Hoday tagälä tügel lä min.
- Äy, utırma inde baş katırıp. -Ruşaniyä kire ürelep alıp kazın itägenä kuydı da, barmakların tökerekläp cähät kenä itep kaz şırpıkaların börteklärgä totındı. – Berärsenä ğaşıyq bulsañ utırmas ideñ inde bu yuk-barnı söyläp.
- Minem başnı cilläterlek keşe bar mikän ul, belmim? Miña şul tile hislärne tatıtıp kararlık berär Supermen oçrasa ide. Tatımıy da kitep baruım ihtimal.
- Karale malay, täübä digen. Avızıña sugam inde häzer.
Küpmeder vakıt alar şulay ber-bersenä endäşeşmi genä kazların yolka birdelär.
- Sin ul turıda azrak uyla Fägıylä. Mähäbbätkä, sin aña, üzeñ tartılmıysıñ. Sin kiräksenmägäç ul da siña kilergä aşkınmıy. Här oçragan yegetne enä küzennän ütkäräseñ. Yuk-bar kimçelegennän dä borınıñnı cıyırasıñ. Ä mähäbbät diñgezenä aldıñnı-artıñnı karamıy yögerep kilep taşlanırga kiräk. Hislär taşkınına birelergä.
- Öyrät äle mine şul taşkınga taşlanırga. Häyer, başta ul taşkınnı ezläp tabarga kiräkter. Niçek bar da katlaulı.
- Ul siña gına şulay toyıla. Minemçä böten irek tä şun da – ber ni uylamıy hisläreñe tuarıp atuda.
- Minemçä bu cülärlek.
- Mähäbbät akılsızlıknı yarata.
- ...
Kön buyına bu iske, kara munçanıñ böten idän, stena, tüşämnären yomşak kaz mamıgı belän bizi-bizi, huş isle kayın seberkese isläre señgän säkelärenä cılışıp utırıp gapläşä-gapläşä, köleşä-köleşä kaz yolkıp utıruçı ike Cir kızınıñ äle küz karaşlarında balkıp, äle yılmayulı bit oçlarında biyep, äle idändäge mamık aralarında cılınıp, äle täräzä töbenä suzılıp yatıp parlangan pıyalalarnı sulışı belän örep kipterä-kipterä, Koyaş nurı da tämam arıp bette. Munça täräzäseneñ öske ramına basıp çatkıların çäçep rähät itep ber kiyerelde dä, ofıktagı bayıp baruçı koyaşka taba atıldı. Moñsu ide yöze Koyaş nurınıñ. Bu ğalämdä anıñ burıçı ber – üz trayıktoriyäsen yaktırtu, cılıtu. Koyaş kızı buluı belän çiksez gorurlansa, oçsız-kırıysız ğalämneñ barlık serlärenä bagışlangan bulsa da, anı Cirgä kübräk tarttı. Här kiçke bayışka, Cir fälsäfäseneñ katlaulılıgınnan tämam tuyıp, häyran kalıp, gacäplänülärdän arıp, kayçak, bälki, başka monda töşmäskä dä antlar itep bayışka taşlansa da, härçak kire äylänep kayttı. Cir tormışı anı kızıktıra, tıyılgısız üzenä tartıp tora ide.
Häzer, ul ofık artına kümelügä cirgä eñger taralır, annarı Karañgılık. Kızlar anda kalırlar. Alar süngän Nurlar kaldırıp kitkän Karañgılıkta adaşmaslar. Çönki, alar belän Söyü kala. Ni ikänen toyımlap ta, asılına töşenep tä betä almıy torgan, läkin keşelärne adaştıra, sataştıra torgan nindider ber närsä ide ul Söyü.
Ä annarı, tormış prozası, tagın ber kat, üzeneñ mäñgelekkä däğvasın isbatlap kürsätte.
... Öy aldında çiläklär şaltıravınnan siskänep kitte İsmägıyl abzıy. Karañgı işek aldınıñ sözäk baskıçlarına sörtenä-sörtenä kemder öygä kerergä aşıktı. Tañ aldınnan malların karap kergännän soñ, utların sünderep beravık yatıp torgalıy şul ul. Yatagınnan kütärelep, yan täräzädän öy aldına küz salırga da ölgermäde İsmägıyl abzıy, işek artınnan tübän oç Tekäy Zarifınıñ böyerennän çıkkan tavışı işetelde. Tägäräşkän çiläklär äyterseñ anıñ kilbätsez çalış ayaklarına elägep tügel, ä änä şul köçle tavışınnan kurkışıp stenalarga sikereşälär ide. Menä häzer işek açılıp kitär dä bua taşkını bulıp Zarifnıñ tavışı öygä urgılır. Yäş kenä bulsa da, ällä nikadär küät, därman, gayrät yäşi ide anıñ kolaç kiñlege kükräk çitlegendä.
İsmägıyl abzıy, kauşavınnan kuırılıp cılı yurganı astına suırıldı.
- İsmägıyl abzıy! Torçäle, malay. Tagın spit inde bu yap-yalan ayak. İsmagıyl abzıy, dim, karaçe äle bu, kayda olaktıñ soñ sin, ezläp taba torgan da tügel sine, äy. Tege şifrovannıy bülmäñdäme sin? – dip söylänä-söylänä Zarif ayaklarına uralgan işek astına salgan cılı kiyezlärne tipkäläp atıp, niçek kiñ itep kayırıp açkan bulsa şul uk gayrät belän işekne görseldätep yaptı da, iteklären dä salmıy türgä yünälde.
- Äy, äydä, türdän uz äle, Zarıyf, ni enem, türdän uz. Min beraz başımnı gına törtkän idem, öy cılıngançı dip.
İsmägıyl, kıska kunıçlı kiyez itekläre belän yomşak kına atlap bülmäsennän çıktı da, “bismilla”sın äytep, yuıngıç astında bit-kulların çılatırga kereşte.
- Kit monnan, ir keşe şul gomer yoklap yata meni, tor, yap
- yalan ayak. Min inde monda, ponimaş, inde hatınnı bäbilätterdem. Sin ir başıñ belän yoklap yat imeş.
Zarifnıñ keçkenä genä östälgä şapıldap töşkän kullarınıñ görseldäüennänme, ällä anıñ avızınnan çıkkan ör-yaña yañalıktanmı, İsmägıyl yuıngıç yanındagı işektän zur citezlek häm ostalık belän ike küzen genä çıgarıp, taza gäüdäse belän keçkenä öy täräzälären tomalap torgan Zarifnıñ kızarınıp tırpaygan zur kolaklarına beravık karap tordı da, tınıç kına eşen dävam itte.
- Şulaymı, Zarif enem. Kemeñ bar, kızmı, malaymı?
- Kız inde, kız. Äydä, yaragan bezgä. Öç tile-mile malay üstergänçe, lutşı ber akıllı gına kız üsteräseñ, - dip, nindider eçke rizasızlık belän, işekle-türle yörergä kereşte Zarif.
- Sin minem malaylarga tel tidermä, ni Zarif enem.
- Kitçäle, nigä, avılda sindä genä meni malaylar. Min bit gupçım äytäm.
- Nu, näsel familiyägıznı kaldırırga berär malay mişäyt itmäs ide inde ul, enem.
- Äy, şul tiklem danlıklı familiyä mällä, tökeräyem inde, İsmägıyl abzıy. Kara, çık äle şul karañgı bülmäñnän, zinhar.
- Küzeñ çıkmagandır bit, min inde küptän torıp, yuınıp bettem iç inde.
- Häy, şulay meni inde? Tege könne Gäläü kodañnı da şuşı konspiratsiyä bülmäñä salıp kotın algansıñdır äle. Mine koda bazına salıp yoklatkan, dip çabıp çıgıp kilä ide, yortıñnan.
- Hi, süz itep söyliseñ, iserek ide iç ul. Kem bazga salsın anı, ul santıynı. Üz ayakları belän kerep yattı bit, nık katı caylı urın taptım äle dip.
- Soñ añladım inde min anı, bazda yoklamaganın. Alay bazadan bik ciñel genä çıga torganga ohşamagan ide hälläre. Ya, yarar, İsmägıyl abzıy, koda - koda inde ul, alarga bazda da urın haram, äydä kabız äle maşinañnı, kittek rayonga. Sineñ dä karçık balnista dip işettem.
- Şulayrak şul äle menä, Zarif enem. Äle kiçä kiç kenä barıp kayttım. Bügen yörmäm digän idem inde.
- Malay, balnis marcaları küzlären dä yommıy minnän kan birdertmäkçelär. Birmäsäñ, hatınıñ belän kızıñnı çıgarmıybız dilär. Yarar, uylap kararmın dip kaytıp kitkän idem, yuk, bulmıy malay. Birä almam ahırı.
Zarif, tirläp çıkkan mañgayların bürek kolakları belän sıpırıp, cılıtkıç torbalarga teräp kuygan urındıknı ayaklarına eläkterep kenä tartıp kiterde dä, arış kapçıgıday şunda audı. Büregen tez başına kidertep, tagın İsmägıylğä borılıp ta karamıy, nindider eçke yarsuı belän köräşep, yörägeneñ ärnüennän mölderäp tulgan zur küzlären täräzägä töbäp haman söylänä birde.
- Yözlären dä çıtmıylar içmasam. Küzgä karap şulay dip toralar. Kız alıp kayttı karçıkkayıñ dip mıskıl itep kölüläre genä citmägän tagın alarga kan da bir imeş.
Hatın belän kıznı birmäsälär, barırmın da äytermen, min keşeçä alırga kildem, – birmädegez. İnde üzegez kiterep birersez dip kaytıp kitermen äle menä.
Ul arada İsmägıyl abzıy gaz plitäse tiräsendä kaynaşırga kereşkän ide inde.
- Häy, Zarif enem, siña kan birü ni tora di, sineñ biteñä genä çirtsäñ dä olı tabak kan cıyıp alırga bula. Bir äydä, savabı bulır üzeñä. Ällä berärse sineñ kanıña tilmerep yatadır.
- Äye, di, menä sosıp kuygannar, di alarga besplat kan.
Üzemneñ hatınga kiräk bulsa del drugoy. Monda teläsä nindi çirmeşter-urıstırga kan äräm itep yatıp bulmıy äle.
- Birgäçten anıñ kemgä eläkkänen ber hoday belä. Tege çirmeş tä äytkän di bit, “bezneñ kiyemnärebez genä türle-türle, üzebez barıbız da ber türle”, dip. Barıbız da ber keşelär inde bez, Zarıyf enem ber ayırması da yuk.
- Ya, äydä tizräk, kaytkaç eçärseñ äle çäyeñne. Nücäli ha – tınıñnı sagınmadıñ?
Tekäy Zarifı ere, nık adımnarı belän inde kuhnya yagına atladı.
- Niyä, çäy dä eçermiseñ meni soñ?
Zarifnıñ kör tavışınnan, täüäkkäl kılıklarınnan yaralıp, köçle ber tayfun sıman üzenä kilep bärelgän küätle dulkınnardan, İsmagıyl tagın keçeräyep kaldı.
- Äydä, tiz bul. Bolay da änä, çäy eçä-eçä küzläreñ akayıp betkän.
- Ällä sinekennän dä zurrak bulganmı? - dip, batırayırga mataştı İsmagıyl. – Çäy eçkängä küz akayamı, tile?
- Çäy eçkännän bulmıy, ällä mäy eçkännänme? Karçıgıñ yuklıktan faydalanıp apparat kormagansıñdır bit? Işanıç yuk siña üze. – dip, söylänä-söylänä, Zarif olı gäüdäsen bu yulı inde citez genä itterep kuhnya östäle artına urınlaştırdı. - Bulsa sal äydä, üzeñ genä çömerep yatma. Zakuskañnı da çıgar, davay.
Bu kötelmägän kunaknıñ bolay uk ärsez kılanuınnan İsmagıylneñ çınlap açuı kilä başlagan ide inde:
- Äydä, bar äle, bar. Mäy siña tagın. Närsä, bäbäyläp yatkan Fägıyläñ yanına eçep barmakçı bulasıñmı? Kiçä dä, salgan başıñnan kantur töbendä kämit oyıştırıp yata ideñ, - dide ul, östälen yapması belän kaplarga uk kereşep.
- Eçemne poşırıp sin dä şunı isemä töşerep torma äle.
Tulı ide ul arba. Kayda, nämäşläp koyılıp kalgandır ul salam, üzem dä añlıy almıym, menä billähi, İsmägıyl abzıy.
- Kantur töbenä kilep tuktagançı borılıp karıy almadıñmı, içmasam.
Zarif tagın bürek kolaklarına mañgay tiren ışkıp büregen östäl kırıyına şapıldatıp taşladı da, tuktap kaldı: - Baş katkan inde monda, kemgä kan kiräk, kemgä salam.
Zarifnıñ bu mesken kıyafäten huplamıy, İsmägıyl kıırşı kulların Zarifnıñ cilkäsenä saldı:
- Yarar, Zarif enem, iseñ kitmäsen iske çikmängä. Nu, malay cavabına da kesägä kerep tormadıñ, äybit. “Nik salamıñnı arbañnıñ ber yagına gına saldıñ?” dip soragaç, niçek dideñ äle? “Äy, avızın kort çakkırı, tagın başakları ber yakka gına eläkkän“ dideñme äle? Nu, malay şäp äytteñ.
İnde İsmagıyl, urındıkka kirelep utırıp, ayakların kuşıp alga taban suzıp cibärep, itäklärenä salgan ike uçın ber-bersenä ışkıy-ışkıy hihıldap kölergä kereşte.
Tekäy Zarifı, östälgä vakıtlı-vakıtsız kiterep kaplangan yapkıçka küzläreneñ agı belän genä beraz karap torıp, avır sulap urınınnan kuzgaldı da:
- Närsäse kızık inde anıñ? Salamda başak bulmaganın et tä belä inde. Närsä, eşeñ betteme? Salıp birergä isäbeñdä bulmasa, kiyen äydä. Bigeräk küp söyläşä dä başladıñ, kittek. Garacıñ açık bulsa min çıga toram, - dip, İsmagıyl abzıynıñ cavabın da kötmi, çıguga taban yünälde.
Tagın işek töbendäge kiyezlär çitkä oçtı, tagın işek kiyerelep açılıp, rizasız gına çıyıldap tupsaga citep, yabılıp betmi tuktap kaldı, tagın ber-ber artlı çiläklär sikereşte dä, dönya tınıp kaldı. İsmagıyl abzıy östenä kiyenä-kiyenä, täräzägä küzen salganda, Zarifnıñ andatradan tegelep, inde tuzunıñ tege yagına çıkkan büregeneñ kolakları, anıñ garacınıñ kapkası töbendä kanatların cilpilär ide inde.
Kön kiçkä avışkan bulsa da, söygän ireneñ hiçşiksez kilep alasın belä ide Fägıylä. Şuña bäbilär tabu yortınıñ täräzäsennän küzen almıy kötte. Kilmime soñ anıñ Zarifı? Ägär şulay turı kilsä, ut eçennän alıp çıga, mägär.
İren uylaudan bar canına tulgan bähettän, rähät läzzättän Fägıylä yılmaep cibärde. Kilä, kilä! Yaratkan Fägıyläse ike bulıp kaytaçak bit, kilmi niçek çıdar. Kaydadır yakında gına ikänen ul küñele belän toya bit inde.
Menä şulay, üz vakıtı belän, kötmägändä, uylamaganda, alsu ofıklar artınnan altın atka atlanıp tügel, ä gap-gadi, ul uylagannan da gadiyeräk bulıp karşına kilde Zarifı. Tik bu, Ul ide. Anıñ yözlärendä çınlap ta aña kiräkle ütken karaşlar, karaşlarında näq aña kiräkle irkenlek, kisken lek, tänendä ul yaratkan islär, töslär, häräkätlärendä gayrätlelek, süzlärendä şayanlık, ğamällärendä çiktän tış gadilek ide. Bar da aña kiräkçä - ul taratkan dulkınlarga täñgäl, yatışlı. Çın küñelennän yaratıp “irlär näseleneñ soñgı väkile “, dip atadı ul anı. Bu şul tiklem gadi häm real ide. Äyterseñ ul anı kayçandır belgän dä, berazga gına onıtıp torgan. Menä häzer kire kilde dä, anıñ buş küñelen yänädän aykap aldı.
... Fägıyläneñ karaşları yıraktan kügärep torgan közge yılga östenä töşte. Yılga öste härvakıttagıça, berençe karaşka önsez, tın toyıldı. Tik, bu yulı, üze kebek yılga agımı da, kayda barıp, nihayat, kayda koyaçagın belgängäderme, nindider tirän mäğnägä iyä sıman toyıldı. Äyterseñ, anıñ yılamsır dulkınnarı da, yırak diñgezneñ gayrätle yarsu dulkınnarın özelep sagınganday sabırsızlanıp ber-beren etä-törtä, eçke ber yäşeren naz, yarsu, yaktılıkka ömet belän kiläçäklärenä-küräçäklärenä urgılıp agalar ide...
BER TUSTAGAN VÖCDAN
İşektäge zvonok tavışınnan Gölnur siskänep kitte. Kem bulır? Balalar şifahanäsennän şäfkat tutaşı kötelmägändä şulay kilep kergäli. Tagın ni dip vaksınırga kilde ikän inde?
Tirä-yagına tiz genä küzen taşlap, yulda oçragan çüpräk-çapraklarnı uñga-sulga atkalap işek katına uzdı da, gomer bul - magannı, kem ikänen dä sorap tormıy, işekne şar itterep açıp ta cibärde Gölnur.
- Sälam!
- ...
Kötkän ide Gölnur! Ber kaytır dip kötkän ide. Kaytır da gafu ütener,tezlänep kiçerüen sorar, aklanır digän ide. Alay gına da tügel, äle üzeneñ nilär dip äytäçägen, anı yılatkançı sügäçägen, gafu itmägän bulıp tilmertep yörtäçägen, tagın ällä nilär dip, niçämä-niçä tönnär hıyallanıp çıkkan ide. Üzen anıñ kaytıp gafu ütenüenä layık sıman toygan ide.
Menä anıñ özelep yaratkan İlyazı inde karşında basıp tora. Ni dip kaytkan soñ ul? Kinät, näq kükräk urtasın nider öşetep töşep kitkändäy buldı da, Gölnur böten täne belän kaltıranıp kuydı.
- Närsä kiräk? – dip soradı ul kop-korı tavış belän.
- Bäräç, miña monda kaytırga da yaramıy meni häzer?
Gölnur anıñ bu bitaraf tavışınnan, ömetsez karaşınnan, şul, avızınıñ çiten genä kıyşaytıp yılmaep toruınnan ällä nişläp kitte. İlyazına taba ber genä adım yasap, böten bulgan cegären cıyıp, bar köçenä yahşılap yañagınnan sugıp cibärde dä, işekne döberdätep yabıp, bikläp tä kuydı. İrneñ kolaklarına “Küzemä kürenmä!” - digän yämsez pışıldau gına işetelep kaldı.
Tupsanıñ tege yagında uttay yangan yañakların ugalap, aptırap kalgan ir-at belän, bu yakta kaltırangan kulları belän işek totkasına yabışıp, kotsız buran urtasında kalgan yalgız agaç kebek, äle genä yazmışına yabırılıp kergän yätimlegennän sıgılıp yılauçı hatın arasında ber adımlık upkın ide! Üzlärennän ike genä adım çittä, ayak-kulları kısıp bäylängän ak biläüdä bu ikäüneñ kotılgısız hakıykate yatsa da, inde anıñ da bu tormışta hakları barlıgı turında uylarga berseneñ dä başına kermäde sıman.
Gölnur tagın balasınıñ karauatı yanına kilde, narasıyınıñ mamık kebek yomşak, näfis çäçlärennän sıypadı, borını oçlarındagı ak töklärenä kagılıp aldı. Menä ul, çelt itkängä dä açılıp kitärgä äzer, elenep kenä torgan kerfeklären sirpep cibärer dä, karaşların äniseneñ küzlärenä batırıp ğadättägeçä tınıp kalır. Anıñ ällä nilär taläp itkän karaşınnan Gölnur tagın küzlären yäşerer. Ni dip äytsen ul aña? Ni dip väğdä birsen? “Bu balaga min kiräk! Ä ul miña kiräkme?” – dip uyladı ul kurkınıp. Çınlap ta, bügen, bar dönya üzennän yöz çöyergän vakıtta ul kem yagında? Üzenä karşı töşüçelärneñ barsına üç itep,integä-integä taptı inde menä! Ä annarı närsä? Kemgä närsä isbat itte soñ ul? Äti-änisenä, İlyazga närsä isbat itte? Üzen-üze tozakka gına kertte tügelme soñ? Monıñ belän bit ber problema da çişelmäde, kiresençä, alar zuraygannan zurayıp, kurkınıç töskä kerep - kükert miçkäse sıman ike arada utırıp kala birdelär.
Ul tagın tegendä-monda aunap yatkan çüpräklären cıyıştırgaladı, balasınıñ urın ciren kiräk-kiräkmäs cirennän törtkäläde dä, näni agaç karavatınıñ kırıyına totınıp, tuktap kaldı. Tıyılgısız bulıp, bar närsägä tökerep, İlyazınıñ artınnan taşlanası, tuktatası, añlatası, kire borası, kileşäse häm, nihayät, duslaşası kilde anıñ. Tik karavatka yabışıp katkan kulların suırıp alalmadı.
Häzer, menä şuşı, üze keşe yärdämennän başka yäşi dä almagan, keçkenä canlı töyençekneñ, bar tormışın ayausız ikegä bülep, teläsä dä tözätä almaslık üzgäreşlär kertep, anıñ ğadäti yäşäü ğamälen ber sızık belän genä sızıp atkanga – şuşı hakıykat aldında üzeneñ köçsez ikänlegen añlap, Gölnur kiläçäkkä plannar tözep karadı. Läkin, kinät başına töşkän änilek vazıyfaları belän dönya agışına sıyışa almadı, arıdı, yonçıdı. Nindider katgıy adımnar yasarga ködrätennän kilmäde. Alay da, bötenläye belän bala mäşäqatlärenä çumıp, şulay döres bulaçagına, sabıyına kiräklegenä küñele belän inanıp, bäbi tapkan çıgında üz gömere öçen ülem belän ike arada bärägälänep, ällä nindi köçle ukollar, darular täesire belän, canınnan kaçıp betä yazgan balasına karata bulgan cılılıknı, söyüne kire kaytarırga teläde. Hastahanädä, bäbiyen kullarına kiterep tottırgan könne, şul, üzennän özelep töşkän gaziz cimeşenä karata kızganudan gayre ber histä kiçerä almaganlıgınnan, bötenläy çit, bitaraf bulganılıgınnan, vayımsız kala alganlıgınnan oyaldı, ürtälde, üzen sükte. Ul şul yugaltularnı tabarga, dönyalıkka zur avırlık belän, telämiçä genä kaytkan hälsez gäüdäseneñ kay cirendäder kurkıp kına posıp yatkan canın äz-mäz üz urınına kaytarıp, äle kaydadır tirändä, mesken genä ber üsente şikelle baş kütärergä tırışkan analık hislären toyıp, şatlanıp, yomşak kına, nazlap kına üsterergä tırıştı.
Nişläp bolay kilep çıktı soñ äle? Bar da äybät, cay gına üz köyenä bargan sımak ide bit äle. İlyaz da, soñgı vakıtlarda, az-maz gına salgalap kaytkalıy başlasa da, gel yanında, ber aldına, ber artına töşep böterelep kenä tora ide. İreneñ tabigatendä üzgäreşlär kübäysä dä, Gölnur alarnı tiyeşter dip kabul itte. Yäşi-yäşi şulay bula torgandır inde, keşe holkı gel uñay yaklardan gına tormıy bit dip uyladı. Vakıt-vakıt İlyaznı alıştırıp kuygan kebek “ällä nindi” bulsa da, “nik alay” da “nik bolay” dip vakıygalarnı katlaulandırıp, “töbenä toz kuyıp” tormadı.
Cıyıp kına äytkändä - ışana ide ul aña! Çınlap ışana ide.
Menä balalar tabu yortına kilep tä karamavı Gölnur öçen iñ avırı, iñ gacäpländergäne buldı. Avırga uzuına da karşı kilmägän ide bit, yugıysä. Närsä buldı aña? Nigä şulay kinät üzgärde soñ ul? Nindi säbäplär üzgärtte?
... Şul uyları belän yartı tön ävälänep yattı Gölnur. Yoklap kitkän dä sıman bulıp, ällä nilär belän töşlänergä sataşırga kereşte. İmeş, bakçalarında nindider alaçıkta yata ikän. Alaçık eçe karañgı, ä açık işektän tışta yangan lampoçkanıñ utı töşä ikän. Kinät, şul yaktılıkta nindidider yämsez äbi şäüläse päyda bula da, şul tuzgıgan çäçle kara kiyemle karçık yuan, ilämsez zur tayagı belän kizänep Gölnurnıñ başına sugarga kilä imeş. İnde kiterep suktım digändä genä, şıbır tirgä batıp uyanıp kitte Gölnur. “Hodayım, yarıy töş kenä ikän äle” dip tınıçlanıp, başka alay bastırılmas öçen belgän dogaların ukıştırıp, borılıp yatıp, küzlären genä yomgan ide, bala karavatında nindider yat sullkıldau işetep, kurkınıp, tagın sikerep tordı. Yoklıy da sıman üze, yılamıy da. Tik nigä sulkıldıy soñ ul şulay?
Gölnur yan stenada elenep torgan branı kabızıp cibärde dä, barıp, balası östenä küz taşladı. Hodayım! Ülä iç bu! Gölnur can açısı belän kıçkırıp cibärde:”Ülmä dim, ülmä, zinhar!” Aşıgıç yärdäm çakırtırga kiräk! Tik, balasına kiçektergesez yärdäm kirägen sizenep, kire balası yatkan karavatka taşlandı da, yüeşlänep betkän çüpräkläre belän urınınnan yolkıp alıp, “Mädinä apa ker äle, bala ülä” dip ike fatir arasındagı stenanı töyärgä kereşte. Nişlärgä soñ, nişlärgä? Ülä bit! Annarı, nigä şulay eşlägänen üze dä añlap betermi, kuhnyaga yögerep çıgıp, krannan akkan kaynar su belän balasınıñ bitlären, bizgäktä tatrışkan tännä-ren sıpırırga kereşte. Kaynap torgan sunıñ kaynarlıgın sizmäde Gölnur!
Kinät bala tirän sulış alıp cibärde dä, kügärengän yözlärenä kızıllık yögererlek itep köçänep yılarga totındı.
Ul arada zvonokka bastılar. Tönege tınlıkta kürşeseneñ tavışı işetelde:
- Gölnur! Aç tizräk, min bu!
Ul yarım şärä ber uç balasın kükräklärenä kısıp işekkä taşlandı.
“Ülmä, zinhar, sin bit miña kiräk!”
Anıñ küzenä ak-kara kürenmäde. Barına da tüzärgä riza: çellä börküenä dä, hastahanä sasısına da, keşe küplegenä dä. Tik kızçıgı gına tizräk terelsen dä, monnan isän-sau çıgıp kitärgä yazsın.
“Tınıçlık, tınıçlık häm tagın ber tapkır tınıçlık. Balagıznıñ häle tulayım sezdän genä tora. Barıbız da bergäläp totınsak bar da yahşı bulır. Ber dä borçılmagız. Ğadättä öç yäştän soñ betä ul simptomnar. Ä dävalanırga kiräk. Äle yaña gına tugan bala avıruınıñ säbäpläre, sez niçek kenä inkar itsägez dä, älbättä äni keşegä kilep totaşa. Bez äle sezneñ belän ul turıda söyläşerbez. . ” – digän tabipnıñ ayausız hökeme haman kolagında yañgıradı.
Bar dönya yat, yämsez, mäğnäsez bulıp toyıldı aña. Tabipnıñ “Säbäpläre, säbäpläre... ” digän suzläre ber tuktausız başın kaynatkanga, annan kotılırday başka säbäp tapmıy, kızınıñ yänäşäsenä yomarlanıp menep yattı da küzlären yomdı. Yoklap bulsa ide, içmasam! Keşelär şaulaşıp kiçke aşka kittelär. Gölnurnıñ aşau tügel, rizıkka karıysı da kilmäde.
- Gölnur, menä aşıñnı kiterdem, tor, aşa. Söteñ betsä, balaña närsä aşatırsıñ?
Küptän tügel genä ike yäşlek ulı belän palatalarına urnaşkan Rimma ide bu.
Ul tagın süzsez genä torıp utırda da borçu tulı küzlären aş savıtına töbäde. “Nişlärgä soñ? Kaydan daru tabarga? Kaydan akça tabarga? Het üzeñne sat! Fahişälär dä üz käseplären şuşılay çarasızlıktan başlıylardır,”-dip uy-ladı Gölnur.
Aldına kiterep kuygan tarelkanı närsä salganlıgına ähämiyät birmi genä buşatıp kuydı da, foyega çıktı. Mondagı ike zur täräzäne dä açıp kuyarga röhsät bulganga, keşe küp bula ide ğadättä. Bügen, nişläpter, ber kem dä yuk.
Gölnur täräzä yanına basıp,cilkälären artka taşlap, irken sulap kuydı. Tışta tıp-tın. Koş ta oçmıy diyär ide, tortuar çitenä salıp kitkän nindider rizık valçıklarında ike kügärçen biyeşä ikän. “Äy kügärçenkäylär! Berärsenä minem teläkne citkeregezsänä. Mädinä yalınnan tizräk kaytsın äle, häbär itegez, balakayıma daru kiräk bit... Allam, cülärlänäm ahrısı... Säbäbe sindä, di bit tabip. Bälki çınlap ta üzendäder? Nigä şundıy bähetsez soñ ul? Üze bähetsez bula torıp, kızın bähetle itä alamı soñ ul? Döres tä sıman ide bit İlyazı belän bergäläp başlagan yulları. Yulın da, yuldaşların da, yul östenä ayın da, hislären dä birgän ide bit. Kayda soñ alar häzer? Kayda çäçelep kalgan ul nurlar häm hislär? Kem kulında soñ yazmış? Hodaynıkındamı, ällä iblisnekendäme? Nigä añlau şulay soñ kilä? Ällä yäşäeşneñ töp mäğnäse dä kirtälär aşa ütep, ahır kilep, nihayät, añlaudamı? Yaktılıknı, izgelekne añlau? Ak belän karanı ayırırga öyränü? Bar da beryulı gadi dä katlaulı da! Ak belän kara arasında ayırma - upkın! Kaysıbız şul upkınnan aska mätälä, kaysıbız öskä kütärelä. Aska töşüe dä ciñel tügel... Anıñ öçen vöcdanıñnı satarga kiräk... . Ä menä şuşılay daruıñ bulmasa? Kızı terelä almasa, aña namuslı, vöcdanlı bulıp yäşäüdän ni mäğnä? Öskä kütärelüläre tagın da avırrak. Çittän yärdämsez kütärelep bulamı? Sınar öçen hoday anı şulay ber üzen kaldırgandır? ... Menü öçen başta töşärgä kiräk, töşü öçen başta menärgä kiräk! Äzerme Gölnur andıy üzgäreşlärgä? Yuk, telämi ul töşärgä, telämi! Nişläp yalgız bulsın di äle ul? Alar bit ikäü, anıñ bit iptäşkä häzer kızı bar! Menä bit Hoday näq kiräk çagında yalgız kal-masın dip kızın birgän. Belgän bit Hoday! Kemneñ töşäsen, kemneñ alga taban kitäsen belgän. Här kem üze telägän yulnı saylıy. Tereläçäk anıñ kızçıgı, terläçäk! ”
Anıñ uyların bülep palata yagınnan kemneñder kilgäne işetelde.
- Bezne irtägä çıgaralar. Kazan kiräk di. Köçläre citmi. Ay, çistıy nadayıl inde...
Laş-loş söyrälep kilgän ayak kiyeme tavışınnan şuldır dip uylagan ide inde Gölnur. Rimmadan başka beräüdä dä yuk mondıy şuıp yöri togan ayak kiyemnäre.
- Uf, kullarım taldı selketä-selketä. Yoklıysı kilmi, malay, küzen dä yommıy. Avırlıgı bit anıñ üzeneñ... Smes aşap simerep bette
- Nigä imezmädeñ soñ? Söteñ bulmadı meni?
- İmezäsem dä kilmäde. Söt üze küp ide, küben. Kükräklär yämsezlänmäsen digän idem. Äy, ber söt töşkäç, imezmäsäñ dä salınalar ikän alar.
- Şulay inde...
Gölnur küpme genä däşmi torsa da Rimma kerep kitärgä uylamadı.
- Bolay integäsen belsäm, tapmagan da bulır idem.
- Başka balalarıñ bar meni?
- Bar... Tagın ber imgäk. Uramnan kaytıp kergäne yuk. Unöç yäş inde. Üzem slabinka birdem inde. İr taşlagaç...
- İreñ belän tormıysıñ meni sin dä?
Yalgışrak ıçkındırdı Gölnur. Läkin soñ, karmak ırgıtılgan ide inde.
- Nişläp, sin dä ayırılgan meni? Äytäm kilgän-kitkän keşeñ yuk.
- Ayırılmadık. Kuıp çıgardım...
- Nu, kuıp çıgargaç, bulgan inde. Kemder eläkterep algan inde häzer, bolay kilep häleñne dä belmägäç.
Äñgämäneñ mondıy yünäleş alırın kötmägän ide Gölnur. Kemnär tartıp aldı soñ avızınnan?
- Alsa? Alay bik tiz elägerlek bulgaç, şulay tiz genä elä
- gep kaluı yahşı inde, can köyege bulıp yörgänçe.
- Alay dimä. Gorurlık belän genä ällä kayda kitep bulmıy şul. Sin, kürep toram, ukıgan keşe. Döreslekne yugarıdan, akıllı, döres fikerlär arasınnan ezliseñ. Ä astagısın kürmiseñ. Asta alımnar küpkä gadiräk. Siher, mäsälän, bozım, tagın ällä nilär bar. Äşäkelek küp bit häzer.
- Kem siher salıp yatsın di inde häzerge zamanda?
Rimma avız çite belän genä yılmaep Gölnurga karap kuydı.
- Alay dimä... Işanmasañ-ışanma, tik cülär bulma. Hoday saklangannı saklarmın digän. İrlärgä ışanıç yuk. İr – lärne hatınnarınnan tartıp alırga küp kiräkmi – ber tustagan arakı citä. Kıyık salırga yarata da torgan bulsa. Zamana imeş. Tökerep toralar zamanaña. Bar keşegä dä yäşärgä kiräk. Menä, yanıñda ireñ yögerep torsa, yatır ideñ meni daruga tilmerep?
Menä yahşılap torıp yözenä dä çäpädelär. İşetergä telämäsäñ dä işetterälär. Tik karşı endäşmäde Gölnur, aklanmadı, tüzde. Döreslek tä bar ide şul bu usal Rimmanıñ süzlärendä. Döres süz küzne yırta, dilär.
- Açulanma inde sin miña. Küñellär katıp betkän inde, bu et tormışınnan, - dip süzen dävam itte Rimma. - Min dä şulay sineñ kebek cülär inde. Häzer änä bu ir kisäge... Hatınınıñ balası bulmaganda bik riza ide min tabıp birgängä, häzer üz hatını bäbäylägäç, eze suına başladı. Tabası da tügel ide bu balanı. Çirle-çorlı citmäsä... Anı ullı, üzemne irle itärmen dip uylagan idem. Üzeñne yaratmasa, ir keşe balañnı yaratmıy ikän ul. Şunda, öyendä hatının saklap yata inde, beläm. Şul seberkese azdırıp yatkıra... Ber çıgıp kitkän ir tagın çıgıp kitä bit inde ul. İrtägä kaytıp, ezläp tabıp imanın ukıtam äle min anıñ.
Ber tustagan hämer citä digän ideñ bit äle, nik faydası timi meni?
Rimma endäşmäde.
“Ästäğfirullah, ällä nindi keşelär bar dönyada. Nilär genä eşlämilär, nindi genä äşäkeleklär uylap çıgarmıylar. Alladan da kurıkmıylar içmasam,” –dip uyladı Gölnur. Tik uyların gına kıçkırıp äytmäde, tıyıldı. Keşe bäheten cimerep üze dä küptän meñ bähetsezlektän arçına almaganın añlamas bu bahır hatın. Annarı, üzläre riza bulıp, şul tormışnı saylagan irläneñ bäläsendä Rimme kebek hatınnar gına ğayepleme?
- Mindä bar ul siña kiräk preparat. Tik monda tügel, öydä.
Miña barıber kiräge yuk bit inde anıñ. Satsam, lutşı akçası bulır. Menä kitertkän genä bulır idem dä, öydä tormıy bit tege hayvan. Monnan çıkkaç akçasın tabıp kitererseñ. Tülke ozak totmassıñ yäme. Poloceniyene üzeñ beläseñ.
Gacäplänü tulı küzlären Gölnur Rimmaga bordı. Üze öçen täqdim itsälär, bu hatın kulınnan daru alır ideme soñ dip uyladı ul? Tik bit monda kızı... Hoday täğalä şuşı pıçrak kullar aşa birä bit. Mä, al, kızıñ hakına şulay gorurlıgıñnı sındırıp tübänçelekkä töşä alasıñmı di? ... Üz namusı kalançasınnan hökem itep kızçıgınıñ yazmışın häl itärgä hakı yuk bit anıñ! Biräm di ikän – ala älbättä!
- Akçasın çıkkan könne ük kiterermen, rähmät.
- İrtägä töşkä çaklı kilep kitärseñ. Bik kiräk çakta kürşe palata hatınnarı alıp kalgalıylar bit balalarnı. Bez monda yırak tormıybız. İke ostanovka. Avtobu bulmasa, cäyäü dä unbiş minut vakıt citä. İrtägä kilmäsäñ, bez yakşämbe Kazanga kitäbez.
İkençe könne, dävalanu protseduraları belän kaynaşıp, Gölnur Rimmanıñ çıgıp kitkänen dä kürmi kaldı. Ul diagnostika bülmäsennän kütärelgändä, karavat yanındagı tartma östendä adresı sızgalangan keçkenä käğaz kisäkçege genä kalgan ide. Onıtmagan ikän. Kıybatla daru bulgaç birmäs, kızganır dip uylagan ide.
- Kızçıgım minem, altınım minem, bäbkäm minem. Bar da äybät bulaçak. Bar da äybät. Sin kurıkma, äniyeñ bar bit sineñ. Äniyeñ sineñ öçen barsın da eşläyäçäk. Siña kiräk darunı gazrail avızınnan da alırga riza äniyeñ, kızçıgım. Sin genä terel, yäme, altınım minem. Änä Mädinä apañ da kaytkan. İrtägä kiläm dide. Ul da bezgä yärdäm itär. Bezneñ bar da äybät bulaçak. Tik sin min kilgänçe yılamıy gına tor inde yäme. Min tiz genä. Kurıkma, min sine ber vakıtta da taşlamayaçakmın. Min bit sineñ äniyeñ. Ozak tormıym min yäme. Yokla äydä kızım. Kiräk bit bezgä daru. Äni tiz genä barıp kaytsın inde. yäme.
Şulay söylänä-söylänä kızın tibrätte Gölnur. Üze belän söyläşkänne yarata ide kızçıgı. Añlagan keşe şikelle kerfeklären dä selketmi tıñlap tora da, çelt itterep kinät kenä küzlären yomıp yoklap ta kitä. Bu yulı da şulay buldı. Yoklap kitkän kızın urınına ipläp kenä salıp, ayak oçları belän genä bülmädän çıgıp, işekne yaptı da, karşı bülmädäge kızın alıp kalırga riza bulgan hatınga kulları belän genä işaräläp añlatıp, kitep tä bardı.
Käyefe yahşı ide. Tuktalışta keşe äsäre bulmagaç, dimäk, avtobus yaña gına kitkänder dip, ul yakka borılıp ta tormıy, öylär aşa turıga gına yögerde.
Çınlap ta yırak tormıy ide Rimma. Aşkınıp kilep tä citte. Häzer menä şuşı tugız etaclı öy aldına üskän kuaklar aşa gına ütär dä, anıñ podezdına kerer. Şakıp tiz genä daruın alır da, kitär. Kızı uyangançı kaytıp ta citär.
Lift kabinasınnan çıguga, sulga borılıp, yul buyı kabatlap kilä-kilä yatlap betergän san östendäge zvonok knopkasına tiz genä bastı da tuktap kaldı. Tukta, nik bolay kabalana soñ äle? Ölgerä bit bolay da.
Çelteräp eçtän yozak açıldı. Öydä ikän. Öydä bulmaslar dip kurıkkanga aşıkkandır inde, eçenä cılılık yögergändäy itte. Timer işek şaltırap açıldı da, eçke karañgılıktan yäş kenä üsmer malaynıñ yabık kına çırayı päyda buldı.
- Miña Rimma kiräk ide.
- Ma, k tebe prişli.
Üsmer, näq äniseneke kebek kamıt yakların laşpırdatıp söyräp päyda bulgan cirennän yuk ta buldı.
- Ä, sinme bu?
İnde şul uk karañgılıktan Rimmanıñ yöze kürende.
- Bik tiz kilep citteñ. Min äle kaytıp kına kerdem. Atası kilep algan ide, anı po puti kibetkä kertep cibärdem dä... Kötep tor. Häzer alıp çıgam.
Ul arada artında lift açılgan tavış işetep, Gölnur artına borıldı... Anda. . , Rimmanıñ bala çüpräkläre belän tulı paketın totıp, anıñ İlyazı basıp tora ide!
Kötelmägän häldän İlyaznıñ şalkan kebek kızıl yözläre agarınıp kitkän kebek buldı.
- Nişläp yöriseñ sin monda?-dide ul kaltırangan tavış belän.
Gölnur gacäplänüen, ğarlegen yögänläp nindider süz äytmäkçe buldı. Tik tabalmadı. Menä närsägä aşkıngan ikän ul! Hodayım! Töşenä tege äbi dä yukka kermägän ikän bit. Sulışların buıp kütärelgän küz yäşläre aşa ul İlyazınıñ çı-rayın kürergä, karaşlarında nider üzenä kiräkle tanış bilgelär tabarga tırıştı...
- Ä, menä bezneñ papoçka da kaytıp citkän.
Rimmanıñ tege bik kiräkle daru totkan kulları havada elenep kaldı. Daruga ürelüçe bulmadı.
- Mä...
Nider töşengän Rimma da kinät tuktap, sagayıp kaldı.
- Rähmät! Üzeñä bulsın...
Gölnur lift işegenä borılıp baskan kileş alar yagına başka küz salmadı. Üzen-üze totıp kalırga häle citmäs kebek toyıldı.
... Ul arada dönyasında game bulmagan citez lift şaltıratıp timer kolaçların cäyep cibärep, bu kotoçkıç ğadelsezlektän yugalıp, keçeräyep kalgan Gölnurnı koçagına yolkıp aldı da, göcläp töşep tä kitte.
- Gölnur, tukta äle, Gölnur...
İşette alarnı Gölnur. Tik kaysısı ikänen genä ayıra almadı. Çönki ul alardan yırak... bik yırak kitkän ide inde.
ET SAGIŞI
Podezdan kerep, baskıçtan kütärelügä Kamilneñ fatir işege açık, ä işek töbendä tayakka tayanıp, yabık kına gäüdäle ozın buylı, matur yözlärenä kileşle itep mölayım yılmaep ir üze basıp tora ide.
- Menä, adaşa kürmäsen dip, karşıña uk çıktım äle, açulanmasañ.
Berni endäşmi genä kız eçkä ütte.
- Äydä uz, çişen.
Gölcimeş tirä-yunne küzläre belän ber kat aykap çık-kannan soñ andıy-mondıy şiklänerlek säbäp tapmıy, akırın gına kurtkısın ıçkındırırga kereşte.
- Bir äydä, elep kuyam.
Nişläp haman karşıda basıp tora ikän dip aptıragan ide ul – kurtkasın elärgä dip kötä ikän bit. Andıy ğamällärgä künekmägän kız:
- Yuk, yuk, yuk, üzem eläm, üzem eläm, - dip, kiyemenä çatırdap yabışıp tartkalaşırga da kereşkän ide.
- İhtiyärıñ. Minem, üzemä kunakka kergän şuşındıy matur tatar kızına qader-hörmät kürsätäsem genä kilgän ide.
Gölcimeş, Kamilneñ bolay totışınnan sagayıbrak, hatta yugalıp kaldı. Üzeneñ älege kılanışınnan oyalıp, ğarlegennän yözläre komaç kebek yanarga kereşte. Salkınnan yomarlangan gäüdäse, yazılıp ta ölgermi, ällä öyneñ cılılıgınnan, ällä oyatınnan kızışa uk başladı. Ul üzen-üze tanımadı. Tukta, närsä buldı soñ aña, äle genä? Bolay ğarlegennän kızarına beläder dip uylaganı da yuk ide.
- Äydä, uz!
Tayagına tayanıp, titaklıy-titaklıy türgä kerep baruçı Kamilgä karap, Gölcimeş tagın tuktap kaldı.
- Torma inde işek katında. Utır divanga. Minem çäy kuyılgan, kaynap kına çıksın inde.
Kerep, tıynak kına itterep, divannıñ kırıyına gına elägep utırdı kız. Üzen ällä niçek çit-yat planetaga kilep eläk-kändäy his itte. Söyläşülär dä monda başka, yäşäü räveşe dä, äyberlär dä başka monda, Kamil üze dä nindider başka sıman toyıldı. Änä şul, üze süzlär belän añlatıp birä almagan “başkalık”tan ul üzen - käbestä ezläp, äçe torma basuına kilep eläkkän käcä bäräne itep his itte, yugalıp, keçeräyep kaldı. Nişlärgä, niçek üzen totarga, niçek söyläşergä belmäde. Oşamıy tügel, oşıy, läkin mondıy tormışnı ul kinoda gına kürgäne bar bit, yäşäp karaganı yuk. Mondıy kulturalı invalidlarnı da kürgäne yuk ide. Alarnıñ barsı da häyerçeder, bazar buyında häyer soraşıp kına utıralardır dip uylagan ide.
Urap algan maturlıktan, zatlılıktan Gölcimeş üzen ber mesken, biçara, tössez ber närsä, alay gına da tügel, şuşı kıybatlı divanga yabışıp kalgan ber tap itep his itä başladı. Kara inde sin anıñ kiyemnärenä? Çalbarları, ös kiyemnäre kerlänep betkän, sälämä. Oyıgınıñ tişek başlarınnan barmakları sälam birep toralar. Oyatıñnan cir tişegenä kererseñ! Niçek bolarnı moña tiklem kürmäde ikän ul? Şuşı kileşsezleklären kaplap kuyarga telägändäy, Gölcimeş, cıyırılıp, başların aska ide... häm küzläre, üzlären kayda kuyarga belmi itägendä butalangan, öşüdän bürtenep kızarıngan kullarına töşte. Kulları!Üz kullarınıñ yämsezlegen, kilbätsezlegen Gölcimeş üz gomerendä berençe tapkırkır kürde. Kürde dä şak kattı. Bar ikän hällär! Mondıy cirdä, bu tiklem dä kıyafätsez kullı keşe kürgännäre yuktır äle. Allam, mondıy räveşendä anı başka keşe kürgälägänçe çıgıp ıçkınu yagın kararga kiräk! Kıyınsınuınnan, ul inde nik kergänenä ük ükenä başlagan ide.
Anıñ uyların bülderep, kuhnya yagınnan Kamilneñ tavışı kilde:
- Äydä kunak kızı, rähim it! Çäy äzer!
Nık dulkınlanudan şakırayıp katkan ayakları kuzgalırga da telämädelär. Gölcimeş, tıñlausız ayakların köçläp söyräp, işek yañaklarına bärelä-bärelä kuhnyaga taba atladı. Üz halätennän anıñ ber köläse, ber yılıysı kilde. “ Alla, bar ikän äle küräseläre!”
- Yä, tönge yulauçı. Nişläp tön buyı uramda utırasıñ? - dip, karşısına kilep utırgan kıznıñ berençe kat küzlärenä töbälde Kamil. Äyterseñ, cavapnı ul Gölcimeşneñ avızınnan tügel, küzlärennän kötä ide. Tik kıznıñ ölger kerfekläre “çelt” itep küzlären kaplap kuydılar.
- Ällä inde...
- İsemeñ niçek sineñ?
- Gölcimeş min. Cimeş.
- Cimeş? Matur isem.
- Ällä, şulay kuşkannar inde...
Tagın ni dip östärgä belmi, kız çarasızlıktan cilkälären cıyırdı.
Kıznıñ ul temaga kagılasa bik kilmägänen añlap, Kamil süzne ikençegä bordı:
- Sin bu şähärnekeme soñ?
- Äye dä, yuk ta...
Kamil, tarelkasında kalagı belän çokınudan tuktap, tagın kızga kütärelep karadı da, küzlärennän küzlären almıy gına:
- Aydan töşkän Zöhrä kız alaysa? – dip cılı itep yılmaep kuydı.
Bu karaşlardan bötenläy yugaldı Gölcimeş. Kauşaudan, inde niçänçe minut bolgatıp utırgan çäy çınayagına töşep yugalırday bulıp erede, nazga susagan canı, küñeleneñ çatırdap karşı toruına ise dä itmi iserep, sataşa başladı. Haläten toyıp alıp, “Tukta, nişlim soñ min?”-dip üz kılanışlarına açuı kilep, ul nık itep üzeneñ botların çemetep kuydı.
- Yuk inde, aydan uk tügel...
“Närsä söyli ul? Aydan uk tügel imeş... Marstan töşkän! Vot cülär! Buldı, Gölcimeş! Tile-mile uynamıyça cılın da ıçkın tizräk keşe oyatına kalgançı!”
- Yarar, borçılma! Dönya bulgaç şulay uramda tön kungan çaklar da bula inde ul.
İnde kız aptırau tulı küzlären Kamilgä kütärde. Süz belän söylämäsäñ dä barın da añlap tora ikän bit. Menä närsägä karap torgan ikän ul anıñ kuzlärenä? Küpme kaçarga teläsä dä, karşına çıgıp, totıp alıp, tozakka kertkändäy his itte ul üzen.
- Äye...
Bu uñaysızlıklardan üzen dä, Kamilne dä kotkarırga teläp, Gölcimeş avızındagı yomırkalarına töyelä-töyelä, tizräk çäynäp yotarga, aşıga–aşıga çäyen eçärgä totındı.
- Sin alay kabalanma. –dide Kamil aldındagı buş çınayagın etep kuyıp. – Min tartıp keräm. Aşıkmıy gına aşa, äle kön ozın. Çäy kiräk bulsa, änä plitä östendä.
Çıgıp kitkänenä meñ rähmätlär ukıp, kız aldındagısın tınıçlap aşap-eçep beterep, östäldäge tämle konfetnıñ ber-ikesen kesäsenä salıp, urınınnan kuzgaldı.
Ul çıkkanda Kamil divanga kerep utırgan ide inde.
- Sin eşliseñme, ukıysıñmı?
- Eşlim. Kiçke mäktäptä ukıym.
Bolay tınıç kına keşeçä söyläşä başlaganına kız söyenep kuydı.
- Kayda eşliseñ?
- Uram seberäm.
Kamil tagın borılıp ozak itep karap tordı. “Işanmıy ahırı bu. ”-dip uyladı Gölcimeş.
- Bügen eşeñä barmadıñ meni inde?
- Äle ölgeräm.
- Aşıgıç tügel alaysa?
- Ihı...
Anıñ başkaça berni dä añlatıp torası kilmäde.
- Yarar, min kittem... Rähmät siña... ay, sezgä.
Kamil tagın, bar yözen tutırıp yılmaydı.
- Başkaça alay tönlä yörmä. Dönyası da tärtipsez bit anıñ.
- Yarar. Tırışırbız.
- Annarı, - Kamil äytergäme-äytmäskäme digändäy tuktap kaldı. - Ägär dä inde, ber dä kunar cireñ bulmasa, ker. Min monda üzem genä yäşim. Oyalıp torma. Barıber tuñ uramda kungan kebek bulmas.
Karşısında tayagına terälep basıp torgan Kamilneñ küzlärennän genä tügel, böten tänennän börkelep torgan keşeleklegen toyıp Gölcimeş tä ireksezdän yılmaep cibärde.
- Yarar, rähmät.
_____________________________________________________
- Siña niçä yäş äle?
- Unsigez. Ä nigä?
- Unsigez? Siña unsigez yäş meni inde?
- Äye. Ozaklamıy untugız tula.
- Unsigez yäştä inde ğaşıyq bulırga da bula...
- Bulır äle.
Gölcimeş kinät kenä yözenä tarala başlagan kızıllıktan başların çitkä bordı. Ällä nindi temalarga alıp kerep kitte bit, äy!
Kamil tagın ozak kına däşmi tordı. Küzlären, kışkı yalkau, yokımsır koyaşnı cılı kükrägenä alır öçen kiñ itep alsu kolaçların cäygän ofıkka töbäp, änä şul yırak ofık artında torıp kalgan hatirälären barlıy ide inde ahrı.
- Minem ber klasstaş kızım bar ide, Älfiyä isemle, - dip başlap alıp kitte Kamil. - Bez anıñ belän ber yılnı, ber avılda tuganbız. Ber mäktäptä, ber klassta ukıdık. Partaları bız da un yıl buyı gel allı-artlı buldı. Üzebez şulay telägängä tügel, üze şulay kilep çıkkanga. Bez anıñ belän şun - dıy ohşaş, ber täñkäneñ ike yagı sımak ideküzlärebez, çäçlärebezber töse, uylarıbız, zävıgıbız, dönyaga karaşıbız. İkebez dä klassta liderlar ide. İkebez dä inde foralaşıp kilüçe köçle şähes bularak nikadär ber-berebezne kürä almasak, şul tiklem ber-berebezgä tartılıp ta tora idek. Ber genä kön küreşmi torsak ta sagınışa, yuksınışa idek. Tartılu häm çitkä taypılu, kürälmau... Ällä nindi köçle dä, säyer dä, añlayışsız da his ide ul.
Äle dä küz aldımda... Unsigez ide miña. Äye, äye... Aña da unsigez, miña da, –dip, alsu ofık, uyların çaypaldırıp Kamilne yırak istäleklärenä säfär kıldırdı. - Älege dä bayagı yaz ide. Dönya matur...
Ul ällä kaydan cilferdäp mäktäp yagınnan kaytıp kilä. Minem turıga citkäç tuktadı da, minem kullarımnı üzeneñ uçlarına alıp, “ Sau bulıp tor Kamil, min irtägä kitäm,” dide. Annarı sörmäle küzläre belän minem cannı kerep aykap, ällä nindi neçkä ciren öttererlek itep yılmaydı da, kilgändäge kebek tiz-tiz atlap kitep tä bardı... Mine yäşen suktı meni! Ällä ul kötelmägän häldän kiçereşläremdä adaştım, belmim, anıñ yörü tizlegenä minem uylarım iyärä almıy, min berni dip tä äytergä ölgermi aptırap kaldım. Yazgı kükräü bulıp äle genä başıma işelgän şuşı“häsrätemnän”kurkıp kaçırga teläp min dä borıldım da mäktäpkä taba yögerä başladım. Bernikadär yögergäç, yöräktän ällä kaysı iñ qaderle cepselen özep algan kebek bulıp, kinät artıma äylänep karasam, ul da miña karap tora. Yuk, yuk, bez ikebez dä ber miz-geldä borıldık, ul da min dä. Şulçak, anıñ karşına taşla-nıp:”Kitmä, kitmä, nik kitäseñ? Min sinnän başka nişlärmen?” dip kıçkırasım, yılıysım kilde. Cirgä bogaulangan ayaklarımnı yolkıp alalmadım... Şulay, küzläremnän taşıp çıkkan küz yäşläremä mançılgan irennäremne çäynäp tik tordım.
Ä ul kitte... İñ kızganıçı şul, min şul mizgeldä genä añladım... yaratkanımnı. Belmim, yaratu buldı mikän ul? Nindider rähimsez susau da, anıñ barlıgına mohtaclık ta ide bugay ul... . Märhämätsez mähäbbät!
Belmim, sineñ andıy hisne toyganıñ bar mikän–cannar tuganlıgın? Äyterseñ, bezneñ cannar kayçandır ber böten bulıp, kemnärneñder kargışı, ränceşe anı ikegä ayırıp alıp taşlagan da, kaysıbıznıñdır kılgan igelege bäräbärenä, kalganın Hodaynıñ kodrätenä tapşırıp, ikebezne yänäş kaldırgan. Tik ... sukır küñelle itep yaratılganbız. “Küñel küzeñ kürmäsä - mañgay küze botak tişege”.
