text:
Qazan Kirmäne
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qazan Kremle yäki Qazan Kirmäne 16. yöz urtası – 19. yöz miğmari ansamble.
14. yöz – 16. yözneñ 1. yartısında Tatar tözüçe ostaları tarafınnan qorılğan şähär-kirmän nigezendä barlıqqa kilä. Şähärneñ üzägendä, Qazansu yılğasınıñ sul yarında borınğı Qazan Qälğäse urınında. Qazan xanlığı zamanında bu mäydanda Xan Sarayı, Xan törbäläre, Nurali mäçete, Qolşärif mäçete, mädräsälär, alpawıt yortları h.b. binalar urnaşqan. Qälğä xäzerge Kremlneñ tönyağında, qalqulıqta urnaşqan. Qazan Qälğäse 7 manaralı, díwarları eçke yaqtan taş belän nığıtılğan. Kirmaännän kerü yulları-qapqaları Nurali, Atalıq, Xan, Alabuğa, Kibäk h.b. isemnärdä bulğan. Şähär bistäläre yağınnan Arça, Zur, Tömän, Qırım, Köräyeş, Nuğay h.b. qapqalardan kergännär. Qapqalar östendä saqlanu manara-qorılmaları eşlängän. Qorılmalarnıñ arxitektur stillärendä Bolğar, Altın Urda, Ğosmanlı häm İtaliä-Awrupa mäktäpläre yoğıntısı sizelä. 1552. yılda Qazannı yawlağanda ul qorılmalarnıñ küpçelege cimerelgän.
Qazan Kremle territoriäse könyaqtan tönyaqqa suzılğan küppoçmaq, 1556-1562. yıllarda taştan, 17-18. yözlärdä kirpeçtän qorılğan biek manaralı qälğä díwarları belän äyländerep alına. Bu kompleksta barlığı 14 manara sanala, alar ike törle: küzätü, saq manaraları (Könyaq-Könçığış, Könçığış, Könyaq-Könbatış, Tönyaq, Tönyaq-Könçığış, İsemsez häm Tönyaq-Könbatış tügäräk manaralar, Biş Qırlı manara); qapqalı manaralar: Spas (16. yözneñ 2 yartısınnan), Yäşeren (Taynitski, Nurali qapqası urınında, 18. ğasırğa qädär Nikolski, 18. yözneñ axırınnan Taynitski), Konsistor, Dmitrov, Preobrajenski qapqası (Tömän qapqası urınında, 16. yözneñ 2. yartısınnnan Sergeyev, soñraq – Preobrajenski), Voskresenski qapqası (Alabuğa qapqası urınında). Manaralarnıñ qayberläre saqlanmağan. Kremlneñ tönyaq öleşendä Söyembikä manarası, Blagoveşçenie Kafedral Çirkäwe, Soşestvie Svyatogo Duxa saray çirkäwe (1852-1859. da Vvedenski çirkäwennän (16. yöz urtası) üzgärtep qorıla), Gubernator Sarayı (19. yöz urtaları) Xan Sarayı urınına salına.
Elekke Yünkerlär kölliäte binası Arsenal häm Artilleriä yortı (18. yöz-19. yöz başı) urınında tözelä; 2005. yıldan Ermitaj filialı binası (1829-1840, míğmar P.G.Pätnitski).
Qazan Kremleneñ könçığışında Çirkäwlär idäräse (Duxovnaya konsistoriä) bínaları (18. yöz axırı), qabulxanälär (19. yöz başı), Arxierey yortı (1829), kazarmalar (19. yöz), könyaq-könbatışında Spas-Preobrajenie monastırınıñ ber öleşe saqlanğan (16-19. yözlär); şunıñ tönyağında (19. yöz urtasına qädär) Kiprian häm Yustinya çirkäwe (16. yöz axırı) urnaşqan bula. Xäzer Qazan Kremlendä – Tatarstan Präzidente rezidensiäse, Tatarstan ministerlekläre, idaräçeleklär, xakimiät-xucalıq oyışmaları. 1990. yıllardan Qazan Kremlendä kiñ qolaç belän üzgärtep qoru, tözekländerü eşläre alıp barıla. 1996.dan Qolşärif mäçete tözeldä häm 2005. yılda tözeläp beterde. 2000dä Wäkillek bínası tözelä.
1994.tä "Qazan Kremle" däwlät tarix-arxitektur häm sänğät muzéy-saqlawlığı oyıştırıla. 2000. yıldan UNESCOnıñ Bötendönya Mädäniät häm Tabiğät Mírasları isemlegendä kertelde.
Küreneşläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- PәcMи caйT (pyc.)


c: text/html

text:
Quşma Ştatlar, Törkiäne, Amerikan xärbilären Törkiädä urnaştıru mäsäläsendä tiz arada kileşügä ireşergä çaqıra. Amerikanıñ Törkiädäge ilçese Robert Pearson, bügen Törkiäneñ Tışqı eşlär Ministrlığında ütkän söyläşülärdän soñ, waqıt qısa, ike taraf ta, bu mäsälädä qatı eşli, digän süzlär äytte. Ämmä, Törkiäneñ premier-ministr urınbasarı Abdulatif Sener, Quşma Ştatlar, Törkiäneñ taläplären älegä üti almadı, dip belderde. Ğiraqta suğış başlanğan oçraqta, Törkiä, üz iqtisadına kiläçäk zıyannı qaplaw öçen, yärdäm täläp itä.
Ul arada, bügen Brusseldä, NATOnıñ Saqlanu komitetı, Törkiägä AWAC isemle radar-oçqıçlar, Patriot raketatları häm ximik-biologik xöcümgä qarşı eş itä torğan xärbi törkemnär cibärergä qarar itte. Törkiä, NATO äğzası häm berük waqıtta Ğiraqnıñ kürşese bulğan berdän-ber däwlät. Törkiägä, waqıtınnan alda yärdäm kürsätügä qarşı çıqqan Fransiä, Saqlanu komitetında äğza tügel.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kiçä wafat bulğan Fälestin citäkçese Yassir Arafat bügen Könbatış Yardağı Ramalla şähärendä cirlände.
Ramallada Arafatnıñ cäsäden alıp kilüçe boralaqnı küpsanlı xalıq eteş-törteş belän qarşı aldı.
Boralaq töşep utıru belän xalıq anı çolğap aldı. Oçqıçtan tabutnı çığarırlıq ta urın qalmadı. Küpsanlı Fälestin iminlek köçläre keşelärne beraz bulsa da çitkäräk çigerü öçen utlı qorallardan hawağa atarğa mäcbür buldı.
Ramallağa kitereler aldınnan Qahirädä Mısır prezidentı Xösni Möbäräk citäkçelegendä Arafatnıñ cenaza möräsime ütkärelde. Anda küpsanlı illärneñ citäkçeläre häm wäkilläre qatnaştı.


text:
AQŞ Wäkillär Pulatı başlıgı Pelosi Suriä prezidentı äl-Ässad belän oçraştı
AQŞ Prezidenti George Bush tänqiytläwenä qaramastan, AQŞ kongressınıñ wäkillär pulatındagı demokratlar başlığı Nancy Pelosi, bügen Demaşqda Süriä Prezidentı äl-Äsad belän oçraşa. Waşiñton xökümäte äl-Äsadnı terrorçılıqqa yärdem itä dip saniy. Läkin AQŞ Wäkillär pulatı süzçese Pelosi, tänqiytlärgä cäwap itep, Prezident häm räsmilär belän oçraşunın yañadan diolognı urnaştıru häm töbäktäge nizaqlarnı çişärgä nigezlängän uñışlı ber adım bulaçagın açıqladı.
Pelosi, İzrail Premier Minıstırı Ehud Olmert cibärgän xatnı äl-Äsadqa tapşırdı. Älege färmanda, ägär Süriä, Yähüd däwläten yuq itärgä maqsat itkän fälestin ğisyançıların yaqlawnı tuqtatsa, İzrailneñ tınıçlıq mäsäläsen dä söyläşergä riza bulaçağı äytelä. Pelosi şulay uq Ğiraq häm Süriänıñ liban ğaskärilärenä yärdeme mäsälälärendä söyläşäçägen äykän ide . Oçraşu waqıtında äl-Äsad, İzrail belän tınıçlıq buldıru turında söyläşergä tiläktäşlege bulganın belderde.
Söyläşülärdän soñ, jurnalistlar aldında çıgış yasagan Pelosi;
“Yaqın könçığıştagı tınıçlıq mäsäläse Amerikan xalıqı öçen genä tügel töbäktä häm gomım alganda dänyada bik möhim mäsälä. Bez Prezidenttän tınıçlıq prosesın däwam itärgä äzer bulgannın belderüenä bik şatbız. Süriä, tınıçlıq turında İzrael belän kileşergä äzer buluwın belderde”.
Bu ziyarät Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı häm töbäktäge totırıqlıqnı diplomatik çaralar aşa urnaştıruı öçen bik ähämmiätle. Bu qarar, uzğan yıl AQŞ kongresındä, ike firqale şurada Ğiraqnı öyränü törkeme tarafınnañ yasalğan belderüneñ dä ber öleşe ide.
Şulay da, Prezident Bush, Süriä belän diplomatik kileşü kiräklegen raslagan qararnı kire qaqqan ide. Elekke däwlät sekratare James Baker citäklägän, törkemneñ qararı, İzrael-Fälestin häm Liban-Ğiraq nizaqlarını xäl itüdä ber adım, Demaşq xökümäten İrannañ çitläşterü belän uñışqa ireşäçägen açıqlagan ide James.
Bush, Pelosineñ Süriä säyäxäten AQŞ mänfäğatlärenä zarar kiteräçäk dip bäyäläde. 3nçe April sişämbe kön mätbüğat oçraşuwında Prezident Bush, Waşiñtonnıñ Süriägä bulgan qaraşın qabatladı. Süriä Terrorçılıqqa yärdem itä häm Ğiraq eşlärenä qarışa dip belderde.
“Mäğlümät çaraları xäbärläre yäisä Prezident äl-Äsad belän oçraşu Äsad citäklägän xökümätneñ xalıqara cämägatçelektneñ ber öleşe bularaq kürsätä. Ä çıñlıqta isä alar terrorçılıqqa bulışqan däwlät, Süriädän Ğiraqqa köçkän çit sugışçılarnıñ ilgä kerülären tuqtatıp tormıy alarnıñ küçülären ciñeläytergä tırışa.” Sişämbe kön Demaşqqa kilgän AQŞ kongress deputatlarınıñ başlıgı, Bushnıñ üz Republikan partiyäse äğzalarınıñ da bu ay Suriädä säfärdä bulularına işaräläp, Bush beldergän tänqiytlären urınsız dip taptı.
Bu säfärneñ cimeşe närsä bulır älegä belgesez. Läkin Noyabrda kongrestäge urınnarnıñ küpçelegen yawlap algan birle Demokratlar, bu säfär belän Aq Yortqa iñ zur taş attı dip isäblänä. Demokratlar, yaqın könçıgış häm Ğiraq säyäsätendä eşçänleklären arttıra başladı.
Waşiñtonnıñ Süriä süzçese, Ğimad Mustafa matbuğat oçraşuında Süriäneñ Amerikanıñ kötelmägän cılı mönäbät başlawın iğtibar belän qaraganıñ häm diqqatle itep cäwap qaytaraçagın belderde.
Ürdendäge “Jordan Times” gazetası Pelosineñ diplomatik tırışlıqlıgın Süriäneñ Liban häm Ğiraqqa alıp bargan säyäsäten üzgärtep bu illärdäge nizaqlarnı çişüdä bulışa alır dip belderde.
M.K


text:
Bu awıru qorbannarı sanı 12-gä citte.
Germaniädä ber keşeneñ qoş gribı belän awıruı turındağı farazlar bu çir Yewropağa da kilep citkän digän borçılularğa säbäp buldı.
Bügen Vietnamda 18 yäşlek ber ir-at hälak buldı. Kiçä taylanda ülgän 58 yäşlek xatın-qıznıñ da qoş gribı belän awırğanlığı raslandı.
Dönya Sälamätlek Oyışmasınıñ Vietnamdağı wäkile Robert Ditez bezneñ oyışma uzğan ayda Vietnamda hälak bulğan apalı-señelle qızlarnıñ bu awırunı üzläreneñ ir-tuğanınnan yoqtırğan bulu mömkinlegen tikşerä dide. Älegä qoş gribı awruınıñ keşedän-keşegä küçü oçrağı mäğlüm tügel.
Germaniäneñ Hamburg şähäre xakimiätläre küptän tügel Tailandtan qaytqan ber xatın-qıznıñ qoş gribı bilgeläre belän xastaxanägä salınuı turında belderde. Xäzer anı tikşerü eşläre bara.
Bügen Qıtay tağın 5 qoşta grip awıruı bulu mömkinlege turında belderde.
Rusiä Qıtaydan qoş ite alunı waqıtlıça çikläwe turında belderde.


text: Kiçä Mäskäw tiräsendä bulğan elektr qazası säbäple, Rusiäneñ Berläşterelgän Energosistemalar başlığı Anatoli Çubays bügen Mäskäw prokuraturasına çaqırıldı. Çubays, köndezge 2gä çaqırılğan ide, läkin kiçke 7gä genä kilä alaçağın äytte. Mäskäw yanındağı ber iske stansiädä çıqqan yanğın näticiäsendä çärşämbedä Rusiä başqalası häm tirä yaqtağı ölkälär elektrsız qaldı. Bu qaza öçen Rusiäneñ Berläşterelgän Energosistemalar citäkçelege ğäyeple dip tabıldı. Bügen töştän soñ küp urınnarğa elektr birelä başlağan. Mäskäwneñ transport çeltäre ğädäti xälenä qayta dip xäbär itelä.


text:
Blog
Blog (Блor). Tulı iseme – web blog, web saytlarnıñ ayırım ber töre. Blogtağı yazmalar xronologik tärtiptä tözelä. Bloglar, ğädättä, dönya xällärenä bağışlanğan fikerlärne tuplıy häm qatnaşuçılarğa yazmalarnı, şärexlärne qaldırırğa mömkinçelek birä. Küpmeder däräcädä, tözeleşe buyınça, blog elektron köndälekkä oxşaş, läkin ğädäti köndäleklärdän ayırmalı bularaq anda video, audio häm vizual' mäğlümatlarnı urnaştırırğa bula. Bloglarnı totuçı keşelär blogger dip atala.
Soñğı yıllarda blog ayıruça kiñ taralış taptı. Mäsälän Technorati bloglarnı ezläw caylanması 2007 yılnıñ mayında 71 million blognı üz eçenä alğan.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Washington Post gäzite fikerençä, berençe blog Tim Berners-Lee tarafınnan 1992 yılda yañalıqlar turında bäxäsläşü maqsatı belän oyıştırılğan bulğan. Läkin 1996 yılda ğına bu tör web saytlar kiñ populyarlıq qazana.
1999 yılda San Frantsisko şähärendä berençe blog portalı Blogger eşli başlıy. Soñınnan Bloggernı Google satıp ala
«Apple bloglarğa qarşı» xökem qararı näticäsendä Amerika Xakime bloggerlar jurnalistlar kebek mäğlümät çığanaqların faş itmäw xoquqına iä dip qarar çığara.
Blog törläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Media törläre buyınça[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Video roliklarnı tuplağan blog – vlog
- Internet sıltamalrnı tuplağan blog – linklog
- Fotolar blogı – photoblog
- Sänğät turında fiker alışu blogları – artlog
Faydalanılğan cihaz buyınça[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Käräzle telefonnar öçen maxsus eşlängän bloglar moblog dip atala
Janr buyınça[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bloglar ayırım temalarğa bağışlanğan bulırğa mömkin. Şul isäptän
- säyäxätçelär blogı - travel blog
- moda blogı- fashion blog
- xıyallar blogı- dream blog
- säyäsätçelär blogı – political blog h.b.
Bloglarnı ezläw caylanması[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Töp programmalar:
Bloglar häm başqa media[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bloglar kiñ taralğan sayın, keşelär alarnı mäğlümat alu öçen dä faydalana başlıylar. Küp kenä dönya gäzitläre üzläreneñ web saytlarında bloglarnı alıp baralar, alar küpmeder külämdä uquçılar belän aralaşu çarası bulıp tora. Şul uq waqıtta qayber häwäskär blogçılar üzlären traditsion media çaralarınnan ayırım kürä.
Bloglarnıñ möhim çağılışı – keçe tellärdä söyläşüçelärne berläşterü. Mäsälän, blogdar yärdämendä siräk oçrıy torğan Gaelic /Galık/ telendä söyläşüçelär xätta Qazaqstanda da tabıldı.
Şäxeslär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Blognı alıp barunı küp kenä tanılğan artist, jurnalist, eşmäkärlär, fiker iäläre kiräk dip taba.
Mäsälän, soñğı arada AQŞta Whole Foods şirkäte citäkçese John Mackeynıñ bloglarda artıq mäğlümatnı bastıru arasında kilep tuğan wäzğiät kiñ diskussiälänä.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Blogger, İñ popular bloglar saytı
Livejournal, Rusiädä iñ tınlğan bloglar saytı
Ber tatar blogı - IT, design, internet, tatar social çeltərlər


