text:
Rusiä prezidentı çirattağı yullamasın täqdim itte
Rusiä prezidentınıñ Federal’ cıyınğa yıllıq yullaması berençe märtäbä Boris Yel’tsin tarafınnan 1994 yılda yasaldı. Vladimir Putinnıñ isä bu inde 8 yullaması. Bıyılğı yullamanı iğlan itü çarası 25 aprel’ könenä bilgelängän ide. Läkin çärşämbedä Boris Yel’tsin wafatı uñayınnan matäm köne iğlan itelü säbäple, tantana 26nä küçerelde. Pänceşämbe, köndezge säğät 12dä Mäskäw Kirmäneneñ Märmär zalında Rusiä parlamentı deputatları, xökümät wäkilläre, ilneñ töbäk citäkçeläre häm başqalar cıyıldı. Çarada Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä qatnaştı. Bıyılğı yullama citkerelü çarasınıñ üzençälege dä buldı. Ul Rusiäneñ berençe prezidentı Boris Yel’tsinnı iskä alıp ber minutlıq tınlıqtan başlanıp kitte.
Annarı Vladimir Putin ber säğät tä 10 minut däwamında uzğannarğa yomğaq yasap, ilneñ, iqtisatnıñ kiläçäkkä üseş plannarı xaqında söyläde. Küplär älege yullamanı anda ütkännärgä xisap, xuşlaşu süzläre bulır, dip kötkän ide. Läkin Putin üzeneñ çığışında miña äle säyäsi wasıyätlär äytergä irtäräk dip belderde. Alay da, çığışınıñ başında bu minem soñğı yullamam, kiläse yılğa anı ikençe prezident citkerer, dip belderde.
Yullamanıñ eçtälegenä kilgändä, ul Rusiä iqtisatındağı üseşlär häm anıñ problemalarınnan başlanıp kitte. Rusiädä sänäğät tarmağında üseş küzätelä, ilneñ iqtisatı dönyanıñ iñ ere iqtisadi sistemalarnıñ berse bulıp tora, dide Vladimir Putin. Anıñ mäğlümätlärenä qarağanda, 2000 yıldan birle rusiälelärneñ kereme ike yarım märtäbägä artqan. Xäyer, Rusiä xalqınıñ küpçelege monıñ belän rizalaş ta möğäyen, Härxäldä, prezidentnıñ älege süzlären işetkän qayber tatarstanlılar, şunnan soñ yullamanı bötenläy tıñlamadıq, dip zarlandılar. Ä menä yullamanı tıñlarğa dip Mäskäw kirmänenä cıyıluçılar isä prezident belän kileşep, Putinnıñ şuşı häm başqa süzlären alqışlap qarşı aldı.
Vladimir Putin şulay uq kiläçäktä üsterergä kiräk tarmaqlarnı da iskä aldı. Anıñ fikerençä, Rusiädä yuğarı texnologiälärne üsterü, çimalnı tabu ğına tügel, anı eşkärtügä iğtibarnı yünältü kiräklegen äytte. Şulay uq, yullamada toraq mäs’äläsen çişü, tuzğan toraqnı tözekländerüdä xökümätneñ yärdäme kiräklege xaqında söz bardı. Keşelär üzläre genä älege problemalarnı xäl itä almıylar, xakimiätlär alarğa bulışırğa tieşlär, bu eşkä, mäsälän, YUKOStan kergän aqçalarnı totıp bula, dip belderde prezident. Yullamada xalıqqa oşarlıq tağı ber möhim tema kütärelde. Süz pensiälär turında bara. Putin layıqlı yalğa çığu yäşen arttırmasqa kiräklegen, ä menä pensiälärne, kiresençä, kiläçäktä kübäytergä kiräklegen äytte. 2007 yıldan 2009 yılğa qädär alarnıñ artuı 65 protsentı täşkil itärgä tieş ikän.
Süz Rusiädä eşläp kilüçe ilküläm proyektlar, alarnıñ näticäläre xaqında da buldı. Ayıruça iğtibar sälämätlek saqlaw tarmağına birelde. Şuşı proyekt eşläw näticäsendä, Rusiädä ülüçelär sanı kimegän, ä tuuçılar sanı artqan ikän. Awıl xucalığın üsterü dä ilküläm proyekt yärdämendä şaqtıy uñışlı bara bulıp çıqtı.
Kiläçäkkä eşlär xaqında da küp äytelde prezident tarafınnan. Ğomumän, ul bik zur plannar iğlan itte – kanal, zur köymälär tözü, ilneñ energiä sistemasın kamilläşterü häm başqalar. Belgeçlär monı, Putinnıñ ilneñ säyäsi tormışınnan kitärgä cıyınmawın kürsätä, dip sanıy.
Saylawlar, tışqı häm eçke säyäsät problemaları da çağılış taptı yullamada. Mäsälän, Vladimir Putin soñğı arada Rusiäneñ eçke eşlärenä tıqşınu öçen çittän aqçalar kübräk bülenep birelä başladı, dip belderde. Qayberäwlärgä Rusiäneñ üseşe, nığuı oşamıy, alar bezne uzğan zamannarğa qaytarırğa telilär. Kemnärder aqça öçen, ikençeläre Rusiäneñ säyäsi häm iqtisadi möstäqillegen beterü maqsatınnan, dip belderde prezident. Häm ildä ekstremizm belän köräşne köçäytergä, monıñ öçen ul deputatlarğa kiräkle qanunnar qabul itärgä kiräklegen iskärtte. Bu yulı da Vladimir Putin belän kileşüne beldergän alqışlar şaqtıy köçle buldı.
Gölnaz İlgizär


c: text/html

text: Xalıqara atom energiäse idaräseneñ İranğa bağışlanğan qararın comğa könne Berläşkän millätlär oyışması iminlek şurasınıñ daimi äğzäläre tikşeräçäk. Alar - AQŞ, Rusiä, Qıtay, Fransiä häm Britaniä. Rusiäneñ Tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Xalıqara atom energiäse idaräse İran turındağı dokumentlarnı iminlek şurasına tapşırıp, beraz aşıqtı dip sanıy. Qıtay wäkile dönya cämäğätçelegen İrannıñ atom proğramması tiräsendäge wazgiätne quyırtmasqa çaqırdı. İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicät tağın ber märtäbä, Tähran teläsä nindi säyäsi basımğa qarşı toraçaq, dip belderde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kasyanov xökümätkä ışanıçsızlıq belderüne işetmiäçäk
Kasyanov, Uñ köçlär berlege liderı Boris Nemsovnıñ Rusiä prezidentı xökümätne dä citäkläsen, digän täğdimenä qarşı çıqtı. Kasyanov fikerençä, bu täqdimnärgä nigezläp konstitutsiäne üzgärtep torunıñ kiräge yuq, çönki prezident ta xökümät tä üzara tatu häm uñışlı xezmättäşlek alıp bara. Xökümätneñ uñışlı äş alıp baruın raslağan premier-ministr, soñğı waqıtta Rusiä iqtisadına kapitalnıñ küpläp kerüe küzätelüen belderep, uzğan yılda ay sayın Rusiädän çit ilgä milliard dollar kitep barğanın da xäbär itte.


text:
Bush Macarstanda 1956 yılnı iskä alaçaq
Çärşämbedä Venada ütäçäk Europa Berlege-Quşma Ştatlar sammitınnan soñ amerikan prezidentı George Bush ikençe köngä Budapeştqa kitä. Macarstan räsmiläre belän oşraşudan tış anıñ şulay uq Macar baş kütärüenä 50 tulu uñayınnan ütäçäk çaralarda qatnaşuı da qaralğan.
Sovet ğäskärläre Macar qarşılığın bastırğannan soñ, İmre Nad qulğa alına häm 2 yıldan asıp üterelä.
Macar baş kütärüenä 50 yıl tulu uñayınnan räsmi çaralar şuşı yılnıñ üktäberendä ütäçäk. Ämmä atnakiç könne Budapeştqa kiläçäk Amerikan prezidentı George Bush Macar räsmiläre belän oşraşqannan soñ, 50 yıl elek komunizmğa qarşı baş kütärgän İmre Nad häm anıñ tatarfdarların iskä alırğa cıyına.
Bushnıñ iminlek kiñäşçese Stephen Hadley: "1956 yılda kommunizmğa qarşı baş kütärgännärne iskä alıp mäñgelek utqa çäçäk bäyäläme salınaçaq. Soñnan prezident 50 yıl uñayınnan notıq totaçaq, Macarstannıñ küçeş yulında uñışlarına, sabaqlarğa tuqtalaçaq, bügenge üzgäreşlärgä xuplaw belderäçäk" di Stephen Hadley.
Stalin ülgännän soñ Könçığış Europanıñ qayber illärendä kommunistlar üzgäreş kiräklegen añlıy. Macarstan kütäreleşe, axır çiktä bastırılsa da, Könçığış Europanıñ kommunizmğa qarşı köräşendä möxim waqiğa buldı di Budapeşttağı Balassi Valint institutı belgeçe Attila Lengyel: "1956 yıl sovet xakimiäten şaqtıy zäğiflätte, Macarstanda ğına tügel, ğomumän. Ul kommunizmnıñ üzgärä almayaçağın kürsätte, Stalin sisteması bälki ul qädäre yaman bulmağan digän yalğan xislarne tarattı" di Attila Lengyel.
Şuşı xislär taralğannan soñ, başqa illärdä dä xäräkätlär tua başlıy, Polşadağı Solidarnost, misal öçen. Şuña kürä, 1956 yıl Macasrtan öçen genä tügel, başqa illär öçen äxämiätle, di ğalim. Ä inde Macarstannıñ üze öçen 1956 yıl kütäreleşe xäl itkeç waqiğa. Attila Lengyel süzlärençä, Macarstan tarixın ğasırlar buyına bäysezlek öçen suğışlar dip atarğa bula. Läkin bar xalıqnı berläştergän waqiğalar küp tügel. 1956 yıl kütäreleşe – şularnıñ berse.
ali ğilmi


text:
Transparency International: mäxkämä tarmağında korrupsiä cämğiätne cimerä
Atnakiç könne Transparency International oyışması üzeneñ yıllıq xisabın iğlan itte. Dönyada korrupsiäne küzätep baruçı bu oyışma bıyıl mäxkämä tarmağın tikşerergä bulğan häm bu tarmaqtağı rişwätçelek, bigräk tä elekke sovet illärendä, cämiğätne eçennän çeretä, digän näticägä kilgän.
Transparency International oyışmasınıñ Yewropa häm Üzäk Aziä bülege citäkçese Miklos Marşall süzlärençä, bıyılğı tikşerenülär näticäsendä şul açqlanğan– elekke komunistik illärdä mäxkämä tarmağında korrupsiä başqa illär belän çağıştırğanda küpkä yuğarıraq ikän.
"Yaña bäysez däwlätlärdä mäxkämägä möräcäğät itkännärneñ 15%-ı rişwät birgänen tanısa, Yewropa Berlegendä bu san 1%, Tönyaq Amerikada - 2%" dide Miklos Marşall.
Küräseñ, mäxkämägä möräcäğät itü yışlığı da şuña bäyle. Yewropa Berlege häm Tönyaq Amerikada bu san 20% tiräse bulsa, elekke sotsialistik illärdä ni barı 8%. Dimäk, xalıq mäxkämägä ışanıp betmi digän süz.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin prezident bulğan berençe yılında uq mäxkämä tarmağın üzgärtergä wäğdä itkän ide. Bu eş barıp çıqtımı, digän sorawğa Miklos Marşall:
"Üzäkläşkän xakimiät korrupsiägä qarşı köräştä yärdäm itä almıy. Rusiä moña ayanıç misal bulıp tora. Soñğı yıllarda anda wazğiät tağı da naçaraydı. Xäzer korrupsiä 5 yıl elek belän çağıştırğanda da kübräk. Yağni, süzlär häm bälki niätlär yaxşıdır, läkin Putinnıñ korrupsiägä qarşı strategiäse ber näticä dä birmi" dide Marşall.
Marşall süzlärençä, mäxkämä tarmağında korrupsiäneñ 2 töp töre bar: berse - rişwät birü, ikençese – türä, säyäsmännräneñ mäxkämägä basım yasawı. İkençese, bälki, yamanraqtır da, çönki mäxkämä tarmağınıñ bäysezlegenä qarşı.
Marşall süzlärençä, oyışmanıñ bıyılğı xisabında 3 töp näticä yasala:
1. mäxkämä tarmağındağı korrupsiä cämğiätneñ nigezlären qaqşata.
2. monnan kübräk ğadi, yarlı xalıq zıyan kürä, çönki alarnıñ rişwät tülärgä aqçaları yuq.
3. bu tarmaqta ütä-kürenmälekne arttıru itü zarur.
Mäxkämädä rişwätçelekkä tap bulğan keşelär närsä eşli ala digäm sorawğa, Miklos Marşall, misal itep, qayber illärdä uñışlı ğına eşläp kilgän yuridik kiñäş üzäklären kiterde. Bu üzklärgä eşkä ğädättä yurfak studentları alına, alar mäxkämädän zıyan kürgän keşelärgä fiker-kiñäş belän yärdäm itä. Qayber illärdä bu bik näticäle eşli dide Miklos Marşall.
Ali Ğilmi


text: Yevropanıñ küp-millätle xärbi köçlär başlığı Fransuz generalı Jean Louis Py bügen Kabulga kilde. Düşämbedän başlap 6 ayğa ul Äfğanstanda xalıqara tınıçlıq saqlaw köçläre belän citäkçelekne üz östenä ala. 1992 yılda buldırılğan Yevropa köçlärenä Belgiä, Fransiä, Luxemburg, Germaniä häm İspaniä xärbiläre kerä. Äfğanstan bu xärbilär öçen Yevropadan çittä berençe xezmät bulaçaq. Ul arada Üktäbergä bilgelängän saylawlar aldınnan Äfğanstandağı wazğiät qatlawlana bara. Şimbägä qarşı töndä Çarçino wilayätendä saylawçılarnı terkäw belän şöğellängän ike keşe üterelgän. Taliban suğışçıları xöcüm itkän maşinada BMO xezmätkäre dä bulğan. Räsmilär bu xöcüm öçen Taliban suğışçıların ğäyepläde. Taliplar Üktäberneñ 9na bilgelängän prezident saylawların özergä tırışa.


text:
Açıq mikrofon: Bügen nindi bäyräm, sez anı niçek bäyräm itäsez?
- Bügen Rusiä Suverenitetı köne. Puşkin uramında miting buldı. Şunı kürdek. Kemnär ikänen añlamadıq. Läkin anda uraq çükeç töşerelgän qızıl älämnär, flaglar kütärgän keşelär yördelär. Kommunistlar partiäse äğzaları bulmadı mikän dip uylap quydım. Bäräñgelär utırtıp eşlär eşläp qaytıp kilgändä avtobus täräzäsennän kürep kenä qaldıq.
-Rusiä könen berniçek tä bäyräm itmibez.Eşlibez. Tözeleştä .
- Rusiä Konstitutsiäse köne.
Uqırğa kildek. Tatar ädäbiatınnan imtixan biräbez.
-Ber kibettä dä Rusiä gimnı yuq . Ber keşe dä belmi. Gimnnı da ber keşe dä belmi. Menä siña Rusiä bäyräme!
-Bäyräm- bäyräm, ideyäse yuq. Yedinaya Rossiä firqäseneñ keşeläre Rusiä flagçıqların taratıp toralar, Bauman uramında . Bez ğailä belän ul uramda yöredek. Belmibez närsä eşlärgä.
Rusiäneñ Bäysezlege bäyräme. 1990 yılda qabul itelgän , İñ yäş bäyräm Rusiädä. Yedinaya Rossiä partiäseneñ keşeläreneñ şulay piar yasap toruları bik tä oşamadı, çönki alarnıñ tizdän saylawları bula .
Telefonnan xäbär cibärgännär, Rusiä köne dip.
Sabantuymı?
Bez Sabantuydan kildek. Pivo eçäm menä. Ğadi yal köne kebek. Miña bäyräm tügel. Awılğa qayttıq, Sabantuyda buldıq.
Rusiädä yäşibez, Rusiä öçen tawış biräbez .
Rusiäneñ Däwlät bäyräme. Bez belmibez dä rätläp nindi bäyräm ikänen.
Mälikä Basıyr


