text:
Tatarstanda su basuğa äzerlänälär
Tatarstanda da comğada 1 aprel’ – Kölke könen bilgeläp üttelär. Xäyer, bıyıl Qazannıñ üzägendäge Bauman uramında yıl sayın ütä torğan bäyräm çaraları, xalıqnıñ bergä cıyılıp küñel açu çaraları oyıştırılmadı. Şähär xakimiäte monı Qazannıñ üzägendä meñyıllıq uñayınnan alıp barıla torğan tözekländerü eşläreneñ bik küp urında alıp barılğanı belän añlattı. Başqala maturlana, tözelä, anda xätta bäyräm itärgä dä urın yuq. Läkin xalıq moña qarap qına Kölke könen iğtibarsız qaldırmadı – üzara şayarttı, üzençä bäyräm itärgä tırıştı. Mäğlümät çaraları da älege eşkä üz öleşen kertte. Mäsälän, Yaña ğasır telekanalı irtännän ük tamaşaçılarğa berniçä maxsus yañalıq xäbär itte. Xäbärçelär täfsilläp Qaban külennän nihayät tabılğan xan xäzinäläre häm alarnı tizdän inde kürergä mömkin bulaçağı turında söyläde, Holliwoodta Tufan Miñnullinnıñ Äldermeştän Älmändäre buyınça fil’m töşerergä niätlänüe turında xäbär ittelär häm anda Äcäl rolen başqarırğa çaqırılğan Rawil Şäräfievtän şuşı xaqta soraştı. Qazannıñ üzägendäge Bolaqnı cir belän kümep, annan tramvaylar yöri başlawı turında da mäğlüm buldı televizor qarawçılarğa Tatarstan-Yaña ğasır kanalınıñ Xäyerle irtä, Tatarstan programmasınnan. Basma mäğlümät çaraları häm internettan alardan qalışmadı – bersennän-berse sensatsion yañalıqlar turında yazdı. Tatar yäşläre dä bäyräm qalışmadı. Tatar kongressı häm yäşlär byurosı da Bauman uramında uzaçaq çaralarda qatnaşırğa dip, tatarça şayartular, şayannar häm tapqırlar komandalarınıñ çığışların äzerlägän bulğan. Läkin bäyräm ütmäw säbäple, alar 1 aprel’ könne xalıqnı küñelen aça almadı. Xäyer, tatar yäşläre moña aptıramıy. Alar inde 21 aprel’dän 25nä qädär ütäçäk tatar teatr studiäläre festivalenä äzerlänä. Anda respublikanıñ yuğarı uqu yortlarında eşläp kilüçe 5 teatr studiäse çığış yasayaçaq.
Xäyer, 1 aprel’ Kölke köne buluğa da qaramastan, Tatarstanda citdi çaralar da buldı comğada. Qazanda Tatarstan İminlek Şurasınıñ vedomstvoara komissiäseneñ utırışı uzdı, dip xäbär itä Tatar-inform agentlığı. Anda narkotiklarnı cäyeldermäw buyınça respublika programması tikşerelde. Cıyılışta kiterelgän mäğlümätlärgä qarağanda, bügenge köndä respublikada räsmi räweştä 7 meñ yarım äf’ünçe terkälgän. Elek alarnıñ sanı kübräk şähärlärdä genä üssä, xäzer älege çir respublikanıñ awıl-rayonnarında da kiñ tarala başlağan. Tatarstanda su basuğa äzerlänälär. Mart ayında yawğan qarnıñ küp buluı, aprel’ başında kisken genä cılıtu kötelü säbäple belgeçlär borçılu belderä. Ğädättäntış xällär idäräseneñ respublika bülekçäse citäkçese Valeriy Vlasov süzlärenä qarağanda, 349 toraq punktın häm anda yäşäwçe 47 meñnän artıq keşene su basarğa mömkin. Bu sannar comğa könne uzğan İdelbuyı okrugındağı töbäklärdä su basuğa qarşı çaralarğa bağışlanğan cıyılışta äytelde.
Gölnaz İlgizär


c: text/html

text:
Sembergä kem häm qayçan nigez salğan?
Yıl sayın “Semberneñ fälän yıllığın” bäyräm itü tantanaları aldınnan tatar cämäğätçelege älege yazmanı xakimiätneñ isenä töşerä kilde. Bıyılğı 355 yıllıq aldınnan – bigräk tä. Cirle tarixçılar mondıy ğamälne “tarix fänenä qarşı çığu – vıyzov” dip atadılar. Küptän tügel bu taşnı sintäberdä ük çirkäw astınnan alğannar digän xäbär kilep töşte. Sember arxeoloğı Aleksandr Viskalin bu ğämälne möselmannarnıñ dini xislären tübänsetmäs öçen qılğannar, dip añlata.Çirkäw astınnan qaber taşların alu şawqımı Cepşeklek yılları başında uq kön tärtibenä kilep basqan ide. Qazan millätçeläre “Wäxşilekne yäşerü – wäxşilektän paq''lanu tügel äle, kemneñ kem ikänen iskärtep torsınnar sıqranıp yatuçı qaber taşları” dip, bu ğämälne tuqtata alğannar ide.
Sember şähäre Duması älege taşnı “V. İ. Lenin watanı” isemle tarixi-mädäni tıyulıqqa quyu maqsatı belän alıp qaytırğa bulğan. Maqsatlırı – “Sember” digän yazma barmı-yukmı ikänen tikşerü häm, bulsa, muzeyda saqlaw. Ä bulmasa... çüplekkäme? Şähär Duması delegatsiäse belän barğan İrşat abıy äytüençä, taşnı alar Bolğarda da çüplektä genä tapqannar.Nigä soñ muzey xezmätkärläre bu taşnı çirkäw astınnan qazıp alıp, çüplekkä ırğıtqannar? Nilektän şul taşnıñ näq “Sember” digän süz yazılğan urını watılıp töşkän? Nigä bu tarixi häykälne oçraqlı keşelärgä birep cibärgännär, Moña Tatarstan xaqimiäteneñ röxsäte bulğanmı? Nigä soñ bez bolğar babalarıbız mirasına tökerep qarıybız? Mäşhür ğalimnärebez Äbrar Kärimullin häm Al''fred Xaliqovnıñ cäber häm çitlätügä duçar itegänlekläre şul uq tamırdan tügelme?
“Bolğarğa qaytu” oyışmasınıñ Prezident Mintimer Şäymiew isemenä cibärgän xatında menä şundıy sorawlar quyılğan. Oyışma räise Şäwkät Bogdanov uñay cawapqa ömetlänä. Şul arada “Narodnaya gazeta” älege epitafiädä “Sember” süze yuklığın Qazan ğalimnäre Färit Xäkimcanow häm Marsel'' Äxmätcanow yärdämendä raslağan.Niçek kenä bulmasın, älege epitafiä tiräsendäge şaw-şularnıñ faydası da bulır kebek. Härxäldä, uylaw säläten cuymağan keşegä uylanıp qararğa säbäp bar: niçä yäş soñ bu tatarça atalğan urıs şähärenä?
“Rossiyskaya gazeta”da çıqqan Niqolay Sençevnıñ “Borınğı plitä üz serlären açar”, digän yazmasınnan ber cömläse dä şuña etärgeç birä ala. “Citdi ğalimnär härdaim Ul''yan-Sember qalasınıñ borınğıraq buluı turında äytä kildelär”, - digän cömlä.Ayrat İbrahim, Sember.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sabantuynı Urayda da yaratalar
Bu atnada Rusiä töbäklärennän Qazanğa 100dän artıq millättäşlärebez cıyıldı. İnde xäbär itkänebezçä, alar monda tatar xalqınıñ milli bäyrämen – Sabantuynı ütkärü mäs’älälärenä bağışlanğan seminarda qatnaştı. Cıyılışta Rusiäneñ bar töbägennän diärlek wäkillärneñ qatnaşuı, älege bäyrämneñ xalıq arasında nindi däräcädä populyar buluın dälilli. Qayan ğına kilmägännär ide Sabantuy xaqında kiñäşläşergä, täcribä urtaqlaşırğa. Şular arasında yıraq Tömän ölkäseneñ Uray şähärennän Rida xanım Fäyzieva da bar ide. Comğa könne ul Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına da kerep çıqtı. Häm radiobıznıñ tıñlawçılarına üze qatnaşqan seminar xaqında fikerlären dä citkerde.
Bu bik qızıqlı häm kiräkle oçraşu buldı, min monda Rusiä töbäklärennän kilgän küp kenä millättäşlärebez belän tanışıp, alar belän aralaştım. Annan tış, 4 kön däwam itkän seminarda bez Sabantuynı ütkärü xaqında söyläştek, tatar cır häm biü sänğäte ürnäkläre belän tanıştıq, köräş buyınça belgeçlärne tıñladıq. Seminarda Sabantuy ul tatar xalqınıñ ğöref-ğädätlären saqlawçı bäyräm bulırğa tieş, ul ğadi konsert tamaşa ğına tügel, anda bäyrämgä kilgän här keşe üze qatnaşırğa tieş digän fikerlär yañğıradı. Xäzer inde härkem üzenä qaytıp, şuşı belgännäre nigezendä eş başlarğa ğına qalaİşetüegezçä, Rida xanım şuşı könnärdä Qazanda uzğan cıyılıştan bik uñay tä’sirlär alğan, şaqtıy närsä belgän, küplär belän aralaşqan. Bu seminar miña kiläçäktä Urayda millättäşlärebez belän tağın da äybäträk eşlärgä etärgeç buldı, dide ul. Häm üzeneñ plannarı belän dä urtaqlaştı. Alarnı başqaru öçen, Rida Fäyzieva fikerençä, qaydandır yärdäm kötep utırmıyça barı tik berläşep eşlärgä genä kiräk.Gölnaz İlgizär


text:
Saddamğa ülem cäzası: küplär quana, ä Yewropa Ğiraq xökümäten ildä ülem cäzasın beterügä öndi
Xäbärlär üzägendä bügen dä Saddamnı asıp üterü xökeme tora, xörmätle tıñlawçılar. Şuşı qararın Bagdadtağı mäxkämä yäkşämbedä çığarğan ide. Ğiraqnıñ üzendä genä tügel, dönyada da Saddamnı ülemgä xökem itü qarşılıqlı fikerlär uyattı. Ğiraq xökümäte häm anda üz ğäskärlären totqan illärneñ citäkçelege mäxkämä qararın xuplap, bu totrıqlılıqqa kiterä ala digän ışanıç belderde. Yewropa däwlätläre isä, keşe xoquqların yaqlawçı xalıqara oyışmalar belän bergä Bagdadnı, Ğiraqta ülem cäzasın beterügä öndi.
"Elekke rejim başlığın xökem itü ayırım ber şäxesne, anıñ üzen genä tügel, Ğiraq tarixındağı iñ qarañğı çornı da xökem itü bulıp tora. Xalıqqa qarşı iñ yaman cinäyätlär qılğan şuşı xakimdar eşen mäxkämä tulısınça açıq wä ğadel şartlarda alıp bardı", di Ğiraq premyer-ministrı äl-Mäliki.
Saddam Xösäyen ülem cäzasına, 1982-nçe yılda üzen üterü tırışlığı bulğannan soñ şığıy ğäräplärneñ Dücäil digän awılında 148 keşene qıru öçen xökem itelde. Anıñ belän bergä ülem cäzası qararın töp ike yardämçese dä aldı.
Quşma Ştatlar, Australiä kebek illärneñ citäkçeläre Bagdad mäxkämäse qararın xuplap, xätta maqtap ta çıqtı. Prezident Bush ta, premyer-ministr John Howard ta, bu Ğiraq tarixında möhim ber borılış bulıp tora, dip belderde. Mäğlüm ki, şuşı ike il Ğiraqta üz ğäskärlären tota häm alar xäzer Saddamnı xökem itü ildäge wäzğiätne totrıqlandırır dip ömetlänä.
Ämma Könbatıştağı qayber däwlätlär, bigräk tä Yewropa illäre Ğiraqta ülem cäzası çığarıluğa kisken qarşı. Yewropa Berlegendä räislek itkän Finländiä, misal öçen, äxlaqi qaraşlardan çığıp ülem cäzası ğämälgä quyılmasqa tieş, dip isäpli. Bu uñaydan iğlan itelgän maxsus belderüdä, Yewropa Berlege här oçraqta da ülem cäzasına qarşı çığa, şuña kürä Saddam oçrağında da ul ğämälgä quyılmasqa tieş", dielä.
Yewropa Berlegen bu mäs''älädä Amnesty İnternational häm Human Rights Watch kebek xalıqara xoquq saqlaw oyışmaları da yaqlıy.
Saddam Xösäyen häm anıñ belän bergä xökem itelgännärneñ xäzer mäxkämä qararın yañadan ber küzdän kiçerügä cibärü xoquqı bar, alar monı eşlär dä kebek. Wäzğiät äle tağın şunıñ belän dä qatlawlana - Saddam ikençe ber cinayät qıluda - 1988-nçe yılda Ğiraqnıñ tönyağında kördlärne küpläp üterüdä dä ğäyeplänä. Ämma bu mäxkämä eşe älegä haman da qarala.
Saddamnı ülemgä xökem itü qararına Ğiraqnıñ üzendä dä mönäsäbät törleçä. Şığıy ğäräplär häm kördlär yäşägän töbäklärdä xalıq moña bik quansa, sönni ğäräplär arasında kiresençä, rizasızlıq xisläre xökem sörä. Saddam çorında xakimiättä nigezdä näq menä sönni ğäräp wäkilläre tora ide, ä şığıylar häm şulay uq sönni bulğan kördlär törleçä izelep kilde.
Saddam üze elegräk, ülem qararı çığarılğan oçraqta, asılınıp tügel, ä atıp üterelüen telägän ide. Asıp üterü, anıñ fikerençä, ğadi başkisärlär öçen genä bula ala. Bagdad mäxkämäse isä yäkşämbedä anı näq menä asıp üterügä xökem itte.
Kärim Kamal


text:
«Yoldızlıq-2005» festivalen radikal millätçelektä ğäyepläp bulmıy
«Yoldızlıq-Sozvezdie -2005» digän balalar icatı festival’e tämamlandı. Şimbä könne anıñ gala-konsertı ütte, ciñüçelär büläklände.
Bıyılğı bäyge «Ciñüneñ 60» yıllığına bağışlanğan ide. Bäygedä qatnaşqan biüçelär häm cırçılar da, üzläreneñ sälätlären, şuşı tema qısalarında kürsätergä tırıştı. Yomğaqlaw konsertı mäsälän, Mäskäwdän kilgän SSSR xalıq artistı Vasiliy Lanovoy häm Yaña Çişmä rayonınıñ «Barberkü» ansamble başqaruındağı patriotik cırdan başlandı. Bäyrämdä, şulay uq, Aqtanış, Yäşel Üzän, Mamadış, Aznaqay, Leninogorskiy, Zainskiy häm tağın berniçä töbäktän, suğış temasında cırlar häm biülär başqaraldı. Ciñü temasına 15läp nomer kürsätelde. Soñınnan, suğışta qatnaşqan veterannarğa räxmätlär äytelde häm Ciñü temasına bağışlanğan çığışlar, şunıñ belän, tämamlandı. Respublika xakimiätläreneñ, Tatarstandağı millätara tatulıq ideası konsertnıñ tözeleşendä dä çağılış taptı. Gala-konsertta ber niçä tatarça çığış ta buldı. Böten çarağa barlığı 4 cır häm 1 tatarça biü başqarıldı. Alarnı kübesençä awıl balaları täqdim itte. Anıñ qarawı, waqıt-waqıt keçkenä balalar çığıp, konsertnı tatarça alıp bardı. Alar bäygeneñ «konferans», digän yarışında ciñgän yäş artistlar bulıp çıqtı. Ciñüçelärne qotlarğa çıqqanda, Yäşlär eşläre ministrı Marat Bariev ta berniçä tatarça qotlaw süzen isenä töşerde. Konsertnıñ kötelmägän itep tämamlandı. Säxnägä urıs milli kiemnärennän biüçelär çıqtı häm cırçı-qız «Rus» digän cır başqarıldı.
Böyek il, böyek Rus xalqı turındağı cırdan soñ, Tatarstan Prezidentı säxnägä çıqtı. Ul da başta ciñüçelärgä qotlaw süzlären häm veterannarğa räxmätlären, tatarça belderde. Annan, urıs telendä küçep, söyläde. «Yoldızlıq» festivalendä 90meñğä yaqın bala qatnaşqan. Gala-konsertqa qädär, respublikanıñ rayonnarında saylaw ütkän. Gran-Pri, iñ zur büläkne, «Şarm» digän biü ansamble häm Çallıdan kilgän çırçı Hadiyıva Aliä aldı. Bıyıl, «Yoldızlıq» bäygesendä ciñüçelärgä, aqçalata büläklär häm belem alu öçen sertifikat-kägäzlär tapşırıldı.
Bikä Timerova.


