c: text/html

collection: archivebot

text:
Salavât-ı Kübrâ Duâsı (Büyük Salavât)
Eûzü billâhi mineş-şeytânir-raciym. Bismillâhirrahmânirrahıym.
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-mürseliyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-nebiyyîn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-sâdigıyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-râki’ıyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyides-sâcidiyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-gâ’ıdiyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-gâ’imiyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-musalliyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-zâkiriyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyideş-şâhidiyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-evveliyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-âhıriyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Rasûlallâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Nebiyyallâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Habiyballâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men Ekramehullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men Azzamehullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men Şerrafehullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men azherahullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men’ihtârahullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men Savverahullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men Abedellâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Hayra halgıllâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Hâteme rusülillâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Sültânel-Enbiyâ’
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Bürhânel-Asfiyâ’
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Mustafâ
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Mu’allâ
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Müctebâ
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Müzekkî
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ a Mekkiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Medeniyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Arabiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Gureşiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Hâşimiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Ebtahıyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Zemzemiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Tihâmiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Ümmiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyide veled-i Âdem
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Ahmed
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Muhammed
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Tâhâ
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Yâsîn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Müddessir
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Sâhibel-Kevser
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Şâfi’a yevmil-mahşer
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Sâhibet-tâc
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Sâhibel-Mi’râc
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-evveliyne vel-âhıriyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-Muhsiniyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-kevneyni ves-segaleyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ sâhiben-Na’leyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Seyyidiy yâ Rasûlallâhi yâ Hâtemel-enbiyâ’i vel-mürseliyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Nebiyyallâhi yevmed-diyn.
Sübhâne Rabbike Rabbil-‘ızzeti ammâ yasıfûn, ve selâmün alel-mürseliyn, vel-hamdü lillâhi Rabbil-Âlemiyn.
Salavât-ı Kübrâ Hz. Muhammed’e (s.a.a.) Cebrâîl (a.s.) aracılığı ile gelmiştir. Allâh'ın bir hediyesidir. Bu salavâtın bir ismi de gökyüzüdür.
Salavât-ı Kübrâ’nın okuyucular için faydaları ve fazîleti çoktur. Bu salavatta bilgelik ve büyük nimet vardır.
Salavât-ı Kübrâ’yı her gün 3-5 veya 7 defa okuyanın Allâh'ın izniyle bütün tehlikelerden korunacağı ilgili eserlerde belirtilmiştir.
Kim bu salavâtı okursa, Allâhu Teâlâ ondan yetmişbin çeşit belâyı def eder.. buyurulmuştur.
Değerli üyelerimiz lütfen okuduğunuz ve istifade ettiğiniz her konuyu sağ üstten yıldız verip değerlendiriniz ve yorum-mesaj yazınız.Hep birlikte ahde vefa ile foruma destek olalım.
Arkadaşlar bu konuları dikkatlice okuyup istifade ediniz.
Konuları okumadan sırf mesaj sayınızı arttırmak için mesaj yazmayınız.Konuları okuyup istifade ettikten sonra yorumlar-mesajlar-sorular yazarsınız.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Salavât-ę Kübrâ Duâsę (Büyük Salavât)
Eûzü billâhi mineț-țeytânir-raciym. Bismillâhirrahmânirrahęym.
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-mürseliyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-nebiyyîn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-sâdigęyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-râki’ęyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyides-sâcidiyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-gâ’ędiyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-gâ’imiyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-musalliyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-zâkiriyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyideț-țâhidiyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-evveliyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-âhęriyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Rasûlallâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Nebiyyallâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Habiyballâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men Ekramehullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men Azzamehullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men Țerrafehullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men azherahullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men’ihtârahullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men Savverahullâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ men Abedellâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Hayra halgęllâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Hâteme rusülillâh
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Sültânel-Enbiyâ’
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Bürhânel-Asfiyâ’
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Mustafâ
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Mu’allâ
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Müctebâ
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Müzekkî
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ a Mekkiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Medeniyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Arabiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Gurețiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Hâțimiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Ebtahęyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Zemzemiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Tihâmiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Ümmiyyü
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyide veled-i Âdem
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Ahmed
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Muhammed
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Tâhâ
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Yâsîn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Müddessir
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Sâhibel-Kevser
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Țâfi’a yevmil-mahțer
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Sâhibet-tâc
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Sâhibel-Mi’râc
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-evveliyne vel-âhęriyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-Muhsiniyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ seyyidel-kevneyni ves-segaleyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ sâhiben-Na’leyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Seyyidiy yâ Rasûlallâhi yâ Hâtemel-enbiyâ’i vel-mürseliyn
Elfü elfi salâtin ve elfü elfi selâmin aleyke yâ Nebiyyallâhi yevmed-diyn.
Sübhâne Rabbike Rabbil-‘ęzzeti ammâ yasęfûn, ve selâmün alel-mürseliyn, vel-hamdü lillâhi Rabbil-Âlemiyn.
Salavât-ę Kübrâ Hz. Muhammed’e (s.a.a.) Cebrâîl (a.s.) aracęlęđę ile gelmițtir. Allâh'ęn bir hediyesidir. Bu salavâtęn bir ismi de gökyüzüdür.
Salavât-ę Kübrâ’nęn okuyucular için faydalarę ve fazîleti çoktur. Bu salavatta bilgelik ve büyük nimet vardęr.
Salavât-ę Kübrâ’yę her gün 3-5 veya 7 defa okuyanęn Allâh'ęn izniyle bütün tehlikelerden korunacađę ilgili eserlerde belirtilmițtir.
Kim bu salavâtę okursa, Allâhu Teâlâ ondan yetmițbin çețit belâyę def eder.. buyurulmuțtur.
Deđerli üyelerimiz lütfen okuduđunuz ve istifade ettiđiniz her konuyu sađ üstten yęldęz verip deđerlendiriniz ve yorum-mesaj yazęnęz.Hep birlikte ahde vefa ile foruma destek olalęm.
Arkadațlar bu konularę dikkatlice okuyup istifade ediniz.
Konularę okumadan sęrf mesaj sayęnęzę arttęrmak için mesaj yazmayęnęz.Konularę okuyup istifade ettikten sonra yorumlar-mesajlar-sorular yazarsęnęz.


text:
Donetsk ölkäsendä Boeing 777 häläkäte
Donetsk ölkäsendä Boeing 777 häläkäte - 2014 yılnıñ 17 iyülendä Donetsk ölkäse Grabovo awılı yanında Malaysia Airlines hawa şirkäteneñ Amsterdam-Kuala-Lumpur reysın başqarğan Boeing 777 oçqıçınıñ häläkäte. Qaza Ukraina könçığışında qorallı nizağ rayonında bulğan.
Oçqıçnıñ bortında 283 yulçı häm 15 ekipaj äğzası häläk bulğan.
Malaysia Airlines hawa şirkäteneñ Boeing 777-200ER oçqıçı belän 2014 yılda ikençe häläkäte, XXI ğasırda iñ zur hawa qazası.
Ukraina häm qayber könbatış illäre xökümätläre buyınça oçqıçnı Rusiä yaqlı xärbi talpaçılar[1] "cir-hawa" törendäge ZRK "Buk" raketası belän bärep töşergän[2]. Läkin "Buk" kompleksı tabılmağan, AQŞ qaraşı buyınça raketanı cibärgännän soñ, "Buk" Rusiägä küçerelgän. Baş kütärüçelär bu törendäge raketalar bulmawın äytä[3].
Rusiä häm DXC räsmi qaraşı buyınça oçqıçnı Ukraina xärbi köçläre "hawa-hawa" törendäge "Buk-M1" raketası belän bärep töşergän, Ukrainanıñ "Buk-M1" batareyäseneñ "Kupol" radio-lokatsion stantsiäse eşçänlege küzätelgän[4][5].
Boeing 777 häläkätennän soñ AQŞ häm anıñ berektäşläre Rusiägä qarşı basımın arttıra, iqtisadi, xärbi çikläwlärne kertä.
2015 yılda Niderlandlar, Malayziä, Ukraina häm qayber bütän illär xalıqara tribunalnı çaqıru taläbe belän çıqtı.


text:
Donetsk Xalıq Cömhüriäte
Donetsk Xalıq Cömhüriäte, DXC (rusça ДoHéцkaя HapóдHaя pecпýблиka, ukrainça ДoHeцbka HapoдHa Pecпyблika) - 2014 yılnıñ aprelendä Ukraina territoriäsendä Urıs yazı näticäsendä kilep çıqqan tanılmağan däwlät.
24 iyündä DXC häm LXC Yañarusiä digän Xalıq Cömhüriätlär konfederativ Berlegenä berläşä. 27 iyündä öleşçä tanılğan däwlät Könyaq Osetiä DXC bäysez däwlät bularaq tanıdı.
Köräş tarixı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Donetsk Xalıq Cömhüriäte Kiev belän konstruktiv dialog bulmawı säbäple federatsiäläşterü tarafdarları tarafınnan iğlan itelgän. Yevromäydan näticäsendä Kievta kilgän xäkimiät Donetsk Xalıq Cömhüriäten "separatist terroristik oyışması" bularaq taswirlıy.
13 aprelgä qädär Donetsk Xalıq Cömhüriäte böten Donetsk ölkäse östendä üz kontrolen urnaştırdı.
DXC ğäskäre yullarda blok-postlar urnaştıra.
20 apreldä Slavänsk şähäre yanında "Uñ bülek" häm DXC opolçeniese arasında qorallı bäreleş näticäsendä 5 keşe wafat bulğan.
30 apreldä Rada bilgelägän Ukraina prezidentı wazifaların waqıtlı başqaruçı Aleksandr Turçinov Ukraina xökümäte Donetsk Xalıq Cömhüriäte östendä kontrolen yuğaltqanın tanıdı [1].
2-4 mayda Kievta kilgän xakimiätkä buysınğan ğäskärläre häm Donetsk Xalıq Cömhüriäte arasında qorallı qarşılıq arta, ike höcüm itkän boralaq DXC tarafınnan yuq itelä.
2014 yılnıñ 11 mayında Donetsk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum ütkärelä.
Referendum[үзrәpTү | Bиkи-TekcTH 1000 ы үзrәpTү]
2014 yılnıñ 11 mayında ütkärelgän Donetsk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum näticäsendä saylawçılar 89 %ı Donetsk Xalıq Cömhüriäte däwlät bäysezlegen yaqlağan.
Referendum näticäläre nigezendä 2014 yılnıñ 12 mayında Donetsk Xalıq Cömhüriäte däwlät suverenitetın iğlan itä.
Suğış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
26 mayda Kiev üzäk xäkimiäte DXC häm LXC-nä qarşı suğış xäräkätläre (ATO) başlıy. Suğış waqıtında küp kenä xärbi bulmağan watandaşlar häläk bula.
1 sentäberdä Minsk şähärendä "Minsk kileşüe" imzalanğannan soñ, aktiv suğış xäräkätläre waqıtlıça tämamlana.
Saylawlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
DXC häm LXCdä Ukraina Yuğarı Radasına saylawlar uzmıy, ä 2 noyäberdä üzeneñ saylawları ütkärelä.
Saylawlarda premyer Aleksandr Zaxarçenko Cömhüriät başlığı bulıp saylana (765 meñ tawış), Xalıq Şurasında (parlament) "Donetsk Cömhüriäte" digän firqä östenlek ala.
Könbatış illäre saylawlarnı tanımıy, Rusiä Federatsiäse saylawlarnı "xörmät itä".[2]
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Lugansk Xalıq Cömhüriäte
- Donetsk Xa 1000 lıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum
- Lugansk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum


text:
Lugansk Xalıq Cömhüriäte
Lugansk Xalıq Cömhüriäte (rusça ЛyraHckaя HapóдHaя pecпýблиka, ukrainça ЛyraHcbka HapoдHa Pecпyблika) - 2014 yılnıñ aprelendä Ukraina territoriäsendä Urıs yazı näticäsendä kilep çıqqan tanılmağan däwlät.
Donetsk Xalıq Cömhüriäte häm Lugansk Xalıq Cömhüriäte Kiev belän konstruktiv dialog bulmawı säbäple federatsiäläşterü tarafdarları tarafınnan iğlan itelgän.
2014 yılnıñ 28 aprelendä Lugansk şähärendä Lugansk Xalıq Cömhüriäte iğlan itelgän [1].
24 iyündä DXC häm LXC Yañarusiä digän Xalıq Cömhüriätlär konfederativ Berlegenä berläşä. 27 iyündä öleşçä tanılğan däwlät Könyaq Osetiä LXC bäysez däwlät bularaq tanıdı.
Köräş tarixı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yevromäydan näticäsendä Kievta kilgän xäkimiät Donetsk Xalıq Cömhüriäte häm Lugansk Xalıq Cömhüriäten "separatist terroristik oyışması" bularaq taswirlıy.
6 apreldä üzbilgelänügä ireşüneñ aktiv faza başlana: İminlek xezmäte binası basıp alına.
21 apreldä Valeriy Bolotov xalıq gubernatorı itep saylanğan.
28 apreldä strategik ähämiätle Staxanov şähäre LXC köçläre tarafınnan alına.
5 mayda Antratsit şähärendä Don Ğäskäre bäyrağı kütärelgän.
Donetsk Xalıq Cömhüriäte häm Lugansk Xalıq Cömhüriäte Könyaq-Könçığış berdäm ştabı qısalarında xezmättäşlek itälär häm 2014 yılnıñ 11 mayında Lugansk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendumnı ütkärä.
Referendum[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2014 yılnıñ 11 mayında 1000 ütkärelgän Lugansk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum näticäsendä saylawçılar 96 %ı Lugansk Xalıq Cömhüriäte däwlät bäysezlegen yaqlağan.
Referendum näticäläre nigezendä 2014 yılnıñ 12 mayında Lugansk Xalıq Cömhüriäte däwlät suverenitetın iğlan itä.
Suğış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
26 mayda Kiev üzäk xäkimiäte DXC häm LXC-nä qarşı suğış xäräkätläre (ATO) başlıy. Suğış waqıtında küp kenä xärbi bulmağan watandaşlar häläk bula.
1 sentäberdä Minsk şähärendä "Minsk kileşüe" imzalanğannan soñ, aktiv suğış xäräkätläre waqıtlıça tämamlana.
Saylawlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
DXC häm LXCdä Ukraina Yuğarı Radasına saylawlar uzmıy, ä 2 noyäberdä üzeneñ saylawları ütkärelä.
Saylawlarda premyer İgor' Plotnitskiy Cömhüriät başlığı bulıp saylana (63%),parlamentta "Lugansk ilenä - tınıçlıq" digän firqä östenlek ala.
Könbatış illäre saylawlarnı tanımıy, Rusiä Federatsiäse saylawlarnı "xörmät itä"..[2]
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Donetsk Xalıq Cömhüriäte
- Donetsk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum
- Lugansk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum


text:
Skiflar
Skiflar - bezneñ erağa qädär Qara diñgez tönyaq buyında yäşägän küçmä qäbilälärneñ ğomumi iseme. Töp versiä buyınça skiflar tönyaq-İran tel törkemenä qarıylar.
Skiflar belän sarmatlar, massagetlar häm saqlar qärdäş xalıqlar bulıp sanala.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berençe qaraş buyınça skiflar 14 b.e.q. ğasırda İdel buyınnan Könbatışqa küçkän xalıq. İkençe qaraş buyınça skiflar Üzäk Aziädän yä Seberdän çıqqan qäbilälär häm soñraq Qara diñgez tönyaq yarında torğan xalıqlar belän quşılğan.
7 b.e.q. ğasırda skiflar Midiä, Süriä, Fälästin illären basıp alğan.
6 b.e.q. ğasırda kimeriylär skiflarnı qısrıqlap çığarğannar.1000
Skiflarnıñ ezläre Tönyaq Qawqazda, Don häm Dunay yılğaları arasındağı dalalarda, Qırımda häm Qara diñgez tönyaq yarında tabılğan.
512 b.e.q. yılda skiflar farsı patşası Dariy I ğa qarşı suğıştan soñ tuplanğan.
5-4 b.e.q. Atey - skif patşası - böten xakimiät üz qulında tuplağan. 340 b.e.q. yılğa Atey Azaq diñgezdän Dunay yılğasına qädär skif qäbilälären berläştergän.
339 b.e.q. Atey Makedoniä patşası Filipp II qarşı suğışta hälaq bulğan.
3 b.e.q. axırına sarmatlar höcüme näticäsendä skiflar üz başqalasın Qırımğa küçergän. Yaña skif başqalası Skif Neapole (bügenge Aqmäscit şähäre yanında urnaşqan) tözelä.
2 b.e.q. ğasırda Qırımda urnaşqan Skif patşalığı çäçäk atuğa citä.
III ğasırda Qırımda urnaşqan Skif patşalığı gotlar tarafınnan yuq itelä.
Skiflar mädäniäte Qırımda häm Rusiä tönyağında torğan xalıqlarğa zur tä'sir itkän.
Şulay uq qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Бoлbшaя CoBeTckaя ЭHциkлoпeдия
- Ckифckиe ropoдищa 1975 T. H. Bыcoцkaя
- Ckифы. ИcTopия.
- Scythian mummy shown in Germany
- Ckифckий paздeл B «Eщe oдHoй OCR-библиoTeke»
- Kyлb-Oбa B пpoekTe «PekoHcTpykция» «HoBoro ГepoдoTa»
- ИcTopия и kyлbTypa ckифoB.
- B. MypзиH KpaTkaя иcTopия ckифoB
- BecTи.py: Ha AлTae oбHapyжeHы дpeBHeйшиe ckифckиe зaxopoHeHия, koTopыM okoлo дByx Tыcяч лeT (20.07.2011)


text:
İdil
İdil (bazan Edil, İtil yaki Etil şeklinde de yazıla) - Avropanıñ eñ uzun özenidir. Uzunlığı taqriben 3692 km olğan İdil, Moskva ile Sankt Peterburg arasındaki Valday yaylalarından doğa. Deñiz seviyesinden 28 m astında olğan Hazar Deñizine töküle. Hazar deñizine 50 km qala 200-den ziyade qolğa ayırılıp İdil deltası meydanğa kelir. Bu deltanıñ keñligi 100 km-den ziyadedir.
İdil qışnıñ üç ayında toñar. Bu zaman zarfında da özenden qara yolu olaraq faydalanılır.
Bazı tarihçılarğa köre tarihiy Avropa Hun ükümdarı Atillanıñ ismi İdil özeninden kele: Atilla = İdilli.