Unsigez yıl bergä atlap kilep, küzlärebezne açıp ber mizgelgä genä kavıştık ta tagın ... ayırım kittek. Ä yöräktä, yöräk tulı ... sagınu, yuksınu kaldı.
Min bik küp kızlar söydem. Ul da söygänder. Küp yegetlär ğaşıyq ide aña. Keşe gomer buyı üzeneñ ikençe yartısın ezli dilärme? Menä şul inde ul! Min häzer genä añladım, berukausız kızlar alıştırıp, min anı ezlägänmen ikän bit. Barın da anıñ şäüläsenä, obrazına ülçägänmen...
Ä bez ike cülär, ike cukır, kulga kul totışıp, arkalarıbıznı arkaga teräp basıp, karañgılıktan: “Hasıyl bul, gaziz yar!” dip yatlarnı kötkänbez... Kötä-kötä aldanıp, yatlarnı koçkanbız.
Bez anıñ belän tögäl tagın unsigez yıl küreşmädek. Tögäl unsigez yıl. Ul zur keşe bulgan, curnalistika betergän, ğailäse, balaları bar. Ä min, avariyägä oçırap dävalanıp çıgıp, menä şuşılay tayakka tayanıp kaytkan idem. Äti Anıñ belän kabat oçraşkanda mine tagın şul uk hislär tetränderde. Äyterseñ, bez kiçä kiç kenä ayırılışkanbız.
Şulay urman yulınnan kaytıp kiläm. Ul da karşıga kilä. Min anı şunduk tanıdım. Ul ber dä üzgärmägän. Tuktap, isänlek-saulık soraşıp, yuk bar söyläşep tordık ... Ä ul şundıy yakın, şundıy yakın, küz karaşlarınıñ töbendä üzemneñ canımnıñ sulkıldap tibüen toyam... Süzlär bette, ä küzlärne ayırıp alıp bulmıy... alar inde küptän tabışkannar da, kileşkännär dä... Küñel belän küñel ällä nilär söyläşä, serläşä... Saubullaşıp kitep bardık. Berike adım atlauga, näq tege vakıttagıça, tuktap borıldık... Yakın kilep kulların kulıma aldım... Uçlarında yöräk tibeşe. Min alarnı irennäremä terädem dä “Älfiyä, sin mine gafu it... ”didem. Ä ul barı yılmaya. Küzlärennän kürep toram añlaganın. Tik, barıber yılmaya! “Kiçer mine, Älfiyä. Kiçer mine. Menä, utız altı yıldan soñ, nihayat ölgerdem min. . niçek kızganıç”. Ul yılamadı. Min beläm, küz yäşläre aşa yılmaydı gına. Bez, matur kinodagı şikelle berberebezneñ koçagına taşlanmadık. Anıñ hacäte yuk ide. Bez ul cir ğamällärennän bik yugarı idek ul vakıtta! Bez ber-berebezgä gayät kıybatrak, möhim - räk, märtäbäleräk, cannarıbızda mäñgegä saklar öçen närsälärder birdek tä närsälärder aldık. Ber-berebezne kiçerep, bähilläştek tä, ayırılışıp, mäñgelekkä taba atlap kittek...
Ä susau basılmadı, kaldı. Menä siña unsigez yäş.
Kamil, ozak söyälep torudan arıp, kaltırangan kulları beän tayagın kısıp totkan kileş, uramnan küzen almıy tagın beraz tordı äle.
Gölcimeş endäşmäde. Küzlären kerfekläre astına yäşe-rep tez başların koçaklap utıra birde. Tıñladı mikän ul Kamilne, bilgesez?
- Anıñ şulay hıyal gına bulıp küñeldä yäşäp kaluı bälki häyerleräkter dä. Yıraktagı koyaş cılı bula, dilär. Soñgı ci-de yılda şunıñ cılılıgı belän yäşädem bit äle.
İr nihayät tuktap kaldı.
- Min häterlämim inde, kaysı yılnı ikänen, - dip başladı süzen kız. Kışkı kanikulda iptäş kızım belän avılga äbilärenä kittek. Ber kemgä dä äytep tormıy, tottık ta kaçtık. Yuksınsınnar äle, ezläsennär äle, didek tä. Minem dä, anıñ da moña üz säbäpläre bar ide.
Kış buranlı ide ul yılnı. Olı yuldan avıllarına ike çakrım cäyäü keräse. Bez avtobustan yul çatlıgında töşep kalganda yaktırıp ta betmägän ide äle. Karşıga buran, çak kört yırıp barabız, kaydadır yakında gına bürelär ulıy. Üzebez kurkabız. Nik çıkkanıbızga ükenep, ber-berebezne ğayepläp talaşıp bettek.
Ällä niçek, şähärdän yırak bulmagaç, bar kıymıldarday keşese şunda küçenep betkängäme nindider şıksız, yämsez ide ul avıl. Tirä-yakta taşlandık öylär, bakçalar... Häm şul häräbälärdä hakimlek itüçe taşlandık etlär.
Etlär şundıy küp ide anda. Öyerläre belän avılnıñ ber başınnan ikençesenä rizık ezläp çabıp - saraylarga kerälär, çolannardan itlärne urlıylar, oçragan här canvarga, hätta keşelärgä taşlanalar, koş-kortlarnı talıylar ide.
Tönnärneñ bersendä kinät atu tavışı yañgıradı. Etlärgä attılar. Şul momentı şundıy açık bulıp häterdä kalgan.
Dönya kinät tınıp kalganday buldı. Hätta buran ulaudan tuktadı.
Tön urtası bulgangamı, bar närsä dä bez yäşägän öygä apa-açık işetelde: kurkıngan etlär çinavı, kemnärneñder körsenep söylängäne, yıragaygan ayak tavışları.
Bez, nihayat, bu äşäkelängän etlärlärdän kotılu çarası tabıludan beraz tınıçlanıp, cılı yurgannarıbız astına çumgan idek inde.
Kinät, kaydadır yakında gına ber et çinaganı işetelde.
Anıñ üzäk özgeç çinavınnan başlarıbıznı kalın yurgannarıbız belän tomalap küpme yatsak ta, kotıla almadık. Yuk, çinamadı ul, yıladı. Äye,äye, yıladı. Sabıy baladay, böten bäğırlärgä ütep, sulkıldap yıladı. Ul gına bulmadı, berazdan, bik katı avırtudan küräseñ, hälsez genä, nider ütengän, yalvargan sıman itep ikençese kuşıldı.
Min tetränep kittem. Nişläp äle, etlär ulavın meñ kat işetkänem bulsa da, menä häzer, şuşı berse - ülep baruçı, ikençeseyaralı dustı yanında anı kızganıp, ürsälänep yılau-çı gadi avıl etläreneñ tönge söräne küñelemneñ ällä nindi poçmaklarına kerep, kılların çirtkäläp, tön yokımnı ka-çırdı?
Min östemdäge yurganımnı tibep kenä açıp cibärdem dä, salkın agaç idännän yalan täpi ayak oçlarıma gına basıp, täräzägä taban yünäldem. Öy eçe kap-karañgı. Niçek kenä tavışlanmaska tırışsam da, keçkenä öyneñ öste-östenä törtelep torgan cihazlarına bärelä-sugıla çukrak äbine dä uyattım.
- Hä!? Kem bar anda? – dip kıçkırda ul, yämsez yokılı kar-kıldık tavışı belän.
İptäş kızımnıñ şuşındıy facigale töndä gamsez itep yoklap yatkan äbisenä bik açuı kilde bugay:
- İ... . . t... , digen äle şuña.
Üze nigäder pırhıldap kölep cibärde.
Min, bozlanıp betkän täräzälärne kullarım belän dä, örep tä eretä-eretä, keçkenä tişek yasap, uramdagı buran eçennän nider kürergä ömetlänep, karşıdagı bakça yagın küzlärgä kereştem. .
- Yat inde, nik kiräklär inde alar, barıber yärdäm itä almıysıñ. İrtägägä ülälär inde alar, bu buranda, - dide dustım da avır sulap.
- Ällä çıgıym mikän?
- Äye, çık! Yolıkkalap atarlar, kızganıp çıkkanıñnı belmäslär. Sin bit keşe. Bügen alarga böten keşe –doşman. Kiçermäslär!
Dustım hiçşiksez hak ide. Äye, ul töndä min alarnıñ berdänber doşmanı idem. Açlık ta tügel, kışkı zämhärir salkın da tügel, kotırıngan buran da tügel, min - Keşe.
Äle dä küz aldımda, uramda cir belän kük totaşkanday bar dönya ap-ak ide. Taşlandık, inde küptän kirtäläre cimerelep, kırga äylängän bäräñge bakçasındagı, ber-ber artlı kotırınıp kuışkan buran öyermäläre arasınnan ul salkınnan küşegep betkän ike et şäüläsen min avırlık belän genä abaylap adım.
Meskenkäylär! Yaralısı suzılıp yatkan, kıymıldamıy. Ä ikençese, kolakların torgızıp, avıl yagınnan ürä katıp nider kötä. Närsä kötä? Keşelär kaytırlar, dip yaña höcüm kötäme? Ällä, aralarında märhämätleläre dä bardır dip ömetlänep yärdäm kötäme? Ällä, ülep baruçı dustınnan yäşergän küz yäşlärenä buıla-buıla räncime, kargıymı? Kem belä?
Annarı dustı yanına kilep, isnänä-isnänä tiräli äylängäläde dä, kinät närsädänder bik kurıkkanday, ırgıy –ırgıy arlı-birle çabırga kereşte. Tuktap, tagın isnände, yaralı etneñ bitlären yaladı, östen kümgän kar költälären tırnap töşerde dä, başların yugarı kütärep, kaydadır biyektä, kuyı buranga kerep adaşkan ayga karap nider söyläde, yalvardı? Tik dustı gına kıymıldamadı. Ul tagın çaptı, tagın uladı, tagın dustınıñ östennän karların sıpırdı. Biräse kilmäde anıñ anı karga da, buranga da, keşelärgä dä kaldırası kilmäde, küräseñ.
Ällä nilär bar ide anıñ tavışında: ärnü dä, yalvaru da, ränceş tä, cılılık ta. Añlasak ide bez et telen!
Bälki ber dä räncemägänder dä, dustınıñ häm üzeneñ täqdirenä buysınıp, şulay huşlaşkandır? Anı yaklıy, saklıy almavına kiçerüen soragandır. Bulgan böten izge hislären äytep, üzläre genä añlagan teldä anı yuatkandır? Etlärçä gorur häm matur itep dustı belän huşlaşkandır? Hiçşiksez şulay bulgandır!
Bu tamaşadan telsez kalgan buran da kinät isenä kilde dä, bitaraf bulmaganlıgın isbatlap, ürsälänep, yarsıp, kır buylap çabıp kitte. Äyterseñ ul da alar yaklı ide: alar belän bergä üksede, yıladı, ärnüenä çıdıy almıy bu ikäüneñ ber aldına, ber artına töşte, böterelä-böterelä şaşınıp ülgän etneñ yonnarınnan sıpırdı, bitlärennän üpte. Annarı, cenlänep barıp, yoklap yatkan keşelärneñ täräzälären kaktı, işeklären töyde, kapkaların kayırdı, tilerep yortlarında tuzındı...
Ä irtägesen bar da tındı. Buran da, etlär dä. Bozlangan täräzäne pıçak belän kıra-kıra küpme inteksäm dä, min alarnı başka kürmädem...
Täräzälärebezgä kuygan timer räşätkälär, işeklärebezgä kuygan timer işeklär belän yörägebezgä dä timer çitleklär kiderttek bugay. Şul timer çitlek eçendäge cannarıbızdan küz yäşlären sıtıp çagarıp olı hislär turında söyläşäbez, kemnärgäder hökem çıgarabız... Hakıbız barmı?
Ä üzebez? Etlär kebek tä buldıra almıybız...
Minem tormışımda mine yaratırga tiyeşl, läkin yaratmagan keşelär küp ide. Häm minem dä yaratırga tiyeş bulıp ta yaratmagan keşelärem küp. Läkin... Min häzer añladım! Minem alar kebek bulasım kilmi, minem änä şul etlär kebek bulasım kilä...
Kamil küzlären, karşında yomarlanıp utırıp, kurıkmıyça adäm ışanmaslık närsälär hakında turıdan-turı söyläp utıruçı bu kızga töbäp ni yılmaerga, ni moñayırga belmäde...
Yaña gına oçraşıp tanışkan bulsalar da, bu invalid ir häm berençe karaşka kıyblasın yugaltkan biçara kız arasında ber-bersenä küñel pärdälären açıp cibärerlek nindi ur - taklık bar ide soñ?
Ä urtaklık hiçşiksez bar ide! Äyterseñ, alar ikese dä gacäyep zur, dönyavi ber urtak polotno östendä eşläüçe rässamnar, ğasırlar buyına eşlänep kilep, äle haman tämamlanmagan kartinaga üz öleşlären, üz töslären kertälär. Tik härkaysınıñ pumalası üzgä, buyauları üzgä, gamması üzgä. Äyterseñ, alar ikese dä Adäm belän Hava başlap cibärgän mäñgelek böyek ber cırga kuşılgannar. Tik biyeklege üzgä, kuşımtaları üzgä, uynagan kılları üzgä. Keşelär bervakıtta da ber –bersenä oşap tumıylar, Härkem üzgä, kabatmanmas ekzemplyar dilär. Döres tügel, ışanma. Milliardıbız da berberebezgä ike tamçı su kebek oşaganbız. Barıbıznıñ da ka lebenä ber ük orlık salıngan, ber ük miqdarda nurı, yaktılıgı östälgän, şul ber uçaktan çıkkan cılıda cılıtılıp söyelep yaratılgan da gäüdäbezneñ iñ ışanıçlı urınına yäşerelgän. Östebezgä kaplangan çapannarıbız gına törle. Bez bit äle şul mañgaydagı küzlär belän çapannarnıñ törlelegen genä ayırırga sälätle, başkasınnan häbärdarbulu serenä äle ölgäşmägänbez.
Şuña kürä, Kamil belän Gölcimeş öçen şatlanırga kiräkter, bälki? Sez niçek uylıyız?
SİÑA KİRÄK AKIL BAR
Kön is kitkeç matur ide, ä küñeldä buşlık. Başkaça uram-da kala almıy öyenä yünälde Ayaz. Anda da anı ällä ni kötep tormıy –täräzälärenä yıl äylänäsenä koyaş karamagan nursız zur bülmälär, şul zur bülmälärgä taralgan, ni üsä almıy, ni ülä almıy, integep utıruçı kayçandır zatlı bulıp çutlangan göl kaldıkları belän tulgan bihisap küp, zarlı göl çülmäkläre. Hämmäse näq härköndägeçä.
Ul çişenmi genä zalga uzdı da kıska gına vakıt eçendä inde yahşı uk kerlänergä ölgergän, ak divanga suzıldı. Kaydadır yänäşäsendä genä butalanuçı tınlıknı totarga tırışıp, küzlären yomıp katıp kaldı. Tottırmıy şul ul, alay tiz genä tottırmıy. Ä başında million törle uylar kaynaştı. Äyterseñ, şul uylarnıñ avırlıgın kütärä almıy, başı haman hälsezlänep kükrägenä kayırılıp töşärgä mataştı.
Hälätendä dä, bülmäneñ havasında da anı tınıçlandıra alırlık bernindi yañalık ta yuk ide bugay. Barı tik, açık täräzädän dulkın-dulkın bulıp, yözgä bärelüçe kayın yafragı ise genä anıñ öçen yaña ide. Kinät borınında kıtıklana, irkälänä başlagan is aña zur açış sıman toyıldı. Kara, küpme gomer toymagan bit yaña kayın yafragı isen. Ul anı üz gomerendä berençe tapkır toyganday yotılıp isnäde. Tormış bassa basa ikän – küzlär, kolaklar tomalanıp, borınnar is sizmi başlagan, läbasa. İse tügel, şul täräz töbendä niçä yıllar üsep utıruçı kayınnıñ üzenä dä yaña gına iğtibar itte bit äle. Moña tiklem barlıgın da belmi ide. Ä kayın, barın be-lep, kürep, toyıp tora küräseñ. Änä niçek, şaulamıy, borçımıy, tın gına ise belän genä endäşä: “Vakıttan da ğadel däva yuk! Änä, davıllar kilälär dä şaulap kitälär-ä min haman, yıl sayın yäşel yafrak yaram, toram, här koyaşlı kön miña çiksez kuanıç alıp kilä. Kiçä ni bulganın inde min onıttım, irtägä ni bulası bilgesez, ä bügen min bähetle. Min bügen bähet-le! İrtägäse könem tagın da bähetleräk bulır dip ömet itäm. Ä könnärdän yıllar cıyıla! Ägär dä min sineñ täräz töbeñdä üsep utıram ikän, bu bit tikmägä tügel. Ala belsäñ, mindä siña kiräk akıl bar... ”
Uylap kına kara, barın ottırdı bit! Şuşı şıksız räveşkä kergän fatirın, bar gomer cıygan mal-mölkäten, ğailäsen dä, hattä duslıgın da. Dusların tügel, dusmın dip ışangan duslıgın gına. Dus meni inde häzer ul duslar!?
İñ kızganıçı – ğailäse. Hatını süzen ber vakıtta da sanga sukmadı ul. Äytkännären elmäde. Duslar dip yäşäde. Alar bulsa dönya bara, imeş. Menä häzer, bügen kayda soñ alar?Can dusları? Hätta, ayak arasında çüp urınına butalanıp yörüçe Harisı da şıltıratmıy bit, içmasam, bolay uk avır bulmas ide.
Ul selkenmi, başların igän kileş kenä kölärgä kereşte. Kölärgä säbäp tä yuk, köläse dä kilmi, üze kölderä. Köçsezlektän, nindider avırlıktan kotılumı, närsädänder saklanu, şuşı çarasızlıknı yırıp çıgu öçen nindider köç alumı, belmim, säbäben ber hoday üze beläder, tik anıñ tıyılgısız köläse kilde.
Yılavın yılamadı, ir-at yılap tora meni, ir süzen atauga küñel katıp kitkän sıman bula, kölüdän, äye, äye, kölüdän böten biten, ösbaşın yüeşlätep betergän kuz yäşlären uçları belän sıpırıp töşerde dä, yandagı curnal östälendäge şeşägä ürelde. Şeşä buş tügel ide. Tik ul, kulga kısılgan kileş havada bernikadär elenep tordı da,şap itep kire urınına töşep utırdı. Citte! Arakısı da citte! Başkası da! Yañadan başlarga kiräk! Närsäne soñ? Mihnät kürüneme? İr urtasında närsäne kaydan başlarga? Çistıy akılsız bit! Bar ide bit barı da, tormışı citeş ide. Tormışın korıp betergäç kenä nindider ber komsızlık uyınında barın ottıra meni inde keşe? Alla suktı! Şuşı kazinoda uynaudan da zur gönahı bulmagandır, Hoday bolay uk katı kargamas ide. Dusları kotırttı! Häyer, duslarnı ğayepläü uñaylı inde ul. Kotırtuçıları bulgan kebek, kire öndäüçeläre dä buldı bit. Dusları yagın ul bit üze saylap aldı, läbasa. Dusları avızı belän üz cene kotırtkandır! Yarıy, duslar akılsız, şularga iyärdem diyär ide, üze soñ nik alardan akıllırak bulmagan?. .
Ällä tagın kire barıp, ütenep-yalvarıp, uynarga röhsät itülären sorap kararga mikän? Bälki yugaltkannarın kire kaytara alır ide? Bälki çınlap şulay eşläp karargadır? Ul kanatlanıp torıp közge aldına kilep tuzgıgan çäçlären sıpırgalarga, tözätkälärgä kereşte. Äye, äye... Tik, işek katına kilep kulların açkıçka dip kesäsenä tıguga, anda, kanoga barırlık tügel avtobuska tülärlek tä akçası bulmavın isenä töşerep tagın tuktap kaldı. Küñele tagın sürelde, eçen tagın poşınu bastı. Yuk, başka nider eşlärgä kiräk ide! Tik, närsä?
Uf-f-f-f-! Ul tagın inde bu yulı tirgä batkan bitlären, kuları belän sıpırıp kuydı da, tagın kire kilep, divanga audı! Üz-üzen cällämäde dä, aklamadı da, barı tik küräl - madı Ayaz! Şuşı gönahasın niçek kiçerer, niçek onıtır soñ ul? Bolarnıñ barısın onıtır öçen ällä nindi ködrätle köç kiräk bit. Kaydan alır ul köçne?
Başka bar dönyasına da tökerer ide, Gölüzäse genä taşlamasa. Ber süzennän çıkmıy koçagında gına yäşäter ide! Ulına, kızına nilär dip añlattı ikän inde hatını?
Kinät ul urınınnan sikerep tordı da, aşıga-aşıga plaş töymälären kaptırırga kereşte. Balaları! Menä kemnär anı añlıyaçak, kiçeräçäk! Alar anı älbättä añlarlar, tiyeşlär!Ul kergändäge kebek ük ber tarafka bakmıy,bernigä orınmıy turıga işekkä taba atladı. Barırga, tabırga, söyläşergä kiräk!
Podezd işegennän kilep kerügä dömberdägän muzıka tavı-şınnan anıñ kaydan kilgänlegen döres çamaladı Ayaz. Bäyrämsez yäşi almıy bit Gölfirä. Şuşı çıtlık hatın belän Gölüzäseneñ dus buluın hiç önämäde ul. Bäyräm ikän, dimäk, alar monda.
Zvonokka basuga işekne hatını açıp cibärde:
- Ä, bu sin?
- Gölüzä, äydä söyläşik äle.
- Bügen tügel, küräseñ bit, bügen bäyräm...
- Küräm, sin eçkänseñ bit...
- ...
- Sineñ bolay eçkäneñne berençe tapkır küräm.
- İrtägä, yäme, irtägä. Sin şaltıratırsıñ miña. Bügen
Elvinanıñ tugan köne... bezdä kunaklar.
Yözenä salkın su sipkändäy Ayaz siskänep kitte.
- Anı biregä çakır äle.
- Kemne?
- Elvinanı.
- Ul älegä yuk, kayçan kaytır, belmim.
- Tugan köne bit, kayda soñ ul?
- Ul restoranda.
- ...
- Monda minem duslarım... poka.
- ...
Arı basıp torunıñ mäğnäse yuk ikänen añlap, Ayaz baskıçlarga taba borıldı da, avır sulap, akırın gına aska yünälde. Salkın kabul itüne kötkän ide,tik bu tiklem uk bitaraflıknı ömet itmägän ide.
- Kem belän kitte soñ ul restoranga?
- Gali alıp kitte. Ätiseneñ isenä töşmägäç...
Ayaz kinät kenä borıldı da abına-sörlegä kire öskä yögerde.
- Sin... unsigez yäşe dä tulmagan kızıñnı Gali belän res - toranga cäbärdeñme? Sin beläseñme soñ Galineñ kem ikänen?
- Sin beläseñder, sineñ duslarıñ bit. Kızıñ da sineke.
Çukınışıp kitegez şunda duslarıñ-niyeñ belän. Menä, nişlim min ul balalar belän, äyt, nişlätim min alarnı? Siña caylı, kaplanıp katsañ da, siña ber üzeñä berni kiräkmi, “başıñ, küzeñ, fäläneñ dä, üzeñ”. Ä miña häzer nişlärgä soñ, Ayaz? Däşsäñ, teräläseñ dä katasıñ, avızıñnan ber süz alıp bulmıy... Belmim...
- Köt beraz gına, Gölüzä. Mine ber üzemne genä kaldırmagız inde.
- Närsä köt, närsäne kötim soñ? Nindi üzgäreş bulaçak, tizdän min kötkännän genä? Kaldırmagız, imeş. Ä sin üzeñ moña tiklem uyladıñmı soñ bezne? Hot bügen bulsa da sin miña döresen äytä alasıñmı, küzläremä turı karap? Yuk, inde Gölüzä, ber tiyen akçam da, ber närsäm dä kalmadı minem dip, min barın ottırdım, dip. Yöri inde änä häzer kızıñ, kem çakırsa, şunıñ belän restoranga.
Anıñ nindider usal süz äytäse, nider eşlise kilep, Gölüzäneñ yöz karşında kulları belän butalanıp aldı.
- Hayvan sin, Gölüzä,dip, işek yañagına şaplatıp sugıp kuydı da, akırın gına bolganıp tagın baskıçtan töşep kitte.
- Kaysı restoranga kittelär inde?
Soravına cavap bulıp, işekneñ zeñgeldäp yabılganı gına işetelde. Işanmıyça Ayaz öskä kütärelep karadı. Gölüzä çınlap yuk ide inde.
Şulay, basıçnıñ totıngıçına salıngan kileş çigä çäçären yomarlap, kanatkançı urtların çäynäp bik ozak tordı ul podezdda.
Sıgıp yılatırlık başka säbäpläre bulsa da, tik menä şuşında gına berene tapkır çınlap yıladı ir. Bala häsräteneñ niçek avır ikänen berençe tapkır çın küñele belän toyıp yıladı. İnde häzer, sabıyına, gazizenä, berdänber altın börtetegenä kul suzalar bit! Yuk, üze äydä çurt s nim, tik monısın uk kiçerä almas! Üteräçäk ul alarnı, üz kulları belän sıtıp ataçak, barmakları belän genä orınsınnar cimeşenä! Gali, Gali, Gali,. . Keşeder dip uylagan idem min sine, Gali!
Şunda, kemneñder ciñel genä baskıçtan menep kilgänen işetep, siskänep kitte Ayaz. Kızı! Ayak tavışınnan uk tanıp aldı anı ätise. Ul artka çigenep stenaga söyälde dä tın gına kötä başladı. Menä kızı inde soñgı baskıçlardan kütärelä. Yözläre ak, kerfekläre moñsulanıp aska kayrılgannar.
- İsänme kızım?
Yalt itep Elvina öskä karadı.
- Ätiyem...
Ul tuktap kaldı.
- Restoranga bardıñ meni kızım?
- Äye, Gali abıy belän... tugan köneñdä genä dide. Sez anıñ belän häzer dus tügel, da?
- ...
- Ätiyem, ... min başkaça alay itmim yäme?
- Niçek?. .
- Nu, menä şuşılay, sinnän soramıyça.
- Äniyeñ röhsät itkän bit.
- Äni bit ul.
Kızı küz yäşläre belän tomalangan matur sorı küzlären ätiyenä töbäde.
- Ätiyem, gafu it inde mine, yäme.
Ayaz, kulların suzıp, kızın koçagına tartıp aldı da, küzlärennän akkan küz yäşlären kürsätmäs öçen yözen anıñ palto yakalarına yäşerep bar köçenä şıtırdatıp kıstı.
- Barma başkaça berkem belän dä, yäme, kızım. Kiräksä min sine üzem alıp barırmın, yäme, kızım.
Ätiseneñ kısıp koçuınnan sıyakläre çıtırdap avırtsa da, tüzde Elvina, häyer sizmäde dä kebek ul anı. Mesken ätise, nindi köngä töşkän! Nindi köçle, kıyu ide bit ul, batır ide. Tugan kön, restoran imeş, tapkan vakıt tugan kön bäyräm itärgä. Ber çurtım bäyrämnäre dä kiräk tügel, ägär ätise mondıy bähetsez bulsa.
- Teliseñme, min häzer İldarnı alıp çıgam.
- Soñ bit inde, kızım.
- Yuk, ul yoklamıy, häzer mine kötep yata. Minsez yoklamıy ul. Bez ikäü yatabız da, ozak itep sineñ turıda söyläşäbez. Ul şulay tıñlap yata-yata da yoklap kitä. Äni belän yatmıy ul häzer. Çönki äni tönnär buyı Gölfirä apa belän söyläşep utıra, vino eçälär.
Kız ätiseneñ kuyınınnan atılıp çıktı da baskıçtan öskä yögerde:
- Min häzer, äti, köt! İldarnı da şatlandırıyk inde.
Şatlıgınnan oçına-oçına baskıçtan yögerep menep baruçı kızına yaratıp ta, açınıp tä karap kaldı äti keşe. Çönki, kızın kertergä dip ber açılıp yabılgan işekneñ, bügen inde başkaça açılmasın küñele belän toya ide ul .
... Ul vakıtlarnı inde ul häzer bik häterlämi, kayçandır yaratıp karagan kinonıñ häterendä uyılıp kalgan özekläre kebek kenä. Ul gına tügel, anı da häzer häterläüçe yuk ide inde.
Soñgı arada yış kına, kilep şuşı podezd töbendä ozaklap utırgalap kitep yörüçe pläş başlı, sarı çıraylı, bökeräyä töşkän irneñ, kayçandır şuşı uk podezdnıñ öçençe katında dönyanıñ artına tibep yäşägän, matur yözle, çem-kara bödrä çäçle Ayaz ikänen ber kem belmäde. Anı tanımadılar.
Ayaz kayçan gına yortı yanına kilsä dä, skämiyädä ber ük kartnı oçrattı. Elek ber dä kürgäne yuk ide anıñ bu babaynı. Ul annan berni soraşmadı. Kilgän sayın, kalın küzlekläre aşa yılmaep, teräp kuygan tayagın skämiyäneñ ikençe yagına küçerep, “äydük”läp karşı aldı. Küp söylärgä yaratmıy ide babay, küräseñ. Söyläsä dä üz kürgännäre, tartuı, şuşı sügıştan kalgan naçar ğadätennän hiç arına almavı, inde tuksanınçı yäş belän bargaç hava torışınıñ kinät üzgärüe da organizmga avır bula barganlıgı, bik atlap yörise kilsä dä, bik ällä kayda kitep bulmaganlıgı turında gına anda-sanda süz katkalap utırgaladı. Bu ak yözle, ak çäçle, ak sakalmıyıklı babay kırında utıruı rähät ide Ayazga. Anıñ kölemseräp tın gına utıra belüendä, sabırlık señgän tavışında, cay gına köyläp söyläşüendä ul ällä nindi babaylarga gına has galilek, märtäbälek toya ide.
- Üzeñ kaysı yaklardan soñ, ulım? Bezneñ yaklardan tügelseñ mikän dip kenä soravım. Bezneñ yak keşesenä dä ohşap torasıñ.
Bu babaynıñ Ayazga birgän berençe soravı ide.
- Şuşı yaknıkı inde min, babay.
- Ata-anañnar kem ide soñ, balam?
- Ukıtuçılar ide, ikese dä.
- Bik yahşı keşelär ikän ata-analarıñ, ulım.
Äle isännärme soñ?
- Ber-ber artlı kitep bardılar. Unbiş yıl inde häzer.
Şunıñ belän süz başkaça bäylänmäde. Babay tagın yörep kilde, tagın utırdı, tagın nider süz kattı, tagın tayagına söyälep cay gına yörep kitte. Ayaz kayçandır üze yäşägän fatirnıñ, ber - täräz töplärenä avır botakların salıp yal itä-itä cildä bögelep-sıgılıp şayarıp utıruçı ak kayınga, ber - şul fatirnıñ härvakıt açık torgan täräzälärenä karap küpme utırgandır tagın?Ütkännären isenä töşergän sayın, nigä-der, iñ berençe küz aldına öyeneñ, menä häzergedäy, açık tärä-zäläre häm cäyge läysän yañgırda çılanıp betkän şuşı kayın kilde. Soñgı tapkır, inde başka kaytmaska çıgıp kitkändä, täräzälärgä sarılıp, yüeş botakların moñsu şıbırdatıp ul gına bit ozatıp kaldı. Tanıgandır ul häzer dä. Öyne uzıp kük kä aşkan oçların, änä niçek kinaya belän aña taba igäli. Nik kayttıñ di mikän, soñ kayttıñ di mikän?
- Ällä berär tanışıñnı ezliseñme, ulım?
Küptän inde urınına kilep utırıp, kölemseräp tämäkesen suırıp utırgan babaynıñ bu soravınnan siskänep kitte Ayaz. Sorauga cavap itep başın gına kaktı ul. Babay da başkaça sorau birmäde. Agaç şikelle bulıp katıp kilüçe kaltıravık barmakları arasına kıstırgan tämäkesen tagın ber tämläp suırıp, ozak kına Ayaz küze yış tuktalgan täräzälärgä karap tordı da, äñgämädäşenä borılıp karamıy, akırın gına süzgä kereşte.
- Menä altınçı yıldır inde ul fatirda keşe yäşämi.
Kinät kenä bik matur gına yäşäp yatkan cirdän keşelär yukka çıktılar da kuydılar. Kemnärder kilgäläp, şau-şu oyıştırıp kitälär. Minem karçık, alar yugalgan soñınnan ber ike yıl ütkäçten mikän, uramda işetep kergän ide. Ul irkäyne alıp kitep, dusları böten baylıgın tartıp alıp, üzen kıynap ütergännär ikän, kümgän cirlären tabalmıylar ikän, hatını avılına kaytıp kitep bik katı eçügä sabışkan ikän, dip işetep kergän ide. Haktırmı, hak tügelderme. Keçe ulların belmim, kürgänem yuk. Olı kızı kilgäläp yöri monda, kiçlären dvor malayları belän butalana şunda. Alar arasında norkamanı da küp inde. Açulanma, inde siña yärdäme timäsme dip kenä söyländem.
Kart süzennän tuktalıp torıp, tagın tämläp tämäkesen suırıp kuydı:
- Hodaynıñ kodrätläre şulay irken şul, ulım. Kaysın sınar öçen, kaysın sıylar öçen cibärä. Kırık yäşkä citkän ir-atka beraz tuktalıp uylanıp alu farız. Bik az irlär kırıktan uza. Elgäre sugışta küp üldelär, häzer... Küñeleñdägegä kolak sala başlarga kiräk, ulım. Küñeldägeñ härvakıt siña döres yul kürsäter, çönki anda Allah nurı bar. Yözeñne kıyblaga yünälderep, Allahnıñ kodräte aldında tez çügep, kılgannarıñ öçen kiçerüen sorap namazga bas. Hodaynıñ yözennän sibelgän nurlarnı cıyar öçen açılgan kullarıñnıñ uñ uç töbendä şul iñgän yaktılıknıñ cılılıgın toysañ, dimäk, sin döres yuldan baruçı, sin çın möselman. Menä şuña omtılırga kiräk ulım, kırıktan uzgan ir-atka.
Ayaz endäşmäde, barı, ärnüdän çäynälgän urtlarınıñ sızlavınnan yözlären sıttı...
Tik tıngısız kayın gına, nihayät, Allahınıñ güzäl yözen kürergä telägändäy, botakların bolgıy-bolgıy haman kükkä kayırılıp ta, äyterseñ, oçlarınıñ bolıtlarga gına da citä almaganlıgınnan ürtälep, ürsälänep, bertuktausız şauladı da şauladı.
Äye, anıñ bu dönyalıkta ikänlegen berkem belmi ide. Kotkaruçısı kemder, hastahanädä añına kilep küzlären açkan vakıtka bu turıda da küptän onıtkannar ide inde, anık kına beräü dä berni äytä almadı. Niçek barıp eläkkänder ul dürt yöz kilometr yıraklıktagı şähär hastahanäsenä, kem kitergän, närsä belän kilgän? Küpme tırışsa da, ul bu soraularga cavap taba almadı. Yarım cimerek, keşelektän çıgarılgan häldä kilep kergängä ozak yattı, şunı anık belä. Tögäl öç ay yatkannan soñ gına anı çıgarırga buldılar. Tabiplarga rähmät, kalgan isän cirlären cıyıştırıp–bötäşterep, keşe räveşe kertep, çıgarıp cibärdelär. Berlekçägä äz-mäz akçasın da cıyıp birdelär. İzge küñelle keşelär betmägän bit äle dönyada.
Häterläven, çınlap ta başta bik ozak ul berni häterlämäde. Tora-bara akırınlap hätere kayttı, älbättä. Tik ul bu tu-rıda berkemgä dä sizdermäde. Hätta dävalauçı tabibına da. Üze belän ber dokumentı da bulmaganga hastahanä kenägäsenä isemen dä ” Şamil Tatarin” dip kenä yazgannar ide, ul da şul kileş kaldı. Şamil tak Şamil, Tatarin tak Tatarin. Tagın ni kiräk inde? Kalsın şulay!
Äle üz şähärenä kaytkaç ta, ul şul tabiplar takkan isemen üzgärtmäde. Ütkännärenä kaytası kilmägän kebek, üz isemen dä atıysı kilmäde. Şamil iseme belän yañadan dönlıkka eylänep kayttı bit, dimäk şulay yahşırak. Bu tormışında inde anıñ Şamil bulıp yäşise kilde. Häyer, häzer küptän inde anıñ iseme belän kızıksıngan keşe bulmadı. Barmı – bar, eşlime – eşli.
Kulıñda ber käğaz dä bulmagaç eşneñ dä ällä nindiyen tabıp bulmıy, närsä täqdim itsälär, şuña riza bulasıñ. Menä biş yıl inde, şul ber bakçaçılıkta karavılçı bulıp tora. Emägäç, tärtip bozmagaç, urlau-talau bulmagaç, üzen yaratalar, alay. Eşlä genä dilär. Torırına da urını caylandı, şunda uk, eşlägän cirendä. Hezmät hakı ällä ni bulmasa da, citkerä. Rizıkka da tilmermäde. Bulganı belän bakaçılar aña da öleş çıgara torgan buldılar. Yätim keşe bulgaç. Tik menä käğaz-dokumentların da caylasa. Artınnan yörsä, bälki anısı da caylangan bulır ide, üze bit haman nider kötte, nigäder haman suzdı.
Ä menä bıyıl vakıtı citkänder, küräseñ, şähärgä dä çıkkalıy başladı. Ul elekkege doşmannarınnan üç alu yulları da kormadı, kesäsendä yodırık ta yörtmäde, alarnı ezläp tä yörmäde, hiç yuk. Kiçerde mikän ul alarnı, anık kına äytä almadı. Hastahanädän isän-sau çıgıp, kaytıp, balaların kürälsä, bötenläy başkaça yäşär idem dip ant itkän ide bit ul. Şuña, anıñ ütkännären isenä almavı ihtiyärsızlıktan, köçsezlektän dä tügel, ä änä şul süzendä torırga tırışudan bulgandır.
Tege vakıt babay barın döres äytep birsä dä, Ayaz ul yortka yörüen tuktatmadı. Ömete - kızın kürü ide. Babay, kiçlären kürengäli disä dä, kiçlärgä tiklem torırga çıdamı citmi - karañgı töşä başlauga kire kitte dä bardı, kitte dä bardı Ayaz. Kitte genä tügel, döreseräge kaçtı bulır. Ällä kızınnan, ällä üzennän kurıktı?
Ä soñgısında, niçekter barsı da üzennän üze kilep çıktı.
Ul kilep citkändä yort eçendä görläp tuy bara ide - kız ozatu. Uram tulı çır-çu bala çaga, äbi-çäbi, kunaklar, yäşlär. Änä, kiyäü yegete dä käläşen kulınnan töşerep, tirä yagına uçlap akça-täñkälär sibergä kereşte, tormışları bay bulsın, imeş. Ä käläş, matur ak keçkenä sumkasınnan küpläp-küpläp yaltır-yoltır känfitlär sipte. Tormışları tatlı bulsın, imeş. Barısı taşlanıp şularnı çüplädelär.
Ayaznıñ kilüen kürep kalgan tanış babay, ällä kaydan kulların bolgap, anı üz yanına äydäde. Kart yırak tügel, miläş kuakları arasındagı skämiyägä urınlaşkan ide bügen.
Menä şuşında kürde dä inde ul kızın. “Narkomannar belän çuala” digäç, kızın ällä nindi mesken hälendä kürüdän kurıkkan ide, çınlap. Berençe bulıp keşelär arasınnan ul anıñ yözen kürep kaldı. Äle üzgärergä dä ölgermägän, näq tege vakıttagıça ap-ak, çista. Näq äniseneke kebek itep küpertep kuygan matur bödrä, kara çäçläre çigelgän bizäk kebek çigälärenä sibelep töşkännär. Yözennän yılmayu kitmäsä dä, tamaşada hiç katnaşırga telämi ber kırıyda tora da tora. Kinät kız, kemneder ezlägändäy, yak-yagına karana başladı. Ällä anıñ karap torganın toydı inde? Yuk, ikän. Yanına taza, töz genä ber malay kilep, alar ikäüläşep köleşä-köleşä yegetneñ kulındagı känfitlären büleşergä kereştelär. Tukta, İldarı tügelme soñ bu? Şul şul! Kara niçek üskän, yeget bula yazgan!
Ayaz, ike kulı belän dä skämiyäneñ kırıylarına totındı da, avır sulap başların aska ide...
Karañgı ide inde. Bu vakıtta trotuar kırıyına utırıp uyga batkan irgä küplär säyersenep karap üttelär. Dönyasın onıtıp nişläp utıra ide soñ ul? Balaları öçen köyenepme? Ütkännäre öçen ükenepme? Ällä yazmışına räncepme? Yuk, yuk! Bolarnıñ berse dä tügel! Tagın meñ tapkır yuk!
Ul söyenep utırdı! Äye, äye, çınlap, söyenep utırdı? Sin ışanmıysıñ, ul akılınnan şaşkandır, diseñme? Anısı da Hoday kodrätendä, tik anıñ alay tügellegenä min şahit! Sin miña ışanasıñmı? Ul täyämmüm kılgandagı sımak kulları belän şap-şap cirgä sukkalap, bügengesenä, irtägäsenä teläklär teläde, sabırlıklar soradı. Kem belä, bälki bu anıñ üz gomerendä berençe dogası bulgandır!? Yuk, kızı narkoman tügel anıñ. Ul anıñ üzenä ohşagan. Bireşä torgan kalebtän tügel ul! Alar arı taban bergäläp kitäçäklär! Ulı, kızı, öçese bergäläşep! Çönki belä anı Ayaz, kaysı tarafka yul alasın belä! Häzer ul adaşmas!
Üzen küklärgä aşkan ak kayın itep his itte Ayaz. Ul da bügen näq şul kayın kebek ak ide, biyek ide, häm bähetle ide, kiçäge könne kiçägesendä kaldırıp, bügen çiksez bähetle ide. “Ala belsägez, mindä sezgä kiräk akıl bar... ” - dip pışıldadı ul yänäşäsendäge miläş kuaklarına.
BER SORAU
Fevral başı. Berniçä kön irenep kenä seberengän buran nihayat tuktap, zarıktırgan koyaş, ösläre az gına tuñıp kitkän cepşek kar börteklären keçkenä vak koyaşçıklarga äverelderep, soñgı könnärdä citkerä almagan cılılıgın, nurın, yaktılıgın ikelätä arttırırga tırışıp bar köçenä yılmaya ide.
İtänge säğat biş tulır-tulmas, uram seberüçelärneñ kırt ta kırt trotuarga katkan boznı kıruları belän başlanıp kitkän, şähär eçendäge artık kardan arınu ğamäle üzeneñ iñ kızu noktasına citep; sarı-kızıl kiyemnärdäge, köräk, kırgıçlar belän korallanıp, tramvay, avtobus yullarına sibelgän eşçeläre, anıñ östenä, seberüçe, sipterüçe, kıruçı, tutırtuçı häm nihayät töyäp kitüçe maşinalar, barısı da şul çis-ta-rı-nu teläge belän kaynaşıp, üz tormışı belän yäşägän keçkenä şähärçekkä indider ber möhimlek tösmere kertälär ide.
Änä, ul eşlägän bina yanında da kırgıçlı traktor, hanbikäneñ ayak oçında butalanuçı yomışçı malay kebek, tırıldap tegendä-monda yögergäli. Yaña tözelgän bina, çınnan da, äyterseñ altın yögertelgän kıybatlı yaulıkkaka törenep, şundıy uk zatlı kara küzleklär kiyep, koyaşka yözen kütärgän hanbikä ide - gel täräzädän genä torgan kebek, tösle pıyaladan cıyıp korılgan divarlar, altın tösenä buyagan işek töbendä tezelep kitkän kolonnalar... Az gına zävık citep betmi älbättä, yarar, nişliseñ. Şul citeşsezleklär, bu şähärneñ üzäktän bik yırak ikänlegeneñ ber bilgese iç inde ul.
Zur pıyala işeklärdän kilep kerügä, Zilä Bulatovna vahtada utıruçı apanıñ agarınıp kitkän yözen kürde.
- Tamara Sergeevna, närsä buldı tagın?
- Ni bulsın inde, idän yuuçılarnıñ çiläklärgä tiklem tipkäläp, cenlänep menep kitte kabinetına, kürsägez mondagı hälärne.
Biyek baskıçnıñ östendä särkatip kıznıñ yonçıgan tavışı işetelde:
- Cıyılış. Un minuttan barıgız da direktor kabinetına.
Matur binanıñ mramor baskıçlarınnan tavış-tınsız gına baskalap, Zilä Bulatovna öskä kütärelde.
- Kayda buldıgız sez yal könnärendä?
Kabinetı yagınnan cenlänep kilep yatuçı mödireneñ yöz räveşen kürep, Zilä Bulatovna kinät dertläp kuydı.
- Öydä.
- Küräsezme, min närsä belän şögıllänäm häzer? - dip soradı mödir.
- Ä närsä belän şögıllänäsez?
Başka ber hezmätkärennän dä işetmägän bu gamsez, sorauga sorau belän cavap birü başbaştaklıgınnan mödirneñ bolay da zur küzläre tagın da zurayıp kitkän kebek buldı. Küzläre zuraygan sayın, irennäre dä kısılarak töşte.
- Min sezneñ vazıyfalarıgıznı başkaru belän şögıllänäm, bik beläsegez kilsä.
- Soñ, Gölfiyä Kaşfullovna...
- Tuktatıgız, äyter süzegez bulmasa Gölfiyä Kaşfullovna dip kabatlap toruıgıznı, - dip tıñlap ta tormıy bülderep alıp kitte mödir. – Yal könnärendä art sanıgıznı salıp yal itep yatırga telägäç, monda eşkä çıgarga da kiräk tügel ide...
Başkaça nider äytüneñ mäğnäse bulmagangamı, ällä çarasızlıktanmı, belmim, tik Zilä Bulatovna kinät ihlastan yılmaep cibärde. Nindider, tirä-yaktagı kısır häsrätlärdän, borçulardan, vaklıklardan biyek, samimi dä, ilahi da yılmayu ide bu. “Tışta buran tuktagan, monda nindi betmägän buran inde, Hodayım, tuktap torıgız inde, zinhar, täbiğatneñ zakonnarı ber bulırga tiyeş bit inde? ” diyüe bulgandır, ihtimal. İnde mödir, sagayıp, tuktap kaldı. Urınbasarınıñ tagın ber küzlärenä karap, usallıgınnan cep kebek kısılıp kalgan irennäreneñ kırıyların tagın ber kolaklarına taban tartıp kuydı da tiz-tiz genä baskıçlardan tübän yögerde.
Küregezçe genä sez monı? Nindi başbaştaklık, ğamälgä sıymaslık ädäpsezlek, başka beräüneñ dä başına kilmägän buysınırga telämäü, rizasızlık, baznat itü, tär-tip-sez-lek, nihayät? Kaydan kilep çıkkan Alla bändäse bu? Niçek ul monı moña tiklem kürmägän? Sizmägän? Vakıtında urınına utırtırga kiräk bu hatınnı! Miña mondıy hezmätkärlär kiräk tügel!
Äye, äye, yögerä-yögerä baskıçtan töşkändä, yäşen tizlegendä başı citmäslek izge uylar tügel, näq şularnı gına uyladı mödir. Başka çüp-çar uylap torırga vakıtı yuk la anıñ. Ul, gomümän, şunıñ işe, eşenä kagılışlı möhim uylar gına uylıy. Başı-ayagı belän eş keşese bit ul - üz zamanasınıñ üz keşese. Ä zamana anıñ kebek eşleklelärne genä yarata. Kiräkle vakıtta kiräkle urında bulırga telägän keşelärneñ uylar uylap torırga vakıtı bulmaska tiyeş, imanı kamil!
Şul uylarınnan Gölfiyä Kaşfullovnanıñ sulışları kiñäyep kitkän kebek buldı, adımnarı nıgıdı häm ul tagın da köçleräk yarsu häm gayrät belän, betmäs-tökänmäs tırışlıgın salıp, akıra-bakıra, tibenä-törtenä “üz planetasın” tärtipkä kertergä kereşte.
Ä Zilä Bulatovna mödireneñ lap-lop basıp, baskıç buylap kabalanıp çapkanın ällä nindi ber kızıksınu belän karap tordı da borılıp kabinetına yünälde.
Citäkçeseneñ şunıñ işe, kayçak başka sıymaslık ğamällärenä haman iyäläşep betä almıy ide äle ul. Bügen dä anıñ kıyafätenä karap tetränep uyga kaldı. Aña üzençä bäyä birergä, kılanışların aklarlık säbäplär tabırga, ahır kilep añlarga ide isäbe. Gaybät öçen tügel - gıybarät öçen. Citmäsä gorur da, täkäbber dä bit üze. Hatın kıznıñ çäçe ozın - akılı kıska dilär. Ul ozın çäçle zamannardan ayırmalı bularak, çäçlär genä tügel itäklär dä bot töbennän kıska iç inde. Häzer bötenläy başka ziräklektäge mäqal kiräk, cämäğat!
Kıska itäk digännän, Zilä Bulatovnanıñ uylarına ber dä yuktan kilep kergän närsä tügel, çınlap ta kıska itäk kiyergä yarata ide anıñ mödire. Yäşe illedän uzıp barsa da, gäüdäseneñ yat ir-at küze töşererlek berdänber urını buluın belgängä, kıska itäklärne kiñ botlarına yabıştırıp, ükçä tiräläre cide cirdän yamalgan bulsa da kıybatlı kapronkalarnı tarttırıp kiyep kuyıp, biyek ükçäle tüflilärne elep alıp, tırt ta pırt kilep, bina buylap, hezmätkärlären örketep, “mödir” bulıp uynap yörergä yarata ide ul. Mödir genä tügel, ä şähärdäge iñ matur, iñ çibär, iñ zävıklı häm iñ mähäbbätle mödir itep his itkäne şiksez ide.
Ä gorurlıgı? Kaydan kilgän, närsäse belän gorurlana soñ ul? Gorurlıkmı, ällä buş erelek kenäme? Citäkçe bularak, üzen tärbiyälägän cämgıyätneñ, yugarı dairäsendä utıruçıları “çanasınıñ” ber botagına eläkkän buluı aña gorurlık biräme, gärçä anda uk kütärelep menep utırırga tärtäse kıska ikänen belep torsa da? Kem belä? Hezmät itü baskıçınnan yugarı kütärelgän här hatın –kız ruhi yaktan şulay tanımaslık bulıp üzgäräme? Üze belän ber tübä astında eşlägän hezmätkärläreneñ başınnan yörerlek däräcägä citkergän sızıknı kayçan ütä soñ alar? Ni säbäple? Belemsez di tä ytep bulmas ide Gölfiyä Kaşfullovnanı. Mädäniyät ölkäsendä akça eşläü yulların yahşı uk üzläştergän yugarı belemle mädäniyät eşleklese bit üze, yugıysä!
Monda eşkä küçkänçe ük şähärneñ mädäniyät bülegendä oyıştıruçı bulıp eşlägändä “ozın kullı” buluı, balalarga tiyeşle büläklärgä dä näfsenüdän çirkanmavı, hätta sabantuy batırına büläkkä dip, sölge çigüçelär arasında oyıştırılgan şähärküläm konkursta ciñüçegä priz itep bireläse videomagnitafon tartmasına keçkenä kästrül salıp birergä dä namusı citkänlegen, äle alay gına da tügel, ciñüçe kilep, däğvasın beldergäç, närsä, ällä şul sölgeñ öçen maşina birerlär dip ömet itkän ideñ mällä dip äytergä dä cörät itä aluları işetelep, küplärne hayran kaldırgan ide. Keşe turında keşe ni söylämäs inde anısı.
Andıy mödirlär yañgırdan soñ kotırıp üskän çeben gömbäläre sıman adım sayın bit inde, närsä kiräk-kiräkmägängä dä çokçınıp tora inde bu dip, mıyık astınnan gına kölep utırasızdır, beläm. Tik, bit, uylana başlasañ, sorau artınnan sorau tua. Niçä buınnar buyı Güzäl tatar kızı dip üsendergän kızlar, bügen kilep şundıy uk Güzäl bulıp kaldılarmı? Nindi hislär belän tulgannar alar bügen? Nu, inde, emansipatsiyä näticäse, annan ber kayda da kaçıp bulmıy, diyärsez. Kileşäm. Tik näticäse nindi soñ? İrlärebez taşlıy, balalarıbız çit tibä, cannar buş, tännär läzzät toymıy, alay gına da tügel, kiştä-kiştä kiyäügä çıgalmagan kızlar, anaları taşlagan balalar, iserek irlär – menä şuşını telädekme soñ bez? Şuşı bärabärgä töşkän irek kiräk ideme soñ bezgä? Äye, traditsiyä buyınça bezne bäyräm sayın olılıylar, kütärep küklärgä çöyälär, söyü süzlären yattan söylilär, tagın ällä nilär. Tik ul, äle genä min sanap kitkän närsälär ihlaslıgın küptän cuyıp, änä şul kısır traditsiyä genä bulıp kalganın añlıybızmı soñ bez? Äkiyättäge igeleksez yalkau kız çäçlärennän söyräp art sanına tibä-tibä munçaga alıp bargan ubırlı karçık hälenä kaldırdık tügelme soñ ul emansipatsiyäbezne? Äkiyättäge kebek ul da üçen alır bit. Tik, miña kalsa, anıñ kara yılan tulı zatlı sandıgı küptän inde bezneñ arbabıznıñ türenä menep kunaklagan. Şuşındıy yaktı kiläçäkne telädekme soñ bez?
Yazu östälemdä ädäbi kitaplar çäçelep kitkän. Barsında da hatın-kız yazmışı, barsında da gıybrätle yazmışlar... Kürsät yözeñ, äy sıluım, bagıyk serle yözeñä... Au-u-u-u-u! Kayda sez, häzerge zaman Söyembikäläre, Nursoltannarı, Ostazbikäläre... ? Kayda sez? İşetäsezme bezne? İşetmilär! Häyer, kaydan işetsennär soñ, änä bit eşläre tıgız... kaysı bala kolyaskası etep mataşa, integä bahır, çönki kulları buş tügel-bersendä sıra, ikençesendä sigaret; kaysı änä bezneñ mödirebez şikelle hezmätkärlären mıskıllap cikerep mataşa; kaysıları änä bazarda, küzen dä yommıy urlıy, talıy; kaysıları şikle avantyuralar kora; kaysıları änä paneldä tora; kaysıları änä üterä. Aşau, eçü, yaratu, kiçerü kebek ük, üterü süze dä, ğadäti häm yakın bulgan çorda hatın-kız başkaça bula alamı? İlahilık häm Bozıklık... Bälki ğasırlar buyı añlarga, açırga telägän hatın-kıznıñ Böyek Serlelege dä – şuşı ike töşençäneñ anıñ kalebendä härçak yänäşä yäşäüendäder (o, gafu itegez!)?
Äye, kızlar, bik küp mutatsiyälär ütep, şuşı çorga iñ yaraklaşkan forma çıgarıp, nihayät evolyutsiyäneñ iñ soñgı etapına citkänbez tügelme? Sirat küperen ütep, yaña baştan başlau teläge uyanmadımı sezdä?
Planerka tamaşası başlanıp, barlık hezmätkärlär dä kerep utıruga, kanäğat yöz belän süzsez genä barçasın da küzdän kiçerep çıktı da, başların iyep, kinät kıp-kızıl bulıp şeşenep kitkänen yäşerergä telägändäy, yözen uçları belän kaplap beraz süzsez tordı mödir.
- Miña oyat, cämäğat, - dip süzne başladı ul, ğadättägeçä. – Küräsezme, min kıp –kızıl. Çönki miña oyat. Miña oyat, üzemdä şundıy añgıra, nadan hezmätkärlär eşlägängä,dip, küzlären kütärmi genä, ruçkasın barmak oçlarında äyländergäläp süzen dävam itte ul. - Soñ, küpme äytäm, kilep kerügä ük ber kat bar dönyanı tikşerep çıgarga kiräk dip. Kayda känfit kagäze, kayda tämäke töpçege aunap yata.
- Gölfiyä Kaşfullovna, kayda känfit kagäze, kayda tämäke töpçege? – dip, gacäplänep mödirne kabatladı hucalık eşläre buyınça urınbasar.
- Uramda, çıgıp ber genä küz sirpegez äylänä-tiräne.
- Uram seberüçelär äle cıyıştırıp ta betermägän.
