text:
Yaqın könçığıştan bu könnärdä küpmeder ömet uyatqan xäbärlär kilä. Yäkşämbedä İsrael belän Fälestin räsmiläre arasında ütkän oçarşuda, İsrael Gaza belän Bäytlähemneñ ber öleşennän ğäskär çığaru mömkinlegen belderde. Quşma Ştatlar häm Misır wäkilläre taraflarnı "soılx yulına" bastıru maqsatında söyläşülär alıp bara...
Yaqın könçığışta nindi genä uñay täräqqiät turında xäbär itelmäsen, azmı-küpme täcribä bu turıda härwaqıt saqlıq belän söylärgä mäcbür itä, xörmätle tıñlawçılar. Äle şuşı aynıñ başında ğına İsrael belän Fälestin arasında ütkän oçraşular "solıx yulı" dip atalğan plannıñ ğämälgä quyılaçağına ömetlär uaytqan ide. Uzğan atna terror ğämälläre näticäsendä 50-dän artıq keşe xäläk bulğannan soñ, bu ömetlär tağın çäl-pärämä kilde. Yäkşämbedä ike tarafnıñ iminlek köçläre arasında ütkän oçraşular yänä küpmeder ömet uyata sıman. Fälestinneñ iminlek köçläre başlığı Möxämmät Dahlan basıp alınğan cirlärdän İsrael ğäskärlären çığarırğa sorağannan soñ, İsrael yağı Ğaza häm Bäytlehemneñ ber öleşennän ğäskären çığaru mömkinlegen belderde. Ğäskär çığaru – "solıx yulı" dip atalğan plannıñ ber öleşe bulıp tora. Fälestin yağı bu planğa nigezdä rizalıq birsä, İsrael yağı berniçä şart quydı. Şul isäptän häm berençe çiratta İsraelgä qarşı teror ğämälläre başqaruçı qorallı törkemnärne bastırırğa taläp itä. Tik bu eş Fälestinneñ yaña premier-ministrı Mäxmüt Abbas qulınnan kilä torğan eş tügel. Hamas ta, İslam Cihadı da aña buysınmıy. Düşämbedä Misır wäkillärennän torğan ber delegatsiä Ğazağa kilep bu radikal törkem citäkçelären künderü maqsatında söyläşülär alıp bardı. Näticä yuq däräcäsendä: törkem citäkçeläre üzläreneñ elekke taläplären qabatladı: İsrael basıp alınğan cirlärdän kitergä tieş. Yağni mäsälän, sixerle bocra digän süz. Şuşı sixri bocranı özü öçen, küplär, berdän-ber yulı dip, töbäkkä xalıqara köçlär kertergä täqdim itä. Elegräk bu turıda Berläşkän Millätlär sekretare Kofi Annan äytkän ide. Yäkşämbedä älege fikerne Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin qabatladı. Bügen Luxemburgta Yevropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministrları Yaqın könçığıştağı wazğiät häm Fransiäneñ täqdimen tikşerde. Oçraşuda qatnaşqan Fälestin tışqı eşlär ministrı Nabil Şaat, "bez töbäktä tınıçlıq urnaştıru öçen anda xalıqara köçlär kertügä bik uñay qarıybız, dip belderde:
Audio
İsrael yağı töbäkkä xalıqara köçlär kertügä kisken qarşı çığa. Premier-ministr süzçese Raanan Gissin "töbäkkä xalıqara köçlär kertügä ber ixtiyac da yuq" dip belderde. Premier Ariel Şaron – ägär Hamas kebek törkemnär tınmasa, İsrael xärbiläre alarğa qarşı operatsiäsen däwam itäçäk dip kisätte. Yäkşämbedä Amerikan prezidentı George Buş, Hamas suğışçıların üterüçelär dip atadı, häm alar belän qırıs eş itergä çaqırdı:
Audio
Senatnıñ tışqı bäyläneşlär komitetı räise, respublikan Riçard Lugar, bu eşkä xättä Amerikan xärbilären cälep itü ixtimalın äytte. Yäkşämbedä Fox News kanalında çığış yasap, Lugar, ägär ul terorçılarnı yuq itü öçen köç kiräk bula ikän, bu eştä Amerika qatnaşırğa mömkin dip belderde. Quşma Ştatlarnıñ Yaqın könçığıştağı maxsus wäkile John Wolf İsrael häm Fälestin citäkçeläre belän söyläşülären däwam itä.
Ali Ğilmi, Praga


c: text/html

text:
Aliev bu oçraşunıñ 15-nçe sintäberdä Qazaxstan başqalası Astanädä elekke sovet respublikaları citäkçeläre cıyılışı waqıtında bulaçağın belderde.
Tawlı Karabax Azärbäycannıñ ber öleşe bulsa da 1990-nçı yıllar başındağı suğıştan soñ ul de facto ärmännär qaramağında.
Aliev şulay uq bu atnada ärmännärgä qarşı protest çarasında qatnaşuçılarnı mäxkamä artıq qatı cäzaladı dip isäpläwe turında äytte. Alar Baqıda NATO konferensiäsendä ike Ärmän ofitserı qatnaşuğa protest belderderü öçen bärep kerde. Aliev apelyatsiä mäkamäse alarğa bilgelängän 3 yıldan alıp 5 yılğa qädär törmä cäzasın ğämäldän çığarır dip ömetlänüen belderde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çittäge tatarğa niçek milli büläk tabarğa?
Qazan turında istäleklär ozaq yıllarğa saqlansın öçen turistlar suvenir, milli yadkär büläklär alıp kitä. Läkin barmı alar? Qazannıñ küreneşlären, tatar milli mädäniäten çağıldırğan milli suvenirlarnıñ bulmawı xaqında respublika xakimiätläre inde ber niçä yıl borçu belderä. Törle komissiälär oyıştırıldı, bu eşkä ministrlıqlar, törle cawaplı keşelär kilep quşıldı, bäygelär iğlan itelde, kürgäzmälär oyıştırıldı. Yıllar ütte, närsälär üzgärde? Qazaqstan tatarları, internet aşa xat yullap, mäcleslärdä cırlarğa karaoke kassetalar, lazer tälinkälärdäge cır cıyıntıqların, häm tatar tele däreslelegen alıp kilüne soradılar. Azatlıq radiosı xäbärçese, şulay itep, büläklärne ezlärgä, dip kibetlärgä çığıp kitte. Tatarça cırlar şähärneñ üzäk uramnarda, kassetalar sata torğan säwdä noqtalarnıñ barsında da yuq bulıp çıqtı. Alarnı tatar artistlarınıñ äsärlären çığaruçı Bars-Media şirkäte kibetlärendä ezlärgä kiräk. Bu şirkät, tatar qullanuçılarnıñ mänfäğätlären iskä alıp, tatar cırların zamança itep çığara. Audio kassetalar qına tügel, CD cıyıntıqlar, MP3 formatındağı kompakt tälinkälär kiñ satuda bar. Video kassetalarnıñ da törlese täqdim itelä, konsert yazmaları da, kliplar tuplanması da, cır tekstların ekranğa çığarıp uynata torğan karaoke cıyıntıqları da oçrıy, DVD tälinkälär dä bar. Ezli torğaç, xätta, audio tasmağa yazılğan Abdulla Aliş äkiätläre dä tabıldı. Milli audio-kassetalarnıñ bäyäläre, urıs estrada cıyıntıqlarınnan qıybatraq tügel, xätta arzanraq ta. CD häm kassetalarnı satuçı cirlärdä,«Tatarça cırlar barmı?», dip nıqlap qızıqsınırğa kiräk. Çönki alar ğädättä, berär çatlıqta, kürenmi torğan kiştälärgä quyılğan bula. Mäsälän, TSUM kibetendäge bülektä, kibetçe yärdämennän başqa, tatarça kassetalarnı ezläp tabu awır.Kitap kibetlärendäge xäl dä, muzıka, milli kasseta belän tuğan wazğiätkä bik oxşağan. «Mäğärif» näşriäte nindi genä avtornıñ, nindi genä kitabın çığarmağan. Näşriätneñ Bauman uramındağı kibetendä tatar kitapları, kibetneñ iñ yıraq poçmağında tezelep tora. Biredä tatar klassik yazuçılarnıñ, Tuqay, Qayaz İsxaqi äsärläre cıyıntıqları da, zamança proza ürnäkläre dä bar. Törle fännärdän tatarça däresleklär täqdim itelä. Balalar öçen äkiätlär, şiğerlär, tatarça-inglizçä maxsus öyrätü äsbabı ta iğtibarnı cälep itä. Kitaplarnıñ bizäleşe dä zamança, sıyfatlı käğäzdä eşläneşe dä, başqala qunaqları aldında yözgä qızıllıq kiterelik tügel. Ämma, tatarça ädäbiät bülegendä kitap aqtarıp yörüçelär bik kürenmi. Cıyıntıqlarnıñ bäyläre dä bik arzan, 30-40 sum tiräse genä. Yıllar buyı satılmağan kitaplarnıñ xaqlarnı berniçä tapqırğa töşergännär. Alarnı 6 sumnan alıp, 70 tiengä qädär bäyägä alıp bula.
İnde milli baş kiemnär, çigüle äyberlärne ezli kittek.Mäsälän, Rässamnar berlege urnaşqan sänğät salonına kerdek. Biredä dä, serle tınlıq xökem sörä. Salon äyberläre sänğätle itep, yuğarı professional däräcädä eşlängän. Ämma alar, uramda satılğan waq-toyäktän ber 10 tapqırğa qıybatraq buluı belän dä ayırılıp tora. Monda rässamnarnıñ maylı buyawlar belän yasalğan räsemnäre, asıl taşlar belän eşlängän beläzek, ağaçtan uyılğan sınnar, künnän yasalğan kompozitsiälär, neçkäleklärenä qadär eşlängän milli kiemnärdän qurçaqlarnı kürep, xozurlanıp bula. Här ber äyber berämläp eşlängän, bäyäläre – 2000 meñ sum tiräse. Açqa citärlek tügel ikän, ä büläk alası kilä ikän, suvenirnı uramdağı satuçılardan ezläp qararğa mömkin. Alarnı ğädättä Qazannıñ Bauman uramında ciñel tabıp bula. Uram kiştälärendäge äyberlärne dä rässamnar, çigügä osta keşelär yasıy. Bu ölkädä, kem närsä buldıra ala, şunı eşli. Töp taläp - Qazan küreneşe bulsın häm artıq qıybat bulmasın. Uramda satuçılar bazar şartlarına da tiz caylaşa. Mäsälän Rusiä Prezidentınıñ tübätäy kigän räsemen dä anda satalar. Çigelgän küzlek sawıtları, tübätäylär häm qalfaqlar bar. Äyber küp bulsa da, saylaw mömkinlege çikle. Şulay itep, tatar kasseların häm däreslekne alıp buldı, ä menä tatar mädäniäten çağıldırğan zatlı da, artıq bäyäle dä bulmağan milli büläk, älegä tabılmadı.
Bikä Timerova.


text:
Freedom House "Küçeş çorı däwlätläre 2006" xisabın iğlan itte
Quşma Ştatlarda terkälgän dönyada keşe xoquqları torışın küzätep baruçı Freedom House oyışması äle genä Küçeş çorı däwlätläre 2006 dip atalğan yıllıq xisabın iğlan itte. Anda Üzäk Aziä, Kafkaz däwlätläre häm Rusiä kebek energiä çığanaqlarına bay illär ul çığanaqlarnıñ strategik ähämiäte arta barğan sayın demokratiäne kimetä dielä. Bıyılğı xisapta ayıruça Qazaxstan, Törkmänstan, Azärbäycan häm Rusiägä zur iğtibar birelä.
"Anıñ urınına alar energiä bäyäläreneñ yuğarı buluınnan faydalanıp watandaşlar aldında cawap birmäwçe, xalıqara ölkädä ışanıçsız aftoritar xakimiätlär tözilär" di Goehring.
Härber däwlätneñ matbuğat, mäxkamä yäki saylawlar kebek ayırım ölkälärendä demokratiäneñ artuın yäki kimüen bäyäläw öçen Freedom House 1-dän alıp 7-gä qädär san qullana. Ber iñ yaxşını, 7 demokratiäneñ iñ yaman xäldä buluın, tulısınça aftoritar xakimiät bulunı añlata. Törkmänstan iñ yamanı dip bäyälänä. Aña 6.96 bilgese birelgän. Annan soñ 6.39 bilgese belän Qazaxstan kilä.
Azärbäycanda demokratiä torışı alardağıdan beraz yaxşıraq. Anda ul 5,93 belän bäyälängän. Rusiä dä Azärbäycanğa bik yaqın. Anıñ bilgese bıltırğıdan 0.14kä artıp, 5,75kä kütärelgän. Yäğni demokratiä kimegän digän süz. Xisapta bu prezident Vladimir Putinnıñ Rusiädäge elekke demokratik tärräqiätkä qarşı kilüçe eşçänlege, säyäsi tormışnı tağın da üzäkläşterüe belän añlatıla.
Putin watandaşlarnı möhim xökümät qararların qabul itüdä qatnaşudan näticäle räweştä çitläşterde, Cämäğät Palatası işe imitatsiä belän şöğellänüçe buş oyışmalar tözede dielä. Rusiädä demokratiäneñ kimüe törle ölkälärdä küzätelä. İlne idarä itüdä, saylawlarda, häm sivil cämğiät qorılışında. Korrupsiäneñ dä artuı moña öleş kertkän. Xakimiätkä iä keşelärneñ räsmi däwlät eşlärendä qatnaşmawçılardan Rusiäneñ iqtisadıy baylıqların tartıp aluı, üzläreneñ tar mänfäğätlären däwlät mänfäğätläre dip kürsätüe turında da äytelä.
Freedom Housenıñ Budapeşttağı bülege mödire Kristie Evenson "Rusiä bezne şaqtıy borçıy. Älbättä energiä çığanaqları satu iqtisadıy wäzğiätne yaxşırta kilä, ämma säyäsi qorılış köçsezlängännän köçsezlänä bara" di Evenson.
Xisapta Rusiä xökümäteneñ Tönyaq Kafkazdağı nizağnı häm kierenkelekne beterü öçen näticäle çaralar taba almawı äytelä. Armiäne häm militsiäne reformalıy almawı kürende, bu üz çiratında ekstremizmnı arttıruğa öleş kertte dielä.
Militsiäneñ Çeçnädä, Tönyaq Kafkazda qullanğan ısullarnı Rusiäneñ başqa öleşlärendä dä qullana başlawı, yış qına cirle xalıqqa qarşı cinayätlär qıluı, totaş çistartular ütkärüe, qanunsız totqarlawlar, talawlar turında äytelä. 2004-neñ dikäberendä Başqortstannıñ Blagoveççen şähärendä bulğan räximsez çistartuğa oxşaş çistartu İvanovskoe häm Bejetski şähärlärendä dä buldı dielä.
Anda şulay uq möselmannarnı ezärlekläwlär turında da yullar bar. Köç qullanu turında uylamasqa da mömkin yäş möselmannar yıq qına qulğa alınıp qıynala, mısqıllana häm bu yış qına alarnı radikallaştıra dielä.
Xisapnıñ cirle xakimiätlär turındağı öleşennän ber özek. Cirle xakimiät reformaları ütkärüçe Kreml töbäklär östennän kontrolne nığıtuın däwam itte. Bigräk tä gubernatorlarnı bilgeläp quyu wäkaläte aluı belän. 2004-nçe yıl axırına qädär xalıq gubernatorlarnı turıdan-turı üze saylap quya ala ide. Ğömümän Putin Tatarstan häm Qalmıqstan kebek, yaña citäkçe quyu wäzğiätne totrıqsızlandırırğa mömkin bulğan milli respublikalarda xakimiättä ozaq utırğan citäkçelärne qaldırıp saq eş itte. Älbättä mondıy ğämällär urtaça yäki ozaq waqıt totrıqlılıq birä almıy, çönki xäzerge citäkçelärneñ kübese inde qart häm axır çiktä barıber üzgäreşlär bulaçaq. Saylawlarnı beterüe belän Kreml'' töbäk citäkçelären xalıq yaqlawına qarap tügel, ä Mäskäwgä belän bäyläneşlärenä qarap bilgeli. İrekle matbuğatnı, xökümättän bäysez oyışmalarnı häm saylawlarnı beterü näticäsendä xalıqnıñ üz rizasızlığın belderü öçen çarası qalmadı dielä Freedom House xisabında.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Yewropa Berlege Gruziädä säyäsi krizisnıñ tınıç çişeleşenä xuplaw belderde häm barlıq taraflarnı köç qullanudan tıyılırğa çaqırdı
AUDİO: Bez Gruziädäge krizisnıñ dialog aşa çişelüen yäki çişelü yulında buluın xuplıybız. Häm älbättä, bez barlıq taraflarnı wäzğiätne moñarçı bulğança, köç qullanularsız saqlap qalırğa çaqırabız. Bu iñ möhime. Bez Gruziädäge barlıq säyäsi partiälär yaña saylawlar ütkärü şartları häm waqıtı turında kileşer dip kötäbez.
Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı yuğarı wäkile Javier Solananıñ süzçese Cristina Gallach Azatlıq radiosına Berlekneñ maxsus wäkile kiçä Tbilisiğa kilde dide. Gallach äytüençä, älege wäkil barlıq taraflarnı da konstitutsiä qısalarında eş itärgä, irekle häm ğädel saylawlar ütkärergä häm Tbilisidäge wäzğiätneñ normal'läşüen tä'min itärgä çaqıraçaq. Gallach şulay uq, Eduard Şevardnadze qan qoyıluğa yul quymas öçen prezidentlıqtan çigenep aqıllı adım yasadı dide.


