text:
Qazannıñ 1000 yıllığı nindi çikläwlär alıp kilä?
Qazanda bu könnärdä, militsiäneñ 1000 yıllıqqa bağışlanğan öyränüläre bara. Şähär xalqı yäkşämbedä başlanğan, sişämbedä tämamlanaçaq, soñınnan tağın qabatlanaçaq öyränülär waqıtında yäşärgä öyränä. Bolar üzenä kürä, 1000 yıllıq bäyrämeneñ repetitsiäse. Yäkşämbedä, maşina yörtüçelär, yul inspektorlarınıñ ğädättägedän yışraq toruın häm san yağınnan da kübräk buluın kürä aldı. Düşämbe könne, şähär üzägenä şäxsi maşinalar kertelmäde, Qazannıñ üzäk uramnarı buşap qaldı. Bäyräm çaraları uzası İrek mäydanındağı binalarnı häm Kreml tiräsen militsiä xezmätkärläre äyländerep aldı. Uram buylap yörüçe keşelärneñ yulların yapmadılar. Ämma bäyräm waqıtında, andıy xällär bulırğa mömkin. Eçkä eşlär ministrlığı, Qazan xalqı häm başqala qunaqlarına yünältelgän maxsus qağidälär cıyıntığın çığarğan ide.
Xäzer şuşı qağidälär eşli başladı. Berençedän, üzegez belän şäxes tanıqlığın yörtergä kiräk. Şulay uq, xökümät maşinaları kolonnaları ütkändä, yul xäräkäte çiklänüenä äzer bulırğa. Bäyräm könnärendä şäxsi maşinalar belän, şähär üzägenä yörmäskä kiñäş itelä. Çit il watandaşları räsmi terkälmägän bulsa, Qazannan kitep toru sorala, dielä älege qağidälärdä.
Qazanğa başqa şähärlärdän kilüçe maşina yörtüçelär, qayber qıyınlıqlarğa oçrarğa mömkin. Tönge säğätlärdä, xäzerdän uq, Qazanğa kerü urınnarında, maşinalar tuqtatılıp, dokumentlar tikşerelä. Monı «Azatlıq» radiosı xäbärçesenä üzenä kürergä turı kilde. Başqa rayon nomerlı maşinalarnı şähärgä kertü buyınça, çikläwlär uq, dip cawap birdelär bezgä Eçke eşlär ministrlığında. Läkin bu ozaqqa tügel. Qağidälär cıyıntığında bu xaqta ber nindi süz yuq, ämma, eçke eşlär ministrı, avgust başında ütkärgän matbuğat konferensiäsendä bu xaqta küpmeder mäğlümat birgän ide. Bäyräm çaraları waqıtında, şähärgä kerü bulmayaçaq, çittän kilüçe maşinalarğa, şähär çitendä maxsus maşina quyu mäydännarı äzerlänä. Qunaqlarğa şuşında avtomobillären qaldırıp, maxsus avtobuslarğa küçep utırırğa kiñäş iteläçäk, dip beldergän ide eçke eşlär ministrı Äsxät Säfärov.
Bu tärtiplär avgustnıñ niçäsennän ğämälgä kerä başlıy, digän sorawğa tögäl cawap birüçe yuq. Eçke eşlär ministrlığındağı çığanaqlar, 20nçe avgusttan başlap, iminlek çaraları qırıslana başlıy dip äyttelär. 26 avgustta BDB illäre sammitı bula. Şunı oyıştıruda qatnaşuçı cawaplı xezmätlär, berniçä kön aldan Qazanğa kilä başlıy, dip xäbär itelä. Qazannıñ 1000 yıllığına qağılışlı sorawlarğa cawap birer öçen, eçke eşlär ministrlığı qaynar telefon liniäsen eşlätep cibärde. Anıñ nomerı (8432)912098.Bikä Timerova.


c: text/html

text:
İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicät, yañadan, bernindi basım da anıñ ilen üz atom proğrammasınnan waz kiçterä almayaçaq, dip belderde.
Berläşkän millätlär oyışması iminlek şurasınıñ biş daimi äğzäse bulğan illär AQŞ, Britaniä, Fransiä, Rusiä häm Qıtay, N'yü yorkta İran mäsäläsen tikşerüne däwam itä. Älegä qädär alar rezolyutsiä proyıqtı buyınça kileşügä kilä almadı. Berläşkän millätlär oyışmasınıñ iminlek şurası, İran urannı bayıtu eşlärennän waz kiçärgä tieş, dip sanıy. Şulay bulmağanda. İranğa qarşı sanksiälär kerteläçäk. Qıtay belän Rusiä älegä bu qarar belän kileşergä äzer tügel. İrannıñ atom proğramması turında AQŞnıñ däwlät sekretare Qondaliza Rays bolay dide:
“İran äle dönyağa kürsäterlek ber närsä dä eşlämäde. Añar Berläşkän millätlär oyışmasınıñ iminlek şurasına qarşı torırğa kiräkmi. Bez bu mäsälädä, xalıqara cämäğätçelekneñ berdämlegen kürsätä torğan qararğa kiläçägebezgä, tulısınaça ışanam” – dide, Qondaliza Rays.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
The Moscow Times: “Bu – säyäsi üterü” (Yuşenkovnıñ üterelüwe turında)
Uzğan atnada Mäskäwdä üterelgän “Liberal Rusiä” partiäse citäkçese Sergei Yuşenkov soñğı 9 yılda Rusiädä üterelgän 10-nçı Duma deputatı buldı. Qayber räsmilär bu üterüneñ artında säysät tügel, ä älege dä bayağı aqça yata digän belderülär yasadı. Sişämbedä ingliz telendä çığa torğan Moscow Times gäzite “Bu yulı bu - säyäsi üterü” digän mäqälä bastırdı...
Grişankov küpmeder däräcädä xaqlı dip däwam itä Pribılovski, Rusiä säyäsätçeläreneñ 80-90 protsentı çınlap ta aqça öçen üterelä. Ämmä Yuşenkovqa kilgändä, ul Golovlevtan ayırmalı bularaq, partiä finanslarınnan härwaqıt çittä torğan, biznes, xosusıylaştıru, aqça belän bäyle eşlärgä berqayçan da qatışmağan. Eşquarlar arasında anıñ ber köndäşe dä bulmağan, ä menä säyäsi doşmannarı citärlek bulğan: faşistlar, qaraq-generallar, oyışqan cinäyätçelek belän bäyle iminlek xezmätläre. Alğa taba Pribılovski misallar kiterä:
1995-neñ 22 fivralendä Rusiä televideniese Rusiäneñ Milli partiä wäkile Aleksei Vedenkin belän äñgämä ütkärgän. Bu yeget Yuşenkov häm dä tanılğan deputat, xoquq yawlawçı Sergey Kovalevnı üz qulı belän yuq itergä äzerlek beldergän. Yeget qısqa waqıtqa qulğa alınğan, ämmä soñnan Ciñügä 50 yıl tulu uñayınnan iğlan itelgän yarlıqaw nigezendä şunduq irekkä çığarılğan.
Şul uq yılnı, ul çaqtağı Saqlanu ministrı Pavel Graçev televidenieneñ turı efirında Yuşenkov belän Kovalevnı Rusiä armiäseneñ Çeçnyada qılğan ğämällären tänqitlägän öçen bersen çüp sawıtı, ikençesen – satlıqcan dip atadı. Yuşenkov, “Paşa Mersedes” quşamatlı keşe awızınnan mondıy süzlär maqtaw bulıp yañğırıy digän cawap qaytardı.
Yuşenkov säyäsi köndäşläreneñ açuwın çığarırğa sälätle ide, ämmä bu köndäşlär dä anı ixtiram itä ide, çönki Sergeinıñ säyäsät belän biznesnı butamağanın yaxşı belä ide. Pribılovski yazuınça, säyäsi üterülär - Çeçen suğışın, armiädäge korrupsiäne tänqitlägän, yort şartlawları artında iminlek xezmätläre toru ixtimalın äytkän keşegä qarşı ğına tügel, ä nindider maqsatlarğa ireşü öçen dä başqarıla. Maqsat – Liberal partiäne saylawlardan bärep çığaru tügelder. Yuşenkov Dumağa bareber üter ide, yä ber mandatlı okrugtan, yä Yabloko partiäse yärdäme belän, andıy yärdäm inde wäğdä itelgän ide.
Pribılovski fikerençä, çın säbäp - bu üterüne Boris Berezovskiğa elep quyu niäte bulırğa mömkin. Bilgele bulğança, Yuşenkov belän Berezovski arasındağı qarşılıqlar arqasında Liberal Rusiäneñ ikegä bülende. Uzğan ayda Yuşenkov Londonğa barıp qayttı. Alar Berzovski belän söyläşkännär, ämmä berläşügä ireşä almağan. Tikşerüçelär isä, Berzovskinıñ Kremldäge doşmannarına yararğa tırışıp, üterü artında aqça yata digän näticä çığırarğa tırışa dip tämamlıy üzeneñ mäqäläsen Vladimir Pribılovski.
Bügen Berezovski “Zavtra” gäzite möxärrire Aleksandr Proxanov belän bergä mäglümät çaraları öçen maxsus belderü yasadı. Bu belderüdä alar Yuşenkovnıñ üleme öçen Rusiä xakimiätläre cawaplı digän näticä yasıy, kiläse saylawlarda opozitsiä ciñep çığaçaq häm ilne Kremldän kilgän ülemnän qotqaraçaq digän wäğdälär belderä. Berezovski şulay uq Rusiä prokuraturasına Yuşenkovnıñ ülemenä açıqlıq kertergä mömkin dokumentlar cibärüwen xäbär itte. Anıñ süzlärençä, dokumentnıñ kopiäse Britaniäneñ eçke eşlär ministrlığına da cibärelgän.
Ali Gilmi, Praga


text: Qahirä, Mısır. Ğäräp Ligası da Näcaftağı şartlawnı kisken xökem itep çıqtı, bügen Mısır başqalasında bäyän itelgän belderüdä şuşı oyışmanıñ general' sekretare Ämr Musa, kiçäge şartlawnı "cinayät ğämäle" dip atıy häm anda şaqtıy keşe hälak bulu uñayınnan Ğiraq xalqına qayğı urtaqlaşu xislären citkerä. Älege belderüwendä Ğäräp Ligası citäkçese şulay uq Ğiraq xalqın, doşmanlıq wä nizaq orlıqları çäçü tırışlıqları qarşında berdäm buluğa öndi häm "Watannı saqlap qalu, basıp alunı beterü häm yaña wä imin Ğiraq tözü öçen berdämlekne nığıtu kiräk" dip belderä.


text: Torğınlıq yıllarında 1 May xezmät raportları äzerläw, qazanışlar, uñışlar turında notıq totular mäcburiät ide. Xäzer bu yuq. Şulayda, äle dä mondıy ğädätlärneñ tä'sire sizelä. Tatarstannıñ Däwlät statistika komitetı 2003 yılnıñ öç ayında Tatarstannıñ sotsial'-iqtisadıy üseşe näticälären iğlan itte. Älege mäğlümatlar tıynaq qına “ömetländerä torğan çirek” digän baş astında birelde. Çınnan da, ömet bar şikelle. Sänäğät 2002 yılnıñ berençe öç aylığı belän çağıştırğanda, 5% üseş birgän. Läkin respublika citäkçelegen bu qänäğätländermi. Küptän tügel respublikanıñ İminlek şurası utırışında Mintimer Şäymiev “sänäğät öç ayda üseş birsä dä, läkin monıñ effektı, faydası bulmadı”, digän fiker äytte. Näq menä faydadan büdjetqa keräse salımnar tüläwlär azayğan. Düşämbe könne bu wäzğıätne premyer-ministr Röstäm Miñnexanov salım cıyu öçen cawaplı oyışmalar wäkilläre belän analizladı. Premyer-ministr büdjetqa keremnär kimüneñ säbäben qayber “aqıllı baş” menedjerlarnıñ faydanı yäşerergä öyränülärendä kürä. Ul mondıy “aqıllı başlarnıñ” häm alarnıñ gönahlarına küz yomğan salım cıyuçı başlıqlarğa känäfilärennän qorı qaldıru belän yanadı.


text:
Saparmorat Niyazov ğailä mavzoleyında cirlände
Törkmänstan prezidentı Saparmorat Niyazov, il belän tögäl 21 yıl citäkçelek itkännän soñ 21 dikaber könne 66 yäşendä wafat buldı.
"Bezneñ ildä mätäm. Böyek yulbaşçıbız tözetkän, dönyanıñ iñ matur şähärläreneñ berse, ap-aq Aşğabadta – mätäm. Törkmän xalqı häm anıñ bik küp dusları yaratqan yulbaşçılarınıñ ülemenä qayğıra."
Şähärdä östämä iminlek çaraları kürelde, xalıq arasında xärbi kiemnän bulmağan milisiä xezmätkärläre küp bulğan dip xäbär itelä. Azatlıq radiosınıñ Törkmän redaksiäse xäbärçesenä – uramda oçrağan ber keşe:
"Kiçä kiçke 11dän soñ Aşğabadqa kerü yäki çığu mömkin tügel ide. Şähärgä kertkän 4 qapqa da yabıq ide, häm Niyazov cirlängänçe – yabıq bulaçaq dielde. Aşğabadqa terälep torğan Çoğanlı bistäsennän kilüçelär – maşinaların şähär çitendä qaldırıp cäyäw däwam itergä tieş ide.. "
Niyazov Törkmänstan belän üze telägänçä idarä itte, bu idarä – elekke kommunistik ısullar belän anıñ üzeneñ säyer yulları ide, respublikada anıñ şäxes şöxräte nıq üste. Ul üzen ğömerlekkä prezident itep iğlan itte. Oppozisiägä biredä urın yuq ide.
Niyazov belän xuşlaşu yolasına qatnaşqan Ukrain redaksiäse xäbärçese Maksim Drabok, Aşğabad uramnarı bup-buş, keşelär uramğa bik çıqmıy, dip söyläde:
"Yaña Yıl bizäkläre alınğan, çırşılar sütelgän, alämnär yarım töşerelgän. Keşelär başlarına kigän, xattä televideniädä alıp baruçılar da, bu – mätäm totunı añlata. Mätäm 30 dikabergä qadär däwam itäçäk. Däwlät televideniäseneñ 4 kanalında qarağa töşerelgän Niyazov räseme belän aläm, anıñ tormışı turında filmnar häm räsmi delegasiälärneñ qayğı urtaqlaşu çığışları kürsätelä."
Aşğabadta prezident sarayında Niyazov belän xuşlaşudan soñ tabut çäçäklär belän bizälgän xärbi maşinağa quyılıp Niyazovnıñ tuğan şähäre, başqaladan 15 çaqrımdağı Kipçaqqa alıp kitelde.
Möselmança cänazadan soñ Niyazov ğailä mavzoleyına, ätise, änise häm ike ber tuğan abıysı yanına kümelde.
Alğa taba Törkmänstannı ni kötä? Bilgesez.. Niyazov üzenä almaşqa ber kemne dä qaldırmadı.
Yevropa, Rusiä häm AQŞ öçen gaz yatmalarına bay bulğan Törkmnästan – möhim ber partner. Niyazovnı kümü yolasında Rusiäneñ Gazprom monopoliäse başlığı Alexei Miller da qatnaştı...
Quşma Ştatlar Törkmänstannı keşe xoquqları torışı öçen täñqitläp kilä, Niyazov belän xuşlaşırğa kilgän Boucher, Törkmänstan prezidentı wazifaların başqaruçı Gurbanguly Berdy-möxämmädov belän oçraşıp, Waşington, Aşğabad belän yaña çor mönäsäbätlär başlarğa äzer, dip beldergän. İlneñ yuğarı şurası, Xalıq Mäslixäte Şurası 26 dikaber, sişämbe könne cıyılıp yaña prezident saylaw könen iğlan itäçäk, dip kötelä.
Alsu Qormaş


