text:
Buşnıñ yañadan saylanuına dönyadağı reaksiä
Buşnıñ ikençe möddätkä saylanuı dönyanıñ här töbägendä reaksiägä säbäp buldı. Britaniä belän Russiä anıñ yañadan saylanuına optemistik bäyä birsälär, başqa küpkenä illär küberäk saqlıq kürsättelär , läkin, ber ük vaqıtta ayırmalıqlar bulsa da, xezmttäşlek zarur dip belderdelär. Yaqın Könçığışta isä bu regionda östämä qan qoyuğa kiteräçäk digän fiker äytelde.
Audio
"Min näticä belän bäxetle tügelmen. Xäqiqättä, kötelgän bulsa da, minem küñelem qayttı. Üzgäreşlärneñ keçkenäme, zurme bulaçağına qaramastan min Kerryneñ ciñüen telär idem. Minem fikeremçä, Buş –fäciğä."
Bu Fransuz gazetası Le Parisianda bügen basılıp çıqqan xalıq fikeren beleşüdä dä çağıldı. Fikere soralğan fransuzlarnıñ 65 prostentı Buşnıñ yañadan saylanuın naçar dip bäyälägän. Läkin, citäkçelärneñ reaksiäse başqaçaraq buldı. Fransiä prezientı Jak Şiraq Buş prezidentlığınıñ ikençe möddätendä fransuz-amerikan duslığın çanlandırır digän ömet belderde. Germaniä kanslerı Şröder Germaniä AQŞ belän yaxşı xezmättäşlegen dävam itteräçäk dip äytte. AQŞnñ Ğıraqta alıp barğan suğışındağı berektäşe Britaniä premiere Blair Buşnı cılı qotladı, läkin, ber ük vaqıtta Yaqın Könçığışta kierenkelekneñ üsüe kiläse dürt yılda dönyanı borçığan töp politik mäsälä bula ala dip tä kisätte.
Audio
"Yaqın Könçığışta tınıçlıq protsesın canlandıru bügenge dönyada iñ möhim politik problemma bulp tora. Şul säbäple bez terrorğa qarşı häm moña kitergän problemmalarnı xäl qılu östendä armıy-talmıy eşlärgä tieşbez."
Yaqın Könçığışta reaksiä törle buldı. İzrael häm AQŞ yaqlağan Ğıraq citäkçeläre optemistik fiker belderdelär. Fälästinnär, Buş üzeneñ İzrailneñ säyäsäten şartsız yaqlau eşen dävam itteräçäk digän borçılu belderdelär. Fälsätinnärneñ citäkçese Yasir Arafat dävalanıp yatqan Fransiädän Buşnı täbrikläde häm anı Yaqın Könıçığıştağı tınıçlıq urnaştıru protsesında küberäk qatnaşırğa çaqırdı. İrannıñ İSNA xäbär agentlığı parlamentnıñ tışqı mönäsäbätlär komitetı süzçeseneñ urınbasarı Mohammed Mohammadinıñ Buş küberäk saqlıq kürsätmäsä, AQŞ xalıqara häm ekonomik bölgenlekkä baraçaq digän kisätüen tarattı. Ğäräp dönyasında küzätüçelär Buşnıñ yaña mandatı köç qullanunıñ Ğıraqtan Sudan, İran häm Siräigä cäyelüenä kiteräçäk digän fiker belderdelär. Baştan uq Buşnı yaqlap çıqqan Russiä prezidentı Putin Russiä televideniäsendä yasağan çığışında, Buşnı nıq xarakterle şäxes dip maqtadı , ber ük vaqıtta Mäskäv belän Washington arasındağı mönäsäbätlär qıyın bulıp qalaçaq dip äytte.
Audio
"Kem gene saylanmasın AQŞ belän dialogı ciñel bulmayaçaq. Üzara urtaq mänfäğätläre küp bulğan AQŞ häm Russiä kebek illär arasında problemmalar här vaqıt çığa."
Buşnıñ prezidentığı çorında AQŞ belän bäyläneşläre nığığan Üzäk Aziä illäre optemistik fikerdälär.Üzbäk kommentatorı Kabulbek Karimbekov Kerry ciñelgän buluın iqrar itär aldınnan televideniä aşa yasağan çığışında Buşnıñ prezidentlığın yaqlauın belderde.
Audio
"Buş bezgä küberäk yaraqlı. Buş AQŞnıñ saylanğan prezidentı. Buşnıñ Üzäk Aziä säyäsäte totrıqlı. Buş häm respublikannar BDB iläreneñ eçke eşlärenä tıqşınmadılar. Buş belengän at, Kerryneñ närsä eşliäçägen ber Allah ğına belä. Ul belenmägän at. Ul Buşnı Ğıraq öçen tänqitläde. Ägär dä ul Afğanistannan ğäskärlärebezne çigenderik , Üzbäkstan üz arabasın üze tartsın disä ni eşlärbez? Buş prezident bulaçaq dip uylıym."
Aziä illärenä kilgändä, küzätüçelär Buşnıñ yañadan saylanuın saqlıq belän xuplasalar da, unilatarismnı betergä dä çaqırdılar. Hindostanan alıp Avstraliä, Yaponiägä qädäre törle illärneñ citäkçeläre, Buşnıñ yañadan saylanuı suğışqa qarşı terrorğa, Qıtay belän mönäsäbätlärgä häm Tönyaq Koreadan atom tış qurqınıçına nindi täsire bulır dip borçılalar. Buşnıñ yaqlauçısı Avstraliä premiere John Howard , Buşnıñ ciñüe, anti-terror suğışında alğa taba atlanan adım bulde dip belderde.
Audio
"Bu dönyada terrorğa qarşı köräştä AQŞ citäkçelegen nıq raslau bulıp tora. Bu anti-terrornıñ ciñüe. Bu dönyanıñ qalğan öleşenä barçabızğa qurqınıç kilgän terrorğa qarşı berläşep , tırışlıqnı ikelätä arttırırğa kiräklegen küsätkän işarä bulıp tora."
Qıtaynıñ tışqı eşlär ministerlege süzçese, Buş çorında ike il arasındağı mönäsäbätlär şaqtıy yaxşırdı dip äytte häm üzara xezmättäşlek täräqqi itär digän ömet belderde. Könyaq Korea prezientınıñ süzçese Buşnıñ yañadan saylanuın xupladı häm Könyaq Korea xökümäte Pyonyañnıñ atom ambitsiäse belän bäyläneşle problemmalarnı tınıç yullar belän çişü öçen Washington belän yaqınnan torıp eşliäçäk dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


c: text/html

text:
Çäçän seprataisları citäkçese çit illärdäge ministrlarnı almaştırdı
Çeçen köräşçeläreneñ-separatistlarınıñ citäkçese Abdul Xalim Sadulayev çit illärdäge ölkän väkillärne almaştıruın belderde. Şuşı üzgäreşlär näticäsendä Londonda yäşävçe Axmäd Zakayev premier urınbasarı postın yuğalttı. Ber ük vaqıtta Sadulayev barlıq ministerlär Çeçnädä bulırğa tieş digän kürsätmä dä birgän dip belderelä.
"2005-çe yılnıñ Avgustında yaña xökümät strukturasında tışqı häm humanitar mäsälälärne üz eçenä alğan yaña bülek buldırıldı . 2005-nçe yılnıñ Avgustndağı färmanğa esasän, biş altı ministerlekne berläştergän şuşı bülek öçen cavaplılıq miña birelde. Şuşı bülek tözelgändä , ministerlär çit illärdä üz eşlären näticäle başqarırlar dip uylandı. Läkin, soñğı ike-öç ayda bu plannıñ realistik bulmauı açıqlandı. Annan başqa ildäge säyäsi häm xärbi vazğiät tä üzgärde. Xäzerge üzgäreşlär Çeçnädä eşlävçe ministerleklärneñ, ministerlärneñ häm xökümät väkilläreneñ rolen nığıta. Näticädä ölkän xökümät citäkçeläre öydä eşliäçäk . Xäzerge färmannıñ maqsäte dä bu."
Zakayev xökümätkä östämä üzgäreşlär kerteler dip kötüen dä belderde. Çeçenpress säxifäseneñ fikerençä, xäzerge üzgäreşlärgä, Zakayev belän Udugov arasındağı bäxäs tä säbäp bula ala. Udugov Çeçen köräşçelären xalıqara qanunnarnı häm Könbatışnıñ demokratik standartların kire qağarğa çaqıra. Zakayev moña qätği qarşı çığa. Qayber säyäsi küzätüçelärneñ fikerençä, Zakayevneñ kileşüçän fikerläre anıñ premier urınbasarı postınnan çitlätelüenä säbäp bulıp tora häm Çeçen citäkçelege radikalıraq yulğa basa . Zakayev uzğan yılda Rusiä köçläre tarafınan üterelgän Çeçnäneñ elekke prezidentı Masxadovnıñ yaqın keşese ide. Masxadov Mäskäv belän söyläşülär alıp barırğa äzer tora ide. Masxadov üterelgännän soñ, anıñ urnına bik ük tanılmağan ruxani Sadulayev quyıldı häm ul yäşerenep yäşi. Mäskävdäge Carnegie Üzägeneñ Kafkaz mäsäläläre buyınça belgeçe Aleksey Malaşenko öçen Zakayevne çitlätü kötelmägän vaqiğä bulmağan. Anıñ süzlärençä, Mäskäv belän solıx söyläşüläreneñ uñışsızlığı Zakayevne ütkännen keşese xälenä kiterde.
"Anda yaña şäxeslär öskä çığa. Alar bälkim radikalıraqtır da. Alar üz aktivlıqların Çeçnä belän genä çiklämiçä, böten Tönyaq Kafkazda xäräkät itärä telilär. Şul säbäple Zakayev ütkänneñ keşese. Ul Masxadov belän bäyläneşe bulğan häm söyläşü mömkinlege bulğan çornıñ keşese. Xäzer inde söyläşü mömkinlege yuq."
Mäskäv Zakayevne xalıqara terrorçı dip tamğalap, anıñ üzenä tapşırıluın taläp itsä dä, Britaniä mäxkämäläre säyäsäi qaçqınnar xoquqın alğan Zakayevne Rusiägä tapşırunı kire qağıp kildelär.
Färit İdelle, Praga.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiä eçke eşlär ministrı Räşit Nurğalievnıñ räsmi säfäre däwam itä
28 fevral üzäk massaküläm mäğlümat çaralarında, Tatarstan prezidentı urına Rusiäneñ Eçke eşlär ministrı Räşit Nurgaliev bilgelänäçäk digän xäbär yañğıradı. Qızu yañalıq tiz tarala, inde şul uq könne Qazan uramnarında bu turıda söyläşülär işetergä buldı. Qazan xalqı, Nurğaliewneñ älege säfären xäzerge eşe belän bäyle tügel, ä Tatarstan belän yaqınnanraq tanışu säfäre kebek qabul itte. Cil ismi yafraq selkenmi dilär bit, şuña kürä xalıq ta bu imeş mimeşlärgä ışana qaldı. Ämma Tatarstannıñ räsmi mäğlümat çaraları beldergänçä, Räşit Nurgaliev ber dä Qazan belän tanışıp yörmi, ä barı üzeneñ hönäri eşçänlegenä qarağan mäsällärne çişep yöri. Tatarstan curnalistların da Prezident almaşudan bigräk başqaçaraq, mona bik ük qağılmağan mäs'älär borçı.
Pänceşämbe irtän, Rusiä eçke eşlär minitrı Qazan metropolitenı militsiäseneñ yaña bülegen açıluında qatnaştı. Soñraq ministrınıñ säfäre Qazan yuridik institutınıñ yaña binasın açu tantanasında däwam itte.Tantanada Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev, Respublika Eçke eşlär ministrı Äsgat' Säfärov, ministrlıq bülekçäläre citäkçeläre häm başqalar qatnaştı.
Yaña institutta uzğan kiñäşmädä Räşit Nurğaliewneñ xoquq saqçıların tärbiäläwgä qağılışlı töp fikere mondıy buldı. Mäkerle eşlärne açar öçen, cinayätçelärdän berniçä adım alda barırğa kiräk, xoquq saqçıları mäktäptä ük xäl itelergä tieş dide ministr.
Räşit Nurgaliev Rusiä Eçke eşlär ministrlığınıñ yuğarı häm urta hönäri belem birü uçrejdenieläre başlıqları belän uqu-metodik cıyınnarda da qatnaştı. Ul anda “Rusiä Eçke eşlär ministrlığınıñ belem birü sisteması üseşe östenlekläre häm yunäleşläre” temasına doklad belän çığış yasadı. Kiñäşmä qısalarında eçke eşlär orğannarı öçen belgeçlärneñ hönäri äzerlegen qamilläşterü, xoquq saqlaw sistemasıyndağı belem birü uçrejdenielärendä uqu protsessı barışında praktik yunäleşne köçäytü kebek möhim mäs'älälär tikşerelde.
Kön bik tığız buluğa qaramastan, Räşit Nurgaliev Yärminkä mäydanında uzğan Qazan militsiä garnizonınıñ töz yörü küreneşen küzätergä dä ölgerde.
Säfär däwamında Räşid Nurgaliev Eçke eşlär ministrlığınıñ Mirnıy bistäsendä urnaşqan, xärbi uqıtu üzägendä Qazan militsiäse maxsus bülekçäseneñ xärbi uquların küzätäçäk.
Ğädel Galämetdinov


text:
Amerikan obyektlarına yaña xöcümnär äzerlänä
Audio (Colin Powell)
"Er-Riadtağı ilçelek Söğüd Ğäräpstanındağı amerikan watandaşların, bigräk tä Amerikan yä Könbatış urınnarı sanalğan cirlärdä, uyaw bulırğa çaqıra."
Söğüd Ğäräpstanında barlığı 35 meñläp Amerikan watandaşı bar.
Ul arada Amerikanıñ Eçke İminlek İdaräse Äl-Qaidä çeltäre Quşma Ştatlarğa, şul isäptän, atom stansiälärenä, oçqıç xöcümnäre äzerli digän kisätü yasadı. İdarä wäkile Brian Rörkasse süzlärençä, Taliban suğışçıları Äfğanstanda amerikan jurnalsitların totıq itep alırğa cıyına.
Bügen Britaniä räsmiläre Bahreinda teror xöcümnäre bulu ixtimalın belderde, häm andağı watandaşların saq bulırğa çaqırdı.


text:
Keriç boğazı
Koordinatlar: 45°18′55″ ş. e. 36°34′06″ ş. b. / 45.315278° ş. e. 36.568333° ş. b. (G) (O)
Keriç boğazı (rusça KepчeHckий пpoлиB, ukraince KepчeHcbka пpoToka, adıgece Xы TIyaлэ). Qara deñiznen Azaq deñizini birleştirgen boğazdır.
Qadimiy zamanda ve Orta asırlarda, suv yollarını birleştirgen müim bir ticariy yol işlevi körgendir. Milâttan evel VIII asırdan başlap, Keriç Boğazınıñ eki yalısı boyunca Yunan ticaret şeerleri qurulğandır. Bularnıñ eñ müimleri boğaznıñ ğarbiy yalısında bulunğan ve Bosporos Devletiniñ paytahtı olğan Pantikapeyon (şimdiki Keriç) ile cenübindeki Nimfey, şarqiy yalısında da Fanagoriya ve Hermonassa edi.
Keriç Boğazı daa soñra bir çoq kere el deñiştirdi. 1991 senesinden Keriç Boğazınıñ ğarbiy yalısı Ukraina, şarqiy yalısı da Rusiye sıñırları içinde qaldı.


text:
Necip Hablemitoğlu
Necip Hablemitoğlu (1954 – 2002) - qırımtatar tamırlı Türkiyeli yazıcı, araştırmacı, tarihçı.
Dr. Necip Hablemitoğlu, 1954 senesinde Ankarada doğdı. Ankara Atatürk Lisesini bitirgen soñ Ankara Universiteti Siyasiy İlimler Fakultetinde oqudı. 1977-de diplomını aldı. 1977-1988 senelerinde Dilde, Fikirde, İşte Birlik mecmuasını neşir etti. 1980-den soñra Ankara Univertiteti Türk İnqilâp Tarihı İnstitutında çalıştı ve mından doktor diplomnını aldı.
1974 senesinde Şuralar Birliginde zulüm, basqı, sürgün ve etnik ayrımcılıqnı añlatqan Sovyet Rusya’da Devlet Terörü adlı kitabını neşir etti. Aynı sene yazğan Yüzbinlerin Sürgünü kitabında qırımtatar sürgünligini añlattı.
1995 – 1996 senelerinde Birleşken Milletler Cemiyetiniñ Moldaviyada Gagauzlarnıñ Latin elifbesine keçme proyektinde muşavir olıp vazife aldı. Türkiye tışındaki türkiy halqlarnen alâqalı pek çoq tedqiqatı ve kitabı olğan Hablemitoğlu 2002 senesinde eviniñ aldında oğrağanı bir suiqastnen öldürildi. Özündiy Univertitet ocası olğan Prof. Dr. Şengül Hablemitoğlunen evli ve eki qız balası bar edi. Son kitabı Köstebek adınen vefatından soñ neşir etildi.
Pek çoq kitabı ve maqalesi olğan Dr. Hablemitoğlu, ömrüniñ soñki yigirmi senesinde Ankara Univertitetinde ocalıq yaptı. Ana ve baba tarafından qırımtatar tamırlı olğan Hablemitoğlu İsmail Gasprinskiy ve qızı Şefiqa Gasprinskayanıñ hususiy vesiqaları da olğan zengin bir arhivi bar edi.
Eserleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Sovyet Rusyada Devlet Terörü,
- Yüzbinlerin Sürgünü,
- Çarlıq Rusyasında Türk Kongreleri
- Şefiqa Gasprinskiy ve Türk qadın areketi
- Qırımda Türk Soyqırımı
- Gaspıralı İsmail
- Kemal’in Öğretmenleri
- Alman Vakıfları Bergama Dosyası
- Türkiye, Milli Mücadelede Yeşil Ordu Cemiyeti ve Gaspıralı İsmail Bey
- Şeriatçı Terörün ve Batının Kıskacındaki Ülke: Türkiye
- Köstebek


text: İndoneziädä bügen irtän tämamlanğan berençe turıdan turı prezident saylawlarınıñ berençel näticäläre mäğlüm bula başladı. Arxipelagnıñ 17 meñ utrawında 150 millionnan artıq keşe tawış birüdä qatnaşqan, bu İndoneziä xalqınıñ yaqınça 80%tın täşkil itä. Älegä, tawışlarnıñ 1 %tı ğına sanalğan xäldä berençe urında pensiädäge general Susilo Bambang Yudhoyono bara, ikençe urında xäzerge prezident Megawati Sukarnoputri häm öçençe urında elekke xärbi köçlär başlışı Wiranto. Ägär dä namzätlärneñ berse dä tawışlarnıñ 50%tan artığın qazana almasa – ikençe turğa çıqqan ike kandidat sintäbr ayında köç sınaşaçaq. İndoneziädä uzğan prezident saylawları näticäse 1-2 atnadan bilgele bulır dip kötelä.