text:
10 üktäber – dönyada ruxi sälämätlek köne
Psixik sälämätlek buyınça bötendönya federatsiäse tarafınnan qabul itelgän bu kön 13 yıl däwamında bilgelänep ütelä. Xäyer, depressiä, şizofreniä, Al'sgeymer awıruı, narkomaniä, epilepsiä, aqıl zägıyf'lege kebek psixik awırular belän köräşügä ber kön genä citmi, älbättä. Bu kön psixik awıruları problemasına cämäğätçelekneñ iğtibarın arttırırğa, bügenge qırıs zamanda keşelärneñ psixik sälämätlegen saqlawğa bağışlana.
Psixik sälämätlek ul fizik sälämätlegeneñ, ä dimäk il iqtisatı stabil' buluınıñ nigeze di belgeçlär. Çönki bik küp awırular nervlar kierenkelege arqasında kilep çığa. Mäsälän, aşqazanda yazva yäki infarkt kebek awırular barlıqqa kilsen öçen, ğasabilanu bik citä. Alkogolik, narkomannar da psixik awıruları, alar dönyadan qurqıp, şul räweşle qaçıp kitälär.
Tatarstannıñ psixik awıruları xastaxanäse tabibı Liliä Miñnetcanova äytüençä, respublikada 92 meñnän artıq keşe törle psixik awırular belän terkälgän, şularnıñ 25 meñe - Qazanda. Tabipnıñ süzlärenä qarağanda soñğı waqıtta kübräk nevroz diagnozı belän möräcäğät itälär. Soñğı berniçä yılda ğına da nevrozlar 30%qa artqan di tabip. Säbäbe stabil' bulmağan sotsial' tormış, tübän yäşäw şartları, cämğiättäge kierenkelek. Qatlawlı psixik awırular sanı respublikada şaqtıy stabil' qala, dide tabip Liliä Miñnetcänova.
Zurlar ğına tügel, bala-çağalar da bügen psixolog, psixoterapevt yärdämenä bik moxtac. “Şähri Qazan” gäzite mäğlümatına qarağanda Tatarstanda 600 meñnän artıq balanıñ sälämätlege belgeçlär tikşerüen taläp itä. Ä respublikada uzğan yılda nibarı unlap rayonda ğına balalar psixiatrları eşlägän. Soñğı yılda ğına da dispanser isäbenä 18 meñ bala basqan, di belgeçlär. Alar arasında yäşüsmerlär genä tügel, ä öç yäşkä qädärge bulğan sabıylar da yış oçrıy. Bu balalarnıñ kübese balalar yortlarında tärbiälänä. Häm alarğa tabip quyğan diagnoz härwaqıtta da bertörle diärlek: aqılğa zägıyf'lek, nervlar kierenkelege, psixika bozılu. Balalarnıñ bu “olı” çirlär belän awırıy başlawlarına alar yäşägän moxit, tärbiä dä ğayıple dip yaza “Şähri Qazan” gäzite xäbärçese Ence Yaqupova. Belgeçlär äytüençä, totrıqsız ğailälärdä üskän häm yätim sabıylarnıñ 70%tında ozaqqa suzılğan stress xaläte küzätelä. Älbättä, mondıy awıru balalar uquda artta qala, tärtip boza, psixiatr yärdämennän baş tarta. Tabiplar alarğa mäcbüri däwalaw kursların bilgeli yäisä maxsus korreksiä mäktäplärenä urnaştıra. Mondıy mäktäplär Çallı, Tübän Qama şähärlärendä, Teläçe häm Biektawda eşli. Qazanda şundıy 114 sıynıf açılğan. Monnan tış zur ähämiätkä iä ternäkländerü üzäkläre bar. Läkin, älbättä, bolar ğına citmi, çönki bügen invalid balalarnıñ här dürtençese psixiatrlar yärdämenä moxtac.
Qızğanıç ki, bu könne Tatarstanda psixik sälämätlekkä bağışlanğan çaralar bik küzgä çalınmadı. Ä aqıllılar uylamasa, aqılsızlar sanı artırğa mömkin.
Al'bina Zäynulla


text:
Yaqın Könçığışta artıp kitkän köç qullanu sürätendä fälestinnär citäkçese Mähmüd Abbas bügen Gaza şähärendä fälestin säyäsi köçläre wäkilläre belän oçraştı. Sişämbe könne bulğan atışlarğa qaramastan, Hamasnıñ säyäsi citäkçese Xaled Maşaal, Hamas häm tağın berniçä oyışma, şul sanda İslam Cihad xäräkäte dä İzrael belän atışlarnı tuqtatu turında kileşügä äzer, dip belderde.
Sişämbe könne fälestinle intixarçı Netanya şähärendä üz üzen şartlattı, 5 keşe häläk buldı. Höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä İslam Cihadı aldı. İkençe könne İzrael Könbatış Yardağı Tulkarm şähärenä kerep ber fälestin polisiäse xezmätkären atıp üterde. Bügen İzrael ğaskärläre Nablus şähärenä kerde.
Töbäktä säfärdä bulğan Germaniä tışqı eşlär ministrı Yoşka Fişer belän bulğan oçraşudan soñ Mähümd Abbas, köç qullanunıñ pıçraq çılbırın özergä kiräk, dip belderde: "Monı bez köç qullanunıñ pıçraq çeltäre dip atıybız häm töbäktäge ber ilgä dä yoğıntı yasawın telämibez. Şunıñ öçen xäzer kire tınıçlıq söyläşülärenä qaytır öçen çılbırnı özergä kiräk, dide Abbas.


text:
Parijda BMO İminlek şurasınıñ 5 daimi äğzäse häm Germaniä, İran rezolutsiäseneñ eçtälegen kileşterü öçen söyläşülär ütkärä. Mäskäw Tähranğa çikläwlärneñ barı tik atom texnologiäläre häm atom çimalı kertüenä kirtä quya torğannarın ğına xuplarğa äzer ikänlegen belderä. Könbatış isä, qatğıy iqtisadıy çikläwlär täläp itä. Quşma Ştatlar däwlät sekretare urınbasarı Nicholas Burns cıyılış qısalarında xäbärçelär belän oçraşqan waqıtta: “Minem uylawımça, Tähranğa bu tärtibe öçen säyäsät häm iqtisad ölkäsendä bik qıybat tülärgä turı kiläçägen añlasın öçen İminlek şurası İran rezolutsiäsen qabul itergä tieş. İranğa atom eşläwdä xosusıy şirkätlär dä bulışırlıq härtörle: texnik, fänni, säyäsi häm aqçalata yärdämne beterergä kiräk. Mondıy yärdämnär qanunıy tügel dip iğlan itelergä tieş”,- dide.
İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicäd: “Ägär dä sez bezneñ atom programmasın tuñdırırğa tırışunı tuqtatmasağız häm bu ölkädä bezneñ il xalqınıñ xoquqların çikläw öçen nindi dä bulsa adım yasasağız, ul aktiv propaganda yäisä xalıqara oyışmalarnıñ qararı da bulırğa mömkin, ul oçraqta bez monı “doşmanlıq ğämäle” dip bäyäläçäkbez”,- dide.


text: Bu arada Tatarstan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin könaralaş Mäskäw yulın taptıy. Eş şunda ki, ul Rusiä prezidentınıñ xoquq idäräse citäkçese Larisa Brıçeva belän Tatarstannıñ Federal' üzäk arasında wäqälätlär büleşü turındağı kileşü östendä eşli. Kiñ cämäğätçelekkä anıñ eçtälege äle mäğlüm tügel, läkin ber närsä açıq: älbättä, bu kileşü 1994 yılğı dokumentqa oxşaş bulmas. Federal' üzäk wäqälätlär bülgän çaqta berençe çiratta üz mänfäğätlärennän çığıp eş itäçäk. Çeçnyada uzğan referendumğa qädär Mäskäw töbäk-üzäk kileşülären ğämäldän çığaru belän aktiv şöğellänep kilde. Läkin tınğısız respublikağa taşlama yasawğa, Tatarstan ”Ä bez alardan kimmeni soñ?” digän fikerne alğa sörep, mäs’äläne Mäskäw aldında qıyuraq quya başladı. Uzğan atnada Färit Möxämmätşin Tatarstan parlamentına saylawlar mäs’äläsenä dä beraz açıqlıq kertte. Alarnıñ waqıtınnan alda uzaçağı inde xäl itelgän närsä ikän. Datası älegä bilgelänmägän: yä bıyıl dekaberdä, yä kiläse yılnıñ martında. Parlamentta niçä palata bulaçağı da yaqın arada açıqlanaçaq. İke palatalı parlamentqa bezneñ citäkçelek ömet belän qarasa da, Mäskäw anı ügi balanı xörmät itkän kebek kenä qabul itä ikän.


text: Ukrainanıñ İvano-Frankivsk şähärendä bügen premyer-ministr häm kiläse ayda uzaçaq prezident saylawlarında töp namzätlärneñ berse – Viktor Yanukoviçqa nindider awır äyber atıldı. Yanukoviçnıñ tarafdarları şunda uq, bu waqiğa öçen – köndäş Viktor Yuschenko yaqlı radikal köçlär cawaplı, dip belderde. Yuschenko citäkçelegendäge oppozisiädäge "Bezneñ Ukraina" blogı ğayepläwlärne kire qaqtı, qatnaşı bulmağanın belderde. Yuschenko üze uzğan atnada köndäşlären anı ağularğa tırışuda ğayepläde. Älege waqıtta tikşerülär däwam itä.


text:
Qazanda yullar tözekländerelä
Qazan üzägendä yullarnı tözekländerü, Gor’kiy parkı yanında yaña yul tözü säbäple şähärdä maşinalarda yörü könnän-kön qıyınlaşa, uramnarda ozın-ozın bökelär xäzer inde qazanlılar öçen ğädäti küreneşkä äylänep bara. Şulay itep, yış qına qazanlılar äçen bügenge könnärneñ iñ möhim yañalığı bulıp soñğı aralarda qayda yul bökese, qaysı cirdä yul yabıq yäki açıq bulu turındağı mäğlümät tora. Xäyer, qızıqsınuçılar öçen tatarstanda başqa yañalıqlar da bar.
Respublikanıñ citäkçelegeneñ kübese bu könnärdä Tatarstanda tügel. Prezident Mintimer Şäymiev häm anıñ belän ber törkem xökümät wäkilläre, inde xäbär itkänebezçä, Qazaqstanğa kitte. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin isä 26-27 oktäberdä Mäskäwdä buldı. Ä menä respublikanıñ Awıl xucalığı ministrı Marat Äxmätov älegä yalda. Ul qaytqaç, tatarstanlılarnı ber küñelsez xäbär kötä. Respublikanıñ agrosänäğät üzäge citäkçese urınbasarı Aleksey Manonin süzlärenä qarağanda, ministr belän kileşelgännän soñ onğa bäyälär artaçaq. Bu üz çiratında ikmäk häm qamır azığına bäyälärneñ üsüenä kiteräçäk. Respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre tarafınnan çärşämbe könne uzdırılğan matbuğat oçraşuında yañğırağan mäğlümätlär dä qazanlılarnı quandırmadı. Xoquq saqlaw oyışmaları wäkilläre kitergän sannarğa qarağanda, Tatarstanda keşelärne talaw oçraqları artqan. 2004 yılnıñ 9 ayında ğına da 2411 talaw oçrağı terkälgän. Cinayätçelär bigräk tä käräzle telefonnar, olı keşelärneñ pensiä aqçaların urlawnı xup kürä. Xäyer, tizdän alarnı yaña obyekt uzıp kitäçäk. Militsiä xezmätkärläre süzlärenä qarağanda, qışın kübräk tatarstanlılar bik yaratqan mex şapkalarnı urlıylar ikän.
Anıñ qarawı, respublikada yäş ğailälärgä yärdäm arta bara. Kiläse 2005 yılda alarğa toraq aluda yärdäm itü programması qısalarında byudjettan 200 million sum bülenep bireläçäk. Şularnıñ yartısı – respublika, ä yartısı – cirle qaznadan. Läkin bu aqça ğına da bar yäşlärgä citmäyäçäk. Tatarstanda toraq şartların yaxşırtuda 60 meñ yäş ğailä moxtac, digän mäğlümätlär kiterä respublikanıñ Yäşlär häm sport ministrlığı wäkilläre.
28 oktäber könne Qazannıñ Tatar däwlät filarmoniäsendä dönya opera muzıkasınıñ iñ tanılğan äsärlärennän torğan konsert uzdı. Ä tanılğan artist Şäwkät Biktimerov üzeneñ tuğan könen bilgeläp ütte. Aña bıyıl 78 yäş tuldı. Pänceşämbe könne isä Ğäliäskär Kamal teatrı üzeneñ çirattağı sezonın açaçaq. Ğädättägeçä, kamallılar tamaşaçılarğa berençe bulıp Kärim Tinçurinnıñ Zäñgär şäl spektaklen täqdim itäçäklär.
Gölnaz İlgizär


text:
Qäderle tıñlawcılar. 37 yıldan soñ sezgä şulay itep soñğı märtäbä möräcäğät itäm. Sezneñ belän efirda ğına bulsa da sawbullaşu çiten mizgel. Şäxeslär kilä-kitä. Läkin, missiä qala. Şuşı uñaydan sez xörmätle tıñlauçılarıbızğa da, räxmät belderäsem kilä. Sezneñ fikerläregez, sezneñ därtländerüegez häm älbättä, tänqitläregez bulmasa ide, bezneñ programmalarıbıznı yaxşırtu mömkinlege dä bulmas ide. Älbättä, här tıñlauçıbıznıñ telägen ğämälgä quya almıybız. Läkin, alarnıñ berse dä iğtibardan çittä qalmıy. Kiläçäktä dä bergäläp millätebezne, telebezne, ğöref-ğädätlärebezne, mädäniätebezne saqlap qalırğa tırışıyıq. Bergä bulğanda, bez köçle. Demokratiä, keşe xoquqları, keşe qimmäte, üzbilgelänü, üz yazmışıñnı üzeñ bilgeläw häm başqa töp xoquqlar öçen tırışqan Pragadağı redaksiä xezmätkärlärenä, Qazan bürosına häm barlıq xäbärçelärgä räxmät yawsın. Kiläçäktä dä bu izge eşne däwam ittersennär. Sez dä qäderle millättäşlär, tıñlawçılar, bezdän, Azatlıqtan ayırılmağız. Saw, isän bulığız.
Färit İdelle, Praga


text:
Zur 8lek Londonda Afrikanıñ burıçların sızıp taşlaw turında kileşte
Britaniä bıyıl dönya cämäğätçelege iğtibarın Afrikadağı xäyerçelekkä yünältteü Sänäğätläre alğa kitkän G-8 illäre törkemen citäkläwe belän faydalanıp Britaniä Afrikağa yardämne ike tapqır arttırırğa häm andağı däwlätlärneñ burıçların sızıp taşlarğa digän täqdim kertte.
"Bu täqdim Dönya Bankı, Afrikanıñ Tärräqiät Bankı häm Xalıqara Valüta Fondına bulğan burıçlarnı 100% sızıp taşlıy, bu 18 ilgä qağıla," dide McClellan.
Britaniä finans ministrı Gordon Brown, berniçä atna eçendä 40 milliard dollarğa yaqın burıç sızıp taşlanaçaq, dip belderde. Ägär dä burıçlardan arınu öçen tağın 20 il saylansa, sızıp taşlanaçaq burıçlarnıñ küläme 55 milliard dollarğa citergä mömkin. Bu illärgä bulğan taläplärne Waşingtondağı Aq Yort wäkile McClellan bolay dip añlattı:
"İldä idarä itü sistemasın kamilläşterü, korrupsiäne kimetü häm Xalıqara Valüta Fondı belän ildä tärräqiätkä kiteräçäk iqtisadi säyäsät alıp baru mäsäläsendä xezmättäşlek itü taläp itelä."
Ämma täqdimneñ ğamälgä aşuı öçen Britaniä belän Amerika Quşma Ştatlarnıñ ğına kileşüe citmi. Zur 8lekkä kergän başqa illär – Fransiä, Germaniä, İtaliä, Kanada, Yaponiä häm Rusiä üz süzen äytergä tieş.
Bügen şuşı mäsälädä söyläşüne inde ikençe kön däwam itkän älege illärneñ finans ministrları urtaq fikergä kilügä yaqınlaşa, dip xäbär itelsä dä, qarşılıqlar äle bar ikän.
Germaniä, burıçlarnı sızıp taşlağançı Afrika illärendä idarä sistemasınıñ yaxşıruın häm korrupsiägä qarşı köräşneñ näticälären kürergä teli. Yaponiä – burıçlarnı tulısınça ğafu itü – ähläqi ziyan tudıra ala, dip belderä.
Kampaniäne yaqlawçılar – Afrika illäreneñ burıçları sızıp taşlansa da , bu barıber – BMOnıñ dönyada xäyerçelekkä qarşı köräştä quyğan maqsatlarnıñ yartısına da ireşü bulmayaçaq, ämma şulay da – täqdim alğa taba zur adım dip bäyälänä.
Täqdimne yaqlawçılarnıñ berse, İrlandiäneñ tanılğan sänğatkäre Bono, şuşı könnärdä dönyanıñ iñ bay illäreneñ finans ministrlarına möräcäğät itte:
"Yarlılıqnı beterü öçen köräşkän, 21nçe ğasırda açlıqtan ülgän balalarğa yardäm itkän buın bula alabızmı bez? Min şuşı buınnı iskä alsınnar dip telim. Häm finans ministrlarına äytäse süzem şul – bu mömkinlekne qaçırmağız, üzegezneñ milli bayraqlarığıznı häm sannarnı çitkä quyıp – kiläçäkkä qarağız. "
Britaniä täqdimeneñ ikençe öleşe – Afrikağa yardämne ike tapqırğa arttıru mäsäläse kiläse ayda Zur 8lekneñ Şotlandiädä ütäçäk summitında qaralır dip kötelä. Alsu Qormaş


