text:
Xristian dinenä bağışlanğan fänni-gämäli konferensiädä Kazanskaya Bojya mater' ikonasına bagışlangan maxsus seksiä eşläde
İnde xäbär itkänebezçä, “İdel-Ural regionında xristian dine: anıñ tarixı häm mädäniäte” digän fänni-gämäli konferensiä açılğan ide. Konferensiädä qatnaşuçılar, anıñ maqsatları turında ireştergän idek inde. Oppozitsiädäge ber gäzit pänceşämbe könne turıdan bärep, älege konferensiäneñ asılında Vatikannan älege dä bayağı Qazansqaya Bojya mater' ikonasın qaytaru probleması yata, dip yazıp çıqtı. Monıñ öçen Vatikannan maxsus ber wäkil çaqırtılğan häm ber maxsus seksiä eşli, dip yaza gazeta. Gazeta versiäse buyınça Qazannıñ 1000 yıllığına Kazanskaya Bojya mater' ikonasın Qazanğa qaytarunıñ iqtisadi häm säyäsi faydası da bar. Qazan xristiannar öçen turizm märkäzenä äwereläçäk häm millionnar belän isäplängän fayda kilä başlayaçaq. İkençedän, xristiannarnıñ tarixi raritetların qaytaru Tatarstan belän Rusiä citäkçelege arasın tağın da cılıtaçaq. Pänceşämbe könne “Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosında Vatikannıñ dinara mönäsäbätlär üzäge wäkile Padre Roman Ştaiger bulıp kitte. Anıñ belän täfsille äñgämä qorıldı, bu äñgämä yaqın arada tıñlawçılarıbızğa barıp ireşer.


c: text/html

text:
Respublikala dauıldarźa häläk bulıusılar yuq
Bıl turala ğäźättän tış xäldär idaralığınan xäbär ittelär. Ğäräsätt Yañauıldan Qarman däülät elektr stantsiyahına yul da zıyan kürgän. Bında yuğarı voltlı liniyala sımdar öźölgän. Qullanıusılarğa elektr zapas liniyalar aşa birelgän. Yañauıl rayonı xaqimiäte başlığı urınbaśarı Rafael Yaxin äyteüensä, äle kürelgän yuğaltıuźarźı iśäpläü bara.
Uźğan täülektärźäge köslö el ayırım rayondarźa baytaq zıyan kilterźe. mäśälän Krasnoqama rayonında Qaltay auılında 2 elektr bağanahı auğan, 35 yorttoñ qıyığın alıp osorğan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İspaniäneñ yaña xökümäte ildä radikal'' islam taraluına kirtä quyu maqsatında ispan mäçetlärendäge imamnarnıñ wäğäzlären tikşerep barırğa cıyına. İlneñ eçke eşlär ministrı Jose Antonio Alonso "din ireklege başqa maqsatlarda qullanılırğa tieş tügel, möselman radikalların küzätep baru öçen bezgä qanunnarnı yaxşırtu kiräk" dip belderde. Soñğı aralarda ğomumän bar Yevropa islam isemennän terror qıluçılarğa qarata qırısraq belderülär yasıy başladı.
İspaniäneñ yaña eçke eşlär ministrı äle uzğan atna azağında uq "el Pais" basmasına, mäğlüm ğämällärgä kiterä alırlıq islam fundamentalizmı bigräk tä keçkenä mäçetlärdä taratıla, şuña kürä bez andağı imamnarnı kontrol'' itärlek qanuni wäzğiat buldırırğa tieşbez" dip beldergän ide. Anıñ şuşı plannarı xökümättä iñ yuğarı däräcädä yaqlaw taptı - anıñ ikençe ber äğzası, tışqı eşlär ministrı Miguel Angel Moratinos "Telecinco" kanalına, "bezgä comğa wäğäzendä ni äytelüen belü bik möhim, alaysa mäçetlär İspaniädä bötenläy kontrol'' itelmägän kileş arta bara" dip çığış yasadı. Yaña sotsialist xökümätneñ ildäge islam ruxaniläre ni äytkänen küzätü astına alu niäte İspaniä möselmannarında qarşılıqlı fikerlär uyattı, älbättä. İlneñ İslam şurası räise Mansur Escudero, "min ni äytergä dä belmim. Älege täqdimnär çınğa aşarlıq tügel, min hiç kenä dä aldınğı qaraşlı häm Konstitutsiäne xörmät itkän sotsialist ministrnıñ din ireklegenä qarşı şundıy höcüm başlawın küz aldına kiterä almağan idem" dip belderde. Läkin radikal'' islamğa mondıy qırıs möğämälä ber İspaniädä genä kürsätelmi. Şuşı könnärdä genä Germaniäneñ eçke eşlär ministrı Otto Schily möselman radikalları turında süz çıqqaç, "terrorçılar şunı belergä tieş - ägär dä alar ülemne şul xätle yarata ikän, bez alarğa moña ireşüdä yardäm itä alabız" digän mäğnädä ber belderü yasadı. Älegä qädär Yevropa säyäsätçeläre bu däräcädä kisken süzlär äytkäne yuq ide. Läkin xäzer, bigräk tä Madrid şartlawlarınnan soñ bu üzgärä sıman - radikal'' islamğa qarşı qırıs çaralar kiräklege turında İspaniä häm Germaniädä genä tügel, Fransiä, Britaniä kebek illärdä dä torğan sayın yışraq söylilär. Fransuz xökümäte süzlär belän genä çiklänmiçä inde qayber ğämäli çaralar da kürde. Eçke eşlär ministrı Dominique de Villepin, çığışı belän Aljirdan bulğan ber imamnı ildän quwıp çığaru ämeren birde. Şul imam wäğäzlärendä, irlär üzläreneñ zina qılğan xatınnarın qıynıy, xätta taş belän bärep üterä ala dip söylägän bulğan. Uzğan yäkşämbedä politsiä ikençe ber imamnı, bu yulı çığışı belän törek bulğan Midxät Gülärne qulğa aldı, aña da Fransiädän quwılu yanıy. Ministr Villepin şulay uq ilneñ Möselman eşläre şurasın radikal'' islamğa qarşı köräş ölkäsendä däwlät belän tığızraq xezmättäşlek itügä öndäde. Ä menä Germaniä eçke eşlär ministrı, inde telgä alınğan Otto Schily andıy xezmättäşlekneñ ällä ni faydasın kürmi. "Spiegel" jurnalına ul, " küp kenä möselmannar däwlät belän şundıy fiker alışularnı teläsä dä, alar, ni qızğanıç, üzlärenä tänqiti sorawlar birüne ber dä yaratmıy" dip belderde. Aralaşudan alınğan elekke täcribä şunı kürsätä, möselmannar arasında dialog, aralaşu kul''turası bik täräqqi itmägän" di Germaniäneñ eçke eşlär ministrı. Sotsial-demokrat Schilyneñ şuşı qaraşların küzätüçelär xäzer Quşma Ştatlarnıñ yustitsiä ministrı, uñ respublikan John Ashcroftnıqına tiñli. Radikal'' islam mäs''äläsendä Yevropa säyäsätçeläre elegräk Quşma Ştatlar räsmilärenä qarağanda, küpkä tınıçraq, tüzemleräk qaraşta tora ide. Xäzer inde Yevropada da, härxäldä däwlät citäkçeläre däräcäsendä, Könbatış dönyası islam fundamentalizmı belän global'' suğışqa kerä digän mäğlüm konservativ fiker cäyelep kilä.
Kärim Kamal, Praga


text:
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 114’ün Cevaplari Meb Yayınlari
Bunu beğen:
Beğen Yükleniyor...
İlgili
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 4.tema Milli Kültür meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 114'ün Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, miras keçe cevapları, Oğuz Destanı metni cevapları, Türkçe çalışma kitabı cevapları


text: Respublika prezidentı qaramağındağı strategik eşlänmälär üźäge wäkildäre Başqortostanda investisialar yälep itew konsepsiahı töźöldö tip belderä. Bıl konsepsia täwźä prezident xäkimiäte yetäksehe Radiy Xäbirov yetäkselegendä şura ultırışında tikşerelde. Unda qatnaşıusılar Başqortostanğa bik aź külämdä investisialar yälep itelä tine. Ämmä bınıñ säbäptären ular äytmäne. "Respublika iqtisadi yähättän köslö töbäk, iqtisadi üźeş küźätelä, xäźer innovasion texnologialarźı üźterergä käräk. Bınıñ ösön täw siratta tışqı investisialarźı arttırıu zarur" - tine üźäk yetäksehe Nazarov äfände. Üźäk yetäkseläre Başqortostanda aź külämdä investisialar yälep itelewen däwlät qoroloşonda tügel, investisia doqumenttarın räsmiläşterewźeñ bik oźaqqa huźılıuında kürä. Şuğa la ultırışta berźäm täźrä prinsibı buyınsa eşlärgä qarar itelde. Täwźä proekttar üźäktä terkälew ütäsäk. Huñınan teyeşle baha alğas, ularźı respublika prezidentı qarayasaq, ul fatíxa birgän osraqta ğına inwestorźıñ Başqortostanğa kilewe ixtimal. Üźäk yetäksehe Nazarov äfände hüźźärenä qarağanda, bıl eştä Başqortostan xäkimiättäreneñ säyäsi häm administrativ mömkinlektäre fayźalanırğa teyeş.


text:
Russiädä sonğı 2 atnada 500dän artıq keşeneñ häläk buluına kitergän terror dulqınına qarata xökümät kürsätkän mönäsäbätkä tänqitlär köçäyä bara.Küp kenä gazetalar xakimiätlärdän ni öçen Beslandağı totıqlar sanı turında çınbarlıqnı äytmädegez dip sorıy.Kreml kilgän ziannı kimetergä tırışa.Moscow Times basmasınıñ şul turıdağı mäqaläse
Moscow Times gazetası yazuınça Kreml Beslan krizisına kürsätkän mönäsäbät säbäple kiskennäşä barğan tänqitlärne sülpänäytergä tırışa.Kreml kontrolendäge Rusiä televidiniäse yäkşämbe kiç xakimiätlär Beslan mäktäbendäge totıqlar sanı turında çınbarlıqnı beldermäde dip äytep ğädättän tış işarä yasadı. Krizis turında in yaxşı komentarnı birgän İzvestiä gazetası başmuxarrirı Raf Şakirov düşämbedä urınınnan kitte. Anıñ kolegalarınnan berse Şakirov Kreml kürsätmäse buyınça çigende dip äytte.
Düşämbedä Rusiädä çıqqan basmalarnıñ kübese ni öçen xakimiätlär Beslandağı totıqlar sanı turında döreslekne äytmäde digän sorau quydı. Xakimiätlär totıqlar sanın 354 dip beldersä dä, Beslan xalqı şunduq san küpkä yuğarıraq , mäktäpkä 900 şäkert yöri anda ata-analar häm uqutuçılar da totıq itep alındı dip äytte.
Moskowski Komsomolets xabärçese Aleksander Xinstein ''Min mäxsus köçlär Beslanda niçä keşeneñ totıq itep alınğanın belmi ide digän fikergä ber qayçan da ışanmıyaçaqmım dip berençe bittä yazıp çıqtı.Anıñ yazuınça,35meñ keşelek şähärdä här kem ber bersen belä. Studentlar, uqutuçılarnı sanap alarnı 2 belän tapqırlau citä ide , bezgä böten waqıt yalğan söylände, wazğiät kontrol astında dip äytelde.
Novaya Gazeta yazuınça xakimiätlärneñ 354 totıq dip däğwä itüe , terrorçılarnı açulandırıp provakatsiäläde häm alarnı agresivraq xälgä kiterde digän fiker beyan itä. Mätbuğat meñnän artıq keşe totıq itep alınğan dip yazıp çıqqannan soñ ğına xakimiätlär comğada iqrar itergä mäcbür buldı. Comğa irtän mäktäpkä höcüm oyıştırılğançı V.Putinıñ Çeçnä mäsäläsendäge kiñäşçese Aslanbek Aslaqxanov mäktäptä bälkim dä 1200 dän artıq keşe totıq dip äytte.Küp kenä gazetalarnıñ xabärçeläre Beslan xalqı belän ängämälär ütkärde, anda ni öçen xakimiätlär çınbarlıqnı yäşerde digän sorau töp urında tordı. Moscow Times däwam itep bolay di:ğailälär mäyetlärne kümä başlağaç Rusiä televidiniäse xökümät totıqlar sanıñ kimetep, krizisnıñ külämen keçeräytergä tırıştı, xalıqnı aldadı dip äytte.Yäkşämbe kiçne Vesti Nedeli tapşıruında Sergei Brilyov mondıy mizgeldä cämğiät çınbarlıqnı belergä tieş dide . Bu süzlär Putin xökümäte säyäsätendä kisken borılış bulıp tora. 2000nçe yılda Kursk suastı köymäseneñ batuı, 2002nçe yılda Dubrovka teatrı krizisında räsmilär töp faktlarnı yäşerde , häm ber qayçan da şulay eşlägänen telgä almadı. Rusiä televidiniäse xökümät kontrolendä häm ul Kremlneñ awazı dip sanala.Kursk fäciğäse waqıtında şuşı kanalnıñ kameramanına ğına röxsät birelgän ide.Bäysez säyäsi küzätüçe Andrei Piontkowski süzlärençä bu kanal Kreml fatixası bulmıy ber süz dä äytä almıy ,programma Kremlneñ kürsätmäde ide.
Kremlneñ eleke säyäsi kiñäşçese Sergei Markow bolay dide: Vesti Nedeli programması prezident administratsiäse tarafınnan kontrol itelä , totıqlar krizisına kürsätelgän mönäsäbät säbäple arta barğan açunı kimetü öçen programmada andıy işarälär yasaldı ,xäzer cämğiät belän prezident arasında säyäsi berlek buldırırğa kiräk,şunlıqtan kanalğa andıy tapşıru yasattılar.
Ämma Kreml Rusiä kanalında bernindi yarlıqau soramağan kebek tragediä öçen bernindi cawaplılıq ta almadı.Sergei Brilyov Putinnı xakimiätlärneñ yalğannarınnan çittä totıp,ğäyebne genaral , xärbilär häm sivillärgä quyıp, alar prezident kürsätmä birgänçe ber närsä dä eşlämäde dide. Rusiäneñ yañalıqlar çığarılışında şulayuq Vesti dä totıq aluçılar söyläşergä telädeme , nindi taläplär quydı bu turıda süz bulmadı. Basmalar açulı Beslan xalqınıñ çınbalıq turındağı sorauları belän tulğan bulsa da Rusiä kanalı alarnıñ tawışları öçen forum bulmadı digän süzlär belän tämamlana Moscow Times mäqaläse
färidä xämit


text:
Qazanğa çit il muzeyları citäkçeläre kiläçäk
Xalıqara kiñäşläşü Şurası Däwlät Ermitajı belän YUNESKO tarafınnan 1993 yılda uq oyıştırılğan ide. Utırış yıl sayın uza häm anda kübesençä muzeylarğa qarağan mäs'älälär, ayırım alğanda muzey kolleksiälären komp'yuterlaştıyru, östämä finanslar cälep itü, fänni tikşerenülär ölkäsendä xezmättäşlek alıp baru mäs’äläläre qarala. Bıyılğı utırış Sankt-Peterburg Ermitajınıñ berdänber filialı bulğan Qazanda oyıştırıla. Sankt-Peterburg Däwlät Ermitajınıñ citäkçese Mixail Piotrovskiy uzğan yıl Qazanda “Altın Urda” kürgäzmäse açılğaç, soqlanıp älege utırışnı Tatarstan başqalasında uzdırırğa kiräk digän fikergä kilä.Moña qadär utırış barı Sankt-Peterburgta ğına ütä ide.
Qazan-Ermitaj üzäge citäkçese Ol'ğa Piul'skaaya
Xäzer programma häm temalar bilgelänä. Anda dön'yaküläm tanılğan muzey citäkçeläre, ayırım alğanda Luvr, Bavariä, Britaniä, Florensiä, Amsterdam muzeylarınnan qatnaşaçaqlar. Şulay uq tarixi häykällärne tözekländerüne tikşerü Xalıqara oyışması general' direktorı Mönir Buşinaki kiläçäk.Urtaça 9-11 keşe bulır dip kötelä. Xäzer alarnıñ sanı bilgelänä.
Utırış başqalanıñ Ermitaj üzägennän tış Qazan däwlät universitetında, Qazan Ratuşasında uzaçaq. Çit ildän kilgän wäkillär Qazannıñ istälekle urınnarı belän genä tügel, ä respublikadağı tarixi ayırım alğanda şäxri Bolğar belän dä tanışaçaqlar. Utırışta qaralaçaq mäs'älälär turında Ol'ğa Piul'skaya
Monda problemalar qarala häm anda rezolyutsiä qabul itelä. Härkem monda ul yäki bu problemanı niçek xäl itüe turında söyli.
Qazan Ermitaj üzäge citäkçese Ol'ğa Piul'skaya
25 avgustta uzaçaq utırışqa äzerlek tulı köçkä baruın äytte.
Landış Xarrasova