text: Düşämbe kis Öfönöñ Dim biźtähendä Ärmän häm üźäk uramdar kiźeleşendä qoral tultırılğan yäşnik tabılğan. Ğäźttän tış xäldär idaralığınan xäbär itewźärensä, unda ike şartlatqıs, dürt petarda, xlorpikrinlı şaşqa, 75 gramlıq 3 trotil şaşqahı bulğan. Ularźıñ berehenä ülterew kösön kübäytew maqsatında qaźaqtar halınğan. Bınan tış, şunda uq tağı la ös şartlatqıs tabılğan. Ber şartlatqıstıñ fitilenä şırpılar urap quyılğan bulğan. Makarov pistoletına 6, Kalaşnikov automatına 4 bäläkäy qälibrlı mıltıqqa 2 patron da tabılğan. Qotqarıusılar yäşniktä dürt elektrodetonator Taren tigän ximik preparat ta tapqan. Qoraldıñ kemdeke ikänen äle tärtip haqlaw orğandarı asıqlay.


text:
Kiçä ildä uzğan saylawlarnıñ näticäse belän rizasızlıq belderep bügen başqala uramnarına 10 meñgä yaqın keşe çıqtı.
Saylaw näticäläre Taiwannıñ xäzerge prezidentı Çen Şui-Biannıñ 50.1% tawış belän ciñgänen kürsätä. Anıñ köndäşe Lien Çan öçen xalıqnıñ 49.9%tı tawış birgän. İke namzät öçen birelgän tawışlarnıñ ayırması – yaqınça 30 meñ.
Comğa könne prezident Çen häm vice-prezident Annette Lu''ğa alar açıq maşinada barğanda höcüm yasaldı. İl citäkçeläre ciñelçä yaralandı. Höcümne oyıştıruçılar äle dä bilgesez qala.
Bügen saylaw näticälären yuq itüne taläp itep uramnarğa çıqqan oppozitsiäneñ ber wäkile – tawış birü ğadel tügel ide, dip belderde: "Bez qanäğät tügel. Tawışlarnı sanaw – ğadel tügel ide häm ul höcüm dä – uydırma, " dide oppozitsiä wäkile.
Oppozitsiä, höcüm prezident Çenğa östämä simpatiä häm tawışlar kiterde, dip sanıy. Anıñ köndäşe Lien Çan 330 meñgä yaqın saylaw bülletene yalğan ide, dip belderä.
Taiwannıñ yuğarı mäxkämäse böten saylaw tartmaların yozaqqa yaptı, ämma tawışlarnı yañadan saylaw turında qarar qabul itmäde.
Taiwan xalqı kiçä şulay uq referendumda "saqlanu ölkäsen üsterü kiräkme" digän sorawğa da cawap birergä tieş ide. Ämma refendumda xalıqnıñ 50%tan äzräge qatnaşuı säbäple tawış birü näticäsez buldı. ReferEndumnı prezident Çen oyıştırdı, şuşı adımı belän prezident Qıtay belän mönäsäbätlären tağın da qatlawlandırdı, digän farazlar bar.
Pekin Universitetı professorı Niu Jun süzlärençä, Çennıñ yañadan prezident itep saylanuı Taipei belän Pekin arasındağı mönäsäbätlärgä tağın kierenkelek östiäçäk: "Ägär dä Çen Şui-bian çınnan da Taiwannıñ yaña citäkçese bulsa – bu ike yaq arasındağı mönäsäbätlärneñ qatlawlanuına kiteräçäk, häm Qıtay xökümäteneñ Taiwannıñ bäysezlekkä taba yasağan adımnarına qarşı çaralarnı tizlätäçägen añlataçaq, " dide Pekin Universitetı professorı.
Qıtayda, Çen barıber alğa taba Taiwannıñ bäysezlege turında referendum uzdırır, digän qurqular bar. Elek Pekin ägär dä Taipei bäysezlekkä omtılsa - aña suğış belän yanağan ide.
Alsu Qormaş


text: Bärep töşerelgän Taliban rejimına turılıqlılar Äfganstannıñ könçığışında Jäläläabad şährendä maşina bombası şartlatıp in kimendä 3keşene üterde. Bu xaqta Taliban süzçese Hakimi Reutersqa belderde. Ul başqalarınıñ saylaw protsesına qatnaşuın tuqtatu öçen saylaw xezmätkärläre hedef itep alındı dip äytkän. Jäläläabad şährendä saylawçılarnı terkägän xatın qız xezmätkärlär utırğan aftobus şartlatıldı, 3 keşe häläk buldı, 17se yaralandı. Hakimi süzlärençä Taliban atnakiç Kunar welayetendä ike amerikan ğäskärien ütergän , totıq itep alınğan törek injinerı häm anıñ şäfere irekkä çığarılğan


text:
Törkiä: yuğarı däräcäle general yustitsiägä tıqşınuğa ğäyeplänä
Bu atnada Törkiäneñ kön tärtibendäge iñ möhim tema xiç şiksez Cirle Köçlär Komandirı Armiä generalı Yaşar Büyükanıtqa Van baş prokurorı tarafınnan “yustitsiägä tıqşınu” ğäyebeneñ yağıluwı buldı. August ayında General ştab başlığı vazıyfasına bilgelänäçäk xärbi citäkçegä Van baş prokurorı Ferhat Sarıkayanıñ bu ğäyepläwe armiä saflarında, tabiği şulay uq cämağätçelektä dä şok täsire yasadı. Barlıq xäbär programalarınıñ, şulay uq, gazetalarnıñ Cähärşänbä könge berençe xäbärläre bu waqiğä ide.
Törek gazetaları şuşı krizis turında komentarlar birergä aşıqmasalar da Britaniä gazetası “Independent” “Büyükanıt pravakosyon çığaru öçen banda tözü belän ğäyeplänä, xärbilär Avropa Berlegeneñ reformalarınnan qurqalar” dip yazıp çıqtı. AQŞ gazetası “Los Angeles Times”isä ,”bu vaqiğä dine däwlät eşlärenän ayırğan laisizm prinsipın yaqlawçı Törek armise belän nigeze İslamğa tayanğan xökümät arasında yaña kierenkelek tudırdı dip yaza. Mäxkämä 4 Mayda başlanaçaq.
* * *
Bu atnada Törkiäneñ ikençe möhim temasın bälkidä ekonomik platformadağı tiskäre täräqqiätlär täşkil itte. Berläşkän Millätlär Täräqqiät Programası Başlığı, Törkiäneñ monnan elekke koalitsion xökümätendä ekonomikadan çawaplı minister bulğan Kemal Dervişneñ Törkiädä çit il valyutaları, bigräktä dolar belän euronıñ bäyäläre tübän totıla, bu da eksportqa tiskäre yoğıntı yasıy, ayruça Törkiänen keremnäre belän çığımnarı arasındağı ayırma zur” dip belderüwe şunduq täsir kürsätte. Birjada törle şirkätlärneñ aksiälärenä taläp kimi töşte, bigräktä çit il investorlarınıñ bazardan dolar satıp aluları arqılı dollarnıñ bäyäsä törek lirası aldında ber niçä tiyengä qimmätlände. Tege yaqtan xökümät tä zur qıyınlıqlarğa duçar bulğan tekstil industiäsenä yardäm mäqsatınnan tekstil äyberlärenä salınğan salımnı 18%-tan 8-gä töşerde.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Mäläüez qalahındağı ber kibettä Qıtayźan kilterelgän ağıulı uyınsıqtar hatıu osrağı asıqlanğan
Ularźı tabiptar balalar sälämätlegenä ütä zararlı tip beldergän. Tikşereüźär barışında şul asıqlanğan- şäxsi eşqıuarźar kibetendä Qıtayźan kilterelgän uyınsıqtar hatılğan. Uyınsıqtarźı kibet käştähenän yıyıp alıp tikşergändär. Baqtihäñ ularźa ximik matdälär röxsät itelgändän ber-nisä tapqırğa artığıraq bulğan. Eşğıuarźarğa Keşe sälämätlegenä qurqınıs menän yanausı äyber hatqan ösön statyahı buyınsa enäyät eşe quźğatılğan. Bına şulay yämäğät, balalarığıźğa häm eyändäregeźgä büläk alğanda haranlaşmaśqa, qimmätle, ämmä sifatlı uyınsıq alırğa käräkter.
B Fatqullin UFA


text: Fälestin autonomiähı başlığı Yäsir Arafattıñ yaqın käñäşseläreneñ berehe Yäbril Radjub İzrail menän soloq kileşeüen tergezergä täkdim itkän. İzraildıñ islam huğışsıların yuq iteüze tuqtatıuı-bığa şart itep quyılğan. Fälestin yetäkselege, Radjub hüzzärenä qarağanda, Xamas häm İslam djixatı radikäl törkömsälärzeñ uttı tuqtatıu xaqında kileşeüze ütäyäsägenä, ägär unı İzrail bozmaha, ğarantiä birergä äzer. İzraildan älegä rasmi yawap yuq. Ämmä İzrail wäkildäre fekerensä, fälestindar täkdime Yäsir Arafattı qıuzırtmas ösön sirattağı xäyläle azım ğına. Ütkän aznala İzrail xökümäte Fälestin başlığın deportatsiälaw turahında qarar qabul itkäyne.


text:
Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege uramda torıp qaldı. Tatar oyışmaların Ufa üzägendä biläp torğan eş urınnarınnan quıp çığardılar. Mäğlüm buluınça, uzğan yılnıñ cäyendä Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlegenä kergän unbiş oyışma wäkilläre Ufa üzägendäge Syurupa uramındağı ber binada arendağa eş bülmäläre alıp, anda bik yaxşı remont yasap, irkenläp eşli başlağan ide. Ämma küp tä ütmäde, tatar oyışmaların, törle säbäplär tabıp, bu bilägän urınnarınnan çığarırğa teläw omtılışları başlandı. İnde menä bu atnada Ufadağı nindider şäxsi ber saq xezmäte wäkilläre kilep, Tatar cämägätçelek oyışmaları üz eşçänlegen alıp barğan bülmälärne bikläp quydı häm işeklärenä piçät suqtı. Äle anda üzlären şäxsi saq xezmäte xezmätkärläre dip atawçı äzmäwerdäy yegetlär köne-töne saqta tora häm anda berkemne dä kertmi.
Älege ğämälne Başqortstan tatar oyışmaları wäkilläre üzlärenä qarşı yünältelgän säyäsi ezärlekläwneñ ber çağılışı dip isäpli. Mäğlüm buluınça, soñğı ay yarımda Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege Başqortstanda urınnardağı üzidärä başlıqların elekkeçä täğayınläp quyuğa qarşı çığıp, alarnı barı tik saylap quyunı ğına ğämälgä kertüçe referendum ütkärü öçen imzalar cıyuda qatnaşqan ide. Menä şuşı eşçänlek respubliknıñ räsmi xaqimiätlärenä oşap betmäde, küräseñ, dip belderä Başqortstan tatar xäräkäte liderları. Äle kilep tuğan kierenke xälgä Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullinnıñ fikeren tıñlıyq.
(Ayrat)
Sez Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullinnı tıñladığız. Ayrat äfände fikerençä, tatar oyışmalarınıñ eş urının bikläp quyu ul tatarğa qarşı yünälderelgän aqsiä tügel. «Bezneñ ofista referendumğa äzerlek ştabı da urnaşqan, – di Ayrat Ğiniätullin. Şulay bulğaç, bu ğämäl respublikta ältetrnativ referendumğa äzerlängän küp sanlı başqa oyışmalarnıñ da eşenä ayaq çalu bulıp tora». Respublik proqurorı wazıyfaların başqaruçı Mixäil Zelepuqin belän oçraşu äle kilep tuğan qarşılıqnı beterüdä näticä birerme-yuqmı, ul xaqta aldağı könnärdä bilgele bulır, möğayın. İñ ğäcäbe şul – räsmi xaqimiätlär tatar cämägätçelek oyışmaları utırğan bülmälärne bernindi añlatmalarsız häm aldan kisätülärsez, kötmägändä bikläp quyğan. Tatar milli xäräkäte liderları belderüençä, demoqratik cämğiättä mondıy eşne hiçyüğı berniçä kön aldan xäbär itep, keşeçä dä başqarıp bulır ide. Ä älegä Başqortstan tatar oyışmaları wäkilläre üzläreneñ köndälek eş-mäşäkätläre belän şöğellänü öçen xezmät urınınnan qolaq qaqtı. Ämma alar älege añlaşılmawçanlıqnıñ tiz arada xäl itelüenä ışanıç bağlıy.


text:
“Rusiä häm ğäräplär” filmı Tatarstanda töşerelä
Xäzerge köndä “Russia Today” (“Rusiä bügen”) digän däwlät sputnik telekanalı barlıq çit illärgä Rusiä turında ingliz telendä mäğlümat birä. Marttan isä şundıy uq televizion kanal ğäräp telendä dä eşli başlarğa tieş. Anda isä Rusiä fil''mnarı, yañalıqlar, küñel açu programmaları täwlek buyı ğäräp telendä kürsäteläçäk. Telekanal citäkçelege Mäskäwdäge Könçığışnı öyränü institutınıñ ğaräp tikşerenülär üzäge citäkçese Vitaliy Naumkinğa “Rusiä häm ğäräplär” digän dokumental film töşerergä täqdim itkän. Tarix fännäre doktorı Vitaliy Naumkin bu uñaydan inde Dağstanda bulğan, ä dekaberdä ul Tatarstanğa kilde. Ayırım alğanda film töşerü törkeme Qazan, Bolğar, Bilär, Alabuğa häm tağın qayber şähärlärdä buldı, küp kenä tarixçılar, säyäsätçelär belän söyläşte, äñgämälär aldı. Älege fil''mnıñ avtorı, alıp baruçısı, senariystı Vitaliy Naumkin:
Berençe film Bolğar, ikençese Altın Urda turında bulaçaq. Härqaysı yartı säğättän torğan filmarda möselman-ğaräp dönyası belän bäyläneşlär, mädäniät kürsäteläçäk. Bez bernindi bäxäslärgä, säyäsätkä kermibez, ğayeplelärne ezlämibez Ä barı bu yaqlarğa İslamnıñ niçek ütep kergänenä iğtibar biräçäkbez. Anı muzeylar, arxeologiä, häykällär, sänğät aşa kürsätäçäkbez. Şulay uq 921-922 yıllarda bu yaqlarğa İbn Fadlannıñ kilüen taswirlayaçakbız, çönki ğäräp illärendä ğomumän İbn Fadlannıñ kem ikänen dä belmilär. Anı mäktäplärdä dä öyränmilär.
Vitaliy Naumkin belderüençä, bu fil''m bik küp seriälärdän toraçaq. Häm anda Tatarstannan tış küp kenä Rusiä töbäkläreneñ dä möselman-ğaräp dönyası belän bulğan bäyläneşe kürsäteläçäk. Ayırım alğanda Mäskäw, Tübän Novgorodtağı möselman dönyası bireläçäk. Şulay uq rus säyäxätçeläreneñ ğäräp illärenä buluı, kiresençä ğäräp säyäxätçeläreneñ Rusiägä kilüläre taswirlanaçaq. Boları Pskov, Suzdal'' şähärlärendä töşereläçäk. Vitaliy Naumkin bolarnı barısın da ğäräp telendä alıp baraçaq. Ul fil''m berençe çiratta qızıqlı, mawıqtırğıç bulırğa tieş di ul. Vitaliy Naumkin:
Rafael'' Xäkimovtan äñgämä aldıq häm ul Bolğar simvolın niçek küzallawın söyläde. Qırda ap-aq qar häm anıñ östendä keçe manara, iske mäçet tora. Çınnan da bik qızıqlı, çönki bu İslam dönyasınıñ iñ tönyağına qarıy.
Ğäräp tikşerenülär üzäge citäkçese Vitaliy Naumkin alarnıñ fil''m töşerü törkeme Tatarstanğa äle qabat kiläçäklären äytte. Ul çaqta alar Rusiä möselman mäğrifätçeläre, ayırım alğanda Rizaetdin Fäxretdin, Şihabetdin Märcäni turında töşeräçäklär.
Landış Xarrasova