text:
Tatarstan yazuçılarınıñ yıllıq cıyılışı ütte
Ädäbi yıl yomğaqları cıyılışına berlekneñ 321 äğzäseneñ 183-se kilgän ide. Cıyılış başlanğançı uq aqsaqallar üz fikerlären belderergä tırıştı.
Elekke kebek ah itärlek äyberlär uqırğa turı kilmäde. di yazuçı Waqif Nurullin. Tatarstan yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov üzeneñ çığışında, uzğan yılğa yomğaq yasap, başqa yıllarda bu qädär küp çaralar ütkärelgäne yuq ide, dip äytte.
Mädäniät häm sänğät yılı çaralarnıñ moña qädär bulğan yıllar belän çağıştırğanda küplege belän tarixqa kerep qalaçaq. Tuqay häm Cälilneñ tuuına 120, 100 yıl tulu, başqa kürenekle şäxeslärgä bağışlanğan distälärçä häm yözlärçä çaralar Tatarstanda, Mäskäw, Peterburda, Rusiäneñ bik küp töbäklärendä çit illärdä ütkärelde. Berlek räise uñışlarnı da barladı. Yosıf baletın quyuçılarnıñ Rusiä däwlät premiäsenä layıq buluın äytte, Tuqay häm Cälil büläge iälären dä barladı. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievneñ “Qazan utları” jurnalındağı äñgämäsendäge täqdimen- däwlätneñ distä yılğa alğa qarap ädäbiätne häm sänğätne saqlap qalu programmasın buldıru kiräklegenä dä basım yasadı.
Yazuçılar berlegendäge käläm iäseneñ 52 protsentı pensiä yäşendä ikän. Ä 50 yäşkä qädär yazuçılar nibarı 23 protsentnı ğına täşkil itä.
Sacidä Söläymanova isemendäge stipendiälärne iñ berençe çiratta yäşlärgä bilgeläwebez häm 24 yäşlek Linar Şäyexne yazuçılar berlege äğzası itep aluıbız bu yäşlärgä ışanıç kürsätüebez häm cawaplılıq yökläwebez bulıp tora. Berençe zur problema ul- yäş ädäbiätçelär tärbiäläw bulsa, ikençese basılğan kitaplarnıñ yazmışı. Kitapxanälärdäge matur ädäbiät fondınıñ 60-70 protsentı tuzğan ikän. Ädäbiätne tärcemä itü dä aktual' mäqälälärneñ berse bulıp qala.
V sosedney Başqortstanı gonorarı za izdannıyı knigi prevıyşaet 2,5-3 raza
di berlek räise. Annan soñ berlekneñ bülekläre isemennän çığış yasawçılar süz aldı. Şiğriättän Äxmät Räşit üzeneñ çığışında uzğan yılda poema janrınıñ berqädär torğınlıq kiçerüen äytsä, proza eşçänlegen yaqtırtqan Läbib Leron, Mirsäy Ğarif, İskändär Siraci häm İldus Xucinnarnı uzğan ädäbi yılnıñ Yaña isemnäre dip atadı. “Balalar ädäbiäte-millät üseşeneñ lakmus käğäze” dip beldergän Rawil Raxmani, balalar ädäbiäte digän töşençägä anıqlıq kertergä 3 yäşleklärne 14 yäşlektän ayırıp qararğa waqıt citkänlegen äytte.
Tatarstan premyer-ministrı urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva, uzğan ädäbiät häm sänğät yılında yazuçılar bik küp çaralarda qatnaşıp, icadi yul belän, ssenariylar yazıp yärdäm ittelär, dide. Alarnıñ bu xezmäte öçen naçar tülänmäwen dä assızıqlap, alğa taba da yazuçılarnı mondıy eşlärgä cälep itü yulları turında uylarğa kiräklegen äytte. Zilä Wälieva gonorarlar problemasın da iğtibarsız qaldırmayaçaqbız, dide.
Vitse - premyer çit töbäklärdäge yazuçılarnıñ da iğtibarsız bulmawın äytep uzdı. İñ ähämiätlese, kitap belän tä'min itü mäqäläsendä, kitap yuq dip zarlanular häm çıqqan kitaplarnıñ satılıp betmiçä yatuına kilgändä marketing qanunnarı nigezendä soraw belän täqdimne caylarğa kiräk, dide.
Nail Alan


text: The new York Times Gazetasında xäbärçe bulıp eşlägäne öçen xöküm itelgän Qıtaylı ber jurnalist, 3 yıl törmädä utırğannañ soñ bügen azat itelde. Zhao Yan, däwlät serlären gazetağa açıp saluda ğayeplänep, 2004nçe yılda qulğa alınğan ide. Anıñ däğwäse ğamäldäñ çığarılğan bulsa da, bütän ber tärtebsezlek ğamälennäñ xöküm itelä. Ul bu ğayepläwne inqar itkän ide. Bu ğamäl, Xalıqara Keşe Xoquqları oyışmasınıñ iğtabırınnañ töşmäde. Alar Qıtay komminist Partiäsen, matbuğat ireklegen qısuın xökem itep çaraları oyıştırırğan ide.


text: Yevropa berlege yetäkselegeneñ İzrail häm Fälestindarzı yul qartahı tınıslıq planın ütärgä saqırıuzan ömötö qalmağan tierlek. Bögön Yevropa parlamentında sığış yahap berlek yetäkselege ağzahı Havier Solana Yaqın könsığışta bik qurqınıs xäl kilep tıuıuın tanını. İzrail xökümäte üz watandaştarın haqlarğa burıslı. Ämmä ul xalıqara xoquq normalarınan sığıp eş itergä teyeş. İzrail xökümäte yähüd awıldarın tözöüze, imenlek diuarı tözöüze tuqtatırğa häm fälestin ekstremistarın fizik yuq iteüze tuqtatırğa teyeş tigän Solana. Yañı terakttarzı iskärteü maqsatında İzrail İordandıñ könbayış yarına häm Gaza hızığına östämä xärbi büleksälär yebärä. İzrail haqlanıu ministrı Şäwl Mofaz haqlanıu qorolmaların nığıtırğa kürhätmä birgän häm fälestin bilämälärendä xäräkätte sikläwze ozaytqan. İzrail premer ministrı Ariel Şaron yul qartahı tınıslıq planı nigezendä ekstremizm bötörgä teyeş tip Fälestin autonomiähı yetäkselegen iskärtkän. Kire osraqta Fälestin däwläte bulmayasaq tigän Ariel Şaron. Ütkän töndä İordandıñ könbayış yarında İzraildıñ 3 xärbie yaralanğan. Fälestin ekstremistarı bögön Tul'qarm qalahı yanında yañı terakt yahağan. Terrorsı qatın-qız İzrail bloqposında üzen-üze şartlatqan.


text:
Ämma bez bu könne ütkärelgän tağın ber çara turında äytäsebez kilä. Qazan milli-mädäni üzägendä 15 fivraldä bik üzençälekle kiçä buldı. Biletlar satılmadı, ämma çaqıru qäğäzläre buyınça kilüçelär dä küp ide. Avstraliädä yäşäwçe millättäşebez Zölfiä Kamalova nihayät, Qazanğa da kilep citte. Tatar mädäniäteneñ häm teleneñ urıslaşıp barğan çağında, bezneñ sänğätebezneñ yıraq illärdä başqa xalıqlar möxitendä yañğırawı bik ğibrätle. Bügen bez barı tik şuşı kiçäneñ berniçä mizgelen genä sezgä işetterergä telibez. Zölfiä Kamalova belän bergä Avstraliädän häm Mäskäwdän kilgän dürt muzıkantnıñ uynawı ğädättäge estrada konsertlarda oçramıy torğan ahäñnärgä bay ide. 11 yıl buyı çit illärdä yörgän Zölfiä bala çağı ütkän Sarapul şähärendä üz ğailäsendä alğan milli ruxnı üzençä añlap, başqalarğa citkerergä tırışa.
Zölfiä Kamalova üzeneñ icatın eksperimental' dip sanıy. Bu çınnan da şulay. Qazanda yäşäwçe muzıka söyuçelär Zölfiä Kamalovanıñ dönyağa çığuı başlana ğına, dip sanıy. Sufiä Ğöbäydullinanıñ avangard muzıkasın tıñlap üz itkän Qazan, Zölfiä Kamalovağa ğına küneger, möğayın. Härxäldä, çittä yörgändä, tuğan ilen genä tügel, ä milli köylären sağınuı, möhacirlektä professional' sänğät belän şöğellänüe ğäcäpländerä häm soqlandıra.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
3 May – Dönya matbuğat ireklege köne. Freedom House: Rusiä – "ireksez" il. Tatarstanda matbuğat ireklege barmı?
3 May dönyada matbuğat ireklege köne bularaq bilgelänä. 1991 yılnıñ şuşı könendä Afrikanıñ bäysez mäglümät çaraları dönya xökümätlären matbuğat ireklegen täemin itergä çaqırıp Namibiä başqalasında "Windhoek deklaratsiäse" digän möräcäğät qabul itkän ide. Bu kön xäzer Matbuğat ireklege köne dip bilgelänä. Şuşı kön uñayınnan dönyada matbuğat torışın küzätep baruçı oyışmalar yıllıq xisapların iğlan itte. Bu xisaplarğa kürä Yaqın könçığış häm elekke sovet illärendä bäysez mäglümät çaralarınıñ xäle uzğan yıl belän çağıştırğanda tağı da naçarayğan.
Audio (Pascale Bonnamur)
"Geosäyäsi säbäplär arqasında anda wazğiät naçaraya bara. Bigräk tä 2004neñ axırında elekke sovet illärendä bu nıq küzätelde. Oppozitsiädäge jurnalistlar qıynala, qulğa alına, bäysez mäglümät çaraları ezärleklänä."
Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı mäglümätenä qarağanda, 2000 yıldan alıp sanağanda, üz wazifasın başqarğanda häläq bulğan 190 jurnalistnıñ 121e maxsus üterelgän. Bu oçraqlarnıñ kübese Ğiraqta terkälgän. Bu qara isemlektä yallap üterü oçraqları artqan Rusiä dä "aldınğılar" arasında. Komitet belderüençä, Putin xakimiätkä kilgännän birle anda 11 jurnalist üterelgän. Kübese oyışqan cinayätçelek häm korrupsäne tikşergän bulğan.
İlküläm televidenielär barısı da däwlät kontrole astına quyıldı. Çeçnä suğışı, bigräk tä Beslan faciğäsennän soñ terror ğämällären yaqtırtuda çikläwlär kertelde. Qayber radio, basma çaralar bigräk tä İnternet älegä irekle sanala. Şul uq waqıtta İntenet provayderları iminlek xezmätläre belän xezmättäşlek itergä mäcbür, computer çeltärendä "tärtip urnaştırırğa" çaqırular da waqıt-waqıt yañğıratılıp tora. Şuşı häm başqa xällärne iskä alıp Freedom House oyışması bıyıl da Rusiäne "ireksez" illär rätenä kertte. Rusiä isemlektäge 194 il arasında Äfğanstan, Bangladeş, Cameroon, Mısır häm Efiopia belän bergä 145-152nçe urınnarnı alıp tora.
Menä şuşı "ireksez" Rusiäneñ öleşe bulğan Tatarstanda matbuğatnıñ xäle niçek soñ? Şuşı soraw belän bez bügen Watanım Tatarstan häm Tatarstan yäşläre gäzitläre möxärrirlärenä möräcäğät ittek. Tatarstanda matbuğat ireklege barmı digän sorawğa Watanım Tatarstan möxärire Minnazıym Säfärov bolay dide:
Audio (Minnazıym Säfärov)
Şul uq sorawğa Tatarstan yäşläre möxärrire İsmäğil Şäräfiev:
Audio (İsmäğil Şäräfiev)
Tatarstanda matbuğat ireklege xaqında Watanım Tatarstan häm Tatarstan yäşläre gäzitläre möxärrirläre Minnazıym Säfärov belän İsmäğil Şäräfiev fikeren işettegez.
-Ali Gilmi


text:
Här atnanıñ şimbä tapşıruında Tatarstan matbuğatına küzätü efirğa çığa. Bıyıl da şulay bulır. Ämma, uzğan yıldağı kebek barı tik jurnallar turında ğına, alarnıñ ayırım sannarındağı qayber mäqälälär xaqında söyläw belän genä çiklänmäbez. Könlek häm atnalıq gäcitlärdä qızıqlı, aktual'' äsärlär häm xäbärlär oçrıy bit. Yaña yıldağı iñ berençe sannarda da bar alar. Mäsälän, Tatarstan yäşlärenen 13 ğinwar sanında İslam Äxmätcanovnıñ Krokodil teş küräme digän yazması basılıp çıqqan. Eçtälegen söyläp tormıybız, uzegez tabıp uqırsız. Qısqa xäbärlärdä xikmät oçrıy. Tatarstan prokurorı urınbasarı Färit Zahidullin Yaña ğasır televideniese aşa çığış yasap, bolay dide. Prokuratura bügen xalıqqa buşlay xezmät kürsätüçe berdänber-ber oyışma, di ul. Çınnan da şulay bit, şäp äytkän. Yuğisä bit aqçasız törmägä dä utırmasqa mömkinnär bit. Kiçke Qazan comğa sanında ğadi genä mäğlümat basqan. Uzğan yıl axırında cinayät eşläwdä, rişwät aluda, wazıfaların arttıruda ğäyeplängän Şamil Ğilmanov, Qazan şähäre xakimiäteneñ transport komitetı räise wazıfasına yañadan qaytarıldı, dielgän. Gazetada bu xäbär 8 genä yul urın alğın. Ä ber keşe berniçä ay buyı xökem baltası astında torıp, aqlanğan. Ä bit bu gäcit informatsiäse tügel, çın drama, yazmış faciğäse. Matbuğatta qayber estrada yoldızlarınıñ şäxsi tormışı, ire, xatını, yal itkän plyajları, restorannarı täfsilläp kürsätelä. Ä ğädellek taptalu yäki qaytarılu menä şulay süz arasında atalıp qına kitä. Ä qayber xikmätle xällär bötenläy atalmıy.
Bügenge tapşıruda sezne ber genä mäqälä belän yaqınnanraq tanıştırırbız. Şähri Qazan gäciteneñ 6 ğinwar sanında muzıka tarixı ğalime Mäxmüt Niğmätcanovnıñ «Latinsız kiläçägebez yuq” digän mäqäläse basılıp çıqqan. Latin älifbasına küçärgä tırışqan öçen tatarlarnı häm Tatarstannı niçek kenä taptamadılar. Belgäne dä, belmägäne dä bu turıda sağız çäyni yäki tatarlarnıñ üz arasında şik-şöbhä tarata. Mäxmüt Niğmätsanov kirill elifbası belän dä, latin belän dä uqığan, yazğan keşe. Ul bu mäsäläne distä yıllar buyı öyrängän häm millätneñ telenä bäyle närsälärneñ asılında närsä yatqanın belä. Anıñ mäqäläsenä menä şundıy epigraf quyılğan. «S xristonosnoyu xorugvieyuy idem na bezbojnıy yazıq kazanski”, İvan Groznıy, 1552 yıl - menä şundıy epigraf. Ä xäzer Mäxmüt Niğmätcanovnıñ Şähri Qazan gäcitendä yazılğan mäqäläsennän özeklärne Damir Älmätle uq:
(Audio)
Sez Matbuğat közgese tapşıruında Mäxmüt Niğmätcanovnıñ Şähri Qazan gäcitendä basılıp çıqqan mäqäläsennän özeklär tıñladığız. Üzegezne qızıqsındırğan ayırım mäqälälär, xäbärlär, reportajlar bulsa, Azatlıqnıñ qazan byurosına cibäregez, 420012, Qazan, 155 abonent tartması.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Taşkent -- Keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları Üzbäkstan räsmilären Ändican xällärenä bäyle yabıq mäxkämälär oyıştıruda ğäyepli. Human Rights Watch oyışmasınıñ Taşkenttağı wäkile Andrea Berg süzlärençä, şundıy ike mäxkämä uzğan atnada Taşkent yanındağı Yaña-bazar häm Tuytepa qalalarında başlanğan. Üzbäkstannıñ Keşe xoquqların yaqlaw törkeme, tağın ber şundıy mäxkämäneñ başqaladan 150 çaqırım yırqlıqta, Yangier qalasında baruın xäbär itte.
Bu mäxkämälärdä niçä keşe ğäyeplänüe bilgesez. Küptän tügel Üzbäkstannıñ Yuğarı mäxkämäse 15 keşene Ändican xällären oyıştıruda ğäyepläp berniçä yılğa törmägä xökem itkän ide. Xoquq yaqlawçılar bu mäxkämäne ğädelsez dip sanıy.


