text:
İlhaq etilgen Qırımda 2019 senesiniñ ilk yarım yılında 9 biñden ziyade bala dünyağa keldi, dep haber ete yarımadanıñ Rusiye adliye nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Bu malümatqa köre, eñ çoq yañı doğğan bala Aqmescit ve Aqmescit rayonında qayd etildi.
«2019 senesiniñ ilk yarım yılı içinde 9 biñ 93 bala doğdı. Eñ çoq Aqmescitte ve Aqmescit rayonında doğğanlar oldı – 3 219, Kezlevde – 575, Yaltada – 564 ve Keriçte – 547. Eñ az bala yarım yıl içinde Aqşeyh rayonında doğdı – 93, Ermeni Bazarda – 98 ve Aqmeçit rayonında – 113», – dep aytıla haberde.
Eñ az qoyulğan adlar: Peresvet, Kenan, Alteya, Sona, İvetta, Esene, Angelina-Mira, Gor, Levon, Salsabil, Yasna, Daniyar, Yasmin, Vildan, İsa, Elay.
2018 senesi iyül ayında Qırımda yarım yıl içinde 9499 bala doğdı, dep haber etilgen edi. Bu raqam 2015-2017 seneleriniñ aynı müddetine köre az edi.
O yılnıñ noyabr ayında Qırımda balası doğğan ya da birinci balası evlâtlıqqa alınğan 494 qorantağa Rusiyeniñ er aylıq parası berilmedi. Üç insannıñ kârı 47853 rubleden çoq olğan ailelerge yardım parası berilmey.


c: text/html

text:
21 BU AYDA MAĞFİRET QAZANMAMAQ FELÂKETTIR! | RAMAZAN NEFESI
Azım bir aydamız! Mubarek aynıñ çerçevisendemiz. Oraza büyük bir ibadettir. Ramazandaki orazamız dinimizniñ ruknüdir, şartıdır, esasıdır! Ramazandaki orazamız er orazanıñ üstündedir. Teravih namazları, gece namazları er nafile namazlarnıñ üstündedir. ResulüLLah (sallâ-LLahu aleyhi ve-s-sellâm) ayta ki… Onun içün bu ayda Allahnıñ mağfiretini qaçırmaq ğaflettir, büyük bir felâkettir, Allahnıñ diqqatını diqqatsızlıqnen qarşılamaqtır. Allah bundan bizni qorusun! Onun içün ResulüLLah (sallâ-LLahu aleyhi ve-s-sellâm) ayta ki…

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqmescit – Meclis reisi muavini Nariman Celâlnıñ fikirince, 2014 senesiniñ soñunda Qırım ealisiniñ cedvelge aluv tedbirlerinde qırımtatarlar faal iştirak etmeliler.
Qırım.Aqiqatqa izaat bererek, Nariman Celâl: «Qırım federal vilâyeti» boyunca ealiniñ cedvelge qayd etilüvi ğayesi Mecliste muzakere etilmedi. Biz Mecliste qırımtatarlarnıñ sayısını belgilemekni çoqtan tüşüngen edik, amma esaplarımız bu bayağı masraflı tedbirler olğanını kösterdi, onıñ içün yardımsız kendi küçümiz ile bunı yapamaycağımıznı añladıq», – dedi.
Mecliste qırımtatarlarnıñ sayısı tahminen 300-den 350 binğni teşkil etkenini tüşüneler. Amma, bu raqam doğrumı ya yoq – belli degil.
«Bu cedvelge aluv tedbirleri açıq ve doğru ötkerilmesi pek müim. Eñ esası – neticeler bizge belli etilmeli. Çünki, sovet zamanlarında çeşit millet vekillerini başqa halq temsilcisi kibi kösterile edi, qırımtatarlarnı asılında ayırı millet olaraq közge alınmay edi», – dedi Celâl.
Soñki kere Bütün Ukraina boyunca ealiniñ qayd etilüvi 2001 senesi ötkerilgen edi. «O vaqıt neticege irişmedik, qırımtatarlarnıñ sayısı aydınlatılmadı», - dep qayd etti Meclis reisi muavini.
Aynı zamanda, Nariman Celâl, akimiyet qırımtatarlarnıñ sayısını azlaştırıp köstermege isteycegini istisna etmey. «Küçük sahtecilikler de yapıla bile. Ve bu yañlış malümatlar akimiyet içün elverişli, halqımız içün aksine zararlı olur», - dep qayd etti o.
Hatırlatamız, evelden Rusiye Federatsiyasınıñ ükümeti 387 million ruble ayırıp, «Qırım federal vilâyetinde» ealiniñ cedvelge aluvına azırlıqnıñ ve tedbirniñ keçirilüvini avale etti.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetinde daimiy vekilligi aktsiyada iştirak etmege ve qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añmağa çağırttı.
Daimiy vekil Anton Korinevic mayıs 17-sinde aqşam mesken evler üzerinde ya da kvartiralarnıñ balkonlarında matem şeriti ile qırımtatar bayraqlarını tiklemege teklif etti. Bundan ğayrı mayıs 17-sinden aqşam pencerelerde hatıra çırağını yaqmağa çağırttı.
"Karantin tedbirlerine baqmadan, Ukraina ükümet seviyesinde qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarını saya, cemaatçılar ve Meclis online aktsiyalarnı ötkere. Aktsiyalar bütün dünya üzerinde ve, esası, Qırımnıñ özünde keçirilecek", - denile beyanatta.
Mayıs 18-inden başlap Ukrainada "Ortaq ağrı. Umumiy ikâye" şiarlı qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana, onıñ çerçivesinde qırımtatar halqınıñ sürgünliginiñ yıl dönümine bağışlanğan bir sıra uquq qoruyıcı ve media leyhaları yapılacaq.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları hatırasına bağışlanğan añma merasimleri endi tasdıqlandı, dep bildirdi ve olarnıñ cedvelini derc etti. Onıñ aytqanına köre, olar mayısnıñ 18-nde ve onıñ arfesinde Ukrainada, hususan işğal etilgen Qırımda ve diger memleketlerde keçirilecek.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Dünya qırımtatar kongressi farqlı memleket ükümetlerine muracaat etip, 1944 senesiniñ qırımtatar sürgünligini genotsid olaraq tanımağa çağırdı. Bu aqqında «Qırım haberleri» agentligi bildire.
«1944 senesi halqnı bütünley yoq etmek içün kerçekleştirilgen kütleviy qırımtatar sürgünligi cinayet olaraq tanılıp, halqara uquqqa köre genotsid sayıla. Böylece, Kongress muracaat alğan devlet ükümetlerinden 1944 senesiniñ adise-vaqialarını genotsid olaraq tanımalarını talap ete», – dep qayd ete neşir.
Muracaat Avropa, Amerika, Latin Amerika, Afrika ve Birleşken Milletlerde temsil etilmegen millet ve halqlar teşkilâtınıñ tahminen 300 devlet-azasına yollanılğandır.
2015 senesi noyabr 12-de Ukraina 1944 senesi mayıs 18-de kerçekleştirilgen qırımtatar sürgünligini genotsid olaraq tanıdı.


text:
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş nazirge cevap olaraq Qırımda qırımtatarlarnıñ vaziyeti aqqında acele halqara konferentsiyasınıñ keçirilmesi ola bile.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına qırımtatar milliy Meclisiniñ tış alâqaları boyunca yolbaşçısı Ali Hamzin bildire.
«Qırım» Fondı»na nisbeten çıqqan mahkemelerniñ sebebinden Meclis qapatılğan vaqıtta liderlerimiz Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov Qırımda «Qırımnıñ Rusiyege qoşuluvı»ndan soñ qırımtatarlarnıñ vaziyeti boyunca konferentsiyanı teşkil etmek teklifi ile halqara toplulığına muracaat etse ediler, güzel olur edi. Yarımadada qırımtatarlarğa qarşı etilgen areket, mevam ve bildirüvlerge eñ eyi cevap olur edi», – dedi Meclis azası.
«Mart 18 künü Rusiye Prezidenti Vladimir Putinniñ halqımızğa yardım etmek mecburiyetleri aqqında bildirüvine baqmadan, Aksönovlarnıñ areketleri qırımtatarlarnı Qırımnı terk etmege mecbur etecektir… Böyleliknen, Rusiyeniñ Qırım territoriyasında birinci duşmanı qırımtatar halqı olğanını köremiz», – dey Hamzin.
«Bugün biz qırımtatarlarnıñ vaziyeti boyunca halqara konferentsiyanı çağıra bilemiz. Aks alda ciddiy aqibetler ola bile. Çünki bizim halqımız umumdünya buhrannıñ merkezindedir. Ve oña havfsızlıqnı kimse kefil etemez», – dedi Hamzin.
Evel Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov «Kommersant» gazetasına şunı bildirdi ki, Qırımnıñ Rusiyege qoşulması, memleket yolbaşçısınıñ tanılmaması ile bağlı areketler qanun boyunca taqip etilecek ve ğayet ciddiy mevam kösterilecek eken.
«İnsanlar arasında milletlerara zeminde ziddiyetlerni doğuracaqlarnı, nasıldır bir çare tapıp, Qırımdan quvarım ve olar cezalarını cinaiy tertipte körerler», – dedi Aksönov.
Qırımtatar halqınıñ taqibi işğal etilgen Qırımda adiy bir şey oldı. Rusiye mahsus hızmetleri tarafından ev, mektep, medrese ve camilerde tintüvler keçirile.
Qırımtatar yetekçileri bunı qırımtatarlarnıñ yarımada Rusiye akimiyeti tanımağanı ve sentâbr 14 künü keçirilgen «saylavlarnı» Meclis tarafından boykot etmege qararı ile bağlay.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qırımda Puşkin soqağında yerleşken evniñ ögünde yapılğan Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ süretine boya töktiler. Bunı yerli sakinler içtimaiy ağlarda bildire, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Aqmescit (Puşkin ve Mayakovskiy soqaqlarınıñ çarpazı). Ay yüzlüge boya septirdiler. Acele yoq etmege kerek oldı. Vata açuvlana», – denile beyanatta.
CиMфepoпoлb (пepeceчeHиe ПyшkиHa и MaяkoBckoro). ЛyHoлиkoro зakидaли kpackoй. Пpишлocb cpoчHo yдaляTb. BaTa HeroдyeT
Qırım şeerlerinde ressamlar divarlarda Putinniñ portretlerini yapmağa devam ete. Birinci işi Aqmescitte peyda oldı, bundan soñ ressamlar Yaltağa avuştı. Ressamlarnıñ sözlerine köre, olar ev divarlarında resimlerni yapıp, aqça qazanalar. Ve öz «#Bizim» leyhasını evelki proektlerinden qalğan boyalar ile yapa ekenler.
Qaynaqnıñ bildirgenine köre, ressamlar Qırımda Vladimir Putinniñ ziyaretine qadar vatanperver leyhasını azırlamaq içün aselet Moskvadan kelgenler ve olarğa buña aqça ayırılğan edi. Ressamlarnıñ çalışqan er bir şeerinde resim olacaq yerlerni qolaylıqnen şeer memuriyetleri ile al ete ediler.


text:
Yalta sakini Elina Mamedova aqqında malümat rusiye “Terorcı ve ekstremistler cedveli”nde çıqarıldı.
Bu haber Rosfinmonitoring saytında derc etildi.
Qız bir qaç repost içün milletlerara zıddiyet çıqaruvda qabaatlanğan edi.
Elina Mamedovanıñ cinaiy davası yanvar 17-sinde qapatıldı.
Yanvar 9-ında o, davada cinayet terkibi olmağanı icün, Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 282 maddesiniñ 1-inci qısmı köre qabaatlanğan Mamedovanıñ cinaiy taqipniñ toqtatılması aqqında muracaat etti.Yanvarniñ 11-inde Agzagov bu qararnı çıqardı.
Daa evel Qırım uquq qorçalayıcı gruppasında, Rusiye mahkemeleri «içtimaiy ağlarda ekstremizm» içün üküm çıqarğan qırımlılar, Rusiye prezidenti Vladimir Putin«Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 282-nci maddesine deñişmeler kirsetilmesine dair» qanunnı imzalağan soñ, davanıñ tekrar baqılmasını talap ete bile, dep qayd etti.
Mamedovağa qarşı Rusiye Ceza kodeksiniñ 282-nci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca «VKontakte» içtimaiy ağında 2014 ve 2015 seneleri paylaşqanları içün cinaiy iş açıldı.
Qırımda ilhaqtan soñ rusiye quvetçileri, faalci ve jurnalistlerni ekstremizm maddesinen sebeplenip tutıp ala ve tevfiq ete. 282 maddeni çoqusı allarda içtimaiy ağlardaki layk ve repostlar, internette fikir isbatlav içün qabaatlap qullanalar.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Emil Cemadenov Rusiye koloniyasında üç profilaktika qaydına alındı. Bu aqta «Qırım birdemligi» Cemadenovnıñ ömür arqadaşı Liana Belâlovanıñ malümatına esaslanıp haber ete.
Berilgen malümatqa köre, sentâbrniñ 18-nde Emil Cemadenov onı «ekstremist mefküresine meyilli, hadimlerge ücüm etmege meyilli, iç nizam qaidelerini bozmağa meyilli olğanı içün» üç profilaktika qaydına alındı, dep haber etti.
«Olar zaten daima ceza izolâtorında buluna, ve daa böyle profilaktika qaydları kirsetildi», – dep tefsir etti rejim sertleşkenini Belâlova.
Mabüs içün profilaktika qaydı quvetleştirilgen qaravul ve evelden azat etüv ve ceza çeküv şaraitleriniñ yımşatılması demek.
Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti Cemadenovnıñ tuvğanları bergen malümatnı açıq şekilde tefsir etmey.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ ükmüni 2019 senesi iyün ayında çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi bu davanıñ bütün mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Mekkeden 64 insandan ibaret olğan hacılarımıznıñ ekinci gruppası Vatanğa qayttı. “Vostoçnaya” avtostantsiyasında hacılarnı Qırım Müftisiniñ muavini Esadullah Bairov qarşıladı. O, dindaşlarnı sağ-selâmet qaytqanları ve Hacılıq ibadetini yerine ketirgenleri ile hayırladı.
Gruppa azaları Dubaiden (BAE) gece çıqıp, Krasnodarda eñdiler, soñra, avtobuslarğa minip, Aqmescitke kelip çıqtılar. Uzun yol keçirgen vatandaşlarımız eyi durumda ediler. Olar, Hacılıq seferini azırlamağa yardım etken ve mesül olğan Qırım Diniy İdaresi ve AVN –tur öpreatorına teşekkürler bildirdiler. Gruppa yolbaşçısı, Qırım Müftiyatınıñ hadimi Ridvan Maksudovnıñ aytqanına köre, hacılar sıcaqqa sabır etip, kerekli ibadetlerni yerine ketirdiler.
“Qadınlarımıznıñ cesürligi ve sabırına “maşallah” aytmağa ister edik. Gruppa terkibinde 21 qadın buluna, olardan bir qaç hanım yaqın vaqıtta ana olacaqlar, Allah olarğa sağlam, ahlâqlı balalarnı doğıp yetiştirmege nasip etsin”, dedi R. Maksudov.
Hatırlatamız, keçenlerde Qırımğa hacılarnıñ birinci gruppası kelip çıqtı. Nevbetteki gruppa bu raatlıq künleri qaytacaq. Umumen alğanda bu yıl Qırımdan 370 müsülman Hacılıqqa ketti.
QMDİ MDT matbuat hızmeti


