text:
«Alaş Ordanı» twtas halıqtıñ qoldamauınıñ astarında din probleması jatır
Dinniñ qoğam ömirindegi rölin bağalay almau, sanaspau är kezde qoğamdağı şeşilui tiis mäseleniñ oñtaylı şeşiluine kedergi bolıp jatadı. Osı tüsinikten osı künge deyin arıla almay kele jatqan jayımız bar. Osı qatelikti kezinde Alaş qayratkerleri de basınan ötkergenin sol kezeñdegi qazaq qoğamındağı dini-ruhani üderisterge taldau jasağanda tüsine alamız. Ärine, ol kezeñdegi qazaqtıñ dini tanımınıñ özinde bir izdilik bolmağanın da eskeruimiz kerek. Ruhani twtastığı älsiregen halıqtıñ sırttan türli ağımdar jeteginde ketetini belgili jayt. «Alaş» partiyası qayratkerleriniñ twtas halıqtı jwmıldırıp, soñdarına erte almauınıñ astarında osı din mäselesi jatqandığına äli köñil bölgenimiz joq.
Osı mäseleni tereñirek qozğap, qazaq dalasındağı 17-19 ğğ. dini-ruhani üderisterge taldau jasaytın bolsaq, onda dini faktordıñ alaştıqtardıñ azattıq jolındağı küresinde kedergi keltirgenine köz jetkizuge boladı. Nege? Osı swraqqa jauap beru üşin soñğı üş-ğasırdağı dini-ruhani üderisterge taldau jasau qajettigi tuadı.
Qazaq halqınıñ ruhani twtastığınıñ jikteluiniñ bası Esim hannan bastalıp, Täuke hannıñ «Jeti jarğısımen» ayaqtalğanı, Yasaui jolı ökilderi-qojalardı ruhani sayasi bilik jüyesinen şettetip, olardıñ ruhani basşılıqtağı ornın naqşbandiya tariqatı ökilderine, rulıq taypalıq jüyedegi basşılıqtağı ornın är rudıñ taypanıñ özinen şıqqan ökilderge berui boldı. Nätijesinde qazaq halqınıñ ruhani twtastığı ıdıradı. Naqşbandiya tariqatın tolığımen qabıl etken ru-taypalar özbektendi. Qazaqstannıñ Oñtüstik öñirlerin mekendeytin özbek halqı osı sayasi-ruhani reformanıñ jemisi. Memlekettiñ qwrılımdıq jüyesi bwzıldı. Bwrınğı qara – qoja – töreden twratın memlekettiñ basqaru jüyesi ıdırap, onıñ ornına hannıñ absolyuttik biligine negizdelgen jüye qalıptastırıldı. Bwl qazaq halqınıñ ruhani twtastığın ıdıratuğa bağıttalğan ärekettiñ jeñiske jetui edi. Mwnıñ soñı qazaq halqınıñ Joñğar şapqınşılığı kezeñinde özinen sanı az halıqtan oysıray jeñiluine äkelgeni belgili. Abılay hannıñ dästürli qazaq qoğamın qayta qalpına keltirmek bolğan äreketi sätsiz ayaqtalıp, mwnıñ soñı ol kisiniñ dünieden ketuimen ayaqtaldı. Qazaq dalasındağı osı tike-tiresti jiti baqılap otırğan Resey patşalığı sol 18 ğasırdıñ ekinşi jartısında öziniñ sayasi maqsatına tiimdi paydalanğısı keldi. Wzaq jıldarğa sozılğan zertteu jwmıstarı arqasında, otarşıldar, qazaq qoğamınıñ ruhani twtastığın ıdıratpay twrıp, onı tolığımen sayasi twrğıdan igeru mümkin emestigin ayqın sezindi. Orıs zertteuşileri ol kezeñde qazaq dalasın şarlap, onıñ ädet-ğwrıp, salt-dästürin, jalpı ruhani, mädeni bolmısın büge-şigesine deyin zertteude bolatın. Bwl Resey imperiyasınıñ Qazaq handığı tarihtan ketpey twrıp, qazaq dalasın dini-idelogiyalıq twrğıdan igeruge bağıttalğan äreketke kirisuine mümkindik berdi. Ol äreket Ufa jäne Simbirsk namestnigi O.A. Ingel'stromnıñ wsınısına säykes İİ Ekaterinanıñ jarlığı boyınşa Ufa qalasında mwsılman dini basqarmasınıñ 1789 jılı aşıluınan bastaldı. Söytip, alğaş ret qazaq dalasın dini-ruhani twrğıdan igeruge bağıttalğan Resey imperiyasınıñ sayasatı iske qosıldı. Ol dini basqarma Orınbor muftiligi dep ataldı[1.104]. Maqsatı – qazaq dalasın dini, ruhani twrğıdan ıdıratu, mwsılmandardıñ dini negizde bas köteruleriniñ aldın alu edi. Ol üşin arnayı osı maqsatqa dayındalğan moldalar qazaq halqınıñ dästürli dinine qayşı keletin uağızdar jürgizuge tiis boldı. Olar qazaq arasına kirip, qazaqtıñ dästürli dini tanımınan ajıratuğa, tanım negizderin özgertuge küş saldı. Ol moldalardı qazaq arasında «zakaznoy moldalar» dep atadı. Öytkeni, ärbir qazaq aulı olardıñ oqığan qarajatı men özge şığındarın tölep, satıp alatın. Orınbor muftiligi qazaq arasında öziniñ mwnday ruhani ıdıratuşılıq bağıtındağı ärektiniñ auqımın mına cifrlardan-aq köruimizge boladı. XVIII ğasır soñında qazaq arasında Resey imperiyasınıñ sayasatın jürgizetin 28 ahun, 969 molda, 114 meşit, 1921 mudarris boldı [1.105]. Olardıñ qazaq halqınıñ dästürli dini tanımına qarsı äreketin qazaq ziyalıları körmey qalğan joq. Olar qarsı äreket etti. Dini twlğalar qazaq halqınıñ ruhani täuelsizdigin saqtap qaluğa küş saldı. Mwnı biz Kenesarı hannıñ Resey patşalığına qarsı küresin qoldağan Maral işan mısalında köre alamız. Onıñ qazaq halqınıñ täuelsizdigin saqtap qalu jolındağı äreketi, tek dini uağızben ğana şektelip qalmay, qolğa qaru alıp küresuge de şaqırdı. Qazaq jeriniñ soltüstiginde tuılğan Maral işan Reseydiñ otarşıl sayasatımen kürese jürip, Sır boyına kelip, twraqtaydı. Sayasi küreste jeñe almasın sezgen ol qazaq halqınıñ ruhani täuelsizdin saqtap qaluğa küş saladı. Ol din isterin Reseymen emes, Bwharamen baylanıstırğandı jön sanadı. Bwl äreket öz jemisin berdi[2]. Qazaq dalasınıñ oñtüstik ölkesiniñ halqı dini qızmetkerlerdi Bwhara qalasında oqıtudı qolğa aldı. Bwl äreket Sır öñirinde keñinen etek jaydı desek artıq aytqandıq emes. Oğan Maral işan ärekti tikeley ıqpal etkenine dau joq. Bwhara qalasındağı medreselerde oqıp, qazaq arasına qayta oralğan twlğalardıñ qazaq halqınıñ ruhani ösuiniñ kezekti baspaldağınıñ biri bolğanı anıq. Eñ bastısı, Bwhara qalasına barğan jastardıñ aldımen «Mir Arab» medresesine baruınıñ özi jas talapkerdiñ özge dini ağım soñına ermeuin qadağalap, dini tanımın qalıptastırıp barıp, özge oqu orına auısatının köremiz. Öytkeni, «Mir Arab» medresesiniñ negizin qalağan, saldırğan Yasaui jolınıñ ortağasırlardağı körnekti ökili, Mwhammed Şaybani hanğa pir bolğan, Sauran qojalarınıñ ökili bolatın. Ol jerde 20 ğasır basına deyin Yasaui jolı negizinde bilim berilip keldi. Bilim aludı osı oqu ornınan bastağan jastar odan keyingi oqu orındarında qanşa bilim alsa da, özge ağım soñına ilese qoymaytın. Sol sebepti, Bwhara qalasında oqıp, bilim alğan Sır boyı ahundarınıñ oy-pikirleri qazaqtıñ dästürli dini tanımınan alşaq bolğan joq. Onı Sır boyı ahundarınıñ mısalınan köre alamız. Alayda, qazaq halqınıñ işinde olarğa da küdikpen qarağanın köremiz. Oğan mısal retinde Bazar jıraudıñ Qaljan ahunğa arnağan mına öleñinen köruge boladı:
Janı ardaqtı jaqsınıñ,
Künde biri ölsin der.
«Janazasın oqı» -dep-
Şaqıruşı kelsin!-der.
«Sqat, Qwran şığarıp,
Mal men mülkin bölsin!» der.
Sol bölingen oljadan,
«Özgelerden köbirek,
Sıbağama bersin!» der.
Bwl moldalar tilegi. [3.162]
Biraq, Bwhara qalasında oqu bitirip kelgen dini twlğalardıñ köpşiligi Resey tarapınan dayındalğan moldalardan ülken erekşeligi boldı. Olardıñ dünie, mal üşin emes, halıqtıñ ruhani twtastığın qalıptastıruğa, özgelerdiñ ruhani ıqpalına tüsip qalmaudıñ aldın alu üşin qızmet etkenin köremiz. Oraz-Mwhammed ahun Beketaywlı, Aldaşbay ahun Ernazarwlı, Qaljan ahun Bölekbaywlı siyaqtı twrğalar qazaq halqınıñ ruhani täuelsizdigin saqtap qalu jolındağı nağız küreskerler boldı. Bwlardıñ eñbekteriniñ arqasında «Sır süleyleri» degen atqa ie bolğan aqın-jıraular şoğırı düniege keldi desek artıq aytqandıq emes. Sonımen qatar, Bwhara medreselerinen bilim alğan tülekter arasında qazaq ruhaniyatına jaña serpin, jaña lep äkelegen twlğalar köp boldı. Mısalı, Twrmağambet sındı twlğalar arab, parsı halıqtarındağı inju-marjandardı qazaq tanımına say qayta jırlap, qazaqtıñ ruhani bolmısınıñ ayasın keñitti. Qazaq halqınıñ Resey patşalığınıñ dini-ideologiyalıq sayasatına qarsılığı Sır boyı men Oñtüstik öñirlerde osınday sipat alsa, soltüstik jağında tikeley qarsılıqqa wlasıp jattı. Halıq «zakaznoy moldalardı» dindi bwzdıñ dep, auıldardan quğanı Qwbanğali Halid eñbekterinde jazılğan. Onıñ soñı jalpı qazaq halqınıñ özderin muftilik qwramınan şığaru turalı patşağa arız jazuğa wlasqanın köruge boladı. Patşa ökimeti qazaq halqınıñ osı arızın paydalanıp, qazaq halqın hristian dinine ötkizuge äreket jasaydı. Belgili qazaqtan şıqqan islam dininiñ körnekti qayratkeri Saduaqas Ğılmanidıñ «Qazaq halqınıñ Nikolayğa qarsı şığuı, onı bastauşı Şaymerden Qosşığwlovtıñ tarihi ğwmırnaması» attı maqalasında qazaq halqınıñ öziniñ dini tanımın qalay qorğağanı jazılğan. Oqiğa bılay bayandaladı: «Öytkeni, patşa qolındağı Bas Arhiereyin jiberipti. Sol bwyrıq boyınşa auılnay men bolıstar, biler är stanciya basına bes üy tigip, 80 at, 100 qoy soyıstı dayarlap qoyıp, özderi 10 qoydan jep, kütip jatadı. Arhierey uyezdik naçal'nik Kanaualov (Kanovalov) degenniñ üyine tüsip, 1200 qazaqtı şirkeu tübine jinap qoyıp, Kupryan degen orıstı tilmaş qılıp, altınday jarqırağan kiimin kiip şığıp: «Qazaq halqın mwsılman dep muftige qaratqan äuelgi jaqsı basşılarıñız ağa swltan özderiñizdiñ säbetteriñiz boyınşa: «Bizge muftidiñ keregi joq. Biz ädet zañımen twramız» dep bizge arız bergen. Sol tilek boyınşa sizderdi muftiden şığarğan. Osı künde sizder dinsiz twrsızdar! Sol sebepti sizderdi aq patşañız jaqsı, anıq dinge saluğa jiberdi. Öytkeni, memleket sizderge din tauıp beruge mindetti. Endi sizderdiñ din turalı wlıqtarıñız - men. Öz tilderiñmen jazdırıp, altın din kitabın alıp keldim» [4, 62-63 bb.]. Osı maqalada aytılğan, tatar moldalarına qarsı şığuğa sebep bolıp jürgen «ädet zañı» qazaq halqınıñ dini dünietanımınıñ özegi bolğan Yasaui jolı bolatın. Kezinde belgili jazuşı Säbit Mwqanov qazaq halqınıñ ädet-ğwrpı turalı öziniñ «Han qazıq, bi toqpaq» attı maqalasında bılay dep jazdı: «Qazaqtar islam dinin tügel qabıldağannan keyin, ädet zañına şariğat ükimi aralastı. Mwnday zañdılıq arabtardan bastap mwsılman elderiniñ bärinde bar. Arabtar ädet zañın – tariqat, din zañın – şariğat – dep ataydı. Özge mwsılmandar da solay ataydı. Qazaqta şariğattan tariqat basım boldı. Bwl zañdı qoldauşılar biler» [5, 82 b.]. Bwl qazaq halqınıñ öziniñ dästürli dini tanımı men ädet-ğwrpı, salt-dästürin qalay qorğağanın körsetedi.
Qazaq dalasındağı Resey patşalığınıñ dini-ruhani saladağı qısımına qarsı küres mwnımen ayaqtalğan joq. XIX ğasır soñı men XX ğasır basında bükil Evraziya mwsılmandarın tügel qamtığan jädidşildik attı qozğalısqa wlastı. Olar toqırauğa tüsken mwsılman halıqtarın oyatıp, Islam älemin jaña satığa köteremiz degen ümitte boldı. Alayda bwl jädidşildik qozğalıstıñ tübi öz bastauın Abd al-Uahhab Najdi negizin salğan uahhabilikten alatının ol kezde köpşilik bile qoyğan joq. Sol kezdiñ özinde bwl ağımnıñ qaterli ekendigin köre bilgen Islam ğwlamaları olardı äşkereledi. Mısalı, dağıstandıq ğwlama Abd al-Hafiz Uhli öziniñ bir şığarmasında jadidşiler turalı bılay deydi: «Vtoroe teçenie — eto gruppa djadidov. (Birinşisi uahhabilik) Ono nazıvaetsya obnovlençeskoy partiey (hizb al-djadid). Ego osnoval samıy vredonosnıy seyatel' smutı şayh Djamal ad-din al-Afgani. I eto naibolee vrajdebnoe teçenie po otnoşeniyu k posledovatelyam istinnogo islama, i ono vo mnogo raz bolee vrednoe i sbivayuşee s pravednogo puti v etom islamskom mire, çem pervoe teçenie. Djamal ad-din al-Afgani zahotel vnesti smutu v religiyu v Afganistane, to pravitel' Afganistana izgnal ego iz svoih zemel'. V 1286 godu hidjrı, Djamal ad-din al-Afgani otpravilsya v Egipet. On jil v universitete “al-Azhar”, obuçalsya tam i naçal rasprostranyat' zlo i zablujdenie. Vtoroy seyatel' smutı — eto Muhammad ‘Abdo. Ego duhovnaya jizn' proşla v slujenii şaytanu i v ispolnenii [del], protivoreçaşih religii» [6]. Bwl ağımnıñ jaqtauşıları uahhabilerge tän tanımmen sopılıq jolğa, halıqtıñ dästürli senim negizderine qarsı şıqtı. Oğan mısal retinde Ğwmar Qaraştıñ mına öleñin keltire alamız:
Sopısıp nadan jürgeni-
Qanahağa kirgeni.
Qwlaş jarım tas tizip,
Moynına orap ilgeni.
Şartın bilmey qoldanıp,
Şatasıp äbden bülgeni.
Riyazat şegip wyıqtamay,
Karamat türli körgeni.
Hluette zikir aytam dep,
Tiriley körge kirgeni.
Mwnıñ bärin oylasam,
Nadandıqtıñ kelgeni [7, 52-53 bb.].
