text:
BMO AQŞ tınıçlıq saqlawçılarınıñ qağılğısızlıq xoquqı möddäten ozayttı
Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurası Quşma Ştatlarnıñ häm Xalıqara Suğış Cinayätläre Mäxkamäsenä quşılmağan başqa däwlätlärneñ watandaşların tağın ber yılğa mäxkamä aldında cawaplılıqtan azat itü turında qarar çığardı. Qayber däwlätlär, şulay uq BMO general'' sekretare Kofi Annan bu qarar yaña oyışqan xalıqara mäxkamäneñ däräcäsen töşerä dip tänqit belderde. Quşma Ştatlar isä üz watandaşlarınıñ bu mäxkamägä säyäsi säbäplär belän tartılu mömkinlege turında dälillär kiterä.
Şundıy uq qarar uzğan yılnıñ iyül ayında da qabul itelgän ide. Üz watandaşlarınıñ bu mäxkamägä säyäsi säbäplär belän tartılu mömkinlegennän qurquçı Quşma Ştatlar ul çaqta üz xärbilärenä qağılğısızlıq xoquqı birelmägän oçraqta BMOnıñ tınıçlıq saqlaw eşenä veto salu belän yanadı.
Kiçäge qarar qabul itelgännän soñ BMOdağı Germaniä ilçese Gunter Pleuger xalıqara cinayätlär mäxkamäse tınıçlıq saqlaw eşenä kirtä bulırğa tieş tügel dide:
AUDİO: Xalıqara Cinayätlär Mäxkamäse saqlawçı oyışma. Ul cäzasızlıqqa yul quymaw öçen oyıştırılğan. Häm ul tınıçlıq saqlawçılarnı üz wazıyfaların başqarğanda saqlaw öçen möhim rol'' uynıy ala.
AQŞ räsmiläre isä qağılğısızlıq xoquqı möddäten ozaytuçı qarar BMO nizamnamäsenä yaraşlı dip belderä. Çönki anda älege mäxkamäne oyıştıruçı Rim kileşüenä quşılmawçı illär xalıqara suğış cinayätlärenä bäyle mäs''älälärne üz mäxkamälärendä qarıy dielä. Quşma Ştarlarnıñ MBOdağı ilçese urınbasarı James Cunningham AQŞ bu mäxkamäneñ aña quşılmağan illärneñ watandaşların xökem itü wäkaläte belän hiç tä kileşmi dide.
20-läp ilneñ wäkilläre häm BMO general'' sekertare Kofi Annan qağılğısızlıq xoquqı möddäten tağın ber yılğa ozaytu qararın tänqitläp çıqtı. Annan BMO tınıçlıq saqlawçıları küpläp üterülärdä qatnaşmıy, bu qarar mäxakmäneñ xalıqara däräcäsen genä töşerergä mömkin dide. Qararnı yaqlağan AQŞ berektäşläre dä qağılğısızlıq xoquqınıñ möddäte çiklänmägän bulırğa tieş tügel dip kiläçäktä mondıy ozaytularnıñ däwam itüenä riza bulmawların belderde.
Fiker ayırmalıqları buluğa qaramastan, tawış birüdän soñ, AQŞ häm Germaniä ilçeläre Yewropa Belän Amerika arasında yaña büleneş turındağı süzlärne kire qaqtı. BMO İminlek Şurasındağı 5 Yewropa däwläte Germaniä, Fransiä, Britaniä, İspaniä häm Bolğarstan mäxkamä kileşüen ratifikatsiälägän illär. Şular arasınnan Ğiraq suğışın yaqlağan Britaniä, İspaniä häm Bolğarstan isä qağılğısızlıq tınıçlıq saqlaw eşen däwam itü öçen kiräk dip belderde.
BMOnıñ tınıçlıq saqlaw eşenä zur öleş kertüçe Paqstan ilçese Mönir Akram da Quşma Ştatlarnıñ qayber borçıluların añlawı turında äytep tınıçlıq saqlawçılarnıñ qayber däwlätlär yäki xalıqara oyışma tarafınnan xökem itelü mömkinlege BMO illäreneñ tınıçlıq saqlawğa üz xärbilären cibärü telägen kimetä ala dide.
Naif Aqmal, Praga.


c: text/html

text: Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen Mäskäwdä Dönya Bankı prezidentı James Wolfensohn belän oşraşuda, Rusiä dönya finanslarında äwzemräk bulırğa teli, dide. Putin süzlärençä, Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ Rusiä Dönya Bankınnan $8,4 milliard kredit alğan, häm xäyerçelekkä qarşı köräşkändä Bank yärdämenä tayanuın däwam itäçäk. Ämmä soñğı waqıtta xällär yaxşıru säbäple, Rusiä Dönya Bankı programmalarında qatnaşa ala, şul isäptän, xäyrçe illärneñ burıçların sızıp taşlıy ala, dide Rusiä prezidentı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Elekke Ğiraq prezidentı uzğan töndä üzeneñ tuğan awılı Tikrit şähäre yanındağı Awja awılında cirlände. Şimbä könne Säddam Xösäyen keşeçelekkä qarşı cinäyätlärdä ğäyeplänep atıp üterelde. Cänazağa Sälähetdin vilayäte gubernatorı Hamed äş-Şäkti, Säddamnıñ Albu Nasir qabiläse wäkilläre qatnaşqan.
Säddam 1982 yılda Äd-Dücäil qalasında 148 şığınıñ üterelüe öçen ğäyeple dip tabıldı häm 5 Noyäberdä maxsus tribunal tarafınnan ülemgä xökem itelde. 26 Dikäberdä Apellätsiä mäxkämäse qararnı köçendä qaldırdı.


text:
Aqmola oblısına qarastı Bestöbe awılında polïcey`ler bir kün işinde jasırın türde altın qazıp jürgen 14 adamdı tutqındadı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Oñay` oljağa kenelwdi közdegenderdiñ deni – özge oblıstardan kelgender. Olar jasırın jolmen jer astınan alıp şıqqan tastardı arnay`ı uy`ımdastırğan qupïya cextarda ügitip, sol jerde ötkizip otırğan. Ken quramında altın, kvarc jäne özge de tüsti metall türleri bar.
Jıl basınan beri quqıq qorğawşılar Bestöbe jäne Aqsw kenti mañında altın jäne tüsti metaldı zañsız jolmen pay`dağa asırıp jürgenderdiñ üstinen 5200 is qozğağan.
Öñirlik polïcïya bölimşeleriniñ aqparatına süy`ensek, oñay` olja tapqısı keletinder bul jerge tek körşi awdandar men oblıstardan ğana emes, respwblïkanıñ barlıq öñirinen keletin körinedi. Atap ay`tqanda, Oñtüstik, Batıs, Jambıl jäne Almatı oblıstarınan kelgen.
Soñğı on ay` işinde Stepnogorsk qalası mañınan tas ügitip tüsti metaldar bölşektey`tin 25 şağın cextıñ jumısı äşkerelengen. Bulardan 20 tonnadan artıq altın quramdı kvarc keni tärkilendi, dep jazadı Today.kz.
Sonımen qatar, atalğan kentter mañınan jer qoy`nawına tömen tüsetin 10 türli jasırın şaxtanıñ jumısı äşkere bolğan. Bulardıñ barlığı qazir jabılıp, qatañ baqılawda ustalıp otır.
Atalğan mälimetter boy`ınşa barlığı 160-tan astam tergew amaldarı bastaldı. Onıñ 99-ı QR QK 334-babı «jer qoy`nawın ruqsatsız pay`dalanw» boy`ınşa qaralwda.


text: Bugen Ğıraq kördläre , Törkieneñ tönyaq Ğıraqqa körd territoriesenä xärbilär cibärü planıñ tänqitläp çığıp, monıñ näticäsenä ‘kontrol itelä almağan bäreleşlär buluı ixtimal dip äyttelär.Körd Demokratik partiäse süzçese Hoşiyar Zebari jurnalistlarğa , ägär dä törek xärbiläre ‘ yardäm köçe’ iseme astında kördlär yäşägän urınğa kersälär, kontrolsız bäreleşlär bulaçaq dip yanadı. Buluı mömkin Ğıraq suğışı säbäple Ankara mohacirlarnıñ ağıluın tuqtatu häm bäysez Körd däwläteneñ oyışuına mömkinlek quymas öçen tönyaq Ğıraqqa ğäskärilär cibäräçägen belderde.


text: Madrid. Bügen İspaniä başqalasında barğan häm terrorğa qarşı köräşkä bağışlanğan xalıqara kiñäşmädä Äfğanstan prezidentı Xämit Qarzay, terror belän köräştä bar dönya berläşergä tieş dip belderde. Dönyanıñ bergäläşep teläsä nindi yanawnı ciñä aluın raslağan ber dälil bulıp Äfğanstan tora dide Qarzay. Bügen şuşı kiñäşmädä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ general' sekretare Kofi Annan da çığış yasıy. Älege cıyın Madridta, ber yıl elek poyezdlar şartlatuda hälak bulğan 200-läp keşeneñ ruxına bağışlap ütkärelä.


text: İrannıñ bilgele reformaçılarınnan berse, vice prezident Mohammäd Ali Abtani, xökümättän kitüe turında belderde. İSNA mäğlümat agentlığına Abtani, monnan soñ üz wazifaların başqara almawın, parlamentnı üz kontrolenä alğan konservativ köçlär belän eşläp bulmağanın äytte. Anıñ wazifasınnan kitüen äle prezident Mohammäd Khatami raslarğa tieş. Abtani'nıñ bu belderüne yasağançı ber kön qala, parlament, şulay uq reformaçılar yaqlı transport ministrı Ahmad Xoramnı korrupsiädä ğayepläp urnınnan quğan ide.


text:
Paul Bremer Ğiraqtağı kiçäge üterülär cäzasız qalmıyaçaq dide
AUDİO: Kiçä xezmät itkän urınnarında bulğan höcüm näticäsendä 5 qıyu soldat üterelde, soñraq 4 amerikan utırğan maşinağa höcüm itep alarnı üterep mäyetlären wäxşilärçä mısqılladılar. Bez bik tübän häm ğafu itelmäslek ğämällär kürdek. Alar barlıq dinnärneñ, şul isäptän İmsamnıñ töp qanunnarın, şulay uq sivil cämğiätneñ nigezlären boza. Alarnı üterü cäzasız qalmıyaçaq.
Kiçä Bağdadtan könbatıştağı Falluja şähärendä kileşü nigezendä eşläwçe 4 tözüçe maşinada barğanda alarnı granatalar atıp tuqtatqannar häm mıltıqlardan ut açqannar. Häm maşinadağılarnıñ mäyetlären kisäklärgä turağannar. Qayberläreneñ yanğan mäyetlären uramnar buylap söyräp yörtkännär. Falluja yanında 5 amerikan soldatınıñ ülemenä isä maşina yulına quyılğan mina säbäp bulğan. AQŞ xärbiläre äytüençä, bu yılnıñ mart ayında ğına Ğiraqta kimendä 48 amerikan soldatı ülgän.


text:
Başqortstan parlamentı bu ayda üzeneñ 10 yıllığın bilgelärgä äzerlänä. Däwlät Cıyılışı qorıltayı räise Konstantin Tolkaçev, respublikanıñ qanunçığaru eşenä iñ zur öleş kertkän deputatlarğa büläklär tapşırıçaq, dip belderde. Xalıq isä elekkegeçä – parlament häm üzlären ike ayırım dönyada yäşägän kebek xis itä. Bügen bu xaqta tulıraq mäğlümat bulır.
Gazprom idaräse citäkçese urınbasarı Aleksandr Ananenkovnıñ Başqortstanğa säfäre turında soñğı yañalıqlarnı Azatlıqnıñ comğa tapşıruında tıñlağız.
Comğa könne Ufada ğalim, islam häm şäreq belgeçe Rawil Ütäbay-Kärimi wafat buldı.
Rämzit Abulyaev, Ufa


text:
Açıq mikrofon: Salım inspeksiäsenä mönäsäbätegez nindi?
Salım inspeksiäse bulmasa, salım kermi bit inde Tormış iptäşem uqıtuçı bulıp eşli. Min qarawılda kibettä Mäskäwnekendä Kübräk bulsın Ul bit kire xalıqqa äylänep qata .
Salım inspeksiäsendä bik küp butaluçılıq käğäzlär belän . Ber törle tülägän nalognı qabat- qabat tağın tülärgä dip, cibärälär. Artınnan yörergä turı kilä. Eşquarlarnı eş başlağanda bik qatı salımnar belän bualar. Eş başlap cibärgändä , qıyınlıq tudıralar.
Min pensioner . Kübräk tüläsälär , yäşärgä ciñeleräk bulır ide.
- Pensiäne cakлay kassasında da ala başlaw, bu bezgä uñay yağı.
Xezmät xaqınnan 13 protsent tülibez. Milekkä, baqçağa tülibez . 2 baqçağa 1,500 sum aqça tülibez. Alarnıñ berse 4, berse -6 sutıy.
- Min üzem predprinimatel'. Bezne bik äybät qarşı alsınnar kilgändä. Kilgändä bezne bik äybät qarşı almıylar. Problemalar şul: Yä ber närsä, döres tügel, yä ikençese, dip başnı watalar. Byurokratiä köçle. . Predprinimatel'lär alar bit iñ töp salım tüläwçelär. Alardan iñ kübe alalar salımnı . Ber sistema nalogooblojeniedän ikençesenä küçkändä dä bik awır . Yäş qızlar, yäş yegetlärne alsınnar eşkä, Qartlarnı almasınnnar. Alar xäzerge zamandağı eşlärne bik añlap betermilär.
Mälikä Basıyr


text:
Tıyılğan Kördistan Eşçelär Partiäse PKK yäki yaña iseme belän KADEK süzçese, BBCneñ törkçe tapşırular bülegenä , Abdulla Öcalannıñ qulğa alınuınnan soñ yaqınça 5 yıl atışlarnı ber yaqlı tuqtatıp toruın 1-nçe sintäberdän başlap beterüen belderde. Moña säbäp itep ul Törkiädä kördlärgä kübräk säyäsi mädäni xoquqlar birelmäwen kürsätte.Ankara Tönyaq Ğıraqtağı körd törkemnäre tarafınnan yaqlanğan KADEK –PKK turında Waşington belän söyläşergä cıyına .
Germaniädä çığa torğan Özgür politika ( yäğni bäysez säyäsät ) isemle basma, PKK yäki KADEKneñ idarä häyäte äğzası Mustafa Karasuğa tayanıp, atışlarnı tuqtatunı beterü , suğışqa qaytu tügel ä KADEK partizannnarınıñ qatıraq cawap qaytaraçağın añlata dip yaza. PKK partzinnarınıñ 1999nçe yılda citäkçeläre Abdulla Öcalannıñ qulğa alınuınnan soñ ber yaqlı iğlan itkän atışlarnı tuqtatunı Törkiä ber qayçan da qabul itmäde. Karasu süzlärençä, atışlarnı tuqtatunı qabul itmäw yaña köräş başlanaçağın añlata. Suğıştan elek tönyaq Ğıraqnıñ Törkiägä yaqın taulıq regionnarında yäşäwçe 5 meñ körd partizanıñ yuq itü mäsäläsendä Ankara belän Waşington kileşkän ide. AQŞ PKKğa terror oyışması dip qarıy , ämma älege waqıtta Ğıraqnıñ çağıştırmaça tınıç bulğan tönyağı yäğni kördlär yäşägän öleştä Amerika partizannar artınnan çabırğa ber dä cıyınmıy. Törkiä zur cinayät eşlämägän, törek hädäflärenä höcüm oyıştırmağan PKK partizannarı öçen bu cey aylarında öleşçä yarlıqau iğlan itte. PKK amnestie böten suğışçılarğa şulsanda Öcalanğa da qararğa tieş dip öleşçä yarlıqaunı kire qaqtı. Barmaq belän sanarlıq qına körd partizanı - peşmerga Törkiä çigen ütep räsmilärgä birelde. Törkiädä küzätüçelär Amerika Ğıraqtağı kördlärgä basımnı arttırsa ğına yarlıqaunıñ näticäse kürener ide dip söyli .Xäterli torğansızdır, PKK nıñ Törkiäneñ könyaq könçığışında başlıça kördlär yäşägän töbäktä başlatqan bäysezlek kampanyası 30meñnän artıq keşeneñ häläk buluına kiterde.Ankara PKK yuq itelgänçe suğış däwam itäçäk dip , atışlarnı tuqtatunı kire qağa. Anıñ partizannar artınnan yöregän ber niçä meñ soldatı tönyaq Ğıraqta tora.AQŞnıñ Ğıraqnı okupatsiäläwe Törkiäneñ partizannnar awın çikläde. Tönyaq Ğıraqta bäysez körd däwläteneñ oyışuı Ankara öçen albastı bulıp tora. Törkiä üzendäge kördlärne räsmi räweştä azçılıq dip tanırğa telämi, ämma Yevropa Berlegenä kerü omtılışı säbäple ul qayber reformalar ütkärergä şulsanda kördlärgä dä ana telendä tapşırular yasau, ana telendä mäktäplär, kurslar oyıştıru kebek xoquqlar tanıdı. Premier Erdoğan berlek mäsäläsendä bugen Berlindä kansler Schröder belän söyläşülär alıp bardı. Ämma älege mizgelde Erdoğan xökümäte öçen töp mäsälä, AQŞ sorağan xärbilärne Ğıraqqa cibärergäme, yuqmı. Ankaranıñ kiläçäktä yaqın könçığıştağı geopolitik role qurqınıç astında . Ankara AQŞ belän mönäsbätlären saqlap qalu häm iqtisadına bik kiräk bulğan yardämne alu öçen ğäskär cibärergä tieşlegen belä. Amerika armiäseneñ Yevropa köçläre öçen cawaplı komandirı vä NATOnıñ başkomandirı general James Jones bugen Ankarağa kilde. İrtägä başlanaçaq söyläşülärdä Törkie diplomatik çığanaqları Jonsqa tönyaq Ğıraqtağı körd törkemnäre PKK belän yaqın elemtädä tora häm bu Ankaranı nıq borçıy dip belderäçäklär . Törkiädän 10-12meñ ğäskär sorağan AQŞ generale älbättä buş qullar belän Ankarağa kilmäde. Ul KADEK-PKK mäsäläsendä töreklärne tınıçladıraçaq çaralar belän kilde dip törek analitikları söyläsä dä törek xärbiläreneñ tönyaq Ğıraqta urnaşa almıyaçağın Waşington añlarğa birgän ide
färidä xämit,praga