text:
Ukraina tış işleri naziri Pavlo Klimkin Canada TİN başı Chrystia Freelandnıñ Kyivge yapacaq ziyeretiniñ lâğu etüv sebebini izaatladı.
TİN daa evel avgustnıñ 28-ne ötkerilmesi planlaştırılğan Freeland ve Klimkinniñ umumiy matbuat konfererentsiyası lağu etilgenini haber etken edi.
“Freeland acele körüşüvler sebebinden öz ziyaretini keçiktirgenine kerçekten de çoq yazıq. Yaqında körüşmek üzre muvafaqiyetler tileyim”, - dep muracaat etti Klimkin canadalı zenaatdaşına.
Bir kün evel, Canada Tış işleri nazirliginiñ başı Ukrainanı ziyaret etip, Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, baş nazir Volodımır Groysman, tış işleri naziri Pavlo Klimkinnen körüşecek edi.
Avgustnıñ 11-nde Freeland AQŞ devlet kâtibi Mayk Pompeo ile telefonda körüşkende şu cumleden Ukrainanen bağlı meselelerni de muzakere etken edi.


text:
Aqmescit – İşğal etilgen yarımada yañı oquv yılını yañı derslik ve oquv programmalarınen başlay. Ukrainada endi unutılğan 5 ballıq sistema qaytarıla. Bunen beraber, oqutuv programmasından ukrain tili ğayıp oldı, qırımtatar tilinde oqutuv ceryanı sıqıştırıla. Faqat, resmiy olaraq üç – ukrain, rus ve qırımtatar tilleri devlet tilleri olaraq olıp, Qırım Anayasası tarafından qorçalana.
Qırımda yekâne ukrain mektep –gimnaziyası statussız qaldı – onıñ adını deñiştireler. Yarımada işğal etilgen soñ, bu oquv yurtu til hususiyetini coydı: başından müdirni deñiştirdiler, soñra rus tilli mektepke çevirmege yöñeldiler. Neticede, sentâbrniñ birinde mında tek 9 sınıf ukrain tilli, qalğan 31 rus tilli sınıflardır.
Qırım «tasil naziri» Natalya Gonçarova aytqanı kibi, onıñ müeesisesi tek tek ana-babalarnıñ isteklerine köre, areke tete. Bildirgenine köre, ana-babalar özleri balaları içün rus tilini saylaylar.
«Birinci sınıftan ukrain tilinde oqumaq içün ana-babalar arizalar bermediler. Birinci sınıflar tek ana-babalarnıñ arizaları esasında teşkil etile. Tasil aqqında qanun boyunca 10—ncı 11-nci sınıflarda oqutuv tek rus tilinde olmalı», – dey Qırımnıñ «tasil naziri».
Qırım işğal etilmezden evel, 7 ukrain, 15 qırımtatar ve aman-aman 600 rus tilli mekte çalışa edi. Yañı oquv yılı başlağanınen programmadan ukrain tilini alıp taşladılar, bu fenden ocalarnıñ sayısını ta yazda qısqarttılar, ya da başqa fen ocaları yaptılar.
Qırımlı Leonid Küzmin emin, bugün de bugün Qırımda adamlarnı tilni seçmek aqqından marum eteler. «Qırımda şimdiki künde vaziyet pek mürekkep, çünki akimiyet ealini assimilâtsiyağa oğratmaq içün er şeyni yapa, qırımtatarlar, ukrainliler öz hususiyetlerini coysınlar, «rus dünyasınıñ» bir parçası olğanını duysınlar», – dey Leonid.
«Vaziyet qırımtatar tili içün de havflıdır»
«Maarifçi» qırımtatar tasil hadimleri Assotsiatsiyası reisi Safure Kacametova Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, vaziyet qırımtatar tili içün de havflıdır. Yuqarı sınıflarda milliy mekteplerde tuvğan tilniñ ögrenüvi endi yasaq. Qalğan mekteplerde qırımtatartili fakultativ şekilinde berilecek, yani derslerden tış tögerek çerçivesinde ögretilecek. Ocalar, atta baalar qoyıp, talebelerni bu şekilde teşviq etmeleri mümkün.
«Yazıq ki, amma bu aşalav devam ete ve küçüni coymadı. Ana-babalar ingliz tilini ögrenmek içün ariza yazmaylar, o iş planında bar, rus tiliniñ ögrenüvi içün ariza yazmaylar, amma tuvğan tilge kelgende olarnı arizalarnı yazmağa mecbur eteler», – dey tasil vekili.
Qırımlı mühbir Nikolay Semenanıñ fikirince, bunıñ episi, ilk evelâ Qırım «Anayasasını» boza, o iç olmağanda çoq milletli yarımadada üç tilniñ inkişafını temin etken edi.
«Tasil nazirligi ve umumen, akimiyetniñ tillerniñ ögretilüvine munasebeti pek hucur. Asılında, devlet tilleri mecburen ögretile. Qırımda, 3 devlet tili olsa, olar er mektepte berilmeli. Tek bir rus tiliniñ ögretilüvi, bu tasilniñ ruslaşmasıdır, ve yarımada cemaatçılıqnıñ ihtiyaclarını yerine ketirmey», – dey ekspert.
An-aneviy birinci çañ bayramları Rusiye Federatsiyasınıñ bayraqları astında, Rusiye ve Qırım marşları astında keçirildi. İlki dersler «vatanğa sevgi ve vatanperverlik» mevzusına bağışlandı.


text:
1944 senesi mayıs 18-20 künlerinde NKVD-NKGBniñ mahsus operatsiyası esnasında bütün qırımtatarlar Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa sürgün etildi (resmiy malümatqa köre, 194 111 kişi sürgün etildi). Qurultaynıñ mahsus komissiyası «Unutma» umum halq kampaniyasını keçirdi. Onıñ esnasında sürgünlikniñ şaatlarına ait 950 hatırlav toplandı. Qırım.Aqiqat bu arhivlerde yer alğan şaatlıqlarnı derc ete.
Men, Firket Smailov, qırımtatar, 1940 senesi fevral 24-te İçki rayonınıñ Savurçı köyünde (1945 senesinden soñ - Sovetskiy rayonınıñ Zavetnoye köyü - QA) bu dünyağa keldim.
Ekinci Cian cenki vaqtında men ve bütün qorantam - ana-babam, ağa-qardaşlarım - Bayraç köyünde (İslâm Terek rayonınıñ yoq olğan köyü - QA) yaşay edik, o köyni nemseler ve ittifaqdaşları romenler işğal etken edi, ve biz özümizni bütünley aşalanğan ve aqsız duya edik.
O vaqıtta biz yaşağan yerde, köylülerniñ çoqusınıñ destek-yardımını körgen partizan otrâdları faalleşti. Bundan sebep, işğalciler, köylerniñ bütün sakinlerini başqa yerge köçürdi, kimerlerini Almaniyağa aydadı, şu cümleden menim qorantamnı da (arhiv malümatnamesi bunı tasdıqalay). Almaniyada biz, 1943 senesi fevral ayından başlap, Deliksen köyü yanındaki kontslagerde bulundıq.
1945 yılı dekabrde qorantamıznı repatriatsiya boyunca Almaniyadan Orta Asiyağa sürgün ettiler, bütün qırımatatar halqı ise anda 1944 yılı mayıs 18-inden berli edi. İttifaqdaş ordularınıñ işğal mıntaqasında bizni çıqarğanda, vatanğa, Qırımğa ketemiz, dep açıq yalan ayttılar.
Üç aydan ziyade mal vagonlarında bütün SSSR-den keçip, bizni Taşkent şeerine ketirdiler, andan ise mahsus meskenge - Buhara şeerine.
Bizni mal vagonlarından alıp ketkende, yolda bir qaç qartiy ve hastalar keçindi, olarnı cıymağa bile bermediler: cesetlerini demir yol yanında çölde qaldıra edik. Yolda tibbiy yardım degil de, iç bir şarait yoq edi, suv ve aş ise ası gigiyena talaplarına uymay edi. Adamlar öz başına edi, sağlamca soyu sağ qaldı.
Qış yaqınlaşa edi, bizge berilgen bina ise pencere ve qapısız edi, tavanından daima qum sepile edi, damı aqa edi, yarıqnıñ lafı da olmadı
Buharada bizni ipek fabrikası yanında yerleştirdiler, anda 1944 senesinden berli semetdeşlerimiz - qırımtatarlar yaşay edi. Qış yaqınlaşa edi, bizge berilgen bina ise pencere ve qapısız edi, tavanından daima qum sepile edi, damı aqa edi, yarıqnıñ lafı da olmadı. Suvnı quyulardan tasıy edik, evni tezeknen qızdıra edik. Evimiz Buharanıñ çetinde edi, geceleri çakallar yap-yanına kele edi. Kimerde adam ve ayvanlarğa atıla ediler.
Komendantlar o yerde em de mahkemeci, em de Tañrı ediler, halqnı horlay ediler
Anam ve babam ertesi künü ipek fabrikasına işke çıqtı. Eki tatamnı şu fabrika yanındaki FZU-ğa (oquv yurtu) yolladılar. Fabrikanıñ işçileri az olğanı içün, ve yerli halq zararlı ve az tölengen işke aves olmağanı içün, işçiler 3 smena çalışa edi. Kelmemezlik ve normanıñ tolusınen yapılmaması içün fabrika müdiriyeti de, mahsus komendatura da sert cezalay ediler. Komendaturanıñ razılığı olmasa, iç bir adam iş ya da yaşağan yerini deñiştirip olamay edi. Komendantlar ise o yerde em de mahkemeci, em de Tañrı ediler, halqnı horlay ediler.
Halqnıñ hatırasını yoq etmek içün, pasportlarda «millet» grafasında «qırımtatar» yerine adsız «tatar» oldıq.
Bu, bütün rus, ukrain, belorus, lehler ve başqa halqlarnıñ pasportlarında «slavânlar» yazmaq kibi.
O «yaşayışımıznı» hatırlağanda, yüregim sızlay, aqlıma olğan deşetler kele. Bütün qorantamıznı sıtma tutqan edi, yahşı aş, temiz suv, kerekli ilâclar olmağanı içün, er kesniñ az qazanı hastalıqları oldı.
1958 senesinden 1963 senesine qadar men, Samarqand köy hocalığı institutında oqudım, onı bitirgen soñ, meni Buharağa yolladılar.
Resmiy akimiyet ve mahsus organlarınıñ ğayretlerinen, «teñ» halqlar arasında özümni daima çet kişi kibi is ete edim.
(2009 senesi oktâbrniñ 12-nde yazılğan hatırlav)
Neşirge Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ genotsidini ögrenüv ve onuñ neticelerine qarşı çareler körüv boyunca mahsus komissiya reisiniñ muavini Elvedin Çubarov azırladı


text:
Aqmescit ava limanında uçıp kelüv ve ketüvler keçke qala. Online cedvelge köre, Moskova ve Soçiden kelgen 10 uçaq keçke qala, Aqmescitke Moskovağa ketken ise üç uçaq keç qala.
"Krıminform" saytı bildirgeni kibi, uçuşlarnı keç qaluvı qoyu dumannen bağlı. Üyleden soñ ava şaraiti yahşıca olacağı beklenile.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etkeninden soñ, Ukraina akimiyeti qararınen Qırım ava limanları qapatılğan edi. Anda ve andan yapılğan er uçuş Ukraina qanunları ve halqara qaideleriniñ bozulıvı sayıla.


text:
Rusiyeniñ Kirov şeerinde salı künü, aprelniñ 2-nde, 17 yaşında cemaat faali Karim Zânçurin tutuldı. Azatlıq Radiosınıñ rus bürosı haber etkenine köre, saba saat 6-da dairesine Rusiye FSBsiniñ dört hadimi sürip kirdi, olarnen beraber eki şaat keldi. Tintüv üç saat devam etti.
Şübhe doğurğan eşyalar cedveline Boris Nemtsovnıñ «Putin. Cenk» kitabı, Mihail Hodorkovskiyniñ «Açıq Rusiye» areketiniñ basılğan malümatları ve Ukraina bayrağı kirsetildi. Bütün elektron taşıyıcılar – bilgisayar, cep telefonları, afıza kartı, malümat taşıyıcıları – «ekstremist faaliyetiniñ» delilleri olaraq ilerideki tedqiqat içün çekip alındı. Otlı çay narkotik olaraq alınacaq edi. Tintüvden soñ genç babasınen beraber FSBniñ Kirov bölügine alındı, anda üç saat devamında sorğu keçirildi.
Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ malümatına köre, Karim Zânçurin VKontakte içtimaiy ağında «ekstremist malümatlarını» oquğan edi.
Tutulğan kişiniñ bildirgenine köre, o, «Narodnaya samooborona» sol radikal cemiyetine abune olğan edi. Bu cemiyetniñ abunecileri 2018 senesi oktâbrniñ 31-nde Arhangelskte olğan patlavnı muzakere etken edi. Rusiye politsiyasınıñ malümatına köre, onı 17 yaşında anarhist Mihail Jlobitskiy kerçekleştirdi. Bu adise Rusiyede terrorizmni aqlaycaq bir qaç davanıñ açılmasına sebep oldı – Jlobitskiyge qoltutqan müelliflerniñ yazılarından sebep.
Karim Zânçurin Arhangelskteki patlavnen bağlı internetteki ekstremist yazıları aqqında cinaiy iş şaatı statusını aldı. Sorğudan soñ genç yiberildi.


