text:
Elbası N.Nazarbaev «Bizdiñ aldımızda el bolaşağın senip tapsıratın, töl mädenïetin jaqsı biletin, twğan tarïxın süy`etin estïyar urpaq day`ındaw mindeti tur» degen bolatın. Osı mindetti tar joldan tay`may`, öz jumısın atqarıp keletin awdandıq Mädenïet üy`iniñ jäne awdandıq ortalıqtandırılğan kitapxana jüy`esiniñ 40 jıldıq toy`ı Täwelsizdiktiñ 25 jıldığımen tuspa-tus kelip, düy`senbide atap ötti. Kez-kelgen el önerimen, mädenïetimen tınılıp, bağalanatını anıq. Osınaw onjıldıqtıñ törtewin artqa salğan Mädenïet oşağınıñ osı jıldar aralığındağı jetken jetistigimen qosa, rwxanï öswinde de özgege uqsamay`tın özgeşe sïpatı bar. Erekşe ärlenip, äspettelgen saxnada merey`li merekege arnalğan saltanat şağın qoy`ılımmen aşıldı. Ülken kïeli saxnamen sırlasqan «Darın» jastar teatrınıñ müşesi Qımbat Qwantaeva, sırtınan qarağanda dañğaraday` ğïmarattıñ işine bükkeni, köp jıldan beri jïğan oy`ı men sözine qulaq türdi. Ol ğïmarattıñ bïik irgelerimen, saxnadağı jıldar boy`ı bärine kwä bolıp keletin ülken japqıştarmen, tipti orındıqtarmen ündesip, olarğa til bitti. Talay`dıñ talantına kwä bolğan önerdiñ qara şañıraqqa ayaq basqan juldızdar, elimizge eñbegi siñgen mädenïet qay`ratkerleri, oblısta oy`ıp orın alar önerpazdar, öner jolına jaña kelgen jas talanttar da tek qana osı qasïetti saxnağa ayan edi. Al talay` zamannıñ kwägerimen muñdas, sırlas bolğan kitaptarğa tolı söreler, xalıqqa rwxanï azıq berip, ömirdiñ mänin tüsinwge jetelegen kezderi de az bolmadı. 1976 jılı awdan jurtşılığına esigin ay`qara aşqan bul ädemi jäne bïik saray`dıñ qabırğasında 40 jılda qanşama adam eñbek etti. Osı küni olardıñ esimderi de ay`rıqşa ataldı. Olar, ardagerler – F.M.Şa- kïrov, R.A.Erdawletova, N.D.Bart, A.K.Yablwnovskïy`, R.X.Bawn, Ï.É.Mïxelʹ, T.V.Nesterenko, Z.V.Şarton, G.Ï.Tışşenko, L.V.Tarasova, V.Ï.- Bespalʹko, V.N.Bespalʹkolardıñ esimderi erekşe ıqılaspen atalıp, qanday` awır bolmasın waqıtqa bağınbay`, mädenïettiñ damwına jeñ sıbana üles qosqandarı ay`tıldı. Qazir Mädenïet üy`iniñ dïrektorı jas äri belsendi Janar Alʹjanovanıñ qaramağında özi sekildi jas talanttar, mamandar eñbek etwde. Sol jılı oblısta alğaş bop Märtök awdanı kitapxanaşılarınıñ belsendi qatıswımen kitapxa- nalardıñ jappay` ortalıqtandırılwı qolğa alınıp, onıñ quramında 32 kitapxana jäne awdandıq or- talıq, balalar kitapxanaları boldı. Bul bağıtta da jüy`eli jumıs atqarğan, öz isine berilgen, qanşama balğındarğa kitap sırın tüsindirgen kitapxanaşılar da ataldı. olardıñ qatarında S.B.Tabanova, E.V.Ptaşnïk, V.N.Prokopova, J.S.Nwrtazïna, M.Q.Ïmanalïna, G.Ï.Denʹga, R.Ï.- Şevçenko, Z.V.Dwşko, L.Ï.Boy`ko, E.B.Onïsʹkova, G.ay`tkwlovalar. Büginde atalğan jüy`eni uzaq jıldar boy`ı ömirin osı salağa arnap keletin Nazımgül Nwrtazïna şeberlikpen basqarıp keledi. Täjirïbeli mamandar da barşılıq. Osınday` bäy`terektey` alıp, san tarawlı tamırı tereñ mekemeniñ ardagerleri men qızmetkerlerin awdan äkiminiñ orınbasarı Bağjan Tilegenov quttıqtap: - Bügingi Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına oray` ötkizilip otırğan 40 jıldıq merey`li mereke quttı bolsın. Awdan mädenïetin köterwge atsalısıp keletin qos ujımğa ärqaşan da üzdikter qatarınan körine bersin demekpin. Dwmandı künder köp bolğay`, - dey` kele, ğasırlar boy`ı atadan balağa mïras bolğan mädenïetimizdi jas urpaqqa jetkizw jolındağı elewli eñbekteri üşin awdan äkiminiñ Alğıs xatımen A.K.Yablwnovskïy`di, M.D.Tadjenlvtı, R.J.Rabïnovïçti, E.B.Ärtisti, Ğ.N.Bekovanı, L.V.Şalaevanı, A.S- .Bay`sagïzovanı, L.Ï.Volkovanı, A.B.Wmbetovanı marapattadı. Kelesi bop merekemen oblıstıq Xalıq şığarmaşılıq üy`iniñ bölim meñgerwşisi Gülnar Romanova da aq tilegin arnay` otırıp, Aqtöbe oblısınıñ mädenïet, arxïvter jäne qujattama basqarması basşısı Q.Ay`tbaevtıñ Alğıs xatın Almagül Knyazʹbaeva, Rollan Serikbaev, Gülmïra Täjibay`, Ädilbek Muqanovtarğa tabıs etti. Merekeniñ sänin önerdiñ öresi bïik, ay`dını keñ awdanımızdıñ önerpazdarı men oblıstıq fïlarmonïya önerpazdarınıñ koncerttik bağdar laması keltirdi. Saxna törinde qazaqtıñ qwanışı men muñın qos işegine sıy`ğızğan qara dombıra kümbirlep, küy` tögilip, terme men arnaw tıñdaldı.
Jez tañday` änşilerimiz Ädilet Küzembaev, Gülmïra Täjibay`, fïlarmonïya änşileri Gülxan men Erkebulan Qumarov, Amanğos Tabınşaevtıñ jetekşiligimen jas dombıraşılar änmen orap, küy`ge böledi. Al Ädilbek Muqanovtıñ orındawındağı Märtök gïmni köpşilikti twğan jerin maqtan etwge ıqılastandıra tsüti. Raïsa Erdawletova, ardager: - Özimiz talay` jıldar eñbek siñirip ketken Mädenïet üy`iniñ jıldığana kelip otırmız. Ğasırğa jwıqtağan merzim işinde qızmet jasağandar az bolmadı. Men 1964 jıldan beri osı awdannıñ mädenïet salasında qızmet atqardım. 1976 jılı toğız jıl boy`ı salınıp, aşılğan ğïma- rat boldı. Kitapxanadan eñbek jolımdı bastap, jaña Mädenïet üy`iniñ kiltin qolına alğan Farïd Muxamedzïyanovïçtiñ qaramağında 20 jıl istedim. Burınnan dostıq pen birlikti tw etken awdanda ultqa bölinbey`, ïıq tiresip, biraz qïındıqtardı da eñserdik. «Üy`iñdi tastan qorşama, dospen qorşa» dep qazaq ay`tpaqşı, bir kisiniñ balasınday` jumıla jumıs jasadıq. Ol kezde oñay` bolğan joq. Oblısta osı Mädenïet üy`i eñ alğaşqı tolqınınıñ basında jürdik. Osı jerde tırğan ardagerler kwä, kitapxana nemese mädenïet dep bölmey`, birlese otırıp, barlıq scenarïy`lerdi jasağan kitapxana boldı. änşilerdi tabw, koncert qoyu da qazirgindey` oñay` bolğan joq. Bir ïdeyamen alğa jıljıp otırdıq. Qazirgi zamanda ärïne barlığı özgeşe. Awdan damıp, atalğan sala da qatar ösip, örkendedi. Bügingi ujımğa şığarmaşılıq tabıs, bïik belesterdi tiley`min.


c: text/html

text:
Däwlät Şurasınıñ Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäs’älälär buyınça daimi komissiäsendä 24 dekaberdä kiñäşmä uzdı. Anda Tatarstannıñ däwlät telläre häm respublikanıñ başqa xalıqları telläre turındağı qanunnı öçençe uqılışqa äzerlek turında süz bardı. Komissiä citäkçese Räzil Wäliev äytüençä, inde ikençe uqılış uzuğa da qaramastan, älege qanunğa östämälär kertü turında küpsanlı täqdimnär kilä tora. Bu Tellär turındağı qanunnıñ berençe häm ikençe uqılış arasında waqıt bik az bulıp, barlıq täqdimnär kilep citmäw belän añlatıla. Şunlıqtan, 2004 yılnıñ 14 ğinwarında ütäçäk sessiädä öçençe uqılışta qaralaçaq qanunğa äle tağın östämälär kertelergä mömkin ikän. Däwlät Şurasınıñ Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäs’älälär buyınça daimi komissiäse eşçänlege turında tağın ber xäbär. İnde belgänegezçä, 24 noyäber könne älege komissiä Tatarstan Konstitutsion mäxkämäsenä respublikanıñ töp qanunınıñ 4 häm 7 matdäläreneñ berençe öleşlären añlatıp birüne sorap möräcäğät itkän ide. İsegezgä töşerep ütäbez, bu möräcäğät Tatarstan Konstitutsiäse tatar teleneñ latinğa qaytarıluın tıyamı, yuqmı ikänlegen açıqlarğa yünälgän ide. Nihayät, ber ay ütkäç, 24 dekaber könne Konstitutsion mäxkämäseneñ qararı iğlan itelde. Şuşı qarar xaqında häm komissiä äğzäläreneñ bu mäs’älägä qağılışlı kiläçäk adımnarı turında Räzil Wäliev menä närsälär äytte.
Qarar bez kötkänçe buldı. Tatarstan Konstitutsion mäxkämäse äğzäläre bik zur eş başqarıp, küp kenä xoquqı qararlarnı, xalıqara dokumentlarnı öyrängännär. Min alarğa bik räxmätle. 24 dekaber könne iğlan itelgän mäxkämä qararı nigezendä, tatar yazuın latin imlasına küçerep bula. Läkin eş monıñ belän genä betmi äle. Bez xäzer şuşı qararğa nigezlänep, Rusiä Konstitutsion mäxkämäsenä möräcäğät itärgä uylap torabız. Monda inde min uñışqa bik ışanmıy. Bu oçraqta bez xalıqara oyışmalarğa, Strasburgtağı keşe xoquqları buyınça mäxkämägä möräcäğät itäçäkbez
Şulay itep, işetkänegezçä, Tatarstan deputatları bügenge ciñü belän genä tuqtalırğa cıyınmıy. Alarnıñ bu ölkädäge eşçänlege turında bez sezgä kiläse tapşırularıbızda söylärbez.
Gölnaz İlgizär

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sittän 5 meñ militsioner kitereläsäk
Başqortostandıñ Rus däüläte aśtında qalıuınıñ 450 yıllığın bildäläü mälendä Başqortostan militsiyahına başqa töbäktärźän yarźamğa kiläsäktär. Eske eştär ministrı Rafail Divaev militsiya könö aldınan oşo turala belderźe. Unıñ äyteüensä, yubiley waqıtında Öfögä sittän 5 meñ militsioner kiläsäk. Respubliqanıñ baş xoquq haqlausıhı äyteüensä, Qazandıñ meñ yıllığı, Piterźıñ 300 yıllığın bayram itkändä Başqortostan militsiyahı ularğa yarźamğa barğan. Öfönöñ Kirov rayonı eske eştär bülege başlığı İldar Xäyrullin äyteüensä, bınday bayramdar ayırıusa ular ösön auır. Sönki Respubliqa yorto, Duślıq monumentı, opera häm balet teatrı, teatrźar häm mayźandar Kirov rayonında urınlaşqan. Barlıq töp bayramdar ular bilämähendä ütä. Bıyıl ğına Kirov rayonında 253 sara uźğarılğan.
Respublikala yıl başınan 78 meñ enäyät qılınğan, uźğan yıl menän sağıştırğanda enäyättär hanı 12 protsentqa küberäk bulğan. Xoquq boźouźarźıñ 40 meñe genä asılğan.