text: Şul turıda xäbär birgän internetnıñ ”Bashnews“ säxifäse mäğlümatına qarağanda, ul şähär yäşläreneñ berniçä tapqır militsiä xezmätkärlären totıp tuqmawlarınnan soñ başlanğan. Militsiä xezmätkärläre diskoteka, klub, kinoteatrlarda yäşlärne tikşerä, xoquqların qısa başlağan. Qulların kütärtep berniçä säğät stenağa söyätep totu, idängä tezländerep, militsiäne yaratuların tanıtu oçraqları bulğan. Soñğı çorda militsiä tarafınnan meñnän artıq yäş keşe tikşerelgän. Älege xällär turında Rusiäneñ keşe xoquqları öçen xäräkäte başı Lev Ponomarevqa xäbär itelgän.


text:
Sobyanin Qazanda kiñäşmä uzdırdı
Bäxet ber yılmaysa yılmaya inde ul. Rusiä tarafınnan Qazanğa iğtibar haman arta bara. Däwlät şurasınnan qalışmaq maqsatınnanmı, Rusiä Prezidentı Xakimiäte citäkçese Sergey Sobyänin da küçmä kiñäşmäne Qazan Kremlendä uzdırdı.
Anda Rusiä Prezidentı Xakimiäte citäkçese urınbasarı Vladislav Surkov, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev häm Rusiä prezidentınıñ törle töbäktäge wäkilläre qatnaştı. Rusiä prezidentınıñ wäkilläre digäç, bälki kemnärder, bu oçraşuğa prezidentnıñ Yıraq könçığıştağı wäkile, yaqtaşıbız Qamıl İsxaqovnı da kötkänder. Ämma ul tağın ber qat, tuğan yaqqa qaytıp kilüne kiräk dip tapmağan küräsen. Cıyılışta Tatarstanda ilküläm proyektların tormışqa aşırılu qaraldı. Awıl xucalığı tarmağında şaqtıy zur täcribäse buluı säbäple, xakimiät tarafınnan, kiñäşmäne uzdırılu öçen iñ uñaylı urın dip Qazan şähäre tabılğan.
Dörestän dä Tatarstanda awıl xucalığı belän maqtanırlıq. “Qazan” xalıqara at-sport kompleksında urnaşqan TR agrosänägat' qazanışları kürgäzmäsendä yörgändä, Qunaqlarğa Tatarstannıñ agrosänägat' ölkäsendäge uñışları turında respublika Premyer-MиHиcTpы urınbasarı – awıl xucalığı häm azıq-tölek ministrı Marat Äxmätov söyläde. Ul xäbär itkänçä, respublikada awıl xucalığı mäydannarı 4 million gektarnı täşkil itä, alarnıñ 3,5 millionı sörü cirläre. Yıl sayın Respublikada 5 million tonnağa yaqın aşlıq, 2 million tonna şikär çögendere, şul uq külämdä bäräñge häm yäşelçä üsterelä, 1,6 million tonnadan artıq söt citeşterelä. Ministr süzlärençä, berniçä yıl elek respublika citäkçelege tarafınnan tarmaqqa ere cirle investorlarnı cälep itü qararı qabul itelgän häm bügen alarnıñ cirläre 2 million gektarğa citkän. Alar yärdämendä artta qalğan citeşterü fondların yañartırğa, awıllarda aldınğı texnologiälär üzläşterergä, awıl xalqınıñ tormış däräcäsen yaxşırtırğa mömkin bulğan.
"Uzğan yıl, awırlıqlar tuuğa da qaramastan, östenlekle ilküläm proyektlarnı ğämälgä aşıru öçen uñışlı yıl buldı dip äytep bula. Rusiäneñ küp töbäkläre awırlıqlarğa bireşmiçä, älege proyektlarnı başqarıp çığuğa ireşte. Biredä töbäklärneñ aktiv räweştä alıp barılğan eşçänlegennän tış, alarnıñ älege proyektlarnı ğämälgä quyu buyınça şaqtıy bay täcribäle buluın da isäpkä alırğa kiräkter. Bez bügen Tatarstannıñ ere tovar satu tarmaqları tözü buyınça da zur täcribä tuplağanın beldek, respublikada däwlät tarafınnan kredit birelü häm citeşterelüneñ ere eşmäkärlek tarafınnan yaqlanuın xupladıq. Bu yassılıqta awıl xucalığı, az xalıqlı toraq punktlar onıtılmawı, däwlätneñ alar problemaların çişügä yöz belän borıluı da söyenderä.- dip söyläde Sergey Sobyänin. Anıñ çığışınnan soñ TR Prezidentı Mintimer Şäymiev respublikada "Agrar sänäğät kompleksın üsterü" östenlekle ilküläm proyektın ğämälgä quyu turında söyläde.
Kürgäzmä axırında, Mintimer Şäymiev häm Rusiä qunaqları azıq-tölek tawarları ekspozitsiäse belän tanıştı. Biredä «Tatspirtprom», «Aq Bars – Piträç», Şämärdän häm Qazan it kombinatları, «WAMİN-Tatarstan» häm respublikanıñ başqa awıl xucalığı berläşmäläre produktsiälären kürergä buldı.
Şulay itep, Tatarstan citäkçelege, här kön diärlek Rusiä qunaqların qarşı ala, ölgerep kenä tora. Rusiä prezidentı xakimiäte awıl xucalığı ölkäsendä täcribä urtaqlaşabız diep, Tatarstan prezidentına yänä tuğan kön büläge yasadı.
Ğädel Galämetdinov


text:
"Qanunhız migrant" operatsiahına yomğaq
Operatsiya barışında migratsiya häm halım qanuniäten tikşereüźär qaźnanı la hiźelerlek tulılandırğan. Federal halım xeźmäteneñ Başqortostandağı idaralığınan xäbär iteüźärensä, Respublikala eşläüse 3 meñ sit il watandaşı asıqlanğan. Ularźıñ meñdän aşıuı halım häm migratsiya qanuniäten boźop yäşägän. Bıltır bildälängän tärtiptä Başqortostanda eşläü ösön tik 700 röxsät qağıźı ğına birelgän bulğan. Tikşereüźärźän küreneüensä, sit il keşeläre eske eştär orğandarında terkälmäy, röxsät almay häm xeźmät kileşeüźäre töźömäyensä şäxsi eşmäkärlek menän şöğöllänä. Eş bireüselärgä 60 meñ humlıq ştraftar halınğan.


text:
Qazanda Bexterev häykäle açıldı
Vladimir Lenin, İosif Stalinnı däwalawçı Bexterev Tatarstannıñ Alabuğa rayonında tuğan. Anıñ tuğan awılı Sorali bügen ğalimneñ isemen yörtä. Qazanda Bexterev üzeneñ fänni mäktäben aça, psixiatriä xastaxanäsen tözügä ireşä, Rusiädä berençe psixofiziologiä laboratoriäsen buldıra. Üzeneñ yözgä yaqın xezmäten, şul isäptän keşe mieneñ eşçänlegenä bağışlanğan bilgele xezmäten dä ul Qazanda yaza. 19 ğasırnıñ 90nçe yıllarında Bexterev Peterburgtağı xärbi-meditsina akademiäseneñ psixik häm nerv awıruları kafedrasın citäkli. Ul mi’ awıruların häm alkogolizmnı däwalaw buyınça yaxşı metodikalar uylap taba. Ğalim şulay uq ictimaği eşlärdä dä aktiv qatnaşa. Bügenge köngä qädär Qazan ğalime çığarğan “Nevrologiçeskiy vestnik”, yäğni nerv awıruları buyınça maxsus jurnal dönya kürä.
Qazannıñ Vaxitov rayonında urnaşqan Bexterev isemendäge uram, psixonevrologiä xastaxanäse, fänni meditsina mäktäbe häm Volkov uramında açılğan häykäl - bolar barısı da respublikada kürenekle ğalim, psixiatrnıñ isemen mäñgeläşterä. Tağı ike yıldan cämäğätçelek kürenekle ğalimneñ 150 yıllığın zurlap ütkärergä cıyına.
Al'bina Zäynulla


text: May ayında Ändicandağı waqiğälärdän birle xoquq oyışmaları Almatovnı xalıqnıñ baş kütärüen köç belän bastıruda ğäyepläp kilgän ide. Ğäskärlär ul çaqta keşelärgä ut açtı. Üzbäk räsmiläre süzlärenä qarağanda, fetnädä barlığı 187 keşe, alarnıñ kübese suğışçılar häm xärbilär, häläk bulğan. Xalıqara keşe xoquqları oyışmaları, häläk bulğan berniçä yöz keşeneñ küpçelege – tınıç xalıq ide, dip belderä. Almatov äle genä Germaniädä däwalana dip xäbär itelgän ide. Ändican qorbannarı häm alarnıñ ğailäläre Almatovqa qarşı ğäyepläwlär äzerlägän arada anıñ Germaniädän kitkäne bilgele buldı. Xäzer anıñ qayda bulğanı bilgesez. Almatovnı Üzbäkstan eçke eşlär ministrı urınında Anvar Salihbayev almaştırdı. Alarnıñ ikesenä dä Yevropa Berlegenä kerü tıyılğan. Azatlıq radiosı xäbärçese älege mäğlümatlär döresme dip sorar öçen Üzbäkstan prezidentınıñ matbuğat xezmätenä şaltratqan, ämma ber nindi dä cawap ala almağan.


text:
Sabantuyı aldınnan Qazanda törle çaralar ütä
Qazan Sabantuyına äzerlänä. Ğoref-gädät buyınça, Sabantuyına çittän, yıraqtan qunaqlar qayta. Şähär citäkçeläre qunaqlar cıyılunı fayda belän ütkärergä niätli. Sabantuyı aldı könnärendä başqalada berniçä fänni, mädäni çara bara. Qazan yärminkäsendä beryulı ike kürgäzmä bara: “Atlarım minem, atlarım” digän kürgäzmä häm “Avtomobil'” digän avtosalon. Çınnan da, tarix, ğoref-gädätläreneñ xäzerge zaman belän quşıluın küzätergä bula. At yaratuçılarğa uzğan yıl Sabantuylarında ciñgän atlarnı kürsätälär. Milli kiemnärdäge caydaqlar törle borıñğı zaman tormışınnan teatralläşterelgän tamaşalar kürsätä. Avtosalonında berençe urında, älbättä, KamAZ avtozavodınıñ yaña model' avtomobilläre, şulay uq Qazannıñ säwdä firmalarında tizdän satuğa çığaçaq ciñel avtomobil'lär kürsätelä.


text:
Bulaçaq injenerlar tatarça uqıyaçaqmı?
Bulaçaq injenerlar tatarça uqıyaçaqmı?
Tatar mäktäplärendä uqığan balalar yuğarı mäktäptä tuğan telendä belem alırğa xaqlı. Bezneñ texnologik universitetta tatarça belem birü qıyınlıqlarğa oçrıy. Xäzer metodik üzäktä ber genä keşe eşli. Yuğarı mäktäptä tatarça uqıtu tuqtap qalırğa mömkin. Moña yul quyırğa yaramıy.
Yuğarı uqu yortında tatarça belem alu mömkinlege bulmasa, zamança mäğlümät texnologiälärenä tatar tele kertelmäsä, millät turında söyläşüneñ mäğnäse yuq, dip sanıy respublikadağı pravoslav dinen totuçı tatarlarınıñ iñ layıqlı wäkillärennän berse Nikolay Maksimov.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli


text:
Amerika Quşma Ştatları Däwlät Sekrater urınbasarı James Kelly Qıtay häm Tönyaq Korea räsmiläre belän Tönyaqnıñ atom töş programması tiräsendäge kierenkelek turında söyläşer öçen Pekinğa kilde. Söyläşülär irtägä başlana. Uzğan yılnıñ közendä Pxenyan üzendäge atom qoralı turında belderü yasağannan birle Amerika Quşma Ştatları häm Tönyaq Korea wäkilläre berençe tapqır oçraşa. Qıtay tışqı eşlär minustrlığınıñ matbuğat wäkile Hu Jinchao, söyläşülärneñ Tönyaq belän Amerika arasında kierenkelekne yomşartaçağına ömetlänüen belderde.
Amerika Quşma Ştatları däwlät departamentınıñ wäkile Richard Boucher, Waşington , Pxenyannıñ atom programmasınnan waz kiçüe turında kileşügä ireşergä tırışaçaq, dip xäbär itte. Könyaq Koreadağı amerikan köçläre başlığı general Leon LaPorte-Tönyaq Korea global iminlekkä qurqınıç tudıra häm töbäktäge tınıçlıqqa yanıy, dip belderde.
Qıtay prezidentı Hu Jintao bügen Tönyaq Korea xärbi köçläreneñ säyäsi byurosı başlığı vice marşal Jo Myong Rok belän oçraştı. Räsmi Xinhua mäğlümat agentlığı Hu süzlären kiterep ike il arasında xezmättäşlekneñ soñğı yıllarda üsüe turında belderde. İrtägä Amerika Quşma Ştatları-Tönyaq Korea häm Qıtay wäkilläreneñ oçraşuında Tönyaqnı vice marşal Jo wäkillek itäçäk.