Jäditşildik bağıttıñ dästürli din negizderine osınday qayşı keletin twstarınıñ barlığına qaramastan bwl joldı qoldamağan XX ğasır basındağı mwsılman halıqtarınan şıqqan intelligenciya ökilderi bolğan joq dep aytsa boladı. Mısalı, “Islam tuday. ru” jariyalanğan indiyalıq tarihşı Abuzar Hayri maqalasında bılay deydi: «V seredine devyatnadcatogo veka eto dvijenie (djadidizm) rasprostranilos' sredi musul'man Rossii s cel'yu ih prosveşeniya. Djadiditı podnyali svoi golosa v pol'zu izmeneniya (politiki) izolyacii (musul'man ot ostal'nogo mira). Oni borolis' protiv ograniçennosti islamskogo bogosloviya i za vvedenie svetskih predmetov v uçebnıy plan musul'manskih obrazovatel'nıh uçrejdeniy. Takie intellektualı kak Abdul Nasir al'-Kursavi, Şahabuddin al'-Mardjani, Husayn Faizhan, Şamsuddin Kul'tesi, Muhammad Nasir Tunteri, Ziyauddin Kemali, Alimdjan Barudi i Musa Djarullah bıli vıdayuşimi liçnostyami vo vremya naçala bor'bı za prosveşenie. Ih sobstvennaya tradicionnaya sistema maktabov (naçal'noe obrazovanie) i medrese (srednee obrazovanie) obespeçila mnojestvo obrazovannıh i izvestnıh uçenıh. No k koncu 19-ogo stoletiya obrazovanie, poluçaemoe v etih uçrejdeniyah, stalo bolee uzkim i provincial'nım, v to je vremya eto bılo bespolezno dlya ekonomiçeskogo razvitiya.» [8]. Osı mäseleni tereñirek zerttegen tatar zertteuşileriniñ közqarası, kerisinşe, jäditşildikke teris közqarastarı qalıptasa bastağanın köruge boladı. Onıñ sebebi, jäditşildik közqarastıñ tüpki şığu tegin anıqtağan soñ ğana, bwl bağıttıñ halıqtıñ dini tanımı negizderine keri ıqpalın sezine bastadı. Ol turalı osı jäditşildikke baylanıstı ötkizilgen arnayı otırısta qarastırılğan bolatın. Sol otırısta Reseydiñ strategiyalıq zertteuler institutınıñ Privoljskiy böliminiñ basşısı Rays Sulaymanov bılay degen bolatın: «Vtoraya polovina XIX v istorii Rossiyskoy imperii harakterizovalis' ekonomiçeskim pod'emom, burnım razvitiem promışlennosti, çto privelo razlojeniyu tradicionnogo obşestva. Vsledstvie etogo vozniklo dva moşnıh politiçeskih teçeniya - liberal'noe i konservativnoe. Eto yavlenie samo po sebe bılo svoystvenno ne tol'ko russkomu obşestvu, no i mnogim narodam, naselyayuşim rossiyskuyu derjavu. Ne bıli isklyuçeniem i tatarı, v srede kotorıh poyavilis' dva obşestvenno-politiçeskih dvijeniya - djadidizm (ot arab. al'-djadid - novıy metod) i kadimizm (ot arab. kadim - drevniy, starıy). Sootvetstvenno, priverjencev pervogo teçeniya nazıvali djadidistami ili djadidami, priverjencev vtorogo - kadimistami. Poyavlenie oboih napravleniy tatarskoy obşestvennoy mısli pervonaçal'no bılo svyazano s sistemoy obrazovaniya, gde djadidı vıstupali storonnikami ego sekulyarizacii, v to vremya kak kadimistı bıli ego protivnikami i vıstupali za sohranenie tradicionnoy sholastiçeskoy pedagogiki. Odnako k rubeju naçala HH veka i osobenno posle revolyucii 1905-1907 gg. oba teçeniya oformilis' iz sugubo didaktiko-pedagogiçeskih v obşestvenno-politiçeskie i religioznıe dvijeniya. Sootvetstvenno, djadidı vıstupali v kaçestve storonnikov evropeizacii tatarskogo obşestva, v politiçeskoy sfere orientirovalis' na razliçnıe «reformistskie» politiçeskie ideologii (ot kadetov i eserov do bol'şevikov), v to vremya kak kadimistı bıli priverjencami konservatizma v forme pravogo monarhizma. [9]. Bwl jerde R.Sulaymanovtıñ mäseleni dwrıs qoyıp otırğanın köruimizge boladı. Ärine, jadidşilerdiñ dini oqu orındarına ğılımi pänderdi engizui, sol kezeñdegi sayasi-ekonomikalıq talaptarğa jauap bergeni ras. Bwl üderisten 19 ğasırdıñ soñı men 20 ğasır basındağı qazaq zialı qauım ökilderiniñ de bwl üderisten sırt qalmağanın köremiz. Qazaq zertteuşileriniñ arasında jädidşildik közqarasqa qazirgi künge deyin oñ bağa berip kelgenin aytuğa tiispiz. Mısalı, D. Qamzabekwlı bwl bağıttı arnayı twjırımdama retinde bağalağan: «Jädidşildik – birıñğay sayasi sipattı qozğalıs emes, ol ağartu isi men ruhaniyattı twtastay qamtığan ideyalıq negizi bar koncepciya, äri ağım. Koncepciya bolatın sebebi, onda dara ağartuşılardıñ oylarına taban tiregen, ideya men täjiribeniñ arasın qosqan közqarastar jüyesi bar. Al, ağım boluınıñ mänisi, ol belgili kezeñde Resey mwsılmandarına ağartudıñ bir jolın, biraq tiimdi jolın körsetti» [10, 33 b.]. Jäditşilder turalı mwnday közqaras basqa zertteuşiler tarapınan da qoldau tapqanın köremiz. «Alaş» partiyasınıñ ökili Ğwmar Qaraştıñ dini közqarasın zerttegen B.Tayırova Ğwmar Qaraş dünietanımın zerttey kele, mınaday qorıtındığa keledi: «Jädidşildik – türkilik äleumettik-etikalıq keñistikte payda bolğan jäne islamnıñ auqımındağı ruhani jañğıru jolındağı äleumettik sub'ektilerdiñ äreketteriniñ jiıntığı. Onıñ tüpki astarı ağartuşılıq principteri arqılı qoğam men adamdı jetildiru» [11, 35 b.]. Jalpı, täuelsizdikten keyingi jäditşildik közqarasqa qatıstı jürgizilgen zertteu jwmıstarınıñ barlığı derlik bwl qozğalıstıñ sol kezeñdegi igi ıqpalına toqtaladı. Biz onı WĞA Filosofiya jäne dintanu ĞZI-i tarapınan jariyalanğan «Ğwmar Qaraş» attı jinaqta jäditşildik bağıt-bağdarına taldau jasay kele avtorlar mınaday qortındığa keledi: «Osınday är taraptı tüsindirmeler men közqarastardı negizge alsaq, bizdiñşe, Qazaq jerindegi jädidşildiktiñ dästürli islamnan nemese qadimşıldıqtan bastı ayırmaşılığı men negizgi erekşelikteri mınaday: 1. Islam dini men wlttıq ideyanı kiriktirudi negizge aladı. Bwl ündestiktiñ özin üş bağıtta ajıratıp körsetip beruimizge boladı: birinşisi, mwsılman dininiñ ideyalıq birligin, retteuşilik qızmetin wlttıq ruhtı öristetuge qoldanudıñ özindik bir ülgisin jasap beredi. Ekinşisi, «mwsılman» men «wlt» wğımınıñ eşqaysısına basımdılıq bermey, qatar alıp jürudi jäne onı ömirlik täjiribede qatañ saqtaudı wstanadı. Üşinşisi, wlttıq birlik pen ruhtı paydalana otırıp, islam dinine bet bwrudı qoldaydı. Sondıqtan olar el işindegi sayasi-äleumettik mäselelerge belsendi türde aralasıp otırudı da joqqa şığarmaydı, tipti nietimen qalaydı» [12, 68 b.]. Jäditşildiktiñ sol kezeñdegi qazaq qoğamındağı rolin bwlay bağalau, kitap avtorlarınıñ dini-ruhani üderister tarihı men olardıñ bağıt-bağdarın dwrıs saraptay almağandığın körsetedi. Mısalı, Saduaqas Ğılmanidıñ «Zamanımızda bolğan ğwlamalardıñ ğwmır tarihtarı» attı şığarmasında qazaq dalasındağı din ğwlamalarınıñ köpşiligi jäditşildikti qoldamağanın köruimizge boladı. Ol turalı atalğan şığarmada köptegen mısaldar bar. Olardıñ barlığına taldau jasamay-aq, bireuine toqtalsaq, qazaq işinde jäditşildikke qarsılıqtıñ pärmendi bolğanın köruimizge boladı. Mısalı, Arqağa atı mälim bolğan qadım bağıtınıñ ökili Nauan Hazirettiñ mına jazğandarı sonıñ däleli. Ol kisi: «Usul-i jadid deganlari 73 firqanıñ firqa-i najiyadan basqa bir bad firqanıñ zahib bolğan mazhabi-dür. Hususan, bad mazhabınıñ payda bolğan ibtidası Hasan Basri zamanında-dür», dep, usul-i jadittiñ şığu negizin muğtazila ağımımen baylanıstıradı[13, 194 b.]. Qadımşılardı da qabıl etpeytin qazaqtıñ dästürli dini tanımın wstanğan aqın-jıraular tobı bolğandığın biz joğarıda aytıp öttik. Egerde sol kezeñdegi barlıq dini bağıttardıñ arajigin ajıratıp, ol bağıttardağı erekşelikterge taldau jasay otırıp, qortındısın şığarğanda avtorlardıñ twjırımı basqaşa bolğan bolar edi. Olar, kerisinşe, öz oyların mınaday twjırımmen odan äri bekite tüsedi: «Endeşe, jädidşildik – islamdıq sholastika men radikaldı, keritartpa bağıttarğa qarsı ärbir däuirdiñ zamanaui-oñdı qwndılıqtarınan tıs qalmaudı közdeytin mwsılman dinindegi ikemdelgiş-twraqtı qalıptı qatar alıp jürudi quattaytın dualistik sipattı, barınşa ämbebap konceptualdı, dinnen tamır twtas tartqan ideya dep twjırımdauımızğa boladı.» [12, 70 b.].
Ärine, jäditşilerdiñ dini sholastikadan bas tartıp, ğılım-bilimge qaray jastardı bağıttauın dwrıs dep bağalauğa boladı. Alayda, olardıñ halıqtıñ dästürli dini tanım negizderine qarsı şığuı halıqtıñ köpşiligi tarapınan qoldau tappadı. Ol zañdı da. Jäditşiler tügil, qadımşılardıñ özin qabıl ete qoymaytın qazaq qoğamınıñ özindik erekşeligi bolğandığın tüsine almay kele jatqan jayımız bar. Ol erekşelik – Yasaui mädenieti atalğan ruhani älem bolatın. Mañğıstau jırauları, Sır süleyleri, Qaratau atırabınıñ aqındarı, Abay, Şäkärim, Mäşhür Jüsip sol mädentiettiñ ökilderi boldı jäne bwlardıñ qazaq arasına ruhani ıqpalı zor edi. Kez-kelgen wlt-azattıq qozğalıs öziniñ is-äreketin halıqtıñ ruhani-mädeni bolmısımen sabaqtastıra jürgizbeytin bolsa, onda ol qozğalıstıñ ıqpalı halıq arasında pärmendi bolmaytını belgili. Osı orayda, köp böligi jäditşildik ideyasımen sabaqtas bolğan Alaştıqtardıñ qazaq qoğamımen etene aralasuına olardıñ wstanğan ideyalıq bağıtı kedergi bolğan siyaqtı. Biz mwnı M.Dulatwlınıñ «Mudärris äpendige jazğan bir mätbuim» attı öleñinen bayqaymız. Ol öleñinde ol kisi bılay deydi:
«Tañdağı täñirden» dep bizdiñ qazaq,
Jetti ğoy tübimizge sol ğafilat.
Qarañğı bir sarayda qamaudamız,
Esigin kim aşadı, bwl jahalat? [13].
Bwl jerde M.Dulatwlınıñ qazaq qoğamınıñ artta qaluında qazaqı bolmıstıñ boyküyezdigin, nadandığın äşkerelep otırğanın köremiz. Ärine, bwl jerde Mirjaqıp Dulatovtıñ qazaqqa janı aşıp, qazaq qoğamın qaytsem oyatamın degen wmtılısın köruge boladı. Dinge qatıstı ekinşi bir öleñi «Qazaq halqına dini bir uağız» dep ataladı. Bwl öleñde qazaq arasına «zakaznoy moldalardıñ» qajettigin, olardı satılıq jüyemen bir-birine bağındıra otırıp, dini qwrılım jüyesin qwrsa, sonda halıqtıñ dini wstanımı dwrıs bolar edi degen pikirdi aytadı. Alayda, ol wmtılıs qazaqqa özge halıqtıñ ruhani-mädeni ıqpalın arttıru arqılı emes, sol qazaqtıñ işki ruhani quatın arttıru arqılı jürgizu kerektigin tüsinbedi. Onıñ üstine bwl wstanımnıñ qazaq bolmısına say kele bermeytinin eskere bermeydi. Mine, bwl bağıttağı wstanımdar jalpı Alaştıqtarğa ortaq bolğan siyaqtı. Bwl mäseleni tereñinen qozğap, äli jauabı tabılmağan swraqtarğa jauap beru üşin äli köp zertteu jwmıstarı jügizilip, jauap berilui tiis. Alayda, biz aytıp otırğan mäseleler Alaş qayratkerleriniñ wlt-azattıq jolındağı küresiniñ mäni men mañızın tömendete almaydı. Kerisinşe, Alaştıqtar özderiniñ wlt-azattıq qozğalısın qazaq ruhaniatımen sabaqtastıra jürgizgende jeñilmegen bolar ma edi?-degen oy mazalaydı. Mwnday jeñilis bir qazaq qoğamına ğana tän emes, Orta Aziyadağı wlt-azattıq qozğalısına tän ekendigin köruimizge boladı. Alaş qozğalısı Oñtüstik qanatınıñ tarihın zerttegen, «Alaş Häm Türkistan» attı monografiyalıq zertteudiñ avtorı Haziretäli Twrsın bwl turalı mınaday Mwstafa Şoqaydıñ: «Bükil Türkistan twrğındarınıñ köñil-küyine ıqpal jasamaq bolğan osı eki wyım – «Şuroi Islamiya» men «Ğwlamalar keñesi» bir-birimen qırqısıp jattı. «Türkistan mwsılmandar keñesi» osı ekeuin jaqındastıra almay äurege tüsti. Osı eki wyımnıñ arasındağı alauızdıq bizdiñ wlttıq täuelsizdik jolındağı küresimizdi bäseñdetip, jwmısımızdı bılıqtırdı.»-degen pikirin keltiredi de, onı arı qaray bılayşa tarqatadı: «Osılayşa Türkistandağı wlttıq memlekettilik üşin kürestegi dini sipatta bayqalğan alauızdıq qoğamdıq wyımdar men sayasi partiyalardıñ bağdarlamalıq qwjattarında naqtı körinis tauıp, odan äri tereñdey tüsti [14, 138 b.].
Jalpı jäditşildik qozğalıs turalı osı künge deyin zertteuşilerdiñ pikiri äli bir arnağa toğısqan joq. Onıñ bir-eki mısalın joğarıda keltirdik te. Biraq bir mäsele moyındaluı tiis. Ol – jäditşilerdiñ tüp negizi uahhabilikke barıp tireletinin moyındau. Biz sol kezde ğana jäditşilerdiñ tarihtağı roline, sonımen birge, qazirgi küngi elimizdegi dini-ruhani ahualğa etken ıqpalına dwrıs taldau jasap, bağalay alamız. Kezinde täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarında jäditşildik qozğalısqa berilgen oñ bağa, elimizge uahhabilik ideologiyanıñ kedergisiz enuine tikeley ıqpal etti. Ökinişke oray, bwl mäsele äli ğılımi twrğıdan taldanıp, öz bağasın alğan joq. Mwnday mäsele bizde ğana qalıptasıp otırğan joq. Edil boyı mwsılmandarı da jäditşilik zardabın äli tartıp otır. Ol turalı kezinde uahhabiler qolınan qaza tapqan Tatarstan muftiiniñ orınbasarı Valiolla YAkubov haziret tatar halqınıñ dästürli dini men salt-dästürin, mädenietin jan-tänimen qorğağan twlğa edi. Ol öziniñ dästürşildik bağıtı men uahhabilikten keletin qauipti qanday bolatının «Islam tradicii» attı maqalasında jazğan bolatın. Ol maqalada mınaday joldar bar: «Odnako spravedelivosti radi nado otmetit', çto reformatorami dvijet svoe ponimanie problemı, voshişenie protestantizmom, reformami, hotya oni ne zadumıvayutsya, horoşi li reformı, poleznı li oni, kak sotnosyatsya s tatarskim etnosom? ...Zadaça dnya – preodolenie evrocentrizma v poznanii real'nosti, formirovanie uvajeniya k sobstvennomu narodu, ego dostijeniyam. Inaçe je etot strannıy simbioz vahhabizma i djadidizma, ob'edinivşihsya v atake na mazhab i tradiciyu mojet pobedit', no sredi obediteley, kak eto vsegda bıvaet, ostanutsya tol'ko vahhabitı. Neobhodimo trezvaya ocenka, - radi çego i dlya kogo zatena vsya eta voznya, komu eto vıgodno i çto nas jdet. Nemeckuyu intelegenciyu privlekali v faşizme patriotizm i vozmojnost' revanşa, no vmeste s nimi oni poluçili mnogo eşe çego. Takim obrazom, reformatorı pomagaya seyças vahhabitam uniçtojit' mazhab i svyazannuuyu s nim tradicionnuyu tolerantnost' tatar, ostanutsya na edine s vahhabizmom so vsey ego obskurantistkoy prelest'yu predsatvlenii: antromorfiçeskim ponimaniem Boga, ksenofobiey i neterpimost'yu. Mojet bıt', luşçe uçit'sya na çujih oşibkah i ne povtoryat' pestovaniya pust' i svoego «musul'manskogo» no vse je faşizma.» [14[11, 35 b.].]. Ol osı kürestiñ basında boldı jäne osı jolda özin qwrban etti. Ökinişke oray, bwl qatelikti biz de basımızdan ötkerip otırmız. Ğasırlar boyı zarığıp kütken täuelsizdik uahhabilerdiñ wltsızdandıru wranınıñ qwrbandığına aynaladı?- ma degen qauip kün sanap artıp keledi. Qazirgi meşitke barıp, uağız tıñdap jürgen jastardıñ 90 payızınıñ dini tanımında uahhabilik tanımğa qaray auıtqu bar. Bwl qazaqtıñ ğasırlar boyı qalıptasqan dini tanımı men sol tanım negizinde qalıptasqan mädenieti de solıp baradı degendi bildiredi.
Paydalanılğan ädebietter:
- Jolseyitova M., Rüstemov S. XVIII ğasırdıñ soñı men XIX ğasırdıñ birinşi jartısında tatar din basılarınıñ qazaqtar arasındağı qızmeti haqında/Türkologiya, №3, 2005. –B 103-107.
- Tebegenov T. Maral işan baba nemese Qazaqstandağı Islam ağartuşılarınıñ tarihi-mädeni negizi / «Ana gazeti», 27.01.2011.
- Qaljanova Ş. Qaljan ahun. Almatı: «Sanat», 2002.
- Sauaqas Ğılmani. Maqalalar, jiğan tergender/ Qwrastırğan: Q. Nwrqasım. –Almatı: 2006, -72 b.
- Mwqanov S. Han qazıq, bi toqpaq // Qazaqtıñ Ata zañdarı. –Almatı: «Jeti jarğı», 2001.
- Dagestan i musul'manskiy Vostok. Sostaviteli i otvetstvennıe redaktorı A.K. Alikberov, V.O. Bobrovnikov. Izdatel'skiy dom Mardjani Moskva, 2010.
- Ğwmar Qaraş. Zamana. – A.: Ğılım, 2000. – 236 b.
- Abuzar Hayri. Rol' djadidizma v razvitii musul'manskogo soobşestva v Rossii // Islam-Today.ru
- Materialı kruglogo stola posvyaşennoy k problemam djadidizma.
- Qamzabekwlı D. Jäditşildik – wlttıq ruhani serpilu negizi // Aqiqat, 2008. – № 1. – 34–41 bb.
- Tayırova B. Ğwmar Qaraştıñ filosofiyalıq közqarası. -Filos. ğıl. kand. dissert. –Almatı: 2007.
- Ataş B.M., Äljan Q.W. Ğwmar Qaraş. Ğılımi-tanımdıq basılım. 2014.
- Saduaqas Ğılmani. Zamanımızda bolğan ğwlamalardıñ ğwmır tarihtarı. İ tom. –Almatı: «Dayk-Press». 2013.
- Dulatwlı M. Mudärris äpendige jazğan hatı. «Bilim al» saytı.
- Twrsın H. Alaş Häm Türkistan. –Almatı: «El-şejire», 2013.
- YAkupov V. Islam v tradicii. Internet-sayt «Sova. Informacionno-analitiçeskiy centr», 2004.
Jandarbek Zikiriya Zamanhanwlı, Qoja Ahmet Yasaui atındağı Halıqaralıq qazaq-türik universiteti, «YAsaui» ğılımi-zertteu ortalığınıñ ağa ğılımi qızmetkeri
MATERIALDI PORTALDIÑ RWQSATINSIZ KÖŞİRİP BASUĞA BOLMAYDI
Abai.kz


