text:
Äfğanstan: prezident saylawlarında terkälergä tieş bulmağan nämzätlär qatnaşa
Äfğanstanda üktäbrneñ 9-ında uzaçaq prezident saylawlarında barlığı 18 nämzät, şul isäptän xäzerge prezident Xämit Qarzay, qatnaşaçaq, andağı üzäk saylaw komissiäseneñ soñğı qararı şundıy. Läkin xäzer, Berläşkän Millätlär wäkilläre belän bergä eşlägän şuşı komissiä qanunnı bozdı digän süzlär işetelä başladı. Şulay dip isäpläwçelär, komissiä nämzät itep qayber qorallı militsiä citäkçelären terkärgä tieş tügel ide dip belderä.
Audio, Säyedabdul Xadi Däbir
"İsemnäre nämzätlär isemlegenä kergän öç keşe bar - artında berniçä qorallı törkem torğan general Dostum, meñlägän qorallı keşese bulğan Möxämmäd Mohaqiq, häm şulay uq meñlägän ğäskärigä iä, bar saqlanu ministrlığı yaqlawın qazanğan Qanuni äfände. Niçek inde sez şular sürätendä saylaw qanunı döres ğämälgä quyıldı dip äytä alasız, qanun ğomumän qayda monda?" digän soraw quya prezident nämzätläreneñ berse Däbir. Saylaw komissiäseneñ qayber qorallı törkem citäkçelären terkäwne kire qağa almawı, moña qıyulığı citmäwe, tawış birüneñ çınnan da irekle bulaçağına şiklär uyata. Bigräk tä şul qorallı särdarlar xakimlek itkän töbäklärdä. Bu fikerne Äfğanstannı tikşerü häm bäyäläw bülegendä eşläwçe säyäsi küzätüçe Andrew Wilder dä urtaqlaşa.
Audio, Andrew Wilder
"Ägär dä saylaw komissiäse, nindider qorallı citäkçegä qarşı tora almawın sizä ikän, niçek inde awıl cirendäge äfğan saylawçısınıñ monı eşläwen kötep bula?" di Wilder. Elegräk ul, tawış birüneñ berençe öleşendä ük küpçelekne Xämit Qarzay yawlayaçaq digän faraz qorğan bulğan, xäzer isä anı üzgärtä - köräş ayawsız bulaçaq häm Qarzaynıñ başqa ber nämzät belän ikençe turğa çığuı bik ixtimal. Andıy nämzät urının Yunıs Qanuni ala ala, anı Äfğanstannıñ saqlanu ministrı Möxämmäd Fähim, tışqı eşlär ministrı Abdulla Abdulla da yaqlıy. Alar öçese dä äfğan taciqları mäxälläsennän. Ägär dä taciqlar prezident saylawlarında berdäm eş itsä, Qanuni Qarzaynıñ iñ köçle köndäşenä äylänäçäk. Belgeçlär, mondıy qarşılıq qayber şartlarda yaña büleneşkä, yaña suğışqa kiterä ala dip şürli.
Kärim Kamal


c: text/html

text:
Neşet Çelebi - Hata Benim
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Hata Benim
Etiketler : Neşet Çelebi - Hata Benim türkü indir, Neşet Çelebi - Hata Benim türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Hata Benim mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Hata Benim türküsü, Hata Benim sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Hata Benim bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Yorma Beni Dünya
Neşet Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
Neşet Çelebi - Kaşlarını Eğdirirsin
Neşet Çelebi - Dünya Adana nın
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dağıstan başqalası mäxkämäse barlığı 13 şartlaw oyıştıruda ğäyeplängän 7 keşedän torğan cinäyät törkemenä xökem çığardı. Bu törkem Çeçen komandirı Rabbani Xälilovtan kürsätmä alıp xäräkät itkän, dielä. Uzğan yılnıñ ğinwarında alar Maxaçkalada Rusiä xärbiläreneñ maşinasın şartlatqan, näticädä 7 keşe xäläk bulğan, 2-se yaralanğan. Törkem, şulay uq, 4 buş militsiä maşinasın häm Maxaçkalada timer yul şartlatuda ğäyeplänä.
Törkem citäkçese Zaur Akavov ğömerlekkä törmägä xökem itelde. Törkemneñ qalğan äğzaları 7 yıldan alıp 22 yılğa qädär irektän mäxrüm itelde.


text: Azerbaycan başqalasına kilgän İran tışqı eşlär ministrı Kamal Kharrazi, Ğiraq xökümäten Ğiraq xalqı saylarğa tieş dip belderde. Räsmi Tähran-Ğiraqnıñ yaña xökümätneñ tözeleşe ildäge barlıq etnik qatlamnar telägenä bäyle bulırğa tieş, digän fikerdä. Amerika Quşma Ştatları, Tähran Ğiraqta İrandağı kebek xökümät tözegä teli digän borçılu beldergän ide. Läkin Tähran monı kire qağa. Kamal Kharrazi üzeneñ ike könlek säfärendä prezident Heydar Aliev häm tağın qayber başqa Azerbaycan räsmiläre belän oçraşa. Söyläşülärdä Ğiraqnı tözekländerü, Kavkazdağı iminlek, ike yaqlı mönäsäbätlär turında süz baraçaq. Monnan tış Tawlı Qarabax nizağı häm Kaspiy diñgezen bülü kebek mäs'älälär dä köntärtibendä bulır dip kötelä.


text:
Pol'şanıñ Mäskäwdäge ilçese bügen Mäskäwdä Pol'şa diplomatın qıynadılar dide. Bu Mäskäw belän Warşawdağı Rusiä häm Pol'şa ilçelekläre belän bäyle keşelärne qıynaw oçraqlarınıñ yañası buldı.
İlçe Stefan Meller äytüençä, ilçelekneñ iqtisadıy mäs'älälär belän şöğellänüçe ikençe sekretare Mark Rzeszutağa ilçelek yanında höcüm itep qatı qıynağannar.
Meller bu xäl turında Pol'şa xökümätenä xäbär itüen häm Rusiä tışqı eşlär ministrlığı belän aşığıç oçraşu sorawın belderde. Yäkşämbe könne Pol'şa ilçelegendä eşläwçe beräwne bilgesez ike keşe qıynağan ide. Comğa könne Pol'şa ilçelegendä maşina yörtüçe bulıp eşläwçe ber Rusiä watandaşına höcüm ittelär.
31-nçe yüldä Warşawdağı Rusiä diplomatları balaları bulğan 3 üsmerne häm alarnıñ Qazaxstanlı ber dustın polyak yäşläre qıynağan ide. Rusiä xökümäte häm prezidentı ul xälgä açu belderde.


text:
Rusiä häm Qıtay – dusmı, köndäşme?
Rusiä belän Qıtay – Üzäk Aziä töbägendä ike quätle uyınçı – moña qädär berektäşlär sanala ide. Xäzer Mäskäw belän Pekin arasında töbäkneñ energiä yatmaları öçen köndäşlek başlana sıman.
Uzğan cäydä Rusiä belän Qıtay kiñ külämle xärbi künegülär ütkärgändä, töbäktä yaña nıqlı häm möddätle strategik berektäşlek barlıqqa kilde digän xis qalğan ide.
Monnan tış, bu illär Şanxay oyışmasında xezmättäşlek itä, Quşma Ştatlarnıñ dönyadağı yoğıntısına bergäläp qarşı torırğa tırışa, BMOnıñ iminlek şurasında yış qına ber törle tawış birä.
Şuşı xezmättäşlek, tıştan global, strategik bulıp kürensä dä, cirgäräk töşep qarağanda, ul qadäre “mäñgelek” tügel. Kiresençä, Mäskäw belän Pekin arasında Üzäk Aziäneñ energiä yatmaları öçen köndäşlek başlana sıman.
“Uzğan yıl küzätüçelär Qıtay-Rusiä küçäre turında söyläde. Läkin bu küçär tügel, Quşma Ştatlarğa qarşı duslaşu ğına. Yaqınraq arada Mäskäw belän Pekin arasında köndäşlek zurraq urın alaçaq. Çönki Qıtayğa energiä kiräk, ä energiä Rusiäneñ strategik mänfäğate” di energetika belgeçe Federiko Bordonaro.
Yılına 11,4% qotıçqıç üseş kiçergän, häm şul säbäple küp energiägä moxtac Qıtay aç küzläre belän Üzäk Aziä yatmalarına qarıy. Moña qädär yağulıqnı Rusiädän taşığan Qıtay xäzer anı turıdan-turı Üzäk Aziän alırğa teli – neftne Qazaxstannan, gaznı Törkmänstannan.
Läkin bu yatmalar Rusiäneñ däwlät qaramağındağı Gazprom şirkäteneñ dä mänfäğatlärendä.
“Gazprom ul yatmalarnı kontrol itergä teli, häm yaqın kiläçäktä dä, yıraq kiläçäktä dä Törkmän gazınıñ Qıtayğa kitüen telämi” di Federiko Bordonaro.
Qıtaynıñ Üzäk Aziä bazarına basıp kerüenä Mäskäw borçılıp qarıy. Qazaxstan häm Üzbäkstan belän alış-bireştä Rusiä älegä berençelekne saqlıy. Ämmä Qıtay anıñ ayağına basıp kilä. Üzäk Aziä bazarları Qıtaydan kilgän azıq-tölek, çüpräk-çapraqlar belän inde tulğan diärlek.
Uzğan yıl Törkmänstan da Qıtaynıñ däwlät neft kompaniäsenä üz yatmaların eşkärtergä rizalıq birde.
Rusiä belän Qıtay mönäsäbätlärendä moña qadär urtaq strategik mänfäğatlär iqtisadi köndäşlektän östenräk ide. Läkin xäzer Qıtaynıñ töbäktä yoğıntısı artqan sayın, köndäşlek köçäyergä mömkin.
“Min monı nizağ dip atamas idem, bu artıq köçle süz. - di Fedor Lukyanov, Global säyäsättä Rusiä isemle jurnal möxärrire. - Läkin Qıtaynığ uñışları artqan sayın, bu yomşaq köndäşlek qızarğa mömkin. Rusiä bu töbäktä Qıtaynıñ enese bulıraq telämiäçäk.”
Şuşı ayda (11 mart) Gazprom Qazaxstan, Üzbäkstan häm Törkmänstanğa gaz öçen 2009 yıldan başlap bazar bäyäse tüli başlayaçağın belderde. Moña qädär Gazprom gaznı arzan bäyägä – meñ kubometrına $70-150 alıp Rusiädä bazarında yä Yewropağa sata ide.
Yaña bäyälär älegä iğlan itelmäde, läkin belgeçlär fikerençä, ul $350-400 çaması bulaçaq.
Bu adım töbäkne üz kontrolendä qaldırırırğa telägän Rusiäneñ Qıtayğa cawabı bulıp kürenä. Ğıynwar ayında Pekin törkmän gazın Qutayğa quyaçaq ütkärgeç tözü turında kileşü imzaladı, ul 2009da tözelep betergä tieş. Monnan tış, 30 yılda Törkmanstannan 30 milliard kubometr gaz satıp alırğa kileşte.
Belgeçlär fikerençä, Qıtay Rusiäneñ bu töbäktä sovet çorınnan qalğan yoğıntısın aqrınlap kimetä bara.
“Rusiä bu töbäktä bik äüzem, yoğıntısı, tarixi bäyläneşläre bar. – di Matthew Clements, Londondağı Jane’s törkemendä Evrazia möxärrire. - Läkin Qıtay iqtisadı begemot kebek yoğıntısın köçäytä bara. Anıñ täqdimnäre dä arttıra bara.”
Qıtay-Rusiä köndäşlege AQŞ belän Yewropa Berlegeneñ bu töbäktä plannarına qoma çaulıy. Atap äytkändä, Nabucco häm Kaspiy buyı ütkärgeçlärenä ayaq çala. Yewropa Berlege alğa sörgän bu proyektlar gaznı Kaspiy häm Üzäk Aziä töbäklärennän Rusiäne uratıp Törkiä häm Balkan aşa Yewropağa quunı küz aldında tota.
Törkmasntan yatmaları ni däräcädä tirän - anıñ gazı Qıtayğa da, Rusiägä dä, Yewropağa da citärme – bilgesez. Şuña kürä, yatmalar öçen köräş qızu bulırğa oşağan.
Üzäk Aziä illäre dä nindi “zur uyında” qatnaşuların añladı häm bu uyınnı üz faydasına uynarğa tırışa, älegä ber proyektnı da kire qaqmıy.
Bu wazğiättä Törkmanstan, Qazaxstan häm Üzbäkstan, üzara köndäşlekne çitkä quyıp, bergäläp eş itüneñ da faydalıraq buluın añladı.
Şuşı yağa täräqqıyat Şanxay oyışmasında mönäsäbätlärne dä qatlawlandırırğa mömkin.
“Uzğan yılda Şanxay oyıması turında bäxäslär küp buldı. - di Fedor Lukyanov, Global säyäsättä Rusiä isemle jurnal möxärrire. - Rusiäneñ bu oyışmada qatnaşu häm anı üsterü teläge şaqtıy kimede. Çönki Qıtaynıñ äydäwçe bulaçağı ağlaşıldı, ä Rusiägä bu kiräk tügel.”
Mäskäw belän Pekinnıñ mönäsäbätlär tarixı qatlawlı da, qarşılıqlı da. 1949 yılda Qıtayda kommunistlar kilgännän soñ, alar yaqın tarafdar buldı. 1960-nçı yıllarda mönäsäbätlär suındı, 1969 yılda xättä çik buyı nizağı buldı. Perestroyka çotında häm 1991 yılda Sovetlar berlege cimerelgännän soñ mönäsäbätlär yänä yaxşıra başlağan ide.


text: Kiev. Bar Ukraina buylap oyıştırılğan uram cıyınnarında qatnaşıp distälägän meñ keşe bügen prezident Leonid Kuçmanıñ urınınnan kitüwen taläp itte. Şuşı cıyınnar näq şundıy uq taläp belän ütkärelgän häm xakimiatneñ köç qullanuwına kitergän çaralarnıñ ike yıllığın bilgeläp oyıştırıldı. Ul çaqta cıyınnar öçen, prezident Kuçmanıñ, rişwätçelekkä qarşı köräşkän jurnalist Heorhi Gongadzene üterügä qatnaşı bar digän süzlär säbäp bulğan ide. Leonid Kuçma bu ğäyepläwlärne kire qağa. Bügenge çara isä xakimiatkä oppozitsiädä torğan kommunistlar, sotsialistlar, Yuliä Timoşenkonıñ reformaçıl xäräkäte tarafınnan oyıştırıldı, aña “Naşa Ukraina” berläşmäse dä quşıldı. Oppozitsiä prezident Kuçmanı häm anıñ tirälegen kiñ cäyelgän rişwätçelektä, xakimiatne üz faydasında qullanuda, qoral satuda häm tawış birü näticälären bozuda ğäyepli. Comğa könne Ukraina prezidentı 4 könlek säfär belän Slovakiägä kitte.


text:
İmgätelgän miting, imgängän xalıq
27 aprildä Ufanıñ Lenin isemendäge mäydanında ütärgä tieşle mitingqa anı oyıştıruçılarğa qarağanda özärgä niätläwçelär nığraq äzerlängän bulıp çıqtı. Xakimiät ämere buyınça militsiä xezmätkärläre oppozitsiäneñ xalıqnı mitingqa öndägän gäzitlären taratuçılar qulınnan tartıp alu faktları massovıy tös aldı. Ufağa kerüçe avtomobil yulları maxsus küzätü astına alındı. Bigräk tä Qazan – Ufa trassası aşa Ufağa kerüçelärneñ maşinaları centekläp tentelde. Bu xällär äle dä däwam itä.
Miting başlanırğa berniçä kön qala çit ölkälärdän Ufağa 1300 OMON suğışçısınıñ häm militsiä xezmätkärläreneñ kiterelüe mäğlüm buldı.
27 aprildä, miting başlanırğa 6 säğät çaması qalğanda FSB xezmätkärläre ber ük waqıtta Başqortstannıñ berläşkän oppozitsiäse ştabın, miting ütkärergä ğariza birgän BR kommunistları ofisın häm “Плoщaдb BoccTaHия” gäziten näşer qıluçı bilgele jurnalist Viktor Şmakovnıñ fatırın basıp aldılar. Bu urınnarda tentülär ütkärgännän soñ BR oppozitsiäse liderı Ramil Bignovnı, BR tatarları milli-mädäni moxtäriäte räise urınbasarı, oppozitsion “Xalıq ixtıärı – “Boля Hapoдa ” gäzite möxärrire Mäcit Xucinnı, berläşkän oppozitsiä wäkile, fermer Xäsän İdiätullinnı FSB binasına soraw alunı däwam itärgä alıp kittelär. Şundıy uq çaralar Viktor Şmakovqa häm oppozitsion başqort xäräkäte liderı Ayrat Dilmöxämätovqa qarata da kürelgän.
Barlıq tentü yasalğan urınnardağı komp'yuterlar FSBçılar qulına küçkän.
Şuşı xällärgä qaramastan, oppozitsiäneñ irektä qalğan citäkçeläre mitingnı ütkärergä tırıştılar. Şunısı da iğtibarğa layıq: miting ütärgä tieşle mäydan böten perimetrı buyınça timer kirtälär häm militstiänerlar belän uratıp alınğan bulıp çıqtı. Mitingqa kilüçelär etlärdän isnätelgännän häm timer sizgeç qorılmalar belän tikşerelgännän soñ ğına maxsus koridor aşa mäydanğa ütä aldılar. Bu xällärne kürgän baytaq keşe kire borılıp kitte. Şulay da 500 keşedän torğan miting ütte. Çığış yasawçılar bu xällärne xakimiätlärneñ respublika grajdannarın mısqıl itü dip bähaladılar. Miting BR prezidentı Mortaza Räximovnıñ urınınnan kitüen taläp itkän rezolyutsiä qabul itü belän tämamlandı.
Kärim Yauış, Ufa.


