text:
Qırğızstannıñ yaña xakimiäte ni däräcädä legitim?
Akaevnıñ qayda ikäne älegä räsmi iğlan itelmägän. Şimbä kiçendä Rusiä räsmiläre anıñ Rusiägä kilergä röxsät sorawı turında belderde. Associated Press agentlığı Kremlneñ iseme äytelmägän ber räsmienä tayanıp Akaev inde Rusiädä dip xäbär itä.
Şimbä könne Bakiev Akaevnı üz ilenä tapşırırığa sorarğa cıyınmawın belderde:
Audio (Kurmanbek Bakiev)
"Minem yaqtan da, parlament yağınnan da andıy soraw quyılmıy. Akaev qaytırğa teläsä, bu anıñ xoquqı, Qırığzstan anıñ watanı, bu tulısınça anıñ qaramağında."
Xoquq saqlaw idaräläreneñ waqıtlı başlığı itep bilgelängän oppozitsiä citäkçese Feliks Kulov süzlärençä, Akaev Bişkäkkä qaytıp üzeneñ wazifasınnan kitüen räsmi töstä iğlan itergä tieş. Bu adım yaña xakimiätneñ legitimlığın arttıraçaq, die ul.
Ul arada şimbä könne Akaevnıñ tuğan yağı, başqaladan 150 çaqırım yıraqlıta urnaşqan Kemin töbägendä, berniçä yöz keşe anı yaqlap miting ütkärde. Bu çaranı Akaevnıñ eçke eşlär ministrı bulğan Keneshbek Duishenbaev oyıştırğan. Yäkşämbedä 700läp protest belderüçe Bişkäktän Keminğa alıp barğan yulnı yabıp quydı.
Bakiev bu keşelärne "inqilabqa qarşı köçlär" dip atadı, häm bäreleşlär buldırmas öçen militsiä tieşle çaralar küräçäk, dide. Ul şulay uq aña qarşı höcüm äzerlänü xäbärläre buluın häm bu xäbärlärneñ tikşerelüen äytte.
Şimbä kiçendä Kremldän kilgän xäbärgä qarağanda Rusiä prezidentı Vladimir Putin, telefon aşa Bakiev belän söyläşep Qırğızstandağı säyäsi krizisnı çişüdä aradaşçı bulırğa täqdim itkän.
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması Qırğızstandağı xällärgä borçılu belderde. Oyışma wäkile Dimitri Rupel, Rusiä, Germaniä tışqı eşlär ministrları häm Quşma Ştatlar däwlät sekretare belän telefon aşa säyläşkännän soñ, Qırğızstanda tärtip urnaştıru häm bar taraflar belän söyläşülär başlaw kiräklegen äytte. Yäkşämbedä Bişkäkkä Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışmasınıñ general sekretare Jan Kubiş kilä.
-Ali Gilmi


c: text/html

text:
Qorban salıp qarşılağan susqa yılı
Mosolmandar susqa yılın qorban salıp qarşı aldı. Üźen xaq mosolman iśäplägändär ösön bıl kön yañı yıl bayramınan ğäyre Qorban ğäyete bularaq iśtälekle buldı. Azatlıq radiohı xäbärsehe İglin rayonında yäşägän Fiday ağay Abrarov menän äñgämä qorźo. Hüź susqa yılına tügel, küberäk qorbanğa qağılışlı buldı. Sönki Fiday ağay üźe lä 31-se deqabrźä qorban salğan.
2006-sı yılda Qorban bayramı ike tapqır buldı. Yıl başında– 11-se ğinuarźa häm yıl aźağı– 31-se deqabrźä. Din menän qıźıqhınğan Fiday ağay Abrarov qıźıqlı tikşereneü uźğarğan. Baqtihäñ, qorban ber yılda ike tapqır 32 yılğa ber tura kilä ikän. Mäśälän 1878, 1910, 1942, 1974- se yıldarźa ul şulay bulğan. Kilähe igeź qorban 2038-se yılğa tura kilä tine Fiday Abrarov.
Şulay yämäğät, susqa yılın qarşı aldıq, tik Fiday ağay äytmeşläy, susqa yılında susqasa qılanmayıq, mosolman bulıp qalayıq.
B.Fatqullin Öfö

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çeçen qarşılığınıñ yaña citäkçese höcümnärne Rusiägä küçerü belän yanıy
Ğäbdelxälim Sadullayev ülemennän soñ çeçennärneñ bäysezlek xäräkäten citäklägän Doku Umarov üzeneñ berençe belderüen iğlan itte. Anda ul Rusiäneñ Çeçnädä haman da suğış alıp baruı sürätendä çeçen qarşılığınıñ kiläçäge turında söyli, höcümnärne Rusiäneñ üzenä cäyelderü belän kisätä.
Şuşı belderüen Doku Umarov çeçen ğisyançılarınıñ internettağı chechenpress.com säxifäsendä urnaştırdı. Anda şulay uq, bäysezlek eşenä xiänät itkän ayıruça mäkerle satlıqcannarğa qarşı köräşü öçen maxsus bülekçä qorıla, dip tä äytelä. Anıñ şuşı plannarın ğämälgä quyu cäyge aylarğa bilgelängän.
Ämma älege belderüneñ şaqtıy suğışçan buluına qaramastan, Umarov çeçen qarşılığı höcümnäreneñ fäqät xärbi qorılmalarğa ğına yasalaçağın wäğdä itä. İkençe ber çeçen başlığı, Şamil Basayevtan ayırmalı bularaq Doku Umarov ğadi xalıqqa qarşı höcümnär oyıştırunı kire qağa.
Rusiägä qarşı köräşne kiñäytü elekke citäkçe Sadullayev çorında uq başlanğan ide inde. Şul maqsatta anda Rusiägä qarşı 6 front qorıldı, alarnıñ 4-se Çeçnäneñ üzendä, berse kürşe Dağstanda, häm tağın berse Tönyaq Kavkaznıñ başqa töbäklärendä ide.
Doku Umarovnıñ soñğı plannarın çeçen qarşılığınıñ tışqı eşlär ministrı bulğan Äxmät Zakayev bolay bäyäläde:
"Yäşeren ğisyan köräşeneñ taktikası daimi üzgärtelep torırğa tieş, ämma töp maqsat älbättä, elekkeçä qala", di Äxmät Zakayev çeçen qarşılığınıñ Doku Umarov citäkçelegendäge xäzerge köräşe turında.
Zakayev süzlärenä qarağanda, çeçen qarşılığı Rusiä belän nizaqnı säyäsi yullar aşa çişüne alğa sörä, ämma Mäskäw yağınnan moña bernindi dä mönäsäbät kürsätelmi, şunıñ näticäsendä çeçen mäs''äläse üzennän üze köç qullanuğa äylänep qala.
"Mondıy şartlarda çeçen qarşılığı çitäkçelege häm anıñ qorallı köçläre nizaqnı Çeçnä tışına kiñäytü, Kremldäge zolım xakimiatkä qarşı toruçılarnıñ tä''sir zonasın arttıru kiräk dip isäpli", di çeçennärneñ sörgendäge tışqı eşlär ministrı Äxmät Zakayev.
Kärim Kamal


text:
Omski merı tatar cämäğätçelege belän oçraşırmı
Bilgele bulğança, 11 martta Rusiäneñ 14 töbägendä, şul isäptän Omski ölkäsendä dä saylawlar bulaçaq. Bu waqiğağa äle aydan artıq waqıt bulsa da nämzätlär belän oçraşular inde başlandı diärgä mömkin. Omskida andıy oçraşularnıñ berse sişämbe könne “Sovremennik” mädäniät sarayında ütte. Anda şähärdä eşläp kilüçe milli-mädäni oyışmalar citäkçeläre häm aktivistları çaqırıdı. Ä nämzätlär oçraşuda ikäw buldı. Şähär başlığı Viktor Şreyder häm 72 sanlı mäktäp direktorı Raisa Kirbetnevca. Döres, bu oçraşu turıdan-turı saylaw aldı çarası dip iğlan itelmäde häm kem öçender tawış birergä ügetläw bulmadı, barı tik alda äytep ütelgän şäxeslärneñ Qanunnar çığaru cıyılışına häm Şähär şurasına deputatlıqqa däğwä itüläre belderelde. Ä oçraşu barışında şähär başlığı Viktor Şreyder milli-mädäni oyışmalar citäkçeläre häm aktivistları tarafınnan birelgän küp sanlı sorawlarğa cawap birde. Sorawlar asılda kommunal toraq xucalığı, eşsezlek, narkomançılıq, meditsina xezmäte kürsätüdä bulğan häm başqa şundıy problemalarğa qağıldı. Milli problemalarğa qağılğan sorawlar quyılmadı diärlek. Barı tik çegän häwäskär kollektivı citäkçese mädäniät departamentı citäkçese belän oçraşa almawına häm repetitsiälär ütkärergä urın birelmäwenä zarlandı. Ä tatar möxtäriäte citäkçese şulay uq, forsattan faydalanıp, mernı 17 fevral'dä tatar cämäğätçelege belän oçraşuğa çaqırdı. Viktor Şreyder barlıq sorawlarnı uñay xäl itärgä wäğdä birde.
Oçraşu tämämlanğannan soñ min küptörle millät balaları uqığan mäktäptä eşläwçe Raisa Kirpetnevağa, tuğan tel uqıtu buyınça mäktäplärdä mömkinleklär barmı digän soraw yulladım. Ul, “Bernindi problema yuq, balanıñ tel öyränergä teläge häm saylap alu mömkinlege bulırğa tieş, “- dide.
Şul uq waqıtta ul, şähärneñ 14-nçe mäktäbendä, tel öyränergä teläwçe balalar häm öyrätergä teläwçe uqıtuçı bulğanda da, fakul'tativ açarğa röxsät birelmäde digängä, direktor xanım, “Mäktäpneñ aqçası bulmağandır”, dip cawap birde.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Ğiraq premyer-ministrı yaña iminlek planın täqdim itä
Äle George Bush çığışına qädär ük, ğinwarnıñ 6-sında Ğiraq premyer-ministrı Nuri äl-Mäliki başqala Bagdadqa küptän kötelgän iminlek kiterü öçen yaña plan iğlan itkän ide. Şul yaña planı xaqında xökümät başlığı ällä ni täfsille mäğlümät birmäsä dä, ul şunda uq tänqit utına totıldı, premyer täqdimnäre ildäge mäzhäbara bäreleşlärne köçäytäçäk kenä digän ğäyepläwlär işetelä başladı.
Monı Bagdadtağı xökümät tä yaxşı añlıy - häm üzençä ni dä bulsa eşlärgä tırışa. Ğiraqta qorallı ğäskär qorunıñ 86 yıllığına bağışlanğan tantanada çığış yasap premyer-ministr Nuri äl-Mäliki başqaladağı iminlekne nığıtu maqsatında yaña ber plan äzerläwen xäbär itte. Anıñ üzägendä Bagdadta östämä qorallı köçlär urnaştıru tora. Ämma äl-Mäliki bu oçraqta amerikan ğäskärlären tügel, ä Ğiraqnıñ üz xärbilären, ayırım alğanda tönyaqtan kiterelgän körd xärbi büleklären küz aldında tota. Alar başqala bistälären ber-ber artlı tikşerep çığıp, alarnı törle qorallı ğisyançılardan çistartırğa tieş bulaçaq dip planlaştırıla.
Äl-Mäliki şulay uq, yaña iminlek planı şunı taläp itäçäk, ğisyanda kem genä bulmasın, ul nindi genä mäzhäbkä yäisä säyäsi törkemgä bäyle bulmasın, aña bernindi dä märxämät kürsätelmäyäçäk, imin urınnarğa qaçıp qotıluğa yul quyılmayaçaq, dip kisätte. Belgeçlär fikerençä, bu şığıylarnıñ Bagdadta eş itkän Mähdi ğäskärenä işarä bulıp tora, ul radikal ruxani Moqtada äs-Sadrğa buysına häm ğädättä üz ğämälläre öçen cawapqa tartılmıy.
Ämma äl-Mälikineñ şuşı planı şunda uq tänqitlänä dä başladı. Berençe çiratta sönni ğäräplär yağınnan. Alar premyer-ministr niätlären konstitutsiägä sıyıp betmi torğan dip bäyäläde. Äl-Mäliki bu xaqta aldan kiñäşläşülär ütkärmäde, Wäkillär şurası plan öçen tawış birmäde, di sönni ğäräp wäkilläre. Premyer-ministr üze Ğiraqnıñ şığıy ğäräplärennän. Parlament räise Mäxmüt äl-Mäşhädäni, plannıñ xoquqi nigeze yuq, dip belderä.
Qayber sönnilär ğomumän, şığıy küpçelek şulay itep başqala Bagdadnı sönni ğäräplärdän çistartırğa teli, dip isäpli.
Näq şundıy uq tänqitkä xökümätneñ Bagdadta körd xärbi bülekçälären urnaştıru niäte dä duçar buldı. Moña qädär başqalada körd ğäskäriläre yuq ide äle. Alarnıñ kilüe şığıy-sönni qarşılıqlarına inde kördlärne dä quşu, ğomumän, kördlärne ğäräplärgä qarşı quyu qurqınıçın arttıraçaq, dip kisätä ilneñ tönyağındağı qayber körd wäkilläre.
Kärim Kamal


text:
«Başmağım» säxnägä yaña sıyfatta qayttı
İnde menä bu komediä yañadan da Mäcit Ğafuri teatrı säxnäsenä qayta. Ämma bu yulı anı tamaşaçılar bötenläy başqa sıyfatta kürä. Talantlı rejisser İldar Ğiläcev «Başmağım» komediäsenä bügenge kön küzlegennän qarağan häm anı bik tä üzençälekle itep säxnäläştergän. Anda milli xäzinälärebezgä xörmätle qaraş, ixtiramlı mönäsäbät alğı planğa çığa. Şulay itep törle zamannarda ideologik qısalar eçendä törleçä säxnäläşterelgän tamaşa xäzer üzeneñ başqa yañğıraşın aldı.
«Başmağım»nıñ premierı ike kön rättän – 12 – 13 mart könnärendä kürsätelä.
Fänis Fätxi, Ufa


text: İzrail premer ministrı Ariel Şaron parlamenttağı ul citäkçelek itkän “Likud” partiäse deputatlarına Gazadan İzrail toraqların küçerü häm ğäskärlärne çığaru planın täqdim itte. Premier bolay dide: “Bezneñ Gazadan kitü waqıtları belän deputatlarnı tanıştırasım kilä. 6 yün könne kabinet xuplağança, plan tormışqa aşaçaq”. Planğa kürä, İzrail kiläse yılnıñ başında küçerü eşenä kereşergä mömkin. Başta küçep utıruçılarnı häm ğäskärlärne çığaru 2005 yılnıñ urtasınnan axırına qädär qaralağan ide. Gazadan kitü planına “Likud” partiäseneñ konservativ qanatı köçle qarşılıq kürsätä.


text:
Törkiä Kosovonıñ bäysezlegen nigä tanıdı?
Ütkän atna azağında elekke Yugoslaviä töbäge Kosovo bäysezlegen iğlan itte. Törkiä bu yaña bäysez ilne tanuın belderde.
Rusiä prezidentı Putinnıñ Avropalılarğa töbäp, Kosovo iğlan itkän bäysezlekne tanıysız ikän, 30 yıl elek bäysezlegen iğlan itkän Tönyaq Kiper Törek Respublikasınıŋ da bäysezlegen tanığız, ike yözlelek yasamağız,- dip kisätkän ide.
Törkiädä baytaqlar monı Putin Törek tezisın yaqlıy dip añlasalar da, ul kiresençä Tönyaq Kiperdä ber yaqlı bäysezlek iğlanın niçek tanımağan bulsağız, Kosovonıñ ber yaqlı bäysezlek qararın da qabul itmägez dimäkçe buldı.
Mäğlüm, Mäskäwneñ Kosovonıñ bäyesezlegenä qarşı buluı öçen säbäbe bar, slavyan berdämlege isemennän Serblarnı yaqlıy. Törkiä isä borınğı Ğosmanlı İmperieäseneŋ tufraqları eçendä bulğan Kosovo Albannarınıŋ bäysezlegen qabul itep, häm tarixi yaqtan, häm dini yaqtan tuğandaşlıq kürsätkän bula. Tabiği politik tormışta eşlär nibarı emansiä belän genä barmıy. Ankara ber ük waqıtta Kosovonıŋ bäysezlegen tanığan AQŞ belän Avropa illärenä menä Tönyaq Kiperdä dä şuluq xäl, sez dä anıŋ bäysezlegen tanığız digän mesajnı birmäkçe. Törkiäneñ Kosovo Albannarın yaqlaw pozitsiäsenä küçüeneñ ber säbäbe tarixi bulsa, ikençe säbäbe Törkiädä azçılıq Albannarnıñ, az sanda da bulsa Kosovoda da azçılıq Töreklärneñ yäşäwe bulsa kiräk.
Dimäk 20-nçe yözneñ ikençe yartısınnan başlap dönyada bäysezlek omıtılışları köç qazanğan. Elektän zur kolonial köçlärneŋ xakimiätendä bulğan dönyabızda här ber etnik törkem üz bäysezlege öçen tırışqan, köräşkän häm baytağı da şuşı izge mäqsatına ireşkän.
Avropada isä soñğı 15-20 yılda Yugoslaviä tarqalıp altı häm xәzer Kosovo belän cide, Çexoslavakiä Çex belän Slovak illärenä bülenep ike, tulayım 9 il bäysez buldı. Belgiä isä ikegä bülenü aldında tora. İspaniä Katalanar belän Basklar bötenläy ayrılıp çıqmasınnar dip qurqa. Dönyanıŋ başqa yaqlarında da bäysezlek omtılışına kereşkän xalıqlar bar. Qafqaziädä Çäçän bäysezlek omtılışı qanğa buwılsa da, Mäskäwneñ yaqlawına ireşkän Abhaziä belän Könyaq Ossetia şundıy omtılışta. Tawlıq Qarabaxtağı ärmännär dä bäysezlek iğlan ittelär.
Ğıyraqta ber Körd däwläte tözeläçäk dip kötelä. Fälästinnärneñ omtılışı däwam itä. Xätta Kanadadağı Fransuzlar da bäysezlektän waz kiçmilär. UNPO dip atalğan Wäkilçelek itelmägän millätlär häm xalıqlar oyışmasında 69 ağza bar. Şular arasında Tatarstan belän Başqortstannıñ da isemnäre terkälgän. Rusiädän 14 xalıqnıñ ağza buluwı añlaşıla. Dimäk, bu xalıqlarnıñ da bälki tulı bäysezlek bulmasa da törle taläpläre bar. Alar arasında san yağınnan BMO-ndağı ağza illärneñ baytağınnan küberäk xalıq sanına iä Tatarlar, Uygurlar, Kördlär, Tayvanlılar bar.