text:
Title News
Tatarstannı alda zur sınawlar kötä. Tatarstan Prezidentınıñ respublika büdjetın tikşergändä äykän süzläre, türälärgä däwlät aqçasın uñga-sulga çäçmäskä digän şeltäläre, Rusiädä ütäçäk xalıq sanın aluda tatar milläten berniçä törkemgä bülülär häm başqa waqiğalar şundıy näticä yasarga nigez birä…
«Bilgele, 48 matdädän torgan aqça tabu häm tuzdıru fälsäfäse ber tın belän genä qäğäzgä töşerelmäde. Ul parlament tıñlawların kiçte, daimi komissiä utırışılarında «ilände», sessiädä şomartıldı. Premier-ministr Röstäm Miñnexanovnıñ: “akçanı bülügä bik igtibarlı bulıgız”,- digän möräcägaten iskä alıp, deputatlar soragan ber keşegä aqça ışandırmadılar. Balalar, ölkännär xaqına dip tä yumartlanmadılar. İsemle tawış birü belän kiterep qısqaç ta, familiäläreneñ tarixqa terkälep qaluınnan şiklänep, uçastoq tabiplarınıñ da xällärenä kermädelär.»
Bu Şähri Qazan yazması ide. Şul uq parlament utırışı turında Tatarstan yäşläre gazetası da täfsilläp yazdı. «İmansızlar belän cidäü» digän baş astındağı yazmada mondıy yullar urın algan:
«Waq-töyäk bäxäslärne isäpkä almaganda, deputatlar biudjetnı xalıqnı sotsial yaqlawga yünälderelgän buluına basım yasadılar. Tik menä ruxi yaqtan üzebezne niçek xis itärbez ikän? Millätlärne, bigräktä tatarlarnı kiläçäktä nindi yazmış kötä?»
Tatarstan yäşläre gazetası xäbärçese bu oçraqta Däwlät Şurasınıñ, tatar cämägatçelegeneñ igtibar üzägendä torgan ber mäsälä turında yaza. Däwlät Şurası cıyılışında Rusiä Duması deputatı Fändäs Säfiullin çıgış yasap, xalıq sanın alu turındagı qanun, bigräktä anıñ quşımtası turında täfsilläp söylägän. İmeş-mimeşlär däräcäsendä söylänep yörgän äyber, çın bulıp çıqqan. Tatar milläten waq xalıqlarga bülergä telilär. Gazeta mäqalägä baş isemne dä Fändäs Safiullinnñ süzlärenä nigezlänep birgän ikän. Rusiä duması deputatı anda «ägär millätne geografik printsipqa qarap bülsäk, tatarnı ästerxan, seber tatarlarına bülgän kebek, urıs xalqın da Vologda, Ryazan urısları itep yazıp bula. Dini prontsipqa tayansaq tatarnı «imanlı» häm «imansız»ga bülärgä kiräk, ul çaqta cide millät kilep çıga», dip söylägän Fändäs Safiullin. Tatarstan yäşläre gazetası bu mäsälägä üz qaraşın da täqdim itte. «İmansızlar belän cidäü» digän mäqälädän ber özek:
«İmeş, Rusi'dä keçkenä millätlär, waq xalıqlar, etnik törkemnär üzlären tulı xoquqlı itep xis itergä tieşlär. Qayberäwlär bu cimgä qaptı. Tatar isäplänüçelärdän dä ayırım törkemnär Mäskäwgä «proşenie» yazdı. Tik tal çıbıgın beräm-beräm sındıru ansat buluı turında uyladılar mikän alar? Bez bergä bulganda gına, ielsäk tä, bögelsäk tä sınmayaçağıbız başlarına barıp citä aldı mikän?» Deputat Tufan Miñnullin Däwlät Şurasın tatar xalqına möräcägat itergä çaqıra. Şuşı dokumentnıñ proyektın deputatlar xupladı. Annıñ tekstı kiläse sessiädä tulılandırılıp qabul itäçäk. Häm şulay uq, Rusiä Dumasına da yullanaçaq. Tatarstan yäşläre gazetası, tatar telle matbugattan berençe bulıp, uquçılarnı şuşı möräcägat belän tanıştırırga buldı. Anda şundıy iullar bar:
«Küpmillätle Tatarstan xalqı tarafınnan saylangan deputatlar bularaq, bez 2002 elda ütkäreläçäk Bötenrusiä xalıq sanın aluga äzerlängän bu könnärdä xalıq yazmışı öçen cawaplıllıq toyıp, tatar xalıqına möräcägat itäbez. Ägär dä tatar milläte törle waq xalıqlarga taralsa, anıñ moña qadär ireşkännäre yuqqa çıgaçaq, ul mädäniätsez, mäğrifätsez xalıq bulıp qalaçaq. Bu şartlarda tatar xalqına däwlätçelegen yugaltu qurqınıçı yanıy. Zur häm berdäm tatar milläten xälitkeç sınaw kötä. Yaqni ul xalıq bularaq saqlanıp qalaçaq, yäki üz-üzen yugatlaçaq. Üz milläteneñ kiläçäge öçen qaygırtqan här keşe tirän uylanırga häm xalıqnıñ berdämlege öçen cawaplılıq xisen onıtmasqa tieş.»
Tatarstan yäşläre gazetasında aldagı şimbä sanında basılgan mäqälä dä millätne bülgäläw temasınıñ däwamı bula ala. Gazeta «Ügilär 2» digän baş astında Başkortostan tatarlarınıñ xäle turındagı yazmalarnıñ ikençe öleşen täkdim itte. Mäqälägä kereş öleşendä bolay dip äytelä:
«Tatarstan yäşläre bu turıda inde berniçä tapqır yazdı. Läkin başqort dustar programmalaşıtrılgan zombi kebek alga bara — tatarlar citäkçe urınnardan alına, tatar mäktäpläre yabıla…Xäyer, min närsä baş watam? Başqort dustar äytüençä, Başqortostanda tatar yuq, tatarlaşqan başqortlar gına bar…»
Mäqaläneñ awtorı Räif Usmanov Ufaga barıp, anda milli mädäni avtonomiä, tatar ictimagıy üzäge wäkilläre belän oçraşqan. Avtor Başkortostan başqalasında tatar gimnäziäsen ezläp yörüwen, däresleklär, cihazlar citmäwen, rayonnardagı mäktäplär turında, ata-analarnıñ teläge bulıp ta tatar tele uqıtılmawın, ämmä milli izü şartlarında Başkortostan tatarlarınıñ yäşi aluların sürätli. Yazma bolay tämamlana:
«2-3 kön eçendä bulıp qaytqan Dürtöyle, Baltaç, Boray, Baqalı rayonnarındagı tatarda ber soraw — Tatarstan nigä däşmi? Bu sorawga üzemneñ dä cawap işetäsem kilä. Kürşelär tiptär belän mişärlärne başqortlar, dip iglan itte inde. Şäexzädä Babiç, Aqmulla, Qol Ğaline başqortlaştırgan galimnär bügen Musa Cälilgä totındı.»
Mädäni comğa gazetasında bik üzençälekle avtor, yazuçı Dias Wäliev bik tä aqktual temaga çıgış yasagan. «Üzäktä yörgän uylar» digän mäqäläsendä ul latin grafiqası turında här millätne bülgäläw turında fikerläre belän urtaqlaşqan. Mäqälädän ber özek:
«Bügenge köndä tatar etnosınnan 320 meñ keräşen tatarı ayırılıp çıgarga, «üz alfavitı» belän «köräşen etnosı»n tözärgä cıyına. Ä bit keräşen tatarlarınıñ mondıy «başlangıçı»na tora-bara mişärlär dä quşılırga mömkin. Alar da bit äytergä mömkin: bez tatarlar arasında iñ aqıllısı (härxäldä alar üzläre şulay isäpli), bez ayırım etnos bulırga telibez, dip. Ä tatarlar arasında bolgar ideyäse belän sataşqannar küpme?»
Bu Dias Väliev fikere ide. Avtor biredä latin grafiqasına küçüne globalläşü gälämäte dip atıy.
Urıs telle, ämma milli mäsälälärgä küp urın birüçe ЗBeздa ПoBoлжbя gazetasında bu atnada elekke milli säyäsät ministrı Valeriy Tişkovnıñ çıgışı basılıp çıqqı. «Minnats belän xuşlaşu» digän mäqälädä ul millätlär eşläre ministrlıgı törle zamannarda ilgä küp yaxşılıq kiterde. Bügenge köndä, anıñ fikerençä, milli säyäsät berniçä yünäleştä alıp barılırga tieş. Berençe yünäleş — Rusiä xalqına «küpmillätle, törle mädäniätle» bulganın añlatu, säyäsi yünäleş — respubliqalarnıñ konstitutsiälären tözätü eşen axırına citkerü, törle millät wäkillärenä tigez xoquqlar birü, üzäk xaqimiätneñ kontrolendä bulmagan qorallı separatizm uçaqların beterü dip äytelgän. İqtisadi-sotsial yünleşne avtor milli törkemnär arasında sotsial yaqtan zur ayırma buldırmawda kürä. Mädäniyat, belem birü yünäleşendä Valeriy Tişkov xalıqta başqa millätlärgä tüzemlelek tärbiälärgä kiräk, di. Şul uq waqıttta, anıñ fikerençä, Rusiädä milli säyäsät belän şögellänüçe türä bötenrussiä ğömüm qimmätläre ruxında watannı söyü xislären tärbiälärgä tieş. Häm bu tärbiä urıs telendä barırga tieş, dip sanıy elekke milli säyäsät komitetı başlıgı, Rusiä fännär akademiäseneñ entologiya häm antropologiä institutı citäkçese Valeriy Tişkov.
Şul uq gazetada Rabit Batullanıñ «Allaga şöker» digän baş astında külämle mäqäläseneñ berençe öleşe basılgan. Mäqäläneñ ikençe iseme dä bar — “Priznaniya maxrovogo natsionaonalista”. Yazmaga kereş öleşendä bolay dip yazılgan:
«Xäzer «natsionalist»- millätçe häm «maxrovıy» digän süzlär yış qullanıla. Bu süzlär — başqa fikerle, doşman, säyäsi cinäyatçe digän mägnädä yañgırıy».
Bu mäqalädä Rabit Batulla millätçelek töşençese turında uylana, tatar milläteneñ tarixı, anıñ yulında oçragan qarşılılar, milli izü, köräş yılların sürätli.
Millät, qärdäş xalıqlar, köräş yılları xaqında qimmätle fikerlärne şağir Sibğät Xäkimneñ icatında tabıp bula. Anıñ bu atnada 90 yıllıgı bilgeläp ütelde. Matbuğatta Sibğät Xäkimneñ icatına bagışlangan yazmalar basıldı, anıñ turında istäleklär, şigırläre dönya kürde. İñ qızıqlı mäqälälärneñ berse — Vostoçnıy Ekspress gazetasında bulgandır. Anda TaTapckий Bek digän quşımtada şağirneñ tormış iptäşe Mörşidä Wälidowa-Xäkimovanıñ istälekläre dönya kürde. Mörşidä xanım anda Sibğät ağanıñ moña qadär bilgele bulmagan yaqların açıp birä, anı neçkä küñelle, tıynaq keşe itep sürätli. Sibgat Xäkim yöräk awıruınnan ülde. Gazeta xäbärçese Rezidä Dautova anıñ xatınınnan, şağirneñ yörägen närsä beterde ikän dip soradı. Mörşidä Wälidova bolay di:
«Fronttır. Ul pexota batalonınıñ başlıgı ide. Ul, anda tatar, üzbäk, qazaxlar xezmät itte, dip söyli ide. Alar iñ qaynar urınarga cibärelep, distäläp ülgän bulgan. Moña niçek tüzep bula? Xöcümnär arasında bu keşelär Qor’än uqıp cannarın däwalagan. Sibğät tä, kommunist bulsa da, Qor’änne uqıgan. Tugan awılında anı yış iskä alalar, muzee bar, ul tözetkän mäktäp anıñ isemen yörtä, ä yäş qazanlılar,… qayçandır Sibğät Xäkimneñ poemaların yötılıp uqıgan keşelärneñ onıqları, şagırneñ isemen dä belmilär» dip söylägän Mörşidä xanım. Tatar ädäbiäteneñ klassiğı dip sanalağan Sibğät Xäkim turında mäqalä «Soñgı viktoriä» digän baş astında Vostoçnıy Ekspress gazetasında basıldı.
Şunıñ belän matbuğat küzätüwe tämam. Anı «Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Bikä Timerowa ezerläde


text:
Alğaşqı jekpe-jeginde awır jaraqat alıp köz jumğan brïtanïyalıq käsipqoy` bokşı Kwba Moçïktiñ jüregi donorlıqqa berildi, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Jekpe-jektiñ üşinşi rawndında qarsılası 22 jastağı brïtanïyalıqtı nokawtqa jibergen. Jaraqattıñ awır bolğanı sonşalıq, jas boksşı qulağan küy`i esin jïmağan. Däl sol küni, 19 qaraşada, boksşınıñ egiz äpkesi bawırınıñ emine aqşa jïnaw üşin, Facebook-te paraqşa aşadı. Alay`da eki künnen soñ, sportşı mïğa qan quy`ılw saldarınan jan tapsırdı.
The Mirror basılımınıñ jazwınşa, ölim deregin tergewmen ay`nalısqan polïcïya boksşınıñ jüregi muqtaj nawqasqa berilgenin xabarladı.