text:
Rusiädä tudıru yortları:Tömän ölkäse
Nail Alan: Älbättä, sazlıqlar arasına urnaşqan tatar awıllarınnan awırlı xanımnarnı “olı cirgä” alıp çığu ber problem bulıp tora. Yulsız awıllarnıñ küpçelege Tobol şähäre tiräsendäge rayonnarğa urnaşqan. Şunlıqtan Tobol şähärendäge bala tudıru yortı Wağay, Tobol, Uwat rayonnarına häm şähärneñ üzenä xezmät kürsätä. Ayına ber tapqır bu rayonnardağı awıllardan bulaçaq änilärne şähärgä kiterälär. Ğädi genä itep äytkändä, ul-bu xäl bula kürmäsen dip aldan kilep quyalar. Ägär dä inde kötelmägän oçraq, andí-mondí xäl bula qalsa, awıldağı feldşer-aquşer rasí aşa bäyläneşkä kerep, boralaq çaqırta. Medisín xaläkäte üzägeneñ Toboldağı filialı täwlek äylänäsendä eşli. Qayber oçraqta kötelmägän xäl dä bula ikän. Boralaq kilgäç, awırlı xanım qurqıp, barırğa telämiçä qaçıp kitä ikän. Menä şul waqıtta inde, anı alırğa kilgän tabiplar da, kürşe-tiräläre dä, xätta böten awıl belän ezli başlílar. Boralaq xanımnı almíça, yulğa quzğalmí... Tobol şähärendäge bala tudıru yortında min sazlıqlar arasına urnaşqan Tobol rayonı Täpken awılınnan kilgän Gölzäydä İjbulayıwa belän tanıştım.
-Tobolskiydan yıraqmı? (awılığız) -Yıraq. 500 kilometr bulır. -Närsä belän kildegez? -Samolet belän. -Tüläp kildegezme? -Tüläp kildem. 280 sum. -Monda torğan öçen tüläp torasızmı? -Buşqa. -Meldíkmentlar häm başqa äyberlär öçen aqça alalarmı? -Yuq almílar. -Bu niçänçe balağız? -İkençe. Berençesenä 8 yäş. Qız bala. Aygöl. -Monsı? -İr bala. -Äle isemen uylamadığızmı? -Yuq. -İregez belän kiñäşep dönyağa kilüen telädegezme? -Äye. -İregez beläme? -Xäbärlägännär. -Qayda eşlisez? -Eşlmäyem. Öydä utıram. -Öydä utırıp balanı üsterep bulır mikän? Aqça da küp kiräk bit. -Beräwne üsteräbez ikençesen dä üstererbez. -İregez eşlime berär qayda? -Eş yuq bezneñ awılda. -Närsä belän şöğellänä? -Balıq ıñdílar (totalar). Çiä yeyälär (cíalar).
N.A. Äñgämädän añlağanığızça Tobol şähärennän 500 çaqrım yıraqlıqtağı sazlıqlar arasına urnaşqan Täpken awılında eş yuq. Xalıq tormış alıp baru öçen küp itterep mük ciläge cíıp sata. Yul töşkäç balıq totıp anı aqçağa äyländerä. Gölzäydä xanım bala tudıru yortına aldan kilep quyğan. Häm ul monda torğan öçen aqça tülämibez dide. Döres, Tobol şähärendäge tudıru yortında tüläwle bülmä dä bar. Anda äni balası belän üze genä yäşi. Ä başqa bülmälärdä ikeşär keşe tora. Tüläwle bülmädä suıtqıç, telewizor bar. Äti keşe häm tuğan- tumaçaları quna, balanı qararğa bulışa ala. Monda toru öçen täwlegenä 130 sum tülärgä kiräk.
F.X. ay hay, daimi eşläre bulmasa da cilek cıyıp balıq totıp qına yäşäsälär dä bala tabarğa cörät itüçe qıyu keşelär dä bar ikän äle. Ğomumän ul yaqlarda tuuçılarnıñ sanı artama kimime ? N.A.: Tobol şähärendä säfärdä bulğan waqıtta min üzäk rayon xastaxanäseneñ baş tabíbı Vladislaw Mazurkewiç belän oçraştım. Şähärneñ bala tudıru yortı xastaxanäneñ ber bülege bulıp tora. Menä nindi sannar kiterde ul.
Mazurkewiç: Rojalí, rojayut i budut rojät. Sifrı ğoworyat qöliçestwo rodov u nas uweliçiwäyıtsyä. V srawnenii 2001 ğodu bılo 1538 rodov, 2002- 1581, 2003- 1644, seyças za 9 mesyätsev 1373. 1800 rodov mı budem imet s pribılyü.
N.A.: Üzäk rayon xastaxanäse baş tabíbı Mazurkewiç süzlärençä, tuuçılar sanı arta. 2002 nçe yılda 1581 bala tuğan bulsa, 2003 nçe yılda 1644 bulğan. Bıyıl 1800 tiräsenä citär dip ömetlänälär.
Tudıru yortına kilgän 100 xanımnıñ barı tik 23 e genä balasın normäl räweştä taba, dide Vladislaw Wasilewiç. 100 prosent sälamät analar yuq dip äytergä bula. Uraq urğan cirdä bala tapqan häm ul bala sälamät tuıp uskän dip söyläwlär tarixta ğına qalğan. Xäzerge köndä awırlı xanımnarnıñ xärqaysında ber-ike awıru bulu ğädäti küreneşkä äylängän.
Säbäplären barlí başlasañ ber qulnıñ ğına barmaqları citmäs. Yäş qızlarnıñ tämäkene, spirtlı eçemleklerne üz itüe, sportqa ixtibarsızlıq, bik yäşli censi yaqınlıq, tormış şartlarınıñ awır buluı, tuqlanuda närsä eläkte şunı qapqalaw xäm başqalar dönyağa tuaçaq narasíğa da, bulaçaq änigä dä yaní. Soñğı waqıtta dönyağa kilgäç tä 6 kön eçendä ülüçe balalarnıñ sanı artqan. 2001 nçe yılda 1000 balanıñ 7,8 prosentı wafat bulsa, 2002-2003 nçe yıllarda 8 prosentı 6 kön dä yäşämiçä bu dönyadan kitkän. Tudıru yortınnan çıqqaç ta nänilärne balalar poliklinígı qarí başlí.
Tobol şähäre balalar poliklinígınıñ baş tabibäse Fäwriä Şäripowa süzlärençä, alarda xisapta toruçı balalarnıñ 62 seneñ änise araqı yarata, 10 ana narkotíklar qullana. 5 ana baliğ bulmağan kileş tapqan häm alkogolizmnan iza çigä. Ä ğazabın balalar kürä. Tobol şähärendäge iñ yäş änigä 14 yäş ikän.
Moskwina: -Samoy molodoy mame bılo 14 let. Eto bılo uje v etom ğodu. Ne zaplanírowala beremennost' nawerno. No yesli reşiläs na taqoy şağ, nawerno vlyübiläs. Perwoyı çto mojno sqäzät, çto eto bıla nezaplanírowannaya beremennost'.
N.A: Tudıru yortınıñ baş tabiäse Ğälina Moskwina süzlärençä, bıyıl 14 yäşlek qız bäbi tapqan. “Uyınnan uymaq çığıp” tuğan bala, änise yegetkä bik qatı ğaşíq bulğan axırı, dide Moskwina.
F.X: Nail, qızıqsınmadıñmı? Ana qarnındağı balanı yuq itü bala töşerü abort oçraqları artamı, kimime?
N.A: Bu xaqta bez Tobol rayon üzäk xastaxanäse baş tabíbı urınbasarı Ğälina Zolniqowa belän söyläştek. 2001 nçe yılda Tobol şähärendä 706 abort bulğan bulsa, 2003 nçe yılda 505 ana balasın qarınında kileş yuq itkän. “Bu san kimi bara”,- di Zolniqowa. Bala tabu yortında açılğan “Ğailäne planlaştıru” bülmäseneñ faydası bar, di ul. Anıñ başlığı Räisä Fätxullina. Monda ir xäm xatınnarğa äni häm äti bulu öçen närsälär eşlärgä kiräklegen tükmi-çäçmi añlatalar. Mäktäplärgä barıp balağa uzmas öçen saqlanu däresläre ütkärälär. Saqlanu äsbapları, yäğni qondomnar öläşälär.
Tobol şähäre bala tudıru yortında kötep alınğan nänilären qarşı alırğa kilgän ike qodağí- Fägilä häm Firdäwes xanımnar belän söyläşäm.
Qodağílar -Bu planlaştırılğan vnuçqa ideme. -Planlaştırılğan. -Sezneñ belen kiñäşep planlaştırğan idelärme? -Yuq qöneçno, (köle) üzlere. -Öylängännärenä qupme buldı inde. -2 yıl uje.
F.X: İnde in möhim sorawğa kilik :Bala tudıru yortında şartlar niçek soñ? Problemnarı barmı?
N.A: Şartlarğa kilgändä, çista häm pöxtä dip äyter idem min. Küptän tügel genä diwarların buyağannar. Täräzälärgä öydäge şartlarğa yaqın bulsın dip ap-aq çeltärlär elgännär. Täräzä töplärendä göllär çäçäk ata. Ätilär häm tuğannar ber qarşılıqsız bülmägä ütep yöri ala. Bala dönya florasına tizräk künegep çınığıp üssen öçen bu şulay eşlänä ikän.
2005 nçe yılnıñ axırında yaña tudıru yortı açılğanğa qädär nänilär monda- iskesendä dönyağa kiläçäk. Bu tözelä torğan bala tabu yortına 1992 nçe yılda nigez salınğan bulğan. Annan tözeleş tuqtap qalğan. Tuqtap qına qalmağan tözeleşne irenmägän keşe kilep talağan. 2003 nçe yılnıñ 6 nçı martında Rusiä prezidentı Putin Tobol şähärendä buldı. Xatın-qızlar belän oçraşqan waqıtta aña: “Bala tabu yortı tözelmiçä tora”,- dip äyttelär. Häm şunnan soñ tözeleş yañadan başlandı. Bügenge köndä kiräkle cihazlar satıp alına häm urnaştırıla. Bu yaña tudıru yortı 92 urınğa isäplängän. “Ägär dä ilbaşına bu tözeleş turında äytmägän bulsalar,- di Tobol rayonı üzäk xastaxanäse baş tabíbı Mazurkewiç,- bügengä qädär yarım tözelgän kileş torır ide.
Bala tudıru yortınıñ problemnarına kilgändä, tabiplar da, şäfqat tutaşları da bik az xezmät xaqı ala. Ber stawqağa 3 meñ sum tiräse. Aqçaların äzeräk arttıru öçen östämä räweştä tönnären kizü bulıp toralar ikän. Annarı tudıru yortında neanatoloğlar citeşmi. Bala tuıp, tudıru yortınnan çığıp kitkängä qädär qarí torğan tabiplar. 5 äw eşlärgä tieş. Ä bügenge köndä 3 ay genä. Xezmät xaqı äz bulğanğa yäşlär kilmi.
nail alan,färidä xämit


text:
Orenburda mäğärif xezmätkärläreneñ belemen kamilläşterü institutında bu könnärdä tatar tele belgeçläreneñ ike atnalıq uquları tämamlandı. Ölkäneñ törle rayon-awıllarındağı tatar tele häm äbäbiatı uqıtılğan mäktäplärdän cıyılğan mäğärif xezmätkärläre Qazannan da belgeçlär kiler dip kötsälär dä Tatarstannan uqıtuçılar kilmägän. Uqıtuçılarnı iñ küp-däreslärneñ qısqartıluı borçıy. Soroçinski şähärendä isä tatar balaları keçkenä yäştän tuğan tellären balalar baqçasında uq öyränä ala. Mäktäp yäşenä citkändä üz balalarınıñ tatar mäktäbenä baruına ata-analar qarşı çığa.
Firüzä Äbsälämova, Orenbur


text:
Ekrem Çelebi - Ya Dost
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Ya Dost
Etiketler : Ekrem Çelebi - Ya Dost türkü indir, Ekrem Çelebi - Ya Dost türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Ya Dost mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Ya Dost türküsü, Ya Dost sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Ya Dost bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bilmiyorum Hallerinden
Ekrem Çelebi - Gör Ki Felek Bize Neler Eyledi
Ekrem Çelebi - Dağlar Başı Karlı Olur
Ekrem Çelebi - İki Keklik Seke Seke
Ekrem Çelebi - Karanfil Suyu Neyler
Ekrem Çelebi - Kara Dağın Boz Yılanı
Ekrem Çelebi - Dayanılmaz Bir Çile
Ekrem Çelebi - Nasıl Vasfedeyim
Ekrem Çelebi - Oya Yazma Başında


text:
Bosniä serbları aldında dilemma: yä Karadzicne totıp birü, yä eçsez qalu
Çirattağı yazma, qayçandır iğtibar üzägendä torğan, läkin soñğı yıllarda mäğlümat çaraları bitlärennän yuğalğan Bosniä turında, xörmätle tıñlawçılar. Andağı yuğarı xalıqara wäkil Paddy Ashdown çärşämbe könne Bosniä serbları xökümätendäge 60 räsmine eşennän quıp çığardı. Şuşı qırıs ğämälneñ säbäbe - alarnıñ mäğlüm qaçqın Radovan Karadzicne qulğa alu öçen tieşle çaralar kürmäwe, xätta aña qaçıp yatuda yardäm kürsätüe.
Audio, Paddy Ashdown
"Min şulay itep xakimiatneñ bar däräcälärendä, rişwätkä batqan häm kirtälär qorğan buınnarnı çistartu, suğış cinayätçelären ğadellektän yäşerü öçen cawaplı keşelärdän tulısınça qotılu çaraların kürergä buldım, bu bigräk tä Serb Demokratik partiäsenä qarıy" dip belderä Bosniädäge yuğarı xalıqara wäkil Paddy Ashdown. Anıñ şuşı qararı aldınnan, atna başında NATO illäreneñ yuğarı citäkçeläre İstanbul cıyınında, Bosniäneñ, döresräge Bosniä serblarınıñ Haagtağı xalıqara mäxkämä belän tieşle däräcädä xezmättäşlek itmäwe säbäple şul ilne älegä üzenä qabul itärgä cıyınmawın äytkän ide. Ashdownnıñ serb räsmilären eşennän azat itüe şunı kürsätä, Könbatış Radovan Karadzic häm anıñ yaqın tarafdarların nihayät mäxkämägä kiterü eşen yañadan şäbäytep cibärergä teli. Tuğız yıl elek Karadzic Bosniä suğışı waqıtında etnik çistartular ütkärüdä, şul isäptän 1995-nçe yılda Srebrenica şähäre yanında sigez meñgä yaqın möselman iren yuq itüdä ğäyeplängän ide. Paddy Ashdown süzlärenä qarağanda, ägär dä Karadzic nihayät qulğa alınıp Haagqa tapşırılsa, ul quğan 60 keşeneñ 48-e yañadan üz eşenä qayta alaçaq. Läkin Republika Srbska, yäğni Bosniäneñ serb öleşe citäkçeläre üzläreneñ Dayton kileşüläre taläplären ütärgä äzer toruın, Berläşkän Millätlär mäxkämäse belän xezmättäşlek itüen kürsätergä tieş di, andağı xalıqara wäkil Ashtown. Äle Bosniä suğışı waqıtında uq tözelgän häm Quşma Ştatlar, Rusiä, Fransiä, Germaniä wä Britaniädän torğan "elemtä törkeme" Bosniädäge yuğarı xalıqara wäkil urının buldırıp, aña zur wäkalätlär birgän ide. Londonda urnaşqan Bosniä institutı mödire Quintin Hoare äytüenä qarağanda, yuğarı wäkil idaräse ildä, Dayton kileşüendä qaralğança, bar xalıqara cämäğätçelekne, berençe çiratta Berläşkän Millätlärne häm "elemtä törkeme" illären wäkillek itä.
Audio, Quintin Hoare
Hoare, Bosniädäge yuğarı wäkilneñ qüwäte xäzer tağın da kiñäytelde, anıñ anda xakimiat buınnarındağı keşelärne eştän quu wäkaläte şik uyatmıy dip tä belderä.
Kärim Kamal


text:
Qazanda başqort estradası festivale başlandı
19 noyäberdän Qazanda başqort estradası festivale başlana. Täwge tapqır başqalabız säxnälärendä Başqortostannıñ barlıq estrada yoldızları ike atna däwamında konsert nomerları belän çığış yasayaçaq. Ğabdulla Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäseneñ Konert zalında, annarı Ximiklar mädäniät sarayında Başqort däwlät filarmoniäseneñ "Qärwan-Saray", "Dalan", "İxlas", "Yädqär", "Bağanay-Qolğanay" estrada törkemnäre icatları belän tanışırğa mömkin bulaçaq. Festival' qısalarında tamaşaçını yumor kiçäläre dä kötä. Älege festival' buş urında tuğan proekt tügel, başqort yoldızları bu festivalne oyıştırırğa inde küptän planlaştırıp quyğan bulğan häm ul ozın-ozaq yul ütte.
Yunıs Ätnäle


