text:
Crimean Tatars qırımtatar kanalı, dekabrniñ 2-sinde Youtubeda canlı yayınnı başladı. Anda, 2015 yılda yarımadada ATR telekanalınıñ sabıq hadimleri tarafından yaratılğan, qırımtatarlar aqqında internet portalınıñ kontentini yayınlaylar. Leyhanıñ esas vazifesi - qırımtatar tili, medeniyeti ve dinini saqlap qalmaq.
YouTube Crimean Tatars kanalında ne baqmaq mümkün? İlhaq etilgen Qırımda qırımtatarca ve başqa tillerde ne kibi leyhalarnı yaratalar? Bu yayınlarnı kim seyir ete? Alıp barıcı Stas Yurçenko, Qara Deniz productionnıñ müdiri Elzara İslâmova ve UA: Qırım telekanalınıñ icracı prodüseri Osman Paşayev, Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde bunı laf etti.
– Elzara, öz portalıñızdan ğayrı, YouTubeda qırımtatar kanalınıñ yaratmañızğa ne sebep oldı?
Bizim, elbette ki, qırımtatar telekanallarımız bar, amma olarnıñ malümatı, ekseriyetle, haber ve siyasetnen bağlı, medeniy kontent ise yetişmeyElzara İslâmova
İslâmova: Faaliyetimiz, qırımtatarlarnıñ medeniy kontentte ihtiyacında esaslana. Crimean Tatars portalını yaratqanımızdan soñ - aprelde ise oña endi dört yıl olacaq - seyircilerimizden çoq müsbet cevaplar kele. Noyabrniñ 1-isinde bizim endi 125 biñ abunecimiz oldı. Adamlar, yayınlarımıznı bir-biri artından köstergen bir daimiy "davul" olsa edi, güzel olur edi, dep çoq yaza. Bizim, elbette ki, qırımtatar telekanallarımız bar, amma olarnıñ malümatı, ekseriyetle, haber ve siyasetnen bağlı, medeniy kontent ise yetişmey. Men evel yapqanımıznı devam etemiz, sadece yañı şekilge keçtik.
– Esas saalarıñı kibi neni belgilep olasıñız?
Kontentimiz yeterli, amma daa eki-üç yıl evel böyle kanalnı yapıp olamaz edikElzara İslâmova
İslâmova: Bizim er vaqıt eglendirici kontentimiz bar edi, çünki oyun ve türküler er halqnıñ eñ müim saalarından birisidir. Bunıñ içün biz, bu yönelişke qol tutamız ve bir çoq leyhalarnıñ, şu sıradan genç komediya formatlarınıñ, teşebbüsçileri olamız. Bundan ğayrı tarihiy yönelişimiz bar, qırımtatar tilini ögretken soyu, tarih ve zemanede olğan meşür adamlar aqqında tarif etken malümat. Üç yarım yılnıñ içinde bizim, üçten yigirmi daqqağa qadar 10 biñden ziyade yayınımız toplandı. Bir de biz, Qırımda keçken kontsertlerniñ çoqusını çekemiz. Böyleliknen, kontentimiz yeterli, amma daa eki-üç yıl evel böyle kanalnı yapıp olamaz edik. İşte, daa inkişaf etilmegen saalar bar, ihtiyac bar - anda yol tutamız.
– Keçken yıl qırımtatar tilinde olğan ilk bala bediiy filmi "Hıdır dede"ni büyük ekranda numayış ettiñiz. Yañı büyük leyhalarnen oğraşacaq olasızmı?
2020 senesi fevral ayından başlap, "Şamatalı qoranta" komediya serialını numayış etmege azırlanamızElzara İslâmova
İslâmova: Söz sırası, filmni "UA: Qırım" televizion kanalı satın aldı, böyleliknen, Ukraina seyircileri, onı artıq açıq içtimaiy yayınlavında seyir ete bilir. 2020 senesi fevral ayından başlap, "Şamatalı qoranta" komediya serialını numayış etmege azırlanamız. Masalğa kibi, rus, ukrain, inglis ve atta türk tilinde astyazını yaptıq. Serialnıñ özü qırımtatar tilinde, çünki biz, qırımtatarlarğa ana tilini ögrenmek içün stimul bermege tırışamız, onı propaganda etmege. Milliy tilde kontent, onı menimsemege pek yardım ete, amma öyle yapamız ki, Qırım ve qırımtatarlarnen meraqlanğan er kes medeniyetimiznen tanışıp olsun, işte, onıñ içün astyazı mıtlaq olacaq. Bala, genç, komediya yönelişlerini, umumen kino sanayısını, şübesiz, inkişaf ettirmege kerek.
– Sizni kim seyir etkenini tam bilesizmi?
Tek qırımtatarlarnıñ tarafından degil de, amma başqa halqlarnıñ tarafından da meraq bar olğanını köremizElzara İslâmova
İslâmova: Birinciden, diasporalar - amma, men, elbette ki, qıta Ukrainada yaşağa qırımtatarlarğa diaspora demeyim. Amma Qırımnıñ tışında yaşağan qırımtatarlar bizge birinciden yazıla - olar medeniyet asretini daa çoq duya. Esabatlar ve statistikağa köre biz, tek qırımtatarlarnıñ tarafından degil de, amma başqa - belki de evelleri Qırımda yaşağan ya da daa nasıldır yarımadanen bağlı olğan - halqlarnıñ tarafından da meraq bar olğanını köremiz. Amma, elbette ki, ekseriyeti - bu çeşit-türlü memleketlerde - Bulğaristan, Romaniya, Türkiye, Qazahistan, Özbekistan, AQŞ - yaşağan qırımtatarlardır.
– Leyha inkişafınen bağlı planlarıñız barmı?
İslâmova: Şimdi öyle vaqıt ki, uzaq planlarnı tizmek mümkün ebet, amma yahşısı olarnı seslendirmemek. Qırımtatarnıñ iç bir şeyi inkişaf etkemegenini istegen bir çoq taraf bar. Bizim, ebet, qısqa müddet ve uzun müddet strategiyamız bar. Bu kanal aile kanalı olğanını isteymiz. Medeniyetimiznen zenginleştirilgen kanal, balalarnıñ, ana topraqnıñ aqiqiy vatanperverleri olması içün, qırımtatarlıqnen bağlı er şeyni ögrenmege, beslemege fırsatı olğan bir kanal olğanını isteymiz.
– Osman, ukrain içtimaiy televizionnıñ Crimean Tatars portalınen munasebeti ne?
Bu, Qırım ve qıta Ukraina arasında ortaqlıqtırOsman Paşayev
Paşayev: Biz ortaqlarmız, ve "UA: Qırım" endi yaqın vaqıtta "Hıdır dede" bediiy filmini kösterecek. Olarnıñ başqa leyhalarını da yayın etmege ister edik, amma şimdilik öyle imkân yoq. Ne de olsa, biz yahşı işbirlik yapamız, bala istidatlar şousınıñ keçken mevsimini yayınlay edik. Bu, Qırım ve qıta Ukraina arasında ortaqlıqtır.
– Yani, ilhaq etilgen Qırımda çıqarılğan levhalarnıñ kösterilmesi müim?
Paşayev: E, olar andalar, öz alanlarındalar, anda çalışacaqları biriler bar. Bu mında, qıtada problemadır: Qırım ve qırımtatarlarnen bağlı bir şeyni yaratmaq içün, nenen ve kimnen çalışacaq az şey bar. Şu bala şousını alsaq, onı, leyha içün parañ olsa da, keçirmege qıyın, çünki qırımtatarca laf etken balalarnıñ saylavını Qırımda yapmaq kerek. Olarnıñ küçlü tarafı - bala kontenti, şu cümleden qırımtatarca da, balalar onı baqıp, tilni ögrene. Bundan ğayrı, videonı arqada diñlemege begengen adamlar bar, olar içün böyle YouTube kanalı yahşı olur. Crimean Tatars - dızman bir leyhadır, mında ğururğa yer bar.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


c: text/html

text:
Cumaaqşamı künü, avgustnıñ 13-nde, işğal altındaki Qırımnıñ Rusiye kontrolindeki Bağçasaray rayon mahkemesi «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Marlen Asanovnıñ ömür arqadaşı Ayşe Asanova ile bağlı qararğa qarşı berilgen istinaf şikâyetiniñ baqıluvını başqa künge avuştırdı.
«Bugün, 2020 senesi avgustnıñ 13-nde, advokat Kurbedinov Emilniñ Asanova Ayşe içün bergen istinaf şikâyeti baqılğan mahkeme oturışuvı olıp keçti. Mahkeme, Asanovağa qarşı memuriy protokol tizgen vekil Mihail Çernovol kelmegeni içün oturışuvnı başqa künge avuştırdı», – dep ayttı advokat Rustem Kâmilev «Qırım birdemligine».
Onıñ bildirgenine köre, oturışuv avgustnıñ 28-ne, saat 9:00-ğa avuştırıldı.
Hatırlatamız, Rusiye kontrolindeki Bağçasaraynıñ mirovoy mahkemesi işğal etilgen Qırımda apiske alınğan faal, «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Marlen Asanovnıñ ömür arqadaşı Ayşeni 500 ruble (tahminen 190 ğrıvnâ) ile cezaladı.
«Gratı» bildirgenine köre, Ayşe Asanova Marlen Asanovnıñ mahkeme oturışuvlarından birinde oña «Maña nefes kibi kereksiñ» yazısını uzaqtan kösterdi. Bunı mahkeme vekili Mihail Çernovol körip, yazuvlı şiar tuta kibi memuriy protokol tizdi.
Hatırlatamız, aprelniñ 9-nda Rusiye quvetçileri 2017 senesinden berli apiste tutulğan Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Marlen (Suleyman) Asanovnıñ evine kelip, onı «qanunsız aktsiyalarda» iştirak etmeycek dep «tenbilemege istegen edi».
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Salı künü, martnıñ 10-unda, aqşam qırımnıñ Qurman rayonında Dewoo Lanos ve Mersedes Sprinter maşnaları çalıştı. Doquz adam yaralandı, olarnı hastahanege alıp kettiler, Rusiye FVN-ne atıf etip haber ete TASS agentligi.
Rusiye İİN-niñ Qırım idaresiniñ malümatına köre, Aqmescitten Canköy tarafına doquz adam ile Mersedes Sprinter maşnası kete edi. Baş yolğa çıqqanda Daewoo maşnasınıñ aydavcısı yol areketi qaidelerini bozıp, ekinci maşnağa uruldı. Neticede Sprinter avdarıldı.
Şimdi olğan malümatqa köre, yol qazası neticesinde yengil maşnanıñ aydavcısı, yolcusı ve olarnen ketken üç yaşındaki bala yaralandı. Bundan ğayrı, Mersedes Sprinter maşnasınıñ aydavcısı ve beş yolcusı da yaralandı.
Qurman rayonı memuryetiniñ hadimi, qazağa oğraganlarnıñ birisi reanimatsiyada olğanını haber etti.
Пo cлoBaM чиHoBHиka, ceMepo пocTpaдaBшиx – эTo жиTeли EBпaTopии, oдиH из ЯлTы.
OфициaлbHoй иHфopMaции Ha poccийckиx caйTax MBД и MЧC пo KpыMy пo дaHHoMy пpoиcшecTBию пoka HeT.
Fevralniñ 13-ünde, Aqmescitte Opel Vectra ve Chevrolet Aveo maşnaları qazağa oğradı. Neticede üç adam yaralandı.
Bağçasaray rayonınıñ Ulaqlı (Glubokiy Yar) köyü civarında "Tavrida" trassasında fevralniñ 5-inde aqşam yol qazası oldı.
Fevralniñ 6-sında saba Aqmescit-Bağçasaray-Aqyar yolunda yengil maşna ve yük maşnası çatıştı, qazada üç adam elâk oldı.
Fevralniñ 4-ünde aqşam "Kezlev - Aqmeçit" yolunda Saq rayonında eki yengil maşna - VAZ-2112 ve Geely - çatıştı. Qazada yedi adam yaralandı.
Qırımda fevralniñ 3-ünde, neticesinde piyadeler öldürilgen eki yol qazası oldı. Bir maşna Aluşta civarında aqaynı urıp öldürdi. O piyadeler keçitinden yolnı keçe edi. Ekinci qaza Keriçte oldı, anda tükân yanında aydavcı esli qadınnı bastı.


text:
Ukrainanıñ sekiz vilâyetinde vaqtınca köçip kelgenlerge yardım etmek içün cemaat teşkilâtlarından grant programmalarınıñ yarışı keçirilecek. Bunı PROON «Ukrainada memleket içinde köçip kelgen şahıslarnıñ içtimaiy ve iqtisadiy problemlerini al etüv» leyhasınıñ reberi Ruslan Fedorov aprel 29-da Kiyevde göñülli teşkilâtlarınıñ körüşüvinde bildirdi, – dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Onıñ aytqanına köre, sermiya üç yönelişke ayırılacaq, olardan biri – ealige ruhiy ceetinden yardım, buña 280 biñ dollar belgilendi. Aynı para köçip kelgenlerge uquqiy yardım köstermek içün ayırıldı.
«Mında adamlar rastkelgen bir sıra uquq meselesi aqqında laf kete. Ve üçünci yöneliş – kiçik grantlar yarışı olacaq, ediye tahminen 120 biñ dollar olacaq ve barışıq qurulması ve cemiyetler derecesinde barışuv ile bağlı kiçik leyhalarğa berilecek», – dep ayttı Ruslan Fedorov.
Grant programmalarında iştirak etüv arizaları yaz başında açılacaq, lâkin teşkilâtçılar göñüllilerge leyhalarnı şimdiden yazmağa başlamağa tevsiye eteler.