text:
Rayt bertuğannar
Wright'lar (tatar äyteleşe Rayt), amerikan uylap tabuçılar häm aviakonstruktorlar Wilbur (1867-1912) häm Orville (1871-1948) (äytelä WİL-bö, O-vil rayt) aviatsiä taríxına Wright bertuğannar (inglizçä Wright brothers) isemendä qalğannar. Dönyada berençe hawadan awırraq oçqıçnı qorılğan häm anıñ bortında oçağan keşelär bulalar.
Üz-üzene yaratıp, härwaqıt bergäläp eşlilär. Balaçaqta inde oçırğıçlar yaratuçı klubına kerälär. Ozaqlamıy Wright'lar oçırğıçları iñ yaxşı bulıp kilälär. Üzeneñ oçqıçların alar xätta başqa malaylarğa sata bağşlıylar. Bu waqıtlardan alar oçular belän qızıqsınalar. Ä annan soñ yäş eşmäkärlär uylap tabuçılar bulıp kilälär. 13-yäşle Orville típograf stanogın yasap taşlıy, ä 17-yäşle Wilbur anı kamilläşterä. 1892. Ayırılmas bertuğannar típografiä xucaları, ä soñraq velosipäd ostaxanäse xucaları bulalar.[1] Berwaqıt alar Alman uylap tabuçı, planerlar tözüçe Otto Lilienthal üleme turında işetälär. İskitkeç, läkin bu häläkät Wright'larnı oçulardan ayırıla almıy. Üz planerlarda täcribälär ütkärep alar qurqınıç astında quyalar. Wright'lar vertikal plankadan toruçı qoyrıq belän horizontal yörtüne uylap tabalar. Annan soñ etärgeç ezläwenä küp köç quyalar. Küp köçe vintkä dä quyalar: vint teoriäse Jukovski tarafınnan distä yıldan soñ eşkärtelä.
1903. yılnıñ 17 dekäberendä Wright'larnıñ "Wrightflyer" aeroplanı hawağa berençe tapqır kütärelä. Bu oçu 59 sekund däwam itä.[2] Berençe oçuçılar şatlığın da, konkurentlar belän däğwalarnı da kiçerep, alar üz oçuçı maşina keşelekkä iñ zur büläklärdän berse bula ışanıp belälär.
1912. Wilbur Wright ülä. 36 yılğa ozınraq yäşägän Orville bu bu tirän borçıludan soñ ayaqqa basmıy. Abıysız ul oçqıçlarnı hiçber waqıtta tözmi.
ИckәpMәләp[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ Wilbur Wright Working in the Bicycle Shop (1897). 2013-07-22 TиkшepeлrәH.
- ↑ Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17 (1903-12-17). 2013-07-22 TиkшepeлrәH.


text:
O'zbek tili
O'zbek tili o'zbekistanda, sonın' menen qon'sılas ellerde jasaytug'ın, o'zbek xalqının' ma'mleketlik tili. MDX ellerindegı so'ylesiwshiler sanı 16 686 240 (1989). Afg'anıstanda 2,5 mln-day o'zbekler bar. O'zbek tili bay ta'riyxqa iye, go'ne jazba jazıwlarıda mol saqlang'an. O'zbek tili 3 etnos negizinde quralg'an 3 diyalektden turadı: qarluq, qıpshaq, og'uz diyalektlerı. Ol go'ne o'zbek tili (shag'atay tili) ha'm ha'zirgi o'zbek tili dep bo'linedi. Go'ne jazba a'debiy tili XIVXVI a'sirde qa'liplesken. Ha'zirgi a'debiy tili qazan to'n'kerisinen keyin Tashkent-Ferg'ana diyalektisi negizinde rawajlang'an.


text:
Özbek tili
Özbek tili (öz adı O‘zbek tili) – Türkiy tillerden Qarluq gruppasına ait bir til. Özbekistannıñ bir resmiy til olıp, bütün Orta Asiyada laf etilgen, Türkiy til ailesiniñ 3-nci büyük vekilidir. Şimal ve cenüp şiveleri olmaq üzere eki şivesi bar. Şimal şivesi 22 000 000-ğa yaqın bir toplulıq tarafından Özbekista 1000 nda, cenüp şivesi ise tahminen 2 500 000 nufuslı bir azlıq tarafından Afğanistanda laf etile. Özbek tili Uyğur tiline yaqın tildir. Özbek tili Türkistan coğrafiyasında Özbekistan tışında yayılğan olğan özbekler arasında; Qırğızistan, Qazahistan, Tacikistan, Afğanistan, Türkmenistanda de qullanıla. Söz mevzusı bazı regionlarda regionnıñ resmiy tilinden de çoq qullanıla.
Elifbe[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1924 senesinden evel, bütün Orta Asiya tilleri Arap yazısınen yazılır edi. 1924-1940 arasında resmiy Özbek tili, Stalin idaresi tarafından Kiril elifbesi israr dayatılıncağa qadar Latin elifbesinen yazılğan. 1992 yılına qadar Özbekler Kiril elifbesini qullanmağa devam ettiler, faqat şimdi Kiril elifbesi alâ daa yayğın olmasına baqmadan Latin elifbesi resmiy olaraq qabul etilgendir.
- Kiril:
- Latin:
Yazı misali[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Özbekçe (latin):
Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng bo'lib tug'iladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari bilan birodarlarcha muomala qilishlari zarur.
- Özbekçe (kiril):
Бapчa oдaMлap эpkиH, қaдp-қиMMaT Ba ҳyқyқлapдa TeHr бўлиб Tyғилaдилap. yлap aқл Ba BиждoH coҳибидиpлap Ba биp-биpлapи илa биpoдapлapчa MyoMaлa қилишлapи зapyp.
- Qırımtatarca:
Bütün insanlar ür, sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar. Aqıl ve vicdanğa saipler ve bir-birlerine qarşı ağa-qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler.


text:
İkençe Minsk kileşüläre
İkençe Minsk kileşüläre - 2015 yılnıñ 11 fevralendä Ukraina, Rusiä, Donetsk Xalıq Cömhüriäte häm Lugansk Xalıq Cömhüriäte wäkilläre könçığış Ukrainada suğışnı tuqtasın öçen Minsk şähärendä imzalağan kileşü.
2014 yılnıñ 5 sentäberendäge Minsk protokolı alıştırsın öçen tözelgän, Minsk protokolı däwam itä torğan suğış säbäple üz köçen yuğalttı.
Kileşülär "normand dürtäwe" - Rusiä, Ukraina, Almaniä, Frantsiä ilbaşları: Vladimir Putin, Pötr Poroşenko, Angela Merkel, Fransua Olland qatnaşında tözelgän.
Söyläşülär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
"Minski kileşülären tormışqa aşıru yulları" – Almaniä kantslerı Angela Merkel, Frantsiä prezidentı Fransua Holland, Ukraina prezidentı Pötr Poroşenko, Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Ukrainada tınıçlıq urnaştıruğa bağışlanğan 14 säğättän artıqqa s 1000 uzılğan söyläşüläre näticäse.
Minski kileşülären tormışqa aşıru yulları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1. Ukrainanıñ Donetski häm Luhanski ölkälärendäge ayırım ber rayonnarda ut açunı kiçekmiçä tuqtatu häm 2015 yılnıñ 15 fevralennän (00 s.00 min.) anı qatğıy ütäw.
2. İminlek öleşe buldıru öçen ike yaqnıñ da böten awır qoralların 50 çaqrımnan alıp 140 çaqrımğa qädär kiñlektä, bertigez arağa çigenderü.
- Ukrainanıñ awır texnikası xäzerge qorallı nizağ barğan sızıqlardan çigenderelä;
- Ukrainanıñ Donetski häm Luhanski ölkälärendäge ayırım ber rayonnardağı (Rusiä yaqlı) qorallı berläşmälär 19 sentäberdäge Minski kileşüe nigezendä kürsätelgän sızıqlardan çigenderelä.
Awır xärbi texnikanı küçerü ut açu tuqtalğannıñ ikençe könennän dä soñğa qalmıyça başlanıp, 14 kön eçendä tögällänergä tieş.
Öç yaqlı söyläşülär törkeme yärdämendä Yevropada İminlek häm xezmättäşlek oyışması bu eşkä cälep iteläçäk.
3. Yevropada İminlek häm xezmättäşlek oyışmasına böten texnik cihazlarnı, şul isäptän iärçennär, pilotsız oçqıçlar, radiolokatsiä sistemaların qullanıp ut açunı tuqtatu häm awır qoralnı küçerüneñ ütälüen tikşerü öçen şartlar tudıru.
4. Ğäskärlär, awır texnika çigenderelgänneñ berençe könenendä Ukraina qanunnarı häm Ukrainanıñ "Donetski häm Luhanski ölkälärendä ayırım ber rayonnarda üzidäräneñ waqıtlıça tärtipläre" qanunı nigezendä, cirle saylawlar ütkärü turında häm bu qanunnar nigezendä älege rayonnarnıñ kiläçäge xaqında söyläşülär başlarğa.
Kiçekmiçä, bu dokument imzalanğaç 30 könnän dä soñğa qalmıyça, "Donetski häm Luhanski ölkälärendä ayırım ber rayonnarda üzidäräneñ waqıtlıça tärtipläre" qanunına tayanıp, 2014 yılnıñ 19 sentäberendä Minski kileşüe nigezendä bilgelängän sızıq nigezendä, üzgä tärtipneñ qaylarğa keräçäge turında Ukraina Yuğarı radası qararın qabul itärgä.
5. Ezärlekläw häm cawapqa tartunı tıyğan qanunnı köçkä kertü yulı belän Ukrainanıñ Donetski häm Luhanski ölkälärendäge ayırım ber rayonnarda bulğan waqiğalarda qatnaşqan zatlarnı yarlıqawnı tä'min itärgä.
6. "Barsın da barsına" printsibı nigezendä böten totıqlarnı häm qanunsız saq astına alınğannarnı azat itüne häm almaşunı tä'min itärgä. Bu eş ğäskärlär küçerelgännän soñ biş kön eçendä tögällänergä tieş.
7. Xalıqara mexanizmnar nigezendä moxtaclar öçen bulğan humaniatr yärdämne kiterü, taratu, saqlawnı tä'min itärgä.
8. Sotsial'-iqtisadi elemtälärne tulısınça torğızu, şul isäptän, pensiä häm başqa sotsial' tüläwlär (aqça küçü häm keremnär, kommunal' xisaplarnı barsın da waqıtında qaplaw, Ukrainanıñ xoquki nigezendä salım sistemın torğızu) räweşlären bilgeläw.
Bu maqsatlar öçen Ukraina nizağqa eläkkän rayonnarda üzeneñ bank sistemasın torğıza häm aqça küçülär ciñelläşsen öçen xalıqara mexanizm da buldırılırğa mömkin.
9. Ukraina xökümäte nizağ bulğan cirlärdäge 1000 däwlät çigendä käntrülne torğıza, bu eşlär cirle saylawlar (Donetski häm Luhanski ölkäläreneñ ayırım ber rayonnarında Ukraina qanunı häm Konstitutsiäse nigezendä) uzuğa berençe könnän başlanıp, kiñküläm säyäsi cayğa salu tämamlanğaç, 11nçe maddä ütälgän oçraqta Öç yaqlı söyläşülär törkeme qısalarında Donetski häm Luhanski ölkäläreneñ ayırım ber rayonnarı wäkilläre belän kileşenep, 2015 yılnıñ axırına tögällänergä tieş.
10. Böten çit illärneñ qorallı berläşmälären, xärbi texnikasın häm şulay uq yallanğan suğışçılarnı Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması küzätüendä Ukraina cirlärennän çığaru. Qanunsız törkemnärne qoralsızlandıru.
11. 2015 yıl axırına töbäklär wäqälätlären arttırunı küzallağan yaña Konstitutsiä köçkä kergängä (Donetski häm Luhanski ölkälärendäge ayırım ber rayonnarnıñ üzençäleklären isäpkä alıp) Ukrainada konstitutsion reformalar ütkärü häm şulay uq 2015 yıl axırına qädär iskärmädä kürsätelgän çaralarğa turı kiterep, Donetski häm Luhanski ölkälärendäge ayırım ber rayonnarnıñ üzgä statusı turında waqıtı çiklänmägän qanun qabul itü.
12. "Donetski häm Luhanski ölkälärendä ayırım ber rayonnarda üzidäräneñ waqıtlıça tärtipläre" qanunı nigezendä cirle saylawlarğa qarağan sorawlar, Öç yaqlı söyläşülär törkeme qısalarında, älege rayon wäkilläre belän tikşereläçäk häm kileştereläçäk. Saylawlar Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ demokratik institutlar häm keşe xoquqları bürosı küzätüendä, Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması stanlartlarına turı kiterep ütkärelä.
13. Minski kileşüen ütäw öçen eşçe törkemnär dä buldırıp, Öç yaqlı söyläşülär törkeme eşçänlegen köçäytü.
İskärmä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
"Donetski häm Luhanski ölkälärendä ayırım ber rayonnarda üzidäräneñ waqıtlıça tärtipläre qanunı" nigezendä çaralar bolarnı üz eçenä ala:
- Donetski häm Luhanski ölkälärendä ayırım ber rayonnardağı waqiğalar belän bäyläneştäge zatlarnı cäzağa tartudan, ezärlekläwdän azat itü häm alarnı tübänsetmäw;
- tel mäs'äläsendä üzbilgelänü xoquqı;
- Donetski häm Luhanski ölkälärendä ayırım ber rayonnarda prokuratura häm mäxkämä başlıqların bilgelägändä cirle üzidärä oyışmalarnıñ da qatnaşuı;
- üzäktäge başqarma xäkimiät oyışmalarınıñ Donetski häm Luhanski ölkälärendäge ayırım ber rayonnarnıñ cirle üzidäräsendäge şundıy uq oyışmalar belän iqtisadi, sotsial' häm mädäni kileşülär tözü mömkinlege bulu;
- däwlät Donetski häm Luhanski ölkälärendä ayırım ber rayonnarda sotsial'-iqtisadi üseşkä yärtäm itä;
- üzäk xäkimiät orğannarı Donetski häm Luhanski ölkälärendäge ayırım ber rayonnarnıñ Rusiädäge ölkälär häm töbäklär belän xezmättäşlegenä bulışa;
- Donetski häm Luhanski ölkälärendäge ayırım ber rayonnarda tärtip urnaştıruda yärdäm itü öçen, andağı cirle şuralar qararı nigezendä, xalıq militsiäse otryadları tözü;
- waqıtınnan elek bulğan saylawlarda saylanğan cirle şura deputatlarınıñ, qanun nigezendä Ukraina Yuğar 1000 ı radası bilgelägän citäkçelärneñ wäqälätläre waqıtınnan elek beterelä almıy.
Dokumentnı Awrupada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ maxsus wäkile Haydi Taliawini, Ukrainanıñ elekke prezidentı Leonid Kuçma, Rusiäneñ Ukrainadağı ilçese Mixail Zurabov, DXC häm LXC citäkçeläre Aleksandr Zaxarçenko belän İgor' Plotnitskiy imzalağan.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- http://www.azatliq.org/content/article/26845361.html ykpaиHaдa TыHычлыk ypHaшTыpyra бarышлaHraH дokyMeHT