text:
Qazanda jurnalistlar xoquqına bäyle utırış açıldı
Rusiä Federatsiäse Cämäğät pulatınıñ kommunikatsiälär, mäğlümat texnologiäläre häm süz irege komissiäseneñ berençe küçmä utırışınıñ Qazanda uzuı Tatarstan öçen zur däräcä dip bilgeläp uzıldı. Anıñ jurnalistlar xoquqı temasına bäyle buluı isä Tatarstanda bu ölkädä şartlar yaxşımı yäisä kiresençä kierenkeme ikäne äytelmäde. Cämäğät pulatı äğzası, Mäskäüdä tanılğan televidenie tapşıruların alıp baruçı Nikolay Svanidze isä problemalar böten töbäklärdä bar, ämma qayda da ul äzräk, qaydadır kübräk dide. Nikolay Svanidze
Tikşerenülär kürsätkänçä, Başqortstanda, Mari İle häm Sarıtawda problemalar şaqtıy.
Nikolay Svanidze Rusiädä jurnalistika ölkäsendä ike mäs'älä barlığın äytte – anıñ berse jurnalistlarnı üterü häm bu cinayät eşläre açıqlanmaw – Vladimir List'yev, Anna Politkovskaya kebek jurnalistlar misal bulıp tora, ikençe mäs'älä isä barlıq massaküläm mäğlümat çaraların däwlät qanatı astına tığarğa tırışu. Utırışta Svanidze, bügen Ruisya xakimiäte wäkilläre irekle, yäğni üz süzen qurıqmıyça citkerä torğan massaküläm mäğlümat çaraların yaratmıylar dip assızıqladı. Tatarstan parlamentı citäkçese Färit Möxämmätşin
Tatarstan Prezidentı bezneñ respublikada berqayçan da “sarı, zäñgär” häm tağın ällä nindi gazetalar buluğa qaramastan da yapmayaçaqbız dide.
Tatarstan Prezidentı bezneñ respublikada berqayçan da “sarı, zäñgär” häm tağın ällä nindi gazetalar buluğa qaramastan da yapmayaçaqbız dide.
Ğomumän utırışta töbäk massaküläm mäğlümat çaraları turıda şaqtıy äytelde. Bügen küp kenä xalıq Mäskäw gazetalarına qarağanda üz cirlegendäge rayondağı mäğlümat belän kübräk qızıqsına häm şul säbäple üzlärendäge basmalarnı aldırırğa tırışa dielde. Ämma anda ber genä törle mäğlümat birelüe xaq. Çönki andağı jurnalistlar cirle xakimiät basımı astında eşlärgä mäcbür, çönki eşne saylaw mömkinlege yuq. Şul uq waqıtta Färit Möxämmätşin qayber jurnalistlar xalıqqa oşarğa tırışırğa teläp arttırıp-küpertep döres tügel mäğlümat birälär dide. Bu isä jurnalistnıñ abruyın ğına töşerä dip assızıqlandı.
Cämäğät pulatınıñ komissiä räise Pavel Gusev Rusiädä jurnalistlarnıñ abruyı yuğarımı yäki tübänme digän soraw quydı. Bilgele ki, soñğı yıllarda satılğan jurnalistlar päyda buluı säbäple xalıq mäğlümatqa şiklänebräk qarıy başladı. Şul säbäpleme bötendönya külämendä dä bezneñ däräcä tübänlege äytelde.
Utırış Tatarstanda uzu säbäpleme, jurnalist xoquqları kübräk milli häm dinara wäzğıättän çığıp sürätläne. Rusiäneñ İdel buyı Federal' okrugıyndagı wäkileneñ urınbasarı Vladimir Zorin qaywaqıt İnternetta çığa torğan mäğlümat törle xalıqlar arasında nizağlar kiterep çığarırğa mömkin dip belderde. Şulay uq utırışta jurnalistlarnıñ üz xoquqların belmäwläre äytelde. Massaküläm mäğlümat çaraları turındağı qanunnıñ da qamil bulmawına basım yasaldı. Şuña kiläçäktä jurnalistlar Xartiäsen qabul itü küzdä totıla. Sişämbe könne utırış däwam itäçäk.
Landış Xarrasova


text:
Yekaterinburda Niaz Dautov istälegenä kiçä
İke yöz keşe sıyarlıq zalğa kürenekle mädäniät eşlekleläre, Niäz äfände Dautovnıñ xezmättäşläre, tanışları, anıñ icatına baş iyuçelär, häm, ğomumän, opera sänğäten söyuçelär cıyılğan ide. Foyeda cırçınıñ tormış häm icat yulın surätlägän fotolar, anıñ Qazan, Mäskäw, Çiläbe, Yekaterinburg säxnälärendä çığış yasağan waqıttağı zur afişaları, yazmaları yazılğan plastinkalar, audio tasmalardan torğan zur kürgäzmä dä oyıştırıldı. Xäter kiçäsen Rusiäneñ atqazanğan mädäniät eşleklese Natalia Vilner alıp bardı.
Niaz äfände Dautov Yekaterinburg opera säxnäsendä 18 yıl eşlägän keşe. Ul ğına da tügel, Sverdlov kinostudiäseneñ berençe cimeşe bulğan “Silva” kartinasında töp rolne başqarunı da zamanında näq menä aña ışanıp tapşırğannar. Ğomumän, mäşhür millättäşebez Uralda zur sänğätne üsterüdä üzennän bik zur öleş kertkän. Şuña kürä dä anıñ iseme küñellärdä, tellärdä.
Natalia Vilner kiçä barışında kürenekle sänğät ostasınıñ tormış häm icat yulın bik matur, ütemle itep surätläde. Şunda uq Sverdlovski däwlät opera häm balet teatrı artistları çığış yasadı. Alar tıñlawçılarğa Niaz Dautov repertuarınnan cırlar citkerdelär. Tamaşaçılar Ural däwlät konservatoriäse studentı Dilizä Nadıyrovanıñ kürenekle tatar kompozitorları köylären başqaruın da bik yaratıp qabul ittelär.
Cıyılğan xalıq kiçäne oyıştıruçılarğa, bigräk tä mäşhür yaqtaşlarıbız isemen onıttırmıyça, äledän-äle şundıy mädäni kiçälär oyıştırıp toruçı, tınğı belmäs Söfxät ağa Nadıyrovqa olı räxmätlär belderde.


text:
Başqortstan xökümäte utırışında respublikanıñ sawlıq saqlaw ökläsenä ni qadär aqça bülengäne turında söylänüenä qaramastan – xastaxanälärdäge wazğiät ber dä yaxşırmıy. Däwalaw öçen cihazlar bulmawı, klinikalarnıñ iskergän buluı, häm tabiplarnıñ tübän xezmät xaqları – bolar barısı da xalıqnıñ sıyfatlı medetsina yardäme ala almawına kiterä. Anıñ qarawı – respublikanıñ tärtip saqlawçılar nindider däräcädä xalıqnıñ sälämätlegen dä qayğırta başlar tösle. Ufada yoğışlı çilärr belän awırğan faxişälärgä cäza birelä.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
İordannıñ Könbatış Yarında häm Gaza Sızığında meñlägän Fälestinle bügen üzlärençä "naqba" dip äytelgän, yağni 1948nçe yılda İsrael däwläteneñ tözelüennän soñ-yözlägän meñ fälestinlene bu cirlärdän kitergä mäcbür itkän "faciğa"nı iskä alu öçen uram cıyınnarı uzdırdı . Gaza şähärendä cıyılğan 6 meñgä yaqın keşe bayraqlar häm şiğärlär küterep uramnardan uzdı, hawağa ut açtı.
Bügen televideniädä çığış yasap Fälestinnär yulbaşçısı Yasser Arafat- yähüdlär tulısınça fälestin cirlärennän kitmi torıp tınıçılıq urnaşuğa mömkinlek yuq, dip belderde.
Amerikan Däwlät sekretare Colin Powell, ike yaq ta ber bersenä yul birergä tieş, dide: "İke taraf öçen dä, berençe adım yasap, ber bersenä yul birü waqıtı citte, şulay ğına tınıçlıqqa taba barıp bula" dide Powell.
İsrael ğaskärläre bügen irtän Beit Hanun şähärendä tikşerülär uzdırğanda 4 fälestinle, alalar arasında ber yäşüsmer malay üterelde. İsrael xärbiläre, fälestin suğışçıların ezläwgä bağışlanğan zur çara başlawları turında xäbär itte.


text:
BMOnıñ Ğomumi Ciılışı Törkmänstanda keşe xoquqlarınıñ bozıluın tänqitlägän rezolutsiä qabul itte.
Törkmenistan BMOnıñ Ğomumi Ciılışınıñ üze xaqında tänqitle rezolutisä qabul itüen tuqtata almadı. Rezolutsiädä xökümätneñ keşe xoquqların bozuı, berençe oçraqta politik oppozitsiäne qısuı tänqitlängän. Törkmänistannıñ çara kürmäv turındağı täqdime ütmäde.
Audio
"Qayber uñay üzgäreşlär bulsa da, rezolutsiä Törkmänistandağı keşe xoquqlarınıñ ğomum torışın çağıldıra . Bu ölkädä vazğiät citdi borçıluğa säbäpçe häm oyışmabız moña zur iştibar kürsätergä tieş."
Rezolutsiädä fiker, vocdan, din häm ışanu ireklegen çikläv dävam itä dielgän häm barlıq vocdan totqınnarın irekkä çığarırğa çaqırılğan. Rezolutsiä 47-gä qarşı 69 tauış belän qabul itelde. 63 ilneñ väkiläre tauış birüdä qatnaçmadı. BMOnıñ ayırım ber ilgä qarağa rezolutsiäse ütälergä tieş bulmasa da, anıñ simvolik ähämiäte bik zur. Keşe xoquqları belgeçläreneñ fikerençä, andıy rezolutsiä ber ilne oyatqa qaldıra. Soñğı vaqıtlarda täräqqi touüe illär uzara xezmättäşlekne nığıtıp, andıy rezolutsiälärneñ qabul itelüenä ayaq çala başladılar. Törmänistannıñ bu mäsäläne tikşerüne tuqtatu turınağı täqdimen Qıtay häm Pakistan yaqlap çıqtılar. Pakistan väkile Bilal Hayee Ğomumi Ciılışnıñ utırışında yasağan çığışında, andıy rezolutsiälär dävlätlärne döşmanlaştıra häm keşe xoquqlarına yardäm itmi dip belderde.
Audio
"Bezneñ fikerebezcä, ber ilneñ isemen äytep rezolutisä qabulitü andıy illärne oyatqa qaldıra häm BMOnıñ maqsätlärneä xezmät itmi. Kiresençä, bu konfrontatsiä qurqınıçın üsterä häm keşe xoquqları mäsäläsen xalıqara külämdä säyäsi tema xälenä kiterä. Alağa kitkän illär belän täräqqi itüçe illär arasında upqın xasıyl itä häm bu BMOnıñı köntärtibenä qapma-qarşı bulıp tora."
Läkin, Yevropa Berlege räsmiläre Törmänistanda oppozitsiä ezärleklängännän soñ qabul itelgän rezolutsiä , xalıqara cämağätçelekneñ Aşxabatqa ähämiät birüenä häm Törmänistan xökümäte belän xalıqara küzätäçelär arasındağı dialognı yaxşırtuğa kiterde dip belderälär. Alar tağı Yevropa İminlek Häm Xezmätätşlek Oyışmasınıñ milli azçılıqlar buyınça komisarınıñ Törkäminstanğa dävğät itelüe dä rezolutisäneñ ber näticäse bulıp tora digän fikerdälär.
Färit İdelle, Praga.


text:
İzge Bilär cirendä IX Sälät Cıyını ütte
Borınğı Bilär qalası cirlege, İälär tawı, İzge Çişmä… Tabiğätneň şuşı güzäl poçmağında 10-12 Yül könnärendä Sälätneň çirattağı 9nçı cıyını ütte. Çiremşän yılğası buyındağı kiň alanğa 600dän artıq bala cıyıldı.
Sälät turında işetmägän tıňlawçı bulsa iskärtep kitim. 1994 yılda oıyşqan bu xäräkät sälätle balalarnı barlaw belän mäşğül. Nindi dä bulsa berär ölkädä säläten kürsätkän balalar cäyge alannarğa cıyılıp, yal itkän arada däreslär ala, kürenekle şäxeslär belän oçraşa, belemen arttıra. Sälätkä elägü öçen östämä ber şart bar, tatar telen belü, hiç yuğı moňa omtılu.
Tatarstannıň törle töbäklärendä, Älmät, Saba, Qazan, Bilärdä eşlägän alannarğa bıyıl tağın ber yaňası - Zäy alanı östälde. 1997 yıldan başlap bu alannar yıl sayın barısı bergä berniçä köngä Bilärgä kilep urtaq cıyın uzdıra. Bıyıl monda berençe tapqır, küzätüçe sıyfatında, Bögelmä, Leninogorski häm dä Perm ölkäsennän kilgän balalar qatnaştı. İxtimal, kiläçäktä bu töbäklär dä üzlärendä Sälät alannarın açar.
Här yıldağıça, Bilär alanı 3 kön byına göcläp tordı. Törle bäyge, kürgäzmälär, Bilär tarixı belän tanışu, cır, biyü, tamaşalar, futbol, şaxmat yarışları, Saban tuyları. Hawanıň beraz salqınça buluı, yaňğır sibäläp toruı balalarnıň käyefen az ğına da töşermäde. Käyef niçek digän sorawğa sälkeşlärdä ber genä cawap - şäp!
Kiň alannıň üzägenä zur tirmä, anıň tiräsenä rät rät tezelgän törle töstäge çatırlar. Bu manzaranı kürergä kiräk! Maxsus bülengän aş peşerü urınınarı, här alannıň üz uçağı bar, ämmä, sineke mineke yuq, aş bulsın digängä, bergä bulsın di sälkeşlär.
Yänäşädä qunaqlar tirmäse, bitaraf bulmağan atanalar da Bilärgä kilep üz çatırların qorğan. Qayçandır Sälättä bulıp, xäzer inde student, yä isä uqıp beterep qayadır eşli başlağan ölkän sölkeşlärneň üz awılçığı.
Qunaqlar digännän, Sälätneň dusları, yärdämçeläre, teläktäşläre bu könnärdä özelmäde. Yäşlär, sport wä turizm ministrı Marat Bariev, Fännär akademiäse prezidentı urınbasarı Damir Sayfullov, akademik İndüs Tahirov, xalıq şağire Rinat Xaris, yazuçı Rabit Batulla, yustitsiä ministrı Midxät Qormanov, cirle citäkçelär. Barısın da sanap beterü mömkin tügel, ämmä tağın ikesen äytmi kitep bulmas. Tanılğan ğalimnär Bilär belgeçe Äwär Xäyri belän Qazannıň meň yıllığın isbatlawçı Fayaz Xucin bıyıl da Bilärgä kilep balalarğa tarix sabaqları birdelär. Äytkändäy kiläçäktä şuşı Bilär cirlegendä Yäşlärneň fänni üzägen qoru xyıalı bar. Sälätne oyıştıruçılarnıň berse Qazan däwlät universitetı möğallime Cäwdät Söläyman äytüençä, bu proyekt yuğarı dairälärdä inde xuplaw tapqan. Xäzerge waqıtta Tatarstan prezidentı isemenä räsmi möräcäğät äzerlänä.
Şulay itep, Sälätneň 9nçı Bilär cıyını tämam. Alannar üz töbäklärenä taralıştı. Qayberläre şuşı könnärdä eşen tämamlıy. Ä menä Qazan astındağı Rawşan alanı eşen äle başlap qına cibärä. Sälkeşlär Bilärdän kiter alddınnan ğädättägeçä, qalğan çüplären cıyıp, alannı tazartıp çıqtılar. Häm izge Bilär cire belän ber yılğa xuşlaştılar. Kiläse yılğa qabat şuşında kilep Bilärgä qaytunıň 10 yıllığın ütkärü xıyalı belän.
-Ali Gilmi, Bilär


text:
«Tatarstan» xärbi manevlarda qatnaşa
Tatarstannıñ berençe citäkçelärsez qaldı. Yuq, alar isän-saw. Läkin başlıqlar barısı da säyäxättä. İnde xäbär itkänebezçä, prezident Mintimer Şäymiev Kaspi flotiliäse öyränülärendä. Anı bu xärbi çaralarğa Ästerxanğa Rusiäneñ saqlanu ministrı Sergey İvanov çaqırğan. Älbättä, Tatarstan prezidentı forsattan faydalanıp, Ästerxan ölkäse häm Dağıstan respublikası citäkçeläre belän dä oçraştı. Prezidentnıñ matbuğat üzäge xäbärlärenä qarağanda, märtäbäle qunaqlar Kaspiy flotiliäse öyränülärendä qatnaşuçı köçlärneñ ğämällären küzätkännär. Bu arada matbuğatta Yäşel Üzändä Kaspi flotiliäse zakazı belän yasalğan «Tatarstan» karabı turında qapma-qarşı yazmalar basılıp kilde. Beräwlär anı yasalıp betmäü säbäple xärbi öyränülärdä qatnaşmağan dip yazsalar, ikençelär, Kaspiğa barğanda qorabnıñ küperlär astınnan ütä almaw säbäple, öske öleşen alğannar dip farazladılar. Baqsañ, «Tatarstan» xärbi köymäse tärtiptä ikän häm ul öyränülärdä qatnaşqan. Jurnalistlar öçen uzdırılğan press-konferensiädä ministr Sergey İvanov, «Tatarstan» xärbi qorabı flagman köymäse bulaçaq, dip äytte. Saqlanu minitsrı, mondıy häm başqa karablarğa yaña zakazlar äzerlänä, dip belderde. Mintimer Şäymiev häm anıñ belän älege çaralarda küzätüçelär bulıp qatnaşqan däräcäle qunaqlar qorabnıñ palubasında buldılar, ekipaj belän oçraştılar.


