text:
Törek matbuğatına küzätü 20.05.2022
Qayber törek basmalarına küzätü
“Vatan” gazetı: “Törkiyädä 19 May qotlandı”
Ğazıy Mostafa Kämal Atatörekneñ Bandırma paromı belän 1919nçı yılnıñ 19nçı may könne Samsunğa kilüeneñ 103 yıllığında Törkiyäneñ här poçmağında tantanalar oyıştırıldı. Milli bäyräm könendä mäydannar tuldı, Änkaradağı qotlawlarnıñ üzäge Anıtqaber buldı.
“Star” basması: "Ärdoğannan açıq yullama: PKK/YPGğa yärdäm kürsätüçelärgä “äye” dip äytä almıybız”
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Şveśiya häm Finlyandiyaneñ NATOğa äğzalek möräcäğateneñ Törkiyä tarafınnan veto itelüe belän bäyle bularaq bolay dip belderde: “PKK/YPGğa yärdäm kürsätüçelärgä “äye” dip äytä almıybız. Şveśiya – terrroçılıq oyası. Ber il genä qarşı çıqsa da, NATOğa ala almıylar.”
“Hürriyet” gazetı: "Ministr Çavuşoğlu xezmättäşlekkä çaqırdı”
Törkiyäneñ tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu Rusiyä häm Ukrainanıñ citeşterü häm êksport mömkinleklärendäge tübänäyüneñ dön’yaküläm azıq-tölek qurqınıçsızlığına turıdan täêsir itäçägen citkerep: “Bu suğış arqasında açlıq krizisı tağın da tiränäymäsen öçen xalıqara xezmättäşlekkä ixtıyacıbız bar,” – dide.
“Sabah” basması: "Tışqı êşlär ministrlığınnan Greśiyağa “Pontus” reakśiyase”
Törkiyäneñ tışqı êşlär ministrlığınnan yasalğan açıqlawda tübändäge yullar urın ala: “Greśiya xaqimiyäte tarafınnan nigezsez “Pontus” däğwalarınıñ yıllığı säbäple yasalğan häm bozıp kürsätelgän açıqlawlarnı kire qağabız.”
“Habertürk” gazetı: “Dürtençe zondaj köymäse Törkiyägä kilde”
Törkiyäneñ diñgezlärdä uglevodorod êzläwçe flotına quşılaçaq 4nçe zondaj köymäse Märsinneñ Taşucu portına kilep citte. ênergetika häm tabiğıy çığanaqlar ministrı Fatix Dönmäz: “Taşucu portında 2 aylıq äzerlek barışınnan soñ köymäbez berençe zondaj êşenä kereşäçäk,” – dide.
Bäyläneşle xäbärlär
Tөpek MaTбyraTыHa kүзәTү - Törek matbuğatına küzätü 24.06.2022
24Hчe июHbдә бacылып чыkkaH kaйбep Tөpek raзeTлapыHa kүзәTү / 24nçe iyündä basılıp çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü
Tөpek MaTбyraTыHa kүзәTү - Törek matbuğatına küzätü 22.06.2022
22Hчe июHbдә бacылып чыkkaH kaйбep Tөpek raзeTлapыHa kүзәTү / 22nçe iyündä basılıp çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü


c: text/html

text:
Rusiyede işğal etilgen Qırım «Rusiye» olaraq qayd etilmegen haritalar içün para cezalarınıñ kirsetilüvinen bağlı qanun leyhası keri çağırıldı, dep bildirdi yanvarniñ 21-nde Rusiye Federatsiya şurasınıñ Qırım azası Sergey Tsekov.
«İnterfaks» rus agentliginiñ malümatına köre, qanun leyhası muzakerege çıqarılğan edi.
Tsekovnıñ aytqanına köre, «bu mevzu başqa vaqıtqa qaldırılmadı». «Onıñ üzerinde çalışamız. Ne vaqıt azır olacağını aytmaq zor», – dedi Tsekov.
Bundan evel Rusiye Federatsiya şurasınıñ Qırım azası Olga Kovitidi, qanun leyhasınıñ ilk örgeni Rusiye memuriy cinayetler kodeksiniñ 19.11 maddesi «Rusiye Devlet gerbiniñ resimleri tasvir etilgen blank, müür ya da diger taşıyıcılarnıñ azırlanması, qullanması, saqlanması ve yoq etilmesi tertibiniñ bozuluvı» ola bile, dep aytqan edi. Onı bozğanlar 500 rubleden 1000 rublege qadap para cezasını almaları mümkün.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Avropa Birliginiñ Tışı işler ve telükesizlik siyasetinden Yuqarı temsilcisi, Avropa komissiyasınıñ vitse-prezidenti Josep Borrell, Avropa Birligi ve Rusiye arasında munasebetler soñki on yıl içinde fenalaştı, Qırım işğal etilgen soñ ise daa ziyade muşkulleşti, dep iddia ete.
“Munasebetlerimiz soñki on yıl devamında fenalaştı ve 2014 senesi Rusiye Qırım MC ve Aqyar şeerini işğal etken soñ işançsız oldı. Bugünde-bugün, bir-birimizni ortaq kibi degil, raqip kibi köremiz. Yaqın etrafımızda, Ukraina ve Belarustan Libiya ve Suriyegece çatışmalar ve insan aqları ve esas serbestlikleri aqqında söz ketkende ciddiy añlaşmamazlığımız bar”, – dedi Borrell “İnterfaks-Ukraina” malümat agentligine.
Hatırdatamız ki, fevralnıñ 2-nde, Josep Borrell Rusiyege ziyareti arfesinde Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba ile telefonnen laf etken edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Advokat Siyar Paniç martnıñ 25-nde Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Seyran Saliyevni Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki SİZO-1-de ziyaret etti. Onıñ aytqanına köre, advokatlar karantinge baqmadan, müvekkillerinen körüştirile.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Facebook saifesinde haber ete.
«(Seyran Saliyevniñ – QA) sağlıq vaziyeti yahşı oldı, sıcağı yoq, amma. Onıñ aytqanına köre, apiste biri hastalansa, kamerada ise sekiz insan otura, onı tecrit etmeyler, ve bundan soñ bütün kamera bu suvuqlanuv hastalıqlarına oğray. Kerekli tedaviylev yapılmay, tek alâmetlerini alalar. Şunıñ içün tutulğan siyasiy mabüslerniñ hastalıqları ağırlaşa: qulaqları ağıra, yanğı ola ve ilâhre», – dedi advokat.
Martnıñ 19-nda İstinaf arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» yedi mabüsini apiste qaldırdı. Sekizinci mabüs Server Mustafayevniñ oturışuvı sağlıq vaziyeti fenalaşqanı içün başqa künge qaldırıldı.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukraina ve Rusiye arasında dostluq endi kâğıtta da toqtatıldı. Bu yıl aprelniñ 1-inde “Rusiye Federatsiyası ile dostluq, işbirlik ve ortaqlıq Muqavelesi” lâğu etildi. Bu añlaşmanıñ mündericesi ne edi, ve eki memleket ara dostluqnıñ toqtatılması aqqında Donetsk vilâyetiniñ Slovânsk sakinleri ne tüşüne?
Ne aqında añlaşa ediler
Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ teşebbüsi ile 1997 senesi imzalanğan dostluq añlaşması devam etilmedi. Onıñ şartları ne edi? Birinciden, eki devletniñ sıñırlarına ürmet. Amma 2014 senesi fevral 20-sinde Rusiye Qırım ilhaqını başladı. Aprelde ise Kremlniñ desteginen silâlı adamlar Donbassta memuriy binalarnı zapt etip başladı. Aynı o yılnıñ yazında Rusiye ordusınıñ qısımları İlovaysqa kirdi.
Ekinciden, dostluq muqavelesine binaen, memleketler silânı azlaştırmalı edi. Kerçekte ise Rusiye öz silâsını arttırmaqta.
Bundan ğayrı, vesiqa Rusiye ve Ukraina vatandaşları içün teñ aq-uquqlarnıközde tuta edi. Kerçekte ise Rusiye vatandaşlarımıznı tevqif etmekte. Uquq qoruyıcılar endi 24 ukrainni siyasiy mabüs dep tanıdı.
Bir de, dostluq añlaşmasına köre, eki devlet özüne milliy azlıqlarnıñ qavmiy, milliy ve diniy özgünligini qorçalamağa mecburiyetini aldı. Amma Qırımda qırımtatarlarğa basqı ep devam etmekte.
Vaqtındamı?
Arbiy eksoert Aleksandr Biletskiy, iç olmağanından keç olğanı yahşı, dep saya. Ukraina şahtacı ya da uydurılğan cumhuriyetlernen degil cenk etkenini köstermek içün, añlaşmanı daa beş yıl evel toqtatm
aq kerek edi, dey o. Rusiye Akademiyasınıñ Avropa İnstitutınıñ ukrain tedqiqat Merkeziniñ başı Viktor Mironenko ise emin: añlaşmanı kim bozğanını er kes bile, amma siyasette duyğularğa yol bermek kerekmey.
Viktor Mironenkonıñ fikrince, daa müim meseleler - tış siyaset, içtimaiy-iqtisadiy inkişaf - aqqında tüşünmek kerek.
Slavânskta ne deyler
Eki memleket ara dostluqnıñ toqtatılması aqqında Donetsk vilâyetiniñ Slovânsk sakinleri mına ne tüşüne. İgor bizge aytıp berdi:
Rusiye özü qabaatlı. Böyle etip, menimce, doğru yaptılar
“Rusiye özü qabaatlı. Böyle etip, menimce, doğru yaptılar. Qomşuna kelip: seniñ uç haneli eviñ bar, birisini özüme alacağım, demek mümkün degil. Boş yerde, sadece o zayıf ya da saqat olğanı içün. Böyle yapmaq mümkün degil”.
İgorniñ aytqanına Donbassta cenkte iştirak etken Aleksandr da qol tuta:
Amma bu ahmaqlar ordularını alıp ketse mından, barışıq ve nizam olur
“Doğru, cenk.. Amma bu ahmaqlar ordularını alıp ketse mından, barışıq ve nizam olur”.
Slovânsk sakini İnna ise böyle tüşüne:
Menimce, bu asıl doğru degil. Qomşularnen dost olmaq kerek…
“Menimce, bu asıl doğru degil. Qomşularnen dost olmaq kerek… Dostluq - bu iqtisadiy, ticaret ve diplomatik bağdır. Şimdi ise biz, bellesem, asıl da olarnen iş tutmacaqmız”.
Söz arası, şeer sakinleriniñ çoqusı sovanda iştiraktan vazgeçti: siyasetnen meraqlanmaymız, deyler.


text:
Ukraina baş nazir muavini, vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri naziri Oleksiy Reznikov ABDge kerçekleştirgen iş ziyareti vaqtında Jamestown Foundation reberi Glen Howard ile körüşip, Ukrainanı Rusiye arbiyleri tarafından Qırımda özek silâsınıñ yerleştirilmesinden imaye etmege çağırdı.
«Rusiye Azaq deñizini işğal etti ve Qara deñizni bütünley askeriyleştirip, balansını deñiştirdi. Rusiyeniñ Qırımnı anda özek silâsını yerleştirmek içün azırlamasınen bağlı areketlerinden qasevetlenemiz. Rusiye Qırımğa esaslanıp, Yaqın Şarq ve Afrikada arbiy tedbirler keçire, Balkanlarğa tesir ete», – dep bildire Oleksiy Reznikovnıñ aytqanlarını avgustnıñ 10-nda Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Reznikov «Ukraina içün telükesizlik paketi» kenişletilmeli, dep qayd etti.
«Birinciden – ava mudafaası quvetlerini qoyıp, atta Amerika bölüklerini yerleştirip. Qanunlarımız buña izin bere», – dep qayd etti Ukraina baş nazir muavini.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Foreign Affairs amerikan neşiri içün yazğan maqalesinde Rusiye Qırımda özek arbiy potentsialını arttıra, dep bildirdi.
Bundan ğayrı, Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar«Ukraina 30» umumukrain forumınıñ toplaşuvında Rusiye işğal etilgenQırımda özek silâsını yerleştirmek içün infrastrukturasını abadanlaştırmağa devam ete, dep ayttı.
Rusiyeniñ işğal etilgen Qırımda özek silâsını ğayrıdan tiklegenini Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev de bildirgen edi.
2018 senesi oktâbr ayında o vaqıt Ukraina Tış işler naziri olğan Pavlo Klimkin Rusiyeniñ Qırımda özek silâsını yerleştirgenine ya da onıñ içün infrastruktura qurğanına dair şübheler bar, dep aytqan edi.
Rusiye Devlet dumasınıñ Qırım deputatı Andrey Kozenko Klimkinniñ aytqanlarını izaatlap, «RİA Novosti» neşirine «qomşu memleketniñ natsist reberligi qorqusınıñ sebepleri bar», dep ayttı.
1994 senesi Ukraina özek silâsından vazgeçti. Ukraina, ABD, Rusiye ve Büyük Britaniya Ukrainanıñ Özek silâsınıñ tarqatılmamasına dair añlaşmağa qoşulğanınen Telükesizlik kefaletleri memorandumını tizdi. Andaki maddeler Ukrainağa suverenitetini ve telükesizligini kefil ete.


text:
Ukraina Mudafaa nazirliginde Rusiye FSB hızmeti tarafından Aqyarda 9 noyabrde «ukrain deversiya taqımınıñ» yaqalanması aqqında malümatnı red etti. Bunı müessiseniñ matbuat jızmetinde bildirdiler.
«Rusiye mahsus hızmetleriniñ bu nevbetteki yalanı (Qırım – QA) yaramada sakinlerine qarşı yapılğan basqılarnı gizlemek içün, ve Ukrainanı dünya toplulığı öğünde alçaqlatmaq içün uydurılğan», – dep buyurıla beyanatta.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti işğal etilgen Aqyarda noyabr 9 künü sanki «Ukraina mudafaa nazirliginiñ İstihbarat baş idaresine bağlı olğan sabotaj-terroristik taqımınıñ azalarını» yaqalanğanını bildirdi.
Avgust 10-da FSB bildirdi ki, avgust 7-ge keçer gecesi «ukrain diversantları» taqımı yaqalandı, olar sanki Qırımda terakt azırlay ekenler. Bundan ögüne zapt etiilgen Qırımnıñ Rusiye kontrolündeki memuriy sınırnıñ keçitleri üç kün devamında qapatıla edi.
Ukraina ükümeti qabaatlavnı red ete ve yüz bergen vaqianı rusiyeli mahsus hızmetlerniñ «provokatsiyası» dep adlandıra.
Avgust 12 künü REN-TV rus telekanalınıñ sitesinde ukrainalı Yevgeniy Panovnıñ sorğudan keçirüv videosı peyda olğan edi ve o yerde o FSB-niñ bütün qabaatlavlarıını qabul ete. Bundan soñ uquq qorçalayıcıları yaqalanğannıñ bedeninde azaplarnıñ izleri qalğanını bildirgen ediler.