text:
Kem ul Qol Şärif?
Qazanda tağın ozaqlamıy Qol Şärif mäçete açıla. Milli yañarışnıñ simvolına äylängän, tatar däwlätçelegeneñ torğızıluına ömetlär bağlatqan, böten il- mir berlän tözelgän Qol Şärif mäçeten açu tantanasında 5 meñläp keşe qatnaşır dip kötelä. Alar arasında İslam illärennän kilgän ministrlar, möftilär dä bar. Mäçetneñ Qazan kirmänendä açıluı ber xäl, ä tatarğa bu mäçetneñ Qol Şärif isemen yörtüe tağı da canğa yaqın. Tatar tarixında Qol Şärif izge zat, köräşçe, buysınmas ruxlı şäxes bulıp qala. Sovet çorında bu keşegä iğtibar bulmadı. Tıyılğan, tarix säxifälärendä tuzan cıyıp yatuçı ber isem ide. İnde ul tatarğa qayttı. Böten barlığı, iseme, ciseme belän dä. Kem ul Qol Şärif. Tapşıruıbız şul xaqta.
(Muzıka)Qol Şärif şäxesenä bağışlanğan tapşıruıbızda Filologiä fännäre doktorı Marsel Äxmätcanov belän Yazuçılar berlege äğzası, tarixçı Nurulla Ğarif qatnaşa.
İñ täwdä süzne Nurulla äfände Ğarifka biräbez.
Bu isem, tatar xalqınıñ bäysezlek öçen köräş tarixında altın xäreflär belän yazıp quyılğan. Qol Şärif digendä, bezneñ küz aldına böten ğömeren, talantın, tırışlığın häm axır çiktä, ğäziz canın da üz xalqınıñ azatlığı öçen izge köräşkä birgän mähabät ozın buylı, aq saqallı ğorur ber aqıl iäse, şağir, diplomat häm din eşleklese, Qazan xanlığınıñ iñ kürenekle imamnarınıñ berse kilep basa. Qol Şärif, kürenekle ruxani, cämäğät häm däwlät eşleklese, üz xalqınıñ fidaqär zatı ğına tügel, kürenekle şağir dä. Ämma, qızğanıç ki, anıñ bik az äsärläre genä saqlanıp qalğan. Filologiä fännäre doktorı Marsel Äxmätcanov Nurulla Ğarifnı däwam itep, bolay di
Qol Şärif zur däwlät eşleklese bula. Anıñ Qazan xökümäte sostavına kertelep, anıñ ayıruça 1551 yıldağı qıyın xällärgä qalğan çağında, inde ul iñ aqıllı däwlät eşleklelärennän sanalıp, diplomat bularaq, Mäskäw belän qazan arasındağı nizağlarnı, bäxäslärne xäl itkändä, anıñ role zur bula. Mäsälän, Qazan xanlığınıñ taw yağı 1550 yılda Mäskäw tarafınnan yawlap alınğannan soñ, xäzerge Apas, qama Tamağı, Täteş, Qaybıç, Bua rayonnarı, Çuaşstan cirlären Mäskäw anneksiäli, zakonsız räweştä basıp ala. Şunnan inde, tege köç pozitsiäsennän çığıp, söyläşülär alıp barğanda, bu bik awır çor bula Qazan xanlığı öçen, anda Qol Şärif delegatsiä başlığı bulıp bara inde. Qazan mänfäğätlären ber dä satarğa telämilär, xıyänät itärgä telämilär Qol Şäriflär. Monda rus xakimiäte wäkile bularaq, Şahğali xan da qatnaşa. Söyläşülär zöya şähärendä bara inde. Rus xökümäte taläp itä, Qazan xanın, yäş Ütämeşgäräyne, Söembikä anıñ tärbiäçese-regentı bula, Mäskäwgä tapşırunı taläp itälär. Häm şuşı söyläşülär buyınça, Taw yağın, zur ölkäne, Qazan xanlığınıñ yartısı çaması cirne Mäskäw üzenä quşunı tanunı taläp itä inde. Söembikä xanbikäne tapşırunı Qol Şärif tä başta telämi. Läkin şundıy xälgä kiterep quyılğaç, bez alaysa sezne suğış belän basıp alabız digäç, Qol Şärif tä, Yanbars Rastov ta, Söembikne Mäskäwgä tapşıruğa riza bulalar. Qazannıñ bu däwerdä qarşı torırlıq köçe bulmıy. Çönki bu waqıtta mäskäw böten yaqtan da höcümgä äzer, Qazannıñ äle xäle awır bula. Şunlıqtan, waqıt suzıp, köç tuplap qalu öçen rizalaşalar. Bu kileşü. Qazannıñ tağın ber yılğa ğömeren ozınayta. (Muzıka)Älbättä, tapşıruda qatnaşqan ğalimnär, inde añlaşılğança tatar tarixında iñ qanlı. Awır çor turında süz alıp baralar. 16 ğasırda, tögälräge 1552 yılda Qazan xanlığı Mäskäw tarafınnan basıp alına. Xanlıqnı, anıñ başqalasın saqlap qalu buyınça Xanlıqnıñ baş säyete Qol Şärif zur öleş kertä.
Marsel Äxmätcanov däwam itä
Qazannı 1552 yılnıñ avgustında Mäskäw ğäskäre kilep, çornap ala. Monda oboronanıñ canı bulıp, xäzer şuşı Qol Şäriflär qala inde. Qol Şärif oboronalar oyıştıruçı bula. Anıñ mädräsäse, mäçete dä bula. Qol Şärif mäçete dip atala. Ul mädräsädä üze uqıtqan şäkertläre belän, Qazannı alğanda, 2 üktäber 1552 yılda, mädräsäseneñ tübäsenä menep suğışqanda, şunda häläk bula. Señgegä qadap, urıs soldatı bärep töşerä. Aña, şähit kitkändä 35 yäşlär tiräse genä bula. Qart tügel . Anıñ aktivlığı da 1548 yılda ğına kürenä başlıy. Atası anıñ 1548 yıllarda ülgän. Ul atası urınına säyet bulıp qala. Çığışı belän Xacitarxan yaqlarınnan bula. 1550 yıllarnı, şuşı uq urıslar, fevral' aylarında, Qazanğa suğış belän kilälär, yawlap alırğa. Şul waqıtta urıs armiäse bik qatı ciñelep kitä. Menä şuşı waqıtta da, Qol Şärifneñ oboronanı oyıştıruçı, anıñ ideologik ruxlandıruçısı bulğanlığı kürenep tora(Muzıka)Nurulla Ğarif, yazuçılar berlege äğzası, tarixçı, Qol Şärif turında tarixı çığanaqlarnı barlıy
Qazan xanlığı tarixı häm şul isäptän, Qol Şärif mulla şäxese yazmışına bäyle çığanaqlarnı, tarixçılar, “Patşa kitabı” yäisä Nikon yılyazması digän çığanaqlarğa tayanıp yazalar. İkençe çığanaq, Kurbskiynıñ “Qazan alınu turında xikäyä” dip atala. Anıñ avtorı 1552 yılda Qazannı aluda häm 1554 yılda Xanlıqta däwam itkän xalıqlar kütäreleşen bastıruda qatnaşqan ğaskär başlığı, Yawız İvan yaqınnarınıñ berse. Kurbskiy tarafınnan, qazanlılarnıñ watannarın saqlap, batırlarça suğışuları täfsilläp yaqtırtıla. Bu waqıtta ul Nurğäli qapqası yanındağı taw astında bula. Öçençe çığanaq isä, Qazan xanlığı tarixına bağışlanğan Qazan yılyazmaçısı kitabı. Yılyazmaçı, Qazan tarixın bäyän itüdän bigräk, Yawız İvannıñ qılğan batırlıqların maqtawğa alına. Äsärneñ başınnan axırınaça şovinistik rux, Qazan xalqına näfrät belän qaraw berkelep tora. Qazan xanlığı tarixı, citäkçelär küzlegennän bäyän itelsä dä, yılyazma tarixi çığanaq bulıp qala birä. Älege çığanaqtan kürengänçä, Mäskäw yağı tarafı, qazanlılarnı qan qoyusız ğına buysınırğa çaqırıp, urıs qulı astında ğına däwlätegezne saqlap qala alasız digän täqdim yasıy. Qazanlılar taarfınnan birelgän cawap isä, bik tä'sirle(Muzıka)Qazan xanlığınıñ Mäskäw patşasına yazğan xatınnan özeklär. Tarixçılar, bu xatnı Qol Şärif yazğan dip baralar.
(Muzıka) Bel sin, Mäskäw patşası! Siña xan belän berlektä, bar qazanlılar berdäm cawap birä. Bez, däwlät totqan ata-babalarıbız il-nigezendä, üz xanıbız, idäräçe uğlannar, bäk häm morzalarıbız, üzebez tuıp üskän cir häm şähärebez, üz şähärebez, üz dinebez, ata-babalarıbızdan qalğan ğöref-ğadätlärebez öçen, xatınnarıbız, balalarıbız belän bergä, barıbızda, ülemne qabul itärgä äzerbez (Muzıka) Sineñ bolay da, baylığıñ, bilägän cirläreñ, qala şähärläreñ küp. Üzeñneñ köçen küplegen belep, näfeseñne tıya almıyça, sin, bezdän, berdän-ber başqalabıznı alırğa teliseñ. Bezne, sineñ matur süzläreñä yäki qurqıtularıña bäyle üz şähärlären birerlär dip xıyallanma da, ömetlänmä dä. Bez sineñ mäkerlegeñne yaxşı beläbez (muzıka) Şähärebezdä, bezneñ qanun-xoquqlarıbıznı bozuçı urıs qanunnarı urnaşuın, anıñ belän käferlär, şaqşı duñğız ite aşawçılar idarä itüen küräsebez dä, işetäsebez dä kilmi. Şuña kürä bez häläk bulğançı suğışabız. Üz telägebez belän şähärebezne birmäyäçäkbez (muzıka)
Bel sin, Mäskäw patşası! Siña xan belän berlektä, bar qazanlılar berdäm cawap birä. Bez, däwlät totqan ata-babalarıbız il-nigezendä, üz xanıbız, idäräçe uğlannar, bäk häm morzalarıbız, üzebez tuıp üskän cir häm şähärebez, üz şähärebez, üz dinebez, ata-babalarıbızdan qalğan ğöref-ğadätlärebez öçen, xatınnarıbız, balalarıbız belän bergä, barıbızda, ülemne qabul itärgä äzerbez
(Muzıka)
Sineñ bolay da, baylığıñ, bilägän cirläreñ, qala şähärläreñ küp. Üzeñneñ köçen küplegen belep, näfeseñne tıya almıyça, sin, bezdän, berdän-ber başqalabıznı alırğa teliseñ. Bezne, sineñ matur süzläreñä yäki qurqıtularıña bäyle üz şähärlären birerlär dip xıyallanma da, ömetlänmä dä. Bez sineñ mäkerlegeñne yaxşı beläbez
(muzıka)
Şähärebezdä, bezneñ qanun-xoquqlarıbıznı bozuçı urıs qanunnarı urnaşuın, anıñ belän käferlär, şaqşı duñğız ite aşawçılar idarä itüen küräsebez dä, işetäsebez dä kilmi. Şuña kürä bez häläk bulğançı suğışabız. Üz telägebez belän şähärebezne birmäyäçäkbez
(muzıka)Nurulla Ğarif söyli
Qazan yılyazmaçısı dip bilgele bulğan çığanaqta, babalarıbız üz onıq-uğıllarınıñ kiläçägen saqlap, batırlarça şähit kitü ürnäkläre küp saqlanğan. Monda alarnıñ barın da bäyän itep beterep bulmıy. Ütkännärdän, tağın ber genä misal kiterep uzasım kilä. Suğış betep, soñğı ülem açısı tawışları tınğaç, urıs patşası, üzeneñ yarannarına, şähärne yörep çığıp, qazanlı häm urıslarnıñ mäyetlären sanarğa quşa. Alar qazanlılarnıñ 190 meñnän artıq bala-çağaları, häm olısı, häm yäşläre, häm qartları, xatınnarı häm irläre üterelüen iskärtep, äsir töşkännäreneñ tağı da kübräk ikänen belgertä. Patşa başın çayqap, bu keşelär, dörestän dä qıyulıq kürsätep, minem telägemä buysınmıyça, süzlärendä torıp, soñğı çikkäçä batırlarça suğışıp, irekle qalıp, batırlarça üldelär dip bäyän itä (Muzıka)Qol Şärif, tatar-möselmannar arasında kübräk din eşleklese bularaq bilgele. Din ähele, säyet bularaq, ul nidän ğibärät bulğan soñ? Filologiä fännäre doktorı Marsel Äxmätcanov söyli
Qol Şärif ul, näseldän kilgän din eşleklese. Ul säyetlär näselennän bula. Säyetlär belgänegezçä, Möxämmät ğäläyhissäläm kilgän din ähelläre. Alar Altın Urdağa kilälär. İdegäy näsele dä säyetlär näselennän. Altın Urdanıñ, Qırımnıñ, Dağstannıñ, Qasıymnıñ,Bolğar olısınıñ da inde, Boxaranıñ da inde, säyetläre barıda şuşı ber näseldän bulalar. Säyet bik zur ğalim, izge dip sanalğan keşe inde ul. Qol Şärifneñ ber qırıqlap şäkerte bulğan. Ul xäzerge kebek meñlägän şäkert totmağan. Qol Şärif mädräsäse, Qazannıñ berençe bilgele mädräsäse bulğan(Muzıka)İnde tapşıruıbız başında Nurulla Ğarif äytep uzğança, Qol Şärif bit äle şağir dä. Anıñ ädäbi icatı turında Marsel Äxmätcanov söyli
Qol Şärifneñ iñ ışanıçlı şiğerläre dip, min, şuşı “Zöfärnämä wiläyäti Qazan” kanvasına kertelgän şiğerlären sanıym. Ul anda dönyawi kürenä, watanpärwärlek çağıla. Ä inde, aña nisbätlängän sufi şiğerlärenä kilgändä, ul inde Allağa mäxäbbät turında bara. Bez äle Qol Şärifneñ ädäbi mirasın citärlek däräcädä öyränäbez mikän, anıñ yaña ädäbi äsärlären tabu kiräk tügel mikän dip uylıym. “Zöfärnämä wiläyäti Qazan” äsären, 1970 yıllarda İstanbulda Zäki Wälidi taba. Ul anı bastırıp çığara, läkin qısqartular belän. Menä anıñ tulı tekst variantın da tabası ideNurulla Ğarif, yazuçılar berlege äğzası, tarixçı söyli
Qol Şärif mulla yazmışı Şihabetdin Märcäni tarafınnan yazılğan “Möstäfädel äxbär…” digän kitabında da iskä alına. Anda Qazan qalasındağı sigez manaralı mäçet tä iskä alına. Bügenge köndä bez anı qol Şärif mäçete atamasında beläbez .Bu häm başqa mäğlümätlärneñ nindi çığanaqlarğa tayanıp yazılğanı älegäçä tögäl bilgele tügel. Bez iskärtkän urıs çığanaqlarınnan başqa, tatar telendä riwayätlär, yazmalar buluı da ixtimal. Märcänidän soñ, tarixçılar, Qol Şärif turında yazmalarnı , älege yazma çığanaqlarğa tayanıp yazalar. Törle yañalıqlar kertü, alarnıñ şul çorğa analiz yasap küz allawlarına bäyle. Soñğı waqıtlarda yazılğan ädäbi äsärlärdä Qol Şärifneñ yış iskä alınuı iğtibarğa layıq. Bu eş, xalqıbıznıñ bay tarixın qaytaru, milli berdämlekkä tuplap, aña ruxi azıq birüdä zur etärgeç bulıp tora. Xalqıbız, Qol Şärif häm anıñ tarafdarlarınıñ batırlığın ğasırlar buyınça küñel türendä saqladı. Bu batırlıq kiläçäktä dä onıtılmas. Qazannıñ meñ yıllığına, xalqıbıznıñ urtaq tırışlığı belän, qabattan Qol Şärif mäçete safqa bastı. Oluğ şäxeskä, babalarıbız ruxına häykäl bulıp qalıqtı ulXörmätle tıñlawçılar. Sez tatar tarixında, xalıq añında tirän ez qaldırğan däwlät eşleklese, din ähele, şağir, Qazan xanlığınıñ töp imamı säyet Qol Şärif turında tapşıru tıñladığız. Anı “Azatlıq” radiosı öçen Räfis Cämdixan äzerläde.


text:
Minzälädä sabantuyı uzdı
Uzğan yal könnärendä Tatarstannıñ awıllarında häm rayon üzäklärendä, qayber şähärlärendä Sabantuy ütte. Bu milli bäyrämneñ härqaysı üzençälekle. Azatlıq xäbärçesenä yäkşämbe könne Tatarstan belän Başqortstan çigendäge Minzälä Sabantuyında bulırğa nasıyp buldı. Bu elekkege öyäz şähärenä 225 yäş tula. Qazannan 280, Ufadan 250 çaqrımdağı Minzälä iğtibar üzägennän yış qına çittä qalsa da, anıñ belän üzençälekle, ğibrätle sıyfatları bar. Sabantuyında alar küzgä taşlandı. Beton yullı hawa mäydanı yanındağı sabantuyı çirämendä milli kiemdäge artistlar, tarixi şäxeslärneñ rol'lären başqaruçılar çığış yasadı.
Sabantuyında rayon xakimiät başlığı Georgiy Kupriyanov aldınğılarğa büläklär tapşırdı. Bäyrämgä şuşı rayonda tuıp-üskän häm xäzer respublikanıñ iminlek Sovetı särkätibe general Vener Sälimov, Eçke eşlär ministrı urınbasarı Yevgeniy Däwlätşin, Tatrespotrebsoyuz oyışması citäkçese Mäxmüt Fättäxov häm başqa zur qunaqlar kilgän ide. Qunaqlarnı çaqırıp toruçı öylär yanında da, Qazan tatarları, keräşen tatarları, rus cırları ber-bersenä ürelep bardı. Minzälä bäyrämeneñ üzençälekläre şundıy - monda milli uyınnar ğına bulmadı. Mäsälän, zur çanğa salınğan sudan qul belän balıq totu, suda yözgändä ayaqqa kiä torğan yözgeç kiep yögerü, rezin arqanğa bäylängän kileş büläk alırğa yögerergä tırışu küzgä taşlandı. Älbättä, at häm avtomobil uzışları, köräş bäyrämneñ üzägendä buldı.
Nindi soñ ul Minzälä, digän sorawğa cawap bik ğibrätle. Awıllarda 15 meñ, şähärdä dä näq 15 meñ keşe yäşi. Läkin şuşı keçkenä Minzälädä danlıqlı professional tatar teatrı, pedagogika, meditsina kolledjları, awıl xucalığı texnikumı häm başqa uqu yortları bar. Minzälä xalqınıñ 20 protsentı, yäğni 3 meñ keşese - student. Minzälälelärneñ 50 protsentı - tatarlar, ä ikençe yartısı - ruslar häm marilar.
Rimzil Wäli


text: Britaniä Parlamentında Blair Britaniä küzläw oyışmaları Äl-Qaidä belän Ğiraq arasındağı bäyläneşlär turında belä dide. Şul uq waqıtta ul bu bäyläneşlärneñ ni däräcädä buluı tögäl mäğlüm tügel dip äytte. Blair 11-nçe sentäbr waqıyğalarına Ğiraqnıñ bäyläneşen kürsätüçe dälillär yuq dide. Blair şulay uq, ägär dä Säddam Xösäyengä küpläp üterü qoralları yasaw mömkinlege birelsä, ul, töbäkkä genä tügel, böten dönyağa qurqınıç tudıraçaq dip äytte. Bügen Ğiraq premyer-ministrı urınbasarı Tariq Aziz Ğiraqnıñ äl-Qaidä belän bäyläneşe yuq dip Bush belän Blairnıñ ğäyepläwlären kire qaqtı.


text:
Aqmulla yubileyına äzerlek tikşerelde
Tatar häm başqort xalıqlarınıñ kürenekle şağire häm mäğrifätçese Miftaxetdin Aqmullanıñ tuuına 175 yıl tulunı tantanalı bilgeläw maqsatında, Başqortstanda oyıştırılğan maxsus komitet üzeneñ çirattağı utırışın ütkärde. Bu yulı anı Başqortstan däwlät pedagogiä universitetında oyıştırdılar. İnde xäbär itelüençä, şuşı yuğarı uqu yortına Miftaxetdin Aqmullanıñ isemen birü turında Başqortstan Xökümäteneñ färmanı bulğan ide. Üktäber ayında Ufada ütäçäk fänni-ğamäli konferensiä barışında pedagogiä universitetına şuşı isemne quşu tuyı da ütäçäk. Bu xaqta universitetnıñ rektorı Rail Äsädullin belderde.
Kiñäşmädä BR Prezidentınıñ «Gumanist şağir häm mäğrifätçe Miftaxetdin Aqmullanıñ tuuına 175 yıl tuluğa äzerlänü turında» dip atalğan färmanı ütäleşe barışı centekle tikşerelde. Kürkäm yubileyğa yaxşılap äzerlänü yünäleşendä eşçe törkem baytaq qına eşlärne başqarğan da inde. Utırışta çığış yasawçılar üzläre cawaplı bulğan çaralarğa äzerlek barışı xaqında xisap tottı.
Bu yubiley uñayınnan baytaq qına mäşäqätlärne Başqortstan däwlät pedagogiä universitetı da üz östenä alaçaq, dip alarnıñ qayberlärenä tuqtalıp ta kittelär. Uqu yortınıñ rektorı Rail Äsädullin äytüençä, biredä Aqmullağa bağışlanğan qayber tantanalar sentäber azağında uq başlanaçaq.
Başqortstan däwlät pedagogiä universitetı rektorı Rail Äsädullin buldı. Miftaxetdin Aqmullanıñ 175 yıllıq yubileyına äzerlekne tikşergän şuşı utırışta äytelüençä, bu tantanalarğa äzerlek tämamlanıp ta kilä inde. Äle şağirneñ tulılandırılğan cıyentıgın çığaru, anıñ surätläre töşerelgän kalendar'lär, plakatlar häm başqa törle basma äsbaplar näşer itü öleşçä tögällängän dä.
Miftaxetdin Aqmullanıñ yubileyın bäyräm itü tantanalarına küp kenä kürşe töbäklärdän, şul isäptän Tatarstannan da qunaqlar çaqırıla.


text: Ğınwar ayında Äflisün inqilabı näticäsendä Ukrainada xakimiätkä kilgän prezident Viktor Yuçenko bügen xökümät belän berlektä üzeneñ 6 aylıq eşçänlegenä näticä yasıy. Utırış yabıq işeklär artında ütä. Prezidentnıñ matbuğat xezmäte xäbär itüençä, utırışta süz yäşäw däräcäsen kütärü, rişwätçelekkä qarşı köräş häm ber million eş urını buldıru turında bara. Şulay uq bügen Ukrainanıñ köntärtibendä azıq-tölekkä bäyälär artuı, iqtisad üseşeneñ sülpänäyü ixtimalı häm yağulıq qıtlığı kebek çişeläse mäsälälär tora.