text:
Qazanlılar Bişbalta isemen nik yaratmadı?
Qazannıñ küpsanlı uramnarınıñ iseme, alar arasında tatar tarixına, mädäniätenä qağılışlı şäxeslärgä bağışlanğanı az buluı milli cämäğätçelekne borçıp tora. Äledän-äle şuşı mäs’älä tiräsendä bäxäslär dä qubıp tora. Menä küptän tügel genä Qazannıñ Kirov rayonında urnaşqan ber uram da şundıy şaw-şu tudırdı.
Tatarstan başqalasında 1200dän artıq uram bar. Şularnıñ nibarı 200 tiräse genä tatarğa bäyläneşe bulğan atamalarğa iä. Döres, Qazannıñ meñyıllığı aldınnan şähärneñ berniçä uramına tatar iseme birelde. Bu xaqta bik zurlap, şawlap söylädelär. Xäyer, küplärneñ älege uramnarnıñ nindi häm qayda urnaşqanın belgäç, şatlıqları beraz basıldı. Nik disäñ, nigezdä bu Qazannıñ çitlärendä urnaşqan yäisä üzäktäge 3-4 yortlı, keşegä ällä ni kürenmi torğan uramnar bulıp çıqtı. Şulay bulsa da, başqalada berniçä tatar isemle uramnar kübäyde.
Qazanda tağın ber bik matur, tarixi, mäğnäle tatar iseme kübäyergä tieş ide. Şähärneñ Kirov rayonında urnaşqan revolyutsionerka Klara Setkin isemendäge uramnı Bişbalta uramına äyländerdelär. Läkin moña anda yäşäwçelär qarşı çıqqan ikän. Alar uramnarınıñ isemnären Bişbaltağa üzgärtüne önäp betermägännär häm Klara Setkin isemen kire qaytarunı taläp itep qarşılıq piketına da çıqtılar.
Xalıq fikeren istä totıp, Kirov rayonı xakimiäte citäkçelege, Bişbalta uramına kire Klara Setkin isemen qaytara. Xäyer, bu uramnıñ Bişbalta isemen beterügä qarşı çığuçılar da yuq tügel. Mäsälän, Zvezda Povolj’ya gäciteneñ soñğı sanında şularnıñ berse – Ğäziev digän qazanlınıñ xatı urın alğan. Anda üzen Klara Setkin uramında elek yäşägän qazanlı dip tanıştırğan Ğäziev, monda 3 meñ tiräse keşe yäşi, 3 şirkät bar, alarnıñ küpmese qarşı çıqqan ikän Bişbaltağa qarşı digän soraw birä. Älege uramda yäşäwçelärneñ küpçelege bulsa da, nigä äle alar ğına şähär uramınıñ yazmışın xäl itärgä tieş, dip yaza ul. Üzeneñ xatında ul Bişbalta bistäseneñ tarixı belän tanıştıra, älege isemdä bernindi dä naçar mäğnä yuq, ul barı tik bu cirlärdä balta ostaları yäşäp, eşläwe xaqında ğına söyläwen añlata.
Gäcittä şulay uq iske tatar bistäsendä 22 uram barlığı häm şular arasında ber genä tatar isemlese dä yuqlığı xaqında yaza. Xäyer, xäzer inde ber tatar isemle uram bulğan ikän. Avgustta qazan xakimiäte şuşında urnaşqan Proxodnoy uramına tatar milli cämäğätçelege wäkile, bolğarçılıq xäräkäte ideologı Särdär Wäisov isemen birgännär ikän. Läkin bu uram da keçkenä, taşlanğan, qaralmağan ber tıqrıq qına bulıp çıqtı.
Milli cämäğätçelek Qazanda tatar isemnärenä şundıy mönäsäbätkä qarşı çıqtı. Tatar ictimaği üzäge küptän tügel genä şuşı mönäsäbätkä qarşı çığarğa kiräk digän möräcäğät belän çıqtı. Üzäkneñ räise Tälğät Bariev.
Bez milli canlı Qazan xalqın rus isemle uramnarda urnaşqan, rus isemle säwdä üzäklärendä äyberlär satıp almasqa, alarğa boykot iğlan itärgä çaqırabız Tälğät Bariev Qazanda tatar isemnäre kübäysen öçen närsä eşlärgä kiräklege xaqında söyläde. Xäyer, Tatar ictimaği üzägeneñ möräcäğäteneñ näticäläre xaqında äle ällä ni işetelmäde. Rus isemle säwdä üzäkläreneñ towar äyläneşe kimüe xaqında mäğlümätlär dä yuq.
Gölnaz İlgizär


text:
... gala-konsert qısalarında laureat cır avtorı Zölfät Xäkim belän äñgämä
... gala-konsert qısalarında laureat cır avtorı Zölfät Xäkim belän äñgämä
Zölfät Xäkim ixlas küñelennän üzeneñ «Sine yuğaltqan könne» cırınıñ ul qadär ük populyarlaşuın häm şundıy populyar bäygedä laureat bulaçağın kötmägän idem, di. Ul bu cırnıñ «Çaptı atım Qazanğa» digän p'yessasına yazuı turında äytä. Läkin bu cırğa ul oranjirovka yasap, estrada cırı bularaq, başqara häm anı «Sentäber almaları» digän al'bomına berençe cır itep kertä.
«Tatar cırı-2001» festivaleneñ laureat cırları arasında Fänis Yärullin süzläre Osqar Usmanov köenä yazılğan «Yoldızlar yañğırı», Razil Wäliev süzlärenä Almaz Xamzin köenä «Öç ğaşıyq», Fänis Yärullin süzlärenä Färit Xatıypov köyenä «Barmağımda yözegem» cırları da bar. 16 laureat cır kergän CD tälinkäse inde äzer. Tatar-İnform agentlığı gala-konsertnı qarağannan soñ Prezident Mintmier Şäymiev bu tamaşanı Qazannan häm Tatarstannan çittäge millättäşlärebez dä kürergä tieş, dip Tatarstan Däwlät teleradiokompaniäse räise İlşat Äminovqa häm «Bars media» general' direktorı Marat Gäräewkä «Tatar cırı-2001» gala-konsertınıñ video-kassetaların eşläp citkerergä, digän telägen belderde, dip xäbär itte.
Şulay itep, şöker, tatarlar cırların, cırçıların yarata, xörmät itä. Çönki gala-konsertta äytelgänçä, cır barında millät bar, millät barında cır bar.
Yunıs Ätnäle


text:
Yekaterinburgta Şärif Kamalğa 120 yıl tuluğa bağışlanğan ädäbi-muzıkal kiçä uzdı
Kiçäne “Milli Media-Xoding” yärdäme belän Mäcit Ğafuri isemendäge tatar-başqort mädäni üzäge citäkçese Söfxät ağa Nadıyrov oyıştırdı. Yekaterinburg şähäre tatarları belän oçraşuğa Qazannan Şärif Qamal muzey direktorı Rämis Äymät häm yazuçı Mösäğit Xäbibullin da kildelär. Rämis Äymät xalıq aldında kürenekle ädibebez Şärif Qamal turında bik qızıqlı häm eçmälekle çığış yasadı. Anıñ süzlären yazuçınıñ biografiäse turındağı beleşmä belän Yekaterinburgtan Nailä apa Moksunova tağın da tulılandırdı. Annan soñ cıyılğan xalıq bik birelep Mösäğit ağa Xäbibullinnıñ tatar xalqınıñ tarixı turında bulğan bik mawıqtırğıç häm qızıqlı çığışın tıñladı. Şunda uq konservatoriä studentları Dilizä Nadıyrova häm Artem Semenovskix başqaruında qıllı muzıka qorallarında häm bayanda tatar milli moñnarı yañğıradı. Axırdan üzara aralaşu kitte. Fiker alışular waqıtında süz Sverdlov ölkäse tatarlarınıñ milli tormışı, telne saqlaw, tatar tele uqıta torğan klasslar buldıru häm tatar milli massaküläm mäğlümat çaraların torğızu turında bardı.
Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text: Tähran -- Ğiraq prezidentı Calal Talabani İranğa 3 könlek säfären tämamlap, Ğiraq bu kürşese belän yaxşı mönäsäbätlärgä äzer dip belderde. Talabani süzlärençä, İran räsmiläre, qayçandır doşman bulğan Ğiraqqa çiksez xezmättäşlek häm yärdäm wäğdä itkän. Säfär barışında berniçä kileşü tözelgän, şul isäptän, 1 milliard dollar külämendä kredit, 10 million dollar külämendä yärdäm, neft häm gaz ölkäsendä xezmättäşlek häm İrannıñ Xäräm-şähäre belän Ğiraqnıñ Basra qalası arasında timer yul tözü turında. İrannıñ räsmi İRNA agentlığı xäbär itüençä, Talabani, Saddam Xösäyen İranğa qarşı qılğan cinäyätläre öçen dä xökem iteläçäk dip wäğdä itkän.


text:
Bıltır oqtyabrźä yuğalğan 3 qıźźıñ da häläk bulıuı bildäle buldı. Ularźıñ ülemendä aldan farazlağansa qıźźarğa höjüm iteüse 1 manyaq ğäyeple tügel. Äprel baştarında Reginä ªxmätyänowanı ültereüse ber keşe qulğa alınğaynı. Tik qıźźıñ käüźähyı haman da tabılmay. Unıñ mäyeten xatta Öfö ergähyındäge küldän dä eźlänelär, ämmä haman taba almayźar. ªliä Usmanowa atlı qıźźıñ käüźähyın urmanda käbän astınan tapqandar. Unı Stärletamaq yulında ülterep käbän astına tığıp kitkändär. Kriminäl milisia äyteüyınsä, ber şikle keşe bar, tik älegä unıñ ğäyebe isbatlanmağan. Yuğalğan 3-sö qıź Gölnaz Allağolowanıñ käüźähyı tıuğan awılınan 20 saqrım sittä urmanda tabılğan. Ul üź-üźyınä qul halğanğa oqşay. Kesähyınän tabılğan qağıźźa üźyeneñ ülemendä ber kemde lä ğäyeplämäüźären horay. Bıl 3 qıź bıltır oqtyabrźä ber sama waqıttarźa yuğalğaynı. Ular 3-hö lä talibä, tärtiple tormoş alıp barğandar.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Beslan: ike yıldan soñ qayğı äle dä tirän, faciğä kiçergän şähär aqrınlap añına kilä
2004 yılnıñ 1 Sintäberendä Tönyaq Osetiäneñ Beslan şähärendä 1100-läp bala, ata-ana, uqıtuçılar mäktäptä totıq itep alındı. Faciğä ike könnän soñ höcüm belän tämamlandı, näticädä 330dan artıq keşe häläk buldı, yartısınnan kübräge balalar. İke yıl elek qotıçqıç qayğı kiçergän Beslan şähäre bügen niçek yäşi?
Totıq alu faciğäse 3 Sintäberdä maxsus köçlärneñ höcüme belän tämamlandı. Bu mäşhär näticäsendä 332 keşeneñ ğömere özelde. İskä alu çaraları da 3 Sintäberdä tämamlana. Mäktäp balaları hawağa aq töstäge 332 şar cibäräçäk.
Qorbannarnıñ ğailäläre, isän qalğannarnıñ qayğı-xäsrätläre äle dä tirän. Alay da Beslan aqrınlap ğädäti tormışqa qayta, di äle genä Beslanda bulıp qaytqan Rusiäneñ Qızıl Xac oyışması citäkçese Räisä Lukutsova:
"Qan häm yäş belän suğarılğan cirdä yänä yılmayular kürü küñelle buldı, iñ möxime - bu faciğädän soñ tuğan sabıylar, dimäk tormış däwam itä" di Qızıl Xac citäkçese.
İsän qalğan totıqlarnıñ häm ğailälärneñ xälen küzätep barğan psixolog Aleksandr Vengerov ta, üzgäreşlär uñayğa di:
"Ber yıl elek belän çağıştırğanda üzgäreşlär zur, alar xäzer küpkä tınıçraq. Ata-analar da balalarına kübräk iğtibar birä başladı. Elek alar yuğaltqan balasın uylap, isännäre turında onıta ide" di psixolog Vengerov.
Svetlana Margieva Beslan mäktäbendä Elvira isemle berdän ber qızın yuğaltqan. Anıñ başqa qarar balası yuq. Berniçä aydan ul asrawğa 2 yäşlek malay alğan. Şunnan soñ ğına tormışım beraz cayğa salındı di ul.
Totıq aluçılarnıñ berse Nurpaşi Kulaev May ayında ğömerlekkä törmägä xökem itelde. Räsmilär anı berdän-ber isän qalğan ğisyançı dip sanıy. Ämmä Kulaevnıñ xökem itelüe dä, bu ğämäl öçen cawaplılıqnı üz östenä alğan Şamil Basaevnıñ üterelüe dä Svetlananıñ qayğısın äzgenä dä ciñeläytmägän.
"Yuq, yuq, yuq. Kulaevı xökem ittelär, läkin başqa ğäyeplelärne itmädelär bit. Ä Basaev üze belän bik küp närsä alıp kitte, anıñ äyter süze bar ide" di Beslan mäktäbendä qızın yuğaltqan Svetlana Margieva.
Kulaev östennän mäxkämä qorbannarnıñ tuğannarında awır xislär uyattı. Alarnıñ kübese monı xalıqnıñ iğtibarın çitkä boru, faciğäne tikşerüdän, awır sorawlardan qaçu dip bäyäläde. Kulaevka çığarılğan xökem Beslannı tınıçlandıra almadı. Xalıqnıñ açuı kübräk Kulaev yä Çeçen separatislarında tügel, ä Rusiä xökümätendä.
"Groznıy cimerelmägän bulsa, Budenovski da, Nord-Ost ta bulmas ide, bernindi terror bulmas ide. Groznıynı kem eşläde – Yeltsin. Yeltsin Kulaevtan da ğäyepsezräk meni? Min üzem çeçennarğa da, inğuşlarğa da açu totmıym, alardan terrorçı yasadılar" di Beslan mäktäbendä qızın yuğaltqaç asrawğa bala alğan Svetlana Margieva.
Svetlana ğına tügel, qayğı kiçergän başqa ata-analar da Beslan faciğäseneñ töp säbäbe dip Rusiäneñ Çeçnädäge xärbi kompaniäsen atıy.
Qorbannarğa yärdäm itüçe Beslan Awazı törkeme başlığı Ella Kesaeva: "Kulaev yazmışı – çeçen xalqnıñ faciğäse. Bez terrorçılarnı aqlamıybız. Läkin Çeçen suğışı bik küp terrorçılar tudırdı. Üz ileñdä ber xalıq belän suğış başlar aldınnan monı öyränergä kiräk. Suğış Kulaev kebeklärne tudıra" di Beslan Awazı törkeme citäkçese Ella Kesaeva.
Xökümät wäkilläre bıyıl da iskä alu çaralarında qatnaşmas axrı. Beslan Anaları törkeme alarnı kilmäskä ütende. "Sezneñ bezneñ balalarıbıznıñ qäbere yanında basıp toruığız ülgännärne dä isännärne dä räncetü bulaçaq", dielgän Beslan Anaları törkeme belderüendä.
Ali Ğilmi


text:
2005 yılda Rusiä häm Belarusnıñ berdäm aqçası pyблb bulaçaq
Audio
Putin süzlärençä, uzğan yılda ike il arasında säwdä küläme 10 milliard dollar täşkil itkän. 2005-neñ 1 ğinwarınnan Rusiä ruble ike ilneñ berdäm aqçası bulaçaq. Bu qarar Yuğarı Şuranıñ bügenge utırışında qabul itelde.
Rusiä-Belarus Berlege 1996-da Rusiäneñ ul çaqtağı prezidentı Boris Yeltsin häm Lukaşenka tarafınnan tözelgän ide. Uzğan yıl Putin ike respublikanı Rusiä konstitutsiäse nigezendä berläşterergä täqdim itte. Bu plan nigezendä Belarus Rusiäneñ ber töbäge bulıp qalırğa tieş. Lukaşenka bu täqdimgä qarşı çıqtı.
Kiçä Minskida Belarusnıñ Rusiä belän berläşüenä qarşı protest çaraları ütte.


text:
Qazaqlar belän tatarlarnı Lev Gumilev mirası berläşterä
Anıñ Yevraziäçelek idealarına bağışlanğan konferensiädä Tatarstan häm Qazaqstan prezidentları çığış yasağanda, şulay dip äyttelär. Mintimer Şäymiev häm Nursoltan Nazarbayev ta, Gumilev mirasına ber uq qaraş belderdelär. Ul, Altın Urda çorına, Yevropa häm Aziä xalıqlarına sovet ideologiäsennän azat bulğan qaraş beldergän qıyu ğalimnärneñ berse, dielde çığışlarda. Aldanraq çığış yasağan Tatarstan Prezidentı ber täqdim kertte. Rusiä häm Qazaqstan ğalimnäreneñ tırışlıqların ber yünäleşkä cibärep, Yevraziä xalıqları tarixın obyektiv itep yazar waqıt citte, dide ul. Mintimer Şäymievtan soñ Qazaqstan Prezidentı Nursoltan Nazarbaev süz aldı. Ul başta ike respublikanıñ fänni cämäğätçelegen qazaqça sälämläde, annarı urısçağa küçte. Ul, üz çığışında, global’läşü çorında bezgä yevraziäçelekkä yañadan äylänep qaytırğa turı kilä, dip belderde. Törki xalıqlarnıñ, däwlätlärneñ berdämläşep eşläwe genä, däwlätçelekne, dinne, telne global’läşü waqıtında saqlap qala alaçaq, dide Nursoltan Nazarbaev. Çığışnıñ axırında ul tatarçağa küçte, häm Qazaqstan xalqınnan säläm citkerde. Fänni konferensiäneñ seksiälärendä Tatarstan häm Qazaqstan ğalimnäre Yevraziäçelek konsepsiälären tikşerde. Mäsälän, Gumilev isemendäge universitet professorı Xangeldı Abacanov Nazarbayevnıñ yevraziäçelek konsepsiäse xaqında çığış yasasa, etnologik monitoring üzäge başlığı Damir İsxakov, Yevropa Aziä xalıqlarnıñ berläşüe Tatarstannan niçek kürenä, digän temağa söyläde. Şulay uq, yevraziäçelekneñ mädäniät, tarix, ädäbiät belän bäyläneşläre dä tikşerelde. Yevraziä berdämlegendä tel mäs’äläse xaqındağı sorawıbızğa niçek bulır ikän, dip Qazaqstannıñ Milli kitapxanä citäkçese Auezov Murat äfände cawap birde. Murat äfände 19 ğasırda Yevropa häm Aziä xalıqlarınıñ urtaq törki teldä söyläşkänen iskä aldı, xäzer bu wazifanı urıs tele başqara, dide. Älege xalıqara konferensiäne oyıştıruçılar, ike däwlätneñ fänni cämäğätçelege qabul itkän qararlar häm äytelgän fikerlär, däwlät eşlekleläre, säyäsätçelär öçen faydalı bulır dip ömetlänä.Bikä Timerova.