text:
Çallıda yaña gazeta çığa başladı
Gazeta-jurnallarğa kilgändä, alarnıñ sanı 45. Şuşı 45 arasınnan Mäydan jurnalı tatarça, Şähri Çallı, Kömeş Qıñğıraw - räsmi gazetaları bulıp, milli basma sanalalar. Bäysez gazetalar berniçä - Azatlıq, Kiñäş, Bezneñ yul. Bu gazetalar xaqında radiobızda aldağı tapşırularda beraz xäbärlär birgän idek, ä xäzer, matbuğat köne uñayınnan ör-yaña gazeta xaqında.
Gazetanıñ iseme - "Moy Çelnı" - urısça berniçä sanı çıqtı inde, "Minem Çallım" digän tatarça variantı bastırılıp yata. "Minem Çallım"nıñ näşire "Berdäm Rusiä" firqäse, baş möxärrir Rawil Sabirov. Rawil Sabirov "Tatarstan yäşläre", "Veçernie Çelnı", " Vostoçnıy Ekspres" kebek gazetalarda eşläp täcribä tuplağan jurnalist. Bu matbuğat çaraları räsmi xäkimiäte tügellär. Bäysez jurnalist ni öçen firqä gazetasına küçkän soñ?
Dönya qulasına - dide, Rawil äfände Azatlıq xäbärçese sorawına. İnde, gazetanıñ maqsatın, ğadi Çallı keşeseneñ tormış-könküreş problemaları xaqında şähär türälärenä citkerü, alarnı tiz arada xäl itärgä yärdäm itü, dide. Çallıda tatarça, Şähär Şurasınıñ ber gazetası bar ide inde. Minem Çallım, şuşı Şähri Çallı gazetasın ütermäsme soñ ? Bez mondıy maqsat quymıybız, funksiälärebez törle. Bezneñ Gazeta Şähri Çallını tağın da yaxşıraq itärgä etärgeç birergä dä mömkin. Tatarça gazetalar niqädär kübräk bulsa, millättäşlärebezgä şul qädär yaxşıraq bulaçaq, dide "Minem Çallım" gazetası baş möxärrire Rawil Sabirov.
Ğafiulla Gazizov, Çallı


text:
Bügen Malaysiäneñ yaña başqalası Putracayada İslam İlläre konferensiäse oçraşuında qatnaşaçaq islam illäreneñ tışqı eşlär ministrları İzrail'neñ Süriägä höcümnären häm fälestin cirlärendäge ğämällären ğäyepläp çıqtı.
Oçraşu pänceşämbe könne başlanaçaq. Bügen tışqı eşlär ministrları cıyıldı.
Malayziä tışqı eşlär ministrı Säyed Xämit Albar İzrailneñ yaman xärbi kampaniäse töbäktä köç qullanunı arttıraçaq dide.
Ramallada Fälestin premyer-ministrı Äxmät Qurai bu ay axırına qädär wazıyfasında qalırğa rizalaşıp bügen ğädättän tış xökümät oçraşuın citäkläde.
Kiçä Qurai ğädättän tış xökümät möddäte tämamlanğançı üz wazıyfasında qalırğa rizalıq belderde.
Gaza sızığındağı qaçaqlar lagerında İzrail' xärbiläreneñ höcümennän soñ yözlärçä fälestinle cimerelgän yortlarınıñ taşların cıya.
BMO räsmie Peter Hanson Rafah qaçaqlar lagerına İzrail'neñ ike kön däwam itkän höcümnäre näticäsendä meñyarımlap fälestinle yortsız qaldı dide.
Älege xärbi operatsiädä 8 keşe hälak buldı, distälärçä keşe yaralandı.


text:
Yänä aynıñ 11-e, läkin bu yulı mart ayınıqı terrorğa qarşı köräş tarixına yaña faciğä belän kerä, xörmätle tıñlawçılar. İspaniä başqalası Madridnı berniçä urında köçle şartlawlar teträtte, soñğı mäğlümatqa qarağanda, şularda hälak buluçılar sanı 173-dän artıp kitte. İspaniä xakimiate şuşı terror ğämäle öçen cawaplılıqnı qorallı bask törkeme ETA-ğa yökläde. İspan däwlätenä qarşı qorallı köräşen inde 1968-nçe yıldan birle alıp barğan şuşı törkemneñ älegä qädär bu xätle dähşätle höcüm yasağanı yuq ide.
Şartlawlar ispan başqalasınıñ irtänge säğätlärdä keşe belän tulğan iñ canlı urınnarında, timer yul vokzalları tirälärendä häm şähärgä yaqınlaşıp kilgän trennarda oyıştırılğan ide. Näq menä şul säbäple dä şartlawlarda hälak buluçılar häm törle cäräxätlär aluçılar sanı terror belän küptännän tanış İspaniäneñ tarixında iñ yuğarısı - ilneñ eçke eşlär ministrı süzlärenä qarağanda, kimendä 173 keşe ülgän, 600-dän artığı yaralanğan. Politsiä yaña terror ğämällärennän qurqıp şartlaw urınnarın çornap alğan, qorbannar belän tulğan şähär xastaxänäläre cämäğätçelekkä qan tapşıru üteneçe belän möräcäğät itä. Şartlawlarnı oyıştıru öçen cawaplılıqnı älegä berkem dä üz östenä almadı, gärçä eçke eşlär ministrı Angel Acebes berniçä säğät uzu belän bar ğäyepne basklarnıñ ETA törkemenä yökläde. Näq şundıy uq ğäyepläwlär belän Madridnıñ xakime Alberto Ruiz-Gallardon da çıqtı. Mäğlüm ki, ETA törkeme İspaniäneñ tönyağında häm öleşçä Fransiädä yäşägän bask xalqınıñ bäysez däwläten tözü maqsatında Madridtağı üzäk xökümätkä qarşı qorallı köräş alıp bara häm ul elek tä terror ğämälläre oyıştıru belän kiñ tanılğan ide. Läkin bügenge şartlawlarnıñ ber üzençälege bar - alar bernindi kisätülärsez oyıştırıldı, ETA ğädättä üz höcümnäre aldınnan xakimiatne kisätep quya ide. Häm inde äytelgänçä, 11-nçe mart şartlawları qorbannar sanınıñ yuğarı buluı belän ayırılıp tora. Bu da ETA höcümnärenä xas tügel, älegä qädär İspaniädä bulğan iñ zur terror ğämäle - 1987-nçe yılda Barcelonada ber kibetne şartlatu ide, anda 21 keşe hälak buldı. Bu uñaydan, Madridtağı soñğı şartlawlarnı islam radikalları oyıştırmadı mikän digän sorawlarda da tudı. Ser tügel, Quşma Ştatlarnıñ xalıqara terrorğa qarşı alıp barğan suğışında İspaniä anıñ iñ yaqın berektäşe bulıp tora, citmäsä ispan xökümäte Washingtonnı Ğiraq mäs''äläsendä dä bersüzsez yaqlap çıqtı häm Saddamnı bärep töşergännän soñ Ğiraqqa üz xärbilären cibärde. Basklarnıñ "Batasuna" partiäse citäkçese Arnaldo Ortegi näq menä şuña iğtibar itärgä öndi, anıñ fikerençä Madridtağı şartlawlar öçen ETA cawaplı bula almıy. Läkin xakimiat bu uñaydan, äle ike atna elek ük Madrid tirälärendä ike şikle keşeneñ qulğa alınuı häm alarda şartlatqıçlar tabıluı turında xäbär itte. Alarnıñ ETA-ğa bäyle buluı xaqında äytelä häm xäzer inde, bälkem soñğı şartlawlarnı oyıştıruğa şul keşelärneñ dä qatnaşı bardır digän farazlar belderelä. Östäwenä, dikäbrdä Madridqa yul totqan ber trenda inde şundıyraq bomba tabılğan bulğan. İspaniä häm Fransiä xökümätläreneñ terrorğa qarşı köräş ölkäsendä tığızraq xezxmättäşlek itä başlawı näticäsendä soñğı yıllarda ETA zur yuğaltular kiçergän ide. Läkin anıñ tä''minat çeltäre äle haman da eşli ala häm ul mondıy höcümnär oyıştıruğa sälätle dip uylıy terrorçılıq belgeçe Richard Evans.
Audio, Richard Evans
"İrland respublikan armiäse"däy başqa terror törkemnäre kebek ük ETA-nıñ oyışqan cinayät belän elemtäläre bar häm ul şul bäyläneşläre yardämendä Könçığış Yevropadamı, Balkandamı, yä inde Yaqın Könçığıştamı, üzenä şartlatqıçlar taba ala" dip isäpli Richard Evans. İspaniäneñ eçke eşlär ministrı, Madridta barlığı 13 bomba urnaştırılğan bulğan, şunıñ 10-ısı terrorçılar tarafınnan çittän torıp şartlatıldı, qalğan öç bombanı politsiä zararsızlandıra aldı dip belderde. Şartlawlarda hälak bulğannarnıñ ruxın iskä alu maqsatında İspaniädä 3 könlek matäm iğlan itelä. 14-nçe martqa bilgelängän ğomumi saylawlar aldınnan bar säyäsi partiälär dä saylawaldı äzerleklären tuqtata. Comğağa "Qorbannar wä Konstitutsiä belän, terrornı ciñü xaqına" digän şiğar astında bar İspaniä buylap uram cıyınnarı ütkärü planlaştırıla. Bu xaqta ilneñ premyer-ministrı Jose Maria Aznar belderde.
Audio, Jose Maria Aznar
Kärim Kamal, Praga


text:
Almaniä xakimiätläre Ğıraq waqıtlı premyereneñ Berlingä säfäre waqıtnda höcüm oyıştırunı planlaştıruda şiklänelgän 3 ğıraqlını qulğa aldı. Baş prokuror Kay Nehm bu turıda Allawi Schöder belän oçraşqançı belderde. Nehm süzlärençä şiklänelgän 3 keşe terrorçı Ansar al islam törkemeneñ äğzaları. 3 keşe tön buyı küzätü astında torğan , alarnıñ telefon söyläşüläre tıñlanğan häm höcüm oyıştırılğanı añlaşılğan. 3keşe irtänge säğätlärdä qulğa alınğan. Kansler Schröder Allawigä ğıraqlılarnı Ğıraqtan çittä künegülärdän ütkärergä häm ilne tözekländerergä wäğdä itkän. Allawi üz çiratında (audio)
Ğıraq xalqı Germaniäneñ Ğıraqnı tözekländerüenä yuğarı bäyä birä .Bez Germaniäneñ politsiä, armiä häm sivil administratsiäne täräqi itüdä bezgä kürsätkän yardäm yaqlawına küp räxmät äytäbez


text:
Abay`dıñ ay`nalasındağı äy`dik esimderdiñ biri Qïyasbay`. El işin külkimen kömkerip, nebir keleñsizdikti aşşı mısqılmen kelemej etip jüretin, osınıñ bärinen bölek tosınnan söz tabatın eren tapqırlığımen Abay`dı özine tänti etken jan twralı el işinde büginge dey`in jetken nebir qızğılıqtı äñgimeler köp. Qïyasbay`dı äpendiligi men oğaş minezine qarap Qojanasırğa, sözge usta wsoy`qılığına qarap Aldarkösege, qïınnan qïıstırar tapqırlığına qarap ertegidegi Tazşa balağa teñewge boladı. Bul rette Abay` men Qïyasbay` arasındağı äñgime delinetin biraz söz el arasında jür. Osınday` oy` salar tämsilderdiñ birazın jwırda jerlesimiz, kökbay`lıq azamat Mardan Tölewtaevtan jazıp aldıq. Qazirgi Kökbay` awılınan 12 şaqırımday` jerde Qaraoy` delinetin eldi meken bar. Büginde malşı qawım ğana otı- ratın jay`ılım zamanında Kökbay` Janatay`ulınıñ jeri bolğan desedi. Köneközderdiñ ay`twınşa, Abay` ömiriniñ soñında Qïyasbay`dı Kökbay`ğa tapsırıp ketken körinedi. Däl osı atırapta Qïyasbay` Kögeday`ulınıñ bey`iti delinetin köne zïrat bar. Bul eski qorımnıñ el awzındağı Abay`dıñ Qïyasbay`ıniki ekendigin Mardan Tölewtaev ta ay`tadı. Balalıq şağında eskişe sawattı, şarïğatqa jüy`rik, moldalığı bar äkesi Tölewtay` özi äkelip körsetip ketipti. Key`ingi kezeñderi şopandıq käsipti serik etkende de el men jer jay`-japsarın jaqsı biletinderden bul molanıñ Qïyasbay`diki ekenin estigen. Büginde osı awmaqtı qonıs etkenine 40 jılday` waqıt bolıptı. Köne qorımdı qorıp qana qoy`may`, Qïyasbay` jay`lı el awzındağı tam-tum derekterdi jïnastırwda. Sondıqtanda bolar, eskilikten jetken äñgimelerdi ay`twğa şeber. -Äkemizden estwimiz boy`ınşa bul bey`itte Abay`dıñ zamandası bolğan Qïyasbay` jatır. Ol bul jay`ttı osı öñirdegi qarïyalardan estip-bilgen eken. Balalarğa zïratqa qarap däret sındırmawdı, mañay`ına mal jay`mawdı tapsıratın-dı. Bey`ittiñ ayaq astı bolmawın qazirgi küni de qadağalap otıra- mız, - dey`di büginde jası alpıstan asqan ağamız. Mardan Tölewtay`ulınıñ Abay` men Qïyasbay` jay`lı estigen äpsana-äñgimeleri de köp. Qaraoy` ölkesine jasağan osınaw saparımızdıñ barısında sonıñ birqatarın qoy`ın däpterge arnay`ılap türtip alğan edik. Bir küni Qïyasbay` Abay` awılına jolawşılap kelipti. Abay` jaqsılap qonaq etedi. Qïyasbay`dıñ tapqırlığın jaqsı biletin Abay` onıñ qay`tarında bäy`bişesine qarap: - Mına Qïyasbay`dı şoşalağa kirgiz, qalağanınşa et alıp şıqsın, - dey`di. Şoşalağa kirgen Qïyasbay` jaña soy`ılğan maldıñ jas etinen eşteme almastan, tek jılqınıñ bası men tört sïrağın ğana alıp şığıptı. Buğan tañdanğan Abay` onıñ mänisin surağanda, Qïyasbay` qolma-qol: - Surağan jurtqa Abay` ağam soğım tartw etti demey`min be? Bası, tört ayağı bar janwar özi jüre bermey` me? – dep jawap beredi. Sözden tosılğan Abay` bir soy`ıs malın jetektetip jibergen eken.Birde Abay` awıl-ay`mağın jïıp dwmandı şara uy`ımdastıradı. Türli ulttıq oy`ındar arasında kelinşekter jarısı da ötkizilipti. Köpşiliktiñ arasınan qara üzip, dara kelgen jüy`rik äy`elin Qïyasbay` köpşiliktiñ al- dında jorta sabağan bolıp, zekip urıssa kerek. Munısına tañırqağan Abay` istiñ mänisin suray`dı. Sonda Qïyasbay` saspastan: - Jüy`rik at kimdiki – Abay`diki, alğır qumay` tazı kimdiki –Abay`diki. Endi toptan ozıp, jüy`rik atanğan bäy`bişemdi de Abay` alıp qoyama dey`min, - dep jïnalğan köpşilikti dw küldirgen eken. Osıdan soñ elden erek attıñ jaqsısına, qıran qustıñ, tazınıñ alğırlığına qızığıp, qolına tüsirmey` qoy`may`tın, jurttıñ aldında jüretin Abay` uyalğanınan munday` qumarpazdığınan bas tartqan desedi- mıs. Aqılı elden asıp turğanımen osınday` qarapay`ım jannıñ tawıp ay`tqan sözine toqtap, köñiline medew tutwı - Abay` danalığınıñ tağı bir qırın aşa tüsedi. Qaraoy`ğa bizdi erte barğan Qïyasbay`dıñ atalas twısı, altınşı urpağı bolıp keletin Tüsipbek Köşkinbaev (Sarman) ağamız da ay`mağımızdıñ tarïxï tulğası jay`ında biraz sır şertti. -Biz äke-atalarımızdan, olar öz babalarınan, estwimiz boy`ınşa Qïyasbay` jarıqtıq alıp deneli adam bolğan eken. Tipti, qudıqqa qulağan atan ögizdi swırıp alar qara küştiñ ïesi bolıptı. Uday`ı dağdığa ay`naldırmağanmen köñili tüskende küreske şığıp, balwan bitkendi bawday` tüsiretin qasïeti de bar eken. Ol jay`ında da äñgimeler köp. Birde Şubartaw jerinde, qalıñ Kerey`diñ işinde bir ülken as ötedi. Sondağı qomaqtı bäy`ge tigilgen küreste Tobıqtıdan barğan kil balwandardıñ bäri jığılıp, eldiñ şonjarları jerge qaray`dı. Bir aragidikte Abay` köptiñ işinen Qïyasbay`dı tawıp alıp: - Küreske endi sen tüs!, - dep buy`ıradı. - Siz ay`tsañız boldı emes pe, Abay` ağa!- degen Qïyasbay` bilek türip, ortağa şığadı. Söy`tip, balwan şaq keltirmegen apay`tös däwdi bir demde tik köterip alıp, Tobıqtınıñ ïgi-jaqsıları turğan jaqqa qarap: - Abay` ağa, qalay` qaray` laqtıray`ın!- dep suraptı desedi. Köşkinbaev Tüsipbek (Sarman) ağamız büginde az atadan tarasa da Qïyasbay`dıñ urpağı sanalğandıqtan bası- na qulpıtas ornatwdı maqsat tutqanın ay`tadı. Qazirgi küni bey`ittiñ ay`nalasın qorşap qoy`ıptı. Äzirlik jasalwda... Sonımen qatar, ağamız Qïyasbay`dıñ erekşe qabiletterin äñgimelewde köp mağlumat biledi eken. Mäselen, ol kisi atqa qulın ay`ırbastap, eldiñ külkisine uşırap, artınan älgi tañdağan qulını bäy`geden keledi. Keleke qılğan köptiñ külkisi sap tïılıp, tañdanıptı. Sonımen qatar, Qïyasbay` laqpa öleñimen de Abay`dı külkige keneltip, qay`ğı-muñ qamağan köñilin serpiltip otırğan. Atap ay`tsaq, ilkide el awzında ay`tılıp jürgen, büginde dästürli änşi Erlan Rısqalïdıñ orındawındağı «Aspanda kök qarşığa pişen jey`di» dep bastalıp, «Twadı aq sïırdan jïren qulın» dep jalğasıp kete beretin ötirik öleñine zamanında Abay`dıñ özi erekşe tänti bolıptı. Jalpı dana xakim de awsar minezdi, sözi tüy`eden tüskendey` bop keletin, erekşe jaratılğan Qïyasbay`dıñ ay`tqan sözderinen demew tawıp, qattı qadirlep otırğan desedi. Demek, Qïyasbay` - Abay`dıñ qasındağı say`qımazağı emes, aqınnıñ jüregin torlağan muñ men zardıñ bultın serpilter, külki sıy`lağan abzal jan, zor darın ïesi. Desek te, şay`qı Qïyasbay` men dana Abay`dı jaqındastırıp turğan külkiden de tereñ dünïe - zil batpan awır qay`ğı bar. Ol Qunanbay` ay`nalasınıñ ükimimen awır jazağa kesilgen Qodardıñ ölimi, onıñ erte jetim qalğan nemeresi Qïyasbay`dı Abay`dıñ ömir boy`ına qamqorlıqqa alwında jatır der edik. Munday` ulı jürek tek ulı adamdarda ğana bolatını aqïqat.
Betti äzirlegen Nurjan BAY`TÖS, «Abay` eli»