text:
Sverdlovski ölkäse gubernatorı Eduard Rossel Başqortstanda bulıp kitte
Mäğlüm buluınça, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievnıñ prezidentlıq wazifaların saluı turında Rusiä prezidentına ğärizä tottıruı, art sannarı türälek känäfienä berekkän qayber subyıqt başlıqların xafağa saldı. “Nowıy region” mäğlümat ağentlığınıñ 17 marttağı internet säxifäsendä äytelgänçä, Rusiädäge yänä öç töbäkneñ citäkçese üz urınında ozaq utırırğa ömetlänä - Mäskäw merı Yüriy Lujqov, Swerdlovsk ölkäse ğubernatorı Eduard Rossel häm Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov. Alar öçese dä öçençe sroqta utıralar. “Nowıy region” ağentlığında raslanğança, Yüriy Lujqovnıñ problemnarı yuq – ul Putinğa yaraqlaşqan häm Rusiä başqalası belän näticäle idarä itä. Rosselneñ xälläre xörteräk dielä. Ä menä ütkän prezident saylawlarında kilep tuğan qatlawlıqları Räximovqa Putinnan türälekkä fatixa alırğa qomaçawlawı ixtimal. Şundıy uq fikerne “Arğumentı i faqtı” gäziteneñ 15 martta näşer qılınğan sanında Mäskäwdäge “Merqator” analıytiqa törkeme citäkçese Dmitriy Oreşkin da yañğırata. “Ğubernatorlarnı bilgeläwneñ yäşeren prujinaları” digän analıytik yazmasında ul Lujqov häm Şäymievqa Putin tiä almayaçaq, di. Ä menä Räximovnıñ yazmışı küplär öçen sabaq bulaçaq di ul. Anıñ fikerençä, Mäskäwdä dä, Qazanda da Kreml tayanırlıq qontrelitä yuq, ä menä Ufada bar. Rosselneñ yazmışı da Räximovnıqı kebek buluı ixtimal, dip isäpli Dmitriy Oreşkin.
Mondıy fikerlärneñ nigeze çınlap ta yuq tügel. Mortaza Räximovnıñ soñğı waqıtlarda eş qına: mine xalıq prezident itep 2008 yılğa xätle sayladı, min xalıq ixtıyarın xörmät itäm, şuña kürä 2008 yılğa qädär urınımda utıraçaqmın, dip täqrarlawı, älbättä, xafalanu bilgese bulıp tora. Mortaza Räximovnıñ “xalıq ixtıyarın xörmät itep” 2008 yılğa xätle prezident postında utırırğa tieşlege turında 15 martta matbuğat konferensiäsendä BR Däwlät cıyılışı Räise Qonstantin Tolqäçev ta belderergä kiräk dip taptı.
Ämma monıñ işe söylänülär torğan sayın nığraq äfsen uqunı xäterlätä. Çönki mondıy mäsäläneñ çişeleşe xäzer Mäskäw Kremlennän tora. Häm, älbättä inde, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievnıñ ğärizä yazıp urınınnan kitüe häm Rusiä prezidentı ixtıyarı belän kire üz urınına qaytarılu protsessı başlanuı, BR prezidentın häm üzläreneñ kiläçägen bik ışanıçlı itep toymağan qayber başqa töbäk citäkçelären awır saylaw aldına quydı. Häm türälekkä Putinnan yarlıq aluğa bik ömetlänmägän andıy sub'yekt başlıqları Kremlgä urınnarınnan bolay ğına kitärgä cıyınmawları turında signallar cibärä başladılar – bezne xalıq sayladı, bez kitü turında ğärizä yazarğa cıyınmıybız h.b h.b.
17 martta BR prezidentı Mortaza Räximov häm Swerdlovsk ölkäse ğubernatorı Eduard Rossel Başqortstan jurnalistları belän oçraşuları waqıtında: “Sez Tatarstan prezidentı ürnägendä Rusiä prezidentınnan üz wäqälätläregezne ozaytunı sorap ğärizä yazarğa cıyınmıysızmı?”, - digän sorawğa berawızdan monı eşlärgä cıyınmawların belderdelär. Äytkändäy, Rosselne aşığıç räweştä Ufağa çaqırunıñ säbäbe dä (ä Eduard Rossel Ufadağı oçraşunıñ Başqortstan prezidentı initsiatiwası belän ütkärelüe turında belderde) Mäskäwgä bergäläp basım yasaw öçen bulğanğa oxşağan.
Älbättä, bezgä timägez dip, Mäskäwne ayırım-ayırım da kisätep bula. Ämma, bu pozitsiäne industriäl köçle ike töbäk başlığınıñ bergäläp yañğıratuı, Kremlgä köçleräk täesir itär, dip qaralğandır, möğayın. Annan soñ Räximovnıñ şul Rosseldän başqa añlaşırlıq fikerdäşe dä qalmağan bulsa kiräk. Üzenä iñ köçle arqadaş bulırlıq Tatarstan belän aralar soñ çikkä citkerelep, digändäy, bozılğan. Niçek kenä bulmasın – Başqortstan citäkçelegen yaqın aralarda zur sınawlar kötüe, xäzer inde säyäsätçelärdä şik tudırmıy. “Rossel” digän pistolettan atunıñ näticä birüe dä şikle, älbättä. Ämma, nişliseñ – yatıp qalğançı atıp qal, dilär bit.
Kärim Yauşev, Ufa.


text:
Tuqay muzeyında opera turında söyläşü
Ğ Tuqay muzeyında “Köygä äwerelgän süz” dip isemlängän ädäbi- muzıkal'' kiçä uzdı. Anda süz äle küptän tügel genä säxnägä quyılğan “Şağir mäxäbbäte ” operasınıñ tuuı häm tormışqa aşırılu tarixı turında bardı.
Bu çarada muzeyğa Ğ. Tuqaynıñ söygän qızı Zäytünä Mäülüdovaneñ onığı, Färidä Räsüleva tarafınnan qimmätle materiallarnı tamaşaçığa täqdim itü buldı. Ul Zäytünäneñ Tuqay turındağı qulyazma istäleklären tamaşaçığa kürsätep, anıñ gäzittä basılğan küçermäsen uqıdı. Zäytünä şulay uq anıñ şiğerlären uqıp barıp, üz qulları belän ber däftärgä küçerep barğan bulğan . Bu 1907-08 yıllardağı xällär turında yazılğan däftär. Färidä Räsüleva şul däftärne dä tapşırdı.
Kiçä barışında Ğ Tuqay turındağı “Şağir mäxäbbäte” operasınnan video tasmağa yazılğan özeklär kürsätelde. Anda Tuqay belän Zäytünä duetın Tatarstannıñ xalıq artistkası Cälil teatrı cırçısı Venera Ğanieva häm S-Peterburdağı Mariin teatrınıñ ataqlı cırçısı, Tatarstannıñ xalıq artistı Äxmät Ağadi başqardı.
Opera Qazanda uzğan Fedor Şalyapin isemendäge XXV nçe Xalıqara festival''dä dä kürsätelde. Menä şuşı festival''dä Rezeda Axiärovanıñ 2006 yılnıñ noyäber ayında ğına premyerası bulğan “Şağir mäxäbbäte” dip isemlängän yaña tatar operası berençe tapqır festival'' isemlegenä kerde. Häm 2007 yılnıñ 11 fevrale könne Qazan tamaşaçısı anı tağın ber tapqır tıñlaw bäxetenä ireşte.
“ Bügenge operanıñ nigezendä mäxäbbät tarixı yata. Ämma bu äsärdä Tuqaynıñ platonik mäxäbbäte , yäğni, rux belän yaratuı. Anda töerlänep tä, cimeşkä äylänä almıy qalğan mäxäbbät sürätlänä”. dide kiçädä qatnaşqan operanıñ libretto avtorı Rinat Xaris.
Bu kiçädä, operanıñ kompozitorı Tatarstannıñ xalıq artistkası Rezeda Äxiärova da qatnaştı. Ul “Bu opera çınnan da bezneñ balabız,- dide ul. Bu kiçädä Opera häm balet teatrınıñ muzey citäkçese bu operanıñ- tekstın zalda qolaqçın kiep rus telendä tıñlawçılarğa tärcemä itüçe Rämziä Taqtaş ta bar ide. Ul üz çığışında Ğ Tuqay muzeyına büläk itep, şuşı 25 festival''gä kergän operalar turında bastırılğan bukletın alıp kilgän.
Rezeda Äxiärova häm Renat Xaris bu keçkenä muzeyğa, ğädättän tış küp cıyılğan tamaşaçınıñ bik küp sorawlarına cawap birdelär. Häm tamaşaçı belän açıqtan- açıq opera turında söyläşü alıp barıldı.
Bügenge köndä Tatarstanda opera belgeçläre, opera quyarlıq rejisserlar, simfonik orkestrı belän citäkçe itärlek dirijerlarnıñ az buluı säbäplärenä dä cawaplar ezlädelär.
Ä kiçädä açıqtan –açıq itep , opera turında, yäğni yuğarı sänğät turında tamaşaçı belän aralaşudan operanıñ avtorları bik qänäğät qaldılar.
Kiçädä bik küp yäşlär, “Ällüki” tügärägenä yörüçe yäş icatçılar, KDGPU studentları da bar ide.Mälikä Basıyr


text:
Ekrem Çelebi - Bu Dünyada
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Bu Dünyada
Etiketler : Ekrem Çelebi - Bu Dünyada türkü indir, Ekrem Çelebi - Bu Dünyada türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Bu Dünyada mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Bu Dünyada türküsü, Bu Dünyada sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Bu Dünyada bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Kınaman Komşular
Ekrem Çelebi - Kara Dağın Boz Yılanı
Ekrem Çelebi - Halime nin Aşıkları
Ekrem Çelebi - Ben Yanarım Gurbet Elde Ölene
Ekrem Çelebi - Sevsem Öldürürler
Ekrem Çelebi - Artık Çıkmam Meyhaneden
Ekrem Çelebi - Bir Dilim Beyaz Peynir


text:
Bäysez ber oyışmanıñ äzerlägän xisapqa qarağanda Ğıraq Quşma Ştatları öçen zur qurqınıç täşkil itmägän kebek, Saddam Xösäinneñ Al Qaida terror çeltäre belän eşlägän buluına nıqlı dälil dä yuq.Däwlät sekretarı C.Powell administratsiä Ğıraqnıñ küpläp üterü qoralları turındağı mäğlümätne sistematik räweştä bozıp kürsätte digän ğäyepläwlärne kire qaqtı.Waşington Ğıraq qurqınıçın küpertteme digän mäsälä hiç şiksez saylaw yılında söyläşelgän tema bulaçaq.
Prezident G.Bush 2002nçe yılnıñ üktäberendä Amerika xalqına yasağan çığışında diktator Saddam kontrol itkän küpläp üterü qoralları qurqınıç tudıra , ul inde ximik qorallar qullanıp meñnnärçä keşene üterde dip söylägän ide . Ämma xalıqara tınıçlıq öçen Carnegie Fondınıñ kiçä iğlan itelgän xisabına qarağanda Ğıraq AQŞ öçen dä yaqın Könçığış öçen dä şunduq qurqınıç tudırmağan kebek administratsiä Bagdad tudırğan häväfne sistematik räweştä bozıp kürsätkän.Ğıraqta küpläp üterü qoralları: dälil vä täsirläre dip atalğan yaña xisap hiç şiksez prezident saylawı yılında, Waşington amerikannarğa yalğış mäğlümät birdeme yuqmı digän söyläşülärgä säbäp bulaçaq.Qıraq turındağı 6yıllıq küzläw mäğlümätläre dä tikşerelgännän soñ äzerlängän xisapta Ğıraqnıñ atom programmasın başlatuı yäki Saddamnıñ Al Qaida terroristları belän elemtädä torğan buluına ışandırırlıq dälil yuq dip äytelgän.Xisapta ayruça 11nçe sintäber höcümennän soñ qabul itelgän preventiv höcüm doktrinasınnan wazkiçü kiñäş itelä.Baştan uq Ğıraq suğışına qarşı bulğan liberal oyışma Carnegie Fondı şulayuq G.Bush, vitse prezident Cheney, däwlät sekretarı Powelnıñ yasağan çığışlarına qarşılıq belderde. Carnegiedä qorallarnı cäyeldermäw programamsınıñ citäkçese Joseph Cirincione Cheney çığışın bolay dip añlatıp birde.(audio)
Cheney 2002nçe yılnıñ augustında yasağan tipik belderüendä bolay dide:Bez äle Saddamnıñ atom qorallarına iä bulu öçen tırışılq alıp baruın beläbez. Bik küplär Saddam tizdän atom qorallarına iä bulaçaq ışana.Monda ike elemnet bar qatğıy qurqınıç häm bula alaçaq qurqınıç
Bilgele bulğança Ğıraqnıñ küpläp üterü qorallarınıñ tudırğan qurqınıç säbäple Bush suğış başlattı.Ämma älegäçä AQŞ köçläre dä belgeçlär dä ximik ,biologik qorallar şulayuq anıñ atom programmasın başlatqan buluına dälil taba almadı. Xisapta şulayuq Ğıraq andıy qoralların yäşerä yäki yuq itä almıy. Çönki andıy eştän AQŞ yäisä xalıqara cämäğätçelek xabärdar bulır ide dielä.. Xisapta administratsiä räsmiläre Ğıraqnıñ qoralları yäki ballistik raketaları turında sistematik räweştä yalğış mäğlümät birep kilde digän näticä yasalğan. Ämma läkin kiçä däwlät departaemntındağı brifingta C.Powell(audio) Min ütkän yılda BMOdağı çığışımda äytkännäremneñ döres buluına ışanam.Küzläw oyışması mina birgän mäğlümätneñ däreslegenä ışana,min alarnı wäkillek ittem.Ul alarnıñ kongresqa täqdim itkän mäğlümät idehäm şuluq informatsiä cämäğätçelekkä birelde , bu mäsälä äle dä açıqlanıp betmägän.
Ämma C Powell da Saddam belän al Qaida arasında bäyläneş buluına ışansam da, konkret dälil kürmädem dip söylägän.Carneginıñ prezidentı Jessica Mathews administratsiä Ğıraq turında yalğanladı dip äytüdän totılıp qalsa da, Saddamnıñ 11nçe sintäber öçen cawaplı terror oyışması belän bäyläneşe bar digän ğäyepläwlär administratsiäneñ suğış başlatuına säbäp buldı digän , Mathews süzlärençä Al Qaida belän Saddam arasındağı elemtägä dälil bulmağan kebek, küp kenä närsä alarnıñ berbersen yaratmawın kürsätä.
C,Powell Jurnalistlar belän ängämädä Ğıraqnıñ küpläp üterü qorallarına iä buluın bez belä idek, çönki Saddam alarnı kördlärgä qarşı qullandı dide.Carnegie Xisabında Ğıraq BMO İminlek Şurası röxsät itkännän yırağraqqa oçqan raketalar yasarğa omıtıldı dip äytelgän.. Xisapta administratsiä, üz säyäsäten yaqlattıru öçen Küzläw oyışmalarına Ğıraq turındağı qararların yäşerüläre öçen basım yasawda ğäyeplänä.Küzläw Oyışmalarınıñ faraz, bäyäläwlären äzerläwçe Şura citäkçeseneñ urınbasarı Stuart Cohen bu atnada, analitiklarıbız, administratsiä säyäsätenä kileşterü öçen üzläre tapqan mäğlümätne ber niçek tä üzgärtmäde dip belderde. Ämma Cirinsione administratsiä räsmiläre bäyäläw, farazlarnı yış qına qabatlasalar da dokumentqa totaştırılğan bäyäläwlärgä qarşı äytelgän fiker,şartlarnı töşerep qaldırdı .Ul moñı bolay dip añlattı(audio) misal öçen şura äzerlägän belderüde bolay dielgän : bez Bagdad ximik qoral eşläp çığarunı yañarttı dip isäplibez. Administratsiä belderüendä isä bu Bagdad yañadan ximik qorallar eşli başladı dip äytelä.
carnbegie perzident jessica Mathew Pakstan, Russiä , elekege sovet respubliklarndağı ximi, biologik qoral tuplanmaları häm radioaktiv materiallarnıñ terroristlar qulına elägü qurqınçı bar dip belderde.
färidä xämit,praga


text:
İslâm
İslâm, İslâmiyet ya da Musulmanlıq (arapça الإِسْلاَم – el-islām) – tek tañrını qabul etken semaviy dinlerniñ soñkisi, üç cian dinleriniñ birisidir. Hristianlıqtan soñ dünyanıñ eñ tarqalğan ekinci dinidir. İslâm dini bu dinniñ peyğamberi – Muhammed vastasınen VII asırda yayılmağa başladı. İslâm dinine inanğan adamlarğa mümin, İslâm dininiñ emirlerine boysunmağa tırışqan adamlarğa musulman deyler. Musulmanlar, İslâmnıñ muqaddes kitabı Qurannı teşkil etken sureler Cebrail adlı melek vastasınen, sözlü olaraq, Muhammed peyğamberge vahiy etilgenine (endirilgenine) inana.
Musulmanlarnıñ eñ büyük eki aqımı Sünniylik ve Şiiyliktir. Bulardan ğayrı uquq, itiqat kibi çeşit kategoriyalarda bir çoq fikriy ceryan ve mezhep bardır. İslâm dininiñ temelinde bütün büyük mezhepleriniñ qabul etken tevhit esası tura ki, bu añlam tek Allahnıñ barlığı ve birligine inanmaq manasına kele.
İslâm peyğamberi Muhammed İslâm dinini yayğan esnada İslâm Devletini de qurdı, daa soñra bu İslâm Devleti mühtelif hanedanlar tarafından uzun bir vaqıt devamında idare etilgen. Bu devletlerniñ başlıqları halife unvanını taşığan ediler. Çeşit bölgelerde yaşağan halqlar İslâmnı qabul etmege başlağandan soñ, mühtelif ve yañı musulman devletleri de peyda oldı.
Sözniñ manası[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İslâm sözü arap tilindeki "S-L-M" tamırından kele, bu tamır da "barışıqlıq", "sulh", "tınçlıq", "amanlıq", "bütünlik", "sağlamlıq", "sağlıq" manalarını ifade ete. Bunen beraber bu sade tamırdan yapılğan "esleme" fiili "teslim olmaq", "boysunmaq" manalarına kele. Bu fiilniñ masdarı (isimfiili) "islâm " olıp, "teslimiyet", "boysunuv" manalarını ifade ete. Musulman ise, "teslim olğan", "boysunğan" demektir. Musulman tek bir Tañrı olğanı qabul etilgen Allahqa teslim ola, Oña boysuna. İslâm dinine mensup adamlarnı adlandırmaq içün qullanılğan "mümin" sözü "kesen-kes inanğan" manasına kele.
İslâmnıñ beş şartı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İslâm dininiñ emir etkeni, yapılmasını farz (kerekli) qılğanı qulluqlarnıñ bütünidir. İslâm dini muqaddes kitabı olğan Quran-ı Kerimde farz olaraq emir etilgen er ibadet ve areketniñ yapılması, inanğanlarğa şarttır.
- Kelime-i şeadet ketirmek
- Namaz qılmaq
- Oraza tutmaq
- Zekât bermek
- Acılıqqa barmaq


text:
Ukraina parlamentı bügen oppozitsiäneñ prezident saylawları näticälären ğämäldän çığaru taläben qaraw öçen ğädättän tış utırışqa cıyıldı. Utırış axırında oppozitsiä namzäte Viktor Yuşçenko simvolik räweştä prezident antı qabul itte.
Ämma parlamentta kuorum citärlek tügel ide. Parlament räise saylaw näticälären barı tik prezident Leonid Kuçma ğına ğämäldän çığara ala dide.
Parlament binası yanındağı oppozitsiä mitingında 200 meñläp keşe qatnaşa dielä.
Oppozitsiä citäkçese prezidentlıqqa namzät Viktor Yuşçenko parlamenttan Üzäk Saylaw Komissiäsenä ışanıçsızlıq belderüne soradı.
Ukrainadağı saylawlar turında soñğı xäbärlär çığarılışınnan soñ täfsilleräk mäğlümät bulır.