text:
Açıq mikrofon: 4 noyäberdä närsä bäyräm itelä, sez älege bäyrämneñ tarixın beläsezme?
Respublikada bu könnärdä eşlär şaqtıy qızu barsa da, alda torğan 4 yal köneneñ yaqınlığı inde sizelä. İnde xäbär itkänebezçä, tatarstanda 4 noyäber könne Rusiädä qabul itelgän Berdämlek könen, 6 noyäberdä isä respublika Konstitutsiäse könen bilgeläp ütäçäklär. Bu bäyrämnär uñayınnan ällä ni zur çaralar ütkärelmäw säbäple, härkem bäyrämnärdä niçek küñel açaçağın, qaya barasın, niçek yal itüen xäl itä. Çaralarğa kilgändä isä, Berdämlek köne uñayınnan xakimiät tarafınnan şaqtıy ğına närsä planlaştırılğan bulsa da, alarnıñ kübese mäktäplärdä tantanalı cıyılışlar, älege könneñ tarixın häm möhimlegen añlatqan däreslär ütkärü kebeklär. Zurraq tantanalarğa kilgändä, 4 noyäberdä Qazannıñ Salix Säydäşev isemendäge Zur konsertlar zalında berdämlek köne uñayınnan konsert uzaçaq. Xäyer, çaralar kübräk ütkärelsä dä, üz teläge belän xalıq alarğa yörer ideme soñ, keşelär Berdämlek könen nindi uñaydan bäyräm itelgänen beläme? Bu xaqta bez aldaraq äle söyläşerbez. Ä xäzer äydägez 4 noyäber bäyräme turında tarixçı, akademik İndus Tahirov fikerläre belän tanışıyq:
Anı 4 noyäber belän alıştırunıñ nik kiräge buldı mikän? Ni öçen 7 noyäber bäyrämen berdämlek häm kileşü köne itep qabul itmäskä kiräk ide? Ägär dä şuşı kileş temanı yabıp qaldırsaq, ildä grajdannar suğışı betmägän bula. Härber grajdannar suğışı dönyada, tarixta härwaqıt sıynıfara kileşü belän tämamlana. Şuşı 7 noyäberne kileşü häm añlaşu köne dip iğlan itärgä kiräk ide. Grajdannar suğışı bette, şunıñ belän aña noqta quyarğa kiräk. Ämma mäğnäsen üzgärtergä kiräk. Şunnan soñ yul açıla ide isän qalğannarğa da. Añlaşu räweşendä. Menä şul bulğan waqıtta ğına ilgä tınıçlıq kilä. Bezneñ ilgä qızğanıçqa qarşı bu tınıçlıq kimäde, grajdannar suğışına noqta quyılmadı.
Ä ğadi xalıq bu bäyräm turında ni uylıy, qazanlılar bu könne närsä bilgeläp ütelgäne turında beläme? Açıq mikrofon rubrikasınıñ çirattağı soraştıruı şuış xaqta:
Çınlap qına äytkändä belmim. Ägär dä ul bäyräm turında massaküläm mäğlümat çaralarında älege kön turında yışraq söyläsälär beler idem.
4 noyäber tügel, ä 7 noyäberneñ nindi kön ikänen beläm. Ul böyek oktäber revolyutsiäse bäyräme. Elek bik zur bäyräm ide ul, xäzer inde anı onıttılar. Yäşlär tarixnı belmi, ä bit bu bulğan xäl.
Tarix belän qızıqsınmağaç, min bu bäyrämneñ tarixın belmim. Ul könneñ yal köne ikänen genä beläm.
Sez mine kiçä oçratqan bulsağız min bu sorawğa cawap birä almağan bulır idem, bügen irtän genä şul kön turında söylädelär –ul Rusiä berdämlege köne.
Ul bäyrämnär bik küp bit xäzer, barsın da istä dä qaldırıp bulmıy.
İşetkänem dä yuq, 4 noyäber könne nindi bäyräm ikänen.
4 noyäber – ul Rusiäneñ berdämlege köne. Çınnan da Rusiädä niqädär xalıq berdäm, dus bulıp yäşi.
Yalğışmasam 16 ğasır tiräsendä polyaklar Rusiäne ayulap alalar. Şunda tatarlar mäskäwlelärgä bulışalar. Häm Rusiä ciñä. Bu xäl 4 noyäber könne bula, şunnan ul Rusiä berdämlege köne dip bilgeläp ütelä.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Tony Blair Ğiraqta suğış başlaw qararın yaqlap çıqtı
Çärşämbedä Britan parlamentında Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralı mäsäläsenä bağışlanğan tıñlawlar ütte. Qaynar bäxäs quptarğan utırışta Saddamnıñ qurqınıçın küpertep kürsätkän küzläw oyışmaları häm xökümätkä kisken tänqitlär äytelde. Premier-ministr Tony Blair, Ğiraq turındağı xisapnıñ citeşsezlekläre buluın tanısa da, Ğiraqta suğış başlaw qararın, döres bulğan dip, yaqlap çıqtı.
Audio (Tony Blair)
"Minemçä, bez döres eşlädek, näticädä dönya iminräk buldı. Xäzer bez dönyanıñ başqa urınnarında küpläp üterü qoralın tomalıy alabız. Minemçä bez, qorallı köçlärebez mondıy näticä belän qorurlanırğa tieş."
7 sägät barğan bu utırışta xökümät isemenä küp tänqitlär yawdırıldı. 2002neñ sintäberendä Blair xökümäte Saddamnıñ qoralı turında küzläw xisabı iğlan itkän ide. Anda küp sanlı başqa mäglümätlär belän berrärttän, Ğiraq xärbilärenä xöcüm başlaw öçen 45 minut waqıt citä digän näticä kiterelgän ide. Belegçlär äytüençä, anda süzneñ nindi qoral turında baruwı äytelmägän, yä isä bu maxsus "onıtılğan". Mäglümät çaraları bu şomlı xäbärne kütärep alıp, Britaniägä yanağan qurqınıç turında söylärgä totındı. Baqsañ, süz ozın ara tügel, ä qısqa arağa oça torğan raketalar turında barğan. Konservativ partiä citäkçese Michael Howard utırışta çığış yasap, xökümät mäglümät çaralarında taratılğan qotqını tuqtatırğa tieş ide, ul monı maxsus eşlämäde dip belderde. Xisapta andıy urınnar küp, häm tänqitçelär Blair xökümäten Ğiraqta suğış başlaw qararın aqlaw öçen Saddamnıñ qoralı turında mäglümätne maxsus räweştä küpertep kürsätüdä ğäyepli.
BBC kompaniäseneñ bu turıda xäbäre, häm dä moña çığanaq bulğan keşeneñ üzenä qul saluwı cancalnı tağı da köçäytte. Şuşı eşne tikşergän xäkim lord Hutton, David Kelly ülemendä xökümätneñ ğäyebe yuq digän näticä yasasa da, şiklär barıber qala birä. Tony Blair üzeneñ çığışında bu şiklärne taratırğa tırıştı. Lord Hutton''nıñ näticäsen ul xuplap çıqtı. Şul uq waqıtta Ğiraq turındağı xisapta qayber citeşsezleklär buluın tanırğa mäcbür buldı. Äytik, şul uq 45 minut äzerlekkä kilgändä, Blair, ul çaqta min Saddamnıñ ximik-biologik qoralnı yıraq arağa iltä torğan raketaları bulmawı turında belmi idem dide. Şul xisapnı centekläp tikşerü öçen Blair, bäysez komissiä tözergä çaqırdı. Ägär xisapta çınlap ta xatalar-küpertülär tabılsa, min cawaplılıqnı üz östemä alırğa äzer dide ul. Läkin sez dä şunı qabul itegez dide ul, tänqitçelärenä möräcägät itep, Saddamnı bärep töşerü dönyanı yaxşıraq, iminräk itte. Şulay itep, Tony Blair, Ğiraqta suğış başlaw qararın yaqlap çıqtı. Çönki, anıñ süzlärençä, bu ildä ireklek häm demokratiä urnaştıru küzläw xisabında kitkän nindider xatalar belän çağıştırğanda küpkä möhimräk.
Ali Gilmi, Praga


text:
Pierre Cmailne üterü iğtibar üzägenä yänä Süriäneñ Liban tormışında nindi urın totuı mäsäläsen çığara
Bügen Libanda bäysezlek köne, ämma by yulı bäyräm ruxı anda bötenläy sizelmi - sişämbedä Bäyrutta sänäğät ministrı Pierre Cmail atıp üterelde. 2005-nçe yılnıñ fivrale, yäğni elekke premyer-ministr Rafiq Xariri üterelgännän soñ Libanda şulay itep Süriä tä''sirennän qotılırğa öndägän dürtençe cämäğät eşleklese yuq itelde. Cmail tarafdarları bu Libannan kitärgä telämägän Süriä eşe dip belderä.
Liban şulay itep, Süriägä qarşı yünälderelgän yaña uram cıyınnarı aldında tora ala. Elekke premyer-ministr Rafiq Xaririne üterü kebek ük, 34 yäşlek Cmailne yuq itü artında da näq menä Dimäşeq toruına Libanda küplär işarä itä. İlneñ ayırım ber dini törkeme - druzlarnıñ başlığı, Täräqqi Sotsialistlar partiäse citäkçese Wälit Cumblat, misal öçen, moña şiklänmi:
Cumblat, "min açıqtan-açıq Süriä rejimın ğäyeplim, çönki ul Libannıñ, anıñ xalqınıñ irekle wä bäysez buluın häm mul tormışta yäşäwen telämi", dip belderä.
Yaqınça näq şuña, yäğni Liban säyäsätçelären üterü artında kürşe Süriäneñ tora aluına sişämbe kiçen Quşma Ştatlarnıñ Berläşkän Millätlärdäge daimi wäkile John Bolton da işarä itte.
"Min älbättä, bar faktlarnı da açıqlarğa kiräk dip sanıym, ämma sez üzegez dä Libanda kemnärneñ üterelüen kürep torasız", di BMOdağı amerikan wäkile Bolton.
Süriä isä üzeneñ bu cinayätlärgä qatnaşı buluın qatği töstä kire qağa. Pierre Cmailne üterüne ul äle sişämbedä ük kisken ğäyepläp çıqqan ide.
Libandağı soñğı xällär il eçendäge wäğziätkä, yäisä Süriä belän mönäsäbätlärgä genä tügel, xalıqara kimäldä barğan täräqqiätkä bäyle bula ala. Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası 2005-nçe yılda Rafiq Xaririne üterü eşen tikşerü öçen maxsus xalıqara mäxkämä qoru turında qarar çığardı. Xäzer monı Liban xökümäte dä yaqlarğa tieş bulaçaq. Ämma anda bu şaqtıy qarşılıqlı mäs''älä bulıp tora.
Uzğan atnada xökümättän Süriä yaqlı 6 ministr kitte, alarnıñ zur öleşe şığıy möselmannarınıñ Xizbulla partiäsennän häm alar näq menä Xariri eşen qarayaçaq mäxkämä qoruğa qarşı çığa. Xäzerge premyer-ministr Fuat Sinioranı alar Washingtonğa iärüdä ğäyepli häm xökümätne yaqlawdan baş tarta.
Äle Pierre Cmailne üterügä qädär ük Xizbulla häm anıñ tarafdarları Siniora xökümäteneñ kitüen taläp itep yaña uram cıyınnarı oyıştıruğa äzerlängän ide. İnde telgä alınğan Wälit Cumblat fikerençä, Xariri mäxkämäse ideäsen xökümät däräcäsendä yaqlatmas öçen xäzer andağı ministrlarnı üterü başlanğan häm ul kiläçäktä yaña höcümnär kötä.
Belgeçlär fikerençä, soñğı täräqqiät Libannı yänä dinara wä mäzhäbara taraflarğa bülep, ildä yaña watandaşlar suğışı çığuğa kiterä ala. Liban andıy dähşätle suğışnı 80-nçe yıllarda inde ber kiçergän ide.
Kärim Kamal


text: Qabul. Äfğan xakimiate ilneñ yuğarı mäclese Loya Cirğanı açu könen tağın ber köngä, irtägädän yäkşämbegä qädär küçekterergä buldı. Asılda mäcles üz eşen äle çärşämbedä ük başlarğa tieş ide, läkin bu, anda qatnaşaçaq bar wäkillärneñ dä Qabulğa kilep citä almawı säbäple başta şimbägä küçerelde. Konstitutsiä komissiäseneñ särkätibe Färüq Wardaq äytüwençä, mäcles eşen başlawnı yäkşämbegä küçerü, prezident Xämit Qarzai bilgelägän wäkillärneñ qayberäwläre äle haman da başqalağa kilep ölgermäwe belän añlatıla. Loya Cirğa Äfğanstannıñ yaña Konstitutsiäsen qabul itärgä tieş. Ğöläm Bahautdin, Hirattan kilgän wäkil, çittän yasalğan yanawlarğa qaramastan Loya Cirğanıñ konstitutsiäne qabul itäçägenä ışanuwın belderde. "Äfğanstannıñ çittäge doşmannarı ildä tınıçlıq urnaşuwın telämi, alar çualışlar wä totrıqsızlıq çığunı yaqlıy. Allanıñ räxmäte belän Loya Cirğa tınıç qına ütär häm Konstitutsiä qabul iteler" dip belderä Ğöläm Bahautdin.


text:
Comğa könne Qazanda tatar internetçıları cıyıldı...
Älege cıyılışnı uzdıru niäte respublikanıñ İntertat.ru säxifäse tarafınnan belderelde. Respublika xökümäte bu ideyanı xupladı häm oyıştıruda zur yärdäm kürsätte. Bu konferensiä soñğı arada aktiv üseş alğan Tatar internetınıñ maqsatların, töp yünäleşlären buldıru, eşlärne koordinatsiäläw niätennän ütkärelde. Bez Tatar resurslarınıñ üzebez belgän xucaların, qayber iñ aktiv qullanuçıların çaqırırğa tırıştıq. Alar barısı da kilä almadı, läkin monda bügen cıyıluçılar Tatar internetınıñ iñ aktiv öleşeKonferensiäneñ berençe öleşendä cıyılğan İnternetçılar kübräk söyläşügä kilgän qunaqlarnı tıñladılar. Qunaqlar arasında Tatar internetın üsterergä Tatarstan xökümäteneñ yärdämen wäğdä itkän respublikanıñ Ministrlar Kabinetı wäkile, tatar kongressınıñ eşçänlege häm anıñ saytı belän tanıştırğan kongressnıñ Başqarma komitetı räise urınbasarı da bar ide. Tatarstannıñ Däwlät Sovetı wäkile Räzil Wäliev kompyuter çeltäre tatarlarnıñ ızğış urını bulmasın, anda tatar telenä kübräk urın birelsen ide, digän teläklär belderde. Läkin konferensiäneñ iñ qızıqlı häm iñ möhim öleşe bulıp Tatar internetın buldıruçılarnıñ söyläşüe tordı älbättä. Anda Tatarstannan, Mäskäwdän, Ufadan, Çiläbedän häm başqa cirlärdän kilgän internetçılar berdäm terminologiä, kirilda häm latindağı şriftlar, kodirovkalar turında söyläşte, aralaştı, bäxäsläşte. Şulay uq anda tatar internetçılarınıñ ictimaği oyışmasın buldıru, Tatarstannıñ räsmi säxifälärendä tatar telenä ähämiätne arttıru xaqında da süz bardı. Ğömümän, älege cıyılışta İnternetnıñ tatar öleşe öçen aktual bulğan şaqtıy ğına mäsälälär qaraldı. Konferensiädä qatnaşuçılar menä şundıyraq fikerlär äyttelär
Bu konferensiä bik kiräk häm anı inde küptännän oyıştırırğa ide. Ul bik näticäle ütte. Andıy oçraşular yışraq uzsa, tağın da äybäträk bulaçaq.Cıyılış bik qızıqlı häm näticäle uzdı. Bez monda üzebezne qızıqsındırğan tatar şriftları häm süzleklär mäsäläsen tikşerdek.Konferensiäneñ töp maqsatı – bergä cıyılışıp, tanışıp, söyläşep utıru ide. Bez bu maqsatqa ireştek. Läkin bez qullanuçılar ğına bar problemalarnı xäl itä almıybız. Bezgä xökümät yärdäme kiräk.İnde işetkänegezçä, qatnaşuçılarnıñ barısı da diärlek älege konferensiäne bik möhim çara dip bäyälädelär. Qayberäwlär, monda çınlap torıp eşläwçelär küp tügel bit, qullanuçılar ğına cıyılğan, alar närsä xäl itä alırlar ikän digän şiklär beldersälär dä, barıber cıyılışnı ütkärergä kiräk ide, yl şaqtıy uñışlı uzdı, dip äyttelär. Şulay itep, Tatar internetçıları xäzer İnternetta ğına tügel, ä çın tormışta da oçraşıp söyläşte. Älege oçraşunıñ näticälären inde waqıt häm İnternet kürsäter.
Gölnaz İlgizär, Azatlıq radiosı, Qazan


text:
Çärşämbedä kommunistik Tönyaq Koreä parlamentı, ilneñ xäzerge citäkçese Kim Çen İrne yañadan Däwlät saqlanu şurasınıñ başlığı itep sayladı. Älege urın Tönyaqtağı iñ yuğarı citäkçel wazifalarnıñ berse sanala, iğtibarnı bar xakimiatne üz qulında totqan Kimne yañadan saylaw tügel, ä monıñ nindi täräqqiat sürätendä baruwı cälep itä.
Räsmi Pxenyan Kimne yañadan Däwlät saqlanu şurası başına quyunı, çittän yanağan zur qurqınıç häm kommunistik xakimiatne yuq itü omtılışı qarşında ilneñ berdäm toruwın kürsätkän möhim ber bilge dip atıy. Älege urınında Kim inde 10 yıl, ätise wafatınnan soñ Tönyaq Koreädäge bar idarä dilbegälären üz qulına alğannan birle utıra, häm anıñ yañadan saylanuwı berkemdä dä ğäcäplänü uyatmadı. Biredä iğtibarnı, Pxenyannıñ üzenä çittän yanağan qurqınıçqa basım yasawı cälep itä. Tönyaq Koreädäge kommunistik xakimiatkä yanağan çit qurqınıç Kim İr Sen säyäsäteneñ üzäk bağanasına äylänep kilä. Berençedän, tirän iqtisadi krizis kiçergän häm xalqı çın mäğnäsendä aç utırğan Tönyaqnıñ yuğarı citäkçeläre öçen üz keşelären çittän kilgän yanawlar belän örketü xäzer xakimiatne saqlawnıñ berdänber yulı bulıp qala. İkençedän, soñğı könnärdä aktual'' temağa äylängän, Pxenyannıñ atom programmasın täräqqi itüne dä çit doşmannarnıñ mäkerle plannarı belän aqlıysı küpkä caylıraq. Äle genä Pekindä altı il wäkilläre qatnaşuwında, Tönyaq Koreäneñ atom omtılışlarına bağışlanğan söyläşülär ütte, anda da Pxenyan üz atom programmasınnan waz kiçmiäçägen, kiresençä, tizdän üzendä atom qoralı buluwı turında räsmi töstä iğlan itäçägen belderde. Monı ul, üzenä Quşma Ştatlar yağınnan yanağan qurqınıç, Waşingtonnıñ Tönyaq Koreädäge kommunistik idaräne bärep töşerergä teläwe belän añlata. Häm amerikannar Pxenyandağı xökümät belän ikeyaqlı söyläşülär başlap, aña üzläreneñ Tönyaqqa höcüm itmiäçägen ışandırğaç häm diplomatik mönäsäbätlär urnaştırğaç qına Pxenyan üzendäge atom programmasın tuñdırıp torırğa riza bulaçağın äytä. Äye, Tönyaq Koreä yağı barı tik "tuñdırıp toru" turında söyli, ä Waşington isä añardan şul programmadan tulısınça waz kiçüwen taläp itä. Tönyaqnıñ atom ımsınuları turında fiker alışunı däwam itü kiräk digän qararğa kilgän Pekin söyläşülärennän soñ Pxenyan, monıñ kirägen kürmäwen, aralaşunıñ barı tik Waşington faydasına ğına buluwın beldergän ide. Läkin sişämbedä ilneñ räsmi xäbärlär agentlığı, ä ul barı tik yuğarı kommunistik citäkçelek fikeren genä bäyän itä, "bez älegä Tönyaq Koreä belän Quşma Ştatlar arasındağı atom problemasın aralaşu aşa xäl itü telägennän waz kiçmädek" digän belderü bäyän itte. Ämma şunda uq Pxenyan, "ägär dä Waşington üzeneñ Tönyaq Koreägä qarata säyäsäten üzgärtmäsä häm üzara höcüm itmäw kileşüwen imzalamasa, bez üzebezneñ atom qüwäten arttırırğa mäcbür bulaçaqbız" dip kisätä. Qayber belgeçlär fikerençä, mondıy qatı süzlär barı tik, Tönyaq Koreä citäkçelegeneñ çarasızlıqtan ni eşlärgä belämäwen genä kürsätä, şuña kürä dä ul xäzer kübräk propaganda belän şöğellänergä, ilne mömkin qädär qurqınıçraq, ä xalqın berdäm itep kürsätergä teli.
Kärim Kamal, Praga


text:
Bügen İzrail' saqlanu ministrı urınbasarı Zeev Boim İzrail'neñ Gazadağı xärbi operatsiälären kimetäçäge turındağı xäbärlärne rasladı. Gazada 16 kön elek başlanğan höcüm barışında yözdän artıq fälestinle hälak buldı.
Boim İzrail' radiosına armiä Jabalya qaçaqlar lagerınıñ ber öleşennän çigenäçäk ämma operatsiä däwam itäçäk dide. Biredä bik qatı bäreleşlär bulğan ide.
Bügen Jabalyada yäşäwçelär İzrail' armiäseneñ çigenäçägen kürsätüçe bernindi işarälär dä yuq dide. Fälestin tabibları äytüençä, bügen irtän İzrail' hawa höcüme näticäsendä äl-Aqsa Fidaiları törkemeneñ ike suğışçısı hälak bulğan.
İzrail' premyer ministrı Ariel Şaron belän Saqlanu Ministrı Şaul Mofaz çigenü turında qararnı pänceşämbe kiç qabul itkän dip xäbär itelde.