c: text/html

text:
27 Mayıs 2015 Çarşamba
Zemaneviy qırımtatar romancılığı (Aydın Şemniñ "İnsan taqdiriniñ yipleri" romanı esasında)
Mayıs 27, 2015 2015_3, Edebiyat ve tenqit, Seferova Fera No comments
A. Shem have brought new word vision to Crimean Tatar prose, new original thinking.
Axiological acpects of social – aesthetic ideals, being embodied in idejljgical content analyzed works, are revealed there.
Key words : ethics, aesthetis, moral universals, collektive image.
Tedqiqatnıñ aktualligi. Devletimizde siyasiy-iqtisadiy ve insanlarara munasebetlerde olıp keçken deñişmeler tarihke, ruhiy ve ahlâqiy menbaalarğa meraq doğurdılar. Elbette, medeniyetniñ bir qısmı olğan bediiy edebiyat etrafında muzakereler alıp barmaq şimdiki şaraitte ğayet elverişli. Devlette olıp keçken çeşit deñişmeler birinci nevbette edebiyatnıñ epik janrında aks oluna. Maqale müellifiniñ fikirince, qırımtatar zemaneviy romanınıñ poetikasında olıp keçken deñişmeler qırımtatar edebiyatı öz inkişafında yañı bir basamaqqa çıqqanınıñ delilidir.Şu sebepten, araştırmanıñ aktualligi yañı edebiy yöneliş meydanğa kelgen şaraitte qırımtatar edebiyatında bu adiseni icadiy taraftan añlamağa ihtiyac doğğanınen bağlı.
20-nci asırnıñ soñki çeriginde yaratılğan qırımtatar edebiyatı ğayet zengin ve mürekkep. "Yıldız" mecmuasında basılğan maqale ve publikatsiyalarğa nazar taşlasaq, mında İ. Paşi, E. Ümerov, A. Osman, U. Edemova, E. Amitniñ nesir eserleri ayırılıp tura. Bu nesir eserler dünya edebiyatınıñ umumiy köntekstine yahşı kelişe. D. Graninniñ "Kartina", O. Gonçarnıñ "Tvoya zarâ", Ç. Aytmatovnıñ "Burannıy polustanok" kibi eserlerinde ruhiy ve ahlâqiy mevzunıñ israrle yañğırağanını hatırlamaq yeterlidir. İnsan taqdiri içün telâş aks olunğan romanlarnen bir sırada, bütün zemaneviy yaşayışnıñ çeşit taraflarını aks etken romanlar da peyda ola.
Çoqusı qırımtatar yazıcıları içün tarihiy Vatanğa qaytuv büyük icadiy siltem oldı. Ekiyaqlı bediiy fikir etüvden, "eserlerniñ didaktik tarzından, stereotiplerden qurtulmağa yardım etti, yaşayışqa keskin nazarnen baqıp, tarihiy kelecekni körmege imkân yarattı" [1, s.87].
20-nci asırnıñ soñunda yaratılğan qırımtatar romancılığı yañı bediiy şekil tapuv yollarınen ayırılıp turmaqta. O temeli "klassik" romanı devirinde qabul olunğan adetlerten çetleşip, "zemaneviy yaşayışnıñ davasına kirişe, bugünki ayatnıñ yañı qatlarına dala, alemni añlamaq ve deñiştirmekniñ mürekkep ceryanına eminliknen qoşula" [2, s.123].
Belli olğanı kibi, postmodernizmde ğarp ve şarqiy avropalı köntekstler bar. Amma olarnıñ ekisinde de "insannıñ eñ büyük vazifesine inam yoq, yaşayış teatr saçmalamısı kibi, külünçli şekilde qabul oluna, intertekstual usulları işletile" [3, s.78].
Qırımtatar romancılığında postmodernizm alâmetleri İ. Paşi ("Canlı nişan"), U. Edemova ("Aydın gecede"), A. Şem ("İnsan taqdiriniñ yipleri") kibi müelliflerniñ icadında sezile. Postmodernizm usullarını er bir müellif özcesine işlete, amma iç birisiniñ icadı tolusınen bu yönelişke uymay. Er bir müellif postmodernizm şiiriyetiniñ bir de bir alâmetlerini işlete. Roman janrı sintezge oğratıla – bezetilüvi avropa şekilinde, mündericesi ise (mevzu, qaramanlar, süjet) qırımtatarca. Böyle etip, "yañartılğan alternativ roman hayallar, obrazlar alemine, tar, mistik simvollarğa" muracaat ete [4, s. 907].
20-nci asır qırımtatar edebiyatına romanlarnıñ tarihiy, felsefiy, psihologik, aileviy vaqialarnı aydınlatqan janrlarnıñ çeşitleri has. Yañı devir yazıcıları "milliy sanaatnıñ tamırlarını canlandırmaq, alemni tilniñ belgiler sisteması sıfatında qabul etüvde aks olunğan, estetik printsipleri vastasınen "nadratsional" edebiyatını yaratmaq ve onı ğarpnıñ ratsional-mantıqiy sanaatına qapa-qarşı qoymağa" tırışalar [5, s.49]. Böylecesine, "esas komponenti til olğan edebiyat vastasınen alem tedqiq etile. Roman lingvistik belgiler medeniyetine çevirile" [5, s.50].
Mananı tapmaq postmodernizm usulında yazılğan eserniñ esas alâmetidir. Er bir oquycı eserni özcesine, özüniñ aqıl-ferasetine köre añlay bile. "Zemaneviy roman eserniñ asılını, diger, bizimkinden evel olğan medeniyetlerniñ kodlarından añlağan oquycılar içün yaratıla. Bir baqıştan aqılğa yatmağan, inanılmaycaq, mevzu, simvol kibi eser belgilerinden çoqluqnıñ felfesini (plüralizm) aks ettirgen eserler meydanğa kele" [6, s.51].
Aydın Şemniñ yaratıcılığı qırımtatar edebiyatında yañı bir vaqia oldı. "İnsan taqdiriniñ yipleri" ("Niti sudeb çeloveçeskih", 2000) romanı ğayet mündericeli, teren manalı eserdir. Birinci şahstan başlanğan ikâyege, sürgünlik mevzusı, milletniñ facialı taqdiri qoşula. 1 – "Kök mustanglar", 2 – "Qırmızı siva", 3 – "Qırmızı müür" adlı avtobiografik trilogiyada qaramanlarınıñ ömürlerinde müellifniñ yaşayışından alınğan vaqialar aks olunğan.
Elbette, A. Şem ile munaqaşa etmek, onıñ tecribesinde bir de bir şeynen razı olmamaq mümkün, amma ögümizde istidatlı yazıcı olğanı şübesiz – kök mustanglarınıñ çapışını, uçmalarını biz nefesimizni kesildirip seyir etemiz.
Kök mustanglar neni ifadeley? Mında nasıl allegoriya közde tutula?
Eserniñ "qaramanları" kök mustangları obrazı olaraq em yer yüzünde yaşağan qorqunçlı canavarlar, em elge tutulmağan, kibbar kiyik at, yani mustang, közde tutula. Müellif oquycınıñ diqqatını aks olunğan vaqiağa degil de, dünyağa olğan munasebetke, serlevanıñ esas manasını tedqiq etüvge celp ete. Dünya yüzünde yaşağan er bir mahlüqnıñ yaşağan yeri kibi, kök mustanglarnıñ da yaşayış tarzı – ebediy, deñişmegen, öz daimiyliginen qaviy ve apansızlığınen duçar olğan nazik tabiat dünyasıdır. Ögümizde umumiy turmuşnıñ qadimiy bediiy şekili doğa.
A. Şemniñ romanına şartlılıq, allegoriya has. Böyle şekillerni işletip, müellif öz ğayelerine serbest irişe. Bizim fikirimizce, kök mustanglar obrazında "Yeşil ada"nıñ asıl, tamır halqınıñ obrazı ifadelengeni eserniñ esas ğaye-negizidir.
Postmodernizm eserlerine has olğan avtobiografik unsurlarnıñ işletilüvi de ğayet salmaqlıdır. Birinci şahstan başlanğan ikâye tarihte kerçekten de olğan, obyektiv destanğa keçe. Eserniñ başından müellif ananeden tış hatırlavlarğa dala. Roman böyle meraqlı satırlarnen başlana: "Yaşayış – tübünde beyaz, qara, kök taşçıqları körüngen, suvları yavaş aqqan say özençik degil. Yer yüzündeki yaşayışnı teren qara suvlarnen qıyaslamaq mümkün, amma üstündeki dülber, açıq yeşil suvlar diqqatnı celp etip, havflılıq yarata. Onıñ astında ne bar, aslı astı barmı – belgisiz…" [7, s.8].
Belli türk tedqiqatçısı Yelmas Şahinniñ fikirince, "postmodernizm romanınıñ şahslarına yazmaq, yazı qaldırmaq hastır… Olar ya kündelik defterçigi ni tolduralar, ya roman yazalar, ya da mektüp şekilinde (epistolâr janrında) olıp keçken vaqialarnı qayd eteler" (8, s.140) . "O yıllardaki dostlarımnıñ fotosüretlerine baqam. Mında er kes daa yaş, eñ esası sağlar. Şimdi de uzaq 50-nci senelerdeki kibi bet sımalarına baqıp, olarnıñ baba-dedelerini tasavur etmege tırışam… O vaqıttaki bahçevanlar, ustalar, askerler olarnıñ halqı Vatanlarından sürgün olacaqlarını tasavur ete edilermi, aceba?" – dey müellif [9, s.147].
Bazı vaqıt A. Şem oquycığa şaqanen muracaat ete: "Yürek bayılıp, bütün kökreginde sanki sıcaq tavadaki blin (rus.) kibi irigenini, ve şu sebepten yürek bılanğanını, sen, oquycı, tasavur ete bilirsiñmi?" [7, s.94].
Oquyıcınıñ ögünde çeşit halqlarnıñ medeniyetleri, qarışqan yañı alemniñ qapıları açıla: "Acayip seyyareniñ dülberden-dülber yarımadalarından birinde mağrur bir halq yaşağan, onıñ tamırları ulu skiflerniñ medeniyetinen qarışqan qadimiy tavrlardan başlana. Tavr ve skiflerniñ tamırlarınen qarışqan Elladanıñ genleri ve medeniy zeerleri gunlar, rum legionerleri, peçeneklerniñ tazıyığına (ekspansiya) çıdağan etnosnıñ meydanğa kelmesine yardım ettiler. Polovets-qıpçaqlarnıñ aqımı bütün Qırımnı basqan soñ, bu tavr-skiflerniñ ilk nesilciligi ve urumlarnıñ temelliliginen zenginleştirilgen etnos onı da içine siñdirip, özünden soñki nesillerge keçirdi" [7, s.55].
İnsannıñ içki dünyası A. Şemniñ romanlarında esas yerni almaqta. Oquyıcınıñ ögünde: insan yaşayışınıñ manası, aqılnıñ idraqqa nisbeti, ahlâqiy terbiye, sanaatnıñ manası kibi daimiy "felsefiy meseleler" qoyula. Onıñ qaramanları turmuşnıñ faciasını is eteler ve şahsiyetniñ öz añlamları boyunca yaşamaq aqqı içün küreşeler.
Biz A. Şem romanınıñ eñ müim çizgilerini harakterizligende intertekstuallik ("roman içinde roman") problemini, süjet quruluşında vaqıt boşluğı qısqartılğanını ve fantastik, mistikadan qullanılğanını qayd etmektemiz: "Hucur bir yarıq ep küçlendi, birden yolğa atılıp çıqqan balaban kök renkli içten em de ustten parıldap turğan iri ayğırnı körip qaldım. O pek tez yaqınlaşmaqta edi, doğrudan-doğru üstümden basıp keçecek kibi köründi. Aqılımnı toplap, ayaqqa atılıp, qaydalarğadır qaçıp ketmekten vazgeçtim, ayğır açuvlı edi. Çapqanda iç bir davuş çıqarmay, tek avada nasıldır bir zayıf şıtırdı eşitile… Eñ azdan otuz attan ibaret cılqı yigirmi saniye içinde ögümizden keçip ketip, özü artından avada mavı parıltınen yoldaki çaqıl üstünde qırmızı söneyatqan lekelerni qaldırdı…" – dey yazıcı [7,s. 12].
Müellifniñ tariflerinde eki renk – mavı (kök) ve qırmızı üküm sürmekte: "mavı parıltı, kök ayğırlar (mustanglar), qırmızı lekeler, qırmızı siva, qırmızı müür"… Bu renkler peyzajnı aks etken çeşit tasvirlerde qullanıla.
Talil şunı köstere ki, A. Şemniñ icadiy usulı – mürekkep bir adise. O, "eserlerinde impressionistik qısqartma, naturalistik fikir usullarından, içki monologlardan qullana" [10, s.95]. Böylece, A. Şemniñ romanı oquyıcınıñ diqqatını tılsımğa, metafizik ve intertekstuallikke celp ete. Bu ise qırımtatar romancılığınıñ yañı ananeleri aqqında delâlet bere. Zemaneviy qırımtatar edebiyatında postmodern yönelişi yetekçi olıp qalmaqta, açıqlıq, demek plüralizm, intertekstual alâqalarnıñ imkânı, parodiyalıq ve ilâhre onıñ esas belgileridir.
Qullanilğan edebiyat:
1. Nagayev S. Edebiy tenqit aqqında tüşünceler // Yıldız.– 2005.– № 6. S.85 – 128.
2.Azizov D.L. Bediiy talil printsipleri // Yıldız.– 1990.– №2.– S.122– 126.
3.Ertem C. Romanda Modern Arayislar ve Postmodernism // Vartik. 2001. – 1114.– S.71 – 79.
4. Kabaklı A. Türk Edebiyatı (Hikaye ve Roman) – C.5. İstanbul 1994.
5. Repenkova M.M. Nekotorıye tendentsii v turetsköy romanistike 80-h–naçala 90-h godov // Vestnik Moskovskogo universiteta. Seriya 13 Vostokovedeniye. – 1997.– №1. C. 41– 62.
6. Aytac G. Kardaş Türk Romanları Üzerine İncelemeler. – Ankara. 1999.
7. ШeM AйдыH HиTи cyдeб чeлoBeчeckиx (poMaH): B 2-x чacTяx ЧacTb 1. Гoлyбыe MycTaHrи.– M.: ДИ-ДИK, 2000.– 240 c.
8. Sahin E. Türk Romanın Ölümü. KIBATEK – VDU XI Uluslar Edebiyat Şöleni. 2005 – S.137 – 146.
9. ШeM A. HиTи cyдeб чeлoBeчeckиx (poMaH): B 2-x чacTяx. ЧacTb 2. KpacHaя pTyTb. – CиMфepoпoлb: KpыMckoe yчeбHo-пeдarorичeckoe rocyдapcTBeHHoe издaTeлbcTBo, 2003. – 240c.
10. Seferova F. Roman janrınıñ yañı yönelişleri // Kultura narodov Priçernomorya. 2008. – №149.– S.93 – 95.
Dr. Fera Seferova