text:
Törkmänstanda prezident saylawları kiläse yılnıñ 11 Fivralenä bilgelände
Törkmanstan belän 2 distä yıldan artıq idarä itkän Saparmurat Niyazov uzğan atna wafat bulğannan soñ, sişämbedä ilneñ Xalıq Şurası kiläse prezident saylawları könen bilgeläde. Saylawlar 2007 yılnıñ 11 Fivralendä ütäçäk.
"Äydägez bu saylawlarnı 11 Fivralgä bilgelik häm alarnı yuğarı däräcädä ütkärik, min şulay bulır dip ışanam" dide Üzäk Saylaw komissiäse räise Murat Qarrıev.
Cıyınnıñ kön tärtibendä Konstitutsiägä üzgäreşlär kertü, prezident saylawları turındağı qanun kebek başqa möhim mäsälälär dä bar. Törkmanbaşı isän çağında bu qanunnarnıñ kiräge yuq ide.
Törkmanstanda soñğı prezident saylawları 1992 yılda ütte. Berdän-ber namzät Saparmurat Niyazov, räsmi sannarğa kürä, tawışlarnıñ 99.5 protsentın cıydı.
Şunnan soñ başqa saylawlar bulmadı. Şul uq yılda tözelgän Xalıq Mäslixäte Niyazovnıñ prezidentlığın ozaytıp qına tordı. Axır çiktä ul ğömerlek prezident dip iğlan itelde.
Uzğan atna yöräk awıruınnan wafat bulğan Törkmanbaşı üzennän soñ säyäsi buşlıq qaldırdı, anıñ ber warisı da yuq, üz tiräsendäge keşelären ul daimi alıştırıp tordı.
Xäzer töp sorawlarnıñ berse – Törkmänbaşı urınına kem däğwa itäçäk?
Sişämbedä Xalıq Mäslixäte prezidentlıqqa berençe namzätlär kürsätä başladı. Här namzät tawışqa quyıla, tawışlar quldan sanala, şul säbäple bu eş aqrın bara. Niyazov çorında bu mäşäqätlärneñ kiräge yuq ide, qararlar bertawıştan qabul itelä ide.
Aşğabadtan kilgän xäbärlärgä qarağanda, 6 namzät raslanğan, şul isäptän, Niyazov wafatınnan soñ waqıtlı citäkçe itep bilgelängän premier-ministr urınbasarı, Sälämätlek ministrı Qorbanguli Berdımuxamedov ta bar. Küzätüçelär anı töp däğwaçı dip sanıy.
Törkmanstannıñ sörgendäge oppozitsiäse berdäm namzät kürsätäçägen belderde. Töp oppozitsiä köçläreneñ berse – Berläşkän Demokratik oppozitsiä törkeme üz namzäte itep oppozitsiäneñ küptänge aktivistı Nurbirde Nurmamedovnı atadı. Ämmä elekke Tışqı eşlär ministrı, xäzer oppozitsiä wäkile Avdı Kuliev radiobızğa äytüençä, Nurbirde Nurmamedov qayadır yuqqa çıqqan:
"Bez bügen ul qulğa alınğan dip işettek. Anı taba almıybız, qayda ikänen belmibez. Anı 23ndä totqarlağannar, tuğannarına qayda ikänen äytüçe yuq" dide oppozitsiä wäkile Avdı Kuliev.
Ul arada oppozitsiäneñ tağın ber wäkile Watan xäräkäte citäkçese, xäzer Şvetsiädä yäşäwçe Xodaybirde Orazov, İnterfax agentlığına, üzeneñ berdäm namzät ikänen äytte. Bu xäbärne respublikan partiäse citäkçese Nurmöxämät Xanamov ta rasladı.
Törkmän räsmiläre isä oppozitsiä wäkilläre ilgä qaytsa alar şunduq qulğa alınaçaq dip kisätte.
Törkmän oppozitsiäse Yewropa Berlege, Rusiä, Quşma Ştatlarğa möräcäğät itep, Törkmanstanda demokratik saylawlar ütkärüdä yärdäm itergä çaqırdı.
Tabiğıy yağulıqqa bay bulğan Törkmanstandağı wağziätne küp kenä illär xäzer zur iğtibar belän küzätä.
Ali Ğilmi


text:
Abxaziädä prezident saylawlarında kemneñ ciñep çıqqanı iğlan itelde. Läkin, bu mäsälä äle xäl itelmäde
Görcstannıñ separatist respublikası Abxazäneñ saulaular komissiäse uzğan atnadağı bäxäsle prezident saylaularında oppozitsiä kandidatı Sergey Bagapş ciñep çıqtı dip iğlan itte. Uzğan atnada premierlektän buşatılğan Raul Xacimba taraftarları başqala Suxumidä Üzäk Saylau komissiäse urnaşqan bina aldında protest demonstratsiäse ütkärde. Abxaziäneñ de facto bäysezlegen yaqlauçı Russiä soñğı belderügä saqlıq belän reaksiä kürsätte.
Audio
ORT xäbärençä, bu näticägä dürt säğätkä suzılğan bäxäslärdän soñ ireşelgän. Adlayba süzlärençä, komissiäneñ 15 ağzasınıñ 11-e monı yaqlağan. Maqsät Abxaziädä politik konfrontatsiäne buldırmau ikän. Läkin, berniçä säğättän soñ Üzäk Saylau Komissiäse räise Sergey Smır häm anıñ ike urınbasarı protest belderep postlarınnan kittelär. Ciñelgän kandidat Raul Xacimba Sişämbedä Suxumidä Üzäk Saylau Komissiäse binası aldında yasaşan çığışında , köndäşen saylau räsmilärinä basım yasauda ğäyeläde häm tınıç protestlar dävam itäçäk dip äytte.
Audio
"Opponentlarıbıznıñ bu adımı qanuni bulmadı. Bez bäxäsne mäxkämädä xäl qılırğa uylağan idek. Alar isä monıñ urnına Üzäk Saylau Komissiäsenä üzlärenä turı kilgän qarar qabul itsen dip basım yasadılar. Bez tınıç yullar belän genä ğadellek buldırırğa tırışaçaqbız. Bezneñ taraftarlarıbız monda kilep, Abxaziäneñ tulısınça Sergey Vasilyiveç Bagapşnı yaqlamauın kürsätäçäklär."
Törle millätçe törkemnär tarafınan yaqlanğan Bagapş ber kön elegeräk politik ışanularına qamasatan, barlıq abxazlarnıñ prezidentı bulaçağın belderde.
Audio
"Miña qolaq salığız. Ber näsäne añlağız. Respublika belän idarä itärgä kilgännär , kemgä tauış birülärenä qaramıyça, barlıq vatandaşlarnıñ igelege öçen tırışaçaqlar. Bez qıyın saylaular çorın üttek. Xäzer alda konstruktiv eş kötä."
Üzäk Saylau Komssiäse iğlan itkän näticälärgä kürä, Bagapş saylauçılarnıñ 51 protsentınıñ tauışın alğan. Bu sanğa näticäläre turında bäxäs çıqqan Gali regionınıñ tauışları da kerä. 1990-nçe yıllarda Abxaziägä Görcstannan ayırılıp çığarğa yardäm itkän häm ul vaqıttan birle anıñ belän yaqın mönäsäbät totqan Russiä soñğı qararğa saqlıq belän reaksiä kürsätte. Russiäneñ tışqı eşlär ministere Lavrov Bişkäktä yasağan çığışında bu qarar Mäskäv öçen kötelmägän adım buldı dip işarä itte.
Audio
"Vazğiät anıq tügel. Soñğı mäğlümätlär dä mindä yuq. Başta Üzäk saylau komissiäse saylaular näticäsen iğlan itte digän xäbär işettek. Soñğa anıñ räise çigende dip belderelde. Russiä BDB teritoriälärendä barlıq konfliktlarnıñ tizlek belän häm ireşelgän kileşülärgä esasän cişelüen teli."
Bagapş Xacimbağa qarağanda azıraq Mäskäv yaqlı bulsa da, ul ike aradağı mönäsäbätlärne üzgärter dip kötelmi. Çınnan da ul Düşämbedä yasağan çığışında Russiä belän mönäsäbätlärne xätta küberäk täräqqi itteräçägen dä belderde.
Audio
"Bezneñ töp politik maqästebez üzgärmi. Bez uzğanda Russiä belän idek, häm Russiä belän qalaçaqbız da. Bez bu mönäsäbätlärne nığıtıp, yuğarıraq däräcägä citkeräçäkbez."
Bagapş bu xaqta Xacimbağa tauış birgännärne tınıçlandıru öçenme beldergänder , yäisä bu Russiä belän nindider añlaşuğa ireşelgänen çağıldıramı, anısı bilgesez. Üzäk Saylau Komissisäeneñ qararına qamastan, Abxaziädä prezidentlıq mäsäläse xäl itelde dip qätği räveştä äytep bulmıy. Monı Abxaziäne yaña premiere Nodar Xaşbanıñ belderüe dä kürsätä.
Audio
"Barığıznı da tınıç bulırğa. berberegezne xörmät itärgä çaqıram. Barlıq mäsälälärebezne xäl qılu öçen berdän ber yul ul qanun yulı. Qänäğätlek belän şunı äytä alam- Prezidenlıqqa kandidatlar minem belän kileştelär häm bezneñ alar belän konstruktiv dialogıbız dävam itä."
Şulay Abxaziädä prezidentlıq mäsäläsenä äle noqta quyılmadı.
Färit İdelle, Praga.


text:
BMO belgeçläre fikerençä,Ğıraqnıñ qorallar turındağı deklaratsiäseneñ küpläp üterü qoralları täräqi itmäwen tulısınça isbatlamıy
BMOsı belgeçläre qaraşınça ,Ğıyraqnıñ qorallar turındağı deklaratsiese anıñ küpläp üterü qoralları täräqi itmäven tulısınça isbatlamıy. Hans Blix vä Moxämmäd ÄL Baradei İminlek Şurasına Ğıyraqtan ximik , biologik häm atom qoralları mäsäläsändä kübräk mäğlümät taläp itäçäklären belderde . AQŞ räsmiläre Bagdadnı aldaşuda ğäyepläp, İminlek Şurası rezolutsiesen ütäü öçen waqıt tulıp kilep dip belderde.
Hans Blix misal itep, Ğıyraqnıñ töğäl bulmağan antrax programmasın kiterde. Blix süzlärençä Bagdad meñnärçä litr antrax eşläp çığaru öçen qullanğan maddälärne yuq itüen ışanıçlı räveştä isbatlamağan, Ul hämmäsen yuq itüen beldersä dä, anıñ ber öleşen genä yuq itüe turında dälil bar. Ämma anıñ antrax eşläp çığaru öçen kiräkle materialnıñ hämmäsen yuq itkän buluın kürsätkän dälil yuq. Blix Bagdad bu turıdağı dokumentlar, yäki antraxnı yuq itü eşenä qatnaşqan şäxeslärneñ isemlegen birergä tieş dide . Hans Blix süzlärençä : audioDeklaratsiesädä küpläp dälil kiterü forsatınnan faydalanılmağan, ämma alar äle dä bezne tämin itä ala häm min alar teldän tämin itärlär dip ömed itäm, ämma deklaratsiedä bulsa yaxşıraq bulır ide. Blix İminlek Şurasına inspektorlar Farsı Qultığı suğışı waqıtında yuğalğan dip iğlan itelgän 550 miçkä garçitsa gazı , şulayuq nerva gazı turında kübräk mäğlümät tabırğa tırışa dip belderde. Ämma Saddam Xösäinneñ kiñäşçesı general Amir al –Saadi Ğıyraq deklaratsieseneñ legitim buluın belderep, AQŞ nıñ töğäl tügel digän ğäyepläülären kire qaqtı. Al Saadi süzlärençä: audioBolar hämmäse ğäyepläülär genä. Alar ğäyepläülärne yaqlau öçen ber genä konkret dälil kitermädelär. Alar söylärgä dävam itä .. bu spetsialistlarnıñ bäyäläüen aldan satıp alu omtılışı bulıp tora. Bez säyäsätçelärneñ genä söyläwen işettek. Bez tanılğan qoral expertlarınıñ bezneñ deklaratsie turında fikerlären işetmädek
AQŞ däwlät sekretarı Colin powell pändeşämbedä Waşingtonda Ğıyraq qoralsızlanu turındağı yöklämälären ütämi, xezmätäşlek itmi, aldıy ägär dä ul kiläse atnalarda da şulay dävam itsä , problemağa tınıç xäl çarası taba almayaçaqbız dip yañadı.
Russieneñ Bmosındağı wäkile Sergei Lavrov Russie, Ğıyraqnıñ küpläp üterü qoralları täräqi itterä digän ğäyepläülärgä äle dä şiklänep qarıy dip äytte. Lavrov bolay dide: audioBez Ğıyraq küpläp üterü qoralları programmasına dävam itä digän ğäyepläülär işetäbez. Bez bu turıda küp märtäbälär işettek ,ämma moñı isbatlağan dälillär kürmädek. Döresme yuqmı belmibez häm bez moñıñ professionällär tarafınnan raslanuın telibez.
İspektorlar xäzer Ğıyraq qoral belgeçläre belän intervyular ütkärergä tieş.Bagdad expertlarnıñ isemlegen birergä wäğdä itte. Quşma Ştatları kiräk bula qalsa belgeçlärne çit ilgä alıp çığıp intervyularğa başlauı öçen Blix-qa basım yasıy. Şwedsiele diplomat Ğıyraq belgeçlären çit ilgä alıp çığu ideasına ällä ni cılı qaramıy. Ul küptän tügel genä min ‘ qaçıp çığuçılar agentlığı ‘belän citäklämim dip äytkän ide . Ul iminlek şurasında da atnakiçtä, expertlarnı çit ilgä alıp çığu mäsäläse bik yaxşılap tikşerelergä tieş dip äytkän ide
Färidä Xämit, Praga


text:
Sotsial xezmätkärlär köne: öç meñgä tormış itü
Sotsial' xezmätkärlär däwlät byudjetında utıruçılarnıñ şaqtıy ğına zur öleşen täşkil itä. İldä yıldan-yıl pensionerlar kübäyä bara, yäşlär kimi. Qarawçısız qalğan pensioner xalqın da bit qarap torırğa kiräk. Kübese inde xälsez, üz-üzen qarıy almıy. Onıtılıp bara matur milli ğädät – qartlarnı yalğız qaldırmaw. Däwlät, böten dönyada qabul itelgänçä, sotsial' xezmät kürsätüçelär buldırğan. Alarnıñ üz hönäri bäyrämnäre dä uza. İnde altınçı yıl rättän.
Qazanda, yorttan-yortqa yörep, qarawçısız qalğan pinsänirlärne qarawçı sotsial' xezmätkärlär dä bar. Monnan tış, här rayonda ayırım yortlar bar. Alarda. Pensionerlar köndezlären kilep yal itälär. Şular östenä, ayırım ber yort, şähär pensionerlarınıñ köndez yal itä torğan töp üzäge.
Bez sotsial' xezmätkärlärneñ bäyräme uñayınnan şuşı üzäkkä kilep kergändä, anda du qubıp pensionerlarnı töşke aş aşatıp yatalar ide. Üzäkneñ eşçänlege turında xezmätkär Ence Zahidullina belän äñgämä qorabız
Bezneñ üzäktä 170 läp keşe eşli. Molda pensionerlar unar kön yal itälär. İrtänge tuğızdan kiçke bişlärgä qädär. Monda tanışıp ğailä qorğan qartalar da bar. Sotsial' xezmätkärlärneñ eş xaqları az alarnıñ, öç meñ tiräse. Ä ğadi xezmätkärneke annan da tübänräk. Sez, Qazandağı pensionerlarnıñ köndezge yal itü üzäge xezmätkäre Ence Zahidullina belän äñgämä tıñladığız.
Räfis Cämdixan


