text:
Ormannıñ 53%-ı - emenlik, daa 23% - bik terekligi ve qalğan 13% - çamlıq. Qoruq topraqlarında üç yüzge yaqın çoqraq ve quyu bar, 1200 türlü ösümlik, olarnıñ 70-i - siyrek soyları, daa 58-i ise - endemikler (pek sıñırlı bir yerde ösken türler). Daa onıñ territoriyasında qararınen 200 ayvan çeşiti yaşay, olardan 93-ü - Ukraina Qızıl kitabına kirsetilgen.
Qoruqnıñ tarihi 1913 yılı başlandı, o zaman Çuçel boğazında imperatornıñ ayvanat bağçası teşkil etilgen edi, anda Rusiye çarları avlana edi. 1957 yılı o yer, qoruq ve avcılıq hocalığı statusını aldı. Amma mında sığın, kiyik domuz ve muflon atmasını adetini sovet yolbaşçılar devam etti: Mıkıta Hruşçov, Leonid Brejnev ve Kremlniñ yüksek partiya memurları.
Mihail Gorbaçöv ise mındaki avlavnı kestirdi, o vaqıttan berli qoruqnıñ flora ve faunası qanun tarafından imaye etile.
Qırım.Aqiqat mühbiri Qırım tabiat qoruğınıñ küz başında sıfatınıñ fotolarını çekti.


c: text/html

text:
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Lenur Halilovnıñ hastalığı sebebinden cumaaqşamı künü, iyünniñ 24-nde, olacaq taraflarnıñ munaqaşalarını başqa vaqıtqa qaldırdı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi advokat Refat Yunusnıñ malümatına esaslanıp haber ete.
Onıñ malümatına köre, 53 yaşında Lenur Halilovnıñ sıcağı çıqtı, ve o, iştirak etip olamadı.
«Feldşerler Halilovğa keskin nefes hastalığı diagnozını qoydı, amma koronavirus yuqunçı olmağanını tasdıqlamaq içün ekimler onı daa baqacaq», – dep haber ete «Qırım birdemligi».
Qayd etilgenine köre, Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca nevbetteki oturışuvnıñ keçirilüvi iyünniñ 28-ne planlaştırıla.
«Lenur Halilovnıñ sağlığı tüzelmese, mahkeme video bağını qurıp, taraflarnıñ munaqaşalarını başqa vaqıtqa qaldıracaq ve sıñırlav tedbirini uzatuv meselesini baqacaq», – dep qoştı faaller.
Hatırlatamız, Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde iyünniñ 10-nda Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davası» oturışuvında taraflarnıñ munaqaşaları vaqtında Rusiye prokurorı mahküm etilgen qırımlılar içün 14 yıldan 19 yılğa qadar sert rejimli koloniyada qalmalarını istedi.
Qayd etilgenine köre, prokuror Lenur Halilovnıñ azatlığını 1 yıl ve 9 ayğa sıñırlap, 19 yıl apis cezasını, Ruslan Mesutovnıñ azatlığını 1 yıl ve 9 ayğa sıñırlap, 18 yıl apis cezasını, Ruslan Nagayevni 15 yılğa apiske alıp, azatlığını 1 yılğa sıñırlamağa, Eldar Kantimirovnıñ azatlığını 1 yılğa sıñırlap, 14 yıl apis cezasını bermege rica etti.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov yanvar 17 künü Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ konferentsiyasına keder etecek olğan şahıslarnıñ «darğınlığını» «saçma mulâaza» olaraq adladı.
Bundan evel bir sıra qırımtatar faali Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ yanvar 17-de Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ konferentsiyasını «tituşka» ve «sportçular» bozdı degen laflarını tenqit etti.
Aşağıda Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ Facebook saifesinde yazğan cevabı berile.
Bunı konferentsiyada ses-şamata çıqarğanlar arasında olğan Eyvaz Ümerov, Abdurrahman Saliyev, Ridvan Cabbarov ve Remzi Çaruhov yanvar 22-de Aqmescitteki matbuat konferentsiyasında bildirdiler.


text:
Türkiye prezidenti Rusiye arbiy uçaqları memleketniñ ava boşluğını tekrar bozsa, onıñ memleketi cevap berecegini ve Moskva Ankaranı dost olaraq ğayıp etecegini ayttı. NATO bildirgenine köre, Rusiye tarafından yapılğan bozuvlar tesaduf degildir. Kreml ise eki memleketniñ işbirligi devam etecegine ümüt ete.
Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan hatırlata ki, onıñ memleketi-NATO azasına ücüm etilse, bütün Şimaliy atlantik ittifağına ücüm etildi kibi sayılacaq. O, Brüssel ziyareti devamında qomşu Suriyedeki kampaniyada iştirak etken Rusiye arbiy uçaqları tarafından onıñ memleketiniñ ava boşluğı bozulğanını qayd etip, ileride böyle bir şeyge yol berilmeycegini aydınlattı.
Rusiye bir sıra meselede iş tutqan Türkiye kibi dostunı coysa, o, bir çoq şeyden marum qalacaq, bunı añlamaq kerekRecep Tayip Erdoğan
«Rusiye bir sıra meselede iş tutqan Türkiye kibi dostunı coysa, o, bir çoq şeyden marum qalacaq, bunı añlamaq kerek», – dep tenbiyeledi Türkiye devlet yolvaşçısı.
Kremlde Rusiye prezidentiniñ vekili Dmitriy Peskov bunıñnen bağlı adise eki memleketniñ işbirligine, şu cümleden «Türk aqımı» gaz borusınıñ qurulmasına, zarar ketirmeycek dep ümüt etkenini bildirdi.
NATO Rusiyeniñ aqlamalarına inanmay
Türkiye ve NATO cumaertesi ve bazar künleri Rusiye aviatsiyası tarafından eñ azından eki kere bozuv yapılğanını bildireler.
Rusiye yalıñız bir bozuvnı qabul etti, ekincisi, Moskvanıñ bildirgenine köre, daa taqiq etile. Rusiye arbiyleri o kün «ava yaramay» edi (aynı o kün, oktâbr 3-te, Rusiye devlet televideniyesi Suriyede ava bombardıman etmek içün uyğun olğanını bildirgen edi), dep aytalar. Rusiye bu bozuv bir qaç saniye sürgenini bildire. Bu vaqiadan sebep bazarertesi künü acele toplaşuvnı keçirgen NATO ittifağı bunı red ete. NATO baş kâtibi Jens Stoltenberg bu bozuvlarnıñ mevzusına qaytıp bunı dedi: «Bizim içün tesaduf bir şey degil. Ava boşluğınıñ ciddiy bozuvıdır – raatlıq künleri eki bozuv oldı, bu tesaduf olmağanını isbatlağan bir fakttır. Avropanıñ diger yerlerinde olıp keçken bozuvlarğa köre, bular devamlı sürdi, biz buña pek ciddiy yanaşamız».
Rusiye Suriyede kimni ura?
Stoltenberg Rusiye «İslâm devleti» ekstremistik gruppirovkasını degil de, Suriye prezidenti Başar Asadnıñ rejimi içün esas telüke olğan Suriye muhalifeti, em de vatandaşlar ealisini urğanını tahmin ete. Böyle malümatlar kün-künden arta. Moskva Suriyege kirişkeniniñ maqsadı «İslâm devletine» qarşı areketler olğanını bildirgen edi.
AQŞ da aynı qasevetler olğanını ilân etti. Devlet departamentiniñ vekili Josh Earnest dey ki, Washington Rusiye Suriyede muhalifet gruppalarını ayırmağanını köre, Moskva «İslâm devletini» uramız dep aytsa da, olarnıñ darbeleri «İslâm devletiniñ» küçleri aman-aman yoq ya da iç olmağan yerlerge endirile.
Rusiyeniñ taktikası da, strategiyasını da şübe altına qoymaq içün bir sıra sebep bar, menim fikirimce, bu areketler neticesinde Rusiye etraftaki müitten daa çoq ayırılacaqJosh Earnest
«Rusiyeniñ taktikası da, strategiyasını da şübe altına qoymaq içün bir sıra sebep bar, menim fikirimce, bu areketler neticesinde Rusiye etraftaki müitten daa çoq ayırılacaq, ya da Suriyeniñ musulman ealisini ve Rusiyeniñ musulman ealisini açuvlandıracaq», – dep tenbiyeledi Devlet departamentiniñ vekili.
Amma Rusiyede Mudafaa naziri Anatoliy Antonov darbe endirmeden evel Rusiye istihbarat ve Suriye ordularınıñ ve kâinat, ava istihbaratınıñ malümatlarını talil etkenini bildire. «Nişanğa uracağımıznı yüz fayız bilip, darbe endiremiz», – dep ayttı o.
Metnniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında


text:
Rusiye quvetçileri «Qırım birdemliginiñ» faali Raul Dittanğa Aqmescit civarındaki Dubki köyünde mayısnıñ 11-nde keçirilgen tintüv vaqtında ev yanında video çıqarmağa yasaq etti. Bundan ğayrı, bugün İçki rayonındaki evinde tintüv keçirilgen Ayub Rahimovnıñ bulunğanı tahmin etilgen evge advokat Siyar Paniç kirsetilmey.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Faaller Dubki köyünde Rusiye Tahqiqat komiteti, Ekstremizm ile küreş merkezi ve OMON hadimleri çalışa, dep bildirdi.
«OMON hadimi çetke çekilmemni istey, dep ayttı ve bunı aytmaq içün bir qanuniy sebepke acet yoq dedi. Evden 100 metr mesafede bulunamız. Olar foto ve video çıqarmağa bermeyler», – dedi Dittan.
Faallerniñ bildirgenine köre, Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyünde Rahimov yaşağan evde tintüv neticesinde 2 cep telefonı ve bilgisayar alındı.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organları adiseni resmiy şekilde izaatlamaylar.
Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyünde keçirilgen tintüv aqqında faaller mayısnıñ 11-nde saba bildirdi. Rusiye quvetçileri çağına yetmegen eki balanıñ anası Sahiba Burhanovanı İçki rayonındaki Rusiye İç işler nazirligi bölüginiñ migratsiya meseleleri bölügine alıp ketkenler. Aqmescit civarındaki Dubki köyünde de tintüv keçirilgeni belli oldı.
Qırımlı jurnalist ve faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.


text:
Qırımtatar faali Zair Smedlâ Qırımtatar halqı genotsidiniñ yıldönümi arfesinde tenbi vesiqasını bergenlerini haber etti. Vesiqanıñ kopiyasını Smedlâ Facebook saifesine yerleştirdi.
İşgal etilgen Qurmannıñ prokurorı tarafından imzalanğan vesiqada mayısnıñ 18-nde «qanun bozulmaycağı aqqında» tenbi bar.
Qırımtatar halqı genotsidiniñ yıldönümi arfesinde Qırımda Rusiye polisi qırımtatar faallerini tenbiyelemege devam ete.
Vesiqalarda «toplaşuv, miting, numayış, yürüş ve piket etüv aqqında» ve «ekstremist faaliyeti ile küreş» qanunınıñ bozulmaması aqqında tenbi bar. Haber etilgenine köre, «aktsiya iştirakçilerine betlerini qapatmağa, silâ qullanmağa ve qanun talaplarını bozmağa yasaq etile.
Mayısnıñ 14-nde Sudaqta Rusiye polisiniñ hadimleri qırımtatar faali Seytosman Karaliyevni qanun bozulmaycağı aqqında tenbiledi.
Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma künü
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Zorlu Words oyunları oynamayı seven her oyuncuya yardım ediyoruz. Tam olarak bu sayfa WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki kategorisini çözmek için ihtiyacınız olan her şeye sahiptir. Bu yerde tüm 60 seviyelerini geçerek cevaplara, çözümlere, örneklere bakabilirsiniz. WOW oyununda zor bir seviyede kalıyorsanız, ihtiyacınız olan tek yer orası. Bu oyun, portföyünde başka oyunların da bulunduğu Fugo Games ekibi tarafından geliştirildi.WOW Cevaplari
WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Cevaplari:
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8681
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8682
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8683
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8684
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8685
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8686
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8687
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8688
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8689
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8690
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8691
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8692
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8693
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8694
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8695
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8696
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8697
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8698
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8699
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8700
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8701
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8702
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8703
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8704
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8705
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8706
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8707
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8708
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8709
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8710
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8711
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8712
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8713
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8714
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8715
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8716
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8717
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8718
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8719
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8720
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8721
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8722
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8723
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8724
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8725
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8726
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8727
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8728
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8729
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8730
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8731
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8732
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8733
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8734
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8735
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8736
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8737
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8738
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8739
- WOW Dominik Cumhuriyeti Los Haitises Milli Parki Bölüm 8740