text:
Macarstan ildän çittä yäşäwçe millionnarça maçarğa ikençe watandaşlıq birü mäs'äläsen referendumğa çığarırğa cıyına.
Maçarstan prezidentı Ference Madl idaräse äytüençä referendum Macarstanda 5-nçe dikäber könne ütäçäk.
Macarstannan cittä 5 millionlap macar yäşi. Alarnıñ kübese Rumıniädä, Slovakiädä, Serbiädä häm Ukrainada yäşi. Berençe Bödendönya suğışınnan soñ Avstro-Macar imperiäse tarqalu näticäsendä Macarstan üz cirläreneñ öçtän ike öleşen yuğalttı.
Moñarçı Budapeştnıñ çittäge macarlarğa östenleklär birü tırışlıqları kürşe illärdä Macarstan üzeneñ elekke tä'siren öleşçä yañartırğa tırışa digän qurquğa säbäp buldı.


text: AQŞnıñ Üzäk Küzläw İdaräse CİA xisabındağı, Rusiä häm Fransiäneñ qayber säyäsätçeläre häm eşquarları elekke Ğiraq citäkçelärennän rişwät alğan digän mäğlümatne, bügen ike il dä kire qaqtı. Fransiä tışqı eşlär ministrlığı bu xisapnı "nigezsez" dip atadı. Anda Fransiäneñ elekke eçke eşlär ministrı Charles Pasqua häm eşquar Patrick Maugein telgä alına. CİA xisabında bu keşelärgä Saddam Hösäin, Berläşkän Millätlär Oyışmasında Ğiraqtan sanksiälärne alu öçen rişwät birgän, dielä. Xisapta telgä alınğan Rusiä säysmäne Vladimir Jirinovsky da üzeneñ Ğiraqtan rişwät alğanın kire qaqtı. CİA xisabın bäysez çığanaqlar raslamıy.


text:
Törkiäneñ Yevropa Berlegendä ağzalığı tuında söyläşülär başlaunıñ yazmışı äle bilgesez.
Yevropa Berlege illäreneñ tışqı eşlär ministerläre Törkiä belän ağzalıq turında söyläşülär başlau mäsäläsendä kilep çıqqqan kirtäne xäl qılu öçen Luksemburgta oçraşalar. Mäsälä uzğan yılnıñ dikäber ayında xäl itelgän bulsa da, Avstriäneñ Törkiägä tulı ağzalıq täqdim itüne kire qağuı säbäple söyläşülärneñ başlanuı sorau bilgese astında qaldı. Diplomatlar Avstriä üzeneñ Törkiägä alternativ statut täqdm itü taläbennän öleşçä çigende , läkin, Yevropa Berlege Törkiäne qabul itüdän elek , monı eşlärlek xäldä bulırğa tieş digän şart quya dip belderälär.
Audio
"Söyläşülärneñ näticäsen tışqı eşlär ministerlärenä citleräcäkmen . Söyläşülär qıyın çorda häm niçek tögälänäçäge turında ber närsä dä äytä almıym."
Straw Törkiäneñ tışqı eşlär ministere Göl belän telefonda söyläşkän häm Avstriäneñ oppozitsiäse säbäple söyläşülär başlauğa bağışlanğan däğvätnamäneñ tesktın üzgärtüne täşqdim itkän. Läkin, Törkiä premiere Erdogan Törkiä tulı ağzalıqtan başqa statut qabul itmiäçäk dip beldergän. Avstriä genä tügel, ä başqa qayber illär dä xäzer şartlar quya başlağannar. Diplomatlarnıñ süzlärençä. ike mäsälä xäl itelmägän. Berençedän. Avstriä üzeneñ Törkiägä tulı xoquqlı statut birmäskä kiräk digän taläbennän vaz kiçkän. Läkin, Törkiä ağza buludan elek Yevropa Berlege monı kütärä alırlıq xäldä bulırğa tieş digän şartnıñ quyıluın teli. İkençedän, Törkiäneñ ağzalığın yaqlap çıqqan Kipr, xäzer Yevropa Berlege Törkiä üzeneñ başqa xalıqara oyışmalarda ağzalığın blokaladalamasın digän şartnı qabul ittersen dip taläp itä. Kipr häm Malta NATO ağzası tügel. Törkiä bu illärneñ NATO belän Yevropa Berlege arasındağı xezmättäşlegenä qatnaşuına ayaq çala. Şulay vazğiät qatmarlı häm Luksemburgta satulaşular dävam itä. Kompromiss tabarğa tırışıla.
Färit İdelle, Praga.


text:
Ğiraqta yaña şartlawlar - bu yulı könyaqtağı Basra şähärendä
Ğiraqtağı köç qullanu mäşhäre çärşämbe könne ilneñ könyağındağı Basra şähären teträtte. Anda bomba quyılğan maşinalar belän iminlek saqlaw qorılmalarına yasalğan höcümnär näticäsendä 70-kä yaqın keşe hälak buldı, alar arasında unlap mäktäp uquçısı da bar dip xäbär itelä. 100-läp keşe isä törle däräcädä cäräxätlär alğan.
Audio
"Bez bar şähärne teträtkän köçle şartlaw tawışın işettek, tiz genä uramğa yögerep çığıp andağı xalıqqa, yaralar alğan keşelärgä yardäm itärgä tırıştıq, anda bar cirdä dä keşe gäwdäläre awnap yata ide" di Basra şartlawın kürgän ğiraqlı. Basra britan ğäskärläre qaramağındağı ğäskäri zonağa kerä, alarnıñ andağı xärbi wäkile Jonathan Arnold, şartlawlarnıñ kimendä öçese intihar höcümçelär tarafınnan başqarıldı dip belderde. Anda yaralanuçılarğa yardäm itärgä aşıqqan britan ğäskärilären cıyılğan xalıq taşlar atıp qarşı alğan. Basranıñ xakime Wael Ğäbdelxafiz xäbärçelärgä, hälak buluçılarnıñ zur öleşen Ğiraq politsiäse xezmätkärläre häm ğadi xalıq täşkil itä, alar arasında şartlaw waqıtında şul tirädä minibusqa utırıp mäktäpkä barğan yäşüsmer uquçılar da bar dip belderde. Ğiraqnıñ yaña eçke eşlär ministrı Samir Sumaidy Basra şartlawların terror ğämälläre dip bäyäläp xökem itte.
Audio, Samir Sumaidy
"Bügen yaña ber cinayät, yaña wäxşät qılındı, terrorçılar berğäyepsez keşelärneñ, ğäyepsez balalarnıñ yaña ber törkemen yuq itte" dip bäyäli Basra şartlawların ilneñ eçke eşlär ministrı. Anıñ fikerençä, Basrada da, mart başında Bagdad häm Kärbala şähärlärendä şartlawlar oyıştırğan törkem eş itkängä oşap tora. Alar 181 keşeneñ ülemenä kitergän ide. Quşma Ştatlar wäkilläre, Kärbala häm Bagdadtağı terror öçen çığışı belän iordanlı bulğan Abu Musab äl-Zärqawi cawaplı dip beldergän ide. Britan premyer-ministrı Tony Blair, Basradağı şartlawlarnı xökem itep, Ğiraqtağı ğısyançılar xäzer ömetsezlektän ni eşlärgä belmi häm şuña kürä alar üzlären saqlıy almağan ğadi xalıqqa qarşı köräş alıp bara dip belderde. Tışqı eşlär ministrı Jack Strow isä, mondıy şartlawlarnı oyıştıruçılar üzläreneñ möselman qärdäşläre ğömeren sanğa da suqmawın kürsätä dide.
Audio, Jack Strow
"Xakimiatne Ğiraq xalqına tapşırunı özärgä tırışqan ğısyançılar bar, küplär, monıñ nindi maqsatı bar soñ dip sorar. Cawap şunda ki, andıy maqsat bötenläy yuq, bolar barısı da barı tik çualışlar häm cimerülär öçen genä oyıştırıla" di Britaniäneñ tışqı eşlär ministrı. Ul arada Ğiraqtağı amerikan xärbi wäkilläre, 35-läp ğısyançınıñ bügen Fälluca şähärendä andağı amerikan marinnarına ut açuı xaqında xäbär itte. Bäreleşlär anda yaqınça dürt säğät barğan, 9 ğısyançı üterelgän, amerikannar yağınnan 3 ğäskäri yaralanğan.
Kärim Kamal, Praga


text:
Uzğan atna Rostov östendä şartlatılğan oçqıçta Mäskäw yegete Marat Sitdikov ta bulğan
Daniä Kärimova uzğan atnada terror ğämälennän şartlağan oçqıçta hälaq bulğan Marat Sitdiqovnı da iskä alıp kitte. Qızğanıçqa qarşı, Soçiğa oçqan, Rostov Don östendä şartlağan oçqıçta bezneñ millättäşlärebez dä bulğan. Şularnıñ berse Mäskäwneñ tanılğan cämägät eşleklese, eşquar Renat Sitdiqovnıñ ulı Marat Sitdiqov. Maratnıñ tuğannarı oçqıç töşkän cirdä berniçä kön ezlänülär ütkärgännän soñ Maratnıqı bulırğa tieş digän äyberlär tabıp alğan. Häm alarnı tartma belän Mäskäwgä alıp qaytıp, Otradnıy mäçetendä cenaza namazı uqılğannan soñ möselman ziaratında cirlädelär. Maratnıñ Renat isemle dürt yäşlek ulı häm tormış iptäşe Yüliä qaldı. Yüliä Qazan qızı. Mäskäwdä opera cırçısı bulırğa Teatr akademiäsendä uqıp tamamlağannan soñ Maratqa tormışqa çıqqan ide. Alar Mäskäw tatar yäşlären oyıştıruda berençelärdän bulıp yörgän yäşlär ide. Marat ätise kebek finansist. İnkossatorlarlar oyışmasınıñ generäl direktorı ide. Soçiğa ul anda yal itkän ğailäsen alırğa barğan bulğan. Min Mäskäwdäge ğomümän Rusiädäge bu facigälärgä bäyä birüen sorap advakat Wäsimä xanım Xämidullinağa möräcäğät ittem. Läkin ul, min Maratnı yaxşı belän idem, ber genä süz dä äytä almıym, yılıym dide.
Mäskäwdä terror ğämäle bulmasa da tanılğan şäxes Renat Aqçurin ğäiläsendä dä qayğı. Anıñ ulı 26 yäşlek Andrey qoralnı saqsız qullanudan üzen üze atıp ütergän. Anıñ bu ğämälenä ele dä cawap taba almıylar. Bu waqıtsız hälaq bulğannarnı soñğı yulğa ozatuda qatnaşqan Tatarstannıñ wäkälätle wäkile Nazif Mirixänov bolay dide. “ İlebezgä afät kilgängä oxşıy. Şundıy xislär bar küñeldä. Yäşlärebezne saqlıyq. Yäşlär bezneñ kiläçägebez. Barlıq tatar cämäğätçelege isemennän Renat Setdiqov häm Renat Aqçkrin ğäiläläreneñ qayğıların urtaqlaşam.” Dide Tatarstannıñ wäkälätle wäkile Nazif Mirixänov.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Rusiä Quşma Ştatlar belän mönäsäbäten yaxşırtu tırışlığın kürä
Ğiraq suğışı waqıtında Waşington belän araların bozıp ölgergän räsmi Mäskäw, xäzer şuşı mönäsäbätlärne tözätü tırışlıqları kürä. Kiläse atnada Rusiä prezidentı Vladimir Putin Peterburda amerikan prezidentı George Buşnı qabul itergä tieş. Şuşı oçraşu aldınnan Putin Buşqa "bar tarmaqlarda xezmättäşlek itergä teläk belderep" xat yulladı...
Xäzer Mäskäw Ğiraq arqasında kilep çıqqan qarşılıqlarnı onıtırğa häm prezident xatında äytelgänçä, nıqlap xezmättäşlek itergä täqdim itä. Sergei İvanov älbättä, xat taşuşı wazifasın ğına başqarmadı. Ul Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, Küzläw idaräse başlığı George Tenet, iminlek kiñäşçese Condoleezza Rice, häm dä prezident Buş belän oçraştı. Rusiä räsmiläre äytüençä, bu söyläşülärdä küp törle mäsälälär kütärelgän, şul isäptän, Waşingtonnı küptän borçığan Rusiä belän İran arasındağı xezmättäşlek mäsäläse. Rusiä İranğa Büşär şäxärednä atom reaktorı tözergä yärdäm itä. Waşington fikerençä, bu texnologiäne İran qoral yasaw öçen qullanırğa mömkin. Rusiä yağı andıy ixtimalnı tağın ber tapqır kire qağırğa tırıştı, häm dä amrikan yağın ışandırır öçen, ul reaktornıñ atom qaldıqların Rusiägä qaytarırğa äzerlek belderde.
Rusiä çığanaqları äytüenä qarağanda, Pentagon räsmiläre belän bulğan söyläşülärdä süz xärbi ölkädä xezmättäşlek turında da barğan. Bu xezmättäşlek qaysı ölkädä, nidän ğibärät ikäne äytelmi. Ämmä näq İvanov säfäre waqıtında Pentagon räsmiläre keçkenä külämle atom qoralı östendä tikşerü eşläre başlaw niätlären belderde. Mini-bomba dip atalğan bu yaña qoral turında kiçäge tapşıruda söylägän idek. Şuşı bombalar terorçılarnıñ ximik häm biologik qoralın yuq iter öçen qullanılırğa mömkin dip farazlana. Läkin bu eşne başlaw öçen 90-nçı yıllar başında qabul itelgän moratori kirtä bulıp tora ide. Senat şuşı çikläwne alırğa kiräk digän qarar qabul itte. Ni ğäcäp, Mäskäw moña qarşı çıqmadı. Associated Press xäbärenä qarağanda Rusiä Quşma Ştatlarnıñ bu niätenä qarşı bulmawın beldergän. Läkin üz çiratında yaña tör strategik qoral östendä eşläw niäten äytkän. Andıy qoral turında Rusiä prezidentı üzeneñ yıllıq yullamasında da ıçqındırğan ide.
Şulay itep, Mäskäw belän Waşington qayber ölkälärdä añlaşu taba sıman. Kiläse atnada George Buş Peterburğa 300 yıl tulu uñayınnan ütäçäk çaralarda qatnaşu öçen Rusiägä kilä. Yünneñ berendä anıñ Putin belän oçraşuı qaralğan. İke prezident Ğiraq arqasnda tuğan qarşılıqlarnı çitkä quyıp, yänä dustänä äñgämä qora alaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Belarusta keşe xoquqları torışın tänqitlägän BMO qararı Rusiä tırışlığı belän tikşerüdän alındı
Comğağa qarşı töndä Berläşkän Millätlär Ğömüm Mäcleseneñ Keşe Xoquqları Komitetında Belarustağı keşe xoquqları mäsäläse tikşerelde. Quşma Ştatlar häm Yevropa Berlege äzerlägän qarar ölgesendä Belarusta keşe xoquqlarınıñ tupas bozıluına kisken tänqit belderelä. Ämmä Rusiä wäkile täqdime belän, bu qarar axır çiktä qabul itelmäde.
Mäclesneñ keşe xoquqları komitetında Rusiä wäkile Andrei Nikiforov, ayırım ilgä qarağan rezolütsiälär urınsız, alar komitet eşen säyäsiläşterä, dip qararnı tikşermäskä täqdim itte. Bu täqdimne täräqqiy itüçe illärneñ kübese kütärep aldı, näticädä, 76-65 tawış belän, mäsälä tikşerüdän alındı.
Yevropa Berlegendä räislek itüçe Hollandia wäkile Koen van der Wolk Azatlıqqa birgän äñgämäsendä monı naçar näticä dip atadı:
Audio (Koen van der Wolk)
"Bu bäxäslärne tuqatu digän süz. Läkin bu bäxäslär bik möxim, söyläşülär barırğa tieş, xäzer alar bulmayaçaq."
Yaña qarar ölgesendä BMOnıñ keşe xoquqları komissiäse şuşı yılda qabul itkän rezolütsiägä kergän tänqitlär dä bar. Räsmi Minski bu tänqitlärne, keşe xoquqların säyäsi maqsatlarda qullanu, dip kire qaqtı. Utırışta çığış yasağan Rusiä wäkile Andrei Nikiforov wazğiätne başqçaça kürä:
Audio (Andrei Nikiforov)
"Belarusnıñ açıqlığın, keşe xoquqları mäsäläsendä dönya cämäğätçelege belän xezmättäşlek itergä äzerlegen iskä alğanda, bu qarar ölgese bigräk tä urınsız."
Quşma Ştatlar wäkile Frank Urbancic, Rusiäneñ bu adımın komitetnıñ eşen yuqqa çığaru dip atadı:
Audio (Frank Urbancic)
"Rusiäneñ bu adımı Belarusta keşe xoquqları häm töp irekleklär bozılunı tikşerü eşenä tupas ayaq çalu niäte bulıp tora. Axır çiktä bu adım komitetnı üz wazifasın ütäwdän mäxrüm itä."
Süz uñayınan, şuşı ay başında ğına Belarus Quşma Ştatlarnıñ üzendä keşe xoquqları torışın tikşerergä çaqırğan qarar ölgesen äzerläp kertkän ide. Uzğan atnada ul anı kire aldı. Rusiä wäkile Nikiforov Quşma Ştatlar da şundıy uq ğämäl belän cawap birergä tieş dide.
-Ali Gilmi