text:
Samar tatar poeziäse tänqitkä moxtac
2005 yıl. Dekaberneñ dürte Samar tatarları tormışında üzenä ber waqiğa buldı. “Tuğan tel” cämğiäte qarşında tatar ädäbiäten söyüçelär tügäräge üzeneñ berençe utırışın uzdırdı.
“Tuğan tel” direktorı maqsatnı qısqa ğına itep menä mondıy fikerlärne äytte: “ Bügenge köndä tatar kitabın uquçı yuqqa çığıp bara. Tatarça gäcitä uqımağan keşe kitap bieklegenä kütärelä almıy. Şuña kürä iñ elek bez barçabız da tatar telen üsterüçe “Berdämlek”ne, tatar ruxın ireşterüçe “Azan”nı, dini ğilemlek östäwçe “Säläm”nı xalıqqa tanıtu eşen cäyelderergä tieşbez. İkençe eşebez- ul qäläm tibrätkän keşelärneñ äsärlären cıyılıp uqıp, fikerlärebezne belderep, şunnan soñ ğına gäcitä redaksiälärenä täqdim itäçäkbez.”
Şunnan soñ fiker alışular başlandı.
Gölcihan xanımnıñ fikere: “Yäşlär tatar gäcitlären uqımıylar. Bezneñ kebek urta yäştägelär gäcitäsen dä, kitabın da uqıp barabız. Här tanışıma “Berdämlek”kä yazılırğa täqdim itäm.”
Käwsäriä xanım Nosova çığışınnan özek: “Min “Berdämlek”ne çıqqan könennän alıp xärefenä qädär uqıp baram. Gäcittäge şiğerlärne, bäyetlärne dä uqımıy qaldırmıym. Yaxşı yazalar. Oşıy. “Azan”nı da aldıram. Bıyıl biş keşene “Berdämlek”kä yazdırdım.”
Sufia xanım Biktaşewa bolay dide: “ Ädäbi tügäräk bik kiräk ide. Bu icadi tanışu häm keşelär belän aralaşu urınına äylänsen ide. Xalıq timer işeklär artına biklänep qırğıylana bara. Üzebezneñ gäcitlärne uqıp baram. Mondıy fiker alışulardan küñel kütärelep qayta.”
Marat Safin: “ Ädäbi tügäräk berençe cıyılışa. Äle uzğan ğasırnıñ 30- nçı yıllarında da Samarda Qasıym Arslanov citäkçelegendä ädäbi tügäräk açılğan bulğan. Bu eş “Kolxozçı” gäcitäse qarşında oyıştırılğan bulğan. Bu turıda arxivlarda material bar. Täqdimem. Barlıq yazılğan äsärlär ädäbi utırışta tikşerelergä tieş, annarı ğına “Berdämlek”kä täqdim itärgä häm bu äsär “Tuğan tel” möhere suğılıp gäcitçägä täqdim itelergä tieş. Här yılnı iñ yaxşı şiğırlärne cıyıp al'manax çığarırğa kiräk.
Qasıym Arslanov 1937 yılnı ike al'manax çığarğan, ä inde 1938 yılnı üzen yuq itälär. “Kolxozçı” gäcitäse dä yabıla. Äle bit Samarda “Urta İdel” isemle gäcittä dä dönya kürgän. Ädäbiät- ul tärbiä eşendä bik zur qoral. Bügenge şartlarda xalıqnı ädäbiät uqırğa öyrätsäk, yäşlärgä möselman tärbiäsen dä birergä ciñeläyer ide. Millätebez tärbiägä moxtac. Samardağı şiğer yazuçılar poeziägä fälsäfi bieklegen birsennär ide.”
Räşid Morzakaev fikere: “Şiğer yazuçılarnı propagandalarğa kiräk. Min üzem yazğan kitaplarımnı büläk itäm. Awıl kitapxanälärenä dä taratam. Poeziäne xalıqqa yaqınaytu awır. Xalıq kitaptan bizgän. Şiğerne xalıqqa iñ qısqa yul belän citkezü – ul gäcitä. Bez- şiğer yazuçılar tänqitkä moxtac. Min küp yazam. Ä mine tirgäwçe yuq.”
Ğayfulla Ğalimov: “ Zamanında min Qazannan unbiş isemdäge gäcitä- jurnal aldırıp uqıdım. Xäzer küzlär naçaraydı. “Berdämlek”ne dä, “Azan”nı da aldıram. Bik yış eçtälekläre say. Xalqıbıznıñ telsez qaluında üzebez ğayıple. Tele betsä, dine betä. Bu inde tatar betä digän süz. Tatarğa ürnäk alırday ölge bar- ul Finlyandiä tatarları.Alardan ürnäk alıp telne, dinne saqlarğa kiräk. Finlyandiä tatarları böten yaqtan ürnäklär. Oyala da belmibez bit. Ğailädä tatar telen torğızmasaq- alda ülem genä. Allam saqlasın.”
Färid Şiriäzdanov: “Bezneñ maqsatıbız- tatar ädäbiätın propagandalarğa. Şul uq waqıtta icat eşen tuqtatmasqa. Milli xäräkät, tatar gäcitläre, radio, din ähelläre ber- bersen quätläp xezmät itkändä genä täräkqıät bulaçaq. Yaña tatarlar belän tanışqaç berençe sorawım:”Berdämlek”ne aldırasıñmı?”- dip däşäm.
Millätneñ tamırı berdämlektä. Xäyer itep keşelärgä “Berdämlek”ne yazdıram. Zamanasına qarap sädäqäsı da üzgärergä tieş. Tuğan könnärdä “Berdämlek”ne yazdırıp büläk itsäk, inde ällä qayçan un meñ tirac cıyar idek. Min üzem xäyerçelärne ügetläp “Berdämlek”käyäzdıra alam, ä menä baylarnı künderä alğanım yuq.”
Ädäbi tügäräk bik matur fiker alışular belän görläp uzdı. Törle täqdimnär arasında berse östenlek aldı. Här yazğan şiğerne ädäbi tügäräktä “tetmäsen tetärgä” buldılar. Annarı ğına uquçığa täqdim itärgä. Kitapqa äzerlärgä.
Şamil Bahautdin, Samar.


text: MÄSKÄW -- Rusiä prezidentı Vladimir Putin, ägär Dimitriy Medvedev yaña prezident bulıp saylansa, premyerlıq wazifasın qabul itäçägen belderde. Putin berdäm Rusiä kongressı waqıtında:"Agar rusiälelär Dmitriy Medvedevka ışanıç belderep anı Rusia Federasiäse prezidentı itep saylasa, min dä urtaq eşne däwam itärgä äzer – Rusiä xökümäte räise wazifasında." dide. Putin şulay uq premyer belän prezident wäkälätläre üzgärtelmiäçäk dip belderde. Putinnıñ bu belderüe Medvedevnen 2 mart saylawlarında saylanu mömkinçelegen arttırdı.


text:
Soñğı atnadağı xällär ğädättägeçä buldı. Yäğni milli cämäğätçelek, zıyalılar härwaqıttağıça salqın qanlılıq, totrıqlılıq sıyfatların kürsättelär. Teläsä nindi üzgäreşkä şaqqatıp, ğäcäplänep, närsägäder quanıp-şatlanıp, närsägäder qayğırıp tormaw ul inde bik zatlı keşelärgä genä xas. Xislärgä bireşmibez, buldırabız. Äytik, metro açıluğa ber yıl tuldı. Menä ber yıl inde Ğorki mäxälläsennän Qazan kirmänenä, Qol Şärif, Söyembikä manaraları yanına un minutta barıp citärgä bula. Şunısı möhim, dönya barı şuşı Qazan metrosında ğına tatarça iğlannar yañğırıy, vagon işeklärenä söyälmäskä öndägän süzlär dä tatarça yazılıp quyılğan. Ä tuqtalışlarda milli bizäklär, Tuqay äsärläre qaharmannarı, törle şürälelär, Bıltırlar, su anaları, tarixi manzaralar töşerelgän. Fatix Ämirxannıñ Fätxulla xäzräte tege dönyadan kire qaytarılğaç kürsätelä torğan kiläçäk tösmerlärendä dä bu qädär xıyal yuq, ä tormışta bar. Sez uylıysızdır inde bu tatarlar metro açıluğa ber yıl tulu xörmätenä çäçkälär kütärep cir astına töştelär, bizäkle stansiälärdä samawırlardan çäy eçep, garmun tartıp biegännär dip. Yalğışasız. Bez metro açılu tügel dönyanıñ 12 prezidentı cıyılıp sammit ütkärülär, Qazannıñ meñ yıllıq tiräsendäge şaw-şular turında süz quyırtmadıq. Eş küp bit. Bigräk tä respublika häm şähär könen yañaçaraq itep ütkärü iğtibarnı üzenä cälep itkäç. 15 yıl buyı respublika köne xörmätenä stadionda zur tamaşa ütkärelä ide. Bıyıl andıy xälneñ bulmawın ber kem sizmäde. Ä inde 30 avgustta kiçke säğät 6дaH 10ra qädär Qamal teatrı qarşında “Tatar radiosı” ütkärgän tamaşağa 30 meñnän artıq keşe kilü bötenläy ğädäti xäl kebek qabul itelde. Teatr basqıçınnan Tuqay häykälenä qädär, xätta uram arqılı Gumanitar universitetqa qädärge mäydanğa tulğan xalıq, “Tatar radiosı” ütkärgän uyınnar häm 34 artistnıñ ikeşär cır başqaruı televidenie ekrannarına çığarılmadı. Närsä mäşäqätlänergä. Podumaeş', 30 meñ keşe tatar cırın tıñlıy. Anıñ qarawı Bolaqnıñ tege başına – Stadion häm sirk tiräsenä quyılğan säxnägä Mäskäwdän kilgän “Wiağra” törkeme qızlarınıñ kükräkläre häm kendekläre yaltırağan, Waleri Meladze cırlağan cirgä distä meñnärçä keşe ağıldı. Anda keşe kübräk ide, älbättä.
Şul uq könne yaña ippodromda yurtaqlar arasında dönya quboğı yarışında Tatarstan häm Rusiä isemennän qatnaşqan atnıñ iñ axırğı bulıp kilüe dä eçlärne poşırmadı. Şulay uq şuşı yarışlarnı Tatarstanda häm Rusiädä genä tügel, ä Fransiädä dä televizor aşa kürsätü tabiği xäl bulıp sanaldı.
Bäyräm aldınnan ütkän avtokros yarışında berençe urınnı Germaniä sportçısı alıp, Tatarstan premyer-ministrı R. Miñlexanov ikençe urınğa qaluı da nervlarnı qaqşatmadı. Çönki bit ul Rusiädä häm Yevropada berençelekkä dä çıqqanı bar. Närsäsenä aptırarğa anıñ. Bula torğan xäl.
Başqortstanda däwlät tele bularaq başqort telen anı bolay da belüçe başqort balalarına uqıtu qazanlılarnı şulay uq şaqqattırmadı. Çönki tatar telen barlıq mäktäplärdä dä uqıtu Tatarstanda niçämä yıl elek başlandı. Ä şähär xalqı bit ul bik çıdam, bireşmi. Änä qayber mäktäplärdä tatar sıynıflarına bala alıp kilü bermä ber kimegän. Ällä tatarça uqıtunıñ faydasın kürmilär. Alay disäñ näq şul tatar mäktäplärendä genä eçu, tartu, militsiägä elägü, qız balalarnıñ yäşli azıp yörüe küzätelmi. Ä şulay da ata-analar näq menä narkomaniägä, censi totınaqsızlıqqa çumğan başqa mäktäplärgä alıp baralar üzläreneñ ğäziz ulların häm qızların. Aptıramıy nişliseñ malay. Ä bälki eş balalarnıñ azraq tuuındadır. Monısı inde bötenläy äkämät. Aç-yalanğaç waqıtta 6-7 bala üsä idek, ä xäzer Putin quşa, Şäymiev ügetli, mäktäplär tözelä, tatarça kitaplarnıñ çige yuq, irlär häm xatınnar da televizordan erotik tapşırular qarap, ber-bersenä qızığalar, härxäldä ürçü mä’säläsenä uñay qarıylar. Qayber ağaylar xätta çitkä dä yöreşterep, ğailälärenä filial qoralar. Ä mäktäptä balalar kimi. Balalar baqçalarında kibetlär açılıp bette. Busı xaqında inde buldırabız dip äytep bulmıy. Kiresençä, buldırmıybız. Nişläp alay ikän? Hiç töşenmibez.
Rimzil Wäli


text:
Färit Musin: «Federal üzäk büdjetara mönäsäbätlärne caylaw mäsäläseneñ möhimlegen añlıy başladı»
Tatarstan öçen büdjetara mönäsäbätlär yaña äyber tügel. Respublika häm Federal Üzäk belän tözelgän şartnamä qısalarında, keremnärne Mäskäw belän Qazan arasında bülü xaqında kileşülär inde 1994 yılda uq eşlängän ide. Annan soñ salımnar bülü tärtibe federal üzäkneñ öleşe artuğa häm Tatarstannıqı kimügä taba berniçä tapqır üzgärtelde. Xäzer Tatarstan salımnarnı başqa Rusiä ölkäläre kebek tüli, respublika moña qädär üzenä qaldırğan aqçalar, federal programmalar räweşendä kire respublikağa qayta.
Xäzer Mäskäwdä dä büdjetara mönäsäbätlärne cayğa salu yulları xaqında uylılar. Şulay itep, Qazanda Rusiäneñ finans ministrlığı, Respublika xökümäte, İdel buyı häm Ural federal okrugı qatnaşlığında ike könlek seminar ütkärelde. Anıñ eşendä Rusiä federatsiäse şurasınıñ büdjet komitetı citäkçese Yevgeniy Buşmin da qatnaştı. Şulay uq bu çarada İdel buyı häm Ural federal okruglarına kerüçe töbäkläreneñ finans oyışmaları citäkçeläre dä buldı. Tatarstan isemennän seminarda çığış yasağan Tatarstan xalıq deputatı Färit Musin, «Azatlıq» radiosı xäbärçesenä birgän intervyusında: «İñ möhime, federal üzäk häm başqa Rusiä töbäkläre dä büdjetara mönäsäbätlärne caylaw mäs’äläseneñ möhimlegen añlıy başladı», dide.
Kiläse yıldan başlap satudan alına torğan salımnıñ beterelüe xaqındağı xäbär Tatarstan häm başqa 88 Rusiä subyektına şatlıq kitermäde. Çönki bu salım cirle büdjetqa kitä ide. Dimäk büdjetnıñ kerem öleşe dä kimiäçäk. Yuğaltaçaq keremnärne qaytaru öçen, tabıştan alına torğan salımnıñ regionğa qaldıra torğan öleşen 75% -tän 80%-gä qädär arttıru täqdim itelä. Ämma, belgeçlär fikerençä, bu da mäsäläne xäl itmäskä mömkin. Seminarda qaralğan tağın ber tema: Rusiädä büdjet häm salım säyäsäteneñ kiläçäk yünäleşläre. Mäsälän, Rusiä xakimiätläre kiläçäktä büdjet aqçaların konkret eş öçen grant räweşendä birergä täqdim itä. Şulay uq büdjet oyışmaların üzgärtep qoru, büdjet açqalarınıñ niçek sarıf itelüen kontrol itü, Rusiä töbäklärenä häm cirle üzidarä oyışmalarına kiñräk iqtisadıy möstäqillek birü küz aldında totıla.
Bikä Timerova, Qazan