text:
Bunı Ukraina baş prokurorı vazifelerini eda etken Oleg Mahnitskiy Gazeta Wyborcza Poloniya neşiriniñ mühbiri Vatslav Radzivinoviçniñ ukrain zenaatdaşlarınen beraber Aqmescitte yaqalanmasını izaatlar eken, bildirdi, dep haber ete Ukrainskaya pravda.
«Jurnalistlerni yaqalav – çorlandırıcı ve aqılğa uymağan bir şey», – dep ayttı Mahnitskiy.
Onıñ aytqanına köre, FSB Radzivinoviçni 6 saat tutıp, onıñ şahsiyetini belgilediler, lâkin olarnıñ böyle bir aqqı yoq edi, çünki jurnalistniñ bütün kerek vesiqaları bar edi.
«Rusiye mahsus hızmetleriniñ areketleri vaqtınca işğal etilgen ukrain territoriyasında meşur Poloniya neşiriniñ vekiline faaliyetini bozmaqnen bağlı. Ukraina Baş prokuraturası bu vaziyette kerek olğan areketlerge başlaycaq», – dep qayd etti Mahnitskiy.
Cumaertesi künü, mayıs 17-de, Aqmescitte FSB hadimleri «Gazeta Wyborcza» mühbiri Vatslav Radzivinoviçni yaqaladılar. Jurnalistni qanunsız alda sıñırdan keçüvde qabaatlap, bir qaç saat devamında militsiya bölüginde tuttılar.
Bazar künü, mayıs 18-de, Aqmescitte meşur Qırım jurnalisti Osman Paşayev, onıñ operatorı ve daa bir qaç jurnalistni yaqaladılar. Paşayevni Aqmescitte Merkeziy rayon militsiyasına alıp kettiler. Jurnalist bir qaç saat devamında suallerge cevap berdi. Onıñ advokatnı çağırmaq muracaatlarına qulaq asmadılar. Yaqalanğanlarnı şamarladılar. 10 saatten soñ Paşayev ve onıñ zenaatdaşlarını azat ettiler.


text:
Rusiye Qara deñiz flotunıñ “Orehovo-Zuyevo” raketalı gemisi Aqyardan çıqıp, Aq deñizge doğru kete. Bu hususta Rusiye Qara deñiz flotunıñ matbuat hızmeti bildire. Gemi Aq deñizge doğru yol alğan.
“Orehovo-Zuyeva” gemisiniñ ekipajı Aq deñizge barıp çıqqanından soñ, “Admiral Essen” fregatı ekipajınen beraber hızmet etecek”, - dep qoştılaer matbuat hızmetinde.
Daa evel bildirile edi ki, ilhaq etilgen Qırımnıñ yalısı yanında “Orehovo-Zuyevo” gemisi arbiy ögrenüvlerni keçire edi.
2014 senesi Qırım işğalinden soñ, Rusiye yarımadada arbiy ögrenüvlerni muntazam tarzda keçire. Ukraina Baş ştabında, rusiye arbiy adamlarınıñ Qırımdaki areketleri qanunlarğa qarşı kele dep aytalar.


text:
Bu kiçä xäzerge zaman tatar ädäbiätenä häm yazuçılarına ixtiram yözennän oyıştırılğan. Respublikanıñ iñ zatlı binalarınıñ bersendä, S.Säydäşev isemendäge zur konsertlar zalında yıllıq ädäbi premiälär üz xucaların taptı. Yazuçılar berlege räise İ.İbrahimov alarnıñ isemnären iğlan itte, premyer ministrı urınbasarı, mädäniät ministrı Z.Wälieva büläklärne tapşırdı. Şulay itep bıyılğı X.Taqtaş isemendäge ädäbi büläkkä Lena Şakircan, G.İsxaqi isemendäge premiägä Röstäm Aqeget, F.Xösni isemendäge proza buyınça büläk yazuçı Marat Ämirxanov, yamal Wälili isemendäge premiälärgä ğalimnär F.Xatıypov, A.Äxmädullinnar layıq buldılar.
Başqortstannıñ Mäläwez rayonında tuıp üskän ataqlı “Ağidel”, “Saf Küñel” äsärlären icat itkän M.Ämir üze yäşägän çornı ğädel häm ışandırırlıq itep tasfirlagan. Ekrandağı tizlek belän zamana üzgärgändä, kiçägene bügen söylim dip yazğan M.Ämir. Ul ütken satiraları, qatlawlı drama äsärlär, külämle romannarı belän sovet çorı ädäbiätendä zur urın alğan şäxes. Z.Wälieva M.Ämirneñ köndälegendä yaña basmalar oyıştıru, kinostudiäse açırğa teläwe turında yazuı xaqında äytte. Basma matbuğat inde cayğa salınsa da, tatar kinostudiäläre äle başlanğıç çorda ğına dide.
Zaman üzgärgän sayın yazuçılarğa, anıñ äsärlärenä qarata qaraşlar da üzgärä. Bu xaqta dramaturg T.Miñnullin bolay dide:gen qayberäwlär bezneñ ütkänebezgä reviziä yasıy başladılar. Häm yazuçılarıbızğa yış qına tel tiderälär. Bälki qayberäwlärgä alarnıñ yazuı oşap betmägänder, läkin alar şul çornıñ böyek yazuçıları. Min ike yazuçını çın yumor ostası dip sanıym: berse- M.Ämir, ikençese- F.Şäfiğullin.
Ä menä R.Batulla çığışınnan ber özek: M.Ämir sovet çorı satirasına nigez saluçı. Çönki kommunistik rejim waqıtında, satirik äsärlär yazu qatlawlı, qurqınıç eş ide. Şul waqıtta isän qalğan yazuçılarğa min soqlanam. Leninnı da, kommunistik rejimnı da maqtarğa kiräk, läkin alarnı maqtap qalqan itep äsärlär çığarğannan soñ, xalıq küñelendä qalırlıq äsär dä ayazırğa tieş ide bit yazuçı.
Kiçädä K.Tinçurin teatrı artistları tarafınnan näserlär häm povest’larınnan özeklär uqıldı, videosyujetlar kürsätelde.
M.Ämirneñ üz tawışı belän äytelgän süzlärdä ädäbiätkä xörmät häm kiäçäkkä ışanıç yañğıradı: Çınlap yazılğan ädäbi kitaplar xäzer ozaq yatmıylar.Kitapxanä kiştälärenä eläkkännäre dä bik tiz tuzıp eştän çığalar. Alarnı ezläp tabalmıy ğäziz bulasıñ.
Tasmadan yañğırağan M.Ämirneñ üz tawışın işetü tamaşaçılarğa, bigräk tä yäş buınğa qızıqlı bulır ide. Menä şundıy ğibrätle kiçägä cıyıluçılar zalnıñ yartısın ğına tutırğan ide. Yazuçılar berlegeneñ kümäk zallarda çaralar ütkärüe xäzer bik siräk bula. Ölkän buın ädipläreneñ icatı häm ruxi traditsiälär xalıq xäterennän cuyılu, qurqınıçı bar.M.Ämirneñ isemen mäñgeläştergän uram da Qazanda kürenmi. Bügenge ädäbiät söyüçelärneñ, birgeräk tä yäşlärneñ proza häm poeziädän çitläşä baruı ölkän ädiplärne borçısa da, bu xaqta üz fikeren äytüçe bulmadı. Gazizova El'mira


text:
Yewropa belän Azianı berläşteräçäk tarixi yefäk yulın yañadan torğızu eşe 43 milliard dollar aqça sarıf iteläçäk. Tarixi säwdä yefäk yulıñ yañası belän alıştıraçaq proyekt, yul tiräsendäge illärgä yañadan baylıq kiteräçägenä ömetlär bağlana.
Tarix bitlärendä yuğalgan bu yulnı yañadan torgızu öçen uzgan atnalarda Genevada oçraşqan transport ministrları borıngı yefäk yulının zamança modelın buldıru proyektı öçen här ilneñ üzenä töşkän wazifaları bilgelände.
Genavada barğan söyläşünen dä asıl maqsatı şul ide. Yäğni här ber ilgä wazifa häm maqsatlar bilgeläw häm monı birelgän waqıt eçendä beterergä teläktäşlek kürsätü. BMOnıñ Yewropa iqtisad komissiäse başlığı Miodrag Pesut, bu cılışnın proyektne ğamälgä aşıru öçen berençe adım buluın äytte.
Bu cıyılışqa BMOnıñ Yewropa häm Asiä iqtisad komissiäläre iğanäçelek itä. Cıylışqa qatnaşqan illär,
· Äfğanstan · Ärmäniä
· Azärbaycan · Belarus
· Bolgariä · Qıtay
· Gruziä · Gretsiä
· İran · Qazaqstan
· Qırğızstan · Moldova
· Romaniä · Rusiä
· Taciqstan · Törkiä
· Ukraina · Üzbäkstan
· Mongaliä
Törkmänstan isä cıyılışqa qatnaşmadı.
Läkin proyekt eşendä, BMOnıñ qatnaşuı proyektneñ ğamälgä aşıu öçen ayırım möhim. Çönki bu proyektnıñ xatasız eşläwe öçen bergä xezmättäşlek itü bik kiräk. Äytik yullarnıñ ber ildän ikençesenä niçek bäylänüe mäsäläse qaralmağan bulsa, bu äyberlärneñ kiçekmästän iltü taläbenä kirtä bulıp toraçaq. Ä töp mäğnä ber tawarnıñ iltü eşendä waqıt häm yul çigenä oçramıyça waqıtında häm imin tapşıruluı. Şunıñ öçen illär arasında berläşne buldırganda bäyläneşlärne yaxşı eşlärgä zarur.
Pesut däwam süzen däwam itä:
“Bu proyektneñ asıl maqsatı barsın da uñay gına berläşterep zur ber yul çeltäre buldıru, awıl suqmağı tügel.”
Bu proyekt nigezendä, tözekländerü eşendä 230 plannı tämamlaw küz aldında totıla.
► YEFÄK YULI
► Yapon Däwlät TVseneñ 1979-1980 häm 1983-1984 yılları arasında 30 ay däwamında äzerlägän "Yefäk yulı" dokumental tapşıruınnan ber özek.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
İçtimaiy ağlarda ve Aqyar forumlarında qorqu peyda oldı: Google Ukraina Yuqarı Radasınıñ alğan qararına esaslanıp, Qırımnıñ meskün yerleriniñ adlarını deñiştirdi. Aqyarlılar kommunizm mefküresinden qurtulmaq ğayesine nasıl baqalar?
Mayıs 12-de Yuqarı Rada dekommunizatsiya (kommunizm mefküresinden qurtulma) qanunı çerçivesinde Qırımnıñ 75 meskün yeri ve beş rayonınıñ adını deñiştirdi. Yañı adlarnıñ ekseriyeti qırımtatarcadan kele. 4087 nomeralı qararnıñ qabul etilmesine 255 deputat rey berdi.
Yarımada Ukraina nezareti altına keri qaytqan soñ Qırımdaki meskün yerlerniñ yañı adları qullanılacaq, faqat halq deputatı Refat Çubarov parlamentte çıqışta bulunıp, qarar imzalanğan soñ yañı adlar qullanmağa başlasın, dep teklif etken edi.
Nasıl olsa da, Google Ukrainağa qoltutqanı içün yaşasın
Böylece, Krasnoperekopsk şeeri Yañı Qapu oldı, Kirovskoye – İslâm-Terek, Krasnogvardeyskoye – Qurman, Lenino – Yedi-Quyu, Sovetskiy – İçki. Kefe yanındaki Orconikidze qasabası Kaygador olacaq.
Kirovskiy rayonı İslâm-Terek, Krasnogvardeyskiy Qurman, Krasnoperekopskiy Perekop, Leninskiy Yedi-Quyu, Sovetskiy İçki adını aldı.
Google ne içün aşıqtı belli degil. Dünya devinden bir şey soramaq – menim işim degil, bu devlet derecesidir, amma yardım hızmetine kene de muracaat ettim. Şimdilik cevap yoq. Amma nasıl olsa da, Google Ukrainağa qoltutqanı içün yaşasın.
Aynı vaqıtta, Aqyar sakinleri içtimaiy ağlarda ve şeerniñ siyasiy forumında pek açuvlandı.
«Google Maps» aqılsızlarnıñ istegine köre Qırım şeerleri ve qasabalarınıñ adlarını deñiştirdi. Artıq Krasnoperekopsk yerine Yañı qapu çıqa... Resursnıñ «ua» saifesinde olsa edi, ne ise, amma «ru» saifesinde de çıqa», – dep yaza dimdim adlı qullanıcı.
«Rosreyestr Googleniñ Rusiye saytını topraq bütünligini bozmaq ıntıluvları içün blok etermi eken?», – dep soray Frantsuz qullanıcısı.
«Avstraliya google haritasından kirdim – Krasnoperekopsk yazsam, Yañı Qapu çıqa», – dep yaza IMPERIA GRAND qullanıcısı.
«Aqyarnıñ adını da deñiştire bileler», – dep küle Dimitriy Briz.
İhtar areketleriniñ tarafdarları da bar:
«Rospotrebke muracaat etmeli, FSB de artqaç olmaz». (NataliSol)
Forumcı Shweps çoq tüşünmeyip, «Roskomnadzorğa «ekstremizm» maddesi boyunca şikâyet etti».
Aqyar forumında siyasiy munaqaşalar iç bir vaqıt bitmey, adiy Aqyarlılar ise ne tüşüne eken? Tanışlarımdan soradım. Er keske ekişer sual berdim. Birincisi – «Qırımda bazı meskün yerlerniñ adları deñiştirildi – tarihiy adları qaytarıldı, çoqusı qırımtatarcadan kele, buña ne dersiñiz?». Ve ekincisi – «Bunı Ukraina Yuqarı Radası kommunizmden qurulma qanunı çerçivesinde yaptı, bilesiñizmi?».
Ukraina deñiştirdimi? Olarnıñ aqqı yoq! Bu yer Rusiye! İnsanlar SSCB zamanında kommunistlerniñ qurğanlarını unutsın dep, Amerika bu dekommunizatsiyanı uydurdıAnna İliniçna
Elbet de, sualler aselet bu tertipte berildi, amma insanlarnıñ şeer ve köy adlarınıñ deñiştirilmesine olğan munasebetini ve siyasiy baqışlarını bir-birinden ayırmaq kerek. Eñ çoq berilgen cevaplar böyle:
Anna İliniçna, nefaqa ala: «Olsun. Deñiştirgen olsalar, öyle kerek, demek. Cenkten evel mında tatar adlarından başqa bir şey yoq edi. … Ukraina deñiştirdimi? Olarnıñ aqqı yoq! Bu yer Rusiye! İnsanlar SSCB zamanında kommunistlerniñ qurğanlarını unutsın dep, Amerika bu dekommunizatsiyanı uydurdı».
Sergey, elektrik tehnika tükânında idareci: «Problem yoq. Alışmaq zor olur. Ana-babam iç bir vaqıt Flotskoye dep aytmadılar. Er vaqıt eski adını aytalar – Karan. …Ukraina akimiyeti bunı nasıl köre eken? Bunı nasıl etip işke tüşürecekler?».
Maksim, Aqyar devlet universitetiniñ studenti: «Meraqlı, ebet, amma menim içün farqı yoq».
İrina Aleksandrovna, qurucılıq şirketiniñ muasebecisi: «Ne yapacaq olsalar, yapsınlar. Teşebbüslerinden bezdik. ...Yuqarı Rada deñiştirdimi? Bular da tenbeller. Memleket dağıla, olar adlarnı deñiştirip oturalar...».
Elbet de, buña esaslanmaq doğru olmaz, amma kommunizmden qurtulmaq içün yer adlarınıñ deñiştirilmesine olğan munasebetni qayd etmek mümkün. Yaşları farqlı olğan siyasetleşken vatandaşlar «açuvından patlaycaq», amma bir sıra problemge oğrağan iş adamları ve gençlerniñ bir qısmı buña pek diqqat etmeyler.
Google ise, er daim olğanı kibi, seyyareden ögde kete.
Gennadiy Kravçenko, Qırım közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Cumhuriyetçi-senator John McCain Helsinkide ABD prezidenti Donald Trump ve onıñ rusiyeli zenaatdaşı Vladimir Putin ötkergen matbuat konferentsiyasını tenqit etip çıqtı.
Cumhuriyetçi-senator işbu matbuat konferentsiyasını «amerikan prezidentiniñ yapqan eñ masqara çıqışı», Helsinki sammitini ise, «facialı hata» dep adlandırdı.
McCain, Trump «añlaşıla, onıñ kerçek tabiatı, qomşularınıñ mustaqilligini esapqa almağan, Suriye halqınıñ öldürilüvinde iştirak etken, halqara añlaşmalarnı bozğan ve butün dünyanıñ demokratik qurulışlarına ücüm etken Putin rejiminen bağlı yahşı munasebetler hayallarını amelge keçirmege qarar berdi».
ABD prezidenti Donald Trump rusiyeli zenaatdaşı Vladimir Putinnen körüşken soñ, keçmişke bağlı qalmamadan – Rusiye ve ABD uzlaşmaq kerekler dedi.
Mevzunen bağlı olaraq: «Putin Amerikanıñ dostu degil» – ABD senatorı.
İyülniñ 16-nda Helsinkide Trump ile Putin arasında körüşüv keçti. Matbuat konferentsiyası devamında Trump bir kere de olsa Ukraina lafını açmadı, albuki körüşüvden evel taraflar, diger mevzularnen biraber Ukraina aqqında da laf etecekler denilgen edi.