text:
8 sentâbr künü, Qırımtatar medeniy – tarihiy miras müzeyinde « XX – XXI asır ressamlarınıñ icatlarında qırımtatarlarnıñ portretleri» serlevalı sergi açıldı.
Portret sızmaq, ressamcılıqnıñ eñ ağır janrlarından biri, dep sayıla. Ressam ögünde, qıyın mesele turadır, o resimini yapqan adamnıñ canlı şekilde ifade ete bilmek kerek. Tabiyatnı, ya da etraftaki alemni aks ettirgende ressam bir de bir şeyni olğanı kibi aks etmeye bilir, çünki er kesniñ özüne köre, dünuabaqışı bardır. Amma portretlerde böyle bir şey olamaz. İnsannı er bir inceliginen köstermek kerek. Sergi açılışını Şefiqa hanım Abduramanova alıp bardı. Ressam Ali Bekirov ise, babasına ve bitasına yapqan portretleri aqqında aytıp berdi.
Doğma Tuvaqlı (Sudaq) olğan muzıka aletleriniñ ustası Murtaza Velicanovnıñ portreti pek meraqlıdır (ressam M. Lümanov). Resimde Murtaza Velicanovnıñ elinde – özü yasağan ve Kavut (Tuvaq sözü soñudan oqulğan) dep adlandırğan muzıka aleti bardır. Bu portretten yalı boy sıcaqlığı kele. Ayrı diqqatqa Seythalil Osmanovnıñ portreti de lâyıqtır (ressam V. Bernadskiy). Bu artistni bilgen adamlar, ressam onıñ ruhunı, iç dünyasını yahşı aks ete bilgenini aytalar. Belli olğanı kibi, Seythalil Osmanov, ağır cenk ve cenkten soñki yıllarını başından keçirgendir, amma ayyaqta qalğandır. Seythalil Osmanovnıñ müellifliginde Hayri Emir – zade ve İlyas Bahşışnıñ portretleri de bardır.
Diqqat çekici portretlerden biri daa, bu Enver Ametovnıñ resimi (ressam E. İzzetov). Resimden seyircige, balaban diqqatnen esli – başlı qartımız baqıp tura. Onıñ üstünde keñ, mollalar kiygen kolmek ve başında tahiyesi bar. Baqışında ise, bir mücizeviylik mevcut edi.
Baba – bala, Kâzim ve Rustem Eminovlarnıñ icatlarında tafsilâtlıca toqtamağa isteyim. Olar sızğan portretlerden biri bu qırımtatar milliy areketiniñ esasçısı sayılğan Ceppar Akimovnıñ resimidir. Bu resimde Ceppar Akimov, Qara deñiz yalısında raatlanğan vaqıtında aks olunğan . Onıñ nazarı uzaqlarda, milletiniñ Vatanğa avdet olma yollarını qıdıra.
Rustem Eminov ise, Bekir Çoban zadeniñ portretini çıza. Bizler , Bekir Çoban zadeni, foto ve resimlerde, er vaqıt ziyalılar qıyafetinde, kostümde ve boyunbağda körmege alıştıq. Amma bu resimde Çoban zade, azap ve qıynavlardan soñki alında aks olunğandır. Bu ağır zamanlar edi. Resimniñ ög planında, apis etilgen Çoban zadeniñ şahsiy işi turadır. Şefiqa hanım Abduramanovanıñ aytqanlarına köre, bu resim foto boyunca yapılğandır. Fotonı ise, öz vaqtında Bekir Çoban zadeniñ tatası Zuleyha Bekirova saqlap qalğandır.
Deyler ki, vaqıt keçkeninen çoq şey unutıla ve yaralar yahşı ola. Amma, men bellesem, resimlerde aks olunğan şeylerni halq bir vaqıt unutmaz.
Rustem Eminov da öz hatıralarınen paylaştı. Ressamnıñ Abdureşit Mediyevniñ şahsiyetine merağı pek balaban edi. Onıñ ayatı ve icadı, Rustem Eminovnı daa Özbekistanda olğanda meraqlandırıp başladı, Qırımğa kelgen soñ ise, halqnıñ sadıq oğlunıñ resimini yapmaq niyeti peyda oldı. Ve ressam aytqanına köre, bu insannıñ portretini yapmağa mıtlaq hoş edi. Çünki Abdureşit Mediyev, Rustem Eminovnıñ anası doğğan ve ösken Qarasuvbazar (Belogorsk) şeerinde faaliyet ete edi. Doğrulıqnen, ressam babasınıñ ve qartbabasınıñ resimlerini de yapqandır. Men bunı aselet yazam, çünki bir vaqıtları biz bu adamlarnen birlikte Parkentte yaşadıq. Kâzim ağa münever ve sakin adam edi.
Belli kemaneci Dilâver Bekirov bir qaç nağme icra etip, sakinlik ve ev müitini bağışladı. Menim içün eñ tesirli «Qara kör atım» adlı qadimiy nağmesi oldı. Şefiqa hanım aytqanına köre, bu nağmeni han ve askerleri cebege azırlanğanda ve Vatanlarnı terk etkende çalına edi. Müzey hadimlerine teşekkürlerimizni bildirmege isteyim, güzel bir tedbir azırlağanlar.
Neticede, böyle sergiler halqımıznıñ tarihini ve medeniyetini aks ettirgeni aqqında yazmağa isteyim. Yazıq ki, böyle tedbirlerge gençler pek az kele. Çoqça kelmek kerekler, çünki bu sergiler olar içün açıla.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.
Seyithalil Osmanov
Abdureşit Mediyev
Enver Ametov
Bekir Çoban zade
Yunus Qandım
Qartana


text:
Türkiye Tış işler naziri Qırımda keçirilgen Rusiye Devlet dumasınıñ saylav neticelerini tanımay, dep haber ete nazirlikniñ matbuat hızmeti.
«Türkiye Ukraina topraq bütünligine qoltutmağa devam ete ve Qırımnıñ qanunsız ilhaqını tanımay. 2021 senesi sentâbrniñ 17-nden 19-na qadar Qırımda keçirilgen RF Devlet Dumasınıñ saylavlar neticelerini aytsaq, Türkiye içün uquqiy bir küçü yoq», – dep aytıla haberde.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırımda keçirilgen Rusiye Devlet Duma saylavlarınıñ neticelerini ve rey berüv esnasını Büyük Britaniya, ABD ve AB memleketleri tanımay.
Sentâbrniñ 17-nde Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda teşkil etilgen Rusiye saylavlarına ve işğal etilgen Donetsk ve Lugansk vilâyetleri rayonlarınıñ rey berüvge celp etilmesine qarşı narazılıq bildirdi.
Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası işğal etilgen Donbastan ve Qırımdan kösterilgen 33 namzetke qarşı sanktsiyalar kirsetti.
Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası Qırımda ve Donbasta Rusiye Devlet Duması saylavlarında komissiya erkânına kirgen, teşviqatçılar, namzetler ve közeticilerge qarşı sanktsiyalar kirsetmege vade ete.
Rusiye Qırımnı Rusiye toprağı dep saya ve, Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov 2016 senesi bildirgenine köre, halqara toplulıqnıñ işğal altındaki yarımadada saylavlarnıñ keçirilüvine bergen cevabına «qulaq asmay».


text:
«Rusiye demir yolundan iç bir resmiy bildirüv yoq edi. Biz şimdi taqiqat keçiremiz. Bundan soñ neticelerni aşkâr etermiz», – dep ayttılar Qırım «akimiyeti»niñ ruporı olğan Krıminform saytına müessiseniñ matbuat hızmetinde.
Qırım demir yollarınıñ malümat hızmetinde ise fiyatlarnıñ aqiqaten paalılaşuvı aqqında bildireler.
«Bugünden Aqmescitten Kiyevge platskart yeri – 2330 ruble, kupe – 3370 ruble tura. Bu al Rusiye elektron tertibatı qoyulması ile bağlı, o avtomatik şekilde böyle fiyatlarnı belgiley», – dep bildireler mında.
Hatırlatamız, «Tsentr jurnalistkih rassledovaniy» bergen malümatına köre, iyün 10-dan tren biletleriniñ satuvı ile OAO «RJD» oğraşa, qıtaiy Ukrainağa biletlerniñ fiyatı 4-7 qat paalılaştı.
Neşirniñ malümatına köre, №12 «Aqmescit-Kiyev» trenine bilet fiyatı 4 biñ 894 ruble 40 kapik oldı, 3,0 kursı boyunca 1631 grivna olıp çıqa. Evelleri bu yönelişteki trenlerge bilet fiyatı 380 grn tura edi.
Zaporojyeden Aqmescitke biletlerniñ fiyatı Qırım kassalarında endiden 2 biñ 369 ruble 40 kapik, ya da 790 grn tura. Evelden onıñ fiyatı 100 grn-dan ziyade degil edi.
Kassalarda añlatalar ki, fiyatlarnıñ paalılaşuvı Rusiye demir yol fiyatlarına keçüvi ile bağlı. Vagonlarnıñ ve hızmetniñ keyfiyeti deñişmey qala eken.


text:
Qırımda söz serbestligi ve mustaqil matbuat vastalarınıñ işiniñ sıñırlamasına cevap olaraq Ukrainanıñ bir sıra cemaat teşkilâtı ve devlet akimiyeti organları «Crimea Action Group» teşebbüsinde birleştiler.
Bunı Kiyevdeki brifingde Ukraina informatsion siyasetiniñ nazir muavini Serğiy Kostınskıy bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Bizler Qırımnıñ mustaqil kütleviy haber vastalarını halqara mahkemelerde qorumaq içün birleştik. Bizler bu siyasetke yalıñız söz serbestligi ve kütleviy haber vastalarınıñ yoq etilmesine olaraq qıymet kesmeyik, lâkin qırımtatar halqı ve qırımlılarnıñ aqqından kelgenini tüşünemiz», – dep ayttı Kostınskıy.
Onıñ bildirgenine köre, «Crimea Action Group» teşebbüsiniñ erkânına «İsmail Gasprinskiy adına Qırım studiyaları» merkezi, Qırımnıñ strategik tedqiqler institutı, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ faaliyetini temin etüv bölügi ve informatsion siyaset nazirliginiñ vekilleri kirdiler.
Kostınskıy qayd etti ki, teşebbüsniñ maqsadı halqara toplulıqqa Qırım vaziyeti aqqında haber etmek, em de halqara mahkemelerge muracaat etecek kütleviy haber vastalarına uquqiy yardım köstermektir.
Aprel 1-de aman-aman bütün mustaqil qırımtatar kütleviy haber vastaları yarımadada işini toqtatmağa mecbur oldılar, çünki Rusiye qanunlarına köre qayd olamadılar.
Amnesty International uquq qorçalaycı teşkilâtı akimiyet farqlı tüşüngenlerni susturacaq ola ve mustaqil kütleviy haber vastalarını yoq etecek ola, dep qayd etken edi.


text:
Aqmescitte bala bağçasında qırımtatar gruppasını açtılar, mında rus tilinde laf etken balalar da terbiye alacaqtır. Bunı Meclisniñ matbuat hızmeti bildire.
«Aqmescitniñ «Jemçujinka» («İnciçik») №7 bala bağçasında qırımtatar gruppasınıñ açıluvına bağışlanğan tantanalı tedbir keçirildi… Qırımtatar gruppası 25 baladan ibaret, olardan üçü – slav ailelerinden rus tilli baladır. Balalarnıñ ana-babaları qırımtatar medeniyeti ile meraqlana ve balalarnıñ qırımtatar gruppasına qatnavına istegini bildirdiler», – denile beyanatta.
Qayd etilgeni kibi, gruppanıñ açılmasına ocalar, balalarnıñ ana-babaları büyük isse qoştılar.
Mecliste işbu gruppanıñ açıluvı «tolerantlı cemiyetniñ teşkil olunuvına adım» olacağına ümüt besleyler.
Evel Qırımtatar Milliy Meclisinde yerli memuriyetlerniñ milliy sınıflarnı açmaq ve qırımtatar tiliniñ ögrenilmesini teşkil etmege istegi olmağanına ana-babalardan kelgen şikâyetlerniñ sayısı büyük olğanını qayd ete ediler.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Avstriyada ve bütün dünyada anşlüsnıñ – Avstriyanıñ natsist Almanyağa qoşulğanınıñ 80-yıllığı qayd etildi. Qaarli merasimler ötkerildi, doğru sözler aytıldı.
Bu arada 80 yıl evel er şey tamamile farqlı keçe. Almaniya Avstriyanı qoşıp almaq içün on yıllar boyunca azırlıq köre – akimiyet başına natsistlerniñ kelüvinen mesele daa ziayde tezleşe. Avstriyanıñ özünde bile anşlüsnıñ tarafdarı olğan siyasetçiler aza degil edi. Avstriya ordusı işğalcini öz topraqlarına raatlıqnen keçirip yibere. Avstriya sakinleri reyhkantsler Adolf Hitlerniñ arabasına çiçekler atalar – bu tarzda yapılğan qarşılav fürerni sarhoşlata ve o, işğal etilgen devletni, iç bir federatsiya ya da devletler Birligi aqqında tüşünmeden, tezliknen qoşıp ala.
Hitlerniñ Avstriyanı tek taraflı olaraq qabul etüvnen bağlı qararı, onı ziyade costura, asla cezalandırılmaycağında işandırıp, yañı topraqlarnı zapt etmege itey
İşğalci referendum keçire ve anda iştirak etken Avstriya sakinleriniñ ekseriyeti anşlüsqa qol tuta. Dünyada bu qarar añlayışnen qarşılana. Almaniyanen Avstriyanı birleştirilüvi Birinci cian muarebesi bitkeninden berli eki devletniñ siyasiy ğayesi olıp kelgenini hatırlatalar. Birleşüv yalıñız işbu muarebe ğalebe qazanğan küçlerniñ muhalifliginden dolayı olmağan. Al-azırda ise, almanlar bu qadar yıldan berli ıntılğan adalet tiklene. Eger insaniyet yañı cenk başlanğanını istemese, o zaman tiklengen bu adaletke ve Avropanıñ siyasiy haritasında yekâne Almaniyanıñ peyda oluvına añlayış köstermek kerek.
Albuki, er şey tamaile farqlı olğan edi. Hitlerniñ Avstriyanı tek taraflı olaraq qabul etüvinen bağlı qararı, onı ziyade costura, asla cezalandırılmaycağına işandırıp, yañı topraqlarnı zapt etmege itey. Birinci cian muarebesinden soñ, muzakere masasında ve devletlerniñ suverenitetinen alâqalı mürekkep meselelerniñ çezilüvini garantiya etken dünya tertibi mahv etile. Ondan soñ Sudetler, Poloniya ve Ekinci dünya cenki kele.
Avstriya anşlüsı artından on yıllar keçken soñ, tahminen aynı stsenariyge köre ve «tarihiy adalet añlayışınen», Qırımnıñ anşlüsı başlana
İnsaniyet bundan bir ders almağanı hucur bir şey. Avstriya anşlüsı artından on yıllar keçken soñ, tahminen aynı stsenariyge köre ve «tarihiy adalet añlayışınen», Qırımnıñ anşlüsı başlana. Keliñiz samimiy olayıq – 80 yıl evel avstriyalılarnıñ ekseriyeti anşlüske qol tutqan edi. Almanlarnıñ ekseriyeti kibi. Biriniñ ve diger ekseriyetniñ o zamandaki halqara uquqnen asla işleri yoq edi. Özleriniñ «bağlanmaq» isteginiñ neticesini olar tasavur bile etip olamay ediler, amma olarğa qarşı olğanlarnı ümitsiz marginal dep saya ediler. Neticede olar özlerini ve millionlarnen insanlarnı qayğığa batırdılar. Ve hususan bu ğaygı, anşlüsnıñ kerçek unsurı olmalı. Em Avstriyada, em de Qırımda.
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mümkün