text:
Totsa Mäskäwlär yaqañ...
Berençese – oppozitsiägä, anıñ citäkçelärenä mäğlümat çaraları aşa ayawsız suğış açu. İkençese – Başqortstan citäkçelege belän oppozitsiä arasındağı köräşne oppozitsiä belän başqort milli xäräkäte qarşılığına äyländerü. Öçençese – oppozitsiäneñ mitinglarına cawap räweşendä xakimiätne yaqlağan mitinglar oyıştıra başlaw.
Älege köräş yünäleşläreneñ berençese, yağni oppozitsiägä häm anıñ citäkçelärenä mäğlümat suğışı açu, üze ike planda alıp barıla: – oppozitsiäneñ maqsatların respublikağa, respublika grajdannarına qarşı yünältelgän dip kürsätü; – oppozitsiä citäkçelären yä yaman niätle şäxeslär itep, yä yaman köçlärneñ qoralı sıyfatında taswirlaw.
Oppozitsiäneñ maqsatları turında söylägändä Başqortstannıñ räsmi mäğlümat çaralarında ber-berse belän bäylänmägän, ämma ğadi xalıqnıñ açuın qabartırğa sälätle şundıy raslawlar qullanıla: respublikatağı xällärne totrıqsızlandırırğa tırışu; millätara ızğış çığaru; respublika baylıqların üz qullarına töşerergä mataşu; xakimiätne qullarına töşerü turında xıyallanu; respublikanı, anıñ baylıqların qullarına töşerergä niätläwçe oligarxlarğa yärdäm itü häm, xättä, Rusiä däwläten tarqatu.
Başqortstan oppozitsiäseneñ Rusiäne tarqatırğa niätläwe turındağı tezis Bötendönya başqortları qorıltayı başqarma komitetı räise Äxmät Söläymanov, BR urısları Soborı başqarma komitetı räise Vladimir Samorodov, BR tatarları Kongressı başqarma komitetı räise Eduart Xämitov, BR çuwaşları Qanaşı başqarma komitetı räise Şuşpanov, BR marilarınıñ milli-mädäni moxtariäte räise Bikmurzin häm “Qoxaw” yähüd milli-mädäni üzäge räise Şolom Qas qul quyğan Başqortstan xalıqları Assambleyası möräcäğätendä yañğıratıla:
"Başqortstannıñ barlıq xalqı – başqortlar, tatarlar, çuwaşlar, udmurtlar, marilar, mordwalar häm başqa xalıqlar urıslar belän bergä küp ğasırlar däwamında Böyek Rusiä dip ataluçı urtaq Watannı saqlawğa qüätle tatu köç bulıp bastı. Şul izge traditsiäne däwam itep, Rusiäneñ, SSSR yazmışın qabatlap, tarqaluın teläwçe köçlärgä qarşı tatu ğailä bulıp basıyq. Bu tarqalu protsessın alar Rusiäneñ yörägennän – Başqortstannan başlarğa teli."
Bötendönya başqortları qorıltayınıñ 14 aprildä yañğıratqan möräcäğätendä dä: “Qarawıl, Başqortstan oppozitsiäse Rusiäne tarqatırğa niätli!”, - digän tezis tırpayıp tora:
"Oppozitsiä dip ataluçılarnıñ başlıqlarınıñ Başqortstannan başlap Rusiäne cimerergä omtıluçı köçlär qulında qoral ğına buluları, bezneñ öçen ser tügel."
Añlaşıla ki, Rusiäneñ bötenlegen yaqlap oran salunıñ maqsatı – Rusiä citäkçelegen Başqortstan oppozitsiäsenä qarşı quyarğa tırışu ğälämäte bulıp tora. Rusiäneñ bötenlegen yaqlap oran salğanda Başqortstannıñ räsmi matbuğatında, xätta, “salqın suğış” öräkläre dä päydä buldı. Elegräk tä, “Başqortstan” gäziteneñ 11 april sanında, mäsälän, “Azatlıq” radiosı başqortlar xaqında döres bulmağan mäğlümat taratuda ğäyeplängän ide. “Yäşlek” gäziteneñ 14 april sanında Perm ölkäse başqortlarınıñ Mortaza Räximovnı yaqlap qabul itkän möräcägätläre basıldı. Anda şulay dip raslana: “Törle çit il tawışlarında respublikada keşe xoquqları bozıluı xaqında yalğan häm naxaq süzlär yañğırıy”. Ä inde Başqortstandağı iñ räsmi gäzit isäplängän, urıs telendäge “Respublika Başqortstan” gäziteneñ 13 april sanındağı “Pıçraq yalğan öçen azatlıq” digän mäqälädä “Azatlıq” radiosı turıdan turı Rusiägä qarşı salqın suğış alıp baruda ğäyeplänä. Ayrat İskujin digän imza astında çıqqan bu mäqälädä Başqortstannan birelüçe atnalıq küzätülärdä Başqortstanğa, Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovqa qarşı iñ pıçraq, yalğan propaganda alıp barıla, dip raslana. Mäqälädä şundıy yöräk özgeç soraw quyıla:
"İkmäge belän tuydırğan üzläreneñ keçe watannarın qaraytuçı keşelär qayan tabıla soñ? Alarğa bezneñ doşmannar birgän yasmıq şulpası tämleräk mikänni?.. Mondıy räxmätsez keşelär, ägär alarnıñ qullarına suqmasañ, Qırğızstanda, Ukrainada häm Gruziädä bulğannarnı Rusiädä dä qabatlarğa äzerlär."
“Berdäm Rusiä” partiäseneñ Başqortstandağı bülekçäseneñ 14 aprildä ütkän konferensiäsendä Başqortstannıñ berläşkän oppozitsiäse Rusiä Prezidentına qarşı eşläwdä ğäyeple dip iğlan itelde. Konferensiädä qabul itelgän BR grajdannarına möräcägättä şundıy yullar bar:
"Şunıñ işe oppozitsionerlarnıñ çın maqsatı bulıp Başqortstandağı xällärne massowıy tärtip bozularğa häm bäreleşlärgä citkerep totrıqsızlandıru tora. Bu Başqortstan citäkçelegen genä tügel, ä Rusiä Prezidentı Vladimir Putin tarafınnan ütkärelüçe böten säyäsätne diskreditätsiäläw öçen eşlänä."
Şulay itep, Başqortstandağı räsmi propaganda, Başqortstan oppozitsiäse artında respublika baylıqların yotarğa niätläwçe oligarxlar tora dip kenä qalmıy, ä Rusiäne cimerergä, anı Başqortstannan başlap tarqatırğa äzerlänüçe çit il köçläre tora, digän fikerne yañğırata. Rusiädäge antisemitlardan kölgän şundıy şiğri yullar bar:
“Ecли B kpaHe HeT Boды, ЗHaчиT Bыпили жиды”
Yağni, krannan su aqmıy ikän, dimäk, böten sunı yähüdlär eçep betergän, yänäse. Başqortstanda krannan su aqmasa, böten sunı Rusiägä qarşı bulğan yaman xalıqara köçlär eşlärendä qatnaşuçı BR oppozitsiäse eçep betergän dip raslanırğa tieşter, möğayın. Äytkänebezçä, xäzer Başqortstan oppozitsiäseneñ räsmi xakimiät belän köräşen oppozitsiä belän başqort milli xäräkäte arasındağı köräşkä äyländerü başlandı. Bötendönya başqortları qorıltayınıñ törle töbäklärdäge bülekçäläre BR oppozitsiäsenä qähär uqığan möräcägätlär qabul itä başladılar.
Şulay, Perm ölkäse başqortları qorıltayı möräcäğätendä (ul “Yäşlek” gäziteneñ 14 april sanında birelde) oppozitsiäneñ Räximovnı urınınnan alıp taşlarğa niätläwe ğomum başqort xalqına qarşı yünältelgäg ğämäl bularaq bilgelänä. Möräcägättä BR prezidentı Mortaza Räximovnıñ Başqortstan xalıqlarınıñ ğına liderı tügel, ä Rusiäneñ törle töbäklärendä, BDB illärendä häm çit illärdä yäşäwçe başqortlarnıñ liderı buluı da sızıq östenä alına. “Ural” başqort xalıq üzägeneñ maxsus belderüendä bu tezisqa östämä mäğnä birelä. “Yäşlek” gäziteneñ 14 april sanında äytelgänçä: “Ural” başqort xalıq üzäge töbäqära cämägät oyışması bar cawaplılıq belän, ägär Bignov-Dilmöxämätov ekstremistları üzläreneñ Başqortstandağı xäl-torışnı totrıqsızlandıru, xakimiätne oligarx keşeläre belän basıp alu buyınça yawız, qara eşçänlegen däwam itsä, respublikanı, anıñ legitim xakimiät struqturaların yaqlaw öçen böten başqort xalqın kütäräçäge xaqında belderä.”
Şulay itep, başqort ideologları Räximovqa tiyü respublikada millätara ızğış çığuğa kiteräçäk, digän tezisnı açıqtan-açıq yañğırata başladı. Başqortstan Yazuçılar Berlegeneñ 12 aprildä qabul itkän möräcäğätendä, Başqortstanda watandaşlar suğışı başlanuı xäwefe barlığı äytelä.
İñ mäzäge şunda – Başqortstandağı oppozitsiä artında bernindi dä Rusiäne tarqatırğa omtıluçı imperialistlar öyere tügel, ä Mäskäw Kremle toruı bik ixtimal. Härxäldä, Rusiäneñ baytaq analitikları şundıy fikerdä tora. Yağni, Başqortstan oppozitsiäse aşa Mortaza Räximovnı qısıp, Kreml Başqortstannıñ neft häm yağulıq-energetika kompleksı şirkätlären federal üzäk qaramağına birdertä. Ägär şulay ikän, Başqortstannıñ baylıqların üz qullarınnan ıçqındırırğa telämäwçelärgä, Mäskäwne ixtimali ızğışlar, Başqortstannıñ totrıqsızlıq töbägenä äylänü mömkinlege belän qurqıtudan başqa yulı qalmıy.
Kärim Yauşev, Ufa


text:
Saddam Xösäinneñ fänni mäsälälär kiñäşçese Ämir Äl-Saadi süzlärençä, Ğiraq räsmiläre BMO inspektorları belän tağı da nığraq xezmättäşlek itü turında 10 matdädän torğan kileşü imzalanğan. Bagdadta 2 kön söyläşülär alıp barğan BMOnıñ baş qoral inspektorı Hans Blix äytençä, bu kileşüdä inspektorlarnıñ teläsä qaysı urında, şul isäptän şäxsi urınnarda, tikşerü eşläre alıp baru, ğalimnärgä sorawlar birü xoquqı qaralğan. Bügen Bagdadtan qaytıp kiter aldınnan Blix, Ğiraq yaqın arada bu kileşüne qanun däräcäsendä xäl itäçäk, min Bagdadnıñ üz süzendä toraçağında şiklänmim, dip äytte:
Audio
Ul arada Kiprnıñ Tışqı eşlär ministrı Yinnakis Cassoulides süzlärençä, Berläşkän Millätlär Oyışması Ğiraq ğalimnären Kiprğa alıp kilep, alardan şunda soraşular ütkärergä röxsät sorağan. Yinnakis, Kipr moña qarşı bulmas, dide.


text:
İzrail Gaza-Mısır çigen saqlawnı Mısırğa tapşıra
AUDİO: Bu kileşü nigezendä mısırlılar üz yaqlarınnan röxsätsez qoral häm tawar taşuğa yul quymasqa tieş. Bu eşne başqaruçı saqçılar yäki politsiä xezmätkärläre berqädär qoralğa iä bulaçaq. Min monı yaxşı kileşü dip bäyälim.
Çikneñ Gaza yağındağı fälestin köçläre nindi çawaplılıqqa iä bulaçağı açıq qına äytelmäde. Bügen Mofaz şulay uq İzrail' Gazadan çigenüneñ soñğı öleşen sintäber urtalarına tämamlarğa cıyına dide. İzrail' Gazadağı 21 yähüd qasabasınıñ soñğısın bu düşämbedä buşattı. Ämma äle ul andağı yortlarnı nigezenä qädär sütäçäk, annan xärbi qorılmalarnı da sütep ğäskärlären çığaraçaq.


text:
Böek tatar tarixçısı Ğäziz Ğöbäydullinğa 120 yıl tuldı
Yıllar tuzanın aqtarıp, çın xaqiqätne yaqtırtuğa tormışların bağışlağan tarixçılar, alarnıñ qılğan xezmätläre ğömer uzu belän qaywaqıt onıtıla. Kürenekle tatar tarixçısı, pedagog Ğäziz Ğöbäydullin tatar häm rus matbuğatında basılğan mäqälälärendä tatar tarixı, istoriografiä, çığanaqçılıq, ädäbiät tarixı mä’sälälären kütärä. G.Ğäziz imzası belän yazılğan ütken- ütken mäqälälär, fänni kitapları bulsa da, Ğäziz Ğöbäydullin iseme siräk iskä alına. Xätta anıñ tärcemäi xäle dä kiñ qatlam uquçısına az tanış. Ä bit anıñ 1922 yılda Qazanda basılıp çaqqan «Tatar tarixı” digän citdi xezmäte älegä qädär yuğarı mäktäplär häm tarix fäne belän şöğellänüçelär öçen töple häm zamança kitap bulıp tora.
Tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov tarixçı Ğäziz Ğöbäydullin şäxese häm mirası turında bolay dide:
Ğäziz Ğöbäydullin tatar tarixçıları arasında Ş.Märcänidän qala iñ zur tarixçılarnıñ berse. Ul Qazan universitetında uqıp, tarixçı bularaq hönär belem ala. 1920 yıllarda küp fänni xezmätlär yaza. Anıñ tormışı da faciğäle- ul 1937 yılda qulğa alına häm Stalin törmälärendä häläk bula.
Ğäziz Ğöbäydullinnıñ Stalin baltası astında häläk buluı oçraqlı tügel. Ul 1925 yılda bay ğailädän çığuı öçen ğayıpläwdän qotılu maqsatında Bakuğa küçkän. Anda fän belän şöğellänep, Azerbaycan tarixına zur öleş kertkän. Millätlär turında xaq tarixnı yazu häm dönyağa çığaru anıñ töp ğayıbe bula.
Tatar tarixında tarixçılardan berençe bularaq tatar tarixın yañaça ayazırğa tırışa. Xätta ul bezneñ zaman tarixçılarnıñ fikerdäşe,- dide D.İsxaqov.
G. Ğäziz Ğöbäydullinnıñ tuuına 120 yıl tulu uñayınnan Qazan utları, Miras jurnallarında zur bulmağan mäqälälär basıldı. Ämma gäcitlärdä, radio-televidenieda, ictimaği tormışta bu kön ezsez qaldı.
Bez bügen bu şäxesne iskä alırğa tieşbez. Yılnıñ ikençe yartısında bulsa da aña bağışlanğan konferensiälär uzdırsaq yaxşı bulır ide,- dide D.İsxaqov.
«Ğäziz- bezdä ğilemne dönyawi mäydanğa çıdawçılardan berse»,- dip yazğan Camaletdin Wälili. Yegermençe ğasırnıñ berençe yartısında Ğäziz Ğöbäydullin yazğan xezmätlär bügen dä ütken qoral bulıp xezmät itä. Tarixçınıñ üz tormışı häm faciğäle yazmışı äle dä sabaq birä. Älbättä, sabaq alırğa teläweçlärgä. El'mira Gazizova


text:
İsegezgä töşerep uzabız, älege kürkäm traditsiä monnan ber yıl elek, 2015 yılnıñ 30 oktäberendä barlıqqa kilde. Berençe ike ağaç Rossiäneñ häm Tatarstannıñ xalıq artistı, Ğ.Tuqay premiäse laureatı İlham ağa Şakirov häm Rossiäneñ atqazanğan, Tatarstannıñ xalıq artistı, Ğ.Tuqay premiäse laureatı Älfiä apa Awzalova isemennän utırtılğan ide.
2016 yılnıñ 26 aprelendä parkta tağın ber çırşı böyek şağir Ğabdulla Tuqay tuuğa – 130, Tatar filarmoniäsenä şağir iseme birelügä 70 yıl tulu uñayınnan utırtıldı.
Xalqıbıznıñ mäşhür şäxesläre isemnären mäñgeläşterü maqsatın küzdä totqan çarada Tatarstannıñ mädäniät häm urman xucalığı ministrlıqları wäkilläre, filarmoniä kollektivı, “İlhamiät” klubına berläşkän säxnä veterannarı qatnaştı.
Çarada şulay uq qaharman şağirebez Musa Cälilneñ qızı Çulpan xanım isemennän räxmät xatları häm şağir tuuğa 110 yıl tuluğa täğäyenlängän medal'lär tapşırıldı. Tatar filarmoniäse zalında veterannar öçen Rossiäneñ atqazanğan, Tatarstannıñ xalıq artistı Aydar Fäyzraxmanov citäkçelegendäge TR fol'klor muzıkası ansamble kontsertı da täqdim itelde. Muzıka häm ölkännärne xörmätläw könenä bağışlanğan çara veterannarnıñ çäy tabını artında aralaşuı belän tämamlandı. Veterannarıbız öylärenä istälekle büläklär häm küñel tulı şatlıq alıp qaytıp kitte.


text:
Kamal teatrınnıñ baş rejisserı itep Färit Bikçäntaev täqdim itelde
Mädäni waqiğalärdän iñ möhime 20 mayda başlanıp kitäse Türksoy törki xalıqlar teatr festivale. Festival' ikençe tapqır Qazanda ütkärelä. Anda distädän artıq teatrlar qatnaşuı kötelä. Anda Äzärbäycän däwlät yäş tamaşaçılar teatrı, qırğız däwlät yäşlär teatrı “Uçur”, Yakutiä däwlät yumor häm satira teatrı, Mixail Çaqir isemendäge gagauz teatrı, Törkiäneñ Antalya däwlät teatrı, Semfiropoldän qırım tatar muzıkal' teatrı, Başqortostan häm Tatarstan teatrları qatnaşalar. Juri räise itep Räfkät İsrafilov bilgelände. Mäğlüm ki, küptän tügel 60 yäşen bilgeläp ütkän Räfkät İsrafilov Irınbur rus drama teatrında uñışlı ğına eşli, soñğı waqıtta aña bik qızıqlı täqdimnär -- Mäskäw häm Qazanğa çaqırular bulğan ikän. Ğäyre räsmi çığanaqlardan belengänçä, Räfkät İsrafilov Qazanğa Ğaliäskär Kamal tatar däwlät akademiä teatrına baş rejisser itep çaqırudan baş tartqan. Şuşı könnärdä Kamal teatrı kollektivına baş rejisser itep Färit Bikçäntaev täqdim itelde.
Yunıs Ätnäle


text: San Antonio -- Amerikan prezidentı George Bush telefon söyläşülären tıñlaw programmasın qabat yaqlap çıqtı. Yäkşämbedä Texas ştatında, Ğiraqta yaralanğan xärbilär däwalanıp yatqan üzäktä çığış yasap, Bush qayber watandaşlarnıñ çit il telefon söyläşülären häm elektron xatların küzätü Amerikağa qarşı terror höcümnären kisätergä yärdäm itä dide. Anıñ süzlärençä, bu programma çiklängän külämdä alıp barıla, barı tik Äl-Qaidä belän bäyle dip sanalğan keşelärneñ Amerikağa şaltıratuları küzätelä. "Minemçä, amerikannarnıñ kübese doşmannıñ ni uylağanın belergä kiräklegen añlıy. Bez suğışta, kisätüsez höcüm itkän salqın-qanlı üterüçelär belän. Min qanun qısalarında xäräkät itergä tieş, häm minşulay eşlim dä," di Amerikan prezidentı. Telefon söyläşülären tıñlaw tärtibe 11 Sintäber höcümnärennän soñ kertelde. Qayber kongressmennar monı qanunsız dip sanıy, häm bu mäsälädä tıñlawlar oyıştırırğa cıyına.


