text:
Respublika eske eştär ministrlığı üz xeźmätkärźäre tarafınnan xeźmät tärtiben boźowźı asıqlaw häm iskärtew yähätenän östälmä saralar kürä. Bıl turala İntrefaks agentlığına birgän äñgämälä eske eştär ministrı Rafael Diwayıv beldergän. Unıñ äytewensä, bıl mäsälä qala häm rayondarźıñ eske eştär büleksäläre yetäkseläre menän ütkärelgän sirattan tış käñäşmälä qaralğan. Şunda uq xeźmät tärtiben nığıtıu yähätenän qatılığı buyınsa bığa tiklem bulmağan saralar kürergä qarar itelgän. Ministr boyoroğo menän respublikanıñ barlıq militsia xeźmätkärźäre automobil menän eskän kileş idara itkändä eştän qıuılasaq. Yıl başınan respublikala operativ törkömdär źä eşläy. Eske eştär ministrlığınıñ üźäk apparatınıñ qadrźar idaralığı, Yul xäräkäte imenlege däwlät inspeksiahınıñ kontrol idaralığı şulay uq ministrlıqtıñ imenlek idaralığı belgestärenän torğan bıl törköm qäğiźälärźe, şul isäptän milisia xeźmätkärźäre tarafınan yul xäräkäte qäğiźälären ütäwźe tikşerä. Diwayıv hüźźärenä qarağanda, tikşerew yomğaqtarı buyınsa ul Miäkä eske eştär bülege xeźmätkären eske eştär orğandarınan eştän qıuıu turahında kürhätmä birgän. 1965 yılğı militsia xeźmätkäre iserek kileş automobil menän idara itep, qarşı yaq yulğa sıqqan häm yul sitenän kitep barğan qıźıqayźı tapatqan. Qıźıqay häläk bulğan. Bıl eş respublika prokuraturahına yebärelgän. Ministrlıq prokuratura häm sudtan milisia xeźmätkären qulğa alıuźı horay. Respublikala milisianıñ ber genä xeźmätkäre lä, unıñ nindäy wazífa biläwenä qaramastan yawaplılıqtan qasa almayyasaq, tigän Rafel Diwayıv. Başqortostanda yıl başınan tärtip boźğandarı ösön 21 xeźmätkär eske eştär orğandarınan qıuılğan. Rafael Diwayıv äytewensä, respublika milisiahına xalıq ışanırğa häm käräkkändä yarźam horap möräjäğät itergä teyeş. Şulay itep, respublika militsiahı üź rättären taźarta başlanı.
Äle Başqortostanda milisianıñ baytaq xeźmätkärźäre baqsasılarğa yarźam itä. Respublikala Baqsa operasiahı başlandı. Ministrlıqtıñ matbuğat xeźmätenän xäbär itewźärensä, 1 meñ 700 xeźmätkär häm yämäğät eştärendä qatnaşıusı 500 keşe baqsalarźı haqlay. Burźarźı awlaw maqsatında operativ törköm dä buldırılğan. Operasianıñ täwge köndärendä ük 226 baqsa tikşerelgän häm elek qılınğan 64 yenäyät asıqlanğan.


c: text/html

text:
Tubılda tatar xalqına “İrtış tañnarı” kitabın büläk itkän Yaqub Zänkiev wafat buldı.
Russiä Prezidentı Vladimir Putin Tubılğa kilgäç xatın-qızlar bäyräme uñayınnan şähärneñ kürenekle xatın-qızları belän oçraştı. Prezident belän oçraşuda balalar xastaxanäse baş tabibäse, Tubıl tatarlarınıñ milli-mädäni möxtäriäte räise Fäwriä Şäripova da qatnaştı. Ul prezidentqa balalar sälamätlegen saqlaw ölkäsendäge problemalar turında söyläde. Bäyräm könnärendä cırçı Zöfär Xäyretdinov tömänlelärgä konsert büläk itte. İnde 3 yıl rättän 8 Martta Zöfär Tömängä konsertlar belän kilä.
Nail Alan, Tömän.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Karaçi. Pakstannan alınğan xäbärlärgä qarağanda, andağı xakimiat könyaqta urnaşqan şuşı şähärdä, "äl-Qaidä" törkeme äğzası buluda şiklänelgän 7 keşene totqarlağan. Pakstan yäşeren xezmätläreneñ bügen irtän ütkärgän şuşı reydı näticäsendä berniçä qoral da qulğa töşerelgän. Qulğa alularnı Pakstannıñ mäğlümat ministrı da rasladı, anıñ süzlärenä qarağanda, yäşeren xezmätlär totqarlanğan keşelär "äl-Qaidä" äğzası bulıp tora dip isäpli. Ministr şulay uq, qulğa alınğan 7 keşeneñ ikese Mısır watandaşı, 3-se äfğanlı häm ikese ğäräp xatını dip belderde.


text:
Rusiäneñ berençe prezidentı Boris Yeltsin wafat
Boris Nikolayeviç Yeltsin üz tormışın ğadi ber mexanik eşennän başlap anı dönyanıñ altıdan ber öleşen, elekke Sovetlar Berlegen, häm bigräk Rusiäneñ bar yäşäyeşen tamırdan üzgärtep tämamladı.
30 yäşendä ük kommunistlar partiäsenä kergän häm ildäge bar xakimiätne üzendä tuplağan şul partiädän inde anı tämam tar-mar itü maqsatı belän çıqqan häm iñ möhime, şul maqsatına ireşkän Yeltsin siräk zatlarğa xas xarizma häm köräşçe sälätenä iä buldı. Häm şuña da qaramastan, ul kiräk çaqta çigenä, yalğışların da tanıy belä ide. 2000-nçe yılnı ul prezidentlığınnan kitü belderüe belän başladı, mondıy adımnarnı Rusiädä bik siräk citäkçe yasağan ide moña qädär. Häm kitkändä ul, qılğan bar mömkin ğädelsezkläre öçen xalıqtan üzen kiçerüen ütende.
Audio
Uralda tuıp üzkän, ätise aşa xätta Qazanğa da bäyle bulğan Boris Yeltsin Tatarstan häm Başqortstan yazmışına da turıdan-turı qağılğan, anı nıq üzgärtkän ber säyäsätçe bulıp tora. Xäzer inde tarixqa kergän, küp kenä qaragoruhlar näfrät itkän süzlären - "Küpme xälegezdän kilä, şul xätle alığız suverenitetnı" digän belderüen Yeltsin näq menä Qazanda, ğadi xalıq kebek şähär tramvayına utırıp yörgännän soñ yasadı.
90-nçı yıllar başında Rusiä belän Tatarstan arasında bik awır barğan söyläşülärdä Boris Yeltsin belän bergä qatnaşqan İndus Tahirov, märxüm prezident şaqtıy qarşılıqlı şäxes bulsa da, tatar xalqı aña räxmätle bulırğa tieş, dip isäpli.
Yeltsinneñ qarşılıqlı säyäsätçe buluına, ämma tatarlar häm Tatarstan oçrağında anıñ nigezdä uñay öleş kertüenä Tatarstan prezidentınıñ säyäsi kiñäşçese Rafail Xäkimov ta basım yasıy.
Keşeneñ tarixtağı urını köndälek mäşäqät, waqıtlı awırlıqlar tudıruı belän tügel, ä kiläçäkne kürä belüe häm başqalarnı da şul yünäleştä alıp bara aluı säläte belän bilgelänä. Bu yaqtan qarağanda Boris Yeltsin tarixqa hiçşiksez olı ber şäxes, alıp batır bularaq kererlek zat. Tatar tarixına bigräk tä.
Kärim Kamal


text:
Minski -- Belarus oppozitsiäse, yäkşämbedä ütäçäk prezident saylawlarında xäzerge citäkçe Aleksandr Lukaşenka faydasına xärämläşülär bulaçaq dip kisätä. Oppozitsiäneñ töp namzäte Aleksandr Milinkeviç häm liberal namzät Aleksandr Kazulin saylawlar betügä üz tarafdarların qullarına çäçäklär totıp tınıç demonstratsiägä çığarğa, provakatsiägä bireşmäskä çaqırdı. Ul arada prezident Lukaşenka Belarus uramnarında fetnä bulmayaçaq, dip kisätte. "Bezneñ ildä däwlät fetnäse bulmayaçaq. Xökümät binaların basıp alular, uramnarnı tomalawlar bulmayaçaq. Xalıqnıñ iminlegen täemin itü, Konstitutsiä bozuğa yul quymaw öçen bar çaralar kürelde", dide ul.
Üzäk saylaw komissiäse saylawçılarnıñ 20 protsentı tawışların waqıtınnan alda inde birep quydı dip belderde. Oppozitsiä häm xalıqara küzätüçelär moña şik belderä. Kilgän xäbärlärgä qarağanda Minski, Grodno häm Gomel şähärlärendä, tawış birülärne küzätergä kilgän Yabloko partiäse häm Naş Vıbor xäräkäte aktivistları totqarlanğan. Bügen Minskida oppozitsiä tarafınnan oyıştırılğan rok-konsert ütergä tieş.


text:
Mamadışta yaña mädräsä tözeläçäk
Dini uqu yortlarında tınğısızlıq kürenä.Çallıdağı ''Yoldız'' mädräsäse yabılğannan soñ, anıñ urınına Rusiä İslam Universitetnıñ filialı açılıp, anıñ citäkçese itep Nurislam xäzrät bilgelängän ide. Soñğı waqıtlarda filialda qayber bäxäslärgä cirlek tudı, näticädä Nurislam xäzrät urınına yaña direktor bilgelände. Menä Qazandağı İslam uqu yortında da wazğiät qatlawlana bara.Şuşındıy küreneşlär barında soraw tua-alğa taba da dini uqu yortları, şul isäptän mädräsälär tözü mäslixätme? Alarnıñ kiläçäge bulırmı? Mamadış şähärendä mondıy uqu yortlarınıñ kiläçägenä ömet belän qarıylar.Çönki, monnan berniçä kön elek, biredä mädräsä tözeleşe başlandı. Xäyer, tözü digäne älegä cimerü belän bäyle. Çönki, rayon xakimiäte tarafınnan bülep birelgän cirdä uzğan ğasırnıñ 50Hчe yıllarında salınğan bina tora. Mäçetkä yörüçelär, Mamadış xalqı köçe belän şuşı iskergän, tuzğan yortnı sütü eşläre başlandı. Atna-un kön eçendä sütü eşläre tämam bulıp, mädräsägä nigez salınır digän teläktä toralar.
Mamadışta mädräsägä ixtiyäç barmı soñ? Biredäge mäçetneñ imam-xatıybı Nail xäzrät Vaxitov ''Azatlıqqa'' bolay dide;
-İxtıäc härwaqıt bar. Bezneñ xalıq ğasırlar buyı din sabağı belän tärbiälängän. Beraz çitläşülär buldı üze. Basım yasap äytäm, älege uqu yortın xalıq mädräsäse itep salırğa isäp totabız. Mädräsädä din sabaqları belän bergä yolalarıbıznı, ğöref-ğadätlärebezne dä öyräterbez.
-Nail xäzrät, mädräsälär tözelä. Läkin anı totu, idärä itü qıyınğa turı kilä başlağaç, yabılu oçraqları da bar bit. Mamadış bu mädräsäne ''kүTәpә'' alırmı?
Küz qurqa, qul eşli di, xalıq. Xalıqqa döres tärbiä birä alsaq, mäçet-mädräsälärne yalbırğa mömkinlek tumas. Bolğar xalqı İslamnı qabul itkännän birle, din yortları xalıq cilkäsendä kilä. Bulırmı, yuqmı dip qurqıp torsaq, küpmeder buın tärbiäsez qalaçaq.
-Biredä xristiannar da yäşi, qarşılıq sizelmädeme?
Yuq. Moña qädär pravoslavnıy çirkäwe qarşında voskresnaya şkola açıldı. Bezdä ike din yünäleşendä eş alıp barıla.
Bu-Mamadış mäçete imam-xatıybı Nail xäzrät Vaxitov fikerläre buldı. Anıñ süzlärençä, mädräsägä äle isem birelmägän. Xalıq cisemgä qarap isem birä belä, anısı kiläçäk eşe- dide. Şuşı rayon belän kürşelär bulğan Alabuğada, Balıq bistäsendä, Teläçedä mädräsälär yuq. Ä menä Kukmara kürşelärendä eşli.
Ğafiulla Ğaziz,Çallı


text:
AQŞ Kongresı, Ğiraqtağı uñışlar xaqındağı xisabın tıñlayaçaq
AQŞ Kongrese, düşämbe könne, Prezident George Bushnıñ Ğiraqtağı wäkile, Ryan Crocker häm anıñ xärbi citäkçese General David Petraeus belän oçraşa. Oçraşuda alar, Ğiraqtağı Amerikan köçläreneñ uñışları xaqında xisap biräçäk. Monnañ 8 ay elek täqdim itelgän yaña yünäleş, Xökümätneñ, Şiğiy häm Sunnilär alarasında urtaq süz tabuda säyäsi üseşkä xasıl buluı öçen yul kürsätäçäk. AQŞ Xärbiläreneñ Ğiraqtağı täsere xaqında belgeçlär fikeren taqdim itäbez.
Waşintonda uylawınça, Xärbi yaqtan qarağanda, AQŞ köçläre Ğiraqta küpmeder uñışqa ireşte dip äytep bulsa da, säyäsi küzlektän qarağanda, monı başqa añlap bula.
"Ğiraq öçen iqtisadi yärdem kürsätergä küngän kongres, Ğiraqtağı uñışnı çağıştıru öçen 8 noqta belgeläde. Bolar arasında, xärbi yaqtañ, ägär AQŞ ğaskärlären qaytarırğa bulsa, Ğiraq xärbiläre alar wazifasın däwam itterergä äzerme? Säyäsi ölkädä isä, Ğiraq xaqimiäte säyäsi yaqtañ urtaq yul tabuda uñışlı bula alırmı? "
Senatı häm Wäkillär palatasındağı küpçelekne Demokratlar täşkil itä. Demokratlarmıñ anda canlı bäxäslär tuu ixtimalı bar.
Qanun çığaruçılar, üzlären saylağan xalıq tarafınnañ yışqına xärbilärne kire qaytara başlarğa digän basımğa duçar bulalar.
Ğiraqta nilär bulıp yata, bolarnı öyränü öçen bez 2 belgeçtäñ soraştırdıq.
Anthony Cordesmen, elekke Pentagon häm Däwlät Departımantı belgeçe. Ä Micheal O’Hanlon, Waşiñtodağı analatik üzäklärdäñ berse bulğan Brooking İnstitutındä tışqı eşlär belgeçe.
Cordesmen, Xärbi köç östäwne törle yaqları belän bäyälänergä tiyeş di.
“Ägär säyäsi añlaşu bulsa, bu başta başlanğıç adım da bulsa, AQŞ köçlärenä qarşı bulğan basımnar äzäyäçäk häm suğış tiräsendäge tänqitläwlär yomşaraçaq. Çınnañda monda töp mäsälä AQŞ köçeneñ däräcäse tügel. Bez Ğiraq xökümäte milli berdämlek tudırmayınça xärbi çaralarnı tuqtatmıyaçaqbız. Mäsälä şunda“
O’halon isä, AQŞ Ğiraqta çın mäğnädä ciñü yawlaw yulında tügel. Läkin şulayda AQŞ köçläre, qaysı ber uñışlarğa ireşer. Monı O’Hanlon, Ğiraqta totırıqlıq buldırmayınça, tulısınça AQŞ xärbi köçen qaytarıp bulmas dip añlata.
“Ägär Ğiraq berdäm bulsa, äl-Qaidä bulmağan ber däwlät bulsa yaki atom quralları bulmasa häm kürşeläre belän suğışmasa yäisä azçılıqların ütermäsä, ul çağında uylawımça bez barsınada küz yoma alırbız. Bez anda Diktotorlıqnıñ buluına tüzä alırbız, İranğa yöz totqan ber Ğiraqqa tüzä alırbız yäisä Süriägä yaqınayğan ber Ğiraqnı kürä alırbız. Äwzem räweştä terorçılıqnı yäisä atom qorallanuın taratu qurqınıçı bulmasa, yäisä bu östä sanağan tiskäre ğamällär bulmasa, ber här ber näticäğä tüzä alırbız. “
O’Halon,AQŞ monnañ da yuğarıraq maqsatı bula almıy dip süzen yomğaqladı..


