text:
Hall: Törkmänstanda prezident saylawları ğadel häm irekle buldı dip äytep bulmıy
Törkmänstan saylaw komissiäse – prezident saylawları uzdı, dip iğlan itte.
"Min saylawğa irtük kildem, yaratqan namzätemne saylar öçen kildem. Böten namzätlärneñ çığışların tıñlağannan soñ, min – Törkmänbaşı yulın däwam itäçäk namzätne yaqlarğa buldım. Saylawlar tınıç uzsın."
Tawış birüne Altın Ğasır isemle törkmän kanalı kürsätte, anda kübräk – yarım buş tartmalarğa üz saylaw qağäzlären xärbilär taşlıylar ide. Azatlıq radiosı xäbärçese, Törkmänstannıñ könçığışındağı Lebap vilayätendä, tawış birergä kilüçelärneñ sanı küpkä azraq buluın xäbär itte. Räsmilär biredä, saylawlarğa barmawçılarğa ay sayın birelä torğan 6 kilo on birelmiäçäk dip yanasa da. Lebap vilayätendäge ber saylawçı, bu tawış birü – elek bulğan parlament häm cirle saylawlardan ber närsäse belän dä ayırılmadı, dip söyläde:
"Min üzem saylağan namzät öçen tawış birdem. Min alarnıñ saylawaldı wäğdälärenä ışanmıym. Tawış birüne oyıştıruğa kilsäk, busı tegelärdän ber närsäse belän dä ayırılmadı. Ber urınğa 6 namzätneñ däğwa itüe – ber närsäne dä añlatmıy. Näticälär inde tawış birgänçe bilgele ide, kemneñ prezident bulaçağı – mäğlüm. Ämma min barıber monda kildem, üzemneñ watandaşlıq burıçımnı ütädem."
Saylawlarğa berençe tapqır kilüçelärgä Törkmän mäğlümat çaraları büläk wäğdä itkän ide, häm televideniädä ber yäş keşeneñ elekke prezident Saparmorat Niyazovnıñ Ruxnamä kitabın alğanı kürsätelde.
Mäğlüm bulğança, Törkmänstanda räsmi xalıqara küzätüçelär eşlämäde. Bişkäktä urnaşqan Xalıqara Krizis Törkemeneñ Üzäk Aziä proyektı citäkçese Michael Hall, saylawlarnı ğadel häm irekle buluın şik astına quydı:
"Böten namzätlärneñ elekke prezident Niyazovnıñ Demokratik Törkmänstan Partiäse äğzaları buluı, xäzer prezident wazifaların başqaruçı Gurbunguly Berdımöxämmädovnıñ böten yaqtan yaqlanuı, şul sanda eçke eşlär ministrlığı yaqlawı bulğanda, bu saylawlarnı ğadel häm irekle dip äytep bula dimäs idem."
Ämma alay da saylawlarnıñ ütüe – yaña xakimiätneñ xalıq aldında häm xalıqara cämäğätçelek aldında qanunnarnı küpmeder däräcädä xörmät itergä tırışuların kürsätä, dide Michael Hall.
Näticälär digännän, alar bügen soñıraq iğlan iteler dip kötelä, ämma küplär xäzer prezident wazifaların başqaruçı Gurbunguly Berdımöxämmädovnıñ ciñep çığuın farazlıy. Törkmänstannan çittä yäşäwçe törkmännär saylawlarda qatnaşa almadı häm çit illärdä yäşäwçe oppozisiä wäkilläre prezidentlıqqa namzät bula almadı. Törkmänstannıñ Üzbäkstan, Rusiä häm Yevropadağı ilçeleklärendä moña ber nindi dä äzerlek bulmadı.
Törkmängä kiyäwgä çığıp, ildän quılğan häm xäzer Üzbäkstan belän Törkmänstan çige buyında yäşäwçe Ogiljan isemle yäş xatın, Azatlıq radiosına, yaña prezidentnıñ anı häm anıñ kebek başqa keşelärne Törkmänstandağı tuğannarı belän qawıştıru öçen eşläwenä ömet belderde:
"Berençedän, min, ike xalıq arasındağı mönäsäbätlärne caylağan ğadel prezident buluın telim. Üzbäkstan yäşäwçe törkmännärgä Törkmänstanğa qaytıp ata-anasın kürü – bik yaxşı bulır ide."
Alsu Qormaş


c: text/html

text:
Räzil Wäliev: «Globalläşüneñ tiskäre yaqlarına qarşı toru öçen ayırım keşelärneñ genä tügel, böten xalıq, millät mänfäğätlären yaqlıy torğan däwlät kiräk. Ä ul yuq. Tatarstan möstäqillek alsa, üzen erep yuğaludan küpmeder däräcädä saqlap qala alır ide, möstäqillege şulay uq yuq. İnde nindi yul qala? Bezgä üzebezne yaqlarday işlärebezne tabarğa, urtaq sıyfatlar, urtaq mänfäğätlär bulğan däwlätlär, xalıqlar belän berläşergä kiräk.» [ Tatarstan yäşläre ]
Watanım Tatarstan gäziteneñ baş möxärrire üzeneñ bäyräm çığışında, yäş buın belmider dip, xezmät iäläreneñ könen bilgeläp ütü traditsiäseneñ qaydan kilep çığuın iskä ala. 1886 yılda Amerikanıñ Chicago şähärendä eşçelär üz xoquqların dawlap, 8 säğätlek eş köne taläp itep, demonstratsiägä çığalar. Şunnan soñ II İnternatsional Chicago eşçeläreneñ batırlılığına bağışlap, yıl sayın 1maynı bilgeläp ütü turında qarar qabul itä. Ğäbdelxaq Şämsetdinov yazğança, kiläçäktä dä xezmät iäläreneñ könen bilgeläp ütü ğädäte betmäs, kapitalizm qırıs närsä, şuña kürä eşçelärneñ üz xoquqları öçen köräşe dä, bäyrämnär dä bulaçaq äle.
Tatarstan yäşläre gäzite üzeneñ bäyrämçä bizälgän 1 may çığarılışında, başqa fiker ütkärä. Xezmät iäläreneñ xalıqara berdämlege köne dip atalsa da, ul kübräk SSSR kommunistlar partiäseneñ, il citäkçeläreneñ xezmät iäläre belän ayırılmas duslığı köne bularaq bäyräm itelä ide kebek. Qaya anda xoquqlar dawlağan lozunglar! Bar belgäne “yäşäsen dä, yäşäsen” ide. Xäzer bu könneñ mäğnäse asılına qayta başladı kebek, - dip yaza gäzit.
Tatarstan yäşläre şulay uq söyläşüne sotsializm, kapitalizmğa ğına qaytarıp qaldırmıy, zamança temalar turındağı söyläşügä çaqıra. Anda mäsälän «Globalläşü: kemgä fayda, kemgä zıyan?» digän baş astında mäqälä basılıp çıqtı. Gäzit xäbärçese Riman Ğilemxanov Däwlät şurası deputatı Razil Wäliev belän şul xaqta äñgämä qorğan. Globalläşüneñ soñğı maqsatı - dönyada ber zur däwlät tözü, dip äytelä äñgämäneñ başında. Razil äfände äytüençä, globalläşü bik borınğı närsä, dönyanı berläşterü omtılışın berençe itep Çınğızxan häm anıñ näsele yasağan. Cüçilar bit zamanında ber däwlät tözep, anda ber ük salımnar, ber ük aqça berämlege kertkän, dip söylägän Razil Wäliev. Deputat anda cir satuğa qarşı ikänen iğlan itä, Rusiäne tarqata torğan maxsus säyäsät alıp barıla, digän fiker äytä. Läkin ul globalläşüneñ qotılğısız ikänen tanıy. Menä anıñ cawaplarınnan ber özek:
Globalläşüneñ tiskäre yaqlarına qarşı toru öçen ayırım keşelärneñ genä tügel, böten xalıq, millät mänfäğätlären yaqlıy torğan däwlät kiräk. Ä ul yuq. Tatarstan möstäqillek alsa, üzen erep yuğaludan küpmeder däräcädä saqlap qala alır ide, möstäqillege şulay uq yuq. İnde nindi yul qala? Bezgä üzebezne yaqlarday işlärebezne tabarğa, urtaq sıyfatlar, urtaq mänfäğätlär bulğan däwlätlär, xalıqlar belän berläşergä kiräk. Min kiläçäktä qazaq, qırğız, üzbäk häm başqalar bu xaqta uylıy başlarlar dip ömetlänäm. Xäyer, başladılar da inde: mäsälän, Oljas Söläymanov, Çıñğız Äytmätov berläşü mäsäläsen qat-qat kütärep yazıp çıqtılar.
Gäzit xäbärçese Riman Ğilemxanov Razil Wälievnıñ ütkän yıl Törkiädä Evraziäçelek forumında qatnaşuın iskä ala. Deputat şuña cawap yözennän “äye, mondıy däwlät bezgä qulayraq” dip äytä birä. Häm şul uq waqıtta, törki tuğannardan qala, tatarğa urıstan da yaqın keşe yuq, digän belderü yasıy. Urıslar belän niçä yıl bergä yäşäp, tellären öyränep, ber ük şartlarda üsep, olığayıp tämam tuğanlaşıp betkänbez ikän, dip äytä Razil Wäliev. Anıñ fikerençä tatarğa urıs qurqınıç tügel, çönki ul üze dä ayanıç xäldä, betä, eri bara. Böten bälälär şul globalläşügä barıp totaşa, dip sanıy Razil Wäliev.
Mädäni comğa gäzitendä bu temanıñ ber yünäleşe däwam itterelä. «Törkidän başlanğan tereklek» digän yazmanıñ avtorı filologiä fännäre kandidatı Rauşaniä Şäfiğullina törki dönya häm anı berläşterüçe faktorlar turında yaza. Xäzerge waqıtta räsmi räweştä 26 törki millät terkälgän: üzbäk, qazaq, äzäri, tatar, törekmän, qırğız, çuaş, başqort, qara-qalpaq, yaqut, qumıq häm başqalar. Şuşı millätlärneñ urtaqlığın saqlawçı faktorlar arasında ul törki telne, ğomum törki mädäniätne, urtaq tarixi ütkänebez, häm islam dinen atıy. Ämma bügenge köndä törkilärneñ tarixına, mädäniätenä qarata yañadan-yaña faraz barlıqqa kilä, dip assızıqlıy avtor. Misal itep ul Nurixan Fättäxnıñ, Defaq Räxmätineñ häm Oljas Söläymanovnıñ ezlänülären iskä ala. Yaña fänni farazlar nigezendä, törkilärneñ tarixi watannarı itep Yevraziä kontinentı tügel, ä borınğı sivilizatsiälärneñ bişege – Urta diñgez basseynı qarala. Menä Rauşaniä Şafigullinanıñ yazmasınnan ber özek:
Biredä tuğan borınğı sivilizatsiälär üseşendä törki babalarıbız turıdan- turı qatnaşqan, xäl itkeç rol uynağan dip qarala. Ğalimnär fikerençä, äle bügenge köndä dä törkilär tormışında – teldä, milli kostyum, arxitektura, xalıq awaz icatı, ğöref-ğädätlär, toponimikada – şul borınğı kulturanıñ bilgeläre saqlana. Nindi sivilizatsiälär turında süz bara soñ? Bezneñ erağa qädär III-II meñyıllıqqa qarağan, Cidesu cirlegendä urnaşqan Şumer sivilizatsiäse turında. Küräseñ tarix şumerdan başlana, dip yuqqa ğına äytmilär. Anıñ warisı bulıp qalırlıq Babil däwläte kulturası, danlıqlı Krit utrawı, Ägäy arxipelagı häm kontinental Gretsiä cirlegendä urnaşqan Krit-Minoy kulturası. Krit utrawınıñ Fest şähärendä tabılğan spiral ezleklegendäge tamğalar urnaşqan tügäräk balçıq plastinka-disbene Nurixan Fättax törki teldä uqıdı.
Şuşı yaña farazlar nigezendä borınğı Misır, Sönnär mädäniäte belän urtaqlıq bar, dip yaza avtor. Törki xalıqlar latin xalıqları belän bergä Rim imperiäsen tözüdä dä qatnaşqan. Fänni gipotezalar törkilärneñ eze Amerika kontinentında da bulğanın kürsätä, dip bu temada ezlänüläre belän tanıştıra Rauşaniä Şäfigullina. Şunıñ belän bergä törki xalıqlarnı berläşterüçe faktor itep ul urtaq dini wazğiätne dä atıy. İslam dine qabul itelgänçegä qädär bulğan täñreçelek, şuşı çorda icat itälgän ädäbi äsärlär, şärıq ädäbiäten telgä ala ul. Törki millätlärneñ mädäniätenä qarağan bu üzençäleklär bügenge köndä dä törki dönyanıñ berdämlegen saqlıy, dip tämamlıy üz çığışın Rauşaniä Şäfigullina.
ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä isä tarixçı İskändär İzmailov çığış yasap, yalğan häm riwayätlärgä qorılğan tarixi çığanaqlarnı qatı tänqitläp çığa. Alda telgä alınğan Nurixan Fättaxnıñ Fest şähärendä tabılğan älege balçıq taqtanı uquı turındağı xäbärdän ul kölä, andıy qotqılarğa birelmäskä çaqıra. Şuşı uq gäzittä tarixçı Damir İsxaqov «Rusiädä tatar mäsäläse» digän qatlawlı temağa tarixı küzlektän çığıp bäyä birä. Ütkännärneñ säxifälären aqtarıp ul xäzerge xällär belän paralel ütkärä, elekke xezmätçe tatarlarnıñ xälen qayber bügenge tatarlarnıñ xäle belän çağıştıra. Yazma inde ike atna basılıp kilä, gäzit kiläse sanda anıñ däwamı belän tanıştırırğa wäğdä itä.
Tatarstan yäşläre gäzite isä iğtibarnı başqa ber temağa - xalıq sanına yünältä. Bu atnada xalıq sanın alunıñ berençe näticäläre iğlan itelde. Belgänegezçä, iñ qaynar mäğlümatlär – millätlär isemlege äle iğlan itelmäde. Alayda statistika komitetı xisabınnan küpmeder mäğlümat alıp bula. Şulay itep Tatarstanda 3779 meñ keşe yäşi. 1752,2 meñ keşe ir-at bulsa, 2027,6 meñ keşe – xatın-qız. Böten xalıqnıñ 1 millionğa yağını awılda yäşi, qalğanı – şähärdä kön kürä. Bötenrusiä sannarına qarağanda da oxşaş näticä kilep çığa. Tatarstan yäşläre bu xaqtağı xäbärenä «Qızlarğa 10 million yeget citmi» digän isem birep, bolay yazıp çıqtı:
Güzäl zatlar Rusiäneñ 84 töbägendä “östenlek itä”, şul isäptän Tatarstanda da. Bu berençe çiratta ildä tuuçılar sanı kimiäçägen añlata. Şulay itep, Rusiä äkrenläp ülä bara. Soñğı 13 yılda 7,4 million rusiäle dönya belän xuşlaşqan. Ekspert-demograflar farazlawınça, 2016 yılğa Rusiädä eşkä sälätle keşelär 80,4 mln. ğına qalaçaq, bu barlıq xalıqnıñ 60% ğına digän süz. Läkin iñ qurqınıçı – ildä balalar kimegännän-kimiyäçäk. Ägär 2001 yılda alar 27,9 mln. bulsa, 2016 yılğa alarnıñ 20,6 mln. ğına qaluı bar. Şunıñ belän berğä ölkän yäştägelärneñ sanı arta: 2001 yılda – 29,9 mln., 2016 da – 33,4 mln. Ğalimnär häm ekspertlarnıñ fikere ber: ğailälärneñ matdi xälen yaxşırtmıy, tuuçılarnı arttıru öçen uñay şartlar tudırmıy torıp, yaxşığa ömet itäse yuq.
Bu atnada uqıtuçılar häm uquçılarnıñ maxsus basması – Mäğärif jurnalı 90 yäşen bilgeläp ütte. Yubiley aldınnan Watanım Tatarstan gäzite jurnalnıñ baş möxärrire Färit Şärifullinğa urın birep, anıñ çığışın bastırdı. Ul anda jurnalnıñ tarixı belän tanıştırdı. Uqıtuçılar jurnalınıñ başlanğıçı Şihabetdin Äxmärov möxärrirlek itkän Mäktäp jurnalına barıp totaşa. 1913 yılda Qazan gubernatorı kanseläriäse röxsäte belän Mäktäp jurnalınıñ berençe sanı dönya kürä. Bu jurnalda mäqälälären bastırğan kürenekle şäxeslär arasında Ğ.İsxaqi, Ğ. Tuqay, F.Ämirxan, Ğ.İbrahimov, H.Atlasi, xatın-qız yazuçılardan, möğälimälärdän M.Aqçurina, F.Söläymaniä, M.Mözaffariä, Z.Kamaliä häm başqalarnı kürep bulğan. 1918 yılda jurnal Mäğärif iseme belän çığa başlıy häm anıñ berençe möxärrire häm töp oyıştıruçısı Ğalimcan İbrahimov bula. Soñınnan jurnal üz isemen Sovet mäktäbenä üzgärtä. Ä 1990 yılda yañadan Mäğärif bulıp çığa başlıy. Şuşı waqıt eçendä jurnalnıñ tematikası da üzgärgän. 30nçı yıllarda jurnal Yañalifqa küçü, uqıy-yaza belmäwçelär häm az belemle uquçılar belän eşläw turında yazsa, 50-60nçı yıllarda ul aldınğı pedagogik täcribäne yaqtırta, annan soñğı çorlarda ul pedagogik eşneñ näticälelegen kütärü mäsäläsen kütärgän, 70-80nçı yıllarda uqıtu-tärbiä eşendä yañalıqlar yaqtırtılğan, 90nçı yıllardan soñ milli mäktäpne yaqtırtuğa iğtibar birelä başlağan häm bu tema älegäçä däwam itä.
Bikä Timerova, Qazan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
UNESCO general direktorı Koïchiro Matsuura: "Ana tele mäğärif sistemasında töp urın alıp torırğa tieş"
21 Fivral köne Berläşkän Millätlärneñ Mäğärif, Fän häm Mädäniät oyışması tarafınnan Xalıqara Ana köne itep bilgelängän. Bıyıl ul şimbägä turı kilde, şul säbäple UNESCOnıñ Parijdağı baş-fatirında räsmi çaralar bügen itä. UNESCO general direktorı Koïchiro Matsuura, üzeneñ qotlaw süzendä, Ana tele mäğärif sistemasında iñ keçkenä yäştän ük töp urın alıp torırğa tieş, dip belderde.
Bügen dönyada barlığı 6-dan alıp 7 meñgä qädär tel bar sanala. Ğalimnär farazına qarağanda şuşı ğasır eçendä bu tellärneñ kimendä 40 protsentı ülep betäçäk. İñ qızığı, dönyanıñ küpçelege bu yuğaltunı sizmi dä qalırğa mömkin. Ni öçen disägez, menä bu sannarğa iğtibar itegez: dönyadağı tellärneñ 95 protsentında cir şarındağı xalıqnıñ ni barı 4 protsentı söyläşä. Ä bit bu tellärneñ xärberse dönyanıñ mädäni xäzinäsendä ayırım cäwhär bulıp tora. Tanılğan tel belgeçe, "Tel üleme" dip atalğan kitap avtorı David Chrystal, Azatlıqqa birgän äñgämäsendä bolay dide:
Audio (David Chrystal)
"Tellär törlelege ul – keşeçelek törlelege digän süz. Törle şartlarğa yaraqlaşu säläte arqasında keşeçelek bu planetada uñışqa ireşte. Tel isä – biologik sälätneñ intellektual töre. Här tel dönyağa üz qaraşın täqdim itä. Nindi dä bulsa telne yuğaltqan sayın bez dönyağa ber qaraşnı yuğaltabız."
Xäzer ğalimnär şuşı tellärne saqlap qalu kiräklege turında çañ suğa. Bu maqsatta dönyada berniçä oyışma tözelde. Şularnıñ berse – Angliädä urnaşqan Qurqınıç astında qalğan tellär cämğiäte. Cämğiätneñ prezidentı Nicholas Ostler, Azatlıqqa bolay dide:
Audio (Nicholas Ostler)
"Xäzerge waqıtta dönyada tellärneñ xäle qurqınıç diergä bula. Bügen barlığı 6-dan alıp 7 meñgä qädär tel bar sanala. Urtaça alğanda, här teldä 6 meñläp keşe söyläşä. Dimäk, tellärneñ kübesendä 6 meñnän dä azraq keşe söyläşä."
Tögälräk äytkändä, dönyada xättä ni barı berniçä distä keşe söylöşkän tellär bar. Alar lingvistlar tarafınnan yazılıp ta alınmağan. Mondıy tellärgä bügen-irtägä yuqqa çığu qurqınıçı yanıy.
Bezneñ tıñlawçılar söyläşkän tatar-başqort tellärenä, älegä andıy qurqınıç yanamıy şikelle. Läkin uylanırlıq närsälär dä yuq tügel. Rusiädä tatar tele ikençe tel sanala. Ä menä şuşı statusqa bäräbär Rusiä töbäklärendä citärlek mäktäplär, mäglümät çaraları, radio, televidenie tapşıruları barmı?
Tatarstannıñ üzendä xalıqnıñ zurraq öleşe öçen Ana tele bulğan tatar tele däwlät tele däräcäsenä iä. Şul uq waqıtta, däwlät oyışmalarında, räsmi urınnarda, parlamentta, ictimağıy urınnarda, mäglümät çaralarında, mäktäplärdä iñ yış yañğırağan tel tatar tele tügel. Alay ğına tügel, äledän-äle mäktäplärdä tatar tele däreslären kimetü ixtimalı turında xäbärlär kilep tora. Şuşı wazğiät öçen cawaplı räsmilärgä, UNESCOnıñ general direktorı Koïchiro Matsuura bügen, Xalıqara Ana tele köne uñayınan, "Ana tele mäğärif sistemasında töp urın alıp torırğa tieş" digän kisätü yasadı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Ötken jumada Qızılordada aqın, telejwrnalïst, QR teleradïoxabarlar taratwşılar ulttıq qawımdastığınıñ prezïdenti jäne «Qoğam TV» telearnasınıñ qurıltay`şısı Şahïzada Äbdikärimovtıñ 60 jıldıq merey`toy`ına arnalğan şığarmaşılıq keş ötti. Şarağa Qızılorda oblısınıñ äkimi Qırımbek Köşerbaev qatıstı.
- Şahïzada Ötetilewulı şığarmaşılıq jolın Keñes jıldarında bastağan jäne äli künge dey`in şığarmaşılıqtan qol üzgen joq. Ol kezeñderde Şäkïzada Ötetilewulı talanttı jwrnalïst boldı, al qızmet bağıttarın bir arnağa toğıstırw kez kelgenniñ qolınan kele bermey`di. Budan bölek ol – ay`maq ékonomkasınıñ damwına zor ülesin qosqan oblıstıq mäslïxat depwtatı,- dedi ay`maq basşısı.
Şığarmaşılıq keşte Şahïzada Äbdikärimovtıñ öleñderi oqılıp, onıñ sözine jazılğan änder şırqaldı. Sonday`-aq, avtordıñ «Süley` darïya» attı öleñder kitabınıñ, «Tärjima» qırğız aqındarınıñ awdarmalar jïnağınıñ, «Alpıs qulan qay`ırğan» jïnağınıñ jäne Bawırjan Omarovtıñ Şahïzada Äbdikärimovke arnap jazğan «Gladïator» kitabınıñ tusawı kesildi.
kyzylorda-news.kz