text:
Qırımda «delili» kitaplar olğan (olar da, gizliden qoyulğan, dep aytalar) terrorizmden şübheli sayılğan insanlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve olarnıñ tutulması çağına yetmegen daa 12 balanı babasız qaldırdı. Daa doğrusı, 15. Süyür Taş (Belokamennoye) köyünde yaşağan Seyran Hayretdinov – üç balanıñ babası – ana-babası saqat olğanı içün balanı baqıp olamağan daa bir balanıñ vasiyi ola. Bavurçı (Kamenka) qasabasında yaşağan Vadim Bektemirovnıñ eki qızı bar, amma tezden daa bir balası dünyağa kelecek. Böylece, «Bizim balalar» cemaat teşebbüsiniñ vasiyligi altında babaları apiske alınğan qırımtatar musulman qorantalarından 185 bala buluna.
Ana-babasınıñ qabaatı barmı-yoqmı, olarnıñ baqışlarına qol tutamızmı-yoqmı, müim degil. Müimi olğan – yetim qalğan balalar
Bilem, aramızda böyle şeyler aytqanlar da bar: meni meraqlandırmay, çünki bu balalarnıñ ana-babalarınıñ diniy baqışlarınen men razı degilim. Amma qırımtatarlarnıñ ekseriyeti añlay: ana-babasınıñ qabaatı barmı-yoqmı, olarnıñ baqışlarına qol tutamızmı-yoqmı, müim degil. Müimi olğan – yetim qalğan balalar.
Babaları, diqqatı ve qazanğan paraları olmasa, nasıl yaşaylar, tasavvur etip olasıñızmı? Ne aşaylar, ne kiyeler, mektep aletleri ve oyuncaqları barmı? Bala hastalansa, anasınıñ ilâc alacaq parası barmı? Bu suallerniñ cevabı belli. Belli ki, qırımtatar balalarından iç kimseniñ aç qalmasına izin bermeymiz Sürgünlik yıllarında elâk olğan ve ğayıp olğan biñlernen balası içün ağlağan halqımıznıñ ananelerinde böyle şeyler yoq.
Babasız qalğan 185 baladan er biri – bizim balamızdır
Babasız qalğan 185 baladan er biri – bizim balamızdır. Balalarıñıznı baqqanda yanlarında babası olmağan, biz yardım etmesek, destek alıp olamaycaqlar aqqında hatırlañız.
Yaşağan zor zamanımızda merametli olğan er kesten Allah razı olsun.
Lilâ Bucurova, jurnalist, QaraDeniz production baş müdiriniñ muavini
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
(Lilâ Bucurovanıñ Facebook saifesinden alınğan)


text:
Natriy
Natriy – Mendelev da'wirlik sistemasının' l toparı kategoriyasındag'ı, 11shı san astında jaylasqan ximiyalıq element. Natriy siltili metallarg'a kiredi, onın' atom massası 22,98977.
Ashılıw tariyxıӨңдey
1807nshı jılda inglis ximigı G.Devi, qatı siltili elektroliz ja'rdeminde, metallardı – Natriy ha'm kaliydı tabadı. Bul waqıtta natriyg'a sodiy (Sodium) atı beriledi.
Ekkinshi jıllı, tanılg'an "fizik annalları" A. Gilbert bul metalldı natroniy (Natronium) dep atawdı usınadı. Son'ra Bersellius bul atdı natriyg'a (Natrium) shekem qısqartadı.


text:
Qırımtatar Küreşçisi Olimpiadada 5-nci Oldı
Ukrainalı qırımtatar küreşçi Lenur Temirov Tokioda keçken Olimpiya oyunları 2020-de 5-nci yerni qazandı. Qırım ve Kremençugnı temsil etken semetdeşimiz tunç içün yunan-rum küreşinde yutquzdı. Çin temsilcisi Saylike Valihanğa köre daa ziyade azırlıqlı ve iradeli olğan Lenurnıñ bu sefer çastı yürüşmedi.
Ukrain küreşçisi tutuşuvnıñ birinci qısmında ball qazandı, amma çinli küreşçi esapnı teñleştirdi. Tutuşuvnıñ soñuna qadar ücümde bulunğan Temirov artıq ball qazanalmadı. Esap teñ olğanına baqmadan, oyun qaidelerine köre ğalebe soñ ball qazanğanğa berile. "Küreşnen oğraşqanıma iç bir zaman peşman olmadım", - dedi qırımtatar sportçısı.
Finalnıñ 1/8-nde o, RİO-2016-nıñ tunç saibi özbek Elmurat Tasmuradovnı 5:0 esapnen yeñdi. Finalnıñ çeriginde ise ermeni Armen Melikândan küçlüce olğanını kösterdi. Yarıfinalda ise yaponiyalı Kenitiro Fumitanevge yutquzdı.
Şunı qayd etmeli ki, Sudaqnıñ Qoz köyü sakini Lenur Temirov öz sport karyerasını 6 yaşında başladı. Yunan-rum küreşi boyunca halqara sınıf sport ustasıdır. Onıñ idmancısı İsmet Saliyevdir.
Elvira Ablâziz / Kiev


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi faalci Remzi Bekirovnıñ şikâyet arizasını mayısnıñ 3-nde baqacaqtır. Bunı qırımlı advokat Edem Semedlâyev aprelniñ 24-nde Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Oturışnı mayısnıñ 3-ne saat 15:30-ğa avuştırdılar. Mahkeme Ekstremizmge qarşı küreş merkeziniñ hadimini şaat olaraq sorğuğa çekmege istey», – dep añlattı Semedlâyev.
Martnıñ 30-nda Qırımda faalci Remzi Bekirov tutıldı, onı içtimaiy ağlarda yasaqlanğan malümatnıñ tarqatmasında qabaatladılar.
Qırımlı advokat Edem Semedlâyevniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Memuriy cinayetleri kodeksiniñ 20.29 maddesi – ekstremist malümatlarını azırlav ve tarqatuv – boyunca qabaatlana.
Kreml kontrol etken Aqmescit rayon mahkemesi Remzi Bekirovnı üç künge apiske alğan edi.
İmaye vekilleri bu mahkeme qararını şikâyet etecegini bildirdi.
Qırım Rusiye kontroline keçken soñ yarımadada FSB jurnalist, faal, cemaat erbaplarını sorğuğa çeke, tintüvler keçire, qırımtatarlarnı yaqalay. Uquq qorçalayıcılar bunı «farqlı fikirler ile küreş» dep adlandıra.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Ukraina vatandaşları işğal etilgen Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırğan edi.


text:
İşğal etilgen Qırımda mayısnıñ 14-nde ve 15-ne gece ava şaraitleri fenalaşacağı beklenile. Bunı Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi Qırımdaki idaresiniñ matbuat hızmeti haber etti.
Bildirüvde: «Qırım gidrometeorologiya ve etraftaki müitniñ nezaret idaresi, Qırımda bazı yerlerde küçlü yağmur, boran, burçaq, saniyede 17-22 metr suratınen küçlü yel esecegi beklenile», – dep aytıla.
Muessisede Qırım sakinlerini telükesizlik qaidelerine riayet etmege çağırdılar: pencerelerni qapatmaq, mümkün olğanı qadar tışarığa çıqmamaq. Bunen beraber soqaqlarda yürgende, elektrik ağlarından, büyük tereklerden uzaqça keçmege, olarnıñ yanında maşnalarnı qaldırmamaq kerekligi aqqında bildirile.
Mayısnıñ 9-da Qırımda acele surette furtunahavfı ilân etilgen edi. Bunıñ sebebi qasırğalı yel ve yağmurlar olğan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bu aqta Pan Gi Munıñ beyannamesine esaslanıp BMT saytında aytıla, bildire Radio Svoboda.
«Saylâvlarğa üç kün qalğanda o bütün taraflarını Ukraina boyu saylâvcılar reylerni açıq, serbest ve havfsızlı mütinde bermeleri içün öz ğayretlerini sarf etsinler», – dep aytıla beyannamede.
Pan Gi Munıñ fikirince, Ukrainadaki saylâvlar devletteki vaziyetni tınçlandırmaq içün bir imkân olmaq kerek ve bu ağır vaqıtta devlette kim ükümdarlıq etecegini tayinlemek kerek.
Mayıs 22-de Kiyevdeki akimiyet BMT acele Ukraina meselesinde Telükesizlik şurasınıñ oturışını teşkil etmek ricasınen buyurdı. Ukrainanıñ baş naziri, Arseniy Yatsenük bu oturuşta Ukrainadaki vaqıyalarda Rusiyege mensüp olğanı aqqında isbatlarnı teslim etecegi aqqında bildirdi.
Ukraina askerlerşne ücümlar ep devam ete. Bügün Donetsk vilâyetindeki Karlovka köyü yanında «Donbass» territorial mudafaası batalyonına ücüm yapıldı.