text:
Törek armiäsenä psixologik basım arta
26 iyündä Anqarada Generalştab başlığı general İlkär Başbuğ: “Törek qorallı köçlärenä qarşı qayber oyışmalar asimetrik psixologik xäräkät alıp bara”, dip äytte.
Generalştab citäkçese Başbugnıñ çığışına şundıy zur ähämiät birelüenä Törkiädä ike atnadan birle däwam itkän, general' ştabta xaqimiättäge AK partiä belän dini Fätxullah Gülän cämäğäten bärep töşerü planı digän dokumentnıñ matbuğatta faş iteleü säbäp buldı.
12 iyündä “Taraf" gazetası polkovnik Dursun Çiçäk qul quyğan ber dokumentnı bastırıp çığardı. Şunnan soñ törek mäğlümat çaraları belän säyäsät säxnäsendä qıämät quptı. Törek qorallı köçläre 1960, 1971 häm 1980 yıllarda xärbi fetnä arqılı xaqimiätne üz qulına eläktergänlektän, armiä qabat şundıy ber putçqa äzerlänä digän şikne tudırdı.
Bu dokument “Taraf” gazetası arqılı xalıqqa da mäğlüm bulğaç uq, Generalştab xärbi prokuraturası bu mäs'älä turında tikşerü başladı. 24 iyündä bu dokumentnıñ original bulmawı häm äzerlänü ısulu generalştabdağı başqa dokumentlarğa oxşamawı säbäple, bu turıda tikşerüne däwam itärgä kiräk tapmadı digän näticägä kilgän buluwın matbuğat orğannarına belderde.
Premyer-ministr Räcäp Tayip Ärdoğan Albaniägä kitär aldınnan jurnalistlarğa, mäsäläne sivil xökem orğannarı tikşeräçäk diyuwe, mäsäläne xärbi prokuratura tikşerüe belän riza bulmawın añlarğa birde. Ä oppotsiädäge Cömhüriät Xalıq Partiäse liderı Däniz Bayqal isä, bu dokument tügel, ä ber käğäz genä, dip xärbi prokuraturanıñ qararın xuplap, premyerne xalıqtan ğafu ütenergä çaqırdı.
26 iyündä Generalştab başlığı Başbuğ jurnalistlarğa töbäp: “Dönyada ekonomik krizis, Törkiädä terror xäräkätläre, kürşelärebez İran, Ğiraq, Afganstan häm Paqstanda citdi problemalar häm Kipr buyınça söyläşülär däwam itkändä, bez ike atna buyına ber käğäz kisäge tiräsendä böten energiäbezne israf ittek”, dide.
“Qayber oyışmalar tarafınnan uylap çığarılğan waqiğalar Törek Qorallı köçlären qaqşatu, aña yala yağu kampaniälärenä äverelde. Bu käğäz kisäge beräwlär tarafınnan äzerlände. Bolar fetnä taratu, yala yağu xäräkätläre… Mäğlümat çaraları arqılı asimetrik psixologik xäräkät alıp barıla. Törek qoralı köçläreneñ bötenlegen saqlaw, ilebezneñ tormışta qalu probleması bulıp tora. Xalqıbız putç häm ultimatum süzlärennän bizde”, digän fikerlär äytte ul.
Generalştab başlığı şunnan soñ yartı säğät däwamında zaldağı jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birde. Ul şuşı sorawlarğa cawap birgändä, Törek qorallı köçlärenä qarata psixologik xäräkät belän bäyle qayber misallar da kiterde.
“Dokument 2009 yılnıñ aprel' ayında äzerlängän dip äytelä. Ä dokumnentta data yuq. 17 aprel'dä Gendarmeriä komandirlığı kriminal raport äzerläde. Qayber öleşläre ğazetlarda basılıp çıqtı. Bolarnı kem matbuğatqa birgän soñ?
Dimäk, mäğlümat çaraları arqılı asimetrik psixologik xäräkät alıp barıla”, dide Başbuğ.
Başbuğ Törek qorallı köçläreneñ demokratiägä häm xoquqnıñ östenlegenä buysınuına berniçä märtäbä basım yasap, armiä eçendä dälilsez ğayıplene ezlämäyäçäklären dä äytte.
Generalştab başlığı İlkär Başbugnıñ şuşı matbuğat oçraşuında barlıq sorawlarğa häm şiklärgä cawap birde dip äytep bulmıy. Dimäk, bu turıdağı diskussiälär däwam itäçäk. Möhimräk temalar artqı planda qalaçaq.


text:
Putin 7nçe yullamasında ike mäsälägä basım yasadı – ğailä häm armiägä
Çärşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin Federal Cıyılış aldında yıllıq yullamasın uqıdı. Küp kenä küzätüçelär bıyılğı yullama tışqı säyäsätkä bağışlanır dip kötkän ide. Ämmä, İran, Quşma Ştatlarnıñ basımı turında berniçä özekne iskä almağanda, anıñ 1 säğätlek notığı, tulısınça diärlek, eçke mäsälälärgä bağışlandı. Şularnıñ ikesenä – xalıq sanın häm ilneñ xärbi qüäten arttıru kiräklegenä - Putin ayıruça basım yasadı.
"Bez dä atom qoralın taratmaw öçen. Ämmä köç qulanu bik siräk näticä birä, qayçaq näticäse yanawınnan da qurqınıç", di Rusiä prezidentı.
Yullamanıñ zur öleşe eçke mäsälälärgä bağışlandı. Rusiädä xalıq sanı kimüen – Putin iñ zur balä dip atadı. Anıñ süzlärençä Rusiä xalqı yıl sayın 700 meñgä kimi, şuşı xäläkätne tuqtatu öçen Putin bala tärbiälägän analarğa yärdämne arttırırğa çaqırdı:
"Xatın-qız ğailä qorğanda saylarğa mäcbür: bala tabıp eşen yuğaltırğamı, ällä baladan baş tartırğamı. Bu bik awır saylaw. İldä bala tudırunı arttıru öçen idarä, finans, sotsial çaralar kürelergä tieş", di Rusiä prezidentı.
Putin analarğa ay sayın berençe bala öçen meñ-yarım, ikençe bala öçen 3 meñ rubl yärdäm birergä täqdim itte.
Prezident yullamasında zur urın alğan ikençe mäsälä – ilneñ xärbi qüäten arttıru buldı. Putin armiäneñ zamana taläplärenä cawap birmäwen tanıdı, xärbi büdjetnıñ başqa illär belän çağıştırğanda keçkenäräk buluı äytte:
"Quşma Ştatlarnıñ xärbi büdjetı beznekennän 25 tapqır zurraq. Menä bu – alarnıñ yortı alarnıñ nığıtması dip atala, afärin alarğa. Bezgä dä üzebezneñ nıqlı yortnı tözergä kiräk" di Rusiä prezidentı.
Putin süzlärençä, Rusiägä beryulı berniçä cirle konfliktnı xäl itä alırlıq, çit illärneñ säyäsi basımına qarşı tora alırlıq köçle armiä kiräk:
"Bez tışqı agressiä, terror ğämälläre, Rusiägä basım yasaw niätlärenä qarşı torırğa äzer bulırğa tieş. Turısın äytergä kiräk, armiäbez köçleräk bulğan sayın, bezgä basım yasaw teläkläre dä azraq bulaçaq" di Rusiä prezidentı.
İqtisad ölkäsenä tuqtalıp, Putin, tulaıym citeşterü külämen ike tapqır arttıru maqsatına ireşelmäsä dä, Rusiäneñ iqtisadi kürsätkeçäläre, şul isäptän, neft bäyäläre arqasında, yuğarı bulıp qala dide.
Tulayım citeşterüne ikegä tapqırlaw maqsatı da berniçä yıl elek quyılğan ide. Uzğan yılğı yullamağa kilgändä, İqtisad ministrı German Gref süzlärençä, ul da küp digändä 60-70 protsenqa ğına ütälgän.
Ürlär bilgeläw ber närsä, alarğa ireşü – ikençe. İxtimal şunı iskä alıptır, Putin, bıyılğı yullamasın aldağı yılğa ğına tügel, ä yaqın kiläçäk öçen dip atadı.
ali ğilmi


text:
Möselman xatın-qızları pasport alu öçen byurokratik kirtälär aşa ütärgä mäcbür...
Möselman xatın-qızlar berlege citäkçese Almira Adiatullina «Azatlıq» radiosınıñ Qazan byurosına şaltıratıp yaña pasport alu mäşäqätläre turında söyläde. Fotoräsemgä töşü öçen dä, küpme käğäz häm qanun kütärep barıp, räsem yasawçığa añlatırğa turı kilgän. Pasport-viza xezmätendä dä, dokumentlarnı telär-telämäs kenä qabul itkän. İnde xäzer, Almira xanım, pasportı äzer bulıp, anı qulına alu könen zarığıp kötä. Çärşämbe könne bu waqiğa bulırğa tieş bulsa da, pasport äzer bulmaw säbäple, kiçekterelgän ikän.
Şulay itep, pasport-viza xezmätennän alınğan cawaptan añlaşılğança, teläklärenä ireşü öçen möselman xatın-qızlarına äle byurokratik kirtälärne cimerergä turı kiläçäk.


text:
AQŞ xärbiläre belderüenä kürä ,3 amerikan soldatı ğıraqlını üterüdä ğäyeplänälär. Alar ğıraqlılarnı Ğıynuar ayında Tigris yılğasına sikerergä mäcbür itkän. Ğıraqlılarnıñ berse ülgän ikençese yäşäp qalğan. Britan xärbie sintäber ayında 13yäşlek malaynı atıp ütergän öçen xökemgä tartıla. Ğıraqta bügen 2 amerikan soldatı häläk buldı. Ğıraqta totıq itep alınğan ike törek, eşlägän şirkätläre AQŞ xärbiläre belän xezmättäşlek itmiäçäk digän wäğdä birgännän soñ irekkä çığarıldı. Ber ay elek totıq itep alınğan 2 törek havalandıru sistemaların tözätüçelär .
Bagdadta şaxitlär häm politsiä belderüenä kürä bügen Şeraton otelinıñ 10nçı qatına raketa tigän , ikençe raketa isä Bagdad qunaqxanäse yanına töşkän. Yuğaltular turında raslanğan xabärlär yuq.


text:
Tabipqa xököm qararı
Başqortostanda «Taźa qullı» bulmağan tabip xökömgä tarttırılğan. Arxangel rayon dauaxanahında xirurg bulıp eşlägän tabip watandaştarźan mutlaşıp aqsa alıuźa ğäyeplängän. Tikşereü barışında unıñ dauaxanağa kilgän sirlelärźän daualau häm operatsiya ösön qanunhıź räüeştä aqsa alıuı asıqlanğan. Bıl xatta rişäüät tä tügel, ä üź urının fayźalanıp talauğa tiñ iśäpläy täftişselär.
Tabip här sirlenän operatsiya ösön 7 meñdän 13 meñgäsä aqsa talap itkän. Auıl erendä bınday aqsa bik źurźan iśäplänä, xalıq yıldar buyı eş xaqı kürmäy. Ämmä läkin ber kemdeñ dä ülähe kilmäy, tuğandarı burısqa batıp operatsiya ösön aqsa tapqan.
Yäğni bıl tabip dauaxanağa buşlay birelgän darıu häm preparattarźı sirlelärgä hatıp birgän. Barlıq ğäyeptäre asıqlanğan tabipqa mäxkämä 3 yıl srok birgän. Şartlı räüeştä.


text:
Qazanda Ğiraq suğışına qarşı imza cıyu bara
Ğiraqtağı yıraq suğışqa mönäsäbät Tatarstanda da, Rusiädä dä bertörleräk dip äytep bula. Amerika xakimiätläreneñ dönya cämäğätçelege fikeren ayaq astına salıp taptap suğış başlawı räsmi dairälärdä tiskäre bäyälände. Ä inde firqälärneñ mizgeldän faydalanuı – kiläse saylawlarğa bäyle ikäne härkemgä añlaşıla. Olı yäştäge keşelär “suğış” süzen siskänep qarşı alalar. Menä, mäsälän, Tatarstannıñ elekkege premyer-ministrı Möxämmät Sabirov bolay dide.
Audio (Sabirov suğış nujaların yäşli toyıp üskäne, yaqınnarınıñ törle awırlıqlar kiçerüe turında söyli)
Tik şulay da, ber paradoks turında äytmi bulmıy. Yıraqtağı Ğiraq-Amerika suğışı bezneñ xalıqta allergiä quzğata, ä menä yaqındağı Çeçen suğışına ul bitaraf.
Xäyer, Saddam Xösäyen kebek qanlı diktator yazmışı, Ğiraqnıñ kiläçäge turında başqaçaraq fiker yörtüçelär dä baytaq. Mäsälän, Tatarstan xalıq deputatı Marat Galiev süzlären küplär xuplar ide. “Xösäyen – bandit, bu barsına da añlaşıla, ul üzeneñ ilen terrorğa batırdı, kürşelärenä yanıy. Anıñ belän närsä söyläşergä bula”, - sitata tämam. “BeчepHяя KaзaHb” gäcitenä birgän intervyusında Marat äfände “Buşnı kürsäm, äyter idem: eşne başladıñ isä, axırına citker dä, blokadanı Ğiraqtan al, bu il tizräk sivilizatsiä dönyasına kire qaytsın,” – digän teläk beldergän.
Şundıy uq aqıllı fikerlärdän berse: Rusiäneñ üz qayğısı – qayğı, aña Ğiraqtağı suğış qına citmägän. Tıqşınmaw, çittä toru Rusiäneñ iñ döres säyäsäte bulır digän fikerne dä xuplamıy bulmıy.


text:
Watanım Tatarstan: Asia Yunusova: “Altay yaqın ikän”
Bu atnada Qazanda basılıp çığuçı tatar matbuğatında Watanım Tatarstan gäziteneñ 11 iyl sanında gäzitneñ ädäbiät häm sänğät bülege mödire Asia Yunısovanıñ “Altay yaqın ikän” dip atalğan mäqäläse iğtibarnı cälep itte. Altay respublikasınnan säfärdän qaytqaç yazılğan , Asia xanımnıñ bu yazması, Altay respublikası Rusiä sostavına irekle quşıluınıñ 250 yıllığın bäyräm itü häm anda Tatarstan bülägen “Altay – Yevraziä yöräge” digän istälekle häykäl tamğasın açu tantanası turında .
Tarixçılar äytüençä, Tawlı Altay borın-borınnan törkilärneñ watanı sanala. Altay tawlarında tigezleklärdä- Uqoq (Yoqı) üzänendä borınğı törkilärneñ ğayät küp sanlı qäberlekläre, yazulı taşlar, balballar saqlana ikän . Delegatsiä sostavındağı tarixçı ğalim, Damir İsxaqov borınğılıqnı monnan 4500 yıl elek berençe törki qahanlıq oyışqan könnän sanarğa kiräk dip iskärtä” dip yaza Asia xanım üz mäqäläsendä.
İstälek häykälneñ TR Prezidentı Mintimer Şäymiev initsiativası belän quyıluı, konsepsiäneñ avtorları Färit Möxämmätşin Razil Väliev, Rafael'' Xakimov, Damir İsxaqov buluı, häykäl arxitektorlarınıñ Säyär Aydarov belän Damir Altınbaev ikänlege yazıp quyılğan. Bu niätne ğämälgä aşıru öçen 18 million sum aqçanı Tatarstan bankirı Renat Ğöbäydullin, “Tatenergo ” aksionerlıq cämğıäte citäkçese İlşat Färdiev, mäşhür neft'' magnatı Ralif Safin häm başqa cämğiät citäkçeläre birgän.
Ämma, Altaynıñ şamannarı istälek taşın üzläre quyasıları kilep, izgelärneñ cannarın tınıçlıqta saqlaw niätennän, qärdäş törkilär kilüenä rizasızlıq beldergännär.
Baş şaman Aqay, tağın qırıq awılnıñ şamannarın cıyıp, tawlarğa kitep, bu tantananı buldırmıy qalırğa tırışqannar? Asia xanım üze dä bügen bezneñ studiädä qunaqta, ul xäzer sezgä “Altay Yevraziä yöräge” tamğasın quyunıñ ähämiäte turında tulıraq itep söylär.
“Altay- Yevraziä yöräge” tamğasın quyunıñ ähämiäte bik zur . Bu unikal'' qäberlekne 1993 yılda ber Palaçmaq isemle rus arxeolog xanımnıñ cimerelgän qäberlekne qazıp qarawınnan başlana. Ul Prinsessa Uqoqa qäberlege bulıp çığa. Tikşerüçelär belderüençä, ul 2500 yıl elek kümelgän dip tabıla. Ul boz elpäse astında şulqadär yaxşı saqlanğan, xätta yöze dä bozılmağan. Arxeologlarda bu bik zur qızıqsınu uyata. Bu waqiğadan soñ Böten dönya argeologları Altayğa omtıla.Tärtipsez omtılularğa yul quymaw öçen, nindider ber oyışqan forma birü öçen, xalıqara arxeologlar oyışması fänni üzäk buldırırğa xäl itä. Tatarstannıñ berençelärdän bulıp ölgerüe dä zur ähämiätkä iä. Bu “Altay Yevraziä yöräge” digän qorılmada kiläçäk buınğa yazılğan xitap törle tellärdä yazılğan. Tatarçası latin xärefläre belän yazılğan.
Häm istälek – häykäl ike arada duslıq küpere simvolı bulıp, bar bulğan qarşılıqlarnı artta qaldırıp, dürt okeannıñ härqaysınnan da da tigez yıraqlıqta urnaşqan “Yevraziä yöräge” Barnawldan Mongoliä dalaları türenä uza torğan Çuya avtomobil'' traktı buyına quyıldı”- dide Asia xanım Yunısova.
“Yevraziä yöräge” häykäl tamğasında yazılğan şundıy süzlär bar .
“Monda ata- babalarıbız, cıyılıp, däwlät eşlären xäl itkän, batırlar, arğamaqlarğa, utırıp, säfärgä kitkän… Balalar, tamırlarığıznı onıtmağız. Babalarıbız qılğan eşlär belän ğorurlanığız häm isemegezne ğorur yörtegez”. Menä şundıy süzlär yazılğan bu häykäldä.
Häm inde mäqälädän bilgele buluınça, Xökümät delegatsiäseneñ ikençe maqsatı ul da bulsa , Tawlı Altay respublikasınıñ Rusiägä quşılunıñ 250 yıllığı belän qotlaw. Bu tantanada Rusiä Federatsiä Sovetı Räise Sergey Mironov ta qatnaşa. Rusiä Prezidentınıñ Seber Federal'' okrugındagı wäkile Anatoliy Kvaşnin Rusiä Prezidentı . Vladimir Putinnıñ , äTatarstan Däwlät Sovetı Räise Färit Möxämmätşin Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiewneñ Altay xalqına qotlawların citkerälär. Şulay uq Qazaqstan, Qırğızstan, Mongoliä däwlätlärennän, Novosibirskiy, Kemerovo ölkälärennän, Altay kraennan wäkillär kilgän. bulğan.
Ä xäzer bez Altay yaqlarında yäşägän millättäşlärebez, yäki“ altay tatarları” turında alarnı kürep söyläşep, alar belän aralaşıp qaytqan Asia xanımnı tıñlıyq äle “Altay- Tatarstan” cämğiäte eşli. Zakir Sägıytov häm Änwär Äminovlar citäkçelegendä Altay tatarlarınıñ böten ictimaği tormışı qaynıy. Altay tatarları digän gazeta çığıp kilä . Küptän tügel Barnawlda mäçet tözep quyğannar Qazannan kitaplar, cırlı kassetalar qaytarıla.
“Altay- Tatarstan” cämğiäte eşli. Zakir Sägıytov häm Änwär Äminovlar citäkçelegendä Altay tatarlarınıñ böten ictimaği tormışı qaynıy. Altay tatarları digän gazeta çığıp kilä . Küptän tügel Barnawlda mäçet tözep quyğannar Qazannan kitaplar, cırlı kassetalar qaytarıla.Ä xäzer Altay milläte turında berniçä süz. Qaysı yağı belän altay milläte tatar millätenä yaqın soñ, nindi urtaq ğämällär bar bu ike millät arasında ? Asia Yunısova söyli
Geografik atamalarda, yäki yılğa , awıl qabilä isemnärendä yaqınlıq , oxşaşlıq küp, ä din dä ayırma bar .Alar mäcüsi dinne yaña “Aq din” dip yörtälär häm tabiğät''kä tabınalar.
Xörmätle radio tıñlawçılar, sez “Watanım Tatarstan” gäzitendä basılıp çıqqan Asia Yunısovanıñ “Altay yaqın ikän” digän mäqäläsen avtornıñ üze belän äñgämädä tıñladığız. Altaydan ber matur mäkal'' alıp qayttım di yazma avtorı: Bügenge tormış ciñel tügel . ämma ciñel tormış, tormış tügel. Törkilär tormışınıñ qayçan ciñel bulğanı bar ?! Läkin bergälek ciñellek kiterä. Mäñge Kük Täñre!- di ul. Asia xanımnıñ bu mäqäläsendä Tatarstan häm tatar keşeläreneñ törki tuğanlıqnı niçek zurlawı taswirlana.
Mälikä Basıyr