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qanattılar Kemerov oblısındağı Tom özenine toqtaptı. Olar adasıp qalğan bolwı äbden mümkin. Bul twralı TASS agenttigine Kemerov memwnïversïteti zoologïya jäne ekologïya kafedrasınıñ meñgerwşisi, professor Nïkolay Skalon xabarlaptı. Bizdiñ qoqïqazdar tüsirilgen rolïkti jergilikti turğın ğalamtorğa jarïyalağan. Professor osı rette bılay dedi: «Beynerolïktegi qustardıñ qoqïqaz ekendigi ras. Olar bizdiñ öñirlerde joq. Sirä, qustar Sibirge adasıp qonğan bolwı kerek. Al qoqïqazdar mekendeytin biz üşin eñ jaqın jer – Qazaqstan. Olar Sibirdiñ üstimen uşıp ötip, tropïkalıq awdandarğa qıstawğa jetwi tïis edi». Munday jağday burın sonaw 1907 jılı bolğan eken. «Adasqan qustar negizinen jas qoqïqazdar bolwı mümkin. Olar, köbine, küzgi qolaysız awa rayı kezinde tez jañılısıp qaladı. Jäne de olardı qazir swıqtan aman alıp qalw üşin adamdardıñ kömegi kerek», - dep jalğastırdı äñgimesin Skalon. Sïnoptïkterdiñ mälimetinşe, oblıstağı kün rayı 0 gradwstan tömendegen. Aldağı täwlikterde onıñ -10 gradwsqa deyin tömendey tüswi ğajap emes. Qazir bul aymaqta bïiktigi 11 santïmetrlik qar jatır.
Derekközi: 24kz
Kommentarïï


text:
Dön'ya matbuğatına küzätü 13.09.2017
Qayber çit il basmalarına küzätü
İrannıñ İRNA” agentlığı “Ärdoğan: “Törkiyä S-400 raketa sistemasın Rusiyädän alaçaq” isemle xäbärendä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğannıñ kileşügä qul quyılğannan häm barış tämamlanğannan soñ Törkiyäneñ S-400 raketa sistemasın Rusiyädän alaçağın belderüen citkerä:
“Qazaqstannan qaytqan çaqta jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birüçe İlbaşı Ärdoğan, Rusiyädän “S-400”lärneñ alınuı öçen berençe kreditnıñ tülänüen assızıqlap: ““S- 400” raketalarınıñ satıluı häm tapşırıluı mäs’äläsendä kileşü täêmin itelde häm berençe öleşe tülände”, - dip äytte.”
Azärbaycannıñ “Trend” basması “Törkiyädän bik möhim Awrupa Berlege belderüe” dip atalğan yazmasında Törkiyäneñ Awrupa Berlegennän cawaplı ministrı häm baş söyläşüçe Ömär Çälikneñ oçraşular öçen kitkän Angliya başqalası Londonda yasağan çığışında çiktän tış törkemnärneñ iñ küp telägäneneñ möselman, dönyavi, demokratik xoquq däwlätenä iyä bulğan Törkiyä belän Awrupa Berlege mönäsäbätläreneñ özelüe bulaçağın äytüen yaza.
Amerika Quşma Ştatlarındağı “Turkish American Web” säxifäsendäge “THYdän Miamigä östämä säfär” isemle yazmasında Amerika Quşma Ştatlarında täêsirle bulğan Irma ğarasatı arqasında Törek hawa yullarınıñ yulçılarnıñ oçışlarınıñ aqsamawı öçen bügen östämä säfär yasayaçağın xäbär itä.
Rusiyäneñ “Sputnik” agentlığı “Gazprom” häm “Botaş” “Törek ağımı”n Awrupağa citkerü öçen urtaq kereşü urnaştıra” isemle xäbärendä “Gazprom” häm “Botaş”nıñ “Törek ağımı” tabiği gaz ütkärgeçeneñ Awrupağa citkereläçäk öleşeneñ tözeleşe öçen urtaq kereşü qoraçağın belderä:
““Gazprom”nan yasalğan belderüdä: "Urtaq kereşü Rusiyä häm Törkiyä arasında imzalanğan xökümätlärara kileşü qısalarında “Törek ağımı”nıñ ikençe êtabınıñ Törkiyä cirlärendä qalğan ciröste öleşeneñ salınuı öçen tözelä”, - dip äytelde.


text:
Noyabrniñ 24-nde Aqmescitte Kyiv rayonınıñ mahkemesi tünevin yaqalanğan qırımtatar faaliyetçilerinden biri Bekir Degermenciniñ apis müddetini daa eki ayğa, yanvarniñ 15-ne qadar uzattı. Bunı Azatlıq Radiosınıñ muhbiri bildire.
Advokat Edem Semedlâyev oturış vaqtında ev apisi istegen edi.
Rusiye telükesizlik hadimleri, qırımtatar faalyetçileriniñ evlerindeki tintüvler esnasında silâ, narkotikler ve ekstremistik malzemeler tapqanlarını iddia eteler.
Noyabrniñ 23-nde kündüz ilhaq etilgen Aqmescitte telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatar faaliyetçilerini yaqaladılar. FSB yaqalanğanlarnı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları olaraq kösterdi. Qırımtatar halqınıñ temsiliy organında bu malümat red etildi.
Bir grup qırımtatar faaliyetçileriniñ işbu yaqalanuvı esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramay oldı. Adiseniñ yüz köstergen yerinden onı «acele yardım» alıp ketti. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Ukrainanıñ qıtadaki qısmında bulunğan QMC Prokuraturası noyabrniñ 23-nde qanunsız tintüvler, yaqalavlar ve qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ ölümi vaqiaları boyunca cinaiy işler açtı.
Rusiye tarafından yapılğan ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqası bar dep zan etilgen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler yapıla.


text:
Onlarnen insanlar qırımtatarlarnıñ Qırımdan sürgün etilgeniniñ 74 yıllığı munasebetinen Lvivniñ merkezinde ötkerilgen matem mitingine toplaştılar.
«74 yıl evelsi olıp keçken facianıñ aqibetlerini şimdi de is etmektemiz. Zira qırımtatar medeniyetiniñ bir çoq qatlamları artıq bir iz qaldırmadan ğayıp olıp ketti. Facia bugünde devam etmekte. Bunıñ neticesi olaraq, qırımtatar halqınıñ milliy-medeniy qıymetleri mahv etildi. Bugün de-bugün bizni bütün dünya eşitkeni pek muim», – dep qayd etti miting vaqtında Lvivdeki «Qırım evi»niñ temsilcisi Halil Halilov.
Lviv sakinleri sükünet daqqasınen 1944 senesi 18 mayısta başlanğan sürgün qurbanlarını añdılar. Musulman cemyetiniñ reisi (imam) dua oqudı. Şevçenko eykeli ögündeki meydanda insanlar sarı-mavı ukrain ve qırımtatar bayraqlarını tuta ediler.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesi Qırımdan sürgün etlgen qırımtatar halqı sürgüniniñ qurbanlarını añıla. O künü yarımadadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnıñ ilk eşelonı yollana. Epsi olıp 180 biñden ziyade insan sürgün etilgen.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen mayısnıñ 18-zi qırımtatar halqı sürgüniniñ qurbanlarını añma Künü olaraq ilân etilgen edi.


text:
Almatı medïcïnalıq qawımı medïcïna isiniñ üzdigin eske aldı
ALMATI. QAZAQPARAT - Elimizdiñ densawlıq saqtaw salasınıñ ardagerlerine Amangeldi Düysekeulı Düysekeevtiñ kim ekenin tüsindirw qajet emes.
Densawlıq saqtaw isiniñ osınday täjirïbeli uyımdastırwşısı, märtebeli äri jarıq juldızı, tälimger jäne 40 jıldan asa qazaq xalqınıñ densawlığın qorğaw jüyesine qızmet etken qoğam qayretkeri bäriniñ esinde. A.Düysekeev 1942 jılı Ulı Otan soğısı jıldarında Qızılorda oblısınıñ Jaña Qazalı qalasında dünïege kelgen. Mektepti, odan äri Almatı medïcïnalıq ïnstïtwtınıñ pedïatrïya fakwltetin tämamdap, birden 23 jasınan bastap Almatı oblısınıñ «Köktal-Arasan» balalar awrwxanasınıñ bölimşe meñgerwşisi bolıp qızmet atqardı. 26 jasında, balalar xïrwrgïyası mamandığın bitirgennen keyin sol jıldarı elimizdegi eñ iri klïnïkası bolıp tabılatın Almatıdağı №1 qalalıq birlesken balalar klïnïkalıq awrwxanasında şuğıl xïrwrgïya bölimşesiniñ xïrwrg därigeri bolıp jumıs istedi. 1971 jıldan bastap, balalar xïrwrgïyası boyınşa klïnïkalıq ordïnatwranı ayaqtağan soñ AMMÏ kafedrasınıñ assïstenti boldı. 1974-1981 jıldarı - Almatı №1 qalalıq balalar klïnïkalıq awrwxanası bas därigeriniñ emdew isi jönindegi orınbasarı boldı, 1981 jıldan bastap - Almatı №2 qalalıq balalar klïnïkalıq awrwxanasınıñ bas därigeri lawazımın atqardı.
1985 jılı Amangeldi Düysekeulı, öziniñ uyımdastırwşılıq qabiletteriniñ arqasında Almatı qalalıq densawlıq saqtaw böliminiñ meñgerwşisi bolıp tağayındaladı. Bul kezeñde densawlıq saqtaw byudjeti qaldıq esebinen qalıptasatın kürdeli ekonomïkalıq toqıraw jıldarı bolatın. Biraq qalanıñ densawlıq saqtaw jüyesi medïcïnalıq kömek körsetwdi ünemi jetilip otırdı. Alğaşqı kündizgi stacïonarlar qurıla bastadı, nawqastardı dïspanserlew sapası joğarıladı, bosandırw uyımdarı jaraqtandı. Jaña densawlıq saqtaw nısandarı iske qosıldı.
Amangeldi Düysekeev 1991 jılı «Aqsay» respwblïkalıq balalar klïnïkalıq awrwxanasınıñ bas därigeri qızmetinde boladı. Bul memleketimizdegi eñ ozıq mekemelerdiñ biri edi. Onda balalarğa kömek körsetwdiñ zamanawï mamandandırılğan türleri engiziletin. Nawqastar şalğay öñirlerden kelip, joğarı sapalı kömek alatın. Al 1994 jıldan bastap - Qazaqstan Respwblïkası Densawlıq saqtaw mïnïstriniñ birinşi orınbasarı lawazımın atqaradı. Bul kezeñde xalıqtıñ densawlığın qorğaw jüyesin reformalaw medïcïnalıq jäne farmacevtïkalıq qızmetter narığın damıtw, mindetti medïcïnalıq saqtandırwğa turw, älewmettik mäni bar awrwlarmen küresw mäselesinde vedomstvoaralıq özara is-qïmıl jasawdı nığaytw arqılı jüzege asırıldı. Medïcïnalıq uyımdardı jekeşelendirw, jelini oñtaylandırw, emdew-profïlaktïkalıq qızmet sapasın jetildirw, xalıqaralıq seriktestikti damıtw jumıstarı bastaldı.
1997 jıldan bastap QR Densawlıq saqtaw mïnïstrligi dərimen qamtw jəne medïcïnalıq texnïka departamentin basqaradı.
1997-2004 jıldarı Almatı oblıstıq densawlıq saqtaw basqarmasınıñ bul kisige senip tapsırılwı da bilikti uyımdastırwşı ekendigin körsetse kerek.
38 ğılımï maqalanıñ, 1 monografïyalıq avtorı A.Düysekeev öz isiniñ xas mamanı bolğan.
Öz eligiñ patrïotı retinde 2004-2007 jıldarı Parlament Məjilisiniñ depwtatı bop saylanğan.
Osınday eren azamattıñ aramızdan ketkenine 2 jıl boldı. 15 qazanda onıñ jası 75-ke tolar edi. Özi awır nawqaspen kürese otırıp artındağı mıñdağan urpağına şəkirtterine öşpes bilim murasın qaldırdı.
Büginde əriptesteri Amangeldi Düysekeulın zor sağınışpen eske aladı.


text:
Ayıptalwşı 37 jılğa bas bostandığınan ayrılwı mümkin. Onıñ advokatı Anono Nwmpanıñ aytwınşa, soñğı kezderi monarxïyanı qorğawşı kompanïyalar köbeygen.
Zañgerdiñ sözine qarağanda, zañda korol men onıñ otbası müşelerine, urpağına til tïgizegini üşin jazalaw isi qarastırılğan. Biraq, monarxtıñ üy janwarlarına til tïgizgeni üşin ayıptaw şarası joq eken.
“Eşqaşan olardıñ korol ïtine qatıstı zañ qoldanadı dep oylamappın. Bul barıp turğan sandıraq”, – deydi qorğawşı.
Taylandta osı jıldıñ tamız ayında Facebook jelisinde monarxtı ayıptağan turğındı 30 jılğa bas bostandığınan ayırğan bolatın. Bul korolge qarsı äreket körsetkenderge qoldanğan eñ awır jazalardıñ biri bolğan edi.
Derekközi: Stan.kz
Kommentarïï


text:
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
«Dünyada çalışqan muvafaqiyetli örneklerni temel olaraq alıñız, – dedi Aksönov. – Bizim işimiz semereli olsa, Rusiye qanunları da Qırımğa uyacaq. Esas maqsat – cumhuriyette nevbet ve qıyınlıqlarsız vesiqa aluv teminlevini teşkil etmektir. Resmiyleştirüv redleri olmamaq kerek».
Onıñ aytqanına köre, işçi gruppasınıñ erkânı mayıs 28-ne qadar belgilenmeli, 10 kün içinde buña lâzim olğan qanunlar leyhalarını Qırım «parlamentiniñ» tasdıqlanmasına kirsetmeli.
Aksönov reklama levhalarını qolay yerleştirmege imkân berecek teklifler bekley, o, bunıñnen bağlı vesiqalar qolay-qolay berilecegini vade etti.


