text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, Qırımtatar resurs merkeziniñ idare reisi Eskender Bariyev iyülniñ 15-19-nda Jenevada keçirilgen BM tamır halqlarnıñ aqları ekspert mehanizminiñ (THAEM) er yıllıq sessiyasında qırımtatar halqınıñ problemleri aqqında tarif etti. Bariyevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, ziyaretiniñ esas maqsadı ileride Ekspert mehanizminiñ netice maruzasına kirsetilecek ve, belki de, BM insan aqları Şurasınıñ diger vesiqaları temelinde olacaq THAEM vesiqaları üzerinde işte iştiraki edi.
Qırımtatar halqınıñ vekilleri «Sıñır, migratsiya ve başqa yerde yerleşüv idaresindeki tamır halqlarnıñ aqlarına dair tedqiqatnı» toldurmığa teklif ettiler.
«İlâvelerimizde tamır halqlarnı assimilâtsiyağa oğratmaq ve yoq etmek maqsadınen zorbalıqnen yapılğan çıqaruvlarnı qayd ettik, bunıñ örnegi olaraq ise 1944 senesi qırımtatar sürgünligini kösterdik, 200 biñden ziyade insan Orta Asiya, Ural ve Sibirge çıqarılğan edi. Bizler tamır halqlarnıñ temsiliy organlarını yasaqlav aqqında maddeni kirsetmege teklif ettik – hususan, 2016 senesi Meclisniñ Rusiye Yuqarı mahkemesi tarafından yasaqlanması. Bunıñnen beraber, tedqiqatta al-azırda işğal etilgen Qırımda ealini deñiştirüv maqsadınen insanlarnıñ ketirip yerleştirilmesi aqqında aytılmadı», – dedi Bariyev.
Onıñ aytqanına köre, Rusiyeniñ Qırım askeriyleştirilüvi de ayrıca qayd etildi.
Bariyevniñ aytqanına köre, THAEM sessiyası çerçivesinde tamır halqlarnıñ İnsan aqları şurasınıñ toplaşuvlarında iştirak etüv meselesi köterilgen edi.
«Büyük bir beyanat azırlap, netice maruzasına kirsetilecegine ümüt etemiz. Tekliflerimiz İnsan aqları şurasınıñ vesiqalarına kirsetilse, halqara toplulıqnıñ Rusiye siyasetine tesir etüv içün qoşma diplomatik aletleri olacaq», – dep qayd etti Bariyev.
2014 senesi martnıñ 20-nde Yuqarı Rada qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Böylece Ukraina BM tamır halqlarnıñ aqları beyannamesine qoşuldı. Bu qararğa 283 deputat qoltutqan edi. Ukrainanıñ tamır halqı olğan qırımtatarları ve diger milliy azlıqlarnıñ etnik, medeniyet, til ve din hususiyetleriniñ saqlanıp qalması ve inkişafına kefil olacağını vade etti. Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qurultayı halqnıñ temsiliy organları dep tanıldı.
Er yıl avgustnıñ 9-nda dünyanıñ tamır halqlar künü qayd etile. Bu kün 1994 senesi BM Baş Assambleyasınıñ qararı ile tasdıqlanğan edi.


c: text/html

text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev ve Qırımda Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve öldürilgen Reşat Ametov Kiyevdeki qırımtatar cemiyetinden mukâfat aldılar.
Bunı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
«Kiyevdeki qırımtatarlar cemiyeti qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevni ve qırımtatar vatanperveri, Ukraina devletiniñ mustaqilligi ve topraq bütünligi oğrunda küreşken Reşat Ametovnı (ölüminden soñ) «Qırımtatar halqı ögünde hızmetler» mukâfatı ile taqdirledi», – dep aytıla haberde.
Oktâbr 12-de Cemiyet idaresiniñ ricası ile Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar işlerinden ükümet vekâletlisi Aslan Ömer Qırımlı Cemilevge zırh berdi. Reşat Ametovnıñ mukâfatı onıñ ailesine berilecek.
Cemiyet idaresiniñ qararına köre, Ametovnıñ qorantasına maddiy yardım kösterilecek.
2015 senesi iyül 17-de «Qırımtatar cemiyeti» qırımtatarlarnıñ yañı tarihında ilk sefer «Qırımtatar halqı ögünde hızmetler» zırhını tesis etti. Bu zırh qırımtatar halqınıñ aq-uquqları, serbestligi ve devletçiligini qorçalav ve ğayrıdan tiklev meselelerinde yararlıq qazanğan Ukraina ve çetel devletleriniñ vatandaşlarına berilecektir.
2014 senesi mart başında 39 yaşında Aqmescit sakini, üç balanıñ babası Reşat Ametov Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqıp, Aqmescitteki Nazirler şurası binasınıñ yanında bir özü piket keçirdi. Narazılıq aktsiyası vaqtında «samooborona» vekilleri onı maşinağa oturtıp, belli olmağan bir yerge alıp ketti.
2014 senesi mart 15-de Reşat Ametov ölü tapıldı. Mart 18-de Ametovnı Aqmescit mezarlığında defn ettiler. Cinaiy iş açılğan edi. Cumhuriyet yolbaşçısı Sergey Aksenov «samooborona» vekilleriniñ Reşat Ametovnıñ öldürilmesine alâqası olmağanını bildirgen edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fevralniñ 14-nde saba evinde tintüv keçirilgen qırımlı Rustem Emirüseinovnı Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine alıp ketkenler. Bu aqta «Qırım birdemliginiñ» faalleri haber ete.
Bundan evel FSB idaresine Eskender Abdulğaniyev ve Arsen Abhairov alıp ketirilgen edi.
İşğal etilgen Qırımnıñ Qurman rayonındaki Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında olarnıñ evlerinde tintüvler ötkerildi.
«Qırım birdemligi» bildirgenine köre, tutulğan Rustem Emirüseinovnıñ babası Reşat Emirüseinov – qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçisi. 2017 senesi avgust ayında o, Server Karametovğa qoltutuv piketine çıqqan edi. Yazuvlı şiarında «Putin, balalarımız terrorist ve ekstremist degil» dep yazılğan edi. Daa soñra «Qırım birdemliginiñ» körüşüvlerine kelip, «Qırımda qırımtatarlarğa yapılğan basqığa qarşı çıqqanını açıq-açıq ayta edi».
Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ saytlarında olıp keçkenler aqqında resmiy bir malümat yoq.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkerilip başladı.