text:
Fälestin citäkçese Yasser Arafat İsraelneñ Könbatış Yar häm Gaza sızığınıñ qayber öleşlärennän çığıp kitüe turındağı plannarın xupladı. Ramallada qanun çığaruçılar aldında çığış yasap, Arafat, bu çaranı häm İsrael häm Fälestin yağı idarä itäçäk, häm Fälestin xakimiäte iminlek mäs'älälären üz östenä alaçaq, dip belderde: "Qanunçığaru Şurası qarşında belderäm, bez İsraelneñ okkupatsiälägän cirlärdän, Gaza häm Könbatış Yardan kitüen xuplıybız" dide Arafat
Ägär dä kiläse aylarda töbäktä tınıçlıq urnaşsa, İsrael premyer-ministrı Ariel Şaron, Gaza sızığınnan qayber yähüd awılların küçerü plannarı turında iğlan itte. İminlek bulsa ğına bu çaralar mömkin bulaçaq.
İsrael tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom bügen Qahirädä Misır prezidentı Hösni Möbäräk belän oçraşıp İsraelneñ bu plannarı turında fiker alıştı.


text:
Ukraina Üzäk Saylaw Komissiäse, İminlek Xezmäten, saylawlar waqıtında komputer sistemalarınıñ iminlegen tä'min itü eşendä yardäm soradı. Komissiä räise Serhiy Kivalov, bu xaqta kiçä İminlek Xezmäte başlığı İhor Smeşko belän söyläşkänen belderde. Älege adım, 21nçe noyaberdä ütäçäk ikençe tur prezident saylawları waqıtında "hackerlar" yağni sistemanı watıp kerüçelär turında süz bulmasın öçen eşlänä, dide Kivalov.
Ukrainada saylawçılar tawış birüdä qağäz bülletennär qullana, ämma bülletennärne komputer sisteması sanıy.


text:
İran Yewropa berlege belän üzeneñ atom programması turında söyläşülärne, bik zur fiker ayırmalıqlarına qaramastan, däwam itärgä cıyına.
Xäbär dip atalğan yañalıqlar çeltärenä İran Prezidentı Möxämmät Xatami Yewropa Berlege atom söyläşülärendä bernindi ğämäli plan täqdim itmäsä dä tähran bu söyläşülärdän çıqmasqa qarar itte dip äytkän.
İran Berlekneñ 3 ile Britaniä, Fransiä häm Germaniä belän atom söyläşülären däwam itü-itmäw turında 6-nçı mayğa qädär qarar çığaraçağın äytkän ide.
Yewropa Berlege Tährannan uran bayıtunı tuqtatıp toru möddäten ozaytunı taläp itä. Ämma Tähran bu taläpne kire qağıp kilä. Taraflar arasında söyläşülärneñ yaña öleşe yün ayında başlanırğa tieş.


text:
Nyu Yorkta urnaşqan xoquq yaqlaw oyışması Human Rights Watchnıñ, Russiä xärbiläre turında bügen iğlan itkän 40säxifälek xisabı , Çirle kileş xezmättä:Russie qorallı köçlärendä tuqlanu vä sälämätlek saqlaw citärle tügel – dip atala.
BMOnıñ ekonomik, sotsial häm mädäni xoquqları turındağı komitetı 17nçe noyäberdä Russiädä rekrutlarnıñ berençe yılın küzdän kiçerärgä çaqırdı.
Human Rights Watchnıñ Yevropa, Üzäk Aziä bülekçäse direktörı Rachel Denber ğadi rus ğäskäriä aç häm çirle , Russiä xökümäte bu problemanı xäl qılu tügel xätta problema buluın da tanımy dip äytte. Rusiä qorallı köçlärendä tuqlanu häm sälämätlek saqlaw citärle tügel dip belderelgän 40 bitlek xisapta. Rekrutlarnıñ citärlek azıq tölektän niçäk mäxrüm itelüe detalle räweştä añlatılğan.Rekrutlarğa yış qına it, yäşelçä birelmi.Bu Russiä xärbiläreneñ soldatlar öçen bilgelägän, tuqlanu standartlarınnan bik tübän.Alar aldına kilgän aş yış qına naçar sıyfatlı, bozılğan ,kügärgän yäki qortlağan bula.Russiä armiäsendäge ölkänräk soldatlarnıñ , armiägä yaña kilgän rekrutlarnı ğazaplawı, alarnıñ aşların tartıp aluwı küptän mäğlüm närsälär. Russiä armiäsendäge köç qullanu, qıynawlar säbäple berençe yılda rekrutlar tabip, doktorğa kürenergä qurqa. qayçaqta ölkänräk soldatlar dr-ğa barğan yäş rekrutlarnı qıynıy, ä qayçaqta tabiplar rekrutlarnıñ sälämätlek ölkäsendäge şiqäyätlären tıñlawnı , yardäm kürsätüne kire qağa.Menä şuşı mönäsbät säbäple Russiä armiäsendä 2001nçe yılda Novokuznetskta 19yäşlek rekrut , armiägä kilep 3 ay yarım waqıt ütkäç ülä.Ul aş citmäwe säbäple ber niçä atna eçendä 7 kilogrammağa yabığuın beldergän bulğan.Anıñ ülem säbäbe üpkä yalqınsınuwı bulsa da, tikşerenü ülemgä citärsez tuqlanunıñ da säbäp buluın açıqladı.Qayber xärbi xästaxanälärdä ezärlekläw, ölkänräk soldatlarnıñ yäş rekrutlarnı ğazaplawı , kimsetüçe eşlär eşlätüläre , rekrutlarnıñ üz üzen üterüenä dä säbäp bula.Russiäneñ 25 töbägendä 51 xärbi bülektä 100dän artıq rekrut belän ütkärelgän ängämälär näticäsendä äzelängän 40bitlek xisapnıñ qayber öleşlären uqu öçen nıq nirvalar, küñel bolğanmawı öçen sälämät aşqazanı kiräk.Saqlanu ministırlığınıñ rekrutlar öçen bilgelägän standartlarğa qarasan şunduq armiägä barırsın. Könenä 900gr yäşelçä häm bärenge,750gr ikmäk,200gr it, 120gr balıq, söt, cimeş suwı häm vitaminnnar. Ämma çınbarlıqta botqa , su kebek şulpa, kiptergän balıq, makaron,paraşoktan eşlängän bärenge püräse häm ber rekrutnıñ belderüenä kürä ikmäk şul qädär yoqa kiselgän ki , ütä kürenmäle.Ä inde yäş soldatlarnıñ birgän ängämälärendä äytkän
qırmısqalar yögerep çıqqan ikmäk, taraqan töşkän kampot häm başqa närsälär turında söyläp tormim.Human Rights Watchnıñ Rusiä ofısı citäkçese Anna Neistat , bu krizis, bik ciddi keşe xoquqları probleması rekrutlarnıñ sälämätlegenä şulayuq armiäneñ efektiv buluına da täsir itä, aç, çirle soldatlar illärenä xezmät itä almıy dip uylıyıbz dide. Russiä saqlanu ministırlığında azıq tölek häm sälämätlek öçen cawaplı keşelär Human Rights Watch xezmätkärläre belän oçraşunı kire qaqqan. Alar tuqlanu problemalarına qarağan qayber mäsälälärdä isemlek birgän ä armiädä köç qullanu, qıynawnı kire qağıp , ägär dä qayda da bulsa andıy xäl bulğan ikän, ul andağı ofitsernın cawaplılığı dip beldergän. Human Rights Watch Rusiä xökümäten armiädä rekrutlarnıñ wazığiäten yaxşırtu öçen qayber adımnar atlarğa çaqıra, kiñäşlär birä. BMOnıñ ekonomika, sotsial häm mädäni xoquqlar buyınça komitetı 17nçe noyäberdä Russiädä armiä rekrutlarnıñ xälen küzdän kiçerergä çaqırdı. Rusiädä soldat anaları komietınıñ süzçese Valentina Melnikova bez 15yıldan birle soldatlar aç , armiädä sälämätlek saqlaw naçar oyıştırılğan dip baraban qağabız, wazğiät yaxşırmadı, naçarlana ğına bara. Rusiä budjetınıñ 3tän ber öleşe saqlanu ministırlığına ayrıla, qaya ul aqçalar, bezneñ ildä här kem urlıy , ämma xärbilär in küp urlıy dip söyläde
färidä xämit, praga


text:
AQŞ Çeçnäneñ elekke prezidentı Zakimxan Yandarbievne üterüdä ğäyeplängän Russiäneñ öç yäşeren agentın totu öçen Qatarğa texnik yardäm kürsätkän. Bu xaqta AQŞ dävlät sekretarı yardämçeseneñ urınbasarı Steven Pifer Mäskävdä çaqta Vremyä Novestigä birgän ängämäsendä äytkän.
AQŞ Dävlät sekretarınıñ Yevropa häm Yevroaziä mäsäläläre buyınça yardämçese Steven Piferneñ süzlärençä, Çeçnäneñ elekke prezidentlarınan Yandarbievne 13-nçe Fevraldä ütergännärne totu eşen Qatar üze xäl itkän. AQŞnıñ Mäskävädge lçelegeneñ süzçese nindi yardäm kürsätelde digän mäsälägä açıqlıq kertep, Yandarbiev üterelgännän soñ, AQŞ Qatarnıñ möräcäğätenä esasän Dogağa keçkenä ber törlem spetsialist cibärde häm ul törkem nindi şartlağıçnıñ qulanılğan buluın tikşerde dip belderde. İlçe monıñ ähämiäten kimetergä tırışıp, bez başqa illärneñ dä üteneçlärenä esasän andıy törkemnär cibärgäläp tordıq. Asılda şuşı belgeclär şikle şäxeslärneñ qulğa alınuında ällä nindi zur rol uynamadılar dip tä äytte. Pifer belän ütkärelägän qısqa ğına ängämä gazetanıñ urta bitendä urnaştırılğan häm AQŞnıñ Yadarbievne ütergän agentlarnı qulğa aluğa yardäm itkäne turiındağı öleş maqäläneñ azağında telgä alınğan bulsa da, bu mäsälä diqqätne üzenä cälep itte. Russiä tışqı eşlär ministerlege süzçese bez bu intervyu xaqında beläbez häm üz fikerebezne belderäçäkbez dip äytte. Dävlät Dumasınıñ Xalıqara mäsälälär komitetı başlığı Konstantin Kosaçyov , Russiä AQŞ häm bälkim Qatardan bu xaqta añlatma sorarğa tieşter dip belderde. Anıñ süzlärençä, şuşı terrorçını ezlägändä AQŞ yardäm kürsätmägän bulğan. Russiäneñ öç agentı 19-nçe fevraldä qulğa alındı , berse diplomatik passporta iä buluı säbäple irekkä çığarıldı. Russiäneñ elekke tışqı eşlär ministere İgor İvanov FSB agentları Dohağa terrorğa qarşı köräş öçen kiräk bulğan mäğlümät ciu öçen cibäreldelär dip iqrar itte . Läkin, alarnıñ Yanadrbievne üterü eşendä qatnaşqan buluların kire qaqtı, alarğa Russiägä qaytırğa rüxsät itelsen dip taläp itte. Amerikan gazetalarında basılıp çıqqan mäğlümätlärgä qarağanda qulğa alınğan agentlar Yandarbievne ütergän buluların iqrar itkännär. Russiä xakimiätläre qulğa alınğan agentlarınıñ irekkä çığarıluları öçen här törle basım çarasın qullana. 26-nçe fevraldä Mäskäv aşa Serbiägä oçarğa äzerlängän Qatarnıñ ike köräşçesen qulğa aldı. Alarda 7200 dolar tabılğan häm monı tamojnegä beldermägän bulğannar. Asılda köräşçelär Mäskävdän transit qına ütärgä telägännär. Qatar köräşçeläre älegäçä FSBnıñ Lefortovo türmäsendä totılalar. Kreml räsmi räveştä beldermäsä dä, şuşı köräşçelärne üz agentlarına almaştırırğa tırışa bulsa kiräk. Läkin, keçkenä Qatar patşalığı Russiäneñ basımına älegä birelmi.
Färit İdelle, Praga.