text:
TU-154neñ "qara tartmaları" tabılğan
Sişämbe könne Rusiäneñ Anapadan Peterburğa oçqan TU-154 oçqıçı qazağa oçradı. Andağı 170 keşeneñ barısı da häläk bulğan. Şul isäptän, 40tan artıq bala, berniçä çit il watandaşı da bar.
Xäzer räsmilär qorbannarnıñ tuğannarın qaza urırına alıp baru xästärlegen kürä. Rusiäneñ Ğädättän-tış xällär ministrlığı wäkile Grigori Gorbunov: "Aşığşıç yärdäm, psixologlar törkeme eşli. Töp mäsälä - keşelärne qaza urınına alıp baru. Älbättä xislär qaynıy, keşelärdä qayğı-xäsrät. Läkin bu eşne tizäytü öçen bar çaralar kürelä" di Ğädättän-tış xällär ministrlğı wäkile.
Ukrainada bügen matäm köne iğlan itelde, Rusiädä – 24 Awgustta.


text:
Bögön narkotiktar häm psixotrop matdälärźeñ zakonhıź äyläneşenä qarşı Xalıq ara köräş könö
Bıl köndö bildäläü turahındağı qarar Berläşkän Millättär Oyoşmahı tarafınan 1987–se yılda qabul itelä. Räsäyźeñ xoquq haqlau orğandarı mäğlümättärenä qarağanda, ildä yaqınsa 4 million narkoman iśäplänä. Bıl afätkä qarşı köräş ösön Respublikala ber nisä maxsus proğramma eşläy. Bıl turala «Başinform» mäğlümät ağentlığında ütkän matbuğan konferentsiyahında narkotiktarğa qarşı köräş häm psixotrop mätdälärźeñ äyläneşen kontroldä totousı federal xeźmätteñ Başqortostan idaralığı etäksehe Valeriy Kogin belderźe. Narkomaniya donyalağı barlıq ildärźeñ dä iqtisadına, ularźıñ xalıqtarı haulığına, genofondına źur zıyan kiltereüse źur problemağa äüerelä bara. Berläşkän Millättär oyoşmahı mäğlümättärenän küreneüensä, donyala äle 185 million keşe narkotiktar qullana, bıl er şarında yäşäüse xalıqtıñ ös protsentı. Dürt yıl elek respublikala räsmi räüeştä 5 meñ narkoman terkälgän, ämmä ısınbarlıqta bıl han ber-nisä tapqırğa küberäk, ti belgestär. Narkomandarźıñ yıldan–yıl artıuı häm bıl ağıuźı qullanıusılar arahında üśmerźärźeñ kübäyeüe– yämğiättä źur borsolou tıuźıra. Räsäyźä, döyöm alğanda, bıl afätkä qarşı köräş alıp barılha la, höźömtälär şäptän tügel. Valeriy Koqin bildäläüensä, repressiya yuldarı menän genä moratqa ireşeü mömkin tügel, ä totoş yämğiät menän berlektä eşmäkärlek alıp barıu talap itelä. Başqortostanda huñğı biş yılda üśmerźär arahınd narkomaniya 3 yarım tapqırğa kämegän. Mäğarif ministrlığı wäkildäre bını auırıuźarźı reabilitatsiyalau eşeneñ teyeşle kimäldä oyoştorolouı menän añlata. Respublika buyınsa yäştär arahında narkomandar aźayha, Öfölä kirehensä artqan. Bında 100 meñ keşegä 1 meñ 294 narkoman tura kilä.


text:
Dönya Bankı xisabı: Olı yäştäge keşelärne qaraw öçen reformalar kiräk
Çista taw hawası, baqçadan özep kenä alınğan ciläk-cimeş, yäşelçä, artıq borçılmıyça yäşäw – menä ozın ğömerneñ qayber serläre... Monıñ öçen – küp xalıq cıyılğan zur şähärlärdän yırağraq yäşärgä kiräk. Olığayunıñ ikençe yağı da bar. Ölkän yäştäge keşelär eşlämi, xökümät alarğa pensiä tüli. Dönya Bankı iğlan itkän yaña xisapqa qarağanda, ägär dä Könçığış Yevropa häm elekke Sovetlar Berlege illärendä iqtisadi reformalar ütkärelmäsä, 2025nçe yılğa bu däwlätlärneñ iqtisadi üseşe tuqtalaçaq. Süz nindi reformalar turında bara? Olı yäştäge keşelär iqtisad üseşen tuqtamasın öçen alarnı niçek qararğa?
"Kürep torasız, alar min bik yaxşı qarıy. Barısı da allağa şöker. Kilenem mine bik qayğırta, min moña bik şat. Ulımnıñ iseme Askarbii, qızım – Saret. Qızımnıñ ber balası bar, ulımnıñ – ike, Lyuda häm Rusik. Ğailäbez tınıç häm räxät yäşi. Xälem bik äybät, barığızğa da sawlıq telim."
Adıgeynıñ Şovgenov rayonında xalıq sanı 17 meñ tiräse, biredä yöz yäşen tutırğan 7 keşe yäşi. Olı keşelärneñ küp buluı, balalarnıñ az tuuı bügenge köndä küp illärgä xas. Dönya Bankı belgeçe Gordon Betcherman, qayber säbäplären atadı:
"Yaxşı yağı älbättä, keşelärneñ ozağraq yäşäwe – cämğiättäge üseşne kürsätä. Xalıqnıñ olığayuı Könbatış Yevropada ğına tügel, şulay uq Yevropanıñ könçığışında häm elekke Sovetlar Berlege illärendä küzätelä. Keşelärneñ aqçası arta, medetsina üsä, alar üzläreneñ sälämätlegen yaxşıraq qayğırta. "
Xökümätlär büdjetında pensiälär tülärgä inde xäzerdän ük aqça citärlek tügel:
"Elekke Sovetlar Berlege häm Üzäk Aziä illären alsaq – bu illärdä aqça Könbatış Yevropadan da azraq. Bu ber. İkençedän, bu illärdä inde xäzerdän ük sälämätlek saqlaw häm pensiä ölkäse yaxşı eşlämi, bu xälne tağın da qatlawlandıra."
Belgeç, olı yäştäge keşelärneñ küp buluı problema tudırmıy, dip belderä. Problema alarnı qaraw, sawlığın qayğırtu, pensiä tüläw sistemasınıñ cayğa salınmawında. Nişlärgä, nindi reformalar başlarğa digän sorawğa Gordon Betcherman 3 misal kiterde:
"Xezmät yäşendäge keşelär kimesä dä, bu - eşläwçelär kimi digän süz tügel. Çönki bu äytelgän illärdä – eşli alırlıq yäştä bulğannarnıñ kübese eşlämi.
İkençedän, eşne näticäleräk itü. Käsepçelek üssen öçen uñay şartlar tudıru, investisiälär cälep itü, keşelärgä eşquarlıq belän şöğellänergä irek birü – bu sovet çorınnan soñ başlanğan reformalarnıñ ber öleşe.
Öçençese – belem däräcäsen arttıru. Eşne näticäle itü öçen häm üseş öçen – belem kiräk. Eşlärgä keşelär az buluğa qaramastan, eşne näticäle häm tabışlı iter öçen – belem kiräk. "
Belgeçlär fikerençä, bu tör reformalar xäzerdän ük başlanmasa, 10-20 yıldan inde – soñ bulaçaq, bu illärneñ tirän iqtidadi krizisqa batu ixtimalı zur.


text:
Qazanda tağın ber televidenie häm radio kanalı tapşıruların alıp baraçaq.
Läkin bu ike şirkät otqan yışlıqlarğa bötenläy başqa keşelär xuca bulırğa mömkin ide. «Azatlıq» radiosı xäbärçesenä bilgele bulğança, 39nçı kanal häm 101,9 mGz yışlığında eşläw xoquqın otu öçen älege bäygedä tağın berniçä eşmäkär qatnaşqan. Alarnıñ berse «İnterkom» kompaniäse häm anıñ wäkile Rinat Möxämmädiev, ikençese -«Watanım» radiosı häm anıñ wäkile Rawil Röstämov. Läkin, bäygedä tawış birüçe komissiä Mäskäw tatarlarınıñ proyektların yaqlamadı. Näticädä radio häm televidenie kanalınıñ ikese dä Qazan wäkillärenä eläkte.Bikä Timerova, Qazan.


text: İnguşetiäneñ Çeçnyä çige öleşendä inguş militsiase belän Çeçen OMONı xezmätkärläre atışqan. 7 keşe üterelgän, 20 dän artıq keşe yaralanğan. Çeçnyä eçke eşlär ministrlığı belderüençä, yuldağı tikşerü nığıtması yağınnan OMON xezmätkärlärenä atqannar. Tönyaq Kavkazdağı xärbi idarä isä, çeçen OMONı İnguşetiädä qorallı suğışçılarnı ezläp maxsus opetrasia ütkärgän, ämma alar bu xaqta urındağı räsmilärgä xäbär itmägän, dip belderä. Azatlıq radíosı xäbärçese Çeçnyänıñ eçke eşlär ministrı urınbasarı süzlärenä tayanıp, militsia xezmätkärläre arasında başta ızğış çıqqan, annan atışqannar dip belderä.


text: Moldovanıñ yaña saylanğan parlamentı bügen berençe utırışında prezident saylawların 4nçe aprilgä bilgeläde. Moldovada prezidentnı parlament saylıy. Xäzerge prezident Vladimir Voronin citäklägän kommunistlar firqase parlamentta küpçelekne, 101 urınnıñ 56sın täşkil itä. Oppozisiädäge Demokratik Moldova partiäse häm Xristian-Demokratik Xalıq Firqase qalğan 45 urınnı bili, ämma ike partiä arasında söyläşülär näticäsez bulğan dip xäbär itelä. Voronin 2001nçe yıldan birle Moldova prezidentı bulıp tora. Parlament räise itep iqtisad ministrı kommunist Marian Lupu saylandı. Lupu ministr urınınnan kitergä tieş bulaçaq. 4 april könne Voroninğa yañadan prezident bulıp saylanır öçen 101 tawışnıñ 61ren, yağni 5ätn 3 öleşen alırğa kiräk bulaçaq. Ägär dä anı citärlek deputatlar yaqlamasa – parlament taratılıp saylaw köne yañadan bilgelänäçäk.


text:
Yukos neft'' şirkäten kontrol''dä totuçı Menatep finans törkemeneñ direktorlar şurası räise Platon Lebedev däwlät milken üzläşterüdä ğäyeplänä
Mäskäwdä Russiäneñ xoquq saqlaw oyışmaları Menatep yabıq aksionerlıq cämğiäteneñ direktorlar şurası räise Platon Lebedevnı totqarladı. Ul 1994 yılda Apatit açıq aksionerlıq cämğiäteneñ 20 % aksiälären üzläşterüdä şiklänelä. 280-läp million dollarlıq bu aksiälärne üzläşterü däwlät milken üzläşterü dip bäyälänä. Lebedevnıñ advokatı mondıy ğäyepläwlärne kisken kire qağa.
Lebedevnıñ totqarlanuın iğlan itü belän bergä 1998 yılda Yukos qaramağındağı könçığış neft'' şirkäten citäklägän Ramil Borhanovnıñ da däwlät milken üzläşterüdä ğäyeplänüe, ä Yukosnıñ iminlek xezmäte bülekçäläreneñ bersen citäkläwçe Aleksey Piçuginnıñ 2 keşene üterüne oyıştıruda ğäyeplänep qulğa alınuı turında mäğlümät taratıldı.
46 yäşlek Lebedev bıyıl berençe tapqır Forbes jurnalınıñ dönyadağı iñ bay keşelär isemlegenä kertelgän ide. Anıñ xosusıy milke 1 milliard dollar dip isäplänä. Ul citäklägän, Gibraltarda terkälgän 30 milliard dollarlıq Menatep törkeme neft'' häm gaz, mineral'' aşlamalar, bank, finans, investitsiälär häm telekommunikatsiälär belän şöğellänä.
Lebedevnıñ 1994-nçe yılda Apatit açıq aksionerlar cämğiäteneñ xökümät qaramağındağı 20 protsent aksiälären üzläşterü mäs''äläsen qarawnı sorap ber ay elek Däwlät Duması deputatı, Dumanıñ İqtisadıy säyäsät häm eşmäkärlek komitetı räise urınbasarı Vladimir Yudin möräcäğät itkän bulğan. Lebedev zur külämdä däwlät milken üzläşterüdä ğäyeplänergä mömkin. Ul oçraqta aña 10 yıllıq törmä cäzası yanıy.
Yukos citäkçese Mixail Xodorkovskiy bu uñaydan älege ğämällär mäskäwdä keçe eşmäkärlek belän şöğellänüçelärdän şantaj yardämendä aqça cıyıp kilgän häm küptän tügel qulğa alınğan pogonlı ubırlarnı xäterlätä dide.
Lebedevnıñ advokatı anı totqarlawğa nigez bulğan ğäyeplärne kire qağa häm Lebedevnı saq astına alu qanunğa turı kilmi di. Lebedev wäkile Yuri Kotler äytüençä, Menatep törkeme anıñ qulğa alınuına protest belderergä äzerlänä.
Yukos iminlek xezmäteneñ ber bülegen citäkläwçe Piçugin räsmi räweştä 26-nçı iyündä qulğa alınğan. 19-nçı iyüdnä tikşerüçelär Piçuginnıñ eş urınına häm yortına barıp tentü üktärgän, ike kön soñraq prokurorlar mäxkamädän anı qulğa alu röxsäte sorağan. Piçugin 2002-nçı yılnıñ noyäberendä irle-xatınlı Gorinnarnı üterüne oyıştıruda ğäyeplänä. Piçuginnıñ advokatı bu ğäyepläwne safsata dip atadı.
Ramil Borhanov 1998 yılda Yukos bülekçäse bulğan Könçığış Neft Şirkätenneñ 1 milliard sumlıq aksiälären üzläşterüdä ğäyeplänä. Borhanov Könıçığış Neft'' Şirkäte milken qanu bozıp ofşor zonağa küçergän häm Russiädän qaçıp kitkän dielä. Eçke eşlär ministrlığı Borhanovnı 2002-nçe yılnıñ ğinwar ayında xalıqara ezläw xezmätenä tapşırğan.
Russiädäge qayber säyäsätçelär häm eşmäkärlär xoquq saqlaw oyışmalarınıñ älege ğämällären Yukos citäkçese Xodorkovskiyğa basım yasaw tırışlığı dip bäyäli. Baş prokuratura Lebedevnıñ totqarlanuı bernindi säyäsi säbäplärgä bäyle tügel dip andıy fikerlärne kire qağa. Prokuratura wäkile Natalia Vişnyakova "bu - däwlät milken üzläşterügä bäyle ğap-ğadi cinayät eşe" dide.
Lebedevnıñ totqarlanuı, Piçuginnıñ qulğa alınuı häm Borhanovnıñ ezlänüe turındağı xäbärlär qimmätle qäğäzlär bazarında Yukos aksiäläreneñ bäyäse töşügä säbäp buldı näticädä Yukos ber milliard yarım dollar yuğalttı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tışqı säyäsättä zur populyarlıqqa iä bulğan prezident Bush iqtisadıy uñışsızlıqlar säbäple saylawlarda ottırırğa mömkin
2000-nçe yılda bäxäsle saylawlar belän xakimiätkä kilgän AQŞ Prezidentı George Bush xäzer säyäsi populyarlıqnıñ iñ yuğarı noqtasına ireşte. Monnan tış uzğan aydağı parlament saylawlarınnan soñ Respublikannar Wäkillär Palatasında da Senatta da küpçelekkä iä. Ämma analitiklar parlamenttağı yaqlaw Bushnıñ tışqı säyäsätenä ällä ni tä’sir itmiäçäk dip isäpli. Alar, şulay uq, Buşnıñ populyarlığı kisäk kenä töşep kitärgä mömkin dip kisätä.
AUDİO: 11-nçe sentäbr tışqı säyäsät turındağı bäxäslärgä küpmeder waqıtqa çik quydı. Amerikalılar üzlären qurqınıç astında xis itkändä, başqarma häm qanun çığaru xakimiätläre arasında ozaq waqıtlı ritm buldıru öçen, Kongress prezidentqa yul birergä tırışa. Şulay itep noyäbrdäge saylawlar prezidentnıñ tışqı säyäsätenä tä’sir itmi. 11-nçe sentäbrdän soñ ul bolay da zur mömkinleklär aldı.
Ämma ikençe ber analitik, Virginia universitetınıñ säyäsät belgeçe Larry Sabato ägär dä Kongress Demokratlar qulında bulıp, Respublikan prezidentnıñ suğış kebek möhim tışqı säyäsi adımnarı uñışsızlıqqa yulıqsa Kongress prezident öçen problemağa äwereler ide di.
Lindsay andıy oçraqta, Ğiraq belän suğış faciğägä kitergändä, Demokratlar ğına tügel, xätta Bushnıñ Respublikan partiäse dä annan çitläşergä mömkin dip belderde. Xäzer Bush üzenä birelgän wäkalätlärne xatalar cibärmiçä, aqıllı räweştä faydlanırğa tieş. Ägär şulay bulmasa anı 1960-nçı yıllarda Könyaq-Könçığış Aziädä uñışsızlıqqa yulıqqan elekke Prezident Lyndon Johnson yazmışı kötäçäk di Lindsay.
Prezident Bushnıñ yazmışı şulay uq, üz atasınıñ yazmışı yulınnan da kitä ala. 1991-yılda AQŞ citäkçelegendäge koalitsion köçlär Ğiraq ğäskärlären Küwäyttän bärep çığarğannan soñ ul çaqtağı Prezident George Bushnıñ populyarlığı bik yuğarı kütärelde. Ämma şul yıl axırında başlanıp 1992-dä däwam itkän iqtisadıy töşernkelekkä tä’sir itä almawı säbäple xärbi ciñüneñ ikençe yılında uq ul Bill Clintonğa ottırdı.
Xäzerge prezident Bushnıñ da tışqı säyäsättäge eşçänlege nıq xuplana. Ämma anıñ eçke säyäsäte, şul isäptän iqtisadıy eşçänlegen bäyäläw tege häm bu yaqqa urtalay diärlek bülengän. Lindsay fikerençä ägär dä iqtisadnıñ xäle yaxşırmasa yäki tağın da naçarayıp kitsä Buşnıñ populyarlığı bik tiz genä yuqqa çığarğa mömkin. Sabato da şundıy uq fikerdä
AUDİO: Ägär dä iqtisad naçaraysa, ikençe Prezident Bushnı berni dä qotqara almıyaçaq. Anı näq üz atasınıñ yazmışı kötäçäk. Andıy wäzğiättä xätta Kongressnıñ yaqlawı da fayda itmiäçäk. Çönki iqtisadnı tergezü öçen uñay adımnar yasalğan oçraqta da bik zur korabnı xäterlätüçe iqtisadnı boru öçen ozaq waqıt kiräk bulaçaq.
Sabato şulay uq Amerikadan çittäge, berençe çiratta Yewropadağı oppozitsiä dä Bushqa qiınlıqlar tudıra ala di. Bu uñaydan ul Russiä belän Fransiäneñ BMO iminlek şurasında Ğiraq turında rezolütsiä qabul itkändä ozaq waqıt qarşılıq kürsätep kilüen telgä ala.
Naif Aqmal, Praga


