text:
Mordoviädä islam häm mäçetlär tarixı
Xäzerge butalçıq dönyada tatar xalqınıñ ike tayanıçı ğına bar kebek. Berençese – tatarlıq. Monda tatar telebez, moñnarıbız, mädäniätebez, tarixıbız kerä. İkençese – islam dine. 50 meñnän artıq tatar yäşägän Mordoviädä xäzer 57 mäçet bar. Şularnıñ 47 se eşli torğan mäçet, 4 mäçet yaña tözelgän, äle ekspluatatsiäğa kertelmägän; 6 mäçet revolyutsiäğä qadär tözelep, Sovet zamanında yabılğan, cimerelgän, yañadan torğızılmağan. Revolyutsiäğä qadär tözelgän mäçetlärneñ bişese xäzer yañadan eşli.
57 mäçet – bu küpme, azmı? Xäzer tatarlar Mordoviädä 62 awılda yäşi. Şulardan 22 awılda eşli torğan tügel, taşlandıq mäçet tä yuq. Älbättä, ürnäk bulırdıy awıl bar – ul Romodan rayonı Azyurqa awılı. Monda revolyutsiäğa qadär 5 mäçet bulğan, alar sovet zamanında bötenese cimerelgän, ämma mondağı möselmannar 1989 yılda berençe yaña mäçetlären tözi aldılar. Xäzer inde Azyurqada 2800 keşegä 7 mäçet eşli, tağı 8 nçe mäçet tözergä uylıylar.
19 ğasır başında xäzerge Mordoviä cirläre kübesençä Penza gubernasına kergän, şulay uq xäzerge Mordoviäneñ qayber rayonnarı Tambov häm Sember gubernalarında bulğan. Bu cirlärdä 140 tan artıq tatar awılı bulğan. Härbersendä kimendä ber mäçet bulğan, qayberlärendä mäçet sanı bişkä citkän. Här mäçet yanında mäktäp yäisä mädräsä eşläp kilgän.
Mordoviäda berençe mäçet qayçan tözelgän? Kem anı tözegän? Ulsı bilgesez. Ämma berençe mäçetlär monda bik küptännän bulırğa tieş. İdel buylarına islam Xazar qağanatı waqıtında, 8 ğasırda uq kerä başlağan. Xazarlar törki xalıq bulsa da, alarnıñ aqsöyakläre, qağannarı, knyaz'läre iudaizm dinendä bulalar, çönki Xazar qağanatında kübäwläp yähüdilär yäşägän häm alarnıñ yoğıntısı bik köçle bulğan. Bu borınğı häm mäşhür törki-yähüdi däwlätkä ikençe din bulıp islam da kergän. İslamnı xazarlarnıñ ber keçkenä öleşe genä alsa, xazarlar astında yäşägän bulğarlar tulısınça diärlek islamğa küçälär. Mişärlärneñ babaları bulğan burtaslarnıñ da ber öleşe islamğa kerä. Ul waqıtta burtaslar xäzerge Saratov häm Volgograd tiräsennän alıp könbatış-tön'yakqa taba sibelep yäşägännär. Alar Sura yılğasınıñ başınnan urta ağımına qadär, Muqşı yılğasınıñ böten ağımı buyınça, Uqa yılğasına quşılğan urınğa qadär yäşägännär. Muqşı yılğası Uqa yılğasına quşılğan urınnar Meşçera dip atala. Monda yäşägän burtaslarnı Meşçer, Macar yäisä Maçar dip atağannar.
Burtas gorodişçeların qazıp, arxeologlar kürä – burtaslarnıñ berläre islamda bulsa, ikençeläre borınğı törki dindä – täñreçelektä, öçençeläre zoroastrizm dinendä bulğan. İslamdağı burtaslarnıñ Mordoviä cirlärendä tözelgän mäçetläre nindi soñ bulğan? Alarnıñ üzläre yäşägän yortları kebek uq bulğandır – kiez tirmälär, qamış yäki qabıqtan eşlängän alaçıqlar, ağaç yortlar formasında.
Xazar qağanatı cimerelgäç, 10 ğasırda Bulğar däwläte bäysezlekkä ireşä häm bulğarlar, üz çiratlarında, burtaslarnıñ küp öleşen buysındıralar. Şulay itep islam burtaslarğa tağın da aktivrak ütä başlıy. Bu çornıñ burtas mäçetläre turında da tögäl mäğlumatlar yuq. Älbättä, bu mäçetlärneñ mixrab häm minbärläre, manaraları bulğandır, ämma manaralarda yarımaylar bulmağan, çönki mäçet başına yarımay quyu traditsiäse 16 ğasır başında ğına barlıqqa kilgän.
Altın Urda waqıtında, 13-14 ğasırlarda, burtas-mişär cirlärendä taş mäçetlär dä tözelä. Bu cirlärneñ başqalası xäzerge Penza ölkäse belän Mordoviäneñ çigendä urnaşqan Muqşı şähäre bulğan. Anı urısça Narovçat dip atağannar. Tatarça ikençe iseme Nurican bulğan dip tä farazlıylar. Xäzer monda Narovçat isemle urıs awılı yanında arxeologlar borınğı şähärne äkrenläp qazıy baralar. Monda 14 ğasırnıñ berençe yartısında Üzbäk xan iseme belän Altın Urda aqçaları suğılğan. Monda basseynlı munçalar, kanalizatsiäle häm idändäge kanallar aşa ütkän töten häm qaynar hawa belän cılıtılğan taş yortlar bulğan. Älbättä, arxeologlar bik matur bizälgän, mähabät taş mäçetlärneñ qaldıqların da tabalar.
Mordoviä cirläreneñ ul waqıttağı şähär üzäkläre bulğan Temnikov häm Sarıqlıç qalaları, İtäk häm Qan'ğuş gorodişçeları bik az qazılğan säbäple, axrısı, anda mäçet qaldıqları tabılmağan älegä. Bälki ul şähärlärdä taş mäçetlär bulmağandır da.
Temnikov şähären tatarlar äle dä Tömän qalası, yäisä “qala” dip kenä atıylar. İske Tömän Muqşı yılğasınıñ sul yağında bulğan. Şulay itep yılğa tön'yaktan höcüm itüçe urıs ğaskärlärenä qarşı östämä saqlaw qorılması funksiäsen ütägän. Temnikov knyaz'lege Mäskäw däwlätenä quşılğaç, 1536 yılda şähärne Muqşı yılğasınıñ uñ yağına küçerälär, çönki äle höcüm kön'yaktan, nuğaylardan kötelgän. 16 ğasır axırında tatarlar iske Tömänne bötenläy taşlap kitkännär. Xäzer anıñ urınında Starıy Gorod isemle urıs awılı ğına bar.
Tağı ber mişär şähäre, Meşçerskiy Gorodok, 1445 yılda Qazan xanı Oluğ-Möxämmätneñ ulı Qasıym xanğa birelä. Qasıym xan ülgäç bu şähärne Kasimov dip yörtä başlıylar. Mondağı borınğı mäçetlärdän dä berni dä qalmağan dip äytergä bula – ike mavzoley häm 1467 yılda tözelgän Qasıym xan mäçeteneñ manarası. Mäçetne üzen 18 ğasır başında patşa Petr Berençe ämere belän cimerälär, ämma 1768 yılda iske urında yaña taş mäçet tözilär, ä 1830 yılda aña ikençe etaj östilär.
18 ğasırnıñ urtasında ber-ber artlı “mäçetlärne cimerergä, yañalarnı tözemäskä” digän ukazlar çığa barğan. Ämma tatarlar cimerelgän mäçet urınına yañalarnı tözi barğan. Bu yaña mäçetlär ğadi awıl yortları formasında bulğan, urıs xaqimiätläre tıştan kürep tanımas öçen mixrabsız, manarasız, yarımaysız bulğan.
1773 yılda xällär üzgärä. Äbi patşa Yekaterina İkençe färmanı buyınça islam dinenä qayber xoquqlar qaytarıla. 1783, 1829, 1844 yıllarda Rusiäda tözergä röxsät itelgän ağaç mäçetläreneñ proektları belän al'bomnar çığa. Taş mäçet tözergä röxsät alır öçen imperatornıñ ayırım färmanı kiräk bula.
19 ğasır axırında – 20 ğasır başında Mordoviäneñ tatar säwdägärläre bayıp kitä. Alar üzlärenä bay yortlar tözep kenä çiklänmilär, mädräsälär, mäktäplär, mäçetlär dä tözilär. 1913 yılda xäzerge Temnikov rayonına kergän Tüwi awılında berençe taş mäçet tä salına.
Sovet zamanında mäçetlär ber-ber artlı yabıla bara, mullalarnıñ kübese repressiälarğa duçar bula, törmägä utırtıla, sörgengä sörelä. Bu din öçen awır bulğan waqıtlarda Mordoviädä ber tuqtamıyça ber mäçet kenä eşläp kilde – Romodan rayonı Läbäjä awılında. Bu awılnıñ urısça iseme Altarı, monda akademik Mirza Maxmutov tuğan. Mondağı mädräsädä yazuçı Şärif Qamal uqığan. Xäzer bu awılda ike mäçet eşli – iske häm yaña.
Xaqimiätkä Mixail Gorbaçev kilgäç, “perestroika” (üzgärtep qoru) zamanası citkäç, 1986 yılda Mordoviädä berençe yaña mäçet tözelä. Bu mäçet Temnikov rayonı Mitral awılında Fättax Kaçamasov initsiativası belän tözelä. Fättax Şäräfetdin ulı bu yaña mäçetneñ berençe imamı da bula. Şulay itep, Mordoviä mäçetläre tarixında yaña waqıtlar başlandı: mäçet artınnan yaña mäçet tözelä bara. Äle tatar xalqına xoday iman ğına birsen inde.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädän İrek Bikkinin.


c: text/html

text:
Bu çigenü iminlek kileşüe nigezendä eşlänä. İke taraf ta älege kileşü İzrail'-Fälestin tınıçlıq planın tormışqa aşıruğa yardäm itäçäk dip ömetlänä.
Bu kileşü nigezendä İzrail' köçläre Bäytlähem uramnarında tärtip saqlawnı tuqtataçaq. Şähär Fälestin politsiäse qaramağına küçä häm alar İzrail'lelärgä qarşı terror höcümnärenä yul quymasqa tieş bulaçaq.
Şulay da İzrail' tankları häm xärbiläre şähärne çolğanışta totaçaq häm kerü-çığu yulların çikliäçäk.
Kiçä bu turıda İzrail' premyer-ministrı Ariel' Şaron belän Fälestin premyer-ministrı Mäxmüt Abbas oçraşıp söyläşkän ide.
İke citäkçe şulay uq, solıx yulı iseme alğan tınıçlıq kileşüen tormışqa aşıru belän şöğellänüçe 4 komitet oyıştıru turında da kileşte.
Solıx yulı planı 2005-nçı yılğa Könbatış Yada häm Gaza Sızığında Fälestin däwläte oyıştırıp Yaqın Könıçışta tınıçlıq urnaştırunı maqsat itä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ğiraqta qoral tikşerüläre bügen dä däwam itte
İnspektorlar Ğiraqnıñ qoral kontrol itü idaräsendä bügen kötelmägän tikşerülär ütkärde. Eçkä kergäç tä inspektorlar kerü-çığularnı buldırmas öçen işek-qapqalarnı yabıp quyğan dip xäbär itelde. Şul waqıtta inspektorlar arasında Ğiraqnıñ Berläşkän Millätlär Oyışmasındağı wäkile Mohammed al-Duri da bulğan. Tikşerüçelär üz eşlären tämamlağançı al-Duri’nıñ xäräkät itü mömkinlege dö çiklängän bulğan. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ 1441nçe rezolyutsiäse qoral inspektorlarına tikşerülär waqıtında obyekta barğan böten eşlärne tuqtatıp torırğa wäkälätlär birä.


text:
Fälestin räsmiläre äytüençä, bügen Gaza Sızığı belän İzrail'ne ayıruçı iminlek diwarı yanında İzrail' soldatları ber fälestin üsmeren atıp ütergän, 2 üsmerne yaralağan.
İzrail' armiäse Gaza Sızığı yağınnan diwarğa taba ürmäläwçe keşelärneñ ayaqlarına atıp alarnıñ 2-sen yaralawı turında belderde.
Fälestin räsmiläre äytüençä bu keşelär Gaza üsmerläre arasında bik populyar bulğan qoş awlaw belän şöğellängän.
Ämma İzrail' armiäse wäkile terrorçı törkemnär İzrail' yağınıñ cawabı nindi bulaçağın tikşerü öçen üsmerlärne diwarğa taba cibärä ala dide.


text:
Dümbelek
Dümbelek - çeşit kölemde çerepler şekilinde çift litavralar kibi alettir. Onıñ açıq tarafına ögüz quvuğı, balıq yaki eçki terisi tarttırıla. Çerepler çamurdan yapıla ve soñra ateşte pişkinleştirile. Dümbelek mahsus çertilip azırlanğan çubuqlarnen çalına. Çereplerniñ kölemi çeşit olğanı içün olar eki çeşit: alçaq ve yüksek davuşlar çıqaralar. Çalmazdan evel terisini küneşte yahut ateşte qızdıralar.
Evelde dümbelek arbiy orkestrde ya da saray qaravullarınıñ signal aleti sıfatında qullanılğan: onıñ vastasınen çeşit emirler berilgen, ealige ise hannıñ tantanalı çıquvı hususında haber berilgen. Bu soñkisi içün dümbelekniñ "Büyük dümbelek" pek büyük soyundan faydalanılğan. Onı eki adam çala eken ve sesi ta uzaqlarğa eşitile eken. Küçük dümbelekten atlı askerler de faydalanğanlar. Onı atnıñ boyunına asa ekenler. Qartlarnıñ aytışınca o dümbelekler ağaçtan oyulıp yapıla ekenler. Halq arasında ise dümbelekniñ küçük soyu qullanıla edi. Onıñ yüksekligi 200-250 mm, bir çerepniñ diametri 160-180 mm, digeriniñ ise 80-100 mm. ola. Dümbelekten çalğı taqımı erkânında faydalanıla.


text:
Rusiä terrorçılarnı finanslawğa qarşı köräşäçäk törkem tözergä täqdim itte.
Finans ministrı Aleksei Kudrin Mäskäwdä terrorğa qarşı köräş mäs'älälärenä bağışlanğan xalıqara cıyında çığış yasap, Rusiä bu törkemgä bıyıl 1 million, kiläse yılğa 2 million dollar bülep biräçäk, dide. Oyışmağa Qıtay, Rusiä, Belarus, Qazaxstan, Taciqstan, Üzbäkstan häm Qırğızstan kerä. Bu yañalıq irtägä, cıyınnıñ soñğı könendä ğamälgä keräçäk.
Mäskäwdä bu xalıqara cıyında 40qa yaqın ilneñ wäkilläre qatnaşa. Şulay uq monda Yevropa Şurası, Yevropa Komissiäse, Berläşkän Millätlär Oyışması, Dönya Bankı, İnterpol häm dönyada açqa yuu eşlären tikşerüşe finans oyışması wäkilläre bar.
Bügen qayber däwlätlärneñ Rusiädäge yaña ilçeläre belän oçraşqanda prezident Vladimir Putin terrorğa qarşı köräştä xalıqara xezmättäşlek kiräk, dip belderde. "ike yözlelek" qabul itelmi, dide Putin. Associated Press agentlığı xäbär itüençä Putin şulay itep Çeçnyada barğan suğışqa qarata könbatıştağı qaraşlarnı täñqit itte. Mäğlüm bulğança, Aslan Masxadovnıñ Amerika Quşma Ştatlarında sıyınu tapqan wäkile İlyas Axmadov häm Britaniädä qaçaq statusı alğan Axmäd Zakayevnı Rusiä, terrorçılar dip atap, üzenä tapşırunı taläp itä.