text:
Bügen kürenekle aktivist Mutabar Tojiboyevanı xökem itüçe mäxkamä eşenä cirle häm xalıqara xoquq yaqlawçılar kertelmäde.
Taşkenttağı keşe xoquqların yaqlaw üzäge başlığı Sürät İkramov Azatlıq radiosına "İrtänge 8-dä bez Taşkenttan 70-läp çaqrımdağı Soldatskoe şähärendäge Quyi-çırçıq rayon mäxkamäsenä, Mutabar Tojiboyeva eşen qararğa bardıq. Militsiä bezne eçkä kertmäde. Beraz kötkännän soñ Tojiboyevanıñ advokatı kilde. Ul xäkim häm başqalar belän bezne kertü turında söyläşergä tırıştı ämma faydası bulmadı. Bezne kertmädelär häm bez Taşkentqa qayttıq" dide.
Tojiboyevağa xökümät räsmienä yala yağu, räncetüdän alıp tirä yaq möxitkä zıyan kiterügä qädär ğäyepläwlär belderelä.


text:
Yusupovlarda “Yaña kömeş ğasır”
Peterburg, Rusiä tarixınıñ iñ qızıqlı bitläreneñ şaqtıy öleşe Yusupovlar, alarnıñ Moyqadağı mäşhür sarayları belän bäyle. Äytik, imperator Nikolay 11 nçe ğailäseneñ dusına äylängän seber krest'yanı Grigoriy Rasputinnın Yusupovlar sarayında üterelüe härkemgä diärlek bilgele.
Yusupovlar sarayı- yuğarı arxitektura ürnäge dä: anı Peterburg asıl söyakläre inter'yerı ensiklopediäse dip yörtälär. Saraynıñ xucaları bulıp torğan biş buın Yusupovlar cıyğan sınlı häm dekorativ sänğät äsärläreneñ zur ğına öleşe Ermitajğa küçsä, qalğannarı äle dä biredä saqlana. Häm Yusupovlar kolleksiäse törle illärdän, Rusiä şähärlärennän kilgän küpsanlı turistlarnı haman da soqlandırudan tuqtamıy.
Osobnyaknıñ üz teatrı da bar.Anda qayçandır konsertlar uzdırılğan, spektakl'lär quyılğan.
Aq kolonnalı zalında böten Peterburgqa bilgele ballar ütkän.
Bügen Yusupovlar sarayı 19 ğasır Peterburg aristokratlarınıñ traditsiälären tergezü östendä eş alıp bara: Raştua kiçäläre, bal-masqaradlaruzdıra. 3 dekaberdä “Yaña kömeş ğasır” isemle xalıqara muzıkal' festival' üzeneñ atna buyı barğan eşen tämamladı.
Bu könnärdä Yusupovlar sarayında klassik äsärlär belän bergä Giä Kançeli kebek bügenge kön kompozitorlarınıñ da äsärläre yañğırap tordı.
Festival'neñ ber kiçäse tanılğan xoreograf Georgiy Kovtunnıñ “İzge Yosıf” isemle spektaklenä birelgän ide. Äytergä kiräk, bu baletnı Georgiy Kovtun başta Tatar däwlät opera häm balet teatrında quyğan ide inde. Qazan kompozitorı Leonid Lyubovskiy muzıkasına, Rinat Xaris librettosı.. Häm bu spektakl' balet dönyasında berençe tapqır Däwlät premiäsenä layıq bulğan ide. Yusupovlarnıñ ğailä teatrı öçen maxsus äzerlängän yaña spektakl' Qazannıqınnan ayırıla, anıñ librettosın da Georgiy Kovtun üze yazğan. Qısqa ğına waqıt eçendä ber ük baletmeysternı ber ük syujetqa ike spektakl' quyarğa närsä mäcbür itkänen belergä teläp Georgiy Kovtunnıñ üzenä möräcäğät ittem.”Bu bötenläy başqa spektakl' .Qazannıqı Qorängä yaqın bulsa, monısınıñ cirlege -Bibliä”, - dide Georgiy Kovtun.”Leonid Lyubovskiynıñ muzıkası iskitkeç.Min Yosıf kebek çista , izge keşe turında spektakl' quyarğa küptän telägän idem”
Ber kiçä bügenge aristokratlarnıñ, döresräge bügenge baylarnıñ rawtına birelde. Programma buyınça anda başta promenad , yäni saraynıñ bay zalları buylap üzençälekle ekskursiä, qaralğan ide.Promenad waqıtında sınlı häm dekorativ sänğät äsärlärennän başqa ber zalda Aysedora Dunkan kebek yalanayaqlı biyuçelär , ikençesendä sänğät törlären canlandırıp kürsätüçe pantomima artistları icatı belän tanışırğa bula ide.Promenad ğailä teatrında tämamlandı.Monda inde säxnädän “Kömeş ğasır ”şağirläreneñ , Anastasiä Vyal'seva, Fedor Şalyapin repertuarınnan äsärlär yañğırıy.Annan Sen-Sans muzıkasına törle xoreograflar quyğan öç törle “Yaralı aqqoş”.Mixail Fokinnıñ aqqoşın Mariinka yoldızı Yuliä Maxalina biesä, Leonid Yakobsonnıykın Musorgskiy teatrınıñ tanılğan solistkası, xalıqara konkurslar laureatı El'wira Xäbibullina başqardı.
El'vira “Aqqoşnıñ” ike variantın da biegän, kübräk Fokinnıqın. Törle illärdä, törle säxnälärdä. Tamaşaçı Fokin variantın cılı qabul itä. Çınlap ta, 3 minut yarım ğına barğan bu nomer xoreografiäse belän dä, muzıkası belän dä yuğarı säxnä ürnäge – şedevr.Anı böten böyek balerinalar biilär, Anna Pavlovadan başlap. Ämma härqaysı üzençä:kemder ülem belän soñğı köçenä qädär alışqan aqqoşnı bii, kemder ülemgä äzer, yazmış belän kileşkän aqqoşnı.
Yakobsonnıñ aqqoşı- bügenge kön xoreografiäse, anda nindider däräcädä çığarğa yaramıy torğan çikläwlär bar. Bu aqqoşnıñ üleme dä qırısraq.”Döresen äytäm, ike variantnı da bik yaratam”, - di El'vira.
Gölzadä Kamalova, Sankt- Peterburg


text:
Russiä futbolda Belgiägä ottırdı
Bu tapşırunı efirğa äzerlägändä Yaponiädän küplärne dulqınlandırğan xäbär ktlde. Rusiäneñ futbol komandası Belgiägä 2 : 3 isäbe belän ottırdı.
Millionlagan futbol söyuçelär traurğa töşmäsär dä, zur borçılu kiçerde. Ä bit ömetlär dä, şanslar da bar ide. Bel'giä belän niç'ya, yäğni be tigez isäp belän uynap ta maqsatqa ireşergä bulır ide. Läkin Rusiä futbolçıları iske traditsiälärdän, başqaça äytsäk kiräk waqıtta ota almawdan qotılmadılar. Futbol uyınınnan reportaj alıp barğan kommentator bezneñ küñelne kütärergä tırışıp: «Rusiä tatar-mongol izüen dä, Napoleonnıñ basıp aluın da kiçergän, bu ottırışnı da kiçerer» — dide. Älbättä. Läkin Rusiäneñ ber çemetem xätle genä territoriäsen bilägän keşe sanı belän 15 tapqır azraq xalqı bulğan Belgiägä ottıru qayberäwlär tarafınnan milli oyat, pozor dip qabul itelä.
Änä şundıylarnıñ qayberäwläre araqı çilägenä çumıp, küsäk kütärep mäydannarğa yözläre alarğa oşmağannarnı dömbäslärgä çığalar. Pänceşämbedä Mäskäwdäge Belgiä ilçelege saqlanu yözennän cirle xaqimiättän östämä köçlär sorağan ide.
Rusiälelär ottırıp ölgermädelär, xalıq inde anekdot ta çığardı. Bezneñ komandanıñ baş trenerı Braziliäneñ baş trenerınnan sorıy ikän:
— Äytegez äle sez niçek dürt tapqır dönya çempionı bula aldığız?
— Bez qarşı yaqqa qaraçqılar quyabız häm alar belän uynıbız, — dip cawap birgän Braziliä komandası trenerı.
Ber atnadan soñ bolar tağın küreşälär.
— Nu niçek buldı? — dip sorıy ikän braziliäle.
— Manekennar ottı, — dip cawap birgän Rusiä komandasınıñ baş trenerı.
Texniqa, tiz yögerü — futbolnıñ töp bağanaları.
Bu temağa östäp şunısın da äytäse kilä. Yaktaşıbız qapqaçı Ruslan Niğmätüllinnıñ uyını älläni yaxşı tä'sir qaldırmadı.
Citmäsä, küptän tügel Ruslannar ğailäsendä tağın küñelsez waqiğa bulğan ikän. Qazan burları Ruslannıñ ätiseneñ fatirın basqannar, şaqtıy ğına äyberlären alıp çığıp kitkännär. Kem äytmeşli, qapqa östennän yöri.


text: Mäskäw. Bäysez Däwlätlär Berdämlegeneñ Rusiä başqalasında ütkän räsmi bulmağan summitında Berdämlektäge bulaçaq üzgäreşlär tikşerelde. Qazaqstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev, ul Berdämlekkä räislek itä, üzgäreşlär ölegese turında çığış yasadı. Anıñ süzlärençä, Berdämlek qabul itkän dokumentlarnıñ barı tik 10% ğına eşli. Nazarbaev BDB qararları barlıq qatnaşuçı illär öçen dä mäcbüri bulırğa tieş digän täqdim belän çıqtı. Şulay uq, Nazarbayev BDB summitınıñ kön tärtiben “zur sigezlek” ürnägendä eşlärgä kiräk dide.


text:
Aydar Xälim: Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Konstitutsiäne üzgärtergä xaqı yuq
Säğät 16.00 delegatlarga Qorıltaynıñ başqa zalğa, keçe zalğa küçüe turına iğlan itelde. Çönki teatr administratsiäse belän kileşengänçä, säxnäne säğät 18.00 bilgelängän spektakl'gä äzerlärgä kiräk ide. Näq şul waqıtta zalğa quyılğan mikrofon yanına Aydar Xälim çıqtı häm süz soradı. Läkin Qorıltaynı alıp baruçılar monı mömkin dip tapmadılar. Keçe zalnıñ barı tik 200 keşe sıydırışlı buluı häm Aydar Xälimgä şunda süz bireläçäge iğlan itelü delegatlar arasında häm Qorıltay eşendä ığı-zığı çığardı.
Yazuçı Aydar Xälim üzeneñ çığışında referendum belän xäl itelgän möstäqıllek turında Deklaratsiä nigezendä qabul itelgän Konstitutsiäne Tatarstan Däwlät Şurasınıñ üzgärtergä xaqı yuq, dip sanıy. Ul şulay uq Rusiägä faşizm kilde, dip kisätte.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen Yaqın Könşığış säfäreneñ soñğı tuqtalışın fälestin cirlärendä yasadı, anda ul fälestinnär citäkçese Mahmud Abbas belän oçraştı. Matbuğat oçraşuında Putin Gaza sızığında infrastruktura tözügä häm fälestin iminlek köçlären öyrätügä yardäm itügä öleş kertergä süz birde. Mahmud Abbas, Yaqın Könçığış tınıçlıq konferensiäsen Mäskäwdä uzdıruğa şartlar yaxşı, dip belderde.
Rusiä prezidentınıñ Mısırda çaqta xalıqara cıyınnı Mäskäwdä ütkärüne täqdim itüenä İzrael häm Amerika Quşma Ştatları salqın qaraş belderde.


text:
Udmurtiä şähäreneñ tatar gimnaziäse uquçısı Qazanda regionara olimpiadada qatnaştı
Tatar gimnaziäse açılıp, eşli başlawına äle altınçı yıl ğına kitte. Ämmä anda uqıtu häm tärbiä eşeneñ yünäleşe däres buluın dälillägän mäğlümatlar yış kilep tora. Gimnaziä uquçıları başta şähär külämendä uzdırılğan olimpiadalarda, yarışlarda qatnaşıp, başqalar arasında östenlek ala başladı.
Äle genä İjaw şähäreneñ Lenin rayonı uquçılarnıñ fänni konferensiäse bulıp uzdı. Gimnaziäneñ fänni berlegendä şöğellänüçe balalar älege konferensiädä tellärne çağıştıruğa bağışlanğan eşläre belän qatnaşıp, ciñüçelär isemlegenä kerde, alarnıñ eşläre şähär külämendäge konferensiägä häm vuzlarda bulaçaq seminarlarğa da täqdim itelde.
İñ zur şatlıqnı gimnaziägä unınçı sıynıf uquçısı Läysäniä Ğataullina kiterde. Läysäniä Qazanda regionara uzdırılğan tuğan tel häm ädäbiät buyınça olimpiadada qatnaştı. Ädäbiät buyınça yarışta Läysäniä durtençe urınnı yaulap qayttı. Qazanğa tatarlar yäşägän 19 regionnan uquçılar kilüen isäplägändä, uqıtu eşen küptän tügel başlağan gimnaziä öçen bu zur qazanış. Läysäniä üze olimpiada qatnaşuı, Qazanğa säyäxäte xaqında tübändäge fikerlären, xislären citkerde.
— audio —
Läysäniä kiläçäktä Qazanda uqırğa niäte bulu turında äytte. Anda filologiä fakul'tetın tämamlap, gimnaziägä qaytıp, üzenä belem birgän uqıtuçılar eşen däwam itärgä teläge qızçıqnıñ.
Xämidä Ğayfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
Çärşämbedä Mäskäwdä ingliz telendä çığa torğan "Moscow Times" basmasında, "Başqort äçetkesendäge xakimiat vertikale" digän mäqälä çıqtı. Mäğlüm jurnalist Yuliä Latınina yazğan şuşı mäqälä ike kön elek "Novaya Gazeta" basmasında inde ber dönya kürgän ide, xäzer isä anı inglizçägä tärcemä itep "Moscow Times" ta bastırdı, şulay itep anıñ eçtäleğe belän Rusiädän çittä dä tanışu mömkinlege tudı. Urısça "Başqortstanğa kergän Rusiä", ä inglizçä "Başqort äçetkesendäge xakimiat vertikale" dip atalğan şuşı mäqälädä süz Ufadağı citäkçelekneñ respublikadağı tärtipne Rusiä qanunnarına nigezlänep tügel, ä üze niçek teli şulay urnaştıruı xaqında bara. Federal' üzäkkä işarä itep Yuliä Latınina, xakimiat bar ilne qulında tota almasa qayber töbäklärne xanlıqlarğa äwerelderä dip yaza. Andıy töbäklärdä cirle qüwät oyışmaları yanıçarlarğa äylänep, küpme kürgän rusiälelärne dä ğäcäpländererlek eşlär eşli başlıy di Latınina häm bu uñaydan Başqortstandağı eçke eşlär ministrlığınıñ öç tapqır xökem itelgän ber keşe citäkçelegendäge xäyriä fondı belän kileşü tözep, aña aqça cıyu eşendä militsiä köçlären qullanu oçrağın iskä töşerä. Ministr urınbasarları üz qulları belän törle şirkätlärgä xatlar yazıp, şul xäyriägä küpme aqça küçerü turında kürstämälär birep yatqan dielä mäqälädä. Latınina fikerençä, Başqortstan Rusiägä, Kokand xanlığı niçek patşa Rusiäsenä kergän bulğan, şul däräcädä genä kerä. Räsmi töstä ul Rusiäneñ 89 töbägeneñ berse, läkin anda bötenläy başqa tärtiplär. Mäskäw Kremlendä başqort prezidentına barı tik säyäsi maqsatlardan çığıp qına tüzälär, kiräk bulsa ul Rusiä prezidentın saylağanda 105% yaqlaw tä'min itä ala di Latınina. "Moscow Times" mäqäläsendä ul, Mäskäw Başqortstandağı wäzğiat belän asılda ber dä qänäğät tügel ide, şul säbäple respublikada bıltır uzğan saylawlarda Räximovnıñ köndäşe Mejprombank başlığı, Kreml'gä yaqın Sergey Pugaçovnıñ yaqın köräştäşe Veremeyenko päydä buldı, ul ikençe turğa da çıqtı, şunnan soñ Räximov tiz genä Mäskäwgä barıp Putin belän şaqtıy ozaqqa suzılğan söyläşüdä bulıp qayttı, annarı inde Ufağa Veremeyenko köräşen tuqtatu turında ämer kilde dip yaza. Monıñ şartı itep Mäskäw, respublikadağı nefteximiä şirkätlären "Gazprom"ğa tapşırunı quyğan bulğan digän süzlär yöri dip yaza Yuliä Latınina. Bazardan alınğan xäbärlärgä qarağanda, "Gazprom"ğa älegä berni dä kilmägän. Üzen mal-mölkätkä awıştırğan xakimiat axırğı çiktä şul maldan da, annarı inde xakimiatennän dä qorı qala di Latınina, "Moscow Times" häm "Novaya gazeta" basmalarında çığarğan häm Başqortstan citäkçelege turında yazğan mäqäläsendä.
Kärim Kamal