text:
Qalın: “İminlek borçılularıbız qänäğätländerelmässä, barış alğa kitmäyäçäk”
Qalın: "Törkiyäneñ iminlek borçıluları konkret adımnar belän, bilgele ber grafik nigezendä qanäğätländerelmägän oçraqta barışnıñ alğa kitmäyäçägen bik açıq itep kürsättek"
İlbaşı idaräse süzçese İbrahim Qalın Şveśiya häm Finlyandiyanıñ NATO äğ’zalege söyläşüläre belän bäyle bularaq: "Törkiyäneñ iminlek borçıluları konkret adımnar belän, bilgele ber grafik nigezendä ütälmägän oçraqta barışnıñ alğa kitmäyäçägen bik açıq itep kürsättek,” – dide.
İbrahim Qalın İlbaşı qolliyätendä Şveśiya häm Finlyandiya wäkillekläre belän ütkärelgän söyläşüd...
-
25.06.2022
-
25.06.2022
-
25.06.2022
-
25.06.2022
-

seg_langs: tur_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Bunı Qırımnıñ «Reskomnats» matbuat hızmeti bildire.
Olğan malümatqa köre, işbu spravka ariza berüvinden 3 ay keçkeninden soñ Qırım «içki işler nazirligi»niñ hadimleri tarafından berilecek.
Arizalarnı iş künleri saat 9:00 -17:00 «cumhuritet komitetitin»de qabul eteler.
Çarşenbe künü, iyün 4-de, Qırım «parlamenti» birinci oquvda «1941-1944 seneleri Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetinden mahkemeden tış millet mensüpligine köre sürgün etilgen halqlarnıñ bazı kefilleri aqqında» degen qanunnı qabul ettiler.
«Parlamentte» işbu «qanun» sürgün etilgen halqalarınıñ içtimaiy qoruvını temin etecek.


text:
Ukraina paytahtında mayıs 18 kününe devlet yolbaşçılığı, cemaat ve siyasiy yetekçileri, Ukrainala çetel memleketleriniñ diplomatik eyyetleriniñ başları, halqara teşkilâtlarnıñ vekilleri, medeniy ve ilmiy erbapları, diniy teşkilâtlarnıñ reberleriniñ iştiragi ile hatıra aqşamınıñ keçirilmesi planlaştırıla. Bu aqta Ukraina medeniyet Nazirligi saytında bildireler.
Qırımtatar halqınıñ sürgünligi 71 yıllığına bağışlanğan tedbirlerniñ keçirilmesi aprel 29 künü ükümet toplaşuvında tasdiqlanıldı.
«Mayıs 15-18 künleri «Epimiz – qırımtatarlarmız» içtimay kampaniyası ve qırımtatar halqınıñ sürgünligi 71 yıllığına bağışlanğan telemarafon keçirilecek. Sürgünlik qurbanları hatıra Kününe bağışlanğan bediiy tedbirler çerçivesinde – Rustem Eminovnıñ «Sürgünlik» toplamından eserleriniñ sergisi ve Taras Şevçenko adına Opera ve balet milliy akademik teatrinde «Unutma» leyhası kösterilecek, Ukraina milliy tarih müzeyinde fotoresim sergisi ve memleket boyunca «Haytarma» filmi kösterilecek», – haber ete Medeniyet Nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Mayıs 18 künü Mustaqillik Meydanında qırımtatar halqınıñ sürgünligi qurbanları hatırasına mitingniñ keçirilmesi planlaştırıla.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ ofisinde mayıs 18 künü Qırım yerli akimiyeti kene sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasına tedbirlerni keçirmege yasaq etecegini tüşüneler.
Mayıs 18 künü – Qırımdan qırımtatar halqınıñ sürgünligi qurbanlarınıñ hatıra künüdir. Bu künü 1944 senesi Orta Asiyağa yarımadadan qırımtatarlarnıñ ilk eşelonı yollanıldı.
Qırım işğalinden evel Aqmescitte sürgünlik yıllığına er sene Bütünqırım matem mitingi keçirile edi. Mında on biñlerce insan iştirak ete edi.
2015 senesi Qırımnıñ Rusiye akimiyeti matem tedbirleri yerinde mayıs 18 künü yañı bayram – «quvanç kününi» keçirmek niyetindedir.


text:
Tuqaynıñ “Näq Qazan artında bardır ber awıl Qırlay dilär” şiğerendäge yulların iskä alıp, näq Tiflis urtasında bardır ber awıl Kaxanaşwili dilär, dip başlıysı kilä yazmanı. Biredä Tuqaydağı kebek cırlağanda köy öçen tawıqlar da cırlamıy, bu cirlärneñ här yağı urman da tügel, yäşel ülännär, xätfädäy bolınnar da yuq. Ämma Tiflisneñ Qırlayğa ber oxşaş yağı bar: anda da tatarlar yäşi, döresräge oçın-oçqa yalğap kön kürä.
Distägä yaqın tatar ğailäsen Tiflistä millätpärwär Kimältdin Tairov tuplıy. Gruziädäge tatar tarixın ul bolay taswirladı:
Rusiä mäğlümat çaraları ğädättä Gruziädäge xällärneñ tınıç bulmawın taswirlıy. Ämma bu ilgä qunaq bulıp kilüçedä ber dä andıy täesir qalmıy. Biredä xalıq kön-tön yal itä. Restorannarda eş könendä dä buş urın yuq. Döres, yortlarnıñ kübese cimerek xäldä, ämma şulay da bu gruzinnarğa 2-3 million sumlıq maşinalarda cilderergä qomaçawlamıy. “Qayber gruzinnarnıñ şundıy tormışına qarap can ärni, alar xäyerçe xalıq aqçasına käyef-safa qorıp yöri. Östäwenä Qazannan da bernindi yärdäm yuq”, di Kimältdin Tairov.
“Bez Tbilisidä tatar cämğiäte buldırğaç, Qazannan bezgä komputer cibärergä wäğdä itkännär ide. Ämma cibärmädelär. Şuña kürä bezneñ Qazan belän elemtä yuq. Yış qına başqa keşelärdän sorarğa turı kilä.
Monda töp problema – eş yuq. Bezdä genä tügel, gruzinnarda da, ärmännärdä dä, başqa xalıqlarda da. Bez yäşämibez, ä açlıqtan ülmäs öçen genä torabız. Haman qayan närsä tabarğa, niçek eşlärgä ezlibez. Ämma berqaydan da yärdäm yuq.
Qazanda bulğanda miña biredä bay tatar iğänäçesen tabarğa quştılar. Ämma monda andıy tatar yuq. Älegä beraz üz-üzebezgä bulışabız.
Küp tatarlar Rusiägä küçep kitte. Bez dä küçenergä telibez. Bu xaqta Bötendönya tatar kongressına yazğan idek. Ämma alar monı eşlärgä mömkinlek yuqlığın äytte”, di Kimältdin äfände.
Üze isä ul aqçanı uramda kitap satıp eşli ikän. Satu noqtası xucası, aña monıñ öçen könenä satılğannan 10% birä. Ämma yış qına “kitaplar bötenläy satıp alınmağan könnär bulğalıy, metroda qaytırğa da aqça bulmıy. Ul waqıtta uramğa çığarğa turı kilä”, di Kimältdin äfände.
“İnde öydän närsäne satıp bula, biredäge bet bazarına alıp çığıp satıp beterdek. Minem belän bergä, professorlar, akademiklar da utıra. Bu bazarda äle urın öçen suğışular da bula”, di ul.
Gruziädä eşsezlek mäsäläse bıltırğı suğıştan soñ tağın da köçäygän. Tatarlar bu waqıyğalarnı üzlärenä turıdan-turı ällä ni qağılmadı di. Ämma suğış başlanğan könne alar bügengedäy xäterli. Tiflis tatarı Äminä Syülyäyewä bu könne bolay taswirladı:
“Suğıştan soñ uramğa çıqqaç, başta qurqınıç ide. Aq tänle bulğaç, uramda da, transportta da bezgä cirle xalıq qırın, doşmanğa kebek qarıy ide. Şuña kürä baştaraq awır buldı. Xäzer inde xäl beraz ciñeläyde. Bu xällärdän soñ şähärdä urısça yazılğan böten elmä taqtalar alındı. Xäzer küp cirdä alarğa gruzinça häm inglizçä yazılğan. Urıs telendä çüp tä yazmıylar, ul alarğa kiräkmi sanala. Urıs mäktäplärendä böten fännär dä gruzin telendä uqıtıla başladı”, di Äminä xanım.
Gruzinğa kiäwgä çıqqan, üze dä gruzin isemen yörtkän tatar keşese Manana xanım isä, suğış buluda Rusiäne ğäyepli.
“Här ilneñ üz-üzen yaqlarğa xaqı bar. Rusiäne xörmät itsäm dä, minemçä, bu il xaqlı tügel. Här il üz cirendä üz tärtiplären urnaştırırğa xaqlı. Rusiälär Gruziädä yäşäwçe xalıqlarnıñ mentalitetın belmi. Şuña da bu yul belän bardı.
Suğış küp awırlıq kiterde. Minem ulım Mäskäwdä tora. Xäzer miña anı, onıqlarımnı kürer öçen wiza mäşäqäte belän yörergä kiräk. Läkin suğış buluğa qaramastan, urıs häm gruzin xalqı äle dä dus. Bu añlaşılmawçanlıqlar barı tik säyäsi uyın ğına”, di Manana xanım.
Awır tormışqa qaramastan, Tiflis tatarları dinnären yuğaltmağan. Şähärdä ber mäçet bar. Tarixqa qarağanda, anı 1864 yılda Qazan tatarları salğan.
“Bu şiğıylär belän sönnilär bergä doğa qıla torğan berdänber mäçet. Ul Qazan tatarlarınıqı ide. Ämma farsılarnıñ mäçeten yuq itkäç, alar bezgä küçep monda qaldılar. Tiflistän tatarlar küpläp kitä başlağaç, bu mäçettä azärbaycannar xuca bulıp qaldı. Ämma alar bezneñ belän yaxşı mönäsäbättä. Şuña kürä mulla kiräk bulğanda alarğa möräcäğät itäbez”, di Kimältdin Tairov.
Şulay itep, tatarlar Gruziädä awırlıq belän yäşi. Qayber mäsälälärdä bälki Tatarstan tatarı alarnı añlamas ta. Mäsälän, bu keşelärneñ aqçası bulmaw säbäple, yortnı cılıta torğan ğaznı 1991 yıldan sünderep quyuı, qışın suıtqıçnı eşlätmäwe, kiräkkä-kiräkmäskä öydä ut yandırmawı, elektr plitäse urınına aşawnı uçaqta peşerüne. 21 ğasırda yäşäwçe keşegä bu älbättä säyer. Ämma Gruziä tatarları şulay yäşi. Tik alarnın äle yaqtı kiläçäkkä ömetläre sünmägän.


text:
Ukrainada COVID-19 koronavirus hastalarınıñ sayısı 343-ke arttı, dep bildire Cemaat sağlığı merkezi aprelniñ 19-nda saba. Hastalarnıñ umumiy sayısı 5449 qadar arttı, 141-i vefat etti. Aynı vaqıtta 347 hasta tüzelip yahşı oldı.
Cemaat sağlığı merkeziniñ malümatına köre, bir künde hastalıqtan sekiz kişi vefat etti.
Eñ çoq hasta Çernivtsi (889), İvano-Frankivsk (480), Ternopil (390) vilâyetlerinde, Kyivde 801 hasta qayd etildi.
Cemaat sağlığı merkeziniñ malümatına köre, 3617 insan hastahanede tedaviylene, 273-ü – balalardır. 1832 insan hastahanege alındı, olardan 85-i baladır. Vefat etken çoqusı insanlarnıñ yaşı 50-den büyük edi – Merkez olarğa yüzde seksen altı olaraq qıymet kese.


text:
Türkiye Ukrainada göñülli qırımtatar batalyonlarınıñ teşkil etilmesine qol tutqanı aqqında bildirüvlerni red etti.
Herson vilâyetinde «Qırımtatar batalyonı» ve «Noman Çelebicihan adına batalyon» serlevalı göñülli teşkilâtlarınıñ peyda oluvına Türkiyeniñ destegi aqqında bildirüvler sebepsizdir, dey Türkiye Tış işler nazirliginiñ matbuat kâtibi Tanju Bilgiç.
«Rusiye tarafınıñ «Rusiyege kene sırtına darbe urdılar» kibi bildirüvleri sebepsizdir ve Rusiyeniñ Türkiyege qarşı alıp barılğan teşviqat kampaniyasınıñ devamıdır», – dedi spiker.
Bunıñ ile şunı hatırlattı ki, Türkiye Rusiye tarafından Qırımnıñ işğalini tanımay ve qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalamağa devam etecek.
Qırımtatar göñülli batalyonını teşkil etmege istegenler çetel devletlerden yardım soramadı. Bu aqta öz Facebook saifesinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi. Çubarovnıñ aytqanı kibi, batalyonnıñ teşkil etilmesi şimdi çeşit ştablarda ögrenile


text:
Äleumettik jelilerdiñ damuımen adamdar äleumettik jelide öz bilimin auditoriyağa aqılı tauar retinde sata alatın boldı. Bwl ürdis infobiznes dep atala..
Düniejüzilik Densaulıq Saqtau Wyımınıñ bas hatşısı Tedros Adhanom Gebreyesus Ukrainağa saparlay barıp, Kievte jasağan mälimdemesinde Reseydi soğıs toq..
Qıtay ükimeti elde koronavirus infekciyasınıñ jaña tolqını jıldam tarap jatqanın mälimdedi. Eldegi eñ iri qala Şanhay tolıqtay karantinge jabıldı. Bü..
Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev mırzağa Qazaqstan Respublikasınıñ prem'er-ministri Älihan Smaylov mırzağa Aqparat jäne qoğamd..
Bir kün bwrın Düniejüzilik densaulıq saqtau wyımı (DDSW) koronavirustıñ jaña ştamı «Omikronnıñ» taraluına qatıstı jaña mälimdeme jasap, köptegen elder..