text:
25 keşene ütergän törkem xökem itelde
Bügen Tatarstan yuğarı sudı Qazanda niçä yıllar buyına cinayät qılıp kilgän Jilqa törkeme östennän xökem çığardı. Älege törkemgä kerüçe 16 keşe ğäyepläwçelär raslağan barlıq cinayätlärdä dä ğäyeple dip tabıldılar. Xökem eşe 2004 yılnıñ közendä başlanğan ide. Şul waqıttan alıp, başqa cinayätlär belän berrättän, 19 üterü oçrağı bulğanlığı da raslandı. 19 üterü oçrağında, cinäyätçel törkem 25 keşeneñ başına citkän bulğan. Kiläse ayda, cinayätçelärgä nindi cäza birü mä’säläse qaralaçaq.
Räfis Cämdixan


text:
Isaac Newton
Ser Isaac Newton (4-Yanvar' 1643 – 31-Mart 1727) - Angliyalı fizik, matematik, astronom, ta'biyiy filosof, alximik, teolog ha'm adamzat tariyxinda en' a'hmiyetli insanlardin' biri. Onın' 1687-jılı basılıp shiqqan Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Tabiyiy filosofiyanın' matematikalıq printsipleri) kitabı ilim tariyxında en' a'hmiyetli kitap esaplanadı. Bul kitabında Newton dunya-ju'zlik tartılısıw (gravitatsiya) ha'm qozg'alıstın' u'sh nizamın sipatlap berdi. Bul jumisı menen ol zamanag'oy injener isinin' tiykarı ha'm kelesi u'sh a'sir dawamında fizikalıq du'nyag'a ilimiy ko'z qarastı belgilep bergen klassik mexanikanın' tiykarın saldı. Newton jerdegi ob'ektlerdin' ha'm aspan denelerinin' ha'reketleri birdey ta'biyiy nızamlarg'a boysınatug'ınlıg'ın o'zinin' gravitatsiya teoriyası menen Keplerdin' planetar qozg'alıs nizamları sa'ykesligin da'lillewi menen ko'rsetip berdi. Bul arqali ol geliotsentrizm haqqındag'i aqırg'ı isenbewshiliklerdi joq etti ha'm ilimiy revolyutsuyanı tezletti.
2005-jili Patsha ja'miyetinde o'tkerilgen dawıs beriw juwmag'ında Newton Al'bert Eynshteynge qarag'anda ko'birek u'les qostı dep tabıldı.


text:
Tatarstan Xalıq frontı latinğa küçergä, tatar telen respublikanıñ berdän-ber däwlät tele itergä çaqıra
Älege matbuğat oçraşuı da şul “Rusiä Federatsiäse xalıqları telläre turında qanun”ğa tözätmä kertügä, latinnı tıyuğa bağışlandı. Anı Xalıq frontı räise Färit Xäbibullin alıp bardı. Ul süzne berniçä milli xäräkät wäkilläre belän älege dä bayağı Rusiä eçke eşlär ministrlığınıñ Tatarstanğa eçke eşlär ministrlığı eşçänlegen tikşerergä kilgän komissiä citäkçese polkovnik Krasnov belän oçraşu turında söyläwdän başladı. Tatarlarğa qarata basım, törle provakatsiälär turındağı faktlarnı älege polkovnik ğacäpkä qalıp tıñlağan, dilär. Mäskäwneñ Tatarstanğa qarata mönäsäbätenä tağın ber misal kiterelde. Küptän tügel Xalıq frontı şuşı latinğa küçüne tıyuğa qarata Vladimir Putinğa tatarça yazılğan möräcäğät xatın Mäskäwgä alıp barıp tapşırırğa niätlägännär. Läkin Rusiä prezidentı apparatınıñ ber bülek naçalniğı bu xatnı başta yä urısçağa, yä inglizçägä tärcemä itegez, annarı kilersez, dip borıp qaytarğan. Kereş süzdä Mäskäwneñ tatar mädäniätenä, tatar mäğärifenä mönäsäbäte patşa samoderjaviäse, xätta, stalinizm çorınnan da naçarıraq, dip bäyälände. Çönki Äbi-patşa zamanında tatarlar ğaräpçä yazğannar, ä Stalin çorında, İkençe bötendönya suğış çorında frontta 22 tatar ğazetı çığarılğan bulğan ikän. Mabuğat oçraşuında tatar galimnäre häm yazuçıları da qatnaştırlar. Ğalim Marsel' Äxmätcanov “Min elek latinğa küçü mäsäläsendä bitaraf idem, ä xäzer mondıy basım oyıştırğaç, min xäzer ük latinğa küçü yağında”, dip belderde. Yazuçı Mösäğit Xäbibullin Rusiädä tatarlarğa qarata mönäsäbätlär tarixına tuqtaldı. Latinğa küçüne tıyunı şuşı mönäsäbätlärneñ çirattağı paradoksı, dip bäyäläde. Tanılğan tel ğalime Wahit Xakov tatar mäktäpläreneñ latinğa xäzer ük küçärgä äzer ikänen äytte. Mäktäplär belän xezmättäşlek itüçe ğalim bularaq, ul wäzğıätne yaxşı belä. Tatar tele uqıtuçıları latin grafikasın ber atna eçendä üzläşterälär, monda bernindi dä awırlıq, qatlawlılıq yuq, dip sanıy ğalim. Barı tik mäsäläne säyäsiläşterü genä qomaçawlıq bulıp tora. Menä şundıy ike säğätlek zur söyläşüdän soñ Xalıq frontı räise berniçä bitlek ozın ğına möräcäğät uqıdı. Läkin monıñ belän matbuğat oçrışuına kilgän tatar zıyalıları rizalaşmadı. Wäzğıät andıy tügel, möräcäğät qatği häm qısqa bulırğa tieş, didelär. İñ qatği häm iñ qısqa ike punkttan ğına torğan möräcäğätne yazuçı-ğalim Zäki Zäynullin täqdim itte:
Audio (Zäki Zäynullin)
Xalıq frontına kergän milli oyışmalar wäkilläre näq menä Vladimir Putin Rusiädä däwlät tellärendä kirillitsa ğına qullanunı taläp itkän ukaz qabul itkängä kürä Tatarstanda tatar telen saqlap qalu öçen anı berdän-ber däwlät tele itüne taläp itälär. Ä monıñ öçen referendum ütkärü täqdim itelä. Latinğa küçü tatar tele ixtıäcınnan çığıp häm fänni eşçänlektä İnternet qullanu ixtıäcınnan çığıp taläp itelä.


text:
Omskida Törkiä qunağı
Sovetlar xakimlege çorında, ilebez çige “ timer pärdä” belän uratılıp alınğan yıllarda, ğadi xalıq çit illärgä barıp qaytu turında xıyallanmıy da ide kebek. Tuğannarı yäki dusları yanına çit illärdän kilüçelär dä barmaq belän sanarlıq qına bula ide. Zamanalar üzgärep, “timer pärdälär” yuq itelgäç, çit illärdä yäşäwçelär belän aralaşu mömkinlege kiñäyde. Küplär äle xäterlilärder, aralaşular uzğan ğasırnıñ 90-nçe yıllarında ayıruça kübäyde. Äle küptän tügel genä yabıq şähär bulğan Omskiğa da çit illärdän qunaqlar kilä başladı, bigräk tä Törkiädän qunaqlar küp bula başladı. Uzğan ğasır başında Törkiägä küçep kitkän tatarlarnıñ onıqlarına häm tuğannarına Russiägä kilep, äbi-babaylarınıñ tuğan cirlären kürü mömkinlege açıldı.
Şuşı könnärdä genä Omskiğa tağın ber qunaq - Törkiäneñ Konya şähärennän 100 çaqrım yıraqlıqtağı Bögrudelik awılında tuıp üskän, äbi-babayları çığışları belän Omski yağınnan bulğan İrfan äfände Yoldırım kilep citte. Keçkenädän ul äti-äniennän, äbi-babayınnan tuğan illäreneñ Rusiädä buluı turında işetep üskän. Anı barıp kürü teläge belän yäşägän. Törkiädä, töreklär arasında yäşäsä dä, İrfan äfände tatar telen onıtmağan, seber tatarları telendä söyläşä, latin imlası belän yazılğan tatar yazmaların uqıy –yaza ala. Tatar telen belüen ul, öydä tatar tärbiäse birelüe belän añlata. “Ğailädä bez barı tik tatar telendä genä söyläşäbez. Balalarnıñ tele tatar tele belän açıla. Bez tatarlar belän tatar telendä, töreklär belän törek telendä añlaşabız. Ğailä – tel saqçıbız”, di.
İrfan äfände Törkiädä yäşlärneñ dini ruxta tärbiälänüläre, bu eştä mäktäplärneñ dä role zur buluına da basım yasadı. “Ğomum belem mäktäpläreneñ barsında da atnasına 2 säğät din däresläre birelä. Balalar bu däreslärdä doğalar, islam qanunnarın öyränälär”,-di.
Aldan niätlämägän bulsa da. İrfan äfändeneñ Omskiğa yulı Tatarstan hawa yulları aşa bulğan häm ul Qazanğa näq meñyıllıq bäyräm könnärendä oçıp kilgän. Älbättä ul Qazannıñ mondıy zur tantanasında qatnaşmıyça qalmağan, şähär belän tanışqan, konsertlarda, törle oçraşularda bulğan. Qazan anı soqlandırğan, tirän xislär uyatqan. “Qazanda min üzemneñ tatar buluım öçen söyendem. Şundıy zur xalıqnıñ ber börtege bulu – üze ber däräcä bit! Min tatarlığım belän ğorurlanam. Tatar bulıp tuğanmın, tatar bulıp üläçäkmen. Bötendönya tatarlarına berdämlek telim”,-dip süzen beterde uzğan ğasır başında Törkiägä küçep kitkän Aynulla babaynıñ onığınıñ ulı İrfan Yoldırım.
Saniä Mirxaleewa, Omski.


text:
Tatar zıyalıları Bäläbäydä ütkän ”İlham çişmäläre” festivalennän qayttı
Tatar zıyalıları Bäläbäydä ütkän ”İlham çişmäläre” festivalennän qayttı. Altınçı tapqır Bäläbäydä ütüçe şuşı festival'dä başqort, tatar, rus, çuaş şağirläre häm sänğätqärläre qatnaştı. Şähär administratsiäse başlığı Rif Gäzizov initsiativası belän başlanğan şuşı şiğer bäyräme öç respublika zıyalıların yaqınraq tanıştıra, şuşı töbäktäge sälätle şağirlärne zurlıy. Älege bäyräm könnärendä tatar, başqort, çuaş, rus ädäbiätı wäkilläre ber ük däräcädä zurlandılar. Fatix Kärim isemendäge büläklärneñ bıyılğı laureatları arasında Bäläbäy rayonında yäşäwçe şağir Azat Äxmätov häm bilgele tatar şağire Robert Miñnullin da bar. Tatarstan Däwlät Şurası räise urınbasarı häm şağir Robert Miñnullin Bäläbäy pedagogiä kolliätenä häm Bäläbäy tatar gimnaziäsenä Qazannan alıp kilgän milli kitaplar kolleksiäsen tapşırdı. Bäläbäydä ütkän töbäqära festival'dä Tatarstan Yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin, Tatarstan mädäniät ministrı urınbasarı İlfaq İbrahimov, cırçı Aygöl İsmäğileva qatnaştılar.


text:
Mintimer Şäymiev matbuğat oçraşuında…
Mintimer Şäymiev matbuğat oçraşuında…
Başta Prezident ozaq qına iqtisadıy temağa söyläde, çönki ul Rusiä Prezidentı yıllıq yullamasında iqtisad üseşen tä'min itüdä Tatarstan kebek köçle respublikalar töp rol'ne başqarırğa tieş, dip sanıy. Tatarstan iqtisadı konkurentlı produksiä citeşterergä xälle. Şuña kürä Vladimir Putin yullamasınnan çığıp, Tatarstan tağın ber qat köndäşlek itärlek nindi produksiä citeşterä ala, digän barlaw bula. Tizdän şuşı mäsälä buyınça kiñäşülär, söyläşülär öçen Tatarstanğa Rusiä premier-ministrı Mixail Kasyanov kiläçäk.


text:
Qazan atributları nindi bulaçaq?
Bu könnärdä Qazanda xakimiät tiräsendäge şäxeslär öçen genä bilgele ber xikmätle waqiğa iğtibar üzägendä tora. Tatarstan başqalasınıñ ustavı häm gerbı bügen qabul iteläçäk, dip comğa könge yañalıqlar çığarılışlarında televidenie, radiokanallar xäbär itte. Xätta şimbä könne çıqqan qayber gäcitlärdä häm İnternet säxifälärendä dä Qazannıñ gerbı qabul itelde, digän söyeneçle xäbär basıldı. Ämma, tögäl çığanaqlarğa qarağanda, comğa könne gerb ta, Ustav ta şähär sovetında qabul itelmägän. Proyektlar turında bäxäs bulğanmı, yuqmı – anısı turıda cawap ike törle. Qayber tözätülärne kertergä ölgermädek, şuña qabul itmibez, digän añlatma da bar. Başqaça töşenderü dä işetelä. Bu dokumentlarnı xäzergä qabul itmi torırğa respublika citäkçeläre kiñäş birgännär, digän xäbär bar.
Kommersant gäciteneñ İdel-Ural çığarılışında uzğan pänceşämbe könne munitsipal' berämleklär ustavı turında mäqälä basılğan. Tatarstannıñ premyer-ministr urınbasarı Rawil Moratov Qazan şähäre ustavında bu dokument Rusiä häm Tatarstandağı barlıq däwlät orğannarı tarafınnan ütälergä tieş, digän taläpne deputatlarğa işettergän. Tatarstan parlamentı räise munitsipal' berämlekläreneñ çiklären bilgeläwne xakimiät başlıqlarına yökläde. Çönki çiklär bulmasa, ustav ta bula almıy. Ä çikläre dä, ustavı da, xalıq saylap quyğan xakimiät başlığı da bulsa, ul inde menä digän suveren şähär bula. Tatarstan Rusiä sostavında möstäqillek iğlan itkäç, nindi tawış kütärelgänen xäterlisez. Qazan şähäre ustavı häm gerbı şuña kürä jurnalistlarnı häm säyäsätçelärne bitaraf qaldırmıy.
Rimzil Wäli
Başta şunı äytik. Ustav mä’säläsendä tulı açıqlıq kertergä bik qıyın. Çönki, çınnan da, xakimiät häm cirle üzidarä reforması bara. Ustav qabul itelgän xäldä dä, ul waqıtlı bula. 2006 yılnıñ 1 ğıynwarennän soñ ğına daimi häm kamil ustavlar ğämälgä kerergä tieş. Şulay da, qazanlılar häm Qazan şähär sovetı deputatları ustavsız häm gerbsız yäşi almıy. Ni öçen disezme? Qazanğa inde meñ yäş tula. Kiläse yılda zur bäyräm. Böten dönyadan qunaqlar kiläçäk. Menä şul waqıtta bu şähärneñ xakimiäte nindi ikän, anıñ räsmi gerbına närsä töşerelgän, digän soraw tuaçaq. Qısqası, meñyıllıq şähär gerbsız häm qağidäsez bula almıy.
Soñğı ike atna buyı Qazan şähäre deputatları şuşı mäs'äläne tikşerde. Xakimiät äzerlägän bu proyektlar Qazan şähäre Sovetınıñ 29 noyäberdä häm 10 dekaberdä ütkän sessiäneñ kön tärtibenä kertelde. Bu ustav proyektın şähär xakimiäte apparatı citäkçese Röstäm Niğmätullin täqdim itte. Ustavta närsälär bilgelänä soñ? Berençedän, Qazan şähäre xalıq deputatlarınıñ statusı häm wäkälätläre. İkençedän, şähär başlığı häm mernıñ wäkälätläre. Öçençedän, ictimaği üzidarä orğannarınıñ statusı bilgelänä. Şunnan soñ, ustavnıñ proyektı şähär matbuğatında basılıp çıqtı. Xäzer telägän keşe anıñ belän tanışıp, üz täqdimnären kertü mömkinlege bar.
10 dekaberdäge sessiädä Röstäm Niğmätullin tikşerü barışı turında xisap tottı. Barlığı 111 täqdim kilgän häm sessiä başlanğan säğätkä qädär alarnıñ kilüe däwam itkän. Täqdimnär töple häm alar şähär xucalığı eşçänlegeneñ bik çeterekle yaqlarına qağıla. Şuña kürä, alarnı analizlarğa, xoquqi ekspertiza ütkärergä kiräk. Bu könnärdä menä şuşı eş bara. Şähär administratsiäse häm deputatlar kontrolendäge kontrol'-xisap palatası bulaçaq.
Şulay itep, ustav qabul itkännän soñ qazanlılar üzläre üz tormışın alıp bara, östenlekle yünäleşlärne bilgeläyäçäk. Qayda mäktäp tözergä, yulnı remontlarğa digän sorawlarnı xäl itü sisteması qazanlılarnıñ üz qaramağında bulaçaq, dip belderde Röstäm Niğmätullin. Şulay da, ustav äle qabul itelmägän.
İnde gerb häm flag turında. 10 yıl elek şähärneñ simvolların buldıru omtılış bulğan. Läkin ul axırğa citkerelmägän. Ämma tarixta Qazannıñ simvolları bulmağan, dip sanarğa yaramıy. 13 ğasırdan uq Altın Urda häm tatar xannarı räsmi käğäzlärgä möher suqqannar. Batıy xannıñ da, Gäräy xannıñ da tamğasında oça torğan yılan töşerelgän. Äbi patşa zamanındağı Qazan xakimiäteneñ dä gerbına yılan töşerelgän bulğan. 1926 yılda patşa zamanındağı gerblar tıyılğan.
Comğa könne ütkän sessiädä Şähär sovetı räise urınbasarı Lyudmila Andreeva gerbta tarixçılar raslağan Zilant obrazın saqlap qaldırırğa täqdim itte. Bu oça torğan yılan mullıq häm mäñgelek bilgese. Anıñ başındağı tacı ğorurlıq häm üzeneñ xoquqların kürsätä.
Xäzergä gimn mä’säläse açıq qaldı. Deputat Nadıyr Xäyrullin sessiädä bu mä’säläne kütärep, Qazan gimnı turında uylarğa täqdim itte. Şähär başlığı Kamil İsxaqov monı xäl itärgä irtäräk, dip sanıy. Şulay da, bu mäs'älä açıp quyılğan.
Qazannıñ meñyıllığı ütkärelgändä şähär atributları turındağı yañalıqlar belän sezne tanıştırıp torırbız.
Aygöl Nurlı.