text:
Qırğızstandağı säyäsi krizis qaya taba bara?
Qırğızstandağı soñgı säyäsi krizis xaqında, amerikalı Üzäk Aziä belgeçe Erik McGlinchey belän söyläştek. Ul George Masondağı Virginia universitetindä xökümät häm säyäsät professorı. Häm anıñ belän Qırğızstanda häm töbäktä bulğan demokratik üzgäreşlär häm täserläre turında äñgemä täqdem itärbez.
Bergä eş itärgä ömet bar dip uylim. Moña oxşaş xäl 2006-nçe yılnıñ közendä dä bulğan ide. Ul çaqta nigezdä kileşülärgä ireşelde dip bula. Premier-ministr Feliks Kulov üz wazifasınnañ kitkännän soñ, parlement Baqievkä kübräk buysına başladı. Qırğıztanda Äskär Aqayev waqıttınnañ uq inde kileşergä köçleräk teläktäşlek bar ide. Baıqev, Aqayevneñ yazmışın qabatlarğa telämi. Minem uylawımça, ul kileşü yağında. Ägär dä uzğan xällärne sez sabaq itep alasız ikän, sez xäzerge krizisqa da berär kileşengän çişeleş tabarğa tieşsez. Qırğızstandağı xäzerge säyäsi krizis nindi tiskäre näticälärgä kiterergä mömkin?
Bulğan waqiğälärgä xalıq küzlegennäñ qarasañ, anıñ iñ zur häm iñ küñelsez yağı demokratiägä ışanıçsızlıq tuu mäs''äläse. Bügen Qırğızstandağı xalıq demokratiä xaqında uylağanda - bulğan xällärne dä küz aldında totsaq, anıñ başında barı tik bilgesezlek, totrıqsızlıq qına uyılıp qala. Bu barı tik säyäsi tormışta ğına tügel, şul uq waqıtta iqtisad ölkäsendä kürenä. Yaña xakimiättäge elitalar alışqan sayın keşelär eşeñ yuğalta, tora bara sistemaga qarşı bötenläy ışanmıy başlıy. Qırğızstanda bulğan qarşı uram cıyınnarın niçek bäyälisez, faydağamı, yäisä zararğamı alar?
Keşelärdä, xakimiät alar qarşında xisap totmıy digän xis bar, çönki andağı üzgäreşlär saylawlar näticäsendä bulmadı. Bar närsä uramda xäl itelde. Şul isäpdän, Qırğızstannıñ kiläçägen bilgelägän keşelär bar xalıq tügel, alar sanı 10 meñ xätta 5 meñ tiräsendä genä. Şulay bulğaçtıñ ışanıçsızlıq tua. Bu inde berençe näticä.
Qırğızstandağı säyäsi üzgäreşlärneñ bütän Urta Aziä illärenä yoğıntısı niçek bulır?
Urta Aziädäğe bar bu xällär quldan ıçqına başlasa, ul töbäkne totırıqsızlıq biläp ala başlıy, dip uylim. Bez monı lälä inqilabı waqıtında yaxşı kürdek. 2005-nçe yılda bulğan bu inqilap, Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimovnıñ köçeñ tagı da arttırdı şikelle, häm ul Ändicanda bulğan fetnäne bik qatı bastırdı. Moña oxşaş demonstratsiä çaralarınıñ täsirlären başqa Urta Aziä illärendä dä kürep bula. Qırğızstanda bulğan xällärdäñ soñ, Taciqstandağı prezident saylawlarına küz salsaq, ul bik iğtibar belän küzätelde. Bu misallarnıñ artuın bez kiläçäktä dä küräçäkbez, çönki Urta Aziä elitaları Qırğızstanda bulğan xällärneñ üz illärendä qabatlanmawın teli. Bu töbäktäge autokrat bulğan xakimiätlärgä naçar yoğıntı bulıp tora.
Qaysıber küzätüçelär, Könbatış Qırğızstandağı demokratik üzgäreşlärne tieşle däräcädä yaqlamıy dip belderä. Sez niçek uylıysız?
2005-neñ mart waqiğäläre aldınnan AQŞnıñ Qırğızstandağı ilçese Steven Young bik açıq söyläşep, üzen konstruktiv itep kürsätte. Läkin soñınnan keşelär, Könbatış analistläre dä şul isäpdäñ, ilçe Youngnıñ Qırğızstan säyäsätenä kübräk tıqşına dip yalğıştı. Yaqlasa da, yaqlamasa da barıber ğayeple bulıp çığa. Reforma eşläre turında söyli başlasañ, sezne il eçendä häm xalıqara arenada däwlät eşenä tıqşına dip uyli başlayaçaqlar, ägär söylämäsän, bik küp keşe yuğarı maqsatlarğa iğtibar birelmi dip ğayepli başlıyaçaq. Amerika xäzerge waqıtta urta yulda, üz köyendä bara. Xakimiättäge elita häm cirle xalıqta, bezneñ eçke eşlärebezgä tıqşına digän uynı qabızmıyça İctimagi üzäklärgä yärdamen däwam itterep kilä. Minemçä, bu bik uk döres tügel. Şulayda, minem uylawımça bu, älege oçraqta iñ tormışçan strategiä.


text:
Çallıda maşina citeşterü arta
Rusiädä iñ ere avtomobil' şirkäte sanalğan KamAZ 2000 nçe yılğa qädär tabış almıyça eşläp kilde. Yäğni maşina satqan aqçalar xezmät xaqı tüläwgä, sotsial' mäsällärne xäl itügä häm başqa yünäleşlärgä sarıf itelep bardı. 2003-2004Hчe yıllarda şirkät berniçä million sum tabışqa eşläde. Ä menä uzğan yıl kompaniäneñ çista kereme 1,4 milliard sum täşkil itkän. Bu xaqta uzğan atna azağında, 2006 nçı yılğa näticälär yasaw buyınça korporotiv kiñäşmädä äytelde. Citeşterelgän avtomobil'lär sanı 43 700 danägä citkän. Azmı bu, küpme? Çağıştırıp qaraw öçen, korporotiv kiñäşmädä äytelgän sannardan beraz çitkäräk kitep, 1988 nçe yılğa küz salıyq. Şuşı yılnı KamAZ 127 000 meñgä yaqın avtomobil' cıydı häm bu anıñ öçen iñ yuğarı kürsätkeç bulıp qala. Şunısı da qızıqlı, ul çaqlarda maşina alırğa kilüçelär atnalar, aylar buyına kunakxanälärdä, Çallıdağı tuğannarında çirat kötälär ide. Kesä tulı aqça belän. Döres, ul yıllarda KamAZ Sovetlar Soyuzınıñ 15 respublikasın, distädän artıq sotsialistik lager' illären üz produktsiäse belän tä'min itep tordı. Ütkän yıllar belän qızıqlı ğına çağıştıru. 1988Hчe yılda, 127Meң KamAZ cıyğanda, berläşmädä 125 meñ çaması keşe eşlägän. Uzğan yıl 43Meң avtomobil'ne cıyuda 51Meң keşeneñ köçe kergän. Bügen biredä näk şul çama eşçe häm xezmätkär eşli.
2007 nçe yılğa KamAZ yuğarıraq maqsat quya: 49200 maşina citeşterü. Şulay da, räsmi bulmağan mäglümätlär buyınça, şirkät citäkçelege bu sannı bäyän itkändä, 50 meñ avtomobil'ne küz uñında tota. Şuşı uñaydan berläşmäneñ general' direktorı Sergey Kogogin bolay dide: tovar külämen arttıru üzmaqsat tügel. Tabış alu belän bergä, bazar mönäsäbätlärenä qädär bulğan äräm-şäräm itü kebek fikerläwne qabergä kümü, üz-üzeñne saqlap qalu turında da süz bara. Anıñ fikerençä, dönya bazarında wäzğıät tamırdan üzgärde: Awropa illärendä häm Amerikadağı avtomobil' sänägendä citeşterü kimi. Bazarlar kön'yak häm könçığış Aziä illärendä eşlängän oçsız maşinalar belän tula. Mondıy şartlarda tağın ber yağılırğa xaqıbız yuq, - di KamAZ şirkäte citäkçese.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Tabiblar elekke Rusiä küzläw ofitserı Aleksandr Litvinenko belän oçraşqan italiäle iminlek kiñäşçese Mari Scaramellanıñ xäle yaxşı, tikşerülär älegä aña nurlanışlı ağulanudan zıyan kilüen kürsätmi dip belderde.
Elegräk Tabiblar Scaramellanıñ tänendä nurnalışlı poloniy 210 ezläre buluı açıqlandı digän ide.
Scaramella London xastaxanäsendä däwalana.
Poloniy 210 belän ağulanğan Litvinenko 23-nçe noyäberdä wafat buldı.
Tabiblar 1-nçe Noyäberdä Londonda Litvinenko belän oçraşqan Scaramellağa eläkkän nurlanışlı matdä küpkä azraq bulğan di.


text:
Rusiä üzendä elektr energiäsenä qıtlıq bulu säbäple kiläse yıldan Azärbäycanğa elektr energiäse cibärüne 80 protsentqa kimetü mömkinlege turında belderde dielä.
Azärbäycannıñ Azerenergo däwlät şirkäte räsmie Rusiäneñ Berläşterelgän Energiä Sisteması şirkätennän şundıy kisätü kilde dide.
Azärbäycan şulay uq kiläse yılda Rusiädän tabiği gaz kilü dä kimergä mömkin di.
Küptän tügel Rusiä Gruziä öçen gaz bäyäsen nıq kütäräçägen beldergännän soñ Azärbaycan Gruziägä kübräk gaz cibärergä wäğdä itkän ide.


text: Xezmätkärzärzeñ ikense däräjäläge ölöşö ildän kithä lä Berläşkän millättär oyoşmahı şämbe Ğiraqta tulı külämdä e şmäkärlegen tergezäsäk. Yañıraq bulğan terakttan huñ xezmätkärzärze ewaquatsiälarğa boyoroq birelgäyne. Huñğı mäglümättär buyınsa, Berläşkän Millättär oyşmahı wäkillege urınlaşqan bina şartlağanda 23 keşe häläk bulğan. Terakttıñ nisegeräk eşläneüen Ğiraq politsiähı menän bergä Quşma Ştattarzıñ federäl tikşereneüzär byurohı la alıp bara. Ğiraqtağı xälde bögön BMO general sekretarı Kofi Annan, Quşma Ştattar däwlät sekretarı Colin Powell häm Britaniänıñ sit il eştäre ministrı Jack Straw New Yorktağı osraşıuza tikşeräsäk.


text:
Könyaq Ossetiädä referendum uzdı
Gruziäneñ Könyaq Ossetiä respublikasında yäkşämbe könne bäysezlek turında referendum häm prezident saylawları ütä. Tawış birergä kilüçelärneñ küpçelege – bäysezlekne yaqlar häm prezident itep xäzerge citäkçe Eduard Kokoity''nı saylar dip farazlana. Xalıqara cämäğätçelek aldan uq, referendum näticälären tanımayaçağın belderde, ämma Könyaq Ossetiä citäkçelege, tanılu häm axırğı çiktä Rusiägä quşılu ömeten özmi.
Başqala Tsxinvalida tawış birep çıqqannan soñ prezident Kokoity, Könyaq Ossetiä, bäysezlekkä tınıç yullar belän ireşäçäk, dip belderde:
"Bez barı tik 1992nçe yılda uzğan referendum näticälären isbatlıybız. Bez – üzebezne döres yulda dip sanıybız. Biredä xalıqara küzätüçelär, xalıqara jurnalistlar küp, alar Könyaq Ossetiä xalqı öçen bäysezlekneñ ni qadär qaderle buluın dönyağa citkersen."
Rusiäneñ Kavkaz tawlarındağı çik buyında urnaşqan bu respublika 1992nçe yılda Gruziä belän qısqa ämma qanlı suğıştan soñ bäysezlek iğlan itte. Ul waqıtta yözlägän keşe häläk buldı, distälägän meñ keşe yortların taşlap kitergä mäcbür buldı.
Tsxinvalida referendumğa kilüçelär – Gruziädän ayırılunı yaqlıy. Başqalada yäşäwçe Nodar Koçiev, bäysezlek ul – yäşäp qalu, dip belderde:
"Bäysezlek – Könyaq Ossetiä öçen yäşäp qalu. Başta bäysezlek, annarı – Rusiägä quşıluı."
Rusiä belän yaqınlıq biredä adım sayın sizelä. Xalıqnıñ küpçelege Rusiä pasportlarına iä, alış-bireştä Rusiä aqçası, rubl qullanıla. Könyaq Ossetiäneñ aqlı-qızıllı-sarı bayrağı yanında Rusiäneke dä elenep tora. Ämma böten keşe ber törle uylıy digän süz tügel. Respublika Gruziä başqalası Tbilisidan 100 genä çaqrım yıraqlıqta urnaşqan. Awıllarda küpçelege gruzinnar yäşi. Häm alar bügen üz tawış birülären oyıştırdı.
Tsxinvali rayonı Eredvi awılında urnaşqan Alternativ saylaw komissiäse räise Uruzmag Karkusov süzlärenä qarağanda, "Kokoity''ğa buysınmağan rayonnarda köndäş citäkçe saylawlarına kilüçelär sanı – kötelgännän dä yuğarıraq", dip belderde. Tawış birüdä 60%qa yaqın keşe qatnaşqan. Könyaq Ossetiädä yäkşämbe könne uzğan bäysezlek turında referendum häm 2 prezident saylawlarınıñ näticäse – düşämbe könne bilgele bulaçaq.
Alsu Qormaş


text:
Dөnya xristiannarınıŋ küp өleşe bügen Raştua bәyәrmen bilgelәp ütә. Rim papası Ioan Pavel Ikençe Vatikanda bәyrәmçә ğıbәdәt qılunı alıp bardı. Ul din totuçılarnı tatu, berberseneŋ xәlenә kerep, tüzem bulıp yәşәrğә çaqırdı.
Bügen kөndez rim-katolik çirkәweneŋ başlığı din totuçılarğa ğәdәttәgeçә "Erbu et orbi" , yәğni qalağa hәm dөnyağa diğәn süzlәr belәn mөrәcәğәt itte. Üzeneŋ çığışında ul sulay uk, Yaqın Kөnçığıştağı wәzğıәt torğan sayın şomlana, Izge cirdә mәğnәsez kөç qullanu bara, Ğıraq tirәsendәge krizis kөnnәn-kөn tirәnәyә bara, diğәn fiekerlәr әytte. Rim papası Ğıraq belәn suğışnı buldırmasqa çaqırdı. Rim-katolik çirkәwe başlığınıŋ bәyrәm mөrәcәğәte turı efirda 50 ildә tapşırıldı.
Bәyetlәhemdә - Raştua çirkәwendә dә katolik xristiannar tantanalı rәweştә ğıybәdәt qıldı. Fәlәstin avtonimiәse başlığı Yasir Arafatnı Izrail xakimiәtlәre inde ikençe yıl rәttәn Bәyetlәhemğә kertmәde. Şәhәr ğәskәrlәr belәn çolğap alınğan.