text:
Ğısyançılar belän söyläşülär özelgän bulırğa oxşıy. Assoşieyted press ağentlığı,törmädäge polisiä citäkçeseneñ. . polisiä, qapqanı yabırğa tırışqan totqannnarğa ut açtı digän süzlären tapşıra. Anıñ äytüençä, xäkimiätlär totqınnarnı törmäneñ yañartılğan öleşenä küçärgä çaqırğan, ämmä totqınnar baş tartqan. Royter ağentılığı xäbär itüençä, ber polisiä ofiserı, polisiä totqınnarnıñ höcüm omtılışına cawap utı açtı, dip beldergän. Qorbannar bulu bulmawı, älegä açıq tügel. Ğıysyançılar, uzğan şimbädä törmädä ğıysyan başlanğannan soñ, üterelgän 4 totqınnıñ mäyeten häm yaralı 17 totqınnı xäkimiätlärgä tapşırdı.
Ğıysyançılar törmädäge şartlarnı yaqşırtunı häm xökem qararın waqıtında çığarunı taläp itä.


text:
Neşet Abalıoğlu - Yaz Gardaşım
Sanatçı : Neşet Abalıoğlu
Türkü : Yaz Gardaşım
Etiketler : Neşet Abalıoğlu - Yaz Gardaşım türkü indir, Neşet Abalıoğlu - Yaz Gardaşım türkü dinle, Neşet Abalıoğlu türküleri, Yaz Gardaşım mp3 indir, Neşet Abalıoğlu türküleri Yaz Gardaşım türküsü, Yaz Gardaşım sözleri, Neşet Abalıoğlu mp3 dinle, Neşet Abalıoğlu download, Yaz Gardaşım bedava mp3, Neşet Abalıoğlu türkü sözleri, Neşet Abalıoğlu türkü dinle, Neşet Abalıoğlu son albüm indir
Neşet Abalıoğlu Türküleri
Neşet Abalıoğlu - Unutmadım Dost
Neşet Abalıoğlu - Gönül Vurgun Yedi
Neşet Abalıoğlu - Yaz Gardaşım
Neşet Abalıoğlu - Veda Mektubu
Neşet Abalıoğlu - Dertli Yoldaş
Neşet Abalıoğlu - Açtım Perdeyi
Neşet Abalıoğlu - Alışırsın Dediler
Neşet Abalıoğlu - Bülbül Havalanmış
Neşet Abalıoğlu - Bir Ceylan Dünedi


text:
Qazanda Salawat Yulaevnı iskä aldılar
Düşämbe kiçendä Qazanğa Salawat Yulaev kilde. Şul isemendäge bilgele xokkey komandası tügel, ä başqort xalqınıñ milli qaharmanı Salawat Yulaev üze Tatarstan başqalasında bulğan kebek tä'sir qaldı. Kärim Tinçurin isemendäge teatr binasında Salawat Yulaevnıñ tuuına 250 yıl tuluına bağışlanğan kiçägä tamaşaçılar da bik küp kilgän ide. Tatarstan Salawat belän qızıqsına, milli azatlıq köräşe tarixına da ber kem dä bitaraf tügel. Pugaçev ğäskärlären dä küpçelekne başqortlar, tatarlar, çuaş, mari, udmurtlar häm başqa İdel, Ural xalıqları täşkil itte. Kiçägä Ufadan kilgän tarixçı, ğalimnär Viktor Sidorov, Miras İdelbaevlar Salawatnıñ şäxsi sıyfatına ğına tügel, millätneñ köräşenä iğtibar ittelär.
Älbättä, Başqortstannan kilgän sänğätkärlär Näzifä Qadırova, Wäli Xämzin, Flürä Kildiärova çığışları qazanlılarğa bik oşadı. Tatarstan isemennän isä Robert Miñnullin, Mirfatıx Zäkiev, şulay uq Qazannıñ başqort avtonomiäse räise Firdäwes Bäşirova, Başqortstanda tuıp, xäzer tatar sänäğäte yoldızı bulıp üskän Zilä Sönğätullina, Röstäm Malikov çığış yasadılar.
Kiçädän soñ başqort Qorıltayı räise Äxmät Söläymanov Azatlıq radiosına tatar belän başqort xalqına bergä oçraşıp, tatu yäşärgä kiräk, şulay ğına bez üzebezneñ möstäqillegebezne saqlap qala alaçaqbız, bu bezneñ Qazanğa kilüebezneñ töp maqsatı, dip äytte.Al'bina Zäynulla


text:
Samarda terelätä keşe yandırdılar
“Komsomol'skaya pravda” Samarda isemle gäcitä üzeneñ 150-nçe sanında teträtkeç xäbär bastırdı. Äkräm Äxmätcanovnı häm anıñ iptäşen 34 yäşlek Oleg häm 18 yäşlek Sergey terelätä yandırdılar. Gäcitä bu turıda täfsilläp bolay dip yaza.
Metallurglar stadionı yanında yäşäwçelärne irtänge säğät 4-tä can özgeç aqıru uyattı, Äkräm Äxmätcanov terelätä yana ide. Ä qara eş bolay başlanğan. Kiçen 34 yäşlek Oleg häm 18 yäşlek Sergey iptäşläre belän, küñel açu yözennän, salıp utırırğa niät qılğannar. Tön urtasında ber iptäşläre qaytıp kitä, ä Oleg belän Sergey küñel açuların däwam itälär. Kinät alarnıñ küzenä yänäşädä genä eskämiädä söyläşep utıruçı ike könçığış çıraylı irlärneñ utıruları küzlärenä taşlana. Şunda Sergey alarğa: “Sez, çurkılar, nigä monda yörisez!”- dip baqıra. Cawap kötep tormıyça Sergey belän Oleg bu ike möselman bändäsen ütergänçä qıynıylar. Ul ğına citmi, Sergey üze saqlıy torğan avtostoyankağa kerep xäräkätsez sıqrap yatuçı ike irneñ östenä kraska sibä dä ut törtä. Aşığıç yärdäm kilep citkäç ut öyermäsennän qotılğan ir üzeneñ Äkräm Äxmätcanov ikänlegen äyterlek añı bula, ä ikençese inde añsız qalğan bula.
Bu qotoçqıç faciğä Samarda oçraqlımı? Yuq! Moña cirlek inde 910 yıllap äzerlänä. Samar diwarlarındağı “Rossiä- ruslar öçen” digän yazmalar yıllar buyına sörtelmi häm bu yazmalar zamanında “Alğa, kommunizmğa!” sıman tabiği küreneşkä äylände. Mäktäplärdä barlıq uquçılarğa da çirkäw yasarğa quşıp, tatar malayı mäsced suräte yasağan öçen ikele quyu- bolar barçası da şovinizmnıñ faşizm bieklegenä üsep citär öçen yomşaq cirlek.
Min “Tuğan tel” cämğiäte ideologı Azat äfände Nadirovqa şaltıratıp monı bäyäläwen soradım. Ul telefonnan miña tübändäge fikerne äytte:
“ Rus xalqı däwlätneñ töp milläte bularaq xakimiätkä çınnan da açulı. Faşizmnı ciñgän xalıq bügen ciñelüçelärdän naçarraq yäşi. Elekkege soyuzdaş respublikalardan da ruslar küpläp qayttı, şunıñ östenä rus matbuğatınıñ ber öleşe daimi ruslarnıñ naçar yäşäwen kilmeşäklär arqasında dip tuğlap kilä. Samarnıñ “Voljskaya zarya”, “Ya- russkiy v Samare” gäcitäläre millätlärgä qarşı bik qatı, usal yazalar,”- dide “Tuğan tel” äğzası Nadirov äfände.
“Ya- russkiy v Samare” isemle gäcitäneñ här sanında qaysıdır millät wäkile urısnı ütersä, marcanı köçläsä gäcitä täfsilläp yaza.
Rusiä yazuçılar berläşmäseneñ äğzası şağir Gennadi Syun'kov gäcitäneñ soñğı sanında “Vektor” isemle şiğeren bastırğan. Şunnan dürt yulın ğına uqıp kürsätü dä gäcitäneñ qiblasın kürsätä dip uylım.
Ax, çto ce eto za zaraza,
S vsego banditskogo Kavkaza
Polzet k nam, slovno sarança?
İ terrorizm za neyu sledom
Letit na qajdıy naş porog.
Ax, nindi bu zaraza
Banditlı Kavkazdan
Bezgä sarançaday ağıla.
Ä şular artınnan bezneñ
Här busağağa terrorizm oçıp kilä.
Äle berniçä yıl el elek kenä ärmän bulğan öçen genä ber yegetne ütergännär ide Samarda. Kavkaz yegeten ütergännär, aziälelärne cäberlägännär digän xäbärlär yıraqta sıman ide, ä üz millätneñ wäkilenä qul suzğaç bäla- cäberneñ ayaq astında ikänenä kübräk inanasıñ.
Samar cirlegendä tomşığın kürsätüçe yäş faşizm öçen kiçä genä Kavkazdan kilgän dä, 400 yıl buyına bergä kön kürgän tatar da ber. Samar rus faşizmınıñ küzlege tik zäñgär küzle, sarı çäçlelärne genä tanıy.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
AQŞ däwlät departamentı keşe xoquqların bozu turındağı xisabında Kreml' Rusiädäge üzäk xakimätne üz qulına tupladı dip belderä.
Däwlät departamentınıñ yıllıq xisabında şulay uq matbuğatnıñ çiklänüe säbäple xökümätneñ cämäğätçelek aldında xisap birmäwenä, parlamentnıñ buysınuçanlığına, xökem sistemasına säyäsi basım yasaluğa borçılu belderelä.
196 ildäge keşe xoquqları torışı turındağı bu xisapta şulay uq Waşington tarafınnan daimi tänqitlänep kilüçe Tönyaq Korea, İran, Qıtay, Zimbabwe, häm Kubadağı xällärgä borçılu belderelä. Ämma ber meñ bittän artıp kitkän bu xisapta Ğiraqtağı Äbü Ğraib törmäsendä AQŞ soldatlarınıñ totqınnarnı azaplawları turında äytelmi. Bu xoquq bozular cämäğätçelekkä bıltır açılıp cäncal çığarğan ide.
Şulay da anda Bush administratsiäse tarafınnan tışqı säyäsättä uñışqa ireşü dip kürsätelgän ölkälär yaqtırtıla, Ukraina, Äfğänstan häm Ğiraqta demokratiäneñ köçüye turında äytelä.


text: Qazaxstan mäğlümat ministrı Altınbek Sarsenbayev, yäkşämbe könne uzğan parlament saylawları ğadel bulmadı, dip wazifasınnan kitüe turında belderde. Oppozisiäne yaqlağan berdän ber ministr bularaq, Sarsenbayev, saylaw prosessına tıqşınğan xökümättä başqa qala almıym, dide. Urnınnan kitüe turında añlatmalar birep, wazifa häm xakimiät bezneñ öçen andıy uq zur ähämiätkä iä tügel, bezneñ öçen xalıqqa ğadel xezmät itü qimmäträk, dip belderde Qazaxstan ministrı. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Şurası, saylawlar xalıqara demokratiä däräcäsendä tügel ide, dip belderde. häm 2 problema dip – mäğlümat çaralarınıñ bäysez bulmawın häm tawış birüçelärgä basım yasaw oçraqların atadı. Berençel näticälärgä qarağanda Nursoltan Nazarbayevnıñ Otan partiäse 43% tawış belän berençe urında bara, ikençe urında prezidentnıñ qızı Dariğa citäkçelegendäge firqa – alar 19% alğan. Oppozisiädäge Aq Jol partiäse – tawışlarnıñ 17%tın cıyğan. Tulıraq mäğlümat berniçä minuttan bezneñ küzätülärdä bulır.