text:
Qazanda Sabantuyğa äzerlänälär
19 yündä uzaçaq älege bäyrämgä qazanlılar ğına tügel, ä küpsanlı qunaqlar da kiläçäk. Şuña da, aña äzerlek bik qatı bara. Bıyıl da Sabantuy Qazannıñ härber rayonında ayırım ütäçäk. Bäyräm ütä torğan urınnar da şul uq. Barı tik başqalanıñ Waxitov rayonında yäşäwçelär genä Gor’kiy yal parkı yanında yul tözü eşläre baru säbäple bäyrämne Çerek kül isemle yal parkında uzdıraçaq. Sabantuynıñ programması da ğädättägeçä – här mäydanda cırlar, biülär, köräş, sport yarışları, balalar häm olılar öçen törle bäygelär, attraksionnar, küñel açu tamaşaları häm başqalar. Ciñüçelär häm qatnaşuçılar öçen büläklär dä äzer. Mäsälän, köräş batırlarına bıyıl traditsion täkädän başqa qayda suıtqıç, qayda videokamera, ä qayber rayonnarda Oka yäisä 6 modelle VAZ maşinaları büläk iteläçäk. At çabışlarında berençelekne yawlawçılarnı da qimmätle prizlar kötä. Alar ciñüdän soñ üzläreneñ atların timer atqa alıştıraçaq. Tatarstan prezidentı bülägenä çabuçılar arasında berençe urınnı aluçı şaqtıy däräcäle maşina – 10 modelle VAZ avtomobilen alaçaq. Xäyer, Sabantuy maşinalar otmawçılarğa da bik küp qızıqlı, mawıqtırğıç istäleklär büläk itä. Bigräk tä, anda berençe märtäbä qatnaşuçığa. Andıylar da bıyılğı Sabantuyda küp bulaçaq. Mäsälän, Evraziäneñ Bötendönya mirası şähärläre konferensiäsendä qatnaşuçılar. 85 şähärdän kilgän 500läp wäkil Sabantuy belän tanışaçaq.
Xäyer, bäyräm aldı bulsa da, Qazanda bik küp waqiğalar bulıp tora. Şul uq Bötendönya mirası şähärläre konferensiäsendä qatnaşuçılar comğa könne törle seksiälärdä eş alıp bardılar. Alar Evraziä şähärläreneñ matdi häm matdi bulmağan mirasın saqlaw, İslam şähärläreneñ mädäni mirası, globalizatsiä mäs’äläläre xaqında kiñäşläşte. 18 yün könne konferensiäneñ yomğaqlaw cıyılışı uzdı. Şul uq könne Qazannıñ Duslıq yortında Böten dönya şähärläre mirası oyışmasınıñ Evraziä bülegeneñ ştab-kvartirasın açu tantanası uzdı. Başqalada comğa könne Qazan däwlät universitetınıñ 200 yıllığın bäyräm itü turında da söyläştelär. Maxsus şuşı söyläşüdä qatnaşu öçen Rusiäneñ Mäğärif ministrı Andrey Fursenko kilde. Könneñ berençe yartısında ul Qazan kremlendä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev belän bergä iñ abruylı yuğarı uqu yortınıñ berse bulğan Qazan universitetınıñ yubileyına äzerlek turında tıñladı. Şulay uq Andrey Fursenko älege universitet belän yaqınnan tanıştı, Tatar gumanitar institutında buldı. Kiçen isä ul Qazannıñ 155 litseyında respublika uqıtuçıları, mäğärif xezmätkärläre belän aralaştı. Rusiäneñ Mäğärif ministrı da 19 yündä uzaçaq Sabantuyda qatnaşırğa tieş. Bäyräm belän tanışu öçen Qazanğa Törkiädän artistka Äydän Şenär dä kilde. Tatarstanlılarğa ul serialı buyınça yaxşı tanış. Citmäsä, Aydan xanım bezneñ yaqtaş ta bulıp çıqtı. Anıñ ätise bezneñ yaqlardan ikän. Aydan Şenär Tatarstanğa ätise belän bergä, anıñ tuğan yaqları belän tanışırğa kilgän.
Ä menä Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge ber törkem tatarstanlılar comğa könne Ufağa kittelär. Alar anda Salawat Yulaevnıñ tuuına 250 yıl tulu uñayınnan ütkärelä torğan çaralarda qatnaştılar. Qazannan Ufağa kitüçelär arasında Robert Miñnullin, İndus Tahirov, Foat Ğalimullin, Nurmöxämmät Xisamov belän bergä Bötendönya Tatar kongressınnan İlsur Hadiullin häm respublikanıñ başqort milli-mädäni moxtariäte citäkçese Firdäwes Bäşirova da bar.
Gölnaz İlgizär


text:
AQŞtağı Katrina tufanı neft bäyälärenä täsir itä
Düşämbe könne Quşma Ştatlarınıñ könyaq yarlarına taşlanğan Katrina ğarasatı Missipi ştatında in kimendä 50keşeneñ ülemenä säbäp buldı. Louisiana ştatında New Orleans şähreneñ tönyağındağı külneñ taşuı näticäsendä şähärneñ 80%tı su astında qaldı.Quşma Ştatları tufan säbäple Mexico Qultığındağı gaz ,neft çığarunı waqıtlıça tuqtattı.Düşämbedä ber miçkä neft bäyäse 70dollarnı ütep kitte. Qayber belgeçlär miçkä neftneñ bäyäse 80dollardan da artıp kitä ala dip kisätä
Nagin(audio)
New Orleans xäräbä xälendä. Här xaldä şähärneñ 80%su astında Şähärneñ qayber öleşelärendä su 6metergä citkän. Här ike hava maydanı da su astında.17. kanalda sädneñ möhim öleşe cimerelgän şunlıqtan şähärneñ qayber öleşlärendä su kütärelergä däwam itä.
Nagin new Orleans şähre xalqınıñ qayberläre yäkşämbe könge mäcbüri evakuatasiäne kire qağıp şähärdä qaldı, alar xäzer öy tübälärendä şähärne boralaq häm kimälär belän kontrol itkän politsiä, yäki Milli Gvardiä xezmätkärlären evakuatsiä öçen kötep utıra dip söyläde Ğäräsät belän bäyleneşle naçar xabärlärneñ berse qatı cir –dawıl säbäple neft tankerenıñ yarğa kilep bärelüe häm dingezne pıçratuı İn uñay xäbär dip bälkim dä News Orlaeans şähreneñ tarixi Fransuz öleşeneñ çağıştırmaça az zian kürüe Häläk buluçılarnıñ zur öleşe Louisianada tügel tügel ä Missisipi ştatında.Anda 50läp keşe häläk bulğan.Missisipide Biloxi şährendä 30lap keşe ber yort xarabäse astında qalıp ülgän.Räsmilär Katrina ğarasatı qorbannarınıñ sanı artaçaq dip kötä.Tufan Louisianadan alıp könbatış Floridaya qädär ber million 400keşene utsız qaldırdı. Ğarasat global neft bäyälärenä dä täsir itte. Düşämbedä ber miçkä neftneñ bäyäse 70dollarnı ütep kitte . AQŞları qultıqtağı neft gaz eşkärtüne dä tuqtattı. Bigräk tä Aziä illärendä neft bäyäseneñ artuı yaxşı ğına eşläp kilgän fabrika zavodlarnıñ tabışın kimetä..Bangkokta maşina cinsäläre eşläp çığarğan Thai summit isemle zavod direktorınıñ urınbasarı
Juangroongruangkit(audio)
Neft bäyäläre,çiy material bäyäläre ,, barlıq bu çağımnar bezneñ tabışnı kimetä.Yuğarı bäyälär bezneñ tabışnı 5%qa kimetä.Bizenessta 5% bik möhim
Energie import itkän Aziä illärendä yuğarı neft bäyäläre bigräk tä sizelä.Ämma äytergä kiräk älegä bäyälär 1980nçe yılda ğına citmägän. İnflatsiäne quşıp xisaplağanda ul çaqta ber miçkä neft bäyäse 95amerikan dolları ide .Ämma wazğiät xäzer başqaraq dip äytä Londonda urnaşqan Global Energiä Tikşerüläre Üzäge xezmätkäre
Manouchehr Takin (audio)
Dönya illäre sonğı 2-3 yılda sälämät iqtisadı üseş kürsätä başladı. AQŞ, Qıtay häm başqaları. Yıllılq neft ixtiacı eleke yıllarda könenä 600,700meñ miçkä ide.Bu sannnar 2003nçe yılda ike märtäbä 2004nçe yılda 4.5märtäbä arttı.Ämma citeşterü artqan taläpkä cawap birä almıy. OPEC äle eleke yıllarda bulğan kebek tügel .Elek könenä 5-6 million miçkä neft çığarıla ide ä xäzer 2million ğına .
Neft täminatındağı här törle özelü, citeşsezlek, qıtlıqqa säbäp bulaçaq digän qurqu bar. Bu atnada Katrina , ütkän atnada Ekuadorda qısqa waqıt qına neft citeşterüneñ tuqtaluı bazarda bik qatı dulqınlanuğa säbäp buldı. Oslodağı Nordea banknıñ neft analitige
Anetta Einarsen
Neft bazarı täminatnıñ özelüenä bik zäğif Şunlıqtan bez monıñ neft bäyälärenä nıq täsir itüen küräbez
Einarsen süzlärençä, kiläse aylarda neft älege bäyäsendä qala ala , ämma aldan äytüe mömkin bulmağan xällär anıñ bäyäsen arttıra ala .Başqa belgeçlär Katerina tufanınıñ AQŞnıñ neft qorılmalarına yasağan zian bilgele bulmıyça torıp bäyälär turında fiker beyan itep bulmıy dip söyli. Yuğarı neft bäyäläre ekonomikanıñ kötelgännän aqırınraq üsüenä säbäp bulaçaq. Neftkä taläp kimesä, bäyälär dä töşäçäk färidä xämit


text:
Rusiädä töbäkläreneñ belem birü uçrejdenielärendä tatar telen uqıtu mäs’äläse qaraldı
Rusiä töbäklärendä dä, Tatarstanda da tatar tele säğätläre qısqara. Optimizatsiä belän bäyle. Ägär elek tatar tele atnasına 4 säğät uqıtılsa, xäzer 3 säğätkä qalğan. “Rusiädä töbäkläreneñ belem birü uçrejdenielärendä tatar telen uqıtu” seksiäsendä uqıtuçılar şuña borçılu belderdelär.
Seksiä Qazannıñ Mäskäw rayonındağı 55Hчe mäktäbendä uzdı. Anda Rusiä töbäklärendäge tatar tele uqıtuçıları häm Qazannıñ yuğarı uqu yortı dotsentları, respublikanıñ mäğärifne üsterü institutı wäkilläre qatnaştı.
Tatarstannan çittä yäşäwçe tatar tele uqıtuçılarınıñ härqaysınıñ üz probleması –beräwläre däreslek yuqqa, ikençeläre säğätlär az buluğa zarlana. Şulay uq ata-analarnıñ balaların tatar sıynıflarına birergä telämäwläre dä borçılu tudıra uqıtuçılarda. Barı Başqortstannıñ Oktäberski şähärendä genä barısı da al-da göl ikän. Andağı tatar tele uqıtu metodik berläşmäse citäkçese Möslim Gaziev üzeneñ çığışında tatar telen uqıtu bik yaxşı bara, barısı da citä, qısrıqlawlar yuq dip söyläde häm barısın da ğäcäpkä qaldırdı. Möslim Gaziev
Bezdä qısrıqlawlar yuq, däresleklär citä. Bilgele Tuymazıda problemalar bar. Läkin bu uqıtuçılarnıñ teşsez buluınnan kilä.
Seksiädä däreslek, elektron materiallar mäs’äläsenä tuqtaldılar. Bilgele bulğança, küptän tügel internetta Tatarstan mäğärif häm fän ministrlığınıñ mäğlümatı portalı buldırıldı. Şunda barlıq çit töbäktäge tatar uqıtuçıları öçen kiräkle bulğan äyberlär quyılaçağı äytelde. Şulay uq uqıtuçılarğa qullanırğa M.Cälil häm G. Tuqay turında SD disklar çığuı assızıqlandı.
Däresleklär küp çıqsa da, alarnıñ barısı da Rusiä töbäklärendä uqıtu öçen qulay tügel ikän. Seksiädä Penzanıñ Kaminkä rayonı Kikkin awılı urta mäktäbe tatar tele uqıtuçısı Ravilya Baqqayıwa
Däresleklär çit töbäklärdäge balalarğa ikänne dä küzdä totıp eşlänsen ide. Tatar milli ğöref-ğadätlär kertelsen.
İnde alda söyläp uzğanımça iñ zur problema dip tatar tele säğätläre qısqartıluı assızıqlandı. Ul'yan şähärendäge İdel aryağı rayonında tatar tele säğätlären qısqartu kiresençä faydağa kitkän. Alar bu problema belän gubernatorğa möräcägat itkännär häm ayırım tatar tele mäktäbe buldıruğa ireşkännär. Bu xaqta Ul'yannıñ 69Hчы mäktäbendä tatar telen uqıtuçı Zöhrä Xäbibullina
Ägär elek İdel aryağı rayonında 16 tatar tele uqıtuçısı bulsa, xäzer barı 4 kenä qalğan. Şunıñ nigezendä tatar milli-mädäni moxtäriäte häm tatar oyışmaları qänäğätsezlek belderep, gubernatorğa möräcäğät itkännär. Ul'yanovski ölkäse gubernatorı Sergey Morozov xälgä kerep 64Hчe mäktäpne tatar tele mäktäbe itü turındağı qararğa qul quyğan.
Zöhrä Xäbibullina yaña mäktäp öçen tatar tele uqıtuçılar citärlek buluın äytte. Xäzer uquçılar cıyu probleması tora dide. Çönki bügenge köndä ata-analar balaların tatar mäktäbenä birergä bik aşıqmıy.
Landış Xarrasova


text: İslamabad. Söğüd Ğäräbstanınıñ taclı şaxzadäse Soltan bin Ğäbdelğäziz äl-Söğüd ike könlek säfär belän bügen Pakstanğa kilde. Säfärneñ maqsatı - şuşı ike il arasında säwdä, iminlek wä saqlanu ölkäsendäge mönäsäbätlärne canlandıru. Rawalpindi hawa alanında şaxzadäne Pakstan prezidentı Pärwäz Möşärräf häm premyer-ministrı Şäwkät Ğäziz qarşı aldı. Pakstan üzendä qullanılğan neftneñ zur öleşen Söğüd Ğäräbstanınnan satıp ala. Fivral ayında Pakstanda söğüd patşası Ğabdulla bin Ğäbdelğäziz dä bulıp kitkän ide.


text:
İerusalem -- İzrailneñ iminlek xökümäte bügenge utırışında Lebandağı cir öste operatsiäsen kiñäytergä digän qarar qabul itte. İzrail ğäskärlärenä, Hezbollanıñ raketa qorılmaların yuq iter öçen, Lebanğa 20 çaqırım eçkä ütep kerergä färman birelde. Ber ay däwam itäçäk operatiädä 30 meñläp xärbi qatnaşırğa mömkin. Çiktän alıp Litani yılğasına qädär cirlärne, İzrail, maşinalar öçen tıyılğan zona dip iğlan itte. Anda kergän här maşina utqa totılaçaq.
İzrail armiäse bügen Taibä awılı yanında bulğan bäreleşlärdä 15 xärbineñ yaralanuın xäbär itte. Hezbolla partizannarı isä İzrailneñ 10 soldatı häläk bulğan yä yaralanğan, 3 tankı yuq itelgän dip belderä.