text:
Ukraina, aqayı Suriyede IŞİD ekstremist gruppirovkası tarafında cenkleşken qırımlığa memleketine qaytmasına yardım etti. Qadınnıñ dört balası bar. Bir qaç yıl devamında qoranta Suriyeniñ şimaliy-şarqında «İslâm devleti» ile işbirliginden şübheli sayılğanlar tutulğan qapalı lagerlerde yaşadı. Qırımlı 2011 senesinden berli cenk ketken Suriyege ne içün ketti? Ve Ukrainağa ne içün qayttı? Bu suallerni oña Qırım.Aqiqat intervyü vaqtında berdi.
Sekiz yıl Suriyede keçirgen qırımlı qadın özüni İman olaraq tanıttı. Qırımdaki tuvğanlarına zarar ketirmemek içün kerçek adı ve soyadını gizley. Rusiye Ceza kodeksine köre, onı «Rusiye Federatsiyasınıñ menfaatlarına zıt kelgen maqsadlarnen… çetel devlette silâlı birleşmede iştirak etkeninde» qabaatlay bileler. İmannıñ fikirince, Qırımda yaşağan ailesi IŞİD ile alâqası olğan tuvğanları aqqında malümatnı gizlegeni içün zarar köre bile.
– 2013 senesi Suriyege kettim. Aqayım çağırdı – men de kettim. Menden evel ketti, soñra çağırdı: «Yanıma kel, balalarım yanımda olsun isteyim». Balalarımnı alıp, Suriyege kelip çıqtım ve anda 8 yılğa qaldım.
Oğlu Halid üç yaşında, qızı Sumaye bir yaşında edi. Qırım.Aqiqat, İmanıñ aqayı Suriyedeki cenkte iştirak ettimi, dep soradı. Qadın, aqayınıñ «İslâm devleti» ekstremist gruppirovkası tarafında cenkleşkenini inkâr etmedi.
– O, iştirak etti. Men iştirak etmedim. Er vaqıt kibi ev hanımı edim. Aqayımnıñ işlerine kirişmedim, amma cenkleşkenini bilem.
İman orta tasili olğanını ayttı. Suriyege ketmezden evel esasen ev işlerini baqa edi. «Halifelik» ne olğanını ve Suriyede cenk ketkenini bile edimi, dep soradıq.
– Anda ketkende halifelik daa yoq edi. Suriyege adiy bir memleket, Türkiyege kibi, kete edim. Biraz yaşağan soñ, qayda oğrağanımnı añladım. Bir yerde cenk olğanı eşitile edi. Aqayım «Mında yaşamaq mümkün. Er kes yaşay, biz de yaşaycaqmız. Qorqulacaq bir şey yoq», dep aytqan edi. Anda pek qorqqan edim, başından berli (evge – QA) qaytmağa istegen edim. Amma keri qaytmaq içün imkânım (Suriyeden Ukrainağa ketmek içün imkân ve para – QA) yoq edi.
İmannıñ aytqanına köre, onı Qırımdan çağırğan aqayı «Suriye demokratik quvetlerinen» olğan çatışmalarda elâk oldı.
– Men tul qadınlar evinde yaşadım. Pek çoq insan bar edi – er şeyden boldurasıñ, sessizlik ve raatlıq isteysiñ. Bir kün bir azerbaycanlı maña evlenmege teklif ettim – ayatımnı tüzetmek, qorantamnen ve öz evinde yaşamaq içün razı oldım.
Azerbaycanlınen evlengen İmannıñ eki qızı doğdı – Sara ve Asiya. Qadın yañı aqayından oña evge qaytması içün yardım etmesini rica etti, amma o, razı olmadı, dep ayta.
– Onı pek az köre edim: sıq-sıq kete ve az kele edi. Ayatım böyle keçti. Anda (Suriyede – QA) daima yaşağan yerimiz olmadı. Bombalavlar sebebinden sıq-sıq yañı ev qıdırmağa mecbur edik. Er vaqıt daa telükesiz yerge köçe edik. Soñki noqta Baghuz oldı.
2019 senesi mart ayında Suriyeniñ koalitsiya quvetleri IŞİD akimiyeti altında qalğan soñki meskün yer olğan Baghuznı kontrol altına aldı, dep bildirdi. Bundan soñ «Suriye demokratik quvetleri» isyancılarnı Suriyeden çetleştirdi, dep bildirdi. İman koalitsiya quvetleri sarıp alğan yerden nasıl ketkenini tarif ete.
– Em özüm, em balalarım içün qasevetlene edim. Nişancılar ateş açtı, uçaqlardan ve toplardan ateş açıldı. Balalarnı alıp, «Çıqacaqmız» dedim. Ukrainadan üç qoranta edik, eki qoranta Dağıstandan, ve daa eki qoranta araplar edi. Bu eki arap ailesi bizge çıqmağa yardım etti. Arqalarından kettik: olar qayda ketse, biz de anda ketemiz. Öyle de bizni kürdlerge alıp kettiler.
İmannıñ aytqanına köre, kürtler tarafından bir tecavuz olmadı, olarğa «yahşı munasebet oldı». «İslâm devleti» ekstremist gruppirovkasınen cenkleşken «Suriye demokratik quvetleriniñ» esas qısmı ise kürdler ola.
– Qadınlar (IŞİD cenkçileriniñ soy-sopları – QA) biraz agressiv edi. Olar (kürd vekilleri – QA) ayta edi: «Bizge yahşı yanaşsañız, biz de öyle yanaşacaqmız. Bu sizge bağlı bir şey». Men olarnı tiymedim – olar da meni tiymedi, yani olarnen bir problemim olmadı.
İman çağına yetmegen dört balasınen qaçaqlar içün Suriyeniñ eki «Al-Hol» ve «Roc» lagerinde bulundı. Andaki nizamlar farqlı edi.
– «Al-Holda» ura bileler, ve kimse baqmay. «Rocda» ise kimseni urmağa bermeyler. Birden kelip baqalar, qadınnı ne içün köteklediler, sebep ne. Bu sebepten apishanege ala bileler.
«Al-Hol» lagerinde qoranta suvsız ve aşsız qala edi. İmannıñ aytqanına köre, aş tek üyle vaqtında ketirile edi, er vaqıt aynı aşlar berile edi: ya bercimek, ya baqla şorbası, pirniç ya da bulgur. Qalğan azıq mallarını qoranta bazardan ala edi. Olarnı almaq içün para qazanmağa mecbur ediler.
– Şaraitler deşetli edi. Çamaşır yuvıp, para qazana edim. Biriniñ çadırını temizlesem, para bere ediler. Temizlik yapmağa istemegen ve (soy-soplarından – QA) para alğan tenbel qadınlar bar edi.
«Al-Hol» lagerinde İmannıñ eñ yaqın qomşuları arap memleketlerinden edi, hususan Tunisten, ve Turkmenistan, Azerbaycan ve Rusiyeden qadınlar bar edi. Qırımlıdan Suriye ve Iraqtaki qadınlarnıñ fikirleri aqqında, bazıları «halifelik» qaytar dep bekley ve lagerden ketmege istegenlerge yaramay baqa degen laflar doğrumı dep soradıq.
– Tek suriyeli qadınlar degil, olarnı kürdlerniñ ellerinden «qurtaracaq» IŞİD qaytacağını beklegen bir çoq rus tilli qadın bar. Böyle soyları bar, ebet.
«Al-Hol» ve «Roc» lagerleri olğan memleketniñ şimaliy-şarqiy qısmı Suriye kürdleriniñ kontroli altında buluna. Olar ABD yolbaşçılığında halqara koalitsiya yardımınen qurulğan «Suriye demokratik quvetleri» arbiy ittifaqına kire. Suriyeniñ qaçaqlar lagerlerinden biñlernen balalı qadın qala. Bir çoq IŞİD ile işbirligi yapqanından şübheli sayıla.
İman, lagerde onı kimse sorğuğa çekmedi ve bir qabaatlav aydınlatmadı, dep ayta. Qırım.Aqiqat, onı anda IŞİD cenkçisiniñ apayı olğanı içün tuttılarmı, dep soradı.
– Bizge öyle de ayta ediler, «terroristlerniñ apayları», «aydutlarnıñ apayları». Bu sualge cevap berip olamayım.
Avropanıñ bir çoq memleketi «İslâm devleti» ekstremist gruppirovkası cenkçileriniñ apayları qaytqanını tenqit ete. Qanunğa köre, IŞİDke qoşulğan Büyük Britaniya uyruqlıları başqa memleketniñ vatandaşlığı olsa, Britaniya pasportını coya bile. Danimarka IŞİD cenkçilerini ve ömür arqadaşlarını uyruqsız qaldıra.
Qırım.Aqiqat, İmandan Suriyede çoq yıl yaşağan qadın milliy telüke taşıy bilemi, dep soradı.
– Özümni aytsam, olurmı? Men telükeli degilim. Er şeyden yoruldım, er şeyni yañıdan başlap, balalarımnı baqmağa isteyim. Başqa bir şey istemeyim. Menden bir telüke yoq.
İman balalarını ayaqqa qoymağa niyetlene. Halid on bir yaşında, Sumaye doquz yaşında, Sara altı yaşında, kiçkene Asiya ise dört yaşında. Büyük qızınıñ bir közü kör.
– Şimdi tek balalarımnı tüşünem. İçimde bir qasevet bar, amma maña niayet Suriyeden qaytmağa yardım ettiler, dep pek quvanam.
İman ve balaları 2021 senesi oktâbrniñ 19-nda tahliye etildi. Suriyeniñ şimaliy-şarqında («Suriye Kürdistanında») Ukraina vatandaşlarınıñ on bir qorantası qala. Ukraina mudafaa naziriniñ muavini Ğanna Malârnıñ Facebook saifesinde bildirgenine köre, olar «Al-Hol» lagerinden çıqarıldı, karantinde buluna ve tahliyesini bekley.
Oktâbrniñ 19-na qadar Ukraina Suriyeden dört qırımtatar qadınını ve 18 balanı çıqardı. Olar qaçaqlar içün «Al-Hol» ve «Roc» qapalı lagerlerinde bulundı. Anda «İslâm devleti» ekstremist gruppirovkası ile alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlar tutula.
Ukraina vatandaşlarına qarşı tahqiqatlar olmadı, olarnı islâmcılar ile alâqaları sebebinden mahkeme etmediler. 2021 senesi mart ayında Human Rights Watch teşkilâtınıñ aq qorçalayıcıları olarnıñ lagerlerde tutuluvını halqara uquqnıñ bozuluvı dep adlandırdı.
Birleşken Milletler yabancılarnıñ avdetini tezleştirmege çağırdı. BM gumanitar meseleleri koordinatsiya idaresi bildirgenine köre, «Al-Hol» lagerinde insanlarnıñ temel şaraitleri yoq, olar aç qala ve üşüy, em de bu lagerde sıq-sıq öldürip başladılar. Berilgen malümatqa köre, Suriyeniñ şimaliy-şarqında, Iraq ile sıñırda olğan «Al-Holda» 62 biñ insan buluna, lager ise on bir biñ kişini sığdıra bile. Sakinlerniñ 80 fayızından çoqu – «İslâm devleti» ekstremist gruppirovkasınıñ cenkçilerinden azat etilgen topraqlarnı terk etken qadın ve balalar. Berilgen malümatqa köre, «Al-Hol» sakinleriniñ 48%-ı Iraqtan, 38%-ı Suriyeden qaçtı ve 14%-ı 60 memleketniñ qadınları ve balaları.


text:
Tercime
Tercime, şaheserni, münderice ve şekil birligini saqlap, diger til vastasınen yañıdan yaratuv. Bu birlik, şaheserniñ mefküreviy mundericesini bir bütün etip ve diger til esasında onıñ üslübiy özgünligini yaratmaq esabına irişile. Böyle bütünlikke irişüv yolu, şekil aitliklerini tayin etüvden keçmey. Tek türlü til vastaları becergen vazifelerni teñeştirüv yolu, eñ uzaq tillerni bile teñeştirmege imkân bere. Mından tercimeniñ tamlığı şaheserniñ şekil ceetine degil, tayinatseline aitliginden ibaret.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko qısmiy demobilizatsiya aqqında buyruqnı imzaladı. Bunı devlet yolbaşçısı cuma künü, iyün 12-de, Twitterde yazdı.
№328 / 2015 buyruğına binaen, 2015 senesi iyül-sentâbr aylarında 2014 senesi 21 iyül buyruğı esasında askerlikke çağırılğan arbiyler arbiy hızmetten boşatılacaq.
Demobilizatsiya çerçivesinde askerlikten boşatılğan arbiyler yaşağan yerlerine ketirilecek, urba ve aşnen temin etilecek.
2015 senesi mart 18-den mayıs 1-ge qadar 2014 senesi mart 17 buyruğı esasında askerlikke alınğan arbiyler arbiy hızmetten boşatılğan edi.
Poroşenko Yuqarı Radada er yıllıq muracaat ile çıqışta bulunıp, Ukraina şarqındaki zıddiyet alanında tahminen 50 000 ukrain arbiyi bulunğanını qayd etti.


text:
Ukraina telükesizlik hızmeti Donbastaki deñişim çerçivesinde azat etilgen Ukraina vatandaşlarınıñ cedvelini derc etti. Anda 12 arbiy ve 64 vatandaş bar, umumen – 76 Ukraina vatandaşı.
«Deñişim neticesinde Vatanğa qaytqanlar: 12 arbiy (üçü 2015 senesinden berli Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen rayonlarında apiste yattı); 64 vatandaş (on yedisi 2015-2016 senelerinden berli apiste yattı).
Ukraina telükesizlik hızmeti, «tutulğan bütün vatandaşlarnıñ evlerine qaytması içün elinden kelgenini yapacaqlar», dep qoştı.
Tutulğanlarnı deñişim Donetsk vilâyetindeki «Mayorsk» keçiş noqtasında dekabrniñ 29-nda kerçekleşti. Azat etilgen Ukraina vatandaşları andan Kyivge uçaqnen ketirilecek. Tuvğanları olarnı qarşılamaq içün «Borıspil» ava limanına yol alğanlar. Azatlıq Radiosınıñ mühbiri bildirgenine köre, tuvğanlar Kyivdeki Mıstetskıy Arsenal yanında avtobuslarğa mindi.
«DNR» vekili Darya Morozova, 52 arbiy esir ve vatandaş reinesi Ukrainağa berildi, dep bildirdi. Donetsk vilâyetiniñ bazı rayonlarına 60 kişi berildi.
Ukraina jurnalistleri deñişimniñ bu qısmına kirsetilmedi.
İşğal etilgen Ğorlivka yanındaki sıñırda «Mayorske» keçiş noqtasında dekabrniñ 29-nda tutulğan şahıslar deñiştirildi.
Dekabrde Parijde «normand formatı» sammiti keçirildi – Frenkistan, Almaniya, Ukraina ve Rusiye liderleri körüşti. Taraflar, Kyiv ve Moskva «er kesni er keske» formulası boyunca şahıslarnı dekabrniñ 31-ne qadar deñişecek, dep añlaşqan edi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy tutulğan şahıslarnı deñişim dekabrniñ 29-nda olacaq, dep tasdıqladı.
Üç taraflı bağ gruppasınıñ gumanitar alt gruppasındaki Ukraina vekili Valeriya Lutkovskaya, «İlovaysk, Debaltsevodan soñ dört yıl devamında esirlikte olğan balalarnı niayet alıp olurmız», dep bildirgen edi. Al-azırda resmiy deñişim cedvelleri yoq.
Dekabrniñ 23-nde Donbastaki zıddiyetni al etüv üç taraflı bağ gruppası «er kesni er keske» şeklinde deñişimni belgiledi.
Rusiye qoltutqan «DNR» temsilcisi Darya Morozovanıñ dekabrniñ 25-nde bildirgenine köre, olar Ukrainağa 53 insannı berecekler. Onıñ aytqanına köre, Ukraina tarafı «DNR» aydutlarına 87 insannı bermege razı oldı. Bu malümat şimdilik tasdıqlanmadı.
Dekabrniñ 18-nde Ukraina telükesizlik hızmeti Azatlıq Radiosınıñ muracaatına cevap berip, umumen Donbasta Rusiye qoltutqan aydutlarnıñ esaretinde 250 insan buluna, dep bildirdi.