text:
Çuaş şağire Peder Xuzanğay iskä alındı
Ğinwar ayında Tatarstannıñ Älki rayonında da, Çuaşstan respublikası buylap ta, çuaş xalqınıñ böyek şağire Peder Xuzanğaynıñ tuuına 100 yıl tuluğa bağışlanğan bäyräm kiçäläre görläp uzdı. Peder Xuzanğay - ul kürenekle ädäbiät häm mädäniät ähele, çuaş respublikasınıñ xalıq şağire, Konstantin İvanov isemendäge Däwlät premiä lawreatı.
Ğinwarnıñ şuşı könnärendä Çuaşstan başqalası Çabaqsarda Peder Xuzanğaynıñ häykäle yanında miting uzdı, şulay uq şağirneñ icatına bağışlanğan kürgäzmälär oyıştırıldı.
Ä 18 ğinwarda Tatarstannıñ Älki rayonınıñ Sixtermä awılında tantanalı kiçä uzdı.
Peder Xuzanğay - Tatarstan respublikasınıñ Älki rayonınıñ Sixtermä awılında tuğan. Çuaş poeziäseneñ üseşe häm çäçäk atuı anıñ iseme belän bäyle.
Peder Xuzanğay çuaş ädäbiäten, üz tuğan xalqınıñ tarixı, bügengese häm kiläçäge turında icat itkän tirän fikerle äsärläre belän bayıttı. Anıñ küp kenä äsärläre çuaş xalqı poeziäseneñ ber ürnäge bulıp tora.
Ul şulay uq tanılğan tärcemäçe dä, çuaş yazuçılarınıñ icatına bağışlanğan ädäbi- tänqidi yazma häm bäyälämälär avtorı da.
Ağımdağı yılnıñ 22 ğinwarında anıñ tuuına 100 yıl tuldı.
Şuşı uñaydan 23 ğinwarda Çuaşstannıñ drama teatrı binasında tantanalı kiçä uzdı. Anda Tatarstan wäkilläre dä qatnaştı. Mäsälän , respublikanıñ mädäniät ministrı wäkile Aydar Ğaynutdinov, Peder Xuzanğaynıñ tuuına 100 tulu uñayınnan Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievneñ barlıq çuaş xalqına yullanğan qotlaw xatın citkerde. Anda tatar häm çuaş xalıqların berläşterüdä häm ike xalıqnıñ duslığın nığıtuda şağirneñ icatınıñ zur ähämiäte turında äytelä.
Tatarstan Yazuçılar berlege isemennän bu tantanada qatnaşqan Tatarstannnıñ xalıq şağire Renat Xaris, Peder Xuzanğaynıñ icatında çuaş xalqınıñ ğöref-ğadätläre dönyadağı başqa xalıqlarnıñ ğöref-ğadätläre belän bergä ürelgänen äytte.
18 ğinwarda Peder Xuzanğaynıñ icatına bağışlanğan tantanalı kiçä Tatarstannıñ Älki rayonında Sixtermä awılında uzdı . Kiçä turında Azatlıq radiosına “Mädäni comğa” gäziteneñ jurnalistı Niaz Aqmal söyläde.
Çuaşstannan kilgän delegatsiä wäkilläre arasında Çuaşstannıñ xalıq şağire, Çuaşstannıñ professional yazuçılar berlege citäkçese Valeriy Turğay da bar ide. Tatarstan delegatsiä wäkilläre arasında Renat Xaris kilgän ide. Tantanalı kiçädä Çuaşstan drama teatr kollektivı häm Çuaşstan filarmoniäseneñ “Çağal” fol'klor ansamble artistları bik matur cırlı-biyülle uyınnar kürsättelär. Xuzanğaynıñ ğibrätle awır tormışı , yazmışı turında söyläşülär üzençälekle ber fänni-ğamäli konferensiägä äwerelde. Älki munitsipal' rayon başlığı Ferdinant Däwlätşin bolay dip belderde: “Bez Xuzanğaynıñ bu olı yubileyına şaqtıy eşlär eşlädek. Aldağı könnärdä bu eşlärne alıp baraçaqbız häm kiläçäktä Xuzanğay iseme bu töbäkneñ matur ber simvolı bulıp äwereläçäk” dip belderde.
Niaz Aqmal Xuzanğaynıñ ğibrätle yazmışı häm anıñ isemeneñ çığışı turında da äytep uzdı.
Ul Çuaşstan pedagogik texnikumın tämamlağannan soñ , Qazanğa kilä, Könçığış institutında uqıy. Monda ul Ğädel Qutuy , Hadi Taqtaş, Xäsän Tufan, Musa Cälil kebek şağirlär belän aralaşa. Bik küp şağirlärebezneñ şiğerlären çuaş telenä tärcemä itä. Xuzanğay turında bezneñ şağirlärebez dä bik küp yazğan. Anıñ xaqında Sibğat Xäkim, Xäsän Tufan, Renat Xaris kebek şağirlär anıñ şiğerlären tärcemä itkännär häm anıñ turında şiğerlär yazğannar. Anıñ xaqında xätta Vladimir Mayakovskiy da yazğan .
Sixtermädä uzğan kiçädä Çuaşstannan kilgän qunaqlar Çabaqsarda basılğan Xuzanğaynıñ 6 tomlıq saylanma äsärlären alıp kilgännär. Şağirneñ ulı- Adler Xuzanğay ätise isän çaqta qullanğan yazu maşinkasın büläk itkän. Çuaşstannan kilgän qunaqlar muzeyğa, mäktäpkä, kitapxanägä tağın bik küp büläklär qaldırğannar.
Mälikä Basıyr


text:
Kitap satudan tabış barmı?
Älbättä, kitap çığarır öçen küpme köçlär sarıf itelgänen sanap betererlek kenä tügel. Şulay bulsa da tatar kitapları bik oçsız.Äle küptän tügel genä bezneñ radioğa Ufadan İrek Ganiev kilep kitte.yл1990 yıllarda Ufağa Qazannan tatar kitapların kütärep taşıp säwdä eşen oyıştırğan ide. Läkin ul bölgenlekkä töşte.
Beleme belän BDUnıñ tatar häm rus tele bülegen tämamlağan.Tumışı belän Başqortstannıñ İleş rayonı yegete İrek Ganiev Ufada tatar kitapları satu eşen oyıştırıp ta säwdäneñ uñışlı bulmağanı turında söyläde.Bügenge köndä yuğarı belemle tatar tele uqıtuçısı İrek Ganiev taksi xezmäten oyıştırmaqçı bulıp yöri, ämma ul närsä genä oyıştırsa da, anıñ küñelendä milli toyğılar berqayçan da sünmäyäçäk. Şulay , ul kitap satıp tügel, ä taksi yörtep ikmäk tabarğa cıyına.Kitap, kassetalar satıp,älbättä bayığan keşelär dä bar.“ Taş qalada min boyar” uyınına oxşağan bazar säyäsäte xökem itkändä, kemneñ aqçası kübräk, şul törle eçtälekle kitaplar çığara alğan waqıtta, milli kitap säwdäse bügenge köndä tabış kitererme?
“Bibliosfera”nıñ ilebezneñ törle şähärlärendä filialları bar häm ul Rossiädä kitaplarnı küpläp satu predpriätieseneñ berse bulğan “Master-kniga” çeltärenä kerä. Satıp aluçılar bulsa, bu tatar kitabı bülege älegä “Bibliosfera” kibetendä genä bar ikän.ide. Intertat.ru elektron gäzite xäbär itüençä,“Master-kniğa” çeltäre tizdän Tatarstanda da häm şulay uq başqa şähärlärdä dä üz kibetlären açarğa planlaştıra ikän.
Şunısın äytik, kitap säwdäsen yaxşı oyıştıra belgän häm Mäskäwdä tatar kitabı bülegen açqan “Master- Kniga” firmasında eşläwçelär bezneñ millättäşlärebez tügel . Ä tatarlar kitap satıp alu belän üzlärenä yärdäm itä alırmı?Azatlıq radiosı öçen Qazannan Mälikä Basıyr.


text:
Sember ölkäse başlığı täwbä qılğan
Sergey Morozov şulay uq din başlığına Sembergä “blagolepnıy xramnarı” belän dan totqan şähär isemen qaytaru turında wäğdä birgän, ölkädä nosari yäşläre qorıltayın uzdırırğa täqdim itkän. Cirle küzätüçelär mondıy tırışlıqlarnı Morozovnıñ qänäfie qaqşawı belän añlatmaqçılar. Anıñ gubernator bulıp saylanuına Kirienqo zur yärdäm itkän, ä saylap quyılğan iñ soñğı gubernatorlarnıñ berse Morozov älegä İlbaşı Putinğa üz wäqälätlären raslaw turında möräcäğät belän çıqmağan. Kirienkosız raslanırmı, yuqmı - bilgesez, dilär.
Ölkä üzäge isä şähär nizamnamäsen qabul itü belän mäşgul''. Şähär Duması anıñ proyektın tikşerü öçen cämäğätçelekne cıyğan ide. Bik küp tänqit süzläre yañğıradı anda. Şähär başlığı Sergey Yermakov Dumanıñ anı üzenä buysındıru tırışlığına kisken qarşı çıqtı. Ä cirle kommunistlarnıñ citäkçese Aleksandr Kruglikov “Şähär flağı xakimiätkä ixtiram häm şähär belän ğorurlıq xise tärbiälärgä tieş” digän ğibaräne kisken tänqitläp çıqtı.
Älbättä, xalıq tuğan şähäre belän ğorurlanırğa tieş. Moña häykällär dä yärdäm itärgä burıçlı, dip sanaladır inde. Alarnıñ tuqtawsız ürçüe şundıy fiker uyata. Cepşeklek çorında berençe gubispolkom räise Gimovnıñ häykälen qayadır yäşergännär ide. Kire uylağannar, küräseñ - yänä urınına qaytarıldı.
Yazuçı İvan Gonçarov häykäle yanında Oblomov divanı yañartıldı. Häm bu sänğät äsären yañartu öçen aqça birgän oyışmanıñ reklaması da divannı bizi.
“Wenes” isemle qunaqxanä yanında oluğ äkäm-tökäm qabırçığı häykäle qalqıp çıqtı. Sembertaw elek diñgez astında bulğan, dip uylarsıñ. Şoferlar uramınıñ iñ xäwefle urınında quyılğan taş: “Biredä häläk bulğan şoferlar häykäle quyılaçaq”, dip bäyän itä. Repressiä qorbannarına häykäl öçen elegräk ğomum bädräf bulğan cirdä urın tapqannar. Oçqıçlar tözü gigantı “Aviastar” arqasında barlıqqa kilgän Yaña şähärne oçqıç bizi. Tik anda “Tuşqa” urınına, nigäder, çex istrebitele quyılğan.
Häykällärneñ küplege häm mäğnäsezlege – xalıqnıñ alarğa qarata kilde-kitte mönäsäbätenä dä säbäp bulıp toradır. Ataqlı rässam Plastov qulına tottırılğan baqır pumalanı küp märtäbälär urlağaç, yañasın quymıy başladılar. Xäzer, biçara, pumalasız basıp tora. Dan obeliskınıñ yoldızı yuqqa çıqqan ide, ikençese älegä isän. Tuğannar qaberlege östendäge akatsiä quaqlığın tar-mar itkännär. Elekke soyuzdaş respublikalar yasağan Xalıqlar duslığı parkındağı metal qaldıqların urlap beterdelär. Belorussiä bülegendä bronzadan yasalğan bizon iñ soñğısı bulıp baytaq tordı. Zurlığı häm awırlığı arqasındadır inde. Xäzer xalıqlar duslığına soñğı işarä dä yuqqa çıqtı.
Ä “häykälemaniä” däwam itä. Soñğısı YE xärefe häykäle. Aq xäref belän yazılğan YE xärefle qara märmär plitäne alıp ırğıttılar, çönki ul qaber taşın xäterlätä bulıp çıqtı. Şulay itep 500 meñ rubl'' cilgä oçtı. Rostov şähärendä ikençe tören yasap büläk ittelär. Şul uq xäref UYIP yazılğan qızıl granit plitä bu yulı artqaraq awışıp tora. Vertikal'' tügel. Dimäk, qäber taşı da tügel.
Başlap yörüçelär qänäğät. Ä menä “MoлoдeжHaя raзeTa” “Da skol''ko je mojno, YO-MOYO!” - dip oran sala. Bu gäzit YO xärefeneñ izgelegen añlap betermi, küräseñ. Öç süzneñ ikese sügenüle bulğan cämğıättä niçek inde bu xärefkä tabınmasqa!?
Döres, arxiepiskop Mud''yugin 1990-yılda “ПpaBдa” gäzitendä urıs xalqın tatar zolımı sügenergä öyrätkän, dip yazıp çıqqan ide. Böyek xalıqnı süz bäyläneşeneñ töp elementınnan mäxrüm itkän ide bit bu din ähele. Şöker, Velikiy Novgorod şähärendä “berestyanıye gramotı” digän arxeologik tabıldıqlar arqasında akademik Yänin bu xalıqnıñ 9-ğasırda uq sügenä belgänen isbat itte. Şuña kürä “MoлoдeжHaя raзeTa”nıñ opponentları qatği räweştä cawap birä ala: “Qak je bez bukvı YO, YO-MOYO?!”, dip, mäsälän.
Ayrat İbarhim, Sember


text:
Azatlıq xäbärçese suğış qırınnan xäbär itä…
Yaqın arada Ğiraqqa cir öste köçläre keräçäk. Berençelärdän bulıp anda Quşma Ştatlarnıñ 3-nçe cir öste diviziäse kerer dip kötelä. Älegä Tönyaq Küwäyttä urnaşqan bu diviziägä berketelgän jurnalistlar arasında bezneñ xäbärçebez Ron Synovitz ta bar. Bez aña bügen telefon aşa berniçä soraw birdek.
Soraw: Ğiraq suğışı bügen irtän Amerikanıñ hawa xöcümnäre belän başlandı. Bu xöcümnär turında sezneñ diviziä xärbiläre qayçan işette häm alarnıñ moña reaksiäse nindi buldı?
Cawap: Quşma Ştatlarnıñ 3-nçe cir öste diviziäse ultimatum iğlan itelgännän birle suğışqa äzerlek xälendä, di Ron. Ultimatum betkän sägättä alar Ğiraq çigenä taba yul tota ide. İrtänge hawa xöcüme, berniçä Tomahawk raketası turında xäbär mondağı xärbilärne, döresen äytkändä, beraz ğäcäpkä qaldırdı. Alar berençe xöcüm dulqını küpkä köçleräk bulır dip kötkän ide. Xäzer alar çirattağısın kötä. Könbatış mäglümät çaraları cir öste operatsiäsenä qädär, 2-3 kön hawa xöcümnäre bulaçaq, dip xäbär itä. Läkin, mondağı xärbi citäkçelär cir öste operatsiäse här mizgeldä başlanırğa mömkin, dip sanıy.
Soraw: Soñraq, Ğiraqnıñ cawap itep Tönyaq Küwäytkä SCUD raketaları atuwı, häm monıñ ximik yä biologik qoral bulu ixtimalı turında xäbär itelde. Bu turıda närsä äytä alasız?
Cawap: Bu raketalarnıñ bersen Amerikanıñ Patriot sisteması näq bezneñ tirädä bärep töşerde. Minem belän söyläşkän xärbilärneñ berse “Äydä, atığız, sez atqan här närsäne bez qabul itergä äzer” dide. Raketa bärep töşerelgännän soñ tirä yaqta xäräkät arttı, läkin ximik yä biologik xöcümgä qarşı çaralar kürelmäde. Standart qağidä nigezendä, ber çaqırım yıraqlıqta raketa töşsä, xäwef xaläte kertelä. Xärbilär şunduq ximik qoralğa qarşı kiem, gaz maskaları kiä. Bu yulı ul bulmadı.
Soraw: Sez berketelgän 3-nçe diviziä Tönyaq Küwäyttä inde 9 ay. Xärbilärneñ kübese suğışnıñ tizräk başlanuwı kötte, çönki tizräk öylärenä äylänep qaytırğa teli. Monnan tış, xärbilärdä tağın nindi xislär bar, alarnıñ suğışqa, Saddamğa qarata mönäsäbäte nindi?
Cawap: Xärbilärdä Saddamğa qarata näfrät köçle. Çönki, alar näq menä Saddam arqasında, anıñ BMO taläplärenä buysınıp, qoralsızlanırğa telämäwe aqrasında, şuşı çüldä yatırğa mäcbür, dip uylıy. Xärbilär fikerençä, Saddamda ximik qoral bar, häm bu qoral alarğa qarşı qullanırlırğa mömkin digän qurqu bar. Ber soldat miña bolay dide: ägär Ğiraq xärbie qoral kütärep kilsä, ul anı atıp üterä ala. Ä menä ximik qoral qurqınıçraq, anı kürep bulmıy.
Soraw: Küwäyt çigendä berniçä Ğiraq xärbie birelde digän xäbärlär buldı. Bu turıda närsä äytä alasız?
Cawap: Soñğı mäglümätkä qarağanda bezneñ diviziä torğan çik buyında 27 Ğiraqlı birelgän. Alar nigezdä çik saqçıları. Çik buyındağı här postta 8-dän alıp 10-ğa qädär Ğiraq ofitserı tora. Dimäk, kimendä 3 postnıñ ofitserları çik aşa çığıp Amerikan xärbilärenä birelgän.
Ali Gilmi, Praga


text:
Mäskäw mäxkamäse mäğlüm käsepçe Mixail Xodorkovskiy ğäyeple digän qarar çığarıp anı 9 yıl törmä xäzasına xökem itte. Xodorkovskiynıñ baş advokatı Genrix Padva xäbärçelärgä salımnan qaçu häm xärämläşü ğäyepläwläreneñ ğädellek belän ber bäyläneşe dä yuq dide häm apelyatsion mäxkamägä möräcäğät itäçägen belderde. Yukos neft' şirkäteneñ elekke citäkçese Xodorkovski üzen xökem itü turında Kreml' färman birgän dip belderde. Mäxkamä Xodorkovskiynıñ ber käseptäşe Platon Lebedevnı 9 yıllıq, ikençe käseptäşe Andrey Krainovnı 5 yarım yıllıq törmä cäzasına xökem itte. Baş prokuratura süzçese Natalya Vişnyakova bolay dide.
AUDİO: Bez bu qararnı ğädel häm Xodorkovski, Lebedev, Krainov qılğan cinayätlär öçen döres dip isäplibez. Bez bu eşneñ säyäsät belän niçek tä bulsa bäylelegen kisken kire qağabız. Çınnan da zur cinayätlär qılınğanlığı raslandı.
Baş prokuratura äytüençä xäzer Xodorkovski belän Lebedevqa aqça yuu turında yaña ğäyepläwlär belderelä.