text:
1. ELEKTROMANY Elektromanyetik , bir ka ak a a ıla ğiş elektrik ve manyetik ala şi l ri i l ş r ğ l k r ağ ik al alara karşı ri r iği ki l l r k ri il k liği hakkı a bil i i ilir (Ş kil 1) a ağı a a veya ğal l a ı a, araş ır aları ha a a a kara a a ıl a ı a, l l ri a a a a r ka ra a alı a ı a r pek k şi i ar ır. Elektromanyetik ri i , a i i ri i al r a i akı bir b bi a ıla biri il ( al alar r al ı a il rl r k alı ı b bi laşır ral ı a h rha i bir a ı k a bir ğişi ka il k ral ı a il k bir a ı b l r a ( r ği a h ri a ıla a ik ala b il k k l ri akı ları larak bili ğişk bir l k rik ala i kl k ir akı ları k l i ra ı a k i iki il bir l k r ağ ik ala ( r ir l alı ı a laşa biri il ala la b iki il ala birl şir başla ı a r il l k r ağ ik al aları llikl ri arklı lik a a ahi la al a ( l ş r ril alı a elektromanyetik al alar ara ı aki arklılık, ri al ı a il k bir a ı ı l ğ r k ir. l r, ha a a, kara a i la abilir ( aş k r, 2008). Şekil 1: l k r l kr a Faraday’ı l kr a Maxw ll’i a ik i ki ş a ik ri i (Klein ve Lajoie,1980) ik ri Maxw ll’i l k rik a ik la ları ari a ,A ra a k ğ ka ları bir ara a ir i l r a a ık ış ır ik k ra l kr a ik ir i i (i ki hakkı a bil i ra ak ğ b la ıkılabilir r l rirk 1.1 Maxwell denklemleri: 1 Fara a aaı xE dB dt 2 A r (1.1) a a ı ı Maxw ll ara ı a xB 0 J 0 3a 3b .B 0 a liş iril iş hali dE dt (1.2) aaı (1.3a) , .E qı (1.3b) iri i kl (1 1 a a la ğiş a ik ala ı l k rik ala a a ir ği i, iki i kl (1 1 i a a la ğiş l k rik ala ı a a ik ala a a ir ği i rir Ü kl (1 3a a ik ala ı k a al bir ka ağı l a ığı ı rirk r kl (1 3b l k rik ala ı ka ağı ı l k rik k l ğ b kl ğ r a ı i l k rik ka a ı ı a bağlı l ğ ra a karı a a bah il iği ibi, a ik ala ı a a la ğişi i l k rik ala l ş r r D la ı ı la bir l k r a ik ala ka ağı a ğa a ik ala ri al ı aki il k l r ri bir l k rik ala ( akı ları b l k rik ala a iki il bir a ik ala a a irir A ak, ka ak a a ı a l k rik ala lar ri al ı a a ik ala l ş a l a a a k ha a- r ara ı aki ı ır a l k rik ala ı ş bil ş i r k i ir l l k rik ala lar r i i ,b l M l r l k rik ala ı ş bil ş i ğil a a a bil ş l ri l l r ş kil a a la ğiş a ik ala ı bir başka il k i ri i l k rik akı ları b l k rik akı ları bir a ik ala l ş r a ı a ir i i (i k i a ı rilir 1.2 lektromanyetik ( ) öntemlerin kullanım alanları • Ma ara aları • l r kabl ha ları • a al r k i likl rin belirlenmesi • ri b şl kları ı b lirl i • r al ı kirl i l l k irişi l ri i hari ala • Ark j i ik •J r al ara alar aı Ha a a l k r a ik l ri a a ı, llikl hı lı i ş k ali l rl masif s l i l r ibi şi li il il l ri araş ır ak ır l r, a a ka a ı r ka a ı il k , k i l ğ r lar hari bir k j l jik a ı a la abilir Ç şi li h i lik r bl l ri i l j l jik a ı ı r a a ıkar ak ve hari ala ak i i l k a r 1.3 Yatay Halka öntemi (HL ) Bir verici ve bir alı ı halka sisteminden l ş rlar (Ş kil 2 . Bu cihazlar elektrik alanı l l r; a manyetik alan bil ş l ri i l rl r Araş ır a ri liği alı ı-verici aralığı a bağlı ır; alı ı-verici ara ı mesafeler ğiş iril r k derinlik ajı r kl ş iril bilir Verici Halka Alıcı Halka Yeryüzü Şekil 2: Halka Halka l i i Bu tip bir cihaz i i , alı ı-verici aralığı, r; iha iletkenlerden uzakken l l Hzp ; araş ır a aha ı a l l alan Hz olmak r ; manyetik alan (1.4) Denklemiyle yerin ortalama il k liği elde edilebilir. Halka halka tipi cihazlarla bulunan bir başka veri de meyil a ı ı ır Meyil a ı ı l l ri toplam manyetik alan l l ri a ala ılır. Alı ı halka a bağlı bir k laklık, alı ı halka i ri i la a ik ala ı l ş r ğ l k rik i all ri i ir k ir Alı ı halka ğr l , la manyetik ala k r l a ı l ğ a alı ı halkada kavrama l a a i halka i i l k rik i ali l ş a ; la ı ı la k laklığa l ses ı ır olur. Yüksek amplitüd = yüksek ses Şekil 3: Meyil a ı ı l (U w r h, 2014) 0 amplitüd = 0 ses 1.3.1 eyil Açısı lçümleri Genelde, verici abi , alı ı hareketli halka halka i l r , alı ı halka ı , ses 0 olana kadar r l rek hareket iril i ş kli r kl ş irilir. Bir iletken ri ilerleyen hareketli alı ı halka i i i al il a ı ı l aşağı aki gibi l alı ır (Ş kil4, Ş kil 5). Şekil 4: Sabit verici –hareketli alı ı l i i tipik l Ş kil bobinin arklı k ları ı r k ir (U w r h, 2014). Şekil 5: Bir mineral cevheri ri alı a l a,b,c,d,e,f,g harfleri alı ı i i meyil a ı ı l Birden fazla profil ri k r (Ş kil6) l l r alı arak cevherlerin yatay Şekil 6: Paralel, birden a la ha 1.3.2 oplam anyetik Alan ri meyil a ı ı l a ı ları ı belirlenmesi de l ri (T l r vd., 1990) lçümleri i l l r , l l toplam manyetik ala ı , biri il alana ra ı a ral ı aki iletkenler hakkı a r l r b l l ak a ır V ril r l , biri il a ik ala ı iki il a ik ala a i i ğişi i i ra ikl i l rilir (1 5 C=100*HT/HP (1.5) Şekil 7: Hareketli verici hareketli alı ı i i tipik l Şekil 8: l r cevheri ri (U w r h, 2008 hareketli verici hareketli alı ı l sistemi la a ı 1.4 HLEM yöntemi Arazi Ekipmanı Bir veya iki a rı r ka a alışa A C ka ağı Verici-Alı ı bi l r V ri i b bi il a ı r ka a a arlı Alı ı A li ika r D ğ r l metresi k laklık 1.5 Arazi Çalışması rli a ı a r il k a ı ve r kl aralığı b lirl r k l alı rl ri uygun bi i ik l ir (Ş kil 9). r il b a ri i b bi ril alı ı k laklığı a i alı ı b bi k a ğ rl r ka il r k r kl k aları b a il rl ir ( r ği alı ı b bi ri i b bi ara ı 4m r kl aralığı 2 olarak belirlenebilir Öl bir noktada alı ık a ra, r kl aralığı ka ar (2m) ka ırılarak krar l alı ır). V ri i b bi l ş r la birincil a ik ala a karşılık alı ı a 1kHz ve/veya 5kH ’ ka a il (Lş k ka a a H k k ka a la a ik ala (biri il+iki il a ik ala i i il a ı ı ğ ri k r Alı ı a k a ğ rl r ka il r k aşağı aki ibi bir l kar i l ş r l r (tablo 1) Öl kar i l il ik ra, a a k r kl aralığı, ş k il a ı ı (° la ak ş kil l ğ rl ri ra iğ ak arılır (Ş kil 9 . Tablo 1: HL M Öl N ka ı A1-B1 A2-B2 A3-B3 A4-B4 A5-B5 A6-B6 A7-B7 . . . . . . . . . . . . H -2 3 4 5 -1 -2 1 il a ı ı l 1kHz L 0 5 6 7 1 0 -3 i i H 1 6 7 8 2 1 -2 r k l 5kHz L -2 -3 4 5 5 4 1 kar i Şekil 9: il a ı ı- r kl aralığı ra iği Ş kil 9’ a ril iği ibi 1kH L H il 5kH L H i i ra ikl r ha ırla ık a r kli ri işl aşa aları la arak ara ıla a ı a ilişki r r ir h a la ır ra ğ ri Kaynaklar Başokur A. ., 2008 l kr a ik l r A kara Ü i r i i D r N ları Klein, J.,Lajoie, J., 1980, Electromagnetic Prospecting for Minerals, Practical Geophysics for the Exploration Geologist, Northwest Mining Association, Spokane, WA, pp 239290 Telford W.M., Geldart L.P., Sheriff R.E., 1995. Applied Geophysics. Cambridge University Press. ISBN-13: 978-0521339384 Unsworth M., 2008 Alb r a Ü i r i i Ders N ları
1/--pages


text: Üzbäkstan başqalası mäxkämäse, Amerikan mäğärif häm Tel öyränüdä yardäm itü şurasınıñ Taşkenttağı bülekçäsen yabu turında qarar qabul itte. Xökümät mäğlümatlärenä qarağanda, amerikan oyışması räsmilärgä xäbär itmiçä 100 balanı Quşma Ştatlarğa uqırğa cibärgän. Nitäcädä ber yılğa yaqın balalarnıñ Üzbäkstanda belem alu xoquqı bozılğan. Oyışmanıñ qararnı yañadan mäxkämägä birergä 20 kön waqıtı bar. Amerikan şurası, ğäyepläwlärgä qanuni cawap äzerlände, dip belderde. Soñğı waqıtlarda Üzbäkstanda berniçä xökümättän bäysez amerikan oyışması yabıldı.


text: Europa Şurası Yüriy Siwaqovnı oppozísídağı 4 başlıqnıñ yuqqa çığuı öçen cawap birergä tieş räsmilär isemlegendä atadı. Häm kiçä Gresínıñ tışqı äşlär ministerlığı üzeneñ maxsus belderüendä bu xaqta äytte. Ul waqıtta Siwaqov Belorusiäneñ äçke äşlär ministerlığı başlığı ide. Belarus tışqı äşlär ministerlığı süzçese Ruslan Yesin Europa berlegeneñ belderüen Minskiy provokasí dip bäyäli. Siwaqovnıñ Gresíğa baruı öçen wiza kiräkmi, dide. Yesin süzlärençä, “Sewaqovnıñ Gresíğa baruı öçen wiza kiräkmi. Olimpiä protsedurasına kürä, Belarusnıñ böten sportçılar törkeme, şul isäptän sport häm turízm ministerı möräcäğät itkän häm alarnıñ terkälgän buluı raslanğan”.


text:
Fäwziä Bäyrämova: Mäskäw Çeçnä häm Tatarstannıñ bäysezlegen tanırğa tieş
Fäwziä xanım Bäyrämova İttifaq firqäse räise bularaq küptän inde säyäsi belderülär belän çıqqanı yuq ide. Här xäldä mäğlümat çaralarına bu xaqta xäbär itelmäde. İyün ayınıñ berençe könnärendä İttifaq liderı Rusiäne ikele standartlarda, urısçası dvoynıye standartı bula inde, yäğni ike yaqlı uyın alıp baruda ğäyepläp çıqtı.
Eş şunda ki, bu könnärdä, Rusiä tışqı eşläre ministrlığınıñ Mixail Qamınin digän däräcäle ber türäse Gruziädän ayırılırğa telägän, Rusiägä quşılırğa telägän Konyak Osetiäneñ üzbilgelänergä xaqı bar dip belderde. Yäğni, bu ölkä telägänçä, teläsä kemgä quşılırğa, ayırılırğa. İttifaq firqäse şul uñaydan bolay dip belderde
Rusiä tışqı eşlär ministrlığı üzeneñ bu belderüe belän üzbilgelänü aşa däwlät bötenlegen yuqqa çığarunı mömkin xäl dip tanıy. Könyaq Osetiägä bu eştä fatixasın birä. Şul uq waqıtta Rusiä üz sostavında bulğan Çeçnya üzbilgelänergä telägäç, aña qarşı suğış başladı, möstäqillek iğlan itkän Tatarstanğa da törle sanksiälär belän yanadı. Yuğisä Çeçnyanıñ da, Tatarstannıñ da üzbilgelänergä tulı xaqı bar ide.
Möräcäğättä monnan tış, Tatarstannıñ böten xalıqara xoquq normalarğa turı kilep, bäysezlek basqıçların uzıp ta, deklaratsiä, referendum kebeklärne, Rusiä tarafınnan tanılmawı äytelä. Häm, ike törle ülçäw belän eş itä Rusiä di. Yäğni, üzenä kiräk waqıtta xalıqara qanunnarnı tanığan bula, kiräkmägändä, mäsälän Tatarstan oçrağında, tanımıy dip belderä Fäwziä Bäyrämova. Belderüdän sitat
Bu Rusiäneñ üzbilgelänü mäs’äläsendä ike törle ülçäm belän kilüen, yäğni dvoynoy standart belän eş yörtüen kürsätä. Gruziägä basım yasaw öçen ul Abxaziä häm Könyaq Osetiä belän astırtın eş yörtä, alarnıñ xätta üzbilgelänergä xaqları barlığın da tanıy. Moldaviäne aqılğa utırtu öçen Rusiä Prenestrov'ye belän uyın alıp bara. Ukrainanı buysındıru öçen haman Qırım temasın bolğatıp tora. Yuğisä, Qırım urıs cire tügel bit, ul qırım tatarlarınıñ ile, häm anda NATO ğäskärläreneñ kerü-kermäwe mäs’äläse urıs kommunistları tügel, töp cire xalıq- Qırım Tatarları xäl itärgä tieş!
Möräcäğät axırında, Fäwziä Bäyrämova Awrupa Şurası, Xalıqara xoquq yaqlaw oyışmalarına möräcäğät itä. Rusiäneñ mondıy ğämällärenä yul quyarğa tieş tügellär alar di. Ägär, bäysez däwlätlär sostavındağı millätlärneñ üzbilgelänergä xoquqları tanıla ikän, Rusiä dä iñ berençelärdän bulıp Çeçnya häm Tatarstannıñ bäysezlegen tanırğa tieş. Dielä İttifaq firqäse liderı Fäwziä Bäyrämova yasağan belderüdä.
Räfis Cämdixan


text:
İstanbuldağı Tatarstan wäkilçelege Törkiädä İzmir qalasında berençe märtäbä tatarlar öçen kiçä oyıştırdı. Tatarlar Törkiäneñ başqa şähärlärendä dä küpläp yäşi. Tatarstan wäkilçelege xezmätkärläre böten iğtibarnı İstanbul häm Änkara tatarlarına ğına birep beterü – döres tügel, digän fikergä kilep, İzmirdağı millättäşlärebez belän oçraşu uzdırdı. Xäbärçebez Säğit Xäyri dä şuşı oçraşuğa qatnaşıp millättäşlärebezneñ fiker, xisläre häm Tatarstanğa sälämnären yazdırıp aldı. Aralarında bälkem sezneñ tuğannarığız, tanışlarığız bardır? Şimbä könne Azatlıq dulqınnarında tıñlağız!
Säğit Xäyri, Änkara-İzmir


text:
Mäskäw militsiäse 39 keşene ütergän 100-dän artıq keşene yaralağan kiçäge şartlaw uñayınnan 2 şikle keşe totqarlandı häm alar ğäyepsez bulıp çıqtı dip belderä.
Bu keşelär metroda şartlaw bulğan urınğa iñ yaqın tuqtalışta küzätü sistemasınıñ videotasmasına eläkkän şikle keşegä nıq oxşağan dielä. Videotasmağa bombanı şartlaruçı xatın-qız häm anıñ yardämçe töşerelgän dip farazlana.
Politsiä bombanı intixarçı şartlatqan bulu mömkinlegen dä qarıy. Ämma bombanıñ niçek şartlatıluı älegä bilgele tügel.
Bügen mäskäwlelär şartlaw bulğan tirädä metro tuqtalışına çäçäklär saldı. Başqaları yaralılarğa yardäm itü öçen qan birde.
Mäskäw merı Yuriy Lujkov qorbannar sanı tağın da artırğa mömkin, yaralanuçılarnıñ 14-e bik awır xäldä dide.


text:
Qazanda Tatar Yäşläre Forumı başlandı
Küpçelek qunaqlar kilep citkän, qunaqxanälärgä urnaşqan. Forumnıñ berençe eş könendä alar Qazan belän tanışta häm milli zıyalılar belän oçraşa. Rusiä, BDB häm Baltiq illärdä yäşäwçe yegetlärneñ häm qızlarınıñ qaysıberlären ata-babalar Watanın berençe kürä. Şuña, Qazan belän küreşüdän qaysıberläre dulqınlanu, soqlanu, ğäcäplänü xislären kiçerä. Bu xaqta alar üzläre äytte. Şulay uq, bügen alar berençe tapqır tatar yazuçıların şağirlären kürä. Razil Wäliev, Tufan Miñnullin häm başqa yazuçılar, şağirlär, cämäğät eşlekleläre bik teläp yäşlär belän oçraşırğa rizalaşqan di. Delegatlar, äle eşlekle möhitkä kerep kenä barğanda, oyıştıru ştabı tulı qüätkä eşläp tora. Kongressnıñ çit il watandaşları belän eşläw bülege xezmätkärläre Röstäm Ğäynetdinov, «Azatlıq» radiosına beldergänçä, qatnaşuçılarnıñ 80% inde kilep citkän. 25 mayda forumda, tatar kongressındağı sıman, başqarma komitet saylanaçaq. Forum ike yılğa ber märtäbä ütkäreler dip kötelä. Cıyılışlar arasında forumnıñ başqarma komitetı eşläp torır dip uylanıla. Forumda şulay uq, 21 keşedän torğan idärä saylarğa täqdim itelä. Alar Rusiä, BDB häm yıraq çit il tatarları wäkillärennän torırğa tieş. Şuşı idärä başqarma komitetınıñ räisen saylar dip kötelä. Nämzätlärneñ isemnäre äle bilgele tügel.Bikä Timerova.