text:
Qırımtatar siyasetçileri qıtaiy Ukrainada qırımtatar diniy idaresiniñ açılmasına teşebbüs köstereler. Ukraina akimiyeti indemey, Qırım ve Aqyar musulmanları Diniy idaresi (QAMDİ) ise açuvlana.
Qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilev Ukrainanıñ qıtaiy qısmında qırımtatar diniy idaresi açılmaq kerek, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre, Qırım ve Aqyar musulmanları Diniy idaresi yarımada Rusiye akimiyetiniñ nezareti altında buluna. Qırım.Aqiqat Cemilevden yañı müftiylikni açmaq planları aqqında tafsilâtlıca tarif etmege rica etse, o, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa muracaat etmege tevsiye etti. O ise, izaatlarını soñra bermege vade etti.
Aynı vaqıtta, QAMDİ Cemilevniñ laflarına sert bir şekilde cevap berdi. «Kiyevde Qırım müftiyligi olurmı?! İstanbul, New York ya da Londonda ne içün olmasıñ aysa?! Qırımtatar halqı Qırımda, öz vatanında, yaşay, ve Qırım müftiyligi Qırım musulmanları ile beraber bar edi, bar ve bar olacaq. Qırımnıñ musulman halqı bergen vazifelerni lâyıq bir şekilde becermege tırışamız, Müftige qıymet kesmek aqqı yalıñız onı saylağan halqqa aittir», – dep ayttı Qırım müftisiniñ muavini Ayder İsmailov.
O, halq liderleriniñ müfti Emirali Ablayevniñ faaliyetine qıymet kesken sözlerini ciddiy bir izaatqa lâyıq olmağan «boş laf» olaraq adladı. İsmailovnıñ hatırlatqanına köre, Ablayevni Meclis erkânından çıqarmaq ıntıluvları neticesiz oldı. Onıñ bu izaatları Meclis reberligi ve Diniy idare arasında zıddiyet bar olğanını daa bir isbatlay.
Meclis reisinniñ birinci muavini Nariman Celâl Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, yañı diniy idareniñ meydanğa ketirilmesi yañı bir ğaye degil. «Qırım müftiyliginiñ (qıtada – QA) meydanğa ketirilmesi faal olmasa da, belli bir vaqıt muzakere etilgen edi. Mecliste bunıñnen bağlı resmiy toplaşuvlar keçirilmedi ve qararlar qabul etilmedi. Qıtada oturğan işdeşlerimizniñ teşebbüsidir», – dep ayttı Celâl.
Meclis reisiniñ birinci muavini aytqanına köre, Qırımdan mecburen köçip kelgenler Qırım musulmanları Diniy idaresi ile bağ tutamaylar, çünki müftiylik Rusiye akimiyetine boysuna
Meclis reisiniñ birinci muavini aytqanına köre, Qırımdan mecburen köçip kelgenler Qırım musulmanları Diniy idaresi ile bağ tutamaylar, çünki müftiylik Rusiye akimiyetine boysuna.
Nariman Celâl dedi ki, Ukraina musulmanları Diniy idaresi (UMDİ) qırımtatarlarnı birleştirecek bir struktura degil, çünki «habaşiler» ile alâqaları bar. Onıñ qayd etkenine köre, qırımtatarlar bir de bir tariqat ya da sektağa kirmey ve Rusiyege qoltutqan UMDİ reberi Ahmed Tamimniñ muhalifeti ola.
Qayd etmeli ki, QMDİ Ukrainadan qaydını sildirmey, amma Rusiye qanunlarına köre qayd olğan soñ Umumukrain kilse ve din teşkilâtlarınıñ şurasında öz menfaatlarını temsil etmek aqqını «Umma» Ukraina musulmanları Diniy idaresiniñ müftisi Said İsmagilovğa berdi.
Faqat şuranıñ bir qaç azası «Umma» UMDİniñ Qırım diniy idaresiniñ menfaatlarını temsil etmek aqqını blok etti. Böylece, Ukraina prezidenti yanındaki muşavere organı olğan Umumukrain kilse ve din teşkilâtlarınıñ şurasında Qırım musulmanları temsil etilmey. Qırımdan mecburen köçip kelgen musulmanlarnıñ çoqusı «Umma» UMDİ camisine, bazıları «Ukraina musulmanları birligine», ve pek az insan UMDİ camisine qatnay.
Yañı din teşkilâtınıñ temeline milliy çizgi qoyulğanını tüşünmeyimNariman Celâl
Celâlnıñ zanınca, Mustafa Cemilev meydanğa ketirilecek idareni qırımtatar dep adlasa da, onıñ temelinde milliy printsip olmaycaq.
«Yañı din teşkilâtınıñ temeline milliy çizgi qoyulğanını tüşünmeyim. Ukraina musulmanlarınıñ çoqusı qırımtatarlar, bu sebepten de böyle körüne. Qırımtatar halqı aq-uquqları ve devletçiligi oğrunda küreşip, olarnı birleştirecek teşkilâtlarnı, şu cümleden müftiylikni – QMDİ – de qurğan edi. Milliy küreşniñ yañı basamağı başlandı. Aynı vaqıtta diger milletlerge mensüp musulmanlar içün bunıñ kibi teşkilâtlarğa kirmek yasaq degildir», – dep qayd etti Meclis reisiniñ birinci muavini.
18-inci asırda, musulmanlar yaşağan topraqlar Rusiye imperatorlığına kirsetilgen soñ, din idareleri devlet ve din kütkenler arasında munasebetlerniñ bir şekli olaraq inkişaf etmege başladı. O vaqıt Tavriya müftiyligi de meydanğa ketirilgen edi. Rusiye akimiyeti Qırımnı işğal etken soñ aynı adı olğan teşkilâtnı qurdı.
Mustafa Cemilevniñ qayd etkenine köre, qırımtatarlarnıñ sürgünlikten avdet olmasından soñ qurulğan Qırım musulmanları Diniy idaresi şantaj aleti olaraq qullanıldı. Müfti Meclis azası ola, Diniy idare ise er vaqıt, işğalge qadar, yapacaq areketlerini qırımtatar temsil organı ile muzakere etken edi.
Diniy idareler Sovetler Birligi zamanında mahsus hızmetlerniñ bölüklerine çevirilip bar edi. Sabıq sovet devletleri bir sıra memlekette mustaqil cemiyetler ve regional teşkilâtlarnen aynı sırada bar olğan institutlarğa sadıq qaldılar. Avtoritar rejimi olğan bazı Orta Asiya devletlerinde aman-aman bütün dindarlar müftiyliklerge qapatılğan, qalğanlarğa basqı yapıla. Sovet lagerleriniñ mabüsi Mustafa Cemilev qıtada qırımtatar müftiyligini canlandırmağa teklif etti.
İlâhiyatçı, Ukrainada ve Şarqiy Avropada islâmnı tedqiq etken Mihail Yakuboviçniñ fikirince, Cemilevniñ teklifi – «sovetlerden qalma ananelerge bir kerilemedir». «Bir de bir zemaneviy ad liderlik yerini alacaq bir merkeziy qurulış degil, ayrı bir teşkilât olaraq körünecek. Ukrainadaki diniy idarelerniñ qurulışı farqlı – bazıları demokratik ola, digerleri ise müftiniñ itibarına esaslana», – dep ayttı Yakuboviç Qırım.Aqiqatqa.
Alimniñ qayd etkenine köre, qıtadaki qırımtatarlar din ceetinden farqlı, çünki farqlı aqımlarğa aitler. Yañı diniy idare birleştirecek bir yer ola bile, amma mında da çoq şey diniy liderge bağlı. Kiyevniñ nezareti altında olğan topraqlarda qırımtatar diniy idaresini canlandırmağa teklif etken insanlar müfti vazifesine keçe bilecek namzetlerniñ adlarını aytmay. Yañı din teşkilâtınıñ kelecegi oña berilgen vazifelerge bağlı olacaq, dep tüşüne ekspert: «Menim fikirimce, yañı qurulış Ukrainanıñ farqlı islâm gruppları ile bağ qursa ve ciddiy zıddiyet vaziyetinde kerek olğan işbirlik meydanı ola bilse, faydası da tiyecek», – dedi Yakuboviç. Onıñ fikirince, Qırımda yüzlernen yıl devam etken islâm alimligi ğayrıdan tiklense, musulmanlar da birleşir. Onıñ Qırım.Aqiqatqa bergen izaatlarına köre, musulmanlarnı birleştirecek yañı qurulışnıñ işinde başta etnosiyasiy qısım müim yer alacaq.
Yaqın Şarq tedqiqleri Merkeziniñ eksperti İgor Semivolosnıñ fikirince, diniy idare degen institut çar Rusiyesinde din kütkenlerni nezaret etmek içün meydanğa ketirilgen olsa da, şimdiki vaqıtta da semereligini kösterdi.
Şimdiki QMDİ «içtimaiy institut qaidelerine» uymay ve deñiştirilmek kerekİgor Semivolos
«Meclis vekilleri bu institutnı ananeviy bir şey kibi köreler ve qaidelerge riayet etilmesine (diniy yaşayışta – QA) tesir etmek isteyler... Müftiniñ başqa tarafqa keçkeni tanılğan soñ bu fikir şekillendi, şimdiki QMDİ «içtimaiy institut qaidelerine» uymay ve deñiştirilmek kerek», – dep ayttı Semivolos Qırım.Aqiqatqa. Onıñ qayd etkenine köre, din kütkenlerniñ yañı teşkilâtı qurulsa, onıñ maliye etilmesi aktual olacaq.
«Bunıñ kibi bir adımnıñ maqsadı ve siyasiy aqibetlerine qıymet kesmek istemeyim, amma bayağı para kerek. Olarnı qaydan almaq mümkün suali peyda ola... Türkiyeden ğayrı başqa bir çare körmeyim», – dep qayd etti ekspert.
Ukrainada din kütkenlerniñ milliy derecede birleşmesi içün qanunlarğa binaen, Ukrainadaki vilâyetlerniñ yarısında regional teşkilâtlarnıñ olması talap etile
Ukrainada din kütkenlerniñ milliy derecede birleşmesi içün qanunlarğa binaen, Ukrainadaki vilâyetlerniñ yarısında regional teşkilâtlarnıñ olması talap etile, dep ayttı medeniyet nazirliginiñ din ve milletler işleri departamentiniñ müdir muavini Mihail Podük.
Onıñ qayd etkenine köre, şimdilik nazirlikke yañı musulman teşkilâtı ile bağlı bir muracaat kelmedi. «Muracaat kelse, onı bir aydan üç ayğa qadar baqa bilemiz, qayd etmek ya da qayd etmemek qarar alınacaq. Vesiqalar doğru olsa, qayd etecekmiz», – dep qayd etti Podük. Onıñ aytqanına köre, yañı teşkilât esasçıları qanunlar belgilemegen bir nizamname qaideler olmasını talap etse, qayd işlerinde problemler peyda ola bile.


text:
Çerniğiv vilâyetiniñ İçnâ şeeri yaqınlarında silâ anbarlarında olğan patlavlardan soñ bazı devlet yollarında areket qapatıldı, dep bildire oktâbrniñ 9-nda saba «Ukravtodor».
Qazadan sebep fevqulâde vaziyet alanı – 16 km.
Çerniğiv vilâyeti İçnâ şeeriniñ civarındaki anbarlarda patlavlar saat 03.30-larda başladı. Fevqulâde vaziyetler devlet hızmetiniñ malümatına köre, 04:22-de 30 kilometr radiusında ava boşluğı qapatıldı, demiryol ve maşina naqliyatınıñ areketi vaqtınca toqtatıldı. Tahminen 10 biñ insan tahliye etildi.
Patlav sebepleri ya da zarar körgenler aqqında bir de bir malümat şimdilik yoq.
Ukrainadaki silâ anbarlarında patlavlar ilk sefer olmay. Keçken sene mart ayında Harkiv vilâyetiniñ Balakleya civarlarındaki top silâ anbarlarında yanğın çıqtı ve silâ patlamağa başladı.
2017 senesi sentâbriniñ soñunda Vinnitsa vilâyetiniñ Kalınivka şeerindeki silâ anbarlarında yanğın ve patlavlar olğan edi.