text:
“Biyü bombası” şartladı
- Älege çaranıñ üzençälege buldımı?
- Äye, buldı. Ber biyü mäydançığına 20 yaqın cırçını cıya aldı. Dizayn häm cırçılarnıñ törle tempta cırlawları da üzençälekle ide.
- Diskätükneñ alıp baruçılarına ni diärsez?
- Ğölnazğa kilgändä, ul äle “Tatar radiosı”nda yaña ğına eşli başladı. Tawışı buyınça tanıy başladılar inde, menä “Biyu bombası”nda üzen dä kürdelär. Minemçä äybät häm qızıq itep alıp bardı.
“Bars Media”nıñ general prodyuserı, tanılğan yäş cırçı Färit Taişov älege diskätükne oyıştıruçılarnıñ berse bularaq berniçä soraw belän möräcäğät ittek:
- Färit äfände “Biyü bombası”nıñ maqsatı nindi?
- Çirattağı ütkärelgän tatar diskotekası dip äytergä bula. Bez mondıy diskotekalarnı ay sayın ütkärergä cıyınabız.
- Çığış yasawçı cırçılarnı maxsus saylap aldığızmı?
- Maxsus dip äytü döres bulmas ide. Törle cırçılar yäşläre dä häm inde populyarlıq qazanğannarı da buldı tanılğannarı.
- Tatarça diskotekalarnı yışraq ütkärergä uylamıysızmı?
- Yışraq dip ayğa ber ütkärsäk dip uylap torabız. Oktäber ayında şundıy ber zur tatar diskotekası ütkärergä niätlibez. Tögäl qayçan bulası älegä bilgesez.
- Qazannıñ iñ zur tönge klublarnıñ berse bulğan “Arena”da tatarça diskätük ütkärügä niçek qarıysız?
- Bezneñ inde “Arena” da ütkärgänebez bar ide. Dekaber ayında, döresräge yaña yıl aldınnan uzdırırğa uylıybız.
“Biyü bomba”sında yäşlärne bietkän di-djee Radik ta Qazanda ütkän diskätüklär turında fikerlären citkerergä aşıqtı:
- Piramida”da uzğan “Biyü bombası” miña bik oşadı. Bik küñelle buldı, yäşlärgä dä küñelle bulğandır dip ışanam.
Radik di-djey buludan tış cırlar da yaza häm şul cırlarnı üze başqara da.
Röstäm İsxaqi


text:
Möselmannardan niçek tabış alıp bula?
AQŞ bazarın öyrängän ber oyışma – amerikadağı möselmannarnıñ – başqa din totuçı amerikannardan belem däräcäse yuğarıraq bulğanın açıqlağan. Möselmannar amerikada 6 million çaması häm alar aşaw-eçügä genä dä – yılına 170 milliard dollarğa qadär aqça tota ala. Möselmannar teläsä närsä aşıy almıy, alarnıñ rizıqları häläl bulırğa tieş. Amerikan şirkätläre xäzer tabışnı arttırır öçen möselmannarnıñ dini häm mädäni üzençäleklären öyränä başlağan.
Şul yaqtağı tağın ber şähär Dearborn şähärendäge Amerikan Ğäräp Säwdä Pulatı başlığı Nasser Beydoun süzlärenä qarağanda, menuğa häläl it kertü niäte – möselmannarnıñ kilgän sayın barı tik fishburger – balıq qına alğanı açıqlanğaç barlıqqa kilgän, di:
"Şul ber McDonalds xucası bezgä kilep – seznekelär bik küp balıq aşıy, dip äytte. Bez aña – yuq, alar balıqsız yäşi almağannarı öçen aşamıy anı, başqa äyber bulmağanı öçen, häläl it bulmağanı öçen balıq aşarğa mäcbür alar, didek. Şunnan soñ ul häläl tawıq, başqa häläl rizıqlar eşläp çığara başladı, häm mäxälläneñ mänfäğätläre öçen eşläw anıñ üzenä dä zur fayda kiterä başladı."
Bu idarä törle şirkätlärne möselman möştarilärenä yaqınayta, eşquarlarğa möselmannar belän eş itep aqça eşlärgä öyrätä.
Möselmannarnı eşkä urnaştıru öçen dä amerikan ğäräp säwdä pulatı tırışlıqlar kürä. Dearborn şähärendäge İKEA kibetendä möslimä xezmätkärlär öçen İKEA hicapları uylap tabılğan. Şulay uq bu kibet – möselmannar öylärendä bulıp – alarnıñ nindi östäl-kiştä-yataq yaratqannarın öyränep, şundıylarnı yasap sata başlağan.
Mäğlüm ki, möselmannarnıñ da törlese bula. Dini qanunardan tış här ilneñ här millätneñ üzeneñ mädäni üzençälekläre bula. Amerikadağı möselmannar da – qaysı Yevropadan, qaysı Balkannan, Üzäk Aziä häm Afrikadan, Yaqın Könçığış yäki İndiädän, qara tänlelär, aq tänlelär bula. Dönyadağı iñ zur şirkätlärne üz tawarların möselmannar öçen dä citeşterergä künderergä tırışqan zur ber reklama oyışması, möselmannarnıñ nilär telägänen beler öçen alar belän yözlägän interviewlar yasağan. Anıñ wäkile Marian Salzman, bez möselmannar turında ber ni dä belmibez ikän, dide:
"Bez möselmannarnıñ – AQŞ häm Britaniädä satıp aluçılarnıñ möhim qatlamı ikänen kürdek häm alarnı bik añlap citkermägänebezne añladıq. Alar bötenläy başqa törle aşamlıqlar ala – häläl aşlar ala, äydä başqa törle çistartqıç maddälär qullana, alarnıñ şariğat bankı qanunnarı bar. Bazarnı öyränüçelär bularaq bez çınnan da bu tör möştarilärne öyränü häm alarnıñ mänfäğätlären qayğırtu ixtiyacın toydıq."
Şirkät yasağan açışlarnıñ berse – amerikadağı möselmannar üzläre turında kübräk işetergä, üzlären reklamalarda kübräk kürergä telägäne. Misal öçen yähüdlärneñ "Hanuka bäyräme qotlı bulsın", yäki "Rıştua möbäräk bulsın" digän qotlawlar ğömer-ğömergä satıla, ä menä "Ğäyet qotlı bulsın" digän qotlawlarnı amerikan möselmannarı äle barı tik internetta ğına taba ala. Häläl aşamlıqlar citeşterügä bügen ayırım tuqtalıp tormadıq, xörmätle tıñlawçılar. Näq ber yıl elek Malayziädä uzğan cıyında dönyadağı iñ zur azıq-tölek şirkätläre häläl rizıqlar citeşterü turında fiker alışqan ide. Alarnıñ qayberläre bu yünäleştä uñışlı eşli başladı.
Alsu Qormaş


text: Aq Yortnıñ yuğarı räsmi wäkile Andrew Card, George Bush bügenge saylawlarda ciñüenä ışana ide, dip belderde. Prezident George Bushnıñ respublikan partiäse Amerikan Kongressınıñ ike palatasın da üz kontrolenä aldı. Senattağı 100 urınnıñ kimendä 53endä respublikannar utıraçaq. 435 keşelek wäkillär palatasında da respublikannar küpçelekne alır dip farazlana. George Bush yañadan Quşma Ştatlar prezidentı itep saylansa – küpçelege respublikannardan torğan Senat, salımnarnı qısqartu häm bala töşerügä qarşı kebek bäxäsle qanunnarnı qabul itergä yardäm itä alaçaq. Dönya cämäğätçelege Amerikadan kilgän xäbärlärgä reaksiä belderä. Quşma Ştatlarnıñ yaqın berektäşe Polşanıñ prezidentı Aleksandr Kwasniewski, Bushnıñ yañadan saylanuı "yaxşı xäbär" dide. Yaponiä premyer-ministrı Junichiro Koizumi, prezident itep kem saylansa da, bu ike il arasındağı mönäsäbätlärgä ber niçek tä tä''sir itmiäçäk, dip belderde. Germaniä tışqı eşlär ministrı Joschka Fischer, tüzemlek belän saylaw näticälären kötergä çaqırdı. Ğiraq premyer-ministrı İyad Allawi, kem ciñsä dä "bezneñ dustıbız bulaçaq" dip äytkän. Rusiä ilbaşı Vladimir Putin Amerika xalqınıñ Bushnı yañadan prezident itep saylawı – alarnıñ qurquğa birelmägänen kürsätäçäk, dide. Dimäk, terrorçılar amerikan xalqın qurqıta almağan dimäk. Putin bu oçraqta "bäxetle" bulaçağın belderde. Yaqın Könçığış xalqı Bush''nıñ ciñüe belän – töbäktä qan qoyunıñ däwam itäçägen farazlıy, şuña bu tübäktä saylaw näticälären borçılu belän küzätälär.


text: İstanbul. Törek premyer-ministrı Räcäp Erdoğan, Törkiä tönyaq Ğiraqta kördlärgä moxtariat birügä haman da qarşı çığa dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, räsmi Änkaranıñ bu mäs'älädäge qaraşında bernindi dä üzgäreş yuq. Şuşı belderüe belän Erdoğan, Ğiraqtağı körd citäkçelärennän berse Mäsğüt Barzanineñ, Törkiä Ğiraq kördläre moxtariatenä qarşı çığuınnan waz kiçte digän süzlärenä cawap birde. Törek xökümäte inde küptännän, Ğiraqtağı körd moxtariate ixtimalına qarşı çığıp kilä, çönki bu Törkiädäge körd azçılığında da kübräk möstäqillek taläpläre uyatırdır dip şürli.


text:
Tacikstan: taciklar yäkşämbedä nindi parlament saylayaçaq?
1990nçe yıllarda ilne xarabägä äyländergän watandaşlar suğışınnan soñ Tacikstanda ikençe parlament saylawları 27nçe fevraldä ütkäreläçäk.Küp kenä küzätüçelär farazlawınça ilbaşı İmomali Raxmonov citäklägän xakimiättäge Tacikstan Demokratik Xalıq Partiäse ciñep çığaçaq .Xärämläşülär belän istä qalğan 2000nçe yıldağı saylawlardan soñ alda torğan tawış birü yaxşıraq ütäçäk dip qarıy qayber küzätüçelär.Yäkşämbe könendä närsä kötep bula?
Usmanov(audio)
Demokratik Xalıq partiäse başqa partiälärgä küpme tawış cıyırğa röxsät itär, här närsä şunnan bağlı
Fevral ayında 6 zur partiä saylaw aldı kampaniäsen ğädel , namıslı alıp barırğa wäğdä itte.Bu kileşü saylawlar çağıştırmaça çista bulır digän ömed tudırdı. Tacikstanda Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Demokratik Oyışmalar häm keşe Xoquqları öçen Ofisı citäkçese Peter Eicher qayber problemalar bar di .Ul bülgälärdäge saylaw komisiälärenä işarä itä.
Eicher(audio)
Saylaw aldı kampaniäläre namzätlär tarafınnan tügel ä okrugtağı saylaw komisiäläre tarafınnan alıp barıla.Alarnıñ qayberläre ğädel, ikençeläre azıraq dip äytep bula.Misal öçen qayber saylaw komisiäläreneñ ütkärgän cıyınnarda namzät kenä tügel ä cirle administratsiä başlığı da çığış yasap bu yäki tege namzätkä tawış biregez dip äytä.
Qayber saylaw komisiäläreneñ citäkçeläre cirle räsmilär. Alar älege xökümätneñ keşeläre bulğanlıqtan ,tarafsızlıqları turında sorawlar tua.İslam Yañarışı Partiäsennän İzotullo Sodulloyev äytüenä qarağanda Demokratik Xalıq Partiäse kandidatlarına cirle räsmilär başqa törle qulaylıq , östenleklär dä kürsätä
Sadulloyev(audio)
Bezneñ bülgädä-Duşambedä cirle xakimiätlär häm saylaw komissiäse citäkçese açıqtan açıq tıqşına.İslam yañarışı , Sotsilaistik partiä häm Demokratik Partiäneñ saylanu şansı kübräk bulğan urınnarda cıyınnar ütkärlmi. Ämma saylaw komisiäse räise Demokratik Xalıq partiäse namzätlären üz maşinasına utırtıp saylawçılar belän oçraşuğa alıp bara.
Salım politsiäse ğıynuar azağında sonğı bäysez basmanı da yabıp quydı. AQŞnıñ Duşänbedäge ilçese Richard Hoagland press konferensiädä sonğı waqıtlarda küp kenä basmalarnıñ yabıluına borçılu beldersä dä, saylawğa äzerleklär yaxşı bara digän ide. Demokratik xalıq Partiäse östenleklärgä iä bulsa da, ul parlamenttağı barlıq urınnarnı alır dip bik az keşe uylıy.Tacikstan Kommunistlar Partiäse citäkçse Şobdolov ta Partiä däwlät strukturasınıñ barlıq köçen qullansa da , başqa partiälärneñ dä ildä täsire bar dip söyli.Kommunistlar parlamentta urınnarnıñ 20% iä bulsa da , analitiklar bu saylawlarda kimiäçäk digän qaraşta.Parlamentta deputatları bulğan başqa ber partiä isä Tacikstannıñ İslam Yañarışı partiäse.Urınnarnıñ 7,5% iä. Anıñ yaqlawçıları konservetiv kiyemle tügel .Partiäneñ yäş äğzaları cinslar kigän, alar xatın qızlarnı da namzät itep kürsätä. Watandaşlar suğışı waqıtında partiä Berläşkän Tacik Opozitsiäseneñ möhim öleşe ide häm ul 1997nce yılda suğışnı betergän kileşügä qul quyu öçen partiäneñ terkälüen taläp itte. Mäskäwdä yäşäwçe tacik analitiğı Mahabbat xökümät tınıçlıq kileşüenä qul quyğan İslam Yañarış partiäse belän mönäsäbätlären saqlap qalırğa teli.Şunlıqtan aña parlamentta ber yäki ike urın birelä dip söyli färidä xämit


text:
2005 yıl belän xuşlaşu
Yaña yılda mondıy küñelsez waqiğälärne iskä töşerüneñ kiräge barmı dip äytüçelär küp bulır. Läkin, mondıy waqiğälärne istä totu, ber yaqtan, mondıy fäciğägä duçar bulmağannarnıñ Allağa şöker itülärenä kitersä, ikençe yaqtan, häläkät qobannarına quldan kilgän xätle yardäm itärgä kiräklegen kürsätä. Bu qısqa ğına tapşıruda ike misal kiterep ütärgä telim.
Bu yılnıñ 27 dikäberendä Sunami fäciğäsenä ber yıl tuldı. 220 meñ keşeneñ hälak buluına yäisä ezsez yuğaluına kitergän bu fäciğä üz waqıtında dönyanı der kiterde. Böten dönyada yardäm kampaniäse başlandı. Germaniädä xökümät monıñ öçen 500 milion Euro yardäm birde. Läkin, monda diqqätne xökmätneñ tügel, ä xalıqnıñ iğanäse cälep itä. 670 milion Euro aqça cıyılğan. Läkin, monda süz Sunami yäisä Pakistandağı cir teträw kebek tabiği häläkätlär turında ğına barmıy. Mohtaclar tirä yaqta bik küp.
Cämğiätneñ zäğif häm moxtaclarğa qulınnan kilgän qädäre yardäm itüe üzen mädäni dip atağan här cämğiätneñ wazıyfası. Cämğiättäge zäğif, yardämgä moxtac bocralarnıñ berse balalar. BMOnıñ ballar Fondı UNİCEFneñ ike atna elek kenä iğlan itelgän xisabına kürä, wazğiät yaxşırmasa 2015 yılğaça biş yäştän keçeräk 8 milion 700 meñ bala üläçäk. 17 dikäberdä Germaniäneñ ZDF yäğni ikençe räsmi kanalında Ein Herz für Kinder, Balalarğa yöräk cılısı digän iğanä cıyu programması ütkärelde. Bu programmanı monnan 27 yıl elek Axel Springer näşriäte başlap cibärgän ide. Şuşı waqıt eçendä 100 milion Euro aqça cıyılğan. Ul balalar belän bäyläneşle törle proyektlarnı finansiäläwgä sarıf itelä. Bu yılnı ul Sri Lanka, Rusiä, Afğanistan, Paqstan häm Tanzaniädä Yätim Balalarğa yardäm itüne maqsat itep quya. Cıyılğan iğanälärneñ ber öleşe Mäskäwneñ Tönyaq Könçığışında yaqınca 300 kilomtr yıraqlıqtağı Malaxovo yätimnär yortına, şul sanda yaña bina salu öçen sarıf iteläçäk. Bu proyektnıñ ximayäcese Mixail Gorbaçev.
Şulay qäderle tıñlauçılar, yaña yılğa kergändä, yardämgä moxtaclarnı onıtmıyıq. Räximle, märxämätle bulıyıq. Bu böten yıl däwam itsen. Qulıbızdan kilgän yardämne härdaim kürsätep torıyıq. Qazan bürosı xezmätkärlärenä, başqa xäbärçelärebezgä, şulay uq tıñlauçılarıbızğa isänlek tınıçlıq, mul häm imin tormış teläp qalam, raxmätläremne citkeräm. Här närsä telägenegezçä bulsın qäderle tıñlawçılar, millätttäşlär. Bezne onıtmağız.
Färit İdelle, Praga


text:
Ekrem Çelebi - Odam Kireç Tutmuyor
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Odam Kireç Tutmuyor
Etiketler : Ekrem Çelebi - Odam Kireç Tutmuyor türkü indir, Ekrem Çelebi - Odam Kireç Tutmuyor türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Odam Kireç Tutmuyor mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Odam Kireç Tutmuyor türküsü, Odam Kireç Tutmuyor sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Odam Kireç Tutmuyor bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Seni Düşünmemek Elimde Değil
Ekrem Çelebi - Ahlatta Yeşil Kovan
Ekrem Çelebi - Odam Kireç Tutmuyor
Ekrem Çelebi - Mevlam Kerimdir
Ekrem Çelebi - Dayanılmaz Bir Çile
Ekrem Çelebi - İsmini Haber Aldım
Ekrem Çelebi - Açmayın Pencereyi