text:
İrandağı töp reformaçıl partiä küpçelek namzätläreneñ saylawlarda qatnaştırılmawına rizasızlıq yözennän 20 fivraldä ütäçäk parlament saylawlarına boykot iğlan itte.
Prezident Möxämmät Xataminıñ tuğanı, partiä citäkçese Möxämmät Riza Xatami bik zur küpçelek bu saylawlarda qatnaşmasqa tawış birde dide.
Küpçelek reformaçıl namzätlärne saylawlardan çitläşterü turında qararlar çığarğan qädimçe saqçılar şurası xökümätneñ bu saylwlarnı kiçekterü täqdimen kire qaqtı.
Saqçılar şurası äğzası Riza Zavarehi İranda saylawlar suğış bulğan, yäki çit il tarafınnan basıp alınğan oçraqta ğına kiçekterelä ala dide.
Kiçä kiç xökümät irekle häm ğädel saylawlar öçen barlıq artlar buldırılğançığa qädär saylawlarnı kiçekterü täqdime belän çıqqan ide.


text:
Törkiädä parlament saylawları häm terrorçılıq
Soñğı atnada da Törkiäneñ kön üzägendä ğomum saylawlar häm terror waqiğaları xökem sörde. Esse häm yañğırsız könnärgä qaramastan monnan aldağı saylawlardağı kebek aktiv häm xäräkätle räweştä bulmasa da partiälär saylaw kompaniyasen däwam itterä. Şul uq waqıtta ilneñ könyaq-könçığışında bäreleşlär waqıtında yäki yullarğa quyılğan minalarnıñ şartlawı arqasında şähit bulğan törek xärbiläreneñ arta baruı da xakimiätneñ iminlek şartların buldıruda häm terrorçılıq belän köräş ölkäsendä alıp barğan çaralarnıñ kim buluı räweşendäge tänqitläwlärgä dä säbäp bula.
Bu tänqitläwlärgä cawap itep premyer-ministr Recep Tayip Erdoğan, terror waqiğalarınıñ moñarçı da buluına işarä itep, terrorçılıq belän köräşneñ däwam iteläçägen, Ğiraqnıñ tönyağında xäzerge waqıtta xärbi xäräkät ütkärelüe fikerenä üzeneñ qarşı buluın, berençe çiratta Amerika Quşma Ştatları häm Ğiraq belän diplomatik yullarnı qullanuğa östenlek birülären belderde, läkin kiräk bulğan oçraqta çikneñ aryağındağı xärbi xäräkät variantınıñ da kön tärtiplärendä buluın assızıqlap äytep uzdı.
Tışqı eşlär ministrı häm premyer-ministr urınbasarı Abdullah Gül dä xökümät belän törek qorallı köçläre arasında terrorçılıq belän köräş häm çikneñ aryağında operatsiya ütkärü mäs’äläsendä qaraş ayırmalılıqlarınıñ bulmawına basıp yasap: “ Mondıy möhim mäs’älädä tulısınça kiñäşläşep häm zur qatiliq belän xäräkät itäbez,” – dip äytte.
Şul uq waqıtta başqalada şuşı könnärdä bu mäs’älä belän bäyle bularaq ilbaşı, xökümät wäkilläre häm xärbilär arasında oçraşular häm kiñäşmälär dä ütkärelä.
Şul arada törle urınnarda bomba quyıluı turında iminlek köçlärenä xäbärlär dä kilep tora. Soñınnan xäbärlärneñ kübese diärlek döres bulıp çıqmasa da tieşle iminlek çaraları kürelergä mäcbür bula.
Äytik, şundıy ber xäbär törek hawa yullarınıñ İstanbuldan Ankarağa säfär yasawçı ber yulçı oçqıçında bomba buluı turında ide. Oçqıç İstanbuldan xäräkät itär aldınnan citkerelgän bu xäbär arqasında oçqıçtağı böten yulçılar töşerelep, imin urınğa ozatıldı. Täfsille tikşerüdän soñ xäbärneñ yalğan buluı añlaşıldı.
22 iyüldä ütkäreläçäk ğomum saylawlarnıñ täğäyen namzät isemlege açıqlandı.
Yaña parlamentqa kerergä teläuçe 7 meñ 395 namzätneñ 726-sı bäysez xalıq wäkile namzäte. Küpçelege yuğarı belemle bulğan namzätlärneñ 950-gä yaqını isä – başlanğıç mäktäpne betergän. Namzätlär arasında akterlar, aşçılar, balıqçılar, rässamnar häm xätta massajistlar da bar. Xalıq wäkile namzäte isemlegenä 230 xucabikä dä kergän.
Namzatlär arasında küpçelekne isä layıqlı yaldağılar, pensionerlar täşkil itä. İkençe urında eşmäkärlär, möxändis-injenerlar, uqıtuçılar, advokatlar häm tabiplar tora.


text:
Qıtay bügen Ğiraqqa qarşı xärbi çaralarnı tuqtatırğa çaqırdı häm nizaqnı çişer öçen kire diplomatik çaralarğa qaytırğa öndäde. Tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Kong Quan, Ğiraqqa qarşı suğış xalıqara normalarnı boza, dip belderde.
Fransiä, Ğiraqta suğış başlanuına borçıluın belderde. Fransiä tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Francois Rivasseau belerüdä “suğışnı mömkin qadär tizräk beterergä”çaqırdı.
Germaniä dä Ğiraq suğışı mäs’äläsendä borçılu belderde. Germaniä tışqı eşlär ministrı Joschka Fischer, Berläşkän Millätlär Oyışması Xartiäse suğışqa qanuni nigez birmi, dide, Ğiraqta humanitar faciğa buldırmasqa çaqırdı.
İran tışqı eşlär ministrı Kamal Kharrazi, suğışnı ber närsä belän dä aqlap bulmayaçaq, häm aña qanuni röxsät birelmägän, dide. Dönyanıñ iñ zur möselman däwläte İndoneziäneñ prezidentı Megawati Sukarnoputri, İminlek Şurasın aşığıç utırışqa cıyılırğa çaqırdı.
Vatikan bügen Quşma Ştatlarnıñ xärbi höcümnären kisken täñqitläp çıqtı. Vatikan radiosında çığış yasağan kardinal Roberto Tucci, Ğiraq suğışı xalıqara qanunnar qısalarına sıymıy, dide. Waşington, üzeneñ iqtisadi häm xärbi qüäten qullanıp üzen barısınıñ da xakime itep iğlan itte, dide Tucci. Läkin Amerikannarğa qarşı tendensiäne dä Tucci xuplamadı. İoann Paul İkençe yardämçeläre, Rim papası bügen tınıçlıq häm Ğiraq xalqı öçen doğa qıldı, dip xäbär itte.


text:
Kommunistik Tönyaq Koreä Quşma Ştatlar belän araların caylaw eşenä kereşä
Soñğı 50 yılda berençe märtäbä Amerika Quşma Ştatları Tönyaq Koreä belän aralarnı caylaw turında söyläşülär başlap cibärde. Alar düşämbedä New Yorkta başlandı. Şuşı oçraşu uzğan ayda Tönyaq Koreäneñ atom programmasın beterü turında ireşelgän kileşüneñ ber şartı bulıp tora.
Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare yardämçese Christopher Hill Tönyaq Koreäneñ tışqı eşlär ministrı urınbasarı Kim Kye Gwan belän New Yorktağı Waldorf Astoria qunaqxanäsendä oçraştı, söyläşülär sişämbedä dä däwam itte.
Oçraşu faktı üze möhim ber waqiğä bulsa da, däwlät departamentınıñ matbuğat wäkile Sean McCormack söyläşülärgä älegä ällä ni zur ömetlär bağlamasqa kiräk digänräk belderü yasadı:
"Min sezne kisäter idem, bu äle berençe genä oçraşu, häm anda eşçe törkemneñ bar bu eşne niçek alıp baru qağidäläre genä bilgelänä", di däwlät departamentı wäkile McCormack.
Quşma Ştatlar belän Tönyaq Koreä arasındağı şuşı eşçe törkem ikençe ber möhim kileşügä ireşüneñ näticäse bulıp tora. Fivralneñ 13-endä Pekindä, altı il wäkilennän torğan maxsus törkem, Tönyaq Koreäneñ atom programmasın tuqtatu turında kileşkän ide. Monıñ şartı itep Tönyaq Koreä anda üzenä energiä çığanaqları häm başqa iqtisadi yardäm birüne quyğan ide. Moñardan tış Pxenyan Quşma Ştatlar belän solıx kileşüenä ireşep, Washingtonnıñ üzen diplomatik tanuın da teläde.
New Yorkta açılğan söyläşülär menä şul aralarnı caylaw eşeneñ başı bulıp tora. Berük waqıtta Pxenyan näq şundıy uq eşne Yaponiä belän dä alıp bara. Tokio wäkilläre belän oçraşu Vietnam başqalası Xanoyda açıldı.
Uzğan atnada New York Times basması, Quşma Ştatlar Tönyaq Koreä belän, soñğısınıñ ber Makau bankındağı 25 million dolların kire qaytaru söyläşülären dä alıp bara, dip yazıp çıqqan ide. Şuşı aqça Washington basımı belän 2005-nçe yılda tuñdırıldı, ul çaqta amerikannar Tönyaq Koreäne aqça yuuda ğäyepläp çığıp, bu maqsatta Pxenyan Qıtay ciren faydalana, dip beldergän ide.
Pekin kileşüendä qaralğança, Tönyaq Koreäneñ üz atom programmasınnan waz kiçüe basqıçlap büläklänep barırğa tieş. Yäğni Pxenyan quyğan şartlar - üzen tanu, iqtisadi yardäm birü, yağulıq häm energiä belän tä''min itü - ul başqarğan eşlärgä cawap bularaq qına ütälep baraçaq.
Kärim Kamal


text:
Seber awıllarına bağışlanğan konferensiä ütte
30-31 mart könnärendä Omskida “Seber awılları – tarix, bügenge kön häm kiläçäk” dip isemlängän 6-nçı Xalıq-ara fänni-gämäli konferensiä bulıp uzdı. Anda Rusiäneñ 15 şähärennän, Pol'şa, Litva häm Qazaqstan illärennän 400-dän artıq delegat qatnaştı. Çığış yasawçılar törle däräcälärdäge ğalimnär häm aspirantlar buldı. Alarnıñ çığışlarında könbatış Seberdän könçığış Seber kiñleklärenä qädär urnaşqan awıllarnıñ tarixı, bügengese, üseş perspektivaları yaqtırtıldı. Notıqlarda tatar awıllarına bağışlanğan temalar da küp buldı. Bu xaqta oyıştıru komitetı räise, akademik Nikolay Tomilov, konferensiädä xalıq mädäniätenä, şul isäptän seber tatarlarına bağışlanğan ayırım seksiä eşli. Omski etnografları arasında seber tatarlarınıñ mädäniäten öyränüçelär şaqtıy, tatarlar tarixı belän şöğellänüçe ğalimnär millätläre belän tatar tügellär, ä barlıq neçkäleklärne belep eş yörtü öçen tel belü zarur, şul säbäple andıy temalarnı tatar millätennän bulğan aspirantlarğa täqdim itäbez,- dip assızıqlap ütte.
Konferensiädä qaralğan häm tatar awıllarına bağışlanğan temalar Seberdä islam dine qabul itelgän çordan alıp bügenge köngä qädär waqıtnı sıydırğan ide. Şundıy temalar belän çığış yasawçılar Omski yuğarı uqu yortları xezmätkärläre häm aspirantları Ruslan Urazaleev, Dinara Bäşirova, Dinara Aytbayıva, Çulpan Äxmätova, Gölçirä Timomeeva, Gölnara Bikbulatova buldılar. Alardan tış Novosibirski, Ufa, Barnawıl şähärlärennän kilgän delegatlar arasında da tatar awılları temasın yaqtırtuçılar buldı. Omski klassik universitetı aspirantı Ruslan Urazaleev xäzerge waqıtta tatar awıllarında telneñ yuğala baruı, rus teleneñ östenlek aluı turında açınıp söyläde.
Äytergä kiräk, tel yuğaltu Seber awıllarında 18-19-nçı ğasırlarda başlanğan. Ul waqıtta tatarlar Seber yağında rus xalqınıñ sanın üsterüdä dä öleş kertkännär. Bu turında konferensiädä Seber avtoyullar akademiäse xezmätkäre Anatoliy Krix söyläde. Yasaq tüläwneñ kimräk buluına qızığıp küp kenä tatarlar xristian dinen qabul itkännär häm rus isemnäre alğannar. Ğädättä andıylar rus awıllarına da küçep kitä torğan bulğannar. Xristian dinen qabul itüçelär üzläre dä, alarnıñ balaları da ruslar bulıp yazılğannar, älbättä alarnıñ tuğan telläre dä tiz arada ontılıp yuqqa çıqqan. Ämma andıylar artıq küp bulmağan häm keräşennär digän etnik törkemne kiterep çığarmağan dip söyläde Krix efände.


text:
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ azıq-tölek häm awıl xucalığı idaräse qoş gribı awıruı Mongoliädä dä kilep citte dide.
İdaräneñ töbäktäge wäkile Nuretdin Mona Xuvsgül wilayendäge ber kül buyında distälärçä ülgän aqqoş, qaz häm başqa qoşlar tabıldı dide.
Soñraq Mongol xakimiätläre ul qoşlarnıñ qoş gribınnan ülgänlegen rasladı. Ämma anda bu awırunıñ qaysı töre buluı bilgesez.
2003-nçe yıldan birle Aziädä qoş gribı säbäple 50-dän artıq keşe ülde. Xäzer bu awıru Seber häm Qazaxstanğa da taraldı.
Qazaxstan sälamätlek ministrlığı anda awırunıñ keşelär öçen qurqınıçlı bulğan H5N1 töre buluı açıqlanuın belderde.
Bügen Rusiä ğädättän tıñ xällär ministrlığı Rusiädä ülüçe qoşlar sanı arta bara dide. Kiçä bu awırunıñ taraluı kimi dip iğlan itelgän ide.