text:
Başqortstan tatarları Mäskäwgä Qazan aşa bara
Başqortstan tatarları qorıltayı Ufada tügel, ä Rusiä başqalasında ütü iğtibarnı cälep itä torğan, ğädättän tış waqiğa. Qazandağı säyäsätçelär älege Qorıltaynı ni öçen Ufada ütkärergä röxsät birmäwen añlamıy. Bilgele eşquar Başqortstan tatarları ictimaği oyışmalar sovetı räise Ramil Bignov Mäskäwgä säfärne oyıştıru häm Tatarstan aşa ütkändä bulaçaq oçraşular turında kiñäşärgä Qazanğa kilgän ide. Başqortstannan Mäskäwgä baruçı delegatsiä wäkilläre Qazanda häm Çallıda miting ütkärü öçen ğarizalar birep, röxsät tä alğannar. Alar fikerençä, şuşı säfär waqıtında milli cämäğätçelek wäkilläre Başqortstandağı xällärne töpleräk öyränep, tuplanu häm Başqortstan tatarların yaqlaw çaraları turında söyläşü faydalı bulaçaq. Ämma Qazandağı räsmi orğannar häm ictimaği oyışma wäkilläre älege mä’säläneñ çeterekle buluına iğtibar ittelär. Başqortstan tatarları milli-mädäni moxtariäte cıyılış qorıltayın Mäskäwdä ütkärergä qarar itelep, tieşle röxsätlär alınğan ikän, moña ber kem qarşı kilä almıy. Ministrlar kabinetında zur citäkçelär belän söyläşkändä Ramil Bignovqa Ufadan Mäskäwgä barğanda, Qazanda miting ütkärüne qayber dairälär älege çaranı Tatarstan oyıştıra digän tä'sir qaldırmasqa kiräklege äytelgän. Xätta Ufadan Mäskäwgä tağın da turıraq, Qazanğa bötenläy kermiçä oyıştırılsa, yaxşıraq bulmasmı digän täqdim dä yasalğan. Respublika citäkçeläre öçen bügen Rusiädä xakimiät reforması ütkärgändä, töbäklärneñ mänfäğätlären yaqlaw, cirle parlamentlarnı quıp, tarattırmas öçen töbäklärne berdäm xäräkät itü iñ möhim burıç bulıp tora. Räsmi orğannar, däwlät oyışmaları, bigräk tä xäzer Tatarstan belän Başqortstan arasındağı mönäsäbätlärne yaxşırtırğa tırışqanda saqlıq kürsätälär. Ämma milli zıyalılar, Tatar Kongressı citäkçeläre fikerençä, Başqortstan tatarlarınıñ problemalarınnan, mänfäğätlärennän çitläşü xisabına demokratiäne häm federalizmnı saqlap bulmıy. Qısqası, bik kierenke häm küpyaqlı söyläşülärdän soñ Başqortstan tatarlarınıñ Mäskäw yulındağı oçraşuların häm säyäsi çaraların tä'min itüne däwlät orğannarı tügel, ä ictimaği oyışmalar üz östenä aldı.
Şulay itep, pänceşämbe könne berniçä avtobusqa utırğan distälägän Başqortstan tatarı delegatları milli cämäğätçelek belän oçraşalar. Ä kiçen alar Qazanda yal itärgä tuqtala. Biredä Başqortstan tatarların Bötendönya tatar Kongressı qarşılıy. Salqın hawada säyäsi miting ütkärügä qarağanda, cılıda mädäni kiçä, millättäşlär oçraşuı qulayraq dip tabıldı. Ufadan Mäskäwgä baruçı mosafir delegatlar belän oçraşuğa Qazanda yäşäwçe Başqortstan tatarları kiläçäk. Ufalılar yaqtaşlar häm tatar kongressı wäkilläre belän oçraşıp qına qalmayaçaq. Qazan sanatoriäseneñ klubında ütäçäk bu oçraşuda Qazanda yäşäwçe Başqortstan tatarlarınıñ yaqtaşlıq mäs’äläläre tikşereläçäk. Moña qädär Başqortstannan kilep, Tatarstanda yäşäwçe millättäşlärneñ mondıy cämğiäte bulmadı. Tuğan yaqnı, Başqortstanda yäşäwçe millättäşlärne olılawda, alar turında qayğırtu eşendä abruylı eşquarlar, sänğät, mädäniät, fän eşlekleläre qatnaşa alalar. Şulay itep atna kiç Qazan üzägendäge sanatoriy klubında yaqtaşlar oçraşuı, urtaq problemalar turındağı kiñäş qızıqlı ütärgä tieş. Ä comğa irtäsendä Başqortstan tatarları üz säfärlären däwam itep, Tübän Novgorodqa häm Mäskäwgä yul totaçaq.
Al'bina Zäynulla


text:
Tatar muzıka kafedrası açıldı
. Konsert programmasında, Tatarstannıñ xalıq artistları häm dotsentlar Lidiä Äxmätova, Miñğol Ğäliev , dotsent Nailä Nurğayanova , fakul''tetnıñ ölkän uqıtuçısı Zölfiä Şärifullina häm fakul''tetta uqığan törle festival''lärdä laureat bulğan . studentlar qatnaştı. . Tantananı Gölçäçäk Salimcanova alıp bardı.
Konsertta qatnaşuçılar arasında fakul''tetta uqıp çıqqan artist Räsim Nizamov, Mödäris Säyfetdinov tä tamaşaçını moñlı cırları belän şatlandırdı. Konsertqa, universitetnıñ rektorı Cämil Nigmatov häm prorektorlar, dekannar qunaq itep çaqırılğan.
14 iyün könne universitetnıñ muzıka fakul''tetında Miñğol Galiev klassında uquçı studentlarnıñ konsertı bulıp ütte. Konsertta 7 yäştän alıp 76 yäşkä qädär, 20 artıq cır söyuçelär tatar cırların başqardılar. Anda törle millät balaları bar ide.
Respublikanıñ ictimaği “Mäğärif” assotsiatsiäse isemennän Göländäm Yaqupova Miñğol Ğäliev belän Zölfiä İbrahimovağa maqtaw käğäze tapşırdı. Ä Miñğol Ğälievkä tağın Tatarstandağı Azerbaycan milli oyışmasınıñ räxmät xatı birelde.
Konsert turında tamaşaçı fikeren dä tıñlıyq äle. Qıtaydan kilgän Tursuntay Ğäliev söyli.“Min bik ğorurlanam şuşılay bergäläşep, Tatarstanda tatarça konsertlar qarawıma Konsert bik küñelle ütte. Minem dä ulım häm qızım bar alar da cırlıylar KGU da uqilar , läkin anda imtixan birü säbäple , bu konsertqa kilä almadılar.
Qazan şähäreneñ “ Mäğärif” komitetı räise Ğäliäskär Xämitov fikere. Miñğol Ğäliev- ul mäğärif komitetı äğzası da, mädäniät ölkäsendä zur öleş kertüçe şäxes, ul ğalim, ul uqıtuçı. Anıñ meñlägän uquçıları bar. Anıñ äle tatar xalqına mädäniät ölkäsendä tağın da küp öleş kerterlek köçe bar ,-.dide ul
Bu çaralarnı ütkärgän küptän tügel genä açılğan tatar muzıka kafedrası mödire, professor Räğdä Xalitov bu kafedranı açu maqsatı turında bolay dide:
. Törle töbäklärdän cıyılğan balalarnı tatarça muzıkağa uqutunıñ mäğnäse şunnan ğibärät – alar tatarça matur itep söyli, cırlıy belergä tieşlär häm teoriäne dä tatarça öyränergä tieşlär. Bezneñ universitetta uqığanda mäktäplärdä tatarça praktikanı da ütärgä tieş. . Şulay uq muzıkal'' pedagogikanı, muzıkal'' psixologiäne , klassik häm xalıq pedagogikasın öyränep,häm tağın da ictimaği fälsäfi fännärdän belem alıp artist däräcäsenä citep, belemnären mäktäplärdäge balalarğa citkerä torğan muzıkant- pedagog bulıp citeşergä tieş” dide ul.
Sez Räğdä Xalitovnı tıñladığız.
Ä axırda universitetta bulası tağın ber çara turında .
30 iyündä TDGPU “Yäş''başqaruçılar” festivalen ütkärä. Festival''neñ maqsatı sälätle yäşlärne muzıka fakul''tetına uqırğa çaqıru .
Bu festival''dä gomum belem birü mäktäplärennän 9-11 sıynıf uquçıları, muzıka häm pedagogiä kölliätlärendä uquçı, muzıkağa häwäs yäşlär qatnaşır dip kötelä. Festival''dä qatnaşuçılar üzläreneñ sälätlären törle muzıka qorallarında uynap ta, cır aşa da kürsätergä mömkin.
Mälikä Basıyr


text: Änkara. Törkiäneñ könyaq-könçığışındağı Elazig wilayätendä, andağı gubernator maşinası uzğan yulda bomba şartlatılğan. İlneñ Anadolu xäbärlär agentlığı mäğlümatına qarağanda, gubernatornıñ üzenä dä, anıñ belän bergä bulğan keşelärgä dä zian kilmägän. Şuşı höcüm öçen cawaplılıqnı älegä berkem dä üz östenä almadı, ämma xakimiat wäkilläre fikerençä, monıñ artında da körd suğışçıları tora. Törek däwlätenä qarşı qorallı köräş alıp barğan Körd Eşçelär partiäse PKK 5 yıl üz höcümnären tuqtatıp torğannan soñ 2004-nçe yıl yünendä alarnı yañartuın beldergän ide.


text:
Aliev: Äzerbaycan İran krizisında Washingtonğa yärdäm itä almıy
Äzerbaycan prezidentı İlham Aliev bu atnada Washingtonda amerikan räsmiläre, şul isäptän, comğa könne prezident Bush belän oçraşa. Xoquq yaqlawçı oyışmalar, Äzerbaycanda demokratik üzgäreşlärneñ bik sülpän baruın iskä alıp, Bushnı Alievkä basım yasarğa çaqırdı. Ämmä söyläşülärdä töp iğtibar Äzerbaycannıñ energiä baylıqlarına häm Alievneñ İran tiräsendäge bäxästä nindi rol uynıy aluına bireler dip kötelä.
Quşma Ştatlarnıñ tarafdarı bulğan Äzerbaycannıñ İran belän 300 çaqırım urtaq çikläre bar. Çärşämbedä Aliev Tışqı bäyläneşlär Şurası dip atalğan tikşerü üzägendä bulıp, 200läp keşe aldında sorawlarğa cawap tottı. İran krizisında Baqı nindi dä bulsa rol uyınıy alamı, digän soraw berençe itep birelde.
Bu sorawğa cawap itep Aliev, Äzerbaycan Ğiraq suğışınıñ başınnan uq koalitsiägä kerde, anda Ärmänstan şikelle maşina yörtüçelär tügel, ä çın xärbilär cibärde dip şayarttı. Läkin, İran oçrağında, ğafu itegez, bez Washingtonğa yärdäm itä almıybız dip qırt kiste:
"Bezneñ İran belän ike yaqlı kileşüebez bar. Anda açıqtan-açıq: bezneñ cirlär ber-berebezgä qurqınıç tudıru öçen qullanıla almıy dielgän. Yağni, bezneñ mönäsäbätlär xalıqara kileşülär belän bilgelänä", di Äzerbaycan prezidentı.
Washingtonda borçu uyatqan tağın ber mäsälä – Äzerbaycandağı demokratiä torışı. Xoquq yaqlawçılar, bu yaqtan anda xällär şäptän tügel, dip, ikençe prezidentlıq möddäten dönyada demokratiä taratuğa bağışlağan Bushnı Alievqa basım yasarğa çaqırdı.
Äzerbaycanda demokratiäne üsterü ölkäsendä nindi tırışlıqlar kürelä, digän sorawğa Aliev, Äzerbaycan xalqı ireklek häm demokratiäneñ bar räxätleklärennän faydalana, dip cawap birde. Älbättä, bez demokratiä instituların kamilläşterüne däwam itäbez, läkin bezneñ kürşelärgä dä qarağız dip östäde ul:
"Minemçä, Äzerbaycanda demokratiä däräcäse bezneñ kürşelär belän çağıştırğanda kim tügel. Çınbarlıq häm xislär bar. Xislärgä, çınbarlıqnı bik çağıldırmağan mäglümätkä tayansañ ber täesir qala. İlneñ niçek täräqqi itüen, keşelärneñ fikelären belsäñ – ikençe täesir, di Äzerbaycan prezidentı.
Tawlı Qarabax turındağı sorawğa, Aliev, bu bäxäsle mäsäläneñ äle dä elenep toruı öçen Ärmanstan citäkçelären ğäyepläde, häm alarnı säyäsmännär tügel, ä däwlätmännär bularaq xäräkät itergä çaqırdı.
Tabiğıy yatmalarğa bay il citäkçese bulğan Alievkä, älbättä, energetika ölkäsenä qarağan sorawlar da birelde. Soñğı waqıtta säyäsättä, däwlät mänfäğätlären cir astı baylıqlarına tayanıp alğa sörüne añlatqan "energiä millätçelege" digän atama barlıqqa kilde.
Yewropa häm Aziä illäre Rusiä gazına bäyle. Quşma Ştatlar häm Könbatış Yewropa, Rusiä gazına alternativ bularaq, Baqı-Tiflis-Cäyxan ütkärgeçen alğa sörä. "Sez energiä millätçeseme" digän soñğı sorawğa Aliev, kölep bolay dide:
"Äzerbaycanda energiä küp-millätçelege. Bezdä bar illärneñ wäkilläre bar – Quşma Ştatlar, Britaniä, Yewropa illäre – 1994 yıldan birle dustanä şartlarda eşlilär. Bu xezmättäşlek näticäsendä bez neft häm gaz tarmağına 17 milliard, barlığı 28 milliard dollar investitsiä cälep ittek, di İlham Aliev.
Äzerbaycan energetika ölkäsendä Könbatışnıñ ışanıçlı partnerı sanala. Comğa könne Aliev belän bulaçaq oçraşuında Bush Äzerbaycandağı keşe xoquqları torışı, demokratiä mäsäläsen kütrerme, älegä äytüe qıyın.
ali ğilmi


text:
TOKYO -- Yaponiä bügen, 3 cinäyätçene asıp üterde. Japoniä, nu yulı berençe tapqır asılğan keşelärneñ nindi cinäyät qıluı häm kem buları turında mäğlümlärne açıp birde. 42 häm 74 yäşläre arasında bulğan 3 cinäyätçe, berdän küp keşe üterü ğayebe belän qulğa alınğan ide. Yaponiä bu yıl 9 keşene ülem cäzası belän xökem itte. Yaponiä iñ yuğarı sänäğati bulğan illär arasında, AQŞtan qala, ülemgä xökem itkän 2çe il. Bu adımında Yaponiä, üz xalıqınnañ köçle yaqlaw kürä.
Şul uq waqıtta bügen, Yewropa Berlegeneñ yustitsiä ministrları, 10nçı Üktäbernı Yewropada ülemgä xökem itügä qarşı kön itep belgelärgä kileşte. Bu qararğa Polşa xökümäte qarşı çığa ide.


text:
Obama üz köräşendä Şäymiev şiğaren qullana
Quşma Ştatlardağı prezident yarışında qatnaşuçılar bu yulı zamança texnologiälärne dä bik osta qullana. Bigräk tä İnternetnı. Bu ölkädäge qazanışları belän ayıruça qaratänle nämzät Barack Obama tanıldı.
Andıy çığışlarnı Obama da, başqa nämzätlär dä xäzer küp yasıy. Monısı yañalıq tügel. Yaña häm qızıq närsä şul ğına - Obama anda Tatarstanda inde şaqtıy tanılğan "Bez buldırabız!" digän süzlärne qabatlıy. Tatarça tügel, älbättä, inglizçä "Yes, we can!", di. Ämma barıber Miñtimer Şäymievneke kebek kilep çığa.
Şuşı klipnı YouTube säxifäsendä älegä millionğa yaqın keşe qarağan. Bu san minut sayın ber meñgä arata bara häm anıñ astında törle keşelär, "min äle genä (Olı Sişämbe saylawındağı) tawışımnı Obama öçen birep qayttım" digän suzlär yazıp qaldıra.