text:
Ğıraqta amerikan soldatlarına höcümnär däwam itä. Älegäçä çağıştırmaça tınıç bulğan könyaq Ğıraqta atna azağında ayrım alğanda Basrada yözlärçä keşe elektr, yağulıq qıtlığına protest belderde, taşlar ırğıttı, britan ğäskäriläre havağa ut açırğa mäcbür qaldı . 3 keşe häläk buldı. Suğıştan soñ Ğıraqnı tözekländerü eşläre bik aqırın bara.Xalıqnıñ sabır qazanı taşıy başladı.
Başqala Bagdad anıñ tönyaq häm könbatışındağı urınnarda amerikan ğäskäriläre här kön diärlek höcümnärgä duçar bulğanda,şığılar küpçelektä bulğan ilneñ könyağında vazğiät çağıştırmaça tınıç ide.Ämma august başınnan birle könyaqta britannarğa qarata da höcümnär bulğalıy başladı. Atna azağında Basrada elektr häm yağulıqqa bulğan qıtlıq açulı demonstratsiälärgä säbäp buldı(audio) Basrada xalıq 50däräcägä citkän esselektä maşinaları belän benzinkalar aldında ber niçä kilometrğa suzılğan çiratlarda 24 säğättän artıq tora Basrada qara bazarda benzin räsmi bäyädän 50märtäbä artığraq .Bagdadta 10märtäbä yuğarıraq.Basrada yağulıq citeşmäwe xastäxälärdä elektr kiselüenä säbäp bula .Bu isä andağı xästälärne qurqınıç astında qaldıra.Generatorlar eşlämi , salqında torırğa tieşle darular bozıla .
BMOsı räsmiläre bu qış Ğıraqta öylärne cılıtqan kerosinğa zur qıtlıq bulaçaq dip faraz itä. İl külämendä bulğan krizis çit ildän yağulıq importı , şulayuq neft eşkärtüne arttıru belän dä xäl qılına almayaçaq dip qarala. Neft eşkärtü qorılmasın tämin itkän elektr çıbıqların kisü , sabotajlar xällärne tağı da qıyınlaştıra. BMOsı Ğıraqnıñ 3 zur neft eşkärtü qorılması könenä 18 belän 22 million litr benzin, kerosin häm dizel yağulığı çığara dip farazlıy.Köndälek ixtiaç isä 37 belän 40million litr arasında .Britan räsmiläre kontrabanda wazğiätne tağı da naçarlandıra dip äytä. Tankerlar belän yäşeren räweştä ildän yağulıq çığarıla. Bu atna azağında in kimendä ber meñ yöz tonna dizel yöklängän korap tuqtatıldı.Panamada terkälgän, Navstar ismle korapnıñ ekipajı ukrainnar bulğan. Alar qulğa alındı häm Umm Qasrğa cibärelde. BMOsı ayruça Basrada eşkärtelgän dizelneñ zur öleşeneñ tönyaqqa Bagdad häm tiräsenä cibärelüe dä problemanı kiskennäşterä dip belderä. Okupatsion köçlär elektr häm yağulıqnı böten ilgä taratırğa tırışabız dip söyli.Räsmilär xärbi köçlärneñ täminatınıñ ber öleşen şulayuq, kontrabandaçılardan konfiskatsiälängän 25mllion liter yagulıqnı Basrağa cibärä.Yağulıq mäsäläse sivil administrator Paul Bremerneñ irtänge cıyılışlarında töp tema bulıp tora BMOsına qarağanda cäyen Ğıraqta könenä 6million litr kerosinğa ixtiaç bulsa, qışnıñ salqın könnärendä köndälek ixtiaç 30million litrdan da artıq bulaçaq.Bu taläpkä cawap birü öçen 3 ay eçendä Ğıraq 500million litr kerosinnı hästärlergä tieş. Zapas cıştıru artta qalğan , älege waqıtta dizelgä ixtiaç şundıy zur ki , bu bälkim qışqı istiğmal öçen kerosin äzerläüne tuqtataçaq.Berdän ber çara importnı arttıru bulaçaq. Atna azağında Basrada demonstratsiä ütkärgän xalıq Bagdad yäki ilneñ tönyağındağı başqa şähärlärendä bulğan kebek okupatsion köçlärgä qarşılq kürsätü yäki politik motivlardan çığıp protest beldermäde . protest belderüçelär jurnalistlarğa bez Saddamnı yaqlauçılar tügel, ğadi ğıraq keşeläre , yağulıq elektr häm başqa kiräkle närsälärneñ bulmawına ğına protest belderäbez dip äytkän. Xalıq koalitsiä köçläre ilneñ ekonomikasın canladıru turında birgän wäğdälären ütämi digän qaraşta AQŞ räsmiläre qıyın şartlarda progress yasauların belderep kilä. Ğıraqta iminlekneñ urnaşmawınnan cinayätçe törkemnär faydalana . Yözlärçä kilometr ozınlıqtağı neft torbaların koalitsiä köçläre kontrol itä almıy. Tişelgän torbalardan suuırıp alınğan neft tankerlarğa tutırıla , alar çül aşa Kuweit häm Yordaniägä alıp barılıp satıla. Bu ay başlarında AQŞ xakimiätläre Ğıraq –Yordaniä çigendä 100 yagulıq tankere häm 150keşene qulğa aluların belderde .Älegä neftkä yözgän , dönyanıñ in zur neft rezervalarına iä illärdän berse dip sanalğan Ğıraqta benzin, kerosin dizelgä bik zur qıtlıq bar.
färidä xämit, praga


text:
Diñgez yarı buyındağı rayonda Harir utırğan häm ozata baruçı maşinalar uzıp barğanda maşinağa quyılğan bomba şartlap Häririnı häm tağın 9 keşene ütergän. Yözgä yaqın keşe yaralanğan. Livandağı kiñküläm mäğlümät çaraları äytüençä, şartlawdan soñ Häririne xastaxanägä alıp barğanda ul yulda ülgän. Yaralanuçılar arasında elekke mäğärif ministrı Samir äl-Jisr häm elekke iqtisad ministrı Bassil Fläyxan da bar. Alarnıñ ni xäldä buluı älegä açıq tügel.
Şartlaw bulğan urında tirän çoqır xasil bulğan, tirä yaqtağı binalarğa zur zıyan kilgän, maşinalarğa ut qapqan. Livandağı xäbärçelär äytüençä Haririnı maxsus üterergä telägännär bulırğa oxşağan. Ämma anı kem üterergä telägän bulu mömkinlege bilgesez. Älegä beräw dä cawaplılıqnı üz östenä almadı.
Sönni Hariri 1989-nçı yılda tämamlanğan watandaşlar suğışınnan soñ xakimiätkä kilgän liberal säyäsätçe ide. Ul suğışta cimerelgän bäyrütne tözekländerü eşlären citäkläwçe bularaq ta mäğlüm.
Häriri miliarder käsepçe ide. Uzğan yılnıñ üktäberendä ul xökümättän çigensä dä Livanda tä'sirle säyäsi zat bulıp qaldı.
Ğahirädä Ğäräp Ligası general' sekretare Amr Mussa bolay dide.
AUDİO: Ğömeren Livanğa, Ğäräp dönyasına, urtaq ğäräp eşenä häm urtaq ğäräp mänfäğätlärenä xezmät itügä bağışlağan böyek ğäräp citäkçese häm bik xörmätle Livandlı şäxes Rafiq Häririne yuğaltuıbızğa min bik qayğıram.
Süriä prezidentı Bäşär äl-Assad häm İran tışqı eşlär ministrlığı bu höcümne ğäyepläp çıqtı.
Fransiä prezidentı Jasques Chirac şartlaw uñayınnan tikşerü ütkärergä çaqırdı.


text:
Ta'jikler
Ta'jik xalqının' kelip shıg'ıwı (etnogenezi)[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Ta'jik xalqının' ata-babaları b.e.sh. birinshi mın'ınshı jılları Ta'jikstannın' tawlı ha'm tegislik jerlerinde, sonday-aq, O'zbekstannın' Zarafshan, Qashqadarya, Fergana oypatılıg'ında jasag'an İran tilindegi sak h.t.b. qa'wimlerden qa'liplesken. Etnonim "ta'jik", VIII a'sirdegi Orxan jazba esteligindegi "tazik" etnonimi menen baylanıslı, "ta'jik" etnonimi menen tat etnonimde o'z-ara baylanıslı. "Tat" etnonim otırıqlı o'zinen burıng'ı ma'deniyatlardı qabıl etken, tu'rki xalqın an'latqan. Al "ta'jik" etnonimi İran tilindegi xalıqtı an'latqan. Da'wirlerdin' o'tiwi menen Orta Aziyanın' tu'sliginde ha'r babasında jasawshı "tat", "ta'jik", "chag'atay" etnonimleri etnikalık g'ana ma'nisin an'latbag'an. Al ol etnonimler arasındag'ı xojalıq ma'deniy quramalı baylanıslardı an'latqan. Olardın' qaysı tilinde so'ylewin esapqa almag'an. Tu'rki qa'wimlerdin' ko'beyiwi menen otırıqlı xalıqtın' ko'pshiligin ta'jik dep atag'an.
Eski jazba estelikler Ferganada - parkanlar, eki darya ortalıg'ında ha'm Zarafshan, Qashqadarya tarmaqlarında - sogdianlılar, ha'zirgi Ta'jikistan tegislerindegi ha'm Arqa Afganistanda - Baktrialılar, Pamir - Altay ha'm Fergana tawlı jerlerinde Sak qa'wimleri jasag'an. Bulardın' ba'ride ta'jik xalqının' qa'liplsiwine qatnasqan. Ko'rsetilgen walayatlar b.e.sh. VI a'sirlerde Persiya imperiyası Axamenidlerge qaraslı bolg'an. Al b.e.sh. IV a'sirlerde Aleksandr Makedonskiy jawlap alg'an. Ol o'lgennen son' onın' Shıg'ıstag'ı ma'mleketi qulap, bir neshe mayda ma'mleketke bo'linedi. B.e.sh. III a'sirlerde Baktriya ha'm Sogdiana jerlerinde Grek-Baktriya patshalıg'ı du'zilgen. Strabon ha'm Qıtay jazba derekleri Baktriya ha'm Sogdiana xalıqları b.e.sh. II a'sirde sırt el ustemligine qarsı, o'zlerinin' erkinligi ushın azatlıq ha'reketler islegen. Bul ha'reketlerge massagetlerde bir bo'legi toxarlar bul ha'reketke ko'birek qatnasqan. Bulardın' azatlıq ha'reketlerinin' na'tiyjesinde Grek-Baktriya patshalıg'ı quladı. Son'g'ı da'wirlerdegi jazba derekler ol eldi endi Toxaristan dep atadı. Toxarlar Baktriyalılarg'a qosılıwı menen olar Ta'jik xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnastı.
IV-V a'sirlerde Orta Aziyag'a, sonın' Sogdiana jerinde ha'm Toxaristang'ada arqadan etnikalıq toparlar "Aq gunnılar" - xianitler, kidaritler ha'm eftalitler keledi. VI-VII a'sirlerde, tu'rk kaganatı da'wirinde bul jerlerge tu'rkler keledi. Bul qa'wimler birigip sasanidli İran patshasının' jawlap alıw siyasatına qarsı gu'resti. Kelgen qa'wimlerdin' ayırım bo'lekleri jergilikli xalıqlarg'a aralastı. Arablardın' Orta Aziyanı jawlap alıw da'wirinde, VIII a'sirde Ta'jikistanda tiykarınan 3 etnikalıq wa'layat boldı: Sogdianlar - arqada, Zarafshan basseyninde, Toxaristan - tu'slikte, Amudaryanın' joqarg'ı jag'alarında, Fergana - arqa shıg'ısta. Bir Qıtay sayaxatshısı, 630-jılı Orta Aziyada bolg'an. Onın' ko'rsetiwinshe Sogdianalılar menen toxarlardın' shegarası Baysın tawına jaqın bolg'an. Bul 3 wa'layattın' etnikalıq quramı quramalı bolg'an. Olarda İran tilindegi qa'wimler menen birge tu'rki tilindegi qa'wimlerde bolıp, bularda ta'jik xalqının' etnogenezinin' qa'liplesiwine qatnasqan. Sogda, Toxaristan ha'm Fergana wa'layattın' ma'deniyatlarında o'zgeshelikler bolg'an. Ol o'zgeshelikler jazıwlarında, aqshalarında, dinlerinde bolg'an. Sogdianlılardın' a'jayıp esteliklerine Varaxsha, a'yyemgi Pendjikent, Mug tawında qulag'an qorg'an qaldıg'ın h.t.b. Ma'selen, VIII a'sirge shekem Toxaristanda buddizm o'mir su'rgen. Sonday-aq, Toxaristanda arqa İndiya ma'deniyatının' ta'siri bolg'an. Ta'jikistannın' tusligindegi Baktriyadan XIX a'sirdin' 70-jılları xalıqtan "Amudarya o'ljasın" satıp alg'an. O'lja altınnan islengen zatlar Sak-a'sker, ol ko'rinis altın taxtayg'a oyıp salıng'an, b.e.sh. VI-V a'sirlerge tiyisli estelikler. Bul o'ljalar arasında to'rt at jegilgen, olarda adamlar otırg'an, altın "arba" ko'rinisin elesletetug'ın kishkene zat bar. Bul altın zatlar Orta Aziyanın' jergilikli xalıqlarının' ata-babalarına tiyisli estelikler. Solar az qolları menen islep o'nerin solar arqalı o'zlerinin' ideologiyaların sa'wlelendirgen.
Gissardag'ı Tupxon Sayında jaylasqan mazardan Ta'jikistannın' Baktriya wa'layatının' tariyxı ushın en' a'hmiyetli a'yyemgi estelikler tabılg'an. Ol adamlar Evropalı rasasında bolg'an - a'yyemgi da'wirlerden baslap Tu'slik Ta'jikistanda ko'plegen qa'wimler ha'm xalıqlar kelgen. Bulardın' arasında bir-birine jaqın Orta Aziya xalıqları bolıwı menen birge alıstan kelgen jawlap alıwshılarda boldı. Biraq arxeologiyalıq derekler, bul jerden hesh bir waqıtta bir xalıqtın' ketip, olardın' basqa xalıqtın' payda bolg'anlıg'ın ko'rsetpeydi. Dinler o'zgergen (zoroastrizm, buddizm, islam), til ayrım o'zgeriske ushırag'an. Biraq jergilikli xalıqtın' ma'deniyatı a'yyemgi da'wirden berli o'mir su'rip kelgen. Baktriyalılar, Sogdianalılar h.t.b. jergilikli qa'wimler olardın' birikpeleri ta'jik xalqının' tikkeley ata-babaları bolıp esaplanadı.
Ta'jikistan territoriyası ma'deniyatına ha'm tajik xalqının' qa'liplesken jerlerine qarap arqa wa'layat (Sogda, Fergana) ha'm Tu'slik (Baktriya - Toxaristan) dep ekige bo'liw elege shekem saqlang'an. Ma'selen, Gissar tawının' biyik jerinin' eki ta'repinde tajiklerdin' turaq jaylarının' eki tu'ri ko'rinedi. Zarafshan, Fergana ha'm Qashqadarya oazisinde turaq jaylar ushın taslar qollanıladı. Al Tu'slik Ta'jikistanda, Afganistang'a Pakistan ha'm Arqa İndiyag'a Qıtaydag'ıday qalın ılay paqsalardan salıng'an. Olardın' to'belerinde biyik "morılar", olar ishke jaqtılıqta tu'sirgen. Ta'jikistanda waqıttı adam denesine baylanıslı o'lshew usılı bolg'an. Ta'jikistanda bunday tag'ıda bir neshe a'yyemgi miyraslar saqlang'an. Sogda ta'jiklerinde kelinshek, qaraqalpaqlardag'ıday tu'nde uzatıladı. Al Tu'slik Ta'jikistanda a'yyemgi Toxaristan jerinde kelinshek ku'ndiz uzatıladı.
Orta Aziyanı arablardın' jawlap alıwı ha'm xalıqlardın' bir ornınan irkinish etti. Biraq olarg'a qarsı xalıqtın' azatlıq ha'reketleri jergilikli xalıqlardın' o'z-ara ja'mlesiwin tezletti. Samanidler ma'mleketinin' IX-X a'sirlerde du'ziliwi menen tajik xalqının' qa'liplesiwi tamamlandı. Bulardın' qa'liplesiwine İran tilindegilerden basqa tu'rkler, arablar h.t.b. qatnasqan. Demek tajik ataması - otırıqshı xalıq, diyxanshılıq penen shug'ıllang'an, ha'r tu'rli tildegi ha'm rasadag'ı xalıqlardan IX-X a'sirlerde qa'liplesken.