text:
Fәridә Gaffarnıñ wafatı çit illәrdә dә qayğı tudırdı
Çorıbıznıñ iñ tiz xәbәrlәşü instrumentı internet aşa Tarix institutı xezmәtkәre Fәridә Gaffarovanıñ wafat bulu xәbәre tiz genә çit illәrdә dә işetelde. Anı ğomumän Tөrkiәdә belüçelär baytaq. Internet aşa ğailәsenә dә taziyәlәr belderelde. Menә Profesor Dәwlәtneñ şuşı uñay belän “kazan tatarları” hәm “tatar-l” digän internet saytlarına yazğan qayğını urtaqlaşu mesajınan өzeklәr (sitat): “Üze belän ütkän yılnıñ sintäberendә Qazanda meñençe yılğa bağışlanğan İYALİdağı “Tөrkiә-Tatarstan Fәnni Bağlanışları” isemle konferensiәdә oçraşqan hәm üzenä Qazanda basılğan änineñ istәleklәren hәm minem Yıraq-Kөnçığış Tatarları turındağı kitabımnı büläk itkän idem. Monnan elek niçә mәrtәbәlәr oçraştıq anısın inde tөgәl әytәlmim. Ә iñ soñğısı isä üze belän ber ay çaması ğına elek, bıyılnıñ 18 belәn 20-nçe Senteberdә Antalyada 10. Törek Qorıltayında oçraşuıbız buldı. Ul minnәn Mukdenda çıqqan “Milli Bayraq” gazetasınıñ nөsxәlәren taläp itkän, mindä әle qararbız, sөylәşerbez digän idem. Ul da tiz genä yıl azağına xätle ölgertegez digän ide. Dimäk qayadır aşığa ide mәrxumә, läkin üzen bik sәlәmәt kürgän idem. Өç könne sөylәşep, köleşep bik küñelle waqıt uzdırğan idek. Әledә Fәridә belän qabat küreşä almam digän fikergä üzemne ışandıra almıym.
Qızğanıç diaspora Tatarları turında şөğellәngәn az keşedän bere ide Fәridә Gaffarova. Mәrxum Tәwfik Әydi dә anıñ kebek şundıy yәşlәy wafat buldı. Fәride urınıñ cәnnәttә bulsın! Xөrmәtle ğailäseneñ hәm kollegalarınıñ, ğomumän tatar xalqınıñ qayğısın urtaqlaşıp qalam.”
Äxtәm İbrahim, İstanbul


text:
Christian Science Monitor: Quşma Ştatlarda latin-amerikannar İslamğa tartıla
Hicab wä qaradan kiengän Catherine Garcia Orlando keşesenä dä turistqa da oşamağan. Sez qaydan? digän sorawğa, Columbiadan digäç, keşelär aptırap qala, di ul. Çönki, kitap kibetendä eşläwçe bu xanım üze latin-amerikalı, üze möselman.
Üz ilemedä min cämğiätkä kerep kitä almadım, ä monda İslamğa küçkäç här närsägä yaraqlaştım di ul.
Catherine Garcia Quşma Ştatlarda arta barğan möselman latin-amerikannarnıñ berse. Chicagodağı Amerika Möselman Şurası citäkçese Ali Khan süzlärençä, 1999 yıldan birle alarnıñ sanı 30%-qa artıp 200 meñgä citkän. Törle käsep wäkilläre, studentlar, möhacirlär - İslamğa kemder nikäx aşa, kemder qızıqsınu belän kigän. Ämmä härberse üz mädäniäte belän İslam dine arasında nindider urtaqlıq taba, dip yaza Christian Science Monitor.
Rusiäneñ İzvestia gäzite atnakiç sanında, Yaponiä Kuril utrawların büleşergä täqdim itä digän mäqälä bastırğan. Yaponiäneñ äle genä eşkä kereşkän yaña xökümäte, moñarçı kürelmägän qıyulıq kürsätep sensatsion täqdim belän çıqtı - Rusiägä bäxäsle utrawlarnı büleşergä täqdim itä, dip yaza gäzit. Xökümätneñ berençe utırışınnan soñ ütkän matbuğat oçraşuında Tışqı eşlär ministrı Taro Aso Mäskäwne üz-ara çigenülär yasarğa çaqırğan, bäxäsle utrawlar tiräsendäge wazğiät säyäsi çişeleş däräcäsenä çığa digän. Ministr süzlärençä, qararnı ministrlar tügel ä yuğarı citäkçelek qabul itergä tieş, şul çaqta ğına uñış bula ala. Ministr süzlären añlayışlı telgä tärcemä itsäñ, süz kompromis, iske bäxäskä yomşağraq qararğa çaqıru turında bara, dip yaza İzvestia gäzite.
İrlandiädä çığa torğan İrish Times basması Rusiädä dönya kürgän Korrupsiägä qarşı qullanma belän tanıştıra. 16 bitlek bu kitapçıqta, räsmilär rişwät taläp itsä, nişlärgä turında kiñäşlär birelä. Qullanmanıñ avtorı, Cämäğät pulatı äğzası Andrey Prjesdomski süzlärençä, soñğı 10 yılda Rusiädä rişwät alu sanı 10 tapqır artqan. Rişwätkä tap bulğan här keşeneñ burıçı - bu turıda militsiä, yä iminlek xezmätlärenä xäbär itü di ul. Kitapta monı niçek eşlärgä kiräge turında añlatma da birelä, dip yaza İrlandädä çığa torğan İrish Times gäzite.
Ali Ğilmi


text: Bağdad -- 40 kön tänäfestän soñ bügen Bağdadta Ğiraqnıñ elekke citäkçese Saddam Xösäyen östennän mäxkämä eşe yañartıldı. Üzenä süz birelgäç, Saddam, lift eşlämi digän sıltaw belän, çit il politsiäse mine qandallarda kileş, basqıçtan cäyäw menderä, dip zarlandı. Mäxkämädä räislek itkän Rizgar Möxämmät Ämin, bu turıda politsiägä äytermen digäç, Saddam – sez äytergä tügel, färman birergä tieş, dide: "Sez möstäqil, Ğiraqlı, alar – kilmeşäklär, basıp aluçılar. Sez alarğa färman birergä tieş", dide elekke Ğiraq citäkçese. Ber säğät çaması barğan utırıştan soñ, mäxkämädä Dikäberneñ 5nä qädär tänäfes iğlan itelde. Mäxkämä räise Saddamnıñ ike advokatı urınına almaş elzäwgä waqıt birde. Advokatnıñ berse üterelde, ikençese – cäräxätlär alıp, ildän kitkän ide. Saddam häm anıñ 7 tarafdarı 1982 yılda Dujail qalasında 140tan artıq şiğine üterüdä ğäyeplänä. Ğäyeplänüçelär barısı da ğäyepläwlärne kire qağa. Ul arada Ğiraq räsmiläre mäxkämä räisen üterü niäte belän süz berläştergän 8 sönnineñ qulğa alınuı turında xäbär itte.


text:
Putin belän yarışu öçen 9 namzät terkälde. Läkin alar arasında täsirle keşe yuq
14-nçe Martta Russiädä prezident saylauları bulaçaq. Terkälüneñ möddäte bu atnada tula. Älegä 10 kandidat terkälgän. Läkin, alarnıñ berse dä Putingä köndäşe bula almıy. Uzğan ayda bulğan Duma saylaularınıñ näticäse potansial köndäşlärne örkette. Xätta qayber xäbärlärgä qarağanda Kreml prezident saylaularınıñ çın, demokratik häm ğadel buluın kürsätü öçen Mironov kebeklärne kandidat bulırğa ügetlägän.
Audio
Berdän ber xatın-qız kandidat irekle bazar taraftarı İrina Xakamada, Uñ Köçlär Berlege isemennän tügel, ä bäysez kandidat bularaq terkälergä qarar birüeneñ säbäben radiobız xäbärçesenä bolay dip añlattı.
Audio
Elekke prezident saylaularında 29 protsent tauış alğan kompartiä citäkçese Zyuganov bu märtäbä kandidatlığın quymıyça urnın Agrar Partiäse citäkçese Nikolay Xaritonovqa birde. Kompartiä Putingä qarşı çınnan da köräşergä telägän bulsa ide, başqa kandidat belän çığar ide. Xätta Jirinovskiy dä bu märtäbä üz kandidatlığın quymadı. Kandidat itep partiäneñ az tanılğan iminlek başlığı Oleg Malışkin terkälde. Kandidatlarnıñ berse Putin yaqlı Federatsiä Sovetı süzçese Oleg Mironov.Küzätüçelärneñ fikerençä, Mironov kebeklär partiälär üz kandidatların kürsätmägän xäldä, prezident saylaularına qanunilek birü maqsäte belän Kreml tarafınan äzerlängän senariägä esasän üz kandidatlıqların quyğannar. Älbättä Mironov monıñ belän kileşmiçä üzenneñ politik agendası buluın belderä.
Audio
İqtisadçı Sergey Glazev häm Üzäk Bankınıñ eleke başlığı Viktor Geraşenko Anavatan Partiäse kandidatları . Yuqtan bar bulğan bu partiä Dumağa 40 deputat kertä aldı. Kandidatlarnıñ ikese dä Kreml säyäsäten yaqlauçılar , tik ekonomik säyäsättä sulıraq kursnı yaqlıylar. Anavatan da Putinne yaqlasa da, Mironov kebek ük, xökümätneñ yaqlauğa ixtiacı bulu säbäple Glazev belän Geraşenkonıñ kandidatlıqların quyunı yaqlıy ikän. Putnneñ döşmanı Berezovskiy tarafınnan yaqlanğan Dumanıñ elekke süzçese İvan Rıbkin genä Putin reformalarını närsä ikänen dönyağa añlatu öçen kandidatlığın quyuın belderde.
Audio
Rıbkin häm Dumğa kergän partiälär tarafınnan kandidatlıqları yaqlanmağan başqalar 89 regionda 2 milion imza ciarğa tieşlär. Bu qatmarlı häm aqça taläp itkän eş. Bolardan tış mätbuğatta Litva prezidentı belän elemtäse bar dip belderlgän oyışqan cinajätçel törkemneñ başlığı dip xisaplağan bäxäsle eşquar Anzori Aksentyev-Kikalişvili häm vodka patşası Vladimer Brıntsalov ta kandidat bulıp terkälgännär. Yabloko ğına boykot qararına turılıqlı bulıp qalıp saylaularda qatnaşmayaçağın belderde. Kandidatlarğa küz salğannan soñ Putin belän yarışırlıq şäxesneñ bulmauı açıq añlaşıla. Mart ayındağı saylaularda süz kemneñ ciñäçäge turında tügel, ä Putinneñ küpme protsent alıp ciñäçäge turında bara.
Färit İdelle, Praga.


text:
Nijgar tatarlarınıñ milli-mädäni moxtariäte oyışa
Qazanda bu könnärdä Tübän Novgorodtan Firdäwes Wahapova bulıp kitte. Firdäwes xanım Nijgar ölkäseneñ Mäğrifät milli-mädäni üzäge räise, şul uq waqıtta ul ölkä möftieneñ kiñäşçese dä. Ul bezgä Tübän Novgorodta 7nçe fevral’ könne uzaçaq ber qızıqlı çara turında xäbär itte.
Bez Nijgar yağında üzebezneñ milli-mädäni moxtariäten oyıştıru eşen alıp barabız. Şimbä, 7nçe fevral’dä näq menä şul moxtariätne oyıştıru cıyılışı uzaçaq. Bezneñ şähärdä milli üzäk eşläp kilä, şulay uq Tuğan yaq häm Yaqtaşlar üzäge dä bar bezdä. Ölkäneñ Dzerjinsk şähärendä dä milli üzäk oyıştı disäñ dä bula. Menä bez barıbız da cıyılıp, berläşergä uyladıq. Bu eşne başqaruda ölkäneñ Diniä näzaräte ayıruça zur bulışlıq kürsätte60 meñ tiräse millättäşlärebez yäşägän Nijgar ölkäse tatarlarınıñ milli-mädäni moxtariäten buldıru eşlärenä inde 2 yıl elek ük totınğan bulğannar. Firdäwes Wahapova fikerençä, ul waqıtta ölkädäge başqa millätlär wäkile äle bu xaqta uylana torğan ğına bulğannar. Läkin äzerlek eşläre törle säbäplärdän bik ozaqqa suzılğanğa, tatarlarnı moxtariät tözü eşendä belorus, äzerbäycan, alman milläte wäkilläre uzdırğan. Bu yulı bälkem bez dä oyışıp beteräbez, di Firdäwes xanım. Häm, berläşep eş itä alsaq inde älbättä, dip östi ul. Älegä bez nijgardağı millättäşlärebezgä uñışlar teläp qalabız. Ä alarnıñ moxtariät oyıştıru eşläre niçek kilep çığuı turında sezgä Azatlıq radiosınnan tulıraq mäğlümät birerbez äle. Tübän Novgorodta 7nçe fevral’dä uzaçaq cıyılışta bezneñ xäbärçebez dä qatnaşa.
Gölnaz İlgizär


text:
Taciqstannıñ bäysezlek köne uñayınnan prezident İmomali Raxmonov däwlät televideniäsendä yasağan çığışında, respublikanıñ iñ zur problemaları turında söyläde: (audio) "Global qurqınıçlarğa qarşı – terror, extremism, narkotik taratu, qoral satu häm oyışqan cinäyätçelekkä qarşı köräşkä bez quşılabız – bolar bezneñ tışqı säyäsätneñ töp maddäläre", dide Raxmonov. 1991nçe yılda bäysezlek iğlan itkäç tä başlanğan watandaşlar suğışı Taciqstanda 97nçe yılğa qadär bardı. Suğış 97nçe yılnıñ yün ayında Mäskäwdä tınıçlıq kileşüe qabul itü belän tämamlandı. Äfğanstanda terrorğa qarşı suğışta Taciqstan Amerika Quşma Ştatlarına üz xärbi bazaların qullanışqa birep tordı. Respublikada Rusiä xärbi bazaları da bar. Bu ayda Taciqstanğa Rusiä prezidentı Vladimir Putin barırğa tieş.
Taciqstannıñ bäysezlek köne – 9 sintäbr.