text:
Yañarusiä däwläte
Yañarusiä däwläte yäki Yañarusiä Berlege, Yañarusiä Federativ Cömhüriäte (rusça ГocyдapcTBo HoBopoccия, ukr 1000 ainça HoBopociя) - 2014 yılnıñ 24 mayında Donetsk Xalıq Cömhüriäte häm Lugansk Xalıq Cömhüriäte berläşüe näticäsendä barlıqqa kilgän tanılmağan däwlät. Däwlät tözeleşe - Xalıq cömhüriätläreneñ Konfederativ Berlege [1].
Azaq diñgeze buyında urnaşa. Rusiä häm Ukraina belän çiktäş.
Faktik räweştä Yañarusiä başlığı - Donbass xalıq gubernatorı Pavel Gubarev bulıp tora.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä Yañarusiä
XVIII-XX ğasırda Qara diñgez könyaq buylarında Yañarusiä digän Rusiä eçendäge tarixi töbäk urnaşqan bulğan.
Yañarusiä Berlege[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2014 yılnıñ 24 mayında Ukraina könyaq-könçığış töbäkläreneñ syezdında Donetsk Xalıq Cömhüriäte premyer-ministrı Aleksandr Boroday häm Lugansk Xalıq Cömhüriäte başlığı Aleksey Karäkin Yañarusiä (Novorossiä) däwlätenä berläşü turında dokumentnı imzalıylar.
DXC xalıq gubernatorı Pavel Gubarev beldergänçä Yañarusiägä tağı altı ölkä (Dnepropetrovsk, Zaporojye, Odessa, Nikolayev, Xarkov, Xerson ölkäläre) quşıluı farazlana [2].
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Lugansk Xalıq Cömhüriäte
- Donetsk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum
- Lugansk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum
- Yañarusiä
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ДoHeцkaя и ЛyraHckaя HapoдHыe pecпyблиkи oбъeдиHилиcb B HoBopoccию. lenta.ru
- ДHP и ЛHP oбъeдиHилиcb B caMoпpoBoзrлaшeHHoe rocyдapcTBo "HoBopoccия". novostimira
- ЛyraHckaя и ДoHeцkaя HapoдHыe pecпyблиkи oбъeдиHилиcb B HoBopoccию. business-gazeta


text:
Stepan Bandera
Stepan Andrey ulı Bandera (ukrainça CTeпaH AHдpiйoBич БaHдepa, 1909-1959) - Ukraina säyäsi eşleklese, ukrain millätçelegeneñ nigezläwçese häm ideologı, faşist Almaniä belän xezmättäşlek itüçe, suğış cinäyätçese, anıñ citäkçelegendä 5 million Könbatış Ukrainada torğa 1000 n watandaşlar üterelgän[1] Könbatış Ukrainada (Galitsiä) ukrain milli xäräkäteneñ citäkçeläreneñ berse, Ukrainanın bäysezlege öçen sovet häm bäysez Ukrain däwlätenen bar başqa doşmannarına qarşı köräşkän Ukrain millätçeläre oyışmasınıñ (OpraHiзaцiя ykpaïHcbkиx HaцioHaлicTiB (OyH)) başlığı. Ukrainnarnı vengrlaştıru, poläkläşterü häm ruslaştıruğa, şulay uq kommunist ideologiäsenä qarşı köräşkän, küp qarşılıq tudırğan şäxes.
ЭчTәлek
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İrtänge tormış[үзrәpTү | 1000 Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Avstro-Vengriä imperiäsenä kergän Galitsiä häm Lodomeriä patşalığın Kaluş rayonındağı Uxrınıv Strın (Uxrynyv Stryn ) isemle awılda (bügenge könge Ukraina) tua. Ätise Andriy Bandera, cirle ukrain grek-katolik çirkäwenen ber ruxanie, änise Miroslava şul uq awılındağı başqa ruxaninen qızı. Qayber çığanaqlar anın yähüd näselennän buluın alğa sörä.
Stepan balaçağın Uxrıniv Starıi awılında ätiläre-babaları yortında ütkärä.
1922 yılnın yazında änise tamaq tuberkulözınnan ülä.
Belem alu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bandera Strıi awılında mäktäbendä uqıy,[2], Sokil sport cämğiätendä qatnaşa.
1923 yılda, 14 yäştä Bandera Ukrain skautlarının "Plast" oyışmasına, sonraq Çornomortsi törkemenä kerä.
1927 yılda mäktäpne betergäç Çexoslovakiäneñ Podebradı şähärendäge Ukrain iqtisad häm texnologiä kölliätenä kerä, tik Poläk xökümäte ana ildän çığu öçen kiräkle käğäzlärne birmi.[3]
1928 yılda Ukrain milläte şäxeslärenä açıq bulğan çikle uqu programmalar isemlegennän saylap, Bandera Lviv politexnik institutınıñ agronomiä programmasın buyınça uqırğa kerä.[4 1000 ][2]
Säyäsi karyera[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mäktäp häm yuğarı uqu yortında törle millätçe törkemnärdä aktiv qatnaşa, bu oyışmalarının ın aktiv eşçänlek alıp baruçısı - Andriy Melnik citäklägän OUN bulğan.[2] Ukraina qorallı oyışmasınıñ äğzası (1927 yıldan), Ukraina millätçelär oyışmasınıñ äğzası (1929 yıldan), terror aktların oyıştıruçı.
Mittlätçelek eşenä bireşkänlege arqasında Stepan Bandera bu oyışmaları eçendäge ierarxiäsendä tiz üsä: 1931 yılda OUN baş propagandaçısı däräcäsenä menä, 1932-33 yıllarında Galitsiädäge OUN bilegenen başlıq yärdämçese, 1933 yılda OUN başlığı[4]
Bandera öçen milli berlek häm berdämlek bik ähämmiätle bulu säbäple, Könbatış Ukrainada törle sıynıf watandaşları arasında yaqlaw alu buyınça eş alıp bara, 1930nçı yıllar başında Könbatış häm Könçığış Ukrainada millätçe törkemnäre belän elemtägä kerep, alarnı üsterü eşçänlegenä birelä.[2]
Polşa xökümätlärenen ukrainnarnı poläklaştıruğa, iqtisadi yaqtan poläk monopolialarğa qarşı köräşe däwamında terroristlıq aktların qullanuları öçen 1934 yılda qulğa alına - Polşa eçke eşlär ministrı Bronisław Pieracki'nı üterergä torışlığı häm tulayım OUN eşçänlegenä qarata mäxkämä protseslarında terrorizmda ğäyeplänä, ülem cäzasın ala, tik amnistiä arqasında tormış buyı zindan sroğına üzgärtelä.[4]
1936-1939 yılda Polşa törmälärendä utıra
1940 yılda, OUN ikegä bülenä: en:OUN-M (melnykçılar/integratsionistlar) häm en:OUN-B (banderaçılar/inqiylabçılar).
Stepan Bandera 1941 yılnın 30 iyün Lviv şähärendä yasalğan Bäysez Ukrain däwlätenen iğlan itelüe öçen cawaplı.
OUN sovet ğäskärlärenen Ukrainadan çigenüdän qullanırğa isäplägän ide. Qayber wäkilläre Sovet Berlege qarşı köräştä Natsist Almaniädä berektäşen tapqannar dip sanağannar ide. Tik Bäysezlek proklamatsiäse yasalğannan son berniçä kön ütkäç natsistlar Lvivka kergäç, yaña iğlan itelgän xökümäte liderları qulğa alına häm Almaniäd äge kontsentratsion lagergä cibärelä.
Proklamatsiädän çigenergä telämägän Bandera 1941 yılnın 6 iyüldä qulğa alına häm 1944 yılnın sentäber ayına qädär Zaksenhauzen kontslagerendä utıra.[5]
Bandera kontslagerdä bulğanda OUN-B yazmışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bäysezlek proklamatsiäsennän soñ ike yıl eçendä OUN-B'nıñ 80% citäkçelege natsistlar tarafınnan irektän mäxrüm bula yäki üterelä.[6][7][8]
1942 yılda Almaniä maxsus xezmätläre Ukrain millätçelärenen yähüdlärgä tigez qarawların açıqlıy: üz eşlärenä faydalı bulğanda üterälär yäki yärdäm itälär. Banderanıñ xäräkätendä berniçä yähüd qatnaşa,[9], Banderanıñ yaqın xezmättäşlärenen xatınnarı arasında yähüdlär dä oçrıy.
"...Bandera xäräkäte yalğan pasportlarnı üz wäkillärenä genä tügel, yähüdilärgä dä oyıştırğanı açıq bilgelände."
Berlindağı iminlek politsiäse başlığı 1942 yılnıñ 30 Martında yazuı[10]
Bandera almannar belän konflikta bulğanda, bäysez ukrain ğäskäre küp yähüdlärne natsistlardan qaçırğan.[11]
Cawaplılıq kübesençä OUN-Bandera oyışmasında bulğan 1943 yılğı yaz häm cäyge poläklarğa qarşı Volınia kampaniäse däwamında 70 000 qädär (kübesençä xatın qızlar häm balalar, qoralsız irlär) üterelgän dip isäplänelä. [12]
İrekkä çıqqaç[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1947 yılda OUN Provod citäkçese.
- 1959 yılda KGB agentı Bogdan Staşinskiy tarafınnan üterelä.
Eşçänlegenä törle qaraşlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sovetlar Berlegendä «banderaçı» töşençäse aqrınlap urtaqlıq isemenä äwerelgän häm barlıq ukrain millatçelargä qarata qullanılğan.
Antifaşist qaraşı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Faşist Almaniä belän xezmättäşlek itüe, terrorizm ğämällären qullanğanı häm SSRBğa qarşı çığuı arqasında suğış cinäyätçese iseme tağıla, anıñ citäkçelegendä 5 million Könbatış Ukrainada torğan watandaşlar üterelgän[13].
Cinäyätlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Rusiädä, Polşada, İsraildä suğış cinäyätçese bulıp sanala. İseme belän bäylänelgän cinäyätlär arasında:[14]
- 100 000 kievle Babiy Yarda üterelgän
- Beloruslar dürttän bere üterelgän häm Belorus Xatın' awılı yandırıp beterelgän
- ber million artıq yähüd üterelgän
- ber million artıq ukrain üterelgän
- 500 meñ artıq qızıl ğäskäri üterelgän
- 200 meñ artıq poläk üterelgän
Könbatış Ukrainada qaraş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Anıñ eşçänlege dan-şöhrät cırlawdan kisken tänqitlänügä qädär ayırıla.[15]
Bandera, OUN häm Natsist Almaniäse arasındağı mönäsäbätlär David Marples kebek tarixçılar tarafınnan "ikele", taktik häm opportunistik dip bäyälänä: här yaq ikençesen üz maqsatlarında qullanırğa torışa tik uñışsız.[16]
Qayber Ukraina säyäsät eşlekleläre buyınça Sovet Berlege Banderanı häm İkençe bötendönya suğışı zamanında aktiv bulğan bar başqa ukrain millätçeläreneñ isemnären pıçratırğa tırışa.[17][18][19][20]
Könbatış Ukrainada, ukrain millätçelär arasında milli qaharman bulıp sanala - anarğa häykällär açıla. Ukrain millätçelär arasında Bandera - fiker iäse häm pot bulıp sanala.
2010 yılnın 22 ğinwarında üz wazifasınnan kitep baruçı Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko Banderağa Ukraina qaharmanı titulın bırä[21] xalıqara ğawğa kütärä - Awrupa Parlamentı, Rus, Poläk häm Yähüdi oyışmalar qarşı çığa,[22][23][24][25], Rusiä yaqlı xökümät häm mäxkämä tarafınnan 2010 aprel' ayında qanunsız dip bilgelänä häm räsmi kileş yuqqa çığarıla.[26]
2013-2014 yılda Kievta bulğan nizağlar waqıtında Yevromäydan tarafdarları Bandera süräten "İnqıylab ştabı"na berketälär.
Çit illärdäge qaraş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү 1000 ]
AQŞ Times gäzite avtorı Sam MakIntayr, Stepan Banderanıñ xäzerge säyäsi waqiğalarda isemen qullanu turında yazıp, aña tübändäge sıyfatlama birä:
Bandera Ukraina bäysezlege öçen barğan qansız häm öleşçä terroristik eşçänlekkä qatnaşqan, ul, hiçşiksez, natsistlar Almaniäsen sovet xäkimlegenä qarşı faydalı soyuzdaş itep qaradı... Banderanıñ ayırım tarafdarları entuziazm tulı kollaboratsionistlar bula, qaysıberläre yähüdi häm poläklarnı yuq itüdä qatnaşqannar. Ukrainada etnik suyışlarnıñ töp massası barğanda, Bandera äle törmädä bula, bu, älbättä, [irektä bulsa] alarnı tuqtatır ide digänne añlatmıy. Natsistlar belän mönäsäbätlär ambivalent häm opportunistik bulalar.[27]
Ukrainadağı konfliktta qatnaşuçı ike yaq ta tarixi qorbannarnı tanıtunı sorıy. Rusiädä – faşizm belän köräştä qıyılğan häm sındırılğan cannar öçen, Ukraina millätçeläre arasında – sovet xäkimlegen alıp taşlaw öçen alıp barılğan ozaq häm qanlı köräş öçen. Tarixqa bulğan ike bügenge qara 1000 larnıñ üzara qarşılığında Stepan Bandera iseme yäşenuzdırğıç bulıp xezmät itä.[28]
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ EBpoпeйckиe иcTopиkи o kpoBaBыx пpecTyплeHияx БaHдepы
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Murdered by Moscow. - [4] Stepan Bandera, His Life and Struggle (by Danylo Chaykovsky). Exlibris.org.ua. 17 MapT 2010 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Ukrainian College of Technology and Economics in Podebrady
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Bandera, Stepan. Encyclopediaofukraine.com. 17 MapT 2010 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Biography of Bandera
- ↑ Timothy Snyder. The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943. Past & Present, No. 179 (May, 2003), pp. 207
- ↑ БAHДEPA CTeпaH AHдpiйoBич at Institute of History - National Academy of Sciences of Ukraine
- ↑ WEST GERMANY: The Partisan Monday, Nov. 02, 1959
- ↑ Philip Friedman. Ukrainian-Jewish Relations During the Nazi Occupation. In Roads to Extinction: Essays on the Holocaust. (1980) New York: Conference of Jewish Social Studies. pg. 204
- ↑ By Herbert Romerstein. Divide and Conquer: the KGB Disinformation Campaign Against Ukrainians and Jews. Ukrainian Quarterly, Fall 2004. By Herbert Romerstein. Iwp.edu. 17 MapT 2010 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Friedman, P.. «Ukrainian-Jewish Relations During the Nazi Occupation, YIVO Annual of Jewish Social Science v. 12, pp. 259–96, 1958–59».
- ↑ To Resolve the Ukrainian Question Once and For All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943-1947, Timothy Snyder, Working Paper, Yale University, 2001
- ↑ EBpoпeйckиe иcTopиkи o kpoBaBыx пpecTyплeHияx БaHдepы
- ↑ EBpoпeйckиe иcTopиkи o kpoBaBыx пpecTyплeHияx БaHдepы
- ↑ ДoBkoлa цiєï koHTpaBepciйHoï пocTaTi й дoHиHi ToчaTbcя rocTpi cyпepeчkи, щo cyпpoBoджyюTbcя poзMaïTTяM oцiHok: Biд piзko HeraTиBHиx дo cyцiлbHo aпoлoreTичHиx. D.Vyedeneyev O.Lysenko OUN and foreign intelligence services 1920s-1950s Ukrainian Historical Magazine 3, 2009 p.132– Institute of History National Academy of Sciences of Ukraine http://www.history.org.ua/JournALL/journal/2009/3/11.pdf
- ↑ David Marples. (2007). Heroes and villains: creating national history in contemporary Ukraine . Central European University Press, pp. 150 and 161
- ↑ Stepan Bandera: Hero or Nazi sympathizer?, Kyiv Post (October 2, 2008)
- ↑ Myths from U. 1000 S.S.R. still have strong pull today, Kyiv Post (February 25, 2009)
- ↑ US intelligence perceptions of Soviet power, 1921-1946 by Léonard Leshuk, Routledge, 2002, ISBN 0714653063/ISBN 978-0714653068 (page 229)
- ↑ Heroes and villains: creating national history in contemporary Ukraine by David R. Marples, Central European University Press, 2007, ISBN 9637326987/ISBN 978-9637326981 (page 234)
- ↑ Kaлып:Uk yKAЗ ПPEЗИДEHTA yKPAИHЫ № 46/2010: O пpиcBoeHии C.БaHдepe зBaHия Гepoй ykpaиHы. President of Ukraine. Retrieved January 22, 2010.
- ↑ Russia condemns Yushchenko for declaring Bandera a Hero of Ukraine. Voice of Russia (January 26, 2010). 3 Maй 2012 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ [1], Simon Wiesenthal Center (January 28, 2010)
- ↑ [2] Student Union of French Jews, (February 1, 2010)
- ↑ Narvselius, Eleonora (2012). «The ‘Bandera Debate’: The Contentious Legacy of World War II and Liberalization of Collective Memory in Western Ukraine». Canadian Slavonic Papers 54 (3–4): 469–490. ISSN 0008-5006.
- ↑ PiшeHHяM cyдy пpeзидeHTcbkий ykaз «Пpo пpиcBoєHHя C.БaHдepi зBaHHя Гepoй ykpaïHи» ckacoBaHo, President.gov.ua. Retrieved January 16, 2011.
- ↑ Ambivalent – bu oçraqta ike yaqlı: opportunistik (uñaylı, tabışlı) – bu oçraqta üz faydasın quğan digänne añlata.
- ↑ The Times: ПoHяB БaHдepy, Bы пoйMeTe ykpaиHy