text:
Bula alaçaq Ğıraq suğışı öçen Amerikan xärbilären könyaq Törkiedä urnaştıru turında Ankara belän Waşington arasında şaqtıy ğına waqıt kisken satulaşular bara. Söyläşülärneñ näticäse AQŞnıñ suğış plannarına şulayuq anıñ NATOnıñ berdänber möselman ile belän mönäsbätlärenä nıq täsir itäçäk.
Törkieneñ bula alaçaq suğıştağı role möhim, bu anıñ Ğıraqqa çiktäş buluı säbäple genä tügel. Törkie sekular möselman demokratiäsenä model bulıp tora . Waşington moñı Ğıraq häm yaqın könçığıştağı başqa illär öçen dä ürnäk itep kürä.91-nçe yıldağı Farsı Qultığı suğışı näticäsendä Törkie säwdä, turizmda bik zur zarar kürgän kebek,tabış kitergän neft ütkärgeçen yaptı , Ankara waqıtlıça bulsa da ber million Ğıraqlı körd moxacirın qararğa möcbür buldı. Törkie citäkçeläre xalıqnıñ 90%tan artığınıñ suğışqa qarşı buluın belä, alar şulayuq iqtisadnı canlandıru, Yevropa Berlege äğzalığı öçen Waşington yardämenä moxtaç buluların da belä.Alar AQŞnıñ biräçäk citärlek zur yardäm paketı öydä suğışnı qabul itterüne ciñeläyter dip uylıy. Ämma çärşämbedä Aqyort süzçese A.Fleisher Törkie Amerikanıñ sonğı täqdimen kire qağa ikän bez xärbilärebezne başqa urınğa urnaştıra alabız dip äytte. Waşingtonnıñ yardım paketında 6millirad dollar turıdan turı häm 20milliard dollar kredit garantieläre bar. Ankara östämä 4milliard dollar taläp itä. Törkie parlamentı çärşämbedä amerikan xärbiläreneñ könyaqta urnaşuı mäsäläsen tawışqa quyırğa tieş ide. Aqpartiä citäkçese Tayib Erdogan parlament bu atnada bu mäsäläne qaramıyaçaq dip beldergäç , däwlät sekretarı C.Powell premier A.Gülgä şaltıratıp körçekkä terälgän wazğiättän çığarğa tırışsa da , Gül dä östämä aqça taläp itkän. Aqyort süzçese A.Fleisher süzlärençä, ( audio) strategik yaqtan qarağanda Törkie älbättä här törle xärbi planda kiräkle partnör bulıp tora, ämma amerikan xärbiläre citärle däräcädä bögülüçän,nindi genä qarar qabul itelmäsen,AQŞhär törle xärbi operatsiedä uñışlı bulaçaq .
Söyläşü, satulaşular uñışsız tämamlansa, Waşington yäki Ankara monıñ näticäläre belän eş itergä äzerme?Analitiklar bu sorauğa yuq dip cavap birelär. Waşingtonda Nixon üzägendä eşläwçe törk belgeçe Zeyno Baran söyläşülär bik qıyın noqtağa citte dip äytep bolay di(audio) ratsional , ideal yaqtan qarağanda ike yaqnıñ da berbersenä ixtiacı bar.
Waşington yardäm paketın qabul itep 80meñ xärbineñ urnaşuına röxsät itäsezme digän mäsälädä qarar birü öçen Ankarağa atna azağına qädär waqıt birgän . Tayyib Erdogan kileşü kongress tarafınnan raslanğaç qına bez anı parlamentta qarayaçaqbız dip beldergäç , AQŞilçese Pearson anıñ öçen 6 atna waqıt kiräk, bez kötä almibez, Prezident Bushnıñ süze citergä tieş digän cawap qaytardı. Ankara Waşingtonnan aqça ğınamı taläp itä?ällä ul Waşingtonnı Ğıraq suğışında Törkiene xärbi bazaların qullanu plannarınnanmı wazkiçermäkçe ? Ankara suğış bula qalsa , könyaqta üzeneñ çittä qaldırıluın ber dä telämi,ul tönyaq Ğıraq kördläre bäysezlek ezläp üzendäge körd azçılığın tınıçsızladıraçaq dip qurqa. Zeyno Baran da suğış başlağançı Ankaranıñ Waşington belän kileşep quyuı bik aqıllı eşbulır ide di. Baran minemçä Ğıraqta suğış başlansa, Ankara anda niçek tä bulsa qatnaşaçaq , İncilik hava bazasın AQŞ vä Britan oçqıçları qullana, Ämma Törkie berektäş buludan faydalanu öçen suğışqa nindi däräcädä qatnaşaçaq dip söyli .Waşingtonda räsmilär, şulsanda saqlanu ministırı Törkie bulmasa da, bez suğışa alabız digän belderülär yasasa da, xärbi analitiklar Ankaranı yuğaltu suğış plannarına bik zur orım bulaçaq dip belderä.Elek Däwlät häm Saqlanu departamentında ölkän räsmi bulğan Anthony Cordesman Amerikanıñ in tanılğan xärbi analitığı ul radiobızğa birgän ängämädä bolay dip söyläde bez Kuwaitnı küzdä totmağanda Farsı Qultığına başqa cirdän kerä almibız. Bu logistik problemalarnı nıq qatmarlandıraçaq, täminatnı qatmarlandıraçaq , bezneñ eşlärebez aldan bilgele bulaçaq .Ğıraq tönyaqta çağıştırmaça imin bulaçaq häm Ğıraq bezneñ yulnı belep toraçaq. Bu inde Bagdad könyaq häm( Amerika Yordaniedän höcüm itsä) könbatışnı saqlarğa tieş bulaçaq, bu elbättä anıñ eşen qulaylaşıtırır häm AQŞnıñ tizlektä ciñügä ireşüen kiçekterer ide. Cordesman süzlärenä däwam itep tağı bolay ide(audio) älbättä bu suğış barışında potensial problemalar tudıra ala , çönki AQŞ Kördlär territoriesennän ütmiäçäk, tönyaqta iminlekne tämin itmiäçäk körd separatizmı öçen zurıraq qurqınıç tudıraçaq häm Törklärneñ intervensiese başqa törle bulaçaq.
Waşington suğışqa xalıqara qarşılıq kürsätü zur bulsa da , intervensieneñ tizlektä başlauı mömkin dip işarä itte. AQŞnıñ xärbi kiräk yaraq tutırılğan 35 korabınıñ Törkiegä taba yul totqanı bilgele . Ämma alar yöklären anda buşalta alaçaqmı ? kiläse könnär kürsätäçäk
Färidä Xämit, Praga


text:
Törkiädä oppozitsiä belän xökümät ber-bersen korrupsiädä ğäyepli
Oppozitsiä belän xökümät arasında ber-bereñne korrupsiädä, baylıq yäşerüdä ğäyepläw kiñ küläm mäğlümät äsbablarınıñ töp temasına äwerelde disäk xata bulmas.
Finans ministrı Kemal Unakıtan isä İstanbulnıñ Anatoliä öleşendä Buğaz qarşındağı Çamlıca tawında urnaşqan ike kotejınıñ beren röxsätsez saldırğan buluda ğäyeplängäç, bere zilzilädä bolay da zian kürgän ide, ikesen dä süterräçäkmen dip üzenä kürä kire adım attı. Unakıtanıñ ziräk bere buluwı här kemgä diärlek mäğlüm. Anıñ üze genä tügel, ä ulı Abdullah Unakıtanıñ da, atası kebek ziräk buluwı bu atnada tağı ber märtäbä añlaşıldı. Çönki xökümätneñ ber kürsätmäse belän räsmi dairälärdä qabıqlı yomırtqa qullanunı tıyıldı. Qoş kizüwe xäläkätennän soñ Avropa Berlegendä bulğanı kebek Törkiädä dä tik qabığınnan ärçelep, pasterizatsiälängen ağı häm sarısı berberennän ayrılğan räweştä mäxsus karton sawıtlarda satılğan yomırtqalarnı qullanu tärtibe kertelärgä telänä. Vatan gazetasınnan Aylin Löleneñ yazuwınça, menä Abdullah Unakıtanıñ bolarnı eşläp çığarğan ike zavodı bar ikän häm Törkiädäge pazarnıñ 90 protsentı anıñ qulında. Dimäk Abdullah Unakıtan qoş kizüwe xäläkäteneñ kiläçägen aldan uq kürgän. Şiksez qoş kizüwe xästalığın Finans Ministereneñ ulın bayıtu öçen tapmağannardır. Bälkim Tamiflu digän därüne küpläp satarğa teläwçelärnäñ dä bu eştä barmaqları bardır dip uylawçı başları qaqşagnarnıñ buluwı da ixtimal.
Ämma Unakıtannıñ ulınıñ ziräklege monıñ belän genä çiklänmi. Bit ul 2003 yılda bik az salım tüläp 4 meñ 400 tonna kukuruz import itep, yaman niätlelärneñ äytüwenä kürä, 360 milliard lira qazanğan ide. İxtimal bu da ğäybät. Mäsälägä başqaça bäyä birsäk, menä balasın qayğırtqan ber atanıñ igelege, ürnäk alası ğına qala dip äytergä dä mömkin.
Bu atnada Xalıqara İmmigratsiä Oyışmasınıñ raportı Törkiäne beraz ğäyeptä dä qaldırdı. 1 Fevraldä Radikal gazetası “Qol bazarı aqçanıñ kirägen birä”, Hürriyet gazetası isä “Fäxişälär yuğarı belemle” digän xäbärläre belän menä şuşı mäsälägä tuqtaldılar. Radikal Törkiädä çit il seks qolları bazarı yılda 3 milliard 600 million dollarğa ireşte, şuşı säwdäne alıp barğannarnıñ nibarı 9% qına Töreklär, ä çit il xatın qızları ğomumän üz illäreneñ watandaşları tarafınnan bu eşkä yä aldatılıp yä köçläp kertelä, dip yaza. Fäxişälärneñ 40%-nıñ balası bar. İñ küp faxişä Ukrainadan kilä, 31%. Añarğa çiratı belän Moldova, Rusiä, Qırğızıstan, Rumaniä häm Üzbäkistan iyärä. Şuşı xatın-qızlarnıñ 33 %-ı İstanbul, 25%-ı Antalya, 16% Ankara häm qalğannarı Törkiäneñ başqa urınnarında xönärlären alıp baralar. Küpçelege-55 % 18 belän 24, 25% 25 belän 30 yäşlärdä ikän. Şuşı illärneñ citäkçeläre üz xalıqlarına keşeçä yäşäw mömkinlege tudıra almağanlıqtan menä mondıy ayanıç xällär barlıqqa kilä dip äytsäk beraz döreslekkä turı kiler mikän?
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
İzrail' premyer ministrı Ariel Şaron bügen Quşma Ştatlarnıñ 3 yuğarı wäkile belän oçraşıp alarnı İzrail'neñ fälestinlelärdän beryaqlı çitläşü planı belän tanıştırdı.
İzrail'neñ ber yuğarı räsmie äytüençä, Şaron AQŞ däwlät sekretarenıñ Yaqın Könçığış mäs'äläläre yardämçese William Burns, Aq Yort räsmiläre Steve Hadley häm Elliot Abrams belän oçraşıp fälestinlelärdän ayırılu planı turında söyläşkän.
Bul planda berençe adım itep Gaza Sızığınnan 17 yähüd bistäsen çığaru atala.
Quşma Ştatlar yähüd bistälären çığarunı xuplasa da, bu plan AQŞ, Yewropa Berlege, Rusiä häm BMO yaqlağan yul xaritası planın almaştırmasqa dip beldergän ide.
Fälestinlelär İzrail Gaza Sızığındağı bistälärne çigerügä almaşqa kiläçäktä Könbatış Yardağı cirlärne taläp itärgä mömkin dip borçıla.
Elekke söyläşülärdä Fälestinlelärneñ baş wäkile bulğan Saeb Erekat İzrail'-Fälestin nizağına çişeleş ike yaqlı bulırğa tieş, beryaqlı bulmasqa tieş di. Bügen AQŞ wäkilläre fälestin citäkçeläre belän dä oçraşır dip kötelä.


text: Fransiädä säfärdä bulğan Törkiä premyer-ministrı Recep Tayyip Erdoğan, Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerüen Fransiäneñ eçke mäs'äläsenä äyländermäskä çaqırdı. Prezident Jacque Chirac Fransiä konstitusiäsenä üzgäreşlär kertep Törkiäneñ Berlek äğzası bulu-bulmawı turında ildä referendum ütkärergä teläk beldergän ide. Fiker beleşülärgä qarağanda 10 fransuznıñ 7se – Törkiäneñ Yevropa Berlege äğzase buluına qarşı. İqtisadi Xezmättäşlek häm Tärräqiät Oyışması bügen Törkiädä ütkärelgän reformalar näticäsenä xuplaw belderde. Fransiädä – däwlät mäktäplärendä dini bilgelärne qullanmaw turında sintäber ayınnan birle ğamäldä bulğan qanun nigezendä bu atnada mäktäplärdän 7 yawlıqlı qız quılğan.


text:
Nobel’ premiyäse nämzäte Älmirä Ädiätullina: “Min izgelek öçen tuğan”
Älmirä Lotfulla qızı Ädiätullina 1938 yılda Başqortstannıñ İleş rayonı Säyätkül awılında dönyağa kilgän. Barı bişlegä genä uqıp, tuğan awıl mäktäbendä, ä annarı Qazannıñ “Möxämmädiä” mädräsäsendä, Qazan däwlät universitetında starosta wazifaların başqarğan. Älmirä xanım äytüençä, Xoday anı tumıştan uq xalıq belän eşlärgä, fäqät izgelek qılırğa yaratqan. Qazanğa Älmirä xanım 1957 yılda kilgän. Universitetqa kergänçe yäşelçä bazasında yökçe bulıp eşli, sement boçqaların buşata, şul uq waqıtta KDU rabfagında da uqı. Universitetnıñ jurnalistika fakul'tetında uqığanda uq anı Sovet mäktäbe jurnalında, ä annarı “Azat xatın” bügenge “Söyembikä” jurnalına eşkä çaqıralar. “AзaT xaTыH” жypHaлыHдa ӘлMиpә xaHыM 30 eл эшли.
Universitetta Watan suğışı tarixın tiränten öyrängän Älmirä xanım ğömere buyı ildäge iminlek öçen köräşä. Suğış barğan iñ qızu noqtalarına barıp, wäxşilekne tuqtatu öçen barlıq köçen birgän, şunda armiägä alınğan küp kenä yäş yegetlären kire qaytarıp, küpme ğömerlär saqlap qala alğan. 1989 yılda Sovetlar Soyuzı ğäskärlären Äfganstannan çığarğan könne dä Älmirä xanım şunda bulğan. Ğäziz ulı ülemen kiçergän Älmirä xanım öçen här soldatnıñ - yäş ğömerneñ özelüe ul härwaqıtta da zur yuğaltu, tözätmäslek xata. Äfganstan gospitalendä Älmirä xanım Tatarstannıñ Tübän Qama rayonı yegeten oçratqan. Suğış afätennän isän qalıp, tuğız operatsiä kiçergän tatar yegete ul waqıtta änise, tormışı belän xuşlaşa.
İminlek, äxlaq öçen köräşüçe meñ xatın-qız arasında Nobel' bülägenä Älmirä xanımnı “Rusiä islam mirası” cämğiäte täqdim itkän. Moña qädär Nobel' bülägen ber genä tatar keşeseneñ dä alğanı bulmadı. Xätta älege büläkkä täqdim itelgäne dä.
Al'bina Zäynulla