text:
Semberneñ mäktäp sisteması yäş buınğa xristian dinen iñderä başlıy…
Ber dokument nösxäse kilep kerde qulğa. “Pravaslau mädäniätı nigezläre fäne buyınça uqu-uqıtu qullanma äsbapları,” dip atala ul.
Äsbaplar ike törkemgä bülengän. Berençesendä - Mäğärif ministrlığı häm Mäskäw matriarxatınıñ üzara xezmättäşlegen täñgälläşterü Şurası tarafınnan täqdim itelgännäre. Uqu äsbapları arasında menä nindiräk isemleläre dä bar: 1-sıynıf öçen “Bez häm bezneñ kul'tura”, “Sawmı, dönya!” Soñğısı törle töslärgä buyaw öçen eş däftäre dip atala. 2-sıynıf öçen şundıy uq äsbap “Dönya: äylänä-tirädä häm ruxımda” dip atala. Ä inde 3 - 4-sıynıflar öçen - “Rusiäneñ mädäniäten buldıruçı din” digän kitap. Uqıtuçılar öçen metodik äsbaplar da şundıyraq uq mäğnädä.
Äsbaplarnıñ ikençe törkeme – Mäğärif ministrlığı tarafınnan raslanğannarı. “Dopuşçeno”, dielgän. Şundıy uq isemleläre dä bar, üzençälekleläre dä. Mäsälän, “Borınğı Rus' izgeläre”, “İgelekne söyu – dobrolyubie”, “Pravaslau äxlağı nigezläre” häm başqalar. Avtorlar arasında ierey Aleksiy Moroz, protoierey Viktor DorofeeMlar da bar. 1 – 4 sıynıflar öçen audiokassetalar qaralğan, Pravaslau mädäniätı buyınça uqu kitaplarına mul'timedia quşımtaları da täqdim itelä.
Östälmä uqu-uqıtu äsbaplarınnan - “Çirkäw-slavyan tele”, “Çirkäw-slavyan älifbası”, “Az-Buqi-Wedi” kebeklär. Soñğı ikese 1 – 4 sıynıflar uquçıları häm alarnıñ äti-äniläre öçen buyap uynarğa. “Raskrasqa” dielgän. Bu äsbaplar 2001-yılda uq basıla başlağannar. Soñğıları – 2006 nıqılar. Dimäk, töple häm yaxşı äzerlek alıp barılğan.
Älege uqu-uqıtu äsbapları isemlege “25-aprel'dä qul quyılğan Pravaslau kul'turası nigezläre kursın kertü turındağı 433-sanlı prikazğa quşımta,” digän añlatma belän birelgän häm şul prikaznı tormışqa aşıru çarasıday täqdim itelä. Şul uq prikaznı ütäw maqsatınnan tağın ber xat cibärelgän mäktäplärgä. Anda menä ni dielgän: “2007-yılnıñ 1-sentäberennän Ul'yan qalası mäğärif uçaqlarında “Pravaslau kul'turası nigezläre” fäne kertelü uñayınnan, may axırına qädär bu fänne uqıtırğa kandidatlar bilgeläwne sorıybız. Alar iyün-iyül aylarında Uqıtuçılarnıñ belemen kamilläşterü institutında äzerlek kursın öyränäçäklär“.
Şunısı qızıq: ber ük 433-nçe prikaz nigezendä 2 dokument belän tanışu mömkin, ä prikaznıñ üze äle mäktäplärgä barıp citmägän, bulıp çıqtı. Härxäldä, tanış direktorlar bu prikaznıñ üzen kürmägännären äyttelär. Şähärneñ Mäğärif idäräsenä barırğa turı kilde. Anıñ başlığı Lyudmila Solomenko gubernator Morozov yanına barırğa äzerlänä ide. Sekretare anıñ röxsätennän başqa kürsätmäde. Lyudmila xanımnıñ üz bülmäsennän çığuın kötep torıp, anıñ üzennän sorarğa turı kilde. Tik cawabı qısqa buldı: “Prikaz äle sıroy - peşep betmägän, qayber urınnarın Mäskäw belän kileşteräse bar”, - dide. Ä şulay da äzerlek görli. Bu fän şähärneñ barlıq mäktäplärenä dä iñdereläçäk kebek. Xätta uquçılarınıñ 60 protsentı çaması - tatar-möselman bulğan 55-mäktäpkä dä.
………………..
Bu turıda süz Ölkä prokuraturasında da bulıp aldı. Eş menä närsädä. “Tuğan tel” oyışması milli azçılıqlarğa qarata Mäskäwneñ ğädelsezlekläre turındağı ber ük xatnı törle instansiälärgä yullağan ide. Anıñ qısqaça eçtälege aprel'neñ 15 endä “Azatlıq” radiosı aşa da yañğırağan ide. Bu xatqa cawap sıyfatında älegä Rusiä Xökümäte häm Konstitutsion sudtan otpiskalar kilde. Ä General' prokuror Cirle prokuraturağa anda kürsätelgän qanun bozu oçraqların barlarğa quşqan, küräseñ. “Tuğan tel” aktivistlarına xatta kürsätelgän ğädelsezleklärne nigezlärgä turı kilde. Prokuratura xezmätkäre Rawil Med'zlin qayber ğädelsezleklärne terkäp tä bardı.
Süz uñayınnan Pravaslau kul'turasın tatar-möselman balalarınıñ da başına köçläp tağu tırışlıqları da telgä alındı. Rawil äfände, kürsätelgän dokumentlarnıñ nösxälären yasap, äñgämä turındağı isäp-xisabı käğäzläre yanına quydı. Ğädelsezleklärgä bu faktnı da östärgä qarar qıldı, dip uylıysı kilä, yuğisä.
Näticäse ni bulır tağın…
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Qazandağı beloruslar prezident saylawları näticäse belän qänäğät
Belorussiädäge saylawlar barğanda, Qazandağı beloruslar da, tuğan yaqlarındağı tawış birülärne küzätep bardı. «Spadçına» «Miras» digän beloruslar oyışması, saylawlarğa qädär çorda uq, Aleksandr Lukaşenkoga teläktäşlek belderep, ğarizaların taratqan ide. 19 martqa ber kön qala, Qazandağı beloruslar cıyılıp, saylaw aldı wäzğiäte turında fiker alışqan, oyışmanıñ räisen Morudenko Sergey äfändene, küzätüçe itep, saylawlarğa ozatıp cibärgän. Saylaw näticäläre bilgele bulğaç ta, şatlandıq, dide belorus milli oyışması räise urınbasarı Tayana Germanova. : « Bez mondağı watandaşlar belän şaltıratışıp, ber berebezne, elekke häm yaña Prezident belän qotlaştıq inde. Ul andağı xalıqqa kiräk, xätta bezgä dä kiräk. Min üzem Belorussiädä bik küptän bulğan, ämma bezneñ oyışmağa yörüçelär yıl sayın anda qaytıp kilälär. Brest, Gomel, Minskiy, Moğilev ölkälärenä barıp, üzläre kürep, xalıqtan işetep, andağı tormışnı kürep kilä alar. Bar keşe dä qänäğät.» Oyışma wäkile äytkänçä, anıñ yaqtaşlarınıñ kübese törle yıllarda Tatarstanğa kilep, monda töplänep qalğan, Rusiä watandaşlığın alğan. Xäzerğe waqıtta, Qazanda, 1790 belorus keşese yäşi, Tatarstanda alarnıñ sanı 6 meñgä citä. Tatarstandağı beloruslar, tuğan yaqları belän elemtädä torırğa torışa, tuğannar belän aralaşa, cämğiättäge oçraşularda xäbärlär belän büleşä. 19 martta bulğan uram cıyınnarı turında da alar xäbärdar, saylawlardağı xärämläşü ğäyıpläwläre turında işetkän, ämma ışanırğa telämi. Tatyana Germanova bolay di : «Miña qalsa, ul ğäyıpläwlär barmaqtan suyırıp çığarılğan. Miña şunsı bik oşadı, oppozitsiä uramğa çıqtı, ämma alarğa ber kem dä timäde, quyıp taratmadı. Demokratik illärdä şulay bulırğa tieş.»
Bikä Timerova.


text:
Yäsir Arafatnıñ wafatına reaksiä
İrtänge programabızda xäbär itkänebezçä, Fälästinnärneñ citäkçese Yassir Arafat bügen irtän Fransiädä xärbi xasataxanädä vafat buldı. Anıñ vafatı kötelsä dä, reaksiä köçle buldı.
Audio
"Bez matäm totabız. Ul citäkçe, simbol häm bezneñ väkilebez ide. Allahın räximätendö bulsın."
Audio
"Xalıq, millät Arafatnı yarata ide . Ul oluğ , xörmät itelgän citäkçe ide. Allahnıñ raxmätendä bulsın. "
Arafat kiñäşçese Yasser Abed Rabbo fälästinnärneñ qayğısın bolay dip añlattı.
Audio
"Üzeneñ oluğ citäkçese Yassir Arafatnı yuğaltqan Fälästin xalqı, Fälästin Milli xäräkäten oyıştıruçı , zamança tarixınıñ iñ zur şäxese häm tormışın xalqınıñ ireklege häm bäysezlege öçen qorban itkän şäxes bularaq anı xörmätlärgä tieş. "
Fälästin cirendä 40 könnek matäm iğlan itelde. Arafat belän saubulaşu Comğa könne Qähirädä bulaçaq häm ul Şimbä könne Ramallahda kümeläçäk dip belderelä. Fälästin Azatlıq Oyışmasınıñ Başqarma komitetı vaqıtlı citäkçe itep Mahmud Abbasnı sayladı. Ä inde parlament süzçese Rauhi Fattuh 60 köngä prezident vazıyfasın ütiäçäk. Şuşı möddät eçendä przident saylauları ütkärelergä tieş. Reaksiälärgä kilgändä, Arafatqa qarata häm maqtaulı häm tänqitle belderülär yasaldı. Soñğı yıllarda Arafatnı çitlätergä tırışqan AQŞ prezidentı Buş kileşüçän tonda söyläde. Ul Arafatnıñ vafatı Fälästinnärneñ tarixında borılış noqtası bulıp tora, Fälästin xalqınıñ kürşeläre belän tnıçlıqta yönöşö yäşägän bäysez häm demokratik Fälästin dävläten buldıru omtılışı ğämälgä aşar digän ömet belderde. Ul tağı bolay dide
Audio
"Bu bulaçaq dip ışanam. Hörkem ireklektä yäşärgä omtıla dip ışanam. AQŞ irekle cämğiät buldıruğa häm şulay itep fälästinnärgä üz dävlätçelegen tözügä yardäm itärgä äzer tora."
İzrael premeire Şaron Arafatnıñ vafatı Yaqın Könçığışta borılış noqtası bula ala, tınıçlıqqa taba progess terrornıñ tuqtaluınnan bäyle dip belderde.
Audio
"Min Fälästinnärneñ yaña citäkçelege mönäsäbätlärneñ täräqqiäte häm problemmalarnı xäl qılu, berençe oçraqta terrornıñ tuqtaluınan häm anıñ terrorğa qarşı suğışta qatnaşuınnan bäyle bulun añlar dip ömetlänäm Bu bulır häm bez politik xäl çarasın taba alırbız dip ömetlänäm."
Russiä prezidentı Putin Arafatnıñ vafatı Fälästin citäkçelege häm fälästin xalqı öçen zur yuğaltu buldı digän belderü iğlan itte. Fransiä prezidentı Jak Şiraq Arafat fälästinärneñ dävlätçelek tözü köräşen gävdäländergän, moña ışanğan qıu şäxes ide dip belderde. Ğäräp illäre Ligasını general sekretarı Amr Moussa bolay dide
Audio
"Bez här närsä uñay bulır häm Fälästin mäsäläsendä alğa taba kiteş bulır dip ömet itäbez. Arafat ğömere buyınça Fälästin mäsäläse öçen eşläde häm bez Fälästinnärneñ Könbatış Yordan üzäne belän Gaza sızığında dävlätkä iä bulu xoquqın yaqlauıbıznı dävam itteräçäkbez. "
Törkiäneñ tışqı eşlär ministere Abdula Gül bolay dide
Audio
"Fälästin dävläte bu regionda tözeläçäk. Min Törek xalqınıñ fälästin xalqınıñ qayğısın urtaqlaşuın tağı ber märtäbä belderäm Xökümätebez häm dävlätebez Fälästin mäsäläsen yaqlauın dävam itäçäk."
Britaniä premiere Blair. Germaniä kanslerı Şröder, Avstraliä premiere Howard häm başqa bik küp illärneñ citäkçeläre, säyäsmännäre, cämğiät eşlekleläre , Yassir Arafatnıñ vafatına qarata üz reaksiälären belderdelär.
Färit İdelle, Praga.


text: Ğiraq räsmiläre äytüençä, BMOnıñ qoral inspektorları bügen 10 urında tikşerülär ütkärgän. Şul isäptän, Bagdadtağı 4 raketa citeşterü şirkätendä häm Äl-Taci’dağı ber xärbi şirkättä. Monnan tış alar Äl-Mothana’da, elekke ximik qoral şirkätendä häm başqalada, azıq-tölek şirkätendä bulğan. Kiçä, BMOnıñ süzçese Hiro Ueki, inspektorlar, distälägän Äl-Samud raketasın häm 380 raketa motorların terkäw belän şöğellänä digän ide. Qısqa arağa oça torğan Äl-Samud-2, Sovet çorında citeşterelgän Scud’larnıñ üzgäretlgän variantı bulıp tora. Uzğan comğada yasağan xisabında, baş inspektor Hans Blix, bu raketalarnı tıyılğan, dip atağan ide.