text:
Keläm dönyası-II: Irhan Nisametdin
Çal tarixlı keläm dönyası bügen nindi ügäreşlär kiçerä? Bu käseptä qaysı illär alda bara? Keläm säwdäsendä tatar telen belü yärdäm itäme? Yaxşı kelämneñ bäyäse küpme? Şuşı häm başqa sorawlarğa keläm belgeçe İrhan Nizametdin cawap birä, 17 Fivral şimbä könne Azatlıq dulqınnarında.
Fin başqalasında İmperial Matto isemle keläm kibete totuçı İrhan Nisametdin, bu ilneñ keläm bazarında äydäp baruçı belgeç sanala. Expert bäyälämäse kiräk bulsa aña möräcäğät itälär. Domotex kebek kürgäzmälärdä ul inde ike distä yıl qatnaşa:
"Bu kürgäzmädä, zamanında, Finlandiädän genä 20läp tatar cıyıla ide. Ul bik küñelle ide, kiçlären bergäläp utıra idek, biznes turında söyläşä idek, törek restoranına bara idek. Xäzerge waqıtta bu tatar firmaları äzäygän, çönki buın üzgärgän, balaları atalarınıñ eşen däwam itmägän. Bezgä kilgändä, bez bu keläm alanında inde öçençe buın."
İrhan atise Fatıyx abıynıñ eşen däwam itä, üzen öçençe buın kelämçe dip sanıy. Fin ilendä tuıp üskän, ata-babaları Nijgar yaqlarınnan. Tatar telen belü keläm säwdäsendä bik zur fayda dip söyläde ul häm misal itep, Paqstan säfäre waqıtınada bulğan xällärne kiterde.
Kibetneñ isemenä kilgändä, İrhan anı bik ğadi añlattı: matto finça keläm bula, imperial digäne - bezneñ qaydan çığuıbıznı añlata, dip şayarttı ul.
Xäläl cefete, tanılğan cırçı Cämilä belän bergä İrhan üze şikelle sölek kebek 3 malay üsterä. Kem belä, bälki alar da ätiläreneñ, ä bälki äniläreneñ käseben däwam iter? :)
Ali Ğilmi


text:
Telereportaj
Telereportaj - jurnalistikanın' en' quramalı janrlarınan esaplanadı. Bu'gingi ku'nde telereportaj turmıs waqıyaların haqıyqat sa'wlelendiriwi sha'rt. Waqıyanın' kemshilik ta'repin de jetiskenlik ta'repin de televidenienin' sa'wlelendiriw quralları menen su'wretlew za'ru'r. Waqıyag'a ha'r qanday "ton kiydiriw" ha'm faktlerdi bo'rttiriw yamasa pa'seytiriw menen telereportajdın' ta'sirshen'ligin asırıp bolmaydı.
Reportaj tiykarında latınsha "jetkeriw", ingliz tilinde bolsa "xabar beriw" ma'nisin bildiredi. Ol ha'zirgi zamanago'y jurnalistikada en' jawınger, jıldam janrlardan esaplanadı. Ol barlıq janrlarg'a qarag'anda o'mirge biraz jaqın turıp, waqıya ju'z berip atırg'an ornınan ja'ne ju'z berip atırg'an waqıtta alıp beriliwi menen basqa janrlardan ajıralıp turadı.
Reportaj bolıp atırg'an waqıya haqqında da'rriw tu'sinik beredi, onın' dawıslı jag'dayın "ko'shiredi" ha'm tın'lawshılardı bul waqıyanın' jag'dayı, sharayatına alıp kiredi. Lekin, telereportaj waqıyanın' anıq ko'rinisi emes, ol turmıstın' ko'p qırlılıg'ın xabarshı qarım-qatnası arqalı ko'rsetip beredi.
Telereportajdın' za'ru'rli ta'repleri onın' waqıyanın' barısın beriw ha'm tezligi bolıp esaplanadı. Ol ha'miyshe jan'alıqlar haqqında xabar beredi. Reportaj u'zliksiz ra'wishte televidenienin' barlıq su'wretlew quralları birlestirilgen, dawıslı so'z, ko'rkem ha'm hu'jjetli shawqımlar, muzıka, en' baslısı, qaytalanbas ko'rinis.
Jurnalisttin' so'zi ha'm akustikalıq su'wretlew qatlamı waqıyanı qabıl etiwdi qıyınlastırmaslıg'ı, kerisinshe, onın' mazmunlıg'ın ku'sheytiriwi ha'm rawajlandırıwı kerek.
Telereportajda jurnalisttin' roli ayrıqsha isshen' ha'm juwapkershilikli bolıp tabıladı. Ol waqıyanın' qatnasıwshısı, gu'wası bolıp g'ana qalmay, teletamashagoylerge bul waqıyanın' ortalıg'ına "kirip shıg'ıwg'a", onı tu'p tiykardı "seziw" ge ko'meklesiwi kerek. Waqıya ko'riwshiler ta'repinen tuwrı qabıl etiliwin ta'miyinlew ushın xabarshı onı anıq ha'm tu'sinikli so'z etiwi lazım. Bul talap ayrıqsha ju'da' za'ru'r a'hmiyetke iye.
Telereportaj sonday anıq jazılıwı, jazıw tasmasına tu'siriliwi ha'm efir arqalı beriliwi kerek, tamashago'y onı bir ko'riiwden-aq qabıl etiwi mu'mkin bolsın. Sebebi, telereportajda tamashago'ylerge bir ma'rte qatnas jasaw mu'mkin, olar telereportajdı qayta ko'riw mu'mkinshiligine iye emes. Sonın' ushın anıq ha'm a'piwayı turaqlı montaj tiykarı talap esaplanadı.
Xabarshının' sholıwı anıq ha'm qatan' ta'rtiplengen bolıwı kerek. Telereportajdın' temporitmin teletamashagoylerge waqıyanın' barısın baqlap ha'm qa'telespey qabıl etiliw mu'mkinshiligin jaratıw za'ru'r. İntanatsion qurılısı da waqıya mazmunına say keliwi kerek.
Teleko'rsetiwdin' teksti, jıynalg'an ha'm "reportaj" g'a jazılg'an ko'rinisli ja'ne dawıslı materialdı beriw, jurnalisttin' hawazı ha'm intonatsiyası, dinamikası. Usı barlıq usıllardı biri-birine u'zliksiz, sheberlik penen baylanıstırıw na'tiyjesinde telereportajdın' pu'tinligi ta'miyinlenedi.
Eger sol elementlerdin' birewi ulıwma materialg'a tuwrı kelmese, tamashago'yler waqıya tuwralı qa'te tu'sinikke iye bolıwı mu'mkin.
Telereportajdın' mınaday tu'rleri bar:
- waqıyalı reportaj. Xabarshının' dıqqat orayında waqıyanın' o'tiw barısı, onın' dinamikası. Ma'selen: xalıq saltanatları, jan'a ka'rxananın' ashılıwı, delegatsiyalardı ku'tiw ha'm gu'zetiw, sport jarıslarının' konferentsiyaları ha'm tag'ı basqa.
- problemalı reportaj. Bul reportajda waqıya ma'lim bir problemanın' jan'a ta'replerin ashıwda ha'm onı sheshiwde sebep rolin atqarmaqta. Ulıwma problema anıq bir waqıya arqalı du'zilip, sheshiledi.
Mazmun boyınsha telereportajlardı mınaday tu'rlerge bo'liw mu'mkin.
- Ja'miyetlik siyasiy reportaj.
- Ekonomikalıq (islep shıg'arıw) reportaj.
- Ma'deniyat ha'm ko'rkem o'ner tarawlarındag'ı waqıyalarg'a bag'ıshlang'an reportajlar.
Orınlanıwı boyınsha tuwrıdan-tuwrı jetkeriletug'ın reportaj ha'm magnit tasmasına jazılg'an reportajlardı ayırıwı mu'mkin.
Tuwrıdan-tuwrı efirge jiberiletug'ın reportaj "translatsion" ta'rizde berilip, efirde, a'dette, o'zgerissiz ko'rsetiledi.
Magnit tasmag'a jazılg'an reportaj bolsa, avtordın' ideyası ja'ne wazıypaları ko'zde tutılg'an jag'dayda montaj etiledi. Onda waqıya barısının' ta'rtibi de, bazı ta'repleri de o'zgertilip efirge jiberiledi.
Video kassetag'a jazılg'an telereportajda montajdın' roli u'lken. Montaj waqıyanın' en' za'ru'r bolg'an jag'dayların tın'law ha'm waqıttı qısqarttırıw mu'mkinshiligin beredi. Montaj printsip ta'repinen tekst redaktorlawına uqsap ketedi.
Telereportajdı montaj etip atırg'an payıtta mına qag'ıydalardı yadta tutıw kerek:
- Waqıya bolıp atırg'an orında telejurnalist barlıq tamashago'ylerdin' wa'kili ekenligin umıtpaw;
- Bolg'an waqıyanı tamashago'ylerge haqıyqat ja'ne, tuwrıdan-tuwrı jetkeriw;
- Efirge tayarlang'an telereportajda ayırım elementler jetispese, bul kemshilikti durıslaw ushın barlıq sharalardı ko'riw sha'rt.


text:
Ufağa Amerikanıñ Yekaterinburdağı baş konsulı John Stepanchuk kilde
12 nçe yül Ufağa Amerikanıñ Yekaterinburgtağı General konsulı John Stepanchuk kilde. Maqsatı — balalarnıñ xalıqara tel lagerında qatnaşu. İngliz telen kamilläşterü buyınça älege lager başqalanıñ 136 sanlı başqort litseyı qarşında oyışqan.
Ufağa Vyetnam respublikasınıñ Rusiädäge ilçese Nguen Wan Ngan kilde. Ul başqalanıñ Dim rayonında vyetnam cämäğätçelege oyıştırğan “Vyetnam cämäğätçelege köne” bäyrämendä qatnaştı.
Tağı ber ildän törkem — Qıtaynıñ Lyaonin universitetı ğalimnäre Ufada. Alar Başqort däwlät universitetında bulıp, xezmättäşlek mäs’älälären öyrände. Başqort däwlät universitetınıñ xalıqara mönäsäbätlär buyınça rektor urınbasarı Vasiliy Suxanov kiläçäktä uqu yortında qıtay tele ingliz telläre belän tigez öyräneläçägen belderde.


text:
Tatar başın kem aşıy?
Fevral'neñ 21-ye tarixi data bulıp tora. Bez här yılnı bu datanı üzençä bizäp tatar teleneñ kiläçäge turında ğına söyläşep uzmıybız, tatar tele saqlansın öçen ni ğämäl qılu turında da küp süz bula. Här keşe tatar telen saqlaw yözennän nider başqara. Läkin dä bıyılğı 21-nçe fevral' ikelätä xäsrät tä kiterde. Bu könne Federatsiä Şurası şartnamäne raslamadı, şuşı könnärdä ük “Yaña ğasır” dulqınında “Azatlıq” radiosı üzeneñ tapşıruların tuqtataçaq digän şomlı xäbär taraldı. Şuşı tönne ük Samar milli xäräkäte yulbaşçıları üzara fiker alışularnı oyıştırdı, häm şul uñay belän “Tuğan tel” isemle Samara ölkä tatar cämğiäte häm Samar şähäreneñ tatar milli- mädäni möxtäriäte citäkçeläre Tatarstan İlbaşı Mintimer Şäymievkä, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirovqa, zur säyäsätçelärebez Rafael' Xäkimov, İndus Tahirov, fändäs Säfiullin, Razil Välievlärgä möräcäğätnamä yulladılar. Möräcäğätnamäneñ qısqaça eçtälege tübändäge fikerlärdän ğıybärät:
“Yaña ğasır” radiodulkınında “Azatlıq” tapşıruların tuqtatu küñellärebezgä äytep betermäslek näfrät toyğıların uyatıp cibärde. Millät- millät dibez, tel- tel dibez. Menä şul zur burıçnı – tatar milläten berböten itep intellektual' bieklekkä kütärep, tatarpärwarlıqnı tärbiäläwdä özleksez eş alıp baruçı “Azatlıq”nı üzebezneñ ük tatar türäläre dulqınnan quıp çığaralar. Tatar başın tatar aşıy bulıp çığa bit!
Tatarstan İlbaşı Mintimer Şäymiev çit töbäklärdä, çit mämläkätlärdä yäşäwçe tatarlarğa efir aşa tuğan telebezne öyränü mömkinlegen tudırdı. Aña çiksez räxmätebez. “Yaña ğasır” radiodulkınınnan “Azatlıq” tapşıruların quıp çığaralar. Hiçşiksez, Bötendönya tatar kongressı üzeneñ çirattan tış Başqarma komitetın cıyıp bu mäsäläne uñay xäl itü yulın tabar dip ışanabız. Bügenge köndä “Azatlıq” tapşıruları tatar dönyasınıñ informatsion radio bieklegenä kütärelgän däräcäle radio. “Yaña ğasır” dulqınında “Azatlıq” tapşıruların tıyu – ul rossiädä salqın suğış çorına qaytu digän süz, demokratiäneñ soñğı şäwläsen dä yuqqa çığaru, tatar tıñlawçısınıñ xoquqın kisü. “Azatlıq” radiosınıñ tapşıruların tuqtatu – ul tatarlarnıñ mäğlumat alu ofığın yuqqa çığaru.
Läkin dä bezneñ sorawlarıbız da bar. “Yaña ğasır” radiodulkınında “Azatlıq”nı qaldırır öçen “Yaña ğasır” teleradiokompaniäneñ general' direktorı ilşat Aminov nindi çaralar kürä? Kemgä yärdäm sorap barğan?
Rossiä külämendä tolerantnost' turında küp söylänä. ä konkret eşkä kilgändä ğämällär tolerantnost'qa qarşı kilä. Deputatlar Tatarstan – Rossiä şartnamäsen köçkä qabul ittelär. Federatsiä Şurasında şartnamäne tanımadılar.
Çit töbäklärdä tatar mäktäpläre yuq, balalar baqçaları yuq. Tatar awıllarındağı mäktäplärdä dä tatar telen qısıp çığarıp beterälär.
Bez “Yaña ğasır” radio häm tele tapşıruların tıñlar öçen xalıq arasında bik zur añlatu eşen alıp barabız. Xalıqnıñ küpçelege xäzer üz aqçalarına ğäläm kiñlegennän “Yaña ğasır”nı tıñlar häm qarar öçen tälinkälär quyalar. Häm bu eşne alar “Azatlıq” tapşıruların tıñlar öçen dä eşlilär. Bügenge köndä sibelgän tatarnı ber ğailä itep totuçı – ul “Azatlıq” dulqını ğına.
Tatarstan citäkçeläre, tatar zıyalıları bezneñ üteneçebezne kütärep alırlar häm “Azatlıq” “Yaña ğasır” dulqınınnan töşep qalmas digän ömettä qalabız.
Rossiä Yevrosoyuzğa kerü turında süz alıp bara, ä azçılıq millätlärneñ telen saqlaw yözennän tege yäki bu ildä çit mämläkättän radiotapşırularnı translyatsiälänüne dä küzdä tota Yevropa Xartiäse”,- dielä Samar tatar milli xäräkäte liderları möräcäğätlämäsendä.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Rusiä räsmiläre Rusiä belän Qıtay Tönyaq Koreanıñ atom programmasına bäyle kierenkelekne çişü öçen Pxenyanğa iminlek garantsiäse birergä mömkin dip belderde.
Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Aleksandr Losükov bu belderüne bügen Tönyaq Korea tağın ber märtäbä üzeneñ atom programmasına bäyle krizisnı çişü öçen Quşma Ştatlarnıñ iminlek garantiäläwe şart digän taläp quyınnan soñ yasadı.
Rusiä räsmiläre bügen Mäskäwdä Könyaq häm Tönyaq Korea räsmiläre belän ayırım-ayırım oçraşular ütkärde.
Bu ayda Pekiñda älege krizisnı çişü maqsatında 6 il wäkilläreneñ oçraşuı kötelä. Anda Könyaq häm Tönyaq Korea, Rusiä, Quşma Ştatlar, Yaponiä häm Qıtay qatnaşaçaq.
Bügen Waşingtonda älege oçraşuğa äzerlek maqsatında AQŞ räsmiläre Yaponiä häm Könyaq Korea wäkilläre belän 2 könlek söyläşülär başlıy.