text:
Rusiäneñ yaña tözelüçäk "Cämäğät palatası" çirattağı "Potemkin awılı" bulaçaqmı?
Çärşämbedä Rusiäneñ Däwlät Duması "Cämäğät palatası" dip atalğan yaña oyışma tözü turında qanun qabul itte. Prezident Putin tarafınnan täqdim itelgän bu palata qanun ölgelären tikşerüçe, parlament eşçänlegen, federal häm töbäk citäkçeläre ğämällären küzätep baruçı, ğömümän, ildäge möhim mäsälälärgä qarata kiñäşlär birüçe oyışma bulaçaq dielä. Kreml bu oyışma demokratiäne üsterügä kiteräçäk dip belderä. Ämmä tänqitçelär fikerençä, ul kiresençä, parlament wäkälätläreneñ tağı da kimüenä kitergän, xakimiät bağanasın nığıtu yünäleşendä yasalğan çirattağı adım bulıp tora.
Audio (Boris Grızlov)
"Bez ildä watandaşlar cämğiäten üsterü öçen östämä mömkinlek tudırabız. Bu tulısınça cämäğät oıyıması, kiñ xoquqlar ala: qanun ölgelären tikşerüdä, başqarma xakimiätne kontrol itüdä. Rusiä watandaşları monı xuplap qarşı alırğa tieş."
Ämmä Rusiäneñ küp kenä cämäğät oyışmaları, şul isäptän, bu qanunğa qarşı tawış birgän bäysez deputatlar, yaña palata tözelügä salqın mänäsäbät belderde. Qanunğa kürä bu palatada barlığı 126 äğza bulaçaq. Şularnıñ öçtän-beren, yağni 42sen Putin üze täqdim itäçäk. Kreml süzlärençä, ul säyäsätçelär, eşquarlar tügel, ä tanılğan, ixtiramlı şäxeslär bulaçaq. İkençe öçtän-beren cämäğät oyışmaları täqdim itäçäk. Şunnan soñ şuşı ike törkem bergäläp qalğan 42 äzğanı saylayaçaq.
Dumadağı bäysez deputat Oksana Dmitrieva Kremlgä yaqın torğan keşelärdän toraçaq bu oyımanıñ kiräklegenä şik belderä:
Audio (Oksana Dmitrieva)
"Bu küz buyaw, küräseñ cämäğät fikeren çitkä yünältü öçen kiräkter. Çın säyäsätçelärne, bigräk tä oppozitsiädä torğannarın, başqa şäxeslär belän alıştıru. İxtimal alar mädäniät, sänğät, fän ölkäsendä layıqlı keşelärder, tik säyäsätçe tügel, alar xökümätneñ, prezidentnıñ xatalı ğämällärenä qarşı tora almayaçaq."
Mäskäwdäge keşe xoquqların yaqlawçı Helsinki törkeme başlığı Ludmila Alekseeva süzlärençä, bu älege dä bayağı, Kremlneñ xakimiät bağanasın torğızu ğälämäte. Oşbu bağana tiräsenä inde bar närsä tezelep bette diärlek, xäzer şul cämğiätne genä teräp quyası ğına qaldı:
Audio (Ludmila Alekseeva)
"Cämğiätne dä vertikalgä tezergä kiräk digän ber xasta fiker bar. Läkin bu axmaq fiker. Çönki cämğiät vertikalgä tezelü belän camğiät buludan tuqtap xakimiätneñ ber mesken quşımtasına äylänäçäk häm cimereläçäk."
Tağın ber tanılğan oyışma, Xäbärdarlıq Yaqlaw Fondı başlığı Aleksei Simonov süzlärençä, qaznadan aqça, xökümättän bina alaçaq bu palata berniçek tä bäysez bula almıy, bu çirattağı ber Potemkin awılı bulaçaq:
Audio (Aleksei Simonov)
"Bu oyışmanıñ mäğnäsen kürmim. Älege däwlät oyışmasına zur aqçalar, zur binalar bülenä. Añlawımça monıñ öçen ber muzeynı buşatmaqçılar. Häm bolar barısı da laf oru öçen. Kemgä kiräk soñ bu?"
Yaña Cämäğät Palatası üzeneñ eşen Yülneñ 1endä başlap cibäräçäk. Yıl axırına anıñ bar äğzaları bilgele bulır dip kötelä. Äytkändäy, berniçä tanılğan şäxes bu palatağa kerüdän inde baş tarttı. Alar arasında Ludmila Alekseeva, Keşe xoquqları öçen xäräkät citäkçese Lev Ponamarev, Novaya Gazetadan Anna Politkovskaya, 2008 komitetı äğzası Garri Kasparov.
-Ali Gilmi


text:
Kama Tamağı (Tatarstan) + Ludwigslust (Germaniä) = 9 yıl xezmättäşlek!..
Şuşı atnada Tatarstannıñ Kama Tamağı rayonınnan ber törkem bala Germaniä säfärennän qaytıp töşte. Kama Tamağı belän Germaniäneñ Ludwigslust şähäre arasında partnerlıq turında kileşü nigezendä alar anda 10 kön yal itep, dönya kürep qayttı. Xäzer sezgä şuşı ğibrätle xezmättäşlek turında maxsus yazma täqdim itäbez...
Alman başqalası Berlinnan Ludwigslust şähärenä şul uq 2 sägät ikän. Tözek yullar, güzäl manzara, barıp citkänne sizmi dä qaldım. Germaniäneñ Mecklenburg-Vorpommern cirendä urnaşqan keçkenä, ämmä matur ber şähär. XVIII ğasırda tözelgän zatlı saray, 120 gektar zurlıqta iskitkeç park... Şähär çitendä alman yäşläreneñ tabiğät öyränep, yal itep yata torğan ber maxsus üzäge bar. Bezneñ balalarnı şunda urnaştırğannar. Kama Tamağınıñ törle awıllarınnan alman telen yaxşı uqığan 15-16 yäştäge qızlar-yegetlär, 2 uqıtuçı apaları da kilgän, barlğı 14 keşe. Alar belän bergä şul yäştäge alman balaları yal itä. Minem kileşkä mäş-kilep Sabantuyına äzerlänälär: kemder tuğan yağı turında alman telendä çığış äzerli, kemder tatar biyüwen öyränä, kemder milli külmäklär tegä. Äytkändäy, alman kibetennän alınğan tuqımadan tegelgän bu külmäklär şaqtıy matur çıqtı, teläsägez, bezneñ internet säxifäsenä kerep andağı räsemdä kürä alasız.
Kiç belän balalarnıñ xälen belergä Ludwigslust burgomisterı Hans äfände Zimmermann kilde. Şähär başlığı bulğaç, min inde, bezdägeçä, zatlı maşinağa utırıp kilgän türäne köttem. Hans äfände velosipedqa utırıp kilde. Başına tübätäy kigän, möläyem yözle abzıy minem belän saf tatarça "İisänmesez" dip isänläşte. Burgomister bulıp ul 1990-nçı yıldan birle eşli, şähär xalqı anı bu urınğa 3 tapqır rättän saylağan. Kama Tamağı belän Ludwigslust arasında 1994-nçe yılda tözelgän kileşüdä näq menä anıñ imzası tora. Min Hans äfändedän, sez tatarlarnı qayan ezläp taptığız soñ, dip soradım.
Hans Zimmermann: "Bezneñ Ludwigslust şähärendä sovet garnizonı urnaşqan ide, di Hans äfände. 1992nçe yılğa qädär monda 3 meñläp soldat häm ofitser tordı. GDR çorında alar belän kontaktqa kerü mömkinlege yuq ide..."
Berlin diwarı cimerelgäç, wazğiät üzgärgän, sovet xärbiläre cirle xalıq belän aralaşıp, duslarça yäşi başlağan. Hans äfände äytüençä, şul bäyläneşlärne qoruda, tärcemä eşlärendä ayıruça küp xezmätne Nail Sirazaev isemle tatar yegete quyğan, häm anı şähärdä bik yaratıp qalğannar. 1992dä Nail xärbi xezmäten tämamlap üzeneñ Kama Tamağına qaytıp kilä. Läkin, ber xıyal belän: bäyläneşlärne saqlap qalu, üsterü xıyalı belän. 2 yıldan Ludwigslust belän Kama Tamağı arsında partnerlıq turında kileşü tözelä, bäyläneşlär nığıy başlıy. Kamalılar Germaniägä, almannar Tatarstanğa yöri başlıy. Kiläse yılda şuşı xezmättäşlekkä 10 yıl tula. Ludwigslust burgomisterı Hans Zimmermann däwam itä:
Hans Zimmermann: "Xäzer inde räsmi delegatsiälär genä tügel, törle däräcädä almaşu bara, yıl sayın kemder bezdän alarğa bara, alar bezgä kilä... menä bıyıl Kama Tamağınnan ber törkem bala bezgä yal iterğä kilde..."
Hans äfände üze Tatarstanda berniçä tapqır bulğan. "Niçek soñ Tatarstan, tatarlar niçek?" digän sorawğa ul tabiğätneñ maturlığı, xalıqnıñ qunaqçıllığı turında söyli. Östäp şunı äytte, sez tatarlar üzegezneñ tarixığız, mädäniätegez belän ğorurlanasız, şul uq waqıtta çeçennardan ayırmalı bularaq, qarşılıqlarnı tınıç yul belän xäl itergä tırışasız, dide. İke aradağı xezmättäşlekkä kilgändä, Hans äfände anı kiñäytergä, mädäni-humaitar ölkädä genä tügel, iqtisad ölkäsendä dä alıp barırğa teli...
İnde balalarğa qaytıyq, ber tön eçendä äzerlängän Sabantuyı şaqtıy küñelle ütte. Tatar balalarınıñ şiger-cır-biyülären alman qunaqları zur iğtibar belän tamaşı qıldı. Ä inde qapçıq kiep, qaşıq qabıp yögerü, çülmäk watu, arqan tartularda olı yäştäge abıy-apalar da, balalar da bergäläp köç sınaştı. Şunısı küzgä taşlandı, almannar härberse bäyrämgä üz öleşen kertergä tırıştı: kemder, kümerdä bozaw ite qızdıra, kemder muzıka xästärli, kemder Tatarstanğa bulğan säfäre turında film kürsätä. Sabantuyı betkäç, şähär idaräsendä eşläwçe Sylvia xanım minem yanğa kilep, "qarale, bu şundıy qızıqlı bäyräm ikän, Alla birsä, kiläse yılğa anıñ qayber küreneşlären şähär köne programmasına kertäçäkbez" dide...
İkençe köngä balalar Berlinğa säfär qıldı. Reixstagta buldılar, yaña tözelgän Sony üzägendä. Almannar balalar öçen şaqtıy bay programma äzerlägän, här könne nindi dä bulsa çara ütä, atta yörü, su qoyınu, Schwerin şähärenä baru, diñgezgä säfär... Arada ber buş waqıt bulğaç, min balalar yanına kilep alarnıñ tä''siratların soraşıp aldım:
Balalar
Äytkänemçä, beznekelär belän bergä şul uq yäştä alman balaları yal itä ide. Min alardan, bezneñ balalar turında närsä äytä alasız, dip soradım. Menä cawpaların tıñlap qarağız äle.
Alman balaları: "Minem isemem, Wipcke, min Ludwigslustta yäşim, sezneñ balalar bik söykemle, yärdämçel, döersen äytkändä, almannardan monı kötep bulmıy, oyıştırğan bäyrämnäre dä şäp buldı, Kama Tamağına barırğa telimme? – äye, älbättä, kiläse yılğa.."
"Min Katharina Weitass, sezneñ balalar turında barı tik yaxşısın ğına äytä alam."
Jan Ribber, ğäskärgä barır urınğa bu üzäktä alternativ xezmät ütä, anda tärtip, çistalıq saqlıy, menä anıñ fikere:
"Min Jan Ribber, monda eşlim, sezneñ balalarğa kilgändä, alar yärdämçel, bik açıqlar, häm dä sport belän şöğellänergä yarata, alar belän bergä yäşäw bik küñelle buldı."
Sanawlı säğätlär tiz uza, inde kitergä waqıt, läkin, şuşı xäräkätneñ başında torğan Nail Sirazaevnıñ üzenä süz birmäsäm döres bulmas ide. Tik menä anı hiç kenä dä mikrofon yanına kiterep bulmadı. Äle tegendä çaba, äle monda, yä balalarğa yärdäm kiräk, yä almannar belän añlaşırğa... İnde poezğa 5 minut qala, min anı, kem äytmeşli, cilkäsennän aldım, häm dä, Nail, bu bit ğädättä räsmi däräcädä başqarıla torğan eş, sin moña niçek cör''ät itep alındıñ, dip soradım:
Nail Sirazaev
Menä şulay xärmätle tıñlawçılar, süzne ğibrätle xäl dip başlağan idem, çınlap ta, şulay tügelme? Kama Tamağında maşina remontlaw belän şöğellängän ğadi ber yeget şundıy eşlär maytara. Äle kiläçäkkä plannarı da bar. Dusları yärdäme belän Ludwigslustta ber tatar munçası salıp quyarğa xıyallana, keçkenä berär iske yortnı tözekländerep, anda Tatarstannıñ mäglümät üzägen açırğa.. Şöker, almannar da bu xezmättäşlekkä bik uñay qarıy. Qullarınnan kilgänçä yärdäm itergä tırışalar. Alay ğına tügel.. Ludwigslust yanında ber keçkenä genä hawa alanı bar, elek anda xärbi aerodrom bulğan, xäzer cirle aeroport. Menä şunnan Tatarstanğa turı oçqıç cibärep bulmas mikän dip uylanalar...
Menä şundıy uylar belän, min qaytu yulına çıqtım. Tirä yaqta matur manzara, tözek yullar.. Şähärdän çığıp kitkändä, yul çitendä "Ludwigslust" dip yazılğan yul-taqtası basıp qaldı. Astında: "Bezneñ partner-şähärlärebez" digän urında, zur xäreflär belän – "Kama Tamağı, Tatarstan" digän süzlär, häm dä ber ayağın kütärep torğan Aq Bars – Tatarstan gerbı...
Ali Gilmi, Ludwigslust – Praga


text:
Yekaterinburg başqort teatrına – biş yıl
Monnan biş yıl elek “Sverdlov ölkä başqort üzäge” dip atalğan ictimaği oyışma “Yadkär” isemle başqort üzeşçän teatrı oyıştırğan ide. Başqort xalqınıñ telen, ğöref-ğadätlären, mädäniäten propagandalanunı üzenä maqsat itep alğan teatr kollektivı bu biş yıl eçendä üste, nığıdı. Biredä qatnaşuçılar sanı yegerme bişkä citte. İñ quanıçlısı – arada yäş artistlar da küp.
Biş yıl eşläw däwerendä Yekaterinburg başqort teatrı ölkä häm şähär külämendä uzdırılğan barlıq festival'lärdä häm başqa mädäniät çaralarda qatnaşıp üzen tanıta aldı. Teatr säxnägä quyğan citdi xezmätlärdän Mostay Kärimneñ “Qız urlaw”, Käbir Aqbaşovnıñ “Sipkelle qız” spektakl'lären ayırıp äytergä bula. Bügenge köndä, Böyek Ciñüneñ altmış yıllığına bağışlap, teatr kollektivı kürenekle dramaturg Änğam Atnabayıvnıñ “Ul qayttı” digän spektaklen äzerli.
Bu könnärdä “Yadkär” isemle başqort teatr kollektivı üzeneñ biş yıllıq yubileen bilgeläp uzdı. Yekaterinburg şähäreneñ Yılizavet mädäniät sarayında xalıq bik küp bulıp cıyılğan ide. Teatr sänğätenä ğaşıyq tatar häm başqort xalqı zalnı tutırıp cıyıldı. Çaqırılğan qunaqlar arasında Yekaterinburg şähär häm Çkalov rayon xakimiätennän mädäniät bülege xezmätkärläre, Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile urınbasarı, tatar häm başqort ictimaği oyışmaları wäkilläre, xätta Çiläbe ölkäseneñ Arğayaş rayonı başqort xalıq teatrı kollektivı äğzaları da bar ide.
Kiçä bik tantanalı, cılı atmosferada uzdı. Qotlaw süzläre arasında törle spektakl'lärdän özeklär quyıldı, matur-matur cırlar yañğıradı.
Teatr sänğäte milli telne saqlap qaluda iñ kiräkle açqıç häm iñ yuğarı basqıç bulıp tora. Tarixi Watannan çittä milli teatr oyıştıru, anıñ daimi räweştä eşläp toruına ireşü öçen Başqort milli üzäge räise Fäymä xanım Yosıpova bik zur köç quydı. Ul üze genä tügel, tormış yuldaşı Äxsän äfände belän berlektä başqort milläten torğızu öçen bik zur eşlär başqarğan keşelär.
Yosıpovlar ğailäse turında teatrnıñ rejisserı, Başqortstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre Säydä Möbaräk qızı Soltanova “Millätneñ yözek qaşı bulırlıq keşelär”, - di. Ä Yosıpovlar, üz çiratında, “Yadkär” teatr kollektivınıñ biş yıllıq ğömer eçendäge uñışların barı tik professional rejisser belän eşläwdän kürälär.
Säydä xanım Soltanova üz ğömeren teatr sänğätenä bağışlağan keşe. Bügenge köndä ul Başqortstannıñ Salawat şähärendä yäşi. İnde küptän layıqlı yalda buluına qaramastan, Salawat teatrında eşläwen däwam itä. Tuğan yağı Arğayaşta da teatr oyıştırıp, anı xalıq teatrı iseme alu däräcäsenä kütärgän rejisser ul. Olı yäştä buluına qaramastan, äledän-äle Yekaterinburg şähärenä kilep, “Yadkär” teatrı kollektivı belän eşläp kitä.
Äñgämä waqıtında Säydä xanım misalğa böyek Stanislavskiynıñ süzlären kiterde. “Teatrnıñ yöze, uñışı rejisserda bulsa, spektakl'neñ yäme akterlarda”, - dide ul.
Yekaterinburg kebek zur qalada üzeşçän teatrğa yörüçe artistlarnıñ eşen bik fidaqär dip sanıy Säydä xanım. Anıñ fikerençä, buş waqıtların jällämiçä, çın küñeldän, canı-täne belän sänğätne yaratuçı, milläten söyçe keşelär genä eşli ala teatrda. Matdi yaq ta az rol' uynamıy bit äle. Moña qädär bar eş tä biregä yörüçelärneñ üz teläkläre, üz köçläre belän başqarıla. Zur qalada yulğa ğına da küpme aqça totıla bit. Mäsälän, şähärneñ iñ yıraq poçmağınnan repetitsiälärgä kilep yörüçe irle-xatınlı Säğinur häm Färix Säyetxucinnar ber atnağa yulğa ğına ğailä byudjetınnan 120-150 sum aqça totalar.
Teatrnıñ matdi xäle bik maqtanırlıq tügel älegä. Fäymä xanım Yosıpova bu oçraqtan rayon mädäniät bülege busağasın taptıy. Bu yılnıñ sentäber ayınnan teatr citäkçesenä xezmät xaqı bilgelärgä wäğdä itkännär. Fäymä xanım ul aqçanı teatrğa kiräkle äyberlär alırğa, artistlarnıñ yul xaqların tüläw öçen totarğa uylıy. - “Biş yıl buyı eşläp kilgän kollektiv tarqalmasın, artistlarıbıznıñ därte sünmäsen-sürelmäsen, yäşlärebezdän professional artistlar çıqsın ide”, - dip teli ul.
Fäymä xanımnıñ süzlären cöpläp “Amin” dip äytäse kilä. Biş yıllıq xezmät kürsätä alğan sänğät kollektivı eşe yuğalmas, däwam itär. Yubiley kiçäsenä cıyılğan qunaqlar moña zur ışanıç belderdelär.
Şulay itep, “Yadkär” teatr kollektivı bäyräme Yekaterinburg şähärendä ber millät kebek tatu yäşägän başqort häm tatar xalqı öçen urtaq zur bäyrämgä äwerelde.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text:
İsrael xärbiläre bügen Gaza sızığında xäräkät itü öçen yaña çikläwlär kertte, häm Tulkarm qaçaqlar lagerında reid ütkärde. Tentülär waqıtında bilgä elä torğan ike şartlatqıç tabılğan. Bügen İsraelneñ saqlanu ministrlığı wäkilläre Fälestinneñ iminlek xezmäte başlığı Möxämmät Dahlan belän oçraşıp söyläşergä cıyına. Yaqın arada töbäkkä Quşma Ştatlarnıñ maxsus wäkile John Wolf kilergä tieş. Wolf "solıx yulı" dip atalğan plannı ğämälgä quyu maqsatı belän İsrael häm Fälestin räsmiläre belän ayırım söyläşülär ütkärergä cıyına.
Fälestinneñ ike töp suğışçı törkeme Hamas belän Cihad İsrael belän solıx tözü ixtimalın kire qaqtı.