text:
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse
Çağıştırmalılıq teoriäse yä Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse - 1905 yılda bastırılğan Albert Einstein'nıñ fizik teoriäse, İsaak Nyuton fizikasın almaştırdı, elektromagnitizm Makswell tigezlämäläre yärdämendä kürsätelän. Bu teoriä maxsus atlı, çönki çağıştırmalılıqnıñ Einstein mäsläklärendä tartılu köçe qaralmağan. Un yıldan soñ Einstein Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsen bastırıla, bu teoriägä tartılu köçe kertelgän.
ЭчTәлek
- 1 Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseneñ dälilläre
- 2 Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse postulatları
- 3 Postulatlarnıñ matematik yazması
- 4 Maxsus çağıştırmalılıqnıñ statusı
- 5 Maxsus çağıştırmalılıqnıñ näticäläre
- 6 Absolüt başlap sanaw sisteması bulmaw
- 7 Massa, moment häm energiä
- 8 Maxsus çağıştirmalılq postulatlarınıñ testläre
- 9 Monı da qara
- 10 Sıltamalar
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseneñ dälilläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Çağıştırmalılıq mäslägen Galileo Galiley kertä. Aristotelneñ qaraşın yuqqa çığarğaç, ul şunnan ğibarät bula: xäräkät, tigez turı xäräkät ayıruça, berär närsägä çağıştırmaça bula, absolüt başlap sanaw sisteması bula almıy. Galileo xäzerge zamannarda da yaraqlı Galileo tigezlämälären kertä. Galileo xäräkätneñ biş qanunın kertä. Newton anı yaxşırtıp, xäräkätneñ öç qanunın ğına qaldıra.
Bu qanunar qatı cisemnär öçen eşlilär, yaqtılıq öçen alar eşlämilär. Newton'ça yaqtılıq tabiğäte - kisäkçeklär ("korpuskulär") ide, soñraq fiziklär "arqılı dulqınnar modele" qullanışlıraq bulu fikeregä kilälär. Mexanik dulqınnar moxitta küçälär, yaqtılıq öçen dä şundıy model qullana başlıylar. Bu gipotetik moxit "äfer" (efir) isemen ala. "Äfer"dä ber-bersenä qarşı kilüçe parametrlar da bar: dulqın tizlege zur bulu öçen ul bik tığız bulırğa tieş, ämmä bu tığızlıq Cirne tuqtatırğa tieş tügel. Bu fiker - absolüt sanap başlaw sisteması fikerenä oxşaş, ämma monda äfer absolüt sistemasınıñ başı bula.
19 ğasırdän yaqtılıq, elektr häm magnetizm'nıñ elektromagnit qırı aspektları añlaşılırğa başlıylar. Maxwell'nıñ tigezlämälär buyınça tizlätüçe qorılmalar yaqtılıq tizlege belän cäyelüçe elektromagnit nurlaşunı çığara. Tigezlämälär nurlaşu tizlegeneñ çığanaqnıñ tizlegennän bäysezlegen kürsätälär. Bu mexanik dulınnarğa oxşaşlığınnan kilep çığa. Mixelson-Morley eksperimentınnan soñ şundıy nätcägä kitälär: nurlaşuınıñ tizlege çığanaq tizlegenä häm küzätüçe tigezlegenä bäyle bulmıy, ul invariant ide.
Hendrik Lorentz häm başqalar elektromegnit köçlärenneñ küzätüçe urnaştıruına bäylelärne kürep alalar. Ber sistemada berençe toruçı küzätäçe ber ölkäsendä qırnı "kürmi", ä ikiençese xäräkätläderüçe küzätäçe "kürä". Lorentz statsionar äfer çağıştırmaça xäräkäte Lorentz-Fitzgerald qısqartması teoriäse nigezenä sala. Soñraq bu teoriäne qatı täñqit itälär.
Lorentz üz transformasiäse tigelämälären täqdim itsä dä, Eynşteyn'nıñ kertelgän öleşe bu tigezlämlär bigräk tä fundamental teoridän çığaru. Bu teoriä äferneñ qarşılıqnı taläp itmi. Eynşteyn närsä bar küzätüçegä invariant bula belän qızıqsına. Maxsus çağıştırmalılıq buyınça Lorentz-Fitzcerald'nıñ qatlawlı toyılğan transformasiälär ğädi geometriädän häm Pifagor teoremmalarınnan çığarıla. Bu teoriäneñ original iseme (Almançadan tärcemä itelgän) "İnvariantlar Teoriäse". Maks Plank "çağıştırmalılıq" terminen täqdim itä, çönki teoriäneñ fikerläwendä ike küzätüçelär ber bergä çağıştırılmaça xäräkätlänälär.
Maxsus çağıştırmalılıq tuqtawçı häm tigez tizlege belän xäräkätlänüçe (inertsial başlap sanaw sistemasındä buluçı) cisemnär öçen qullanalar, ğädättä. Törle inertsial başlap sanaw sistemasındä terkäp quyğan cisemneñ urınlaştırıluı häm tigezlege Lorentz transformatsiäse tigezlänäläre aşa täñgäl kilälär. Şunnan zur ğomumi xata çığarıla: maxsus çığıştımalılıq tizläneş belän xäräkätlänüçe cisemnärgä dä qullanırğa bulmıy, dilär. Bu yalğış. Mäsälän, relätivistik raket mäsäläse. Maxsus çağıştırmalılıq daimi gravitatsion qırında tizläneş belän xäräkät itüçe häm äylänüçe başlap sanaw sistemasendä buluçı cisemnär öçen xäräkätlär farazlanırğa bula. Ämmä almaşınuçan gravitatsion qırındağı cisemnärneñ xäräkätlären ciñel häm matur taswirlap birä almıybız.
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse postulatları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1. Berençe postulat (çağıştırmallılıq postulatı)
- Törle inertsial küzätüçelär fizik küreneşlär küzätülärneñ näticäläre üz-üzenä häm real täbiğät küreneşenä yaraşırğa tieş. Yäğni, Ğälämneñ sıyfatları inertsial küzätäçeneñ urınlaştırılına bäyle bulmıy.
- Här inertsial küzätüçe öçen här fizik teoriä metematikçä bertörle.
2. İkençe postulat (c-nıñ daimilege)
- Vakuumda yaqtılıq tizlege (c) böten inertial küzätüçelärgä bertörle, böten yünäleşlärgä bertörle, çığanaqnıñ häm küzätüçeneñ tizlegenä bäyle bulmıy. Eksperimentalçä tikşertkän. Berençe häm İkençe postulattan şundıy sözemtä ide: yaqtı taratu öçen bernindi moxit ("äfer" dä) kiräkmi.
Postulatlarnıñ matematik yazması[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ tögäl matematik yazmasında bez 4-ülçämle waqıt-fäzanı M (Minkowski fäzası) qullanabız. Bu sistemdäge noqtalar - waqiğalar idelär; fizik cisemnär şundıy fäzada sızıqlar (cisem noqta bulsa) yä kisäklär (cisem noqta bulmıyça). Sızıqlar yä kisäklär cisemneñ xäräkäten taswirlap birälär; cisemdä başqa fizik sıyfatlar da bar: energiä, moment, massa, qorılma, h.b..
İnertsial küzätüçe terminnı qullanabız. Här inertsial küzätäçedä üz inertsial başlap sanaw sisteması bar. Bu sistema M fäzası waqiğalarına koordinatlar sisteması bula. Bu başlap sanaw sisteması başqa fizik sıyfatlarına koordinatlar birä. cisemneñ moment häm energiä öçen, electromagnit qır öçen, h.b..
Birelgän berar nindi ike inertial küzätüçe, berençe başlap sanaw sistemasınnan ikençegä äwerelüçe koordinatlar transformatsiäse. Bu transformasiä koordinatlarğa genä tügel, böten fizik koordinatlar öçen yaraqlı ide: moment häm energiä , h.b.. Transformasiä qanunnarın tenzor matematikasınnan çığarırğa bula.
Här fizik qanun inertsial başlap sanaw sistemasınıñ koordinatlarında yazılğan tigezlämälär (differentsial tigezlämälär dä) sistemasında yazılırğa bula. Bu tigezlär waqıt-fäzasında törle cisemnärene törle koordinatlarğa bäylä. Ürnäklär: Makswell tigezlämäläre, Newton'nıñ berençe qanunı.
1. Berençe Postulat (Çağıştırmalılıq prinsibe)
- Här fizik qanun inertsial koordinatlar transformasiälardan soñ invariantlı qala.
2. İkençe Postulate (c-nıñ daimilege)
- şundıy ısulı belän bilgelängän absolút konstant bar bula. Ägär A, B isemle inertsial başlap sanaw sistemında häm koordinatlı ike waqiğa ikençesedä ( isemle) häm koordinatlar bulsalar,
- häm bulsa genä.
İkençe Postulat raslawınça, ber başlap sanaw sistemendä c tizlekle cisem başqalarda tağın c tizlege belän xäräkät itä. İkençe Postulat Berençedän häm Maxwell'neñ tigezlämälärdän matematikçä çığarıla ikän, şundıy oçraqta c şulay çığara: . Çönki Maxwell'neñ tigezlämälär electromagnit nurlaşuın yaqtı kebek yörtä, c-nı yaqtılıq tizlege bularaq qullanalar.
İkençe Postulatnı anıñ üzeneñ tögelräk yuraması qullanırğa bula. Fäza-waqıt intervalı inertsial başlap sanaw sistemlären alışqaç, invariant bulıp qala. Berar nindi A häm B waqiğalar öçen:
ide. Başlap sanaw sistemeläre arasında transformasiäları öçen qanunnar çağıştıru bu qanun qullanırğa bula; Lorentz transformasiälären qara.
Pseudo-Rieman küptabaqlı fäzasın qullanğaç, Postulatlarnıñ matematik küzallawı qısqarala.
Galileo çağıştırmalılığı - maxsus çağıştırmalılıqnıñ non-relätivistik limitçä töre . Bu teoriädä berençe postulat üzgärmä, ikençe postulat şulay üzgärä:
- Ägär A, B waqiğalarda isemle inertsial başlap sanaw sistemasında häm koordinatları häm başqa inertsial sistemasında () häm koordinatlar bulsa, ide. Ägär da bulsa,
- ide.
Klassik mexanika häm Newton'nıñ tartılışı Galileo çağıştırmalılığı belän ezlekle bula, ämma maxsus çağıştırmalılıq belän ezlekle bulmıy. Kiresençä, Maxwell'neñ tigezlämäläre Galileo çağıştırmalılığı belän elekle bulmıy (fizik äferneñ buluın iğlan itüçe postulattan başqa). Oçraqlarnıñ küpçelegendä maxsus çağıştırmalılıqta fizik qanunar (härkemgä mäşhür dä) maxsus şağıştırmalılıqnıñ postulatlardan häm non-relätivistik limitlarda qullanılğan maxsus çağıştırımalılıq qanunnar klassik mexanikaça başqarılğan gipotezasınnan çağırıla.
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ statusı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Maxsus çağıtırmalılıq teoriäsen böten fizik cämäğät qabul itä. Teoriägä qarşı eksperiment näticäläre xata bulıp sanalalar. Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse eksperimentlarga täñgäl kilä, şunlıqtan gravitatsiäneñ başqa teoriälärgä (Brans-Dik teoriäse kebek) yul qardırmıy.
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ näticäläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- İke waqiğa waqıt arası invariant bulmıy, bu ara küzätüçelärneñ başlap sanaw sistemalarınıñ çağıştırma tizlegenä bäyle. (Lorentz transformasiä tigezlämälären qara)
- Ber başlap sanaw sistemasında ber ük waqıtta bulğan ike waqiğa başqa sistemasında törle waqıtlarda bula alalar (sinxronlıq).
- Ber cisemneñ ozınlığı törle küzätüçedä törle bulıp ala. (Lorentz transformasí tigezlämälären qara)
- İgezäklär paradoksı: kosmosta yaqtı tizlegenä yaqınnan oçuçı ber igezäk, Cirgä qaytqaç, üze bertuğanı üzennän tizräk qartayğan tabaçaq.
Absolüt başlap sanaw sisteması bulmaw[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Maxsus çağıştırmalılıq buyınça absolüt başlap sanaw sistema bula almıy; böten daimi tizlekle küzätüçelär çağıştırmaça böten fizik qanunnarı bertörle başqarılırğa tieş.
Massa, moment häm energiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bu metodlar moment häm energiä bilgeläw öçen qullanalar.
Birelgän M massalı v tizlege belän baruçı cisem. Energiä häm momentnı şulay itep çığarabız:
Y - (Lorentz koeffitsientı):
c - yaqtı tizlege. Energiä häm moment şulay bäylängän:
- relátivistik energiä-moment tigezläre.
Küp tapqır keçeräk tizleklär öçen Taylor räte belän approksimatsiä itelgän Y-nı qullanırğa bula:
Bu formulalar Newton'ça kinetik energiägä häm momentqa elekle. Maxsus çağıştırmalılıq tübän tigezlärdä Newton mexanikasına elekle.
Şundí formulalardan ber cisem xäräkät itmäsä, (v = 0 häm Y = 1) nul-energiä çığarıla:
Bu xäräkätsezle energiä ide. Bu Newton teoriägä qarışma, çönki ul daimi ide.
Bu formula buyınça çağıştırmalılıqta mass energiäneñ başqa töre ide. TBu formula atom-töş massaları öçen bik möhim. Massnıñ arasına kürgäç, bez atom-töş reaksínıñ energiäne farazlana alabız. Bu formula XX ğasırnıñ fizik açıqlarınıñ iñ möhime.
Massa[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Çağıştırmalılıqta massanıñ ike bilgelämä qullanıla. Berençese: invariant massa yä xäräkätsezle mass. Bu massa böten inetsial başlap sanaw sistemalarında daimi ide. Bu massa tizlekkä bäyle bulmıy.
İkençese relätivistik massa ide:
Relátivistik mass Y-gä bäyle bula, çönki
böten başlap sanaw sistemalarında yaraqlı. Tizlek nul bulsa relátivistik häm inertsial massalar bertigez bulalar.
Relátivistik massa skalár tügel (törle küçärlärdä ul törle ide).
Maxsus çağıştirmalılq postulatlarınıñ testläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Mixelson-Morley eksperimentı - äfer cile
- Hamar experimentı - äfer taşqını öçen kirtä
- Trouton-Nobl experimentı - kondensatornıñ äylänmä momentı
- Kennedi-Torndayk experimentı - waqıtnıñ qısuı
- Nurlaşu teorise experimente
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Keşelär: Arthur Eddington | Albert Einstein | Hendrik Lorentz | Hermann Minkowski | Bernhard Riemann | Henri Poincaré | Alexander MacFarlane | Robert S. Shankland
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Reflections on Relativity A complete online book on relativity
- http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html
- Brane World Mach Principles and the Michelson-Morley experiment
- Why Hyperspace & Dual Reference frames
- Special Relativity: a matter of perspective Special relativity presented as a natural 4D extension of perspective
- Petites expériences de pensée .
- Special relativity theory made intuitive : a new approach to explain the theoretical meaning of Special Relativity from an intuitive geometrical viewpoint


text:
“Bezgä bulmasa, sezgä dä bulmasın”
21 fevral'dä Rusiä Federatsiä sovetında Tatarstan belän Rusiä Federatsiäse arasında wäqälätlärne üzara büleşü turındağı Şartnamä küpçelek tawış belän kire qağıldı. Älege Şartnamäneñ raslanmawına Başqortstan wäkilläre dä üz öleşlären kerttelär.
Elek xäbär itkänebezçä, 9 fevral'dä Tatarstan Şartnamäse Rusiä Däwlät dumasında raslanu çarası ütkändä, Dumadağı Başqortstan deputatları barısı da Şartnamägä qarşı tawış birdelär. Federatsiä sovetında da Başqortstan wäkilläre Tatarstan Şartnamäsenä ayaq çaluda qatnaşqannar. 21 fevral'dä, Rusiä Federatsiä sovetında Tatarstan Şartnamäse buyınça tawış birü näticäläre bilgele bulğaç ta, räsmi Ufa bu waqiğağa mönäsäbäten Başqortstan prezidentınıñ matbuğat sekretare Rostislav Morzagulov aşa yañğırattı. Regnum mäğlümat agentlığına birgän interv'yusında Rostislav Morzagulov şulay di: “Respublika citäkçelege federatsiä subyektları tigezlegen yaqlap çığa häm federal' üzäk barlıq töbäklärgä dä ber törle qarar dip ömetlänä. Ägär wäqälätlärne büleşü turındağı şartnamä Rusiäneñ berär töbäge belän imzalansa, Başqortstan da federal' üzäk belän şundıy uq mönäsäbätlär qorırğa xaqlı. Ämma, ägär ber genä töbäkkä bulsa da bu röxsät itelmäsä, şartnamä berkemdä dä bulırğa tieş tügel”.
Şulay itep, Başqortstan citäkçelege Tatarstan Şartnamäsenä ayaq çaluın, şundıy uq Şartnamäneñ Başqortstanğa da wäğdä itelmäwe belän “añlatırğa” uylıy. Çınbarlıq qatlawlıraq bulırğa tieş. Alar turında yäkşämbedäge atnalıq küzätüdä işettereler.
Kärim Yauış, Ufa