text:
Läylä Kärimova: Ätiem, sine yaratalar!
Bu könnärdä Tübän Qamanıñ 27nçe mäktäbe kürşe respublikadan kilgän qunaqlarnı qabul itte. Kilgän uqıtuçılar tatar şağire Fatix Kärimneñ tuğan awılınnan, şağir uqığan mäktäptän ide. Başqortstan uqıtuçıları ğına tügel, bu oçraşuda Fatix Kärimneñ qızı Läylä Kärimova dä buldı. Älege oçraşunıñ maqsatı turında Başqortstannıñ Bişbüläk rayonı Ayet awılı mäktäbe direktorı El'mir Şäripov bolay dide:
Bez monda täcribä urtaqlaşu maqsatı belän kildek. Ämma inde närsä disäñ dä bu oçraşunıñ oçında tora Fatix Kärim. Şağir uqığan mäktäptä anıñ süzläre bügen deviz bularaq yañğırıy - Üzeñ turında uylama, ileñ turında uyla! Bu bezneñ yäşäw prinsibı da. Uquçılarnı da bez şulay tärbiälibez!Tübän Qamanıñ häm Başqortstannıñ Ayıet awılı mäktäpläre arasında duslıq 1999 yıldan kilä. Ul çaqta tübän qamalılar Fatix Kärimneñ tuğan awılında Ayetta yaña muzey açılu tantanasında qatnaşqan. Şul waqıttan başlap ike mäktäp daimi aralaşa, täcribä belän urtaqlaşa. Ä bu ğämällärneñ başında Tübän Qamanıñ 27nçe mäktäbenä nigez saluçı, fidaqär şäxes Robert Safiullin tora. Ul Fatix Kärim isemen, anıñ icatın yäş buınğa citkerüdä zur öleş kertkän. Bügen mäktäptäge muzey şağirneñ tormış häm icat yulına bağışlanğan materiallarnı saqlıy.
Robert äfände oyıştırğan mäktäpneñ sisteması ğomumän unikal'. Biredä balalar tuğızınçı sıynıfta uq qaysı hönärne saylayaçağın bilgeläp quya häm aldağı ike yılda mäktäpkä maxsus çaqırılğan belgeçlär yärdämendä äzerlänä başlıy, ingliz tele, meditsina, texnik yäki başqa fännärdän östämä belem ala. Alay ğına da tügel, älege mäktäp şifaxanädä yatuçı balalarğa da belem alırğa mömkinlek birä, monıñ öçen balalar şifaxanäsendä mäktäpneñ bülekçäse eşläp kilä, ä inde urınnan tora almağan balalar yanına uqıtuçılar üzläre kilä. Mondıy mäktäplär Rusiädä Mäskäwdän qala Tübän Qamada ğına bar, di belgeçlär. Üz ğömeren mäktäpkä bağışlağan Robert Safiullin bügen inde yuq. Ämma anıñ mäktäbe bügen dä çäçäk ata. Balalar Fatix Kärimneñ icatı belän qızıqsına, anıñ şiğerlären yattan uqı.
Kilgän qunaqlar öçen mäktäp uqıtuçıları, uquçıları bik tığız programma äzerläp, konsertlar, açıq däreslär başqa qızıqlı çaralar oyıştırdı. Şağirneñ qızı Läylä xanım Kärimova üz şatlığı belän urtaqlaştı:
Minem isem kitte - yaña şähärdä, yaña mäktäptä ätiemne şul qädär yaratalar! Küñelem bik kütärelde. Şul çaqlarda äniemneñ süzläre iskä töşä - Fatix, sine yaratalar, sine onıtmıylar, sine uqıylar!Fatix Kärim - ber ğayıpsezgä törmälär wäxşäten toyğan. Alay ğına da tügel, ul suğışnı başınnan axırına qädär uzğan şağir. Redaksiälärdä, totqınlıqta tügel, ä suğışnıñ iñ qaynar noqtalarında bulğan ul. Suğışta ul bik küp icat itkän. Bezgä miras itep Fatix Kärim 100gän şiğerlären, poemaların, povest'lären qaldırğan. Suğış tämamlanırğa bik az ğına waqıt qalıp barğanda şağir yaw qırında wafat bulğan. Fatix Kärim iseme taptalmağan, anı ixlas küñeldän iskä alalar. İñ möhime - ul xalıq küñelendä.
Al'bina Zäynulla


text:
Tatarstannan çittä nindi tatar matbuğatı bar?
19 may räsmi räweştä Tatarstan matbuğatı köne sanalsa da, törle töbäklärdä yäşäwçe tatar jurnalistları bu könne tatar jurnalistikası köne dip sanıylar.
1905 yılda berençe tatar gäzite çığara başlağan Ataulla Bayyazitov, üzennän soñ, distälägän gäzit-jurnallar çığara başlawın küz aldına kitermägänder anısı. Şuşı, 1905 yılğı inqilabtan soñ , çınlap ta, distälägän tatarça gäzit –jurnallar dönya kürä. Alar säyäsi, ideologik yünäleşläre buyınça da bik küp törle bula. Bulğan, dini gäzitlär, bulğan, Awrupağa tabınğan säyäsät alıp barğan gäzitlär, sotsialistik gäzitlär dä tatarlarda inqilabqa qädär ük bulğan. Xätta, Samarda, tatar telendä iqtisat jurnalı da näşer itelgän. 1917-18 yıllarda älege gäzitlärneñ şaqtıyı yabıla. Tatar matbuğat mäydanında, tora bara qızıl gäzitlär genä qala.
İkençe dönya suğışınnan soñ, ul qızıl gäzitlärneñ dä şaqtıyı yabıla.
Tatar matbuğatınıñ yaña tarixı Gorbaçev üzgärtep qorularınnan soñ başlandı. Milli ideologlar, tatar matbuğatı taralışına qarap, millätneñ bügenge xälen çamalap bula dilär. Qayda nindi tiraj belän gäzitlär, matbuğat tarala, şul çaqlı sanda tatarça uqıy torğan tatarlar bar digän süz, dimäk milli produktsiägä ixtıac şul qädär dip añlatalar. Döres, qızıl gäzitlärne küpme genä süksälär dä, alarnıñ ğomum tirajı ike millionnan artıp kitä ide. Bügen, mondıy tiraj turında tatar jurnalistlarına xıyallanırğa ğına qala. Anıñ qarawı, azmı-küpme matbuğatta irek bar. Jurnalistlar monısına da şöker itep toralar inde.
Çınlap ta, bügen tatar matbuğatınıñ xäle niçek soñ?
Başta Tatarstannan çittä çığıp kilgän tatar töbäk gäzitlären küzallap ütik.
Töbäklärdä 1989 yıldan tatar gäzitläre çığa başladı. Bu oçraqta, Başqortstan da kermi, çönki bu respublikada, azmı-küpme, tatar matbuğatı ğömer baqıy buılıp kilde. Alarıñ tirajı, çınlıqta, 6-7 meñnän artmıy. Semberdä çığa torğan “Ömet” gäzite 1989 yıldan birle, uñışlı eşläp kilä. Här sanı uquçılarğa waqıtında barıp citä. Bu oçraqta, gäzit üze eşläp tapqan kerem belän berlektä, xakimiät aqçasına da yäşäp kilä. Şulay uq. İnde 15 yıllap tarixqa iä bulğan gäzitlär arasında, Samaradağı “Berdämlek”, Serğaçtağı “Tuğan yaq”, Tömändäge “Yañarış”, Irınburdağı “Yaña waqıt”, İjawdağı şulay uq “Yañarış” dip atalğan gäzitlärne kertep bula. Älbättä, bolar härberse ölkä, respublika gäzitläre bulıp sanalsalar da, alarnıñ tirajı da, finans xaläte dä törleçä. Mäsälän, İjawda çığıp kilä torğan “Yañarış” gäziten alıyq. Ul üzeneñ taralışın Tatarstanğa da, Başqortstanğa da kiñäytte. İke respublikada da, qayber rayonnarda bu gäzit uquçılarğa barıp ireşä. Gäzit xezmätkärläre finans xalätlärenä dä zarlanmıylar.
Älbättä, çit töbäklärdä , soñğı yıllarda ğına çığa başlağan gäzitlär dä bar. YÄ bulmasa, ber çığıp, ber tuqtap torğan gäzitlär. Mäsälän, Çuaşstanda çığıp kilä torğan “Waqıt” gäzite genä dä, üzeneñ- un yıllıq tarixında öçençe cirgä küçende. Başta Batır rayonı üzägendä çığa başlağan bu gäzit, tuqtawsız matdi häm kadrlar krizisın kiçerde. Üz uquçıların taba almadı. Annarı, Çabaqsar şähärenä küçerelgäç tä, şul uq xäl qabatlandı. İnde wäzğıät üzgärä bara. Gäzit xäzer Komsomol rayon üzägenä küçte. Yaña redaktor, Färit Ğıybatdinov, gäzitneñ uñışları turında gel söyli. Kirov ölkäsendä çığıp kilgän “Duslıq” gäzite dä bar. Redaksiä xezmätkärläre üzläreneñ matdi xälläre belän ällä ni maqtana almıy. Ä matdi mömkinleklärsez, gäzit xätle gäzit çığarıp bulmıy inde ul.
Çiläbedä çığa başlağan “Duslıq” gäzite çığa başladı da tuqtadı. Döresräge, ölkäneñ urıs telendäge gäzitenä quşımta bularaq qaldı. Ästerxandağı “İdel” gäzite ike telle –urısça häm tatarça basıla. Urısça digännän, zamana taläbe diärgä kiräkme inde, Rusiä töbäklärendä urısça da tatar gäzitläre çığa. Tuğan tellärennän mäxrüm bulğan tatarlar öçen. Bigräk tä şähär tatarları öçen. Şulardan, iñ zur tiraj belän çığuçı Mäskäwdäge “TaTapckиe HoBocTи” gäzite. Tatar eşmäkäre İl'yas Möslimov aqçasına basıla bu gäzit. Tösle itep, qatı käğäzdä ayına ber tapqır näşer itelä. Älbättä, daimi, qayberläre waqıt –waqıt basılıp kilengän urıs telle tatar gäzitläre tağı bar äle ul. Monnan tış, ike teldä Mordoviädä “TaTapckaя raзeTa” basıla. Daimi räweştä tügel. Bu gäzitneñ bay iğänäçeläre dä, xökümättän finans yärdäme dä yuq. Aqça bulğanda, İrek Bikkinin ber yalğızı näşer itä anı. Läkin, gäzitneñ internettağı säxifäse daimi räweştä yañartıla. Bigräk tä, säxifäneñ forumı tatar internetçıları arasında populyar. Monnan tış, Rusiä töbäklärendä tatar telendä rayon gäzitläre dä çığıp kilä. Alarnıñ kübese sovet çorında uq bar ide. Waqıtında, cirle xalıqqa tuğan tellärendä cirle mäğlümatlarnı citkerep kilgän bu gäzitlär, bügen dä şul uq wazifanı başqaralar. Tatarstannan çittä basıla torğan tatar matbuğatına qısqaça küzätü menä şulayraq.
Räfis Cämdixan


text:
Memleket mümkindigi şektewli jandarğa kedergisiz qoğam qurw üşin barın salwda. Älewmettik kömekten bölek, qoğamdıq mañızdı şaralarda ärday`ım jürekterine qwanış sıy`lap jatqanın köz körip jür. Mümkindigi şektewli dep ay`dar taqqanımızben, boy`dağı talant pen ömirge degen senim küşi olardı bïikten körinwge jeteley`di. Sonıñ biri önerli jas örender. Jaqında el täwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray` mümkindigi şektewli jandar arasında "Bärimiz birdey`miz, kemsitwdi bilmey`miz" attı bay`qaw boldı. Önerpazdar jarısın qalalıq jumıspen qamtw jäne älewmettik bağdarlamalar bölimi men M.Eralïeva atındağı mädenïet üy`i uy`ımdas- tırdı. Konkwrsqa qala boy`ınşa 70-ten asa mümkin- digi şektewli jan qatısıp, "Üzdik jasampaz", "Altın qawırsın", "Üzdik bï", "Üzdik orındawşı" nomïnacïyaları boy`ınşa baqtarın sınadı.
Tağdır jazwı demeseñiz, twmısınan talanttı önerpazdardıñ boy`ınan ömirge degen küres pen tartıstı bay`qawğa boladı. Olar orındağan änder jürekke jılw berip, köptiñ qoşemetine bölendi. Ärïne, say`ıstıñ atı say`ıs bolğandıqtan, bay`qaw barısında qazıq etip, üzdikterdi saraptaw qalalıq jumıspen qamtw jäne älewmettik bağdarlamalar bölimi basşısınıñ orınbasarı Kenjegül Quraqbaeva, aqın, swretşi Ğabït Kädirbaev, mwzıka mamanı, M.Eralïeva atındağı mädenïet üy`iniñ jetekşisi Orazkül Ay`tïmovağa buy`ırdı. 6-14, 14-29, 29-45 jas erekşelikteri boy`ınşa sınğa tüsken önerpazdardıñ önerin qazılar joğarı bağaladı. "Altın qawırsın" atalımında bäy`gege tüskender poézïya älemine enip, belgili aqındardıñ öleñderin oqısa, "Üzdik bïşi" atalımında baq sınağan önerpazdar zamanawï bï bïlew arqılı önerdiñ bïik ekenin däleldey` tüsti. Al, jurttıñ jüregine jol tartwğa tırısqan änşiler "üzdik orındawşı" nomïnacïyası boy`ınşa barın saldı. Soñğı "Üzdik jasampaz" atalımında mümkindigi şektewli jandar bey`nelew öneri jäne dekoratïvti qoldanbalı şığarmaşılıqtarınan twındağan dünïelerimen köpti täntti etti. Öner bäy`gesi bolğandıqtan şın mıqtını anıqtaw qïınğa soqtırğanı belgili.
Osı rette qazılar alqası mügedek jandardıñ ömirge degen talpınıstarın eskere otırıp, äri day`ındıq deñgey`lerine oray` jüldegelerdi anıqtadı. Sonımen "Altın qawırsın" atalımında 6-14 jas erekşeligi boy`ınşa Merwert Quldüy`senova, 14-29 jas erekşeligi arasında Azïza Jetirwova, 29 jastan joğarı jastağı önerpazdar arasınan Wksïmbaeva Zäwre İ orındı ïelendi. Al, "Üzdik bï" atalımınıñ İ orını 6-14 jas erekşeligi arasında "Näzik" bï tobı, 14-29 jas erekşeligi boy`ınşa Nuray` Äbwbäkirovağa buy`ırdı. "Üzdik orındawşı" nomïnacïyasına lay`ıqtı dep tanılğan önerpazdar 6-14 jas erekşeligi arasında Bekzat Mwsaev, 14-29 jas aralığında Dïana Smağulova, 29 jastan joğarı jastağı önerpazdar qatarınan Zabïra Tölegen İ orınmen marapattaldı. Şığarmaşılıq twındılarımen kelgen önerpazdar arasında qazılar alqasınıñ joğarğı bağasına ïe bolğan "Üzdik jasampaz" nomïnïcïyasında 6-14 jas erekşeligi boy`ınşa Aray`lım Qwanışbekova, 14-29 jas erekşeligi boy`ınşa Madïna Äbenova, 29 jastan joğarı jastağı önerpaz Aslan Ertoqaev jüldeli İ orın ïegeri atandı. İİ,İİİ orın ïegerleri de uy`ımdastırwşılar atınan Dïplomdarmen marapattaldı. Ağısqa qarsı jüzgen jandar tübinde bïikten körinedi. Äsirese, öner jolın qwğan önerpazdar- dıñ öresi men şığarmaşılıq şabıttarı jurt jadında saqtala bermek. Negizinen bul bay`qaw birneşe jıldan beri uy`ımdastırılıp keledi. Öner älemine qanat qağwğa, alğa jeteley`tin bay`qawdıñ bereri mol dey`di bay`qawda bağın sınağandar. Ras, bir sät köñilin birlegen önerpazdar köptiñ qoşemeti men ıstıq ıqılasına bölenip, özderine rwxanï läzzat ala aldı.
A.QARAKESEK


text:
Ğiraq xakimiate ilgä Berläşkän Millätlärne çaqıra
Ğiraq qarşılığı köçläreneñ yaña xakimiat häm amerikan ğäskärlärenä höcümnär oyıştıruına qaramastan, ildä ğinwarğa bilgelängän saylawlarğa äzerlek däwam itä. Ämma Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäte berük waqıtta tawış birüne tieşle itep xästärläw öçen belgeçlär citmäwenä zarlana häm Berläşkän Millätlär Oyışmasın bu eşkä äwzemräk qatnaşuğa öndi. Düşämbedä İminlek Şurası utırışında andağı Ğiraq wäkile, Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı xezmätkärläre kübräk üz iminlege turında qayğıra dip belderde.
Audio, Samir Sumaidaye
"Bezdä Berläşkän Millätlär xezmätkärläre kübräk bulğan sayın, nığraq küzätü aşa saylawlarnıñ döres itep üzdırıluına garantiälär dä kübräk bulaçaq. Bez tawış birüneñ döres uzdıruın ğına tügel, cämäğätçelekneñ dä monı üze kürüen telibez" di Ğiraqnıñ Berläşkän Millätlärdäge daimi wäkile. Şuşı xalıqara oyışmanıñ general'' sekretare Kofi Annan, iminlekneñ naçarayuı säbäple Ğiraqtağı xezmätkärlär sanın 59-ğa ğına qaldırğan ide. Anıñ matbuğat wäkile Fred Eckhard, 2003-nçe yıl awgustında Bagdadta BMO idaräsenä höcüm yasalğannan soñ Berläşkän Millätlär iminlek şartlarına zur iğtibar birä dip belderä.
Audio, Fred Eckhard
"Bagdadtağı bombalawdan soñ bez üz xezmätkärlärebez iminlegenä häm sawlığına zur iğtibar biräbez" di Annan wäkile Eckhrad. İminlek Şurası zamanında Ğiraqtağı BMO xezmätkärlären saqlaw öçen maxsus xalıqara köçlär buldırunı yaqlağan ide, läkin moña üz ğäskärlären cibärü telägen barı tik berniçä genä il belderde. Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı wäkile Äşräf Ğazi İminlek Şurasınıñ şul uq düşämbe utırışında, Ğiraq öçen ildäge totrıqlılıqnı nığıtu maqsatında daimi säyäsi protses başlap cibärü dä möhim dip belderde.
Audio, Äşräf Ğazi
"İmin moxitkä ireşü öçen bar ğiraqlılar arasında kileşü, aralaşu, üzara tatulaşu buldıru tırışlığı härkem öçen şart bulıp tora. Bu şulay bulmasa, säyäsi küçeşneñ caylanası urınğa totqarlanu qurqınıçı bar" di Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Ğiraqtağı wäkile Äşräf Ğazi. Bügenge köndä ildä saylawçılarnı terkäw eşe bara, häm älegä ul şaqtıy caylı ğına bara. Läkin Bagdadtağı xökümätkä häm amerikannar citäkçelegendäge xalıqara köçlärgä qarşı köräşkän sönni töbäklärdä tawış birüneñ ğomumän bulmıy qalu qurqınıçı zur.
Kärim Kamal