text:
Bank
Bank (italiyansha bankol — stol) — aqsha qarjıları men qorların jıynaw, beriw, ma'mleketler, ka'rxanalar (firmalar), mekemeler ja'ne jeke adamlar arasındag'ı o'z-ara to'lemler men aqshalay esap ayırısıwda da'ldallıqtı ju'zege asırıw, aqshanın' belgili bir tu'rin aylanısqa qosıw, aqsha men qunlı qag'azlar shıg'arıw, altın menen, shetellik valyuta menen tu'rli operatsiyalar jasaw ja'ne basqa da xızmetler atqaratug'ın qarjı mekemesi.
Banktin' payda bolıwı men rawajlanıwı tovar-aqsha qatnaslarının' rawajlanıwı menen tıg'ız baylanıslı. Bankler ka'rxanalardın', firmalardın', kompaniyalardın', sonın' menen qatar turg'ınlardın' waqıtsha paydalanılmay bos turg'an qa'rejetlerin jıynaıp, qa'jet etiwshilerge o'sim menen waqıtsha kredit beriw arqalı qarjı mu'ta'jligin o'teydi.
So'ytip, Bankler aralıq xızmet atqarıp aqsha bazarında tovarg'a aynalatug'ın jan'a talap men minnetlemeni qayta tikleydi. Minnetleme men talaptın' payda bolıw protsessi qarjılıq-da'ldallıq xızmettin' negizin Bank - erekshe ka'rxana.
Eger a'piwayı ka'rxana xızmetinde aqsha to'lem rolın atqarsa, al Bank xızmetinde ol tovar ornına ju'redi. Bankler waqıtsha paydalanılmay turg'an bos aqsha qa'rejetlerin o'zine jıynaw, klientlerge sshet ashıp, kassalıq xızmet ko'rsetiw, qısqa ja'ne uzaq mu'ddetke nesiye beriw, kredit bo'liw, investitsiyalıq xızmet atqarıw (uzaq mezgilli quramalı shıg'ınlardı qarjı ajıratıw, qunlı qag'azlar shıg'arıw) t.s.s. o'z arnawlı xızmetlerge birge, bazar ekonomika jag'dayında lizinglik, faktoringli, traslıq, ken'esshilik, informatsiyalıq, t.b. xızmetlerdi de atqaradı.
Bank ju'rgizetug'ın operatsiyalar passivli (resurslardı banktegi sshetke engiziw) ja'ne aktivli (Bank resursların ornalastırıw) bolıp bo'linedi. Negizgi passivli operatsiyalardın' qatarına Banktin' o'z kapitalı (ustavlıq qor, rezervlik qor), depozitler qabıllaw ja'ne bankaralıq aqsha bazarınan qosımsha resurslar alıw jatsa, al, negizgi aktivli operatsiyalarg'a bankaralıq kredit beriw, investitsiyalıq (tikkeley ja'ne portfeldi) qarjı bo'liw, t.b. jatadı. Kommertsiyalıq Bankler bular menen qatar da'ldallıq ja'ne isenimlik (kommanditlik) operatsiyalardı da jasaydı.
Atqaratug'ın xızmeti men sıpatına qaray — ortalıq emmisiyalıq (Ultlıq bank, onın jergilikli filialları), kommertsiyalıq, investitsiyalıq, salalıq, al menshik tu'rine qaray ma'ml., aktsion., korporativlik, aralas, ma'mleketaralıq Bankler bolıp bo'linedi. Birinshi ret Bankler orta a'sirde Arqa İtaliyada, keyinirek Germaniya men Niderlandtın' sawda ortalıqlarında payda boldı.
Bank isinin' ilgeri rawajlanıwına, a'sirese, 1716—1720 jılı Frantsiyadag'ı Djona Lo bankinin' ta'siri zor boldı. Ol birinshi ret aqsha emissiyasın ju'zege asırdı. Onın' shıg'arg'an banknotları aylanıs barısında ma'ml. qag'az aqshag'a aynaldı. Baslı maqseti payda tabıwdı ko'zlegen B. sanaat men sawda kapitalistlerinin' mol aqsha qarjıların o'zine tarta basladı. Olar qarızg'a metall aqsha beriwden endi iri o'ndirisshilerge qarızdarlıq minnetlemeler arqalı kredit beriwge ja'ne klientinin' ag'ımdag'ı sshetine aqsha awdarıwg'a ko'shiwdi, so'ytip qarız kapitalının' qozg'alısın uyımlastıratug'ın erekshe qarjı ka'rxanası retinde o'ris aldı.
20 a'sirdin' basında bank isi men sanaattın' toplanıwı ja'ne monopoliyalanıwı Banklerdin' rolın a'dewir o'zgertip, Bank belgili bir salag'a ya ka'rxanag'a sistemalı tu'rde kredit beriwge ko'she basladı. Olar, ko'bine, uzaq mezgilli qarız beriwge (8 — 10 jılg'a deyin) umtıldı. Sanaat, transport, sawda ja'ne basqa da aktsion. ja'miyetlerdin' qunlı qag'azların (aktsiyalar, obligatsiyalar) bazarg'a shıg'arıw ja'ne ornalastırıw na'tiyjesinde Bank sanaat penen jaqınnan jaqınlasıp, ka'rxanalardın' qunlı qag'azlarının' baqlaw paketin o'z qolına toplandırdı. Usının' na'tiyjesinde 20 a'sirdin' birinshi ret shereginde Ullı Britaniya men Germaniyada iri-iri Bankler ajıratılıp shıqtı. Bank jumısı barg'an sayın rawajlanıp, endi olar jay da'ldallıq rolınan asıp, barlıq iri sawdagerler men usaq xojayınlardın' pu'tkil aqsha kapitalın jıynap, belgili bir eldegi o'ndiris qural-u'skeneleri men shiyki zat ko'zlerinin' ko'bin biylep otıratug'ın monopoliyalıq strukturag'a aynaldı.
Mısalı, 1979 jılı Yaponiyadag'ı 13 “qalalıq bank” (Mitsubisi bank, Sumitomo bank, t.b.) pu'tkil kredit sistemasındag'ı aktivlerdin' 46%-sın o'z qolında usladı. Al Ullı Britaniyanın' kreditlik sistemasın 4 bank monopoliyası: Nashnl Vestminster bank, Barkleyz bank, Midlend bank ja'ne LLoidz bank biyleydi. Nyu-Yorktegi asa iri bankler — Cheyz Manxetten bank men Kemikl bank qarjılıq-monopolistik Rokfeller toparı arqalı jumıs isledi. Ol iri sanaat salaların (“Boing”, “Gerkules”, “Monsanto” kompaniyalardı, t.b.) o'z uwısında uslap otır. Qazaqstang'a bank kapitalının' kiriwi ja'ne onın territoriyasında kredit jelisinin' jasalıwı 19 a'sirdin' son'ında baslandı. Rossiya imperiyasının' kredit sistemasının' bir bo'legi bolg'an Qazaqstannın' kredit jelisi memleketlik bankinin' bo'limshelerinen, aktsionerlik kommertsiyalıq banklerdin' filiallarınan, sonday-aq kredit kooperatsiyasınan ja'ne usaq kredittin' basqa da mekemelerinen quraldı.
1-du'nya ju'zlik sog'ıstın' baslanıwı aldısında Qazaqstanda en' qarapayım bank operatsiyaların ju'zege asırg'an qaznaxanalardı, sonday-aq, 345 kredit ja'ne qarız-saqlıq doslıqların qospag'anda, 44 Bank mekemesi jumıs isledi. 20 a'sirdin' basında Qazaqstandag'ı negizgi Bankler — Rossiya bankleri boldı. Olardın' filialları u'lkenin' ortalıq qalalarında (Oralda, Ombıda, Petropavlda, Semeyde, Verniyde) ornalastı. Sawda aylanıslarının' u'lkeyiwine baylanıslı Qoyandı yarmarkasında Rossiya Memleketlik bankinin' waqıtsha bo'limshesi 1894 jıldan jumıs isledi, al 1912 jılı Rossiya sırtqı sawda bankının' bo'limshesi ashıldı. Sawda-sanaat isin tikkeley qarjı ajıratıw jo'nindegi operatsiyalar — veksellerdi esapqa alıw ja'ne tovarlardı kepillikke alıp qarız beriw isi neg'urlım rawajlandırdı. Ken'es hu'kimeti ornag'annan keyin da Qazaqstandag'ı bank sisteması KSRA bank sistemasının' bir tarmag'ı retinde xızmet etti. Qazaqstanda KSRA Memleketlik bankinin' 260, jıynaq kassanın' 4147 mekemesi jumıs isledi.
Tek Qazaqstan jekke ma'mleketke aynalg'annan keyin g'ana eldin' jeke bank sisteması qurıldı, shetellik iri banklerdin' wa'killikleri ashıla basladı. (Du'nya ju'zlik bank, Doyche bank, t.b.) Qazaqstanda 1991 jılı baslang'an Bank reformasının' na'tiyjesinde qos da'rejedegi bank sisteması qurıldı. Joqarı (birinshi) da'rejedegi Bank — QR Ultlıq banki. Onın minnetleri, xızmetinin' bag'ıtları, huqıqlılıq ma'rtebesi ja'ne wa'killigi QR Prezidentinin' “Qazaqstan Respublikasının' Ultlıq banki tuwralı” Nızam ku'shi bar Jarlıg'ında (30.3.1995) belgilengen. O'zge Banklerdin' ba'risi bank sistemasının' to'mengi (ekinshi) da'rejesine jatadı. Ko'binese olar “kommertsiyalıq Bankler” dep ataladı. Sebebi, olardın' ustavlıq qorları ma'ml. menshikten shıg'arılıp, u'les aktsion. kapitaldan quraladı.
Ultlıq B. emmisiyalıq aylanısqa aqsha shıg'arıwg'a, retlep otırıwg'a huqıqlı. Sonday-aq, kommertsiyalıq Bankler men olardın' bo'limsheleri ushın minnetli ekonomikalıq normativlerdi belgileydi, xızmetlerin baqlaydı ja'ne aqsha men altın qorın saqlaydı. Ekinshi da'rejedegi Bankler xalıq sharası men xalıqqa san-salanı xızmet ko'rsetetug'ın kommertsiyalıq-nesiyelik mekemelerge aylandırılg'an. Qazaqstanda birinshi ret kommertsiyalıq Bankler (Interinvestbank, Kramdsbank) 1989 jıldan payda bola basladı. 1992 jılı olardın' sanı 232-ge/232-g'a jetip, 1994 jılı tosattan qısqardı. 1999 jıldın' basında Ultlıq Bank men Hu'kimettin' arnawlı aqsha-nesiye siyasatının' na'tiyjesinde (ustavlıq kapitaldı o'siriw arqalı) Bankler sanı burıng'ıdan da azayıp, olardın' o'z kapitalı 53,7%-g'a (41,2 mlrd-. ten'ge), aktivlerinin' jalpı ko'lemi 10,4%-g'a (186 mlrd-. ten'ge) jetti. Depozit ko'lemi ultlıq valyuta esabında 22 mlrd-tan astı (1999, yanvar). Ultlıq Banktin' perspektivalıq jobasında Banklerdi odan ha'm toplandıra tu'siw ko'zlengen. Usıg'an oray olardın' ustavlıq kapitalının' en' to'm. mo'lsherin 300 mln. ten'gege jetkizip, onı a'ste-aqırın 1 mlrd-. ten'gege deyin o'sire beriw shegaralang'an. Qazaqstandag'ı ekinshi da'rejedegi Banklerdin' en' irileri qatarına Qazkommertsbank, Qazaqstannın' xalıqlıq banki, Turana'lembank, t.b. jatadı (1999).
Banklerdin' ma'nisi ha'm xızmetleri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Bank sistemasının' man'ızlı elementi — bankler bolıp tabıladı.
A'yyemgi a'sirler tariyxı keyingi urpaqqa banklerdin' qashan payda bolg'anlıqı tuwralı g'ana emes, sonday-aqolardın' qanday operatsiyalardı orınlag'anlıqı tuwralı da tolıq ma'g'lıwmatlar qaldırmag'an sıyaqlı.
Geybir alımlardın' pikirinshe, birinshi ret bankler kapitalizmnin' manufaktura jag'ında ja'ne en, baslısı, İtaliyanın' bo'leklegen qalalarında (Venetsiya, Genuya) XIV—XV a'sirlerde payda bolg'an. Olardın' miynetlerinde bank tovar sharwashılıg'ının' erekshe institutı retinde tovar sharwashılıg'ının' erte da'wirinde, yag'nıy tovar-aqsha qatnaslarının' rawajlanıwına baylanıssız, aqsha aynalısın retlew ushın payda bolg'an delinedi.
XVI—XVII a'sirlerde Venetsiyada, Genuyada, Milanda, Amsterdamda, Gamburgta, Nyurnbergte sawdager-klientler arasında qolma-qol aqshasız esap ayırısıwlardı ju'zege asırıw ushın jirobankler qurıladı. Jirobankler o'zlerinin' klientleri arasında belgili salmag'ı bar bahalı metallardan jasalg'an aqsha birlikleri arqalı esap ayırısıwlar ju'rgizdi. O'zlerinin' bos aqsha qa'rejetlerin jirobankler ma'mleketke, qalalarg'a ja'ne artıqshılıg'ı bar kompaniyalarg'a qarızg'a berdi.
Al geybir mamanlar, bankti odan da erte mu'ddette — feodalizm jag'ında payda bolg'an dep aytadı. Olar feodallıq sharwashılıq jag'ında banklerdin' to'lemdegi da'ldallıq xızmetinin' qa'jetliginen payda bolg'anlıqın tilge tiyek etedi.
Degen menen de, dereklerge su'yene otırıp, banklerdin' payda bolıwının' ey mın' jıllıq tariyxı bar ekenligin aytıwg'a boladı. O'kinishke oray, «bank» so'zinin' o'zi bizge onın ma'ni g'ana belgisiz etip qoymay, birinshi ret nesiyelik mekeme tuwralı bizdin' boljawımızdın' haqıyqatlıg'ına gu'man tuwg'ızadı.
«Bank» so'zi «banco» degen anglishan tilinen awdarg'anda «almasıw stolı» degendi bildiredi. Bul «almasıw stolı» tovarlar menen sawda jasalatug'ın ken'isliklerde qurıladı. Sawda ma'mleketler men qalalardın', bo'leklegen gewdelerdin' ha'r tu'rli monetaları menen jasalg'an. Ol waqıtta monetalardın' birtutas sisteması bolmag'anlıqdan, olar menen sawda-satıq barısında ha'r tu'rli sıqıldag'ı monetalar gezlesken. Bankler payda bolardın' aldında aqsha-sawda kapitalının' wa'killeri sawdagerlerdin' aqshalay amanatların qabıllap, olardı ha'r tu'rli eldin' aqshalarına ayırbaslawg'a qa'nigelenip otırg'an. Waqıt ete kele, ayırbaslawshılar bul amanatlardı, sonday-aq o'zlerinin' aqsha qa'rejetlerin qarızg'a berip, payız alıw ushın paydalana baslaydı. So'ytip, ayırbaslawshılar az-azdan bankirlerge aynaladı. Bizdin' tu'sinigimizde, bank ug'ımı ayırbaslawshılardın' ja'ne olardın' almasıw orınlarının' bolıwı menen bayanlanadı. Birinshi ret banklerdin' İtaliyada payda bolıw sebebi, onın sol waqıtlarda du'nya ju'zlik sawda ortalıg'ı bolg'anlıqın esapqa alıp, ha'r eldin' aqshaları men tovarlarının' sol elge qaray atlıg'ıp, bankirlerdin' sawda operatsiyalarına tikkeley qatısıwına baylanıstı tu'sindiriledi.
Tariyxshılardın' pikirinshe, b.e.sh. 2300 jıl burın xoldeylerdin' sawda kompaniyaları payda bolıp, olar o'zlerinin' tikkeley xızmetleri menen qatar, qarızlar bergen. Olar b.e.sh. VI a'sirde A'yyemgi Vavilonda qaray operatsiyaları: amanatlardı qabıllaw ja'ne olarg'a payız to'lew operatsiyalarının' jasalatug'ın eske sala ketedi. Bunday operatsiyalar b.e.sh. IV/IX a'sirde A'yyemgi Gretsiyada da jasalg'an. Bir ayta ketetug'ını, a'yyemgi grekler qaray qabılday otırıp, belgili bir haqı to'lew arqalı aqshalar almasıwın ju'rgizip otırg'an ko'rinedi.
Sonın' menen, bul birinshi ret banklik operatsiyalardı orınlag'an kimler? — degen soraw tuwadı. Tariyxshılardın' pikirinshe, olar bo'leklegen gewdeler ja'ne qolında toplang'an aqshalay qa'rejetleri bar shirkew mekemeleri eken. Shirkewler qunlılıqlardı saqlaytug'ın en' isenimli orınlaar bolg'an. Sol waqıtları belgili grektin' shirkewleri (Delfa, Delo, Samo, Efse) aqsha saqlaw menen aynalısqan. Efsedegi Artemid shirkewinde kishi Aziya jag'alawındag'ı ellerdin' amanatları, al Delfadag'ı Apollon shirkewinde barlıq evropalı Gretsiyanın' bos aqsha qa'rejetleri toplanıptı.
Birinshi ret bankler jıynaılg'an zor aqsha baylıqlarının' qozg'alıssız jatıwg'a bolmaytug'ının, olardı waqıtsha paydalanıwg'a berip, payda tabıw qa'jetligin tu'sinedi. A'yyemgi bankler nesiyelik operatsiyalar ju'rgiziw menen qatar qaray iyelerine az-azdan esap ayırısıw xızmeti de ko'rsetti. Esap ayırısıwlar banklerdegi qaray iyelerinin' bir sshetinen basqa bir sshetke awdarıw arqalı ju'rgizildi.