text:
Fevralniñ 4-nde Aqmescitte toqtamadan küçlü yağmur yağa. Qırım.Aqiqatmuhbiri haber etkenine köre, şimdilik ava vaziyeti şeer naqliyatınıñ işine pe k tesir etmemekte.
Ancaq bu arada Raketnaya soqağında marşrut avtobusı ög köpçeklerinen, temir işlerinden soñ yağmur suvından eşilgen endekke tüşüp ketken, dep yaza şaatlar ictimaiy ağlarda.
Daa evel Rusiye MÇSiniñ Qırım idaresi Qırım sakinlerini fevralniñ 4 ve 5-nde Qırımnıñ bazı özenlerinde su seviyesi yüksele bileceği aqqında tebiyelegen edi.
İdare ayrıca haber etnkenine köre, Aq deñiz tsiklonlarınıñ atmosferik cebe bölüklerini keçken soñ, 3-nci, 4-nci ve 5-nci fevral geceleri Qırımda avanıñ bozulması beklenile: saniye 15-20 m tezliginde cenübiy-ğarbiy yönelişte esip başlağan rüzgâr şimaliy-ğarbiy yönelişte keçecek, şiddeti saniyede 25 m tezliginde qadar artacaq eken. Sinoptikler aytqanına köre, fevralniñ 4 ve 5-nde kündüz küçlü, yer-yer pek küçlü yağışlar beklene eken.


text:
Nilüfer Akbal tarafından seslendirilen Lê Dotmam parçasının Kürtçe sözleri ve Türkçe çevirisi… Xeber hate min...
Nilüfer Akbal Şarkı Sözleri
Nilüfer Akbal tarafından seslendirilen Miro parçasının Kürtçe sözleri ve Türkçe çevirisi… Hespê mîrê min qir...
Nilüfer Akbal tarafından seslendirilen Bidlis parçasının Kürtçe sözleri ve Türkçe çevirisi… Sûka Bidlisê çal e...
Nilüfer Akbal tarafından seslendirilen Malan Bar Kır parçasının Kürtçe sözleri ve Türkçe çevirisi… Malan barkir...
Nilüfer Akbal tarafından seslendirilen Welat Çı Qas Xweşe parçasının Kürtçe sözleri ve Türkçe çevirisi… Welat...


text:
Aqmescit – Qırım.Aqiqat mühbiri qırımlılarnıñ büyük şeerlerden uzaq yerleşken köylerde yaşayış tarzını ögrenmek içün Qırımnıñ Alabaş Qoñrat köyüne bardı. Köylülerniñ nefaqadan quvançını, Rusiyeni SSCB ile qıyaslağanlarını kördi, suv ile probemalarğa ve «ticaret ölgenine» şikâyet etkenlerini eşitti
Alabaş Qoñrat Qırımnıñ merkeziy şimaliy qısmında yerleşe. Ealisi soñ yılları azlaşa ve şimdi eki buçuq biñ insandan ibarettir. Aluştada, misal içün, 30 biñ insan yaşay.
SSCB zamanları kelirniñ esas qısmı kolhozlardan kele edi, amma bugün insanlarnıñ çoqusı öz bostanları sayesinde yaşay. Faqat şimdi Dnepr suvu yarımadağa kelmey ve er şey zor oldı. Köy sakini pensioner Anna Kiselöva bostannı suvarmaq içün suv olmağanını bildire, amma köyüler episi bir sebze ve meyvalarnı saça. Soñ vaqıtları yağğan yağmurlar bağçacılarnı qurtara.
Annanı köyde er kes bile. O, veteranlar şurasınıñ azasıdır, şunıñ içün jurnalistler ondan intervyü almağa seve. Köylü dey ki, onı sıq «Ukraina aqta» soraylar. «Ukrainada ya da Rusiyede yaşamağa yahşı edi? Em Ukraina vaqtında çare tapa edik, em de şimdi. Şimdi maña qolayca oldı, ebet. Nefaqam, o vaqıt biñ grivna alsam, em de birden masraf etilse edi, şimdi doquz biñ ruble alam ve maña yete», – tarif ete Anna Kiselöva.
Ukraina vaqtında serbest qonuşa edik – köylü
Köydeşi İosif Pogorskiy – Qırımnıñ tamır sakini, 86 yaşındadır. Evel ve şimdiki yaşayışı aqta nasıl farq bar degen sualge pensioner küle. «Bunı nasıl etip de sizge aytayım…», – İosif Nikolayeviç teren nefes ala ve uzun sükünet üküm süre. Bundan soñ pensioner sanki baş egip, dey: «Em o vaqıt yahşı edi, em şimdi».
Qırımnıñ tışında İosif Pogorskiy tek qızında, Harkovda edi. O, Harkovtaki yaşayış ve şimdiki Qırımda olğan yaşayış arasında farq büyük olğanı aqta bildire.
«Ukrainada azatlıq bar, mında biz biraz qapalımız. Çünki İttifaq zamanında biz er şeyden qorqa edik, biznen er şeyni yapa bile ediler. 37-nci sene ne olğanını bilesiñizmi? Köyümizde erkeklerni toplap, yolladılar. Kim qayttı, kim yoq… Ukraina vaqtında serbest qonuşa edik, şimdi – bunı aytmağa olmay, bunı mümkün degil. Rusiye keldi, qanunları ise sovet zamanları olğanı kibi qaldı. Biz endi sustıq», – dey qartbaba ve ne içündir küle.
Biznes öldi – köylü iş adamı
İş adamı Valeriy Büyük Onlar qasabasında bir tükânını qapattı ve Alabaş Qonrat köyünde olğan tükânından bütün hadimlerini işten boşattı.
«Biznes öldi. Qartlıqta raat yaşamağa ümüt etken edim, amma, teessüf ki, er şey yoq oldı. Alış-veriş on qat azlaştı. Bergi, aylıqnı ödemege ne olğanını tasavur etesiñizmi? Bütün hadimlerni işten boşattım, 17 insannı», – dep şikâyet ete iş adamı.
Valeriy turistler sayesinde yaşay edi. Şimdi turizmden kelir artıq kelmey. «Qırımda bir qaç million turist nedir, olar er keske aqça bere edi: mında sebze, meyvalarnı östüre ediler, et bar edi. Bunı yalıda sata ediler – Aqyar ve Yaltada. Andan mında aqça ketire ediler. Şimdi kimse bir şey östürmey, suv yoq», – tarif ete erkek.
İş adamı vaziyet yaqın zamanda eyileşecegine ümüt beslemey ve onı ukrain 90-ncı seneleri ile qıyaslay. «1998 senesi defolt vaqtında tükânımda 25 biñ dollarğa mal bar edi, defolt keçti – 10 biñge qaldı. 15 biñ qayda ketti, alâ bilmeyim. Şimdi defoltqa azırım. Tükânım boş», – dey Valeriy.
«Evel tükân rıqma-rıq tolu edi, ve saibi mında yürmey, satmay edi. Küzgece işlermiz, ğaliba, soñ ise vaqıt kösterir», – dey yavaş sesinen ümüt ve işançını coyğan erkek.


text:
Qırım blogeri Zair Akadırov Qırım Rusiye prokuraturasına Aqmescitte yanvar 15 künü onı yaqalamağa tırışqan politsiya hadimleriniñ qanunsız areketleri boyunca qararlarnı almağa ve teşkerüvni keçirmege ricası ile muracaat etti. Bunı o çarşenbe künü yanvar 27 künü öz Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, kündüz yanvar 27 künü o advokatı Emil Kürbedinov ile Aqmescitniñ Demiryol rayonı prokuraturasına yol aldı.
«Celpnameniñ müddeti keçkenine, kerek olğanı kibi yazılmağanına ve meni kelmege mecbur etmegenine baqmadan, avdokatlarnıñ tevsiyelerine köre, prokuraturağa barıp, maña olğan diqqatnıñ sebebini ögrenmege qarar berdim», – dey Zair Akadırov.
Zair Akadırovnıñ aytqanı kibi, körüşüvde rayonnıñ prokurorı Lübov Kardaş prokuraturanıñ Qırım blogerine «iç bir itirazı yoq».
Onıñ sözlerine köre, «Qırım Yuqarı Mahkemesi yanında yüz bergen yaqalav ile bağlı cemaat diqqatını, matbuat vastalarında keñ muzakereni nazarğa alıp», olğan vaqianıñ teşkerüvni keçirmege qarar berdiler.
«Men Kardaş ve muavinine politsiya hadimlerine itirazım bar olğanını ayttım, şu sırada, menim serbest areketimni sıñırlağan, mahkeme binası yanında meni yaqalağan, maşinada qorquzğan, soñra ise politsiya rayon bölügine ketirip, amma protokolnı tizmegen Şambazov Ruslan Rinatoviç ve OMON hadimlerine itirazım bar. «Men ve yaqınlarım şimdi qorqamız, çünki mennen bir şey ola bile», – dedim men prokuratura hadimlerine. «Qorqmağa acet yoq», – külip dedi maña Kardaş», – dey Akadırov.
Qırım blogeriniñ sözlerine binayen, subetten soñ prokurorğa arizasını berdi, mında mahkeme binası yanında olğan ziddiyetniñ tafsilâtlarını yazıp qaldırdı.
«Qırım prokurorı Natalya Poklonskayanıñ adına yazılğan añlatuvğa Aqmescitniñ Demiryol rayonı prokurorı adına arizamnıñ kopiyası qoşulğan. Bunıñ ile arizağa Qırım Yuqarı Mahkemesiniñ binası yanında olğan ziddiyetniñ videoyazısı ile CD da berecegim. Onda politsiya hadimleriniñ maña qarşı qorquzuvları yazılğan», – dedi Zair Akadırov.
Mında Qırım blogeriniñ bildirüvine 30 kün içinde cevap bermege vade eteler.
Yanvar 15 künü Qırım Yuqarı mahkemesiniñ binası yanında, «fevral 26 işi» boyunca mahkeme toplaşuvınıñ başlanmasını beklegen qırımtatar jurnalisti Zair Akadırovnı yaqaladılar. Zair Akadırovnı onıñ zenaat faaliyeti aqqında soraştırdı ve bir saat devam etken sorğudan soñ azat ettiler. Bunıñ ile, jurnalistniñ aytqanına köre, onı mecburen Ekstremizmge qarşılıq boyunca merkezge alıp ketmege istey ediler, qorquzdılar.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi.


text:
«Vladimir Putin ve Angela Merkel Ukrainadaki kerginlikni azlaştırmaq içün effektiv halqara, ilk evelâ OBSE tarafından qararlarnıñ qabul etüvniñ müimligini qayd ettiler», – dep haber ettiler Rusiye prezident memuriyetinde. Bu sebepten mayıs 7 künü Moskvağa İsveçreniñ prezidenti, OBSE reisi Didier Burkhalter kelecek.
Almaniya kantsleriniñ matbuat hızmeti bu subetni daa izaatlamadı.
Keçken afta Washington körüşüvinde Angela Merkel ve AQŞ prezidenti Barak Obama Rusiyeni Ukrainağa qarşı etken areketlerinden sebep mesülietke çağırmağa isteginde bir fikirde olğanını bildirdiler.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
Şimdi menim sınıf ve kursdaşlarım Qırımda işğalni yaşay. Bir vaqıtları olarnıñ taqdir ağırlıqları aqqında doğrudan-doğru ögrene edim – olardan, tuvğan Hucanda (Leninabad) bağçasında Sırdarya yalısında oturıp, öz qorantaları aqqında tarif ete ediler. Tarif ete ve burulıp baqalar. Tarif ete ve ağa-qardaş olğanımznı añlay ediler, çünki olar ailelerinde muqaddes bir şey olıp sayılğan ikâyelerni aytıp bere – can ağrısı ile paylaşa ediler. Olar, sovet milletlerara siyasetinden qorqqan oğlanlar, yavaştan – tatar degilmiz, qırımlılarmız dey ediler. Beter ya üstün degilmiz, başqamız, «sovet akimiyetinden daa da çoq zorluq çektik».
Dostlarım, evlerine ne zaman qaytıp olacaqlarını bilmeyip, tacik ve özbek adet, medeniyet, til, yemeklerini ögrene edi. Şimdi sizni Aqmescitte, Bağçasaray ve Kiyevde pilâv, şurpa, samsa ile aşatalar. 50 yıl sürgünlikte yaşağan insanlar bu yemeklerni artıq milliy saya. Qırımtatarlar, künlerniñ birinde, Sovet akimiyeti yoq olğanda, evlerine qayta bilecegini tüşünmeyip ve buña ümüt etmeyip, tacik ve özbek medeniyetine alışa edi. Ev degende – Rusiyeden kelgenlerniñ ve şimdi tamır halq olaraq özüni adlandırğanlarnıñ tarafından zapt etilgen evler aytılmay. Ev – qara deñiz yalılsı, Ay-Petri qaleleri ve Bağçasaraynıñ acayip bağçaları olğan bir yerdir.
Sürgünlikte yaşağan qırımtatarlar içün özüni saqlamaq – ayat maqsadı ve avdet ümüdi edi
Topraq işğaline ve assimilâtsiyağa qarşı çıqqan, amma birazdan teslim olıp, alışqan halqlar bar. Öz tarihiy afızası içün bar küçü ile küreşken halqlar bar. Sürgünlikte yaşağan qırımtatarlar içün özüni saqlamaq – ayat maqsadı ve avdet ümüdi edi.
Nice yıllar devamında seyahat eter ekenim, Cenübiy Sibir tamır halqı – ğayıp olayatqan şorlarnı körgen edim. Bölşevkiler olarğa raat yaşayışnı yasaq etkenden soñ, özleri ve medeniyeti oğrunda küreşini toqtatqan ve içkicilikke berilgen bir halq. Ecdatlarınıñ tarihı ve medeniyeti ile bağlı er şeyden marum qalğan şorlar artıq ayrı sovet halqı oldı – soy ve qabilesiz, yañı medeniy müitinde – ücüz raqı, cinayet ve qanunsızlıq ile.
Öz sınıf ve kursdaşlarım ile on yıllardan soñ körüştim – Aqmescitte, 2010 senesi. Quçaqlaşıp, körüşüvimizge quvana edik. Olar maña balalıq ve gençlik çağımını qaytaracaq ediler – Qırımnı kösterip, ayretime şaşa ediler. Faqat, aqşam maña aytqanları kibi, tuvğan evine qaytıp, onı öz evi kibi is etmeyler, sanki rusiyelidir. Olar aselet ukrain tilinde laf ete ve böyleliknen şimdi zapt etilgen evleriniñ bir kün azat etilecegini qayd ete ediler. Qırımtatarlar sevinip yaşamağa bile ve öyle yaşamağa isteyler. Em de sevinç – vaqtınca bir al degil, daimiy – Qırım küneşi, deñiz sefası, Simeiz selbileriniñ kölgesi.
Menim içün Qırım işğali – dostlarımnıñ faciasıdır. Sürgünlikte doğdı, şimdi ise işğalde yaşaylar. Bundan daa da qorqunçlı şey barmı? Evlerine qaytıp, olarnı yalıñız Ukraina qorçalay bilecegini añlay ediler. Qırımtatarlarnı tuvğan evlerinden ve tarihından quvğan SSCB izdeşi olğan Rusiye degil. Vatanğa qayta ekenler, sovet akimiyetinden zarar körgen ukrainliler qırımtatarlarnıñ faciasına öz tarihına kibi ürmet ile yanaşacağına ümüt besley edi.
Putin Rusiyeniñ Stalinkisinden farqı iç yoqtır. Belki, o qadar qanğa suvsanğan degil, amma endi insaniyetsizdir
Putin Rusiyeniñ Stalinkisinden farqı iç yoqtır. Belki, o qadar qanğa suvsanğan degil, amma endi insaniyetsizdir. 98 yıl devamında bolşevikler halqlarnı, olarnıñ medeniyet, til ve adetlerini körmemezlikke urğanı kibi, Rusiye de şimdi qırımtatarlar 1944 senesi sürgünlikten saqlap olğan şeylerni yoq etmege tırışa. Endi Aqmescitte tarih müzeyini ğayrıdan qurmağa başlaylar, qırımtatar jurnalistikası peyda ola, tamğalı kök bayraqaları köterile, utanmayıp, soqaqlarda öz ana tilinde laf etmege başlaylar, faqat, kene de öz qanlı qolları ile Kreml kelip tıqıla.
Sabıq sovet alanında özüni saqlap qalğan halqlarnıñ sayısı az, çoqusı assimilâtsiyağa oğradı, öz til ve medeniyetini unuttılar. Faşist ocaqlarında kitaplar yanğanı kibi, sovet ğayesinde de nice halqlar yanıp tutaştı. Vodi ve torfalar, nivh ve selkuplar, nganasan ve eskimoslar on ve yüzlernen qalğanlar. Sayısı büyük olğan halqar ealini qayd etüv cevdellerinde ya da malümat kitapçıqlarında tek qalğanlar, amma tuvğan tillerinde iç te qonuşmaylar.
Sürgün etilgen halqlarğa, tuvğan toprağında yaşağanlarğa köre, öz medeniyetini saqlamağa daa da qıyın. 1937 senesi Sahalin ve Uzaq Şarqtan Merkeziy Asiyağa sürgün etilgen sovet köreyalılar tilini aman-aman coyğanlar.
Sovet akimiyetiniñ soñki dört yıl içinde kommunistler avdet programmasını qabul ettiler, amma qırımtatarlarnıñ qaytacağını beklemey ediler. Qaytıp kelgenlerniñ yarısı – esli başlı insanlar edi, tuvğan yer ve Qırım qoqusını aqlında tutqan soyları. Olarnı milletlerara ziddiyetler ile qorquza ediler – sürgün etilgen qırımtatarlarnıñ evlerine kirip yaşağanlar ile ola bilecek ziddiyetlernen. Stalin planı olarnıñ avdetini nazarda tutmay, kommunistler gumanist degil edi. Qırımtatarlar Merkeziy Asiyada yoq olmaq kerek edi, çeçen ve inguşlar, koreyalı ve balkarlar kibi. Sovet akimiyeti bu halqlarnı qarıştırıp, olarnı til, tarih, medeniyetsiz qaldırmağa areket ete edi. Böyle bir kütle bir vaqıtları kömi, permâk, mordv, veps ve karellerden endi meydanğa kelgen edi, adı da «rusiyeli» oldı.
Rusiye mahsus hızmetleriniñ Qırımdaki canavarlığı artqaç. Olar qarşılıqtan pek qorqalar
Çoq milletli Ukrainada qırımtatarlarnıñ vaziyeti pek zor. Bazılarnı Rusiye akimiyeti öz tarafına çekse de, büyük bir qısmı – işğalcilerge qarşılar. Rusiye mahsus hızmetleriniñ Qırımdaki canavarlığı artqaç. Olar qarşılıqtan pek qorqalar. Soqaqta bir baqışmı, yoqsa qırımtatar ya ukrain bayrağınıñ köterilmesimi. SSCB İçki işler halq komissariatı 50-nci senelerine qadar Ğarbiy Ukrainada «banlerovetslerden» qorqqanı kibi. İşğal şaraitlerinde basqı ep artacaq.
Eminim – qırımtatarlar dayanır. Amma olarğa destegimiz kerek. 81 sene evelsi olarnı tuvğan evlerinden quvğan çekistlerniñ torunlarına yardımımız ile qarşılıqnı köstermege qolayca olur. Şimdi yalıñız yetekçi ya faallerniñ qoruvı aqqında degil de, evinde kene quvulğan biri olğan halqnıñ qoruvı aqqında söz kete. Olarğa yardım etmesek, Rusiye istilâsı ve assimilâtsiyadan ğayıp olğan halqlarnıñ cevdeline qırımtatarlar da qoşula bilir.tuvğan evinde quvulğan halq olaraq yaşağan qırımtatarlar aqqında
Oleg Panfilov, İliya Devlet universitetiniñ professorı, Gürcistan
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Qaraşa 5, 2017 | avtor shalqar
Jaýlımısova G.A. Qazmemqızpw, ağa oqıtwşı, magïstr Agressïya mäselesine qatıstı ädebïetterge taldaw jasaw bügingi tañda psïxologïyada, onıñ işinde psïxologïyanıñ arnasında
Şilde 11, 2017 | avtor shalqar
Qıtaý Şıñjañ Täñir tawı saýtınıñ tilşisi Ma Şawbïn, erikti tilşisi Lw Ïıñlï jazğan «Qızın 8 jıldan beri arqalap oqıtıp kele
Nawrız 30, 2017 | avtor shalqar
«Balamdı medresege bil dep berdim» dep Abaý atamız aýtpaqşı, qazaq balasınıñ bilim köziniñ bastawın medresemen baýlanıstırğan. Qazaq dalasında elwge jwıq
Nawrız 15, 2017 | avtor shalqar
Xalïfa Altaý… Osı esimdi qaý qazaq bilmeýdi deýsiz, barlığına tanıs, öte jaqın äri ıstıq esim. Siz ben bizge alğaş Quran
Nawrız 6, 2017 | avtor shalqar
Bügingi qız – erteñ bir äwlettiñ oñ jağın qızartıp, otaw tigetin kelini. Sol kelin ömirge urpaq äkelip, aq jawlıqtı ana
Nawrız 5, 2017 | avtor shalqar
Otbasında kelin men eneniñ arasındağı sıýlastıqtıñ mäni zor. Köp jağdaýda şañıraqtıñ şaýqalmawı, otbasınıñ aýrandaý uýıp otırwı, bereke men birliktiñ keñ
Jeltoqsan 15, 2016 | avtor shalqar
Bizdiñ täwelsizdigimizdi saqtaýtın tilimiz, dinimiz, salt-dästürimiz jäne mädenïetimiz. Mısalı, 1977 jıldıñ 17-21 qaraşa aýında Armenïyanıñ astanası Erevanda «Oqwşılarğa éstetïkalıq
Qañtar 19, 2016 | avtor shalqar
Muxtar QUL-MUXAMMED, Qazaq Memlekettik wnïversïtetiniñ 1977 jılğı tülegi, zañ ğılımınıñ doktorı, professor, Qazaqstan Respwblïkası Memlekettik sıýlığınıñ lawreatı – Bola alasıñ
Aqpan 19, 2015 | avtor shalqar
Tirligiñde tek jaqsılıq jasa, adamnan bolmasa da Alladan qaýtadı Sultan SANJAR, ortağasırlıq sopı Muxtar QUL-MUXAMMED Ädette belgili ğalım, ädebïet qaýratkeri
Qañtar 26, 2015 | avtor shalqar
Edil boýında dünïege kelgen. Qurbanğalï Xalïdulı öziniñ «Tawarïx xamsa» attı eñbeginde äýgili Maýqı bïdi Asan qaýğınıñ arğı atası edi deýdi.