text:
İdel buylap köymä kilä…
Rusiädäge milli mäğlümat çaralarınıñ kiläçäge turındağı «Tügäräk östäl” Qazan yılğa portınıñ yar buyında torğan dürt palubalı köymädä ütte. İrtänge säğät unberençe yartıda töbäk häm milli mäğlümat çaralarınıñ öçençe qoğressında qatnaşuçılar kayutalarğa kiem-salımnarın quyıp, köymädäge törle cıyınnarğa taraldı. Milli matbuğatnıñ tügäräk östälenä kilüçelär sanı ike distäläp ide. Köymäneñ iñ yuğarı palubasındağı utırışlar zalında urındıqlar qarşına dürt poçmaqlı keçeräk kenä ber östäl quyılğan ide. Anıñ artına Rusiä jurnalistlar berlegeneñ general' sekretare İğor Yakovenko qunaqladı häm axırğa qädär mikrofonnı qulınnan ıçqındırmasqa tırıştı. Başta ul yañaraq qına tämamlanğan Bötendönya jurnalistlar kongressı turında söyläde. Xäzerge jurnalistikada mäğlümat häm fiker krizisı barlığın xäbär itte.
Rusiädä terkälgän mäğlümat çaralarınıñ sanı altmış-citmeş meñ bulsa da, daimi eşläwçeläre yegerme meñ çaması ikän.
Yakovenko Mäğlumat möritendä, bigräk tä televidenieda reklam aqçaları tiräsendä barğan köräş turında söyläde. Mondıy şartlarda milli mäğlümat çaralarına isän qalu ciñel tügel älbättä.
Tügäräk östälgä cıyıluçılar aldında Çeçnya wäkile çığış yasap, monda mäğlümat çaraları äybät kenä ayaqqa basıp kilä dide. Ul qayber üzäk kanallarda Livanğa barğan Rusiä xärbiläre arasında ike çeçen batal'onı bulu turında usal süzlär äytelügä rizasızlıq belderde. Annarı Qazaqstanda rus telendä çığa başlağan Aq bars isemle yaña tatar-başqort gäcite Möxärrire Rinat Abdulxalikov, «Sabantuy” gäcite baş möxärrire Aydar Gıymadiev, Azatlıqlınıñ Qazan bülege mödire wäkile Rimzil Wäli aktual' mäsälçälärne qızdırırğa tırıştılar. Söyläşü qıza başlağaç, İ.Yakovenko süzne çirattağı kön tärtibenä küçerergä aşıqtı. Milli tiraj komissiäsenä terkälgän gäcit- jurnallarğa reklama birüçelärneñ mönäsäbäte uñay dide ul.
Qazanda uquçı balalar öçen Sabantuy gäcite milli tiraj komissiäseneñ möhere belän çığa, häm anıñ töp-tögäl tirajı unber meñ danä ikän. Keçkenä Qalmıqiäneñ balalar gäcite öç meñ tiraj belän çığa, ämma anda reklama bastırırğa tezläwçe yuq ikän. Milli radio jurnalistlar bu kongressqa zur ömetlär belän kilgän.
İ.Yakovenko milli matbuğatnı sanğa suqmaw, milli tellärdä eşläwçe basmalarnı çitkä tibüneñ zıyanlı närsä ikänen äytte. Töp yomğaq şul buldı. Tügäräk östäl şunıñ belän tämamlandı, jurnalistlar köymäneñ restoranındağı töşke aşqa yögerde. Alar İdel buylap ike kön säyäxät itäçäk.
El'mira Gazizova


text:
Salqınnar qayber şirkätlärgä matdi zıyan sala. Berençe näwbättä taw çañğısı üzäkläre häm şuğalaqlarğa. Alarğa könnär suıq bulu säbäple, xalıq yörmi. Suıqta qayber texnika da “öşi“. Ufadağı küp kenä yortlarda liftlar sünderelgän. Çönki alar cılılıq 5 gradustan tübän töşsä eşlämi. Ufada 2002 yıldan birle liftlar tuqtatılğanı bulmağan.
Ufada kön sayın 50gä yaqın keşe öşep medetsina üzäklärenä möräcägät itä. Bügenge köndä öşep xastaxanälärdä yatuçılar 21 keşegä citkän. Küpçelege yäşär urınnarı bulmawçı suqbaylar.


text:
Törkiäneñ tışqı eşlär ministrı Abdullah Gül, tönyaq Ğiraqtağı Mosul häm Kirkuk şähärlärennän körd ğaskärläre çığıp kitte, dip xäbär itte. Bu xaqta Gül CNN-Törk televideniäse aşa belderde. Ägär dä kördlär Mosul häm Kirkuk şähärlärennän kitmäsä, Törkiä bu ike şähärgä üz ğaskärlären kertäçäge belän yanağan ide.
Kördistan Patriotlar Berlege citäkçese, Ğiraq kördläreneñ yulbaşçısı Jalal Talabani, kürşe däwlätlär Ğiraqnıñ eçke eşlärenä tıqşınırğa tieş tügel, dip belderde. Frans Press mäğlümat agentlığı, Talabani süzlären kiterep, Ğiraq xalqı İran, Jordaniä, Süriä häm Törkiä yardäme bulmıy torıp ta üz yazmışın xäl itä ala, dip xäbär itte. Xäzer irekle Ğiraqnıñ tönyaq töbäklärendä kördlär, ğaräplär, törkmännär häm ässüriälelär tınıç häm dustanä mönäsäbättä yäşi alaçaq, Bağdadnıñ böten millätlärne ayıru teläge tormışqa aşmadı , dide Talabani.
Tağın ber Körd yulbaşçısı Massoud Barzani, Törkiägä işarä yasap, kürşe däwlätlärneñ Ğiraqnıñ bötenlegen xörmät itep ilgä basıp kermiäçägenä ömetlänüen belderde.


text: Respublikala huñğı yıldarğa bäläkäy katerźar, kämälär hanı 5 tapqırğa artqan. 8-10 yıl elek bäläkäy sudnolar buyınsa däwlät inspeksiahında meñ yarım kämä iźäptä torha, xäźer ularźeñ hanı 8 meźgä barıp yetkän. Ularğa bäyle fajiğälär źä arta Kämägä keşelärźe küpläp teyäw, hıuğa hikereü osraqtarı yışayğan. Höğömtä ber– keşelär wafat bula. Respublikanıñ bäläkäy yöźgöstär buyınsa däwlät inspeksiahı başlığı Vener Şihapov äyteüensä, bıyıl yılğa– küldärźä batıusılar hanı elekke yıldar menän sağıştırğanda artqan, bıyıl 150 keşe batıp ülgän.


text: Tөrkiә premyer-ministrı Abdulla Gul Ammanda Iordan hөkümәte başlığı Ali Abu Al-Ragheb belәn küreşte. Gul üzeneŋ 3 il buylap qılınğan sәfәren tәmamlıy. Şul sәfәr waqıtında ul Iordannan baqşa, Suriә hәm Misırda tuqtağan ide. Iordan belәn Tөrkiәneŋ, ikeseneŋ dә Ğıraq belәn çik bar hәm alarnı Bagdat belәn kiŋ külәm iqtisadıy hәm sәwdә elemtәlәre bәyli. Iordannıŋ rәsmilәre üzlәreneŋ Torkiәdәge kollegaları belәn mөmkin eş planı belәn tanıştırırğa uylıy. Anda әytelğәnçә, Iordaniә ike ayğa citәrlek neft tutırıp quyarğa hәm Ğıraqqa humanitar yәrdәmne üz cire aşa taşırğa rөxsәt itәrğә uylıy.


text:
Xoźaybirźin bülägen däğüä iteüselär bildälände
Şähit Xoźaybirźin isemendäge däülät premiyahın tapşırıu komissiyahı 2007-se yılda oşo premiyağa däğüä iteüselär arahınan 9 avtorźı haylap aldı.
Ular Eduard Baykov, İlyas Väliev, Olğa Goryunova, Marina Şumilova, Gölnara İqsanova, Fänil Küzbäkov, Miñleäxmät Motalov, Äxmär ¦Täbaev, Tälğät Şahmanovtar. Avtorźar eşmäkärlege turahındağı xattar, täqdimdär, iśkärmälär 22-se sentyabrgä tiklem qabul iteläsäk. Uźğan yılda Şähit Xoźaybirźin isemendäge premiyağa 11 avtor däğüä itep, uğa ös keşe layıq bulğaynı. Şähit Xoźaybirźin premiyahınıñ bäyähe 30 meñ hum.
Başqortostan jurnalistika ölkähendäge büläk Şähit Xoźaybirźindıñ tıuğan yağında- Kügärsen rayonında respublika könö aldınan tapşırıla. 1998-se yıldan alıp bıl premiyağa 65 jurnalist layıq bulğan.
B Fatqullin Öfö


text:
Tatarstanğa küçenep qaytuçılar programması äzerlänä
“Xalıqara mönäsäbätlär häm keşe xoquqları” komissiäse utırışınıñ berençe öleşe Tatarstanğa küçenep qaytuçılar mäs’äläsenä bağışlandı. Migratsiä xezmäte wäkile Tälğät Zaripov xäzer Tatarstanda ayıruça Üzbäkstan häm Äzerbäycannan kilep yäşäwçelär şaqtıy ikäne assızıqlandı. Läkin här qaytuçını eş häm toraq belän dä tä'min itü kiräk. Şul uñaydan xäzer respublikada maxsus programma äzerlänä ikän. Anıñ nigezendä, respublika niqädär keşene qabul itärgä äzer buluı bilgelänergä tieş. Läkin komissiä utırışında qatnaşqan Marat Mölekov isemendäge Tatar ictimaği üzäge wäkilläre Tatarstanğa kübräk millättäşlärebezne qaytaru mäs’äläse belän borçıldılar.
Bu xaqta Migratsiä xezmäte wäkile Tälğät Zaripov
Programma eşlänep betmägän. Anıñ nigezendä Rusiädä monnan kitkän keşelär eşliäçäk. Alarğa çit ildäge keşelär barıp yazılaçaqlar. Bezneñ Tatarstanğa niqädär keşe kiräklegen şuña bilgeläw kiräk. Şuña rayon citäkçelärenä cibärelde küpme eşçe kiräklegen sorap.
Tälğät Zaripovnıñ cawabın tatar ictimaği üzäge wäkilläre qänäğätsezlek belderdelär. Federal' Migratsiä idäräsennän Nikolay Vladimirov
Mäcbüri küçenep qaytuçı 50 meñ keşeneñ 75 protsentı – tatarlar, 10 protsentı – urıslar, qalğannarı başqa millät wäkilläre.
Nikolay Vladimirov äytüençä, respublikada başqa töbäklärdäge kebek migratsiä säyäsäte buyınça komissiä buldıru zarur. Barı şul oçraqta ğına eş yuğarı däräcädä xäl iteläçäk. Bu mäs'älädä Rafail Xäkimov
Min tatar awıllarında yördem häm miña tatarlar eşkä yaramıylar dip zarlandılar. Alar däwlät orğannarına kerep “bez tatarlar, sez bezgä anısın-monısın birergä tieşsez”, - dip taläp itälär ikän. Kiresençä alar Tatarstanğa xezmät itärgä tieş. Menä yäşlär belän problema yuq – alar uqiylar da, tieşençä eşlilär dä.
Komissiä utırışında millättäşlärebezne buşap qalğan awıllarğa qaytaru kebek täqdimnär äytelde. Şulay uq Qazanda da da Mäskäwdäge kebek watandaşlar üzägen oyıştıru kiräklegenä basım yasaldı. Ul etnik turistlıq, çittän kilgän studentlar mäs’äläsen dä xäl itär dielde. Monnan tış Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınıñ Berläşkän millätlär oyışmasına terkälergä cıyınuı da bilgele buldı.
Komissiya utırışında şulay uq çittän kilep belem aluçı studentlar mäs’äläsenä tuqtaldılar. Tatarstanda belem alğaç alarnıñ üzlärenä qaytmıyça monda qalularına kübese borçılu belderde.
Landış Xarrasova


text: Tatarstanda bötenläy şatlanmıylar disäñ, döres bulmas. Xokkey, boz östendä alqa suğu buyınça Rusiä çempionatında finalğa “Aq Bars” komandası çıqtı. Tatarstan gerbın kükrägendä yörtkän şuşı komanda xäzergä tatarlarnıñ berdän-ber yuanıçı. Yarımfinalda qazanlılar Omskinıñ “Avangard” komandası belän uynadılar. Qazanda uynağanda, ike tapqır “Aq Bars” ciñde. Omskida ütkän uyınnarnıñ ikesen dä “Avangard” köçleräk ütkärep, Qazan komandasın ciñde. Uzgan şimbädä Qazanda soñğı uyın buldı. Bu könne stadionğa baruçılar häm bigräk tä öydä televizor aşa xokkey qarawçılar bik küp araqı yäki yöräk daruı eçkän, dilär. Çönki Qazandağı uyın ciñüçene tiz genä bilgeli almadı. “Aq Bars” 2:0 xisabı belän alda barğannan soñ tiz genä ike şayba kertterde. Uyın tämämlanğaç, östämä 10 minutlıq periodta xisap 2:2 bulıp qaldı. Ber yalğış kergän tup ber komandanı finalğa ütkärep, ikençesen asqa tägärätä ide. Soñınnan biş bullit suğıp, uynawçı Yan Bende Omski qapqaçınıñ ciñä aldı. “Aq Bars” finalda, dimäk, iñ kimendä kömeş medal' yawladı. Däwlät möstäqillege urınına xokkey yarışında ciñülär respublikanı qänäğätländererme, yuqmı, dip tel çarlarğa ğına qala.


text:
Äfğän prezidentı Xämit Qarzai uzğan yılda Äfğänstan belän Pakstan arasındağı mönäsäbätlär naçaraydı dip belderde.
Qarzai monı bügen Qabulda Pakstan premyer ministrı Şäwkät Ğaziz belän oçraşudan soñ äytte.
"Qızğanıç ki, Äfğänstan-Pakstan mönäsäbätlärendäge ayırmalıqlar kimemi, arta bara. İke kürşe il, ike bik tä yaqın il arasındağı mönäsäbätlärdä ışanıç krizisı tuu çınnan da qızğanıç" dide Qarzai.
Ğaziz isä üz çiratında İslamabad Äfğänstan belän çiklärneñ qayber öleşlärenä minalar häm qoymalar quyu planın öyränüne däwam itä dide.
Qarzai bu terrorçılıqnı tuqtatmıyaçaq dip tağın ber märtäbä moña rizasızlıq belderde.


text:
Mari ilendä fiker kitabı öçen cäza - 120 säğät qar köräw
Mari-El' respublikasındağı milli xäräkättä bulıp yatqan xällär turında Azatlıq radiosınnan xäbär itkän idek inde. Azatlıq radiosınıñ Qazan bülegenä Mari-El' respublikasında yäşäwçe Ramay Yuldaşev kilep, Marilarnıñ jretsı –Qartı, Vitaliy Tanakovqa mäxkämä eşe qararı turında häm milli xäräkät tormışınnan tağın başqa xällär turında da xäbär söyläp kitte.
2006 yılnıñ soñğı könnärendä marilarnıñ jretsı – Qartı, Vitaliy Tanakovnıñ “Jres uyları” dip atalğan broşyura bastırıp çığarğanı öçen Mari –El' respublikasında sud bulğan ide. Anda millätara häm mejkonfessional' nizağ çığaruda gäyepläp, sud anı 120 säğätlek eşkä mäcbür itte. Bu sud qararı nigezendä Vitaliy Tanakov qar köräw häm başqa şundıy xucalıq eşlären başqarırğa tieş bula .
Ämma ğinwar ayında Vitaliy Tanakov bu qarar belän rizalaşmıyça, Mari El' respublikasınıñ yuğarı sudına kassatsion jaloba cibärde, dip bezgä xäbär itte ul.
“Mari Uşim ”oyışması binadan quıp çığarıldı
Mari milli azatlıq xäräkäteneñ “Mari Uşim ”oyışması şähär qaramağındağı binadan quıp çığarıldı.
2006 yılnıñ noyäberendä bu “Mari Uşim”oyışmasın Yoşkar Ala şähär sudı terkäwdän töşergän ide. Ämma bu oyışma şähär sudı qararı belän kileşmiçä , yuğarı sudqa şikäyät yazıp , bu eş anda qaralğannan soñ , yuğarı sud terkälüne döres dip tapqan ide. Ämma şulay bulsa da, “MariUşim ” oyışması belän şähär xakimiäteneñ arasında äle duslıq xisläre dä yañadan uyanğan , dip äytep bulmıy. Mari -El'da yäşäwçe Ramay Yuldaşev bu turıda bolay dide: “ Läkin Yoşkar Ola şähärendä urnaşqan binasınnnan alarnı quıp çığardılar”.
“Mir kanaş”oyışması räiseneñ tormış iptäşenä kem höcüm yasağan?
27 ğinwarda “Mir kanaş” Bötenmari oyışması Plenumınıñ prezidium cıyılışı buluı bilgele ide. Plenumnıñ kön tärtibendä qaralğan mäs'älälär häm Plenum cıyılışınnan soñ bulğan xällär turında Ramay Yuldaşev bolay dide: Anda sotsial' iqtisadi häm säyäsi xällär häm Tanakov eşe buyınça da mäs'älär qaraldı. Plenum yaxşı ğına ütte. Läkin Plenum cıyılışı aldınnan comğa könne oyışma räise Vladimir Kozlovnıñ tormış iptäşe Ğalina Qozlawağa höcüm itälär.
Ramay Yuldaşev däwam itä. Anı qatı qinıylar iteklär belän… häm anıñ mie selkenä häm ul xastaxanädä yata. Ber yıl elek Vladimir Kozlovnıñ üzenä dä höcüm itelgän ide.
Ber yıl elek Vladimir Kozlovnıñ üzenä dä höcüm itelgän ide.İke yıl elek xalıq ara fin- uğır yäşläreneñ räise Vasiliy Petrovqa höcüm itkännär ide, bügenge köndä dä mondıy basım däwam itä”,-dip borçıluın belderep bezgä xäbär itte Mari -El'da yäşäwçe Ramay Yuldaşev.
Bu xällär turındağı mäğlümatlarnı xoquq yaqlaw orğannarı aşa açıqlarğa mömkinçelek bulmadı, xäzergä.
Mälikä Basıyr


text:
Törmägä yabılğan kürenekle eşmäkär Mixail Xodorkovskinıñ advokatları Xorodkovski açlıqnı tuqtattı dip belderde.
Xodorkovski elekke xezmättäşe, şulay uq törmägä xökem itelgän Platon Lebedevnıñ ayırım bülmägä yabıluına protest belderep ber atna elek açlıq iğlan itkän ide.
Pänçeşämbe könne Lebedev ğädäti törmä bülmäsenä qaytarıldı.
Advokatlar şulay uq aldawda häm salımnardan qaçuda ğäyeplänep 9-ar yıllıq törmä cäzasına xökem itelgän bu ike totqınnıñ xökem qararın üzgärtü möräcäğäte Mäskäw mäxkamäsendä 14-nçe sintäberdä qaralaçaq dide.