text:
Braziliya
Braziliya Qubla Amerikada jaylasqan ma'mleket. Ol maydanının' u'lkenligi boyınsha du'nyanın' besinshi ma'mleketi. Xalqı sanı 186 million adam. Brazi 1000 liya xalqının' ko'pshiligi Portugal tilinde so'yleydi. Brazilyanın' paytaxtı 1957-1960-jılları jobalastırılgan ha'm salıng'an Brazilia qalası. Ma'mlekette jaylasqan San Paulo qalası u'lkenligi boyınsha du'nyada to'rtinshi orındı iyeleydi.
Geografiyası[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Braziliyada du'nyanın' en' u'lken tog'ayı Amazon tog'ayı jaylasqan. Ol ma'mleket jer maydanının' 40%in quraydı. Braziliyada basqa jer tu'rleri de bar; cerrado atalg'an tegislik jeri; caatinga atalg'an qurg'aq o'simlik jeri bar.
Braziliya futbolı ja'nede teren', o'zgeshe ma'deniyatı (basqa ma'mleket adamlarının' ta'siri tiygen) ha'm rawajlanıwshı ekonomikası menen belgili. Braziliya Qubla Amerikadag'ı en' u'lken ma'mleket. Braziliya maydanının' u'lkenligi boyınsha du'nyada besinshi orındı iyeleydi. Ol o'zinin' ko'plegen ıg'al tog'ayları ha'm djunglileri menen belgili. Ol Gayana, Surinam, Fransiya Guianası, Venesuela, Kolumbiya, Peru, Boliviya, Paraguay, Argentina ha'm Uruguaylar menen qon'sılas, yag'nıy Qubla Amerikadag'ı Chili ha'm Ekvadordan basqa ha'r bir ma'mleket penen shegaralas.


text:
İslâm
İslâm, İslâmiyet ya da Musulmanlıq (arapça الإِسْلاَم – el-islām) – tek tañrını qabul etken semaviy dinlerniñ soñkisi, üç cian dinleriniñ birisidir. Hristianlıqtan soñ dünyanıñ eñ tarqalğan ekinci dinidir. İslâm dini bu dinniñ peyğamberi – Muhammed vastasınen VII asırda yayılmağa başladı. İslâm dinine inanğan adamlarğa mümin, İslâm dininiñ emirlerine boysunmağa tırışqan adamlarğa musulman deyler. Musulmanlar, İslâmnıñ muqaddes kitabı Qurannı teşkil etken sureler Cebrail adlı melek vastasınen, sözlü olaraq, Muhammed peyğamberge vahiy etilgenine (endirilgenine) inana.
Musulmanlarnıñ eñ büyük eki aqımı Sünniylik ve Şiiyliktir. Bulardan ğayrı uquq, itiqat kibi çeşit kategoriyalarda bir çoq fikriy ceryan ve mezhep bardır. İslâm dininiñ temelinde bütün büyük mezhepleriniñ qabul etken tevhit esası tura ki, bu añlam tek Allahnıñ barlığı ve birligine inanmaq manasına kele.
İslâm peyğamberi Muhammed İslâm dinini yayğan esnada İslâm Devletini de qurdı, daa soñra bu İslâm Devleti mühtelif hanedanlar tarafından uzun bir vaqıt devamında idare etilgen. Bu devletlerniñ başlıqları halife unvanını taşığan ediler. Çeşit bölgelerde yaşağan halqlar İslâmnı qabul etmege başlağandan soñ, mühtelif ve yañı musulman devletleri de peyda oldı.
Sözniñ manası[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İslâm sözü arap tilindeki "S-L-M" tamırından kele, bu tamır da "barışıqlıq", "sulh", "tınçlıq", "amanlıq", "bütünlik", "sağlamlıq", "sağlıq" manalarını ifade ete. Bunen beraber bu sade tamırdan yapılğan "esleme" fiili "teslim olmaq", "boysunmaq" manalarına kele. Bu fiilniñ masdarı (isimfiili) "islâm " olıp, "teslimiyet", "boysunuv" manalarını ifade ete. Musulman ise, "teslim olğan", "boysunğan" demektir. Musulman tek bir Tañrı olğanı qabul etilgen Allahqa teslim ola, Oña boysuna. İslâm dinine mensup adamlarnı adlandırmaq içün qullanılğan "mümin" sözü "kesen-kes inanğan" manasına kele.
İslâmnıñ beş şartı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İslâm dininiñ emir etkeni, yapılmasını farz (kerekli) qılğanı qulluqlarnıñ bütünidir. İslâm dini muqaddes kitabı olğan Quran-ı Kerimde farz olaraq emir etilgen er ibadet ve areketniñ yapılması, inanğanlarğa şarttır.
- Kelime-i şeadet ketirmek
- Namaz qılmaq
- Oraza tutmaq
- Zekât bermek
- Acılıqqa barmaq


text:
İslam dini
Ïslam (arab.: إسلام) — älemdik monoteïsttik-ïbrahïmdik din. Xrïstïandıqtan keýin dünïyedegi eñ köp taralğan din bolıp tabıladı. «Ïslam» sözi «beýbitşilik», (Allahtıñ zañdarına) 1000 moýınsınw, bağınw» bolıp tabıladı. Al şarïğat termïnologïyasında ïslam — tolıq moýınsınw, Allahtıñ aldında parızdardı orındaw, odan basqa qudaýlarğa tabınbaw bolıp esepteledi. Ïslam dinin ustanwşı jan musılman dep ataladı. Musılmandardıñ negizgi dinï kitabı Quran Kärim (arab.: القرآن الكريم) — klassïkalıq ädebï arab tilinde (arab.: الفصحى) Allah tarapınan tüsirilgen. Ïslamdıq közqaras boýınşa, jaratwşı Allah ärdaýım adamzat balasın twra jolğa salıp turw üşin är türli paýğambarlar jiberip otırğan. Olardıñ işinde Ïbrahïm (Avraam), Musa (Moïseý), Ïsa (Ïïsws) t.b. bar. Musılmandardıñ senimi boýınşa eñ soñğı paýğambar ol Allahtıñ elşisi Muxammed bolıp sanaladı.
Mazmunı
Ïslamnıñ negizderi[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Ïmam Mwslïm xadïster jïnağında Omar ïbn äl-Xattabtan jetken xadïste Muxammed paýğambar Ïslamnıñ üş märtebesin aýtıp, olardıñ negizderin ataýdı.
Ïman[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Ïman (arab.: الإيمان) — musılmandıqtıñ eñ ülken därejesi. Ïman altı negizden quralıp, köbinese adamnıñ işki qasïyetterin retteýdi: Allahqa ïman keltirw Periştelerge ïman keltirw Qasïyetti kitaptarğa (Quran, İnjil, Täwrat, Zabwr) ïman keltirw Paýğambarlarğa ïman keltirw Aqıret künine ïman keltirw Tağdır men qazağa ïman keltirw Ïman sözi - arab tilindegi «ä-mä-nä (arab.: آمن)» etistiginen şığıp, ïfğal (arab.: إفعال) babında qoldanılğan masdar (arab.: مصدر — tübir söz) bolıp sanaladı. Al jalpı ïman uğımı — bir adamnıñ söýlegen sözin qwattaw, aýtqanın qabıl etw, şın köñilimen qabıl etw, kümänğa jol bermest 1000 en naqtı, jürekpen, şın ıqılaspen senw degen mağınalardı beredi. Ïman etken kisi «mwmïn (arab.: مؤمن)», ïman etilgen närselerge de «mwmïnwn bï… (arab.: مؤمن بـ)» deýdi.
Allahqa senw[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Alláh (arab.: الله) — «läfz äl-djälälä» (ulıqtıq sözi), bir ğana qudaý bar ekenin bildiretin arab sözi. «Allah» sözi keýbir ğalımdardıñ paýımdawınşa arabtıñ «ïläh (qudaý)» sözine «ال» artïklin jalğaw arqılı paýda bolğan. Bul esim Allahtıñ eñ äwelgisi jäne eñ ulısı sanaladı. «Allah» esimin tek qana Allahqa qoldanwğa boladı. Ädettegide «Allah» sözimen qosa «Tağala» nemese «Swbxanahw wä Tağala» degen onıñ ulıqtığın bildiretin sözder qoldanıladı.
Musılmandardıñ senimi boýınşa, Allah - bükil älemniñ jaratwşısı jäne bïlewşisi. Allahtan basqa eşkim bundaý küş ïyesi emes. Allahtıñ bolwı ğalam üşin öte kerek närse, onıñ joqtığı mümkin emes. Allahqa teñ eşkim joq, jäne bunı dinine qaramastan adamzattıñ köpşiligi moýındaýdı. Allah söziniñ zor mañızı bar. Barlıq öte jaqsı attar jäne sïpattardıñ ïyesi, ol jalğız. Allah mäñgi, ol twılmağan jäne twmaýdı da. Onıñ oýına adamnıñ aqılımen jetw mümkin emes. Biraqta Onı Quranda jazılğan, Sünnetten jetken sïpattarmen sïpattawğa boladı. Allahtıñ Jaratwşı, barlığın baqılawşı ekenine Quran Kärimdegi mına ayattar dälel boladı: «Eý, Adam balası, senderdi bir adamnan jaratıp, oğan onıñ özinen jubaýın jaratqan, jäne olardan köptegen er adamdar men äýel adamdardı taratqan Allahtan qorqıñdar! Onıñ atımen bir-biriñnen suraýtın Allahtan qorqıñdar jäne twıstıq qarım-qatınastı buzwdan qorqıñdar. Şın mäninde Allah senderdi baqılawşı» (Nïsa süresi, 1-şi ayat)
Allahtıñ tawxïdi (birqudaýşılıq) mınadaý bölikterden quralğan: Allahtıñ bükil älemniñ Jaratwşısı, Rïzıqtandırwşısı jäne Basqarwşısı ekenine, öltiretin de, tiriltetin de tek qana Allah ekenine, qïındıqta kömektesip, duğa-tilekti orındaýtın tek qana Allah ekenine, Odan basqanıñ bul isterge küşi men qudireti jetpeýtinine senw; Barlıq qulşılıqtı tek qana Allahqa arnaw; öz-öziñdi tömen sanaw, bağınıştılıq, maxabbat, ïilw jäne säjde etw, qurban şalw men ant işwdi eşbir serigi joq Allahqa arnaw; Allah Tağalanıñ Kitabında jäne Paýğambarınıñ Sünnetinde kelgen esim-sïpattarın moýındap, Onı barlıq kemşilik atawlıdan, jaratılıstarğa uqsawdan päktew;
Allah söziniñ ïslam şarïğatındağı tüsindirmeci[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
«Allah» sözi Allah Tağalanıñ barlıq körkem esimderin jïnaqtawşı esim. Arabtar bul sözben qulşılıq etiletindi, yağnï sol qulşılıqqa laýıqtını ataýdı. Quranda aýtılğan: «Ol aspanda da, jerde de Qudaý. Ol Xïkmet Ïyesi, Bilwşi.» (Zwxrwf süresi, 84-şi ayat)
Yağnï jerde de, aspanda da oğan qulşılıq qılınadı. «Allah» söziniñ mağınası: Jaratılıstar maxabbatpen, ulıqtawmen jäne bağınıştılqpen qulşılıq qılatın Qudaý. Barlıq körkem sïpattar jïnalğan Qudaý, Kämil, Ulıq jäne Körkem. Barlıq jaratılıstardı bilimimen qamtığan Bilwşi, küşinen eşteñe aýra almaýtın Qudiretti[6].
Allahqa serik qosw (şïrk)[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Arab tilinde «şïrk» (arab.: شِرْكٌ) sözi «eki zattı teñ qılw» degen mağına beredi. Al şarïğatta bul termïnniñ jalpı jäne jalqı mağınası bar: Şïrktiñ jalpı mağınası: Allahtıñ jeke özine tän bolğan sïpatın nemese aýırmaşılığın basqağa telw. Bundaý şïrktiñ üş türi boladı: Birewdi Allahtıñ jaratwşılıq-rabbılıq sïpatına teñew, nemese osı sïpattarmen Allahtan basqanı sïpattaw; Tek Allahqa ğana tïyesili bolğan esim-sïpattardı basqa birew de ïyelenedi dep eseptew; Allah Tağalağa qulşılıqta serik qosw, yağnï qulşılıqtıñ kez-kelgen türin Allahtan basqağa arnaw[7]; Şïrktiñ jalqı mağınası dep Allahtan basqadan Oğan duğa etkendeý duğa qılw, Odan qalaý şapağat tileseñ solaý şapağat tilew, Oğan qalaý ümit etseñ solaý ümit etw, Onı qalaý jaqsı körseñ basqanı solaý jaqsı körw. Quran men Sünnette şïrk twralı aýtılsa negizinen osı tüsiniledi[7]. Basqa jağınan alsaq şïrk eki türge bölinedi: ülken jäne kişi şïrk. Ülken şïrk (arab.: الشرك الأكبر) dep Allahtan basqağa qulşılıq etw, basqanı Allahqa teñewdi ataýdı. Ülken şïrk adamdı Ïslamnan şığarıp, onıñ tozaqta zaptalwına sebep boladı; Kişi şïrk (arab.: الشرك الأصغر) dep ülken şïrkke aparatın isterdi nemese Quran men Sünnette «ş 1000 ïrk» dep atalğan, biraq därejesi ülken şïrkke jetpeýtin närselerdi ataýdı[8]. Ïslamï senim (aqïda) boýınşa Allahqa serik qoswdıñ zardabı öte awır, tipti sol şïrkte qaýtıs bolğan adam mäñgi-baqï tozaqta qaladı dep eseptelinedi. Allah aýtadı: «Şın mäninde Allah Oğan serik qosqandı keşirmeýdi, odan basqasınıñ (nemese: odan kişiniñ) barlığın keşiredi, eger qalasa» (Nïsa süresi, 48-şi ayat)
Allahtıñ körkem-esimderi[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Muxammed paýğambar aýtqan: «Şın mäninde Allahta 99 esim bar — birsiz jüz. Kimde-kim olardı sanap şıqsa jännätqa kiredi» («Saxïx äl-Buxarï»: «Tawxïd kitabı»; «Saxïx Mwslïm»: «Zikir, duğa jäne täwbe babı»; «Mwsnad Axmad»: «Äbw Hwraýradan kelgen esim-sïpat xadïsteri»; «Swnan ät-Tïrmïzï»: «Paýğambardan kelgen duğalar babı»; «Swnan Ïbn Madjah»: «Duğa babı»)
Allahtıñ körkem esimderine senw musılmannıñ janına jäne onıñ Jaratwşığa degen ğïbadatına ülken äser etedi. Allahqa jan-tänimen qulşılıq qılwdağı män-mağınanı tabw — bul äserdiñ bir nätïjesi bolıp tabıladı[7]. Sonımen qatar Allahqa senw, Onıñ esim-sïpattarına senw — adam balasına Allahtan qorqınış sezimin uyalatatın eñ ülken faktorlardıñ biri, sebebi adam Jaratwşısın köbirek tanığan saýın, Odan qorqınışı köbeýe beredi.