text:
Siyasetşınas, Ukraina Tış işler nazirliginiñ haber departamentiniñ sabıq müdiri Oleg Voloşin aytqanı kibi, yaqın kelecekte Ukraina nezaretine Rusiye tarafından işğal etilgen Qırmını qaytarmağa yardım etecek mehanizm yoqtır.
Bunı o oktâbr 20 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde bildirdi.
Onıñ fikrine köre, Ukrainanıñ BMT Havfsızlıq şurasındaki azalığı Qırım meselesini al etmege imkân berecegi aqqında bildirüv yañlıştır.
«Ukraina vatandaşlarını kene de aldatalar, çünki Ukrainanıñ BMT Havfsızlıq şurasındaki azalığı ve Qırımnıñ qaytaruv imkâniyeti arasında iç te bağ yoq. Bugün aqiqiy ekspert, siyasetşınas, cenkten ğayrı Qırımnı Ukraina nezareti altına artıq iç bir mehanizm qaytarmaycağını aytır», – dey siyasetşınas.
Ukraina, BMT Havfsızlıq şurasınıñ azası olıp, işbu teşkilâtnıñ işğal etilgen Qırım ve Rusiyeniñ Donbasstaki istilâsına diqaqatını celp etmege imkân berir, dep tüşüne Ukraina Tış işler nazirliginiñ hususiy vazifeleri boyunca elçisi Dmitriy Kuleba.
Oktâbr 15 künü Ukraina, memleket-azalarınıñ 177 reyini alıp, 2016-2017 ss BMT Havfsızlıq şurasınıñ azası oldı.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Türkistan oblısı şetelge 4,5 mıñ tonna sïır etin eksporttadı TÜRKISTAN. QazAqparat - Türkistan oblısınıñ Awıl şarwaşılıq basqarması basşısınıñ mindetin atqarwşı Nurbek Badıraqov Öñirlik kommwnïkacïyalar qızmetinde brïfïng ötkizdi. Jïında mekemeniñ jıl basınan beri atqarğan isteri men aldağı josparın bayandadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
«Ulı Jibek jolı boyındağı ortağasırlıq qalalar» konferencïyası bastaldı TÜRKISTAN. QazAqparat - Türkistan qalasında «Ulı Jibek jolı boyındağı ortağasırlıq qalalar» attı ğılımï-praktïkalıq xalıqaralıq konferencïya ötwde. Eki kündik basqosw Astana qalasınıñ 20 jıldığı men «Äziret Sultan» memlekettik tarïxï-mädenï qorıq-mwzeyiniñ 40 jıldığına oray uyımdastırılıp otır, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Türkistan oblısında 500 mıñ tonnağa jwıq kökönis şetelge eksporttalğan TÜRKISTAN. QazAqparat - Türkistan oblısındağı egistik jerdiñ kölemi 807,4 mıñ gektarğa jetken. Bul twralı bügin Öñirlik kommwnïkacïyalar qızmetinde ötken baspasöz jïınında oblıstıq awıl şarwaşılığı basqarmasınıñ basşısınıñ mindetin atqarwşı Nurbek Badıraqov mälimdedi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Qazığurt awdanında birqatar älewmettik nısandar aşıldı TÜRKISTAN. QazAqparat - Bügin Türkistan oblısınıñ äkimi Janseyit Tüymebaev Qazığurt awdanınıñ 90 jıldıq mereytoyına arnayı qatısıp, ondağı birqatar älewmettik nısandardıñ el ïgiligine berilwine kwä boldı, dep xabarlaydı QazAqparat oblıs äkiminiñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
Türkistan oblısında jañadan 8 medïcïnalıq nısan salınadı - Eljan Birtanov TÜRKISTAN. QazAqparat - Bügin Türkistan oblısına jumıs saparmen elimizdiñ Densawlıq saqtaw mïnïstri Eljan Birtanov keldi. Mïnïstr oblıs ortalığındağı birqatar emdew mekemelerin aralap, öñirdiñ medïcïna qızmetkerlerimen kezdesti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Işkilikke salınğan ulın öltirgen keywana qılmıstıq jazadan bosatıldı TÜRKISTAN. QazAqparat - Türkistan oblısında işkilikke salınğan ulın pışaqtap öltirgen 85 jastağı qarïya qılmıstıq jazadan bosatıldı. Oblıstıq qılmıstıq ister jönindegi mamandandırılğan awdanaralıq sotı barlıq män-jaydı eskere kele, egde jastağı zeynetker turğılıqtı jerinde emdelwi qajet degen qawlı şığarğan. Bul twralı atalğan sottıñ baspasöz qızmeti mälimet tarattı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Türkistan oblısında 3,5 mıñğa jwıq jürgizwşi jol erejesin buzğan ŞIMKENT. QazAqparat - Türkistan oblısında 3,5 mıñğa jwıq jürgizwşi jol erejesin buzğan. 11-14 qazan aralığında «Qawipsiz jol» jedel-profïlaktïkalıq şarasın ötkizgen polïceyler 500-ge tarta turğınnıñ kölikti uyalı telefonmen söylesip otırıp jürgizetinin anıqtadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Türkistan oblısında dinï konfessïya basşılarımen keleli keñes ötti TÜRKISTAN. QazAqparat - Bügin Türkistan oblısınıñ äkimi Janseyit Tüymebaev «18 qazan - Rwxanï kelisim küni» merekesine oray, öñirdegi dinï konfessïya basşılarımen kezdesip, jïnalğandardı atawlı merekemen quttıqtadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Şardarada tüyeşilerdiñ xalıqaralıq jarısı ötedi TÜRKISTAN. QazAqparat -Türkistan oblısı Şardara qalasında alğaş ret «Safari Shardara» xalıqaralıq festïvali ötedi. 26 qazan küni Şardara sw qoymasınıñ jağalawında uyımdastırılatın şarada qonaqtar Qızılqum öñiriniñ tabïğatımen keñinen tanısıp, türli oyın-sawıqtar men sporttıq jarıstardı tamaşalaytın boladı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Janseyit Tüymebaev şeteldik qoğam belsendilerimen kezdesti TÜRKISTAN. QazAqparat - Türkistan oblısınıñ äkimi Janseyit Tüymebaev «Mïr çerez dwxovnost» qoğamdıq uyımı keñesiniñ Resey men Qazaqstandağı ökilderimen kezdesti. Basqoswda taraptar tayawda Sayram awdanında Anglïya men Amerïkadan kelgen bilikti därigerlerdiñ qatıswımen uyımdastırılğan xalıqaralıq eriktiler lageri men xalıqaralıq medïcïnalıq konferencïya jöninde söz qozğadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Elimizdegi kïnologtardıñ sertïfïkacïyalıq sınaqtarı Türkistan oblısında ötwde TÜRKISTAN. QazAqparat - Türkistan oblısındağı Birkölik şatqalında elimizdegi jedel-qutqarw jasaqtarı kïnologïyalıq esepteriniñ sertïfïkacïyalıq sınaqtarı bastaldı. Biliktilikti rastaw üşin Almatı men Şımkent qalalarınıñ, Almatı, Jambıl, Mañğıstaw oblıstarınıñ jedel-qutqarw jasaqtarı qatıswda, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
Rusiye havfsılıq Şurasınıñ kâtibi Nikolay Patruşev ilhaq etilgen Qırmda qabarcılıq yüksek seviyede olğanını bildirdi. Keçken sene yarımadada qabarcılıqqa qarşı küreş qabunnamesi 2 biñden ziyade sefer bozulğanı ve biñge yaqın mesül şahıs cevapkârlıqqa çekilgeni qayd etile.
Böyle bir beyanat nenen bağlı olabile? Qırımda angi saalarda qabarcılıq seviyesi daa da yüksek? Qırım ile Rusiye qabarcılıqlıları arasındaki farqı nede? Bu ve diger suallerge Qırım.Aqiqat Radiosınıñ musafirleri ve mutehassıslar cevap bere.
«Qırım qabarcılıqqa qarşı küreş komiteti»niñ reisi, «Aldatılğan Qırım» teşkilâtçısı İlya Bolşedvorov Qırımda memurlar iç bir yerde olmağanı qadar hırsızlıq yapqanlarından emin.
Qabarcılıq seviyesi yüksek degil – o qarardan ziyade yüksek. Akimiyet başına soqaqtan insanlar keldi, olarnı kimse saylâmağan ediİlya Bolşedvorov
– Qabarcılıq seviyesi yüksek degil – o qarardan ziyade yüksek. Men bellesem, bu mesele Qırımnıñ zemaneviy yolbaşçılarınıñ kadrlar siyasetinen bağlı. Olar 2014 senesi yüz bergen vaqialar neticesinde akimiyet başına keçip oturdı, yani olarnıñ professional idareciliknen asla alıp berecekleri yoq. Akimiyet başına soqaqtan kelgen insanlar keçip oturdı, olarnı kimse saylâmağan edi. Olar hayaliy yararlıqlarından dolayı aqrabalıq sebebinden, ya da dostluğı, tanışlığı ve saire sebeplerden dolayı tayin etilgen edi. Ukraina devrinde belediye memurlarınıñ seviyesi bayağı yüksek edi ve işlerine qarışmağa acet qalmay edi. Eninde-soñundsa akimiyet içine «Rus birligi» (Russkoye yedinstvo) teşkilâtınıñ kadrlar rezervinde beklegen – Sergey Aksönovqa (Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ yolbaşçısı –QA) sıcaq baqqan soylârı keldi. Onıñ seviyesi ise, cinayetçi çeteniñ sabıq azası seviyesine uyğun edi.
İlya Bolşedvorov, Qırımğa Rusiyeden para kelip başlağan soñ, yerli memurlar bücet paralarını özleri añlağan «menimsev» tarzında menimsep başladı degen netice çıqara.
– Beş yıl içinde Qırımda iç bir şey deñişmedi ve insanlar cezalanaraq, yerlerine başqaları keldi, zira olar evelkilerinden de beter olıp çıqtı.
Bizde paralarnıñ ekseriyeti şeffaf olmağan mal satıcısı yolunen, ya da mal satqan şirketler üzerinden paylâştırıla. Topraq damartıları akimiyetniñ riyayetkârlığına ya da gizliden alıp kirilgen para miqdarına köre tarqatıla, lâkin Topraq ve mülkiyet mınasebetleri Nazirligi ve belediyeler çoqusı allarda öz vazifelerini ve mahkeme qararlarını becermey. Men bellesem, yerli Qırım akimiyeti içün bu çoqtan berli bir siyasiy netice ketirmekkerek edi. İşbu akimiyet printsipsiz yüssüzlik ile er şeyni közümiz ögünde yapıp otura.
Ukrainalı siyasetşınas Konstantin Batozskiy yarımada ilhaqında iştirak etkenleri, Qırım memurlarını Rusiyeniñ qabarcılıqqa qarşı alıp barğan kösterişli küreşinden qoruy.
Qarşılıq kösterüv isteklerini azaltmaq içün qabarcılıqqa qarşı, dersiñ, nevbetteki küreş cereyanı ilân etileKonstantin Batozskiy
– Adet-üzre Rusiyede qabarcılıqqa qarşı büyük bir küreş başlatılsa, demek ki bu esasen halqnıñ diqqatını esas problemlerden çekmek maqsadınen yapıla. Bu – ealiniñ közlerini «köpüknen toldurmaqnıñ» esas misallerinden biridir. Men bellesem, Qırımda hususan işte şu yapıla: çoqtan berli bir mucize yoq ve rusiyeli akimiyet vadeleriniñ üzerini baş nazirniñ «Para yoq, amma sizler dayanıñız» degen ibaresi yahşı qaplap ala. Belli ki, qarşılıq kösterüv isteklerini azaltmaq içün qabarçılıqqa qarşı, dersiñ, nevbetteki küreş cereyanı ilân etile. Sıradan er angi bir memurnı butün dertlerde qabaatlap, ictimaiy fikirge uymaq maqsadınen apiske qapatalar vesselâm. Bu mesele Aksönov ile digerlerine toqunmaz ve al-azırdaki siyasiy tizilişke tesir etmez.
Aleksandr Golubov
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Bu aqta «İnformatsionnıy soprotivleniye» gruppasınıñ beyanatında söz ketmekte.
Bergen malümatlarğa köre, bu rayonlarda ticaretniñ, mülkiyetiniñ tutıp aluvı yüz bere. «Bes-belli ki, region kavkaz aydutlarğa berildi, ve, şübesiz, Putin yardımı ile etilgendir», – dep yaza «İS».
Neşirniñ bildirgenine köre, Rusiye prezidentinde bir qaç maqsat ola bilir.
«Misal içün, QMC nasıldır bir yollarnen ticaretni ve kelirni nezaret etken yerli cinayetçilerni tınçlandırmaq. Yerli işlep çıqarılğan shemalar Kavkazdan kelgenlerge keçkenini etmek. Böyle cümert bahşışnı çeçen ve dagestanlıllarğa qırımtatarlarnı qorquzmaq içün berilgendir», – dep yaza «İS».
«Çeçenlilerge ve diger kavkazlılarğa Putin hususiy bir yerni ayıracağı Çeçenistan iş adamı, Ruslan Baysarovnıñ «Qırım kurort ve şifahaneleri içün mesülietli» olaraq tayinlengeninden añlaşıldı».