text:
"Yewropanıñ soñğı diktatorı" – Lukaşenkanıñ yalğız tormışı
Moñarçı gel Rusiägä qarap torğan Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenkanıñ Mäskäw belän araları suınğannan soñ, xäzer ul nişlär, "Yewropanıñ soñğı diktatorı" dip yörtelgän citäkçe yözen Yewropağa taba borırğa mäcbür bulmasmı?
"Mindä, ul üzeneñ ütkänennän oyala, zamança kürenergä teli, ämmä xatını belän kürsälär, qayan çıqqanın belerlär dip qurqa, digän xis qaldı" di David Wallachinsky.
Yazuçı fikerençä, xäzer Lukaşenkanıñ xäle möşkel. Moña qädär ul gel Mäskäwgä qarap yäşäsä, soñğı neft häm gaz bäxäse arqasında Mäskäw belän aralar sundı, ä Yewropa anı diktator dip sanıy.
"Lukaşenka awır xäldä, çönki Yewropa anıñ keşe xoquqların bozuına küz yomırğa, Yewropa üzägendä andıy baş bäläse telämi, alar qaraşınça, diktator zamanası inde ütte" di David Wallachinsky.
Nindi xäldä qalğanın Lukaşenka üze dä añlıy kebek. Sişämbedä ul, siräk küreneş, Könbatış agentlığına zur äñgämä birep, Yewropa belän elemtä qoru ixtimalın da telgä aldı:
"Rusiä belän krizis näticäsendä Yewropa Belarusqa iğtibar itte, häm ansız energiä iminlegen täemin itep bulmağanın añladı. Belarusnıñ möstäqil, bäysez bulırğa teläwe alar öçen yañalıq buldı" di Aleksandr Lukaşenka.
Mäskäw belän araları bozılğan, Yewropa da anı qabul itmäsä, yazuçı Wallachinsky fikerençä, Lukaşenkanıñ ber genä yulı qala – başqa diktatorlarğa iärergä:
"Yewropa belän dä, Rusiä belän dä problemnar bar ikän, ul başqa diktatorlar kebek – Qıtay, İran, Paqstan, Afrika illärenä borılaçaq" di David Wallachinsky.
2006 yıl saylawları waqıtında oppozitsiä köçläre meñlägän keşe qatnaşında demontartsiälär ütkärep, Lukaşenka utırğan qänäfine beraz qaqşattı kebek, läkin soñraq bu xäräkät sürelde, xäzer Lukaşenka urınında yänä nıqlı utıra:
"Aldağı 4 yılda xalqıma wäğdä itkänemne ütärgä nasıyp itsen, döresen äytkändä, ägär monı eşläsäm, häm dä sälämätlegem bulsa, min säyäsi köräştän kitergä cıyınmıym" di Aleksandr Lukaşenka.
Belarus prezidentınıñ bu belderüe, älbättä, berkemne dä şaq qatırmadı.
Ali Ğilmi


text:
Başqortostandağı saylaular ğadel dä, demokratik tä bulmayaçaq
Gazetanıñ yazuınça, saylaularğa berniçä kön vaqıt qalğanda ğına, Başqortostan qaynıy. Raximovnıñ töp köndäşläre Ralif Safin belän Sergey Veremeyenkonı terkäv mäsäläsendä zur skandallar kilep çıqtı. Bu Başqortostan belän Russiä Üzäk Saylau komissiäläre arasında bäxäskä dä säbäp buldı. Tambov Rayon mäxkämäse petroximiä industriäsen xosusiläşterüne dä köçtän çığardı. Läkin, Kreml, Raximov oppenentların yaqlap, turıdan-turı konfrontatsiägä kermäde. Ul ğına da tügel, Eçke Eşlär ministere Grızlov Ufadağı konferensiädä Berdäm Rusisäneñ Başqortostan bülekçäsen citäklägän Raximovnı yaqlap çıqtı. Kreml Başqortostanda närsägä ireşmäkçe? Ni öçen Başqortostan şulay iğtibarnı üzenä cälep itte? Parlament häm prezident saylaularında näräsä bulaçaq? Başqortostan prezidentı cirle citäkçelär arasında iñ täsirlese häm yıllardan birle Kremlgä qarşı çığıp kilä. Läkin, ul ber ük vaqıtta Berdäm Russiä yuğarı şurası ağzası häm Başqortostan iñ zur töbäklärneñ berse. Xakimiät Partiäse Duma saylaularında ber milion çaması tauış alır dip kötä ala. Bu Raximovtan bäyle. Annan başqa anda xossiläşterelmägän zur ğına obyektlar bar. Mäsälän petroximiä kompleksınıñ bäyäse 2-3 miliard dollar dip xisaplana. Russiä Üzäk Saylau Komissiäse Başqortostan saylaularında bitaraf pozitsiädä tordı. Läkin, ber ük vaqıtta Qalmıykiädäge saylaular Kreml pozitsiäseneñ Üzäk Saylau Komissiäsenekenä här vaqıt täñgäl kilmäven dä kürsätte. Başqortostanda xakimiät öçen köräş etnik kompozitsiädän dä bäyle. Başqortlar xalıq sanı yağınna ruslar häm tatarlardan qala öçençe urında tora. Läkin, politik elitanı başqortlar täşkil itä. Öç töp xalıqnı väkillek itkän öç kandidat arasındağı köräş soñğı çiktä millätara kierenkelekne üsterügä kiterä ala. Kremlneñ radikal çara kürmiçä, totnaqlıq kürsätüendä etnik konflik çığu qurqınıñı da bälkim rol uynıydır. Läkin, Putin üz pozitsiäsen tağı da küberäk nığıtqanan soñ, Raximovqa urın qalmayaçaq. İke köçle administrativ apparat arasındağı köräştä , älbättä, Kreml ciñep çığaçaq. Kreml älegä Raximovnı çitlärü urnına anı zäğifländerü taktikasın alıp bara kebek kürenä. Bu soñğı çiktä anı Kreml telägän şartlarda añlaşuğa etäräçäk. Başqortostandağı prezident saylaularında kandidatlarnıñ berse dä zur ciñügä ireşä almas kebek. Xalıq fikeren beleşülär Raximovnıñ berençe turda 50 protsent tauış alalmayaçağın kürsätä. Ä inde eş ikençe turğa qalğan xäldä, Kremlgä Berdäm Russiägä tauışnıñ birelüe öçen Raximovnıñ yardäme kiräk bulmas. Dimäk anı yaqlaunıñ da kiräge qalmas. Annan başqa Raximov opponentalarınıñ berläşep ber kandidatqa tauış birüläre ixtimal. Şul säbäple Raximov nindi genä bäyägä bulmasın berençe turda ciñep çığarğa tieş. Kreml Berdäm Rusisägä ber milion tauış alır öçen küz yomarğa riza bulaçaq kebek. Läkin, saylaulardan soñ, saylaular vaqıtındağı xärämläşülär Raximov östendä elenep toran Damokl qılıçına äylänä ala häm bu anıñ elekke bäysezlegen häm köçle pozitsiäsen yañadan yaulanuına yul quymaçaq.
Färit İdelle, Praga


text:
Näq 8 yıl elek Yeltsin Putinnı "waris" dip atağan ide. "Bilgeläw" öräge äle dä isän
Näq 8 yıl elek, 1999 yılnıñ 9 awgustında Rusiäneñ xasta prezidentı Boris Yeltsin xalıqqa üzeneñ warisın – Vladimir Putinnı täqdim itkän ide. Rusiädä ul çaqta xökem sörgän bilgesezlek, başbaştaqlıq sürätendä Putin tiz arada "millätneñ atasına" äwerelde. Şuşı tarix Kremldä kiläse yılda kötelgän xakimiät alışınuğa berär törle sabaq bula alamı?
Şuşı wazğiättä Yeltsin, ber yıl eçendä inde 3nçe tapqır xökümät citäkçesen alıştıra. Sergey Stepaşin urınına moñarçı bik tanılmağan, ul çaqtağı FSB başlığı Vladimir Putin bilgelänä. Minem prezident bulırğa niätem yuq ide, läkin bez, xärbi keşelär bularaq, prezident qararın ütärgä tieş, dide ul.
1999nıñ Awgustında Rusiädä iñ popular säyäsmän – korrupsiäneñ tamırın qorıtırğa wäğdä itkän elekke küzläw ostası ide. Läkin anıñ iseme Putin tügel - Yevgeni Primakov ide. Mäskäw merı Yuri Lujkov, Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev belän Watanım-Böten Rusiä firqäsen tözegän säyäsätçeneñ prezidnet bulu öçen här närsäse bar ide kebek.
Ä menä Yeltisnnıñ abruyı şul qädär tübän ki, ul bilgelägän keşe öçen, anıñ bu bilgeläwe – faydağa tügel, kiresençä, zıyanğa ğına ide, di Mäskäwdäge säyäsät belgeçe Vladimir Pribılovski.
Läkin tarix tägärmäçe başqa yuldan kitte. Çeçen komandirı Şamil Basaev kürşe Dağıstanğa basıp kerde. Mäskäw häm başqa şähärlärdä bulğan toraq bina şartlawlarında 300-läp keşeneñ ğömere özelde. Bu şartlawlar artında çeçennar tora dip iğlan itelde.
Xökümät citäkçese wazıyfasın başqaruçı Vladimir Putin, "terrorçılarnı här urında, xättä bädräftä mançu" turında qanatlı süzlären äytte.
Rusiä ğäskärläre Çeçnägä basıp kerde. Putinnıñ abruyı çüprädä şikelle qabardı. 2000neñ Martında ul prezident bulıp saylandı.
Qayber küzätüçelär bu faciğäle waqiğalar oçraqlı bulmağan digän qaraşta. Başqaları, Putinnıñ abruyı bolay da yuğarı ide, aña östämä çüprä kiräk tä tügel ide, di. Niçek kenä bulmasın, şiklär qaldı:
"Bu qotıçqıç xäl buldı, çönki härkemneñ aqılına xakimiätkä şundıy yul belän dä kilep bula digän fiker kerep qaldı. Kiläçäktä, 2008 saylawlarında da, ul qädäre bulmasa da, provakatsiälär bulmas dip äytep bulmıy" di "Qarañğı tañ: Rusiäneñ cinäyätçel däwlät bularaq üsüe" digän kitap avtorı David Satter.
Soñğı fiker beleşülärgä qarağanda, saylawçılarnıñ 40%-tı kiläse yıl saylawlarında Putin törtep kürsätkän namzätkä tawış birergä äzer. Ul namzät kem genä bulmasın.
Ämmä säyäsät belgeçe Vladimir Pribılovski süzlärençä, ul namzätlärneñ barısınıñ da ber zur problemı bar – alar ber-bersennän qurqa, Putinnıñ tirä-yağı alarnıñ bersenä dä tulısınça ışanıp betmi. Bu problem sistemanıñ nigezenä salınğan häm anıñ tamırları 1999-nçı birle kilä.
ali ğilmi


text:
Başqortostanda haylau uçastkaları oyoştorou tamamlandı
Räsäyźä, şul uq waqıtta Başqortostanda la, 2-se dekabrźä eşläyäsäk haylau uçastkaların oyoştorou tamamlandı. Respublikala ular hanı iñ kübe – bötähe 3 meñ 546 haylau uçastqahı eşläyäsäk. Bıl tauış bireüselär uñaylığınan sığıp başqarılğan. Žuñğı mäğlümättär buyınsa respubliqala 2 million 800 meñdän aşıu keşe tauış bireü xoquğına eyä. Möhim qampaniyağa äźerlekteñ ikense etabı – haylau qomissiyaları ağzaların bildäläü - 8-se noyabrgä tiklem tamamlanırğa teyeş. Ä bına başqa urındarźa haylau mömkinlegen birgän tanıtmalarźı bıl aźnanan uq alırğa mömkin. Bınday tanıtmalar 17-se oktyabrźan birelä başlay.


text:
Qazanda Şalyapin isemendäge xalıqara opera festivale bara
Qazanda Şalyapin isemendäge xalıqara opera festivale bara
8 fevral'dä Ğaliäskär Kamal teatrında Tatarstannıñ xalıq artistı İrek Bahmanovnıñ icat kiçäse ütäçäk. Şuşı könne tamaşaçılar tanılğan artist qatnaşlığında «Qılıy Kiram baldağı» digän benefis spektaklen qarıy alaçaq. Ä menä 11 fevral' könne şul uq Kamal teatrında Başqortostanda yäşäwçe häm icat itüçe kürenekle şağir, şaqtıy qıyu şiğırlär yazuçı, üz telenä häm millätenä xıyänät itmägän Marat Kärimovnıñ icat kiçäse bulaçaq. Bu ädäbi-muzıkal' kiçädä Başqortostannıñ häm Tatarstannıñ kürenekle sänğät eşlekleläre qatnaşaçaq. Talantlı şağirne täbriklärgä kilüçelär arasında Näzifä Qadırova, Fänäwi Sälixov, Röstäm Zakirov, Rezeda Şäräfievalar da bulır dip kötelä.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text:
Sember tatarı da ürçergä tieş, tik anıñ da üz mänfägatläre bar!
Räsäy kiñleklärendä xalıq sanınıñ haman kimi baruı küplärne xäwefländerä. İlbaşı Putinnıñ ikençe, öçençe balalar tabunı aqçalata därtländerülärenä Däwlät Dumasınıñ balasız ğailälärne, buydaqlarnı östälmä salım belän ürçergä mäcbür itü alımnarı turında işetäbez, televizor aşa bäxäslär qarıybız.
Boları – matdi yaqtan “därtländerülär”. Sember ölkäse başlığı Sergey Morozov isä ruxi yaqqa basım yasarğa tırışa. Anıñ qararı nigezendä ölkä buyınça “Rusiä könendä patriot tudır!” dip atalğan aksiyägä start birelde. Şundıy uq çara bıltır da uzdırılğan ide. Näticäläre dä yuq tügel. Ölkä xakimiäteneñ Matbuğat üzäge xäbär itüençä, bıyıl iyünneñ 12 sendä, yäğni Rusiä könendä, 28 sabıy dönyağa awız salğan häm anıñ aldındağı 5 köndä 127 näni tuğan. Çarada “ciñüçelär” dip tabılğannar ölkä xakimiäteneñ qimmätle büläklärenä layıq buldılar. Alar arasında millättäşlärebez dä baytaq.
Bügen isä ölkädäge ğailälärneñ 60 protsentı ber genä bala belän qänäğätlänep yäşi. Här 100 ğailäneñ 6cы ğına – 3 häm annan da kübräk bala tärbiäli. Ölkä başlığı belderüençä, mondıy xäl töbägebez häm ğomumän ilebezneñ kiläçägenä qurqınıç tudıra. Şunlıqtan demografik xälne uñay yaqqa üzgärtü – Ölkä Xökümäte eşçänlegeneñ östenlekkä iä yünäleşe dip iğlan itelde. Älege aksiyäneñ töp maqsatı ğailä institutın nığıtu, aña bulışlıq kürsätü, kiñ cämäğätçelekneñ iğtibarın demografiä mäsäläsenä cälep itü, analar häm balalarnıñ däräcäsen kütärüdän ğibärät, dip belderde ölkä başlığı.
Mondıy maqsatnıñ tormışqa aşuına İdelbuyı töbäkläreneñ Möselman yäşläre qorıltayı da üz öleşen kerter, dip isäplänä. Ul sentäber ayına bilgelängän ide – noyäbergä kiçekterelde. Säbäben Ramazan ayı başlanu belän añlattılar: elegräk aña iğtibar itmägännär, küräseñ. Şuşı arada Qorıltaynı oyıştıru Komitetı da bäyän itelde. Anda yäşlär häm millätlär eşläre buyınça da wazifaları bulğan 5 räsmi türä, möftilärebez Fatıyx xäzrät Aliullov, Säwbän xäzrät Söläymanov, Yäşlär oyışması räise Rinat Sadıykov, Avtonomiä räise Ramis Safin, “Ömet” gäzite redaktorı İsxaq Xälimev, şulay uq azerbaycan häm qazax cämäğätçelege wäkilläre Şaqir Goyuşev belän Asqar Latıypov kertelgännär. Qararnıñ ütäleşe gubernatornıñ yärdämçese Tat'yana Sergeevağa yöklängän.
Aldağı qorıltaynıñ tatar-möselman öçen nindi uñay yaqları bulır – kiläçäk kürsäter. Älegä isä ällä ni quanırlıq süzlär işetelmi. Tatar cämäğätçelege “Çişmä” isemle televizion tapşırunı qaytaru yağınnan baytaq tırışlıqlar kürsätep kilä. Sentäber başında “Reporter” telekanalı aksionerlarınıñ çirattağı cıyılışı bulğan ide. Anda kompaniäneñ yaña general' direktorı bulıp ere biznesmen, gubernator kiñäşçese Niqolay Doronin saylandı. Yaña citäkçe ömetlänerlek süzlär dä ıçqındırdı ul waqıtta: “Tatar häm çuaş cämäğätçelege milli tellärdäge tapşırularnı ütenep sorıy. Minemçä, alarnı “Reporter” kanalında başlap cibärü mömkin. Tik moña ireşü öçen berqädär waqıt kiräk bulır”. Yaña yılğa qädär bu mäs'älä uñay çişeleş tabar, digän ömet tä tudırğan ide Doronin äfände. Läkin mäs'älä ikençeräk tora ikän. Ölkä başlığı uzğan atna axırında Rusiä yazuçıları berlegeneñ Ul'yan bülekçäse wäkilläre belän kiñäşmä uzdırdı. Anda ölkäneñ tatarça qaläm tibrätüçeläre oyışması citäkçese Tatarstan yazuçıları berlege äğzası Lena Sadıykova-İdelbikä dä qatnaştı. Anıñ “Çişmä”gä qağılışlı sorawına, Sergey İvanoviç: “Anıñ yazmışın Mäskäw genä xäl itä ala”, - dip belderde. Şulaydır inde: böten aqça Mäskäw qulında bit. Ä anıñ total' urıslaştıru säyäsäte barçabıznıñ da küz aldında.
Älege kiñäşmägä qaytsaq, Lena xanım anda başqa mäs'älälär dä kütärde: “Ömet” gäzitendä ädäbi säxifälärne çiklämäw, cirle tatar yazuçılarınıñ cıyıntıqların byudjet xisabına bastıru, Dimitrovgrad şähärendä yäşäwçe qaharman şäxes Gakıyl' Sägıyrevkä “Ul'yan ölkäseneñ Maqtawlı grajdanı” isemen birü... Ölkä başlığı isä yomğaq çığışında “Kitaplar çığaru öçen byudjet aqçasın xäzer maxsus komissiä bülep birä”, digän cawap belän çiklände. Griboedovnıñ Çatskie süzläre küñelgä kilä: “A sud'i kto?”. Bu komissiäne kemnär tözegän, häm nik anda ber genä tatar yazuçısı da yuq?
Bu cähättän, küp ömetlärgä säbäp bulğan İctimaği palatada ber genä tatar keşese bulmawı da ğäcäpländerä. Çuaşlardan bar – çuaş avtonomiäse räise Vladimir İl'iç Svaev eşläyäçäk anda. Alar yaqınraqtır şul – waqıtında çuqınıp ölgergännär bit çuaş kürşelärebez. Häm alar tarixta doşman rolen başqarırğa da täğäyenlänmägännär. Bez isä änä Kulikovqa qırında ciñelgän xalıqlarnıñ warisları ikän bit. Bu “suğışnıñ” üzeneñ ük äkiät kenä ikäne mäğlüm bulsa da. Biçara şovinizm, niçek kenä tırışmasın, anıñ arxeologları şul cirdä suğış bulğanın isbat itä almıylar bit. Suğış bulğan bulsa, içmasa, andağı küp sanlı qorbannarnıñ söyäkläre yäki qoral qaldıqları tabılırğa tieş, läbasa! Tabalmıylar, biçaralar...
Ä tatar, şulay da, ürçergä tieş. Döres, ürçü mäsäläsendä üzebezneñ teläk tä xakimiätneke belän täñgäl kilä. Niçek tä saqlanıp qalırğa tieş bit inde tatar da. Tik eş atı sıyfatında ğına tügel. Älegä şundıy qaraş xökem sörä kebek. Ber ğibrätle misal. Tatarstannıñ qırıy kürşe Norlat rayonı gektarınnan 35 sentner aşlıq cıyğan, dip işetäbez. Ä Ul'yan ölkäse buyınça 19 sentner ğına. Çığarma da bar. Äytik, Ul'yan rayonı Birüç awılı revolyutsiägä qädär tatar alpawıtı Abuşaev bilämäse bulğan. Şuşı awılda “Abuşaev” isemle xucalıq tatar balası Rafis Aynetdinov citäkçelegendä gektarınnan 34 sentner aşlıq cıyuğa ireşkän. Ölkä buyınça urtaça uñışnıñ 19 sentnerğa citüenä bu da zur etärgeç. Äle bu 19 sentnernı sanağanda eşkärtelgän cirlär genä iskä alına - ölkä cireneñ buş yatqan 50 protsentı yuq ta sıman.
Tatarnıñ üz könen üze kürergä tırışlığına tağın ber misal. Pavlov rayonınıñ Morat häm Tatar Şmalağı awıllarında söt eşkärtü häm kirpiç citeşterü buyınça mini-zavodlar safqa basaçaq.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Programmabıznıñ xatın qızlarğa ayrılğan bu öleşendä bez sezgä 10yıldan artıq xalıq ara säxnädä iqtibar cälep itkän xatın qızlarğa qağılışlı säyäsi, sotsial mäsälälär, xaq ,xoquqlar , ğomumän cineştäşlär belän bäyläneşle waqıyğälär turında söyläp kiläbez. 21nçe ğasırda xatın qıznıñ qayber ölkälärdä ireşkän zur uñışlarğa qaramastan, ni qızğanıç ki ul äle dä qayber illärdä ber xoququ da bulmağan qaranğı ğasırlardağı kebek alına ,satıla, faxişälekkä mäcbür itelä, yä dä öylärendä qıynala ezärleklänä.BMOsı xatın qıznıñ öydä köç qullanuğa duçar bulmawı öçen yıllardan birle tırışlıq alıp bara. Fx xatın qıznıñ öydä ezärleklänü mäsäläse Russiä töbäklärendä niçek mikän digän sorau belän xabärçelärebäzgä möräcäğät itte. Bugen Peterburdağı xällär turında
Bez tatarlar xatın qız turında söylägändä anıñ maturlığı , fidaqärlege turında medxiälär cırlarğa, xatın qızlar bäyrämendä çäçäk bäylämnäre , büläklär birüne genä istä totarğa telibez. İsrek yäki aynıq ire tarafınnan qıynalğan , eşlägän aqçası qulınnan tartıp alınğan xatın qızlar turında söyläw küñelsez älbättä, bik küplär bälkim dä kiräksez tema, ,bu här kemneñ şäxsi eşe dip näk Russiä xalqı mentalitetında cawap biräçäklär. Çönki russiedä xalıqnıñ äle dä 43%irneñ xatınıñ qıynauına şäxsi eş dip qarıy,.Russiädä ütkärelgän fiker beleşüdä fikre soralğannarnıñ öçtän ber öleşe qıynalğan(yäğni qorbanğa )ni öçen qıynaluı turında uylarğa kiñäş itkännär. Öydä köç qullanu cinayät tügel ä şäxsi mäsälä digän mönäsäbät Russineñ 1999nçe yılda BMOnıñ xatın qızğa diskriminatsiäne beterü agentlığına birgän xisabında da äytelgän ide. Ämma
Russiä öydä xatın qızğa qarşı köç qullanunı inde inqär itä almas xälgä kilde..Ütkän yılda ul BMOğa täqdim itkän xisabında yılına 14meñ xatın qıznıñ öydäge köç qullanu qorbanı buluın tanıdı . Amnesty İnternational problemağa qarşı köräşü öçen berdänber çara cämäğätçelekneñ bu turıdağı mäğlümäten arttıru dip äytä. Russiä mätbuğatında yaz aylarında öydäge köç qullanunı şäxsi eş dip sanaunı xökem itkän küp kenä yazmalar kön kürde, Russiäneñ bu problema belän köräşü öçen kürgän çaralarınıñ könbatıştan nıq artta buluı qabat qabat äytelde. Xökümättän bäysez oyışmalar bu ölkädä tırışlıq alıp bara. Ämma Russiädä öydäge köç qullanunı cinayät dip sanağan qanun yuq. Yuğarıda äytelgäneçä Azatlıq Radiosı bu mäsäläne üzeneñ törle töbäklärdäge xabärçeläre aşa öyränep , sez xörmätle tıñlauçılarıbzğa işetterergä buldı. Bugen bez sezgä San peterburdağı xällär turında söylärgä buldıq. Russiädä berençe bulıp 1996nçe yılda Peterburda ezärleklängän xatın qızlar öçen krizis üzäge eşli başladı. Peterburdağı xabärçebez Fäizräxmän Qamalovnı-ñ üzäk citäkçese Marina Anatolivna belän ütkärgän ängämäne sezneñ iqtibarğa täğdim itäbez.
Çit illärneñ törle fondları tarafınnan finansiälängän 1998-nçe yılda terkälgän Aleksandra Krizis Üzägendä küptän tügel genä Britaniä şäxzadäse Charles bulıp kitte. xaberçebez Fäyzräxmän Qamalov üzäkneñ yuridik bülege başlığı Elena Nikolayevnağa bu turıda qayber soraular birde. (audio)
San Peterburda eşläp kilgän Aqqalfaq xatın qızlar oyışmasınıñ citäkçese Rosa Guççina millättäşlärebez belän yaqın elemtädä tora, alarğa yardäm kürsätep kilä. Fäyzräxmän aña qayber soraular birde (audio)
Yaña tikşerülär,öydäge köç qullanuda yuğaltuçınıñ xatın buluın kürsätsä dä, ir atnıñ da yaralanğan cärähätlängän, öydän quulğan xällär buluın kürsätä.Peterburda yäşäwçe ber xanım üzen ber dä qıynatırğa cıyınmıy. (audio)
Kiläse tapşıruda Russiäneñ başqa ber töbägendäge xällärgä tuqtalırbız.
färidä xämid, praga