text:
Bas bet
Saylandı maqala
Ibrayım Yusupov (tolıq atı Ibrayım Yusupovich Yusupov, russha ИбparиM ЮcyпoB, inglisshe Ibrahim Yusupov, 5-may 1929-jıl, Shımbay - 24-iyul 2008-jıl, Nókis) — qaraqalpaq shayırı, XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń iri wákili, awdarmashı hám dramaturg, pedagog. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı. Ózbekstan Qaharmanı (2004-jılı). Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik gimni sózi avtorı. Ádebiy laqabı - Ayaziy.
Ibrayım Yusupovich Yusupov 1929-jıl 5-mayda Qaraqalpaqstan Respublikası, Shımbay rayonı, Azat awılında tuwılǵan. Bolajaq shayırdıń ákesi Yusup (axun) Sayekeev (1875-1931 jıllar) óz dáwiriniń diniy ǵayratkeri hámde iri jer iyesi bolıp, Sovet húkimeti tárepinen quwdalawǵa ushırap, 1931-jılı Túrkmenstanǵa súrgin etilgen hám onnan qaytpaǵan. Anası Xanbiybi eki ul hám tórt qızdı tárbiyalaǵan. Shańaraqtı baǵıwda anasına járdem beriw ushın jas Ibrayım 13 jasınan baslap jumıs islewdi basladı. Qaraqalpaq mámleketlik pedagogika institutında oqıǵan. Instituttı 1949-jılda tamamlaǵan Ibrayım ózi oqıǵan bilim dárgayında ádebiyat páninen sabaq bere basladı.
1961-1962 jıllarda "Ámiwdárya" jurnalı redaktorı, keyingi 3 jıl SSSR Pánler Akademiyası Qaraqalpaq filialınıń N. Dáwqaraev atındaǵı til, ádebiyat hám tariyx institutında ilimiy jumıs alıp bardı. 1965-1980 jıllarda Qaraqalpaq ASSR jazıwshılar awqamına basshılıq etken. Onıń baslaması menen SSSRdıń kóplegen qalalarında, atap aytqanda, Moskva, Kiev, Alma-Ata, Vilnyus hám basqa qalalarda birinshe márte Qaraqalpaq mádeniyatı kúnleri ótkerildi. 1980-1988 jıllarda "Sovet Qaraqalpaqstanı" (házirgi atı "Erkin Qaraqalpaqstan") gazetasında bas redaktor boldı. Dawamı...
Wikipedia haqqında
- Wikipedia - bul ashıq enciklopediya bolıp, hár bir qálewshi bul enciklopediyada qatnasıp, óz úlesin qosıwı múmkin.
- Eger siz Wikipedia joybarlarında birinshi márte bolsańız, Maqala jazıwshılar ushın qısqa qollanba menen tanısıp shıǵıwıńızdı másláhát beremiz.
- Demek siz Wikipediada maqala jaratıw qaǵıydaların álleqashan ózlestirgensiz, biraq qanday maqala jazıwdı bilmey turıpsız. Onda Hámme Wikipedialarda bolıwı tiyis maqalalar dizimi menen tanısıp shıǵıń, bálkim sol jerde ózińizge qızıqlı bolǵan maqalalar atamaların tabarsız.
- Qaraqalpaqsha Wikipediada maqalanı qaraqalpaq tili imla qaǵıydalarına tolıq boysınǵan halda, qátesiz jazıwǵa háreket etiń. Bul jerde basqa tillerde jazıw qadaǵan etiledi hám olar administrator(lar) tárepinen talqılawsız óshiriledi.
- Wikipediaǵa úles qosıwdı baslawıńızdan aldın ózińizge akkaunt jaratıwıńızdı másláhát etemiz.
- Maqala jaratıwdan aldın sol atamadaǵı maqala álleqashan jaratılǵan yamasa jaratılmaǵanlıǵın tekserip kóriń. Onıń ushın usı bettiń joqarǵı oń jaǵında jaylasqan "Wikipediadan izlew" tekst maydanına maqala atamasın jazıp, "Izlew"di basıń. Eger siz saylaǵan atamadaǵı maqala ele jazılmaǵan bolsa, onı jaratıw ushın tómendegi tekst maydanına maqalańızdıń atamasın jazıp, "Maqala jaratıw"dı basıń.
Jańalıqlar
Tawlı Qarabaqtıń blokadası • Rossiyanıń Ukrainaǵa basqını • Narazılıq kórinisleri (Izrail • Franciya) • Jaqında álemnen ótkenler
- Riku Miura (súwrette) hám Ryuichi Kihara figuralı ushıwdıń muz ústinde oyın jónelisi boyınsha jáhán chempionı boldı.
- Mesut Özil futbolshılıq iskerligi tamamladı.
- Everything Everywhere All at Once filmi Oscar kinosıylıǵınıń 7 jónelisinde jeńimpaz boldı.
- AQShtaǵı eń iri banklerden biri sanalǵan Silicon Valley Bank bankrot boldı.
Bilesizbe?
- Islandiyadaǵı vulkan atın dúnya xalqınıń tek 0.005 payızı tuwrı ayta aladı.
- Alfred Nobel teoriyalıq pánlerge qızıqpaǵanı ushın matematiklerge Nobel sıylıǵın beriwdi shólkemlestirmegen ("muxabbatı matametik penen qashıp ketkeni ushın" degen gáp bolsa ańız).
- Ravshan Ermatov (súwrette) futbol boyınsha jáhán chempionatların eń kóp basqargan tóreshi retinde Ginness rekordlar kitabına kiritilgen.
- Avtomobil áyneklerin qaraytıw — qılmıs emes.
- Kompyuter tıshqanshasın isletiw múmkin bolǵan dáslepki kompyuter Xerox Alto bolǵan.
- Ádebiyat boyınsha eń jas Nobel sıylıǵı iyesi Rudyard Kipling bolǵan.
Kategoriyalar
Basqa da joybarlar
WikiTiller
-
1,000,000+ maqala
-
250,000+ maqala
-
50,000+ maqala
-
1000+ maqala


text:
Muxbirimiz erkin tarim
2010-03-23
Bu bayram türkiyide 3 - ayning 18 - künidin 30 - künigiche tebriklinidu. Türkiyining enqere shehiride 3 - ayning 18 - küni we 22 - küni ikki chong pa'aliyet ötküzüldi. Bu pa'aliyetlerge sherqiy türkistan medeniyet we hemkarliq jem'iyiti mes'ulliri we proféssor doktor alimjan inayet resmiy teklip boyiche qatnashti.
Xelq'araliq bu pa'aliyetlerde qazaqistan, azerbeyjan, türkmenistan, tataristan, bashqurdistan we sibiriyidiki türkiy milletlerdin ilim ademliri qatnashti we öz milletliridiki noruzni anglatti. Kéyin chidir qurup öz medeniyetlirini tonushturdi. Uyghurlarmu buni purset bilip Uyghur medeniyitini we Uyghurlarning bügünki weziyitini anglatti.
Bu heqte proféssor doktor alimjan inayet we xeyrullah efendigil ependiler bilen söhbet élip barduq.
Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.


text:
Mostafa Cämilev
Mostafa Abdülcämil Cämilev (Qırımoğlu) (qırımtatarça Mustafa Abdülcemil Cemilev (Qırımoğlu), 1943, Qırım) - qırımtatar milli xäräkäteneñ kürenekle wäkile häm citäkçeläreneñ berse, säyäsätçe, xoquq yaqlawçı, sovet dissidentı, Qırımtatar Milli Mäclese räise (1991-2013).
Nansen premiäse (1998), Törkiäneñ Cömhüriät Ordenı (2014)[1], Polşanıñ «Solidarność» häm başqa premiälär häm büläklär iäse.
ЭчTәлek
Qazanışlar[үзrәp 2000 Tү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Barlıq ğömeren Mostafa Cämilev qırımtatar xalqı xoquqları öçen köräşkä bağışlıy. Sovet çorında üz xalqın watanına qaytaru öçen köräş alıp bara, dissidentlar rätenä kertelä[2]. Sovetlar Berlege tarqalu aldınnan Qırımğa qayta, Qırımtatar Milli Mäclesen citäkli, 2014 yılda Qırımnıñ Rusiägä quşılğanınna kisken qarşı çığa[[3].
Watanpärwärlege öçen Mostafa Cämilevne «Qırım ulı» (kыpыMTaT. Qırımoğlu) dip atıylar. Anı berniçä tapqır Tınıçlıq öçen Nobel bülägenä täqdim itälär (şul isäptän, 2014 yılda tatar milli xäräkäte wäkilläre tarafınnan[4]).
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mostafa Cämilev 1943 yılnıñ 13 noyäberendä Qırım ASSRnıñ Bozköy awılında (elegräk ğailäse Ay-Serez bistäsennän quıp cibärelgän), daladağı Qırımda dönyağa kilä.
1944 yılnıñ 18 mayında qırımtatar xalqı belän Qırımnan Üzbäk SSR-na sörgengä cibärelgän.
Taşkent şähärendä Aviatözeleş zavodında tokar' bulıp eşlägän. Anda mäktäpne tämamlağaç, aviatsiä zavodında toqär bulıp eşli. 1962 yılda Taşkent irriğätsiä häm awıl xucalığı injenerları institutına uqırğa kerä, läkin annan quıp çığarıla[5].
Xoquq yaqlaw eşçänlege[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1961 yılda Qırımtatar yäşläre berlegeneñ Taşkent bülegen oyıştıruda qatnaşa, anı citäkli. 1969 yılda «Sovetlar Berlegendä keşe xoquqları yaqlawnıñ initsiativalı törkem»ne oyıştıruda qatnaşa. Xoquq yaqlaw ölkäsendä aktiv şöğellänüe öçen 1966-1983 yıllar aralığında altı tapqır qulğa alına. Törmälärdä barlığı yaqınça 15 yıl ütkärä. 1975-1976 yıllarda Omsk törmäsendä 303 könlek açlıqnı tota. 1986 yılda azat itelä.
İctimaği häm säyäsi eşçänlege[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1989 yılda ğailäse belän Qırımğa, Baqçasaray şähärenä qayta.
1991 yılda Qırımtatar xalqı Qorıltayı cıyıla. Anıñ utırışında Mostafa Cämilev Qırımtatar Milli Mäcleseneñ räise itep saylana (2013 yılğa qädär).
Ukrainanıñ Yuğarı Radasına berniçä tapqır saylana.
2012 yılda "Batkivçina" saylaw isemlegennän Yuğarı Radağa saylana.
2014 yılda Qırım krizisında Ukraina bötenlegen yaqlıy.
2014 yılnıñ yazında Qırımnıñ Rusiägä quşıluına kisken qarşı çığa. 2014 yılnıñ 12 martında Tatarstan Däwlät Kiñäşçese Mintimer Şäymiev belän oçraşuda Qırım yazmışı turında şöyläşä. Soñraq Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän telefonnan söyläşü ütkärä[6][7]. Läkin Cämilev üz qaraşın üzgärtmäde, Qırım statusı turında referendumda qırımtatar xalqın qatnaşmasqa çaqıra.
1991 yılda Qırımtatar xalqı Qorıltayı cıyıla. Anıñ utırışında Mostafa Cämilev Qırımtatar Milli Mäcleseneñ räise itep saylana (2013 yılğa qädär).
Ukrainanıñ Yuğarı Radasına berniçä tapqır saylana.
2012 yılda "Batkivçina" saylaw isemlegennän Yuğarı Radağa saylana.
2014 yılda Qırım krizisında Ukraina bötenlegen yaqlıy.
2014 yılnıñ yazında Qırımnıñ Rusiägä quşıluına kisken qarşı çığa. 2014 yılnıñ 12 martında Tatarstan Däwlät Kiñäşçese Mintimer Şäymiev belän oçraşuda Qırım yazmışı turında şöyläşä. Soñraq Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän telefonnan söyläşü ütkärä[8][9]. Läkin Cämilev üz qaraşın üzgärtmäde, Qırım statusı turında referendumda qırımtatar xalqın qatnaşmasqa çaqıra.
Öylängän. Qızı häm ike ulı bar.
Qırım xökümäte belän nizağ[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qırım Cömhüriäte Rusiägä quşılğannan soñ Cämilev Rusiä säyäsetenä qarşı çığışlar yasıy, Rusiä köymäläre öçen Bosfor buğazın yabarğa çaqıra.
Matbuğat çaraları beldergänçä Cämilev äfändegä Rusiägä kerü 2019 yılğa qädär tıyılğan, läkin räsmi belderü käğäzen Cämilev almağan.
Qırım Cömhüriäteneñ bügenge citäkçese Sergey Aksönov Cämilevneñ Qırımğa qaytuına ayıruça qarşı çığış yasıy.
Büläklär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Sälcük universitetınıñ maqtawlı xoquq doktorı (1996, Törkiä).
- Nansen premiäse (1998).
- Törkiä Cömhüriäte Ordenı (2014).
- Polşanıñ «Solidarność» premiäse (2014).
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ Mostafa Cämilevkä Törkiäneñ Cömhüriät ordenı birelde
- ↑ OMckий пpoцecc: kak cyдили MycTaфy ДжeMилeBa B 1976-M (pyc.)
- ↑ http://www.azatliq.org/content/article/25418771.html Mostafa Cämilev: "MәckәүHeң kыpыMTaTapлapHы KaзaH Tүpәләpe яpдәMeHдә бyйcыHдыpy cәяcәTe yңMaды"]
- ↑ TaTap oeшMaлapы MocTaфa ҖәMилeBHe Hoбeлb бүләreHә TәkъдиM иTә
- ↑ ДжeMилeB MocTaфa (pyc.)
- ↑ MycTaфa ДжeMилeB: «ШaйMиeB roBopил, чTo cдeлaeT Bce BoзMoжHoe»
- ↑ MocTaфa ҖәMилeB BлaдиMиp ПyTиH бeләH cөйләшTe
- ↑ MycTaфa ДжeMилeB: «ШaйMиeB roBopил, чTo cдeлaeT Bce BoзMoжHoe»
- ↑ MocTaфa ҖәMилeB BлaдиMиp ПyTиH бeләH cөйләшTe


text:
Xabarovsk
Xabarovsk (1893 jılg'a shekem Xabarovka) — Rossiya Federatsiyasındag'ı qala. (1880 j.dan), Xabarovsk u'lkesi orayı, Amur da'ryasının' on' jag'asındag'ı port. Uzaq shıg'ıstın' a'hmiyetli transport jolları tu'yini. Temir jol stansiyası. Aeroport bar. Xalqı sanı 583,1 mın' adam (2002). qala 1858 jıldan Xabarovka a'skeriy postı tiykarında payda bolg'an, 1880 jıldan Primorye wa'layatının' administrativ orayı. 1884 jıldan Priamurye general-gubernatorlıg'ı orayı. 1893 jıldan worıs sayaxatshısı Ye.P.Xabarov sharap 1000 na X. dep atalg'an. 1902 jılda Xabarovskda "Arsenal" a'skeriy zavodı qurılg'an. 1904 jıldan Amur a'skeriy flotının' bazası. 20-a. baslarında X. Uzoq shıg'ıstın' iri sawda orayına aylandı. 1926—38 jıllarda Uzaq shıg'ıs u'lkesı orayı. Mashinasazlıq ha'm metallsazlıq (stanoksazlıq, kemasazlıq ha'm keme on'law, kabel ha'm b. zavodlar), neftdi qayta islew, jenil, azıq-awqat sanaatı ka'rxanaları bar; qurılıs materialları islep shıg'arıladı, ximiyafarmatsevtika zavodı xizmet ko'rsetedi. 8 joqarı oqıw jurtı, 7 u'n-t institut, 3 teatr, u'lketanıw, a'debiyat, muzeyler, teleoray bar. qala a'tirapinda 3 sanatoriya, dem alıw orayı bar.