text:
Krasnodarda15 yıl terkälä almağan mäsxät töreklären AQŞqa çaqıralar. Alarnı anda närsä kötä?
Fivral ayında Amerikan räsmiläre häm Xalıqara Migratsiä Oyışması Rusiäneñ Krasnodar ölkäsendä yäşägän 10 meñ mäsxät törkenä Amerika Quşma Ştatlarına kitü mömkinlege turında iğlan itte. 15 yıl terkälep propiska da ala almağan mesxet törekläre 5 yıldan amerikan watandaşları bula ala. Bügenge tapşırunıñ sorawları: kem alar, mäsxät törekläre? Alarnıñ watannarı barmı-yuqmı? Ni öçen Amerika üzenä Krasnodar ölkäse töreklären genä ala? Alarnıñ Amerikağa kitäseläre kiläme?
Mäsxät törekläreneñ tarixi watanı – Gruziäneñ könyağındağı Mäsxät-Cavaxeti ölkäse. Törki telle bu möselman xalqın , başqa "kileşmägän" millätlär-qırım tatarları, çeçennar, greklar, balqarlar häm almannar belän bergä Stalin 1944nçe yılda ber ğayepsez watannarınnan quğan. Ul yılnı 90 meñgä yaqın mäsxät törke Üzbäkstan, Qazaxstan häm Qırğızstanğa sörelgän bulğan. Distälägän meñ keşe yulda ülep qalğan, isän qalğannarı isä – törlese törle yaqqa taralıp törleçä yäşi başlağan. Mäsxät törkeläre - zamanında Rusiä belän Törkiäneñ çik buyı üzgärtelüe säbäple – Gruziägä quşılğan ber xalıq. Süzne Qırımdağı xäbärçebez Dilewer Osman däwam itä: Mäsxät töreklären min berençe tapqır yıraq Üzbäkstanda däw ätiem yäşägän awılda oçratqan idem. Cäy köne dä şuşı törek balaları belän uynap waqıt uzdırğanım da xäteremdä. Zamanında Törkiä belän Görcistan arasında çik buyı üzgärtelüe säbäple, Törkiägä qarağan 4 rayon – anda yäşäwçe törek milläte belän Görcistan yağında, Mesxetiädä qala. Bügenge köndä dä mäsxät törekläre üzläreneñ çığışların Törkiä belän bäyläp bez "axısxa" törekläre dip yörilär. ("axısxa" – şul rayonnıñ iseme) Ämma mäsxät töreklären ber äyber berläşterä – alar şunnan soñ ber cirdä dä tulı xoquqlı millät bulıp yäşi almadı inde. 1989nçe yılda Üzbäkstannıñ Färğana üzänendäge qanlı waqiğalarnı tıñlawçılarıbız da xäterlider. Anda töreklärne küpläp üterü kebek waxşileklär başlanğaç ul çaqtağı Sovetlar Berlege xökümäte anda yäşägän 17 meñgä yaqın mäsxät törken Rusiägä küçerü turında qarar qabul itte. Soñıraq Üzbäkstanda yäşägän 70 meñgä yaqın törek tä üzbäklärneñ milli ekstremismınnan qurqıp biredän kitte. Dilewer Osman däwam itä: 1989nçı yılda Üzbäkstannıñ Färğana rayonında bulğan waqiğälärdän soñ mäsxät törekläreneñ barlığı yañadan dönyağa mäğlüm buldı. Färğänada monda yäşäwçe cirle xalıq tarafınnan mäsxät töreklärenä qarşı höcüm oyıştırıla, alarnıñ yortları yağıla, üzlären ğailä-ğailä üterlär.... Üzbäkstandağı qanlı waqiğalärdän soñ mäsxät törekläre tağın kitep bülenä başlıy häm mäcbüri möhacirlärgä äylänä. Xalıqnıñ ber öleşe Rusiäneñ Rostov, Stavropol, Sarıtaw, Krasnodar ölkälärenä, tağın ber öleşe Ukrainanıñ Xerson, Nikolayev ölkälärnä, qırımğa kitep urnaşa. Alarnıñ kübese bügen dä Sovet zamanında alınğan Üzbäk pasportlarına iä häm ber nindi dä ilneñ watandaşı bulmıyça ğämer itä. Törle illärdä xakimiätlär mäsxät töreklärenä törle şartlar tudıra. Ämma Rusiäneñ Krasnodar ölkäsendä mäsxät törekläre iñ ayanıç xäldä dip äytergä bula. Alarnıñ anda 14 yıldan artıq yäşäwe däwerendä ölkä xakimiäte alar öçen ber ni dä eşlämäde. Töreklärneñ biregä kilüe bu yaqlarda qazaklarnıñ milli xäräkäte canlanu waqıtına da turı kilde. Qazaqlar töreklärne törleçä qıyırsıta, qua başlıy, cirdä üstergän yäşelçä, ciläk-cimeşne satırğa birmi. Bu xäl bügenge köndä dä qabatlana. Uzğan yäkşämbe, 7 mart könne genä Krasnodar ölkäse Abin rayonındağı ber awılda – 30lap qazaq mäsxät töreklären bazarğa satu itergä kertmägän, ölkä xakimiäteneñ bu turıda färmanı bar, digän. Qazaqlar töreklärne qotırtıp, berär nizaq çığarırğa tırışqanda, militsiä xezmätkärläre monı çittän ber kämit itep qarap torğan. Mondağı mäsxät törekläreneñ cirle yulabşçısı Tiyanşan Svanidze tırışlığı belän qazaqlar belän söyläşep häm kileşep töreklärne könneñ ikençe yartısında ğına bazarğa kertkännär. Bu xäbärne bez Rusiäneñ elektron mäğlümat çaralarınnan aldıq.
Krasnodar ölkäse Qara diñgez aşa qırım belän çiktäş. Kerçtan Krasnodarnıñ Timrük rayonına diñgez aşa parom yöri. Diñgez yulın yartı säğattä uzğaç Ukrainadan Rusiägä barıp çığasıñ. Krasnodar ölkäsendä qırım tatarları da küpläp yäşägän waqıtlar buldı. 1989nçı yılda Üzbäkstannan kitergä mäcbür bulğan mäsxät törekläre Krasnodar krayına kilep Qırımğa kitä başlağan qırım tatarlarınıñ öylären satıp ala häm biredä urnaşa başlıy. Läkin cirle xakimiätlär töreklärne terkämi – propiskağa kertmi, eşkä almıy. Törek balaların mäktäplärdä xurlıylar, pasport birmilär, yaña tuğan balalarğa tuu turında tanıqlıq birmilär. Töreklär awıllarğa urnaşıp yäşelçä, ciläk cimeş, terlek üsterep kön kürä başlıylar. Ul xaqta Krasnodarda yäşägän qırım tatarı İbrahim Çalbaş bolarnı menä niçek iskä ala. Cirle xakimiätlär monıñ qadär xalıqnıñ kilüenä äzer tügel ide, xattä mäsxät törekläreneñ kem ikänen dä belmi ide. Häm älbättä alarnı "propiskağa" kertmilär ide. Qarabax, Baqı, Tbilisi kebek waqiğalardan Krasnodarğa qaçıp kilgän ärmännärgä xakimiät töreklärgä kebek qarşılıq beldermi ide, di İbrahim ağa. Bügen Rusiäneñ Kavkazda alıp barğan millätlärne ayıru säyäsäten berençelärdän bulıp Krasnodarnıñ ul waqıttağı gubernatorı Kondratenko mäsxät töreklärenä qarata başlap cibärde. Anıñ şäkerte, ölkäneñ xäzerge gubernatorı Tkaçev isä bu säyästne däwam itä, dide İbrahim ağa. Tırış häm eşçän küp balalı törek ğailäläreneñ yaxşı eşläwe, küp eşläwe dä cirle xakimiätkä häm cirle xalıqqa oşap betmäde. alarğa – spekulyant iseme tağıldı.
Yıllar uzğan sayın mäsxät töreklärenä mönäsäbät ber dä üzgärmäde. Aqça tüläp Rusiä watandaşlığın satıp ala alğannarnı da tieşle urınnarğa çaqırtıp – annan baş tartırğa mäcbür itälär.
Süzne däwam itep, soñğı sannar belän tanıştırasım kilä, xörmätle tıñlawçılar. Bügenge köndä Krasnodar ölkäsendä yäşägän 15 meñ mäsxät törkeneñ ber meñe genä räsmi terkälgän. Ämma şuşı ber meñ keşeneñ dä küpçelege yortların terki almıy, balalarına dokumentlar yasıy almıy.
Krasnodar ölkäse xakimiäteneñ mäsxät töreklärenä qarata säyäsäten yaxşı çağıldırğan ber dokument belän tanıştırıp ütäsem kilä, xörmätle tıñlawçılar. Ölkäneñ qanun çığaru cıyılışı deputatları 96nçı yılnıñ april ayında uzğan utırışta qabul itkän "möräcäğättä" menä mondıy yullar bar. Töreklär ölkädä waqıtlıça häm barı tik waqıtlıça yäşägän xalıq. Sovetlar Berlegeneñ ministrlar şurasınıñ 87nçe yılda qabul itkän (! uylap qarağız, xörmätle tıñlawçılar, inde 9 yıl waqıt uzğan!) şul färmanı nigezendä alarnı propiskağa kertmäskä. Şunnan çığıp – propiskası bulmağan xalıqnıñ xoquqi statusı yuq. Töreklär – cirle şartlarğa häm cirle xalıqqa turı kilä torğan millät tügel, häm şunıñ arqasında millätara nizaqlar çığa. Problemanı çişüneñ berdän ber yulı – mäsxät töreklären başqa cirgä cibärergä, bu yulı süz kire Gruziägä qaytaru turında bara. Min sezgä ölkä xakimiäteneñ töreklärgä qarata säyäsäteneñ ber misalın ğına kiterdem .
Rusiäneñ könyağında töreklärneñ mondıy ayanıç xäldä buluı ildä xäbär itelmäsä dä – könbatış mäğlümat çaraları bu problemanı küptän yaqtırtıp kilä inde. 1998nçe yılnıñ ğınwar ayında Xalıqara Migratsiä Oyışması "Elekke Sovetlar Berlegeneñ deportatsiägä duçar bulğan calıqları: mäsxät törekläre" isemle xisabında dönyağa bu millätneñ yazmışı turında qıçqırıp äytelde. Şul uq yılnı "Açıq Cämğiät" isemle Mäcbüri Migratsiä institutında äzerlängän xisapta "mäsxät törekläre problemasın çişü yulları häm alarnıñ iminlegen tä''min itü turında täqdimnär yañğradı. Ämma bu xisapnıñ ikesendä dä Krasnodar ölkäsendä yäşäwçe mäsxätlärneñ xoquqlarınıñ bozıluı turında ayırım ber ni dä yazmadı.
Bu xaqta isä dönyada keşe xoquqları torışın bağuçı Human Rights Watch oyışması "Könyaq Rusiädä etnik diskriminatsiä" isemle xisabında şul uq yılnı yazıp çıqtı. 1997nçe yılda birle Krasnodar ölkäse törekläre yazmışı belän Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qaçaqlar komitetı, anıñ Mäskäwdäge wäkilçelege mäşğül bula başladı. Ämma monda säyer äyber şul ki –andağı mäsxät törekläre yuridik yaqtan qaçaqlar tügel, çönki alar ber nindi dä xalıqara çiklärne ütep çıqmağan. Üzlären dönyada tanıtır öçen eşneñ küp öleşen mäsxät törekläreneñ Watan cämğiäte üz östenä aldı. 2002nçe yılda Amnesty İnternational isemle xalıqara xoquq yaqlaw oyışması Watan cämğiäte citäkçelege häm Amerika Quşma Ştatları Däwlät Departamentı wäkilläre arasında oçraşu uzdırırğa yardäm itte. Şul çaqta mäsxät törekläre yulbaşçıları Amerikada sıyınu sorağan. 2 yıl elek bu eşneñ qayçan da bulsa tormışqa aşa aluına ber kem dä ışanmağan. Şuşı waqıt eçendä Krasnodar krayında Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması, Berläşkän Millätlär, Yevropa Şurası, Amerika Quşma Ştatları xökümäte häm däwlät departamentı wäkilläre bulıp töreklärneñ xäle belän yaqınnan barıp tanışqan. Häm menä näticäse – Amerika Quşma Ştatları Krasnodar krayında yäşägän 10 meñ mäsxät törkenä qaçaq statusı birüne täqdim itä. Bu eşneñ texnik yağın başqarunı Xalıqara Migratsiä Oyışmasına quşa. Bez şuşı oyışmanıñ Mäskäwdäge wäkillege başlığı Mark Getçell belän söyläşep programma turında tulıraq mäğlümat aldıq. Amerikanıñ eçke İminlek departamentı, qaçaq statusı kemgä birelä ala digän 5 mäddä äzelärgän. Menä alar:
1. Quşma Ştatlarğa kitergä möräcäğät iter öçen bu keşe Gruziädän 1940nçı yıllarda quılğan mäsxät törek milläte wäkile bulırğa tieş 2. Alar Üzbäkstannan qaçıp Rusiägä kilüçelär bulırğa tieş 3. Alar bıyılnıñ ğinwarına qadär ük Krasnodar krayında inde yäşägän häm şunda uq yäşäwen däwam itkän bulırğa tieş 4. Rusiä pasportı ala almağannar ğına möräcäğät itä ala 5. Räsmi terkälü, propiskası bulmağannar alınaçaq.
Şuşı 5 maddäse dä turı kilgän mäsxät törekläre Amerika Quşma Ştatlarına kitü öçen möräcäğät itä ala.
Mark Getçell süzlärenä qarağanda, Xalıqara Migratsiä Oyışmasınıñ töreklärdän ğariza cıyıp qına eşe tämamlanmıyaçaq. Alar arasında añlatu eşläre alıp barudan başlap mäsxät törekläreneñ Amerikağa barıp citüe, urnaşuına qadär Migratsiä Oyışması alarnıñ xoquqları bozılmawın, birelgän wağdälärneñ ütäleşen tikşeräçäk. Närsä wäğda itelä soñ alarğa? Rusiäneñ Krasnodar krayında yäşäw şartları belän çağıştırırlıqmı? Kemneñ qaysı ştatqa urnaşuın Amerikan däwläte soñıraq xäl itäçäk, ämma küp balaları ğailälärne häm tuğanarnı ayırmasqa, awılları belän küçerep kiterergä niät bar. Amerikağa kilgän qaçaqlar 8 ay buyına sotsial yardäm alıp toraçaq, ul çaqta alar ingliz telen uqıyaçaq, balalar mäktäpkä baraçaq. Tırış häm eş söyüçän, bigräk tä soñğı yıllarda buşqa eşlärgä künekkän törek xalqı Amerikada da eşsez qalır digän qurqular yuq. Ämma başqa törle qurqular bar, xörmätle tıñlawçılar. Mäsxät törekläre arasında Amerikağa kitü-kitmäw turında qaraşlar nıq ayırıla. "Bezne qolıqqa alıp kitälär", "ämma monda kön sayın ezärleklänü häm köçle basımğa duçar bulğançı çaqırğan cirgä kitik" diüçelär bar. Qırımdağı mäsxät törekläreneñ citäkçese Nurutdin Näzer , Amerika mäs''äläseneñ uñay häm tiskäre yağı bar, di. Amrikağa kitkännärgä bälki matdi yaqtan ciñel bulır, alar arasınnan uqımışlı keşelär çığar. Amerikada yäşäp alap watanğa qaytır, millätebezgä yardäm iter. Läkin amerikağa kitep millät tağın da bülenäçäk, di Nurutdin äfände. Ä menä mäsxät törekläreneñ tağın ber wäkile Mamed Cafarov, Amerikanıñ bu täqdimen soñğı waqıttağı waqiğalar belän bäyli. Şulay uq "ägär Amerika bezgä çınnan da yaxşılıq teläsä – ul Gruziä citäkçelege belän söyläşep bezne watanğa qaytarsın" digän fikerlär dä bar.
Mäsxät törekläreneñ Amerikağa kitü mömkinlegenä Krasnodar krayınıñ üzendä qarşılıqlı qaraşlar bar, xörmätle tıñlawçılar. ИзBecTия gazetınıñ 19nçe fevral sanında basılğan mäqälä "Mы caMи He пpoчb okaзaTbcя Ha MecTe эTиx чypok" dip atala ide. Bu süzlärne anda töreklär belän bergä yäşägän qazaqlar äytkän bulğan. Krasnodar gubernatorı Alkandr Tkaçev üzeneñ mäsxät töreklärenä bulğan näfräten ber qayçan da yäşermäde. Elegräk tä ul matbuğat çaralarına – töreklär bik täkäbber, üz süzle, rus telen öyränergä telämi, mäktäplär törek balaları belän tuldı inde, cirle xalıqqa yörer urın qalmadı, digän süzlär äytkälägän ide. Xäzer inde Tkaçevqa üz ölkäsendäge qanunsız immgratsiä problemasın Amerika Quşma Ştatları xisabına çişü forsatı tudı. Ä mäsxät törekläre turında uylasaq – bügenge köndä bu 300-400 meñ xalqı bulğan bu millät mäcbüri möhacirlektä Üzbäkstan, Qazaxstan, Azerbaycan, Qabarda-Balqar, Gruziä häm Ukrainada ğömer itä. Barlıq diasporalar belän elemtädä torğan Watan cämğiäte bar, anıñ baş fatirı Mäskäwdä. Küp yıllar cämğiätneñ räise bulğan häm mäsxät törekläreneñ problemaların dönyağa tanıtu öçen küp eş başqarğan Yosıf Särwarov uzğan yılnıñ azağında wafat buldı. Yaña räise äle saylanmağan. Älegä qadär mäsxät törekläre üzläreneñ ruxi mirasın, tellären häm ğöref-ğadätlären yaxşı saqladı, qatnaş ğailälär alar arasında bik äz häm assimilyatsiä protessları yuq däräcädä. Ämma bu millät yañadan tarqala, anıñ ber öleşe tarixi watanınnan bik yıraqqa kitergä cıyına. 1 yıldan alar inde Amerikada daimi yäşäw xoquqın alaçaq, 4-5 yıldan – amerikan watandaşı bulaçaq....
Alsu Qormaş-Dilewer Osman, Praga-Qırım-Krasnodar