text:
Ğiraqta tıyılğan qoral bar digän yalğan mäglümät taratu öçen kem cawaplı?
Kiçäge tapşıruda söylägänebezçä --> http://www.azatliq.org/analysis/analysis/tb/2004/01/FBDDEA1B-6E4B-46DC-892C-F3F44AE9A3E2.asp Ğiraqta tikşerülär ütkärep qaytqan amerikan belgeçe David Kay Senatta xisap totıp, Ğiraqta tıyılğan qoral bulmağan digän näticä yasadı. Ğiraq turında xatalı mäglümät birgän küzläw oyışmalırın ul zäğiflektä ğäyepläde. Küzläw oyışmaları çınlap ta yalğışqanmı? Alay ikän, xatanıñ säbäbe närsädä?
audio (David Kay)
"Bu minem şäxsi qaraş, di Kay, läkin bu xälgä bäysez tikşerü oyıştırırğa kiräk, sez, senatorlar qarar itergä tieş."
Mondıy tikşerü bulırmı, äytü qıyın. Läkin, ägär Kaynıñ söylägännäre döres ikän, Amerikanıñ küzläw oyışmaları çınlap ta möşkel xäldä. Zamanında Sovet Berlegen cimerügä öleş kertkän şpionnar Ğiraq mäsäläsendä niçek şulay buldıqsız bulıp çıqqaan soñ? Pentagon häm Däwlät departamentınıñ elekke küzläw räsmie Anthony Cordesman süzlärençä, Ğiraqnı Sovetlar belän çağıştırıp bulmıy. Salqın Suğış çorında Sovetlar turında mäglümät cıyu küpmeder däräcädä ciñelräk bulğan. Saddamnıñ qoralı turında mäglümät tuplaw – küpkä qıyınraq. 1981 yılda İsrael Ğiraqnıñ Osiraq atom reaktorın cimergännän soñ, Saddam üz ilen şpionnar öçen yabıp quyğan. Qoral yäşerüdä yıldan yıl täcribä tuplağan. Suğışqa qädär min üzem dä Saddamnıñ tıyılğan qoralı bar dip ışana idem di Cordesman. Küräseñ, ul BMO taläp itkänçä, qoralın yuq itkän, ä üze qoral tuplağan bulıp qılanğan.
audio (Anthony Cordesman)
"Älbättä, amerikan säyäsmännäre küzläw mäglümätlären üzlärenä kiräk yaqqa bora. Tik şunı da tanırğa kiräk: şpionnar bina aşa kürä almıy, kiräk urında kiräkle keşe bulmasqa mömkin. Şul uq waqıtta qoral texnologiäsen xäzer bik ciñel yäşerep bula."
90-nçı yıllarda vitse-prezident Al Gore''nıñ iminlek kiñäşçese bulğan Leon Fuerth bu fiker belän kileşsä dä, bar ğäyepne şpionnarğa awdaru döres tügel di. Xäzer Bush administratsiäse David Kay xisabın küzläwçelärne ğäyepläw öçen qullanaçaq. Läkin cawaplılıqnıñ zur öleşe qarar qıluçı yuğarı räsmilär: Pentagon başlığı Donald Rumsfeld häm vitse-prezident Dick Cheney östendä.
audio (Leon Fuerth)
"Xäzer administratsiä, bez üz süzebezgä ışandıq, çönki küzläwçelärgä ışandıq dip aqlanaçaq. Belüemçä, Pentagonda ayırım küzläw bülege tözelde, Ğiraqta suğış başlarğa qarar itkän Rumsfeld, Chaney kebek keşelär mäglümätne şunnan aldı." Leon Fuerth süzlärençä, Quşma Ştatlarnı suğışqa tartıp kertkän Bush administratsiäse küzläwçelär, alarnıñ mäglümäte öçen cawaplılıqtan qaça almıy. Bäysez tikşerü bula qalsa, ul şundıy näticägä kiläçäk, di Fuerth: doşmannı yaxşı belü öçen anıñ cirendä şpionnarıñ bulu şart. Ägär alar yuq ikän, dimäk mäglümät xatalı bula ala. Qarar qıluçılar monı belergä tieş.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tırışqan taşın da yara, küperen dä tözi
Sverdlov ölkäseneñ Krasnoufim yağında Bäyäk Tüz digän bik matur ber tatar awılı bar. Ufa yılğası yarında quyı urmannarğa kümelep utırğan bu awıl matur tabiğäte belän genä tügel, ğäcäyep keşeläre belän dä ayırılıp tora. Şundıy keşelärneñ berse – Räfil äfände Zıyätdinov belän tanıştırıp ütäse kilä sezne.
Räfil Zıyätdinov – ğadi mäktäp uqıtuçısı. Fizkul'tura däreslären alıp baruçı bularaq, anıñ yäş buınnı taza, sälämät itep tärbiälärgä omtıluı tabiği. Siräk oçrıy torğan tärbiäçe säläte barmı, awıl yäşläre mäktäpne betergäç tä Räfil' abıylarına tartılalar, xärbi xezmät beterep tuğan yaqlarına qaytuçılar da anıñ yanında tuplanalar.
Awılnıñ iñ yäş, köçle keşelären bergä tuplıy alu säläten bik izge eşlärgä qullanırğa künekkän Räfil' äfände. Buş waqıtlarda, yal könnärendä awıl külämendä uzdırıla torğan sport uyınnarın, künegülärne, törle yarışlarnı äytkän dä yuq inde. Sälämät tändä sälämät rux ta bulırğa tieş. Yäşlärne bozıqlıqtan saqlap qalu, äxlaqi ruxta tärbiäläwneñ iñ döres yulı – din-islam digän fikergä kilä Räfil' äfände. Bäyäk Tüzdä mäçet salu niäte şunnan barlıqqa kilä.
Tuqsanınçı yıllar urtası, iqtisadi yaqtan bik awır yıllar. Şul çorda Räfil' Zıyätdinov citäkçelegendä awıl yäşläre ber bulıp, üz köçläre belän Bäyäk Tüz urtasında menä digän ör-yaña zur mäçet torğızalar. Urmannı üzläre kisälär, burıylar, taqta yaralar, awıl keşeläre börtekläp cıyğan aqçağa kirpeçen, tübä qalayın qaytartalar. Cäy başında tözelä başlağan mäçetkä inde cäy axırında uq kömeş aylı manara quyıla.
Berdämlektä köç digän xaqiqätne berniçä yıldan soñ tağın ber tapqır isbatlıy Räfil äfände.
Monnan ber yıl çaması elek Krasnoufim rayonı xalqı arasında tiktormas Räfil' tağın üz köçe belän Ufa yılğası arqılı küper sala başlağan digän xäbär tarala. Eş şunda, Bäyäk Tüz awılına terälep ük aqqan Ufa yılğasınıñ tege yağındağı elekkege sovxoz cirlärendä awıl xalqınıñ peçän, utın äzerli torğan delyankaları urnaşqan. Kürşe awıllarğa yaqın yul da şunnan ütä. Bu urında küper kiräklege bäxässez. Küperneñ dä nindie genä äle, 60 metr ozınlıqta, kiñlege dä biş metrdan kim bulmasqa tieş. Bu zur eşkä küp yıllardan birle awıl häm rayon xakimiäte aqça yunätä almadı. Bez eşlämäsäk, kem eşlär digän fiker belän, tınğısız yöräkle Bäyäk Tüz yegete tağın ciñ sızğanıp eşkä totına.
Küper xätle küper salu ciñel eş tügel. Bigräk tä älege küper kebek ozınlığı 60 metr, kiñlege 5 metr zurlıqta bulsa. Töpläp uylap, belgeçlär eşlämäsä, törle bälä-qaza kilep çığuı bar. Şunı istä totıp, Räfil äfände kiñäş belän yaqındağı xärbi çast'qa möräcäğät itä. Xärbi belgeçlär belän kileşü tözelä, alarğa eşläre öçen azıq-tölek belän tülärgä dip kileşälär. Awıl xalqı xärbilärgä dip it, bäräñge, yäşelçä, söt cıya. Awıl yäşlärenä dä eş citärlek bula. Tözeleş materialların yünätü, timer konstruksiä öçen material tabu, tüşäw öçen ağaç äzerläw – barısı da Räfil Zıyätdinov citäkçelegendäge yäşlär östendä bula.
Nihayät, eşneñ näticäse küzgä kürenä – ber cäy eçendä zur, mähabät, tözek küper safqa basa. Rayonnan kilgän maxsus komissiä küperne yaraqlı dip taba. Belgeçlär küperneñ bäyäsen iñ kimendä 700 meñ sum dip bäyälilär.
Tırışqan tabar, taşqa qadaq qağar di. Räfil Zıyätdinovnıñ awıl xalqın tuplıy, oyıştıra belü säläte awılnıñ änä şundıy zur problemaların çişärgä yärdäm itä.
Alma peş, awızğa töş dip, kemnärneñder kilep eşläwen kötep yatmıyça, üz tırışlığın eşkä cigüçelär bulğanda, çişelmäs kebek problemalar da tiz çişelä ikän. Räfil Zıyätdinov kebek yegetlärebez kübräk bulsa ide.
Fäwiä Safiullina.
Yekaterinburg.


text:
Qıtaynıñ Qılca şähärendä uzğan Saban tuyında 400 keşe qatnaşqan
Sabantuy Qıtayda 13- nçe tapqır uza. Millättäşlärebez yanına bıyıl Tatarstannıñ Yazuçılar Berlege räise, şağir İlfaq İbrahimov, cırçı Röstäm Zakirov häm Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınıñ eşlär belän idärä itüçe Miläwşä Ğomärova barğannar. Qılcada 500дәH artıq millättäşebez yäşi. Bu şähärdä qazaqlar häm uyğurlar küp bulu säbäple, alar belän dustanä mönäsäbättä ğömer kiçerälär ikän.
Sabantuy şähär urtasında urnaşqan bik matur urında - zur parkta oyıştırılğan. Yazuçılar Berlege räise İlfaq İbrahimov
Ğailälär-ğailälär belän bergäläp utırdılar. Uyğurlar häm qazaqlar da bar ide. 400лә keşe cıyıldı barlığı
Ğailälär-ğailälär belän bergäläp utırdılar. Uyğurlar häm qazaqlar da bar ide. 400лә keşe cıyıldı barlığı
İlfaq İbrahimov belderüençä Sabantuynı Qılcada yäşäwçe aqsaqal Möxämmät Ğäli açıp cibärep, Qıtayda milli bäyräm ütkärelüeneñ tarixın söylägän. İlfaq İbrahimov Tatarstan Prezidentınıñ qotlaw süzlären, Miläwşä Ğomärova Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirovnıñ sälamläu süzlären citkergännär. Monnan tış Qılca şähäre xakimiäteneñ mädäniät eşläre buyınça cawaplı wäkile qotlağan. Sabantuyda köräş häm at çabışlarınnan tış barlıq uyınnar da uzdırılğan, millättäşlärebezgä Tatarstan wäkilläre çığışları ayıruça oşağan. İlfaq İbrahimov
Min şhigıyr'lär uqıdım, bik şaqqatıp tıñladılar. Röstäm Zakirovnı qat-qat cırlattılar. Üzläre dä bezneñ belän cırladılar, uyın qorallarında uynadılar.
Sabantuyda Qıtaydağı tatar cämğiäteneñ aktiv wäkilläre, ayırım alğanda İl'yar Gabitov, Tursuntay Gäliev, Ğayzatulla Xäsänovkä kongress isemennän räxmät xatları häm büläklär tapşırılğan. Qıtayda millättäşlärebezneñ kübese däräcäle urınnarda eşlilär ikän. Aralarında xirurglar da, cirle üzidarädä eşläwçelär dä bar. Qıtaylarnıñ millättäşlärebezgä mönäsäbäte turında İlfaq İbrahimov
Qıtayda 53 millät wäkile yäşi, 52Hчe urında – tatarlar. Ägär qıtaylarğa -1, uyğurlarğa – 2 bala tabarğa yarasa, tatarlarğa 3 bala tabu mömkin.
İlfaq İbrahimov Tursuntay digän millättäşebezneñ öyenä qıtaylarnıñ qızıqsınıp ekskursiägä kilüläre turında äytte. Mul tormışta ğömer kiçerälär. Härberseneñ maşinaları bar ikän. Tuylarnı, bäyrämnärne bergä uzdıralar. Şul uq waqıtta alar internet aşa Tatarstandağı barlıq yañalıqlarnı da belep toralar ikän.
Landış Xarrasova


text: Belgrad. Serbiä häm Çernogoriä parlamentları bügen, şuşı ike respublika qorğan yaña berlekneñ parlamentına üz wäkillären sayladı. Elekke Yugoslaviä urınına töselgän yaña berlek Serbiä häm Çernogoriä dip atala. 126 urınnan torğan yaña parlamentta Çernogoriäneñ 35, ä Serbiäneñ 91 deputatı bulaçaq, ul üz eşen aldağı 5 kön eçendä başlap cibärer dip farazlana. Parlamentnıñ kiläse çaqırılışı isä tağın ike yıldan soñ turıdan-turı saylawlarda bilgelänäçäk. Xäzerge deputatlar şulay itep Belgrad häm Podgoritsadağı parlamentlar tarafınnan ike yıllıq wäkalät belän genä saylana, häm alar Serbiä wä Çernogoriä parlamentlarındağı säyäsi partiälärne wäkillek itä. Deputatlar arasında demokratik köçlärne dä, millätçelärne dä gäwdäländergän şäxeslär bar. Üz eşenä kereşkännän soñ yaña parlament berlekneñ prezidentın häm 5 ministrdan torğan xökümäten saylarğa tieş bulaçaq. Şunnan soñ xäzerge yugoslav prezidentı Vojislav Koştunitsa üz wäkalätlären ütäwne tuqtataçaq.


text:
İndüsTahirov: Şartnamäneñ buluı möhim
Rusiä Däwlät Duması vitse spikerı Oleg Morozov Rusiä belän wäqälätlärne büleşü turındağı ike aradağı Şartnamä Tatarstan häm Çeçnya belän genä imzala ala dip beldergän ide. Bu Başqortstan citäkçelegeneñ isä açuın çığardı. Prezident Mortaza Räximov Federatsiä subyektlarınıñ barısına da bertigez xoquqlar birelergä tieş dip belderde. Ä tarixqa küz salsaq isä 91Hчe yılnıñ 31 martında Rusiä Prezidentı Boris Yel'sin, Yuğarı Şura räise Ruslan Xasbulatov häm 86 subyekt citäkçeläre Federativ Şartnamägä qul quyğan ide. Barı Tatarstan belän Çeçnya ğına isä monnan baş tarttı. Ä ul çaqta isä Başqortstan başqa törle wäğdälär birgän ide. Bu xaqta TR Däwlät şurası deputatı İndus Tahirov
Bez Tatarstan häm Çeçnya ğına ul çaqta Federativ Şartnamägä qul quymadıq. Başqortstan belän Yaqutiä dä quymıybız dip beldergän ide. Ämma alar quydılar. Häm bez Çeçnya belän ike respublika ğına maxsus Şartnamägä däğwä qıldıq. Şunıñ nigezendä bez bügen şul maxsus Şartnamä nigezendä eşlärgä xoquqlıbız.
İndus Tahirov belderüençä, Tatarstan - Şartnamä nigezendä Rusiäne Federativ däwlät itep qaldıra, ğadi genä tügel ä assimetriäle Federativ däwlät itep. İndus Tahirov
Bu assimetriä federal' üzäk belän maxsus, yäğni ayırmalı mönäsäbätlärdä tora digänne añlata. Tatarstannıñ üzenä dä bu otışlıraq, anda dokumentlarda wäqälätlär ähämiäte zur tügel, ämma anıñ prinsibı möhim. Şunıñ belän bez kiläçäktä törle üzgäreşlär belän Şartnamäne saqlap qala häm bayıta alaçaqbız. Häm şunıñ sayın Tatarstannıñ suverenlığı nığı baraçaq. Qayçan da bulsa Tatarstan suveren däwlätkä äylänäçäk.
TR Däwlät Şurası deputatı İndus Tahirov äytüençä, Tatarstan bu yunäleştä berençe bulıp bara. Ämma şul uq waqıtta ul başqa respublikalarğa da yul yara. Häm kiläçäktä şundıy şartnamäle respublikalar artaçaq dip assızıqlıy İndus Tahirov.
Landış Xarrasova


text:
Tacikstan Xökümäte mullalarnıñ gıylimıñ sınıy
Tacikstanda, imamnarnııñ wazifalarına layıq bulıp bulmawıñ sınarga dip mäxsüs dini imtixan öçen yözlägän cirle İmam, başqala Düşänbedä cıyıla. Mayor başlığı, imtixannı birälmägän imamlarnıñ eşläreñ yuğaltaçağın belderde. Bu xökümät färmanı watandaş häm ğalimnärdä törle qaytawazlar quptardı di, Azatlıq xäbärçebez Tulıraq itep....
Nuritdinov, Tacikstan Ğalimnär Şurasınıñ, imtixannarnıñ avgust ayına qadär tämamlar öçen, mäxsüs şura buldırıluı xaqında belderde.
"Ägär, Ğalimnär Şurası kiräk tapsa, imtixannı Şähär xaqimiäte häm bistä räsmiläreneñ dä küzätüe mömkin. "
Düşänbe şähär xaqimiäte, imamnarnıñ citärlek dini belemgä iä bulmawı xaqında, watandaşlardañ bik küp şikäyätlär alğannarın belderde.
Läkin qaysı ber imamnar bu eşneñ maqsatıñ başqaça kürä. Alar, xökümät şulay itep, küpçelege möselman, yolalarına bäyle bulğan xalıqnıñ dini idarälärenä basım yasaw dip saniy.
Habibxon Azamxonov, Sarı Osiya mäçete imamı. İmamnarnı bu imtixanğa kertergä tırışu, üzen häm ğalimnärne tübänsetü dip qabul itüe turında söyli.
"Min qabul italmim, Min 30 yıl İmam bulıp eşlim. Xalıq bu qarar belän qanağät tügel. Cämğiyät Demokratik bulırğa tiyeş, läkin basımnar arta."
Bu xökümätneñ, Tacikstanda mäçetlärne berençe tapqır ğına tikşerüe tügel. Xaqimiät, soñğı 3 yılda röxsätsez eşläwdä tänqiytläp ber niçä mäçetni yapqan ide. Şul uq waqıtta, Düşänbe häm başqa şähärlärdä tawış köçäytkeçlärdäñ azan uquğa da röxsät itelmäwe belderelde.
Uzğan atna, Düşänbeneñ Sino mäxälläsendä röxsätsez eşlägäne öçen ike mäçet cimerelde.
Düşänbedä 300 mäçet bar. Küpkenä binalar namaz uqu yanda, ictimagiy üzäk yäisä törle cıyılışlarında qullanıldı. Xaqimiät immamnarnı bu binalarnı qanunsuz qullanuda ğayepläde.
İmamlar, wasiwası namaz uqutu bulu belän bergä, ictimagıy tormışta da täsere bulğan keşelär. Bigräktä könenä hiç yuğı ber tapqır mäçittä yörgännär aldında.
Cämäğat, namaz betkännäñ soñ, dini häm ictimağiy mäsälälär xaqında imam belän kiñäşü öçen, yışqına Mäçettä qala. İmam Azamxanov, bu imtixannarnıñ maqsatın da änä şul cıyılışlar buluın äytä. Ul xökümätneñ, qaysı ber imamnarnı, xökümätkä yaqınraq bulğannarı belän alıştırmaqçı digän farazda tora.
Cämäğät belän İctimagıy häm dini mäsälälärdäñ tış başqa temalarğa söyläşkän qaysı ber imamlarğa xökümät basım yasadı.
Nuritdin Qahharov, Düşänbeneñ Vahdat bistäseneñ daimi imamı. Ul xökümätne tänqitläwdä ğayeplänep, uzğan ay basımğa duçar buldı.
May ayında, Qahharonıñ wäğazläre kibetlärdäñ cıyıp alındı. Belderüdä İmamnıñ süzläreneñ Tacikstanda tärtepsezlek qurqınıçı tudıruı äytelä.
Röşwätçelek häm korupsiä kiñ taralğan Tacikstan kebek ber ildä, räsmilärneñ, däwlät eşe bulmağan mäsälälärgä tıqşına başlawı xalıqta şik tudıra.
32 yäşlek, Abdullo Naimov, räsmilärne tänqiytläp bolay belderä.
"Bezneñ cämğiättä, keşelär urın alu öçen köp küç sala, çönki bik äz keşe üze häm ğailäse öçen yaxşı eşlär taba."
Düşänbe şähärendä uzaçaq imtixannarda ni sorayaçaqlar älegä bilgesez.