text:
Osman Öztunç - Dünya
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Dünya
Etiketler : Osman Öztunç - Dünya türkü indir, Osman Öztunç - Dünya türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Dünya mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Dünya türküsü, Dünya sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Dünya bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Geri Gelen Mektup
Osman Öztunç - Davullar Çalındı
Osman Öztunç - Listelerde Kulis Var
Osman Öztunç - Üç Ayak Bir Şafak
Osman Öztunç - Sende Neyi Aradım
Osman Öztunç - Ben Dönersem Başbuğum


text:
Ğiraqta Törkiä xärbi çaralarına qarşı tänqitlär arta başladı
Bügen Törkiä wäkilläre Ğiraq räsmiläre belän küreşer öçen Ğiraqqa kilde. Alar anda Ğiraqnıñ yuğarı däwlät räsmiläre, şul isäptän Prezident Cälal Talabani häm Tışqı eşlär ministrı Hoşyar Zäbani belän oçratı.
Körd päşmärgä köçläre ul töbäkne saqlağan cirle körd suğışçılar ä PKK tügel.
Ğiraq xökümäte süzçese Ali Dabbağ Ğiraqnıñ borçıluın bolay telgä ala:
”Bez Törkiä belän yaxşı mönäsäbättä torırığa telibez. Läkin Törkiä, xärbi ber xata näticäsendä wazğiätneñ qurqınıç xälgä äwerelä alaçağın da añlarga tiyeş. Päşmärgä köçläre belän Törkiä xärbiläre arasında bäreleşlär kilep çıqsa bu ğadi xalıqqa ziyan kiterä alır häm Ğiraq xaqimiäte monı telämi.”
Läkin Törkiä wäkile Davutoğlu, çaralarnı beterü öçen ber tarix bilgeläw taqdimen kire qaqtı. Ul Ğiraq räsmiläre belän söyläşkännän soñ yasağan matbuğat çığışında, maqsatqa ireşelgänçegä qadär xärbi çaralarnıñ däwam itäçägen belderde. Ğomum alğanda PKKnı betergänçegä qadär.
Şul uq waqıtta Ğiraq premyerı bu çaralarnıñ ozaqqa suzıluı, töbäkne totrıqsızlıqqa etärä alır digän borçıluın belderde.
Bu oçraqta Ğiraq xaqimiäteneñ borçılırğa xaqı bar kebek, çönki Bäğdad xaqimiäteneñ Ğiraqnıñ tönyağındağı körd avtonom töbägendä bulğan wazğiätne turıdan turı kontrol itü mömkinçelege yuq.
Päşmärgälär belän törek xarbiläre arasında ğawğa oçraqları xäbär itelä. Ber Törkiä xärbi bülege PKK bazaların tikşergändä pärmärgä suğışları belän qarşılaşa häm Päşmärgälär alarga töbäkne taşlap kitärgä quşa.
Törkiä tarafı inde 6 kön buyına däwam itkän xärbi çaranı, Tayyip Erdoğan süzläre belän äytkändä, ilneñ üz iminlege öçen “xaqlı” çara dip atıy. Çönki könyaq Törkiädäge terror çaraları tönyaq Ğiraqtağı PKK ğisyançıları tarafınnan başqarıla. Tönyaq Ğiraq isä PKK terorçıları öçen yäşerenü urını bula ide. Törkiä yağı wazğiätne bolay añlatıp, il iminlige öçen bu çaranıñ möhim buluına basım yasıy häm Ğiraqnı da monı añlarga çaqıra
Törkiä premyerı Erdoğan isä,
“Tönyaq Ğiraqta urnaşqan terorçı törkem, bezneñ totrıqlıqqa ğına tügel ul şul uq waqıtta Ğiraqnıñ säyäsi totrıqlığına da yanağan ber qurqınıç. Terrorğa qarşı urtaq köräş ike il arasındağı, säyäsi häm iqtisadi mönäbätlärebezne dä köçländeräçäk.”
AQŞ saqlanu ministrı Rober Gates, uzğan atna, Törkiäne Ğiraqtağı çaraların ozaqqa suzmasqa çaqırğan ide. Läkin ul Törkiä kürgän xärbi çarağa turıdan turı tänqit beldermäde.
Gates şul uq waqıtta matbuğat çaralarına, "Törkiänen alıp barğan xärbi çaralar distä yıllar däwam itkän PKK terorın üz başına beterergä yärdäm itmäyäçäk. Monın belän bergä Törkiä könyaqtağı küpçelek kördlär yäşägän töbäklärdä säyäsi häm iqtisadi üseşne arttıru öçen kübräk köç sarıf itärgä tiyeş" dide.


text:
Räsmi mäğlümättärźän kürenewensä, Başqortostanda Bötä Räsäy awıl xujalığı iźäben alıu oyoşqan häm tınıs bara. Xujalar iźäp alıusılarźı yaqtı yöź menän qarşı ala, säygä saqıra. Urındarźağı qayhı beräwźär äytewensä, barıhı la al da göl tügel. Mäźälän Uçalıla ber iźäpsene et talağan, xujalar ettären bäyźän ısqındırıp ixatağa yebärä, işektären asmay, maldarınıñ, baqsalağı yemeş–yıläktäreneñ tewäl hanın kürhätmäy. Awıl xujalığı iźäben alıuğa küpme aqsa sarıf itep tä, mäğlümättärźeñ anıq bulmawı bik ixtimal. Räsmi vlast awıl xujalığın iźäpläwźän yabay xalıqqa zıyan yuq tihä lä, keşelär här töp almağasqa halım halasaqtar tip şiklänä.
Baytulla Fatqullin, Öfö.


text:
Neşet Çelebi - Kara Değil Mi
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Kara Değil Mi
Etiketler : Neşet Çelebi - Kara Değil Mi türkü indir, Neşet Çelebi - Kara Değil Mi türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Kara Değil Mi mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Kara Değil Mi türküsü, Kara Değil Mi sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Kara Değil Mi bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Vurduğunu Öldürürsün
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Körimiş Gözlerim
Neşet Çelebi - Karnı Büyük Koca Dünya
Neşet Çelebi - Yeşil İpek Bükeyim
Neşet Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız


text:
İsemnäre äytelmägän Amerikan yuğarı räsmiläre AQŞ citäkçelegendäge törkem waqıtlı şurağa 25-30-lap keşe bilgeläp quyarğa mömkin dip äytte dip xäbär itä Könbatıştağı kiñküläm mäğlümät çaraları.
Waqıtlı Şura AQŞ citäkçelgendäge administratsiägä Ğiraqnı idarä itärgä bulışaçaq dielä.
Xäbärlärgä qarağanda, Ğiraqtağı säyäsi häm dini törkemnär belän kiñäşläşülärdän soñ ul şura aldağı 6 atna eçendä oyıştırılırğa mömkin.
Ber ük waqıtta referendumğa çığaru öçen ilneñ yaña konstitutsiäsen äzerläw eşe dä başlana.
Ber räsmi Washington Post gazetına Ğiraqnı tözekländerüdä bik küp häm qatlawlı eşlär buluı ilküläm konferensiä planınnan bilgelänep quyuçı şura niätenä küçärgä mäcbür itä digän.


text:
23 fevral' - Watannı saqlawçılar köne
23 fevral' Watannı saqlawçılar bäyräme bıyıl berençe tapqır Rusiä buyınça yal köne dip iğlan itelde. İlneñ citäkçeläre, mäğlümät çaraları oşbu datanıñ däräcäsen yuğarı kütärergä tırıştılar. Armiä turında baytaq komplimentlar äytelde. Pänceşämbedä Qazanda da Kaçalov teatrında şul bäyräm uñayınnan şähär cıyılışı uzdı. Anda çığış yasağan şähär xaqimiäte başlığı urınbasarı Marat Ğadelşin häm Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin xärbilärne bäyräm belän qotladı. Soñınnan Watannı saqlawçılar xörmätenä zur konsert kürsätelde.
Läkin bügen Rusiä armiäsenä cämğıätebezdä elekkege kebek ber yaqlı uañay qaraş qına yäşämi. Häm döresen äytergä kiräk, Watan saqçılarınıñ çınbarlıqtağı abruyı älegä ällä ni yuğarı tügel.


text:
AQŞ mäxkämäse: xökümät terrorda şiklänelgän keşene qanunsız räweştä törmädä tota
AQŞta Könyaq Caroline ştatında federal xakim , xökümät Jose Padillağa räsmi räweştä ğäyepläw belderergä yäki anı irekkä çığarırğa tieş digän qarar çığardı. Amerika watandaşı Padilla radiatsiä belän ağulaw öçen al Qaidağa AQŞta ''pıçraq bomba'' yasalğan urın tabarğa tırışuda şiklänelä häm ul inde 2 yıl yarımnan artıq törmädä utıra . AQŞ xökümäte Padillanı ''doşman suğışçı'' dip atıy häm anı mäxkämäsez bilgesez waqıt törmädä tota ala dip belderä.Ämma düşämbedä mäxkämä Padillanıñ kem belän genä bäyläneşe bulmasın anıñ törmädä totıluına qarşı çığu xoquqın kire qağıp bulmıy digän qararğa kilde. Bush administratsiäse bu qararnı qabul itmi häm apilatsiä mäxkämäsenä möräcäğät itäçägen belderde. Sonğı çiktä bu mäsälä AQŞ yuğarı mäxkämäsendä tikşereläçäk dip kötelä.
O''Brien(audio)
Qanun başqarma xakimiäte ( yäğni prezident häm kabinetınıñ) xoquqın çikli .Bush administratsiäse –üzeneke yäki çit il watandaşı doşman suğışçıların tikşerü ütkärmi bilgesez waqıt törmädä totu xoquqı bar dip däğwä itä.18nçe ğasırda yäşägän Patşa 3nçe Georgtan soñ ber kemneñ dä andıy pozitsiä alğanı yuq ide.Xätta konservativ mäxkämä dä qanun başqarma xakimiäten çikli dip rasladı.
3yıl elek Äfgansatnda qulğa alınğan Yaser Hamdi mäxkämä protsesı ütkärelmi AQŞta törmädä totıldı .Hamdide häm Amerika häm dä Sögüt Ğäräbstäne pasportı bar ide .Ütkän yılda Yuğarı Mäxkämä xökümät anı ğäyeplärgä yä dä irekkä çığarırğa tieşdigän qarar çığardı. Ul irekkä çığarılıp ildän quıldı, amerikan pasportı alındı. Ämma Padilla mäsäläse tizlektä tämamlanır dip kürenmi, çönki administratsiä mäxkämäneñ düşämbe qararı belän kileşmi häm eş Waşingtondağı Yuğarı Mäxkämägä tapşırılaçaq dip kötergä kiräk. Padilla mäsäläse AQŞta xoquqçılarnıñ iqtibarın cälep itä,çönki monda süz Padillanıñ xoquqları turında ğına barmıy . NYta urnaşqan Human Rights Watchnıñ AQŞ programması direktorı Jamiä Fellner düşämbedäge mäxkämä qararı, Bush administratsiäseneñ suğış qağıydäläre dönyanıñ teläse qaytöşendä şiklänelgän teläse kemne terrorğa qarşı suğışnıñ öleşe bularaq qulğa alu konsepsiäsen qurqınıç astına quya di
Fellner(audio)
Prezident bez terrorğa qarşı global suğış alıp barabız dip äytergä tırışa , häm min prezident qayda ğına bulmasın, närsä genä eşlämäsen teläsä kemne doşman suğışçı itep qulğa alıp ber nindi ğäyepläw quymıy terrorğa qarşı köräş däwam itkän möddätçe törmädä tota alam dip äytmäkçe. Ämma mäxkämä moña yuq dip äytä.
Hamdi Äfganstanda al Qaida yäki Talibannıñ doşmança aksiäläre barğanda qulğa alındı .Ä Padilla Chicago hava mäydanına kilep töşkäç qulğa alınğan ide. Düşämbedäge mäxkämä qararında ul AQŞta ber nindi planın ğämälgä quya almıy şunduq qulğa alındı dip tä yazılğan . Qararda şulayuq Padillağa qarşı ğäyepläw quyu yäki mäxkämädän elek qulğa alıp totu öçen xökümätne ber närsä dä totqarlamasa da , xökümät anı törmägä yabıp quydı dielä . Fellner süzlärençä, ägär dä mäxkämä bu şartnı qabul itsä,dönyanıñ här poçmağında , här kem AQŞxökümäteneñ ber yaqlı qararı belän doşman suğışçı dip tamğalana ala, üzen yaqlıy almıy - mäxkämä aldına çığıp bu xata dip äytä almıy törmägä yabıla ala. Padilla mäsäläse yuğarı mäxkämägä barıp citärme bilgele tügel.Ğädättä bu eş federal apilatsiä mäxkämäsendä qaralırğa tieş.Ämma Yustitsiä ministırlığı anı çitlätep mäsäläneñ turıdan turı yuğarı mäxkämägä tapşırıluın häm älege sessiä üktäber azağında tämamlanğançı qaraluın sorıy ala..AQŞ xökümäte älege waqıtta Äfganstan, Yaqın Könçığışta qulğa alğan ''doşman suğışçı''dip atağan 550 keşene Guantanamo –Kubada törmädä tota färidä xämit


text:
Qazannıñ 1000 yıllığında ütkäreläse bäyräm çaraları abaylana başladı
Qazanda 21 aprel bäyräm köne bulmasa da, şähärdäge yullarda kierenkelek sizelde. Soñınnan belengänçä, Mäskäwdän Qazanğa zur törkem citäkçelär kilgän ikän, häm alar Qazandağı tözeşeleşlärne, yañartu eşlären qarap, başqa mäs’älälärne xäl itep yörgän bulğan.
Qazannıñ 1000 yıllığı bäyrämenä bulası çaralar abaylana başladı. İppodrom kompleksı, metro, 4nçe transport dambasın açu tantanaları,
Säydäşev isemendäge konsertlar zalında, şähär ratuşasında da çaralar ütkäreläçäk ikän. Härxäldä, Mäskäw qunaqlarınnan torğan törkem şuşı urınnarda bulğan. Delegatsiäne Rusiä Prezidentınıñ yärdämçese Aleksandr Abramov citäkli. Törkemdä tağın, Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ süzçese Aleksey Gromov, Prezident idäräseneñ protokol häm oyıştıru bülege citäkçese Marina Entaliseva häm başqalar bar. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, bu qunaqlar yörgän yullardan Rusiä Prezidentı häm başqa yuğarı däräcäle qunaqlar da yöriäçäk. Bäyräm çaraların ütkärü tärtibe turında may ayında, Sport Sarayı binasında açılaçaq xalıqara matbuğat üzäge xäbär itär äle. Qazannıñ 1000 yıllığı waqiğaların yaqtırtu öçen, distä meñ jurnalistnıñ kilüe kötelä. Şähärdä yäşärgä urın bulmaw säbäple, qunaqlarğa Qazan portına kitereläçäk köymälärdä yäşärgä täqdim itelä.
Rusiä Prezidentı idäräse xezmätkärläre belän bergä bu oçraşularğa Tatarstanğa Mäskäw İppodromı başlığı, at ürçetü fänni üzäkläre ğalimnäre dä çaqırılğan. Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan bäyräm çaralarda, Rusiä Prezidentı bülägenä at çabışları da planlaştırıla ikän. Bolar xaqında tulıraq mäğlümat 22nçe aprel’dä genä bilgele bula, çönki şul waqıtta ğına söyläşülär alıp barırğa kilgän Mäskäwlelär matbuğat oçraşuın ütkärergä teli.
Bikä Timerova.


text:
Ayrat Şäripov: Respublika citäkçesen xalıq saylarğa tieş
“Sozidanie” ictimaği xäräkäte häm anı oyıştıruçı Ayrat Şäripov iseme 4-5 yıl elek Tatarstanda qalqıp çıqqaç, qayadır yuğalıp torğan ide. Soñğı könnärdä şimbä könne Qamal teatrı yanına mitingqa çaqırğan afişaları qoymalarda kürende. “ЗBeздa ПoBoлжbя” gäciteneñ soñğı sanında ul mitingnıñ rezolyutsiä proyektın bastırğan.“ Töbäk başlıqların bilgeläw Rusiä Konstitutsiäsenä turı kilmi. Ägär dä böten xalıq saylawları bulmıy ikän bu federalizm häm demokratiä prinsiplarına qarşılıqnı häm Rusiäne unitar däwlätkä äylänüen kürsätä. İñ möhime - Putinnıñ reforması xalıqnı üz wäkilen saylaw xoquqınnan mäxrüm itä. Şuña kürä bez üz konstitutsion xoquqlarıbızdan baş tartırğa telämibez”,-dip äytelä rezolyutsiä proyektında. Döresen äytergä kiräk, Tatarstannıñ räsmi xakimiäte, deputatları üzläreneñ däräcälären töşerüçe reformanı xuplarğa mäcbür. Östäwenä küplär fikerençä, mitinglarda keşe cıyıp, tarixnıñ ağımın üzgärtü zamannarı ütkän. Xalıqnıñ küpçelege bitaraflıq kürsätä häm eçtän genä sıqrana. Şuña qaramastan Ayrat Şäripov üz-üzebezneñ saylaw xoquqların yaqlıyq, digän miting cıya. Comğa könne ul Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına kilde. Radio häm anıñ xezmätkärläre ber nindi säyäsi törkemneñ yäki şäxesneñ fikeren yaqlamıy da, xuplamıy da. Ä menä cämäğätçelekkä üz fikeren äytkän häm küpçelek xuplağan räsmi qaraşqa al'ternativa buldırırğa teläwçe turında mäğlümat taratu – bezneñ burıç.Ayrat Şäripov üzeneñ möräcäğätlären elekke yıllarda qimmätle gäcitlärdä, tele-radiokanallarda yañğıratsa da, anı üzen belüçelär yuq däräcäsendä. Kem ul, qayda tuıp üskän, nilär eşlärgä cıyına?Bu yulı elekke kursant häm eşquar Ayrat Şäripov üzeneñ tatarça söyläşergä tatar telen yaxşıraq öyränüen kürsätte. Rus telendä dä añlatmalar birep ul xaqimiätne xalıq saylap quymasa, Rusiägä zur zıyan kiläçäk, dip sanıy.Qayber analitiklar fikerençä, räsmi yünäleşkä täñgäl kilmägän pozitsiäle ictimaği lidernıñ çarasına kilüçelär bik az bulır dip uylıy. Ä Ayrat üze barıber demokratiäneñ respublika liderın xalıq tarafınnan saylaw xoquqın yaqlarğa tırışa. Waqıt kürsäter niçek bulır.
Rimzil Wäli, Qazan.