- Kiräk tügel miña uram seberüçelär, - dip, mödir, tagın üze söylägän bu bik möhim süzlärgä ähäñ birü öçen, tirän sulap kreslosına terälä töşep, utıruçılarnı tagın ber küzdän kiçerep çıktı. – Sez, kayda karıysız? Şuşı mäğrur binada eşlvegez belän gorurlanıra tiyeş sez, ä tügel inde kul kuşırıp uram seberüçelärne kötep torırga. Uylamaganda gına “glava” kilep kersä, min närsä dip aklanırga tiyeş?
- Kersen, bar cirdä dä tärtip bit, Gölfiyä Kaşfullovna.
Bez dä uram seberergä çıgıyk meni inde häzer, äle eşlägänenä dä tiyen akça alabız.
- Akça. Akçanı änä Yefim Mironoviçtan soragız. Niçä tiyen kaldıra ul bezgä kontsertınnan soñ? – direktor söyläüennän tuktalıp kaldı. Kemneñ küpme hezmät hakı alganlıgı turında, gomümän, söyläşergä yaratmıy ide ul. Annarı, ul kalın küzlekläre aşa karaşların bik mäğnäle itep näq karşısında utıruçı hezmätkärenä töbäp tordı.
- Zilä Bulatovna, min sezne kisätep kuyam, sezneñ eşegez kassa buyında tıkşınıp yörü tügel, borınıgıznı suzıp anda küpme bilet, niçä sumnan satılganın soraşıp yörmägez. Sezneñ eş änä tamaşaçılarnı karşı alu, urnaştıru häm kontsert vakıtında işek töben saklau. Berkem yörergä tiyeş tügel tamaşa vakıtında.
- Bezneñ tamaşaçı äle äzer tügel moña. Tärbiyälänmägän. Annarı, kaysıları balalar belän kilälär. Törle momentlar bula, niçek, çıkmıysız, dip karşı töşä alam inde min? - dip añlata başlagan ide Zilä Bulatovna.
- Tärbiyälägez! Nik tärbiyälämisez? Dilbär Sultıyıvna, Zilä Bulatovna buldıra ala torgan eş tügel bu. Üzegez totınıgız, pocalıstı. Kabatlap äytäm, sez kassaga ber otnoşeniye dä imet itmisez. Min sezne ul vazıyfadan azat itäm, Zilä Bulatovna. Sezneñ eş tamaşaçılar.
- Soñ bit här hezmätkärneñ zakon buyınça...
- Zilä Bulatovna, zakon sezgä min! Kem sezne eşkä aldı häm hezmät hakı tüli? Minme?
Zilä Bulatovnanıñ däşmi toruı ohşadı ahrısı, mödirneñ yözenä tagın nur sirpelde. Olpat direktorlar şikelle üz söylägänenä ışanıp häm ışandırırlık itep söyläşä belüe anı tagın da üsenderep cibärde.
- Minem karardan başka ber kem, ber eşkä tıgılmıy, añlaşıldımı? Pressa belän aralaşmıysız, minem röhsättän başka ber çit-yat keşe dä zalga kerergä tiyeş tügel. Sezneñ öçen miña soñınnan cavap birergä turı kiläçäk. Zilä Bulatovna, kiçä nindi balalar kötüe kertkän idegez? Kem röhsät itte? Nindi başbaştaklık bu? Koridor buylap ırgıp-sikerep yörilär: alar kırgan, vatkan äyberlär öçen kem cavap birä? Kolhoz klubı dip uyladıgız mällä? Ul bu bula kalsa zarplatagızdan çigeräm, belep torıgız. Bu sezgä berençe vıgovor dip kabul itegez.
- Şul tiklem tärtiple tottılar üzlären, sähnägä menep belgän şigırlären söylädelär, matur ekskursiyä oyıştıruda bulışlıgıbız öçen meñ rähmätlär äytep kitergä cıyıngan balalarnı äti-änilärne belän bergä şundıy yämsez itep kuıp çıgarttırgansız.
- Närsä sez, äle sähnägä dä mendelär meni? Sez beläsezme soñ anda niçä sumlık apparatura torganın? Sineñ töşeñä dä kermägän bit ul akçalar. Kem vı sebya vozomnili?
Cıyılış vakıtlarında “Yarar, Gölfiyä Kaşfullovna... ”,
“Eşlärbez Gölfiyä Kaşfullovna... ” digän frazalardan başka ber nindi artık süz kuşılmavına iğtibar itkän ide inde ul. Monda gel mödir genä kinängänçe çıgış yasıy. Baştarak bu häl mäzägeräk bulıp, zıyansız kebek toyılsa da, üzeneñ süz kıstırıp utırularınıñ näticälären ozaklamıy kürä dä başlagaç, bik ük kızık bulmıy başladı.
- Kemgä närsä belän şögıllänergä ikänen min üzem bilgelim. Ya prinimayu reşeniyä, ya, i bolşe nikto! Añlaşıldımı?
Keçkenä kulları belän mödir şap itep östälgä kiterep suktı da berazga tınıp kaldı.
- Gomümän, bez halıkka hezmät itüçelär... Bez üzebez turında, üzebezneñ şähsi tormışıbız turında onıtırga tiyeşbez,dip, rolenä yahşı uk kerep, ni turında söylägänen dä onıtıp, rähätlänep revolyutsion lozunglarga küçte mödir. - Ägär dä bez, üzebezneñ keçkenä hezmät hakıbız turında uylap utırsak, halık bezgä gafu itmäyäçäk...
Hezmätkärlär, däşmi-nitmi, tın gına berbersenä karaşıp avız çitlären genä kuzgatıp, yılmaeşıp utıra başladılar.
- Ber rätkä öçär kat bilet satıla, Gölfiyä Kaşfullovna. Miña kassaga kerergä yaramagaç üzegez häl itegez.
Süzen büldergängä käyefe kırılıp mödirneñ yözenä tagın kızıllık yögerä başladı. Däşmi genä tik utıra belmägän Zilä Bulatovnanıñ sizdermi genä kemder itägennän tartıp kuydı.
- Urnaştırıgız, matur itep, tämle telegezne cällämägez. Kulturno gına itep. Banketkalar citärlek bit bezdä.
Bu turıda başkaça süz kuyırtıp tormadı Zilä Bulatovna. Aña kalsa, çukınışıp kitmilärme şunda... Biletlarga möher dä, baş hisapçı kulına eläkmi, mödir kabinetında gına sugılıp, kassaga töşerelä torgan buldı. Oprihodovat itelmägäç iñ kıybatlı urınnarga iñ yugarı bäyä belän satıla da, otçet käğazdärendä bäyäse töşerelep kürsätelä. Tikşerüçe, kulına suguçı yuk. Şähärneñ mädäniyät bülege başlıgı belän yahşı kileşälär, gadi tel belän äytkändä ber tabaktan aşıylar. Üzenä dä yahşı gına öleş çıkkaç, avızı şunıñ belän kaplana ide başlıknıñ. Annarı, kem-kem, ä citäkçe ir-atlar aldında mödirneñ tulı, matur ayakları iskitkeç osta biilär ide...
- Zilä Bulatovna, sez gomümän, eşkä salkın karıysız. Äydägez äle söyläp kitegez, menä bügen ni eşlärgä ölgerdegez?
- Sez bit üzegez kuşkannı gına başkarırga didegez. Sez bit äle miña kürsätmälär birmädegez. Komaçaulıym, küräseñ, min sezgä...
- Yuknı söylämägez, Zilä Bulatovna, sez miña närsä belän komaçaulıy alasız? – urınbasarınıñ tel töben yahşı añladı mödir. – Mine monda nindider kırın eşlär belän şögıllänä dip uylıysız inde. Sezneñ üzegezneñ eşlisegez kilmi bit, telägegez yuk sıman toyıla miña. Änä Dilbär Sultıyıvnadan ürnäk alıgız, eşli belä bit keşe.
Zilä Bulatovna yılmaep kuydı.
- Gölfiyä Kaşfullovna, sez ber dä borçılmagız, bar da yahşı bulır, bar da vakıtında eşläner, - dip kanatlanıp süzgä kuşılıp kitte Dilbär Sultıyıvna. – Min rasporyaceniyelär birdem. . ,dip, yuk eşen bar itep teteldäp alıp kitte ul.
Tele telgä yokmadı.
Dilbär Sultıyıvna bu binada berençe yıl gına eşlämi ide inde. Küp direktorlar kürep, bersennän dä aldattırmıy da tottırmıy da torgan bulıp, şomarıp betep, bu direktornıñ da üzenä audarırlık yomşak yagın tapkanga, üz baylıgım üzemä citkän dip şapırınırga yaratsa da, kergän “maldan” aña da tama ide, älbättä. Berkemgä beldermägän, açmagan üz serläre, üz plannarı bulıp, yaña urınbasarga karata bulgan mönäsäbbätne mödir belän urtaklaşıp, aña kuşılıp astırtın gına bik küp eşlär başkarsa da, ömet itkän näticäläre Gölfiyä Kaşfullovnanıkınnan ayırımalı häm başka bularak, mödirneñ üzenä ük karşı töbälgän ide.
Gomümän, bu binada eşlägän här keşe üzençä astırtın gına nindider “mögez çıgarırga” mataşıp, ul astırtın eşlärgä gayät zur tırışlık häm ostalık salıp başkarılganga kürä, monı hiç ber kem belmi, sizmi dip ışanu kebek sıyfat has ide. Balık başınnan çeri dilär, kem çanasına utırasıñ şunıñ cırın cırlıysıñ diyü haktır. Şuña kürä, monıñ işe cıyılışlarda kütärelep-bärelep döreslek isbatlap toruga karaganda, däşmi-nitmi genä utırunı kulaylırak kürälär ide.
- Cämäğat, bez bit şäheslär, - dip alıp kitte tagın mödir. Yarata ide ul bu süzne. “Min şähes, bez şähes... ” anıñ oyalunı belmi torgan avızında yış ävälänä torgan süzlär ide ul. - Zilä Bulatovna, sez üzegezne şähes itep toyasızmı? Menä min şähes, ä sez? Minemçä yuktır. Çönki üzen şähes itep toygan keşe bervakıtta da cıyıştıruçılar, vahterlar belän avız cäyep söyläşep tormıydır. Nindi urtaklıgıgız bar soñ sezneñ alar belän? Aptırıym min.
- Şäheslär vahter häm cıyıştıruçılar belän söyläşergä tiyeş tügel meni?
- Üzen ruhi yaktan bay häm biyek dip sanagan keşe kara halık belän urtaklaşu tübänçelegenä töşärgä tiyeş tügel dip uylıym min. Kayçan öyränäsez üzegezne şähes itep totarga?
Gacäplänüdän avızları açık kaldı Zilä Bulatovnanıñ. Menä siña mä, menä işetmäsäñ işet! Cülärlär yortı tügelme soñ bu? Yärdäm sorap, aptırau tulı yözlären bülmädä utıruçı hezmättäşlärenä küçerde Zilä Bulatovna. Karaşı tuktalgan härberse, sizdermi genä, mimik işarälär yasap, äle işetäseläreñ alda digänne belderäse kilep, kaşların, küzlären sikertte. Bu tamaşadan başkaça tıyılıp torır ämälen tapmıy, Zilä Bulatovna buılıp kölergä kereşte... Şunıñ belän planerka bette! Mödir anı küzgä-küz söyläşügä kaldırdı!
Sez inde, kara citäkçese nık uk bäylänä, bu urınbasar bik köyenäder dip uylıysızdır. Hiç yuk! Çönki, näq şuşı, tökereklären çäçä-çäçä mödire üzenä notık ukıp utırgan vakıtta, Zilä Bulatovna bötenläy başka närsä turında, döreseräge, ul inde küptän Gölfiyä Kaşfullovnanıñ tırpayıp, başın aña taba borgan sayın selkenep, sälamläp toruçı tössez çäçlärenä karap, sigezençe martka, üz çäçlären nindi töskä kertäçägen, nindi firma buyauın kullanaçagın, nindi priçeska häm kemnän yasataçagın kuzallap, fikerläp utıru belän mäşgül ide inde.
Planerka vakıtında kölep cibäruyı dä, ber dä üzeneñ mödiren mıskıllıysı kilgännän, hätta anıñ üzen mıskıllarga mataşuına üç itep tä tügel ide. Ul bu turıda uylamadı da. Aña barı tik mödireneñ kön buyı, tegeñä-moña bäylänep çäbälänüe, tozlı-tossız süzläre, här planerkanı üzenä ber mäzäk tamaşaga äyländerü ostalıgı, ahır kilep, tulı ber zur akayudan gına torgan yözläre, kön dä salmıy kiyä torgan cilkälärennän salınıp torgan eç poşırgıç körän bluzkası östenä, küzen dä yommıy üzen Şähes dip utıruı, aña çınlap kölke bulıp toyıldı. Belemle keşe bularak, ihtimal, anı köldererlek başka säbäpläre dä bulgandır, tik bu kollektivta andıy tirän uylarga urın da yuk häm kiräge dä yuk ide. Menä şul gına. Bu inde urınbasarnıñ şuşı bina mohitına yaraklaşa başlaunıñ ber bilgese bulgandır, ihtimal.
Üzenä kilgändä, Zilä Bulatovnanıñ da alardan artıklıgı yuk ide kebek. Gölfiyä Kaşfullovna kebek ük şul uk şähärdä yäşäp, şul tirä keşelär belän aralaşıp, cıyıp kına äytkändä şul uk kazanda kaynagan keşe. Ber –bersenä karşı kuyıp çagıştırıp, menä monısı yahşırak, ä änä tegese naçarırak ta dip äytüe avır bulır ide sıman. Döresen äytergä kiräk, monda cimertep eşläp yörer öçen anıñ böten mömkinçelekläre bar ide: täcribäse, akılı, tırışlıgı, ücätlege, tagın başka uñay sıyfatları. Tik alarnıñ bu eşendä hiç kiräkmägänen aña bik tiz añlattılar.
Bu, ike arada yözgän aysbergnıñ öske öleşe genä ide äle. Küzgä kürenmi torgan, asta tagın nider barlıgın, anıñ gayät tirändä ikänlegen mödir dä, hätta, üzen bik ziräk häm akıllı dip ışangan Dilbär Sultıyıvna da ällä kaysı tirän toygıları belän toydılar, tik añlamadılar. . Berençesennän ayırmalı bularak, ğailäse, ä ikençesennän ayırmalı bularak balaları bulganga, şuşı anda bulıp, üzlärendä bulmagan äyberlär şul aysbergnıñ mödir belän Sultıyıvna basıp torgan yagın rähimsez salkın suga avıştırıp, ä Zilä Bulatovna torgan yagın, niçekter öskäräk kütärtep torgan kebek buluı alanıñ küñellärendä nindider añlaşılmıy torgan kurku hise uyata ide.
Zilä Bulatovnanıñ karaşında, ihlas kölülärendä, gadilegendä, üzenä cälep itep tora torgan cılılıgında, alarnı kurkuga salırlık tagın nilär ukıla ide soñ? Eşneñ asılı da, älege dä bayagı, baş citmäslek ällä nidä dä tügel, ä barı tik yarata belüdä ide. Yuk, yuk, karşı ceneskä karata bulgan yazgı kükräü kebek kükräp kerep gazaplarga salıp, şulay ük kükräp kitep tä bara torgan kıska gına gomerle yaratu tügel. Ä hoday tarafınnan birelep, hatın-kızda tamırlanıp üsep, canın cılırak, küzlären nurlırak, tavışların yagımlırak, kulların kaynarırak, ä üzen tagın da güzälräk itä torgan, üzenä teräk bulırday iren, şul üzenä mäñgelek par itkän irennän tapkan gaziz balaların gına tügel, ä cılı koçagına bar cihannı sıydırırlık, üzenä nindider märtäbälek, ilahilık birgän, yaratır öçen tugan Cir kızı yaratuı turında ide süz. Gölfiyä Kaşfullovnada da, Dilbär Sultıyıvnada da ul yuk ide, yäşämi ide ul alar küñelendä. Kayçandır yaralgan bulıp, ällä nindi meñ törle säbäplär arkasında üsep,sarıf itelä almıy, tupaslangannan-tupaslangan da, kara ber töyer bulıp küñel töplärenä yatıp kalgan. Tın gına yatsa ber häl, kuzgala, sızlıy bit ul, yaratıp –yaratılıp yäşägännärne küralmaska mäcbür itä dä, kürä almıyça talgan küzlärgä kalın küzleklär kidertä. Här kön, küzlärenä kürengän sayın Zilä Bulatovnanıñ tınıç ta, köläç tä, nurlı da yöze ireksezdän alarnıñ änä şul töyerlären kuzgattı, kimsette, tege aysbergnıñ bu yagın tagın da nıgrak batırıp, ul torganın haman da öskä kalkıtıp, İrek statuyası şikelle haman biyekkä kütärde.
... Şul uk könne, äle genä östä tasvirlap kitkän hällärneñ astın-öskä kitererdäy vakıyga da buldı. Mödirneñ berdänber kızı, bik avır diagnoz belän hastahanägä eläkte!
Bina eçenä gomer bulmagan tınıçlık urnaştı. Äyterseñ, ul härvakıt şulay tın gına togan da torgan, bernindi tavış-gaugalar da, hätta kontsertlar da bulmagan.
Mödir üzendä ide. Ul kön buyı üz kabinetınnan çıkmadı. Eş belän kilep kergän oçrakta da, birgän soraularga gadi genä berkatlı cavaplar birep ozatıp, östäle artında kulın kuşırıp, ber noktaga töbälep tik utıra birde...
Kön kiçkä avışkan ide inde. Nindider köçle şartlaunı kötkändäge kebek, kiyerenkelektän siskänderep, telefon şaltıradı.
- Zilä Bulatovna, bire keregez äle.
Zilä Bulatovna kabinetkaa kilep kergändä ul, haman şul räveştä utıra ide äle. Mödirne tanırlık tügel ide. Äyterseñ, ul, nindider mavıktırgıç zur tamaşada uynap tuktap, äle yaña bitlegen genä salgan da, şul ıgı-zıgıdan tuyıp bülmäsenä kerep biklänep, tuktap kalgan. Äle kostyumnarı da, parigı da salınmagan, äle üzen-üze kararga da ölgermägän, arıgan, yonçıgan...
- Nu, niçek anda obstanovka?
- Bar da yahşı. Bar da äzer.
- Sez mine üzegezne küralmıy dip uylamagız. Sez bit şulay uylıysız, äye bit.
Zilä Bulatovna endäşmäde.
- Yuk, sez döres uylamıysız, sez miña bik oşıysız. Sez miña kilgäç tä oşadıgız... Sezneñ bar da äybätter bit, ğailägezdä dim?
- ...
- Bolay gına sorıym inde... Sez döres eşlisez, balalarga yakınrak bulırga kiräk...
Närsäder äytäse kilä ide anıñ! Tik närsäder, älege dä bayagı tege töyereme, aña, bik teläsä dä, eçendägesen açıp birergä mömkinçelek birmi ide. Ul tagın tuktap kaldı.
- Menä min gomer buyı at kebek çabıp yördem inde, eş dip... Kızım miña karata üpkä belän üste... Ul bit minem beräü genä...
- Min añlıym sezne.
Ul başın gına kaktı.
- Häzer niçek kenä yärdäm itergä teläsäm dä, aña kiräk tügel inde. Aña başka närsä kiräk bulgan şul...
Ällä, nihayät añladı mikän ni? Zilä Bulatovna ışanırga da äzer ide inde, anıñ hätta citäkçesen kızganudan küzlärennän yäşläre dä çıkkan ide... tik, şuşı häldän soñ, ike säğat tä ütmi mödireneñ, tuzınıp kilep, vahtadagı Tamara Sergeevnaga akayıp, süzsez genä açkıçın atıp çıgıp kitkänen kürep kaldı da, añladı... Yalgışkanın añladı. Tamara Sergeevnanıñ üzenä töbälgän önsez karaşına cavap itep, cilkälären genä sikertep kuydı da, borçulı yözen biyek täräzdivarlarga bordı.
Ä tışta koyaş yılmaya. Yılmaya... Cil - davlıllarga, kara kalın bolıtlar kualap kitergän salkın yañgırlarga da karamıy barı tik cılı itep yılmaya da yılmaya. Küpme köç häm ködrät anıñ bu, bar tereklek mohtac, yılmayuında! Keşelärgä dä bu sıyfat tikmägä genä birelmägän bit. Dönyanıñ asılı da şulay gadi genä, bez uylagannan küpkä gadiyeräk tügelme?.
BİYEKLEK
(nostalğiyä belän)
Bala çakta zäñgär kükkä karap,
Barmı sineñ uyga batkanıñ?...
Ängam Atnabayıv.
- Änkäy, ä Cir şarın satıp alıp bulamı?
- Yuk, kızçıgım.
Änise kızına söyep häm soklanıp karadı.
- Ä nişläp? Bu dönyada bar närsä dä satıla diseñ iç.
- Cir beräü genä.
- Ä ul zurmı?
- Zur.
- Niçek zur? Bezneñ avıl qadär niçä avılnı kuşsañ Cir qadär bula?
- Ay, belmim kızım.
Änise tagın yılmaep kuydı.
- Barıber, yakınça küpmegä satıp alıp bulır ide?
- Nigä alay borçılasıñ äle ?
Änise, borının mışkıldatıp karavatında yöztübän yatuçı kızınıñ çäçlärennän sıypadı.
- Kiçä apa kitap ukıdı. Atom bombasınnan ülgän kız turında... Nigä tornalarnı şulay küp yasadılar ikän ul äyeme? Ul kız barıber terelmi iç inde.
Kızçık avır sulap yözlären bordı da, munça artındagı üzläre küptän tügel genä cirlägän ürdäk bäbkäseneñ kaberlegen isenä töşerde. Taptap kitmäsennär öçen, tal çıbıgın vaklap, çardugan da korıp kuydılar. Kabere östenä “Yaratkan Yomşakka Ence häm Çulpannan”dip yazu da kaldırdılar. İ yıladı apası. Ul da yıladı, tik kübräk apasın kızganıp yıladı bugay.
Änise haman yılmaep anıñ çäçlärennän sıypadı.
- Üskäç barısın da belerseñ. Yuk belän başıñnı katırma.
- İ, min ozak üsäm iç ...
Ul, torıp, yaña öyneñ yaña gına buyalgan idänendä keçkenä dımlı ezlären kaldırıp, öy aldına çıktı. Koyaş töşkelekkä kütärelgän ide inde. Yıraktan, lert-lert kilep, mototsikl tavışı kilde. Kay arada, äle yaña gına kuyan oyaları yanında mataşuçı apası lapas başına menep tä baskan? Ul da şunda yögerde. Şundıy biyek baskıçtan menä-menä tirläp çıktı.
- Akba-ba-a-a-ay! Niçek küteñ şartlama-a-a-y!
Parlaşıp bar köçlärenä, bar avılnı yañgıratıp kıçkırdılar. Tik salmak kına läñgeldägän matay tavışında işetmider Akbabaları. Häyer, işetmäsä dä belä inde ul alarnıñ ni dip kıçkırgannarın. Änä niçek balkıy anıñ tüzanlı yözläre.
Kızlar kabalana-kabalana baskıçtan kire töştelär dä, uzışa-uzışa uramga yögerdelär. Häzer iñ rähäte! Akbabasınıñ Tuzigı cılıtkan matay lülkäsendä yortlarına tiklem rähätlänep selkenep keräse bar bit äle!
- Närsä, könbagışıgıznı kipterep aşadıgızmı?
Akbabaları kanäğat yılmaya ide.
- Bez anı kiç belän lapas tübäsenä cillärgä cäyep kaldırgan idek. İrtän toruga yuk.
Akbabaları kükrägen kiyerep kölep cibärde.
- Kiçä dä şulay buldı.
Keçkenä kız Akbabasınıñ tiktomal kölüen añlamadı.
- Lapas başına cäydek disez inde, vot şelmalar.
Ul tagın rähätlänep kölde.
- Zurnägez menep, cıyıp töşkänder. Sez bit anıñ cıyıp kuygan känfitlären tabıp çüplisez.
- Yuk, zurnäy anda menälmi.
- Ya, mäçegez Katafey İvanıçıgızdır.
- Katafey miçtän çıkmıy, Akbabay. Lapas tübäsenä dä menmi, yaña öygä dä küçäse kilmi.
Öçese dä yözlären tübän yäşerep beravık däşmi tordılar.
- Çıkmıy disez inde alaysa, vot şelma, ä?
Akbabaları, kesäsenä tıgılıp, zur uçları belän tutırıp alıp, ikesenä dä kızdırgan könbagaş öläşep çıktı.
- Çıpçıkka cim betmäs. Anda kiptermägez könbagışıgıznı. Piçtä kiptereñ.
Vot, cülärlär! Niçek şuña başları citmägän digen, ä? Çıpçıklar çüpli bit inde anı! Niçä kön baş katırıp yördelär: kem çüpli dä, kem çüpli? Yartı çiläk könbagış tü-tü, Akbabalarına äytmädelär genä. Açulanmas ide dä açulanuın. Rizıknıñ qaderen belmägännär dip ärner genä ide.
Kiçkırın ürdäk bäbkälären kualap, ayak oçındagı suga töşerdelär. Zuraygançı, könenä ber-ike tapkır gına, şulay suga töşergälilär alarnı. Yılga buyındagı, yuanlıgınnan kabıgı eçenä sıyışalmıy, ikegä yarılıp, ber kanatın çişmä östennän cäyep cibärgän kart talnıñ şul botagında rähätlänep, Akbabalarınıñ kesäsennän çıkkan cılı könbagışnı çiyerttelär. Dönyadagı iñ rähät urın bu! Yatıp torırga da caylı bulsın öçen botaktan –botakka suzılgan taktaların da üzläre cäydelär. Kiräkle taktalarnı algansız, dip, ber-ike maturın ätkäläre kire alıp menep kitte kitüen. Yarar inde, bolay çabıp yörsäñ dä kurkınıç tügel. Kart tal bit ul zurnäläre kebek. Yarata ul alarnı, yıgılsañ da avırttırmıy. Oçıp töşä başlasañ, botakları belän cähät kenä eläkterep ala da, yomşak kına, çült itep, çişmägä töşerä.
- Äkram Ayratı miña kodagıy di.
Apası pırhıldap kölep cibärde.
- Nişläp?
Närsä soñ ul kodagıy, diyäse dä kilgän ide, endäşmäde. Sineñ belän söyläşüe dä kızık tügel dip, apası ya tagın söylämäs.
- Minem ata kuyannı sezneñ ana kuyanga iltkäç, bez sineñ belän koda-kodaça bulabız inde, di.
- I-ı-ı ... Äkram malayı tärtipsez ikän alaysa.
Apasınıñ matur kükräk tavışı belän“Baboçka-koroboçka, uleti na nebko. Tam tvoi detki, kuşayut konfetki. Vsem rebyatam razdayut, a tebe ni odnoy ne dayut”dip, ällä kemnärdän işetep kaytıp, kat-kat yaratıp cırlagan takmagan tıñlap, tagın bik ozak utırdılar äle. Ällä nindi cır bu, matur da üze. Änkäylärdän känfit kızganıp tormıylar inde, anı üzläre birä iç alar. Keçkenä kız avır sulap kuydı. Yuk känfitne kemnän kızganasañ inde? Bu arada larukka da kländil genä kitergälädelär.
- Äydä kittek.
- Kayda?
- Katafeynı çıgarabız.
- Yuk, min barmıym, kurkam.
- Äydä dim, karale. Alaysa, yörmiseñ başkaça minem belän.
Borınnarın cıyırıp kına keçkenä kız tal östennän aska şuıştı.
- Akbabay bit könbagışnı piçtä kipterergä kuştı, - dide apası, buşap kalgan uçların itägenä sıpırgalap. – İske öyneñ piçe äybät bit inde.
- Pesi iç anda.
- Ut yakkaç çıga ul.
Kart pesi akıllı ide. İşek töbendä kızlar kürenügä elekkege kebek koyrıgın çänçep ayak aslarına taşlanmadı. Yalt kına itep miç avızına sikerde dä, çüp-çar arasına kerep tä şıldı. Belä ul alarnıñ nigä kergännären.
- Katafeyvanıç, pesekäy, çık inde annan, maturım. Äydä, bez siña tämle söt biräbez.
- Pes,pes, pes.
Keçkenä kıznıñ küzlärenä yäşlär elende. Kara niçek, zur, matur küzlären mölderätep karap tora? Nik kilmi ul alar yanına, elekkege kebek sırpalanıp irkälänmi? Minem belän bu öydä torıgız üzegez, kızganmıysız meni, di mikän? Kızgana ul kızgana iske öyen, monda cılırak ta, rähäträk tä ikänen belä iç ul.
- Pes, pes, kil monda.
Apası idändä torgan könbagışlı çilägen ayakları belän etep kuydı da, iske kisäü tayagın alıp miçkä tıktı.
- Çık, Katafey, alaysa häzer monda ut yagabız.
Keçknä kız kurkınıp kulları belän başların kıstı.
- Apa, yakma, yanıp ülä.
- Yana di, santıy meni ul? Häzer çabıp çıga.
Miç aldındagı käğazlär çatırdap yana başladı.
- Käş, çık annan, Katafey dim, - dip özgälänep kıçkırdı apası.
Tik pesi genä, miç avızına çıgarga aşıkmadı. Keçkenä kız, kurkuınnan, yögerep barıp iske kiñ palauay işekneñ artına kerep bastı.
Ul vakıtta zur kız böten miç aldın yalmap kilüçe yalkın belän köräşä ide inde.
- Zurnä-ä-ä-y! Zurnäy! Katafey, pesekä-ä-y, çık dim, nälät!
Apası kisäü tayagın bolgap atıp, uramga çıgıp kaçkanda, palauay işek artındagı señleseneñ külmäk itägeneñ dereldäven genä kürep kaldı.
- Kaç, ätkäy üterä!. .
... Kiç buyı ezlädelär. Zurnäläre:“ Dönya kürgän pesi bit ul, yanmas. Yalkını da miç avızınnan arı kitmägän ide ”, - dide bit.
Tik eçne poşırıp kilgän kiçke karañgılık, alarnıñ gorur mäçelären, üzeneñ tirän bilgesezlegenä alıp, ğaip itkän ide inde. Annarı, urtak kaygılarınnan ikese koçaklaşıp, mine dä sıyındırıgız, miña da salkın bit, digändäy, yaña öyneñ narat sagızı ise añkıp torgan gayrätle büränälärenä sıyınırga tırışıp utırgan taşlandık öyneñ karañgı täräzälärenä karap, biçara öyne dä, utta yansa da, gomere buyı küse-tıçkannardan saklagan öyen taşlarga telämägän tugrı pesine dä kızganıp, tön buyı yılap yattılar. Yäşerengän cirennän pesiläre dä alarnı küräder dä, üzeneñ dä yaktı, yäşel küzlärennän mölderämä yäşlär agızıp yılıydır kebek toyıldı alarga. Açık täräzädän tuktausız yañgırap torgan, ayak oçtagı külneñ meñlägän bakalarınıñ, kızlar üzläre dä çutlap yatarga yaratkan ğaläm yoldızları belän, ber-bersen uzdıra-uzdıra çöreldäşep, yäşäeş turında fälsäfä koruların tıñlap yatu da kızık tügel ide alarga bügen...
İrtän irtük, Akbabaları alarnı, zurnäsen häm tagın ber äbine matayına utırtıp, yırak urmanga ciläkkä iltep kuydı. Çäçäkle bolında yögerä-yögerä tuygançı ciläk cıyıp aşadılar. Zurnäläre kilgändä ük, küñelegez bulgançı üzegez özep aşarsız, dip alıp kilde bit inde. Nazlanıp kına, cibäläy çäçlärenä kerep, irkälänä-irkälänä iskän cil kaydadır yakında gına bulgan kortçılıktan borınnarına bal ise kudı. Mondıy çiksez rähätlek, tagın kayda bar? Äyterseñ alar üzläre ciläktän-ciläkkä kunuçı bal kortları.
- Akbabay köçek birermen dide bezgä, işetteñme?
Apasınıñ koñgırt küzlärendä çatkılar biyeşep aldı.
- Kayçan? Aldama!
Ciläk özäm dip ürelgän cirennän tuktap, huşsız kaldı señlese.
- Ambarda ber et balalagan. Alası matur, sezgä biremen dide. Alabay kuşırbız yäme.
- Yämsez iç Alabay. Tırnakları ak bulsa, Aktırnak kuşarga bula.
Dus karçıgı belän bar dönyasın onıtıp, küptän inde tau tübän ayakların salındırıp, ällä nindi bulmagan hällär turında gäpläşep, äledän-äle şıyık-şıyık kölgäläp utıruçı zurnäläre alarnı isenä töşerde:
- Balalar, äydäñ, kortçı babañnı ciläk belän sıylap, yaña balınnan avız itep çıgıyk ber. Yañgır cilläre dä iskäli, rähmät yaugırı .
Kızlar şatlıklarınnan, ber-bersen kıtıklıy-kıtıklıy çırkıldaşıp, yannarında gına çäreldägän çikertkäneñ cırın bülderep, üländä tägäräri-tägäri köleşergä kereştelär. Nindi äybät kön bu? Niçek rähät bügen alarga!
- Apa, koyaşka karale, anıñ bal aşıysı kilä mikän?
- Küzeñne bozasıñ, koyaşka yaulık aşa kararga kiräk.
Keçkenä kız, apasınnan kabatlap, zur ak yaulıgın cäyep, bitenä kapladı da, tınıp kaldı.
- Kiläder.
- Ä sin kaydan beläseñ?
- Soñ su eçkänne, bal gına yalıy beläder. Bal sudan tämleräk bit.
- Niçek su eçä?
- Soñ, yañgırdan soñ külläveklär koyaş çıkkaç kibä bit inde.
Zurnäy bäräñge yafrakların da koyaş aşıy di bit.
Keçkenä kız, yartı küzen genä çıgarıp, apasına karap kuydı. Ällä nilär belä anıñ apası!
- Katafeyga da bal birsäñ çıkmas ide mikän?
- Yaratmıy inde ul bezne häzer... Çormada gına yatadır da bit.
Bitlärenä yapkan yaulık kırıyların kütärgäläp, salkınça cil isep kuydı.
- Äydä, zürnäylär kerep kitkännär bit inde.
Därräü sikerep torıp, ozın külmäk itäklärenä butalana-butalana, abına-sörtenä, kortçılıkka çaptılar...
Alar cäyäüläp kaytırga çıkkanda, yañgır tuktap, koyaş, küz yäşlärenä koyınganday, ere yañgır tamçılarına kümelep utıruçı sagışlı yäş kayınnarnıñ äle bersenä, äle ikençesenä küçä-küçä kolaklarına nider pışıldap balkıtıp, nurga kümep kitü belän mäşgül ide.
- Apayım, kara, samolet! Kukuruznik!
- Ah-h-h...
Bu kötelmägän yañalıktan, şuşı avaz, anıñ böten sulış yulın kaplap alıp, başkasına çıgarga mömkinçelek birmäde.
Apası yaña yañgır çılatıp kitkän yüeş ülänne yalan ayakları belän çäpeldätep:
- Ähähä-ä-ä-ä-ä-ä-ä-ä-ä-ä-y! - dip, ak yaulıgın bolgıy-bolgıy, alan östennän oçıp kilgän samoletka karşı yögerde.
- Utırt äle-yı-yı-yı-yı-yı-yı-!
- Mine dä-ä-ä-ä, mine dä-ä-ä-ä. Ha-a-a-a-ay!
Alar yögereşkän alanga tiklem kızlarnı kürep ürtägändäy tübän genä oçıp kilgän kukuruznik, urmanga citäräk biyeklegen arttırdı da, yaña gına kükräp ütkän yäşenle yañgırdan soñ taralgan tatlı havadan läzzätlänep utıruçı agaçlarnıñ tınlıgın bozıp, ükerä-ükerä arı taban oçıp kitte.
- Kara niçek astan gına oça äyeme?
- Ihı...
Samolet oçıp kitkäç tä, keçkenä kız, başların cilkäsenä kayırıp salgan kileş, tagın ozak itterep, kötüennän ayırılıp kalgan näni yomşak bärän şikelle, yalgız gına küperep torgan ak bolıtka karap tordı äle.
- Utırsañ yomşaktır inde anda... Ber urap kaytırga ide şul bolıtta.
- Ul par bit, - dip üzeneñ olırak ikänen sizderde apası.
- Ällä kayda alıp kitär äle, Ufaga tiklem. Annan niçek kaytasıñ?
Keçkenä kız apasın işetmäde.
- Bezneñ avılnıñ kayda ikänen belä iç inde ul bolıt. Turısına citkäç kenä töşep kalasıñ.
Nidänder, küzlären bik tirän mäğnäle itep kısıp, hihıldap kölep kuydı zur kız.
- Sineñ oçuçı bulasıñ kiläme? - dide keçkenä kız anıñ kölüenä iğtibar itmi.
- Yuk, min braç bulam. Koşlarnı dävalıym, canvarlarnı...
Zur kıznıñ küz aldına çelt itep, iske öy çormasında kaçıp yatuçı mesken mäçeläre belän, tege könne iserek lesnik abıysı kiterep taşlagan yaralı sayıskannıñ vatık ker maşinası eçendä bärgälänüe isenä töşte. Ber mizgelgä genä näni kızçık ta kerfeklären apasına taban avıştırdı da, moñ tulı dımlı küzlären tagın yaktı havaga kütärde.
- ... Ä mineke kilä.
- ... Yılak bit sin. Yılaklarnı oçuçıga almıylar.
... Näni kız küzlären haman küktän almadı... Kayçan da bulsa üzeneñ şul samllettan da biyekkäräk kütäreläçägen, häm şul bilgesez yugarılıktan Yaktı häm İrken dönyanı manzara kılaçagın küñele belän toya, tik ul dönyanıñ nindi ikänen genä küz aldına kiterä almıylar ide äle.
ÇOÑGIL
Aklık -karalık, yaktılık-karañgılık,
biyeklek-tübänlek... - berlekneñ kanuni
bötenlege! Uyan, häm küñeleñ belän şuşı
hakıykatne bötenläye belän kabul it tä,
nihayat, kalbeñä, yaratılgan köneñnän
susap yäşägän tınıçlık alıp, yäşäeşeñä
näticä kıl, äy, keşem. Ägär köneñ bügen
karañgı ikän, irtägä hiçşiksez anıñ
yaktı bulaçagınnan şiklänmä.
Lira İ.-V.
Avıl urtasındagı mäçetneñ tübäsendäge inde küp gomerlär kadak-çükeç kürmi iskereşep, kubıp betkän kalayları, cil kuzgalgan sayın şap ta şop şapıldaşıp, ällä nindi yämsez tavışlar belän ıñgıraşa-ıñgıraşa tuzına, kotırına torgan buldılar. Bu şomlı tavışlarga, mäçetne urap üskän kart tupıl, kayın agaçlarına çiksez küp oyalar korıp, yakın-tirädäge yortlarnıñ bersenä dä ni yokı mazası, ni rähätländerep bäbkälär üsterü bähete kürsätmägän kara kargalarnıñ da bertuktausız karkıldauları kuşılıp, ällä nindi, kem küñelenä kersä dä bitaraf kaldırmıy torgan küñelsez sörän bulıp yañgırıylar ide. Nişliseñ, biçaradan ni çara digändäy, başkaça berni eşlär häl dä yuk, barı tik bu hakıykat belän kileşergä genä kala. Üz beldegeñ belän mäçet tübäse kagıp yörsäñ – başıñnı çereterlär! Annarı, mäçet digänebezneñ iseme genä mäçet, ä ciseme küptän internat inde anıñ. Kürşe avıldan mäktäpkä yörep ukuçı balalarga internat ul.
Zamanında, avılnıñ ürnäkle kommunistları, partiyä aldında “izge” eş kürsätep, tübäsennän manarasın kisep töşergännän soñ, ike katlı, vakıtında tirä-yündä dan totkan, halkıbıznıñ gorurlıgı bulgan, anıñ imanın saklagan mäçetebez, bügen kilep nindider yämen, gamen, gorurlıgın yugaltkan ber närsä kebek, tezelep kitkän olı küz-täräzälären mölderätep, sagayıp, nilektän şuşı köngä töşkännären hiç añlamıyça aptırap, mesken hälendä tik utıra birde. Eçe dä, häzer meñ törle cihaz belän tulsa da, havası nindider yöräkkä tiyä torgan buşlık, sagış belän sugarılgan ide. Äyterseñ, mäçet bu haläten berniçek kabul itärgä telämäde dä, kabul da itmäde. Manarasız mäçettä toruçı balalar, anda yäşägän vakıtlarda säyer-säyer hällärgä yulıgıp, andagı hällär turında törle çışın-pışın häbärlär yörsä dä, anıñ könküreşenä bernindi dä üzgäreş kermiçä, ul haman internat bulıp kaldı.
Tora-bara bu turıda borçıluçılar da, uylanuçılar da, elekkege mäçetne kızganuçılar da sirägäyde. Tik mäçet üzederme, ällä anıñ ülmägän ruhıdırmı, közge cillärdä iske kalaylarga haman tıngılık birmi, alarnı töyä-töyä, yargalanıp betkän takta aralarına kerep sızgırınıp tuzına-tuzına, yazmışınnan rizasızlıgın belderep ulıy-ulıy, avıl östenä üzeneñ moñ-zarın, kargışın çäçep tordı.
Şulay yıllar artınnan yıllar uzdı – avıl östennän iman nurı sünä bardı. Niçä yöz yıllar elek, çukındırıludan kaçıp dinen, imanın, milläten satmas öçen ilennän kitärgä mäcbür bulıp çit cirlärdä töplänep yäşäp kalgan gorur, başbirmäs ata-babalarıbıznıñ izge ruhı tagın tınıçlıgın yugaltıp, tagın avır sınau aldına bastı...
Yugalgan aylı, mäshärälängän mäçetneñ ränceşe äylänep kayttı, älbättä, kayttı, ozak köttermäde. Yuldan yazgan, oyatın, gıyffäten yugaltkan kızlarıbız, yäşli iserekkä sabışkan ullarıbız, ğailä uçagın totarga, bala tärbiyäläüneñ iñ izge, iñ möhim burıçı itep tanırga telämägän hatın-kızlarıbız, üzen tabuçı häm tuydıruçı ikänlegen onıtıp, mahmırı belän zihennäre butalgan ir-atlarıbız, “Allahı äkbär” belän “bismilla”dan gayre ber doga da belmägän qadersez äbi-babaylarıbız – kıyblasın yugaltkan biçaralarnıñ cimerelgän yazmışları bulıp, bezneñ näsel oyalarıbıznıñ işeklären kaktı. Qader-hörmät yugaldı, ata-ulnı, ana-kıznı belmäs köngä kilde. Yuldan yazgannar yazmış çoñgılında adaştı. Artta barı taşlandık häräbälär genä kala bardı. Cimerelde dä yañadan korıldı, tagın cimerelde, tagın korıldı.
Tormış şulay dävam itä. Berkemne dä kılgan gonahları, yalgışlar öçen hökem itmiçä alga bara da bara.
Kiçä dä mäçetneñ şomlanuı yukka bulmagan ikän. Kötu kuzgalu belän öydän-öygä yäşen tizlegendä kötüçe Sibgatullanıñ ülem häbäre taraldı. İskitkeç häbär! Sibgatulla ülgän! Niçek, kayçan ülgän? Tege, kem äytmeşli, tauga karşı ügez yıgarlık köçe bulsa da, berkayda da eşlärgä telämägän, teläsä-kemgä ber stakanlık eş eşläp “tamagın mirga salıp” yörüçe ber bändägä äylängän ide inde äylänüen. Beräülär “yarar, kotılgan” diyeştelär. Berçä, bu süzlärdä döreslek tä bar ide. Hiç aynıy almıy üze dä igelek kürmi, şul eçüe arkasında hatınınnan ayırılıp, artınnan iyärtep kaytkan berdänber kızına da kön yaktısı kürsätmäde. Şuşındıy taza irneñ nilektänder gomeren zayaga uzdırıp, başkaça öylänä almıy, inde menä häzer kızın da üsterep, ukıtıp, keşe itep, kiyäügä birü şatlıkların da kürä almıyça, et tormışı belän yäşäp, et üleme belän ülep tä kitüen cälläp, küz yäşlären tamızuçılar da buldı. Tik, säbäpläre genä bilgele tügel ide. Häyer, bu turıda borçıluçı da bulmadı. Kemgä kiräk soñ ul?
Ğadättä, eçergä yarata torgan barlık irlär kebek ük, aynık çagında is kitkeç yahşı, yomşak küñelle, izgelekle-igelekle, ni kuşsañ da yögerep toruçı, sorasañ cähännäm tişegenä dä kerep çıgarga da äzer bulgan bu “Alla mählüge” eçsä - iblis alıştırıp kuygan kebek üzgärä ide.
Töp kebek kıska buylı, tabak bitle, yarım pläş başlı, şeşenep betkän kısık küzle, kızıl yözle, billären kayış belän buıp kuyıp, yomşak kına baskalap, tavış-tınsız gına kaytıp kerä dä - dönyasına bulgan bar açuın, näfräten, şul gaziz, yätim, niçek kenä cäberläsä dä, sabıylıgı belän barısın kiçerep, gafu itep, hätta şuşı ätise birgän tormışka riza da bulıp yäşärgä tırışıp yatuçı, yaratır başka keşese bulmaganga, ätilärne niçek bulsalar da yaratırga kiräk dip uylaganga, anı çiksez yaratuçı kızına çıgarıp, üzeneñ bähetsezlekläreneñ säbäben dä ireksezdän aña kaytarıp kaldırıp – dönya cimerergä, bilendäge kayışın çişep alıp seltängälärgä, äşäke süzlär belän sügenä-sügenä kıynarga totına ide. Tuygançı kotırına-kotırına da arıp yokıga kitä.
Ä Galiyäse, sabıy Galiyäse, anıñ nihayat yoklap kitüenä Hodayga meñ rähmätlären ukıp, idängä suzılıp yatkan atasınıñ baş astına mendären tıgıp, sasısına çebennär cıyılmasın öçen bitenä çüpräk, östenä odeyalın kaplap, ğadättägeçä, kurkuınnan tiz genä tınıçlana almaganga, çirattagı yokısız tönen uzdırır öçen yaratkan urını – täräzä töbenä menep utıra ide. Monda rähät bula aña. Kurkınıç ta tügel. Uramda tınlık. Bar dönyaga ay nurı taralgan. Bu vakıtlarda berni turında da uylıysı kilmi Galiyäneñ. Barı tik şuşı tınlıkka, canına rähätlek birä torgan tınlıkka kerep yugalası gına kilä.
Şuşı vakıtta, iske genä öyneñ kügärgän ramalı, tar gına täräzäse töbendä, keçkenä kulları belän koçaklap totkan tez başlarına yüeş borınnarın teräp tınıp kalgan näni kız balanıñ nilär uylaganın berkem dä belmäde. Barı tik ay gına, ällä hälen añlap, ällä añlamıyça gına, anıñ, yuka gına cibäläy çäçlärennän, koyaşta aşalgan yomrı cilkälärennän, yalan ayak yögerep çebiläp betkän ayaklarınnan – yıgılsa da, yılasa da berkayçan nazlı, irkä kullar toymagan keçkenä genä gäüdälärennän irkäläde, öşegän tänen cılıttı.
Ul könne dä ğadättägeçä buldı. Ätise irtän torıp, yuıngıçnıñ borının şaltır-şoltır kiterep yuına başlauga uyandı Galiyä. Yoklaganda astına uk kerep betkän yurganın söyräp çıgarıp, başınnan uk yabınıp, sıñar küze belän genä ätisen küzlärgä kereşte.
Menä ätise, yuınıp betep, bitlären, suı tamıp torgan çäçlären östendäge külmägeneñ çabuına gına ışkıştırıp östäl yanına kilde.
- Yokla! Äle irtä, - dide ul Galiyägä borılıp karamıyça gına.
Belä ide Sibgatulla kızınıñ ğadäten. Timer çäynekne kütärep tüşlärennän agıza-agıza, goltlatıp böten suın eçep beterde dä berni bulmaganday:
- Üzeñä berär närsä hästärlä inde. Aç utırma, - dip işekkä taba yünälde. – Yugaroç kötüendä min.
Annarı, işek tupsasına citkäç tuktap, kesäsennän yomarlanıp betkän unlık çıgardı da:
- Menä mä, üzeñä berär närsä al, - dip, östäl kırıyına kuyıp, aşıga-aşıga çıgıp kitte.
Galiyä, ğadättägeçä sikerep torıp, ätiseneñ kapkadan çıgıp uram buylap kitkänen dä karap kalmadı. Kuzgalası da kilmiçä, yatkan kileş kenä böten öyne küzdän kiçerde.
Änä, türdä, miç artında ätiseneñ karavatı. Mendär-yastıklarınıñ tışlıkları kerlänep, kayber cirlärennän tişkälänep, eçläre çıgıp betkän. Galiyä anı tuzdırıp taşlagan kaz oyasına oşatıp, avızınıñ çite belän genä yılmaep kuydı.
Arırak, tar gına, kuldan yasalgan östäl östendä - televizor. Kürsätkän könen häterlämi anıñ Galiyä. Şul eşlämägän kileş kenä kiterdelär dä bugay äle anı. Ätise ällä niçä tapkır yasatırga da yörde.
Urtalarında torgan televizordan zurlıkları belän ällä ni küpkä ayırılmagan täräzälärneñ pıyalalarında irtänge koyaş nurları biyeşä. Öy eçeneñ eç poşırgıç sälämälegennän, moñsu küzlären miç söreme señep kügärep betkän çeltär-çarşaular artına yäşerergä tırışıp utıruçı täräzälärne koyaş nurları gına bizi almıy şul. Ul nurlar barı sabıy Galiyäneñ küzläre aşa küñelenä ütep kerep käyefen kütärergä, canınıñ ällä nindi urınnarına yomşak kına kagılıp:”Bireşmä Galiyä, sineñ bar da äybät bulaçak!” - dip, därt-küät östärgä genä sälätlelär ide.
Televizorga terälep ük Galiyäneñ karavatı tora. Oşıy ide aña üzeneñ yoklagan cire. Yan stenasına Fäyrüzä apası birgän matur curnallardan kisep alıngan törle-törle räsemnär elengän. İrtälären, ätise çıgıp kitkän çaklarda şul räsemnärneñ äle bersenä, äle ikençesenä karap hıyallanıp yatarga yarata ul. “Eh, min bolay bulsam ide, eh, min tegeläy yäşäsäm ide,”digän hıyal kanatları anı ällä nindi biyekleklärgä alıp menep, ällä nilärgä ömetländerä, ımsındıra ide. Galiyägä şunısı da citä. Küp kiräk meni ul hıyallarga ışanası kilgän kız balaga?
Şuşı eşlären tämamlagaç, Galiyä karavatı kırıyınnan işekkä taba suzılgan aş östälennän ätise kaldırgan akçanı ürelep kenä aldı da, äyländerep kararga kereşte. Annarı, uçlarına kısıp totkan kileş anıñ cılılıgın toyıp, häzer kitbetkä töşep, bu akçaga nilär alaçagı küz aldına kiterep bik ozak hıyallanıp yattı...
- Tor balam, tor. Koyaş sırtıñnı kızdırgançı yoklau kileşmäs! Tor!
Zuränkäseneñ tavışınnan Galiyä siskänep kitte. Yokımsırap kitkän ikän. Ay, kibet tä açılgandır bit inde.
Tik, äbise utırgan yaktan, kinät borınga kilep bärelgän kaynar kıstıbıy ise anıñ böten plannarın üzgärtte. Yugıysä, torgaç ta kibetkä yögeräse ide bit. Mondıy kıstıbıylı hällär alarda siräk bula şul, şuña zuränkäse äytmeşli, bik farsit itep bulmıy. Äbise torgan yortta bala-çaga küp bulganga, anıñ peşkän äyberläre Galiyägä kilep citep ölgermi kala. Andagı cämänän yavı barlık avızga elägerdäy äyberlärne korıtıp kına tora.
- Äydä, aşale, balam! Kiçä kiç tä menmädeñ, aşarıgızga bulgandırmı inde, yuktırmı? Tege zobanıy tagı eçüdäder inde. Bik cillänep kaytıp kilä ide kiçkırın, kürep kaldım min anı. Kaytsın da olaksın! Nik saklap yatasıñ sin anı? Sizmägändäräk çık ta kit! Çistıy Gazrail arbasınnan töşep kalgan buldı bit! Aşarıña ipiyeñ dä kürenmi inde, balakayım. Akça kaldırmıy inde ul, üz korsagınnan artmıy. Keşese dä bit anıñ naçar käsep taptı, arakıga gına eşlätälär. Balası tilmergänen uylap toruçı yuk inde ul häzer. Arakısı arakı bulsa yarar ide äle, adäm tilertkeç närsä. Kaysı iblise satadır?
Zuränkäse üze sorıy, üze ük soraularına cavabın birä-birä haman tıkıldavın belde. Aña Galiyäneñ rizıgına tıgılıp, “ıkı-mıkı” kilep toruı da kiräk tügel. Belep, kürep tora inde ul barın da. Yöräge ärnegängä, başkaça eş kodrätennän kilmägängä, şulay zarlanıp bulsa da eçen buşatuı gına inde.
Çäylär eçkännän soñ Galiyä zuränkäsenä iyärep, kibetkä tiklem mende. Annan zuränkäse aña kesä tutırıp matur kağäzle känfitlär, prännek-peçenelär salıp, artıp kalgan akçasın kesäsenä tıgıp:
- Berär cireñä tıgıp kuy. Atañ belsä, tıngılık birmäs. Mäktäbeñä berär närsä alasıñ bulsa, kiräk bulır, - dip, kire öyenä ozatıp, karap kaldı.
Äle kaytışlıy, sugış çukmarı İlham karşısına çıgıp känfit-peçene daulap, ber-ikene kolak töbenä utırtkaç kına avız tutırıp akırıp yılap kaytıp kitep - mäş kileşep tä aldılar.
Kön kiçkä avışkaç, utız kadaklı çiläklären köyäntälärenä asıp, kolonkaga suga barıp kilde. Ätise çişmä suın yarata, yaratuın. Soñgı tapkır çişmägä barıp, tulı çiläkläre belän yılga aşa salıngan yaña küperdän çıkkanda sörlegep, suga koyılıp töşep, çiläkläre-niläre belän aga yazgannan soñ zuränkäse anda başkaça barmaska kuştı: ”Çişmä suları eçmäsä dä, çukınmas ta äle atañ!” – dide. Ayakların şunda avırttırdı inde Galiyä, äle haman tönnären yokı birmi sızlap intekterälär. Çiläkläre dä zur şul, tigez cirdän barganda da cirgä tiyäm-tiyäm dip kilälär. Kibet täm-tomnarına aldanıp, öydä ber çümeç tä su yuklıgın bötenläy onıtkan. Kiçä taşıp kuyganın ätise tügep-çäçep betergän. Anıñ niçek integep taşıganın belmi bit ul, kürgäne dä yuk. Äle häzer kaytsa:”Min kötü kötep kayttım! Kaya suıñ?” dip akırınırga totınaçak.
Annarı, keşedä aşap kaytsa da, salgan baştan aşaganın onıtıp gel kapkalarga rizık sorap, aptıratıp beterä dip, tabaga bäräñge dä kızdırırga kuyıp, kürşe Mädinä apası yanına skämiyägä kötü karşılarga çıgıp utırgan ide. Anıñ belän cıyın yuk-bar turında söyläşep, köleşep utırdılar.
Sizenmäde şul Galiyä ul könneñ niçek betäsen, sizenmäde. Sizengän, belgän bulsa da nişlär ide soñ ul? Yögerep barıp atasınıñ eçkän şeşäsenä yabışır ideme? Andıy hällär bulgalap, anıñ öçen Galiyägä az eläkmäde. Mäñge alay eşlämäskä ant itkän ide inde ul.
Äle kötü kaytır vakıt citkäç, ätisenä iptäşkä çıkkan malaynıñ atta can-farman çabıp kilep:” Sibgatulla abzıy ülgän” digän söränennän başı göcläp kitsä dä, bu kurkınıç häbärne citkergän malayga buş küzlären zur itep yırtıp karap, süzlärenä ber börtek tä ışanmıy, başka keşegä äytäse urınga nişläpter aña kilep äytkän sıman kabul itte. İşetkäne zihenenä yakınlaşkan sayın, üzen nindider upkınga cay gına, rähät itep töşep barganday his itä başladı. Kaydadır yırakka, bik tirängä oçkanın çamalasa da, üzen tuktatıp kalırga täqate citmäde. Ällä nindi läzzätlär kötep torgan sıman böten canı-täne belän şunda, tiränlekkä omtıldı. “Äydä, bernindi kaygı-häsrätlär dä yuk, rähät monda! Can rähäte!” dip kemder anı ışandırırga teläde...