text:
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksenov bildirdi ki, Avropa Birligi memleketleri ve Amerika Birleşken Devletleri Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ kirsetken sanktsiyalar qırımlılarnıñ aqlarını boza, amma yarımada iqtisadiyatına tesir etmey.
Bunı Aksenov dekabrniñ 20-nde Facebookta Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ matbuat konferentsiyasını izaatlap yazdı.
«Bes-belli, qırımlılarğa qarşı sanktsiyalar esas insan aqlarını bozmaqta, bu közümiz ögünde Ğarpta peyda olğan yañı totalitarizm alâmetleridir. Amma Qırım iqtisadiyatınıñ inkişafına sanktsiyalar pek az tesir ete. Daa doğrusı, çetel biznes, şu cümleden Avropa, tarafından büyük meraq bar, yarımadada leyhalarnı yerine ketirmege isteyler», – dep qayd etti Aksenov.
Onıñ aytqanına köre, Qırımda 2400-den ziyade şirket qayd oldı, «olarnıñ tesisçileri 56 memleketten çetel teşkilâtlar ve şahıslar ola». Aksenov Qırımda ve Rusiyede halqara dep adlandırılğan Yalta iqtisadiyat forumı aqqında da hatırlattı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin cumaaqşamı künü Moskvada keçirilgen matbuat konferentsiyasında Qırım sakinleri 2014 senesinden soñ Ğarp memleketleri tarafından kirsetilgen sanktsiyalardan zarar köre, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko noyabrniñ 8-nde Avropa liderlerini Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı uzatmağa çağırdı, çünki Moskva Minsk añlaşmalarına riayet etmey. Onıñ aytqanına köre, böylece «işğal altındaki ukrain topraqlarında, Rusiye ve işğal etilgen Qırımdaki apishanelerde qanunsız tutılğan» reinelerni azat etme esnası temin etilmey.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımtatar faalleri Qırımtatar bayraq kününe bağışlanğan marafon vaqtında Qurman rayonında. Ortada: qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Ceppar Abducemilev.
Marafon iyünniñ 24-nde başlandı, bir qaç kün içinde qırımtatar faalleri bütün Qırımnı bayraqnen dolaşıp, milliy areket veteranlarını yoqlamağa niyetlene. Finalda bayraqnı Qarasuvbazar rayonınıñ Aq Qayasında köterecekler.
Marafonnıñ daa bir maqsadı – Bağçasaray şeer şurasınıñ sabıq deputatı, Dünya qırımtatar kongressi icra komitetiniñ azası Ervin İbragimovnıñ ğayıp oluvına diqqatnı celp etmektir. Onı 2016 senesi hırsızlağanlar – bugünge qadar bir haber yoq.


text:
İşğal etilgen Qırımda daa dört koronavirus hastası qayd etildi, dep haber ete Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«Bir qorantadan hastalanğan eki kişi Moskvadan kelgen soylarınen alâqada oldı, diger ekisi daa evel qayd etilgen hastalarnıñ qorantalarından ola. Er biri baqıldı ve yuqunç hastahanesine alındı. Klinik alâmetleri yoq», – dep yazdı o, aprelniñ 24-nde Facebookta.
Al-azırda Qırımda 57 koronavirus hastası bar. 20-si çetelden ketirildi, 10-u – Rusiyede, 27-si – yerli.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskayanıñ malümatına köre, eki yañı hasta Canköy rayonında ve birer kişi Bağçasarayda ve Yaltada qayd etildi.
Aprelniñ 23-nde Qırımda tasdıqlanğan 53 COVID-19 hastası bar edi. Aqyarda 25 koronavirus hastası qayd etildi. Qırımda ve Aqyarda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye nezaretindeki Qırım Saylav komiteti, yerli parlamentke rusiyeli saylavlarnıñ soñ neticelerini ilân etti.
"Cumhuriy saylav bölgesi ve bir mandatlı saylav bölgesi boyunca Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet şurasına saylavlarnı becerilgen, dep qabul etmek", – dep yaza saylav komitetiniñ başı Mihail Malışevniñ sözlerinde Krıminform saytı.
Qırım saylav komitetiniñ malümatına köre, parlamentke üç firqa keçe: saylavcılarnıñ 54,7% reylerini alğan "Yedinaya Rossiya" ("Yekâne Rusiye"), LDPR (16,84%) ve RFKP (8,22%). Bundan ğayrı, "Yekâne Rusiye" bütün bir mandatlı bölgelerde ğalebe qazanğanı bildirile.
Malışev, saylav neticesinde Qırım Devlet şurasınıñ yañı çağırışında LDPR – 10 mandat, RFKP – 5, "Yekâne Rusiye" – 60 alğanını qoştı.
Sentâbr 8-inde Rusiye akimiyeti Qırım ve Aqyarda Qırım parlamenti ve yerli şuralarnıñ saylavlarını keçirdi.
Ukraina, ABD, Aropa Birligi ve dünyanıñ daa bir sıra memleketleri bu saylavlarnıñ qanuniyligini qabul etmey.


text:
Çarşenbe künü, oktâbrniñ 14-nde, Ukrainada üç bayram qayd etile: Ukraina imayecisi künü, Pokrov Presvâtoy Bogoroditsı ve Ukraina isyankâr ordusı qurulışınıñ 75 yılı.
Kyivdeki Ukraina halq mimarcılığı ve turmuşı milliy müzeyinde medeniy-bediiy tedbirler ötkerilecek, qırımtatar askerlerini qutlap taqdirleycekler.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Ukraina imayecilerini – «qoluna silâ alıp, Ukraina mustaqilligini qorçalağan qadın ve erkeklerni» endi tebrikledi.
«Rusiye-Ukraina cenkiniñ bütün iştirakçilerine teren ürmetimizni bildirip, köstergen mertligi ve fedakârlığıñızdan ayrette qalamız. Askerlerniñ – vaqtınca işğal etilgen Qırımdan kelip, Ukrainanı Donbasta imaye etken ve Qırımnı Rusiye işğalcilerinden qurtarmağa azırlanğan qırımtatarlarnıñ ve ortaqlarınıñ qaramanlığından ğururlanamız», – dep qayd etti Çubarov.
O, «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri ile beraber Ukrainanıñ halqara seviyede tanılğan sıñırlarında topraq bütünliginiñ ğayrıdan tiklenmesini» tiledi.
Ukraina imayecisi künü resmiy şekilde 2014 senesinde qayd etilip başladı, beşinci prezident Petro Poroşenko buña dair buyruq çıqarğan edi. Bayram Rusiyeniñ Donbastaki silâlı istilâsı ve Qırım işğalinden soñ tesis etildi. 2015 yılında bu kün raatlıq künü oldı. Vatan imayecisi künü olaraq fevralniñ 23-ni belgilegen ferman Ukrainada lâğu etildi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye prokuraturası ukrainalı jurnalist Roman Suşenko 14 yılğa azatlıqtan marum etilgenini istey, dep yaza Twitterde onıñ adliyecisi Mark Feygin.
Al-azırda Moskva rayon mahkemesinde Suşenkonıñ işi boyunca imayeci ve qabaatlav taraflarınıñ munaqaşaları ötkerile.
FSB sentâbrniñ 30-nda Moskvada ukrain jurnalisti, «Ukrinform» agentliginiñ muhbiri Roman Suşenkonı, ukrain istihbaratınıñ hadimi dep, «bir maqsatqa baqtırılğan ve devlet sırı dep sayılğan, silâlı quvetler ve Rusiye milliy gvardiyası aqqında malümat toplağanında» qabaatlayaraq, tutıp alğan edi. Jurnalistke nisbeten «casuslıq» maddesi boyunca cinaiy iş açılğan edi.
Bu yıl martnıñ 27-nde iş baqılıp başlandı ve oturışuvlar qapalı şekilde ötkerile.
SBUnıñ malümatına köre, Rusiye ve işğal etilgen Qırımda onlarnen ukrainalı tutulmaqta. Uquimayecilerniñ malümatına binaen, siyasiy sebeplerden dolayı parmaqlıqlar artında bulunğanlar arasında Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Mıkola Karpük, Stanislav Klıh, Roman Suşenko, Yevgeniy Panov ve digerleri bar. Mabüsler arasında – ressamlar, jurnalistyler, cemaat erbapları, qırımtatar faalleri bar.


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ apis müddetini uzatma qararından berilgen şikâyet arizasını baqıp, maznunnı nizam bozulğanından oturıştan «çıqarmağa» ve Çiygoz iştirak etken video bağını söndürmege qarar aldı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ aprel 5-de bildirgenine köre, mahkemeci Yuriy Gritsenko, Sergey Rubanov ve Timur Slezkodan ibaret kollegiya oturış başında prokurornı çetleştirmemege qarar aldı. Lâkin qabaat tarafınıñ vekili Andrey Koltırin bu esnasqa tayinlengenine dair emirni köstermedi.
Ahtem Çiygoz bunı izaatlağan soñ mahkeme onı nizam bozulğanı aqqında tenbiyeledi, soñra ise mahkeme oturışında uzaqtan iştirak etse de, onı «çıqarmağa» qarar alındı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, mahkemeciler advokat Nikolay Polozovnı da tenbiyeledi. Şikâyet arizası Ahtem Çiygoz ve advokatlarından birisi olmağanda baqıldı.
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi mart 23-de Ahtem Çiygoznıñ apis müddetini üç ayğa, iyül 7-ne qadar uzattı.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Mayısnıñ 10-nda Keriçte suv borusı ağlarında bir qaç qaza yüz berdi. «Kerç – moy gorod» saytınıñ suv kanalınıñ dispetçerine atfı etip haber etkenine köre, suv teminatı ile aqsav Nesterova, Mira, Tolstogo, Pobedı, Klinkovskogo soqaqlarında olğan.
«Biñge yaqın insan, 350 abonent. Suv ketirile. Qazanı üç silengirden ibaret olğan brigada yoq etmek tırışa», – dep yazıla bildirmede.
Bundan ğayrı daa İndustrialnoye şossesi, Povetkina, Köşevogo, Kirova, Mayaka ve Arhitekturnaya soqaqlarında da qaza olğan.
Mayısnıñ 8-nde Aqmescitte sabaasaat 9 buçuqtan bir sıra soqaqta suv berilüvini sıñırladılar.
Qırımnıñ Rusiye ükümeti bildirgenine köre, yarımadanıñ suv teminatı ile «eñ yaramay stsenariyge» azırlanalar.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, Rusiye Qırımnıñ suv teminatı vaziyeti fevqulâde olğanını tanıy. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Qırımnıñ suv teminlevi
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresi adından Cürçi rayonınıñ Sarı Baş köyü imamınıñ yardımcısı Üsein Umerovnıñ qorantasına, tuvğanlarına ve yaqınlarına teren taziyesini bildire.
Umerov Üsein Enveroviç 1975 senesi doğdı, 1989 senesi qorantasınen beraber Qırımğa qaytıp keldi. Oquşnı bitirgen soñ, Üsein Ümerov yerli mektepte müdir muavini olaraq çalıştı, köy şurasınıñ millet vekili edi. Dört yıl evelsi Üsein Ümerov yerli köy camisiniñ tamir etilüviniñ teşebbüsçisi oldı, köyniñ abadanlaştırıluvında faal iştirak etti – mında yollar tamir etildi, soqaqlar yarıqlandırıldı.
2021 senesi aprel ayında Üsein Umerov Sarı Baş köyünde imam yardımcısı olaraq tayin etildi, cemaat namazlarını keçirdi, hayriye aktsiyalarında iştirak etti, köydeşlerine yardım etti. Üsein Umerov koronavirus infektsiyası neticesinde peyda olğan hastalıqtan şu faniy dünyanı terk etti. Sarı Baş köyünde defin etildi.
Biz Üsein Umerovnıñ yaqınları, işdeşleri, fikirdeşleri ile keder içindemiz. Şu hastalıq sebebinden tek qartlar degil, yaşlar da bu dünyanı terk ete. Bu ise, acımıznı arttıra.
Yüce Rabbimizge dua etip, Oña qaytqan canğa rahmet köstermesini ve Cennet bağçaları ile mukâfatlandırmasını niyaz etemiz. Muqaddes Quranda böyle keçe: “Şübesiz, inanıp eyi ameller yapqanlar, Rabbleri ögünde alçaq göñülli olğanlar – Cennet sakinleridir, anda ebediy qalacaqlar” (“Hud” suresi, 11/23).
Allah rahmet eylesin. “Epimiz Allah içünmiz ve qaytuvımız Oñadır!” (“Bakara” suresi, 2/156).
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Qırımnıñ rusiyeli prokuraturası maküm etilgen şahısqa nisbeten «faşist haçı tarzında yapılğan tatu içün» memuriy işni açtı.
«Belgilengeni kibi, İK-1de cezasını körgen şahıs urbasını çıqarıp natsist timsaline oşağan tatusını köstere edi», – denile beyanatta.
Qayd etilgeni kibi, işbu timsal Rusiyede yasaqlanğan. Rusiye qanuniyetiniñ mezkür maddesiniñ bozuluvı içün ceza – biñ-eki biñ beş yüz ruble miqdarında para cezasıdır.
İşbu malümatnıñ diger qaynaqlardan tasdiqlavı yoqtır.
2014 senesi mart ayında Qırım işğal etilgeninden soñ yarımada Rusiye Federatsiyasınıñ uquqiy alanına keçti. Ukraina ve Ğarp işğalni tanımay. Qırım vaqtınca işğal etilgen territoriya olaraq ilân etilgen.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina Baş prokurorınıñ vazifesine namzetlerden biri ofisiniñ yolbaşçı muavini Ruslan Râboşapka ola, dep bildirdi. Bu aqta o, jurnalist Pavlo Şeremetniñ öldürüvi boyunca brifing bitken soñ ayttı.
Zelenskıynıñ qayd etkenine köre, Ukrainağa yañı baş prokuror kerek. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
Ukrainanıñ şimdiki baş prokurorı Yuriy Lutsenko resmiy tatilde buluna. İyülniñ 11-nde Prezident ofisiniñ yolbaşçı muavini Ruslan Râboşapka prezident Volodımır Zelenskıy Yuriy Lutsenkonı baş prokuror vazifesinden boşatuv qararını Yuqarı Radağa taqdim etmek içün imzaladı, dep bildirdi. İyülniñ 2-nde Zelenskıy parlamentke tekrar muracaat etip, Lutsenkonı işten boşatmağa rica ete. Bu mesele sessiya salonında daa baqılmadı.
Râboşapka prezident ofisinde yolbaşçı muavini vazifesinde buluna.


text:
Qırımdaki Rusiye FVN, aqıntı daa bir balanı deñizge alıp ketkenini haber ete. Müessiseniñ malümatına köre, bu Yedi quyu (Leninskiy) rayonınıñ Aq Manay (Kamenskoye) köyünde iyün 29-ında oldı, oğlançıqnı şişirme şilte üstünde yaldap ketti.
"FVN hadimleri, "Dmitriy Mihaylik" qurtarıcı kater, FSB sıñır idaresiniñ eki kateri deral qaza yerine yiberilgen edi. Neticede, yalıdan bir kilometrden ziyade mesafede oğlançıqnı katerge köterdiler. Tibbiy yardımğa muhtac degil edi", - denile beyanatta.
İyün 26-sında 11 yaşındaki qızçıq yedi yaşındaki qardaşınen azbarğa çıqtı ve analarından razılıq soramayıp, dostlarınen Gorkiy adını taşığan plâjğa ketti. Yaldağanda yedi yaşındaki bala yalı yanında boğulıp battı.
Yaltanıñ yanındaki Mağaraç qasabasında iyün 21-inde aqşam bir aqay battı.