text:
Tatar yäşlär forumına qunaqlar kilä başladı
Qazan qunaqxanälärendä bäyrämçä canlanu sizelä. Dönyanıñ törle poçmaqlarınnan kilgän tatar yäşläre, forumnıñ räsmi töstä açılğanın kötmiçä, inde tanışa, aralaşa başladı. «Azatlıq» radiosı xäbärçese aldında, 20 keşedän torğan Üzbäkstan delegatsiäse, Qazan hawa alanı reysı käğäzlären yabıştırğan çemodannarın kütärep kerep kittelär. Yullar beraz ardırsa da, küzläre yanıp tora ide yäşlärneñ. Forumda alar citdi söyläşülärdän tış, konsert programmasın da äzerläp kilgännär ikän. Üzbäkstan belän Finländiädän tış, Ukraina, Qazaqstan, Törkiä, Latviä yäşläre dä kilep citte. Tömän tatar yäşläre dä Qazanda inde. Başqortstan, Mäskäw, Piterbur tatar yegetlären-qızların kötälär.:Tatar yäşlär forumın ütkärügä barısı da äzer. Ul 24 iyündä üz eşen başlap cibärä. Berençe itep, yäşlär Qazan belän tanışaçaq, annan soñ alarnı milli zıyalılar belän oçraşu häm «Qazan» biü ansambleneñ konsertı kötä. Ä Kiçe säğät 10nda, Soltanğaliev mäydanında kiçke uyınnar ütkärelergä tieş. Anda Qazan yäşläre dä çaqırulı.
Bikä Timerova.


text:
Omski tatarları icatı cıyıntığı näşer iteläçäk
Omski ölkäse tatarlarınıñ Qazan belän bäyläneşläre özelmi. Soñğı waqıtlarnı ğına iskä alğanda da - bıyıl iyün ayında balalar Tatarstanğa cäyge yalğa barğan idelär, ölkä sabantuyına Qazannan qunaqlar kilde, iyüldä Omski yäşläre Tatarstannıñ yal itü urınnarında bulıp qayttılar, avgust ayında Omski tatar xäräkäte aktivistları meñyıllıq bäyrämdä qatnaştılar. Häm menä tağı küptän tügel Omskida tağı ber qunaq - Tatarstan mädäniät ministrlığınıñ xalıq icatı fänni-metodik üzäge baş belgeçe İlgiz Kadıyrov bulıp kitte. Anıñ Omskiğa kilüeneñ töp maqsatı- seber tatarları folklorı buyınça cıyğan materialların bastırıp çığaruda yärdämçelär ezläw. Tıñlawçılar xäterläsä, bu materiallarnıñ İlgiz äfände tarafınnan uzğan ğasırnıñ 60-nçı yıllar axırında SSSR fännär akademiäseneñ Ğalimcan İbrahimov isemendäge tel, ädäbiät häm tarix institutınıñ fänni ekspeditsiäläre waqıtında Omski ölkäseneñ tatar awıllarında tuplanğan buluı turında “Azatlıq”ta söylägänebez bar ide. Omski ölkäsennän tış, İlgiz Kadıyrov tatar xalıq icatı buyınça materiallarnı Novosibirsi, Kemerevo häm Tomski yaqlarında da tuplağan.
İlgiz äfände süzlärençä, moña qädär bu materiallar Qazan utları jurnalında, fänni cıyıntıqlarda, Tömändä fänni konferensiä materialları bulıp basılğannar, ayırım basma bulıp näşer itelmägännär. Omskida bulğan oçraşulardan İlgiz äfände qänäğät, mädäniät ministrlığında materiallarnı ayırım basma itep çığarırğa mömkinlek bar digännär häm İlgiz äfändeneñ bu eşne axırına citkerügä ömete zurdan. Şulay itep kiläçäktä bälki Seber yaqlarındağı üzeşçän sänğät kollektivları Seber tatarları cırların üz repertuarlarına kertep xalıqqa da citkerä alırlar.
İlgiz äfände Tatarstan belän çit töbäklärdä yäşäwçe tatarlar arasında bäyläneşlär nığraq häm tığızraq bulırğa tieş dip sanıy, Qazanda ğına yatmasqa, çit töbäklärdä yışraq çığıp yörergä, xalıqnıñ ixtıäcların öyränergä, yärdäm itärgä kiräk.
Omski ölkäsendä balalar studiäse oyıştı
Omski ölkäseneñ Tara rayonında bıyıl “Yaqtaş” dip isemlängän balalar studiäse eşli başladı. Älege studiä Tara şähäreneñ balalar häm yäşüsmerlär üzäge qarşında açıldı. Anıñ citäkçese uqıtuçı Älfirä Deket. Studiädä 3 - tatar tele, cır häm qullanma sänğät tügäräkläre eşli. Döres, älegä “Yaqtaş” studiäsenä yörüçe tatar balaların barmaq belän sanarlıq. Ämma Älfirä xanım äkrenläp alarnıñ sanı artır dip ömetlänä. Sentäber axırında ul Tara tatar mädäniät üzäge, “Nur” üzeşçän sänğät kollektivı yärdäme belän studiäneñ täqdir itü kiçäsen oyıştırdı. Anda balalar ata-anaları belän kilgän idelär. Kiçä barışında milli uyınnar oyıştırıldı, balalar qısqa ğına waqıt eçendä öyrängän qayber hönärlären dä kürsättelär.
Rozaliä Sayganova, Omski


text: Ul “Uralsib” bankınıñ eks prezidentı – Azat Qormanayev. Bu turıda parlamentnıñ ul kergän byüdjet, salımnar, finans häm xosusıylıq idaräse qarar qabul itkän. Deputat utırışlarğa qatnaşmawı öçen buşatılaçaq. Eş şunda, ağımdağı yılnıñ mart ayında “Başqortstan Respublikasınıñ däwlät cıyılışı deputatı statusı turında” qanunğa üzgäreşlär kertelgän ide. Anda deputat burıçların ütämägän, şul isäptän öç ay utırışlarğa yörmäwçene waqıtınnan alda deputatlıqtan buşatu qaralğan. Qormanayıv qanundağı bu üzgäreşneñ berençe qorbanı buldı. Qormanayıvnı bäysez çığanaqlar bik küp aqça üzläşterep çit ildä yäşi dip ireşterä.


text:
Açıq mikrofon: Tatar keşese bularaq Rusiä Prezidentı Vladimir Putinğa nindi soraw birer idegez?
-Vladimir Vladimiroviç, Sez qayçannan başlap tatar mädäniäte ähellärenä yöz belän borılaçaqsız häm alarnıñ matdi xällären yaxşırtu buyınça däwlätküläm möhim çaralar küräçäksez?
-Rusiädä zur wazifa üti torğan urınnarda tatarlar küplär, mäsälän Rusiäneñ eçke eşlär ministrı bulıp tatar keşese eşli. Bu da bik yaxşı. Xäzer tatarnı Rusiä prezidentı itep quyarğa kiräk. Vladimir Vladimiroviç Putin üze ikençe sroknı tutıra bit inde.
-Bez , Quqmara rayonı awılınnan - uqıtuçılar. Bezneñ çın tatar mäktäbe. Bezneñ balalarıbızğa komp'yuterda eşlärgä öyränergä kiräk. Mäktäptä 161 bala bar , 8 genä iske komp'yuterıbız bar. Mäktäpkä yaña komp'yuter klassı kiräk. İnternetqa çığarğa da mömkinçelek tik TR mäğärif ministrlığına qädär genä. Ä bezneñ dönya küläm internetqa çığasıbız kilä häm balalarıbız da şuña öyränä alsın ide”,- dibez.
- Minem isemem Älfiä. Min bank sistemasında eşlim. Tatarstanğa kübräk ireklek kiräk. Nijegorodskaya ölkälärgä buysınunı elekkege xälenä qaytarsınnar ide. Buysınulıq betsä, bez Tatarstan respublikasın alğa cibärü öçen bez kübräk eşläyäçäkbez. Tatarstan üze suverenitet däwlät bulıp qalsın ide. Şunıñ buyınça yaña- zakonnar qabul itsennär ide.
Vladimir Vladimiroviç! Tatarstanğa möstäqillek biregez!-dip äytmäkçe bulam. Tatarstanğa ekonomik iqtisadıy möstäqillek biregez dip soramaqçı bulam. Ämma ul anı ber qayçan da birmäyäçäk anı.
Ul bezneñ sorawlarnı ütägän keşe bulmas, axrısı.
Äzräk aqça biregez, ipi biregez, ipi yuq. Miña 82 yäş, min pensiädä 1200 sum aqça alam.
Prezidentqa sorawım şundıy: Min ğadi mäktäptä eşläwçe ğadi uqıtuçı. Minem tormış iptäşem konservatoriädä eşli. Professor, dekan urınbasarı, bik küp däräcäle isemnäre bar. İptäşem xezmät xaqın minnän äz ala. Min mäktäptä eşläsäm dä. Minem xezmät xaqım anıqına qarağanda 1000rә kübräk. Çirattağı yal waqıtım da kübräk.
Tatar xatını bularaq, anıñ aldında miña oyat, annan kübräk aqça alu.
Konservatoriädä ber uqıtuçınıñ da däräcäle isemnärenä östämä aqça tülänmi. Şul turıda uylasınnar ide.
Kiräk närsä dip tapmıym min anı. Bu küz buyaw ğına. Älbättä, uzğan yılda niçä million soraw birep, 51Hә genä cawap birgän. Bu, üzen kürsäter öçen genä,- dip uylıym.
Mälikä Basıyr


text: Paris. Fransiä prezidentı Jacques Chirac bügen, Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar kürüne, Berläşkän Millätlärneñ qoral inspektorları xisabına nigezlänep barı tik İminlek Şurası ğına röxsät itä ala dip belderde. Bez, ägär dä xärbi çaralar bula ikän, bu barı tik İminlek Şurasınıñ inspektorlar xisabına nigezlängän röxsäte belän genä bulırğa tieş dip isäplibez, Fransiä älbättä, şuşı mäs’älägä qarağan wäzğiatne irekle räweştä bäyäläw xoquqın üzendä qaldıra dip belderä prezident Jacques Chirac. Ul bügen Parisda, qoral inspektorlarınıñ citäkçese Hans Blix belän oçraştı, söyläşülärdän soñ fransuz prezidentı, üz eşlären tögällär öçen Berläşkän Millätlärneñ qoral küzätüçelärenä citärlek waqıt birelergä tieş dip äytte.


text:
Tönyaq Koreanıñ atom programması turında Pekingdä barğan sonğı raund söyläşülär näticäsez tämamlandı.i>
Ämma söyläşülärgä qatnaşqan AQŞ, Rusiä,Qıtay , ike Korea häm Yaponiä wakilläre iyün azağında Pekingdä yañadan oçraşırğa buldı.Qıtay tışqı eşlär minsitırınıñ urınbasarı Wang Yi söyläşülärdä Waşington (audio) Tönyaq Koreağa barlıq atom programmasınnan kontrol iteler räweştä waz kiçüne alğa sörde ,Taraflar mäsäläne tikşersä dä, alar , atom programmasınnan wazkiçüneñ küläme turında konsensusqa ireşä almadı dip äytte.
Söyläşülärgä qatnaşqan Rusiäneñ tışqı eşlär minsitırı urınbasarı wazıyfasın ütäwçe Aleksander Lossyukov Pxenyang atom qoralları programamsınnan wazkiçergä äzer ämma ul tınış atom energiese programamsın saqlap qalırğa teli dide Losyukov(audio)
AQŞ ütkändä T.Koreanıñ bu pozitsiäsen qabul itmägän ide.Çönki ul Pxenyang qoral yasaw aktivlıqların qaldırılğan tınıç programma astında däwam itär dip qarıy.
Losyukov söyläşülärneñ töp näticäse: eşçe törkemnäre buldıru dip äytsä dä, ul täfsilleräk itep söylämäde. Älege altılı söyläşülär kebek august ayındağı şunduyuq oçraşu da körçekkä terälgän kileş tämamlandı.. Bügen tämamlanğan oçraşuda T.Korea AQŞ taläp itkäneçä barlıq atom programmasın tuqtatu öçen başta Waşington sanksiälärne köçtän çığarırğa häm höcüm itmiäçäge turında kileşü tözergä tieş digän pozitsiädä tora. Pxenyang üzeneñ atom programmasın AQŞnıñ doşmança xärbi mäqsatlarına qarşı qurqutuçı itep qaldıra dip belderä.Waşington 1 yäki 2 atom bombasına iä T.Korea , AQŞtan iminlek garantiäläre yäki ekonomik yardäm alu öçen başta qoralsızlanırğa tieş di .AQŞ Pxenyang regional basım astında sonğı çiktä riza bulaçaq dip ömed itsä dä, Analitiklar bu strategie qatmarlı, çönki Qıtay Pxenyang xezmätäşlek itmäsä , anı iqtisadi çikläwlär belän kisätergä telämi dip äytä. Söyläşülär näticägä kitermäsä dä , krizisnı çişü tırışlığı Waşingtonnıñ da , Pxenyangnıñ da atom programması säbäple kilep çıqqan kierenkelekne xärbi konfliktqa äyländerergä telämäwen kürsätep tora
färidä xämit, praga


text:
Libannıñ könyäğında barğan suğışlarda soñğı ike täwlek eçendä Xizbullanıñ 20 suğışçısı, İzrailneñ öç xärbie hälaq bulğan. “Äl Arabiä” teleşirkäte Ayta äş- Şäab awılı yanında izraillelärneñ üleme turında xäbär itä. Bu xäbärne İzrailneñ xärbi citäkçelege älegä raslamadı. İzrail premer- ministrı Exut Olmert, Xizbulla yağınnan yanaw tulısınça beterelmi torıp, kileşü turında süz bulmayaçaq, dip belderde. Şul uq waqıtta ul: “Min çın küñelemnän Libannıñ Qana awılı keşeläreneñ tirän qayğısın urtaqlaşam. Bez alarğa zıyan kiterergä, alarnıñ ülemen telämädek. Alar bezneñ doşmannarıbız tügel, alar bezneñ oçqıçlarıbıznıñ xädäfe tügel”,- dide.
Libannıñ könyäğındağı ike şähärgä baruçı BMOnıñ humaníatr yök töyägän maşínalar kärawanı sişämbe könne tuqtap qalğan. Çönki nizağtağı ike yaqnıñ berse dä alarnı iminlek belän täemin itergä wäğdä birmägän.


text: Bügen İtaliäneñ tışqı eşlär ministrı Franco Frattini yuğarı dairä türälärneñ yalğış ıçqındırıp cibärgän süze arqasında İtaliä belän Germaniä arasındağı mönäsäbätlär zıyan kürmäskä tieş dip belderde. Ul bu belderüe belän küptän tügel genä İtaliäneñ turizm ministrı urınbasarı Stefano Stefaninıñ alman turistları xaqında kisken äytelgän süzlären küz aldında tottı. İtaliä tışqı eşlär ministrlığı fikerençä, Germaniä belän İtaliä waq-töyäkkä iğtibar itmi, kiläçäkkä qararğa tieş. Läkin Stefaninıñ süzlärennän soñ, İtaliädä yal itüdän baş tartqan Germaniä kanslerı Gerhard Shroeder min üz qararımnı üzgärtmäyäçäkmen dip belderde.