text:
Qırımda Rusiye akimiyeti aselet azat matbuat vastalarını yoq ete, dey Qırımda Alan uquq qoruyıcı merkeziniñ idarecisi ve Rusiye uquq qoruyıcısı Aleksandra Krılenkova.
Bunı o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde bildirdi.
«İşbu basqı (söz serbestligine – QA) adım-aım, uzun ve keyfiyetli olğanı aqqında aytmağa mümkün. Çünk Qırımda azat jurnalist ve azat matbuat vastası deyerlik qalmadı», – dey uquq qoruyıcı.
Onıñ aytqanı kibi, bunı Aqmecsitte «fevral 26 işi» boyunca mahkeme toplaşuvı keçirilgen künü Qırım blogeri Zair Akadırovnıñ yaqalanuvı da tasdiqlay.
2014 senesi mart ayında Qırımnıñ Rusiye tarafından işğali başlağanda yarımadada İnsan aqları boyunca Qırım alan eyyeti işine başladı. Onıñ terkibine Rusiye, Ukraina ve Qırım uquq qoruyıcıları kirdi. Şimdi uquq qoruyıcı eyyet yarımadada daimiy sürette bulunıp olamay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi öz faaliyetini Qırımnıñ tışında devam etecek. Bunı Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Rusiyeden işğal etilgen Qırımdaki mahkemeniñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yarımada territoriyasında yasaq etmek qararına izaat berip, Facebook saifesinde bildirdi.
«Qırımda Meclisni yasaq ettiler. Bizim içün beklenilgen bir qarardır. Amma, eminim ki, Qırımtatar Milliy Meclisi öz faaliyetini Qırımnıñ tışında devam etecek. Qırımda qalğanlar ise, bellesem, kelecek taqdirleri ve 2013 senesi Hansarayda boyunlarına alğan vazifeleri boyunca qarar alacaqlar», – qayd etti Celâl.
Meclis reisiniñ muavini adliyeci Cemil Temişev, Meclis temsilcisi Emine Avamileva, «Memorial» uquq qoruyıcı merkeziniñ adliyecileri, Ukrain Helsinka insan aqları boyunca gruppasınıñ uquqçıları, tamır halqlarınıñ aqları saasında ekspertlerge ve «zenaatdaşlar ve adiy vetandaşlarğa köstergen yardım ve destekleri içün» minnetdarlıq bildirdi.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Dava boyunca cevapkâr – Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Meclis azaları şikâyet arizasını berecegini ilân etti.
Aprel 25-te keçirilgen toplaşuvda mahkeme rusiyeli prokuror Natalya Poklonskayanıñ Meclis faaliyetiniñ toqtatılması boyunca qararını davağa qoştı. Poklonskaya toplaşuvda olmadı.
Aprel 13-te Kreml tarafından tayin etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımtatar halqınıñ Meclisi faaliyetiniñ mahkeme qararına qadar toqtatılması aqqında qarar alğanını bildirdi.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kïev qalasınıñ meri, tanımal boksşı Vïtalïy Klïçko äyeli twralı ıñğaysız sawal qoyğan jwrnalïstiñ betinen süyip aldı.
Bul twralı today.kz xabarlaydı.
Fwtboldan ötip jatqan Evropa çempïonatı ayasında kezdesken Wkraïna-Germanïya matçınan soñ tanımal boksşı kezdeswge bağa bergen. Alayda öz äyeli twralı qoyılğan suraqtan qaşqaqtaptı. Ol matçta tek özi ğana bolğanın aytqan.
“Men jalğız özim boldım. Äyeliniñ qayda, ne istep jatqanı tek meniñ ğana şarwam. Ol bükil älemdi kezip sayaxattasa da boladı”, – dedi ol.
Al äyeliniñ Germanïyada üntaspa şığarğanın, onı boksşınıñ tıñdağanın surağan sawalğa da jawap bermeydi jön dep tapqan.
“Men sizdi süysem bola ma? Sizdi qattı süygim kelip tur”, – dep aqırı tilşini jawapsız qaldırıp ketken.
Eske sala ketsek, 42 jastağı Vïtalïy Klïçko 42 jastağı burınğı sportşı, fotomodel Natalya Egorovağa üylegengen. Erli-zayıptılar üş bala tärbïelep otır.
Kommentarïï


text:
Ukraina yırcısı Camalanıñ qorantası işğal etilgen Qırımda qala. Yırcı yarımada Ukrainağa qaytacağına alâ daa inana.
Bunı Camalara Open People neşirine aytqan edi.
«Ana-babam Qırımnı terk etip olamay. Anda menim qartbabam yaşay, ev, bağça. Bunı episini nasıl qaldıracaqmız? Biz mekânımıznı tola-tola qura edik ve endi qaçıncı sene qurmağa devam etemiz, – dey Camala. – Qırım Ukrainağa qaytacağına inanam. Biriniñkini almağa mümkün degil, olmay. «Karma Police» qabaatlılarğa kelir».
Onıñ fikrince, şimdi Ukrainada kontsertlerni keçirmege kerek, çünki muzıka, dey yırcı, «yaralanğan göñüller içün ilâcdır. Bu cehennemden qaçmağa istegenler içün kerek».
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçti. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ bu saylavnı tanımadı ve Rusiye Qırımnı işğal etti dep qayd etmekte.


text:
Bunı öz Facebook saifesinde «İnformatsionnoye Soprotivleniye» gruppasınıñ yolbaşçısı Dmıtro Tımçuk bildirdi.
Onıñ bergen malümatına köre, al-azırda Ukraina şarqında areket etken terroristlerniñ Rusiye «idarecileri» endi yardım berilecek yollarını tüşüne.
«İşğal etilgen Qırımda yerli «halq imayesi» boyeviklerinden endi 300 insandan ibaret olğan otrâdlar teşkil etildi. Olar Donbassqa yol almağa azırlar»,– dep yaza Tımçuk.
O şunı da qayd ete ki, Rusiye sıñır yanındaki rayonlarında, Donetsk vilâyetiniñ qarşısında, silâlı boyevikler ile 50 yük maşınadan ibaret olğan avtokolonnalar teşkil etildi.
«Lugansk terroristleri Rusiye idarecilerinden yardımğa «kavkazlarnı» yollaycağı aqqında vadelerni alğandır», – dep yazdı Tımçuk.
Al-azırda, dedi o, ukrain askerleri işbu insanlarnıñ Ukrainağa kirüviniñ ögüni almağa tırışa.


text:
Bunı Qırım Cumhuriyeti boyunca taqiqat idareniñ yolbaşçısı Andrey Veselkov bildirdi, dep haber ete «Vesti».
«Taqiqat alıp barıla, amma o alâ daa yaqalanmağan ve qaabatlı statusını taşımay, – dep qayd etti Vaselkov. – Oldürüv boyunca açılğan iş Rusiye Feyeratsiyasınıñ Qırım boyunca taqiqat komitetiniñ idaresinden Aqyarda yerleşken Rusiye arbiy komitetiniñ 523 bölügine berildi».
Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy komiteti Ukraina arbiy prokuraturası ile aynı vazifelerni eda ete. Çünki Rusiye arbiy prokuraturası ilk taqiqatlarnı alıp barmay, dep yazıla neşirde.
Aprel 6 künü 23:40 (kiyev vaqtı) Saq rayonnıñ Novofedorovka qasabasında Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy hızmetçisi küçük serjant Zaytsev YE.S. AK-74 avtomatından Ukraina Silâlı Quvetleriniñ zabiti – silâsız olğan mayor Karaçevskiy Stanislav Volodımırovıçnı atıp öldürdi.
Ukraina çetel işler nazirligi Baş prokuraturağa ukrain arbiy hızmetçisiniñ öldürüvinde qabaatlı olğan şahıslarnı tapıp, yaqalamağa muracaatı ile bulundı.
«Qırım militsiyası»nda elâk olğan insan daa bir qaç şahısnen sarhoş alda Novofedorovka arbiy qısmınıñ KPP ve aviabaza garnizonınıñ yataqhanesine ücüm etkenleri aqqında malümat bereler. Yerli içki işler temsilcileri arbiy patruli ile birlike «huliganlarnıñ ücümini qaytarmağa» mecbur oldılar.
İş «öldürüv» maddesi boyunca açıldı, azamiy sanktsiya – 15 yıllıq apis cezası.
Ukraina mayorı Stanislav Karaçevskiyni Berdânskta defn etecekler.


text:
Amerïkalıq Sïetl qalasında bir täwlikten astam waqıt boyı bïiktigi 24 metrlik ağaştıñ basında otırğan jigit jerge tüsti, dep jazdı New York Times gazeti.
Bul oqïğa seysenbide tañerteñ bastaldı. Bul küni saqalı ösken, kïimi alba-julba bolğan jigit qalanıñ ortalıq awdanında ösip turğan ağaştıñ basına şıqqan. Basılım aqparatınşa, ol özimen jılı kïim men tamaq alğan. Jol-jönekey ötkenderdiñ biri jigitti körip, qutqarw qızmetine xabar beredi. Keyin oqïğa ornına polïcïya kelip jetti.
Jigit ağaştan tüsken soñ, onı medïcïnalıq tekserwden ötkizw üşin jedel järdem köligimen alıp ketti. Polïcïya jigittiñ kim ekenin anıqtadı, alayda mälimetterdi jarïyalamay otır.
Kommentarïï


text:
Aqmescitte ukrain gimnaziyasınıñ serlevasını deñiştirecekler. Bunı avgust 28 künü Aqmescit şeer şurasınıñ tasil idaresiniñ başı Tatyana Suhina Aqmescitte matbuat konferentsiyası devamında bildirdi», – dep haber ete «15 minut» haber neşiriniñ mühbiri».
«Ukrain gimnaziyasınıñ serlevası episi bir deñişecek. Birinciden, onıñ adı birden yañlış qoyuldı. O vaqıt Ukraina toprağında diger mektepler kimniñ edi? Bugün gimnaziya mektep şurası ile nasıl fenlerge diqqat etmege ve müessisege nasıl serlevanı bermege mevzularda muzakerelerni keçire. Aqmescit akademik ginmaziyası ola bile», – dedi Suhina.
Onıñ sözlerine köre, 2015 senesinde Qırımda bütün oquv yurtları Rusiye qaidelerine köre adlanacaq.
Suhina şunı da qayd etti ki, «ana-baba ve balalarnıñ istegi ile Ukrain gimaziyada ukrain tilini ögrenmege mümkün olur».
Haber etilgeni kibi, Aqmescit mektep-gimnaziyasında ukrain tili oqutuvı ile sınıflar qalacaq. Ukrain tilinde 160 bala, qırımtatar tilinde 80 bala oquycaq.


text:
Yanvar 12 cuma künü Kremlniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi «Veciye Kaşka işi» figurantlarına apis muddetini eki ayğa uzattı. Bunı Qırım.Aqiqatqa qabaatlanğanlardan birisi olğan Bekir Degermenciniñ qızı Mavile bildirdi.
Bekir Degermenciniñ aqrabaları Qırım.Aqiqatqa, oturışuvnıñ qapalı rejimde keçkenini söylediler.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini yaqaladılar. Olar Türkiye vatandaşından «aqsız yerde hususan büyük miqdarda para talap etüv»de qabaatlanalar. Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından yaqalanuvları esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Bekir Degermencide sürekli astma bar. tahqiqat izolâtorında sağlığınıñ vaziyeti birden fenalaştı. Dekabrniñ 6-sında Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ zalında faaliyetçige «acele yardım» çağırıldı. Dekabrniñ 14-ne keçer gecesinde o, reanimatsiyağa oğradı. Ondan soñ onı pulmonologiya bölüginiñ koridorında tuttılar. 2018 senesi yanvarniñ 2-nde faaliyetçini tekrar tahqiqat izolâtorına yolladılar.
65 yaşlı qırımtatar faaliyetçisi Asan Çapuh tahqiqat izolâtorında mikroinsult keçirdi ve acele surette hastahanege yatqızılmasına muhtac edi. Yılbaş tatilleriniñ arfesinde o, tıbbiy teşkerüvden keçirildi, lâkin advokatına onıñ diagnozı ve sağlığınıñ vaziyeti ale daa belli degil.
Noyabrniñ 24-nde Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi yaqalanğan qırımtatar faaliyetçilerini 2018 senesi yanvarniñ 15-ne qadar apis etti.


text:
Almatı oblısında jas kelinşek öz balasın öltirdi dep küdikke ilindi
TALDIQORĞAN. QazAqparat - Almatı oblısınıñ polïcïyası öz balasın öltirdi dep küdikke ilingen 19 jastağı äyeldi ustadı, dep xabarlaydı QazAqparat.
Oblıstıq IID-de bayandağanday, bul derek Talğar awdanındağı kentterdiñ birinde tirkeldi. 10 qazan küni munda 1,5 jasar balanıñ ölimi anıqtaldı. Öz kezeginde, polïceyler ölim sebebin anıqtaw üşin sot-medïcïnalıq saraptama tağayındadı. Onıñ aldın ala qorıtındısı boyınşa, säbïdiñ ölimi mexanïkalıq asfïksïya saldarınan bolğan.
Tärtip saqşıları QR QK 99-babınıñ 2-bölimimen («Adam öltirw») qılmıstıq is qozğadı.
«Asa awır qılmıs jasadı degen küdikpen qaytıs bolğan balanıñ 19 jastağı anası ustaldı. Qazirgi kezde küdikti äyel Qılmıstıq-processwaldıq kodekstiñ 128-babına säykes awdandıq polïcïyanıñ waqıtşa oqşawlaw kamerasına qamawğa alındı. Sot aldındağı tergew jumıstarın Talğar AIIB qızmetkerleri jürgizwde, sonday-aq ol oblıstıq tergew basqarmasınıñ baqılawında tur», - dep xabarladı vedomstvonıñ baspasöz qızmetinen.
Atalğan faktiniñ män-jayı sot aldındağı tergew barısında anıqtaladı.