text:
Könyaq Basra çualışları waqıtınnan
Bäğdad – Ğiraq xökümäte uzğan ay şiğiy suğışçılarğa qarşı barğan xärbi çarağa qatnaşırğa telämägän yäisä annañ baş tartqan 1.300 xärbi häm polisiä xezmätkären eştän çığardı. Eçke eşlär ministrı Abdul Kärim Xalaf, Basra töbägendäge 921 polisiä xezmätkäreneñ eştän çığarıluın xäbär itte. Eştän çığaru oçraqları şulay uq Kut şähärendä dä bulğan.
Könyaq Ğiraqta şiğiy suğışçı häm cinäyätçelärgä qarşı başlanğan xärbi operasiä mart ayı axırında tämamlandı. Läkin älegä çarağa bäyle çualışlar Bäğdadtağı şiğiy ruxi citäkçe Muqtada äs-Sadr qulındağı urınnarda däwam itte.


text:
Rusiä Islam universitetı yardämgä moxtac
Keşelek faydasına bulğan zur qazanışlar öçen kürenekle säyäsätçelär, cämäğät eşlekleläre, fän häm ädäbiät wäkillärenä birelä torğan bu büläkne islam dönyasınıñ Nobel' büläge dip tä yörtälär. Büläkne alğannan soñ bulğan matbuğat oçraşuında Tatarstan prezidentı üzenä birelgän 200 meñ dollarnıñ küpçelek öleşen Qazan şähärendäge Rusiä islam universitetına büläk itäçägen äytte. Şulay uq Mäskäwneñ Cämiğ mäçete tözeleşenä dä yärdäm tiergä niätli. Rusiä islam universitetı rektorınıñ uqu-uqıtu eşläre urınbasarı Ruslan Tahirov bu xäbärgä bik quanğannarın äytte. Yuğarı uqu yortınıñ ihtıyacları küp buluın da yäşerep tormadı.
-Kapital' remont bulmadı. Aña da kiräk. Yaña däresleklär satıp alu häm bastıru mä’säläse bar. Kompyuter klassına, üzegez beläsez kompyuterlar yıldan-yıl yañarıp bara. Pentiumnar, vindous sistemaları da kiräk. Annarı sport zalı cihazları kiräk. İxtıyclarıbız bik küp.Ul qädär küp problemalarığız bulğaç, bıyıl Tatarstanda Xäyriä yılı bit, yärdäm qulı suzuçılar da bulğandır inde digän sorawğa Ruslan Tahirov:
-Bügenge köngä qädär möräcäğätlär, täqdimnär bulmadı,-dip cawap birde. Rusiä islam universitetı rektorı uqu- uqıtu eşläre urınbasarı süzlärençä bıyıl bu uqu yortın 15-20 keşe tämamlarğa tieş.
-Üzegez beläsez, bezneñ universitetnıñ bazası şundıy,- di ul.
Rusiä islam mäğärife şurası räise, Mäskäw islam universitetı rektorı Marat Mortazin äytüençä, yaqın kiläçäktä meñgä yaqın din ähele äzerlänep, mäçetlärdä ruxanilarğa moxtaclıq betäçäk. Bügen Rusiädä 12 dini yuğarı uqu yortı bar. Alar Dağıstan, Qabarda-Balqar, Başqortstan, Tatarstan häm Mäskäwdä eşli. Annan da qala törle töbäklärdäge distälärçä mädräsälär urta häm yuğarı dini belem birä. Yäkşämbe mäktäpläre eşläp kilä. Rusiä islam mäğärife şurası başlığı Marat Mortazin äytüençä, yaqın kiläçäktä Rusiädäge dini yuğarı belem birü biş töp universitet üzägenä tuplanaçaq. İslam mäğärifeneñ böten tarmaqların da üz tiräsenä tuplağan bu universitet üzäklären tözü programması äzerlänä başlağan inde. Mortazin äytüençä, Mäskäw islam universitetı, Qazandağı Rusiä islam universitetı, Ufadağı Rizaetdin Fäxretdin isemendäge islam institutı, şulay uq Seberdä häm Tönyaq Kavkazdağı yuğarı uqu yortları üzäkkä äylänäçäk. Qazandağı Rusiä islam universitetında üzläreneñ kiläçäktä üzäk bulu ixtimalı turında xäbärdar tügellär. Rektorınıñ uqu-uqıtu eşläre urınbasarı Ruslan Tahirov, bu xäbär turında işetkänebez yuq, dide.
Nail Alan


text:
Tatarstan eşmäkärläre «Nefaz»ğa xıyänät itärme?
Tizdän Qazanlılar altın avtobuslarğa utırıp yöriäçäklär. Şäxsi eşmäkärlär östenlek birgän Qıtay maşinalarınıñ iseme “Golden Dragon” - “Altın äcdaha” dip atala. Avtobuslarnıñ iseme cisemenä turı kiläme, monı Qazan xalqı bik tizdän tikşerep qarayaçaqlar, çönki 1 iyüldän alar şähär uramnarında yöriäçäk.
Ser tügel, transport ölkäsendä, xalıqtan aqça cıyıp küp kenä aqça eşlärgä mömkin. Ä aqça bulğan cirdä härçaq köndäşlek bula. Bu yulı Qıtay maşinaları belän, üzebezneñ “Nefaz” avtobusları köç sınaşa. Ämma bu köräşneñ näticäläre inde bügen küzgä ap-açıq kürenep tora. Tatarstan “Qamasın” legendar yök maşinası bularaq böten dönyada belsälär dä, aqça mä’säläsenä kilep qağılğaç, şäxsi eşmäkärlär çit il maşinaların xupraq kürä, çönki alar küpkä arzanraq, östäwenä çit il maşinası da.
Bügen qıtay maşinaların “Meğa tran Qazan” häm “Rusmotors” kompaniäläre sata. İnde 500 monday avtobus eşmäkärlär tarafınnan qırıq million dollarğa satıp alınğan. Ul waqıtta “nefaz”larnıñ 200 genä satılğan. Alarnıñ ğomumi bäyäse 34 million dollar.
Sıyfatı yağınnan qaysı avtobus yaxşıraq, bu sorawğa 2 ATPğa qağılışlı “Remontnik” şirkäteneñ baş injenerı Wazir Väliev cawap birä.
Bezneñ ATPda älegä qıtay maşinaları yuq, qaytırğa tieşlär. Berniçä ay elek alarnı täqdim itü tantanası bulğanda, bu avtobuslar miña bik ük oşamadı. Andı keşe azraq sıya, bezneñ “Nefaz”larğa qarağanda täbänägräk, töbe xätta timer yul rel'slarına tiä, äle bezneñ yullarnı isäpkä alsaq, bu avtobuslar bezneñ öçen bik ük kileşmäs tösle. Miña qalsa Qıtaylılar bezgä bu maşinanı kürsätep barı tik bezneñ maşina bazarın tögälräk öyränergä telägännärder. Qıtay şirkätläre alar bik operativlar, alar bezgä oşamağan yaqlarnı beldelär, bälki şuşı berniçä ayda, üz maşinalarında bu kimçeleklärne betererlär. Baya yağına kilgändä bu äle soñğı söyläşü tügel, alarnıñ bäyäläre artırğa mömkin. Şuña kürä dä min uylıym, bezneñ yullar öçen “Nefaz” iñ äybäte, yöreşe buyınça da, keşe sıydıru buyınça da.Küp yıllar Qazanda marşrut avtobuslar bularaq İkarus, Qarosa, Mersedes maşinaların kürergä buldı. Xäzer beznekelär maşina yasarğa öyränep betkäç kenä, arzan ğına qıtay avtobusları barlıqqa kilde. Şähär xakimiäteneñ transport komitetı citäkçese Aydar Abdulxakov beldergänçä, avtobuslar saylağanda alar älbättä östenlekne üzebezneñ “Nefaz”larğa birgännär, läkin küplärne qıtay avtobuslarınıñ yaxşı häm şul uq waqıtta arzan buluı qızıqtıra. Annan soñ bu avtobuslar inde yıl yarım Sankt Peterburgta şähärlärendä yöri, häm anda da alar üzläreneñ nıq buluın kürsättelär. Bu qıtay avtobuslarınıñ tağın ber östenlege.
Bügen “Nefaz” avtobusı 3 million yarım, Ä qıtaynıñ “Golden Dragon” maşinaları million yarım tora. “Qamaz” şirkäte citäkçese Sergey Kogonin beldergänçä, “Nefaz”lar satıp alınsın öçen alar xätta maşinanıñ bäyäsen beraz töşerergä mäcbür bulğannar. Xäzer bu avtobusnı 2MиллиoH 700 meñ sumğa alıp bula. Ämma bu oçraqta da ayırma şaqtıy.
Aydar Äbdelxakov äytüençä, Qazanğa ber yıl öçendä 1200 yaña avtobus qaytarılırğa tieş, şul räweşle iske avtobuslarnıñ barısı da yañağa almaştırılaçaq.
Şuşı könnärdä Qazanğa 10 yaña “Nefaz” avtobusları qayttı inde, berençe Qıtay maşinaları ber atnadan soñ qaytırğa tieş.
Şulay itep härwaqıttağıça, eşlär xudta, xalıqtan aqça cıyırğa etläwçelär, zur-zur avtobuslar ala, xalıq “Altın äcdaha”, “Nefaz”larnı kötä, bu könnärgä qädär PAZik belän ğazel marşrut taksi xucaları ğına nişlärgä belmi. Qayber çığanaqlar kürsätkänçä, bıyıl, 264 marşrut xucalarınnan alınıp, satuğa auksionğa çığarılğan. Şulay itep marşrut yuq, mesken PAZik ğazellär iskergän, alarnı xäzer qaya quyarğa digän soraw da äle haman açıq qala.
Ğädel Galämetdinov


text: Çeçnyanıñ Mäskäw yaqlı räsmiläre, soñğı 3 köndä 14 Rusiä häm kimendä 3 cirle çeçen xärbie häläk buldı, dip xäbär itte. 8 xärbi höcümnärdä hälak bulğan, 5 keşe minalarda şartlap ülgän, ber xärbi – qorallanğan ğısyançını qulğa alğanda üterelgän. İke çeçen milisiäse ofiserı Grozny'da atıp üterelgän, şulay uq prezidentnıñ tänsaqçısı başqalanıñ könyağında atılğan. Rusiä xärbi köçläre, çeçen ğısyançıları taratqan, üz xärbi citäkçeläreneñ atıp üterelgän buluı turındağı mäğlümat – çınbarlıqqa turı kilmi, dip xäbär itte.


text: Görcistan prezidentı Mixeil Saakaşvili, berniçä könnän gaz İrannan kilä başlıyaçaq, dip belderde. Xökümät ministrları aldında çığış yasap, prezident, Rusiä, Görcistannıñ başqa yulları da barlığın belergä tieş, dide. İrannan Görcistanğa kiläçäk gaznıñ küläme yäki bäyäse turında mäğlüm bulmadı. Görcistan zur yağulıq qıtlığı kiçerä. Rusiäneñ könyağında Görcistanğa gaz quğan gazütkärgeçläre şartlawlardan soñ äle dä tözätelmägän. Görci räsmiläre Mäskäwne ğäyepli, Mäskäw ğäyeben kire qağa. İran gazınıñ Görcistanğa kilep citüneñ berdänber yulı – Azärbaycan aşa, ämma belgeçlär süzlärenä qarağanda, zur külämdä gaz belän bäyle andıy üzgäreşlär söyläşülär häm qayber texnik mäsälälärne çişüne taläp itä.


text:
Ütkän atna azağında 23-nçe Ғevralde Ğayaz İsxaqi İdelleneñ tuuına 130 yıl tulu uñayı belän Tatarstan respublikasınıñ İstanbuldağı wäqalätle wäkilçelege inısıativası belän iskä alu mäclese oyıştırıldı. Sovet çorında tıyılğan İsxaqi 1990-nçı yıldan soñ aqlanıp qabat Tatar dönyasına kire qaytqan ide. Ul yazuçı, jurnalist, säyäsätçe bularaq tanılğan şäxes. Läkin Tatarstanda ğomumän anıñ tik ädäbi yağına, yäğni yazğan xikayä, roman häm piyesalarına ğına tuqtalalar. Ä säyäsi yağı bik ük yaqtırtılmıy. Çönki revolutsiä waqıtında Ufada tözelgän “Eçke Rusiä häm Seber Möselman Törek-Tatarlarınıñ Millät Mäclese”ndä ul häm bu aktiflıqqa qatnaşqan başqa şäxeslär iskä bik alınmıy. Säbäbe dä alarnıñ uñışlı bula almawları. Millät Mäclese ağzalarınıñ ber öleşe çit illärgä qaçıp qotıla aldı, şulardan Gayaz İsxaqi Polşa, Germaniä häm Yıraq Könçığışta Yaponiä belän Qıtayda säyäsi eşçänlegen däwam itte. Alarnıñ Tatarstanda zur isem qazanmawları, ä şulay uq çit ilgä qaçıp qotılğan Zäki Välidineñ Başqortstanda zur abroy qazanıp, bugen anıñ isemenä büläklär quyuılınıñ säbäben, Välideneñ keçkenä Başqortstan proyektınıñ bugenge Başqortstannıñ nigezen täşkil itüwendä ezlärgä kiräk.
Şulay da İsxaqineñ 130-nçı yılınıñ İstanbuldağı wäkalätle wekilçelek tarafınnan iskä alınuın Qazannıñ räsmi inısiativası dip atıy alabız. Äyyä 23-nçe Ғevraldä başta İstanbulnıñ Edirnekapı ziratında İsxaqineñ qäbere yanında yola ütkärelde. Şunnan soñ Wäkalätle Wäkilçelek binasındağı bülmädä İsxaqi turında keçkene ber konferentsiä oyıştırıldı. Cıyılışnı Prof. Nadir Däwlät alıp bardı. Sadri Mäqsudineñ onığı Dr. Gönül Pultar anıñ tormışın añlattı. Şunnan soñ ciratı belän Dr. Çulpan Zaripova Çetin, Qazannan kilgän Profesorlar Rezeda Ganieve belän Zöfär Ramiyev Tatarstandağı ğädät buyınca İsxaqineñ edebi äsärläre häm bolarnıñ Qazanda bastırılu eşläre turında mäğlümät birdelär. Nibarı 20 tiräsendä keşe qatnaşqan cıyılış Törekçä häm Tatarça alıp barıldı. Dimäk Ğayaz İsxaqine belüçelär, anıñ belän qızıqsınuçılar sanı şul xätle ikän. Wäkilçelek çitäkçese Radik Gimatdinov qızıqsınunıñ az buluına zarlandı. Döresen äytergä kiräk ul häm yardämçese İlşad Nazipov Törkiädäge Tatarlarnı oyıştıru öçen armıy talmıy eşlilär. Läkin Qazan da bu wäkilçelekkä citärdi kadrlar häm budcet birmi. Yılına ber märtäbä sabantuy oyıştıru belän eş betä väsälläm. Tabiği Törkiädäge Tatarlarda da ildäge yoğışlı xästälek bar, ike Tatar ber arağa kilsä öç partiägä bülenälär. Xätta Ğayaz İsxaqine iskä alu cıylışında da bu sizelde.
Uniks ottırdı
Bu atnada Tatarlarnı qızıqsındırğan başqa ber täräqqiät isä Ankarada Avropa Ligası Basketbol Çimpionatı öçen Törek Telekom belän Tatar yaki resmi äytemdegeçä Rus komandası Uniks Kazan basketbol komandalarınıñ 26-nçı Ғevralde matçları buldı. Uniks Kazan 93-kä 96 ottırdı, läkin monnan elekke Qazandağı matçta 91-gä 65 otqan bulu säbäple İtaliäneñ Turindağı çimpionlıq matçına qatnaşu şansın däwam ittere.
Törkiädäge Rusiä watandaşları
27-nçe Ғevraldä isä İstanbuldağı Rusiä Başkonsullığında öç törekkä Puşkin büläge birelü häm “Rossiyskie sooteçestvenniki v Turtsii” isemle kitapnıñ täqdim yolası ütkärelde. Yolanı Rusiä tışqı eşlär ministreneñ urınbasarı Karasin, Rusiäneñ Ankaradağı Böyek ilçese İvanovskiy häm İstanbul başkonsulı Krivenko alıp bardılar. Puşkin bülägenä Topkapı sarayı muzeye direktorı Qırım Tatarı Prof. İlber Ortaylı, tärcemäçe şağir Ataol Behramoğlu belän jurnalist Hakan Aksoy layıq tabılğannar. “Törkiädäge Rusiä watandaşları” isemle kitapta isä Tatarlar turında Prof. Däwlät belän İlyas Kamalov häm Başqortlar turında Äxat Salihovnıñ mäqaläläreneñ urnaştırılıwu diqqätne cälep itä. Bu kitap Rusiä Ғederatsiäse tışqı eşlär ministerlege qarşındağı çit illärdäge Rusiä watandaşları komissiäiseneñ inısiativası arqılı barlıqqa kilgän.