text:
QIRIM – İSMAİL BEY GASPIRALI
Buña “Yeşil ada” derler, yüce maali Çatır Dağ,
Bunıñ bir tarafı çöldir, bir tarafı bağça-bağ.
Kelir suvlar yaylâlardan, ne güzeldir boyları,
Altın aşlıq tarlaları, qozuları, qoyları.
Öter quşlar saba-aqşam, olur yazda gülistan,
Er ne taraf göz iderseñ – altın aşlıq, bağ-bostan.
Pek güzeldir ab-avası, yay ve cay, cay ve yay,
Şeerlerin eskileri – Qarasuv, Bağçasaray.
Dop-dolu edi halqımızle Yeşil ada bir zaman,
Az degildi yurtumızda menla, batır, qaraman.
Zeval keldi, yurt bozuldı, qaç ve köç aldav ile
Gitti halqlar, geldi yatlar başqa al ve dil ile.
Unutmañız çocuqlarım, Qırım siziñ Vetandır,
Saip oluñız bu Vetana çalışıp edep ile.
Buña “Yeşil ada” derler, yüce maali Çatır dağ,
Bunıñ bir tarafı çöldir, bir tarafı bağça-bağ.
“Mekteb-i subyan”, 1910 s. İsmail Bey Gaspıralı


text:
Olar qırımtatarlarnı Rusiye işğali ile qaldırmaycağını ve ileride de olarğa qol tutmaq içün numayışlarnı keçirelecegini ve Rusiye teşviqatına baqmadan, Avropa Birligi memleketlerinde Qırım vaziyeti aqqında aqiqatnı bildirecegini ayta ediler.
Sürgünlikte elâk olğan qırımtatalranıñ hatırasına yerli sakinler Rusiye elçihanesi yanında çıraqlarnı yaqtı. Salı künü Avromaydan-Varşava Rusiyege arbiy gemilerni bergen Frenkistan elçihanesi yanında numayışlarnı keçirecek ola.
Böyle toplaşuvnı Rusiye Gdansk elçihanesi yanında keçirdiler. Lüblin ve Krakovda sürgünlikniñ 70 yıllığı munasebeti ile leh aktivistleri qırımtatar halqınıñ facialı taqdirine bağışlanğan Powrót («Avdet») gazetasını taraqata edi.
Bugün Aqmescitniñ Aq-Meçet qasabasında sürgünlikniñ qurbanlarınıñ hatırasına bağışlanğan mitinginde 15 biñden ziyade insan iştirak etti.
Umumqırım matem mitinginiñ rezolütsiyasında bütün demokratik quvetlerine, devletlerniñ Akimiyet ve Parlamentlerine, halqara teşkilâtlarğa qırımtatar halqınıñ aqqlarınıñ saqlanmasına ve Vatanında inkişaf etilmesine qol tutmağa çağıruv belgilene.


text:
Aqşam aydınlatılğan soñki versiya, Lavrovnıñ aytqanlarına köre, Rusiye Ukrainada «ateş toqtatılmasına er vaqıt qol tutqan edi», lâkin onı yalıñız birinci adım olaraq tanığanını bildire: «Eñ esası – aqiqiy al etüvge irişmek içün ultimatumsız ve Ukrainanıñ cenüp-şarq regionlarında vaziyetni nezaret etkenlerniñ mevamlarını köz ögüne alıp, dialogğa başlamaqtır».
Bundan ğayrı, Lavrov «Kiyevniñ gaz fiyatınıñ belgilenmesi meselesinde semereli bir mevamı olmaq kerekligini qayd etti», aytıla beyanatta.
Aynı bu subetniñ kündüz aydınlatılğan versiyası Lavrovnıñ bayağı sert olğan aytqanlarını isbatlay edi, lâkin nazirlikniñ matbuat hızmeti tarafından red etildi. Subetniñ bu versiyası Rusiye «İnterfaks» agentliginiñ Aqrusiyedeki «İnterfaks-Zapad» agentliginiñ saytında mevcut.
Eski versiyağa köre, Lavrov Kerry ile laqırdı etip, «arbiy areketler toqtatılmasa ve vaqtınca degil de, bütünley barışıq ilân etilmese, em de eñ esası, Ukraina akimiyeti cenüp-şarq regionlarında vaziyetni nezaret etkenlernen muzakereler keçirip başlamasa, Ukrainadaki deşetli içki buhrannı al etmek imkânsızdır».
Bunıñnen beraber, bu versiyağa köre, Moskva «Kiyev aqiqiy al etüvge irişmek içün ultimatum talaplarından vazgeçmek ve Donetsk ve Lugansk vekillerinen dialog qurmaq kerekligini ayrıca qayd etti».
AQŞ Devlet departamentinde bu subetni daa tefsir etmediler. Kerryniñ özü Mısırda buluna.


text:
Künlerde Keriçke barıp keldim. Keriç – şeer-qaraman, demesem, olmaz!
Tünevin paromnı adamlar 55 saat devamında beklediler! Bazıda, Qırımnıñ Ukrainağa qaytarıluvı boyunca referendum keçirilgende, Keriç buña qol tutıp, 146 %-nı berecegini tüşünem. Çünki, yarımadanıñ işğaline şeerlerimizden iç biri o qadar quvanmağan edi.
Endi ise, eminliknen ayta bilem: Qırım – bu yarımada degil. Bu, sahte rus adası. Rusiye bizni qıtadan kesti, em de kendisinden ayırdı. Men endi bilem: Rusiyege ayaq basmam.
Paromğa nevbette turğanlar çoq eyi tilekler bildireler! Bir qaç kün evelsi paromğa nevbet Keriçke kirişten başlana edi. Siz şeeriñizde toqtap qalğan maşina nevbetini tasavvur etip olasızmı? Men – yoq.
Aqmescitni keçip, cenüpke aşıqqkan «elitanıñ» kortejlerini hatırlayım. Olar yolğa çıqqanda, yük maşinalarnı bir yerde toplaylar. İçlerinde em aydavcılar, em de deñizge raatlanmağa ketken qorantaları boñayıp oturalar, yolnıñ boşamasını bekleyler. 3-4 saat beklemege mecburlar.
Keriç ise, büs-bütün felçke oğradı. Amma, bu adiy bir yük degil. Bu canlı yük. O kenefke muhtac. Keriçniñ özü büyük bir kenef oldı. Künde bir kere ileye aşaycañ, kenefke baracañ. 30 km-ge uzanğan nevbet.
Bir kün evelsi aqşam Keriç akimiyeti eyi bir adım yaptı. Aeroportnı temizlep, anda keneflerni yaptılar. Sıcaq. Küneş. 55 saat. Bazıda DPH kelip, 100 maşinanı paromğa alıp kete.
Quvanmağa şey yoq. Süt mahsulatı, et, balıqnı ketirmege yasaq. Qalğan mahsulatlarnı çoq beklenilgen turistler qomşu devletten kelgen soyları, nevbette turğan vaqıtta satın alalar.
Halq quvanğanından-quvana. Keriçniñ hastahaneleri gipertoniya hastaları, loqsa ve baş yaraları hastalarınen tolu. Ya ne? Bu ruslarnıñ nevbeti. Mında er kes bilgeni kibi şeñlene. Uruşalar, sögüşeler. Spravkanı alğanlar ise, nevbetniñ ög saflarına keçeler. Em de, sağlamlar arasında saqatlar da peyda olıp başladı. Yerli iş –adamı maşinağa yapıştırmaq içün 1000 «saqat» yazısını satqan. Kimdir loqsa olğanı aqqında vesiqanı em qadın, em erkeklerge teklif ete. Kimdir, yerli faişelerni ziyaret etmege, kimdir «Yedinaya Rossiya» firqasına qoşulmağa teklif ete.
Bunı episini añlamaq mümkün. Halq evge aşıqa ve bütün imkânlarnı qullana. Amma, başqa taraftan «Kavkaz Limanında» turıp, Qırımnıñ deñizinde yuvunmaq, ucuz çibereklerni aşamaq içün arz etip tamam şu kibi nevbette turğanlar da bar. Anda da er şey aynı: Yerli iş –adamı maşinağa yapıştırmaq içün 1000 «saqat» yazısını satqan. Kimdir loqsa olğanı aqqında vesiqanı em qadın, em erkeklerge teklif ete. Kimdir, yerli faişelerni ziyaret etmege, kimdir «Yedinaya Rossiya» firqasına qoşulmağa teklif ete.
Liza Bogutski, endiden ada sakini
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Qarasuvbazar rayonındaki Kök Taş köyüniñ musulman cemiyeti lâqayt qalmağanlarnı köyniñ eski caminiñ tamir etilmesine isse qoşmağa çağıra, dep haber ete Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
Cami qurucılığınıñ tarihı aqqında arhiv malümatları yoq. Yerli sakinlerniñ aytqanlarına köre, Cami tahminen 16-ncı asırnıñ soñunda inşaat etilgen edi. Kök Taş camisi mihrabında yazı bar. Oña köre, soñki sefer cami 1895 senesi (Hicriy taqvimge köre 1312 senesi) tamir etilgen edi.
Bu sene oktâbr ayında köy musulmanları öz küçünen camini tamir etmege başladılar. İlk evelâ divar ve pencereler tamir etildi, minare temeli qoyuldı.
Tamir işlerini bitirmek içün para yeterli degil. Para dam qurucılığı ve qurucılarnıñ maaşlarına sarf etilecek.
Paranı köy musulman cemiyetine bermek mümkün. Malümat içün telefon: +7 (978) 799 68 41 (Seyran Kerimov).
Bundan ğayrı, paranı Qırım musulmanları Diniy idaresine bermek mümkün. Qırım müftiyatınıñ adresi: Aqmescit şeeri, Kurçatov soqağı, 4 (Kebir Cami).


text:
Şimdiki vaqıtta Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ işini alıp barğan rusiyeli adliyeci Mark Feygin içün Rusiyeden çıqış yasaqlandı, bu aqta adliyeci Twitterde yazdı.
«Şimdi menim devletten çıqışımnı sıñırladılar. Maña bunı bildirgen Plotnikov A.A. mahkeme hadiminde bulunam. İç delilsiz», – dep qayd etti adliyeci.
Onıñ qayd etkenine köre, böyle tedbirler, adliyecini qırımtatarlarnıñ işlerinde iştirak etmesinden uzaq tutmaq içün yapıladır.
«Çıqışım, qırımtatarlarnı imaye etip olamacağım içün sıñırlanğan. Ğaliba, bu enişten evelki repetitsiyadır», – dep yazdı Feygin.
Mark Feygin Pussy Riot ve Nadejda Savçenkonıñ işinde imayeci edi, o, qırımtatar lideri Mustafa Cemilevniñ oña Qırım territoriyasına kiriş yasaqlanması boyunca FSB-ge qarşı davada menfaatlarını qorçalay. Bundan da ğayrı, adliyeci Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ menfaatlarını taqdim ete, Rusiye ükümeti onı Qırımda «separatizm» içün mahküm ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımtatar faaliyetçisi, Dünya Qırımtatar Kongressiniñ icra komiteti azası Ervin İbragimovnıñ alıp qaçılmasından soñ aman-aman eki yıl keçti. O, 2016 senesiniñ mayısında Bağçasarayda ğayıp oldı. Daa soñra faaliyetçiler tarafından neşir etilgen közetüv kamerasınıñ videosında, İbragimovnıñ polis uniformalı adamlar tarafından toqtatılğanı körüne. O, qaçacaq edi, lâkin onı tutıp, zornen avtomobilge oturttılar. Ondan soñ maşina Bağçasaray suv anbarı tarafına yol adlı. Faaliyetçiniñ bundan soñki taqdiri belli degil.
Bu yıl onıñ alıp qaçılğan yerinde Rusiyeniñ Qırım başlığı Sergey Aksönovnıñ patronatı altında qırımtatarlarnıñ Hıdırlez bayramı ötkerildi. Mayısta Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi, Aqmescitteki Kiyevskiy rayon mahkemesiniñ qararına qol tutıp, Ervin İbragimovnıñ aqrabaları tarafından Rusiye uquqqoruyıcı organlarınıñ areketsizligine qarşı berilgen şikâyetni red etti.
Rusiyeniñ sabıq Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya yerli televizion efirinde, Ervin İbragimovnıñ alıp qaçuvı bir provokatsiya edi, dep öz fikrini paylaştı:
«Bu, Qırımda vaziyetni stabilsizleştirmek, bu cinayetni GİBDD (Yol areketiniñ telükesizligi devlet inspektsiyası) hadimleriniñ uniformasını kiygen adamlar tarafından işlengeni ile alâqalı olaraq, Qırım Cumhuriyetiniñ uquqqoruyıcı organlarına iftira atmaq, mahsus olarğa qarşı böten laflar ayttırmaq maqsadınen yapılğan alıp qaçuvdır. Bu doğru degil, çünki bu post yoq edi, bu avtomobil, Qırım boyunca GİBDD hadimleriniñ avtomobili olaraq resmiy qaydğa alınmadı».
İş ölü noqtada toqtap qaldı. Endi 20 aydan berli onen kimse oğraşmayUmer İbragimov
– Oğlumnıñ ğayıp olğanınıñ birinci aylarında Rusiye uquqqoruyıcı organları daa nasıldır tahqiqat areketlerini yapa edi. Belki de, men olarnı er kün zıqarlağanım içündir. Lâkin baş idarege alıp berilgen soñ iş ölü noqtada toqtap qaldı. Endi 20 aydan berli onen kimse oğraşmay. Men, ukümetke muracaat etmekniñ, tıpqı tahqiqatçılarnıñ areketsizligine şikâyet etmekniñ kibi, iç bir faydası olmağanını añladım. Em Kiyevskiy rayon mahkemesinde, em de Qırım Yuqarı mahkemesinde maña, olarnıñ sanki çalışqanlarını bidirdiler, lâkin men bu 20 ay içinde areket körmeyim. Krasnodar dyarından açılğan telefonlarınıñ detalizatsiyasını men özüm qıdırıp elde ettim. Ervinniñ ğayıp etkeninden bir buçuq ay keçken soñ anda dalğıçlarnı yollaylar – bu, köz boyamadır, dalğıçlar özleri de buña açuvlandı. FSB tarafından alıp qaçuv ile videoqaydnı doğrudan-doğru almaqnı red ettiler. Poçta vastasınen, alınğanı aqqında bildirüv berilmesi ile yollamaq kerek oldı.
Umer İbragimovnıñ aytqanına köre, belli olmağan kişiler, ğayıp olmazdan evel Ervinni eki ay közetip taqip ettiler. Babasınıñ umüti, Rusiyege tazyiq ete bilecek ve oğlunıñ taqdirini aydınlatmağa yardım ete bilecek dünya toplulığındadır.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, Qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalav komitetiniñ reisi Eskender Bariyev, Qırımda 2014 senesinden soñ bu ve diger alıp qaçuvlar içün bütün mesüliyet Rusiyede olğanını iddia ete.
Men bu alıp qaçuvnı, siyasiy sebepten yapılğan, dep sayamEskender Bariyev
– Men bu alıp qaçuvnı, siyasiy sebepten yapılğan, dep sayam. Ervinni Dünya Qırımtatar Kongressi icra komitetiniñ azası sayladılar, o, yerli meclisniñ azası edi. İhtimal ile, yerli ukümet onda potentsial lider ve telüke köre edi. Bizim malümatımızğa köre, bugünge qadar Qırımda 17 kişi alıp qaçıldı. Olar aqqında iç bir malümat yoq. Amelde bütün bu adiseler tahqiq etilmey: işler sözde toqtatılmadı, amma bunıñnen beraber iç bir faal areketler yapılmay. Ervinge dair biz iç bir aydılanuv körmeymiz. Menim fikrimce, bu, işke işğalci ukümetniñ telükesizlik strukturalarınıñ vekilleri ya da «özüni mudafaa» dep adlandırılğanlarnıñ alâqası olğanı ile bağlı. Öz taraftan biz dünya toplulığınıñ diqqatını çekmek ve Rusiye Federatsiyasına tazyiq etmek kerekmiz. Er bir ğayıp olğan insan içün mesüliyetli olğan odır.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Qırımtatar faali Riza Asanov «Tavrida» yolunı videoğa çıqarğanda kimligi belli olmağan insanlar tarafından ücümge oğrağanını Rusiye politsiyasına bildirdi. Bu aqta yanvarniñ 2-nde «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber ete.
Asanovnıñ bildirgenine köre, «hadimlerden iç birisi ariza berilgenini tasdıqlağan bir de bir vesiqa bermedi».
«Eki ariza alğanlar, amma maña tek küçük kâğıtçıq berildi. Men kopiyalarnıñ berilmesini ya da foto çıqarmağa izin berilmesini rica ettim. Amma bir şey alamadım. Bu şaraitlerde bir özüm çıqmaycam. Eki yıldan berli apayımnen yoldamız ve o, er yerde yanımda ola. Bugün ilk sefer bir özüm çıqtım, bu adise oldı», – dep qayd etti Asanov.
Qırımnıñ Rusiye politsiyası qırımtatar faaliniñ arizasını daa izaatlamadı.
Yanvarniñ 2-nde saba qırımtatar faali Riza Asanov Qarasuvbazarda ücümge oğrağanını bildirdi.
Qırım.Aqiqatqa malümat bergen Riza Asanov ücümni «faaliyetinen» bağlağanını qayd etti.
2018 senesi dekabr ayında qırımlı advokatlar Emil Kurbedinov ve Edem Semedlâyevniñ ofisine ücüm etilgen edi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov, Rusiye Tış işleri nazirliginiñ mayıs 13-te Türkiyeniñ paytahtı Ankarada qırımtatarlar halqınıñ genotsidi qurbanlarını hatırlama mitingine barmaqtan vazgeçmek davetine «Rusiye işğalcilerniñ isteriyası» dedi. Bunı o, özüniñ Facebookında yazdı.
Türkiyedeki Ankara ve İstanbulda, munasip şekilde mayısnıñ 13 ve 20 künlerinde qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatırasına mitingler keçecek.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ malümatına köre, Ankarada mayıs 13-te qararnen 5-6 biñ kişiniñ toplanması planlaştırıla. İstanbulda miting mayıs 20-de Rusiye baş konsullığı qarşısında yapılacaq.
Daa evel Çubarov, qırımtatarlarnı ilhaq etilgen Qırımda mayıs 18-de, Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv qurbanlarını hatırlama kününde umum Ukraina sükünet daqqasına qoşulmağa davet etti.
O, Ukrainanıñ qıtadaki qısmında, qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri Herson vilâyeti, Geniçesk rayonı, Novoalekseyevka, Odesa, Lviv ve tedbirler ukrain ve yeudi cemaatlarınıñ iştiraki ile Holokost muzeyinde yapılacaq Dneprde keçecekler, dep qayd etti.
Qırımdan qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarını hatırlama künü er yıl mayıs 18-de qayd etile. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.