Bank xızmetlerinin' qolaylılıg'ı isker adamlardın' na'zerinen tıs qalmadı. Banktin' klientler qatarı aqırınlap u'lkeye tu'sti. Bankler ez gezeginde klientler arasında jasalatug'ın kelisim sha'rtlerdi qurıwda isenim xızmetlerin ko'rsetip, sawda-satıqta da'ldalshı xızmetin atqardı. Esap ayırısıwlardı jen'illetiw maqsetinde a'yyemgi bankler o'zlerinin', banklik biletlerin shıg'ardı. Olar tolıq qunlı aqshalar menen qatar aynalısta ju'rdi. Anglishan elinde birinshi ret aktsionerlik bank — Anglishan banki 1694 jıllı qurılıp, hu'kimetten banknot shıg'arıwg'a huqıq aladı.
So'zsiz, bunın bo'ri birinshi ret banklerdin' kapitalizmnin' manufaktura jag'dayında, bankirler u'yleri retinde payda bolg'anın gu'walandırmaydı. Bundag'ı nesiye beriwshi men qarız alıwshılardın' bolıwı banklerdin' payda bolıwının' tek negizi g'ana bayanlaydı.
Solay bolsa, usı jerde nesiye beriwshinin' qanday jag'daylarda bankke aynalg'anı tan'landıradı. Sonın' menen bizge belgisiz bolatug'ın kelesi bir na'rse — bul nesiyenin' jeke sıqılı men banklik nesiye arasındag'ı ayırmashılıqtın' bolıwı. Banklik nesiye boyınsha nesiyelik qatnastın' bir ta'repi jeke gewde emes, nesiyelik mekemenin' sala bolg'anı tu'siniksiz bolıwı mu'mkin.
Bul sorawg'a juwap beriw ushın ha'zirgi gezdegi so'zliklerdegi bank ug'ımına ma'n bereyik. Anıqlag'ısh basılımlarda bank «iri nesiyelik mekeme» retinde bayanlanadı. Nesiyelik istin' rawajlanıw da'rejesine baylanıslı ja'ne nesiye beriwshilerdin' nesiyelik operatsiyaları bir sistemag'a aynalıw na'tiyjesinde jeke nesiye beriwshi o'zinin' nesiye beriwin toqtatadı. Nesiye tek g'ana tutınıw maqsetine g'ana berilmey, sharwashılıq operatsiyalardın' qajetliligi de qanag'atlandıra baslaydı. Nesiyelik kelisimler jasaw menen birge nesiye beriwshi o'zinin' klientlerinin' tapsırmaları boyınsha esap ayırısıw ja'ne basqa da operatsiyalardı ju'zege asıradı. So'ytip, bankler aqsha sharwashılıg'ının' usı rawajlanıw etabına o'te otırıp, barlıq operatsiyalardı birdey ko'rsetetug'ın birtutas ortalıqqa aynaladı. Demek, birinshi ret bankler kapitalizmnin' manufaktura etabınan da burın, yag'nıy ma'mlekettin' qurılıwı da'wirinde payda bolg'an degenge negiz bar. Bunday qatnaslardın' qul iyeleniwshilik ja'miyetinde bolg'anlıqına tariyx gu'wa.
A'yyemgi Rimde bank ja'ne nesiye huqıg'ının' normaları bolg'an. Usı normalarg'a sa'ykes, b.e.sh. III a'sirde almasıw isine beyimlengen Rimli bankirlerdi kumuliyar dep atadı. Olarg'a nesiyelik operatsiyalardı ju'rgiziwge ruxsat etilmegen. Tariyxshılardın' aytıwınsha, A'yyemgi Vavilon bankleri tek g'ana nesiye berip qoymay, sonday-aq jer to'lemshilerin satıp alıw-satıw, ja'ne basqa da operatsiyalardı orınlag'an.
Banktin' payda bolıwı tuwralı qarastırg'anlar onın ma'nin ashıwg'a jaqınlaydı, biraq da banktin' tolıq Ma'ni elede bolsa jumbaq bolıp qala bermek. Banklik mekemelerdin' xızmeti san ha'r tu'rli. Ha'zirgi ja'miyette bankler ha'r tu'rli operatsiyalar menen aynalısadı; Bankler arqalı xalıq sharwashılıg'ın qarjı ajıratıw, bahalı qag'azlardı satıp alıw-satıw, gey jag'daylarda da'ldallıq kelisimler men mu'lkti basqarıwg'a baylanıslı xızmetler ju'zege asırıladı.
Banktin' ma'nin ashıwg'a eki jaqtı topardan keliwge boladı: nızamlı ja'ne ekonomikalıq. Birinshi jag'dayda, en' baslısı «banklik operatsiyalar» ug'ımının' ma'nisi artadı. Olardın' qatarına bank xızmeti tuwralı nızamda ko'rsetilgen operatsiyalar dizimi jatadı.
Qay Jag'ınan alsaq da banktin' ma'nin nızam toparınan qaraw jetkiliksiz bolıp tabıladı. Banktin' ma'nin anıqlaw onın xızmetinin' nızam menen qatnasın biliw menen g'ana sheklenbeydi. Banktin' ma'nin, og'an ruxsat etilgen operatsiyaların anıqlaytug'ın nızam, emes, onı istin' ekonomikalıq jag'ı ja'ne banktin' jaratılısı anıqlaydı.
Banktin' ma'nin tallag'anda onın baslapqı atqarg'an xızmetlerin (valyuta almasıwı, nesiye beriw, esap ayırısıw) joqqa shıg'arıwg'a bolmaydı. Jalpı, gez kelgen qubılıstın' ma'nin tanıp biliwde, onın qanday operatsiyalardı orınlaytug'ını yamasa orınlag'anlıqı tuwralı sorawg'a juwap izlewdin' qa'jeti shamalı, bul jerde en' baslısı, onın sapasına ja'ne basqa institutlardan o'z-ara ayırmashılıg'ına ma'n bergen durıs.
Banktin' ma'nin basqa institutlardan o'z-ara ayırmashılıg'ına baylanıstı qarastırsaq, bank erekshe o'nim shıg'arıw menen aynalısatug'ın ka'rxana bolıp sanaladı. KSRA jag'ında ka'rxana retinde tek fabrika, zavod, yamasa materiallıq o'nim jasaytug'ın o'ndiris salası tu'sinilgen. Biraq ekonomikanın' basqada buwınlarına «ka'rxana» degen ataqtı iyeleniwge hesh qanday da tıyım salınbag'an.
A'yyemgi Rusta «ka'rxana» dep qanday da bir is penen yamasa xızmet penen aynalısatug'ın subektti aytqan. Sonlıqtan da belgili bir xızmet penen aynalısatug'ın bank sımbattı subektke «bank — bul ka'rxana» dep aytıw, o'zinshe durıs na'rse. Bul menen biz noqat qoyıwg'a tiyis emespiz, sebebi «ka'rxana» — bul bizdin' oyımızdag'ının' ba'risin tolıg'ı menen ashpaydı.
Sonın' menen birge ol durıs anıqlawdı qa'jet etedi, sebebi, bank shın ma'ninde fabrika da, zavodta emes. Ol bulardan o'z erekshe xızmet ko'rsetiwine qaray ajıratıladı. En' baslısı — banktin' sanaatlıq ka'rxanalardan o'z-ara ajıratılatug'ını, onın xızmetinin' o'ndiris salası emes, aynalıs ja'ne almasıw salasında ju'zege asıwına baylanıstı bolıwı.
Banktin' erekshe ka'rxana retinde shıg'aratug'ın o'nimi materiallıq o'ndiris sapasının' o'nimlerinen o'z-ara ajıratıladı, ol jay g'ana tovar shıg'armaydı, onın tovarı erekshe, yag'nıy aqsha, to'lem quralları tu'rinde shıg'adı.
Xızmet ko'rsetiw maydanındag'ı banktin' sanaatlıq ka'rxanalardan o'zgesheligi onın' nesiye beriwinen bayqaladı. Onın negizgi o'nimi «nesiye» bolg'anlıqdan, bankti — «nesiyelik mekeme» dep atag'an.
Sonday-aq, bank sanaatlıq ka'rxanalardan o'zinin' emissiyalaw sıpatına da baylanıstı ajıratıladı. Ol tek g'ana aktsiyalar men basqa da bahalı qag'azlar shıg'arıp qoymaydı, sol sımbattı basqa emitentlerdin' bahalı qag'azların esapqa alıw ja'ne saqlawg'a baylanıslı operatsiyalardı jasaydı.
Bankti sawda, da'ldalshı ka'rxanası dese boladı. Jalpı, banktin' sawda menen uqsas bolıwı ku'tpegenlik emes. Shınında da, bankler de resurslardı satıp alıp, olardı satıw menen aynalısadı.
Sawda ka'rxanası da o'z gezeginde bankke uqsaydı, yag'nıy ol da banktin' geybir xızmetlerin ko'rsetedi. Mısalı iri sawda ka'rxanaları da bank sımbattı belgili mo'lsherde aqshalay yamasa zattay nesiye beriwi mu'mkin. Sawda ka'rxanasınan banktin' diywalnı ayırmashılıg'ın onın negizinen bayqawg'a boladı. Banktin' negizi dep onın baslı o'nimi — nesiye isi tu'sindiriledi.
Sonın' menen, ha'zirgi tu'sinikte «kommertsiyalıq bank» — bul erekshe o'nim shıg'arıw menen aynalısatug'ın ka'rxana yamasa qolma-qol ja'ne qolma-qolsız aqshada to'lem aynalısın retlewdi ju'zege asıratug'ın aqsha-nesiye institutı bolıp tabıladı.
«Qazaqstan Respublikasındag'ı bankler ja'ne banklik xızmet tuwralı» Nızamnın' 1-babına sa'ykes, «bank - usı nızamg'a say banklik xızmetti ju'zege asırıwg'a huqıqlı kommertsiyalıq uyım bolıp tabılatug'ın nızamlı gewde».
Banklik xızmet — bul banklik operatsiyalardı ju'zege asırıw menen baylanıslı xızmetti bildiredi. Atalg'an nızamnın' 30-babına sa'ykes banklik operatsiyalarg'a bular jatadı:
- nızamlı gewdelerdin' depozitlerin qabıllaw, banklik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- jeke gewdelerdin' depozitlerin qabıllaw, banklik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- banklerdin' ja'ne banklik operatsiyalardın' bo'leklegen tu'rlerin ju'zege asıratug'ın uyımlardın' korrespondentlik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' metallıq sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- kassalıq operatsiyalar: banknot men monetanı qabıllaw, beriw, qayta sanaw, ayırbaslaw, untaw, sortlaw, qaplaw ja'ne saqlaw;
- awdarıw operatsiyaları; nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' aqshanı awdarıw menen baylanıslı tapsırmaların orınlaw;
- esapqa alıw operatsiyaları: nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' veksellerin ja'ne o'zge qarızlıq minnetlemelerin esapqa alıw (diskont);
- qarızlıq operatsiyalar: haqı to'lew, mu'ddetin belgilew ja'ne qaytarıw sha'rti menen aqshalay sıqılda nesiyeler beriw;
- nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin', onın ishinde korrespondent- banklerdin' tapsırmalarına baylanıslı, olardın' banklik sshetleri boyınsha esap ayırısıw operatsiyaların ju'rgiziw;
- isenim (trast) operatsiyaları: isenim bildiriwshinin' tapsırması boyınsha ja'ne onın intasına say, aqshasın, quyma bahalı metalın ja'ne bahalı qag'azların basqarıw;
- kliringlik operatsiyalar: to'lemlerdi jıynaw, tekseriw ja'ne raslaw, sonday-aq olar boyınsha o'z-ara esapqa alıw operatsiyaların ju'rgiziw ja'ne kliringke qatısıwshılardın' * taza pozitsiyasın anıqlaw;
- seyflik operatsiyalar: klientlerdin' hu'jjetti formada shıg'arılg'an bahalı qag'azların, hu'jjetlerin ja'ne bahalı zatların saqlaw xızmetin ko'rsetiw, sonday-aq yashiklerdi, shkaflardı ja'ne bo'lmelerdi jalg'a beriw;
- lombardlıq operatsiyalar: tez iske asatug'ın bahalı qag'azlar men jıljıytug'ın mu'lklerdi kepilge alıp, qısqa mezgilli nesiyeler beriw;
- to'lem kartochkaların shıg'arıw;
- banknot men monetalardı ja'ne bahalı zatları inkassatsiyalaw ja'ne jiberiw;
- shet el valyutası menen almasıw operatsiyaların uyımlastırıw;
- to'lem hu'jjetlerin inkassog'a qabıllaw (vekselden basqaların);
- chek kitapshaların shıg'arıw;
- bahalı qag'azlar nırqındag'ı kliringlik xızmet;
- akkreditivti ashıw, raslaw ja'ne ol boyınsha minnetlemeni orınlaw;
- aqshalay sıqılda orınlanıwdı ko'zleytug'ın, banklik kepil-xatlardı beriw;
- u'shinshi gewdenin' atınan aqshalay sıqılda orınlanıwdı ko'zleytug'ın banklik kepillik beriw.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisinde Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerov tedaviylenüvden keçken Aqmescitteki hastahane ekimlerini sıqıştırğanı aqqında malümatnı teşkereler.
Meclis reisi Refat Çubarovnıñ avgust 16-da Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında añlatqanına köre, rusiyeli uquq qoruyıcılar Umerovğa qarşı açılğan «separatizm aqqında» iş çerçivesinde oña qarşı psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi boyunca mahkeme qararını ömürge keçirmek niyetindeler.
«Tünevin o yerde (hastahanede – QA) FSB temsilcileri oldı, olar, mahkeme qararını işke tüşürmek içün, ekimlerden onı hastahaneden çıqarmasını talap etken ediler. Onı mecburiy şekilde psihiatrik hastahanege yollamaq içün de mahkeme qararı bar. Adliyeciler şikâyet etkenlerine ve bu qarar işke tüşürilip olamağanına baqmadan da», – dep añlattı Çubarov.
Çubarovnıñ bu beyanatı boyunca rusiyeli uquq qoruyıcı organlarınıñ izaatı yoq.
İlmi Umerovnıñ rusiyeli adliyecisi Mark Feygin matbuat konferentsiyası devamında qayd etti ki, onıñ imaye etken kişi, mahküm etilgen olsa da, sağlıq alı sabebinden cezasını toldurıp olamaz.
«Aqiqiy ceza müddeti oña berilmez. Onıñ sağlığı buña mania ola. Çünki bu iş simvoliktir, bu iş teşviqiydir. Qırımtatarlar özüni nasıl alıp barsın dep, köstermek kerek», – dep ayttı adliyeci.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
İlmi Umerovnıñ alı avgust 11-de Qırımda oña qarşı psihiatrik ekspertizanıñ belgilenmesi boyunca mahkemede yaramay oldı. Acele yardım kelip, kardiografik tedqiq yapqan soñ, Umerovnı Aqmescit hastahanesine infarkt havfı ile alıp kettiler. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi kerek olğanı aqqında qarar aldı.
İmayeciler bu mahkeme qararına qarşı şikâyet etti.
«Memorial» rusiyeli uquq qoruyıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Gece ğayıp olğan qırımtatar faali Raim Ayvazovnıñ soy-sopları ve dostları Qırım ve esas Ukrainanıñ memuriy sıñırına onı qıdırmağa ketti. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Facebookta bildire.
«Saat 11:45. Raim Ayvazovnı tapmaq içün tuvğanları ve dostları memuriy sıñırğa yol ala. Rusiye keçiş noqtasında tutulğan qırımtatar faali «Kalançak» Ukraina keçiş noqtasından alâ daa keçmedi. Tutulğanından 12 saat keçti. Onıñ bulunğan yeri alâ daa belli degil», – dep aytıla haberde.
Bavurçı (Kamenka) qasabasınıñ sakini, qırımtatar faali Raim Ayvazov gece esas Ukrainanıñ memuriy sıñırından keçkende ğayıp oldı. Soñki sefer gece saat 3-te apayınen bağğa çıqqan edi.
Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ sıñır idaresi Raim Ayvazov aqqında bir de bir malümat bermedi. Qorantası politsiya ve prokuraturağa insan hırsızlanğanına dair ariza berdi.
«Qırım birdemliginiñ» malümatına köre, Raim Ayvazov Qırımda apiske alınğan qırımtatar faallerine Rostov-na-Donuğa aş ve urba yollamaqnen oğraşa edi.
Qırım işğalinden soñ yarımadada insanlar, hususan qırımtatarlar sıq-sıq hırsızlanıp başlandı. Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komiteti ise «yarımadada qırımtatarlarnıñ kütleviy ğayıp oluvı yoq», dep israr ete.
Faallerniñ bildirgenine köre, Rusiyeniñ Qırım işğali devamında 44 qırımlı ğayıp oldı, 15-i alâ daa ğayıp olğan kişi olaraq sayılmaqta.