text:
Fälästin citäkçese Yasir Arafat atna azağında premierlek postınnan çigengän M.Abbasnıñ urınına fälästin parlamentınıñ räi''se Axmäd Qurei-nı bilgeläde. Qureineñ bilgelänüe PLOnıñ başqarma komitetı häm Arafatnıñ Fatax firqası tarafınnan raslansa da ,Qurei AQŞları häm Yevropa tarafınnan yaqlanaçaq digän garantiälär alğan oçraqta ğına postnı qabul itäçägen belderde.
Reformalar kertep, yaqın könçığış tınıçlıq planıñ ğämälgä quyarğa telägän M.Abbas şimbädä Y.Arafat minem tırışlarıma kirtä saldı, İzrael häm Amerika mine citärlek yaqlamadı digän şiqäyätlär belän urınınnan kitte.Y.Arafat qaybäräülär kötkäneçä xökümätne tözü eşen yañadan Abbasqa birmäde ä ul parlament räise Abu Ala iseme belän yöretelgän Axmed Qureinı premier itep bilgeläde. , Abbas kebek Abu Ala da eleke bankir, ul 1993-nçe yılda Oslo tınıçlıq kileşüen İzrael yağı belän söyläşkän diplomatlardan berse, urta yulda toruçı dip belengän Qurei ğadi fälästinnär arasında ällä ni yaqlanğan keşe tügel Qurei premierlek postın qabul itüe turında açıq itep äytmäde küräsen ul Abbas xälendä qalırğa telämi . Anıñ süzlärençä(audio) tınıçılq protsesına qatnaşqan barlıq taraflarnıñ pozitsiäsen belergä tieşmem , alar fälästinnärdän närsä teli, İzrael närsä teli , närsä täqdim itä. Min amerikan yağı nindi garantiälär birä, nindi yaqlau birä şunı belergä telim Yevropalılar , AQŞ, Yevropa Berlege ,BMO häm Russiädän torğan kuartet nindi garantiä, nindi yaqlau birä , min xata yasarğa telämim, eşbarıp çığamı yuqmı belergä telim. Arafat Qurei turında qararın açıqlağannan soñ şunduq diärlek İzrael Gaza Sızığında Hamasneñ qoral lagerı itep qullanğan binanı bombaladı. 15keşe yaralandı dip belderde fälästin yağı. Hämäsneñ ruxi citäkçse şeyx Yasin dä ciñelçä qulınnan yaralandı şul höcümdä . Yasin här kem İzraelgä qarşı suğışqa äzer dip belderde.Ul barlıq firqalar üç alu eşendä xezmätäşlek itäçäk dip söyläde. Premier A.Sharon da Hämäsneñ böten citäkçeläre ütereläçäk bez alarnı awlarğa däwam itäçäkbez, çönki alarnıñ ber genä mäqsatı bar, ul İzraelne cimerü dip äytkän Yediot Ahronot basmasına birgän ängämäsendä.AQŞ däwlät sekretarı C.Powell yäkşämbedä Waşingtonda NBC televidiesendä yasağan çığışında şeyx yasinnı üterü tırışlığına qarata bolay dip äytte(audio) bez bu säyäsätne yaqlamıybız. Bu aksiälärne bez ber qayçan da yaqlamadıq. İzrael bu aksiälärne zarur dip uylıy.Bez izraelle kollegalarıbızğa här waqıt ğäyeple keşelär artınnan barıp, gönahsız keşelärne yaralağan bu aksiälärneñ ozın möddätle näticäse turında uylarğa , bu çaralar belän kiläçäktä kübräk Hämäs ütürüçeläre barlıqqa kitermisezme dip uylarğa kiñäş itäbez.
C.Powell Waşington tınıçlıq planın ğämälgä quyaçaq , terror höcümnären tuqtataçaq kem genä bulmasın fälästin xalqınıñ premiäre belän söyläşülär alıp barırğa däwam itäçäk dip söyläde. Qureineñ Abbas xälendä qalırğa telämägäne añlaşıla. Ul düşämbedä AQŞ vä yevropa diplomatları şulsanda Russiäneñ yaqın könçığış öçen wäkile , Misır konsılı belän oçraşular alıp bardı.Yevropa Berlegeneñ tışqı mäsälälär koordinatorı J.Solananıñ yaqlauın aldı dip äytep bula . İzrael tışqı eşlär minsitırlığı süzçese Yoni Peled Qurei turında ällä ni fiker beyan itmäde.Ul şäxes tügel ä anıñ ni eşliäçäge möhim, bez tınıçlıq häm terror çeltären taratu belän şägellängän fäläsetin xökümäte häm premiere kürergä telibez dip söyläde. Ämma İzrael radiosı tışqı eşlär ministırı Silvan Shalomnıñ Powell belän ütkärgän telefon ängämäsendä , ber närsä dä üzgärmiäçäk, çönki Arafat dilbegäne qulında tota digän süzlären sitat itep kiterde.Abbasnıñ uñışsızlqqa duçar bulaçağı , anıñ Arafat belän barğan xakimiät köräşen yuğaltaçağı kürenep tordı.Axmäd Qurei premierlek postın qabul itsä uñışqa ireşä alamı digän sorauğa, pessimist qaraştan çığıp möğcizä bulsa äyye dip äyter idem
färidä xämit, praga


text: Amerika Quşma Ştattarı Qıtayzı keşe xoquqtarı bozolou dawam iteüzä gäyepläne. Däwlät departamentı wäkile Richard Boucher beldereüensä, Qıtay ütkän yıldıñ deqabrendä Quşma Ştattar menän höyläşeüzärzä qabul itkän burıstarın ütämäy. 2002 yılda nindäyzer alğa kiteş bulha la, bıyıl ihä kire küreneş küzätelä, tine Richard Boucher. Tibetta yäşäwse ber keşe mäxkämä protsedurahı bulmay yazalanğan, internetta mäkälälär taratıusılar qatı yaza alğan, demoqratik xäräkät aqtiwistarı qulğa alınğan. Quşma Ştattar Pekindıñ keşe xoquqtarı ölkähendä burıstarın ütäwenä ireşergä niätläy.


text:
Putin Rusiä watandaşlığın alunı ciñeläytä, läkin töp kirtä qala
Rusiä prezidentı Putin 1-nçe Dikäberdä Dävlät Dumasına elekke sovet respublikaları vatandaşlarına Rusiä vatandaşlığın aluların ciñeläytüne küz aldında totqan qanun proyektın täqdim itte. Ul vatandaşlıqqa möräcäğät itü mömkinlegen birgän elekke qanunnıñ möddäten ikı yılğa ozaytunı häm şulay uq terkälgän başqa çit il vatandaşlarına da möräcğät itü mömkinlegen birüne küz aldında tota. Läkin, migratsiä belgeçläre qänäğät tügel
"Bügenge köndä migratsiä öçen köräş bara häm Rusiä dä monıñ belän qızıqsına. Ruslarnıqına oxşaş belen alğan elekke vatandaşlarnıñ migratsiäse bezne qızıqsındıra. Elekke SSSR vatandaşlarınıñ beleme, mädäni mirası häm dönyağa qaraşı urtaq."
Rusiäneñ migratsiä säyäsäte bik qırıs häm ul andıy eşçelärne qanuni status alır öçen möräcäğät itärgä ber dä qıulandırmıy. Ä demokrafik krizis säbäple eş qullarına ixtiac bar. Finans ministere Kudrin süzlärençä, Rusiäneñ, xalıq sanı kiläse 20 yılda här yıl sayın ber milionğa kimiäçäk. Läkin, Putinneñ yaña initiativası migratsiä ekspertların qänäğäyländermäde. Sivil Yardäm Komitetı isemle migratsiägä yardäm oyışması aktivı Svetlana Gannuşkina tözätmälär migrantlarğa ällä ni ciñellek kitermiäçäk digän fikerdä. Anıñ süzlärençä, ul in zur qıyınlıqnı, terkälü protsedurasın ber dä yomışartmıy. Ä inde terkälgän bulu vatandaşlıq alu öçen töp şart.
"Prezidentnıñ monıñ belän genä çiklänüe küñelne qaytardı. Bez ul möhimeräk üzgäreşlär kerter dip ömetlängän idek. Vatandaşlıq alu terkälgän bulu belän bäyle. Daimi yäşäv röxsäte xoquq aluğa ğına yul aça belä. Terkälü tik xoquqi raslau ğına bula ala, xoquq alu öçen çığanaq bula almıy. Xakimiätlär monı añlamıylar bulsa kiräk."
Rusiä Fännär Akademiäseneñ Sotsio-ekonomik instititınıñ migratsiä belgeçe Yelena Türükanova Putinneñ adımın xuplasa da, radiobıznıñ Mäskäv xäbärçesenä birgän ängämäsendä , xökümätneñ migratnatlarğa küberäk taşlamnalar yasarğa telämäve, Rusiäneñ migratsiä säyäsäteneñ bulmauın çağıldıra dip belderde.
"Rusiäneñ pozitsiäse säyer. Xakimiätlär ber yaqtan vatandaşlıq alunı ciñeläytep, işekne açarğa qurqalar. Ber ük vaqıtta migrantlarnı qabul itü säyäsäte säbäple qatı çaralar da kürä almıylar. Açıq xökümät konsepsiäse yuq. Şul säbäple özek özek çaralar kürelä häm migratsiä säyäsäte dä kisäklärdän torğan Mozikqa oxşıy."
Putinneñ tädime ütä millätçelärne dä açulandırdı. Dmitriy Rogozin ciñeleräk vatandaşlıq alu tik çit il vatandaşı bulğan ruslarğa ğına qararğa tieş dip belderde. Dävlät Duması vatandaşlıq qanunına üzgäreşlär turıda yıl azağına qädäre tauış biräçäk dip kötelä.
Färit dele, Praga .


text:
Qıpçaq tele
Qıpçaq tele (Qoman tele), Törki tellärneñ Qıpçaq törkemendäge tel, ğämäldän çıqqan tellärneñ berse. Xäzerge Tatar, Qazaq, Başqort, Qaraçay-Balqar, Karaim, Qırımtatar, Qomıq, Qaraqalpaq tellärenä yaqın. 11-14. yözlärdä İdel buyı häm Qara Diñgezneñ Tönyaq dala cirläre "Däşte qıpçaq" ("Qıpçaq dalası") iseme belän atalğan. Bu teldä söyläşüçe xalıqlar Möselman çığanqlarında Qıpçaqlar, Qıfçaqlar, Awrupada Qomannar (Cumans), Qunnar, Urıs çığanaqlarda Polovetslar dip terkälgän. Qıpçaq tele ürnäkläre "Codex Cumanicus"ta saqlanıp qalğan. (q. Qıpçaqlar).
14-17. yözlärdäge Qıpçaq söyläm tele Kamenets-Podolsk (Ukraina) şähäreneñ Ärmän dini cämğiäte yılyazmalarında, glossarílarda (elekke süzleklärdä), mäxkämä aktlarında kiñ çağılış taba. Qıpçaq teleneñ iñ borınğı yazma istälege bulıp 1492-1537 yıllardağı Venezia yilyazması sanala.


text:
Auıl äbeyźären talau osraqtarı
Äbyälildä mutsılar pensioner äbeyźärźe talay. Rayondıñ Xälil auılında sittän kilgän urıś keşeläre sotsial xeźmät kürhäteüselär tip tanıştırıp qarttarźıñ aqsaların urlağan. Mutlıqtıñ asılı şulayraq– ike keşe yañğız äbey yäşägän yortqa kilä häm nindäyźer şirkättän kileüen äytä. Beźźeñ şirqät heźgä yañı haray halıp birä, iśkelärźe yañırta, qayźa nindäy remont käräk, sığıp kürhätegeź ti. Qarsıq ularźıñ berehe menän uramğa sıqqansı, ikensehe yorttağı aqsanı sälderä.
Rayondıñ sotsial täminät bülege etäksehe Rim Ğöbäyźullin Azatlıq radiohı xäbärsehenä telefon aşa oşolarźı bäyän itte.
“Auıl xalqı, ayırıusa olo yäştägelär aqsahın yäşerep barmay. Rayon eske eştär idaralığı başlığı Morat Zadiqov äyteüensä, keşe qartayğan hayın bala aqıllığa äylänä, här äytkängä ışana. Şuğa kürä rayonda uçastka militsionerźarı xalıq menän äñgämälär ütkärä”.


text: Rusiä prezidentı Vladimir Putin, ildä iqtisad belän milli iminlek tığız bäyläneştä torğan töbäklärgä çittän invsetisiälär kertüne çikläw turında qanun ölgesen äzerläwne sorap xökümätkä möräcäğät itte. Kremlneñ matbuğat xezmäte, Putinğa sıltaw yasap, qanun ölgese 1nçe noyabergä äzer bulırğa tieş, dip xäbär itte. Bu yaña qanun däwlät xärbi zakazlar, tabiği baylıqlarğa monopoliälär belän eş itüçelärgä qağıla. Şulay uq bu yaña tärtip Gazprom kebek gaz monopoliäse aksiälärenä çit il keşeläre iä bula almıy digän çikläwlärne kertäçäk, dip farazlana.