text:
Ul çaqta 28 yäştä genä bulğan Qadırovnıñ may ayında uq Çeçnä premyer ministrınıñ berençe urınbasarı itep bilgelänüenä, dikäberdä Rusiä qaharmanı iseme aluına, 2006-nıñ Martında premyer-ministr itep kütärelüenä dä Putinnıñ quşuı säbäp bulğandır dip farazlana.
Bu yılnıñ fevralendä isä Qadırov belän qarşılıqlardan soñ Çeçnä prezidentı Alu Alxanov wazıyfasınnan kitüen iğlan itte häm Putinğa Qadırovnı yaña prezident bularaq täqdim itärgä yul açıldı. Çeçnä parlamentı Putinnıñ bu täqdimen bertawıştan xupladı.
Inde küptännän üzeneñ şäxsi qaramağındağı iminlek köçläre belän küpsanlı tupas xoquq bozularda ğäyeplänep kilgän Qadırov april başındağı inawguratsiä tantanalarınnan soñ uq üz xakimiäten tağın da köçäytügä, Rusiädän östämä finans yardäme alu öçen taläplärne başqaçaraq quyuğa, Çeçnädä Fedeal eçke eşlär ministrlığı köçlären kimetügä, häm Çeçennarğa respublika xalqınıñ tormışı anıñ açuın çığarmawğa bäyle bulaçağın añlatırğa kereşte.
Prezidentqa äwerelü belän berniçä kön ütkäç ük citäkçke wazıyfalarğa üzeneñ tuğannarı, yaqınnarın quydı.
Yün ayında Çeçnä parlamentı 4 yıl elek kenä qabul itelgän respublika konstitutsiäsenä berniçä üzgäreşne xupladı. Şularnıñ berse 5 yıllıq prezidentlıq möddäten 7 yılğa üzgärtü. Bu üzgäreşlär dikäber ayında referendumğa çığarılır dip kötelä.
Şul uq waqıtta Qadırov Federal militsiä köçläre Çeçnädä keşe xoquqların boza digän säbäp belän alarnıñ respublikadan kitüenä ireşü öçen törle çaralar başlap cibärde.
Iqtisadıy ölkädä Çeçnäne tözekländerü eşenä aqça cıyu öçen Qadırov yaña ısul saylağan bulırğa oxşıy. Äle inauguratsiägä qädär ük ul Çeçnädä federal üzäk belän wäkalätlärne büleşü kileşüe kiräk tügel dip beldere.
Azatlıq Radiosınıñ Tönyaq Kavkaz mäsäläre belgeçe Liz Fuller Qadırov wäkalätlärne büleşü kileşüe niätennän nigä baş tarttı digän sorawğa "Qadırovnıñ Çeçnägä Mäskäw belän wäkalätlärne büleşü kileşüe kiräk tügel dip äytüeneñ säbäbe küräseñ söyläşülärneñ bik ozaqqa, 3-4 yılğa suzılğan buluı, Çeçennarnıñ Mäskäw birergä äzer bulğannan kübräkne sorawı, Mäskäwdä Çeçennärgä artıq kiñ iqtisadıy ireklär birergä telämägän keşelär buluı. Ikençe säbäp, Qadırov wäkalätlärne büleşü kileşüenä bik tä aqıllı almaş taptı. Bu bälki Çeçnägä iqtisadıy yaqtan wäkalätlärne büleşü kileşüenä qarağanda küpkä faydalıraq bulır" dide.
Çeçnä räsmiläre yül başında Rusiä Däwlät Dumasına Çeçnä eşmäkärlären 7 yılğa härtörle federal salımnan azat itüçe qanun ölgese äzerläp tapşırdı. Ul qanun nigezendä 7 yıldan soñ tağın 7 yılğa salımnar 50 protsentqa kimräk bulırğa mömkin. Bu qanun fizik zatlarğa qaramasa da Fuller fikerençä, Rusiäneñ başqa öleşlärennän häm xätta çit illärdän Çeçnägä investitsiälär cälep itep respublikağa küp kenä aqça qazanırğa mömkinlek birä ala. Älbättä monıñ öçen Mäskäwneñ bu täqdimne qabul itüe şart.
Östäwenä Rusiäneñ töbäklär tärräqiäte ministrlığı Rusiä xökümätenä 80 million sumlıq, 3 yılğa isäplängän Çeçnäne tözekländerü planın täqdim itte.
Naif Aqmal


text:
1944 senesi mayıs 20-de İç işler halq komissarı Lavrentiy Beriyanıñ masasına telegramma atıldı: «Şunı bildirmek isteymiz, emiriñizge köre bu sene mayıs 18-de başlatılğan qırımtatarlarnı çıqaruv tedbirleri bugün, mayıs 20-de, saat 16-da yekünlendi». Bu esabatnıñ bir qaç satırı – bir halq tarihıdır, bir qaç daqqa içinde evini terk etmege mecbur olğan ve yalıñız 40 yıldan soñ qaytıp olğan insanlarnıñ tarihıdır.
40 yıllıq bir ayat küreşi. 40 yıllıq sert sınav ve azaplar yolu.
40 yıl devamında insanlarnıñ ümüti ve işançı bitmedi, olar kün kelir, ayaqları tuvğan toprağına basacaqlarına inanğan ediler
40 yıl devamında insanlarnıñ ümüti ve işançı bitmedi, olar kün kelir, ayaqları tuvğan toprağına basacaqlarına inanğan ediler.
«Balalıqtan berli acayip bir yer, ana yurtu, Vatan aqqında ikâyelerni diñledik. Arz ete, Qırımnı tüşüne edik: onıñ dağları, ormanı, deñizi, dere ve göllerini körmege istegen edik»...
«Beş yaşında olğanda tarihiy vatanıma qaytmaq arzum bar edi, bunı hatırlayım. Bir kün Qırım dağları ve deñiziniñ resmi yapılğan şarap şişesini tapqan edim. Onı qoparıp aldım, bala bağçasında ğurur ile ayta edim: «Menim Vatanım. Men qırımtatarım ve tuvğan toprağıma qaytmaq isteyim»...
«Tezden qaytacaqmız – sürgünlik yerlerinde qırımtatarlarnıñ evlerinde bu sözlerni sıq-sıq eşitmek mümkün edi. Adamlar Çatırdağ ve Qara deñizni resimlerde ya da ana-babalarnıñ hatıraları boyunca degil, öz közlerinen körmek ümüti ile yaşay ediler»...
Daa biñlernen ikâye bar. Adlarnı talap etmegen ikâyeler. Olarnıñ içinde er bir qırımtatarınıñ arzusı bar – bir kün qaytıp kelmek – çoq şeyni körgen halqnıñ yekâne arzusı oldı.
Ve olar qayttılar. Keder ve ağrı, sarsıntı ve teleflerden soñ halq Vatanında yaşamaq aqqını qazandı
Ve olar qaytıp keldiler. Uzun bir vatan yolu oldı. Tuvğan toprağına qaytmaq ıntıluvları bir çoq kere sürgünlernen yekünlengen edi. Keder ve ağrı, sarsıntı ve teleflerden soñ halq Vatanında yaşamaq aqqını qazandı.
«Balalıq çağımız ve gençligimiz Özbekistanda keçti. Dost, oquş, iş, bütün ayat qaldı, başımızğa ne kelecek belli degil. Tuvğan topraq ihtiyacı bizni oturğan yerimizden qoparıp, Qırımğa ketirdi. Uzun bir vatan yolu niayet bitti. Qızımnıñ ögünde tiz çökip, ayatımız deñişse de, yañı dostlarnı tapmağa qıyın olsa da, kene yahşı qayttıq, dep aytqan edim. Uzun ve añlaşılmağan şeyler ayta edim, sanki onıñ içün degil özüm içün ayttım. Küçük qızım ağlağan anasına közlerini patlatıp baqqan edi, közleriniñ içinde sıcak iyül küneşi şavleleriniñ sarı çölü aks etile edi. Biñlernen böcek otlarda gürledi, çöl otlarınıñ qoqusı balalıqtan berli tüşlerimde körgen qoquğa beñzegen edi... yolumız bitmedi, endi başlağanını añladım. Dünyağa dağılğan urluqlarıñ saña, Qırım, qayttı. Aqiqat er daim qayta», – dep tasvir etken edi halqınıñ Vatanğa avdetini Aliye Kenjaliyeva.
...Bugün olar kene Qırımnı körmege arz eteler: «Qaytmağa isteysiñizmi? Ebet. Vatan da bu...canıñ anda ketmege istey. Anda yaşadıñ, er vaqıt anda olmağa isteysiñ. Dostlarıñ, ilk sevgi hatıraları... er şey Qırımda qaldı».
Olar – kene de ümüt ile yaşaylap: «Mında yaşamayıq, vaqtınca bulunamız...
Olar – kene de ümüt ile yaşaylar: «Mında yaşamayıq, vaqtınca bulunamız... Qırım Ukrainağa qaytarılğanına qadar».
Olar kene de qaytacaqlarına inanalar: «Babamnı beş yaşında olğanda qorantasınen beraber vagonlarda Orta Asiyağa sürgün ettiler. Anda östi, men de anda östim. Balalıqtan berli Vatanım Qırım olğanını bile edim, mından iç bir vaqıt ketmedim kibi kele edi. Şimdi qızım beş yaşında. O, Qırımnıñ resimlerini yapa, Bağçasaraynı hatırlap ağlay... Mında (Lviv vilâyeti, Drogobıç – müel.) er şeyni pek begene, balalarnen dostalaşa ve özüni raat is ete. İnanamız ya da inanmaymız kibi bir şey yoq, bizler qaytacağımıznı bilemiz. Erte ya da keç olsa da. Biz er daim qaytamız. Allah bizge sınav bere. Qıyın ola, amma biz daa küçlü olamız. Halqımız bundan beterini körgen edi, buña da dayanırmız. Biz mıtlaqa qaytırmız!»
Bu satırlarnı oqup, olarnıñ ağrısı bizim ağrımız, olarnıñ küreşi bir saniyege bizim küreşimiz olğan olsa, bizler bugün epimiz qırımtatarımız
Bugün qırımtatar halqı tarihı, azatlığı ve Vatanı oğrunda kene küreşmekte. Saqlap qalmaq aqqı içün küreşe. Ecdatları yaşağan ve qırımtatarlarnıñ kelecek nesilleri yaşaycaq topraqlarda yaşamaq ve ölmek aqqı içün küreşe. Olar kene de sınav ve azaplarğa azırlar. Çünki Qırımdan ğayrı başqa vatanı yoq.
Bu satırlarnı oqup, olarnıñ ağrısı bizim ağrımız, olarnıñ küreşi bir saniyege bizim küreşimiz olğan olsa, bizler bugün epimiz qırımtatarmız.
Bugün men – qırımtatarım.
Tamara Muzıçuk, tarihçı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler, müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Dnepropetrovsk şeer yolbaşçısı Boris Filatov «Eurovision-2017» yarışını öz şeerinde keçirmek teşebbüsini bildirdi. Bu aqta memurnıñ Ukraina baş naziri Vladimir Groysmanğa yollağan mektübinde bildirile.
Filatovnıñ qayd etkenine köre, yarış paytahtta degil de, diger şeerde keçirilse, bu «ukrain regionlarınıñ inkişafına büyük isse qoşacaqtır".
«Odessa, Lvov, Kiyev ve Harkovdakiler qoşulacaq ve bunıñ içün yarışlaşacaqlar. Bunıñ içün er angi şeer yolbaşçısı v sakini añlaylar ki, bu kibi seviyedeki yarış mütenasip vilâyet merkezinde keçirilse, şeer inkişafına büyük para ayırılacaq ve şeerge çoq yıllarğa reklama olacaqtır», – dedi Filatov.
Kiyev şeer yolbaşçısı Vitaliy Kliçko Ukraina paytahtı kelecek sene keçirilecek «Eurovision» yarışına azırlıq körmege başlağanını bildirdi ve konkurs «Olimpiyskiy» sport kompleksinde keçirilebilecegini qayd etti.
Ukrainanı temsil etken qırımtatar yırcısı Jamala (Susanna Camaladinova) «Eurovision-2016» yarışında ğalebe qazandı. Yarış finalı mayıs 14-te İsveçiya paytahtı Stokgolm şeerinde keçirildi. Jamala 1944 senesi qırımtatar halqınıñ Orta Asiyağa kütleviy şekilde sürgünligi aqqındaki «1944» adlı yırnı icra etti. Konkursta ekinci yerni Avstraliya qazandı, üçünci basamaqta Rusiye yerleşti.
Qaidelerge köre, nebetteki yarış ğalebe qazanğan devlette keçirilmek kerek.