text:
Qazan Sabantuy batırların cıya
Sabantuylar çorı inde küptännän ütsä dä, älege milli bäyrämneñ ber ayırılğısız atributı bulğan tatar köräşe buyınça bäygelär respublikada yıl däwamında ütep tora. Menä şuşı aralarda da Qazanda tatarça köräş buyınça xalıqara bäyge ütärgä tora. 9-11 sentäber könnärendä Tatarstan başqalasında iñ köçle köräşçelär, törle töbäklärdän kilgän Sabantuy batırları cıyılaçaq. Alar Qazanda ütäçäk tatarça köräş buyınça xalıqara bäygedä qatnaşırğa kilä. Bäygene oyıştıruçılar fikerençä, bu milli sport tören bezdä bik yaratsalar da, soñğı arada aña ähämiät bik birelmi başladı. Tatar köräşenä iğtibarnı yünältep, xalıqnıñ qızıqsınuın arttıru – Qazanda uzaçaq bäygeneñ töp maqsatı. Çaranı näq menä xäzer oyıştırunıñ säbäbe - oktäber ayınıñ berençe könnärendä Qazanda alış yäki bilbawlar köräşe buyınça xalıqara dönya çempionatı ütärgä tieş. Tatar köräşe buyınça bäyge şuña äzerlek bulıp ta torır, digän fikerdä belgeçlär.
Bu xalıqara bäyge xaqında tağı da tulıraq mäğlümät alır öçen bez jurnalist, tatarça köräş buyınça Qazan şähäre federatsiäseneñ räis urınbasarı İldus Ildarxanovqa möräcäğät ittek.
Bez yaña oyıştırılğan tatarça köräş buyınça Böten Rusiä federatsiäse wäkilläre aşa bu bäygegä çaqırular cibärdek. Çaqırunı şulay uq çit ildäge millättäşlärebez dä qaldı. Ğomumän, qayda sabantuylar ütä häm bu milli bäyrämneñ batırları bar, alar barısı da Qazanda uzaçaq köräşçelär cıyınında qatnaşa ala. 9 sentäberdä bez alarnıñ barısın da başqalada kötep qalabız. Qatnaşuçılar öçen maxsus mädäni programma, Qazan belän tanışu da qaralğan. Büläklär dä muldan bulaçaq. Mäsälän, baş batırğa ğädättägeçä täkä häm mikroavtobus bireläçäk. Ayırım awırlıqlarda ciñüçelär isä 2000, 1000 häm 500 dollar külämendä aqçalata büläk alaçaqİldus äfände bar tatar köräşen yaratuçılarnı 10 sentäberdä köndezge säğät 11dä Üzäk stadionğa çaqırdı. Bäygegä kerü buşlay. Köräştän tış tamaşaçılarğa mädäni programma da täqdim iteläçäk. Qısqası, 10 sentäberdä qazanlılarnı çın tatar köräşe bäyräme kötäçäk.Gölnaz İlgizär


text: Serbiä prezidentı Boris Tadiç üteneçe nigezendä Kosovonıñ kiläçäk statusı turındağı söyläşülär ber atnağa kiçekterelgän. Tadiç ildä yaña parlament cıyıluın kötüne sorağan. Bu mäğlümatne BMO wäkile Martti Ahtisaarinıñ urınbasarı Albert Rohan rasladı, häm söyläşülär 21nçe fivraldä başlanaçaq, dip belderde. Älege söyläşülär, BMOnıñ – Kosovoğa kiñeräk avtonomiä birü täqdime turında bulaçaq. Ul arada Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov, Kosovoğa bäysezlek birü – ayırılırğa telägän başqa töbäklär öçen qurqınıç misal bulaçaq, dip belderde. "Kosovo bäysezlek aldı di, şunnan soñ räsmi tanılmağan töbäklär – bez alardan närsäse belän naçarraq? diäçäk. Bu elekke sovetlar cirenä, läkin aña ğına tügel, ğömämän, böten Yevropağa da qağıla. Bu çılbır reaksiäse tudıra ala, başqa törle äytkändä, bez Pandora tartmasın açmıyq." Romaniä häm Xorvatiä, BMO planın tulısınça xuplawların häm, bu adımnıñ töbäktä totrıqlılıqqa kitäräçägenä ömet belderde.


text:
Yäş talant iäse üz kiläçägen Semberdä kürmi
3 - 4 yıl elegräk, Sember qalasında nindi genä mädäni çara bulmasın, anı İlmir Nizamov ta bizi ide. Ä “Sember qarlığaçları” digän balalar festivalendä üzeneñ “Şärqıy rapsodiä”sen başqarıp, ul “Oluğ büläk” – “Gran-pri”gä layıq bulğan ide.
Soñğı ber-ike yılda ul kürenmi başladı – Qazan konservatoriäsenä uqırğa kergän ikän. Anıñ äti-äniläre yanına qunaqqa qaytuı äñgämä qorıp alırğa da forsat birde.
Üze äytüençä, cır-moñğa, muzıkağa häwäslege änise Gölüsä xanımnan kilgän. Häm 11 yäşendä änise anı şähärneñ 12-nçe sanlı muzıka mäktäbenä uqırğa birgän. Balanıñ säläten kürep alğan uqıtuçılar, yäş yegetne qış köne – uqu yılı barışında uq, çığarma räweşendä qabul itkännär.
Pianinoda uynağan berençe äsäre turındağı sorawğa ul anı uynap uq kürsätte. Uqıtuçıları här balağa berär närsä icat itärgä quşqannar ikän. Başqalar biremne ütägännär dä tuqtağannar, ä İlmirgä bu eş oşap qalğan häm ul, mawığıp kitep, çın küñeldän şuña birelgän. Şul xäterendä uyılıp qalğan berençe äsären uynap ta kürsätte İlmir.
İñ yaratqan äsäre turındağı sorawğa cawap birä almadı: barısı da minem öçen yaxşı, dip çiklände. Sorawnı ikençeräk quyarğa turı kilde. Qaysı äsäreñne säxnälärdä iñ yış qullanasıñ, digän sorawğa şul uq Şärqıy rapsodiäne atadı.
İlmir Nizamov kiläçägen milli kulturabıznı üsterügä bağışlayaçağın äytte. Çönki, dide ul, urıs muzıkası kiñ tanılğan, bezneke qısılğan, Rusiä külämendä siräk yañğırıy. Urısnıqı kübräk tä, täcribäläre dä bayıraq. Yäş yegetneñ maqsatı, härxäldä, tatar muzıkasın da şul uq däräcägä üsterügä üz öleşen kertü. Tatarnıñ üzençälekle moñı belän dönya xalıqların tanıştıru.
Yäş yeget fikerençä, çit illärdä uqırğa, ostalıqqa öyränergä, täcribä tuplar öçen genä barırğa bula. Anda qalıp yäşäw yaramıy, çönki üz tamırlarıñnan ayırılu ixtimal.
Şul uq waqıtta yäş yeget Sembergä qaytıp urnaşu turında da uylamıy, çönki biredä tieşle şartlar yuq, di. Ä şulay da yaqtaşların da onıtmasqa isäbe. Qazanda täcribä tuplap, nindider däräcägä layıq bulsam, tuğan yağıma da yärdäm itü mömkinlege taba alırmın, dide ul.
Sawbullaşu aldınnan äni keşe – Gölüsä xanım ulı layıq bulğan ike medal'gä dä iğtibar yünältte. Mäskäwdä oyıştırıla torğan yäş kompozitorlarnı barlaw çarası medal'läre alar. İlmir notaların yazıp cibärgän, ä anda uynap qarağaç, äsärlärneñ “tämen tapqannar”. Berençese şul uq “Şärqi rapsodiä” bulsa, ikençese - “Fortepiano öçen syuita”. Äni keşe öçen isä bu äsär tatar gimnı kebegräk yañğırıy. Ul şulay atıy da üzençä.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Öfögä neft häm ğaz sänäğätseläre yıyıldı
Bögön Öfölä Räsäy neft sänäğäte xeźmätkärźäreneñ 7-se qongressı häm ,,Gaz. Neft. Texnoloğiyalar-2007,, tip atalğan xalıq-ara maxsuslaştırılğan kürgäźmä eş başlanı. Bıyılğı saranı oyoştorousılar ,,Başqort nefteneñ 75 yıllığına,, häm Başqortostandıñ Rus däülätenä quşılıuınıñ 450 yıllıq yubileyına arnap ütkärergä qarar itkän. ,,Gaz. Neft. Texnoloğiyalar 2007,, kürgäźmähendä Räsäyźeñ 30 töbägenän 350 - nän aşıu oyoşma, firma qatnaşa. Oyoştorou qomitetınan xäbär iteüźärensä, Gaz.Neft qongressı Räsäy töbäktärendä lä, sit ildärźä lä źur qıźıqhınıu uyata. 350-nän aşıu oyoşmanıñ 40–ı sit il firmaları. Forumğa kileüse räsmi deleğatsiyalar źa baytaq. Sit ildär ilseläre neft, ğaz qongressın Başqortostan menän sauźa–iqtisadi bäyläneştärźe yayğa halıu, mönäsäbbättärźe yañı kimälgä kütäreü mömkinlege tip tä bahalay. Başqortostan Xökümäte Premer–ministrı Rafael Baydäülätov Ukraina, Vetnam ilselären, şulay uq Räsäy sauźa sänäğät paltahınıñ vitse–prezidentı menän osraşıp, ike yaqlı xeźmättäşlekte artaban üśtereü yuldarı buyınsa höyläşeüźär ütkärźe. Mäğlüm bulıuınsa, Neft ğaz qongressı ike yılğa ber ütkärelep kilä Forum neft, ğaz ölkähendäge yañılıqtar menän genä tanıştırıp qalmay, unda qatnaşıusılar ösön Başqortostanda eşlekle partnerźar tabırğa la bulışlıq itä. Ukraina menän Vtnam ilseläre Başqortostan Xökümäte Premer–ministrı menän osraşıuźa forumğa ular täü siratta Başqortostan menän sauźa–iqtisadi bäyläneştärźe yayğa halıu niäte menän kileüen belderźe. Yaqtar älege tauar äyläneşen qänäğätlänerlek tip bahalap bulmay tip iśäpläy. İqtisadi potentsial tulı qeüätenä fayźalanılmay. Ä bınday märtäbäle forumdar xeźmättäşlekte yañı yuśıqqa sığarıuğa nıqlı etärges birä.


text: Quşma Ştatlar Ğiraq xisabınıñ küçermä nösxäsen alıp anı Britaniägä häm Fransiägä tapşırdı. BMO İminlek şurasında äleg daimi äğza bulğan AQŞ, Britaniä, Fransiä, Russiä häm Qıtayğa xisapnıñ küçermäse tikşerelmägän, üzgärtelmägän kileş birelä. İminlek şurasında almaşıp toruçı äğza bulğan 10 ilgä xisapnıñ üzgärtelgän eçtälege genä tapşırılaçaq. Şundıy äğzalarnıñ qayberläre, atap äytkändä Norvegiä belän Süriä barlıq äğzalarğa da xisap tulısınça birelergä tieş dip rizasızlıq belderde. Ğiraq bu dokumentlarnı Waşingtonğa tapşıru qararın tänqitläp çıqtı. Bağdad äytüençä Amerika bu dokumentlarnı üzençä manipulyatsiäläp suğış başlaw öçen faydalanırğa mömkin.


text:
яkшәMбe, 22 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 13:14
Ufada 11 xalıqara biatlon yarışları bulıp ütte. Dönya berençelegendä 21 ildän kilgän 170 sportçı qatnaştı. Cäyge biatlon yarışında Rusiä sportçıları törle däräcädäge 32 medal' yauladılar. Altın medal' iäläre arasında Başqortstan sportçıları da bar. İr-atlar arasında ufalı Maksim Çudov altın medal' yaulap öçençe tapqır dönya çempionı buldı, yäşüsmer qızlar arasında Tat'yana Zevaxina da berençe urınnı yauladı. Biatlon buyınça xalıqara federatsiäneñ vitse-prezidentı, 13 tapqır dönya çempionı Aleksandr Tixonov Ufada uzğan yarışlarnı yuğarı oyışqan töstä uzuın belderde. Anıñ fikerençä, biatlon tarixında mondıy äzerlek bulmağan.
Mönir Wafin, Ufa


text: Amerika Kongressı da G.Bushnıŋ iqtisadnı toşenkelektәn çıgaru turındağı, tәkdimnәren tikşerә başlıy. Prezident idarәse wәkillәre beldergençә, tәqdimnәr investisiәlәrneŋ külәmen hәm eş urınnarınıŋ sanın arttıruğa yunәlğәn. Mәsәlәn, anda salımnarnıŋ hәm dәwlәt oyışmaları өçen çığımnarnı 10 yıl eçendә 600 milliardka kimetü küz aldında totıla. Demokratik firka tarafdarları, Buş tәqdimnәrenә tәnqıt yaudıra. Çөnki alar fikerençә, bu çaralar baylar qatlamına gına faydalı bulaçaq hәm büdcetta çığımar külәmeneŋ keremnәrğә qarağanda ayırmasın kisken arttıraçaq.


text:
Möxämmät Minaçev: "Latinğa qaytu - tatarlarnıñ prinsip eşe!"
Bu qararlarğa añlatma birüen ütenep min Rusiä Federatsiäseneñ Konstitutsiä mäxkämäsendä bu ike mäsälä çişeleşendä dä qatnaşqan Tatarstannıñ däwlät şurası räise Färit Möxämmätşinğa möräcäğät ittem. Häm ul qararlarnıñ berençese mine söyenderde. Tatarstanda tatar telen rus telen öyrängän kebek öyrätü turındağı qanunnı bez döres qabul itkänbez dide Färit Möxämmätşin. Häm ul latin älifbası berniçä mäktäptä eksperiment bularaq öyrätelä. Läkin anı tulayım kertüne berniçä yılğa kiçekterep torırğa turı kiläçäk. Bez inde bu mäsälädä tağı zurraq, Yevropa mäxkämälärenä möräcäğät itüdän baş tartabız dide ul.
Şulay itep, mäktäplärdä latin älifbasın öyränü däresläre ürnäk bularaq däwam itsä dä. Latinnı qanunlaştıru berniçä yılğa kiçekterelä dip añlarğa bula. Bu xaqta matbuğatta da küp süzlär buldı, latinnı yaqlawçılar häm qarşı çığuçılar bar. Bu xaqta min mäskäw keşese Möxämmät Minaçevtan da üz fikeren soradım. Anıñ bu mäsälägä qaraşı üzençälekle, latinğa qaytunı ul tatarlarnıñ prinsip eşe bulırğa tieş dip qarıy. Stalin bezgä kirill älifbasın köçläp kertte. Köçkä qarşı torırğa kiräk dip sanıy Möxämmät Minaçev.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Dilä Bulgakovanıñ “Dawıllar yögänlädem” digän yaña kitabı dönya kürde
Azatlıqnıñ Qazan studiäsenä “Şatlıqlarım belän kildem äle, Qazanğa”,- dip kilep kerde yazuçı, şağirä Dilä Bulgakova. Ul, äle näşriät buyawları ise dä betmägän, “Dawıllar yögänlädem”digän kitabın açtı. Ufada yäşäwçe Dilä Bulgakova tatar telendä şiğerlär, xikäyälär, näserlär, parçalar icat itä. Ul üze hönäre buyınça ğömere buyı şäfqät tutaşı bulıp eşläde. Häm ul eşlägän urında däwalanuçılar irektän mäxrüm itelgännär ide.
Dilä Bulgakova ul üze Başqortstannıñ Qırmısqalı rayonınnan Bozayaz yaqlarınnan. Bu töbäk üzeneñ bik küp kürenekle ädipläre belän dä dan totqan töbäk. Dilä Bulgakovanıñ şäfqät tutaşı ikänen küplär belmi dä torğannardır äle. Şuña da qaramastan, ul härwaqıt icatta. Ul tatar xalqına kübräk cırları belän tanış.. Çönki Dilä Bulgakovanıñ küp kenä şiğerlärenä kompozitorlar köylär yazdılar. Anıñ “Qır qazları” digän cırı 60-70 nçe yıllarda uq inde Fidan Ğafarov başqaruında bik populyar bulıp kitkän ide.
Xäzer anıñ cırların İdris Ğaziev, Aydar Ğalimov , Zöfär Bilalov cırlıylar. Häm soñğı yıllarda anıñ cırların üz repertuarına almağan cırçılar da bik siräk.
Dilä Bulgakovanıñ “Dawıllar yögänlädem” kitabı kürenekle başqort şağire, ädip, İbrahim Abdullinnıñ şağirä turındağı süzläre belän başlanıp kitä. Soqlanıp tuymaslıq talantlı, neçkä, näfis küñelle yazuçı ul, Dilä Bulgakova, di ul .
Sufian Povarisov Dilä Bulgakovanıñ icatı turında: “Ul üzeneñ äsärlärendä keşelek- keşeleksezlek, şäfqat'lelek- şäfqat'sezlek, maturlıq- qotsızlıq mäs’älälären üzäkkä quya, keşelärneñ yöräk serlären añlarğa tırışa, häm ayırım äsärlärendä üzen dä serlär alihäse itep tanıta, di.
Dilä xanım bezneñ studiägä kerep kenä çıqqan çağında, Azatlıq radiosınıñ tıñlawçılarına Ufa şähäreneñ “Kitap” näşriätında basılıp çıqqan“Dawıllar yögänlädem” kitabı turında üze söyläde. Kitapnıñ berençe bülegendä tuğan yaq, tuğan cir, tabiğät, mäxäbbät, turında bulsa, ikençe bülegendä dini şiğerlär , mönäcätlär. Kitapnıñ öçençe bülegendä urın alğan xikäyälär parçalar, näserlärneñ töp geroylarınıñ prototipları törmädä utırğan keşelär. Alar arasında törlelär bar , törle yazmışlar bar. Keşe yazmışlarında xatalar da bula. Şunıñ öçen anda utırğan keşelärgä miherbanlı , şäfqät'le bulırğa kiräk” di ul .
Dilä Bulgakovanı mäktäp balaları da bik yarata.Anıñ şiğerlären yäşlär dä yarata. Äle 2006 yılda tağın anıñ “Bez bit tallar näselennän” digän şiğerenä yäş cırçı Närkäs üze köy çığarıp häm fonogrammasın da üze yazğan.
Dilä Bulgakova ul talantlı ädibä genä tügel, cämäğät eşleklese dä. Ufanıñ İxlas mäçetendä xezmäten quya. Räsem töşerüdä dä bik osta. Anıñ tağın ber üzençälege bar. Ul izgelek teläp, matur itep çigep duslarına qalfaqlar büläk itä. Tatarstannıñ xalıq artistçası Zöhrä Säxäbieva “Dilä xanımnıñ çikkän qalfaqları - sın sänğät äsärläre. Encelärdän genä näqışlap, miña büläk itkän qalfağın kiep, xalıq cırların başqaram,: mönäcätlär äytäm. Ul- saf yöräkle, yuğarı ruxlı, izge küñelle, yärdämçel şäxes ” digän ide anıñ turında İxlas mäçetendä “Tayan Allağa” dip isemlängän tamaşa barışında.
Menä “Söyembikä” jurnalınıñ yubileyına da Dilä Bulgakova çikkän qalfaq büläk itte.
“Ğömer çatlarında ciläm äle,
Yullar äydi alğa çaqırıp,
Äy, zamandaş, bezdän büläk bulıp,
Torıp qalsın cirdä yaxşılıq !
dip tämamlıy ul “Dawıllar yögänlädem”digän kitabın.
Mälikä Basıyr