text: Bäyräm häm yal könnärennän soñ Tatarstanda säyäsi ictimaği tormış canlana bara. Tatarstan prezidentınıñ 2003-2007 yıllarğa informatika häm elemtä ölkäsendä däwlät säyäsäte nigezlären tormışqa aşıru turındağı färmanı dönya kürde. Tıñlawçılarıbıznıñ isenä töşerep ütik, ğinwar urtasında Tatarstannıñ iminlek şurası informatika häm elemtäneñ dürt yıllıq üseş konsepsiäsen tikşerde häm xupladı. Älege konsepsiäneñ mäğnäse - respublikada berläşterelgän mäğlümat möxite buldıru häm ışanıçlı elemtä infrastrukturası buldıru. Älege utırışta här awıl mäktäbenä İnternetqa kerü mömkinlege digän maqsat şiğar bulıp yañğırawı turında tıñlawçılarıbızğa üz waqıtında ireştergän idek. Menä xäzer şuşı izge teläklärne tormışqa aşıru yulları prezident färmanında dönya kürde. 1 mayğa çirattağı zur bäyrämnärgä xätle Ministrlar Kabinetı informatika häm elemtä ölkäse üseşe konsepsiäseneñ ütäleşen tä'min itüçe xoquqi dokumentlar, qararlar qabul itärgä tieş.


text:
Kondopoga: urıslar çeçennarnı şähärdän quırğa taläp itä
Karel respublikasınıñ Kondopoga şähärendä urıs millätennän bulğan cirle xalıq belän Kavkazdan kilgän eşquarlar arasında inde berniçä kön çualışlar bara, kilgän xäbärlärgä qarağanda, ülüçelär dä bar. Atna axırında urıs yäşüsmerläre çeçennar totqan kibetkä ut törtän, alarnı şähärdän quırğa taläp itkän.
Mäskäwdäge xoquq yaqlawçı Sova törkeme citäkçese Aleksandr Verxovski süzlärençä, çualışlar uzğan töndä dä däwam itkän. "Çualışlar uzğan töndä dä däwam itte, azraq külämdä bulsa da. Çayka kafesın tağın yandırırğa tırıştılar, gärçä ul inde yanğan bulsa da. Bu yulı utnı tiz sünderdelär. Tağın närsäneder yandırğannar. OMON cıyılğan keşelärne quıp tarattı" di Sova törkeme citäkçese.
Verxovski süzlärençä, höcümçelär arasında, küp bulmasa da, miilätçel törkem äzğaları bulğan, xärxäldä Mäskäw, Petrozavodskidan kilgännär.
Soñğı 10-15 yılda Karel respublikasına Kavkaz yaqlarınnan, şul isäptän Çeçnädän, şaqtıy küp keşe küçep kilgän. Başqala Petrozavodski, Kostomukşa, Kondopogada alar mäxällä bulıp yäşi. Millät-ara näfrätkä nigezlängän çualışlar monda elegräk tä bulğalağan. Tik räsmilär moñarçı alarğa millät-ara näfrät tügel ä ğädäti ızğış dip qarağan.
Kareliädä bulğan xällärgä bügen Çeçnä premier-ministrı Ramzan Qadırov ta süzen äytte. Monıñ öçen ul cirle citäkçelärne ğäyepläde häm alarnıñ qullarınnan kilmäsä tärtipne anda üze uranştıraçağın äytte. Qadırov süzlärençä, militsiä kafeda isereklärneñ suğışuın başınnan uq küzätep torğan, läkin ber çarada kürmägän.
Monıñ belän xoquq yaqalwçı Aleksandr Verxovski da kileşä. "Bu töndä ni bulır, qararbız, bälki tınıçraq bulır, xäzer anda östämä militsiä köçläre kiterelde. İñ möxime, höcümçelär küpmeder maqsatına ireşte, xalıq cıyını qabul itkän qararlarnı cirle xakimiät xupladı" di Sova törkeme citäkçese.
Verxovski süzlärençä, şähär räsmiläre Çayka kafesın anıñ çeçen xujasınnan tartıp alırğa qarar itkän. Çığışı belän Kavkazdan bulğan bar keşelärneñ dokumentları tikşereläçäk, alar tärtiptä tügel dip tabılsa, bu keşelär şähärdän quılaçaq. İxtimal alarnıñ kübesenä kitergä turı kiläçäk, di belgeç.
Ali Ğilmi


text:
Qazan Kirmänendä 1552 yıl şähitlären iskä aldılar
12 üktäberdä Qazan kirmäne eçendä, Söyembikä manarası yanında Xäter çarası doğa qılu belän başlandı. Qazannıñ Qaban artı mäçete imamı isxaq xäzrät Lotfullin doğa qıldı. Ğomumän, här närsädä alternativanı xup kürgän bu xäzrät, yıl sayın 12 üktäberdä Söyembikä manarası yanına üzeneñ şäkertläre belän kilä. Qaynar notıqlar söyli. Ä 12 üktäberdä yıl sayın Xäter köne ütkärüne, yäş ğalim Rail İmamov oyıştıra. Ul, inde distä yılğa yaqın, tatar milli xäräkäte zur yalğışuda dip sanıy. Qazan xanlığı alınğan kön 15 üktäber tügel, ä 12 dip bara. Häm monı raslap, törle ğalimnär imzalağan añlatma käğäzne dä kürsätä. Monnan tış, Rail, mäktäplärdä dä xäter könen uzdıra. Älbättä barsında da tügel, ä riza bulğan mäktäplärdä genä.
Çärşämbedä, Söyembikä manarası yanına, yäğni, näq men ä Qazan xanlığı başqalasınıñ töp üzäge, Kirmändäge Xannar sarayı bulğan cirgä utızlap keşe cıyılğan ide. Monnan tış, Kirmän qararğa kilgän turistlar çaranı qaraqlap kitkäläde. Äytelgänçä, doğa belän başlanğan bu cıyın, İsxaq Lotfullinnıñ ike telne bergä butap qaynar notıq totuı belän däwam itte.
İsxaq xäzrätneñ şuşındıy qaynar tarixi –publitsistik çığışınnan soñ, tanılğan cırçı Gölzadä Safiullina başqaruında Söyembikä bäyete yañğıradı.
Älege xäter çarasına kilgän, İldus Ämirxan - Qırım xannarı näselennän bulğan morzalar onığı, monnan 453 yıl elek, näq menä Söyembikä manarası yanında nilär bulğanın söyläde
Äle yaqtı bula. Axşam aldınnan Yädegär xannı äsir itälär. Menä şundıy riwayät bar. Axşamğa qädär Qazan äsir itelgän bula bezneñ. Xannı yäşerälär. Urıslar kilep kerälär, xannı uratıp alğan bulalar. Annan soñ ğına xannı qulğa alalar. Bu da riwayätlär genä. Tögäl yazma bit inde yuq. Annan soñ xannı alıp kitälär. Qolşärif xanğa qädär ük yığıla. Bu öylä waqıtında bula. Qazannı bik irtä bit şartlatalr. Qayadır irtänge dürtlärdä. Tuğızlarda Qazanğa kergän bulalar. Qolşärif inde, üzeneñ mädräsäsen tübäsendä suğışa. Riwayätlär bar, anı üzeneñ şäkerte arqasına pıçaq qadıy. Şuşı könne däwlätneñ xanı häläk bula, säyete üterelä. Dimäk däwlät häläk bula digän fiker yasap bula12 üktäberdä, Qazan kirmäne eçendä Xäter çarası menä şulay ütte. Anda, bernindi säyäsi lozunglar da, öndämälär dä bulmadı. Barı tik doğa qılındı, tarix söylänelde häm soñınnan, çaranı oyıştıruçı Rail imamov, 15 üktäberdä, Qazannıñ İrek mäydanında uzaçaq Xäter könenä çaqırdı.
Sişämbedä, Xäter köne mä’säläse monıñ belän genä betmäde. Tatar ictimaği üzägendä, Milli Şura 15 üktäberdä bulaçaq Xäter köne uñayınnan jurnalistlar belän oçraşu da uzdırdı. Älege oçraşuda, bıyıl milli xäräkät uzdıra torğan Matäm çarasınıñ eçtälege, başqa yıllardan närsäse belän ayırılıp toruı xaqında süz bardı. 15 üktäberdä, milli xäräkät wäkilläre, mäydanda berniçä meñ keşe cıyılır dip belderde. Monnan tış, İrek mäydanındağı säxnädä, bıyıl kübräk tanılğan cırçılar şağirlär, artistlar süz totaçaq. Şulay uq, Qazandağı Xäter köne çarasında inde berniçä yıl qatnaşmıy kilgän Fäwziä Bäyrämova da, aydar Xälim dä , bıyıl bulırlar dip kötelä.
Räfis Cämdixan


text:
Räzil Wäliev: "Bezneñ berdänber yulıbız qala – xalıqara mäxkämägä möräcäğät itü."
Mondıy qarar bezneñ öçen zur yañalıq bulmadı. Bu säyäsi qarar buldı. Läkin bez bu qarar belän tuqtap qalmıybız. Latinğa qaytu Tatarstannıñ ğına tügel, tatar kongressı qararı da. Bez ul qararnı öyränerbez. Bezneñ berdänber yul Strasburgtağı Xalıqara mäxkämägä möräcäğät itü. Bezneñ başqa çara yuq.
Färit Möxämmätşin, Tatarstan parlamentı citäkçese Rusiä Konstitutsiä mäxkämäse qararı belän rizalaşuın häm başqa orğannarğa möräcäğät itmäwen beldersä dä, Räzil Wäliev Strasburgtağı xalıqara sudqa möräcäğät itüdän tış, bezneñ başqa çara yuq dip belderde. Xäyer, xalıqara sudqa ayırım oyışmalar ğına tügel, ä ayırım keşelär dä möräcäğät itä ala. Älbättä monıñ öçen kesäñdä aqçañ ğına citärlek bulsın.
Latinğa räsmi küçü-küçmäwneñ yazmışın xäl itärgä torğan Konstitutsion mäxkämä qararı turındağı mäğlümat xalıqqa tarala başlağaç uq, “Azatlıq”nıñ Qazan byurosına şaltıratıp fiker belderüçelär şaqtıy buldı.
İnde şunı ğına äytäse qala, Tatarstan tatarnıñ nindi yazuda yazarğa tieşlelegen üze bilgelärgä xoquqlı bulın mäxkämälärdä tikşergän ide. Läkin Rusiä xakimiäte häm mäxkämäse tatarlarnı saylaw xoquqınnan mäxrüm itte. Tatarstan prezidentı latinnı tıyu turındağı qanunnı milli üseşne totqarlaw diep bäyälägän ide. Bügenge Konstitutsion mäxkämä qararı tatar xalqın tağın ber qat dönya cämäğätçelege iğtibarına çığardı. Mäskäwneñ NTV kanalı jurnalistları, maxsus Qazanğa kilep, latinğa küçü-küçmäw turında ekspertlarnıñ fikerlären tuplap yördelär. Alar sişämbe könne Azatlıq radiosınıñ qazan byurosında da buldılar. Jurnalist Pavel Selinnıñ süzlärenä qarağanda, latinğa qaytunı xuplağan ekspertlar şaqtıy tabılğan, qaytuğa qarşı bulğan ekspertlarnı ğına tabu awır bulğan. Bu xaqta, sişämbe kiçendä NTV kanalında “Strana i Mir” tapşıruında maxsus reportaj bulaçaq.
Räfis Cämdixan


text:
Xikmätle xällär
Menä şuña kürä saylaw aldı könnärendä onıtılğan, päräwez oyalağan poçmaqlarğa iğtibar kübräk birelde. Ğomumi balans öçen dip äytik. Menä şul säbäptän soñğı atnalarda Başqortstandağı süz irege, tatarlar mänfäğäte yışraq iskä alındı. Anda yäşäwçelär zarlana. Başqa cirdän bernärsä dä belä almıybız, gazetalarıbız, televidenie tapşırularıbız gel ber yaqtan, ber törle kürsätälär, xaqiqät ber genä tösle bulmıy, dilär.Bar şul andıy xäl. Äle soñğı ike köndä böten dönyalıy. Ufanıñ Aksakov uramında ber basmaxanädä yöz meñnärçä byulletenne xärämläşep basıp, prezidentlıqqa räsmi kandidat öçen tawış birüçelärneñ sanın arttırmaqçı bulğannar. Bu eş faş itelde, ämma Başqortstan xalqı bu xaqta belmi dä qaldı. Çönki mäğlümat kanalları ber genä köygä qorılğan ide. Kiläçäk saylawlarda İnternet digän närsä här öygä kergäç, här şähärdä, här awılda irekle radio-televidenielär işetelä başlağaç, mondıy xällär bulmas. Ä xäzergä mäğlümat qıtlığı säyäsätneñ mäğnäsen yuq itä tora. İrekle saylaw, möstäqil qarar qabul itü çamalı, bik çamalı. Ä bit uramda 21nçe ğasır. Tik ul bezneñ öygä genä kermi, xikmät şunda ğına.
Menä tağı ber xikmät. Başqortstanda däwlät telläre ikäw genä. Şul uq xalıq saylap quyğan türälär Başqortstanda tatar teleneñ statusın räsmiläştermäs öçen ayaq teräp köräştelär. Ä menä prezidentlıqqa saylaw byulletennäre 3 teldä – rus, başqort häm tatar tellärendä täqdim itelä. Üzegez çamalağız dönyadağı xikmätle arifmetikanı. Sanağanda tatarlar az, yuq däräcäsendä, ä tawış birgändä alar şaqtıy küp ikän äle.Bu könnärdä bik xikmätle ber yañalıq işettek äle. İmeşter, pasport urınına, keşelärneñ elektron kenägäse bulırğa tieş. Şunda keşeneñ iseme, tuğan yılı, qayda uqığan, qayda eşlägän, salımnarnı niçek tüli, qayçan-nindi awıru kiçergän, beleme nindi – barısı da kerergä mömkin. Compyuter töymäsenä ber genä basasıñ da, ällä qayda yörgän keşeneñ şäxsi tormışı kilä dä çığa. Menä şunda 5nçe grafa – millät digän süz dä yazıp quyıla ikän. Afärin diärlär qayberäwlär, birsen xoda. Tik xikmät şunda, üz milläten kürsätergä telägän keşe genä kürsätä. Telämägännär kürsätmi. Dimäk, alar ğomumi sanğa kermi, näticädä, şähärneñ yäki rayonnıñ milli sostavın, nindi millät wäkileneñ niçäw ikänlegen berwaqıtta da belep bulmayaçaq. Şulay bulğaç, ul grafa nigä kiräk bulğan soñ? Xikmätle soraw bu. Ämma ğämäle mäğnäsez. Xäzergä şuşı xikmätlär citep torır.
Rimzil Wäli