text:
ФaTыйx KәpиMиHeң ИcTaHбyл cәяxәTe / Fatıyx Kärimineñ İstanbul säyäxäte
Tөpek cәяxәTчeләpe kүзлereHHәH 33 / Törek säyäxätçeläre küzlegennän 33
Törki dönyanıñ zıyalı şäxeslärennän, mäğ’rifätçe, näşir, yazuçı, jurnalist Fatıyx Kärimineñ Törkiyä däwläte belän bäyle yazılğan säyäxätnamälärenä qısqaça küzätü
Bügenge yazmabıznı “Wikipedia” mäğ’lümatlarına, internet çeltäre xäbärlärenä nigezlänep äzerlädek.
Fatiyx Kärimi üzeneñ “Awrupa säyäxätnamäse”ndä İstanbulnıñ Galata öleşendä bulğanlığın äytä. Avtor şähärneñ bu öleşen Awrupağa tartım buluı belän ayırılıp toruı xaqında süz itä. Xätta anda keşelär kübräk törekçä tügel, bälki, franŝuzça söyläşälär di ul. Säyäxätnamädä kürengänçä, Fatiyx Kärimineñ tuqtalğan otel’neñ êçe dä Awrupa stilendä bula. Galatada binalar, xätta keşelärneñ ber-bersenä mönäsäbäte dä Awrupadağıça buluı küzgä taşlana, dip yaza Kärimi.
Fatiyx Kärimi säyäxätnamädä İstanbuldağı mäktäplär belän dä qızıqsına. İñ tanılğan mäktäplärdän “Mäktäbi Soltani” häm “Mäktäbi Mölkiyä” belän yaqınnanraq tanışu öçen alarğa barıp mäktäplärneñ üzençälekläre turında beleşä. Ayıruça äsärendä bu belem uçaqlarında nindi fännär häm niçä yıl uqıtıluın centekläp yaza. Qısqaça ğına İstanbuldağı başqa mäktäplär turında yazunı da avtor kiräk dip taba. Säyäxätnamädä mäsälän, ir-at uqıtuçılar äzerläwçe häm xatın-qız uqıtuçılar äzerläwçe mäktäplärneñ programmalarına iğ’tibarın yünältä.
Avtor üzeneñ säyäxätnamä äsärendä İstanbulda yañaça uqıta torğan mäktäplär belän berrättän iskeçä uqıtuçı mäktäplär dä barlığı turında yaza.
Säyäxätnamädä İstanbulnıñ matbuğatına kilgändä, ğosmanlılarnıñ matbuğatın avtor bik maqtıy häm Törkiyäneñ dönyağa bilgele bulğan zatları, yazuçı häm ädipläre, tarixçıları häm arxeologları, doktor häm psixologların telgä ala. Läkin ul waqıtlarda Törkiyädä ŝenzura köçle bulu näticäsendä, irekle gazet-jurnallarnıñ bulmawı, barı tik säyäsi gazetlarnıñ ğına buluı, alarnıñ xalıq arasında küp taralmawına avtornıñ êçe poşa. İstanbulda törekçädän qala başqa tellärdä dä näşir itelüçe gazetlar barlığı da avtorğa mäğ’lüm.
Säyäxätnamäsendä Fatiyx Kärimi töreklärneñ çäy êçü yolalarına da iğ’tibar itä. Töreklärneñ comğa häm bäyräm könnärendä açıq hawağa çığıp, ayaqların bökläp säğat’lär buyı çäy êçüläre turında añlata. ”Awrupa säyäxätnamäse”ndä avtor töreklärneñ rizıqların bik maqtıy, tuqlıqlı, tämle, faydalı häm oçsız buluı belän ayırılıp toruın äytä.
Fatiyx Kärimi “Awrupa säyäxätnamäse”ndä İstanbul şähäre häm dä mäşhür törek yazuçısı, möxärrir Äxmät Midxäd yanına baruı turında da yaza. Äxmät Midxät belän Fätiyx Kärimi êlektän ük icadi bäyläneştä torğannar. Ölkän yäş’täge kürenekle törek yazuçısı belän yäş’ tatar yegete arasında ata belän ul arasındağı kebek yaqın mönäsäbätlär urnaşqan bula. Fatiyx Kärimi 1892nçe yılda İstanbulğa kilgäç, Äxmät Midxät anı “Mölkiyä” mäktäbenä uqırğa urnaştıra. Fatiyx Kärimineñ Äxmät Midxätne olılap xörmät itüe “Awrupa säyäxätnamäse”ndä dä açıq kürenä.
Kärimi üzeneñ “Awrupa säyäxätnamäse”ndä İstanbul şähären törle yaqtan açarğa tırışa. Äsär säyäxätnamä janrında bulğanğa kürä, avtor şähärneñ barlıq üzençäleklären üze kürgännärennän çığıp sürätli. İstanbulnıñ arxitektur häykälläre turında söylägändä, anıñ mäçetlären, manaraların ayırıp kürsätä. Bilgele bulğança, bigräk tä Aya-Sofiya mäçeten centekläp taswirlıy. Şulay uq avtor säyäxätnamäsendä İstanbuldağı tarixçılar, yazuçılar, doktorlarnıñ êşçänlegenä soqlana häm alarnıñ isemnären ayırıp atap ütä: tarixçı Cäwdät paşa, şağıyr’lär Kämal bäk häm Näci Äkräm bäk, ädiplär Äxmäd Midxät häm Äbü-Zıya Täwfıyq’ bäk, doktor Cämil bäk häm başqalar turında süz bara.
Bilgele bulğança, töreklärneñ milli rizıqların da urınsız qaldırmıy, alarnıñ çäy êçü yolaları turında söyli. Mondıy täfsille taswirlawları aşa uquçısına şähär turında bik küp mäğ’lümat birä häm Törkiyä turında yaxşı küzallaw tudıra. Qısqası, säyäxätnamädä İstanbul obrazı bik açıq, matur häm tösle buyawlar belän sürätlänä.
Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı
Çığanaqlar:
1) Tatar zıyalıları:tarixi portretlar.Uqıtuçılar häm yuğarı sıynıf uquçıları öçen mäqalälär cıyıntığı.Tözüçese Möxämmätşin R.,Rusçadan Qamalov Ä. Tärcemäse.-Qazan:Mäğarif,2003.-B.136
2) Znamenitıyı stoliŝı i mira(Spravoçnik).-Rostov-na –Donu:izdatel’stvo “Feniks”,2001.-C.410
3)Xarrasova R.F.,Ädäbi bäyläneşlär yaqtılığında.Xarrasova R.-Qazan:”RPF “Gart” näşriäte,2002.-B.
4) Kärimif.,”Aurupa säyäxätnamäse.”F.Kärimi.Morza qızı Fatıyma.-Qazan:Tatarstan Kitap näşriyäte,1996.-B.293.
5)Xisametdinova A.İ.,”Tatar prozasında İstanbul obrazı”.Çığarılış kvalifikaŝiyä êşe.Fänni xezmätneñ citäkçese:professor-ğalimä Ramilya Yarullina-Yıldırım.


text:
Keriç paromlı keçitinde avgust 7-de aqşam paromnı tahminen 600 maşina bekley. Qırımğa kirmege istegen maşinalarnıñ sayısı daa da büyük: «Yekâne naqliyat müdirliginiñ» malümatına köre, «Kavkaz» limanında nevbette 2360 maşina tura.
«Qırım-Kavkaz» seferni keçirgen eki büyük paromnıñ bozuluvı sebebinden beklev müddeti uzana bile.
«Şimdilik Keriç keçitinde 4 esas parom yüre. «Nikolay Aksenenko» gemisi bozuldı ve şimdi tamir işleri içün çıqarılğan. «Olimpiada» paromında yuqarı apparel bozuldı, şunıñ içün geminiñ sefer miqdarı eksildi. Qırımğa yol alğan turistlerge cemaat naqliyatnı qullanmağa tevsiye etemiz»,– deyler Yekâne naqliyat müdirliginde.
Evel bildirilgeni kibi, Yekâne naqliyat müdirliginiñ malümatına köre, şimdi Qırımda yarımadanı parom keçiti vastası ile terk etecek tahminen 28 biñ maşina bar eken.


text:
ЯpдәM:İnterwiki
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
İnterwiki yäki Telara sıltama — berär Wikipedia mäqäläsennän şul uq turında başqa teldäge Wikipedia mäqäläsenä bağlanışnı añlata. Şulay uq bu terminnı qaywaqıt Wikimediä proyektları arasında bağlanışlar öçen dä qullanalar.
Telara sıltamalar Monobook tışlawında sul yaqtağı Başqa tellärdä isemle tezmädä kürsätelä. Alarnıñ küreneşe tışqı sıltamağa oxşaş.
2013 yıldan İnterwikilär Wikidata bitendä östälä: terkälgän qullanuçı sul yaqta urnaşqan "Sıltamalar östäw" yazmasına basqannan soñ Wikidata bitendä tatarça mäqäläneñ isemen östi ala, yäki redaktsiäli.
Elekke ısul[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Wikipediä'dä telara sıltamalar bolay kertelä:
- [[tel kodı:Mäqälä başlığı]]
wä mondağı tel kodı ul tel isemeneñ ISO 639 buyınça 2-xärefle qısqartması. Tatarçanıñ qısqartması – “tt”, Törekçäneñ – “tr”, İnglizçäneñ – “en”, Almançanıñ – “de”, w.b.ş.
Bit azağında
[[en:Wikipedia:Interlanguage links]] kertep qaldırğanda, İngliz Wikipedia'da yazılğan «Wikipedia:Interlanguage links» atlı mäqälägä bäyläneş sul tirädä «Başqa tellärdä: English» itep kürsätelä.
Bu bäyläneşlär mäqälä eçendä tügel, alar cıyılıp bitneñ «Başqa tellärdä:» isemle tirädä kürsätelä.
- Üteneç: Telara läñkerlärne bitlärneñ «Monı da qara» isemle bülegenä kertmä zinhar, mäqälä azağında ğına yatsınnar.
Mäten eçendä urnaştıru[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bit bäxäse wä Meta bitlärendäge mäten eçendä telara läñker ğädäti länker kük kürenä.
- Ğädäti mäqälälärdä isä telara läñker alda quyıla torğan östämä ikenoqta belän yasala:
[[:en:Ghabdulla Tuqay]]itep kertelgän läñker bolay kürenä: en:Ghabdulla Tuqay.
- yä ki Ğabdulla Tuqay turında
[[:en:Ghabdulla Tuqay|İnglizçä mäqälä]]itep kertelgän läñker bolayraq kürener: İnglizçä mäqälä.
Ayırım tellär turında[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qıtay tele ike älifbada bar (ğadí wä ğädäti), wä alarğa läñker beraz başqaçaraq yasala.
Başqa telle Wikipedia'lar belän eşläw turında kübräk mäğlümät Wikipedia:Wäkilçelek wä Wikipedia:Telara idärä bitlärendä tabıp bula.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Tel adı qısqartması:
- Läñker:
Üzgärtü: Bit başlaw | Mäqälä isemnäre | Bit üzgärtü | Wikiläşterü | Mäten bizäw | Sıltama | Räsem | Cädwäl | İnterwiki | Wikiara bäy | Maxsus bilge | Formul | Mäqälä bülekläre | Üzgärmälär | Töpçeklär | Soñğı üzgärtülär
Kiñäşlär: Yärdäm:Töslär | İsem yazılışı | Şäp mäqälä yasaw


text:
«Avropa birdemligi» Ukraina halq deputatı İrına Ğeraşçenko sentâbrniñ başında Kyivde köteklengen Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, qırımlı Volodımır Baluhnıñ alı aqqında tarif etti.
«V.Baluhnı baqqan ekimlerden, niayet, güzel haber aldıq: «Hasta özüne keldi, adiy şeyler yapa, bir şeyler aytmağa tırışa, amma daa pek zayıf», – dep yazdı İrına Ğeraşçenko Facebookta.
Sentâbrniñ soñunda Volodımır Baluhnıñ alı stabil ve ekimler müsbet deñişmeler bar, dep ayta, dep haber etilgen edi.
Baluhnıñ köteklengeni sentâbrniñ 8-nde saba belli oldı. Kyiv politsiyası bunı aydutlıq dep tasnif etti. Politsiya malümatına köre, Baluh sentâbrniñ 7-nde 10-15 kişinen Gidroparktaki müessiselerden birinde raatlandı. Sentâbrniñ 18-nde politsiya şübhelini tuttı, sentâbrniñ 19-nda mahkeme onı apiske aldı.
Sentâbrniñ 7-nde Baluh, Oleg Sentsov ve 33 diger ukrainalı, hususan siyasiy mabüslerniñ, Rusiye apsinden azat etilüvine bir yıl toldı.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Kyivdeki Rusiye elçihanesi Ukraina tarafından azat etilgenlerniñ fotoresimini derc etti, amma anda aytılğan 35 insandan tek 24-ü bar. Rusiyege teslim etilgenlerniñ resmiy cedveli alâ daa yoq. Rusiyege MH17 uçaq seferiniñ davasında şübheli Vladimir Tsemah ve «RİA Novosti Ukraina» baş muarriri Kirill Vışinskiy teslim etilgeni belli.


text:
Berlinde, avgust 27 künü, Rusiyede apiste bulunğan ukrain vatandaşları Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenkoğa qol tutuv aktsiyası keçti.
Asıl Rusiye ve Ukrainadan olğanlar Rusiye Federatsiyası binasına Ukraina bayraqları ve Sentsov ve Kolçenkonı azat etmek çağıruvları ile plakatlarnı alıp kelgenler. Aktsiya iştirakçileri tedbir fotolarını içtimaiy ağlarda aşkâr ete.
Berlinde elçihane temsilcileriniñ mezkür aktsiyağa reaktsiyası yoq.
Maküm etilgen ukrainlerge qol tutuv aktsiyaları Ukrainada, Avropa ve atta Rusiyeniñ özünde keçirile.
Avgust 25 künü Rusiye mahkemesi Sentsovnı 20 yılğa apiske aldı. Faali Aleksandr Kolçenkonı – 10 yılğa. Olarnı Qırımda teraktlarnıñ teşkil etilmesinde qabaatlaylar. Olar öz işlerini siyasiy adlap, qabaatlarnı tanımaylar.


text:
Ukraina telükesizlik hızmeti Tehrandan Kyivge ketken PS572 uçuşınıñ uçaq qazasınıñ eki sebebini baqmaqta: raketa darbesi ve terror ücümi. Bu aqta Ukraina telükesizlik hızmetiniñ reisi İvan Bakanov yanvarniñ 10-nda bildirdi, dep haber ete müessiseniñ matbuat hızmeti.
Bakanovnıñ aytqanına köre, raketa darbesinen bağlı versiya bir sıra sual doğura, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«TOR» zenit-raketa kompleksine ait raketa darbesine dair versiya bugün kerçekten de cemiyetniñ eñ büyük diqqatını celp ete. Faqat qoşma cevap talap etken bir sıra sualniñ peyda olması içün zenit-raketa kompleksini qullanuv talimatını açmaq yeterlidir. Laf raketa uçuşınıñ mesafesi, kompleksni idare etüv hususiyetleri ve diger şeyler aqqında kete. Bütün sualler şimdi baqıla», – dep qayd etti Bakanov.
Onıñ bildirgenine köre, terror ücümine dair versiyanı UTH «tafsilâtlıca ögrenip talil ete», faqat incelikleri aydınlatılmay.
«Şimdi tez hulâsa çıqarıp olamaymız, mevzu pek müim. Cemiyetke bütün tarafsız, teşkerilgen malümatnı bildirecekmiz, dep işandıra bilem», – dep bildire UTH reisiniñ aytqanlarını matbuat hızmeti.
Bakanov, uçaq qazasınen bağlı teşkerilmegen malümatnı tarqatmamağa rica etti.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).
Uçaq 2016 senesi yapıldı. Şirketniñ bildirgenine köre, bir problemi yoq edi ve yanvarniñ 6-nda uçuştan evel tehnik teşkerüvi yapıldı.
Ukraina Tış işler naziri Vadım Prıstayko, İrannen Ukraina uçağınıñ qazasını tahqiq etüv ve onıñ sebeplerini ögrenüvde eki memleketniñ tahqiqat gruppalarınıñ koordinatsiyası aqqında añlaştı, dep bildirdi.
Ukrainada yanvarniñ 9-nda İrandaki uçaq qazası sebebinden matem künü olaraq ilân etildi.
Daa evel bir sıra kütleviy haber vastası ABD ve diger memleketlerniñ istihbarat menbalarına esaslanıp, Ukraina halqara ava yolları ava şirketiniñ «Boeing» uçağı İran raketasınen tüşürildi, dep bildirdi, daa soñra bunı Kanada ve Büyük Britaniya liderleri de ayttı.
İran akimiyeti 176 insan elâk olğan Ukraina uçağı tüşürilgenine dair versiyanı inkâr ete.