text:
Quşma Ştatlar prezidentı kötelmägän säfär belän Ğiraqta bulıp kitte
Düşämbedä Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush kötelmägän säfär belän Ğiraqqa kilep kitte. Prezident planında räsmän anıñ düşämbedä Australiägä baruı qaralğan ide, anda tizdän Aziä-Tın Okean iqtisadi xezmättäşlege oyışmasınıñ yıllıq oçraşuı açıla. Yul uñayınnan Bush şulay itep Ğiraq citäkçeläre belän dä oçraşıp aldı, söyläşülär Bagdadta tügel, Änbär wilayätendäge xärbi hawa köçläre nığıtmasında uzdı.
Anıñ bu yulı başqala Bagdadqa tügel, ä nigezdä sönni ğäräplär yäşägän Änbärgä kilüe dä, Washingtonnıñ Bagdadtağı üzäk xökümät eşennän bik ük qänäğät bulmawına işarä itä ala. Gärçä ul anda Ğiraqnıñ prezidentı Cäläl Talabani belän dä, premyer-ministrı Nuri äl-Mäliki belän dä oçraştı. Moñardan tış Bushnıñ cirle ğäräp şäyexläre belän dä söyläşüläre ütte. Änbär wilayäte Ğiraqta sönni ğäräplärneñ ğisyan uçağı bularaq tanılğan, Washington andağı şäyexlär belän urtaq tel tabuğa xäzer zur iğtibar birä.
Amerikan yağınnan prezidentnı däwlät sekretare Rice häm saqlanu ministrı Robert Gates, däwlät iminlege kiñäşçese Steven Hudley ozata kilgän ide. Bush Ğiraqtağı amerikan ğäskäre başlıqların da kürep söyläşte.
Sintäberneñ 15-enä Aq yort Kongressqa, Ğiraqtağı kiläçäk täräqqiätne niçek kürüen farazlağan olı xisap yullarğa tieş. Demokratlar östenlek itkän Kongress inde küptännän Ğiraqtan amerikan ğäskärlären çığarunıñ tögäl waqıtın bilgeläwne taläp itä. Bush xökümäte isä älegä moña waqıt citmäde, aşığu bu eştä zur zian kiterä ala, dip kisätä.
Şuña da Georga Bushqa bar Ğiraqta da, ayırım alğanda Änbär wilayätendä dä totrıqlılıq urnaşa başlawnı kürsätü bik möhim. Kötelmägändä Ğiraqqa kilep Bush Quşma Ştatlar Kongressındağı pessimistlarğa, Ğiraqtan amerikan ğäskärlären çığarunıñ äle waqıtı citmägänen kürsätergä tırışa.
Kärim Kamal


text:
Uzğan yılnıñ 1nçe sintäberdä mäktäptä balalar häm uqıtuçılarnı totıq alu faciğäsendä häläk bulğannarnıñ sanı tağın ber keşegä arttı. Ria-Novosti mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, uzğan töndä, uzğan yılnıñ sintäberennän birle yasalma sulış alu sistemasında yäşägän Marina Jukayeva wafat bulğan. Ul çaqta meñgä yaqın keşe, alar arasında küpçelege balalar totıq itep alındı. 331 keşe häläk buldı. Totıq aluçılardan isän qalğan 1 keşe östennän xäzer xökem eşe bara. Rusiä räsmiläre, totıq alunı oyıştıruçılar barısı da Tönyaq Kavkazdan bulğan, dip belderä. Ämma kiçä mäxkämä utırışında tanıqlıq itkän şaxitlär, totıq aluçılar arasında slav millätennän buluçılar da bar ide, dip belderde.
Tönyaq Ossetiä başqalası yanında respublikanıñ tözeleş ministrı Aleksandr Bazoyev mäyete tabıldı. Kiçädän birle anıñ qayda bulğanı bilgesez ide. İtar-Tass xäbär itüençä, cinäyät eşe açılğan, tikşerülär bara. Bazoyev şulay uq Tönyaq Ossetiäneñ iñ ere tözeleş şirkätläreneñ bersen citäklägän bulğan.


text:
İkençe yartıyıllıqqa gazeta-jurnallarğa yazılu bäyäse arta
İkençe yartıyıllıqqa gazeta-jurnallarğa yazılu bäyäse arta
Şuşı arada Mäskäwdä mäğlümat çaraları turında zakonğa üzgäreşlär kertü turında süz quzğaldı. Rusiä Prezidentı şuşı temağa söylägändä, süz irege, hiçşiksez, saqlanıp qalırğa tieş, bäysez mäğlümat çaraları bulsın, läkin alar nindider oligarxlarga bäyle bulırğa tieş tügel, dide. Tatarstan ğazetaçıları moña östäp, “elemtä ministrlığı häm anıñ “Tatarstan poçtası” kebek monopolistlardan bäysez ük bulmasalar da, yazmışları, yäşäw-ülem mäsäläse alarğa gına bäyle bulırğa tieş tügel” dip sanıy. Üze eşläp tapqanğa ğına yäşäw yulın saylağan häm tatar gazetaları arasında bäysezlekneñ berniqadär bilgese, simvolı bula alğan “Tatarstan yäşläre” gazetası möxärrire İsmäğil Şäräfiev kilep tuğan wäzğıätne bolay bäyäli:
Gazeta-jurnallarnıñ häm “Tatarstan poçtası”nıñ çığımnarnı keremnär qaplarğa tieş digäne döreslekkä turı kilsä dä, annan abunäçelärgä ciñel tügel. Bu, hiçşiksez, abunäçelärneñ kimüenä kiteräçäk. Dimäk, berniqadär mäğlümat möxiten qısrıqlıy. Gazeatçılarınıñ “bäyälär arttırunı dälillägez” digän taläbenä elemtä monopolistları “niçek teläsäk, şulay eşlibez” dip cawap birä.
Şulay itep, älegä respublikada matbuğat irege, anıñ basma öleşe elemtä ministrlığı qulında. Respublikada antimonopol' komitet ta bar, yuğisä. Läkin ul nigäder elemtä ministrlığınıñ teläsäni qılanuına küz yomıp kilä. Härxäldä, telefon elemtäse öçen beryulı abonent tüläwe dä, minutlap tüläw dä kertügä qarşı tora almadı.


text:
Tähranda uram cıyınnarı däwam itä
İran başqalası Tähranda menä inde 4nçe kön uram cıyınnarı bara. Meñlägän keşe uramğa çığıp ilneñ ruxi citäkçese ayatolla Xömäneine cazağa tartırğa çaqıra. Comğağa qarşı töndä iminlek köçläre belän bulğan bäreleşlär waqıtında distälägän keşe yaralanğan.
İärçen televidenie tıyılğan bulsa da, Tährannıñ bayraq bistälärendä küp kenä satellit tälinkälär kürergä bula. Quşma Ştatlardan tapşıruçı, farsı telle iärçen televideniese bu könnärdä İran xalıqın protest çaralarına quşılırğa çaqırıp tapşırular birä. Atnakiç könne ayatolla Xömänei Varamin şähärendä meñlägän keşe aldında çığış yasap, Quşma Ştatlarnı İrandağı wazğiätne çayqatu tırışlığında ğäyepläde:
Audio: "Amerikannar bar dönyada diktatura urnaştırırğa teli, di Xömänei. Läkin xäncär belän uranıştırılğan diktaturanı irek söygän millätlär bärep töşereräçäk. "
Şuşı süzlär ayatolla Xömänei awızınnan älbättä üzençälekle yañğırıy. Doşman mönfägäten yaqlap uramğa cıqqan yäşlärgä ul, bernindi märxämät bulmayaçaq dip kisätte häm bu uñaydan 1999nçı yılda bulğan xällärne iskärtte. Ul yılnıñ 14-nçe yülendä süz ireklegen dawlap uramğa çıqqan studentlar demonstratsiäsen bastıru näticäsendäber student xäläk bulğan ide.
Äytkändäy, 4 yıl elek reformaçıl prezident Möxämmät Xatami studentlar yağında ide. Bügen isä yäşlär Xatami isemenä dä tänqit belderä, anı ildä tieşle reformalarnı başqara almawda ğäyepli, urınınnan kitergä çaqıra. Reformaçılar isä, bu uram cıyınnarı näq menä qadimi köçlärgä faydağa bulaçaq dip sanıy, häm yäşlärne totılıp qalırğa çaqıra. Xataminıñ süzçese Abdulla Ramazanzade "bez uramda qan qoyunı telämibez", bu uram cıyınnarı berni birmäyäçäk dip belderde.
Şöker, älegä ülüçelär yuq, comğağa qarşı töndä bulğan çualışlar waqıtında berniçä distä keşe cäräxätlär alğan. Çärşämbedä 80-gä yaqın keşe qulğa alınğan ide. Atankiç könne Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı wäkile Riçard Boucher mondıy belderü yasadı:
Audio: "Bez İran xalqınıñ demokratiä häm qanunçılıq taläp itkän tawışı işteler, İran töbäkneñ totrıqlı ilenä äyläner dip ömetlänäbez. Fäqät üz fikeren äytergä çıqqan keşelärneñ qulğa alınuwı borçılu uyata. Rejim alarnıñ xoquqların yaqlar, häm irekkä çığarır dip ömetlänäbez."
Ğiraq suğışı betkännän soñ Buş administratsiäse iğtibarın İranğa yünältte. Räsmi Waşington Tährannı Äl-Qaidä keşelären sıyındıruda, atom qoralı citeşterü niätendä ğäyepli. Läkin, İrannıñ Ğiraq çigendä amerikan xärbiläre torsa da, Waşington, İranğa ğäskär kertü ixtimalın kisken räweştä kire qağa.
Äytergä kiräk, uramğa çıqqan xalıq sanı älegä 99-nçı yıl däräcäsenä citmäde. İrannıñ ğadi xalqı studentlarğa quşılırmı – äytü qıyın. Human Rights Watch wäkile İlahi Şärifpur-Hicks süzlärençä, ğadi xalıq uramğa çığarğa bik aşıqmıy, Quşma Ştatlar yärdämen kötä, läkin ğäskär tügel, ä xakimiätkä basım räweşendä.
Alay da, comğa könne uramğa çıqqan keşelär arasında olı yäştägelär dä, xatın-qızlar da bar ide. Protest belderüçelär şuşı cıyınnarın yülneñ 14-enä qädär däwam itergä cıyına.
Ali Ğilmi, Praga


text:
Jumbaq
Jumbaq - ko'rkem awızeki do'retpelerinin' belgili bir janrı bolıp esaplanadı. Uyqasımlı qatarlardın' ja'rdeminde bir na'rsege usatıw arqalı jasırg'an zattı tabıwdı qoyıw jumbaqlardın' tiykarg'ı mazmunın quraydı. Jumbaqlar adamlar arasında, a'sirese onın' jas buwını - balalar arasında ko'p aytılıwı, ko'p qollanılıwı menen ayrılıp turadı.
Qaraqalpaq folklorındag'ı jumbaq janrın folklordın' basqa janrları menen shatastırıw kerek emes. Biz jumbaq degende xalıq ta'repinen do'retilgen bir, eki, to'rt, altı, onnan da ko'p qatardan turatug'ın, o'z betinshe ko'riniske iye, bo'lek aytılıp sheshiwdi talap etetug'ın tayar qa'liplesken tekstke iye, u'lkenler, ko'binese balalar arasında aytılatug'ın o'z aldına bir janrdı tu'sinemiz.
Jumbaqlar tematikası jag'ınan og'ada bay. Olardın' bir qatarı ay, ku'n, haqqında, juldızlarg'a arnalg'an. Mısalı: ku'n haqqında "Aq sandıg'ım ashıldı, ishinen jipek shashıldı", "Bir pa'rshe pa'tir, a'lemge tatır" delinse, ay ha'm ku'n tuwralı "Bir ko'lde eki jayın, biri ketse biri tayın" degen jumbaqlar do'retilgen. Al juldızlar jo'ninde "Tam basına tarı jaydım", "Biz, biz, biz edik, biz mınlag'an qız edik, tan' atqansha jayıldıq, tan' atqan son' joyıldıq"- degen jumbaq toqılg'an. Sonday-aq jumbaqlar burınnan son'g'ı o'z mazmunına iye aspan a'lemin qorshap alg'an ta'biyattı, haywanat ha'm o'simlikler dunyasın, adam ku'n-ko'risinin' barlıq ta'replerin, u'y ruzgershiligin zatlardın' ha'mmesin, o'ndiris quralların o'z qarmag'ına alıp, olardın' sır sandıg'ı etip, jas a'wladqa olardı sheshiwdi u'yretip baradı. Jumbaq balalardın' en' su'yikli janrı. Durısında da jas a'wladtın' g'ana emes, al ulıwma adamlardın' oy-o'risin, oylanıwın oy qortıwın salıstırmalı usıl menen belgili bir logikalıq juwmaqlarg'a kelip ta'miyinleytug'ın, ko'rinislerdi tolı sır menen o'zinshe ko'rkem bayanlawdı u'yretetug'ın qaraqalpaq ko'rkem awızeki xalıq do'retpelerinin' en' a'hmiyetli bir tu'ri bolıp esaplanadı.


text: Rusiä prezidentı Vladimir Putin amerikan prezidentı George Bush isemenä xat yazıp ike il arasndağı mönäsäbätlärneñ nıqlı buluın raslağan. Bügen Kreml bu xatnıñ eçtälegen bäyän itte. Soñğı waqıtta mäglümät çaralarında taralğan, bu ike il arasında mönäsäbätlär suına, digän farazlarnı Putin kire qağa. Putin yazuınça, Rusiä totrıqlı häm ışanıçlı parner bulıp qala. Amerikan prezidentınıñ, comğa könne Mäskäw metrosında bulğan şartaw uñayınnan qayğı urtaqlaşuına Putin räxmäten beldergän. Räsmi sannarğa qarağanda ul şartlaw näticäsendä 39 keşe xäläk bulğan, 100-dän artığı yaralanğan.


text:
Tönyaq Koreanıñ skad raketaları töyegen yök köymese totıldı
Atna başında Yämännän yıraq tügel genä tuqtatılğan tamğasız ber köymädä Skad şäkelendäge 12 raketa tabıldı. Tikşerü bu köymäneñ Tönyaq Koreanıqı buluın açıqladı. AQŞ räsmiläre bu waqıyğa tağın ber märtäbä Pxenyannıñ çitkä raketalar satu belän şöğellänüen raslıy dip belderde
Küptän tügel Tönyaq Korea bayıtılğan urannan atom qoralları yasaw niätläre buluın iğlan itkän ide. Şuña da Qaramastan buş administratsiese küpläp üterü qoralları yasawda şiklänelüçe ğiraqqa qarşı alıp barılğan qatı säyäsätne Tönyaq koreağa qarada da yünältergä aşıqmıy. Şulay da, qayber küzätüçelär fikerençä bu raketalarnıñ kem öçen cibärelgänlege açıqlanu kiläçäktä Amerikanıñ töbäktäge qayber illär belän diplomatik häm xärbi elemtälären qatlawlandırıp cibärä ala. Çärşämbe könne AQŞ däwlät sekretare urınbasarı Riçard Armitage Pekiñda jurnalistlar aldına çığıp bolay dip belderde.
AUDİO Älbättä, Amerikan xakimiätlärendä bu şiklänülär inde elektän kilä ide. Bezneñ Däwlät iminlege kiñäşçebez Kondoliza Rays äytüençä Tönyaq Korea iñ andıy qorallarnı iñ küp taratuçılarnıñ berse, häm alar bu eşkä yañadan alınğannar kebek.
Ämma Armitage, bu waqıyğa AQŞ säyäsätenä bernindi üzgäreşlär dä kertmiäçäk dide. AQŞ räsmiläre äytüençä, Tönyaq Koreadan raketa texnologiäläre satıp aluçılarnıñ berse Paqstan. Paqstan isä Tönyaq Koreağa atom qoralı texnologiäläre belän tüli dielä. Tönyaq Korea Paqstanğa Skad şäkelendäge qısqa arağa oça torğan raketalar ğına tügel yırağraq ara raketalar da satqa. İran belän Yemenneñ dä Tönyaq Koreadan Raketa texnologiäläre satıp aluı turında xäbär itelä.
Skad şäkelendäge raketalarnı tögäl oçıru mömkin tügel häm ğädäti şartlatqıçlar belän oçırılğanda ul ällä ni qurqınıçlı tügel. Ämma ximik yäki biologik qoralnı yaqın arağa oçıru öçen Skad raketaları bik qulay bula ala.
Naif Aqmal, Praga


text:
İran başqalasında uram cıyınnarı, ilneñ citäkçelärenä qarşı protest çaraları däwam itä. Şimbägä qarşı töndä tağın 100-gä yaqın student qulğa alınğan. İrannıñ räsmi televideniese bu keşelärne "xuligannar" dip atadı. Uzğan töndä töp çualışlar Tähran universitetı yanında bulğan. Timer tayaqlar, çılbırlar belän qorallanğan, qadimi köçlär tafadraları, andağı studentlarnı qıynap kitkän. Universitetnıñ tulay toraqları politsiä taarfınnan uratıp alınğan.
Studentlar ildä säyäsi reformalar ütkärergä taläp itä. İrannıñ ruxi citäkçese ayatolla Xömänei Quşma Ştatlarnı İran yäşlären qotırtuda ğäyepläde. İrannı atom qoralın yasawda häm terorçılarnı sıyındıruda ğäyeplägän Waşington – studentlar xäräkätenä xuplaw belderde.