text:
«Azatlıq Radiosı ayta. Mikrofon başında Ayşe Seitmuratova…». 1970 seneleriniñ soñu – 1980 seneleriniñ başı. Bu qıymetli sözlerni eşitmek içün epimiz öz «Sakt», «Rekord», «VEF» radiolarımızğa yapışa edik. O vaqıt zar-zornen eşitilgen Seytmuratovanıñ sesi qırımtatar halqınıñ vaziyeti aqqında aqiqatnı aytqan yekâne bir qaynaq edi. Sovet akimiyeti kin besley, qırımtatarlar ise sabırsızlıq ile bekley edi. O, qırımtatar halqı içün efsaneviy bir insan oldı.
Ayşe Seitmuratova 1937 senesi fevralniñ 11-nde Qırım Muhtar Sotsialistik Sovet Cumhuriyeti Mayak-Salın rayonı Acı-Eli köyünde dünyağa kele. Ayşe çoq balalı qorantada beşinci bala edi.
Onıñ birinci hatırası – cenktir. Babası – Seitmurat Burseitovnı 1941 senesi oktâbrniñ 1-nde cebege celp eteler. Evine öyle de qaytmay – ğayıp ola. Küçük qız qardaşı Fatme 1942 senesi fevral ayında doğa.
Acı-Eli köyü yerleşken Keriç yarımadası cenkniñ birinci künlerinden alman orduları tarafından işğal etildi. Ayşeniñ ailesi – anası ve yedi qardaşı – işğalde qala. Şahsiy topraq ve tuvarları bar olğanı içün üç yıl sürgen işğalge dayanıp olalar.
1944 senesi aprel ayında, Qızıl Ordu Qırımnı azat etkende, evlerinde sovet zabiti toqtaldı. Er kes qurtarıcılarğa quvana edi, amma baht çoqqa sürmedi…
Zabit, ana ve yedi balanı körip: «Aqayıñız qayda?» dep soradı. Anam: «Qayda olğanını sizden soramalım. Cenkke ketti…Amma o degil, siz keldiñiz» degen cevabını qaytardı.
Mayısnıñ 17-nden 18-ne keçer gecesini Ayşe iç bir zaman unutmaz: «Anam bizni gece saat üçmi-dörtlerdemi uyata. Evimizde – bizni sürgün etmek içün kelgen askerler. Zabit, ana ve yedi balanı körip: «Aqayıñız qayda?» dep soradı. Anam: «Qayda olğanını sizden soramalım. Cenkke ketti…Amma o degil, siz keldiñiz» dep cevap qaytardı.
Qırımtatarlarnı köyniñ merkezinde topladılar, etrafı askerler ise sarıp alınğan edi. Qartlar ağlay. Mında arabalar ile qomşu Palapan köy sakinlerini ketirdiler. Olarnıñ arasında yaş kemaneci bar edi, elinde kemaneden ğayrı, iç bir şey yoq.
Sakinlerden biri: «Ağlamañız! Yeter endi ağlamağa» dep, gençke: «Çal kemaneni. Yavurlar közyaşlarımıznı körmesin», muracaat etti. 1944 senesi iyünniñ başında Naime hanımnıñ büyük ailesi Özbek Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti Samarqand vilâyeti Hatırıçinsk rayonı Zirabulak stantsiyasına kelip çıqa.
Sıcaqqa dayanmağa çare yoq edi. Sıtma ökelenmekte edi…
Balalarnı aşatmaq içün, anam çarşıda şey satmağa mecbur edi. Künlerniñ birinde bir şey satıp olamadı. Apansızdan oña qart bir adam kelip, qadife anterini bir qopqa cugarağa (tarı unu) deñiştirmege teklif etti. Naime, tüşünmeyip, anterini çıqara ve bir tek kölmeginde qala.
Tınç okeannıñ suvu merekep olsa bile, halqımıznıñ faciasını añlatmaq içün az olurAyşe Seitmuratova
«Anamız bizni qurtardı. Özleri aşamayıp, balalarnıñ ömürlerini saqlağan analarımızğa minnetdar olmalımız. Tınç okeannıñ suvu merekep olsa bile, halqımıznıñ faciasını añlatmaq içün az olur», – dey Ayşe hanım.
Ağalarım, eñ büyügi o vaqıt 17 yaşında edi, Lângar maden ocağında çalışqan erkeklerden qalışmay edi. Mında olarğa baraqtaki bir odaçıqnı berdiler. Anam qurucılıqta çalışa, yollarnı tegizley, taşlarnı qalay edi. Öz qıyın işi içün ötmek varaqalarını ala edi.
Mahsus köçip kelgenler ciddiy komendant nezareti altında buluna edi, rayondan rayonğa barmağa yasaq edi. Raatlıq künlerinden birinde Ayşe defter almaq içün qomşu rayonda yerleşken Pasdargonğa ketti. Çarşıda komendant onı körip: «Bazarertesi mektep müdirine kelip, beş kün apiste oturacağını bildirirsiñ», dep taşladı. Yarın Ayşe, ağlap-ağlap, bunı esap ocasına bildirdi, ocası ise – mektep müdirine. Müdir oña arqa olıp, apisten qurtardı. Ayşe nevbetteki sefer komendantnı körgende, o oña açuvlı baqtı, amma tiymedi.
Lângarda 1953 senesi dekabr ayına qadar yaşadılar. Soñra qorantası Superfosfat qasabasında yerleşti.
Ayşe yengil atletikada yüksek neticelerge irişe edi. 1955 senesi talebeler arasında keçirilgen sport yarışında alâ neticelerni köstergen Ayşeni çetel yarışlarına baracaq taqım terkibine kirseteler. Amma mahsus köçip kelgenlerniñ balaları Özbekistan sıñırından çıqıp olamaz edi, Ayşege de izin bermediler.
1956 senesi aprelniñ soñunda SSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ «Qırımtatar, balkar, türklerniñ – SSCB vatandaşları, Ulu Vatan cenki vaqtında sürgün etilgen kurd, hemşil ve aile azalarınıñ mahsus yerleşüvi boyunca sıñırlavınıñ lâğu etilmesi aqqında» qararı işbu halqlarnıñ mahsus yerleşüv rejimini lâğu etti ve memuriy nezaretten boşattı, amma evel yaşağan yerlerge qaytmağa musaade berilmegen edi. Amma, bir qaç aydan soñ, «cezalanğan halqlarnıñ» çoqusı sürgün etilgen yerlerine qaytıp oldı. Qırımtatarlarğa akimiyetniñ bu minneti tiymedi – olar sürgünlikte qaldılar.
1957 senesi Ayşe mektepni bitirdi ve Samarqand universitetiniñ tarih fakultetine kirdi. Oquvğa aveskâr qızğa o derecede ğayeviy olğan fakultette tasil almağa qolay degil edi. Misal içün, siyasiy malümat dersi vaqtında Ayşe: «Aqiqat»ta aqiqat yoqtır» degende, onı sınıftan quvğan ediler.
Universitetni bitirgeninden soñ Seitmuratovanı mektepke yolladılar, mında eki yıl çalıştı, soñra – 1964 senesi – diplomnı elde etti. Kelecek sene Ayşe Tarih İnstitutınıñ aspiranturasına kirmek içün Moskvağa kete. İmtianlarnı muvafaqiyet ile bere, amma aspiranturağa onı qabul etmeyler ve baaları ile Özbek Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti İlim akademisınıñ Tarih institutına kirmege tevsiye eteler. Ayşe Taşkentke kele, amma mında da oña red eteler. Ayşe Samarqand şeerine qayta, aqşam mektebinde tarih ocası vazifesine başlay, bunıñ ile ara-sıra universitette çalışa.
Birazdan yaşayışında daa bir unutılmaz vaqia yüz berdi – qırımtatar milliy areketine qoşuldı.
Seitmuratova «teşebbüsçiler» ile öz tanışuvını böyle hatırlay: «Qomşumız Seithalil ağanıñ oğlu kelip, babasından bir tezkereni bere, meni kelmege çağıra. Azırlandım, evge kirem ve körümli esli başlı insanlarnı körem. Seithalil ağa meni bulunğanlarğa tanıştırdı». Samarqand milliy areketiniñ faalleri toplanğan eken. Olar yaş tarih ocası Ayşe Seitmuratova aqqında eşitip, meraqlandılar. Bu vaqıtları qırımtatarlarda mütehassıs tarihçı yoq edi, desek, yañlışmamız: sürgünlikten soñ qırımtatarlarnı aliy oquv yurtlarınıñ içtimaiy bölüklerine qabul etmey ediler.
1964-65 seneleri faaller cenk ve partizan areketiniñ iştirakçileri aqqında malümat toplay ediler. Ayşe de bu faaliyetke aktiv sürette qoşuldı. Lâkin «körünmemek» içün açıq beyanatlar yapmamaq kerek edi.
Firqa azasınıñ qırımtatarlarnı kim aqaretley degen sualine Ayşe: «Birinciden, qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında Devlet mudafaa komitetiniñ emri, ekinciden, – sizge ad kerekmi, bizni Sovet akimiyeti aqaretley», degen cevabını qaytardı
1965 senesi yazda qırımtatar halqınıñ vekilleri Sovet Birligi Kommunistik Firkasınıñ Merkeziy Komiteti qabul odasınıñ reberi Stroganov ile körüştiler. Subet devamında firqa azasınıñ qırımtatarlarnı kim aqaretley degen sualine Ayşe: «Birinciden, qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında Devlet mudafaa komitetiniñ emri, ekinciden, – sizge ad kerekmi, bizni Sovet akimiyeti aqaretley», degen cevabını qaytardı.
1966 senesi oktâbr başında Ayşe üçünci kere aspiranturağa imtian bermege ketti – bu sefer Moskva devlet universiteti, – kene kirmedi. Oktâbr 4 künü Samarqand şeerine qayta, üç künden soñ oña tintüv ile keleler. Sabadan aqşamğace militsiya hadimleri tintüvni keçirip, milliy areketniñ vesiqalarını ve kitaplardan yazıp alğanlarını tutıp alalar. Çastına, evde matbaa maşnası yoq edi. Uquq qoruyıcılar evniñ astını üstüne çevirip taşladılar, aqşam kelgen aptesi: «Faşistler kibi, er şeyni darma-dağın ettiler», dep şaştı.
Bir qaç künden soñ, oktâbr 14 künü Samarqand vilâyeti Devlet havfsızlıq komitetinde keçirilgen sorğudan soñ, Ayşeni yaqaladılar. Nezaret altında onı Moskvağa alıp ketireler.
On künden soñ oña Rusiye Sovet Federativ Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Cinaiy Kodeksiniñ 74-nci maddesi boyunca qabaat bildirile. Seitmuratovanı «milliy ayırımnı meydanğa ketirmek içün beftan vesiqalarnıñ tarqatuvı ve tizilüvi»nde qabaatlay ediler.
Devlet havfsızlıq komitetiniñ Lefortovo apishanesinde keçirilgen yedi ay onıñ közlerini aça: «Apishanede keçirgen vaqıt devamında çoq şeyni añladım. Biz doğrudan doğru ayta edik: «Yazamız, çünki küreşemiz», amma bu er şey bizge qarşı aylandı».
1967 senesi mayıs 19 künü mahkeme keçirildi – gizli ve qapalı. Qarar – 2 yıllıq şartlı qapalma ve mahkeme salonından azat etüv.
Lefortovo apishanesinde keçirgen aylarğa baqmadan, Seitmuratova areketten vazgeçmedi. 1967 senesi iyül 21 künü o, halq vekilleri ile birlikte Kremlde SSCB Devlet havfsızlıq komitetiniñ reisi Yuriy Andropov, SSCB Baş prokurorı Roman Rudenko ve SSCB içki işler naziri Nikolay Şçelokov ile körüşe. SSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ 1967 senesi sentâbr 5 künü alınğan «Qırımda yaşağan tatar vatandaşları aqqında» №493 fermanı «Qırımda yaşağan tatar vatandaşları»na nisbeten devlet organlarınıñ qabaatlavını red ete edi, amma, bunıñ ile, olarnıñ «Özbek ve diger ittifaq cumhuriyetler toprağında yerleşkenini» iddia ete edi. Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ №494 qararında «tatar vatandaşları… ve aile azaları, SSCB diger vatandaşları kibi, Sovet Birliginiñ bütün toprağı boyunca, iş tapuv ve pasport rejimi aqqında qanunlarğa riayet etilüvi ile, yaşamaq aqqından faydalanğanı» aqqında aytıla edi. Yani, avale qırımtatarlarnıñ ğurbetlikte sürgünlikten soñ olğan alını tasdiqladı. Qarardan olğan ağır teessurat Ayşeniñ Özbek Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Tarih İnstitutı aspiranturasına kirgeninden bile yoq olmadı.
Dissertatsiya qorçalavı afresinde, 1971 senesi iyün 15 künü, Seitmuratovanı kene yaqaladılar. Onıñ işi aynı şu sene mayıs ayından Aqmescitte yaqalanğan oca Lenur İbraimov ile birleştirildi. Qabaat – sovet devlet qurulışını aqaretlegen malümatnıñ tarqatuvı ve yazuvı. 1971 senesi iyül ayındaTaşkent mahkemesiniñ qararı ile Lenur İbraimovğa 2 yıllıq, Ayşe Seitmuratovağa – 3 yıllıq apis cezası belgilendi, prokuror ise Ayşeni 6 yılğa qapatmağa talap ete edi.
Seitmuratova müddetini Baraşevo ve Yavas lagerlerinde keçire edi. 1974 senesi iyün 15 künü lagerden çıqıp, Samarqand şeerine qayta.
Azat etilüvinden soñ Ayşege er yerde «börü bileti» berildi. Aspiranturadan tevqiften soñ birden çıqarıldı, oquvnı soñuna qadar öyle de bitirip olamadı, aspiranturağa onı keri qabul etmediler. Ocalıq faaliyetine devam etmege imkân bermey ediler. Ayşeni atta mektepke cıyıştırıcı vazifesine almadılar…
1970 seneleriniñ ortalarında başqa çaresi qalmadı – ya da yañı apis müddeti, ya da, diger «sovet ükümetine qarşı çıqqan» şahıslarnıñ etkeni kibi, Ğarpqa köçmek.
1978 senesi yazda Seitmuratova SSCB-den çıqmaq içün musaadeni alıp oldı – Yelena Georgiyevna Bonner yardım etti. 1979 senesi yanvar 25 künü Ayşe AQŞ-na kele. New York ava limanında onı tuvğanları ve Petro Grigoryeviç ile Zinaida Mihaylovna Grigorenkolar qarşılaylar.
IRC – qaçaqlarnıñ halqara komitetinden kvartira ala. 42 yaşında Seitmuratovanıñ yañı ayatı başlana. O, ingliz tilini ögrenmege başlay (mektepte alman tilini ögrene edi); birazdan onı «Svoboda», «Golos Ameriki» radiostantsiyalarına davet eteler, mında o, efirlerni rus, özbek, azerbaycan tillerinde alıp bara.
Seitmuratovanıñ o devirdeki yaşayışını tarihçı, Moskva Helsing gruppasınıñ teşkilâtçılarından biri ve şimdiki reisi Lüdmila Alekseyeva böyle tasvir ete: «Ayşeni icretlikte bile edim, New Yorkta yaşağan vaqtında. Yañı yaşayışqa alışmaq içün kelgenlerden çoqusı faal areket etmege başlay edi, Ayşe ise bunı degil, qaldırıp ketkenlerini tüşüne edi. O, daima semetdeşlerini tüşüne edi – qırımtatarlarnı, olarnıñ yaşayış tarzını, er vaqıt bağ qurmağa areket ete, qırımtatarlarnıñ meseleleri aqqında aytmaq ve olarğa yardım köstermek içün er bir imkândan faydalana edi, o vaqıt ise böyle imkân çoq degil edi. Ayşe – halqınıñ taqdiri, müsibeti ve oña yardım etmek ıntıluvı ile yanğan bir insandır»…
SSCB-den köçip ketkenden 11 yıl keçkende, 1990 senesi noyabr 20 künü Ayşe Seitmuratova anası, ağa ve aptesiniñ mezarlarını ziyaret etmek içün Özbekistanğa kele. Semetdeşleri onı milliy qaramannı kibi qarşılaylar.
Birazdan vatanına qayta ve bar küçü ile işke başlay. Seitmuratova qırımtatarlarğa içtimaiy yardım boyunca «Merhamet evi» hayriye Fondunı teşkil ete.
O, söz bere ve 2001 senesinden çalışqan «Qartlar evini» aça. Bugünki arzusı – bala bağçasını qurmaq…
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası
Metin 2015 senesi fevralniñ 11-nde derc etilip tekrar basıldı.