text:
“Üzebez” yäşlär xäräkäte Tatarstanğa yaña gimn kiräk di
Başqa xäbärlärgä kilgändä. Monnan unbiş yıl elek, tatar milli xäräkäte Tatarstan bäysezlege öçen köräş başlap, respublikanıñ däwlät atributları bulsın dip bardı. Şul çaq, yaxşımı, naçarmı, respublika konstitutsiäle dä, gerblı da, gimnlı da buldı. Unbiş yıl ütkännän soñ, yaña buın yäşläre Tatarstanğa yaña gimn kiräk dip bara.
“Üzebez” dip atalğan yaña xäräkät äledän-äle berär ideyä belän çığa tora. Oyışqanına äle berniçä ay ğına buluına qaramastan. Mäsälän, matbuğat ähelläre arasında zur tawış quptarğan “Yaña buın häm matbuğat” dip atalğan tügäräk östälne äytergä mömkin. Anda, tatar jurnalistları nadanraq digän fiker suzılıp bardı. Şul säbäple cämäğätçelektä rizasızlıq tudırdı. Menä, “Üzebez” xäräkäte, tağın ber fiker belän çıqtı. “Tatar brendı, tatar danı” dip atalğan matbuğat klubı utırışında, çärşämbe kiçendä, xäräkät wäkilläre häm anda qatnaşqan belgeçlär, Tatarstannıñ räsmi bulmağan gimnı bulırğa tieş dip belderdelär. Älege tügäräk östäldä, tatar ataması bulğan här törle äyberne - cırmı ul, rizıqmı, texnikamı, niçek itep danlı itärgä, brend däräcäsenä kütärergä digän mä’sälä tikşerelde. Şul isäptän, Tatarstan gimnı mä’säläse dä.
Xäräkät koordinatorlarınıñ berse İlşat Säyetov, Tatarstannıñ xäzerge räsmi gimnı artıq sülpän häm ul däwlätçelek alırğa cıyınğan xalıqnıqına turı kilmi dip sanıy. Xäyer, ul gimnnı üzgärtergä kiräkmi di ul, ä räsmi bulmağanın da kertergä kiräk sanıy. Sülpänme, yuqmı respublikanıñ xäzerge gimnı, tıñlap qarıyq
Ayдio Tatarstan gimnı “Üzebez” koordinatorı İlşat Säyetov häm matbuğat klubında qatnaşuçılarıñ qayberläre, mäsälän, Möselman jurnalistları berlege räise Ğamil Ğibadullin da, Tatarstan gimnı ul, böten tatarlar gimnı bularaq qabul itelä, şuña ul küñelne kütärä, därtländerä torğan bulırğa tieş dip isäpli.
Ayдio “Tuğan tel” cırı Äle yañğırağan “Tuğan tel” cırı milli cämäğätçektä gimn bularaq qabul itelgän ide. Zur yäki keçkenä milli çaralar şunıñ belän başlana, şunıñ belän betä. Tatarstannıñ xalıq artistqası Gölzadä Safiullina “Tuğan tel” cırı gimn bulalmıy di. Säbäbe, älege dä bayağı sülpänlek. Monnan tış, tatarnı dönyağa ber tuğan tel genä tanıtmıy dip sanıy ul. Ä tatarlar gimnsız yäşämägän. Mäsälän, çit ildäge tatar säyäsi emigratsiäseneñ gimnı bulıp, “İdel-Ural marşı” sanalğan. Ä “Kübälägem” cırı? Ul da bit, taralıp yäşägän xalıqnıñ ber küñel kütärgeçe, gimnı bulğan
Ayдio “Kübälägem” cırıDöres, tatarlar yäşägän här töbäkneñ üz cırı, gimnı bar. Soñğı yıllarda da çığa tora. Mäsälän, Salawat başqaruındağı “Başqortstan tatarları” cırı. Monı küplär, bu töbäk tatarlarınıñ gimnı dip qabul itä Ayдio “Başqortstan tatarları” cırı
Ayдio “Başqortstan tatarları” cırıTatarstanğa kilgändä, anıñ räsmi bulmağan gimnnarı bar inde. Şul uq Salawat başqaruındağı “Min yaratam sine,Tatartsan” cırı. Yäki, Qazan vokzalında, Tatarstan poyezdı quzğalıp kitkändä yañğıratıla torğan Salix Säydäşev marşı.
Läkin, “Üzebez” yäşläre, bolar belän yıraq kitep bulmıy, köçleräk, tarixnı da, däwlät alırğa omtılışnı da, mädäni potensialnı da çağıldırğan, räsmi bulmağan gimn kiräk dip sanıylar.
Räfis Cämdixan


text: Mäskäw -- Rusiäneñ yuğarı palatı bügen çirattan tış uzdırğan utırışında, “Terrorizmğa qarşı toru” turındağı qanunnı rasladı. Dokumentnıñ qayber matdälärenä qarağanda, xärbilärgä terrorçılar yawlap alğan oçqıçlarnı bärep töşerergä, terrorçılarğa qarşı köräş barğan cirlärdä telefon söyläşülären tıñlarğa, şulay uq, terrorçılar belän söyläşülär alıp barırğa röxsät iteläçäk. Läkin bu söyläşülärdä säyäsi taläplär qaralmasqa tieş. Qayber xoquq yaqlawçılar häm deputatlar bu qanun proyektın cämäğätçelek öçen xäwefle dip, tänqitläp çıqtı. Qanun proyektı imzalanır öçen prezident Vladimir Putinğa yullanğan.


text:
Rusiä ğalimnäre Tönyaq qotıp cirlärenä bulğan däğwägä nigez ezli
Tönyaq qotıp cirläre Rusiä belän Köntabış arasında bäxäskä säbäp bulırğa mömkin. Zur atom bozwatqıçta häm tağın ber köymädä 130läp Rusiä ğalimnäre zur fänni tikşerünülären başlap cibärde. Şuşı fänni säyäxättä qatnaşuçılar 4 kön eçendä Tönyaq qotıpqa citergä tieş. Rusiä 1,2 million kvadrtat kilometrlıq cirlärgä däğwä itä. Ğalimnär şuña fänni nigezlämä äzerlärgä tieş bula.Tönyaq qotıp cirläreneñ iğtibar üzägeneñ menüneñ iqtisadi säbäpläre bar. Rusiä däğwä itkän 1,2 million kvadrat km cirdä yaqınça 10 milliard tonna neft häm gaz yatmaları bar dip sanala.
Tonyaq okeanda kurğaş, marganets, altin, platina häm almaz yatmaları bar. Şulay uq anda balıq ta küp. Ämma Tönyaq qotıp cirläreneñ iñ zur baylığı – neft häm ğaz yatmaları. Alar anda dönya tabiği baylıqlarnıñ 25% öleşen täşkil itärlek külämdä, dip sanala. Dönya bazalarında energiägä ixtiac artqan bu mäldä, Tönyaq qotıp öçen köräş artırğa mömkin. Bigräktä bu cirlärgä yaqın bulğan Rusiä, Norvegiä, Daniä, Qanada häm Quşma Ştatlar arasında aldağı yıllarda köräşneñ artuı farazlana. Bu cirlär cılına başlağanğa kürä, monnan neftne köymälär belän taşu, tabiği yatmalarnı qullanu faydalı häm real bula başlıy. Bu cirlärneñ töğäl yuridik statusı bilgele tügel, şuña da andağı yatmalar öçen köräş ayıruça qatı bulır axrısı.
1926 yılda sovetlar xakimiäte, Rusiä yağındağı tönyaq boz okeyanı yarı tiräsendäge cirlärne üzeneke dip iğlan itte. Bu öçpoçmaq räweşendä cir bilämäse, ul elekke SSSRnıñ könbatış çigennän başlana, Bereng buğazınıñ yartısına qädär citä häm tönyaq qotıp noqtasın da üz eçenä ala. Ämma ber il dä mondıu büleneşne tanımadı.
Xalıqara qanunnarda Tönyaq qotıp cirläre, ber ilgä dä qaramıy torğan, nejtral cirlär bulıp sanala. Rusiä 1997 yılda dingez qanunnarı turındağı BMO konvensiäsen raslağan ide. Anıñ nigezendä, dingez buyındağı däwlätlärgä yardan 12 mil yıraqlıqtağı cirlär qarıy, şuşı uq qanun nigezendä yardan 200 milli kiñlektäge arağa şul däwlätneñ iqtisadi xoquqları bar. Läkin çiklärne bilgeläw yarnıñ su astındağı cirläreneñ nindi buluyına da bäyle. Ägär su astında bulğan cirlär, 200 mil aradan arta ikän, il qalğan cirgä dä qäğwä itä ala.
BMOnıñ konventsiäsen raslap, Rusiä SSSRnıñ Tönyaq qotıpqa bulğan däğwälärennän baş tarttı. Ämma xäzer Rusiä säyäsäten üzgärtergä buldı. Kreml su astındağı cirlär Yevraziä qıtğasınıñ däwamı bulıp tora häm qanunda kürsätelgän 200 mill kiñlegendäge cir bilämäsennän zurraq, dip ışandırğa tırışa. Rusiä Tönyaq Kotıpqa näq şul mäqsatnı alğa sörep tikşerü törkemen cibärde dä inde.
Ğalimnär anda, su astındaı Lomonosov isemen yortkän taw sırtınıñ, Seberneñ däwamı buluyın raslarğa ciyına. 2002 yılda Dingez qanunnarın qarawçı BMO komitetı Rusiäneñ, dingez tiräsendäge cirlärne kiñäytergä digän däğwäsen qänäqätländermäde. Xalıqara ğalimnär, şuşı Lomonosov sırtı Grenlandigä häm Kanadanıñ da däwama da bula ala dip belderä. ( Daniä häm Kanada ğalimnäre dä şuşı faraznı dälillär öçen üz tikşerünülären alıp bara.)


text:
Ölkäneñ yaña başlığı Sergey Morozov üz komandasın tupladı
Moña qädär kiñ dairälärdä mäğlüm bulmağan Aleksandr Mayer häm ölkä buyınça Baş fedarl' inspektor wazifaların başqarğan Aleksandr İvanov berençe urınbasarlar bulıp bilgeländelär. Alardan tış törle tarmaqlar buyınça tağın 11 urınbasar isemnäre iğlan itelde. Alar arasında tatar xalqı wäkilläre yuq. Ä menä Mäskäwdä ölkä wäkilläre sıyfatında ul bilgelägän ike keşeneñ dä isem-familiäläre tatarça yañğırıy. Rusiä Federatsiäse Xökümäte qarşında Ul'yan ölkäse wäkillegeneñ citäkçese bulıp Şamil İdrisov bilgelände. Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı, Federal' Cıyılışnıñ Yuğarı palatasında Ul'yan ölkäse wäkile itep, gubernator täqdime buyınça, Röstäm Şeyänownı rasladı.Alar ikese dä Mäläkästä tuğannar, Samarda belem alğannar. İkesedä ere şirqat'lär citäklägännär İkese dä söyläşülärdä bik osta häm. Teläsä kem belän urtaq tel taba belälär, di. Ä Röstäm Şeyanov “İjmaş” zavutında bik qatlawlı mäsälälärne uñay çişü barışında Mäsäkü xaqimiäte belän tığız elemtä urnaştıruğa da ölgäşkän. Ä monısı bik möhim, çönki senatornıñ töp wazifası – Mäskäw tarafınnan bülep birelüçe aqça külämen qayğırtu. Elekke senator polkovnik Kuroçka bu yaqtan ömetlärne aqlamağan.
Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı Abdulla Usman ulu Başaevqa häm Nail Zarif ulı Gaynievkä ”Ul'yan ölkäseneñ Maqtawlı grajdanı” digän isem birü häm alarnıñ isemnären Altın Maqtaw kitabına kertü turında qarar qabul itte. Berençese elekke türä: küp yıllar İske Kulatkı rayonı Sovetın citäklägän. Ä Nail Gayniev aldınğı awıl xucalığı şirkäte räise. Näq anıñ oyıştıru säläte arqasında Käşä awılı üzen yaxşı xis itä dä. Baqalar küz yäşläre tügep utırğanda...
Ul'yan ölkäseneñ töp räsmi basması “Narodnaya gazeta”da “Äzerilär häm çeçennar arasında qanlı razborkalar çılbırı bocrası” digän yazma çıqqan ide. Äzirilärneñ “Nizami” isemle oyışması citäkçese Şaqir Goyuşev häm Çeçennar berlege räise Xämzät Şemilxanov ölkä başlığı Sergey Morozov isemenä urtaq räsmi möräcäğät belän çıqtılar. Annan ber özek tıñlap qarıyk: “Bez bu yazmanı mäğlüm bulmağan keşelärneñ millätlär arasında doşmanlıq orlığı çäçü omtılışı dip bäyälibez. Bez ölkä xalqına belderäbez: distälägän yıllar Ul'yan ölkäse cirendä yäşäwçe xalıqlar bularaq, ber-berebezne ixtiram itep häm añlaşıp yäşibez. Ölkäneñ barlıq xalıqları belän kebek ük. Bezneñ balalarıbız xäzer mäktäpkä yörergä dä qurqalar, çönki alarğa mäktäptä ällä nindi pıçraq süzlär işetergä turı kilä ikän. Balalarıbızğa “Bu yalğan” dip añlatırğa ğına qala”. (Özek tämam) Möräcäğät avtorları ölkä başlığınnan bu yazmağa obyektiv bäha birüne ütenälär. Sergey Morozov nindi bäyä birer – älegä bilgesez. Ä “Narodnaya ğazet” “inorodeslarnı” önämäwen küptän isbatlap kilä inde. YÄ ataqlı çuqındıruçı İl'minskiynı tatar xalqına älifba büläk itkän mäğrifätçe dip atıy, yä Alabuğa şähäre yanındağı borınğı şähär qaldıqların “farsı telle” skiflarğa büläk itä, yä 31-hawa-desant brigatınıñ uçeniesennän reportajındağı tanklar räsemen “Vpered na Tatarstan” digän baş astında birä, yä latin imlasına qaytu turındağı yazmasın felyeton kebegräk itep äwäli.
Milli oyışmalar bu yazmanı da provokatsiä dip qabul. Äye, äzeri yegete Allahverdievne qorallı banditlar mäydan urtasında avtomatların teräp ük atıp ütergännär häm qoralların taşlap qaçqannar. “Qorallı çeçennar törkemeneñ Ul'yan qalası mäydanında irkenläp yörgänen “Narodnaya gazeta” niçek küz aldına kiterä ikän, dilär alar.
“Simbirskiy kur'yer” gäzitendä “Keşelärne dingä quıp kertmägez!” digän yazma çıqtı. Avtorı Aleksandr Levagin üzen ateist dip sanıy häm alarğa da tigez xoquq däğwälıy. Çönki artıq yalağay din ähelläreneñ häm türälärneñ simbiozı başqalarnı kimsetä. Mäqälädän ber özek kiteräbez. “Din kontrole astında bulmağannarğa qarşı kiñ masştabta höcüm başlandı. Anıñ nigezendä däwlät belän çirkäw arasında astırtın kileşü yata. Formal' räweştä däwlättän ayırılğan çirkäw, ğämäldä, ike yaqnıñ da kileşüe nigezendä uqmaşa bara. Din ähelläreneñ berdän-ber maqsatı - räsmi säyäsät häm iqtisatqa kertelgän bulu. Şul uq waqıtta dingä ışanmawçılarnıñ fikere sanğa alınmıy, häm moña iñ yuğarı xakimiät tä, däşmiçä, rizalığın kürsätä. Bügenge zamannıñ ğädäti küreneşe menä nindi: prezident, Xökümät äğzaları, gubernatorlar, şämnär, xramnar, patriarx, lobzaniä, tärele yöreşlär, korabl' häm su astı köymälären “izgeläşterü”, şirqat'lär ofislarınnan “qara köçlärne” quıp çığaru, armiädäge kapellannar, Çeçnyağa ozatıluçı militsiä otryadların täre belän blagoslavlyat' itü (safta möselmanmı yäki ateistmı – möhim tügel, imeş naçarlıq bulmas) – häm şundıy xällär ğammäwi xarakterda. Gäzit häm televidenie, selägäylären ağızıp, dini syujetlar täqrarlıy. Balalar cannarı öçen – ayıruça kiñ köräş cäyelderelä. Dinnär turındağı fän (religiovedenie) urınına kertelgän bogoslovie uqu-uqıtunıñ mäcbüri etabına äylände” (özek tämam). Aleksandr Levagin ayıruça şähär xalqınıñ yaratıp yal itä torğan urınında Troitskiy çirkäwe salına başlawğa qänäğätsezlek belderä. Bu çirkäw turında inde 10 yılğa yaqın bäxäslär bardı. Ekologlar häm baytaq zıyalılar şuışu qurqınıçı bulğan tekä yarğa yaqın cirdä - xalıqnıñ yaratıp yal itü urınında anı tözügä qarşı nıq tordılar. Läkin ruxanilar ciñep çıqtı: ozaqqa suzılğan bäxäskä gubernator Sergey Morozov noqta quydı. Levaginnı çirkäwneñ bu urında bulaçağın künegelgän häm bik tä uylap oyıştırılğan arxitektura küreneşen bozu dip sanıy. Ul'yan tatarlarına başqa närsä tınğı birmi: bu çirkäw 14-ğasırğa qarağan möselman ziratı östendä tözelä. Tatar cämäğätçelegeneñ bu yaqtan tırışlığın, ğädättägeçä, iskä aluçı bulmadı...
Häm soñğı süz. Küñelsez süz. Xalıq arasında ”İZGE CAN” sıyfatında tanılğan İskändär ağa Ğizzätullin 82 yäşendä wafat buldı. Sember tatar cämäğätçelege monı üzeneñ zur yuğaltuı dip bäyäli. İskändär ağa yäşäyeşeneñ mäğnäsen başqalarğa yärdäm itüdä kürä ide. Anıñ näq şundıy sıyfatı “Tuğan tel”neñ täpiläp kitüendä dä xälitkeç rol' uynadı. Ul rässam ide. Barlıq bäyrämnärne bizäw, ana tele kabinetların cihazlaw, törle iğlan, listovkalar, piketlar öçen şiğer-räsemnär äzerläw – barısı da anıñ xezmäte buldı. Härqayçan mölayım İskändär abıynı yaratmağan keşe dä oçratu mömkin tügel ide. Üze öçen tügel – xalıq öçen yäşäde ul. Urını cännättä bulsın, di anı belgän härkem.