text:
Pentagon AQŞ Yuğarı Mäxkämäseneñ qararın yomışartırğa tırışa.
AQŞ Yuğarı Mäxkämäse uzğan atnada, Saqlanu Ministerlege Afğanistanda totılğan Guantanamo Baydäge 600 çaması totqınnıñ härbersenä tıñlaular ütkäü mömkinegen birergä tieş digän qarar çığardı. Mäxkämä qararınça, AQŞ Konstitutsiäse här totqınğa döşman suğışçı digän statutqa qarşı çığu xoquqın tanıy. Şuşı status AQŞqa andıy şäxeslärne telägän möddätçä yabıp totarğa mömkinlek birä. Pentagon totıqlar öçen xärbi tıñlaular ütkäreläçäk dip iğlan itte. Human Rights Watchnıñ advokatı Radiobız xäbärçesenä Pentagon, Yuğarı Mäxkämäneñ qararın tieşençä ütämi dip belderde.
Audio
"Pentagonnıñ qararı Yuğarı Mäxkmäneñ täqdimen tiskäre çağıldıra. Mäxkämä küpkenä närsäne açıq qaldırdı. Pentagon räsmiläre närsäne ütärgä tieş tügelleklären bilgelärgä tırışalar."
Brodinıñ süzlärençä, här totqınnıñ qulda totıluına qarşı çığarğa xaqı buluı bäxäskä yul qaldırmıy. Xakimä Sandra Day OConnernıñ yazma räveştäge qararında tağı da ber näräs açıq- tıñlaular bitaraf xakimnär häm ğäyeplänüçelärneñ advokatları qatnaşlığında ütkärelergä tieş. Ä inde xärbi tıñlaularda härber totqın legal räveştä totıla dip Pentagonnıñ xaqlı buluın kürsätergä tırışılaçaq. Bu inde AQŞ grajdannıq qanunına qarşı. Çönki anda totılğan şäxes ispat itelgänçegä qädäre ğäyepsez dip sanala häm anıñ ğäyeben dävlät ispat itärgä tieş dielgän. Tıñlaular näticäsendä , beräv ğäyepsez dip tabılğan xäldä, ul AQŞ Dävlät Departamentı küzätüenä tapşırılaçaq häm üz ilenä repatriätsiälänäçäk. AQŞ Dävlät Departamentı süzçese Riçard Bouçer Buş administratsiäse totqınnar mäsäläsen tizlek belän xäl qılu öçen tırışa dide.
Audio
"Bez bu problemmanı törle mexanizm belän xäl qılu östendä eşlibez. Yuğarı Mäxkämäneñ dä bu problemmanı xäl qılu öçen başqa adımnar atlağanın da beläbez."
Läkin, Brodi Buş administratsiäse totqınnarğa ütä almslıq legal kirtälär quyaçaq dip ışana. Anıñ yanında yul kürsätäçäk, xoquqları xaqında mäğlümät birä alaçaq täcribäle advokat tügel, ä xärbi kiñäşçe genä bulaçaq. Annan başqa här totqınnıñ xökümätneñ tanığın kire qağarğa häm üz tanığın täqdim itärgä xaqı bulsa da, Wolfowitznıñ kürsätmäsenä esasän, totqınnıñ tanığı anda bulırğa tieş. Bu praktik yaqtan mömkin tügel diärlek. Şulay Brodinıñ fikerençä, Pentagon Yuğarı Mäxäkämäneñ ğadellek urnaştıru qararın tieşençä ütämäskä häm kiçekterergä tırışsa da, ul üz maqsätenä ireşmös kebek.
Audio
"Buş administratsiäse naçar vazğiätne yaxşırtu häm Yuğarı Mäxäkämä qararınıñ täsiren kimetü öçen tırışa. Läkin, ul totqınnarnıñ irekkä çığu öçen soñğı şiktä mäxkämä aldına basuların tuqtata almayaçaq."
Brodinıñ süzlärençä, Buş administratsiäse saylau yılında amerikan xalqına ğına tügel, ä dönyağa üzeneñ yaxşı niäten kürsätü mömkinlegen ıçqındırğan.
Audio
"Buş administratsiäseneñ Yuğarı Mäxkämä qararın üzeneñ säyäsäten üzgärtü, Terrorğa qarşı köräş AQŞ konstitutsiäsenä esasän alıp barılaçaq dip iğlan itün öçen faydalanu mömkinlege bar ide. Ul bu forsattan faydalanmadı. Ul qararğa tar mäğnä birüne häm totqınnarnıñ xoquqların çiklävne dävam itä."
Human Rights Watchnıñ advokatı Brodinıñ fikerençä, Buş administartsiäse kirtälär quyarğa tırışsa da, soñğı çiktä bäysez xakim häm advokatlar qatnaşlığında totqınarnıñ eşen tıñlau başlayaçaq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Gaza Sızığında İzrailneñ fälestin suğışçıları utırğan maşinağa atqan raketası yalğış başqa urınğa töşep ber sivil keşene üterde.
Fälestin räsmiläre äytüençä yaqında bulğan tağın 4 keşe yaralanğan.
İzrail xärbiläre ul raketa Rafah şähäre yanındağı terrorçılar törkemenä atıldı häm ber keşe ülgängä oxşıy dip belderde.
2 atna elek Fälestin suğışçıları İzrailneñ ber xärbien totıq itep alğannan soñ 28-nçe yündä İzrail ğäskärläre anı qotqarabız dip Gaza Sızığına kerde.
BMO räsmiläre bu xärbi çaranıñ däwam itüe humanitar qazağa kiterergä mömkin dip kisätä.


text:
Azärbaycanda yaña premyer-ministr, xörmätle tıñlawçılar. İlneñ parlamentı düşämbedä bu urınğa bertawıştan diärlek 41 yäşlek İlham Alievne bilgeläde. Anıñ xökümät başlığı wazifaların üti başlawı öçen xäzer inde yaña premyernıñ ätise, prezident Xäydär Alievnıñ ğına raslaw färmanı kiräk.
Başqortstanda Ural Räximov, Tatarstanda Ayrat wä Radik Şäymievlär turında ätiläreneñ mömkin warisları bularaq älegä söylänsä genä, Azärbaycanda inde monı tormışqa aşıru da başlandı - ilneñ parlamentı düşämbedä İlham Alievne Azärbaycannıñ yaña premyer-ministrı itep bilgeläde. Bakuda monı, 41 yäşlek İlhamnıñ ilneñ yaña prezidentı bulu yünäleşendä atlağan çirattağı adımı dip bäyälilär. Xäzerge däwlät başlığı, premyernıñ ätise 80 yäşlek Xäydär Aliev bügenge köndä Törkiädä däwalanıp yata, soñğı aylarda anıñ sälämätlege bik naçaraydı, 90-nçı yıllar azağında prezident inde ber yöräk operatsiese kiçergän ide. Azärbaycan konstitutsiäsendä qaralğança, ägär dä ul üz wazifaların ütäw xälendä bulmasa, yäisä ülep kitsä, däwlät başlığı urını ilneñ premyer-ministrına küçä. Awgustnıñ 4-ennän alıp bu eşne anıñ ulı İlham Aliev başqara. Zamanında Mäskäwdäge Xalıqara mönäsäbätlär institutın tämamlağan İlham säyäsätkä äkrenläp kenä kerep kitkän keşe. 90-nçı yıllar başında, küpmeder waqıt üze belem alğan institutta uqıtqannan soñ ul Mäskäwdä häm İstanbulda säwdä belän şöğellänep ala. 1994-nçe yılda ul Azärbaycannıñ däwlät qulındağı neft şirkätenä prezident urınbasarı itep bilgelänä, parlamentqa deputat itep saylana, soñraq äle anı Azärbaycannıñ Olympia komitetı räise itep tä saylap quyalar. Urısça, inglizçe häm fransuzça irken söyläşkän İlham Alievneñ säyäsi eşçänlege, ätise Xäydär Alievneñ sälämätlege naçarayğan sayın aktivlaşa bardı. Ul xakimiattäge "Yeni Azärbaycan" partiäseneñ räis urınbasarı itep bilgelände, ätise yuqta anıñ urınına törle xalıqara oçraşularnı alıp bara başladı. Moñardan tış, üzen cämäğätçelekkä kiñräk tanıtu maqsatında yäş Aliev il buylap, Olympia komitetı räise bularaq yaña sport qorılmaları açıp yörde. Läkin küp kenä küzätüçelär, İlham Aliev ätisenä xas säyäsi ostalıqqa, xarizmağa iä tügel, anıñ bügenge populärlege dä prezident ulı buluğa ğına bäyle, ägär dä ölkän Aliev xakimiattän kitsä, İlham da yuğalaçaq dip isäpli. Säyäsi küzätüçe Elmar Guseynov, "aña xakimiatkä kilüwe bik ciñel, ä menä xakimiattä qalu bik awır bulaçaq" dip belderä. Anı xökümät citäkçese itep saylawnı da İlham üze tügel, ä ätise Xäydär Aliev başlap cibärgän dip farazlana. Yaña premyernı tiskäre bäyäläw bigräk tä oppozitsiägä xas, älbättä. Anıñ parlamenttağı deputatları düşämbe kön bulğan tawış birüdä qatnaşudan baş tarttı. "Musavat" partiäse başlığı İsa Gambar keçe Alievne premyer itep saylaw uñayınnan, "bu Azärbaycanda yaña törle patşalıq buldıru omtılışı bulıp tora häm bez Xäydär Aliev rejimınıñ bu tırışlığı uñmayaçağına ışanabız" dip belderde.
Audio, İsa Gambar
Läkin Azärbaycandağı oppozitsiäneñ Alievlär ğailäsenä qarşı torırlıq köçe yuq. Yaña premyer häm ixtimal yaña prezident öçen töp qurqınıç, Azärbaycannıñ xäzer xakimiattä utırğan elitası eçendäge törle törkemnärdän kilä. Alar belän İlham Aliev niçek urtaq tel tabar, monısı älegä bilgesez. Şuşı yılnıñ üktäbrendä ildä prezident saylawları uzarğa tieş, däğwaçılar arasında ölkän Alievne dä, keçesen, İlhamnı da kürep bula. Uramnarğa elengän saylawaldı elmäsürätlärdä ätile-ullı Alievlar bergä töşerelgän. Prezidentnıñ sälämätlege niçek digän sorawğa İlham Aliev düşämbe könne parlamentta, ul tizdän ilgä qaytır digän ömet belderde. Qayber küzätüçelär, ildä xökümät başlığın almaştıru prezident Alievneñ xäle kinät kenä naçarayuwı belän añlatıla ala dip isäpli.
Kärim Kamal, Praga


text:
Başqortstan tatarları qorıltayı citäkçese Eduard Xämitov Duma deputatı bulaçaq
Xämitov Başqort däwlät pedağoğiä uniwersitetı rektorı, Başqortstan tatarları qorıltayı başqarma qomitetı räise.Deputat ber ük waqıtta bu wazıyfalarnı alıp bara almıy.Räsmi bulmağan çığanaqlar uqu yortına prorektorlarnıñ berse baş bulaçağın farazlıy.Başqarma qomitetnı kem citäklär – monısı da açıq tügel.Nizamnamä buyınça bu urınnı urınbasarlarnıñ berse alırğa tieş.Alarnıñ berse – Radik Sibäğätov sälamätlege qaqşawı säbäple wazıyfanı tartalmayaçağın beldergän, ikençe urınbasar Rämil Bignov respublik xaqimiäten qänägätländermi, oppozitsiäne citäkläwçe.Räsmi bulmağan çığanaqlar respublik xökümätendä Başqortstan tatarlarınıñ çirattan tış qorıltayın cıyıp, başqarma qomitetnı yañartıp, yaña räis saylaw mäsäläse qarala başlanuın ireşterä.


text: Uzğan ayda terrorçı dip polisiä tarafınnan yalğış atıp üterelgän 27 yäşlek Braziliä yegeteneñ ğailäse xälne tikşerergä çaqırdı. 22 yül könne Jean Charles de Menezes London metrosında atıp üterelgän ide, polisiä mäğlümatlärenä qarağanda, Menesez tuqtamağan häm bilet çiklären sikerep çıqqan. Polisiä anı intixarçı dip uylağan. Ämma matbuğat çaraları yazuınça, bu mäğlümatlär çınbarlıqqa turı kilmi. Xosusi İTN şirkäte xäbärlärenä qarağanda, Menezez tuqtarğa quşılğaç – tuqtağan, häm polisiägä qarşı çaralar kürmägän. Menezesnıñ ğailä äğzase Allessandro Pereira, BBCğa, açıq tikşerü taläp itüen belderde. Ğailä advokatı Harriet Wistrich, polisiä säyäsäten tikşerergä çaqırdı.


text:
Çeçnä prezidentı urınına däğwalawçılar sanı könän-kön diärlek kimi bara, xäzer alar cidäw genä qaldı. Berük waqıtta Çeçnäneñ yaña citäkçese bulu ixtimalı anıñ xäzerge xucası Äxmät Qadırovta kön sayın arta bara, gärçä xalıqnıñ anı yaqlawı bik tübän bulıp qala birä dip xäbär itelsä dä. Qadırovnıñ barıber ciñüwenä ışanu artında anıñ Mäskäw tarafınnan yaqlanuwı tora.
Duma deputatı Aslambäk Aslaxanov häm eşmäkär Mälik Säydullayevlarnıñ, berençese üze teläp, ikençese mäxkämä qararı nigezendä prezident yarışınnan töşep qaluwınnan soñ Äxmät Qadırovnıñ xäzer aña yanarlıq köndäşläre qalmadı da, xörmätle tıñlawçılar. Çärşämbedä prezidentlıq öçen köräştän waz kiçüwen respublikanıñ xärbi komendantı urınbasarı Säyetsälim Tsuev ta iğlan itte, moña qädär köräşne azaqqaça alıp barunı wäğdä itkän şuşı nämzät älege fikeren sintäbrneñ 15-endä Rostov-Dondağı citäkçelege yanında bulıp qaytqannan soñ üzgärtte. Anda Tsuev belän ni turında söyläşüläre xäbär itelmäsä dä, näticä şul - ul Çeçnä prezidentı bulu öçen barğan köräştän çığa. Moñardan tış Äxmät Qadırov üz qazanışları isemlegenä tağın berne yazıp quya ala. Älegä yarışta qalğan nämzätlärneñ berse Şamil Buraev, Qadırov terkäwen ğämäldän çığarunı taläp itep anı mäxkämägä birgän ide. Buraev monı bolay añlattı - Çeçnäneñ xäzerge citäkçese saylawaldı kampaniäsendä mäğlüm "xakimiat mömkinlekläre"n qullana, ayırım alğanda, üzeneñ prezident Putin belän oçraşuwın agitatsiä maqsatlarında faydalana. Läkin Çeçnäneñ Yuğarı mäxkämäse alay uylamıy bulıp çıqtı, çärşämbedä ul üzeneñ utırışında Şamil Buraev däğwasın kire qaqtı häm Qadırovnı terkäwne ğämäldän çığarudan baş tarttı. Şulay itep Çeçnädä "zaçistka"lar, yäğni çistartular çäçän awıllarında ğına tügel, saylawaldı qırlarında da bara. "Anda yaña prezident kem bula inde?" digän sorawlar xäzer torğan sayın sirägräk işetelä, çönki cawapnı bügennän ük äytep bula. Küzätüçelär fikerençä, federal'' üzäk üze öçen bu saylawlarnı inde ütkärgän, xäzer şunıñ näticäsenä räsmi ber aqlaw alu ğına kiräk. Bälki bu inde distä yılğa yaqın barğan suğıştan qotılunıñ ber yulı bularaq şulay eşlänäder, ni disäñ dä, başta referendum aşa Konstitutsiä qabul itü, ä annarı saylawlar ütkärü qayçandır baş kütärgän respublikada formal'' ğına bulsa da tärtipneñ urnaştırıluwın kürsätergä tieş. Bar soraw şunda - kemgä kürsätergä tieş, kön sayın ülem, talaw, aqça dawlaw qurqınıçı astında yäşägän çäçännärgäme, ällä inde suğış xäbärlärennän tuyıp kilgän tirä-yündäge dönyağa ğınamı... Soñğı 2-3 yıl eçendä Rusiäneñ yuğarı citäkçelege ildä "idarä itärlek demokratiä" qoru eşen alıp bardı häm bu şaqtıy uñışlı ğına eşlände diärgä bula. İrekle mäğlümat çaraları yuq itelü säbäple Rusiä xalqı xäzer ildäge çın wäzğiatne belüdän mäxrüm, häm alar Çeçnä mäs''äläsendä barı tik şunı ğına - annan yaman xäbärlär kilep borçımawın ğına teli. Çeçnädä dä xäzer üz xakimiat bağanasın qorıp häm anıñ başına yänä Äxmät Qadırovnı utırtıp Mäskäw Duma häm prezident saylawları aldınnan çäçän suğışın tuqtatuğa ireşüwen kürsätergä teli bulsa kiräk. Läkin 1996-nçe yılda, şulay uq saylawlar aldınnan Rusiä monı ber kiçergän ide inde.
Kärim Kamal, Praga


text:
Yewropa Berlege Rusiä belän Belarusnı gaz bäyäse nizağın tiz arada çişärgä çaqırdı. Bu nizağ berlek illärendä gaz täeminätenä täesir itärgä mömkin.
Rusiäneñ Gazprom şirkäte, ägär dä Minski 1-nçe ğinwardan gaz bäyäse artuğa rizalaşmasa Belarusqa gaz cibärüne tuqtatu belän yanağan ide.
Belarus, Rusiä gazdan özsä Könbatış Yewropağa üz ütkärgeçläre aşa gaz qudırunı tuqtatu belän yanadı.
Rusiä gazınıñ 80-läp protsentı Yewropağa Ukraina aşa, qalğanı Belarus aşa kitä.
Yewropa Berlegeneñ energiä komissionerı Andris Piebalgs tarawlarnı kileşergä häm Yewropanıñ gaz täeminäten qurqınıç astına quymasqa çaqırdı.
Yewropa Berlege qullanğan gaznıñ çirege Rusiädän kilä. Bügen Kiev Belarus aşa gaz qudıru tuqtalsa Ukraina aşa kübräk gaz qudırıp Yewropalılarğa yardäm itärgä äzer buluın belderde.