Şunnan arı nilär bulganın Galiyä häterlämäde. Nindider, naçar töşme, naçar kinomı kürgän kebek – räsemnär berbersenä yalganmadı, süzlärneñ mäğnäläre çualdı. Kay urınga törtsälär dä, şunda törtelep, bernigä iğtibar itmiçä, soragan süzlärneñ, cavap birü tügel, mäğnäsen añlamıyça, kayda, kemneñ närsä eşlägänenä töşenmiçä - ni üle, ni tere tik utırdı.
Ä küzlärendäge kurkınıç buşlıktan küz yäşläre ällä kaçıp, ällä kibep betkännär ide. Galiyä vakıtnıñ agımın sizmäde.
Küzlären açıp cibärgändä Fäyrüzä apalarınıñ öyendä ide inde. Bar bulgan hällärne isenä töşerep, bügenge köndä üzeneñ kem ikänlegen, nindi häldä, ätise ülgännän soñ dönyası kaysı yakka üzgärgänlegen küñelennän kiçerep, barısın añlarga, ber köygä salıp caylarga tırışıp karadı. Tik bu kurkınıç uylardan, anıñ tagın başları äylänep kitkän sıman buldı, tamagına ällä nindi, tege könnän birle anı buası kilep, sulış alırga birmägän töyer kilep tıgılıp, kaltıranıp kitte. Zuränkäseneñ ara-tirä, bik kiräkle eş belän bargan cirennän, nigä barganlıgın onıtıp, kızık itterep:” Tukta, kem bulıp eşlim soñ äle min monda?” digän süzlären isenä töşerep yılmaerga da tırışıp karadı. Bulmadı. Uyları şunnan arı kitmäde.
Nik berse dä kilmi soñ yanına? Hällären soramıy? Ul tınıçlanıp kalırlık itep, bügen, irtägä niçek yäşärgä ikänen öyrätep, añlatıp kitmi?
Şulay küzlären açıp, tın gına yatkan arada, kürşe bülmägä kemnärder kerep, pışıldap kına söyläşä başladılar.
- Yarar, yal itsen! Ber dä borçılmagız, uyanır. Min kiç tagın sugılırmın äle. Alay-bolay bula kalsa çakırtırsız. Küpme yoklasa da yoklasın. Aña häl cıyarga kiräk, sabıy bit äle ul, - dip söylände berse.
Galiyä monısınıñ avıl feldşerı Räsimä apası ikänen, ä süzneñ üze turında barganlıgın añladı, älbättä. Annarı, çert itterep Räsimä apasınıñ sumkasa yabıldı. Meñ törle sumkalarnıñ çertläülärennän ayırıp tanıy alır ide Galiyä Räsimä apasınıñ ul sumkasınıñ yabıluın! Avılda ber kemdä dä yuk anıkı kebek zur, matur, ak sumka. Çertläp yabıluına tiklem küñelenä rähätlek birä ide anıñ. Cayı turı kilep alar yanınnan uzgan sayın feldşer apası anıñ yanına kerep, hälen soraşıp, avırtkan ayagın karap, ällä ni qadär vitamin, bankaga tutırılgan tämle-tämle äyberlär kaldırıp kitä torgan ide. Bu yulı da, bälki buş itmägänder, berär närsä kaldırgandır äle. Sorar äle Fäyrüzä apasınnan.
Galiyäneñ uyların bülderep, tege yakta tagın pışıldaşa başladılar:
- Yarar alaysa, Räsimä apa. Rähmät sezgä! – di-di, kaysısıdır Räsimä apanı ozata çıgıp kitte. Ozatuçı kıştır-kıştır kire äylänep kaytkaç, pışıldau dävam itte:
- Kara inde bu mulla aktıgı Gäläüne! Tagın töşkän ätkäy yanına. “Tegeläyme, bolaymı,” dip soraşkan bula. Oyatsız! Kemgä kiräge bar inde anıñ häzer, cir bitneñ? Cenaza çıgarga iserep kilgän bit, äy! Vot mulla, digen, äy!
- Äle, silsäüit prsidätele anıñ östenä kilep kergän di bit äle şul könne. Anısın işetteñme? Gäräy babay da bulgan di şunda. Kiçä, Gäräy Mörşidäse söyläp torgan. ”Kilep kersäk, malaykayım, tege, avızın kort çakkırı mullabız, mäyet kolaşası östenä menepterep yatıp yoklagan, minsiñaytim!” - dip äytä di. “Üze lıgır iserek,”dip äytä di. Prsidätel teldän kalıp karap torgan-torgan da, aptıragaç:”Kaya kiräk, üzen dä yuındırıgız-kiyenderegez dä ozatıgız inde,” – dip äytkän dä tökerep çıgıp kitkän di.
- Äytäm cille, kürşe avıl mullasın kiterttelär. Şulay bulgan meni ul?
- Äle sin kürmädeñ anıñ soñınnan töşep, iserek başınnan nilär kılanıp yörgänen. Mäyet yuarga keşelär alıp töştem dip, üzeneñ läh iserek öç şeşädäşen iyärtep kergän di. “Kitegez monnan, avılda poka min mulla,” –dip urın daulıy di, malakayım, mäyet östendä. Äle şeşädäşläreneñ kem ikänen belsäñ.
- Kemnär, dip. İşetkänem bar inde, tege törmädän kaytıp cıyılgan närsälär şunıñ yanına iyäläşkännär ikän dip.
- Äye inde. Yatalar di şunda mullası belän bergä häyer-sadaka akçasın eçep. Menä, kem uylasın mulla şuşılay kılanıp yata alır dip. Başka sıyırlık häl tügel bit. Häzer beldelär dä soñ, bötne rayon sasıp ölgerde. Kit, adäm kölkese!
- Kuıp çıgara algannarmı soñ inde?
- Çak! Böten keşe kerep, kit annan, keşe kölderep, läğnät cıyıp yörmä, mäyet mäshäräläp dip äytkälägäç, kaytuın kaytıp kitmäsä dä, ber çitkä çıgıp bastı da şım buldı, eşneñ nidä ikänlegen abaylap aldımı? Ay-hay! Ä tege keşeläre kaber kazıgan cirgä çaptılar.
- İnde nişläterlär ikän? Mullalıktan alırlar mikän?
- Belmim inde. Kem alsın inde anı? Kemgä kiräk soñ anıñ mullalıgı-niye? Kem mulla itep saylagan soñ anı? Şuşı mıskıllanuçı keşelär bit inde. Başkaça beräü dä iskeçä cünläp ukıy belmägäç, yöri inde şunda, avılnıñ iñ ukımışlı keşese bulıp, ästäğfirulla täübä, täübä. Keşe üze çakırgaç, bara inde. Elekkege kebek ukazlı mullalar yuk iç häzer. Kayan alasıñ anı? Cıyın äbi-çäbi bar da! Aları da, aşka cıyılgan sayın “alay tiyeş” tä”bolay tiyeş” diyeşep, härkaysısı üz süzen hak süzgä çıgarırga tırışıp, talaşışıp betälär.
Tagın tıyılalmıy kölgän tavışlar kilde.
Galiyä, apalarınıñ, şulay berni bulmaganday köleşep, läçtek satıp utırularınnan könläşep kuydı. Anıñ da alar yanına çıgası, dönyaların onıtıp söyläşäse, köleşäse kilde. Fäyrüzä apası belän kaz bäbkäläre saklagandagı kebek könnär buyına, dus kızı belän çäçlärenä bihisap küp bigudilar urap, beräm-beräm, üzlärenä küz atıp yörüçe yegetlärne tikşergännären, avıl yäşläre arasında kem-kem belän yöri, kem-kemne taşlagannarı turında täfsilläp ozak itep söyläülären tıñlap, alarnıñ ällä nindi küzlärneñ yavın alıp yaltırap torgan tırnak buyıy torgan lakların, irennärenä sörtä torgan yanıp torgan pomadaların alışına-alışına sörtülären karap torası, barmak oçlarına tamızır-tamızmas kına tiderep sörtkän duhilarınıñ islären isnise – alar kebek çiksez bähetle bulası kilde.
Kürşe bülmädän: “ Ay, Galiyäne uyattık, ahırı,” dip ahıldaşular, çınlap ta anı uyatıp cibärgändäy itte – ul bügengesenä äylänep kayttı...
Menä bügen ätiseneñ “cidesen” dä ütkärdelär. Mondıy könnärdä barsına da bulışıp, küñeldägelären onıtırga teläp nilär genä eşläsä dä, suda batırga telämägän sal büränäse şikele kiçereşläre haman öskä kalkıp çıktılar Galiyäneñ. Zuränkäse hiç cibäräse kilmäsä dä, meñ törle säbäplär tabıp öyläre tiräsennän dä ütte.
Beraz tuktap karap kına kitte. Kerergä bazmadı.
Mesken öy, yul çatında başların salıp sagışlanıp utıruçı därviş kebek, avır häsrätennän iske palauay tübälären, tışlanmagan çerek büränälären yanınnan sızılıp kitkän tıkırık yagına avıştırıp, tagın da yätimlänep, karañgılanıp kalgan. Ä täräzäläre, aldına tezeleşep utırgan sap-sarı säräüäy agaçları arasınnan anı kürep kalırga tırışıp, küzlären mölderätep: ”Galiyäkäy, kitmä, zinhar! Sin dä kitmä! Taşlama atañnıñ nigezen, taşlandık itmä! Sinsez dä bezgä çiksez avır bulır! Taşlama!” dip yalvarıp karıylar sımak ide.
İske öy, karşısında basıp torgan – zäñgär külmäklären kigän, çäçlären tuzdırıp salgan kakça gäüdäle, kükrägenä ällä küpme sabırlıklar, miherbanlık, gayre kırıs dönyasına söyü, tagın ällä niçaklı izge hislär tutırgan olı canlı, menä bügen genä, böten yahşılıkları, kimçelekläre belän çiksez yakın bulıp toyılgan yäş hucabikäsenä küpme genä ömetlänep karasa da, Galiyäse aña bügen yakın kilergä telämäde. Kerä almadı şul! Ägär kersä, kurkuına çıdıy almıy häle betär dä, mäñge çıgalmıy, ätise kebek ülep kalır sıman toydı. Äbise belän Fäyrüzä apasınnan başka anı ezläüçe dä bulmas. Äle häzer alarnıñ anı ezläp yörergä vakıtları da yuk.
Ä yäşise kilä! Alda ni kötkänen kem belä bit äle? Tik niçek yäşär soñ ul? Bu öysez niçek yäşär? Bu bit anıñ berdänber üz öye! Anıñ başka öye yuk! Bu avılda da başka hiçber cirdä dä! Anıñ bit bu dönyadagı berdänber tuktalışı! Tagın kayda tuktalır da, kemnär kolaç cäyep karşı alır soñ anı? Öyeneñ eçendä anıñ äle kiräkle äyberläre, fäqıyr genä bulsa da kiyemnäre, uyınçıkları, yırak şähärdän kaysıdır apası alıp kaytkan baş qadärle zur ak bantigı bar. Anıñ aklıgınnan, paqlegennän üz gäüdäse östenä kuyarga kıyınsınıp, berär kiyärmen äle dip, niçä yıllar saklagan ide.
Ä kön sayın yugan tabak savıtları, kön sayın kulına totkan öy kiräk-yarakları? Bügennän bit alar da yätim, kiräksez!
Galiyägä, ägär şuşında yäşärgä turı kilsä - yäşi dä almas, ägär taşlarga turı kilsä - taşlıy da almas kebek toyıldı. Ütkännärennän başka, ätisennän başka niçek yäşär? Ul bit başkaça yäşi dä belmi! Nişlär? Kemgä kiräk soñ ul? Bolay da, gomer buyı tıngılık kürmägän zuränkäsenäme? Näq ätise kebek ük iserek abzıysınamı? Anıñ biş balalı, üz balalarınnan da tuyıp betkän ciñgäsenäme?
Şuşı uyları belän Galiyä ziyäratka niçek kilep citkänen dä sizmi kaldı. Kilü belän kesäsennän, tege könne ätise kaldırıp kitkän un täñkädän kalgan akçaga, kibettän algan yasalma çäçäklären çardugannıñ timer oçlıgına urap kuydı da, ätise ülgän könnän alıp berençe tapkır bärep çıkkan küz yäşlärenä buılıp yılarga totındı.
Barına da – üzen, berdänber kızın cällämiçä, cide yat kulına ber yalgızın taşlap kitkän katı bägerle ätisenä ärnep, dönyasına şuşılay bähetsez bulıp yaraluına räncep, üzeneñ kurkaklıgınnan, köçsezlegennän ürtälep yıladı. Berkem kürmäde dä anı, işetmäde dä. Kürsä dä, işetsä dä, barı tik, dönyalıgında hucasınnan ber adımga da kalmagan, annan mäñge ayırılmagan, ul ülgäç tä könenä ällä niçä tapkır ziyäratka kilep yuksınıp yörüçe kart et Sarbay gına ide. Keçkenä hucabikäseneñ aldına kilep utırıp, küzlären mölderätep, aña kuşılıp işeteler-işetelmäs neçkä genä itterep çinap yılaştı, häsräten urtaklaştı.
Anda-sanda ziyärat buyınnan kürşe avılga taba ütep-sütep yörüçe yulçılar gına, bu, eten koçaklap üksep yılap utıruçı kıznıñ kem ikänen dä belmiçä, belergä dä telämiçä, anıñ bolay kılanıp utıruına kaysısı aptırap, kaysısı kızık tabıp kölep, üz yulları belän ütä tordılar.
- Balam, Galiyäm, kil äle monda, utır äle yanıma.
Zuränkäse, östäldäge samovarga töşkän yözeneñ zägıyf şäüläsen centekläp küzätep utıruçı onıgın iñnärennän koçıp alıp itägenä utırttı da, kak, kıtırşı kulları belän arkalarınnan şapıldatıp söyärgä kereşte.
- Söydergäneñ dä yuk inde häzer, balam. Ällä üsep kitteñ, ällä bez, dönya kuıp, sineñ barlıgıñnı şäylämi başladık. Menä bit ni qadärle zur bulıp üskänseñ, itäkkä dä sıymıysıñ ikän iç häzer, rähmät yaugırı. Äy, balam...
Äbise söylävennän tuktap kaldı.
- Zuränkäy, nigä alay ällä nämälär söyliseñ? Nämä buldı?
Galiyä zuränkäseneñ küzlärenä karadı. Yüeş küzlären yäşerergä mataşa tügelme soñ?
- Äyt inde, nigä yılıysıñ?
- Ey, balam! Äle äce-köce ayları gına, säfär aylarıñ alda äle...
Bäla-kaza sizenep şöbhälängändä, bik siräk kenä äytä äbise bu süzen. Ätiseneñ ülemennän dä kurkınıçrak tagın ni bulırga mömkin soñ?
- Silsäüit anañnı çakırtkan balam.
Zuränkäse başka endäşmäde. Bik ällä ni çäylär eçäse kilmäsä dä, yözeneñ küñelsezlegen onıgına kürsätäse kilmägängä, kırıyga borılıp, utırgan cirennän genä ürelep samovarın yañartıp cibärde.
- Kaydan kayta soñ ul? Tege dönyadan tügelder bit?
- Et belä inde anıñ kaydan kaytkanlıgın. Eçendä canı bulgan bulsa, tüzä almas ide, kayçan da ber kaytıp kürengän bulır ide. Äydä yarıy inde, Hoday şulay kuşkandır. Aktıgı häyerle bulsın!
Kötkän ide, gomere buyı kötkän ide Galiyä. Tik menä häzer tügel. Nigä häzer tügel ikänen üz-üzenä añlata almadı. Äzer tügel ide ul aña. Küñelendäge, ätiseneñ üleme kaldırgan häräbälärne cıyıştırıp ta ölgermäde bit äle ul, çıdarmı soñ? Annarı, zuränkäseneñ dä bu häbärgä ber dä şatlanmavı şikle. “... säfär ayları, säfär ayları... ” dip küñelennän kabatladı Galiyä. Nik bolay dide soñ ul?
Änise turında berni belmi üste Galiyä. Ana, äni söyüe, tagın ällä närsäläre turında mäktäptä meñ kat söylänsä dä, kulına eläkkän kitaplarnıñ kübesendä şuşı sorauga bagışlanıp bik küp yazılsa da – ul süzlär, ul kiçereşlär Galiyägä yat ide. Azrak başına uy kerä başlagaç, ätisennän:”Minem äni kayda?” dip ber genä tapkır sorarga batırçılık itkän kızına: ”Närsägä kiräk buldı siña ul suçka?” dip bakıruı, barına da nokta kuydı. Ul başkaça soramadı.
Keçkenä çagında, uramda kürşe malayları belän sugışıp-nitep kitsälär, alar akırıp yılaşa başlauga:
“Ni buldı, bäbkäm?” - dip yögerep çıgıp citkän änkäläre buluınnan eçennän genä könläp, “bäbkäm” süzen üz östendä dä tatıp karıysı kilep-kilep kitsä dä, tora-bara, şul uk malaylarnıñ kaydadır aşıguçı anaları artınnan:”Äni, min dä baram! Min dä baram!”dip, avız-borınnarın yüeşlätep çabışuların balalık, artıgın kılanu itep kabul itä başladı. Barı tik ber närsäne genä - şuşı tışkı bitaraflıgı belän, küñeleneñ iñ töbendä hiçşiksez yäşägän, kaydadır bik yıraktagı üz änisen yaratırga häm yaratılırga digän ömet-teläkne tomalarga, bastırırga telägänlegen genä - añlamadı.
Tormış räveşe, mährümlekläre Galiyäneñ holkında da üz ezen kaldırmıy kalmadı. Şunlıktan, artık nazlılık belän ayırılıp tormadı. Üzen kıyırsıttırmadı, kiräk çagında süzgä dä kesägä kermäde. Üzen-üze saklarga anı tormış öyrätte. Ukuda artık ölger ukuçı bulıp sanalmasa da, arttan söyrälüçe dä tügel ide. Öy eşlären äzerläü bik turı kilmägängä, ä soñrak inde şulay tiyeş sıman toyıla başlaganga, naçar bilgelär kübesençä şunıñ öçen eläkkäläde. Bolay, därestä tıñlap utırgannar belän yırıp çıgarlık bula ide.
Kileş-kilbäte, kigän kiyemeneñ üze yugan, üze tekkän, çäçlären üze tarap cıygan buluı belän başka balalardan ällä kaydan ayırılıp tordı. Çatnap torgan usallıgı öçen anı küplär söymädelär. Kaysıları, bar usallıgın älege dä bayagı yätimlegenä sıltap, kızganıp karadılar.
Bu ayırıp karaular küp vakıt Galiyäne tuydıra ide, älbättä. Aña kayçak şul keşelär arasında küzgä kürenmäslek bulıp erise, yugalası, onıtılıp torası kilde. Klasstaş kızları kigän, anıkınnan maturırak ta, yañarak ta, pöhtäräk tä kiyemnärne kiyäse, közgelekkä, alarnıkı kebek matur tüflilären yılkıldatıp, akkoştay alyapkıçlar kiyep balkıp yörise – alar kebek ük bulası kilde. Kilde. Läkin, kürmämeşkä, sizmämeşkä salındı.
Tormış aña şulay köçli-köçli bitaraflık bitlege kidertergä tırıştı. Aña kızganmıyça, iksez-çiksez küp itep barı tik ber genä närsä - betmäs-tökänmäs uylar gına birelgän ide. Bik teläsä dä, baş tarta almadı alardan Galiyä. Kiresençä, alar anıñ iñ yakın duslarına äverelä bardılar.
“Kaytkan, kaytkan! Silsäüitkä kaytkan di. Galiyäneñ änise silsäüittä utıra di. Häzer monda töşälär di, prid belän!” Fäyrüzä, yortta oçragan här keşegä bertuktausız şuşı süzlärne takrarlap, ayak aslarına elägep taptalıp, cimerelep, koyılıp kalgan ber närsägä dä iğtibar itmi, öygä kerep tizräk Galiyäne kürergä aşıktı.
- Galiyä, zuränkäy, kaytkan tege! Saniyä kaytkan!
- Çü, çü! Tınıçlan. Kaytkan ikän - kermi kire borılıp kitmäs äle.
Galiyä, apasınıñ bolay kotırınıp kilep kerüennän bigräk, işetkän häbärennän kurkıp yanında enälären çelter-çelter kiterep oyık bäyläp kıyışkan zuränkäsenä tagın da sıyınıbrak utırdı. Beravık öçese dä tın gına tordılar.
- Zuränkäy, ul Saniyä, äybät änime? Äybät bulmasa, mine birep cibärmä yäme. Bez sineñ belän ikäü bezneñ öydä torırbız, yäme. Min häzer kurıkmıym iç öygä kaytırga.
- Yarar balam, yarar. Äni keşe bulgaç naçar bulmıy inde ul, bäbkäm.
Zuränkäse, onıgınıñ tirläp çıkkan mañgaylarınnan übä-übä kükrägenä kısıp, nık itep söyde dä, yäşle küzlären yaulık oçı belän sörtep alıp, karaşların uramga taşladı. “Kaytmas digän idem. Kaytkan ikän, çukıngan täre!” dip sukrandı ul eçennän genä.
Ul arada Fäyrüzä yaña gına utırgan urınınnan kubıp, yänä täräzägä taşlandı:
- Änä, kilep tä yatalar inde. Uf, alla... Galiyä, apaçım, äydä, çıgasıñmı äniyeñneñ karşısına? Äniyeñ kaytıp kilä bit!
- Yuk, min kurkam Fäyrüzä apa, yuk, yuk,çıkmıym!
Bu häldän yugalıp kalgan Galiyä ni şatlanırga, ni yılarga belmäde.
- Alay yaramıy inde apayım, äniyeñ bit... Sagınmagan da ikän diyär.
- Bar, cäfalama balanı! Çıkmıym di ikän, nik köçliseñ sin anı? Kergäç kürer äle.
Artıgırak kılanıp, tuzınıp taşlaganın äle genä añla, Fäyrüzä, täräzä yañagına söyälep, ğayeple küzlären äbisenä töbäde. Belä ide bit inde anıñ Saniyänı söymägänen.
Zuränkäse, ap-ak oyıkbaşlar kigän kamıt ayakları belän agaç idännärne şıgırdata-şıgırdata atlap öy aldına çıgıp kitügä, Galiyä tiz genä miç artındagı karauatnıñ türenä menep utırdı da, aldına mendären kaplap kuyıp, tıyılgısız kaltırangan kulları belän yözlären kapladı.
İşegaldında söyläşkän tavışlar işetelä başlauga, Fäyrüzä dä äbise artınnan çıgıp yugaldı. Galiyä ber üze kaldı. Yörägeneñ yarsıp tibüenä kolakları göcli başladı. Kurkınıç. Şatlanırga kiräk bit, yugıysä, yögerep çıgıp: “Änekäyem, kayttıñ meni,” - dip, muyınına taşlanırga kiräk. Änise añardan şunı kötäder? Ä üze? Nigä soñ turıga anıñ yanına kaytmagan? “Kızım sin kayda?” – dip uram buylap anı ezläp kilmägän? İsem öçen çakırtkanga kürä genä kaytkaç, pritkä “Kayttım!” – dip kul kuyarga kergänme?
- Ey, kunaklar bar ikän, äydägez, uzıgı-ız, uzıgı-ız, - dip kaudarlangan buldı zuränkäse öy aldında.
Kunaklar öygä uza başlaganda Fäyrüzä apasınıñ:
- Äydägez, türdän uzıgız, türdän uzıgız, - dip, ällä nindi säyer, neçkä genä tavış belän kıstaşkanı işetelde.
“Kerdelär! Yuk, çıkmayaçak ul anda, çıkmayaçak. Kitmi ul ber cirgä dä! Monda, zuränkäse yanında kalaçak! Anıñ belän şuşı cılı karauatta koçaklaşıp yoklayaçak. Ber kem dä kiräk tügel aña üz zuränkäsennän başka!” Galiyä, karauatnıñ tür poçmagına şuışıp barıp, keçkenä mäçedäy yomarlanıp yattı da, äbiseneñ çäç isläre kilep torgan olı, yomşak mendärne yabınıp, tınıp kaldı. “Monda çıksa, nişlär? Kem dip däşer ul aña? Ägär äni dip däşä almasa? Äni dip äytmäsäñ yarar mikän? Açulanmaslarmı?”
Zur yakta, kunaklar tagın ber kat isänläşep, häl-ähväl soraşıp, urnaşıp betep, cay gına monda kilüläreneñ säbäplären añlata başladılar.
Mendärgä kaplanıp yatkanga Galiyä alarnıñ süzlären ap-açık uk işetmäde. Başta, Fäyrüzä apası “prit” dip yörtkän Däülätcan abıy nider söyläp mataştı. Anıñ söylävenä ara-tirä zuränkäseneñ, Fäyrüzä apasınıñ häm tagın ber yat tavışnıñ kısılgalaganı işetelde. “ Menä şuldır inde, äbäü, tavışları da ällä niçek. ” Galiyägä çınlap ta äniseneñ tavışı bötenläy yat, yämsez dä, köysez dä, alay gına da tügel, ul tavışnı anıñ işetäse dä kilmägän häm ber vakıtta da işetäse kilmäs tä kebek toyıldı. “Nigä bolay äti ülgäç kenä kayttı ikän soñ ul? Moña tiklem mine küräse kilmägäç, nigä häzer kaytkan? Yaratmıym da min anı! Ul üze yaratmagaç, min närsägä yaratıym di anı? Kiräk tügel, kitmim min anıñ belän! Kitmim!”
- Galiyä apayım! Äydä çıgayık äle, sine anda çakıralar.
Mendär aşa Fäyrüzä apasınıñ ällä kaydan yıraktan kilgän tavışın işetep Galiyä katıp kaldı.
- Galiyä, töş äydä karauattan.
Galiyä kıymıldamıy da mendär astında yata birde. Anıñ hiç kenä dä şuşı cılı mendär astınnan ul dönyaga çıgası kilmäde. Kaldırsınnar ide anı şuşı tınıçlıkta! Nik haman tartkalıylar, yolıkkalıylar soñ anı? Tagın kemgä ni kiräk inde añardan?
- Galiyä, dimen! Töş äle dimen annan!
Fäyrüzä apası ürelep anıñ östendäge mendären alıp attı da, ayaklarınnan eläkterep üzenä taba söyri başladı.
- Kit dimen! Totınma miña!
Galiyä kulları belän yastıkka çatırdap yabışıp, ayakları belän etenergä, tibenergä kereşte:
- Totınmagız didem bit min sezgä! Kit! Kit! Kitegez monnan!
Galiyä akırıp yılarga kereşte. Mendär astınnan yolkıp alularınnan gına da tügel, ällä kemnärgä, üze dä añlap betermägän ällä närsäläre öçen üpkäläp, ärnep yıladı. Äyterseñ äle genä, eçendäge niçä yıllar yäşerenep yatıp, gel sızlap, sıkrap, canın avırtırıp torgan, aña irkenläp yäşärgä, şatlanırga, sularga birmägän yaman şeşe şartlap tişelde dä kotırınıp tışka urgıldı. Sulkıldıy-sulkıldıy, bärgälänä-bärgälänä, tuygançı yıladı.
- Nişliseñ sin, apayım? Çıgıp äniyeñne kür genä digän idek... - dide Fäyrüzä apası tagın teşe-tırnagı belän karışkan Galiyäneñ ciñnärenä ürelep.
- Timä miña! Kagılma miña! Kiräkmi! Ik, çıkmıym!
Çäç-başları tuzıp, ükerep yılaudan yözläre kızarınıp, şeşenep, bar dönyası yüeşlänep tänenä yabışıp betkän, karavatnıñ timer başlarına kuptarıp alalmaslık nık itep kulların urap, üzeneñ tez başlarına ayakların katırıp teräp utırgan señleseneñ bu kızganıç kıyafätennän bötenläy koyılıp töşte Fäyrüzä.
- Yarar, yarar, apayım! Tınıçlan. Utır şunda gına. Timim bütän. Yılama gına. Timim, timim.
Apasınıñ äle üze yaklı ikänen toyıp, Galiyä beraz tınıçlanıp kitte. Yılavınnan tuktap, yañakların karavat başınıñ salkın timerenä teräp, küzlären yomdı da, kinät kenä buşap kalgan kuñeleneñ sulkıldıy-sulkıldıy äkeren genä nindider tirän tınlıkka töşep barganın toydı. Tormışınıñ üzenä karata rähimsezlegennän bik yırak bulgan bu çiksez tiränlektä yılap çistarıngannan soñ, böten tännärenä, kannarına, küzänäklärenä tiklem ütep kerep, canına nindider rähätlek, yaktılık birä torgan bu märhämätle tınlıkta mäñgegä kaluın, bar bulmışı tälap itte. Äyterseñ, yulına kolaç-kolaç taşlagan avırlıkların ciñep çıgar öçen Hoday täğalä üze köç birde.
Çıkmadı. Närsäsenä karıştı, nilärennän kurıktı soñ ul? Ätise ülgängä genä üzen kızganıp kaytkan äniseneñ küzlärennän üzen kimseterlek, änisenä karata moña tiklem qaderläp saklagan iñ izge, iñ matur hislären mıskıllarlık döreslekne ukudan kurıktımı? Ällä, häzer anıñ aldına çıgıp bassa, kiçereşlären tıya almıy, moñ-zarı küz karaşları belän agıp çıgar da, yöräge astında kısılıp, kurkudan der kaltırap yatuçı canınıñ östennän yuka gına elpäsen açıp cibärep, küñel töbendäge şäp-şärä torıp kalgan hislären, toygıların kürerlär dä, ber ni añlamıy mıskıllap kölerlär, ber kemgä dä açılmagan, üzenä dä ser genä bulıp kala birgän serlärenä, iñ neçkä kıllarına katı bärelep, mäshärä itülärennän, ahır kilep şul hisläreneñ şärälege ihtiyärsız kemnärneder kimseter, ränceter dip kurıktımı? Kem belä?
Zuränkäse dä, Fäyrüzä apası da, Däülätcan abıysı da anıñ bolay tiskärelänüen üzençä añlagandır, tik berse dä anı açulanmagannardır, räncemägännärder.
Alarnı vokzalga tiklem iltäse ciñel maşina, yaltıravık külmäklären kiyep, bäyrämgä kitep baruçı matur kız kebek yılkıldap, aşıkmıy gına zuränkäläreneñ kapka töbenä kilep tuktadı. Üz gomerendä ber tapkır da “Ciguli”ga utırıp karamagan Galiyä, balalıgı belän kızıgıp, yögerep kilep, anıñ işegeneñ totkasına kilep totıngan gına ide, nindider bik möhim eşe isenä töşergändäy kinät tuktadı da, kıyınsınudan kızarıngan yözlären uramnıñ tege başınnan kürener-kürenmäs kenä bulıp utıruçı öyenä bordı. Aldındagı säräväylär selkenmi dä tın gına, äyterseñ: ”Saubullaşmıy da kitäseñ meni,Galiyäkäy!” dip,üpkä tulı karaşların aña bakkannar. Tugan öye tagın da meskeneräk, bähetsezräk kebek, bu yulı inde anıñ kitüen kürergä telämägändäy, yözlären agaçlar artına yäşerep, kaçıp utıradır sıman toyıldı.
Bu yat kiçereşlärdän üzen niçek totarga, mondıy vakıtta nilär äytergä ikänen dä belmägän Galiyä, kauşavınnan maşinanıñ işegen açıp,eçenä kerep utırdı. Beleşmiçä, ällä kitü bähetennän, ällä ayırılu häsrätennän akkan küz yäşlären, yomşarıp betkän borının, berrättän ciñ oçları belän sıpırıp kuydı da, äle genä kerep utırgan cirennän aşıga-aşıga kire çıgıp, tagın öye yagına karap kattı.
Küz karaşları yänä üzenä çiksez yakın cirlärgä - üze küpme gomerlär uzıp yörgän tıkırık başlarına, moña tiklem ber qadere bulmagan anıñ yomşak bäbkä ülännärenä, yazgı sularda bata-çuma “pesi”lären cıygan tallarına, cäyen-közen yözlärendä tägärägän tau bitlärenä, här botagı tanış çikläveklegenä, sabıylıgı belän küzlärenä diñgez bulıp kürengän küllärenä barıp totaştı. Üz gomerendä berençe tapkır alarnıñ küñelenä nikadär yakın, üz buluların toydı da, şuşı yaña tugan matur, ber ük vakıtta rähät tä, yöräk ärnetkeç tä hislärdän dulkınlanıp küz yäşlärenä koyındı. Alar da anı kızganalardır, cibäräse kilmi tın gına yılıylardır sıman toyıldı. “Yılamagız! Min ozak tormıym, kaytam min! Menä kürersez!” dip kıçkırası kilde...
Kinät, yanında gına tagın da kemneñder borının mışkıldatıp torganın işetep, artına äylänep karadı Galiyä. Ni kürsen! Yandagı kärtägä söyälep, yamaulı ıştanlı, yalan ayaklı, ışkıy–ışkıy borın tiräläre kızarıp, kutırlap betkän, älege dä bayagı sugış çukmarı İlhamnıñ küzlären yäşländerep, kalın irennären tagın da nıgrak bültäytep, saldırıp toruın kürep ihlas küñeldän gacäpkä kaldı. Kemnän-kemnän, tik İlhamnan monı kötmägän ide ul. Şul mizgeldä ük aña karata ber börtek tä üpkä kaldırmıyça, kılgan doşmanlıklarınıñ barın beryulı kiçerep: ”Nämäşläp yılap torasıñ sin, santıkay? Ülärgä kitmim iç!” dip çırkıldap kölep cibärde...
Olı yulnıñ tuzanı böterelä-böterelä ozatuçılarnı avılı-niye belän ütkännärgä suırıp aldı. Kaldılar... Ul kitte.
ÄKİYÄT
“Sigez tular-tulmas kilgän vahta avtobusınnan koyılgan halık etenä-törtenä kerep, kiyemnären genä salıp attılar da, kabinetlarınnan çıgıp kuışa-kuışa kanturnıñ ozın koridorı buylap çabışırga kereştelär.
Kanturlarda eş ğadättä şulay başlana. Östäl artlarına kerep, kön buyı astınnan çıkmas öçen käğaz öyemenä kerep kümelgänçe, başta kümeläse käğazlären barlıylar. Tege kabul itü bülmäsennän ber kolaç, busınnan ber kolaç. Kaysına kul kuyılgan, kaysına kuyılmaganbarsı aşıgıç, barsı tiz. Kantur maşinası kuzgaldı, ritmına tiñläşergä kiräk, ölgäşergä, alay gına da tügel, ber adım alda barırga kiräk. Alda baru gına da tügel, alda barganıñnı belep torırga tiyeşlär. Sin üzeñ här çak ürnäk, sarıf itkän vakıtıñ ratsional, eşlägän eşeñ hezmät citeşterüçänlegeneñ yugarı kürsätkeçlärenä täñgäl, başıñda, hezmät çıgımnarına sakçıllık ideyaları şaşıp taşıp torırga tiyeş. Maşina şul kürsätkeçlär belän sanlaşa, başkanı belmi. Anıñ bit canı yuk!
General direktorda irtänge kiñäşmä betep, urınbasarlar üzlärenä karagan hezmätkärlär belän kiñäşmälären başlap cibärü öçen, koridor buylap gorur gına atlap, karşılarına oçragannar belän çüpläp kenä isänläşep, kalgan vak-töyäk kiräk-kiräkmägännär belän isänläşü tübänçelegenä töşmäs öçen, aska salıngan küz kabakların kaşlarına elep, irenep kenä üz öställäre artına atladılar. ”
Hikäyämneñ näq şuşı cirenä citkäç kenä özderde bit fikerne kızım. Äkiyät söylä dä, äkiyät söylä! Bu tönne, citdi genä ber hikäyä yazıp atıym dip totıngan idem bit, yugıysä. Hoday kuşmagan ikän! Häyer, äkiyät digännän, äydä soñ, tıñlıy bir! “Kızım siña äytäm, kilen sin tıñla” dilärme äle?
Min keçkenä kızımnıñ karauatına kırın yatıp, anı ber rähätlänep söydem dä, üzemneñ äkiyätemne başladım.
Borın-borın zamanda, Kaf tau, cide diñgez artında, dip uylamagız tagın, ä bezneñ zamanda, Kazan artında, kalın urmanda, bulgan di ber kırmıska öyeme.
Bu öyemneñ tözeleşe bik gadi bulgan.
İñ urtada, yahşılap kipterelgän çiklävek torgan, ä çiklävek eçendä baş kırmıska utırgan.
Ä anı uratıp, härvakıt üzgärüçe - kırmıska –transformerlar torgan. Alar ber vakıtta da baş kırmıskanıñ süzennän çıkmagannar, anı här kötelmägän bälä-kazadan saklap, kaplap, ışıklap torgannar. Bu tugrılıkları öçen alarga baş kırmıska gel üz kazanınnan azık taşlıy torgan bulgan. Şuña alar bik tuk häm tormışları belän kanäğat bulgannar.
Tagın da tübänräk –plastilin kırmıskalar torgan. Ul plastilin kırmıskalardan baş kırmıska häm transformerlar ni teläsälär şunı bögep yasıy algannar. Alar şundıy yomşak häm nindi dä bulsa karşılık kürsätügä sälätsez bulgannar.
Bu plastilin kırmıskalarnıñ bar bulganı - bırgıda uynau ikän. Alar kön buyına transformerlar töşergän, baş kırmıskanıñ färmannarın tuktausız bırgılagannar, tavışları artık köçle, moñı “täk sibä” häm uyın koralı bularak ähämiyätläre dä şunıñ çaklı gına bulgan.
Ä kalgannar – eşçe kırmıskalar. Öyemdäge bar rizık, baylık alar hezmäte belän tabılgan. Kagıydä bularak, bu oyada här kön, bar tarafnı yañgıratıp, menä şuşı eşçe kırmıskalarnıñ uñganlıkları turında gel söyläp, alarnı gel maktap torgannar. Tik rizıknı büleşkändä genä biş yıl elek küpme rizık eläkkän bulsa, häzer şunıñ çirege dä eläkmi torgan bulgan di.
Kön sayın äle alarga, bezneñ Missiyä: ”Eşlärgä, eşlärgä häm eşlärgä!”, dip gel kabatlap torgannar. Missiyä, digänem, baş kırmıskanıñ, hezmät citeşterüçänlegen üsteräüsterä, başkaça üsterer çarası betep, üzeneñ “progressiv “ baş kırmıska ikänen tagın ber kat isbatlauçı ber dälil bulırga tiyeş bulgan. Häm barısı, şul Missiyädä yazılgan burıç-teläklärne tormışka aşıru öçen ber yodrık bulıp yomarlangannar. Yodrık yomarlanuın yomarlangan, älbättä. Tik, kay tarafka kurkınıç itep bolganırın gına berkem äytä almagan.
Şuña kürä, kırmıskalıkta nindider citdilek hökem sörgän.
Här kön irtän transformer-kırmıskalar çiklävek töşenä kerep baş igännär, kürsätmälär algannar.
Menä şulay, anda bar da gadi häm säğat kebek tögäl köylängän bulgan.
Könnärdän ber könne, baş kırmıska yanına hezmätkä yäş kenä ber kırmıskanı algannar. Yaña kırmıska bik uñgan, ölger ikän. Başta baş kırmıska anıñ hezmätennän bik kanäğat kalgan, üzeneñ fikerdäşe, tayanıçı itärgä uylagan.
Läkin, uylamaganda, yäş kırmıska eşendä keçkenä genä ber hata cibärgän - kırmıskalıkta ay sayın çıga torgan gazetada, çirattagı bäyräm belän barça öyemne üz isemennän kotlagan. Bu eş baş kırmıskanıñ bik nık açuın kitergän. “Min kotlıysı urında, sin kotladıñmı? Üzeñne minem belän tiñlärgä bazdıñmı? “ – dip yäş kırmıskanı bik ozak sükkän häm sineñ urınıñ tügel ikän bu dip, anı eşennän dä kugan. Ä yäş kırmıskanıñ öyendä sabıy balası anıñ eştän aşarına rizık alıp kaytkanın här kön kötep torgan. Bu könne öygä rizık kaytmagan.
Şuña bik açuı kilgän bala kırmıska, çiklävek tarafına:”Sin äşäke, baş kırmıska, sin saran, sin ğadel tügel!”-dip kıçkırgan. Bu keçkenä aç kırmıskanı kızganıp başka kırmıskalar da anı yaklamakçı bulgannar. Tik bu hälne plastilin kırmıskalar işetep alıgannar da: “Sez närsä, baş kırmıskaga yala yagırga buldıgızmı? Ul bit baş kırmıska gına tügel, ul bit äle deputat ta! Deputatlar alar gel gadi kırmıskalar yaklı ikänen belmisezme?”-digännär. “Eşsez kalasıgız kilmäsä, barıgız, taralıgız, başkaça bolay yörmägez !”-dip äçe itep bırgıların örergä totıngannar...
Transformer kırmıskalar bırgı tavışın işetsälär dä aña hiç iğtibar birmägännär. Çönki ul bırgıçılar şundıy yış bırgılaganga, alar aña künep betkän bulgannar inde. Ä baş kırmıska bötenläy bu turıda belmi dä kalgan.
Menä şulay kırmıskalar taralışkannar. Keçkenä kırmıska da oyasına kerep kitkän. Alar arı taban niçek yäşägännärder, bilgele tügel. Ä kırmıska öyeme haman şul urınında torgan, üskän, zuraygan, tik eçendä berni üzgärmi, ul haman şul uk citdilek belän citdi eşlären başkargan...
Min äkiyätemne tämamlaganda, kızım keçkenä borının minem kükrägemä teräp küptän rähätlänep yoklıy ide inde. Mañgayları, borın asları tirläp yüeşlängän, iren çitlärenä samimi yılmayu elenep kalgan. Sabıy! Ul inde äkiyätlärne bik küp belä, üze dä ällä nindilären söyläp birä alır ide. Az meni bu tormışta äkiyät bulırday hällär? Busı da anı hiç tañ kaldırmagandır. Äkiyät, äkiyät inde ul.
Kızımnı yoklatkannan soñ, hikäyämne dävam itärgä telägem kalmagan ide inde . Bigräk küñel kaytargıç temaga totınganmın ikän. Yarıy, häzergä ul şulay, äkiyät kenä bulıp kalsın äle.
KEŞE BULIRGA HAKI BAR
Hörmätle ukuçım! Häzer sin ukıp kitäse gıybrätle tarih, käğazgä töşmi, häterem töbendä sünä almagan kümer şikelle köyräp, yalkınsınıp bik küp vakıtlar yattı. Bu turıda ber vakıtta da yazmam, döresräge yaza almam tösle toyılgan ide. Ällä niçä tapkırlar kulıma kaläm alıp, ber häref tä yaza almıy niyätemnän kire kaytkalagan çaklarım buldı. Küñel tartmadı. Hikäyäneñ küñelsez bulaçagı bilgele ide, ä minem maturlık turında kübräk yazası kilde. Äye, maturlık, ğadellek, yaktılık turında yazarga kiräk. Läkin bügenge tormışıbızda ul sıyfatlarga urın azayıp bara tügelme? Häzer bit bezne sihri güzällek tügel, kiresençä yämsez, kotıçkıç äyberlär yışrak gacäpländerä, tañ kaldıra. Halkımnıñ kotılgısız bälasen, yaman çiren kürä torıp ta, ul turıda äytmiçä, avıruına törtep kürsätmiçä bitaraf kalıp bulamı?
Bu vakıyga ber vakıtta da isemnän çıkmadı. Äyterseñ, ul minem anı, nihayät, kağäzgä töşerüemne zur sabırlık belän tınıç kına kötte. Tora-bara, yazıp buşanmıyça annan kotıla da almam digän fikergä kildem.
Tübändäge vakıygalarnıñ berse dä minem taraftan uylap çıgarılmagan, alar üzebezneñ tormış gıybrätläre, anıñ açı hakıykate.
... Yaznıñ iskitkeç güzäl ber vakıtında keçe kızım belän hastahanägä eläktem. Kilep kerügä bugazlap aluçı hlorka katış daru ise. Palata sayın şıgırım tulı keşe. Bar tarafta ällä nindi basınkı canlılık. Härkem üz avıruı eçendä, kiçereşläre, borçuları belän bastırılgan, izelgän. Başlarnı aska iyep, bökräygän cilkälärdä bala sırhavı izri.
Kızımnıñ avıruı üzemne bik borçıganga, uylarım kübräk şul tirädä bulganga, başkalar belän aralaşu mine kızıksındırmadı. Ul könnärdäge bar ğamällärem kübräk anıñ hacätlären tıñlarga, hälen ciñeläytü öçen nindider çaralar tabuga yünälderelgän ide.
Bu bülektä kübräk hronik avırular bulganga, şularnıñ küpçelegenä yılına ikeşär tapkır dävalanıp çıgu taläp itelgängä, ber-bersen inde küptän ük yahşı belgän änilär (monda fäqat änilär genä) baytak ide.
Hastahanägä kerüebezneñ ikençe könendä, keçkenä kızı belän yatuçı ber hanım, bezneñ belän tatarça isänläşkäläp yöri başladı. Kay tarafka gına tuktasak ta alar tizräk bezneñ yanga aşıktılar häm ireksezdän tıgızrak aralaşıp kitergä mäcbür buldık. Balalar da uzara urtak tel taptılar kebek, holl buylap kuışa, çırkıldaşıp uynaşa da başladılar.
Yaña tanışımnıñ iseme Zöhrä ide. Baştarak, äñgämädäşem üz borçuın söyläüdän äüväl, kübräk minem turıdarak soraşunı mäğküm kürde. Min soragannarga ber katlı cavaplar birep, avır sulap, söylävennän tuktap kala ide. Minem uylavımça, bu hiç üz seren açası kilmägännän tügel, ä barı tik avızında algı teşläre yuklıgınnan kıyınsınudan gına ide. Şuña ul yılmayuın da bik siräk, irennären çıtırdatıp kısıp, avız çitlären kıymıldatıp kına kölü räveşe yasaştırdı.
Utız ike - utız öç yäşlär tiräsendä genä bulsa da, tormış anı bik tuzdırgan ide inde. Küp kat himiyä sınauları kiçerep sirägäygän, tösen cuygan çäçlär, çäçe belän bergä tössezlängän sarı yöz, teşsez avız, şeşengän küz töpläre, taralıp läsberäygän gäüdä, sälämä kiyem berençe karaşka anı ällä niçek kotsız itep kürsätälär ide. Barı tik çelterävek tavışı gına şuşı tauşalgan sınnıñ kayçandır bik matur canga iyä buluın kıçkırıp äytep tora ide. Söylämendä kolakka yatışlı ällä nindi yagımlılık, neçkälek, hätta näzäqatlelek bar sımak ide. Töpçenä-töpçenä ul minem turıda küp närsälärne açıklauga ireşeşsä dä, anı karşı soraular belän borçımadım. Annarı anıñ ul sorau alularına hiçber çik kuyırga tırışmadım. Ägär dä söylägännärem anı niçekter tınıçlandıra, canına nindider azık birä ikän, rähim itsen. Çın küñeldän äytkändä, kızganıç ide ul miña.
Könnärneñ bersendä töşke aştan soñ, kızımnı yoklatıp kulıma kitap alıp utırgan gına idem, işekne sak kına açıp ul kilep kerde.
- Äydä, min siña kärt açam, teliseñme? – di bu.
- Zöhrä, beläseñme, min andıy närsäne bik yaratmıym.
Döresräge ışanmıym. Gomeremdä ber tapkır da ni küräzäçegä barganım, ni kärt açtırganım yuk. Kurkam min. Tizdän üläseñ digänne işetüdän kurkam inde. Sin närsägä kärt açmakçısıñ soñ? - didem min aptırap.
- Niçek inde närsägä? Bolay. Siña ber dä kızık tügel meni? Başkalar bit, cıyın çurtına da kärt açtırıp tuydırıp beterdelär. Kaçtım äle üzlärennän.
- Soñ, äydä, alay bulgaç, irenmäsäñ.
- Yuk, irenmim. Yahşı keşegä kärt bit cırlap tora.
Ciñel açıla diyüem. Tege hatınnarnı äytäm äle, kübese aldaşalar. Kärt miña kürsätep tora bit. Şulaymı, dip sorıym, yuk, alay tügel, tegeläy dilär. Üzläre minnän kärt açtıralar, üzläre cıyın yukbarnı yäşerep mäş kilälär, şuña kärt tä avır açıla, cäfalanıp betäm. Karşı karavatta yatkan hatınga äytep toram, balañ üzeñneke tügel ireñneke, anası ülgän dim, yuk, üzemneke dip tik tora. Üze tagın irenä kärt açtıra. Şak katam täki şularga.
Ul şulay täteldi-täteldi, karavatnıñ poçmagına gına utırıp kärtlären tutık tiyep çuarlanıp betkän yastık östenä çäçep cibärde. “Kara niçek caylı açıla “ - di-di, bik küp närsälär turında bäyän itte ul miña. Ber närsäne dä döres äytmäde, kärt açuçılarga ışanmagız dip äytä almıym, döreslekkä yakın bulgan mäğlümatlärne kärt artı kärt atıp kına tordı. Yan urındıkta yılmaep, tın gına, hislärgä birelmi genä utırdım. Minem öçen bu hällär açış tügel ide, älbättä.
Kiçkırın Zöhrä tagın kilde. Kızım äle yoklap kına kitkän ide. Mindä üzenä karata kızıksınu uyatırlık berdänber koralı bulgangadırmı, tagın kemgä dä bulsa kärt açarga täqdim itte. Läkin min baş tarttım. Ul barıber borılıp çıgıp kitärgä telämäde. Kılanışlarımda da süzneñ şuşında betüenä işarä bulmagaç, berdänber urındıka irkenläp utırıp, tersäklären tumboçkaga teräp süzsez genä birde. Min, “süz yuktan süz bulsın, ätäçegez kükäy salamı” digändäy, anıñ kärt açarga niçek öyränüe turında sorap kuydım. Zöhrä şuşı soraunı gına kötep utırganday, kötmägändä mine gacäyep gıybrätle tarih çoñgılına kümde dä kuydı. Min anı gacäplänep tügel, tetränep tıñladım. Üze belän küp yıllar yörtkän bu avır hakıykaten kemgäder söyläp berazga gına bulsa da buşanası kilgänder, kem belä? Tormışınıñ karañgı koyısı töbennän ük kütärelergä teläpme, bik tirännän başladı ul süzen:
- Min unike yäşemä tiklem äbiyem belän genä yäşädem. Äbiyem ülgäç, şuşı şähärdä başka ğailäse belän yäşäp yatkan äniyem üzenä alırga mäcbür buldı. Yaña ğailägä artık kaşık bulıp kilep kuşıluım üzen sizdermi kalmadı, älbättä. Artıklıgımnı härkem üzençä sizdererde. Äni, min küzenä çalınuga, ufatanıp yözen çitkä bordı. Ügi äti, köndezlären kürmämeşkä salınıp şoma gına yörsä dä, tönnären äniyem Saniyänı talap, kerfegen dä kaktırmadı. Röstäm abıy isä, minem kilü-kilmävemnän tormışlarında ni alga, ni artka artık üzgäreş kürmäsä dä, cayı çıkkan sayın “Nik kildeñ sin monda? Kayçan kaytıp kitäseñ?”-işe katı-kotı sorauların yaudırıp tordı. Bu ğailädä payda buluıma bernindi dä ähämiyät birmägän keşe - keçkenä Alinä ide. Avıru ide ul. Üz häle – häl bulıp, bik yış hastahanä belän ike arada yörgängä, tiräsendä kaynaşuçı tugannarınıñ yäşäeşendä game yuk ide. Yabık yözendäge olı küzlären haman-haman kerfekläre arasına yäşerep utıruçı bu keçkenä kıznı çınlap kızgana idem min.
Mondagı tormış minem könküreşemä ällä ni yaktılık kertmäde. Köndezlären taralışıp-yugalışıp torıp, kiçlären cıyılışıp ızgışu-talaşuları, mäñge iserek ata, yılaşuçı balalar. Minem öçen bu – iske çikmänne äyländerep kigän kebek kenä ide.
Közgelekkä aru gına kiyemnär yünätep yandagı mäktäpkä dä urınlaştırdılar. Gomerem buyı hıyallangan yaña mäktäp formasın berençe tapkır kiyep, berençe sentyabr könne mäktäpkä kittem. Tik, ni gacäp, ürle-kırlı sikerterlek yaña äyberlär mine artık şatlandırmadılar. Yaña mäktäp, inde üzemäüz tiñe itep karagan, minnän ber niläre belän dä ayırılmagan sıynıftaşlarım da yuanıç bulmadılar, hiçnigä ömetländermädelär.
Mine barı ber genä teläk – elekkege äbiyemneñ öyenä kaytu teläge genä yandırdı. Atnalar buyı min älege telägemne küñelemdä bäüelderep yörttem dä, ärnüemä çıdar ämäl kalmagaç, vanna bülmäsenä biklänep üksüemä buıla-buıla, önsez genä yılap buşattım.
Yäşi-yäşi, berkem utırtıp añlatmasa da, änineñ anda-canda äytkälägän süzlärennän, abıynıñ pupalavınnan cıyıştırgalıy torgaç, kayber närsälärgä açıklık kertä, elegräk kızıksındırgan soraularıma cavaplar da taba başladım.
İnde bilgele buluınça, min änineñ ikençe balası idem. Berençe ulı Röstämneñ äti bulırga tiyeşle keşese Saniyäne öyläneşmäs borın, yökle kileş taşlap kitkän. Annarı, minem ätiyem Şäfkatne oçratkan. Öyläneşep tora başlagannar. Tik, bu ğailägä dä ozak yäşärgä hoday kuşmagan bulgan. Ätiyem ülep kitkän. Öç yäşem tular-tulmas äni mine äbigä kaytarıp kuygan. Annarı vakıt barısın tigezlägän. Tora-bara Şäküren oçratkan, Alinäne tapkan. Alinäneñ sau bulıp tumavı, anıñ böten tormışın çelpärämä kitergän...
Hörmätle ukuçım, arı taban Zöhräneñ söylägännäre bik butalçık häm katlaulı, bigräk tä cirle söylämdä açısı-töçese belän citkerelgängä, min anı mömkin bulgan qadär ädäbi telgä küçerep, beraz kıskartıbrak, üz isememnän söylärgä mäcbür buldım.
... Vakıt-vakıt, tormışınıñ avırlıgınnan yonçıp betkän ana belän anıñ biçara kızı, ikäüläşep söyläşep añlaşırga tırışıp karasalar da buldıra almadılar. Saniyä, ana bularak balası aldında üz gayıben tanıy ide, älbättä. Ämma läkin vakıt uzgan ide. Kötep argan balasınıñ inde küñele suınıp ölgergän. Küzlären kızınıñ karaşlarına batırıp mölderätep karap, dönyasın bar kara töslärgä bizäp söylärgä tırışsa da - kızı añlamadı da, kızganmadı da. Kiräk tügel ide Zöhrägä ul istäleklär. Şul küp süzlär törkemennän ul üzenä kiräkle süzlärne, mäğnälärne genä ezläde.
Şulay, dönyanıñ ike bähetsez hatın-kızı, kara-karşı utırıp, ällä nindi tirän mäğnälär salıp söylärgä azaplanıp, könbagış aşagandagı kebek bik küp süzlärne cilgä tökerep oçırsalar da - ber-bersen işetmädelär, ber-bersen añlamadılar. Mäğnälär bäylänmäde, tabışmadı, fikerlär, ikese-ike yakka atılgan yoldız şikelle, oçraşmadı. Här kem Üz bähetsezlegendä kaynaştı, Üz kaygısın söyläde, Üz säbäplären ezläde.