text:
İmanı bulğan keşene Allahı Täğälä saqlıy
Revolyutsiägä qädär tatar qızları çuqındırudan qaçıp, Yevropa uqu yortlarında yuğarı belem aluların beläbez. Bezneñ zamanda da batır yöräkle tatar qızları bar ikän bit! “Azatlıq” radiosı dulqınında qunaqta Zölfiä Qadıyr.
Zölfiä, nindi xislär belän çit ilgä çığıp kitteñ, nindi awırlıqlar kiçerdeñ, şul awırlıqlarnı ciñärgä qaydan köç taptıñ?
Berençe xis- tatar millätenä faydalı bulu. Belemne iñ sıyfatlı uqu yortlarında alu. Bolar barçası da miña nasıyp buldı Allahınıñ yärdäme belän. Min härwaqıt zur grantlar alıp uqıdım. Min üz xisabıma uqımadım. Keşelär aşa, fondlar aşa uqıp yördem.
Läkin dä bit ul grantlarnı alu öçen ğilemlek, baş kiräk.
Çit tellär belmäsäñ zur arenağa çığu mömkin tügel. İngliz, törek tellären belü kiräk. Berençe – tel belü kiräk. Annarı tırışlıq kiräk. Qızıqsınu kiräk. Häm äz genä idealist bulu da kiräk. Maqsat quyarğa kiräk. Min bu eşne üzem öçen genä tügel diärgä. Zur ideyä öçen eşläp yörü üzeñne därtländerä. Siña stimul birä. Bu bik qızıq närsä.
Bu inde sin çit ilgä millätkä xezmät itü öçen zur belem alu öçen bardıñ?
Älbättä, näq şulay. Tatar problemasın çit illärgä tanıtu. Vaşingtonda zur türälär tatar digän xalıqnı, Tatarstan cömhüriäten belmilär.
İngliz, törek tellären kamil belü teläge niçänçe sıynıfta tudı?
Minem tellärgä sälätem 1-, 2- sıynıflarda uq başlandı. Maxsus kurslarğa yördem, üz östemdä bik qatı eşlädem. Kurslarnı beterep Qazan däwlät universitetınıñ tarix bülegendä uqığaç, Kiprda däwam ittem uquımnı. Anda Xalıqara mönäsäbätlär fakul'tetın bik uñışlı tämamladım häm grantqa layıq buldım. Anqara şähärendä aspiranturağa kerdem. Uqular barçası da ingliz telendä bardı. Törkiädä öç yıl uqığannan soñ, Kolumbiä universitetınnan grant aldım. Temam: “Rossiä eçendäge möselman tatar – törki säyäsi xäräkäte”, - dip atala ide. Şul grant aqçasına N'yu- Yorkqa barıp tağın ber yıl “Keşe xoquqları häm din” digän programmada aspiranturada belem aldım. Amerikağa ber yılğa ğına dip kitkän idem, altı yıl torırğa nasıyp buldı.
Vaşingtonda törle xäyriä fondlarında eşlärgä nasıyp buldı. Andağı keşelärgä tatar, möselman din mäs’äläsen tanıtırğa nasıyp buldı, Älxämdulillahi şöker.
Ata- anası belän torğan balalar da bozıqlıq yulına basalar. Tämäke tartalar, xämer- şärab eçälär, otışlı uyınnarda qatnaşalar. Sin ata- ana yortınnan oçıp çığıp kitkän qoşçıq. Niçek bozıqlıqtan saqlanıp qaldıñ?
Älbättä, iman köçe. İmanıñ bulmasa üz- üzeñne saqlap qalıp bulmıy. İmansız bulsañ, ana qoçağında da yuğalıp qaluıñ bar. İmanı bulğan keşene Allahı Täğälä saqlıy. Menä şuña kürä yıraq, ozaq säfärgä Allağa tapşırıp, täwäkkälläp çığıp kitäseñ.
İmanlıqnıñ bilgeläre bar bit. Sin niçä yäşeñdä namazlıqqa bastıñ?
Min Sovet çorında da Allağa ışanıp yäşädem. 1989 yılnı Bolğar şähärendä islamğa bağışlanğan bik zur çara uzdırıldı Tatarstanda. Menä şul cıyınnan soñ dinebez islamğa tiränräk kerä başladım, namazlıqqa bastım.
Ä ğäräp xärefläre belän Köränne niçä yäşeñdä uqıy başladıñ häm qayda buldı bu xäl?
Menä anısın inde min Amerikada öyrändem. Amerikada İslam alannarı oyıştırıla. Din belgeçläre Alcirdan kilälär. Menä şul alannarda dini sabaq aldım. 28- 29 yäşläremdä Qor’änne irken uqırğa öyrändem.
Bik küp keşelär dinebez islamnan çittä yäşilär. Bu keşelärgä mönäsäbät?
Ul keşelärne min qızğanam, şul uq waqıtta alardan qurqam da. Xäzerge yäşlär qurqınıç bulıp üsä, keşelärgä dä, cämğiätkä dä. Min kapitalizmnıñ yöräge bulğan Amerikada yäşägän keşe. Andağı xörriät häm bozıqlıq berqayda da yuq. Ä menä Rossiädä Amerikada bulmağan närsälär küp, bozıqlıq buyınça Rossiä berençelektä bara. Tatarlar arasındağı bozıqlıq minem küñelemne räncetä.
Samar tatarları arasındağı möselmannar da eş urınnarında möselmanlıqların yäşerep yäşilär. Ruslarğa yaraqlaşu köçle. Sin Amerikada möselmanlığıñnı yäşerep yäşiseñme?
Min möselman bulğanıma ğorurlanam häm Amerikada möselman bulğanımnı belgertep yäşim. Amerika- demokratik il. Amerikada böten dönyadan cıyılğan xalıq häm möselmannarğa qırın qaraw yuq. Anda keşene xoquq saqlıy, däwlät saqlıy. Ägär sine kimsetälär ikän, sin sud aşa xoquqlarıñnı yaqlıy alasıñ. Min senatorlar belän oçraşqanda da yaulıqtan oçraşam. Vaşingtonda Kongress binası Kapitoliy dip isemlänä. Här comğa Kapitoliyda comğa namazın uqıybız.
Zölfiä, yäş keşe bularaq, sin bäxetne niçek añlıysıñ?
Bu bik fälsäfi soraw. Monı uylarğa kiräk…
Zur ideyä öçen yäşäw, keşelärgä faydalı bulu.
Tatar xatın- qızlarına nindi teläk belderer ideñ?
İñ berençe imanğa qaytuların telim. İkençe- belem alsınnar. Balaların tatar itep, möselman itep, millätçe itep tärbiäläsennär ide.
Ägärdä ocmax işekläre açılğaç, siña awaz yañğırasa. Üzeñ belän tağın ber keşene alıp kerä alasıñ dip. Sin kemne alıp kerer ideñ?
Äniemne.
Ä änieñ kem bula?
Fäwziä Bäyrämova.
Änieñ Fäwziä Bäyrämovanıñ qaysı sıyfatların ğäziz küräseñ?
Äniem canı- täne belän tatar milläten ülep yaratuçı şäxes. Ul ğömerenä dinebez İslam, millätebez tatar öçen köräşep yäşi. Mondıy şäxeslär böten millätlärgä dä nasıyp bulmıy.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Bushnıñ Afrika säfäre häm Liberiägä tınıçlıq saqlaw saqlaw köçläre cibärü mäs''äläse
Düşämbe kiçendä AQŞ perzidentı George Bush Afrika illärenä 5 könlek säfärgä çığa. Älege säfär Könbatış Afrika ile Liberiädä wäzğiät kiskenläşkän häm biregä AQŞ tınıçlıq saqlaw köçläre cibärü mäs''äläse kön üzägenä kilep basqan çaqqa turı kilä. Bush Liberiägä barırğa cıyınmıy. Ämma anıñ xalıqara tınıçlıq saqlaw mäs''äläsenä qaraşınıñ saylawlar aldınnan yasağan çığışlarınnan ayırıluı küzätelä.
Uzğan atnada prezident Liberiädä tınıçlıq urnaştıru öçen barlıq mömkinleklärne dä öyränüe turında belderde. Liberiädä ğisyançılar belän prezident Charles Taylor köçläre arasında 3 atna buyı qatı bäreleşlär bulıp başqala Monroviada yözlärçä keşe keşe ülgännän soñ xalıqara cämäğätçelek tä, Liberiälelär üzlräre dä Waşingtonnan biredä tınıçlıq urnaştırırğa yardäm itüne soradı.
Älegä Bush tınıçlıq saqlaw köçläre cibärü turında qarar qabul itmäsä dä, Liberiädäge wäzğiätne öyränü öçen bügen başqala Monroviägä 12 xärbi belgeç kilde. Biredäge AQŞ ilçese John Blaney alar qaçaqlarnıñ nindi şartlarda buluın beleşäçäk dide:
AUDİO: Bez bu törkemne qaçaqlar bulğan törle urınnarğa alıp baraçaqbız, alarnıñ ixtiaçların häm nindi şartlarda buluın kürsätäçäkbez.
Liberiägä yardäm soraw möräcäğätlärenä prezident Bushnıñ şulay tiz arada iğtibar kürsätüe qayber tänqitçän küzätüçelärne ğäçäpländergän adım buldı. Alar bu uñaydan Bushnıñ 2000 yıldağı saylaw aldı kampaniäsen iskä alalar.
Ul çaqta Bush elekke Prezident Bill Clintonnı Somali, Haiti häm Kosovo kebek cirlärgä tınıçlıq saqlaw köçläre cibärgän öçen waq-töyäk humanitar eşlär belän mawığuda ğäyepläp kiläçäktä barı tik Amerika mänfäğätläre öçen bik möhim bulğan oçraqlar belän genä şöğellänergä wäğdä birgän ide. Liberiäne isä, beryarım ğasır elek Amerikada azat itelep kiterelgän elekke qollar tarafınnan oyıştırılğan il bulsa da, Amerika mänfäğätläre öçen möhim il dip äytep bulmıy.
Bosniä suğışın tuqtatqan Deyton kileşüen äzerläwdä qatnaşqan elekke AQŞ diplomatı, humantirar intervensiä mäs''äläläre belgeçe John Shattuck nihayät humanitar intervensiäne Bush administratsiäse dä añlıy başladı di:
AUDİO: Minemçä, humanitar intervensiä mäs''äläsen häm Salqın Suğıştan soñğı çorda bar dönyanı borçıp kilgän keşe xoquqları suğışları mäs''äläsen nihayät Bush administratsiäse dä añlıy başladı. Minemçä Ğiraq täcrbiäse alarnı 2000-nçe yılda prezident känäfie öçen köräşkändä Bush iğtibar itmägän närsälärgä xäzer kübräk iğtibar birergä mäcbür itä.
Uzğan atnada Prezidentnıñ däwlät iminlege kiñäşçese Condoleezza Rice Bushnıñ humanitar intervensiälär mäs''äläsenä qaraşı üzgärüen belderep, Waşington Könbatış Afrikada da totrıqlılıq buldırırğa teli dide:
AUDİO: Andağı humanitar wäzğiätne yaxşırtu öçen çaralar kürergä kiräk. Häm, minemçä, bez 11 Sentäbr waqıyğalarınnan soñ, andıy totrıqsızlıq artuğa yul quyunıñ terrorçılıq çığanaqları artuğa kiterüen dä añladıq.
Uzğan distä yıldan artıq çorda Liberiädäge watandaşlar suğışında yözlärçä meñ keşe hälak bulıp, 3 millionlı Liberiä xalqınıñ öçtän ber öleşe yortların qaldırıp kitägä mäcbür buldı.
Uzğan atnada Bush däwlät sekretare Colin Powelldan BMO general'' sekretare Kofi Annan belän bergäläp Liberidä tınıçlıq urnaştıru strategiäsen äzerläwne soradı. Älegä Waşington Liberiägä tınıçlıq saqlaw köçläre cibärü turında qaraq qabul itmäde. Ämma AQŞ xärbiläre äytüençä, Liberiä öçen törle plannar äzerlänä. Qayberäwlär biredäge AQŞ ilçelegen saqlaw öçen 50 keşelek törkem cibärüne täqdim itsä, ikençe beräwlär xalıqara tınıçlıq saqlaw köçläreneñ ber öleşe itep 2 meñ xärbi cibärü turında süz alıp bara. Amerikan xärbiläre äytüençä, tınıçlıq urnaştırğannan soñ alar Liberiädän kitärgä telilär.
Ämma Liberiägä tınıçlıq köçläre cibärü ciñel bulmayaçaq. Xäzer amerikan xärbiläre bolay da bik küp urınnarğa taralğan. Äfğänstanda häm anıñ tiräsendä 10 meñläp, Ğiraqta 150 meñläp xärbi törle çaralarda qatnaşa. Pxenyannıñ atom programmasına bäyle kierenkelek kiçerüçe Könyaq Koreada da 37 meñläp amerikan xärbie tora.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ukrainada protest çaraları: 7nçe kön
Kiçä Ukraina parlamentı utırışında qatnaşqan 429 deputatnıñ 255şe – saylaw näticälären ğamäldän çığaru häm Yanukoviçnı prezident itep iğlan itkän Üzäk Saylaw Komissiäsenä ışanıçsızlıq belderüne yaqlap tawış birde. Yuğarı Radanıñ älege rezolüsiäse saylaw näticälären çınbarlıqta ğamäldän çığara almasa da – Yuşçenko tarafdarları arasında – tağın ber tapqır saylawlar uzdıru ömete arttı.
Qırımda da inde 5nçe kön rättän ike namzätne dä yaqlap uram cıyınnarı ütä. Bügen Aqmäçettä Yanukoviç tarafdarları piket oyıştırdı, qazaqlar 15 çatır urnaştırğan. Bu eştä alarğa qırım xökümäte häm ğadättäntış xällär ministrlığı yardäm itüe mäğlüm. Ämma Yanukoviç tarafdarları Qırımda küp tügel. Kiçä Aqmäçettä Yuşçenkonı yaqlap uram cıyını uzdı. Qırımda – Ukraina parlamentınıñ saylaw näticälären ğamäldän çığaru turındağı qararın xuplap qarşı alınğan. Bu xaqta bezgä Qırımdağı xäbärçebez Dilewer Osman söyläp birde. (audio)
İke yaq ta irtägä bulaçaq Ukraina yuğarı mäxkämäse utırışın kötä. Anda Yuşçenkonıñ saylaw näticälärenä protestı qaraçalaçaq.


text:
Zäki Wälidi fondı citäkçeläre matbuğat oçraşuı oyıştırdı
Marat Kolşäripov süzlärençä, yaña açılğan fond, Zäki Välidineñ istälegen mäñgeläşterü öçen küp eşlär başqaru belän bergä, başqa törle, küpqırlı eşçänlek alıp baraçaq. “Xätta Rusiädä federalizmnı üsterü mäsälälärendä dä üz süzebezne äytergä tırışaçaqbız”, - di ul.
Soñğı aylarda törle mäğlümat çaralarında Äxmätzäki Välidi şäxese xaqında törle bäxäslär dä qubıp alğan ide. Anı Sovetlar berlegenä qarşı eşlägän şpion digän belderülär dä yañğıradı.
Ämma Marat Kolşäripov andıy ğäipläwlärneñ nigezsez buluın äytep, Zäki Välidineñ istälegen mäñgeläşterü kiräklegen belderä. Kiçekmästän, Ufadağı ber uramğa anıñ isemen birergä, aña häykäl quyarğa häm başqa eşlärne başqarırğa kiräk, dip isäpli Zäki Välidi fondı citäkçeläre. Älege fondqa xäzer alar iñ başta finanslar cıyu belän mäşğül'' bulaçaq ikän.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Tsunami qorbannarı sanı 70 meñgä yaqınlaşa
Keşelek belgän iñ yaman sunami qorbannarı sanı 70 meñgä yaqınlaşıp kilä. Ämma yardäm xezmätläre äytüençä, yoğışlı cirlär çığıp ülüçelär sanı 2 märtäbä artırğa da mömkin. Bozılğan mäyetlär, kanalizatsiä torbalarınıñ saftan çığuı, eçär sunıñ pıçranğan buluı xäzer iñ zur qurqınıç tudıra. Dönyanıñ törle illäre millionnarça dollar belän yardäm wäğdä itä. Qaza bulğan urında kiñküläm yardäm eşläre bara. Ämma ul citärlek tügel. İndoneziäneñ qayber öleşlärendä açlıq başlanırğa tora. Cılı yaqqa yal itärgä kilgän yözlärçä çit il turistınıñ qaya yuğaluı da mäğlüm tügel. Alarnı su alıp kitkän bulırğa mömkin.
AUDİO: Yortsız qalğannar sanı millionğa citä yäki annan da artıp kitä. Bezneñ iqtisadnıñ nigezen täşkil itkän balıqçılıq häm turizm dulqın belän tulısınça yuq itelde diärlek.
Çärşämbe könne İndoneziädä Dönya Sälamätlek Oyışması başlığı David Nabarro ägär çir taralsa qorbannar sanı ike märtäbä kübräk tä bula ala dip kisätte. Küp kenä urınnarda bozıla başlağan mäyetlärneñ awnap yatuı, kanalizatsiäneñ eşlämäwe, sunıñ pıçranğan buluı näticäsendä isän qalğannarnıñ sälamätlegenä qurqınıç yanıy.
Yäkşämbe könne okean töbendä köçle cir teträwdän çıqqan 10 metr bieklektäge sunami dulqını İndoneziädän alıp Sri Lankağa qädär ülem duğası bulıp taraldı. Xätta Afrikağa qädär barıp citte. İñ zur zıyan İndoneziägä kilgän. Moñarçı iğlan itelgän sannarğa qarağanda, anda 32 yarım meñ keşe ülgän. Sri Lankada 22 yarım meñ, Hindstanda 12 meñ 400-läp keşe ülgän.
Tsunami diñgezdän çığıp binalarnı cimerde, maşinalarnı ağızdı, cirdäge keşelärne suırıp aldı.
AUDİO: Çärşämbe könne alman turistı Deklef Richler Sri Lankadağı xastaxanä yatağınnan Reuter agenlığına bolarnı söyläde.
Min yort tübäsenä ürmälärgä tırıştım, ämma bu mömkin tügel ide. Dulqınnar şul qädär köçle ide ki, mine plyazh artındağı djungliğa kimendä 500-600 metrlap ağızıp alıp kerde.
Yözlärşçä turist äle dä tabılmadı häm alar inde ülgän bulırğa mömkin. İñ kübe Tailandta yal itüçelär yuğaldı. Şwetsiädän genä dä meñyarımlap turist yuğaldı.
Zıyan kürgän illärgä qotqaruçılar häm humanitar yardäm ağıla. BMOnıñ Humanitar eşlärne koordinatsiäläw idaräse äytüençä, zunami zıyanı milliardlarça dollarğa citär dip kötelä. Törle illär inde millionnarça dollarlıq yardäm wäğdä itte. İñ küp yardämne Yewropa Berlege, Quşma Ştatlar häm Yaponiä birä.
Çärşämbe könne Tailandnıñ Phuket utrawında Fransiä tışqı eşlär ministrı Michel Barnier bolay dide.
AUDİO: Monda keşelärneñ ğailäläre cimerelgän. Bez alarğa psixologik yardäm kürsätergä tieş. Häm min biregä alarğa yardäm itü öçen psixiatrlar, psixologlar belän kildem.
Ämma iñ zur zıyan İndoneziäneñ üzäktän yıraqta urnaşqan Aseh töbägenä kilgän bula ala. Ul cir teträwneñ üzägenä yaqında ğına. Çärşämbe könne İndoneziä prezidentı Susilo Bambañ Yudhoyono Asehtan qurqınıç xäbärlär kilä dide. Qotqaruçılar törkemnäre Çärşämbedä Asehnıñ könbatış yarındağı Meulaboh şähärenä kilep citkän. Ämma bu şähärdä alar meñnärçä mäyet häm xärabälär genä tapqan.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Rusiä Däwlät Duması “Rusiä Federatsiäse xalıqları telläre turında“ğı qanunğa latin imlasına qarşı östämä kertte
Rusiä Däwlät Duması “Rusiä Federatsiäse xalıqları telläre turında“ğı qanunğa latin imlasına qarşı östämä kertte
Fändäs Säfiullin Rusiä Däwlät Duması älege tözätmäne kertkännän soñ tatarlar barıber latinnan baş tartmayaçaq, dip belderde. Anıñ fikerençä, barlıq xalıqlarğa da kirillitsa qullanırğa digän östämä Rusiä Konstitutsiäseneñ beryulı berniçä maddäsenä qarşı kilä, tatar telen diskriminatsiäli. Äytik, Rusiädäge ärmän mäktäbe üz alfavitın qullana ala, ä tatar mäktäbe - yuq, bulıp çığa. Şuña kürä Tatarstanda bu östämäne, bu çikläwne bik ciñel genä uratıp uzarlar, dip sanala. Äytik, inde yarımşayarıp, mäktäplärdä qaçıp qına latin imlasında uqıtıp, öyrätep, ä çığımnarnı Strassburgta xalıqara mäxkämäse qararı belän tülätelgän aqçalar belän qaplarğa bula, dip äytälär. Çönki, hiçşiksez, xalıqara xoquq normaları mondıy tözätmäne ayırım millätlärneñ xoquqın çikläw dip tabaçaq.