text:
Taliban wäkile Reuters xäbär agenlığına raketa häm aftomatlar belän höcüm itü näticäsendä ber rumın soldatı üterelde, häm ber soldat yaralandı dide.
Kandahar hawa alanındağı Äfğän köçläre başlığı general Säit Möxämmät äytüençä, kiçä Rumın soldatları 5 xärbi maşina belän Paqstan çigendäge Şpin Boldaq şähärennän Kandahar hawa alanındağı xärbi bazağa qaytqanda Tur Kotal yanında tuqtatılğan.
Möxämmät äytüençä, xärbi kiemdäge ber keşe rumın qärwanına ut açqan. Ut açqan keşe ber üze genä bulğan häm rumın soldatları anı ütergän.
Rumın xärbiläre Äfğänstanda AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä köçläreneñ ber öleşe bularaq xezmät itä.
Bügen tönyaqtağı Mazari Şärif şähärendä ber meñläp student demonstratsiägä çıqtı. Alar Äfğänstan konstitutsiäse ölgesenä rizasızlıq belderde. Alar fikerençä, bu konstitutsiä milli azçılıqlarnı diskriminatsiäli.


text: Mäskäw -- Rusiä prezidentı Vladimir Putin süzlärençä, Dumanıñ ğäyre-räsmi oyışmalar östennän kontrolne köçäytü tırışlığı watandaşlar cämğiätenä zıyan kitermiäçäk. Bu turıda ul Duma citäkçeläre belän söyläşergä wäğdä itte. Berük waqıtta, çit ildän säyäsi xäräkätkä kilgän aqçalar, küzätelep barılırğa tieş, dide ul. Kiçä Rusiä Duması bu turıda qanun ölgesen berençe uqılışta qabul itte. Xoquq yaqlawçılar, bu qanun qabul itelsä, küp kenä xoquq yaqlaw, xäyriä oyışmaları yabılırğa mäcbür bulaçaq dip kisätä.


text:
Volğa menän Ural arahında - Başqortostanda
Respublika prezidentı ,,Räsäy,, teleradiokompaniyahı general direktorı urınbaśarı-töbäk departamentı etäksehe Petr Zemtsov menän eşlekle osraşıu ütkärźe. Ul Başqortostanğa ,,Volğa menän Ural arahında,, radiojurnalında qatnaşıusılarźıñ käñäşmähenä kilgän. Osraşıuźa däülät vlası orğandarı häm kiñ mäğlümät saralarınıñ federal häm respublika kimälendä xeźmättäşlek mäsäläläre tikşerelde. Höyläşeü barışında bildäläneüensä, elektron kiñ mäğlümät saraları, atap äytkändä, televidenie häm radionıñ yämğiättä ähämiäte arta bara. Respublika prezidentı grajdanlıq yämğiäten buldırıuźa kiñ mäğlümät saralarınıñ möhimlegen bildäläp ütte. Petr Zemtsov äyteüensä, ,, Volğa menän Ural arahında,, radiojurnalında qatnaşıusılarźıñ bıl käñäşmähe Bötä Räsäy teleradiokompaniyahı sostavına ingän töbäk radiostatsiyalarınıñ ĞM yışlıqtarına küseüenä, ,,Räsäy radiohı,, kanalında tapşırıuźarźı arttırıuğa häm radiojurnaldıñ 50 yıllıq yubileyına äźerlekkä arnala. Başqortostan Prezidentı menän osraşıuźan huñ Petr Zemtsov ,,Volğa menän Ural arahında,, radiojurnalı käñäşmähendä sığış yahanı. Başqortostan däülät teleradioqompaniyahında uźğan käñäşmälä Başqortostan, Tatarstan, Sıuaşstan, Mariy El, Udmurtiya, Mordoviya, Komi Respublikaları häm Irımbur ölkäheneñ däülät teleradiokompaniyaları wäkildäre qatnaştı. ,,Volğa menän Ural arahında,, radiojurnalı 1958–se yıldıñ iyun ayında efir sıqqan. Oşo waqıttarźan alıp Tatarstan, Başqortostan, Sıuaşstan, Mariy El, Udmurtiya, Mordoviya häm Komi Respubliqalarınıñ ijtimaği–säyäsi tormoşon sağıldırğan radiojurnaldı tıñlausılar kötöp ala. Jurnal awtorźarınıñ fekerensä, här yäkşämbe berźäm mäğlümät dairähendä osraşıu kürşe töbäktärźe tağı la yaqınayta. Käñäşmälä Räsäy radiohı qanalınıñ üśeş mömkinlektärenä bäyle mäsälälär tikşerelde. Töbäk–ara proekttıñ kontseptsiyahın yañırtıu, radiojurnaldıñ yartı bıuatlıq yubileyına äźerlek mäsäläläre lä qaraldı. Yubiley yılında proekt avtorźarı Qazanda osraşırğa kileşte.
Rämzit Äbüläev, Öfö


text:
Luara – milli teatrniñ yoldizi
Luara -Zöxrä Şakircan qızı möğallimnär ğailäsendä tuğan. Tatarstannıñ Ätnä rayonı Külle Kimi awılında üsep, uquda da, üzeşçän sänğät eşlärendä dä bik sälätle bula. Tanılğan şağir Sibğat Xäkim tuğan bu awıl Luara Şakircanovanıñ ğailäse belän dä bik ğorur. Kiçädä qatnaşqan apası Lena Şağircan tatar şağirläreneñ iñ asıllarınnan diärgä bula. Ütkän comğada Külle Kimi awılında Luara xanımnıñ icadi tormışına bağışlap kiçä oyıştırğannar ide.
Qamal teatrında Luara Şakircan teatr muzeen citäkli. Yäşli tatar teatrı belän cenlängän Luara xanımnıñ muzeyda, teatrda ütkärgän kiçäläre zatlı milli sänğät ürnäkläre bulıp sanala. Ul bik osta itep ssenariylar yaza torğan keşe häm şul uq waqıtta kiçälärne dä bik mawıqtırğıç itep alıp baruçı xanım. Törle, xätta onıtılğan äsärlärgä ssenariy yazu häm şunıñ belän äsärgä ikençe tormış büläk itü, älbättä, här keşeneñ qulınnan kilgän şöğel tügel. Üzeneñ küpqırlı şäxes buluın ul güzäl proza häm şiğerlär yazıp ta hiçşiksez rasladı. Bik üzençälekle, üzenä ber törle bu şäxes Tatarstandağı ğına tügel, ä Finlyandiä tatarları ezennän dä yörep, anda spektakl'lär quyarğa yärdäm itkän. Ğomumän yazmışın millät üseşenä bağışlıy ul. Şuña kürä nurlı yözle Luara xanımnıñ şuşı kiçäsenä dä xalıq bitaraf bulıp qala almağan, älbättä.
Anıñ elekke häm xäzerge xezmättäşläre – alar Tinçurin teatrı artistları, Tuqay filarmoniäseneñ zıyalıları, İlham Şakirov, Zöxrä Säxäbieva, Zilä Sönğatullina kebek tanılğan cırçılar, Ğäliäskär Qamal akademiä teatrı artistları, awıldaşları bersen-berse uzdırıp, Luara xanımnı çın küñeldän qotladı. Respublikanıñ mädäniät ministrı İl'dus Tarxanov Luara Şakircanovanıñ uñışlı icadi xezmäten bilgeläp, anı täbrikläde häm büläkläde.
Kiçädä säläten tağın ber qat raslap, Luara Şakircan üzeneñ häm tärcemä itep Mariä Zvetaevanıñ şiğerlären uqıdı. Şiğerlärendä Luara xanım Täñre aldında bulğan üzeneñ böten barlığın, xakıykäten añlağan belem iäse, mäñgelek köräşçe häm şul uq waqıtta bik neçkä küñelle söyugä omtılğan şiğri can. Ul yaza, söyli, kürsätä häm şundıy itep qabul itä dä anı xalıq.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text: Biredä bügen Şanxai Xezmättäşlek Oyışmasınıñ ike könlek oçraşuı açıldı. Rusiä prezidentı Vladimir Putin üz çığışında, oyışmanıñ täsire arta bara, dip bilgeläde: "Şanxai Xezmättäşlek Oyışması häm küzätüçe illärneñ ğömüm xalıq sanı 3 milliardtan artıq. Häm bu illär başlıqları, xökümät citäkçeläre – cir şarındağı küpçelek xalıqnıñ yäşäyeşenä, sotsial häm iqtisadi torışına täsir iterlek qararlar qabul itä," dide Putin. Qıtay, Rusiä, Qazaxstan, Qırğızstan, Taciqtsan häm Üzbäkstan oyışmada äğza bulıp tora. Hindstan, İran, Mongoliä häm Paqstan utırışlarğa üz küzätüçelären cibärä. Rusiä premyer-ministrı Mixail Fradkov, oyışmanıñ maqsatlarınıñ berse – äğza illär arasında säwdä häm iqtisadi xezmättäşlekne kiñäytü, dip belderde. Bügen Putin şulay uq Qıtay premyerı Wen Jiabao belän oçraşıp, ike il arasında üsä barğan iqtisadi bäyläneşlärne xupladı.


text:
Açıq mikrofon: Rusiäneñ Gruziä belän elemtäne özügä sezneñ fiker?
Bilgele bulğança, Rusiä Gruziä däwläte belän transport elemtäsen özde, iqtisadi xezmättäşlekne tuqtattı, anda xätta Rusiädän aqça cibärü dä mömkin tügel xäzer. Bu xaqta Qazandağı gruzinnar cämğiäte citäkçese Maya Emmanuilovnanıñ fikeren belergä telädek. Ämma gruzinnar cämğiäte citäkçese üz fikeren belderüdän baş tarttı. Rusiäneñ Gruziä belän elemtäne özügä xalıqnıñ fikere:
Elemtälärne tuqtatırğa kiräkmi ide inde. Bu wäzğıättän tınıç yul belän çığarğa kiräk ide. Xäzer Rusiä häm Gruziä arasında suğış başlansa, ul närsä bula inde. Bez bit 21 ğasırda yäşibez, minemçä bu xäldän üzara söyläşep çığarğa kiräk. Alay yaramıy.
Minem qaraş bik yaxşı, Gruziä üz ireklelege belän yäşärgä tieş, üz yulların tapsınnar. Här il üz irege belän yäşärgä tieş.
Min bu turıda belmim, çönki soñğı waqıtta televizor, radio tıñlağanım yuq.
Bu elemtälärne özärgä kiräk ide. İñ möhime suğış qına bulmasın. Alar bit bezgä yanıy başlağan idellär bit. Min tınıçlıq öçen genä.
Min bu xäl turında bik küp işetkänem yuq, çönki waqıtım da yuq televizor qararğa. Minemçä, ägär dä bezneñ il bu qararnı çığarğan ikän, dimäk şul döres.
Bik döres eşli bezneñ xökümät. Çönki alar böten tormışqa qomaçawlıq yasıylar. Läkin niçek kenä bulmasın gruzinnar şäp xalıq. Zamanında minem gruzin dustım da bar ide. Bik yaxşı keşe ide ul.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Xärbilär wäkile äytüençä, İzrail' ğäskärläre Mısır çige buyındağı Rafah qaçaqlar lagerına kerepfälestin suğışçıların häm cir astınnan qoral taşu yulların ezlägän.
Anıñ äytüençä, İzrail' xärbilärenä aftomat qorallardan häm granataatqıçlardan uq açqannar, ämma yaralanuçılar bulmağan.
Ul şulay uq ğäskärlär fälestin suğışçıları tarafınnan höcüm öçen qullanılğan ike buş yortnı cimerde dide.
Gazada İzrail'neñ 18 kön elek başlanğan kiñküläm xärbi operatsiäse barışında kimendä 120 fälestinle hälak buldı.