Şulay yıl artınnan yıl ütte. İnde kilep anası yanında bulıp ta, ana nazı kürmi tormış dävam itte. Ber karasañ, anıñ ber aptırarlık cire dä yuk ide. Zöhrä, millionlagan balalar kebek ük üste, buldıra algan qadärle belemen aldı, şul uk yullarnı taptadı, şul uk aşlarnı aşadı. Läkin, ätise-änise söyüennän oçarday bulıp kanatlanıp yörüçe küplärdän “artıklıgı” belän ayırılıp tora ide. Üz änisenä, üz tugannarına artık buldı. Alarnıñ üz yazmışına bitaraf buluları canın yaraladı. Şul, tirän yarasın kıbırsıtıp toruçı, boz kıypılçıgına äverelgän artıklık hise, anı hiç taşlarga telämäde. Ul anda, anıñ belän yäşäde, anıñ belän üste, nıgıdı. Anı kimsette, bähäsen töşerde, ikeländerde, näfrätländerde. Hiç telämäsä dä “Kem soñ sin? Ber biçara bit sin!”-digän fiker belän kileşterde. Bu tübänçelek kamavınnan çagu yulların ul belmäde. Äbisen, elekkege tormışın sagınu katış bar kiçereşläre küñelen tupaslandırdılar, üzen - usal, az süzle, tomsa ber kız balaga äverelderdelär.
İrkä, kılançık kızlarnı söymäde dä, üzenä yakın da kitermäde Zöhrä. Bernindi urtaklıgı yuklıktan, alar belän söyläşer süz taba almaganga aralaşmadı da. Dus diyärdäy keşeläre gel malaylar arasınnan buldı. Mäktäp töbenä ük basıp sügenä-sügenä söyläşergä, tökerenä-tökerenä tämäke tartırga, eç poşkannan ballonı belän sıra çömerergä, “tübäse ıçkıngançı” yal itärgä ul şular belän öyrände. Küñeleneñ bügenge hälätenä berdänber turı kilerlek närsälär ide bolar. Ul alarnı teläp almadı. Üzennän-üze şulay kilep çıktı. Mohitnı ul saylamadı. Mohit anı üze suırıp aldı da, ıçkındırırga telämäde. Zöhrä annan ıçkınırga da mataşmadı. Ämma läkin, bötenläy ük tübänçelekkä dä töşep betmäde. Kaydadır eçendä, ällä nindi “elmäge” bar sıman toya ide ul. Änä şul elmäk eläkterep totıp, aña şuşı “sazlıkta” batıp kalırga, keşelek yözen yugaltırga, yugalırga yul kuymadı.
Röstäm abıysı belän häl başkaçarak ide. Aldanrak kulga alırlık keşe tabılmaganga, uram anı da çatırdatıp üz kulına alıp, başta yäşerten genä tämäkesen tarttırdı, sırasın eçertte, annarı arakısın tatıttı. Aları gına az toyıla, art sannarına mäzäk citmi başlagaç – ülänen tarttırdı. Ahır kilep “enägä” utırttı. Alarnıñ berse dä bolarnı, tärtipsez, yuldan yazgan bala bulası kilgänlektän tügel, ä üzläre dä añlamıyça, vakıtında ana nazı, cılılık belän tulmagan cannarın ni belän bulsa da tutırası kilgän ihtıyaclarına buysınıp kına eşlilär ide. Barı şul gına. Tik, mirac kayçan da bulsa ber yukka çıga. Yalgışıp adaşkannarnıñ küñel kerlären, analarnıñ soñlagan küz yäşläre genä yua alsa ide ikän.
Ul yuldan kitüçelärne üz iptäşläre arasında küp kürgäne bulganga, yuk belän bäyläneşmä, dip Zöhrä üget-näsihät tä birep karagan ide. Tıñlamadı. “Kürmägäneneñ küräse kilä, kürgäç üläse kilä” digän süz haktır. Röstäm dä üze saylagan yuldan kitte. Täne kebek ük neçkä genä canı tormış basımın kütärä almadı – sındı. Ällä niçä tapkır dävalanıp ta karadı. Tik, yaman sırhau baş birergä telämäde. Öydäge satılırday äyberlär satılıp betep, akça sorarday keşese kalmaganga, hacätenä çıdıy almıy - dävalanıp çıgıp bik ozak narkotik kullanmıy da tordı. Soñrak arakıga küçte. Arakını inde ul häzer uramda kaçıp tügel – anasınnan buırtıp eçte. Yäşlärneñ bötenese dä häzer eçä inde, ”yamanı” bulmaganda monısı gına yarar dip kul seltägän Saniyä, “biçara” balasına yögertep taşıp tordı. Östäl töyep akırıp üstergän balalarıñ, ber zaman, karşıña utırıp şul uk östälne töyep üzeñä akıra başlasalar, yögeräseñ ikän ul... Ul vakıtta inde, ütkännärdän ” kem ğayeple?, kem soñlagan?” narnı açıklap torırga vakıt bulmıy. İñ möhime, tamakları tuk bulsın dip, aşar öçen genä aşatıp üstergän, fizik taläplären, ihtıyacların gına kanäğatländerergä öyrängän balalarnıñ, üsä-üsä uzıp azıngan näfeslären üzläre tıya alırlık ihtıyar köçläre dä, şul hastahanä işegenä citärlek kenä bula şul. Annarı, tämle kaymaknıñ kayda ikänen belgän yalkau mäçe şikelle, kurkınıç bulsa da, kaça-posa haman şul karañgı kelätkä kire kaytalar. Kaymak agulı, irtägä üläseñ bit, disälär dä - bügengese tämle bit anıñ, irtägäsen tagın küz kürer, dilär. Näfes, Hoday tarafınnan birelgän ber sınau kebek – keşeneñ caysız, köçsez çagın saklap torıp, cilkäsenä menep kenä atlana da – borgalıy inde başnı üze telägän yakka. Keşe hälsezlängän sayın ul köçäyä, nıgıy, batırıya. Ciñep kara sin anı!
Saniyänıñ üz täqdire dä ciñellärdän tügel ide. Tumıştan avıru Alinä, citmäsä Röstämeneñ baläse, yıllar buyı eş tabalmau säbäbe belän cilkäsendä yatuçı ir. “Unga bar, uñgançı bar” – dip irdän-irgä dä yörep karadı. Ällä üze saylıy belmäde, ällä üzenä gel şuşındıy höräsännär genä tartıldı. İrlärennän uñmadı. Yaratıp ta çıktı, yaratmaganına da barıp karadı, naz belän alırga tırışıp ta, usallanıp ta karadı. Torganı cilkäsendä yata birde, tormaganı kaçtı. Şunlıktan, küräçägem şuldır dip, eçüenä, azıp-tuzıp yörüenä dä kul seltäp, “ir birmäk-can birmäk”digän äytemgä canı-täne belän ışanıp, Şäküren niçek tä totarga tırıştı. İrtädän kiçkä qadär ikeşär eştä eşläde – uram seberde, idän yudı. Alay da citkerä almagaç, tugızınçı sıynıfnı gına betergän Zöhräne dä, barıber ukuınıñ räte yuk dip, kiçke mäktäpkä küçertterep, üze yanına uram seberüçe itep eşkä urnaştırdı.
Zöhrä karışmadı. Çınlap ta, ukuınıñ da räte-çiratı yuk, ukıysı da kilmäde. Ä eştän kurkunı, arunı berkayçan da belmäde. Äbise eşkä kıynap öyrätsä dä, eşläüdän läzzät alırga da öyrängän ide ul. Eçendäge başka ber nigä sarıf itelmägän, kaynap torgan köçen cenlänä-cenlänä kulındagı seberkesenä küçerergä, başında kaynaşkan meñ törle uyları belän tartışa-tartışa cir cimertep eşlärgä totına torgan buldı.
Rähätlänep eşläp yörüçe kızına karap soklandı, kuandı Saniyä . Berdänber karap torgan yuanıçı, tayanıçı ide ul häzer. Bigeräk tärtiple, akıllı inde dip totıp maktarlık bulmasa da, tapkanınıñ qaderen belä sımak ide Zöhrä. Eşlägänen änisenä kaytardı, tik üze dä ber vakıtta da akçasız kalmadı.
Başka keşelärdä bulgan kimçeleklär aña da has bulıp, Saniyä da timerdän korılmagan ide. Zöhrä uylavınça, yözenä karap tökererlege dä bulmagan Şäküren üzençä yaratkandır inde. “Tuydım min sineñ balalarıñnan, üzeñnän!” –dip çıgıp kitkän iren şul tiklem tübänçelekkä töşep, yullap yörmäs ide. Häzer inde Zöhrä dä eşkä totıngaç, Saniyä, barlıkka kilgän buş vakıtın tulısı belän ireneñ söyärkälären yullarga, üzeneñ bähetsezleklären barı tik şul “seberkelärneñ” siher salıp yatularınnan kürep, bolay da yuk akçasınıñ ber tiyenen dä kızganmıy, siherçedän – cukır küräzäçesenä yörergä totındı. Şular belän başta siheren çıgarıp, annarı şul hörmätkä ber şeşäne buşatıp, ipi kaptırıp sarık bäränen yortka iyäländergän kebek, Şäküren şeşä başı kürsätep aldalap alıp kaytıp, “min tegeläy itermen äle kürerseñ, min bolay itäm äle belerseñ” dip talaşa-talaşa yanaşırga, annarı meskenlänep üksep-üksep yılarga totına ide.
Ğailädäge hällär şulay, kuldan ıçkıngan tup şikelle tümgäktän-tümgäkkä sikerde. Ul tümgäk-bälalärneñ oçı-kırıyı bulmadı. Ğailä korabınıñ haman da şuşı batkakta çaykalıp toruı Zöhräne tuydırdı, älbättä. Anıñ bolay da üz ük bulıp betmägän oyasınnan bizderde. Anıñ bu, bügen-irtägä cimerelergä toruçı korabtan tizräk töşäse, yugalası kilde.
Bik kitäse kilsä dä, änisen bu hälendä taşlap kitä alır dip uylamagan ide Zöhrä. Bälki äle bik ozak sabırlıgın sınap yäşäp tä yatkan bulır ide. Tik, yazmış kulasası uylamaganda gına üze telägän yakka äylände dä kuydı bit. “Küräçägeñne kürmiçä gürgä kermiseñ” dilär bit. Billahi, döres.
Ul könne nider sizengändäy, kön buyına küñelsezlänep yörde Zöhrä. Eşennän kaytkaç irenep mäktäbenä dä töşmäde, iptäşläre çakırgan cirgä dä nigäder ayagı tartmadı. Alinäne iptäş hatınına kertep kaldırıp änise dä kaydadır çıgıp sızgan ide. Bolay da sızlanıp kına toruçı señlesen şulay teläsä-kemgä kaldırıp yörgänen cene söymi ide Zöhräneñ. Şuña, anı tizräk barıp alası kilep, kızu-kızu kiyenä genä başlagan ide.
Timer işeklärne döber-şatır açıp, yugalgan Şäkür kaytıp kerde. Zöhrä, bu hälne kötmägängäme, kurkıp kitte. Şäkür, Saniyä koçak cäyep karşı almasın belep, gayrätlelek öçen küräseñ, iptäşen dä iyärtkän ide.
- Anañ kayda? – dide Şäkür ügi kızına küzeneñ agı belän karap.
- Belmim.
- Belmim. – dip üçekläde Şäkür avızın kıyşaytıp. Närsä beläseñ soñ sin? Aşarga barmı?
Bik nık uk iserek bulmasalar da, bolarnıñ ikeseneñ dä äybät ük mahmırdan ikänleklären Zöhrä ber küz sirpüdän añladı. Mondıy vakıtlarında küzlärenä kürenmäveñ yahşırak. Şuña tavış-tınsız gına çıgıp kitmäkçe dä ide.
- Kaya barasıñ?
Şäkür kıznı ciñennän tartıp kire bordı:
- Aşarga äzerlä bar! Kürmiseñ meni kem kaytkan? Kunak bar yışe tem bolee.
- Çişenep yuına tor. –dide Zöhrä yanında torgan ügi atasınıñ tänenä genä tügel cilegenä tiklem ütkän sasısınnan yözlären cıyırıp. - Min tiz genä Alinäne alıp kaytam.
Çit keşe aldında tınıç bulırga tırıştı. Yugıysä, ügi atasına gına bik ise kitep tormas ide. Şäkür dä monı añlap, üzeneñ anıñ aldında östenlegen toyıp zähärlängännän-zähärlänä bardı.
- Çişenermen min siña! Yahşı çişenermen!
Şäkür, iblis karap torgan küzlären yaltıratıp Zöhrägä tekälde. İşek töbendä torgan iptäşenä küp mäğnäle karaş taşlap:
- Yap äle işekne! - dip kenä kuydı da, östenä kigän kurtka sımak närsäseneñ barlı-yuklı töymälären ıçkınıra-ıçkındıra, yämsez itep sözep karap, kızga taba kilä başladı.
İptäşe, Şäkürneñ niyäten añlap, kauşaudan hiç tıñlamıy başlagan kulları belän işekneñ, hämmäse vatık biş yozagın da biklämäkçe bulıp, tegeläy-bolay borgalarga kereşte. Annarı, işekne etep kararga da onıtıp:
- Karale, Saşka, a mocet ne nado, a? Vse-taki doç ona tvoya, - dip iptäşen ügetläp karadı.
- Kit äle bar. Nindi doç bulsın ul miña? Ügi bala – bala meni ul? - dip, Şäkür niyätennä kire kaytırga uylamadı.
Zöhrägä kinät esse bulıp kitep, ul üze dä sizmästän işekkä taban çigenä başladı.
- Kayda barasıñ, didem min siña? –dip Şäkür yänä, ürmäküçneke şikelle yabışkak kulları belän kıznıñ kurtkasınıñ ciñenä yabışıp üzenä tartıp. Ügi atasınıñ bu tiklem räveşsez çalış çırayın bolay yakınnan kürgäne yuk ide äle anıñ.
- Äti,dide Zöhrä, gomer bulmagannı. – Şayardık, buldı. Min Alinäne alıp kaytam. Cibär mine. – dide ul, bulgan böten sabırlıgın cıyıp kıçkırmaska tırışıp .
- Az gına kötep torgannan Alinägä dä ber ni dä bulmas. Niçä yıllar buyı sin minem äz nervılarnı aşamadıñ. Alar öçen tülärgä kiräk bit! Ä? Sin niçek uylıysıñ? - dip, Şäkür, kıznıñ karşısına basıp, kaz mayına tıgıp algan täbikmäk kebek maylı yözenä ällä nindi oyatsız mäğnälär salıp yılmaep. Äle genä, başınnan-ayagına tiklem, ällä nindi şakşı su koyıp töşergän şikelle çirkanuı yözenä taralıp, Zöhrä baskan cirendä katıp kaldı.
- Nişliseñ sin, cülär, ıçkındıñ mällä? Bu başka sıymaslık hälgä kız niçek täesir itergä belmäde.
Zöhrä, Şäkürneñ ber cilpenüdä kurtkasın yolkıp töşerüen abaylamıy da kaldı:
–Añlaşılamı inde häzer? - dip kabatlıy-kabatlıy, Şäkür, ber kulı belän ügi kıznıñ gäüdäsennän kısıp totıp, mışnıy-mışnıy, kotsız kaltırangan ikençe kulı belän anıñ kükräklärenä çatırdap yabıştı. Yarsu katış avırtudan kız kıçkırıp cibärde. Annarı, bulgan bar gayräten cıyıp, anıñ timer kebek kullarınnan yolkınıp çıktı da, böten köçenä kizänep:”Poşel tı!”-dip yañagına sugıp cibärde. Suguın nık ta suktı, läkin Şäkür aña äzer ide. ZöHräneñ däşmi genä karap tormasın çamalıy ide. Sugudan çitkä kayırılıp kitsä dä, tırnakların ıçkındırırga telämäde. Şäkür tagın da üçlänep, küzlären akaytıp kızga taşlandı. İblis köçläre bar ide iserek ügi atada. Başka ber çara da tabalmagaç, gäüdäsendä sualçan kebek butalanuçı Şäkürne Zöhrä caysız cirennän nıklap tibep cibärde. Monı kötmägän Şäkür ükerep, avırtkan ciren kulları belän uçlap, görseldäp idängä audı. Tagın berne östärgä dip kiyerelgän Zöhrä, kinät uyınnan kire kaytıp, çıgu yagına ırgıldı.
- Cibärmä! - dip kıçkırdı Şäkür yatkan cirennän teşlären şıkırdatıp.
Şäkürneñ kılanışlarınnan näfsese kuzgalgan kunak, mondıy iñ kızu noktasına citep kilüçe hälneñ bolay kinät özelüenä hiç kenä dä yul kuyarga telämäde.
- Sin kayda, maturım? Dyadyalarnı toce uvacat itergä kiryak. İnogda alarnıñ da küñellären kürergä kiryak. – dip, Zöhräneñ beläklärennnän eläkterep algan gına ide, timer işekneñ çıñgıldapaçılganı işetelde. Şäkür näfrät tulı küzläre belän iptäşenä borılıp karadı. Dönya tınıp kaldı. Eşneñ kayda taba barganın abaylap, tege kunak keşe Şäkürgä äylänep tä karamıy, çitkä sikerep, nişlärgä belmi lap itep artındagı divanga utırdı da katıp kaldı.
- Deneñne ukıtam min sineñ yäme! - dip ısıldap ölgerde Şäkür iptäşenä yodrıgın töynäp.
İşek töbendä nider kıştırdadı da, ere-ere adımnar belän kemder bülmägä taba kilä başladı häm... işektä Saniyä päyda buldı.
Kulındagı sumkası eçe tulı äyberläre belän şapıldap idängä töşep kitte Saniyänıñ.
- Min sine ezläp yörim... Ä sin menä kayda ikänseñ?
Saniyä mondagı hällärne añlap betermäde ahırı. Ul tirän gacäplänüdän akayıp kalgan küzlären äle irenä, äle yolıkkalagan kiyemnärenä böreşep dereldäp toruçı kızına, äle tıp-tınıç kına divanda utıruçı bu yat keşegä küçerde.
- Närsä buldı monda? Sin närsäşläp ügi atañ aldında bu sälämäläreñdä şakrayıp torasıñ?
Saniyä ällä iserek ide, ällä akıldan yazgan ide. Hatınınıñ mäğnäsezlegennänme, ällä vakıtsız kaytıp “eşen” bülderüennänme, Şäkür:
- Anañnı... -dip teş arasınnan gına sügenep kuydı da, ügezneke kebek kızarıngan küzlären Saniyägä tekäde.
- Närsä buldı balam, Zöhrä?
Saniyä ber häräkätsez torgan kızı yanına kilep tagın önsez kaldı.
- Nişlätkännär anı, Şäkür? Kemnär kergän monda? Kızım! Zöhrä! Şäkür, kıynagannar bit monı! Nişläp utırasıñ? Üterä yazgannar bit balanı!
Şäkür kuzgalmadı. Äniseneñ kılanışların kütärä almıy Zöhrä yözlären çitkä bordı.
Kızınıñ totışınnan, nindider bik möhim närsäne başına sukkaç kına añlaganday, Saniyä siskänep kitte.
- Ah!. . Şäkürkäyem, sinme bu?. Sineñ eşeñme bu?
Eşneñ asılına töşengän Saniyä, balasın yırtkıçlardan saklap alıp kalırga telägän arıslanday, ayagınnan sıñar itegen salıp alıp, arı taba ni kötergä, ni kılırga belmi aptırap läşperäyep torgan Şäkürgä taşlandı.
- Sin oyatsız, şunıñ öçen kayttıñmı? Cir bit! Siña üz söyrälçekläreñ betkän ideme? Oyatsız! Oyatsız! Oyatsız! –dip takmaklıy-takmaklıy, kızı öçen genä tügel üzenä kürsätkännäre öçen dä, itege belän uñlı-suñlı Şäkürne tukmarga, ükçäse belän başın töyärgä kereşte. Küzlären bägräytep utırmasın äle dip, tege yat irgä dä ber-ikene tamızırga dip seltänep borılsa - ansınnan cillär iskän. İtege şapıldap buş divanga töşte.
- Militsiyä! Militsiyä çakırtırga kiräk!
Çıgıp kaçu cayın tapmıy aptıragan Şäkürgä şul gına kiräk ide. Saniyänıñ, küp säbäplär arkasında militsiyäne hiç söymägänen, mäñge çakırtmayaçagın belsä dä, abına-sörtenä işekkä taba yögergän buldı Şäkür. Militsiyä digäç kurkalar bit inde. Kurıktı, yänäse.
Şäkür dä iptäşe artınnan işek artında yugalu belän, kızın da şul uk itek belän yahşılap imanınukıtmakçı bulıp, katı cillänep-kizänep kilä başlagan ide Saniyä. Zöhräseneñ üzenä batırgan korı, usal karaşların kürep tuktap kaldı. Şulay beraz häräkätsez torgannan soñ, kulındagı itegen işekkä taba bolgap attı da, hälsezlänep yandagı divanga audı.
- Sin dä utırma äle içmasam, küzläreñne tasraytıp. – dide Saniyä söyläüdän äkren genä çıynauga küçä barıp, yözen sıtıp. - Üzeñ yabışkansıñdır äle. Tik torgan baganaga ber kem dä kilep yabışmıy. Söyrälçek!
Zöhrä tüzde, endäşmäde. Oyıgan kulların ua-ua idändä yatkan kurtkasın alıp karaştırgaladı, sibelgän sädäflären cıyıştırdı da, bülmädän akrın gınaçıgıp kitte.
- Başka keşe tapmadıñ meni soñ, balakayım. Adäm oyatkaylarına kaldık bit...
Bik küp süzlär söyli-söyli bik ozak yıladı änise. Kızı anı tıñlamadı. Kolagına kergännärenä iğtibar itmäskä tırıştı. “Kitärgä, kitärgä! Bügen ük! İrtägägä kalsa kitä almayaçak! Bügen! Häzer!” Küñelennän şul süzlärne kabatlıy-kabatlıy Zöhrä äyberlären cıydı. Sıygan qadäresen üzeneñ zur bulmagan sumkasına dıñgıçlap tutırıp, sıymagannarın tipkäläp kenä oçırdı da, ügi ätise äybät ük yolkkalagan kurtkasın östenä kiyep, änise utırgan yakka çıktı.
Yılaudan kızarıngan küzlären Saniyä kızına kütärde:
- Kayda cıyındıñ inde, imgäk!
Zöhrä tagın endäşmäde. Üz häsräten üzençä añlap, yaña gına faciga kiçergän kızına yartı gına cılı süz dä tabalmagan anasına ni äytsen soñ ul?
- Min kittem, sau bul!
- Tukta, kaya?
Berni añlamagan ana, ömetsez kulların kızına taba suzdı.
- Kittem min! Ezlämä mine!
- Kaya kitteñ?
Zöhrä başkaça tuktap tora almadı. Äniseneñ:”Tukta, balam, kitmä! Kiçer mine, balakayım!”digän ütenüle süzläre dä anı tuktatıp kala almadı. Üzen ber tamçı da bähetleräk itä almagan bu tuktalışınnan da ul aşıga-kabalana kitärgä aşıktı.
Sazlıkka ber kerep batsañ, annan tiz genä kotılırmın dip uylama ikän. Kotıldım bu tormıştan disä, bärgälänep sukkalanıp yöri torgaç, ikençe yaktan urap tagın şul uk sazlıkka kerep batkanın sizmi dä kaldı Zöhrä. Karañgılık belän alış-bireşläre betmägän ikän äle. Nindi häldä torıp kalganın belgäç, eş urınınna tulay toraktan urın tabıp birdelär birüen. Bülmädä ber üze genä tordı. Bülmädäş kızı üze şunda propiskada bulsa da, kiyäügä çıgıp ire yanında, kaynanasınıñ fatirında tora ide. Ber üze genä torgaç, izge urın buş tormıy dilär, kerep çıguçılar da tabıla başladı. Annarı kitte dus-işlär, tugan könnär häm başka bäyrämnärne görlätep uzdırular. Zöhrä üze dä häyran gına “kırın salgalıy” başladı. İş işen taba digändäy, şul käyef-safa östälen büleşüçelär arasınnan “üze kebek ber yätim” ne dä taptı. Haris isemle ide ul. Söyläve buyınça, akça eşli belmiseñ dip hatını öyennän kuıp çıgargan ide anı. Başta Zöhrä anı barı kızganıp, çirattagı “göcläüdän” soñ üzendä kundırıp kaldırgalıy başladı. Annarı bu kısan bülmädä, salgan baştan ber-bereñä yılışıp kitärgä dä ozak kiräk tügel. Häyran gına salgalasa da Harisnıñ kulı altın, eşlämägän eşe yuk, holkı da sabır, eçsä Şäkür şikelle kütärelep bärelä torgan tügel ide. Tik eşlägänen genä saldımga tügärgä yarata, böten kimçelege şul gına sıman toyıldı başta Zöhrägä.
Akıl birergä dip kenä kuıp çıgargan ireneñ nindider yap-yäş kız belän torıp yatuın işetkän Harisnıñ hatını könläşüennän, ireneñ torgan ciren yullap tabıp, anıñ kaytkanın-kitkänen sagalap yörep, uramda oçratıp kaytırga ügetläp tä eş çıkmagaç, Zöhräneñ bülmäsenä abıyları belän tavışlanıp kerep,“bozavın” citäkläp alıp ta kitte.
Menä şul hällärdän soñ başlandı inde Zöhräneñ yalgız hatın macaraları. Harisnı hatını yolkıp alıp kaytıp kitkäç, ul beraz yuksınsa da, ällä ni beterenmäde. Et kitsä, urını kala, digändäy, anıñ urının alırga teläüçelär dä yuk tügel ide. Betkän meni yort-cirsez iserek yolkış. Läkin, üze dä gomer buyı ata-ana bähete kürmi üsep, bäğırläre katkan Zöhräne dä uyga kaldırırlık möhim säbäp kilep çıga.
Üzendä nindider üzgäreşlär barına vakıt-vakıt iğtibar itkän bulsa da, tormış ıgı-zıgılarına arkalanıp vraçka kürenmäüneñ nihayät näticäse buldı. Karınındagı balası döberdäp tibeşä başlagaç kına belde ul üzeneñ yökle ikänen. Bu yaña häläte Zöhrä küñelendäge izgelek, igelek kılların kuzgatıp, anı nindider döres adımnar yasarga mäcbür itkän kebek tä bulgan ide. Harisına barısın söyläp, anı kire bergä kuşılırga, balaların üzläre qaderläp-söyep üsterergä dip ügetläp karadı. Haris aña karşı da kilmäde, üzençä şatlangan da itte itüen. Niçek şatlanmasın inde – üzeneñ irlegen tagın ber tapkır isbat ittelär bit aña. Tik kotsız eçüe arkasında tormışnıñ töpkelenä töşep citkän Hariska kayda torsa da, kem koçagında bulsa da barıber bula başlagan ide inde. Ul monda da, tegendä dä qaderle kunak kına bulıp yäşärgä teläde.
Üz vakıtı citep, Zöhrä dönyaga kız kiterde. Aña Zäbirä dip isem kuştı. Şunnan başlandı bäbi täpiye yuuular. Bu vakıtlarda Haristan da yumartrak keşe yuk ide. Üze inde küptän arkılını buyga da alıp salmavına karamıy, balaga birelgän akçalarnı üzenä, häläl köçen salgan hezmätenä layıklı büläk itep kabul itep, soñgı tiyenenä qadär tükmi-çäçmi eçep beterde dä, kön sayın, üzeneñ käyefen bozıp, Zöhräneñ balaga sötkä dip akça sorap “mıskıllaularına” tüzä almıy, “tege “ hatınına kaytıp ta kitte. Annarı tagın kilde, tagın kitte. Kayda cılı, şunda kön itte.
Bähetsezlegenä karşı üç itkändäy balası da gel avırtıp tora başlıy. Akçasız, yünle-rätle rizık kürmi, avıru balası belän karşısına cimerelep töşkän kirtälärne yalgız kütärergä hälennän kilmäde Zöhräneñ. Şulay itep, tormış tagın üz körçegenä taba tägäri başladı.
Läkin, iñ avır, anıñ tormışına citdi üzgäreşlär kerterlek sınau alda sagalap torgan ikän äle.
- Ber zaman, tönlä töş kürep yatam, - dip söyläp alıp kitte Zöhrä. – Töşemdä, äbiyem mine bik nık tirgi, açulana ikän imeş. Sin bit ozaklamıy üläseñ, nişläp yoklap yatasıñ, häzer ük tor da, taksi totıp şundıy-şundıy adres buyınça bar, anda siña yärdäm itärlär, di bu. Şıbır tirgä batıp uyanıp kittem. Karıym, säğat tönge öç. Mine alıştırıp kuygannar diyärseñ. Üzemne üzem beleştermim. Yoklagan balamnı kaldırıp bülmämne biklädem dä uramga yögerdem. Anda çabam monda çabam, uram bup-buş. Ällä kaydan gına ber taksi kilep çıktı da minem karşıma kilep tä tuktadı. Min tiz genä kerep utırdım da, töşemdä äbiyem äytkän adresnı atadım. Ber mizgeldä barıp ta cittek. Tuktauga, maşinadan töşep podezdga yögerep kerdem dä, berençe kattagı miña inde tanış nomerlı fatirnıñ kıñgıravına bastım. Mine kötep torgan kebek, ozak köttermi işekne dä açtılar. Ber matur gına äbi bulıp çıktı bu. “Töşteñme? Yarıy äle vakıtında ölgerdeñ, irtägä inde soñ bulası ide”-di äle ul. Min äle haman bu hälneñ öndäme, töştäme ikänen ayıra almıy integäm. “Äbi, kemsez soñ sez?”-dimen. –Ni kiräk sezgä minnän?”-dimen. “Sineñ ikençe balañ karınıñda ülgändä dä şunda yabışıp katkan, bügen töşermäsäk, irtägä kanıñ agulanıp üläçäkseñ. ” – di bu miña. Bolay da avırtkan başıma kalun balta belän kiterep soskanday bulıp zeñgeldäp kitte. Kayda min? Kem bu, närsä söyli ul, hiçni añlamıym. Tik barıber, şul köçkä buysınam, alar telägänne eşlim, uylap ta tormıym. Täñre eşe, küräseñ. Ul miña ällä nilär söyli-söyli närsäder eçertte. Söyläven dä min belgän, añlagan närsälär söylägän kebek toyılsa da, häteremdä berni kalmadı. Min alarnı başkaça berkayçan da isemä töşerä almadım. Eçertkän suı da çip-çista, kran suı kebek kenä, hätta hlorka ise dä kilgän kebek toyılgan ide. Şunnan, “Bar, tiz genä kayt öyeñä, - di bu. – Menä siña yöz gramm çista spirt, kaytkaç ta şunı eçep kuy da törenep menep yat, - di bu. Min näq şulay eşlädem dä. Alışıngan keşe kebek şaşınıp, nindider äbi sihere belän, uramda çabıp yörim, küz aldıña kiteräseñme? Öygä kaytıp kersäm, balam min çıgıp kitkändä niçek yatıp kalgan bulsa, näq şulay uk yoklap yata. Selkenmägän dä. Betkän-baş betkän dip, tege yöz grammnı ciffärdem dä, törenep menep yattım. Ber zaman eçemne böterep almasınmı? Çıdarlık tügel avırtuına. Ülemem şuşı ikän didem. Ülä başlasañ berni turında da uylamıysıñ ikän ul. Ber kem kiräk tä tügel, berni kızganıç ta tügel. Barı tik üzeñ genä kızganıç, üz canıñ qadere turında gına kaygırtasıñ ikän ul vakıtta. Vraç çakırtırga ni telefon yuk, kürşelärne däşärgä ni urınnan torıp bulmıy. Eçemne özgäläügä, kisügä çıdıy almıy huşımnı cuyganmın. Küpme aunaganmındır şulay, ber zaman küzläremne açıp cibärsäm, şunda uk yatam, böten urın-cirem kanga batkan. Äytkännäre döres buldı mikänni soñ dip kayırılıp karasam, çınap ta ayak oçımda uç töbe qadär genä kanga ukmaşkan ber töyençek yata. Añlasañ ide minem ul vakıttagı kiçereşläremne. Min anı yahşılap söyläp tä birä belmim. Şul vakıt, dönyaga küzlärem yaña açılıp, yaña tugan keşe kebek, ällä niçek aynıp kitkändäy buldım. Sikerep tordım da, bu töyençekne, çista, ak sölgegä ipläp kenä törep kuyıp urın ciremne cıydım. Ä balam haman yoklıy. Nişlätergä, kayda kuyarga bu töyençekne, dimen. Añlıysıñmı, küz aldıña gına kiteräseñme? Tışta kış, cirlärgä dä mömkinlek yuk. Tönlä cir kazıp yatırga hälemnän dä kilmäyäçäk ide. Hariska bu turıda äytep toru tügel, küräsem genä dä kilmäde. Aptıragaç, min monı kat-kat polietilen paketka çornadım da, suıtkıçnıñ tuñdırgıçına tıgıp kuydım.
Täneneñ dereldäven tıya almıy, gäüdäsen ike kulı belän cilkälärennän kısıp, Zöhrä süzennän tuktap kaldı. Min, tañ kaludan açılgan avızımnı cıyıp, süz äytü tügel, önemne dä çıgaralmıy utırdım. Äñgämädäşem, bar sını belän kaltıranıp avır suladı da, başlagan süzen dävam itte:
- Tordı bu şunda berniçä kön,tuñdırgıçta. Suıtkıçka äyber kuyarga çirkangıç bula başladı. Tik barıber alıp çıgıp çüp bazına taşlarga kulım barmadı. Annarı min anı suıtkıçtan alıp paketı belän täräzädän uramga asıp kuydım. Tışta bit kış, tuñgan kileş tordı ul şunda Gonah şomlıgına, tora-bara min bu turıda onıtkanmın da ikän. Berzaman, tönlä töşemä tagın äbiyem kerä. “Ziratka ilt balañnı. ” – di bu. Tagın tirgä batıp şaşınıp sikerep tordım. Eñger töşkänen genä köttem dä, şähär ziratına bara torgan avtobuska utırıp, töyençegemne şunda alıp kittem. Yaña gına kemder kümelgän kaberlegeneñ ber yak kırıyın tiz-tiz genä kazıp, töyençegemne şunda yäşerdem. Kem kaberlege bulsa da miña barıber ide. Tik töyençegem genä cirgä iñsen. Soñrak, kiräksä ezläp tabarga ciñel bulsın öçen üzemçä bilgeläp nider kadap ta kuydım äle.
Şulay tagın küpmeder vakıt uzdı. Bu vakıyga akırın gına artka küçte. Çınlap ta bik onıtasım kilä ide minem ul turıda. Şuña ul turıda gel uylamaska tırıştım. Şul hällärdän soñ eçüemne tämam taşladım. Tege vakıtta eçkän yöz grammım soñgısı ide, billähi. Tırışa –tırmaşa tormışımnıñ oçın-oçka yalgıy başladım. Haris belän dä, başka aduslarım belän dä aramnı özep, barısın da sörep çıgardım. Minem turıda, çınlap ta, alışıngan ul, dip tä söyläp yöri başladılar. Ni disälär dä miña häzer barıber. Adämneñ hurı hurlıy, dilärme äle.
Şulay yaz citte. Töşkä äbiyem tagın kerde. Şundıy matur itep, yılmaep kerde äbi, ul yulı. “Kızım, - di. – minem yanda keçkenä genä urın bar, şul citärlek, kiterep küm balañnı şunda. ” –di bu.
Min tagın alışındım. Beläseñme, andıy vakıtta kurku kaça ikän ul. Min kemneñder ihtıyarına buysıngan keşe kebek, bernindi karşılık kürsätmi, uylamıy,borçılmıy, taş bäğır belän şul ämerne ütädem. Bardım tagın ziratına da, tege urınnı ciñel genä tabıp, töyençegemne kire çokıp alıp, äbiyem yanına iltep cirläp tä kuydım. Kürüçe dä, belüçe dä bulmadı. Tik... häyer - dogasız eşlände inde barısı da. Tik, min şunısına da riza, şunısına da şöker itäm. Bolay barıber dä küñelgä tınıçrak... . Töşkä kerep intekterä intekterüen. Nişliseñ, anısına gına tüzärgä inde.
Zöhrä üz kiçereşläreneñ tiränlegen bizäkläp tormıyça, korı gına itep miña şuşılarnı söyläde. Bu katı bäğırle närsägäme soñ neçkä kiçereşlär dip, barıber ışanmas, digänder. Min bik beterendem, ğarländem, ükendem, dip başın taşka ora-ora aklansa da, ul vakıtta min çınlap ta, anıñ yartı süzenä dä ışanmagan bulır idem.
- Menä şul hällärdän soñ, min kärt tä aça başladım, kürä dä başladım. Yugalgan keşelärne, mallarnı tabışam, siherlär çıgaram. – dip süzen beterde ul, minem küzläremä ällä nindi yäşeren kurku belän karap. Kurkuga kalıp ni kötte soñ ul minnän? Tik min ul könne endäşmädem. İşetkännäremne eçemä sıydıra almıy üzem izalangangamı, min aña yuatırlık ta, borçırlık ta berni dä äytä almadım.
Närsä bu? Yazmışmı? Kargışmı? Täqdirme? Tädbirme? Min äle häzer dä ul tarihnı nindider kurku, tirän näfrät, çirkanu belän iskä alam. Tik, älege köngä qadär, küñelemnän ul hatınnı kimseterlek, anı keşelektän sızıp atıp, kılgan cinayatläre öçen yukka çıgarırlık hökem itärgä köçem dä citmäde, vöcdanım da kuşmadı. Dönyada bez hökem itüçe tügel, ä hökem itelüçelär. Härkemneñ üz öleşe. Yäşäeşneñ kanunnarı katgıy. Ägär dä şuşı tiklem karañgılıknı, yäşäüdän ömet özärlek sazlıknı berüze yırıp çıga algan ikän, Zöhräneñ dä bu hakıykattä üzen keşe itep sanarga hakı bar.
AVIL BALALARI
Tugan yaklarga sirägräk kaytıla häzer. Tormış, balalar mäşäqate ber kaya borın suzıp çıgalmaslık itep bäyli dä kuya.
Menä, ällä niçek kenä ämäle tabılıp, kaytıldı äle.
Tau başınnan avılga taba töşä başlauga uk, karşıga iskän cil, üze belän avıl östennän ällä nikadär his, çiksez kuanıç alıp menä. Äytep, söyläp beterep bulamı ul kiçereşlärne! Yul buyındagı kayınnar, äyterseñ iyelep-bögelep sin töşäse yullarnı seberä. Avıl östendäge bolıtlar da näq sineñ kaytkanıñnı kürer öçen genä cıyılışkan kebek ber urında tuktap kalgannar. Ayak astındagı tugan tufrak ta, kiterep baskan sayın, kinät sineñ näni ezläreñne häterläüdän sulışları kısılıp kitkändäy, yomşak kına ıñgıraşıp kuya.
Härçak kanatlanıp kaytam min avılga. Anda bulgan sayın niçekter bayıp, nindider sihätle, bäräkätle gam belän tulıp kilgän kebek bulam. Tugannarım, dus-işlärem, klasstaşlarım belän oçraşıp, aralaşıp avıl hällären beleşep, ütkännärne iskä töşerep tuygançı kölep, rähätlänep yal itep kiläm.
Gomümän, bezneñ başkort yaklarında bik kızık, cor telle tatarlar yäşi. Ul tatar, başkort, urıs, mişär söylämnären kuşıp bolgatkannan soñ kilep çıkkan gacäyep ber gibrid. Bezneñ avıldaşlarnıñ uzara söyläşkänen tıñlap torgan çit-yat keşe, hiçşiksez, kara bolar gel orşışıp aralaşalar ikän dip uylıy. Çınında isä, bu gap-gadi şayarışu gına bula. Anı bez üzebez genä añlıybız. Ul söyläm, bigräk tä çit cirlärdä ozagrak torıp kaytsañ ütä tansık toyıla. Kinänep, kiräk-kiräkmägän cirlärdä dä törle törtmä süzlär kıstırıp söyläşep, canıña betmäs-tökänmäs adrenalin alasıñ.
Bu yulı da klasstaşımnı oçratıp, bezneñ bakça artındagı, öyelep kuygan usak büränäläre östendä ozak kına söyläşep utırdık. Üze tanıp däşmäsä, tanımıy da idem äle anı. Munçadan çıgıp, çäçläremne tuzdırıp atkan kileş, kiçke eñger hozurlıgında yözärgä, tatlı havadan läzzät eçärgä, art tallıktagı sandugaçnıñ sihri tavışınnan iserergä, dip yalgızım gına töşep utırgan idem.
Keçe yılga buyı, ğadättägeçä, miña meñlägän çirkilären bezeldätep kenä sälam birde dä, berni bulmaganday, botakların-botakka, iyäklären iyäkkä kuyıp gäp satkan kart tallarınıñ äñgämäsenä iğtibarın küçerde. Kıçıtkannar belän koçaklaşkan kılgannar da cılınıp yokıga izrägännär. Köndezge şayan, hisle cilneñ şayaruınnan arıngan ülännär, nihayat, tuzannan tazarınıp bitlären yugannar da, kerfeklärendä elenep kalgan su tamçıların cemeldätep miña yılmayalar. Sandugaç sızlanıp, kıska gomerle mähäbbäte turında zarlandı. Saz bakaları anıñ zarlanuın önämi, söyüneñ üzläreneñ iksez-çiksez sazlıkları kebek kiñ häm irken bulırga tiyeşlegen isbat ittelär. Änä, bödrä çäçlären ıspay gına ber yakka... Bäy, kem bu? Minem şuşı tatlı, şiğri uylarımnı yırtkıçlarça bülderep, tallık artınnan ber atlı kürende. Hislänep utırudan kısılgan küzläremne tügäräkländerep karaunıñ da faydası bulmadı. Hiç ni añlamıym. Kaydan çıkkan kovboy bu? Çabışkıday matur atka atlangan, töptöz gäüdäle, gorur kütärelgän başına batırıp kiñ kırlı eşläpä kigän, ällä nindi çuklı-çuklı kocan kurtkalı, sazlıkta kiyä torgan zur rezin iteklären tez başlarına tiklem sızganıp kuygan, ap-ak, matur yözle, kem bu? Başımnan zırıldap ällä nindi uylar, ällä nikadär ädäbi personaclar ütte. Dulsineyasın ezläp yörüçe Don Kihotmı bu, min äytäm, bezneñ tallıkta adaşkan? Ällä, gomere buyı tilmerep, mine ezläp yörüçe printsmı bu, dim?
- Häy, isänme, Lira, kayttıñ meni? Karale malay, sine kürer könnär dä bar ikän, avızıña tökerim, - dip, kovboyım yılmaep miña taban kilä başladı.
Äy, çukınçık, nämädäy atlı kazak dip toram! Üzebezneñ klasstaş, kürşe avıl malayı Musa bit bu! Küreşmägängä yegerme yıllap vakıt uzgan şul, tanımassıñ da. Şulay, anıñ belän söyläşep kittek. Musa da atınnan töşep büränä östenä kunakladı. Kötüennän ügeze kaçkan, şunı inde ikençe kön ezläp yörüe ikän. Ul da beraz yal itep, ütkännärne iskä töşerep utırdık. Kitkännärne, kaytkannarnı, ülgännärne, hastalarnı barladık. Şuşındıy oçraşularda, berär sallırak kızık hälne iskä töşerep uzmıy, hiç bulmıy bit ul. Andıy kızık bu yulı da tabıldı. Bezneñ ike avıl balaların berläşterüçe mäktäp bulganga, süz gel şul tirädä genä äylängäläde.
- Hätereñdäme, ber, niçänçe yıllar bulgandır inde ul. Bez, şul tugızlarda ukıy idek mikän, Kärim abıy bar mäktäpne lineykaga cıyıp, tönlä belän nindider bik katı şartlaudan uyanıp kittem, dip söyläp eçne katırgan ide, hätereñdäme?
Häterlämime soñ? Bügengedäy küz aldımda.
... Bez barıbız da aptıraşıp, tınıp kaldık.
– Torıp uramga kolak salam, äybit, - dip süzen dävam itte direktor - Mäktäp yagınnan atalar! Tiz genä torıp kiyendem, kapka töbenä çıgıp taşlandım karga. Şuışıp baram, äybit, baram. Tuktap tagın tıñlap toram. Tuktamasmı, atu dip ömet itäm. Yuk, äybit, tuktamıylar, atalar. Çınlap sugış başlangan ikän bu, dimen. Alay da baram alga. Mäktäpne äybit, kürälätä doşman kulında kaldırıp bulmıy bit, ısluşay. Şuışam, şuışam, äybit. Cittem mäktäp poçmagına. Tuktap tıñlap toram. Ähä, min äytäm, başlangıç härbi hezmät kabinetında atalar. Citkännär ikän doşmannar, min äytäm, urınına. Şuışıp kilep cittem mäktäp işege töbenä, äybit. Mäktäp işege şar açık, ä tışta kırık gradus salkın, äybit. Cörät itep başnı tıktım işek tişegenä, koridorda adäm zatı kürenmi. Atu tuktamıy, min yakınaygan sayın köçäygännän köçäyä, äybit. Ähä, minäytäm, sizep aldılar doşmannar, min kilgänne!. Beraz kurkıp kaldım, nu bireşmim. Betkän baş betkän, minäytäm. Ayak oçlarına basıp, stena buylatıp kına cittem bit bu kabinetka. Tagın tuktap tın aldım, äybit. Küñelemnän bar kürgän-belgännär belän bähilläşep, äfsen-töfsenne äytep işek totkasına üreldem... İşekne açsam, – dip direktor, söylävennän tuktap, yözendäge ber muskulın da selketmi, kölemsär küzläre belän genä kaşında toruçılarnıñ barsın da aykap çıktı. Ni kötärgä belmi, beravık, lineykadagılar da önsez tordılar. - İşekne açsam, böke borın Mahiyänov belän mañka tanau Hösniyärov partalar östendä äbäkle uynıylar!”
Direktor tınıp kaldı. Kinät, kaydadır yakında gına kük kükrägändäy buldı. Häm, nihayat, barsı ber seltäüdä kırıp salganday, beravızdan kıçkırıp kölärgä kereştelär. Direktor süzeneñ täesirennän kanäğat ide.
- Mahiyänov, enem, çık monda, äybit. Hösniyärov, äybit, sin kayda, enem? Kil, kil, äybit, monda.
Şunnan, bu ike közge ätäçkä yahşılap, böten lineyka aldında tärbiyä sägäte birelde. Malaylar şunda uk, mäñge alay irtä mäktäpkä kilep utırmaska, tärtiple bulırga, mäktäp eçendä äbäkle uynamaska dip antlar itterelde häm şunıñ belän lineyka taratıldı. Kıñgıraunı kulında kısıp, şunı gına kötep torgan cıyıştıruçı apa, aşıga-kabalana anı uñlı-suñlı kakkalarga kereşte. Däreslär başlandı.
Häyerçegä cil karşı, digändäy, käyefe yuk çakta, berençe därese dä anıñ bezgä turı kilde bit!
Menä, ğadättägeçä işek açılıp kitte, häm iñ aldan kerüçe kara kalın portfelneñ poçmagı da kürener-kürenmäs direktornıñ karlıkkan tavışı işetelde:
- Zinnatullina, bas. Utır, äybit!
- Nizamutdinov, bas! Utır!
- Hälimullin, bas! Utır!
- Väliyeva, bas! Utır!
Häm şulay küñele bulgançı.
Ul, familiyälären atagan balalar yagına borılıp ta karamıy, östäl artına uzıp portfelen ber kırıyga caylap kuydı da sıynıf curnalın açıp cibärde.
- Täk, Zinnatullina, kiter täbeleñne! Nizamutdinov, Hälimullin häm başkalar, kemnär bügen öy eşlären eşlämägän, kiteregez täbelläregezne! Kemnär äzer, däftärläregezne açıp kuyıgız.
Sıynıf bülmäsendäge avır tınlıknı hiçber närsä boza almadı. Balalarnıñ berämläp dnevnikların totıp östäl yanına kilep, üz çiratların kötep, dnevnik bitlärendä kapşanuları da, utırıp kalgannarnıñ kıştırdap däftär bitlären karaştırgalauları da. Bu kurkınıç tınlıkta, hätta, çeben dä oçarga şürläp, täräz yarıgına kerep kısılgan kileş, sıñar kanatın da çıgarmadı.
- Täk, Väliyeva, kayda täbeleñ? – dip, haman küzlären dä kütärmi, curnaldagı ikelelären barladı direktor.
- Dnevniknı min onıtıp kaldırganmın.
- Kil, äybit, alaysa mañgayıña kuyam! Başıñnı onıtıp kaldırmagansıñdır bit?
- Yuk
- Kil, alaysa kil,kil, kil, Valiyeva. Kil, äybit. Kurıkma.
- Min öygä eşne eşlädem bit, Kärim abıy.
- Alaysa nik ürä katıp torasıñ? Çık taktaga!
Väliyeva digäne, min inde ul.
- Täk, Väliyeva, al, al, al, akburnı! Yaz, yaz, yaz! Närsä karap kattıñ?
Unbiş, unbiş, unbiş, Väliyeva. Yaz, yaz, yaz. Tangens, tangens, Väliyeva, yaz, yaz, yaz! Täk, utır, utır, utır, Väliyeva, bar, bar, bar, ikele, ikele, ikele. Kiter täbeleñne, kiter, kiter, kiter!. Närsä taptıñ anda stenada, äzer formula meni? Väliyeva apayım, ukıp yöre. Mäktäpne betergäç stenanı söyräp çıgıp kitälmässeñ! Kiter täbeleñne, ikele!
- Dnevnik öydä kaldı didem bit min, Kärim abıy.
- Kaya kil, mañgayıña kuyıp kaytaram.
Min, älbättä, mañgayıma ikele kuydırtıp tagın da kölkegä kalaçagımnan kurkıp, iyelep, parta astına yäşerep kuygan dnevnigımnı ürelep aldım da direktorga taba atladım. Direktor, üzeneñ aldına kiterep salgan dnevnikka zur itep sırlap ikelesen tarttı da, şap itep yabıp, tagın kütärelep tä karamıyça gına, anı miña tottırdı.
- Şulayrak yörsäñ, adäm bulıp çıgarsıñ sin, Väliyeva.
- Şulayrak yör, yäme. Mälädis.
Direktor tagın balalar yagına küzen dä salmıy borılıp, takta yanına aksaklap bardı da, akburnı alıp nider yazırga kereşte. Mahsus, berse dä añlamasın, hiçkem berni belmi kalsın öçen tırışkanday, borın eçennän genä mıñgırdap närsäder çişärgä häm isbatlarga totındı.
Ä kalgannar. . , ni genä kılanıp kürsätmädelär! Tavış-tınsız gına käğazlär dä oçtı, kitaplar da oçtı. Ayak oçlarına basıp rät buylap yögerep tä üttelär, şul kılanışlarınnan tavış-tınsız gına sıgılıp köldelär. Takta buyında, çäynäp kaptırgannı da yota almıy intekkän sıynıftaşnıñ sumkası da küptän, rät buylap kuldan –kulga küçep, arttagı şkaf kiştäsenä kerep yattı. “Mögezlär” yasaldı, koyrıklar elende, fortoçkalar açılıp, annan nilär genä kanatlanıp oçmadı! Tınıçrak utırgan malaylarnıñ artlarına “Käläş ezlim”, “Buş şeşälär cıyam”, digän iğlannar elende... Kıskası, şuşı kalgan yegerme minut eçendä algebra häm başlangıç analizlau därese şulay centekläp, cirenä citkerep öyränelde...
... Bez klasstaşım Musa belän änä şul çakları iskä töşerdek.
- Bezneñ çor avıl balaların bit, bulaçak kolhozçılar itep tärbiyälärgä tıştılar. Ul sukır säyäsät barı gomumküläm nadanlıkka gına kiterde. Belemnäre kübräk bulsa ukırga çıgıp kitärlär dä eşlärgä keşe kalmas dip uyladılar. Cirdä kalgan keşegä belem kiräkmi mikänni?, - dip süzen dävam itte sabaktaşım. Sentyabr başınnan kara közgä tiklem, dürtençedän alıp unınçı klasska tiklem mäktäp balaları karlı-bozlı yañgır astında kolhoz basuında bäräñge çüplädelär. Anıñ artınnan şikär çögendere ölgerde. Kışın atna buyına balalar çiratlaşıp fermaga mal asların kırırga, tires tügärgä, urmanga ılıs sındırırga yördelär. Yazın basular açıla başlauga tezgä tiklem pıçrak yırıp salam yandırdılar. Şulay, eştän buşagan vakıtta gına belem aldık . İngliz telen dä: “ Uat deyt iz it tudey?”, “Tudey iz, comga, Räşidä tütäy,” yugarılıgında gına öyrändek. Niyä tege, sezneñ yugaroç, Hälit, ingliz telennän çıgarılış imtihanı vakıtında, komissiyä aldına kilep utırgan da ber tuktamıy söyli dä söyli ikän. Ukıtuçınıñ üzennän başka beräü dä ingliz telen pupalamaganga, monıñ söylävennän hiç ni añlamagan Räşidäneñ küzläre şartlarday bulıp akaysa da, däşmi-nitmi genä tegeñä öçlene kuyıp çıgargan, di. Soñınnan:”Närsä söylädeñ sin, Hälit?”,dip aptıragan Räşidägä: “Un yıl buyı ni öyrätteñ, şunı söylädem inde, Räşidä apa,” – dip äytkän di tege.
Eş eşlättelär, dip ğayepläü tügel bu, älbättä. Tege kem äytmeşli, eşläüebez alar öçen bulsa, öyränüebez üzebez öçen. Änä şulay, barısın da ber kalıpka tigezläp, köçläp üz ideologiyälärenä buysındıru - belem alırga hokukları häm teläkläre bulgan balalarnıñ kiläçäklärenä şlagbaum salu belän tiñ ide iç ul.
Klasstaşım, bu turıda bik moñsu gına söyläde. Añlaşıla inde, ul bit üze dä şul çaralar korbanı.
- Mäktäpne betergännän soñ ber ukuçı da cünle-rätle uku yortlarına, hätta avıl hucalıgı institutına da kerä almadı. Etep-törtep kertkännäre, uku yortın çaklı-çoklı beterep kaytıp, tulır-tulmas kolhoznıñ bulır-bulmas belgeçe bulıp yördelär. Üz tugan-tumaçaların bu afättän niçek tä aralap kalırga teläp, küpme genä takta buyında çışın-pışın kilsälär dä, aların da kotkara almadılar. Bäla kilgändä busı kolhozçı balası, ä monısı ukıtuçı balası dip tormıy şul ul. Barsın tigezli. Yarıy la sin tiz genä Kazanıña kitep kotıldıñ. Häzer inde, änä, belem dä kiräkmi, akıllı citäkçelär dä kiräkmi, çönki, kolhoz da yuk, yätimseräp kalgan avılnıñ üz cirläre dä yuk. Nigä häzer avılga iserek, tärtipsez buın kilde, dibez? Cir keşese – ciren, cir – üzen tärbiyäläüçe keşesen yugalttı!
Hätereñdäme, tugızınçı klassnı tämamlagaç, klubka cıyıp, barçabıznıñ kulların kısıp, yäş kolhozçı tanıklıgı tapşırıp çıkkannar ide. Äle dä yata ul mindä. Anıñ yanında, avıl hucalıgı tehnikası belemen bişlegä tapşırıp, alga taban traktor yörtü hokukı alırga mömkin digän tagın ber tanıklık ta bar. Yörim disäñ traktorı, kolhozı yuk, çurt ta yuk. Änä, yarıy at bar äle. Benzin dä kiräk tügel, zäpçäs tä... - dip tıynak kına yılmaep kuydı yaktaşım...
Menä şulay, ällä progress ällä regress yasıybız inde, cämäğat. İkeneñ berse. Häyer, gadi avıl halkına bu bik ohşaş ike süzdä ber ayırma da yuk kebek.
Ul arada tallar arasınnan börkelep çıkkanday, tirä-yakta karañgılık kuyıra başlada. Äñgämädäşem dä nindider avır kiçereşlärgä birelep karaşların tal yabaldaşlarına batırıp, avır sulap urınınnan tordı da “Yarar, Lira, şulay kürengäläp tor. Kaytkala. ” –dip, ihlas küñelennän yılmaep kulımnı kısıp, atın yänäşädän atlatıp kına çıkkan cirenä kire kerep tä yugaldı.
“Üzeñ soñ niçek yäşiseñ?”-dip sorarga da ölgermägänmen bit. Häyer, söylägän bit inde. Niçek yäşäeşen, kiçereşlären, ükeneçlären söylägän bit inde. Şunnan da mulrak itep başkaça söyli alamı soñ çın ir-at?
BALA KÜÑELE
Ber, ike, öç, dürt, biş, tagın beräü, tagın ber häm soñgısı... Eh, alması da alması! Äy, betkän baş betkän, tagın ber, ike... Töne karañgı bit anıñ, tagın beraz cıyası ide dä. Tik... Ästäğfirullah, närsä bu? Üz kolagı yanınnan uk çañlap ütep, görseldäp cirgä töşkän yort seberkeseneñ tavışınnan sikerep kuydı İlgizär. Anıñ seberke ikänen dä ul şunduk belde. Eläkkälägäne bar.