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (12 fevral, 1809 - 19 aprel, 1882) inglis naturalisti (ta'biyat izertlewshisi) bolg'an. Ol evolyutsiya teoriyasın usınıwı menen belgili. Bul teoriya boyınsha barlıq tiri organizmler ulıwma bir tu'birden kelip shıqqan. Onın' aytıwı boyınsha, organizmler toparı en' jaqsı iykemlesken yamasa en' a'wmetli organizmlerdin' kemirek u'yrenisken organizmlerden ta'biyiy tu'rde saylanıp alınıw usılı menen o'zgergen. Ol ja'ne, geybir organizmlerdin' jaqsı iykemlesiwi mutatsiya (genler o'zgerisi) arqalı payda bolg'an normal o'zgerislerdin' sebebi ekenligin aytıp o'tken. Geybir o'zgerisler organizmlerdi a'wmetlirek qılıwı na'tiyjesinde, organizmnin' tiri qalıwı ushın ko'birek mu'mkinshilik jaratılıwı ha'm keyingi na'silge beriliwi mu'mkin. Organizmnin' jasaw da'rejesinin' to'menlewine sebepshi bolg'an o'zgerislerdin' keyingi na'silge beriliw mu'mkinshiligi to'men ha'm ol tez arada o'lip ketiwi ku'tiledi.
Ol bul teoriya haqqında birinshi ret 1838-jılı oylanadı. Tariyxshılardın' shamalawı boyınsha, onın' teoriyanı alg'a su'rmegenliginin' sebebi ol din haqqında sorawlardı tuwdınan ha'm adamlar bul teoriyanı unatpawınan qorqtı. Solay etip ol 1859-jılg'a shekem, basqa ilimpaz Alfred Wallas usınday pikirge iye ekenin esitpegenge shekem, baspadan shıg'armaydı. Wallas o'z pikirlerin baspadan shıg'arıwg'a jaqın edi, solay etip Darvin ol menen birge lektsiya beredi, keyin kitabın baspadan shıg'aradı. Kitaptın atı Tabiyiy tan'law usılı arqalı tu'rlerdin' kelip shıgıwı yamasa Jaqsı tu'rlerdin' jasaw ushın gu'reste saqlap qalınıwı edi. Bul kitap qısqasha Tu'rlerdin' kelip shıg'ıwı dep te ataladı.


text:
Victor Hugo
Victor-Marie Hugo (26 fevral, 1802 – 22 may, 1885) Fransiyalı shayır, dramaturg, jazıwshı, politik, insan huqıqları qorg'awshısı ha'm Fransiyadag'ı romantizm ha'reketinin' bas wa'killerinin' biri bolg'an.
Fransiyada Hugog'a dan'q birinshi na'wbette onın' poeziyası arqalı kelgen, sonday-aq onın romaları ham pesalarıda ko'pshilik ta'repinen joqarı bahalang'an. Onın' poeziyalarınan Les Contemplations ha'm A'sirler anızı (La Légende des siècles) kritikler ta'repinen ayrıqsha bahalang'an. Basqa ma'meleketlerde onın' en' ataqlı shıg'armaları Biysharalar (Les Misérables) ha'm Notre-Dame de Paris esaplanadı.


text:
Tataristan
Tataristan Cumhuriyeti (tatarca Tatarstan Respublikası, rusça Pecпyблиka TaTapcTaH) — Rusiye terkibinde bir türkiy cumhuriyettir. 1991 senesi avgust 30-da azatlığını qazanğandır. Ancaq azatlığı Rusiyece tanılmağandır. 3 600 000 ealisi olğan cermay ve maden zengini bir memlekettir.
Paytaht Qazan 1000 senelik bir şeerdir. Diger balaban şeerleri Yarçallı, Bögilme, Elmet, Çistaydır. Eali sıqlığı 54 kişi/km2. 2010 senesinde ealisiniñ 53,24% Tatar, 39,71% Rus, 3,08% Çuvaş edi.
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qazan Tatarları, Edil-Qama Bulğarlarınen XIII asırda Orta Asiyadan köçken Qıpçaqlarnıñ torunlarıdır. Bulğarlar VII asırda bu ülkege yerleşmege başlağan IX as 1000 ırda devlet qurğanlardır. 922 senesinde İslâmnı qabul etkenlerdir. Moğol aqınlarından soñra qurulğan Altın Ordu devletiniñ akimiyeti astına kirdiler. XV asırnıñ ekinci yarımında Altın Ordu devleti yıqıldı. Bu regionda Qazan, Qırım, Qasım, Hacı Tarhan Hanlıqları ve azat Noğay Ordusı ortağa çıqtı. Uzun sançışmalardan soñ Ruslar Qazan Hanlığını yıqtı (1552). 1917 inqilâbı Rusiyede çarlığınıñ yıqılmasına ve keniş siyasiy faaliyetlerge sebep oldı. Bütün Rusiye musulmanlarınıñ qurultayı toplandı ve ilk sefer Rusiyeniñ atamağanı bir müfti saylandı. 1917 iyüninde Qazanda toplanğan qurultayda "İçki Rusiye ve Sibir Musulman Türk-Tatarlarınıñ" muhtariyeti ilân etildi. 120 kişilik milliy meclis içün saylavlar yasaldı. 1918 senesinde bolşevikler bu devletni yıqtı. Sovet devrinde tatarlarnıñ topraqlarında Tatar Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti (Tatar MŞSC) quruldı. 1991 senesi avgust 30-da azatlığını ilân etse de, bu devlet iç bir devletçe tanılmağandır. Bugünki Tataristan - Rusiye terkibinde bir muhtariyettir.


text:
Arqa Koreya
Koreya Xalıq Demokratik Respublikası (KXDR) ya'kı Arqa Koreya — Koreya yarımatawında, Qubla Koreya arqasında jaylasqan ma'mleket. Maydanı 120,54 m 1000 in' km². Xalqı sanı 24 486 550 adam. Paytaxtı — Pxenyan qalası. 9 ta administratıv provinsıyaga ha'm 4 orayg'a boysınıwshı qalalar (Pxenyan, Keson, Xamxın, Chxonjin). Ma'mleket baslıg'ı — prezident. Ma'mleket hu'kimetının' joqarı organı ha'm nızam shig'arıwshı organı — bir palatalı joqarı Xalıq jıyını esaplanadı.
Geografiyası[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
U'lkenın' maydanı 122.762 km² aymag'ının' 80%-tı tawlardan ha'm jaylawlardan iba'rat. u'lkenın' arqa-batısında orta biyiklıktegı 1000 m bolg'an Kema jaylawı jaylasqan. Bul jaylawdın' arqasında ma'mleketdin' en' biyik shoqqısı bolg'an Pektu tawı (2774 m) jaylasqan.
Tariyxi[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Xalqı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
2008-shı jılg'ı mag'liwmatlarg'a ko're arqa Koreyanın xalqı sanı 24.051.218 adamdı qurag'an .[1] Etnik ta'repten strukturası arqa Koreyanın 99.8%-i koreyalıqlar, 0.2%-bolsa qıtaylılar, yaponlar, vietnamlılar ha'm evropalılardan ibarat.
Ekonomika[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Tiykarg'ı sanaat tarmaqları: qara ha'm ren'lı metallurgiya, mashinasazlıq, Ximiya sanaatı. Qurılıs materialları islep shig'ariladı, ag'ashtı qayta islewshı, ximiya ha'm neft ximyası, toqimashılıq, azıq-awqat sanaatı rawajlang'an. Awıl xojaliginda diyqanshılıq birinshı orında turadı. Salı, texnika eginlerı, paxta, temekı ha'm basqalar jetistiriledı. Elektr energiyası islep shıg'arıladı, ko'mir, temir, rux, molibden, volfram, qorg'asın, mıs, alyuminiy, magniy, altın, grafit, pirit, tuz qazıp shıg'arıladı.


text:
Yeudilik
Yeudilik (ibranice יהודה - Yehudah) - bir tañrılı İbraimiy dinlerniñ ilkidir. Yeudilik peyğamberi Musa. Yeudilikiñ muqaddes kitabı Tevrattır. 2007 senesi tahminiy yeudi ealisi 13,2 million kişi edi. Bularnıñ 41% İsrailde yaşay edi.
Yeudilik, temelleri Tanahta ve Talmud ve diger diniy metinlerde añlatılğan ahlâq ve ilkeleri olğan bir tañrılı bir dindir. Künümizde şimdi barlığını devam ettirgen eñ eski dinlerden birevidir. Yeudilikke keçmek içün mahsus bir merasim kerekmey.
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Yeudi inançına köre tañrı Yeudi halqınen eki aht yasağan emir ve yasaqlarını Tevratta bildirgendir.
Pek Yeudige köre İbraim nebi ilk İbraniydir. Nuh nebiden soñ putperestlikni ilk qabul etmey tek bir ilâhqa inanğan kişi olğanına inanırlar. Tañrı İbraimge oğulları olacağını müjdeler (Yaratılış 15:5). İsmail ve İshaq isimli eki oğlu olur. İshaq tañrınıñ bildirgeni dayın atasınıñ missiyasını devam eter. Kenan Diyarı İshaq nebige tañrı tarafından vade etilgendir. İshaqnıñ oğlu Yaqup Mısırğa köçe. Zamannen Yaqup nebiniñ halqı Mısırlılarğa qul ola. Yakupnıñ evlâtlarından birevi, Musa, halqını Mısırdan qaçırıp Sina Dağına ketire. Mında tañrınıñ oña bergen Tevratnı halqına bere (M.E. 1313 ya da Yeudi taqvimine köre 2448). Olarnı Kenan Diyarına alıp kete. Musanıñ qardaşı Arun ve onıñ soyundan kelgen aqaylarnı tañrı oğlu din adamları olaraq ata (Çıqış 28:1, 2–4).
Yeudiler Kenan Diyarına yerleşeler ve Şiloh (İbranice: Siloh) ibadethanesini yasaylar. Bu ibadethanesiniñ tikili qalğanı 300 yıl boyunca Yeudiler tañrı tarafından çeşit müsibetler ve işğallernen sınalalar. Sapqınlıqları töpege yetkende tañrı Kenan Diyarınıñ şarq-cenüp yalılarında yaşağan Filistinlilerniñ Şiloh İbadethanesini elge keçirmelerine musaade ete. Yeudiler diger milletler dayın bir devlet qurmağa isteyler. Vilâyette zaman içinde küçlengen Yeudiler akimler vaqtından soñra bir Yeudi qırallıqnı quralar ve başına Yeudilerniñ qıralı olaraq Şaul keçe. Şaulnıñ ölüminden soñ, Yeudi Qırallığınıñ başına Davud (David Ha-Meleh) keçe. Davudnıñ ölmesinen Yeudi Qırallığınıñ başına Davudnıñ oğlu Suleyman (İbranice: Şlomo Ha-Meleh) keçe. Suleyman vaqtında Yeudi Qırallığı altın çağlarını yaşay. Qudus şeeri Yeudilerniñ eñ balaban şeeri alına kele. Suleyman Qudusqa (Yeruşalayim) Suleyman Mabedi (Beth Hamikdaş) denilgen balaban bir mabet yasata. Beth Hamikdaşnıñ bugün tek Ğarbiy Divarı sağlam qalğandır. Bu divarğa Ağlama Divarı denile.


text:
Ğäysä päyğämbär
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ğäysä (İsa), İslamda Möxämmät päyğämbärdän alda kilgän päyğämbär.
Ğaysa Mäsix (Jesus Christos) - Xristianlıqta Xoday häm Qotqaruçı, Çirkäwgä nigez saluçı häm anıñ Başlığı.
Qor'ändä Allah'ğa yaqın toruçılarda. Anıñ aşa İncil iñderelgän. İslam dine öçlelek (Troitsa) täğlimatın tanımıy; Ğäysäneñ cismani ülemen inkär itä häm anı kükkä aşqan, axırzaman aldınnan yänä cirgä qaytaçaq dip faraz qıla.
İncil buyınça 33 yäşlek Ğäysä Mäsix Taw wäğäzen äytep, xristianlıqnıñ töp nigezlären taswirlağan, xalıqta zur dan qazanğan. Yähüd ruxaniları Ğäysä populärlığın kürep, aña qarşı köräş itä başlağan. Ğäysäneñ ber uquçısı qaznaçı Yähüd İskariot (İuda İskariot) Ğäysäne yähüd ruxanilarına 30 kömeş täñkädä satqan. Ğäysä Mäsix qulğa alınğan bulğan häm Rim imperiäseneñ Yähüd wiläyäte prokuratorı Pontiy Pilat xökemenä cibärelgän. Pontiy Pilat Ğäysäne üterügä qarşı bulğanğa qaramastan, Ğäysäne cäzalap üterügä cibärergä mäcbür bulğan.
Xökem buyınça Ğäysä Mäsix İerusalim yanındağı Peläş tawında täregä qadaqlanğan bulğan, şunnan täre - xristianlıqnıñ simvolına äwerelgän.


text:
Kimmerler
Kimmerler - 3000 yıl evel Qara deñizniñ şimalinde yaşağan, milâttan evel VIII asırnıñ soñunda Skitlerniñ ücümlerinden qaçaraq Anadoluğa köç etken bir İnd-Avropa halqı.
Herodotosqa köre milâttan evel VII ve VIII asırda Şimaliy Kavkazda şimdiki Rusiye ve Ukraina vilâyetinde yaşağan atlı köçebe Kimmerler, Skitlerniñ basqısınen yurtlarını terk etip Kavkazdan Anadoluğa kirdiler.
Qara deñiz şimaliy yalılarındaki atiqiy qazılardan kimmerler ile bağlı çoq az bilgige rastlanğandır. Amma katakomb medeniyetinden soñ ortağa çıqqan srubnaya medeniyetinen beñzerlikler taşımaqtadır.