text:
Ğıraqta 30nçe ğıynuar saylawlar köne yaqınlaşqan sayın köç qullanu da arta. Sişämbedä ilneñ tönyağında Musul şährendäge amerikan bazasına yasalğan höcümdä in kimendä 22keşe häläk buldı alarnıñ 18 AQŞ ğäskärie häm sivile.72 keşe yaralandı . Çatırdağı şartlawğa närsäneñ säbäp buluı turındağı tikşerü könnärçä dewam itäçäk dip belderä xärbilär. Ansar al Sunna isemle törkem cawaplılıqnı üz östenä aldı . Prezident Bush ireklek öçen köräş däwam itäçäk dip äytte.
Sişämbedä Musul şährendä Marez amerikan bazasında köndezge aş waqıtında çatırda bulğan şartlawdan soñ, bügen şähär qamau astında , öylärdä töntülär ütkärelä.Musul mere komendant säğäte kertep, Tigris yılğası östendäge 5 küprne qullanunı tıyğan. Şähär uramnarı buş dip xabär itelä.. Musuldağı amerikan xärbiläreneñ citäkçese general Carter Ham çatırda bulğan şartlaw tikşerelä dide(audio)
Ülüçülär arasında AQŞ xärbi personale, sivillär, çit il keşeläre , Ğıraq xärbiläre bar. Yaralılar da äytep kitkän törle törkemnärdän .
İnsident urınında bulğan amerikan jurnalistı Jeremy Redmon NBC televidiniäsenä şartlawnı bolay dip añlattı (audio)
qatı şartlaw böten binanı teträtte.Qarasam minnen 50meter yıraqta ğına çatırnıñ tübäsendä bik zur ut tubı , ul öste yabılğan çatır ğına , anda yözlärçä soldat köndezge aşnı aşıy ide.
2003nçe yılda Ğıraqqa basıp kergän Amerika köçläre öçen sişämbe in zur yuğaltulı kön buldı
Sönni möselman törkeme Ansar al Sunna üz fidainınıñ şartlatqanıñ belderä. AQŞ räsmiläre ütkän ayda Fallucada bulıp alğan suğışlardan soñ bik küp başkütärüçeneñ Musulğa kitkäneñ belderä.Ansar al Sunna sonğı 15ayda meñnnän artıq keşeneñ üleme öçen cawaplılıqnı üz östenä aldı. Xärbilär şartlawğa närsäneñ säbäp buluın äytü irtä disä dä Jane Defense İnformation törkemendä ölkän analitik Charles Heyman(audio)
bez bu şartlawnıñ niçek buluın belmäsäk tä, minamöt bombası dip uylıybız, şul bomba havada şartlağan öçen qorbannar sanı yuğarı , anda bik bik küp şrapnel – qıypılçıqlar tabıldı. Şunlıqtan bik küp keşe ülde yaralandı .
AQŞ xärbi bazaları şulayuq Ğıraq Milli gvardiäse urnaşqan binalar här daim minamöt höcümenä duçar bula. Jurnalist Redmon kiçäge aşxanä çatırına bıyıl in kimendä 30märtäbä minamöttan ut açıldı dip äytte. Prezident G Bush sişämbedä ülgän soldatlarnıñ ğailälärenä qayğı urtaqlaşu kündermäläre cibärde. Musuldağı şartlawdan elek ütkän atna azağında CNN- USA Today -Gallupnıñ ütkärgän fiker beleşüdä, fikre soralğannarnıñ 47% 2004nçe yılda Ğıraqta eşlär tağı da naçarrıraq ide dip äytkän.Musul höcüme Ğıraqtağı amerikan xärbiläreneñ iminlege turında sorawlar tudıraçaq. Pentagon küptän tügel genä xärbilärgä citärlek BTRlar birelmägän öçen tänqitkä duçar bulğan ide. Musulda çatırğa bulğan höcümnär säbäple anda betondan zur aşxanä tözelä başlanğan ide . Charles Heyman
(audio)
Bu bik zur lager .Xärbi prioritetlar arasında berençe urında patrul –xärbi kizüdä buluçılar şulayuq ğıysyançılarğa qarşı suğışuçılar tora Aşxanä zalı prioritetlar isemlegendä tübändä torğandır hava höcümnärenä qarşı saqlanu bik qıyın , tübä bik nıq bulırğa tieş . Bez monı minomöt höcüme dip uylıybız.
Ğıraqnıñ 3 zur şähre Musul sonğı ber ike ayğa qädär bik tınıç urın ide.Ämma xäzer ğıysyançılar belän AQŞ köçläre arasındağı suğış mäydanına äylände
färidä xämit


text: Bügen Äfğanstan başqalasına Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ yuğarı däräcädäge delegatsiäse kilde. Xalıqara wäkillär ber atna buyına Äfğanstandağı iminlekne, tözekländerü eşläreneñ barışın häm keşe xoquqları torışın tikşeräçäk. İminlek Şurasındağı 15 il diplomatları Äfğanstan prezidentı Hamid Qarzai, şulay uq başqa Äfğan citäkeçläre, şular arasında köndäş qabilärlär başlıqları Abdul Räşid Dostum häm Atta Möhammät belän oçraşaçaqlar. Wäkilçelekneñ citäkçese, Germananiäneñ Berläşkän Millätlär Oyışmasındağı wäkile Gunter Pleuger, kilüneñ maqsatı – xalıqara cämäğätçelekneñ Äfğanstanğa yardäm itkänen kürästü, dip belderde. Läkin xalıqara diplomatlarnıñ kilüe ildä köç qullanunıñ artqan waqıtına turı kilde. Etnik taciq häm üzbäk törkemnäre arasındağı bäreleşlärdä kiçägedän birle kimendä 5 keşe hälak bulğan dip xäbär itelä.


text:
Deputatlar kiläçäktä parlament binası östenä Rusiä bayrağın da elärgä rizalaştı
26 mayda, Qazanda Däwlät Şurası utırışı buldı. Anda iñ qaynar bäxäslär kiterep çığarğan mäs’älä, ul Tatarstan häm Rusiä bayraqları turındağı prokuror protestı buldı . Anda süz Däwlät Şurası binası östendä, ber tigez däräcädä, Tatarstan häm Rusiä bayraqları torırğa tieşlege turında bardı. Bu xaqta bez ütkän tapşıruda söylägän idek. Xäzerge waqıtta, Tatarstan parlamentı binası östendä respublika bayrağı ğına cilferdi. Deputatlar bu mäsälägä qarata qapma qarşı fikerlär äytte. Aleksandr Ştanin, Rusiä bayrağınıñ elenmäwen, cinayät belän tiñläde. Rusiäneñ däwlät simvolları turındağı qanunnı ütämäğän keşelär cawaplılıqqa tartırılırğa tieş, dide. Marat Ğäliev, prokuror protestı yuridik yaqtan, bik ük döres yazılmağan, dip äytte. Deputat Tufan Miñnullin, andıy mäs’älälärne mäxkämä aşa ğına qararğa täqdim itte. Razil Wäliev, bayraq bezneñ öçen izge närsä, parlament Tatarstannıqı, şuña anıñ östendä Tatarstan bayrağı ğına elenep torırğa tieş, dide. «İşektän kergändä, Tatarstannıqı da, Rusiäneke dä cilferdäp tora, kön sayın bezne qarşı ala, şul citmi meni?»- dide ul. Razil Wäliev, äbi patşa zamanı belän tarixi parallel ütkärde. Ul waqıtta, Qazanda mäçet çirkäwgä qarağanda biegräk bulu qurqınıçı turında donos yazılğan bulğan. Soñınnan Färit Möxämmätşin da mäsälägä üz qaraşın belderde. «Elek elektän şulay kilgän, däwlät oyışmalarınıñ binaları östendä ber genä bayraq tayağı quyılğan, ber kem moña qarşılıq beldermägän. Ämma, min monda prokuror protestında döreslek bar, dip tä sanıym. Bez bit Rusiä eçendä, anıñ belän ber kem bäxäsläşmi xäzer. Bez anı tanıybız, şuña qanunnarnı da, konstitutsiäne dä täñgälläşterdek. Min prokuror protestın kire qaqmıyça, iğtibarğa alırğa, täqdim itär idem», - dide parlament başlığı.
Deputatlar parlament citäkçeseneñ süzen tıñladı. Prokuror protestın iğtibarğa alırğa buldılar. Kiläçäktä, ike bayraqnı da ber yulı elü mäs’äläsen xäl itü yağın qarabız, digän täqdimne, küpçelek tawış belän, qabul ittelär.
Bikä Timerova.


text: Quşma Ştatlar faydasına däwlät serlären açuda ğäyeplängän Rusiä ğalime İgor' Sutyaginnıñ advokatları mäxkämä eşe utırışçılar qatnaşında ütsen dip taläp itä. Bu xaqta bügen Mäskäwdä ütkän "Maxsus xezmätne kem yaqlıy häm ni öçen ğalimnärne ezärleklilär" dip atalğan matbuğat konferensiäsendä, Sutyaginnıñ advokatı Anna Stavistkaya xäbär itte. Mäskäwneñ Helsinki törkeme citäkçese Lüdmila Alekseyeva süzlärenä qarağanda, ğalim yäşeren mäğlümätlär belän eş itmägän. Alekseyeva şulay uq, şpionlıqta ğäyeplängän 12 keşedän barı tik Sutyagin ğına saq astında qaldı dip belderä. FSB, AQŞ häm Kanada institutı xezmätkäre İgor' Sutyaginnı Rusiäneñ yaña tördäge atom köymäläre, atom qoralınıñ suğışqa äzerlege häm raketalar höcüme xaqında aldan xäbär birä torğan sistemalar turındağı mäğlümtälärne çit ilgä tapşıruda ğäyepli.


text:
Xac qıluçılar viza problemaları säbäple Qazannan yıraq kitä almadı
Ä menä xac qılarğa cıyınuçılar şuşı könnärdä Soğüd Gäräbstanına kitergä tieış ide. Läkin inde barısı da äzer, bernindi dä totqarlıqlar yuq dip kenä torğanda, vizalar belän nindider añlaşılmawçanlıq kilep çığu säbäple 35 tatarstanlı älegä xacğa kitä almadı. Bu 35 keşe avtobus belän kitergä tieş bulğan. Qalğan 77 xac qıluçı oçqıç belän soñraq kitergä cıyına ikän. Alarnıñ vizaları bu waqıtta inde äzer bulır, dip ömetlänälär. Läkin oçqıçta tügel, ä avtobusta barırğa telägän keşelärneñ viza belän problemaları xäl itelep, alar tieşle waqıtqa Soğüd Gäräbstanına barıp citerlärme? Qızğanıçqa qarşı, älegä bu sorawğa cawapnı Diniä näzärätendä dä belmilär.


text:
Mäläkästä NIIAR tabiğätne ağulawın däwam itä
Atom reaktorları buyınça fänni-tikşerü institutında (NİİAR) Atom qaldıqların kümü poligonın qullanu buyınça xalıqara seminar uzdı. Anda NİİARnıñ uñay täcribäse xuplandı. Läkin başqa fiker yörtüçelärgä süz birelmägän.
“Grajdannar initsiativasına yärdäm üzäge” Sovetınıñ räise Aleksandr Piskunov äytüençä, ağulı sunıñ cir astına köçläp tutırıluınıñ ber genä dä zararı yuq, häm mondıy ısul dönyada iñ aldınğı, kamil dip sanala digän fikergä kilgännär. Baqsañ, Qazannıñ “SNİİgeolneruda” isemle fänni institutı tikşerüläre buyınça, anıñ belgeçläre bötenläy başqa näticä yasağannar. Kosmostan töşerelgän räsemnär şuşı tirädä cir qabığı yarıqları çeltäre päyda buluın kürsätälär. Dimäk, alar aşa asqa tutırılğan ağulı sıyıqlıqlar öskä çığaçaq.
Xäzer başqa illärdä mondıy ısul bötenläy qullanılmıy. Äytik AQŞnıñ Okridj (Okric) atom üzägendä elegräk cir astına şulay tutırılğan sıyıqlıqnı suırıp alıp kipterälär ikän. MAGATE da 1996-yılda uq mondıy kümü ısulın qullanmasqa täqdim itkän. Räsäydä äle 3 cirdä qullanıla, di: Tomski ölkäsendä, Krasnoyar kraenda häm Mäläkästä. Seberdä keşe yäşämi torğan cirdä bulsa, Mäläkästä näq elektr stansası astına cibärelä. Şunnan uq 50 meñ çaması keşegä eçär su çığarıla. Biredä başlanğan çişmälärneñ İdelgä qoyğançı eçär su bulıp qullanıluın da östäp äytergä kiräk.