Bu kötelmägän häldän, iblis köçe iñgändäy gayrätlänep, beleştermi üzen-üze yandagı karlıgan kuagı artına alıp attı malay. Kurkuınnan kolakları göcläde, böten gäüdäsen salkın tirgä batırıp yöräge, kükräk çitlegen cimerep çıgarday bulıp kotırındı. Ölfät abzıysınıñ tätese katı ikänen belä torıp kerde bit, yugıysä. Ber eläktersä, kızganıp tormayaçagın da belep tordı. Hucanıñ ete belän urtak tel taptı tabuın. Et - et inde. Menä üze, etennän dä yavız şul.
- Ubırlar!!! Ubırlar! Kayda sez, guclar? Et üterep alma urlap yörisezme, ubırlar?
Tönge karañgılıkta bu gırıldıklı tavış kıyamät könne İsrafil färeştäneñ “Sur” mögezenä örep cibärüennän dä kotoçkıçrak toyıldı.
Menä inde äbise dä işetkänder. Üz bakçañda alma betkäniye meni, Ölfät bakçasında çänçelep yörmäsäñ, diyäçäk. Ällä nilären söyli-söyli, üzen gürlärgä kerter öçen genä yaralgan balasıñdır dip, yılıy-yılıy sukranaçak. Änise başka keşegä kiyäügä kitkänlektän ikençe yılın inde äbise belän genä yäşi ide İlgizär. Tik änisen genä çakırtıp kaytarırga karçık tagın baznat itmäs. Yukka-barga borçıma, dip kitte bit!
Bu uylar anıñ başınnan, yaznıñ oyalçan yäşene şikelle, küñelennän küz iyärmäs tizlek belän balkıp kına uzdılar.
- Ubırlar! Çıgıgız, ubırlar.
Malay citez genä karbaz artına şılmakçı ide dä. Kem belsen olı keşeneñ kargaşı şul tiklem tiz töşäder dip? Söyräp yörep, keşelektän çıgarıp betermäsen dip, üzennän yäşerep kuyılgan urınnan sugıp çıgıp kitkän äbiseneñ keçkenä, kupşı gına, matur gälüşläre belän, Ölfät abzıysınıñ käbestä-kıyarları öçen äzerlägän su lägänenä ike ayagı belän”çült” kenä itte! Bigräk yakınnan torıp kargadı şul kürşese. Dönyadagı iñ gaziz, qaderle närsälären yugaltkanday açınıp ükerde şul. Menä, tönge tınlıknı yırtıp, İlgizärne yüri ürtägändäy, lıgır-lıgır kilep gälüşlärgä su tuldı. Anıñ zurlap lägängä töşüen Ölfät abzıysı şunduk añladı häm sıyır astın seberä torgan tizäkle seberkesen bolgap tup-turı şunda taba bara da başladı.
Tönlä salkın suga kilep töşkäç yokıları açılıp kitkändäy bulıp, inde İlgizär dä arı taban kaçışlı uynap mataşunı kiräksez sanap, Ölfät abzıysınnan tübänçel gafu ütenü, bu gayät ükeneçle vakıyga üseşen şuşı cirendä tuktatu teläge dä kilgän ide beravık küñelenä. Tik küpme gomer inde tönge karañgılıkta üzen sagalap yörgän lapas seberkeseneñ barıber ber-ike tapkırdan da kim sırtına töşmi kalmayaçagı gına kön kebek açık şul! Şunı belepme, ällä balalıgı belän uyınnıñ şuşı kızık cirendä genä tuktatası kilmägännänme, malay tiz genä lägännän sikerep çıktı da, su tulı avır gälüşlären çapıldatıp, kergän cirenä taba ırgıldı.
Ul urınga citkänçe bakça buylap küp kenä barası bar ide äle. Ölfät abzıysı artınnan bastırıp uk kilmäsä, bälki äle ul, köndezlären iskitkeç cıynaklıgı belän soklandırıp torgan mul kişer, kıyar, käbestä tütällären kızganıp urabrak ta uzgan bulır ide. Kuış tek kuış! Käbestä, kişer kaygısı bar meni, ir-atlar çın irlär şögıle belän çınlap mavıkkanda? Törtelgän, kiselgän, çıyılgan, kadalgan, tırnalgan vak-töyäk yaralarnı isäpkä almaganda, bolay äybät yögerdelär. Ägär dä kergän cirennän dä şoma gına çıgıp şıla algan bulsa tagın da “klassno” bula ide.
Koyma başına menüen dä ciñel genä mende, artınnan oçkan seberke dä şapırdatıp ayakların gına tırnap kına töşep kitte. Sikerüen dä bolay uñışlı sikergän sıman ide. Tik, matur gälüşle kupşı ayakları gına ni öçender şap itep cirgä kilep basmıy, satlık räveştä havada asılınıp kaldılar. Anıñ urınına, nişläpter, sulışı kısıla başladı, muyın tiräsen nider budı.
- Ölfät abıy, Ölfät abıy, kadakka eläktem, ıçkındırıp kına cibär äle, – digänen İlgizär üze di sizmi kaldı.
Ni gacäp, Ölfät abzıysı da anıñ üteneçen kire kakmıy, tizäkle seberkesen malaynıñ kolaklarına uk teräp ike takta arasına kıstırıp kına kuydı da, karataga basıp, ike kullap malaynıñ cilkäsennän kütärep uram yagına töşerep tä cibärde.
- Ay!. .
Dönyanıñ tınlıgınnan, cirneñ yomşaklıgınnan, tängä rähät salkınlıgınnan, ni räveşle kilep töşkän bulsa, şul kileş kuzgalmıy da ozak itep yatası kilde İlgizärneñ. Tik, Ölfät abzıynıñ, şuşı gaziz tınlıknı bozuçı, totaş ber gırıldıkka äylängän mışnavı gına, üç itkändäy tınmadı da, kirtä tiräsennän yıragaymadı da.
- Häzer sikerep tor da, üzeñ minem yanga ker, avızıñnı kayırıp kortçakkan malay. Ker davay, yatma santıyga sabışıp. Bakça basarga yegetlegeñ citkän ikän, yegetlärçä cavap ta birä bel!
İlgizär urınınnan torıp, annan-monnan östen kakkalap urap kilep kapkadan kergändä, Ölfät abzıysı garacınıñ kapkaların kiyerep açıp, sülpän genä yangan utka artın kuyıp, maşinasınıñ iske tägärmäçläre östendä papirusın köyrätep utıra ide.
Maşina digännän, malaynıñ uylavınça, bik yahşı belmi ide anı Ölfät abzası. Zapçastläre inde küptän, ezläp ällä kaylarga barası bulganga, yaraganı-yaramaganına alıştırılıp, “şöreplär” citmi kalgan cirlären baular belän dä nıgıtkalagan bu biçara maşinanı belgänräk keşe açıp karasa “M-da-a-a!”sın gına äytep, tizräk kapotın yabıp kuyu çarasın kürä başlıy ide. Kunakka kaytkalagan arada kiyäve genä, maşina eçenä nindider döreslek kertergä tırışıpmı, ara-tirä anda çokıngalap, nider añlaudan gaciz bulıp: “Cepläre özelep dvigateleñ töşep kalgançı, kapitalnıy remonka kert inde, kaya-kiräk, bu drunduletıñnı!” gına digäläde.
Mazut-mayga buyalıp, şatır-şotır timer borıp yatu
Ölfät abzıynı, bälki, hiç kızıksındırmagandır, mavıktırmagandır. Şuña kürä maşinası da anıñ mavıgu koeffitsiyentına täñgäl kilep kenä eşläde – kiräkmägän vakıtta kinät tuktadı, borılası yaknı sanlamıy ikençe yakka kayırdı, rähätlänep şatırdadı, töçkerende, aklı-kükle tötennär çıgardı.
Tik, äle yäşe altmıştan gına uzıp baruçı bu “hör yegetneñ” maşinasınnan bik ük nıklap ayırılası kilep tormıy ide şul. Anıñ bik möhim, “tırıldıgınnan” tämam tuyıp, kul seltägän vakıtlarında da üzen gel “smirnoga” bastıra torgan säbäbe bar ide! Eh-h-h, ütä bit gomerkäylär! Ütkän sayın ütkäne nıgrak sizelä! Çabuına yabışıp bulsa da barası ide bit äle, tändä köç bulgan qadärese.
Busı inde bötenläy ikençe hikäyä. Süz bit äle monda
İlgizär turında bara.
Menä şul maşinasına artı belän utıra ide inde Ölfät abzıy, papirusın köyrätep.
- Sin, kurayda sızgırıştıra imeş, dilär. Döresme?-dip, süzne bötenläy ikençe baştan başladı Ölfät abzıy.
- Ihı, - dide malay telämi genä, läkin bu süzgä hiçşiksez tirän aptırap. – Närsä, kurayıgız bar mällä?
- Kuray, imeş. Kuray yuk mindä. Menä sin, nik kurayıñda gına sızgırıp utırmıyça keşe bakçası basıp yöriseñ, diyüem? Kürşe sanala tagın üze.
Menä şuşı “kürşe” süzen genä işetäse kilmi ide İlgizärneñ. Başka süzlärgä ber dä ise kitergä tormagan çakta, barı şuşı süz genä nişläpter anı kart kıçıtkanday eçen çaktı, närsäsender ärnette, eçen poşırdı.
- Kurayda uynıysım kilmi minem.
Malay başın tagın da tübänräk iyä töşte. Äyterseñ ul tön karañgılıgınnan üzeneñ oyatlı yözen yäşerde.
- Nik, uynıysıñ kilmi? Tavışı matur iç.
- Hi, çıpçık tavışı da annan maturrak.
Anıñ bu süzennän soñ, Ölfät abzıy karaşları belän papirus tötenen tişep, tomanlangan küzlären salmak kına malayga küçerde.
- Sin muzıkadır-fälänne yaratmıysıñ meni? Kolagıña ayu baskan mällä?
- - Yuk, basmagan, - dide malay, aptırap.
- Sarman buykayların sızgırta beläseñme soñ, het?
- Ik,dip başın gına selekte malay.
- Kit, alay bulgaç. Sarman buyın da belmägäç, muzıkant bulıp yörmä dä. Ä zäñgär külmägemne?
Zäñgär külmägeñne kiyäseñ dä
Nazlı cirgä başıñ iyäseñ,dip, moñsu gına itterep, süzlärenä salgan tirän mäğnäsen ällä kemnän yäşerergä tırışkanday, yarımpışıldap kına köyläp kuydı Ölfät abzıy.
- Häy, et kayışları! Köy añlıy torgan hayvannar meni soñ sez? Anañ da muzıka ukıtuçısı tügelme soñ?
- Äni bit min tügel. Ul ikençe keşe.
- Niçek ikençe keşe?
- Soñ, ul muzıka yarata torgan keşe. Ä min muzıka yaratmıy torgan keşe.
- İşteñ işäk çumarın. Köy yaratmagan keşe bula meni?
- Menä şulay, yaratmıym inde.
Ölfät abzıy parirus töpçegenä kat-kat tökerep, kapka artındagı kara balçıkka yahşılap utırtkan konserv bankasına ırgıttı da tön karañgılıgı aşa tagın “kunak”malayga borılıp karadı.
- Säyer bala sin.
Bu süzdän avız çitlären çemetep kenä yılmaep kuydı İlgizär.
- Äy, miña äni dä şulay di gel.
- Nişläp alay?
- Miña sin uynagan köylär oşamıy. Miña küktän işetelgän köylär oşıy digän idem. Ul mine nık itep açulandı. Tagın ber şul tuzga yazmagan süzeñne kabatlasañ psihbolnitsaga iltäm, dide.
Ölfät abzıy utırgan cirennän torıp, malayga yakınrak kilep tagın çügäläp utırdı.
- Havadan muzıka tavışı kilä meni, ulım?
Malay, cavap birergä aşıkmıy, bik itäğatle bala kıyafätenä kerep, ipläp kenä anda-sanda borının tartkalap, bertuktausız tırnaklarında kazınıp utıruın belde.
- Sineñ anı çınlap işetkäneñ barmı, ällä bolay gına, şıttırıp kına äytäseñme?
- Äye, Ölfät abzıy, - dide malay nihayat, kuyı, cılı kerfekläre arasında irkälänep kenä, tulıp utıruçı küzlären anıñ kartlık çuarlagan yözenä küçerep. – Äbilärneñ bakçasındagı kart şomırt töbendä säke bar bit äle. Yaz köne, şul şomırt çäçkä atkanda min gel şunda yoklıym. Menä şunda yoklaganda, Ölfät abzıy, tönneñ iñ karañgı vakıtında, tın gına kükkä karap yatsañ, annan köy işetelä başlıy, Äye, äye, çınlap menä, allahi-billähi, Ölfät abzıy. Aldamıym. Tik, nık tirän itep tıñlarga kiräk anı, böten küñeleñ belän. Şundıy tın, talgın, matur ul köy! Ul sizeler-sizelmäs, işeteler-işetelmäs kenä, cihandagı iñ matur köy! Kosmonavtlar yahşı işetäder anı. Ul ällä kaydan, ğalämneñ töbennän, yıraktan uralıp-uralıp, matur töslär belän bizelep kilä. Häm ul töslär küz iyärmäslek tizlektä ber-bersen alıştırar, üzgärälär. Äyterseñ, küktä milliardlagan salavat küperläre rähätlänep biyeşä. Sineñ bit anı kürgäneñ bardır, şulay bit?
Malay, karaşın abzıynıñ küzennän alırga aşıkmıy küpme töbäp torsa da, alarda üzenä kiräkle nindider cavapka işarä genä dä taba almadı.
- Köy işetelä, diseñ inde alaysañ, ulım? Mucıt, kart şomırt şulay cırlıydır?
- Yuk, şomırt tın gına tora. Böten avıl tın tora. Alar barısı da tıñlıy. Çäçäkne dä alar şul ğaläm cırlagan vakıtta atalar, min şunı añladım.
İlgizär, ällä nindi ber eçke kuanıç belän yana başlagan küzlären tönge kükkä küçerde.
- Ä cäy köne işetelmi ul. Nişläpter, belmim.
Ölfät abzıy şulay, aldına çügälägän kileş kenä, malaynıñ ciñelçä kaltırangan näfis kullarına, samimi, sadä yözenä tirän soklanu belän karap tordı da, urınınnan tormıy gına tüş kesäsennän papirusın çıgardı.
- Nik, alay ällä kaydagı köylärne dä işetkäç kurayıñda gına öyränmiseñ? - dide dä, örketmädemme dip kurkınıp tagın malayga küz sirpep aldı.
- Kurayda ul köyne uynap bulmıy...
- Şundıy katlaulı köy meni? Tabigattä bar da gadi dilär bit.
Yuk, Ölfät abıynıñ bu töpçenüe malaynı hiç batırası, aña kiresen isbat itäse kilgännän tügel, üzenä närsäder açıklıysı, bu kızık häldän ni dä bulsa alası, añlıysı kilüdän bulgandır, ihtimal.
- Kuray aldıra almıy şul anı... Kurayda uynala torgan köylär ul köy belän çagıştırganda zägıyf, döres köylär tügel kebek...
Ölfät abzıy kultık astına kıstırıp kuygan maylı çüprägenä tirlägän sıman bulıp toyılgan mañgayın, kolak artların ışkıp kuydı da, torıp papirusın kabızdı.
- Niçek inde zägıyf? Alarnı bit kompozitorlar yazgan.
- Alarnıñ, küräseñ, ul köyne işetkännäre bulmagandır.
İşetmi genä köylär uylap çıgargannar da, iñ matur köy dip uylagannar. Kızık bit äyme. Çın köyne işetmi torıp, niçek köy yazıp bula inde?
- Köyne bit uylap çıgaralar inde ul, ulım.
Häyranlar kalırlık ällä nindi tılsımlı, moğcizalı äkiyät tıñlaganday häm iñ mavıktırgıç cirlären töşerep kaldırudan kurıkkanday Ölfät abzıy malayga haman yotlıgıp karap tordı.
- Ul bar bit inde. Anı uylap çıgarırga kiräkmi. Anı işetergä genä kiräk.
- Niçek, kaydan işetäseñ soñ anı? Böten keşe dä sineñ şikelle sposobnıy tügel bit, ulım.
Oşıy ide İlgizärgä Ölfät abzıynıñ “ulım” süzen yış häm söyep kabatlap söyläşüe.
- Hi, Ölfät abıy, - dide malay nindider gadi genä närsä turında söylägän keşe kebek. – Niçek işetmiseñ inde sin anı? Sandugaç sayravı? Ä kırdagı turgay tavışı? İşetkäneñ yuk meni? Kışın kar börtekläre cırlıy. Keşelär anıñ här kaysısınıñ bizäge barına ışanalar, çönki kürgännäre bar. Ä köye buluına ışanmıylar. Cilneñ dä cırı bar, sunıñ da. Annarı, azannıñ köye dä matur. Änineñ bişek cırı da. Min şul köylärne kübräk yaratam, Ölfät abzıy, - dide malay avırsulap.
- Tagın nilär yaratasıñ?
- Belmim... Barın da yaratam. Keşelär peçän çapkanda urmannıñ şatlanganın yaratam. Urak vakıtında basularnıñ nurlar çäçkänen karap torırga yaratam. Annarı tagın, peçän vakıtı ütkäç, urmannıñ çın keşelär kebek köyengänen, yamansulaganın toyıp kızganam.
Malay tagın tirän itep sulış aldı da, berdä yuktan gına dımlanıp kitkän kerfeklären aska töşerep, tagın barmaklarında kapşanırga kereşte.
- Niçek küräseñ soñ sin alarnı? Küzläreñä berär närsä kürenä başlıy meni?
- Belmim... Şulay toyam inde.
Işana ide anıñ süzlärenä Ölfät abzıy, hiçşiksez ışana ide. Aldamıy bit ul, çınlap, çın küñeldän söyli. Karaşları bit nindi çista, kersez. Bala küñele...
- Alay bulgaç, sineñ cen-pärilärne dä kürgäneñ bardır ällä? - dip, şayartmakçı gına bulgan ide Ölfät abzıy.
- Närsä sin? Yuk. Alarnı kürgänem yuk. Tik... – dip malay beraz süzsez tordı. -Karşı yorttagı Haris abıy nık isergändä artınnan ällä nindi kara şäülälär iyärtep kaytkanın kürgänem bar. Min kaçam alardan. Çönki, ul utın yarışırga kergändä bezdä dä kalalar alar.
Ölfät abzıy çert itep kenä çitkä tökerep kuydı.
- Sezdä kalıp nişlilär soñ alar?
- Kay çakta taralışıp betälär. Kayçakta zuraya, üsä başlıylar. Äbineñ dogasınnan gına kurkalar alar. Sin bit doga ukımıysıñ, şuña alar sinnän kurıkmıylar. Kayçak maşinaña utırıp çıgıp kitälär.
Abzıy keşe kinät “ästäğfirullah” di-di, yak yagına tökerengäläp, öslären sıpırgalap kuydı. Menä siña, küp söyläşep torsañ kiräkmägän kara tön urtasında. Tagın nilär kürä ikän bu ristan malay?
- Çınlap ta, kurayıñda gına uynasañ yahşırak bulır ide siña...
- Sin bit üzeñ ük yögerep keräseñ, tukta sızgırtmale şul
Sıbızgıñnı, dip. Äbineñ dä başın avırttıra ul.
Ölfät abıy nindider möhim närsäsen isenä töşergändäy:
- Äniyeñne yaratasıñmı soñ sin? - dip sorap kuydı.
- Yarata-a-am,dip suzdı malay, nigä sorap torasıñ, bolay da bilgele bit inde digändäy. – Tik, ul anda, yäş ire belän kaldı...
Kayda kaldı, dip soramadı abzıy. Malaynıñ küñele töbendäge tagın ällä nilären kuzgatırga telämäde. Busı da citär ide bügengä. Ul süz betkänen belderep, tirän sulap, urınınnan tordı da, garac işegen ike kullap etä-etä yabarga kereşte.
- Sluşay, malay, minem Cöntäs kayda soñ ul? –dip, ällä soradı, ällä soramadı Ölfät abzıy. Äyterseñ, bu ber dä anıñ öçen möhim sorau tügel ide. Et tä buldımı kaygırır närsä?
- Cöntäs minem öydä yoklıy.
- Şulaydır dip uylagan idem inde min anı.
Abzıy haman garac yozagı belän mataşkan, eten barlagan räveşen kitersä dä game alarda tügel ide, älbättä. Ällä nilär söyläp eçen poşırdı äle bu malay!
- Sin bit almalarıñnı annan yahşırak saklıysıñ. Yoklasın.
Ölfät abzıynıñ menä häzer genä äçe itep sügenäse kilep kitte. Tik, ul şunıñ öçen açılgan avızına aşıgıp tagın papirusın tıgıp kuydı da, kaltırangan kulları belän şırpısın sızıp cibärde.
- Almalarıñ çeri. Saranlanganıñnı sizsälär kiläse yılga alma birmäslär dip kurıkmıysıñmı?
Abzıkay, kabızıp ber tapkır da suırmagan papirusın tökergäläp, tagın konserv savıtına attı da, inde olı kapka yanına barıp basıp, tagın uyga kaldı. Äyterseñ, anıñ ayakların cirgä nık teräp, kükräklären kiyerep basıp toruın, eçke kiçereşläre taläp itte. Çınlap ışangandırmı, yuktırmı ul İlgizärneñ bu hikmätle bäyänına,tögäl genä äytep birä almas ide, mögayın. Ämma läkin, ozak yıllar cirdä yäşäp tä, menä häzer genä, şuşı üz bakçasında alma urlap yörüçe malay, aña, bu irken dönyanıñ bötenläy ikençe, üz beldege belän ber vakıtta da borıp karıy almagan serle, matur yagınıñ pärdäsen açıp cibärgändäy his itte. Bähete artkırı malay, dip uyladı ul!
Gomere buyı kara eştä, tärtiplelär, hörmätle keşelär hisabında buldı. Hätta, aksakallar däräcäsenä citkän kebek tä toya başlagan ide üzen. Ä menä monısın işetkäne dä bulmadı anıñ! Rähmät yaugırı bala, dip kabatladı ul tagın. Dönyanı bit änä niçek tä añlap bula ikän! Ä kemneñ fikere döres, kemneke tügelHoday täğalä üze genä beläder. Eh, dönyanıñ hikmätläre! Bälki haktır da bu malay. Kurayda uynıysı kilmägängä genä tügelder, ä çınlap şul bez işetä belmägän köyne tıñlap karaganga, küñele ul timer uyınçıknı kabul itmider? Kıynap uynarga öyrätüdän ni mäğnä? Kaş yasıym dip, asılına töşenmiçä, küz çıgaruıñ bar. Bälki, kiresençä, ällä şul, ul işetkän köyne üzebezgä işetergä tırışıp karargadır? Gomerlär bit ay-hay tiz uza!
- Sin dä mine tile dip uylıysıñmı?
Malaynıñ bu soravınnan abzıy siskänep kitte.
- Yuk, yuk, ulım. Alay dimim. Tile tügelseñ sin.
Säyerlegeñ bardır barın. Sineñ işe keşelär bezneñ işelärgä säyer bulıp toyılalar inde ul, ulım. Sin andıylarga üpkälämä. Ä çınında isä, sin - döres keşeder. Beläseñme, - dip, Ölfät abıy malaynıñ aldına kilep tezlänep, anıñ tezlärenä olı mazut ise añkıp torgan kulların saldı. – Keçkenä çakta hämmä keşe dä menä şundıy keçtek kenä säyer bula. Bu şulay. Gomer itep, tormış yögen avırlık belän tarta-tarta keşelär üzgärep betälär. Kiräklesen kürmi, işetmi başlıylar, añlıysıñmı?
İnde keçkenä malay Ölfät abıysınıñ ni turında söylägänen añlamadı.
- Nigä avır soñ ul, tormış yöge,Ölfät abzıy?
Ölfät abzıy nider kızulap añlatmakçı bulıp, kiñ sulap kulların da yugarı kütärgän ide, tik nigäder niyätennän kire kayttı. Añlatıp beterä alırmı ul aña? Ul üze dä bit anı çamalıy gına. Kaydan belsen ul tormışnıñ nilektän avır ikänen? Annarı, anı añlatıp torunıñ häzer kiräge dä yuktır. Nik çualtırga, kerlärgä bala hazinäsen?
... Karçıgı yanına, cılı yurganı astına kerep yatkaç ta tınıçlap kına yoklap kitä almadı Ölfät abzıy. Küz aldına haman tege malaynıñ mölayım serle yılmayuı kilde. Ul serle yılmayu artında tagın da gacäbräk, tañ kaldırırlık ällä nilär bardır sıman toyıldı aña. Änä şulay, malay uyına kilgän sayın anıñ eçen nindider rizasızlık katış ällä nitkän könçelek tırnaganday his ittte. Nidän rizasızlık, närsädän könläü? Bu soraularga ülsä dä cavap taba almas ide bugay Ölfät abzıy.
Şuşı tönge, kızıklı hällärdän soñ bulgan säyer söyläşüdän kala, alarga başkaça bolay yakınlaşırga turı kilmäde. İlgizär ul hälne inde küptän onıtsa da, Ölfät abzıy öçen ul nindider, kük kapusı açıluga tiñ, ber gacäyep häl, moğcizaga yulıgu kebek matur hatirä bulıp küñelendä mägelekkä uyılıp kalgan ide. Şulay da bula bit ul. Yuk, küreşüen küreştelär alar. Tik tizgä genä.
İkençe könne irtük, Ölfät abzıy, ike çiläk tutırıp
İlgizärlärgä alma kertte. Kalgan bar almasın cıyıp avıldagı kart-karçıklarga taratıp çıktı. Aña kalsa, küp kiräk meni alarnıñ üzlärenä?Ozak ta tormıy, kürşe avıl Äsmabikä tütine ber utırtıp urman äyländerer öçen genä kabızgalıy torgan maşinasın, nıklap tözätü forsatı belän, bötenläy sütep attı...
Annarı... Annarımı? Annarı, İlgizär tönnärneñ bersendä tübänoç lareknıñ täräzälären koyıp töşergän, digän häbär kilep ölgäşte. Kermägän, ber närsäsenä dä kagılmagan. Pıyalasın gına bärep vatkan. Ni öçen? Ni öçen ikänen avılda Ölfät abıydan başka ber kem çamalamıy kaldı.
Alar soñgı tapkır selsovet yanında oçraştılar.
- Äni kaytmadı... , - dide malay Ölfät abzıysına, küptänge yakın tanışına, seren açıp kaldırırga telägändäy.
- Bälki kayta almavı häyerleräkter?
İlgizär, ğadättägeçä, başın aska iyep, çäynälgän tırnakların çokıp, tagın ozak kına berni endäşmi basıp tordı.
- Yuk, - dide malay, bolıtlarga menep totaşuçı olı yulga küzlären töbäp. – Miña äni kiräk...
“Miña äni kiräk! Äni kiräk!. . ”, - dip dönyaga avaz saldı bala. İşeterme ana küñele? Anıñ söyüen yaulap alır öçen, kersez küñelenä gonahalar cıyıp yörüçe, ilahi biyeklektän upkınga oçıp baruçı gaziz balasınıñ oranın işeterme “sañgırau” ana?
Keşe yazgan köyne yaratıp uynau gına citärme, üz küñeleñneñ köye zägıyf bulsa?
EÇTÄLEGE:
DÖRESLEK
Bu dönyada berdänber döreslek – ul
minem döreslegem, ägär dä ki min
cinayatçe bulsam da. Şul döreslekneñ
berdänber ikänenä ışanmasam, min ul
cinayatne kılmagan da bulır idem.
Lira İ.-V.
- Närsä añlıysıñ soñ sin, señlem?
Gasabilänep baş barmagınıñ tırnagın teş arasına kıstırdı Nailä.
- Närsä añlıysıñ soñ sin? - dip yänä kabatladı ul.
- Ä sin närsä añlıysıñ soñ?
Nailä yalt itep Alsuga borıldı.
- Nik alay diseñ?
- Sin üzeñ nik alay diseñ soñ?
Nailä başkaça endäşmäde. Alsu da karaşları belän ul töbälgän yakka uktaldı. Tınlık avır ide. Vakıt suzılgan sayın ul avıraygannan-avıraygan sıman toyıldı. Alsu tüzmäde:
- Şıbır-şıbır yañgır yava, çılata kerläreñne.
Kerfekläreñ nik çılangan – sagındıñ kemnäreñne? - dip pışıldap kına köyläp kuydı.
Kızlar ber-bersenä karaşıp yılmaeşkanda ikeseneñ dä küzlärenä yäş sörmäläre tartılgan ide inde.
- Olı büläklären kütärep kilep kerer äle menä...
Nailä aña borılgan kileş haman endäşmäde. Alsu bitaraf kıyafät belän ike kulın da kütärep, uçları belän çäçlären yomarlap alıp, yomşak kına öskä taba tartkalıy başladı. Eçendä tıngı birmi gel tıpırçınıp torgan yalganın yögänlärgä telägänder şulay.
- Nilär işetäseñ kilä inde tagın? Betkänçe şul ber ük süz bit inde. Yuksınam dide. . ,dide ul tınıçlıgın saklarga tırışıp.
- Tagın?
Bu karaşlardan salkın bula bardı Alsuga. Sizenä bit, kahär. Kıçkırıp äytmi genä. Bezneñ añıbızga karaganda canıbız zirägräk şul. Ägär dä hakıykat tışka bärep çıksa, yöz tapkır avırrak bulaçak. Kiräkmägän küpme artık aklanu süze söylänäçäk. Kemgä hacät ul? Alsu monıñ öçen Nailägä meñ rähmätlären ukıdı. Bolay bit çınlap ta ciñeleräk.
- Bik küräsem kilä, dide.
Şul süzlärdän soñ ul urınınnan kuzgalıp işekkä yünälde.
- Min üzemä çıgam inde, açulanma...
Nailä karaşları belän anı işekkä tiklem ozatıp kaldı.
Üz bülmäsenä çıgıp, işegen yabuga, işek yañaklarına söyälep, karşısındagı közgegä töbälde Alsu. Kara, niçek kartayıp kitkän ikän ul bu arada. İke kaş arasındagı cıyırçıkları tiränäygän, yözläre sargaygan. “Aldakçı sin, şul kiräk siña! Urlakçı bit sin! Sargayu gına tügel, käkräy şunda!”dip usallandı ul üzeneñ közgedäge şäüläsenä.
Annarı, bernikadär üz yöz sürätenä töbälep torgannan soñ, küzläre, üzlärennänüzläre, äylänä-tirädän nindider başka çınbarlık ezlägändäy, bülmägä sıyışa almıy, täräz aşa sikereşep, can atıp, zäñgär kükkä tomırıldılar. Nindi irkenlek anda! Nindi çistalık! Can gazabı da yuk anda, berkem aldında aklanırga da, ber kemnän alırga da, birergä dä kiräk tügel! Ber mizgelgä genä ul bolıtlardan, alarnıñ oçsız-kırıysız iregennän könläşep kuydı.
Yuk, yuk, anda bolıtlar arasında ul yuk bit, anıñ yaratkan keşese yuk, ul bit anıñ belän genä irekle bulaçak. Annan başka aña irek närsägä? Ä ul, Alsunı ülep yaratsa da, bolıtlarga kütärelmäyäçäk. Bu anıñ täqdire. Bu mähäbbät anı ıçkındırmayaçak, küklärgä kütärmäyäçäk – ul anı sizep tora.
“Närsä añlıysıñ son sin, señlem!”dide Nailä. Äye, başkanı bälki añlamasa da, üzenä häzer nindi köç huca bulganın yahşı añladı Alsu. Tik ul bit monı üze teli, üze bit tartıp kiterä, niçek kenä äle. Küzlären yomıp, kolagında Renatnıñ isertkeç, rähät itep pışıldagan süzläre yañgıradı: “Alsu... ah... Alsu... Alsu. . ” Älbättä mähäbbät bit inde bu. Nişläp äle ul anı Nailägä birergä tiyeş? Alar arasında yäşärgä telämi, Alsu küñelenä küçkän bit mähäbbät. Alsu ğayepleme soñ aña? Ul sorap aldımı anı? Yaratkanı öçen ul nişläp äle Nailä aldında ğarlänergä, kızarırga, ahır kilep, kaçıp yörergä tiyeş? Nindi gayıbe bar soñ anıñ? Alar anı saklıy almaganga Alsu ğayepleme? Kerep, fatirınnan urlap alıp çıgıp kitmäde bit ul anı. Ul üze kilde, kötmägändä, uylamaganda. Nailä dä tanıştırmadı alarnı. Üzläre tanıştı. Nailäneñ ire bulganlıgın soñınnan gına belde bit äle ul.
“Närsä añlıysıñ soñ sin señlem?”. Alsuga bu süzlärdän tagın avır bulıp kitte. Närsä añlamıy soñ ul? Küptän bergä yäşämilär bit inde alar, Nailä belän anıñ söygäne arasında ul añlamagan tagın närsä yäşi soñ, närsä haman bäyli? Äye, äye, toya ul anı, tik äytep kenä birä almıy. Ul toya anı, öçäüläşep ber bülmädä, ber süz dä katmıy tın gına utırganda da toya, ber-bersenä karaşıp alganda da toya ul nindider üzlek, urtaklıknı. Alar belän genä yäşi torgan, alarnıñ hislären kamil, anıkınnan köçleräk itä torgan rähimsez berlek ul. Dönyadagı başka bernidän kurıkmagan kebek kurıktı ul änä şul bötenlektän. Şul döreslek mizgele anıñ söygäneneñ här çak küzlärendä yäşäyaçäk, ul anı härkön küräçäk, härkön, astırtın gına, anı Nailäsenä tartıp torgan kebek his itteräçäk, aña tulısınça bähetle bulırga irek birmäyäçäk bit!
Kiçä dä bit tikmägä genä annan, irenä şaltıratıp, üze bulıp söyläşüen ütenmägänder Nailä. Üze dä söyläşä ala bit, yugıysä. Sınap karıysı, närsälärneder isbatlap karıysı kilgänder, ihtimal. Ciñelä bit Alsu, ciñelä. Mondıy basımnı kütärä almayaçak ul, bireläçäk. Sizdermi genä anıñ ezlärenä basıp kilä bit Nailä.
Ä telefonnan söyläşkändä çınlap ta Nailä dip ışanıp söyläşte mikänni Renatı? Alsunı tanımadı mikänni? Ul anı tanıgan bulır ide. “Küräsem kilä” dip, belsen, añlasın öçen dip, aña atap äytmäde mikän? Yuktır, bu ğadelsezlek bulır ide! Ällä ul da, Alsu Nailä bulıp kılanıp söyläşkän kebek, tanısa da, tanımaganga salınıp, uynadı gına mikän? Beldermi genä. Alsu üze änä bit kisätep tormadı, aldadı, alay şayarırga yaramaganlıgın belsä dä, soñınnan gafu da ütenmäde. Renat çınlap ta anıñ tavışın Nailäneke dip kabul itte mikän? Alsuga kinät kenä tagın salkın bulıp kitte. Ägär ul Alsunı yaratmıyça, barı tik, andagı Nailäsendä bulmagan sıyfatlarnı gına oşatsa häm alarnıñ söygänendä barlıkka kilülären genä teläsä? İs kitkeç! Döreslekkä oşagan bit bu! Niçek moña tiklem ul bolarnı uylıy almagan? Alsu alar belän kaçışlı uynagan kebek alar da ikäüläşep anıñ belän uynıylar tügelme soñ? “Närsä añlıysıñ sin, señlem!” - dide bit Nailä. Nindi rähimsez uyın!
Ul şuşı uyları belän könen ütkärde. Yal köne eşläner dip ällä ni tiklem eşläre cıyılgan ide. Bersen dä kuzgatıp ta karamadı. Televizordan yaratıp karagan serialları da bügen ällä nişläp eçen poşırdı. Ber täräzädän ikençesenä yörep eş çıkmagaç, kiyenep uramga çıktı. Tanış uramnardan uzıp, ällä nikadär kibetlärneñ ozak itep vitrinaların önsez genä karap ütte. İnde şulay şäülä kebek yörüdän tuyıp, üze torgan yortka alıp bara torgan sukmakka gına borılgan ide, kinät üzläreneñ podezdı töbendä tanış şäülä kürep tuktap kaldı. Şäülä dä tuktadı, tik tüzmäde, başın aska iyep, vak kına adımnar belän, kıyusız gına aña taba atlıy başladı.
Belä Alsu anıñ närsägä kilgänlegen! Nik añlamıy soñ ul anı! Anıñ bit yaratası kilä! Anı yaratası kilä! Tuymadı bit äle ul! Şul hakka, ul tiz genä artına borıldı da, alleya buylap kiregä taba yögerde.
- Alsu!
... Bala-çaga kebek kuak artına kerep poskan cirennän Renat anı bik tiz tabıp aldı.
- Kara, balalıktan çıkmagansıñ ikän bit äle sin.
Alsu kızarınıp kerfeklären aska töşerde.
- Artıñnan çabıp yörep närsä äytäsem kilgänne dä onıttım inde menä.
Renat ketkeldäp kölep kuydı. Alsu yözlären aña kütärde. Menä şulay gına tavış-tınsız anıñ yanında basıp toru nindi rähät. Barı kitep kenä barmasın Renatı. Nindi matur ul! Şuşındıy keşene yarata bit ul! Yaratamı, küralmıymı? Şuşı uk mizgeldä, küñeleneñ kaysıdır töşendä, şuşı uk keşene küralmau hise dä yäşärgä tiyeş ikänen añlamıy ide äle ul. Şul ike kapma-karşı köç belän ayausız köräşkängä ul üzeneñ Renatka karata hislären tagın da kamilräk, küätleräk, tögälräk kabul itkänen töşenmi ide. Dönyanıñ kıymmätläre çagıştıruda tanıla. Bu aksioma.
Şuşı, üze dä añlap citkermägän eçke tögällektän, ilahilıktan anıñ yözläre allandı, küzläre nurlandı. Berençe karaşka aña häzer Renatı üzen yaratmau ihtimalı da möhim tügel ide sıman toyıldı. Ul anı bolay da belä, bolay da yarata. Sin dä mine min yaratkan kebek yarat dip taläp itä alamı soñ ul annan?
Renat bertuktausız ällä nilär söyläde. Tik anı Alsu da, ul üze dä işetmädelär.
- ... Min sine yaratam... - dide Renat kinät söylävennän tuktap.
- ... Min beläm. – Alsu anıñ küzlärenä karap yılmaydı.
- ... Tik min anda barırga tiyeş. Döreseräge, kaytırga.
- ... Min añlıym...
Alsu çınlap ta häzer moña karşı gına da tügel, riza da ide, ul hätta, nigä kaytasıñ soñ dip tä soramadı.
- ... Rähmät. – dide Renat ni öçender.
- Min kiçeräm sine... Döndaga härnärsägä irek kiräk, siña da! Minem dä, Nailäneñ dä söyüe siña kirtä bula almıy. Läkin minem öçen dä bu kirtä tügel ... Min sine añlıy algan kebek, Nailä dä añlıy alırmı soñ sine? – dip, yäş kızıy barın da üzençä faraz kıldı.
- Änä şunıñ öçen kaytam da inde min anıñ yanına. Añlıy almaganı anı beterä...
- Ägär dä añlamıyça yäşäü ciñelräk dip aldanırga ölgersä? - dip, Alsu nursız gına kölep kuydı.
Renat cavap birergä aşıkmıy, közge salkın cildän kün plaşınıñ yakaların kütärep, yandagı skämiyägä çügäläde.
- Sin beläseñme, - dip, avır sulap, moñsu küzlären agaç käüsälärenä küçerde ir. -Min bervakıtta da añlıy almam ahırı täbiğatneñ kanunnarın. Menä äyt inde, nişläp ul yafraklar közen altın töskä kerälär? Başka bütän töskä tügel, ä fäqat altın töskä?
Karşına baskan kileş, Alsu, közge kuaklarnıñ çınlap ta altın yafraklarına çumgan skämiyädä utıruçı irgä karap soklanıp kuydı.
- Bu bilgeder. Äy, keşelär, gomer közegezdä sez dä menä şuşı yafraklar kebek altın bulırsız, çönki, sezdä gomeregez buyına cıygan baylık – akılıgız, galilegegez bulır, diyüeder Hodaynıñ, kem belä?
Bu turıda ber vakıtta da uylaganı bulmaganga, üzeneñ cavabına üze gacäplänep kuydı Alsu.
- Sin menä şuşındıy süzlär söyli başlasañ, min kurka başlıym, çınlap. Sin bit äle yäş, ä üzeñ äle genä söylägän közge yafrak kebek...
- Mindä bit sin minem akılımnı yaratasıñ, çınlap, çınlap, yaratasıñ, min beläm, ä Nailädä anıñ köçsezlegen häm başkalar. Gönahalı cirdän kamillek ezliseñ. Häzerge çınbarlıkta anı barı tik telärgä genä mömkin. Ämma läkin sin üzeñçä yäşärgä hokuklısıñ. İñ möhime, sin berkemne dä aldamıysıñ. Änä şulay, berkemne dä aldamaska tırışıp, üzeñ genä aldanıp kalırga mömkinseñ!
Alsu ak teşlären cemeldätep kölep cibärde. Skämiyä arkasına terälep kanatların cäygän börket sıman, ike kulın ike yakka cäyep utırgan ir, korı karaşların aña töbäde.
- Kara, niçek barın da logikaga tezep birdeñ! Miña söylärlek süz dä kalmadı tügelme soñ? Tagın az gına utırsak, sin äle minem böten eçke dönyamnı ukıp birerseñ!
- Mindä sine şul kurkıtamı?
- Belmim, bälki. Sineñ belän ciñel dä, şul uk vakıtta katlaulı da.
- Ä Nailä belän is kitkeç ciñel genäme?
- Anı alay kimsetep söyläşmä, anıñ siña doşman bula almaganın, sin üzeñ dä yahşı añlıysıñ.
Renat karaşların tagın karşında kuırılıp basıp torgan kıznıñ yözlärenä küçerde:
- Ägär dä anıñ belän dä näq şulay uk avır da ciñel dä disäm, sin gacäplänerseñ. Här hatın-kızga härçak nider citmi.
- Miña sineñçä ni citmi?
- Siña irek citmi.
- Miña kalsa, irek mindä bua buarlık.
- Sindä fiker irkenlege küp, artık küp, dönyanıñ bar kıymmätlären dä tatıp karar öçen can irege dä kiräk bit. Siña gamsezlek citep betmi kebek.
- Rähmät!-Alsu kıçkırıp kölep kuydı. - Sin gacäpländerä beläseñ!
- Menä kürdeñme, bergä-ber...
Şul süzlär belän ir urınınnan torıp, Alsunıñ karşısına uk kilep bastı.
- Tik äle bu sin miña oşamıysıñ digän süz tügel.
Kinät kenä üzenä yakınaygan irneñ olı, tirän küzlärennän üzenä bärep kergän ällä nindi köçle kaynar dulkın, Alsunıñ täne buylap yögerep töşte dä, bar tänen üz köçenä buysındırırga teläp, dereldätä başladı. Anı tıyıp totarga köçe citmägännän ul küzlären yomdı da, susıl irennäre belän Renatnıñ yuka gına cılı irennärenä terälde.
Tirä-yaktagı millionlagan sarı yafraklar barısı ber bulıp, olpat ber dahilek belän talgın gına baş kaktılar.
- Kemder kemneder irek citmävendä ğayepli ide tügelme?
Tik bu häzergä buş süzlär ide inde.
- Kit annan, niçek şulay buldıra alasıñ sin?
- Närsä buldıra alam?
- Keşeçä tügel bit inde bu, Alsu!
- Närsä keşeçä tügel? Närsä eşlägän soñ äle min şul çaklı?
- Kızara da belmiseñ bit sin, içmasam! Kara, küzgä karap, min närsä eşlägän dip tora bit, parazit! Soñ, Nailäneñ küzenä niçek kürenerseñ? Monda küçep kilgäneñä ber genä yıl, alga taban ni bulır? Kurkınç keşe bit sin, Alsu!
- Nailäneñ küzenä kürenä almaslık närsä eşlägän soñ äle min? İre öyendä bit, kaytkan!
- Äh, sineñçä berni dä tügel inde bu? Park urtasında nişläp tora idegez?
- Anısı minem eş, añlıysıñmı? Minem şähsi eşem. Ä siña, keşe eşenä tıgılıp, küzätenep yörü yahşı eşme soñ?
- Yarar, anısı sineñ eş di. Ä miña häzer nişlärgä? Äyt, sineñ sansızlıgıña küz yomıp, däşmi kalırgamı?
- Ä sineñ ni eşeñ bar? Nailä dä Renat belän üzläre añlaşırlar, bez dä.
- Häzer, şulay yılmaeşıp kına, ikeyözlänep yäşibezme?
Häzer kürälätä sinnän anıñ integä-integä yıllar buyı korgan tormışın cimertterergäme? Cimerelep betkäç kenä añlaşkaç soñ bula bit ul, Alsu.
- Renatnıñ Nailäne yaratmavına Nailädän başka berkem ğayeple tügel.
- Älbättä, bar dönya ğayeple bugan oçrakta da, sin ğayeple tügel inde.
- Sin kısılma!
- Soñ siña üz ciznäñnän başka yäş yegetlär betkän meni?
Nailä bit sineñ anañnıñ bertugan señlese!
- Anı annan berkem tartıp alırga cıyınmıy.
- Sin üzeñ dä belmiseñ üzeñneñ ni kılganıñnı! Oyat kiräk bit.
- Minem iñ yaratkan keşem apamnıñ ire bulganga min ğayepleme? Ul da bit mine yarata!
- Anısı gacäp tügel, Renat ul dönyadagı barlık hatın-kıznı beryulı yarata. İr keşe bit ul. Sin äydä dip torgaç, baş tarta meni inde ul? Sin yäş bit äle. Sin anıñ tasma telenä, ä ul sineñ yäşlegeñä aldangansız inde.
- Uf, sin genä añlıysıñ inde barın da. Sin genä härvakıt döres. Başka bar keşe dä yalgışa, sin genä inde akıl iyäse.
- Kiresençä, Alsu, min berni dä añlamıym, billähi, sataşkan dönya.
- Kiräk-kiräkmägängä borınıñnı tıkmasañ, berkem dä sataşkan kebek toyılmas. Teleñne teşlä dä tik utır.
- Menä bolay, telemne teşlämi genä toram äle yäme, akıl iyäse, tik tor, imeş. Ul minem iñ yakın dustım, añlıysıñmı? Anıñ miña dus buluı, sineñ miña karata bulgan mönäsäbbäteñnän möhimeräk! Şulay bulgaç, min siña ber niçek tä soyuznik bula almıym, şıldımı? Min aña äytäçäkmen barsın da, belep tor. Menä Nailägä añlatırsıñ yäme, kemneñ kemdä ni eşe bar ikänen, yarıymı!
Şartlap yabılgan timer işekneñ zeñläve bar cihannı yañgıratkan kebek buldı. Şul tavışka uyanıp kitkändäy, kinät dertläp kuydı Alsu.
Ällä nişläp bıyıl köz ber dä kitergä aşıkmıy. Tizdän iñnärenä cılı ak şäl yataçagına niyät itep, agaçlar küptän inde şäräyep kalgannar. Ä kar haman yuk ta yuk. Kızık itte ul bıyıl. İrtägä inde berençe dekabr, ä kışnıñ ise dä kilmi. Alsu da, kreditka algan yahşı tunın kiyep çıgası kilep, ällä niçä tapkır ımsındı, tik kıyınsındı, könnäre dä salkın tügel, içmasam.
Bügen eşenä cäyäü genä barırga uyladı äle. Yaña tunın kiyep, yalan baş kına işek aldına çıgıp, küñelsez genä sagayıp torgan agaç-statuyalarga karap beraz moñayıp torgannan soñ, ciñel genä atlap eşenä taban kuzgaldı. Kışkı kiyem kigän üze genäder dip uylagan ide, cäyäü yörgäç uramda andıylar bik küp kürende. Läkin ap-ak yakalı ap-ak tun üzennän başka beräüdä dä kürenmägängä, ul üzen nindider ak ber nokta, iğtibar üzäge itep his itte. Şuşı ällä nindi üze öçen gorurlık hisenä kümelep, adımnarı ciñeläyep, yırak kına aranı niçek ütkänen dä sizmi kaldı Alsu. Menä häzer şuşı olı uramnan borılıp, öskä genä menäse dä, änä tege uñ yak çatlıkta ul eşlägän bina. Kön dä cäyäü yöresäñ dä, yırak ara tügel ikän bit dip uyldı ul. Änä, küpme genä inde, ber uram buylap turıga balalar yortına tiklem töşäse dä, şunnan borılıp ikençe yakka taba menep kenä kitäse.
Balalar yortı digän süzne meñ tapkır küñelennän kabatlaganı bulsa da, kırınnan uzgalaganda ber dä iğtibar itep karaganı yuk ide. Nindi yort soñ ul? Tışına zur itep “Alsu tañ “ dip yazılıp kuygan. Ä, änä bit “invalid balalar reabilitatsiyäläü üzäge” dip yazılgan. Bäy, zägıyf balalar mikänni monda? Alsu, gacäplänep, bina karşına basıp, beraz aptırap tordı da, yortnıñ eçennän küzlären almıy akırın gına atlap öskä yünälde. Yanınnan niçämä-niçä tapkırlar uzganı bulsa da, ber dä monda kaynaşkan balalarga iğtibar itkäne bulmagan ikän bit, kit annan. Änä, çınlap ta, kaysı invalid arbasında, kaysı tayakka tayangan, kaysı niçek ikän iç. Balalar monda yäşäp, äti-äniläre kilep kenä yörilärder inde dip uyladı ul, balaları yanında kürengälägän hatın-kız, ir-atlarnı kürep. Alsu tagın tuktalıp kaldı. Kinät, şunda yörgän keşelär arasında anıñ tanışları da bar sıman toyılıp kitte aña. Toyılgan gınadır. Ul inde, borılıp kitärgä dip urınınnan da kuzgalgan ide, çınlap ta, yortnıñ tege başınnan uk, arba etep biregä taba kilüçe parnı abaylap tagın tuktap kaldı. Tanışlar, çınlap tanış bit alar aña? Kemnär bulır? Nider sizenep, yöräge kükräk çitlegen avır yodırıklar belän avırttırıp dömbäsläp aldı. Ul küzlären kolyaskada utıruçı balaga töbäde. Ul bala üzenä yakınlaşkan sayın, şul keçkenä sabıynıñ hälsez salınıp torgan kul-ayakları, ällä nindi çalışsıman yözendäge nursız gamsezlege anıñ küz aldında zuraygannan zurayıp, Alsunıñ üzendä dä şundıy uk hälezlek, gamsezlek toygıları uyatıp, başların avırttıra, sulışların kısa başladı. Küzlären kütärep karamasa da, häzer belä ul, balanıñ artında kemnär basıp torganın belä! Menä bit ul! Alarnıñ barısın da: Alsunı da, Renatnı da, Nailäne dä cirgä bäyläp toruçı säbäp. Bu ayausız döreslekneñ kiresen berkayçan, berkemgä dä isbatlap bulmayaçak! Ul bar, häm ul ber kemgä dä buysınmıy. Buysındıra gına. Sin anı tik kabul itä, yäisä kabul itmi yöz genä çöyerä alasıñ. Menä bit ul, anıñ mähäbbäteneñ küklärgä kütärelmäveneñ sere. Renat belän Nailäneñ dä sere, tik alar öçen, üzlärennän başka beräügä dä çişergä baznat itelmägän, artlarınnan küp yıllar söyrälep barası, avır yökle ser ide bu. Äyterseñ, menä şuşı minutta bu öçäüneñ moña tiklem urgıp torgan yäşäü ğamäle şuşı ber keçkenä zägıyf noktada bäreleşte dä, kiläçäktän ömeten özep, tuktap kaldı.
Bu ömetsezlek noktasın urap uzar öçen tagın da nilärdän mährüm, gaciz, tagın nihätle hislär korban kılası barın ber Hoday täğalä üze genä belä ide.
GADELCAN BABAY
Yaratkan häm hörmät itkän
avıldaşlarımnıñ yaktı
istälegenä
Kar yava. Aşıkmıy gına, rähäten belep, kışkı cırın köyli-köyli ere kar yava. Botaklarına kalın itep kar yurgan yabıngan miläş agaçları, ällä cılılıktan, ällä karnıñ şul cırınnan izräp tınıp kalgannar.
Änä, Ğadelcan babay da, kaydadır barırga cıyıngan cirennän, äyterseñ, şuşı tınlıknı bozarga telämiçä, kapkasınıñ baganasına söyälep, avızına kapkan tämäkesen kabızmıy gına, ireneneñ äle ber, äle ikençe yagına küçergäläp, aptırap tuktap kalgan.
Şul räveşle bernikadär basıp torgannan soñ, kön ällä ni salkın bulmasa da, östenä, min belä-belgännän birle ber dä salganı bulmagan, inde küptän iskerep, töymä tiräläre, ciñ oçları süsärep, kesäsenä berni salalmaslık bulıp tetelep, tişkälänep, anda-sanda inde köyä çemetkälägän sarık tiresennän tekkän kıska kara tunın; ozak gomerlär yuunı kürmägänlektän karalıp kına tügel, karası ışkılıp yaltırap betkän sırgan çalbarın; kön dä miç avızında kiptergängäderme, kayber cirläre yanıp-köyep, sarı-sorı töslärgä kergän “soçinkäsenä” kıstırıp, änä şul olı, ükçäläre kün belän yamalgan “soçinkäläre” belän yaña yaugan karnı şıgırdatıp taptap tübän oçka taba kuzgaldı.
Ä kulına biyäläy kigänen min häterlämim anıñ. Härvakıt kulların yomarlap ciñ oçlarına tıgıp, menä häzer, ul-bu bula kalsa, pantsirenä kerep kaçarga äzer taşbaka şikelle beraz kuırılıp, alga bökeräyebräk yöri ide ul. Şäp-şäp atlap bargan cirennän kinät tuktap, nindider uyların barlap “ Nitkäç”dip kuya da, tagın kızu-kızu kitep bara. Busı inde anıñ ber kemne gacäpländermi torgan ğadäte ide. Gel şulay, kemnärneñ dä bulsa yannarına kilep basıp, nindider bik möhim süz äytäse kilgän keşe kebek “Nitkäç” dip kuygannan soñ bik ozak süzsez tora. Üze süz söylärgä bik osta bulmasa da, törle kızık-mızık söylägän keşene bik yarata ide Ğadelcan babay. İ, şul kızıklardan rähätlänep, häle betep, yözläre kızarıp çıkkançı, böten gäüdäse belän selkenä-selkenä, gıcıldıy-gıcıldıy kölä ide.
Tik bu arada ällä nişläp kitte äle Ğadelcan babay. Kartaydımı? Olı keşegä sabıy akılı kerä dilär, şul zähmäteme? Kulına töyençek totıp yörü ğadätenä kerep kitte. Bügen dä şul töyençege ide kulında. Kayda bara? Kemgä bara? Baştarak, avıl keşeläre artık-portıgın çokçınıp tormıy, sumka tiklem sumka totıp yörgäç berär hikmäte bardır inde dip, anıñ bu ğamälenä bik isläre kitmägän ide. Torabara bötenläy dä künep ük kitkän sıman da buldılar. Älbättä, bu häldän mäzäk yasarga teläüçelär tabılıp, kıyık-mıyık süzlär atkalap, mıskıllauçılar da bulgaladı. Äle Ğadelcan babay alarnıñ bu törtmä süzlärennän ürtälsä, ğarlänsä, ber häl. Keşelärne ul kızdırır gına ide. Anıñ ise dä kitmäde, işetmäde dä. Süzlärenä kolak salgan keşe kebek tuktap tıñlap torgan bula da, tagın keh-keh kölep, yış kına eçennän genä nider köyläp kitep tä bara.
Agıydelneñ aryagında sular tıngandır inde
Härkemneñ dä üz häsräte bula torgandır inde.
Tışındagısına karaganda eçendägese möhimräk ide şul anıñ.
Avılda törle süzlär, imeş-mimeşlär dä yörde. Bik nık avıruı turında da. Kazanga barıp “bik, keşe arasında kıçkırıp äytelmi torgan” hastahanädä dä yatıp kaytkan imeş didelär. Üze açılıp söylämägäç, çitlätep sorap karauçılarga bernindi dä töple cavap bulmagaç, keşe monı üzençä añladı, üzençä faraz kıldı.