text:
Ministrlar Kabinetınıñ çirattağı sişämbe brifingı yaña xezmät Kodeksına bağışlandı
Ministrlar Kabinetınıñ çirattağı sişämbe brifingı yaña xezmät Kodeksına bağışlandı. Anı Tatarstannıñ xezmät häm mäşgüllek ministrı Boris Zaxarov alıp bardı. Yaña xezmät Kodeksı 1 fevral'dän ğamälgä kertelä. Mäğlüm ki, beräwlär anı zamança demokratik ruxtağı qanunnar, dip bäyäli. İkençelär isä tağın da qırısraq, ğadi xezmät keşesen tağın da xoquqsızraq, xaqsızraq xäldä qaldıra torğan qanunnar, dip bäyäli. Tatarstannıñ xezmät ministrı yaña xezmät Kodeksın uñay bäyäli. Berençedän, ul elekkege Kodeksınıñ barlıq pozitiv momentların saqlap qalğan. İkençedän, anda tärräqqıy matdälär buldırılğan. Äytik, eş birüçeneñ xezmät xaqın 15 können dä arı totqarlıy almawı turında. Minimal' xezmät xaqınıñ yäşäw minimumınnan kim bula almaw taläbe. Mäcbüri xezmätne tıyu, 3 yäşkä qadär balalar tärbiäläwçelär öçen taşlamalar häm başqa şundıy uñay yaqlar. Läkin eş birüçe xoquqları da kiñäytelgän. Mäsälän, eş birüçe xezmätkärne hönärçelär berlege belän kileştermiçä dä, eştän qua ala. Älbättä, bu hönärçelär berlege pozitsiäsen sizelerlek yomşartaçaq, dip bäyäläde wäzğıätne Boris Zaxarov. Yaña xezmät Kodeksınıñ qayber yaxşı matdäläreneñ köymäse dä qomğa törtelergä mömkin ikän. Äytik, minimal' xezmät xaqınıñ yäşäw minimumınnan kim bulmawın tä'min itü öçen xökümätneñ citärlek mömkinlekläre yuq ikän. Şuña kürä Tatarstandağı tıñlawçılarıbız yaña Kodeks ğamälgä kertelgännän soñ 1 fevral'dän ük uq xezmät xaqları artır, dip ömetlänmäsen.


text:
Peterburdağı veteran millättäşlärebez “Grand Hotel Europa” qunaqxanäsendä xörmät itelde
Peterburg eşquarlarınıñ milli-mädäni möxtäriät belän berlektä millättäşlärebez öçen oyıştırğan bäyräm kiçäse menä şulay başlanıp kite. Veterannarıbıznı qotlarğa Qanunnar cıyılışınnan da, Smolnıydan da, Başqortstan häm Tatarstan respublikalarınıñ daimi wäkilläre dä kilgän idelär. Çığış yasawçılar tatarlarnıñ frontta batır, ışanıçlı iptäş häm suğışçı buluların assızıqlap üttelär. Tatarstannıñ daimi wäkile Şamil Äxmätşin prezident Mintimer Şäymievnıñ qotlaw telegrammasın uqıdı häm Tatarstan xökümäte isemennän iñ ölkän yäştäge veterannarğa büläk tapşırdı. Qotlawlarnı cır, muzıka, biyülär belän alıştırıp tordı. Millättäşlärebez Rafael İlyasov başqaruında suğış yıllarında kiñ taralğan “German köye”, “Şaxta” kebek cırlarnı tıñlap läzzätländelär, Albert Äsädullinğa iärep front cırların da cırlap aldılar. Ä inde säxnägä Zöhrä Säxäbieva çıqqaç, şundıy qızıp kittelär ki, Zöhrägä üzennän üze tamaşaçılar solistı bulıp kitkän Üzbäk abıyğa mikrofon totıp qına torırğa qaldı.
Suğış qaharmannarı–millättäşlärebezne ezläp tabu, alarnı bergä cıyu, aqça yünätü, bäyräm tabını oyıştırunıñ awırlığın eşläp qarağan keşe genä beläder. Kiçäne oyıştıruçı, alıp baruçı - Orenbur qızı Älfiä Räxmätullina.
Kiçägä äzerlek waqıtında, ber utırıp aşar öçen nigä kiräk şul qädär aqça tügärgä, şul aqçağa härber veteranğa sanatoriğa yullama birsälär, faydası kübräk bulır ide, - diyüçelär dä buldı. Ber yaqtan, bälki, şulaydır da. İkençe yaqtan, inde urıslaşıp betkän, distä yıllar millättäşläre belän aralaşmağan ber babaynıñ, küz yäşlären dä tıya almıy “Sez min niçek, qayan ezläp taptığız?”,- dip özgälänüen onıtırğa mömkinme soñ? Tel beleme “şatlıqtan özgälänü” digän töşençägä qarşıdır, ämma bu çınlap ta zur suğışnıñ ğadi ber soldatınıñ tuğan telen, tuğan moñnarın işetü şatlığınnan, küñele tuludan özgälänüe ide. Ber genä keşegä şul qädär söyeneç birsä dä, kiçäne yuqqa aqça tügü dip äytep bula mikän? Ä alar ike yözgä yaqın idelär, Böyek Watan suğışında ciñüçelär! Aralarında nindi genä front wäkilläre yuq! 85 yäşlek Aleksandr Xäsän ulı Möxämmätov - seber tatarı, Tönyaq frontta elemtäçe bulğan, Qızıl Yoldız häm Watan Suğışı ordennarı kavalerı, 1945 Mäskäwdä Ciñü paradında qatnaşqan keşe. Doşman tılınnan “tel” alıp qaytu ostalığı öçen paradqa aldılar,- dip kölä ul. “Tel” alırğa master bulsa da, telgä bik osta tügel. Osta da tügel, tatar telen dä onıtıp bara. “Min barısın da añlıym, oyıştırıp söyli belmim şul”,- dip oftana Aleksandr Xäsän ulı. Şuña kürä bezneñ söyläşü dä bik qızıq kilep çıqtı: min tatarça sorıym, ul rusça cawap birä.
Kiçä axırında barça veterannarnı sürpriz - kinolardağı kebek “60 yıl” dip yazılğan, orden tasması belän bizälgän, utları yanıp torğan zur tort, küçtänäçkä - tämle çäy häm çäçäklär kötä ide.
Kiçädän soñ baytaq qına waqıt gäpläşep tä utırdılar. Ciñüneñ 70 yıllığına kem qalır da, anda da şulay äñgämä qorıp utıra alırlarmı bezneñ qaharmannarıbız? Qızğanıçqa qarşı, rätlär yıldan yıl sirägäyä bara şul. Şulay bulğaç, qäderlären belep qalası ide. Başqortstannıñ daimi wäkile äytmeşli, 10 Maydan soñ da veterannarnı istän çığarmasaq ide.
Gölzada Kamalova, Peterbur


text:
Däülät Yıyılışı-Qoroltayźıñ 26 üktäbergä täğäyenlängän ultırışında töp mäsälä – Başqortostandıñ kilähe yıl qaźnahı xaqındağı qanun proektı, bıyılğı qanun ütäleşe, ğömümän, finastarğa bäyle xäldär. Bılarźan tış Respubliqa premer-ministrı xaqındağı xoquq aqtı la qaralasaq. Mäğlüm bulıuınsa prezident Mortaza Räximov Rafael Baydäülätovtıñ kandidaturahın premer-ministr itep raślau ösön Qoroltayğa täqdim itkäyne. Säyäsi dairälärźäge mäğlümättär buyınsa, Rafael Baydäülätov artaban da xökümät räyese bulıp qalasaq. Ä bına ministrźar kabinetında baytaq üźgäreştär bulıuı ixtimal. Bınıhı 26 üktäberźä Rafael Baydäülätov iśke yañı premier itep haylanğandan huñ, ministrźar kabinetın yañınan oyoştorğandan huñ anığıraq kürenäsäk inde. Premer üź wäkälätären ütäy başlağas, kabinetta portfel büleşü başlanasaq. Mortaza Räximov yañı kabinet xaqında üź fekeren belderep, iqtisad bloğında qadrźar almaşıuı bik mömkin tigäyne. İśke ministrźar kabinetında 22 keşe ine. Ularźıñ 2-he Öfö qalahı xakime Pavel Kaçkaev menän Başinformsvyaz yämğiäte etäksehe Salauat Ğaysin ğına ministr qänäfienä eyä tügel. Xökümät räyeseneñ 7 urınbaśarı bar. Ular här qayhıhı ayırım ber eşmäkärlek ölkähe ösön yauap birä. Aq yortqa yaqın dairälärźän işetelep qalğan xäbärźärgä qarağanda, mäğarif ministrı menän xäl añlaşıla, uğa yañı qabinetta urın bulmayasaq. Ä bına mäźäniät, milli säyäsät, şulay uq töźölöş ösön yauaplı wedomstvolar etäkselege buyınsa mäsälä älegä anıq qına tügel ikän.
Aldan äyteleüensä, parlamentta qaźna qaralasaq. Ul kilähe yılda la bıyılğıhı keüek defitsit menän qabul itelä. Sığımdar kilemdärźän 5 milliard humğa artığıraq. Tik qaźna qanunın äźerläüselär ışandırıuınsa, qaźna sotsial yünäleşle bulasaq, iqtisadi üśeş defitsittı la bötörörgä, sotsial saralarźı tormoşqa aşırıuğa la bulışlıq itäsäk. 2007 yılda Başqortostanda 450 yıllıq bayram torouın iśäpkä alğanda, federal üźäk nindäyźer summa biräsäge bildäle. Qaźna defitsitın yamauğa ber ni tiklem bulışlıqtı ul itäsäk inde.


text:
Bügen İran parlamentındağı qädimçe äğzalar xökümätne uran bayıtu eşen yañartırğa häm atom qorılmalarında kötelmägän BMO tikşerülären tuqtatırğa mäcbür itüçe qanun ölgese täqdim itte.
Räsmi İRNA xäbär agentlığı belderüençä, İran parlamentında küpçelekne täşkil itüçe qädimçelär bu ölgene qarawnı tizlätergä teli. Näticädä bu qanun aldağı berniçä kön eçendä qaralırğa mömkin.
Bu qanunnıñ qabul itelüe İrannı BMO atom energiäse idaräse belän qarşılıqqa quyaçaq. İdarä İrannan Noyäber axırına qädär uran bayıtu eşlären tulısınça tuqtatunı taläp itep, tuqtatılmağan oçraqta İrannıñ atom eşçänle mäs'äläsen BMO İminlek Şurası qaramağına tapşıru belän yanadı.
Bıltır İran uran bayıtu eşen tuqtatıp torırğa häm İdarä wäkillärenä kötelmägändä kilep İrannıñ atom qorılmaların tikşerü mömkinlege birergä rizalaştı.
AQŞ İrannı yäşeren räweştä atom bombası yasarğa mataşuda ğäyepli, İran monı kire qağa.


text:
Lev Gumilöv
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Gumilóv Lev Nikolayeviç (Urısça: ГyMилëB ЛeB HиkoлaeBич , Liev Nikolaievitch Ghumiljov) (1912-1992), taríxçı, georgraf, Törki xalıqlar taríxı belgeçe, taríx fännäre (1967) häm geografik fännäre (1974) doktorı. Şäğir Nikolay Gumilóv häm şağirä Anna Axmatova ulı.
Repressiälär çorında berniçä tapqır qulğa alına (1935, 1938-1943, 1949-1956). 1956-1967. yıllarda Leningradta Däwlät Ermitajı kitapxanäsendä eşli. 1967-1986.da Leningrad universitäte qarşındağı Geografiä fänni-tikşerenü institutında ölkän fänni xezmätkär. Awrasíada yäşäwçe Törki, Mongol, Slaván h.b. xalıqlar taríxına qarağan xezmätlär autorı. Keşeleneñ häm ayırım etnoslar biososial asılın bilgeläwdä fänni yünäleşne nigezläwçe. 2005. yılda Qazanda häykäl açılğan.


text:
Wäisilär xäräkäte
Wäisilär xäräkäte - dini häm ictimaği-säyäsi xäräkät, milli-sosial tigezsezlekkä qarşı köräşneñ ber çağılışı (XIX ğasırnıñ 2. yartısı - XX ğasır başı). Wäisilär xäräkäten nigezläwçe - Bahawetdin Wäisev.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar igençelären, hönärçelären häm urta qul säwdägärlärne berläştergän. Bahawetdin Wäisev qulğa alınğaç ta (1884), aña iäwçelär sanı kimemägän. 1908 yılda Qazan gubernasınıñ Qazan, Arça, Zöyä öyäzlärendä, Irınbur häm başqa kürşe gubernalarda, Urta Aziädä Wäisilär xäräkäte 15 meñläp keşene berläştergän. Wäisilär xäräkätneñ töp taläpläre - grajdanlıq qanunnarına häm cirle xakimiätkä buysınmaw, fäqät şäriğät quşqança, Qor'änçä yäşäw, käferlär armiäsendä xezmät itmäw, salım tülämäw, ike başlı qaraqoşlı pasportnı almaw. 1884 yılda Bahawetdin Wäisev häm başqa qayber citäkçeläre qulğa alınğannan soñ, bu xäräkättä qatnaşuçılar pülisä ezärlekläwennän qaçıp, yäşerten eş itügä küçälär. Şäkertlär häm xalıq arasında fikerdäşlär tuplaw tuqtalmıy. 1897 yılğa bilgelängän xalıq sanın isäpkä alu çarasına qarşı bulğan Wäisilär xäräkäte wäkillärennän 100dän artıq keşene patşa xökümäte qabat qulğa ala häm sörgengä cibärä.
1905-1907 yıllardağı inqilab (revolütsiä) waqıtında Wäisilär xäräkäte köçäyä, Äbu Zärr äl-Ğifari tormış ürnäge tiräsendäge İslam sotsializmı ruxında üzenä ber yañarış kiçerä. 1917 yılğı Oktäber inqıylabınnan soñ wäisilä Sovet xakimiäten yaqlayaçaqların belderälär. Rusiä watandaşlar suğışı barğanda Qızıl Ğäskär safında Wäisilär xäräkäte tarafdarlarınnan polk oyıştırıla. 1920-yıllarda wäisilär Çistay kantonında Yaña Bolğar awılına nigez salalar, şunda tuplanıp yaña şartlarda üzlärençä yäşärgä niätlilär. Ämma 1930-yıllardağı repressilär waqıtında başlap yözrüçeläre qulğa alınğaı, xäräkät tämam tarqala.