text:
Saqlar
Saqlar (bor. farsı Sakā, yunança Eάkaι) — BEQ I meñyıllıqta Üzäk Aziädä torğan küçmä häm yarımküçmä iran telle qäbilälärneñ urtaq ataması.
Saqlar häm massagetlar skif xalıqlarınıñ könçığış törkemenä qarağannar dip sanala.
Saqlar qäbiläläre Herodot häm f 1000 arsı kitaplarında telgä alına, läkin saq törkemnäre törleçä yörtelä:
- saqlar-haomavarga
- saqlar-tigrahauda (Dariy I yazması) - Tän-Şän taw itägendä yäşägännär, yış qına massagetlar belän tiñläşä.
- saqlar-paradaraya - "diñgez (yılğa) artında torğan"
- saqlar-parasugudam - "Sogdiana artında" - Sırdäryä, Amudärya yılğaları tübän ağımında torğan.
Yunannar saqlarnı "Aziä skifları" dip yörtä. Farsılar saqlarnı "qüätle ir-atlar" dip ata.
Taswir[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Fänni ädäbiät buyınça Seber, Qazaqstan, Üzäk Aziädä torğan qäbilälär saqlarğa qarağan.
Qara diñgez tönyaq yarı buyı skiflarınnan ayırmalı bularaq saqlarğa yunan yoğıntısı bulmağan.
Saqlar utraq-küçmä tormış räweşen alıp barğannar, Qazaqstanda döyä ürçetkännär.
Tarixta saqlar ike patşabikäse iseme - Zarina häm Tomiris qalğan.
İssıq qurğanında tabılğan "altın adäm" - saq patşası tantanalı kieme bulğan dip sanala.
BEQ VI-V ğasırda saqlar ber öleşe Axämenid näselennän farsı patşaları tarafınnan yawlap alınğan, xättä Marafon bäreleşendä qatnaşqan.
Saqlar Parfi 1000 ä patşalığın buldıruda rol uynağan.
BEQ II ğasırda saqlar ber öleşe Hindstanğa küçengän.
Törki xalıqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törki xalıqlarnıñ qayber belgeçläre qaraşları buyınça saqlar - törki xalıqlarnıñ babaları bulğannar.
Urıs belgeçläre bu qaraşqa qarşı çığa. Urıs qaraşına qarağanda eftalitlar - aq hunnar häm saqlar törki xalıqlar basımı arqasında İranğa häm Hindstanğa küçep kitkänder.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ГepoдoT. ИcTopия. I 153; III 93; VI 113; VII 9, 64, 96, 184; VIII 113; IX 31, 71, 113.
- Бoлbшaя CoBeTckaя ЭHциkлoпeдия
- Ckифckиe ropoдищa 1975 T. H. Bыcoцkaя
- Ckифы. ИcTopия.
- Scythian mummy shown in Germany
- Ckифckий paздeл B «Eщe oдHoй OCR-библиoTeke»
- Kyлb-Oбa B пpoekTe «PekoHcTpykция» «HoBoro ГepoдoTa»
- ИcTopия и kyлbTypa ckифoB.
- B. MypзиH KpaTkaя иcTopия ckифoB
- BecTи.py: Ha AлTae oбHapyжeHы дpeBHeйшиe ckифckиe зaxopoHeHия, koTopыM okoлo дByx Tыcяч лeT (20.07.2011)


text:
The Economist
The Economist (Tatarça: "İqtisatçı", Urısça: "ЭkoHoMиcT") - ingliz telendä çığa torğan säyäsi, iqtisadi häm xalıqara yañalıklarğa bägışlanğan atnalıq basma. Ul "The Economist Newspaper Ltd" şirkäte tarafınnan Londonda çığarıla. 2006. yıl sannarı buençä atnalıq tirajı - 1 million nösxägä yaqın. Şulay itep, "The Economist" dönyanıñ in popular basmalar rätenä kerä.
"The Economist"nıñ maqsatı - "alğarışqa iltä torğan intellektual'lek häm täräqqiätne totqarlıy torğan samimi dorfalıq arasında bulğan köndäşlektä katnaşu". Basmada kübesença iqtisat, säyäsät, eşmäkärlek, finanslar, fän, texnologiyä häm sänğätkä qarağan yazmalarnı tabıp bula. "The Economist" dönyanıñ aldınğı qaraşlı keşeläre, liderlar arasında tirän ixtiram qazana.
Basma xezmätkärläre "The Economist"nı gäzit dip atasa da, ul atnalıq surätta, jurnal formatında çığa. 1928 yıldan birle "The Economist"nıñ xıyssäläreneñ yartısı "Financia 1000 l Times" gäzite qulında. Qalğan yartısına bäysez keşelär xuca. Basma citäkçelegeneñ bäysezlege, Board of Trustees yärdämendä buldırıla.
Basmanıñ qızıqlı yağı - berniçä Fikerlär-Uylanular (Op-ed) rubrikalarınıñ buluında. Härber Fiker-Uy rubrikası aerım ber ölkägä bağışlana:
- Bagehot (Böekbritaniyä) - zamanında basmanıñ redaktorı bulıp eşlägän Walter Bagehot isemele şäxesneñ istäleğenä atalğan.
- Charlemagne (Awrupa) - Franklar imperiyäsen oeştıruçı Charlemagne patşa istäleğenä atalğan.
- Lexington (AQŞ) - Amerika Azatlığına Suğış başlanğan Lexington, Massachusetts töbäğe iseme belän atalğan.
- Buttonwood (finanslar) - zamanında Wall Street eşmäkärläre cíılırğa yaratqan buttonwood ağaçı iseme.
"The Economist" basmasın dönyada Big Mac Index`ın bastıruçı bularaq ta belälär. Bu indeks, törle illärdä satıla torğan McDonalds Big Mac`nıñ bäyälären çağıştıru yulı beläñ waluta kursın täğaenlärgä mömkinçelek birä.
Redaktorlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- James Wilson 1843–1857
- Richard Holt Hutton 1857–1861[5]
- Walter Bagehot, 1861–1877[6]
- Daniel Conner Lathbury, 1877–1881[7]
- R. H. I. Palgrave, 1877–1883
- Edward Johnstone, 1883–1907[8]
- F. W. Hirst, 1907–1916
- Hartley Withers, 1916–1921
- Sir Walter Layton, 1922–1938
- Geoffrey Crowther, 1938–1956
- Donald Tyerman, 1956–1965
- Sir Alastair Burnet, 1965–1974
- Andrew Knight, 1974–1986
- Rupert Pennant-Rea, 1986–1993
- Bill Emmott, 1993–2006
- John Micklethwait, 2006– xäzerge köndä


text:
Yaña İqtisadi Säyäsät
Yaña İqtisadi Säyäsät (NEP) (Urısça: HЭП – HoBaя эkoHoMичeckaя пoлиTиka ), 1921 Yılnıñ martında RKP(b)'nıñ 10. qorıltayında qabul itelä; Xärbi Kommunizm säyäsätenä almaşqa kilä. Töp eçtälege: prodrazvörstkanı prodnalog (çiklängän külämendä salıp tüläw) belän alıştıru, bazar mönäsäbätlärennän, yallanğan xezmättän, törle räweştäge milektän häm citeşterü çaraların arendalaw mömkinlegelärennän faydalanu. Tatarstanda xucalıq apparatın üzgärtep qoru ğämälgä aşırıla, sänäğät xucalıq isäbenä küçerelä.
Şartlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qanqoyğıç Watandaşlar suğışınnan soñ Sovet Rusiäneñ iqtisadı bötenläy cimerelgän diärlek. Vladimir Lenin 1921 yılda Yaña İqtisadi Säyäsäten başlarğa mäcbür bula, xosusıy şirkätlär açıluı röxsät itelä.
Üzleklär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Trest häm sindikatlar, kanton citeşterü berläşmäläre sisteması sänäğätne bazar mönäsäbätläre belän bäyli. 1922 yıl başında 10 trest (Lesotrest, Metallotrest, Pişçetrest, Silikattrest, Tatvalenka, Tatşveytrest, Elektrotrest h.b.); 7 kanton citeşterü berläşmäse (Alabuğa, Bua, Bögelmä, Mamadış, Spas, Çallı, Çistay) isäplänä. Qayber wağraq citeşterü şirkätläre elekke xucalarına qaytarıla. 41 ere sänäğät şirkäte arendağa, ş.i. 23e xosusí milek xucalarına birelä (1922). Däwlät, xosusí, kooperativ-kümäk säwdä itü törläe barlıqqa kilä. NEP töbäktä Berençe Bötendönya, Grajdannar suğışlarında cimerelgän xalıq xucalığın tiz arada torğızuğa, 1921-1922 yıllardağı açlıqnı, 1922-1923tä igen uñmaw säbäple kilep tuğan qıtlıqnı beterügä kiterä. 1920-yıllar axırında xalıq xucalığın industrializatsiäläşterü häm krestiän xucalıqların kümäkläşterü barışında NEP ğämäldän çığarıla.
Qazanışlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1921-1926 yıllarda sänäğät citeşterü indeksı 3 tapqırğa arta, awıl xuçalığı citeşterüe 2 tapqırğa arta häm 1913 yılğı kürsätkeçlärne 18%qa arttırıp ütägän. Sänäğät tawarları öçen kümärtäläp bäyäläre 26%qa kimegän.


text:
Sarmatlar
Sarmatlar - M.E. VI-IV asırlarda Orta Asiyadan Ural dağlarına doğru, soñra cenübiy Rusiye ve şimaliy Kavkazğa, daa soñra Balqanlarğa cayılğan bir Türk tilli[1][2][3][4] halqtır.
M.E. IV asırda Don özenini aşıp Skit topraqlarını işğal ettiler. Neron zamanında Roma topraqlarına keldiler. M.S. I asırnıñ başınace Romanı tehdit etmege devam ettiler. III asırda Sarmat topraqlarınıñ çoqusı Got işğaline oğradı. 370 senesinden soñraki Hun köçleri Sarmatlarnı ortadan köterdi. VI asırda tarihtan silindiler.
Medeniyet[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Sarmatlar, onıñ içün atlarını qurban etkenleri bir ataş tañrısına tapa ediler. Sarmat qızları yaşlarnen beraber sançışır edi. Başlardaki matriarhal yaşayış deñişti ve bir erkek monarhiyası teşkil olundı. Zengin ölüler içün qazılğan mezarlarğa degerli eşyalarını qoyar ediler.
- ↑ (William Hearth, ORMUS: Timeline of Ancients, 2007, s.174)
- ↑ Zakiev M. Z., Problems of the history and language, Who are the Alans?, Kazan, 1995
- ↑ Mirfatih Zekiyev Türklerin ve Tatarların kökeni syf; 143-178 Selenge yayınları Ağustos 2007
- ↑ H. Celâl Güzel, Ali Birinci, Genel Türk tarihi, 1. cilt, Yeni Türkiye, 2002


text:
Birinci Cian cenki
Birinci Cian Cenki XX asırnıñ başında olıp keçti. 1914 senesi iyül 28 künü başlnadı. Bir qaç künden soñ bu cenk cian cenkine çevirildi. Dört yıl ve üç ay devam etken (1918 senesi noyabr 11 künü bitti) cenkte otuz üç memleket – o devir beşeriyetiniñ seksen yedi fayızı – iştirak etti.
Cenk yılları iqtisadiy vaziyet ep kerginleşe edi. Fabrikalar qapala, fiyatlar öse, köyler harabe alda ediler. Bu devirde devletke itirazlar ve inqilâbiy ğayeler arta edi. Tek Ukrainada 1915 senesi 117 iş taşlav (зaбacToBka), 1916 senesi – 218 iş taşlavlar olıp keçti. İş taşlavlarda 240 000 işçi iştirak etti.


text:
İspaniya
İspaniya (İspansha. España), ra'smiy atı — İspaniya Patshalıg'ı inglis Spain) — Evropanın' qubla-batısındag'ı Ma'mleket. Pireney yarımaralının' u'lken bo'legin iyeleydi. Maydanı: 504,030 kv. km. Xalqı sanı: 46,505,963 (Iyul 2010 j.) Paytaxtı - Madrid qalası. İspaniya, Portugaliya Gibraltar Marokko Arqa Afrikada Frantsiya ha'm Andorra ma'mleketleri menen shegaralas. İspaniyanın' arqa ha'm batısında Atlantika okeanı, ha'm qubla ha'm shıg'ısınan Orta jer ten'izi jaylasqan. İspaniya administrativ jaqdan 50 wa'layatqa bo'linip, 17 avtonom wa'layatqa birlesken. İspaniyanın' Afrikadag'ı avtonom qalaları Seuta ha'm Melilya esaplanadı.


text:
Ta'jikler
Ta'jik xalqının' kelip shıg'ıwı (etnogenezi) [o'zgertiw]
Ta'jik xalqının' ata-babaları b.e.sh. birinshi mın'ınshı jılları Ta'jikstannın' tawlı ha'm tegislik jerlerinde, sonday-aq, O'zbekstannın' Zarafshan, Qashqadarya, Fergana oypatılıg'ında jasag'an İran tilindegi sak h.t.b. qa'wimlerden qa'liplesken. Etnonim "ta'jik", VIII a'sirdegi Orxan jazba esteligindegi "tazik" etnonimi menen baylanıslı, "ta'jik" etnonimi menen tat etnonimde o'z-ara baylanıslı. "Tat" etnonim otırıqlı o'zinen burıng'ı ma'deniyatlardı qabıl etken, tu'rki xalqın an'latqan. Al "ta'jik" etnonimi İran tilindegi xalıqtı an'latqan. Da'wirlerdin' o'tiwi menen Orta Aziyanın' tu'sliginde ha'r babasında jasawshı "tat", "ta'jik", "chag'atay" etnonimleri etnikalık g'ana ma'nisin an'latbag'an. Al ol etnonimler arasındag'ı xojalıq ma'deniy quramalı baylanıslardı an'latqan. Olardın' qaysı tilinde so'ylewin esapqa almag'an. Tu'rki qa'wimlerdin' ko'beyiwi menen otırıqlı xalıqtın' ko'pshiligin ta'jik dep atag'an.
Eski jazba estelikler Ferganada - parkanlar, eki darya ortalıg'ında ha'm Zarafshan, Qashqadarya tarmaqlarında - sogdianlılar, ha'zirgi Ta'jikistan tegislerindegi ha'm Arqa Afganistanda - Baktrialılar, Pamir - Altay ha'm Fergana tawlı jerlerinde Sak qa'wimleri jasag'an. Bulardın' ba'ride ta'jik xalqının' qa'liplsiwine qatnasqan. Ko'rsetilgen walayatlar b.e.sh. VI a'sirlerde Persiya imperiyası Axamenidlerge qaraslı bolg'an. Al b.e.sh. IV a'sirlerde Aleksandr Makedonskiy jawlap alg'an. Ol o'lgennen son' onın' Shıg'ıstag'ı ma'mleketi qulap, bir neshe mayda ma'mleketke bo'linedi. B.e.sh. III a'sirlerde Baktriya ha'm Sogdiana jerlerinde Grek-Baktriya patshalıg'ı du'zilgen. Strabon ha'm Qıtay jazba derekleri Baktriya ha'm Sogdiana xalıqları b.e.sh. II a'sirde sırt el ustemligine qarsı, o'zlerinin' erkinligi ushın azatlıq ha'reketler islegen. Bul ha'reketlerge massagetlerde bir bo'legi toxarlar bul ha'reketke ko'birek qatnasqan. Bulardın' azatlıq ha'reketlerinin' na'tiyjesinde Grek-Baktriya patshalıg'ı quladı. Son'g'ı da'wirlerdegi jazba derekler ol eldi endi Toxaristan dep atadı. Toxarlar Baktriyalılarg'a qosılıwı menen olar Ta'jik xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnastı.
IV-V a'sirlerde Orta Aziyag'a, sonın' Sogdiana jerinde ha'm Toxaristang'ada arqadan etnikalıq toparlar "Aq gunnılar" - xianitler, kidaritler ha'm eftalitler keledi. VI-VII a'sirlerde, tu'rk kaganatı da'wirinde bul jerlerge tu'rkler keledi. Bul qa'wimler birigip sasanidli İran patshasının' jawlap alıw siyasatına qarsı gu'resti. Kelgen qa'wimlerdin' ayırım bo'lekleri jergilikli xalıqlarg'a aralastı. Arablardın' Orta Aziyanı jawlap alıw da'wirinde, VIII a'sirde Ta'jikistanda tiykarınan 3 etnikalıq wa'layat boldı: Sogdianlar - arqada, Zarafshan basseyninde, Toxaristan - tu'slikte, Amudaryanın' joqarg'ı jag'alarında, Fergana - arqa shıg'ısta. Bir Qıtay sayaxatshısı, 630-jılı Orta Aziyada bolg'an. Onın' ko'rsetiwinshe Sogdianalılar menen toxarlardın' shegarası Baysın tawına jaqın bolg'an. Bul 3 wa'layattın' etnikalıq quramı quramalı bolg'an. Olarda İran tilindegi qa'wimler menen birge tu'rki tilindegi qa'wimlerde bolıp, bularda ta'jik xalqının' etnogenezinin' qa'liplesiwine qatnasqan. Sogda, Toxaristan ha'm Fergana wa'layattın' ma'deniyatlarında o'zgeshelikler bolg'an. Ol o'zgeshelikler jazıwlarında, aqshalarında, dinlerinde bolg'an. Sogdianlılardın' a'jayıp esteliklerine Varaxsha, a'yyemgi Pendjikent, Mug tawında qulag'an qorg'an qaldıg'ın h.t.b. Ma'selen, VIII a'sirge shekem Toxaristanda buddizm o'mir su'rgen. Sonday-aq, Toxaristanda arqa İndiya ma'deniyatının' ta'siri bolg'an. Ta'jikistannın' tusligindegi Baktriyadan XIX a'sirdin' 70-jılları xalıqtan "Amudarya o'ljasın" satıp alg'an. O'lja altınnan islengen zatlar Sak-a'sker, ol ko'rinis altın taxtayg'a oyıp salıng'an, b.e.sh. VI-V a'sirlerge tiyisli estelikler. Bul o'ljalar arasında to'rt at jegilgen, olarda adamlar otırg'an, altın "arba" ko'rinisin elesletetug'ın kishkene zat bar. Bul altın zatlar Orta Aziyanın' jergilikli xalıqlarının' ata-babalarına tiyisli estelikler. Solar az qolları menen islep o'nerin solar arqalı o'zlerinin' ideologiyaların sa'wlelendirgen.
Gissardag'ı Tupxon Sayında jaylasqan mazardan Ta'jikistannın' Baktriya wa'layatının' tariyxı ushın en' a'hmiyetli a'yyemgi estelikler tabılg'an. Ol adamlar Evropalı rasasında bolg'an - a'yyemgi da'wirlerden baslap Tu'slik Ta'jikistanda ko'plegen qa'wimler ha'm xalıqlar kelgen. Bulardın' arasında bir-birine jaqın Orta Aziya xalıqları bolıwı menen birge alıstan kelgen jawlap alıwshılarda boldı. Biraq arxeologiyalıq derekler, bul jerden hesh bir waqıtta bir xalıqtın' ketip, olardın' basqa xalıqtın' payda bolg'anlıg'ın ko'rsetpeydi. Dinler o'zgergen (zoroastrizm, buddizm, islam), til ayrım o'zgeriske ushırag'an. Biraq jergilikli xalıqtın' ma'deniyatı a'yyemgi da'wirden berli o'mir su'rip kelgen. Baktriyalılar, Sogdianalılar h.t.b. jergilikli qa'wimler olardın' birikpeleri ta'jik xalqının' tikkeley ata-babaları bolıp esaplanadı.
Ta'jikistan territoriyası ma'deniyatına ha'm tajik xalqının' qa'liplesken jerlerine qarap arqa wa'layat (Sogda, Fergana) ha'm Tu'slik (Baktriya - Toxaristan) dep ekige bo'liw elege shekem saqlang'an. Ma'selen, Gissar tawının' biyik jerinin' eki ta'repinde tajiklerdin' turaq jaylarının' eki tu'ri ko'rinedi. Zarafshan, Fergana ha'm Qashqadarya oazisinde turaq jaylar ushın taslar qollanıladı. Al Tu'slik Ta'jikistanda, Afganistang'a Pakistan ha'm Arqa İndiyag'a Qıtaydag'ıday qalın ılay paqsalardan salıng'an. Olardın' to'belerinde biyik "morılar", olar ishke jaqtılıqta tu'sirgen. Ta'jikistanda waqıttı adam denesine baylanıslı o'lshew usılı bolg'an. Ta'jikistanda bunday tag'ıda bir neshe a'yyemgi miyraslar saqlang'an. Sogda ta'jiklerinde kelinshek, qaraqalpaqlardag'ıday tu'nde uzatıladı. Al Tu'slik Ta'jikistanda a'yyemgi Toxaristan jerinde kelinshek ku'ndiz uzatıladı.
Orta Aziyanı arablardın' jawlap alıwı ha'm xalıqlardın' bir ornınan irkinish etti. Biraq olarg'a qarsı xalıqtın' azatlıq ha'reketleri jergilikli xalıqlardın' o'z-ara ja'mlesiwin tezletti. Samanidler ma'mleketinin' IX-X a'sirlerde du'ziliwi menen tajik xalqının' qa'liplesiwi tamamlandı. Bulardın' qa'liplesiwine İran tilindegilerden basqa tu'rkler, arablar h.t.b. qatnasqan. Demek tajik ataması - otırıqshı xalıq, diyxanshılıq penen shug'ıllang'an, ha'r tu'rli tildegi ha'm rasadag'ı xalıqlardan IX-X a'sirlerde qa'liplesken.