text:
La traviata
La traviata (TpaBиaTa). Giuseppe Verdi tarafınnan icat titelgän, öç aqttan torğan opera. Alexandre Duma, ulınıñ La dame aux Camélias romanına nigezlängän. ‘’La traviata’’nıñ tärcemäce – Adaşqan xatın. Berençe tapkır Teatro La Feniceta dön’ya kürä.
Rol’lär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Eçtälek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berençe Aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Violetta Valery, mäşhür courtesan, ozaqqa suzılğan awıruınnan sawiqlanu uñaenna Parisdağı yortında zinnätle kiçä ütkärä. Gaston ismle graf, şul kiçägä yaş aqsöyäk Alfredonı iärtep alıp kilä. Alfredo Violettanı kürü teläge belän yana. Alfredo, tanişqannan soñ şunda uq üzeneñ mäxäbbäten faş itä. Violetta anı kire kağa, läkin kameliä çäçägen birep cibärä häm şul çäçäk şingäç kilergä kuşa. Anıñ teläge azat, tulı köçle tormış alıp baru bula.
Ikençe Aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berençe säxnä Berniçä aydan soñ, Violetta belän Alfredo Parisnıñ çitendä idillic tormış alı baralar. Violetta Alfredoğa ğaşıyk bula häm tormışıñ töbennän üzgärtä. Läkin Alfredo, Violettanıñ tormış alıp baru öçen böten şäxi äyberlären satuın belgäç, şähärgä aşkına. Alfredo öydä bulmağan çaqta, anın atası Violettanıñ Alfredo tormışıñ cimerüdä ğäepli.
Ikençe säxnä Qayğıdan arınu öçen, Violetta azğın tormış koçağına çuma. Kiçälärneñ bersendä Alfredo anı oçrata häm aña kursätkän xezmätläreñ öçen dip, aqça ırğıta. Violettanıñ escortiı, Baron Douphol, Alfredonı duelgä çakıra. Violetta añına kilä häm Alfredoğa qarata maxabbätenä ant kıla.
Öçençe Aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berniçä aydan soñ Violettanı ayağınnan eğä. Alfredo, Baronnı cäräxätläğäne öçen tormädä utırıp çıqqannan soñ Violetta yanına aşkına häm anıñ Alfredoğa bulğän mäxäbbäte xaqına fida kıluı turında belä ham ğafu itüen sorıy. Violetta Alfredo kulında can täslim kıla.
Töp ariälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- "Libiamo ne' lieti calici" (The "Brindisi" or "Drinking Song") - Alfredo, Violetta, chorus in Act 1
- "Un dí, felice, eterea" - Alfredo in Act I
- "Ah, fors' è lui...Sempre libera" - Violetta in Act I
- "De' miei bollenti spiriti" - Alfredo in Act II
- "Pura siccome un angelo" - Gérmont in Act II
- "Di Provenza il mar, il suol" - Gérmont in Act II
- "Addio del passato" - Violetta in Act III
- "Parigi, o cara" - Alfredo and Violetta in Act III


text:
Masxadov tuğannarınıñ urlanuın räsmi tikşerü başlandı, läkin näticä kötelmi
Çeçnädä ezsez yuğalu, keşe urlau inde yıllardan birle dävam itä. Çeçen köräşçeläreneñ citäkçese Aslan Masxadovnıñ tuğannarı da urlanğan. Çeçnäneñ baş prokuraturası, Masxadov ğailäsennän 8 keşeneñ ezsez yuğaluın tikşerä başlağan. Federal köçlär belän Çeçen köräşçeläre arasındağı suğış inde bişençe yıl dävam itä. Monnan iñ küp zian tınıç xalıqqa kilä. Tınıç xalıqtan küpme keşeneñ urlanğan, cäberlängän häm üterelgän buluı mäğlum tügel.
Audio
"Bezneñ mäğlümätlärgä kürä, keşe urlau vaqiğäläreneñ küpçelege öçen Ramzan Qadırov tarafınan kontrol itelgän cirle xakimiät strukturaları cavaplı."
Ramzan Qadırov uzğan yılnıñ mayında üterelgän elekke prezident Axmed Qadırovnıñ ulı. Küzätüçelärneñ fikerençä, Ramzan Qadırov iñ kimendä 4 meñ köräşçedän torğan köçlärne kontrol itä häm alarnıñ legal statutı bilgesez. Gruşkinnıñ fikeren Russiäneñ kontr-terror operatsiäseneñ regional başlığı Arkadi Yedelov quätläde. Ul NTV televideniäsenä birgän ängämäsendä ölkän räsmilär, qayber militsionerlar häm banditlarnıñ citäkçeläre keşe urlauda qatnaşalar dip belderde. Memorial üzägeneñ İnguşetiädäge väkile Usam Baysayev Masxadovlarnıñ urlanuı xaqında tögäl mäğlümäteneñ bulmaun beldersä dä, ul da bu äle dä yäşerenep yatqan Masxadovnı birelergä mäcbür itü öçen eşlängän politik akt dip ışana. Baysayev räsmi tikşerülärneñ mäsäläne açıqlauğa öleş kertäçägenä şiklänep qarıy.
Audio
"Alarnı qayber maqsätlär öçen qulda totalar. Memorial häm başqa oyışmalar bu xaqtağı mäğlümätlärne iğlan ittelär. Alar xatanı iqrar itmädelär häm soñğı çiktä cinayätne tikşerü eşen quzğattılar. Tikşerüneñ näticäse turında xıyalğa birelmäskä kiräk. Bu formal ber närsä genä."
Anıñ süzlärneçä, küpkenä Çeçennär urlanudan qurqa häm ber kem dä üzen imin xis itmi. Çeçnä qanunsızlıq häm keşe urlau zonasına äylängän.
Audio
"Bez Çeçnä qanunızlıq zonası dip söylibez ikän, anda iñ üzençälekle häm iñ taralğan cinayät ul keşe urlau. Bu här kön sayın bula."
Baysayevneñ belderüenä qarağanda, monıñ artında kemneñ toruın äytü qıyın, läkin, bu eş xärbi yük maşinalarında utırğan şäxeslär tarafınnan köndez eşlänä. Bu inde monda räsmilärneñ barmağı bulırğa tieşlegen işarä itä. Keşe urlaunı tuqtatu öçen berdän ber yul Mäskävgä basımnı arttıru , çönki anıñ respublikada täsire zur.
Audio
"Xalıqara cämağätçelek ber böten bularaq monı eşlärgä tieş. Ul Russiä xakimiätlärenä andıy vaqiğä bulğan sayın basım yasarğa tieş."
Könbatışnıñ keşe xoquqlarınıñ bozıluı turında endäşmäve Çeçnädä qanunsızlıqqa etärä. Endäşmävçänlek ğadi çeçennärdä yaqlausız, onıtılğan buluları xissen tudıra.
Färit İdelle, Praga.


text:
Sıs'nı ülemgä citkergännär
Respublikanıñ eçke eşlär ministrı urınbasarı Vyaçeslav Sıs'nıñ üleme turında xäbär itkän idek. Ul Ufa rayonı Çesnokovqa qasabasında garajında atılğan kileş tabılğan ide. Yänäşäsendä aw mıltığı häm xat ta tapqan idelär. Eçke eşlär ministrlığı monı Sıs' mıltığın tazartqanda xäwefsezlek qağidäsen bozğan dip farazlasa, prokuratura märxümneñ xatında üzen ülemgä kiterep citkerüläre turında äytelüen xäbär itte. “Kommersant” gäzite ul xattan özek tä bastı. “Mine maxsus awır xälgä quyalar. Bu minem namusımnı isbat itüçe berdänber çara. Ğafu itegez”.— dielgän anda.
Räsmi bulmağan çığanaqlar faciğağä qädär eçke eşlär ministrı Rafail Divaevnıñ Vyaçeslav Sıs' belän söyläşüen xäbär itä.


text: Yerevan -- Ärmänstan oppozitsiäse yäkşämbedä ütkän referendum näticälären kire qağa. Saylaw räsmiläre, tawış birüdä saylawçılarnıñ 65%tı qatnaşqan, şularnıñ 93%tı referendumğa çığarılğan sorawğa uñay tawış birgän, dip belderä. Oppozitsiä mäglümätenä kürä, tawış birüdä küpkä azraq keşe qatnaşqan. Konstitutsiägä täqdim itelgän üzgäreşlär prezident wäkälätläreneñ ber öleşen parlamentqa tapşırunı küz aldında tota. Ämmä oppozitsiä, bu üzgäreşlär citärlek tügel dip belderä, häm prezident Robert Koçariannı 2008 yıldan soñ da xakimiättä qalu niätendä ğäyepli. Yevropa Şurası tawış birü waqıtında citdi tärtip bozlular turında belderde.


text:
Ğiraq suğışınıñ 19-nçı köne: soñğı täräqqiät
Audio
Könbatış telekanalları Amerikan xärbiläreneñ Tigris yılğası buyında urnaşqan prezident sarayı tiräsendä yörüwen kürsätte. Bu urınnan 2 çaqırım yıraqlıqta, yılğanıñ ikençe yarında, Ğiraqnıñ Mäglümät ministrı Mäxämmät Säet Äl-Sahaf qunaqxanä tübäsenä menep, Amerikannarğa ışanmağız, alar üzlären dä kontrol itä almıy, basıp aluçılar yuq iteläçäk digän süzlär äytte:
Audio
Bagdadqa xäcüm barğan ber mäldä Ğiraq televideniese bügen Saddam Xösäinneñ xökümät citäkçeläre belän ütkärgän oçraşuın kürsätte. Anda vitse-prezident Taha Yassin Ramadan, vitse-premier Tariq Aziz, Saddamnıñ keçe ulı Qusay bar ide, ölkän ulı Uday bu yulı kürenmäde. Bu sürätlärneñ qayçan töşerelgäne bilgesez.
Bezneñ Bağdadtağı xäbärçebez, başqalanıñ tönyaqkönbatışında qatı bäreleşlär turında xäbär itte, üz küzläre belän Ğiraqnıñ distälägän cimerek T-72 tankın, maşinaların kürüwen, distälägän keşeneñ qulğa alınuwın söyläde:
Audio
Bagdad xastaxänäläreneñ ülgän häm yaralanğan keşelär belän tulıp kilüwe, anda medikamentlar citmäw turında xäbär itelä. Tabiplar äytüenä qarağanda şähärneñ tönyağında urnaşqan Qadimiä xastaxanäsenä ike kön eçendä 18 ülgän 142 yaralanğan keşe kiterelgän. Üzäktäge Kindi xastaxanäsendä 4keşe ülgän 176sı yaralanğan. Xalıqara Qızıl Xac komitetınıñ cirle wäkile Roland Huguenin-Benjamin äytüençä, soñğı ike köndä operatsiälär täwlek äylänäsenä yasala, xastaxänälärdä wazğiät qotıçqıç.
Bäreleşlär şulay uq Ğiraqnıñ könyağı häm tönyağında bara. Bügen Britan xärbiläre könyaqtağı Basra şähäreneñ zur öleşen üz qaramağına aluwın xäbär itte. Bezneñ andağı xäbärçebez Charles Recknagel äytüençä, şähärneñ küpme öleşe alınğanın äytep bulmıy, çönki xärbilär bik aqrın, här adımın ülçäp bara:
Audio
Britan xärbiläre şulay uq Basra tiräsendä Saddamnıñ tuğanı, 1988-dä meñlägän kördne ağulı gaz belän üterergä färman birgän öçen „ximik Ali“ isemen alğan, Ali Xäsän Äl-Mäcitneñ mäyete tabıluwın xäbär itte.
Bezneñ tönyaqtağı xäbärçebez Sami Shoresh Mosul şähäreneñ köçle bomba utına totıluwın xäbär itte:
Audio
Sami süzlärençä, töp bäreleşlär Sayxan häm Fayda şähärläre tiräsendä bara. Sayxanda kördlär, ğäräplär, xristiannar, yazidilär yäşi. Xäzer ul kördlär qulında. Sami kördlär häm amerikan xärbilärennän torğan qärwan belän bara. Kiçä bu qärwanğa yalğışlıq belän Amerikan oçqıçı xöcüm itkän. 18 keşe xäläk bulğan, 45-e, şul isäptän körd citäkçese Mäsxüd Barzaninıñ ulı häm tuğanı yaralanğan.
Bilgele bulğança, kördlär Ğiraqnıñ kiläçägendä möxim urın alığra ömetlänä. Waşington berençe 6 ayğa Ğiraqta amerikan administratsiäse buldırırğa cıyına. London bu eşkä Berläşkän Millätlär Oyışmasınñ da cälep itergä teli. Bügen Tönyaq İrlandiäneñ Belfast şähärendä Amerikan prezidentı George Buş belän Britan premier-ministrı Tony Blairnıñ Ğiraqnıñ kiläçägenä bağışlanğan oçraşuwı başlandı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Bügen İstanbuldan Britaniäneñ BBC kanalına birgän äñgämäsendä amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, İrannıñ atom programması öçen yañadan sentrifugalar yasıy başlaw qararın täñqitläp, Tährannı döreslekne yäşerep kilüdä ğayepläde. Ul şulay uq repressiv İran xökümäte böten töbäkkä naçar tä'sir itä, dide. Quşma Ştatları, İran atom qoralın citeşterä, dip şiklänä, İran monı kire qağa.
İran tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Hamid Reza Asefi, Tähran sentrifugalarnı kiläse sişämbe eşläp çığara başlıyaçaq, dip belderde. Ämma Tähran uran bayıtu programmasın tuqtatıp toraçaq, dide ul.
Xalıqara Atom agentlığı başlığı Möhammad ElBaradei, İran üzeneñ bu qararın üzgärter, digän ömet belderde: "Alar sentrifugalar citeşterü, anıñ öleşlären cıyu häm sınaw eşlären başlarğa cıyınuların xäbär itte. Xatta şulay yazılğan. Min, bu adım – söyläşülärne totqarlamas, häm waqıtlı ğına bulır dip ömetlänäm. Şulay uq alar bu eşne tuqtatır, dip ömetlänäm. Ämma alar belän äle eşne däwam itü kiräk" dide Möhammäd ElBaradei.


text:
Moldova: parlament saylawlarında kommunistlar küpçelek tawış aldı
Yäkşämbedä Moldovada ütkän saylawlarda kommunistlar partiäse parlamentta küpçelekne alsa da , partiäneñ pozitsiäse zäğiflängän. Prezident Vladimir Voronin citäklägän kommunistlar , bez ber niçä yıl elekke belän çağıştırğanda bötenläy başqa partiä dip däğwä itä.Moldovalılar kommunistlarğa tawış birde ämma qaysılarına
Botnaru(audio)
Eşneñ qıyınlıq häm äkämätlege şunda ki kommunistlar äflüsün inqilabınıñ näticäsennnän genä faydalandı. Saylawlardan ber kön elek alar Saakaşvili häm Yuşçenko belän duslaşıp, bez gäl häm äflüsün inqilabı ruxında dip kürsättelär üzlären Şulay itterep sentrist häm bigräk tä uñ yaqlı partiälärneñ tawışların aldı. älege waqıtta sxeme bik butalçıq .
Mäskäw 2003nçe yılda separatist Dniesterbuyı täbäge mäsäläsen çişü öçen Moldovanı federalläşterergä täqdim itte .Bu plan Rusiä xärbiläreneñ töbäktä ozın möddät toruların küzdä tota.Moldova bu turıda uylap tormıy şunduq kire qaqtı. Şunnan soñ Voronin kommunistları tışqı säyäsättä Brüssel häm Waşingtonğa yaqınlaşırğa tırıştı. Ämma Voroninnı tänqitläwçelär anıñ xökümät stilına ber dä könbatışça dip äytep bulmıy , Moldova liberal demokratiädän bik yıraq tora dilär.İqtisadi wä içtimağıy mäsälälärdä Voronin bazar reformalarına qarşı çıqqan, häm iqtibar çälep iterlek säyäsät üzgäreşe belän butalğan saylawçılarnı qänäğätländerergä tieş.Anıñ könbatış yaqlı retorikası baytaq qına saylawçısın yuğaltuğa kiterde Elek parlamentta 71 urınnı kontrol itkän kommunistlar äle prezident saylaw öçen kiräk bulğan 61 urınğa da iä tügel . Voronin postında qalırğa teläsä kemneder berektäş itep saylarğa tieş. Traditsional yaqlawçıların yuğaltqan Voronin Mäskäwneñ dä açuın çığardı. Könbatışta duslar qazanu tırışlığı da uñışlı buldı dip äytep bulmıy. Xökümätneñ bäysez oyışmalarnı bastıruı , saylaw aldı kampaniäsendä däwlät Rumıniä-Moldova bülege citäkçese
Serafim(audio)
Ütkän yıl buyı Voronin häm anıñ xökümäteneñ eçke häm tışqı säyäsätendä bik küp qapma qarşılıqlar bar ide. Ul Yevropa Berlege , Yevropa Şurası , Yevropada iminlek vä Xezmätäşlek Oyışması häm AQŞnıñ yanawları häm Mäskäw beldergän borçılularğa qolaq salmadı. Ul ike yaqnı da yuğalta . Voronin kommunistları anı yañadan saylıyaçaqları turında ällä ni köçle işarälär birmäde älegä. Yevropada Xezmättäşlek häm İminlek Oyışması küzätüçeläre saylawlar xalıqara standartlarğa kileşle ütte dip beldersä dä alar saylaw aldı kampaniäse şartlarınıñ demokratiädä urını yuq dip äyttelär. färidä xämit