text:
Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi mayıs 25-ke keçer gecesi Bağçasarayda ğayıp olğan Ervin İbragimovnıñ qıdırılmasını ilân etti. Bu aqta müessiseniñ matbuat hızmeti bildire.
«Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım cumhuriyeti boyunca Taqiqat organları tarafından İbragimov Ervin Umeroviçniñ bulunğan yeri belgilene. 2016 senesi mayıs 24-te İbragimov evden çıqtı ve şimdiki vaqıtqa qadar onıñ bulunğan yeri belgilenmegen. Bu vaqia boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komitetiniñ Qırım boyunca Baş taqiqat idaresi tarafından Rusiye Federatsiyasınıñ Cinaiy kodeksiniñ 126 maddesiniñ 2-ci qısmındaki «a,v» maddeleri (insannı hırsızlav) boyunca açılğan cinaiy iş taqiq etile», – dep aytıla beyanatta.
Beyanatta Ervin İbragimovnıñ ayrı belgileri qayd etilgen.
Mayıs 25-te, saba Bağçasarayda devlet şurasınıñ sabıq deputatı, Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ İcra komitetiniñ azası Ervin İbragimov bu gece ğayıp olğanı aqqında bildirile edi. Onıñ maşnası yol ortasında qaldırılğan tapıldı. Mayıs 24-te tahminen saat 23:00-te Ervin babasına telefon etip, ondan maşna vesiqaları aqqında soradı. Bundan soñ Ervinnen bağ bozuldı.
Ğayıp olğan Ervin İbragimov mayıs 25-te Meclis azalarınen Sudaqqa barmağa niyetlene edi, o yerde qırımtatar faalleri mahküm etilecegi planlaştırılğan.
Bundan soñ internette video peyda oldı, videoda Ervin İbragimovnı, tahminlerge köre, Yol patrul hızmetiniñ hadimleri toqtadı, soñra onı mikroavtobusqa oturtmağa tırıştılar, o qaçmağa tırıştı, amma onı tuttılar ve maşnağa oturttılar. Bundan soñ maşna Bağçasaray suv anbarı tarafına, ormandan keçip ketti.
Qırım işğal etilgen soñ yarımada territoriyasında adamlar, hususan qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Bunen beraber, Rusiyege boysunğan Qırım taqiqat komitetinde «yarımadada qırımtatarlar kütleviy şekilde ğayıp olmağanını» bildireler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Sürgünlik aqqında şaatlıq Şaziye Mamutova
Mamutova Şaziye, qırımtatar, 1929 senesi 12 dekabr künü Qırım ASSR Kuybışev rayonınıñ Ayrigül köyünde doğdı.
Sürgünlik vaqıtında, men anam – Seferova Rebiya, 1906 d.s. – ile Ayrigül köyünde, qartbabam Celil Bekirniñ einde yaşay edik. Qartbabam 1930 senesi qartanam ve üç qızları – Ayşe, Pakize, Cevair- ile Uralğa sürgün etilgen ediler. Azbarda büyük meyva bağçası, qararnen 100 terek, qavehane ile tükân bar edi. Sürgünlik gecesi qartbabam babama ayttı: “Balalarnı (men ve tatam Naciye), apaynı al ve Özenbaştan ve dağlardan Abdulla emcene ket”. Abdulla emcem Yaltada yaşay edi, Zagorodnâya, 5. Ermeni kilsesiniñ yanında, anda soñ babam qaravul olıp kirdi. 5 yıldan soñ, anam ve babam propiska olundılar, olar tütünfermzavodına, tütün boyunca mutehassıslar olaraq, işlemege kirdiler. 1937 senesi Abdulla emcemi, halq duşmanı olaraq, “üçlük” qabaatlap, apiske aldılar.
1941 senesi 27 iyun künü, cenk başlağanınen, babam Celilov Sefer-Ali Qızıl orduğa alınğan edi. O aqqında iç bir haber yoq edi, 3 yıldan Uralda, şahtada çalışqanı aqqında haber aldıq. Başqa bir şey bilmedik, öyle de ğayıp oldı.
Anamda biz üç qız edik – Naciye, Şaziye ve küçük qardaşımız Selime, o aqcigeryañğısınen hastalandı ve öldi, onı 1944 senesi 16 mayıs künü kömdik. 1944 senesiniñ 17 mayıs künü tatam Naciye Şeküre alamnen Yaltadan Aqmescitke soylarımızğa kettiler, biz ise köyge qayttıq, çünki anam çalışıp olamay edi, özümiz qalamadıq. Saba daa qaranlıq edi, yağmur sepeley edi, qapımız qaqıldı, yaş asker kirip, ayttı: “Sizge 15 daqiqa, kiyiniñiz, tışarıda maşina bekley”. Resmiy şekilde iç bir vasiqa oqunmadı, iç bir şey añlatılmadı.
Anam ağlamağa başladı ve askerlerge qardaşım ölgenini, tatam Aqmescitte olğanını aytmağa başladı, o, soñ bizni nasıl tapar. “Anda stantsiyada da taparsıñız”, – dedi o. Biz tek anterlernen olıp, bir şey almağa yetiştirmedik, öyle de çıqtıq.
Bizni Süren stantsiyasına ketirdiler, mal vagonlarına oturttılar, aç, buzlağan edik. 20 künden ziyade kete edik, er vagonda 80-90 insan. 90 insan olğan vagonda 20 bala, 3 yüklü qadın, qalğanları qartlar edi. Üstümde mavı tüste anter bar edi, beyaz bitler onıñ üstünde pek yahşı körüne ediler, men olarnı vagon derezesine qaqa edim. Biznen dostum Fevziye kete edi, 5 künden qardaşı öldi, gece saat ekide cesetni vagondan alıp, perronda attılar. Onıñ anası Zeyneb dağıtığan saçlarınen askerler artından çapa edi, artından daa 6 bala, çapıp, bağıra edi: “baba askerlikten qaytsa, men oña ne aytırım”. 10 daqiqadan soñra onı essiz alda, artından 6 balasını vagonğa attılar, o, eki saattan özüne keldi.
Yol devamında ayaqyol, suv ile teminlenmegen edik, toqtağanda, eşelon çölde 20-30 daqiqa tura edi, bazıda 1-2 saat, bu vaqıt içinde insanlar ayaqyolğa bara ediler, ne tapsalar, aş pişire ediler, suvğa bara ediler. İç bir mahsulat berilmey edi, ekim ve emşireler yoq edi. Qomşu vagonlarda pek çoq insan ölgen edi, olarnı yol boyunda qaldıra ediler. Böyleliknen biz Özbekistanğa keldik, Andijan vilâyeti, Stalin rayonı, st. Şarihanğa. Stantsiyada bala ve qartlarnı arabalarğa yüklediler, qalğanlar cayav Karl Marks adına kolhozına kettiler, anda biz 2 ay baraqta yaşadıq. Meni ve qomşu oğlu Nurini cugara tarlalarından quşlarnı aydamağ qoyğan ediler, ana-babalarnı farqlı yerlerge. Bir kün saba biraz keç qaldıq, komendant atnen artımızdan yetti ve çölde bizni qamçı ile urdı, çünki quşalr cugaranı aşağan ekenler. Oğlnçıq pek qorqtı, bir aydan öldi.
Eki aydan soñ st. Şarihanğa köçtik, anda pamuq zavodı bar edi, barakta yaşamaq içün yer berdiler, anam işke kirdi, künde oña 300 gramm, maña 200 gramm ötmek bere ediler. Qış suvuq edi, çoqusı açlıq çeke edi, çöplüklerni qarıştırmağa mecbur ediler, insanlar yıqılıp, köz ögünde öle ediler. 6 aydan naciye tatam tapıldı, Samarkandta, anam oña barıp olamay edi, izinsiz çıqsa edi, 25 yıl bere ediler. 1 aydan alam tatamnı ketirdi, büyük quvanç edi.
Aygül köyden qomşumız, olacaq aqayımnıñ babası – Ganiyev Mamut, biznen beraber sürgün etilgen edi, o, açlıqtan öldi, küçük oğlu Mamutov Serverni özbekler özlerine alğan ediler. Büyük oğlu Mamutov Enver Ganiyeviç, Qızıl orduğa 1939 senesi alınğan edi ve tek 1946 senesi qaytqan edi.
Qaytqan soñ, Enver Ganiyeviç anamnı taptı, soylar aqqında soraştırdı, menim qyda olğanımnı bildi. O vaqıt men özbekelerde hızmetçi olıp çalışa edim, meni tapıp, keldi ve ayttı: “Anañda şimdi yaşa, soñ men kelip, seni alırım”, men oqumağa istegenimni ayttım, o: “Birden olmaz, soñ yardım eterim”. 1946 senesiniñ soñunda yaqınlarını toplap, bir aqşam keçirdi. Ondan soñ biz Çinbad rayonına kettik, anda onı yahşı mutehassıs olaraq (Moskva selhozinstitutınıñ iqtisadiyat fakultetini bitirdi), selhoz bankı bölüginiñ idarecisi vazifesine qoydılar. Men kurslardan soñ, Çinbad sberkassasına kontrolör işine kirdim.
1948 senesi yanvar ayında para islâhı keçirile edi, raatlıq künleri işke barmay edim, kassir ve baş muhasebeci öz soyları yardımınen büyük parağa orderler yaptılar ve kassanı mensiz abradılar. Bazarertesi künü işke kelgende, kassir maña bir oba order berip, imzalamağa ayta, men olarnı imzalamadım, amma işten çıqmağa mecbur edim. Soñra mahkeme oldı, baş muhasebeci ve kassirni 20 ve25 yılğa oturttılar, meni yiberdiler, ve vesiqalarnı imzalamağanımnı yahşı dediler, amma işke men başqa çıqmadım. 10 künden aqayım, Mamutov Enver Ganiyeviçke, işine prokuror ve muavini kelip, bankta büyük paraqa esap açmağa qandıra ediler, aqayım razı olmadı. Kelecek gece evimizge militsiya keldi, biz yuqlay edik, onı apiske aldılar. Er qadın kibi, men ağlamağa başladım. O, 8 ay oturıp çıqtı. Men anama Şarihanğa kettim, işke kirip olamadım. Enver Ganiyeviç oqumışlı, namuslı insan edi. Moskvada oquğanda çoq dostlerı bar edi, episine yardım ricasınen yaza edim. 9 aydan mahkeme oldı. Mahkemede Moskvadan insanlar, Andijandan bu işnen oğraşqan mahkeme ekspertleri bar ediler. Mahkeme qararnı oqudı: “Enver Ganiyeviç, siz namuslı adam olaraq, cezadan boşanasıñız. Prokuror ve muavini qabaatlanacaqlar, sizge ise 9 ay içün 2 qat aylığıñız berilecektir”. Bundan soñ, bi Şarihanğa köçtik, aqayım selhoz banknıñ idarecisi vazifesine tayin etildi ve ev qurulması içün topraq aldı. Aqraba ve yaqınlarımız yardımınen ev qurdıq. Sağolsunlar. 1949 senesi Rustem oğlumız doğdı, 1952 senesi Lilâ qızımız, 1955 senesi Reşat oğlumız doğdılar. Men endi pamuq işletken zavodqa baş muhasebeci işn ekirdim.
Ebet, ağır edi, balalarnı oqutmaq kerek edi, yetişmemezlik, yahşı ki, biznen anam yaşay edi, pek yardım ete edi ve özü de pamuqzavodında çalışa edi,tavuq ve sığır tuta edik. 1963 senesi daa bir ibraim oğlumız doğdı.
1969 senesi aqayımnı iş boyunca samarkandğa keçirdiler, anda özü 9 ay yaşap, çalıştı. Soñra işten kvartira berdiler, ve bütün ailemiz Samarkandğa köçti.
Men 20 yıl devamında Uzmejkolhozproyekt leyha institutında baş muhasebeci olaraq çalıştım. Aqayım Oblkolhozstroy trestinde baş muhasebeci olıp çalıştı. Ebet, sağlığı yaramay edi, 7 yıl askerlikte, cenk cebesinde, kontuziya ve eki yaralanma. Çoq mukâfatları olğanına baqmadan, iç bir imtiyazları yoq edi, o, akimiyet halqımızğa öyle davranğanına memnün degil edi. O, halqımız sürügn etilgegenini bilmey edi. 1946 senesi, qaytqan soñ, Qırımğa aqrabalarına ketti, ve tek anda er kesni sürgün etkenlerni bildi. Sürgünlikte o, eñ yaqınlarını ğayıp etti – babsı ve ağası Özbekistanda açlıqtan öldiler, anası olar daa küçük olğanda, ölgen edi. O, aileni pek qıymetli saya edi, balalarnı seve edi, ve olarğa qırım aqqında çoq tarif ete edi. Er vaqıt ayta edi: “Belki, men onı körmem, amma balalarımız ve halqımız mıtlaq Qırımğa qaytırlar”. Enver Ganiyeviç Samarkandta 1982 senesiniñ 8 mart künü keçindi, biz onı bir vaqıt unutmaymız ve unutmaycaqmız.
Balalarımız östiler, tasil aldılar: büyügi mimarcılıq institutını bitirdi, qızım ve ortancı oğlum – tıbbiyet, küçügi – iqtisadiyat fakultetini bitirdi.
1988 senesi balalarımıznen Vatanğa – Qırımğa qaytmağa qarar berdik, ve endi 1989 senesi bir yıl içinde, dört aile de Qırımda edi. Balalar Qurman rayonında yerleştiler, Rovnoye, Pâtihatka ve Muskatnoye köylerinde, çünki Aqmescitte propiska etmey ediler. Soñ Aqmescitke keçtik, tek büyük oğlum yerinde qaldı, çünki kelinim endi 20 yıl Pâtihatka köyünde baş ekim olıp çalışa.
Bugün 6 torunım ve 9 torunçem bar, ve tilegenlerimden eñ müimi – vatanlarında muabbet yaşamaq. Başımızdan keçkenler ise iç bir kimsede tekrarlanmasın.


text:
İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi baqqan «Ukraina Rusiyege qarşı» işlerinden biri qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayser Cemilevnen bağlı. Aynı bu iş Qırım mahkemeleriniñ qararlarından şikâyet etmekniñ sebebi ola bile.
Bunı İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesiniñ işleri boyunca ükümet vekâletlisi Natalya Sevastyanova Azatlıq Radiosına bildirdi.
«Bu iş ileride işlerniñ ekseriyetinde pretsedent olacaq. Çünki belli ki, şimdi Qırım Muhtar Cumhuriyetinde çalışqan mahkemeler halqara uquq ceetinden mahkeme sayılmazlar. Bu qanunsız alda işğal etilge territoriyadır, ve andaki mahkemeciler – sabıq ukrain mahkemecileri, olar Rusiye Federatsiyasınıñ qanunları boyunca qarar çıqarıp, Ukraina müürini qoyalar. Bu vesiqalar Rusiye Federatsiyasından ğayrı, dünyanıñ iç bir başqa memleketinde tanılmaz», – dedi Sevastyanova.
Şeklengen şahıs olaraq belgilengen Hayser Cemilev Qırım SİZOsında bulunğan edi, lâkin onı Qırımdan Rusiyeniñ Krasnodar ülkesine alıp kettiler.
Sevastyanovanıñ aytqanına köre, Hayser Cemilevni Rusiyege avuştırmaları qanunsız ekstradatsiya sayıla, çünki Ukraina Qırımnı kendi topraqları olaraq tanıy, Mustafa Cemilevniñ oğlu ise Ukraina vatandaşıdır.
İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi Ukraina tarafından Rusiyege qarşı açtırğan üç işni baqa, olardan ekisi Qırımnen bağlı, ve daa biri – Donbasstan Rusiyege alıp çıqarılğan öksüz balalarnen bağlı. Ukrainağa qarşı İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesinde iç bir memleket dava açtırmadı. Ukrainanıñ zanınca, Avropa mahkemesi sayesinde işğal etilgen Qırımda ve separatistler zapt etken Donbassta vatandaşlarnıñ aqlarını qorumaq daa da qolay olacaq.


text:
XV asırda Qırım hanlığınıñ iqtisadiyatı faal inkişaf etmege başlay. Yap-yaş qırımtatar devleti regionnı aşatmağa başladı. Yañı ticaret-hocalıq sisteması qırımtatar iqtisadiyatı ve medeniyetiniñ inkişafına yol açtı. O, yerli ealini ihtiyacı olğan er şeynen temin etken edi, em yerli mallar, em de çetel mahsulatı ketirilgen edi.
Qırım ve qırımtatar tarihınıñ saifeleri – Qırım.Aqiqat leyhasında, Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» video bloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda «Larişes» müzeyi saytından resimler, em de belli Qırım müellifleri ve icracıları Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
Gülnara Abdulla, Qırım tarihçısı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışlarını aks ettirmey


text:
Livorno
Livorno — italiyanın' oraylıq bo'legindegı qala. Livorno provinsiyasının' administrativ orayı. Xalqı sanı 148 mın' adamdan aslam (2001). Liguri ten'izi jag'asındag'ı port. iri sawda orayı. Kemesazlıq, neftdi qayta islew, qara ha'm ren'li metallurgiya, mashinasazlıq, elektrotexnika, ximiya, azıq-awqat sanaatı ka'rxanaları, ten'iz akademiyası, muzey, ten'iz akvariumi bar. a'skeriy ten'iz bazası. 16— 18-a.lerge tiyisli arxitekturalıq estelikler saqlang'an. L. Worta asirlerde qala bolg'an. 16-a.dın' 2-yarımınan Worta ten'iz boyındag'ı en' kerekli xalqara portpa aylandı.[1]
Siltemeler[redaktorlaw | derekti jańalaw]
- ↑ Бoлbшoe coбeTckaя eHциkлoпeдия


text:
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı, qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilevniñ oğlu, öldürüvde qabaatlanğan Hayserniñ işi boyunca zarar körgen taraf 7 million ruble miqdarında ruhiy ve maliyeviy ziyan tazminatını talap ete.
Bunı jurnalistlerge advokat Nikolay Polozov bildirdi, haber ete RAPSİ Rusiye neşiri.
«Öldürilgen şahısnıñ ağası Asan Edemovdan 7 million ruble miqdarında vatandaş davası meydanğa çıqtı, digerlerge endi er şey ödenildi», – dey Polozov.
O şunı da qayd etti ki, aynı şu insan kence Cemilevge Ukrainada keçecek mahkeme ketişatı çerçivesinde 2,5 million grivna miqdarında ziyan tazminatı boyunca vatandaş davasını açtı. Adliyeciniñ aytqanına köre, ukrain taqiqatçıları da Cemilevniñ işini taqiq etip, onı endi mahkemege teslim ettiler.
Nikolay Polozov 2013 senesi mayıs ayında olğan adiselerni «facialı tesadüf» olaraq adladı, Rusiye Taqiqat komiteti ise cinaiy işni yañlış alıp bara, çünki, aytqanı kibi, kence Cemilev öldürüvni huligan niyeti ile yapamaz edi.
Mahkemeciniñ Hayser Cemilev qabaatını tanıymı degen sualine Cemilev «advokatnıñ sözlerini tasdiqlağanını» bildirdi. Zarar körgen kibi (silâ hırsızlavı boyunca) soralğan Safinar Cemileva olarnıñ evinde yüz bergen adise er kesni şaşırtqanını bildirdi, çünki öldürilgen Feyzer Edemov aile azası kibi edi ve Cemilev ile onıñ iç bir problemi yoq edi.
«Ateş açqanını red etmeymiz, bunı aselet yapqanı ile razı degilmiz», – dedi qadın ve olar alâ daa öldürilgen şahısıñ ailesine yardım etkenlerini bildirdi.
Hayser Cemilevniñ işi boyunca nevbetteki toplaşuv aprel 16 künü saat 11:00 keçirilecek.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi.
Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler.