text:
Aqyarda fevralniñ 3-nde saba 101 yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Umumen pandemiya vaqtında Aqyarda 10005 kişi yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 404 insan vefat etti, dep haber ete şeerniñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
«Bir künde 118 insan tüzelgen soñ yiberildi, 69 yaştan 92 yaşqa qadar dört kişi vefat etti. Umumen Aqyarda 8952 kişi yahşı oldı. Bugünki künde COVID-19 tasdıqlanğan 424 kişi hastahanelerde buluna. Alı ağır olmağan hastalar bölüginde 91 kişi yata», – dep aytıla haberde.
Akimiyetniñ malümatına köre, 609 insan közetile. 2050 kişige COVID-19 aşısı yapıldı, 833 kişi ekinci etaptan keçti, şimdi oca ve tibbiyet hadimlerine aşı yapıla.
Keçken künü Qırımda 151 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Pandemiya vaqtında 32832 COVID-19 hastası qayd etildi, tüzelgen 27719 insan yiberildi, 783 kişi vefat etti.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqyar memurı Vadim Kirpiçnikov, Aqyarda dollar fiyatı ve inflâtsiyadan sebep erzaq malları paalılaşqanını ayta. Bunı şeer ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
"Fiyatlarnıñ artması inflâtsiyanen bağlı, çünki mallarnıñ çoqusında dollar qısımları bar. İlk nevbette kerek olğan mahsulatnıñ keskin fiyat artuvı yoq", - dedi Kirpiçnikov.
Amma memur, "iç bir türlü mahsulatnıñ qıtlığı olmağanını" qoşa.
Qırımda özüni izolâtsiya etüvi rejimi aprelniñ 30-ınace uzatıldı, Aqyarda ise - aprelniñ 19-ınace.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aprelniñ 30-ında Qırımda rusiye quvetçileri Emir-Üsein Kukunıñ qadını Meryem Kukuğa "qanunsız aktsiyalarında iştirak etmekniñ imkânsızlığı" aqqında haberdarlıqnı oqıp berdi.
Bunı Meryem "Qırım birdemligi" birleşmesine aytıp berdi.
Meryemniñ aytqanına köre, oña 54-ünci maddeni oqudılar, soñra mayıs 3-ü, mayıs 9-ı, mayıs 18-im iyün 26-sı tarihlerini añdılar.
"Bu bayram künleri", - dey politsiya hadimi. Men deyim: "Nasıl bular bayram künleri ola eken?". "Men bilmeyim, mında öyle yazılğan. Bizim içün müimi sizni haberdar etmek ve bu künlerde er bir türlü qanunsız yürüşlerde iştirak etmeñiz imkânsız olğanı içün maddenen tanış olğanıñıznı köstergen imzañıznı almaq", - dey Meryem Kuku.
O, 51-inci maddege atıf etip haberdarlıqnen tanış olğanını köstergen imza qoymaqnı inkâr etkenini ve bu maddege köre iza yazğanını bildirdi.
Daa eve Qırımdaki Rusiye politsiyası aprelniñ 21-nde qadın faal Elmaz Akimovağa «qanun bozulmaycağına» dair tenbi vesiqasını berdi.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Aktsiya mayısnıñ 3-nde kemirilecek edi.
Çubarov, «Qırım yürüşi» arfesinde Kreml qırımtatarlarnı qorquzmağa tırışacaq, dep inkâr etmey.
Martnıñ 31-nde berilgen malümatqa köre, koronavirus sebebinden aktsiya başqa vaqıtqa qaldırıldı.
Rusiye Tış işler nazirligi Qırımtatar Milliy Meclisi ilân etken «Qırım yürüşini» «provokatsiya» dep adlandırdı.
Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 12-nde Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsini koloniyada qalmasına üküm etti. Mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
Rusiyeniñ Amnesty International reisi Aleksandr Artemyev işbu ükümni «siyasiy taqip» dep adlandırdı.
Ukraina Tış işler nazirligi bu üküm sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Advokat Emil Kurbedinov zapt etilgen Ukraina deñiz askeri, «Nikopol» zırhlı kateriniñ komandanı Bogdan Nebılitsanı Moskva SİZOsında ziyaret etti, dep bildirdi Facebooktaki «Cenk esirleri ukrain deñizcileriniñ imayesi» saifesinde advokat Nikolay Polozov.
«Cenk esirleri ukrain deñizcileriniñ imayesi taqımınıñ advokatı Emil Kurbedinov «Nikopol» kateriniñ komandanı Bogdan Nebılitsanı ziyaret etti. Advokatnıñ aytqanına köre, Nebılitsa özüni yahşı is ete. Tendürist körüne, külümsire. Bunıñnen beraber, «Lefortovo» SİZOsında bulunğan vaqıtta onıñ kamerasını dört kere deñiştirgen ediler. Şimdi Muhammed adlı bir erkeknen otura. Munasebetler yahşı, amma çoq subetleşmeyler», – dep yazdı Polozov.
Advokatnıñ bildirgenine köre, Nebılitsa ile tahqiqat tedbirleri keçirildi, onı ekspertizalar keçirilecek bir qaç qararnen tanıştırdılar. Sorğu da oldı, Nebılitsa cenk esiri olğanını qayd etti.
Dekabrniñ 11-nde Qırımda advokat Emil Kurbedinovnıñ memuriy apis cezası yekünlendi. O, «Hizb ut-Tahrir davasınen» bağlı işke birden başlaycaq, em de zapt etilgen ukrain deñizcisini imaye etecek, dep bildirdi.
Dekabrniñ 7-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Kurbedinovnı 5 künge tevqif etti.
Advokatnıñ fikirince, onıñ dekabrniñ 6-nda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulması «olmaycaq sebeplerden» yapıldı, o, ekstremizm qabaatlarını tanımay. Emil Kurbedinov qayd etkenine köre, tutulmasınıñ kerçek sebebi onıñ aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge köstergen yardımı ve Ukraina askeri Bogdan Nebılitsanı qorçalağanı ola.
Noyabrniñ 28-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi «Nikopol» küçük zırhlı kateriniñ komandanı, Aqyardaki Nahimov Arbiy deñiz quvetleri Akademiyasınıñ sabıq kursantı Bogdan Nebılitsanı 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiske aldı.
Onı Keriç Boğazında FSB tarafından zapt etilgen 24 ukrain askerinen beraber apiske aldılar. Aqmescitte ve Keriçte Rusiye mahkemesi tarafından apiske alınğan Ukraina deñiz askerleri 6 yılğa qadar azatlıqtan marum qala bile. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi zapt etken deñizcilerni cenk esiri olaraq tanıdı.
Noyabrniñ 26-nda Ukraina Yuqarı Radası Keriç boğazında Rusiye arbiyleri tarafından Ukraina gemilerine açılğan ateş sebebinden bir qaç vilâyette cenk vaziyetini ilân etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Xıdırlez
Xıdırlez yäki Hıdırlez (qırımtatarça Hıdırlez, gagauzça Hederlez, ay Yorgi, törekçä Hıdrellez, Hıdırellez; äzäri Xıdır İlyas, Xıdır Nəbi) - qırım tatarları häm başqa törki xalıqları milli bäyräme, möselman riwäyätläre buyınça şul könne Xıdır (Xızır) häm İlyas (İlia) päyğämbärläre cirdä oçraşqannar. Başqa mädäniättä Xıdır şäxese Georgiy Ciñüçe nä turı kilä.
Bäyräm may ayı başında (ğädättä 4-6 mayda) uza.
Törki xalıqlarda Xıdırlez bäyräme yılnıñ iñ möhim bäyrämnäreneñ berse bulıp sanalğan, XIX ğasırda öç kön däwamında ütkärelgän.
Qırım tatarları Hıdırlez ğöref-ğädätläreYзrәpTү
Xalıq ğöref-ğädätläre buyınça "Xıdırlez" bäyrämendä öydä qalaqay (tügäräk ipi) peşerelä. Qalaqay öske yağı belen kükkä qarap yattı – ğöref-ğädätlär buyınça bu yıl bäräkätle, uñışqa bay yıl bulaçaq digän süz.
“Xıdırlez” maydanında qırımtatar ostaxanäläre eşläp çığarğan milli uyınçıqlar, kömeş bizäklär, balçıqtan yasalğan milli sawıt-saba, çigelgän yawlıqlar, külmäklär, baş kiemnäre yärminkäse açıldı, balalar öçen attraktsionnar, törle qırımtatar ansambl'läre, artistlarnıñ çığışları başlandı.
ÄdäbiätYзrәpTү
- "Xыдыpлeз" бәйpәMeHдә 30 Meңләп keшe kaTHaшTы
- Xыдыpлeз - Hıdırlez — y kpыMckиx TaTap
- KBилиHkoBa E. H. Xeдepлeз 2016 eлHың 16 aBrycT kөHeHдә apxиBлaHraH. // «HeзaBиcиMaя MoлдoBa», 4 Maя, 2001 r.
- Гarayзckиe Tpaдиции, пpaздHиkи, oбычaи(үлe cылTaMa)


text:
Dümbelek
Dümbelek - çeşit kölemde çerepler şekilinde çift litavralar kibi alettir. Onıñ açıq tarafına ögüz quvuğı, balıq yaki eçki terisi tarttırıla. Çerepler çamurdan yapıla ve soñra ateşte pişkinleştirile. Dümbelek mahsus çertilip azırlanğan çubuqlarnen çalına. Çereplerniñ kölemi çeşit olğanı içün olar eki çeşit: alçaq ve yüksek davuşlar çıqaralar. Çalmazdan evel terisini küneşte yahut ateşte qızdıralar.
Evelde dümbelek arbiy orkestrde ya da saray qaravullarınıñ signal aleti sıfatında qullanılğan: onıñ vastasınen çeşit emirler berilgen, ealige ise hannıñ tantanalı çıquvı hususında haber berilgen. Bu soñkisi içün dümbelekniñ "Büyük dümbelek" pek büyük soyundan faydalanılğan. Onı eki adam çala eken ve sesi ta uzaqlarğa eşitile eken. Küçük dümbelekten atlı askerler de faydalanğanlar. Onı atnıñ boyunına asa ekenler. Qartlarnıñ aytışınca o dümbelekler ağaçtan oyulıp yapıla ekenler. Halq arasında ise dümbelekniñ küçük soyu qullanıla edi. Onıñ yüksekligi 200-250 mm, bir çerepniñ diametri 160-180 mm, digeriniñ ise 80-100 mm. ola. Dümbelekten çalğı taqımı erkânında faydalanıla.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Avropa Birliginen olacaq vizasız rejimi 2016 senesiniñ ortasında berilecegini bekley. Bu aqta, o, gumanitar meseleleri ve krizis vaziyetleriniñ çezüvi boyunca avropa komissarı Kristos Stilianidesnen keçirilgen körüşüvden soñ bildirdi.
«Brüssel ziyareti devamında, aprel ayında Avropa Şurasına ve Avropa Parlamentine qoşulacaq qanun teklifleri aqqında añlaşma tizildi. Bu tekliflerge köre, Ukraina bu seneniñ ortasında vizasız rejimine nail olacaq», - dep ayttı Poroşenko.
Mart 17 künü Brüsselde Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonen keçirilgen körüşüvden soñ, Avropa komissiyasınıñ yolbaşçısı Jan - Klod Yünker bildirgenine köre, Ukraina vizalı rejimi boyunca kerekli olğan şaraitlerni ömürge keçirdi. Bu ise, aprel ayında Avropa komissiyası tarafından Avropa Birligi ve Parlamentine ukrainliler içün vizanıñ lâğu etilmesi boyunca teklifini kirsetmege imkân bere.


text:
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov yaz devamında «yerli akimiyet işini kontrol etmek içün» yarımada regionlarına kerçekleştirecek iş ziyaretlerini ilân etti.
«Maqsad qoydım, bütün yaz oğraşacam, yetişmesem, yılnıñ soñuna qadar yapacam, istisnasız er bir azbarğa burnumı tıqarım. Memuriyet yolbaşçılarını tenbileyim – risk almañız. Kimseniñ işini yapmaycam», – dep ayttı Aksenov iyünniñ 8-nde Qırım ükümetiniñ toplaşuvında.
Onıñ bildirgenine köre, «problem çezüvinden tamamen vazgeçken» akimiyetler bar. Aksenovnı yaşayış faaliyetiniñ qalımtılarını çıqaruv, ev yanlarını tamir etüv ve abadanlaştıruv meseleleri meraqlandıra.
Mayısta Aksenov Qırım regionlarına baracaq, dep aytqan edi.
Sergey Aksenov Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ qararınen Ukraina sanktsion cedveline kirsetildi. Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturasınıñ 2021 senesi fevral ayında bildirgenine köre, Ukraina uquq qoruyıcıları Aksenovğa şübheli olğanını haber etti. O, 2014 senesi Qırım Nazirler şurasınıñ reisi edi. Aksenov qanun ve cenk adetlerini bozğanından şübheli sayalar. Sergey Aksenov Ukraina reberligini Ğarpqa «taqlit etkeninde» qabaatladı.


text:
Qırımtatar bayraq künü yaqınlaşqanınen Aqmescit rayonında qırımtatar faalleri Rusiye prokuraturasından tenbi vesiqalarını alıp başladı. Böyle vesiqa Rolan Osmanovğa da keldi. Onıñ kopiyasını içtimaiy ağlarda paylaştı.
Prokuratura «toplaşuv, miting, numayış, yürüş ve narazızıq aktsiyaları, ekstremist faaliyeti ile küreş qanunları bozulmamalı», dep qayd ete.
«Bu sene tenbi vesiqaları farqlı, keçken yılları başqa ifadeler qullanılğan edi. Bu tenbini siyasiy baqışlarını serbest bildirüvge qarşı maneviy basqı ve milliy aq ve menfaatlarını qoruv ıntıluvına qarşı basqı dep sayam. Amma kimseniñ altın tamğalı milliy bayrağımnı kötermemni yasaq etmege aqqı yoq», – dep qayd etti faal.
Soñki sefer Qırımda qırımtatarlar mayısnıñ 18-i qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma künü arfesinde bunıñ kibi tenbiler alğan edi.
Qırım.Aqiqat bildirgenine köre, Donetsk vilâyetinde Qırımtatar bayraq künü munasebetinen balaban bayraq tikildi, ukrainalılar onı Qırımğa yollamağa istedi. Bayraqta birinci tilekni qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev yazdı.
Qırımtatar bayraq künü
Er yıl iyünniñ 26-nda qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-nde Aqmescitte ötkerilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü saylânğan edi.
Qırımtatar bayrağı üzerinde altın tamğa tasvir etilgen kök bayraqtır. Tantanalı tedbirler em Qırımda, em esas Ukrainada, em çetelde ötkerile.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ rusiyeli adliyecisi Mark Feygin ukrain yolbaşçılığını işğal etilgen Qırımda mecburen psihiatrik hastahanege ketirilgen onıñ imaye etilgen kişiniñ vaziyeti boyunca mütenasip beyanat yapmağa çağıra.
«Ukrain siyasiy yolbaşçılığını Aqmescitteki klinikada mahkeme ekspertizada bulunğan İlmi Umerovnen bağlı vaziyet boyunca beyanat yapmağa çağıram. Onıñ sağlıq alı, onıñ taqdiri ne olacağı aqqında qasevet peyda ete», – dep yazdı o Facebook saifesinde.
Adliyeciniñ fikrince, «ekspertiza deral toqtatılmaq kerek, Umerov ise, evge, tedaviyletken ekimler nezareti astına qaytmaq kerek».
«Qırımda ukrain devletiniñ hainleri aqqında o qadar çoq aytıldı ki, vatanperverge destek köstermek içün de bir-eki söz tapmaq kerektir», – dep qayd etti adliyeci.
Ukraina Tışqı işler nazirliginde Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ sağlıq alı aqqında qasevet çekkenlerini bildirdiler ve işğal etilgen Qırımnıñ rusiyeli ükümetinden zorbalıq usullarını deral toqtatmağa talap eteler. Hususan, bu aqta Twitter saifesinde Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ spikeri Maryana Betsa yazdı.
Qırımda rusiyeli ükümet İlmi Umerovnı «separatizm» içün mahküm ete. İlmi Umerovnıñ alı avgust 11-de oña qarşı psihiatrik ekspertizanıñ belgilenmesi boyunca mahkemede yaramay oldı, onı Aqmescit hastahanesine infarkt havfı ile alıp kettiler. Avgust 18-de onı, adliyecilerniñ narazılığına baqmadan, mecburen psihonevrologik dispanserge keçirdiler.
Umerovnıñ adliyecisi Mark Feygin ilân etti ki, onıñ imaye etilgen kişiniñ psihiatrik hastahanege keçirilmesine qıynav olaraq baqa. Onıñ sözlerine köre, imayeciler FSB taqiqat organlarınıñ areketleri boyunca Strasburg şeerinde Qıynavlarğa qarşı Avropa komitetine muracaat etmege niyetlene.
«Memorial» rusiyeli uquq qorçalayıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Qırım aq qorçalayıcı gruppası, 2019 senesi noyabr ayında Rusiye FSBsi tarafından «devlet hainliginden» şübheli sayılıp tutulğan kişi Bağçasarayda doğğan Aqyarnıñ 64 yaşında sakini Galina Dolgopolaya olğanını bildi.
Aq qorçalayıcılarnıñ bildirgenine köre, Rusiye FSBsi qadınnı «Ukraina mahsus hızmetleri tarafından celp etilgeninde» ve «İstihbaratnıñ baş idaresinden vazife alıp, gizli arbiy malümatnı toplağanında» qabaatladı.
Daa evel haber etilgenine köre, 2019 senesi noyabr ayında Rusiye kontrolindeki Aqyarnıñ Lenin rayon mahkemesi Ukraina içün casuslıq yapqanında qabaatlanğan qadınnı eki ayğa – 2020 senesi fevralniñ 26-na qadar apiske aldı. Bu aqta mahkemeniñ saytında apiske alınğan kişiniñ şahsiy malümatı bildirilmeyip haber etilgen edi.
Qadın Rusiye Ceza kodeksiniñ 275-inci maddesine istinaden qabaatlana, oña köre, 12 yıldan 20 yılğa qadar apis cezası belgilenmesi mümkün.
Daa evel belli olğanına köre, Rusiye akimiyeti Rusiye Cenübiy arbiy okrugınıñ hızmetçisine qarşı «devlet hainligi» davasını açtı. Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, onıñ adı Ruslan Artıkov ola.
2019 senesi dekabriniñ soñunda Qırımda Rusiye quvetçileri Rusiye vatandaşı İvan Yatskinni devlet hainliginden şübheli sayıp tuttı.