text:
Qırımda qırımtatar faalleriniñ evlerinde tintüvler ğayrıdan başlandı. Bu sefer uquq qoruyıcılar Qarasuvbazar regional Meclisiniñ reisi Mustafa Asabağa kelip çıqtılar.
Taqiqat areketleri içün bir sebep – «fevral 26» işi oldı, onıñ çerçivesinde şu künü Qırım parlamenti binası yanında keçirilgen miting iştirakçilerinde tintüv ve sorğu keçirmekteler. Bunıñ ile Mustafa Asabanıñ evinde tintüv endi ekinci kere keçirile, birinci sefer bir şey tapıp olamadılar.
OпяTb oбыck и cHoBa B дoMe y Acaбa MycTaфы, пpeдceдaTeля Бeлoropckoro perиoHaлbHoro Meджлиca. ИщyT MaTepиaлы пo "26 фeBpaля" A roBopиTe чTo cHapяд He пoпaдaeT дBaжды B oдHy BopoHky!Posted by Зaиp CMeдля on 13 Aпpeлb 2015 r.
Пo пocTyпиBшeй иHфopMaции, пpи oбыcke B дoMe MycTaфы Acaбы пoдбpocили пaTpoHы. Ero yBeзли B cлeдcTBeHHый koMиTeT. ЦиHич...Posted by Eskender Bariiev on 14 Aпpeлb 2015 r.
Komleksli büyük bir memleket – mıtlaqa birini tapıp, oña basqı etmek kerek, öz-özüne kendi emiyetini köstermek kerektir. Yalan, alçaqlıq ve aşaalıq – onıñ aqiqiy mevamıdır.
Eskender Bariiev Rusiye akimiyetiniñ nevbetteki adımları nasıl ola bilecegi aqta fikir yürsete:
Meджлиc и KypyлTaй - пpeдcTaBиTeлbHыe opraHы kpыMckoTaTapckoro Hapoдa MoryT oбъяBиTb TeppopиcTичeckиMи.ПepBoHaчaлbHo, ...Posted by Eskender Bariiev on 14 Aпpeлb 2015 r.
Zair Smedlâ bu vaqialarğa baqmadan, qırımtatarlar Vatanını bıraqmaycağında emindir:
Sade bir plan, Qırımdaki saçmalıq ve qanunsızlıqqa dayanalmayıp, ondan boldurıp, qırımtatarlar yarımdanı terk etmek, yani öz-özüni sürgün etmek kerek! Dedelerimiz nice asırlar devamında avdet oğrunda küreşip keldi, bizim onı terk etmemiz içünmi?
Ayrette qaldıracaq şey barmı?... Mehanizm uzaq keçmişte işlep çıqarıldı, nazariye yazıldı… Oqu ve areket et!... Oquylar ayvanlar ve areket eteler!
Mayıs 18-ne qadar Qırım tatarları evlerinde oturıp, bir şeyni hatırlamaq bile tüşünmesin dep areket eteler
Ali Tatar-zade «ferval 26» işi boyunca taqiqat areketlerini, ne içündir, yalıñız qırımtatarlarğa nisbeten keçirgen taqiqatqa yardım etmek niyetindem. Belli ki, aynı şu vaqıtta mında Rusiye tarafdarlarınıñ aktsiyası da keçirile edi:
Şimdi «qırımbizim»ler ve işğalciler Aqmescitte 2014 senesi fevral 26 künü ektremist faaliyetniñ delillerini qıdıralar. Olarğa memnüniyet ile yarıdm etemiz. Qırım paytahtına ruslarğa qol tutmaq içün kelgen Aqyar sakininiñ aytqanı:
«Aqmescitte o deşetli mitingniñ iştirakçisi edim. Men – qadınım ve maña qorqunçlı edi, hususan bizim avtobusımıznı blokposta toqtatıp, bizge ağaç sopa şeklinde «silâ» berilgen vaqıtta qorqqan edim. Qaytıp kelsek, aqyarlılar bizni qaramanlarnı qarşılağanı kibi, gürdeli elçırpmalar ile qarşıladılar. Ebet, hoşuma ketti. Bizni atta nevbetsiz aşattılar. Qaraman olmağa ne güzel».
E, soñra ise onı işten boşattılar, mahkeme onıñ itirazına qulaq asmadı. Aqçası, putenge yazmaqnıñ manası yoq, ava – yaramay, mışığı Rusiye plastmass penirini aşap ölgen, qomşusı içip qavğa ete, fırın böcekleri dairesinde quvdılar, erkeklerayvandır.
Endi nasıl ola: qaraman – diger qaramanlar ile avtoubsqa oturtılğan, silâsız insanlarğa qarşı qullanmaq içün sopanı elde etken, soñra ise nevbetsiz raqı içip olğan biridir.
* * *
İçtimaiy ağlarda Rusiye muhalifi, RPR-PARNAS firqasınıñ siyasiy şura azası İlya Yaşinniñ Qırım kelecegi aqta arizası faal muzakere etilgen edi. O, hatırlatımız, Ukrainağa yarımadanıñ «tez qaytarılması»ndan yañı aqibetler peyda olacağını tüşüne. Yaşin eñ uyğun, onıñ fikrine, Qırımnıñ üç qaytaruv usulını qayd etti: «Birinci variant – Qırımnıñ Ukraina terkibine rus tilli insanlarnıñ aq kefaleti, keñ muhtariyet ile qaytarılması. Ekincisi – Qırımnıñ Rusiye terkibinde Ukrainağa iqtisadiy taminat ile qaldırılması. Amma işbu qarar ukrain tarafından qabul etilmeli. Üçüncisi – Qırımda em Rusiye, em Ukraina mustaqilligi tarqatılacaq bir devlet quruluşını teşkil etmek».
Añlamadım... ne vaqıttan berli Yaşin «Rusiye muhalifetiniñ menfaatını» bildire? Oña bu aqnı birev berdimi? Ne güzel eken: qomşu devlet toprağınıñ qısmını hırsızlap, soñ ealiniñ ağır yaşayışı aqta fikir yürsetmek… Qırımlılar Putinniñ qandırışına inandılar. Olarnıñ aqılsızlığı ve günâhlarıdır. Ukraina terkibinde yaşamağa begenmeseler, Rusiyege ketsinler. Bu ise iş degil: başqa bir memleketke kelip, territoriyasını qoparıp almaq, soñra ise işğal etilgen topraqlarnıñ statusı aqqında fikir yürütmek.
@geomysl @darlingrostovПpeeMHиkoB y HeMцoBa HeT-oHo и Tak пoHяTHo.XoTя ЯшиH пoдaBaл oTдaлeHHыe Haдeжды.KpыM-эTo TpyдHoe иcпыTaHиe.— ArHия OrHeBa (@gtv669405) April 13, 2015
Daa bir al etici-liberal Qırım-buterbrod aqqında
Yaşin mal destegini qazana. Nafile: saylav yoqtır ki!
Daa bir sanki muhalif. Sağ ol, endi, iç omlağanda, hayal yoq oldı.
İlk nevbette cinayetni cinayet olaraq tanımalımız (işğalni işğal dep). Ve devam etken cinayetni toqtatmaq kerek. Devletke nisbeten referendumlarnı kimse keçirmey…
Üç variantnıñ olması mümkün degil. Qırımnıñ Ukraina terkibine vilâyet memuriy-territorial birlem şeklinde qaytarılması omlalı. Çeşit türlü «muhtariyetler»niñ neticeleri bellidir endi.
Öyle, demek. Rusiye muhalifleri Qırım Ukraina olğanını deyler, amma onıñ qaytaruv zaruriyeti aqta laf çıqqanda, birden olmaycaq bir variantlarnı uydura ekenler. Öyle de olacaqtır, çünki er kes ilk nevbette iç istimalcı içün yahşı olmağa istey. Mında ise em sizge, em bizge – olamaz.
Eminim, Saharov sağ olsa, o doğrudan aytar edi: «Rusiye Qırımdan çeşit-türlüv manaçıqlarnı qıdırmayıp, çıqmaq kerek!» Hatırlaysızmı, iç bir vaqıt er kes içün yahşı olmağa areket etmey edi ve daima tek AQİQAT AZRETLERİNE boysuna edi!
Yaşin raatlana bile – böyle miqyaslı siyaset degil… Qırım Ukraina toprağıdır ve Sovok dağılsa, Qırımnı işğali de soñuna yeter – şunıñ içün çıraylarıñıznı sıqıp tüşünmege kerekmey, «milletçi-liberal» efendiler – vaziyet tüşüngeniñiz kibi sade degildir, bundan da sadedir...
Endi bayağı aytılğan, amma pek adaletli bir ibare bar: Rusiye muhalifeti Qırım sualinde bite. Teessüf ki, amma aqiqattır. «Qoşuluvnıñ» takbihi siyasetçini imkânsız qaldıra. Şunıñ içün, öyle soyları yoq. Evelden muvafakiyetsiz bir ğaye olğanını añlağan iç bir insan siyasetke ketmez. Ruhiy ceetten sağlam olsa, iç olmağanda. Şunıñ içün Rusiyede siyasiy uçullar deñişse, bu sual çezilir dep hayal yürütmeyik. Böyle olmaz.
İlya Yaşinniñ fikirdeşleri de tapıldı:
Cemaat, er kesniñ öz aqiqatı bar. Putin Qırımnı hırsızladı, amma onı qaytarmaq imkânsızdır. İlya aqlıdır: aydın kelecekte – bu umumiy bir topraqtır. Ya da eki devletniñ soñsuz duşmanlığıdır.
Mesele Yaşin ve digerlerniñ uzlaşuvlarında degil ki. Qırım siyasiy mevamnıñ bir timsal ve ümdesi degil de, insanlar yaşağan bir topraqtır. Yaşin aynı şunı aytmağa istegen, ğaliba. İnsanlarnı bir yerden başqa yerge atmağa olmay, horlavdır bu. Rusiyede olacaq deñişüvlerden soñ yarımada sakinleriniñ de keyfleri deñişir, belki. Ukraina ve Rusiye sakinlerinde de. O vaqıt nasıldır bir siyasiy qarararlarnıñ alınması mümkün olur.
Böyle bir fikir de bar:
BoT TyT BoзMyщaюTcя cлoBaMи ЯшиHa o ToM, чTo KpыM HeBoзMoжHo "MexaHичeckи" BepHyTb ykpaиHe, a Beдb aбcoлюTHo пpaB чeлoBe...Posted by AлekcaHдp ЖakyH on 13 Aпpeлb 2015 r.
Vazife ğayet mürekkeptir, rusiyeliler Ukraina ile eyi munasebette bulunğanları içün olarğa ne bermek kerek eken. Yaşin onıñ variantları em Ukraina, em Qırım içün yaman olğanını aytqanda yañlışa.
Yarımadanıñ kelecegi aqqında Sergey Gruzdov de fikir yürüte:
B cBoeM пpeдыдyщeM cTaTyce я пoMecTил oчeHb иHTepecHyю, Ha Moй Bзrляд, иHфopMaцию пo oбcTaHoBke B koHфлиkTe ykpaиHa-Pocc...Posted by Cepreй ГpyздoB on 6 Aпpeлb 2015 r.
1. Lüstratsiya. 2. Milliyleştirüv (ileride – şahsiyleştirüv). 3. Vaqtınca akimiyet (tamır halqnıñ temsilciligi qalğan eali ile teñ olmalı) 4. Ealiniñ cedvelge alınuvı. 5. Olğan ziyannıñ tazminatı. 6. Ukraina terkibinde regionnıñ inkişafı boyunca ükümet programması. 7. RF flotunıñ – sailden coyulıp ketmesi. 8. İdare organlarına saylavlar.
Daa bir Rusiye muhalifi Mihail Hodorkovskiy «Qırım kimniñ?» sualine açıqtan cevap berdi. Faqat, bunı Vladimir Putinniñ sözlerinen yaptı:
ПyTиH 2008.CyTb: "KpыM He Haш, a ykpaиHckий.Mы He иMeeM пpeTeHзий" ИHTepecHo,пoчeMy Teпepb eMy HиkTo B Mиpe He BepиT? http://t.co/Z1MIjNliiM
— XoдopkoBckий Mиxaил (@mich261213) 12 aпpeля 2015
«Qırım kimniñ?» degen sualge Hodorkovskiy Stenford universitetinde de cevap bermege mecbur oldı:
XoдopkoBckий roBopиT чeй KpыM. Khodorkovsky tells who's Crimea is http://t.co/V42RPB4dNy #kpыM— Bидeo KpыM (@VideoCrimea) April 14, 2015
Bu er şey bugünki künge uyğunlaştırılğan aytımnıñ doğru olğanını tasdiqlay:
Ckaжи MHe чeй KpыM и я ckaжy ecTb ли y Teбя пoлиTичeckae aMбиции B Poccии.— Gabriel (@Gabriel90196135) April 8, 2015