text:
Tellärne üsterü turında 2004-2013 yıllarğa programma eşli başladı
Pänceşämbe könne “Tatmedia” agentlıysında massaküläm mäğlümat çaraları öçen “2004-2013 yıllarğa Tatarstan respublikası xalıqları tellären saqlaw, öyränü häm üsterü buyınça respublika däwlät programmasın tormışqa aşıru” buyınça matbuğat oçraşuı uzdı. TR Däwlät Şurası, Ministrlar Kabinetı, Mäğärif häm fän, Mädäniät ministrlıyklarınnan kilgän wäkillär jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birdelär.
Bilgele bulğança Tellär turındağı zakon 1992 yılda, programma 94 yılda qabul itelgän ide. TR Däwlät Şurasınıñ Mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs'älälär komitetı räise Razil Wäliev anıñ niçek eşlängäne turında söyläp uzdı. Tatarstan respublikası Tel häm ädäbiät institutı citäkçese Nurmöxämmät Xisamov älege programma tatar telenä yañaça qararğa mömkinlek birde, küp kenä çığa almıy yatqan tatarça xezmätlär dönya kürüen bilgeläp uzdı. Çönki programmada maxsus alarğa aqça qaralğan. TR Ministrlar Kabinetınıñ Tellärne üsterü bülege citäkçese Kim Miñnullin: “Şundıy bülek buluı respublikanıñ zur uñışı dip atadı.Çönki Federal' külämdä ayırım tellär belän şöğellänüçe struktura yuq. Şuña barqaydan da täcribä alıp bulmıy. 2004-2013 yılğa qabul itelgän programma, prezident imzalap 10 kön uzğaç, yäğni, 2 noyäberdä eşli başlağan. Programmada küp äyber iskesennän qalğan. Ämma östämälär, añlatmalar da bar. İkençe bülektä mäğlümatı texnologiälär buyınça añlatmalar, uqıtu-tärbiä turında bülek tiränäytelgän. Ölkännärgä tatar tele uqıtu buyınça yañalıqlar kertelgän, şulay uq programmada tatar teleneñ däräcäsen kütärü dä küzallanğan. Soñğısına kilgändä TR Mäğärif häm fän ministrı Räis Şäexlislamov tatar tele uqıtunıñ sıyfatın yaxşırtu öçen yaña buın programmalar, plannar kiräk dide. Rus balalarına tatar telen uqıtu buyınça laboratoriä eşlärgä uylıylar. “Bez professor Flyura Safiullina däresleklärennän uqıdıq. Xäzer aña kritik yaqtan qararğa kiräk”, - dide. Kiläçäktä yuğarı uqu yortları belän tatar telen uqıtu öçen elemtälären urnaştıraçaqların da äytte. Monıñ öçen ministrlıykta ayırım keşe eşliäçäk ikän. “Tatar tele belän yuğarı uqu yortına kerergä kiräk”, - dide ul. TR Mädäniät ministrı urınbasarı İlfaq İbrahimov yaña programma buyınça “Mädäni ğammäwi çaralarnı ütkärgändä Tatarstan respublikası tellären qullanu” turında nigezlämä eşläwlären äytte.
Jurnalistlar uram isemnärendä xatalar küp buluın bilgeläp uzdılar. Monıñ öçen normativ-xoquqi dokumentlar eşlänergä häm anıñ üzeneñ strukturası bulırğa tieşlegen assızıqladı citäkçelär.
Bu xaqta TR mäğärif häm fän ministrı Räis Şäexlislamov
Şundıy nadan tärcemälär bar. Böten süzne dä tatarçağa tärcemä itärgä kiräkmider. Xalıqara süzlär şulay qalsa da yarıy.Monnan tış mäktäplärdä tatar matbuğatın yazdıru buyınça eş alıp barırğa kiräklege turında da fiker alıştılar.
Landış Xarrasova


text:
Yugoslaviә urnına tөzelgәn Serbiә-Çernogoriә Berlegen nәrsә kөtә?
4-nçe fevraldә Yugoslaviә Federatsiәse parlamentınıŋ hәr ike palatası Serbiә hәm Çernogoriәdәn torğan yaŋa dәvlәt buldırunı küz aldında totqan konstitusion xartiәne rasladı. Şulay itep Yugoslaviә digәn dәvlәt yuqqa çıqtı. Lәkin, yaŋa tөzelgәn dәvlәtneŋ ozın ğөmerle bulaçağına ışanıç az.
Audio
"Min sәlәmәt kompromissqa ireştek dip uylıym. Tarixta bez zur ideallarğa, maqsәtlәrgә nigezlәngәn dәvlәtlәr tüzegәn idek. Alarnıŋ berse dә uŋışlı bulmadı. Minimum ideal hәm maqsәtlәr belәn tüzelgәn şuşı dәvlәt elekkelәre belәn çağıştırğanda, bәlkim uŋışlıraq bulır.Şuşı berlekneŋ uŋışlı buluı өçen politik telәgebez kөçle dip uylıym."
Çernogoriә premiere Miodrag Vukovits şuşı uŋaydan bolay dide
Audio
"Tөrle formalar sınauınnan ütkәn Yugoslaviә mәngegә tarixqa әylәnde. Irtәgedәn başlap yaŋa formada dәvlәt berlegen tәzü protsedurası başlana."
Әyye, şuşı protsedura tәmamlanır da, yaŋa berlek tәzeler dө. Lәkin, ul ozın ğөmerle bulır mikәn? Moŋa cavap birü qıyın. Çөnki Çernogoriә xәzerdәn ük bәysezlegen iğlan itәrgә teli. Lәkin, yaŋa berlek mәsәlәsendә aradaşlıq itkәn Yevropa Berlege hiç bulmağanda vazğiәtne xәzerdәn ük qatmarlandırmas өçen kompromiss formula tәqdim itte. Üz nәvbәtendә Kosovo da Yugoslaviәneŋ yuqqa çığuı üzeneŋ bәysezlegen aŋlata digәn fikerdә. Çөnki BMO Iminlek Şurasınıŋ 1244 nomerlı rezolutsiәsendә Kosoovo Serbiәneŋ tügel, ә Yugoslaviә federatsiәsenneŋ ber өleşe dip tanıla. Kosovo әlegә xalıqara protektarat astında hәm anıŋ qәtği statutı bilgele tügel. Lәkin, өç yıldan soŋ, Çernogoriә yaki Serbiә referendum yulı belәn bәysez bulğan xәldә, Kosovo da bәysezlegen iğlan itәçәk dip kөtәrgә kirәk. Qısqası, yaŋa berlek tüzelüen- tüzelde, lәkin, anıŋ yazmışı bilgesez.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Başqortstan yazuçıları 19 fevral könne uzğan yılğı eş yomğaqlarına bağışlanğan utırışqa cıyıldı. Ağidel jurnalı xezmätkäre, yazuçı Renat Kamalov Başqortstan näşriäten batıp baruçı korabka oxşatıp Başqortstan citäkçelegen yazuçılarnı qayğırtmawında ğayepläde. Kitaplar çığarmau häm yäş buyınnıñ zäwegen tärbiälämäw böten respublika öçen faciğa bulaçaq, dide başqort yazuçısı. Tatar kitapları da bik äz näşer itelä. Älege waqıtta bastıruğa äzerlängän 60qa yaqın qulyazma üz çiratın kötep yata. Yazuçılar kisken çaralarğa da barırğa äzer bulaların belderep 16 martta saylaularda qatnaşmayaçaqları belän yanadı. Başqortstan citäkçelegenä täñqit süzlären kürşe Çiläbe ölkäsendä näşer itelüçe “Oteçestvo” basması da yaudırdı. Saylaular aldınnan ğına gazetnıñ ber yulı ike sanı dönya kürde.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Söläyman I Qanuni
Söläyman I Qanuni (ğosmança سليمانا اول — Süleymân-ı evvel, törekçä Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman; 1494-1566) Ğosman İmperiäse 10-nçı soltanı (1520 yıldan), xälifä (1538 yıldan).
Söläyman Ğosmannar näselennän iñ böyek soltanı bulıp sanala, ul idärä itkän çorında Ğosman İmperiäse üseşe iñ yuğarı däräcäsenä citä.
Awrupada Söläymannı Söläyman Zinnätle dip yörtelä, möselman dönyasında Söläyman Qanuni dip atala.
ЭчTәлek
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Söläyman I 1494 yılda Trabzon şähärendä soltan Selim I häm Äyşä Soltan Xafsa (Qırım xanı Meñle Gäräy I qızı) ğailäsendä tuğan.
1512 yılğa qädär Söläyman Qırımda Käfä şähärendä bäkläribäk (törekçä Beylerbeyi) bulıp xezmät itä.
1520 yılda soltan Selim I ülgännän soñ 26 yäşlek Söläyman Ğosman täxetenä utıra.
Üz xäkimlege başında Söläyman Misır äsirlären törmädän azat itä.
Yawlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Aktiv höcümçän säyäsät näticäsendä Söläyman I 1521 Belgrad şähären basıp ala.
1526 yılda Moxaç yanındağı suğış näticäsendä Söläyman I Macarstan patşası Layoş II citäklägän ğäskärne tar-mar itä, Layoş II qaçıp çigengändä sazlıqta bata. Suğış näticäsendä Macarstannıñ zur öleşe Ğosman imperiäsenä quşıla.
1530 yıllarda Söläyman I Ğiraq, Rodos utrawı, Egey arxipelağı küp utrawları, Tripolitaniä, Älcäzäir illären basıp ala.
1533 yılda soltan Azärbäycanğa höcüm itkäç, Täbriz şähären basıp ala.
Söläyman I Qawqazda İranğa qarşı kisken köräşne alıp bara.
Söläyman Qanuni häm tatar däwlätläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Söläyman Qanuni idärä itkän çorında Qırım xanlığı Ğosman İmperiäsenä kerä.
Qırım xanlığı başqalası Baqçasaray qalasında tuğan Safa-Gäräy Qazan xanlığı täxetenä 1524 yılda utırğaç Ğosman İmperiäsennän bäylelegen tanığan, xättä Seber xannarı Ğosmannardan protektoratnı tanığandır.
1541, 1552, 1555, 1555 yıllarda Qırım xanlığı belän töreklär Rusiägä qarşı yawlarnı oyıştıra.
Soñğı suğış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1566 yılda Söläyman 13-nçe xärbi yawğa barğanda Macarstanğa qarşı suğışta Sigetvar kirmäne qamalışı waqıtında wafat bulğan.
Söläymaniä mäçete yanındağı ziratta yaratqan xatını Roksolana törbäse yanında kümelgän.
Qanun-namä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Söläyman I idärä itkän çorda qanunnamä eşkärtelä häm qabul itelä: idärä tärtibe, aqça tärtibe, wiläyätlär tärtibe, xärbi-xucalıq tärtibe, bilämälär häm krestiannar torışı turında qanunnar raslana. Şunıñ öçen Qanuni dip yörtelä.
Söläyman I mäçetlär, saraylar, nığıtmalar tözeleşenä zur iğtibar birgän. Söläyman I idärä itkän çorda Sinan Miğmar mäşhür binalar tözi.
Ğailä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Söläymanğa ulın tapqan berençe känizäge - Fülane bulğan.
Söläymannıñ ikençe känizäge - Gölfäm Xatın bulğan.
Öçençe känizäge - çerqas näselennän Maxidevran Soltan yä Gölbahar bulğan.
Söläymannıñ dürtençe känizäge häm berençe qanunlı xatını - Anastasiä (başqa çığanaqta Aleksandra) Lisovskaya yäki Hürrem Soltan, Awrupada anı Roksolana dip yörtelä. Ul qızın Mihrimah, ulın Abdalla, ulın Selim, ulın Cihangir taba. Roksolana häm Söläyman ulı Selim soñraq täxetkä utıra.
Surätlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
-
-
-
Sinan tözegän Söläymaniä mäçete İstanbulda
-
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- CyлeйMaH BeлиkoлeпHый. ПporpaMMa «Эxa MockBы» из циkлa «Bcë Tak»
- Гapoлbд ЛэMб CyлeйMaH. CyлTaH BocToka
- A. A. ШapибжaHoBa, P. B. ШapибжaHoB. CиMBoлиka BлacTи ocMaHckoro cyлTaHa: фaHTacTичeckиe зBepиHыe oбpaзы Ha яTaraHe CyлeйMaHa BeлиkoлeпHoro
- MaBзoлeй CyлeйMaHa BeлиkoлeпHoro Ha ИckyccTBo иcлaMa
- A. Б. Шиpokopaд CyлTaH CyлeйMaH BeлиkoлeпHый и ero иMпepия


text:
Ğiraqtağı azçılıqlar wäkilläre Bağdadtağı yaña xökümät turında söyläşü ütkärde
Küptän tügel Azatlıq radiosınıñ Waşingtondağı burosında Ğiraq aktivistları oçraşıp Bağdadtağı kiläçäk xökümätne oyıştıru turında söyläşü ütkärde. Anda çığış yasawçılar kiläçäk xökümät üz eçenä ildäge barlıq törkemnärne dä alırğa tieş digän qaraş belderde.
AUDİO: Ğiraqnıñ uñışsız däwlät buluı bik açıq kürenä, ul başınnan uq näticäle, däwläti berämlek buludan bigräk sotsial-kolonial, bertörle sotsial idarä sınawı ütkärü buldı.
Amitay ildäge barlıq azçılıqlarnı yaqlaw öçen ğömümi keşe xoquqları qısaları buldıru zarur di. Ul körd mäs’äläsen Ğiraq qısalarında ğına qaraw citmi regional’ külämdä qararğa kiräk dip çığış yasadı:
AUDİO: Ğiraqtağı Körd azçılığına qarağanda, anı kürşe Törkiä, İran häm Süriädäge törkemnärdäge wäzğiättän ayırıp qaraw mömkin tügel.
Kördlärneñ şaqtıy öleşe, 4 millionlabı Ğiraqnıñ tönyağında 1991-nçe yıldan birle de facto avtonom tormış kiçerde. Amitay Bağdadtağı yaña xökümät soñğı 12 yıldağı üzidarä çorında Kördlärneñ sivil cämğiät başlanğıçları barlıqqa kilüen tanırğa tieş bulaçaq di. Anıñ äytüençä, xäzer kördlär üzidaräneñ däwam itüenä häm Kirkuk, Mosul şähärläre yanındağı neft’ çığanaqlarına küpmeder däräcädä xuca buluğa ömetlänä. Şul uq waqıtta ul ike töp körd partiäse Kördstan Watandarlıq Berlege belän Kördstan Demokratik Partiäse arasındağı kierenkelekneñ däwam itüe suveren Ğiraq qısalarında Körd üzidaräsen saqlaw tırışlıqların qatlawlandıra ala di. Çığışın ul Ğiraqnıñ xäzerge çiklären saqlap qalu näticäle çişeleş bulmasqa mömkin dip tämamladı.
Waşintondağı Ğiraq fondında eşläwçe Ğiraqnıñ Kaldea xristiannarı wäkile Katrin Michael belän Waşingtonda Kaldea häm Assiriä xristiannarı mänfäğätlären alğa sörüçe Michael Flannigan isä Ğiraqnıñ territorial berbötenlege saqlanırğa häm ilneñ baylıqları barlıq watandaşlarğa da tigez taratılırğa tieş dip çığış yasadı. Xäzer Ğiraqtağı Kaldea häm Assiriä xristiannarı yaña xökümättä üz wäkillären buldıru öçen Assiriä Demokratik Xäräkäte digän säyäsi oyışma tözede. Michael bezneñ xäräkätneñ töp maqsatı Ğiraqta dönyawi demokratiä buldıru di:
AUDİO: Bez demokratiäne küpçelekneñ azçılıqlar östennän xakimlek itü qoralına äwerelderügä yul quymasqa tieş. Bu barlıq milli törkemnär dä bertigez statusqa iä bulırğa tieş digän süz.
Assiriälelär federal’ sistema qısalarında üz cämğiätlärenä desentral’läşterelgän administrativ xakimiät birelüen, çirkäwlärne, mäktäplärne, kiñküläm mäğlümät çaraların idarä itü irege birelüen, mädäni mirasnı saqlaw mömkinlege buldırıluın teli.
Flannigan kemneñ qaysı cirlärgä xuca buluı mäs’äläse qaralğanda qatı torırğa kiräk, şul uq waqıtta kompromissqa mömkinlek qaldırırğa kiräk di:
AUDİO: Andağı qayber cirlär, bernindi arttırusız, meñlägän yıl buyı assiriälelär häm kaldealılar qulında bulğan, ul xoquqlar xörmät itelergä häm torğızılırğa tieş.
Ğäräpläşterü säyäsäte waqıtında kaldealılar häm assiriälelär ayırım ber mädäni häm milli törkem bularaq qaralmağanğa kürä xäzer Flannigan belän Michael Ğiraqtağı xristiannarnıñ tögäl sanın bilgeläw öçen canisäp ütkärergä çaqıra.
Canisäp ütkärü täqdimen Ğiraqtağı Törkmän Frontınıñ AQŞtağı koordinatorı Orhan Ketene dä xuplap çıqtı. Anıñ äytüençä, entik yaqtan Törkiägä bäyle Ğiraq törkmännäre 2,5-3 million tiräse bulırğa tieş. Başqa qayber isäpläwlärlärgä qarağanda Ğiraq törkmännäre sanı 300 meñ tiräse. Alar Mosul belän Kirkuk şähärläre arasındağı cirlärdä yäşi. Ketene Säddam xakimiäte cimerelgännän soñ bu töbäktä yäşäwçe kördlär törkmännärgä basım yasıy başladı, Kirkukta yäşäwçe törkmännärne annan kitärgä mäcbür itärgä tırışa dip kördlärne Amerikanıñ taläplären ütärgä çaqırdı.
Naif Aqmal, Praga