text:
Qızıl Yoldız ordenına layıq bulğan Seber tatarı, polkovnik Bayäzit Kazakov Samarda yäşi
May ayı citär aldınnan keşelär dä tabiğät''tän ürnäk alıp, talpınıp alalar. Ağaç botaqları qoyaşqa ürelep börelären açsalar, berençe çäçäklär taclarına berençe kübäläklärne qundırsalar, adäm balasınıñ yäşläre mäxäbbät xislärenä çumsa, olılar uzğan ğömerlären aqtarıp üzläreneñ qartlıqlarına qanat quyarğa tırışalar. Bu bigräk tä xärbilärgä xas sıyfat. Ä xärbi keşeneñ bigräk tä ofitser däräcäsendä xezmät itkänenä zur mäydan.
Samarda yäşäwçe Mäcidulla uğlı Bayäzit Kazakovka iskä alırlıq närsälär küp. Bayäzit abzıynıñ tormış köymäse 82 yıldan soñ Samarağa kilep terälgän, läkin dä Bayäzit Kazakov yazmışı distälägän adäm dä uzmaslıq yazmışlarnıñ berse. Ul 1925 yılnıñ aprelendä ataqlı Seber tatarlarınıñ oyasında Tom ölkäsendä urnaşqan Taqtamış awılında tuğan.
Bayäzitnıñ yegetlek yılları da Seber taygaları arasında çınıqqan. Seber tabiğäteneñ qırıslığı, tatar irläreneñ uñğanlığı, tatar awılınıñ ğadilege, dinebez islamnıñ paqlığı, çın tatarça tuğanlıq ceplären saqlıy belüçelek- barçasın da Bayäzit qanına señdergän, yöräk türenä quyğan, başı tirän fiker yörtkän, irennär kirägençe, saq qına açılğannar.
Bayäzit abıy 82 yäşendä dä ğäcäyep ziräk aqılğa iä tatar qartı, küzlärendäge saflıq, yözendäge tınıçlıq, xäräkätlärendäge salmaqlıq bu keşeneñ zur, bay tormış yulı uzğanına işarä bulıp tora.
Bayäzit Kazakovnıñ xärbi tormışın soldat, kursant, yuğarı Xärbi akademiä qısalarında ğına qarap bulmıy. Monısı anıñ skeletı ğına. Bayäzitnıñ xärbi buraznaları Böyek Watan suğışında Berençe Ukrain frontında başlanğan, Vengriä, Germaniä aşa uzıp olığayğan könnärendä, inde tınıçlap çäçäklär üsterergä waqıt citkändä üzen ike yılğa Äfğan qanqoyğıçına ırğıtalar.
Bayäzit abıy, Böyek Watan suğışına niçä yäşegezdä barıp kerdegez dä, suğışlarnı niçä yäşegezdä tämamladığız?
Min 18 yäşemdä Tom qalasında xärbi uçilişçenı beterdem. Keçe leytenant zvaniese alıp keçe komandirlıq wazifaların cilkämä aldım. Berençe Ukrain frontında bulırğa turı kilde. Suğış tämamlanası ayda pulemet vzvodın citäklädem. Qırıq yıldan artıq ğömeremne xärbi xezmätkä bağışladım, ä inde ille biş yäşemdä mine ike yılğa Äfğan suğışına ırğıttılar. Şul ike yıl eçendä min bik zur yegerme biş xärbi operatsiädä qatnaştım.
Äfğan suğışınnan min 1982 yılnıñ martında ğına çıqtım. Suğış turında bik ozaq söyläp bula... Şunı äytä alam. watan quyğan burıçnı namus belän başqardım. Suğış bulğaç, anıñ cäräxätlänüe dä elägä. Suğışçan xezmätemne öç orden belän bilgelädelär. Xärbi näçälnigem general Şkidçenko Äfganda häläk buldı. Xärbi operatsiälärne min citäklädem.
Yıllar ütte inde. Äfğan suğışın niçek bäyälisez? Yalğış suğış dimisezme?
Min suğış operatorı, yuğarı xärbi belemle keşe. Minem uyımça, xökümät döres eşlägän dip sanıym. Döres, yuğarı xärbi ştatta da suğışqa qarşı keşelär bulğan.
Äfğannıñ töp xalqı bezgä qarşı ideme?
Töp xalıq bezgä qarşı bulmadı. Ä menä cide oppozitsion törkemnär bezgä qarşı suğıştılar. Sovet ofitserları şähärdä irekle yördeme?
İreklek bar ide. Bez bazarğa barıp yöri idek.
Xatınığız ike yıl buyına qayda tordı?
Ğailäm Äfganstanda tordı.
Sez üzegezne bäxetle dip sanıysızmı?
Min bäxetle, ber digän ike bala tärbiälädek.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Başqortstanda yäşägän cırçı Vener Mostafinnıñ wafatına1 ay tuldı
Vener Mostafinnıñ faciğäle ülemenä näq 1aй tuldı. Anıñ tawışın , cırlawın işetergä teläwçelär bik küp. Başqortstanda yäşäwçe tatarlar turında süz çıqsa, Vener Mostafinnıñ ni öçen dönyadan kitüenä etärgän säbäplär turında Tatarstan zıyalıları borçıluların yäşermilär. “Azatlıq”nı tıñlap barğannar, tatar başqort tormışı belän qızıqsınğannar gäzitlärdän , internettan uqıp ta belgännär, Başqortstanda yäşägän tatarlarnıñ tel , millät mäs’äläsendä xoquqları bozılu säbäple nindi xäldä yäşäwlären toyımlıylar. Ämma bez bügen säyäsät turında tügel, ä kübräk icat , talant turında söylibez. Jurnalist Rimzil Wäli üzeneñ yäş waqıtta Vener Mostafin turındağı istälekläre belän büleşä. “ 33 yıl elek Başqortstannıñ Ufadan 60 km yıraqlıqta urnaşqan Kuşnarenko rayonında “Avangard” isemle rayon gäzitendä eşlägän waqıtta uq anıñ belän tanışqan waqıt iskä töshä. Rayonnıñ mädäniät yortında “Kük qapusı açılsa” dip isemläпgän muzıkal' komediädä Venernıñ köçle tawışın işetep anıñ talantınıñ yıldan yıl- açılıp baruına yıraqtan ğına işetep , söyenep tordım. Şul waqıtta uq inde ul cır öçen, cırlaw öçen üzeneñ talantın niçekter, awazlarğa xislärgä äyländerer öçen canın fida qılırğa äzer ide. Säyäsät bu yulında anıñ, ömetlären kiskän. Qızğanıç, yäş talant, açılğan talant xalıqqa barıp citmägän kileş, sünärgä mäcbür buldı. Awır tufrağı ciñel bulsın. Vener Mostafinnıñ kassetaların, lazer tälinkälären çığarırğa kiräk”, - dide ul. Tatarstanda Ğ.Kamal teatrında bıyıl “Telsez küke”isemle spektakl'neñ premyerası buldı. Anı teatrnıñ baş rejisserı Färit Bikçäntäev säxnäläşterde. Bu spektakl'neñ muzıkasın Başqortstanda yäşägän kompozitor Rim Xäsänov yazğan. Aña Ufada icat şartları yuq, eş yuq. Ä xäzer sez bu xällärgä qarata Färit Bikçäntäyevneñ fikeren tıñlağız. “Bu qotıçqıç waqiğa bezne tetränderde, bez bik qayğırdıq. Tatarlarğa qarata anda bulğan mondıy qırğilarça qaraş qayçan tuqtar? Bez garstrol'lärgä barğanda da monı toyabız”,-dide ul. Ä xäzer “Telsez küke” spektakleneñ avtorı, tanılğan cırçı, Zölfät Xäkimneñ fikere : Ul Vener Mostafinnı yaqınnan belmäsä dä, anıñ cırlağanın işetkäne bulğan ikän.Häm ul anı “matur tawışlı, çın säxnä keşese, sänğät keşese”itep qabul itkän bulğan. Xäzer sez Başqortstanda yäşägän tatarlarğa niçek yärdäm itü turında Zölfät Xäkimneñ fikeren işetersez. Anıñ äytüençä, xatta ike respublikanıñ prezidentları kileşüe arqasında da, çişep bulır ide bu mäs’äläne,- dide ul.Bez ni öçen bu turıda söylibez soñ? Bu faciğäle xäl turında matbuğatta, radio, televideniedä mäğlümat az bulğan. Küplär bu xällärne işetmi qalğannar. Cırçı häm “Aqçarlaq” gäziteneñ redaktorı Ğabdelfät Safin anıñ faciğäle üleme turında bötenläy işetmägän bulğan. Menä anıñ fikere. “İşetmägän idem , bik ğacäpländem... Bez bik neçkä küñelle keşelär. İcat keşeläre, alar, bötenläy ikençe keşelär.”,-dide ul. Bügen bez Vener.Mostafinnıñ wafat buluına 1 ay tulu uñayınnan Başqortstannıñ mädäniät türäläreneñ Vener Mostafinnı bu xälgä kiterep citkerüläre turında söylämibez. Ämma xalıq üz xalqı cırçınıñ, yäşäw öçen köräşkän qorbannarın onıtmıy.Anıñ tormış iptäşe Wäsilä xanım äytüençä : “Cır anıñ öçen yäşäw mäğnäse ide”,- di ul.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text: Mäskäw,Mer Yuri Lujkow bu atnada Rusiä başqalasında elektr kiselüe bik zur finans yuğaltularğa säbäp buldı dip äytte .Şähär milegen tikşerep yöregän Lujkow ilneñ elektr monopoliäsen yañadan tänqitläde.. Yıllardan birle Mosenergonı şähär kontrolenä quyarğa tırışqan mer elektr kiselüe şirkätneñ naçar idarä itelüen häm iskergän infrastrukturanı kürsätep tora dide. Lujkov çeçen ğıysyançısı Şamil Basayevnıñ elektr kiselüe öçen cawaplılıqnı üs östenä alğan belderüen telgä almadı. Räsmilär dä insidentqa terror tügel ä iskergän cihazlar säbäp buldı di.


text: Tönyaq Korea bugen üzeneñ şiklänelgän atom programması turındağı BMOsı rezolutsiälärenä ähämiät birmiäçäk dip belderde. İlneñ räsmi xabär agentlığı Korea yarım utrauındağı atom mäsäläse BMOsında tikşerelä torğan eş tügel dip äytte. BMOsı İminlek Şurası çärşämbedä bu turıda debatlar ütkäräçäk. Pxenyang Waşington belän turıdan turı söyläşülär ütkärüne taläp itä .Quşma Ştatları ,Tönyaq Korea atom qoralların taratmau turındağı yöklämälären ütämägän öçen xökem itelgän resolutsiä qabul itsen dip İminlek Şurasına basım yasıy


text:
Ayrat Waxitov ğäyebe raslanmadı
Azatlıqnıñ pänceşämbe çığarılışında, Guantanamonıñ elekkege totqınnarı Ayrat Waxitov belän Röstäm Äxmärovnıñ rusiädä , monnan berniçä kön elek kenä yañadan qulğa alınuları turında söylängän ide. İsegezgä töşeräbez, alarnı Mäskäwdä qulğa aldılar. İke möselman yegete Tatarstanda terraktlar äzerläwdä ğäyeplände. Comğada Çallı Tatar ictimaği üzäge, Ayrat Waxitov çığarıldı digän xäbär tarattı. Azatlıqqa bu xaqta Räfis Kaşapov xäbär itte.
Räfis Kaşapov taratqan mäğlümatnı Tatarstan prokurorı yärdämçese İldar Möxämmätcanov ta rasladı. Azatlıq anıñ belän elemtägä kerde. Rästöm Möxämmätcanov, ike totqında ğäyepsez dip tabıldı, alarnıñ ğäyeplären raslap bulmadı dip belderde
Räfis Cämdixan


text:
Rusiä Qazaxstandağı Baikonur ğaläm kompleksın 2050nçe yılğa qadär qullana alaçaq
Bügen ike prezident arasında bulğan berençe oçraşuğa Rusiä ilbaşı Putin näticä yasap, oçraşu waqıtında süz, ike yaqlı xezmättäşlekneñ barlıq ölkäläre turında bardı, dip belderde: "Xärbi, xalıqara säxnädä säyäsi xezmättäşlek, Berdäm İminlek Kileşüe, Yevraziä İqtisadi Berlege, Şanxay Xezmättäşlek Oyışması häm berdäm iqtisadi kiñlek buldıru turında söyläştek, dide Putin.
Rusiä prezidentı belän bergä Qazaxstanğa räsmi säfärgä şulay uq kürşe Orenbur ölkäse başlığı Aleksey Çernışev kilde, ölkäneñ Qazaxstan belän 1800 çaqrımlıq çik buyı bar. İtar-Tass mäğlümat agentlığı xäbärlärenä qarağanda Qazaxstan belän Orenbur ölkäse arasında säwdä 400 million dollarğa citä.
Bügen şulay uq Rusiäneñ LUKoil neft şirkäte belän Qazaxstannıñ däwlät neft häm gaz kompaniäse KazMunaiGaz arasında Kaspi diñgezeneñ Qazaxstan öleşendä xezmättäşlek turında kileşü tözelde.
Putin öçen bu yaña yılda äle çit ilgä berençe säfäre buldı, häm İtar-Tass xäbär itüençä, Mart ayında uzaçaq prezident saylawlarına qadär Putin başqa ber nindi yıraq säfärgä çıqmayaçaq.


text:
Rusiädä säğät sayın 5 keşe araqı belän ağulanıp ülä
Berniçä atna eçendä Rusiädä yalğan araqı eçep 100dän artıq keşe ülde. Meñnärçä keşe ağulanıp tabiplarğa möräcäğät itte. Küplär bu bälädä xökümätne ğäyepli. Bıyıl Rusiädä isertkeç eçemleklärne yañaça terkäw turında qanun qabul itelde.
Araqı eçep ağulanu – Rusiä öçen yañalıq tügel. Ämma soñğı atnalarda bulğan xällär – çamadan aştı. Äle dä yözlägän keşe xastaxanälärdä däwalana, alarnıñ qayberläreneñ xälläre awır. Yalğan araqı alarnıñ bawırına däwalana almıy torğan çir birgän. Mäskäwdäge "Alkogolizm häm Narkotikka qarşı fond" citäkçese Oleg Zıkov, bu xälne – il küläm kizü dip atadı:
"Bu – faciğa, häm soñğı arada faciğanıñ küläme 2, 3 märtäbä arttı. Monıy epidemiäne farazlap bula ide, yartı yıl elek isertkeç eçemleklärgä aksizalarnı alıştıra başlağaç, ağulalanular sanı artır digän idem."
Yaña markalar kilep, araqılar yañaça terkälgänçe – kibet kiştäläre küpmeder waqıt buş tordı. Bu buşlıqnı yalğan araqı tutırdı. Mäskäwdäge araqı muzeyı citäkçese, tarixçı Aleksander Nikişin, ağulanularnıñ artuı turıdan turı – araqı reformasına bäyle, dip sanıy:
"Barısı da – araqı citeşterü berläşmäläre eştän tuqtağaç häm kibetlärdän araqı yuqqa çıqqaç başlandı. Kemnärder şunda uq buşlıqnı qanunsız tawar belän tutıru yulın qaradı. Ämma qayberäwlär yalğan araqını bik naçar sıyfatta çığardı. Ğadättä keşelär yalğan araqıdan alay uq ağulanmıy ide dä, ülmi ide. Bu inde – ğädättän tış xäl."
Ğädättän tış xälgä – sannardan da yaxşıraq dälil bulmas.
Çiläbe ölkäse – soñğı ike ayda 70 keşe ülgän – 1200dän artığı xastaxanägä eläkkän.
Perm ölkäse – 9 keşe ülgän, 15 keşe awır xäldä tabiplarğa möräcäğät itkän.
İrkutski ölkäse – 30 keşe ülgän.
Kirov ölkäse – 21, Belgorod – 45 häm Pskov ölkäsendä – ağulanğan araqı eçep 16 keşe yaqtı dönya belän xuşlaşqan.
Yıllarça Rusiädä yalğan araqı citeşterüçelär, xämergä törle sänäğät spirtları, maşina sıyıqçaları häm xattä täräzä çistartqıçları quşıp kilde. Räsmilär, üzlärençä, sänäğät spirtına salımnı arttıru – yalğan araqı citeşterüne kimeter dä, keşelär azraq ağulanır, dip farazladı. Ämma yaña qanun – başqa törle näticägä kiterde.
Däwlät alkogol assosiasiäse räise Pavel Şapkin, Azatlıq radiosına, araqı citeşterüçelär xäzer sänäğät spirtı urınına daruxanälärdä satılğan, salımı azraq bulğan başqa maddälärne qullana başladı, dip belderde. İñ möhime – ul maddälär arzan bulırğa tieş.
Yaña aksizlarnı alu qıybatlanğaç, araqı bäyäse dä arttı. Şuña da arzan yalğan xämer yaxşı satıla başladı. Araqı muzeyı başlığı Nikişin fikerençä, ağulanıp ülüçelär sanın kimetüneñ berdän ber yulı xalıqqa – arzan araqınıñ – naçar bulğanın añlatu dip belderde:
"Xalıqqa, ni öçen araqınıñ arzan bula almağanın añlatırğa kiräk. 100 sumlıq araqınıñ – 70 sumı – aksiz bäyäse, 10 sum – şeşä bäyäse, alkogol üze häm az ğına xezmät xaqı, häm älbättä – küpmeder tabış. Şuña kürä – ägär dä araqını 50 yä 40 sumğa satalar ikän – annan qaçırğa kiräk."
Yalğan araqınıñ yartı litrı – 20 sum tora. Ä räsmi terkälgän iñ arzan araqınıñ bäyäse – 95 sum.
Alsu Qormaş


text:
Osman Öztunç - Devlet Ki
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Devlet Ki
Etiketler : Osman Öztunç - Devlet Ki türkü indir, Osman Öztunç - Devlet Ki türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Devlet Ki mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Devlet Ki türküsü, Devlet Ki sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Devlet Ki bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Sende Neyi Aradım
Osman Öztunç - Listelerde Kulis Var
Osman Öztunç - Ben Dönersem Başbuğum


text:
Ğiraqlılar AQŞ ğaskärläreneñ ildän kitüen teli, ämma xakimiättän çitläşterelgän köçlärneñ kire qaytuın telämi
Ğiraqta uzdırılğan xalıq fikeren beleşülär, küpçelek ğiraqlılarnıñ ildä Amerikan xärbiläreneñ qaluına xuplaw beldergänen kürsätkän. Bu xaqta äle genä Ğiraqtan qaytqan Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitz belderde: "Ğiraqlılar bezneñ kitüebezne telime? Teli, älbättä. Läkin fiker beleşülär şunı kürsätte ki, xalıqnıñ küpçelege bezneñ kiräk qadär ildä qaluıbıznı yaqlıy, xakimiättän töşerelgän köçlärneñ kire qaytuın buldırmas öçen quldan kilgänne eşläwebezne teli" dide Wolfowitz .
Nindi fiker beleşü çarası näticäläre turında söyläwen Wolfowitz açıqlamadı.
Bügen inde ikençe tapqır amerikannar citäklägän koalitsiäneñ Bağdadtağı baş fatirına höcüm yasaldı. Kiçä koalitsiä citäkçelege binası yanında 3 raketa şartladı. Bügen irtän tönyaqtağı Mosul şähärendäge amerikan xärbi qorılmasına granata atıldı. Ziyan kürüçelär yuq, dip xäbär itelä.