text:
«Täwelsizdik – ulttıq örlewdiñ ulı küşi» - «Nezavïsïmostʹ – velïkaya sïla dvïjenïya vpered» aşıq mïkrofonı Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tilder küni merkesin merekelewdiñ onkündigi qarsañında AOK oqw zalında ötti.
Zalğa Arşalı kentiniñ mektepteriniñ joğarı sınıp oqwşıları jäne jedel qızmettiñ äskerï qızmetkerleri jïnaldı.
Balalar aşıq, şındıqpen suraqtarğa jawap berdi: Qazaqstan – bizdiñ Otanımız,bizdiñ Otanımız. Otan degenïne? Nege biz Otan dep atay`mız? «Qanday` adamdı patrïotdep atay`dı....….» «Men rïzamınï öz elime, öy`tkeni ol .....", " Meniñ Otanım - Qazaqstan" vïktorïna suraqtarına qızw qızığwşılıqpen jawap berdi.
Şpïneva Yu., Kladʹko M. – №2orta mektebi oqwşısı, Amankeldi B., Jolpat N.,AsanovaQ.- №3 orta mektebiniñ qwşıları öz sözderinde adam ömirindegi tildiñ mañızın jäne rölin atap ay`ttı. Bïbit T. Arşaıl mädenïet jäne tilderdi damıtw böliminiñ, tilderdi damıtw ortalığınñ muğalimi - öz sözinde qazaq tilin üy`renwdiñ mañızdılığı twralı ay`ttı. № 3 orta mektebiniñ muğalimi Tumaşova G.E.-Qazaqstan Respwblïkasınıñ Täwelsizdiginiñ 25 jıl işinde jetken jetistikteri twralı, Nesipbek S.- jedel qızmet böliminiñ 6636 ä/b QR Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnağan öz öleñin oqıdı.
Kitapxanaşı Älibekova R.Q. qatınswşılardı QR Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalğan kitap körmesimen tanıstırdı. M.Jumabaev atındağı oblıstıq ğılımï ämbebep kitapxananıñ elimzdiñ mery`etoy`ına oqw üşin, 25 kitappen usınısımen tanıstırdı. Pwrlïs S.Ï. tnıstırıp, barlıq sandıq qosa, QR "Qazaqstan – Ulı dala eli", 87-şi "qadamı" jüzege asırw ol erekşe maqtanış bolıp tabıladı jäne elewli üles qastı, ult Josparın 100 naqtı qadamı "ayasında" Bes ïnstïtwcïonaldıq reforma usındı.
Qosımşada aqparat, fotoswretter men bey`nematerïaldardı, olar köp böligi éksklyuzïvti jäne burın eş jerde jarïyalanıp otırmağan böligi bolıp tabıladı. Äzirlewşiler aldında qoy`ılğan joğarı planka boy`ınşa texnïkalıq jäne körkemdik sapasına qoy`ılatın ärbir materïal talaptarğa säy`kes keletin.
Ol Windows, Apple, Android barlıq türleri bazasındağı qurılğılardıñ jüy`elerine arnalğan. Sonday`-aq, qurılğan jäne web-nusqa türinde ïnternet-say`t türinde.
Otandıq, sonday`-aq şeteldik mamandar qatarınan jwrnalïster, fotograftar, vïdeooperatorov, dïzay`nerler, bağdarlamaşılar, barlığı 80 adam jäne 33-memlekettik jäne jeke uy`ımdar qurw önimnie jumıldırıldı.
Jalpı qïındıqta qosımşa, jalpı alğanda qosımşa quramında 68 tarawdan turadı, swretti galereyasımen (370 swretter); 24 bey`nerolïkter ( 3D, panoramalıq sʺyomka, ïnteraktïvti kartalar).


text:
QR Parlamenti Mäjilisi jäne QR Sırtqı ister mïnïstrliginiñ uy`ımdastırwımen Tuñğış Prezïdent küni, sonday`-aq, Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25 jıldıq merey`toy`ına oray` Astanada «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Täwelsizdigine 25 jıl: Nätïjeler. Jetistikter. Keleşek kökjïegi» attı xalıqaralıq konferencïya bastaldı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Konferencïya jumısına Qazaqstan, Resey`, Türkïya, Fïnlyandïyanıñ jäne basqa da birqatar eldiñ depwtattarı, müddeli mïnïstrlik ökilderi, otandıq jäne şeteldik ğalımdar men sarapşılar qatısadı.
Mañızdı jïında Parlament Mäjilisiniñ törağası N.Nığmatwlïn söz söy`ley`di dep kütilwde.
Konferencïya üş sessïyanı qamtïdı. Şarada Qazaqstandağı ékonomïkalıq jäne sayasï reformalardıñ negizgi nätïjelerin, memlekettiñ älemdik sayasattağı ornın, sonday`-aq, älewmettik jäne ékonomïkalıq salalardağı, işki jäne sırtqı sayasattağı el damwına äser ete alatın awqımdı mäselelerdi talqılaw közdelgen.
Konferencïya barısında Qawipsizdik jäne damw mäselelerin zerttew ïnstïtwtı (ISDP, Stokgolʹm) men Djons Xopkïns wnïversïtetiniñ Ortalıq Azïya jäne Kavkaz ïnstïtwtı (CACI, Vaşïngton) ağa sarapşılarınıñ «Qazaqstan 2041: Kelesi 25 jılğa arnalğan scenarïy`ler» (Kazakhstan 2041: Scenarios for the Next 25 Years) taqırıbında birlesken bayandama usınwı josparlanğan.


text:
Kosovo bäysezlegen iğlan itergä äzerlänä
17 fevral yäkşämbe könne Kosovo üzeneñ bäysezlegen iğlan iter dip kötelä. Simbä könne Yewropa Berlege moña üzeneñ soñğı fatixasın birde.
Şimbä könne Yewropa Berlege Kosovoğa tınıçlıq saqlaw missiäsen cibärü qararına soñğı raslawın birde. Äğza illärgä bu qararğa qarşı çığu öçen uzğan töngä qädär waqıt birelgän ide. 27 il arasında qarşı çığuçı bulmağan.
EULEX dip atalğan missiädä 1800-läp çit il keşese – politsiä, mäxkämä, prokuratura xezmätkärläre bulaçaq. Alar Kosovoğa kiläse atnada uq kilä başlar dip kötelä. Alarğa tağın meñgä yaqın cirle xezmätkär östäläçäk.
Bu missiä Kosovoda säyäsätkä qatışmağan idarä institutları tözü, korrupsiä, oyışqan cinäyätçelekkä qarşı köräş, suğış cinayätlärendä şiklänelüçelärne awlaw belän şöğellänäçäk.
Şimbä könne Kosovo premier-ministrı Haşim Taçi, Priştinada çığış yasap, 17 fevral Kosovo öçen tarixi kön bulaçaq, digän belderü yasadı.
Kosovo albanarında bäyräm käyefläre bulsa, serblar arasında kierenkelek arta. Şimbä könne Belgradta serb millätçeläre meñlägän keşe qatnaşında qarşılıq çarası ütkärde.
Serbiäneñ yaña saylanğan prezidentı Boris Tadiç comğa könne parlamentta ant itkändä Kosovonı Serbiädä qaldıru öçen köräşen däwam itergä wäğdä itte.
"Serbiä respublikasınıñ häm anıñ öleşe bulğan Kosovo häm Metoxiäne dä kertep, bötenlegen häm möstäqillegen saqlap qalu öçen bar köçemne birergä ant itäm. Şulay uq, keşe xoquqların, azçılıq xoquqların häm ireklekne saqlayaçaqmın" dide Serbiä prezidentı.
Räsmi Belgrad beryaqlı bäysezlek iğlan itkän Kosovoğa qarşı diplomatik häm iqtisadi çaralar kürü belän yanıy, ämmä köç qullanmayaçağın belderä.
Kosovo premier-ministrı Haşim Taçi, comğa könne Priştinada jurnalistlar belän oçraşuda, tağın ber tapqır, töbäktäge serb azçılığınıñ kimsetelüenä yul quyılmayaçaq, dip ışandırdı.
"Bäysez Kosovoda ber watandaş ta kimsetelmäyäçäk. Kosovo xökümäte dä, şäxsän üzem dä, watandaşlarnı saqlaw eşenä bar köçebezne biräçäkbez, azçılıq xoquqlarınıñ konstitusiä tarafınnan saqlanuın täemin itäçäkbez" dide Kosovo premierı.
Yewropa Berlege häm Quşma Ştatlar Kosovonıñ bäysezlegen xuplıy. Serbiä häm Rusiä kisken qarşı çığa.
Yewropa Berlegeneñ Kosovo missiäsenä töp öleşne Germaniä, İtaliä häm Britaniä kertäçäk. Berük waqıtta anda Yewropa Berlegenä kermägän illärdän – Xorvatiä, Norvegiä, Şveytsariä, Törkiä häm Quşma Ştatlardan dä wäkillär bulaçaq.


text: Aşğabad. Törekmänstan prezidentı Saparmorad Niyazov däwlät qulındağı "Törekmänneft" berläşmäse başlığı Saparmämät Wälievne çit il şirkätennän rişwät aluda ğäyepläp anı urınınnan aldı. "Neytral'niy Turkmenistan" basması yazuına qarağanda, Niyazov ul ay sayın iseme äytelmägän ber çit il şirkätennän meñ yarım dollar alıp barğan dip beldergän. Gazeta şulay uq, Wäliev eşendä citdi citeşsezleklär buluda häm üz urının yawız maqsatlarda qullanuda ğäyeplänä dip yaza. Eşennän alınğan türä "Törekmänneft" başına 1997-nçe yılda quyılğan ide.


text:
Ni öçen Rusiä keşe xoquqları oyışmaları Çeçnägä küzätüçelären cibärmäde?
Rusiäneñ aldınğı Keşe Xoquqları oyışmaları Yäkşämbedä Çeçnädä ütkärelgän saylaularnı küzätü öçen väkillären cibärmägän idelär. Bu törkemnär monı anda küzätüçelär cibärü baştan uq ğadel bulmayaçağı bilgele bulğan saylaularğa qanuni tös birü bulır ide digän argument belän añlattılar.
Audio
Qätği näticälär Çärşämbedä iğlan iteläçäk . Läkin Berdäm Rusiäneñ 60-tan küberäk protsent alğan buluı inde mäğlum. Kreml tarafınnan yaqlanğan prezident Alu Alxanov üzeneñ belderüendä totnaqlıq kürsätte. Ul saylaular demokratik standartlarğa tulısınça turı kilmäsä dä, iñ möhime bez demokratiägä barabız dip belderde. Läkin, Rusiäneñ keşe xoquqların yaqlau oyışmaları monıñ belän kileşmilär. Şul söböple alar üz küzätüçelären dä anda cibärmädelär. Çeçnädä keşe xoquqların yaqınnan küzätep barğan andıy oyışmalarnıñ berse Memorial. Anıñ İnguşetiädäge aktivı Şaxman Aqbulatov radiobıznıñ Rus redaksiäsenä , Çeçnä ğadel saylaularğa äle äzer tügel dip belderde.
"Çeçnädäge şartlar ğadel saylaular ütkärügä yul quymıy. Suğış häm xärbi aktivlıqlar barğanda, keşelär urlanğanda , qynaular , cäberläv , üterülär bulğanda, qurqu häm köç qullanu xökem sörgändä, irekle häm ğadel saylaular ütkärep bulmıy."
Meñärlägän keşe häm köräşçelär häm Ramzan Qadırov köçläre tarafınnan här yıl sayın urlana, cäberlänä häm üterelä. Kreml tarafınnan yaqlanğan üterelgän elekke prezident Axmed Qadırovnıñ ulı bulğan Ramzannıñ kiläse yılda prezident bulaçağına şik yuq. Keşe xoquqları oyışmaların menä bu bik borçıy. Keşe Xoquqları öçen Böten Rusiä Xäräkäteneñ başqarma direktorı Lev Ponomarev bolay dide.
"Çeçnädä Qadırovnıñ diktaturası xökem sörä. Rusiä belän berlekne yaqlauçılar da başta Qadırovnı yaqlarğa yäisä politik säxnädän kitärgä tieşlär. Min monda çın politik köndäşlär turında söylämim, alarnıñ prinsipta üz fikerlären belderü mömkinlege bütenläy yuq. Bezneñ fikerebezçä, separatizmnı da yaqlauçı köçlärgä ilneñ politik tormışında qatnaşu mömkinlegen birgändä genä suğışnı tuqtatıp bula. Şunnan soñ ğına alar qullarına qoral almayaçaqlar."
Saylaularnı küzätüne kire qaqqan tağı da ber oyışma Mäskäv Helsinki Törkemeneñ başlığı Lüdmila Alekseeva Çeçnädäge saylaularğa şik belän qarau Rusiädäge cämağätçelek fikeren çağıldıra dip belderde.
"İlebezdä saylaularnıñ bulmauı bezgä inde bilgele. Bu sovet çorındağı kebek nindider dekaratsiä. Saylaular belän ällä ni qızqısınmağan Rusiä vatandaşları monı inde küptännän añladılar häm bu tik ziyalılarğa ğına qaramıy. Telägän keşedän sorağız cavap şundıy bulır. Ber närsä dä bezdän bäyle tügel. Saylaular ul fiksiä genä."
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması da saylaularğa küzätçelären cibärmäde. Çänki berençedän, monıñ öçen oyışmağa çaqıru cibärergä kiräk häm ikençedän, oyışma cirle saylaularnı küzätmi. Şulay itep saylaular küzätäcesez ütte diärlek. Ä inde Yevropa Şurası Parlamentar Assamblye väkilçelegeneñ başlığı Andreas Gross saylaularnı küzätte häm şundıy näticägä kilde. xalıq qurqu eçendä. Ä inde qurıqqanda parlamentnı saylau bik qıyın. Çeçennär monı bik yaxşı belälär.
Färit İdelle, Praga.


text: Polşa Prezidentı Lech Kaczynski irtägä Rusiäneñ Katyn Urmanına säfär qılaçaq. Älegä urmanda, 2çe dönya suğışı waqıtında, Polşa xärbiläre Sovet Berlege tarafınnañ üterelä. Bu Kaczynskineñ ike yıl alda prezidentlıq wazifäsenä kilgännäñ birle, Rusiägä berençe säfäre bulaçaq. Bu ziyärät Sovetlärneñ Polşanı basıp aluınıñ 68nçe yılı uñıyınnañ bulaçaq. Prezident süzçese, Kaczynskinyneñ Rusiä Prezidentı wäkile tarafınnañ qarşı alınaçağın belderä. Läkin säfärneñ töp maqsatı küpkä yuq itelgän polaklarnı iskä alu belängenä çiklängän bulaçaq.