text:
Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege wäkilläre dä Mäskäwdä 7 aprel könne oyıştırılaçaq mitingta qatnaşaçaq. Bu xaqta respublika tatar cämägätçelek oyışmaları berlegeneñ bügenge utırışında äytelde.
Mäğlüm buluınça, Ufada 26 mart könne oppozitsiä köçläreneñ räsmi xaqimiätlärgä qarşı kiñ qolaçlı uram cıyınnarı ütkän ide. Anda tatar milli oyışmaları wäkilläre dä därräw qatnaştı. Şul mitingtan soñ uzğan kiñäşmädä respublikanıñ oppozitsiä köçläre kileşterü şurasına kergän oyışmalar wäkilläre aprel başında Mäskäwgä barıp ta miting oyıştırırğa kileşkän ide. Xäzer inde ul çaranıñ köne dä täğayınlängän. İl başqalasındağı uram cıyını 7 aprel könne ütäçäk häm anda Başqortstannıñ törle partiäläre, ictimağıy häm milli xäräkätläre wäkilläre, cämğıse 250 keşe baraçaq. Bu xaqta bügenge utırışta açıq äytelde.
Mäskäwdäge miting ike urında – Lubyanka mäydanı yanında häm Kreml diwarlarınnan yıraq bulmağan cirdä ütäçäk ikän. Anda Başqortstannıñ räsmi xaqimiätlärenä qatı taläplär quyılaçaq. Blağoweşçen şähärendäge waqıyğalarda ğäiple dip sanalğan Eçke eşlär ministrı Rafael Diwayıvnı eşennän alunı taläp itü dä, Mortaza Räximovnı üz wazıyfalarınnan kitärgä çaqıru da, başqa törle küp iskärtülär dä bulaçaq, dip äytelde bügenge cıyında. Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin äytüençä, Başqortstan tatar milli oyışmaları da Mäskäwdäge mitingta üz taläplären citkeräçäk. Respublikada tatar telenä dä däwlät tele statusı birüne taläp itü – şundıy taläplärneñ berse.
Älege mitingnıñ Mäskäwdä ütkärelüe il xaqimiätläreneñ iğtibarın Başqortstandağı kimçeleklärgä yünältü maqsatında eşlänä, dip belderä oppozitsiä köçläre. Kiläçäktä Başqortstanda, ğomumän dä, uram cıyınnarın oyıştıru ğämälgä aşırmaslıq eşkä äylänergä mömkin. Monı Başqortstan prezidentı xaqimiäte başlığı Radiy Xäbirovnıñ atnaqiç könne Başqortstan telewideniesenä turı efirda birgän äñgämäsennän dä çamalap bula. Ul söyläşüdä Radiy Xäbirov Başqortstan oppozitsiäsen qatı tänqit utına tottı häm kiläçäktä Başqortstanda xaqimiätlärneñ mitinglar häm demonstratsiälär ütkärü turındağı qanunnarnı qatılatırğa cıyınuı xaqında äytte. Xäbirov äfände Rusiäneñ uram cıyınnarı ütkärü turındağı qanunnarınıñ artıq demoqratik buluına zarlanıp häm ärneşep utırdı. Anıñ süzlärençä, Başqortstan parlamentı xäzer üz yağınnan bu qanunnarnı qatılatırğa cıyına ikän.


text:
Mädäni-sport bäyrämendä tatarlar
Omski ölkäseneñ tönyağında urnaşqan Tara rayonında yäqşämbe könne “Prazdnik severa”, yäğni “Tön'yak bäyräme” dip isemlängän mädäni-sport çara bulıp uzdı. Ölkädä bu bäyräm inde 35-nçe märtäbä ütkärelä häm äytergä kiräk, yıldan - yıl kiñräk qolaç cäyä. Bıyılğı bäyrämdä ölkädä bulğan 32 rayonnıñ barsınnan da sport söyüçelär, häwäskärlär qatnaştı. Alardan tış küp sanlı milli kollektivlar da cälep itelde. Anda tatar kollektivlarına urın birelgän - maxsus mäydan buldırılğan ide. Älege mäydanda tatar xucalığı kürsätelde, ölkä üzägennän kilgän “Umırzaya”, Tara şähäreneñ “Nur”, rayonnıñ Olı Uış awılınıñ “Dus qızlar” ansambl'läre çığış yasadılar. Annan tış tatar icat kollektivları ğomum küreneşlärdä qatnaşıp, tatar xalqınıñ cırların–biülären kürsättelär.Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Barşa ulttı bawırına basqan bawırmal qazaq xalqı birewdi artıq, birewdi kem dep körmegen. Tatwlıq pen dostıqta turwdı ejelden serik etken. Qazaqstan - öz ultı, xalqı, dini, tili, mädenïeti, tarïxı, salt-dästüri bar qudiretti el. Qazaqqa tän ata-babalarımızdan qalğan ar-namıs, jiger-qay`rat, qay`tpas qanat mura retinde keleşek urpaqqa dey`in jetken. Tarïxqa üñile otırıp: «Keşe kim edik, bügin kimbiz, erteñ kim bolamız?» - dep oy`lansaq, bul - twğan eliniñ, xalqınıñ ötkeni men keleşegine köz jibergen ärbir azamattıñ jürek tükpirindegi sözi. Qazaq eli täwelsiz bolsa degen arman uşqın şaşsa, bügingi tañda Qazaqstan Respwblïkası Qazaq eliniñ soñğı jïırma bes jıl tutqasın ustap, twın kötergen turlawlı da tuğırlı tulğası – tuñğış Prezïdentimiz N.Ä.Nazarbaevtıñ basşılığımen älem moy`ındağan, jahanğa atı jetken memleketke ay`naldı.
Ulı dalanıñ tağdır-tarïxın barlıq dem tınısımen tüsinip, eliniñ endigi tarïxın sol ulılar rwxında odan äri jañğırta, jasarta alıp ketetin er, közsiz batır, tap-taza ar - namıstan jaralğan qay`tpas-qay`sar qay`ratker, elin basqarıp, qos batırdıñ isin istey` alatınday` erekşe tulğanı tap basıp tañdap, tağdırın qolına bergeninde jaza basıp jañılğan joq edi. Nursultan Äbişulı — jer betine sözin ötkizip otırğan bügingi zamannıñ körnekti sayasatkeri, Qazaqstannıñ täwelsiz memle- ketin qurwdıñ basında turğan, osı joldağı ne qïlı tar jol, tay`ğaq keşwdi xalqımen birge ötip, qïınşılıqtarın bölisken, büginde älem moy`ındap otırğan jaña memleketti qalıptastırğan, oğan jaña Astana jasap, jaña qala turğızğan, qazirgi eldi ïndwstrïyalandırwdıñ jaña jobasın ömirge keltirip, bolaşaqqa bağıttap bara jatqan ulı tulğa, tört qubılanı tügendep, kemel oy`lı, kemeñger ata-babalarımızdıñ jolımen jürgen, qasïet darığan qay`ratker.
Tarïxtıñ tağdır-talay`ı şeşwşi sätinde memleket basına kelip, şeksiz ultjandılıqpen rwx bïiktigin körsetip, elin örlew men güldenw jolına tüsirip, irkilmey` bastap kele jatqan izgi jan twralı jılı lebizderdi köptep keltirwge boladı. Sonıñ biri 2015 jılı qazaq xalqına jarïyalağan «Ult josparı – 100 naqtı qadam» bul jahandıq jäne işki sın-qaterlerge jawap jäne sonımen bir mezgilde, jaña tarïxï jağday`larda ulttıñ damığan memleketterdiñ otızdığına kirw jönindegi josparı. «100 naqtı qadam» elimizge «2050-Strategïyasın» jüzege asırw men Qazaqstan memlekettiligin nığay`twğa, joldan adaspawğa, kürdeli kezeñnen senimdi ötwge jağday` twğızatın beriktik qorın jasap beretin boladı. Josparlardıñ negizgi maqsatı «awrwlardıñ sırtqı belgilerin» sılap-sïpap qoyu emes, olardı «jüy`eli emdew» bolıp tabılatın qoğam men memleketti tübegey`li qay`ta özgertwge negiz qalay`dı. Prezïdent bolamın degen kisi aqılı men qay`ratın, jigerin, iri sayasatker talantımen, el basqarw isindegi mol täjirïbesimen uşta- stıra otırıp, eldiñ birligi, xalıqtıñ tınıştığı, memlekettiñ täwelsizdigi men qadir-qasïetiniñ artwı üşin eñbek etwi şart. Nursultan Nazarbaev bul şarttardan müdirmey` ötti, ol eldiñ, memlekettiñ aqıl-oy`ın bay`ıtwğa, abıroy`ın asırwğa, ar - ojdanın ardaqtawğa qızmet etti jäne qızmet etip keledi.
Mäselen, Qazaqstan Respwblïkası Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ sara basşılığımen demokratïyalıq qundılıqtardı qurmettew, aşıq qoğam qurw, adam quqın qorğaw men söz bostandığın örkenïet örisine say` qamtamasız etw salalarında awız toltırıp ay`tarlıqtay` tabıstarğa jetti. Elimizdiñ ékonomïkasın köterip, xalqımızdıñ äl-awqa- tın arttırw, sayasï reformalar jürgizip, basqarwdıñ tïimdi tetik- terin qalıptastırw bağıttarında da qomaqtı şarwalar atqarıldı. Respwblïkamız qazirge dey`in birqatar xalıqaralıq awqımdı şaralarğa bastamaşı bolıp ülgerdi. Älemdik, öñirlik deñgey`degi qurılımdardı ömirge äkelwdiñ köş basında jürdi. El işindegi étnosaralıq tatwlıq pen dinaralıq kelisim üderisteri özgelerge ülgi eterliktey` därejege köterildi.
Dünïejüzilik, ay`maqtıq qawipsizdikti qamtamasız etw salasındağı küş-jigerimiz de xalıqaralıq qoğamdastıq tarapınan oñ bağalanıp keledi. Jer şarınıñ köptegen memleketterimen tek dostıq, ıntımaqtastıq turğısında qarım-qatınas ornattıq. Keñes ökimetiniñ qulağan saray`ın kürep tastap, ata-babamızdıñ aqboz üy`in tige qoyu oñay` bolğan joq. Elbası egemendigimizdiñ alğaşqı küninen bastap, jatsa-tursa oy`lay`tını da, ay`tatını da köpulttı elimizdiñ tınıştığı men birligin saqtap qalw boldı. Xalıqtı aştıqqa, jalañaştıqqa urındırmay`, qïın ötkelden alıp şığwınıñ birden-bir jolı — şetelderdiñ qarjısın Qazaqstannıñ ékonomïkasın örkendetwge jumsaw, özimizdiñ teñgemizdi turaqtandırw, damığan eldermen bay`lanıs jasap, jer betinde Qazaqstan attı memlekettiñ barın tanıtw boldı. Ötpeli kezeñ qïınşılıqtı bolğanmen, memlekettiñ aldındağı özekti mäselelerde Elbası birden-bir bayandı bağıt ustandı. Memlekettiñ qoğamdıq-sayasï axwalınıñ turaqtılığın qalıptastırwda burın-soñdı bolmağan jetistikke jetti. Jaña basqarw jüy`esi, onıñ basqarwşı, baqılawşı jäne atqarwşı organdarı men ïnstïtwttarı qurıldı. Qazaq eliniñ terrïtorïyalıq tutastığınıñ, birtutas memlekettiginiñ zañdı negizi qalandı. El egemendigin alısımen, BUU- ğa müşe etip engizdi. Qazaqstan osı künnen bastap jäne jer jüzindegi jüzden astam el tanığan Egemen el boldı. Prezïdentimizdiñ el täwelsizdi- ginen key`in eñ bir batıl, şeşimi - astananı Aqmolağa köşirwi.
Qay`da jürse de, kindik kesip, kir jwğan twğan jerin oy`lağan azamat onıñ erteñgi ömirin de qamdap oy`lay`dı. Astananı Alatawdıñ bawırınan Arqağa awıstırw oñay`ğa tüsken joq. Arqa tösine qonıs awdarğan Elordağa baq pen däwlet tilegen Elbası: «Bul bolaşağımızğa kerek, qızığın keler urpaqtar köredi»,- degen bolatın. Büginde är qazaqtıñ jüreginde otansüy`giştik degen ulı sezim ulğaya tüsti, köñilge qonıp, tamırı tereñ «Bäy`terektey`» şartarapqa qulaş jay`dı. Qazaq xalqınıñ sanasına Astana birligimiz ben tirşiligimizdiñ ay`şıqtı belgisi - sïmvolı bolıp qalıptastı. «Astana - täwelsizdik taq-tuğırı, Bar Qazaq arman jolın basqaradı» - desek, şın mäninde, Astana ultımızdıñ, memleketimizdiñ mızğımas taq-tuğırına ay`naldı. Är memlekettiñ astanası — onı bïikterge bastay`tın baspaldağı, bedeli men berekesiniñ diñgegi.
Astana är qazaqtıñ jürek tükpirinen orın alatın kïeli meken. Astananıñ sïmvolı – «Bäy`terek» monwmentin büginde köptegen memleketterdiñ azamattarı biledi. Prezïdenttiñ ay`twınşa, bul qurılıstıñ mäni üş negizgi fïlosofïyalıq qurılımdı bildiredi: jer, ömir jäne aspan. Sarıarqa törinen ulttığımızğa ulı şañıraq köterw – Tuñğış Prezïdentimizdiñ kemeñgerligi, köregendigi. Bizdiñ Prezïdentimizdi dünïejüzi tanïdı jäne onı öz bawırınday`, dosınday`, aqılşısınday`, tipti özderiniñ basşısınday` köretinin maqtan tutamın. Elbası Ulıtaw öñirinde ärqaşan umıtpay`, elimizdiñ kïesi jäne kindigi qasïetti Ulıtawğa kelip tağzım etwdi de esten şığarmay`dı. Elbası ömiri men qızmeti eli men jeri, onıñ bolaşaq damwına arnalğan. Elbasınıñ densawlığı, mıqtı bolıp täwelsiz elimizdiñ märtebesi bïik bolğay`!
E.KENJEĞALÏ, Ulıtaw awdanı prokwratwrasınıñ is jürgizwşisi.