text:
«Terciman» kitap Evi özüniñ issesini qoşıp, merasim çerçivesinde aktsiyanı ilân ete.
İstegi olğan balalarğa ve ösmürlerge aprelniñ 26-na qadar «Men dinimni sevem!» şiarı ile resimler azırlamaq teklif etile.
Neticede, toplanğan resimlerden auktsion teşkil etilecek. Simvolik fiyatqa satılğan resimlerden qazanılğan para hasta balalarnıñ ailelerine taqdim etilip, tedaviylenmelerine bir isse qoşar. İşbu aktsiyanıñ esas ğayesi - balalarğa merhametlik duyğusını ve eyilik yapmaqnı aşlamaqtır. Bunı «Terciman» kitap Evininiñ matbuat hızmeti bildire.


text:
Bu kibi malümat Rusiye Merkeziy bankınıñ saytında bar.
Yasaq etilgen banklar cedveline «Privatbank» (Dnepropetrovsk ş., Ukraina), PAO «ViEyBi Bank» «Bütünukrain aktsionerler bankı» (Kiyev ş., Ukraina), PAO «Kiyevskaya Rus» Bankı» (Kiyev ş., Ukraina) ve AO «İmeksbank» (Odessa ş., Ukraina) kirdiler.
Rusiye bankı matbuat hızmetiniñ malümatına köre, qarar müşteriler ögünde şartlar erine ketirilmegeni sebep ve 2014 senesi aprel 2-sine ait «Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal şeeriniñ keçici müddet devamında maliye sistemasınıñ hususiyetleri aqqında» №37-FZ qanunnıñ 7-nci maddesi boyunca qabul etildi.
Vesiqağa binaen, Rusiye Bankınıñ işbu qararları, «Para bergenlerni imaye etüv fondu» teşkilâtı Federal qanunlarnıñ maddelerine köre ödünç ve emanetler aqqı (talaplarını) qazana.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko İsrailde devlet ziyareti çerçivesinde zenaatdaşı Reuven Rivlin ile muzakerelerni keçirdi.
«Subetdeşler Minsk añlaşmalarına tam riayet etilmesiniñ zaruriyetini qayd etti ve Qırımnıñ acele sürette işğalden azat etilmesiniñ ve yarımadada ukrain mustaqilliginiñ tiklenilmesiniñ tarafdarları olğanını bildirdiler», – dep bildire ukrain devletiniñ matbuat hızmeti.
Petro Poroşenko İsrail prezidentine «Donbass vaziyetiniñ qorqunçlı inkişafı aqqında» tarif etti.
«Ukraina ve İsrail al-azırda ciddiy problemlerge rastkele. Olardan esası: memleketni tış telükeden qorçalamaqtır», – qayd etti Ukraina prezidenti.
Matbuat hızmetinde bildirilgeni kibi, Poroşenko İsrail vatandaşlarınıñ vatanperverligi ve cesürligi ile bağlı ayretini bildirdi.
«Er kün mustaqilligi ve topraq bütünlgi oğrunda küreşken memleketniñ prezidenti olaraq keldim», – dedi o.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qazaqta Qonaqtarğa Tartılatın Tabaqtardıñ Türleri
Maldağı jilik türleri:
Jalpı jilikterterdi san jilikteri, qol jilikteri, qabırğa jäne omırtqa bolıp tört bölikten turadı.
- 1. San jilikteri:
- Jambas,
- Ortan jilik,
- Asıqtı jilik
- 2. Qol jilikteri:
- Javrın,
- Toqpan jilik,
- Käri jilik
- 3. Qabırğa:
- Buğana qabırğa
- Qara qabırğa
- Sübe qabırğa
- 4. Omırtqa:
- Moyın omırtqa,
- Ara omırtqa,
- Qanattı omırtqa,
- Uşa
- Quyımşaq omırtqa.
Tabaq tartuv – tabaqqa salıp tamaq äkelüv degen söz. Kädeli sıbağasın berip, sıylav. Tabaq – degen söz ertede dastarqan, şañıraq, öz aldına tütin tütetken üy, qazan asqan orda degen uğımdı da bildirgen. Tilimizde tömendegidey tabaq türleri bar:
Bas tabaq – jası ülken qarttarğa, asa sıylı qonaqtarğa tartıladı. Oğan salınğan kädeli müşeler: bas, jambas, ortan jilik, beldeme (ol jambastıñ serigi), sübe qabırğa, qoydıñ ultabarı. Jılqı etinen, qarta, jal, jaya qosıladı.
Qos tabaq – quda-qudağıylarğa tartılatın arnavlı tabaq. Munıñ da kädeli müşeleri bas tabaqpen para-par boladı. Onıñ qos tabaq dep atalatın sebebi, ol quda-qudağıylardıñ köpşilikpen birge jegen qonaqasınıñ üstine arnayı äkelingen toqpan jilik boluvınan. Keyde birinşi tabaq naşarlav bolıp, ökpe-naz qozğalğan jağdayda da qos tabaq arqılı qonaqtı razı etedi.
Jay tabaq – oğan ortan jilik, javırın, toqpan jilik siyyaqtı jilikter jäne qabırğa, omırtqa salınadı.
Jastar tabağı – sıylı jastarğa asıqtı jilik tartıladı. Al, küyev men kelinge asıqtı jilik pen tös tartıladı. Salt boyınşa küyevdiñ joldası men qızdıñ jeñgesi asıqtı jilikti tuvravğa tiyis. Al tösti küyevdiñ özi tuvrap, kemiredi.
Qudağıy tabağı – jambas nemese asıqtı jilik pen sübe salınadı.
Qızdar tabağı – jürek, büyrek, jaq pen til
Sıy tabaq. Sıy tabaqqa bas, jambas salınadı.
Orta tabaq – asıqtı jilik, keyde jambas salınadı.
Ayaq tabaq – ettiñ basqa müşelerinen jasalıp, avıl adamdarına qoyıladı.
Küyev tabaq – bir san jilik pen tös salınadı.
Kelin tabaq – ultabar jäne jürek salınadı.
Jerik asınıñ tabağı. Kekse äyel bolsa – jambas, jas äyel bolsa – asıqtı jilik, tös, ultabar, üstine jaña soğılğan bolat kezdik salıp aparadı. Onday tabaq mol “üyeme” bolıp jasaladı.
Betaşar tabağı – jaña tüsken kelinşektiñ betin aşqan soñ tartıladı.
(Osı maqalanıñ bir böligi A.Ş. Jılqıbayevanıñ “Salt – dästürlerdiñ tildegi körinisi (türki tilderi negizinde)” attı kitabınan alındı)


text:
Moskvanen tainlengen Aqyar akimiyeti, yerli «Belbek» adlı avalimanı içün 1,6 mlrd ruble ayırmağa azır. Bu aqta mart 25 künü, «Admiral» adlı gazeta bildirdi.
Belli olğanı kibi, Aqyar akimiyeti, «Belbek» avalimanına vade etilgen paranı ayırıp, «Aqmescit halqara avalimanı»nıñ aktsioner cemiyetine kirecek ola.
Şeher memuriyetiniñ fikirince, «Belbek» umumiy ceetten qullana bilecek (em arbiy, em de grajdanlıq tarafından), bunıñnen bir sırada Aqmescit avalimanınıñ bir qısım yüküni özüne alacaq.
Paranıñ bir qısmı şahsiy yatırımcıdan kelecek, başqa qısmını ise şeher memuriyeti özü ödeycek, o ise, 1,6 mlrd rubleni teşkil etecek.
2014 senesiniñ baharinde Qırım işğal etilgen soñ, Aqyardaki Rusiye akimiyeti, bir qaç kere «Belbek» avalimanını çalıştırmağa vade etti. Şimdiki vaqıtta mezkür avaliman rusiye arbiy aviatsiya tarafından qullanılmaqta.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Sentâbr 24-te Kiyevdeki 165 sanlı mektepte Oleg Ovseyenko makrame usulınen qırımtatar tamğasını örüv boyunca master-klass keçirecek.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ matbuat hızmetinde bildirdiler.
Master-klass Ukraina Haber siyaseti nazirligi ve «Qırım qorantası» cemaat teşkilâtı tarafından teşkil etile.
Qırımtatar tamğasını örüv boyunca master-klass saat 12:00-de başlanacaq, keçirilecek yer – 165 sanlı mektep, Kiyev, Jilânskaya soqağı, 75.
Yarımada işğal etilgen soñ Qırım sakinleri Ukraina qıtaiy qısmına köçmege başladı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye Devlet Duması dekabrniñ 6-nda, Rusiyede «çetel agenti» dep tanılğan KHV temsilcileriniñ Rusiye parlamenti alt palatasını ziyaret etmesini yasaqlağan qarar qabul etti. Buña 413 deputat qoltutaraq, bir deputat qarşı çıqa.
Devlet Duması qabul etilgen vesiqanı ABD Kongressiniñ rusiyeli RT telekanalına akkreditatsiyası bermegeni qarşı bir «cevap» dep ayta. Deputatlar ayrıca federatsiya subyektleriniñ qanunyapıcı akimiyetlerine beñzer qararlar qabul etmesini teklif etti.
Rusiye adliye nazirligi dekabrniñ 5-nde Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı (PCE/PC),«Nastoyaşeye vremya» telekanalı, Azatlıq Radiosunuñ tatar-başqırd hızmeti (Azatliq Radiosi, «Idel.Aqiqat», «Faktograf», «Kavkaz.Aqiqat» Qırım.Aqiqatnı «çetel agenti» cedveline kirsetti.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin noyabrniñ 25-nde Federatsiya Şurası tarafından qabul etilgen KHVnen bağlı «çetel agenti» qanunını imzaladı. Bu qanunğa istinaden Kreml, çetel haber vastalarınıñ maddiy yardım menbalarını açıp bermesi istemege ve rusiyeli seyircige bu şekildeki haberni azırlağan malümat menbalarını «çetel agenti», dep tanımağa imkân bere.
Rusiyedeki KHV faaliyetiniñ sıñırlanmasınen bağlı qarar, Rusiye tarafından finansirlengen RT telekanalında ABD akimiyetiniñ ABDde «çetel agenti» sıfatında qayd olması talabına cevap bergenini ilân etken soñ peyda oldı.
Rusiye adliye nazirligi daa evel Qırım.Aqiqat AzatlıqRadiosı leyhasına işiniñ sıñırlanabileceginen bağlı tenbiyelev yollağan edi.
Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı korporatsiyası öz beyanatında – Rusiye ükümeti tarafından çetel KHV qarşı nasıl tedbirler kirsetilecegi ve işbu tedbirler media teşkilâtına nasıl tesir etecegini tahmin etmekten çekingen edi.
Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı korporatsiyasınıñ maqsadı - dünyadaki çeşit devletlerde, şu cümleden Rusiyede de, oquyıcı ve seyircilerge doğru ve halis malümat taqdim etmekten ibaret olğanını qayd ete. «Bizler muhbirlik işimizni devam etecekmiz», – denilmekte beyanatta.
Ukraina Tışişleri nazirligi Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosına bağlı yerdi leyhanıñ «çetel agenti» cedveline kirsetilüvini «söz serbestligine ücüm» dep adlandıra.


text:
Rusiye FSBsiniñ ilhaq etilgen Qırımdaki idaresi Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatı Asan Egizniñ yaqalağanını inkâr ete. Bunı mayıs 23-te Qırım.Aqiqatqa Egizniñ qıdırılması ile oğraşqan advokat Ayder Azamatov bildirdi.
Azamatov: «Biz FSBniñ baş idaresine bardıq. Bizge ağzaviy şekilde onıñ olmağanını ve bugün ketirmegenlerini söylediler. Biz ariza qaldırdıq ve şimdi (saat 16:50-deki vaziyetke köre – QA) «E-Merkezi»ne ketemiz, belki anda bilirmiz. Anda da olmasa, GİBDDge (Yol areketiniñ telükesizligi devlet inspektsiyası) baracaqmız – belki anda nasıldır malümat bar», – dedi.
Mayıs 23-te Aqmescit rayonındaki Colman (Pionerskoye) köyü yanında Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatı Asan Egiz yaqalandı. Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından açıq menbalarda bu hususta izaatlar berilmedi.
İlhaqtan soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Sentâbr 12-de Qırımda mektepler çalışmay. Mektep talebeleri qoşma raatlıq kününi yarımadada Qurban bayramı qayd etilgeni sebebinden aldı.
Bu sene musulman Qurban bayramı künü raatlıq künü olaraq ilân etildi, Kremlge boysunğan Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ mütenasip fermanı yarımada ükümeti saytında yerleştirildi.
Qurban bayramı, musulmanlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri ola, bu künlerni Mekkege acılıqnen bağlaylar. Qurban Oraza bayramından 70 kün keçken soñ, Zul-Hicca ayınıñ 10-cı künü İbrahim (a.s.) qurbanı hatırasına bağışlanıp qayd etile.
Qırım camilerinde sentâbr 12-de bayram hutbeleri keçirildi ve bayram namazı qılındı.


text:
İşğal etilgen Qırımda koronavirus telükesi sebebinden 3837 insan tibbiy közetüv altında buluna, soñki künde 374 kişi közetüv altına alındı. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirligi bildire.
«2755 insan evde dinamik közetüv altında, 302 insan hastahanede buluna, 780 kişi observatorlarğa alındı. 182 insan tibbiy müessiselerde tedaviylene, 478 kişi yahşı olıp çıqarıldı», – dep aytıla müessise haberinde.
Soñki künde işğal etilgen Qırımda dört yañı koronavirus hastası qayd etildi. Yerli akimiyetniñ malümatına köre, umumen Qırımda 685 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 36-sı çetelden keldi, 94-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 478 insan yahşı oldı, 25 kişi vefat etti. Aqyarda 229 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, dört kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bağçasaray rayonında olğan qazadan sebep dört köy ışıqsız qaldı. Bu aqta «Krımenergo» haber ete. Bu malümatqa köre, saba saat 7-den berli Yañı Sala (Novopolye), Yancu (Putilovka), Marqur (Polâna), Kokluz (Bogatoye üşçelye) köylerinde elektrikler yoq.
Müessise mütehassısları «bozulğan yerni qıdıralar».
Noyabrniñ 14-nde qazağa qarşı donatmalarnıñ işi sebebinden Qırımnıñ şarqında tahminen 104 biñ insan yarım saatqa ışıqsız qaldı.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ üçünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrden başlap Herson vilâyetinde energetik tiremelerniñ bozulğanından soñ, Ukrainadan Qırımğa elektroenergiya berilmey. Şimdilik, Qırım öz generatorları, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.


text:
Bazar künü, aprel 19-da, Aqyar medeniyet ve sanat merkezinde «Aqyar» yerli qırımtatar halq ansambli kontsert berecek. Tedbir teşkilâtçısı Aqyar şeerinde qırımtatar medeniyetiniñ yañartuvı boyunca koordinatsion merkezi oldı.
Qırım.Aqiqat mühbirine taqım iştirakçisi aytqanı kibi, programmada dünyanıñ çeşit milletleriniñ oyunları taqdim etilecek.
«Çıqış iştirakçileri em bizim – qırımtatar halq oyunları, em yeudi, ermeni, bulğar ve Qırımda yaşağan digger halqlarnıñ oyunlarını icra etecek», – dep añlatalar tedbir iştirakçileri.
«Bu kibi tedbirlerniñ esas maqsadı – halq icadı ve halq oyunlarınıñ populârlaştıruvıdır. Ümüt etem ki, çeşit millet vekilleri bizge qoşulır», – dey ansambl iştirakçisi.
Malüm ki, çıqışta bulunacaqlarnıñ arasında Qırım yarımadası tışında keçirilgen çeşit festival ve yarışlarnıñ ğalipleri de bar.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti eñ yaqın eki aftada koronavirus hastalarınıñ sayısı artacaq, soñra ise yuqunç tarqaluv raqamları eksilecek, dep bekley, dep bildirdi Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«Mevsim endi bite, çoqusı endi ketti. Sentâbrniñ 1-i başlağanını köz ögüne alsaq. Hasta sayısı daa az olacaq, dep ümüt etemiz. Eki aftalıq müddet bitecek, ve sentâbrniñ 14-ne, mence, eñ yüksek raqamlar olacaq. Soñra eksilecek», – dep yazdı Aksenov Facebookta.
Keçken aylarda Qırımda bir künde qayd etilgen koronavirus hastalarınıñ sayısında altı kere rekord qayd etilgen edi, eñ çoq hasta (84) avgustnıñ 27-nde oldı. Operativ ştabnıñ soñki malümatına köre, Qırımda tahminen 2,5 biñ koronavirus hastası qayd etildi. 1,6 biñden çoq kişi tüzeldi, 30 insan vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Tawış birü xoquqı bulğannarnıñ öçtän ike öleşe Duma saylawlarınıñ ğadel bulaçağına inde bügennän ük ışanmıy. Tawış birü xalıqnıñ asıl teläklären çağıldıraçaq dip här biş keşeneñ berse genä uylıy.
Alay bulğaç, xalıq saylaw näticälären axırğı çiktä kem bilgeliäçäk, dip isäpli soñ? Fikere soraşqannarnıñ yaqınça yartısı, Däwlät Dumasında qaysı partiä küpme urın alaçağın xäl itkändä töp rol''ne prezident Putin häm anıñ idaräse uynayaçaq, digän fikerdä.
Piterburdağı Yewropa universitetında eşläwçe säyäsät belgeçe Vladimir Gelman radiobızğa, çınnan da, Rusiädäge elita da, kiñ cämäğätçelek tä tawış birüneñ çista, irekle buluına ışanmıy, bu eş näticäse inde aldan uq bilgelängän sport tamaşasın xäterlätä, di:
"Bu wäzğiätne, uyın näticäse inde bilgele bulğan, arbitr ber yaqnı ğına yaqlağan häm tamaşaçılar da başqa taqımnı yaqlarğa telämägän futbolğa tiñläp bula", dip isäpli Vladimir Gelman, dikäbrdäge Duma saylawları näticäläreneñ inde aldan uq bilgele buluına işarä itep.
Bügenge köndä zur ciñü ixtimalı belän alda "Yedinaya Rossiä" partiäse bara. Xalıq sovet çorında da, annan soñ da uzğan tawış birülärneñ xakimiät öçen tieşle näticägä ireşü öçen xärämläşü wä törle tärtip bozular belän barğanın yaxşı belä. Küpçelek bu yulı da, Yedinaya Rossiä ciñüenä ireşü öçen tawış birü barışında xärämläşülär buluın kötä, di radiobız öçen fiker beleşüne oyıştırğan Levada üzäge mödire Lev Gudkov:
"Üz täcribälärennän çığıp keşelär bu yulı da törle bozular, basım, äweş-täweş kiterülär bula ala, dip uylıy. Tikşerü näticäläre, xalıqnıñ formal'' yaqtan närsä bulırğa tieşlege belän çınbarlıqta närsä bulaçağı arasında ayırma kürüen açıqlıy", di Levada üzägennän Lev Gudkov.
Ämma şuşı pessimizmğa qaramastan, fiker beleşü Rusiä xalqınıñ kiläçäkkä ömet belän qarawın da kürsätä. Rusiä Fännär Akademiäseneñ Sotsiologiä institutı xezmätkäre Maria Marskeviç monı bolay añlata:
"Soñğı cide yıl eçendä irtägäge kön bügengesennän yaxşıraq bulaçaq digän xis nığıdı. Şulay dip xäzer xalıqnıñ yaqınça yartısı uylıy. Häm saylawlardan soñ çornı alar irtägä dip qabul itä", di Marskeviç.
Fikere soralğannarnıñ yaqınça 40 protsentı, tawış birügä nindider ayırım ber partiäne yaqlawı, yäisä ildä üzgäreşlärgä ömetlänüe nigezendä tügel, ä fäqät bu eşne üzeneñ ber wazifası itep qarawı säbäple genä baraçağın äytä. Azatlıq radiosı üteneçe belän şuşı fiker beleşü bar Rusiä buylap, barlığı 4319 keşe arasında ütkärelgän ide.
Kärim Kamal