text:
җoMra, 20 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 02:43
2 avgust Ufada berläşterelgän oppozitsiäneñ kileşterü şurası utırışı buldı. Anda yaña uqu yılı aldınnan häm başlanğaç başqort telen uqıtuğa qarşı qarşılıq çaraları uzdıru häm başqa mäsälälär qaraldı. Kileşterü şurası räise Rämil Bignov üzeneñ Mäskäwdä bulıp qaytuın xäbär itte. Anıñ süzlärençä, 29 yül Ufada uzğan watandaşlar cıyınında respublikanıñ statusın üzgärtü mäsäläse zur yañğıraş alğan. Ul üzeneñ älege mäs''älädä Mäskäwgä çaqırtıluı häm qayber dairälärdä monıñ belän qızıqsınuların belderde. Bignov :“Bik yuğarı ul dairälär älege mäs''älädä respublikanı, oppozitsiäneñ köçen häm başqa mäsälälärne öyränergä cıyına”,— dip belderde.


text: Bagdad. Ğiraqta amerikannar yardämendä urnaştırılğan yaña xakimiatneñ ildä yaña aqça berämlegen kertergä cıyınuwı sürätendä Ğiraqnıñ Üzäk Bankı bügen cämäğätçelek aldında Saddam çorındağı qäğäz aqçalar yandırunı oyıştırdı. Bank mödireneñ urınbasarı Äxmät Salman Möxämmäd süzlärenä qarağanda, yaña xakimiat, yılmayğan Saddam Xösäyen süräte töşerelgän elekke aqçalarnıñ zur öleşen inde cıyıp alğan. Ul şulay uq, Ğiraq keşeläreneñ iske aqçanı äyläneşkä üktäbrneñ 15-ennän kerteläçäk yaña berämlekkä almaştıruwı öçen 3 ay waqıtı bulaçaq häm ägär dä kiräk bulsa şuşı mötdät ozaytıla da ala dip belderde: "Minemçä, öç aylıq waqıt bik citkän, citmägän oçraqta da bez anı tağın ike yä öç ayğa ozağraq itä alabız" dip belderä Ğiraqnıñ Üzäk Bankı mödire urınbasarı Äxmät Salman Möxämmäd. İske aqçanı yandırunı Bank inde awgust azaqlarında uq başlağan ide. Amerikan xärbiläre fikerençä, Ğiraqta äyläneşkä yaña qäğäz aqça kertü xalıqnıñ Saddam xakimiate inde kire qaytmayaçağına ışanıçın arttıraçaq.


text:
Millätebezneñ böyek cırçısı- İlham Şakirov
15 – 16nçı fevral'dä Ğ.Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäseneñ Konsertlar zalında İlham Şakirovnıñ tuğan könenä bağışlanğan kiçä uzdırıla.
Bu “Dönya matur , dönya kiñ”dip atalğan ädäbi muzıkal' kiçä bula. İlham Şakirovnıñ tatarlar arasında kem ikänen belmägän keşe yuqtır. Anıñ moñına ğaşıyq bulıp tärbiälänep üskän buınnıñ altın cebe , bügenge köndä tağı da nığiy bara. Şulay da İlham Şakirovnıñ - Rossiädä, sänğät ölkäsendä tanılğan, bik küp xezmät kürsätkän tatarlar arasınnan “Altın Appollon”bülägenä layıq bulğan berdänber şäxes ikänen küplär işetmägänder äle. Aña bu büläk 2000nçe yılnıñ 28nçe aprelendä Mäskäwdä birelä.
15nçe fevral'dä uzdırılğan kiçädä ul üze bik küp cırlar başqaraçaq. Şulay uq, kiçädä anı qotlap, tanılğan artistlar häm İlham Şakirovnıñ yäşlek dusları da qatnaşaçaq .
Bu kiçä turında Tatarstannıñ atqazanğan sänğät citäkçese, kiçäneñ ssenaristı, rejisserı häm dä alıp baruçısı Färdiä xanım Säfärğälieva söyli:
“Tanış moñnar, tanış isemnär”siklında alıp barılğan mondıy kiçälärne yıl sayın uzdırabız. Bıyıl İlham Şakirovnıñ tuğan könenä bağışlanğan kiçälär ike kön baraçaq. Anı qotlarğa cırçılar:Zilä Sönğätullina, Flürä Söläymanova, Röstäm Malikov, Aydar Fäyzraxmanov kiläçäklär.Şulay uq yäşli icadi dusları Şäwkät Ğäliev, Gäräy Räxim, İldar Yuzeyev, Robert Äxmätcanov,Rinat Yenikeyevlar da kiçädä qatnaşaçaq.”-dide ul. Färdiä xanım, kiçädä “ İlham Şakirov isemendäge xalıqara tatar cırı konkursı”nıñ laureatı da çığış yasıy dip işetkän idek. Söyläp kitegez äle anıñ turında da.
Äye, İlham Şakirov bulışlığında, anıñ yärdäme belän eşli başlağan yäş tatar fol'klor muzıkası däwlät ansamble bıyıl bu konkursta lawreat buldı. Häm küp kenä törle illärgä dä gastrol`lärgä barıp qayttı inde. Anıñ sänğät citäkçese Aydar Fäyzraxmanov.”-dip cawap birde Färdiä Säfärğälieva.İlham Şakirovnıñ tuğan könendä häm düşämbe könne Pawlyuxino uramında ( elekke Kirov mädäniät sarayında ), xäzerge filarmoniä zalında çın milli kiçä ütäçäk.
Älbättä, bu 15-16nçı fevral'dä konsertlar uzğan zalda tatar cırın, tatar moñın yaratqan millättäşlärebez cıyılır. İlham Şakirov ul bit cır, moñ söyçe xalıqnı berläşterüçe şäxes.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan.


text: Yevropa Parlamentı, keşe xoquqları öçen köräş alıp barğan ayırım keşelär yä törkemnärgä yıl da birelä torğan Saxarov isemendäge büläkkä namzätlär isemlegen iğlan itte. Şuşı isemlektä dönyada mäğlümat irege öçen köräş alıp barğan Çiklärne tanımağan xäbärçelär oyışması, Belarusta süz iregen yaqlağan Belarus Jurnalistları Assosiasiäse, Belarus yäşlär xäräkäte häm idän astı Zubr çeltäre. Ayırım keşelär arasında isemlektä keşe xoquqları aktivistı elekke Çexoslovakiä häm Çexiäneñ elekke prezidentı Vaclav Havel, Beslanda totıq alu faciğasendä aradaşlıq itkän balalar tabibı Leonid Roşal, häm elekke Sovetlar Berlege häm xäzerge Rusiädäge keşe xoquqları aktivistı Alexander Yessenin-Volpin bar. Sovet dissidentı Andrei Saxarov isemendäge büläkneñ bäyäse – 50 meñ yevro. Büläkne tapşıru tantanası dekaber urtasında bulaçaq.


text:
Lavrov: Rusiä İzge Berleklärgä kermi
AQŞnıñ Yevropada raketadan saqlanu cihazı tözü planı häm Kosovo kiläçäge kebek ike mäsälädä Rusiä çigenergä cıyınmıy. Bu xaqta bügen tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov Mäskäwdä Xalıqara Mönäsäbätlär Univeristetı – MGİMOda yasağan çığışında belderde. Xalıqara cämäğätçelek, Rusiäneñ bu ike mäsälädä kileşmiäçägen añlarğa tieş, dide Lavrov.
"Xalıqara säxnädä köçlär çağıştırması tigez bulsın öçen qağidä ber – ul tınıçlıq säyäsäte, xalıqara qanunnarğa tayanu, iminlek, nizaqlarnı säyäsi häm diplomatik yullar belän çişü. Bu prinsiplar BMO xartiäsendä dä terkälgän. Rusiä köçlär tigezlege säyäsäten däwam itäçäk häm ber qayçan da kemgäder qarşı bulğan yaña İzge Berleklärgä kermiäçäk."
Lavrov – ike mäsälädä çikne bozmaw şulay uq Rusiäneñ role, dip sanıy. Rusiä häm anıñ berektäşe Serbiä Kosovoğa Belgradtan bäysezlek birügä qarşı. Bu plannı Berläşkän Millätläre täqdim itkän ide.
Şulay uq Mäskäw, iminlekkä yanıy, dip Waşingtonnıñ Polşa häm Çexiädä raketa qalqanı tözü plannarına qarşı çığa. Rusiä tışqı eşlär ministrı bu mäsälädä urtaq fikergä kilü öçen Yevropa berlän AQŞ arasında kübräk söyläşülär kübräk oçraşular kiräk, dip belderde. Yevropa Berlege-Rusiä-Quşma Ştatları arasında 3 yaqlı söyläşülär ike bäxäsle mäsäläne çişergä yardäm iter ide dip ışana Lavrov. Mäskäw Hindstan häm Qıtay belän xezmättäşlekne arttıra. Şulay uq Rusiäneñ xäzer İslam Konferensiäse Oyışması häm Ğaräp Ligası, Şanxai Xezmättäşlek Oyışmasında da öleşe bar. Lavrov süzlärençä, dönya aldında torğan problemalar – ayırım ber ilgä genä qaramıy, süz global qurqınıçlar turında bara.
Bolar turında Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov Mäskäwdä Xalıqara Mönäsäbätlär Universitetında studentlar aldında yasağan çığışında äytte.


text:
Rusiäneñ Rostov ölkäsendä 6 kön elek cir astındağı küldän su kerä başlaw säbäple şaxtada biklänep qalğan 13 şaxternıñ 11-e qotqarılırp cir östenä cığarıldı.
1 şaxter üle kileş tabıldı, häm tağın berse älegä tabılmadı.
Ölkä gubernatorı urınbasarı Aleksandr Bedrik qotqarılğan şaxterlarnı tabiblar qarıy dide.
Qotqaruçılar bügen irtän qatı qatlamnı tişep şaxterlarn biklänep qalğan urınğa kerde. İnterfax xäbär itüençä, şaxta mödire dä isän kileş tabılğan.
Bügen Yıraq Könçığıştağı Primorye ölkäsendä şaxtada cıyılğan metan gazı şarlaw näticäsendä 5 şaxter hälak buldı.
Räsmilär äytüençä, anda barlığı 71 şaxter eşlägän bulğan. Qalğannarı qotqarılğan. Şularnıñ qayberläre xäzer awır xäldä dip xäbär itelä.


text:
Venada imamnar cıyını tämamlandı
"Bügenge belderüdä äytelgänçä, integrasiä ul – añlatu häm söyläşü yulı belän kergän äyber. Näq imamnar bu tör fikerlärne möselman cämğiätlärenä citkerä ala."
3 kön däwamında Venada barğan cıyında möselmannarnıñ Yevropada integrasiäse, şul uq waqıtta mädäni häm dini üzençäleklären saqlap qalu yulları tikşerelde. Şulay uq köntärtibendä möselmannarnıñ cämğiättän ayırılıp yäşäwe, yäşlärneñ açu xisläre, Yevropadağı 33 millionğa yaqın möselman arasında radikal xäräkätlärneñ üsüe kebek mäsälälär dä bar ide.
Bağacati süzlärenä qarağanda, cıyında, möselman cämğiätendä xatın-qızlar xoquqları kebek çeterekle mäsälä dä qaralğan:
"Belderüdä namus cinäyätläre, häm ğömümän xatın-qızlarğa qarşı köç qullanu da telgä alınğan."
Oyıştıruçılar fikerençä xäzer möselman yulbaşçıları aldında zur ber problema tora,ul da bulsa – könbatışqa ğäräp illäre yäki Könyaq Aziädäge watannarınnan dinne kiterü tügel, ä biredä yäşi alğan yaña tör İslam dine tözü. Häm bu maqsatqa ireşüdä imamnarnıñ öleşe zur bulaçaq, şulay uq alar üzläre belän başqa sivilizasiälär arasında küper salaçaq, dide Buğacati.
"İmamnar möselmannarğa cämğiät tormışına qatnaşırğa, üzläre turında awaz salırğa yärdäm itä ala, qalıplaşqan qaraşnı cimerep, İslam turındağı qurqularnı beterä ala."
Venada uzğan konferensiägä 40 ildän 130 din ähele cıyılğan ide. Cıyında şulay uq Yevropa Komissiäse prezidentı Jose Manuel Barroso, Komissiäneñ tışqı mönäsäbätlär komissionerı Benita Ferrero-Waldner häm Avstriä kanslerı Wolfgang Schussel dä qatnaştı.
alsu qormaş


text:
Human Rights Watch qaçaqlarnı Çeçnyağa köçläp qaytarmasqa çaqıra
Uzğan atnada Rusiä räsmiläre İnguşetiädäge çatır-lagerlarnı yabıp, anda sıyınğan qaçaqlarnı Çeçnyağa qaytaru eşen başladı. Keşe xoquqların yaqlawçı Human Rights Watch oyışması moña kisken tänqit belderde. Oyışmanıñ räsmi belderüendä äytelgänçä, Çeçnyada tieşle şartlar bulmıy torıp, lagerlarnı yabu - qaçaqlarnı köçläp qaytaruğa tiñ, bu isä keşe xoquqların bozu bulıp tora.
Çeçnyanıñ Mäskäwdän quyılğan yaña premier-ministrı Mixail Babiç qaytqan keşelärgä kompensatsiä birergä wägdä itte. Bu yärdämneñ küläme ayına 600 rubl, yağni täwlegenä 20 sum. 14 sumı toraqqa, qalğan 6-sı aşawğa. Bu aqçağa niçek yäşäp bulasın Babiç añlatmadı.
Uzğan atnada Çeçnya çigendä urnaşqan Aki Yort awılı yanındağı lagernıñ yabılaçağı turında iğlan itelde. Yänäse, çatırlarda yanğın çığu qurqınıçı bar, alarnıñ sanitar xäle dä naçar. Bu lagerda 1700-läp keşe bar dip sanala. Cäydän birle barğan öndäw kompaniäse näticäsendä ni barı 19 ğailä kitergä rizalıq birgän. Qalğannarı kitergä telämi. Çeçnyağa qaytqan qaçaqlarğa yäşäw urını itep elekke şäräp zavodı häm ferma täqdim itelgän. İkese dä yäşäw öçen yaraqsız bulıp çıqqan.
Keşe xoquqların yaqlawçı Human Rights Watch oyışması, Rusiä xökümätenä möräcägät itep, qaçaqlarnı lagerlardan qısrıqlap çığaru säyäsäten tuqtatırğa çaqırdı. Oyışmanıñ citäkçese Elizabeth Andersen süzlärençä, keşelärgä real alternativa birmi torıp, yäşägän çatırlarınnan qısrıqlap çığaru alarnı köçläp Çeçnyağa qaytaruğa tiñ. Bu adımı belän Rusiä üz östänä alğan xalıqara yöklämälärne boza, di ul. Elizabeth xanım süzlärençä, çatır-lagerlar Çeçnyada xällärneñ normal tügel ikänen kürsätep torğan ber dälil bulıp tora. Şuña kürä Rusiä räsmiläre bu “küz köyegennän” qotılırğa teli. Läkin Kavkazda xällär çınlap ta normal tügel. Räsmilär ni genä söylämäsen, konflikt däwam itä, keşe xoquqların bozum däwam itä. Bu şartlarda keşelärne anda qaytırğa mäcbür itü – mägnäsezlek, di Elizabeth Andersen.
Rusiä räsmiläre şuşı yıl axırına qädär bar lagerlarnı yabıp beterergä teli. Läkin monıñ tormışqa aşuwı ikele. Äle genä Aki Yort awılınnan qaytqan Memorial üzäge wäkile Svetlana Ğaluşkina süzlärençä, bu lagerda distälägän militsiä xezmätkäre, İnguşetiä häm Çeçnyanıñ törle däräcädä räsmiläre kön sayın öndäw eşläre alıp bara. Älegä alar ni barı berniçä ğailäne Çeçnyağa qaytırğa öndi alğan. Qalğannarına dekäberneñ 15-nä qädär waqıt birelgän.
Äytkändäy, qaçaqlarnı qaytaru eşläre ixtiarıy räweştä bara dip äytü, yomşaq itep äytkändä, küpertü. Rusiäneñ Vremya Novostey gäzite düşämbe sanında yazuınça, bu öndäwlär ğädättä köç kürsätü belän bergä alıp barıla. Här zur lager yanında xärbi köçlär tora. Xärbilär kiçlären çatır östendä ut açqalarğa yarata. Köndez isä Antiteror operatsiäse qısalarında operativ çaralar ütä. Qaçaqlar äyütenä qarağanda bu çaralar Çeçnyadağı “zaçistkalardan” berni belän ayırılmıy.
Ali Ğilmi, Praha


text:
Kasparov Putin rejimına qarşı köräşergä çaqıra
Putinnıñ, Tönyaq Osetiä citäkçese itep Taymuraz Mamsurovnı quyu qararına da Kasparov kisken tänqit belderde. Fiker beleşülärgä qarağanda, Mamsurovnı respublika xalqınıñ ni barı 7 protsentı xuplıy. Vladikavkazda 9 keşe Mamsurov bilgelänügä protest yözennän açlıq iğlan itte. Alarnıñ 8e – Beslan anaları komitetı äğzaları. Kasparov süzlärençä, Kremlneñ cirle citäkçelärne bilgeläw säyäsäte tieşle eşlämi, citäkçelärne xalıq tarafınnan saylaw tärtiben kire qaytarırğa kiräk. Yuq isä bu säyäsät Tönyaq Kavkazda suğış taraluğa häm ilneñ taqraluına kiteräçäk dip kisätä, Garri Kasparov.