text:
Ufa mäçetlärendä zäm-zäm comğası
“İxlas” mäçetendä ütkän “Zäm-zäm comğası” mäclesenä dä yözlärçä keşe kilgän ide. Anda da bıyıl Xacğa barğannar da, uzğan yıllarda anda bulğannar da kilde. Härberse üzläreneñ şuşı säfärdän alğan täessoratları belän urtaqlaşa, yulda häm Mäkkä belän Mädinä şähärlärendä bulğan xällär xaqında söyli. “İxlas” mäçete bulışlığı belän oyıştırılğan Xac säfärenä bıyıl qırıqqa yaqın keşe barğan ide. Alar arasında Ufada yäşäwçe Ğabdelbarıy xäzrät Bayqov belän Wäsilä abıstay da bar. Dingä niçek kilüläre häm Xac säfärläre xaqında alar “Azatlıq” radiosına söyläde.
“İxlas” mäçetendä cıyıluçılar, bergäläp comğa namazın uqığannan soñ, çäy mäclesenä cıyıldı. Anda hämmä keşe – Xacğa barğannarı da, bara almağannar da ozın yullar aşa Ufağa qaytıp citkän şifalı, sixätle zäm-zäm suınnan awız itä aldı.


text:
A.Chubais üzenä yasalğan höcümnän isän qotıldı
Atnakiçtä Rusiäneñ däwlät qaramağındağı Berläşterelgän Energie Sistemaları citäkçese Anatoly Chubais häm tän saqçıları utırğan maşina yanında şartlaw bulğan häm alarğa aftomatik qorallardan ut açılğan. Çubais post-sovet xosusiläşterü programmasınıñ arxitektı sanala. Ul Rusiäneñ in qapma qarşılıqlı cämğıät eşleklelärennän berse bulıp qala birä.
Chubais(audio)
Döresen genä äytkändä moñı kötü öçen säbäplär bar ide.Şunlıqtan iminlek çaraları nığıtıldı häm bu çaralar kiräkle buluın kürsätte.
Däwlät Duması speakerı Boris Gryzlov Şunduq tikşerü ütkärerergä quştı
Gryzlov(audio)
Bu eşne iqtibarsız qaldırıp bulmıy.Xoquq saqlaw oyışmaları bu cinayät öçen kürsätmä birüçelärne häm anı ğämälgä quyuçılarnı tabaçaq Allağa şäker Anatoly Borisovich isän qaldı . Ämma bu cinayät ide.
Mäskäwdä saqlanu mäsäläläre analitiğı Pavel Felgenhauer fikrençä höcümneñ mäqsatı üterü tügel ä kündermä cibärü ide.
Felgenhauer (audio)
Höcüm naçar oyışıtırılğan ide. Mäqsat üterü tügel ide. Prinsıpta bulıp alğan xäl Chubaisqa zian kiterä almas ide.
Felgenhauer ägär dä beräw çınlap ta Chubaisnı üterergä teläsä ide, bu eşne başqaru öçen Rusiädä citärlek profesional üterüçelär bar di.Analitik Rusiädä mondıy höcümnär bulıp tora ğädättä alar köndäşne yañaw dip täfsillänä. Chubais Berläşterelgän Energie Sistemalarnıñ citäkçese bularaq törle eşlärgä qatnaşa reformalar ütkärä dip söyli
Felgenhauer(audio)
Äyye , Berläşterelgän Energiä Sistemalarında tärle xosusiläşterü proyektları bara, anda küp aqça törle mänfäğätlär qatnaşa
Mäskäwdä urnaşqan Säyäsi Texnologiälär Üzäge direktorınıñ urınbasarı Aleksei Makarkin höcümneñ mäqsatı Chubaisnı üterü tügel ide digän fikergä qarşı çığa.
Makarkin(audio)
Bu säyäsi mäqsatlı üterü ide,çönki Chubais ike distä yıldan birle Rusiäneñ in täsirle 20 bälkim dä 10keşeseneñ berse
Makarkin energie şirkäte başlığı bulu säyäsi post, Chubais tirän reformalar ütkärä bu isä Rusiädä bik küp keşeneñ mänfäğätenä turı kilmi dip ättte. Chubais säyäsättän kitkännän soñ 1998-nçe yıldan birle älege postında . Chubais 90-nçe yıllarda alıp barğan xoxusiläşerü protsesı säbäple Rusiädä ber yaratılmıy Anıñ tiz protsesı xalıqnıñ zur öleşen yarlılandırdı Ämma
Makarkin (audio)
Ämma Chubaisnı xosusiläşterü protsesı säbäple yaratmawçılar yullağa bombalar urnaştırmıy, alar anı niçek eşlärgä dä belmi. Chubais bik küplärneñ yulın kiste. Anıñ qaysı doşmanı cinayätçelärne yalladı dip farazlaunıñ mäğnäse yuq
Chubais xökümättä utırğanda premyer yardämçese bulıp torğan Boris Nemtsov sonğı yıllarda Chubaiskä bik küp kisätülär buluın äytkän.
Chubais(audio)
Kemneñ quşuın beläm .Min İminlek xezmätläre , eçke eşlär ministırlığı häm , FSB belän nıq xezmättäşlek itärgä tieş.Min bu cinayätneñ cazalanmıy qalmawı öçen nıq tırışaçaqmım
Chubais ilneñ energie sektorın reformalaw häm demokratik köçlärne berläşterü öçen ike märtäbä kübräk tırışlıq kürsätergä wäğdä itkän färidä xämit


text:
AQŞ İslam konferansiäsenä berençe ilçesen cibärde
Bügen Senegaldä başlanğan İslam konferansiäsenä qatnaşu öçen AQŞ, tarixta berençe tapqır üz wäkilen cibärde. Rice, ilçeneñ İslam däwlätlärenä AQŞnı yaxşıraq añlatu maqsatında cibärelüen belderde.
Rice, Cumberneñ İslam Konferansiäse oyışmasına AQŞnıñ İslam däwlätlärendä yaqşıraq añlaşıluı öçen cibärelüen belderde.
“Amerika dönya buylap taralğan 1 milliardtan da küberäk möselman xalqınnan äle öyränerlek küp äyber buluın raslıy. Bezneñ bu konferansiägä mäxsus wäkillär cibärüebezdäge maqsat İslam dönyasın tağın da yaqınraq öyränep, ike arada xörmät häm ixtiram aşa uñay mönäsäbätlär buldıru”
11. Islam konferansiäseneñ 2 kön däwam itäçäk cıyını bügen Senegalneñ Dakar şähärendä başlandı. 7 martta konferansiä aldınnañ çığış yasağan Rice, bigräk tä konferansiägä tanılğan säwdägär Cumbernıñ cibärelüe, dönyadağı islam illärenä AQŞ säyäsäte turında añlatma birü öçen yaxşı ber forsat tudıraçaq dide. Cumbernıñ wazifası, doşmannar tarafınnañ dönyağa taratılğan Amerikağa qarata tuğan naçar qaraşnı üzgärtü dide Rice.
Cumber Amerikanıñ bay säwdägärlärennäñ häm İnvestorlarınnañ berse dip sanala. Bushnıñ tuğan yağı Texastan bulğan Cumbernıñ texnologiä nigezlängän 11dän artıq zur kompaniäse bar. 1951 yılda Pakıstannıñ Qaraçi şähärendä tuğan Cumber, 1986 yılda Amerikan watandaşlığına küçä.
Cumber konferansiägä qatnaşır aldınnañ yasağan çığışında, islam oyışması häm Amerika arasında bulğan urtaq mäsälälärdä üzeneñ beleme häm täcribäresen qullanıp üz öleşen kertergä tırışaçağın äytte. Urtaq maqsatlar digännän ul: mädäniät, yäşlär problemaları, texnologiä, keşe xoquqları, insani yärdämnär, xörmät häm ber-bereñne añlaw mäsälälären küz aldında tota.
“Min Amerikalı ber möselman bularaq, ike arada diolog buldıru mäsäläsendä yäğni kiñ külämdä ber berenne añlaw häm xörmät itüne häm ike ışanıçmnı arttıru eşendä bik möhim ber wazifa başqaruıma ışanam. Min ike arada añlaşu bulsın öçen yaña bäyläneşlär tabarğa omtılğanda şulay uq minem kebek uñışqa ireşkän millionlağan möselmannıñ täcribälären dä üsterergä cıyınam.”
İslam konferansiäsenä mäxsus ilçe cibärü, AQŞnıñ soñgı arada üzenä bulğan qaraşnı uñay yaqqa üzgärtü häm İslam illäre belän tağın da yaqınraq mönäsäbätkä kerü tırışlığınıñ iñ soñgı adımnarınnañ berse bularaq sanala.
Soñgı Äfğanstan häm Ğiraq suığışınnañ soñ AQŞqa bulğan qaraş küpkä üzgärde. Fiker alışularğa qarağanda, möselmmarnıñ kübese AQŞnıñ tışqı säyäsäten islamğa qarşı bularaq kürä.
2006 yılda AQŞ däwlät departemantı “yaxşı niätle ilçelär ” iseme belän, yaña program başlap cibärgän ide. Program nigezendä, Amerikalı ber törkem möselman İndonäziädän Almaniägä qadär dönya buylap möselmannar belän söyläşte. Bu tırışlıqta şulay uq, möselman dönyasında AQŞqa qarata bulğan qaraşnı yaxşırtu maqsatında eşlänelgän ide.
Tönyaq Karolina universitetında din belgeçe Ömet Safi isä xalıqlar arasındağı diplamatiä säyäsäte Amerikanıñ şöxräten qaytarırğa bulışmıy digän qaraşta tora.
Safi AQŞnıñ tışqı säyäsäten üzgärtmiçä, möselman cämäğatçelegendä, qaraşnı üzgärtü öçen bolay ğına qorı tırışlıq kürsätüneñ ber faydası bulmayaçaq di:
İslam dönyasında, Amerikan doşmanlığınıñ şundıy yuğarı däräcädä arta barğan çağında, bu eşne nigezennän üzgärtmi torıp, östennän makyaj yasağan kebek kozmetika aşa ziyannı kontrol itärgä yäisä tözätergä tırışu mömkin tügel.
Safi, Amerika belän İslam dönyası arasında mädäni mönäsäbätlärne artturu qaraşnı üzgärtüdä uñay täser yasıyaçağına ömetlänä. Mäsälän ul diolog işeklären yañadañ açarğa taqdim itä. Yäğni ğalimnärgä häm uquçılarğa viza mömkinçelegen arttıru.
Çönki ul, tınıçlıq häm diolog ilçeläreneñ açıq fikerle bulğan uquçılar häm yäşlär buluına ışana.


text: Fälestinnärneñ terror höcümenä cawap itep, İzrail, bügen Könbatış Yar häm Gaza sızığın yaptı. Gazanıñ yöklär ütkärü yulı açıq qalğan. Uzğan töndä bulğan iminlek köçläreneñ çirattantış utırışınnan soñ Könbatış Yarda 8 keşe qulğa alındı. Alar arasında kiçä İzraildä üz üzen şartlatqan intixarçınıñ 4 tuğanı da bar. İzrail saqlanu ministrı Şaul Mofaz, İzrail, höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä alğan İslam Cihadı oyışmasına qarşı tsitat "kiñeräk, tiränräk häm näticäleräk" çaralar kürergä qarar itkän. Fälestin iminlek köçläre bügen Könbatış Yarda İslam Cihadınıñ 3 äğzasen qulğa alğan.