text:
Qazaqstanda vïdeoblogïng kün sanap qarqın alıp keledi. Basında bul tek ermek üşin jasalsa, qazir onı qosımşa tabıs közine ay`naldırğandar da bar. QazAqparat tilşisi sonday` blogerlermen tildesip, jaña «mamandıqtıñ» qır-sırın aşwğa tırısıp kördi.
Forbes jwrnalı bıltır YouTube äleminiñ eñ tabıstı blogeri şved azamatı Felïks Kʹellʹber (PewDiePie) ekenin anıqtağan. Tanımal oy`ındardıñ birine vïdeogay`d tüsirwmen ay`nalısatın Felïks 40 mïllïon körermen jïnağan jäne 12 mïllïon dollar tabıs taptı.
Tanımal vïdeoxostïng arqılı qazaqstandıqtar da aqşa taba aladı. QazAqparat tilşisiniñ resmï sawalına bergen jawabında Google kompanïyasınıñ baspasöz qızmeti kez kelgen qazaqstandıq YouTube seriktesi atanıp, öziniñ YouTube arnasında monetïzacïya jasay` aladı.
«Seriktes atanw üşin arnanıñ baptawına kirip, monetïzacïyanı bassa bolğanı. Sodan key`in «Avtorlarğa arnalğan akademïya» qızmetiniñ reswrstarı men usınıstarın qoldana otırıp, arnanı damıtwğa jäne oñtay`landırwğa küş salwğa boladı. Arna körermenderi ulğay`ğan say`ın avtor YouTube-tan jaña mümkindikter men qoldawlar taba aladı. Mısalı, 10 mıñ körermen jïnağan avtorlar arnanı oñtay`landırw men odan äri damıtwğa qatıstı YouTube mamanınan tegin keñes alw mümkindigine ïe boladı», - dep jazadı kompanïyanıñ baspasöz qızmeti.
YouTube qoldanwşınıñ arnasın jäne vïdeosın jarnamalıq bloktarmen qamtamasız etedi. Aqşa vïdeonı körgen adam sanına qarap emes, jarnama bannerlerine kirgen adam sanına bay`lanıstı tölenedi. Biraq qazaqstandıq vïdeoblogerler bunday` ädispen köp tabısqa kenele almay`sıñ. Blogerlerge tikeley` jarnama berwşiler xabarlassa, qomaqtı tabıs tabwğa boladı dey`di.
İlïyas Abdwlïnniñ jası 24-te. Ol – «Reakcïya» attı qazaqstandıq YouTube-arnanıñ negizin qalawşı (https://www.youtube.com/user/IlyasAbdulin). Qazirgi waqıtta oğan 460 mıñğa jwıq adam jazılğan. Onıñ ïnternet jobası jastardıñ vïdeoxostïngtağı jaña trendterge degen közqarasın, reakcïyasın körsetedi. QazAqparat tilşisine bergen suxbatında İlïyas bul salağa üş jıl burın kelgenin, AQŞ-ta oqıp jürgen kezinde bastağanın ay`ttı.
«Eger vïdeoblog jürgizw öziñe unay`tın bolsa, sonşalıqtı äwrege salmay`dı. Ol köp waqıt aladı dep ay`tpas edim. Bul şığarmaşılıq process jäne oğan keñsedegi jumıs sekildi waqıt arnaw qajet emes. Meniñ waqıtım köp, biraq jalpı şığarmaşılıq process bolğandıqtan, jaña vïdeo, jaña joba twralı oy`-tolğaw mende üzdiksiz boladı», - dey`di İlʹyas.
Onıñ ay`twınşa, vïdeoarna onıñ bastı qarajat közine ay`nalğan. Biraq ol YouTube usınğan seriktestik bağdarlamasınan emes, oğan tikeley` usınıspen keletin jarnama berwşilerden köp pay`da köretin körinedi.
«Qazirgi waqıtta bul TV, bïlbord, gazet pen jwrnalğa qarağanda, sapa men bağa turğısınan kelgende eñ oñtay`lı jarnamalardıñ biri bolıp tabıladı», - dey`di ol.
YouTube-arnası 286 turaqtı körermen jïnağan tanımal bʹyutï-vïdeobloger Evgenïya Gey`n (Jenya Geyn, https://www.instagram.com/jenyageyn) öziniñ äriptesimen kelisip otır. Jenya Gey`n öz arnasın tört jıldan beri jürgizip keledi. Negizinen sayaxat pen sulwlıq taqırıptarında vïdeoönim tüsiredi.
«Blog jürgizw oñay` şarwa emes, vïdeo day`ındawğa, tüsirilimge jäne onı montajdawğa köp waqıt ketedi. Bul - tolıqqandı jumıs, öte kürdeli process. Bul qazir tabıs äkeletin süy`ikti xobbïge ay`naldı. Arna körermen jïnasa, «yutyuber» arnadan ärbir körgen adam üşin aqşa tawıp otıradı. Tek monetïzacïyanı qoswı kerek. Bul fwnkcïya qazaqstandıqtarğa 2015 jıldan bastap qoljetimdi boldı. Eñ alğaşqı aqşa, siz 100 dollar jïnağan kezde awdarıladı. Qosımşa usınıstar poştağa kün say`ın tüsedi. Qazir men tikeley` tanımal brendtermen jumıs jasay`mın. Olar blogerlerge özderi xabarlasadı», - dey`di Jenya Gey`n.
«Yutwbtan aqşa tabwğa mümkindik bar, biraq köp emes. Yutwbtıñ özi usınıp otırğan jarnamadan käsip retinde ay`nalısatınday` pay`da tüspey`di. Mısalı, Qazaqstandağı eñ tanımal yutwb kanaldıñ biri, körermen sanı 1 mïllïonğa jaqındap qalğan «Saşa Kéttiñ» özi 400 $ tappawı mümkin», - dey`di 110 mıñğa tarta körermeni bar «Jay`darman» arnasınıñ äkimşisi Janasıl Bolatbek. (https://www.youtube.com/channel/UCPKHYUnHg3cQoy9tDc54C9A)
Onıñ ay`twınşa, bastı kedergi - awdïtorïyanıñ azdığı.
«Biz önimdi tek qazaq tildi ortağa, orıs tilinde bolsa, TMD-ğa ğana tarata alamız. Basqa ortanı qızıqtırw äzirge bizde tek sanawlı klïpterdiñ ğana qolınan kelip otır», - dep atap ötti J.Bolatbek.
Yutyuberdiñ sözinşe, negizi yutwbta jarnama jasawdıñ mümkindikteri öte köp. Tek jarnama berwşilerge äzirge bul sala qızıq emestey` körinedi.
«Vblogïng däwiri qazaq tildi ortağa ädettegidey` keşewildep enip kele jatır. Biraq jumıs jasap jatqandar bar. Ökiniştisi köp jobalar uzaqqa barmay` toqtap qaladı. Mısalı, jaqsı jumıs jasap kele jatqan «artishow» kanalına jaña önim salınbağalı 6 ay` bolıptı. Bir jıl burın qulşınısı, izdenisi jaqsı edi. Köp jobalardıñ bulay` «ölwine» qaralım sanınıñ az bolwı men pay`da äkelmewi sebep. Köbi alğaşqı qızığwşılığı basılğasın qalıp qoyadı. Käsip retinde nemese xobbï retinde birneşe jıl jalğastırıp kele jatqandar öte sïrek», - dey`di ol.
Osığan qaramastan, otandıq vïdeoblogerler bul sala qazaqstandıqtar üşin aşıq jäne ülken mümkindikter berip otır. Onıñ üstine ol tek aqşağa tirelip otırğan joq, köbisi onı ömir stïli dep köredi.
«Vïdeoblogerler arasında bäsekelestik, qwanışımızğa oray`, joq. Bul segmentte barlığına da orın jetedi. Mısalı, kölik satıp alatın bolsañ, oğan tübegey`li salıstırw jasap, äbden oy`lanıp barıp, tañdaw jasay`sıñ. Al YouTube-tağı kez kelgen bey`nerolïkti, ketken waqıtıñdı esepke almay`tın bolsaq, eş şığınsız-aq qaray` beresiñ», - dey`di İlïyas Abdwlïn.
«Biz blogerlermen tığız aralasamız. Brendter biz üşin uy`ımdastırğan şaralarda bas qosıp turamız. Top-blogerler üşin uy`ımdastırılğan «twsovkalarda» brendter, ädette, uşaq bïletterin, jatatın orındı jäne qalamaqını özderi töley`di. Öte qızıq. Biz öz aramızda jaqsı joldaspız, bäsekelestik degen joq. Bir-birimizdi şabıttandırıp, jigerlendirip otıramız», - dep jalğastıradı Jenya Gey`n.
Ökinişke qaray`, qazaqstandıq pay`dalanwşılar arasında Youtube qanşalıqtı tanımal ekendigin körsetetin naqtı derek Google kompanïyasında joq. Kompanïya baspasöz qızmetiniñ ay`twınşa, YouTube-qa mïnwt say`ın älem boy`ınşa 400 sağat vïdeo-kontent jüktelip jatqanda, statïstïka jürgizw mümkin emes.
«Ökinişke qaray`, biz jeke memleketter boy`ınşa statïstïkanı jürgizbey`miz, mälimetter awqımı öte ülken. Tabısqa keletin bolsaq, ärbir seriktespen jeke kelisimşart jasaladı. Onıñ talaptarı boy`ınşa, onday` mälimetterdi jarïyalaw tek vlogerdiñ quqığı bar. Jalpı statïstïka, ökinişke oray`, joq», - dep xabarladı Google.


text:
Räşit Äxmätov: İsxaqov yaratıp 16 yıl buyına imperiä tözede
Kamil İsxaqov Qolıma yaqlarında bulsa da, Qazan belän öleşçä idärä itä. Ä bu öleşçä digäne şaqtıy zur äle. ЗBeздa ПoBoлжbя gäziteneñ soñğı sanında basılğan, Yazğa taba dip atalğan yazmanıñ töp mäğnäsen şulay surätläp bula.
Gäzitneñ baş möxärrire Räşit Äxmätov, üzeneñ berençe bit yazmasında, şul Qazannıñ yaña başlığı İlsur Metşin belän elekkegesen çağıştıra, xätta suğıştıra da.
Qazanğa soñğı unbiş yılda kürenmägän salqınnar kiterep bärde. Läkin, säyer räweştä, şähärneñ kommunal' xucalığı älläni zur kimçeleklärsez eşläde. Kamil İsxaqov çorında krizis kiterep çığarırlıq problemalarnı yaña mer, tınıç, şaw-şusız ğına xäl itte. Kamil İsxaqovnıñ eş ısulı asqı qatlam çinovniklarnı tuydırıp betergän ide inde. Çınlıqta, ul waqıtta, şähär xucalığı “ital'yan zabastovkasın” xäterlätä ide. Yäğni, bötenese eşlibez digän bulıp eşkä yöri, ä üzläre bernärsä dä eşlämi, yäki zur rişwätlär bäräbärenä genä başqarıldı. Bu ber xucağa ğına bäylängän tipik feodal' sistema ide. Keşelär usallandıı. İsxaqovnı apparat tiräsendägelär burrokratlar telendä xuca dip atıylar da ide. Ä Metşin kilgäç, çinovniklar berençe märtäbä yaña yıl kanikulların kürdelär, berençe qat şähär ällä ni zur problemalarsız şundıy suıqlarnı kiçerde. Metşin rayonnarnı öyränä, ğädäti bulmağan qararlarbirä. Şähärdä tınıç tärtip urnaşa başladı, soñğı berniçä yılda berençe märtäbä şähär uramnarın çistartalar, militsiä daimi kizüdä tora. Räşit Äxmätov fikerençä, Metşinnıñ Qazanda başlağan üzgärtep qoruları şoma ğına barmıy.
Elek küp milliardlağan finans ağımnarnı qulda totqan Qazan strukturaları yaña merğa basım yasarğa kereşälär. Qayber az mäğlümatlı çığanaqlar belderüenä qarağanda, Metşinnıñ elekkege komandanı tiz genä başqalarğa alıştıru, şul elekkegelärneñ yäşeren kileşüläre özelügä säbäpçe buldı häm kriminal yäki kriminalğa yaqın tirädägelär arasında awırlıqlar tudırdı. Metşinnıñ Qazan uramnarın yünsez itep tutırğan reklam şçitların tärtipkä kiterü buyınça igämälläre ğädättäge Rusiäçä reaksiä tudırğan. Gäzit yazuınça, monıñ öçen Metşinğa ayırım ber törkemnär qara tamğa salğannar. Yäğni, sineñ artıñda kem genä tormasın, kem genä sine yaqlamasın, barıber tere keşe bit. YÄ kileşik, yä suğışıyq yänäse. Gäzit şundıy faraz yasıy. Räşit Äxmätov Metşinnı, häläk bulğan jurnalist Vladislav List'yev belän çağıştıra. Räşit Äxmätov ğomumän, qızıq çağıştırular kiterergä yarata ul. Bu oçraqta, türä Metşin belän jurnalist List'yev arasında nindi urtaqlıq tapqan disägez – aptıramağız. Familiäläreneñ ahäñdäşlege genä tügel, ä romantiklar buluı ikän. List'yev reklam biznesın kontrol'dä totqan, ä Metşin, elek İsxaqov qulında bulğan şähär byudjetın kontrol'gä almaqçı bula. Menä Räşit Äxmätov şulay uylıy. Çağıştıru töbendä nindi yazmış yatqannı farazlaw kebek kürenä.
İsxaqov yaratıp 16 yıl buyına imperiä tözede. Anıñ baylığın ekspert räweşendä çamalap bula, älbättä bu çamalap qına äytkändä. Yäki, radio- TVda äytkänçä, bu prosto fantaztika. Ägär, şähärneñ urtaça byudjetın 4 milliard sum dip qarasañ, bu yaqınça 140 million dollar digän süz, unaltı yıl däwamında yıl san ul şul summa bulıp ta qalğanıñ istä totsañ, bu aqçalarnıñ 10 protsentı aqıllı glava kesäsendä qalıp bardı digän faraznı qullanıp, 16 yıl buyına Kamil İsxaqovnıñ 224 million dolları bulğanın añlap bula. Gäzit möxärrire monı faraz itep birgänen istän çığarmıyq. Yazma avtorı başqa sannar da kiterä. 600 million dollar buluı ixtimal dip tä yaza.
Räşit Äxmätov, Kamil İsxaqov çorında şähärneñ 12 milliard sumlıq burıçı barlıqqa kilde dip yaza. Yäğni, qazannıñ 3 yıllıq byudjetı qädär. Xäzer, Metşin komandası aldında şuşı burıçnı beterü tora. Ä bu ubrıç qadär aqçağa, 100 meñ keşegä fatir, yä bulmasa tağın ber metro liniäse tözep bula ide di ul. Döres, yazmada, Respublika xakimiäte Qazannıñ 3 milliardlıq burıçın qaplağan digän mäğlümat birelä.
Yazma bolay tämamlana.
Xäzer şähär dawıl aldı tınıçlığın xäterlätä. Küçeş çorın. Metşin küptän tügel genä, şähär xakimiätennän 800 keşe eştän cibärelüe turında äytkändä, bu äle axırı tügel dip belderde. Duma sessiäsendä ul, tağın 450 keşe qısqartılaçaq dip belderde. . Bu Metşinnıñ apparat keşese tügel. Ä çın menedjer ikänen kürsätä digän näticä yasıy Räşit Äxmätov. Häm Qazannıñ alda torğan üzgäreşlären bik uñışlı kürä.
İnde Kamil İsxaqovqa qağılğan tağın ber mäğlümat. Döres monıs Zpdan tügel. PRAYM-TASS agentlığı xäbärlärenä qarağanda, EFES sıra citeşterü şirkäte Qazandağı Qızıl Şärıq kompaniäseneñ 92 dän artıq protsent aksiälären satıp alğan. Qızıl Şäreq nigezdä şulay itep başqa xucalarğa küçte digän süz. Ä bu kompaniä, anıñ citäkçese, Duma deputatı ayrat Xäyrullin da, Kamil İsxaqov keşese sanala ide. Qazannan alarnıñ ğayre räsmi liderları Qolıma yaqlarına kitkäç, başqalar da, bizneslarınnan baş tarta başladı.
Räfis Cämdixan


text:
AQŞ häm İran ilçeläre söyläşüläreñ Bäğdadta tämamladı
AQŞ belän İran arasındağı säyäsi bäyläneşlär, İran İnqilabınnañ soñ naçarayğan ide. İran AQŞnıñ İrandağı diplomatlarıñ 444 kön qul astında totqannañ soñ, aradağı mönäsäbät 27 yılğa tunıp qaldı. Häm 27 yıldañ soñ, yugarı däräcädäge söyläşülär bügen ike il räsmilären Bäğdadta oçraştırdı. Alarnıñ niyätläre, Ğiraqta totırıqlıqnı buldıru çaraların bergä ezläw ide.
Räsmilär söyläşülärneñ fäqat Ğiraq mäsäläläre xaqında bulğanıñ, monnan arı, başqa, İrannıñ atom probraması kebek mäsälälär xaqında söyläşelmäyäçägen iskärtep quyğannar ide.
Söyläşülärdäñ soñ matbuğat çaraları belän bulğan oçraşuda Cocker Ğiraq Premyer Ministrı Nuri äl-maliki ofisendä bulğan söyläşülärne, eşlekle söyläşügä oxşatırğa mömkin dip äytte.
İrannıñ Giraqta bulğan yoğıntısı turında añlatqan Crockes, näticägä kilü öçen irannañ suğışçılarğa yasağan yärdemen tuqtırğa çaqırdı. Läkin İran bu çaqıruğa, turıdañ-turı cäwap qaytarmağan,
Süzne Crocker däwam itä,
“Oçraşunıñ maqsatı-İranğa qarşı mäxkämä eşe açu tügel ide. Uylawıbızça, İran üzenneñ qılğan ğamällären yaxşı belä. Bezneñ maqsat ğadigenä, Bez dä nilär bulıp yatqanın beläbez diyü. (-) Ğiraqqa bu qurqınıç. Bu İrannıñ üze äytkän säyäsätenä dä turı kilmi. Bu töbäk öçendä zararlı, çönki bu totırıqsızlı arıttıraçaq qına.”
Crocker, İran tarafınnañ, İran, AQŞ häm Ğiraq arasındağı öçle kürüşelärne däwam itterergä taqdim yasalğanıñ äytte. Bu Täqdemne qabul ätärgäme yuqmı, Monı Waşintondağı citäkçelär qarar qılaçağın belderde.
Amerika, astırtınğına atom qoralları citeştergän häm terorizmgä iğanäçilektä ğayeplägän İran belän ozın waqıt turıdan turı bäyläneşkä kerüdän tartına ide. Läkin, Waşiñton 2003 yılda Bäğdadnı basıp alğannañ soñ, anda totırıqlılıq urnaştıru kebek mäsälälärgä çişeleş yulları ezlägän çağında, İrannıñda bu säxnädä zur uyınçı buluın istän çığarmasqa mäcbür.
AQŞ xökümäte eçendä häm tışında, İran belän söyläşülärdäñ uñay näticä çığu-çıqmawı mäsäläse zur bäxäs bulıp tora.
AQŞnıñ tışqı eşläre küzätüçese, Ted Galen Carpenter, söyläşülärneñ faydalı bulaçağına ışana. Azatlıq Radiosınıñ İran bülegenä ul bolay belderde,
“AQŞnıñ Ğiraqtağı ağımdağı säyäsäte bik qıyın xäldä. Bik ğadi genä äytkändä, ul uñmadı, minem uylawımça bu töyerne çişär öçen yaña alternativ çaralar ezli başladıq. Ägär dä İrannıñ Ğiraqqa täseren könnäñ kön artuın töşenä alsaq, bu oçraqta İran bezneñ öçen ber ömet bula ala.” Söyläşülär, Ğiraq Premyer Ministrı Nuri äl-maliki ofisendä buldı. Söyläşülär aldınnañ yasağan çığışında, äl-Maliqi,Üzenneñ, töbäk häm tışqı köçlärneñ tıqşınuınnañ azat, totırıqlı ber Ğiraq buluın telägäneñ äytkän ide. Ul şulay uq, İranğa açıq añlatma belän AQŞ xärbeläreneñ ildä totırıqlıqnı urnaştıruda xärbi häm politsiägä yärdem itülären, Ğiraqnıñ, kürşe illärgä AQŞ höcümendä qullanılmıyaçağın belderde.
27 yıl Mösäbätlärneñ bulmawına qaramastan, monnan elek ike il räsmeläre arasında ber niçä märtäbä söyläşülär bulğan ide. İñ soğısı AQŞnıñ Talibanıñ Äfğanstandañ quar öçen basıp aluı aldındannıñ häm annañ soñ bulğan söyläşülär. Şulay da qaysı beräwlär, İran belän söyläşülärneñ yuqqa waqıtnı zıyan itü dip isäpli.
Läkin nindi genä farazlar yañgıramasın, Bäğdadtağı söyläşülär çirek ğasırdan soñ berençe oçraşu buldı häm bu üze genä dä ähämmiätkä iä.