text: Bağdad üzägendä, çit il keşeläre yäşi torğan qunaqxanä yanında minalanğan maşína şartlatılğan. Uzğan tönne Ğíraqnıñ Näcäf häm Qufa şähärlärendä Moqtad as Sadr citäkçelegendäge radíkl şığílar belän amerík gäskäre arasında bäreleşlär töne buyı bardı.Tuğız ğísyançı hälaq bulğan unbere yaralanğan. Amerík yağınnan yuğaltular yuq dip xäbär itelä.Ber snaryad Näcäftäge İmam Ali mäçetendä şartlağan. Ul snaryadnı kem atqanı bilgele tügel. Amerík xärbiläre berniçä tapqır inde, möselmannarnıñ izge cirlärenä zían kitermäskä barlıq köçlären dä quyaçaqlar dip beldergän ide.Bağdad üzägendä, çit il keşeläre yäşi torğan qunaqxanä yanında minalanğan maşína şartlatılğan. Biş keşe yaralanğan alar arasında 10 yäşlek bala da bar.


text:
Mega Kitap, indirimli kitap, ucuz kitap, yeni kitaplar, kampanyalı kitaplar, en çok satanlar, yayınevi ve yazarlar türkiye\'de kitap satın almanın adresi
kitap, yeni kitaplar, kampanyalı kitaplar, en çok satan, kelepir, kitap yorumları,kitap haberleri,kitap fiyatları, kitap kategorileri, edebiyat,felsefe,siyaset,tarih,bilişim,yayınevi,yazar
Numan Türkçe Numan Arapça Ve Ve Arapça Arapça Türkçe Türkçe Türkçe Türkçe Arapça Arapça Ve Ve Arapça Arapça Türkçe Türkçe Türkçe Türkçe Arapça Arapça Ve Ve Arapça Numan Türkçe Rağbet Türkçe Deyimleri Yazıcı - Yazıcı / - - Deyimleri Atasözleri Atasözleri Deyimleri - - / / - - Deyimleri Atasözleri
Atasözleri Deyimleri - - / / - - Deyimleri Yazıcı Atasözleri Yazıcı - Arapça Numan Ve Numan Arapça Türkçe Türkçe Türkçe Türkçe Arapça Arapça Ve Ve Arapça Arapça Türkçe Türkçe Türkçe Türkçe Arapça Arapça Ve Ve Arapça Arapça Türkçe Türkçe Türkçe Numan Arapça Numan Ve / Yayınları - Yazıcı Atasözleri
Atasözleri Deyimleri - - / / - - Deyimleri Atasözleri Atasözleri Deyimleri - - / / - - Deyimleri Atasözleri Atasözleri Deyimleri - Yazıcı / Yazıcı - Arapça Rağbet Türkçe Numan Türkçe Numan Arapça Ve Ve Arapça Arapça Türkçe Türkçe Türkçe Türkçe Arapça Arapça Ve Ve Arapça Arapça Türkçe
Türkçe Türkçe Türkçe Arapça Arapça Ve Numan Arapça Numan Türkçe Yayınları Deyimleri Yazıcı - Yazıcı / - - Deyimleri Atasözleri Atasözleri Deyimleri - - / / - - Deyimleri Atasözleri Atasözleri Deyimleri - - / / - Yazıcı Deyimleri Yazıcı Atasözleri Arapça Numan Ve Numan Arapça Türkçe
Türkçe Türkçe Türkçe Arapça Arapça Ve Ve Arapça Arapça Türkçe Türkçe Türkçe Türkçe Arapça Arapça Ve Ve Arapça Arapça Türkçe Numan Türkçe Numan Arapça Rağbet / Yazıcı - Yazıcı Atasözleri Atasözleri Deyimleri - - / / - - Deyimleri Atasözleri Atasözleri Deyimleri - - / / - - Deyimleri
Atasözleri Atasözleri Deyimleri - Yazıcı / Yayınları - Arapça Numan Türkçe Numan Türkçe Arapça Arapça Ve Ve Arapça Arapça Türkçe Türkçe Türkçe Türkçe Arapça Arapça Ve Ve Arapça Arapça Türkçe Türkçe Türkçe Türkçe Arapça Arapça Ve Numan Arapça Rağbet Türkçe Atasözleri Yazıcı Deyimleri Yazıcı - / / - - Deyimleri
Kitabın temin süresi ortalama 3-5 gündür. Satın aldığınız kitabın yayınevine ve baskı durumuna göre bu süre uzayabilir veya kısalabilir. Megakitap.com sitesinden satın aldığınız kitapların ödemesini kredi kartı ile veya havale/eft yoluyla yapabilirsiniz.
Kitaplar temin edildikten sonra kargoya verilecektir. Stokta bulunan kitaplar aynı gün kargoya verilir. Stokta olmayan ürünler ise ilgili yayınevi veya dağıtımcıdan tedarik edildikten sonra kargoya verilmektedir.
Kargonun teslim süresi bulunduğunuz bölgeye ve seçtiğiniz kargo firmasına göre değişkenlik göstermekle birlikte ortalama 1-2 gündür.
Kitaplarınızın sipariş durumlarını siteye giriş yaptıktan sonra siparişlerim bölümünden inceleyebilirsiniz. Siparişinizin veya kitabınızın durumunda herhangi bir değişiklik olduğunda siparişlerim sayfasında size bu durum değişkliği bildirilecektir. Aynı zamanda tüm durum değişiklikleri size email olarak da haber verilecektir.


text:
BMO wäkile Gruziä-Abxaziä söyläşülären başlaw ixtimalına saq qına ömet belderä
Gruziä häm anıñ separatist öleşe bulğan Abxaziä citäkçeläre solıx söyläşülären yañartıp cibärergä cıyına, digän xäbärlär bar. BMO wäkile Jean-Marie Guehenno süzlärençä, taraflarnıñ ikese dä söyläşülärne iqtisad, qaçaqlar kebek ğämäli mäsälälärdän başlarğa teläk beldergän. Şul uq waqıtta Abxaziäneñ bäysezlek taläben yomşarıuna älegä işarälär yuq.
Audio (Jean-Marie Guehenno)
"Taraflarnıñ ikesendä dä ğämäli mäsälälärne tikşerergä teläk bar: küçep kitergä mäcbür bulğan keşelär, iqtisad, iminlek mäsälälären. İkençe yaqtan, andıy teläk bulsa da, älegä taraflarnıñ nigez qaraşları ber-bersennän bik yıraq."
BMOnıñ Gruziädäge solıx eşçänlege uzğan yılnıñ cäyennän birle waq-töyäk eşlärdän ğibärät. Abxaziäneñ ozaqqa suzılğan bäxäsle prezident saylawları bu eşne bötenläy tuqtattı diärlek. Nixayät, ğinwar ayında, Sergei Bagapş ciñüçe dip iğlan itelde läkin Abxaz citäkçelegendä berdämlek äle dä yuq di Jean-Marie Guehenno:
Audio (Jean-Marie Guehenno)
"Minemçä, Bagapş Abxaz xalqına närsäder kürsätergä tırışa. Läkin bu bik çeterekle wazğiät. Şuña kürä min saq qına ömet dim. Körçektän soñ nindider xäräkät çatqıları kürenä, gärçä zurğa ömetlär yuq."
Berläşkän Millätlär Abxaz saylawların qanuni dip tanımadı. İminlek şurası Gruziäneñ bötenlegen ixtiram itüen äledän-äle qabatlap tora häm söyläşülärne dä "Abxaziä – Gruziäneñ ber öleşe" digän senariğa nigezlänep ütkärergä çaqıra. Üz näübätendä Bagapş töbäkneñ bäysezlek däğwasınnan waz kiçergä cıyınmıy.
Şuşı wazğiättä BMO räsmiläre hiçyuğı Abxaz räsmiläre berär ğämäli mäsälädän başlar digän ömet äytä. Misal öçen, torğan cirälären taşlap kitergä mäcbür bulğan görcilärne Gali täbägenä qaytaru mäsäläsennän.
Gruziäneñ Berläşkän Millätlärdäge wäkile Heidi Tagliavini Sergei Şambanıñ Abxaziäneñ tışqı eşlär ministrı itep bilgelänüen häm Jeneva söyläşülärenä wäkil itep cibärelüen uñay bäyäli:
Audio (Heidi Tagliavini)
NC032207 "Alar iqtisad mäsäläsendä eşlärgä, ışanıç qazanıp söyläşülär başlarğa äzer. Älege waqıt öçen, minemçä, bu bik yaxşı. "
Jeneva söyläşüläre Aprilneñ 7-8lärenä bilgelängän. Gruziä häm Abxaziä räsmilärennän tış anda Guehenno, Tagliavini häm dä Rusiä, Quşma Ştatlar, Britania, Fransiä häm Germaniä wäkilläre qatnaşır dip kötelä.
-Ali Gilmi


text:
Dnestr buyı töbäge Moldovadan ayırılıp Rusiägä quşılu öçen tawış birde
Moldovadan ayırılırğa teläwçe Dnestr buyı töbägendäge saylawçılar bäysezlek häm axır çiktä Rusiägä quşılu öçen tawış birde. Yäkşämbe könne ütkän referendumnıñ berençel näticäläre şunı kürsätä. Bu referendum elekke sovet respublikalarındağı başqa nizağlı töbäklär öçem dä ürnäk bula ala.
Dnestr buyı üzäk saylaw komissiäse başlığı Pyotr Denisenko töbäk başqalası Tiraspoldä xäbärçelärgä "Saylawçılarnıñ 97.1 % referendumnıñ "Sez Dnestr buyı Moldova respublikasınıñ bäysezlek häm annan soñ Dnestr buyınıñ Rusiä Federatsiäsenä irekle quşılu yulın yaqlıysızmı digän berençe sorawına äyye dip cawap birde" dide.
Denisenko äytüençä 95-läp protsent Moldovağa yañadan quşıluğa yuq dip cawap birgän.
Tiraspol uramnarında Rusiägä quşılunı yaqlawçı ber ir Azatlıq radiosına "Barı Rusiä belän genä. Çönki anda bezneñ, balalıbıznıñ, barıbıznıñ kiläçäge" dide.
Şundıy fikerdäge ber xatın "Min ulıma häm anıñ balalarına bäxetle kiläçäk telim. Min ul kiläçäkne Rusiä belän berlektä küräm. Minem keçe ulım ofitser ide. Ul Rusiä öçen hälak buldı. Bez Rusiä watandaşları da, Dnestr buyı watandaşları da. Rusiä bezne qıyın çaqlarda da, 92-nçe yılda da, berençe häm ikençe blokada çorında da yardämennän taşlamadı. Alar bu referendumnı tanır dip uylıym" dide.
Referendumğa çığarılğan 2 sorawnıñ berençese Dnestr buyınıñ bäysezlek häm axır çiktä Rusiägä quşılu yulı turında bulsa, ikençese bäysezlektän baş tartıp kire Moldovağa qaytu turında ide.
Moldova häm Könbatış illäre barısı da referendumnı tanımawların belderde häm Dnestr buyın Moldova belän söyläşülär östälenä qaytırğa çaqırdı.
Ämma Dnestr buyı citäkçese İgor Smirnov "Elekke Sovet respublikalarınıñ küp kenä räsmiläre xalıqtan sorap tormıy ğına yul sayladı. Mäsälän xätta Ukraina, Moldova da bez NATOğa, Yewropa Berlegenä quşılabız dip belderde. Referendum ütkärep tormıy ğına. Ä bez referendum ütkärdek. Häm bu nikter xalıq idaräsenä qarşı çığuçılarğa oşamıy" dide.
Smirnov şulay uq inde Rusiägä quşılu eşläre turında qanun ölgese äzerläwen dä belderde.
Xäzer bu referendumnı tanu mäsäläse iñ möhime. Dnestr buyı töbäge xalıqara tanılğan berämlek bulmaw säbäple refendum näticäse dä xoquqıy köçkä iä tügel.
Rusiä bu fiker beleşü näticälären tanıyaçağın belderde. Düşämbe könne Duma räis urınbasarı Sergey Baburin Duma xökümätne Dnestr buyı Respublikasın tanırğa çaqırırğa tieş dide. Rusiä üz watandaşlarınıñ telägenä küz yomıp tarixi xata yasarğa mömkin dide Baburin.
Referendum näticäse aldan bilgele bulğan kebek, Rusiäneñ aña bulaçaq mönäsäbäte dä härkemgä mäğlüm ide.
1992-nçe yılda Moldovadan ayırılırğa teläwçe ruslar belän Moldova arasında bulğan qısqa ämma qanlı suğışta ber meñläp keşe hälak buldı. Dnestr buyına Rusiä ğäskärläre kergäç suğış tuqtaldı. Xäzer dä anda 1200-läp Rusiä soldatı tora.
Dnestr buyı räsmi räweştä bulmasa da Rusiädän bik zur yardäm alıp tora.
Ämma bu referendum elekke Sovetlar Berlege cirlärendäge başqa nizağlı töbäklär öçen dä ürnäk bula ala. Gruziädän ayırılırğa teläwçe Könyaq Osetiä bäysezlek referendumın noyäber ayında ütkärergä cıyına.
Mondıy referendumnarnı tänqitläwçelär Rusiä bu referendumnarnı kürşe töbäklärne üz qulına alu mömkinlege birüçe çara dip kürä di.
Rusiäneñ niätläre nindi genä bulmasın, Dnestr buyı bu referendum näticäsen Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması aradaşlığında Kişinev belän barğan söyläşülärdä nıqlı tayanıç bulaçaq dip isäpli.
Dnestr buyı başlığı Smirnov Dnestr buyı inde küptännän bäysez däwlät bulıp yäşäp kilde di.
"Xalqıbız bäysezlekne 1991-nçe häm 95-nçe yıl referendumnarında xupladı. Ul çaqta Dnestr buyı Moldova respublikası oyıştırıldı. Ul çaqta dnestr buyı töbäkläre irekle räweştä Dnestr buyı Moldova respublikasına kerde. Ul çaqta bötenxalıq referendumı konstitutsiäne xupladı. Ä anda Dnestr buyı Moldova respublikası bäysez demokratik däwlät dip yazılğan" dide Smirnov.
Xäzergä Dnestr buyınnan häm Rusiädän çittä küpçelek Smirnov belän kileşmäsä dä başqa töbäklärdä tuñdırılğan nizağlar yañadan qıza başlasa Dnestr buyı misalı küplär öçen ürnäk bula ala.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Rusiä: Putin öçençe tapqır prezident bulırmı?
2008 yıl yaqınlaşqan sayın bu soraw küplärne borçıy. Ber keşegä 3 tapqır rättän prezident bulunı älegä Rusiä konstitutsiäse tıya. Ämmä, belgeçlär fikerençä, bu kirtä atlap çıqmaslıq tügel.
Putin üze 3nçe möddät ixtimalın moñarçı şaqtıy ışandırırlıq itep kire qağıp kilde. Äytik, uzğan yılnıñ awgustında bolay digän ide: "Bälki min telär dä idem, läkin konstititsiä monı röxsät itmi. Bügen Rusiä öçen iñ möxime – totrıqlılıq. Ä aña barı tik ğämäldäge qanunnar nigezendä genä ireşep bula" dide Vladimir Putin.
Putin üze şulay dip toruğa qaramastan, anı 3nçe tapqır prezident itü niätläre kimemi, kiresençä, arta ğına bara. Levada üzäge ütkärgän soñğı fiker beleşügä qarağanda, Putinnı 3nçe tapqır prezident itü öçen konstitutsiäne üzgärtü täqdimen cawap birgännärneñ yartısınnan kübräge xuplap çıqqan. "May ayında bu sorawğa 59% uñay cawap birde, uzğan yılnıñ sintäberendä 44 kenä ide" di Levada üzäge wäkile Leonid Sedov.
Konstitutsiägä üzgäreşlärne Federal cıyılışnıñ ike pulatı häm cirle parlamentlar raslarğa tieş bulaçaq. Bügenge Rusiädä tırpayıp torğan xakimiät vertikalenä küz salsañ, bu eşneñ tiz arada eşlänäçägendä şiklänüçe yuq.
Berdän-ber qıtırşılıq bar, ul da bulsa – Könbatışnı künderü. Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenkanıñ konstitutsiäne üzgärtep 3nçe tapqır prezident buluına Könbatış bik quanmadı.
Mäskäwdäge İndem isemle fond başlığı Georgi Satarov süzlärençä, qanun ixtiram itkän illärdä mondıy konstitutsiä üzgäreşläre ğädättä ğämäldäge tügel, kiläse prezidentnı küzdä totıp yasala. Ämmä Rusiädä monı Putin kitkänçe ük yasıy alalar di ul: "Monıñ öçen bik ğadi ber üzgäreş kiräk: Prezident digän bülektä 2 möddät digän çikläwne alıp taşlarğa. Texnik yaqtan monı referendum, yä başqa ısullar belän eşläp bula" di Georgi Satarov.
Putin Lukaşenka yulın qabatlarmı, älegä özderep äytü qıyın. Duma räise Boris Grızlov süzlärenä qarasañ, yuq sıman: "Minemçä, Konstitutsiäne ber keşe öçen üzgärtü döres tügel. Konstitutsiädä ber keşe rättän 2 mödättän artıq prezident bula almıy dielgän. Putinğa kilgändä, ul 3nçe tapqır prezident bula ala, läkin rättän tügel" di Boris Grızlov.
Başqa süzlär belän äytkändä, Putin 4 yıl yal itep alğannan soñ, 2012 yılda qabat prezident bula ala. Belgeçlär fikerençä, vitse-prezident Dmitri Medvedev, saqlanu ministrı Sergei İvanov kebek ixtimal warislar bulağanda, Putin Kremldän çittä torıp idaräne kontroldä tota ala.
Nixayät, belgeçlär fikerençä, tağın ber mömkinlek bar: prezidentlıq möddäte betügä berniçä ay qala Putin wazifasınnan çigenä häm 2008 yıl saylawlarında qatnaşa. Bu oçraqta anıñ 3nçe möddäte rättän dip sanalmıy. Monıñ çınlap ta şulay ikänen Rusiäneñ teläsä qaysı mäxkämäse raslıy ala.
ali ğilmi