text:
XX asırğa qadar Bağçasaray soqaqlarınıñ adları yoq edi, şeer ise bir qaç on maallege bölüngen edi. Er biriniñ adı bar edi: Kemer Qapu, Sauskan, Meraş Efendi, Orta Cami Maale, Yeni-Maale, Han-Cami-Maale ve ilâhre. Er bir evniñ yeri soqaqqa köre degil, ait olğan maallege köre aytıla edi. Şunıñ içün eski şeerde bir kereden qarışıq körüngen inşaatlarnıñ belli bir tertip bar.
Hansaray Eski şeerniñ yüregi ve dünyadaki qırımtatar saray mimarlığınıñ yekâne nümünesi sayıla. XVI asırnıñ tanıñda quruldı. 2016 senesi iyül ayında işğal etilgen Qırımnıñ medeniy mirasını qoruma komiteti Hansaraynıñ «restavratsiyası» aqqında kelişti. Rusiye akimiyeti buñı «bozuqlarğa qarşı işler» adlandırdı.
Kyiv Rusiye akimiyetiniñ Hansarayda yapqan restavratsiyanı defalarca tenqit etti. Ukraina Medeniyet nazirligi bu işler sebebinden saraynıñ esas binasınıñ mahv olma telükesi bar olğanında iddia ete.
Bağçasaray tek saray mimarlığınen degil, aynı zamanda daa zapt olunmaz qalesi – Çufut-Qale ile meşur. Amma bundan ğayrı şeerniñ daa bir çoq meşur yeri bar.


text:
İşğal etilgen Aqyarda iyül 30-da Sankt-Peterburg belediyesi, Kremlge boysunğan Aqyar akimiyeti ve Rusiye Qara deñiz flotu taqımları arasında futbol yarışı keçirilecek.
Bu aqta Kremlge boysunğan Aqyar akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Saat 16:00-dan 20:00-ge qadar Sankt-Peterburg belediyesi, Aqyar akimiyeti ve Rusiye Qara deñiz flotu taqımları arasında futbol yarışı keçirilecek. Yarış «Sevastopol» stadionında olıp keçecek», – dep aytıla beyanatta.
Merasim Aqyar yaşlar ve sport meseleleri boyunca idaresi ve «Aqyar futbol federatsiyası» regional cemaat teşkilâtı tarafından teşkil etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescitte mayıs 3-te olıp keçken aktsiya devamında politsiya hadimlerine qarşı yapılğan areketlerde qabaatlanıp yaqalanğan dört qırımtatarından biri Tair Smedlâyevniñ bugünki mahkeme toplaşuvında prokuror onıñ Pravıy sektor ukrain teşkilâtı ile alâqası bar olğanını seslendirdi.
Bunı Tair Smedlâyevniñ adliyecisi Emil Kurbedinov Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Pravıy sektor bunı red etken bir yazma mektübini yolladı. Kurbedinov işbu vesiqanı saifesinde derc etti.
«Prokuror imayem altında bulunğan şahısnıñ Pravıy sektor teşkilâtı ile alâqası bar olğanını ayttı. Bu künleri böyle bir mektüpni aldım. Sözme-söz tercimesi budır – «1962 senesi doğma Smedlâyev Tair İzetoviç, maalesef, Pravıy sektor azası degil», – dep yazdı Kurbedinov.
Tair Smedlâyev oktâbr 22-de Eski Qırımda yolunda yaqalanğan edi.
Smedlâyevniñ maşinasını «politsiya» hadimleri blok ettiler.
Faalni mayıs 3-te Ermeni Bazarda qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevni qarşılav aktsiyası devamında «politsiya» hadimlerine qarşı yapılğan areketlerde qabaatlaylar.
Qırım alan missiyasınıñ uquq qorçalayıcıları bu iş «siyasiy sımarış» olğanını aytıp, Tair Smedlâyevniñ mahkeme esnasında bir sıra bozuvlarnı qayd ettiler.
Al-azırda Tair Smedlâyev Aqmescit SİZOsında buluna.


text:
Ukraina Rusiyeden Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı azat etmege talap ete. Bu aqqında Ukraina Tış işler nazirliginiñ (MİD) beyanatında aytıla.
«Rusiyeniñ işğalci akimiyetinden Ahtem Çiygoznıñ azat etilmesi, qırımtatarlarğa yapılğan basqı toqtatılması ve Qırım Muhtar Cumhuriyetinde insan aqlarınıñ bozulmaması içün tedbirler keçirilmesini talap etemiz», – dep qayd ete MİD.
Nazirlikni Ahtem Çiygoznıñ yaqalanması, em de ATR qırımtatar telekanalınıñ tintüvi açuvlandırdı. MİD halqara toplulıqnı «qırımtatar halqınıñ taqip etilmesi ve olarğa qarşı yapılğan terror areketleriniñ takbih etilmesine» çağırdı.
«Bu rezaletli vaqia işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Rusiye Federatsiyasınıñ cinayetçi siyasetiniñ devamı ola, olar işğalge qarşılıq köstergen qırımtatar faallerini ve Ukraina ile bağlı olğan er şeyni qorquzacaq olalar», – aytıla beyanatta.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiste qaldırdı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.


text:
Albat
Albat (ukraince AлбaT, KyйбишeBe, rusça AлбaT, KyйбышeBo) – Bağçasaray rayonında Belbek özeniniñ eki tarafında bulunğan bir qasabadır.
Coğrafiya[deñiştir | kodunı deñiştir]
Albat köyü Belbek vadiysiniñ eñ dülber, eñ bereketli ve eñ qadimiy köylerinden biridir. Yaz-qış gürlep aqıp turğan nomay suvlu Belbek, onıñnen yan-yanaşa sozulıp, Boyka dağınıñ qırlarına tırmaşıp ketken Bağçasaray-Yalta yolu bu vadiy ealisiniñ maddiy ve medeniy ayatına hızmet ete. Albatnı şimal-şarqiy taraftan quçaqlap alğan aqçil-yeşil Kermençik qırları, onı sırttan esken hışımlı, suvuq yellerden saqlay. Cenüp-ğarptan köterilip turğan Tutaş emen dağları yazda öz serin yellerinen ohşay, qışta ise ğarptan esken suvuq ruzgârdan qorçalay. Bu vadiyniñ, hususan, Albat köyüniñ bu şartlar üzre asıl olğan tabiiy yımşaq iklimi köy hocalığı içün pek kelişiklidir.
Qasabanıñ adı[deñiştir | kodunı deñiştir]
"Albat" sözüniñ kelip çıqqanı, nasıl tilde ve tam manası ne olğanı tarihçılar tarafından daa ögrenilgeni yoq. Bazı tedqiqatçılarğa köre, bu söz çoq qadimiy devirlerden berli bu yerlerde yaşap yelgen qabileniñ ya da qabile başınıñ adı ola bile. Toponimik ceetten Albat köyü etrafındaki dağ-taş, qır-dere, topraqlarnıñ adları pek meraqlıdır. Meselâ: Burun Qaya, Boğaz Dere, Suv Qoba, Selbi Çoraq, Çolpan Çoraq, Uzun Zanla, Toğay Bağça, Gül Bağça, Borsuq Çayır kibi türkiy tilde, soñ derece tafsilâtlı adlar qırımtatar halqı baba-dedeleriniñ biñ yıldan berli bu acayip diyarda yaşap kelgenlerine şübe qaldırmaylar.
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
Qadimiy devirden Qırım Hanlığına qadar[deñiştir | kodunı deñiştir]
Atiqiyat (arheologiya) qazıntıları ve diger tarihiy materiallar ve faktlarğa esaslanıp söyleycek olsaq, Belbek vadiysiniñ köyleri, çoq eski zamanlardan (10-15 biñ yıldan) berli insanlar yaşap kelgen yerlerdir. IX-XV asırlarda Albat köyü, merkezi Doros (şimdiki Mangup) olğan ortodoks hristian yepiskoplığı, Gotiya (Teodoro) prinsligine kire edi. Ealisi: tavr, kimmer, skit, sarmat, alan, got, becenek, qıpçaq kibi yerlilerden ibaret bu prinslikte yunan dini ve medeniyeti tesirinde qalğan prinsler üküm sürdiler.
1475 senesi Osmanlı Devletiniñ silâlı küçleri Qırım yalı boyu şeerlerini Ceneviz tuccarlarından temizlegende silâlı uruşlarğa qarışqan küçük Gotiya prinsligi tar-mar oldı. Sultan II Mehmed Fatih ve I Meñli Geray han arasındaki añlaşma neticesinde Osmanlı silâlı küçleri Kefeden Aqyarğa qadar, yalı boyundaki bir yolaqta yerleştiler. Qırımnıñ dağ rayonlarındaki köyler tamamile Hanlıqqa qoşuldı. Bu dağ rayonlarındaki ealiniñ idaresini Han, Tat Ağası vezirligine avale etti. Bu devirde Albat köyünde yaşağan 172 haneden ibaret musulman ve hristian ealisi içün 3 cami, 1 kilse, 1 mektep, 2 çeşme ve köpür yaptırıldı.
Hanlıq devrinde Belbek boyunıñ diger köylüleri kibi, albatlılar da maddiy ve maneviy ceetten yükseldiler. Özleriniñ eñ yahşı mahsullarını: taze yemiş, yemiş qurusı, ceviz-fındıq, bekmez ve şaraplarından ğayrı, bal, balavuz, kürkçilik mallarını Hanlıqnıñ uzaq bazarlarına çıqarıp, elverişli fiyatlarnen sata bildiler. Bu şaraitler olardan ğayrı Han içün de çoq faydalı edi.
Çar Rusiye devri[deñiştir | kodunı deñiştir]
Qırım Rusiyeniñ qoluna keçken soñ, Hanlıqnıñ diger ülkelerindeki kibi, albatlılar da büyük tüşkünlikke oğaradılar. Albat köylüleriniñ dedelerine mensüp olğan dağı-taşı, eñ bereketli topraqları rus seraskerleriniñ, yağmacılar ordusı subaylarınıñ qoluna keçti. Potineoti, Kohendorfer, Svitsın kibi qaniçiciler yerli halqqa, ayvanlarına otlaq bir yaqta tursun, ölüsini kömmege yer qaldırmadılar. Faqat bir Svitsın — 254,4 desâtina topraqnı öz mülkü olaraq resmiyleştirdi. Bu topraqlarda qırımtatar köylülerini ırğat çalıştırdı. Pek çoq albatlılar bu aqaret ve horluqlarğa çıdamay icret etip başladılar. Bir vaqıtlarda 1586 can yaşağan köyde, 1905 senesine kelgende episi olıp 227 can qaldı.
Çar Rusiyesiniñ müstemlekesine çevirilgen Qırımda yerli halqnıñ vaziyeti pek ağır oldı. Topraqsız kalğan köylüler dağ-derelerni eşip, tegizlep çayırlar yaptılar. Dağlar töpesinden qayalar astından qazıp-qarmalap suv taptı, bağ-bağçalar yetiştirdiler. Albatta öz emegi, becerikligi neticesinde allı-taqatlı adamlar peyda olmağa başladı. Meselâ Albatta Alâdin-bay, Qubedin-efendi ve digerleri kelmeşek pomeşçiklerniñ qolundaki baba-dede topraqlarımızdan bir qısmını büyük paralarğa satın aldılar. İçinde bağça-bağ yetiştirdi, evler yaptılar. Bu devirlerde Qaralez volostına baqqan Albat köyünde 112 qoranta yaşay edi. Ealisi 469 candan ibaret Albatta 2 mektep, 2 cami, 1 kilse, 3 yerde tükkan, degirmen ve apteka bar edi. Albatlılar faetoncılıq yapmağa, güzel atlar baqıp dervizalarda at çapmağa, yarışlaşmağa sevgen ğururlı insanlar olğanlar. Evelde Boruq-tarla dep añılğan yerlerde eki yılda bir derviza ola edi.
Albatlılar içün qara künlerden daa biri olğan 1853-1854 senelerinde keçken Aqyar cenkidir. Bu cenkte, iştiraq etken Frenki Ordusınıñ bir qısımı Albat qasabasında qamaçavda qaldı. Aşsız küz başından alqada qalğan çoq sayılı askerler Albat halqınıñ var-variyetini talap aldılar. Köpek-mışıqlarına qadar soyıp aşadılar. "Bu vaqıtta — dep yaza öz hatralarında sağ qalgan bir frenk askeri — Köpür artı maallede bütün köy boyunca bir qartta bir köpeçik qalğan eken, onı da tutıp, soyup aşadıq".
İnqilâp ve Vatandaşlıq cenki[deñiştir | kodunı deñiştir]
Albatlılar evel-ezelden avcılıq etken, silâ tutmağa bilgen insanlardır. Bu köyde arbiy sanat erkek kişi içün şan-şüret, dep bilingen. Birinci Cian cenkinde eki yüzden ziyade albatlı iştirak etip, olardan 19 adam elâq oldı. 1917 senesi Noman Çelebicihan ve Cafer Seydamet kibi milliy reberlerimizniñ teşebbüsinen cebeden qaytıp milliy eskadron polkunı teşkil etkenlerniñ safında 27 atlı asker albatlılar edi.
Halqımıznıñ 1917 senesi noyabrde çağırılğan Qurultayına albatlılar özleriniñ eki vekilini yolladılar. 1918 senesi Qurultay atlı askerlerinen Aqyar deñizcileri arasındaki çarpışmalardan soñ nefretlengen aydutlar Belbek boyu köylerine, hususan, albatlılarğa pek qılındılar. Eskadron izleymiz dep evlerni tinte, ev ayvanlarından ne körse alıp kete, qadın-qızlarımızğa qaşana ediler. Bu zulumğa çıdamağan Albat-Otarçıq yaşları birleşip, nevbetnen köylerini bu basqıncılardan qoçalay ediler. Albat köyü 1917-21 seneleri 4-5 kere qızıllar, beyazlar, interventler arasında qoldan qolğa keçti. Episiniñ maqsadı talamaq edi. 1919 senesi Qırımdan çıqıp qaçmaqta olğan Almaniya askerleri Belbek boyu köylerinden, olarnı Ades şeerine qadar alıp barmaq içün at-araba aldılar. Bu sıradan 17 eki atlı araba Albattan ketti. Bu adamlar nemselerni Adeske qadar alıp bardılar. Lâkin opar arabalarnı boşatıp adamparnı qaytarmadılar. Pek çoqları at-arabalarını bıraqıp, yayav-calpı qaytmağa mecbur oldılar. Bir qısımı yolda belgisiz yoq oldı.
Şuralar ükümeti[deñiştir | kodunı deñiştir]
1921 senesiniñ açlığından soñ, albatlılar 1924 senesine kelgende öz işkirligi ve becerikligi neticesinde allı-taqatlı yaşamağa başladılar. Lâkin 1928 senesinden onlarnen albatlılar "kulak", "milletçi" ve sayre yarlıqlar astında bastırıqqa taşlandı, sürgünlikke oğratıldılar. Olarnıñ barlıqları tutıp alındı. Meselâ, Alâdin-bay adlı bir köylü, özü sürgün etildi, evleri 1935 senesinden rayon icra komiteti, Kübedin efendi Uralğa sürüldi, evleri mektep. Svitsın degen pomeşçikniñ evleri ise kommunist fırqasınıñ rayon komiteti ve redaktsiya binaları olaraq qullanıldı.
1926 senesiniñ nufus esabındaki malümatlarğa köre, Albat köyünde 175 qorantadan ibaret 728 can yaşay edi. Olardan: 71 nufus rus, 11 nufus ukrain, 647 nufus ise qırımtatar milletine ait ediler. 1941 senesiniñ yanvarinde Albatnıñ zapisi eki biñge yetti. Buña Bağçasaray rayonını ekige bölip, Foti Sala rayonınıñ teşkil etilmesi tesir etti. Çünki yañı rayonnıñ bir çoq idareleri: Rayon komiteti, Rayon icra komiteti, arbiy komissarlıq ve digerleri Albatta yerleştiler. Gosbank, Raypotrebsoyuz, MTS, Zagotpunktlar ise Foti Salada edi. 1936 senesinden başlap Kuybışev rayonı denildi ve Albatta yañı-yañı idare binaları quruldı.
II Cian cenki ve Sürgünlik[deñiştir | kodunı deñiştir]
Ekinci Cian cenkiniñ birinci kününden yüzlernen albatlılar Orduğa çağırıldı. Cebede, cebe artında partizan otrâdları saflarında, gizli teşkilâtlarda küreşerek, daa tam olmağan malümatlarğa köre, Albat köyü sakinlerinden 128 adam elâk oldı. Albat köyünden A. Ametov, S. Yunusov, S. Cemilev, A. Halilov kibi onlarnen devlet, maarif, cemaat erbapları, M. Qurtseitov, Ş. Amet, M. Mustafayev; C. Qurtmollayev, Y. Teyfuq kibi yüzlernen cesür cenkçiler, cesür deñizci, jurnalist, partizan, acayip şair ve nesirci Seyitümer Emin, cenkçi ve körümli bala şairi Zeytulla Ğaniyev Albat köyünde doğup-ösken, oqup büyügen vatanperverlerdir.
1944 senesi aprel 15-te şuraviy arbiy küçleri Belbek boyu köylerini alman basqıncılarından azat etip, Şuralar devlet teşkilâtlarını işke tüşürdi. Albat köyü sakinlerinden, arbiy komissarlıq vastasınen 158 adam emek lagerlerine makemesiz, ağır işlerge yollandı. Cebelerde alman basqıncılarına qarşı küreşmekte olğan askerlerge yardım olaraq, Albat sakinleri 172600 kümüş peşin para, 160700 kümüşlik obligatsiya, çoq miqdarda sıcaq urba, yün çorap ve diger şeyler topladılar. Aradan afta keçmey, 18 mayıs tañında, milleti qırımtatar olğan, bala-çağa, qadın-qız, çaresiz qartlardan ibaret 683 can "vatan haini" yarlığınen sürgünlikke aydaldı. Olardan 268 adam 1944 senesiniñ noyabrine qadar açlıqtan, hastalıqtan, horluqtan öldi. Belâl Qurtmolla, Fatma Qaybulla, Fatime Asan, Ali İbraim, Abibe Osman, Asan Tarpi, Lüman Abibulla, Sündüs Qaybulla kibi onlarnen qorantalar bir tamam ölip bittiler.
Cenkten soñ[deñiştir | kodunı deñiştir]
1957-1960 senelerinden başlap yüzlernen albatlılar halqımıznıñ Vatan küreşine qoşuldılar. Halq areketiniñ irmaq başlarında turğan birinci 8-10 reberlerimizden biri, albatlı Seyitümer ağamız edi.
Aqsız qurbannıñ biri de okkupatsiya vaqtında özüni bir derece tutqan, birligini ve dostluğını saqlaya bilgen Albat cemaatı oldı. Bugün Albat qasabasında yaşağan qırımtatarlarnıñ sayısı 454 adam (123 qoranta). Cemaatnıñ meclisi, camisi, mollası, din cemiyeti bar. Ana tilinde sınıflar açmaq tedarigindeler. Eski ve yañı albatlılar yañı birden bir cemaat qurmaq arfesindeler.
Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- İdris Asanin "Albat köyü aqqında", "Qırım" gazetası, 1998 s. avgust 29 [1]
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis_krim/tab-krim/pub-01-03.xlsx