text:
Russiә prezidentı Putin inde ike yıldan birle Çeçnәdә suğış tuqtaldı anda terroçılarnı tazartu kampaniәse genә bara dip raslap kilә. Lәkin, Çeçnәdә hәr kөn sayın diәrlek Russiә xәrbilәre hәm militsionerları hәlak bula. Әlbәttә, Çeçen kөrәşçelәre dә ülә. Kilәse yılda anda refrendum hәm saylaular ütkәrelergә tieş. Kreml Çeçnәdә vazğiәt normallaşa bara dip ışandırırğa tırışsa da, vazğiәt normallaşudan bik yıraq. Russiә xөkümәte ber tөrkem çit il jurnalistın өç kөnnek sәfәr belәn Groznıyğa kitergәn. Alar arasında Newsweek jurnalınıŋ korrespondentı Christian Caryl bar ide. Anıŋ Çeçnәgә bu sәyәxәte turındağı maqәlәse "Rәsmi xikayә" dip atala.
Xörmätle tıñlauçılar. Jurnalist üzeneŋ maqәlәsen, ber tөrkem jurnalist yuğarı dәrәcәdәge ike ofitsernıŋ Çeçnәdәge vazğiәt turında birgәn mәğlümәtlәren tıŋlıy. Bez Çeçnә başqalasına Russiә xөkümәte tarafınnan oyıştırılğan өç kөnnek mәxsus tur belәn kildek hәm bezneŋ xuçalar өyebezgә alıp kitәrgә tieşle nәrsәlәr turında sөylilәr.-digәn süzlәr belәn başlıy. Alarnıŋ süzlәrençә, Çeçnәdә vazğiәt normallaşa hәm stabillәşә bara, küpçelek çәçәnnәr Mәskәvneŋ tәrtip hәm qanunçılıq urnaştıru tırışlığın yaqlıy hәm suğıştan soŋğı tüzeklәnderü eşe alğa taba bara ikәn. Iŋ mөhime Russiә kөçlәrenә qarşılıq kürsәtkәn çeçen banditları hәm terrorçıları, kөnenә ber ike mina şartlatudan tış kөrәşne tuqtatqannar. Bez imin bulırğa telәp –Çeçenәdә suğış tuqtaldımı dip sorıybız. Rәsmi cavap bu- Ber nindi dә şik bul almıy. Mәskәvdә çaqta prezident Putinneŋ 2000-nçe yılnıŋ yazında uq "Çeçnәdә anti-terrir operatsiә tuqtaldı" digәn süzlәren tıŋlau ber nәrsә, ә inde küpsandağı saqçılar belәn xarabәgә әylәngәn Groznıyda yөregәn çaqta hәm anda qalğan ike tündә dә atışularnı tıŋlağannan soŋ bu süzlәrne işetü ikençe nәrsә. Monı yalğan dip tә atap bula. Sәyәxәtneŋ berençe kөnendә ofitser Rusisә armiәsendә xezmәtkә kilgәn çeçen yәşüsmerlәre belәn tanıştırdı. Alar ixtiyarilәr dip basım yasadı. Lәkin, yәş ber çeçen bezne kөçlәp armiәgә aldılar , armiә ber auılnı uratıp ala , anda tazartular ütkәrә, keşelәr ezsez yuğala hәm bezgә ""yә armiәyәgә barasız yaki sezneŋ belәn dә şulay uq bulaçaq" dip belderdelәr dip әytte. Ber genә nәrsә dә ruslar planlağança barmadı. Sotsial xezmәtlәrne kürsәtergә dip bezne xastaxanәgә alıp bardılar. Şunda ruslarnıŋ auılına hөcüme nәticәsendә yaralanğan xatın-qıznı oçrattıq. Çeçen militisә noqtasına alıp bardılar. Bez anda kөrәşçelәrneŋ hәcümnәre hәm kisәtülәre turında tıŋladıq. Znәmonskayada administrator belәn oçraştıq. Ul partizannardan qurıqmauın әytte. Lәkin, ni өçen anıŋ tirәsendә şundıy küp saqçılar tora ide? Cirle dәvlәt radio hәm televideniәse urnaşqan binada buldıq. Anıŋ başlığı fetnәçelәrdәn nәfrәt itüen , suğış өçen alarnıŋ ğәyeple buluın ballandırıp aŋlattı. Lәkin, tirә yaqta kem dә tıŋlamağanda , bөtenlәy üzgәrep " Hәr kontrol noqtasında rus soldatları aqça ala. Xalıq ezsez yuğala . Hәr 50 yılda ber mәrtәbә bezne yuq itәrgә tırışalar. Lәkin, bez yaŋadan tuabız. " dip әytte. Bolar Mәskәvyaqlı berәvneŋ süzlәre. Bez Mәskәv yaqlı bulmağannarnı da oçrattıq. Bezneŋ aftobusnı yaqınnarı ezsez yuğalğan unarlap çeçen uratıp aldı. Bezne ozata baruçılar , alar belәn sөylәşübezgә yul quymadılar. Külmәk astında bomba bula ala dip әyttelәr. Sәyәxәtneŋ soŋğı kөnendә bezne rekonstruksiә tırışlığın kürsәtü өçen tөzeleşkә alıp bardılar. Anda eşlәvçe çeçennәrneŋ bersenә ruslar hәr nәrsә uŋayğa üzgәrә dip әytәlәr , sin ni uylıysıŋ dip sorağaç, ul " Bәlkim ruslar өçen üzgәrәder, bezneŋ өçen tügel" dip әytte. Rәsmi xikayә menә şunnan ğıybarәt- dip yazılğan Christian Carylneŋ amerikan jurnalı " Newsweek"tә basılıp çıqqan maqәlәsendә.
Fәrit Idelle, Praga


text:
Qaza induslarnıñ Godavari yılğasında qoyınu yolası aldınnan bulğan. Räsmilär äytüençä, xalıqnı totıp toruçı kirtä sınğan häm keşelär ber-bersen taptıy-taptıy yılğağa taba yögerä başlağan.
Düşämbe könne Bombeyda ike bomba şartlaw näticäsendä 51 keşe hälak bulğan ide.
Bügen Bombeyda bu şartlatularğa protest demonstratsiäsendä meñnärçä keşe qatnaştı.
Bügen Kaşmirnıñ Hind öleşendä, Srinagar şähärendä dä Hindstan premyer-ministrı Atal Behari Vacpayi häm başqa säyäsätçelär kilärgä berniçä säğät qala bomba şartladı. Bomba ber taşlandıy yortta şartlağan, yaralanuçılar yuq dip xäbär itelä.
Vacpayi kiler aldınnan Kaşmirda häm Bombeyda iminlek çaraları nığıtıldı.


text: Buluı mömkin Ğıraq suğışına qarşı bugen Dönyanıñ törle şähärlärendä demonstratsielär oyıştırıldı. Bagdadta Xristian dinen totuçılar çirkäwgä cıyılıp,krizisnı suğışsız xäl qılırğa çaqırdı.Rimdä Papa Johan Paul terrorizm häm suğış logikasın xökem ite. Nepalde Katmandu yaqınında budist manastırında suğışqa qarşı buluçı könbatış keşeläre 50meñ traditsional may şäme yandırdı. Marokko başqalası Rabatta 25meñ keşe AQŞnıñ suğış belän kisätüenä protest belderde. Misırda , Qaxirä häm Aleksandriada 7500 student uram cıyını ütkärde. Politsie 3meñ xoquqçının protestın tuqtattı.Könyaq Livanda Tire şährendä 5meñ çaması keşe ğıraqlılar ve fälästinnärne yaqlap uramğa çıqtı. Awstraliada 250 çaması keşe xäkümätneñ suğışnı yaqlauına protest belderep çişende häm kiyemnäre belän cirde ‘tınıçlıq keşese’digän süzne yazdı,


text:
50dän artıq xoquq yaqlaw oyışması NATO räsmilärennän Äfğanstannıñ iminsez töbäklärendä ğäskär urnaştıru planın iğlan itergä çaqırdı. Alyans räsmilärenä cibärelgän açıq xatta äytelgänçä, uzğan yılnıñ Awgustında NATO cawaplılıqnı üz östenä alğannan birle, Äfğanstandağı wazğiät yaxşı yaqqa üzgärmägän. NATO bu ildäge ğäskär sanın arttırırğa wäğda itsä sä, älegä monı eşlärgä aşıqmıy. NATO köçläre nigezdä başqala Kabulda häm çağıştırmaça tınıç bulğan Qondızda urnaşqan. Ösätämä ğäskär cibärü mäsäläse NATOnıñ kiläse atnada İstanbulda ütäçäk sammitında kütäreler dip kötelä.
Kabuldan kilgän ikençe xäbärdä, fetnä qupqan, Ğor wilayätenä xärbilär cibärü ber köngä kiçekterelä dielgän. Räsmilär bu kiçekterüne texnik säbäplär belän añlata. Uzğan atnada cirle komandirğa buysınğan köçlär walayätneñ başqalası Çağçaranğa basıp kergän ide. Ğor'nıñ çitlätelgän xärbi citäkçese, ägär bu köçlär häm cirle gubernator bärep töşerelmäsä, töbäktä qan ağaçaq dip kisätte.


text: Nijni Tagil -- Rusiäneñ bu şähärendäge mäxkämäse elekke FSB polkovniğı Mixail Trepaşkinnı şartlı räweştä irekkä çığaru möräcäğäten kire qaqtı. Xäzer advokatlar yaña şikäyät birergä cıyına. Däwlät seren açuda ğäyeplängän Trepaşkin 4 yılğa törmägä xökem itelgän ide. Şunıñ 3tän-beren utırğannan soñ, bıyıl anı irekkä çığardılar, läkin soñnan mäxkämä qararın üzgärtep, qabat yaptılar. Trepaşkin bar ğäyepläwlärne kire qağa, häm dä bu ezärleklänüen 1999 yılda bulğan toraq yortlar şartlawların bäysez tikşerüdä qatnaşuı belän añlata.


text:
Omski yağında Sabantuylar
Uzğan şimbädä Omski ölkäseneñ ike tatar awılında - Bol'şereç'ye rayonınıñ Ülänkül häm Tara rayonınıñ İşäy awıllarında milli bäyrämebez Sabantuylar bulıp uzdı. Bäyrämnär awıl külämendä oyıştırılğan idelär. Äytergä kiräk, zamanalar üzgärep, ildä xakim itü räweşe dä üzgärgännän soñ Omski awıllarında milli bäyrämebezne ütkärü mömkinlege yuq däräcädä ide. Çönki bäyräm oyıştıru öçen finans tabu zur problemağa äylände. Döres, omskilılar bötenläy Sabantuysız qalmadılar, ölkäneñ nindi dä bulsa ber rayonında mädäniät ministrlığı tarafınnan ike yılğa ber märtäbä ölkä külämendä Sabantuy bäyräme oyıştırılıp kilä. Bu xaqta “Azatlıq” tıñlawçıları da xäbärdarlar.
Bıyılğı sabantuylar cirle üzidarä citäkçeläre , uqıtuçılar, tatar aktivistları tırışlığı, iğänäçelär yärdäme häm xalıq köçe belän oyıştırıldı. Ülänkül awılındağı bäyrämgä ayırım tuqtalğanda, bäyräm ütkärüdä cirle üzidarä qaramağında bulğan Çernalı, Tozqazan, Qaraqül häm Ülänkül awılları xalqınıñ barçası qatnaştı diärgä mömkin. Bäyräm başlanırğa ber-niçä kön aldan borınğıdan kilgän ğädät buyınça, matur itep bizälgän atlar cigep, qolğalar kütärep, ğarmunnar uynap, cırlar cırlap, milli kiemnär kigän yäşlär xalıqtan büläk cıyıp çıqtılar. Tosqazan mäktäbe uqıtuçısı Asiä Nazıyrova üzeneñ uquçıları belän Sabantuyğa bağışlanğan maxsus programma da äzerlägän ide. Balalar Härber yort yanında tuqtalıp, şiğırlär uqıdılar, cırlar cırladılar, iyüllär başqardılar. Ölkännär alarnı küz yäşläre aşa xislänep tıñladılar. “Räxmät sezgä, bezne yäşlegebezgä qaytardığız” dip, aldan äzerläp quyğan büläklären tapşırdılar.
Sabantuy bäyrämeneñ iğänäçeläre dä buldı. Alar: Omski neft' eşkärtü kombinatı general' direktorı İldus Särvärov, Ulänkül awıl xucalığı räise Räwf Musagitov, rayon üzägendä yäşäwçe eşmäkärlär Rifxat' häm Ramil Muratovlar, awıl fermerları Ratif Fäxretdinov häm Şämsetdin İbragimovlar. Köräş batırına täkäne awıl ölkäne - Mäületdin abıy Nazıyrov kiäwe Ğaziz Möxämetşin belän birde. Qunaqlar da qullarınnan kilgänçä yärdäm kürsättelär. Ä qunaqlar bäyrämgä Omski, Qazan, İjäw, Magnitogorski, Surğut, Tömän, Krasnoyarski şähärlärennän häm yaqın-tirä awıllardan kilgän idelär. Bäyrämdä awılnıñ ölkännäre dä qatnaştı. Alar arasında yäşe 80-nän uzğan Mänwiä apa Şixova da buldı. Ul üzeneñ bala çağında qatnaşqan Sabantuylarnı isenä töşerep aldı, ul çaqta xalıqnıñ bäyrämne ayıruça kötep aluı turında söyläde. “Bezgä bäyrämnärdä az bulsa da täm-tom elägä ide. Şunıñ öçen bik kötä idek Sabantuylarnı”, - dide ul.
Bäyrämne Ülänkül mäktäbe direktorı urınbasarı Rimma Mäçitova açıp cibärde, annan soñ süz cirle üzidarä başlığı, Sabantuynı oyıştıru komitetı räise Läylä Möxämmätşinağa birelde.Sabantuy älämen kütärü xezmät aldınğısı Linnur Fäxretdinovqa tapşırıldı. Xalıqnı bäyräm belän rayon başlığı Anatoliy Korçevoy häm rayonnın baş sud'yası Ğaziz Xayrullin täbrikläde.
Bäyräm şaw-gör kilep, kön buyına däwam itte. Mäydannarda sabantuy uyınnarı - at çabışı, köräş, bağanağa menü, çülmäk watu, qapçıq belän suğışu, baw tartışu, qul köräşe, su taşu, köngerä yögereşe kebek uyınnar bardı , alanlıqnı awıl xäwäskärläreneñ häm Omskidan kilgän “Umırzaya” kollektivınıñ çığışları görlätep tordı. At çabışında berençe kilüçegä büläkne – muzıkal' üzäkne Omski neft' eşkärtü kombinatı direktor İldus Särvärov bilgelägän ide. Bu büläkne Qoyğalı awılı yegete Artur Çumarov yawlap aldı. Sabantuy batırı bulıp Azat Niäzov qaldı. Aña täkä birelde. Törle uyınnarda qatnaşuçılarğa da sawıt-saba, kiem-salım, sölge-tastımal kebek istälekle büläklär birelde.
Tara rayonınıñ İşäy awılında da Sabantuy Ülänküldägedäy kürkäm uzdı. Ul awıl yanındağı alanlıqta İrtış yılğası buyında bardı. Oyıştıru eşlären şulay uq cirle üzidarä citäkçeläre, rayon üzägendä eşläp kilüçe tatar mädäniät üzäge aktivistları häm “Nur” ansamble sänğätkärläre belän berlektä başqardılar. Biredä dä bäyräm iğänäçelär yärdäme häm xalıq tırışlığı belän oyıştırıldı. Xalıq kön buyı bäyräm itte, aralaştı, uyınnarda qatnaştı, küñel açtı.
Östäp şunı da äytergä kiräk, İşäy awılında da, Ülänküldä dä, Sabantuy milli bäyrämebezneñ barlıq qanunnarğa turı kiterep oyıştırılğan ide. Oyıştıru eşlärendä aktiv qatnaşqan Cämilä Çumarova häm İldar Mamatov süzlärençä, bäyrämne döres oyıştırırğa alarğa aprel' ayında Qazanda Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetı ütkärgän Sabantuylar seminarında alğan belemnär yärdäm itkän. “Räsmi dairälärdän yärdäm az külämdä bulğanda da, teläk häm milli canlı tatarlar bulğanda Sabantuylar oyıştırıp bula.
Saniä Mirxaleewa, Omski