text:
Çıqtı cillär, quptı dulqın...
Mäğlümat citmägän waqıtta sorawlar härwaqıt tuıp tora. Azatlıqnıñ Qazan bülegendä comğa irtäsennän telefon berniçä säğät buyı eşlämi tordı. Qayber tıñlawçılar ğarasat cilläre bezneñ studiägä dä kilep citkän dip uylağannar. Gumanitar universitetta uquçı Räiflä Gafiätova studiägä borçulı soraw belän möräcäğät itte.
Mäğlümat çaralarında ülüçelär yuq dip qat-qat kisätsälär dä, xaq süzme bu?
Menä şuşı şomlı soraw bik küplärne borçısa da, açıq qına cawap birüçe bulmadı. Bar barı tik İl'fat Fäyzraxmanov çığara torğan “Bezneñ gäcit” basmasınıñ soñğı sanında Gölnaz Şämsi äzerlägän reportaj beraz açıqlıq kertä. Çınnan da Tatarstanda häm Başqortstanda ğarasat kitergän zıyan räsmi matbuğat xäbär itkännän kübräk. Xäzergä häläk buluçılar turında tögäl mäğlümat bulmasa da, imgänüçelär häm matdi zıyan kürüçelär şaqtıy zur. Gölnaz Şämsi ğarasattan soñ Başqortstan yaqlarına maxsus barıp, yul buyındağı xällärne öyrände.
“Dawıl ezläre Qazan-Ufa yulı yänäşäsendäge çırşı, tupıl rätlärennän uq açıq kürenä. 20 yıllıq ağaçlar awıp-sınıp betkän.
Bu faciğädä respublikanıñ 76 awılına häm basularğa 40 million sumlıq zıyan salınğan. Biegräk tä Aqtanış, Minzälä, alar belän yänäşä bulğan İleş, Dürtöyle rayonnarında ğarasat üz zähärlegen köçle kürsätkän”-, dip xäbär itä «Bezneñ gäcit».
Berençe iyün könne 14 säğät 15 minutta Aqtanışta başlanğan dawıl öyermäse köçle ğarasatqa äwerelep, keşelär tüzemlegenä, qorılmalar nıqlığına zur sınaw bula. Yaqınça isäplär buyınça, rayonğa 400 million sumğa yaqın zıyan kilgän. Dawıl arqasında 429 km elektr liniäse zararlanğan. Tizlege urını belän 27 metrğa citkän cil rayon buyınça 3993 şäxsi xucalıqqa, 42 sotsial' obyektqa cimerelüle yuğaltu kiterä.
Bozlı yañğır arış başaqların kiskän, yazğı kul'turalarnı yuıp alğan yäki qara tufraqqa kümgän. Şulay da, iñ qurqınıçı başqa. Jurnalistlar ülem-kitem yuq, dip xäbär itsälär dä, monıñ şulay buluına ışanuı qıyın. Räsmi xäbärdä Başqortstanda ber keşe ülde, dielä. Ber rayonda 18 bala urnaşqan pionerlager' yuqqa çıqqan.
Aqtanışnıñ üzendä dä öç keşe yuğaluı häm köçle cilneñ yäş yarımlıq balanı kolyaskası belän dambağa kiterep sılawı turında söylilär. Su kerergä kitkän cirdän älegäçä qaytmawçılar da bar imeş, dip yaza “Bezneñ gäcit”.
Aqtanış rayonı Kirov awılında mädäniät yortınıñ yartı tübäse oçıp kitkän. Bäyrämgä qadar anı yänä profnastildan yabıp ta quyğannar.
Rayon üzägendä yäşäwçe Zölfirä Töxvätullina:
- Dawıldan qurqıp qızım belän bazğa töşep utırdıq. Annan çıqqanda, öyneñ tübäse, ike yaq stenası bötenläy yuq ide,- digän.
Aqtübädä eşläwçe Rifqät Şakirov:
- Min tuğan awılım Boğadıda öy sala idem. Ğarasat öyneñ tübäsen matçaları belän bötenläy qubarıp kitkän. Ä anıñ qırıyındağı iske öebezgä berni bulmağan,- dip söyläde.
Aqtanış rayonı xakimiäte başlığı urınbasarı Kadriä Räisewna İdris qızı bu xaqta bolay dide:
- Minem dä Qazandağı balalarım Aqtanışta keşelär ülgän ikän dip işetep, borçılıp şaltırattı. Aptırap militsiäne ayaqqa bastırdım. Bäxetebezgä bu xäbär döres tügel. Ğarasattan 11 keşe törle däräcädäge tän cäräxätläre belän bol'nitsağa salınğan ide. Suğa töşep ülü turındağı xäbärlär dä döres tügel. Ber keşe velosipedı belän Çögänä külenä genä töşkän, ul annan çığa alğan. MÇS wäkilläre ber atna buyı eşläde,- di rayon başlığı urınbasarı.
İmeş mimeşlärne kem çığara? Bolay da yaralı küñellärgä şom salıp anı cäräxätläw kemgä faydalı? Añlaşılmıy. Läkin bik küp qurqınıç xäbärlärneñ dä mäğlümat çaralarına, xalıqqa barıp citmi yomılıp qaluı häm yıllar uzğaç qına bilgele buluı mäğlüm. Menä şuña kürä keşelärneñ ışanıçı qaqşağan. Bezneñ gäcit häm Azatlıq radiosı açıqlarğa tırışqan xällär östämä mäğlümatlar bulsa radionıñ Qazan bülegenä möräcäğät itegez.
El'mira Gazizova


text: Rusiä Däwlät Duması, bügen, Rusiä Gruziädän xärbi bazaların çığarunı tizlätmäsä çaralar küräçäge turındağı belderüenä cawap itep, ägär çınnan da şundıy çaralar kürelä qalsa, Rusiä xökümätenä cawapsız qalmasqa sorap möräcäğät itte. Deputatlar, Rusiäneñ Gruziä watandaşlarına viza birmäwen häm energiäne täeminatın çikläwne täqdim itte, älege rezolüsiä öçen utırışta qatnaşqan 414 deputatnıñ barısı diärlek xuplap tawış birde, ike keşe qarşı çıqtı. Dumadağı BDB eşläre komitetı räise Andrei Kokoşin, Gruziä räsmilären töbäktäge Rusiä ğaskärläreneñ iminlegenä qurqınıç tudıra, dip belderde: "Gruziä belän Rusiä arasındağı mönäsäbätlär Gruziä ğäyebe belän körçekkä terälä. Gruziäneñ bu adımnarı, Rusiä xärbiläreneñ sälämätlege häm milkenä genä tügel, ä andağı sivil keşelär häm alarnıñ ğailälärenä qurqınıç tudıra." İke ay elek Gruziä deputatları, ägär dä Mäskäw belän Tbilisi 2 xärbi bazanı 15 mayğa qadär yabu turında kileşä almasa, alarnıñ Gruziädä qaluın qanunsız dip iğlan itü öçen tawış birgän ide.


text:
Kolumbiä universitetı
Columbia universitetı (KoлyMбия yHиBepcиTeTы). AQŞnıñ New York ştatınıñ New York şähärendä Manhattanda urnaşqan xosusıy universitet. Columbia universitetına nigez 1754 yılda salına. Ul AQŞnıñ yäş buyınça bişençe universitetı, Ürmäle göl ligası äğzası. Columbia universitetı AQŞ fänni oyışmaları arasında Nobel büläge lawreatları sanı buyınça berençe. Ul şulay uq jurnalistika, sänğät häm matur ädäbiät ölkälärendä mäşhür Pulitzer prizın birüçe oyışma.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Columbia universitetı taríxın King College iseme astında 1754 yılda başlıy. Amerika Revolusia suğşınnan soñ ul Columbia isemen ala. Şul däwer eçendä universitet 20 fänni mäktäpne üsterä. Universitetnıñ töp campusına nigez 1896 yılda salına. 1893 yılda Columbia university Press näşriätı tormışın başlıy. Bu näşriät Columbia Ensiklopediäsın bastıru belän tanış. 1902 yılda New Yorknıñ gäzit eşmäkäre Joseph Pulitzer Universitetqa jurnalistika belgeçlegen açıp cibärü öçen şaqtıy zur külämdä aqça bülep birä. Jurnalistika mäktäbe berençe tapqır üz işkelären 1912 yılda açıp cibärä. Columbia Business mäktäbe 20nçe ğasır başında eşen başlıy. Columbia universitetınıñ dewizı “ In lumine Tuo videbimus lumen” (Latinçadan, Utta yaqtılıq kürergä tieşbez).
Campus[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Columbia uniwersitetınıñ campusı Manhattannıñ tönyaq-könbatışında, matur urında urnaşqan. Töp campus 32 aqr cir bili. Şulay uq universitet milkendä professorlar, yuğarı qursalr studentları öçen 7000 yaqın fatir da bar. Columbia universitetınıñ kitapxanäsendä 9 millionğa yaqnı kitap urın alğan. Mäşhür kolleksiälär arasında arxitekturağa bağışlanğan kitaplar tuplanmasın atap bula. Campusnıñ Fälsäfä binasında berençe FM radío alğıçı uylap tabılğan.
Oyışma[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Fu isemendäge Başlanğıç İjenerlıq häm Ğämäli Fän mäktäbe (Fu Foundation School of Engineering and Applied Science)
- Columbia College
- Barnard College
- Columbia Business mäktäbe
- Columbia universitetınıñ terapevt häm xirurglar collegı (Columbia University College of Physicians and Surgeons)
- Yuğarı Jurnalistika mäktäbe (Graduate School of Journalism)
- Xalıqara häm Cäiğıyawí bağlanışlar mäktäbe (School of International and Public Affairs)
- Yuğarı Arxitektura mäktäbe (Graduate School of Architecture, Planning and Preservation) h.b.
Keşelär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Universitet prezidentları’’’


text:
İran tışqı eşlär ministrı Manuçir Mottaqi Tähran Waşington belän Ğiraq turında turıdan-turı söyläşülärgä barı AQŞ Ğiraqtan ğäskärlären çığaru niäten iğlan itkännän soñ ğına rizalaşaçaq dide.
AQŞ ğäskärlären çığaraçağın beldergännän soñ İraq yardäm itärgä äzer bulaçaq dide Mottaqi.
Ämma älegä İran Waşingtonda mondıy säyäsi teläk kürmi dide ul.
Bu atnada Kongress komissiäse Prezident George Bushqa Ğiraqta totrıqlılıq urnaştıru eşenä İran belän Süriäne dä cälep itärgä kiñäş birgän ide. AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice bu täqdimnärgä cawap birep ägär dä İran belän Süriä yardäm itärgä teläsä, alar AQŞnıñ möräcäğätennän başqa da yardäm itä alır ide dide.


text: Comğa Tönyaq Osetiäneñ Beslan şähärendä qanlı waqiğalärdä hälak bulğannarnıñ 100dän artığı bügen cirlände. Ziratqa terror ğamäle qorbannarın cirlär öçen meñlägän keşe cıyılğan ide. Barlığı mäktäptä totıq alu faciğasendä 340qa yaqın keşe hälak buldı. İsän qalğannardan yaqınça 400 keşe xastaxanädä häm berniçä distä keşeneñ kem ikännäre açıqlanmağan. Beslan merı Boris Urtayev, Beslanda, xattä böten Tönyaq Osetiädä yaqın keşesen yuğltmağan ber genä keşe dä yuq ide," dide. Älegä qadär qayberäwlär üzläreneñ yuğalğan balaların häm tuğannarın taba almıy. Beslanğa mätäm çarasına Mäskäw merı Yuri Luzhkov, Tönyaq Osetiä prezidentı Aleksandr Dzasoxov, Rusiä parlamentı başlığı Sergey Grızlov, general' prokuror Vladimir Ustinov, Peterbur gubernatorı Valentina Matvienko kilgän ide. Matvienko, yuatırlıq süzlär yuq, dide. Bügen Beslanğa darular häm medetsina kiräk-yaraqları töyälgän ike amerakan oçqıçı kilde.


text:
8 Marttı bayram itäbeź
8-se mart- xalıq-ara qatın- qıźźar könöndä Öfölä säskä kibettäre yanında źur sirattar xasil buldı. Bayram mälendä säskä hatıusılar xaqtı baytaqqa arttırıuğa qaramaśtan, üźen İr-at tip iśäplägän eget aśıldarı göllämälärgä aqsa yällämäy. Xatta militsiya la güzäl zattarźı üźensälekle qotlanı. Bıl köndärźä Yul xäräkäte xäüefheźlege inspektorźarı rul artındağı qatın-qıźźarğa säskälär büläk itte. Sıbar tayaqtan qurqıp tuqtağan maşina yörötöüse xanımdar qimmätle bulmaha la, harı säskälär alıp qıuandı. Ni tihäñ dä Yul xäräkäten boźğan ösön ştrafqa qarağanda küñelleräk waqiğa. Äytkändäy, büläkteñ oloho la, kesehe lä bulmay. Azatlıq radiohı xäbärsehe bayram aldınan Öfö uramdarında xalıqtıñ fekeren beleşte. Bayramğa nindäy büläk äźerläyhegeź, nisek unı/bayramdı/ bildälärgä uylayhığıź, tip. Yauaptarźan küreneüensä, 8-se mart, ul täü siratta Äsälär bayramı. Ä büläkkä kilgändä, kemder hıuıtqıs haylağan, kemder yomşaq uyınsıq.
Ä bına İşembayźa yäşägän Räysä xanım ösön bıyılğı 8-se mart uğata iśtälekle. Äsä keşe 16 yıl kürmägän qıźı menän osraşa. Qasandır 5 yäşlek sabıyın ata keşe Üzbäkstanğa olota- öläsälärenä kürhätep kiläm tip alıp kitä häm başqa Räysä xanıma birmäy. Xäźer bäliğ bulğan qıź äsähe yanına qayta.
Räysä xanım nişläp oşoğa tiklem qıźığıź artınan barıp alıp qaytmanığıź huñ tigän horauğa irem miñä unı barıber birmäś ine. Şuğa sabıy küñelen yäräxätlämäś ösön artınan barmanım tip yauaplanı.


text:
İdil
İdil (bazan Edil, İtil yaki Etil şeklinde de yazıla) - Avropanıñ eñ uzun özenidir. Uzunlığı taqriben 3692 km olğan İdil, Moskva ile Sankt Peterburg arasındaki Valday yaylalarından doğa. Deñiz seviyesinden 28 m astında olğan Hazar Deñizine töküle. Hazar deñizine 50 km qala 200-den ziyade qolğa ayırılıp İdil deltası meydanğa kelir. Bu deltanıñ keñligi 100 km-den ziyadedir.
İdil qışnıñ üç ayında toñar. Bu zaman zarfında da özenden qara yolu olaraq faydalanılır.
Bazı tarihçılarğa köre tarihiy Avropa Hun ükümdarı Atillanıñ ismi İdil özeninden kele: Atilla = İdilli.


text:
Erteñ Bey`bitşilik jäne kelisim saray`ında «Aqtastağı Axïko» spektakliniñ premʹerası boladı. Drama sayasï qwğın-sürginge uşırap, 17 jasında Qarlag türmesine tüsken japonïyalıq Axïko Técwronıñ tağdır tawqımeti jay`ında bayanday`dı.
Jazıqsız jer awdarılğan japon azamatınıñ qapastan şıqqannan key`ingi ömiri de sätti örnektelgen. Axïko abaqtıdan şıqqan soñ öz Otanındağı twğan-twısımen qawışadı. Alay`da Qazaqstanğa qay`ta oralıp, Qarağandı oblısındağı alaqanday` awılda turwdı qalay`dı. Spektaklʹde onıñ ata-anasımen qoştasqan säti äserli şığadı. Qoy`ılımdı buğan dey`in Almatı men Qarağandı turğındarı tamaşalap ta ülgerdi. Körermender arasında tartısqa tolı tağdır ïesi, şınay`ı şığarma key`ipkeri – Axïko Técwro da bar.
«Bul spektaklʹ arqılı biz elimizdegi kelisim men eldiñ birligin paş etpekpiz. Axïkonıñ közi arqılı sonaw 1940 jıldarğı qwğın-sürgindi bastan ötkergen, ulttıq memleket qurwdı armandağan Alaş zïyalıların körsetkimiz keledi. Axïko arqılı adamnıñ jasampaz rwxın körsetemiz», - dey`di qoyuşı rejïsser Asxat Maemïrov.
Xabar 24