text:
Keçken sene memlekette yüz bergen avdarmadan soñ Ukrainanıñ Qırımnı keri talap etmek aqqı yoq, dep tüşüne Rusiye tış işler naziri Sergey Lavrov. Bunı o 2014 senesiniñ neticeleri boyunca matbuat konferentsiyasında bildirdi.
«Cenüp-şarq meselesiniñ kesen-kes Ukraina mustaqilligi ve topraq bütünligi çerçivesinde al etilmesine qoltutqanımıznı tasdıqlayım. Qırım meselesi halqara uquq esasında çezildi», – dep ayttı Lavrov Birleşken Milletler Tşekilâtınıñ nizamnamesine esaslanıp.
«Avdarmadan evel halqara uquq esasında saylanğan parlament tarafından keçirilgen referendum neticesinde ealiniñ çoqusı Rusiyege qoşulmasına qoltuttı, Ukrainada olıp keçken avdarma Ukraina devletiniñ bu topraqnıñ saibi olmaq aqqını yoq etti», – dep ayttı Rusiye naziri.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov reisi ukrain akimiyetini Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım ile naqliyat alâqasını ğayrıdan tiklemege çağırdı, dep haber ete UNİAN.
«Bugün muayyen bir areketlerni yañartmaq kerekmiz, yani Qırımnıñ qaytarılmasından evel yapılacaq areketlerimiz insan aqlarına yönelmek kerek… İşğal etilgen Qırımda ve qıtaiy Ukrainada yaşağanlar arasında eyi munasebetlerniñ olması içün acele naqliyat munasebetini yañartmaq kerekmiz», – qayd etti Çubarov.
Onıñ fikrine köre, «işbu yollarnı qullanala bilecek eki, üç ya da on diversant – mahsus hızmetlerniñ vazifesidir».
Meclis reisi añlatqanı kibi, insanlar qıtaiy Ukrainağa bağlıdır ve işbu bağnı saqlamaq isteyler. Onıñ sözlerine köre, bir taraftan ukrain akimiyeti ticaret içün yolnı aça, diger taraftan – insanlar arasında eyi munasebetniñ olmasına imkân bermey.


text:
Rusiye idaresi astındaki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi cemaat jurnalisti Vilen Temeryanovnı 2000 rublelik cöreme ödetti, dep bildire “Qırım birdemligi”.
“Mahkemeci Evelina Fedorenko, noyabrniñ 3-nde (2020 senesi) qırımtatarlarğa üküm çıqarılğanda Aqmescitteki mahkemege 200 diñleyiciniñ kelmesiniñ “kutleviy tedbir” alâmetleri bar, dep qarar çıqardı. Jurnalist Vilen Temeryanovnıñ areketleri ise memuriy cezalar aqqında Rusiye Ceza qanunnamesiniñ 20.6.1 maddesiniñ 1-nci qısmında közde tutulğan cinayet kibi tanıdı”, – yazıla malümatta.
Haber etilgenine köre, cöreme aqqında qararnı mahkeme Temeryanovsız dekabrniñ 18-nde çıqarğan, bunıñ aqqında jurnalistni ise poçta vastasınen haberdar etken. Mektüp 2021 senesi yanvarnıñ 3-nde kelgen.
Vilen Temeryanov ve onıñ advokatı Merkeziy rayon mahkemesiniñ qararını temyiz etecek.
Bu malümatnı tasdıqlağan diger menbalar yoq.
Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi cinayet terkibiniñ olmaması sebebinden cemaat jurnalisti, "Qırım birdemligi"niñ mühbiri Vilen Temeryanovnıñ davasını qapattı.
Advokat Emil Kurbedinov, dekabrniñ 28-nde saba Canköy rayonında öz evi yanında yaqalanılğan cemaat jurnalisti Vilen Temeryanovnı Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesine ketirgenlerini haber etti.
Dekabrniñ 28-nde saba "Qırım birdemligi" cemaat birleşmesiniñ faalleri, Rusiye polisiniñ hadimleri cemaat jurnalisti Vilen Temeryanovnı "mecburen iş maşinağa oturtıp evden alıp kettiler", dep haber etken ediler.
Noyabrniñ başında Rusiye politsiyası qırımtatar faali, "Grani.ru" neşiriniñ jurnalisti Vilen Temeryanovğa qarşı memuriy bozuv aqqında eki protokol tizdi. O, Aqmescitte Rusiye kontrolindeki Qırım garnizon arbiy mahkemesi ögünde, insanlar Qurmandaki "Hizb ut-Tahrir davası" mabüslerine qol tutmağa toplaşqan yerde tutuldı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis azası İlmi Ümerov emindir ki, akimiyetniñ qırımtatarlarnıñ temsiliy organı etrafında yapqan areketleri – cemaatnıñ diqqatını daa da müim meselelerden çekmek bir ıntıluvdır.
Bunı o Facebook saifesinde yazdı.
Ümerov şunı da bildire ki, akimiyet Qırımtatar Milliy Meclis azalarını öz stsenariyine celp etip olamaz.
«Çoqusını toplap olamazlar, amma böyle «saçmalıq» olğanda, müim meseleler üzerinde tüşünmek imkânsızdır. Qırımnıñ şimdiki yolbaşçılığına bu kerek, işte. Oña kerçekten de Meclis ya da Qurultay kerekmi? Mesele şunda ki, KEREKMEY !!!» – yazdı Ümerov.
Qırım akimiyeti qırımtatar memurları ile Qırımtatar Milliy Meclisine tesir etip, organnıñ yañı başını saylamağa mecbur ete. Bu vazifede cumhuriyet yolbaşçılığı Devlet Şurası spiker muavini Remzi İlyasovnı körmege istey. Soñkisi yaqın zamanda Meclis yañı Qurultaynıñ keçirilecek künü aqqında bildireceginden emindir.
Mecliste buña kvorum kerek olğanını bildirdiler, şimdi ise o yoqtır. Temsiliy organnıñ başı Refat Çubavov emindir, Meclis azaları, qırımtatar milliy areket faalleri «tarikçilerge qırımtatar milliy areket degerlerini taptamağa izin bermezler».


text:
Sovetler apishanesinde tutulğanda qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev bütün yañı yıl bayramlarını izolâtorda «qayd etken edi». Bu aqta o, Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«Yañı yıl ve diger sovet bayramları menim içün kerçek bir felâket olğan edi. Bayramlar ögüne tintüvler keçirile edi. Er şey darma-dağın etile edi. Er bayram öyle edi. Er şeyni «saylamaqtan» ğayrı, olar bütün ayvanlarnı – meselâ, lagerdeki mışıqlarnı alıp kete ediler. Bazı vaqıtlarnı olarnı yaqa ediler. Sovetlerniñ adetleri… Meni ya da lagerde bir tesiri olğan insanlarnı izolâtorğa qapata ediler. İzolâtorda keçirmegen bayramlarımnı hatırlamayım», – dedi Cemilev.
Onıñ aytqanına köre, bayram kününi adiy künden tek «kotlet ya da yağlı şorba berilgen bayram yemegi» ayırğan edi.
Mustafa Cemilev – qırımtatar halqınıñ lideri, dissident, aq qorçalayıcı. 1966 senesinden 1983 senesine qadar altı kere apiske alınğan edi. «Sovetler qurumını aqaretlegen fikirlerni aydınlatqanı içün» umumen 15 yıl apiste yattı. Cemilev Omsk apishanesinde 303 kün açlıq tutıp, 1986 senesi azatlıqqa çıqtı.


text:
Sentâbr 21-inde Tış siyaset Yuqarı Rada komitetiniñ reisi Boğdan Yaremenko, sentâbr 30 - oktâbr 4 künleri keçecek Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyasınıñ sessiyasında Ukraina delegatsiyası iştirak etmeycegini haber etti.
"Bu teşkilât öz printsiplerini bozğanına ve Ukrainanıñ fikrini ciddiy körmegenine, başqa imkânlar olmağanından, yekâne cevap olaraq, Ukraina PACEniñ kelecek sessiyasına öz delegatsiyasınıñ yollamasından vazgeçecek", - yazdı mebus Facebookta.
Onıñ aytqanına köre, delegatsiya, azırlıqnen ve Avropa Biriliginiñ başqa aza devletlerinen beraberlikte muzakereler keçirmeknen oğraşacaq.
Ukraina halq deputatı, qırımlı iş adamı Rustem Umerov Ukrainanıñ Avropa Şurası Parlament assambleyası eyyetiniñ reis muavini olaraq saylandı. Bu aqta Umerov sentâbrniñ 20-nde Facebook saifesinde yazdı. Eyyet yolbaşçısı olaraq Yelizaveta Yasko («Halq hızmetçisi»), reisniñ birinci muavini olaraq Sergey Sobolev («Batkivşçına» umumukrain birleşmesi) saylanğan edi.
Avropa Şurası Parlament assambleyası iyünniñ 26-nda Rusiye eyyetini sanktsiyalarsız qaytarmağa qarar aldı. Estoniya, Gürcistan, Latviya, Litvaniya, Poloniya, Slovakiya ve Ukraina eyyetleri Avropa Şurası Parlament assambleyasında Rusiye eyyetine qarşı bütün sanktsiyalar lâğu etilgen soñ toplaşuv salonını terk ettiler.