Närsä ide soñ anıñ işek tışlata torgan dermantinnan tekkän sumkasında? Dermantinnan tekkän sumka yörtüçelär dä az tügel ide tügelen avılda da. Magazinı, poçtası, hämmä başka cirläre bar. Gomümän, sumka totıp yörü dä ğadäti häl. Läkin poçta, magazinnarga bik siräk sugıluçı Ğadelcan babaynıñ şul sumkasınnan hiç ayırılmavı avıl halkına alay da säyerräk toyıla başladı.
Bervakıt, rayon üzägenä bara torgan cirennän yulda tuñıp, bozlanıp betä yazgan Ğadelcan babaynı tabıp alıp, kürşe avıl hastahanäsenä iltep salgaç kına açıldı anıñ sere. Talyan garmun! Şul gomerlär buyı iske sumkasında talyan garmun ışkıldırıp yörtkän ikän bit. Kayda gına yöri soñ ul, disezme? Kayda gına äle! Kön dä tañnan torıp, avıl kuzgalmas borın, sumkasına talyanın salıp, rayüzäkkä yul tota: cäyäü bara, cäyäü kayta. Nigä bara? Nigä kayta? Nigä, närsägä ikänen Ğadelcan babay ber kemgä dä äytmäde dä, añlatmadı da. Bu häl anıñ öçen sabak ta bulmadı. Barı tik ikençe kulına tayak kına östäde.
Uynadı mikän ul garmunda? Avıl halkı arasında bu sorauga da tögäl genä cavap birerdäy keşe tabılmadı. Bergä üskän kordaş-çordaşları inde küptän ülep betkängä, älege dä bayagı imeş-mimeşlär genä yörde.
Kay yaklardandır, gomerläre buyına şahtada eşläp, pensiyägä çıkkaç kına avılga küçep kaytıp, ällä ni töplänep tä ölgermi, karçıgı gür iyäse bulgan ide. İsän bulgan bulsa, avıl halkı añardan barıber serne çiştergän bulırlar ide, älbättä. Kaydadır, bik yırakta, elek üzläre yäşägän yaklarda kızı bar ikän dip söylädelär. Kaytkanı bulmadı buluın, ämma läkin anda-sanda hatları, cibärgän posılka, akçaları kilgäli imeş didelär. Ukıy algandırmı Ğadelcan babay ul hatlarnı, bilgesez. Tik bersennän dä ukıp birülären soraganı işetelmäde. Şunlıktan, anıñ garmunda uynau-uynamavı da dermantin sumkasınıñ töbendäge ikençe ber sere bulıp kala birde.
Bezgä kaysı yaktandır tugan-tumaça bulganga kürä, bik yış bulmasa da, ätkäy belän änkäy bargalıylar ide alarga. Änkäy kayçak irtä belän söt, bäyräm vakıtlarında peşkän kamır rizıkları iltkäläde. Ätkäy isä, on tarttırgan vakıtlarında anıñ aşlıkların da tarttırıp kaytkalıy ide.
Minem dä kergälägänem buldı alarnıñ öyenä. Karçıgı äle isän vakıtlarda peşkän täbikmäklärennän dä avız itkälägän buldı. İs kitkeç pöhtä karçık ide Märyam äbi. Öy eçenä kilep kergäç tä : ul, karşıdagı, tışlıklarına matur çigüle çäçäklär töşkän, küperep torgan mendärlären kiyerep, östenä çiyä tösendäge plüş yapmasın kaplap, masayıp toruçı, baş-başları agaçtan yasagan sirtmä karauat diseñme; ul, bersennän-berse uzdırıp yalk-yolk kilep toruçı çarşaular,ap-ak itep krahmallangan täräz ölgeläre diseñme; ul, siräk kenä yortlarda oçırıy torgan pıyala täräzäle servant diseñme-barsı da kileşle, näq menä barı tik alarnıñ öyen bizäp toru öçen genä yasalgan kebek, yatışlı bulıp, böten tarafka yäm östäp toralar ide. Bu äyberlär “tegennän” alıp kaytılgan ide, älbättä. Bezneñ avıl öylärendä bik kürenä torgan mal tügel. Avıl halkı äytmeşli, bolay “pan da han” yäşäüçelär ul zamannarda barmak belän genä sanarlık ide. Siräk-miräk kenä, tugan-tumaçaları Üzbäkstan yaklarında yäşägän ber-ike yortta gına kürengäli ide andıy atlas äyberlär.
Märyam äbi üze, gel ere çäçäklär töşkän matur keşmir külmäktän, yahşı batist yaulıktan, vak-vak, cay gına atlap yörüçe mölayım gına karçık ide.
Märyame, yalgızın gına kaldırıp kitep bargaç, Ğadelcan babaynıñ baltası suga töşkän kebek buldı. Hiçber närsägä küñele üsmäsä dä, karaltı-kurasın kararga tırıştı. Yañasın kormadı koruın, ämma läkin bulganın sakladı - sınganın kaktı, avışkanına teräü kuydı. “Kem çanasına utırsañ-şunıñ cırın cırlıysıñ “ digädäy Märyam äbineñ öylärendä urnaştırgan tärtibe, pöhtälege yort tiräsenä dä, Ğadelcan babaynıñ kelät, kiştälärenä dä küçkän ide. Takta büränäläre tigez itep öyelgän, ä kiräk-yarak timer-tomırları bilgele ber urında kelättä, kiştälärgä tezelgän. Eş koralları hämmäse tärtiptä - ciñel itep saplangan, şomartılgan, çarlangan, maylangan bulır.
Cäyen bik matur bula Ğadelcan babaylarnıñ yortında. Yäşelgä buyalgan kapkanı açıp, böten ciren bäbkä üläne baskan yortka kilep keräseñ. Mal-tuar tügel, kay cirenä keşe ayagı da timägän bu hätfä ülängä basıp kürkämlegen bozudan kurkıp, tuktap kalasıñ. Tavış-tınsız gına açılgan kapkanıñ timer keläse “Bezdä tärtip!”digändäy “şılt” itep yabıluga, bu yortta, başka kürşe yortlardagıça, kapka şıgırdauga çäçräp çıgıp çäñgeldärgä yabışuçı etneñ dä, berözleksez bakıldaşuçı ürdäklärneñ dä, ara-tirä kıtaklap çabışuçı tavık-ätäçlärneñ dä, karşıña ısıldap taşlanuçı ata kaznıñ da yuklıgınnan ber avık säyersenep kuyasıñ. Ğadelcan babaynıñ inde küptän bäydän ıçkınıp, yortında siräk-miräk kenä kürengäli torgan ete öçen kuyılgan su çınayagı çitenä kunıp çırkıldaşuçı ike çıpçıktan gayre ber can äsäre dä kürmiseñ monda.
Menä uñ yakta Märyam äbidän kalgan, kura ciläge bakçası. Nigä kalgan disezme? Çönki ul dönya kuygannan soñ, ul bakçaga Ğadelcan babaynıñ da, başka beräüneñ dä ayak atlap kergäne bulmadı. Ä ciläkläre! Şundıy ere! Cäy urtasınnan alıp, kar töşkänçegä tiklem peşep, mölderäşep utıruçı sortauay ciläklär. Avıl balalarınıñ küzläre kızıga ide inde kızıguın. Tik bu taşlandık bakçanı basıp kına tügel, sarıp algan, ciläk kuaklarınnan ber baş ozın bulıp üskän kıçıtkan ğaskärläre, kirtä östennän başların çaykap, ömetlänüçe härberäüneñ niyätennän kire kaytarıp, ä inde alay da bakçaga ürelergä cörät itüçelärne bik yahşılap peşekläp cibärä tordılar.
Bakçanıñ tür poçmagına terälep ük Ğadelcan babaynıñ keläte tora. Elegräk, ul irtük şul kelätkä kerep, kıştır-kıştır, anısın-monısın yünätep, könnär buyı yugalgalap torgalıy ide. Avılıbıznıñ iñ matur köyäntäläre, tirä-yak agaç başlarındagı bersennän-berse kürkäm koş oyalarıbız, ber zaman şuşı kelättän çıgıp dönya kürdelär. Keläteneñ dä äçenä inde küptän cillär oyalagan, ä zamanında sap-sarı palauay taktadan yasalıp, käperäyep torgan kelät işege, häzer inde iskerep, yañagı avışkanga, biklänüdän tämam gaciz bulıp, ber yakka salulap, törtü tügel tipsäñ genä ükerep açıla torgan ber köysez işekkä äverelgän.
Kelät buyınnan öy verandasına tiklem suzılgan, bezneñ avılnıkılar “altın şarlar” dip atagan çäçäklär tütäle, äle dä, näq Märyam äbi isän çagındagı kebek, kükräp utıra. Çäçäkläre kübäyep, avıraygaç, cirgä aumasın öçen timer çıbık tarttırılıp kütärtelgän, tütäle utalgan, dımlı. Karçıgınıñ yaratkan çäçäkläre ide şul.
Alarga karagan sayın, Ğadelcan babaynıñ küz aldına karçıgınıñ mölayım yöze kilde. Kaydadır, şuşı kuyı çäçäk tälgäşläre arasınnan anıñ küzläre küzätäder kebek: ägär dä ul irtän kilep, çäçäklär belän söyläşep, öslärenä su sibep saflandırıp kitsä - yılmayalar, ägär dä inde, dönya mäşäqatläre belän onıtılıp uzıp kitsä - şeltäle karıylar sıman toyıldı. Çäçäk tütäle, Märyameneñ yöz nurın, kullarınıñ cılısın, anıñ turındagı iñ matur istäleklären saklagan izge urınnarnıñ berse buldı. Hıyanät itä almadı Ğadelcan babay istäleklärenä. Şuña çäçäk tütäleneñ betüenä dä yul kuymadı. Yazın, koyaş az gına cılıta başlauga, ul tütäl östendäge karlarnı taratkaladı, cire açıluga iñ berençe bulıp anı tırmaladı, yomşarttı, iskergän sabakların kiste häm şıtıp çıguların kötte. Ä şul çäçäklär şıtıp çıga başlauga, elgärge, karçıgı belän çökerdäşep yäşägän vakıtlarınıñ ber kıypılçıgı äylänep kaytkan sıman his itte – yözläre nurlandı, küzläre yäşlände. Çäçäk tütäle dä hälne añlaganday saranlanmadı – kükräp üste, mul itep çäçäk attı. Ä Ğadelcan babay isä, yuktan da hacäten tabıp, eçennän genä yaratkan köyen köyli-köyli, haman çäçäk tütäle tiräsendä böterelä torgan bulıp kitte.
Yar buylarında tıñladım, sularnıñ agışların
Kemnär genä basar ikän yörägem sagışların.
Çäçäk tütäle Ğadelcan babaynıñ öy verandasına tiklem suzılgan. Verandadan çıga torgan işek härvakıt açık bulıp, işektän kapkaga tiklem suzılgan sukmak, soñgı vakıtlarda, bu tın yortnıñ nindider häräkät başkarıla torgan berdänber urını ide.
Öye dä tuzgan ide inde Ğadelcan babaynıñ. Zur bulmagan öygä, taralıp kitüdän kurıkkanday, böten iske-poskısı belän beregep utıruçı keçkenä takta verandanıñ tar gına, vak-vak täräzäläre, eçke yaktan pärdälär belän kaplanganga kürä, sukır karçıklarnıñ elpäle küzläre kebek çekräyeşep kalgannar.
Karçıgı da ülep kitkäç, Perm yaklarınnan kaytartıp, kütärtergä dip äzerläp kuygan buralıkları da şul kileş yatıp kaldılar. Baştarak, buralık tiräsenä kilgäläp, ber-ike tämäkesen suırgalap, ozak itep uylanıp basıp torıp kitkäli ide. Häzer anda da bik töşmi başladı. Buralıgın satuın sorap kilüçelärgä dä anı-monı özep kenä äytmäde. Satıp bula meni hıyalnı? Anıñ bit avılga kaytuı da şul, cirgä kaytıp yaña yort salu, töplänü bulgandır. Näsel cebem şuşında bäyläner, balalarım, balalarımnıñ balaları “babay yortı”dip, şuşı yortka kaytırlar dip ömet itkänder...
Şulay, kışkı kiçlärneñ bersendä, Korän aşına çakıru niyäte belän, Ğadelcan babaylarga kerergä turı kilde. Däşep-däşep tä çıkmagaç, avırıp kitte mikän ällä dip, kurka-kurka bulsa da öylärenä ük kerergä buldım. Närsä kurkıp torırga äle? Keşe ütergän cir tülel lä! Karañgı veranda buylap kapşana-kapşana, abına-sörtenä, çamalap işekkä tiklem kildem dä kurku katış kulga cay gına kilep eläkkän işek totkasınnan tartıp cibärdem. Tın gına açılgan işektän tışka cılılık börkelde. Öye cılı küräseñ. Kauşaudan çıkkan hälsez genä tavış belän soragan isänlekkä cavap bulmagaç, ällä tagın çıgıp kitkänme dip, miç artına ürelep karasam - öyendä ikän. Miç artındagı tar gına karavatına keçeräyep, tämam bökeräyep betep, bögärlängän sıman uk utırgan da tirän uyga batkan. Äle ul gına da tügel, avır eştän tupaslanıp betkän köräk kebek olı kullarınıñ uç arasına tege talyan garmunın kıstırgan.
Tirä-yakka küz taşlıym. Öy eçe ällä ni üzgärmägän. Bar da üz urınında: çarşaular da, pärdälär dä, hämmä başka matur çüpräklär dä. Tik karçıgınnan kalgan çemetem genä cılılıknı mömkin qadär ozakkarak saklarga dip ömetlänepme, idänenä katlap-katlap cäygän palaslar, inde küptän cıyılmagan, niçämä yıllar karçıgı belän ikäüläşep büleşkän urın-cirlär östenä küp itep taşlagan yurgan-mendärlär, küp gomerlär çistartılmagan servant pıyalaları, östendä kalagın tırpaytıp, berdänber çäy stakanı torgan, aşyaulıgı kerlänep, uñıp betkän östälbu öyneñ inde bik küptännän hucabikäsez yäşägänen kıçkırıp äytep toralar ide. Äytersen Märyam äbi üze belän ak käfenlegen genä tügel, tagın ällä nilären: Ğadelcan babaynı şuşı köngä töşererlek ömetsez, mesken itärlek tagın bik küp iñ möhim närsälären alıp kitkän ide.
Minem uylarımnı bülderep talyan şıñgırdap kuydı. Änä ul, biçara Ğadelcan babay, başların kıyık salıp, zur uçlarına cıyıp totkan talyanınıñ sihri tavışlı basmaklarına çalış-polış baskalap nindider köy çıgarmakçı. Garmunı suzgan zägıyf tavışlardan, şularnıñ zägıyflegen işetep tä işetmämeşkä salınıp, ällä nindi güzäl köy uynagan kebek yözlärenä kinät taralgan matur ber mölayımlıgı, balkıp kitüe miña bik kızganıç bulıp toyıldı. Uynamakçı tügelme soñ bu? Matur itep uynap birer öçen, bik osta garmunçılar kebek barmakların gına şomartadır?
Agıydel katı aksa da, komnarı kala ikän
Kaygı häsrätlär ütsä dä, moñnarı kala ikän.
Küñelem belän tagın nider äzlänep, karaşlarım karavat buyındagı keçkenä östälgä töştelär. Alla, busı ni tagın? Östäl öste buş, iske konserv kalayları belän tulı ide. Kaysısı yartılaş kiselgän, kaysısı vak kına ceplärgä telgälängän? Kem monda iske kalaylar belän cenlänep çıkkan? Tagın ni kılandıruları ikän inde dip yandagı täräz töbenä dä borılıp karasam – anda ikän moğcizaga! Tegese balası gına, monda ikän anası! Şuşı kalaylardan kiselgän çıbıklardan ürelgän tügelme soñ bu savıtlar? Äye, äye! Ä bizäkläre niçek? Soklanuımnan “Allam!” dip kıçkıp cibärüdän çak tıyılıp kaldım. Nindi matur savıtlar! İs kitkeç häl bit bu! Eçendäge sası balıgınnan buşanıp, küpme vakıt çüplekne “ bizäp” yatkan etkä dä kiräkmägän kalay savıtnıñ töbennän ällä nindi matur bizäklär urgılıp çıgalar da, bögelä-sıgıla, uralışa-uralışa, ber-bersenä sarıla-sarıla, çolgana-çolgana, butalışa-butalışa, ällä nindi kabatlanmas ezlär kaldırıp öskä ürmälilär. Minem mondıy matur kalay bizäklärne kürgänem dä yuk ide äle. Ğadelcan babay üze yasaganmı soñ bolarnı? Üzeder, älbättä! Yugıysä, kem bu çüp-çarlarnı anıñ östälendä tuzdırıp kaldırgan da, kaysısı kilep bu kalaylarnı turap utırgan?
Min bolarnı açıklarga teläp Ğadelcan babayga borıldım. Ä ul mine kürmäde dä, belmäde dä. Haman, talyanınıñ cilkäsenä başın salgan kileş, küñelendägelären garmun tellärenä küçermäkçe. Tik, garmunı gına beraz tıñlaşmıy – şayarıp kına yalgış avazlar suzgalıy. Ğadelcan babay garmunınıñ bu figılen sizmidä,işetmi dä - yözendä ilahi moñlılık! Äyterseñ, aña talyanınıñ uç töbendä buluı gına möhim ide. İñ yakın dustı sımak koçaklap totkan da, başın iñnärenä salıp, berkemgä dä söylämägän serlärän bäynä-bäynä söylider: dönyasınıñ niçek üzgärüen, yazmışınıñ aña niçek kırıs buluın, canınıñ buşap kaluın, buşagan cannı yörtüneñ çiksez avır buluın, tagın ällä nilären, ällä nilären... Anıñ talyanda osta itep uynıy belmäve dä talyan dustınıñ serlärenä röhsätsez kagılırga telämävennänder? Ä dustıtı isä, tartuçısınıñ tıyılgısız urgıp akkan histoygılarına yul birep, hiçber büldermiçä, cay gına, anıñ kiçereşlären ser itep, ber kem belän dä urtaklaşmıyça üzenä señderep, moñga urap baruçı berdänber serdäşeder! Äy, Ğadelcan babay, Ğadelcan babay! Tormışka aşmagan, läkin, barıber gel yänäşäñdä yäşägän hıyallarıñnı üräseñme? Şularnı köyläp moñga äverelderäseñ dä bizäk itep vazalarıña töşeräseñme? Bişegeñnän ük alıp kilep, dönyañnıñ şäfkatsezlege arkasında tormışka aşmagan, tik gomereñ buyına yänäşäñnän barıp ta, üzeñ kebek sabır gına, süzsez genä sineñ belän kitärgä telämägännär bit hıyallarıñ! Şuşı dönyañda kalasıları kilep, iske kalaydan da çirkanmıyça, aña güzäl bizäklär bulıp ürelergä mäcbür bulgannar!
Tuzgan inde garmunıñ da, Ğadelcan babay. Talyanıñ kebek hıyallarıñ da tuzgannardır,tauşalgannardır. Sin basmaklarına niçek kenä teläp bassañ da çıgarga telämägän köy şikelle, hıyallarıñ da bärgälänep yöri-yöri tämam yonçıgannardır, arıgannardır. Barı tik ber teläk: sineñ alarnı onıtuıñnı gına telilärder.
Ğadelcan babay kinät uynavınnan tuktadı da, barlıgımnı abaylap, minem yakka borıldı. Küzlärennän saran gına tişep çıkkan ike keçkenä börtek küz yäşennänme, ällä üzen şuşı halättä kürülärennänme, oyalıp, tiz genä artına borıldı. Kulındagı talyanın karauatnıñ türenä ük kuyıp, östenä matur sölgesen kaplap, ğadättägeçä “nitkäç” dip tuktap kaldı.
- Minem talyan tügel bu! – dide ul kinät. -Ulımnıkı.
Bik osta garmunçı ide.
- Nigä, häzer uynamıy meni garmunda?
- Ülde ul. Şahter ide, taş bastı... Nitkäç... Garmunnı min aña üzem alıp birgän idem... Ğailädä iñ olısı bulgaç... Garmunda öyränergä miña mömkinçelek bulmadı. Kötü köttem, itek bastım... Menä garmun miña äylänep kayttı. Dönya tügäräk dilär bit.
Ul da tuktap kaldı, min dä endäşmädem. Minem küzlärem haman vazalarda ikänen toyıp, ul olı barmakları belän alarga törtep kürsätep:
- Bulnista yatkanda ber urıs mucigı öyrätep kaldırdı...
Eç nık poşa bit anda. Yahşı keşe ide. Nitkäç... Üläsen dä belde. Soñgı tapkır tämäkesen suırırga çıkkaç, başkaça çıgıp bulmas, digän ide, täki çıga almadı...
Ul tagın uylarına birelep tuktap kaldı. Tagın nider äytäse kilde. Äytmäde. Küñeldägene süzlär belän genä äytep betererlek meni?. .
... Änä, kar börtekläre dä, karşıñda biyeşep,“yörmä inde, kartlaç, uylarıñda adaşıp” digändäy, sineñ ak yözläreñä bärelep erilär. Äyterseñ, küz yäşläre. Ä şayan cil, itäk oçlarıña, ayaklarıña uralıp uynıy-uynıy da, kiyem aslarıña kerep, cılı täneñne kıtıklıy. Ä sineñ alarda gameñ yuk. Añlıylarmı soñ alar sine? Barı tik, öy aldıñda üskän miläşläreñ genä, kızıl tälgäşle botaklar belän sineñ öyeñneñ keçkenä täräzälärenä sukkalap, sin kitkän yakka ürtälüsez genä karap kaldılar. Öydä äle sineñ ürelep betmägän bizäkläreñ kötkänen alar gına belälär.
CİMÇÄÇÄK
- Cämiläkäyem, karale, külmägem kileşle toramı? Menä bu börmäläre ällä niçek bugay şunda. Çitegemne dä ätäy kiçä genä kaytarıp citkerde.
Cämilä çatkılanıp balkıp torgan yözen Fatıymanıñ külmägennän üzenekenä küçerde.
- Bik kileşle Fatıyma külmägeñ. Sez hälleräk bulgaç kiyem salımıgız da keşeçä. Menä minem külmägem ällä ni tügel inde. – dide ul avır sulap. – İ-i-i, äle monısına da rähmät. Kışnı iske sırma belän çıktım, uramga çıgarga da oyalıp yattım. Sırma sırdırmasagız, kızlar bäyrämenä miña yaña külmäk hästärlisez, digän idem. Alıp kaytkan üze tagın ätäy, şuşı külmäklekne. Yanında çitege dä bulgaç süz äytmädem inde. Ütkän yıl bit äle anısı da yuk ide. Avıl kapkasın çıkkaç, çabatanı cirgä kümep, gälüş belän genä eldertä idem. Ätäy minem üze bolay, köye kilsä, naçar keşe tügel inde.
Fatıyma çırkıldap kölärgä kereşte.
- Äy, Cämilä, söylämä inde, soñgı aulak öydä, äle yegetlär dä kerergä ölgermäs borın, matur gına utırgan cirdän olı küsäk belän öy poçmagın töyep kotnı gına aldı, ätäñ. Biyemiçä dä kaldık. Cimereläbez ikän dip toram. Minem ätäy älegese köngä qadär, eçe poşkan sayın başın kaşıp şul küsäk ezlären sıpırgalap tora. Närsäşläp bolay buldı ikän bu, dider inde.
- Äy, Fatıyma, äydä gel şul küñelsez närsälär turında söyläşep utırmıyksana. Bügen bäyräm, läbasa. Häzer kızlar kiler, annarı kızlar kürergä dip yegetlär cıyılır. Köllebez cıyılıp bäyräm itärbez. Minem Nurlıgayanım kiler! İ-i-i, duskayım, Nurlıgayan miña bıyıl karamas ta inde.
Yüri genä bik yamansu kıyafät belän başın igän Cämilä, çatır-çotır kilep, bolınnıñ näq urtsında utıruçı kayınnıñ başına ürmäläp menep baruçı Fatıymanıñ küktän iñgän tavışınnan siskänep kitte:
- Ütkän yıl yäräşkän idegez bit inde. Yeget süze ber bula,
Nurlıgayan...
Cämilä kurkınıp kolakların kapladı.
- Kıçkırma, keşe işeter billähi, akırma. Nik mendneñ sin anda, töş, yıgılıp muyınıñnı sındırgançı?
- Monda tauga keşe mengäne äybät kürenä ikän. Karale, kara, - dip
Fatıyma tagın çäreldäp kölep cibärde. – Hösnikamal, belän Bibisara, tuñkayıp ürmälilär tauga, kış buyı karbazda yatkan bäräñge şikelle öydä yatıp tauga menärlek tä hälläre kalmagan tegelärneñ.
Cämilä tagın kuırılıp kolakların kapladı. Äyterseñ şulay ul Fatıymanıñ tavışın basırga teläde.
- Kıçkırma inde, küke. Töş annan, tavışıñnı böten avıl işetä, läbasa!
- İşetä, pıçagım. Menä mä, iñ şäp botak siña,
Nurlıgayanıñ öçen dip agızırsıñ yılgaga. Üzemä dä yahşıragın sındırdım. Botak nikadär yahşırak, telägeñ şunça tizräk kabul bula ul, beldeñme. Aldan hästärläp kuymasañ, häzer änä tege Hösnikamallar kilsä, botak kürermen dip uylama. Mä, al da yäşer, anau äpertmännär astına. Tönlä belän yılgaga töşär vakıt citkäç yörmässeñ botak ezläp.
Başta cinel genä itep cirgä kuyı gına ike botak töşte, anıñ artınnan, oyasınnan yıgılıp töşkän bala koş sıman şapıldap Fatıyma töşte.
- Pıçrandı bit inde külmäkkäyeñ, Fatıyma. Änä kara inde, akşarlagan miç sıman ışkılıp betkänseñ.
- İ-i-i, bulmagayı, külmäk dip monda, botaksız kalıp bula meni? Menä kürerseñ, häzer botarlap atalar. Yegetlär kilep cäzalık cıygannarın da kötep tormayaçaklar. Annarı kulyaulıkların elärgä dä botak kalmagaç, miña cäza da birmädelär yegetlär dip avızların salındıralar. Min bıltır ant itep kayttım şul, tugankayım, botaknı, tauga menü belän sındırıp yäşerep kuyarmın dip. Akılnı yahşı birdelär miña bıltır. Şuña kış çıkkançı yegetlärneñ miña isläre dä kitmäde. İsemä töşkän sayın, urak citkänçegä qadär küzläremnän yäş kipmäde.
- Fatıyma dim, karale. – dip, Cämilä botaklarga iyelep tä karamıy Fatıymanıñ ciñennän tarttı.
– Taşlale, agaç betmäsä, ildä botak betmäs. Yegetlärsez kaldıralar bit bezne bıyıl, ahirätkäyem, nik şuña ber dä gam birmiseñ?
Cämilä ürtälep, haman kayın botakların tiyerep mataşkan Fatıymanı çitkä etep cibärde.
- Soñ, tuktap tor inde az gına. Kilep, äzer botakka huca bulalar, äytkän genä ide diyärseñ.
Fatıyma kulların gına seltäde.
- Şul qadär dä gafil bulırsıñ ikän! Siña äytäm, änä
Gabdelsattarlarga ber öy kunak kızları kilgän di. Cimçäçäk bäyrämenä atap. Betkän ikän üz avıllarında yeget. Äle beznekelär, kız kürmägändäy sarıp alırlar.
Fatıyma şul arada botakların kaydadır cıyıp kuyıp, kayın töbenä caylap utırıp, zur kanäğatlek belän dustına riyäsız karaşın taşladı.
- Gabdelsattarlarga kilgän kızlarnı karşı alırga avıl kapkası töbenä min dä töştem. Töşmäskä ällä. Üzebez dä bargalıybız iç. Garifä isemlese belän yaulıklar alıştık, dus bulırga süz kuyıştık. Menä bit yaulıgı başımda. Üze büläk itkän yaulıknı tanıp kilep däşsä, sin dä duslaşıp kalırsıñ. Annarı kiläse yılga bez töşärbez alarga.
Kız beraz tuktap tordı da, tavışına nindider yomşaklık kertep:
- Änä, Gabdelsattar Miñlezifasınıñ Fatıyhcanın nikrutka algannar di, işetteñme? – dip östäp kuydı.
Kızlar tınıp kaldılar.
- Äye şul, Fatıymakay, minem bäläkättäyneñ dä
Ähmätsafası kitep bardı. Canday yegetlär kitep bara şul.
Alar süz berläşkändäy ikese dä beryulı borılıp basu yulı buylap salmak kına yuırtıp avıl kapkasınnan yıragaya baruçı tarantaslı atka karap tordılar. Eh, şul tarantaslı atlar! Kemnärne genä yarsız kaldırmadıgız da, kemnärne genä bilgesez yıraklarga alıp kitep bik ozakka kunakka kaldırmadıgız? Şulay kelterätep kenä alıp kitkän kebek kelterätep kenä alıp ta kayta alsagız ide sez!
- Karale, kara, tugankay, Bi. . ,Bi. . , Bi...
Kinät Fatıyma utırgan cirennän sikerep kenä tordı da, külmäk itäklären yomarlap alıp, äyter süzen dä äytalmıy törtenep tora başladı.
- Ya, ni bulgan? Yanalar mällä?
Cämilä dä, yögerep kilep, dustı töbälgän tarafka qz taşladı.
- Karale malay, Bibisara belän Hösnikamalnı, sıralar gına! – dip,
Fatıyma ike kulı belän şapıldatıp botlarına çabıp kuydı.
- Ni kıralar?
- Kotlıbi ülänen sıralar gına! Käcägä dä kalmıy, billähi menä.
Äytäm anı nişläp haman ber urında tuñkayışıp toralar dip. Ülän cıyalar bit alar, tärelär.
Cämilä ul-bu yuk ikän dip irken sulap kuysa da, dustınıñ gasabilanuın kürep uyga kaldı. Ülänne cıyarga kiräk inde anı.
- Monda kilep tä ülän cıyıp yatası kilmi ide dä kilüen. Ülänne inde anı başka könne dä cıyıp bula.
- Äyterseñ tagı. Köne şuşı bit inde anıñ, bügen.
Maynıñ yegermese uzsa, annarı soñ bula. Kittek! Min monda ber şäplek beläm. Keşe mazar citeşkänçe şularnı cıyıştırıp kilik äle, äydä atla!
- İ, ber dä cıyasım kilmi, menä çınlap Fatıyma. - dide
Cämilä borının cıyırıp.
- Üzeñ kara inde alaysañ. Min barıp cıyam, sin üzeñä kara. Daru ülännären kayçan citeşep çıgıp cıymakçı bulasıñ? Kış köne bik kiräk bit. Bıyıl soratıp ta kilsälär üzeñne, ni yöz belän ülänsez töşärseñ? İ, bu Nurgaläü kızı yalkau bulıp çıkkan, ülän cıyarga da kulınnan kilmägän ikän dip, küzeñne açırmaslar. Yort sayın itäk tulı bala-çaga. Oyalmıyça kemgä sugılıp kererseñ?
Fatıymanıñ bu küñelsez tarihın arıtaban tıñlap ta torası kilmäde Cämiläneñ.
- Äydä cıyıyk, bulmasa. Kolak itemne aşap beterdeñ inde. Çitegem belän külmägem genä çılanıp karalıp betär inde, diyüem genä ide.
- Çitegem yaña diseñ bit, çık suında yomşarıp, tamanlanıp kitär, äydä. Kiç belän yegetlär kilgäç, bii-bii ayaklarıñ talmas. - dip pışıldadı Fatıyma, kaynar sulışı belän dustınıñ kolakların kuırıp.
Änä şul şıpırt kına äytelgän tılsımlı süzlärdän kuzgalıp, cılı sötkä kolmaklı çüprä salıp izgän kamırday, kızlarnıñ kuanıçları kükräklärenä sıyışalmıy küperenep tışka bärep çıktı. Alar parlaşıp bäbäy itäklären totıp cilpi-cilpi bolın buylap äylänergä, yaña çitekläre belän tıpırdaşırga, çın küñellärennän çırkıldaşıp kölärgä, sikergälärgä, kayınga kungan koşlarnı üçeklärgä, tirälärendä oçkan kübäläklärne kugalarga, üzlären ireştergän koyaş nurına küzlären kıskalarga, yaulıkların bolgıy-bolgıy zäñgär küktäge ap-ak bolıtlarga sälamlär yullarga, nazlı cillärdä irkälänergä totındılar... Äyterseñ, pıçrak közlär, salkın kışlar buyına Kızlar bäyräme öçen genä näzer itep saklagan iñ nazlı, iñ yaktı, iñ cılı, iñ yomşak hislären alar şuşı bolınga çäçäyep cibärdelär dä, üzläre şunıñ rähätendä yözärgä, hozurlanırga kereştelär. Citkän kızlar bulıp ölgerep, cılı yazlarga börelären açıp cibärgän tirä-yaktagı agaçlar kebek dönyaga üzläreneñ huş islären tarattılar, nurların börkedelär. Kızlar huşise, kızlar sulışı, kızlar nazı, kızlar karaşı, kızlar hise... Ul hislär, bügen kiç şuşı alanga hiçşiksez kiläçäk yegetlärneñ huşların alır, alarnı häyran kaldırır, gayrätländerer, ällä nindi baş citmäs batırlıklarga ruhlandırır, cannarında mäñgegä kalırga layıklı mähäbbätkä ömetländerer, tagın ällä nilär väğdä itep üsenderer!
Menä şundıy tansık, yılına ber genä tatıy torga hislär büleşü, şatlık alışu, bähet urtaklaşu, väğdälär bireşü bäyräme ide bu-Cimçäçäk bäyräme.
- Kilerlär diseñme Fatıyma? İ-i-i kilsennär ide dä,
Nurlıgayanım minem küzläremä genä karap torsın ide. Tege kunak kızların kürmi dä kalsın ide. – dip dustın ike kulınnan citäkläp zırıldatıp üze tiräli äyländerde Cämilä.
- İ-i-i, siña karap tormıymı soñ inde, Cämiläkäyem.
Tora da tora inde. Ütkän yılnı da küzen sinnän almadı la. Matur bit sin, Cämilä. Menä miña gına berse dä karamıy. Suga töşkälägändä dä berse dä karşıma çıkkanı, tuktale, Fatıymakay, suıñnı avız itim äle, dip yulımnı kiskäne yuk.
Kızlar şulay citäkläşep äylänülären dävam ittelär.
- Borçılma, Fatıyma, sin yäş bit äle, undürt tä tulmagan. Miña da Nurlıgayan unaltım tulganda gına küz saldı. Aşıkma, gäüdäläreñ beraz tulışıp kitsen. Yegetlär bit alar tulı gäüdälelärne yaratalar. Annarı, - dip, äylänüdän tuktap, Cämilä ürelep Fatıymanıñ matur aksıl çäçkäle yaulıgına üzeneñ ere kızıl çäçkäle yaulıklı başın teräde. -Annarı, ätäñ bazarga töşkälägändä kolagına kerşän, sörmä-fälän alıp kayt dip töşergälä.
Fatıyma küzlärendäge şatlıklı oçkınnarı belän dustın koyındırdı.
- Alıp kaytır diseñme, Cämiläkäy?
Kinät sömsere koyılıp, kulların dustınıñ cılı uçlarınnan alıp, baya üze botaklardan tiyergän yäşel yafraknı cirdän çüpläp çemetkälärgä kereşte Fatıyma.
– Totıp kamçı belän peşeklär. Minem ätäy bik usal bit ul. Kısmır. Akçasın da tiyenen-tiyengä çutlap kına tota.
- Hi-i-i, mineke dä näq sineke kebek ük kısmır ide.
Öçençe yıl, bezneñ oç Käşfullalarga ber-ber artlı yauçılar yöri başlagaç, minem ätäyneñ dä başına uy töşte. Närsä alıp kaytırga bazardan, di bu miña berzaman? Baştarak hiç ni añlamıy, soñ alıp kayt inde, yözemder-cimeşter, üzeñ dä beläseñ bit inde, ätäy, ni kirägen, dim. Kız balaga ni kirägen kaydan belim min, di bu. Min ni dip äytim, däşmi, tın buldım inde. Berzaman kaytsa, yıgıla yazdım, kertep kuygan bu minem säkegä cıyın islemaydır, çurttır-purttır. Billähi menä. Sineke dä näq şulay itär äle. Sazagan kız asrası kilmäsä.
- Tfü-tfü, täübä, digen.
- Tfü-tfü, täübä inde. Kittek! Ulaklı çişmäsennän turılap menep Balanlıkulga citkänçe kärlä kayınlık bar. Äydä şunda, anı bezdän başka berse dä tabalmıy. Usman kızları ölgergänçe yögerdek!
Cämilä dustın kullarınnan totkan kileş kayın tiräle äylänep çıktı da anı tartkalıy-tartkalıy yögerep yalan artındagı yäşellek artına kerep yuk buldı. Tizdän bit garmun tartıp yegetlär kiläçäk! Yegetlär menäçäk! Nurlıgayannar, Şäriplär, Fazılcannar, Möhämmätgatalar, Gabdelkärimnär, Känifcannar, Sähipgäräylär tagın ällä kemnär! Garmun tavışı! Yegetlär cırlavı! Cäza salış, kapkalı uyını, tup tägäräteş! Aha-ha-hay! Dönyanıñ rähätläre!
- ... Şıgırdagan kapkalarnı
Şıgırdatıp açmagız,
Yeget birgän perännekne
Bismillasız kapmagız...
- ... Tanıp buyı göl-çäçäk
Bezdä bäyräm - Cim çäçäk...
- ... Bezdän sezgä ni kiräk?
Zifa buylı kız kiräk...
Cannarnı uyatıp, anıñ ällä kaysı kılların avırttırıp kuzgatıp, avıl öyläreneñ kapkaları töbenä cıyılışıp küzlären tau östenätöbägän ciñgi-abzıylarnıñ, äbi-babaylarnıñ küñellären neçkärtep, küzlärenä yäşlär törtep, cıyırçıklı çırayların yomşartıp, yäşärtep, kükräk çitlekäreneñ iñ tirän urınına yäşerengän “sagınu kapçıkları”nıñ töyennären sütep atıp Sabantuy tavında ul tönne tañga tiklem garmun uynadı!
Zur ostalık belän ber köydän ikençesenä küçä-küçä kızlarnıñ yaulık çitlärennän tamgan yäşeren nurlar, citäkläşep biyegändä uçtan-uçka küçüçe tılsımlı kaynarlık, oçınıp äylängändä barmak oçlarına gına elenep-elenep kalgan tännär cılısı, köyne inde başkaça işetmäslek däräcädä kolaklarnı tomalagan yarsulı yöräk tibeşe, zeñ-zeñ kilep çelterägän täñkäläre belän yözlärgä bärelep-bärelep kitkän tolım oçlarınnan börkelgän huşbuy, yaulık-külmäkärenä señgän bolın, çäçäk, urman, yaz ise turında, ä yegetlärneñ şuşı bersennän-berse güzäl kızlarnı yaratuı, söyüe, şul yäşeren karaşlarnı üz yözlärendä toyu läzzäte, kersez kiçereşläre, bähetle kiläçäkkä ömetläre turında küreklären ıñgıraştıra-ıñgıraştıra ozak, bik ozak söyläde ul garmun!
Äy hisle, hıyalıy yäşlek! Änä şul garmun tellärenä küçkän hiselärneñ tulılıgı üzeneñ tämamlıgın ezlägän, bötenlegen tälap itkändäy bolıtlarga tiklem kütäreldede dä, meñlägän keçkenä çakma taşlardan çäçelgän çatkılardan cıyılgan, gadi küzgä kürenmi torgan kodrätle ber balkış, köç bulıp oyışıp Sabantuy tavınnan avıl östenä, ciläkle tau itägendäge Gölbäzer urmannarına, Sarsaz, Kiñsaz yarlarına irkälänep uzıp, yırak ofıkka taba taraldı...
Yäşlek bit bu, yäşlek! Ütä tanış ta, yat ta! Läkin ütkän zaman, kerlänmägän, serlelege satılmagan yäşlek. Äbiyemneñ yäşlege! Keşelekneñ yäşlege!
Şuşı, äbiyem miña citkerergä tırışkan kiçereşlärne çın döreslege, ihlaslıgı belän sezgä citekerä alganmındırmı, belmim? Anısın sez häl itärsez. Tik äytäse kilgän süzemneñ asılı ikençedä ide.
Äbiyem tuksan altı yäşenä qadär gomer itte. Toyıpmı ällä tügelme, tik gomereneñ soñgı könnärendä ul änä şul Kızlar bäyrämen bik yış isenä töşerde. Äyterseñ yöräk türendä qaderläp saklagan iñ istälekle hätiräläreneñ tamırınnan suırıp algan zur ber köçne ıçkındırası kilmäde. Anıñ şul kiçereşlär belän yokıga kitep, irtän şular belän uyanası, şular belän kalası kilde.
- Nurlıgayanım üler aldınnan äytä torgan ide,
Cämiläkäyem, lapas artına çıgıp basuga, sineñ köräk totıp bakça kazıp yörüeñne kürep kenä kaldım da, üzem dä sizmästän, yörägem sineñ yakka küçte dä kuydı bit. Şunnan min niçek atlap barıp, sezneñ yakka salıngan küperne niçek çıkkanımnı da häterlämim. Sezneñ bäräñge bakçası yanında üskän ülänlekkä kerep çumdım. Şunda sin bakça kazıysıñ, min ülän arasında sine küzätäm. ”Çıkma, çıkma, yat şunda, keşe-fälän kürmäsen tagı“-diseñ sin, üzeñ oyalıp kızargan bulasıñ. Änä siña bulgan çın yaratu hise äle dä bezneñ ikebezneñ arada balkıp tora. Bik üzemä suırıp alasım kilä dä anı, tik tänem kartaygan, bik nık kartaygan inde, di torgan ide. Şularnı iskä alıp yata da:“Cämiläkäy, bezgä bügen berär izge keşe kergänder, mogayın. Öyneñ büränäläre yaktırıp kitkän,”-digän bula. “Yuk, küñeleñ şundıy yaktıdır sineñ, Nurlıgayankayım. ”-digän bulam min...
Äbiyem tamçıların küz yäşläre itep ere cıyırçık-buraznalır buylap agızıp töşergän häter dulkınnarında küzlären yomıp talgın gına bäüelde dä bäüelde.
- Kızım, äle sin yäş. İñ bähetle çagıñda töşkän süräteñne matur itep öyeñneñ türenä elep kuy. Bik avır çaklarıñda şunda karıy torgan bul. Bik ciñel bulır siña. Tik bik bähetle çagıñ bulsın.
Äy, Yäşäeş! Kayda barasıñ sin? Kayda şulay aşkınasıñ? Nilär väğdä itep nindi hälaqätlärgä iltäseñ sin Keşelekne? Tuktap tor beraz, yal it. Sin dä bik yäş tügel bit inde. Kiyek kaz yulıñnıñ yarlarına suzılıp yat ta uylan beraz! Ahirätkä üzläre belän barı tik yäşlek saflıgın, yaktılıgın gına alıp kitäse kilgän babam belän äbiyem şikelle, sin dä şul däverläreñne iskä al! Bar bit alar sineñ! Änä şul Cimçäçäk bäyrämnäreneñ yazgı kükräü bulıp küklärgä aşkan karañgılıktan hali kodräten aldıña al! Tik iñ bähetle çaklarıñ gına bulsın!
ÖSTÄN KARAP
Üzgärep toruçan bulganga küñel “kaleb”
dip atalgan. Küñel sahradagı ber agaçka
asılınıp häm cil iskän sayın äle artka,
äle alga äylängäläp torgan yalgız kaurıyga
ohşagan. ”
(1001 Hädis).
Küñelendä härçak biyeklektän kurku yäşäde. Üz-üzen niçek kenä köyläp karasa da kotıla almadı ul annan. Menä häzer dä, samolet köçänep yugrıga ırgılıp menä başlauga tagın şul kurku tozagı eçendä kaldı. Işanıçlı Cirdän ayırılası kilmi, ul söñgedäy karaşların illyuminator aşa cirgä kadadı.
“Kalma cir, alıp kal mine üzeñ belän! Nik ıçkındırdıñ? Sindä kalasım kilä! “
“Küñeldägene sanlamagan akıl satlık bit ul!”
Ä anda asta, kaynar parların börkep torgan zur megapolis, bersennän berse biyek katlı-katlı yortları, erele-vaklı super-giper marketları, zur-zur zavod-fabikaları, törle möhim häm möhim bulmagan başka kısır häsrätläre, mäşäqatläre, çüp-çarları belän - vulkan lavası kebek tulışıp kilgän dä kinät kenä keçkenä ber ineş yılgası buyında uhıldap tuktap kalgan. Äyterseñ, gigant zurlıktagı ber yırtkıç canvar çül buylap su ezläp ıcgırıp çabıp yörep yalgış kına şuşı keçkenä ineşkä yulıgıp berazga susavın basıp tınıp kalgan.
Ä ineş yılgasınıñ ikençe yagı, yanında uhıldagan bu yırtkıçnıñ tavışın işetmägän, sulışın toymagan da kebek, ütä gadi, yabay üz tormışı belän tik yäşäp yata sımak...
Änä, kardan arçılıp şäräyep kalgan tar gına bäräñge bakçaları, bakça başlarında şundıy uk keçkenä, tössez genä moñsu yözle agaç öylär. Şul bakçalar, öylär arasınnan suzılgan törle yakka bökräyep tetkälänep betkän yullar-sukmaklar, häm tagın ällä küpme şuşı üksez küreneşne tulılandıruçı kiräk-yaraklar...
Kükkä menep citmi sagınıp ta ölgerdeme, belmim, tik şuşı küreneş anıñ da susavın kuzgatkan kebek buldı. Äyterseñ, menä häzer genä ul şul yazgı susıl cirneñ äçkeltem isen borınnarında toydı. Ülep yarata ikän bit ul yangan bakça çübe isen dä. Käkre-bökre yullardan çabıp yörüçe änä tege balalarga, kullarına çıbık totıp kaz-ürdäk kualap yörüçe änä tege hatın-kızga, bakça urtasında bäräñge çübe yangan uçak buyın uratıp basıp tämäke köyrätep toruçı änä şul ir-atlarga çın küñelennän kızıgıp kuydı. Änä, öçeseneñ dä tınıç, matur yözlärendä uçak yalkınınıñ şäüläse sikereşäder.
Nişläp, yannarında gına uhıldap, zamananı kuıp-kuıp ta nıklap koyrıgınnan da eläkterä almavınnan ürsälänep-ükerep zur şähär kaynap torsa da, alar haman monda, şuşı räveştä? Närsä tota alarnı şuşı tössez cirdä?
Keşelek bersennän-berse kamil kompyuterlar tözi, ğalämdä yaña tsivilizatsiyälär aça, neft, gaz sata, keremnär ala, kayçak yugalta, görläp bircalar eşläp yata, TsRUlar, FBRlar şikle avantyuralarnı açıp ata, hatın-kızlar probirkada gına yasalgan tap-taza örlek kebek balalar tabıp yatkanda, bolar, bäräñge çübe tötenenä tonçıgıp tämäke tarta!?
Kinät kenä tagın, kilgän sayın, zinhar üzegez genä yäşäp yatıgız şähäregezdä dip, ike kibetneñ bersenä dä ayak atlap çıgası kilmägän señlese isenä töşep kitte. Ul da näq şular kebek bit.
Zamana agımı alarga kagılmıymı ällä?
Menä ul, yäşäeşne üzgärter, alga cibärer öçen zur ideyalär belän yörgän keşedäy, aşıga –kabalana, kırıgın kırıkmasa-kırık yakka alıp atıp kaydadır oçıp bara. Bügen dä, irtägä dä, tagın äle bik küp könnär oçaçak. Berkem dä anı ireksezlämi, üzenä kiräk.
Üzenä çamasız küp kiräk. Üz koçagına yartı dönyanı sıydıru niyäte belän planetanıñ ber başınnan ikençe başına tizräk oçıp citär öçen samolettan samoletka sikerä.
Tik üze, şul bäräñge bakçasında tämäke köyrätüçelärdän ber genä tamçıga da bähetleräk tügel sıman.
Ni öçen?
Anıñ kinät tännäre çımırdap kitte. Şuşı tormış ülçävenä ul bar gomeren, ğailäsen, can tınıçlıgın, tazalıgın saldı.
Tik barıber kanäğat tügel.
Änä şul irlär, oçsızlı tämäke köyrätep biçara kıyafätendä torsalar da, annan meñ artık bähetleräk, äyterseñ küzätüçelärne ürtäp, üzläreneñ nikadär bähetle ikänleklären başkalarga sizdermäs öçen genä şul sälämä kiyemnärgä törenep bökeräyep torgannar sıman toyıldı aña.
Yort salu ällä anıñ kulınnan kilmime? Nişläp äle ul şuşı küñelsez cirlärgä karap moñayıp utıra? Menä äylänep kenä kaytsın, Kazan yanındagı iñ matur cirdän cir alıp tözep kuyar kupşı gına ber yort!
Anıñ tagın tännäre çımırdap kitte.
Andıy yortı bar ide bit inde anıñ. Kara niçek säyer bu dönya! Anıñ bit, şuşı äle kürgän yortlardan meñ kat güzälräk üz yortı bar ide bit! Bar ide!
İnde tormışı caylanıp, görläp yäşäp yatkanda gına tagın ükeneçlären äyländerep kaytarıp, täübäsen äytterer öçen kükkä kütärep şuşı cirne kürsättelärme soñ aña?
Kiçerelmägän, dimäk.
Bar da üzgärde dip yalgışkan gına, berni üzgärmägän, läbasa. Dönya haman şul kileş, kayda tuktalgan bulsa şul urınında tora ikän bit. Niçek üzgärsen di ul? Üze bit üzgärä almagan. Tormışın üzgärtäm dip, yäş hatınga öylände. Un yıl yäşägäç gacäpkä kalıp, alıştırmagan da kebek, vakıt uzu belän gel ber törlegä äylänä ikän hatın-kız dip uyladı. İkeseneñ berse dä aña kiräkle närsäneder birmädelär. Ä ul üze birdeme? Äti itmi dip gomere buyı ulına üpkäläp, räncep yörde. Minem ränceş başına töşsä beler äle dip kargadı. Ä üze? Äti buldımı soñ ulına? Nişläp, saran gına törtkälägän akçalarınnan gayre başka berni birmi, başkalardan küpne tälap itkän?
Ä ulı? Ul üze räncep yäşägänder. Yuk, üzlären kaldırıp başka hatın-kız yanına kitkän öçen genä tügel. Başka, tagın da möhimräk närsälär öçen. Niçä tapkır ulın ezläp tabıp gafu ütenäse kilde. Batırçılıgı citmäde. Baştarak eçendä canı bulsa üze kilep kürsen ber kart ätisen dip haman ğayepne anıñ bakçasına etärde.
Annarı.
Tabalmadı ul anı. Berençe hatınınıñ ülgänen belde. Ä ulın taba almadı. Belgänder ulı üzen ezlägänen, tik yulına çıgarga yäisä tavış birergä telämäde.
Kiçermägän, dimäk. Yäisä, bötenläy kisep alıp atkan.
Alar inde onıtkannar, häterlärennän sızıp atkannar da bar ükeneçen aña miras itkännär.
Baştarak ğailäsen cimergängä ber dä ükenmäde. İkesenä citärlek däülät kaldırdım, kalganın üzläre kararlar dip, yumartlıgınnan kanäğat tä bulıp yäşäde. Ulın cayı turı kilgändä kürde. Kürmäsä dä bik ise kitmäde. Ul vakıtta tormışı tügäräk ide.
Kiçerelmägän.
Ul ozak vakıtlar ulına döresen äytä almıy yörde. Ni dip äytsä dä añlamas sıman ide. Üskäç, ir bulıp çın yaratunıñ ni ikänen tämläp karagaç añlar häm bersüzsez kiçerer dip uyladı. Ä keçkenä ulı haman tıngı birmi ayak arasında butalandı. Yomşak kulları belän muyınnarına sarıldı. Kızlarnıkıday keçkenä genä börmä susıl irennäre belän çäp-çep bitlärennän üpte. “ Min sine yaratam, äti”, dip ber tuktausız kabatladı da kabatladı.
- Sin miña kayçan tetris alasıñ?
- Tugan köneñä ulım.
- Yuk, sin miña anı bolay al. Tugan köngä miña zurlarnıkı kebek roliklı konki kiräk.
- Äniyeñ alır, aña akça birdem bit min.
- Yuk, sin al miña. Äni miña başka äyberlär alır.
Ul känäfidä tınıç kına televizor karap utırgan hatının siskänderep:
- Närsä balanı miña karşı kotırtasıñ? Siña bit ul akça balaga äyber alırga dip birelgän. Haman kotırtıp minnän akça soratasıñ, - dip cikerende.
Ulı berni añlamagan karaşların ätiseneñ yarsulı yözenä töbäp tordı da, barıp äniseneñ itägenä menep utırıp keçkenä uçları belän yabık cilkälären kısıp totıp, yañakların kükräklärenä salıp tınıp kaldı. Äyterseñ, cimerü utı çäçkän ambrazuranı keçkenä kükräkläre belän kaplap änisen kimsetüdän saklap aldı.
Häterendä, här kön irtän eşenä kitärgä çıguga maşinası yanında anı ulı belän Kazbek digän etläre ikäüläşep kötep toralar ide. Alar inde bar dönyanı aykap çabıp kilgännär. Ul çügäläp ber kulı belän ulınıñ tirläp betkän mañgaylarınnan sıypıy, barmakları belän yüeş çäçlären aralıy. İkençese belän aldında uynaklagan Kazbeknıñ kolak artların kaşıy. Annarı maşinasına utırıp ulınıñ yäşel, kuanıç belän balkıp torgan küzlärennän algan nurga koyınıp, kuzgalıp eşenä kitep bara.
Här kön buldı mikän ul şulay? Niçekter härkön bulgan kebek gel küz aldında tora.
Ayırılışası bilgele bulgan könnän soñ ulı anıñ küzenä kürenmäde diyärlek. Bälki kürengänder dä ul, üze kürmägänder.
Ä ber kiçne, maşinasın kabıza almıy intekkän çakta yanına kilde ulı. Yaña gına yäşenläp, köçle yañgır bärep yavıp kitkän ide. Bayışka töşkän koyaşnıñ maturlıgın şul könne genä kürep kaldı bugay ul. Başkaça anıñ koyaş bayışına soklanganı bulmadı kebek.
Hatını belän yaña gına kıçkırışıp çıkkan bik açulı çagı ide. Änä şul açulı çaklar ükeneçle dä inde. Äytäse kilmägän närsälär äytelä dä, räncetäse kilmägännär räncetelä.
- Äti, äydä satma öyne, ä äti.
Ul açu tulı küzlären ulına kütärde.
- Närsä, tagın anañ kotırtıp çıgardımı?
- Yuk. Min kalam iç monda. Min, äti. Sin kunakka kilerseñ.
- İke bülmäle fatirıgızga kunakka kilermen min ulım, yäme, bik kiläsem kilsä.
- Ä Kazbek?
- Kazbek monda, yaña hucalarga kalır. Kalmasa, änä et cıyuçılar. Yoklatırga alıp kitärlär.
- Ä min?
- Närsä sin?. .
Bik açulı ide şul. Ulı, anıñ açulı karaşlarınnan yäşerergä telägändäy, yäşel küzlären sizeler-sizelmäs torgan sarı kaşları astına köçläp tıgarga tırıştı. Tik küzläre artık zur ide. Malay tavış-tınsız artka çigende dä, bakçanıñ açık kapkasınnan eçkä kerep yugaldı. Kazbegı da, oyası yanında koyrıkların salındırıp, ata belän ulnıñ bu säyer äñgämäsen kütärelep karamıy tın gına basıp tıñlap tordı da, malay kerep kitkän yakka borılıp tirän itep ber genä tapkır üksep kuydı. Annarı iyelep, äle genä endäşmiçä yanınnan uzıp kitkän malaynıñ yalan ayagı kaldırgan ezenä cıyılgan yañgır suın yotlıgıp yalarga kereşte.
Kuzgalıp kitkäç tä ete härvakıttagıça, koyrıkların bolgap hau-haulap ozatıp kalmadı. Suın eçep betergän ez çokırına iyäklären salıp bakçanıñ açık kapkasına töbälgän kileş tın gına yatıp kaldı.