text:
Dönya Bankı xisabı: elekke kommunistik illärdä AIDS (CПИД) virusı qotoçqız zur tizlek belän tarala
Dönya Bankı sişämbedä bäyän itkän xisapta äytelgänçä, elekke kommunistik illärdä AİDS virusınıñ taraluwı qotıçqıç däräcägä citkän, ägär xökümätlär moña qarşı aşığıç çaralar kürmäsä, bu çir epidemiä räweşen alaçaq, illär üzläre zur iqtisadi yuğaltuğa duçar bulaçaq
Äytik, Rusiädä 1998nçe yılda AİDS virusı 11 meñ keşedä terkälgän bulsa, 2003-nçe yılda bu san 20 tapqır artıp, 240 meñgä citkän. Kürşe Ukrainada şul uq xäl, uzğan yılda zararlanuçılar sanı 50 meñne aşqan. Odessada urnaşqan Sotsial Tikşerenülär İnstitutı citäkçese Oleksandr Yaramenko süzlärençä, 2010-nçı yılğa awıruçılar sanı million-400-meñ, ä SPİDtan ülüçelär sanı yılına 100 meñgä citäçäk.
Üzäk Aziä häm Baltik illärendä sannar ul qädäre qurqınıç bulmasa da, wazğiät şulay uq borçulı. Misal öçen Litvada, bu virusnıñ ber törmädä taraluwı arqasında, zararlanuçılar sanı ber uıl eçendä 2 tapqır artqan.
Amerikanıñ Johns Hopkins Bloomberg isemendäge Sälämätlek mäktäbe belgeçe Chris Beyrer fikerençä, Üzäk Aziäne alğanda, SPİD virusı taralu häm narkotik yulları arasında turıdan-turı bäyläneş bar. Äytik, Qazaqstannıñ Timertau, Üzbäkstannıñ Yaña Yul, Qırğızstannıñ Oş şähärlärendä AİDS virusınıñ iñ küp oçraqları terkälgän. Bu qalalar barısı da, narkotik taralu yulında urnaşqan.
Genevada urnaşqan Dönya Sälämätlek Saqlaw Oyışması xezmätkäre İrina Savçenko süzlärençä, virus eläkterüçelärneñ kübese yäşlär, zararlanğannarnıñ 85-90 protsentı – 18 belän 25 yäş asrasında.
Könbatış belän çağıştırğanda elekke sovet respublikalarında virsunıñ tizräk taraluı şunıñ belän añlatıla – ul berençe çiratta narkomannar, narkotiknı qanğa kertüçelär arasında tarala.
Audio (İrina Savçenko):
"Könbatışta AİDS virusı nigezdä censi yul belän tarala, häm bu çağıştırmaça aqrın. Könçığışta isä – enä qadap. Misal öçen, virusnı eläkterü ixtimalı censi yul belän 0.1 protsent bulsa, enä aşa – 30 protsent. Ayırmanı üzegez küräsez."
Sälämätlek saqlaw räsmilären tağın şul borçıy – virus yäşlärdän başqa qatlamnarğa tarala. Törle yullar belän: qan alıştırğanda, şul uq censi yul. Qırğızstanda AİDS virusınıñ tiz taralu säbäpläre - şul uq. Bişkäktä urnaşqan SPİD üzäge citäkçese urınbasarı Ainagul Osmanova:
Audio (Ainagul Osmanova):
"Xäzerge waqıtta Qırğızstanda SPİD belän awırğan 400 keşe bar. Läkin bu räsmi sannar, çınbarlıqta 10 tapqır kübräk bulırğa mömkin. Alarnıñ kübese narkotik qullanuçılar. Üzäk Aziä öçen bu awıru zur qurqınıç tudıra. Censi yul belän taralsa, ul qädär tiz bulmas ide. "
Dönya Bankı xisabında äytelgänçä, iñ yamanı şul, küp kenä illärdä bu afätkä ğömümän küz yomıla. Könbatış Yevropa häm Tönyaq Amerikada inde berniçä yıl AİDSqa qarşı däwlät programmaları eşli. Alar yäşlärne tärbiäläw, AİDS belän awırğannarnı qimmätle darular belän däwalawnı küz aldında tota. Hollandia, Şveitsariä kebek illär "ziannı kimetü" dip atalğan strategiä kertte. Narkotik qullanuçılarğa maxsus urınnarda, iskesenä almaşqa yaña çista enälär birelä. İrina Savçenko süzlärençä, xäzer Rusiädä dä 50-gä yaqın şundıy projekt bar, ämmä bu san bik az. Ni ayanıç, elekke Sovet respublikaları bu eşkä, qimmätle darularğa zur aqça bülep birä almıy. Uzğan yıl Rusiä SPİDqa qarşı programmalarğa ni barı 5 million dollar birde.
Belgeçlär äytüençä, bu wazğiätne kisken üzgärtergä kiräk. Ägär xökümätlär, sälämätlek ölkäsendä zur qaza telämäsä, hiç yuğı kisätü eşlärenä, kübräk aqça birergä tieş. Yuq isä, bu qazanıñ aldağı 5-10 yıl eçendä, iqtisadı zıyanı tağı da zurraq bulaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Russiä parlamentınıñ Kiril alfavitın ğına ğämäldä qaldıruı, konsitutsiägä qarşı kilä, millätlärneñ xoquqların boza
Tözätmälär Federatsiä şurasında qaralğanda Tatarsan wäkile Räfqät Altınbayev tağın ber märtäbä bu tözätmäneñ Russiä konstitutsiäsenä qarşı kilüe turında kisätte. Konstitutsiädä bolar dip yazılğan. Respublikalar üz däwlät tellären buldıru xoquqına iä. Däwlät xakimiäte, cirle uzidärälärdä, respublikalarnıñ däwlät oyışmalarında alar Russiä Federatsiäseneñ däwlät tele belän bergä qullanıla.
Konstitutsiäneñ 68-nçe matdäsendä mondıy yullar bar. “Russiä Federatsiäse üzeneñ barlıq xalıqlarına da ana telen saqlaw xoquqın, anı öyränü häm üsterü öçen şartlar buldırunı garantiäli.
Federatsiä Şurasındağı Kareliä wäkile Viktor Stepanov Moñarçı latin alfavitına nigezlänep kilgän karel teleneñ mäcbüriläp kiril xäreflärenä küçerelüe bu telne beteräçäk dip çığış yasadı.
Şuşı kisätülärgä qaramasqan Çärşämbe könne Federatsiä Şurası tellär turındağı qanunğa tözätmälär kertüne xupladı. Xäzer bu tözätmälär russiä Prezidentı imzalasa häm basılıp çıqsa ğämälgä keräçäk.
Bu dokumentnıñ Federatsiä Şurası aşa ütüe Tatar telenä yatışlıraq bulğan Latin alifbasın qullanılışqa kertergä ciınuçı Tatarstanda zur rizasızlıq uyattı.
Äle tözätmälär Däwlät dumasında qabul itelgännän soñ uq Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev alarnı xoquq küzlegennän qarağanda citeşsezlek dip atağan ide. İnterfaks agentlığına interview birep Şäymiev, Bütän imlağa küçüne tıyu 1991-nçe yılda Russiä Yuğarı Şurasında qabul itelgän häm berkem tarafınnan da kire qağılmağan Russiä xalıqları telläre deklaratsiäsenä qarşı kilä dide häm Deklaratsiädän ildäge här xalıq häm şäxes tel suverenitetına iä digän yullarnı iskä töşerde. Prezident Şulay uq 1992-nçe yılda qabul itelgän Yewropanıñ Töbäk telläre häm milli azçılıqlar telläre xartiäsen onıtmasqa çaqırdı. İnterfaks agentlığına ul Min däwlät Dumasınıñ bu adımın keşe xoquqlarına tıqşınu dip bäyälim dide. Prezident ana telendä niçek yazarğa häm niçek soyläşergä ikänen saylaw xoquqınnan mäxrüm itügä qarşı buluın belderde häm xätta Totalitar Sovetlar Berlege çorında da Görcilärgä, ärmännärgä, Baltıyq buyı xalıqlarına üz älifbaların saylaw mömkinlege birelgänlegen iskä töşerde. Şäymiev, ägär bez bu yul belän barsaq tege yäki bu millät wäkillärenä ana telen öyränüne dä tıyu mömkin bulaçaq, çönki xalıq xoquqları bozılğanda wäzğiätne tözätü öçen bernindi tä’sir itü forması da yuq digän borçıluın äytte.
Comğa könne Tatarstan Däwlät Şurası älege tözätmälär uñayınnan russiä Prezidentı Vladimir Putinğa möräcäğät belän çıqtı. Möräcäğättä mondıy yullar bar. Äle qabul itelgän federal qanun Russiä Federatsiäse konstitutsiäsendäge 15-nçe matdäneñ 4-nçe öleşenä, 73-nçe matdä häm 76-nçe matdäneñ 4-nçe 6-nçı öleşlärenä turı kilmi. Bu federal’ qanu şulay uq Watandaşlıq häm säyäsi xoquqlar turındağı xalıqara pakt, Töbäk telläre häm azçılıqlar telläre turındağı Yewropa xartiäse, milli azçılıqlarnı yaqlaw turındağı nigez konvensiäse kebek Russiä tarafınnan tanılğan xalıqara xoquqıy kileşülärgä dä yaraşlı tügel. Bu möräcäğättä Tatarstan däwlät Şurası Prezidentnı Russiä konstitusiäse garantı bularaq älege tözätmälärne kire qağırğa çaqıra.
Bu uñaydan bötendönya Tatar kongressı Başqarma Komitetı da Russiä Prezidentına möräcäğät yulladı. Möräcäğättä bu tözätmälär xalıqlarnıñ tartıp alğısız xoquqların bozu bularaq bäyälänä, ägär dä sez bu tözätmäne imzalasağız häm ul ğämälgä kersä Russiä Federatsiäseneñ keşe häm xalıqlar xoquqların, töbäk tellären häm milli azçılıqlar tellären yaqlaw turında üz östenä alğan yöklämälären bozılaçaq dielä. Ana telendä söyläşüçe tatarlar üzläreneñ tärräqiätenä yaraşlı älifbalar qullanu xoquqınnan baş tartırğa telämi. Bötendönya Tatar berläşmäsendäge yözlägän oyışmanıñ berse dä älifbanı latin grafikası nigezendä torğızuğa qarşı çıqmadı dielä möräcäğättä. Tatar kongressı başqarma komitetı millätlärneñ häm töbäklärneñ dä mänfäğätlären iskä alıp bu mäs’äläne yañadan qararğa çaqıra. Yaña qanun Russiä parlamentınnan ütkän, xäzer inde Prezident Putinnıñ bu qanunğa häm tatarlarnıñ möräcäğätenä mönäsäbäten kötäse qala. Qanun imzalanğan oçraqta aña qarşı çığuçılar mäxkmamälärgä möräcäğät itärme yuqmı, anısın da kiläçäk kürsäter. Ä menä küptän tügel Qazanğa kilgän Yewropa keşe xoquqları mäxkamäse wäkilläre bu Mäs’äläseñ Strassburg mäxkamäsendä qaralu mömkinlege ällä ni zur tügel dip belderde.


text: Qırğız räsmiläre atna başında atıp üterelgän deputat Bayaman Erkinbayevnıñ ülemen tikşerü öçen 700 milisiä xezmätkären bilgeläde. Eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat xezmäte, alar üterüçe häm höcümne oyıştıruçını tabır öçen äzerlängän "sirena" çarasında qatnaşaçaq, dip xäbär itte. Erkinbayev – yün ayınnan birle üterelgän inde ikençe deputat. Anıñ Qırğızstandağı cinäyätçel oyışmalar belän elemtädä torğanı mäğlüm ide, şulay uq Erkinbayev mart ayında prezident Askar Akayevnı xakimiättän çitlätügä kitergän inqilabqa yärdm itügä dä üz öleşen kertkän dip xäbär itelä.


text:
Rusiä Eçke eşlär ministerı Räşit Nurğäliev Başqortstan Eçke eşlär ministerlığı eşçänlegen tikşerergä kürsätmä birgän. Bu xäbärne Rusiäneñ qayber kiñ mäğlümat çaraları tarattı.
Küp tıñlawçılarıbız xäterlider äle, uzğan yılda da Rusiäneñ törle xoquq saqlaw oyışmaları Başqortstan Eçke eşlär ministerlığı eşçänlegen tikşerü öçen Ufağa ällä küpme eşçe törkemnär cibärgän ide. Ul çaqta Başqortstan eçke eşlär ministerı Mäskäw tikşerüçelären tırnaq astınnan ker ezlärgä tırışuda ğäyepläde häm matbuğatta küp kenä aqlanular belän çığış yasadı. Yänäse, bu tikşerülär şäxsän aña qarşı yünältelgän häm Diwayıvnı urınınnan alıp, Mäskäw oliğärxları Başqortsatn eçke eşlär ministerı itep üz keşelären quyarğa teli ikän.
Niçek kenä bulmasın, federal tikşerüçelär Başqortstan milisísı eşçänlegendä bixisäp xilaflıqlar taptı. Şul çorda cämäğätçelek arasında eçke eşlär ministerın wazífasınnan alaçaqlar ikän digän imeş – mimeşlär eş yörde. Läkin Rafael Diwayıv üz urınında qaldı häm bügenge köndä dä şuşı yuğarı wazífada ul. Bıltırğı tişerülärdän soñ ministerlıqnıñ berniçä zur däräcäle milisíonerın, şul isäptän Diwayıvnıñ berençe urınbasarı Niqolay Patrikeyevnı ğına eşennän buşattılar.
Häm menä Başqortstanğa Mäskäwdän yänä rewizorlar kilä. Alar Başqortstannan republík milisísı isemenä yazılğan bik küp şíkyätlärne tikşeräçäk. Soñğı yartı yıl eçendä genä dä Başqortstanda milisí xezmätkärläre tarafınnan ällä küpme qanun bozularğa yul quyılğan. Soñğı waqıtta milisíonerlarnıñ keşelärne üterü oçraqları da bermä ber arttı. Milisíonerlar tege yäki bu cinayättä şiklänelgän keşelärdän soraw alu waqıtında alarnı milisí bülegendä ük yırtqıçlarça üterü oçraqları da bar.
Alay ğınamı, xätta xoquq saqlaw oyışmaları xezmätkärläre häm citäkçeläre üzläre arasındağı kisken mönäsäbätlärne utlı qoral yärdämendä açıqlawğa qädär barıp citä. Mäsälän, berniçä ay elek kenä Sibay şähäre prokurorı Qaraçurín äfändene atıp ütergännär ide. Xäzer anı üterüne oyıştıruda şiklänelep Sibay şähäre eçke eşlär idaräsendäge ber bülekneñ başlığı Şahiev qulğa alındı.
Başqortstan prokuraturı mäğlümatlarına qarağanda, bıltır republíktağı milisí xezmätkärlärenä qarşı 124 cinayät eşe quzğatılğan, şularnıñ 58 e bügenge köndä mäxkämä oyışmalarına tapşırılğan da inde. Mäskäwneñ çirattağı tikşerüe Başqortstan milisísı citäkçelegendä küp üzgäreşlär kiterüe ixtimal dilär. Moña yaña Rusiäneñ yaña eçke eşlär ministerı Räşit Nurğälievnıñ üz eşen azağına citkerergä yaratuı belän bäyläp añlatalar.
Fänis Fätxi, Ufa.


text: Tbilisi. Gruziä yağı Rusiädän ilneñ waqıtlı prezidentı Nino Burcanadzeneñ kiläse atnada Mäskäwgä kilüwenä röxsät birüne ütenä. Gruziä tışqı eşlär ministrı Tede Caparidze süzlärenä qarağanda, ul bügen Mäskäwdä şul säfärne oyıştıru xaqında maxsus üteneç tapşırğan. Rusiä tışqı eşlär ministrınıñ berençe urınbasarı Valeri Loschinin belän oçraşqannan soñ Caparidze, ike il arasındağı mönäsäbätlär "qabul itelä almaslıq tübän däräcädä" dip belderde. Burcanadzeneñ säfäre, elekke prezident Şevardnadze xakimiattän çitläşterelgännän soñ yaña gruzin citäkçelege wäkileneñ Rusiägä berençe märtäbä kilüwe bulıp tora. İke kön elek Bakuda, märxüm prezident Xäydär Alievne cirläw yolası barışında Nino Burcanadze Rusiä prezidentı Putin belän qısqa oçraşu ütkärgän ide.


text: Suğıştan sonğı Ğıraqta yañadan tözekländerü vä humanitar yardäm ofisı citäkçese Jay Garneñ urınbasarı Tim Crossnıñ bugen yasağan belderüdä , neft ministırlığınıñ waqıtlı idaräse belän ğıraqlı ä kiñäş törkeme belän amerikalı citäkliäçäk dip äytelgän. Cross süzlärençä suğıştan elek ministırlqta planlaştıru direktorı bulıp eşlägän Tamir Ghadhban täqdim itelgän posnı qabul itkän. Kiñäş törkeme belän , elek Shell Oilnıñ prezidentı bulıp torğan Philip Carrol citäkliäçäk, Ğıraq däwlät nefteneñ eleke räsmiä Fadhel Othman törkem citäkçeseneñ urınbasarı bulaçaq


text: Mäskäw. Yevropa Şurasınıñ Çeçnä mäs'älälären bağuçı yaña wäkile Andreas Gross bügen Rusiäne, Çeçnädäge säyäsi aralaşunı kiñäytergä çaqırdı. Anıñ süzlärençä, şul säyäsi protses, üz eçenä elekke çäçän prezidentı Aslan Masxadov köçlären dä alıp tağın da kiñäytelergä häm tiränäytelergä tieş. Gross, alar elekke qanuni xakimiat wäkilläre bularaq kertelergä tieş dip belderde. Yevropa Şurası wäkile şuşı täqdimen, üzeneñ öç könlek säfäre azağında yasadı, Mäskäwdän tış ul Qazanda da bulıp, anda xalıqara fänni kiñäşmädä qatnaştı.