text:
Aqmescit – Qırım işğali ile bağlı vaqialarnıñ yıllığı munasebeti ile Petro Poroşenko ukrain halqına muracaatı ile çıqışta bulundı. Devlet başı şunı bildirdi ki, Ukraina yarımada üzerindeki «nezaretini qaytarır», yarımada sakinleriniñ aq-uquqlarına ise artıq riayet etilecek eken, amma muayyen müddetni belgilemedi. Cevap olaraq cumhuriyet başı Sergey Aksönov ukrain prezidentine «Qırım mahkemesini» vade etti. Qırım.Aqiqat neşiri ile subetleşken siyasetçi ve ekspertler Poroşenko ve Aksönovnıñ muracaatlarına farqlı munasebette bulunalar.
Üç tilde – ukrain, qırımtatar ve rus tillerinde başlanğan muracaatında Poroşenko 1918 senesiniñ vaqialarını añdı. «Moskva bolşevikleri Qırımda, yerli qarşılıqnı qanğa battırıp, meşur qırımtatar erbabı, Qurultaynıñ teşkilâtçı ve reisi, Qırım musulmanlarınıñ Müftisi, qırımtatar milliy gimniniñ müelilfi Noman Çelebicihannı idam ettiler».
Qırımda yıl evelsi yüz bergen vaqialarnı ve «referendum»nı Poroşenko «Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı açıq istilâsını gizlemek içün yapılğan bir areket» olaraq adladı.
«Devletimiz halqara uquqlarına ve Ukraina milliy qanuniyetine qarşı keçirilgen bu küçsüz areketniñ neticelerini iç bir vaqıt tanımaz. Em de Qırım sakinleriniñ büyük bir qısmı, eñ evelâ qırımtatarlar ve ukrainliler Ukrainağa sadıq qalıp, bu siyasiy saçmalıqqa faal sürette qarşı çıqtılar», – denile muracaatta.
«Ukraina iç bir vaqıt Qırım aqqından vazgeçmez, anda yaşağan insanlarnıñ aqlarını bar küçü ile qoruycaq», – dedi Poroşenko.
Prezident künlerniñ birinde Qırımda ukrain devleti ve insan aqlarına qarşı çıqqan er bir insan halqara ve ukrain mahkemelerine tüşeceginden eminligini bildirdi.
Bundan da ğayrı, Poroşenkonıñ aytqanı kibi, şimdi ukrain vatandaşlarınıñ, şirket, müessise ve akimiyet organlarınıñ mülkini «milliyleştirgen», ukrain faydalı qazımtılarını qanunsız sürette elde etkenler er şeyni qaytaracaq ve mesülietni çekecek.
Prezidentniñ sözlerine köre, akimiyet organları endi mülkiyet aqqınıñ qaytarılması içün halqara mahkemelerge muracaatta bulunmaqta.
O emindir ki, Qırımnıñ medeniy inkişafı yalıñız mustaqil ve bölünmez Ukraina terkibinde mümkündir.
Ukraina devleti vaqtınca işğal etilgen territoriya üzerindeki nezaretini özüne qaytarır. Tez ve qolay olacağını bugün aytmacağım. Amma mıtlaqa qaytarır, birlikte biz Qırımnıñ tamır halqı ve qavmiy, til ve diniy mensüpligine baqmadan, er bir yarımada sakininiñ aq-uquqları qorçalanacaq yañı Qırımnı qurarmızPetro Poroşenko
«Ukraina devleti vaqtınca işğal etilgen territoriya üzerindeki nezaretini özüne qaytarır. Tez ve qolay olacağını bugün aytmacağım. Amma mıtlaqa qaytarır, birlikte biz Qırımnıñ tamır halqı ve qavmiy, til ve diniy mensüpligine baqmadan, er bir yarımada sakininiñ aq-uquqları qorçalanacaq yañı Qırımnı qurarmız».
Aksönov: Poroşenkonı mında ketirip, mahkeme etecekmiz
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönovnıñ fikirince, prezident Petro Poroşenko ile yolbaşçılığında Ukraina akimiyeti mahkeme etilmek kerek.
«Bizler oña (Poroşenkoğa, – muar.) Qırım mahkemesini vade etken edik. Emin oluñız, olacaq. Mında ketirip, mahkeme etecekmiz», – dep ayttı Aksönov. Bunıñ ile o, bir yıl evelsi olğan vaqialarnı añıp keçti. O zaman Poroşenko Aqmescitke kelip, insanlaranı qandıracaq edi, amma onı diñlemeyip, quvğan ediler.
«Qırım özüni tarihiy vatanına qaytardı, ve bu öyle de qalacaq. Hayallarını aqıllarından alıp taşlasınlar», – dep ayttı Qırım baş naziri. O emindir ki, «ekseriyetni teşkil etken Ukrainanıñ normal vatandaşları» yaqında «öz menfaatını qorumaq içün devlet akimiyet organlarını zapt etken şu alçaq eriflerni quvıp yiberir ekenler».
«Er kes cezasını körer, öz halqı olarnı mahkeme eter», – dedi Aksönov. O, Ukraina Gümrük birliginiñ azası olğanından soñ ukrain halqınıñ dostu olğan Qırım onıñ ile umumiy alanda yaşamağa azır olğanını bildirdi.
Celâl: Umumiy bir fikirge kelmek kerek
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâlnıñ fikrine köre, Ukraina prezidenti öz muracaatında qırımtatarlar ya olarnıñ tarihı aqqında aytqanı – «güzel»dir.
«Bugünki vaziyette bizler devlet yolbaşçıları, prezidentleriniñ beyanatlarına degil, areketlerine esaslanaycaqmız», – dep qayd etti Celâl.
Beyanat ve vesiqalar «çoq oldı», lâkin «qırımtatarlar ve umumen Qırım, Ukraina, Rusiye sakinleriniñ havfsızlığı içün atılğan adımlar körünmey».Nariman Celâl
Onıñ bildirgenine köre, beyanat ve vesiqalar «çoq oldı», lâkin «qırımtatarlar ve umumen Qırım, Ukraina, Rusiye sakinleriniñ havfsızlığı içün atılğan adımlar körünmey».
«Bugünki künde, menim fikirimce, bir-birini qabaatlağan beyanatlar keçmişte qalmaq kerek, – dep tüşüne Meclis reisiniñ muavini. – Vaziyet o qadar kergin ki, bir kimsege kerekmegen zıddiyette (Ukraina şarqında – muar.) biñlernen elâk olğanlarnı saymaq mümkün. Şunıñ içün birine mahkemeni vade etip, qabaatlamaq, birisine Baş prokuraturağa ariza yazmaq – ekinci derece işler», – dep tüşüne Celâl.
Celâlnıñ fikrine köre, bugün er kesnen umumiy bir til tapıp, areketlerine qıymet kesmek kerektir, kim olğanına baqmadan: cumhuriyet başı, Ukraina prezidenti – aqiqiy barışıqnıñ, havsızlıqnıñ olmasına ve ziddiyetniñ toqtatılmasına yönelgen areketlerine baqmaq kerek.
Graç: Qırım artıq bir yerge qaytıp olamaz
«Rusiye kommunistleri» firqasınıñ Qırım bölügi komitetiniñ birinci kâtibi, cumhuriyet parlamentiniñ sabıq spikeri Leonid Graç Petro Poroşenkonıñ Ukraina Qırım üzerinde «nezaretini qaytarır» degen sözlerine inanmay.
Qırım iç bir vaqıt Ukraina terkibinde olmaz: onı özünden suvuttı ve özü de qabaatlıdırLeonid Graç
«Poroşenko Ukraina Kuçma, Yuşçenko ve hırsız Yanukoviç yardımı ile Qırımnı özünden suvutqanını tanımaq kerek edi, – dedi Graç Qırım.Aqiqatqa. – Qırım 1998 senesi anayasasını qabul etti ve onı ürmet etmek ve esas qaidelerine riayet etmek kerek edi. Amma bunı kimse yapmadı».
Graç «Qırım iç bir yerge qaytıp olamacağından» emindir. «Qırım mütenasip uquqiy qararnı aldı. Qırım iç bir vaqıt Ukraina terkibinde olmaz: onı özünden suvuttı ve özü de qabaatlıdır», – dep qoştı kommunist.
Aynı zamanda cumhuriyet başınıñ sözlerini izaatlap, Graç böyle dedi: «Aksönovğa azca laf etmek kerek, öz kirli kelecegi ve bugüni ile halqara siyasetke kirişmemek lâzim». «Qırımda qaparcılıq az olsun, nevbetler olmasın, dep areket etmek kerek, «milliyleştirüv» ile oğraşmamaq lâzim», – dedi sabıq spiker.
O şunı da aytıp keçti ki, halqa mahkemeler aqqında çeşit bildrüvlerge menfiy munasebette buluna. «Bugün rus-ukrain munasebetleri qıyın olğan vaqıtta, em de bu vaqıt Qırım sebebinden keldi ve Donbassta qanlı uruşqa çevirilgenini qayt etmek de lâzim, biraz muqayt olmaq kerek. Men tilimni biraz sıqar edim ve böyle kibi laflarnı aytmaz edim», – qayd etti Graç.
Ümerov: Qırımnıñ qaytuvını isteyim
Meclis azası İlmi Ümerov Qırımnıñ Ukrainağa qaytması ile bağlı istegini gizlemey. «Bunı pek isteyim ve Ukrainada qırımtatar halqınıñ aqlarınıñ ğayrıdan tiklevi boyunca qarar alacaq insanlarnıñ tapılmasını isteyim», – dedi Ümerov Qırım.Aqiqatqa.
Qırımtatar halqınıñ timsaliy organınıñ azası aytqanı kibi, Rusiyeniñ Ukrainağa bir vaqıtları «tesiri büyük edi», Rusiye küçleri ise «elektoratnıñ yarısını teşkil ete edi». Böylece o, qırımtatar halqınıñ aqları alâ daa tiklenmegenini añlata.
Fikrime köre, vaziyet deñişir ve bu Qırım işğali ve Lugansk, Donetsk arbiy areketlerinden evel olğan Ukraina endi olmazİlmi Ümerov
«Şimdi bütün bu facialardan soñ: işğal, cenk – menimce, Ukrainadan er şey deñişir, qaparcılıq azlaşır. Fikrime köre, vaziyet deñişir ve bu Qırım işğali ve Lugansk, Donetsk arbiy areketlerinden evel olğan Ukraina endi olmaz», – dey Ümerov.
Aksönovnıñ «Poroşenko Qırım mahkemesine çağırılacaq» bildirüvine Meclis azası inanmay: «İmkânsız, böyle şeyniñ olması mümkün degil».
Omelçuk: Başta Ukraina devlet olaraq ğayrıdan qurulmaq kerek
Başta Ukraina devlet olaraq ğayrıdan qurulmaq kerek, soñra vatandaşlarına ve digerlerge insanlarnıñ yaşayış seviyesini, havfsızlığını Avropa seviyesine qadar kötere bilecegini köstermek kerek, soñra ise diger mevzularnı kötermek mümkün olurDmitriy Omelçuk
Qırım siyasetşınası Dmitriy Omelçuk Poroşenkonıñ muracaatını izaatlap, böyle dey: «devlet yolbaşçısı olıp, teslim olmamalı», amma «Qırım üzerinde nezaretniñ yaqın zamanda qaytarılması aqqında laf olmamaq kerek».
«Başta Ukraina devlet olaraq ğayrıdan qurulmaq kerek, soñra vatandaşlarına ve digerlerge insanlarnıñ yaşayış seviyesini, havfsızlığını Avropa seviyesine qadar kötere bilecegini köstermek kerek, soñra ise diger mevzularnı kötermek mümkün olur», – dedi Omelçuk Qırım.Aqiqat saytına.
Onıñ sözlerine köre, Qırımda insanlarnıñ keyfi bu sene devamında deñişmegenini köz ögüne almaq kerek. «Biraz deñişse de, qırımlılarnıñ çoqusı Ukrainağa keri qaytmağa istegenine qadar deñişmedi», – dedi siyasetşınas.
Aksönovnıñ Ukraina prezidentine nisbeten bildirüvi boyunca Omelçuk şöyle dey: «lütufkârlıq, aqibeti olmaz».


text:
Ukraina Yuqarı Şurası avgust 12 künü «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında uquqiy rejimniñ ve vatandaşlarnıñ aqları ve serbestliginiñ teminlevi aqqında» Ukraina Qanunına deñişmelerniñ kirsetilüvi aqqında» Qanunnı qabul etti.
Bunı Ukraina Tasil Nazirliginde bildirdiler.
«Deñişmelerge kore, Qırımdan kelgenler Ukraina aliy oquv yurtlarına kirmek içün aşğariy şartlarnı becerse, olarğa devlet sımarışınıñ qoşma yerleri berilecek», – dep qayd ettiler nazirlikte.
Qanun deñişmelerni Ukraina prezidenti Petro Poroşenko imzalamaq kerektir.
Memleketniñ aliy oquv yurtlarına eki milliondan ziyade insan vesiqalarını berdi. Olarnıñ bir qısmı – memleketniñ qıtaiy qısmında tasil almağa istegen qırımlılardır.
İşğal etilgen territoriya aqqında Ukraina qanunı olar bücetke keçken talebelerniñ sırasına kirmeseler bile, qoşma yerlerniñ berilmesini belgiley. Faqat uquq qorçalayıcalırnıñ qayd etkenleri kibi, bu qaide qanunda açıq-aydın yazılmağan.


text:
Reuters agenttiginiñ xabarlawınşa, bul aqparattı aşwğa şveycarlıq bankterdi 60 jıldan astam waqıt burın aşılğan jäne biraq ta soñğı elw jılda paydalanılmağan esepşottar twralı xabarlaw jönindegi jaña zañ mäjbürledi.
Şveycarïya bankteri qawımdastığınıñ resmï ökili jwrnalïsterge äñgime el azamattarınıñ ğana emes, şeteldikterdiñ de esepşottarı twralı bolıp otırğanın uqtırdı. Biraq ol bul arada nacïsterdiñ salımdarımen eşqanday baylanıs joq ekenin atap körsetti.
Welt am Sonntag basılımınıñ mälimetteri boyınşa, 1940 jılı Germanïya azamatı aşqan bir esepşot qana kümän twğızdı. Onda 1000 şveycarlıq frank saqtalğan.
Bükilälemdik evrey kongresi şveycarlıq bankterdiñ paydalanılmağan esepşottar twralı mälimetterdi aşwın talap etip keledi, olar munday esepşottarda nacïstik Germanïyanıñ burınğı basşılarınıñ aqşaları bolwına ümit etedi, sonıñ arqasında Xolokost qurbandarına ötemaqı tölew mümkindigi twındar ma eken dep dämeli.
Şveycarïyalıq bankter köptegen ondağan jıldar boyı özderiniñ salımşıları twralı aqparattı qupïya saqtay bilwimen dañqı şıqqan bolatın, bul salıqtardan kiristerin jasırğandardı izdewmen aynalısatın uyımdardıñ narazılığın twğızwda.
Kommentarïï


text:
VİDEO
Cumaaqşamı 9 mart 2017
-
-
03 mart 2017
Qırımda Rusiye işğaline qarşılıq nasıl kösterildi
Rusiye ordusı bir de bir işareti olmayıp yarımadağa kirgen soñ Ukrainağa qoltutqan sakinler Aqmescitteki Kobzar abidesi yanındda toplaşmağa başladı.Qırım qadınları barışıq ve birlik aktsiyalarına başladı. Olar istilâğa qarşı, soñra da qanunsız «referendumğa» qarşı çıqtılar.
-
02 mart 2017
Qarşılıq köstergen Qırım: faaller Rusiye istilâsına qarşı
Üç yıl evelsi, 2014 senesi mart 2-de, Aqmescitte Ukrainada Rusiye istilâsına qarşı vatandaşlarnıñ ilk narazılıq aktsiyası oldı. Yarımadada «referendumğa» azırlanmağa başladılar. Amma Qırımda Rusiyeni qabul etmegen faaller de bar edi.
-
28 fevral 2017
«Elifbe» video dersleri. Qıyın ve duyğulı sözler
Qırımtatar tilinde til duyğuları, aydınlığı ve canlı olğanını ifadelegen qıyın sözler az degildir. Olar pek meraqlı telâffuz etile, ara-sıra ise insannı küldüre. Qırımtatarca video dersleri – Qırım.Aqiqatnıñ daa bir leyhasıdır. Er afta seyir etip ögreniñiz.
-
28 fevral 2017
Qırım mahkemesi «yaltalı Hizb ut-Tahrir davası» mabuslarınıñ apis müddetini uzattı
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi fevral 28-de Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesiniñ qararını deñiştirmeyip, «yaltalı Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabusları Refat Alimov ve Arsen Cepparovnıñ apis müddetlerini uzattı. Olarnı 2016 senesi aprel 18-de Qızıltaşta yaqalağan ediler.
-
-
-
-
21 fevral 2017
«Elifbe» video dersleri. Sıcaq
Kyivde avalar qızğan soñ «Elifbeniñ» yañı yayını içün güzel bir sebep peyda oldı. Keçken yayında bizler qış baş kiyimi aqqında laf ettik, bugün ise onı çıqarmağa vaqıt keldi. Qırımtatar tiliniñ video dersleri – Qırım.Aqiqatnıñ daa bir leyhasıdır. Er afta seyir etip ögreniñiz.
-
-
14 fevral 2017
Prokuror Çiygoz qabaatsız olğanına dair delillerni körmemezlikke ura – Polozov
Aqmescitte «Çiygoz davasınıñ» 80-inci mahkeme oturışı olıp keçti. Prokuror delillerni taqdim etmege devam etti. Olar Ahtem Çiygoznıñ qabaatını tasdıqlamay. Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, prokuror qabaatsız olmasına dair delillerni körmemezlikke ura.