text:
Kezlevniñ A.S. Puşkin adına merkeziy kitaphanesinde Qırımda yaşağan bütün halqlarnıñ birdemligi ve ukuqiy teñligi içün ğayret etken qırımtatar halqınıñ ulu şahsiyeti, cemaat erbabı, Aqrusiye, Lehistan, Litvaniya ve Qırımnıñ birinci müftisi, şair, qırımtatarlarnıñ milliy marşı sözleriniñ müellifi Noman Çelebicihannıñ hatırasına bağışlanğan tedbir olıp keçti.
Hatıra merasiminde Kezlev bölgesiniñ baş imamı Eskender Memetov iştirak etti. Toplanğanlar ögünde çıqışta bulunıp, o, qırımtatar halqınıñ oğlu olğan Noman Çelebicihannıñ hususiy missiyasını qayd etti. Çelebicihan musulmanlarnı birleştirmege ve cumhuriyette yaşağan bütün halqlarnıñ faydası içün Qırımnıñ inkişaf etmesini arzu ete edi.
“Qırımtatar halqınıñ ulu oğlu Allah yolunda şeit tüşti. Quranda böyle buyurıla: “Allah yolunda öldürilgenlerniñ ölüler olğanını tüşünme. Yoq, olar tiridir, Rabbleri yanında, (bergen) nimetleri içindeler” (3:169). Bu – Noman Çelebicihannıñ onı hatırlağan ve ürmet etken insanlarnıñ yüreklerinde daima yaşaycağını köstere”, – dedi Eskender Memetov.
Toplanğanlar Noman Çelebicihannıñ qırımtatar halqınıñ medeniyetine qoşqan salmaqlı issesini qayd ettiler, onıñ ömür yolu ve faaliyetinen tanış oldılar. Tedbirde şairniñ eñ güzel şiirleri yañğıradı. Eserlerni Qırım Cumhuriyetiniñ Kezlev şeeriniñ oqutuvı qırımtatar tilinde alıp barılğan №18 orta tahsil mektebiniñ talebeleri ifadeli oqudılar. Bundan da ğayrı, “Haytarma” qırımtatar yır ve oyun ansambliniñ artistleri milliy muzıkalı eserlerni icra ettiler.
Tedbirde Kezlev şeer şurasınıñ millet vekili Eldar İbragimov, Kezlev şeeri memuriyetiniñ medeniyet ve milletlerara munasebetler idaresiniñ başlığı Veronika Nadeyeva, Kezlev bölgesiniñ baş imamı Eskender Memetov, tarihçı, cemiyetşınas, içtimaiy ilimler namzeti Alife hanım Yaşlavskaya, umumtahsil ve medeniyet müessiseleriniñ, Kezlevniñ milliy-medeniy birleşmeleriniñ ve cemaatçılıqnıñ vekilleri iştirak etti.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Bağçasaray rayonınıñ sakini Aleksandr Sizikov aprelniñ 24-nde Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımtatarlar ve musulmanlar, hususan Edem Smailovnıñ, apiske alınmasına qarşı bir kişilik narazılıq aktsiyasını keçire. Sizikov soqurlaşqan soñ Smailov oña yardım etken edi.
Sizikov Lenin abidesine «Saqatlar Qırım musulmanlarınıñ tutulmasına qarşı çıqalar» yazuvlı şiarınen çıqtı. Bu aqta qırımtatar faali Nariman Celâl Facebookta haber etti.
«Men – birinci derece saqatı olam, soqurım, 2009 senesi iyünniñ 22-nde yol qazası neticesinde soqurlaştım. Bu dünyanı körmeyim. Bu qıyın vaqıtta ve bütün işlerimde yanımda olğanlardan biri Topçıköy (Dolinnoye) köyünde yaşağan Edem Nazimoviç Smailov oldı. Bıltır, mayısnıñ 21-nde, o ve daa bir din qardaşımız Server adaletsiz bir şekilde tutuldı. O vaqıttan berli menim ayatım zorlaştı», – dedi erkek.
O, «ondan ğayrı, oña yardım etken daa 60 kişi apiske alındı», dep qoştı.
Aprelniñ başında Aqmescit rayonınıñ Qulçuq (Rodnikovoye) köyünde yerli sakin Şevket Kelâmov Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca tevqif etilgen kiyevi, qırımtatarı, musulman Edem Smailovnıñ apiske alınmasına qarşı bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqqan edi.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
Fevralniñ 6-nda Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Edem Smailov veServer Mustafayevniñ apiste qaluv müddetini 2019 senesi mayısnıñ 9-na qadar uzattı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ imayesi Şimaliy-Kavkaz okrugı arbiy mahkemesiniñ ükmüni tahmin etken edi ve onı şikâyet etecek ola. Bu aqta advokat Lilâ Gemeci Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Em imayeci, em de mabüsler içün beklenilgen apis müddetleri. Bu davalar boyunca üküm mahkeme tahqiqatı başlamazdan çoq daa evel çıqarılğan edi, dep aytqan edik, neticesi endi yazılğan edi. Rostovda keçirilgen oturışuvlar adaletli mahkeme esnasınıñ bir taqlitidir», – dedi advokat.
Gemeciniñ qayd etkenine köre, dava mabüslerini mahkemeniñ üçüne – Rustem İsmailov, Uzeir Abdullayev ve Emil Cemadenovğa – nisbeten cezanı sertleştirmek (qabaatlav tarafınıñ istegine baqqanda) qararı şaşırmadı, amma «soñuna qadar mahkemelerniñ cesareti ve adaletine işanğan ediler».
Advokatnıñ aytqanına köre, imaye ükümnen bağlı temyiz arizasını berecek.
«Bu apis cezası tek kâğıtta bar. Asılında çekecek cezaları qadı ya da prokurorlarnen bağlı degil. Repressiyalarnı tek siyasiy iradenen toqtatmaq mümkün. Amma, ne yazıq ki, ya akimiyet bunı yapmağa istemey, ya da bu belli bir millet ya da dinge qarşı genotsid siyaseti ola. Qırımda bu eki alâmet bir ola», – dep ayttı Gemeci.
Rostov-na-Donudaki Şimaliy-Kavkaz okrugı arbiy mahkemesi Teymur Abdullayevni 17 yıl, Uzeir Abdullayevni 13 yıl, Rustem İsmailovnı 14 yıl, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yıl apishanede qalmasına üküm etti.
Rustem İsmailov, Uzeir Abdullayev ve Emil Cemadenovğa mahkeme qabaatlav tarafı istegeninden bir yıl çoq berdi.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasınıñ evleri tintildi. Tintüvler neticesinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzeir Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov veAyder Saledinov tevqif etilgen edi
Keçken sene dekabrniñ 6-nda belli oldı ki, Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Rostov-na-Donu SİZOsına etap etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Rusiyede koronavirus hastası olmagan iç bir bölge qalmadı, bunı Azatlıq Radiosı haber ete.
Cumaaqşamı künü Altay ükümetiniñ matbuat hızmeti ilk koronavirus adisesi aqqında haber etti - Onguday rayonında, qomşu bölgeden musafirleri kelip-ketken qadın hastalandı. Birinci analizler infektsiyanıñ bar olmasını tasdıqladı.
Buñace Altay - iç bir koronavirus adisesi olmağan Rusiyeniñ yekâne bölgesi edi.
Aprelniñ 16-nda saba Qırımnıñ Aqmescit ve Aqşeyh rayonlarında üç yañı koronavirus hastası qayd etildi. Aqyarda sekiz koronavirus hastası qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İslâm Terek (Kirovskoye) rayonında fevralniñ 3-ünde aqşam "Tavrida" trassasında yengil maşna ve yük maşnası çatıştı. Üç adam yaralandı, olarnı hastahanege alıp kettiler.
Bunı Rusiye İİN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti haber ete.
"İlk alınğan malümatqa köre, "KAMAZA 5490-55" maşnasınıñ aydavcısı, Aqmescitten Kefege taraf ketkende, telükesiz areket süratını saylamadı ve maşnanı idare etip olamayıp, qarşı yolaqqa çıqtı ve Kefege taba ketken "ZAZ TF798P" maşnasınen çatıştı", - aytıp berdiler politsiyada.
Müessise malümatına köre, qaza neticesinde "ZAZ TF798P" maşnasınıñ aydavcısı ve eki yolcusı yaralandı. Olarnı hastahanege yatqızdılar.
Müesssisede, yol qazasınen bağlı teşkerüv keçirilgenini haber ettiler.
Aqyar-Yalta trassasında Hmelnitskoye köyüniñ yanında yanvarniñ 14-ünde yol qazası oldı, onıñ neticesinde dört adam yaralandı.
Aqmescitte yanvarniñ 7-sinde "Ravon" maşnasınıñ aydavcısı, Davıdovka köyünden Kezlev şossesine taba ketkende, süratnı aştırıp, elektrika tayanğıçına uruldı.


text:
Ukraina Tasil ve ilim nazirligi, Donbassnıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyaları ve ilhaq etilgen Qırımda berilgen diplomlar ve diger tasil vesiqalarınıñ Ukrainada ve dünyanıñ diger ülkelerinde tanılmağanlarını ve uquqiy quvetke malik olmağanlarını hatırlata. Bu hususta muessiseniñ saytındaki nazirlik tarafından bildirilgen tafsilâtlarda aytıla.
Tasil ve ilim nazirliginde, 2014 senesinde Donetsk ve Luhansk vilâyetlerindeki aliy oquv yurtlarında oqumağa başlağan ve soñundan Rusiye tarafından qol tutuv körgen uruşmacılarnıñ kontroli altına tüşken studentler tasillerini Ukrainanıñ er bir aliy oquv yurtunda devam etmek mumkünler, dep qayd eteler.
2014 senesi fevral 20-den soñ ilhaq etilgen Qırımnıñ territoriyasında aliy malümat sistemasında oquğan studentler ise elde etken ihtisaslarınıñ tasdiqlanması içün Ukraina aliy oquv yurtlarında attestatsiya keçmek mumkünler.
Ondan ğayrı, nazirlikte, Ukrainanıñ kontroli altında olmağan Donbass ve Qırımdan kelip, Ukraina tasilini almaq istegenler köçürilgen ya da mahsus vekâletler berilgen aliy oquv yurtlarına sadeleştirilgen tarzda kirmek mumkünler, dep qayd ettiler. Bu maqsatnen böyle aliy oquv yurtlarınıñ bazasında tasil merkezleri faaliyet kösterecek. 2018 senesinde olarnıñ çalışması iyün 19-dan sentâbr 30-ğa qadar devam etecek, dep planlaştırıla.
Donbasstaki silâlı çatışma, 2014 senesinde Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ başlap, ale daa devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı şekilde qol tutqanında qabaatlaylar. Kreml bu qabaatlavlarnı inkâr ete, ve Donbassta yalıñız Rusiyeden kelgen «göñülliler» bulunmaq mumkünler, dey. BMTniñ malümatına köre, çatışma esnasında 10 000-den ziyade kişi elâk oldı.
Ukraina İçtimaiy siyaset nazirliginiñ malümatına köre, aprel 2-deki vaziyetke binaen Ukrainada Donbass ve Qırımdan mecburen köçken 1492590 kişi qayd etildi.


text:
İşğal etilgen Qırımda uzaq yerleşken mesken yerlerni 2015 senesi gaznen temin etecekler. Bunı avgust 26-da Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov Krasnogorka köyündeki tedbirde ayttı, – dep bildire Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümetke yaqın olğan «Krıminform» saytı.
«Yalıñız bu qısımnıñ qurucılıq yekünlenmesine 12 mln. ruble ayırıldı. 2015 senesi Qırımnı bütünley gaznen temin etecekler, prezidentniñ bunıñnen bağlı emiri bar», – dedi Aksönov.
Aksönovnıñ qayd etkenine köre, yarımadanı gaznen teminlev programması ğayrıdan baqıla. Federal bücette Qırımnıñ gaz teminlevi içün sermiya belgilengen eken.
«Bitirsek, federal bücetten birden para kelecek. Bizler qırımlılarğa bergen vadelerimizni yerine ketirecekmiz», – dep ayttı Aksönov.
Onıñ qayd etkenine köre, al-azırda yarımadanıñ 30% gazsız qala.
Mart 16-da Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy ve siyasiy yardımı ile anayasağa uymağan ve dünyada tanılmağan referendum keçirildi. Öz başına ilân etilgen Qırım akimiyetiniñ malümatına köre, rey bergenlerniñ 96,77% Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasına qol tuttı. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni Donbasstaki boyeviklerge yardım etmesinde qabaatlay. Moskva ise bunı red ete.