text:
İdegäy
İdegäy — (1352-1419) — Altın Urda bäkläribäge, tömän 1400-1419 yılda, Noğay Urdası xäkim näselenä nigez saluçı. Anıñ turı wärisları Yusupovlar häm Urusovlar kenäzläre.
ЭчTәлek
- 1 Altın Urda zäğiflänüe
- 2 İdegäy tışqı qiäfäte
- 3 İdegäy häm Tuqtamış: duslıqtan doşmanlıqqa
- 4 Altın Urdanıñ däräcäsen kütärü omtıluı
- 5 "İdegäy qoyaşı sünüe"
- 6 İdegäy: uñışlar da yalğışlar
- 7 Monı da qarağız
- 8 Tışqı sıltamalar
Altın Urda zäğiflänüe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Aqsaq Timerneñ yawlap aluınnan, cimerüennän soñ Altın Urdağa ğäcäyep zur zıyan kilä. Tik bu däwlät üzeneñ zur häm zamanında qödrätle buluı arqasında ğına saqlanıp qala ala. Cimerügä duçar itelmägän bixisap şähärlär arasında äwwälge üzäge Saray-Batu da bulıp, qayçandır şöhrätle sanalğan, riwäyätlärgä kergän qala yañadan üzäkkä äylänä. Altın Urdanı elekkegeçä ük danlı-şöhrätle wä qödrätle itärgä tırışu kürenekle säyäsät häm däwlät eşleklese, ataqlı ğäskär başlığı, ğäcäyep däräcädä talantlı, ämma qarşılıqlı şäxes İdegäy isemenä bäylänä.
İdegäy tışqı qiäfäte[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Anıñ ğadi genä şäxes bulmağanın zamandaşı İbne Ğäräbşah tışqı qiäfätennän ük kürä: «Ul qaratut yözle, urta buylı, tığız häm taza tänle, batır wä dähşätle, zur aqılğa iä, yumart, mölayım, tapqır häm ziräk keşe ide»,—dip yaza.
İdegäy häm Tuqtamış: duslıqtan doşmanlıqqa[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1352 yılnı tuğan İdegäy 70 nçe yıllar azağında Tuqtamış xan belän ber däwerdä küzgä kürenä başlıy. Alar xätta dus bulalar, ber ük yazmış kiçerälär: ikese dä Orıs xan näselennän qaçıp, Aqsaq Timergä barıp sıyınalar. Ämma tora-bara alarnıñ araları bozıla häm äkrenläp qan doşmannarğa äwerelälär. Xan häm anıñ ulları belän İdegäy 16 tapqır suğışa, 1419 yılğı bäreleştä isä İdegäy üze dä, anıñ doşmanı—Tuqtamışnıñ ulı Qadıyrbirde dä häläk bulalar. İdegäy aq manğıt toqımınnan bulıp, ul qäbilä soñraq nuğay tatarlarınıñ üzägen täşkil itä. Anıñ atası Baltaça bezgä mäğlüm Timermälik xan sarayında bäklär bäge bula. Tuqtamış, ciñügä ireşkäç häm älege xannı cäzalap ütergäç, Baltaçanı üz yağına çığarmaqçı bulıp qarıy, ä inde rizalığın ala almağaç, başın çaptıra.
Tacsız xäkim[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şunnan soñ İdegäy hiç tä yaña xan belän tatulaşa almıy, can doşmanına äylänä. Üzendä ziräklek häm tapqırlıq, täwäkkällek häm qıyulıq barın toyıp, İdegäy üzeneñ kiläçägen säyäsättä kürä, il belän idärä itärgä talpına. Ämma Juçi näselennän çıqmağaç, aña täxet ğömerdä dä eläkmäyäçäk. Dimäk, berär tıñlawçanrağın xan itep quyudan da, kirebetkän Tuqtamışnı täxettän bärep töşerüdän dä yaxşısı bulmayaçaq. Timermälik xannıñ ulı Timer Qotlığ belän bergä İdegäy, Kük Urda bige bularaq, 1391 yılğı suğışta Aqsaq Timer ğäskärenä yul kürsätüçe sıyfatında Däşti Qıpçaq dalalarına qayta. Qondırça yanındağı suğıştan soñ ul İdel buyında torıp qala. Tuqtamışnı töşerep, niçek tä xan itep Timer Qotlığnı utırtırğa digän telägen tormışqa aşırırğa omtıla. Ämma Timer Qotlığnı Altın Urdanıñ xanı itep täxetkä mengerergä fäqät 1395 yılğı suğışta Tuqtamış xan ciñelgännän soñ ğına, äle anda da tora-bara ğına mömkin bula. Tuqtamış, tönyaqta ğäskär tuplap, şul uq yılnı Qırımğa yaw çaba: Altın Urda qatı suğışta ciñelgäç, könbatıştağı ulus ayırılıp çıqqan bula, Tuqtamış niçek tä şunı kire qaytarırğa tırışa. Qırım belän suğış öç yılğa suzıla. Baştaraq anıñ eşläre iple genä bara, läkin hiç uylamağanda Timer Qotlığ höcüm itä dä anı tar-mar kiterä. Tuqtamış tağın qaçarğa mäcbür bula, tik inde bu yulı yıraqqaraq—Litvanıñ olı kenäze Witawtasqa (Vitovt) barıp sıyına. Timer Qotlığ ciñelgän xannı birülären taläp itä. Witawtas anıñ taläben ütämäw genä tügel, Tuqtamış ğäskärenä üzeneken dä quşıp, Altın Urda östenä yabırıla. Anıñ säyäsäte bik añlaşıla: Tuqtamışnı yañadan täxetkä utırta alğan oçraqta Altın Urda Litva yoğıntısına elägergä tieş bula.
Bursıqlı yılğası suğışı (1399)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Doşmannar Dneprnıñ sulyaq tarmağı bulğan Bursıqlı (Vorskla) yılğası buyında oçraşalar (1399). Gärçä Witawtasnıñ ğäskäre işleräk bulsa da, ul ciñelä. Doşman aldında yuğalıp qalğan Timer Qotlığqa yärdämgä İdegäy kilep citä. Çığanaqlarda äytelgängä qarağanda, ul zamannarda İdegäy qulında 200 meñlek ğäskär bula. Şulay itep, Tuqtamış tarix mäydanınnan töşep qala; annan soñğı yazmışın inde beläbez. Bursıqlı tiräsendäge suğışta İdegäy üzen iskitkeç däräcädä osta ğäskär başlığı itep tanıta, zur ciñügä ireşä häm yäş xannıñ ğömeren saqlap qala.
Täxettän çittä idäräçe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şunnan soñ inde İdegäy Juçi ulusı belän täxettän çittä torıp qına idärä itä. Timer Qotlığnıñ 1398 yılnı birgän yarlığı da şunı raslıy: anda İdegäyneñ cämğiättä totqan urını xannıñ üzennän soñ ikençe ikänlege bik açıq kürenä. Täxettä xan bulıp Timer Qotlığ (1397—1399), anıñ enekäşe Şadıbäk (1400—1408) häm ulı Pulad (Bulatsoltan, 1408—1411) utırğan çağında da xannar anıñ süzennän çıqmıylar.
Altın Urdanıñ däräcäsen kütärü omtıluı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
15 yıl buyına Altın Urda belän idärä itü däwerendä İdegäy säyäsättä üzeneñ ziräklegen, suğışlarda qıyulığın kürsätep ölgerä. 1405 yılnı Aqsaq Timer ülgännän soñ warislar bulıp qalğan timerilär üz illäre eçendäge mäşäqätlärgä kümelälär, alarğa inde tatar cirläreneñ xacäte qalmıy. Şunnan inde Cuçi ulusınıñ üz eçendäge nizağlaşu näticäsendä häm Urta Aziä ilbasarı belän suğışlarda köçsezlängän Altın Urdanıñ däräcäsen beraz kütärü mömkinlege açıla. Bu eşne küpmeder däräcädä İdegäygä başqarırğa turı kilä.
Mäskäw çolğawı (1409)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1409 yılnı İdegäy Mäskäwgä yaw çaba. Rus tarixında bu xäl, ğädättägeçä, küpertelep kürsätelä. Çınbarlıqta isä İdegäyneñ «qanlı» yawı menä nidän ğibarät: ul Mäskäwñe çolğap ala, ämma näq şul çaqnı Sarayda yañadan nizağ qupqanın, xan täxeten däğwalawçı tabıluın kilep xäbär itälär. İdegäy mäskäwlelärdän 3000 sum yolım ğına ala da Sarayğa qaytıp kitä. Rus yılyazmalarında bu xällär taswirlansa da, ğäräp-farsı çığanaqlarında älege yaw xaqında bötenläy ber süz dä äytelmi. Dimäk, mäs'älägä açıqlıq kertäse bar äle.
İdegäy tışqı säyäsäte[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mäskäw belän bulğan üzara mönäsäbätlärdä İdegäyneñ üz isäbe: ul ruslar belän litvalılarnıñ bergä berläşep Altın Urdağa qarşı çığularına niçek tä yul quymasqa tırışa häm şuña ireşä dä. Monda isä İdegäyneñ xäylägä bay diplomat buluı da açıqlana. Yılyazmalarda tikmägä genä: «Yedigey böten Urdada böyek kenäz, qödrätle, nıq häm bik tä batır keşe!»—dip yazmıylar, östäwenä äle anıñ «xäyläle häm mäkerle» ikänen dä terkäp quyalar. Xäyer, üz illäreneñ köç-qodräten arttıru maqsatında iñ mäşhür däwlät eşlekleläre säyäsi, xärbi häm diplomatik köräşneñ barlıq çaraların da qullanğannar.
Timerilär däwläte belän ike aradağı mönäsäbätlärne xäl itkändä dä İdegäy üzeneñ zur diplomat buluın kürsätä. 1409 yılnı Aqsaq Timer ülgännän soñ täxetkä anıñ ulı Şahrux utıra. Ul şunduq Sämärqand belän idärä itü eşlären üzeneñ ulı Oluğbäkkä tapşıra. (Oluğbäkne bez kübräk astronomiä ğalime, mäğrifätçe bularaq beläbez.) Urta Aziäneñ änä şul aldınğı fiker iäläre belän 1409 yılnı İdegäyneñ ilçeläre matur kileşülär tözilär. Kileşü buyınça, Xaräzem däwläte yañadan Altın Urdağa qaytarıla, östäwenä äle Aqsaq Timer cimerep taşlağan Ürgäneç azmı-küpme tözekländerelä.
"İdegäy qoyaşı sünüe"[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Altın Urda täxetenä 1411 yılnı Timer Qotlığnıñ ulı Timer menep utırğannan soñ ğına İdegäyneñ qoyaşı sünä başlıy. Timerne dä täxetkä gärçä İdegäy üze utırtqan buluğa qaramastan, yäş xan aña qarata mönäsäbäten bik tiz üzgärtä. Ul ülgännän soñ täxetne Tuqtamış ulları yawlap alalar. Bere artı bere Cäläletdin, Kärimbirde, Käpek, Cafarbirde xan bula häm İdegäygä qarşı ayawsız köräş alıp baralar. Xaräzem belän Qırımnı üz qulına töşerep, İdegäy beraz üzeneñ däräcäsen kütärä alsa da, bu xäl waqıtlıça ğına bulıp çığa—urta ğasırlarnıñ säyäsät kügendä iskitkeç nurlanıp balqığan älege yoldız sülpänlänä häm sünä.
Soñğı suğış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Äytep ütkänebezçä, İdegäy 1419 yılnı äle yañaraq Altın Urdanıñ xanı bulıp alğan Qadıyrbirde belän bäreleştä üterelä. Cayıq där'yası buyında, Sarayçıq qalası yanında qotoçqıç suğış bula. Gärçä Qadıyrbirde üze ülsä dä, anıñ iärçennäre 67 yäşlek İdegäyne qılıçlar belän turaqlap beterälär. Tatar xalqınıñ urta ğasırlarda yäşägän kürenekle häm dä qarşılıqlı däwlät eşleklese änä şulay häläk bula.
İdegäy: uñışlar da yalğışlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuqtamış xanğa açu saqlap, elek köçle-qödrätle däwlätneñ yazmışı qıl östendä çaqta da üzeneñ min-minlegen säyäsi ziräklektän yuğarı quyıp yalğışqanın İdegäy soñraq añlıy, mämläkätneñ elekkege qödräten yañadan qaytaru öçen iskitkeç tırışlıqlar quya, ämma inde soñ bula. Xäyer, eş monda ber genä keşedä tügelder, möğäyen: Altın Urdanıñ tarqalu faciğäsen—tarix tägärmäçen ber genä dahi şäxes tä üz köçe belän tuqtata almas ide.
İdegäy kiçkän ğömer yulı da, anıñ üleme dä ğäyät ğibrätle. Köçle bula, härwaqıt ciñep çığa, suğışqan çağında çitlärne dä qıra, üzenekelären dä jälläp tormıy; qartaymış könendä üze ğömer buyı xatalanıp doşmanğa sanağan häm ğömer buyı şular belän suğışqan üzenekelär ük anı räximsez räweştä üterep taşlıylar. Näq menä Altın Urda şikelle, näq menä tatar cire şikelle, İdegäy dä böyek wä faciğäle.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Oluğ Möxämmäd
- Biläw yanındağı suğış
- Suzdal' yanındağı suğış
- Qazan yanındağı suğış (1506)
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
- Tuqtamış xan
- Möxämmät-Ämin xan
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.
- CyлTaHoB T.И. ЧиHrиз-xaH и ЧиHrизиды. Cyдbбa и BлacTb. — M.: ACT, 2007. — 446 c. — ISBN 5-17-035804-0
- ПaчkaлoB A. B. ЗoлoToopдыHckиe ropoдa HижHero ПoBoлжbя B koHцe XIV Beka // ЗoлoToopдыHckoe Hacлeдиe. MaTepиaлы MeждyHapoдHoй HayчHoй koHфepeHции «ПoлиTичeckaя и coциaлbHo-эkoHoMичeckaя иcTopия ЗoлoToй Opды (XIII—XV BB.)». 17 MapTa 2009 r. Cб. cTaTeй. Bып. 1. — KaзaHb: Изд. «ФәH» AH PT, 2009.


text:
Mordoviäneñ Örlädem awılı mäktäbe uqıtuçıları häm ukuçıları
Şulay uq mäktäp häm awıl kitapxanälärenä ikeşär ekzemplyardan küptän tügel Saranskida basılıp çıqqan “Tatar-mişär ruxi mirası” kitabı da büläk itelde. Bu kitapqa materialnı cıyğanda kitapnıñ avtorı Flera apa Bayäzitova Örlädem awılında da bula häm monda yäşägän Färidä apa Şäripovadan küp kenä fol''klor materialı ala. Qızğanıçqa qarşı, Färidä apa bu kitapnı qulına totıp ölgerä almadı, Örlädem awılına kitaplar kitergän könne awılda anıñ qırıq kiçäsen ütkärälär ide inde.Awıl mäktäbendä xäzer 31 bala ğına uqi. Monda 9 klasslı belem genä birelä. 10-11nçe klasslarda uqır öçen balalar Örlädemnän 4 kilometrda urnaşqan Palaevka digän kürşe muqşı awılına yörilär. Örlädem mäktäbendä, zur awırlıqlar belän bulsa da, tatar tele äle uqıtıla. Tatar tele uqıtuçısı Nailä Başmaqova maxsus belem almağan, anıñ töp professiäsı – urıs tele uqıtuçısı. Nailä mäktäptä tatarça-urısça yäki urısça-tatarça ber genä dä süzlek bulmawğa zarlana.
Örlädem mäktäbenä balalar öç awıldan yörilär: Örlädemnän, Örlä yılğasınıñ ikençe yağında urnaşqan Yakovşçina awılınnan häm Örlä buyınça tübänräk urnaşqan tatar awılı Ügnädän. Ügnä awılın urısça Nijniy Urledim dip atıylar, ä Örlädemne üzen – Verxniy Urledim dilär. Xäzer Örlädemdä baytaq qına urıs häm muqşı da yäşi. Kürşe Yakovşçina awılı böten dokumentlarda urıs awılı dip sanala, ä çınında xäzer monda gel tatar ğına tora ikän, urıslar kitep betkän. Şulay itep, Mordoviä kartasına tağı ber tatar awılı östälde dip äytergä bula – Yakovşçina awılı, tatarça anı xazer Yaqu awılı dip atıylar.Örlädem awılınıñ iñ yuğarı ber urınında mäçet tä bar. Bu matur, mäxabät mäçetne Aynulla Kamaletdin ulı Saitov tözegän. Aynulla abıy armiädan soñ Mäskäwgä eşlärgä kitkän, ğomere buyı Mäskäwdä yäşägän, ämma tuğan awılı belän elemtäne özmägän – ğaräp illärennän alınğan finans yärdäm belän 2 ay eçendä Örlädem awılında mäçet tözegän. Örlädem awılınnın çığuçı tağı berniçä kürenekle şäxes bar. Berse xäzer dä Mäskäwdä yäşäp icat itüçe rässam, monumentalist Abdulxak Musalov. Abdulxak abıy yäş bala çağında uq äti-änise belän Ästerxan yanında urnaşqan Qızıl Yar awılına küçep kitä. Ul Böek Watan suğışında tankist bulıp suğışa, ä suğıştan soñ SSSRnıñ törle şähärlärendä bik küp pannolar, vitrajlar eşli. Anıñ iñ küp eşläre Tatarstannıñ törle şähärlärendä urnaşqan. Şulay uq Abdulxak abıy tuğan yaklarında da berqadär ezen qaldıra – ul Saranskida Mordoviänıñ Yuğarı Sovetı binasın bizi.
İkençe şäxes – sovet analitik ximiäsı mäktäbenä nigez saluçı, professor, ximiä fännäre doktorı İsxaq Salex ulı Mustafin. İsxaq abıy Örlädem awılında 1908nçe yılnıñ 9nçı sintäberendä tua. Mustafinnar ğailäse 1917nçe yılğı revolyutsiädan soñ Saratovqa küçälär. Professor İsxaq Mustafinnıñ böten ğomere Saratov şähäre belän bäyle. Anı Saratov däwlät universitetınıñ ximiä fakul''tetında xäzer dä onıtmıylar, ul monda 1955nçe yıldan 1968nçe yılğa qädär analitik ximiä kafedrası mödire bulıp eşli. Anıñ tormışı häm icatı turında 1990nçı yılda ayırım ber kitap ta çığa. Bu kitapnıñ iseme “İsaaq Savelyeviç Mustafin”. Äye, “İsxaq Salexoviç Mustafin” tügel, ä “İsaaq Savelyeviç”. Ul yıllarda şähärdä yäşägän tatar ğailälärenä köçle yoğıntı yasağan urıslaşu Mustafinnar ğäiläsenä dä qağılğan. İsxaq abıy üz ulın Dmitriy dip atağan. Dmitriy İsxaqoviç Mustafin ätiseneñ yulınnan kitkän, ul da ximik, xäzer Mäskäwdä Mendeleyev isemendäge ximiä-texnologiä institutı professorı.Örlädem awılınnan çıqqan tağı ber şäxes turında äytmi bulmıy. Ul şağir İbrahim Başmakov. İbrahim 1893nçe yılda awıl mullası Yusuf Başmakov ğäiläsendä tuğan, Ufa şähärendä “Ğaliä” mädräsäsendä uqığan, Orenburgta “Waqıt” gazetasında häm “Şura” jurnalında eşlägän. Şunısı qızıq, “Şura” jurnalında İbrahim ataqlı yazuçı Şärif Qamal belän bergä eşlägän ikän. Häm bu yuqqa tügel.
Örlädem awılı mäktäbendä 45 yıl uqıtuçı bulıp eşlägän Aliä apa Myälzina mäğlümatları buyınça, Şärif Qamal häm İbrahim Başmakov ber-berse belän yıraq tuğannar bulğan ikän. Şärif Qamalnıñ tuğan Peşlä awılı şul uq Ruzaevka rayonında urnaşqan häm Örlädemnän yıraq tügel, 20nçe çaqrımda ğına.Aliä apa söyli:Bezneñ awıldan çıqqan şağir, Başmakov İbrahim Yusuf ulı. Bilgele, ätise mulla bula. Ul üze uqi Ufada, annan soñnap eşli Orenburgta. Ber meñ tuğız yöz unöçençe yılnı, “Şura” jurnalında bezneñ yaktaşıbız, Ruzaevka rayonı Peşlä awılınnan eşli Şärif Qamal. Alar eşli ikäw ber waqıtta eşlilär. Annan, minem tikşerülärem buyınça, alar qardäşlär dä bulalar.
Aliä apa awıl mäktäbendä 45 yıl eşlägän, şulardan 40 yılın tatar telen uqıtqan, xäzer pensiäda. Anıñ ire Zinnur abıy Myälzin mäktäp direktorı bulğan, ul da xazer pensiäda.Min, qız familiäm İsyänova, irem belän inde quşılğaç, Myälzinağa küçtem. Myälzina Aliä Xusainovna. Tormış iptäşem belän eşlädek qırğar yıl, qırk bişär yıl mäktäptä. Eşlädek, tırıştıq. Ä nişlibez inde? Ä bez ğomere buyı şunda yäşärgä turı kilä bezgä. Beläsen, närsä äytäsem kilä, awılda yäşäsäm dä, bilgele, awılda eş küp, alay bulsa da, üzemne bäxetlelärdän sanıym.
Urıs awılı Yakovşçina tatar awılına äwerelü turında Aliä apa şulay äytte:Yakovşçinada uje ruslar yuk, anda tatarlar ğına v osnovnom.
Nu vit haman urısça ğına süli torğannardır?– Nu yuk, tatarça söylilär, nik alay? Qorbannar ütkärälär, bötenesenä... Ul wit ber yılğa aşa ğına. Yılğanı kiçteñ, Yakovşçina. Anı inde küptän kiräk ide Örlädem eşlärgä. Yuk, kiräk, navernı, Yakovşçinanı yazarğa äle urıs awılı diep tegel, ä tatar awılı?
Tatar awılı. Şulay äytsägez dä bula.Bu Ruzaevka rayonı Örlädem häm Ügenä awıllarınnan Aliä apa Myälzina ide.Azatlıq radiosı öçen Mordoviädän İrek Bikkinin.