text:
Bosniä serblarınıñ elekke citäkçesenä 11 yıllıq törmä cäzası birelde
Suğış ixtimalına äzerlänü belän bergä Ğiraq prezidentı Saddam Xösäyenneñ yazmışı, anıñ üz xalqına qarşı cinayätlär qıluwı, monıñ öçen cawap totu mömkinlege tiräsendä dä qatı bäxäslär bara. Şunıñ sürätendä Berläşkän Millätlärneñ elekke Yugoslaviä cirlärendäge suğış cinayätlären qarawçı mäxkämäse, zamanında Bosniä serbalrı citäkçese bulğan Bilyana Plavşiçne, keşeçelekkä qarşı cinayätlär qıluda ğäyeple dip tabıp, anı 11 yılğa törmä cäzasına xökem itte.
Audio
“Bosniä serbları citäkçelege, şul isäptän Bilyana Plavşiç, üz köçläre qılğan cinayätlärgä iğtibar itmäde, Plavşiç xanım isä kiñ taralğan milli tazartular turındağı xäbärlärne kire qağıp, alarnı cämäğätçelek qarşında añlatırğa, alarnı aqlarğa tırıştı” di Berläşkän Millätlärneñ suğış cinayätläre mäxkämäse xäkime Richard May. Berük waqıtta ul Plavşiçneñ qılğan ğämällärenä täwbä itüwen, anıñ Bosniä suğışı waqıtında qılınğan suğış cinayätlären açu eşendä xezmättäşlek itüwen häm bigräk tä şul suğışqa çik quyğan Dayton kileşüwenä ireşügä yardäm kürsätüwen dä telgä aldı. May süzlärenä qarağanda, ul töbäktä nihayät solıxqa ireşü öçen dä zur öleş kertkän. Ğäyepläw yağı asılda Bilyana Plavşiçkä 15-tän alıp 25 yılğa qädär törmä cäzası birüne ütengän ide. Richard May moña, 72 yäşen tutırğan keşegä 8 yıldan artıq mötdät birü ğömerlekkä törmägä utırtuğa tiñ dip belderde. Läkin Plavşiçkä 11 yıl birügä dä küplär qänäğätsezlek belderä. Bigräk tä Bosniä möselmannarı arasında. 1995-nçe yılda Srebrenica şähärendäge wäxşät näticäsendä serblar yuq itkän 7 meñläp möselman ireneñ xatınnarın, änilären, tuğannarın berläştergän häm “Srebrenica anaları” dip atalğan xäräkätneñ wäkile Kada Hotic menä bolay dip belderde.
Audio
“Bar şul yuq itelgän ğömerlär häm şundıy qısqa törmä cäzası! Min ul mäxkämäne añlamıym, Haagtağı prokurorlarnıñ häm xäkimnärneñ mönäsäbäte xurlanırlıq, tawıq abzarın cimergän öçen genä dä sezgä qırısraq cäza birä alalar, bu bezne çirattağı märtäbä tübänsetü genä… Min ulım Xälältine dä, abıyımnı da, iremne dä başqa kürä almayaçaqmın di Srebrenitsada üzeneñ bar yaqınnarın yuğaltqan möselman xatını. Bosniä suğışı waqıtında Sarayevodağı urtaq citäkçelektä utırğan möselman Äyüp Ganiç ta, Plavşiç qılğan cinayätlär küläme belän çağıştırğanda 11 yıl ul bik keçkenä cäza dip belderde. Läkin xäzerge waqıtta şulay uq Haagtağı mäxkämä qarşında torğan elekke yugoslav prezidentı Miloşeviç yäisä Haagqa bu atnada ğına kilgän serb millätçese Şeşel’dän ayırmalı bularaq Bilyana Plavşiç üzeneñ çınnan da ğäyeple buluwın tanıdı. Xäkimnärneñ aña çağıştırmaça ciñel cäza birüwe şunıñ belän dä añlatıla.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Ğiraqtağı xällärne yaqtırtu xäzer inde äkrenläp anda äle dä barğan xärbi çaralardan ilneñ tarqalğan xucalığın ayaqqa bastıru, andağı köndälek tormışnı cayğa saluğa awışa bara. Quşma Ştatlar xökümäte äle genä Ğiraqnıñ energiä wä su çeltären, hawa alannarın häm diñgez portların tözekländerü eşen ber amerikan şirkätenä tapşırırğa buldı. Waşingtonnıñ şuşı qararı başqa illärdä qänäğätsezlek xise uyata, citmäsä alarnñ qayberläre Ğiraqnıñ elekke citäkçelege belän ireşelgän kilüşelärneñ yazmışına borçılu belderä
Amerika Quşma Ştatları üzen Ğiraqta çın mäğnäsendä ciñüçe itep toya, atnakiç Waşington, şuşı ilne tözekländerü ölkäsendäge aşığıç çaralar öçen berençe zur kontraktnı amerikan şirkäte Bechtel Corporationğa birergä buldı. Ul Ğiraqnıñ elektrenergiä, su çeltärlären yañadan safqa bastırıp, andağı hawa alannarın, diñgez portların tözekländerergä tieş bulaçaq. Şuşı kontrakt kiläçäktä 680 million dollar külämendä bula ala dip farazlana. Älegä ul aqçanıñ yaqınça 34 yarım millionın ğına alaçaq, monısın Quşma Ştatlarnıñ Xalıqara täräqqiat agentlığı bülep birä, ägär dä inde Bechtel şirkäteneñ eşen Kongress ta xuplasa, bu ölkädäge tözekländerü eşlären Ğiraqta ul kiläçäktä dä alıp bara alaçaq. Şul iğtibarnı cälep itä, Waşington saylağan bu şirkätneñ citäkçeläre arasında elekke respublikan prezident Reagan zamanında däwlät sekretare bulğan George Schultznı häm şul uq waqıtta saqlanu ministrı bulğan Caspar Weinbergernı kürergä mömkin. Bechtel Corporation şulay uq üzeneñ törle säyäsi partiälärgä häm törkemnärgä matdi yardäm kürsätüwe belän dä bilgele. Waşingtondağı ber tikşerenü üzäge mäğlümatına qarağanda, soñğı saylawlar çorında ul respublikannarğa kimendä 166 meñ dollar aqça bülep birgän. Döres, näq şundıy uq yardämne, xätta beraz kübräk tä, ul alarnıñ säyäsi köndäşe demokratlarğa da kürsätkän. Şuña da qaramastan, Kongresstağı demokratlar Bush idaräseneñ Ğiraqnı tözekländerü ölkäsendäge berençe kontraktnı Bechtelgä birüwen tänqitläp çıqtı, alar fikerençä, bu eş qızıqsındıru beldergän bar şirkätlär arasında ğadel yarış oyıştırmıy ğına başqarılğan. Oregon ştatınnan saylanğan demokrat senator Ron Wyden fikerençä, älege kontrakt, qayber ere biznes törkemnäreneñ däwlät tarafınnan birelgän zur aqçalarnı yarışsız ğına alırğa omtıluwın kürsätä. Ğiraqnı tözekländerü öçen qaralğan aqçanı bülü wäkaläten totuçı Xalıqara täräqqiat agentlığı USAid isä, ilgä tizräk yardäm kürsätü maqsatında şulay aşığıç eş itü aqlanğan dip belderä. Bechtel şirkäte üz eşen bügenge köndä 60-lap ildä alıp bara, anda barlığı 47 meñläp keşe eşli. Ul Ğiraqta energiä wä su çeltären genä tügel, xastaxänälärne, mäktäplärne, qayber idarä binaların, suğaru qorılmaların, yullarnı tözekländerüdä dä qatnaşa ala. Saddam xakimiate çorında ildä ber genä amerikan şirkäte dä yuq ide, xäzer isä kiresençä, anda waqıtlı amerikan idaräse urnaşqan oçraqta, bar aqçalı kontraktlar, şul isäptän neft çığaru ölkäsendä dä alar qulına eläger digän qurqu bar. Bigräk tä, elek Saddam xökümäte belän kileşkän başqa illärneñ säwdä törkemnäre arasında. Ser tügel, ayırım alğanda Rusiä şirkätläre Bagdadtağı elekke xakimiat belän şaqtıy tığız mönäsäbätlär urnaştırğan ide. Xäzer isä Ğiraqnıñ yaña idaräse alarğa başqaçaraq qarıy ala. Häm bu Mäskäwdä zur borçılu uyata. Eş şuña barıp citte ki, LUKoilnıñ vitse-prezidentı Leonid Fedoun äle uzğan atnada uq, ägär dä Ğiraqtağı Könbatış Qurna yatmaların başqa ber şirkät eşkärtä başlıy ikän, bez anı Jenevadağı xalıqara mäxkämägä biräçäkbez dip kisätte. 1997-nçe yılda LUKoil Saddam xökümäte belän 23 yıllıq kileşü tözegän ide, suğış aldınnan ğına räsmi Bagdad anı ğämäldän çığarsa da, Rusiä şirkäte Könbatış Qurnanı üz bilämäse itep kürä.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Serbiä prezidentı Boris Tadiç bügen Mäskäwdä Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov belän bulğan oçraşuda, Serbiä, Kosovonıñ bäysezlegen qabul itmiäçäk, dip belderde. Tadiç süzlärenä qarağanda, bäysez Kosovo töbäge böten Yevropağa qurqınıç tudıraçaq. Serbiä Rusiä anı bu mäs'älädä yaqlar dip ömetlänä. Jurnalistlar belän oçraşqanda, Lavrov, Serbiä mänfäğätläre iğtibarsız qalmayaçaq, dip belderde. "Kosovo mäs'äläsendä İminlek Şurası qararı nigezendä tözelgän Kontakt törkeme eşen däwam itü ähämiäte turında kileştek, aña Rusiä dä kerä. Bu inde üz çiratında Kosovonıñ alban bulmağan cämäğätçelegeneñ mänfäğätlären küz aldında totıp eşlänäçäk" dide Lavrov. Kosovo Kontakt törkemenä Rusiädän başqa Britaniä, Germaniä, İtaliä häm Amerika Quşma Ştatları kerä.
Serbiäneñ mädäniät häm mäğlümat ministrı Dragan Koiadinoviç bügen Mäskäwdä ayırım matbuğat oçraşuı ütkärde, anda ul Belgradnıñ suğış waqıtında kitkän 250 meñ serb keşesen kire Kosovoğa qaytaru teläge turında belderde. Prezident Tadiç citäkçelegendäge Serbiä wäkilçele Mäskäwgä kiçä kilde, alar belän şulay uq patriarx Pavel da bar. Säfär öç kön däwam itä.


text:
пәHҗeшәMбe, 19 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 05:22
12 may könne Qazanğa Germaniäneñ Rusiädäge wäkile Walter Jurgen Schmid kilde. İrtän Säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov wäkilne respublikanıñ iqtisadıy mömkinlege belän tanıştırdı. İke yaqlı oçraşuda süz, Tatarstan belän Germaniä arasındağı üzara säwdä-iqtisadıy xezmättäşlekne nığıtu mäsäläläre qaraldı. Schmid äfände Tatarstannıñ neft ximiäse, neft eşkärtü, aviatsiä citeşterü ölkäsenä zur iğtibar birüen istä totıp, älege tarmaqta xezmättäşlek itüneñ şaqtıy nigezle buluı xaqında belderde.


text:
Räsäy kinematograftarı Şülgäntaş mämeryähendä yäñı film töşörä. Dokumental film Räsäyźeñ mäźäniät ministrlığı zakazı buyınsa eşlänä. «Sänğät başlanğısı” filmınıñ actorı häm rejisserı - Aleksey Sokolov-Dvornikov. Kilähe yılda donya küräsäk kartina unıñ Şülgäntaş turahındağı ikense xeźmäte. Bınan 33 yıl elek ul oşo yırźärźä bulıp ,,Qarañğılıq möğjizahı,, tigän fänni-populyar film töşörgän. Şülgäntaştı täw başlap fransuz tikşerenewseläre taźmağa töşörgän. Yañıraq Başqortostan kinotöşöröwseläre bında «Aqbuźattı eźläp” taźmahın yahaźaynı.
Bäytullas Fätqullin, Öfö.


text: Rusiä Prezidentı , Münhenda ütä torğan dönya iminlek konferensiäsendä , Quşma Ştatlarnı üz fikeren köçläp tağuda häm dönyanı ber kotıplı itüdä gäyepläde. " Bügen ildä barğan xällär, ber qotıplı dönya konsepsiäsen tormışqa aşırunıñ kürsätkeçläre bulıp tora. Häm monıñ näticäse nindi? Ber yaqlı häm yış qına qanunasız gämällär ber mäsäläne da çişärgä yärdäm itmäde. Alay ğına da tügel , alar yaña hälaqätlärne häm kierenkeleke kiterep çığardı. Üzegez qarağız, suşıçlar häm cirle nizaglar kimemäde, häm alarda ülgän keşelärneñ sanı küpkä arttı".


text:
Tatneftneñ azçılıqtağı xissädarları, Törkiä premier-ministır Tayip Erdoğanğa möräcäğät itep, törkemneñ satıp alğan däwlät qaramağındağı TÜPRAŞ neft eşkärtü tözeleşeneñ xissälären blokadalarğa çaqırdı. Financial Times gazetasınıñ şul turıdağı mäqaläse
Rusiäneñ 6nçe zur neft şirkäte Tat-neftneñ azçılıqtağı xissedarları premier Erdoğanğa möräcäğät itep, qağıydälär bozılğanlıqtan törkemneñ 1milliard 300million dollarğa satıp alğan Tüpraş xissälären blokaladalarğa çaqırdı. Tatneftneñ azçılıqtağı xissädarların wäkillek itkän Tatneft İnvester İmanegement Service neñ NYtağı advokatı Marc Dreir Tayip Erdoğanğa möräcäğät itep ütkärelgän auksionnı köçtän çığarırğa çaqrıdı. Advokat Dreir süzlärençä anıñ klientları Tatneft, Tüpraş auksiäsendä häm Rusiä häm Amerika qanunnnarın bozdı digän qaraşta. Dreir Tatneftneñ Efremov Kautçuk isemle bilgesez alman şirkäte aşa Tüpraş xisselären satıp aluı häm bu turıda xissedarlarına auksion uñışlı ütkännän soñ ğına xabär itüe turında AQŞnıñ qımmetle käğäzlär häm birjalar komissiäsenä yazıp cibärgän.AQŞ investorları Tatneft aksiälären Amerikada satıp ala ala. Tatneft İnvestor İmanegementneñ advokatları ütkän atnada komissiägä Tatneftneñ aldan xabär itmäwe qimmätle käğäzlär turındağı federal qanunnı bozu bulıp tora dip belderde. Rusiä qanunına kürä şirkät kapitalınıñ 50%ın ütkän operatsiälär öçen ğomum cıylışta xissädarlarnıñ zur küpçelege yaqlap çığarğa yäki här direktor raslawın birergä tieş.Tatneft şulay eşlämägän öçen zakon bozğan bula. Tatarstan xökümäte tarafınnan kontrol itelgän tatneftte beräw dä bu turıda komentar birmäde dip yaza Financial Times. Şirkät süzçese bu xaqta comğa könne menecerler Törkiädän qaytqaç qına mäğlümät bulır dip äytkän. Qayber investor häm analitiklar qaraşınça tatneft bu operatsiäne üze finansiäli almıy. Alar östämä äcätkä aqça alu şirkätneñ xissädarlarğa tüläw säläten çiklägän kebek xissälärneñ bäyäsen dä töşeräçäk. Törkiä xökümäte Tatneftneñ Tüpraş xissäläreneñ zur öleşen satıp aluın rasladı, ämma sonğı süzne premier Erdoğan comğa könne äytäçäk dip kötelä . Törkiädä hönär berlekläre Tüpraşnıñ xosusiläşterelüenä nıq qarşılıq kürsätä. Çärşämbedä neft eşkärtü eşçelären wäkillek itkän hönär berlege mäxkämägä möräçäğät itte ul şulayuq premier citäklägän yuğarı xosusiläşterü şurası Tüpraşnıñ satılğan 66% xissäläre kire qaytarılsın dip taläp itä. FT gazetasında menä şulay dip yazılğan
färidä xämit,praga


text:
2 yıl elek Peterburgta 9 yäşlek tacik qızı Xörşidä Soltanovağa ber törkem yäşüsmerlär höcüm itkän ide.Alğan tän cäräxätlärennän qızçıq yaqtı dönyadan kitep bardı. Ul waqıtta Peterburg gubernatorı Valentina Matvienko balanı üterüçelärne cir astınnan tabıp bulsa da, ”pokazatel''nıy sud” oyıştırırğa ämer birgän ide.
Cinayätçelär tabıldı, cinayät eşe quzğatıldı häm ike yıl däwamında barğan eş axırına kilep citte dip äytergä bula. Älegä soñğı noqta quyılmasa da.
22 martta mäxkämä utırışında qatnaşqan 12 prisyajnıynıñ tuğızı Kazakov familiälı töp ğayıplänüçegä qarata “ğayıpsez” digän verdikt çığarğan. Dälillär citmäw säbäple- Xörşidäne yaralağan pıçaqnı taba almağannar. Cinayättä qatnaşqan cidäwneñ tağın bersen aqlağannar , ä altı yäşüsmer xuliganlıyqta ğayıplänä.Comğa könne,yäki kiläse atna başında mäxkämä qararı da iğlan itelergä tieş.Yuristlar, eş monıñ belän genä betmäs, kassatsiä şikayäte dä bulır dip farız itälär.
Milli küralmawçılıq nigezendä qılınğan bu cinyat''kä şundıy bäya bireläçägenä Peterburg cämäğätçelege äzer ide dip äytergä bula. “Xuliganlıq digän formulirovka prokuratura öçen bik uñaylı versiä, çönki yäşüsmerlär belän idarä itüçelärne tabu häm cäza birü küpkä qatlawlıraq”,- dielä “Moy rayon” gäziteneñ 17 martta çıqqan unınçı sanındağı “Druz''ya Timura jdut suda” digän publikatsiädä. Bu mäqälädä süz ütkän yılnıñ 13 noyäberendä keşesez cirdä tügel. Ä şähär urtasında häläk bulğan student-antifaşist Timur Kaçarava turında bara. Timurğa häm anıñ dusı Maksim Zgibayğa höcüm itüçe biş keşeneñ fatirında faşistlar simvolikası tabılsa da, şähär prokurorı Sergey Zaysev. cinayät açıldı disä dä, cinayätçelärne tağın xuliganlıyqta ğına ğayıplilär. Ä Timurnıñ dusları häm änise İrina Kaçarava alarnı faşistlıqta ğayıpläwlären telilär. Tik, gäzit yazğança, “malo kto verit , çto ubiysam predyavyat obvinenie v razjiganii natsional''noy rozni”..Peterburg studentlarınıñ Timurnıñ ülemennän soñ Rusiä prezidentına birgän petitsiäseneñ dä yärdäme elegä kürenmi.
“Moй paйoH” gäziteneñ tuğızınçı sanındağı “Poçemu strana zarazilas'' ksenofobiey” digän baş astındağı tuplanmada da ksenofobiä häm anıñ säbäpläre turında süz kütärelä. Mäskäw Xel''sinki gruppası koordinatorı İrina Sergeeva soñğı waqıtta Rusiädä kiñ taralıp kilüçe ksenofobiäneñ säbäben xökümät tarafınnan uzdırılğan reformalardan qanäğätsezlekneñ milli azçılıqqa küçüendä kürä.. Misal öçen , xalıqnıñ monetizatsiädan rizasızlığı ber- bersenä yärdäm itep, ruslardan bayıraq yäşäwçe Kavkaz xalıqlarına näfrät artuda çağılış taptı dip sanıy İrina Sergeeva..UK nıñ 282 nçe maddäsen bik siräk qullanu, anı könküreş xuliganlığı digän formulirovkağa alıştıru da xalıqlarnıñ ber- bersenä qarata agressiäse artuğa kiterä. Ksenofobiäneñ, millätara küralmawçılıqnıñ närsä ikänen açıq qına kem dä äytä almıy , alarnıñ konkret formulirovkası yuq , monı açıqlar öçen ekspertlar da citmi..
“Rasizmsız Rusiä” xäräkäte äğzası Tat''yana Dorutina ksenofobiäneñ şaqtıy tiz taralu säbäben xakimiätneñ bitaraflığında kürä. Keşe xoquqların yaqlawçı, millätara problemalar buyınça ekspert Nikolay Girenkonıñ häläk buluına ber yıl tulu uñayınnan uzdırılğan mitingta Smol''nıydan da, Qanunnar cıyılışınnan da berkem dä bulmağan. Naçal''niklarğa qarap orientir totarğa öyrängän Rusiä xalqın xakimiätneñ pozitsisen belmäw aptıraşta qaldıra, keşe özderep kenä faşizmğa yuq dip äytä almıy .
Peterburgqa 1982 yılda kilgän “Peterburg Afriqa berlege”
idaräse räise Aliu Tunkara “Yesli ran''şe prosto bili, to teper ubiwayut ” dip isemlängän mäqäläsendä “Rusiädä yäşäw könnän kön qurqınıçraq bula bara”, -di.”Cämäğätçelekneñ bitaraflığın, däşmäwen cinayätçelekne yaqlaw dip qabul itärgä bula. Minem yaqtaşlarım xäzer Rusiägä kilergä telämilär, qurqalar, çönki monda alarnıñ xäwefsezlege, ğomere öçen berkem dä cawap birmi”, - digän näticä çığara Aliu Tunkara.
Gölzadä Kamalova, Sankt- Peterburg