text:
Machu Picchu
Machu Picchu [1] (Quechuaça: Machu Piqchu - İske Tübä; berniqädär İnkalarnıñ Yuğalğan Şähäre dip atala) ul Peruda urnaşqan Kolumb qädärge däwerennän yaqşı saqlanğan taw sırtındağı İnka xäräbäläre. Machu Picchu 2,350 m bieklektä[2] Urubamba Üzäne östennän, Cusco'dan 70 km könyaq-könçığıştaraq. Ğasırlar däwamında tışqı dönya tarafınnan onıtılğan qalıp, 1911. yılda Machu Picchu'nı Yale Üniversitäte arxäologı Hiram Bingham aça, bu urın turında kitap yaza.
Taríx [үзrәpTү]
Machu Picchu İnka İmperiäseneñ tanılğan bilgelärennän berençeder. 1983. yıldan ul UNESCO Dönya Mírası bulıp saqlana.
Şähär Sapa Inca (Böyek İnka) Pachacuti däwerendä, 1440. yıllarda, tözeläder, häm 1532. yılda İspan conquistador'lar tarafınnan basıp aluına qädär anda keşelär yäşilär. Arxäologik qazu eşläre belän elek kolonial dokumentlar Machu Picchu ğädi şähär bulmağanlıqnı kürsätälär, bu şähär İnka aqsöyäkläreneñ síınır urını bula, Rom villaları şikelle. Urında zur saray häm İnka täñrelärenä bağışlanğan ğíbadätxanäläre urnaşıla. Şähärdä iñ kübese 750 keşe yäşägän, häm yañğırlar fasılında, aqsöyäklär bulmağan waqıtında, şähärdä 200 läp keşe yäşäp qala.
Şähär barlıqqa kilüe belän unikal urnaşuğa burıçlı: Machu Picchu artınnan taw şäwläläre kükkä qarawçı İnkanı oxşí, häm iñ biek tübä, Huayna Picchu (dimäk Yäş Tübä) şundí İnkanıñ borını bula. It is thought that the site was chosen for its unique location and geological features. It is said that the silhouette of the mountain range behind Machu Picchu represents the face of the Inca looking upward towards the sky, with the largest peak, Huayna Picchu (meaning Young Peak), representing his nose. Tübä Qoyaşnı bäyläw bağanası isemendä dä mäğlüm.
1913. yılda National Geographic Society üz Äpril çığarlışı Machu Picchu'ğa bağışalana.
2003.tä Machu Picchu'ğa 400'000 keşe bara, UNESCO turizmdan zíannı qurqıptuın belderde. Peru başlıqları uylawınça, problem yuq, çönki Machu Picchu bik yıraq häm barırğa qíın urın, turizmğa tabiği çiklänü bar. [3]. Waqıt-waqıt kanat yulın quyarğa täqdimnäre belän kilälär, läkin alarnı kire qağalar. [4].
Şähär Çili şağire Pablo Nerudanı iñ bilgele "Machu Picchu tübäläre" äsärenä ilhamlandırdı:
Urnaştıru [үзrәpTү]
Machu Picchu Cuscodan 70 km könyaq-könbatıştaraq, Machu Picchu tübäsendä. Ul Perunıñ iñ danlı turistik attraksionı. Taw başınnan Urubamba yılğası üzänenä 600 meterle upqın kürenä. Şundí tabiği saqlanu qorlmalar bulğannan qala urnaştıruı ser bulıp qalğan.
Machu Picchu tíulığı [үзrәpTү]
1981. yılda Machu Picchu tiräseneñ 325.92 quadrat km Perunıñ "Taríxí Tíulığı" bulıp iğlan itelde. Tíulıqta xäräbälär genä tügel, ä böten üzençälekle landşaft, üzençälekle flora häm fauna, mäsälän, orxideälär.
Soñğı fikerlärçä ul İnka llacta'sı bulğan: basıp alğan töbäkläreneñ iqtisadın idarä itüçelär bistäse. İñ matur llacta bulıp, anda iñ previlegiäle İnka aqsaöyäkläre yäşägän. Şulay uq ul Zapa İnca'nıñ yal sarayı, yä observatoriä, yä aorban itü urını bulğan.
Öç büleklär [үзrәpTү]
Arxäologlarça, Machu Picchu'nu 3 zur sektorğa bülep bula: Tíılğan Sektor, Xalıq Sektorı, Ruxaní häm Aqsöyäklär Sektorı.
Töp arxäologik istälekläre: Intiwatana, Töslär Ğibadätxänäse häm Öç Şaqşı Çuyırtaş Bülmäse. Alar Intigä, İnka Qoyaş häm iñ böyek täñresenä bağışlanğan.
Aqsöyäklär Sektorında sözäk urını östendä yortlar räte, qızğılt tösle Amautas (aqsaqallar) yortları, trapetsoid sınlı Ñustas (patşa qızları) bülmäläre.
Kirmän eçendä gaz kameraları da bulğan.
Monumental Mausoleum ul gömbäzle eçele sırlanğan sın. Qorban itü yä başqa ğöreflär öçen qorlığan.
Míğmarlıq [үзrәpTү]
Böten Machu Picchu bínaları klassik İnka şomartıp yaltıratılğan döres sınlı qorı taş stilendä yasalğan. Şundí stilneñ ostaları bulıp, İnkalar taşlarnı ber-bersenä bik tığız caylap quyğannar, izmä qullanmiçä. Bu texnologiä ashlar atala. Taşlar arasına pıçaqnı da qadap bulmí.
İnkalar tägärmäçne belmägännär, şunnan niçek alar bu awır taşlar tawğa taşlagannar zur tabışmaq. Awış yassılıq belän keşelär yözläp etärgännär dip uylanıla. İnkalarda yazu bulmağanlıqtan tözü prosessı turında hiçnindi dokument ta saqlanmağan.
Machu Picchu 140 bínadan tora. Yöz çamasa granittan basqıç aralığı häm bik küp fontan, kanallar belän bäyläşkän. Möğäyen, ber izge çişmädän izge su bu kanallar belän här yortqa ber ber artlı ağağan.
İnka yullar çeltäre [үзrәpTү]
İnka yullar çeltäre Kolubqa qädärege Amerikada iñ qızıqlısı. Böten yullar Cuscoda, il başqalasında oçraşqan. Alarnıñ berse Machu Picchu'ğa kiterep çığarğan. İnkalar ike tör yur ayırğannar: Camino de los llanos (bieklek yulları - diñgez bbuyı yulları) häm Cápac Ñam - taw yulları.
Yañadan açu [үзrәpTү]
1911. yılnıñ 24. Yülendä Machu Picchu'nı könbatış dönyağa Yale Universitäte taríx professorı Amerikan Hiram Bingham III. Bingham "The Lost City of the Incas" (İnkalarnıñ Yuğalğan Şähäre) kitabın çığarıp, dönyanı Machu Picchu belän tanıştırğan.
Bingham Vitcos şähären ezlägän, İnka imperiäseneñ İspannarğa qarşı köräşçelärneñ soñğı qälğäse. Berniçä yıl ezläwdän soñ, Machu Picchu'da yäşägän Quechua'lar anı üz awılına alıp kitergän. 1915. yılda qaytqanda berniçä qazular ütkärgän. Uğalğan Şähär turında berniçä mäqälä häm kitap yazğan.
Peru räsmiläre belän yaxşı mönäsäbälärdä bulıp, Bingham küp äyber Amerikağa alıp kitkän häm 5'000 artifakt çaması Yale'dä saqlana. Köptän tügel Peru xäkimiäte äyberlärne qaytarırğa sorí. [5].
Simone Waisbard, Cusco tikşerenüçese äytkänçä, Enrique Palma, Gabino Sánchez häm Agustín Lizárraga Machu Picchu'da 1901. 14. Yülendä kilep, qíada imzalar quyğannar. Läkin bolay bulsa da, Bingham danı ul kimetmi.
Monı da qara [үзrәpTү]
Çığanaqlar [үзrәpTү]
- ↑ äytelä MA-tçu PİK-tçu
- ↑ The Inca Trail. www.machu-picchu.info (2002). Retrieved on 26. Yül, 2006.
- ↑ Hannah Hennessy (2003-12-27). Row erupts over Peru's tourist treasure. BBC Online. Retrieved on 26. Yün, 2006.
- ↑ Malcolm Brabant (1999-08-23). World: Americas Inca site cable car plan sparks anger. BBC Online. Retrieved on 26. Yün, 2006.
- ↑ Andrew Mangino (2006-04-12). Elections could avert Peru's lawsuit. Yale Daily News Publishing Company, Inc.. Retrieved on June 26, 2006.
- This article draws heavily on the corresponding article in the Spanish-language Wikipedia, which was accessed in the version of 8 August 2005. It was translated by the Spanish Translation of the Week collaboration.
Räsem çığanaqları [үзrәpTү]
- Mäqälädä PromPerú räsemnäre bar
İnternettä [үзrәpTү]
- Map of Machu Picchu
- Machu Picchu on Google Maps
- Kaлып:Gutenberg
- Inca Show Pits Yale Against Peru (The NY Times, February 2006. Registration required)
- "Rediscovering Machu Picchu" by Bruce Fellman, Yale Alumni Magazine (December 2002)
- Machu Picchu on the Web (directory)
- Quechua Language and Linguistics an extensive site on the language spoken by the people who built of Machu Picchu.
Guides, descriptions, photos [үзrәpTү]
- Machu Picchu on National Geographic
- Machu Picchu from Geometry Step by Step from the Land of the Incas
- Machu Picchu Guide in spanish
- Machu Picchu and Cusco Guide
- Rediscover Machu Picchu - Guide for travelers
- A pictorial guide to Machu Picchu
- 360° panoramic video of Machu Picchu - requires Quicktime
- QuickTime Virtual Tour of Machu Picchu and Peru from destination360.com
- Inkaterra Virtual Tour -Requires Java
- Machu Picchu. YouTube
Kaлып:World Heritage Sites in Peru
Koordinatlar: 13°09′47″S, 72°32′44″W


text:
Atıp üterü
Atıp Üterü - üterü törläreneñ berse. Üläçäk keşegä atuçı qoral (mıltıq, automat, pistolet belän başına (sirägräk - başqa tän öleşenä) atıla.
Moña birle atıp üterü AQŞ, Çin (Qıtay), Törkiä, Törkmänstan häm başqa qayber illärdä qullanıla. Tatarstanda 1994. yıldan birle atıp üterü cazasını moratori (tíu) salınğan.
Atıp üterelgän şäxeslär
Musa Cälil - Tatar yazuçısı häm poetı, Sovetlar Berlege häm Tatarstan qaharmanı. 1944. yılda Alman Plötzensee törmäsendä atılğan. Lavrenti Beria - Räsäyneñ Sovet çorı politiklarınıñ berse, NKVD başı. 1956. yılda atılğan. Nicolae Ceauşescu - ruman diktatorı. 1989. yılda Ruman oppozisíası tarafınnan uzdırılğan mäxkämä qararı buyınça xatını Elena Ceauşescu belän atılğan.


text:
İqtisat
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
İqtisat (Ğäräpçädän), yä dönyaküläm terminologiädä Yunançadağı oikos (öy) häm nomos (ğädät yäki yola), yäğni "xucalıq yolası" mäğnäsendäge süzlärennän yulga çığıp xäzerge waqıtta lingua franca'ğa äwerelgän İnglizçädäge Economics süze belän yışraq almaş qullanıla häm kübesençä asatlıraq añlaşıla.
İqtisat mallarnı häm xezmätlärne barlıqqa kiterüne (citeşterüne), büleşterü-taratunı häm qullanunı tikşerenüçe fän[1]. İqtisat cämğiyäwi fän buluwına qaramastan soñğı waqıtta Ekonometrika qaramağındağı iqtisadi modellär (matematik modellär) arqasında tabiği fän dip isäplänä başladı. İqtisadi tikşerenülär mäsälägä yaqınlaşu belän törlänä. Bolar arasında qayber törlänülärne tübändä sanap kitarğä mömkin:
- makroiqtisat häm mikroiqtisat
- pozitiv iqtisat häm normativ iqtisat
- däwlät iqtisadı häm xalıqara iqtisat
- ximäyäçelek häm liberalism
Gomümän İqtisatnıñ meñlägän tören berbersenen astına quyep şäcärä xälendä kürsätüne döres dip äytep bulmıy, xättä mömkin tügel. İqtisat belemenä tarixi xronologiä yagınnan iqtisat teoriyaläre nigezendä yaqınlaşu iñ kiñ taralgan ısullardan berseder. Kübesençä İngliz telendä işäytelgän belemneñ bu yünäleşe büten belem yünäleşläre belen berğä tasvirlana - Säyäsi iqtisat, İqtisadi cäğräfä, Moxit iqtisadı, Sänäğät iqtisadı h.b.
İqtisatnıñ töp qağidäläre [үзrәpTү]
- Çikle çığanaqlar (Scarce resources)
- Härber forsatnıñ üz qimmäte bar (Opportunity cost). Homo Economicus qararın qabul itkändä (Trade-off) belän qaraqarşı qala
- Citeşterü mömkinçeleğe (Production possibility)
- Citeşterüğä täsirlär: Tufraq (Land), Eşçänlek (Labour), Maya (capital), Käsäbäçelek (Entrepreneurship).
İqtisat häm farazları [үзrәpTү]
İqtisat alanında tikşerenüçe tatarlar [үзrәpTү]
Çıganaqlar [үзrәpTү]