text:
«Mäğärif» jurnalınıñ 2004 yıl Mart sanına küzätü
Xörmätle tıñlawçılar! Mart ayınıñ çirattağı atnalıq matbuğat küzätüendä bez sezne küpläregezgä bik tä tanış häm yärdämçel bulğan «Mäğärif» jurnalı belän tanıştırabız. «Mäğärif» jurnalı ul aylıq ictimaği-pedagogik häm fänni-ädäbi ğomumtatar jurnalı. 1913 yılnıñ martınnan çığa başlağan jurnalnıñ tarixı bik zur. Ul ike teldä- tatar häm rus tellärendä çığa. Bügen bezdä qunaqta jurnalnıñ baş möxärrire, tarix fännäre kandidatı Ğäbdelxaq Şämsetdinov:
«Mäğärif» aylıq ictimaği-pedagogik häm fänni-ädäbi ğomumtatar jurnalı bügen 20 meñnän artıq tiraj belän çığa häm respublikabıznıñ barlıq rayonnarına tarala. Monnan tış anı Rossiäneñ häm Bäysez Däwlätlär Berlege illäreneñ küp kenä töbäklärendä dä yazdırıp alalar. Respublikabızdan çittä yäşäwçe äbünäçelär sanı ike meñ yarımğa yaqınlaşıp kilä.
Bu añlaşıla da, çönki jurnalnıñ här sanında yäş buınğa belem häm tärbiä birügä qağılışlı tirän eçtälekle, faydalı häm kiräkle yazmalar, teoretik mäqälälär, uqıtuçılarnıñ köndälek eşendä qullanma bulırlıq praktik materiallar urın ala. Jurnal bügenge köndä uqıtu-tärbiä ölkäsendä bulğan iñ aktual' problemalarnı da çitlätep ütmi.
Menä anıñ äle genä dönya kürgän öçençe sanı da Tatarstan Respublikası mäğärif ministrı Faris Faxrazoviç Xarisovnıñ «Mäğärif sistemasın yañartu häm milli mäğärif üseşe» digän mäqäläse belän açılıp kitä. Ministr anda bügenge köndä respublika mäğärif sisteması aldında torğan problemalarğa kiñ tuqtala, alarnı xäl itü yulların kürsätä.
Mäğlüm bulğança, soñğı waqıtta matbuğatta milli mäğärif üseşe, tatar tele häm ädäbiäte uqıtunıñ torışı, bu eştä bulğan uñışlar häm kimçeleklär turında küp yazıla, küp söylänä. Älbättä inde, «Mäğärif» jurnalı da bu temanı çitlätep ütä almıy. Şul uñaydan jurnal uquçılarıbız iğtibarına mäğärif ministrı belän interv'yu da täqdim itelgän.
Jurnalistnıñ: «Respublikada milli mäğärifneñ tiz adımnar belän üseşen tä'min itü öçen ministrlıqqa nindi töp mä’sälälärne xäl itärgä kiräk?» — digän sorawına ministr bäyenä-bäynä cawap birä.
Ayırım alğanda, ul monıñ öçen:
— TR däwlät tellären öyränüneñ sıyfatın yaxşırtu;
— tuğan teldä özleksez belem birüneñ nıqlı sistemasın buldıru;
— tuğan teldä professional' belem alunıñ sotsial' ähämiätle buluın töşenderergä ireşü;
— tatar tele häm ädäbiäten uqıtunıñ kamilläşterelgän metodikasına nigezlängän yaña programmalar häm däresleklär tözü;
— tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçılarınıñ kvalifikatsiäsen daimi kütärü kiräk, dip sanıy häm yuğarıda äytep ütelgännärne tormışqa aşıru yünäleşendä kürelgän çaralarnı bäyän itä.
Bıyıl TR Mäğärif xezmätkärläreneñ kvalifikatsiäsen kütärü häm yañadan äzerläw institutına 75 yıl tula. Şul uñaydan jurnal üzeneñ uquçılarına älege institut rektorı, pedagogiä fännäre doktorı, professor Räşit İslamşin yazmasın täqdim itä.
Mälikä Basıyr: Ğäbdulxaq äfände belän yaqınraq tanıştırıp kitim äle.
Ul jurnalist, Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre,
1976-1990 yıllarda «Sotsialistik Tatarstan», soñraq «Tatarstan xäbärläre» gazetasınıñ baş möxärrire bulıp eşli. 1994-96 yıllarda TR MK nıñ mädäniät häm sänğät bülege mödire wazifasın üti. Soñğı 7 yılda «Watanım Tatarstan» gazetasınıñ baş möxärrire bula.
Küp yıllar buyı «Mäğärif» jurnalın citäklägän Färit Şärifullin layıklı yalğa kitkäç,ağımdağı yılnıñ ğinwar başınnan Ğäbdelxaq Şämsetdinov «Mäğärif jurnalınıñ baş möxärrire itep täğäyenlänä. Häm ul bezdä bugen qunaqta. «Mäğärif» jurnalınıñ 2004 yılğı 3caHыHa küzätüne däwam itä :
Ğäbdelxaq Şämsetdinov : Jurnal belem häm tärbiä birüneñ aktual' problemaları buyınça äledän-äle «Tügäräk östäl» yanında söyläşülär dä ütkärä. Şundıy zur söyläşü Çallı şähäre tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçıları belän ütkärelgän ide. Jurnalda şul söyläşüneñ yazması birelä.
Söyekle şağirebez Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan könenä bağışlap tözelgän ädäbi-muzıykal' kiçä ürnäge dä uqıtuçılarda qızıqsınu uyatmıy qalmas.
Jurnal yaña çıqqan däresleklärne analizlaw, alarğa bäyälämä birüne dä küz uñında tota. Bu sanda Bögelmä pedagogiä uçilişçesı uqıtuçısı Nuraniä Xarisovanıñ «Süztezmä niçek öyrätelä?» digän yazması täqdim itelä. Avtor anda berniçä däreslekkä analiz yasıy, üz täcribäse belän urtaqlaşa, künegülär täqdim itä.
Pedagogiä fännäre kandidatı Fatıyma Wälievanıñ «Tanılğan ğalim, pedagog» digän yazması professor Möxetdin Korbanğäliev eşçänlegenä bağışlanğan.
Ä «Kürenekle yazuçılar» rubrikasında bu yulı süz yazuçı Mädinä Malikowa icatı turında bara.
Jurnal «Rus mäktäplärendäge tatar balalarına» digän daimi rubrika bar. Bu sanda Qazandağı 77 nçe mäktäp täcribäse turında söylänä. Ä menä «Rus telle balalarğa — tatar tele häm ädäbiäte» rubrikası belän bu yulı Qazan däwlät pedagogiä universitetı dotsentı Älfiä Motiğullinanıñ «Ädäbi tekst belän eş» digän yazması täqdim itelä.
Bu sanda şulay uq «Mäktäpkäçä tärbiä», «Başlanğıç mäktäp», «Ğilem dönyasında», «Mäktäp häm ğailä» rubrikaları belän yazmalar, Qazan däwlät universitetınıñ 200 yıllığına bağışlanğan mäqälälär, yaña çıqqan kitaplarğa, däresleklärgä küzätülär, ğomumän, uqıtuçılar, ata-analar, belem häm tärbiä birü belän şöğellänüçe härkem öçen kiräkle mäğlümatlar baytaq.
Jurnal yılğa ikeşär tapqır tatar telendä — «Tel däryası» häm rus telendä «Russkoe slovo» quşımtaları çığarıp kilä. Bu sanda «Russkoe slovo»nıñ çirattağı çığarılışı täqdim itelä. Ul mäktäplärdä rus telen, ädäbiäten uqıtunıñ aktual' problemalarına bağışlanğan, ul yäş uqıtuçılarğa belem häm tärbiä birü alımnarın kamilläşterüdä menä digän qullanma bulıp tora.
Jurnalda şulay uq Tatarstannan çittä tatar mäğärife turında qızıqlı mäğlümatlar, uqıtu-tärbiä ölkäsendä bulğan problemalı sorawlarğa cawaplar da tabarğa mömkin.
Mälikä Basıyr: Xörmätle tıñlawçılar. Mäktäptä , ğailädä, tärbiä mäs’älälären çişärgä yärdäm itkän bu ictimaği- pedagogik häm fänni-ädäbi ğomumtatar jurnalınıñ bu sanında da bik qızıqlı materiallar taba alırsız. Şunıñ belän bez bu atnalıq matbuğat küzätüen tämamlıybız. Bügen bezdä qunaqta «Mäğärif» jurnalınıñ baş möxärrire Gabdelxaq Şämsetdinov buldı. Tapşırunı Mälikä Basıyr alıp bardı. Azatlıq radiosı, Qazan.


text:
Kiçä Hamas yulbaşçısı Abdel Aziz Rantisi''nıñ İzrael höcümendä hälak bulğanınnan soñ Hamas suğışçıları monıñ öçen İzraeldän üç alaçağın belderde. Hamas äğzaläre bügen Gaza şähärendä Rantisi üleme häm 22 martta şulay uq hälak bulğan Hamasnıñ ruxi yulbaşçısı Şeix Äxmäd Yassin ülemnärenä cawap itep intixar höcümnäre başlıybız, digän uram qağäzläre tarattı. Kiçä Rantissi utırğan maşinağa İzrael boralağınnan raketa atıldı. Qatı cärähätlär alğan Hamas citäkçese Gaza şähäreneñ xastaxanäsendä ülgän.
İzrael ministrı Gideon Ezra, Hamasnıñ Damasktağı säyäsi şurası başlığı Xaled Meşaal''nıñ da näq şundıy uq yazmış kötä, dip belderde. Hamas belderüendä oyışmağa yaña citäkçe bilgelände, dielä ämma anıñ iseme äytelmi.
Xalıqara cämäğätçelek Rantissi''ğa yasalğan höcümne kisken täñqitläp çıqtı. BMO general sekratare Kofi Annan, Rantissinıñ üleme "bolay da kierenke bulğan wazğiätne tağın da qatlawlandıraçaq", dip borçılu belderde. Annan İzraelne üterü ğamällären tuqtatırğa çaqırdı.
Yevropa Berlegeneñ tışı säyäsät başlığı Javier Solana höcümne "qanunsız" dip atadı.
Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw Rantissi''nı üterü - "qanunsız, ber säbäpsez häm faydasız" dide.
Waşington İzraelgä täñqit beldermäde, ämma Yaqın Könçığıştağı wazğiät borçılu tudıra häm İzrael üz ğamälläreneñ näticäsen añlarğa tieş, dide. Aq Yort belderüendä şulay uq Hamas – terrorçılar oyışması häm İzraelneñ üz üzen yaqlarğa xoquqı bar, dielä.
Fälestin ministrı Ğassan Al-Khatib, Rantissi''nıñ üleme öçen Quşma Ştatlar da cawaplı, çönki äle genä Amerikan prezidentı George Bush''tan moña xuplaw buldı, dide: "İzraelneñ bu höcümne oyıştıru waqıtı küpmeder däräcädä şik uyata, çönki höcüm Şaronnıñ Waşingtonnan qaytuınnan soñ uq buldı. Häm bu säfärdän soñ bez Amerika İzraeldä uñ köçlärneñ säyäsäten yaqlıy digän fikerdä qaldıq. Yaqlaw isä uñçılar xökümäteneñ fälestinnärgä qarşı köç qullanu telägen arttıraçaq qına," dide fälestin ministrı.
Al-Khatib süzlärenä qarağanda Rantissi''nıñ üleme Yaqın Könçığış nizağın tağın da tiränäytäçäk.
Ämma İzrael tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Jonathan Peled, Rantissi''nı üterü – İzraelneñ üz üzen yaqlaw maqsatında eşlängän legal ğamäl buldı, dide: "İzrael terrorğa qarşı köräşne däwam itergä mäcbür. Häm höcümdä – qulları qanğa batqan, yözlärçä yähüdneñ ülemenä säbäp bulğan terror ğamälläre oyıştırğan häm İzraelgä qarşı tağın intixar höcümnäre planlaştırğan, terrorçılarnıñ Hamas oyışması citäkçese üterelde. Fälestin xakimiäte terrorğa qarşı köräş öçen barmağın da selketmägändä İzrael bu köräşne üze alıp baraçaq," dide İsrael tışqı eşlär ministrlığı wäkile.
Ğaräp illäre Ligası Rantissi''ğa bulğan höcümne "İzrael tarafınnan qılınğan terror höcüme" dip atadı.
Alsu Qormaş


text:
29 qaraşa küni Abay` atındağı kitapxanada QR täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalğan «25 juldızdı kün» şeñberinde «Semey`diñ 25 tarïxï-mädenï orındarı» taqırıbında ölketanw sağatı ötkizildi.
Şara barısında qatıswşı stwdentterge Semey` qalasınıñ 1718 jıldan bügingi künge dey`ingi tarïxı men tarïxï tulğalarğa arnalğan qala mädenïetinde mañızdı orın alatın Abay` Qunanbaev, Şäkärim Quday`berdiulı, Muxtar Äwezov, Şoqan Wälïxanov pen Fedor Dostoevskïy` eskertkişteri jay`lı, «Jïdebay`», «Börili» jäne t.b. murajay`lar men mädenï orındarı twralı mol mağlumattar berildi. Semey` - Ulı aqın, oy`şıl Abay` Qunanbaevtı, kemeñger fïlosof Şäkärim Quday`berdïevti, älemdik ädebïet qay`ratkeri Muxtar Äwezovtı, swırıp salma änşi Ämire Qaşawbaevtardı dünïege äkelgen qasïetti jer. Şara barısında jastar Semey` öñirine qatıstı kitapxana qorındağı ädebïettermen, bïblïografïyalıq körsetkiştermen tanıstı. Atalmış şara jastardıñ Semey` öñirniñ tarïxın tereñirek tanıp bilwde jäne rwxanï oy`-örisin keñey`twde mañızdı şara boldı.