text:
Avropa parlamentiniñ tışqı işler komiteti reisi Elmar Brok bildirdi ki, Rusiye Minsk añlaşmaşlarına riayet etmese ve istilâ siyasetini devam ettirse, Avropa birliginiñ cezaları artacaq.
Bunı Brok Ukraina ziyareti ögüne German Marshall Fondunda çıqışta bulunıp ayttı, dep haber ete Radio Svoboda.
«Minsk añlaşmaları yerine ketirilgenine qadar cezalar olacaq, faqat Rusiye istilâsı devam etse, cezalar artacaq», – dep ayttı Elmar Brok.
Onıñ bildirgenine köre, «cezalar – istilâcığa istilâ içün büyük ceza bar olğanını barışıq yolunen köstermege imkân bergen yekâne usuldır».
Broknıñ fikirince, Rusiye energetik rıçakları sayesinde Avropağa tesir etmege devam ete.
«Energetik siyaseti Rusiyege doğru işaret bermege keder ete. Bizler serbest bazarmız, lâkin umumiy energetik strategiyamız yoq. Şimdi Energetik ittifağını quracaq olamız, böylece Pütinge doğru işaretlerni yollamaq imkânlarımız artacaq», – dedi Brok.
Cumaaqşamı künü, iyül 23-te, Avropa parlamentiniñ tışqı işler komitetiniñ reisi Elmar Brok yolbaşçılığında eyyet Ukrainağa kele. Avropa parlamentiniñ matbuat hızmeti bildirdi ki, eyyet Ukrainada iyül 25-ke qadar bulunacaq, soñra Gürcistanğa yol alacaq. Avropa parlamentiniñ deputatları Kiyevde devlet reberleri, siyasiy firqalarnıñ liderleri, OSCE mahsus monitoring missiyasınıñ nezaretçileri ve cemaat ile körüşmege planlaştıralar.


text:
Amnesty International aq qorçalayıcı teşkilâtı Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» bütün mabüslerini vicdan mabüsi dep adlandırıp, bu davanıñ «sahte» olğanını qayd etti. Bu aqta halqara aq qorçalayıcı teşkilâtınıñ Ukraina bölüginiñ matbuat hızmeti Facebookta bildirdi.
«İyünniñ 22-nde Rusiye istinaf arbiy mahkemesi 2019 senesi noyabr ayında aq qorçalayıcı Emir-Usein Kuku ve beş semetdeşine «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile (Rusiyede yasaqlanğan, amma Ukrainada faaliyetine izin berilgen) alâqaları sebebinden çıqarılğan qabaatlayıcı ükümni ğayrıdan baqacaq. Biz davanı sahte dep sayamız, altı qırımlı – Emir-Usein Kuku, Muslim Aliyev, Vadim Siruk, Enver Bekirov, Arsen Cepparov ve Refat Alimovnı ise – vicdan mabüsi dep sayamız», – dep qayd etti aq qorçalayıcılar.
Daa evel Amnesty International mahküm etilgen yaltalı «İyegova şaatı» Artem Gerasimovnı vicdan mabüsi dep adlandırdı.
Hatırlatamız, Amnesty International halqara aq qorçalayıcı teşkilâtınıñ Ukraina bölügi qırımlı siyasiy mabüslerniñ balalarına qol tuttı.
Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 12-nde Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsini koloniyada qalmasına üküm etti. Mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
Ukraina Tış işler nazirligi bu üküm sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Qırımdaki qurğaqlıq sadece yerli suv anbarlarınıñ saylaşqanına sebep olmadı, qurumaq telükesi altına tüşken göller de zarar kördi. Mına Sudaq yanındaki Boğaz gölü de pek saylaştı ve suv seviyesini coymaqtadır. Yerli sakinler, böyle ketişatnen göl asıl quruy bile dep şikâyet ete.
Ülkeşınaslarnıñ malümatına köre, göl üç yerastı çoqraqnen ğıdalana, bundan ğayrı yağmur ve irigen qar suvları da onı toldura. Onıñ içün mındaki suv, Qırım yalısında başqa tuzlu göllerge oşamayıp, içmekke de lâyıqtır. Bir vaqıtları gölge boru hattı uzana edi, o şimdi de bar, amma endi areketsiz ve qulanmaqqa yaramay. Lâkin yanında at ferması inkişaf etti. Fermadan atlar mında suv içmege kele.
Boğazğa Sudaqtan barıp yetmek içün, yaramay bir qaç kilometrlik çuqurlı yolda kecmek kerek. Yazıq ki, körüngeni kibi, mında yol töşemege kimse azırlanmay, nafile, yerler pek dülber.
Demek, Boğaz - evelleri büyük olğan bir suv anbarıdır. Şimdi göl olğan suvlarını coydı. Soñki yıllarda olğan qurğaqlıq Meganom burnunıñ eteginde yerleşken acayip gölge menfiy tesir etti. Yalı kenarında suvnıñ ne qadar tez azlaşqanını körmek mümkün.
Mında yaşağan adamlar, bir qaç yıl evel bu suvnen tolu, teren, balıq ile zengin bir göl olğanını ayta. Şimdi gölge ketken yolda yaldav ve balıq tutuvı yasaq olğanı yazılğan, qaideni bozğanlarnı 200 rublelik cöreme bekley. Men gölde olğanda, anda iç bir balıqçnı körmedim, amma, yerliler aytqanı kibi, gölden balıq ğayıp olğanı içün balıqçılar yoq. Amma şimdi göl suv ösümliginen toldı ve bataqqa oşap başladı, onda yaldamaqnıñ çaresi yoq. Bir qaç yıl evel mında köçme quşlar raatlanğan olsa, şimdi olar gölni keçip keteler.
Qırım tabiatı pek nazik, morttır, onıñ teşkil etilmesi biñlerce yıllar devam etti, şimdi ise bir qaç yılnıñ içinde bozula. Soñki altı yılda Qırımnıñ yerastı suvlarınıñ pervasız çıqarılması olarnıñ seviyesiniñ azlaşmasına sebep oldı ve, böylece, neticede bayağı Qırım çoqraqları qurudı. Gölni ğıdalağan coqraqlar da quruğan ya da saylaşqandır.
"Baarde bu göl keñiş töküldi ve balaban, temiz, yerlilerni bile ayrette qaldırğan gölge çevirile edi. Mında birden gür ösümlikler, şifalı otlar peyda ola edi. Çoq yıl devamında gölniñ suvlarınen Qoz (Solnecnaya Dolina) köyündeki yüzüm bağlarını suvara ediler. Er keske ve er şeyge suv yete edi. Amma qurğaqlıq ve yerastı suvlarınıñ aqılsız qullanuvı gölniñ qurumasına sebep oldı", - dedi maña yerli ülkeşınas.
Onıñ aytqanına köre, evvelleri gölde qayıqlarnen yalday ediler, şimdi ise o o qadar saylaşqan ki, papiyler mında cayav yüre. Ülkeşınas, Boğaz meselesi ile ekologlarğa muracaat etkenini ayta edi, amma tahminler tesellisiz. Göl endi evelkisi kibi olmaz, dep belleyler. Ekologiya muvazeneti bozuldı. Yerastı suvlar ketti, olarnen beraber çoqraqlar da ketti. Yağmur suvlarından ğayrı gölni ğıdalacaq suv yoq, amma yağanaqlar da Sudaq bölgesinde siyrek ola.
Ekologlar qasevet ete: Qırımdaki suv meselesi yarımadanıñ tabiatı içün ekologiya felâketi oldı. Yerası suvlarınıñ ziyadece çıqarıluvı Qırımnıñ ekologiya sistemasına belli aqibetlerni ketirecek.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Bizim güzel toprağımız – Qırım yarımadası – seyaatçılarnı er daim celp ete edi. Onıñ güzelliginden ayrette qalıp ketkenlernen beraber Qırımnıñ kelecek nesillerine fakrlı devirlerde onıñ qıyın taqdirini aks ettirgen yazılarnı qaldırğan müellifler de bar edi.
Qırım tasvirleriniñ büyük qısmı tarihçılar «ecnebiylerniñ tezkereleri» dep adlandırğan janrğa aittir. Bu qaydlarnıñ hususiyeti yañlış fikir, bazıda adaletsizlik ola edi, müellif Qırımğa duşman olğan devletten olsa, buña rastkelmek mümkün, em de til ve urf-adetlerni bilmegen ecnebiyler yañlış qıymet kese ediler.
Aynı vaqıtta bu başqa bir baqış – «ecnebiylerniñ tezkereleri» o zamannıñ adamı, bazı adise-vaqialarnıñ şaatı olğan diqqatlı bir adamnıñ qaleminden çıqqan qıymetli yazılardır.
«Çetel adamınıñ» qaydlarında bizler yerli müelliflerniñ diqqatını celp etmegen şeylerni köremiz.
Ecnebiyler turmuş, urf-adet, urba, ev, şeer ve köy, ticaret, esnaflarnen meraqlana, yerli müellifler ise buña pek qulaq asmazlar, çünki bunıñ içinde yaşaylar.
XVII asırnıñ 30-ıncı senelerinden 50-nci senelerine qadar Poloniya ükümetine hızmet etken frenk arbiy müendisi, haritaşınas ve yazıcı Guillaume Levasseur de Beauplannıñ belli «Ukraina tasvirinde» Qırım, onıñ sakinleri, qırımtatarlarnıñ arbiy sanatına dair bölükleri mevcut. Beauplannıñ eseri ilk sefer 1650 senesi derc etilgen edi. Onıñ içinde Ukraina, urf-adetleri, kazaklarnıñ içtimaiy qurulışı aqqında malümat tapamız; müellif esnaf, nebatat ve ayvanatnı, iklim, turmuş, qomşular – leh, rus ve tatarlar ile – munasebetlerni tasvir ete.
Beauplan ayrı bir bölükni «Qırım, ya da tatar toprağına» bağışladı. O, qırımtatarlarnı – Avropa içün qorqunçlı ve böyle degil, doğrusını aytqanda, biraz añlaşılmağan bir halqnı ögrendi.
Müellif, qomşularnıñ qıyın munasebetlerine baqmadan, Ukraina aqqında yazıp, Qırımğa da diqqat ayırdı.
Beauplan «tatar memleketiniñ» keñligini qayd ete, yerli sakinlerniñ urf-adetlerini aydınlata. O, Qırımnıñ şeerlerine diqqatnı celp ete, onıñ fikirince, eñ esas şeer Kefe, o vaqıt şeer eñ büyük ticaret merkezi ola. Esas diqqat halqqa ayırıla: beşeriyatı, dini, urf-adetleri, turmuşı, balalarnıñ terbiyesi, yemekleri, aile yaşayışı qayd etile. Beauplan qayd ete ki, tatarlar – mair askerlerdir. O, dünya edebiyatında olarnıñ arbiy seferlerniñ tarzı ve strategiyasını birinciler saflarında tarif ete – em yaz, em de qış seferlerini añlata.
Onıñ zanınca, seferler olarnıñ azırlığı, terbiyesi, özara bağları sayesinde muvafaqiyetli keçken edi.Qırımnıñ küçlü qomşuları mezkür cenk usullarına qarşı çıqamağan ediler. Beauplannıñ işini XVII asırnıñ Türk seayatçısı Evliya Çelebiniñ Moldova ve Ukraina topraqlarınıñ tasvirleri ile «Seyahatname» kitabı ile qıyaslamaq meraqlıdır. Frenk müellifi kibi Çelebi de Ukraina ve Moldovanıñ bir çoq şeerini tasvir ete: Kıyiv, Lviv, Çerkası, Kremençug, Kanev, Çigirin, Lubnı, Kamenets, Mogilev na Dnestre, İzmail, Akkerman, Benderı, Kişinev. Qırımnı da diqqatsız qaldırmadı.
Türk diplomatı ve seyaatçısı Evliya Çelebi Qırımnı bam-başqa köstere, faqat frenk ve türk müellifleriniñ tarif etken zamanı aynı – XVII asır.
Çelebi içün Qırım – Devlet-i Âliyye-i Osmâniyyeniñ ayırılmaz parçası, Avropadaki musulman medeniyeti qalelerinden biri.
«Yüce Rabbimiz bu Qırım adasınıñ tatar halqına hayırlı qısmetler berdi. Er angi tarafına baqsalar, olar ğalip çıqalar ve dinsizlerniñ topraqlarına qasevet ve şamata ketireler. Allahqa şükür, bu tatar halqı – tek Allahqa inanğanlar, suniyler», – dep yaza Çelebi... Onıñ Qırım qaydlarından ülkeniñ hususiyetleri, ealisine has çizgileri, Qırım hanlığınıñ ğalebeleri ve problemleri aqqında qıymetli bir malümat alamız.
Frenkistan tarihçısı Pierre Chevalier tarihçılarnıñ işlerine esaslanıp (şu cümleden Beauplanğa da), Qırım hanlığınıñ tekamul esnası, onıñ Avropadaki siyasiy deñişmelerge alışmaq qabiliyetini qayd etti. Chevalierniñ qalemine Ukraina ve Qırım hanlığı tarihına dair bir qaç eser ait, şu cümleden «Kazaklarnıñ topraqları, urf-adetleri, idaresi, peyda olması ve dini aqqında tedqiq», «Kazaklarnıñ Poloniyağa qarşı cenk tarihı», «Or Qapı tatarlarınıñ tedqiqi». Olar 1653-1663 seneleri yazılğan edi. Chevalier «Or Qapı tatarlarınıñ tedqiqinde» Tatariyanıñ tarihı ve coğrafiyasını aydınlattı, onıñ Qırım hanlığı ile munasebetlerini tasvir etti.
Alman tedqiqçisi Johann Tunmann «Qırım hanlığı» işinde Qırım hanlığınıñ mustaqillik zamanındaki ilmiy sıfatını kösterdi. Kitap 1784 senesi, yani Rusiye imperiyasınıñ Qırım işğalinden soñ derc etildi. Metnniñ başında bu bölük «Rusiyeniñ Qırımğa qarşı yapqan areketlerinden evel» yazılğanı qayd etile. Kerçekten de, metnde 1783 senesi Rusiyeniñ Qırım zaptı aqqında aytılmay. Buña baqmadan bu qıymetli bir iş, Qırım hanlığı tarihına obyektiv qıymet kesmege tırıştılar.
Frenkistan seyaatçısı ve siyasiy erbabı, XVIII asırnıñ soñunda olğan Frenkistan inqilâbınıñ iştirakçisi Charles-Gilbert Romme «1786 senesi Qırım seyaatı» adlı qıymetli bir işini qaldırdı.
1786 senesi, Rusiyeniñ Qırım işğalinden üç yıl keçken soñ, yarımada acınıqlı alda. Müellifniñ qayd etkenine köre, bu devirde Qırımda 30 biñ arbiy ve aman-aman 60 biñ sakin otura. Bir çoq sakin Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ köçti. Bu – facialı bir devir, dünya haritasında tam bir devlet ğayıp oldı...
Tezden yarımadanı yañı qıyınlıqlar bekley. Bir yıldan soñ daa bir rus-türk cenki başlaycaq, türkler Qırımnı keri almağa tırışacaqlar, amma maqsadına irişemeycekler. 1791 senesi Rusiye cenkte ğalip çıqa, Osmanlı imperatorlığı Yassı barışıq añlaşmasını imzalap, Qırım ve Oçakovnı Rusiyeniñ nezareti altında qaldırmağa mecbur ola...
Qırımnı ziyaret etken çetel seyaatçıları arasında farqlı memleket, siyasiy ve ğaye baqışları farqlı olğan insanlar bar edi – lâkin olarnıñ Qırım aqqında malümatları ğayet qıymetlidir.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Üsnühat
Üsnühat (güzel yazı, hattatlıq, kalligrafiya olaraq da belli) - oqunaqlı, güzel ve açıq-aydın yazısınen yazmaq sanatı, qadimiy kitaplarnıñ, resmiy vesiqalarnıñ elyazma urufatınıñ kemalatlı şekli.
Kitaplar matbaalarda basılıp başlanmazdan evel üsnühat büyük bir inkişafına yetip, bir çoq medeniyetlerniñ müim qısmı olıp qala.
TarihDeñiştir
Umumiy añlamDeñiştir
Yazınıñ tarihı - tehnikiy alışqanlıqlar, malümatnı paylaşuv suratı ve insan, vaqıt ve fezanıñ maddiy sıñırlar çerçivesinde inkişaf etken bediyat añlamları inqqiyatınıñ tarihı. Adette urufat, eli ya da elifbe kibi tasvir etilgen mektüp üslübi.
Zemaneviy üsnühat çeşit-türlüdir - varaqalardaki elyazma turmuş yazılardan yüksek sanatqa qadar. Soñkisinde elnen yazılğan işaretniñ ifade quveti, er vaqıt açıq-aydın arif şekillerini doğurmaz. Nümüneviy kalligrafiya, urufat işlerinden ve standart olmağan elyazma şekillerden pek farq ete, hattat ekisini yapmaq ve bilmek kerek olsa da; arifler, böyle şekillerge tarih boyu teşkil olunğan, lâkin bunen beraber olar çoqusı allarda daima öz başına ve yazğan ande doğa.