text:
BMO İminlek Şurasında Ğıraq turında berbersenä qapma qarşılıqlı ike dokument tikşerelä
Bilgele bulğança BMO İminlek Şurasında Ğıraq turında berbersenä qapma qarşılıqlı ike inisiativa tikşerelä. AQŞ belän Britanie Ğıraq xezmättäşlek itüen kürsätü şansın yuğalttı dip Şura äğzaların ışandırırğa tırışqanda, Fransie, Russie häm Germanie moñı qatıraq inspeksie rejimı ğına isbatlıy ala dip belderä. Şuranıñ daimi bulmağan äğzaları fiker ayırmalıqların keçeräytü öçen tırışa.
Bülängän şura ,çınbarlıqta qarar çığarunı saylanğan äğzalar cilkäsenä yökli.Daimi äğzalar qaraşların yaqınlaştıru öçen tırışlıq kürsätmi , üz pozitsielärenä yäbeşep yata
Pändeşämbedä Şurada tikşerelä başlanğan AQŞ,Britanie häm İspanya tarafınnan äzerlängän rezolutsie proyektında Ğıraq qoralsızlanu turındağı yöklämälären ütämägän öçen 1441 nomerlı rezolutsiedä äytelgäne kebek ciddi näticälär aldında tora dip kisätelgän. AQŞ citäklägän koalitsie köçläreneñ sanı Farsı Qultığında artıp barğanda, rezolutsie proyektınıñ ximäyäçeläre Şura mart urtasına qädär qarar çığarsın dip taläp itä. Şurada tikşerelgän Fransie, Russie vä Germanie inisiativasında , İminlek Şurası köçländerelgän inspeksielär aşa Ğıraqnıñ qoralsızlanuın yaqlarğa çaqırıla. Russie tışqı eşlär ministırı İ.İvanov Pekingdä Mäskäü, turıdan turı yäki başqaça Ğıraq suğışna säbäp bulaçaq BMOsı rezolutsiesen yaqlamayaçaq dip äytte. İvanov , Mäskäü İminlek Şurasında ‘ xalıqara totrıqlılıqnı’ saqlap qalu öçen veto xoquqın qullanaçaq dip äytsä dä, ul Ğıraqnı ayrım telgä almadı. Şurada näticäsez söyläşülärdän soñ , Çile häm Meksika ilçeläre bez Ğıraqnı niçek itep qoralsızlandıru turındağı fiker ayırmalıqların kimetü öçen tırışabız didelär.İnspeksielärneñ däwam itüen yaqlauçı illär ilçeläre pat wazğiätennän çığu öçen Kanadanıñ kompromis täqdimen qullanunı ömed itä.Älegä Şurada söyläşelmägän Kanada täğdime Ğıraqnıñ qoralsızlanudağı xezmätäşlege turında xisab birü öçen inspektorlarğa waqıt grafikası bilgelärgä çaqıra. Häm 28nçe martta sonğı xisab birelergä tieş , şunnan soñ 31nçe martta Şura, Ğıraq yöklämälären ütägänme yuqmı digän mäsäläne tawışqa quya. Quşma Ştatları rezolutsie proyektın yaqlasınnar dip şuranıñ 6 äğzası ,şulsanda Çili vä Meksikağa qatı basım yasıy.4il alarnıñ öçese rezolutsiene täğdim itüçelär plus Bolgarstan proyektnı yaqlıy. Anıñ qabul itelüe öçen 9 tawış kiräk. Britanie ilçese J.Greenstock jurnalistlarğa bolay dip äytkän (audio)
Älege şartlarda inspektorlar qarşılıq kürsätkän Ğıraqnı qoralsızlandıra almıy.Ğıraq xezmätäşlek itmäsä , inspeksielärneñ kiläçäge yuq. Şuranıñ qayber äğzalarına monıñ ni öçen şulay bulaçağın kürsätü zarur.
Ğıraq BMO inspektorlarına Hans Blix quşqanıça üzeneñ Al Samud 2 raketaların ‘ prinsıpta’ cimerergä riza buluın belderde. İminlek Şurası äğzaları bu taläpne ütäü Ğıraq öçen töp sınau bulaçaq dip qarıy. Blix küptän tügel genä Ğıraqnıñ töp mäsälälärdäge xezmätäşlege çiklängän bulıp qala birä digän ide. Fransie vä Geramnie ilçeläre İminlek Şurası äğzalarınıñ küpçelege krizisnı tınıç yullar belän çişergä teli .Fransie ilçese, başqa mömkinçelek tä bar- inspeksielärne köçländerü, qalğan qoralsızlanu mäsälälärenä açıqlıq kertü häm inspektorlar öçen waqıt bilgeläü dip söyläde. Quşma Ştatları täqdim itkän rezolutsie proyektı 2 atnadan soñ ğına tawışqa quyılır dip kötelä. İminlek Şurasında 9 äğzanıñ qabul itüe öçen intensiv kampanie bara.
Färidä Xämit, Praga


text: Ğiraqnıñ könyağındağı bu şähärenä bügen meñlägän şiği möselmanı izge Ğäşürä könenä cıyıla başladı. Räsmilär bıyıl 1 millionğa yaqın keşe cıyılır dip farazlıy. Şähärdä iminlek çaraları kürelä, soñğı yıllarda Ğäşürä bäyrämendä köç qullanuda, taptaluda keşelär ülgän ide. Ğiraqtan başqa xäbärlärgä kilgändä, Basra şähärendä polisiä xezmätkärläre Amerikan häm Britan konsullıqları qarşında qulğa alınğan xezmättäşlären irekkä çığarunı taläp itep uram cıyını uzdırdı. Britan xärbiläre soñğı könnärdä cirle polisiädäge korrupsiägä qarşı köräş çaraları qısalarında 14 polisiä xezmätkären qulğa alğan ide. Alarnıñ 9zı irekkä çığarıldı.


text:
Kem soñ ul Radko Mladiç?
Çärşämbegä qarşı töndä dönya buylap mäğlüm serb qaçqını, Bosniä suğışı waqıtında serb köçlären citäklägän häm awır suğış cinayätlären qıluda şiklänelgän general Radko Mladiçne totqarlaw turında xäbärlär taraldı. Ämma Haagtağı Xalıqara mäxkämä prokurorı Carla del Ponte monı kire qaqtı häm Mladiç haman da qaçıp yöri dip belderde. Kem soñ ul, general Radko Mladiç häm nigä anı Haagta şul xätle zarığıp kötälär?
"Bernidän dä qurıqmağız. Başta xatınnar wä balalarnıñ kitüenä yul açığız. Biredä 30 autobus bulaçaq häm bez sezne Kladanj-gä ozataçaqbız. Qurıqmağız, sezgä berkem dä, berni dä eşlämäyäçäk", dip tınıçlandıra Srebrenitsa möselmannarın Radko Mladiç.
Ber atna da ütmi, alarnıñ 7 meñnän artığı, qayber xäbärlärdä 8 meñ sanı kiterelä, wäxşilärçä yuq itelä. Elekke Yugoslaviä cirlärendäge suğış wä keşeçelekkä qarşı cinayätlärne tikşergän maxsus xalıqara mäxkämä däğwalarına qarağanda, autobuslar xatın-qızlarnı häm balalarnı alıp kitü belän, möselman irläre häm yegetläre serb köçläre tarafınnan qamap alına, häm soñraq Radko Mladiçneñ turı ämere nigezendä yuq itelä. Bosniä serbları soñraq üzläreneñ şul cinayäten mäyetlärne kümäk qaberlärgä kümep yäşerergä tırıştı. Srebrenitsa wäxşäte Yewropada İkençe dönya suğışınnan soñ bulğan iñ dähşätle cinayät bulıp tora.
General Radko Mladiç ber şunıñ öçen genä ezlänmi. Xalıqara mäxkämä anı äle 1992-nçe yılda Bosniä başqalası Sarayevonı bombağa totuda ğäyepli. General, Bosniä serblarınıñ säyäsi başlığı Radovan Karadjiç belän bergä, Bosniädä milli tazartular ütkärü, cäfalawlar, mäsxäräläw oyıştıru öçen dä cawaplı dip sanala. Näq menä şul säbäple alarnıñ ikesen dä nihayät cawapqa tartu Haagtağı xalıqara mäxkämä öçen töp maqsat bulıp tora.
Bosniä suğışınnan soñ Radko Mladiç Serbiä başqalası Belgradta sıyınu taptı. Ul waqıtta anda prezident bulıp serb millätçese Slobodan Miloşeviç tora ide. Mladiç ara-tirä zatlı restorannarda, futbol uyınnarında kürengäläp tordı. 2001-nçe yılda Miloşeviç Haagqa tapşırılğannan soñ ul yuğaldı, gärçä mäxkämä prokurorı Carla del Ponte anı yäşerep totuda Serbiä xakimiaten ğäyepläp kilde. Del Ponte Mladiçne, Srebrenitsa wäxşäte öçen cawaplı başqa adämnär belän bergä mäxkämä qarşına bu cäydä, yüldä quyarğa teli:
"Şuña kürä dä genotsit qıluda ğäyeplängän ike keşeneñ Serbiädä yäşerenep yatuına inde noqta quyarğa waqıt", dip kisätä räsmi Belgradnı Haagtağı xalıqara mäxkämäneñ prokurorı Carla del Ponte.
Uzğan ayda Serbiägä qarata taläplärne qırıslatuı xaqında Yewropa Komissiäse dä beldergän ide. Berlekneñ kiñäyüe eşen alıp barğan Olli Rehn:
"Ägär dä bez Haagtağı mäxkämä belän tulı xezmättäşlek urnaştıru ölkäsendä citez täräqqiat kürmäsäk, bu Yewropa Berlege belän Serbiä arasında barğan söyläşülärgä hiçşiksez, ifrat ta tiskäre yoğıntı yasayaçaq", dip kisätä räsmi Belgradnı Olli Rehn.
Kärim Kamal


text:
“Azatlıq”nı xalıq tarafınnan yaqlaw däwam itä
"Yaña ğasır" radiosı dulqınında "Azatlıq" radiosınıñ tapşırularınıñ waqıtı qısqartıluı Qazan häm respublika tatar cämäğätçelegendä rizasızlıq uyatuı turında tapşırularıbızda xäbär itkän idek inde. Ul daimi tıñlawçılarnıñ qänäğätsezlegen, bik küp östämä soraular tudırdı. Respublikanıñ törle cirlärennän tıñlawçılarıbız bezgä çığıp, retranslyatsiäne qaldıru kiräklegen äyttelär. Mondıy wäzğıät tuğaç, Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına kilä torğan xatlar sanı bik küpkä arttı. Alay ğına da tügel, xatlarnıñ barsında da diärlek tıñlawçılarıbız Azatlıq tapşırularınıñ Yaña ğasırda waqıtı qısqartıluğa üz borçuın belderä. Xätta Azatlıqnı yañadan üz xälenä qaytaru üteneçe belän Tatarstan Prezidentına yazğan xatlarınıñ ber nösxäsen redaksiäbezgä yullağannarı da buldı.
Äytik, Rusiä suqırlar oyışmasınıñ Tatarstan bülekçäse räise urınbasarı Räis Gabdullin Qazan byurosına üzläre qabul itkän möräcäğätne alıp kilgän ide. Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev isemenä Azatlıq radiosın Yaña ğasır kanalında tapşıru mömkinlegen kire qaytarırğa sorap yazılğan älege möräcäğätne 42 keşe imzalağan ide. Xatta mondıy yullar bar. “Bezneñ Böbenrusiä suqırlar cämğiäteneñ Qazan bülegendä ber meñgä yaqın tatar bar. Bezgä suqırlarğa radio berdän-ber mäğlumat alu çığanağı bulıp tora. “Azatlıq” tapşıruları bezneñ öçen ruxi baylıq ta, şatlıq häm söyeneç tä, çönki bez ber yañalıqnı da gazeta-jurnallardan uqıy almasaq ta, bez millätebezneñ xälen, törle töbäklärdä yäşägän tatarlarnıñ nuja-şatlıqların belep torabız. “Azatlıq” radiosınnan bez mäğlümatnı niçek bar şulay işetäbez. Häm şuña kürä anıñ respublika radiolarında yabıluın telämibez” dielä suqırlar cämğiätennän xatta.
Pänceşämbe könne isä älege oyışmanıñ räise urınbasarı Räis Gabdullin studiäbezgä şaltıratıp, aña Tatarstan Prezidentı isemennän xat kilüe xäbär itte.
“Miña ike atnadan soñ miña cawap xatı kilde. Monda wäzğıät qaralıp, vitse-premyer Moratovqa häm Yaña ğasır kanalınıñ citäkçese Aminov äfändelärgä tapşırılğannarı turında äytelä. Ämma läkin bügenge köngä qädär bez “Azatlıq”nı tulısınça işetä almıybız. Ni öçen soñ bez “Azatlıq” radiosınıñ tapşıruların kötäbez soñ? Çönki respublika radiolarında respublika tormışı turında bik yaxşı tapşırular birä. Ämma çit cirlärdä yäşäwçe millättäşlärebez tormışı turında ber xäbär dä işetep bulmıy. Bu mäs'älä çişeler dip uylıybız, niçek tä bulsa “Azatlıq” tapşıruları respublika radiosı efirına qaytır dip ışanabız. ”
Yaña ğasırda “Azatlıq” nıñ waqıtı qısqartılu tıñlawçılarıbızğa tınğı birmi. Alar niçek tä bulsa “Azatlıq” nı kire qaytarırğa teli. İnde xäbär itkänebezçä, şuşı könnärdä Çallıda da Azatlıqnı yaqlap uram cıyını uzdı. Bu turıda pänceşämbe könne “Zvezda Poloj'ya” gäzite dä yazıp çıqtı.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Belem könendä Tatarstanda 21 yaña mäktäp açıldı
Düşämbe irtäsendä Qazan xalıqara aeroportında III Bötendönya tatar kongressına kilgän Törkiä delegatsiäsen häm Yevropa wäkillären ozatqanda, xökümät boralaqları hawağa kütärelergä äzer tora ide. Bıyıl 2 sentäbergä turı kilgän belem bäyräme Tatarstanda, ğädättägeçä, zurlap uzdırıldı. Prezident, premyer-ministr, prezident apparatı citäkçese, Däwlät Şurası räise Mendeleev, Minzälä, Apas, Bua, Balıq Bistäse, Çiremşän, Çistay, Alekseevski rayonnarında yaña mäktäplär açu tantanalarında qatnaştı. Belem könendä Tatarstanda tağın 21 mäktäp açıldı, dip xäbär itelä. Xäzer respublikada iske xärabä xälendä 29 mäktäp qalıp bara ikän. Miñtimer Şäymiev Minzälädä yasağan çığışında aldağı ike yılda alar da tözätelep, yañartılıp quyılaçaq, dip belderde. Tatarstan mäğärif ministrı Faris Xarisov Belem köne belän qotlawında “bıyılğı uqu yılın 40551 berençe sıynıf uquçısı, barlığı 535 meñ uquçı başlap cibärde” dide. Şulay itep, bäyräm könne yañğırağan sannar sallı, küñelle. Läkin ul mäktäplär ana telendä söyläşüçe balalar belän tulıp torırmı, anısı bäyräm könendä söylänä torğan süz tügel. 1 sıynıfqa kilüçe balalar sanı yıldan-yıl kimügä bara dip farazlana. Şul uq bäyräm xisabına kergän Mendeleev rayonı Pesäy awılında 162 uquçığa isäpläp salınğan mäktäpkä 117 uquçı kilgän, şunıñ 16-sı – berençe sıynıf uquçısı.
Küptän tügel ber brifingta şuşı yaña mäktäplärneñ nigäder arta baruın, ä balalar sanı kimüen häm mäktäp tözeleşenä digän däwlät aqçalarınıñ bernindi bäygesez, tendersız taratıluı turında soraw kütärelde. Häm bu şaqtıy ğına cancal da çığarğan ide. Häm menä däwlät zakazı buyınça respublika agentlığı direktorınıñ wazifasınnan buşatıluı turında xäbär itelde. Säbäbe - näq menä mäğärif ministrlığı liniäse buyınça byudjet aqçaların bülüdä çıqqan cancal, dilär.