text:
Bolğar cilläre cılımı?
Çärşämbe könne töştän soñ, Qazan kinoxronika studiäsendä bik üzençälekle seans buldı. Bu yabıq tamaşada Tatarstan xökümäte wäkilläre, xalıq deputatları Räzil Wäliev, Tufan Miñnullin, İndus Tahirov, Tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov, tarixçı ğalimnär Damir İsxaqov, İskändär İzmaylov, kürenekle yazuçı Mösäğit Xäbibullin, şağir häm stsenarist Gäräy Räxim, kinostudiä citäkçeläre häm belgeçlär bar ide. Mäskäwdä yäşäwçe kürenekle rejisser Bulat Mänsurov älege komissiägä tatar-bolğar tarixına bağışlanğan kinofil'mnıñ äzer öleşlären kürsätte. Bu küptän kötelgän kino. Distä yıllap elek tatar tarixı turında tulı metrajlı çın kinofil'mnı çığaruğa Qazaqstanda häm Mäskäwdä eşläp, xalıqara tanılğan fil'mnar töşergän rejisser, Eyzenşteyn isemendäge kinomäktäplär waqıfı citäkçese Bulat Mänsurov alınğan ide. Fil'mnı töşerü öçen bik küp oyıştıru çaraları kürelde. Mosfil'm studiäsendä maxsus pavil'on eşlände. Tarixi personajlar öçen kostyumnar tegelde, Qazanda, Tatarstannıñ qayber urınnarında, şulay uq çit illärdä ayırım epizodlar töşerelde. Başta uylanğança ber öleştän torğan fil'm urınına, ike, dürt, altı, sigez öleşle fil'm proyektı tudı. Berençe çın tatar fil'mın töşerü öçen zur oyıştıru çaraları kürelde. Ämma, bu eş äle haman da tämamlanmağan. Çönki waqıt ütü belän, proyektnıñ icadi eçtälege dä üzgärä, matdi çığımnar da öleşläp kenä östälä bara.
Xäzer fil'mnı töşerü häm montajlaw iñ soñğı — finiş öleşenä çıqqan. Komissiä aldında çığış yasap, Bulat Mänsurov, ägär dä kiräkle şartlar tudırılsa, yaqındağı 2-3 ayda fil'mnıñ töp öleşe montajlanıp betäçäk, dide. Fil'mnıñ xäzerge iseme “Saga o drevnem Bulgare” — Borınğı Bolğar turında saga dip atala. Komissiägä kürsätelgän öleşlärdä tarixnıñ qatlawlı häm borınğı çorları yaqtırtıla. Ayırım alğanda, Kiev Ruse, Vizantiä, Xersones tarixları, Bolğar patşasınıñ Kiev kenäze belän kileşü tözüe, xäzerge Rusiädäge mäcüsilek çorı häm borınğı ğöref-gädätlär taswirlana. Şul uq waqıtta, 10 yıl elek töşerelgän Bolğar tarixı epizodlarında Qamal teatrı artistlarınıñ tatar telendä uynawı da kürsätelde. Ayırım säxnälärdäge tabiğät, tarixi qorılmalar, bilgele şäxesläre obrazları köçle tä'sir yasıy. Ämma, fil'm ezlekle itep montajlanmağan. Şunlıqtan, kinonıñ närsä turında baruın häm Bolğar babalarıbıznıñ niçek yäşäwen xäzergä añlap beterep bulmıy. Xäyer, näq şuşı qatlawlı tarixi, fänni häm sänğät problemaların çişü öçen oyıştırılğan qarawnıñ näticäse moñı açıqlıq kerter. Çaqırılğan tarixçılar, kino häm sänğät belgeçläre fil'mnıñ ni räweştä äzerlänep çığarılırğa tieşlegen xäl itärlär. Belgeçlär fikerençä, äle kilep tuğan wazğiät bik qatlawlı. Fil'm töşkän 10 yıl eçendä tarixta da, sänğät'tä dä, tamaşaçı zäwığında da sizelerlek üzgäreşlär buldı. Säyäsät, tarix, sänğät häm milli üzañ faktorları qarşılıqlı çaqta, kötelgän fil'mnı ekranğa çığaru ciñel bulmayaçaq. Älege qaraw kiñ cämäğätçelek häm jurnalistlar qarşında oyıştırılmağanğa, xäzergä bu fil'm turında matbuğatta diskussiälär alıp baru yäki aşığıp bäyälär birü döres bulmas ide. Läkin tatarnıñ, bolğarnıñ, Rusiäneñ tarixı bar. İrtäme, soñmı ul ğädel itep kürsätelergä tieş. Monıñ öçen talant ta, säyäsi ixtiar da kiräk.
Gölnaz İlgizär


text:
Ğiraq saylaw komissiäse 30 ğinwarda ütkän saylawlarnıñ räsmi näticälären iğlan itte
AUDİO: Küçeş çorı saylawları ğädättä bik qıyın şartlarda ütä. Şulay da bu oçraqta qıyın digän bilgelämä kötelgänneñ barınnan da artıp kitte. Ämma Ğiraq xalqı dönyağa bu saylawlarğa äzer buluın kürsätte häm bu prossessta zur uñışqa ireşte.
Körd Berläşmäse parlamentta 75, waqıtlı premyer ministr İyad Älläwi citäkçelegendäge blok 40 urın aldı. Parlamenttağı qalğan 20 urınnıñ kemgä bireläçäge älegä bilgesez. Milli Mäcles dip atalğan bu parlamentnıñ töp eşlärennän berse Ğiraqnıñ yaña konstitutsiäsen äzerläw.


text:
Euro-2008 uyınnarı Qazanda ütergä mömkin
Bu könnärdä Qazanda UEFA, yäğni Yevropa futbol berlegennän maxsus komissiä bulıp kitte. Belgeçlär başqalabıznıñ 2008 yılda bulaçaq futbol buyınça Yevropa çempionatınıñ uyınnarın uzdıru mömkinlegen tikşerde. Şähär häm respublika citäkçeläre qunaqlarğa ayırım xörmät kürsätep, Qazannıñ böten matur urınnarına alıp bırdılar, 1000-yılıqqa başqarılaçaq eşlär, sport qorılmaları belän tanıştırdılar.
Ägär dä Rusiä, şul isäptän Qazan, Yevro-2008 uyınnarın uzdıru urını bulıp saylansa, bezneñ başqalabızğa 20 meñ keşe kiläçäk. Protokol buyınça UEFA wäkilläre üzläreneñ qararın aldan uq iğlan itmilär. Şuña da küräseñ, alar jurnalistlar belän oçraşudan baş tarttılar.
Süz uñayınnan, Qazannıñ “Rubin” futbol komandası Rusiä çempionatınıñ berençe divizionında berençe urında bara. 57 ball cıyğan “Rubin”nıñ yuğarı ligaga çığarğa böten mömkinlekläre bar.
Damir Ğismetdin


text:
Xämas wäkilläre bügen Rusiä räsmiläre, şul isäptän Federatsiä Şurasınıñ xalıqara mäs'älälär komitetı räise Mixail Margelov belän oçraşa.
Xämas törkemen Xalid Mişal citäkli.
Kiçä ul tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov belän oçraştı.
Oçraşudan soñ Mişal İzrail' berniçä taläpne ütämi torıp, şul isäptän okupatsiälängän fälestin cirlärennän çigenmi torıp yähüd däwläte belän tınıçlıqqa taba adım bula almıy dide.
Lavrov Xämasnı İzrail' däwläten tanırğa häm İzrail belän Fälestin İdaräse arasında ireşelgän barlıq elekke kileşülärne xörmät itärgä çaqırdı.
Xämas törkeme Mäskäwdän yäkşämbe qaytıp kitärgä cıyına.


text:
Qaçaqlar taşqını köçäyü belän Yewropa Berlege däwlätläre çik saqlaw xezmättäşlegen arttırırğa mäcbür
Libannan Yewropağa taba başlanırğa mömkin yaña qaçaqlar dulqını İspaniä, İtaliä, Malta, Gretsiä yarlarındağı qaçaqlar taşqının tağın da köçäytep mömkin digän uylar Yewropa Berlegen üz çiklärendäge xezmättäşlekne kisäk arttırırğa mäcbür itä. Küptän tügel Berlek illäreneñ yustitsiä häm eçke eşlär ministrları Brüsseldä cıyılıp berençe märtäbä urtaq çik buyı operatsiäläre turında kileşte. Ministrlar şulay uq könçığıştan kilüçe möhäcirlär belän şöğellänü öçen Moldovada urtaq konsullıq üzäge buldıru mäsäläsen qaradı.
Äle tämamlanmağan bu yılda ğına da İspaniäneñ Kanar utrawlarına 10 meñnän artıq migrant kilgän. İtaliäneñ keçkenä genä Lampedusa utrawına da şul qädär diärlek keşe kilep urtaşqan. Keçkenä genä Maltağa kilgän 1200läp keşe dä şulay uq yewropalı bulırğa teli. Ğömümi sannar isä tağın da zurraq.
Monnan tış diñgez aşa ışanıçsız häm küp keşe töyägän köymälärdä Yewropağa kilergä telägän yözlärçä, ä bälki meñnärçä keşe yartı yulda batıp ülgän.
Menä şundıy qaçaqlar taşqınına duçar bulğan illär xäzer Berlekneñ başqa äğzalarınnan yardäm sorıy. Moñarçı Berlektäge ber il dä üz çiklären üze saqlaw xoquqınnan baş tartırğa telämi ide. Ämma xäzer urta diñgez buyındağı illärneñ xäle alarnı fikerlären üzgärtergä mäcbür itä.
İzrail bombalawlarınnan qaçuçı yartı millionlap Libanlı Yewropağa taba yul taba başlasa xällär tağın da awırayıp kitärgä mömkin. Uzğan atna başında Berlekneñ eçke eşlär kommissionerı Franco Frattini bu arada Qıbrızğa qaçaqlar meñärläp meñärläp kilde, alarnıñ kübese Yewropa Berlege watandaşları tügel dide.
"Bu bik tä qatlawlı häm näzberek wäzğiät. Bez Qıbrızğa yardäm itärgä tieş. Qıbrız bik köçle basımğa qarşı toru öçen iskitkeç nıq tırışa" dide Frattini.
Frattini Yewropa Berlege qaçaqlar ağımınıñ 1999-nçı yıldağı Kosovo suğışı çorındağığa tiñ bulu mömkinlegen kire qaqmıy dide.
Qaçaqlar ağımı inde ğädäti xälgä äwerelgän könyaq Yewropa illärenä yardäm itü öçen Berlek äğzaları berençe märtäbä çiklärne bergäläp saqlaw turında kileşte. İspaniä çiklären saqlaw öçen inde äğza illärneñ dürtese köymälär birde, tağın 9 il ul köymälärgä xezmätkärlär cibärde. Tizdän Malta çiklären dä şulay saqlıy başlıyaçaqlar. İkesen dä Yewropa Berlege finanslıy häm FRONTEX dip atalğan tışqı çiklär idaräse citäkçelek itä.
Ämma mondıy operatsiälär genä citärlek bulmasqa häm inde bik soñarğan bulırğa mömkin. İspaniädä qalırğa dip Yözlärçä meñ röxsätsez möhäcir inde kilep urnaşqan. Häm bıltır İspaniä yarlıqaw nigezendä 800 meñ keşegä daimi yäşäw röxsäte birergä mäcbür buldı. Bu ayda İtaliä dä ilgä röxsätsez kergän yartı millionlap keşeneñ statusın caylaw niäten iğlan itte.
Yewropa Berlege şulay uq kirtälärne yıraqtan uq quya başlarğa tırışa. Diñgezneñ ikençe yağında yar buyında urnaşqan Afrika däwlätlärlären xezmättäşlekkä çaqıra.
Frattini äytüençä Senegal da Mawristan kebek üzeneñ yar buyların nığraq saqlıyaçağın beldergän. Häm bu Kanar utrawlarına röxsätsez kilüçelärne kimetäçäk.
Frattini Liviädän dä xezmättäşlekne arttırunı sorıybız dide. Afrikadan İtaliägä kilüçelärneñ kübese Liviä aşa ütä. Uzğan ayda Marokkoda bu mäsälälärgä bağışlanğan zur xalıqara konferensiä ütte. Bıyıl tağın şundıy ber zur cıyın äzerlänä. Yewropa äğzaları Afrikadan kilüçelär sanın kimetü öçen Afrika illärendä wäzğiätne, tärräqiätne bik nıq yaxşırtırğa kiräk digän fiker belän inde kileşä.
Berlekneñ könçığışındağı illär Könyaqtağı illärgä zur iğtibar birelüe belän bik kileşmiçä, bezgä dä könçığıştan möxäcirlär şulay yq küp kilä, ämma alar alay küzgä bärelä torğannar ğına tügel di. Yewropa Berlegenä yıl sayın Rusiä, Ukraina, Moldova häm könçığıştağı başqa yırağraq illärdän meñnärçä Yewropada sıyınırğa teläwçe keşe kilä.
Germaniä belän Awstriä, şulay uq yaña äğzalar Polşa, Çexiä häm Slovakiä Berlektä üzlärenä kübräk iğtibar cälep itärgä tırışa. Ämma älegä ällä ni uñışqa ireşä almıy.
Şulay da ministrlar oçraşuında küpçelek ministrlar Moldovada urtaq konsullıq üzäge buldıru mäsäläsen qararğa teläk belderde. Häm Macarstan belän Sloveniä moña äzerlek başlıyaçaqların äytte.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Bagdadnıñ "imin zonasında" intihar höcüm näticäsendä 7 keşe hälaq buldı
Audio (Mayor Taylor): "Bomba şartlatuçı, Ğiraqlılarnıñ doşmanı, bu höcümne xalıqara zonağa kerergä torğan keşelärgä qarşı başqarğan. Berniçä keşe yaralanğan häm hälaq bulğan."
Amerikan xärbiläre äytüençä, Anbar töbägendä 7 amerikan diñgezçese hälaq bulğan. Amerikan oçqıçları Falluca tiräsen utqa totqan.
Bügen Londonda Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı Ğazi Äl-Yawar, amerikan xärbiläre Bagdadnı alğannan soñ, Ğiraqnıñ iminlek köçlären qoralsızlandıru qararı xata bulğan, alarnı tikşeräse genä bulğan dip belderde.
Ul arada bügen, Ğiraqnıñ elekke citäkçese Saddam Xösäyenneñ qulğa alınuına näq ber yıl tuldı.