text:
Rusiye Devlet Dumasınıñ «Qırımğa ketirilgen zararğa» qıymet kesecek işçi gruppasınıñ birinci toplaşuvı aprelniñ 3-nde Moskvağa köre saat 17:00-da olacaq, dep bildire TASS Rusiye haber agentligi gruppa reberi, Devlet Duması spikeriniñ birinci muavini İvan Melnikovnıñ malümatına esaslanıp.
Onıñ aytqanına köre, toplaşuv teşkiliy olıp, ekspertlersiz keçecek, dep qayd ete kütleviy haber vastaları.
Martnıñ 20-nde Rusiye Devlet dumasınıñ reisi Vâçeslav Volodin Rusiye parlamentiniñ alt palatasında «Ukrainanıñ areketlerinden Qırım yarımadasınıñ iqtisadiyatına ketirilgen zararğa» qıymet kesecek mahsus işçi gruppa qurulğanını bildirgen edi.
Martnıñ 15-nde Devlet Dumasınıñ Şurası ve Qırımnıñ Rusiye parlamenti ve Aqyar ükümetiniñ toplaşuvında Volodin Rusiye Ukrainadan Qırım onıñ terkibinde bulunğan 25 yıl içün ivaz tölemesini talap etmeli, dep bildirdi.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev qıtaiy Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ berimelsi toqtatılğanını «genotsid» ve «ayvanlıq» dep adladı.
Bu aqta o dekabr 9 künü jurnalistlerge bildirdi.
«Yarıq ile olğanını tek genotsid dep adlamağa mümkün. Yüzsüz, halq arasında aytılğanı kibi, lâqaytsız bir mevam… Bunı nasıl adlamağa mümkün? Ayvanlıq, başqace aytamazsıñ», – dedi Medvedev.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye akimiyeti buña azırlıq körgen edi – «yaqarlıq, yedek energetik ile teminlev tertibatlarını azırlay ediler».
Bunıñ ile Rusiye baş naziri aytqanı kibi, yaqında Rusiyeden Qırımğa energetik köpürniñ ekinci yolağı tüşürilecek, mayısta – daa eki, umumen 800 MVt teşkil eter ve Qırımnıñ bütün meselelerini al eter».
Yaqında Qırım qamaçavı ştabınıñ reberi Lenur İslâmov ştab «Ukrenergo»ğa «Kahovka-Titan» elektrik yolağını Qırımğa ceryannı bermek içün tamamınen azırlamağa ruhset bergenini bildirdi. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Refat Çubarovnıñ sözlerine köre, faaller tamirlengen elektrik yolağını qullanmağa fırsat berirler. Dekabr 7 künü «Pravıy sektor» ve «Aydar» temsilcileri bunıñ ile razı olmağanlarını ve aktsiyada artıq iştirak etmeycegini bildirdiler.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım qamaçavı teşebbüsçileri dekabr 6 künü qıtaiy Ukrainadan yarımadağa elektrikniñ bir yolaq vastası ile berile bilecegi aqqında bildirgen ediler. Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko tasdiqladı.


text:
Sovetskoye qasabası (eski adı Dolossı – qırımtatarca «Tolu suv» ibaresinden kelgen) Büyük Yaltanıñ eñ güzel ve ekologik temiz mesken yerlerinden biridir. Nikita yaylasınıñ cenübiy-ğarbiy caplarında yerleşip, er tarafından ineyapraqlı ormanlarnen sarılğan.
Qasaba tarihı sovet zenaat birliklerine ait «Dolossı» verem ile küreş şifahanesiniñ işçileri içün 1925 senesi qurulğan baraklardan başlana. Söz sırası, şifahane alâ daa çalışa. 1971 senesi mesken yer şeer çeşitli qasaba statusını aldı.
Al-azırda qasabada tahminen 700 sakin ve 6 çoq qatlı ev qayd etile. Qalğanı – şahsiy evçikler ve yañı sakinlerniñ prestij villaları. Dollossılılar olarğa «favelalar» (favela – dağ caplarındaki brazil harap meskenleri) dey. Qasabada qayd etilgen soqaqlar yoq, tek evlerniñ nomeraları mevcut. İçtimaiy infrastruktura da yoq: umumtasil mektep, hastahane, qave, kinoteatr ve ilâhre.
2016 senesi mayısnıñ 12-nde Ukraina Yuqarı Radası dekommunizatsiya qanunlarına uyğun şekilde Sovetskoye qasabasına Dolossı adını qaytarmağa qarar berdi. Vesiqağa binaen, bu toponimika «Qırım Ukraina yurisdiktsiyasına qaytqan soñ» aktual olur.


text:
İlhaq etilgen Qırımda Sudaq yolunıñ bir qısmında kündüz yol areketi qapatılacaq. Naqliyat yürüşiniñ sıñırlavı, "Tavrida - Art 2019" Rusiye gençler festivaliniñ keçirilmesinen bağlı.
Bunı Rusiye nezaretindeki Qırım Devlet Avtomobil Teftişi bildire.
"Tavrida - Art 2019" festivaliniñ keçirilmesinden sebep, Kapsel körfeziniñ burulışı yanında Sudaq - Arqa Deresi (Mindalnoye) - Qoz (Solneçnaya Dolina) maşna yolunıñ 5+000 km - 6+000 km qısmı, avgust 20 saat 8:00 başlap, avgust 26 saat 20:00 qadar qapatılacaq. Bu arada yol areketi iştirakçilerine başqa marşrut saylamaqnı rica etemiz", - denile beyanatta.
Bundan ğayrı, "Medvejonok" plâjı yanında vaqtınca park meydançığı olacağını da bildireler.
"2019 senesi avgust 23-ünden 26-sına qadar saat 8:00 - 03:00 Sudaq avtovokzalından "Tavrida - Art 2019" festivali keçirilgen yergece avtobuslar yürecek", - dep qoştılar müessisede.
Festival saytında yazılğanı kibi, "Tavrida - Art" - Rusiyede ilk icadiy topluluqlarnıñ festivalidir. Onıñ ğayesi "Tavrida" forumınıñ mezunlarında peyda oldı.


text:
Mart ayında Aqmescit (Simferopol) şeer marşrutkalarında idare etilmegen tarif işke tüşürilecek.
Aqmescit marşrut avtobuslarındaki «Aqşam» tarifiniñ kirsetilmesi mantıqlıdır, çünki bu vaqıt, kündüzge baqqanda, azca adam yüre.
Bu aqta Qırım Cumhuriyeti Devlet şurası fiyatlar boyunca komitetiniñ yolbaşçısı Nina Zotoviç ilân etti.
O qayd etti ki, Aqmescit memuriyeti şeer sakinleriniñ aqşam yolcu taşınmasını teşkil etmek muracaatına doğru adım yaptı. Memuriyetniñ bu hızmet fiyatını belgilemek aqqı bar. Bu saatlarda fiyatlarnıñ arttırılması taşıcılarğa çalışmaq içün stimul bere.
Hatırlatamız ki, Aqmescit şeer yolbaşçısı Gennadiy Baharev şeer sakinlerini qorqmamağa çağırdı. Onıñ sözlerine köre, bugün tarifniñ eñ yksek noqtası belgilendi – 16 ruble.
Avdetniñ bildirgenine köre, Qırım paytahtında 50 marşrut çalışa.
Foto: Avdet
Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız


text:
Bağdatta elâk olğan İran generalı Kasem Suleymani ile vedalaşalar. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
Soqaqlarğa Suleymaniniñ süretlerini, Iraq ve generalnı desteklegen Iraq opolçenleriniñ bayraqlarını kötergen biñlernen insan çıqtı. Yürüş vaqtında olar «Amerika yoq olsun» dep şiarlarını seslendirdi.
ABD mahsus tedbirleri neticesinde öldürilgen Suleymani Tehrannıñ eñ itibarlı ekinci kişi sayılğan edi. Olarnen beraber Iraqnıñ şiiy opolçenleriniñ bir qaç lideri elâk oldı.
Aynı vaqıtta şeerde İran generalınıñ duşmanları, ABD areketlerine qoltutqanlarnıñ narazılıq aktsiyaları olıp keçti. Olar Suleymanini muhalifetke qarşı sert repressiyalar yapqanında, barışıq narazılıqlarınıñ bastırılması ve insan aqlarını bozğanında qabaatlay.
Daa soñra Suleymaniniñ naaşını vatanı İranğa yollaycaqlar, anda üç künlik matem ilân etildi. Bugün bu memlekette ABD areketlerini takbih etken kütleviy aktsiyalar olıp keçti. Miting iştirakçileri Washington mahsus tedbiri regiondaki vaziyetni daa ziyade kerginleştirip, Yaqın Şarqta yañı zıddiyetlerniñ sebebi ola bile, dep qorqa. Olar İran akimiyetinden general ölüminiñ intiqamını almasını ve Amerika ordusınıñ regiondan çıqarılmasına irişmesini talap etti.
İran generalı, «Kuds» quvetleriniñ komandanı Kasem Suleymani Iraqnıñ paytahtı Bağdatta ABD ava darbesi neticesinde elâk oldı. Amerika ve İran memurları yanvarniñ 3-ne keçer gecesi Bağdat ava limanında eki maşinağa endirilgen darbe neticesinde İrannıñ eñ itibarlı memurlarından biri elâk olğanını tasdıqladı.
Pentagon, ABD prezidenti Donald Trump yanvarniñ 2-nde saba ava darbesine qoltuttı, dep bildirdi.


text:
Qırım uquq qorçalayıcı taqımınıñ koordinatorı Olga Skripnik dey ki, işğal olunğan Qırımnıñ memuriy sıñırında Rusiye FSB hadimleri eki sıñır arasında onı ve Ukraina ombudsmeni ofisiniñ temsilcisini tutqan soñ, olarnen ne yapacağını bilmedi ve Rusiye qanunlarını bozdı. Bunı Skripnik mart 14 künü «Hromadske radioı» efirinde tarif etti.
«Umumen, olar qullanmağa tırışqanları Rusiye qanunlarını aqqında aytsaq bile, olarnı da bozdılar, çünki bizlerni üç saatten ziyade tuttılar. Meselâ, memuriy tutuluv aqqında aytsaq, o üç saatten çoq devam etmek mümkün degil, bizlern ise yedi saat tuttılar. Ve biznen ne yapmaqlarını tüşünip, fikirlerini ep deñiştire ediler», – dep tarif etti Skripnik.
Uquq qorçalayıcınıñ sözlerine köre, olarnıñ ziyaretinden evel Rusiye tarafı Rus bayrağını aldı ve ne yerde Rusiyeniñ nezaret etken toprağı başlanğanını añlamağa mümkün degil edi.
Mart 13 künü aqşam Ukraina ombudsmenini kâtibiyetiniñ başı Bogdan Kriklivenko, Qırımnıñ memuriy sıñırında Rusiye FSB tarafından tutulğan ukrainalı uquq qorçalayıcılar Ukrainanıñ kontrolinde olğan yerde bulunğanını bildirdi.
Mart 13 künü kündüz Qırımnıñ memuriy sıñırında uquq qorçalayıcılar taqımı tutulğanı aqqında haber etildi, olarnıñ arasında Olga Skripnik ve «Kalançak» kiriş-çıqış noqtasında Ukraina ombudsmeni ofisiniñ temsilcisi bar edi.
Ukraina Yuqaru Şurasınıñ insan aqlarında vekâletlisiniñ ofisinde, hadimlerinden biri uquq qorçalayıcılar taqımınen beraber Qırımnıñ memuriy sıñırında Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım tarafında bulunğanını tasdiqladılar, amma adını bildirmege razı olmadılar.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat kâtibi Oleg Slobodân Qırım.Aqıqatqa, mart 13 künü Qırımnıñ memuriy sıñırında tutulğan uquq qorçalayıcılar «Kalançak» kiriş-çıqış noqtasını resmiy şekilde keçkenlerini haber etti.
Qırım Rusiye nezaretine keçkeninen FSB yarımadada muntazam surette tintüvler keçire, jurnalist, faaller, cemaat erbapları sorğulana, qırımtatar vatandaşları yaqalana. Uquq qorçalayıcılar bunı «farqlı fikirlerge qarşı küreş» kibi köreler.
Ukraina Tışqı işler nazirligi, işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinen raatsız olğanını bildirdi ve basqılarnı toqtatmağa çağırdı.