text: AQŞ däwlät departamentı wäkile Shon McCormack Waşingtonda ütkän matbuğat oçraşuında däwlät sekretare Codoleezza Rice'nıñ Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov belän söyläşüläre xaqında bäyän itte. Qayber amerikän säyäsätçeläreneñ Rusiäne “zur sigezlek” illäre arasınnan töşerep qaldırırğa, Peterbuğda ütäçäk sammitqa bayqot belderergä kiräk, digän fikerlärgä qarata McCormack “Bezdä Rusiädä demokratiäneñ üseş yünäleşenä qarata, bu dairädäge qayber waqiğalar belän bäyle räweştä, berqädär borçılu bar. Bez bu xaqta işetelerlek itep tä belderdek, şäxsi oçraşularda da äyttek. Prezident Putin belän oçraşqanda prezident Buş ta bu mäsäläne kütärde. Däwlät sekretare Rice bu xaqta Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrovqa äytkän ide. Bez alğa taba Rusiä citäkçeläre belän bu mäsäläne tikşerüne däwam itäçäkbez. Bezneñçä, Rusiäne aralap alıp quyu, andağı demokratiäneñ üseşenä dä, anıñ totrıqlılığına da, alğa kitüenä dä yärdäm itmäyäçäk”, dide.


text:
Çexiäneñ azçılıqlar ministrı - qazaq qızı Cämilä
Küptän tügel Çexiä xökümätendä yaña ministr bilgände. Şuşı ildä milli, dini, başqa törle azçılıqlarnıñ xoquqların yaqlaw eşe, Yäşellär firqäse wäkile Cämilä Stehlikova quşıldı. Wazifağa kereşkäş, ministr xanım Azatlıqqa qunaqqa kilde. Cämilä xanım, çığışı belän Qazaqstannan. Çittän kilgän keşe niçek şuşı ilneñ xökümät ägzäse däräsenä ireşä aldı. Azatlıqnıñ “qüyätle xatın-qızlar” şälkemendä bügen Cämilä Stehlikova belän tanışırbız.
Säyäsätkä yulığız nindi buldıб digän sorawğa Cämilä xanım bolaH di:“Minem säyäsätkä yulım ğädäti buldı. Kiäwğä çığıp, min Mäskäwdän, Çexiäneñ ber keçkenä şähärenä küçep kildem. Anda naçar sıyfatlı, qızıl kümer çığaralar. Açıq ısul belän. Bu eş şundıy itep başqarıla ki, bu töbäkneñ qabatlanmas tabiğate, awılları häm şähärlärenä dä zur zıyan kilä. Monı kürgäç min şoq xälendä qaldım. Min moña qarşı köräşergä buldım. Berniçä qarşılıq çarasın oyıştırğaç, monıñ näticäse bulmawın añladım. Keçkenä şähärdä keşe närsä eşli ala? Şähär şurasına bara ala. Min anda saylandım. Yäşellär firkäsenä kerdem. Yıllar uzıp, bezneñ firqä wäkilläre, şuşı kümer tabılğan şähärlärneñ şuralarına saylandı. Bezneñ tawışıbız qüätleräk yañğarıy başladı, bezneñ belän isäpläşä başladılar. Keşelär bezgä teläktäşlek kürsätte, alar kümer çığarğanda tirä yaqı möhitkä zıyan kiterü arqasında yäşäğän urınnardan kitergä telämi ide. Bezneñ iñ zur uñışıbız şul buldı - firqä wäkilläre parlamentqa kergäç, bez xökümät programmasına kümer çığarğanda tabiğatqä zıyan salunı häm awıllarnı beterüne tuqtatu turında mätdäne kertä aldıq. Watandaş bularaq bernärsä dä eşli almawdan min xökümättä qatnaşu däräcäsenä cittem. Minem alda ireşergä telägän maqsatım buldı. Ul karyera yasaw tügel, ä nindider konkret närsägä ireşü ide. Minemçä, xäzer Yäşellär waqıtı citte – şuña şulay kilep çıqtı inde”.
Çexiädäge azçılıqlar xoquqları öçen cawaplı ministr Camilä Stehlikova här törle ezärlekläw belän köräşergä tieş. Milläte öçen, xatın-qız bulğan öçen, başqa din totqan öçen, keşe qıyırsıtılırğa tieş tügel, dip bara ul. Ministr xanım Çexiädä andıy oçraqlarnıñ buluyın tanyı. Cämilä xanım üze dä çittän kilgän häm irlärne dä uzıp, ministr däräcäsenä ireşkän keşe. Sez üzegez qıyırsıtular belän oçraşmadığızmı?
“Ägär sez Çexiä xalqına küz sallsağız, ilneñ ber törle genä bulmawın kürersez. Monda küp törle millät yäşi. İl demokratik bulsa, cirle xalıqtan bulmğannar da yuğarı däräcägä ireşergä tieş ide. Minem bu däräcäğä bilgelängändä, parlamentta, andıy şikäyätlär buldı, niçek inde xökümät äğzäse, çex telendä, tuğan teldä kebek soyläşä almyı. Ul keşelärne añlap bula, ämma firkädä eşlägändä, yäki başqa firkälär belän kileşügä ireşkändä, min ber nindi qyırısıtularğa oçramadım. Min 8 yıl buyı deputat buldım. Cirle keşelär mine şäxsän belä, älarnı minem millätem tügel, ä alarnıñ problemanarın xäl itü mömkinelegerem kübräk qızısındıra. Minem Qazax buluım miña qomaçawlıy, dip sanamyı, kiresençä min monı östenlek dip sanyım. Bezneñ xökümät, azçılqlarğa qağılışıı säyäsätne, şuşı azçılıqlardan çıqqan keşe ütkärergä tiş dip sanadı.”
Cämilä xanım, sezneñ kebek, problemalar belän köräşer öçen säysätkä barırğa telägän xatın-qızlarğa närsä kiñäş itär idegez. Xatın-qızlarğa säyäsättä awırmı?
“Bezneñ firqädä alay uq awır tügel, minem ir-at xezmättäşlärem miña yärdäm itä. Başqa säyäsi köçlär belän eş itkändä qıyınraq bula. İrlärneñ östenlek itü ğädäte bulğan cämğiätlärdä wäğziät awırraq. Minem uylawımça Qazaqstanda häm Qırğıstanda wäzgiät üzgärer. Ägär Qazaqstan Yevropa bergenä kerergä uylasa, xatın-qızlarğa mönäsäbät üzgärergä tieş. Säyäsätkä, tübänräk däräcädä, xatın-qızlar kürenä başladı. Älbättä xökümättä älegä yuq, ämma ber 10-20 yıldan wäzğiät üzägrär, bu üzennän üze bara torğan eş, küpmeder waqıttan soñ, xatın-qızlarnıñ säyäsätkä küreün tuqtaıp bulmayaq.”
Bikä Timerova


text: 20 ğinwarda Tatarstan prezidentınıñ tuğan köne. Mintimer Şäymievkä bıyıl 66 yäş tuldı. Matbuğatta, şul isäptän, “ЗBeздa ПoBoлжbя” kebek bäysez, ütken teşle gäcittä, bu yäştä zur säyäsätçelär ölgerep kenä citä, Şäymievneñ äle çäçäk atqan waqıtı, dip yazalar. Soñğı yıllarda Şäymiev tuğan kön belän qotlawçılardan qotılır öçen, törle matur büläklär häm tatlı süzlär israf itelmäsen dip, 20 ğinwarda säfärgä çığıp kitä. Ä bıyıl ul, şimbä könen eş urınında ütkärgännän soñ, Şvetsariägä qısqa waqıtlı yalğa kitte. Xäzer tawlı illär, çañğı şua torğan urınnar säyäsätçelär arasında bigräk tä populyar. Şvetsariädä küptän tügel Güzäl Salixova citäkçelegendäge Tatarstan wäkilçelege dä açılğan ide.


text:
Foto: www.inform.kz
Aqtöbede ötetin gir köterwden älem çempïonatına 34 elden 700 sportşı qatısadı. Älem çempïonatın ötkizw üşin oblıstıq byudjetten 10 mïllïon teñge bölinip, demewşiler 20 mïllïon teñge berdi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Aqtöbe älem çempïonatına day`ındıq jumıstarın ayaqtap qaldı. «Qonıs» sport saray`ına jöndew jumıstarı jürgizilip, 26-30 qazan künderi ötetin jarısqa qajetti kerek-jaraq tolıq jetkizildi. Esep boy`ınşa, älemniñ 34 elinen 700 sportşı keledi. Al Qazaqstan quramasına oblıstan 15 sportşı enip otır. Arasında eki qız bar. Qazir olar day`ındıqtı küşey`tti.
«Älem, Ewropa, Azïya deñgey`indegi jarıstar bizge jetispey`di. Gir köterw sportı öñirde jaqsı damığan soñ bïıl älemdik deñgey`de salmağı basım jarıs ötkizwdi jön sanadıq. Qurama komandağa oblıstan 15 sportşı endi. Älem, Azïya çempïondarına ümit artıp otırmız. Öz elimizde, jerimizde jaqsı nätïje körsetedi degen senim bar. Jarıstı uy`ımdastırwğa oblıstıq byudjetten 10 mïllïon teñge bölindi. Demewşiler 20 mïllïon teñge böldi. Qarjı jarıstı öz deñgey`inde ötkizwge jetedi»,- dey`di oblıstıq dene şınıqtırw jäne sport basqarmasınıñ basşısı Eskendirbek Maxanov.
Jarısqa Aqtöbe qalalıq sport böliminiñ basşısı, 12 dürkin älem çempïonı Evgenïy` Gonçarov ta qatısadı.
«Gir köterwden Qazaqstan qurama komandası älemdegi üzdik üştikke kiredi. Bul jolı da bastı qarsılasımız Resey`, Wkraïna sportşıları bolmaq. Sportşılardıñ day`ındığı jaqsı. Qızdardan altı dürkin älem çempïonı Tatʹyana Patemkïnağa ümit artıp otırmız. Özim de day`ındıqtı küşey`tip, Aqtöbede joğarı nätïjege qol jetkizemin degen oy`damın»,- dey`di ol.
Ay`ta ketey`ik, Aqtöbege Oñtüstik Afrïka men Avstralïyadan sportşılar kele bastadı. Negizinen, gir köterwden älem çempïonatı öñir tarïxındağı eñ iri ekinşi sporttıq şara. Alğaş ret sambodan älem çempïonatı 1997 jılı ötken bolatın.


text:
Tatarstannıñ yuğarı mäktäbe nindi bulırğa tieş?
Rimzil Wäli:Sez “Azatlıq” radiosı dulqınnarında analitik tapşıru tıñlıysız. Tatar milläteneñ üseşendä milli universitetnıñ, tuğan teldä yuğarı belem alunıñ ähämiäte turında söyläşüdä Mirza Mäxmütev, Damir İsxaqov, Wağiz Fätxullin häm İskändär Ğiläcev qatnaşa.Tapşırunı Rimzil Wäli alıp bara. Milli yäşäyeş, milli berlekne häm ruxi baylıqlarnı, tatarlıqnı saqlap qalu. Bügenge analitik tapşıruıbızda haman şul balıq başı turında barır, qäderle tıñlawçılar. Döresräge, xalıq başı. Aldınğı fikerle, zamança ruxlı millättäşlärebez bik tansıq xäzer. Ägär dä milli elita, ğalimnär, uqıtuçılar, mädäniät-sänğat eşlekleläre, yazuçı jurnalistlar bulmasa, millät tiz arada yuqqa çığa.Bezneñ tapşırularıbızda menä şul milli äydäwçelärgä iğtibar küp birelsä, bu tabiği. Çönki bügen ber yaqtan ruxi tereleş, mäğärif, mädäniät renessansı barsa, ikençe yaqtan milli äxlaqi tarqalu tägärmäçe äylänä. Mäktäplär, mäçetlär tözelä, konsertlar, spektakl’lär görli. Şul uq waqıtta teldän bizü, äxlaqsızlıq ta kimemi. Soñğı ber atnada ğına Tatarstanda keşe yalğan araqı eçep dönyadan kitkän. Sıyfatlıraq xämer eçüçelärne nişläwen äytep tormıybız. Kemnän sorarğa, eşne nidän başlarğa? Älbättä ğalimnär belän kiñäşüdän.Bügenge tapşıruda akademik Mirza Mäxmütov, fän doktorları Wağiz Fätxullin, İskändär Ğiläcev, Damir İsxaqov qatnaşalar. Başta daimi ekspertıbız Damir äfände elän söyläşep alabız.“Simpoziumda 13 doklad tıñlandı. Ğalimnär cıyılışıp söyläşü,ul üze ber etap buldı.Simpoziumnıñ töp burıçı: mädäniät häm fän ölkäsendäge üseşlärgä qorılğan ide. Töp mäs'älälär şul tirädä tuplanğan ide. Ähämiätle çığışlardan bigräk tä : massaküläm çaraları buyınça, milli universitet konssepsiäse tiräsendäge diskussiä, islam häm islam universitetları turındağı çığışlar. Ber blok bulıp bardı milli üzañ mäsälläre.Yuğarı uqu yortlarında tatarça uqıtu mäsälläre buyınça çığışlar şaqtıy ähämiätle buldı,häm alarnı tikşerü buyınça bulğan çığışlar qızıp qına bardı.”,-dide ul.Rimzil Wäli:Ä xäzer ürenekle ğalim, akademik Mirza Mäxmütovnıñ milli universitetnıñ nindi bulırğa tieşlege turında simpoziumda äytkän fikerlären tıñlıyq:“Älbättä, bügenge köndä yuğarı uqu yortlarına yäşlär öyereleşep kilälär.Ämma alar kübese eşsezlektän , yä armiädän qaçıp qalu teläge belän kilälär. Şulay buluğa qaramastan, bez milli universitetta tatarnıñ zıyalı intelligentsiäsen äzerlärgä tieşbez“,-dide ul.Rimzil Wäli: Rus telendä yasalğan bu çığışnı tulısınça yañğırata almıybız. İñ möhim fikerläre şul. Milli universitetta barlıq belgeçleklär dä tügel, gumanitar fännär, ekonomika uqıtılırğa tieş. Armiädän, eşsezlektän qotılır öçen genä uqırğa kilüçelärdä fayda yuq. Uqıtuçılarğa da şundıy uq taläplär quyıla. Yuğarı däräcädä konseptual' fiker yörtüçe akademik uqu uqıtunıñ motivları, maqsatları turında söylägändä fänne çitkäräk quyıp, üzägenä ütkän äxlaqi mäs’äläne quzğattı:“Tufan Miñnullin äytkän ide ber:“İlle yäşlek tatar alkogolikların möselman itep bulmas inde, yegetlär”,-dip. Döres äytä ul.Araqını citeşterü häm qullanu, satıp alu buyınça Tatarstan belän Başqortstan Rusiädä iñ berençe urında toralar.Sez uylıysız, ällä urıslar ğına eçäme dip? Yuq,bügenge köndä awıl tatar xatın-qızları stakannar belän araqı eçälär. Şunıñ öçen dä bezgä bügen äxlağın saqlap qalğan, ğalimnär, professorlar kiräk.”,-dide ul.Rimzil Wäli: Xäzer İskändär äfändeneñ Milli universitet turındağı fikerlären tıñlıyq:“Konkret situatsiädän çığıp, bulaçaq universitetta tübändäge fakul'tetlar oyıştırılırğa tieş: tarix , berençe çiratta tatar tarixı, filologiä, tatar filologiäse, Könçığış telläre, xoquq- yuridik fakul'tet, iqtisat, ictimaği fännär, fälsäfä, mantıyq, pedagogika, psixologiä. Milli traditsiälärgä zur iğtibar birelergä tieş. Din beleme fakul'tetı bulırğa tieş, anı tiränten öyrätü zarur.Bu fännär belän küp buın tatar ğalimnäre şöğellängän, alar bügenge köndä öyränelmi genä.Ä menä tabiğät fännären ingliz telendä uqıtırğa kiräk“,- dide ul. Rimzil Wäli:Şulay itep, äle Qazan üzägendä tözelep yatqan Milli universitet binasında baraçaq uqu-uqıtu protsessı modele xäzergä tözelmägän. Anıñ qayber fänni bağanaları ğına küz aldına kilä. Küplär bu uqu yortınıñ iñ yuğarı däräcädäge elitar, sıyfatlı buluın teli. Çınnan da, ber uqu yortında yöz meñlägän tatar yäşlären tuğan telendä uqıtıp bulmıy. Uqıtqan xäldä dä eşläw şartları bik üzençälekle. Şul uq waqıtta xäzer ük inde tatar teleneñ yäşäw möxiten kiñäytü çaraları bar. Mäsälän, texnik yuğarı mäktäplärdä tatar büleklären açu, bu eştä Qazan tözeleş akademiäseneñ täcribäse bik möhim. Distälärçä matematika, texnika däreslekläre çığarıldı. Tatar telendä studentlarnı öyrätergä sälätle uqıtuçılar tabıldı. Bu da bit üzenä kürä milli universitet. Xäzer şuşı eşne başlap yörgän ğalim häm fakul'tet dekanı Wağiz Fätxullinnı tıñlıybız: “Tatar telendä belem birüne texnik yuğarı uqu yortlarında berençelärdän bulıp 1991eлдa başlap cibärdek.Ul waqıtta äle bezneñ “Tellär turındağı zakon”da qabul itelmägän ide.Bez üzebezneñ ğalimnärebezne cıyıp, mömkinleklärdän çığıp, ber törkem studentlarnı qabul itep eşne başlap cibärgän idek.Uqıtunı ike teldä alıp bardıq. 1nçe, 2nçe kursta, häm, 3kursnıñ yartısınnan, studentlarnı tatarça uqıtıp häm 4-5 kurslarda uqıtunı rusçağa küçerep alıp bardıq.Şuşı waqıtta 110 artıq uqıtu äsbapları çığardıq. Şular arasında 4 zur däreslek, 28 uqıtu qullanması, 8 ike telle terminologiä süzlege häm başqalar äzerlände.Ul äytkän täqdimnärdän berniçäse:Xäzer yaña belem birü standartları buyınça eşli başladıq.Dokumentlarnı yañartırğa kiräk. Tatar telendä uqıtıla torğan fännär buyınça alarğa räsmi nigez yuq. Tatarstan yuğarı uqu yortları rektorları Sovetı qarşındağı fänni-metodik komissiäne eşlätep cibärergä kiräk. Ul barlıq yuğarı uqu yortları öçen urtaq häm mäcbüri bulıp milli –regional' komponentnı bilgelärgä tieş. Tatar xalqı üzeneñ tulı mäğärif sistemasına nigez salıp dönyanıñ aldınğı xalıq arasına kerä alırlıq potensialı barlığın isbatladı. Artta qalmas öçen ul üzeneñ texnik, texnologik, iqtisat häm başqa belem birü sistemasın nığıtırğa tieş”,-dide ul.Rimzil Wäli:Milli universitet häm tatarça yuğarı belem birü turındağı äñgämägä yomğaqnı tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov belän yasıybız.Milli universitetqa Ğ.Qamal teatrı qarşında bina kütärelä. Bina kütärelgänçe bezneñ fikerebez kütärelep citär mikän? “Bu turıda söyläşkän ğalimnär sallı –sallı fikerlär äyttelär.Xäzer bu fikerlärne tuplap ber urtaq fikergä kilergä kiräk. Tağın ber peduniversitet tözep quymıyq. Yuğarı uqu yortları Qazanda 60ka yaqın. Fundamental' däräcädä belem birerlek universitet bulsa ğına ul, törle cirlärdä yäşägän tatar xalqınıñ milli mänfägaten qänäğätländererlek yuğarı uqu yortı bulır”,-dide ul.Rimzil Wäli.Analitik äñgämäbez şunıñ belän tämam.Tapşırunı alıp bardı Rimzil Wäli. Qazan.