text:
İngilterede ilk sefer Cambridge universitetinde qırımtatar tili ve medeniyeti kursı teşkil etildi. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa dünyada ilk webinar şeklinde keçirilgen «Qırım Tili Online» kursınıñ teşkilâtçısı, qırımtatar tili ocası Zenife Seydametova añlattı. O Kembricdeki derslerni azırlap keçirdi.
Mayıs 19-20 künleri keçirilgen kurs 4 saadaki 8 dersten ibaret oldı: til, edebiyat, medeniyet ve muzıka.
«Kursnıñ esas maqsadı talebelerniñ qırımtatar tili, tarihı, medeniyeti, muzıkası ve sanatına merağını doğurmaqtır... Qırımtatar tilini bilseñiz, türk, azerbaycan, özbek, gagauz ve daa çoq tillerni añlay bilirsiñiz», – dep añlattı Zenife Seydametova.
Seminar çerçivesinde, kurs teşebbüsçi ve teşkilâtçısı doktor Rori Finnin «Qırımtatar edebiyatınıñ «parlaq yıldızı»: Şamil Alâdin» mevzusı boyunca numayışnı taqdim etti, edebiyat vastasınen ukrainlerniñ qırımtatarlarnen munasebetleri mevzusını açıqladı.
Şu cümleden Bard kolleciniñ (Amerika Qoşma Ştatları) muzıka dotsenti Mariya Sonevitski merasimde iştirak etip, 1944 senesinden soñ qırımtatar muzıkasında asret mevzusını añlattı.
Kurslarda İngiltereniñ, bu cümleden Cambridge, London ve Oxford universitetleriniñ 10 aspirantı iştirak etti. Olar latin urufatı esasında qırımtatar elifbesini, grammatika esaslarını ögrendi, 5-7 daqqa içinde «Güzel Qırım» halq yırınıñ bağlamasını ögrenip yırladılar, seminar soñunda «Haytarma» oyunını ögrenip icra ettiler.
Kelecekte teşkilâtçılar kursnı daa keñ şekilde keçirmege ve daa çoq ocalarnı celp etmege planlaştıra.


text:
Yaltada Rusiye politsiyası 12 yaşında Yelizaveta Poliyanskayanı qıdıra. O, bir kün evelsi evden çıqıp, belli olmağa tarafqa ketti. Bu aqta Qırımdaki Rusiye İç işler nazirligi idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Fevralniñ 11-nde saat 16:00-larda Yaltada çağına yetmegen Poliyanskaya Yelizaveta Mihaylovna evden ketti, doğuv künü 05.09.2006 senesi. Üstünde tizine qadar kapüşonlı qırmızı palto, mavı cins, qara ayaqqap bar edi. 12 yaşında, boyu 125-130 sm, arıq, qoyu qısqa saçlı, qaverenki közlü», – dep aytıla haberde.
Qıznıñ bulunğan yeri aqqında bir de bir haberi olğanlar aşağıdaki adres boyunca muracaat ete bile: Yalta, Kirov/Morskaya soq., 8/12 ya da nevbetçi bölükke telefon etmek mümkün.
Kefede 2018 senesi mart ayında üç kişiden ibaret qorantanıñ ğayıp oluvı sebebinden cinaiy iş açılğan edi. Martnıñ 7-nde belli olğanına köre, Qırımda ğayıp olğan aileniñ cesedleri tapıldı. Tahqiqat komiteti bu cinayetni işlegeninden şübheli olğan Keriç sakini yaqalandı, dep bildirdi.