text:
Federal' okruglarnıñ 5 yıllıq näticäläre nindi buldı?
2000 yılnıñ näq menä 13 mayında, Vladimir Putin, üzeneñ inauguratsiäse bulıp uzğannan soñ, ber atna ütkäç, federal' okruglarda wäkillär bilgeläde. Soñınnan bilgele bulğança, Putinnıñ xakimiät vertikale tözüdäge bu berençe adımnarı ğına bulğan ikän. Vertikale’läşterüneñ xäzerge näticäläre küz aldında. Töbäk başlıqları Mäskäwdän bilgelänä, töbäk qanunnarı Rusiänekenä tup-turılar kilep tora häm başqalar.
Putin Rusiäne cide okrugqa bülep, şularnıñ küpçelegenä wäkillär itep xärbilärne bilgelägän ide. Tatarstan qarağan İdel buyı federal' okrugına isä, Rusiä premyerı bulıp torğan, belgeçlär tarafınnan 98 yılğı defoltnı totqarlap qala almadı dip bäyälängän Sergey Kireenko bilgelände.
İnde biş yıl waqıt uzğaç, bu okruglarnıñ eş näticäläre nindi soñ? Tirängä kerep tormıyça, başqa İdel buyı ölkä, respublikaları kebek ük Tatarstan da kergän,Tübän Novgorodta märkäze urnaşqan İdel buyı federal' okrugın ğına alıyq. Älege okrugnıñ töp eş kürsätkeçe häm berençel maqsatı töbäk qanunnarın Rusiä konstitutsiäsenä täñgälläşterü buldı. Okrugqa kergän subyektlar qanunnarınıñ Rusiä qanunnarına 5 590 täñgäl kilmäw oçrağın tapqannar. Şularnıñ 5132 se törle ısullar belän Rusiä qanunnarına qarşı kilmäslek itep eşlängän. Tatarstanda qayber säyäsät belgeçläre, Tatarstan parlamentınıñ eşçänlege soñğı yıllarda prokuror protestları arqasında Respublika qanunnarın Rusiänekenä täñgälläşterep torudan ğibärät buldı dip yılmayalar. Çınlap ta, törle ısullar belän, ul prokurornıñ tege yäki bu cirle qanunğa qarata protestı diseñme, mäxkämälär aşa qanunnı ğämäldän çığaru diseñme, Tatarstan parlamentı mondıy eşlär belän küp şöğellände. Häm şöğellänüne däwam da itä. Mäsälän, respublika mäxkämäsendä, küptän tügel genä 30 avgust mä’säläse qaraldı. Tatarstan prokurorı, Respublikanıñ bäyrämnär häm yal könnäre turındağı qanunında, 30 avgust suverenitet köne dip yazılğanğa protest belderä häm bu Rusiä qanunnarına qarşı kilä dip bara. Tatarstan mäxkämäse, protestnı urınsız dip taptı. Mondıy misallarnı küpläp kiterergä bula. Menä, okruglar tözüneñ näticäläre. İdel buyı federal' okrugı tağın nilär belän şöğellände disägez, üz ğömerendä, du qubıp eşlänelgän eşlärgä tağın Kirienkonıñ Rusiä parlamentınıñ ike palatasında Tübän Novgorodqa küçerü kebek populistik täqdimen äytep bula. Monnan tış, Rusiäneñ Konstitutsion häm Yuğarı mäxkämälären dä Tübän Novgorodqa küçerü täqdime belän çıqqan ide. “Urıs islamı” digän proekt eşlänelde. Tatarstandağı belgeçlär, bu programmanı Rusiädäge İslam yañarışınnan tatarlarnı böten barlıqları belän qısrıqlap çığaru programması dip bäyälädelär. Anda, xätta mäçetlärdäge wäğäzlärne dä inde urısça uqırğa waqıttır digän täqdimnär bar ide.
Qısqası, Tatarstanğa federal' okruglar nindi fayda kiterde soñ? Yuğarıda sanap kitelgännärneñ barısına da här kem üz bäyäsen birsen. Bu könnärdä, säyäsät belgeçläre, federal' okruglar üz eşen inde ütädelär, okruglar oyışqan çorda xakimiät vertikalen turıdan turı oyıştıru awırraq ide, monı okruglar başqardılar. Xäzer isä, Rusiä prezidentı töbäk citäkçelären bilgeläp quyu xoquqına iä bulğaç, wäqälätle wäkillärneñ eşe qalmadı dilär.
İnde süzne yomğaqlap, şunısın da äytergä kiräk. Rusiä prezidentı Färmanı belän, monnan biş yıl elek oyıştırılğan Federal' okruglar turında, Rusiä qanunnarı arasınnan da, Rusiä Konstitutsiäsennän dä köndez çıra yandırıp ezläsäñ dä, ber genä dä qanun tügel, alar turında xätta matdä dä tabıp bulmıy. Ä şuşı okruglardağı wäqälätle wäkillär töbäk qanunnarınnan Rusiänekenä turı kilmägännären bik tiz tabalar.
Räfis Cämdixan


text:
Qazanda tatar tamaşalarına qıtlıq
Bäyräm yallarında tatar tamaşaçısı öçen Qazanda qarar äyber yuq diärlek. Tinçurin teatrı remontta – yal itälär, “Äkiät” qurçaq teatrında da barlıq äkiätlär rus telendä genä, şulay uq Tatar yäş tamaşaçılar teatrı da bu könnärdä mäktäptäge balalarğa Yaña yıl tamaşaların kürsätü belän mäşgul', Qamal teatrı isä sezonın üzeneñ yañartılğan binasında 11 ğinwar könne genä açıp cibäräçäk. Şulay itep, törle cirlärdän qunaqqa kilgän millättäşlärebez Tatarstan başqalasında rusça tamaşalar ğına qararğa mäcbür. Ä alar Qazanda bixisap.
Kaçalov teatrında comğa könne Agata Kristinıñ “Tayna doma Vern'ye”, şimbä könne “Sin'or iz obşçestva” häm yal könne “Semeynıy portret s postoronnim” spektakl'läre kürsäteläçäk. Rus yäş tamaşaçılar teatrı şulay uq bu könnärdä köndezlären dä kiçlären dä xalıq belän tulı. Köndezen “Volşebstvo dlya prinsessı”, ä kiçlären “Ostrov sokrovişç” bara. “Äkiät” qurçaq teatrı “Po şçuç'yemu veleniyu” spektaklen täqdim itä. Qısqası, teläsä qaysın saylıy alasıñ, köndezen oyıştırılğan çaralarnıñ kübese balalar öçen nigezlängän. Mäsälän, “Äkiät” qurçaq teatrında, ike atnalıq Yaña yıl tamaşalarına kerü biletları inde küptän satılıp betkän. Spektakal'lärneñ barısı da rus telendä. Repertuarda 8 tatar qurçaq spektakle bulsa da 400 meñnän artıq tatar yäşägän Qazanda tatarça qurçaq tamaşaçılarına bilet aluçı bik az. Teatr xezmätkärläre bu biletlarnı rusça teatrlarğa östämä itep satalar.
Kinoteatrlarında da xäzer ike yañğıraşlı fil'm premyeraları bara. Yäşlärneñ kübese şularnı tamaşa qıla. “Jara” häm “Volkodav” fil'mnarınıñ ikese dä Rusiädä töşerelgän häm Qazan kinoteatrlarında 10 ğinwarğa qädär kürsäteläçäk. Monnan tış kino söyuçelär Amerikada töşerelgän “Noç' v muzee”, “Pawtina Şarlottı”, “Delay noği”, “Erağon” fil'mnarın qarıy ala. Alar “Magiä kino” kinoteatrı belän berättän yaña açılğan başqala üzägendäge “Kol'so” säwdä kompleksıyndağı zamança “Qaro”, “Riv'yera” küñel açu kompleksındağı “Port sinema”, “Tandemdağı” “Kinomaks” kinoteatrlarında kürsätelä.
Kino qarawdan buşağan waqıtta yäşlärneñ kübese timerayaqta şuuğa yöri ala. Könnärneñ kisken räweştä cılıtıp cibärüe genä moña beraz qomaçawlıy bilgele. Ämma “Megga” säwdä kompleksında häm “Tatneft'” boz sarayında eremi torğan yasalma boz şuğalağı bar. Ä balalar kübräk çırşı yanında. Ayıruça Yärminkä mäydanı häm 1000 yıllıq Qazan parkındağı çırşılarnı üz itte xalıq.
Bu könnärdä Qazan sirkında qış babay häm qar qızı qatnaşlığında Mäskäw sirkı gastrol’läre ütä. 5 yäşkä qädär balalarğa kerü buşlay bulsa, başqalarğa bilet bäyäläre 100 sumnan 350 sumğa qädär.
Şimbä könne Qazanda cırlar yazuçı – başqaruçı Zöfär Xäyretdinovnıñ konsertı uzaçaq. Şunnan soñ inde iñ zur tamaşalar Qamal teatrında kötelä. Nihayät berniçä aylıq remonttan soñ 100 yıllıq tarixı bulğan teatr sezonın açıp cibärä. 11 ğinwar könne Tufan Miñnullinnıñ “Altı qızğa ber kiäw” spektakle bulaçaq, 12 ğinwarda “Qazan sölgese”, 13 ğinwar “Telsez küke”, 14 ğinwarda “Görgeri kiäwläre” spektakl'läre kürsäteläçäk. Ä 15 ğinwarda Läylä Däwlätovanıñ “Yäşiseñ kilep yäşä” digän kitabın täqdim itü kiçäse uzaçaq. Anda isä bik küp tanılğan cırçılarnıñ qatnaşuı kötelä.
Landış Xarrasova


text:
Bhutto partiäseneñ kiläçäge xäl itelde
NAUDERO - Paqstanda intihar höcümendä üterelgän Paqstandağı oppozisiä başlıqlarınnañ Binazer Bhuttonıñ – Paqstan xalıq partiäse bügen yaña citäkçeneñ kem bulası mäsäläsen xäl itä.
Partiä citäkçeläre şulay uq, ğinvar ayında bulaçaq saylawlarğa qatnaşu mäsäläsendä söyläşte. Bhuttonıñ ire Asif Ali saylawlarğa qatnaşaçaqların belderde. Paqstanda saylawlar 8 ğinvarga planlaştırılğan.
Bhuttonıñ öye urnaşqan Naudero şähärçegendä, bügen oçraşırğa cıyınğan partiä citäkçeläre, Bhuttonıñ ire Asif Ali Zardari häm Bhuttonıñ yärdämçese Mäxdum Amin Fahim isemnäre arasında qarar qılırğa tiyeş ide.
Bügenge söyläşülärdä, partiäneñ kiläse citäkçese kem buluı mäsäläse xäl itelde. Yaña citäkçe üterelgän Binazer Bhuttonıñ 19 yäşendäge ulı Bilawal bulaçaq. Bhuttonıñ ire Asif Ali isä partiä başlığı yärdämçese bulaçaq.
Cıyında şulay uq Bhuttonıñ wasiätedä uqılırğa tiyeş.
Saylawlarğa qarata, elekke premyerlardañ bulğan, Nawaz Şärifneñ oppozisiä partiäse saylawlarğa boykot belderep, Bhutto partisen dä saylawlarda qatnaşmasqa çaqırğan ide.
Xaqimiät saylawlar turında äle belderü yasamadı. Şuña saylawlar bula mı yuqmı älegä belgesez. Bu mäsälädä söyläşer öçen saylaw komissiäse düşämbe könne ber cıyın uzdırır dip kötelä.
Bhutto partiäsı şul uq waqıtta, xökümätneñ Bhuttonıñ ülünä äl-Qaidä cäwaplı digän belderüen kire qaqtı. Partia Bhuttonıñ iminlegen saqılyalmawda xökümätne ğayepläp çıqtı.
Şul uq waqıtta, Rawalpindidä Bhuttonıñ üterelüennäñ soñ çıqqan ğisyan xäräkäten tuqtatu öçen xökümät saqlanu köçlären xäräkätkä kiçerde. Ğisyanda 40 keşe ülgän mal häm kibetlärdä millionlağan dollarlıq ziyan kilgän ide.


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Yuri Fedotov, Ğiraqqa qarşı köç qullanunı röxsät itkän yaña rezolyutsiäne Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ qabul itüenä ışanıç yuq, dip belderde. Bu xaqta İnterfax mäğlümat agentlığı xäbär itte. Fedotov süzlärençä kiçä Rusiä, Fransiä häm Germaniä Ğiraqqa qarşı äzerlängän Amerikan suğışın buldırmas öçen tağın ber tırışlıq yasadı. 3 il wäkilläre kiläse atnada İminlek Şurasın cıyılıp Ğiraqqa qoralsızlanu taläplären belderergä çaqıra.
İrtägä Bağdadqa möfti Tälğat Tacetdin citäkçelegendä Rusiäneñ pravoslav häm möselman din ähellärennän torğan ber törkem kitä. Ğıraqnıñ Mäskäwdäge wäkile Abbas Xäläf süzlärenä qarağanda säfärne Kreml dä xuplağan. Törkemgä şulay uq Magadan häm Sinegorsk pravoslav ruxaniläre dä kerä. Din ähelläre Ğiraq räsmiläre şul sanda premyer-ministr urınbasarı Tareq Aziz belän oçraşaçaqlar.


text:
Çallığa Çeçnyadan tabut qayttı
Kavkaz yaqlarına cibärelüçe militsionerlar arasında Çallı xezmätkärläre iñ zur sanlı suğışçan törkemnärdän sanalıp kilde. Şuña da qaramastan, bıyılnıñ 13Hчe fevralenä qädär Çallı militsiäse qaynar noqtalarda yuğaltular kiçermäde. Bu könne Çeçen respublikasınıñ Äşxoy-yort rayonındağı çirattağı çistartular waqıtında Çallıdan cibärelgän militsiä leytenantı Viktor Konovalov häläk bula. 6 yıl eçendä Tatarstan militsiäse Kavkaz cirendä 4 xezmätkären yuğalta. İñ zur yuğaltu 2001 nçe yılğa turı kilä, bu çorda Tatarstan eçke eşlär ministrlığınıñ beryulı 3 militsionerı häläk bula. 2002 nçe yılda tağın beräw. Viktor Konovalov Tatarstan militsiäseneñ bişençe, Çallınıñ berençe yuğaltuı. Häläk bulu säbäpläre xaqında tögäl mäglümätlärne älegä äytüçe yuq. Qısqaça, şuşı rayondağı Çallı militsiäsen irtänge säğät dürttä trevoga belän kütärep, çeçen suğışçıları yäşerengän urınğa alıp kitälär. Çistartular barışında militsionerlar tozaqqa, zasadağa elägälär. Suğış waqıtında Çallı häm çeçen militsionerı häläk bula, Gudermes rayonı eçke eşlär bülege ofitserı yaralana. Soñınnan çeçen suğışçılarınıñ 4 keşe buluı, alarnıñ barısınıñ üterelüe xaqında bäyän itelä.
32 yäşlek Viktor Konovalovnıñ üz fatirı bulmıy, 10 yäşlek qızı, häm xatını belän äti-äni poçmağında yäşärgä mäcbür bula. 26Hчы martta anıñ 6 aylıq xärbi komandirovkasınıñ waqıtı betep, Çallığa qaytırğa tieş bula. Qaytuğa, sotsial' ipoteka buyınça üzlärenä fatir alu turında xıyallanğan bulğan. Leytenant üze fatirlı bulu könen kürä almadı, şulay da, anıñ ğailäsenä Tatarstan eçke eşlär ministrlığı häm Çallı şähär xakimiäte yärdäme belän bireläçäk. Bu xaqta Çeçnyada häläk bulğan Konovalovnı soñğı yulğa ozatu, yäğni matäm çarasında äytelde. Älege çarada Tatarstan militsiäse häm Çallı şähäre citäkçeläre dä qatnaştı. Alda äytep kitkän 6 yıl eçendä Tatarstan militsiäse Mozdok, Ğudermes, Xanqala häm Şelkovskiy rayonnarında xezmät itte. Monnan 3 kön elek Çallı OMONı cämäğätçelek tärtiben saqlaw öçen İnguşetiä yaqlarına çığıp kitte. Alar anda 6 ay bulaçaqlar.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı