text:
Title News
Äxmät Ğädel: «Latinğa küçmäsäk, betäbez! Xäref kenä dimägez, ul – tel açqıçı, millätne saqlawçı faktor. Tatarnı cidegä bülü – şovinistik säyäsi ğämäl, monı tuqtatmasaq, respublikabıznı da, millätebezne dä tarqataçaqlar.» /Şähri Qazan/
Konstitutsiäbez qanunnarı buyınça däwlät telläre bertigez uqılırğa tieş bulsa da, kemnärneñ der moña qarşı çığuın ğomergä añlamadım. Üzläşteregä, öyränergä awır disäñ inde, tatar keşese üzenä çit tel isäplängän rus telendä menä digän itep aralaşa. Qayçaq ruslarnıñ üzlärennän dä äybäträk belä äle. Säbäp şunda bulsa, tatar telenä qarşılar üzläreneñ moqıtlığı, naçar xätere astına qul quyalar bulıp çığa.
Bu urında BeчepHяя KaзaHb gazetasında basılıp çıqqan ber fikerne misalğa kitersäk urınlı bulır: «Balalarına tatar telen uqıtmasqa tırışıp yörüçelärneñ bäläse - alarnıñ sivilizatsiälelek däräcäseneñ tübänlegendä. Östämä tel belü keşene bayıta ğına bit. Härberebez üzebezneñ tuğan telne genä öyränep utırsaq, xalıqara mönäsäbätlärneñ nığuına kitermäs ul.»
Şähri Qazan gazetasınıñ 27 mart sanında yazuçı, şağir Äxmät Ğädelneñ xalıq sanın alu häm tatar yazuın latin imlasına küçerü mäsälälärenä qağılğan fikerläre radiotıñlawçılar küñelenä dä xuş kiler:
Latinğa küçmäsäk, betäbez! Xäref kenä dimägez, ul – tel açqıçı, millätne saqlawçı faktor. Tatarnı cidegä bülü – şovinistik säyäsi ğämäl, monı tuqtatmasaq, respublikabıznı da, millätebezne dä tarqataçaqlar.
Mädäni comğa gazetası xäbär itüençä Qazanda ber törkem zıyalı, ğalim, jurnalistlar tatar telen ğamälgä quyuğa kiñ cämäğätçelekne cälep itü, tatar telen öyränü metodikaların qamilläşterü, fän, mäğärif, matbuğat xezmätkärläreneñ icadi mömkinleklären tuplaw, çit tel tirälegendä tuğan telne qullanu üzençäleklären öyränü, küptellelek şartlarında tatar teleneñ ähämiäten kütärü, zamança mäğlümat texnologiäsendä, İnterent sistemasında tatar telen kiñräk qullanu, latin yazuın öyränü maqsatlarınnan tatar tele duslarınıñ «Älif» digän yaña ictimağıy oyışma buldırğannar.
Watanım Tatarstan gazetasınıñ 27 mart sanında Irınbur ölkäse, Soroçinski şähärennän D.Rafikov xäbär itüençä, Sember ölkäseneñ «Tuğan tel» tatar-başqort ictimağıy xäräkäte üzeneñ küptän tügel ütkän qorıltayında, Mäskäwneñ bügen ütkärä torğan milli säyäsäten ğäyepläp, tatar xalqına möräcäğät qabul itkän. Anda mondıy süzlär bar:
Tatarnı bülgäläw kemgä häm nigä kiräk ikänen añlar öçen älläni baş watası yuq inde, tuğannar. Tarix şahit: tatarnı bülgäläwlär küp buldı. Bu yulı qaldıq-postıq tatarnı da bülgälärgä yul birmik! Uyaw bulıyq! Bez – tatarlar! Barı tik tatarlar ğına!
Tatar xalqınıñ yazmışı turında fiker yörtkändä, radiotıñlawçılarnıñ iğtibarın tarix fännäre doktorı Damir İsxaqovnıñ ЗBeздa ПoBoлжbя gazetasınıñ soñğı sanında näşer itelgän yazmasına yünältmiçä mömkin tügel. Avtor xäzerge waqıtta möselman dönyasınıñ, şul isäptän tatar milläteneñ dä xaläten açıp birä.
Milli mäsälägä häm kiläçäk xalıq sanın aluğa bağışlanğan tağın ber yazmağa iğtibar itik. ЗBeздa ПoBoлжbя gazetası şuşı atna sanında Başqortostanda yäşäwçe suğış häm xezmät veterannarınıñ kiñ cämäğätçelekkä möräcäğäten bastırıp çığardı. Älege möräcäğättä Başqortostan Respublikasında näşer itelä torğan matbuğat bitlärendä milli säyäsät al töslärdä genä kürsätelügä qaramastan, astırtın räweştä tatarlarnı başqortlaştıru säyäsäte alıp barıluı turında äytelä. Bu säyäsђt 1979 yılğı xalıq sanın alu waqıtında uq başlanğan ikän inde. Ul waqıtta Başqortostannıñ Baltaç rayonında ğına da 28 tatar awılı başqort awılına äylängän, ä tatarlar küpläp başqortlaştırılğan. Möräcäğättä, şulay uq, milli xoquqlar belän başqortlarnıñ ğına qullanuı turında äytelä häm Baltaç rayonı nigezendä misal kiterelä. Başqortostannıñ Baltaç rayonında 82 % xalıq tatar telle buluğa da qaramastan, rayonda uqu tatar telendä alıp barıla torğan ber genä mäktäp tä yuq ikän. Älege möräcäğätneñ avtorları şulay uq Başqortostanda 22 % täşkil itkän başqort xalqın, san yağınnan respublikada yäşäwçe barlıq xalıqnıñ yartısınnan küberäk itügä omtılışnı küpmillätle respublikanı yaxşığa kiterüenä bik nıq şiklänälär.
Ğadättägeçä BocToчHый эkcпpecc gazetası «Tatar ğasırı» digän rubrikasın çığarıp kilä. Bu atna sanında älege rubrika Mordva Respublikasında ğomer kiçerüçe millättäşlärebezgä bağışlanğan. Uquçılar Mordva tatarlarınıñ kilep çığu tarixı belän tanışa alalar. Şulay uq bu rubrika astında Mordva Respublikası başlığı kiñäşçese, mäçet häm tatar gazetasına nigez salğan Şamil Bikmaev belän äñgämä basılıp çıqqan.
Pecпyблиka TaTapcTaH gazetası qabat İnterenet çeltärendä milli domen açu mäsäläsen kütärä. Bu yulı älege gazeta bitlärendä Tatarstan Respublikasınıñ informatika problemaları İnstitutı xezmätkäre Färid Zahidullin İnternet çeltärendä Tatarstannıñ milli domenın açu mäsäläsen açıqlıy. Anıñ yazuınça, monıñ öçen tübändäge şartlarnıñ ütälüe möhim: milli telneñ älege zonada yaqlanıluı häm qullanılışta buluı, däwlätneñ teläge häm omtılışı, millätneñ intellektual' potensialı, sotsial'-texnik ölgereşe, tarixi-mädäni warisı häm xalıqnıñ tarixi üseş perspektivaları buluı. Avtor şulay uq «Tatarstan Respublikası xalıqları telläre turındağı» qanun nigezendä ğadi qullanuçı üzeneñ ana telendä kompyuterda eşli alırğa xoquqlı dip sanıy.
Uzğan atnada Qazan utları jurnalınıñ çirattağı 3-nçe sanın uquçılar qullarına aldılar. May ayında jurnalınıñ berençe sanı çığuğa 80 yıl tula. Şul uñaydan bu sanda kürenekle şäxeslärebez üz yazmışları häm jurnal turındağı istäleklär belän urtaqlaşa. Bu sanda äle küptän tügel genä fani dönyadan baqıyğa küçkän kürenekle ädip Ayaz Ğiläcev (bu anıñ isän çağında jurnalğa birgän soñğı yazması), rässam Äsxät Fätxetdinov häm texnik fännär doktorı, Tatarstan Aqsaqallar şurası räise Äxmät Ğaliev istälekläre urnaştırılğan. Şulay uq kürenekle tatar ädibe häm cämäğät eşleklese Ğalimcan İbrahimovnıñ tormış yulın yaqtırtqan Sufian Povarisovnıñ «Ocmaxqa ber adım» romanınıñ azağı birelgän. Monnan tış, «Tatar xikäyäläre xäzinäsennän» säxifäsendä Ğomär Ğalineñ «Xaris Sattarov» isemle xikäyäse dönya kürgän. İnde berniçä yıl jurnal Qörän Kärimneñ tatar telenä tärcemäsen täqdim itep kilä. Bu sanda «Xac», «Mö’minnär» häm «Nur» süräläre basılğan.
Küzätüneñ azağında Mädäni comğa gazetasında basılıp çıqqan Fähim Fäsxetdinovnıñ «Bezneñ uramnıñ serläre» dip isemlängän mäqäläsennän ber özek kiteräse kilä. Avtor xalıqnıñ mädäni häm eçke xaläte turında fiker yörtep bolay yaza:
Küptän tügel min ber tanışım, yazuçı dustım belän söyläşep tordım. Ul bolay dide: «Xäzer matbuğatta qara çor başlandı, dönyadan qaralıq ezläw, yaman xällär xaqında sensatsion xäbärlär birü bäräbärenä uquçı ezläw şul däräcägä citte ki, qayçaq keşe qayğısınnan täm tabalar kebek toyıla başlıy. Kemneder atqannar, kemder urlaşqan, kemder üz-üzenä qul salğan, qaydadır qan qoyılğan… Maturlıq turında yazırğa kiräk, qurqınıç xällär turında tügel».
Fähim Fäsxetdinov yazğan älege süzlärne Tatarstanda näşer itelä torğan matbuğat möxärrirläre üzlärenä kiñäş itep qabul itsen ide. Tatar milläte, anıñ bügengese häm kiläçäge turında qayğırtıp yazğan mäqälälär yışraq bulsın ide matbuğat bitlärendä. Tınıçlıq, duslıq häm maturlıq turında...
«Aazatlıq» radiosı öçen atnalıq matbuğatqa küzätüne Rawil Saqmarov äzerläde


c: text/html

text:
İtaliä könyaq Ğiraqta intixar höcümendä hälak bulğan 19 italyan xärbien cirläde. Annan alda Rimdağı İzge Paul Bazilikası qarşına quyılğan 19 tabut yanına bügen distälägän meñ keşe cıyılğan ide, mätäm çarasında şulay uq prezident Carlo Azeglio Çiampi da qatnaştı. Uzğan atnanıñ çärşämbesendä Ğiraqnıñ Nassiriya şähärendä İtalyan xärbiläreneñ hälak bulu qayğısı ilneñ böten xalqın berläşterde. Premyer-ministr Silvio Berlusconi, İtalyan ğaskärläre Ğiraqta äle qalaçaq, dip belderde. Xalıqnıñ küpçelege Ğiraqqa ğaskär cibärügä qarşı çıqqan ide.
Ğiraqtağı koalitsiä idaräsendäge İtalyan räsmie, koalitsiäneñ maxsus kiñäşçese, wazifasınnan kitüe turında iğlan itte, Marco Kalamani, Quşma Ştatları citäkçelegendäge xärbi köçlärdän başqa äyber kötüen, eşlär barışı belän qanäğät tügel ikänen belderde häm Berläşkän Millätlär Oyışması citäkçelegendäge yaña xalıqara idarä tözergä täqdim itte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ğıraq, Äfganstanda meñnärçä ğäskäri urnaştırğan Quşma Ştatları xäzer Liberiädä watandaşlar suğışın tuqtatu öçen tınıçlıq saqlau missiäsenä qatnaşmaqçı.150yıl elek Amerikanıñ irekländerelgän qara tänle qollarınıñ könbatış Afrikada oyıştırğan Liberiä, xalıqara cämäğätçelek aşığıç çaralar kürmäsä , humanitar belä qaza aldında qalaçaq.Liberiä missiäse , düşämbedä Afrika illärenä säfärgä çığaçaq G.Bush öçen ,AQŞ Afrikada solıx urnaştıru, anı tuydıru mäsälälärenä ciddi qari digän işarä cibärü bulır ide.
Çärşämbedä jurnalislar G.Bushqa Liberiädäge xällär turında sorau birgäç ul (audio) Liberiädä tınıçlıq vä totrıqlılıq urnaşuı öçen Charles Taylor kitergä tieş digän cawap qaytardı. C. Taylor Liberiä prezidentı , sonğı yıllarda barğan suğışlarda anda meñnärçä keşe häläk buldı häm tağı da bulaçaq kebek. Xalıqara MäxkämäTaylor östennän xökem protsesı ütkärergä teli. Bush Amerika Liberiädä solıx urnaştıru öçen barlıq çaralarnı tikşerä digän ide. BMO häm Yevropadağı berektäşläreneñ basımı astında torğan Waşington bälkim dä anda 2meñ xärbi cibäräçäk. Älege mizgeldä ğıysyançılar belän Taylorğa turılıqlı köçlär arasında atışlarnı tuqtatu kileşüenä ireşelgänlektän başqala Monroviädä çağıştırmaça tınıçlıq xökem sörä.Ämma xalıqara cämäğätçelek aşığıç çaralar kürmäsä , anda humanitar belä qaza yrıaq tügel. BMOgeneral sekretarı Kofi Annan AQŞnıñ Liberädä BMOsı tınıçlıq köçläre belän citäkçelek itüen soradı. Bush (audio)
Min Liberiädä in yaxşı näticägä kilü öçen däwlät sekretarına Kofi Annan belän söyläşü eşen yöklädem. Bez cafalanunı kürsäk borçılabız, anda xalıq cafalana. Säyäsi totrıqsızlıq säbäple xalıq panika xälendä. Ämma anda atışlarnıñ tuqtalıp toruı yaxşı xabär.
Däwlät Departamentı süzçese Richard Boucher äytüençä atışlarnı tuqtatu kileşüe, könbatış Afrika illäre tınıçlıq köçlären Monrovia uramnarında tärtip, tınıçlıq urnaştırırğa çaqıra. K.Annan AQŞ xärbiläre tınıçlıq köçlärenä qatnaşsa bu anı täsirleräk xälgä kiterer ide dip belderde. C.Powell Afrikanıñ qaysı illäre , niçäse bu köçlärgä quşıla , bilgele tügel dide. Liberiä Bush öçen mömkinçelek tä dilemma da bulıp tora. Bush amerikan xärbiläreneñ tınıçlıq saqlau köçlärenä qatnaşuına ällä ni entusiazm belän qarami , ul anı 2000mçe yılda saylau aldı kampanyasında äytep quyğan ide. Pentagon, saqlanu ministırı Ğıraq, Äfganstanda 200meñnnän artıq amerikan xärbiä torğan waqıtta Liberiädäge watandaşlar suğışına soldatlar cibärergä ber dä telämäs ide. Ayruça ameriknnnar 93-nçe yılda Somaliada tınıçlıq urnaştıru missiäsendä 18 AQŞ xärbieneñ üterelüen äle dä onıta almadı. AQŞ anda xärbilär cibäräçäkme, küpme, bu turıda äle qarar birelmägän. Ämma prezidnet G.Bush düşämbedä Afrika illärenä säfärgä çığa , şunlıqtan AQŞnıñ Liberiä mäsäläsenä qatnaşuı, Ğıraq , Äfganstanğa basıp kerdegez dip AQŞnı tänqitläüçelärgä , ul Afrikda tınıçlıq urnaştıru mullıq kiterü belän çınlap ta qızıqsına digän işarä bulır ide. NEW YORKER isemle jurnalnıñ muxarirlärennän Rwanda turındağı kitabı öçen bülänlängän Philip Gourevitch Bush administratsiäse Ğıraq xalqın irekländerü öçen anda kerdek dip söyli. Bu älbättä ni öçen AQŞ Liberiädäge kebek başqa humanitar bälä qazalarğa tıqşınmi digän sorau tudıra di. Älbättä prezidentnıñ Afrika säfäre aldınnan bu soraunıñ ähämite tağı zurıraq. Gourevitch bolay di:
Älegäçä alar Afrika konfliktların xäl qıluda ällä ni tırışmadı, politik teläk kürsätü yulları bar, yuğarı bäyälängän missiäägä urta däräcädä genä qatnaşu , alarğa ışanıçnı arttırır häm alar bälkim dä uñışqa ireşer ide. Gourevitch säyäsi uylanular ber yaqqa anda qatnaşu döres eş bulır ide Rwanda da 100 kön eçendä 800meñ keşe üterelde Liberiä andıy qurqınıç aldında tormasa da , xalıqara köçlärneñ qatnaşuı , Afrikadağı başqa konfliktlar öçen presedent bulır ide dip söyli . Liberiädä xalıq AQŞnıñ suğışnı tuqtatuın sorıy. Sonğı bäreleşlär 3yıl elek ğıysaynaçılarnıñ Taylornı bärep töşerü tırışlığı belän başlandı. 89-belän 96-nçe yıl arasında bulıp alğan sivil suğıştan soñ 1997-de Taylor prezident itep saylandı.Monroviädä Taylornı yaqlap häm qarşı demonstratsiälär oyıştırıla.Başqala öyen taşlap kitkän mohacirlar belän tulğan
färidä xämit, praga


text:
BMO protestlarına qaramastan Qırğızıstan 29 Ändicän qaçağın kire qaytarmaqçı
Atnakiç qırğız räsmiläre ütkän ayda Ändicändä bulıp alğan köç qullanudan qaçıp kitkän 29keşene kire Üzbäkistanğa qaytaraçaqların belderde.Şuşı belderü BMO räsmiläreneñ mohacirlarnı qaytarmasqa dip tırışlıq kürsätkän waqıtqa turı kilde. BMO general sekretarı Kofi Annan häm BMOnıñ başqa yuğarı citäkçeläre Bişkäkne sıyınu xoquqı sorağan üzbäk mohacırların yaqlarğa çaqıra. BMO häm başqaları kire qaytarılğan üzbäklär bälkim dä ezärleklänügä duçar bulaçaq dip kisätälär.
Beknazarov(audio)
Bezneñ östämä tikşerülär tämamlanğaç ta alarnı kire cibäräçäkbez. Tıyılğan Äkrämiye törkeme äğzaları bu keşelär Ändijändä bulğan kebek Oştağı törmägä dä höcüm itälä ala. Alar qorallı cinayätçelär.
Şuşı adım üzbäk mohacirların kire qaytarmağız dip tırışlıq alıp barğan BMO räsmilärenä qarşı bulıp tora.Çärşämbedä K.Annan , qaçaqlar öçen BMO yuğarı komissarı Colville üzbäk qaçaqları kire cibärmäskä digän kisken belderülär belän çıqtılar. BMO qaçaqlar öçen yuğarı komisarınıñ süzçese
Rupert Colville(audio)
ägär dä başprokuror Beknazarov äytkännäre ğämälgä quyılsa zur tragediä bulaçaq. Xalıqara qanunnarnı yaqlawçı dip tanıtqan Qırğızstannıñ şuşı yaxşı abruyı yuqqa çıqsa , qızğanıç bulır ide. Älege waqıtta şul xäl bulaçaq dip kürenä. Ütkän ayda Ändicändäge köç qullanu waqıyğälärennän soñ 500läp üzbäk Qırğızıstanğa sıyındı.Xoquq yaqlaw törkemnäre meñnnän artıq keşe ,şulsanda bala çağa häm xatın qız ülde disä Üzbäk xökümäte häläk buluçılar sanıñ 176 dip quya häm xalıqara tikşerenü ütkärüne kire qağa.K.Annan üzbäk qaçaqları turında borçılu belderep, Qırğız xakimiätlären xalıqara yäklämälären şulsanda 1951nçe yılğı BMOnıñ moxacirlar turındağı konvensiäsen ütärgä çaqırdı.Konvensiä köçläp deportatsiäne tıya.K Annan, Bişkäk mäsäläne tikşerep betergänçe bernindi qarar qabul itmiäçäk digän garantiäne miña birde dide.Qaçaqlar öçen yuğarı komisarınıñ süzçese Colville dä(audio)bu mäsälädä aşığıç xäräkät itü qurqınıçlı .Şunlıqtan bez şau şu quptarabız häm şaularğa däwam itäçäkbez.ägär dä qaçaqlar qaytarılsa bu xalıqara qanunnı açıqtan açıq bozu bulır ide dip äytte. Üzbäkistan xökümäte mohacir statusı alırğa tırışqan 133 üzbäkneñ qaytarıluın soradı. Taşkent 133 şulsanda 29keşe, ğadi cinayätçelär dip däğwä itä. BMOnıñ keşe xoquqları öçen yuğarı komisarı Loise Arbour üzbäklärne köçläp qaytarmasqa öndi, ul Qırğızstan bu keşelärne deportatsiäläse alar cäberlänü xätta ülem qurqınıçı aldında qalaçaq dide.Arbour häm BMOnıñ mohacirlar öçen yuğarı komisarı Guterres 9nçe iyündä tikşerelmi Üzbäkistanğa deportatsiälängän 4 keşeneñ yazmışı turında här daim borçılu belderäp kilälär.. Qırğızstanda demokratik täräqiätne qarap baruçı Freedom Housnıñ Qırğıstan program mödire Stuart Khan radiobızğa bolarnı äytte
Khan(audio)
Üzbäkstannıñ taläbenä esasän Qırğızstandağı lagerdan çığarılğan 16üzbäk törmägä yabıldı.Alarnıñ 4se üzbäk xakimiätlärenä tapşırıldı , alarnı nişlättelär ber törle dä mäğlümätebez yuq. Küptän tügel genä ikençe ber törkem lagerdan çığırılıp saq astına quyıldı , alarnıñ yazmışın da belmibez. Üzbäkstanğa qaytarılsa ildän qaçıp çıqqan öçen alarnıñ cäzalanuı mömkin dip borçılabız. Kahn qırğız räsmilären üzbäk qaçaqları turında qarar birgänçe eçke häm xalıqara barlıq mömkinçeleklärne tikşerergä çaqıra färidä xämit


text:
Abxaziä Rusiägä yaqınlaşırğa, assotsiatsiäle ağza bulırğa teli
Görcstannıñ separatist respublikası Abxaziäneñ prezidentı Çärşämbedä yasağan çığışında, Mäskäv belän ekonomik elemtälären nığıtunı häm qanunnarnı Rusiänekenä yaraqlaştırunı maqsät itep quyuın belderde. Ber ük vaqıtta ul Görcstan belän 13 yıldan birle dävam itep konfliktqa tınıç xäl çarası tabılır digän ömet belderde.
Audio
"Abxaziäneñ Rusiä federatsiäsendä assotsiatsiäle ağza bulu xäräkäte dävam itä. Bez bu xaqta minem saylaualdı kampaniäse vaqıtında kileşkän idek häm anı ğämälgä quyu eşe dävam itä. Bez üz qanunarıbıznı Rusiä federatsiäsenekenä yaraqlaştırabız. Monıñ säbäben min äyttem inde. Rusiä, zur külämle investitsiäse säbäple, Abxaziäneñ töp ekonomik partnerı."
Abxaziä 1990-nçe yıllarda Rusiäneñ xärbi yardäme belän Görcstannan ayırılıp çıqqan ide. Şul vaqıttan birle Mäskäv Abxaziäneñ töp politik häm sävdä partnerı bulıp tora. Abxaziäneñ pensiä yäşendägelärneñ 70 protsentınıñ pensiäsen Rusiä tüli. Xalıqnıñ 84 protsentınıñ häm Abxaz häm Rusiä vatandaşlığı bar. Rusiä Abxaziä häm Görcstannan ayırılıp çıqqan , läkin, xalıqara säyäsättä şulay uq tanılmağan Könyaq Osetiadä yäşävçelärgä 4 yıl elek Rusiä vatandaşlığın birä başlağan ide. Tiflis moñı üzeneñ suverenlığın çikläv dip xökem itä. Abxaz häm Könyaq Osetia Rusiä vatandaşlığı çit ilgä säyäxät itü öçen kiräk digän argument alğa sörälär. Bagapş Abxaziädä yäşävçelärneñ barısı da ber yıl eçendä Rusiä vatandaşlığına iä bulaçaql dip belderde. Bagapş Mäskävdä çaqta şähär märe Lujkov belän dä oçraştı, cir häm dingez buyındağı qayber kurortlarnı Mävkäv idaräsenä satu mäsäläsen tikşergänen äytte.
Audio
"Min aqça qazanıp, anı başqa sektorlarda sarıf itü öçen qayber näräslärne satarğa kiräk dip uylıym."
Bagapş Mäskäv belän yaqınlaşu telägen belderü belän ber rättän Görçestan prezidentı Saakaşvili belän politik dialogqa da äzer toruın belderde, läkin, Abxaziäneñ bäysezlegennän ber vaqıtta da vaz kiçmiäçägen azsızıqladı.
Audio
"Könbatışta belem alğan häm demokrat dip atalğan Saakaşvilinıñ Abxaziäneñ bäysezlegen tanuı öçen zur mömkinlek bar. Ul monı eşlägän xäldä, Abxaziäneñ iñ xörmätle qunağı bulır ide."
Bagapşnıñ Mäskävgä vizitı Abxaziädä ere xärbi küneglär ütkän vaqıtqa turı kilde. Görcstannıñ konfliktlarnı xäl qılu ministere Giorgi Xayndrava Rusiäne bu künegülärne finansiälävdä ğäyepläde. Anıñ süzlärençä, Abxaziäneñ künegülärne finansiäläv mömkinlege yuq. Bagapş bu ğäyeplävlärne kire qaqsa da, ber ük vaqıtta AQŞ häm başqa NATO illärenneñ Gruziä armiäsen öyrätüe häm cihazlandıruı kebek, Rusiäneñ dä Abxaziägä yardäm birüe mömkin dip tä äytte. Saakaşvili üzeneñ prezidentlıq möddäte tulğança 2009-nçe yılğaça Abxaziä häm Könyaq Osetiäne Görcstan kontrolenä yañadan kertüne maqsät itep quyuın belderde. Läkin, ul bu tınıç yullar belän eşlänäçäk dip belderep kilä. Şulay da Suxumidä Tiflisnıñ köç qullanunı saylauı ixtimal digän borçılu bar.
Färit İdelle, Praga.


text: İerusalim. İzrailneñ yuğarı citäkçeläre fälästin yağı belän aralaşunı yañartırğa riza buluwın belderä. İzrail qorallı köçläreneñ radiosı bügen saqlanu ministrı Şaul Mofaz kiläse atnada fälästin wäkilläre belän oçraşaçaq dip xäbär itte. Kiçä premyer-ministr Ariel Şaron da, İzrail fälästinlelär belän söyläşülärne yañartırğa äzer, ul alarda solıxqa ireşü öçen yaña mömkinlek kürä dip beldergän ide. İzrail yağınıñ şuşı süzlärenä fälästin idaräse älegä üz mönäsäbäten kürsätmäde. İzrail elegräk, Yäsir Arafat tarafınnan idarä itelgän fälästin xökümäte belän berqayçan da eş alıp barmayaçağın äytkän ide.


text:
Tatar jurnalistı Qıtay meditsinasın öyränergä kitte
Tatarlar säfär qılırğa, säyäxät itärgä yarata torğan xalıq. Qaya ğına barmıy ul da, qaysı cirlärdä genä oçratırğa mömkin tügel millättäşlärebezne. Qazannan dönyanıñ törle poçmaqlarına säfärgä çığıp kitüçelär belän bez sezne şaqtıy yış tanıştırıp torabız, x.t. Bügenge çirattağı yazmabız da şundıy ber millättäşebez turında. Tanış bulığız - yıraq ilgä säfärgä kitkän tatar jurnalistı Amil Nur turında. Xäyer, Azatlıqnı tıñlawçılar, tatar internetı belän qızıqsınuçılar, ana telebezdä mäğlümät çaraların uquçılar Amilne bik äybät belä. Anıñ yazmaları härdaim uquçılarnıñ iğtibarın cälep itä. Amil Nur üze dä qızıqlı, üzençälekle şäxes. Şuña da, ul säfärgä dä başqalar yış yöri torğan cirlärgä barmıy. Kemnärder Törkiägä yä Yevropağa yul totqanda, Amil Nur Qıtayğa çığıp kitä. Anıñ säfäreneñ maqsatları da bik qızıqlı. Şuşı säfär turında bez Amil äfände belän Azatlıqnıñ Qazan studiäsendä ul yulğa äzerlängän waqıtta söyläştek. Xäzer şuşı söyläşüdän özeklär tıñlap kitegez.
Minem Qıtayğa baruımnıñ berniçä maqsatı bar. Berençese, min inde 90nçı yıllardan birle törle fol’klor, etnik muzıka proyektları belän şöğellänäm. Menä şularnıñ däwamı Qıtayda bulırğa tieş. Anda mine ber amerikan prodyusserı çaqırdı. Qıtayğa säyäxätemneñ ikençe ber maqsatı -
Qıtay meditsinası belän yaqınnanraq tanışu. Bu tema da mine şaqtıydan qızıqsındıra, zamanında meditsina buyınça gäcit tä näşer itkän idem minQıtayda ul millättäşlärebez belän dä oçraşıp aralaşırğa niätli. Xäyer, Qıtay säfäre häm andağı oçraşu, macaralar turında ul bezgä säyäxättän qaytqaç üze söylär äle.
Gölnaz İlgizär


text:
Bardada Cıyın ütte
Tatar xalqı elek- elektän yolalarğa bik bay bula. Şular arasında cıyın digän yola bar. Ul cäy köne uraq başlanır aldınnan uzdırılğan. Bügenge köndä älege bäyrämnär ayırım ölkälärdä genä saqlanıp qalğan. Şularnıñ berse Perm ölkäsendä “Barda cıyını”. Eçtälege yağınnan Sabantuyğa yaqınaysa da, ul “Barda cıyını” bulıp yörtelä. Perm töbägendäge iñ olı xalıq bäyräme bulıp sanala. Älege ölkä Tatarstan öçen dä tanılğan şäxeslärne birä: cırçı Sänifä Rangulova, kompozitor häm cırçı Mäsgüd İmaşev, çığışı buyınça Barda rayonınnan ğalim, cämäğät eşleklese Räşit Yagfärov kebeklär.
Süzebez “Barda cıyını” xaqında ide bit äle, bu xaqta bezgä Räşit Yagfarov menä närsälär söyli:
Qazannan ayırım delegatsiä qaytırğa isäp. Barda rayonı xakimiäte yıl sayın qunaqqa çaqıra. Bilgele kompozitor häm cırçı Mäsğüt İmaşev, min häm şulay uq cırçı Sänifä Rangulova inde qaytıp ta kitte. Barda cirenä qaytırğa isäp, duslar, awıldaşlar, rayondaşlar belän oçraşıp. Älege cıyın Barda töbäge öçen genä tügel, xalıq böten Perm ölkäse Sverdlovs tiräsennän dä kilälär. Min üzem Barda yağınnan çıqqan keşe bularaq ber Sabantuyına nigez saldım. Min yäşägän keçkenä genä 25 yortlıq awıl bar ide. Küçtäntibaş digän, xäzer ul awıl yuq inde. Andıy awıllar 60-70 yıllarda bettelär. Barda yağında ğına da 10-15 yuq buldı.
Qazannan ayırım delegatsiä qaytırğa isäp. Barda rayonı xakimiäte yıl sayın qunaqqa çaqıra. Bilgele kompozitor häm cırçı Mäsğüt İmaşev, min häm şulay uq cırçı Sänifä Rangulova inde qaytıp ta kitte. Barda cirenä qaytırğa isäp, duslar, awıldaşlar, rayondaşlar belän oçraşıp. Älege cıyın Barda töbäge öçen genä tügel, xalıq böten Perm ölkäse Sverdlovs tiräsennän dä kilälär. Min üzem Barda yağınnan çıqqan keşe bularaq ber Sabantuyına nigez saldım. Min yäşägän keçkenä genä 25 yortlıq awıl bar ide. Küçtäntibaş digän, xäzer ul awıl yuq inde. Andıy awıllar 60-70 yıllarda bettelär. Barda yağında ğına da 10-15 yuq buldı.- Ul awıllarnı xalıq sağına mikän soñ, şäxsän üzegez. Bäyrämnär ütkärü küñel açuğa ğına qaytıp qalmıymı?- Ul awıllarnı xalıq bik sağına, cäy könnärendä anda barıp yöri. Nindider xis çaqıra toradır möğayın. Tuğan cir tartamı, bötenese şunda cıyıla torğan bulğannar. İnde minem dä şundıy xis, awılğa qaytası kilä, ä anıñ ziratı ğına basıp qaldı. Min uyladım, äydägez ber Sabantuy ütkärik awılda dip rayon gazetasına keçkenä genä yazma belän çığarğa täwäkkällädem. Biş yıl elek buldı bu xällär. Böten awıldaşlar cıyıldı, kürşe awıllar, rayon xakimiäte dä minem fikerne kütärep alıp bik zur ber Sabantuy kilep çıqtı. Xäzerdä menä yegermesendä rayonnarda betkäç yuğalğan awılnıñ Sabantuyın ütkäräçäkbez. Ul bäyräm bik küñelle, yuğarı rux belän genä ütmi, bu sağınu Sabantuyı, awılnı yuqsınu, tuğan cirgä bulğan mäxäbbätne belgertü. Berkemneñ dä tuğan cire betmäsen ide.
- Menä bez “Barda cıyını” xaqında söyläşä başlağan idek. Ul cıyın Sabantuydan närsäse belän ayırılıp tora soñ? Elek niçek ütkän xäzer niçek ütä?- Anıñ eçtälege Sabantuyğa yaqınaytılğan inde. Nindi uyınnar bulsa barsında uynıylar. Ä menä elektän kilgän traditsiäse yärminkälär uzdıru. Törle yaqtan keşeneñ närsä satası bar, alar barsında yärminkägä alıp kilä torğan bulğannar. Barda rayonı keşeläre genä tügel, kürşe töbäklärdän dä satu-alu itärgä aşığalar.
- Sabantuy bit äle ul tanışu urını da. Yegetlär qızlar ber-berse belän tanışqannar. Yäşlek xatiräläregez dä iskä töşkälider äle?!- Äye, cıyın ul tanışu urını da. Niçä qız belän tanıştıñ dip duslar arasında ber-berebez söyli idek. Çınnan da tanışu urını, kürşe awıl qızları belän tanışasıñ, qızlar yegetlär belän. Süzlär quyışıp küräsen öyläneşkän keşelär bik küp. Min üzem dä şular rätenä kerämder möğayın.
“Barda cıyını” şuşı ölkädä yäşäwçe tatarlarnıñ kötep alğan bäyrämnärneñ berse. Şuña da aña törle töbäklärgä sibelgän tatarlar tuğan cirlärenä ayaq basarğa aşığalar. Süzebezne yomğaqlap Räşit äfändeneñ “Bez mäñgegä sindä Barda cire” şiğerennän özek tıñlap kitik:
“Räxmät ilem iñdergäneñ öçen,
Qal'bebezgä tatar digän isem.
Bez mäñgegä sindä Barda cire,
Yağılsaq ta, yağılırbız sine übär öçen!!!”
Röstäm İsxaqi.


text: Äfğanstan prezidentı Xämit Karzai, Berläşkän Millätlär äfğan saylawçıların terkäp beterä alsa da, saylawlar Avgust ayına kiçekterelergä mömkin, dip belderde. Bu süzlären ul bügen Kabulda Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell belän oçraşqaç äytte. Saylawlar başta Yün ayına bilgelängän ide. Ämmä ildäge totrıqsızlıq, iminsezlek säbäple, küp kenä äfğannar saylawçı bulıp terkälüdän baş tarta. Powell, Quşma Ştatlar Äfğanstanğa yärdäm itüen däwam itäçäk, dide. Şuşı ayda Berlinda ütäçäk konferensiädä Quşma Ştatlar Äfğanstandağı tözekländerü eşlärenä tağın ber milliard dollar östärgä cıyına. Amerikanıñ bu ilgä yärdäme ber yılğa 2 milliard 200 million dollar täşkil iäçäk.


text:
““Aq bars” – çempion!” - digän şiğarä Qazanda xäzer iñ populyar şiğarälärneñ berse. Uramda, kofelarda, restorannarda, avtobuslarda bu süzlärne işetergä, “Aq bars” dip yazılğan yäşelle-aqlı kiem-salımnarnı yış kürergä bula. Ayıruça yäşüsmerlär arasında. Alay disäk urta buın keşeläre dä xokkeynı yaratıp qarıy. Ayıruça üzläre yaratqan, can atqan komanda bulsa. 2 aprel' könne dä “Aq bars” öçen can atqan xalıq küp buldı. Alar öçen Qazannıñ kafe-restorannarında küpme sıralar eçep betergännärder ansı bilgesez, läkin xokkey, futbol komandaları öçen sıra eçep can atu ğädätkä kerep bara. “Tatar radiosı”nıñ di-djee Bulat Bäyrämov ta zäñgär ekrannan bulsa da “Aq bars”nıñ finalğa kerü uyının qarap, Qazan komandası öçen borçılıp utırğan.
Bulat Bäyrämov kebek törle hönär keşeläre, döresräge ir zatları nervıların beterep, üzläre äytkänçä “beznekelär öçen” can atqannar, qıçqırğannar, sızğırğannar. “Tatar radiosı” kollektivı ir-atları “Aq bars” öçen bar eşlären taşlarğa da rizalar. Şul uq Bäyrämov ta, final uyınına biletlar betkän läkin qayan bulsa da tabıp “Aq bars” belän “Metallurg” köräşen qararğa ide di.
Äytkänebezçä, “Aq bars” xokkey komandası Tatarstanda ğorurlıq simvolına äwerelde disäk tä bula. Can atarları artqannan arta, alarğa respublika xökümäte mädäniät, mäğärif häm başqa ölkälärgä qarağanda finans yaqtan, moral' yaqtan iğtibarın arttıra bara. Citäkçelek tä näq menä şul xokkeynı üz kürä. Qazan merı İlsur Metşin ğına da mäktäp yäşendäge malayı belän Qazanda çığa torğan gazetalarda xokkey kiemendä küpme basılğandır.
2 aprel'dä “Aq bars” belän Mäskäwneñ SSQA komandaları arasındağı uyın, bigräk tä soñğıları ğayät däräcädä saqlanıp, höcümgä artıq kütärelmiçä uzdı dip yazdı sport jurnalistları. Ä can atarlar uyınnı başqaçaraq bäyäläde:
- Uyınçılar arğannar ide. Balalar kebek uynadılar, ber-bersen törtep uynıy başladılar, öslärenä asılındılar. Läkin beznekelär barıber ottılar, wät ansı şäp ide.
Bu Qazanda yäşäwçe İrek isemle “Aq bars” nıñ tuğrılıqlı dustı buldı. Finalda Qazanlılar Magnitogors şähäreneñ “Metallurg” xokkeyçıları belän köç sınaşaçaqlar. Äytergä kiräk, Magnitogorsk xokkeyçıları ğayät qurqınıç dilär, “Aq bars” qa bıltırğı uñışnı qabatlaw öçen şaqtıy tir tügärgä kiräk bulaçaq ikän. Läkin Qazan komandasınıñ can atarları yaxşığa ömetlänälär. Öç süzneñ bersendä “Aq bars – çempion!” dip qabatlıylar.
Röstäm İsxaqi


text:
Tawdan xäzer Tatarstanda da şuıp bula
Düşämbe Tatarstan xäbärläre tuplanmasın uzğan atna axırınıñ xäbärläre belän başlıybız, x.t. Comğa kiçendä Tatarstannıñ Yuğarı Oslan rayonında yaña sport kompleksı açıldı. Başqaladan 35 kilometr yıraqlıqta İdel, Zöyä häm Sölçä yılğaları quşılğan urında urnaşqan älege sport mäydanı Qazan dip atala. Anda berniçä zamança cihazlanğan taw çañğısı trassaları yasalğan. Bu kompleksnı açu bäyrämenä respublika prezidentı Mintimer Şäymiev tä kilde. Monda ul tantana waqıtında qotlaw süzlären äytü belän genä çiklänmiçä, sport kiemnärenä kienep, çañğığa basıp, trassalarnıñ bersen sınap ta qaradı. Qazan sport kompleksın tantanağa kilgän Mäskäw qunaqları da bik yuğarı bäyälädelär. Rusiä Olimpiä komitetınıñ vitse-prezidentı Vladimir Loginov, mäsälän, älege üzäkne il külämendä iñ yaxşı taw çañğısı üzäge dip bäyäläde. Älegä monda yal itüçelär öçen sport kiemnäre kibete, satıp alırğa aqçañ citep betmäsä, alarnı waqıtlıça alıp toru urını, aşaw-ecü, yuınu, yal itü urınnarı eşli. Kiläçäktä isä üzäktä şulay uq şuğalaq, tawğa kütärelä caylanmaları, qunaqxanälär açılaçaq, dip xäbär itä İntertat.ru säxifäse. Qazan sport kompleksı säğätenä 2 meñgä qädär keşe qabul itä ala. Läkin ul üzeneñ tulı mömkinlegenä eşli aluı şaqtıy ikele. Çönki taw çañğısı – qıybatlı sport töre. Älege üzäktä dä bäyälär arzan tügel. Mäsälän, monda yal könnärendä köne buyı şuar öçen 2 meñ tiräse sum aça kiräk.
Gölnaz İlgizär
KamAZnı Afrika çüllärendä dä belälär
Qazan sport kompleksın açuda şulay uq respublikanıñ tanılğan sportçısı, premyer-ministr Röstäm Miñnexanov ta qatnaştı. Xäyer, aña bu könne ozaqlap taw çañğılarında şuarğa turı kilmägänder. Çönki 17 ğinwar, könne irtän ul räsmi vizit belän Senegalğa kitte. Tatarstan xökümäte Afrika illäre belän xezmättäşlekne üsterergä niätli. Şunlıqtan, vizitnıñ töp maqsatı bulıp Senegal bazarına respublikada citeşterelgän tawarlarnı çığaru. Bu bigräk tä KamAZ maşinalarına qağıla. Şunısın da äytergä kiräk, Parij-Dakar-2004 bäygesendä KamAZ avtomobillärendä ciñügä ireşkän Tatarstan komandası da bu eşkä üzeneñ şaqtıy zur öleşen kertkänder, moğäyen. Xäzer Senegallılar älege maşinalarnıñ eştä nindi ikännären inde çamalıy. Dimäk, alarnı satu da tatarstanlılarğa ciñelräk bulır. Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge räsmi delegatsiä üzeneñ eş säfären düşämbe könne tämamlap, Qazanğa qayttı. Ä menä avtouzışlarda ciñgän komanda Tatarstanğa sişämbe könne genä qaytıp citäçäk. Xäyer, alar äle yıraqta buluğa da qaramastan, ciñüçelärne inde qotlıy da başladılar. Mintimer Şäymiev ciñü uñayınnan KamAZ-Master komandası citäkçese Semen Yaqubovqa häm KamAZ cämğiäte general direktorı Sergey Kogoginğa telegramma cibärde. Anda prezident yıraq Afrika illärendä respublikanı tanıtqan, awır şartlarda da sınatmağan öçen KamAZ-Master komandası äğzalarına räxmät beldergän häm alarğa kiläçäktä dä uñışlar telägän.
Afrika illäre belän üzara mönäsäbätlär äle başlanıp qına kilsä, Könyaq Koreya belän Tatarstannıñ xezmättäşlege inde uñışlı ğına däwam itä. Düşämbe könne Tatar-Koreya nefteximiä kompaniäsen oyıştıru mäs’älälärenä bağışlanğan oçraşu uzdı. Älege kompaniä Tatarstan respublikası nefteximiä häm neft eşkärtü sänäğäte tarmağına yaña investitsiälär cälep itü häm anıñ üseşen tä’min itü öçen buldırıldı. Anı Tatneft, TübänKamaneftexim, Svyaznefteximinvestxolding häm Könyaq Koreyanıñ LG kompaniäse oyıştırdılar.
Gölnaz İlgizär


text:
Ekrem Çelebi - Kör Olası Bahtım
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Kör Olası Bahtım
Etiketler : Ekrem Çelebi - Kör Olası Bahtım türkü indir, Ekrem Çelebi - Kör Olası Bahtım türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Kör Olası Bahtım mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Kör Olası Bahtım türküsü, Kör Olası Bahtım sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Kör Olası Bahtım bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Vardım Bir Doktora
Ekrem Çelebi - Gönül (Sıkı Tut)
Ekrem Çelebi - Hafız Mektepten Gelir
Ekrem Çelebi - Sefaleti Çeksinler De Görelim
Ekrem Çelebi - Sen Bunu Unuttun Mu
Ekrem Çelebi - Hacel Ovasını Engin Mi Sandın
Ekrem Çelebi - Torşahin Misali
Ekrem Çelebi - Yardan Ayrı Düşeli
Ekrem Çelebi - Bende Bir İnsanoğluyum
Ekrem Çelebi - Geze Geze (Barak)
Ekrem Çelebi - Yine Bahar Geldi Nedir Yaradan
Ekrem Çelebi - Mevlam Kerimdir


text:
Semberdä “Tuğan tel” oyışmasınıñ 15-nçe qorıltayı uzdı
Böten SSSR buyınça berençe tatar milli oyışması bulıp, 1988-yılnıñ martında barlıqqa kilgän “Tuğan tel” oyışmasınıñ 15-yençe Qorıltayına xalıqnıñ küp cıyıluı - älegä Sember tatarlarınıñ ömetläre cuyılıp betmägänen kürsätä kebek. Moña, bälki, ölkä başlığı Sergey Morozovnı wäğdäse dä tä'sir itkänder. Yaña şähärdäge 64-mäktäp binasınıñ 17 bülmäsen, tatar milli komponentlı mäktäp täpiläp kitsen öçen, ayırıp birü turındağı xäbär martnıñ 27 irtän, Qazan Qorıltayına barırğa cıyınğan delegatlarğa mäğlüm buldı. Ämma “bu süzlär Qazanda uqıtuçılarıbız maqtansın öçen genä äytelmädeme ikän soñ?” – dip şiklänüçelär dä buldı arada. Härxäldä, Qorıltayda maqtanıp ta ölgerdek.
“Tuğan tel”neñ räise Mäxmüt Xäyrullinnıñ isäp-xisap notığında da bu turıda süz buldı. Ölkä häm şähär başlıqları, parlamentları isemenä qabul itelgän möräcäğättä mondıy niät öçen räxmät äytelä häm anı uqıtuçılar kollektivı tuplawnı, balalarnı cıyunı başlar öçen, älege wäğdäne qanunlaştıru sorala.
Zöyaaryağı rayonınıñ 55-mäktäbe ata-analar komitetı äğzası Damir Satdinov üz balaları uqığan mäktäpneñ “İdelbuyı xalıqlarınıñ milli-mädäni komponentlı mäktäbe” statusın yuğaltuına ğäcäplänü belderde. Çınlap ta, xäzer “tatar yäki çuaş mäktäbe” digän räsmi töşençä dä yuqqa çığarıldı. Xätta Samar häm Sarıtawlardağı mäşhür tatar mäktäpläreneñ dä räsmi iseme – şul “komponentlı” ğına. Dimäk, bu status 55-mäktäp öçen buy citmäslek yuğarı bulıp çıqqan. Bälki şunlıqtandır da, “can başına finanslaw” turındağı qanun nigezendä moña qädär eşläp kilgän tatar, çuaş sıynıfların da tarqattılar. Damir Satdinov täqdim itkän möräcäğättä litsenziä belän alınğan bu statusnı qaytaru taläp itelä. Wırıpay bistäsendä Tatarstan häm Çuaşstannan kilep urnaşqan tatar-çuaş qına yäşi. 1-sıynıfta, mäsälän, 22 - tatar, 14 – çuaş, 6 başqa millätlär balaları uqi. Şularnıñ 4e genä – urıs sanala. Tatar häm çuaş sıynıfları yasasañ da, “milli komponent” nigezendä ana tele däreslärennän başqa barısı da urısça bara. Bu 4 urıs balası çuaş tele däreslärendä çuaşça isänläşergä genä bulsa da öyränsälär, monısı “böyek” urıs balasınıñ ğorurlığın kimsetmäs ide. Ğar'lek ikän - yänäşä genä urnaşqan 85-mäktäpkä küçärgä mömkin. Ä annan tatar-çuaş balaların biregä küçerep bulır ide.
Bu möräcäğät bertawıştan qabul itelde. Häm soñraq qabul itelgän rezolyutsiädä “Tuğan tel” äğzalarınıñ ata-analar arasında ügetläw eşläre alıp barırğa äzerlege belderelä. Uqıtuçılar isä mondıy eşne alıp baru täcribäse belän urtaqlaştılar.
Fiker alışular barışında başqa mäs'älälär dä kütärelde. Säğit Bädretdinov KPRF citäkçelegenä “Musa Cälilneñ 100 yıllığı” medale öçen räxmät äytte häm anı satıp alu mömkinlegen citkerde.
Zelenaya roşça awılı imamı, milli xäräkät aktivistı Mäxmüt xäzrät Kadraliev qatnaş xalıqlı awılda dinebezne, ana telen saqlap qalu çaraları belän tanıştırdı.
Saxalin utrawında yäşäwçe qunaq Zäkiä Välitova Saxalin tatarlarınıñ milli omtılışları, oyışıp kilüläre turında süz tottı.
“Bolğar yañarışı” oyışması räise Şäwkät Bogdanov Qol Ğäli häykäle buldıru buyınça 5 yıllıq tırışlıqlarıñ haman da näticä birmäwe häm bu xıyalnı tormışqa aşıru turındağı çaralar turında söyläde. Şunısı ğibrätle: çuaşlar bıltır ğına ataqlı çuqındıruçı İl'minskiynıñ şäkerte İvan Yakovlev häykäle turında süz quzğatqan idelär, aprel' 22 anı açu tantanası bulaçaq. Şulay uq muqşı-erzä xalıqlarınıñ çuqındıruçısı (“mäğrifätçese”) Yurtov häykäle dä açılaçaq. Şäwkät äfände şulay uq urıs ğalime Yuri Semıkinnıñ omtılışlarına etärgeç birergä öndäde. Yuri Anatol'yeviç äytüençä, Sember cire - tulayım Bolğarstanğa kergän. Mondağı şähärleklär tulı ber turistik kompleks tözergä mömkinlek birä. Mäsälän, Bolğar belän Bilärdän soñ 3-nçe oluğ şähär Oşel' dip atalğan Aşlı şähäre qaldıqları ğına da turistlarnı tirän qızıqsındırırlıq. Monnan ölkä qaznasına da fayda bulır ide.
İdarä äğzası Varis Ravilov ta bik citdi mäs'älä kütärde. Ul İlbaşı Putinğa häm Däwlät Dumasına soñğı qanunnarnıñ konstitutsiägä qarşı kilüen assızıqladı häm Mäskäw dairälären Töp qanunnı ixtiram itärgä öndägän möräcäğät täqdim itte. Tağın ber möräcäğät turında. Monısı Başqortstan prezidentı Mortaza Räximev isemenä. Mäğnäse – Başqortstannıñ Urıs däwlätenä üz irke belän quşıluına bağışlanğan tantanalarğa häm urıs imperiäseneñ başqort qabilälären Qazan, Noğay xanlıqları izüennän qotqarıp qalğanı turındağı safsatağa çik quyunı taläp itü.
Forsat tabılsa, bälki, bu ike möräcäğät belän “Azatlıq” radiosı tıñlawçıların da tağıştırırbız.
Boları, nigezdä, üz fikereñne genä citkerü. Yatıp qalğançı, äytep qal, digändäy: zarlanular, ğözerlär... Ä qorıltaynıñ töp näticäse – ömetlär sünmägänlegen häm aktivistların haman da tırışlıqqa äzer buluların kürsätü. Şulay da küñelle mizgellär dä buldı axırda. “Tuğan tel”neñ berençe adımnarınnan uq iñ aktiv äğzalarınnan berse bulğan fidaqär uqıtuçı Zöhrä Xäbibullinanı “Tatarstannıñ atqazanğan uqıtuçısı” iseme belän täbriklädelär. Qazannan, Uqıtuçılar qorıltayınnan şundıy isemgä layıq bulıp qayttı ul. Qorıltaynı alıp baruçı Avtonomiä citäkçelegenä “Tuğan tel”neñ süzenä qolaq salğannarı öçen räxmät tä belderde. Çönki mondıy isemnärgä layık bulu barı tik avtonomiä aşa ğına mömkin. Ä Mäläkästä täpiläp kitkän mäktäp direktorı Mönirä Djumaevağa “Tuğan tel” idäräse soñğı utırışında “2005-yılnıñ mäşhür tatarı” iseme birergä qarar qılğan ide. Aña tantanalı şartlarda diplom häm büläk tapşırıldı. Diplomda menä nilär yazılğan
Möxtäräm Mönirä xanım!
Sez cepşeklek yılları başında uq izge ana telenä tabiği xoquqların qaytaru eşenä ölkä buyınça berençelärdän bulıp totındığız. Mäläkästä berençe fakul'tativ, berençe ayırım sıynıf açu - Sezneñ xezmätegez cimeşe. Şähär mäğärif idäräseneñ metodistı wazifaların başqaru Sezgä üz tirägezdä üzegez kebek ük fidaqär zatlarnı tuplarğa yärdäm itte.
Awız açıp, “östän närsä quşarlar” dip utıruçılar häm “daway, daway” dip qıçqıruçılar möxitendä Sez, sığılmalı yul saylap, yıldan-yıl izge eşegezne cäyelderä kildegez. Häm ayırım mäktäp açu kebek oluğ uñışqa ireşüdä näq Sez xälitkeç rol' uynadığız. Härxäldä, uqıtuçılar kollektivın tuplaw, täpiläp kitkän uqu yortına balalarnı cälep itü kebek ğämällärne Sezdän başqa küz aldına kiterü dä qıyın. Qısqa ğına waqıt eçendä bu mäktäpneñ yuğarı abruy qazanuı da - Sezneñ tırışlıqlar cimeşe. Şundıy izge ğämälläregezne küzdä totıp, “Tuğan tel” idäräse Sezne “2005-yılnıñ mäşhür tatarı” isemenä layıq dip taptı häm keçkenä büläk tä tapşırırğa buldı. (Özek tämam)
Avtonomiä räise urınbasarı Ramis Safin isä “Tuğan tel”neñ berniçä aktivistına Avtnomiäneñ Räxmät xatların tapşırdı.
Bıyılğı qorıltaynıñ tağın ber kürkäm üzençälege: idärägä Däwlät pedagogiä universitetınıñ ike studentı kertelde häm anda uqıtuçılar da sanı işäyde.
Qorıltay isä, ğädättägeçä, milli gimnıbız “Tuğan tel”ne kümäk başqaru belän tämamlandı.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Xäyriäçelektä dini oyışmalarnıñ yärdäme nidän ğibärät?
Bügenge cämğiättä baylar häm moxtaclar bar häm alar arasındağı küperne barı din wäkilläre genä sala ala dielde kiñäşmädä. Bilgele bügen xäyriä yunäleşendä eşläwçe törle oyışmalar barlıqqa kilä. Alar könläp tügel säğätläp arta bara. Xäzer xäyriä belän şöğellänüçe fondlarnıñ sanı 4 meñgä citä ikän. Läkin alarnıñ küpçelege berençe çiratta üzlären kürsätü belän şöğellänä, ä çınlıqta yärdäm qılmıy dielde. Ä menä dini oyışmalar isä qaywaqıt üzläre dä sizmästän küp izgeleklär başqaruı äytelde. Sädaqa, zäkyät birüçelärneñ dä küpçelege üzlären kürsätergä yaramıy. Häm küp oçraqta aqça birüçelär çerep bayığannar tügel, ä urta xällelär buluı assızıqlandı. Tatarstan säwdä-sänäğät pulatı citäkçese Şamil Ageev:
Xäyriä eşen küpläp başqaru zarur, ämma anı kürsätü kiräkmi. Şamil Ageev äytüençä xäyriä belän şöğellänüçelärne salımnardan azat itü kiräk bulır ide. Ämma bu äle xäl itelmägän.
Utırışta äytelgänçä, bügen keşelärgä aqçalata yärdämgä qarağanda ruxi cılılık kübräk kiräk. Din wäkilläre isä berençe çiratta şul yunäleştä eşlärgä tırışalar. Bu xaqta Tatarstan möselmannarı Diniä Näzaräte räise urınbasarı Wäliulla xäzrät Yaqub:
Material' yaqtan yärdäm itüçelär citärlek, ämma äle ruxi yaqtan bulışu kiräk. Şul nisbättän inde TR Sotsial' yaqlaw ministrlığı belän öçyaqlı kileşü dä tözelde.Wäliulla Yaqub äytüençä, xäyriälek ul berençe çiratta dinneñ näticäse. Tatarstan Prezidentınıñ sotsial' mäs'älälär buyınça Däwlät kiñäşçese Tata'yana Larionova da din oyışmaları bügen zur wazıyfa başqara dip assızıqladı. Tat'yana Larionova:
Bügen äle xalıq yärdäm itä almağan yunäleştä dä dini oyışmalar zur bulışlıq kürsätüe mömkin. Bu inde eşlängän mexanizm. Tat'yana Larionova dini oyışmalar xätta bomjlar- suqbaylarğa, narkomannarğa da yärdäm itä ala dip assızıqladı. Bilgele ki, aqçağa kilgändä, dini oyışmalarnıñ ul yunäleştä üzlärenä dä bügen yärdäm kiräk. “Möxämmädiä” mädräsäsendä belem aluçı 73 yäşlek Saniä Miäsarova “Möxämmädiä” mädräsäsenä yärdäm kiräklegen äytte. Utırışta Xäyriä yılı uzıp kitär, ämma dini oyışmalarnıñ ruxi yärdäme härwaqıt qalaçaq dielde.
Landış Xarrasova


text:
Könbatışta partnörları tarafınnan taşlanğan ir –at xäzer Könçığış Yevropa, Aziä yäisä başqa urınnardan internettağı yözlärçä agentlıq aşa üzlärenä yaña tormış iptäşläre taba ala . Ämma bu bizenes tärtipkä salınmağan , internet agentlıqların tänqitläwçelär küp kenä xatın qız bu tör öyläneşülärdä bik zäğif pozitsiädä, ul törleçä ezärleklänä ala dip äytä. İyün azaqlarında Yevropa Şurası bu tör agentlıqlar aşa eş itkän xatın qıznıñ iminlegen arttıru öçen qayber çaralar kiñäş itte
İnternettege tanıştıru säxifäläre ,zakaz buyınca kilen cibärü , internettağı dimläü , yauçı agentlıqları......alarnı niçek kenä atamağız, bu bik zur bizenes. Yözlärçä internet säxifäsendä üzenä tormış iptäşe ezlägän yalğız xatın qız turında datalar saqlana. Bu xatın qızlarnıñ bik zur öleşe Könçığış Yevropa , Aziä, Latin Amerika illärennän . İr at isä könbatış Yevropa yäki Tönyaq Amerikadan. Britaniä Matt Garrett üzeneñ rus xatının şundıy agentlıq aşa tapqan häm xäzer anıñ rus xatın qızın ezläwçelärgä bulışlıq kürsätkän side bar.adresı (www.russianbrides.co.uk)
Garret bolay di(audio)
bez 2001nçe yılnıñ ğıynuarında e-mail belän xabärläşä başladıq. Xatınımnıñ rus ahiräte britan irenä kievgä çıqqan häm Nottinghamda yäşi ide ul cäygä monda kilergä tieş ide. Min andağı tuğannar bäyrämenä qatnaşu öçen Nottighamğa bardım häm bulası xatınım belän şunda oçraştım Qalğanı inde ütkän ...tarix buldı. Yıraqtağı keşelär belän elemtädä bulğanda bergä bulğan waqıtlar bik çiklängän , qıyın bula.
Tanıştıru agentlıqlarınıñ eşe ber dä tärtipkä salınmağan , ämma bu xäl üzgäräçäk dip äytergä kiräk. AQŞlarında kongresmennär yaña qanun proyektı täqdim itte.Qanun ütsä çit il xatın qızı kiläçäktäge xeläl cifäteneñ ütkäneñ öyränä alaçaq Şundıy qanunğa närsä säbäp buldı soñ? Qırğıztannnan Anastasiä isemle ber qız internet aşa üzenä Amerikada ir tabıp kievgä çığa. Ämma Anastasia King amerikalı xelel cifäte tarafınnan üterelä. Bu turıda Amerika häm dönya mätbuğatı şaqtıy şaulap alğan ide üz waqıtında. Amerikada deputatlar kürsätkän inisitaivadan soñ Yevropada da şundıraq eşlär quzğalıp kitte. Yevropa Şurası parlamentarları iyün azaqlarına taba qabul itkän resolutsiädä äğza illärne öydäge här törle qollıqqa qarşı köräşergä çaqıra.Bu älbättä internettağı tanıştıru, dimläü agentlıqlarına qarıy häm qayber kiñäşlär birelä. Äğza illär bu agentlıqlarnı ışanıç sisteması aşa tärtipkä salıp minimum standartlar bilgelärgä teli. Agentlıqlar här kiev namzäteneñ ütkänen tikşerergä häm anıñ cinayätlärgä qatnaşmağan buluın belergä tieş bulaçaq. Yevropa Şurasınıñ kiläçäk cıyılışında ''mail belän zakas itelgän kilennär '' eşe keşe belän säwdä mäsäläse belän bergä qaralırğa tieş. Şuranıñ ir at xatın qız tängällege komitetı belän citäklägän Minodora Cliveti süzlärençä(audio)
mail belän zakas itelgän kilennärneñ qayçaqta ayrılışuı bik qıyın, çönki alar öyläneşkän illärendä ayrılğannan soñ tora almıy.Alar ildän çığıp kitergä kire üz watannnarına qaytırğa tieş bula. Şunlıqtan alar öydä här törle şartlarnı qabul itergä mecbür. Bu xatın qızlar ezärleklänä, telämägän eşlär eşlärgä mäcbür itelä, alarğa aqça birelmi, alar normal kievgä çıqqan xatın qıznıñ statusına iä bula almıy.
Bu tör agentlıqlarnı tänqitläwçelär , agentlıqlarnıñ qayberläre borınğı qıymmätlärgä ähämiät birgän könbatış ir- atına könçığış xatın qızları bik buysunuçan dip alarnı reklama itergä tırışa dip belderä. Könbatışta küplär moña zävksez, naçar eş dip qarasa da, yaqlawçıları bu agentlıqlarnı yabu öçen säbäp bula almıy di. Alar şulayuq agentlılar aşa iren tapqan xatın qız , normal yullar belän ğailä qoruçı xatın qızdan kübräk qurqınıç astında tügel digän qaraşta. Könbatış ir atı öçen çek xatın qızların tapqan qulğa –qul isemle agentlıqnı citäklägän Joe Weiner süzlärençä(audio)
Niçek itep sez dimläü eşlären rätkä sala alasız, mömkin tügel.Ägär dä sez dönyadağı barlıq öyländerü agentlıqlarınnan üzlärenä möräcäğät itkän keşelärneñ cinayät eşläp eşlämäwlären tikşerülären sorasağız, bu mömkin tügel. xatın qıznıñ mäğlümäten arttıru yaxşıraq idea bulır ide. Yäğni xatın qız viza , pasport alğança ul il turında fikere bulsa, agentlıqnı tikşersä, yäğni agentlıq başqa oyışmağa äğzamı , küpme waqıt eşläp kilä, minemçä şulay eşläw yaxşıraq bulır ide.
Nığıraq kontroldän bulası kilennär genä fayada kürmäs ide. Yevropa Şurasınnan Giuseppe Gaburro süzlärençä (audio)
Ul ilneñ watandaşı bulu öçen genä bu sistemanı qullanuçı häm bulğannan soñ yaña ğailäsen taşlap kitkän xatın qız da bar. Häm irlär häm dä xatın qız sistemanı yaxşı bulmağan mäqsatlar öçen qullana .Bez här ike yaqnıñ da naçar eşlären tuqtatu öçen eşlärgä tieşbez dip uylıybız.
Yevropa Şurasınıñ 45 äzğası nindi çaralar küräçäklären uylıy. İntrenet e-mael aşa tanışıp ğailä qorğan bäxätle bulğan keşelär dä yuq tügel . Min İstanbulda tanışqan yäş ber
tatar xanımı da xeläl cifäten internet aşa tapqan.İnternette partnör ezläw fikren siña kem birde digän sorauıma ul bolay dip cavap birde(audio)
feride xämit,praga


text:
Ekrem Çelebi - Türkü Sever Türkü Söyler
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Türkü Sever Türkü Söyler
Etiketler : Ekrem Çelebi - Türkü Sever Türkü Söyler türkü indir, Ekrem Çelebi - Türkü Sever Türkü Söyler türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Türkü Sever Türkü Söyler mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Türkü Sever Türkü Söyler türküsü, Türkü Sever Türkü Söyler sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Türkü Sever Türkü Söyler bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Nasıl Vasfedeyim
Ekrem Çelebi - Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim
Ekrem Çelebi - Güvenme Yalan Dünyaya
Ekrem Çelebi - Vardım Bir Doktora
Ekrem Çelebi - Sarı Yazma Yakışmaz Mı Güzele
Ekrem Çelebi - Kahveyi Dökerim
Ekrem Çelebi - At Üstüme Toprağı
Ekrem Çelebi - Darıldım Darıldım


text:
Amerikan jurnalistına törmä yanıy: ber cancal tarixı
Ber yıl elek amerikan jurnalistı Robert Novak Ğiraqqa bäyle mäqäläsendä ber küzläw idaräse agentınıñ isemen açqan ide. Quşma Ştatlarda bu tıyılğan ğämäl. Novak bu mäglümätne ber yuğarı räsmidän alğanın belderä, läkin anıñ isemen äytüdän baş tarta. Bu eşne tikşerü däwam itä, häm bez bu turıda inde söylägän idek. Ul arada cancalğa başqa jurnalistlar tartıla başladı. Şularnıñ bersenä, Matthew Cooperğa, tikşerüçelär belän xezmättäşlek itmägän oçraqta törmä yanıy.
Audio (George Bush)
"Britan xökümäte Saddam Xösäyenneñ küptän tügel Afrikada zur külämdä uran ezlägänen açıqlağan."
Kürenekle diplomat Joseph Wilson bu belderüne yalğan dip atıy. Bush administratsiäse Ğiraq suğışına äzerlängän çaq. Küzläw İdaräse Wilsonnı wazğiätne urında tikşerü öçen Afrikanıñ Niger ilenä cibärä. Ul qaytıp, şul uq süzlären qabatlıy. Ämmä Saddamnıñ Afrikada uran ezläwe turındağı belderü köçendä qala, häm suğışnı aqlaw öçen qullanıla. Wilson süzlärençä, ul berniçä ay buyına Aq Yortnı bu belderüdän baş tartırğa öndägän, ämmä näticäsez. Axır çiktä ul Yül ayında NYT gäzitendä Bushnıñ belderüen yuqqa çığarğan mäqälä bastıra. Ber atnadan Bush administratsiäsenä uñay qaraşta toruçı jurnalist Robert Novak Wilsonnıñ üze turında yazıp çığa. Saddamnıñ Afrikada ezlären tikşerü öçen näq menä Wilsonnıñ cibärelüen ul anıñ xatını CİA agentı buluı belän añlata. Quşma Ştatlarda yäşeren agent isemen açu tıyılğan ğämäl, bu eşne maxsus prokuror tikşerä başlıy.
Şul uq mäglümätne taratqan tağın berniçä jurnalist şahit bularaq çaqırıla. Şul isäptän Matthew Cooper, Time jurnalı xäbärçese. Matthew cawap totudan baş tarta. Ägär min üz çığanaqlarımnı açsam, bu birgän wäğdämne bozu bulaçaq, kiläçäktä min jurnalist bulıp eşli almıym, di ul. Xäkim anı mäxkämäne ixtiram itmäwdä ğäyepli häm tikşerü waqıtına, yağni 18 ayğa, yä isä tele aıçlğançı, törmägä utırtırğa qarar itä. Şul uq möddätçä Time jurnalı könenä meñ dollar ştraf tülärgä tieş bulaçaq.
Çärşämbedä Jurnalistlarnı Yaqlaw Komitetı bu wazğiätkä borçılu belderde. Älege xalıqara oyışma bar dönyada, Rusiädän alıp Myanmarğa xätle, matbuğat ireklegen küzätep bara. Oyışmanıñ citäkçese Ann Cooper, familiäse şul uq bulsa da, Time jurnalistı belän ber bäyläneşe yuq. Ann süzlärençä, älbättä bu beraz başqa wazğiät, başqa illärdä jurnalistlar törmägä xökümät tarafınnan awızların yomu öçen utırtıla, bu oçraqta, Amerikada ul tikşerüçelär belän xezmättäşlek itmägän öçen utırtıla. Niçek kenä bulmasın, bu borçulı wazğiät di ul.
Quşma Ştatlarda jurnalist eşenä tıqşınunı buldırmaw öçen şundıy qağidä bar: prokuror mäglümät alğanda başqa yullarnı ütmi torıp, jurnalistnı sorawğa tarta almıy. Ann Cooper süzlärençä, alarda tikşerü barışı turında citärlek mäglümät yuq:
Audio (Ann Cooper)
"Mäxkämä närsä di: tikşerüneñ bar yulları ütelmi torıp, jurnalist sorawğa tartıla almıy. Bu oçraqta ul yullar ütelgänme-yuqmı, bez belmibez, çönki prokuror bezgä närsä tapqanı, närsä tapmağanı turında äytmi."
Ali Gilmi, Praga


text: Bu keşelär 1998-99-nçı yıllarda bulğan bäreleşlär waqıtında, Serb räsmiläre belän xezmättäşlek tikän millättäşlären cäberläwdä, sivil keşelärne üterüdä ğäyeplänä. Ğäyeplänüçelärneñ berse – Kosovonı Azat itü Armiäseneñ elekke citäkçese, Rämi iseme belän tanılğan komandir, Röstäm Mostafa. Anıñ advokatı Aziz Räcä, Rämineñ ğäyepsez buluwın isbatlarğa cıyına. Kosovo xalqı, Serbiä basımına qarşı köräşkän suğışçılarnı – kaharman dip sanıy. Uzğan yılnıñ avgustında, Rämi qulğa alınğannan soñ, Kosovoda berniçä protest çartası ütte. Mäxkämä barğan bina tiräsendä iminlekne, BMO politsiäse saqlıy. 1999-nçı yıldan birle Kosovo BMO administratsiäse qaramağında.


text:
Tatarstan xökümäte «İntel» şirkäte belän xezmättäşlek turındağı kileşügä qul quydı
Käräzle elemtä çeltären, İT üsterü tizlege cähätennän Tatarstan Rusiä ölkäre belän çağıştırğanda, berençe rättä bara. Bu xaqta konferensiädä iğlan itelde. 2 sentäber könne, şulay uq, «İntel» şirkäte häm Tatarstan xökümäte yağınnan xezmättäşlek itärgä cıyınu turında räsmi käğäzgä qul quyıldı. Şuşı räsmi kileşü nigezendä Tatarstannıñ informatizatsiä programmasın ütäw turında söyläşülär baraçaq. Bu xaqta Elemtä ministrı Rinat Cäläev xäbär itte. Anıñ äytüençä, «İntel» şirkäte belän xezmättäşlek turındağı kileşülärneñ niçek ütälüe xaqında yıl axırına qädär söyläşülär alıp barılaçaq häm soñınnan ul tormışqa aşırıla başlıy. 2005 yılğa Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlap, ministrlıq zur eş başqarırğa teli. Süz böten rayon, awıl telefon stansiälärenä iñ zamança digital cihazlar quyu turında bara. Ä Qazan şähärendä telefon nomerları 7 sanlığa äylänäçäk. Bu üz çiratında çıbıqlı telefon qullanuçılar sanın artırırğa mömkinlek birä. Ministr beldergänçä, digital cihazlarnı quyu eşe 2005 yıl däwamında başqarıp betärgä tieş. Qazanda, şähärneñ 1000 yıllıq bäyräme bağışlap, bu eş berençe çiratta eşlänäçäk.Bikä Timerova.


text:
Atom qoralın çikläw ölkäsendäge belgeç Bushnıñ yaña qoral yasaw niäten tänqitli
Atom qoralın çikläw ölkäsendä eşçänlege belän tanılğan elekke senator Sam Nunn Bush administratsiäseneñ yaña "ütep kerüçän atom qoralı" yasaw niäte zur xata bulaçaq digän kisätü yasadı. Ğädäti şartlatqıçtan ayırmalı bularaq bu qoralnı cir astındağı bunkerlarğa qarşı qullanıp bulaçaq dip sanala. Nunn süzlärençä, Quşma Ştatlarnıñ mondıy qoralnı citeşterü niäte bar dönya öçen tiskäre ürnäk bulaçaq.
Audio (Sam Nunn)
"Minemçä, bu qoralnı yasawğa qotıçqıç zur aqça tügeläçäk, faydası bik az bulaçaq. Min moña qarşı. Bez yaña atom qoralı tözü turında tügel, bulğanın beterü turında uylarğa tieş. Üzebez monı eşlämäsäk, başqa illärne künderü awır bulaçaq."
Zamanında senatnıñ qoral komitetın citäklägän Sam Nunn 15 yıl elek senator Richard Lugar belän Nunn-Lugar iseme belän tanılğan qanun ölgese äzerlägän ide. Şuşı program qısalarında Rusiä, başqa elekke sovet illäre üzläreneñ artıq atom, biologik, ximik qoralınnan arındı.
Nunn süzlärençä, bu programnan soñ Rusiä belän Quşma Ştatlar atom qoralın çikläw ölkäsendä möhim adımnar yasağan. Küptän tügel Bratislavada ütkän sammitta Bush häm Putin atom qoralınıñ terrorçılar qulına elägü ixtimalın citdi qurqınıç dip bäyälägän. Tik bu qurqınıçnı kimetü yulındağı bürokratik kirtälär äle dä alınmağan, monı barı tik ike prezident eşli ala, di Sam Nunn:
Audio (Sam Nunn)
"Bu kirtälärne ike prezident alırğa tieş. Älegä alar monı eşlämäde. Monıñ öçen Putin belän Bush cawaplı. Çönki bu häm Rusiä, häm Amerika xalqı mänfäğätendä."
Üzeneñ çığışında Nunn atom qoralınıñ oçraqlı qullarğa, cawapsız xökümätlärgä elägü, yä isä urınsız qullanu ixtimalların sanadı. Här oçraqta monıñ ikelätä näticäse bulaçaq, di ul. Ber yaqtan, qotıçqıç ülem häm cimerelülär. İkençe yaqtan, här il üzeneñ qoralın nığraq saqlarğa tırışaçaq.
Nunn süzlärençä, atom saqlanmalarına mondıy yanawlar bulğanda Rusiä häm Quşma Ştatlar qul quşırıp utıra almıy, iñ otışlı yul – qoral saqlanmaların saqlaw:
Audio (Sam Nunn)
"Bu materiallar saqlanmadan çığıp terrorçılar qulına eläksä – eşlär xarap. İñ ciñele – çığanaqnı saqlaw. Monıñ öçen illär üzara xezmättäşlek itergä, bu eşneñ matdi yağın xästärlärgä tieş."
Sam Nunn süzlärençä, ägär şuşı qorallarnıñ berse genä dä yaxşılap saqlanmasa, qotıçqıç qaza bulırğa mömkin.
-Ali Gilmi


text: Bagdad. Bügen Ğiraq başqalasında, il belän idarä itü eşendä zur urın alır dip kötelgän maxsus şura cıyıldı. Ul amerikannar öç ay elek Saddam Xösäen xakimiaten bärep töşergännän soñ berençe märtäbä cıyılğan başqarma xakimiat buwını bulıp tora. Quşma Ştatlar citäkçelegendäge berektäşlär älege şurağa, Ğiraqnıñ törle säyäsi qatlamnarın wäkillek itkän törkemnärdän 25 keşene bilgeläde. Anda xäzerge waqıtta şığıy möselmannarnıñ az ğına küpçelege bar, elek isä Ğiraq ğädättä azçılıqtağı sönnilär tarafınnan idarä itelä ide. Şuranıñ ministrlar bilgeläw, qanunnarnı tikşerü, kontraktlar qoru häm däwlät büdjetın raslaw xoquqı bulaçaq. Anıñ şulay uq ilneñ yaña Konstitutsiäsen bilgeliäçäk maxsus şura äğzaların da raslaw wäkaläte dä bar. Läkin Ğiraqtağı amerikan idaräçese Paul Bremer bu şuranıñ teläsä nindi qararına kiräk ikän veto salu xoquqına iä bulaçaq.


text:
Ğiraqta saylaw aldı kampaniäse başlandı
Audio (Ayad Allawi): "Ğiraq öçen yaña çor başlanırğa torğanda, Ğiraq xalqı üz tarixında berençe tapqır saylawğa äzerlängändä, bez demokratiä protsessına quşılıp, bar xalıqnıñ taläbenä cawap birgän, törle qatlamnarnı çağıldırğan isemlek iğlan itäbez."
Ğiraqqa bäyle başqa ber xäbärdä, Saqlanu minsitrı Hazem Shaalan İran belän Süriäne Ğiraqta terror höcümnäre oyıştıruda ğäyepli. Anıñ süzlärençä, bu ike ilneñ küzläw xezmätläre Äbü Musa Äl-Zarqawiğa yärdäm itä. İran xökümäte wäkile Abdulla Ramazan-zade bu ğäyepläwne "propaganda" dip atadı.


text:
“Ğasırlar awazı”nıñ çirattağı sanında Urta ğasırladan alıp xäzerge köngä xätle waqıtnı çağıldırğan tarixi materiallar bar
Ministrlar Kabinetı qarşındağı Baş arxiv idaräseneñ matbuğat törkeme “Ğasırlar awazı” jurnalınıñ berläşterelgän çirattağı ike sanı çıqtı, dip xäbär itä. Jurnal iñ borıñğı dokumenttan törekçä “Möniäl Äl Ğozzat” digän X ğasır traktatı belän başlana. Anda şulay uq täwge märtäbä fänni qullanuğa kertelä torğan törek häm tatar milli azatlıq xäräkäteneñ kürenekle şäxeslärenä bağışlanğan dokumental' materiallar da bar. Sabantuyın UNESCOnıñ keşelekneñ mädäni güzällär mirası isemlegenä kertü uñayınnan tatar xalqınıñ milli bäyräme Sabantuyına bağışlanğan yazmalar, dokumentlar da urnaştırılğan.
Yunıs Ätnäle


text: Tönyaq Koreanıñ atom programmasına bağışlanğan 6 yaqlı söyläşülär başlanırğa 1 kön qala, bügen Pekinda Amerika Quşma Ştatları Däwlät Sekretare urınbasarı Christopher Hill häm Tönyaq Korea tışqı eşlär ministrı urınbasarı Kim Kye-Gwang oçraştı. Christopher Hill, bügen barı tik tanışu, fiker alışu häm mäğlümatlärne çağıştıru buldı, dip belderde. Bügen, irtägä başlanaçaq söyläşülärdä qatnaşuçılarnı qarşı alu mäclesendä Qıtay tışqı eşlär ministrı Li Zhaoxing, oçraşuda alğa kiteş bulaçağına ömet belderde: "Minem fikeremçä, söyläşülär – söyläşülär genä bulıp qalmasqa tieş. Söyläşülärdä tärräqiät buluın telibez. Korea yarım utrawında atom mäsäläsen söyläşülär yulı belän çişep, tınıçlıqqa ireşergä telibez," dide Qıtay ministrı. Uzğan yıl Tönyaq Korea 6 yaqlı söyläşülärdän baş tartıp, atom qoralına iä buluın beldergän ide. İrtägä Pekinda Tönyaq häm Könyaq Korea, Amerika Quşma Ştatları häm Rusiä, Qıtay häm Yaponiä diplomatları oçraşaçaq.


text:
Tatar küze Qazanda
Tatarstannan çittä yäşägän tatarlar öçen Qazan şähäre administrativ üzäk bulmasa da, alar öçen Qazan – ruxi üzäk. Tatar küze Qazanda. Qazannan tatar kitapları sorıylar, Qazannan tatar artistları kilüen kötälär.
Ä bit regionnarda üzlärendä dä tatar mädäniätınıñ az—maz ğına potensialı bar, qayber regionnarda kübräk, qayberlärendä azraq, ämma küp töşlärdä tatar eze älegä suınmağan.
Qazan belän elemtäne özmiçä, Qazanğa ışanıçnı, ömetlärne yuğaltmıyça, regionnarğa ber—berse belän dä tığız mädäni elemtälär urnaştıra başlarğa küptän waqıt inde.
İke kürşe regionnıñ – Mordoviä häm Penza ölkäseneñ tatarları älegä qadär ällä nindi mädäni elemtälär belän bäylänmägän ide. Rusiä Federatsiäsınıñ bu ike subyektınıñ mädäniät häm mäğärif ölkälärendä elemtäläre nikter bik az.
Bu tatarlarğa ğına tügel, bu muqşı häm erzya xalıqlarına da qağıla. Mäsälän, Mordoviä muqşı häm erzya xalıqlarınıñ töp mädäni häm belem üzäge bulsa da, kürşe Penza ölkäsendä 90 muqşı häm erzya awıllarında ike mäktäptä genä muqşı tele uqıtıla, ul da fakul'tativ räweştä genä.
Penza ölkäse häm Mordoviä tatarlarınıñ, älbättä, elemtäläre bötenläy yuq diep äytep bulmıy. Kürşe awıllar xäzer dä aralaşalar, yäşlär öyläneşälär, ırular ber—bersenä qunaqqa yörilär. Mordoviä häm Penza tatarları satu-alu eşlärendä dä aralaşalar. İslam strukturaları aşa da elemtälär bar.
Bıyıl nixayät, mäğärif häm mädäniät ölkäsendä dä xezmättäşlek başlandı diep äytergä bula. Mordoviänıñ “Tatar gazetası” redaksiäse üz respublikasında tatar mäktäplärendä komp'yuterlarnı tatarlaştıra başladı häm şulay uq Penza ölkäseneñ tatar mäktäplärendä dä şul uq eşne başlap cibärde.
Ä 17—18 yanwar'da Mordoviänıñ Lämberä rayonı «Umırzaya» cır häm biyu ansamble Penza ölkäsendä, Gorodişçe rayonında konsertlar belän buldı. Konsertlar Urta häm İske Äläzän awıllarında buldı.
Tağın Aimbura awılında (urısça bu awıl Verxnyaya Yılyuzan diep äytelä) konsert bulırğa tieş ide, ämma konsertqa 2 keşe genä kilgäç, konsert bulmadı. Mordoviänıñ Lämberä awılınnan kilgän “Umırzaya” ansamble artistlarınıñ bu bik käyefen töşerde, çönki Aimbura awılınıñ borınğı iseme näq Lämberä bulğan. Ä “Umırzaya” ansamblenıñ “Äy, Lämberäm” digän bik matur ber cırı da bar. Şul cırnı Mordoviä Lämberäsennän Penza Lämberäsenä “Umırzaya” ansamble büläk itep kitersä dä, kitergän bülägen tapşıra almadı.
Reklama az bulğanğa üzgä awıllarda da xalıq küp kilmäde, biletlar az satılğaç, aqça da bik az cıyıldı, yul rasxodların da qaplarlıq bulmadı. Bäxetkä qarşı dönyada yaxşı keşelär küp – Lämberä rayonı Nikolaevqa awılı xucalığı räise Niqolay Surkov “Umırzaya”ğa avtobus birde, Saranskida “Bosal” asfal't yullar eşläwçe firmanıñ direktorı Şämil Salimov yul rasxodlarına häm benzinğa aqça birde, Äläzändä üzendä awıl xucalığı firması räise Käzıym Deberdeev böten ansambl' öçen gostinitsa häm kiçke aş öçen tüläde häm tağı da östäp aqça birde. İske Äläzän awılında xalıq az kilü säbäple mondağı xälle keşe Fatix Xalikov ta “Umırzaya”ğa aqçalata yärdäm itte.
Niçek kenä bulmasın, “Umırzaya”nıñ Penza ölkäsendä ike konsertı buldı häm ul konsertlarğa kilgän tamaşaçılar ükenmädelär. Kiresençä, konsertqa kilmäwçelär ükenä. Urta Äläzändä mondağı agrofirma citäkçese Käzıym Deberdeev şulay äytte:
– Min Urta Äläzän xalqı isemennän bu konsertnı oyıştıruçı xalıqqa bik zur räxmätläremne belderäm. Bezne bu konsert şaqqattırdı. Berençedän, saf tatar kiemnärennän, bik inde kiemnäre matur, oşadı beznen xalıqqa. Cırçıları da, biyuçeläre xalıqqa bik oşadı. Döresen äytkändä, qalğan waqıtlarda niçäber konsertlar kilep kitte Qazannan, mondıy konsert kürgänebez dä yuq, işkänebez dä, tıñnağanıbız da yuq. Bik zur räxmät üzegezgä, tağı yañadan küreşergä xoday tälä nasıyp qılsın”. – Käzıym äfände, bu Lämberä awılınnan, Mordoviädan sezneñ yaqlarğa şundıy berençe vizit buldı dip äytergä kiräk. Niçek uylıysız, bezneñ ike federatsiä subyektı arasında şundıy tatarlarnıñ elemtäläre tığızlanuı faydalımı bulır tatar xalqı öçen? – Bit cırlarda da cırlana: “Ber küreşü – üze ber ğomer”. Bez bit ber millät, yäşibez ike regionda. Monın bik zur faydası bulır. Sezdä bulğan xalıq cırları, iyülläre, fol'klorları bezneñ awıllarda qaysında uje onıtılğan, bezgä ul isebezgä töşerä. Bu bezgä zur faydalı häm kiläçäktä dä bez sezneñ belän elemtädä torıbız, bez dä sezneñçä anıqlanıp, Alla teläsä barığa tırışırbız sezneñ yaqlarğa da. Nidän? Bezneñ Yuğarı Äläzän dä, şılay uq Lämberä dip äytelä. Annan döresen söylägändä bit, min seznen ğazetlarnı, kitapnı uqıdım, “Lämberä” digän bik yaqşı kitap çığardığız. Andağı familiälar, tatar familiäları, böten familiälar bezneñ qullanıla Yuğarı Äläzändä, ber—bersennän ber nigä dä ayırılmıylar”.
– Käzıym äfände, bu Lämberä awılınnan, Mordoviädan sezneñ yaqlarğa şundıy berençe vizit buldı dip äytergä kiräk. Niçek uylıysız, bezneñ ike federatsiä subyektı arasında şundıy tatarlarnıñ elemtäläre tığızlanuı faydalımı bulır tatar xalqı öçen?
– Bit cırlarda da cırlana: “Ber küreşü – üze ber ğomer”. Bez bit ber millät, yäşibez ike regionda. Monın bik zur faydası bulır. Sezdä bulğan xalıq cırları, iyülläre, fol'klorları bezneñ awıllarda qaysında uje onıtılğan, bezgä ul isebezgä töşerä. Bu bezgä zur faydalı häm kiläçäktä dä bez sezneñ belän elemtädä torıbız, bez dä sezneñçä anıqlanıp, Alla teläsä barığa tırışırbız sezneñ yaqlarğa da. Nidän? Bezneñ Yuğarı Äläzän dä, şılay uq Lämberä dip äytelä. Annan döresen söylägändä bit, min seznen ğazetlarnı, kitapnı uqıdım, “Lämberä” digän bik yaqşı kitap çığardığız. Andağı familiälar, tatar familiäları, böten familiälar bezneñ qullanıla Yuğarı Äläzändä, ber—bersennän ber nigä dä ayırılmıylar”.Bu “Äläzän” agrofirması citäkçese Käzıym Deberdeev ide. Anıñ xatını Nailä şulay äytte:
– Mordoviädan bezgä berençe märtäbä bu konsert kilde. Bez belmi dä torabız, şundıy yağımlı, matur tatar xalqı bar ikänlegen. Alar bezgä bik yaqşı kiç yasadılar, bik matur cırlar cırlardılar, yaqşı yağımlı süzlär söylädelär. Qazan artistlarınnan da bälki artığraq bulğan konsert bezgä kürsättelär. Bezgä bik tä oşadı yäşlärnen cırlawı, biyue. Biyuçelär bik tä inde citezlär, bik tä inde maturlar. Barısı da bezgä bik—bik oşadı, bez äle belmi dä torabız ikän Mordoviäda şundıy yağımlı tatar barlıqların. Bezgä konsert barışında bigräk tä yäş cegetnen, Al'bert Karabanovnın çığışı oşadı. Barça xalıq ta xuşı kitep, ise kitep, ul yegetne sledit' itte – bik inde matur cırları, bik yağımlı tawışı. Qazannan bezgä küp kilep tora artistlar, no bez bu konsertnı bigräk tä oşattıq üzebezgä. Bez alarnı yañadan kötärbez, çäçäklär belän. Qış köne alar kildelär, bezdä çäçäk tä yuq. Xalıqıbız bälki bik inde kötmägänder, çto şundıy konsert bulır diep, no ükenep torırlar barısı da kem kilmägän xalıq, bu konsertnı kürmägän xalıq ükenep torırlar. Bik—bik oşadı bezgä bu konsert.Bu Urta Äläzän awılınnan Nailä Deberdeewa Mordoviädan kilgän “Umırzaya” ansamble konsertı turında söyläde. Şulay itep, regionnarda yäşäwçe tatarlar gel Qazanğa ğına ışanıp tormıyça, ber—bersenä qunaq yörep, tatar mädäniätın arttıra barsalar, bik yaxşı bulır ide.
Azatlıq radiosı öçen Penza ölkäsennän İrek Bikkinin.


text:
Kosovoğa bäysezlek birelsä, başqa "qaynar" töbäklärgä monıñ yoğıntısı nindi bulaçaq?
Räsmi Mäskäw Kosovo mäsäläsen Dnestr buyı, Könyaq Osetiä, Abxaziä belän bäyläp qarıy. Kosovoğa bäysezlek birelsä, ul başqalarğa dä birelergä tieş, digän qaraşta. Bu qaraş ni däräcädä urınlı, bu konfliktlar arasında bäyläneş barmı? Şuşı sorawlar belän bez Berlindağı Marshall Fondı belgeçe Joerg Himmelreich''qa möräcäğät ittek.
Himmelreich – Bu töbäklär ber-bersennän bik nıq ayırıla, moña dälillär küp, tuñdırılğan konfliktlar belän az bulsa da şöğellängän härkem monı yaxşı belä. Dnestr buyı Könyaq Osetiädän, Könyaq Osetiä Abxaziädän häm öçese bergä Kosovodan bik nıq ayırıla. Misal öçen, şul uq Abxaziädä qayçandır küpçelekne täşqil itkän görcilär quıp çığarıldı. Andıy etnik tazartudan soñ bäysezlek turında, yä bulmasa, kiresençä, bäylelek yä Gruziägä quşılu turında referendum ütkärü qanunsız.
Azatlıq – Dimäk, sezneñçä, Mäskäw bu töbäklär arasında uydırma bäyläneş yasıy ikän, Könbatışnıñ cawabı nindi bulırğa tieş?
Himmelreich – Könbatış, ayırım alğanda, Yewropa Berlege texnik tügel, strategik yaqtan uylarğa tieş. Ägär Putin şuşı bäyläneşne alğa sörä ikän, ni öçen monı anıñ üzenä qaytarmasqa: alaysa Rusiä bu töbäklärdä Kosovoda şikelle şartlarğa kileşergä tieş, misal öçen, xalıqara köçlär kertügä. Älegä Rusiä monı kire qağa.
Azatlıq – Dimäk, sezneñçä, Rusiäneñ argumentları zäğif bulıp çığamı?
Himmelreich – Här separatist töbäk bäysez bulırğa tieş digän argumenttan iñ küp zıyan kürüçe – Rusiä üze bulaçaq. Bar Tönyaq Kavkaz töbäkläre Rusiädän bäysez bulu telägen belderergä mömkin. Şuña kürä, minemçä Rusiä öçen dä, Putin öçen dä Kosovonı Könyaq häm Tönyaq Kavkaz töbäkläre belän bäylärgä tırışu – şaqtıy kurqınıç.
Azatlıq – Ägär bu argument urınsız ikän, Rusiä öçen iñ ciñele – BMO İminlek Şurasında vetosın qullanıp – Kosovo bäysezlegenä kirtä genä quyası tügelme? Nigä şulay ğına eşlämäskä?
Himmelreich – Bu oçraqta Rusiä abruyın yuğaltaçaq. Ul Könbatışnıñ finans yärdämenä moxtac. Energetikanı sanamağanda, Rusiäneñ iqtisadı totrıqsız. Putin, üze tiräsendäge keşelärneñ şawlawına qaramastan, investitsiälär kirägen yaxşı añlıy, äytik, şul uq neft ütkärgeçlären yañartu öçen. Rusiädä xäzer borçular köçäyä. Sänäğätneñ bu tarmağın yaxşı belgän keşelär, 2010 yıldan soñ Rusiäneñ yağulıq belän xättä üzen täemin itä aluına şik belderä.
Azatlıq – Dimäk, sezneñçä, Putin, Kosovo arqasında Yewropa Berlege belän iqtisadi bäyläneşlärne bozuğa barmayaçaq?
Himmelreich – Germaniä Rusiägä uñay qaraşata tora dip sanala. Läkin, xättä monda da, Putin säyäsätenä citdi tänqit bar. Sentäberdä Putin Drezdenğa kilgäç, bez uramda aña qarşı berençe zur demonstratsiä kürdek. Minemçä, monı xättä Mäskäwdä dä añlıylar: üzeñä doşman tudırmıy ğına, gel ber qırıs säyäsätne alğa sörep bulmıy. İlneñ iqtisadi üseşe öçen Yewropa illärenä moxtac buluın Rusiä dä, Putin da yaxşı añlıy.
Ali Ğilmi


text:
Törkiä: Fiker ireklege yäki ber ğalimgä höcüm
İnde Atatörekçelek turında bik sizger bulğan dairälär, yäğni räsmi şäxeslär, ber törkem jurnalistlar, xärbilär, universitetlar şunduq reaksiä kürsätä başladılar. Ul uqıtqan Gazi Universitetı rektorı Prof. Kadri Aytaç , Prof. Attilla Yayla turında tikşerenü başlatıluı häm däreslärgä kerüe tıyıluı turında belderde. Ber ük waqıtta prokuratura da tikşerenülär başlağan. Mäğlüm Törkiädä Atatörekne saqlaw qanunı bar. Yayla şuşı qanunnı bozdı mı dip tikşerelä.
Atilla Yayla üze yıllardan birle “Liberal Uy Oyışmasın” citäkli. Ul ğomumän fiker ireklege turında çığışlar yasıy. İnde añarğa höcüm başlanğaç häm xökemgä tartılu belän kisätelgäç, törle gazetalarda analizlar yasawçı jurnalistlar anıñ turında yaza başladılar. Xätta Radikal gazetasınıñ 23 Noyäber sanında Hakkı Devrim, Hasan Celal Güzel häm Turgut Tarhanlı, Sabah gazetasında Ergun Babahan, Akşam gazetasında Engin Ardıç, Zaman gazetasında Mümtazer Türkönü häm başqa baytaqlar añarğa qarata yasalğan höcümne tänqit itep yazdılar. Ber şäxesneü Atatörek turında da bulsa qaraşların beldergän öçen “xain” itep tamğalanuına reaksiä kürsätälär. Prof. Attila Yayla üze dä 21 Noyäberdä Zaman gazetasında “Minem äytkännärem akademik analizdan tora. Süzläremneü artında toram” dip yaza. Ul ayıruça törle televidenie häm gazetalarğa “Qaraşlarımnı quırmıyça belderä alırğa tieşmen. Mine hädäf taqtasına äwereldelär” dip belderde. Artınnan “Keşe Xoquqları”, “Keşe Xoquqları häm Zolım Kürgännärgä Yardäm”, “Keşe Xoquqları Köntärtibe” häm “Helsinki Vatandaşlar” Oyışmaları urtaq ber platformada Atilla Yaylağa qarata başlatılğan yala yağu häm linç kampaniäsenä protest belderdelär.
Tabiği mäsäläneñ ber yağında fiker ireklege tora, ämma bu şäxes Törkiädä Atatörekne saqlaw qanunı, Törkiä Respublikasın tözegän şuşı şäxes belän bäyle sizgerlekneñ bik yuğarı buluın belä torıp nigä şundıy ber çığış yasadı digän fiker tua. Monıñ cawabın isä ataqlı jurnalist Hürriyet gazetası analizçısı Emin Çölaşannıü 22 Noyäberdäge mäqaläsendä tababız. Çölaşan Attila Yayla belän telefon aşa ütkärgän äñgämäsendä Çölaşan Yayladan “Sezneü Liberal Uy Oyışmağız AB-nän ni xätle aqça aldı” digäç, ul da “Fiker ireklege proyektı öçen 450 meñ Euro aldıq” dip cawap qaytarğan. Çölaşan da menä eşlär niçek alıp barıla dip yaza. Anıñ fikerençä Törkiädä xakimiättä AB-nä bötene belän birelgän ber xökümät utıra. İzmirdä AK partiäneñ cıyılışına Yayla maxsus räweştä çaqırıla. Yaylanıü citäkçelegendäge oyışma AB-nän aqçalar ala. Yayla häm aña oxşağannar ilebezdä student citeşterälär, tege yaqtan keşe xoquqları isemennän AB-neü süzçelegen yasıylar, digän fikerlär belderä.
Qısqası Törkiädä tıyılğan tema dip belengän Atatörek, anıñ ideaları, reformaları häm mirası turında AB taläp itkänçä diskussiälär başlayaçağına işarälär arta başladı. İlne doşmannan qotqarğan, cömhüriätne tözegän, törle reformalar ütkärgän ber tarixi şäxesne säyäsi maqsatlar öçen här ber ağımnıñ üzençä qullanırğa tırışuı menä soñında şundıy debatlarğa kiterde. Läkin bu ozın ber protsess bulaçaq kebek.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text: Quşma Ştatlar prezidentı George Buş bügen Waşingtonda İzrail premier-ministrı Ariel Şaron belän, Ğaza sızığınnan yähüdi awılların çığaru planın tikşerä. Buş Şaronnıñ bu başlanğıçın xuplasa da, ul plan ğına yaqın könçığışta tınıçlıq urnaştıru turındağı xalıqara plannı alıştıra almıy , dide. Fälästinnärneñ premier-ministrı Äxmät Qurei, ägär dä Quşma Ştatlar Gaza sızığınnan çığarılğan yähüdi awılların Yordan yılğasınıñ Könbatış yarına urnaştıru planına teläktäşlek beldersä, bu töbäktä berqayçan da tınıçlıq urnaşmayaçaq dip kisätä.


text:
Foto: haphap.ru
Osıdan biraz waqıt burın əlewmettik jelide astanalıq jigittiñ qalındığın məhir sıy`lığına kölik surağanı üşin toy` üstinde tastap ketkeni talqığa tüsken edi. Köpşilik onıñ is-əreketin durıs dep tanıdı. Kezinde sıy`lıqqa qalıñdıqtıñ üy` surawı da kezdesken eken. Öy`tkeni, əy`eli asırawşısınan ay`rılğan jağday`da ol sıy`lıqqa alğan üy`inde turğan. Oğan eşbir ağay`ın-twıs dawlaspağan. Al, mına jigittiñ munı dünïequmarlıq dep, toy`dı toqtatwın qalay` bağalawğa boladı?
Qanşa waqıt kezdesip, tanıp- bilgen qalıñdığınan bir-aq sətte, onıñ üstine toy` üstinde ajıraswı əbestik sekildi. Munday` jağday`dı ekewara şeşse de boladı emes pe? Şarïğat boy`ınşa üy`lengen soñ əy`eli küy`ewiniñ jağday`ın eskerip, məhir sıy`lığınan bas tartwına boladı. Dəl osılay` özara kelisimge kelgender de joq emes. Neke qïyu rəsiminde qımbat mülik surağanımen, artınan küy`ewin soğan mindettemey`-aq tatw-tətti ömir sürip jatqandar bar. Al, aşwın aqılğa jeñdire almawdıñ saldarı jaqsı bolması anıq. Osı sïyaqtı oqïğalar qazaqılıqtı saqtağan bizdiñ öñirde de orın alıp jatır. – Qızımnıñ basınan ötken bul jay`t otbasımızdı tügel eseñgiretip tastadı. Kenje qızıma jaqında quda tüsip, sırğa salğan. Jaña qudalar körgendi, ïman jüzdi kisiler körindi. Küy`ew jigit te oqığan, təwir qızmet jasay`dı. Biz toy`dıñ qamın jasay` bastadıq.
Barlığın dəstürge say` day`ındadıq. Waqıttı belgilep, ağay`ın-twıs, dos-jarandı toy`ğa şaqırdıq. Biraq, qwanışımız köp uzamay` sw sepkendey` basıldı. Uzatılw toy`ına bir apta qalğanda jigit jaq qızımnan bas tarttı. Sebebin tüsine almadıq. Qudalar balasınıñ basqa qızğa üy`lenetinin ay`tqanın, toy`dı toqtatw kerektigin jetkizdi. Töbemizden jay` tüskendey` eseñgirep qaldıq. Qanşama ağay`ınnıñ aldında uyatqa qalğanıma kimdi kinəlarımdı bilmedim. Sol sətte jandünïemdi küy`ik şalğanday` edi. Kenjemdi de jazğırıp jatırmın. Dese de, qızımnıñ jan küy`zelisin körip, jüregim awırdı. Balasınıñ olqılığına ata-anası nege tosqawıl bolmadı degen oy`dan arıla almadım. Bir jağı qızımnıñ munday` jawapsız, jeñiltek adammen bas qospağanı durıs şığar dep te oy`ladım. Bul keleñsizdiktiñ əserinen əli künge arılğanımız joq. Namıstan örtenerdey` küy`- keşwdemiz. Əsirese, qızımnıñ jağday`ı alañdatadı, – dey`di Səwle esimdi key`ipkerimiz şamamen eki-üş jıl burın jaqın tanısımnıñ qurbısı süy`iktisimen renjisip qalğan bolatın. Birşama waqıt xabarlaspay` jürgen. Jigiti böten qızğa üy`lenedi dep estidik. Alay`da, toy`ına az waqıt qalğanda olar qay`ta tatwlasqan. Al, qalıñdığı bolsa turmısqa şığatınına senimdi. Soñında jigit wədesinde turmay`, burınğı ğaşığına oralğan. Ol kezde de eki jaq toy`ğa saqaday` say`, day`ın dalıp qoy`ğan eken. Aqırında jigittiñ ata-anası qarsı taraptan keşirim surap, barlıq şığının ötep beripti-mis. Munday` jay`ttar soñğı kezde jïilep ketken sekildi. Estigen say`ın masqara dewmen bolasıñ. Jigitterdiñ osınday` qılıqtarın körgende eriksiz oy`ğa şomasıñ. Olar osınşalıq jawapsız bolğanı ma?
Üy`lenip, üy` bolwğa atüsti qaray`tınday` tərbïeniñ aqsağanı ma? Əlde qoğamdağı erkindiktiñ saldarı ma eken? Büginde tañdaw ərkimniñ öz erkinde. Degenmen, özim bilemge salınıp, birewdiñ ar- namısın taptap, abıroy`ın tögwdiñ qajeti qanşa? Özine senimsiz bolsa, jawaptı qadamdı qalay` jasağan? Budan əsirese, bawır etim balam dey`tin ata-ananıñ jüregine qayaw tüseri sözsiz.
Erte kezde key`bir ağa-əpkelerimiz öz süy`genderine qosıla almay` muñlıqtıñ küy`in keşti. Soğan qaramastan, otbasılıq qundılıqtı joğarı qoy`dı. Balasınıñ qamın oy`lap, basqa tüskenge köndi. Al, qazir jeti ret ölşep bir ret keswge mümkindik bar. Adamnıñ jeke közqarası, tañdaw erki eskerilgen zamanda durıs bağıttan oñay` jañılatınımız ökinişti. Jigitterdiñ osılay` usaqtalıp jat qanına iştey` qınjılasıñ. Onday` adamdar bolaşaq urpağına qanday` təlim- tərbïe bermek? Otbasınıñ tiregi sanalatın olarğa tek jürektilik jarasadı emes pe? Sezimge berilip, sergeldeñge tüsw jigitterge jaramas. Rasında, üy`lenw erikkenniñ ermegi emes, adamnıñ tağdırı. Qazaq jigitteri özgege eliktemey` osını eskerse eken. Senderge tek jigittik qasïet tən. Osını umıtpay`ıq...
Ay`dana SEY`İL.


text:
Mäğrifätçe Wäli Xacievqa 100 yıl
TDGPU 130 yıllığı qısalarında 15дekaбpbдә mäğrifätçe- pedagog Wäli Xacievqa 100 yıl tulu uñayınnan anı iskä alu kiçäse uzdı.
Ul Ğ. İbrahimov isemendäge tel, ädäbiät häm sänğät institutına nigez saluçılarnıñ berse bulğan tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçısı – mäğrifätçese.
Universitetnıñ aktlar zalında uzdırılğan bu tantanalı maxsus tematik kiçägä bik küp kürenekle ğalimnär, uqıtuçılar, studentlar cıyılğan ide. Kiçädä anıñ belän qulğa qul totınışıp eşlägän iptäşläre dä bar ide.
Wäli Xaciev tumışı belän ul Tatarstannıñ Aznaqay rayonınıñ Älki awılınnan. Üzläre awılında mädräsädä belem ala. Annan soñ ul Bögelmädä ike yıllıq uqıtuçılar äzerläw kurslarında uqıy Şunnan Spas kantonınıñ Qarğalı mäktäbendä uqıtuçı bulıp ike yıl eşli. Qazannıñ Şärıq institutında belem ala. 1939 yılda ul TR G. İbrahimov isemendäge tel ädäbiät häm sänğät institutına nigez saluçılarnıñ berse. Suğış waqıtında Mäskäwdän Berlinğa qädär barıp citä. Suğıştan soñğı yıllarda Qazan köllliätendä eşli.
Ğomumän, Wäli Xaciev üz tormışınıñ 75 yılın başlanğıç mäktäptä belem birü häm tärbiä birü sistemasın kamilläşterügä bağışlağan keşe.
Küp yılların Qazan pedagogik köllätendä başlanğıç sıynıf uqıtuçıları äzerläwgä bağışlağan. Wäli Xacievnıñ başlanğıç mäktäptä belem birü buyınça bik küp däreslekläre, uqu äsbapları , metodik yärdämlekläre bar. Şulay uq 80-90 yıllarda Wäli ağa Xaciev ölkän yäştä buluğa qaramastan başlanğıç sıynıflar , häm urta mäktäplärdä tatar tele häm ädäbiäte uqıtu buyınça bik küp kenä kürsätmä materiallar eşlärgä başlap yörüçe.
“Mäğrifät” gäziten oyıştıruda, propagandalawda , kiñ cämäğätçelekkä citkerügä dä Wäli Xacievnıñ role zur .
“Bezneñ aldınğı mäğrifätçelärneñ mirasın barlaw anı propagandalaunı mäğärif tarixı, fälsäfäse buyınça ezlänülär alıp baruı da, bügenge uqıtuçılar öçen bik qimmätle miras bulıp tora”, dide anıñ turında universitetnıñ tanılğan ğalime Änwär Xuciäxmätov. “Min anı bik yaqın belgän keşe. Bergä eşlägändä min anıñ şul qädärle energiäle, belemle, ğilemle, ziräk pedagog buluına inandım, ”dide ul.
Anıñ tormış iptäşe Möftäğidä apa anıñ mirasın taratuda anı propagandalawda bik zur eş alıp bara. Respublikanıñ Mäğärif tarixı muzeyında Wäli Xacievnıñ icatına bağışlanğan maxsus ekspozitsiä açıla. Eksponatlar şulay uq TDGPUnıñ tarix muzeyında da äzerlänä. Başlanğıç belem birü fakul'tetında maxsus kabinet äzerläw eşe tögällänep kilä.
Mälikä Basıyr


text:
Paqstanda cir teträweneñ qorbanar sanı arta bara, xalıqara yardäm kilä başladı
10-ar meñlägän keşeneñ ülüenä häm ike yarım milion keşeneñ toraqsız qaluına kitergän cir tetrännän soñ Pakistan häm Hindostanğa dönyanıñ törle illärennän yardäm kilä başladı. BMOnıñ 8 keşedän torğan mäxsus törkeme iñ küp zian kilgän töbäklärgä yardäm eşen koordinatsiäli başladı. Küpkenä illär yardäm cibärälär häm qorbannar sanı tağı da artaçaq digän borçılu bar.
"Mine qotqargan häm räximlek kürsätkän Allahğa meñ şöker. Min ömetemne yuğaltmadım häm isän qaldım. Mondıy xällärdä sabırlı häm tınıç bulırğa kiräk."
Anı qotqaruçılar arasında cir terävennän soñ uq Böyekbritaniädän kilgän qotqaruçılar da bulğan. Alar üzläre belän etlär häm tıñlau cihazların da alıp kitergän bulğannar. Tik qotqaru törkemnäre cir teträveneñ üzäge bulğan rayonarğa, bigeräktä Pakistan kontrolendäge Kaşmirğa äle barıp citä almıylar. Regiondağı kommunikatsiä ministere Tarıq Mahmud tik Kaşmir öleşendä genä dä 30 meñ keşe hälak bulğandır digän faraz belderde. Pakistanıñ ğädättäntış xällär öçen mömkinlekläre çiklängän. Prezident Muşarraf Yäkşämbe könne ük çadırlar , yurgannar, boralaqlar häm meditsina yardäme sorap xalıqara cämağätçelekkä möräcäğät itte. AQŞ prezidetı Buş berençelärdän bulıp yardäm väğdä itte .
"Bez qulıbızdan kilgänçä yardäm itärgä telibez. Bez Pakistan xalqına yardäm öçen aqçalata, cihazlar häm äyberlär belän yardäm cibärdek inde."
AQŞnıñ yardäm töyälgän oçqıçı Düşämbedä Rawalpindi xärbi hava maydanına kilep täşte . Annan başqa AQŞ Afğanistandağı xärbi bazadan 8 transport boralağı cibärde. Alar elemtä özelgän urınnarğa yardäm alıp baraçaqlar. Törkiä, Qıtay , Britaniä häm Germaniädän qotqaru törkemnäre Yäkşämbe könne uq Pakistanğa kilep cittelär. İrannıñ Qızıl Ay oyışması da yardämçelär cibärgän. Annan başqa Rusiä, Yaponiä, Avstraliä , Gollandiä . Säud Ğäräbstan häm Berläşkän Ğäräp Ämirlege dä yardäm cibärä. Kaşmirnıñ Hindostan öleşendä räsmi räveştä qorabannar sanı 750 dip belderelä. 100 meñ keşe öysez qalğan. Uri häm Tangdhar şähärlärendä 722 keşe hälak bulğan. Uri töbägeneñ komandirı polkovnik Hooda bolay dip belderde.
"Xärbilärdän dä, sivillärdän dä citdi yaralanuçılar bar. Bez evakuvatsiälädek. Baruı qıyın bulğan auıllarnıñ dürtesenä medtsina xezmätkärläre, texniklar häm xärbilär cibärdek. Alar berençel çaralar kürälär."
Tufraq şuuı säbäple Kaşmirnıñ Hindostan öleşendä 14 auılğa baru äle dä mömkin tügel. Annan başqa cer teträvläre dä dävam itä. 260-tan artıq cir teträve terkelgen.
Färit İdelle, Praga.


text:
İran milli azçılıqlar tormışın yaqtırtunı çikli
Iran xökümäteneñ mäğlümat çaraların törle yullar belän çikläwe – yañalıq tügel. Ber genä xosusi televideniä kanalı da bulmağan bu ildä däwlät kanalları xäbärçelärenä dä basım yasala. Bigräk tä – İrandağı azçılıq millätlär tormışın yaqtırtuçılarğa.
İranda yäşäwçe azçılıq millätlärneñ mäğlümat çaralarına çığuı – xakimiätlärne ayıruça nıq borçıy. Soñğı waqıtlarda ilneñ törle vilayätlärendä yäşäwçe ğäräplär, azärilär, kördlär häm başqa millätlärneñ baş kütärüe häm alarnıñ mäğlümat çaraları iğtibarına menüendä İran xakimiätläre, çit illär yardäme bar dip sanıy. Berençe çiratta AQŞ ğäyeplänä. Pensiädäge amerikan polkovnigı, qayçandır xärbi strategiä uqıtqan Sam Gardiner, AQŞ İrandağı milli azçılıqlar belän elemtä qorırğa tırışa, milli azçılıqlar oyıştırğan baş kütärü – AQŞnıñ xärbi planına kerä, dip yazıp çıqtı.
Döres bulsa – bulmasa, bu tör mäğlümatlär – İran xakimiätlärenä, azçılıqlar xoquqların çiklärgä yul aça. İslam mädäniäte häm idarä ministrı Hössäin Säfär-Harandi, "İran doşmannarı – millätara kierenkelek tudırunı maqsat itep quya, bu mäsälädä uyaw bulırğa kiräk" dip beldergän ide. Anıñ bu süzlären 4 sintäber könne "Kayhan" gazetası yazıp çıqtı.
İrannıñ vilyatlärendä 27 televideniä çeltäre eşläp kilä. Azçılıq millätlär wäkilläre, üz tellärenä iğtibar birelmäwenä zarlana. Bu zarlanularğa cawap itep Xuzestan vilayäte televideniäse yül ayında üzeneñ ğäräp telendäge tapşırularnıñ waqıtın arttıruı turında xäbär itkän ide. Televidenie citäkçeläreneñ berse, Elmolhoda äfände, tapşırularnıñ sıyfatın yaxşırtırğa süz birde.
Televidenie - İranda xalıqqa iñ yaqın bulğan mäğlümat çarası. Fiker beleşü näticälärenä qarağanda, soraştıruda qatnaşqan keşelärneñ 90%tı – kiçä genä TV qaradıq dip cawap birgän. Radionı 30%tı ğına tıñlağan bulsa, gazetlarnı 31% xalıq uqığan.
Xosusi televideniä biredä yuq. Däwlät televideniäseneñ 7 kanalı bar häm Yäşlär Kanalı. Anı İranda küplär qarıy, çönki ul kanalda az ğına bulsa da sport häm ciñelçä küñel açu tapşıruları birelä. Ğäyre räsmi mäğlümat häm başqa törle tapşırular barı tik iärçen tälinkäläre bulğan yortlarda bar. Ul tälinkälär isä 90nçı yıllar urtasınnan birle tıyılğan. Tälinkälärne häm çit il televideniä kanalların qaraw cihazların satu häm yasaw da tıyılğan. Ämma polisiä, andıy cihazlar xalıqta tabılıp tora dip xäbär itä. Dimäk çikläwlärgä qaramastan İran xalqı mäğlümat alu yulların taba. İslam mädäniäte häm idarä ministrlığı, çit illärdäge farsı telle kanallar belän xezmättäşlek itüne tıyu turındağı qararın avgust ayında iğlan itkän ide. Qanun bozuçılarnı cäza kötä, dip kisätelde.
Alsu Qormaş


text:
Ramazan ayında iftarğa yäşlär dä küpläp cıyıla
Ramazanda iftar aşlarına olıraq yäştäge wäkillär kübräk mäçetlärgä cıyılsa, yäşlär isä üzlärençä awız açu mäcleslären oyıştıra. Xäzerge köndä Qazan finans-iqtisad institutında, Tatar däwlät gumanitar-pedagogiqa universitetında, tözeleş-arxitektura akademiäsendä iftar mäclesläre inde ütte. Anda berniçä distä yäşlär cıyılıp çäylär eçep, İslam turında leksiälär uqıdı. Pänceşämbe könne isä Qazan däwlät universitetında da xäyriä iftar aşın oyıştıru farazlana. Uzğan yılnı isä däwlät universitetındağı bu çarağa 150 şäkert cıyılğan ide. Ramazan waqıtında Rusiä İslam universitetı studentların da buşlay aşatalar.
Elekkedän qalğan matur ğädätne iskä alıp bulsa kiräk, pänceşämbe könne Törkiä yuğarı uqu yortlarında belem alıp qaytqan, qayçandır tatar-törek litseylarında uqığan tatar yäşläre dä iftar mäclesenä cıyılırğa uylıy. “Bäxetle” kibeteneñ “Barbekyu” kafesında uzaçaq bu çarağa 30-40 keşe çaqırılğan. Ğomumän imamnar belderüençä, yäşlär arasında uraza totuçılar arta bara ikän. “Qazan nurı” mäçete imamı Röstäm xäzrät Zinnurov äytüençä, Ramazan ayındağı täräwix namazlarına xätta 12-14 yäşlek balalar da kilä. Älege “Qazan nurı” mäçetendä küp kenä Qazandağı ğibädät yortlarındağı kebek köndä iftar aşları oyıştırıla. Rizıqlata xalıq yärdäm itä ikän. Bu xaqta Röstäm xäzrät Zinnurov
Axşamnan soñ mäçetkä kilgän xalıqnı aşatabız. Ğadi keşelär yarmalar, bäleşlär, täm-tomnar alıp kilälär.
Röstäm xäzrät Zinnurov xalıqnıñ mäçetkä rizıqlar alıp kilüen elekkedän - ata-babadan qalğan ğädät dip belderä. Ä Tatarstan möselmannarı Diniä näzaräteneñ “İdel-Xac” fondına kergän “Zäkät” komitetı isä bıyıl moxtaclarğa dip azıq-tölek cıyılmasın äzerli. Bu xaqta İdel-Xac fondı citäkçese Röstäm Ğataullin
Ğädätkä qädär barlıq moxtaclarğa bäyräm waqıtında öställäre tulıp torsın öçen azıq-töleklär äzerlibez. Moxtaclar isemlegen möftiättän, awıl imamnarınnan beleşäbez.
Röstäm Ğataullin belderüençä, bu azıq-tölektän torğan cıyılma barlığı 500 keşegä äzerlänä. Aña 350 sumlıq azıq-tölek, ayırım alğanda, yarmalar, känfitlär, sıyıq may, konserva, xäläl tuşenkalar kergän. Aqçanı isä kübräk eşmäkärlär birä dide Röstäm Ğatawllin. Şulay uq ayırım ğadi keşelär arasında da alıp kilüçelär bar ikän. Ämma keşelärneñ küpçelege bügenge köndä öylärdä awız açtıru mäcleslären oyıştıra. Alabuğanıñ imamı Röstäm xäzrät Yasäwiev
Yıldan-yıl awız açtıruçılar arta bara. Bu bik şatlandıra, çönki uraza totmağan ber keşe moxtacnı tuqlandırsa bu inde uraza totuğa tiñ bula.
Röstäm xäzrät Yasäwiev Alabuğa şähärendäge ike mäçettä dä berençe könnän birle iftar aşları uzıp kilä dip belderde. Alarda 80 tiräse keşe cıyıla ikän.
Comğa könne Tatarstan möselmannarı Diniä näzarätendä däwlät wäkilläre öçen iftar mäclese oyıştırılaçaq. Anda märtäbäle keşelär, oyışma citäkçeläre çaqırılğan.
Landış Xarrasova