text:
Cuma künü, yanvar 23-de, gece maalde, Qırımtatar halqınıñ aq-uqularını qorçalav komitetiniñ koordinatorları Eskender Bariyev, Abmecit Suleymanov (ekisi de Meclis azası ola) ve Sinaver Kadırov Çonğar «Rusiye sıñırında» uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri tarafından yaqalandılar. Bunı Qırım.Aqiqat saytına Komitet temsilcileriniñ safdaşlarından biri bildirdi.
Subetdeşniñ malümatına köre, Rusiye sıñır bekçileri Bariyev, Suleymanov ve Kadırovğa «sıñırdan» qıtaiy Ukrainağa keçmege izin bermediler.
Komitet temsilcileriniñ yaqalav sebepleri şimdilik belgisizdir
«Bunıñ yerinde olarnı bir vagonğa qapattılar, sıñır nezaret vekilleri ile qavğa yüz berdi, bundan soñ olarğa maşinağa qaytmağa musaade ettiler, faqıt maşina anahtarını tutıp aldılar. Şimdi qırımtatar faalleri maşinada oturıp, iza subetini keçirecek uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimini bekleyler», – tarif etti subetdeş.
Qırım.Aqiqat haber etkeni kibi, cumaaqşamı, yanvar 22-de, evelleri Sinaver Kadırov yaşağan daire qapılarına belgisiz şahıslar keldi.
Bildirilgeni kibi, keçken cumaertesi künü sport qıyafetinde belgisiz şahıslar Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ konferentsiyasına keder etecek oldılar.
Bıltır, dekabr ayında, belgisiz şahıs İnsan aqları Künü munasebeti ile keçirilgen matbuat konferentsiyasında Bariyev, Suleymanov ve Kadırovğa zelönka septirgen edi.
Qırım çıqışında yaqalanğan Meclis azalarını para cezası ve sürgünlik bekley
Yanvar 23-ne keçer gecesi yarımada çıqışında Rusiye sıñır bekçileri tarafından yaqalanğan qırımtatar uquq qoruyıcıları ve Meclis azalarını Rusiye Federatsiyasında bulunuv tarzınıñ bozuluvında qabaatlaylar.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Meclis azası, Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ reisi Eskender Bariyevniñ qadını Zarema bildirip, onıñ ömür arqadaşı diger yaqalanğanlar ile Ermeni Bazarnıñ kiriş noqtasından keçmege areket etkenini tasdiqladı.
Rusiye mahsus hızmetleriniñ hadimleri yaqalanğanlarnı birer-birer çağırıp, olar, çetel vatandaşları olıp, Rusiye Federatsiyasınıñ toprağı olğan Qırımda bulunuv tarzını bozğanı aqqında haber eteler
Onıñ haber etkeni kibi, Rusiye mahsus hızmetleriniñ hadimleri yaqalanğanlarnı birer-birer çağırıp, olar, çetel vatandaşları olıp, Rusiye Federatsiyasınıñ toprağı olğan Qırımda bulunuv tarzını bozğanı aqqında haber eteler. Meclis temsilcileri ve uquq qoruyıcılarğa olarnıñ Qırımda bulunuvı 90 künden ziyade olmamaq kerekligini bildirdiler.
«Birer-birer subetke çağıralar ve, açıqtan bir şey añlatmayıp, nasıldır bir protokollarnı tizeler», – dedi Zarema Bariyeva ve yaqalanğanlar Qırım qaydı ile Ukraina vatandaşları olğanını qayd etti.
O şunı da bildirdi ki, Sinaver Kadırov yürek ameliyatını yapmaq içün çıqacaq edi.
Qırım.Aqiqat yaqalanğanlar ile bağ qurmağa areket ete, amma telefonları cevap bermey. Tuvğanlarınıñ fikrine köre, Rusiye sıñırcıları telefonlarını tutıp ala bile edi.
Rusiye qanunlarına köre, Rusiye Federatsiyasında çetel vatandaşlarınıñ ya da vatandaşlığı olmağan şahıslarnıñ bulunuv tarzınıñ bozuluvı «memuriy para cezasınıñ berilmesi ile Rusiye sıñırlarından sürgün etilmesini nazarda tuta».
Qırım «sıñırında» yaqalanğan Sinaver Kadırovnı mahkemege alıp kettiler
Yanvar 23 künü Meclis azaları Eskender Bariyev ve Abmecit Suleymanov ile birlikte Qırım çıqışında yaqalanğan qırımtatar milliy areket iştirakçisi Sinaver Kadırovnı mahkemege alıp kettiler.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ reisi Eskender Bariyev bildirdi.
Qırım FHH ve sıñır hızmetinde buña izaat bermeyler.
«Onı şimdi mahkemege alıp keteler. Onı, dersiñ, «sıñır» keçüvinde memuriy bozuluv etkeninde qabaatlaylar, sanki o, Rusiyede 90 künden ziyade bulunğan çetel vatandaşıdır. İşbu qabaat boyunca şimdi Ermeni Bazarda mahkeme toplaşuvını keçirecek olalar», – dedi Bariyev.
Bunıñ ile o şunı da qayd etti ki, dekabr ayında, yani bir ay evelsi, Sinaver Kadırov «sıñır»dan keçken edi.
«Öz tarafından Sinaver Kadırov mahkeme toplaşuvınıñ başqa künge keçirilmesi aqqında ariza-muracaatını yazdı, çünki onıñ qollarında, bizde olğanı kibi, İstanbul seferine biletleri bar. O, hastalığı boyunca vesiqalarnı taqdim etti. Sinaver Kadırov yıl evelsi ameliyatnı keçirgen edi, şimdi ekim mesleatı içün Türkiyege baracaq ola. Ondan bu muracaatnı qabul eterlermi, bilmeymiz, çünki «sıñırda» buña qulaq asmayıp, episi bir Sinaver Kadırovnı mahkemege alıp ketecegini bildirdiler», – tarif etti Bariyev ve oña, Abmecit Suleymanov ile «sıñırdan» keçmege izin berilgeni aqqında bildirdi, olar şimdi İstanbul seferine yoluna devam eteler.
Bariyevniñ aytqanı kibi, Rusiye sıñır noqtasına Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ davalı konferentsiyasında bulunğan FHH hadimi keldi eken.
Qırım FHH ve sıñır hızmetinde buña izaat bermeyler.


text:
Sözlü Tercüme Hizmeti
Sözlü Tercüme Hizmeti Verdiğimiz Diller
İngilizce Sözlü Tercüme, Rusça Sözlü Tercüme, Arapça Sözlü Tercüme, Fransızca Sözlü Tercüme, Almanca Sözlü Tercüme, İtalyanca Sözlü Tercüme, İspanyolca Sözlü Tercüme, Portekizce Sözlü Tercüme, Çince Sözlü Tercüme, Farsça Sözlü Tercüme, Afganca Sözlü Tercüme, Romence Sözlü Tercüme, Ukraynaca Sözlü Tercüme, Japonca Sözlü Tercüme, Azerice Sözlü Tercüme, Bulgarca Sözlü Tercüme, Hollandaca Sözlü Tercüme, İsveççe Sözlü Tercüme, Yunanca Sözlü Tercüme, Sırpça Sözlü Tercüme, Osmanlıca Sözlü Tercüme, Boşnakça Sözlü Tercüme, Korece Sözlü Tercüme, Türkmence Sözlü Tercüme, Kazakça Sözlü Tercüme, Özbekçe Sözlü Tercüme, Gürcüce Sözlü Tercüme, Latince Sözlü Tercüme, Polonyaca Sözlü Tercüme, İbranice Sözlü Tercüme, Moldovca Sözlü Tercüme, Svanca Sözlü Tercüme, Makedonca Sözlü Tercüme, Fince Sözlü Tercüme, Katalanca Sözlü Tercüme, Norveççe Sözlü Tercüme, Zazaca Sözlü Tercüme, Tacikce Sözlü Tercüme, Litvanyaca Sözlü Tercüme, Esyonyaca Sözlü Tercüme, Çekce Sözlü Tercüme, Maltaca Sözlü Tercüme, Hintçe Sözlü Tercüme, İzlandaca Sözlü Tercüme, Filipinlerce Sözlü Tercüme, Belarusça Sözlü Tercüme, Karadağca Sözlü Tercüme, Kırgızca Sözlü Tercüme, Tatarca Sözlü Tercüme, Urduce Sözlü Tercüme, Bengalce Sözlü Tercüme, Tayca Sözlü Tercüme, Moğolca Sözlü Tercüme, Burmaca Sözlü Tercüme, Laosca Sözlü Tercüme, Kamboçyaca Sözlü Tercüme, Vietnamca Sözlü Tercüme, Endenozyaca Sözlü Tercüme, Ermenice Sözlü Tercüme, Tibetçe Sözlü Tercüme, Nepalca Sözlü Tercüme, Arnavutça Sözlü Tercüme, Macarca Sözlü Tercüme, Slovakça Sözlü Tercüme, Srilankaca Sözlü Tercüme, Slovence Sözlü Tercüme, Hırvatça Sözlü Tercüme


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Frenkistan paytahtı Parijde resmiy ziyaretinen buluna. Bu aqta Frenkistannıñ Ukraina elçisi İzabel Dümon Twitterde yazdı.
«Prezident Volodımır Zelenskıy, Parijge hoş keldiñiz», – dep yazdı Dümon.
İnterfaks-Ukraina haber etkenine köre, bazarertesi künü yerli saatınen saat 15.30-larda Yelisey sarayında Frenkistan prezidenti Emmanuel Makron ve Zelenskıynıñ körüşüvi olacaq. Saat 16.30-larda prezidentlerniñ matbuat konferentsiyası keçirilmeli.
Zelenskıy Frenkistan Senatını da ziyaret etmege planlaştıra.
İyünniñ 17-nde aqşam Ukraina prezidenti Almaniyağa yol almalı.


text:
Türkiye rusiyeni, Celâl ve Ahtemov ağalarını azat etmege çağırdı
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ başınıñ muavini Nariman Celâlğa, em Asan ve Aziz Ahtemovğa qarşı siyasiy olaraq maqsatlı maküm telâş doğura. Bu, Türkiye TİNniñ böyle degen Qırım ‘Yuqarı makeme’siniñ makümine bağışlanğan arizasında yazıldı.
Müessiseniñ arizasında qayd etile ki, Ankara qırımtatarlarnıñ öz vatanında serbest ve telükesiz yaşama aqqını destek etkenini daa bir kere bildire ve ‘Qırımda epis etilgen vatandaşlar, bu cümleden mezkür kişiler’niñ azat etilmesi içün kerekli tedbirlerniñ çabik qabul etilmesine işana.


text:
Qırımda Qırım müendis ve pedagogika universitetiniñ ruhiyat ve pedagogika tasili fakultetiniñ ocası Sultaniye Harahadı vefat etti. Bu aqta «Avdet» gazetası bildire.
Sultaniye Harahadı qırımtatarlarnıñ vatanğa avdet olunğan soñ çıqarılğan ilk qırımtatar elifbesiniñ müellifi edi.
Neşirniñ malümatına binaen, o, mektepten aldın ve kiçik mektep çağındaki balalarnı ögretüv ve terbiyelev boyunca oquv-metodik derslikleriniñ de müellifi ola.
Sultaniye Harahadı üç oğulnıñ anası, üç torunnıñ bitası, altı ağa ve qardaşnıñ tatası edi. O, 6 yıl devamında Taşkentte bala bağçasında terbiyeci olaraq çalıştı, 1981 senesinden başlap logoped olaraq işley edi, Aqmescit bala bağçalarında logoped gruppalarını açqan edi.
Avdetniñ bildirgenine köre, Sultaniye Harahadınıñ cenazesi Aqmescit civarındaki Mamaq (Strogonovka) köyünde oldı.


text:
Çuvaşistan
Çuvaşistan ya da Çuvaşiya, resmiy adı Çuvaş Cumhuriyeti (çuvaşça ЧӑBaш EH, ЧӑBaш Pecпyблиkи; rusça ЧyBaшия, ЧyBaшckaя Pecпyблиka) - Rusiyeniñ bir muhtar cumhuriyetidir. Cumhuriyetke adını bergen çuvaşlar, türk halqlarından birevidir. Çuvaşistan, Rusiyeniñ orta kesiminde yer ala ve 1920 senesi iyün ayında muhtar cumhuriyet qurulğandır. Meydanlığı 18 300 km². Ealisi qararnen 1 350 000 adamdır. Paytahtı Çeboksarıdır.
Çuvaşlarnıñ, X-XVI asırlarda eski türk boylarınıñ (Edil Bulğarınıñ) qarışmasından meydanğa kelgenleri yazılğandır. Ayrıca çuvaşlarnıñ suvar ya da suvaz adlı türk adından kelgeni de ögge sürüle. Çuvaşlarnıñ 15% Başqurtistan ve Tataristanda otura.
Çuvaşlarnıñ oturğan regionı XVI asırda ruslarnıñ eline keçken, regionda 1920-de muhtar memuriy birligi olğan, 1925 senesi aprelinde de muhtar cumhuriyet alına kelgendir. ŞSCBniñ dağılmasından soñ da (1991) Çuvaşistan Cumhuriyeti adını alğandır.
Çuvaşlar Orta Edil regionında, qapalı bir cemiyet olaraq yaşaylar. Cumhuriyetniñ meydanlığı 18 300 km². Memleketniñ üçte biri ormanlarnen qaplıdır. Ealisi 1 500 000 adamdır. Ancaq Çuvaş nufusı 2 000 000-ğa yete. Nufusnıñ 60% şeerlerde otura.
Saat quşağı[deñiştir | kodunı deñiştir]
Çuvaşistan Moskva Saat quşağındadır (UTC+3).
İqtisadiyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Çuvaşistan iqtisadiyatı sanayı ve ziraatqa dayana. Sanayı qolunda maşna, toquma, elektrik, alkogol, kâğıt, kereste, himiyadır. Çuvaşiyada tahminen 300 sanayı qurulışı bardır.
Ziraat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Başlıca mahsulatı zahire, kenevir, qartop, sebze, keten, şeker çükündir ve tütündir. Regionda ayvancılıqnıñ domuz asravcılığı de müim yer tuta. Ziraat kolhoz ve sovhozlarda yasala. Et, süt, yımırta işlep çıqaruvı yüksektir.
Din[deñiştir | kodunı deñiştir]
Çuvaşlarnıñ esas dini hristian ortodokslığıdır.
Maarif[deñiştir | kodunı deñiştir]
İlk olaraq 1872-de çuvaş tili yasalğandır. Çuvaşlarda maarif seviyesi diger cumhuriyetlerde olğanı dayın yüksektir. Şimdi ülkede:
- 24 başlanğıç mektepte 22 000 talebe,
- 702 orta mektepte 280 000 talebe,
- 3 universitette 19 000 talebe
bar olıp, maarif çuvaş tili yasala. Halqnıñ 77% çuvaş tilini qullana.
Ayrıca, Çuvaşistanda 801 kitaphane, 1200 klub bar olıp, yılda 3 million kitap basıla ve 30 gazeta neşir etiledir.
Naqliyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Memleketniñ naqliyat ağı qara ve deñiz yolunen yasala. Demiryolları ve qara yolları Moskva, Aşağı Novgorod, Qazan, Ulyanovsk ve paytaht Çeboksarı ile bağlıdır.