text:
Ğäräp dönyası Bush çığışına nindi mönäsäbät belderä?
Ğiraq totqınnarın mäsxärä itkän amerikan xärbilären tänqitlägän çığışın George Bush ğäräp telekanallarında, ğäräp dönyası öçen yasadı. Ämmä ğäräp dönyası amerikan prezidentın işetä aldımı soñ?
Audio (Ähmät)
"Min çığışnı işetä almadım, bezdä elektr bulmadı. Närsä söylägänen belergä bik telär idem, läkin älegä çığışnı işetkän keşene oçratmadım."
Ämmä çığışnı işetü bäxetenä ireşkän ğäräplär öçen dä anıñ yoğıntısı zur bulmağan axrı. Misal öçen, Bagdadta yäşäwçe Wahad Mostafa Äl-Caf, Bushnıñ süzläre genä citmi dide:
Audio (Wahad Mostafa Äl-Caf)
"Bush Ğiraq xalqı aldında ğafu ütenmäde. Ul Ğiraqqa kilep, qorbannarnıñ ğailäläre aldında ğafu ütenergä, yä isä kompensatsiä birergä tieş."
Döres, Bushnıñ çığışın xuplawçılar da bar. Misal öçen, Ğiraq kördläre. Körd jurnalistı Hiwa Osman süzlärençä, kördlär fikerençä, amerikan xärbiläreneñ totqınnarnı cäberläw ğälämätläre Amerikan säyäsäten çağıldırmıy, alar bar tik ayırım çığarmalar bulıp tora. Osman äytüençä, Bush ta, Blair da, ber nigä qaramıyça, Tönyaq Kördstanda popular citäkçelär bulıp qala:
Audio (Hiwa Osman)
"Monda Bush bik popular, xättä körd citäkçelärennän dä popularraq. Qaysı ğına kibetkä kersägez dä, sez yä Bushnıñ yä Blairnıñ fotoräsemen kürä alasız. Kördlär öçen alar azat itüçelär. Alar bulmasa, suğış ta bulmas ide, Saddam da kitmäs ide."
Şulay da, bar ğäräp dönyasın alğanda, Bushnıñ çığışı Amerikağa bulğan näfrätne kimetä almas sıman. Bu fiker belän Äl-Cäzirä televideniese wäkile Cihad Ballut ta kileşä. Älegä çığışta iñ möhim bulğan, Amerikanıñ Yaqın könçığış säyäsäte mäsäläse bötenläy kütärelmägän. Ballut Azatlıqqa bolay dide:
Audio (Cihad Ballut)
"Ğäräp mäglümät çaralarında häm uramda äytelgän berençe fikerlär şunı kürsätä: xalıqnıñ Amerikağa, anıñ yaqın könçığış säyäsätenä qarata fikere üzgärmiäçäk."
Ballut süzlärençä, Amerikanıñ İzrailne xuplaw säyäsäte, ğäräp dönyası öçen, bälki, totqınnar yazmışınnan da möhimräk närsä. Amerikanıñ Ğiraq suğışın häm ğömümän Yaqın könçığış säyäsäten tänqitlägän Äl-Cäzirä televideniese ğäräp dönyasında iñ nıq qaralğan kanal bulıp tora. Ämmä Bush üzeneñ çığışı öçen bu kanalnı saylamadı. Bu da çığışnıñ ğäräp dönyasına bulğan tä''siren bermä-ber kimette.
Ali Gilmi, Praga


text:
«Tatarstan - yaña ğasır» xäräkäte saylawlarda «Berdäm Rusiä» firqäsen yaqlayaçaq...
«Yaña ğasır»lılar kemne yaqlar ?» digän häm küplärne qızıqsındıra torğan sorawğa, Färit Möxämmätşin, qorıltay delegatlarına yünälgän möräcäğät belän tanıştırğanda cawap birde. Anda äytelgänçä, xäräkät «Berdäm Rusiä» firqäseneñ räistäşe Mintimer Şäymievnıñ säyäsi qaraşların yaqlıy häm «Berdäm Rusiä» firqäse belän bergä saylawlarda qatnaşırğa äzer. Ütkän atnada Qazanğa «Uñ köçlär berlege» wäkile İrina Xakamada Färit Möxämmätşin belän oçraşqanda, «Tatarstan- yaña ğasır» xäräkäte uñ köçlärgä dä öleş çığarır dip farazlawçılar buldı. Saylawlarda niçä firqäne yaqlarğa cıyınuı xaqında «Yaña ğasır» xäräkäte citäkçese tögäl cawap birmäde. Ul «Berdäm Rusiä» belän bergä eşlärgä cıyınuı xaqında äytte, ämma säyäsi qaraşları turı kilgän ayırım nämzätlärne yaqlarğa qarşı bulmawın da belderde
Pänceşämbe, 24nçe yüldä xäräkätneñ säyäsi şura utırışı buldı häm anda kerüçe şura äğzäläre sentäberdä xäräkätneñ qorıltayın cıyarğa, digän qarar qabul itte. Qorıltaynıñ kön tärtibenä: «Rusiä Dumasına saylawlar waqıtında «Tatarstan- yaña ğasır» xäräkäteneñ säyäsi qaraşları...» digän mäs’älä quyılaçaq.
. Sentäberdä «Tatarstan-yaña ğasır»nıñ inde 5nçe qorıltayı bulaçaq. Respublikadan barlığı 500läp wäkil çaqırırğa uylıylar. İñ zur 70 keşelek wäkilçelek Qazannan saylanırğa tieş bula, ä xäräkätneñ bülekçäläre bulğan rayon häm şähärlärdän 10-lap keşe genä çaqırıla.Xäräkät üzenä yaña tarafdarlarnı cälep itü mäs’äläse aldında tora. Anıñ öçen ul, közge säyäsi sezonda, üzeneñ aktivlığın arttırırğa uylıy. Mäsälän, citäkçelek «Uñışqa ireşkän yäşlär» bäygesen başlap cibärüläre turında iğlan itte. Anda yäşlär oyışmaları wäkilläre qatnaşır dip kötelä. Şunıñ belän bergä, bıyıldan başlap, bu xäräkät «Tatarstan yäşläre» digän tatar cırı festivalen ğämälgä quyuçılar isemlegenä keräçäk. Anda mäsälän ul bäygeneñ «iñ yäş tatar cırçısı», «iñ yıraq töbäktän kilüçe» häm «tatar estrada cırın iñ yaxşı başqaruçı» digän öleşlärendä ciñüçelärgä büläk birergä uylap tora. Bu äle yıraqtağı plannar bulsa, respublika rayonnarında häm şähärlärendä qorıltayğa äzerlek eşläre yaqın könnärdä başlanıp kitäçäk.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Ğiraq şiğilarınıñ säyäsi oyışması, ägär dä küçeş çorındağı kiñäşçelär şurasın Ğiraqlılar saylamıyça AQŞ bilgeläp quya ikän, ul şurağa quşılmayaçağın belderde.
Reuters xäbär agentlığı şiğilarnıñ İslam İnqilabı öçen Yuğarı Şurası wäkile Xämid Bayatinıñ bez bilgelänep quyıluçı adminstratsiägä quşılmayaçaqbız digän süzlären kiterä.
Bügen Ğiraqtağı 7 säyäsi törkem wäkilläre häm distäläp kürenekle şäxes Ğiraqtağı AQŞ administratsiäse başlığı Paul Bremer belän oçraşıp şuranı niçek tözü turında söyläşte.
Bu şura Ğiraqtağı koalitsiä xakimiätlärenä säyäsi häm iqtisadıy mäs'älälärdä kiñäş birep toraçaq, ämma ul suveren xakimiätkä iä bulmayaçaq.
Bügen Xalıqara Atom Energetikası Agentlığı wäkilläre Ğiraqtağı atom elektr stansiäsen tikşerügä kereşä.
Alar suğış çorında Bağdad yanındağı ät-Tuwaitha atom elektr stansiäsennän çistartılğan uran rudası urlanğanmı yuqmı ikänen açıqlarğa tieş.


text:
İsmail Coşar - Çanakkale Şehitlerine
Sanatçı : İsmail Coşar
Türkü : Çanakkale Şehitlerine
Etiketler : İsmail Coşar - Çanakkale Şehitlerine türkü indir, İsmail Coşar - Çanakkale Şehitlerine türkü dinle, İsmail Coşar türküleri, Çanakkale Şehitlerine mp3 indir, İsmail Coşar türküleri Çanakkale Şehitlerine türküsü, Çanakkale Şehitlerine sözleri, İsmail Coşar mp3 dinle, İsmail Coşar download, Çanakkale Şehitlerine bedava mp3, İsmail Coşar türkü sözleri, İsmail Coşar türkü dinle, İsmail Coşar son albüm indir
İsmail Coşar Türküleri
İsmail Coşar - Çanakkale Şehitlerine


text:
Ğiraqta krisis tiränäygändä premyer ministr säyäsi citäkçelärne zur söyläşügä çaqırdı
Ğıyraq premyer ministrı xökümätneñ tarqaluın häm ildäge säyäsi krizisnıñ tiränäyüen tuqtatu öçen yuğarı säyäsi citäkçelärne zur söyläşügä çaqırdı.
Ğıyraq parlamentı äğzası, Kördstan berektäşlege wäkile Mäxmüt Otman Irekle Ğıyraq radiosına Mälikineñ çaqıruın xuplawı turında belderep xökümät häm parlament tieşençä eşlämi dide.
"Minemçä, Ğıyraq säyäsi citäkçeläreneñ oçraşuı bik tä möhim. Çönki baqşa oyışmalar, xätta parlament häm xökümät tä qarar itä almağan mäsälälär turında säyäsi citäkçelär qarar itä ala. Çönki Ğıyraqta säyäsi citäkçelär parlament belän xökümättän yuğarıraq tora" dide Otman.
Mäliki xökümätendäge ministrlarnıñ yartısı inde xökümät utırışlarında qatnaşmıy.
Sönnilärneñ Ğıyraq Tatulıq Frontı dip atalğan töp säyäsi törkeme uzğan ayda xökümätne sönnilär mänfäğätlären qayğırtmawda ğäyepläp andağı 6 ministrınıñ eşçänlekne tuqtatuın iğlan itte.
Ber atna elek kenä isä elekke premyer ministr Iyad Ğälläwi citäkçelgendäge Ğiraqia dönyawi berektäşlegenä qarağan tağın 5 ministr xökümät utırışlarında qatnaşunı tuqtattı.
Yäkşämbe könne äl-Mälikineñ sammitqa çaqıruı Ğiraq säyäsi dairälärendäge säyäsi krisiznı ällä ni çağıldırmağan ide.
"Bez awırlıqlar tudıruçı bu säyäsi problemalarğa çişeleş ezlärgä tieşbez. Min ildäge töp säyäsi citäkçelärne ildäge säyäsi tärräqiätneñ töp mäsäläläre turında söyläşügä çaqırdım. Berençe oçraşu düşämbe yä sişämbe könne bulırğa mömkin. Anda qatnaşuçı firqälär iñ berençe çiratta säyäsi tärräqiät, xökümät aldındağı möhim strategik problemalar häm ilne tözekländerü turında söyläşäçäk. Annan soñ bez xökümätneñ kön üzägenä quyu turında kileşengäm närsälärne tormışqa aşıruğa bäyle mäsälälärne qarıyaçaqbız" dide Mäliki.
Ämma şul uq könne Ğiraqtağı iñ yuğarı sönni säyäsätçe Adnan äd-Dulayminıñ Associated Press xäbär agentlığına awır xislär belderep yazğan elektron xatı krisiznıñ ni däräcädä tirän buluın açıp saldı. Xatta äd-Dulaymi Ğıyraqta şığıy suğışçılar moñarçı kürelmägän genodsid kampaniäse alıp bara dip ğädäp illären anı tuqtatuda yardäm itärgä çaqıra.
Äd-Dulaymi farsılar Bağdadnı tulısınça üz qullarına alırğa tora häm tizdän alar töbäktäge sönni ğäräp illärenä qurqınıç tudıra başlıyaçaq di.
Äd-Dulaymi başqa ğädäp illären şığıy suğışçılarnı bastıru öçen äl-Mälikigä säyäsi häm äxlaqıy basım yasarğa çaqıra.
Ğıyraq xökümäten tarqatu belän yanağan närsä barı tik şığıylar belän sönnilär arasında tiränäyä barğan säyäi qarşılıq qına tügel.
Ilneñ könçığışında şığıylarnıñ üzara bäreleşläre dä köçäyä bara.
Uzğan şimbä könne äl-Qadisia wiläyäte başqalası äd-Diwaniäyä yanında wiläyät başlığı Xälil Cälil häm wiläyätneñ politsiä başlığı general mayor Xalid Xäsän maşinada barğanda yulğa quyılğan bomba şartlawdan hälak buldı.
Cälil şığıylarnıñ Badr Oyışmasına qarıy ide. Bu üterü Badr Oyışması belän ildäge töp şığıy din ähele Moqtada äs-Sadrğa qarawçı törkem arasındağı qarşılıq näticäse dip farazlana. Äs-Sadr süzçese isä monı kire qağa.
Naif Aqmal