text:
Mäskäwneñ terrorğa qarşı kiläse adımı – milli respublikalarnı beterü bulırmı?
İnde xäbär itkänebezçä, düşämbedä Rusiä prezidentı Putin ildä bulaçaq säyäsi üzgäreşlär turında iğlan itte. Terrorğa qarşı moñarçı kürelgän çaralarnıñ näticäsez buluın tanıp, ul xakimiät bağanasın tağı da nığıtu kiräklegen belderde. Terrorğa qarşı yaña çaralar arasında töbäk citäkçelären Mäskäwdän bilgeläw täqdime dä bar. Xoquq yaqlawçı Freedom House oyışması bu täqdimnärne avtoritar däwlätkä taba baru dip bäyäläde.
Audio (Vladimir Rıjkov)
Rıjkov süzlärençä, bu yaña çaralarnıñ terrorğa qarşı köräş belän ber bäyläneşe dä yuq. Kreml torrornı forsat itep, xakimiät bağanasın köçäytüen däwam itä. Putin üze bu üzgäreşlär Konstitutsiä qısalarında dip äytsä dä, moña şik belderüçelär bar. İNDEM isemle säyäsi tikşerenü fondı başlığı Georgi Satarov:
Audio (Georgi Satarov)
Satarov fikerençä, bu üzgäreşlär Rusiädä federalizmnı beterü bulıp tora. Xalıqara xoquq yaqlawçı Freedom House oyışması: Putin iğlan itkän çaralar Rusiädä bolay da zäğif demokratiäne yomşarta, ilne avtoritar däwlätkä taba bora, digän belderü yasadı. Ni ğäcäp, töbäk citäkçeläre arasında älegä qarşı çığuçı kürenmi. Xättä Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev tä, bu awır zamanada ildä tärtip nığıtu kiräklegen äytep, üzgäreşlärne xuplawın belderde. Alay da, düşämbe kiçen Mäskäwdän qaytıp hawa alanında yasağan çığışında ul bu çaralarnı waqıtlı küreneş, ilne saqlap qalu çarası dip añlattı:
Audio (Miñtimer Şäymiev)
Yaña üzgäreşlärgä kürä, kiläçäktä töbäk citäkçelären Rusiä prezidentı täqdime belän, cirle parlament saylayaçaq. Küplär fikerençä, bu Kreml äytkän süzgä piçät suğuğa qaytıp qalaçaq. Tatarstannıñ Mäskäwdäge wäkile Nazif Mirixanov
Audio (Nazif Mirixanov)
Şulay itep Rusiäneñ säyäsi sistemasında citdi üzgäreşlär kötelä. Ä bit qayçan ğına prezident Putin moña kisken qarşı çığa ide. Menä anıñ çığışlarınnan berniçä özek. 2000 yılnıñ 15 martında Putin bolay dip belderde:
Bezdä federativ däwlät qorılılışı, häm ägär dä keşelärgä saylaw xoquqı birelgän ikän, anı tartıp alırğa yaramıy... Xakimiät vertikalen torğızu öçen üzäkneñ mömkinlekläre bolay da citärlek.
3 aydan soñ saylaw komissiäse citäkçeläre belän oçraşuda Putin bolay dide:
Keşelärneñ töbäklärdä üzlärenä citäkçelär saylaw xoquqın tartıp alu döres bulmas ide... Häm saylawçılarnı xörmät itmäw bulır ide. Federatsiä subyektları citäkçeläreneñ saylanuı citäkçelärneñ üz eşläre näticäläre öçen cawaplılığın arttıra.
2001neñ 18 yülendä ütkän matbuğat oçraşuında Rusiä prezidentı bolarnı äytte:
Min qayber milli respublikalarda xalıq üz citäkçesen saylaw xoquqınnan alay ciñel genä ayırılır dip uylamıym, ä törle däräcädäge, ber urında bilgeläp quyıla torğan, ikençe urında saylap quyıla torğan xakimiät organnarı buldıru inde bik naçar... Axır çiktä, bez sovet ürnägendäge superüzäkläşterügä omtılırğa tieş tügel. Min ul idarä sistemasın näticäsez dip isäplim, ä bez üzebezdä tözelgän sistemanı kamilläşterergä tieş.
2002neñ 19 dikäberendä Rusiä xalqı belän turı elemtä waqıtında Putin bolarnı äytte:
Bezdä töbäklärne zuraytu häm alarğa citäkçelärne bilgeläp quyu mömkinlege häm iñ möhime teläge yuq. Härxäldä, mindä andıy teläk yuq. Bez ilebez tarixında bu problemanı inde ütep kittek. Yaxşımı-naçarmı, bezdä inde şundıy tärtip urnaşqan, töbäk citäkçeläre xalıq tarafınnan turıdan turı yäşeren tawış birü belän saylana. Konstitutsiädä şulay yazılğan häm şulay qalırğa tieş.
Qayber küzätüçelär fikerençä, töbäk citäkçeläre üzäktän bilgelänä başlağannan soñ, töbäklärne erelätü, milli respublikalarnı beterü kebek adımğa da yıraq qalmıy. İşetüegezçä, ike yıl elek kenä Rusiä prezidentı minem andıy teläk yuq digän ide. Kürüegezçä, bu fiker dä bik tiz üzgärergä mömkin.
-Ali Gilmi


text:
Qazan şähäreneñ munitsapl' berämlege başlığı İl'sur Metşin başqala idäräsendä eşçe köçlärne qısqarttı, urınbasarların, rayon başlıqların bilgeläde. İşarädäge 2500 xezmätkärdän 1700 keşe qaldırıldı. Qazan başlığı qısqartılğan keşelärneñ eş taba alaçaqlarına ışana häm üzeneñ eş-ğamällären xakimiätneñ xalıqqa yaqınayu belän añlata. Ul elekke şähär idäräsen bik awır yözüçe köymä belän çağıştıra. Şuña da köymäne ciñeläytergä buldı. Artıq keşelärne köymädän töşerde, yañaların utırttı. Bu xaqta barlıq gazetalar häm başqa massaküläm mäğlümat çaraları xäbär ittelär diärlek. Läkin başqala xalqına alarnıñ kübese tanış tügel. Menä mäsälän Sovet rayonına “Bäxetle” cawaplılığı çiklängän şirkätneñ citäkçeläreneñ berse - Vladimir Fomin bilgelände. “Bäxetle”ne işetügä Qazan xalqınıñ küz aldına Vladimir Fomin tügel, ä zur kibet küz aldına kilä. Äytergä kiräk, 45 yäşlek älege citäkçe belgeçlege buyınça Tübän Qamada eşlägän. Qızıq bit ä, Qazan başlığı da şunnan urınbasarları da…. Fomin Sovet rayonına yaña bilgelänep quyılğan. Şulay uq, İdel buyı rayonı belän dä ör-yaña başlıq idarä itä başladı. Ul – Ramil Kärimov, “Ritual” munitsipal' unitar oyışmasınıñ citäkçese. Bu isem dä älegä tanış tügel… Başqalanıñ başqa rayon başlıqlarına kilgändä, alar yaña keşelär tügellär. Läkin alarnı da Qazan başlığı bilgeläp quydı. 2 rayon başlığın äytsäk, qalğan 5 administrativ rayonnıñ xalqı moñ-zarları belän tübändäge keşelärgä möräcäğät itärgä tieş bulalar; Awitözeleştä – Andrey Belov, Kirov rayonında- Aleksandr Barıyşev, Mäskäwdä – Güzäliä Minkina, Yaña Savinda – Aleksey Çugunov. 2005 yılnıñ dekaber ayında Vaxitov rayonına citäkçelek itä başlağan Ruslan Şakirov ta üz urınında qaldırılğan.
Qazan başlığınıñ urınbasarları kemnär digändä. Alar İrşat Minkin häm Röstäm Niğmätullin. Niğmätullin iqtisat, sänäğät, transport häm elemtä öçen, ä Minkin şähärdäge toraq-kommunal' xucalıqnıñ üseşe öçen cawaplı bulaçaq. Başqarma komitet apparatın Denis Qalinkin citäkliäçäk. Komitet citäkçeseneñ tözeleş, arxitektura buyınça urınbasarı – Oleg Antosenko, şähär tözeklege buyınça urınbasarı – Mansur Xafizov. Finans mä’säläläre buyınça Osqar Prokop'yev bilgelängän.
Şulay uq başqarma komitet eçendä 7 komitet tözelä. Tözekländerü häm toraq-kommunal' xucalıq komitetın Tübän Qamada şuşı uq yunäleş buyınça eşlägän Andrey Yegorov. Cir, milek mönäsäbätlärenä Tübän Qamada federal' terkäw xezmätkäre bulıp eşlägän Marsel' Gabdulxakov quyılğan. İsemlekne däwam itsäk iqtisadıy üseş komitetın – Azat Şäräpov, toraq häm elemtäne Aydar Gabdulxakov, xezmät kürsätü buyınça – İrek Dautov cawaplı bulaçaq. Ä fizik kul'tura häm sportnı “Basxet-Xoll”sport qorılmasınıñ başlığı İlgiz Fäxriev citäkliäçäk. Belep kenä beter. Apparatta tağın 7 idärä tözelgän. Bu idäräçelärneñ kübese elekke kadrlar. Soñğı cidençesendä, mädäniät idäräsendä Eduar İvanov başlıq itep qaldırılğan.
Röstäm İsxaqi


text:
Mäskäw menän kileşeü äzerläü dauam itä
Respublikanıñ berläşterelgän oppozitsiyahı başqort milli oyoşmalarınıñ federal üźäk menän kileşeü töźöü turahındağı täqdimenä üź qaraşın belderep, ularźı separatistik käyeftä bulıuźa ğäyepläne. Başqortostan Mäskäü menän kileşergä qul quyırmı? Bıl horau asıq kileş qala. Şulay źa Başqortostanda kileşeü proektın eşläü dauam itä. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiewtıñ Başqortostanğa Räsäy prezidentınıñ Volğa buyı federal okruğındağı tulı xoquqlı wäkile qaramağındağı şura ultırışında qatnaşıuı menän fayźalanıp xäbärselärźeñ uğa oşo turala horau bireüe täbiği ine.
Ultırıştan huñ respublika prezidentı ultırış tamam, iñ möhime qunaqtar barıhı la qaytıp kitte tip belderźe.


text: Mäskäw -- Rusiäneñ Ğädättän-tış xällär ministrlığı mäglümätenä kürä, Qıtaynıñ ximiä şirkätendä bulğan şartlawdan soñ Amur yılğasına eläkkän ağulı matdälär Rusiä çigenä inde bügen ük kilep citergä mömkin. Ğädättän-tış xällär ministrı Sergei Şoygu süzlärençä, Yäxüd avtonom ölkäse häm Xabarovski krayında bar kommunal häm aşığıç yärdäm xezmätläre yuğarı äzerlek xälenä kiterelgän. Rusiäneñ tirä-yün moxitne küzätü xezmäte Amurğa qoyğan yılğalarnıñ bersendä benzol däräcäseneñ tieşledän beraz yuğarıraq buluın açıqlağan. Xabarovski töbägenä sunı tazartu öçen 20 tonna maxsus kümer kiterelä.


text:
Tizdän saylanırğa tieş yaña Rim papası aldında nindi burıçar toraçaq?
İnde äytelgänçä, märxüm Rim papası İoann Paul İkençene cirläw bu comğağa bilgelände, ämma anda äzerleklär şuşı matäm yolasına ğına tügel, anıñ warisın saylawğa da alıp barıla. İoann Paul İkençe katolik çirkäwe belän citäkçelekne şaqtıy qırıs alıp bardı, anıñ zamana taläplärenä qarşı toruı, dini dogmatlarnı saqlarğa tırışuı, çirkäwne zamançalaştıru omtılışların kire qağuı küplärdä qänäğätsezlek tä uyatıp tordı.
Audio, Wolfgang Klausnitzer
"Märxüm papa saylanğan 1978-nçe yıldan soñ bötenläy başqa säyäsi çınbarlıq xäzer. Ul çaqta bu Könbatış belän Könçığış arasındağı xällär, Könçığıştağı kommunizm ide, ä xäzer isä başqa qarşılıqlar häm başqa yanawlar. Beräw monı Tönyaq belän Könyaq arasındağı büleneş dip atıy, ikençeläre, dönyadağı başqa dinnär, misal öçen, islam belän mönäsäbätlär östenlek aldı dip isäpli" di yaña papa aldında torğan çınbarlıq turında Klausnitzer. Anıñ fikerençä, şul yaqınça 30 yıl eçendä katolik çirkäweneñ tartım üzäge Yevropa häm Tönyaq Amerikadan inde "öçençe dönya"ğa küçkän.
Audio, Wolfgang Klausnitzer
"Katoliklarnıñ 48-läp protsentı bügenge köndä Latin Amerikasında yäşi, bu tuu däräcäsenä, xalıq üseşenä bäyle, monıñ şulay bulası äle papa Paul Altınçı çorında uq sizlä ide" di Klausnitzer. Papa itep saylanğançı kardinal Karl Wojtyla iseme belän tanılğan İoann Paul İkençe, soñğı 400 yıl eçendä italian bulmağan berençe slav papası ide. Küpçelek katoliklarnıñ xäzer könyaqta yäşäwe säbäple yaña papanıñ da annan buluın taläp itkän tawışlar köçäyä. İoann Pavel İkençe urınına däğwa itärlek kardinallar arasında Latin Amerikası häm Afrikadan çıqqannarı şaqtıy. Läkin alarnı şuşı geografiä genä tügel, ä dini tormışta ifrat ta qadimi qaraşlarda buluı da ayırıp tora. İndustrial'' illärdän çıqqan kardinallar isä, papanı nigezdä bersüzsez yaqlasa da, anıñ, misal öçen, balağa uzmaw çaralarına qarşı çığuın, xatın-qızlarğa qarata iske qaraşlarda toruın tänqitläp kilde. Bu mäs''älädä katolik çirkäwe inde ikegä bülengän xäldä diärgä mömkin, häm yaña papağa, beryaqtan çirkäw täğlimatı, ä ikençe yaqtan, zamana, fän häm texnologiä tudırğan yanawlar arasınnan nindider ber urta yul tabarğa kiräk bulaçaq. Katolik çirkäwe, başqa çirkäwlär kebek ük, kürengänçä alay uq berdäm häm berböten tügel, häm papa şul törle qarşılıqlar östendä torırğa mäcbür bulğan ber simvolik citäkçe ul, di inde telgä alınğan german teologı Wolfgang Klausnitzer.
Audio, Wolfgang Klausnitzer
"Soñğı ike yözyıllıqta, 19-nçı häm 20-nçe ğasırlarda papa nominal'' ber citäkçegä äylänä bara. Ul uñışqa barı tik, Rimnän üzäkläşterelgän ısullar belän idarä itep tügel, ä dini iman ürnäge bularaq qına ireşä ala, başqaça anı uñışsızlıq kötä" di Wolfgang Klausnitzer. Yaña papanı saylaw eşe Vaticanda İoann Paul İkençene cirläwdän soñ başlanaçaq.
Kärim Kamal