text:
Semberdä “Ömet” gazetı yäşärgä tırışa
Şuşı kitapnı “Ömet” redaksiäse basmağa äzerläde dä. Ğalimcan ağanıñ balasıday sanalırlıq “Ömet”neñ bügenge üz xälläre niçek soñ?
Şöker, diärgä dä buladır: tirajı buyınça ul - başqa ölkälärdä çığa torğan tatarça gäzitlärdän iñ uñğanı. 6000rә yaqın tirajı belän ul Ufa, Qazan basmalarınnan ğına qalışa. Şulay da iyül ayındağı berençe sanı iyünnekennän 433 danägä kimräk çıqtı – 5282 danä. Redaksiä xezmätkärläre äytüençä, moña ällä ni poşınırğa da kiräkmi: cäyge yal waqıtında yıl sayın kimi häm avgust-sentäberlärdä elekke sanına qaytıp citäçäk. Dimäk, bıltırğı däräcädä qalunı da uñış dip sanarğa turı kilä. Häm monın öçen dä redaksiä zur tırışlıqlar kürsätä. Ber ike misal. Ölkäneñ Ul''yanov rayonı başlığı fatixası belän, xakimiät binasında maxsus söyläşü buldı. Anda qatnaşqan maltabarlar Rawil Nasıyrov häm Vladimir Quzin üz xezmätkärlärenä 60 danä yazdırırğa wäğdä birdelär. Rayon xakimiätendä eşläwçe 12 millättäşebez dä “Ömet”le bulaçaq, didelär. Ölkä Sabantuyı barışında zur xäreflär belän yazılğan şiğar-öndämä maxsus quyılğan östäl yanına çaqırıp tora ide – 29 keşe “Ömet”le bulıp kitte.
Redaksiä Poçta xezmätendäge millättäşlärebez belän dä tığız elemtädä tora. Mäsälän, Yaña Malıqlı rayonı İske Tögälbuğa awılınıñ xat taşuçısı Fäniä Minebayıwa üze genä 98 danä “Ömet”kä yazdırğan. Häm Fäniä xanım şuşı xezmäte öçen Räsäy poçtası bäyräme tantanasında büläkkä dä layıq buldı. Tik bu bäyräm küñelsez uylarğa da säbäp birde. Elemtä xezmätkärläre arasında millättäşlärebez dä baytaq. Ämma, İsxaq Xälimev äytüençä, olawlap öläşelgän maqtaw käğäzlären taratqanda nibarı 3-4 kenä tatarça familiä yañğıradı. Alarnıñ ğomum sanı bik küp bulsa da.
Bäyrämneñ tağın ber ğibrätle yağı: Poçta xezmätkärlärenä buşlay maxsus kiem buldırıla häm alarnıñ eş xaqı yarıysı ğına artaçaq. Xäle bardır: aqçanı küp qayıra bit bu Däwläti unitar şirkät. Monopolist bularaq, gäzit-jurnallarnı uquçığa citkerü bäyäsen “3 p - pol-pales-potoloq” prinsibı nigezendä dä quyarğa xoquqlı: posmotrel na pol, posmotrel na potoloq, wısosal iz pal''sa, dilär ul oçraqta urıslar.
Şul biçara “Ömet” gäziten uquçığa citkerü bäyäse - redaksiäneñ barlıq qalğan çığımnarına tiñ. Anıñ östäwenä här danäne uquçığa tapşıru öçen tağın 16 tien taläp itelä, di. Bu yaña salım üze genä dä yılına 60 meñgä citä: ay sayın 5әp meñ suıralar ikän. Aptırarlıq ta: ber ük xezmät öçen ike tüläw kilep çığa bit. Härxäldä, uquçı ğına tügel, redaktor äfände dä monı añlamıy.
Şundıy talaw häm tatarça uqırğa sälätle tatar sanı haman kimi barğan şartlarda da “Ömet” yäşärgä tırışqanday. Ä Qazan basmalarına Sember yaqlarında yazıluçılar sanı yıl sayın tübän tägäri bara. Xäyer, monısı inde ayırım söyläşüne taläp itä.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Tatarstanlılarğa taşlamalar kiräkme?
2 yül küpsanlı rusiälelär öçen şaqtıy zur üzgäreşlär alıp kiläçäk kön. Şul isäptän, tatarstanlılarğa da. Çönki comğa könne Rusiä Däwlät Dumasında taşlamalarnı aqçalar belän alıştıru xaqındağı qanun berençe uqılışta tikşerelde. Älege qanunnı Dumanıñ küpçelegen täşkil itkän Edinaya Rossiya firkäse deputatları yaqlıy. Şuña da, bu qanun comğa könne berençe uqılışta qabul itelde. Gärçä, Kommunistlar häm Rodina firkäse wäkilläreneñ 2 yüldä uzğan utırışta anı qaramasqa digän täqdime bulsa da. Taşlamalar belän faydalanuçılar öçen alarnı aqçalata birü xaqındağı qanun 100 million rusiälegä qağıla. Respublikada törle taşlamalar belän ber millionnan artıq keşe faydalana. Alarnı tä’min itügä bıltır mäsälän 3,5 milliard sum aqça totılğan. Taşlamalar, alarnı aqça belän alıştıru turında soñğı waqıtta bik küp süz yörde. Läkin qaysı taşlamalar betä, qaysıları qala, alar urınına küpme aqça tülänäçäge turında tulı mäğlümät älegä xätle yuq.
Citmäsä, taşlamalar urınına aqçalarnı xäzer cirle byudjettan tüliäçäklär. Bu küplärdä ayıruça yarlı bulğan töbäklärdä tieşle külämdä aqçalata tüläwlärne birep baruda şik tudıra. Taşlamalarğa iä buluçı şuşı xätle xalıqnıñ citmäsä bik bay bulmawın, ä yış qına yarlı buluın istä totqanda, alda äytelgän qanunnıñ ğadi xalıq arasında zur qızıqsınu uyatuı añlaşıla. Tatarstanlılar älege qanun xaqında törle fikerdä tora. Birelgän taşlamalar belän faydalanırğa mömkinçelekläre kübräk bulğan şähär xalqı taşlamalarnıñ aqçağa almaştırıluın telämi. Awıl xalqınıñ küpçelege isä, bezneñ öçen aqçalata tüläwlär naçar bulmas ide, digän fikerdä.
Tatarstanda federal’ taşlamalardan tış bügenge köndä respublika birä torğannarı da bar. Alarnı nindi yazmış kötä? Älegä respublika xökümätendä bu sorawğa cawap birergä äzer tügellär. Alar aqçağa alıştırılaçaqmı, yuqmı – bu xaqta xäzer fikerläşülär bara.Gölnaz İlgizär


text:
İnde xäbär itelüençä, şuşı könnärdä Başqortstannıñ räsmi matbuğatı Rusiädä 2002 yılda ütkän xalıq isäben alu yomğaqlarınıñ milli sostawqa qarağan öleşen bäyän itte. Şunısın da äytergä kiräk, älege mäğlümatlar Başqortstanğa bu yılnıñ may ayında uq qaytqan bulsa da, alarnı kiñ cämäğätçelekkä çığarırğa aşıqmadılar. Republíktağı tatar etnoloğ ğälimnäre häm tatar milli oyışmaları citäkçeläre xalıq isäben alğan 2002 yıldan uq bu kampaní çorında bik küp yalğanlawlar buluı häm bixisäp tatarlarnıñ başqort dip yazdırıluı xaqında moñarçı da äytä kilde. Aldan uq farazlawlar buyınça, şundí xärämläşülär arqasında, Başqortstanda tatarlar xalıq isäbe buyınça moñarçı bulğan ikençe urınnan öçençe urınğa tägärägän, ä başqortlar, kiresençä, keşe ışanmaslıq däräcädä artıp, ikençe urınğa mengän dip kürenä ide. Älbättä, mondí xäl republík tatar cämäğätçelege arasında zur qänäğätsezlek tudırdı. Şuña da, tatar milli xäräkäte liderları raslawınça, canisäpneñ milli sostawqa qarağan öleşe turındağı materiallarnı republík xakímítları yartı yıl yäşerep tottı.
Ämma qapçıqta bezne ozaq saqlap bulmí, ul barıber ber tişep çığa, di tatar ğälimnäre. Bu oçraqta da şulay buldı. Başqortstandağı tanılğan tatar ğälime, etnologí belgeçe İldar Ğabdrafíqov Mäskäwgä ber baruında Rusiä Däwlät statístík qömitetınnan canisäpneñ millätlärgä qağılışlı öleşe mäğlümatların alıp qayttı. Elegräk tä xäbär itelüençä, ul mäğlümatlar İldar äfändeneñ «Qotoçqıç yalğanlawmı, ällä xalıqlarnı qırumı?» dip atalğan zur külämle mäqäläsendä urın aldı häm «Azatlıq» radíosı da autor belän bu xaqta äñgämä oyıştırdı.
Menä şunnan soñ inde Başqortstan xakímítlarınıñ dä canisäp mäğlümatların tizräk bäyän itüdän başqa çarası qalmadı. Şulay itep, bu atna başınnan republíknıñ räsmi gäzitlärendä xalıq isäbeneñ millätlärgä qarağan öleşe taşqa basıla başladı. Başta urıs telle gäzitlärdä çıqsa, xäzer inde bu sannarnı başqort gäzitlärendä dä bastıra başladılar. Misal öçen, başqort telendä çığuçı «Yäşlek» gäzite üzeneñ 9 dekäber sanında şul mäğlümatlarnı bäyän itep kenä qalmí, ä gäzitneñ barlıq bitlären diärlek şuşı temğa bağışlağan.
«Gäzitneñ berençe bite zur xäreflär belän cíılğan:«Başqortlarım, arttıq, tağı da artu kiräk!» digän baş astında açıla. Küplär belä bulır, kürenekle şağir häm mäğrifätçe Aqmullanıñ:«Başqortlarım uqu kiräk, uqu kiräk!» digän kiñ mäğlüm çaqıruı bar. Şunı «Yäşlek» gäzite xäzer ikençe törle üzgärtep:«Başqortlarım, artu kiräk, artu kiräk!» digän ör – yaña oran sala. Gäzittäge «Yäşäwgä ixtíar köçe bezdä tañ qalırlıq» dip atalğan yazma Başqortstanda törle yıllarda xalıq isäben alu näticäläre xaqında bäyän itä. Başqort ğälime Räşit Şäkürneñ 2003 yılda uq «Yäşlek»neñ üzendä basılıp çıqqan mäqäläsen yänä dä bastırıp, gäzit üz uquçılarına republíktağı başqort xalqınıñ elekke canisäp barışlarında kimüe tatarlarğa bäyle, digän fikerne ütkärä.
Gäzitneñ tulı ber biten Rusiä Fännär Akademísınıñ Ufa ğilmi üzägeneñ Tarix, tel häm ädäbiät institutı direktorı İldus İleşev belän äñgämä biläp tora. «İsle isäp beler, yäki ni öçen Başqortstanda başqortlar kübräk?» dip isemlängän bu äñgämädä İleşev äfände şulay uq moña qädär Başqortstanda başqortlarnıñ sanı kimüendä, nigezdä, tatarlar ğäyeple, digän fälsäfäne tılqí häm monı törle dälillär belän raslarğa trışa.
«Başqortstannıñ tönyaq – könbatış rayonnarında yäşäwçe başqortlarnıñ tatar telendä uqıtıluı häm başqa säbäplär arqasında, andağı millättäşlär elekke xalıq isäben alularda gel başqort bulıp yazıla kilde, – di İldus İleşev. – Ä tanılğan ğälim Rail Quzeyev bit Ufa ğubernasınıñ Böre, Minzälä, Ufa, Bäläbäy öyäzlärendä borın – borınnan başqortlar yäşäwen raslí». Şulay itep, İleşev äfände qayçandır üz fänni xezmätlärendä şundí näticä çığarğan Rail Quzeyevnıñ süzlärenä tayana. Mäğlüm buluınça, çığışı belän tatar bulğan Quzeyev äfände bügenge köndä üz isemen dä xäterli almí torğan däräcädä sırxaw. Häm menä şundí şartlarda anıñ iseme belän spekulásílar bara. İleşev äfände tanılğan ğälim Quzeyevnıñ qayçandır äytkän tağın ber uydırma süzlären kiterä. «Rail Quzeyev ber äñgämäsendä, üzeneñ isäpläwlärençä, Başqortstanda başqortlar, 1989 yılğı perepis raslawınça, 22 prosent qına tügel, ä 35 – 40 prosenttan da kim bulmasqa tieşlegen beldergän ide», – dip iskä töşerä İldus İleşev.
Başqortstanda tatarlarnıñ xalıq sanı buyınça öçençe urınğa tägärwe turındağı mäğlümatlarnı republíktağı tatar cämäğätçelege falsifikasí näticäse dip bäyäli. Häm moña küz yomıp, qul seltäp qararğa cíınmí. Mäsälän, republíkta baytaq qına tatar awıllarında alternatíf xalıq isäben alularnı oyıştırğan tatar milli xäräkäte citäkçeläreneñ berse, Ufa Tatar milli – mädäni moxtäriäte räise Zahir Xäkimov şuşı yünäleştä eşne däwäi itärgä niätläwläre xaqında äytä.
(Xäkimov)
Sez Ufa Tatar milli – mädäni moxtäriäte räise Zahir Xäkimov fikerlären tıñladığız. Başqortstanda tatarlarnıñ ike xalıq isäben alu arasında yözlärçä meñgä kimüe turındağı kürälätä yalğannı faş itü yünäleşendä Başqortstan Tatar milli oyışmalar berlegenä kergän 15 tän artıq oyışma wäkilläre üz isäplären ütkärep, mäxkämälär aşa döreslekne tantana itterergä niätli. Läkin bu Başqortstandağı älege şartlarda bu eşneñ uñışlı barıp çığuına ışanıçnıñ bik az buluı kön kebek açıq ikänlege dä mäğlüm. Qayber pessimist tatarlar kiresençä dä farazlí xäzer. Bu canisäptä ikençe urınğa kütärelgäç, kiläçäktä urıslar arasında da nıq qına añlatu eşläre alıp barğan oçraqta, kiläse xalıq isäben alu näticäläre buyınça başqortlar, ğomumän dä, berençe urınğa kütärelergä mömkin äle, dip belderä andí pessimistlar.
Fänis Fätxi, Ufa.


text: Soñğı mäğlümätlärgä qarağanda 7 keşe intixarnı dı isäpläp, haläk bulğan, 50 dän artıq keşe yaralanğan 12 se awır xäldä.İntixar terrorçı xalıq küp yöri torğan uramnarıñ bersendä, restoran yanında üzen üze şartlatqan. Bu şartlaw öçen cawaplılıqnı “Islam Cihadı” häm “Äl-Aqsa qorbannarı” oyışmaları üz östenä alğan.Fälästin autonomiäse başlığı Mäxmud Abbas bu teraktnı ğäyepläp çıqtı. Mäxmüd Abbas isemennän anıñ yärdämçese Erekat bolay dide: “Bez prezident Mäxmüd Abbas isemennän bu höcümnärne ğäyeplibez. Häm bez härwaqıtta da siwil keşelärgä, izrailleme ul fälästinleme, bulğan höcümnärne ğäyepläp çığabız. Andıy ğämällär fälästin xalqın awır xälgä quya. Bez barlıq fälästin xalqın 1994 yılda qabul itelgän Qähirä kileşüe nigezendä yäşäwgä çaqırabız” ,- dide Erekat.