text:
Aqmescit – Qırım Müftiyatında işandırğanları kibi, ibadethaneler ve aziz yerlerge nisbeten yapılğan aqaretlerge qarşı musulmanlar cevap bermeycekler. Aksine, «Allahqa sığınıp, tek ondan yardım beklerken», cumhuriyet yolbaşçıları ve qorçalayıcı organlarınıñ riayet etüvini isteyler. Qırım.Aqiqat hadimi yarımadada yaşağan musulmanlarğa başqa bir yerden yardım soramaq, ve bu vaziyetniñ dinlerara munasebetlerge nasıl etip tesir etecegini ögrenmege tırıştı.
Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ sabıq yolbaşçısı İlmi Ümerov Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, regionda camilerniñ ateşke berilüvi devam etkeni, musulmanlarnı cevap bermege teşviq etmek isteklernen bağlı. «Allah sabır bersin… Cenk – büyük ticrayettir, adamlar (er taraftan) tek qurban keteler…», – dedi o.
Ümerov emin, qırımtatarlarnıñ sabır etmege küçü yeter. «Başqalarnıñ ibadethanelerine biz ücüm etmeycekmiz…Amma, kimnidir qoldan tutsalar, mahkemesiz cezalay bileler», – dedi o.
Mühbir Ayder Mujdabayevniñ fikirince, bu vaqialar adamlarnı daa ziyade aşalamaq, qorquzmaq içün yapıla, ve qarşı areketlerni yapmağa teşviq etmege isteyler. Amma, «qırımtatarlar iç bir vaqıt bir kimseni yaqmadılar, milliy mensüplik boyunca canlarını ağırtmadılar», – dep qayd etti Mujdabayev.
Qırımlı musulman Nariman Memedeminov bu vaqialarnı Meclisniñ aqaretlevinen bağlay. «Bir taraftan, akimiyetnen dialog qurmağa azır olmağanlar bar - işte, camiler yana, tınçlıq yoq, zıddiyet öse…Diger taraftan, işbirlikke azır olğanlar da bar - er şey yahşı, meselelerni «çezemiz» deyler. Bir çoq gipotezalarnı baqmaq mümkün», – dedi o Qırım.Aqiqatqa.
Aynı zamanda, Memedeminov bildirgeni kibi, zemaneviy Rusiyede musulman halqlarğa nisbeten bu kibi davranış iç bir kimseni şaşırtmay. «Rusiye Federatsiyasında cami apansızdan yanıp, kül ola bile, ya da onı çeşit sebeplerden yıqtırmaları mümkün (misal içün, Qazandaki İhlas camisi). Cami olmasa, meseleler de olmaz. Kubande cuma ve bayram namazlarını adamlarnıñ evlerinde qılalar. Belki Rusiye akimiyeti bu kibi siyasetni alıp bara?» – dey qırımlı.
«Qırımda zıddiyet ösmek mümkün»
«Rusiye Federatsiyası tarafından qırım yarımadasınıñ işğali aqibetinde, allahnıñ evi – camilerge ücüm etken hıyanetler soqaqlarda bıralqılanıp yüreler», – dep añlattı Qırım. Aqiqatqa «Hizb ut-Tahrir» ukrain teşkilâtınıñ informatsion ofisiniñ reberi Fazıl Amzayev.
Onıñ aytkanına köre, bu seneniñ mart-fevral ayları yüz bergen vaqialar, Qırım cemiyetini ekige böldi, yarımadada milletlerara ve dinlerara munasebetlerini bozdı. Camilerniñ ateşke berüvi bunıñ isbatıdır.
«Bu yılnıñ baarinden başlap, Qırımda ciddiy milletlerara davasınıñ açılması mümkün, aziz mekânlarğa yapqan ücümlar davalarnıñ esas sebebi ola bile»,– dedi o.
Amzayev bildirgeni kibi, evelden de buña oşağan vaqialar yüz bergen edi, ukrain qanunları boyunca musulman qabristanlarınıñ aqaretlevi ve camilerniñ ateşke berilüv vaqiaları qayd etile ediler.
«Amma, çeşit vazifelerde bulunğan siyasetçilerniñ ıntıluvlarına baqmadan, cemiyet bu areketlerge lâyıq qıymet kesmek ve tariklerge qapılmamağa ögrendi. İşte bu, sabıq sovetler topraqları sayılğan Qırımda qanlı davalardan vazgeçmege yardım etti», – dep ayttı «Hizb ut-Tahrir» vekili. Amma, onıñ sözlerine köre, Qırımnıñ şimdiki vaziyeti yarımadaki tınçlıqnı bozmaq mümkün. «Qırımda bir de bir dava açılsa, bunda Rusiye Federatsiyasınıñ akimiyeti mesülietli olacaq, çünki yarımadanı idare etip, bu vaqialarnıñ sebepçilerini, cinayetçilerni tapmağa imkânları bar», – dep belley Amzayev.
Yarımadada yaşağan musulmanlarnı kimler qorçalay bile, sualge Amzayev şunı aytttı: «Musulmanlarnıñ aqiqiy qorçalayıcısı devleti olmağance, bu vaqialar devam etecek».
Qanun bozuluv vaqialarnı qayd etmek kerek
«Almenda» grajdanlar maarifi Merkezi yolbaşçısı Olga Skripnik aytqanı kibi, bütün bozuluv vaqialarnı qayd etmek kerek ve özüni qorçalamaq içün halqara usullarnı qıdırmalı.
Uquq qorçalayıcınıñ fikirince, «yerli akimiyet camilerni kendi nezareti astına almaq içün qolundan kelgenini yapa, misal içün camilerni çekip almaq ya da akimiyetke baqqan cemiyetke telim etilmesini istey».
Skripnik qayd etkeni kibi, bozuluvlarnıñ bir qısımı –sebep olaraq - yasaq etilgen edebiyatnı qıdırğanlarını aytıp, qanundan tış ötkerilgen tintüvlernen bağlı.
Musulmanlar özlerini nasıl etip qorçalamaq mümkünler, sualine uquq qorçalayıcı şunı ayttı: «Ağır sual, çünki umumen alğanda Qırımdaki vaziyet sebebinden insannıñ esas aq-uquqları bozula. Qanunsız areketlerni qayd etmek kerek (basqı, çalınuv, binalarnıñ zapt etilüvi ve ilâhre), politsiyağa muracaat etmek, halqara qanunlarnı qullanmaq kerek, misal içün Avropa mahkemesine muracaat etmeli, şahsiy havfsızlıq qaidelerine riayet etmeli».
Evelden haber etilgeni kibi, noyabr 12 künü belgisiz şahıslar Sudaq civarındaki Qoz camisini ateşke berdiler. İyün 13 künü 2014 senesi Aqmescitniñ Qulçuq köyünde camini yaqmağa tırıştılar. Cinayetçiler öyle de tapılmadı.
Küzde qırımtatar qorantaları ve musulman müessiselerinde tintüvler ötkerildi.


text:
İyül 26-da Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy-Qavqaz okrug arbiy mahkemesi Qırım sakini Maksim Filatovğa qarşı açılğan cinaiy işni baqıp, qarar çıqardı, onı Rusiyege boysunğan Qırım prokuraturası «Azov» ukrain batalyonınıñ askeri dep adlandıra.
«Prokuraturanıñ taqdim etken delillerine esaslanıp, o, Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 30-cı maddesi 3-ci qısmı – 205-ci maddesi 1-ci qısmında (terroristik eylem ıntıluvı), 223 m. 1 q. (patlatıcı aletni qanunsız azırlaması), 222 m. 1 q. (patlatıcı aletlerni qanunsız saqlavı, azırlavı), 167-ci maddesi 2 qısmında (yaqma vastasınen büyük zarar ketirmesinen başqasınıñ malını bozması) qayd etilgen cinayetlerni yapqanında qabaatlana», – dep aytıla Qırım prokuraturasınıñ beyanatında.
Müessisede bildirgenlerine köre, Filatov, 2014 senesi aprel ayında «milletlerara munasebetlerni kerginleştirmek maqsadınen, Aqmescitteki «Çuqurça» camisiniñ binasını yaqtı, bundan soñ, aynı bu sene avgust ayında, özü yapqan patlatıcı aletni qullanıp, cumhuriyet prokuraturası binası yanında terroristik eylemni etmege tırıştı».
Maksim Filatov, mahkeme qararına binaen, yaqalav müddeti devamında qattı nizam koloniyasında bulunacaq.
«Azov» Vatandaş korpusında işğal etilgen Qırımda yaqalanğan ve Rostov-na-Donu mahküm etilecek Maksim Filatov olarnıñ batalyonınıñ askeri olğanını tasdıqlamadılar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
18-26 sentâbr arasında Rusiye ve Qıtay Tınç deñiz flotu bazasında arbiyler «Deñizde ortaq areket-2017» talimler keçirecek, dep bilidre Rusiye Mudafaa nazirligi.
Haberge binaen, talimde 11 gemi, eki dane suastı gemisi, eki dane teren dalğan qurtaruv apparatı, dört dane yanğın söndürici uçaq ve dört dane gemi vertolötı işrtirak etecek.
Rusiye Mudafaa nazirligi bildirgenine köre, talimler eki basamaqtan yani sail ve deñizde keçecek qısımdan ibaret olacaq.
Eki devletniñ deñiz piyade askerleriniñ talimleriniñ saildeki qısmı 18-21 sentâbr arasında Vladivostokta, Tınç okean flotınıñ «Gornostay» sail ordu poligononda keçirilecek. Deñizde keçirilecek qısmı ise, 22-26 sentâbr arasında Yapon ve Ohotsk deñizleriniñ akvatoriyasında ötkerilecek dep bildirmekte nazirlik.
Al-azırda Rusiye ve Beyazrusiye Ukrainanen bazı Avropa devletlerini raatsızlğan arbiy talimler keçirmekte. «Ğarp-2017» talimleri esasen Ukraina, Litva, Latviya ve Poloniyanen sıñrdaş olğan Beyazrusiyede, qısdmen de Rusiye ve Kaliningrad vilâyetinde ötkerilmelte.


text:
... Ukrain vatanperverligine qorantamıznı 90-ncı yıllarnıñ soñunda oğlan qardaşım ögretmege tırıştı. Özbekistanda doğıp, birinci ve ilerideki doğğan künlerni o tarihiy vatanda qayd etti. O pionerler zamanına rast kelmedi ve atta ukrain tilini ögrendi. Biz tatalarımıznen ukrain tilini ögrenmedik, çünki mında birinci sınıftan başlap tasil almadıq.
Kerçek aytsam, ukrainliler aqqında çoq şey bilmey edim, Qırımda sovet zamanında olar aman-aman yoq ediler. Temiz ruslar da yoq edi – tek balalar degil de, ocalar da qarışıq bir tilde laqırdı ete ediler, bizler Orta Asiyada ösken balalar içün bunıñ episi yat kele edi.
Mustaqil Ukraina zamanında bir şeyler deñişken, ğaliba. Qardaşım, futbol oyunı başlağanda Ukraina marşı yañğırağan vaqıtta er kesni yerinden turğuza edi. Bu da yeterli degil – mektep divarında asılğan plakattan yazılıp alınğan bu marşnı ezberden, yırlap ta almaq kerek edi.
Elbette, o vaqıt şimdiki kibi, vatanperverlik duyğuları asıl olmay edi.
Biz zornen özümizni tutıp, külmemege tırışa edik. Üç qız olıp ta, bir oğlançıq dünyağa kelgen soñ, onı az –buçuq erkeleteler. Evimizde tek bir dane televizor bar edi, onıñ içün futbolnı er kes mecbur baqa edi. Qardaşım, «Ukraino, vpered!» yazılarnen plakatlar yasap, televizor ögünde sallap otura edi.
Bir kere men onı masa başında oturıp, futbol oynağanını rast ketirdim (oyuncılar yerine kapiklerni alğan), bütün izaatlarnı ukrain tilinde yaptı: «Mi prodovjuemo prâmu translâtsiyu zi stadionu «Dinamo», poçinaetsâ drugiy taym matçu «Dinamo» (Kiev) – Şahtar (Donetsk). Pislâ perşogo taymu perevaga na botsi «Dinamo» z rahunkom 2:0…».
Qardaşım, ukrain tilinde izaatlarnı diñlemege alışqan, Moskvada keçken oyunnı baqqanda: «Men begenmeyim, sanki bir şeyler yetişmey», dep ayttı.
Soñra biz üykenler, onı Aqmescitte «Tavriya» – «Dinamo» oyunlarını baqmağa alıp ketken edik, ösken soñ, dostlarınen qatnadı.
Kiyevge iş boyunca barğanda, bahşışı meselesi iç te turmay edi. Oña ukrain timsalleri resim etilgen futbol mevzusında ediyeler taşıy edik. «yKPAÏHA» yazısı olğan futbolka onda çoqtan bar, amma, şimdi o daa aktual oldı.
Onıñ kibi, mustaqil Ukrainada doğıp, öskenler çoqtır. Bu nesil sovet zamanını bilmey. Rusiyede ölmege arz etken bir qaç qart olarnıñ kelecegini yoq etmemeleri kerek…
Elzara Beşuyli, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
İyülniñ 30-ına, bazarertesi künü, Aqmescitniñ bir qaç soqağında bütün kün yarıq olmaycaq. Bu aqta “Krımenergo” müessisesiniñ matbuat hızmeti haber ete.
Energetiklerniñ bildirgenine köre, yarıqnıñ söndürülmesi planlaştırılmağan tamir işlerinen bağlı.
“Bulvarnaya soq., 1, 2, 2a, 6,11/14; Popovkina soq., 1/11-7, 2-14, 11, 23, 27-45a, 45/8; Sevastopolskaya soq., 17, 21, 70v, 70g; Trubaçenko soq., 1, 2-6, 5-9 adresleri boyunca saat 8:00-17:00 yarıq olmaycaq”, - dep bildirile beyanatta.
İyülniñ başında “Krımenergo” Qırım sakinlerine planlaştırlılğan yarıq söndürmeleri aqqında haber etti, cedvelni “Krımenergo” saytında körmek mümkün.
İyünniñ 13-üne Qırımda Aqmescit, Aqyar, Bağçasaray ve başqa şeerlerde haber etilmeden yarıq söndürüldi.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ üçünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrden başlap, Herson vilâyetinde energetik tiremelerniñ bozulğanından soñ, Ukrainadan Qırımğa elektroenergiya berilmey. Şimdilik, Qırım öz generatorları, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.


text:
Ukrainanı «Eurovision-2016» halqara yır yarışında temsil etken yırcı Jamala bu icadiy yarışta eñ büyük raqibi özü olğanını tüşüne.
Bunı o Stockholmde Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Sanada eñ büyük raqibim men olğanımnı tüşünem, çünki yırım pek duyğulı. Mında eşitecegimiz diger yırlarnıñ muzıkasından ve manasından farqlı», – dedi yırcı.
İcadım, sözüm insanlarğa tiygenini añlasam, ğalebe olacaqJamala
Onıñ aytqanına köre, dünya sevgi ve barışıq içinde yaşamaq çağıruvlarına muhtac.
«Eurovisionnı» seyir etecek er avropalınıñ yüreginde bir iz qaldırmaq isteyim. İcadım, sözüm insanlarğa tiygenini añlasam, ğalebe olacaq», – dep ayttı Jamala.
«Bu sene yarış er şeyni kösterecek, bu bir şou olsa, insan «X» ğalip çıqacaq, amma bir yır yarışı olsa – «1944» yırı ğalebe qazanacaq», – dep tüşüne yırcı.
«Eurovision-2016» yarışınıñ yarım finalı mayıs 10-da İsveçiyanıñ paytahtı Stockholm sanasında olıp keçti. Yarışnıñ finalı mayıs 14-te keçirilecek.
61-inci «Eurovision» yır yarışında 42 memleket iştirak etecek.
Ukrainanı yarışta qırımtatarı Jamala qırımtatar sürgünligini añlatqan «1944» yırı ile temsil ete.