text:
Sıra eçkängä irlek äğzaları zuraymıy. “Qızıl Şärıq” reklaması yalğan bulıp çıqtı.
Härkem üzençä mögez çığara. Menä berniçä ay inde televidenie kanallarında “Bädräf” dip atalğan reklama roligı kürsätelä. Läkin ul bädräf turında tügel. Ä “Qızıl şärıq” sırasın eçüneñ sawabı, döresräge, faydası turında. İmeşter, 0.5 litrlı şeşädän sıra eçügä qarağanda, 0.6 litrlı şeşädän eçkän ir-atlarnıñ “To, чTo Haдo” digän äğzaları 20% zurraq bula. Äxlaq yağınnan da, sälämätlek yağınnan da, matur närsä tügel. Eçemlekne bädräf aşa maqtaw şikleräk. Döres, sıranıñ yulı qısqa häm bik tiz bädräfkä alıp kilä. Şulay da, monopoliägä qarşı federal' xezmäteneñ Tatarstan buyınça idäräse şuşı bädräf-sıra reklamasına bilgelämä çığarğan. Yäğni, bu rolik kürsätüdän alınırğa mömkin. “Azatlıq” xäbärçese monopoliägä qarşı xezmätneñ Tatarstan idäräse citäkçese Aleksandr Lozovoy, şul uq oyışmanıñ belgeçe Lyubov' Cabbarova älege faktnıñ döreslekkä turı kilüen rasladılar. Lyubov' Cabbarova äytüençä, äxlaq normaların ülçäw häm bilgeläw çeterekle bulğanlıqtan, bu yulı antimonopol'şçiklar bik qızıqlı ısul tapqannar. Reklamada äytelgän mäğlümat döreslekkä turı kiläme? Sälämätlek saqlaw ministrlığı häm başqa belgeçlär belän sorawnı öyrängännän soñ, sıra eçü irlärneñ äğzaların yäki xatın-qızlarnıñ kükräklären zuraytmıy ikän. Äytelgän süz tögäl häm döres bulırğa tieş. “Qızıl Şärıq”nıñ şuşı reklaması yazmışı sişämbe könne monopoliägä qarşı xezmät idäräsendäge komissiä utırışında xäl iteläçäk. Xäzergä zakazçılar bu reklamanı üzläre ekrannan alıp torırğa bulğannar. Şuña kürä, sıra maqtağanda irlär bädräfendäge manzara xäzergä kürsätelmi tora.Rimzil Wäli


text:
George Bush: Ğiraqtan xäzer kitü namussız ber eş bulir ide
Washingtonnıñ Ğiraq säyäsäte torğan sayın kiskenräk tänqitlänä bara häm şunıñ sürätendä Quşma Ştatlar prezidentı George Bush üzeneñ şul säyäsäten yaqlap yañadan-yaña çığışlar yasarğa mäcbür. Düşämbegä qarşı töndä ul Aq Yortnıñ Oval bülmäsennän çirattağı möräcäğäte belän çıqtı. Anda da ul Ğiraqtan amerikan ğäskrlären kiçekmästän çığaru taläben kire qaqtı, ämma berük waqıtta, ğisyan belän köräş anda kötelgängä qarağanda qatlawlıraq bulıp çıqtı dip belderde.
Ul suğış başlaw öçen cawaplılıqnı üz östennän töşermi, Ğiraq mäs''äläseneñ amerikan cämğiaten ikegä bülüen dä tanuın belderä. Häm prezident Bush Ğiraqtağı täräqqiatneñ kötelgängä qarağanda äkrenräk baruın iqrar itä:
"Ğiraqtağı eşlär bigräk tä awır bulıp çıqtı - bez kötkängä qarağanda, küpkä awırraq. Tözekländerü dä, Ğiraqnıñ yaña iminlek köçlären äzerläw dä bik aqrın başlandı. Bez, suğış qağidälärenä häm başqa sıymağan wäxşilek belän eş itüçe doşmannıñ köç qullanuına şahidbız", dip zarlana amerikan prezidentı George Bush.
Ämma ul şuña da qaramastan, Saddam Xösäyenne xakimiattän alıp taşlaw, bu nindi genä säbäplär belän añlatılmasın, xaq eş ide, dip belderä. Häm xäzer Quşma Ştatlar anda inde ber kergäç, aşıq-poşıq çığıp kitü "namussız", "aqılsız" bulır ide, di George Bush:
"Minem moña inanuım şunnan kilä - terrorçılıq ul terrorçılarğa qarşı köräşü säbäple päyda bulmıy, bez alarnı kürmämeşkä salışıp qına oçındırabız. Bez ul terrorçılarnı alarnı çittä yuq itep häm totqarlap, alarnıñ posıp yatqan oyaların tuzdırıp, şul köräştä Ğiraq häm Äfğanstan kebek yaña tarafdarlarnı nığıtıp ciñä alabız", dip belderä Quşma Ştatlar prezidentı.
Şul çığışında Bush Ğiraqtağı suğışnı ciñü öçen öç yäple strategiäne bilgeläde. Berençedän, Quşma Ştatlar citäkçelegendäge berektäşlek Ğiraqta höcümçän qalaçaq häm ğisyançılarğa qarşı köräş belän bergä Ğiraqnıñ yaña iminlek köçlären äzerläwne alıp baraçaq. İkençedän, äle genä ütkän parlament saylawları sürätendä Quşma Ştatlar Ğiraqnıñ yaña xökümätenä ildä demokratik institutlarnı torğızuğa yardäm itäçäk. Häm nihayät, dip belderä Bush, beraz totqarlanğannan soñ Ğiraqnıñ iqtisadın canlandıru çaraları kürelä başlayaçaq.
Aq Yorttan yasağan çığışında amerikan prezidentı, üzeneñ Ğiraq mäs''äläsendä qabul itkän qayber qararlarınıñ zur yuğaltularğa kiterüen dä tanıdı. Ul kiläçäktä dä anda yaña höcümnär, yaña qan qoyular buluın farazlıy. Ämma amerikan xalqı öçen kiläçäkkä beraz yıraqqaraq qaraw häm suğışnıñ ciñü belän tämamlanaçağın añlaw möhim, di prezident Bush.
"Amerika, bezneñ berektäşlek, Ğiraq citäkçeläre ber maqsat xaqına eşli - üzen yaqlıy alırlıq, terrorçılardan azat, bar Yaqın Könçığış öçen ireklek ürnäge bulğan demokratik Ğiraq", dip bilgeli töp maqsatnı George Bush.
Häm şuşı "awır, läkin zatlı wä zaruri maqsatqa" ireşü eşendä ul amerikan xalqın ciñügä ömeten cuymasqa, üze belän bergä buluğa öndi.
Kärim Kamal


text:
Meñlägän meksikan cinayätçelekkä qarşı protest belderde
Meksika başqalasında cıyılğan xalıq, “Citte, tınıç qına yäşesibez kilä” digän şiğarlar qıçqırdı. İl Prezidentı Felipe Caldoron 2006 yılda xaqimiät başına kilgäç berençe eş bularaq cinayätçelek belän köräşne maqsat quyğan ide. Läkin moña qaramastan soñgı yıllarda köç qullanu oçraqları tağın da artıp kitte. Caldoro narkotika belän köräş öçen 25 meñnän artıq polisiä häm xärbi xezmätkären wazifalandırdı. Meksikada yıl başınnan birle narkotikağa bäyle köç qullanu oçraqlarında 2 meñnän artık keşr hälaq buldı.


text:
Baqıttı ömir sürw üşin Prezïdent bolw mindetti emes.Astanadağı Täwelsizdik saray`ında ötip jatqan Jastar forwmında Elbası Nursultan Nazarbaev ay`ttı, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
"Biz Qazaqstannıñ bolaşağı sapalı bilim alw degen maqsat qoy`dıq. Sondıqtan bilimge asa qattı köñil bölip jatırmız. Osı jıldıñ özinde 1500 mektep salındı, jöndeldi, üş awısımdıq jäne apattı jağday`dağı mektepterdiñ sanı azay`dı. Bul mektepterdiñ barlığı jaña zamanğa lay`ıqtalıp salındı. Ïntellektwaldı mektepterge respwblïkalıq, xalıqaralıq bay`qawdıñ jeñimpazdarı qabıldanadı. Olardan jaqsı bilimdi azamat ösip şığatının kütwge boladı" - dedi N. Nazarbaev.
Memleket basşısı alğaşqı saraptama körsetkendey`, barlıq adamnıñ mümkindigi birdey` emes. Sondıqtan bäri birdey` joğarı oqw ornın bitire almay`dı dedi.
"Ata-analar jaqsı oqısañdar Prezïdent bolasıñdar dep üy`retedi. Men qızğanbay`mın, Prezïdent bola bersin. Biraq bul jağday` balanıñ mïın şır ay`naldıradı. Ol maqsatı orındalmasa, är türli oy`dıñ jeteginde ketedi. Baqıttı ömir sürw üşin Prezïdent bolw mindetti emes. Men bir äzildi ay`tıp berey`in. Bir kezderi Elʹcïnge: «Borïs Nïkolaevïç, sizdiñ nemereñiz Prezïdent bolğısı kele me?» dep ay`ttıq. Ol: «Resey`ge eki Prezïdenttiñ ne keregi bar?» dep jawap berdi. Men mınanı ay`tamın, jastar şınay`ı armanğa umtılwı kerek. Eñ bastısı, jaqsı adam bolıp ösw kerek. Sapalı bilim alıp, käsibï maman bolsañ, seniñ bilimiñdi eşkim tartıp almay`dı. Sol kezde sen ömirden öz ornıñdı oy`ıp turıp alasıñ", - dedi Elbası.
Ay`ta ketey`ik, Forwmğa elimizdiñ bilim berw, densawlıq saqtaw, käsipkerlik, mädenïet, sport salalarınıñ 1000-nan astas belsendi jastarı qatıswda. Elbası jastardı bügingi merekemen quttıqtadı. Tipti Elbası jastardıñ köñilin köterw üşin olarğa äzil de ay`tıp berdi. Sonımen birge qazirgi jastardıñ bïznespen ay`nalısıp jürgenin de atap ötti.