text:
" Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” Prof. Dr. Nadir Däwlät 5. kisäk
Ütkän programmabızda Koreada urnaşqan törek-tatarlarlarğa tuqtaldıq.
1920 yıllarnıñ urtalarında Yaponiädäge tatarlarnıñ sanı 500 dän kübräk ide dip farazlana. Bolarnıñ, hiçşiksez, 100-200e başqala bulğan Tokioda yäşilär ide. 1937-nçe yılğa kilgändä isä bu sannıñ 3 meñgä citkän ide digän fiker dä bar. Tokioda da alarnıñ sannarı 400-gä citkän ide. Tokioda urnaşqan tatarlar berençe bularaq 1925 yılnıñ yanvarendä Mäxällä-i İslamiäne barlıqqa kiterdelär. Mäxälläneñ häm soñraq açılaçaq mäktäpneñ citäkçelegenä imam häm mödärris Möxämmäd Abdelxäy Qorbanğali (1892-1972) kitertelde. 1931-nçe yılda Yoyoği-Tomiğay mäxälläsendä № 1461 adresqa terkälgän bina satıp alındı häm mäktäp bire küçte. Monı satıp alğanda yapon räsmi şäxesläre dä öleş kerttelär häm bina Qorbanali isemenä terkälde. Binanı açu tantanasında Premyer-ministr İnuqai Tetsuto, elekke Eçke eşlär, Yustitsiä ministrları, 20läp general, 30läp deputat häm yapon millätçeläreneñ atası Toyoma Mitsurunıñ da qatnaşuı, Yaponiänıñ Möselman xalıqlarına birgän ähämiäten bik möhim kürsetkeçe ide. 1937 yılda altı sıynıflı berençe mäktäp häm monnan tış ike sıynıflı uqıtuçılar mäktäbe dä eşli başladı. Şul räweşle ul sigez sıynıflı mäktäpkä äverelde, läkin monda uquçılar sanı berqayçan da 25tän artmadı.
Tokio cämğıäteneñ iñ zur uñışlarınnan berse – 1930 yılda 1.100 yena bäyäsenä Törkiädän kiterelgän ğaräpçä xärefle ber matbağa satıp alu ide. Bastıru eşlären imam Qorbanğali, uqıtuçılar, soñraq uquçılar häm ber-ike yapon başqardılar. Matbuğatta ğadättä dini eçtälekle kitaplar basıldı. İñ ähämiätle äsärlär bulıp 1933 yılda biş tom bulıp basılğan (barlığı 647 bit) Gabdulla Tuqay Mäcmuğa Asarı, 1934 yılda näşer itelgän Qorän Kärim Musxaf Şärif (578 bitle) sanala. Yapon xökümätetneñ zur maddi yärdäme belän basılğan bu izge kitap Mısır, Äfganistan, Ğiraq kebek 33 ilgä cibärelä.
Bu näşriätta biş yıl däwamında (1932-1937) “Yapon Möxbire” isemle ber jurnal basılıp kilde. Jurnal ğadättä Yaponiä belän tanıştıru maqsatı belän näşer itelgän. Roqıya Möxämmädiş (1908-1989) (tübengä qara) üzeneñ istäleklärendä bu jurnal öçen Yaponiä turında yazılğan turistlar öçen äzerlängän broşüralarnı aqtaruı, igliz telennän turıdan-turı tärcemä itüe, monıñ öçen uqıtuçı eş xaqı östenä ayırım ber aqça aluı turında yaza. Monıñ belän bergä jurnalda Abduräşid İbraxim, Qorbanğali Ğayaz turında da yazılğan mäqälälär urın alıp torğan. Baştaraq yapon xökemdarları jurnal ğaräp xärefläre belän basılğanlıqtan ğaräp telendä buluına häm İslam dönyasına Yaponiäne tanıtuına ışanıp kildelär. Şul säbäple möselmannar küpläp yäşägän ölkälärgä yunältte. Läkin matbuğat eşçänlege 1937 yıldan soñ tuqtağan, çönki Qorbanğalineñ şul waqıtlarda yapon xaqimiäte tarafınnan Dal''niyğa sörelüennän (Oktäber 1934-tä sörelde yäki yapon şpionı bulıp cibärelde kebek dägvälär dä bar) qabat ayaqqa basıp kitä almadı. İkençe Dönya suğışınnan soñ 1949 yılda barı tik ber Qorän täfsire genä basılıp çığa aldı.
Yapon xökümäte İslam illärenä häm Möselman xalıqlarğa qarata propaganda yasawğa ähäxmiät birüwe arqılı Tokiodağı cämğayätneñ mäçet salu telägen tulısınça yaqladı. Mitsubişi kebek 11 zur şirkätneñ unar meñ ien belän sponsorlıq itüenä yapon räsmi dairäläre tarafınnan tämin itelgän ide. Näticädä 1938-nçe yılnıñ 12-nçe mayenda Tokio İslam mäçete zur ber tantana belän ğibädätkä açıldı. Gabdürräşid İbrahim açu doğası uqıdı, yapon aldınğı millätçelärennän Toyoma Mitsuri da tasmanı kiste. Yaponiänıñ aldınğı säyäsätçelärennän tış, çit illärdän Qıtay möselmannarınnan, Rusiä möçelmannarınnan wäkillär, Mäkkädän qayber şäxeslär, Yämän taxtınıñ varise Xösäyen, İtaliä ilçese bu yolağa qatnaşuçılar arasında buldılar. Läkin Törkiä Cömhüriäte wäkile yolağa qatnaşmadı. Qorbanalinıñ yoldızı inde sürelgän bulu säbäple, qart bulsa da Gabdürräşid İbrahim Tokio mäçeteneñ räsmi imamı itep bilgelände.
Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT-neñ “ Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” isemle xezmätennän өzeklär tıñladığız. Däwamı kiläse tapşıruwıbızda.


text:
Rusiä prezidentı xärbi diñgez köçläre başlığın wazifasınnan buşattı
Rusiä prezidentı Vladimir Putin xärbi diñgez köçläre başlığı Vladimir Kuroedovnı wazifasınnan buşattı. Räsmi säbäp itep admiralnıñ ölkän yäşe kiterelsä dä, belgeçlär fikerençä, çın säbäplär - xärbi flotnıñ möşkel xälendä. Soñğı yıllarnıñ iñ zur qazaları – Kurski su astı köymäse batuı da, uzğan ayda bulğan batiskaf qazası da – Kuroedov çorına turı kilde.
Küräseñ, bu soñğı tamçı bulğan. 61 yäşe tulğan könne Putin Kuroedovnı yalğa ozattı. Soñğı yıllarda flotta zur qazalar buluın tanısa da, Putin flotnıñ ayaqqa basıp kilüen bilgeläde. Bäxäsle fiker. Wazifasınnan kiter aldınnan ğına admiral Kuroedov xärbi diñgez köçlärenä digän aqçanıñ 12 protsentı ğına birelü säbäple, flotnıñ tağın 20 protsenqa qısqartılaçağın iğlan itte. Rusiä saftan çığarılğan köymälären eşkärtep ölgerä almıy, yıraq portlar saftan çıqqan xärbi köymälärneñ kiräçläre belän tulğan.
Rusiäneñ xärbi belgeçe Pavel Felgengauer süzlärençä, çın wazğiät admirallar tanığannan da yamanraq bulırğa mömkin:
"Bezneñ yözä ala torğan berniçä genä köymä, berniçä su astı köymäse bar. Xäräkät itä alğannarı bar bulğannarınıñ ber öleşen genä täşkil itä."
Pavel Felgengauer süzlärençä, Koruedovnıñ kitüenä anıñ xezmättäşläre yäş tükmiäçäk:
"Rusiä flotınıda su astı köymäse admiralları östenlek itä, Kuroedov isä yar-buyı xezmäte wäkile. Alar aña, küp närsäne añlamağan keşegä şikelle, gel östän qaradı, bigräktä, berniçä su astı köymäse qazasınnan soñ."
Kuroedovnıñ warisı itep Putin Kamçatqakdağı qotqaru eşlärendä çit ildän yärdäm sorarğa täqdim itkän, xärbi diñğez köçläreneñ ştab başlığı admiral Vladimir Masorinnı bilgeläde. Ämmä Rusiä matbuğatı aña 2 yıldan 60 yäş tulaçağın iskä alıp, anı da waqıtlı citäkçe bulır dip farazlıy. Ä menä Masorin urınına ştab başlığı itep quıylğan 49 yäşlek admiral Mixauil Abramovqa kübräk iğtibar birergä kiñäş itä.
-Ali Gilmi


text:
Ğiraqtağı amerikan administratorı Paul Bremerğa höcüm yasalğan bulğan
Quşma Ştatlarnıñ NBC televideniä kanalı 6nçe dekabr könne Bağdad hawa mäydanı yanında Bremer utırğan maşinağa ut açılğan bulğan, dip kiçä xäbär itte. Ul könne Bağdadqa Amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeld kilgän ide. Bu waqiğa turında elegräk xäbär itelmäde.
Bügen Bağdadta Ğiraqtağı şiği möselmannarınıñ säyäsi firqase baş fatirı yanında bulğan şartlawda kimendä ber keşe hälak bulğan, 5se yaralanğan. İslam Revolüsiäseneñ Yuğarı Şurasınıñ räsmi wäkile Mohsen äl-Häkim, höcüm öçen – elekke rejim qaldıqları cawaplı, dip belderde.


text:
Härkemneñ üz anası izge
İğtibar itkänsezder, bu atnada Tatarstannan kilgän xäbärlärdä rus pravoslav çirkäweneñ çaraları, täre belän yörü, liturgiä, ikona temaları bik yış yañğıradı. Härxäldä, izge Ramazan ayı, yaqınlaşın kilüçe Qäder kiçe belän bäyle waqiğalar yäki wäğäzlär belän çağıştırıp ta bulmıy.
Dürtençe noyäberdä böten Rusiä külämendä Qazan izge ana ikonası bäyräme ütkärelde. Mäskäwdä dä, Piterburda da, Tübän Novgorodta da Qazan häm ikona süze wäğäzlärdä häm liturgiälärdä yañğırap tordı. Pravoslav xristiannar öçen izge töşençä ul Qazannıñ izge anası. Pravoslav dinenä ışanuçılar moğcizağa tayanırğa xaqlı. Çirkäw ähelläre ikonanıñ dönyağa kilüe turında küz yäşläre belän söylilär. Monıñ belän sanlaşmıy bulmıy. Xristian dinenä ışanuçılar 16 ğasırda tufraqta ikona tabıluğa häm şuşı surätneñ polyaklarnı ciñärgä dä, başqa doşmannarnı tar-mar itügä yärdämläşüenä ışana ikän, bu alarnıñ xoquqı. Alar arasında tuğan telne saqlawçı xristian qärdäşlärebez, keräşen tatarları da bar äle.
Ämma qayber çinovniklarnıñ, şul isäptän dinsezlärneñ yäki başqa din wäkilläreneñ şul riwayätlärne säyäsi maqsatta faydalanuı bik ğäcäp. Çönki bu küreneşlär xristian dinen totuçılarnıñ üz eşe. Başqa din totuçılarnıñ häm dinsezlärneñ bu eşlärdä ğäme bula almıy. Şunısı ğäcäp häm xikmätle. Äle kiçä genä KPSS, komsomol saflarında kommunizm tözegän ateistlarnıñ kinät kenä şundıy moğcizalarğa ışana başlawı.
Kötmägändä din belän mawığıp, papalar, yepiskoplar yanında böterelüçe çinovniklar säyäsi kon'yuktura turında ğına uylamıymı ikän?
Pänceşämbe könne ütkärelgän tügäräk östäldä milli xäräkät wäkilläre Qazanda ikona tiräsendä xac häm säfärlär oyıştıruğa qarşı çıqqan. Ğadi närsä tügel bu. Bu dinnär yäki millätlär arasındağı qarşılıq tügel. Küpmeder möselman keşese tatar dönyasınıñ märkäze Qazanda ğömümpravoslav üzägen buldırıp, böten dönyadan xristiannar taşqının oyıştıruğa äzer tügel ikän, moña qolaq salmaw mömkin tügel. Moña qädär bulğan dini häm milli balans saqlanırğa tieşlege kürenep tora.
Globalizatsiä şartlarında bu balans azraq sanlı millätlär xisabına üzgärä. Radio-teledvideniedä ber minut tatarça tapşıruğa 100 minut başqa tellärdäge tapşıru turı kilä.
Soñğı yıllarda respublikada yözlärçä mäçet tözelde. Alarnıñ kübräge awıl cirendä. Ä Qazan üzägendä, Kreml' tiräsendä unike çirkäw uratıp alğan. Alarnıñ xalıqqa qaytarıluı, tözätelüe bik äybät. Küpme mullalar häm poplar atılğan, sörgengä quılğan, dini kitaplar yandırılğan ikän – bu tözätelergä tieş.
Ämma, ber dinneñ moğcizasına ikençe din totuçılarnı ışandıru yäki buysındıru xälne qatlawlandıra ğına. Mondıy xikmätle wazğiättä çama kiräk. Ul çama Qazan kremleneñ üzägendä yaxşı kürenä. Änä tora Blagoveşenie soborı. Şunda uq – Qol Şärif mäçete qalıqtı. Küptän tügel Ästerxanda tözelgän Täwbä mäçete häm yaqında ğına tözelgän çirkäw kebek ük, ike Alla yortınıñ ber-bersenä säläm birüe xäzerge zamannıñ bilgese. Tatarstan Prezidentınıñ häm respublikanıñ soñğı 15 yıldağı ğämällärenä dä, Qazannıñ tarixına da häm bügengesenä dä häykäl bulıp tora bu kürşelek. Küptännän inde Qazan östendä allahı äkbär awazı da, çirkäw qıñğırawları da tigez yañğırap tordı. Ber kem ber kemgä räncemäde, törle din wäkilläre sabırlıqqa, tatulıqqa çaqırdı. Moğcizalı izge ana surätläre - pravoslav dinen totuçılarnıñ üzläreneñ genä eşe. Alarğa başqa din wäkillären tabındıra almıysıñ. Xätta säyäsi kon’yuktura da mäcbür itä almıy. İzge ikonanıñ quäte, xikmäte aña ışanmawçılarğa tä'sir itmi. Ä säyäsät ul bernindi xikmät tügel, ä barı tik mänfäğät kenä. Qazannıñ izgelegen, anıñ kem öçen nindi ana buluın härkem üzençä añlıy. Berniçä yıl elek Volgogradta mäçet saluğa jirle xalıq qarşı çıqqaç, möfti Gaynetdin, general Aqçurin, eşquar Möslimovlar anda mäçet saludan baş tarttılar. Ğauğalı cirdä izgelek tormawın añladı alar. Waqıt monıñ döreslegen rasladı.
Bu yulı da, Qazan izge ana ikonası urının xäl itkändä, cirle xalıqlarnıñ käyefe belän sanlaşmaw, anı başqalarğa köçläp tağu anıñ däräcäsen töşerü bulır ide. Härkemneñ üz anası izge, aña üz anası bik citä. Menä şul inde iñ zur moğciza, iñ zur xikmät.
Rimzil Wäli


text:
Elvira Näbiullinağa prezident yöklämähe
Däülät şurahı ultırışına kilgändä unda töbäktärgä investitsiyalar yälep iteü tikşerelde. Vladimir Putin zamansa şarttarźa barı investitsiyalar tulayım tauar eteştereüźä töp mexanizm bulıp tora urındarğa investorźar yälep iteüźä üśeş bankı otoşlo mexanizmdarźıñ berehenä äylänergä teyeş tine. Vladimir Putin barlıq mäsälärźe lä töbäktärgä tapşırıp quyırğa yaramay tip tä öśtäne. Federal ministrlıq-vedomstvolarźa bulğan proekttar menän eşläüźä anıq reglamenttarı bulmauın belderep, iqtisadi üśeş ministrlığına oşolarźı xäl itergä quştı. Elvira Näbiullina yañı vazifahında tıuğan qalahında täüge tapqır buldı.
İnvestitsiyalarğa äylänep qaytqanda, yañı proekttar urındarźa qaźnanı tulandırıu, töbäktärźä xalıqtıñ yäşäü sifatın yaqşırtıuźa iñ otoşlo yuldarźıñ berehe, tip bildäläne il başlığı.
Üź sığışında Vladimir Putin töbäktärźeñ investorğa mayźandar bülergä käräklegen dä bildäläne. Yäğni töbäktär investorźarğa urman, er, şulay uq injener, transport telekommunikatsiya seltärźäre äźerläp quyırğa teyeş. Şul uq waqıtta barıhın da sit kapitalğa birep quyıu źa yaramay. İl başlığı äyteüensä, sotsial ob`ekttar urındağı qaźna iśäbenä töźölörgä teyeş.


text:
Bu ayda Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräfqä inde ikençe tapqır höcüm yasaldı. Bügen Rawalpindi yulında maşinalar uzıp kitkäç -alarnıñ bersendä prezident ta bar ide - bomba şartladı, dip xäbär itä Reuters mäğlümat agentlığı. Maşinalarğa ziyan kilgän, kimendä 14 keşe hälak bulğan. Möşärräf üze isän-saw. Bu şartlawnı – intixar höcüme bulğan dip farazlıylar. Näq şundıy uq şartlaw bu yulda 14nçe dekabr könne Paqstan prezidentı uzıp barğanda yañğradı.
Kiçä genä Möşärräf ilneñ xärbi köçlär başlığı wazifasınnan kitü qararın iğlan itte.


text:
Qır yänlektären isäpkä alıu başlandı
Başqortostanda qırağay yänlektärźe iśäpkä ala başlağandar. Qırağay keyektärźe haqlau buyınsa belgestär ularźıñ qarźa qaldırğan eźźäre buyınsa teüäl iśäptären atamaqsı. Räsäy auıl xujalığın küźäteü idaralığınıñ Žunarsılıq buyınsa belgese Zahir Salauatov äyteüensä, bında ällä ni qatmarlılıq yuq.
Ni ösön käräk huñ yänlektär iśäben alıu. Zahir Salauatov äyteüensä, bınday sara yıl hayın oyoştorola häm artıq qatmarlı tügel.
Žuñğı 7 yılda Başqortostanda yänlektärźeñ ayırım törźärenä hunar röxsät itelmägäyne. Xäźer bolan, qabandar hanı nıq artıp kitkän. Öfö ergähenndä genä lä ularğa bäyle 19 awariya terkälgän. Xayuandar yulğa sığıp maşinalarğa tökölgän.
Yänlektär iśäben alıuğa meñ yarım samahı belges yälep itelgän. Yıyılğan mäğlümättär Mäskäügä oźatıla. Unda eşkärtelgändän huñ Başqortostanda küpme qırağay yänlektär bulıuı asıqlanasaq.