text:
24 YİGİRMİ DÖRTÜNCİ DERS
· Yer yüzünde tüsümiz qalmaycaqmı?
Sayğılı dostlar!
2007 senesiniñ soñlarında gazetamızda halqımıznıñ terbiyesinen bağlı mevzusında ayrı maqaleler basıp başlağan edik. Şu mevzunı aktual olğanını köz ögüne alıp, 2008 senesi onı devam etmek qararına keldik. Lâkin bugün kene tilimiziñ vaziyeti aqqında aytmağa mecburmız.
Eki kün o yağında qırımtatar tili aqqında olğan teleyayında böyle sözlerni eşittim (sizler de eşitkendirsiñiz, belleyim):
Vladimir Andronaki Nadir Bekirovnen olğan subetiniñ soñunda soradı:
«yBaжaeMый Haдиp! CkaжиTe, пoжaлyйcTa, kakиM Bы BидиTe cBoй языk чepeз 10–15 лeT?»
Nadir Bekirov: «Ecли Tak пoйдëT и Hичero He изMeHиTcя, языk – yMpëT…», – dedi.
yMpëT. Ne de suvuq, titis, titretici söz. Nadirniñ bu sözünden soñ menim hasta yüregimde öyle bir ağrı peyda oldı, onı tarif etmek küç. Qollarım, ayaqlarım yiberildi, bütün vucudımnı nasıldır bir tüşkünlik, yılan sarıp alğan kibi, sarıp aldı. Ebet, tilimizniñ bugünki vaziyeti pek acınıqlı. Nadirniñ aytqan sözünde aqiqat yoq dep olamaymız. Yazıqlar olsun – bar.
Menim dülber, aqıllı, cesür tuvğan halqım! Nasıl oldı da biz böyle alğa qaldıq? Ne içün balalarımızğa öz tilimizni ögretmeymiz? Ne içün böyle acayip, güzel ve başqa tillerden eksik olmağan tilimizge şaşılacaq derecede qulaq asmaymız, lâqaytlıqnen baqamız? Bunıñ soñu ne olacaq? Ruslaşıp ketecekmizmi? Yer yüzünde tüsümiz qalmaycaqmı?
Dağıstan yazıcısı Razul Gamzatov aqılsız adam degil edi. Öz halqını, öz Vatanını, öz tilini candan, yürekten sevgeni içün:
«Ecли ckaжyT – зaBTpa yMpëT TBoй языk,
Я ceroдHя roToB yMepeTb!» – degen edi. Aqlıñızdamı?
Ya İsmail Gasprinskiyniñ:
“Tilsiz millet olmaz. Tildir onları birleştiren ve yaşatan. Çocuqlarına öz tilini ögretmek – ana ve babanıñ muqaddes borcudır” – sözlerini ne içün unutamız?
Bizge asıl ne oldı? Nasıl oñmaz hastalıqqa oğradıq da, tilimizni sevmeymiz?
Balasınen toqtamayıp rus tilinde laf etken yaş ana-babalar (kimerde qartlarımız da) ketişatnı añlamaymı? Añlasa, ne içün balalarınen öz tilinde laf etmey? Ne içün kerekli kitapçıqlarnı tapıp, balalarına oqutmay, şiirler ezberletmey, yırlar ögretmey?
Bu sualler bütün cemaatımıznı raat oturtmamaq ve raat yuqlatmamaq kerek. Bir mücize olur da birden tilimizni bilip ketermiz dep beklep oturmağa şey yoq.
Milliy Meclisimizniñ reisi Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre “qırımtatar tili ğayıp olmaq havfı astında olğan tillerniñ birisi olaraq, YUNESKOnıñ cedveline kirsetildi”.
Nadirniñ yürek acısınen aytqan “prognozı” olmasın desek, tilimizni qorçalayıq ve yaşatayıq desek, öz vatanımızda millet olaraq qalayıq desek, daa keç degil – bugünden tezi yoq, birleşip, kerekli çarelerni köreyik, evlâtlarımıznen öz tilimizde laf etmege unutmayıq.
Tilimizni ölümden özümiz qurtarmasaq, başqaları kelip onı qurtarmaz. Öz çaremizni özümiz tapmaq kerekmiz.
Alla bizni aqıl-ferasetten ayırmasın! Tilimizni bugünki ağır vaziyetten çıqarmaq içün küç-quvet bersin, imkân bersin! Amin, ya Rabbim!
· Qısqa ikâyeler, masallar
Yañı yıl masalı
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken, bir Fikiret degen adam bar eyen. Er kes kibi, o da Yılbaş bayramını qorantasınen narat yanında keçire eken. Oğulları bazardan narat teregini alıp kele ve odanıñ ortasında yerleştirip qoya, qızları ise o naratnı çeşit yıltıravuq oyuncaqlarnen ilvanlay. Sofra da narat yanında qoyula. Bir gece devam etken şeñlik narat etrafında keçe… Soñ bayram bite. Bayram bitken soñ endi kimsege kerekmegen naratnı çıqarıp çöplük obasına taşlaylar.
Bu yılı da vaqtı kele, Yılbaş bayramı azırlığı körüle. Amma… şaşılacaq şey, beklenilmegen yerde, birden küçlü bir boran köçe, camlar yerinden qopıp yerge tüşe ve çil parça ola. Pencereden buzlatıcı suvuq yelnen üfürip başlay. Bir daa içeri balaban bir qara qartal uçıp kire ve Fikiret ağanıñ omuzlarına kelip otura. Qartalnıñ közlerinden ateş püsküre edi, onıñ quvetli pancaları bu adamnıñ tenine saplana. O buz-buzlay, titrep başlay. Sofra başında oturğanlarnıñ da ötleri patlay, tili tutula, olar başlarını omuzları içine çekip, qartalğa şaşqınlıqnen baqıp tura.
Qartal kiyik-kiyik sesnen:
– A-a-a… Sizsiñizmi narat etrafında şeñlengen? Siz onı öldürip, yanında
şeñlenesiñizmi? Aysa endi siz onıñ cezasını çekeceksiñiz. Siziñ kibi merametsiz adamlardan sebep Qırım dağları siyrekleşip qaldı, quşlarğa yuva yapmağa, ayvanlarğa yaşamağa yer qalmadı, çoqraqlar qurudı, tabiat tüsüni coydı, – dey.
Özüni aqlamaq içün Fikiret ağa qaltıravuq sesnen:
– Biz onı ba-a-azardan aldıq, – deycek oldı, amma sözleri yarı yolda qaldı. Qartal
şu daqqası onı silkip ve közlerini yıltıratıp aldı:
– Bazardan, bazardan… bazarda narat ösmey, onı anda siziñ kibi soylarına kesip
ketirip satalar, demek – siz de qabaatısıñız, – dey.
– Quşlar ve ayvanlar ricasınen, qartallar padişasınıñ emrinen men seni ve balalarıñnı birer-birer Qırımnıñ eñ yüksek bayırları tüpesine alıp ketip taşlaycam, anda aqlıñız kelir – dey, ve qanatlarını qaqıp, Fikiret ağanı pancalarında tutıp, tışqa alıp çıqa ve köterilmege başlay.
Fikiret ağa pek acınıqlı sesnen qartalğa yalvarıp-yalqarıp başlay:
– Qar-r-rtal ağam, bağışlañız, artıq nar-r-ratlarnı almamız, kestir-r-rmemiz, söz berem, yemin etem…, bağışla bizni…, t-t-tiyme bizge, – dey ve bala kibi ökür-ökür ağlay… Öyle ağlay, öyle ağlay, tap… – uyana.
Uyana…, közlerini açıp baqsa, etrafta ne qartal bar ne boran, öz töşeginde yata. Tek sıq-sıq yüregi ura.
– Şükür Allağa, tüş eken, – dep, sevine ve yavaş-yavaş tınçlana.
Tınçlana amma, qartalnıñ sözleri daa qulağında çıñlap tura. Birazdan:
– Aqiqattan da, qartalnıñ aytqanı doğru. Yañı yıllıq narat alğan çoqtan-çoq adam bar, olar episi birer narat evine ketirse, ne qadar yaş narat teregi yoq ola.
Aslında eveli bizde bu adet yoq edi, baba-dedelerimiz bayramlıq dağdan narat kesip ketirmey edi, bu soñki vaqıtlarnıñ adeti. Şimdi endi ne yapayıq eken? – dep, tüşüne. Soñ öz-özüne:
– Bu adetten vazgeçmek kerek, – dey. Amma balalar mıtlaq narat olsun dese, barsın suniy narat olsun, şimdi olarnı pek güzel, tamam özü kibi yapalar. Tükânlarda istegeniñ qadar bar, – dey ve balalarına da bu fikirni aytıp, olarnı da qandıra.
Şundan soñ Fikiret ağanıñ qorantası Yılbaş bayramını suñiy narat yanında pek yahşı keçire.
· Şiirler, yırlar
Cafer ağanıñ doğğan kününe bağışlana
Doğğan künüñ seniñ bugün, evalla, dostum Cafer,
Qayta-qayta böyle künüñ barsın olsun biñ sefer.
Maarifçide azasıñ, biz seni hayırlayıq,
Cıllı-cıllı sözler aytıp, bir şeyler bağışlayıq.
Körümli…, dülber aqay o! – qadınlar bunı ayta, –
Kâde, ğalba, bizlerge de gizliden o köz ata!
Sözge usta-a… zorlanmayıp, keregini tez tapar,
İnsanlarnıñ qadrin bilir, çare tapsa, tek maqtar.
Merametli, küleryüzlü, apayına pek oşay,
Ekisini körseñ eger, mıtlaq dersiñ: “Ebet, şay!”
“Yuvarlanğan ketken qutu ve qapağını tapqan”…
Cafer, diñle… Rabbi-Taalâ – onı sençün yaratqan!
İç bir vaqıt qartaymañız – biñ yaşañız beraber,
Sizden er kün iraq tursun ğam-qasevet ve keder,
Bala-çağa, torunlarnıñ ferağını körüñiz,
Quvanç sizge yoldaş olsun, çastlı-bahtlı oluñız.
2008 s. yanvar 4
“Maarifçi” Assotsiatsiyası ve onıñ reisi Safure Kacametovanıñ adından
Seyran Üseinov
Korney Çukovskiy
Seyran Üseinovnıñ tercimesi
Tsokotuha çibinçigi
(Başı 20-nci derste)
Şu yerde qurt-qırmısq,
Yuvalarından çıqa:
Şan olsun! – dep qıçıralar,
Ğalipni ep alğışlaylar.
Fener qurtları keldi,
Ateşçikler ketirdi,
Yahşılaştı er bir yer,
Şeñ külüşti böcekler.
Ey-ey-ey, qırqayaqlar,
Çapıñız, yelayaqlar,
Çalğıcılar tez kelsin,
Bir şeñ oyun töşelsin!
Böyle çalğı çalğan siyrek,
Davul domp-domp dompulday,
Çibinçiknen Sivrisinek
Ortağa tüşken, oynay.
Sümeçikler qurtçıqlarnen,
Qırmısqa da sıvalçannen,
Çetke çıqıp qandalay,
Ayaqların qaqqalay.
Müyüzli böcekler –
Pek zengin erifler –
Şapkelerini sallay,
Çökip-çökip oynaqlaylar.
(Devamı bar)
· Doğru yazayıq ve laf eteyik
Yañlışmağan bir Alla olsa da, matbuatımızda yañlışmamağa tırışmaq kerek
“Alla epimizniñ qısmetimizni açıq etsin” degil de:
Alla epimizniñ qısmetini açıq etsin olmalı.
“Allanıñ yardımına ümüt et …” degil de:
Allanıñ yardımını ümüt et… olmalı.
“2008 s. ukrainlerniñ sayısı nasıl olacaq?” degil de:
2008 s. ukrainlerniñ sayısı ne qadar olacaq? olmalı.
“Rusiye gaz içün fiyatlarnı arttırğan…” degil de:
Rusiye gaz fiyatını kötergen olmalı.
“Taze mantardan yasalğan salata” degil de:
Taze mantardan yapılğan salata olmalı.
Canım-canım sözlerimiz olğanda başqa millet sözlerini qullanmağa acet barmı?
· Atalar sözleri
Çıqmağan canda ümüt bardır – жиBoй (чeлoBek) He TepяeT Haдeжды
Bir çiçeknen yaz olmaz – oдиH цBeTok лeTa He дeлaeT (oдHa лacToчka BecHы He дeлaeT)
Er çiçekniñ bir qoqusı bar – y kaждoro цBeTka cBoй зaпax
Er saqallığa baba deme (или demege olmaz) – He Bcяkoro (бopoдaToro) cToиT HaзыBaTb oTцoM
Bir bala balaban olğance, bir balaban qart olur – пoka peбeHok cTaHeT BзpocлыM, oдиH Bзpocлый cTaHoBиTcя cTapыM
Bala yıqıla-yıqıla balaban ola – peбëHok pacTëT пaдaя и BcTaBaя
Balağa iş buyursañ, artından özüñ ket – ecли пocылaeшb peбëHka c пopyчeHиeM, caM иди cлeдoM
Çoq laf etken (или söylegen), çoq yañılır – kTo MHoro roBopиT, ToT MHoro oшибaeTcя
· Frazeologizmler
qırq dereden suv ketirmek – пpиBoдиTb Tыcячy дoBoдoB (дocл. BeзTи Boдy из copoka дoлиH)
çekip çıqarmaq – BыдëprиBaTb, BыpыBaTb c kopHeM
çelik irade – HeпpekлoHHocTb Boли
çelik iradeli adam – чeлoBek c жeлeзHoй Boлeй
ağzını açmayıp oturmaq – MoлчaTb, He packpыBaTb pTa, He roBopиTb Hи cлoBa
lafqa urmaq – бoлTaTb He пepecTaBaя
ağzını qapatmaq – 1) зacTaBиTb зaMoлчaTb; зaTkyHyTb (зaжaTb) poT; 2) зaMoлчaTb
ağzı qapanmamaq – roBopиTb бeз yMoлky; pTa He зakpыBaTb
lafnı kesmek – пepecTaTb roBopиTb; зaMoлчaTb
lafqa usta – MacTep roBopиTb
tili tutulmaq – пoTepяTb дap peчи
tilini uzatmaq – pacпyckaTb языk


text:
Bunı Cemilev Tsentr jurnalistskih rassledovaniy merkezine bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye polisi kene taqiqat areketlerni keçirmege qarar aldı.
«Olar Hayserniñ işi boyunca kene taqiqatqa başladılar. Olğan qaidelerge köre, o, Ukraiana vatandaşı olaraq mında berilmek kerek, amma olar istemeyler. Deyler ki, kene taqiqatnı keçirecek ekenler. Yani, sanki bir şey yapılmağanı kibi, eñ başından başlaycaqlar. Bütün meselelerni: ne yerden silânı aldı, nasıl elde etti. Menden, seyfimden alğanı içün, seyfime yetmek kerektir, demek. Ömür-arqadaşım mında er şey baqılğanını aytsa da, olar «yoq, biz baqmaq kerekmiz» degenler. Olarnıñ mahkemeden nasıldır bir qarar bar edi eken», – dedi Cemilev.
Oğlunıñ adliyecisi Aleksandr Lisovoy tintüv qanunsız olğanında emindir.
«Olar bütün kvartalnı qapattılar, OMON avtobusları bir şey bekley edi. Faqat bir kimse yoq edi, tek apayı ve aydavcı bar edi. Advokat Lisovoy da anda edi, amma bu areketler qanunsız olğanından sebep, işbu arekette iştirak etmege razı olmadı ve olarnen beraber ekinci qatqa köterinmedi. Belki kerek edi, olar bir de bir şeyni bizge ketirip qaldırmasınlar», – qayd etti Cemilev.
Cumaaqşamı künü, mayıs 15-de, Rusiye Federatsiyasınıñ FSB hadimleri Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Ali Hamzinniñ evinde tintüvler keçirip, eki saat devamında terroristik faaliyetinen bağlı patlav maddeleri, silânı qıdırdılar. Tintüvni ondan ziyade FSB hadimi keçirdi, eki Ural, «Berkut» hadimlerini alıp keldiler, yolnı qapattılar.
Hamzin emin, böyleliknen, Qırım «akimiyeti» qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarnı keçire. O, Qırım FSB hadimleriniñ areketlerine mahkemede itiraz bildirmek niyetindedir.