text:
Putin Kreml taraflı partiägä tawış birergä çaqırdı
Berdäm Rusiä partiäseneñ saylaw isemlegen başında torğan Putin, 1990 yıllardağı başbaştaqlıq kire äylänep qaytmas öçen, totırıqlılıq häm däwamlılıqqa tawış birergä soradı.
“Duma saylawları näticäläre hiçşiksez, Rusiäneñ kiläse prezident saylawları öçen dä xäl itkeç bulaçaq. Rusiä inde xäzer ük qanun çığaru häm başqarma xakimiäten yañartu çorına kerä. Bu wazğiättä bezgä xakimiätneñ däwamlılığın täemin itergä kiräk.”
Yäkşämbe könne bulaçaq saylawlarnı ul, üzenä ilküläm ışanıç belderü itep qarauın äytte. Ul şulay uq, Berdäm Rusiäneñ ciñüe aña - prezidentlıq wazifası tämamlanğannan soñ da – Rusuiäneñ säyäsi tormışına yoğıntı yasaw xoquqı biräçäk dip äytte.


text: Başqortostan prokuraturası prezident saylawlarında yalğan bülletennar äzerläw buyınça 2003 yılnıñ dikäberendä açılğan cinayät eşen mäxkämägä tapşırğan. Bu xaqta respublika prokuraturasınnan xäbär ittelär. Alarnıñ äytüenä qarağanda berdänber ğäyeplänüçe prezident administratsiäse qarşındağı “Mir peçati” näşriäte direktorı Marat Valeev. Yalğan bülletennar äzerläw ğäyebe añar belderelgän. Ul eşne Ufanıñ Kirov rayonı mirovoy mäxkämäse qarıyaçaq. (Bu xaqta täfsilleräk mäğlümät Başqortostan xäbärlärendä.)


text:
Qazan Kremle Mäskäwgä qarap eşläyäçäk
Rusiä Prezidentınıñ xakimiät vertikalen nığıtu öçen nindi çaralar kürergä cıyınuı, respublika citäkçelären bilgeläw häm terrorğa qarşı toru çaraları xaqında söyläşülär, ğadi xalıqnı borçuğa saldı, dip äytep bulmıy. Közge yañğırlar tuqtap, qoyaşlı könnärneñ urnaşuı, kübräk, qırlardağı bäräñge uñışın alu turında uylanırğa etärä. Şul xaqta, Tatarstan televidenie kanalları ütkärgän xalıq fikeren soraştırular kürsätä. Alayda, xakimiätne reformalaw turında işetüçelär dä bar. Qaysıberläre, Putin närsä eşläsä, şul döres, dip äytsä, ikençeläre, xalıqqa üzlärenä citäkçene saylarğa mömkinlek birsennär ide, dip cawap birde.Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev, 13 sentäber kiçendä, Mäskäwdän qaytqaç, hawa alanında uq, jurnalistlar aldında çığış yasap, üz añlatmaların birde. Xäbärçelärne, federalizmnıñ kiläçäge qızıqsındırdı. Mintimer Şäymiev, Federalizm, demokratiä häm iminlek taläplären ber uq waqıtta saqlarğa bik awır bulsa da, kiregä qaytu bulmayaçaq, dide. Mintimer Şäymiev, ber yaqtan, region citäkçelären parlament tarafınnan raslap quyunı yaqlap çıqsa, ikençe yaqtan, töbäk citäkçeläreneñ rolen kimetügä yünältelgän adımnar yasaluğa borçılu belderde. Misal itep ul, Federal Üzäk häm töbäklär arasında wäqälätlärne büleşü barışın kiterde. Federal Üzäk wazifalarnı üzenä kübräk aldı, töbäklärgä äzräk qaldırdı, dip añlattı Mintimer Şäymiev. Xäzer xakimätkä oçraqlı keşelär bulmas, ämma cirle citäkçelärneñ cawaplılığın, xoquqların arttırırğa kiräk, dide ul. Tatarstan Prezidentı Federal Üzäk häm cirle xakimiätlär belän wäqälätlär almaşu turındağı kileşülär xaqında tulıraq mäğlümat tä birde. Mäsälän, Şäymiev äytkänçä, bu oçraqta süz federal ministrlıq häm Tatarstan xakimiäte belän kileşü tözep, Mäskäwdäge häm Qazandağı ministrlıqlarnıñ wäqälät büleşü turında bara. Anıñ nigezendä federal häm regional xakimiät wazifaların başqaruçı berdäm ministrlıqlarnı tözü küz aldında totıla. Mintimer Şäymiev, şulay uq, millätlär ministrlığın buldırunı xuplap çıqtı. Ämma, ul waqıtta, ministrlıq isemendä millätlär süze töşep qaluı turında bilgele tügel ide, häm prezident, ozaq waqıt millätlär mäs’älälären bağuçı oyışma kiräklegenä basım yasawın iskä töşerde. Şuña östäp, qanunnarğa qarata cämäğätçelek fikeren belü öçen tözelä torğan ictimaği palatanıñ eş ürnäklären Tatarstanda da qullanıp bulır ide, dide Tatarstan Prezidentı.
Şulay itep, Mintimer Şäymievnıñ süzlärennän çığıp, tübändägelärne äytep bula. Tatarstandağı ministrlıqlarnı, Rusiä xökümäte räweşenä turı kiterep, üzgärtep qorular kötä. Respublikağa ictimaği palata tözelergä mömkin. Häm, iñ möhime, Tatarstannıñ saylaw qanunnarına tözätmälär kerteläçäk.
Tatarstan matbuğatında mäğlüm üzgäreşlärgä az bulsa da mönäsäbät belderü bar. Mäsälän «Watanım Tatarstan» gäzite, Vladimir Yakovlevnıñ Regional säyäsät ministrı bularaq uñışlı eşläwenä şik belderä. Gäzitneñ baş möxärrire, Yakovlev vitse-premeyer bulıp eşli almadı, Tönyaq Kavkazğa cibärelde, inde xäzer bu urınnan da küçerelä, anı millätlär eşlären bağuçı ministrlıqqa bilgeläp quyarğa telilär, dip yaza. Gäzit şulay uq, Rusiä Prezidentı äytkän, iminlek öçen cawaplı yaña köç strukturalarınıñ, ictimaği palatanıñ nindi bulaçağı xaqında anıq mäğlümat bulmawın bilgeläp ütä. «Şähri Qazan» häm «Tatarstan yäşläre» gäzitläre bu xäbärgä mönäsäbät belderergä tügel, anı bastırırğa da ölgermägän. «Vostochniy ekspress» gäzite, Tatarstan säyäsätçelärennän soraştıru ütkärgän. Mäsälän, Räşit Yäğfärov, Mäskäw östän prezidentnı bilgeli başlasa, milli respublikalarda monı añlamaslar, dip cawap birä. Federatsiä Şurasında respublika wäkile İrina Laroçkina : bar närsä dä döres eşlänä, dip äytä. Tatarstan deputatı Marat Ğaliev xakimiätne üzäkläşterü bara dip, belderä. Säyäsät belgeçe Midxät Faruqşin, Rusiä Prezidentı bu oçraqta artığın tırışıp cibärde, digän ruxta cawap birä. Başqa gäzitlär älege waqlarğa qarata, bötenläy mönäsäbät beldermi. Bikä Timerova.


text:
2006 yıl Tözekländerü yılı dip iğlan itelde
Utırışta tikşerelgän mäs''älä buyınça töp doklad belän respublika Premyer-ministrı Rafael'' Baydäülätov çığış yasadı. Ber säğättän artıq däwam itkän notığında Xökümät başlığı Başqortstanda bıltır narkomaniägä, eçkeçelekkä häm tämäke tartuğa qarşı köräşneñ barışı häm näticäläre xaqında täfsille mäğlümatlar birde. Premyer-ministr süzlärençä, bıltır iğlan itelgän yıl programmasın tormışqa aşıru öçen Başqortstanda bik küp eşlär başqarılğan. Häm, älbättä, bu üzeneñ uñay näticälären birmi qalmağan. Ayıruça yäşlärne narkomaniädän, eçkeçelektän häm tämäke tartudan bizderü öçen baytaq igelekle çaralar ğämälgä aşırılğan. Yäşlärne sportqa cälep itü maqsatınnan, Ufada häm respubliqa rayonnarında bik küp yaña sport kompleksları tözelgän. Şulay da, Rafael'' Baydäülätov fikerençä, zamananıñ kiñ taralğan afätläre bulğan narkomaniä, eçkeçelek, tämäke tartu kebek zäxmätlärneñ tamırın ber yılda ğına qorıtıp bulmıy. Nindider ber kampaniä barışında ğına ciñä torğan çirlär tügel bu. Ämma şulay da cämäğätçelekneñ iğtibarı şuşı bälälärgä nığraq yunältelde häm bu yunäleşlärdä eşne tuqtawsız däwam itü xäyerle. Äle Başqortstanda 6 meñgä yaqın räsmi terkälgän narkoman däwalanu ütä. Ämma respublikadağı Narkokontrol'' idäräse belgeçläre äytüençä, bu sannı asılda, kimendä unğa tapqırlarğa kiräk. Eçkeçelekkä birelgän xalıq tağın da kübräk. Xökümät räise üzeneñ dokladında Başqortstanda xällärneñ bar Rusiädägegä häm İdel buyı federal'' okrugınıñ başqa töbäklärenä qarağanda yaxşıraq buluın bilgeläsä dä, tınıçlanu öçen säbäp bulmawın ayırıp äytte.
Çığışı azağında Rafael Baydäülätov bıyılğı 2006 yılnı “Tözekländerü häm tärtipkä salu yılı” dip iğlan itärgä täqdim itte. Anıñ süzlärençä, küp kiñäşläşülärdän soñ, bıyılğı yılnı näq menä şuşı mäs’älägä bağışlaw kiräklege xaqında kileşelgän. Şuşı täqdim respublika citäkçelege belän aldan uq nıqlı tikşerelgän küräseñ, çönki üz çığışında Prezident Mortaza Räximov ta älege täqdimne xuplawın belderde:
“Här yılnı bez Başqortstanda nindi dä bulsa mäsälägä bağışlıybız häm şul yunäleştä nıqlı eşlär alıp barabız- dide Prezident. – Sigezençe yıl şulay däwam itä bu. Ä bu yılnı “Tözekländerü häm tärtipkä salu yılı” dip ğämälgä kertü döres bulaçaq. Çönki, kiläse yılda Başqortstannıñ Rusiägä quşıluınıñ 450 yıllıq yubiley bäyräm iteläçäk. Şul bäyrämne bar cirne tözekländerep, maturlap qarşılarğa kiräk”.
Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov şulay itep ağımdağı yılnı Başqortstanda “Tözekländerü häm tärtipkä salu yılı” dip iğlan itü täqdimen yaqladı. Mortaza Räximov süzlärençä, tözekländerü häm tärtipkä salu digän süzlärne kiñräk mäğnädä añlarğa kiräk - tormışnıñ üzen tärtipkä salu taläp itelä. Prezident Sovetı äğzaları xäzer bu täqdimne Başqortstan Däwlät Cıyılışı- Qorıltay tikşerüenä tapşıra. Parlamentnıñ kiläse utırışı aldağı atnada 26 ğinwarda ütäçäk. Menä şunda deputatlar şuşı mäs’äläne dä tikşeräçäk inde. Älbättä, Mortaza Räximov üze xuplağan täqdimne deputatlar da bertawıştan yaqlayaçaq, bilgele. Häm şul könne ük prezident älege qararnı üzeneñ maxsus färmanı belän nığıtıp ta quyarğa mömkin.
Berniçä kön elek kenä xakimiätlär dairäsendä bıyılğı yılnı Başqortstanda yä “Toraq mä’säläsen xäl itü yılı”, yä “Keçe biznes yılı” bularaq iğlan itü mä’säläläre tikşerelä, digän süzlär taralğan ide. Ämma alarnıñ ikese dä kire qağılğan häm bötenläy başqa mäs''älä kön üzägenä quyılğan. Başqortstannıñ räsmi wäkillege yaqın aralarda Qazanğa bara ikän digän xäbärlär dä bar. Anda Başqortstan wäkilläre Qazannıñ 1000 yıllığına äzerlänü barışında başqarılğan zur tözekländerü häm tözü eşläre täcribäse belän tanışaçaq ikän.


text:
Qırğızstan parlamentı Prezident Kurmanbek Bakievnıñ wazıyfasınnan kitüçe premyer ministr Feliks Kulovnı yañadan premyer itep quyu täqdimen kire qaqtı.
Kulovnıñ yañadan premyer buluın 23 deputat yaqladı, 29-ıq qarşı tawış birde. Raslaw öçen kimendä 38 tawış kiräk ide.
Tawış birü aldınnan oppozitsion deputat Azimbäk Bäknazarov Kulovqa möräcäğät itep anı premyer bulu niätennän çigenergä çaqırdı.
"Bälki min yalğışamdır, ämma min sezne raslaw kire qağılır dip isäplim. Qıyu bulığız, premyer ministr wazıyfasın başqara almıyaçağığıznı tanığız. Uzğan yılyarımda da monı başqara almağanlığığıznı tanığız. Minemçä sez yañadan bilgelänüdän baş tartsağız yaxşıraq bulaçaq. Keşe bulığız" dide Bäknazarov.
Kulov citäkçelegendäge xökümät oppozitsiä taläbe belän konstitutsiä üzgärtelgännän soñ 19-nçı dikäberdä eşennän alındı, ämma wazıyfaların däwam itep kilä.


text:
"Bu toraq urıslar öçen genä." Monıy iğlan Rusiädä cinayät sanalamı?
Soñğı waqıtta Rusiädä toraq täqdim itkän bixisap iğlannar arasında "urıs bulmağannar möräcäğät itmäsen" digän östämälär kürenä başladı. Qayber möselman ruxaniları, bu konstitutsiädä qaralğan xoquqlarnı bozu bulıp tora dip, kisken tänqıt belderde. Monıñ işe iğlannar Rusiädä cinäyät sanalamı, başqa illärdä xällär niçek?
Seber möftie Näfiğulla Äşirov, Azatlıqqa birgän äñgämäsendä, bu törkemnärne xuplawın belderde. "Mondıy iğlannarda, çınlap ta, rasizm tösmere bar. Küp-dinle, küp-millätle ildä bu qabul itelerlek tügel. Misal öçen, Amerikada, "fatirımnı arendağa biräm, negrlar borçılmasın" digän iğlannı küz aldına kiterep bulmıy," dide Näfiğulla Äşirov.
Rusiädä mondıy iğlannar tıyılğanmı, tıyılğan bulsa – anıñ öçen kem cawaplı – iğlannı birüçeme, anı bastıruçımı, yä isä ikese däme?
Mäskäwdäge Xäbärdarlıq yaqlaw fondı Rusiä jurnlaistları häm mäglümät çaralarınıñ xoquqları bozıluın küzätep baruçı ğäyre-räsmi oyışma. Oyışmanıñ yuristı Anna Volodina süzlärençä, bu sorawlarğa anıq qına cawap birü qıyın, çönki Rusiäneñ watandaş xoquqları turındağı qanunnarı tulı tügel häm dä şaqtıy irekle taswirlana. "Bu sorawğa tögäl cawap yuq. Qanunnı tegeläy dä, bolay da borıp bula. Keşelärneñ konstitutsion xoquqların täemin itkän, censi, milli h.b. törle kimsetülärne tıyğan qanunnar şul qädäre ğomumi ki. Mondıy iğlannar qanunsız dip özderep äytkän matdälär yuq. Şuña kürä, min Kareliä häm Peterbur möselmannarın yaqlarğa rizalaşmas idem," di Anna Volodina.
Könbatış illärendä isä mondıy kimsetülär tıyılğan. Alar anda yuq dip äytü döres bulmas ide, läkin anda monıñ öçen tieşle cazalar qaralğan.
Misal öçen, Quşma Ştatlarnıñ Toraq häm şähär üseşe departamentı säxifäsendä, toraqnı satqanda yä arendağa birgändä, rasa, tän töse, milli çığışı, din, cenes, ğailä xäle, sälämätlekkä nigezlängän kimsetülärne Sivil xoquqlar aktı tıya dip yazılğan.
Fransiäneñ "Rasaçılıqqa qarşı, xalıqlar duslığı öçen xäräkät" dip atalğan törkem şundıy kimsetü oçraqların küzätep bara. Törkem citäkçese Mouloud Aounit süzlärençä, Fransiädä andıy, millätne ayırıp qarağan iğlannarnı küz aldına kiterep bulmıy. "Fransiädä bu tulısınça qanunsız. Monda ber toraq xujası yä eş birüçe andıy açıqtan-açıq kimsetügä barırğa cör''ät itmı. Çönki andıy millät, din, tän töse nigezendä kimsetkän iğlannar birü yä täqdimnär yasaw cinäyät sanala," di Mouloud Aounit.
Bu xäräkät inde berniçä şundıy şaw-şulı mäxkämä eşen ciñep çıqtı. Şul isäptän, tanılğan aktrisa häm xaywan xoquqların yaqlawçı Brigitte Bardot''ğa qarşı. Mäşxür aktrisa Fransiäneñ abruylı ber gäzitendä möselmannarnıñ qorbanğa mal suyu yolasın tänqitläp mäqälä yazğan ide. 1996-97 yıllarda "Rasaçılıqqa qarşı, xalıqlar duslığı öçen xäräkät" anı mäxkämägä birde. Mäxkämä Brigitte Bardot''nı ğäyeple dip taptı häm 1600 dollar külämendä ştraf tülärgä mäcbür itte.
-Ali Gilmi


text:
Ulyan ölkä xakimiäte häm maltabarları arasında kileşü tözelde
Lenin memorial' kompleksı 17-aprel'dä tulayım maltabarlar qaramağına birelgän ide. Zur foye törle şirqat'lärneñ tawarları kürgäzmäse belän qarşılıy. Kilüçelärgä 3 tügäräk östäl utırışı täqdim itelä. Tatarstan häm Ul'yan ölkäse arasında säwdä-iqtisadi elemtälärne kiñäytü turındağısı ber säğätkä soñraq başlanu arqasında, “Maltabarlar berläşmäseneñ xakimiät belän xezmättäşlege”nä bağışlanğan tügäräk östäldä dä öleşçä qatnaşu mömkinlege tabıldı. Utırışnı “Maltabarlıqnı üsterü departamentı direktorı Oleg Gulyaev alıp bardı. Ölkä Xökümäte ministrı İgor Tixonov üz çığışın xezmättäşlekneñ uñay küreneşlärenä häm problemalarına bağışladı. Anıñça, ällä ni zur problemalar yuq. Annan soñ kürenekle maltabar, “Opora Rossii” dip atalğan Räsäyküläm maltabarlar berlegeneñ Ul'yan bülekçäsenä nigez salğan Xämzä Yambaev, baytaq küñelsez misallar kiterep, mäsäläne ikençe yaqtan kürsätte. Anıñ ber ğibäräse çığışınıñ töp eçtälegen kürsätäder: “Älbättä, bez xakimiät belän bik ük qanäğät tügel: bez dä, alar da adäm balaları bit. Çağıştırıp qaraw da şunı raslıy: bıltır salım buyınça cinayätlär öçen 20 meñ maltabar häm 33 meñ türä mäxkämägä tartılğan. Läkin bezgä qapma-qarşılıq kiräkmi. İñ qıyını – bezneñ ğözerlärneñ sazlıqqa batırıluı”.
Anıñ süzen däwam itep, maltabar Rawil Kuzäxmätev ğarizalarnı qaraw waqıtına tögäl çikläw kertergä täqdim itte. Çönki, dide ul, ber imzanı yartı yıldan artıq kötärgä turı kilgäli. Bigräk tä İctimaği pulat äğzası maltabar Viktor Sergeevnıñ çığışı türä-türäçeklärneñ başbaştaqlığın açıq kürsätte: “Täräzälär” sanı kimi tügel – arta bara, här imza öçen tüläw taläp itelä. Mäsälän, “fonovaya konsentratsiä” turındağı käğäz 25 meñ rubl' tora. Şirkatemne terkäw öçen genä şundıy tüläwlärgä 300 meñ rubl' kitte. Kolorado qoñğızıday ürçegän türälärne tuydırıp bulmas, küräseñ”, - dide ul.
Çığışlar zarlanulardan ğına tordı dip tä bulmıy – anıq täqdimnär dä küp buldı. Şularnı qabul iteläçäk Ölkä xakimiäte belän kileşügä dä kertergä kiräk, didelär.
Kileşü – soñraq. Aña qadär Tatarstan häm Ul'yan ölkäse maltabarlarınıñ urtaq cıyılışı buldı. Anıñ aldınnan Bötendönya Tatar Kongressı wäkile Färit Urazaev bu oçraşunıñ maqsatın menä niçek añlattı.
Başta Tatarstannıñ häm Ul'yan ölkäseneñ iqtisadi häm investitsion mömkinlekläre belän tanıştıru buldı. Bu turıda qunaqlardan - Säwdä ministrlığı wäkile Aydar Abdraxmanov, xucalardan şundıyraq uq wazifalı İgor Yegorov süz tottılar. Baqsañ, ut kürşe ike töbäk arasında säwdä, investitsiä häm iqtisat buyınça mönäsäbätlär bik tä say ikän. İñ ğacäbe – Tatarstanğa Sember ölkäsennän kertelgän tawarlar, annan Sembergä kertelgännärgä qarağanda, 3 märtäbä kübräk ikän. Monı Tatarstannıñ, zur tözeleş alıp baruı arqasında, tözeleş materialların küp satıp aluı belän añlattılar. Ä Tatarstan barı tik yağulıq häm KamAZlar ğına sata ikän Sembergä. Ciñel sänäğät yağınnan xätta çigenü sizelä. Döres, monısı bolay da küzgä taşlana ide. Äytik, 7 – 8 yıl elek “qatıq”, “qaymaq”, “eremçek” süzläre yazılğan paketlar, “Zifa” isemle ker yuu poroşokları kürenä ide. Yuğaldılar. Säbäben farazlarğa ğına qala.
İgor Yegorov äytüençä, Sember älegä investitsiä yağınnan qalışa. Läkin Tatarstan ürnägendä bu eş tä cäyelderelä bara. Çexlar yärdämendä Pıyala zavodı tözelä, İdel aşa ikençe küper tözelep betsä, bezgä investitsiä ağılaçaq qına, dip tä östäde ul.
Avtonomiä räise Ramis Safin remontqa moxtac “Oktäber” kinoteatrı binasın safqa bastıruda da Tatarstannıñ yärdämenä ömet belderde.
Ölkäneñ eşmäkärlekne üsterü ministrı Vildan Zinnurov Tatarstan belän säwdä-iqtisadi xezmättäşlekne üsterü çaraları turında süz tottı, Tatarstan täcribäsen qullanu kiräklegenä dä basım yasadı.
Artaban baytaq maltabarlar üz şirqat'läre citeştergän tawarlar turında mäğlümat birep, xezmättäşlekkä çaqırdılar. Bu çığışlarnıñ näticälärenä ömetlänäse genä qala. Şunısı ğibrätle: barısı da tawar täqdim itälär, satıp alırğa teläk belderüçelär isä kürenmäde.
Soñnan Ul'yan ölkäse Xökümäte belän Keçe häm urta maltabarlarnıñ ğomumräsäy oyışması “Opora Rossii”neñ Ul'yan bülekçäse arasında Kileşü qabul itelde. Aña gubernatornıñ urınbasarı Aleksandr Pinkov häm bülekçä räise Anatoliy Sağa qul quydılar.
Ayrat İbrahim, Sember


text: Kiev. Ukrainanıñ yaña premyer-ministrı Yuri Yexanurov şimbä könne üze citäklägän xökümätneñ berençe utırışın ütkärde häm anda xökümätneñ säyäsätkä bik qatnaşmayaçağın, ämma üz eşen açıq itep alıp baraçağın belderde. Mäğlümat çaralarına xökümät eşe turında daimi xäbär itelep toraçaq dide ul. Utırış barışında Yexanurov üzeneñ comğa könne Mäskäwgä barıp qaytuınnan qänäğät qaluın äytte. Ul, Ukraina häm Rusiä räsmi şäxesläreneñ soñğı aralaşuı şuşı ike ilneñ prezidentlarına, ikeyaqlı mönäsäbätlärdäge kirtälärne beterep, urtaq eşçänlekneñ töp yünäleşlären bilgelärgä yardäm itte dip belderde.


text:
Qıtaynıñ tönyaq-könçığışında şartlaw bulğan şaxtada qotqaruçılar isän qalğannarnı ezläw eşen däwam itä. Kiçä Fuksin şähärendä 242 metr tiränlektäge şaxtada bulğan bu şartlaw kimendä 203 şaxternı üterde.
Räsmi Ksinhua xäbär agentlığı belderüençä, tağın 22 keşe yaralanğan.
Qotqaru eşlärendä 180-läp keşe qatnaşa. Şaxtada 13 keşe yabılıp qalğan dip isäplänelä.
Ksinhua bu şartlaw Qıtay şaxtalarında soñğı 40 yılda bulğan iñ zur qaza dip belderä.
Bıltır Qıtay şaxtalarında qazalar, su basular, şartlawlar, yanğınnar näticäsendä 6 meñnän artıq keşe hälak bulğan.


text:
Belarusta saylawlar aldınnan qulğa alular däwam itä
26 fivral yäkşämbe könne Yevropa Berlege aqçalarına açılğan radio häm televidenie kanalı Belarusqa üz tapşıruların başlıy. Berlekneñ tışqı mönäsäbätlär komissionerı Benita Ferrero Waldner, bügen yasağan belderüendä, prezident Alyaksandr Lukaşenka xakimiäteneñ nıq kontrolendä bulğan mäğlümat çaraları, xalıqqa irekle mäğlümat alu mömkinlegen birmi, dide. Anıñ mäğlümat wäkile, tapşırularda nindi dä bulsa propaganda bulunı kire qaqtı.
Belarusnıñ däwlät iminlek komitetı KGB ildä eşläwçe Watandaşlarnıñ İnisiativa Xezmättäşlege dip isemlängän xäkümättän bäysez oyışmanıñ citäkçelären Mikalay Astreyka, Alyaksandr Şalayka, Tsimafey Drançuk häm Enira Branitskayalarnı qulğa aldı. İldä demokratiä üsterergä tırışlıqlar kürgän oyışma, KGB xäbär itüençä, Waşingtondağı demokratik institut tarafınnan finanslanğan bulğan. Belarus xökümäte älege oyışmanı 2 yıl elek tıyğan ide. Xäzer qulğa alınuçılarğa, qanunsız cıyınnar uzdıru häm säyäsi çaralar oyıştıruda ğäyepläw belderelgän. Ägär alar ğäyeple dip tabılsa, monıñ öçen 3tän alıp 5 yılğa qädär törmä yanıy. 2 kön elek qulğa alınğan oyışma wäkilläre xäzerge waqıtta KGBda häm alardan soraw alına, dip xäbär itelä.


text:
20.noyaberda Venada Xalıqara Atom Agentlığı İrannın atom aktivlıqların tikşeräçäk.Tehrannı atom qoralları eşläwdä ğäyeplägän Waşington mäs''äläne BMOnıñ İminlek Şurasına tapşırıp, añı cazalandırunı ömed itä. Ämma Britaniä, Germaniä häm Fransiä İranğa qarata alıp barılğan konstruktiv säyäsät näticälären kürsätä başladı digän pozitsiädä tora.
İran xalıqara kileşülärne bozğan atom qoralları programmasına iä me?Ägär dä şulay bulsa nişlärgä kiräk?Menä bu sorawlarğa cawapnı kiläse atnada Xalıqara Atom Agentlığı birergä tieş. Agentlıqnıñ İran turındağı yaña xisabı nigezdä Vena cıyılışında iğlan itelergä tieş ide. Ämma ul bu atnada mätbuğat qulına eläkte. Anda İrannıñ atom programması bar dip äytelmäsä dä, ul yaqınça ike distä yıl küpkenä aktivlıqlarnı, şulsanda uranbayıtu häm plutoni eşkärtüne yäşrep kilde dip äytelgän. AQŞ däwlät sekretarınıñ yardämçese John Bolton xisapta İrannın atom programması buluına dälil yuq dip äytelgän bu keşe ışanmaslıq närsä di.. Bolton süzlärençä xisap, AQŞ uylağannarnı raslıy. Analitiklar da xisap, WAşingtonnıñ Tehran atom qoralların cäyeldermäw kileşüenä qul quyğan bulsa da yäşren räweştä atom qoralları eşli digän qaraşların raslıy dip äytä.Atom qoralları Cäyelderü turındağı Wisconsin proyektı citäkçese Gary Milhollin süzlärençä(audio)
Agentlıqnıñ xisabında İrannıñ ozaq waqıttan birle aldauı, inspektorlarnı aldawı häm atom qorallarında qullanılaçaq materialnı yäşren räweştä ber kemgä dä äytmi eşläwe şaqqattırlıq xäl Bu atom qoralların cäyeldermäw kileşüen bozu häm här kemne borçırğa tieşle xäl.
Xisapta yazılğannarğa qaramastan , İrannıñ sonğı waqıtta atom agentlığı belän xezmättäşlege säbäple , ul kiläse atnada Vena cıyılışında cazalandırılası urınğa ,eş berlegenä däwam itü yulı saylanır dip kötep bula. Bilgele bulğança Tehran sonğı atnalara agentlıqqa barlıq çınbarlıqnı äytep betermäwen , ütkändä yasağan xataların iqrar itsä dä ,ul tik elektr eşläp çığaru mäqsatı ğına quyuın belderde.Ütkän ayda Fransiä, Germani häm Britaniä tışqı eşlär ministırları belän ütkärgän cıyılıştan soñ İran uran bayıtunı tuqtataçağın häm reaktorların agentlıqnıñ inspektorlarına açaçağın belderde.İran yuğarı iminlek şurasınıñ citäkçese Hasan Rowhani sişämbedä bolay dide(audio)
İran üzeneñ atom ativlıqları turında xalıqara borçılunı kimetergä qarar birde. Bez uran bayıtu programamsın bilgele ber waqıtqa tuqtatıp xalıqara mäsälälärdä yaña atmosfera buldırırğa buldıq.Şulay da bez uran bayıtuğa xoquqlıbız dip qarıyıbz.
İrannıñ xezmätäşlek itü teläklärenä säbäp älbättä Yevropa häm Amerikadan yasalğan qatı basım. Tehran kürşese Ğıraqtağı suğışqa küpläp üterü qoralları qurqınıçınıñ sıltaw itep kürsätelüen belä. Yevropa İranğa basım yasasa da, ul aña xörmätle möğämälä kürsätä, Waşington kebek anı izolatsiädä qaldırırğa tırışmıy. Carnegie Endowmentta küpläp üterü qoralların cäyeldermäw proyektında eşläwçe Miriam Rajkumar süzlärençä, AQŞ kebek Yevropa da İrannıñ atom qorallarına iä buluın kürergä telämi , ul şulayuq AQŞ belän İran arasında konfrontatsiä dä telämi.Eşnen qızığı şunda İrannı xezmättäşlekke künderergä tırışuçılar arasında AQŞnıñ Ğıraq suğışındağı in yaqın berektäşe Britaniä dä bar .Anıñ Fransiä häm Germaniä belän bergäläp Tehrannı döers yulğa tartu tırışlığı Waşingtonnı nıq açulandıra älbättä.Britaniäneñ eleke premiere Thacerneñ yardämçese xäzer Heritage Fondadition-da eşläwçe Nile Gardiner qaraşınça:
Britanie xökümäte tışqı säyäsäte säbäple nıq basım astında .Premier Blairneñ Ğıraq politikası nıq tänqitlände.Şunlıqtan ul qayber mäsälälärdä şulsanda İran ,Süriä kebek totrıqsız illär belän eş itkändä Yevropa berlege yağında tora. Qayberäwlär Atom agentlığınıñ xisabı İran yalğan söyläde, kileşüne bozdı ,şunlıqtan aña ışanıp bulmıy digän argumentlarnı Waşingtonğa birde dip qarıy.Ämma İrannıñ düşämbedä atom qoralların cäyeldermäw kileşüeneñ östämä protokolenä qul quyarğa riza buluı belän inspektorlarğa telägän waqıtta tikşerülär ütkärü mömkinçelegen birüe uñay adım.Milhollin AQŞ mäsäläne iminlek şurasına alıp barıp, İrannı cazalandırğan rezolutsiä qabul itterergä tieş digän noqtada torsa da, Prezident Reagannıñ iminlek şurasında utırğan Raymond Tanter Waşington Yevropağa qarağanda nığıraq pozitsiädä
minemçä İran yalğan söyläde, inspektorlar tikşerä başlağaç kübräk närsälär faş iteläçäk.Yevropanıñ Tehranğa barğan 3 tışqı eşlär minsitırı yasağan taşlamalar säbäple yökne kütärergä mäcbür bulaçaq dip söyli. Waşington, İran kiläse 10yılda İzraelgä barıp citä alaçaq yıraq -ara raketalarına atom başlıqları quya alaçaq dip borçıla . Kiçä İzrael saqlanu ministırı Tehranğa xalıqara qatı basım yasalmasa ul atom programmasında ber yıl eçendä borılış noqtasına ireşäçäk dip belderde.
färidä xämit,praga