text:
Makedoniä albannarı ilne ikegä bülü mäs''äläsen yañadan kütärä
Makedoniä albannarınıñ xakimiätlärgä oppozitsiädäge iñ ere oyışması Alban Demokratik Partiäse ilne ikegä bülü mäs''äläsen yañadan süz kütärde. Soñğı aylarda ilne ikegä bülü turında süz Makedoniäneñ slayvan öleşendä dä alban öleşendä dä işetelä. 2001-nçe yıldağı Ohrid tınıçlıı kileşüe atışlarnı tuqtatuğa kitergän häm ilne millätara suğıştan qotqarıp qalğan ide. Xäzer isä bu mäs''äläneñ yañadan kütärelüe älege kileşüne qurqınıç astına quya.
İlne ikegä bülü turında süz albannar yağınnan ğına tügel Makedoniä xalqınıñ slayvan öleşendä işetelä. Alar büleneşne ildäge millätara kierenkelekne çişüneñ berdänber yulı itep kürä. Kierenkelek artunıñ töp säbäbe xökümätneñ 2001-nçı yılğı Ohrid tınıçlıq kileşüeneñ albannarğa da slavyannarnıqına tiñ xoquqlar birü turındağı qayber şartların üti almawı. Xakimiät territorial berämleklärne üzgärtü häm cirle xakimiätlärneñ üzlären üzläre finanslawı turındağı möhim qanunnar buldıra almawda ğäyeplänä. Kileşü nigezendä ul qanunnar 2004-nçı yıl başına qabul itelgän bulırğa tieş.
Makedoniäneñ elekke premyer-ministrı, ozaq waqıt slavyannarnıñ millätçe partiäsen citäklägän Lyubço Georgievski Aprel ayında uq küpmillätle Makedoniä ideyäsenä nigezlängän Ohrid kileşüen tormışqa aşıru barıp çıqmadı dip belderde. Aprel''dä basılıp çıqqan mäqäläsendä Georgievski millätara nizağqa barı tik ilne bülü aşa ğına çik quyıp bulaçaq dip yazdı. Xäzer isä ul ilne ikegä bülep slavyannar belän albannar arasında nıqlı diwar tözep quyarğa kiräk di. Şul uq aprel ayında Xaferi da Ohrid kileüeñ tormışqa aşırılmawına protest yözennän Alban Demokratik Partiä citäkçelegennän çigende häm ilne ikegä bülüne yaqlawı turında äytte.
İke yıl elek alban kütäreleşe çorında elek Georgievski citäklägän slavyan partiäse belän Xaferi citäkçelegendäge Alban Demokratik partiäse koalitsiäse xakimiättä tora ide. Häm ul çaqtya ike partiä dä Ohrid kileşüen imzaladı. Ämma bıltır parlament saylawlarında alarnıñ ikese dä bik nıq ottırıp säyäsi oppozitsiägä küçte.
Aprel ayında alban partiäse dä slavyam partiäse dä Xaferi belän Georgievski belderülären räsmi räweştä yaqlamadı. Ul çaqta Georgievski da Xaferi kebek çitäkçelektän çigende häm partiägä yaña räis kilde.
Xäzer makedoniä xökümäte häm xalıqara cämäğätçelek ilne ikegä bülü ideyäsen suğışqa çaqıruğa tiñläp ğäyepläp çığa. Alban partiäseneñ üzbilgelänü programması tiräsendä berläşü qararı Yewropa Berlege tarafınnan tänqitkä duçar buldı. Berlekneñ Makedoniädäge wäkile İrena Guselova kiçä bolay dip belderde:
AUDİO: Gömümi kileşü küpmillätle berdäm Makedoniä konsepsiäsenä nigezlänä. Bu prinsiplarğa qarşı baruçılar Makedoniäneñ Yewropa Berlegenä integratsiälänü mömkinleklären kimetä.
Guselova Alban Demokratik Partiäse Ohrid kileşüen imzaladıhäm ägär dä xäzer ul aña qarşı çıqsa monıñ öçen cawaplı bulırğa tieş dide.
Xäzerge xökümätneñ keçe partnerı bulğan İntegratsiä öçen Alban Demokratik Berlege Alban Demoktratik Partiäseneñ yaña pozitsiäsen Makedoniä Konstitusiäsenä dä Ohrid kileşüenä dä qarşı çığa dip kire qaqtı. Bu berlek citäkçese Argon Buxaku bu pozitsiä bezneñ qaraşlarnı çağıldırmıy dide:
AUDİO: Bez başqa partiälärneñ qararlarına fiker beldermibez. Alarnıñ üz program qararları bar. Waqıt-waqıt alarnıñ pozitsiäläre üzgärep tora. Ägär dä bez fiker beldersäk bu bik küp waqıt alır ide. Çönki alar pozitsiälären bik yış üzgärtä.
Albannarnıñ zurlığı yağınnan öçençe urındağı Demokratik mullıq partiäse Ohrid kileşüen tormışqa aşıru bezneñ töp maqsat dip belderde. Şulay da bu partiä räise Abdulminäf Bexeti ägär dä xökümät Ohrid kileşüen tormışqa aşırması bez Alban Demokratik Partiäseneñ üzbilgelänü programmasın yaqlarğa mömkin dide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tömändä tatar telendä ber-ber artlı öç kitap dönya küräçäk
Şuşı könnärdä Tömändä tatar telendä öç kitap basılıp çığaçaq. “Yañarış” gazetası redaksiäse üzeneñ 15 yıllıq bäyräme uñayınnan “Bireşmä, saqla gazetanı” digän cıyıntıq çığara. Cıyıntıqqa “Yañarışnı” oyıştırğan, 2005 nçe yılnıñ yazına qädär anıñ baş möxärrire bulıp eşlägän, waqıtsız arabızdan kitkän, Azat Sägitovnıñ soñğı 5 yıl eçendä yazğan 30 lap mäqäläse tuplanğan. “Baş möxärrir wazifaların başqaruçı Alsu Sägitova süzlärençä, 1 meñ danädäge kitap “Yañarış”nıñ tuğan könenä -15 nçe sentäbergä äzer bulaçaq. Çığımnarnı Tömän ölkäseneñ xokemäte tulısınça üz östenä alğan.
Tömän şähärendä yäşäwçe şiğri canlı Sägit Sägitov “Xalqım xäle” digän şiğerendä bolay dip yazğan ide:
“Tuğan xalqım, sineñ xäleñ niçek?
Nik adaşqan izge yullarıñ?
Sin yäşiseñ telsez, endäşmiçä
Kissälär dä tayğa-urmannı.
Üz cireñdä yalçı bulıp qaldıñ
Ayırmıyça dusnı-doşmannı.
Seberemnän törle xalıq uzğan
Toqım tamırları tarmaqlı.
Berdämlege bulmağanğa kürä,
Tuqtatmağan yawız Yırmaqnı.”
Näq menä şuşı yullar belän Sägit Sägitovnıñ berençe şiğerlär cıyıntığı açıla. Ul 1998 nçı yılda dönya kürgän ide. Annan soñ 2000 nçe yılda Sägit Sägitovnıñ uç töbe qädär genä “Sezgä äytäm...” digän kitapçığı basıldı. Bu ike cıyıntığın da ul üz köçe belän çığardı. Şuşı könnärdä şağirneñ tağın ber cıyıntığı “tabadan töşärgä tora”. Anı çığarunı Tömän ölkäseneñ “Miras” ictimaği-xäyriä fondı üz östenä alğan. Kitapnıñ tözüçe-möxärrire, jurnalist, tatar xatın- qızlar oyışması başlığı Bibinur Sabirova äytüençä, meñ danädä dönya küräçäk bu cıyıntıqqa Sägit Sägitovnıñ moña qädär basılğan şiğerläre dä, yañaları da kergän. Kitap “Qayınnar şawlıy” dip atala.
Audio
-Ni öçen “Qayınnar şawlıy” dip quydım. Ul keçkenädän qayınnar şawlawın tıñlap üskän. Ul keçkenädän balıqqa awğa yörgän. Bik tabiğät'ne yarata. Häm qayın şawlawlarına quşılıp üzeneñ törle uylarına çuma. Qayın eçendä utıra awılı da anıñ. Sägit Sägitov üzen Seber tatarı dip sanıy. Tömän yanındağı Yambay awılında tuğan. Anıñ fikerençä, mäktäplärdä tatar telen qıssalar da, balalarıbıznı, onıqlarıbıznı tatarça uqırğa, söyläşergä üzebez öyrätergä tieşbez. “Telebez bulsa, ilebez bulsa, millät yäşär”,- di ul.
Öçençe kitap bu könnärdä näşriätqa tapşıru öçen äzerlänä. Bu kitap “Seber xanbikäse Süzge” dip atala. Anı şulay uq Bibinur Sabirova äzerli. “Seber xanbikäse Süzge” ike teldä: tatar häm urıs tellärendä dönya küräçäk. Kitapta “Qanatlı at” (Konek-ğorbunoq) äkiäteneñ avtorı Niqolay Yerşovnıñ Süzge turındağı poeması häm bu poemanıñ tatar telenä tärcemäse urın alaçaq. Bu kitapnı Minzat İbatullin citäkçelegendäge ölkä tatar kitap näşriäte çığaraçaq.
Nail Alan. Tömän.


text:
Aldan farazlanğança, amerikan saylawçıları üzğan töndä yaqınça bertigez ike öleşkä bülende. 4 yıl elek şikelle, bu yulı da ciñüçene şunduq äytep bulmadı. Ğömüm sannarğa qarağanda, saylawçılarnıñ 58 millionnan artığı üz tawışın George Bushqa birgän. John Kerry annan 3 million-yarım tawışqa qalışa. Yağni, Tatarsan yä Rusiädä şikelle turı saylawlar bulsa, Bushnı xäzer ük ciñüçe diep bulır ide. Tik Quşma Ştatlar prezidentı il buylap cıyılğan ğömüm tawış sanı belän tügel, ä maxsus saylawçılar kollegiäse tarafınnan bilgelänä. Här ştatnıñ, yäşägän xalıq sanına qarap, bu kollegiädä bilgele sanda saylawçısı bar. Äytik, Vermont, Montana kebek keçkenä ştatlarnıñ 3 tawışı bulsa, iñ zur ştat bulğan Californianıñ 55 tawışı bar. Bu tawışlar tulısı belän ul ştatta ciñep çıqqan namzätkä birelä. Prezident bulu öçen 538 tawışnıñ yartısın, yağni 270ne alırğa kiräk. Älegä Bushnıñ 254, Kerrynıñ – 252 tawışı bar. Bush – Texas, Florida, Tönyaq Carolina kebek ere ştatlarda ciñsä, Kerry – California, New York, İllinoyda ciñde. Soñğı 3 bäxäsle ştattan: İowa, New Mexico häm Ohiodan barı tik Ohio ğına ciñü öçen kiräk külämdä tawış birä ala, bu ştatnıñ kollegiädä 20 tawışı bar. Şulay itep, 4 yıl elek prezident saylawların Florida xäl itkän bulsa, bıyıl – Ohio. Ohiodan kilgän näticälärgä qarağanda anda 140 meñläp tawış östenlek belän alda Bush bara. Menä şunı iskä alıp, çärşämbedä Aq Yort räsmie Andrew Card, Bushnıñ ciñep çığaçağına şiklänmäwen belderde:
Audio (Andrew Card): "Ohioda prezident Bush 140 meñ tawış östenlek belän alda bara. Ştat särkätibe äytüençä, şartlı tawışlar isäpkä alınğan oçraqta da, bu ayırmanı uzu mömkin tügel."
"Şartlı tawış" digäne – isemlektä bulmağan, yä isä nindider säbäptän saylaw xoquqları şikle kürengän keşelär birgän tawışlar. Ohioda alarnıñ sanı 250 meñ çaması dip sanala. Xäzer demokratlarda, menä şul tawışlar isäpkä alınğannan soñ Kerry alğa çığır digän ömet bar. Kerrynıñ vitse-prezidentı urınına däğwa itkän John Edwards, Bostonda cıyılğan tarafdarları aldında här tawış öçen köräşergä wäğdä itte:
Audio (John Edwards): "John Kerry häm min amerika xalqına wäğdä itäbez, bu saylawlarda här tawış xisapqa alınaçaq."
Ohio ştatı qanunnarı nigezendä saylaw räsmilärenä tawışlarnı tikşerep çığu öçen 10 kön waqıt birelä, şartlı tawışlar şunnan soñ ğına sanala.
Berniçä säğättän Kerry tarafdarları köräştän çığarğa qarar itte. Kerry Bushqa şaltıratıp üzeneñ ciñelüen tanıdı.
-Ali Gilmi


text:
Ekrem Çelebi - Sevdiğim
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Sevdiğim
Etiketler : Ekrem Çelebi - Sevdiğim türkü indir, Ekrem Çelebi - Sevdiğim türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Sevdiğim mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Sevdiğim türküsü, Sevdiğim sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Sevdiğim bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - İsmini Haber Aldım
Ekrem Çelebi - Gele Gele Geldim
Ekrem Çelebi - O Yarin Kaşları Kara Değil Mi
Ekrem Çelebi - Yürü Güzel Yürü
Ekrem Çelebi - Ezanlar Bizim İçin Okunuyor
Ekrem Çelebi - Yozgat Sürmelisi
Ekrem Çelebi - Ankara da Yedim Taze Meyvayı
Ekrem Çelebi - Artık Çıkmam Meyhaneden


text:
6 yıl elek Semberdä berençe märtäbä Tatarstan flagı cilferdi başlağan ide. Älbättä, räsmi oyışmanıqı tügel – “Tatneft'”neñ berençe benzin salu stansasında. Anıñ bizäleşe dä Tatarstan ornamentları nigezendä bulğanğa, baytaq tatar balaları anda benzin salunı qulayraq kürä başladılar. Başta filialnıñ ofisı “Venes” digän qunaqxanädä urnaşqan ide – xäzer ayırım üz binası bar. Monısı alğa kiteş bulsa, ikençe yaqtan küñelsezräk küreneş tä päyda buldı: cirle xakimiätkä “Tatneft'” filialınıñ başlığı urınında semberle urıs keşese qulayraq kürengän, dilär. Xäzer şulay.
Şunlıqtan äñgämä qorırğa, wazifası tübänräk bulsa da, tatarça belüçe xezmätkärne saylarğa turı kilde. Qotdus Ğafurov – “Tatneft'-servis” bülege başlığı. Benzinnan başqa barlıq tawarlarnı satuçı kibetlär anıñ qaramağında. Häm ul da “Tatneft'neñ” xällären yaxşı belä.
Äñgämä “Tatneft'” eşçänlegeneñ çit töbäklärgä cäyelüe Tatarstannıñ üzenä faydasın kimetmime? – digän sorawdan başlandı.
- Äye, keremneñ ber öleşe Ul'yan ölkäsenä salım tülärgä kitä, läkin Tatarstanğa da citärlek qala. Niçek tä bulsa satarğa kiräk bit – anı Tatarstanda ğına satıp beterep bulmıy. Faydası ike yaqqa da bar.
- Berençe benzin salu stansasın bik şatlanıp qabul itkän ide cirle tatarlar. Xäzer işäya baralar. Barlığı niçäw soñ?
- 18 “zapravka” häm zur neftebazabız bar. Bıyıl tağın 3 stansa töziäçäkbez. Ölkädä barlığı 27rә citkerergä isäp. Moña cirle xaqimiät tä qarşı kilmi, çönki yaña eş urınnarı anıñ öçen dä faydalı bit.
- Küplär fikerençä, bezneñ ölkädä yağulıq bäyäse YUKOS qaramağında. Xätta ber ük tön eçendä barlıq benzin stansalarında da bäyälärneñ beryulı kütärelüen YUKOS kürsätmäse dip añlatuçılarnı da oçrağan bar. Mondıy fiker nigezleme?
- Yuq, döres tügel. Çönki benzin bäyäsen bazar mönäsäbätläre köyli. “Tatneft'”neke 20 tiengä genä bulsa da tübänräk. Annan soñ bezneñ benzinnıñ sıyfatı da yuğarıraq. Şunlıqtan bezneñ daimi klientlarıbız bar. Ä YUKOS bit ul üze satıp alğan benzinnı ğına sata. Äye, ul da üzençä caylaşırğa tırışa, törle taşlamalar belän, mäsälän.
- Ä küläm buyınça “Tatneft'”ne YUKOS belän çağıştırsañ?
- Alar – kiñräk. Alar berençe bit, ä bezgä äle 6 ğına yäş monda. Şulay da cäyelä barabız. Bügen 18 stansabız bar. 27rә citkerergä uylıybız. Qayber keçeräk firmalarnıñ stansaların satıp alu oçraqları da bar. Ni äytsäñ dä, konkurensiä bara bit. Alğa barırbız kiläçäktä dä…
- Ä YUKOS belän qapma-qarşılıq çatqıları kürenmime?
- Yuq, bazar wäzğıäte xäl itä bit eşlärne. Xalıq üze saylıy. İñ möhime – yağulıqnıñ sıyfatı. Häm qullanuçı bezne näq şul yaqtan tanıy da inde.
- Ä Rusiäneñ başqa töbäklärendä “Tatneft'” niçek xis itä üzen?
- Yaxşı, diärgä bula. Çuaşstanda 200 çaması stansabız bar. Vladimir ölkäsendä uñışlı eşlibez. Xäyer, Mäskäw yulında da yış oçrıy bezneñ stansalar. Leningrad ölkäsendä, Ukrainada baytaq. Samar ölkäsendä tamır cäya barabız.
- Yarıy, şöker, diärgä dä bula kebek. Tik menä neft' digäne dä çiksez tügel bit. Annan soñ Tatarstannıñ cirmayı kükertle buluı belän dä bik ük qulay tügel.“Drujba” torbası iñ yaxşısın suırıp alıp betkän, dip tä işetkän bar. Tatarstan yatmaları niçä yılğa citär, dip farazlarğa bula?
- Alla ğına beläder. Anıñ kükerten tazartıp ta bula inde. Anısı betsä, başqaları tabılır. Bezneñ ğömergä citär, ä kiläçäk buın başqa närsä uylap tabar. Äle änä ğaz yarıysı ğına rol' uynıy başladı. Mazut zapasları da üz çiratın kötäder. Ä anı yağulıq qına tügel, çimal sıyfatında da qullanu küp tarmaqlı industriäneñ nigeze dä bulıp tora ala. Qısqası, Allahı Täğälä baylıqnı birgän, anı döres qullanu häm şunıñ belän qanäğät bulıp yäşi belü genä kiräk.
“Tatneft'”neñ Semberdäge bülekçäse xezmätkäre Qotdus Ğafurov shulay dide.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Yewropa terrorğa qarşı qırısraq çaralar kürügä taba awışa
Pänceşämbe könne Yewropa Berlegenä kergän bar ildä dä ber atna elek Londonda bulğan şartlawlarnıñ qorbannarı ruxına ike minutlıq tınlıq iğlan itelde. Ul arada Berlek illäre terrorğa qarşı qanunnarnı tağın da qırıslatu yağına taba awışa - çärşämbe könne eçke eşlär häm yustitsiä ministrlarınıñ aşığıç oçraşuı şul xaqta söyli. Atnakiç üzeneñ milli bäyrämen - Bastiliäne alu könen bilgelägän Fransiä Schengen kileşüennän çığıp torıp üz çiklärendä yänä kontrol kertüen belderde.
Britaniädä köndezge unikedä iğlan itelgän ike minutlıq matäm tınlığına bar Yewropa Berlege quşıldı, andağı 25 äğza il London şartlawları qorbannarı belän teläktäşlek belderde. Näq ber atna elek bulğan şuşı terror ğämälläre näticäsendä kimendä 52 keşe hälak bulıp, 700-läbe törle cäräxätlär aldı dip farazlana. Britan politsiäse atnakiç, şartlawlarnı oyıştırğan bar 4 höcümçeneñ dä kem buluın açıqlawın, alarnıñ çığışı belän pakstanlı, läkin inde Britaniädä tuğan buluların, häm dürteseneñ dä höcüm waqıtında ülüen iğlan itte. Soñğı fakt, yäğni Londondağı höcümnärneñ intiharçılar tarafınnan yasaluı Yewropa öçen yañalıq bulıp tora häm bu andağı başqalalarda zur borçu uyata. Andıy borçular atnakiç könne bigräk tä Parisda köçle ide - Fransiä üzeneñ milli bäyrämen, Bastiliäne alu könen bilgeläde. Bu uñaydan fransuz xökümäte ildäge iminlek çaraların tağın da qırıslatıp, üz çiklärendä yañadan kontrol'' kertüen xäbär itte. Schengen kileşüe nigezendä Fransiäneñ şul kileşüdäge illär belän çikläre älegä qädär açıq tora ide. Thierry Balzac, Brüsseldäge Yewropa säyäsäten tikşerü üzägendä eşläwçe iminlek belgeçe Fransiäneñ şuşı xästären bolay añlata:
Audio, Thierry Balzac
"Xäzer Londonda şundıy närsälär bulğaç, häm istä äle haman da Madridtağı xällär torğaç, bolar barısı da Yewropanıñ üz iminlege öçen nıq borçıluına kiterä" di iminlek belgeçe Balzac. Anıñ fikerençä, London häm Madridtağı şartlawlar boztawınıñ kürengän öleşe genä, Yewropada äzerlängän terror ğämälläreneñ zur öleşen politsiä häm iminlek xezmätläre äle buldırmıy qaldırğan. Şuşı aldan kisätü eşen tağın da uñışlıraq itü maqsatında Yewropa Berlege xäzer yaña çaralar kürergä aşığa. Çärşämbedä Brüsseldä berlekneñ yustitsiä häm eçke eşlär ministrları ğädättän tış oçraşu ütkärep, London şartlawları uñayınnan nindi aşığıç çaralar kiräklegen tikşerde. Ministrlar anda terrorçılarnıñ finans mömkinleklären çikläw yulları häm Yewropa Berlege eçendä yäşeren xezmätlär arasında mäğlümat almaşunı niçek oyıştıru xaqında kileşte. Britan eçke eşlär ministrı Charles Clarke Yewropa Berlege terrornı awızlıqlaw öçen xälitkeç çaralar kürü mäs''äläsendä qaqşamas fikerdä tora dip belderde:
Audio, Charles Clarke
"Bar Yewropa Berlege buylap bez barıbız da, terror eşen qatlawlandıru öçen xäldän kilgänneñ barın da eşlärgä äzerbez. İreşelgän kileşü urlanğan şartlatqıçlarmı, ällä söyläşülär eçtälegeme, şul xaqta mäğlümat häm xäbär almaşu kebek ölkälärgä, törle köçlär arasındağı xezmättäşlekne nığıtuğa qarıy", di Yewropada terrorğa qarşı köräşne nığıtu tırışlıqları xaqında britan ministrı Clarke. Şulay itep, ber atna elek bulğan London şartlawlarınıñ Yewropadağı wäzğiatne tämam üzgärtüen, anı tağın da qurqınıçraq häm azraq farazlana torğanğa äyländerüen kürsätä.
Kärim Kamal


text:
Başqalada uzuçı tatarça mädäni çaralarğa xalıq az yöri. Xäter köne, şiğır bäyrämnärendä dä şul uq xäl. Klassik tatar cırçılarına da kübräk ölkän yäştäge tamaşaçılar kilä. Ä yäşlär qayda soñ? Alar diskätüklärdä!!!(yäşlär tawışları, qıçqırular)
Sez meñlägän tatar yäşläreneñ tawışların işettegez. Qıçqırular 26 oktäberdä Qazannıñ “SKJ” tönge klubında uzğan diskätüktän alındı. Anda “Bars Media” şirkäte üzeneñ “Käyef niçek?” gazetasınıñ ber yäşlek tuğan könenä sıltap çirattağı diskätügen uzdırdı. Küpläregez gazetanıñ tuğan köne bulğaç, başqa gazetalardağı kebek redaktor, jurnalistlarnı äytkännärder, qotlağannardır dip uylarsız. Yuq, bolarnıñ berse dä bulmadı. “Bars Media”nıñ ğädättäge diskätüge ide bu. Mondıy tuslanularda kübräk awıldan kilep şähärdä uquçı studentlar. Xäzer inde tatar telle şähär yäşläre dä tartıla. Oyıştıruçılar bäyäne arttıra bara, xäzer 150 sumğa citte. Ber yıl elek 100дәH artmıy ide. “Yäşlär bolay meñärläp kilsä, kiläçäktä tağın da arttırırlar äle” - dilär tuslanırğa yaratuçılar.
Xäzer inde meñärlägän tatar yäşlären tönge klublarğa cıyuçı şirkätlärne qarap kitik. “Bars Media”ğa köndäş “Osqar rekords” häm “Yaña ğasır” radio-televideniäse. Bersen-berse etä-törtä tamaşaçılarnı, yäşlärne küñel açu üzäklärenä cıyalar. Monı şuşı uq diskätüklärdä kürergä mömkin. Başqalada noyäber ayında bik siräk küreneşlärneñ berse kötelä. Qazannıñ “Piramida” häm “SKJ” küñel açu üzäklärendä ber ük tönne zur tatar diskätüge. 9 noyäberdä “Osqar-rekords” belän berlektä “Yaña ğasır” telekompaniäseñ “Yäşlär tuqtalışı” tapşıruı tuğan könen “SKJ” klubında diskätük yasap ütkärmäkçe. Cırçıları “Bars”larğa al'ternativa bulıp sanala, roq, rep, texno häm başqa stillärdä cırlawçılar. Şuşı uq tönne “Bars Media” “Piramida” da tağın yäşlärne tatarça tuslanırğa çaqıra. Bäylär ikesendä ber ük diärlek. Ä tatar disätüklärenä yörüçe yäşlär ber massa. “Bu massanı ber töndä Osqar belän Bars niçek bülep betererlär ikän” - dilär tatar şou biznesında qaynawçılar. Kiläçäktä “Yaña ğasır” telekanalı “Osqar-rekords” belän yänädän tatarça tuslanular ütkärmäkçe. “Xäzer sıyfat ikençe urında buğay, oyıştıruçılar iñ möhime xalıq küp bulsın dip tırşalar ”- dilär tatar diskätüklären, tamaşaların küzätep baruçılar. Diskätülärgä qızıqsındıru çaraları da küptörle buldı, rus xitların da tärcemä ittelär, qara tänle yegetlärne tatarça cırlarğa da öyrättelär. Kiläçäktä närsä bulır, waqıt kürsäter.
Röstäm İsxaqi


text:
Kiçä Tel Avivta bulğan terror höcümennän soñ İsraeldä iminlek çaraları köçäytelde
Aña qadär Gaza şähärendä İslam Cihad suğışçılarınıñ xärbi citäkçese Moqled Hamid İsrael boralağınnan atıp üterelgän ide. Şul uq höcümdä tağın 4 fälestinle hälak bulğan.
Bu xällär – soñğı aralarda Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaşır digän ömetlärne yañadan yuqqa çığardı. Fälestin Xezmät ministrı Ğassan al-Khatib kiçä İsrael premyer-ministrı Ariel Şaronnı tınıçlıq protessın artqa çigerüdä ğayepläde: "İsraelneñ bu uñ köçlär xökümäte köç qullanunı tuqtatu tırışlıqların yuq itergä häm xalıqara cämäğätçelekneñ tınıçlıq urnaştıru çaraların ğamäldän çığarırğa tırışa tösle" dide fälestin ministrı.
İsrael xärbiläre tağın 5 fälestinlene qulğa alğan.


text:
Stavropol'' ölkäsendäge törekmännärneñ Qazança cırları
“Azatlıq” radiosınıñ Mäskäwdäge byurosında törle millät wäkilläre eşli. Bez ber bülmädä törekmän, tacik, üzbäk, qırğız , ärmän, afğan millätennän bulğan jurnalistlar belän bergä eşlibez. Qaysı basmada bulmasın tege yäki bu millätkä qağılışlı mäqälä kürsäk, jurnalist kollegabız belän sin äle bu xaqta yazmanı kürdeñme dip qızıqsınabız , ber-berebezgä yärdäm itärgä tırışabız. Bigräk tä qızıqlı xällärne säfärdän qaytuçılar söyli. Mäsälän, Törekmän redaksiäse jurnalistı Möxämmät Berdıyev Stavropol' ölkäsendä törekmännär yäşi torğan ber awılda bulıp qayttı. Häm ul miña, bezneñ törekmännär yäşi torğan ul awılda Qazança cır dip atalğan ber cır cırlıylar. Bu cır siña tanış tügelme dip, olı yäştäge Xälimä apanıñ cırlawın tıñlattı. Çınlap ta. Ul yaqlarda tabın cırların qazança cır dip atap. Barı tik tatarça ğına cırlıylar ikän. Bez başqa cır belmibez, törekmänçä köyebez yuq bezneñ di Xälimä apa ul yazmada. Tabınnarda, tuylarda bezneñ cırlarıbız Qazança cır. Bezneñ tatarlar belän dä yäşägänebez yuq. Tik bu cırlar qaydan kilgänen alar üzebez dä belmibez di alar. Tıñlap qarıyk äle Xälimä apanıñ ul cırın. Häm jurnalistqa cırnı ul törekmän telenä dä tärcemä itärgä tırışa, läkin süzläre barıber tatarça kilep çığa anıñ. Teläkläre dä bezgä bik nıq añlaşıla, äyterseñ tatar telendä. Törki tel dip yuqqa ğına äytelmi şul. Ber ğailä tele bulğaç, barısına da añlaşıla.
Ә menä yäşlär cırlıy torğan cır mine ğömümän ğäcäpkä qaldırdı. Bu cırnıñ berençe öleşe tulısınça törekmänçä yañğırasa da, quşımtası Ğabdulla Tuqaynıñ Tuğan tele läbasa! Bez gimn itep cırlıy torğan cır. Monda tuğan telgä mäxäbbät belän tuğan ilne sağınunı bergä bäylägän. Min başta bu cırlarnı adaşqan cırlar dip äytergä uylasam da, alay dip äytmäskä buldım. Çönki alar bezdän yıraqta yäşäwçe başqa millätneñ xalıq cırına äylänsälär dä. Bezneñ tatar cırı bit! Bezneñ cırlar Qazança cır dip üzläre ük äytep tora. Adaşqan bulsa da äylänep qayttı bit äle bezneñ öçen dä. Räxim it törekmän xalqınıñ cırına äylängän tatar moñı.
“Azatlıq” radiosı, Mäskäw. Näzifä Kärimova


text: Ğiraq politsiäse äytüençä, Bağdadtağı xastaxanä kompleksı yanında bulğan şartlaw uzıp baruçı politsiä xezmätkärlärenä qarşı yünältelgän bulırğa oxşağan. Ämma şartlatuçı maşinası belän ağaçqa bärelgän. Bu şartlaw näticäsendä ber bala hälak bulğan, ber politsiä xezmätkäre häm tağın 3 keşe yaralanğan. Politsiä başqa ber bombanıñ Bağdad hawa alanına iltüçe töp yulda ber maşinada şartlawın belderde. Bomba AQŞ xärbi konvoyı yaqınlaşqanda şartlağan. Şartlaw näticäsendä tınıç xalıq arasınnan 4 keşe hälak bulğan, 7 keşe, şul isäptän 2 politsiä xezmätkäre yaralanğan. İlneñ törle urınnarında köç qullanular däwam itkändä Ğiraqnıñ küçeş çorı xökümäte çärşämbe könne Milli Mäclesneñ berençe utırışın ütkärergä äzerlänä. 30-nçı Ğinwarda bu mäcleskä saylawlarda şığıylarnıñ Berläşkän Ğiraq İttifağı häm Körd firqäläre berläşmäse küpçelekne yawladı. Alar parlamentta yaña xökümät tözü öçen zarur bulğan öçtän ike küpçelekkä iä bulu maqsatında koalitsiä tözü turında kileşte. Ämma älegä qayber keçkenäräk mäs'älälärgä açıqlıq kertäse qaldı.


text:
Ullı jipek jolı
Ullı jipek jolı - a'sirler dawamında Shıg'ıs ha'm Batıstı baylanıstırdı. B.e.sh. II a'sirden baslap sawda jollarının' bul birikpesi Qıtaydı a'dewir qashıqlıqtag'ı Rim imperiyası menen baylanıstırdı, diniy, ma'deniy ha'm ko'rkem ideyalardın' tarqalıwına mu'mkinshilik berdi.
I-II a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha sawda isleri joqarı da'rejege jetti. Qıtay menen sawdada tiykarg'ı da'ldalshılar Orta Aziya sawdagerleri boldı.
III-VI a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha buddizm monaxları Qıtaydan-Hindstang'a barg'an.
VIII-X a'sirlerde Ullı Jipek jolının' a'hmiyeti ja'ne de ku'sheygen. Qıtay menen Vizantiya ha'm Arablar menen baylanıslar ornatılg'an.
Ullı Jipek jolında tiykarg'ı tovar jipek bolg'an. Xan da'wirinde jipek gezlemelerinin' eni 0,5 metr uzınlıg'ı 9 metr bolg'an. Bunnan basqa Qıtaydan farfor, keramikalıq ıdıslar, altın, temir, gu'rish ha'm basqada zatlar sırtqa shıg'arılg'an. Vietnam qımbat bahalı taslar, bezeniw zatları ha'm basqa zatlardı jetkerip bergen.
Hindstan altın, gu'mis, temir, gilemler ha'm basqa da qımbat bahalı zatlar menen sawda islegen. Persiya ha'm aldın'g'ı Aziya elleri qural-jaraq, gilemler ha'r qıylı ıdıslar, qımbat bahalı taslar menen sawda islerin alıp barg'an.
Orta Aziyadan gezlemeler, gilemler, atlar, miyweler, vino, Samarkand qag'azı eksport islengen. A'sirese Qıtayda Orta Aziya atları ju'da' qımbat bahalang'an.
Ullı jipek jolı boyınsha sawda islerinde sheklerden paydalang'an. Jol boyınsha 25-20 km. qashıqlıqta ka'rwan sarayları jaylasqan. Bul jerde sawdagerler ha'm xızmetkerler ushın barlıq qolaylıqlar jaratılg'an.
Jipekten basqa batıs jerlerde qural-jaraqlarg'a talap joqarı boldı. Tyan-Shan ha'm Pamir tawları arqalı jollardı qadag'alaw qıtaylılardın' qolında boldı.
Ullı jipek jolı boyınsha baylanıslar I-II a'sirlerde joqarı da'rejege jetti. Parfiya Qıtay jipeklerin satıp ala basladı. Parfiyalılardan jipek jolı haqqında rimliler xabardar boldı. Tariyxshı Flor jazıp qaldırıwı boyınsha rimliler ko'rgen birinshi jipek Parfiyalılardın' altınnan toqılg'an bayrag'ı boldı.
Evropag'a jipek jetkerip bergen Parfiyalılar boldı. Jipek sawdası olarg'a ju'da ko'p payda keltirdi.
III-VI a'sirlerde jipek jolı boyınsha budda monaxları Qıtaydan İndiyag'a barg'an ha'm keyinge qaytqan. Ullı jipek jolının' xalıqaralıq a'hmiyetinin' o'siwi VII-X a'sirler menen baylanıslı. Usı waqıtları Qıtaydın' Vizantiya ha'm arablar menen baylanısı ornatıladı. Orta Aziya xalıqlarının' onı qorshag'an u'lkeler menen sawda baylanısları b.e.sh. III-II mın' jıllıqqa barıp taqaladı.
Sawda baylanıslarının' payda bolıwına Orta Aziya, Badaxshan ha'm Xotan jerlerinde lazurit, nefrit ha'm basqa da qımbat bahalı taslardın' qayta isleniwi qolaylı mu'mkinshilikler jaratıp berdi.
Hindstan ha'm Qıtaydan jipek gezlemeleri menen birge, paxta gezlemeleri Ullı jipek jolı boyınsha sırtqa shıg'arılg'an. Sogdıdan Qıtayg'a gilemler alıp kelingen.
Ullı jipek jolı boyınsha tek tovarlar g'ana emes, al azıq-awqat o'nimleri alıp shıg'ılg'an. Hindstannan tek paxta gezlemeleri emes, sonın' menen birge paxta tuxımları da sırtqa shıg'arılg'an. Usıg'an baylanıslı Buxara, Samarqandtan baslap Tashkent, Fergana alabına shekem paxta egilgen. Bunda paxta tuxımları Hindstan, İrannan alıp kelingenligi belgili. Jipek jolının' barlıq boyı boyınsha paxta egilgenligi anıq.
Sonın' menen birge Ullı jipek jolı boyınsha Yaponiya ha'm Qıtayda ju'da' ken' tarqalg'an o'nim gu'rish penen sawda isleri alıp barılg'an. Gu'rish Samarqand, Buxara, sonday aq Hindstang'a shekemgi ellerge alıp barılg'an.
Jipek jolının' o'mir su'riwi ha'r qıylı ellerdin' sawdagerleri arasında g'ana emes, al ha'r bir eldin' sawda turmısına o'zgerisler kirgizdi. Jipek jolı boyınsha elatlı punktler, u'lken qalalar payda boldı ha'm olar ka'rwan jolg'a xızmet etti.
Ka'rwan jolı o'z da'wirinin' ulıwma adamzatlıq nızamlar menen jasadı, sonın' menen birge o'zinin' nızamların ha'm da'stu'rlerin payda etti. Ka'rwanlarg'a xızmet etken ha'r qıylı sotsiallıq qatlam wa'killeri boldı. Ka'rwan jollarda diniy topardın' wa'killeri de boldı. Olar haqıyqıy ma'nisinde dindi tarqatıwg'a xızmet etti. Ka'rwan jipek jolının' boylarında buddizm dini ken' tarqalg'an. Termez, Dalvarzinto'be a'tiraplarında arxeologlar ta'repinen Buddag'a bag'ıshlang'an xramlar ko'plep tabılmaqta.
Ka'rwan jolı boyınsha buddizm Qıtay qalalarına shekem barıp jetti, onnan arman qaray Yaponiya ha'm Qubla-Shıg'ıs Aziya, İndoqıtay ellerine tarqaldı.
Jipek jolı boyınsha tek budda monaxları g'ana emes, al musılman mollaları, da'rwishler de gezip ju'rgen ha'm islamdı ken' aymaqqa tarqatqan. İslam dini Orta Aziya ha'm Volga boylarınan Qashg'arg'a shekem jetip bardı.
Jipek jolı boyında jaylasqan ma'mleketler boylap tek dinlerdin' tarqalıwı bolıp g'ana qoymastan, ma'deniy, sonın' ishinde muzıka, jazıwlar, u'rp-a'det, da'stu'rler almasıwlar a'melge asırıldı.
Jipek jolının' a'hmiyetinin' biri sonnan ibarat, ol xalıqlardın' aralasıwına mu'mkinshilik jaratıp berdi. Jaqın ha'm Uzaq Shıg'ıs elleri, Orta ha'm Oraylıq Aziya aymag'ında jasag'an xalıqlardın', rasalardın' aralasıwı, ma'deniy almasıwlar bolıp o'tti.
Jipek jolı hesh kimdi sırtqa ılaqtırıp taslamastan, ha'mmesin birlestirdi, tuwısqan ha'm jaqın barlıq xalıqlardı o'zinin' qa'wenderligine aldı. Jipek jolı boyınsha qay jerge barmasın Qıttaydan Jer Orta ten'izi ha'm Hindstan bag'darında, yamasa kerisinshe bag'darda ba'rqulla ha'reketler bolıp turdı.
Qubla joldın' Baqtriya bo'limi boyınsha ha'reketlerdın' izleri ataqlı Afganstandag'ı Telyato'be (I-II a'sirler) ha'm Bagram (III a'sir) qoyımshılıqlarınan tabıldı. Bul jerdegi tabılmalardan bezeniw zatları o'nermentshilik buyımları, bronzadan islengen o'nimler, aynalar ha'm basqalardan ellinistlik zatlar ayırılıp turadı.
Jipek jolının' ta'g'dirine sol da'wirdegi siyasiy awhalda o'zinin' ta'sirin tiygizgen. Ma'mleketler arasındag'ı urıslar sawda jolının' bag'darın o'zgertip turg'an. Ma'selen, Qıtay tariyxshısı Pey Tszyuya joldın' arqa bo'limin bayan ete otırıp shıg'ıs Tu'rkistan ha'm Sogdı orayların Qara ten'iz boyları ha'm Vizantiya menen baylanıstırg'an a'yyemgi ka'rwan joldın' qayta tiklengenligin jazıp qaldırg'an. Bul jol boyınsha ha'rekettin' qayta tikleniwi Ullı jipek jolı boyınsha siyasiy jag'daydın' o'zgeriwi menen baylanıslı boldı. Sasaniyler İranının' jipek sawda jolın jawıp taslawı, aylanıp o'tetug'ın joldı talap etti. Na'tiyjede Tu'rk, Sogdı elshileri ta'repinen bunday jol tabıldı. Ol Tu'rk qag'anı jaylasqan Sogdıdan Sırda'rya arqalı Aral ten'izin shetlep o'tip, Emba ha'm Ural da'ryaların boylap, Volga ha'm Alanlar arqalı ha'zirgi Turkiyanın' aymag'ındag'ı Trapezuntqa shekem barıp jetken.
İzertlewshilerdin' pikirinshe sawda jollarının' boylarında b.e.sh. IV-III a'sirlerde sawda qonısları payda bolg'an. Sogdılar bul qonıslarda shan'araqları menen jaylasqan. Bul Shıg'ıs Tu'rkistan, Jetisuw, Mongoliya rayonları. Koloniyalarda iri sawda isleri alıp barılg'an, onın' gu'llengen da'wiri VI-IX a'sirlerge tuwra keledi. Koloniyalar o'z betinshe ha'kimiyatqa, a'skeriy toparlarına ha'm bekinislerine iye bolg'an.
Shıg'ıs Tu'rkistan ten'gelerinde Buxaranın' eki o'rkeshli tu'yeleri, atlarının' payda bolıwı tosınnan emes. Olar bul jerge qonıs basqan Sogdılar ta'repinen kirgizilgen bolıwı mu'mkin. Bul fakt Buxara Sogdılarının' Shıg'ıs penen tıg'ız sawda baylanıslarının' bolg'anlıg'ınan guwalıq beredi. Bul jerde erte waqıttın' (b.e.sh. IV-III a'sirler) o'zinde Batıs ten'geler bo'linip shıg'a baslag'an. Bul xalıqaralıq sawdag'a bag'dar alg'anlıg'ınan guwalıq beredi.
Usıg'an baylanıslı Orta Aziyadag'ı eki da'ryanın' A'miwda'rya (Oks) ha'm Sırda'rya (Yaksart) keme ju'ziw ushın qolaylı ekenligi haqqında antik avtorlardın' mag'lıwmatları u'lken qızıg'ıwshılıq tuwdırdı. Buxara Sogdısı Buxaradan arqada Xorezmge, sarmatlar Qaraten'iz a'tiraplarına, basqa batıs bag'darında Margiana, Parfiyag'a, qublada Sogd, Baqtriyag'a o'tetug'ın jollardın' kesispesinde jaylasqan.
İzertlewshiler Oks boyınsha Kaspiyge suw jolı bolg'an bolıwı mu'mkin dep esaplaydı. Bul jol antik da'wirden XIV a'sirge shekem o'mir su'rgen. Oks boyınsha bul arqa jol Parfiyanı shetlep o'tip, Baqtriyadan Okstın' joqarısına qaray, Sogd Buxarası arqalı A'yyemgi Xorezmge, Kavkazg'a, Qara ten'iz boyındag'ı ellerge barg'an bolıwı mu'mkin.
A'yyemgi ka'rwan jollar haqqındag'ı ilimiy izertlewlerdi joldın' tiykarg'ı bo'limi Tu'rkistannan, yag'nıy Qazaqstan, Orta Aziya ha'm Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tkenligi ko'rsetiledi. O'ytkeni bul jerlerdin' ta'biyg'ıy baylıqları ha'mmenin' dıqqatın o'zine tartqan. Sonın' menen birge bul joldı qayta rawajlandırıw ta'reptarları onı Batıs penen Shıg'ıstı baylanıstırıwdı ekonomikalıq jaqtan na'tiyjeli ekenligin ko'rsetpekte. Basqa so'z benen aytqanda qurg'aqlıqtan o'tetug'ın "Ullı jipek jolının'" ten'iz jolına qarag'anda artıqmashlıg'ın ko'rsetpekte.
Jipek jolının' a'hmiyetinin' to'menlewinin' tiykarg'ı sebebi XVI a'sirde Evropadan Qıtayg'a shekem bolg'an ten'iz jolının' ashılıwı ekenligi aytıp kelinbekte.
Qıtaydan baslang'an bul jol Kumul, Aqsuw arqalı Qashg'ar, Farob, Shash, Samarqand, Buxara, U'rgenish ha'm basqa ko'plegen qalalar arqalı o'tip, birinshi na'wbette o'zlerinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen ka'rwan ju'klerin ko'beytip, Batıs ma'mleketlerine shekem baratug'ın edi. Bul joldan o'tetug'ın sawdanın' a'hmiyetli bolg'anlıg'ı ushın onın' tınıshlıg'ı ha'm turaqlıg'ı ushın ma'mlekettin' hu'kimdarları ta'reptar bolg'anlıg'ı haqqında mag'lıwmatlar bar.
Dereklerde ko'rsetiliwinshe, A'mir Temur da'wirinde Qıtaydan baslap Evropag'a shekem sozılg'an jolda sawda ka'rwanlarının' qa'wipsizligi ta'minlengenligi ushın bul jollarda sawda qatnasıqları rawajlanıp ekonomikalıq jaqtan jetilisiwine, ju'da' ko'plegen ma'mleketlerdin' ma'deniyatının' gu'llep jasnawına sebep bolg'an edi.
"Jipek jolının'" Qıtaydan o'tetug'ın bo'limi haqqında Maxmud Qutluqovtın' qıtay, arab, farsı ha'm basqa dereklerge tiykarlang'an izertlewleri sonı ko'rsetedi, 1279-1367 jıllarda Qıtayda u'stemlik etken mong'ollar diynastiyasının' ornın Mın' diynastiyası (1368-1644 jj) iyelewi ha'm Tu'rkistanda Mong'olıstan ma'mleketinin' (1348-15116 jj) kelip shıg'ıwı na'tiyjesinde Tu'rkistan Qıtay qatnasıqlarında keskin o'zgeris payda boldı. Bul eki u'lke ortasında sawda qatnasıqlarının' buzılıwına Mın' dinastiyasının' jipek jolın qolg'a kirgiziw maqsetinde, ka'rwan jolının' tiykarg'ı bo'legi bolg'an Kumul qalasın iyelew ushın basqınshılıq urısın baslaw sebep boldı. Kumul birese Qıtaydın' qolına, birese Mong'olıstang'a o'tip turdı. A'lbette, ju'z jıldan aslam dawam etken bul urıs sawdagerlerdin' din'kesin qurıtadı. 1499-jılı Kumul Qıtay qolına o'tip qalıwına qaramastan, Batıs ha'm Shıg'ıs Tu'rkistan sawdagerleri Mong'olıstan xanı Axmedxandı, qolg'a tu'sken Qıtay ha'meldarların Qıtayg'a qaytarıp berip, pitim du'ziwge ma'jbu'r etti. Bunda Tashkent ha'kimi Maxmudxannın' Qıtay xanına jazg'an xatı a'hmiyetke iye boldı ha'm belgili bir mu'ddette sawda qatnasıqların jaqsılawg'a erisildi.
1513-jılı Kumul qalası Axmedxannın' ulı Mansurxan ta'repinen azat etiledi. Bul qala ushın gu'res Mong'olıstan xanlarınan keyin Yarkent (1465-1759 jj) ha'm Jung'ar (1635-1755 jj) xanları ta'repinen Mın' ha'm Shin (1644-1911 jj) basqınshılıq urıslarına qarsı XVIII a'sirdin' birinshi yarımına shekem dawam etedi. Bul awhal Qıtay Orta Aziya sawda qatnasıqlarının' qısqarıwına alıp kelgen.
1746-jılı Qıtay-Jung'ar sawda kelisimi du'zilip, 4 jılda bir ma'rtebe Jung'ar sawdagerlerinin' Qıtayg'a barıp sawda qılıwına ruxsat etiledi. Bul kelisim 1756-jılı Jung'ar xanlıg'ının' Manchjurlar ta'repinen basıp alınıwı menen o'z ku'shin joytadı.
Qıtay tovarlarının' Tu'rkistang'a alıp keliniwinin' qısqarıwına XIV a'sirde Qıtayda ha'kimiyat basına shıqqan Mın' diynastiyası xanlarının' Mong'olıstan jerlerine basqınshılıq urısları zıyanın tiygizgen. Na'tiyjede Qıtay menen Tu'rkistan arasındag'ı sawda qısqarıp, Qıtay tovarlarının' Batısqa barıwı azayadı. Tu'rkistannın' Qıtay menen sawdasının' qısqarıwı belgili da'rejede Tu'rkistan sawdasına ta'sirin tiygizdi. biraq a'yyemgi ka'rwan jollarında sawda dawam etken.
Tu'rkistannın' en' shetki u'lkesi bolg'an Shıg'ıs Tu'rkistanda da XVII a'sirlerde sawda qatnasıqları bolıp turg'an. 1603-1605 jılları bul ma'mleket qalalarına Hindistannan ka'rwan menen kelgen portugaliyalı sayaxatshı Benedekt Goes Yarkent, Qashqar, Aqsuw, Turfan qalaları u'lken sawda orayları ekenligin ha'r jaqtan kelgen sawdagerler menen tolı ekenligin jazadı. XVIII a'sirde Manchjurlar basıp alg'ang'a shekem bul u'lkenin' ekonomikalıq awhalı haqqında Grigoriy Nikolaevich Potanin rus arxiv materialları boyınsha to'mendegi mag'lıwmatlardı keltiredi "Qubla qalalarda jasawsha buxaralılar (kishi buxaralılar, yag'nıy qashg'arlılar) o'zlerinin' erte bilimliligi menen maqtanadı, shayırlardı u'yrenedi, bag'shılıq, toqımashılıq, gezleme toqıw ha'm de sawdegershilik penen shug'ıllanadı. Olardın' ka'rwanları orta a'sirdegi Genuya (İtaliya) respublikasınday Aziyanın' en' iri jerlerine shekem barg'an. Buxaralı sawdagerlerdi Astraxanda, Tobolda, Kyaxtada ha'm Arxangelskta ushıratıw mu'mkin ".
Shıg'ıs Tu'rkistan sawdagerleri XVIII a'sirdin' birinshi yarımında tiykarınan o'z elinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen sawda etken. Chin imperiyası, 1759-jılı Shıg'ıs Tu'rkistandı tolıq basıp alg'annan keyin Jung'ar ha'm Yarkend xanlıqları joq etildi.
Shıg'ıs Tu'rkistan arqalı Rossiya-Qıtay sawda qatnasıqları 1851 jılg'ı kelisimnen son' ra'smiy tu'ske kirgen bolsa da, ba'rqulla Chinlar ta'repinen tu'skinlikke tu'sip turg'an. Rossiya usı da'wirde Qıtayda ju'z bergen ekonomikalıq ha'm siyasiy awır jag'daydan paydalanıp, 1860-jılı Beyjinde, 1864-jılı Guljada du'zilgen kelisimler arqalı sawda qatnasıqlarında a'dewir tabıslarg'a eristi. Bul da'wirde orta aziyalı sawdagerlerdin' abıroyı Shıg'ıs Tu'rkistannın' qublasında u'stinlikke iye edi. Lekin 1864 jılı Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq ha'reketinin' baslanıwı ha'm de Batıs Tu'rkistanda Rossiyanın' basqınshılıq ju'rislerinin' baslanıwı menen Qıtay-Orta Aziya sawdasında sheshiwshi o'zgerisler ju'z berdi.
Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq gu'resleri na'tiyjesinde payda bolg'an Jetiasar ma'mleketi (1864-1878 jj) o'z g'a'rezsizligin ja'riyalap, birinshi ku'nlerden aq Orta Aziyadag'ı 3 xanlıqqa elshiler jiberdi, siyasiy ha'm ekonomikalıq qatnasıqlar ornatıwg'a eristi. Rossiya Qazaqstan ha'm Orta Aziyanın' a'dewir jerlerin iyelep alg'annan keyin, 1869 jılı Shıg'ıs Tu'rkistang'a sawda ka'rwanların jiberip, Jetiasar ma'mleketi menen ma'nisibetlerin ornatıwg'a kiristi. Bul ma'mleket ha'kimi Yakubbek sawda baylanısların tiklewde Rossiya ta'repinen qoyılg'an sha'rtlerge tolıq razılıq beriw esabına o'z ma'mleketinin' g'a'rezsizligin ta'n alıwdı talap etti. Rossiya bul talaptı qabıl etpegenligi ushın rus sawdagerlerinin' erkin ha'reket etiwine jol qoymadı. Shıg'ıs Tu'rkistanda payda bolg'an ja'ne bir xanlıq İliy sultanlıg'ının' (1864-1871) Rossiya ta'repinen basıp alınıwı Jetiasar ma'mleketinin' Shıg'ıs Tu'rkistannın' arqa menen bolatug'ın sawda baylanısın qıyınlastırdı. Onın' u'stine Gulja g'a'llesinin' Qıtay jazalawshı a'skerlerine satılıwı menen Chinler Jetiasar ma'mleketin joq etiw imkaniyatına iye boldı. Bul da'wirde Rossiya-Qıtay sawdası Tu'rkistan aymag'ında o'z-ara sheklengen ko'lemde zat almasıw menen dawam etip turdı.
1881 jılı Sankt Peterburg kelisimi du'zilip, İli alabının' tiykarg'ı bo'limi Qıtayg'a qaytarıp berilgennen son', Qıtay-Rossiya sawdası ja'ne qaytadan rawajlana basladı.
Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tetug'ın Rus-Qıtay mu'na'sibetlerinin' tikleniwi "Jipek jolında" ja'ne janlanıw payda etti. Usı mu'na'sibet sebepli jergilikli zatlarg'a talap ku'sheye basladı. Na'tiyjede sawda jolında o'nermentshilik rawajlanıp, kishi-kishi fabrika ha'm ka'rxanalar qurılıp, ishki bazardı rawajlandırıwg'a imkaniyat tuwıldı. Bay sawdagerler shiyki zat ha'm jergilikli o'nermentshik tovarların Qıtay ha'm Rossiyada sata basladı. Tilekke qarsı, bul qayta tiklengen sawda baylanısları uzaqqa sozılmadı. "Oktyabr awdarıspag'ı"nan son' burıng'ı Ken'es ha'kimiyatında jeke menshiktin' joq etiliwi menen eski sawda jolının' a'hmiyeti tu'pten o'zgerdi. Jan'a payda bolg'an Ken'es ha'kimiyatı Batıs Tu'rkistan aymag'ın o'zinin' shiyki zat bazasına aylandırıwg'a urındı ha'm bug'an eristi.
1930 jıllarda Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq gu'resinin' baslanıp ketiwi "Jipek jolında" ja'ne sheshiwshi siyasiy o'zgerislerge sebep boldı. Sonın' ishinde ziyalılar menen birge bay sawdagerlerdin' qırg'ıng'a ushırawı azg'ana rawajlanıwg'a jol tutqan sawda qatnasıqların joqqa shıg'ardı. Qıtaydan alıp kelinetug'ın chay qısqarg'anlıg'ı ushın Orta Aziyag'a chay Hindstannan alıp keline basladı. Tu'rkistan Batıs ha'm Shıg'ıs Tu'rkistang'a bo'lingenligi ha'm Qıtay menen sawdanın' toqtatılg'anlıg'ı ushın Orta Aziya bazarları tek Rossiyag'a baylanıslı bolıp qaldı. Usı waqıtta Rossiyadan sanaat tovarları alıp kelinip, shiyki zat alıp ketilgenligi ushın Orta Aziyada o'nermentshilik tu'skinlikke ushırap, xalıq tiykarınan diyxanshılıq penen shug'ıllandı. 1949 jılı Qıtay Xalıq Respublikası du'zilgennen keyin sovet hu'kimeti menen sawda dawam etken bolsa da, 1960 jılları Sovet-Qıtay mu'na'sibetlerinin' jamanlasıwı na'tiyjesinde qısqardı.


text:
Tatarstanda Qırım könnäre başlandı
Tatarstanda Qırım könnäre başlandı
Qazanlılıar «Xaytarma» qırımtatar däwlät cır häm biyü ansamble, muzıkal' drama teatrı çığışların qarayaçaqlar, cılı yaqtan kilgän qan-qärdäşlärebezneñ mädäniäte, sänğate tarixı belän yaxşıraq tanışaçaqlar.
Qırım tatarlarınıñ yazmışı, äle bügengä xätle däwam itkän azatlıq öçen köräşe qäläm ostalarınıñ icatında bik açıq çağıla:
Äyländem Qırımnıñ, min taw-taşların,
Qayğılar, xäsrätlär sarğan başların
Min söylim, sin anıñ sin sört küz yäşlären
Bez ükenmi, kem ükensen? Yandıq qandäşlär…
Äşraf Şämi-zadä yazğan bu matäm cırı tuğan cirlärennän sörelgän, äçe yazmış qoçağına taşlanğan, läkin ciñelmägän xalıq turında. Azatlıq öçen, räximsezlek öçen, wäxşilek belän bertuqtamıy köräşkän qırım tatarları üzgärtep qoru yıllarında berençe cinügä ireştelär -- watannarına, tuğan tufraqlarına äylänep qayttılar. Şik yuq: qırım tatarlarınıñ ruxi köçle, niätläre izge, inde möstäqil däwlätlären dä tulısınça torğızırlar, inşalla.
Qazan qunaqlarınıñ hämmäse diärlek 23 yündä Sabantuylarında qatnaşaçaqlar, kem äytmeşli «eş betkäç -- küñel açırğa da yarıy».
Damir Ğismetdin


text:
Ädäbiät häm sänğät däräcäsen kütärü öçen nindi çaralar kiräk?
2006 yılnı Tatarstan öçen ädäbiät häm sänğät yılı itep iğlan itü xaqında söylägän idek, xörmätle tıñlawçılar. Tatarstan prezidentınıñ bu färmanı, anıñ eçtälege bäyräm aldınnan häm xäzergä dä tar dairägä genä mäğlüm buldı. Milli zıyalılar, küpçelek yazuçılar, sänğät xezmätkärläre bu xaqta äle işetmägän.
30 dekaberdä prezident çığarğan färmannı berdän ber rus gäzite genä bastırıp çığardı. Ä eçtälege anıñ bolay. Ädäbiät häm sänğät Tatarstan xalıqlarınıñ bay mädäni potensialın çağıldıra, küpmillätle respublika xalqın berläşterüçe unikal'' icadi mirasnı saqlıy häm Tuqay, Cälil, Raxlin, Klyuçarev, başqa küp kenä milli särwärlärebezneñ yubileyları häm şulay uq G.Qamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrınıñ da 100 yıllığı şuşı ber yılğa turı kilgängä kürä, 2006 yıl ädäbiät häm sänğät yılı itep iğlan itelä. Ukazda äytelgänçä, mädäniät häm sänğät yılında bula torğan çaralarnı oyıştıru öçen maxsus komissiä tözeläçäk. Bu eşkä ministrlıq, vedomstvolar, cirle üzidarä oyışmaları cälep itelep, çaralar planı, şul isäptä Tuqay häm başqa kürenekle keşelärneñ yubileyların bäyräm itü planı buldırıla. Çaralarnı oyıştıru öçen finanslaw mäs’äläse öçen törle oyışmalarğa möräcäğät itü qaralğan prezident färmanında. Çaralarnı oyıştıruda şulay uq ictimaği oyışmalarnı, icadi berleklärne cälep itärgä, “Tatmediä” häm respublika, rayon, şähär mäğlümat çaralarına ädäbiät häm sänğät yılınıñ barışın kiñ dairälärgä yaqtırtırğa digän täqdimnär bar.
Ädäbiät häm sänğät yılında sez nindi çaralar oyıştırırğa täqdim itär idegez digän soraw belän “Azatlıq” xäbärçese berniçä milli zıyalığa möräcäğät itte. Dramaturg Mansur Gıyläcev bu sorawğa bolay cawap birde
Minemçä, iñ berençe çiratta böten dönyağa kürsäterlek, här xalıqqa añlaşıla torğan tatar milläte turında sänğät äsäre kiräk. Kinematograf äsärme bulamı ul yäki roman, povest''. Şunı böten dönya xalıqları añlarlıq itep tärcemä itärgä kiräk. Bügenge köndä bik köçle teatrlarıbız bar, ämma teatrlarnıñ zalları bäläkäy. Annarı böten dönyağa bilgele sänğät äsäre bulsın öçen sänğät xezmätkärläreneñ däräcäsen kütärergä kiräk.
Ädip Mäğsüm Xucin isä menä närsä söyläde
Ni öçen soñ ul ädäbiät häm sänğät yılı? Ädäbiät belän sänğät''neñ yılları gel, alarnı ber yıl belän genä çikläw mömkin tügel. Soñğı yıllarda bit küpme genä tırışsaq ta, dönyağa kürsäterlek, yaltırawıqlı ber genä äsärebez dä yuq bit. Yäğni şularnı uylağanda, yañadan buş süz genä bulıp qalmasmı bu digän şik tua. Prezident färmanı belän genä eş betmi, monda nıqlap äzerlänergä kiräk.
Filologiä fännäre doktorı, Tatarstan fännär Akademiäseneñ Ğalimcan İbrahimov isemendäge institut direktorı Nurmöxämmät Xisamovnıñ täqdimnäre
İğlan itelgän çaralarnıñ Akademiä eşen kamilläşterüdä küräsem kilä. Häm ayırım alğanda bezneñ tel, ädäbiät häm sänğät institutına citdi yärdäm itep küräsem kilä. İñ möhime kitaplarıbıznı bastırıp çığarırğa kiräkÄdäbiät häm sänğät''neñ däräcäsen kütärü öçen tağın nindi çaralar kiräk bulır? Bu xaqta milli zıyalılarıbız “Azatlıq” radiosına şaltıratıp, üz fikerlären äytä ala.
Albina Zäynulla


text:
Terrorğa qarşı künegülär tämam
Başqortstanda soñğı könnärdä militsiä tikşerüläre köçäytelgän ide. Respublika çigendä, şähärgä kergän urınnarda militsiä xezmätkärläre maşinalarnı tikşerep kertte. Älege xällär xalıq arasında törle imeş-mimeş taraluğa säbäpçe buldı. Beräwlär monı bäyräm könnärendä respublikada terror bulu ixtimallığı turında xäbär bulğan dip isäpläsä, oppozitsiä wäkilläre respublikadan çittä basılğan gäzitlären kertmäw öçen dip belderde. Nihayät, Başqortstannıñ Eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat üzäge başı Ruslan Şäräfetdinov monı İdel buyı okrugında terrorğa qarşı künegü ütkärelü dip añlattı. Militsiä köçäytelgän rejimda eşläwen däwam itäçäk. Bu turıda terrorğa qarşı komissiä başı, Premyer-ministr Rafael' Baydäülätov belderde. Ul may bäyrämnäre könnärendä xalıqqa tınıçlap bäyräm itü öçen militsiä köçäytelgän rejimda eşläwen däwam itäçägen belderde.
Mönir Wafin, Ufa.


text: AQŞ başqalasında prezident George Bushnıñ ikençe möddätkä xalıq aldında ant itü çarası aldınnan iminlek çaraları köçäytelgän, üzäktäge uramnar yabılğan, binalarnıñ tübälärenä snaiperlar quyılğan, uramnarğa şartlatqıçlar ezläwçe etlär çığarılğan. Waşingtonda bügen qar häm salqın ämma barıber Aq Yort qarşına yartı millionğa yaqın keşe cıyılır dip kötelä. Kiçäge tantanalarda Bush, "inaugurasiäne böten il öçen berläşü köne" dip atadı: "İlgä häm böten dönyağa möräcäğät itüne tüzemsezlek belän kötäm, minem äytäse kilgän süzem şul – bez amerikada ireklekne yaratabız, häm här keşeneñ irekle bulırğa xaqı bar."


text:
Mäskäw mäxkamäse Mixail Xodorkovskiynı irekkä çığaru öçen täqdim itelgän fidiä yäğni salognı kire qağıp anı izolyatorda qaldıru turında qaraq çığardı.
Bu qarar 3 xäkim tarafınnan yabıq işeklär artında 2 säğät däwam itkän tıñlawlardan soñ iğlan itelde.
Yukos neft' şirkäteneñ elekke başlığı Xodorkovski xärämläşüdä häm salımnardan qaçuda ğäyepläw belän 25-nçe üktäberdä Novosibirskida qulğa alındı.
Anıñ ğäyepläre raslanğan oçraqta aña 10 yılğa qädär törmä cäzası yanıy.
Uzğan atnada Xodorkovskiy Yukos citäkçelegennän çigendä häm üzenä qarşı ğäyepläwlärne, parlament saylawları aldınnan oppozitsion partiälärgä yardäm itkän öçen säyäsi ğäyepläwlär dip belderde.


text:
Yäkşämbe dä "Gruziädä xäzer kem xuca?" digän sorawğa açıqlıq kertmäde
Yäkşämbe dä ildäge xakimiat xäzer kem qulında soñ digän sorawğa açıqlıq kertmäde. İnde menä ikençe kön Gruziädä ike däwlät başlığı - prezident Şevardnadze häm oppozitsiä tarafınnan waqıtlı prezident itep iğlan itelgän Nino Burcanadze.
Audio, Nino Burcanadze
"Min bar Tbilisi häm Gruziä xalqın küpläp parlament binası qarşına cıyılırğa çaqıram, çönki şulay küpläp cıyılu häm andağı keşelärneñ äwzem yaqlawı ğına xökümätneñ üz keşelärenä qarşı çaralar kürüwenä kirtä bula ala" di Gruziä oppozitsiäse tarafınnan däwlät başlığı itep bilgelängän Nino Burcanadze. Gruziä oppozitsiäseneñ ikençe ber möhim wäkile Mixail Saakaşvili ildäge soñğı xällärne tınıç, qoral qullanmıy ğına ütkärelgän "bärxät inqilabı" dip atıy. Kiçä ul Tbilisidäge waqiğälärne 1989-nçı yılğı Çexoslovakiä belän çağıştırsa, bügen CNN telekanalına, Gruziädäge wäzğiat mäğlüm serb prezidentı Slobodan Miloşeviçne xakimiattän çitlätüne xäterlätä dip belderde. Oxşaşlıqlar çınnan da şaqtıy - Serbiädä dä, Gruziädä dä säyäsi krizis, saylaw näticälären bozu ğäyepläwläre belän başlandı. İke oçraqta da xakimiat krizisı oppozitsiäneñ parlament binaların yawlap aluwına kiterde. Häm tağın ber urtaqlıq - aralaşu yardäme belän anda da, monda da Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı İgor İvanov yörgän ide. Belgradta bu Miloşeviçneñ xakimiattän kitüwe belän tögällände, xäzer inde Gruziä oppozitsiäse dä İvanovneñ söyläşüläre Şevardnadzeneñ prezidentlıqtan waz kiçüwenä kiterer dip ömetlänä. İrtän İvanov kötmägändä parlament qarşında cıyılğan keşelär qarşına çıqtı, annarı Eduard Şevardnadze häm oppozitsiä citäkçeläre belän oçraştı häm şunnan soñ, "iñ yaxşı yul, prezident häm oppozitsiä citäkçeläreneñ ber-berse belän turı söyläşülär ütkärüwe" dip belderde.
Audio, İgor İvanov
Soñraq Şevardnadze üzeneñ, ildä prezident saylawların waqıtınnan alda ütkärü ixtimalın tikşerergä äzer buluwın belderde. Ämma ul, bu xaqta söyläşülär barı tik, oppozitsiä tarafdarları kiçä yawlap alğan parlament binasın azat itkännän soñ ğına başlana ala digän taläp quya. Läkin äle kiçä genä, yaña saylawlarğa qädär Şevardnadze üz urınında qala ala digän oppozitsiä, ayırım alğanda şul uq Mixail Saakaşvili xäzer inde, "söyläşülär öçen soñ" dip belderä häm üz tarafdarların, ägär dä prezident üz urınınnan kitmäsä, ul yäşägän urınğa cıyılırğa çaqıra.
Kärim Kamal


text:
Tuzğan toraqnı beterü programması tämam, 2005 yılda yañası başlana
Tuzğan toraqnı beterü programması 1995 yılda başlanıp kitkän. Şul uq waqıtta «Toraq fondı» da oyıştırğan, isemleklär tözelä başlağan. Programmanıñ ütäleşe öçen küpçelek aqçanı berençe waqıtta neft şirkätläre birgän bulğan. Annan soñ, respublikanıñ başqa ere şirkätläre dä aqça kertkän, banklar, eşmäkärlär, keçe neft oyışmaları da tuzğan toraqnı beterü programması öçen tabışlarınnan salım tüläp torğan. Barlığı 35 meñnän artıq oyışmadan finans yärdäm alındı, 20 576 million sum aqça cıyıldı, dielä räsmi käğäzlärdä. Tuzğan toraq programması ütälgän waqıtta barlığı 48 576 meñ ğailä yaña fatirlarğa küçkän.Berniçä yıl elek, Tatarstan qanunnarı äle täñgälläşterelmägän waqıtta, qayber eşmäkärlär tuzğan toraq programması öçen salımnı tüläwdän baş tartmaqçı ide. Salım qanunsız, dip tä äytep qaradılar, tülämiçä, xakimiätlär belän qarşılıqqa dä kerdelär, ämma, barıber, programma ütäleşe tuqtamadı. Soñınnan salım, irekle tüläw itep üzgärtelde, häm oyışmalar, bigräktä neft tarmağında eşläwçelär, programmaga tüläwlärne irekle räweştä küçerep bardı. Häm 29 dekaberdä şuşı programmağa üz öleşen kertkän ere şirkät citäkçeläre, rayon başlıqları, ministrlar, başqa oyışma citäkçeläre Piramida binasında programmanıñ tämamlanu waqiğasın bäyräm itte. Mul öställär artında utırğan citäkçelär aldında, Prezident çığış yasap, här qaysın diärlek iseme belän atap, räxmätlären belderde, istälekle diplomnar tapşırdı. Tuzğan toraqnı beterü programmasınıñ tämamlanuına bağışlanğan tantanada 14 balalı ğailägä fatir açqıçları tapşırıldı. Ämma tözeleş eşläre anıñ belän genä betmi, 2005 yıldan sotsial ipoteka programması ğämälgä kerä. Mintimer Şäymiev üzeneñ çığışında anıñ eçtälegenä dä beraz tuqtaldı. Sotsial ipoteka yulı belän alınğan fatirlarnıñ yartı bäyäse öçen aqçasın 7 yıl eçendä qaytarırğa kiräk bulaçaq. Sotsial yaqtan yaqlanmağan ğailälärgä dä, yaña öyläneşkän yäşlärgä dä programmada uñay şartlar qaralaçaq ikän. Tatarstannıñ yaña toraq programması 28 yıl yarım buyına, 7% -lıq kreditnı tülärgä mömkinlek birä. Bala tuğan bulsa, 18 kvadrat metr öçen tüläw yuq iteläçäk.
«Toraq tözeleşenä däwlät yärdämen kürsätü» qanunına Prezident tarafınnan 27 dekaberdä qul quyılğan. Ä programma kiläse yıldan ğämälgä aşırıla başlıy.Bikä Timerova.