text:
Rusiä milli gäzitläre arasında, tatarçası - berençe
Bu könnärdä Mäskäwdän küñelle xäbär kilep töşte. Milli tiraj komissiäse «Watanım Tatarstan» gäzitenä, "Yıl rekordı" digän büläk birgän. Älege tatar gäzite, sertifikatsiä ütkän milli gäzitlär arasında iñ zur tirajlısı, dip tabılğan. «Watanım Tatarstan» gäziteneñ tirajı - 21 meñ tiräse. Tatarstanda annan zurraq tirajlar cıyğan basmalar da bar, diärsez. «Tatarstan yäşläre» gäzite, «Yuldaş» häm başqalar. Ämma alarnıñ tirajları milli tiraj xezmäte tarafınnan raslanmağan. Şuña kürä, «Watanım Tatarstan» gäzite baş möxärrire, sertifikat bulmıyça, qaysı gäzitne iñ küp keşe uqıy, qaysısı iñ pupulär häm iñ tä’sirlese, obyektiv räweştä äytep, bulmıy, di. Älege räsmi tatar gäzite, «Veçernya Kazan» gäzite belän bergä, milli tiraj xezmätendä, tirajnı raslatqan bulğan. Şuşı yuldan uzğan milli basmalar arasında, «Watanım Tatarstan» gäzite Rusiädä milli matbuğatlar arasında 2004 yılda iñ zur tirajlısı dip tanılğan. Äle küptän tügel genä, tiraj xezmäteneñ bülägen alıp qaytqan gäzitneñ baş möxärrire Minnazim Säfärov belän tirajlarnıñ döreslege, tatar uquçısı turında äñgämä qordıq. «Tatarstanda 90 mäğlümat çarası milli tiraj xezmäteneñ sertifikatın alğan. «Komsomolskaya Pravda» gäzite belän çağıştırıp qarağanda bezneñ tiraj bik tıynaq, ämma xikmät sanda tügel.»- dip cawap birde ul. Minnäzim Säfärov äytkänçä, ul kiläçäktä tirajnı, 30-40 meñgä arttırırğa teli. «Watanım Tatarstan» gäzite berniçä yıl eçendä, yözen dä, eçtälegen dä üzgärtte, 12 meñlek tirajdan başlap, taralu danäsen 21 meñgä qädär attıruğa ireşte. Yäğni anıñ ber distägä yaqın yaña uquçı barlıqqa kilgän. Xäzer, gäzit citäkçelege, «Watanım Tatarstannı» tatarlar yäşägän başqa töbäklärgä taratu öçen tırışlıq alıp bara. Bıyıl, gäzit, Rusiä katologına kerä almağan, amma çittäge tatarlar basmanı aldırırğa telilär. Basmanı Tatarstannan çitkä taratu, berdäm poçta tarifları bulmaw säbäple, yazılu bäyäsen ber niçä tapqırğa artıruğa kiterä. Moña Rusiä häm Tatarstan poçtaları arasındağı nizaq da, täesir itä, di Minnazim Säfärov


text:
Äfğanstannıñ Böyek Mäclese, Loya Cirğa, ilneñ yaña konstitutsiäsen rasladı
Audio (Xomid Karzai)
"Bu dokument bar Äfğanstan xalqınıqı bulaçaq. Härkem anıñ belän kileşergä tieş. Küpçelek raslasa yaxşı. Ämmä bertawıştan raslaw yaxşıraq, çönki bu bezneñ berdämlekne añlata."
10 kön barır dip kötelgän Loya Cirğa 3 atnağa suzıldı. Xomid Karzai bu uñaydan äytelgän tänqitlärne kire qaqtı:
Audio (Xomid Karzai)
"Ozaqqa suzılu möxim tügel. Yevropa Berlege üz Konstitutsiäse turında inde 5 yıl söyläşä. Uzğan ayda betermäkçelär ide, kiläse yılğa küçerdelär. Bu möxim tügel. İñ möxime Äfğanstannıñ yaña konstitutsiäse bulaçaq, häm ilneñ här keşese anı üzeneke itep tanırğa tieş."
Qayber delegatlar parlamentqa kübräk wäkälät birergä taläp itkän ide. Ämmä, Karzai, xäzerge wazğiättä ildä "köçle üzäk xakimiät" buldırunı alğa sörde. Häm anıñ täqdimnäre ütmäsä, bu cäydä bulaçaq prezident saylawlarına üz namäzten quymayaçağı belän kisätte. Yaña Konstitutsäneñ ölgese älegä kilep citmäde. Ämmä kilgän xäbärlärgä qarağanda, näq menä Karzai alğa sörgän köçle prezident xakimiäte raslanğan. Berük waqıtta, prezidenttan tış, 2 vitse-prezident urını bulaçaq, digän östämä kertelgän. Dari häm Paştu -- däwlät telläre bulaçaq. Cirle xalıqnıñ küpçelege başqa teldä söyläşkän töbäklärdä 3nçe räsmi kerteläçäk.
Şulay itep, Taliban bärep töşerlgännän soñ Äfğanstannıñ yaña konstitutsiäse qabul itelde. Bu dokument 2 distä yıl suğış utında qaynağan Äfğanstanda berençe demokratik saylawlar ütkärügä yul aça.
Ali Gilmi


text:
Mehmet Rauf - Vursun Davul Çalsın Zurna
Sanatçı : Mehmet Rauf
Türkü : Vursun Davul Çalsın Zurna
Etiketler : Mehmet Rauf - Vursun Davul Çalsın Zurna türkü indir, Mehmet Rauf - Vursun Davul Çalsın Zurna türkü dinle, Mehmet Rauf türküleri, Vursun Davul Çalsın Zurna mp3 indir, Mehmet Rauf türküleri Vursun Davul Çalsın Zurna türküsü, Vursun Davul Çalsın Zurna sözleri, Mehmet Rauf mp3 dinle, Mehmet Rauf download, Vursun Davul Çalsın Zurna bedava mp3, Mehmet Rauf türkü sözleri, Mehmet Rauf türkü dinle, Mehmet Rauf son albüm indir


text:
Mäskäw
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Mäskäw ul Räsäy Federatsiäseneñ başqalası. İseme, Urıslar kilü aldında anda yäşägän Fin-Uğır xalıqlarınnan qalğan. Şähär 850 yıl elek salınğan ide. Bu şähärneñ möximlege Altın Urda waqıtında üskän.
ЭчTәлek
Etimologiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär iseme Mäskäw yılğasınıñ isemennän çıqqan. Borıñğı rus telendä mosq- tamırı «batqaq, sılanuçan» yäki «saz, yüeş, dımlı» mäğnälären belderde. Yılğa iseme, bälki borıñğı rus «mosqı» (-ı quşımçası belän) süzennän çıqqan.
Başqa tellärdä şulay uq bu süzennän tözergän isemnäre bar: rus. Moscow, alman. Moskau, fr. Moscou.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Borıñğı çor[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär yäşe anıqlap bilgele tügel. İñ borıñğı arxeologik tabılmalar taş çorına qağılalar. Berençe meñyıllığınıñ axırında Mäskäw rayonında wyätiçlär häm kriwiçlär näselläre urnaştılar. Arxeologik qazular näticäläre buyınça, XI ğasırda Mäskäw yanında çoqırlı häm urlı awıl urnaştı.
Läkin berençe ışanıçlı telgä alu İpatye yılyazmalar isäplänä. Alar buyınça, 1147 yılnıñ 4 apreldä rostov-suzdal' kenäze Yüriy Dolğorukiy Mosqov şähärendä üz duslarnı qabul itte. 1156 yılda Mäskäwdä yaña ağaç nığıtmalar tözelgännär, häm şähär mäydanı 3-4 tapqır arttı.
Monğol-tatar buysındırğan waqıtında şähär yandırıp yawlanğan,, läkin tiz torğızılğan.
Mäskäw kenäzlege üzäge[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XIII ğasırnıñ ikençe yartısınnan Mäskäw möstäqil udel kenäzlege üzäge bulıp torğan. XIV ğasırnıñ başında Mäskäw bilämäläre zuraya, anıñ sostavına Kolomna häm Mojaysk kenäzlekläre kerälär.
XIV ğasırda Mäskäwneñ Böyek Mäskäw kenäzlege üzäge bularaq kütärelüe bula. XIV ğasırda Mäskäwgä mitroplitlar rezidentsiäse küçerelä, ä 1589 yılda Mäskäw patriarxiäse oyıştırıla.
Xalıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mäskäw — Rusiädä häm Awrupada xalıq sanı buyınça iñ zur şähär. Statistika buyınça, şähärdä 2012 yılda 11 612 943 keşe yäşi. Bu san özleksez yäşägän şähärçelär ğına xisapqa ala, Mäskäwdä tağın 1 million 800 meñ artıq migrantlar, ğastarbayterlar, häm törle räsmi tügel emigrantlar yäşi.
Xalıq sanı buyınça şähär Rusiädä — berençe, Awrupada — ikençe (Stambuldan soñ), dönyada — sigezençe.
Mäskäw bügen[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär sanı 10,5 million tirəse (2009). Bügen anda 168 075 Tatar, 94 542 Äzeri yəşi (2002).


text:
Respublikala mäktäp baźarźarı eş başlanı
Yañı uqıu yılına tiklem ber ay samahı waqıt qaldı. Ata-äsälär balaların mäktäpkä äźerläü menän mäşğül, uqıtıusılar awğust ihä käñäşmähen kötä. Bıyıl respubliqa pedağoğtarı käñäşmähe Kügärsen häm Köyörgäźe rayondarında ütäsäk. Belem bireü sifatı buyınsa Başqortostan bişense urında kilä - Räsäy mäğarif ministrlığı ütkärgän reyting höźömtäläre şunday. Bıl yaqşı kürhätkes, ämmä mäğariftı qamillaştırıu yähätenän mömkinlektär tağı la kiñeräk. Başqortostan mäğarif ministrı Zinnät Allayarov xäbärselär menän osraşıuında şulay, tip belderźe. Mäğarif ministrı äyteüensä, bötä tör belem bireü uçerejdenielarınıñ hanı buyınsa Başqortostan il töbäktäre arahında täüge urında. Respubliqala 5 meñ belem bireü uçerejdeniehı bar. Ularźa 910 meñ keşe belem ala, 196 meñ pedağoğ häm tärbiäse eşläy. İñ möhime, töbäktä belem bireüźeñ sifatına iğtibar, ğäźättägesä, yuğarı kimäldä. Äle Başqortostan mäktäptäreneñ 84 protsentı İnternet seltärenä totaşqan. Xäl itähe mäsälälär źä yuq tügel. Respubliqala 1 meñdän aşıu aź qomplektlı mäktäp bar. Ularźa belem bireüźe yaqşırtıu mäsälähe tora. Tağı la ber könüźäk problema ul- balalar baqsaları. Respubliqala tıuım hanı arta bara, ä mäktäpkäsä uçerejdenielar eteşmäy. Äle barlığı 27 meñ bala baqsağa barıu ösön sirat kötä. Mäğarif ministrı yañı uqıu yılına mäktäptärźeñ äźerlegenä lä bayqau yahanı. Bıyıl Respublikala 45 yañı mäktäp asılasaq.Irımbur ,,Başqortostan köndären,, qarşılay.


text:
Paqıstandağı köçle cir teträwlär kitergän faciğa, distälärçä meñ keşeneñ hälaq buluı, tağın distälärçä meñeneñ awır cäräxätlär aluı Başqortstan xalqın da tirän tetränderde. Telewizor ekrannarınnan qazağa tarıp, yort-cirsez uramda torıp qalğan xalıqnı kürü, älbättä, berkemne dä bitaraf qaldıra almıy. Dönyanıñ törle qıytğalarınnan Paqıstan xalqına bu könnärdä törle yärdäm yökläre ozatıla. Rusiäneñ “Qızıl Xaç” bötenrusiä ictimağıy oyışmasınıñ Başqortstandağı bülege dä respublik xalqına şuşı uñaydan möräcägät belän çıqtı. Ul möräcägättä şuşı faciğäğä bitaraf bulmawçılardan Paqıstan xalqına yärdäm itü sorala. Yärdäm fondınıñ xisabın da bäyän ittelär.
Başqortstan xalqı moñarçı da tege yäki bu töbäktä bulğan bäla-qazalarda cäfa çigüçelärgä yärdäm itep kilde. Bu yulı da zur qayğı häm qıyınlıqlar kiçerüçe Paqıstan xalqına yärdäm itärgä teläk belderüçelär küp bulır, digän ışanıçın belderä “Qızıl xaç” cämğıyate idaräse.


text:
Bügen Ğiraqta 15-nçe dikäberdä ütkän parlament saylawlarınıñ täğäyen näticäläre iğlan itelde.
Şığıylar kötelgänçä, 275 urınlı parlamentta iñ zur törkemgä iä bulaçaq. Alarğa 128 urın birelä. Ämma alar küpçelekne täşkil itmiäçäk.
2 töp sönni törkem ikese bergä 55 tawışqa, töp körd berlege 53 53 tawışqa iä bulaçaq.
Elekke premyer ministr İyad Älläwineñ sekulyar isemlege 25 urın alaçaq. Qalğan urınnar törle keçkenäräk partiälärgä häm bäysez namzätlärgä birelä.
Saylaw näticälären iğlan itü töp sönni partiälärneñ saylawlardağı xärämläşülär turındağı şikäyätlären öyrängän çit il tikşçerüçeläre törkeme xisabına äzer bulğançı kiçekterelep tordı. Ul xisapnı kiçä Ğiraq Saylawları öçen Xalıqara Missiä törkeme iğlan itte. Anda küpsanlı saylaw tärtiben bozular, xärämläşülär turında äytelä. Ämma qayber Sönni törkemnärneñ saylawlarnı yañadan ütkärü täqdime xuplanmıy.


text:
Lakhdar Brahimi: Ğiraqta saylawlarğa äzerlekne waqıtqa bäylärgä yaramıy
Mäğlüm bulğança Ğiraq şiğiläreneñ ruxi citäkçese Ayatollah Ali Sistani, saylawlarnı 30nçı iüngä qadär, xakimiätne ğiraqlılarğa tapşırğançı uzdırırğa täqdim yasadı. Quşma Ştatlar tawış birergä äle irtä dip, başta idaräne Ğiraqlılarğa tapşırırğa kiräk dip basım yasıy. Kiçä Berläşkän Millätlär wäkilläre Sistani belän oçraştı. Bügen Brahimi, saylawlarnı bilgele ber waqıtqa bäyläw döres bulmas, dide. Üz täqdimnären ul Oyışmanıñ general sekretare Kofi Annanğa tapşıraçaq. Brahiminıñ matbuğat wäkile Ahmad Fawzi, iün ayına qadär saylawlar uzdıru mömkinlegen şik astına quydı: "İldä qorallanğan keşelärneñ küp buluı, tawış birüçelärgä häm namzätlärgä yanaw ixtimalı buluı, qanun sistemasınıñ häm säyäsi çişeleş tabırğa nigezneñ yuqlığı – problema tudıra. Saylawlarğa äzerlek başlanğançı bolarnıñ barısın da xäl itergä kiräk. 30nçı iüngä qadär bolarnı eşläp çığarırğa waqıt bik az" dide Brahiminıñ matbuğat wäkile.
Kiçä Kofi Annan'nıñ matbuğat wäkile Fred Eckhard zur ixtimal belän Ğiraqta saylawlar 2005nçe yılda uzar dip belderde.


text:
Şähärneñ bizäleşe dä, uram ut
Şähärneñ bizäleşe dä, uram utları, binalarnıñ yaqtırtıluı da bäyrämgä yäm östäde. Ämmä, yıldan yıl elektr energiäse öçen tüläw probleması kiskenläşä bara. Mäsälän, dekabrneñ soñğı könnärendä, başqalanıñ kiläse yıl büdjetın tikşergändä, Qazan milli mädäni üzägendä ut sünderelgän bulğan. «Energosbıt» oyışması mäğlümätlärenä qarağanda, şundıy uq xäl teatrlarda da qabatlanırğa mömkin, çönki mädäni oyışmalarnıñ elektr enegriäse öçen burıçları zur. Älegä teatr, konsertlarnıñ kiçekterelüwe turında xäbärlär yuk. Tatarstannıñ mädäniät häm sänğat xezmätkärläre balalar häm olılar öçen bäyräm programmasın äzerlägän. G.Qamal teatrında 6 ğıynwardan başlap, «Tatar cırı 2001» digän tamaşa başlanaçaq. Anda ütkän yılda iñ populyar bulğan cırçılar iñ populyar cırlarnı başqaraçaq.


text:
Başqortstanda Yaña yılğa totaşıp kitkän ozaqqa suzılğan yal könnäre däwam itä. 7 ğinwarda Başqortstan xristiannarı üzläreneñ iñ olı dini bäyrämnäreneñ berse Raştua bäyrämen bilgeläde. Respublik citäkçelegeneñ şuşı uñaydan yullağan qotlawların räsmi gäzitlär häm radio, telewidenie kanalları xalıq iğtibarına citkerep tordı.
Yallar däwam itü säbäple, älegä Başqortstannıñ säyäsi häm ictimağıy tormışında älläni iskitmäle waqıyğalar yuq. Şulay da räsmi xaqimiätlärne xafağa salğan qayber xällär bar. 6 ğinwar könne respubliknıñ Blağoweşçensk şähärendä Rusiä Eçke eşlär ministrlığınnan kilgän maxsus tikşerü qomissiäse eşli başladı. Mäskäwdän kilep töşkän wäkillekkä Rusiä Eçke eşlär ministrlığınıñ Oyıştıru-inspektorlıq eşe buyınça baş idaräse wäkile citäkçelek itä. İl başqalasınnan kilüçelär Blağoweşçensk şähärendä ber ay çaması elek bulğan xällärne 10 kön däwamında centekle häm citdi tikşerergä niätli.
Radio tıñlawçılarnıñ isenä töşerep ütik, 10-14 dekäbr könnärendä Başqortstan militsiäse Ufadan 100 çaqrım yıraqlıqtağı Blağoweşçensk şähärendä, tärtip urnaştıru sıltanuı belän, yözlärçä keşene qulğa alıp tikşerülär ütkärgän ide. Ul qulğa alular barışında distälärçä keşe awır cäräxätlär alğan, militsiä xezmätkärläre tikşermi-nitmi küp kenä keşene şulay «tärbiälägän». Respublika citäkçelege dä, Eçke eşlär ministrlığı da bu ğädättän tış xällär xaqında başta läm-mim ide. Keşe xoquqların yaqlawçılar häm bäysez ictimağıy xäräkätlär wäkilläre tawış quptarğaç qına, respublik türäläre dä bu ğawğanı tanırğa mäcbür buldı. Uzğan köndä genä Başqortstan Däwlät cıyılışınıñ räsmi xaqimiätlärgä oppozitsiädä toruçı deputatı Gennadiy Şabayıv Blağoweşçensk şähärendä bulıp qaytqaç, Ufada jurnalistlar häm ictimağıy xäräkätlär wäkilläre belän oçraştı. Şabayıv äfände süzlärençä, Başqortstan Eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre dä Blağoweşçenskida üz tikşerülären ütkärä. «Ämma alar, bu şähärdä xoquq saqlawçılarnıñ qanun bozıp eş itülären kimetep kürsätü maqsatında, urındağı zıyan kürgän xalıq belän üzençä eş alıp bara, – di Gennadiy Şabayıv. – Militsiä xezmätkärläre üz qolleğalarınnan zıyan kürüçelärdän proquraturağa birgän kürsätmälären kire alırğa ügetlägän. «Mäskäw qomissiäläre kilä dä kitä, ä sez monda yäşärgä qalasız» dip açıqtan-açıq yanawğa qädär barıp citkän alar».
Blağoweşçensk şähärendä Mäskäwlär yaña ğına tikşerü başlasa, Ufada Mäskäwneñ ikençe ber qomissiäse «Başneft» şirkätendäge xilaflıqlarnı ber atna tikşerä inde.
Mäğlüm buluınça, Başqortstan prokuraturası respublika byüdjetınıñ şaqtıy öleşen tulılandıruçı quätle şirkätlärneñ berse – «Başneft» şirkätenä qarşı cinayät eşe açqan ide. Monıñ säbäben respublik proqurorı wazıyfaların başqaruçı Mixäil Zelepuqin kiñ mäğlümat çaralarına citkergändä bolay añlattı – soñğı berniçä yıl däwamında «Başneft» şirkäte litsenziädän tış zur külämdä kwotalarnı uzıp, neft çığarğan. Proquror isäpläwençä, biredä 11 milliard sum külämendä 4 million 200 meñ tonna neft çığaru turında süz bara. İñ aptıratqanı şunda – ul aqçalarnıñ zur öleşeneñ qayda kitkänlege dä bilgele tügel ikän.
Mäskäw tikşerüçeläre ğäiple keşelärne açıqlasa, «Başneft» şirkätendäge cawaplı citäkçelärneñ 5 yılğa qädär törmägä utırtılu ixtimallığı bar ikän.