text:
Xalıqara yarlıqaw oyışması fälästinle qız Ahäd ät-Tamimine yaqlıy
İzrail’ xökümäte, Ahädne mäxküm itep, fälästinle balalarnıñ xoquqların sanğa suqmawların häm diskriminaśiya säyäsätennän baş tartırğa cıyınmawların tağın ber tapqır kürsätte
Xalıqara yarlıqaw oyışması fälästinle qız Ahäd ät-Tamimine kiçekmästän irekkä çığarırğa çaqırdı. Alarnıñ yazma belderülärendä äytelgänçä, Tamimine saq astında totu - basıp aluçılarğa qarşılıq kürsätüçelärne qurqıtu maqsatınnan êşlänä. İzrail’ xärbi mäxkämäse 17 yäş’lek qızğa 8 ay törmä cäzası häm 5 meñ şäkäl (yaqınça 400 dollar) ştraf tüläw qararı çığardı.
Yarlıqaw oyışmasındağılar fikerençä, İzrail’ xökümäte, Ahädne mäxküm itep, fälästinle balalarnıñ xoquqların sanğa suqmawların häm diskriminaśiya säyäsätennän baş tartırğa cıyınmawların tağın ber tapqır kürsätte. Balalar xoquqları kileşüen İzrail’ dä raslağan ide. Anda balanıñ saq astına alınuı barı tik soñğı çara bularaq qullanılırğa tiyeşlege häm qısqa waqıt öçen genä ğamälgä aşırıla aluı assızıqlanğan.
Bäyläneşle xäbärlär
Livanda maşina yörtüçeläreneñ yağulıq protestı
Livan başqalası Beyrutta maşina yörtüçeläre artqan yağulıq bäyälärenä rizasızlıq belderü öçen maşinaları belän yullarnı transport xäräkätenä yaptı
İzrail çüplären Fälästingä iltep tügä
Fälästin xökümäte räise Möxämmät İştiyyä İzrailneñ üzlären çüplek bularaq qullanuınnan zarlandı


text:
Petro Poroşenko Ukraina prezidenti olğanda, qırımtatar muhtariyeti olacaq, dep bir qac kere eminliknen ayta edi. Soñki sefer bu aqımdaki yılnıñ mayıs 18-inde edi.
Oşağan vadeler evelce de garant tarafından seslenilgen edi. Böylece, 2018 yılı dekabr 16-sında matbuat vekillerinen körüşüvde, Poroşenko, Ukraina devleti terkibinde qırımtatar milliy territorial muhtariyetiniñ tiklenilmesi aqqında devlet Anayasasına deñişmeler leyhasını taqdim etmege azır olğanını bildirdi. Yazıq ki, işandırğan şeyini yapmadı, ve endi yañı prezident Volodımır Zelenskıyğa bu meseleni miras qaldırdı.
Bu yıl iyül 23-ünde Ukraina prezidentiniñ siyasiy mesleatçısı Mıkıta Poturayev, ATR televizion kanalınıñ efirinde, "Qırımtatar milliy muhtariyetiniñ qurulması ğayesi destkelene", dep ayttı. Ve: "Şahsen özüm de oña qol tutam. Mence, qırımtatar halqı buña lâyıq", dep qoştı. Onıñ fikrince, qırımtatar muhtariyeti – Ukrainanıñ diplomatik pozitsiyasını quvetleştirecek ve Qırımda qırımtatarlarnıñ ve ukrainlerniñ aq-uquqlarını daa yahşıca qorçlamağa imkan berecek.
Qırımtatar muhtariyeti – Ukrainanıñ diplomatik pozitsiyasını quvetleştirecek ve Qırımda qırımtatarlarnıñ ve ukrainlerniñ aq-uquqlarını daa yahşıca qorçlamağa imkan berecek
Bir qac vaqıt kecken soñ, avgustnıñ 9-ında, Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy qırımtatar halqınıñ vekillerinen körüşkende, qırımtatar muhtariyeti meselesi muzakere etile edi. Qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi: "Esasen Qırımdaki alnı, insan aqları vaziyetini, adamlarnıñ keyflerini muzakere ettik. Ekinci mesele - biz, Yuqarı Radada kecmek kerek, dep sayğanımız bütün qanun leyhalarını laf ettik. Eñ müim mesele - qırımtatar ve başqa tamır halqlarnıñ statusı aqqında Ukraina Anayasasına deñişmelerniñ kirsetüvidir". Cemilev aytqanına köre, körüşüvde, şimdi böyle deñişmeler içün pek kelişikli şarait, çünki prezident partiyası parlamentte çoqluqnı aldı, dep aytıldı.
Hatırlatayıq ki, milletniñ öz muqadderatını tayin etüvi – zemaneviy uquqnıñ esas printsiplerinden biridir, o, er halq öz devletçilik şeklini saylamaq, siyasiy statusını belgilemek, öz iqtisadiy ve medeniy inkişafınını tayinlemek aqqı bar demektir. Bu printsip, başqalarınen beraber, BMT-nıñ nizamnamesinde ilân etilgen, ve "milletler arasında dostluq munasebetlerini, halqlarnıñ musaviyligi ve muqadderatını tayin etüvine ürmet esasında inkişaf ettirmek" maqsadını taşıy.
Devletçilik meselesi, bugünde-bugün qırımtatarlarnıñ öz-özüni ve maiyetini añlavınıñ temel taşı olğanını añlamaq içün, tarihke muracaat eteyik.
Devletçilik meselesi, qırımtatarlarnıñ öz-özüni ve maiyetini añlavınıñ temel taşıdır
Qırımtatarlar – Qırımda XIII-XV asırlarda yarımadanıñ qadimiy ealisiniñ (tavrlar ve kimmerler) soñra kelgen halqlarnen (sarmatlar, hunlar, alanlar, moğollar, türkler, qıpçaqlar) uzun müddet devamında olğan assimilâtsiya protsessleriniñ neticesinde şekillengen tamır halqtır.
Bugün bazıları bu aksiomağa itiraz bildirmege tırışa...Ne içün qırımtatarlar – yarımadanıñ tamır halqı? Çünki o tamam mında, Qırımda, mustaqil ve ayrı bir etnos kibi şekillendi. Çünki qırımtatarlarnıñ başqa vatanı yoq ve olmaycaq. Evelleri bunı er kes añlay edi, ve bu meselede ne alimlerniñ, ne siyasetçilerniñ muzakereleri olmadı.
Alman etnografı Gustav Radde, 1856 senesi bastırılğan "Qırımtatarlar" adlı kitabını böyle başlay: "Ruslar, almanlar, müstemlekeciler, yeudi qaraylar kibi kelmeşek qabileler tetqiqatçı içün ne qadar meraqlı olsa da, ep bir diqqatını yarımadanıñ tamır sakinleri çeke – başqa halqlarnıñ umumiy sayısından daa çoq olğan ve er kişileri 111 biñge qadar can olğan tatarlar".
Bu sözler 163 yıl evel yazılğan edi - tarih vaqtınıñ büyük ölçülerinen saysañ, o qadar da çoqtan degil. Amma 1944 senesi qırımtatarlanıñ sürgünliginden soñ, akimiyet yapqan "Qırım qırımtatarlarsız" siyaseti, cemiyet aqılından ve ilmiy alandan Qırımnıñ ve qırımtatarlarnıñ tarihınıñ bayağı qısmını çıqardı ve sahteledi.
Amma genetika afızası – ciddiy şey. O, nesilden nesilge büyüklerniñ kencelerge ikâyelerinen, halq yırları, masalları ve efsanelerinen keçip kele, onı yoq etmek qolay degil.
Üç yüz qırq yıldan çoq, 1441 senesinden 1783 senesine qadar qırımtatarlarnıñ devleti - Qırım hanlığı bar edi
Üç yüz qırq yıldan çoq, 1441 senesinden 1783 senesine qadar qırımtatarlarnıñ devleti - Qırım hanlığı bar edi. Altın Ordu dağılğanında, onıñ Qırım ulusı esasında meydanğa kelgen qırımtatarlarnıñ devleti, 1783 senesi Rusiye İmperiyası Qırımnı ilhaq etkende, yoq oldı. Özbek han saltanatı vaqtında (1312-1342 yılları) İslâm devlet dini oldı.
Qomşu devletlerniñ barışmasız coğrafiya ve siyaset menfaatları çatışmasında olğan Qırım hanlığı, tış quvetlerniñ tez-tez deñişken konfiguratsiyasını köz ögüne almağa mecbur edi. Qırım hanlığınıñ qomşularınen munasebeti, olarnıñ tış siyaset isteklerinde meraqlarnıñ yaqın kelmesinen bağlı edi.
Rusiye devleti, Osmanlı Devleti ve Poloniya arasında artıp turğan mucadele, Ukraina topraqlarınıñ mustaqilligine ıntılğan Ukraina qazaqlığını muarebege sıqça celp etip başladı. Ukraina qazaqları ve qırımtatarlar de bir-birinen küreşe edi, de umumiy duşmanğa qarşı birleşe edi. Rusiye ordularnıñ Qırımğa birinci seferleri "tınçlandıruv" ğayesini taşısa, XVII asırnıñ soñundan olar büyükçek bir coğrafiya ve siyaset maqsadını taqip ete edi - Rusiyeniñ Qara deñizge çıqışı ve onın yalısında temelleşmesi.
Rusiye ve Türkiye arasında devamlı muarebeden soñ, Türkiye, 1774 senesi Küçük Kaynarca barışıq muqavelesine köre, Qırımnıñ Osmanlı Devletten ayırılmasını qabul etti. 1783 senesi aprel 8-i Beyannamesine köre ise, "Qırım yarımadası, Taman adası ve bütün Kuban tarafı" Rusiye terkibine kirdi.
Teпepb Mы yжe зHaeM, Hackoлbko TparичeckиM cTaл эToT pyбeж для KpыMa и ero kopeHHoro Hapoдa – kpыMckиx TaTap…
Endi biz, bu tarihiy vaqıalar Qırım ve onıñ tamır halqı - qırımtatar içün ne qadar facialı olğanını bilemiz...
(Devamı bar)


text:
Tamız ayında Jambıl oblısı Bayzaq audanındağı jarılıs kezinde aqparat taratqan tilşiler jauap aluğa şaqırılğan qılmıstıq is «qılmıs qwramı bolmağandıqtan» toqtatıladı. Bwl jöninde oblıstıq policiyanıñ baspasöz hatşısı mindetin atqaruşı Begman Qwtmırzaev Azattıq radiosına habarladı.
«Qılmıstıq qwramı joq bolğandıqtan toqtatıladı. Biraq äzirge bazağa engizilgen joq. Engen kezde istiñ toqtağanı jöninde resmi türde habarlaymız» degen ol basılımğa.
Bwğan deyin Jambıl policiyası tamızdıñ soñında äskeri qoymada bolğan jarılıs kezinde tarağan aqparatqa baylanıstı «Körineu jalğan aqparat taratu» babı boyınşa is qozğalğanın habarlağan. Kuä retinde Turaninfo.kz aqparat agenttiginiñ tilşisi Islambek Dastan, al qorğanuğa qwqığı bar kuä retinde 7 arnanıñ tilşisi Daniyar Älimqwl şaqırılğan.
Äleumettik jelide jarılıstan aqparat taratıp, käsibi mindetin atqarğan jurnalisterdiñ tergeluine qoldanuşılar aşulı reakciya bildirgen. Keybir aqparatqa qarağanda, jurnalist «bir käsipkerdiñ üyinde üyilip jatqan snaryadtar mañınan» aqparat taratqan. İske osı jayt türtki boluı mümkin.
Oqiğağa reakciya bildirgen Aqparat jäne qoğamdıq damu ministri Aida Balaeva Azattıqqa «mäsele neden tuındadı, ne üşin onı jauapqa tartıp jatqanın anıqtaymız, kömek körsetemiz» degen edi.
26 tamızda Jambıl oblısı Bayzaq audanınıñ äskeri bölimindegi qoymada oq-däriler jarılıp, artı örtke wlasqan. Jarılıstan keyin äskeri qoymağa jaqın auıldardan jüzdegen adam evakuaciyalanğan. 17 adam qaza taptı. Olardıñ 10-ı - azamattıq qorğanıs, altauı – qorğanıs ministrligi, bireui – äskeri prokuratura qızmetkeri. Tağı bir adam izdestirilip jatır. Oqiğağa baylanıstı Qılmıstıq kodekstiñ 462-babı («Qaru-jaraq, sonday-aq aynaladağılarğa qauip töndiretin zattarmen jwmıs isteu qağidaların bwzu») boyınşa qılmıstıq is qozğalğan.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki mabüsi Arsen Abhairov ve Eskender Abdulganiyevniñ sıñırlav müddetini uzattı. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, qırımtatarlar 2019 senesi sentâbrniñ 13-ne qadar Aqmescit SİZOsında qalacaq.
Advokatlar Lilâ Gemeci ve Edem Semedlâyev mahkemeden müvekkillerini ev apsine yibermesini rica ettiler, amma mahkeme muracaatlarını qanaatlendirmedi.
Advokat Semedlâyev olıp keçken oturışuvnı izaatlap, müvekkili Arsen Abhairov mahkemege apiske alınğanından berli bir de bir tahqiqat tedbiri keçirilmedi, dep bildirgenini ayttı.
Daa evel Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ qadısı Denis Didenko iyülniñ 9-nda «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» (Qurman gruppası) mabüsi Rustem Emirüseinovnıñ apis müddetini 2019 senesi sentâbrniñ 13-ne qadar uzattı.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emirüseinov alındı. Fevralniñ 15-nde Kreml kontrolindeki Kiyey rayon mahkemesi olarnı tevqif etti.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.