text:
Gabdelfät Safinnıñ konsertları bulırmı?
25 oktäberdän 2 noyäbergä qädär Ufada häm Başqortstan rayonnarında Tatarstannıñ atqazanğan artistı Gabdelfät Safinnıñ konsertları uzarğa tieş ide. Konsertqa biletlarnıñ 80 protsentı satılıp betsä dä, tamaşa bulmıy qala yazğan.
Cırçı Gabdelfät Safin kürşe respublikadağı mädäniät sarayları belän konsert uzdıru turında kileşülärne sentäber başında uq tözep quyğan bulğan. Ämma cırçını mädäniät yortlarına kermiäçäklär ikän. Gabdelfät Safinnıñ Başqortstanda çığış yasıy almawınıñ säbäplären İskändär Siraci “samimi häm kölkele” di üzeneñ Tatarstan yäşläre gazetasınıñ 26 oktäber sanında basılğan mäqäläsendä. Älege wäzğıäytqä açıqlıq kertüne sorap Azatlıq radiosı Gabdelfät Safinnıñ prodyuserı ruzilä Safinağa möräcäğät itte. Häm ul mäsäläne bolay dip añlattı.
“Ufa şähärendäge berniçä zalda konsert uzdıru turında 15 sentäberdä kileşülär tözelgän ide. Häm bezgä 1 oktäberdä bezneñ marşrut käğäze bulmağaç, zalğa kertelmisez dip. Ämma bu köngä qadär bezneñ 80 protsent bilet satılğan ide inde. Başqortstan mäğärif ministrlığında monı bolay dip añlattılar. İmeşter bez başqortstannıñ xalıq artistı Fidan Gaffarov turında naçar süz äytkänbez ikän. Läkin bu alay tügel. Annan soñ ikençe mäs'älä kilep bastı. Bez “Urtaq tüşäk” pornografik gäziten çığarabız imeş. Gärçä ul pornografik gäzit bulmasa da. Annan sñ da süz bette. Bezgä Başqorstannıñ mädäniät ministrlığı isemenä xat yazırğa quştılar. Bez alarğa öç xat yulladıq. İkesen üzebez yazdıq, bersen Tatarstan mädäniät ministrı Zilä Välieva qulın quyıp cibärde. Läkin bezgä marşrut bite birelmäde. Öç xat ta cawapsız qaldı. Bu bik awır äyber, çönki xäzer monda cırçığa qarata näfrät tua. Tamaşaçı bit monı belmiçä qala, alarğa başqaça añlatalar bit anı. Bezneñ öçen bu bik tä qızğanıç.”
Şunı äytergä kiräk, ağımdağı yılnıñ berençe oktäberenä qadär Başqortstanda, Rusiäneñ başqa töbäklärendä dä şähärlärdäge konsertlar öçen cirle mädäniät ministrlıqlarınnan röxsät kiräkmi ide. Barı tik rayonnar buylap yörgändä, ber konsert törkeme ikençese belän oçraşmasın öçen artistlarğa birelä torğan käğäz genä ul. Gabdelfät Safinğa oçrağında ul bötenläy kiräk tä tügel ikän, çönki cırçı Başqortstandağı mädäniät yortları belän kileşülärne sentäber başında uq tözep quyğan bulğan, ä marşrut käğäzläre ğämälgä 1 oktäberdän genä kergän. Qanunnıñ isä şundıy üzençälege bar, ul qabul itelgänçe tözelgän barlıq kileşülär barıber üz köçlärendä qala häm alarğa bernindi dä östämä röxsätlärneñ kiräge yuq.
İskändär Siraci isä “Ufalarğa barularım - 2” mäqäläsendä, Başqortstan xakimiäteneñ cırçı nindider gäzit çığarğanı öçen genä marşrut käğäzen birmäwen bernindi dä qısalarğa da sıymıy, marşrut digännäre üze ber sıltaw ğına di. Bu käğäzneñ barı tik Başqortstanda ğına ähämiätkä iä häm anısı da tatar artistlarına ğına qağıluına basım yasıy avtor. Häm monı tatarlarğa qarşı provokatsiäneñ çirattağısı dip atıy. Äytik, noyäber ayında Başqortstanda Munça taşı, Zäynäp – Zöfär konsertları bulır dip kötelä, alarğa röxsät käğäzläre birelgän. Ämma Gabdelfätne kertmägäç, keşelärneñ aldanudan qurqıp, bu konsertlarğa da kilmäwe mömkin. Mäqälä avtorı fikerençä, Başqortstan xökümäte barsın da döres uylağan – beräwlärne kertmi, ikençelärgä röxsät birä. Ämma provokatsiägä bireşmäwçe Gabdelfät Safinnıñ konsertları Başqortstan başqalasınıñ Ufa Utları, Ogni Ufı zalında 18 – 19 noyäber könnärendä uzaçaq.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
İran: Saqçılar Şurası reformaçı namzätkä saylawlarğa qatnaşu mömkinçelege birmi
İrannıñ saylawlarnı qarap barğan konservativ Saqçılar Şurası 17nçe iyündä ütäçäk prezident saylawlarında yarışu öçen terkälgän meñnnän artıq namzätneñ 6sın ğına qaldırğan. Reforma tarafdarı kandidatlarnıñ bersenä genä yarışqa kerü röxsät itelgän. Ämma Reforma blogınıñ töp namzäte yuğarı uqu yortlarnıñ eleke ministrı Mustafa Moin saylawlarğa qatnaştırılmıy.Reformaçılar töp kandidatlarınıñ çitlätelüe legal tügel häm ğädel bulmağan qarar dip belderä häm saylawlarğa boykot iğlan itü belän yanıy.
Jawadi(audio)
ägär dä alar älege pozitsiädä qalsa , alar namzät kürsätmiäçäk häm xalıqnı saylawlarğa küpläp qatnaşırğa çaqırmayaçaq dip äytelde. Ämma ber yk waqıtta alar saylawlarğa boykot iğlan itmiäçäk häm tawış birüeneñ täsire bulaçaq dip uylawçılar saylawlarğa barsın digän pozitsiä alaçaq
6 yurist häm 6 teologtan torğan Saqçılar Şurası saylanmıy , bilgelänä . Alar namzätlärne tikşerä häm alarnıñ dini inanuları häm islamçı tözeleşkä mönäsäbäte turında qarar birä.Reformaçılar ütkändä şuranı säyäsi yaqtan konservativlarğa yaqın tora dip ğäyeplägän ide. İrannıñ eleke vitse-prezidentı Abtaxi namzätlärne çitlätü ilne idarä itü öçen bilgele ber ideologiägä yardäm itü planın kürsätä di. Mustafa Moin İranda stidentlarnıñ aktivlıqları säbäple törmägä yabıluın tänqitlägän keşe. 2003nçe yılda ul Xatami kabinetınnan çigende çänki anıñ İrannıñ mäğarif sistemasın reformalaw proyektı Şura tarafınnan kire qağılğan ide. Moin saylanğan oçraqta keşe xoquqları belän yavızlanunı tuqtatırğa wäğdä itä. Tehran Universitetında säyäsi fännnär profesorı dr Sadeg Zibakalam M.Moin qaraşları säbäple namzät bula almadı di
Zibakalam(audio)
Saqçılar Şurası Moin küp tawış alıp prezident itep saylanır digän qurqu belän anı çitlätmäde , çönki fiker beleşülär Moinnıñ 5% qına tawış alaçağın kürsätä. Ul radikal pozitsiäse säbäple küp tänqitlägän, küp söylägän öçen çitlätelde
Zibakalam Moinnnı çitlätü İrannıñ xalıqara imicine zur zian yasadı di. 2004nçe yılda ütkän parlament saylawlarında Saqçılar Şurası 2meñnnän artıq reforma tarafdarı häm bäysez namzätne saylawlarğa qatnaştırmadı. Saqçlar Şurasınıñ namzätlärgä veto quyu xoquqı islam Respublikası İranda irekle saylawlar ütkärü öçen töp kirtä bulıp tora Parijda urnaşqan Keşe Xoquqları öçen Xalıqara Federatsiäneñ vitse prezidentı Aldulkärim Lahidji İranda prezident saylawları irekle bulmayaçaq dip aldan äytep quydı. Ul saylawlarğa qatnaşu prosentı da tübän bulaçaq dide
färidä xämit


text:
Bağdad -- Bügen Ğiraqta bulğan bäreleşlär näticäsendä kimendä 47 keşe häläk bulğan. Tönyaqtağı Kirkuk qalasında intihar höcümçe bank tiräsenä cıyılğan keşelär yanına kilep üzen şartlatqan. Näticädä kimendä 18 keşe häläk bulğan, 50dän artığı yaralanğan. Bağdadtan 60 çaqırım yıraqlıqtağı Baquba qalasında şartlatqıç tutırılğan maşina patrulgä höcüm itep, kimendä 5 Ğiraq xärbie häläk bulğan. Anbar töbägendä politsiä 24 üle gäwdä tapqan. Alarnıñ kübese, Ğiraq armiäsendä maşina yörtüçe bulıp eşlägän, atnakiç könne häcümgä duçar bulğan keşelär, dielä. Qalğannarı – 6 Ğiraqlı häm ber Nepallı – cirle telefon kompaniäsendä eşlägännär.
Ul arada, Körd demokratik partiä citäkçese Mäsxüd Barzani bügen Ğiraqnıñ Kördstan töbäge prezidentlığına ant kiterde. Barzani, Kördstannı, Ğiraqnıñ ayırılğısız öleşe dip atadı.


text:
пәHҗeшәMбe, 19 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 22:26
20nçe avgustta Tatarstanda parlament saylawlarına start birelde - dip xäbär ittelär räsmi mäğlümat çaraları. Qazanda Tatarstan Üzäk saylaw komissiäse utırışı uzdı. Tikşerelgän mäs’älälärneñ berençese: Rusiä Däwlät Dumasına okrug saylaw komissiäläreneñ tözeleşen häm sanın bilgeläw. İkençese - Üzäk saylaw komissiäseneñ Kontrol'-reviziä xezmäte turında qağidälärne raslaw. Öçençe mäs'älä - “Tatarstan Däwlät Şurasına deputatlar saylawlar” turındağı qanunğa tözätmälärne tikşerü. Älege tözätmälär Däwlät Şurası qaramağına komissiä başlanğıçı belän kertelä. Çönki alar anıñ eşçänlegenä qağılışlı tözätmälär. Mäsälän anda saylawlarda qatnaşu däräcäse busağasın 35 protsent urınına 25 protsent quyu tözätmäse bar. Şulay itep çınnan da simvolik start birelde dip sanarğa bula. Xäyer, mäğlüm “Nu pogodi“ mul'tfil'mı personajı büre kebek üzenä-üze start birüçelär dä buldı inde. Respublika mäğlümat çaraları mäydanında kinät kenä - küktän töşkändäy päydä bulğan “Kypbep” gazetasınıñ 20nçe avgustta inde öçençe sanı çıqtı. Bu qalın, tösle häm zinnätle gazetanıñ tışınnan uq zamança äytkändä dollarlar ise kilep tora. Ä ğämälgä quyuçıları tıynaq qına- agentstvo “İnform-klub ES” dielgän. Ğäyre räsmi çığanaqlarnıñ berse bu gazeta “ПapTия жизHи”neke di, ikençese “EдиHaя Poccия”neke di. Döres gazeta qaysıdır ber partiä mänfäğätlären yaqlawın, bigräk tä agitatsiäläwen sizdermi. Läkin anıñ här sanında bulaçaq saylawlar teması berençe urında. Soñğı sanında ul “Qaysı partiälär Tatarstan xalqı öçen iñ aktual' problemalarnı bilgeli” digän ekspertiza näticälären kiterä. Gazeta cälep itkän ekspertlar bu mäs'älädä “CПC”qa häm “Яблoko”ğa östenlek birgännär. Läkin şul näticälär belän berrättän Vox populi soraşuı näticäläre kiterelä. Anda imeş berençe urında “EдиHaя Poccия”. Ğädättägeçä Duma saylawları finişına kem berençe kilep citäsen turıdan bärep “ЗBeздa ПoBoлжbя” gazetası äytep birde. Anda administrativ resurs yärdäme belän “EдиHaя Poccия” neñ saylawçılarnıñ 70 protsentınıñ tawışın cıyuğa ireşü respublika öçen nindi fayda kiterer digän soraw quyıla. Räxmät äytüçe bulmas, tağın ber ayaqların sörtep ütärlär digän uyda “Zvezda Povolj'ya” gazetası. Rusiä Däwlät Dumasınıñ ğämäldäge deputatı Fändäs Safiullin İntertat.ru säxifäse forumında aldağı saylawlarnıñ tağın ber çeterekle sorawına cawap birde. “Rusiä Däwlät Dumasında tatar deputatlarınıñ kiläçäge barmı”- digän sorawğa cawapnı ul nıqlı ışanıç belän-“Nişläp bulmasın, bar”-dip başlıy. Näq simvolik start birelgän könne Fändäs Safiullin İntertat.ru säxifäsendä turıdan-turı elemtägä çıqtı. Milli mäs’älälärgä parlament saylawlarına qağılışlı sorawlarğa cawaplar birde. Deputat Tatarstan Däwlät Şurası kiläçäge turında inde küptän kuluarlarda pışıldaşqan ber fikerne qıçqırıp äytte. Anıñ äytüençä kiläçäktä Tatarstan parlamentına yöz deputat saylanırğa tieş. Deputatlar ike palatağa bülenep eşlärgä tieş dip sanıy Fändäs Safiullin.
Yunıs Ätnäle


text:
Üzbäkstan: Andican waqiğaların mäxkämädä tikşerü başlandı
Sişämbedä Üzbäkstan başqalasında şuşı yılnıñ Mayında Andicanda qan qoyu belän tämamlanğan waqiğalarnı oyıştıruda ğäyeplängän 15 keşe östennän mäxkämä eşe başlandı. Räsmilär bu keşelärne fetnä oyıştıru niätendä ğäyepli häm 190lap keşeneñ üleme öçen cawaplı terrorçılar dip atıy. Ämmä keşe xoquqların yaqlawçılar berniçä yöz keşeneñ ülemenä kitergän bu qanlı waqiğalar öçen iminlek köçlären ğäyepli.
"Bu cinäyät eşe qısalarında 200gä yaqın keşe zyıan kürgän. Alarnıñ kübese, yä alarnıñ qanuni wäkilläre bügen monda, qalğannarı kiläse utırışlarda qatnaşaçağın belderde di."
Ämmä tänqitçelär, bu mäxkämäneñ Andicanda bulğan xällärgä açıqlıq kertüenä, çın cinäyätçelärneñ cawapqa tartıluına şiklänä. Kiresençä, alar monı küz buyaw dip atıy. Keşe xoquqları aktivistları äytüençä, räsmilär keşelärne uydırma ğäyep tanırğa mäcbür itä, xaqiqät söyläwçelärne qurqıtu eşläre alıp bara. Amnesty İnternational wäkile Maisy Weicherding:
"Andicanğa barıp citä alğan jurnalistlar, berkemnän dä interview ala almadı. Çönki keşelär jurnalist belän söyläşergä qurqa, räsmilär alarğa jurnalist belän söyläşkäneñne kürsäk cawap biräçäkseñ dip kisätep quyğan."
"Qanlı comğa" digän isem alğan Andican waqiğaları 23 cirle eşquarnıñ islam ekstremizmında ğäyeplänep mäxkämägä tartıluınnan başlanıp kitte. Cirle xalıq alarnı yaqlap 3 kön buyı tınıç protest çaraları ütkärde. Maynıñ 12sennän 13enä köç qullanular başlandı. Qorallanğan keşelär xärbi kazarmağa, törmägä häcüm itep annan yözlägän keşene, şul isäptän mäxkämägä tartılğannarnı irekkä çığardı. Eşquarlarnıñ berse Borhanedtdin Nuretdinov ul tönne bolay iskä ala:
"Bezneñ andıy xällärne, atışularnı ğomerdä kürgän yuq ide. Bez aptıraşta koridorğa çıqtıq, xalıq cıyıla başladı, kemder äydägez asqa töşäbez dide. Asqa töştek, tışqa çıqtıq, döm qarañğı ide. Kemder, teläsägez xakimiät binasına barıp, xoquq taläp itä alasız dide, xalıq şunda kitte."
Xakimiät binası, üzäk mäydan tiz arada waqiağar üzägenä äylänä. Protest belderüçelär binanı basıp ala, berniçä militsiä xezmätkäre, räsmine totıq itep ala. Xäbär qalağa tarala, yözlägän keşe mäydanğa cıyıla, tormış şartların yaxşırtunı taläp itä başlıy. Kiçkä taba qan qoyu başlana. Şahitlär äytüençä, xärbilär xalıqqa ut aça başlıy. Suğış häm Tınıçlıq xäbärläre institutı xezmätkäre Galina Buxarbaeva waqiğalarnı bolay iskä ala.
"Başta anda ike BTR ide. Soñnan 5 minuttan başqaları kilä başladı. Ata başladı, tirä yatqa uqlar oça, qotıçqıç ide."
Keşe xoquqları aktivistları äytüençä, bu ut açular näticäsedä yözlägän ğäyepsez keşe häläk bulğan. Räsmilär monı kire qağa, barlığı 187 keşe ülde, kübese xärbilär häm cirle räsmilär, dip belderä häm monıñ öçen terrorçılarnı ğäyepli. Räsmilär bu köç qullanlarnı İslam däwläte tözü niäte belän oyıştırlğan fetnäneñ ber öleşe dip atıy.
Ämmä täniqtçelär äytüençä, Andicanda çınbarlıqta ni bulğanın bik az keşe belä. Çönki xakimiät mäglümätne qısa, bäysez tikşerü ütkärergä telämi.
Andican waqiğalarınnan soñ 400läp keşe kürşe Qırğızstanğa qaçıç kitte. Keşe xoquqları aktivistlarınıñ qayberläre qulğa aılnğan, qayberläre şulay uq ildän kitkän.
-Ali Gilmi


text:
Neşet Çelebi - Ayaş Yolları
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Ayaş Yolları
Etiketler : Neşet Çelebi - Ayaş Yolları türkü indir, Neşet Çelebi - Ayaş Yolları türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Ayaş Yolları mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Ayaş Yolları türküsü, Ayaş Yolları sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Ayaş Yolları bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak)
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Yoruldum Da Yol Üstüne
Neşet Çelebi - Körimiş Gözlerim
Neşet Çelebi - Yorma Beni Dünya


text: Ğiraqnıñ yaña premyer-ministrı Nuri Kamil al-Mäliki, yaña xökümät tözü turında töp säyäsi köçlär belän söyläşülär alıp bara. Ğiraq parlamentı 14 may yäkşämbe könne yañadan cıyılaçaq. Äl-Mäliki üz namzätlären firqa citäkçelärenä täqdim itäçäk. Xökümätne iğlan itüne kiçekterü säbäpläreneñ berse – Neft häm Eçke eşlär ministrlıqların kem citäkläwe turında kileşmäwçänlek, dip farazlana. Bügen Bağdadta Ğiraqnıñ baş xäkime Midhät al-Mähmüdneñ ulı häm anıñ ike tän saqçısınıñ mäyetläre tabılğan. Xäkim üze dikaber ayında höcümdä isän qalğan ide. Bu könnärdä ike sönni ruxanie üterelde. Bağdadta ber amerikan xärbie şartlap ülde, Hilla şähärendä üz öyendä bulğan şartlawda ber polisiä xezmätkäre häläk buldı.