text:
Felemenk ükümeti işğal etilgen Qırım advokatı Lilâ Gemecige «İnsan aqlarınıñ lâlesi» mukâfatını berdi. Gemeci, Kremlniñ qırımlı siyasiy mabüslerini mahkemelerde qorçalay. Onıñ fikirince, muvafaqiyetiniñ tanılması – «Qırımda çalışqan bütün advokatlarnıñ mukâfatı ola».
Felemenk ükümeti Lilâ Gemeciniñ işi aqqında qaydan bile? «İnsan aqlarınıñ lâlesi» mukâfatı ne içün ve kimge berile? Felemenkte işğal altındaki Qırımda insan aqlarınıñ vaziyetini taqip etelermi? Mukâfat laureatı statusı advokatqa Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemelerinde nasıl yardım ete bile? Bu ve diger aktual mevzularnı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında alıp barıcı Yelena Removskaya, qırımlı advokat Lilâ Gemeci, Felemenk Qırallığınıñ Ukraina fevqulâde ve vekâletli elçisi Yennes de Mol muzakere eteler.
– Lilâ, alğan mukâfatıñıznen tebrikleymiz. Bu muvafaqiyetke nasıl qıymet kesesiñiz?
Bu bütün qırımlı advokatlarnıñ mukâfatıdırLilâ Gemeci
Gemeci: Bu bütün qırımlı advokatlarnıñ mukâfatı, «Qırım birdemligi» faalleriniñ mukâfatı, bugün cinaiy taqipte bulunğan vatandaş jurnalistleriniñ mukâfatıdır. Menim içün bu devletlerden biriniñ qırımtatar halqı ile Qırımdaki zulum ve sıñırsızlıq ile zorbalıqsız küreşinde birdemlik mukâfatı ola.
De Mol: «İnsan aqlarınıñ lâlesi» – Tış işler nazirliginiñ teşebbüsinen berilgen ükümet mukâfatıdır. O, 2008 senesi tesis etildi ve insan aqlarını ciddiy seviyede qorçalağan aq qorçalayıcı ve teşkilâtlarğa berile. Bundan ğayrı, 2018 senesinden itibaren bir qaç memlekette, şu cümleden Ukrainada, Felemenk elçihaneleri memleketimizde yapqan işleri sebebinden telükede bulunğan faal ve aq qorçalayıcılarnı «Lâlelernen» qayd ete. Bu resmiy destek, çalışmağa imkânları olsun dep bir stimul, köstergen faaliyetlerine bir sayğı işareti ola.
– Lilâ Gemeciniñ faaliyeti aqqında qaydan bilesiñiz?
Qırımda olğanlarnı bilemiz. Bunı bilmege isteymizYennes De Mol
De Mol: Qırımda olğanlarnı bilemiz. Bunı bilmege isteymiz, bunıñ içün advokat, teşkilâtlarnen bağlarımız olmalı. Lilâ Gemecini yahşı tanıymız.
– Ukraina aq qorçalayıcılarından kimler daa mukâfat aldı?
De Mol: Vitaliy Ustimenko, «Avtomaydannıñ» Odesa bölügini idare ete. Mukâfat oña qabarcılıq ile küreş munasebetinen berildi. Ne yazıq ki, o, ücümğa oğradı ve atta yaralandı. Şimdi Vitaliy qaravulnen yaşamağa ve areket etmege mecbur, onıñ arqasında turğanımıznı kösteremiz.
– Lilâ, alğan mukâfatıñıznı Qırımğa alıp ketmege planlaştırasıñızmı? Telükeli degilmi?
Gemeci: Şübhesiz, men onı Qırımğa almağa isteyim. Bu mukâfatnı başqaları da körsin, o, küreş timsali olsun, kelgen ve körgen er kes Qırımda yalıñız olmağanını, destegimiz bar olğanını añlasın. Rusiye cinaiy taqip altında bulunğan qırımtatarlarnıñ büyük qısmı terror maddelerine istinaden qabaatlana. Olarnı terror teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlaylar, çünki «Hizb ut-Tahrir» Rusiye Federatsiyası Yüksek mahkemesiniñ qararınen terror teşkilâtı olaraq tanılğan edi. Ukrainada o yasaq etilmedi. Al-azırda insanlarnı diniy sebeplerden ya da faal vatandaş baqışları, aq qorçalayıcı faaliyeti, vatandaş jurnalistikası sebebinden celp etmek içün eñ qolay yol bu ola. Qabaatlarını isbatlamaq içün çoq şey kerekmey: bir qaç gizli şaat ve sahte ekspertiza yeterli, onı quvetçiler esasen Başqırt pedagogika universitetinde sımarlay.
– Qırımda böyle davalarnıñ mabüsleri tam olaraq nede qabaatlana, hatırlatıp olursıñızmı?
«Terrorizm» sözü bayağı qorqunç, bu davalarğa yaqınlaşmağa qorqqan insanlar da çoq, amma bu baryerni yeñdik, dep tüşünemLilâ Gemeci
Gemeci: Meselâ, «Qırım birdemliginden» müvekkillerimden biriniñ cami körüşüvini quvetçiler gizli dep qayd etti. Toplaşuvnıñ mevzusı «Allah içün sevgi ve nefret» edi – bu terror teşkilâtında iştirak etüv ve Rusiye Federatsiyasında akimiyetni zapt etüvge yol aça eken… Mence, Qırımdaki advokat ve aq qorçalayıcılar taqımı büyük adım atıp, quvet qurulışları hadimlerini ozıp keçti. Qırımda halqımız, dindaşlarımız arasında terroristler bar olğanına işanmağa imkân bermedik. Bu terror maddeleri boyunca mesüliyetke çekilgen insanlar terrorist olğanına kimse inanmay. Er kes añlay, Rusiye cinaiy mesüliyetke çekmek ve halqara toplulıqnı bu mevzudan uzaq tutmaq içün qolay yolnı taptı. «Terrorizm» sözü bayağı qorqunç, bu davalarğa yaqınlaşmağa qorqqan insanlar da çoq, amma bu baryerni yeñdik, dep tüşünem. Halqara toplulıq Qırımdaki «terrorizm» sözüniñ manasını añlay.
– Elçi bey, ğarbiy diplomatlar bu cinaiy davalar boyunca Rusiyege tesir ete bilemi?
Qırım aqqında halqara munaqaşalarğa tesir ete bilemiz – bunı da yapamızYennes De Mol
De Mol: Qırımğa barmaq bizim içün pek qıyın. Ükümet vekilleriniñ böyle imkânı iç yoq. Anda olıp-keçkenlerni bilgen advokat, teşkilâtlarnen laf etmek kerekmiz. Bu malümat yardımınen Qırım aqqında halqara munaqaşalarğa tesir ete bilemiz – bunı da yapamız. Birleşken Milletlerdeki zenaatdaşlarım işğal altındaki yarımadada insan aqlarınıñ vaziyeti Rusiye Federatsiyasınıñ qanunsız ilhaqından soñ pek fenalaştı, dep bildirdi Telükesizlik şurası seviyesinde. Eali problemleri, esas aq ve serbestlikniñ sert sıñırlanması bar olğanını kördik. Bunı çeşit platformalarda aytmağa imkânımız bar, öyle de yapamız. Rusiye ile siyasiy dialogımız da bar, anda da bunı aytamız. Avropa Birliginiñ azaları olamız ve Qırımnıñ qanunsız ilhaqını qabul etmeycekmiz. Apple şirketiniñ Qırımnı haritada Rusiye olaraq işaretlegenini da qabul etmeymiz. Biz sanktsiyalarğa qoltutmağa devam etemiz, bizim içün qıyın olsa da: tarihqa baqqanda memleketimizniñ Rusiye ile munasebetleri yahşı edi.
– Lilâ, 2014 senesine qadar nenen oğraşqan ediñiz?
Babalarını beklegen bala közlerini körseñ, lâqayt qalmağa mümkün degilLilâ Gemeci
Gemeci: Aq qorçalayıcı faaliyetim yoq edi. Analıq tatilinde edim ve qorantamnen oğraşıp, balalarımnı terbiyelegen edim. Alğan davalarım vatandaş-uquq davaları olıp, büyük ahlâqiy küç olmasını talap etmegen edi. Olarnı er vaqıt içimden keçirmegen edim – insanlarnıñ ayırılışuvı, mal-mülknen bağlı edi – 2014 senesinden soñ ise Qırımda taqipler başlandı, mında aman-aman er bir davanı içimden keçirem. Babalarını beklegen bala közlerini, oğullarını ğayıp etken analarnıñ közyaşlarını körseñ, lâqayt qalmağa mümkün degil. Em de qırımtatar halqınıñ eñ yahşı oğulları zarar köre – göñülli, mahkemelerge çıqmağa, tintüv, mahkeme esnaslarını aydınlatmağa qorqmağan insanlar. Olar er daim ögde olıp, er daqqa yardımğa kelmege azırlar.
– Rusiye quvetçilerinen bayağı sert laf etesiñiz. Telüke olğanını is etesiñizmi?
Semetdeşlerim ve dindaşlarım taqip etilgende çette qalmaq menim içün cinayette iştirak etmek kibi olaLilâ Gemeci
Gemeci: Gizli telükeler ola. Ekişer FSB maşinası meni taqip etken edi, bu qayd etildi. Bütün bular paranoyyağa keçmesin ve faaliyetime mania olmasın, dep qorqam. Semetdeşlerim ve dindaşlarım taqip etilgende çette qalmaq menim içün cinayette iştirak etmek kibi ola. İnsanğa yardım etmege, sıñırsızlıqnı toqtatmağa tırışasıñ, aqibetlerini iç tüşünmeysiñ – menim içün birinci esas budır. İşğal bitkenine qadar ketmege istemeyimmi dep sıq-sıq soraylar – yoq, böyle fikirlerim yoq. Qırımğa qaytqanımız aqlımda, on eki yaşlarında edim. Qartbabam milliy areket veteranı edi ve ömür boyu Qırımğa qaytmaq içün küreşti. Şimdi ketmege acet yoq, dep tüşünem. Belki, böyle vaziyet olur – bir şey aytmağa istemeyim. Şimdi Qırımda yaşayım.
– Qırımtatar faalleriniñ taqip etilüvi maqsadına yetemi, ne tüşünesiñiz?
Gemeci: Çoq şükür, apiske alınğan bir insan yerine onlarnen yañı insan kele. Açıq çalışmağan bir çoq faal bar. Bu faallikni sıñırlamağa tırışalar, amma bir şey olmay. Qırımtatarı bugün küreşmese, yarın onı almağa keleceklerini añlay – siyasiy ve diniy isteklerine baqmadan.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rostov-na-Donu şeeriniñ Şimaliy Kavkaz bölge arbiy mahkemesi, “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ birinci Bağçasaray taqımınıñ iştirakçilerine mahkeme qararını ilân etti.
Enver Mamutovğa şiddetli rejim koloniyasında 17 yıllıq apis cezası mahküm etildi, Ruslan Abiltarov, Remzi Memetov ve Zevri Abseitovğa -şiddetli rejim koloniyasında 9 yıllıq apis cezası mahküm etildi, dep bildire “Qırım birdemligi” cemiyet birleşmesi.
Rusiye jurnalisti Anton Naumlük, mahkeme qararında belgilengen serbestlik sıñırlavı esas apis müddetiniñ bitkeninden soñ ükümsürip başlağanını añlattı. O apiste bulunmaqnen bağlı olmağan sıñırlavlar. Mahküm etilgenlerge yaşağan yerini deñiştirmege, onı beligilengen saatlarda terk etmege, kütleviy tedbirleni ziyaret etmege ve olarda iştirak etmege yasaqlana.
Advokatlar mahkeme qararına itiraz etmege istegenlerini bildirdi.
Dekabrniñ 21-nde Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov mahkemede soñki sözüni ayttı. İç birisi qabaatını tanımay. Olar davanıñ «siyasiy sebeplerini» qayd etti.
2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede Bağçasaraynıñ dört sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tutulıp, terrorizmde qabaatlandı. Olar, Rusiyede terroristik dep tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şübeli dep sayıla.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukrainalı siyasiy mabüs kününde Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Facebookta qırımlı siyasiy mabüslerge qoltutuv sözlerini yazdı.
«1972 senesi bu künü Ukrainada ukrain altışlarınıñ «büyük qırğını» başlandı (…) Ve bugün Rusiye akimiyeti işğalci akimiyetke ve Kreml istilâsına qarşı çıqqan ukrain ve qırımtatarlarnı apiske almağa devam ete. Rusiye ve vaqtınca işğal etilgen Qırım apishanelerinde siyasiy sebeplerden açılğan davalar boyunca yüzlernen Ukraina vatandaşı tutula. Dayanıñız! Azat etilmeñiz içün elimizden kelgenini yapacaqmız! Evde bekleymiz! Keçmiş ve bugünniñ siyasiy mabüslerini unutmañız», – dep aytıla haberde.
Yanvarniñ 12-si – 1975 senesinden itibaren Vyaçeslav Çornovilnıñ teşebbüsinen qayd etilgen ukrainalı siyasiy mabüs künüdir.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiyede tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısını aytqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoqu – qırımtatarlardır.
Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs qayd etile. Aynı raqamnı Qırım aq qorçalayıcı gruppası da bere.
Deñişimni beklegen qırımlılarnıñ ekseriyeti – qırımtatarlar, olar bir sıra davalarnıñ, hususan «Hizb ut-Tahrir», «Tebliğ Cemaatı» davalarınıñ (Rusiyede yasaqlanğan, amma Ukrainada yasağı olmağan teşkilâtlar) mabüsleri ola. Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Bu davalarnıñ mabüsleri – din kütken musulmanlardır.
2019 senesi sentâbrniñ 7-nde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı. Ukrainada çeşit cinayetlerde qabaatlanıp mahküm etilgen 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı Rusiyege teslim etildi.
Tutulğan şahıslar soñki sefer 2019 senesi dekabrniñ 29-nda Donetsk vilâyetiniñ «Mayorsk» keçiş noqtasında deñiştirildi. Umumen almaşuv çerçivesinde Ukrainağa 76 insan teslim etildi: 12 arbiy ve 64 vatandaş.
Dekabrniñ 30-nda Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi qırımlı mabüsler kelecek basamaqta azat etilecek insanlar cedveline kirsetilecek, dep bildirdi.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Kyivdeki Rusiye elçihanesi Ukraina tarafından azat etilgenlerniñ fotoresimini derc etti, amma anda aytılğan 35 insandan tek 24-ü bar. Rusiyege teslim etilgenlerniñ resmiy cedveli alâ daa yoq. Rusiyege MH17 uçaq seferiniñ davasında şübheli Vladimir Tsemah ve «RİA Novosti Ukraina» baş muarriri Kirill Vışinskiy teslim etilgeni belli


text:
İşğal etilgen Qırımdaki Rusiye Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ idaresi Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi, siyasiy mabüs Cemil Gafarov tibbiy yardımğa muhtac degil.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Qırımdaki Rusiye Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Kütleviy haber vastalarında SİZO-1-de bulunğan şübheli Cemil Gafarov oña kösterilmegen acele tibbiy yardımğa muhtac, dep bildirilgen edi. Bu malümat doğru degil», – dep aytıla haberde.
Rusiye apishane vekilleri, Gafarov «hastalıqları boyunca terapevt ekimi tarafından muntazam sürette baqıla, bir qaç kere diger ekimlerge baqtırıldı, hastahanege çıqarıldı», dep bildire.
«Al-azırda Gafarov D. umumiy vaziyeti bir qarar, acele tibbiy yardım kösterilüvine muhtac degil. Tahqiqat izolâtorındaki milliy bölük filialınıñ ekimlerinden mesleat ala, kerekli ilâclar ala. Tibbiy bölük hadimleri şübhelini mütehassıs ekimlerge baqtırmağa çıqarmaq içün kerekli vesiqalarnı azırladı. Onı planğa köre alıp ketecekler», – dep bildire müessise.
Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ malümatına köre, tibbiy bölük hadimleri, tutulğan şahıslarğa vaqtında yardım etmek, şikâyetlerini ve arizalarını almaq içün er kün kameralarnı dolaşa.
Daa evel Cemil Gafarov yanvarniñ 28-nde tibbiy tedqiqlerge çıqarılacaq, dep haber etilgen edi.
Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova işğal etilgen Qırımdan ukrainalı siyasiy mabüs Cemil Gafarov (Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüsi) sağlıq vaziyeti fenalaşqanını bildirgen edi. Şu sebepten Denisova Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Ukraina vatandaşlarınıñ tibbiy tedqiqi içün yardım etmesini rica etti.
Daa evel Gafarovnıñ advokatı müvekkiliniñ alı kritik oldı, dep qayd etken edi. Cemil Gafarov üçünci derece saqatı, büyrekleri hasta ve yürek hastalıqları bar. Advokat Gafarovğa ilâc bermeyip, hastahanege avuştırmağa razı olmadılar, dep qoştı.
2019 senesi martnıñ 27-nde Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal tutuldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımda mayıs 23-ünde eki yañı koronavirus adisesi qayd etildi. BunıQırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya bildirdi.
"Adiselerniñ ekisi de - observatorlarda tibbiy nezaret altında bulunğan adamlardır. Birisi Aqmescit hastalıq merkezi boyunca, ekincisi - Qırımğa kelgen Sankt-Peterburg sakini. O kelgeninden soñ birden Kezlev observatorına qoyulğan edi. Onıñ aqayı da Sankt-Peterburgda koronavirusnen hasta olğan belli oldı", - dedi Penkovskaya.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti malümatına köre, bugünge qadar 326 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 9 koronavirus hastası vefat etti. Aqyarda 154 yañı koronavirus hastası qayd etildi, eki kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.