text:
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi mart ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi mart ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ bildirgenine köre, mezkür vaqıt içerisinde 9 tintüv, 8 yaqalama, 8 sorğu keçirilgen edi. Mart ayında umumen 8 adam, şu cümleden 2 qırımtatarı, hapiske alındı. Adaletli mahkeme haqqını bozuvı 22 kere yüz bergen edi. Fizik ve psihik sağlığına dair haqlarnıñ bozulması 21 kere qayd etildi.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi 9 ay içerisinde insan haqlarını bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi 9 ay içerisinde insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim etti. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içerisinde 46 tintüv, 238 tutuqlama, 238 sorğu yüz berdi. 9 ay devamında 147 yaqalama qayd etildi: 25 yañı, 18-administrativ , 83- hapiste tutulma müddetini uzatuv, 22- mahkeme hükmü. Adaletli mahkeme haqqı 292, fizik ve psihik sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine haqqı 122 kere bozuldı. Şundan da ğayrı 38 siyasiy mahbüs Qırımdan başqa yerge keçirilgeni belli. 55 kere para cezasına mahküm etildi.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi sentãbr ayında insan haqlarını bozuluvınıñ talili(tqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi sentãbr ayında insan haqlarını bozuluvınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãt bergen malümatlarğa köre, mezkür devir içerisinde 7 tintüv, 67 yaqalama, 13 tutuqlama, 67 sorğu, 25 para cezası ve 2 kere yer deñiştirilmesi yüz berdi. 4 kere adaletli mahkeme haqqı, 27 kere fizik ve psihik sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine haqqı bozuldı.
Meclis temsilcisi GESS reisi ile körüşti
Cuma künü, sentãbrniñ 10-unda qırımtatar Milliy Meclisiniñ huquq meselesi ve çetel işler boyunca idareniñ başı ve QRM reisi Eskender Bariyev Ukrainanıñ etnosiyaset ve vicdan serbestligi boyunca Devlet hızmetiniñ reisi Yelena Bogdan ile körüşti.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi avgust ayında insan haqları bozuluvınıñ talili
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi avgust ayında insan haqları bozuluvınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içinde 15 yaqalama, 29 tutuqlama, 5 tintüv, 15 sorğu qayd etildi. Adaletli mahkeme haqqınıñ bozuluvı 30 kere yüz berdi. Fizik ve psihik sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine haqqı 10 kere bozuldı.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi 17 avgustta kütleviy şekilde keçirilgen tintüvler ve tutuqlamalar munasebeti ile QRM-niñ beyanatı
Salı künü 17 avgustta rusiye silãhlı küçler Bağçasaray, Aqmescit, Aqyar rayonlarında 5 qırımtatar evinde tintüvler keçirdi.
QRM ‘Hizb ut -Tahrir davası’nıñ iştirakçilerine mahkeme hükmü munasebetinen beyanatı
2021 senesi 16 avgust künü Rostov-na-donu Cenübiy arbiy mahkemesinde ‘Hizb ut-Tahrir davası’ boyunca soñ mahkeme toplaşuvı keçirildi. Lenur Halilov, Ruslan Mesutov, Ruslan Nagayev, Eldar Kantemirovğa dair mahkeme hükmü çıqarıldı.
2021 senesi iyül ayında işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talili
Qırımtatar resurs merkezi 2021 senesi iyül ayında işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içinde 9 tutuqlama, 2 tintüv, 2 para cezası qayd etildi. Adaletli mahkeme haqqı 30 kere bozuldı. Sağlıqnıñ eñ yüksek fizik ve psihik seviyesine yetmek haqqı 16 kere bozulğanı qayd etildi.
2021 senesiniñ 1 çeriginde işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi 2021 senesiniñ 1 çeriginde işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talilini taqdim etti. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, esabat deviri içinde rusiye silãhlı küçler 32 tintüv, 156 tutuqlama, 41 sorğu keçirdiler. Ağımdaki sene 6 ay devamında umumen 96 hapisleme qayd etildi: 14 yañı, 55- hapiste bulunma müddetiniñ uzatılması, 27-mahkeme hükümi. Adaletli mahkeme haqqı 205 kere, fizik ve psihik sağlıqqa eñ yüksek seviyede sahip olmaq haqqı ise 90 kere bozuldı. Qırım siyasiy mahbüsleri 36 kerek başqa yerlerge alıp ketirildi, 28 kerek para cezasına mahküm etildi. Bozuvlarnıñ büyük qısmı qırımtatar halqınıñ vekillerine aittir. Böye vaziyet yarımadada artıq sistemli mizacnı taşıy.
2021 senesi iyün ayında işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuluvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi 2021 senesi iyün ayında işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuluvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, 2 tutuqlama, 2 sorğu qayd etildi. Umumen 24 hapisleme yüz berdi, 28 kere adaletli mahkeme haqqı bozuldı, fizik ve psihik sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine haq bozuluvı 7 kere qayd etildi.
Işğal etilgen Qırımda 2021 senesi mayıs ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi mayıs ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim etti. Teşkilãt bergen bilgilerge köre, mezkür müddet içinde 4 tintüv, 2 tutuqlama, 6 sorğu, sorav ve ‘subet’ qayd etildi. Aprel ayında 3 hapisleme qayd etilgen edi. Adaletli mahkeme haqqınıñ bozuluvı 29 kere qayd etildi. Fizik ve ruhiy sağlıq haqqınıñ da 7 kerek bozulması belli.
QRM qırımtatar sürgünliginiñ 77 yıllığı munasebetinen ‘Genotsıd olmasın!’ kampaniyasını başlay
Qırımtatar resurs merkezi qırımtatar sürgünliginiñ 77 yıllığı munasebetinen ‘Genotsıd olmasın!’ informatsıon kampaniyasını başlay. Pervasız olmağanlarnı qoşulmağa davet etemiz.
2020 senesi Qırımda ekologik vaziyet
Qırımtatar resurs merkeziniñ ekspertleri ‘İşğal etilgen Qırım territoriyasında 2015-2020 ss. iqlimniñ deñişmesi, ekologik vaziyetniñ hususiyetleri ve ekologik-iqlimiy monitoringniñ vaziyeti’ mevzusında araştırmanı taqdim ete.
Qırımnıñ 7 işhanesi avağa zararlı maddelerni çıqara
Şarqiy Qırımda yerleşken yedi işhaneden avağa zararlı maddeler çıqarıla. İşğal etilgen yarımadanıñ prokuraturası qabaatlı şahıslarnı memuriy mesuliyetke çağırılmasına teşebbüs kösterdi. Bu aqta muessiseniñ matbuat-hızmeti haber bere.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesiniñ ilk çeriginde insan haqlarını bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesiniñ ilk çeriginde yüz bergen insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ bildirgenine köre, mezkür vaqıt içerisinde 22 tintüv, 146 yaqalama, 23 sorğu keçirilgen edi. Yılnıñ ilk üç ayında umumen 45 adam hapiske alındı: 10-yañı, 16-müddetni uzatuv, 19-mahkeme hükümi. Adaletli mahkeme haqqınıñ bozuvı 113 kere yüz bergen edi. Fizik ve psihik sağlığına dair haqlarnıñ bozulması 51 kere qayd etildi. Şundan da ğayrı, 33 kere siyasiy mabuslar Qırımda başqa yerlerğe alıp ketildi. QRM esabatında din haqları, yarımadada ekologik normaları, hapisteki müşkül şaraitler, siyasiy mabuslarnıñ haqları bozulğanı ve işğal etilgen Qırımda qanunsız arbiy talimler keçirilgeni haqqında malümat bulunmaqta.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi mart ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi mart ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ bildirgenine köre, mezkür vaqıt içerisinde 9 tintüv, 8 yaqalama, 8 sorğu keçirilgen edi. Mart ayında umumen 8 adam, şu cümleden 2 qırımtatarı, hapiske alındı. Adaletli mahkeme haqqını bozuvı 22 kere yüz bergen edi. Fizik ve psihik sağlığına dair haqlarnıñ bozulması 21 kere qayd etildi.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi fevral ayında insan haqları bozuvlarnıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi fevral ayında insan haqları boyunca yüz bergen bozuvlarnıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ bildirmesine köre, esabat müddeti devamında 10 tintüv, 11 yaqalama, 10 sorğu qayd etildi. Fevral ayı devamında 19 hapiske alınuv, olardan 15-i qırımtatarlarğa nisbeten. 44 kere insan haqlarınıñ bozulması qayd etildi. Şu cümleden 20 kere fizik ve maneviy seviyede sağlıqqa tesir etilmesi ve 19 defa siyasiy mabuslarnı Qırımdan çıqarılmasınen insan haqlarınıñ bozulması belli.
‘Чи бoлиTb?’(‘Ağıramı’): #LIBERATECRIMEA faal cemaatçıları Qırım işğal etilgen künü munasebetinen yañı kampaniyanı başlay
Qırımnı işğalden azat etüv ve qırımtatarlarğa destek oğrunda hızmet etken #LIBERATECRIMEA halqara areketi ve Qırımtatar resurs merkezi Qırımnı işğal etilmesiniñ 7 yıllığı munasebetinen ‘Чи бoлиTb?’ (‘Ağıramı’) adlı kampaniyanı başlaylar. Pervasız qalmağan, Qırım haqqında hatırlap, yüregi ağırğanlarnı informatsıon kampaniyağa qoşulmağa davet etemiz. Keliñiz, Qırım içün yüregi acığan her kim olsa, birleşip, bütün dünyağa Qırım-Ukrainanıñ bir parçası olğanını hatırlatayıq.
‘Deputat, Kreml mabuslarına yardım et’ kampaniyası
Qırım deookupatsıyası ve qırımtatar halqına destek oğrunda ğayret köstergen #LIBERATECRIMEA halqara areketi ‘Atalıq’ halqara kampaniyasınıñ çerçivesinde ‘Deputat, Kreml mabuslarına yardım et’ kampaniyasını başlay ve ukrain memurlarını rusiye işğalcıları tarafından taqip etilgen qırım sakinlerini öz imayeleri altına almağa çağıra.
#LIBERATECRIMEA areketiniñ kampaniyası çerçivesinde işlep çıqarılğan plakatlar
Qırımtatar resurs merkezi Qırım deookupatsıyası ve qırımtatar halqına destek oğrunda ğayret köstergen #LIBERATECRIMEA halqara areketiniñ kampaniyası çerçivesinde işlep çıqarılğan plakatlarnı taqdim ete.


text:
Amerika Birleşken Devletlerinde COVID-19 koronavirus yuqunçına oğrağanlarnıñ sayısı 400 biñ oldı. Bu aqta Johns Hopkins universiteti bildire, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
ABDde hastalarnıñ sayısı diger memleketlerdeki hasta sayısından qat-qat büyüktir. Bu raqamğa köre İspaniya ekinci yerde – 142 biñge yaqın hastası bar, İtaliyada – 135,5 biñden çoq, Frenkistanda – 110 biñden çoq, Almaniyada – aman-aman 108 biñ.
ABDde COVID-19 hastalığından vefat etkenlerniñ sayısı 13 biñ oldı. Bu raqam İtaliyadan az ola (anda 17 biñden çoq vefat qayd etildi), amma İspaniyadaki ölüm sayısına yaqınlaşa, anda 14 biñden çoq kişi can berdi. Tek soñki künde Birleşken Devletlerde eki biñden çoq insan koronavirustan vefat etti.
Dünyada aman-aman 1 mln 432 biñ COVID-19 hastası bar. 82 biñden çoq insan vefat etti, 300 biñden çoq kişi tüzeldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqmescitte iyünniñ 7-nde küçlü boranlı yağmur yağdı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, Aqmescitteki ava saba bozuldı. Kökni bulutlar qapladı, furtuna yeli köterildi, afat başladı.
Küçlü sağanaq aqımları neticesinde şeer soqaqlarında tıqanıqlıqlar peyda oldı.
Azbar ve duraqlarda insanlar burçaqtan qorqıp, maşinalarını örtülernen ve yorğanlarnen qapata edi.
İyünniñ 7-nde Aqyarda küçlü yağmur yağdı. Şeerniñ çeşit rayonları ve soqaqlarını, şu cümleden Kazaçya buhta ve Aqyar avtovokzalını suv bastı. Aqyarnıñ şeer hızmetleri ve qurtarıcıları sağanaq aqibetlerinden sebep quvetleştirilgen rejimde çalışa.


text:
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Memet Belâlov ve Seyran Saliyevniñ tevqif müddetiniñ uzatılmasına qarşı berilgen itiraz arizalarını red etti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Böylece, qabaatlanğanlar 2019 senesi fevralniñ 9-na qadar apiste qalacaq.
«Oturışuv qapalı şekilde keçirildi. Müşterimnen beraber açıq mahkeme olmasını rica ettik, amma red cevabını aldıq. Esnas adiy rejimde keçti – qadılar bütün delillerimizni red etti», – dep tarif etti Belâlovnıñ imayecisi Edem Semedlâyev.
Seyran Saliyevniñ advokatı Mammet Mambetov mahkeme onıñ bazı muracaatlarını qanaatlendirdi, amma sıñırlav tedbiriniñ deñiştirilmesine bu tesir etmedi, dep bildirdi.
Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» daa bir mabüsi Marlen Asanovnıñ itiraz arizası yanvarniñ 17-nde baqılmalı, çünki advokat Emil Kurbedinovnıñ şikâyet arizaları kene tercime etilmedi.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Meclis faaliyetini yarımadada yasaq etmek qararı qırımtatarlarnıñ yaşayışına daa tesir etmedi. Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl bildirdi.
«Şimdilik deñişmeler yoq, yaqın vaqıtta olarnı beklemek kerekmey. Amma jurnalistlerden biri, mence, pek manalı ayttı ki, «ükümet özüne avlanmaq içün litsenziya yaptı». Yani bu, kelecekte bütün hoşuna kelmegen şahıslarnı nasıldır yolnen Meclisnen bağlap, olarğa cinaiy qanunlar ceetinden tesir etmek içün imkândır. Bunıñ nasıl olacağını biz daa bilmeymiz», – qayd etti Celâl.
Bundan evel Nariman Celâl Meclis adliyecisi mahkeme qararını alâ daa elde etmegenini bildirgen edi. Meclis, qararnen tanış olacağından soñ, onı lâğu etmek içün muracaat etmege niyetlene.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Halqara toplulıq Rusiye ükümetiniñ Meclis faaliyetini yasaq etmek qararını takbih etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ Kreml kontrol etken Yuqarı mahkemesinde «Çiygoz davasınıñ» toplaşuvında prokuror Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavininiñ apis müddetini üç ayğa qadar uzatmağa talap etti. Bunı Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov Twitterde bildirdi.
«İmaye şaatı Nariman Celâlov sorğuğa çekilgen soñ prokuror apis müddetini 3 ayğa qadar uzatmağa rica etti», – dep yazdı Polozov.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Búgin, 22-sentyabr kúni Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministrligi májilisler zalında Isbilermenler háreketi – Ózbekstan Liberal-demokratiyalıq partiyasınan Prezidentlikke talaban Sh.Mirziyoevtiń Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı isenimli wákili Daniyarov Abatbay Saparbaevich ǵalaba xabar quralları wákilleri qatnasında brifing ótkerdi.
- Ózbekstannıń ishki hám sırtqı siyasatı, elimizdiń keleshegi hám táǵdiri menen tikkeley baylanıslı bolǵan oǵada áhmiyetli sociallıq-siyasiy waqıya – Prezident saylawı bolıp esaplanadı. Usı bolıp ótetuǵın saylawǵa talabanlardıń saylaw aldı baǵdarlamaların keń jámiyetshilikke anıq faktler menen túsinikli etip jetkerip beriwde ǵalaba xabar qurallarınıń ornı ayrıqsha. Sonlıqtan, biz búgin orınlarda xalıq penen ushırasıwlardı baslamastan aldın siz ǵalaba xabar quralları menen ushırasıp alıwdı maqul dep bildik, - dedi isenimli wákil Abat Daniyarov brifingte.
Ilajda A.Daniyarov saylawshılardı Isbilermenler háreketi Ózbekstan-Liberal demokratiyalıq partiyasınan talaban Sh.M.Mirziyoevtiń saylaw aldı baǵdarlaması menen xabardar etiw maqsetinde respublikamızdıń barlıq qala hám rayonlarında ushırasıwlar ótkeriw belgilengenligi hám ushırasıw grafigi tastıyıqlanǵanlıgın málim etti.
Sonday-aq, prezidentlikke talaban Sh.Mirziyoev xalıq ishinen shıqqan, xalıqtıń dártin sezinetuǵın, xalıqtıń awırın jeńil qılıw, párawanlıǵın támiyinlewdi óziniń turmıs filosofiyası hám iskerligi maqsetine aylandırǵan haqıyqıy jankúyer jolbasshı ekenligin táriyplep, ómir hám miynet jolı menen tanıstırdı.
“Insan qádiri ushın” uranın ilgeri súrip atırǵan talabannıń Jańa Ózbekstan quramında Jańa Qaraqalpaqstandı qurıw baslaması putkil qaraqalpaqstanlılar turmısında túp ózgerislerge tiykar bolıwı hám onıń ushın barlıq aymaqlarda saylawshılardıń mashqala hám usınısların tıńlaǵan halda 5 jıllıq strategiya ámelge asırılıwın ayrıqsha atap ótti.
ckaчaTb dle 11.3


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi aprelniñ 10-nda Rusiye tahqiqatınıñ qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ apiste bulunuv müddetini uzatmaq muracaatını baqacaq. Bu aqta aprelniñ 8-nde Bekirovnıñ advokatı İslâm Velilâyev bildirdi.
Advokatnıñ aytqanına köre, oturışuv qadı Galina Hulapovanıñ reisligi altında keçirilecek.
Advokatnıñ daa evel bildirgenine köre, Aqmescit SİZOsınıñ tibbiy bölüginde bulunğan Bekirovnıñ insulin dozası arttırıldı, amma qan şekeri tüşmey ve yüksek seviyeli olıp qala.
Keçenleri Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye zenaatdaşı Tatyana Moskalkovağa qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ sağlıq vaziyeti aqqında muracaat yolladı.
O, tibbiy teşkerüvden soñ insulin iñektsiyalarından allergiya keçirdi.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.