text:
AK Partia aldında yaña säyäsi maqsatlar tora
Törkiyädä Ğadillek häm Täraqqiät partiäseneñ yañadañ xaqimiätkä qattuı tiräsendäge tantanalı käyeflär basıla bara. İs AK partiä aldında xäzer tiz arada xäl iteläse mäsälälär tora. Premyer Recep Tayyip Erdoğan 22nçe Yüldäge saylawlar aldınnañ bulğan kiyerenkkä qabat arttırmas öçen bik saq tiyeş.
Parlament Erdoğan täqdim itkän, Tışqı eşlär ministrı Abdullah Gülneñ namzätlegen kire qaqqan ide. Bu nizaq ildä waqıtınnañ alda saylawlarga kiterde. Dönyäwi Däwlät yaqlılar, xatını yawlıq bäylägän Abdullah Gülgä ışanıp beterme.
Ägär dä Abdullah Gül namzätlekkä yañadañ taqdim itelsä, bu körçekkä kiteräçäk. İstä totarğa kiräk, monıñ öçen AKP parlamenttağı tawışınıñ 3tän 2 öleşen alırğa tiyeş äle.
Erdoğan, Anqarada jurnalistlär aldında, Prezidentlık mäsäläsen tınıç yuldañ xäl itçäklärenä ışanuın äytep, kileşergä taba äzer buluların kürsätte. Şul uq waqıtta ul, Prezidentlıqqa namzät bulıp çığu-çıqmaw mäsäläsen Gülneñ, üze qarar qılırğa tiyeş dide.
İkençe mäsälä, Törkiyäneñ Yewropa Berlegenä äğzälegenä äzerlektä, qanun häm idarä reformaların arttıru häm şul uq waqıtta iqtisadi äyläneşne saqlap qalu mäsäläse.
Brussel, Törkiyäneñ Yewropa Berlegenä äğzälek däğwäsendä unışsız noqtalarnı yañadañ qarap çığarğa önde.Yewropa Berlege kişäyü komissionerı Olli Rehn monıñ ähämmiäten düşämbe könne yasağan çığışında bolay añlattı:
“Bez yaña xökümätneñ tiz arada formalaşuın kötäbez. Häm yaña xökümätneñ belgelängän näticäle qanuni häm iqtisadi reformalarıñ yañadañ başlatıp cibärüe bik möhim.”
The Economist Jurnalınıñ Törkiyädäge xäbärçese Amberin Zaman, AKPneñ yañadañ saylanuında iqtisadi säbäblärdäñ berse, sonğı waqıtta Törkiyädä yıllıq üseşneñ 7 protsentqa artuınıñ täsere buluın farazlawın äytä.
“AKPnıñ yañadañ xaqimiätkä kileünendä iñ zur säbäblärdäñ berse, iqtisad mäsälälärenä birelüe. Ğadi xalıq, tormışınıñ yaxşıruın kürde.. bigräktä fäqirräkläre. AKP bu keşelärgä yärdäm itär öçen küp tırıştı. Ägär dä awıl cirlärenä barsağız bu xälne bik küp keşe üzläre añlatıp birer.”
3nçe zur mäsälä, Törkiyeneñ könyağındağı Körd ğisyanı mäsäläse. Küp yıllardañ birle berençe tapqır, 27gä yaqın körd wäkil yaña mäclestä kerä aldı. Zaman bu xälne, qanun çığaruçılar öçen zur cäwaplılıq taläp itäçäk dip sani. Alarnıñ wazifası, körd mäsälälärendäge töyennne söyläşü yulı belän çişü bulaçaq.


text:
11 sintäberdä AQŞqa yasalğan terror höcümennän soñ BDB illäre Russie inisiativası belän terrorğa qarşı şura buldırdı. Russie AQŞ citäklägän terrorğa qarşı global suğışnı yaqlarğa wäğdä itsä dä, Jane’s İntelligence Digestnıñ ütkärgän tikşerülär Russie turında iqtibar cälep itkän mäğlümät birä.
Britanieneñ Jane’s İntelligence Digest atnalıq jurnalında kiñ küläm mätbuğat çaralarında bik siräk kön kürgän xärbi, säyäsi häm iqtisadi mäsälälärgä urın birelä.Jurnalnıñ Russie BDB vä terrorizm isemle ike öleştän torğan yazmanıñ berençese bolay dip başlana:1999nçe yılda Mäskäüdä toraq yortınıñ şartlatıluı öçen çeçennär ğäyeplände. Russie üzen BDBda terrornıñ töp qorbanı itep kürsätergä teli ide. Çınbarlıqta mäsälä küpkä qatmarlıraq. Mäskäüneñ AQŞnıñ anti terror kampaniesenä quşıluı öçen üz säbäpläre bar ide. Prezident W.Putin eleke KGB ofitserı , terrorizm tirän urnaşqan sovet mentalitetınıñ ber öleşe … bu inde eçke doşman likvidatsilänergä ,yuq itelergä tieş digän süz . BDBnıñ anti-terror üzäge Putinnıñ üz eşe häm ul prezident bulıp saylanğannan soñ 3 ay da ütmi oyıştırla. Üzäk Mäskäüdä urnaşqan ,anda FSB ofirları eşli häm anı mayor Boris Mılnikov citäkli . BDB anti-terror üzäge eleke SSSRnıñ küzläü xezmätlären berläştergän BDB iminlek vä mäxsus xezmätlär başlığı şurası belän nıq elemtädä tora. Anda Mılnikov kebek eleke KGB ofitserları eşli. 2000yılnıñ sintäberendä BDBnıñ 12 ileneñ11 terrorğa qarşı köräş öçen urtaq kileşügä qul quydı.Mäskäü şunnan soñ BDB anti terror üzägeneñ , Russie komandalığında häm FSB alfa anti terror berlege modelendä üz köçlären buldıru öçen uñışlı tırışlıq alıp bardı. Mäskäü şulayuq bu berleklärneñ BDB illärendä urnaşuına mömkinlek birgän legal çaralar da taptı.
BDB üzäge oyıştırılğan ayda , Russieneñ FSB häm Ukrainanıñ iminlek xezmätläre oyıştırılğan cinayätçelek , kontrabanda häm terrorğa qarşı xezmättäşlek itü turındağı kileşügä qul quydılar . Ämma här ike il dä qanunsız qoral satu eşenä dävam itä. Bu kileşü Russieneñ ‘köçlär statusı ‘ kileşüen xäterlätä. . Ul 94-nçe yıldan birle BDB illärendä 30xärbi baza urnaştırırğa tırışa. 1999nçe yılnıñ üktäberendä Yerevan parlamentında bulıp alğan atışulardan soñ, Ärmänstan bernindi yardäm möräcäğäte yasamasa da FSBnıñ Alfa berlege anda cibärelde. BDB üzäge material yäki informatsie belän urtaqlaşmi. Ul tik Mäskäügä Kremlneñ terrorğa qarşı inisiativaların BDBnıñ küpyaqlı operatsieläre itep kürsätü mömkinlgen genä birep tora.
BDB şurasınıñ buluına qaramastan , Mäskäüneñ BDB illärendä terrorğa qarşı köräşe täsirle tügel. Russie , Moldovada Dniester buyı ,Azerbaycanda Taulı Qarabax , Gruziedä Abxazie häm Könyaq Osetiedä yäşren räweştä qorallı separatistlarnı yaqlap kilä.
Sonğı aylarda Mäskäü Gruziedä E.Şevernadzägä basım yasau öçen näk şul separatislarnı qullandı …Abxazie görcilärdän çistartıldı., Mäskäü üzenä sıyınğan tanılğan terrorist yäki qanusız qoral säwdägärlären Putin strategiesenä turı kilsä , alarnı tapşırunı kire qağa. Gruzie iminlek xezmätläreneñ eleke başlığı İgor Giorgadze Şevernazegä ike atentant oyıştıruda ğäyeplänsä dä, Bugen Mäskäüdä exildä rexet tormış alıp bara. Putin Şevernadze bärep töşerelsä aña prezidentlıq postın wäğdä itä ikän . Oyışqan cinayätçelek belän bäyläneşe bulğan yäşren qoral säwdägärläre Mäskäüdä bik yaxşı yäşi. Al-Qaida , Ukrainadan qoral satıp alğan häm alarnı yaqın könçığış, Afganstanda Taliban yäki başqa terror törkemnärenä satqan Russie mafiası belän küptännän birle elemtädä tora. Moldova , Gruzie häm Azerbaycanda separatislar ölkälären kontrol itärgä dävam itä , Russie alarnı arzanlı energie belän tämin itä. Abxaziedä xalıqqa qanunsız räweştä Russie watandaşlığı birelde. Dnister buyı, Abxazie häm Taulı Qarabax qanunsız qoral säwdäse, tämäkä alkogol kontrabandası, röxsätsez disklar eşendä qara tab bulıp tora. Bigräk tä Dniester buyı respublikasınıñ iqtisadı Ukrainanıñ Odessa portınnan yasağan qoral exportınnan bäyle . Bu qorallar terrorçılar, suğışçan törkemnärgä barıp citä.Dniester buyın subsidieläü ,Russieneñ xalıqara terrorğa qarşı suğışnı yaqlau säyäsätenä qapma qarşı bulıp tora. Ämma noyäber ayında Putin bik ciddi räweştä Leonid Kucmağa bez ber qayçan da ike törle standart qullanuğa röxsät itmäskä tieşbez dip belderde …digän süzlär belän tämamlana Jane’s İntelligence Digest nıñ Russie ,BDB häm terrorzim isemle mäqaläse
Färidä Xämit, Praga


text:
Tuqay bäyrämnäre Başqortstanda da kiñ qolaçlı ütte
Ğomumän, bu atnanı Başqortstanda Ğabdulla Tuqay atnası buldı disäñ dä yarıy. Barlıq tatar rayonnarı mäktäplärendä Tuqayğa bağışlanğan kiçälär, törle wiktorinalar oyıştırıldı. Ä tantanalarnıñ iñ zurları, älbättä inde, Ufada ütte. Ufa «Nur» tatar däwlät teatrında häm Aqterlar yortında yazuçılar, jurnalistlar, sänğät ostaları qatnaşlığında oyıştırılğan şiğriät kiçälären qarawçılar «Ufada Tuqaynı moñarçı bolay zurlağannarı yuq ide äle» dip taralıştı.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Darındı jazwşı, jwrnalïst, pwblïcïst Qazaqstan Respwblïkasına eñbek siñirgen mädenïet qay`ratkeri Mädï Xasenov tiri bolsa bïıl 80 jasqa tolar edi. Onıñ barlıq sanalı ğumırı, bükil şığarmaşılıq eñbek jolı Säken Sey`fwllïn negizin qalağan «Arqa ajarı» gazetiniñ şejiresimen qosa örildi.
Mädenï Xasenov 1936 jılı Kökşetaw oblısı Zerendi awdanınıñ Qoşqarbay` awılında twğan. Ol Kökşetaw pedagogïkalıq wçïlïşşesiniñ muğalimder day`ınday`tın bölimin ayaqtağan soñ Kïrov atındağı memlekettik wnïversïtetin jwrnalïstïka mamandığı boy`ınşa bitirip şığadı.
Jazwşınıñ «Nartäwekel» attı romanı, «Tulpardıñ dübiri», «Tay`talas» povesteri men «Alğaşqı än» äñgimeleriniñ jïnağı sekildi onnan astam eñbegi jarıq körgen. Mädï Xasenovtiñ ädebï şığarmalarına negizinen qazaq awıldarınıñ tirşiligi, tıñdağı eñbek adamınıñ bey`nesi, jalpı adamgerşilik qasïetter arqaw bolğan. SSSR jwrnalïster odağınıñ müşesi bolğan qalamger özine «Zerendïn» degen ädebï psevdonïm qoldanğan eken.
Jazwşı-jwrnalïst «Meniñ zamandastarım» attı oçerkter men derekti äñgimeler jïnağına respwblïkağa atı äy`gili Natalʹya Vladïmïrovna Gellert, Nurğabıl Mälğajdarov, Sultanxamït Balğojïn sekildi köptegen may`talmandar eñbegin arqaw etken. Osı derekti materïaldarınıñ biri - «Awrwğa em, sawğa qwat» atalatın oçerkinde bïe sawıp, qımız jasay`tın mexanïkalandırılğan zamanawï ferma mäselesi söz boladı. Jılqı tüligine köbirek köñil bölinip, bïe bay`law jönindegi awıl qarttarınıñ «qımız babımen aşıp, uzaq piskendi, işer aldında köp sapırğandı unatadı, kübini künde jwıp otırmasa qımızdıñ dämi kelispey`di» degen usınıstarı nazarğa alınğan. Alay`da fermadağı jüz lïtrlik kübilerdi jww turmaq pisw de oñay` soqpay`dı. Sondıqtan toqpen istey`tin pişpek jasaw kerek. Odan bılay` sawın agregatına bïelerdiñ boy`ın üy`retwdiñ de özindik maşaqatı bar. Osılay`şa qalamger ay`twğa oñay` cïfrlardıñ töñireginde qanşama eñbektiñ jatqanın şeber swrettey`di. Onıñ kez-kelgen pwblïcïstïkalıq maqalası oqwğa jeñil, oy`ı jïnaqı. Al avtor nağız kösem sözdiñ qas şeberi.
Osı jïnağındağı endi bir oçerkine jas ormanşınıñ eñbegi arqaw bolğan. Jılandınıñ qoy`naw-qwısın tügel aralap, onımen qanattas Maraldı, Sandıqtaw, Arıqbulaq tawlı ormandarın şarlağan, sol jasıl älemge janaşır, qomqorşı Qazıkenniñ äw basta ustağan qağïdası – bir ağaştı jıqsañ, ornına eki köşet otırğız. Al osı ağaş atawlınıñ qoldan qalay` egilip, qalay`şa ösip-önip jatqanına bılay`ğı adam män bere ma? Jañadan qıltanaqtap kele jatqan köşet tüy`eniñ botasınan artıq kütim tiley`tinine ïlana qoya ma?
Keñes waqıtında Almatıdan şalğay` sanalatın Celïnograd öñiriniñ tirşiligi jay`ındağı oçerkteri «Qazaqstan», «Jalın», «Jazwşı», «Qay`nar» baspalarınan jarıq köripti.
Aqmola qalasınan şığıp turğan «Sarıarqa» jwrnalı 1997 jılğı qañtar ay`ındağı sanında Mädï Xasenovtiñ «Qïyanat» romanınan üzindi jarïyalağan eken. Söz basında jazwşı twralı «Xalqımızdıñ basınan keşken soñğı däwirdiñ astanaların körkem swretpen bey`neley` otırıp san qırlı key`ipkerler jasay`dı. Jazwşı Mädï özi dünïeden erte ötse de xalqınıñ qajetin ay`tıp ketken jazwşı»,- degen pikir jazılğan. Ol ras.
Kökşetaw men Qaraötkeldiñ töl perzenti Mädï Xasenulı Aqmola öñirinde bükil sanalı ğumırın ötkizip, oblıstıq «Arqa ajarı» gazetinde taban awdarmay` otız bir jıl qızmet atqarıp, elw altı jasqa qarağan şağında 1992 jılı dünïeden ozğan.
Jazwşınıñ qalamınan twğan körkem jäne derekti şığarmaları öz oqırmandarınıñ ıstıq iltïpatına bölenip, lay`ıqtı bağaların aldı.
Şara Battalğazïeva
Astana qalası melekettik murağatınıñ qızmetkeri


text:
Qazanda Şvetsiä könnäre
Sişämbe xäbärläre Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievneñ Qazan Kremlendä Şvetsiä Korol'legeneñ Rusiädäge Ğadättäntış häm tulı wäkälätle ilçese Xenrik Sven Xirdmannı xatını Marian Xirdman belän qabul itüe turındağı xäbärdän başlana. Söyläşü waqıtında “Elektron Tatarstan” digän global' mäglümätläşterü respublika programmasın tormışqa aşıruda xezmättäşlek mömkinlekläre kileşterelgän. Şvetsiä ilçeseseneñ Tatarstanğa inde dürtençe kilüe ikän. Tatarstan prezidentı Stokgol'mda monnan ike yıl çaması elek bulğan ide. Menä şuşı yörüşelärneñ, söyläşülärneñ näticäse bularaq Qazanda İkea kibete açıldı. Süz uñayınnan İkea açılu Qazannıñ meñ ellığına tiñ waqiğa buldı. İkea açıluğa bağışlanğan brifingta jurnalistlar İkea kibetenä küpme keşe sıya, çiratlar bulmasmı- dip qızıqsınğannar ide. Kibet xucaları 5-6 meñ keşene irken ütkärä alabız, şunnan artqanda ğına kerügä çikläw quyu qaralğan dip tınıçlandırğannar ide. Läkin İkeağa berençe könne ük yözlägän metrlı çiratlar tözelde, kiçkä taba İkeadan yartı çaqırımdaraq ütkän avtomagistral'dä İkeağa kilgän avtomobillärdän bua xasil buldı.Ber köndä kibettä 5 million sumlıq tovar satılğan. Xäyer Şvetsiä-Tatarstan mönäsäbätlärenä äylänep qaytıyk äle. İkea kibeten açu- Tatarstanda Şvetsiä könnäre çaralarına kerä. Ber atna däwam itäçäk Şvetsiä könnärendä inde tuplı xokkey uyını häm İkea kibeten açu tantanası ütkärelde.Äle Qazanda Şvetsiä kinosı könnäre dä bara.