text:
İerusalimdä yaña intihar höcüme, İzrail monı "iminlek diwarı"n qorunı aqlawda faydalanmaqçı
İerusalim üzägendäge uramnar bügen yänä aşığıç yardäm maşinaları belän tulğan ide - çirattağı intihar höcümçe şähäreçe avtobusında bomba şartlatıp, kimendä 7 keşene üterde, 60-tan artığın cäräxätläde.
Audio, Dore Gold
"İerusalimdäge bügenge şartlaw belän Haagtağı äzerleklär arasında turıdan-turı mantiqi bäyläneş bar", di İzrail xökümäte wäkile, häm bolay dip däwam itä:
Audio, Dore Gold
"Fälästin oyışmaları üzläreneñ İzrail xalqına qarşı terror suğışın däwam itü xoquqın saqlap qalırğa cıyına, berük waqıtta alar Xalıqara ğadellek mäxkämäseneñ İzrailne üz keşelären saqlaw maqsatında maxsus kirtä qorudan tıyuına ömetlänä" di Dore Gold. İzrail aldan uq Haagtağı xalıqara mäxkämäneñ wäkalätlären tanudan baş tarttı häm anıñ utırışında qatnaşmayaçağın belderde. Könbatış yardağı fälästin cirlären İzraildän ayırğan saqlanu diwarın qorunıñ qanunilığın tikşerü üteneçe belän mäxkämägä Berläşkän Millätlärneñ Ğomumi Mäclese möräcäğät itkän ide, anda şuşı täqdim küpçelek äğza illärneñ tawışların qazana aldı. Haagtağı mäxkämäneñ qararı ütäw öçen mäcbüri bulmasa da, anıñ xoquqi ähämiate şaqtıy zur bulaçaq häm bu İminlek Şurasında diwarı xaqında maxsus qarar qabul itügä kiterä ala. Fälästin yağı, mondıy kirtä qoru Könbatış yardağı ğadi xalıqnıñ köndälek tormışın qatlawlandırıp, fälästin keşeläre arasında açu wä näfrät xislären genä arttıra, bu üz çiratında radikallarnı terrorğa etärä dip belderä. Fälästin premyer-ministrı Äxmät Qıray bügenge intihar höcümen xökem itte häm ul, Xalıqara mäxkämädä fälästin yağınıñ dälillärenä zian kiterä ala dide:
Audio, Äxmät Qıray
"Bez fälästin cirlärendäme, İzraildäme, ğadi xalıqqa qarşı yasalğan mondıy ğämällärne xökem itäbez, bu fälästin xalqınıñ mänfäğätlärenä qarşı kilä, bu könnärdä bigräk tä" di premyer-ministr Qıray.
Kärim Kamal, Praga
İerusalimdäge höcümgä qädär berniçä säğät aldan İzrail yağı, "iminlek diwarı"nıñ inde qorılğan 8 çaqrımlıq ber öleşen sütä başlağan ide. Ul 7 meñ keşe yäşägän ber fälästin awılın Könbatış Yardan tulısınça ayırıp torğan bulğan. Diwar 1967-nçe yılğı suğışqa qädär ğämäldäge çiklär buylap ütsä dä, şunnan soñ Könbatış Yarda qorılğan yähüd utarların saqlaw öçen qayber urınnarda fälästin cirlären alu xisabına tözelä.
Kärim Kamal, Praga


text:
яkшәMбe, 22 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 03:03
Däwlät Şurasınıñ 19nçı plenar sessiäse caylı ğına, räte-çiratı parlament töşençälärençä äytkändä - reglamentı quşqança başlanıp kitte. Tatarstan hönärilär berlege wäğdä itkän piket ta bulmıy qaldı. Ğäyre räsmi çığanaqlardan belengänçä hönärilär berlege xökümät belän byudjet xezmätkärläreneñ sälämätlegen nığıtuğa östämä 30 million sum aqça bülep birü häm kompensatsiä tüläwlären elekke däräcädä saqlap qalu turında söyläşülär başlağan. Äle bu hönärilär berlege quyğan taläplär ütäläçäk- byudjet xezmätkärläreneñ xezmät xaqları tieşençä 33 protsentqa artaçaq monnan soñ indeksatsiälänäçäk digän süz tügel. Yaqlar prezident qaytqanıñ häm bu mäs'älädä fikeren äytkänen kötälär. Sessiäneñ kön tärtiben raslağanda deputat Ştanin tağın ber tapqır Däwlät Şurasınıñ üz-üzen tarqatuı mäs’äläsen kütärep qaradı. Läkin inde bu qırıqmasa qırıq tapqır çäynälgän mäs'älä berkemne dä dulqınlandırmıy. Xäl itelgän mäs'älä. Deputatlar mart ayına qädär tınıç qına eşläp beterälär. Annarı soñ därte-därmanı bulğannarı tağın saylawlarda qatnaşa. Elekke şöğelenä äylänep qaytırğa mäcbüriläre dä üpkälämäs inşalla. Eşläp betermägän mötdätläre öçen şaqtıy ğına kompensatsiälär tülänäçäk. Töp mäs’äläne-“2004nçe yılğa Tatarstan Respublikası byudjetı turında” qanun proyektın tikşergändä byudjet “yurğanın” tartqalaşu buldı älbättä. Deputatlar borınğılarnıñ “yatıp qalğançı atıp qal” digäneñ iskä alğanday saylawçılarnıñ yöklämälären iskä töşerep tuğan yaqlarına tuğan zavod fabrikalarına törle problemalarnı xäl itü öçen östämä çığımnar kirägen isbatladılar. Läkin byudjet proyektı barlıq komissiälärdä tikşerelgän çığımnar mömkin qädär arttırılğan başqa xod yuq. Qanun proyektınıñ berençe matdäsendä ük-“2004 yılğa Tatarstan Respublikası byudjetı qıtlığınıñ iñ çik külämen 2625962000 sum itep bilgelärgä” dip yazıp quyılğan. Bu byudjet qıtlığı 10 protsent digän süz. Şuña kürä xätta byudjetta ul tarmaqqa uzğan yılğa qarağanda çığımnar arttırılğan Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäs'älälär komissiäse räise Razil' Wäliev üzeneñ çığışında şaqtıy ğına programmalarnıñ qısqartıluı turında söyläde. Şulay çığımnarda tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä Sabantuylar ütkärügä, mädäniätneñ kürenekle şäxeslärenä häykällär quyuğa, kadet mäktäpläre açuğa, östämä belem birügä aqçalar qaralmağan. Süzen däwam itep Razil' äfände bolay dide. Şulay itep yaña konstitutsiädä qaralğan Tatarstannan çittä yäşäwçe tatarlarğa yärdäm turındağı matdäne ütärgä dä aqça yuq. Menä şundıy kierenke byudjet proyektı berençe uqılışta qabul itelde. Başqa mäs’älälärne qarawnı parlament ozaqqa suzmadı. Kiçke dürttä sezgä bu xäbärne äzerläp beterep mataşqanda Tatarstan Däwlät Şurasınıñ 19nçı sessiäse eşen tämamladı.
Azatlıq radiosı Yunıs Ätnäle.


text: Alxan-Yurt awılı ergähendä xärbizär keüätle şartlatqıs tapqan. Ul tanqqa qarşı mina, trotil häm metal hınıqtarınan yıyılğan bulğan. Saperzar bombını yuq itte. Açxoy Martan rayonı üzägendä Çeçnyänıñ imenlek xezmäte xezmätkäre İbrahim Tağayıv bik qatı yaralanğan. Unıñ automobıyle zasadanan utqa totolğan. Höjüm iteüselär qasqan. Nadtereçnıy rayonında Podgornoyı awılı sitendä baştarı häm kükräktärendä pulya ezzäre bulğan ike yäş keşeneñ käwzähe tabılğan. Çeçnyänıñ eske eştär ministrlığı wäkile xäbär iteüensä, ularzı ber-nisä kön elek qorallı keşelär urlanğan. Tikşereü eştäre bara.


text:
Räşit Ğälämov: "Putin belän Şäymievnıñ iñ uñışlı maxsus operatsiäse"
Säyäsi fännär doktorı Rafiq Möxämmätşin dä, xäzerge wazğiättä Tatarstannıñ citäkçese itep yañadan Mintimer Şäymievnıñ bilgelänüenä uñay qarıy. Monıñ säbäpläre berniçä, dip añlata ul:
Audio: Tatarstan Rusiädä iñ möhim töbäklärneñ berse. İldä säyäsi, xoquqi üzgäreşlär waqıtında Tatarstanda nindider kardinal üzgärtülär kertü, citäkçelekne almaştıru, respublika öçen dä, Rusiä öçen dä uñay näticälärgä kitermäs ide. Citmäsä, Rusiädäge ğämäli säyäsätçelär arasında Mintimer Şäymiev berençe unlıqta. Anıñ alıp barğan säyäsäte ezlekle buldı. Şuña kürä, Rusiädäge şuşındıy awır säyäsi şarlarda anı alıştıru, ul ğäyre tabiği küreneş bulır ide. Kiläçäkkä kilgändä isä, minemçä, Tatarstan öçen genä tügel, Rusiä öçen dä, anda federativ mönäsäbätlärne saqlap qalu öçen üzäk belän respublika arasındağı şartnamäne yañartu kiräk. Şäymiev tä monı assızıqlap äytte. Çönki federatsiä şartlarında töbäklär Mäskäw quşqannı ğına eşläp utırırğa tieş tügellär, çönki töbäklärneñ üz mänfäğätläre, üzäkneñ – üzeneke.
Tatar-inform agentlığı citäkçese Räşit Ğälämov isä, Vladimir Putinnıñ Tatarstan citäkçese itep Mintimer Şäymievnı täqdim itü xäbäre ber yaqtan kötelgän bulsa, ikençe yaqtan – şaqtıy sensatsion yañğıradı, dip sanıy:
Audio: Respublikanıñ küpçelek citdi keşeläre öçen Tatarstanda Şäymievnı alıştırırlıq keşene tabu bik awır buluı açıq ide. Läkin andıy xäbärlär haman kötelmägänräk yañğırıy inde. Qayber säyäsi törkemnär öçen bu yañalıq ayaz küktäge yäşen kebek buldı, çönki qayberäwlär respublikada xakimiät alışınuğa äzerlänä başlağannar ide inde. Min älege xäbärne bik uñay bäyälim. Putin häm Şäymiev kilep tuğan wazğiättän Rusiä öçen dä, Tatarstan öçen dä qulay çişeleş taptılar. Ni disäñ dä, Şäymiev Tatarstan belän idärä itä ala torğan real şäxes, ul bik küplärne qänäğätländerä. Ul Rusiädä federalizm nigezlären saluçılarnıñ da berse. Şuña da, bu bilgelänü Vladimir Putin säyäsäteneñ töbäklärgä, kire federalizmğa taba borıluı, dip ömetlänäse kilä. Ğomumän, min monı Putin belän Şäymievnıñ iñ uñışlı maxsus operatsiäse, dip atar idem, çönki soñğı 3-4 yılda respublikanıñ yawlağan pozitsiälären saqlap qalu bik zur şik astında ide.
Tatarstanda belgeçlär Mintimer Şäymievnı respublika citäkçese itep bilgelänüenä menä şundıy fikerdä toralar.
Gölnaz İlgizär


text:
Germaniädä futbol dönya berençelege däwam itä.
İran futbol komandası citäkçese Branko İvankoviç, Meksika toqımı belän uyın aldınnan çığış yasağanda, jurnalsitlarnı aña säyäsät häm İzrailgä qarşı çığışları belän danı taralğan Prezident Äxmädinecadnıñ qaraşları turında sorawlar birmäskä, ä töp iğtibarnı sportka yünältergä çaqırdı. Yahud oyışmaları, İran toqımınıñ Meksika belän uyınına İran Vitse-Prezidentı Möxämmät Aliabadinıñ kilergä cıyınuına qarata qarşılıq çaraların ütkärergä çaqırğan ide. Protest çarası Nurmbergta, yaqınça 1meñ keşe qatnaşlığında ütte.


text:
Prezident Bush Litva, Latviä häm Estoniä citäkçeläreneñ Ciñü köne turındağı qaraşı belän kileşä
Amerika Quşma Ştatları prezidentı Bush İkençe dönya suğışı tämamlanuınıñ 60 yıllığın bilgeläw tantanalarında qatnaşu öçen Yevropağa kilde. Bügen ul Latviädä, häm anda ul bu ilneñ genä tügel, qalğan Baltiq buyı däwlätläreneñ prezidentları belän dä oçraştı. Aña qädär Latviä prezidentı Vaira Vike-Freiberga belän oçraşqanda George Bush şul ilne azatlıq aldınğısı dip atadı.
Audio, Vaira Vike-Freiberga
"Baltiq buyı illärenä kilep prezident Bush xäzer bilgelängän tarixi waqiğälärneñ mäğnäsenä, ike törle mäğnäsenä basım yasıy dip uylıym. 60 yıl elek suğışnıñ tämamlanuı küplär öçen azatlıqnı añlatqan ide. Ämma başqalar öçen bu qollıqnı da añlattı, basıp alunı, buysındırunı häm Stalin terrorın añlattı" dip beldergän ide Latviä prezidentı. Şulay itep Bushnıñ Latviägä kilüe, anıñ Yevropa säfäre Ciñüne tantana itüdän kiñräk säyäsi mäğnägä iä buluın kürsätä. Yulğa çığıp kitär aldınnan ul üze dä Mäskäwgä barğaç Rusiä prezidentı Vladimir Putingä, 60 yıl elek Yevropada suğışnıñ tämamlanuı Baltiq buyı illärenä ireklek alıp kilmäwen äytäçägen beldergän ide. Şimbä könne Baltiq buyındağı öç däwlät - Litva, Latviä häm Estoniä prezidentları belän oçraşqannan soñ Bush, mädäniatle dönyanıñ german natsiların tar-mar itüe, şul çordağı buyınnıñ ireklek wä tınıçlıq öçen qorban kiterüe ähämiaten tağın ber qabatlasa da, 60 yıl elek bulğan waqiğäne beryaqlı ğına bäyälämäwen dä äytte:
Audio, George Bush
"Ämma min berük waqıtta, Könbatışta suğış betüeneñ çın ireklekkä kiterüen, ä menä Baltiq buyına monıñ basqınlıq häm kommunistik izü kiterüen dä tanıym. Amerikan xalqı monı berqayçan da onıtmayaçaq, bez sezneñ ärnüle tarixığıznı tanıybız" di amerikan prezidentı George Bush. Baltiq buyı illäre xäzer Rusiäneñ, Sovetlar berlege warisı bularaq, üzlären basıp aluı öçen täwdä kiterüen taläp itä. Alarnı xäzer bu mäs''älädä Yevropa Berlegeneñ qayber citäkçeläre dä yaqlıy. Mäğlüm ki, Litva, Latviä häm Estoniä Yevropa Berlegenä kerä. Ämma räsmi Mäskäw Baltiq buyı illäreneñ şuşı däğwasın kire qağa, ğomumän, bernindi basıp alu da bulmadı dip belderä häm üz yağınnan şuşı öç ilne, natsilar belän xezmättäşlek itkän watandaşların qaharman yasarğa tırışuda ğäyepli. Älege qarşılıqlar Litva häm Estoniä prezidentlarınıñ düşämbedä Mäskäwdä uzaçaq tantanalarğa barudan baş tartuına kiterde. Anda Latviädän prezident Vike-Freiberga ğına bulaçaq. Häm anda, älbättä, Quşma Ştatlar prezidentı Bush ta qatnaşaçaq, ämma aña qädär ul şimbä kiçen Rigadan Hollanqa kitep, anda suğışta hälak bulğannar ziratına baraçaq. Mäskäwdän amerikan prezidentı Gruziä başqalası Tifliskä yul totaçaq.
Kärim Kamal


text:
Urazağa niçäse kerü tieşle ide?
Ramazan ayı citü belän urazağa kerü köne mäs'älä yıl sayın diärlek qalqıp çığa. Bu yaña ay tuuğa bäyle. Bıyıl da yaña aynı kürdek dip urazağa 4 oktäber könne kerüçelär buldı. Şuña möselmannar arasında beraz añlaşılmawçanlıq tudı. Bilgele, bu astronomik bäxäs. Keşelär arasında fetnä çıqmasın öçen “Bolğar” mäçete imam xatıybı İldus FaizBezneñ öçen Xoday aldında möftilär, imamnar cawap birä. Şuña aldan barısı da tikşerelä. Astronomnar da, qazıylar da söyläştelär, Törkiä belän dä kileşendäe. Ay çäç neçkälegendä genä kürenep ala. Anı ğadi küz belän kürep tä bulmıy. Bu xaqta astronomnar äytä.Landış Xarrasova.


text:
Fransiä premyer ministrı Jean-Pierre Raffarin wazıyfasınnan kitte
AUDİO: Bügen däwlät başlığı minem häm xökümätemneñ wazıyfabızdan kitüebezne qabul itte. Min monı Yewropa konstitutsiäse referendumınnan bäysez räweştä qarar ittem.
Fransiäneñ iqtisadıy problemaları säbäple soñğı waqıtta ildä Raffarinnıñ däräcäse bik nıq töşte. Chirac yaña premyer itep eçke eşlär ministrı Dominique de Villepinnı bilgeläde. Xäbärçelär äytüençä, 51 yäşlek de Villepin konstitutsiä kire qağılğannan soñ Chirac tarafınnan wäğdä itelgän xökümätkä yaña etärgeç birer digän ömet bar. De Villepin yaña xökümätne irtägä iğlan itär dip kötelä.