text:
Qırımda 2-3 dekabr künlerinde furtuna havfı ilân etildi, dep haber ete Kreml kontrolündeki Qırım Fevqulâde vaziyetler nazirligi.
«2 dekabrde, kündüz ve 3 dekabr künü devamında Qırımda ava şaraitleri müşkül olacağı beklenile: şiddetli yağmur, sılaq qar, qar, bazı yerlerde küçlü yaqanaqlar beklenile. Dağlarda – boran, yollarda – buzlavuq olacaq, sılaq qar büyük kölemde toplanılacaqtır. Saniyede 20-25 metr suratınen pek küçlü cenübiy-ğarbiy ve şimaliy-ğarbiy yel esecektir», – dep qayd ettiler müessiseniñ matbuat-hızmetinde.
Qırım gidrometeorologik merkeziniñ tahminlerine köre, dekabr 2 künü, gece ava arareti sıfırdan aşağı 4-6 derecege qadar suvucaqtır, kündüz ise 6 derece sıcaq olacaqtır.


text:
Rusiye separatistlerge qoltutmağa devam etip, Ukraina şarqında arbiy tedbirlerni keçirmek içün vaziyetni nezaret ete.
Bunı Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Ukraina elçisi Geoffrey Pyatt Twitterde bildirdi.
AQŞ Rusiye Ukrainanıñ şarqında boyeviklerni azırlamaq içün idman merkezleriniñ açqanını bile.
Bundan ğayrı, Rusiye Minsk añlaşmalarını bozup, cebege yaqın zenit raketa komplekslerini tikley, dep qayd etti Geoffrey Pyatt.
Moskva AQŞ elçisiniñ bu malümatını daa izaatlamadı.
«Norman dörtliginiñ» iştirakçi memleketleriniñ tış işler nazirleri bazarertesi künü Berlinde çatışma yerinden silânı çekmege añlaştılar.
ATO quvetleri ve boyevikler bir-birini ateş açmasında ve Minsk añlaşmalarınıñ bozalmasında qabaatlaylar.


text:
İşğal etilgen Qırımda sağlıq saqlav «naziri» Aleksandr Baharev istifağa çıqtı.
Bunı cumaaqşamı künü, noyabr 6-da, Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov bildirdi, – dep haber ete Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümet «ruporı» Krıminform saytı.
İstifa sebepleri aydınlatılmay.
Bundan evel Aksönov işğal etilgen Qırımda sağlıq saqlav saasındaki işlernen memnün olmağanını bildirgen edi. «Teşkerüvler» neticesinde «baş nazir» Semaşko adına hastahanesiniñ baş ekimini işten boşatmağa talap etti.
Aksönovnıñ zanınca, Qırımdaki devlet hastahaneleriniñ reberleri «donatma ve ilâclarnıñ satın alınmasını suniy alda toqtatalar».
2014 senesi mart 16-da Qırımda ve Aqyar şeerinde yarımada statusı aqqında «referendum» olıp keçti. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qabul etti. Ne Ukraina, ne Avropa Birligi, ne de Amerika Qoşma Ştatları işbu rey berüvni tanıp, Qırım Rusiye işğaliniñ altında olğanını aytalar.


text:
Qırımdaki Ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimi Qırım advokatları Emil Kürbedinov ve Edem Semedlâyevniñ ofisinden çıqarılğan tehnikalarını qaytarmağa vade etti. Advokatlarnıñ sorğusı ötkerilmeycektir. Bunı Radio Svoboda jurnalisti Anton Naumlük Facebook saifesinde bildirdi.
«Edem Semedlâyev ve Emil Kürbedinovnıñ sorğusı bugün olmaycaq. E Merkeziniñ hadimi ofislerinden alınğan tehnika mevzusında soraştıracağını bildirip, onı qaytarmağa vade etti. Yarın», – dep yazdı Naumlük.
Fevral 15-de Emil Kürbedinov ve Edem Semedlâyev Qırımdaki Rusiye Ekstremizm ile küreş merkezinden celpname aldılar.
Advokatlar «E Merkezine» angi iş boyunca çağırılğanını bilmey edi. Yanvar 26 künü Rusiye silâlı hızmetleri Emil Kürbedinovnıñ ofisi ve evinde tintüv keçirdiler. Tintüv devamında bütün tehnika alınğan edi.
Advokat Emil Kürbedinov yanvar 26 künü Bağçasarayda Rusiyeniñ silâlı hızmetleri tarafından yaqalandı. O qırımtatar faali Seyran Saliyevniñ evine, adliyeviy yardım bermek içün kete edi. Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi advokat Emil Kürbedinovnı Memuriy qanun bozuvları Kodeksiniñ 20.3 maddesi (Natsist timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayışı) boyunca qabaatlı olaraq tanıdı ve 10 künge apis etti. Bunıñ sebebi – Kürbedinov «Vkontakte» saifesinde 2013 senesi Aqmescitte «Hizb ut-Tahrir» mitingi aqqında yazını paylaşqanı oldı.
Kürbedinov siyasiy davalarnı baqqan eñ eyi Qırım advokatlarından birisidir. O ve zenaatdaşları apiske alınmasını advokat faaliyetine keder etmek ıntıluvı olaraq tanıylar.


text:
Qırım elektrik energiyası sisteması DTEK «Krımenergo» müessisesine energosistemada vaqtınca olacaq sıñırlar aqqında haber etti.
Bunı DTEK «Krımenergo» matbuat hızmeti bildire.
«Sentâbr 3-te saat 19:25 DTEK Krımenergo «Qırım elektrik energiyası sistemasınıñ» dispetçeri avalesinden soñ qazaiy söndürüv cedvelini çalıştırdı», – dep ayta matbuat hızmeti.
Saat 22:19 sıñırlarnıñ lâğu etilmesi aqqında haber kelgen soñ DTEK Krımenergo qullanıcılarnı adiy shema boyunca energiyanen temin etip başladı.
Bundan evel berilgen malümatqa köre, «Ukrenergo» devlet şirketi sentâbr 2-30 künleri qıtadan magistral ağlarından elektrik energiyasını sıñırlaycaq, bundan sebep er kün Qırımda 6 saat devamında yarıq olmaycaq.
Sentâbr 3-te aqşam Qırım qısmen ışıqsız qalğan edi.


text:
Kiyevde mayıs 22 künü Qırımdan köçip kelgenlerge forum-teatr şeklinde «Bir tarafqa bilet» serlevalı sanalaştıruvnı kösterecekler. Qırım.Aqiqat aytqanı kibi, tebdir teşkilâtçıları – «Dialog içün teatr» ve «Krım SOS» cemaat teşebbüsi, spektakl iştirakçileri – Qırım ve Ukraina şarqından köçip kelgenler.
Köçip kelgenler sanalaştıruv üzerinde bir aydan ziyade çalıştı. Sanalaştıruv köçip kelgen şahıslarnıñ qıyınlıqları aqta tarif ete.
«Saña ofis, evine kelip, sen mında artıq işlemeceñ, yaşamacañ aytılğanda, haberlerde köçip kelgenler aqta yazılğanından farqlı bir şey olğanı añlayışıla. Forum-teatr yardımı ile yaşağan adiselerimizden olğan duyğularımıznı añlatacaq olamız», – dey sanalaştıruv iştirakçilerinden biri
Forum-teatr degende, er bir seyirci sanalaştıruvda iştirak etip, meselelerden öz çıqış yollarını teklif ete bileler.
«Farqlımız, amma aqlarımız bir. Etraftaki problemlerge ya lâqayt ola bilemiz, ya dialog tizmelimiz. Teatr tilinde dialog qurmağa teklif etemiz», – deyler teşkilâtçılar.
Tedbir Dovjenko adına Kinostudiya territoriyasında Diya ilim ve sanat merkezinde keçecek. Bunıñ ile Puşça-Voditsada yaşağan köçip kelgenler içün de ayrı numayış keçirilecek.


text:
Avropa Şurasınıñ Parlament assambleyası Qırım ve ATO rayonlarını, ukrain qanunlarına baqmadan, ziyaret etken Avropa deputatlarına mesüliyet aqqında qarar aldı, dep bildire PACEde Ukraina eyyetiniñ reisi muavini, Ukraina halq deputatı Georgiy Logvinskiy.
Deputat bildirgeni kibi, PACEde Assambleya azalarında olğan immunitetni yalıñız PACE işinde qullanmağa mümkün.
«Başqa bir vaziyetlerde Avropa deputatları milliy qanuniyetke köre areket etmeli. Eger de ATO rayonı ya da işğal etilgen territoriyağa kiriş yalıñız Ukraina akimiyetiniñ izni ile mümkün olğanı aqqında yazılsa – demek, izin al da, soñ ise ziyaretni planlaştır. İzinsiz kirsen – mesüliyetni kör. Qanuniyetimizge köre – cinaiy mesüliyetni», – yazdı Logvinskiy Facebookta.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Soçiniñ Üçünci istinaf mahkemesi yanvarniñ 14-nde Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Cemil Gafarov, Remzi Bekirov, Enver Ametov, Alim Karimov ve Tofik Abdulgaziyevniñ apiste tutuv müddetlerini uzatuv qararına qarşı advokatlarnıñ şikâyetini red etti. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Mahkeme konveyer kibi çalıştı, esnasqa yarım saat ayırıp, fikrini aytmağa bermedi. Beklegenimiz kibi», – dep ayttı advokat Edem Semedlâyev.
İmaye, mahkeme qararı tahminlerge esaslana, tahqiqat organları qırımtatarlarnı aman-aman eki afta devamında «insanğa uyğun olmağan şaraitlerde» tuta, dep qayd etti. Advokatlar bergen muracaatlarında siyasiy mabüslerni tahqiqat izolâtorında tutıp, Dördünci Jeneva şartnamesi ve Halqara uquq normaları bozula, dep qayd etti.
Qabaatlanğanlar sözge çıqıp, terrorist olmağanlarını ve terror cinayetlerini yapmağanlarını ayttı. Olarnıñ bildirgenine köre, Rusiyeniñ olarnı izolâtorda tutmaq aqqı yoq ve «körgen bir şeyleri bar – olarğa ve qorantalarına, halqqa qarşı devlet terrorı yapıla».
«Bugün Avropa insan aqları mahkemesi Ukrainanıñ Rusiye Federatsiyasına qarşı devletlerara davasını qabul etti, meselelerniñ bir qısmı anda da baqılacaq», – dep qoştı advokat Emil Kurbedinov.
Advokat Semedlâyev daa bir kere qayd etti ki, Cemil Gafarovnıñ sağlıq vaziyeti – esli-başlı ekinci derece saqatı – kün-künden fenalaşa ve onı «yavaş-yavaş öldüreler».
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Cemil Gafarov, Servet Gaziyev, Alim Karimov, Seyran Murtaza ve Erfan Osmanovnıñ apiste qaluv müddetini yarım yılğa uzattı. Olar Aqmescit SİZOsından Rostovğa avuştırılacaq.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetov ve Remzi Bekirov bar ediler.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Qırım Rusiye içün «muqaddes bir yer» olğanı aqqında sözlerini «primitivizm» dep adladı.
Bunı o eston «Radio 4» intervyüsında ayttı.
«Anda Knâz Vladimir çoqunğan eken, amma o Knâz Vladimir Kiyevskiy edi. Bizim toprağımızda birisi bir vaqıtları vaftiz olğan olsa ya da başqa bir şey yapqan olğan olsa ve bunıñ esasında... O vaqıt Moskva da qırımtatarlar içün muqaddes bir yer – Devlet Geray Moskvanı zapt etip, anda başqalarğa örnek olsun dep, kendi qamçını asqan edi. Lâkin bizler Moskva bizim muqaddes yerimiz dep, onı almayıq da», – dedi Cemilev.
«Bir söznen aytacaq olsaq, Rusiye siyasetinde küçlü bir primitivizm körüne. Lâkin bu yalıñız iç qullanuv içün, çetelde oña küleler», – dedi qırımtatarlarnıñ milliy lideri.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin dekabr 4-de Federal keñeş muracaatında Qırım Rusiye içün «büyük medeniyet ve muqaddes emiyet» taşığanını ayttı.


text:
Qırımda belli advokat, siyasiy mabüslerniñ imayecisi Emil Kurbedinov beş künge tevqif etildi. Onıñ davası yarımadada emsal oldı, çünki mahkeme advokatnı Facebookta paylaşqan yazısı içün Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı timsalleriniñ teşviqatı aqqında memuriy madde boyunca eki kere mesuliyetke çekti.
Emil Kurbedinov – Qırımda belli advokat, 2014 senesinden berli siyasiy cinaiy esnaslarda qırımlılarnı qorçalay ve Rusiye işğalinden soñ yarımadada insanlarnıñ hırsızlanması davaları üzerinde çalışa. Onıñ müşterileri arasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerov, qırımlı jurnalist Mıkola Semena, qırımlı «diversant» Redvan Suleymanov ve digerleri bar. Advokat «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları bar olğanında qabaatlanğan qırımlı musulmanlarnıñ davalarınen de oğraşa. Qırımda zapt etilgen «YAMK-0041» ukrain gemisiniñ balıqçılarını imaye etken edi, noyabr ayından berli ise Bogdan Nebılitsa – noyabrniñ 25-nde Keriç Boğazında FSB tarafından ateş açılıp zapt etilgen «Nikopol» ukrain gemisiniñ komandanınıñ – menfaatlarını temsil etmekte.
Dekabrniñ 6-nda Emil Kurbedinov Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ Ekstremizm ile küreş merkeziniñ («E» merkezi) hadimleri tarafından tutıldı. Onı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesini (natsist işaretleri ya da timsalleri, ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleri, ya da federal qanunlarnen yasaqlanğan işaret ve timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi) bozğanında qabaatladılar. Eki kün devam etken mahkemeden soñ onı beş künge apiske aldılar.
Ekili «cinayet» ve 12 saatlıq tüşünce
Emil Kurbedinovnı tutıp alğanda cep telefonı, eki bilgisayarı ve fleşkası alındı. Onı Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesine alıp kettiler.
Kimse çette qalıp, esnasnı uzaqtan közetip olamadıEdem Semedlâyev
Advokat tutılğanını zenaatdaşlarına haber etip yetiştirdi. Onı altı advokat ve altı imayeci qorçalamağa razı oldı. «İmayeciler çoq keldi, kimse çette qalıp, esnasnı uzaqtan közetip olamadı. Tek Kurbedinov insanlarnı qorçalamay, bazı vaqıtları onı da qorçalamağa kerek ola», – dedi Kurbedinovnıñ advokatlarından biri Edem Semedlâyev.
Emil Kurbedinovğa qarşı memuriy protokol tizilmesiniñ sebebi 2013 senesi Facebookta «Hizb ut-Tahrir Ukraina» saifesinden paylaşqan yazı oldı. Anda bu teşkilâtnıñ tarafdarları Aqmescitte keçirgen miting aqqında haber etilgen ve aktsiyanıñ fotoresimi qoyulğan edi.
Yarımada Rusiye tarafından işğal etilgen soñ «Hizb ut-Tahrir» resimleri yerli akimiyet tarafından qanun bozuvları olaraq tanılmağa başladı. Aynı şu yazı içün keçken sene yanvar ayında Emil Kurbedinov 10 kün apiste yattı. İmayeniñ paylaşuv 2013 senesi, yarımadada Rusiye qanunları daa olmağanda, yapıldı kibi delilleri mahkeme tarafından körmemezlikke urıldı.
Şimdi vaziyet tekrarlandı. Birinci sefer Emil Kurbedinovnıñ saifesinde «Hizb ut-Tahrir» timsallerini Rusiye uquq qoruyıcıları tapqan olsa, bu sefer olar kim olğanı belli olmağan insannıñ şikâyetine esaslandı.
Emil Kurbedinovnıñ mahkemesi eki kün devam etti: dekabrniñ 6-sı ve 7-nde, umumen 12 saat. Mahkeme binası yanında eki yüzge yaqın insan Kurbedinovğa qoltutmağa toplaştı. Olar «Sen – bizim halq qorçalayıcımızsıñ» fotofleşmobını keçirdi.
Jurnalist Anton Naumlük bildirdi ki, bir çoq faal mahkeme binasından quvulıp, salonına alınmadı, «Qırım birdemliginiñ» faali Nuri Abduraşidovğa qarşı ise mahkeme vekilleriniñ talaplarına riayet etmegeni içün protokol tizildi, onı celpname boyunca kelmek şartınen çıqarıp yiberdiler.
Birinci künü qadı Anton Tsıkurenko bir qaç kere mesleatlaşuv odasına çıqqan edi, amma qararnı öyle de çıqaramadı. Mahkeme oturışuvı aqşam keç saatlarına qadar sozuldı ve onı ertesi künü sabasına avuştırmağa mecbur oldılar. Dekabrniñ 7-nde üylege yaqın qadı Kurbedinov tutıp alınğan vaqıttan başlap beş künge tevqif etildi, dep ilân etti. Böylece, o, dekabrniñ 11-ne qadar nezaret altında qalacaq.
«Bir aydan soñ Kurbedinovnı kene mahküm etseler, şaşmam»
Akimiyet meni bütün esnaslardan 15 künge «çıqarmağa» qarar aldıEmil Kürbedinov
Emil Kurbedinov dava baqılğanda onıñ içün daa sert bir ceza belgilenecek, dep tahmin etken edi. O, qabaatlı olğanını tanımay, tutılğanını ise aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge ve Ukraina deñiz askeri Roman Nebılitsağa köstergen yardımına berilgen cevap olaraq tanıy.
«Akimiyet meni bütün esnaslardan 15 künge «çıqarmağa» qarar aldı. Tahmin etem ki, böyle memuriy apis cezası olacaq. Kelecek afta Rostovda davalarnıñ baqılması yekünlene, anda munaqaşada mıtlaqa çıqışta bulunmam kerek. Sebep budır», – dep ayta advokat.
Mahkeme vaqtında imayesi yigirmige yaqın muracaat berdi, olar red etildi. Edem Semedlâyev «bir sıra yañlış» olğanını, şu cümleden «şaatlar iştirak etmesiniñ sahtelevi» aqqında ayttı.
Rusiyeli advokat Aleksey Ladin cinayet işlenmegenine esaslanıp, Kurbedinovğa qarşı davanı toqtatmağa rica etti. Onıñ añlatqanına köre, Emilniñ Rusiye qanunlarını bozmaq niyeti yoq edi, çünki 2013 senesi Qırımda «Hizb ut-Tahrir» timsalleri yasaq altında degil edi. Amma mahkeme bu qararnı red etti. «Bir aydan soñ Kurbedinovnı şimdi qayd etilgen beş yıl evelsi paylaşqanları içün kene mahküm etseler, şaşmam», – dedi Ladin.
Eñ meşur advokatqa, umumen aq qorçalayıcı areketine ve boysunmağan halqımızğa qarşı basqı yapılaLilâ Gemeci
Qırımlı uquqçı Nazim Şeihmambetovnıñ fikirince, Emil Kürbedinovnıñ bu davası «siyasiy ola ve musulmanlarnı ve taqip etilgenlerniñ menfaatlarını qorçalamağa qorqmağan insanlarnı aqaretleycek davalar sırasına kirsetilecek».
Kurbedinovnıñ imayecisi Lilâ Gemeci Qırımda advokatlarğa ve aq qorçalayıcılarğa qarşı basqı yapılğanını bildirdi: «Bes-belli, eñ meşur advokatqa qarşı basqı yapıla. Umumen aq qorçalayıcı areketine ve boysunmağan halqımızğa qarşı basqı yapıla. Bugün mında kelip, Emilge qoltutqan advokatlar, aq qorçalayıcılar ve adiy insanlarnıñ köstergen cesareti çoq şeyni köstermekte».
İcracılar
Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları Emil Kurbedinovdan intiqam ala kibi versiyanıñ delili davada advokatnıñ siyasiy mabüsler davalarında rastkelgen uquq qoruyıcılarnıñ qabaat şaatları olaraq iştirak etmesi ola bile.
Olardan biri Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ hadimi, Ukraina telükesizlik hızmetiniñ sabıq hadimi Andrey Suşko ola. O, qırımtatar faali Renat Paralamovnıñ tutılması ve azaplanması davasında qayd etilgen edi. Kurbedinov onı Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idaresi ögünde videoğa çıqarğan edi, Paralamovnıñ aqrabaları Suşkonı tanığan edi.
Bundan soñ Suşko Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturasınıñ (Ukraina Baş prokuraturasınıñ bölügi) cinaiy dava iştirakçisi oldı ve Paralamovnı hırsızlağanında şeklenip ABD sanktsiyalar cedveline kirsetildi.
Kurbedinovğa qarşı memuriy dava açmaq teşebbüsi Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idare hadimi (Ukraina telükesizlik hızmetiniñ sabıq hadimi) Artur Şambazovğa ait eken. O, Euromaydannıñ qırımlı faali Aleksandr Kostenkonıñ tutılması ve azaplanmasında iştirak etken edi.
Qadı Anton Tsıkurenko da Rusiye mahkemelerine Ukraina mahkemesinden keldi. Rusiyeniñ Qırım işğalinden evel Qırımnıñ Hocalıq, Okrug memuriy mahkemesinde ve Aqyar okrugınıñ temyiz mahkemesinde çalışqan edi. Rusiye uquqında çalışmaq içün Rusiye qadılarınıñ ihtisaslı kollegiyasına bergen vesiqalarında aytıla ki, «qıyın davalarnı baqması mümkün». 2016 senesi Tsıkurenko qırımlı faal Larisa Şaulskayanı keçirilmegen «Obmanutıy Krım» («Aldatılğan Qırım» – QA) mitinginde iştirak etkeni içün mesuliyetke çekti.
Emil Kurbedinovnıñ Facebookta paylaşqanlarını Qırım federal universitetiniñ dotsenti Andrey Nikiforov talil etti. O, Rusiyege qoltutqanınen bellidir. Keçken sene o, Facebookta «ukrainlerni quturğan köpeklerni kibi öldürmege» çağırğan edi. Ukrain medeniyet merkeziniñ faali Leonid Kuzmin Kreml kontrolindeki Qırım prokuraturasından işbu beyanatnıñ Rusiye qanunlarına uyğanını teşkermege rica etken edi. Nikiforov metnini sildi, bir netice olmadı.
Emil Kurbedinovnıñ mahkemesini «Krım 24» devlet telekanalı aydınlatmağa keldi. Eki kün devamında mühbirleri mahkemeden yayınğa çıqıp, davanı añlata edi. Olar er seferinde Kurbedinov «Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» terror teşkilâtınıñ tarafdarlarına bir qaç yıldan berli qoltuta», dep qayd ete ediler.
Telekanal mühbiri Aleksey Şçerbak qırımlı advokatqa ayrı levha bağışladı. Sesnen beraber «Hizb ut-Tahrir» timsalleri kösterile. Qırım telekanalında mahkemede Emil Kürbedinovnıñ apiske alınmasınıñ sebebi olğanlar kösterildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Yaltada bala bağçalarında daa 812 balağa yer kerek, dep bildirdi Kreml nezaretindeki şeer başı Aleksey Çelpanov esabat vaqtında.
“Keçken yıl Yalta bala bağçalarında 475 qoşma yer yapıldı, böyleliknen nevbetler 14%-ğa azlaştı. 2019 senesi yanvar 1-ine bala bağçalarında daa 812 balağa yer kerek”, - dep yaza Çelpanovnıñ sözlerinden Yalta memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
Onıñ aytqanına köre, yer yetmegenlerni tasil müessiselerinde, Potömkinskiy aralıq ve Qızıltaş mektebiniñ korpusında yerleştire ediler.


text:
Turizm yunäleşe üsä barğan illär xäzar arta. Bilgele kemder diñgez yarların üz itsä, qayberlär tarixi häykällär belän tanışırğa bara çit cirlärgä. Läkin turistlarğa kürsäterlek tarixı mirasnı äle saqlaw da kiräk. Bu atnada Qazanda bara torğan Bötendönya mirası şähäre oyışmaları kongressında şul xaqta qayğırttılar - çärşämbe könne şaqtıy üzençälekle çara uzdı. Şähär başlıqları turizmnan kergän aqça tarixi mirasnı saqlawğa yärdäm itä alamı digän mäs'älä xaqında fiker alıştılar.
Bu açıq utırışnı Bötendönya turizm oyışmasınıñ turizmnı üsterü departamentı citäkçese Euxeno Yunis alıp bardı. Şähär başlıqları aldında Tarixi mirasnı saqlawğa turizm ğına citäme digän soraw quyıldı. Häm monıñ nigezendä Miras şähärlärenä kergän 5 qalanıñ merı üzlärendäge täcribä turında söylädelär. Ayırım alğanda, İspaniäneñ Aranxues şähäre başlığı Dionisio Bayesteros, Vengriäneñ Budapeşt şähäre merı Kabor Demski, V'yetnamnıñ X'yu şähäre Şura citäkçese Nguen Kim Dong, Ekvadornıñ Kuyınko şähäre citäkçese Marselo Kabrera Palasios häm Qazan şähäre Başqarma komitetı citäkçese Marat Zahidullov bu mäs'älädä fikerläre belän urtaqlaştılar. Bötendönya mirası şähäre oyışmaları citäkçese Marselo Palasios:
Miña qalsa bügenge köndä mädäni miraslarnı saqlawğa turizm üseşe genä citäme digän sorawğa ber törle genä cawap yuqQuyınqo şähäre citäkçese Marselo Palasios fiker alışqanda merı kübräk aqça mäsäläsenä häm turistlarnı qabul itü yunäleşenä basım yasarğa soradı.
Şähär citäkçeläreneñ barısı da turizmnan kergän aqçalarnıñ bik az buluın häm hiç kenä tarixi mirasnı saqlawğa bernindi öleş kertä almıy dip belderdelär. Qazan Başqarma komitetı citäkçese Marat Zahidullovtan tış, küpçelek merlar üz märkäzlärendä turizmnı üsterü xaqında älläni zur xıyallarğa birelmädelär. Marat Zahidullov uzğan yıl Qazan 600 meñ turistnı qabul itte. Ämma bu az, anı 2 tapqırğa arttırırğa kiräk dip belderde. Şul uq waqıtta soñğı yıllarda Qazan belän tanışırğa kilüçelär 2 tapqırğa artqan, ayıruça 1000 yıllıq yubileydan soñ küzätelä ikän bu.
İspaniädän Dionisio Bayesteros bez turistlar yärdämendä aqça eşli almıybız. Barı yul salımı, kafe-restoran häm istälekle äyberlär satudan ğına aqça kerä. Ä tarixi mirasnı saqlaw belän munitsipalitetlar
şöğellänergä tieş dip belderde İspaniä wäkile. Qazan Başqarma komitetı citäkçese Marat Zahidullov:
Federal' qanun ozaq waqıt tarixi binalarnı xosusıylaştıruğa çikläwlär quydı. Xäzer nihayät boz quzğaldı kebek. Çönki barı şäxsi keşelärgä birep kenä ul binalarnı saqlap bula, mäsälän Qazandağı barlıq tarixi häykällärne tözekländerü öçen munitsipalitet aqçası citmäyäçäk.
Budapeşt şähäre başlığı Kabor Demski xäzer yaña tör turistlar barlıqqa kilde dip assızıqladı. Sovet zamanındağı turistlar barı qarap qına yörilär häm bernärsä dä satıp almıylar ide, xäzer alay tügel üzgärdelär dip söyläde. Kabor Demski:
Yılına Budapeştqa 2 million yarım turist kilä häm alarnı urtaça 6 kön uzdıra. Ul berençe çiratta turistlarnı cälep itü öçen maxsus urınnar kiräklegen äytte. Budapeştta bu törek munçaları häm tönge muzeylar ikän. 16 ğasırdan birle saqlanğan munçalar inde Törkiäneñ üzendä dä yuq. Şul uq waqıtta Budapeşt şähäre başlığı turizm üsä başlaw şähärdäge tınıçlıqnı beterä dip bilgeläp uzdı, soñğı waqıtta törle waq-töyaq suğışular arttı şähärdä dip belderde. Qazanda Budapeştqa qarağanda turistlar 2 tapqır azraq kilä älegä. Kiläçäktä isä Qazanda dini turizmnı üsterü küzdä totıla. Mäçetlär, çirkäwlärne kürsätü öçen küp qunaqlarnı cälep itü qarala.
Landış Xarrasova


text:
Aqmescit akimiyeti mayıs 18 künü qırımtatarlarnıñ sürgünligi 71 yıllığı munasebeti ile şeer merkezinde matem mitingini keçirmege izin bermez. Bunı Aqmescit şeer memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev bildirdi, – haber ete «Krım Media».
O şunı da bildirdi ki, şeer memuriyetine qırımtatar halqınıñ temsilcileri ve cemaat teşkilâtlarından mütenasip muracaat kelgen eken.
«Olar kütleviy numayışlarnı Lenin meydanı, Zenaat birligi Evi yanında keçirmege planlaştırğanlar. Amma biz buña izin bermege planlaştırmaymız», – dedi o.
Onıñ sözlerine köre, Lenin meydanında «devlet bayramları munasebeti ile keçirilecek tedbirlerden ğayrı» diger kütleviy numayışlarnıñ keçirilmesi mümkün degil. Baharev şunı da qayd etti ki, yaqında meydan etrafında tamir işleriniñ keçirilmesi içün isar qoyulacaqtır.
«Nasıldır tedbirlerniñ keçirilmesi imkânsız olur», – dedi o.
Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya yarımadanıñ uquq qoruyıcıları «mayıs 18 künü qırımtatar halqınıñ sürgünligi yıllığı ile bağlı olğan tariklerniñ ögüni almağa tırışacağı» aqta bildirdi
Evel Qırım ükümetiniñ baş nazir muavini Ruslan Balbek mayıs 18 künü arfesinde Qırım akimiyeti ve uquq qoruyıcı organları «ukrain siyasetçileri, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov tarafından azırlanılğan kütleviy tarikler aqta malümatnı elde etkenini» bildirdi.
Mayıs 5-te Qırımtatar Milliy Meclisi Aqmescitniñ şeer memuriyetine 1944 senesi mayıs 18 künü qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarınıñ hatırasına matem mitinginiñ keçirilmesi aqqında haber etkenini bildirgen edi.
Keçken sene ananeviy matem mitinginiñ Aqmescit merkezinde keçirilmesi yasaq etilgen edi


text:
Aprelniñ 4-nde saba Aqyarda yañı koronavirus hastaları qayd etilmedi, dep bildire Rusiye kontrolindeki Aqyar ükümeti. Amma yuqunç tarqaluv telükesi sebebinden közetüv altında bulunğan insanlarnıñ sayısı bir qaç on insanğa arttı.
Aqyarnıñ Rusiye ükümeti saytında derc etilgen malümatqa köre, şeerniñ yuqunç hastahanesinde 27 insan buluna, 1606 kişi yaşağan yerinde közetüv altında qala.
«Yılnıñ başından berli 4436 insan közetildi, karantin müddeti bitkeninen 2839 kişi közetüvden çıqarıldı», – dep qayd etile.
Aprelniñ 3-nde olğan malümatqa köre, yuqunç hastahanesinde 29 hasta buluna, 1526 kişi yaşağan yerinde közetüv altında qala. Şimdilik şeerde 5 koronavirus hastası qayd etildi.
Bundan evel Aqyar sakinlerine Acele bir şey olmağanda evden çıqmağa yasaq etildi. Aqyarda yahta ve katerlernen deñiz kezintileri de yasaqlandı, şeer kirişlerinde blokpostlar qoyuldı. Şeer akimiyeti, aprelniñ 2-nden itibaren şeerde özüni tecrit etüv rejimini bozğanlarğa ceza berilecek, dep ilân etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisine fevral 22 künü cemaat erbabı Noman Çelebicihannıñ ölüm yıllığına bağışlanğan mitingni keçirmege ysaq ettiler.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası İlmi Ümerov bildirdi
«Noman Çelebicihannıñ hatırasına bağışlanğan mitingni keçirmege izin bermediler. Mitingni fevral 22 künü Hanlar sarayında keçirmege planlaştırıla edik. Bu kibi cevaplarğa endi alışmaq ve milliy uquqlarımız oğrunda küreşniñ diger şekillerini qıdırmaq kerek, ğaliba. Red ettiler, yaqında ise er kes tedbirniñ keçirilmesine izin berilecek dep ayta edi»,– yazdı o Facebook saifesinde.
Evel Meclis reisiniñ muavini Qırım.Aqiqatqa Qırımnıñ şimdiki akimiyeti ile qırımtatar erbabı Noman Çelebicihanğa bağışlanğan hatıra tedbirleriniñ keçirilmesi aqta mesele muzakere etilgenini bildirgen edi.
Qırım camilerinde qırımtatar erbabı hatırasına dua merasimlerini keçirecekler.
Noman Çelebicihan 1885 senesi molla qorantasında doğa. Bağçasaray, İstanbul, Sankt-Peterburgda oquy, qırımtatar yaşlarınıñ maarif ve inqilâbiy teşkilâtlarında iştirak ete. 20-nci asırnıñ başında eñ istidatlı qırımtatar edebiyatçısı olaraq tanıla. Qırımtatarlarnıñ milliy gimniniñ müellifi ola. 1917 senesi Fevral inqilâbından soñ Musulman icraiy komitetiniñ reisi, Qırım müfisi – soñra ise Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ reisi ola. 1918 senesi yanvar ayında bolşevikler tarafından yaqalana, fevral 23 künü apiste deñizciler tarafından öldürile. 33 yaşında olğan müftiniñ cesedi deñizge atıla.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Milliy ğayeniñ olması ya da, daa doğrusı, buña ihtiyacı – siyasiy topluluqlarnı qabile tipteki topluluqlardan ayırğan bir çizgidir. Qabile topluluqlarda adamlarnıñ integratsiyası sade qan soyluğı qaidesine esaslana, o, bedeviylerniñ atalar sözünde yahşı tariflengen: "Men – qardaşıma qarşı. Qardaşlarım ve men – eki doğmuş qardaşlarımızğa qarşı. Eki doğmuş qardaşlarım ve men – qalğan er keske qarşı". Böyle topluluqlarnıñ, içtimaiy bağ içün qoşma sebep qıdırmasında ihtiyacı yoq. Bütün manası asılındadır. Küçük milletlerniñ çoqusı, şu sıradan qomşu Rusiyedeki milletler de, böyle topluluqlardandır.
Siyasiy topluluqlarnı ise başqa ğayeler birleştire – amanlıq, adalet, azatlıq, umumiy ve şahsiyniñ nisbeti. Qadimiy yunanlarnıñ vaqtından bugünge qadar, siyasiy topluluqlar öz azaları içün umumiy fikirlerni ifadelemege tırışa. Modern devrinde milletçilikniñ artmasınen, er halqnıñ böyle fikirlerniñ qıdırması, milliy ğayeniñ qıdırması, dep ifadelendi. Milliy ğaye añlamına, halqnıñ birligi izaatı (ne içün "men" degil, "biz"), umumiy eyilik izaatı (nege inanamız, umumiy maqsatlarğa irişüvde mobilizatsiya (inançlarımız içün nasıl küreşkenimiz) kirdi.
Asırlar devamında qırımtatarlar, qan soyluğınen degil, amma başqa, inkişaflı milliy topluluqlarğa ait olğan kategoriyalarnen birleşken siyasiy topluluq kibi inkişaf ete. Qırımtatarlarnıñ raat yaşaması ve dinamik inkişafı içün, qabile, tayfa, köylege muracaat yeterli degil. Türlü asıllar olğanı içün, böyle qıdıruvlar halqnı tek küçükçe taqımlarğa bölecek ve ileride parçalacaq. İç bir yerge ketirmeycek yol.
Bunıñ yerine eñ azından soñki 150 yılda qırımtatarlar, milliy gayeni inklüziya ve motivatsiya manaları şeklinde ifadeley edi: er kesni birleştirgen ve belli bir maqsatlarğa irişmege aveslendirgen (motivatsiya bergen) bir şeydir.
- 19 asır: qırımtatarlar - öz toprağında yaşap, bölgedeki başqa halqalar arasında lâyıq yerini almaq kerek bir halqtır.
- 20 asırnıñ başı: qırımtatarlar - öz toprağında öz taqdirini saylamağa aqqı olğan başqalardan mustaqil bir halqtır.
- 20 asırnıñ ekinci qısmı: qırımtatarlar - öz toprağından yaşamağa aqqı olğan bir halqtır.
Bugün biri-birimizni "biz" añlamında nasıl qabul ete bilecegimizni, nege inanğanımızni ve ne oğrunda küreşecegimizni añlatqan bir milliy ğayeni ifadelemek kerek. O, çoqluqnıñ fikirlerinen bir kelmek kerek, onı qandırmaq ve areketke davet etmek kerek.
Qırımtatar halqı öz, Allahnıñ bergeni toprağında. Qırımtatarlarnıñ tili, inançları, degerleri, dünyabaqışı Qırımda üstün olmalı. Qırımda olğanda, milletine baqmadan, qırımtatarlar kibi areket et.
Bu ifadeni böyle iza etmek kerek: "Qırımtatarlarnıñ öz cemiyet kimligi bar. Bu kimlikniñ, fizikiy alanda baş hususiyet kibi kerçekleşmege imkânı olmalı. Qırımtatarlarnıñ kimligi içün bu alan, aqlı olaraq, Qırımdır. Qırımda ealiniñ sayı mütenasipligi al etici degildir. Uquqnıñ esası - qırımtatarlarnıñ Qırımğa, öz toprağına aqqı. Başqası bizde yoq, artqa çekilmek yerimiz yoq".
Qırım, birevniñ iddialarınıñ nesnesi olmamalı
Demek ki, Qırımda bu halqnıñ zalımları maqtalmaycaq, tarih bu halqnıñ zararına iza etilmeycek, Qırımda qırımtatar tili boğulmaycaq, Qırımda qırımtatar kimliginiñ inkisafı içün bütün şaraitler yaratılmalı. Qırım, birevniñ iddialarınıñ nesnesi olmamalı. Biz, yuqarıda aytılğan meselelerde kimsenen kompromiss qıdırmamalımız, aynı dünyanıñ başqa köşelerinde öz meselelerini çezgende biznen kompromiss qıdırmağanları kibi.
Biz ise, qırımlılar, "qırımatatar kibi yap" ne olğanını añlatmaq içün, bir sıra mevzularda liderligimizni köstermek kerekmiz
Duyula ki, böyle milliy gaye - areketke çağırıştır. Bizim toprağımız, bizim alanımız. Qırımda yaşamağa isteseñ, do as Qırımtatarlar do (qırımtatarlar kibi yap). Biz ise, "qırımatatarlar kibi yap" ne olğanını añlatmaq içün, bir sıra mevzularda liderligimizni köstermek kerekmiz. Bu yalıñız til degil, amma içtimaiy qurulış, degerler, adalet, kelecek nesiller ögünde, başqa canlı varlıqlar ögünde mesüliyetlik. Böyle liderlik içün bizge yeterli ahlâqiy azırlıq ve muzakere esnasları kerek, umumiy qararlarnıñ qanuniyleştirüvi kerek. Şimdilik bunen bağlı problemalar bar, amma bu, başqa bir muzakere içün mevzudır.
Soñ söz yerine
Soñki yıllarda bazı qırımtatarlar, başqa millet vekilleri arasında faal şekilde "özüñkiler"ni qıdırğanını körem
Soñki yıllarda bazı qırımtatarlar, başqa millet vekilleri arasında faal şekilde "özüñkiler"ni qıdırğanını körem. Öz tilini unutıp ve tamamınen başqa tilge keçip, öz bayramlarını unutıp ve başqa halqlarnıñ bayramlarını qutlap, öz tarihine ürmetsizlik kösterip ve başqa halqlarnıñ tarihını özüñkini kibi körip. Böyle qırımtatarlar, özleri añlamasa da, amma, qırımtatarlarnıñ arasındaki "özüñkiler" sırasından çıqa, amma başqalarnıñ tarafından da qabul etilmey.
Leh psihologı Genri Tayfel Ekinci Cian cenkinden soñ keçirgen bir sıra meşur eksperimentlerde, adam öz taqım azalarına daa çoq uzanğanı açıq-aydın köründi. Em de taqımğa aitlikniñ talapları eñ azğariy olmaq mümkün. Misal içün, kapik taşlap, adamlarnı "tuğra" ve "yazı"larğa böle ediler. Ya da noqtalı yapraqnı köstere ediler. Ve, noqtalarnıñ kerçek sayısına baqmadan, bir gruppa adamlarğa - olar raqamnı azlaştırdılar, başqa gruppa adamlarğa - raqamnı qabarttılar, dep ayttılar. Böyleliknen, "azlaştırğanlar" ve "qabartqanlar" taqımlarını tizdiler. Eksperiment, adamlarnı birleştirgen o qadar küçük bir çizgi olsa da, ep bir öz taqımdaşlarını daa çoq rağbetlendirgenlerini kösterdi.
İbret. Postmodernge, halqlar arasında sıñırlarnıñ yoq olmasına işanıp, öz halqından uzaqlaşmağa tırışqanlar, siz içün yaramay haberim bar - psihofiziologiya seviyesinde sizge er vaqıt yaramayca munasebette olacaqlar.
Siz içün yekâne bir çare mimikriyadır - öz til, ad, din, tarihıñızdan vazgeçüv ve, bir vaqıtları başqalar sizni "özüñki" kibi qabul eteceklerine zayıf ümüt.
Buña azır olsañız, demek bu maqale siz içün degil.
Arsen Jumadilov, siyasetşınas, "Kyiv-Mohıla akademiyası" milliy universitetiniñ ocası, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmay bile.