text:
Sişämbedä cirle citäkçelär qatnaşlığında Dävlät Sovetınıñ utırışı buldı. Şunda väkalätlärne büleşü buyınça qanun proyektı qaraldı. Tatarstan prezidentı Şäymiev Qazanğa qaytqaç, jurnalistlar belän oçraşqanda "Väkalätlärne büleşü –federativ dävlätneñ nigezen täşkil itä . Monsysız bula almıy" dide. Russiä prezidentı Putin bu ciında urman, yılğalardan faydalanu, tözeleş häm pasajur tansportı , xezmät bäxäsen xäl qılu öçen regionnar cavaplı bulırğa tieş dip belderde. "Moscow Times" gazetasınıñ bu turıda basılıp çıqqan maqäläneñ eçtälege.
Gazetanıñ yazuınça, Putin bu mäsälälär öçen kemneñ cavaplı bulın häm bu xezmätlär öçen aqçanıñ qaydan kiläçägen bilgelärgä tieşbez dip tä äytkän. Anıñ süzlärençä, bu ölkälärdä xakimiät federal därçäcädän regionnarğa birelergä tieş ikän. Berençe qaraşta bu täqdim Putinneñ üzäkläşterü säyäsätennän vaz kiçüe kebek kürensä dä, küzätüçelär , çınbarlıqta bu şulay tügel, Kremlneñ bu yomartlığı çiklängän digän fiker belderälär. Mäskäv region üz vazıyfasın ütämägän xäldä, kontrolne yañadan üz qulına alu xoquqın saqlap qala. Gubernatorlar häm şähär märläre ütkändä här närsä öçen Mäskävgä çabarğa tieşlär ide. Çönki konstitutsiädä federal üzäk belän regionar arasında väkalätlärne niçek büleşü mäsäläse tögäl bilgelänmägän. Qayber mäsälälärdä isä väkalätlär urtaq. Tumän gubernatorı Sergey Sobyaninneñ Gazetağa birgän intervyusında äytkäneçä, Seber urmannarına qarağan mäsälälär ministerlek däräcäsendä xäl itelä, ä inde urındağı citäkçelär bu xaqta yaxşıraq qarar qabul itä alalar. Ä inde yılğalardan faydalanu litsensiäsen alır öçen altı-cide urınnan räxsät alırğa kiräk. Monıñ öçen meñnärcä byurokrat utıra dip belderän Sobyanin. Gubernatorlar äzerlägän xisapqa qarağanda, täqdim itelgän üzgäreşlär köçkä kergän xäldä, ministerleklärneñ hm federal agentlıqlarnıñ urınnardağı väkilläreneñ öçtän ber öleşeneñ kiräge qalmayaçaq. Bu eşlärgä qarağan cirle räsmilärneñ buluın küz aldında totqanda, cirle byurokratlarnıñ sanı artmayaçaq. Carnegie Mäskäv Üzägeneñ regional mäsälälär buyınça belgeçe Aleksey Titkovnıñ fikerençä, Kreml nindi väkalätlärne üzenä qaldıru, nindilären gubernatorlarğa tapşıru mäsäläsen centekläp uylağan. Mäskäv regionnardan küpkä köçleräk buluı säbäple, ul räxät väkalätlärne üzenä alıp, problemalılarnı regionnarğa birä digän fikerdä Titkov. Problemmalı väkalätlärneñ berse bulıp pensionerlarğa häm veterannarğa moña çaqlı tanılğan sotsial taşlamalar urnına aqçalata kompensatsiä tüläv tora. İke yaq ta monıñ öçen cavaplılıq alırğa telämi , çönki tulayım alğanda bu 6 miliard dollarlıq finans yük bulıp toraçaq. Putin xakimiätne üzäkläşterü häm şäxsi xakimiäten nığıtu öçen gubernatorlarnı Federatsiä Sovetındağı urınnarınnan mäxrum itkännän soñ, alar Dävlät Sovetında yılına berniçä märtäbä ciılğanda, Putingä üz fikerlären citkerä alalar häm alarnıñ kiñäş funksiäse genä bar. Gubernatorlar parlamentta väkillek itelmägännektän Sişämbe könne tikşerelgän üzgäreşlärne qanun xälenä kiterüne Putin genä täqdim itä ala. Xakimiät vertikalın reformalau turındağı qanun bu yılnıñ azağında qabul iteler dip kötelä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Osman Öztunç - Birader
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Birader
Etiketler : Osman Öztunç - Birader türkü indir, Osman Öztunç - Birader türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Birader mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Birader türküsü, Birader sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Birader bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Senin İki Yüzün Var
Osman Öztunç - Kendime Bağırdım
Osman Öztunç - Foseptik Çukuru
Osman Öztunç - Ben Dönersem Başbuğum
Osman Öztunç - Çakırcalı Mehmet


text:
Bügin Ükimet Üy`inde Qazaqstan Respwblïkası Premʹer-mïnïstri Baqıtjan Sağıntaev ékstremïzm men terrorïzmge qarsı is-qïmıl mäseleleri boy`ınşa keñes ötkizdi, dep xabarlay`dı primeminister.kz.
Otırıs barısında QR Parlamenti depwtattarınıñ, Prezïdent Äkimşiliginiñ qawipsizdik keñesi , Ulttıq qawipsizdik komïteti basşılarınıñ jäne tïisti memlekettik organdar ökilderiniñ qatıswımen Qazaqstan Respwblïkasında dinï ékstremïzm men terrorïzmge qarsı is-qïmıl jönindegi 2017-2020 jıldarğa arnalğan memlekettik bağdarlaması jobasınıñ tujırımdaması tanıstırıldı.
Memlekettik bağdarlamanıñ tujırımdaması Memleket basşısınıñ 2016 jılğı 9 qırküy`ekte Qazaqstan Respwblïkasınıñ Qawipsizdik Keñesiniñ otırısında bergen tapsırmasın orındaw maqsatında äzirlengen, jäne jaña qawipter men täwekelderdi esepke alğanda, dinï ékstremïzm men terrorïzm qawpinen jeke tulğa, qoğam jäne memleket müddelerin senimdi qorğawmen qamtamasız etwge bağıttalğan.


text: Matbuğat oçraşunıda şulay uq tagın ber mäsälä – 1552 yılda Qazannı saqlağanda, şähit bulğannarğa häykäl mäsäläse dä telgä alındı. Näq menä Qazanğa Boris Yeltsin kilüe aldınnan ğına älege häykälneñ ber öleşen qızıl buyaw belän buyap kitkännär ikän. Matbuğat oçraşuına cıyılğan tatar zıyalılarnıñ ber öleşe monı, älege häykälne quyuğa qarşılar eşe dip, ä ber öleşe – häykälneñ qıäfäte belän riza bulmawçılar eşlägän, dip sanıylar. Häykäl maketın mäsxäräläw turında mäğlümat çaraları lämmim. Xäyer, anı bik tiz arada tözätep, östennän tieşleçä buyap ta quyğannar. Matbuğat oçraşuında tatar ictimaği oyışmaları älege häykäl proektı belän kileşmäwlären belderdelär. Alar häykäl tarixi waqiğanı döres taswirlamıy, dip sanıylar. Şuña kürä BTİÜ Kreml' tıyulığı administratsiäsenä häykäl proektın üzgärtüne taläp itep möräcäğät itäçäk.


text: 1999-nçı yılda Ğiraq, söyläşülärdä AQŞ räsmiläreneñ dä qatnaşuına rizasızlıq belderep, bu söyläşülärdän baş tartqan ide. Bügen İordaniä başqalası Ammanda bu söyläşülärneñ yañartıluın Xalıqara Qızıl Xaç oyışması xuplap çıqtı. Qızıl Xaç wäkile Mu’in Kassis bu söyläşülärne bik konstruktiv, uñay dip bäyäläde häm taraflar 22-nçe ğinwarda tağın oçraşırğa buldılar dide. Küwäyt Ğiraq okkupatsiä çorında yuğalğan 600-dän artıq keşeneñ yazmışı öçen cawap birergä tieş dip belderä. Ğiraq isä bezdä andıy totqarlanuçılar yuq dip täqrarlıy. Ğiraq Küwäyttän Farsı qultığı çorında yuğalğan meñnän artıq keşeneñ yazmışı öçen cawap birüne taläp itä.


text:
Ğiraq mäs''äläsendä Waşingtonnıñ berektäşläre bulğan Könçığış Yewropa däwlätläre qayber mäs''älälärdä kileşmi
Ğiraq suğışına qädär häm suğış barışında, AQŞ üzeneñ küptänge berektäşläre bulğan, ä bu suğışqa qarşı çıqqan Germaniä belän Fransiäneñ ähämiäten kimetep kursätergä tırıştı. AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld xätta Germaniä belän Fransiäne iske yewropa dip atap Yewropanıñ awırlıq üzäge könçığışqaraq küçte dide. Ğiraq mäs''äläsendä Waşington berektäşläreneñ kübese Üzäk häm Könçığış Yewropa illäre buldı. Bu berektäşlär äle dä pozitsiälären üzgärtmäde. Ämma şul uq waqıtta, BMOnıñ yıllıq ğömümi cıyınında alar qayber mäs''älälärdä Waşington belän kileşläwläre turında da belderde.
Sişämbe könne Xorvatiä prezidentı Stipe Mesiç qayberäwlär yalğışıp BMOnı totaş monolit dip küzaldına kiterälär. Ämma çınlıqta bu oyışma mänfäğätläre häm qaraşları qaywaqıt ber-bersenekenä qarşı kilüçe törle däwlätlär tuplanması, şuña kürä dönya BMOnıñ qaywaqıt aqırın qarar qabul itüen añlarğa häm sabır bulırğa tieş dide.
Mesiç Xorvatineñ terrorğa qarşı köräştä AQŞ belän ber safta buluı, Ğiraqnı tözekländerüdä häm anda tärtip saqlawda yardäm itärgä äzerlege turında söyläde. Ämma Atom qoralların taratmaw mäs''äläsendä anıñ Waşington belän kileşmäwe kürende. Mesiç barlıq illärne dä Atom sınawların tulısınça tıyu kileşüen ratifikatsiälärgä çaqırdı. Bush isä bu kileşüne imzalamayaçağın belderä.
Çärşämbe könne Estoniä prezidentı Arnold Ruutel da üz ileneñ Ğiraq mäs''äläsendä Amerikağa berektäş buluın tağın ber märtäbä telgä aldı. Ämma Cir şarınıñ cılınuı mäs''äläsendä Ruutel Bush administratsiäse belän kileşmi. Ruutel xätta Estoniä kebek keçkenä il dä tirälekne pıçratmaw häm tabiği baylıqlarnı israf itmäw mäs''äläsenä bik saq qaraw kiräklegen añlıy dide:
AUDİO: Minemçä tirälekkä qabul itelerlek mönäsäbät häm qabul itelerlek tärräqiät BMO öçen dä, anda äğza bulğan däwlätlär öçen dä iñ möhim burıçlarnıñ berse bulırğa tieş. Yıraq kiläçäkne küzdä totqanda, xalıqnıñ tormış däräcäse cir şarındağı çiklängän baylıqlarnı häm bez yäşägän tirälekne döres itep häm saqlap qullana aluıbızğa turıdan turı bäyle bulaçaq.
Estoniä prezidentı cir şarınıñ cılınuına keşe eşçänlege säbäpçe ikänen raslawçı nigezle dälillär älegä bulmasa da, Yewropadağı başqa küp kenä däwlätlär kebek Estoniä dä Cir şarınıñ cılınuına borçıla dide. Ruutel uzğan cäydä qızu hawanıñ Yewropağa zur qazalar kiterüen, küplägän keşelärneñ ülemenä säbäp buluın da iskä aldı.
Şuña kürä Estoniä Cir şarı cılınuğa qarşı çaralar turında Kyoto protokolına quşıldı dip quşılmağan illärne anı ratifikatsiälärgä çaqırdı.
Quşam Ştatlarnıñ elekke prezidentı Bill Clinton bu kileşüne xuplağan ide. Ämma xäzerge prezident Bush xakimiätkä kilü belän küp tä ütmästän 2001-nçe yılda Kyoto protokolınnan baş tartırğa buldı. Monı ul älege kileşüneñ AQŞ iqtisadına zıyan kiterü mömkinlege belän bäyläp añlattı.
Makedoniä prezidentı Boris Traykovski şul uq cıyında çığış yasap, koalitsiäneñ Ğiraqtağı tözekländerü eşlären xuplawı turında söyläde. Ämma ul Ğiraqta BMOğa zurraq rol'' birergä çaqırdı:
AUDİO: Bez xalıqara cämäğätçelekneñ Ğiraqtağı maqsatların – irekle, suveren Ğiraq, Ğiraq xalqı öçenm, Ğiraq xalqı idarä itkän il buldırunı tulısınça yaqlıybız. Ämma bu suverenlıq demokratiägä, irekleklärgä häm kürşe illär belän tatulıqqa nigezlänergä tieş. Bu maqsatlarğa tizräk ireşü öçen Berläşkän Millätlär Oyışması Ğiraqqa suverenlıqnı qaytaruda kiñräk häm aktivraq rol'' alırğa tieş.
Quşma Ştatlar isä andağı säyäsi küçeş eşlärendä kontrol''ne BMOğa häm Ğiraq İdarä Şurasına tapşırırğa aşıqmıy. Sişämbe könne şuşı çıyında çığış yasağan Bush Ğiraqqa möstäqillek birergä aşıqmasqa çaqırdı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Rusiä citäkçelegendä tuğan-tumaçalıq arta
Rusiä prezidentı bu atnada ilneñ yaña xökümäte belän tanıştırdı. Küzätüçelär şunda uq anda uzara tuğanlıq mönäsäbätläre belän bäyle keşelärneñ küp buluına iğtibar itte. Bu Mäskäw Kremlendä äşnälekneñ artıq köçäyep kitmime digän sorawğa säbäp buldı.
Putin Viktor Zubkovnı premyer ministr itep bilgelägännän soñ saqlanu ministrı Anatoliy Serdyukov eşennän kitüen iğlan itte. Serdükov premyernıñ yaqın tuğanı bularaq xökümättä eşli almawın belderde.
Ämma düşämbe könne yaña xökümätne iğlan itkän Putin Serdyukovnıñ ğarizasın kire qağıp anı saqlanu ministrı itep qaldırdı.
Şulay itep qanun xökümät räsmilärneñ üz tuğannarı citäkçelegendä eşläwen tıysa da, Rusidä citäkçelektä tuğan-tumaçalıq, äşnälek mönäsäbätläre ğadäti xäl bulıp qala.
Kommersant Vlast jurnalı sişämbe könne Rusiädä citäkçelektä tuğan-tumaçalıq mönäsäbätlärenä 35 misal kiterde. Şul isemlektä Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximovnıñ, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievneñ, premyer ministrı Röstäm Miñnexanovnıñ tuğannarı da bar.
Oppozitsion säyäsätçe Boris Nemtsov Azatlıq radiosına Rusiäneñ yaña xökümätendäge bu küreneş Putinnıñ citäkçelek itüdä keçkenä törkemgä tayanuınnan kilä dide.
"Minemçä, bu normal närsä tügel. Bu Putinğa kadrlarnıñ bik nıq citmäwen kürsätä. Prezident atna buyı yä Soçida, yä Mäskäwdä, yä Kostromada nindi xökümät tözü turında uylandı. Ämma bernindi yaña närsä dä kilep çıqmadı. Çönki prezidentı ışanmawçan, şiklänüçän keşe. Il bik zur bulsa da, sälätle keşelär küp bulsa da, citäkçelärne ul bik keçkenä törkemnän genä saylıy" dide Nemtsov.
Analitiklar Putinnıñ xökümätne kontroldä totu öçen şundıy xezmätkärlärgä häm tuğanlıq mönäsäbätlärenä tayanuı il öçen zıyanlı mänfäğätlär qarşılığına kiterä ala dip kisätä. Çönki citäkçelär il mänfäğätläre belän ğailä mänfäğätlären butarğa mömkin.
Küzätüçelär şulay uq ğailä törkemnäre arasında qarşılıqlar çığıp xökümät eşçänlegenä zıyan kiterergä mömkin dip tä kisätä.
Federal xökümättä mäsälän sänäğät häm energiä ministrı Viktor Xristenkonıñ xatını Tatyana Golikova sälamätlek häm sotsial mäsälälär ministrlığın citäkli. Yustitsiä ministrı Vladimir Ustinovnıñ ulı Dmitriy Ustinov prezident idaräsendä eşli, citmäsä ul prezident idaräse citäkçe urınbasarı Igor Seçinnıñ kiyäwe dä.
Citäkçelärneñ tuğannarınıñ däwlät qaramağındağı şirkätlärdä, oyışmalarda yuğarı urınnarnı biläwe dä ğädäti küreneş. Federal Iminlek Xezmäte mödire Nikolay Patruşevnıñ ber ulı Andrey däwlät neft şirkäte Rosnefttä mödirlär şurası kiñäşçese, ilençe ulı Dmitriy Vneştorgbank däwlät bankınıñ vitse prezidentı.
Sovetlar Berlegendä citäkçelektä tuğan-tumaçalıq bulsa da, alay uq kiñ taralmağan ide. Boris Yelsin çorında isä matbuğat Kremldä xakimlek itüçe ğailä digän törkem turında küp yazdı. Ul törkemgä Yeltsinnıñ tuğannarı häm alarnıñ yaqınnarı kerä dip isäplänä ide.