text:
Bögön bıl yähättän täwge tıñlawźar ütte. Unda qatnaşıusılar älegä respublikanıñ kilähe yılda töp finans doqumentı nisek bulasağın anıq qına äytä almay. Ğäźättä bınday tıñlawźar noyabrgä tiklem huźıla. Respublika Xökümäte älegä yaqın arağa töp mäsälä itep awıl xujalığın iźäpkä alıuźı bildälägän. Xalıq arahında añlatıu eştäre alıp barılıp, reklam roliktarı kürhätelhä lä, bıl sara yuqtan tügel tiźär awıldarźa. Yäğni, xalıqtıñ öźtän töşörölgän barlıq saralarğa ışanısı yuq kimälendä. Şuğa la Xökümät premer ministrı Rafael Baydäwlätov añlatıu eşendä başlanğıstı üź iñenä alırğa buldı. Rafael Baydäwlätov älegä ministrlıq häm wedomstwolar birgän otçettarźan sığıp qına feker yörötä. Ul bıl kampanianıñ uñışlı üterenä ışana.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Yuşenkonıñ Rusiägä ğäyepläwlär belderüe artında ni tora?
Ukraina prezidentı Viktor Yuşenko, anı ağulağan dioksin Rusiädä eşlängän buluyı mömkin, dip belderä. Ul, 2004 yılda bulğan ağulanuda turıdan turı Rusiä xökümäten ğäyeplämi. Ämma Yuşenko, böten faktlarnı bergä cıyğaç, sälämätlekkä zıyan kiterü omtılışı ber keşeneñ ğenä eşe bulmağan, di. Yuşenko, bu eşne tikşerergä yärdäm sorap Rusiägä yasağan möräcäğätlärebez cawapsız qaldı, dip tä belderde. Rusiäneñ Ukrainadağı ilçese, Viktor Çernomırdın, isä bu ğäyepläwgä ğäcäplänü belderde. Säyäsät belğeçläre moña nindi bäyä birä?
Xäzer Ukraina prezidentı Yunşenko, Rusiäne anıñ ağulanunı tikşerü eşen totqarlawda ğäyepli. Sişämbedä, Dnepropetrovskiyda yasağan belderüendä Yuşenko, dönyada 3 kenä urında nurlanışlı dioksinnı tabıp bula, alarnñ berse – Russiä, dide.
Dioksin analizları, Rusiädän qala, dönyadağı bar laboratiälärdä eşlände. Min, bu eş anda da, yaqın arada eşläner dip ömetlänäm. Tikşerü barışı öçen kiräkle 3 keşe xäzer Rusiädä. Bu keşelärne Ukrainağa tapşıru turındağı baş prokuraturağa yasalğan möräcäğätlärebez cawapsız qalıp bardı. Şul isäptän, minem üzemeñ dekaberdä, Rusiä prezidentına, yärdäm sorap yasağan möräcäğätem dä” - dide Ukraina Prezidentı Viktor Yuşenko.
Ul, dioksinnıñ qaydan kilüen açıqlaw bik ciñel, di. Rusiä dioksinğa yasalırğa tieşle analiznıñ näticälären cibärmäğän. Bu, Yuşenko äytkänçä, tikşerü eşeneñ mömkinleklären çikli. Yuşenko, be eştä teläktäşlek kürsätü - Mäskäwneñ äxlaqi burıçı. Qanun idärä itkän illär öçen cinäyätlär öçen caza birelü möhim, di ul.
Londonda çığuçı “The Times” häm frasuz basması “Le Figaro” gäzitlärenä birgän äñgämälärendä Yuşenko Rusiäneñ bu eştä qatnaşlışı bulğan, dip äytüdän az ğına totılıp qala. Läkin anda ul bu ayırım keşeneñ eşe genä bulmadı, di. Ul, böten kisäklär bergä ciyılğan häm tikşerü axırğı, açıqlaw öleşenä yaqınlaşa, dip xäbär itä.
Mäskäw Kremlennän bu süzlärgä ber nindi reaksiä kürsätelmäde. Ämma Rusiäneñ Qıyeıvtağı ilçese Viktor Çernomırdın belderü belän çıqtı. Ul, ğäcäplänü belderde häm Qıyıvtan ağulaw eşen tikşerü eçendä yärdäm sorap yasağan möräcäğätlär turında belmädem, dide. “Tik torğanda şundıy ğäyepläwlär belderelä. Sorarğa, möräcäğät itärgä bula ide. Kemgä häm qayda möräcäğät itkän. Min bu xaqta bernärsä dä belmim. Min gel monda buldım. Berniçä tapqır prezident häm başqalar belän dä oçraştım. Mondıy sorawlar turında, biğräktä prezidentnıñ möräcäğäte turında berençe işetäm” - dide Viktor Çernomırdıyn.
Rusiä Kremlenä yaqın säyäsät belgeçe Sergei Markov bolay di: “Yuşenko - rusofob, ruslarnı häm Rusiäne kürä almıy. Ul Rusiäne närsädäder ğäyepläw öçen ber mömkinlekne dä ıçqındırmıy. Ul xäzer Britanaiädä başqa illärgä yörgän, Rusiä yañğırawıqlı ütereşlär häm ağulanu eşlären tikşerüğä qarşılıq kürsätä, digän süzlärne qullana. Mäsälän Rusiä Litvinenko eşen tikşererä irek birmi digän ğäyepläw. Yuşenko barı tik şul ürnäkne qullana.”
Ni säbäple Yuşenko şundyı ğäyepläwlärne belderü öçen 3 yıl kötkän? Ukrainadağı säyäsi belgeç Kost Bondarenko, mondıy belderülär Yuşenkoğa üzenä häm anıñ “Bezneñ Ukraina” säyäsi bloğına saylaw aldı çorında faydalı bula ala di. “ Bu bernidi nigezsez ğäyepläwlär. 2 yıl elek, Ukrainanıñ eçke eçlär ministrı Yuri Lutsenko, ağulanu eşe açıqlandı häm ğäyeple keşelärneñ kem buluı bezgä mäğlüm digän ide. Xäzer alar bu xäldän çığu yullın ezli. Keşelär, Gongadzenıñ ülemendä, milli banknıñ elekke başlığı Hetmannıñ, Yuşenkonı ağulawda kem ğäyeple digän sorawarlarnı torğan sayın kübräk birä başladı.”- di Bondarenko.
Bikä Timerova.


text: Pänceşämbe köndälek räsmi xäbärlärendä Mintimer Şäymievneñ Udmurt Respublikasına eşlekle vizitı tämamlanuı häm anıñ İjawdan turı Alabuğağa kilüe turında äytelä. Biredä ul supermarket häm Üzäk bazar açu tantanasında qatnaşqan. Alabuğada soñğı yıllarda säwdä çeltäre nıq üseşkä kitkän. Uzğan yıl biredä 29 säwdä häm cämäğät tuqlanu urınnarı tözelgän. Alabuğa rayonında 2004 yılğa xätle bilgelängän keçe häm urta eşmäkärlek programması şulay uñışlı tormışqa aşırıla ikän. Şäymiev şulay uq Alabuğa militsiä mäktäbe eşe belän dä tanıştı, dielä räsmi xäbärdä. İyül ayında mäktäp oyışuğa 55 yıl tula. Häm şuşı çorda biredä 30 meñ militsiä xezmätkäre äzerlängän.


text:
Gretsiä Törkiäneñ Yevropa berlegenä omtılışına teläktäşlek belderä. Bu xaqta bügen Törkiäneñ premer ministrı Räcäp Erdoğan belän Afinada oçraşqan Gretsiäneñ premier-ministrı Kostas Karamanlis belderde.
Audio (Kostas Karamanlis)
“Bez Törkiäneñ Yevropa berlegenä kerü teläge xaqında söyläştek. Gretsiä xökümäte häm şäxsän üzem bu omtılışlarğa teläktäş. Erdoğan äfände alıp barğan üzgärtep qorularnı xuplıybız.”
Küp yıllar inde, Ägey diñgezendä ike aradağı çiklär xaqında Gretsiä belän Törkiä arasında bäxäs bara. Bülengän Kipr mäsäläse dä bu ike il arasındağı mönäsäbätlärne baytaq yıllar qatlawlandırıp kilä. Kiprda Törkiäneñ 36 meñ gäskärie urnaşqan.


text:
Çernobıl qazasına 20 yıl, anıñ näticälärennän arınu äle dä däwam itä
Bu könnärdä dönya näq 20 yıl elek bulğan dähşätle waqiğäne - Çernobıl'' atom stansiäsendäge hälakätne iskä ala. 26-nçı april irtäsendä yañğırağan köçle şartlaw hawağa meñ tonnadan artıq radioaktiv tuzan kütärep, cil anı Çernobıl'' tirälärenä genä tügel, Yewropanıñ tönyağına häm tönyaq-könbatışına da alıp kitte. Sovet xakimiate hälakät turında mäğlümatnı mömkin qädär yäşerergä tırıştı, ul arada meñlägän keşe sälämätlegenä nindi zian kiläçägen belmi qaza näticälärenä qarşı köräş alıp bardı.
"Töp problema bulıp bügen Slavutiçneñ büdjet mäs''äläse tora. Ä inde keşelärgä meditsina xezmäte kürsätü turında min äytep tä tormıym. Çernobıl'' stansiäsendä eşläwçelärgä qarata bar Ukrainadağı sälämätlek saqlaw sistemasın qullanu döres tügel. Bügen Slavutiçtä hälakät näticälärennän arınu eşendä qatnaşqan 8 meñ keşe yäşi. Bez, ukrain däwläte stansiäne yabu aldınnan birgän wäğdälären ütämi, dip äytä alabız", di Slavutiç xakime Udoviçenko.
Uzğan yılnıñ sintäbrendä Berläşkän Millätlär Oyışması yardämendä Çernobıl'' hälakäteneñ nilärgä kiterüe xaqında 600 bitlek xisap bäyän itelgän ide. Yözlägän belgeç, ğasır qazasınıñ ictimaği, moxit, iqtisadi näticälären tikşerde. Annan kürengänçä, radiatsiäneñ turıdan-turı tä''sirennän ülüçelär aldan farazlanğança küp bulmağan, bu san 50-dän dä kimräk, ämma dönya äle haman da keşelärneñ qaza säbäple psixologik tetränülär kiçerüe, küçep kitü arqasında tuğan sotsial'' problemalar, iqtisadi töşenkelek yoğıntısı turında bik az belä. Xisapta, ayırım alğanda, hälakät töbägennän küçerelgän 330 meñläp keşe öçen näq menä şul psixologik tetränüneñ bik awır kiçerelüe äytelä.
Slavutiç misalında, Çernobıl'' qazasınıñ iñ citdi näticäläreneñ berse bulıp eşsezlek toruın kürep bula. Stansiäneñ yabıluı töbäktäge bar iqtisadnıñ töşenkelegenä kiterde. Başqa ber möhim problema bulıp keşelärgä xaq mäğlümat birü tora. Yewropa Şurasında eşläwçe, elek Şvedsiäneñ şulay uq atom energiäsenä nıq bäyle Karlstadt şähäre xakime bulğan Anders Knape, cirle xalıq yaqındağı atom stansiäse, ğädättän tış xällär oçrağında ni eşlärgä tieşlege turında aldan uq tögäl mäğlümat alırğa tieş, dip belderä. Moñardan tış, älbättä, xökümätneñ qaza näticälärennän arınu eşendä äwzemräk qatnaşuı kiräk, di Knape:
"Mondıy hälakät çıqqaç başta sezneñ mömkinlekläregez häm aqçağız küp bula, il xökümätennän dä, dönyadan da iğtibar sizelä. Ämma beraz waqıt ütkäç cirle xalıq belän cirle xakimiat kenä ala", dip añlata xakimiat tarafınnan iğtibarnıñ könnär ütü belän kimüen Yewropa Şurası wäkile Anders Knape.
Kärim Kamal


text:
18 yüldä Qazanğa Pavel Borodin kilä
18 yüldä Qazanda Rusiä-Belarus' berlegeneñ däwlät sekretare Pavel Borodinnı kötälär. İntertat.ru internet agentlığı xäbär itüwençä, Tatarstanda Borodinnı Minski avtomobil' şirkäte - MAZnıñ konkurentı bulğan KamAZ berläşmäse qızıqsındıra ikän. Mäğlüm bulğança, Minskidäge bu şirkät tä yök maşinaları citeşterä. Şulay uq, däwlät sekretare respublikanıñ neft' eşkärtü şirkätläre belän dä tanışaçaq. Tatarstanğa säfäre barışında Pavel Borodin respublikanıñ prezidentı Miñtimer Şäymiev belän dä oçraşırğa tieş. Şunısı qızıq, Miñtimer Şäymiev, Tatarstan da şuşı berlekkä Belarus respublikası statusına iyä bulıp kerergä tieş, digän fiker beldergän ide. Pavel Borodin belän oçraşu waqıtında şuşı sorawlar da tikşerelerme, yuqmı - bu xaqta älegä bilgele tügel. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, Qazanğa şulay uq Rusiäneñ RAO EES şirkäte citäkçelege dä kilergä tieş.


text:
Prezident-Hoteldä ütkän tügäräk östäldä Rusiäneñ Millätlär Palatasın buldırırğa kileşende
Şul uq waqıtta, Mäskäwdä, Rusiä xökümätendä «Milli säyäsät konsepsiäsen ğämälgä quyu» digän kiñäşmä dä buldı. Şuşı ike waqiğada Tatarstan wäkilläre qatnaşı.
Qazannan Mäskäwgä Tatarstan xökümäte räise urınbasarı, Bötendönya tatar Kongressı citäkçese häm Rusiä tatarlarınıñ federal milli mädäni avtonomiäse räise bardı. Şimbä könne, alar Qazanda matbuğat oçraşuın ütkärde, şuşı çaralar turında tulı mäğlümat birde. Rusiä xökümätendä bulğan çarağa Rusiä töbäklärennän başqarma xakimiät wäkilläre cielğan ide. Anda törle ölkä häm töbäklärdä millätara mönäsäbätlärneñ torışı, Rusiä milli säyäsäte konsepsiäsenä täqdim itelgän tözätmälär turında süz bardı.
Mäskäwneñ Prezident-Hotel digän qunaqxanäsendä, alda äytep ütelgän «Tügäräk östäl» utırışı buldı. Älege cienda Rusiä Prezidentı administratsiäseneñ räis urınbasarı Sergey Abramov, Rusiä Prezidentınıñ kiñäşçese Ella Pamfilova, Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov, milli mäsälälärne bağuçı ministr Vladimir Zorin häm başqa räsmi keşelär qatnaştı. Älege çarağa şulay uq törle din ähelläre, Rusiä qanun çığaru cielışı, Mäskäw xakimiäte häm törle milli mädäni oyışma wäkilläre çaqırılğan ide.
Räsmi käğäzlärdä äytelgänçä, «Tügäräk östäl» xäzerge Rusiädä millätara mönäsäbätlärne, çit illär täcribäsen öyränü, diasporalarnı torğızu häm üsterü eşenä iğtibarnı yünältü maqsatın quya. Älege «Tügäräk östäl» cienında Rusiä tatarlarınıñ federal milli-mädäni avtonomiäse cätäkçese dä çığış yasadı. Möselman din ähelläre isemennän mäşhür möfti Tälğat Tacetdin wäkile Färid xäzrät Salman, ä tanılğan möfti Rawil Ğäynetdin urınına Nafiğulla xäzrät Aşirov çığış yasadı.
Rusiä Prezidentınıñ keşe xoquqların bağuçı kiñäşçese Ella Pamfilova da fikerläre belän urtaqlaştı:
Audio (Ella Pamfilova)
Şuşındıy zur häm eşlekle keşelär cielğaç, millätlärgä yärdäm itüneñ konkret yulları turında söyläşersez, dip ömetlänäm dide Ella Pamfilova. Ul şulay uq, millätlär mänfäğätlären däwlät däräcäsendä yaqlawçı oyışmanıñ bulmawı döres tügel, dip sanıy.
Älege çaranı oyıştıruçılar, şuşı täqdimne istä totıp küräseñ, Rusiä Prezidentı qarşında Millätlär palatasın oyıştırırğa digän täqdimne rezolyutsiägä kertkännär. Şuşı «Tügäräk östäl»dä qatnaşuçılar qabul itkän räsmi qäğäzdä äytelgänçä, Rusiäneñ milli mädäni oyışmaları xakimiätlärneñ «millätlärneñ ictimaği palatasın» oyıştıru turındağı täqdimenä xuplaw belderä, häm şuşı oyışma barlıqqa kilgänçe, «Tügäräk östäl»gä kergän milli mädäni oyışmalar 3 ayğa ber tapqır cielıp torırğa wäğdä itä.