text:
İşğal etilgen Qırımda, mart 10 künü, yarımadada qırımtatar milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etilmesi boyunca davanıñ ekinci makeme oturışı keçirilmek kerek. Bunı Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım prokuraturası talap ete.
Oturış arfesinde Meclis yolbaşçısınıñ birinci muavini Nariman Celâl Qırım.Aqiqatqa haber etkeni kibi, olar makemeni, vesiqalarnen tanış olmaq içün dava baqılmasını uzattırmağa rica etecekler.
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskayanıñ teşebbüsi ile açılğan dava vesiqalarını Meclis menfaatını qoruğan advokatları tek mart 7 künü elde etti. Böyleliknen, 600 - den ziyade saifeli malümatlarnen tanış olmaq içün 3 künden az qalğan edi.
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım Yuqarı Makemesi Meclisniñ qapatılmasınen bağlı davanı muakeme etmege başladı. Mart 3 künü, birinci oturışta davacılar qırımtatarlarnı temsil etken organnıñ faaliyeti ekstremistik ve qanunsız olğanını isbatlağan işke daa qoşma olaraq vesiqalarnı qullanmağa talap etti. Meclis yolbaşçılarnıñ fikirince, büyük ihtimal makeme prokuraturanıñ talabını qabul eter.
OON birleşken milletler teşkilâtı Rusiye Federatsiyasına Qırımdaki qırımtatar Meclisiniñ qapatılmasına izin bermemege çağırdı. Avropa birligi de öz tarafından qırımtatar milliy Meclisiniñ qapatılmasınen bağlı öz qasevetlerini açıqladı.
Qırım aq-uquq qoruma gruppası Halqara cemaatçılıqlarğa milliy Meclisniñ qapatılmasına izin bermemek muracaatınen bulundı.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Kiyevde iyül 20-de saba maşna patlavı neticesinde mühbir Pavel Şeremet elâk oldı.
Şeremet çalışqan «Ukrainskaya pravda» neşriniñ malümatına binaen, maşna Bogdan Hmelnitskiy ve İvan Franko soqaqlarını çatışmasında «Makdonalds» restoranı qarşısında patladı.
Bu maşna «Ukrainskaya pravda» müdiri Alena Pritulanıñki edi, amma onıñ özü maşnada yoq edi.
Patlav saba saat 7:45-te, Şeremet maşnanen ketken vaqıtta yüz berdi.
Vaqia yüz bergen yerge politsiya keldi.
Şeremet soñki beş yıl devamında Kiyevde yaşay edi, «Vesti» radiosında çalışa edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Amnesty International halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtı İlmi Umerovnıñ ükmüni Rusiye akimiyetiniñ işğal etilgen Qırımda insan aqları ve serbesligine qarşı yapqan yañı cinayeti dep adlandırdı.
Uquq qorçalayıcılarnıñ beyanatında aytıla ki, qırımtatar faaliniñ mahkeme esnası ve Kreml nezaretindeki Qırım mahkemesiniñ oña çıqarğan ükmü Qırımda Rusiye akimiyetini tenqit etkenler taqip etilgenini daa bir kere isbatladı.
Ukrainadaki Amnesty International müdiri Oksana Pokalçuk bunı insan aqlarınıñ bozulması dep adlandırdı.
«Qırımda işğalni tenqit etkenler bar olğance repressiyalar devam etecek, ğaliba», – dep qayd etti Pokalçuk.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-si, çarşenbe künü, qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri olğan İlmi Umerovqa nisbeten öz qararını çıqardı. Umerov eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etildi. Bunıñnen beraber, Umerovğa eki yıl devamında açıq faaliyet ile oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqışta bulunması yasaqlandı.
Umerovnıñ imayesi, Rusiye apishanesi Parkinson, şeker ve yürek hastası olğan İlmi Umerovğa kerekli tibbiy yardım kösterip olamaz, dep tüşüne.
Yaşav tarzı koloniyası – qomşu Rusiyede ceza berüv müessiseleriniñ bir çeşitidir. Muqaysızlıq sebebinden cinayet işlegenler, ve kiçik ya da orta ağırlıqta cinayetni ilk kere işlegenler bu kibi yerlerde ceza alalar. Yaşav tarzı koloniyalar, ekseri olaraq, Rusiyeniñ ormalı bölüklerinde, şimaliy ve şarqiy regionlarında yerleşe.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ekstremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. O Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 280.1 maddesi (Rusiyeniñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları – QA) esasında qabaatlana.
Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
2017 senesi iyünniñ 7-nde istilâ etilgen Qırımda Kremlge tabi olğan Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ asılını baqıp başladı.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
Qırımda alim ve cemaat erbapları eskiden Aqmescitte yerleşken Qalğa Sultan sarayınıñ yerinde qurucılıq işlerini acele sürette toqtatmağa çağıralar.
Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire ki, mart 28-de Qırım müendislik pedagogika universitetinde «Aqmescitniñ tarih-medeniyet mirasını ögrenüv ve saqlap qaluv meseleleri. Qalğa Sultan: tarihı, atiqiyatı, ögrenüv meseleleri» mevzusında tögerek masa olıp keçti. Tedbirde alim, cemaat erbapları, Qırım müzeyleriniñ vekilleri, Qırım Medeniyet nazirliginiñ hadimleri iştirak ettiler. QMDİ adından tedbirde Qırım Müftisiniñ muavini Ayder İsmailov iştirak etti.
«Tögerek masa» iştirakçileriniñ aytqanına köre, Qalğan Sultan sarayı yerleşken yerni saqlap qaluv problemi bar, çünki mında çoq qatlı evni quracaq olalar. Faqat bu yerde arheologik medeniy qatlamını tapmaq içün mahsus tedqiqler keçirilmedi, bu sebepten bir de bir qurucılıq işlerini keçirmek imkânsızdır.
Tögerek masanıñ iştirakçileri tarihiy kompleks yerinde qurucılıqnı toqtatıp, arheologik işlerge başlamağa çağırdılar. Böyle talap Qırım Devlet şurasınıñ reisi, komitetler ve nazirliklerge yollanğan rezolütsiyada qayd etildi.
Qırım musulmanları Diniy idaresi 10 yıldan berli bu topraqnı QMDİge berilmesini talap ete. Bu yerde başlağan qurucılıq işlerinden soñ Qırım musulmanları Diniy idaresi Qırım prokuraturasına muracaatta bulunıp, Aqmescit şeer şurasınıñ bu topraq damartısını ayırmaq qararını teşkermege rica etti.
Qalğa – Qırım hanlığında handan soñ kelgen unvan. Bu rutbeni I Mengli Giray han kirsetken edi. Qalğa vazifesine Geraylar sülâlesiniñ şahzadeleri tayinlengeni içün olarğa nisbeten «qalğa sultan» adı qullanılğan edi. Qalğanıñ merkezi Aqmescit şeeri olğan edi.


text:
Qırımtatarlar Qırım ile memuriy sıñırda Çonğar kiriş noqtasında nezaret işlerine celp etilecek, dep bildirdi Ukraina prezidenti Petro Poroşenko.
«Çonğardaki sıñır noqtası qabarcılıq timsali oldı. Nezaret işlerine qırımtatarlarnı celp etmege emir ettim», – dep yazdı Poroşenko Twitterde.
Cuma künü prezident Dnipropetrovsk vilâyetiniñ Krıvıy Rig şeerinde iş ziyareti ile bulunıp, uquq qoruyıcılar ile körüşti, dep haber ete prezidentniñ matbuat hızmeti.
Devlet yolbaşçısı Havfsızlıq hızmeti ve Devlet fiskal hızmetine aynı emirlerni berdi.
Bundan evel Qırım ve Aqyar meseleleri Ukraina Devlet hızmetiniñ yolbaşçısı Aslan Ömer Qırımlı memuriy sıñırdaki kiriş noqtalarını tenqit etken edi.
«Hususiy bir monitoring missiyası isbatladı – vatandaşlar içün şaraitler yeterli degil, vatandaşlarnıñ iddiaları ise sebepsiz degil», – dedi o.
2015 senesiniñ başında işğal etilgen Qırımnıñ Herson vilâyeti ile memuriy sıñırında tez-tez hızmet etecek noqtalar açılacağını bildirgen ediler.
2014 senesi mart ayında Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında formal, asılında ise – tam bir sıñır peyda oldı.
Qırım vaqtınca işğal etilgen topraq olaraq ilân etildi. Bugünge qadar qıtaiy Ukrainanıñ Qırım ile «sıñırında» üç kiriş sıñır noqtası mevcut: «Perekop», «Armânsk» ve «Canköy», soñki ekisini Rusiyede halqara dep adlaylar.


text:
Qomşu Rusiyeniñ Deñiz arbiy flotınıñ Künü munasebetinen Aqyarnıñ Nahimov meydanında qarada yürgen arbiy tehnikanıñ sergisi keçirildi. Böylece, endi adet olğanı kibi, şeerniñ sakinlerine ve musafirlerine Rus ordusında hızmet etüv teşviq etile.
Mında arbiyler Rusiye ordusınıñ hızmetinde bulunğan BTR, Bastion ve bağqa maşnaları aqqında tarif etti. İstegenler maşna ögünde resimge çıqa bile ya da içine kirmek mümkün.
2016 senesi Rusiye DAF Künü munasebetinen mında endi bu kibi aktsiya keçirilgen edi. Rusiye arbiyleri dirsion areketleri aqqında ve Suriyedeki cenkniñ tecribesi aqqında tarif etken edi.
Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda Deñiz arbiy flotınıñ Künü iyül ayınıñ soñki bazar kününde qayd etile. Ukrainada DAF Künü iyülniñ ilk bazar kününde qayd etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
İşğal etilgen Qırımğa Şimaliy- Qırım kanalından suv yiberile bere.
ykpиHфopM haber etkeni kibi, bunı Herson vilâyeti mudafaa Şurası toplaşuvında vilâyet memuriyet reisi Andrey Putilov bildirdi.
«Bugün Qırımnıñ serbest iqtisadiy statusı bar. Rusiye istese, suvnı satın ala bile. Biz Qırım içün kanalnı açarmız», – dedi Putilov.
Onıñ sözlerine köre, Qırım içün suv dünyada satılğan fiyatlardan teklif etilecek, eñ azı 1 kubometr içün 1 yevro tölemek kerek olacaq.
Bundan evel, Ukraina ekologiya ve tabiy resursları naziri Andrey Mohnik bildirgenine binaen, Ukraina Qırımğa temiz suvnı yetkezip olur, amma, hocalıq işhaneler añlaşmalarnı tizmek kerekler. Bunen beraber, yarımadağa suvnı kestirecek dambanı qurmaq niyetler bar olğanını qayd etti.
Qırımnıñ 85% suv ihtiyaclarını Dneprniñ Şimaliy-Qırım kanalı temin ete edi. Bu suvnı esasen köy hocalıqta işlete ediler. Qırım işğal etilgen soñ, suvnı kestiler.
Avgust 14 künü Ukraina Yuqarı Şurası Qırımda serbest iqtisadiy alannı teşkil etmek qanunnı qabul etti. Oña köre, yarımadada iqtisadiy faaliyetniñ ayırı hususiyetleri bar.


text:
OSCE Kütleviy haber vastaları boyunca vekâletli Dunâ Miyatoviçniñ ofisi Qırımda mühbirler aqları boyunca mahsus missiyanı teşkil etmek içün faaliyetni başlamağa qarar aldı. Böyle qarar Viyana şeerinde keçirilgen Ukraina Mustaqil media zenaat birligi (UMMZB), Ukraina Milliy mühbirler birligi (UMMB) ve Rusiye Mühbirler birliginiñ reberleriniñ körüşüvinde qabul etildi.
UMMZB reisi Yuriy Lukanovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgen malümatına köre, missiyada iştirak etmesi içün Halqara mühbirler federatsiyası ve diger halqara media teşkilâtları davet etilecektir.
Dunâ Miyatoviçniñ sözlerine binaen, missiya Qırımda çoq meselelerni, bu cümleden logistika meselesini çezmek kerek olur. Körüşüv iştirakçileri missiya teşkil etilmesi ceryanında daimiy şekilde mesleat keçirmege añlaştı, dep qayd ettiler Ukraina Mustaqil media zenaat birliginiñ matbuat hızmetinde.
Dunâ Miyatoviç iyül ayında bar olğan meselelerni muzakere etmek içün Kiyevge kelip, UMMZB ve UMMB faallerinen körüşüv keçirmege planlaştıra, dep bildirdiler Ukraina Mustaqil media zenaat birliginde.
Halqara mühbirler federatsiyasınıñ baş kâtibiniñ muavini Jeremi Diarnıñ aytqanında köre, federatsiya «Qırımda mühbir aqlarınen bağlı meselelerni çezmek içün böyle missiyanıñ teşkil etilmesinen pek meraqlana».
UMMZB reisi Yuriy Lukanov Qırım.Aqiqatqa ayttı ki, böyle teşebbüsni o, Avropa mühbirleri federatsiyasınıñ Sarayevoda keçirilgen toplaşuvında eki ukrain mühbirler teşkilâtı, yani UMMZB ve UMMB adından bildirdi.
«Missiyanı teşkil etmek içün işlerniñ başlanması daa ğalebe degildir. Missiya, bu qullanılacaq ya da qullanılmaycaq bir alettir. Biz, Qırım mühbirlerinen beraber, bunıñ muvafaqiyetli olması içün elimizden kelgenini yapmaq kerekmiz», – dedi Yuriy Lukanov.
Bundan da ğayrı, Lukanovnıñ sözlerine köre, missiyanıñ teşkil etilmesine Kiyevge kelgen Qırım mühbirlerini celp etmek kerektir.
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda yerli mühbirlerge qarşı yapılğan repressiyalar aqqında Bütün dünya Matbuat azatlığı kününe bağışlanıp Helsinkide (Felemenk) keçirilgen UNESCO konferentsiyası çerçivesindeki merasimlerde haber etildi.
2014 senesinden başlap rusiyeli ve Rusiyege boysunğan Qırım ükümeti mustaqil mühbirlerge basqın ete, mustaqil kütleviy haber vastalarınıñ faaliyetine mania ola, mühbirlerge qarşı cinaiy işler aça.
Ukraina ve halqara uquq qoruyıcı teşkilâtlar diamiy şekilde yarımadağa halqara nezaretçilerni kirsetmege rica ete edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.