text:
Helsinki-Vantaa hawa alanı
Helsinki-Vantaa hawa alanı (finça Helsinki-Vantaan lentoasema, şvedça Helsingfors-Vanda flygplats) - Finländiä başqalası Helsinki şähäreneñ xalıqara hawa alanı.
Helsinki şähär bistäsendä - Vantaa, 19 km aralığında Helsinki üzägennän tönyaqta urnaşa.
Hawa alanında öç oçıp menü-töşü yulı bar, kübese hawa sudnoların qabul itä ala.
Helsinki-Vantaa hawa alanı aşa Finländiäneñ 90 % xalıqara oçışları bara.
2012 yılda passajir äyläneşe - 14,9 mln. keşe täşkil itte, şul isäptän 31 % tranzit yulawçıları.
Helsinki-Vantaa hawa limanı 30 hawa şirkäteneñ oçqıçların qabul itä, şul isäptän Rusiädän.
Finländiäneñ milli aviataşuçısınıñ Finnair şirkäteneñ habı bulıp sanala (baş hawa alanı).
Şulay uq hawa alanında Blu1, Air Finland, Finncomm Airlines şirkätläre urnaşa.
Hawa alanı yanında Aviapolis xalıqara biznes-parkı urnaşa.
2013 yılda Helsinki-Vantaa hawa limanı Tönyaq Awrupanıñ iñ yaxşı hawa alanı bulıp tanılğan.
Hawa alanı 1952 yılda Cäyge Olimpiä uyınnarına xezmät kürsätü maqsatında Vantaa çigendä tözelgän.
Terminallar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Hawa alanında ike terminal urnaşa: xalıqara (T2) häm eçke (T1), alar arasında maxsus çığu yulı bar.
Helsinki-Vantaa hawa alanı hab itep tözelgän, şuña kürä transfer (kilü zonasınnan kitü zonasına yul) bik uñaylı yasalğan.
Transport[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Helsinki üzägennän (Timer yul vokzal) 615 nomerlı avtobus (35-60 minut) hawa alanına barıp citep bula, şulay uq 415, 451 nomerlı avtobus baralar.


text:
Bush: Amerika sivilizatsiä öçen suğışa
Uzğan töndä Quşma Ştatlar prezidentı George Bush 11 Sintäber höcümnäreneñ 5 yıllığı uñayınnan amerikan televideniesendä yasağan çığışında terrorğa qarşı suğışnı sivilizatsiä öçen köräş dip atadı. Amerikanıñ Yaqın könçığışta demokratiä tözü niäten iskärtep ul, Ğiraqta tulı demokratiä häm tınıçlıq urnaşmıy torıp annan ğäskärlärne çığarmasqa wäğdä itte.
"Bu köräş sivilizatsiälär bäreleşe dip ataldı. Çınbarlıqta ul sivilizatsiä öçen köräş. Bez irekle xalıqlar telägänçä yäşäw räweşe öçen köräşäbez. Yaqın könçığıştağı yaxşı niätle keşelär ireklek, çıdamlıq, ixtiramğa nigezlängän cämğiät tözi alsın öçen" di amerikan prezidentı.
Bushnıñ 18 minutlıq bu çığışı iñ qaralğan waqıtta tapşırıldı. Amerika kanalları ağımdağı tapşıruların tuqtatıp tordı. Çığışınıñ başında ul 5 yıl elek bulğan höcümnärneñ 3 meñgä yaqın qorbanın iskä aldı, annarı terrorğa qarşı suğışqa küçte:
"Bezgä qarşı torğan doşman bezgä ülem ğazap kiterergä teli. Amerika bu suğışnı telämäde, här Amerikan anıñ betüen teli, min dä şulay. Läkin suğış äle betmägän, ul yä bez, yä ekstremistlar ciñüe belän betäçäk. Doşmannı xäzer ciñmäsäk, bez balalarıbızğa Yaqın könçığığşta terrorçıl däwlätlär, atom qoralı belän qorallanğan diktatorlar qaldıraçaqbız. Bu suğış yaña ğasırnıñ yünäleşen, dönyadağı millionlağan keşeneñ yazmışın bilgeli" di amerikan prezidentı.
Yärdämçelär säyäsätkä qağılmasqa kiñäş itsä dä, bu çığış Bush öçen millionlağan saylawçığa möräcäğät itü forsatı ide. Kiläse saylawlarğa 8 atna waqıt qalıp bara, soñğı fiker beleşülärgä qarağanda, amerikannarnıñ kübese terrorğa qarşı suğış belän qänäğät tügel, Ğiraqtağı suğışqa qarşı.
Bush, berençe tapqır, Äfğanstan belän Ğiraqta häläk bulğan amerikan xärbiläre sanın iğlan itte: 2999. Yağni, bu san 11 Sintäber höcümnärendä häläk bulğannardan da artıp kitkän.
Ğiraqta küpläp üterü qoralı tabılmadı, Saddamnıñ Äl-Qaidä belän bäyläneşe yuq, ni öçen Amerika Ğiraqta suğış başladı digän, köçäyä barğan sorawlarğa, Bush berençe tapqır cawabın birde:
"Minnän yış qına, Saddamnıñ 11 Sintäbergä ber qatışı da yuq, ni öçen bez Ğiraqqa kerdek, dip sorıylar. Cawap şul: Saddam açıq yanaw ide. Monı minem administratsiä, Kongress, Berläşkän Millätlär kürde. 11 Sintäberdän soñ dönya Saddam rejimı tudırğan qurqınıç belän kileşä almıy ide" di amerikan prezidentı.
Ğiraqtan ğäskärlärne çığarırğa çaqıruçılarğa Bush mondıy cawap birde:
"Eşne betermiçä bez annan kitmibez. Ğiraqta nindi genä xatalar yasalğan bulmasın, bez annan kitsäk, terrorçılar bezne qaldırır dip uylaw – iñ zur xata bulır ide. Alar bezne qaldırmayaçaq, arttan iärep baraçaq. Amerikanıñ iminlege Bağdad uramnarındağı suğış näticäsenä bäyle" di amerikan prezidentı.
Bush bu mäsälädä ildä tirän büleneş buluın tanıdı häm 8 atnadan üzgäreşlär öçen tawış birergä cıyınuçılarnı, qarşılıqlarnı çitkä quyıp, urtaq doşman aldında berläşergä çaqırdı. Çığışın ul, ägär bez terrorğa qarşı suğışnı ciñep çıqmasaq, bu eş bezneñ balalarğa qalaçaq, di beterde.
Ali Ğilmi


text: Çärşämbe, 30 oktäber, Tatarstanda tınıç qına uzdı. Soñğı aradağı faciğäle waqıyğalar waqıtında äytelgän süzlär, yasalğan çığışlardan, eşlängän ğämällärdän soñ respublika yal itep tora buğay. Tatarstan citäkçelege dä äkren genä ağımdağı eşlär belän mäşğül. İnde xäbär itkänebezçä, respublikanıñ Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin yañadan Strasburgka kitte. Läkin bu yulı ul anda Tatarstan konstitutsiäsen tügel, ä Rusiä qanunnarın tikşerüdä qatnaşaçaq. Spiker 30-31 oktäber könnärendä Rusiä delegatsiäse sostavında Yevropa Sovetınıñ eşçe törkeme utırışında qatnaşa. Respublikanıñ premyer-ministrı da bu könnärdä Qazanda yuq. Ul qısqa waqıtlı yalda. Röstäm Miñnexanov üzeneñ yalın Söğüd Ğäräbstanında ütkärä. “Kamaz-master” komandası sostavında Tatarstan premyer-ministrı Abu-Dabida ütä torğan Dönya kubogınıñ soñğı etabında qatnaşa. Respublikanı da tizdän yallar kötä. Küptän tügel genä xäbär itelgänçä, noyäber başında tatarstanlılar 4 kön yal itäçäklär. 6 noyäber – Tatarstan konstitutsiäse köne, 7 noyäber – duslıq häm tatulıq köne bulu säbäple, şularğa tağın yal könnären dä östäp respublika xalqı menä şundıy keçkenä genä otpusk alaçaq.


text:
“Aq bars” bankı korrupsiä häm terrorizm belän köräşü çaraların kürä
2006 yılnıñ 11 oktäberennän başlap “ Aq bars” bankı küçerelgän här summadan 10 % aqçanı totıp qala başladı. Bank xezmätkärläre monı korrupsiä häm terrorizm belän köräşü çaraları, cinayätçel yul belän tabılğan aqçalarnı bank aşa ütkärülär buldırmas öçen, dip añlata. Tizdän başqa banklar da bu sistemağa küçärgä cıyına. Bank belän eş itkändä döres itep dokument tözü, älbättä , bik zarur. Ämma döres itep dokumentnı tutırmasañ , bu fidaqar xezmät quyğan keşe dä zıyan kürergä mömkin. Bu mäs’älägä açıqlıq kerter öçen bank xezmätkärläre belän elemtägä kerergä turı kilde.
Tatarstanda “Aq bars” bankı iñ zur häm ışanıçlı banklardan sanala. Ul 1993 yıldan birle eşli. “Aq bars ” bankı Rusiädä iñ ere finans oyışmalar arasında kapitalı buyınça 16 urında tora. Ul bank bügenge köndä 1MиллиoH yarımğa yaqın xosusıy zatqa häm 27 meñ korporativ klientqa xezmät kürsätä. Küp kenä tatarstanlılar üzläreneñ xezmät xaqların da bu bank aşa alalar.
2006 yılnıñ 11 oktäberennän başlap “Aq bars” bankı başqa banklardan küçerelgän här summadan 10 % aqçanı totıp qala başladı.
Bu protsentlar sotsial' tüläwlärdän- pensiä häm invalidlarğa küçerelgän subsidiä aqçalarınnan tış, barlıq klientlarnıñ bu blankqa küçerelgän aqçalarınnan totıp qalına. Bu säbäple, isemnären radio aşa äytergä telämäwlären ütenep, bezgä berniçä keşe şıltırattı.
Bezgä bilgele bulğança, alarnıñ “Aq bars” aşa küçerelgän xezmät xaqınnan da 10% totıp qalınğan.
Ni säbäple bolay kilep çıqtı soñ digän sorawlar belän bez “Aq bars” bankı xezmätkärlärenä möräcäğät ittek. “Aq bars bankı”nıñ opersiälär idaräse citäkçese urınbasarı Räisä Nasibullina menä närsälär söyläde
Rusiädäge banklar öçen xäzerge waqıtta iñ aktual' problemalarnıñ berse sçettağı aqçanı qulğa birgändä zakon bozu oçraqları . İqtisadnıñ barlıq bank sektorında tere aqça äyläneşen kontrol'läü könnän kön qırıslana. Namussız klientlarğa qarata zakon nigezendä çaralar kürelä. Şulay uq banklarnıñ tarif säyäsäte aşa yoğıntı yasala. Ägär operatsiä qulğa tere aqça birü belän bäyle bulmasa, ul sotsial' xarakterdağı, şul isäptän xezmät xaqı tüläw sanala . Bu oçraqta komissiä küläme 1,5 protsentqa qädär töşä , yäki bötenläy alınmıy”. Ägär berär şundıy xäl kilep çıqsa, ğariza belän citäkçegä kerergä kiräk. Ägär dä oyışma bank belän xezmät xaqın küçerü turında kileşü tözegändä, annan aqça alınmıy. Ä “proçie rasxodı” yäki başqa närsälärne satıp alırğa bulsa, ul waqıtta tarif buyınça kileşüdä nindi tarif belän yazılsa, şul qädär alına. Xezmät xaqına alınmıy. Başqa banklar pıçraq aqçalar belän niçek köräşä soñ ? Moña açıqlıq kerter öçen bez “Qara Altın” bankınıñ direktorlar şurası räise Rinat Abdullinnıñ fikeren soraştıq . Bu turıda ul menä närsä dide:
“Pıçraq aqça turında süz bara. Şul aqçağa andıy protsent bar. Bügenge köndä böten banklar da da şundıy xäl. “Qara altın” bankında da şulay, “Tatfondbankta da şulay. Sberbankta mondıy xäl yuq.”
Bu “Qara Altın” bankınıñ direktorlar şurası räise Rinat Abdullin fikere ide .
Ä “Aq bars” bankı aşa xezmät xaqın alırğa teläwçelär şunı istä totarğa tieş , alar eşlägän oyışma “Aq bars” belän kileşü tözergä tieş. Ul çaqta alarnıñ xezmät xaqınnan 10% aqçaları totılıp qalınmayaçaq.
Mälikä Basıyr


text:
"Rodina" berläşmäseneñ uñışı Rusiädä böyekmämläkätçel köçlärneñ artuwın kürsätä
Rusiädäge Duma saylawlarınıñ aldan bik ük kötelmägän näticälärennän berse - anda "Rodina" berläşmäseneñ şaqtıy kiñ yaqlaw qazanuwı. 4 ay elek kenä oyıştırılğan şuşı säyäsi köçneñ Dumada xäzer 37 deputatı bulaçaq. "Rodina"nıñ kommunistlar yaqlawın kimetü maqsatında Kreml tarafınnan tözelüwe xaqında süzlär yörsä dä, anıñ sulçı wä millätçel ritorikası artında ni yata, kiläçäktä şuşı berläşmä nindi yuldan kitär, monı farazlawı ciñel tügel.
Audio, Dmitri Rogozin
Üzen xäzerge xakimiatkä oppozitiädä toruçı köç dip iğlan itkän "Rodina" aldağı 4 yılda ni eşlärgä cıyına soñ? Sergey Glazyev älegä saylawlar aldınnan bäyän itelgän programmağa tuğrı bulıp qalaçağın äytä.
Audio, Sergey Glazyev
"Yaña Dumada eşläwe ciñel bulmayaçaq, älbättä, çönki qüwät balansı xakimiat partiäse yağına awışqan. Häm bez ügetläw yulı belän, üzebez täqdim itkän qanun ölgeläreneñ däwlät mänfäğätlärenä turı kilüwen isbatlaw aşa eş itäçäkbez. Kem inde tabiğät baylıqlarınnan kilgän çamadan tış tabışnı ğadel itep bülügä qarşı çığa ala? Şul baylıqlarğa xuca sanalğan däwlätneñ anda üz öleşe bulırğa tieş. Kem eş xaqların arttıru yulların kamilläşterügä qarşı bula ala?" digän soraw quya Sergey Glazyev, Dumadağı küpçelekneñ kiläçäktä "Rodina" täqdimnären yaqlawına ömetlänep. Berläşmäneñ säyäsi qaraşlarına kilgändä, alar Rusiädä kiñ cäyelgän böyekmämläkätçel xislärgä nigezläner dip farazlana. Rogozinneñ, misal öçen, Tatarstan tösle Rusiä eçendäge milli däwlätlärgä mönäsäbäte şaqtıy tiskäre, elekke sovet respublikaları, ä xäzer bäysez däwlätlär Ukraina, Gruziä kebek illärgä qarata da ul qırıs belderülär yasap tora. Saylawçılarnıñ "Rodina"ğa tawış birep näq menä şundıy böyekmämläkätçel qaraşlarnı yaqlawı Rusiäneñ demokratik dairälärendä, şul isäptän tatar wä başqort milli xäräkätendä dä zur borçu uyatırlıq närsä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Bügen Quşma Ştatlarnıñ Discovery ğäläm korabı Xalıqara Ğäläm Stansiäsenä kilep quşıldı. Discovery 2 kön elek AQŞnıñ Florida ştatınnan oçıp kitkän ide. Bu 2003-nçe yılda Columbia ğäläm korabı hälakätennän soñ berençe amerikan oçışı.
Discovery Xalıqara Ğäläm Stansiäsenä azıq-tölek, kiräk yaraqlar häm materiallar kiterde häm annan cirgä çüplärne alıp qaytaçaq.
Ğäläm stansiäsenä 200 metrdan yaqınraq kilgäç Discovery aña artı belän borıldı häm Stansiädäge astronawtlar anı fotoğa töşerde. AQŞ ğäläm agentlığı NASAnıñ xezmätkärläre bu fotolar oçış waqıtında korabnıñ qoyrıq öleşendä barlıqqa kilgän säyer kisäk zıyan kitergänme-yuqmı ikänen açıqlarğa yardäm itär dip isäpli.
NASA korablar oçqanda mondıy kisäklär bulmaslıq üzgäreşlär kertkänçegä qädär başqa korablar oçırmasqa qarar itte. 2003-tä Columbia korabı hälakätenä dä şundıy ber kisäkneñ saqlağıç qatlamğa zıyan kiterüe säbäp bulğan ide.