text:
Matbuğat küzätüe
Mädäni comğanıñ 6nçı fevral’ sanında Min äytäm rubrikasında Mösäğit Xäbibullinnıñ bügenge Rusiäneñ säyäsi tormışı xaqında fikerläre urın alğan. Ä gäcitneñ parlament xäbärçese Äğzam Fäyzraxmanov Tatarstannıñ däwlät telläre turında yaza. Anıñ mäqäläse küptän tügel genä qabul itelgän respublikanıñ Tellär turındağı qanunğa bağışlana. Şulay uq anda Fäwziä Bäyrämovanıñ “Törki dönya häm xatın-qızlar” dip isemlängän yazmasınıñ däwamı da urnaştırılğan. Annan tış gäcitneñ bu sanında Färit Yaxinnıñ “Küz yäşe” xikäyäse häm Roza Xafizovanıñ şiğerläre dä urın alğan. Watanım Tatarstan gäciteneñ comğa sanında isä uquçılar yazuçı Fakil Safinnıñ fikerlären uqıy, ä şiğriät belän qızıqsınuçılar tağın ber qat Fänis Yarullin icatı belän tanışa ala. Gäcitneñ bitlärendä tarixçı Rafiq Möxämmätşin häm Tatarstan prezidentı kiñäşçese Rafael Xäkimovnıñ din häm wöcdan iregenä bağışlanğan yazmaları da urın alğan. Şulay uq Alsu Qadırovanıñ tatar teatrında tel mäs’äläse xaqında yazması da ayıruça qızıqlı. Jurnalist anda Ğäliäskär Kamal teatrı artistları belän bergä uylana. Şähri Qazan gäciteneñ 6nçı fevral’ sanında İlhamiät quşımtası urın alğan. Anıñ bu çığarılışınıñ teması – yäş ğailälär. Uquçılar gäcittä dini säxifä belän dä tanışa ala. Şulay uq Şähri Qazanda İxtıyar Ğayazovnıñ “Ber qalıptay töşkändäy” dip isemlängän bäyanı da dönya kürgän.
Gölnaz İlgizär


text:
Başqortstandağı qızu cäy könnäre su kerü şatlığı belän bergä qayber ğailälärdä batıp ülü qayğısın da kiterä. Mäğlümat çaralarınıñ kisätep toruı häm su buyındağı iğlannarğa qaramastan, balalar häm olılar yaramağan cirlärdä suğa kerä. Respublikanıñ ber öleşendä may ayınnan birle yañğır yawmawı – awıl xucalığı häm mallarnıñ sälämätlegenä zur qurqınıç tudırdı. Xalıqnıñ telendä şulay itep – esse, qorılıq, häm cäyge yallar. Bu häm başqa xäbärlär turında tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ pänceşämbe tapşıruında!
Rämzit Abulyaev


text:
Osınıñ arqasında jolaqı töleu jeñildep, avtobustar qozğalısınıñ jıldamdığı arttı.
«2016 jılı jalpı wzındığı 33,6 km bolatın qala köşeleriniñ 11 uçaskesinde avtobustardıñ qozğalısına arnalğan jolaqtar bölindi, nätijesinde qozğalıstıñ ortaşa jıldamdığı 18%-ğa arttı. Jolauşılarğa ıñğaylı boluı üşin elektrondıq jolaqı töleu jüyesi engizildi, avtobustardıñ kelui turalı aqparat beretin 108 elektrondıq tablo ornatıldı, «Astra Bus» wyalı qosımşası iske qosıldı, — dep habarladı bügin elorda äkimdigindegi keñeste Astana äkimi Äset Isekeşev.
Sonımen birge, jalpı wzındığı 14,7 km qalanıñ 6 köşesinde birjaqtı qozğalıs engizildi, nätijesinde kölik ağınınıñ qozğalıs jıldamdığı 12-den 24 k /sağ. deyin arttı, dep mäim etti äkimdiktiñ baspasöz qızmeti.
Memlekettik-jeke menşik äriptestik (MJÄ) qoldanu ayasın keñeytu üşin byudjettik tiimdilikke jäne tiimdilik deñgeyine qarap, ekonomikanıñ birqatar sferaların qamtitın jobalardıñ tizimi jasaldı.
«Osığan baylanıstı barlıq qwrılımdıq bölimşelerdiñ basşılarına joğarıda atalğan tizimdi qarap, MJÄ-niñ qajet qwjattarın äzirleu üşin basımdıqtı jobalardı irikteudi tapsıramın», – dep atap körsetti Äset Isekeşev.comments powered by HyperComments


text: Dönya sälämätlek oyışması Qıtay SARS dip yöretelgän yaña tör pnevmoniä belän çirläüçelär häm ülüçülär sanı turında här kön xisap iğlan itäçäk dip belderde. Oyışma Qıtayta SARS belän çirläüçelär sanı 1220 ülüçülär 49 dip xabär itte. Çirne yaña ğına yoqtıruçı häm sonğı köndä ülüçülärneñ öçtän ikese Qıtaynıñ Guandong provinsiäsenä turı kilä. Xästälek şunnnan tarala başladı häm in küp çirläüçelär dä şunda.Hong Kongta bugen cirle xakimiätlär territoriädä östämä 39keşeneñ virusnı yoqtıruı belän çirläüçelär sanı 800gä citte , älegäçä 20keşe ülde dip belderde. Qanada da 7, Singapurda 6 Vietnamda 4 häm Tailandta 2 keşä ülde.Yevropada in küp Çexiedä 17keşe virus yoqtırğan


text: Groznıyza Äxmät Qadırovtı Çeçnyä prezidentı itep haylaw uñayınan tantanalar barğan bina yanında şartlaw bulğan. Çeçnyäla Açxoy-Martan rayon üzäge yanında bloqpostı utqa totou säbäple Räsäyzeñ 5 xärbie yaralanğan. Ularzıñ berehe dawaxanağa kitep barğanda häläk bulğan. Azatlıq radiohı xäbärsebe çeçen mödjäxittäreneñ ike keşehen yuğaltıuı turahında xäbär itte. Groznıyza ütkän töndä Çeçnyänıñ ike militsiä xezmätkäre ülgän. Ularzıñ maşinahı qalanıñ Lenin rayonında kamawğa eläkkän. Mäskäwzä bögön Çeçnyä turahında kitaptıñ isem tuyı bulğan. Kös qullanıu xroniqahı tip atalğan bıl kitaptı Räsäyzeñ memorial xoquq haqlaw oyoşmahı sığarğan. oyoşma yetäksehe Oleg Orlov äyteüensä, kitapta 2000-se yıldıñ iyül- dekäbr ayzarında 500 tınıs keşeneñ ültereleüe turahında mäglümät bar.


text:
Rusiä häm Yevropa Berlege xezmättäşlege: Brüssel Mäskäwneñ aşığuwın telämi
Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev ozatuwında räsmi säfär belän İtaliädä bulğan Vladimir Putin pänceşämbedä Rusiäneñ Yevropa Berlege citäkçeläre belän yuğarı däräcäle oçraşuwında qatnaşaçaq. Yevropa belän yaqınayu Rusiä prezidentı alıp barğan tışqı säyäsättä iñ möhim yünäleşlärneñ berse bulıp tora. İkençe yaq ta moña näq şundıy uq ähämiat biräme?
Audio, Diego de Obejda
"Urtaq iqtisadi kiñlek çınbarlıqta barı tik bez üz arabızda urtaq ber nigez tapqanda, yäisä bezneñ çınnan da urtaq qimmätlärebez bulğanda ğına qorıla ala" di Yevropa komissiäse wäkile häm bu uñaydan, turıdan-turı YUKOSnı telgä almasa da, aña işarä yasap, "monıñ niçek itep eşlänüwe Rusiädä, şul isäptän andağı bazarda da borçulı qaytawaz uyattı häm bu bezneñ Rusiä belän urtaq iqtisadi kiñlek urnaştıru tırışlıqlarına yanıy ala" dip belderä. Eçke iminlek ölkäsendä urtaq kiñlek buldıru teläge isä vizalar mäs''äläsenä tertelä ala. Mäğlüm ki, prezident Putin Rusiä watandaşlarınıñ Yevropa buylap irekle säyäxät itüwenä ireşergä teli. İtalyan premyer-ministrı Berlusconi belän söyläşülärendä ul monı yänä kütärde häm ike il dä, "viza kirtälären beterü häm keşelärneñ bar Yevropa qitğası buylap çın mäğnäsendä irekle aralaşuwına ireşü kiräklegen añlıy" dip belderde.
Audio, Vladimir Putin
Läkin Yevropa komissiäse vizalar mäs''äläsendä aşığırğa telämi, anıñ öçen bu yıraq kiläçäktä xäl iteläçäk ber problema bulıp tora. Mäskäw Yevropanıñ Rusiä watandaşlarına vizalar alunı tögäl qayçan beteräçägen xäzerdän ük bilgeläwne taläp itä, Yevropa komissiäse isä Rusiä üze başta monı ğämälgä quyunıñ töp şartların ütärgä tieş dip belderä. Şundıy şartlarnıñ berse, ike yaq arasında "kire qabul itü" kileşüwenä ireşü. Rusiä üze aşa Yevropağa ütep kerergä tırışqan yäşeren immingrantlarnı kire üzenä alu taläbe belän kileşergä tieş bulaçaq.
Kärim Kamal, Praga


text:
Matbuğat küzätüe
Çärşämbe könne tatarça gäcitlär küp çıqmıy, barı tik Watanım Tatarstan häm Şähri Qazan gäcitläre genä. Tatarstannıñ çit illärdäge häm Rusiä töbäklärendäge wäkilläre kiñäşmäsendä nindi qızıqlı xällär buluı turında ber genä gäcit tä, xätta intertat.ru elektron gäcite dä ällä ni täfsille mäğlümat bastırmağan. Ämma Tatarstan ilçeläre Qazanğa cıyılğaç närsä turında kiñäş tota dip sorıysı kilä. Bu xaqta tatar informnıñ ber mäqäläsen Watanım Tatarstan gäcitendä tabırğa bula.
Ni öçen bu räsmi mäğlümatnı başqa gäcitlär birmägän, anısı ser bulıp qala.
Älege kiñäşmädä prezident apparatı citäkçese wazifasın başqaruçı Cäwdät Salixov, tışqı elemtälär departamentı direktorı Timur Akulov çığış yasağan. İqtisad, tışqı säwdä, aldınğı texnologiälär, Qazannıñ meñ yıllığına äzerlek turında söyläşüdän başqa RF Tışqı eşlär ministrlığınıñ Watandaşlar belän eşläw idäräse citäkçese urınbasarı Sergey Nikolayev çığış yasadı. Nikolaev xäbär itkänçä, 29nçı ğinwarda Xökümät komissiäse federal' byudjet çaralarınnan watandaşlarğa faydalanu yünäleşläre isemlegen raslağan. 2004nçe yılda bülep birelgän 252 million sumnıñ 46% Rusiädä, ä 54% çit illärdä totılaçaq. Bu aqçalar Rossiä tarixındağı yubiley könnärenä bağışlanğan konferensiälär, Böyek Watan suğışınıñ yubiley datalarına bäyle çaralar ütkärügä kitäçäk. Sergey Nikolaev şulay uq BDB illärendäge rus mäktäplären uqu, metodik äsbäplär belän tä'min itügä, mäğärif bülekläre öçen kadrlar äzerläwdä kürsätelep kilgän yärdäm turında da söyli. Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise Rinat Zakirov üzeneñ çığışında tatar telen öyränü, Rossiä töbäklärendä tatar mäktäplären açu problemasına qağılıp ütte.
Watanım Tatarstan gäciteneñ “Uqıtuçı, uram seberüçe häm rässam” dip atalğan mäqälädä Mari İl Respublikada yäşäwçe ağaçtan çın mäğnäsendä näfis äyberlär, suvenirlar yasaw ostası Eduard Bäyrämov turında yazma bar. “Vremya i dengi” gäcitendä Vladimir Jirinovskiy 5 yıl elek Mongoliägä quu iğlanınnan baş tarta, jurnalistlar aldadı dip aqlana ul. Xäzer LDPR başlığı Qazanda metro tözüne bik tä xuplawın äytä. Kem belä anı, quğanmı Jirinovskiy tatarlarnı, qumağanmı. Rus mäqäle - suz çıpçıq tügel, ber çığıp oçsa kire qaytaralmıysıñ. Jirinovskiynıñ çıpçığı yıraqlarğa oçtı şul.
Şähri Qazanda Näfis Safiullinnıñ “İñ aqıllılarnı tatarça öyrätergä kiräk” mäqäläsendä Sovet rayonında ütkärelgän “Uquçılarnıñ icadi festivale” turında yazılğan. Gäcittä tarixçı Sälam Alişevnıñ ütkän yılda basılıp çıqqan “Qazan xanlığı tarixınnan” dip atalğan kitabı turında da qızıqlı yazma bar.
Al'bina Zäynulla


text:
Human Rights Watch räsmie Carroll Bogert Qazanda Hizbut-Tahrir turında mäğlümät cıydı
Carroll Bogertsnı Tatarstanda, ğomumän, Rusiädä Xizbud-Tahrir oyışması tarafdarları ezärleklänüe turında mäğlümat cıya. Şulay uq bu könnärdä xökem itelgän İslam cämäğäte törkeme turında süz buldı. Ul xökem waqıtında da qatnaştı. Respublika prokurorında da bulğan. Xoquq saqlawçılar belän dä oçraşqan.
Wäliulla Yaqub belderüençä, keşe xoquqları yaqlaw oyışması wäkile Keroll Bogertnıñ töp maqsatı - Rusiädäge İslam xaläte turında zur xisap äzerläw. Anıñ säfäre şunıñ belän bäyle. Wäliulla Yaqub:
Alar fikerençä Rusiädä däwlät qısu belän şöğellänä. Monıñ belän Rusiä kire mönäsäbätkä ireşä. Mäsälän reklama yasap, täxrirçelär belän xalıq kübräk tanıştılar di alar. Xoquq saqlaw orğannarı artıq basım yasıylar traditsion bulmağan İslam tarafdarlarına.
Oçraşu barışında şulay uq Human Rights Watch keşe xoquqların yaqlaw oyışması citäkçese urınbasarı Carroll Bogert Tatarstan turındağı fikerlären dä äytkän. Wäliulla Yaqub:
Tatarstan da ğına ber urtaqlıq balansı tabılğan. Bezneñ modellne ürnäk itep qabullıy. Çit ildä dä ürnäk bulıp kürsäteläçäk.
Wäliulla Yaqub belderüençä, Carroll Bogertnıñ säfärlär waqıtında çığarğan näticäsen, yäğni xisabın kiläçäktä internetta uqıp bulaçaq.
Landış Xarrasova