text:
Tatar teatrları tamaşaçılarnı kötep qala...
1nçe oktäber könne yaña sezonnı Tatar däwlät cır häm biü ansamble başlap cibäräçäk. Üzläreneñ säxnäläre bulmaw säbäple alarnıñ konsertı Kärim Tinçurin teatrında uzaçaq. Xalqıbıznıñ bay muzıkal’ mirasın saqlawçı älege törkem tamaşaçılarğa bıyıl da bik qızıqlı yañartılğan programma täqdim itä. Konsertta milli mädäniätne berläştergän häm millättäşlärebez kümäkläşep yäşägän ayırım töbäklärdäge tatarlarnıñ tormışın, könküreşlären çağıldıra torğan biülär dä urın alğan. Ansambl’neñ yaña programması Ufa, Perm’, Nijgar, Samar, Orenbur, noğaybäk tatarlarınıñ fol’klorı belän tanışırğa, şulay uq başqa millät wäkilläreneñ biülären dä kürergä mömkinlek birä.3nçe oktäberdä isä Ğäliäskär Kamal isemendäge Tatar akademiä teatrı artistları tamaşaçılarğa üzläreneñ berençe spektaklen täqdim itäçäk. Monda bıyıl sezon «Zäñgär şäl» spektakle belän açılaçaq. İkençe könne ük, 4nçe oktäberdä, Kamal teatrı tamaşaçılarğa bıyılğı sezondağı berençe premyera – «Qazan sölgese» spektaklen kürsätäçäk. Teatrda tağın ber yaña spektakl’ da äzerlilär. Ul «Yar» dip isemlängän häm anı dramaturg Ayaz Ğiläcev yazğan. Ğäliäskär Kamal teatrı säxnäsendä bulaçaq tağın ber tamaşa turında isegezgä töşerep ütäbez. 29nçı sintäber könne monda cırçı Salawatnıñ «Bäxet belän yänäşä» dip isemlängän konsertı uzaçaq.
Yazmabıznı yäş bulsa da, qızıqlı repertuarğa iä bulğan tağın ber teatr belän tämamlıybız, xörmätle tıñlawçılar. Qazan tatar däwlät yäş tamaşaçılar teatrı bıyıl äle üzeneñ 16nçı sezonın ğına başlap cibärergä cıyına. Şuña da anıñ belän küplär bik tanış ta tügel. Citmäsä, teatrnıñ repertuarı da üzençälekle – ul nigezdä balalar öçen icat itä. Monda uynala torğan spektakl’lärneñ 70 protsentı – balalar öçen quyılğan. Teatr Qazannıñ Gladilova uramı 49nçı yortta urnaşqan. Älege teatrnıñ baş rejisserı Rinat Mirzaxäsän ulı Äyupov äytüençä, teatrnıñ bıyılğı sezonı 10nçı oktäber könne Räbit Batullanıñ «Saq-Soq» spektakle belän açılaçaq. Şulay uq tamaşaçılarnı tağın ber premyera – Tufan Miñnullinnıñ «Diläfrüzgä 4 kiäw komediäse» dä kötä.Gölnaz İlgizär


text:
Möselman dönyası Ramazan ğäyeten bäyräm itä: qotlawlar
Xäzerge tormış, oçrap torğan awırlıqlarına qaramastan törle bäyrämnärgä, tantanalı könnärgä şaqtıy bay, aralarında yasalmaları da citärlek. Läkin qalğannarı, çın wä eçkersez şatlıq kiterä torğannarı arasında da Ramazan ğäyete üzeneñ yaqtılığı, kütärenkelege belän ayırılıp tora. Qör’äni-Kärimdä äytelgänçä, möselmannar ay buyı Allah yulında buluwın raslap uraza totqannan soñ, Ramazan azağında alarnı şatlıqlı bäyräm, awır sınawlarğa bireşmi imannı nığıtu xisen tantana itü kötä. Här mö’min üz ixtiar köçeneñ nıqlığın, ruxı xaläte xaqına tübänçel teläklären ciñä aluwın, Allah tağälägä birelgänlegen bäyräm itä, häm şunıñ belän bergä, tirä-yündäge üze tösle başqalarnıñ da şatlığın, tantanasın urtaqlaşa. Şuña da bu ayırım törkemnär, ayırım şäxeslär genä tügel, ä bar millät, bar qawem, bar mö’min-möselmannarnıñ bäyräme. Ramazan ğäyeteneñ üzençälege menä şunda kürenä. Azatlıq radiosı tapşıruların tıñlawçılar arasında möselmannar şaqtıy, häm alar bu könnärdä bäyräm itä ikän, bu bezneñ öçen dä şulay digän süz. Dönyadağı soñğı xällär, islam dine, anıñ başqa dinnär wä mädäniatlär belän aralaşıp häm kileşep yäşäwe turında qaynar bäxäslär uyattı. Läkin alar nigezdä, islamnan yıraq torğan, anı belmägännär tarafınnan quyırtıla. Belgännärgä isä, möselman dineneñ, başqaları kebek ük, tınıçlıq wä solıx dine ikänen añlatu kiräk tügel. Uraza totıp, ğadi ikmäk wä suğa integüne üze tätep qarağan keşe, başqalarğa açlıq teli almıy, üz yazmışın xäl itüne Allah tağälägä tapşırğan zat, üze başqalar yazmışın xäl itügä cör’ät itmi. Monı añlağan yuğarı citäkçelär bügen dönya möselmannarın izge Ramazan bäyräme belän qotlıy. Alar arasında Quşma Ştatlar prezidentı George Bush ta bar.
Audio
Cämäğätem Laura, Amerika häm bar dönya buylap yäşägän möselmannarğa iñ izge teläklärebezne yullawğa quşıla, Allahınıñ sezgä şuşı Ramazan ayında töşkän räxmätläre yıl buyı sezneñ belän bulsın di amerikan prezidentı Bush. Başqa citäkçelärneñ qotlawları turında sez bezneñ Qazan wä Ufadağı xäbärçelärebezdän äle işetersez, xörmätle tıñlawçılar. Ä xäzer, Azatlıq radiosı tıñlawçıların Ramazan ğäyete belän, Başqortstan Diniä näzartäte möftie Nurmöxämmät xäzrät Niğmätulla qotlıy.
Audio
Sez Başqortstan möftie Nurmöxämmäd xäzrät Niğmätulla täbriklären tıñladığız. Ğäziz qärdäşlär, şuşı şatlıqlı wä möqäddäs könne, yuğarıda äytelgän bäyräm qotlawlarına, Azatlıq radiosı xezmätkärläre dä quşıla. Allahı tağälä qılğan urazalarığıznı qabul itep, kiläçäktä tä tıñlawçılarıbıznı üz yaqlawınnan qaldırmasın, iminlektä, sawlıqta, tigezlektä yäşärgä nasıyp itsen digän teläktä torabız. Yıl däwamında radiobıznıñ dini tapşıruların alıp barğan Xäyretdin Sadıyqnıñ bäyräm uñayınnan häm bäyräm turında üz süze bar, häm min, Kärim Kamal, sezgä, "Bäyrämegez möbäräk bulsın!" dip mikrofonnı aña tapşıram.
Audio


text:
Dinnär tarixın kemnär uqıtırğa tieş?
“Tügäräk östälne Tatarstan Ministrlar Kabinetı qarşındağı Din eşläre Şurası citäkçese Renat Näbiev alıp bardı. Moña qädär mondıy urtaq fiker alışular Tatarstanda äle uzdırılğanı yuq ide. Barı Rusiä töbäklärendä “Pravoslaw mädäniäte nigezläre” uqıtıla başlawğa borçılu belderülärne genä buldı. Küräseñ, mäktäplärdä din uqıtu inde şaqtıy köçle räweştä ütep kerep bara. Älege “tügäräk östäl”neñ maqsatı turında Tatarstan Ministrlar Kabinetı qarşındağı Din eşläre Şurası citäkçese Renat Näbiev:
Dinnärne uqıtuda kemnärder alğa kitte, yäğni pravoslaw mädäniäte nigezläre inde uqıtıla. Bu bilgele borçular da tudırdı. Ämma añlaşu tabu öçen fiker alışular kiräk. Älege “tügäräk östäl” dä şul nisbättän oyıştırıldı. Kiläçäktä bu yunäleştä ber fikergä kilerbez dip uylıym.
Renat Näbiev belderüençä, xäzer mäktäplärdä dinne öyrätü nindi metodika belän alıp barıluın, anı kem uqıtırğa tieşlege qızıqsınu tudıra. Soñğı waqıtta dinnär nigezlären uqıta başlaw ölkäsendä törle däresleklär dä çığa başladı. Tatarstanda uqıtılır öçen äzerlängän uqu äsbabı belän Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev tä tanışqan ide häm ul küptän tügel jurnalistlar belän oçraşu waqıtında däreslekne xupladı. Bu xaqta Tatarstan mäğärif häm fän ministrlınıñ milli mäğärifne üsterü bülege citäkçese Raif Zinnätullin:
Däreslekne xäzer tikşerü bara. Yaña tözätmälär kergäç ul qabul iteläçäk.Raif Zinnätullin belderüençä, älege däreslek Tatarstan öçen genä dip tözelsä inde qayber Rusiä töbäklärennän dä qızıqsınu belderä başlağannar häm şundıy äsbap çıqsa bezgä dä täqdim itärsez digän süzlär bulğan.
“Tügäräk östäl”dä isä törle din wäkilläre qatnaştı. Tatarstan möselmannarı Diniä Näzaräteneñ uqu-uqıtu öçen cawaplı bulğan Rifqät Nasıybullin bezneñ inde dini belem birü sisteması tözelgän dip bilgeläp uzdı. Ul dini yuğarı häm urta dini belem birü uqu yortları barlığına basım yasadı. Pravoslaw dine wäkile – Qazan seminariäse citäkçese İoann Barsukov isä dinnärne uqıtu kiräk häm anıñ belän TR Mäğärif häm fän ministrlığı şöğellänergä tieş dip belderde. İoann Barsukov:
Bu bik qatlawlı mäs'älä. Monıñ belän TR Mäğärif häm fän ministrlığı şöğellänergä tieş. Ber qurqınıç bar: dinnärne uqıtu dip sektalarnıñ mäktäplärgä ütep kerüe
Tügäräk östäldä qatnaşqan ğalimnär isä uquçılarnı hiç kenä dä din wäkilläre uqıtırğa tieş tügel dip assızıqladılar. Monıñ öçen maxsus äzerlekle yuğarı belemle uqıtuçılar kiräklege äytelde. Mäsälän, Qazan däwlät universitetınıñ dinnärğä kereş fäne bülege citäkçese Valeriy Korolev däres birergä ber tapqır din wäkilen çaqıruların häm studentlar anıñ däresen yaratmawın äytte. Ğomumän, “tügäräk östäl”dä urtaq fikergä kilü bulmadı. Küplärne dinnärne uqıtuda üget-näsıyxät bulmasqa tieş dip assızıqladılar.
Landış Xarrasova


text:
Elekke Sovetlar berlege prezidentı Mixail Gorbaçev 10 yıl elek Çeçnägä Rusiä ğäskärlären cibärü turında qarar bik zur häm tragik xata buldı dide.
1994-nçe yılnıñ 11-nçe dikäberendä ul çaqtağı Rusiä prezidentı Boris Yeltsin Çeçnädä Rusiä ğäskärlären kertergä färman birde. 2 yıl däwam itkän suğıştan soñ 1996-nçı yılda ğäskärlär Çeçnädän çigenergä mäcbür buldı. 1999-nçı yılda ul çaqtağı premyer-ministr Vladimir Putin ğäskärlärne yañadan Çeçnägä kertte.
Gorbaçev bügen İnterfax agentlığına interview birep meñnärçä keşe üterelde, Çeçnä qotoçqıç cimerülärgä duçar itelde, ämma wäzğiät hawam da xäl itelmägän dide.


text:
Dönya Atom Energiä İdaräse başlığı Möxämmät äl-Baraday İran haman da üzeneñ atom programmasın tikşerügä qarşılıq kürsätä dip belderde.
ÄlBaraday Könbatışnıñ İran atom programması krizisın çişü öçen täqdim itkän qısıqsındıru çaraların xupladı. Ul monı bügen Venada Xalıqara Atom Energiä İdaräse şurası utırışın açu çığışında äytte.
Bügen Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı yuğarı wäkile Javier Solana AQŞ, Fransiä, Germaniä, Britaniä, Rusiä häm Qıtaynıñ täqdimenä İran bu atnada cawap birer dip kötüen belderde.
Ämma bügen İran tağın ber märtäbä üzeneñ uran bayıtu xoquqı turında söyläşülär ütkärmiäçägen äytte. Şulay da İran xökümäte süzçese Ğöläm Xösäin İlham Tähran alğa taba ber adım bulğan bu täqdimne tulısınça öyränä dide.


text:
Qazanda Qış babaylar nindi teldä söyläşä?
Sezneñ tatarça cırlağan, söylägän uyınçıqlar kürgänegez barmı? Äye, mineke dä yuq. Ğädättä balalarıbıznıñ iñ berençe dusları da rusça endäşüçe uyınçıqlar bula. Min keçkenä waqıtta söyläşä torğan qurçaqlar kürep şaqqatqan idem. Alar ber genä süz belä: mama. Ul waqıtta tatar balalarınıñ qurçaqları küz kerfeklären selketep, äni dip endäşergä mömkin digän fiker kilmägän ide. Çönki bolay da añlaşıla. Nişläp inde qurçaq tatarça söyläşsen, cırlasın, imeş. Ul bit barı tik rusça ğına söyläşä belä. Yıllar buyı şuña ışanıp yäşädek. Soñğı yıllarda bazarda qıtayda yasalğan döyälär, mikimaus digän tıçqannar kürenä başladı. Alar küñelle genä itep inglizçä cırlıylar. Rusiä bazarında satılsalar da, alar ber süz rusça belmilär. Ğäcäpme-tügelme, ä bügen bu uyınçıqlar kübräk ingliz telendä söyläşä.
Yaña yıl aldınnan kibetlärdä reklama öçen qış babaylar quyıla. Tatarlar, möselmannar yaña yılnı häm santaklausnı çit itep tanıy dip sanalsa da, barıber, yaña yıl bäyräme zurlap ütkärelä. Tatarlar da qotlaw räsemnären, otkrıtkaların tutırıp, yaqınnarına cibärä. Tatarça izge teläklär yazılğan räsemle xatnı ber genä poçtada da taba almadım. Alar bar, ämma defitsit. Qış babaynıñ tatarça söylägänen televizordan ğına işetep bula.
İnde zamana urıs telen dä tatar tele kebek xälgä qaldıra başladı. Menä niçek cırlıy Qazan kibetendäge santaklaus.
Audio
Qazan şähäreneñ Lomja uramındağı “Edel''veys” kibetendä quyılğan qış babay menä şulay inglizçä cırlıy, üze basqan cirendä diskotekalarda yäşlär biegän kebek selkengäli. Santaklausnıñ qızıl tunı da qısqarıp, zamança pinjäk räweşenä kilgän. Kibetkä kilüçelär, buyı-sını belän ğadi keşedän ayırılmağan, santaklaus yanına cıyılıp, yılmayıp, anıñ cırın tıñlıylar. Ämma ber kemdä cırnıñ süzlären yünläp añlamıy.
Şuşı uyınçıq santaklausnıñ bäyäse ille meñ sum tora ikän. “Edel''veys” kibetläre xucası İl''şat Xäyrullin säwdä reklaması öçen bu aqçanı jällämägän. Qış babay inglizçä cırlağaç, tağın da tekäräk kilep çığa. Qayber rus apaları: “Ä närsä, urısça cırlatıp bulmıy idemeni, nindi qar babay inde bu!”- dip suqransalar da, qış babaynı tuqtatırğa, anıñ yanınnan kitärgä aşıqmadılar. Şundıy fiker kilde. Ägär dä bu söykemle qurçaq tatarça cırlıy başlasa, başına tübätäy kisä, böten keşe şaqqatır ide. Bälki, Qazanda millätçelek, separatizm tämam azdı digän tawış kütäreler ide äle. Şulay da Rawil Şäräfi tawışı belän cırlawçı qış babay yäki Şamqay tawışlı Şombay yäki Bıltır Qazan uramnarında, kibetlärendä kürensä ikän dip xıyallanam. Muzıkal otkrıtka «Tuğan tel” köyen uynap açılsa häm Näwrüz bäyräme belän qotlağan süzlär belän bizälsä, niçek şäp bulır ide. Andıy närsä texnik yaqtan mömkin dilär bit.
Ä xäzergä Qazanda qış babaynıñ inglizçä häm latin xärefläre belän söyläşkänenä ber kem qarşı çıqmıy. Ul, tatarlar, qalışmağız, digän kebek küz qıssa da, anıñ süzlären añlawçı yuq.
Al''bina Zäynulla