text:
Möslimä xatın-qızlarğa yaña burıçlar yöklände
Uzğan yıl azağında Qazanda Tatarstan möslimäläre, yäğni möselman xatın-qızlarınıñ Qorıltayı uzğan ide. Anda möslimälärneñ Berlege oyıştırıldı häm anıñ citäkçese itep Nailä Cihanşina saylandı. Şul däwerdän birle Tatarstannıñ qayber rayonnarında möslimälär Berlegeneñ filialları – üzäkläre barlıqqa kilde. Pänceşämbe könne näq şul filial citäkçeläre berençe Plenumğa, yäki utırışqa cıyıldılar – mäs’älälärne xäl itü öçen.
Utırışnıñ açılışında Tatarstan möselmannarı Diniä Näzaräte räise urınbasarı Wäliulla xäzrät Yaqub
Bilgele bulğança, Rossiä İslam konferensiäse oyışmasına küzätüçe äğza bulıp qabul itelde. Şulay uq bezneñ eş täcribälärebez ğomumdönya däräcäsendä öyränelä. Bezdän ürnäk alına. Häm sez dä, xatın-qızlar yağınnan da, eşçänlekne canlandırıp cibärep, Tatarstan bu yaqtan da başqa illärgä ürnäk bulırğa tieş.
Wäliulla xäzrät Yaqup belderüençä, rayonnarda dini oyışmalar – xäzrätlär, abıstaylar xakimiät belän bergä eşlärgä tieşlär. Balıq başınnan çeri digändäy, dingä qarata yaxşı möğämälädä bulğan rayon başlıqları bu ölkädä şaqtıy ğına yärdäm itep kilä ikän. Mäsälän Mamadıştan kilgän Älfirä Miñneğalieva
Bezneñ yul çatında yulçılar öçen mäçetlär tözelgän, xäzer tağın ber tözelä. Möslimälär cıyılışına uqıtuçılar, tabibälär, ZAGS oyışması wäkilläre çaqırıla. ZAGS wäkilläre belän möslimälär öçen tanışular üzägen buldırırğa uylıybız.
Älfirä Miñneğalieva möslimälär belän ayına ber cıyılış uzdırıp plannar bilgelibez, atna sayın törle awıllarğa säfärlär qılabız dip belderde. Uzğan yıl xacğa da Mamadış rayonınnan ğına 27 keşe barğan. Çığımnarnıñ kübesen xakimiät qaplağan. Yäşlär arasında da dingä tartıluçılar şaqtıy ikän.
Şul uq waqıtta Qaybıç rayonında möslimälä Berlege bülekçäsen äle oyıştırıp qına cibärergä uylıylar ikän. Roza Kälimullina
Xäzrät ir keşelär, ä min xatın-qızlar belän eşli başlarğa uylıybız. Bu cıyılıştan soñ söyläşäçäkbez.
Roza Kälimullina, yäşlär arasında din belän qızıqsınuçılar älläni küp tügel dip belderä.
Başqortstannıñ Oktäbrski şähärennän kilgän Sälimä İslamgulova äle xakimiät tarafınnan iğtibar az dip belderä. Ämma mäktäp betergän yäşlärdä qızıqsınu zurlığın äytä.
Utırışta barlığı 40ka yaqın möslimälär qatnaştı. Anda rayon häm şähärlärdä balalar baqçalarında häm mäktäplärdä xäläl rizıq buldıru, bala tudıru yortlarında maxsus büleklär açu kebek eşlär yöklände möslimälärgä.
Landış Xarrasova


text:
Elekke parlament saylawları belän çağıştırğanda, bu yulı deputat känäfie öçen köräşüçelär sanı 2 märtäbä diärlek kimräk. Bu yulı parlament saylawlarında başqarma xakimiät wäkilläre qatnaşmıy. Şul uq waqıtta yaña parlamenta säyäsi qarşılıqlar ällä ni bulmas dip kötelä. Uzğan yılda Udmurtiädä tatar telen uqıtu kimetelsä dä respublikanıñ mäğärif ministrlığı räsmiläre tatar tele uqıtılğan mäktäplär sanı 3 märtäbä arttı dip xisap birä. Russiädäge mäğärif, mädäniät häm meditsina xezmätkärläreneñ qarşılıq çarasında udmurtiädäge budjet xezmätkärläre dä qatnaşa.
Xämidä Ğäyfullina, İjaw.


text:
Belarus: üzäk mäydanda kizü däwam itä, oppozitsiä saflarında berençe büleneş
Yäkşämbedä ütkän prezident saylawları näticälären köçtän çığarırğa taläp itkän Belarus oppozitsiäse Minskinıñ üzäk mäydanında kizü toruın däwam itä. Şaqıty salqın buluğa qaramastan, berniçä yöz keşe inde 3nçe tönen şunda quna. Bu şimbägä oppozitsiä zurraq külämdä protest çarası ütkärmäkçe. Ul arada, mäydannan çittä qıynaw, ezärlekläw, qulğa alylar turında xäbärlär kilä.
Oppozitsiä citäkçese Aleksandr Milinkeviç ta uzğan tönen çatırlarnıñ bersendä qundı, irtänge säğätlärdä genä mäydannan kitte. Sişämbedä protest belderüçelär yanına Yewropa Berlege ilçeläre kilep, teläktäşlek belderep kitte.
Şöker, älegä mäydannıñ üzendä köç qullanular küzätelmi. Ämmä annan çittä oppozitsiä tarafdarlarınıñ qıynalu, qulğa alınu oçraqları turında xäbärlär kilä.
Protest belderüçelärneñ berse, Mixal Audzejeu radiobıznıñ Belarus bülegenä söyläwençä, tañ atqanda mäydannan merto tuqtalışına barğanda alarğa militsiä taşlanğan. Mixal qaçıp qotılğan häm kire mäydanğa qaytqan, anda aña meditsina yärdäme kürsätelgän.
Belarusnıñ bäysez Belapan agentlığı xäbär itüençä, uzğan töndä 50läp keşe qulğa alınğan. Bu xäbär başqa çığanaqlardan raslanmağan.
Könbatış mäglümät çaraları xäbär itüençä, mäydanğa jurlaistlar belän kilgän ber KGB ofitserı, mäydan tiräsendäge binalar tübäsendä märgännär utırğanın äytkän.
Eşke eşlär ministrı Uladzimir Navumau, mäydanda çistalıq saqlawnı säbäp itep, anda azıq-tölek kiterüne tıyu ixtimalın beldergän.
Ul arada, oppozitsiä citäkçeläre Martnıñ 25ndä kiñ külämle qarşılıq çarası ütkärü niäten belderde. Berençe Dönya suğışınnan soñ tözelgän, ämmä qısqa ğömerle bulğan Belarus Demokratik respublika tözelü könenä turı kiterep.
Uzğan töndä tarafdarları aldında yasağan çığışında Milinkeviç, Belarusnıñ demokratik xäräkäte bu könne çın köçen kürsätäçäk, dip wäğdä itte.
Ämmä, üzen Yuri dip tanıtqan ber student äyütençä, militsiä ul köngä qädär mäydannı çistartırğa mömkin. "Militsiä bezgä 24e belän yanadı. Küräseñ ul köngä närsäder äzelänä. Bez alarğa 25e turında äyttek. Alar moña – sez ul köngä qädär yäşämässez didelär", di bu student yeget.
Belapan mäglümätenä kürä, 15läp keşe, tıyılğan mitingta qatnaşuda ğäyeplänep, 15 täwlekkä törmägä utırtılğan.
Alar arasında, küptän tügel çit ildä ütkän yäşlär konferensiäsendä qatnaşqan öçen universitettan quılğan student Tatyana Xoma häm Milinkeviçnıñ yaqın tarafdarı, Berläşkän Watandaşlar partiäse räise Anatol Läbedzka bar.
Üzen Yulia dip tanıtqan bu qız, quqru xise bar-barın di, läkin mäydannan kitergä cıyınmıy. "Quqru xise bar inde äzräk, höcüm bulırğa mömkin, keşelärne 10, 15 täwlekkä utırtalar bit, naxaqqa, ireklek telägän öçen. Läkin bez qalaçaqbız, köräşäçäkbez, di mäydandağı Yuliä isemle qız.
Läkin opozitsiä citäkçeläreneñ barısı da bu qız kebek qıyu tügel. Oppozitsiä namzätlärneñ berse, Sotsial-demokratlar partiäse citäkçese Aleksandr Kazulin, Milinkeviçnı süzendä tormawda ğäyepläde. Kazulin süzlärençä, alar, şimbä çarası aldınnan mäydannan kitep torırğa kileşkän bulğan, Milinkeviç bu kileşüne bozğan.
Milinkeviçnıñ süzçese Belapan agentlığına äytüençä, andıy kileşü çınlap ta bulğan, läkin protest belderüçelär üzläre mäydannan kitüdän baş tartqan.
Kazulin, salqın hawa häm räsmilärneñ yanawın iskä alıp, mäydannan kitergä täqdim itkän. Höcüm bulğan oçraqta ul bar cawaplılıqnı Milinkeviçqa awdardı.
Oppozitsiä saflarında şuşı büleneş anıñ sürelüenä kitererme, monısın waqıt kürsäter.
Ali Gilmi


text:
Foto: aBTop
Aqtöbe oblıstıq jäne qalalıq qorğanıs isteri jönindegi vedomstvo qızmetkerleri donor boldı. Otızdan astam äskerï qızmetker kezek-kezegimen oblıstıq qan ortalığına barıp, Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına oray` uy`ımdastırılğan akcïyağa ün qostı. «25 ïgi is» akcïyası kezinde donor bolğan ofïcerler arasınan sïrek kezdesetin qan tobı anıqtaldı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Aqtöbe oblıstıq qan ortalığı stwdentter, iri kompanïya jumısşıları men bilim berw, medïcïna uy`ımdarında türli akcïyanı jïi uy`ımdastıradı. Tipti, arnay`ı şaqırtwlarğa barıp, jumıs ornın tastap kete almay`tın qızmetkerlerdiñ qan tobın anıqtap, olarğa donor bolw mümkindigin beredi äri qan bankin toltıradı.
«Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına oray` qalalıq, oblıstıq qorğanıs isteri departamentiniñ 30-dan astam qızmetkeri qan tapsırwğa şeşim qabıldadı. Bizdiñ aramızda 2-3 turaqtı donor bar. Olar jılına birneşe ret kelip, qan tapsırıp otıradı. Akcïya kezinde äskerï qızmetkerlerge anıqtama berildi. Zañğa säy`kes olar bir kün demalıs ala aladı. Tañdaw bar. Olar qan tapsırğan küni tınığa aladı, key`biri eñbek demalısına qosıp alwğa şeşim qabıldadı»,- dey`di oblıstıq qorğanıs isteri jönindegi departament basşısınıñ orınbasarı Ädilbek Qultaev.
Onıñ ay`twınşa, qan tapsırıp, donor bolw ïgilikti is jäne äskerï qızmetkerler el tınıştığın küzetip, qawipsizdigin qamtamasız etw jolında, bey`bit küni kömek berwde bar küş-jigerin saladı.
Aqtöbe oblıstıq qan ortalığında qan qorı tolıq. Degenmen teris rezwstı İ, İİ, İİİ jäne İV qan tobına qajettilik seziledi. Sebebi, öñirdegi awrwxanalardan künine 50 suranıs tüsedi. Köbi jol-kölik oqïğası men josparlı kürdeli operacïyalarğa qan aladı.
«Qan jetkilikti. Kün say`ın ortalıqqa twısına qan tapsıratın adamdar keledi. Turaqtı donorlarımız da bar. Qan tapsırğan adam 4 ay`dan key`in kelip, qay`ta qan tapsırwına boladı. Sol waqıt aralığında qan quramı tolıq tekserilip, quyuğa jaramdı, jaramsızdığı naqtı anıqtaladı. Bizde qan 3 jıl boy`ı saqtaladı»,- dey`di oblıstıq qan ortalığı, qan day`ındaw böliminiñ meñgerwşisi Aïda Sabırova.
Altınay` SAĞINDIQOVA