text:
Gıybet – Öşek
Sağılı cemaat!
İnsanlıqnıñ hastalıqlarından biri– ğıybet, yani öşek, musulman toplumında da mevcuttır. Ğıybet – ağa-qardaşlıqnı, dostluqnı ve, umumen, cemiyetni bozğan ve fitne-fesatqa yol açqan büyük günahlardan biridir.
Gıybet bir insannı hoş olmağan sözlernen añmaqtır. Yoqluğında, arqısından onıñ begenmeycegi, onı utandıracaq şeyler aytmaqtır. Ğıybet – qul aqqına kirmektir, fitnege yol açacaq bir sebeptir. Yüce Rabbimiz Quran-ı Kerimde ğıybetni haram etkenini bildire. “Hucurat” suresiniñ 12 ayetinde böyle buyurıla: “Ey, iman etkenler! Zannıñ çoqusından uzaq oluñız. Çünki bazı zanlar–günahtır. Bir-biriñizniñ (şahsiy ayatını) izlep araştırmañız. Bir-biriñizniñ gıybetini (öşegini) yapmañız. Sizden biriñiz ölü qardaşıñıznıñ etini aşamaqtan iç hoşlanırmı? Bundan igrendiñiz, degilmi? Aysa, Allahqa qarşı kelmekten saqınıñız. Şübesiz, Allah, tövbeni çoq qabul etici, çoq merhametlidir”.
Rabbimiz öşekni, ğıybetni ölü qardaşımıznıñ etini aşamaqnen qıyaslay ve buña nefret etilmesi kerekligini açıqlay.
Aziz ağalarım, qardaşlarım!
Hazret-i Ebu Hureyra (r.a.) rivayet etkenine köre, Peyğamberimiz (s.a.v.) böyle sorağan: “Ğıybet ne olğanını bilesizmi?” Sahabeler: “Allah ve Resuli daa yahşı bileler!”– degenler. Peyğamberimiz (s.a.v.): “Sizden biriñiz qardaşını o hoşlanmağan şekild yeañmasıdır!” – degen. Biri: “Ya aytqanım onda olsa?” (Yani, “bu da gıybet olamı?”)– dep, sorağan. Peyğamber Efendimiz (s.a.v.): “Eger aytqanıñ onda olsa, gıybet yapqansıñ. Eger aytqanın onda olmasa, aysa, iftira etkensiñ”, – degen (EbuDavud, Tirmiziy, Müslim).
Bu hadiste Allah Resuli (s.a.v.) bizim içün ğıybetni açıqlap, iftiranen farqını kösterdi. Bir insannıñ arqasından laf etmek ğıybettir, yalan aytıp laf etmek ise, iftiradır.
Aziz müminler!
Bir kün Peygamberimizniñ (s.a.v) apayı Ayşe anamız Safiye anamıznıñ boyunı alçaq olğanını ayttı. Bunı eşitken Peyğamberimiz (s.a.v.) ğıybetniñ ne qadar yaramay bir areket olğanına diqqat çekip, böyle tenbiye etken: “Ayşe! Sen öyle bir söz ayttıñ ki, o söz deñizge karışsa, deñizniñ suvunı bile kirletiredi”. (Tirmiziy).
Bu hadis de bizlerge ğıybetniñ ne qadar büyük bir gunnah olğanını açıqlamaq içün yeterlidir.
Aziz dindaşlarım!
Künlük ayatımızda yayılıp ketken ğıybet daima tillerimizni ve qulaqlarımıznı günahqa batıra. Şeytan o qadar şu çirkin laflarnı tatlı ve hoş köstereki, haram olğanı aqqında nasiat etilgende, itiraz etip, özümizni qorçalamağa tırışamız. Bir-birimiz aqqında yahşı tüşüneyik, husnuzan yapayıq. Bir-birimiz aqqında yahşı laflar aytayıq. Güzel tüşünceler güzel laflar meydanğa ketirir. Ğıybetnen öşeyek ise, em Allah qatında bizge gunnah yazdırır, em de cemaat arasınd abizni bozğuncılıqqa alıp barır.
Ürmetli cemaat!
Başqa bir hadiste Peyğamberimiz (s.a.v.) ğıybet etken kimseniñ mashara olacağını bildirgen. Peyğamberimiz (s.a.v.) degen: “Bir-biriñizniñ ğıybetini yapmañız. Gizli allarıñıznı araştırmañız. Çünki er kim insanlarnıñ gizli allarını araştırsa, Allah da onıñ gizli alını araştırır. Ve, neticede, onı, evinde olsabile, mashara eter”. (EbuDavud).
Hutbemni Peyğamberimizniñ (s.a.v.) bir hadisinen bitirmege isteyim. Allah Resulü (s.a.v.) böyle degen: “Allahqa ve Ahiret kününe inanğan kimse ya hayırlı bir şey aytsın, ya da indemesin” (Buhariy)
Rabbim tilimizniñ fitne, fesat ve qavğa içün degil, er daim hayır, işançlıq, huzur ve tınçlıq içün sebep olmasını nasip etsin. Ğıybet etmekten ve eşitmekten epimizni saqlasın.
Emirali Ablayev
Kırım Müftüsü vaazı


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı mahkeme psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi meselesi boyunca mahkeme toplaşuvı avgust 11-ge belgilendi. Bu aqta apiste bulunğan Ahtem Çiygoznı imaye etken rusiyeli adliyeci Nikolay Polozov bildirdi.
«Teneffüste (Ahtem Çiygoz boyunca mahkemede – QA) belli oldı ki, İlmi Umerovğa qarşı mecburiy psihiatrik ekspertiza aqqında mahkeme keçirilmesi belgilendi», – dep yazdı Polozov Twitterde.
Adliyeci mahkemege celpnameni paylaştı, vesiqağa binaen, İlmi Umerov «toplaşuvda iştirak etmek içün özü kelmek kerek».
Qırımtatar Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyevniñ bildirgenine köre, İlmi Umerov FSB-de sorğudan keçirildi, o yerde oña avgust 11-ge celpname berildi.
Umerov, Kremlge boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesine oña qarşı cinaiy iş açılması aqqında qararğa qarşı şikâyet arizasını berdi. Bunen beraber, o, FSB taqiqatçısı adına ambulatoriyada mahkeme-psihiatrik ekspertizadan öz isteginen keçmege red etkeni aqqında arizanı berdi, bunı şahısnı itibardan tüşürme ve iş adı-sanını aşalama ıntıluvı olaraq körgenini bildirdi.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
«Memorial» rusiyeli uquq qoruyıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Türkiye Aqmescitteki Cuma Camisiniñ qurucılığına para bermek niyetini tasdıqladı. Bunı Qırım müftisi acı Emirali Ablayev noyabr 25-te olıp keçken Ankarağa iş ziyareti neticesinde cumaaqşamı künü, noyabr 27-de, bildirdi.
QMDİ matbuat hızmeti bildire ki, Qırım musulmanları müftisi acı Emirali Ablayev Ankarada Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan, Türkiye baş naziri Ahmet Davutoğlu, Türkiye tışqı işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu ve Din işleri idaresiniñ reisi, professor, doktor Mehmet Görmez ile körüşti.
Taraflar Qırımdaki qırımtatar halqınıñ vaziyetinen bağlı meselelerni muzakere ettiler.
«Körüşüvniñ esas mevzulardan biri Aqmescitte Cuma Cami qurucılığı oldı, Türkiye tarafı işbu leyhağa para berecegini tasdıqladı», – aytıla beyanatta.
Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğannıñ qayd etkenine köre, «cami mıtlaqa qurulmaq kerek» ve Türkiye, vade etkeni kibi, leyhanı maliye etmeli.
Recep Tayip Erdoğan Cuma Camisi meselesi Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putin ile körüşüvde baqılacağını bildirdi.
Qırım musulmanları müftisi hacı Emirali Ablayev Din işleri idaresiniñ reisi, professor, doktor Mehmet Görmez ile körüşüvde Qırım Türkiye din ocalarınıñ derslerine muhtac olğanını ayttı.
Türkiye Cumhuriyetiniñ reberleri ile körüşüvlerde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Mustafa Cemilevniñ mesleatçısı, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Rustem Ümerov, Meclis reisiniñ Türkiye meseleleri boyunca mesleatçısı İsmet Yüksel ile iştirak ettiler.


text:
Britaniya İmperiyası
Britaniya İmperiyası (inglizce British Empire) - Birleşken Qırallıq ve onıñ selef devletleriniñ idare altındaki dominion, müstemleke, muafazat, mandatlar ve diger yerlerni birleştire edi. XVI asırnıñ soñundan berli XVIII asırnıñ başına qadar İngiltere Qırallığınıñ deñizaşırı topraqlar ve ticaret merkezleri qurması neticesinde peyda olğan. Altın devriniñ töpesinde, tarihnıñ eñ büyük imperiyası ve yüz yıldan ziyade dünyanıñ eñ zarur küçü olğan. 1913 senesindeki alına köre, Britaniya İmperiyasınıñ ealisi 412 million kişiden ziyade edi (o zamanki dünya ealisniñ 23 %-ı) ve 1920 senesindeki alına köre, imperiyasınıñ saası 35,5 million kv. km-niñ (dünya saasınıñ 24 %-ı) ziyade edi. Netice olaraq siyasiy, uquqiy, til ve medeniyet mirası çoq tarqalğan edi. İnkişafnıñ töpesinde eken, Britaniya İmperiyası adetince 'üzerinde küneş batmağan imperiya' (inglizce the empire on which the sun never sets) olaraq tarif etilgen edi, çünki azman büyükligi sebebinden küneş er vaqıt eñ azından bir qısmınıñ üzerinde parlay.


text:
Kiñäşçe AQŞqa kitäçäk
Kiñäşçe AQŞqa kitäçäk
Kiñäşçe AQŞqa kitäçäk
Törkiyä Tışqı êşlär ministrlığı kiñäşçese Amerika Quşma Ştatlarına baraçaq
Tışqı êşlär ministrlığı kiñäşçese Ümit Yalçın 30nçı martta Amerika Quşma Ştatlarına êşlekle säfär yasayaçaq.
Ministrlıqtan yasalğan belderügä kürä, Yalçınnıñ başqala Waşingtonda Amerika Quşma Ştatları däwlät särkätibe urınbasarı Jon J. Sallivan belän ütkäräçäk söyläşülärdä Törkiyä-Amerika Quşma Ştatları mönäsäbätläre belän regional’ häm xalıqara mäs’älälärneñ quzğatıluı küzdä totıla.
Söyläşülärdä ayıruça 8nçe-9nçı martta Waşingtonda oyıştırılğan êş törkeme cıyılışlarınıñ näticälärenä bäyä birelüe kötelä.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Aqmescit» ava limanına deñiz ressamı İvan Ayvazovskiyniñ adını berüv buyruğını imzaladı.
Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Natalya Poklonskayanıñ içtimaiy ağlarda bildirgenine köre, bugün Putin «Ava limanlarına Vatan ögünde büyük ğalebelerge irişken şahıslarnıñ adlarını berüv» fermanını imzaladı.
2018 senesi dekabr ayında Aqmescitniñ Rusiye akimiyeti Aqmescit ava limanı içün ressam Ayvazovskiyniñ adı saylandı, dep bildirgen edi.
2015 senesi mayısnıñ 14-nde Ukraina Yuqarı Radası «Aqmescit» ava limanına qırımtatar asıllı sovet uçucısı Amet-Han Sultannıñ adını bergen edi. Onıñ adını Mahaçkala (Dağıstan, Rusiye) ava limanı da taşımaqta.
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ Qırım.Aqiqat Radiosına aytqanına köre, Rusiye akimiyetiniñ Aqmescit ava limanına ressam İvan Ayvazovskiyniñ adını bermek niyetiniñ «iç bir manası yoq», çünki yarımada işğalden qurtarılğan soñ ava limanına eski adı qaytarılacaq.
2018 senesi aprelniñ 16-nda Aqmescitte Rusiye akimiyeti ava limanınıñ yañı terminalını açtı. Onı 22 ay içinde aman-aman 32 mlrd ruble (13 mlrd ğrıvnâ – QA) sarf etip qurğanlar.
Ukraina Qırım üzerindeki ava boşluğından mesüliyetli olğan devlet olaraq Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ onıñ uçaq areketlerini ve ava limanlarını qapattı. Anda ve andan kerçekleştirilgen uçaq seferleri Ukraina ve halqara qaidelerini boza. Daa soñra Qara deñiz üzerindeki bazı yollar vatandaş aviatsiyası içün kene açılğan edi. Rusiye ava şirketleri yasaqqa baqmadan, halqara uquqnı bozıp, ilhaq etilgen Qırımğa uçmağa devam ete.


text:
İşğal etilgen Qırımğa 2014 senesiniñ küz mevsiminde ve 2015 senesiniñ birinci çeriginde raatlıq ve tedaviylevge Rusiyeden tahminen 79 biñ insan kelecek.
Bunı Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyetine yaqın olğan Krıminform saytına Qırım ükümetiniñ reis muavini Yevgeniya Bavıkina bildirdi.
«Esasen pensioner ve saqatlar olacaq», dedi o ve şimdi Qırımnıñ şifahanelerine raatlıqnı azırlamaq vazife berilgenini qayd etti.
«Rusiyeliler qışta faal raatlanalar, yılbaş tatilleri vaqtında, Qırım ise qış raatlanuv ve tedaviylev içün pek kelişe», dedi Bavıkina.
Rusiye vatandaşlarınıñ tedaviylenüvine işğal etilgen Qırım ve Aqyar şifahanelerine 2,3 mlrd rub ayırıldı, dep bildire neşir.
.


text:
Rusiye tahqiqatı tarafından Zello internet-radiosı vastasınen nefret ve duşmanlıq doğurğanında qabaatlanğan Novıy mir sakini İsmail Ramazanov ve advokatı Aleksey Ladin tahqiqatçı Dmitriy Kosâkinniñ davanı toqtatmaq istemegenine qarşı şikâyet arizasını berdiler. Olar Ramazanovnıñ yaramay bir niyeti olmağanını ve adiseniñ müim olmağanını qayd etti. Bu aqta Radio Svoboda rus hızmetiniñ mühbiri bildire.
Aqmescit rayonınıñ prokuraturası şikâyet arizasını baqmaq içün qabul etkenini tasdıqladı. 2018 senesi noyabrniñ 17-nde cevap berilmeli.
Haber etile ki, tahqiqatçı Ramazanovğa qarşı Rusiye Ceza kodeksiniñ 282-nci maddesi boyunca açılğan davanı qapatmağa istemedi, faqat silânı qanunsız saqlav davasını qapattı.
2018 senesi yanvar ayında FSB hadimleri tintüv keçirip, patronlar tapılğanını bildirgen edi.
Ramazanov köteklengen edi, onıñ aytqanına köre, patronlarnı tintüv keçirgen quvetçiler qoydı.
İsmail Ramazanov 2018 senesi yanvarniñ 23-nde tutulğan edi, Novıy mir köyündeki evinde tintüv keçirilgen edi. Rusiye Tahqiqat komiteti, onı Zello internet-radiosı vastasınen ekstremizm teşviqatında qabaatladı.
İyülniñ 14-nde İsmail Ramazanov SİZOdan çıqtı, çünki bu cinaiy iş boyunca şeklengenler yarım yıldan ziyade nezaret altında qalmay.
Avgustnıñ 2-nde belli oldı ki, Ramazanovğa qarşı cinaiy iş qoşma tahqiqatqa qaytarıldı.


text:
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi Meclis faaliyetiniñ yasaq etilmesi boyunca davağa keçken asırnıñ 70-80-ci seneleri malümatlarını qoştı. Bu aqta aprel 25-te toplaşuvda bulunğan Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Meclisni ekstremistik teşkilâtı olaraq tanımaq içün baqılğan meselenen bağlı ve bağlı olmağan malümatlarnı, şu cumleden 1988 senesi malümatını da qoşalar, o vaqıt Qırımtatar Milliy Meclisi yoq edi, ve, ihtimal, qabaatlayıcılar da yoq edi, ve, elbet, diger devlet – Sovet Sotsialistik Cumhuriyetleriniñ Birligi bar edi. Aynı böyle etip, Rusiye Federatsiyasınıñ uquq saasına mütenasip olmağan areketler ve vesiqalarnı baqmağa tırışalar», – dep yazdı o Facebook saifesinde.
Şimdiki vaqıtta mahkemede davanıñ ekinci tomını baqmağa başladılar. Mahkemeciler Meclis saytını, onıñ beyannamesini ve internet ağında haber beyanatlarınıñ Screenshotlarını ögrendi.
Bundan da ğayrı, mahkemede Meclis reisi Refat Çubarovnıñ Facebook saifesiniñ Screenshotını taqdim ettiler, o yerde Meclis azalarınıñ sayısı 33 insandan ibaret olğanı bildirile.
Toplaşuvda Moskvağa boysunğan yarımada ükümetiniñ Milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ meseleleri boyunca Devlet komitetiniñ temsilcisi endi buluna.
Aprel 25-te keçirilgen toplaşuvda mahkeme rusiyeli prokuror Natalya Poklonskayanıñ Meclis faaliyetiniñ toqtatılması boyunca qararını davağa qoştı.
Aprel 13-te Kreml tarafından tayin etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımtatar halqınıñ Meclisi faaliyetiniñ mahkeme qararına qadar toqtatılması aqqında qarar alğanını bildirdi. Aprel 15-te Qırımda Meclisni yasaq etmesi davası boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı keçirildi, nevbetteki toplaşuvnı aprel 25-te keçirmek qararı alındı.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.