text:
Qazan Şurası tellär turında qanun ütäleşen tikşerde
Pänceşämbe könne xalıq deputatlarınıñ Qazan Şurası da çirattağı utırışın ütkärde. Şunısı qızıq, soñğı 4-5 yılda ütkän distälägän utırışlardan bu tatarça alıp barılğan ikençe utırış bulıp çıqtı. 1998 yılda “Tatarstan Respublikası xalıqları telläre turındağı qanun”nı tormışqa aşıru programmasın qabul itkän sessiä tatar telendä barğan. Pänceşämbe sessiäsendä Qazan şähär Şurası xalıq deputatları “1998-2002 yıllarğa Qazanda yäşäwçe xalıqlarnıñ tellären saqlaw, öyränü häm üsterü” programmasınıñ ütäleşe urında xisap tıñladılar. Xisap belän Qazan şähäre administratsiäse milli eşlär bülege başlığı İrek Arslanov çığış yasadı. Äytergä kiräk, xisapta eşlängän eşlär, kürelgän çaralar şaqtıy. Çönki Qazan şähäre tellär saqlaw, öyränü häm üsterügä büdjetınnan yıl sayın 1 % külämendä aqça bülep birüçe respublikada berdän-ber şähär. Qazanda xalıq tellären saqlaw, öyränü häm üsterü programmasına tänqit tä işetelde.
Qazan şähäre Şurası utırışında qatnaşuçı xalıq deputatlarına Qazanda yäşäwçe xalıqlarnıñ tellären saqlaw, öyränü häm üsterü buyınça yaña 5 yıllıq programma täqdim itelde.
Yunıs Ätnäle


text:
İnde xabär itelgänçe ,Rusiä prezidentı V.Putin bügen berniçä säğätkä genä Tönyaq Osetiäneñ Beslan Şähärenä kilep kitte.Çärşämbedän comğağa qädär däwam itkän totıqlar draması anda 300dän artıq keşeneñ ülüe belän tämamlandı,şularnıñ yartısı balalar dip xabär itelä. Rusiä baş prokurorınıñ urınbasarı Sergei Fridinski höcüm yasalğan mäktäp binasında älegä 322 mäyet tabıldı dip belderde.Ul şulayuq 26höcümçeneñyuq itelüe,3neñ qulğa alınuın xabär itte.Tönyaq Osetiä wäkile süzlärenä qarağanda,Beslan mäktäbendä 1000-nän artıq keşe totıq itep alınğan bulğan
Putinnıñ Beslanğa kilüe kötelmägän ide. böten Russiä şähärneñ qayğısın urtaqlaşa dip äytkän ilbaşı ike kön buyı mäktäptä aşsız susuz terrorçılarnıñ totığı bulğan meñ çaması keşene irekländerü öçen beräü dä köç qullanunı planlaştırmadı ,älbättä bez barlıq mömkinçeleklärne tikşerdek ämma köç qullanu plannaştırılmadı.Waqıyğälär bik tizlektä häm kötelmägänçä täräqi itte dip söyläde(audio)
Xakimiätlär qaçıp çıqqan balalarğa terrorçılar ut açqaç bez mäktäpkä höcüm oyıştırırğa mäcbür qaldıq dip äytte. Höcüm qısqa waqıt eçendä qotoçqıç säxnäle horror filminä äylände. Yarım şärä qanğa batqan balalarnıñ yögergän soldatlar qulına yığılıp töşüe şartlaular, aftomatik qoral tawışları...
Böten bolarnı urında bulğan küp kenä könbatış televidiniäläre programmaların tuqtatıp turıdan turı tapşırdı. Russiä televidiniäse nigäder bu turıda endäşmi tordı, xäbärlär çığarılışın kötte.
Qotoçqıç qanlı räweştä tämamlanğan totıq alu fäcäğäsendä in kimendä 250keşe şularnıñ baytağı balalar häläk buldı, 700läp keşe yaralandı. Beslanğa yasağan 2 säğätlek vizitı waqıtnda Putin yaralılar yatqan xastaxanägä kerep çıqtı. Putin süzlärençä(audio)
terroristlarnıñ ber mäqastı eçke etnik näfrät uyatu häm tönyaq Kafkaznı şartlatu ide. Bu tör provakatsiälärgä birelüçelärgä bez terrorçılar belän xezmättäşlek itüçelär dip qarıyaçaqbız.
Qorbannarnıñ zur öleşe mäktäp tübäse cimerelep töşkäç häläk bulğan.Tübä qatı şartlaudan soñ cimerelde.Şartlauğa närsä säbäp buluı turında törle farazlar var. Yaralılarnıñ baytağı awır xäldä. Tönyaq Osetie aşığıç yardäm üzäge citäkçese Vitali Slepuşkin yaralılarnıñ ber öleşe minalar, uq häm yanu yaraları. İn awır yaralanuçılar bezgä azaqta mäktäpkä höcüm yasalğaç kiterelde dip söylägän(audio)
Beslanda bügen irtän mäktäp xarabäläre arasınnan mäyetlär çığarılğanda , xalıqta tirän qayğı belän bergä açu da küzätelde. Qayber totıqlarnıñ yaqınnarı küp sanda keşeneñ häläk buluı öçen cawaplılıqnı Rusiä xakimiätlärenä quydı.İkençelräe ömetsezlek eçendä yaqınnarın ezli ide. Üzen Aza dip tanıtqan ber xatın qız awıldan kilep (audio) ulımnı , anıñ xatınıñ häm onığımnı ezlim , alar närsä eşlädelär bezgä dip yılı ide.
Dönya Beslan, Rusiä xalqınıñ qayğısın urtaqlaşa, simpatiälären belderä. Ämma Rusiä mäxsus köçläreneñ qullanğan taktika turında küp kenä soraular da quya. Yevropa Berlege mondıy tragediä niçek bula aldı , dip Rusiädän açıqlau sorıy
färidä xämit


text:
”Ufaneftexim” zavodı avtobusları 600 tawış kiterde
Saylaw kabinasınnan çığuğa, zalğa bik küp keşe ağılıp kergänen kürdem. Alar belän söyläşep alırğa buldım. “Bezne saylawğa avtobuslar belän “Ufaneftexim“zavodınnan cibärdelär,”-diep üzläreneñ rizasızlıqların belderdelär.Saylaw komissiäse wäkilläre 600ләп keşe kiläçäk didelär. Bolar barısıda şulay , minem kebek otkrepitel'noe udostoverenie belän saylawçılar bulıp çıqtı. Saylaw komissiäse räise menä närsälär äytte:Bu keşelärne min belmim. Bolar bezneñ saylawçılar tügel. Ämma bezgä saylaw qağidälären öyrätkändä äyttelär , başqa urında tawış birü tanıqlığı belän küpme keşe kilsä dä, sez alarnı saylatırğa tieşsez”- dip.Saylawlar berençe turda tämamlanmasa, alar şuşı yäşel tanıqlıq belän ikençe turda qatnaşaçaq”-dip añlattı saylaw komissiäse räise.
Bu keşelär Ufa şähäreneñ çitendä urnaşqan “Ufaneftexim” zavodınnan avtobuslar belän kiterelgän zavod eşçeläre bulıp çıqtılar. Alarnıñ qulında ike törle başqa cirdä tawış birü tanıqlığı bar ide. Berse- bar Rusiä keşelärenä birelä torğan “yedinoğo obrazsa” tanıqlıq bulsa, ikençese, yäşel töstägese- prezident saylawına. Häm şul yäşel töstägeseneñ töp öleşen saylaw uçastogında cıyıp baralar ,ä ikençe yartısın saylawçılarnıñ qullarına tottıralar ikän. “Sezgä bu yäşel käğäz ni öçen kiräk? digän sorawğa, alar :“Eştä soradılar, eşkä alıp kilergä quştılar ”-didelär.Nişläp ber respublikada yäşäwçelärneñ qayberläre prezident saylaw buyınça ber tawış birü tanıqlığı , ä ikençeläre başqa töstäge tanıqlıq totıp kilgänen açıqlap bulmadı. İke tanıqlıq totıp kilüçelär zavodta eşläwçelär. Alarnı avtobus kiterä häm alıp kitä. Xälbuki, bu könne alar zavodta eşlämäsä dä. Predpriätie tawış birüne oyıştıra digän närsä şul bula torğandır inde. Saylaw uçastogınnan çıqsam, mäktäp yanında çınlap ta “Ufaneftexim” ul Suvorova, “Vaxta” dip yazılğan avtobuslar tora ide. Alar ni öçen kilgän, ni öçen ber zavod xezmätkärlären bergä alıp kitä, monısı bolay da añlaşıla ide. Matdi könküreş yaqtan stimullap, säyäsätkä, keşeneñ kem öçen tawış birüenä dä tä'sir itep bula ikän. Bu täcribäne ber qayda da kürgän yuq ide.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan.


text:
Törkiä: Alineken Wäligä, Wälineken Aligä…
Törkiä şirkätläre bölü däräcäsenä citte. Xökümät isä “Alineñ käläpüşen Wäligä, Wälineken Aliğa kiderergä” tırışa.
Premyer Erdoğan Xalıqara Valyuta Fondınnan 20 häm 40 milliard dollar tiräse aqça kilü ixtimal dip beldersä dä, älegä bu waqif belän söyläşülärneñ tögällängäne yuq.
Möğayın, citäkçelek mart ayında bulaçaq munitsipal'-cirle saylawğa xätle xalıqnıñ küñelen kütärenke totarğa teli. Şul uq waqıtta yarlılarğa buşlay kümer taratu eşenä dä köç saldı. Ä tege yaqtan xökümätneñ däwlät oyışması bulğan Törkiä kümer oyışmasına burıçı artqannan-arta bara. Tabiği gazğa da bäyälär kütärelde. Çönki başta Änqara şähär idäräse gaz taratu şirkäte «Tofaş»qa burıçların tülämäde. Şul säbäple şirkät bölü däräcäsenä citte. Töreklärçä äytsäk, xökümät “Alineñ käläpüşen Wäligä, Wälineken Aliğa kiderergä” tırışa.
Statistik kürsätkeçlär iqtisatnıñ citdi krizis eçendä buluın kürsätä. Bu atnada Törkiä statistika oyışması iğlan itkän sannarına kürengänçä, ütkän yıl belän çağıştırğanda eşsezlär sanı 207 meñgä artqan. Şulay itep eşsezlär 9,8% üskän. Şuña kürä, ildä öç million eşsez keşe bar. Bolar räsmi sannar. Ä räsmi sannarğa terkälmägännär belän eşsezlär sanı 5 millionğa citä dip belderüçelär dä bar.
İstanbul birjasında aksiäläre alıp-satılğan 231 şirkätneñ soñğı tuğız aydağı otışları iğlan itelde. Asılda bu sannar krizisnıñ älegä çınlap torıp başlanmağanın kürsätä. Şuña kürä, 58 şirkät zıyan kürgän. Yäğni ütkän yıldağıdan kimräk tabış alğan. Birjadağı aksiälär isä, 21 meñ ballğa töşte. Yıl başında bu 35-40 meñ ball tiräse ide. Tege yaqtan isä çit il valyutaları- dollar belän yevronıñ bäyäläre kütärelä. Dollarnıñ bäyäse 23 noyaberde 1.70-kä xätle kütärelde. Ber ay elek kenä 1,25 ide. İqtisatçılar törle täqdimnär kertälär. Kübese xökümät tizräk çaralar kürsen digän fikerdä.
Törkiäneñ iñ zur xoldingı “Qoç” räise Rahmi Qoç, “Dönyadağı krizis bezgä dä kiläçäk. Ütkän atnada “FIAT” şirkäte, bezneñ “ Tofaş ” avtozavodına 5 meñ maşina äzerlägez digän kürsätmäsennän waz kiçte”, dip belderde.
Ul ayıruça şirkätlärneñ kredit tabuda qıyınlıqlarğa duçar buluına basım yasadı. Xökümätneñ bazarğa aqça çığarırğa tieşlegen äytte. Bu uñaydan ber keşe bolay dip söylänä. “Törkiädä 2020-nçe yılda İtaliä däräcäsenä kütäreläçäkbez dip söylänä. Menä patşa minem döyäne söylärgä öyrätkängä ber buqça altın biräm, ämma söylätä almasa başın kisäm digän. Beräw min söylätermen, tik şartlarım bar. Un yıl möddät häm aqçanı aldan biregez di. Añardan döyäne niçek söylätäseñ soñ dip sorağannar. Ul da un yılda yä min, yä döyä, yä isä patşa üler digän”. Qısqası, Törkiäneñ xökümäteneñ wäğdäläre şuşı mäzäkkä oxşıy.


text:
Bush çığışı: Ğıraq xärbilären künegüdän ütkärü ähämiät üzägendä, AQŞ xärbiläreneñ kitü waqıtı äytelmäde
Prezident G.Bush Ğıraq suğışına yaqlaw qazanmaqçı . Ul 15.dikäberdä Ğıraqta bulaçaq parlament saylawlarına qädär 4 çığış yasamaqçı Şularnıñ berençesen çärşämbe könne Marylandtağı xärbi dingez akademiäsendä yasadı. Şuluq waqıtta Aqyort '' Ğıraqta ciñü öçen milli strategiä '' isemle 35 bitlek dokument iğlan itte. Anda Bush telgä alğan mäsälälär añlatıla.
AQŞ köçläre Ğıraqta doşmağa qarşı operatsiälär alıp baru häm iminlek tämin itü eşennän in qurqınıç terroristlarnı hädäf alğan mäxsus operatsiälär ütkärügä kereşäçäklär.Bez Ğıraq şähärlärennän çığıp bazalarnıñ sanın kimetäçäk konvoy häm patrollär sanı da kimiäçäk dip äytte Amerikanıñ ilbaşı.
Bush planlaştırğan çığışlar 2meñnnän artıq amerikan soldatı üterelgän häm Ğıraq säyäsäten yaqlaw in tübän däräcägä töşkän waqıtqa turı kilä.Prezident säyäsäten yaqlawçılar 40%tan da azıraq äle.Fiker beleşülär arta barğan sanda amerikannarnıñ xärbilär qayçan öygä qaytaçaq digän soraw belän qızıqsınuın kürsätä.Bush alarğa bolay dip cawap qaytardı:
Ğıraq xärbiläre täcribä qazanıp, säyäsi protsess alğa barsa , bez terrorristlarnı ciñü säläten yuğaltmıy Ğıraqtağı xärbilär sanın kimetä alaçaqbız
Bushnıñ xärbi akademiädäge çığışı yış qına alqışlar belän özelsä dä, Kongressta opozitädäge demokratlanıñ reaksiäse ällä ni uñay tügel. Ütkän yılda prezident saylawlarında Bush belän yarışıp yuğaltqan Massachusetts senatorı John Kerry qaraşınça küpçelek qıraqlılar amerikannarnıñ anda toruı belän qänäğät tügel, xärbilärne aqrınlap çığara başlau ğıysyannı kimeter ide.Kerry belän bergä çığış yasağan başqa ber demokrat senator Jack Reed:
Prezident tağı barlıq amerikannar sorağan sorawğa cawap birmäde:bez anda progress buluın niçek belä alabız.Niçek itep bez uñışnı ülçi alabız.Amerikannar küpme waqıt tağı Ğıraqta toraçaq.Añlauıbızça , xärbilärne küçerü andağı şartlardan bäyle bulaçaq, ämma moñın küpme waqıt däwam itäçäge turında bezneñ fikerebez bulırğa tieş.
Ozaq waqıt Senatnıñ qorallı xezmätlär komitetı äğzası bulıp torğan Reed ütkän ayda Ğıraqta bulıp qaytqan ide . Ul kiçä G.Bush Ğıraq xärbiläreneñ sıyfatı turında artığı belän optimistik qaraşta dip äytte. Reed bu köçlär uniforma kigän qorallı törkemnär genä dide. Şığılar, sönnilär häm körd firqaları arasındağı bäreleşlärne küzdä totıp , alarğa kem kürsätmä birä mikän dip sorıy Reed.
Qayber analitiklar Bush çığışında ber nindi yañalıq kürmi. Londonda urnaşqan Chatam Housta Ğıraq analitige James Denselow çığış amerikan saylawçılarına töbälgän , anda ber yañalıq ta yuq ide , ämma här härsä AQŞ cämäğätçelegen küzdä totıp söylände dide. Analitik cämäğätçelek Bushnıñ- argumentların, bigräk tä anıñ Ğıraq köçläre xäzer köçlänä bara digän argumentın qabul itärme kötergä kiräk di .Denselow:
Ğıraqtan çın mäğlümät yuq ,şunlıqtan AQŞ räsmiläre statistikanı üzläre telägän manzaranı buldıru öçen qullana ala.Bu Ğıraq iminlek köçlären oyıştıru mäsäläsendä bigräk tä döres.Küp kenä oçraqlarda suğışçan törkemnär eşne üz qullarına ala. Körd peşmergaları üz territoriäsendä, Şığılar Basrada östenlek itä.Politsiä köçlärenä bu qorallı törkemnär ütep kergän. Xalıq prezidentnıñ Ğıraq köçläre turındağı statistikalarına ışanırmı mikän? dip sorıy analitik Denselow färidä xämit


text: Buna göre Parti Meclisi'nde, Kutlay Erk, Alev Şensoy, Ergin İlktaç, Bilge Azgın, İlke Sabit Soyer, Sonay Adem, Bayram Karaman, Mustafa Yektaoğlu, Ahmet Barçın, Ali Gulle, Emel Kişi, Niyazi Düzgün, Aybike Yektaoğlu, İsmet Akim, Haşim Kiracıoğlu, Birol Karaman, Ali Karavezirler, Çağlar Gulamkadir, Okan Dağlı, Hakan Kuntay, Ebru Usar, Zühre Civa, Mühittin Özsağlam, Şenay Ekingen, Gülben Bozat, Ali Seylani, Ahmet Derya, Burhan Eraslan, Ahmet Pollili, Doğan Şahali, Erkan Eminağa, Hasan Ekingen, Mehmetali Güröz, Fide Kürşat, Ali Volkan, İsmail Mıstıkoğlu, Ayşe Mulla, Naciye Candan, Bilen Sayılı Bozkırlı ve Özlem Öktem yer aldı.