Et tä kiçermäde.
Tormışınıñ küp vakıtın eşenä bagışlagan, monda tik aşarga häm yoklarga gına sugılgalagan ata, asılda isä bu yortnıñ şuşı sarı başlı malayı belän etneke bulıp betkänen añlamagan. Hakıykättä üz hakların gına hak itärgä haklı sanap öyrängän ata, anı şuşında tirän bähetle itkän, şuşı nigezneñ çın hucası, saklauçısı itep toygan üz ulın babasınıñ nigezennän kuıp çıgarıp, mährümlekkä, bilgesezlekkä, yätimlekkä, näselsezlekkä duçar itkän bulıp çıga ikän bit.
Annarı... Annarı tagın da tiränräk yaralar...
Berdänber satıp aluçılar öyneñ berençe katındagı zalı karañgırak bulganga aludan baş tartırlar dip uylap täräz karşındagı cäyräp üsep utırgan miläş agaçın balta belän çakalap atarga uyladı. Başkaça ber kemneñ başına kerep tä karamagan kısır köyeneç, anıñ akılın tomaladı.
Ğadäti bulmagan nindider davıllı kön ide ul. Ällä anıñ balta kütärep yavızlık kılırga yörgänen toyganga, karşı kütärelde ul davıl.
Ul miläş... Ul miläş... Ul miläş...
Ulı üzen yaratkan kebek ul da yarata ide bit ätisen. Artınnan kaldırmıy gel iyärtep yörtertä ide. Cäyen, kiçkırın eşlären tämamlagaç kapka töbendäge çirämgä utırıp söyläşep utırırga yaratalar ide. Yuk, ätise kübräk anı, anıñ beraz irkälänüdän irsep bertuktausız lepeldäüen sabır gına tıñlıy ide. Aşıga-aşıga söyläp betergänen kötä dä, anıñ başın kükrägenä kısıp rähätlänep kölä.
Nilär turında söyläştelär soñ äle alar? Häzer inde bik nık tırışsa da häterli almastır. Ul avırtudan sıman yözlären çıttı. Yuk, yuk, menä bersen häterli ikän bit.
... Çiräm östenä ikese suzılıp yatkannar - ätise kulların baş astına, ä ul arkılıga yatıp başın anıñ kükrägenä salgan. Nindider ğadäti närsälär turında söyläşkännärder, ul barsın da häterläp betermi, tik...
- Äti, küräseñme, änä tegendä minem bähet yoldızım, - dide ul, kükneñ ber poçmagına näni barmakların töbäp.
- Ihı, - dide atası, başta anıñ söylämenä ähämiyät birmi.
Malay beraz tın gına yatıp karaşları belän yoldızlı kükne aykadı.
- Äy, yuk ikän ätiyem, yuk. Anısı tügel, änä tegese, - dip malay näni barmakların inde ikençe yakka töbäde.
- Ihı, - dide atası, inde bu yulı kölemser karaşların ulınıñ yözenä küçerep.
Tagın beraz gına tın yattılır.
- Äy, tögäl genä belmim inde kaysısı ikänen. Ä, tukta!
Malay yatkan cirennän torıp utırıp barmagın kük yözeneñ ber yagınnan ikençe yagına küçerep törtep kürsätä-kürsätä sanarga kereşte:
Äke-bäke,
Kıyık säke
Karga, çıpçık,
Sin kal, bu çık.
- Ähä, menä monısı. Menä monısı äti, minem bähet yoldızım.
Hätereñdä kaldır yäme. İrtägä taba almasam min sinnän sorarmın.
İ, kölde dä soñ ätise. Tonçıga-yötkerä rähätlänep, nidän kölgänlegen añlatmıy gına kıçkırıp kölde dä kölde...
Menä şular...
Başkaça isenä töşererlek ähämiyätle närsälär dä bulmagan sıman.
Ätisen... Änisen...
Nigä keşeçä tügel soñ barsıda?
Nigä şul tiklem kosızlanıp, barısınnan yöz çöyerep tormışnıñ bugazına yabışkan soñ ul? Berse ikençesenä komaçauladı mikän ni soñ?
Ul miläş... Ul miläş... Ul miläş...
Anıñ ayagındagı cöye ärnep sızlap kuygan kebek buldı. Ul tagın ürelep aska karadı.
Miläş çäçäk ata torgan vakıt.
Ul miläş...
Ul miläşne ätise belän ikese bergä utırtkan idelär. Öy aldındagı balannarnı da, miläşne dä. Ul üze bit äle kön aralaş zur çiläklär belän aña su taşıdı. Miläş nişläpter ul yılnı korıdı. Urının yaratmagandır. Ä ikençe yılga tagın töbennän yañarıp çıktı.
Miläşneñ barlıgın onıtkan kebek ätisen dä inde küptän onıtkan ikän bit. Anıñ kayçandır bulganlıgın, anı – ulın, çın küñelennän söyüe töse itep miläş utırtıp kaldırganlıgın häm nihayat ulgänlegen onıtkan da bit inde. Ul miläşne üz kulları belän çapkalap atkanın da borçusız-nisez genä tarih töpkelenä ozatkan.
Menä bit, kilep çıktı äle. Tik ällä niçek yämsez, kurkınıç bulıp, barısı bergä töynälep zur bulıp kükräk çitlären avırttırıp yırtıp kilep çıktı. Şul vakıtta ayagınıñ yözen yarıp töşergän balta yarası kebek...
Tegendä asta, bäräñge sabagı tötenendä tonçıgıp tämäke tartuçılarnıñ närsä öçen üzennän östenräk toyılganın añladı ul häzer. Alarnıñ namusında nigez ränceşe, tugan cir ränceşe, ata ränceşe häm miläş ränceşe yuktır.
Ul keşelärne üze belmäsä dä, alar anı belep, ükeneçlären üzlärendä toyganga, anıñ häsrätle karaşların kürergä telämi artları belän torgan sıman toyıldı.
Ällä akıldan yazamı soñ?
Tuktatıgız, zinhar samoletnı! Tuktatıgız, min töşäm!!!
Töşär dä, karşılarına basıp yözlären turı totıp barsın da añlatıp birer. Tıñlarga telämäsälär yazıp birer hiç yugı radiodan söylär! Añlarga tiyeşlär alar. Añlarlar! Anı kızganıp ärnep yılarlar da äle. Yılarlar! Nik yılamaska? Kızganıç bit ul! Kızganıç!
Kalın portfel kıstırıp möhim säfärgä çıkkan, bäräñge sabagı yandıruçı irlärne kürep samoletnıñ illyuminatorına sırılıp üksep yılap baruçı, şuşı mägrür ilneñ ber eşleklese, ... ... ... biçarası ul!
Şuşı cir öçen yäşim, hezmät itäm dip uylap yalgışkan ul. Cirdä tügel, gomere buyı cirdän yugarı, haman samoletta ikän bit.
Ä cirdä änä alar, bähetlelär, namuslılar, vöcdanlılar, tugrılar, atalalar, ullılar!
Bakçalarında miläşläre, balannarı! Etlären iyätep bakça buylap çabuçı yalanayak malayları...
Alar ikençelär.
Ul alar kebek tügel!
“Üz yeget” tügel ul.
Menä nigä kurka ikän ul biyeklektän. Yä, Hoda, nihayat, vak häm tüñ küñelenä kurku salırga sälätle berdänber çara ikän bit bu!
Ciren, ayak astındagı gaziz ciren yugaltudan, cir keşese buluınnan tuktaudan kurka tügelme soñ ul?
Çönki, samolet ta niçek kenä ozak oçuına karamastan, barıber ber cirgä töşäçäk!
Ber töşäçäk!
Ul da cirdän atlap kitäçäk...
Kalma Cir! Minem sindä kalasım kilä!
BUŞ SAVIT
Tuy – tuy inde. Niçek kenä törländersäñ dä ciseme ber inde anıñ. Kupşı külmäkle ap-ak kilen, ıspay kostyumlı, yöz grammnan beraz batırayıbrak kitkän kiyäü yegete. Mäşäqattän tuyıp balaları hakına gına tüzep utırgan äti-änilär. Mömkin qadär oçsızgarak rashutlanıp, mulrak sıylanu niyäte belän cıyılışkan kunaklar...
Tuy zalına iñ berençe bulıp, yaltıravıklı külmäk kigän, muyınına bihisap küp oçsızlı bicuteriylar uragan, kıznıñ änise - Fäniyä kilep kerde. Aña karagan sayın başka ällä nindi kölkele fikerlär kilep, yözendä bik citdi çıray yörtkän ul hatınga mäzäk räveş sılana da kuya ide. Hay, urap ta kürsätkän ide töymälären, tormış yögen hay-haylap äydäläp bara togan dilbegäsen iñ ışanıçlı urınga bäylägän meni! Äle tagın, ul töymälärne muyınına yarsıp uraganda uñmagan tormışınıñ üçen alu, şuña da karamastan kızınıñ niçek bay tuylap kiyäügä kitüen bar mullıgı, cetelege belän bar dus-doşmannarga kürsätü teläge dä uçlarında kaynaganı sizeläder kebek ide.
Hatın artınnan mıştım gına ire kalkıdı. Täüfik şul tiklem tıynak häm ütä-kürenmäle, äyterseñ, anıñ bar yäşäü nurı, hatınınıñ yarsıp kaynagan zähärenä çıdıy almıy sünep taralgan ide. Östenä nindi genä kiyem kisä dä, yöze, hätta çäçläre dä şul kiyem tösenä kerep, ällä ni küzgä-başka çalınmıy torgan, nindider ber genä tör küzänäklärdän cıyılgan tössez şäüläne häterlätä kebek ide.
Ä bit mondıy tügel ide Täüfik. Änise berüze genä üsterde üzlären. İrennän biş bala belän yätim kalgannan soñ kolhozga bozau kararga urnaştı da, bar gomeren şul eşkä saldı. Ul yıllarnı kolhozda eşlägän keşe aç tügel ide. Kolhoz-millioner. Yort tutırıp mal asradılar. Tamakları tuk, ösläre böten buldı. Gel bişlegä genä bulmasa da yahşı gına mäktäpne beterde. Annarı Armiyä saflarına barıp kuşıldı.
Menä şuşı vıkıttan anıñ, moña tiklem cil-yañgırsız bargan tormışına salkın cillär bärep kerä başladı. Yartı yıl uçebkadan soñ Afganga eläkte.
Annarı inde nilär bulganın ul ber vakıtta da isenä töşermäde. Armiyädän tämam yabıgıp, tössezlänep, süzsezlänep kayttı. Kayttı da ällä nindi ber bitaraf çıray belän yäşäp kitte. Ozatıp kalgan kızı da kötmägän ide. Şul mäldä, ölgerep, hatını Fäniyä päyda buldı da, ul arı-bire kilgänçe, anı üz öyermäsenä suırıp ta aldı.
Menä inde kız birälär. Kızın yarata ide Täüfik. Kızı da, ätiyem dip sarılıp tordı. Tik, ätise yagına niçek kenä kayırılırga teläsä dä, änise çanasına utırgan ide inde İlüsä. Utırmıy kara. Çäçeñnän söyräp sala. Şuña, äniseneñ käyefe bulsa ätise yahşı, käyefe bulmaganda doşman buldı.
Hatını, bik özelep açuı kilgän çakta kesäsendä yodrıgın töynäp, avız eçennän pışıldap bozau, dip kenä torsa da, bozau uk tügel ide äle Täüfik. Belä ul, hatınınıñ üzen kemgä çutlaganın.
Ä küptän tügel genä, bötenläy dä, hatınınıñ figılen genä tügel yözendäge çırayın da üzgärtep, döresräk räveşkä kertä alırday ber vakıyga bulıp aldı. Şul hällärdän soñ Fäniyä dä, bik nık tuzınası urında, ällä nişläp, irenä borılıp küzlären tasraytıp, läm-mim ber süz äytmi tirän itep avırsulap kına kuya torgan bulıp kitte. Mäzäk!
Gomerlekkä üzenä berekkän dip uylagan Täüfigınnan kolak kaga yazdı bit Fäniyä. Belä ul üz iren. Yoklagan vulkan şikelle meñ yılga ber kuzgala, nu ber kuzgalsamı, kölläreñne tuzdıra, mäñge cıyıp ala almıysıñ.
Kinät kenä eşennän çınlap ta soñgarak kalıp kayta başladı Täüfik. Soñlap kaytuınıñ berençe könendä beraz “kıyık “ salganı da bar ide. Gomümän, soñgı yıllarda ul siräk eçte. Yäşräk çagında, ber eçä başlasa tıyıla, atnalar buyı aynıy almıy, sataşıp-alışınıp yöri başlagançıga tiklem citep, izalanıp, bar tazalıgın beterde.
Soñlap kaytuınıñ säbäbe dä yuk-bar tügel ide şul - bergä hezmät itkän dustı kinät vakıtsız vafat buldı. Şunı soñgı yulga ozatırga bardı. Hristian tärtibe buyınça zirattan kaytıp, ber kafeda iskä alu mäclese oyıştırıp, şunda beraz utırdılar. Annarı, vafat iptäşeneñ hatını Marinanı, öyenä ozata kitte.
Alar, ike millättän bulganga, ğailäläre belän siräk aralaştılar. Şuña, urtak söyläşer ällä niläre bulmasa da, gadi gennä närsälär turında söyläşep, vakıtnı suzdılar. Marina öyenä çakırmadı, ämma läkin Täüfik, üzeneñ ütä gadilege arkasındamı, gel kerep yörgän urını sımak itep, tartınmıy-nitmi hatınnıñ fatirına da kerep kitte, çişenep zalga da uzıp utırdı. Marina anıñ şuşılay üz itep yörüenä ber dä karşı tügel ide. Ukraina yagınnan kilep ber üze, tugannarsız, ire belän genä çiklänep yäşäp yatuçı bulganga, häsräten kem belän dä bulsa urtaklaşa alu mömkinçelege tuganga, berçä kuandı da äle ul.
Süz artınnan süz bäylände, plitä östendäge çäynek tä ällä niçä kaynap, ällä niçä sünde, kesä telefonnarınıñ yarılırday bulıp şaltıravı da bu ikäüne süzennän bülä almadı. Marina söyläde dä yıladı, söyläde dä yıladı. Täüfik tıñladı da tıñladı, tıñladı da tıñladı. Berençedän, iptäşeneñ hatının ul çınlap ta kızgana ide. İkençedän, şuşı yomrı gına, matur gına hatınnıñ, yagımlı tavış belän urıs, tatar, ukrain süzläre kıstırıp cıyın yuk-bar süzne vaklap-vaklap ällä nindi matur tösmerlärgä kertep bizäp birüen tıñlap utıru üze ber läzzät, üze ber rähätlek ide.
Şuña ul, irtägesen eşennän çıguga, “bolay gına”, digän bulıp, tagın şaltırattı. Tagın häl belergä dip kenä kerde dä, tagın dönyasın onıttı. Ul “tagın”nar yışaep, ğadätkä äylände.
Döresen genä äytkändä, baştarak, Täüfik, ğaşıyq buldı dip tä äytä almas ide. İptäşeneñ hatını bulu faktı, anıñ ul fikeren bulgan oçrakta da başı-tamırı belän ğamäldän sızıp ata sımak ide. Tik tora bara, öyenä kaytsa, Marinanıñ yomşak tavış belän baladay lepeldäve citmägän kebek toyıla, anı ike-öç kön işetmi torsa küñelenä rähätlek birä torgan nindider ber möhim närsäsen yugaltkanday tıngısızlana başlıy torgan buldı.
Şulay, üze dä sizmästän, torgan sayın ir, Marinanıñ ihtiyärsız korgan pärävezenä nıgrak yabışa bardı. Sügep kualap kertmäsäñ, çirkanuınnan çeben dä kunmıy başlagançı vannaga kermägän Täüfik, Marinaga keräse könne, bäyrämgä cıyıngan kebek cıyına başladı: irtän torıp duş kerde, yahşılap kırındı, yöz yıl kagılmagan odekolonnarın tabıp çıgarıp sörtende, çistadan –çistaga kiyemnären alıştırdı. Şuşı eşlär belän mäşgül bulganda zur käyef belän bertuktausız, kinät küñelenä kilä başlagan, iseme dä, ciseme dä tanış bulmagan ällä nindi bersennän –berse matur köylär köyläde.
İrendäge bu üzgäreşlärne Fäniyä kürmäde tügel kürde, älbättä. Baştarak ul moña, kartaya başlagaç akıl keräme, ällä bulganı çıgamı dip, ironiyäle kölü prizması aşa karadı. Häl kuyıra bargan sayın, anıñ da yöz räveşe üzgärä bardı. İreneñ irtänge käyefle yözen kürügä, nindider kotoçkıç häl bulasına işarälägändäy, täne buylap, tok sukkandagı kebek, kinät, kurku yögerde. Täüfiktän, kılanmışına bernindi dä aklanu da, añlatma da yolkıp ala almaganlıgınnan ürtälep, ire çıgıp kitü belän kuhnya östälenä bögelep töşep yılarga kereşä torgan bula başladı.
Et kitsä, et urınına et kilä, digändäy, Täüfik, Marinanıñ ireneñ suınırga da ölgermägän urının üze dä sizmästän haman bili bardı. Näq andagı – sugıştagıça – sine atıp ütersälär, sine urınıña ştıgın kütärep başka beräü kitä.
Marina da moña hiç karşı tügel ide. İren inde barıber kire kaytarıp bulmıy, ä hatınga yäşärgä kiräk. Yärdäm itär başka keşese yuk. Öylängän keşe bulsa ni, kiyäügä çıgarga cıyınmıy bit äle aña Marina. İre aña yärdäm itkängä Fäniyä dä açulanıp yatırga tiyeş tügelder sıman toyıldı aña.
Ä yärdämne çın küñeldän yasadı Täüfik. Gomümän, bu tol hatın yanında ul, yaña programma kertelgän iske kompyuternı häterlätä ide. Üze şul uk, ä mömkinçelekläre ikençe.
Anıñ yanına keräse bulsa, kibetkä kerep olı sumka rizık cıydı. Marina eştän arıp kayta, ölgerä almıy bit. Hatın anıñ avır sumkalar belän kilep kerüen zur orkestr belän karşı alganday şaulap, ay-vaylap, Täüfiknı maktaularga kümep karşı aldı. İr keşegä küp kiräk meni? Tora-bara, näq Marinanıñ ülgän ire kebe ük, dressirovkaga birelgän ettäy, Täüfik hatınnıñ karaşınnan, avızı açıla başlauga ni kirägen añlıy torgan bula başladı. Öydä ülgän ire dä kuzgatmagan eşlär kuzgaldı. Marinaga salkın bula kürmäsen öçen yokı bülmäsendäge täräzälär alışındı. Marina kıstaşkan bulıp akçasın täqdim itsä dä, ala almadı anı Täüfik. Ber yärdämsez hatın-kız bit inde ul, akça kiräk urınnarı küp bulır äle. Kuhnyada, kabıza almıy intekmäsen dip, elektr plitası belän duhovkası da alışındı. Haman yırtıgı ayagına elägep intektermäsen öçen koridordagı lenoleum da çıgıp oçıp, urınına yañası kayttı. Çın soldatlarça cirenä citkerep, ütä fidäqarlek, togrılık belän başkardı Täüfik bu eşlärne. Şuña et kebek çaptı da çaptı, taşıdı, kaktı, cayladı, mayladı. Tik Marina gına köläç yözendäge riyäsız nurları belän koyındırıp torsın da, balalarça şat kölü belän kölä-kölä gel lepeldäp torsın.
Hatın da üz çiratında süzgä, maktaularga saranlanmadı. Täüfikneñ bar kılganın zurlap, eşlägän här vak-töyägen kürep, maktadı da maktadı. İr gomer tatıp karamagan yat rizıklar belän sıylıy-sıylıy, cırlıy-cırlıy ul tapkannı äveş-täveş kiterde. Täüfiknı ul Allah urınına kütärde. Ä Täüfik rähätlänep kütärelde.
Gomümän, andıy talant meñgä ber genä bireläder. Häzerge zaman hatın-kızında gomümän siräk ul, tatar hatınnarında bigräk tä. Nindi genä hälgä yulıksa da, nindi genä moral-etik çolganışta kalsa da, süzenä ışandıra, virtuoz zur ostalık belän barçasın böterep üz yaklauçıları lagerına küçerä, üzen kızgandıra, cällätä, üzenä kiräk yakka bögä belü talantı - Marinada bar ide ul. Bolar barsı da anıñ samimi karaşları artına yahşılap yäşerelgännär genä ide.
Üz lagerındagı yugaltularnı kürep Fäniyä akıldan şaştı. Ber kuıp ta çıgarıp karadı. Annarı üze ük, avıldan äniyeñ kilde dip, Täüfiknı eşennän ük cilterätep öyenä alıp kayttı.
Änise çınnan da kilgän ide. Yegerme yıl buyı alıp kiläse kilmi, million säbäplär tabıp haman suzıp yörgän Fäniyä, kaynanasın tön eçendä cıyıp alıp kitte. Biçara äbi, ni bulganın da añlamıy, kürşeläre belän huşlaşa da almıy kitep bardı.
Ğailäne çitlätep oça başlagan akçaların kızganıp, äydä maşina alıyk äle, kreditka, dip kıstaşa başladı Fäniyä. Hä, digänçä şähärdäge böten banknı äylänep çıktı. Akçanı birmädelär. Nik birmägännären Fäniyä añlap ta betermäde. Nişlärgä soñ? Tagın närsälär uylap çıgarıp tışaularga bu bozaunı? Aptıragannan ul kızın da ätisen yumalauga künderde.
Alay-ittelär, bolay ittelär, tik häl üzgärmäde. Änise kilgäç Täüfik öyenä yışrak kayttı, älbättä. Tik, tegendä dä yulnı suıtmadı. Marina kızganıç ide.
Fäniyäneñ sabır kanatı sındı. Täüfiknıñ çirattagı, ocmahınnan äylänep kaytuın ul çınlap ta, işek töbendä uklau häm saplı taba belän korallanıp karşı aldı. Malaylar belän sugışıp üskän kız la ul! Menä, belgäneneñ kiräge çıktı.
İğlansız, ire işekne açıp cibärügä, cimerelep höcümgä taşlandı Fäniyä. İñ berençe, algı planga avır artilleriyä çıktı. Ayamıy, Täüfiknıñ başına saplı taba oçtı. Ul da bulmadı, muyın tiräsen kalın uklau sırdı. Yahşı käyef belän köy köyläp, ocmah bolıtlarınnan töşep kenä baruçı irne bu kötelmägän höcüm üze genä dä ayaktan yıgarlık ide. Aña, uklau belän tabanıñ, tagın ber kat, yahşı cirlärenä uñışlı gına sılanuı östälgäç, ir çınlap, görseldäp tupsaga audı.
Fäniyä, bolay tiz genä ireneñ bireşep tupsaga avarın kötmägän ide. Şuña ul kurkuınnan başta kıçkırıp cibärde. Annarı, kulındagı koralların kuhnya yagına atıp, iren tupsa aşa öygä söyräp kertä başladı. Avır ide, kähär. İke ulaktan aşap simerep bette, söyräp kenä ala torgan da tügel üzen, dip zarlandı Fäniyä eçennän. Üze tagın, añına kilep kıymıldıy başlagan iren, küz yäşlärenä buıla-buıla, kayandır kulına kilep eläkkän sumkası belän uñlı-suñlı bärgälärgä totındı.
Bik ozak yatmadı Täüfik. Sikerp torıp, başta, Fäniyäneñ kulınnan sumkasın yolkıp alıp açık işektän koridorga oçırdı. Annarı, süzsez-nisez genä bülmäsenä kerep işegen şapıldatıp yaptı da, nider söyräp kiterep yahşılap terätep, ällä niçek tınıpsıman kaldı. Garländeme? Gayıben tanıdımı? Koridorda cıyılgan kürşe –külän, buy citkän kızı, hätta, un yıl ayagına basa almagan änisenä tiklem tayagına tayanıp çıgıp baskan ide - oyalmaslıkmı? Sugıştan kaytkan ir bit äle ul! Tik tamaşanıñ kuyıruın kötkän kürşelärne iñ gacäpländergäne,Täüfikneñ hatınına kul kütärergä bazmavı buldı. İrlegen yugaltmagan üze tagın.
Täüfik, bülmäsenä kergäç tä iñ berençe antresoldän, yäş çagında da arakı töyäp yörüdän başka bernigä yaramagan diplomatın aldı. Anda, kulına kaysı-niçek kilep eläkkän noskiyen, hatını üzenä alıştırırga dip äzerläp kuygan öy kiyemnären kıstap tutırdı. Annarı, şkaf eçennän yul sumkasın söyräp çıgarıp, küzenä çalıngan bar närsäsen şunda ata başladı.
Ambrazurasın açıp çıgıp, gür tınlıgında kalgan bar halık arasınnan, berkemgä läm-mim ber süz katmıy, açık avızlarınnan yüri tellären salındırıp üçekläp barganday, mayka, noskiların söyrätep baruçı sumkaların gorur gına kütärep, başta fatirınıñ ozın koridorınnan, annarı baskıç ploşadkasınnan uzdı da, çıguga taban yünälde Täüfik.
Eh, ber moğciza bulıp, gomer itkän “Zaparayı” da tiz genä şatırdap eşläp kitsä, ala-algannan birle kürsätkän bar cafaların gafu itärlek bulır ide. Ber ıçkınsamı, bötenläy başkaça yäşärgä tiyeşle bit, Täüfik!
Yuk, ikän. Yazmagan. Täüfikka kalsa, moğciza ul, kilep borını belän törtelgäç tä kire kaçarga mömkin. Yazmagan aña keşeçä yäşärgä. Kermäde hälenä “Zaparayı ”.
Kabınuın kabındı ul, älbättä. Tik, härvakıttagıça, yöz kat äfsen-töfsenne ukıgannan soñ gına. U l arada podezd işegendä Fäniyä paydä buldı da, kulların billärenä kuyıp, kotsız karaşları belän Täüfikneñ maşinasına töbälep tora başladı. Anıñ räveşenä karasañ, fantastik kinolardagı, cihannı çit planetalardan kilgän yırtkıçlırdan berdänber saklarga sälätle amerika soldatları, anıñ yaudaşları ide. Menä häzer ul, yandagı skämiyä astınnan gına, bar sistemaları avtomatlaştırılgan, yugarı kamillektäge olı kapkannı tartıp çıgarıp Täüfikneñ yulına alıp taşlar da ir, hıyanätkä gel äydäp toruçı, iñ aktiv, iñ ğayeple urını belän şunda elägep kalır.
Änä ul, niçek gayrätle itep kulların bolgıy, avızların kilbätsez zur açıp nider kıçkıra. Tik, kaltıranuınnan kolakları göclägängä, hatınınıñ nilär kıçkırganın işetmäde, Täüfik.
Üzenä yahşı bäyä birergä ölgersä dä, hatının, çınlap ta, bahäläp betermägän bulgan ikän ir.
Şul vakıt, yazmışınıñ karşılıgı buldımı, ällä, etac sayın täräzälärgä kaplanıp tamaşa kılgan kürşe-külännären şakkatıru niyätennänme, tırıldık “Zaparayı” belän, soñgı tapkır, yort äylänäsenä poçet krugı biräse kilep kitte Täüfikneñ. Huşıgız, yänäse! Kitsägez, menä şulay kitegez, yegetlär! Häm tekä genä itterep, kitäse yulınnan yort eçenä borıldı.
U-u-u, Fäniyäme, bolay gına bireşäme soñ? Utka kerep, yarsıgan taylarnı avızlıklauçı hatınnar şuşı tokımnan, cämäğat. İnde Täüfik, kitäsenä tämam ışanıp, kılanmışına romantik tös kergängä, artık dulkınlanıp kitüdän beraz çılanıp algan küzlären ışkıy-ışkıy, inde poçet krugınıñ soñgısın yasap mataşa ide. Kinättän, çınlap, attı bit Fäniyä! Yuk, koraldan tügel. Fäniyäneñ älege gayräte aldında sugış koralları kiräksez ber püçtäk ide. Ul, üzen-üze attı! İke dä uylamıy, kümäk itäklären cıyıp yomarlap kına tottı da, bar köçenä yögerep kilep üz yanına yakınlaşıp kilüçe “Zaparay”nıñ algı kapotına sikerde!
Mondıy hälne kürmägän maşina “ah” itte! Başta çıyıldadı! Annan şatırdadı! Häm tuktadı!
“Cibärmim! Cibärmim! Cibärmim!”
Hatınınıñ şuşı üzäközgeç tavışınnan, açuınıñ yarsıp kaynauınnan küzläre tomalanıp başta, täräzäsen närsä kilep kaplanganın añlamıy tordı Täüfik. Kırıy täräzä turısınnan hatınınıñ tanış noskilı ayakları bolganıp tora başlagaç kına añladı, kapot östendä Fäniyäneñ yatkanın.
Bu haldän kurkıp kitkän Täüfik, nişläpter, bar köçenä tagın gazga kiterep bastı da, inde kapot östendä matur çäçkäle halatların bayrak urınına cilferdätep yatuçı Fäniyäsen dä, çarasız, yaña poçet krugına alıp kerep kitte.
“ Ayaklarım käkre tügel, alar barı tözleklärenä çıdıy almaganga gına käkeräyeşep toralar ” di ide bezneñ kürşe avıl yegete. Şunıñ şikelle, prestroyka vakıtındagı kölüdän vaz kiçkän halık, kinät başlarına töşkän bu kölkedän kırılıp, käkräyeşep töştelär.
Şulay äle alar yort tiräli küp äyländelär. İr dä tuktamadı, hatın da kapotttan töşärgä uylamadı...
Kiçkırın, tämam kölkegä kalıp, keçräyep, tössezlänep kalgan Täüfik, soñgı vakıtlarda yahşı käyef belän, matur köylär köyläp, yögerep kenä töşärgä ğadätlänä başlagan baskıçlardan, ayakların çak-çak söyräp, gomer itkän häm alga taban da gomer itäçäk fatirına taban yünälde.
Fäniyä küptän cilterätep alıp menep kitkän diplomatınnan änä, üç itkändäy, Marina büläk itkän dezodorant bollonı töşep kalgan. Äle sörtengäne dä yuk ide.
Şul urında tuktap Täüfik bik ozak ballonnnı kulında äyländerep karap tordı da, täräz tupsasına kuyıp öskä uktaldı. Tik, nigäder tuktalıp, ballonga borılıp bernikadär vakıt tagın karap tordı da, kire borılıp kilep anı, açık täräzädän uramga taşladı. Ütkännärenä, söyekle Marinasına, anıñ belän bulırday matur tormışına soñgı sälame ide bugay bu anıñ...
Şunnan soñ, ozak ta tormıy, üget-näsihät belän, ber dä kiyäügä çıgası kilep tormagan kızın kiyäügä birde Fäniyä. Tüfikne, etlek uylarga vakıtı kalmasın dip, muyınınnan mäşäqatqä, burıçka kümde. Kayçandır cilgä oçkan akçaların kızgangan çakları da bulgaladı Täüfikneñ. Nişliseñ, eş uzgan. Aña häzer barıber ide. Tik, soramasınnar, tinterätmäsennär, yolkkalamasınnar. Şuña ul, üz kabıgı eçenä könnän-kön tiränräk yäşerende. Tössezlände, ütä-kürenmälände.
Menä tuyda da, buş urınnı bizäp kuygan, üze dä buş ber närsä kebek kenä utırdı. Täüfik digän Savıtı bar, ä eçendäge Üze yuk ide. Kayda Ul? Berkem belmi. Bälki tege vakıtta da baskıç buylap öskä, Savıtı gına menep kitkänder, ä Üze maşinasında utırıp kalgandır. Haman şundadır. Ber tarafta da yuk bit ul häzer. Täüfik digän iseme genä yöri, köyek bulıp.
Ä Fäniyä, bäyräm itte! Muyınına urap, kendegenä qadär salınıp togan töymälären oden-medallär urınına şalbırdatıp üzeneñ Ciñü könen bäyräm itte!
Tik, İlüsä genä, gacäplänü tulı moñsu karaşların ber bähetle änisenä, ber bähetsez ätisenä, ber yanında hämerdän käyeflänep utırgan kiyäü tiyeşle keşesenä taşlap, aptırap, küşegep utıra birde. Anıñ yözenä dä atasınıñ çıray çalımnarı kerä başlagan ide inde.
KEM SEZ?
Alar köz köne tanıştılar. Kışka kerep baruçı yämsez kara köz ide. Tirä-yakta şäräyep kalgan şıksız agaçlar, cirdä – inde küptän koyılıp, karayıp betkän yafraklar.
Alar, yal yortındagı sukmaklarnıñ bersendä oçraştılar.
İkesenä dä, soñgı adımnı yasaudan totıp alıp kalırday ber tamçı gına cılılık kiräk ide. Barı ber karaş – soñgı, yalgız köçeñne yodrıklarıña uçlap elmäkkä ürelgändä, salkın başıñnı cılı kullarına alıp ülgän ömeteñä can örüçe, upkın çitennän yolıp alıp yaralı küñeleñä şifa saluçı.
Kara-karşı kildelär dä azga gına tuktaldılar. İr karşına kilgän yaş hatınga yul birmäkçe buldı. Ä hatın karşısına kilgän olı keşene hörmät belän uzdırıp cibäräse kilde – kayda aşıgırga?
Tirä-yakta dımlı, avır, közge urman ise. Yokıga talıp baruçı ülännär, äyterseñ, şul tiklem arıp talçıkkannar, hätta, öslärenä yatkan közge pıçraknı da yuıp töşererlek hälläre kalmıyça, ber-bersenä öşep sıyıngannar.
Täbigatneñ şuşı haläte keşelärneñ dä küñellärenä ärsezlänep kerep tulıp, bu yal yortında bulgan barlık dävalanuçılarnı üzeneñ sırgak balçıklı sukmaklarına kualap çıgarıp, belmim, ällä kaylardan küñellärenä yaktılık ezlärgä mäcbür itä ide.
Nervlarnıñ kiyerenkelege şundıy köçle - här küzänäkneñ häräkäte isäptä, här ütkän mizgel çutta! Kom çülendä susaudan intekkän yulçıga, çişmä bärep çıguga tiñ ide bu oçraşu!
- Sez kaysı şähärdän?
- N... nan. Ä sez?
- Min dä şunnan!
Üz gomerendä küpme hatın-kız kürde ir – maturların, güzällären, neçkälären, hayrannarın, bayların, hislelären, üze öçen can atuçıların, cämgıyattä totkan urınına kızıguçıların, gorurların. Küp buldılar. Alarnı hiç yaratmadı tügel, yarattı! Härkaysın üzençä, tiyeşleçä, öleşleçä yarattı.
Ä busı... Barısınnan da ayırmalı bularak, busı...
Busı, soñgısı ide. . !
Gap-gadi! Gadi yözle, gadi kiyemle. Andıylar uram tulı. Taza, matur çagı bulsa, ul mögayın, törtelep uzsa da, kalançası biyeklegennän, anı kürmägän bulır ide.
Ä bügen, biyeklegennän yaman avıru söyräp algaç... bügen, ayakları salkın tufraknı toygaç, küñele soñgı tamçı söyü tälap itte. Nikadär bitaraf yözlär arasınnan taptı ul şuşı soñgı tamçını!
Can cılısı...
Şulay itep, soñgı körçektä ikäü kavıştı. Gomerläre buyı cıygan, närsäläre beländer büleşergä, urtaklaşırga tiyeşlär kebek ide bu ikäü.
- Kaytkaç şaltırat miña, - dide ir, aña telefon nomerın suzıp.
- Kararmın...
Mönirä, alay da, üzenä suzgan käğaz kisägen alıp kesäsenä tıktı.
- Sezneñ hatınıgızmı ul, - dip soradı hatın, un-yegerme adım çittäräk üzlärenä tekälep torgan hanımga ımlap.
- Äye, - dide ir, tik üze, ul ımlap kürsätkän yakka borılıp karamadı.
- Ä, ul şuşıña ... karşı tügelme? – dip soradı hatın, şikle yılmaep.
İr ber mizgelgä genä törtelep kaldı.
- Sez... anıñ öçen borçılmagız. Aña barıber. Tik sez şıltıratıgız yäme, - dide dä, beraz kaltırangan kulları belän hatınnıñ beläzegen kıstı.
Mönirä, bu säyer häldän beraz yugalıp tordı da, ni dip tä süzen dävam itärgä belmägännän, cilkälären cıyırıp kitü yagına borıldı.
Küpmeder vakıttan soñ şaltırattı ul aña.
- Sezneñ isemegezne dä belmim...
- Ramazan. Ä sez?
- Minem... Sezneñ säqatibegez dä bar, kem soñ sez?
- Bu vakıtlıça gına, - telefon beraz tınıp tordı. - İsemegezne äytegez inde.
- Mönirä.
- Mönirä, sez häzer kayda?
- Uramda. Tufan uramında.
- Häzer şundagı fontan yanına kilegez dä, ber kayda da kitmägez. Min häzer, tiz kilep citermen.
Hatın trubkanı kuydı da, salkınnan öşegän kulların kesälärenä yomarlap tıgıp, telär-telämäs adımnar belän fontan yagına yünälde.
Kön ällä nindi yılamsır. Yañgır yaugan da yaumagan da kebek, tik bitlärgä, kiyemnärgä sılana, öşetä.
Küp tä ütmäde, ällä kaydan gına, yılkıldap torgan kıybatlı çit il maşinası paydä buldı da, hatınnıñ näq karşısına kilep tuktadı.
İşek açıluga, rul artında, yaña gına tegüdän töşkän kileşle matur kiyemnän, ä üze kıya biyeklegennän yaña cirgä töşkän börketne häterlätep Ramazan utıra ide.
Hatın, kauşap yak-yagına karanıp aldı.
- Utırıgız, - dip, ir art kreslolarga ımlap kürsätte dä, ürelep artkı işeklärne etep açıp cibärde.
Hatın maşinaga kerep utıruga Ramazan endäşmi-nitmi genä maşinasın kabızdı da, közge aşa gına Mönirägä karaş taşlap kayda tabadır yul tottı.
- Sez mine kayda alıp barasız? –dide hatın.
İr ozak kına endäşmi tordı da, art täräzägä barmakları belän törtep kürsätep:
- Änä tegendä, artkı täräzä buyında şläpä yata, şunı alıp başıgızga kiyegez. Min bazar yanında tuktap alam.
“Hatınına barıber digän ide, ähä, ber dä barıbertügel ikän äle. ” Hatın ironiyä belän yılmaygan yözlären irgä kürsätmäs öçen artka borılıp şläpäne barlagan buldı. Annarı, ul maşinadan töşep işekne yabuga, şläpäne alıp kullarında äyländergäläp tordı da, batırıp başına kiyep kuydı.
Ramazan ozak köttermäde. Mönirä közgegä karap şläpä astınnan çıgıp torgan çäçlären dä caylap kuyarga ölgermäde, maşinanıñ işege tagın açılıp kitte dä, annan, gölçäçäklärdän genä torgan is kitkeç zur bäyläm kütärep Ramazan kilep kerde.
Bäylämdäge çäçäklärneñ sanın çutlap beterä torgan da tügel sıman toyıldı Mönirägä. Ul üzenä taba suzılgan bäylämneñ kemgä atalganına töşenmiçä, anıñ güzällegennän telsez kaldı.
- Sezgä bu, alıgız!
- Miña?
Hatın, çäçäklärgä ürelergä bazmagan kulların kayda kuyarga belmäde: ber itägenä, berçä kükrägenä, berçä üzen cülärgä oşatıp kaldırgan şläpägä kuyıp karadı. Annarı, irneñ täüäkkäl karaşlarına buysınıp gölçäçäklärneñ sabaklarına kagıldı.
- Sezgä!
- Ä-ä-ä, nişläp? Ni hörmätkä?
- Bolay! Sezneñ dönyada barlıgıgız öçen. Şunnan da möhim närsä bar?
İrneñ inde hiç çäçäklär turında söylämägänen añladı Mönirä.
- Äye, äye, sez döres... Närsä bar!?
Annarı Ramazan anı şähär kırıyına alıp çıktı. Maşinadan töşep naratlık buyınnan atladılar. Nilärder turında söyläştelär. Bolar barsı da möhim tügel ide. Ramazanga da bolarnıñ berse dä möhim tügel ide. Mönirä monı toydı. İrneñ küñelen bilägän köyeneçe bu vak mässälälärdän, süzlärdän küpkä avırrak, zurrak ide. Ämma läkin şuşı kiräkmägän vak süzlär, mäşäqatlär genä anı şul zur köyeneçennän ayırıp toralar ide.
- Min sineñ ireñnän könläşäm, - dide ir, kinät, Möniräneñ ak bitlärennän uçları belän yörtep.
Ällä, Möniräneñ ireneñ şuşı hatınnı übä aluınnan, ällä ire buluınnan, ällä anıñ sälämät buluınnan könläşteme, bilgesez. Hatın endäşmäde.
- Siña berär närsä kiräkme? – dide Ramazan tagın.
- Närsä?
- Akçamı anda... balañnı sadikka urnaştırırgamı anda... belmim. . , tagı nilär kiräk bu dönyada. ?
- Rähmät, min üzemä citärlek akça eşlim.
İnde ir uyçan küzlären Möniräneñ küzlärenä batırıp avız çitläre belän genä yılmaep kuydı. Annarı yomşak kına hatınnıñ kultıgınan alıp maşinaga taba alıp kitte.
- Mine Frantsiyägä çakıralar. Minem oyışma halıkara konkursta ciñgän öçen priz biräselär. Barasıñmı minem belän?
- Minme?
- Sin.
- Mine anda bu kileş kertmäslär.
- Kertärlek itärbez, borçılma.
Hatın oyalıpmı, kimsenepme, başların tübän ide, tik endäşmäde. Ramazan da, közge aşa hatınnıñ tirän uylarga çumıp baruın çamalap, täqdimen kire kabatlamadı. Bara almıy, dimäk. Frantsiyä imeş, adäm kölkese. Üze dä näq şulay uylıy bit ul. Ällä, ul bara alsa, küñele üsep kitep, haläte üzgärep kitmäsme dip kenä uylagan ide. Keşeneñ yazmışın ömet tä üzgärtä bit kayçak.
İr, ozakka suzıla başlagan tınlıknı kütärergä telämi, maşinasınıñ radiopriyemnigın borgalarga totındı.
Karlıganday kara küzläreñnän
Ala almıym moñlı küzemne.
Ütte inde, yäşlek, ütte inde,
Äytalmıyça soñgı süzemne.
Nindi gacäyep bu dönya! Bu ikäüneñ hälen añlaganday, kiräk vakıtın belep cır suza. Annarı, şul moñsulıkka çik kuyganday takmak äytergä kereşä:
Ay-hay, Gaynulla,
Küp eçsäñ şulay bula.
- Mine kaytarıp kuyıgız inde, Ramazan. Vakıt.
İr tagın közge aşa gına hatınga beraz yılmaygan sımak itep tekälep karap tordı da, priyemnigın sünderep, maşinasın kabızdı.
- Kayda torasıñ sin?
- Fontan yanında gına kaldırıgız. Kalganın cäyäü kaytırmın.
- Nik, iltäm öyeñä qadär.
- Yuk, yuk. Miña şulay kiräk.
İr ügetlämäde.
Menä maşina, yaltıravık uyınçık şikelle uynaklap kına tagın fontan kırına kilep tuktadı.
- Min bu çäçäklärne ala almam inde, - dide Mönirä kıyusız gına.
- Nişläp? Ul bit sezgä.
- Beläm. Rähmät. Tik ala almıym min alarnı. Kaya kuyıym?
- Öyegezgä alıp kaytıgız.
- Menä öygä alıp kayta almıym da inde min anı.
- Nişläp?
- Hatınıgızga alıp kaytırsız.
Ramazan karaşların çitkä borıp endäşmäde. Hatın da artıgın kazınıp ta, añlatıp ta tormadı. Ul da, kerfekläre belän karaşların bikläp kuydı da, avırsulap başın täräz yagına bordı. Keşeneñ karaşlarınnan, tavış tembrınnan söylägänennän dä kübräk añlıy alu säläte aña härvakıt komaçaulıy, avırlık kına kiterä dip uylagan Mönirägä menä şuşı säläte bügen çiksez kuanıç kiterde. Karşısında näq şuşı sälätkä iyä keşe utıra ide kebek.
- Alaysa, änä tegendä çüp savıtı, taşlagız şunda. Kurıkmagız, min üpkälämäm, - dide ir.
Hatın, kulları belän işek totkasına totıngan kileş, ay kebek tulışkan küzlären Ramazanga bordı. Töşäse kilmi ide anıñ maşinadan. Anı öyenä alıp kaytırga tiyeşle sukmaklardan atlap kitäse kilmi. Şuşında, üzenä dip atap alıngan gölçäçkälärgä kümelep, üzen yartı süzdän ük añlagan, karaşı belän dä, tavışı belän dä canına tınıçlık birgän, üzennän dä nindider can rizıgı ömet itüçe, ni beländer tulışkan küñelen kemgä, kayda, närsägä barıp buşatırga belmi izalanuçı bu äle yat bulsa da, inde çit bulmagan keşe yanında, utırası da utırası kilde. Ramazan da şuşılarnı kiçergänder, mogayın. Ul da, kresloga başın kuyıp, Möniräneñ huşlaşırga dip birgän kulların haman ıçkıdırırga uylamıy, anı örketmäs öçen kımşanırga da, aña borılıp kararga da kurkıp tik utıra birde.
- Yarar, min kittem, - dide hatın, nihayat. - Min kittem, huşıgız.
- Kaldır telefon nomerıñnı.
- Yuk, min üzem şaltıratırmın.
Mönirä, çäçäklärne munça seberkese kebek söyräp alıp, ber yak kultık astına kıstırdı da, süzsez genä işekne yabıp kitep bardı.
Üzeneñ tıynak azsüzlegendä nindi güzäl ide bu hatın! İs kitkeç matur ide! Äyterseñ, Möniräneñ bu irgä karata bulgan hörmäte, rähmäte, cılılıgı, yagımlılıgı, yözlärenä nur bulıp sibelgän ide. Ukıdı alarnı Ramazan. Şularnı ukıy alırlık däräcägä citep neçkärgän ide anıñ küñele. Anıñ käyefe kütärelde, yözenä nur yögerde. Häm şuşı hislärne kiçerergä mäcbür itkän bu hatınnı çın küñelennän yarattı. Änä ul, äle maşinadan ike adım da çitkä kitergä ölgermägän, äle tanışkannarına da küpme genä vakıt, inde ul sagınıp ta ölgerde. Yuk, töçelek tügel ide bu. Bu, ul moña qadär meñ kat kiçergän gıyşık uyını da tügel ide. Bu, bötenläy başka his ide: citlekkän tufrakka ölgerep, tulışıp töşkän orlık kebek, ozak yañgırlardan soñ kürengän tansık koyaş kebek, susaudan kibep ülep baruçıga yulçıga şifalı çişmä suı kebek, tagın ällä niçek, tagın ällä niçek ide...
Can rizıgı...
Ä Mönirä koçaklarına çak sıyıp baruçı gölçäçäklären niçek totarga belmi aptıradı. Ul alarnı ber aska, ber öskä karattı, ber bolgadı, ber koçtı, ber taşlamakçı buldı, annarı tagın kızgandı. Gölçäçkälär bit! Bu tiklem ber koçak göllämäne anıñ büläkkä alganı da yuk. Annarı, anıñ öçen gadi çäçäklär genä tügel ide alar. Anıñ öçen alar, kön sayın, beräm-beräm berbersenä yalgap, tormış vaklıklarınnan kütärep alıp çıgarga tiyeşle küper ide. Asılmalı küper! Bällür küper! Saklanıp kına atlar, sak kına kagılır, yaratıp kına karar öçen!
... Küp tapkır oçraştılar alar. Küp närsälär turında söyläştelär, küp açışlar yasadılar. Tormışlarına küp üzgäreşlär kerttelär. Berbersen yaratkan keşelär arasında nindi mähäbbät tarihı bulsa, alar da näq şunı kabatladılar. Gomerläreneñ iñ ozının çit çınayaklarda tägäräşkän almalar sımak, tabışularına söyendelär. Bu matur tarihnıñ kayçandır ahırı bulasın küñelläre belän toysalar da, ul turıda ber vakıtta da söyläşmädelär. Barı tik, tagın oçraşırga väğdäläşep ayırılışkanda, küzläre oçraşkanda, berbersenä başların teräşep, ikese yaratkan köylärne köyläp utırganda, süzsez genä şul turıda uyladılar. Uftandılar, küzläre dımlandılar, önsez genä ul uylarnı kudılar, tik, ber vakıtta da süz kuzgatmadılar.
- Niklär kiräk ideñ soñ sin miña, menä häzer ... - dip härvakıt pışıldadı ir.
- Belmim, niklär kiräk buldıñ ikän soñ sin miña, - dip härçak cavapladı hatın.
Şuşı süzlärdän dä tatlırak, cannarına yatışlırak süzlär taba almadılar. Bu süzlär, ällä nindi maktau süzlärennän dä qaderleräk, cılırak, östenräk ide. Anı alar üzläre genä añladı, üzläre genä bähä birdelär.
Mönirä irneñ avırganın belsä dä, nindi avıru ikänen belmäde. Ramazanga da Möniräneñ bähetsezlegeneñ säbäpläre bilgesez ide. Töpçenüe artık avır ide. Hisläre belän örep yasagan savıt artık neçkä, bällür. Ütkändä kalgan avırlıklarnı kütärä almas ide ul. Şuña ikese dä anıñ töşep çelpärämä kilüennän kurıktılar. İñ qaderlese, iñ ähämiyätlese kiçä dä, irtägä dä tügel, Bügen ide! Şuña alar bügen yäşädelär, bügen bähetle buldılar.
Alarga şuşındıy hokuk birelgän ide.
Ällä öleşme?
Cäy citte. Här kaysı üz eşe, hästäre belän butalanıp alar cäy buyına oçraşa almadılar. Säbäplär kübräk Ramazan yagınnan tabıla ide. Mönirä moña artık gacäplänmäde dä, borçılmadı da, citäkçe keşe bit, çınlap vakıt taba almıy dip uyladı ul. Annarı ulları belän cıyınıp yalga kitep bardı.
Şulay, kaynap torgan mäşäqatläre belän cäy dä ütte. Mönirä ulları belän diñgez buyınnan yaldan kayttı. Nişläpter, soñgı ayda Ramazan da şaltıratmadı, hätta telefonın da almadı. Mönirä anıñ eş telefonına şıltıratırga yaratmsa da, anı da ber tapkır cıyıp karadı. Cavap birmädelär.
Şuña, beraz üpkälägän sımak, Ramazannıñ üzeneñ tavış birüen kötä başladı Mönirä. Tik şaltırau yañgıramadı. Mönirä başta çınlap üpkäläde, annarı açuı çıga başladı, annarı poşamanga töşte. Yuk, döres häl tügel bu, niçek kenä, närsä genä bulsa da ul aña şaltıratırga tiyeş ide, dip uyladı. Häm, kıyulıgın cıyıp Ramazannıñ eş telefonınıñ sanın cıydı.
- Kontsern N... nıñ kabul itü bülmäse tıñlıy sezne.
Kayçan gına şaltıratsa da şuşı kıznıñ kalay tavışınnan härvakıt eçenä salkınlık yögerä ide Möniräneñ.
- Mine general direktor belän totaştırıgız äle, zinhar.
- Ä kem sorıy? Üzegezneñ kem ikänegezne äytsägez ide, zinhar.
Kıltıylanıp söyläşkän bu kız tanıy ide anı, älbättä. Tik tanımaganga salışıp ällä nigä ürti genä ide.
- Gıyniyätullina diyegez.
Şuşı süzlärne äytkänçe ürtälüdän kulları kaltıranıp kitte Möniräneñ.
- Kızganıçka karşı, Zufar Talipoviç urınında tügel, - dide kız, yarımrusçalatıp.
- Yuk! Miña Ramazan äfände kiräk ide.
Trubkanıñ tege başında beraz tınıp tordılar.
- Mönirä Hasanovna... nik şulay soñga kalıp şıltıratasız. . ?
Kıznıñ ällä nindi yämsez toyılgan tavışınnan, anıñ ällä nindi möhim närsägä işarälärgä tırışıp söyläşüennän hatınga tagın da avırrak bulıp kitte häm ul zur sabırlık belän kaltırıngan sulışların çak tıyıp totıp, kıznıñ äytep betergänen kötä başladı.
Trubkanıñ ikençe başınnan tavış-tın işetelmägäç särkatip akırın gına süzen dävam itte:
- Ramazan Sagitoviçnıñ ülgänenä ber ay bit inde.
- Niçek...
- Ul sezgä şaltıratmaska kuştı...
- Ä närsädän?
- Anıñ bit yaman şeş avıruı ide, belmisez meni?
- ...
... özep-özep telefon güläde.
Karlıganday kara küzläreñnän...
Ozın tön buyına stena aşa işeteler-işetelmäs, tik bertuktausız kabatlanuçı bu cır kupletın işetep yatuçı –larnıñ kaysıları sügenep borılıp yattılar, kaysıları urınnarınnan torıp täräzlären açıp tavış kilgän yakka kolakların saldılar, kaysıları bu yalgız, häsrätlänep cırlap yatuçı hatınnañ zarın añlap yüeş borınnarın tarttılar...
İkençe könne Mönirä Hasanovna, äle eşenä kilep çişenergä dä ölgermäde, östälendä yatkan kagäz iğtibarın cälep itte. Anı, kürşe bülmädä utıruçı departament direktorınıñ särkätibe yazgan ide: “ Sezgä kön sayın ber hatın şaltırata. Menä mondıy nomerlı telefonnan. Üze kem ikänen äytmi, sez kiräk, di. Bügen şaltıratırga tiyeş. Min sezneñ bügen eşkä çıgasıgıznı äyttem”. Ramazan turında süz barırga tiyeşle ikänen añladı Mönirä. Şuña ul ös kiyemnären urındıkka gına attı da, tizräk, kürsätelgän telefon nomerların cıyarga kereşte.
- Mönirä Hasanovna, sezme bu? – dide kemder, tınıç kına tavış belän.
- Äye. Ä sez kem?
Trubkanıñ tege başındagı hatınga söyläşergä ällä avır bulganga, ällä bik söyläşäse kilmägängä, ul zur pauzalar belän ozak itep söyläde.
- Min Ramazan ülgännän soñ kön dä sezgä şaltırattım... Kesä telefonıgıznı kaldırmadı, ul... Şaltıratmaska kuştı... Ul añlar dide... Soñgı könnärdäge üz hälen... kürsätäse kilmägänder sezgä.
- Bik avır buldımı aña. . ?
Mönirä başkaça ni dip soraşırga da belmäde.
- Älbättä! Ä ul molodets. . , sez bit beläsez anı...
- ...
- Ul sezgä konvert kaldırdı... Teläsägez, häzer ük cibärtäm. Ägär mömkinçelegegez bulsa. . , oçraşıyk...
- Älbättä, älbättä, häzer ük, cibärtegez, - dide Mönirä kabalanıp. – rähmät sezgä! Ä sez, üzegez, kem?
Trubkanıñ tege başında berazga tınlık urınlaştı.
- Ul... Sez... anıñ qaderle keşese idegez... soñgı könnärdä...
Hatın tınıp kaldı.
- Sez soñ keme? – dip tagın kabatladı Mönirä.
- Min... Min barı... . Sez bit inde añlıysız.
Tege başta tagın tınıp kaldılar
- Sez anı avıru bulganı öçen genä taşlamadıgız, şulay bit... - dide Mönirä, barına töşenep.
Tege baştan tagın endäşmi tordılar.
- Min cibäräm hatnı sezgä, kötegez.
Trubkanı kuydılar.
- Allo, allo, - dip kıçkırdı Mönirä. Anıñ niöçender barı ber süz,”Rähmät sezgä ”, dip kenä äytäse kilgän ide. Anı inde işetmädelär.
... Tirä-yakta dımlı, avır, közge urman ise ide. Yokıga talıp baruçı ülännär, äyterseñ, şul tiklem arıp talçıkkannar, hätta, öslärenä yatkan közge pıçraknı da yuıp töşererlek hälläre kalmıyça, ber-bersenä öşep sıyıngannar ide.
Täbigatneñ şuşı haläte keşelärneñ dä küñellärenä ärsezlänep kerep tulıp, alarnı kızganmıyça, üzeneñ sırgak balçıklı sukmaklarına kualap çıgarıp, belmim, ällä kaylardan küñellärenä yaktılık ezlärgä mäcbür itä ide...
10 fevral 2009 yıl.