text:
«Qazan utları» jurnalınıñ 2004 yıl Mart sanına küzätü
«Qazan utları»nıñ bu sanın qulına alğan härkem, älbättä inde, uzğan sannardağı romannıñ axırı belän qızıqsına. Çönki Mars Şabay tärcemäsendä Raul'' Mirxäydärovnıñ «Qarğa korole» äsäreneñ axırı ni belän tämamlana. Barmı bu dön''yada ğädellek? Ul ğädellekne torğızırğa tırışuçı zatlar isänme? Alar ni xällärdä? Min romannı uqıp çıqqaç, torataştay qatıp qaldım. Avtor üz uquçısın az ğına da qızğanmağan, xätta ädäbi äsär dip taşlama yasap ta şomartu— bizäw yulına basmıyça, tormışnıñ, millätneñ açı xaqiqäten yarıp salğan da kürsätkän. Qarağız inde bu soñğı mogikan bulıp qalğan ğädellek öçen köräşçene.... Köräş yulında xatının, ulın qorban itkän, üze yartı yıl däwamında tamçılap cıyılğan watıq söyäklären yalğap, yaraların yalap yatqan zatnıñ inde ber genä kiçkä xastaxanädän öenä çığıp keräm dip ni qıluı! Bu qädärlär dä ruxi wäxşilekne atarğa telem äylänmi minem. Canımnan açı yäş tama! Äsärneñ üz süzläre belän genä äytimçe. Xastaxanädän Kamalovnı cibäräse kilmägän tabip şart quya:Mälikä Basıyr:
Läkin ber şart belän... eçmäskä , tartmasqa, dulqınlanmasqa.Bolar barısı da sezneñ öçen qurqınıç tudıraçaq. Elekke tormış turında onıtıp torırğa turı kiler, häm dä bik ozaqqa.Sezgä tınıçlıq, caylı, iple tormış räweşe kiräk, yänäşägezdä aqıllı kitaplar, televizor bulsın...Yaqın yıllarğa şular belän qänäğätlänergä turı kilmägäye, bälki ğömerlekkäder, qäderle Xörşit Azizoviç. Şuşı usal şartlarğa riza bulsağız, qaytıp kilergä yarar. Sez rizamı?
Tulısınça, -dip açılıp cawap birde prokuror. Tulısınça,- dip açılıp cawap birgän prokuror ber kiçkä genä şakallar arasına çıqqanın añlağan xäldä Mäskäwdä urıslar arasında yäşäp iälängän ber ğädätne iskä töşerä: -İskä alırğa! İskä alırğa! Häm üzeneñ niqädär tübän zatlardan, restorannıñ qara zalınnan xämer (araqı)alıp eçä. Menä şunda yuğarı sud keşese Xaşimov belän oçraşa, alar arasında şundıy söyläşü bula:
-İskä alırğa! İskä alırğa!
Häm üzeneñ niqädär tübän zatlardan, restorannıñ qara zalınnan xämer (araqı)alıp eçä.
Menä şunda yuğarı sud keşese Xaşimov belän oçraşa, alar arasında şundıy söyläşü bula:Mälikä Basıyr -Tuıp kilüçe Yaña yıl belän!Sezne isän kürüemä şatmın, işettem, awır avariägä eläkkänsez ikän...
Prokuror cawapqa läm-mim süz äytmäde, barı tik bik küp ğämällären belep ölgergän keşegä tekälep qarap toruın belde.
Yuğarı sud keşese ozaqqa suzılğan tınlıqnı kütärä almadı.
-Sezne moğciza belän genä isän qalğan, dip söylilär. Xäzer qurqınıç eşegezne taşlarğa turı kilerder, sezneñ däwamçığız bulırday keşelärne dä äytkäli başladılar şikelle...
Kamalov ciñel söyäkle barmen ryumkağa salıp ölgergän kon''yaknı däşmi genä eçep quydı , biek taburettan saq qına töşte, barı şunnan soñ ğına, äñgämädäşeneñ küzenä qarap, äytte:
Ömetlänmägez, Sälim Xäsänoviç, taşlamıym. Bez sezneñ belän, Mirşab, barısın da yañadan başlıybız, dip isäplä. Min inde sçetçiknı borıp cibärdem. Senatornıñ da, sezneñ dä miña äcätegez artıq zur. Tülärgä turı kiler!
Näcibä Safina:Häm ul sul ayağına aqsıy-aqsıy işekkä taba atladı. Sizdermäskä tırışsa da , här adımınıñ yaña ğazaplar kiterüe anıñ yözenä çıqqan ide. Äye, äye ğazaplar... Minem küz aldıma Kamalov imgängän, sıtılğan, tik ömete genä sünep ölgermägän millätneñ tipik ber obrazı bulıp kilep bastı. Minem bar tawışıma, barlıq tatarlar, barlıq törki dönyağa işetelerlek itep qıçqırasım kilde. Tuqtağız çit ğöref-ğadätlär belän yäşäwdän. Alar bezne üz – üzebez buludan tuqtatuçı töp tarix qanunnarı. Araqısı, bulmıy, ğöref- ğädät yolasın üti almağan berär urısnıñ mulla çaqırıp doğa qıldırğanın kürgänegez barmı? Möselman keşeseneñ turıdan –turı Allağa möräcäğät itü mömkinlege bar läbasa! Ğöref-ğadät, yolalar- alar bügenge deputatlar çığarğan häm çığıp citkänçe ük qırıq yamaw salınğan zakonnar tügel.Alar ğasırlar, keşelek yäşäyeşe sınawın ütkän qanunnar häm fäqät şul qanunnar ğına bezne millät bularaq saqlap qala ala. Yazılmağan qanunnarnıñ yazılğan qanunnardan östenlegen xalıq belä läbasa. Kamalov restorannan çığıp kitte. Tik öyenä qaytıp citärme ul? Canda meñ törle soraw, soraw. Şul sorawlarnıñ urınlı buluın raslağanday «Qazan utları«nıñ bu sanına öç yazuçığa märsiä birelgän : Ädxät Sinuğıl, Raxmay Xismätullin, Barlas Kamalov. «Bıyılğı qış ädäbiätebez öçen bik räximsez bulıp çıqtı. Yaña yılnıñ berençe könnärendä yazuçı Qoyaş Timbikovanı cirlägän idek» dip yaza jurnal. Min bu yazuçılarnıñ ruxi xalätläre belän bik tä, bik tä tanış idem.Üldelär,-dip äytäsem kilmi, cannarı qol sannarın taşlap kitte alarnıñ. Ällä başqa bik küplärneñ ruxi xalätläre üzgäme? Änä bit , jurnalnı açıp cibärüçe Tuqay büläge lawreatı Zölfät şiğerläre ni söyli? Äye, ülgännärneñ qäberen bel, isännärneñ qäderen bel, dilär. «Qazan utları» inde yartı ğasırlıq yubileyların bilgeläp ütkän prozaik Waxit İmamov, şağirälär Fäyrüzä Möslimova, Rozalina Şahieva xaqında yazmalar häm alarnıñ icat ürnäklären birgän.
Minem bar tawışıma, barlıq tatarlar, barlıq törki dönyağa işetelerlek itep qıçqırasım kilde. Tuqtağız çit ğöref-ğadätlär belän yäşäwdän. Alar bezne üz – üzebez buludan tuqtatuçı töp tarix qanunnarı. Araqısı, bulmıy, ğöref- ğädät yolasın üti almağan berär urısnıñ mulla çaqırıp doğa qıldırğanın kürgänegez barmı? Möselman keşeseneñ turıdan –turı Allağa möräcäğät itü mömkinlege bar läbasa!
Ğöref-ğadät, yolalar- alar bügenge deputatlar çığarğan häm çığıp citkänçe ük qırıq yamaw salınğan zakonnar tügel.Alar ğasırlar, keşelek yäşäyeşe sınawın ütkän qanunnar häm fäqät şul qanunnar ğına bezne millät bularaq saqlap qala ala. Yazılmağan qanunnarnıñ yazılğan qanunnardan östenlegen xalıq belä läbasa.
Kamalov restorannan çığıp kitte. Tik öyenä qaytıp citärme ul?
Canda meñ törle soraw, soraw. Şul sorawlarnıñ urınlı buluın raslağanday «Qazan utları«nıñ bu sanına öç yazuçığa märsiä birelgän : Ädxät Sinuğıl, Raxmay Xismätullin, Barlas Kamalov. «Bıyılğı qış ädäbiätebez öçen bik räximsez bulıp çıqtı. Yaña yılnıñ berençe könnärendä yazuçı Qoyaş Timbikovanı cirlägän idek» dip yaza jurnal. Min bu yazuçılarnıñ ruxi xalätläre belän bik tä, bik tä tanış idem.Üldelär,-dip äytäsem kilmi, cannarı qol sannarın taşlap kitte alarnıñ.
Ällä başqa bik küplärneñ ruxi xalätläre üzgäme? Änä bit , jurnalnı açıp cibärüçe Tuqay büläge lawreatı Zölfät şiğerläre ni söyli? Äye, ülgännärneñ qäberen bel, isännärneñ qäderen bel, dilär.
«Qazan utları» inde yartı ğasırlıq yubileyların bilgeläp ütkän prozaik Waxit İmamov, şağirälär Fäyrüzä Möslimova, Rozalina Şahieva xaqında yazmalar häm alarnıñ icat ürnäklären birgän.Mälikä Basıyr:Xörmätle tıñlawçılar! Sezne «Qazan utları» jurnalınıñ bıyılğı bu mart sanı belän Näcibä Safina tanıştıra. Bu sanda anıñ şiğırläre dä urın alğan. Ämma ul üzeneñ şiğerlären uqırğa qimadı. Şiğriät säxifäsendä Nais Ğämbärneñ «Näcibä Safina icatı turında berniçä süz»,-dip isemlängän kereş süze basılğan. Anda şundıy süzlär bar:
«Uçaqlarda yanıp çınığu alğan Näcibä xanım 80 yıllar axırında , tatar xalqı irek wä bäysezlek yaulap yörgän yıllarda , Näcibä Safina ğäziz xalqınıñ ğayät wäkilläre belän bergä mäydannarğa çıqtı, şiğer säxnälärenä kütärelde, ädäbiät-sänğat ähelläre belän qayğısın –şatlığın urtaqlaşıp ğömer kiçerde. Şağirä waqıtlı matbuğatta költä-költä şiğerlär bastırdı, alar axır çiktä kitap bulıp täğäyenländelär.«Tañ qoşı» cıyıntığı 1997 yılda dönya kürde. «Ägär dä uylağanda...» 2001 yılda basılıp çıqtı. Ul arada ikeme-öçme balalar öçen şiğri küçtänäçlär— kitaplar äzerlärgä ölgerde»,-dip yaza Nais Ğämbär anıñ turında. Äye, şağir üzen «tañ qoşı» dip atıy, läkin şiğerneñ xikmäte tirändäräk yata ikän, yäğni şağir şäxsi kiçereşlär aşa milläti kiñleklärgä çığa häm zur ğomumiläşterülär yasıy :
«Tañ yoqısın yoqlıylar bit anı»,— İmin bulsa ägär tuğan cirem, İsän bulsa ägär can iregem, İsän bulsa ägär Däwlät-Cirem,- Tañ yoqısın min dä yoqlar idem...digän şiğerennän özek kiterä
İmin bulsa ägär tuğan cirem,
İsän bulsa ägär can iregem,
İsän bulsa ägär Däwlät-Cirem,-
Tañ yoqısın min dä yoqlar idem...digän şiğerennän özek kiterä«Bez –şiğer, tormış-proza»dip isemlängän küptän tügel genä çıqqan Näcibä Safinanıñ cıyıntığındağı «Köçleräk»dip atalğan şiğerenä, mäxäbbät böreläre yaralıp kilgän yäş qız köy yazğan häm anı üze başqara. Şağiräneñ küñelendä bulğan xis toyğılar, yäşlär küñelendä añlayış taba. Häm yäşlär ul şiğerlärne uqıp, alarnı ber moñğa salıp, küñellärenä nindider ber räxätlek taba. Ä bezneñ kiläçäk- yäşlärdä.
Näcibä Safina:Bu sanda «Bezneñ zaman geroe» diskussiäsen Räşit Fätxraxman yazması däwam itä. Fän , ädäbiätlär duslığı«Yalqın» jurnalı yübileyenä bağışlanğan yazmalar häm Qor’än sürätläre urın alğan. Jurnalnıñ berençe bit tışlığın dönya küläm tanılğan rässam Kamil Mullaşev icatı- Söembikä- xanbikä räseme soñğı bittä şağirä Fäyrüzä Möslimova fotosuräte. Bolardan tış «Qazan utları» qup törle ädäbi- mädäni yañalıqlar, yaña kitaplar çığuın da xäbär itä. Qısqası- jurnal tulısınça millät ruxı, idealları, yäşäyeşe belän suğarılğan här tatar üz canına, yäşäyeşe ruxına azıq taba ala ikän, jurnalıbıznı här mänle, fähemle millättäşebez berençe çiratta yazdırıp alıp uqır. Çın millilek kürsätkeçe,ul- üz tarixı , ädäbiät, mädäniäten belergä omtılu,dip bäyälänä ala da,-dip tämamladı süzen Näcibä Safina.Xörmätle tıñlawçılar!«Qazan utları» jurnalınıñ 3 sanı belän sezne yazuçı, şağirä, publitsist Näcibä Safina tanıştırdı. Aldağı şimbä matbuğat tapşıruında sez «İdel» jurnalınıñ yumorğa bağışlanğan sanı turında Almaz Xamzinnı tıñlarsız.
Mälikä Basıyr, Qazan


text:
Tatarstanda oppozitsion köçlärne berläşterüçe «Tügäräk östäl» Bötenrusiä xalıq sanın aluda tatarlarnı berniçä etnik törkemgä bülgäläwgä qarşı çıqtı
Bötenrusiä xalıq sanın alu çarası respublika cämäğätçelegeneñ iğtibar üzägendä qala birä. Tatarstannıñ oppozitsiädäge firqalären, ictimağıy-säyäsi oyışmaların, kommunistlar häm demokratlarnı berläşterüçe «Tügäräk östäl» tatarlarnı Qazan, Ästerxan, Seber, mişärlär häm başqa törkemnärgä bülgäläwgä qarşı çıqtı. «Tügäräk östäl»neñ bu xaqtağı belderüe Rusiä Prezidentı Vladimir Putinğa, Däwlät Dumasına, Federatsiä Şurasına häm Rusiä massaküläm mäğlümät çaralarına cibärelgän.


text:
Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko bügen xökümät wäkilläreneñ isemnären iğlan itä başladı. Prezidentnıñ internettağı säxifäsenä qarağanda, Yuşenko Vyaçeslav Kirilenko häm Roman Besmertny'nı vise-premyerlar itep bilgelägän. Karpat buyı töbägeneñ elekke gubernatorı Viktor Baloga ğädättän tış xällär ministrı itep bilgelängän. Energetika ministrı urınında İvan Plaçkov, tışqı eşlärdä – Boris Tarasük häm tağın ber niçä ministr üz wazifalarında qalğan.
Uzğan atnada ikençe tawış birüdä premyer-ministr itep Yuri Yexanurov bilgelängän ide.
Ukraina eşquarı Rinat Äxmätov Ukraina eçke eşlär ministrlığı wäkile sorawlarına cawap birde. Ministrlıqnıñ matbuğat bülege xäbär itüençä, sişämbe könne Äxmätov Ukraina eçke eşlär ministrı wazifaların waqıtlıça başqaruçı Yuri Lutsenko belän oçraşqan häm birelgän sorawlarğa tulı cawap birgän.


text: Bangkok. Thailand premyer-ministrı Taksin Şinawatra süzlärenä qarağanda, ilneñ könyağında här kön diärlek höcümnär oyıştırğan möselman ğisyançıları kürşe Malayziädä urnaşqan xärbi cäyläwlärdä künegülär ütä. Şinawatra şulay uq, Thailandtağı suğışçan islamçılarnı İndoneziädäge fikerdäşläreneñ eşçänlege ruxlandıra dip isäpli. Ämma ul berük waqıtta, Malayziäneñ dä, İndoneziäneñ dä xökümätläre berqayçan da şul suğışçan törkemnärne yaqlamadı, alar Thailand belän ğisyançılarğa qarşı köräştä xezmättäşlek itä dip belderä. Ğinwardan birle Thailandnıñ nigezdä möselmannar yäşägän könyağında 500-läp keşe hälak buldı. İldä yaqınça 6 million möselman yäşi dip isäplänä.


text:
Astanağa - 10, Nazarbayevqa 68 yäş
Bu könnärdä Qazaqstannıñ başqalası Astana şähäreneñ 10 yılıgın qotlaw öçen zur äzerleklär bara. 6nçı yül yäğni yäkşämbe könne başqalanıñ Almatıdan Astanaga köçerelüenä näk un yıl tula.
Küptän tügel Qazaqstanda Prezident Nursultanbayevneñ tugan köne ilneñ milli bäyräme bularaq iğlan itelde. Şuña da qaramastan Astananıñ 10 yıllığın bäyräm itü çaraları küptännän başlanğan ide.
Bu könnärdä Qazaqstan mäğlümat çaraları, prezidentneñ tugan könenä turı kilgän Astana könenä çaqırılğan “qaderle” qunaqlar turında bäynä bäynä söyli başladı. Çaqıru isemlegendä tanılğan artistlardan alıp kürenekle dönya däwlät räsmilärenä qadär keşelär bar. Alar arasında Rusiä, Törkiä, Üzäk azia häm Kavkaz citäkçelärennän qala bay Ürden patşası Ğabdullahda bar.
Läkin bu tantanalar här kemne üzenä tämam cälep itä dip äytep bulmıy. Bigräk tä oppozisiädägelärne. Alar monı – xalıq aqçasın çüpkä ırğıtuğa tiñliy.
Kommunistlar partiası citäkçese, Serikbolsin Abdildin, çaralar öçen küp aqça sarıf itügä qarşı çığuçılardan berse:
“İl qaznasına kergän aqçanıñ zur öleşe şul Astana şähärenä kümelde. Kümelde dip äytäm çönki mäğlümatlarğa qarağanda yaña yasalğan binalarnıñ 70 % buş. Berkem yäşämi, barsı da xökümät urını öçen ayırılğan. Xalqın uylağan keşe şulay eşläms ide”
Astana10.com yäğni şähärneñ 10 yıllığına bağışlanğan saxifädä Astana “yuqlağan şähär” dip atalğan. Ul gına tügel hawa şartları da qırıs. Hawa cılılığı cäydä 40 däräcägä artsa, kışqı könnärdä suıqlıq 40 gradusqa qadär töşä.
Ä Nazarbayev säyäsetenä qarşı bulğannar häm ğadi il watandaşları isä aqçanı cälläme şundıy zur tantana öçen äzerlekkä salınuın xuplami.
Amircan Xasanov, oppozisiädäge Sosial demokratia partiäse başlığı. Ul bu tantananıñ Nazarbayevne zurlaw çarasınnan başqa ber mäğnäse bulmawın di:
“Ğomum alğanda Astananıñ 10 yıllığın bilgeläw tantanası çaraları bik yasalma eş. ezneñ xalıqnıñ häm millätebezneñ uñganlığın ber awızdan bergä qotlaw urnına – bez ber keşene genä zurlaw belän mäşğulbez”
“Astana” qazaq telendä başqala digän süz. 19 ğasırda Qazaq ğaskärläre tarafınnan tözelgän şähär başta Akmolinsk bularaq yörtelgän. 1961 yılda Tselinograd dip atalğan şähär, 1991 yılda Qazaqstan bäysezlegen iğlan itkäç, üz iseme belän atala başlağan ide.


text:
Tony Blair: BMO inspektorlarına kübräk waqıt birergä kiräk
Audio: Ägär Ğiraq xezmättäşlek itä ikän, inspektorlarğa, küpme kiräk, şul xätle waqıt birergä kiräk, di Blair. Ägär inde itmi ikän, ul çaqta bezgä 90-nçı yıllar xälenä qalıp, tikşerüne yıllarğa suzmas öçen, saq bulırğa kiräk.
Blair, şulay uq, NATOnı, Törkiägä qarata bulğan wazifasın ütärgä çaqırdı.
Germniä kanslerı Gerhard Şröder, bügen İspan premier-ministrı Jose Maria Aznar belän oçraşqannan soñ, Ğiraq krizisı häm Törkiägä yärdäm mäsäläsendä, Yevropa Berlegeneñ urtaq qaraşın buldırırğa, NATOğa qarşı tügel, ä anıñ belän bergä Yevropanıñ üz söyäsäten buldırırğa çaqırdı.


text:
Kavkazda bulgan cir teträwdä ülgännär sanı 13kä citte
Kiçä 5.3 zurlıqta bulgan zilzelä üzägeneñ Groznigä 40 çaqrım yıraqlıqta buluı xäbär itelä. Zilzilädä qaysıber binalarnıñ cimerelüe, yullarnıñ bozıluı häm elemtä çıbıqlarınıñ özelüe xäbär itelä. Rusiäneñ Kavkazdagı 5 töbägen üz täserenä algan zilzelä, şulay uq kürşe Ärmänstan häm Görcestanda da xis itelgän.
Rusiäneñ ğadättän tış xällär ministrı, zilzilädä ziyan kürgän keşelärne qotqaru öçen maxsus qotqaru törkemen wazifalandırdı. Qotqaru törkemenä maxsus citeşterelgän etlär dä quşıla.


text:
Tatarstan xökümäte yubiley häm istälekle könnär ütkärü tärtiben rasladı
15 ğinwarda Röstäm Miñnexanov raslağan nigezlämädä kemnärne nindi uñaydan häm nindi çığımnar isäbenä zurlap täbrik itärgä kiräklege kürsätelä. Törle däwlät oyışmalarınıñ istälekle könnäre Prezident apparatı häm Xökümät belän kileşep uzdırıla. Şähär, awıl, poselok häm törle oyışmalar tözelüweneñ 25-50 yıllığı uñaennan häm alğa taba 25 yıl saen bilgeläp üzıla. Ayırım oçraqlarda ğına 50 yıllıqtan soñ, här 10 yıl saen yubiley ütkärergä mömkin. Kürenekle eşleklelärgä dä şundıy uq qaraş. Läkin moña qarap qına törle yubileylar ütkärügä kitkän çığımnar kimer mikän?