text:
Üzeneñ räsmi säfären Peterburdan başlağan, Küweytnıñ din häm waqıflar ministrı Şeyex Abdulla Maqtuq äl Maqtuq Tatarstanda bulğannan soñ, säfären Mäskäwdä tämamladı. Ul Mäskewdä Rusiäneñ möftilär şurasında bulıp, alar belän berlektä tışqı eşlär ministrlığında söyläşülär ütkärde, Mäskäw merı Yuriy Lujkov belän oçraştı, Rusiäneñ provaslav çirkäwe citäkçeläre belän räsmi küreşülärdä qatnaştı. Küweyt däwläteneñ Mäskäw möselmannarı belän qızıqsınuı inde küptännän bilege. Äle Mäskäwdä berençe tatar klassları oyışqan zamannarda, unbiş yıllap elek, alar tatar uquçıları törkemenä video-magnitafon büläk itüläre dä xäterdä qalğan. Bu yulı da ministr Mäskäwgä cämig mäçete tözeleşendä yärdämen täqdim itkän. Häm ike kön däwam itkän oçraşular näticäse itep, Rusiäneñ möftilär şurası belän Küweytnıñ din häm waqıflar ministrı arasında kileşü dä tözelgän. Bu oçraşu xaqında täfsille mäglümätne, Rusiäneñ Yevropa öleşe dini idaräse räise, Rusiäneñ möftilär şurası başlığı Rawil xäzrät Ğäynetdin citkerde.
Audio (Rawil xäzrät Ğäynetdin)


text: Bu aralarda Başqortstan Könçığış Awropa illäre wäkillären qabul itü belän mäşğül. İnde xäbär itelüençä, bu atna başında Başqortstanda Çexiä Respublikı könnäre başlanıp kitkän ide. Bu ilneñ 35 kiñ bilgele şirkäte alıp kilgän tawarlar kürgäzmäse dä ütte Ufada. Ä 10 iyündä Başqortstanğa Macarstan respublikı wäkillege eş säfäre belän kilep töşte. Macarstan Xökümäteneñ Bäysez Däwlätlär Berdämlege illäre belän iqtisadıy bäyläneşlärne üsterü öçen cawaplı wäkile, Macarstannnıñ İqtisad häm transport ministrlığı Däwlät sekretare D'yerd Gilian citäkçelegendäge wäkillek Başqortstanğa kilüneñ täwge könendä ük baytaq qına oçraşular ütkärep ölgerde. Ä comğa könne Macarstan qunaqların respublik citäkçeläre qabul itte. Annan soñ macar duslar Başqortstan Tışqı bäyläneşlär häm säwdä ministrlığında zur söyläşüdä qatnaştı. Anda süz nigezdä Wengriä belän Başqortstan arasında iqtisadıy häm üzara säwdä bäyläneşlären kiñäytü turında bardı. Elegräk yıllarda ike respublik arasında xezmättäşlek şaqtıy tığız ğına ide. Ämma Rusiädäge 1998 yıldağı defolttan soñ üzara alış – bireş nıq kimede. Misal öçen, uzğan yılda üzara säwdä äyläneşe nibarı 3 million dollarlıq qına bulğan. Äle Ufada ütüçe söyläşülärdä Macarstan yağı Başqortstanğa baytaq qına üzara faydalı başlanğıçlar täqdim itä di. 11 iyün könne qunaqlar räsmi söyläşülärdän soñ Ufadağı berniçä şirkät eşe belän yaqınnan tanıştı häm başqalanıñ istälekle urınnarın qarap yörde.


text:
Qıtaynıñ tönyaq-könçığışında urnaşqan Heilong-Jiang töbägendä, kümer bazında gaz şartlaw näticäsendä cir astında kümelep qalğan 32 kümerçene ezläw eşläre bara. Qotqaruçılar äytüençä, şaxta cimerelü säbäple, yullar yabılıp betkän, läkin tırışlıqlar däwam itä. Qıtaynıñ Kümer citeşterüdä İminlek İdaräse räsmie äytüençä, kiçä bulğan şartlaw näticäsendä ber kümerçe xäläk bulğan, ikese isän qalğan, 32-se xäbärsez yuğalğan sanala.
Ber kön elek kenä, Qıtaynıñ Jilin töbägendä, Soñ-Şu şaxtasında bulğan şartlaw näticäsendä 8 kümerçe ülgän ide.
Pekinnıñ Xezmät İminlege Bürosı mäglümätenä qarağanda, uzğan yılda bulğan qazalar waqıtında, Qıtayda barlığı 4500 kümerçe xäläk bulğan.


text:
İzrail’ radiosı äytüençä, alarnı yalğışlıq belän yä cirdäge İzrail’ soldatları atıp ütergän, yä alarğa boralaqtan atqannar.
Xärbilär xäzer tikşerü-açıqlaw eşläre bara dip belderde.
Bügen İzrail’neñ Ha’aretz gazetı İzrail’ xökümäteneñ ber xisabın bastırdı.
Anda uzğan 2 yıl eçendä 2 meñläp fälestinle hälak buldı dielä.
Xisapta qorbannarnıñ 365-e, yäğni 20-läp protsentı tınıç xalıq wäkilläre ide, şul isäptän 130-ı balalar ide dielä.
Qalğannarı suğışçan törkemnär äğzaları yäki Fälestin iminlek köçläre xezmätkärläre bulğan.
Şul uq xisapta 753 İzrail’le üterelde, şularnıñ 70-läp protsentı tınıç xalıq wäkilläre ide dielä.


text:
Prezident Bushnıñ Awstraliä parlamentı qarşındağı çığışı berniçä märtäbä bülende
Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush üzeneñ Aziä säfären tämamlap Waşingtonğa qaytıp kitü aldınnan soñğı tuqtalışın Avstraliädä yasadı. Anda ul ilneñ parlamentında zur çığış yasap Ğiraqta häm Äfğanstanda Quşma Ştatlarğa yardäm itüwe öçen Avstraliä xökümätenä räxmät belderde. Läkin amerikan prezidentı anda üzeneñ tışqı säyäsätenä qarşı çığuçılarnıñ da tawışın işette.
Audio, George Bush
"Bez bu doşmanğa qarşı bar köçebez belän köräşergä tieşbez. Terrorçılar dönyasında ber il dä tınıç qına yäşi almayaçaq. Häm ber genä xalıq ta, berär binağa, yäisä oçqıçqa, yä tönge klubqa, yä şähär avtobusına yasalğan höcümnän saqlanmağan. Sezneñ il dä, mineke dä andıy tetränüne wä qayğını kiçergän häm qorbannar cirlägän il, bez üz ğömerlärebezne üterüçelär xaqına birüdän baş tartabız" di Quşma Ştatlar prezidentı Avstraliä parlamentı qarşında yasağan çığışında. Terrorğa qarşı köräş mäs''äläse George Bushnıñ Aziä säfäre barışında härzaman üzäktä tordı, ul monı üzeneñ Yaponiädä, Filipinda, Thailandta, Singapur wä İndoneziädä ütkän söyläşülärendä kütärde. Aziä häm Tın okean töbägendä xezmättäşlek oyışmasınıñ Bangkokta ütkän cıyınında prezident Bush anda qatnaşqan däwlät wä xökümät başlıqlarınnan terror belän köräşkä kübräk iğtibar birü yöklämäsen aluğa ireşte. Läkin amerikan citäkçesenä säfäre barışında tänqit süzläre işetergä dä turı kilde. Atnakiç Bush Avstraliä başqalası Canberrada üz çığışın yasağanda meñlägän keşe parlament binası qarşında Quşma Ştatlarnıñ tışqı säyäsätenä qarşı cıyın ütkärde. Bushnı tänqitläw xätta ul çığış yasağan utırışlar zalında da işetelde. Başta cämäğätçelek öçen ayırılğan küzätü urınınnan ber üsmer bala, äl-Qaidä äğzası buluda şiklänelep amerikannar tarafınnan Guantanamoda totılğan keşeneñ malayı, "äy Bush, minem ätiem qayda?" dip qıçqırdı. Anı utırışlar zalınnan çığarğannan soñ Avstraliäneñ yäşellär partiäsennän ike senator, Ğiraq suğışına qarşı çıqqan Bob Brown häm Kerry Nettle Bush notığın ike märtäbä özärgä tırıştılar.
Audio, utırışnı alıp baru
Amerikan prezidentı şuşı qarşılıq omtılışlarına barı tik, "min süz ireklegen yaratam" dip kenä äytä aldı. Ğädättä ul üzen tulısınça yaqlağan häm härdaim xuplap torğan cämäğät aldında ğına çığış yasıy, bu yulı isä aña beraz kierenkeräk wäzğiattä qalırğa turı kilde. Bush çığışın özüwe öçen utırışlar zalınnan çığarılğan senator Brown uramdağı xalıqqa bolay dip belderde.
Audio, Bob Brown
"Ğiraq wä qorallar öçen 86 milliard dollar äräm itkänçe, şul aqçanı çista su eçü, tuq bulu häm mäktäplärgä baru öçen dönya balalarına biregez, häm şunnan soñ sez dönyanıñ xörmäten qazanırsız, Bush äfände!" di Avstraliä senatorı Bob Brown. Amerikan prezidentı säfärenä qarşı uram cıyınnarı şulay uq Filipinda häm İndoneziädä dä ütte.


text:
Başqortstan tatarları latin älifbasın xuplıy...
Kön tärtibenä 4 töp mäsälä kertelgän ide. Ul mäsälälärne söyläşü başında uq iğlan ittelär. Tatar yazuın latin älifbasına küçerü, Başqortstanda 2002 yılğı xalıq isäben alu näticäläre, «Zvezda Povoljia» gäzitendä basılğan Başqortstandağı tatarlarnıñ xäle turındağı mäqälä buyınça fiker alışu häm dürtençe mäsälä – respublikada tatar milli – mädäni moxtäriätlären tözü barışı xaqında söyläşü ide.
Berençe mäsälä, yäğni tatar yazuın latin älifbasına küçerü mäsäläse buyınça töp çığışnı kiñ bilgele ğälim, professor Cäwdät Ğiläcetdinov äzerlägän. Ul tatar yazuın latin xäreflärenä küçerüneñ iñ döres yul buluın isbatlap, nigezle häm 4 dälilen yañğırattı.
Audio (Cäwdät Ğiläcetdinov)
Cäwdät Ğiläcetdinov üzeneñ ozın ğına çığışında tatar telen latinçağa küçerüne yaqlap, sallı ğına başqa dälillären dä işetterde. Şunıñ belän berrättän, tanılğan ğälimneñ tatar yazuın latin xäreflärenä küçerü ixtiacın dälillägän çığışın başqalar da xupladı. Çığış yasawçılarnıñ berse dä latinğa küçüneñ kiräklegenä bernindi dä şik beldermäde. Başqortstan Tatar ictimaği üzäge räise Ayrat Ğiniätullin da, Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise Ramil Bignov ta, anıñ urınbasarı Mäcit Xucin da, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qömitetı äğzası Kärim Yauşev ta kiläçäktä latin älifbasınıñ motlaq qullanışqa keräçägenä ışanıçın belderde. Bu barı tik waqıt eşe genä, dip äytelde.
Çığış yasawçılar latinğa küçü mäsäläsendä bäxästä qatnaşıp, bu ğämälgä qarşı çıqqan qayber millättäşlärebezne kisken ğäyepläde. Mäcit Xucin äytüençä, tatar yazuın latinğa küçerügä qarşı çığış yasağan häm bu mäsälädä kiñ mäğlüm ber xatnı imzalağan tatarlar – alar üzläre ük millätkä zian kiterüçelär. İñ mäzäge şunda – ul xatnı imzalawçılarnıñ küpçelege üzläre dä, balaları da yünläp ana tellärendä dä söyläşä belmi. Qısqası, zaman "şahğaliläre" haman da baş qalqıtıp, millätkä zian salıp tora, şul uq waqıtta «ölkän brat»nıñ tegermänenä räxätlänep su qoya.


text:
Kongress delegatları Rusiä çigennän ütä alırmı?
Bötendönya tatar kongressınıñ mäğlümat üzäge xäbär itkänçä, delegatlar saylanıp betsä dä, çaqırular barısına da barıp citmägän. Çit il tatarları, bigräktä Avstraliä, Törkiä, Yaponiä häm Qıtayda yäşäwçe tatarlar bu könnärdä Rusiä ilçelege busağasın taptıy. Avstraliädäge millättäşlärebezgä Rusiä ilçelegendä III Bötendönya tatar kongressına çaqırular kilde dip xäbär itkännär, ämma şunnan soñ, sezgä viza qäğäzlären birä almıybız, dip şaltıratqannar. Şuña kürä Avstraliädän Säğıt Sadri, Wäliä Keniş häm Tanzilä Wandershlus kongressta qatnaşuçılar arasında bulmasqa mömkin. Qıtaydağı İlçi Sayran häm Yaponiädäge Ramazan Safa da Rusiä ilçelegenä küpme kerep yörsä dä, anda alar isemenä cibärelgän çaqırular kilmägän bula. Törkiädäge 9 millättäşrebez dä şul uq xäldä. Alarğa digän çaqıru qağäzläre, şulay uq, Törkiädäge Rusiä ilçelegendä yuq. Bu çaqıru qağäzläreneñ yazmışın açıqlaw belän xäzer, Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı şögellänä.
Bikä Timerova


text:
Merkel belän Putin xezmättäşlekne nığıtırğa kileşte
Yäkşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin Soçi utırmasında Germaniä kanslerı Angela Merkel belän oçraştı. Söyläşülär üzägendä, aldan kötelgänçä, energetika mäsäläse tordı.
"Bezgä ışanıçlı mönäsäbätlär kiräk, hiç yuğı energiä belän täemin itü ölkäsendä. Şuña kürä kiläçäktä mondıy awırlıqlar tuğanda kiñäşep eşlärgä kiräk" dide Germaniä kanslerı.
Vladimir Putin Rusiä Yewropa illären neft häm gaz belän özleksez täemin itergä teli, läkin yağulıq Yewropağa Ukraina häm Belarus aşa quıla dide häm soñğı krizislar öçen şuşı ike ilne ğäyepläde:
"Bez tranzit illär belän xezmättäşlek itergä telibez, härkem öçen açıq häm urtaq prinsiplar nigezendä. Şuña kürä bez partnerlıq, xezmättäşlekkä – äye, parazitlaşuğa – yuq dibez" di Rusiä prezidentı.
Putin Yewropağa taba yaña ütkärgeç suzu eşen tizäytergä wäğdä itte.
Kön tärtibendä torğan tağın ber soraw – Yewropa Berlege belän Rusiä arasında xezmättäşlek kileşüen yañartu mäsäläse ide. Elekke kileşüneñ möddäte Noyäberdä çığa. Yaña kileşü xaqında söyläşülär uzğan yıl başlanası ide. Läkin Polşa, Rusiäneñ bu ildän it kertüne tıyuına cawap itep, söyläşülärgä veto salğan ide.
Merkel Yewropa Berlege belän Rusiä arasındağı qarşılıqlar xäl itmäslek tügel, bügenge söyläşülär bik yaxşı ütte, yaña kileşü yünäleşendä dä eş däwam itäçäk dide.
Putin, bu mäsälägä qarata kinayalı süzlär saylap, "äydägez şulay kileşik – bez kileşügä qarşı tügel" digän añlatma belän çiklände.
İrannıñ atom programına kilgändä, taraflar urtaq qaraş tapqan dielde, läkin oçraşudan soñ Putin bu mäsälä fäqät säyäsi häm diplomatik yullar belän xäl itelergä tieş dide.
Serbiäneñ Kosovo töbägenä qağılıp Putin, bu täbäkneñ statusı turındağı qarar Serbiäne dä Kosovonı da qänäğätländererlek bulırğa tieş dide.
Ali Ğilmi


text:
Tatarstan bäyrämnärgä äzerlänä...
Qazanğa inde bäyrämgä dip çaqırılğan qunaqlar da kilä başladı. Mäsälän, çärşämbe könne başqalabız Rusiäneñ törle töbäklärennän, BDB häm yıraq çit illärdän kilgän jurnalistlarnı qarşıladı. Delegatsiädä törle mäğlümat çaralarınnan 50dän artıq wäkile bar. Alar arasında Komsomolskaya pravda, Rossiyskaya gazeta, Moskovskie novosti gazetalarınıñ, Ren-TV, Rossiya telekanallarınıñ wäkilläre, Katarnıñ Äl’-Dcazira kompaniäse xäbärçese Äkräm Xazam, jurnalistlar berlegeneñ xalıqara konfederatsiäse citäkçese Aşot Djazoyan, Rusiä jurnalistları berlege räise Vsevolod Bogdanov ta bar. Qunaqlar Tatarstan, Qazan belän tanışaçaq. Şulay uq jurnalistlarnı Qazan xakimiätendä dä qızıqlı söyläşülär kötä. Monda alar “Meñyıllıq Qazan – dönya mädäniäte şähäre” dip isemlängän tügäräk östäl utırışında qatnaşaçaq, respublikanıñ häm şähärneñ üseş plannarı belän tanışa alaçaq. Delegatsiä wäkilläre bäyräm çaralarında da aktiv qatnaşır dip kötelä. Çärşämbe könne töştän soñ jurnalistlar respublikanıñ dini citäkçeläre belän oçraştılar. Jurnalistlarnıñ älege vizitı Rusiä häm xalıqara cämäğätçelekne respublika, anıñ borınğı, meñyıllıq tarixı bulğan başqalası belän tanıştıru niätennän oyıştırıldı. Qunaqtan qaytqaç, älege jurnalistlar üzläreneñ mäğlümat çaraları aşa Tatarstan, Qazan turında mäğlümat taratırlar digän ömettä qalalar oyıştıruçılar.
Tatarstanda 30nçı avgustta uzaçaq zur bäyrämgä, inde äytkänebezçä, qunaqlar bik küp kiläçäk. Alar arasında Rusiädäge çit il wäkilçelekläreneñ diplomatları dä bar. Alar Qazanda 30-31nçe avgust könnärendä bulaçaq häm Mintimer Şäymiev belän oçraşıp, başqalabız belän tanışıp, bäyräm çaralarında qatnaşaçaq.