text:
Haligi qumuq adabiyatnı aslu alamatları
Belgili küyde, har-bir adabiyat özünü ösüv yolunda türü-türlü devürlerden, kanzilerden öte. Orta yuz yıllardan baş alağan qumuq adabiyat da, bir neçe devürlerden ötüp, haligi devürde de özünü ösüv yolun davam etip tura.
Adabiyatnı ösüvü bulan baylavlu har devürnü özünü atı bolağanı belgili. Rossiyanı xalqlarını (şolanı arasında qumuqlanı da) haligi devürdegi adabiyatını dazuların belgiley turup, axtarıvçulanı köbüsü bu devür ötgen asrunu 80-nçi yıllarını ekinçi yartısından baş ala dep toqtaşdıra. Adabiyatnı tarixinde yangı devür başlanmaq uzun, ülkeni camiyat-siyasat yaşavunda onu (adabiyatnı) ösüv yoluna terenden ta'sir etegen, onu ağımın, içdeligin, bir-bir geziklerde busa hatta gölemin mekenli küyde alışdırağan ahvalatlar bolma gerek. 1985-nçi yılda busa ülkebizde, şeksiz küyde, şolay ahvalatlağa kürçü salındı. Şo ahvalatlar savlay ülkebizni, onda yaşayğan xalqlanı yaşavun, dünya qaravun, xasiyatın-qılığın büs-bütünley alışdırdı. Dağısın aytmağanda, esgerilgen ahvalatlanı naticasında özüne Sovetler Soyzu dep aytılağan ülkebiz dağılıp, onu kürçüsünde on beş xarlısız paçalıq quruldu, sotsialist camiyat qurumundan kapitalist qurumuna göçdük va ş.ö. Biz bu yerde şo almaşınıvlar ne yimik naticalağa geltirip turağanı haqda söyleme süymeybiz, şo – ayrıça laqırnı teması. Bu maqalabızda biz şo esgerilgen va şolay özge camiyat-siyasat ahvalatlanı haqında tügül, XX-nçı asrunu 80-nçi yıllarunı ekinçi yartısından tutup ülkebizde yurülüp turağan ahvalatlar anadaş qumuq adabiyatıbıznı ösüv yoluna neçik ta'sir etip turağanın, şonu agımın, içdeligin va gölemin neçik türlendirip, alışdırıp turağanın görsetme xıyal etebiz.
Axtarıvçular haligi devürdegi qumuq adabiyatnı «camiyat yaşavnu yangırtıvunu devüründegi qumuq adabiyat» yada «sovet devürden songğu qumuq adabiyat» dep de belgileyler. Haligi devürdegi adabiyatıbız, aldağı devürleri bulan tengleşdirip söylegende, yangız özüne xas bolğan belgileri bulan ayırıla. Hali bu devürdegi adabiyatıbızdan alınğan konkretli misallağa da kürçülene turup, şo belgileni gözden geçirip qarayıq.
1. Haligi devürdegi adabiyatıbız aldağı sovet devürge xas bolğan kommunist ideologiyanı qısaslarından, özüne «sotsialist realizm» dep aytılağan yaratıvçuluq qaydanı (metodnu) talaplarından azatlanıp, özünü yüzün inçesaniyatnı gerti çeber-estetika talaplarına bağıp burup iş görme başladi. Belgili küyde, sovet devürde ülkebizdegi adabiyatlar (şolanı arasında qumuq adabiyat da) ömür sürüp yurüygen kommunist ideologiyanı, sotsialist realizmni ta'sirin sezip yürüy edi. Yızıvçularıbız özleni asarlarında kommunist partiyağa, onu yolbaşçılarına (Leninge, Stalinge va ş.ö.), Oktyabr inqıllapğa va kommunist ideologiyası bulan tuvradan-tuvra baylavlu şolay özge türlü mas'alalalağa artıq tergev baqdırıp yürüy ediler. Sovet devürde şo mas'alalağa özünü yaratıvçuluğunda tergevün baqdırmağan yazıvçunu tapma da qıyındır. Hatta yazıvçularıbıznı şo devürde basmadan çıqğan kitaplarını, oxuv ocaqlar uçun hazirlenip çıqğan kitaplanı baş betlerinde Leninge, kommunist partiyağa, inqıllapğa alğış etiv hisapda yaratılğan asarlar yerleşdirilip berile edi. Ozoqda, sovet devürdegi adabiyatıbız bütünley kommunist ideologiyağa qulluq etip gelgen dep toqtaşdırmaq da durus bolmas, haqıqatğa qıyışıvlu çıqmas. Misal uçun, şo devürde çalişğan Abdulvahap Suleymanovnu, Atqaynı, Anvar Hacievni, İbrahim Kerimovnu, Mahmmatsoltan Yahiyaevni, Şarip Alberievni, İbrahim Xanmav Bammatulini, Abdulhamit Tatamovnu, Mahammat Atabaevni, Kamal Abukovnu, İslam Kazievni, Ahmat Caçaevni, Abdulkerim Zalimxanovnu, Badrutdinni, Şeyitxanim Alişevanı, Caminat Kerimovanı, Atav Ataevni, Bahavdin Hacievni va şolay köp özgelerini yaratıvçuluqlarında ideologiya bulan birdoqda degenley aralığı yoq asarlanı tapma qıyın tügül. Biz bu yerde adabiyatıbıznı sovet devürdegi umumi halın göz alğa tutup söyleybiz. Haligi devürdegi adabiyatıbıznı vakilleri busa kommunist nede başğa ideologiyağa qulluq etegen asarlanı tügül, inçesaniyatnı gerti çeber-estetika qaydalarına asaslanğan, oxuvçulanı can azığın ta'min etegen asarlanı yaratalar.
2. Haligi devürdegi adabiyatıbüzda milli mas'ala ing aslu ma'salardan birisi bolup toqtay. Sovet devürde busa milli mas'alanı arağa çığarmaq milletçilikge teng gele edi, ülkebizde milli mas'ala çeçilgen dep toqtaşdırıla edi. Şo devürde milletleni haqında tügül, umumi «sovet xalqnı» haqında hurra-patriotluq ruhda söylenip qala edi. Şo sayalı da yazıvçularıbızğa milli mas'alanı haqında açıdan yazıp çığarma imkanlıq yoq edi. Sovet devürden song yazıvçularıbız bu mas'alanı haqında tuvradan-tuvra söyleme başladı. Milli mas'alağa bağışlanğan özleni asarlarında olar asrulanı terenine tüşüp getegen bay tarixi bulanğı anadaş qumuq xalqıbız tilin, madaniyatın, adabiyatın, adatların, topurapın – hasili, milli özdenligin tas etip barapanın ayta turup, har qumuqnu milli esin uyatma qast etdiler. Şairleribiz Aqay Aqaevni, Mahammat Atabaevni, Ahmat Caçaevni, Badrutdinni, Şeyitxanım Alişevanı va şolay özgelerini yaratıvçuluqlarında bu pikrubuznu isbatlayğan misallanı tapma qıyın tügül. Masala, şair Badrutdin özünü «Qumuqnu qumuqğa çeçgen sırı» degen şi'rusunda har qumuqnu namusuna tiyip söyleygendey bola:
Qul-qaravaş tügülsen,
Tügülsen haqığa muq.
Seni qumuqluğunga
Ne bolup qalğan, qumuq?
Sen paraxat yurüysen,
Haysızlıq bar yuzüngde.
Qaburung qazma sama
Yer qalğanmı Tüzüngde?!
Milli mas'alanı haqında söyley turup, yazıvçularıbız ana til bulan baylavlu mas'alağa ayrıça tergev baqdıra. Şair Ahmat Caçaev bu mas'alağa bağışlap hatta «Ana til – altın xazna» degen atı bulanğı poemasın ayrıça kitap etip de çığardı. Tilni millet uçunğu ahamiyatlığın yaxşı anglayğan Ahmat Caçaev onu «eki gözdegi yarıq» bulan tengleşdirip söyley. Şairni toqtaıdırıvuna göre, har qaysı milletni de tili ölmekligi bulan onu milli esi, milli hisi yimik aslu belgileri de öle.
Ana til sav, aslu quvanç şo bolsun,
Yarıq yimik bizge eki gözdegi.
Til ölgen song, ölmegeni ne bolsun
Milli es de, milli his de bizdegi?
3. Haligi devürdegi adabiyatıbızda tarixge baqğan yaqdağı yanaşıv büs-bütünley alışınğan. Belgili küyde, adabiyatlarda ötgen devürleni çeber qaydada suratlayğan tarixi asarlar bola. Şolay tarixi asarlar sovet devürdegi qumuq adabiyatda da bar. Amma şo devürdegi qumuq tarixi asarlanı axtarıp qarağanda, şulay bir alamatnı eslemey bolmaysan: yazıvçularэbız özleni tarixi asarların yarata turup, Oktyabr inqıllapnı dazularından onçaqı arige çıqmay, yangız inqıllapdan va şondan songnu özge tarixi ahvalatlanı (masala, kollektivleşdirivnü, Ullu Vatan davnu va ş.b.) suratlanıv bulan tamamlanıp qala. Abdulvahap Suleymanovnu («Üst bolüan süyüv»), Atqaynı («Men öktemmen», «Qumuq tüzde»), Rasul Rasulovnu («Ant», «Revolütsionerni anası», «Bekenez»), İbrahim Kerimovnu «Qanatlı qız», «Mahaç»), Mahammatsoltan Yahiyaevni («Üç güneş», «Qorqmas Calal», «Arslan tuvğan ulanlar»), Zaripat Ataevanı (Tangdağı teliyangur», «Şo yol bulan») va şolay özgelerini tarixi asarları şo pikrubuznu gertiley. Adabiyatıbızdağı ıo halnı vulgarno-sotsiologiyalı qaravlanı ta'sirinden taba anglatma bola. Şo qaravlağa göre, biz, yangı – sovet camiyat qurumnu vakilleri, Oktyabr inqıllapdan aldağı «esgi» tarixibizge, ruh varisligibizge art berip, tarixni yangıdan başlama gerek bolğanbız. XX-nçı asrunu 20-nçı yıllarında arağa çıqğan bu qaravlanı zarallığı hazir anglaşılıp, tanqıtğa tutulsa da, qumuqlar yimik sanav yaqdan az xalqlağa yetgende, şolanı ta'siri bütün sovet devürnü uzağında uzatılıp turdu dep aytma yaray. Tügül busa, misal uçun, yazıvçubuz İbrahim Kerimovnu getgen asrunu 1975-nçi yılda yazılıp bitgen «Yırçı Qazaq» degen tarixi romanını aradan otuz yıllar ötüp, demek 2006-nçı yılda basmadan çıqmaqlığı neçik anglatma bola? Sovet devürden song busa yazıvçularıbız Oktyabr inqıllapdan köp tezgi tarixibizden xabar beregen asarlanı yaratma başlay. Masala, Bammat Ataevni «Şavxalnı giççi ulanı», «Soltanmut» degen dilogiyası, onu «Tengir terek» degen draması, Abdulkerim Zalimxanovnu «Soltanmahmut» degen şi'ru qaydada yazılğan romanı, Badrutdinni «Soltanmut» degen poeması va şolay özge asarlar.
Sovet devürde Oktyabr inqıllapdan songu barı da tarixi ahvalatlanı haqında söyleme ixtiyar berilmey edi, masala, stalinizmni devüründe yol berilgen qıyıqsıtıvlanı haqında. Haligi devürdegi yazıvçularıbız sovet devürdegi şo taypa ahvalatlağa, şo ahvalatlanı naticasında xalqıbıznı başından getgen qıyıqsıtıvlağa, tüzsüzlüklege, tas etivlege tergev baqdırma başladı. Şo haqda aytğanda, İbrahim Kerimovnu «Tik tolqunlar» degen romanın, Aqay Aqaevni «Calal Qorqmasovnu teregi», «Abusupyan» degen şi'rusun, Mahammat Atabaevni «Toba» degen poemasın, Badrutdinni «Örten», «Alp yureklim» degen poemalarIn, Ahmat Caçaevni «Paşman poemasın» va şolay köp özgelerin esgerme bolabız. Yazıvçularıbız bu taypa asarlarında çeber söznü kömekligi bulan stalinizmni devüründegi qıyıqsıtıvlanı, tüzsüzlükleni başın açıp söyley. Masala, şair Aqay Aqaev özünü «Abusupyan» degen şi'rusunda şo devürnü aslu alamatın xasiyatlay turup, bulay yaza:
Kimni taptap getse de,
Sözü tutula edi.
Ne gerekler etse de,
Gerti utula edi.
4. Sovet devür bulan tengleşdirgende, haligi devürdegi adabiyatıbızda din mas'alasına baqğan yaqda büs-bütünley başğalıq sezile. Eger de allahsızlıq (ateist) politika açıqdan yurilegen sovet devürdegi adabiyatıbızda dinni haqında söylene edi busa da, yangız inkarlıq, mısğıl qaydada söylenip qala edi. Sovet devürden song yazıvçularıbız dinni neçik de sökmey, şoğar hatta insanlanı qılıqsızlıqdan, buzuqluqdan qutğaracaq bir güçge yimik yanaşma başlay. Masala, şair Mahammat Atabaevni «Toba» degen poemasını axırınçı bölügü savlay Allahğa etilegen dua hisapda yazılğan dep aytma yaray. Avtor camiyat yaşavubuzda ömür sürüp yurüygen tüzsüzlüklerden, buzuqluqlardan, qılıqsızlıqdan, öltürtüvlerden, talavurdan, yalğandan va şolay özge tersiliklerden bizin azat etecek bir qudrat bar busa, şo da Yaratğanıbız, taza din dep toqtaşdırağanday bola. Şo sayalı da asarını axırında ol haligi naslunu «Allahğa amanat» etip söyley:
Allanğan naslum meni!
İlbislege ant berip,
Axırıng neçik bolar,
Allahğa da ant berip?!
Tang bulan turup har gün
Baylayım namazğa qol,–
Dünya,
Ayavlu dünya,
Allahğa amanat bol!
Yazıvçularıbıznı Allahğa, dinge baqğan yaqdağı yanaşıvu alışınğanlıqnı hatta olanı bir-bir kitaplarını atları da isbat ete: Mahammat Atabaevni «Allahğa şükür», «Toba», Badrutdinni «Tüş namaz», Uzlipat İbrahimovanı va İlmutdin-haci Muratovnu «Makkağa sapar» degen kitapları va ş.b.
5. Belgili küyde, adabiyatnı qaysı devüründe de irişxat (satira) tarmaq ahamiyatlı yerni tutup gele. Sovet devürde bu tarmaqda Nabi Xanmurzaev, Yusup Gereev, Abdulla Başirov, Abdulvahap Suleymanov, Atqay, Anvar Haciev, Şarip Alberiev, İbrahim Xanmav Bammatuli, Mustapa Hüseynov va şolay özgeleri köp iş etdi. Amma sovet devürdegi irişxat asarlarıbıznı axtarıp qarağanda, şolar aslu halda Oktyabr inqıllapdan aldağı «esgi devürge», şonu qaldı-quldularına, kapitalist sistemasına va şolay da üyahlü yaşavğa, ayrı-ayrı insanlağa xas bolğan bir türlü kemçiliklege, ters xasiyatlağa qarşı baqdırılğannı eslemey bolmaysan. Amma özü sovet devür arağa çığarğan kemçilikleni, kommunist partiyanı, ülkebizni başın tutğanlanı tüzsüzlükleri haqında busa söyleme birdoqda ixtiyar berilmey edi dep aytma yaray. Sovet devürden songu adabiyatıbızda şo mas'alağa baqğan yaqda da başğaçalıq bar. Yazıvçularıbız «esgi devürge», başğa camiyat qurumlağa xas bolğan kemçilikleni haqında tügül, haligi devürge, bizin ülkedegi camiyat qurumğa xas bolğan tüzsüzlükleni başın açıp yaza. Masala, şair İlmutdin-haci Muratov özünü «Makkağa sapar» degen poemasında hacğa yolğa çıqğanda, bizin ülkedegi xalqlanı yaşavun Türkiyadağı, Saudiya Arabstandağı xalqlanı yaşavu bulan tengleşdire turup, bulay yaza:
Xalqnı başın tutğanlar
Millionlanı paylay,
Meni paqır xalqımnı
Sırtına minip hayday.
Şair Caminat Kerimova özünü «Yerni vayahı» degen poemasında haligi devürnü bir xas alamatına aylanıp qalüan kemçilikni haqında, açıq etip aytğanda, belgili adamlanı bir toqtavsuz öltürtüvleri haqında yaza. Asarını ma'nasın güçlendirmek uçun, oxuvçuğa tiegen ta'sirin artdırmaq uçun, avtor xalq avuz yaratıvçuluğubuznu vayahlar degen tarmağını ing tiziv merdeşlerinden usta küyde paydalana:
Bu ne zaman!
Neçik zaman?!
Bizge qopğan
Bu ne balah!
Xalqımnı xas ulanların
Balahdan sen qutğar, Allah!
Yazıvçularıbız hali hatta hukumatnı başın tutğanlanı kemçiliklerin de açıqdan yazıp görsetip bere. Masala, şair Abdulla Zalimxanov özünü «Bir zatnı da demi yoq» degen şi'rusunda ülkebizdegi buzuqluqlanı, tarçıqlıqlanı aslu sebeplerini birisi haqda yaza turup, içkiçilikge amıraq bolğan «paçabız» B.N. Yeltsinni bulay xasiyatlap bere:
Yıbavlağa ne yete,
Barı zat bütün busa?
İşler neçik ayınsın,
Paçaıэz «tütün» busa?
6. Haligi devürdegi adabiyatıbıznı aslu alamatları haqünda söyley turup, onu canr qılıqlarına da tergev baqdırma tüşe. Adabiyatıbızı aldağı devürlerinde yimik, bu devürde de poeziya tarmaq san yanından da, sanav yanından da aldınlıqnı alıp yurüy. Bu tarmaqpa Aqay Aqaev, Mahammat Atabaev, Ahmat Caçaev, Mahammatnabi Xalilov, Abdulkerim Zalimxanov, Badrutdinni, Şeyitxanım Aliieva, Caminat Kerimova, Atav Ataev, Bahavdin Haciev yimik sınavlu şairleribiz bulan yanaşa Musa Şixavov, Cavat Zakavov, Nabiyulla Mahammatov, Abdulla Zalimxanov, İlmutdin-haci Muratov, Supiyanat Mamaeva, Gögürçün Ataeva, Kazim Kazimov, Gereyxan Haciev va şolay yangı naslunu özge vakilleri de öz qoşumun etip tura. Canr qılıq yanından alıp qarağanda, haligi devirdegi poeziyabız köp renkli: munda lirikalı şi'rular bulan yanaşa ölçev yaqdan ullu poemalar, hatta şi'ru qaydada yaratılğan roman da bar (Abdulkerim Zalimxanov «Soltanmahmut»).
Qumuq adabiyatnı proza tarmağı da görmekli üstünlüklege yetişgen dep aytma bolabız. Bu tarmaqdağı İbrahim Kerimovnu, Bammat Ataevni, Zaripat Ataevanı, Mikayıl Abukovnu, Mustapa Hüseynovnu, Kamal Abukovnu proza asarları bulan yanaşa yangı naslunu vakilleri Yaraş Biydullaevni, Ruquyat Ustarxanovanı, Gebek Qonaqbievni asarları da oxuvçulanı tergevün tartdı. Canr qılıq yanından alğanda, haligi devürdegi qumuq proza da türlü ekenin esgerme tüşe: munda ölçev yaqdan giççi xabarlar (novellalar) bulan yanaşa, povestler, romanlar öz yerin tapğan. Yazıvçubuz İbrahim Kerimov busa qumuq va savlay dağıstan adabiyatlarında birinçiley bolup tetralogiya, demek dört kitapdan birikgen asar yaratdı: «Gök tolqunlar», «Tik tolqunlar», «Tüp tolqunlar» va «Biyik tolqunlar» (bu axırınçı kitap yazılıp bitse de, bugünlege yerli basmadan çığıp bitmegen).
Adabiyatıbıznı poeziya, proza tarmaqları bulan tengleşdirgende, haligi devürde onu dramaturgiya tarmağını ösüvü astalaşğannı esgerme tüşe. Bu tarmaqda Abzaydin Hamitovdan, Abdulhakim Hacievden, Osman İbrahimovdan qayrı çalışağanlar da görünmey dep aytma yaray. Qumuq milli teatrıbız halige aslu halda şu esgerilgen avtorlanı p’esaları, aldağı devürlerde yaratılğan va şolay da qumuq tilge özge xalqlanı adabiyatlarından alınıp göçürülgen dramaturgiya asarlar bulan tamalanıp qalma borçlu.
7. Sovet devürdegi adabiyatıbız kemçiliklerden de mahrüm qalmağan. Bu devürde çeber, ma'na, içdelik yanlarından alıp qarağanda, osal, bişmegen asarlar da yoluqmay tügül. Şo halğa belgili sebepler de bar. Belgili küyde, sovet devürde yazıvçularıbıznı asarları yangız hukumatnı basmaxanalarında çığa edi. Şo sayalı da kitaplar basmadan çıqğança, yazıvçulanı, tanqıtçılanı, retsenzenteleni, redaktorlanı, korrektorlanı qolundan öte edi, şolluqda kitaplanı çeber, ma'na, içdelik yanlarına baqdırılağan tergev artıq edi. Haligi devürde busa yazıvçularıbız kitapların yangız hukumatnı yanından tügül, özge türlü yollar bulan da basmadan çığarağan bolğan: özleni xarcı bulan yada sponsorlanı kömekligi bulan, şolluqda şo kitaplanı çeber, ma'na, içdelik yanlarına bir-bir geziklerde tiyişli tergev bolmay qala.
Haligi devürdegi adabiyatıbızğa xas bolğan birdağı bir kemçilikni esgermese bolmay. Açıq etip aytğanda, bir-bir yazıvçularıbız (olanı arasında hatta belgilileri de, pahmuluları da) bir taypa hakimlege, artda bolğan bay taypalağa hatdan ozup tiyişsiz maqtavlar etegen asarlar yazağan bolup qalğan. Tüzü, şo merdeş aslu halda getgen asrunu 90-nçı yıllarına xas edi. Artdağı yıllarda yazıvçularıbız şo ters yoldan tayma başlağanı, ozoqda, süyndürmey bolmay.
8. Har-bir adabiyat bulan yanaşa şo adabiyatnı axtarıp, oğar baha berip yurüygen tanqıt da, adabiyat ilmu da bolma tüşegeni belgili. Şo yanından alıp qarağanda, haligi devürdegi adabiyatıbız da tanqıtçılanı, alimleni yanından tergevsüz qalmağan. Şo haqda aytğanda, Abdulqadir Abdullatipovnu, Salav Alievni, Abdulhakim Hacievni, Kamal Abukovnu, Malik Hüseynovnu, Naida Xanmurzaevanı atların ayrıça esgerme tüşe.
9. Adabiyatnı gelecegi yangı, yaş naslu bulan baylavlu ekeni belgili. Haligi devürdegi adabiyatıbızda esli naslu bulan yanaşa yangı naslu da barlığı bizge onu gelecegine inanıvlu, umutlu küyde qarama imkanlıq bere. Allahnı yaxşılığından, haligi devürdegi adabiyatıbızda da esli yazıvçularıbız bulan birçe yangı naslu da iş görüp tura. İlmutdin-haci Muratov, Supiyanat Mamaeva, Gebek Qonaqbiev, Kazim Kazimov, Gereyxan Haciev, Nüryana Arslanova va şolay dağı da köp özgeleri – qumuq adabiyatnı yangı naslusu. Esli yazıvçularıbıznı, tanqıtçılarıbıznı, alimleribizni yanından bulağa va şolay da xalqnı arasında bir türlü sebeplege göre halige pahmusu arağa çıqmay qalıp turağan yangı naslunu özge vakillerine baqğan yaqda ayroqda xas tergev tarıq, nege tügül de biz adabiyatıbıznı yangız ötgen devürlerini va haligi devürünü tügül, gelecegini de qastlı hayında bolma tüşebiz.
KoMMeHTapии Ha facebook