text:
Xikmätle xällär
İñ xikmätlese – 7nçe dekaber ütkäç niçek yäşärgä? Äytik, Başqortstan prezidentı saylawları ütep kitkäç. Nindider oligarx digän qurqınıç canwar belän qurqıtular bulmasa, bu xalıq niçek yäşär ikän? Änä, comğa könne İnternet qullanuçılar “Oligarxnı üter!” digän uyın quyılğan säxifä adresı aldı. Uyın programmasın açqaç, qapçığın kütärgän Veremeyenkonı körtlek atqan kebek atıp uynıy torğan programma bulıp çıqtı bu. İnde xäzer telefil'mda ğına tügel, ä saylaw aldı bäygesendä keşe üterüne ğädätkä kertergä tırışalar. Xoday kiçerer mikän mondıy näfrät ürçetüçelärne?Äye, Başqortstanda prezident saylaw mädäni häm ädäple säyäsi bäxäs bulıp çıqmadı. Oppozitsiäne, xakimiätne tänqitläwçelärne tür başına tügel, işek töbenä yaqın da cibärmädelär. Häm şuşı näfrät häm täxetkä yabışu üze ber xikmätkä äwerelde. Xätta, satira-yumor da räsmi rejimnı saqlawğa xezmät itä ala ikän. Äytik, Ufadan şundıy mäzäk kilep citte. Ägär dä mägär Ralif Safin Başqortstan prezidentı bulsa, imeşter yaña açılğan “Nur” teatrın Alsu Safinanıñ cır teatrına äyländerälär häm imeşter ägär prezidentlıqqa Sergey Veremeyenko ütsä, “Nur” teatrı Peterburgtağı “Leningrad” rok-törkemenä birelä, yäğni bik qatı sügenüe belän yamanatı çıqqan Şnurğa bireläçäk. Läkin şunısı xikmätle. Saylawğa 10 kön qalğanda da şuşı kandidat saylaw byulletenenä kertelmägän ide. Ralif Safin kebek ük Sergey Veremeyenko da xalıq belän oçraşu öçen tınıç urın taba almadı. Yä binası bulmadı, yäki bulğan binada ut sünde, yäisä bötenläy yozaqqa bikläp quyıldı. Läkin monda bernindi dä xikmät yuq. Härwaqıttağıça säyäsät, barı tik mänfäğät kenä. Ä bu inde xikmättän dä zurraq närsä.
Rimzil Wäli


text:
Nyu Yorkta urnaşqan xoquq yaqlaw oyışması Human Rights Watch belderüenä qarağanda Üzbäkstanda 6meñ wöcdan häm säyäsi totqın bar .Alarnıñ kübese tıyılğan Hezb-ut Tahrir xäräkäteneñ äğzaları häm dini ekstermizm säbäple qulğa alınğan dip uylanıla.Bäysez küzätüçelär qaraşınça törmädä utıruçılarnıñ zur öleşe Üzbäk xökümäte säyäsäte qorbannarı .Prezident İ.Kärimov däwlät ximäyäsendäge islamğa ğına röxsät itä.Törmädä utıruçılarnıñ anaları, xäläl cifätläre , qızları ilneñ qıyın iqtisadi şartlarında yäşep qalu öçen köräşä.Üzbäkstanda xoquq yaqlaw aktivistları bu xatın qızlar , ir at yaqınnarınıñ xaq xoquqların yaqlawda zur eşçänlek alıp bara dip belderä.
Uzğan yäkşämbedä Ukrainada prezidnet saylawları barğanda Üzbäkstanda parlament saylawları ütkärelde. Ämma prezident Kärimov aldan uq Ukrainadağı kebek revolutsiälärgä çıdamlıq kürsätmiäçägen belderep quydı. Anda eşlär şoma ğına bardı , opozitsiä bötenläy saylawlarğa qatnaştırılmadı . Xökümätne yaqlawçı 5 partiäneñ 500 namzäte arasınnnan 120deputat saylandı. Qayber xabärlärgä qarağanda saylawlar xalıqnı bik şatlandırğan çönki sovet zamanındağı kebek saylaw aldınnan kübräk gaz birelgän ut kiselmägän . Ämma Üzbäkstanda däwlät qaramağındağı mäçetkä yörmägännärneñ , röxsät itelmägän dini säyäsi ğämäl qıluçılarnıñ sonğı tuqtalışı törmä . Taşkentta yäşäwçe xicablı Säidä xanım häm şulayuq xicablı 3 kilene ,onıqları sonğı yllarda zur qıyınlıqlar kiçerä . Çönki anıñ 3 ulı da törmädä utıra. İkese 1999 da Taşkentta bulğan şartlawdan soñ 17şär yıl törmägä yabılğan. Öçençese yaz aylarında Taşkent wä Buxaradağı şartlawlardan soñ qulğa alınğan. Saida xanım(audio)
minem 3kilenem dä eşsez , berse bäleş,tortlar peşerep sata, ikençese kürşelärneñ öyen cıştıra.Üzem pensiädä.Pensiäm keçkenä 17sum ğına (ayına 17dollar) Anıñ da yartısın ğına birälär qalğanın çığımnar öçen alıp qalalar
Säidä häm kilennäre 8säğätlek aftobus yulındağı törmägä yörilär wöcdan häm säyäsi totqınnarnıñ yaqınnarı törmägä kerü öçen ğädättä ozaqraq kötergä mäcbür qala, alar şulayuq başqalarğa qarağanda azıraq kiem azıraq aş su kiterä ala yaqınnarına . Säidä xanım in yamanı olı ulım yuğalğaç 3 atna buyı miña ber kemdä anıñ qayda buluın äytmäde di. Keşe Xoquqları İnisiativası Üzägennän Surat İkramov süzlärençä(audio)
Berençedän eçke eşlär ministırlığı ,prokuror ofisı xoquq boza, qanunğa kürä qulğa alınğan keşeneñ anasına ,ğailäsenä 2- 3 säğät eçendä xabär itelergä tieş.Şiklänelgän şäxes 72säğät kenä totıla ala. Şul çaqta citärlek dälil tabılsa prokuror qararı belän qulğa alına.
İkramov törmägä yabılğannarnın xatın qız yaqınnarı qıyın xaldä qala. Alar Säidä kebek üz xoquqların da , qanunnarnı da belmi.Ayruça ğailä äğzasınıñ törmädä utıruı, dini praktika säbäple tamğalanu da bar, Säidä häm kilennäre xicablı bulğan öçen eş tä tabalmıy,räsmilärneñ yawlıqlılarğa mönäsäbäte tiskäre dip söyli İkram.
Aza Şaripova ber qayçanda xicab qullanmağan, ulı Ruslan homoseksuallek säbäple qulğa alınğan. Human rights Watch Ruslannıñ qulğa alınuına anıñ jurnalistik aktivlıqları säbäp buldı di.Ruslan törmädä xästälänsä dä anası aña daru azıq tölek kiterä almağan. Surat İkramov kirtälärgä qaramastan Üzbäkstanda xatın qızlar törmägä yabılğan ir at yaqınnarınıñ xoquqları öçen köräşä di. İkramov(audio)
bezdän yardäm sorawçılarnıñ 99% analar yäki xäläl cifätlär.Atalar , ir tuğannar ber qayçan da kilmi dierlek. Minemçä alar qurqa. Min küp kenä irlärdän soradım , alar açıqtan açıq qurıqqannarın äytte.İrlär, räsmilär xatın qızğa ir atqa qarağanda azıraq bäğersez bulır dip uylıy.
Üzbäkstanda ülem cazasına qarşı da xatın qızlar aktiv kampaniä alıp bardı. Prezident Kärimovnıñ sonğı yıllarda iğlan itkän 3 yarlıqau-amnestiädän Säidä xanımnıñ ulları faydalana almağan.Amnestiä Hezb ut tahrir äğzalarına qaramıy . Säidä xanım eçke eşlär ministırlığna möräcäğät itkän. Anda aña cinayät bik zur, ulların prezidenttan yarlıqau sorarğa tieş digännär. Eşlämägän cinayät öçen niçek itep yarlıqau sorasınnar di Säyide xanım. Säidäneñ ulları tağı 12 yıl törmädä utırırğa tieş
färidä xämit


text:
Sember qalasında qabat saylawlar uzdı
Sember qalasında qabat saylawlar uzdı. Bu yulı tulayım Şähär Dumasına häm Ölkä qanunnar çığaru cıyılışındağı moña qadär buş torğan ike urınğa.
Bu ike urın tağın da buş qaldı, çönki anda saylawda qatnaşuçılar sanı 25 protsenttan da kim bulmasqa tieş. Ä saylawda nibarı 15 protsent qına qatnaşqan.
Ä Şähär Dumasına saylawlarda Ölkä qanunı buyınça, mondıy çikläw qaralmağan. Şunlıqtan saylaw uzdı, dip sanala. Döres, 13-okrugta “barısına da qarşılar” firqase ciñep çığu arqasında, ber deputat citmäyäçäk – 34 kenä uzdı. Qalğannarında xätta 500 çaması ğına tawış cıyğan kandidatlar da deputat statusına layık buldılar. Şunısı iğtibarnı cälep itärlek – alar arasında ber genä tatar da yuk. 9 tatar balası moña omtılış yasağan bulsalar da. Şulay itep, şähär xalqınıñ 17 protsentın täşkil itkän tatar xalqınıñ Dumada tağın da ber genä wäkile dä yuk. Çönki barlıq okruglarda da tatar azçılıqta. “Naçar yañğıraşlı” familiäle tatar da saylansın öçen, saylawnı milli quriälär buyınça oyıştırıp bulır ide dä bit – üzençälekle ilebezdä mondıy xıyalnıñ tormışqa aşuı mömkin tügel.
Ölkä başlığı Sergey Morozov “Tatneft'” berläşmäse citäkçelege belän üzara xezmättäşlek turında söyläşkän. Moña qadär dä Sember ölkäsendä “Tatneft'”neñ unnan artıq benzin salu stansalarında Tatarstan flağı Räsäyneke belän bergä cilferdi ide. Bu yulı süz citdiräk mäs'älä turında barğan: Sember ölkäse cirendäge niftä qatlamnarın “Tatneft'” belän berlektä üzläşterü turında
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Matbuğatta nilär çağıla?
Qazanda çığuçı köndälek gäcitlär iyünneñ berençe könendä närsä turında yaza soñ? Mäqälälärneñ barısın da sanap, gäcitlärneñ härqaysına tigez iğtibar birü mömkin bulmağanğa, qayber basmalarda çıqqan ğädättän tış temağa mäqälälär belän genä tanıştırabız. “Watanım Tatarstan”da andıy mäqälälär küp tügel, çönki xökümät, Däwlät Şurası gäcitendä tanış häm möhim problemalar turında yazalar. Berençe iyündäge sannıñ açılış mäqäläse “Bar yaxşısı sabıylarğamı?” dip atala. Ğafu itegez, balalar, bez ölkännär yäşi torğan bar närsä aqçağa, tanışlıqqa qırılğan. Şaqşı cämğiät sezneñ bäxetle balaçaqnı urladı, dip yaza Tübän Qamadan Firaya Moratova. “Tatarstan yäşläre”ndä çıqqan İlfaq Şihapov mäqäläse “Mançu zamanı” dip atala häm killerlarğa bağışlana. Andıy kiterelgän faktlar böten Rusiä buyınça alınğan. Şulay da, Leninogorski rayonında ber xanım iren üterergä keşe taba almağaç, bu eşne kiläçäktä kiäw bulırğa tieşle ber irgä tapşırğan. Häm ul keşe 16 yıl törmägä xökem itelgän. Menä şundıy çernuxa. Ansız uquçını cälep itü qıyın, küräseñ.
Şul uq “Tatarstan yäşläre” Başqortstan Däwlät Cıyılışı deputatı Edvard Murzinnıñ ber cenesle nikaxların röxsät itärgä täqdime turında yaza. Bu yazma “Başqortstan zäñgärlänä?” digän baş astında basılğan. “Tatarstan yäşläre”neñ tağın ber mäqäläsenä iğtibar itmiçä bulmıy. Uqıtuçı Gabdraxman Xämidi Latviädäge urıs mäktäpläre uqıtuçılarınıñ yuğarı sıynıfta 40% ğına rusça uqıtıluına qarşı demonstratsiälärenä mönäsäbäten belderä. Ul üzeneñ 60-yıllarda Krasnoyarsk kraenıñ Pirovskiy rayonı İkşermä awılında eşläwen iskä ala. Tatarça uqıtu tügel, söyläşüne dä xuplamağannar. Xäzer Rusiädäge wäzğıät beraz üzgärde. Şulay da, Rusiäneñ üzendä keçeräk xalıqlarnı tuğan telendä urta häm yuğarı sıynıflarda uqıtu bik siräk oçrıy. Ä Latviädä näq bu könnärdä 10 meñ uquçı mitingqa çığıp, rus mäktäplären yabuğa qarşı protest belderä. Ä bezdä Latviädäge kebek «balalarnı üz xoquqların yaqlarğa mitingqa alıp çıqsañ, eşeñnän genä tügel, tormışıñnan da mäxrüm itärgä mömkinlär», dip yaza Gabdraxman Xämidi. Bu mäqäläneñ töp fikere - milli tellärdä uqıtunı bäyälägändä Rusiädä ike törle arşın qullanu. Rus mäktäpläre häm rus tele turında süz barsa - çit illärgä dä däğwä zur, ä Rusiäneñ üzendä ğasırlar buyı yäşägän keçeräk millätlär andıy däğwä belän çıqsa, zur tawış çığar ide.
Bu könnärdä tormışta yäki Rusiä häm çit il mäğlümat çaralarında çağılıp ta, Tatarstan matbuğatına barıp ireşmägän waqiğalar. Uzğan comğada milli-mädäni cämğiätlärneñ utırışı buldı. Anda yañadan Säğit Caksıybaev şuşı berläşmäneñ citäkçese itep saylanuı turında barı tik İntertat.ru ğına xäbär itä. Törkiädä Tatarstan könnäreneñ ütkärelmäwe häm monıñ Tupraş neft' eşkärtü kompaniäsen alu turındağı kontraktnıñ tuqtatılıp toruı belän bäylelege turında barı tik “KoMMepcaHT” gazetası ğına yaza.
Rimzil Wäli


text: Yerusalim. Älegä qädär İzrailneñ finans ministrı bulıp eşlägän Silvan Şalom ilneñ yaña tışqı eşlär ministrı bulu täqdimen qabul itte. Bu eşne elekke xökümättä başqarğan Benjamin Netanjahuğa premyer-ministr Ariel Şaron finans ministrı urının täqdim itkän ide, läkin Netanjahu monı kire qaqtı häm şulay itep ul yaña xökümättä bulmayaçaq. Yaña tışqı eşlär ministrı premyer Şaronğa tuğrılıqlı keşe sanala, häm bu urınğa Şalomnı bilgeläw İzrailneñ tışqı säyäsätendä zur üzgäreşlär bulmayaçağına işarä itä. Ariel Şaron üzeneñ yaña xökümäten knessetqa, İzrailneñ parlamentına, iñ tize irtägä täqdim itärgä cıyına. Ul citäklägän uñçı Likud partiäse ğinwarnıñ 28-endä uzğan ğomumi saylawlarda ciñep çıqsa da, knessetta küpçelekne qazana almadı. Näticädä Şaron, üz partiäsennän tış Milli Berlek, Milli Dini wä Şinui partiälärennän torğan xökümät berläşmäse tözärgä mäcbür buldı, bergäläşep alar 120 deputattan torğan knessetta 68 urınğa iyä bulaçaq.


text:
Belgestär Başqortostandağı iñ taźa rayondarźıñ berehe Böryändäge Şülgäntaş mämeryähe ösön xafalana. Başqortostandıñ üźensälekle täbiği qomartqıları donyanıñ törlö töbäktärenän turistar iğtibarın yälep itä. 90-sı yıldar başında Şülgäntaş qursawlığına yılına 2-3 meñ keşe kilhä, bıyıl yäy ayźarında ğına turistar hanı 13 meñdän artqan. Qursawlıq xeźmätkärźäre mämeryä qararğa, täbiğät qosağında yal itergä teläwselär hanınıñ artıuı Şülgäntaşqa zıyan kilterä tip belderä. Ular fekerensä, xäźer turistarźı qabul itew tärtiben, ğömümän, xeźmätländerewźe üźgärtergä käräk. Qursawlıq xeźmätkäre Salawat Rısbayıv äyteüyınsä, mämeryäne haqlap qalıu ösön unda wideoqüźätew qulaylamahı urınlaştırıu, ä muzey kompleksın telefonlaştırıu talap itelä.
Şul uq waqıtta respublika bilämälärendä başqa töbäktärźä lä täbiğätkä zıyan kiltergän küp äyberźär bar. Yılğa-kül buyźarında qanunğa boyhonmağan töźölöştär baytaq. Xälleräk watandaştar yämle täbiğät qosağında źur yorttar halırğa, munsa qorop yal itergä yarata. Oşonday qanunhıź töźölöştärźe asıqlaw maqsatında Taźa yar operasiahı başlandı. Bınday sara yıl hayın uźğarıla. Bıltır qanun boźowsılarğa 3 million hum ştraf halınğan, 50-nän aşıu töźölöş tuqtatılğan, 31 eş prokuraturağa yıbärelgän. Ämmä hıu yatqılıqtarına yaqın urında üź yorton buldırırğa teläwselär kämemäy. Ştraf tülärgä telämäwselär ösön Räsäyźä hanalğan ber dörös yul bar – rişäwät tülä lä, tınıs yoqla.


text:
Üzbäkstan mamıq citeşterüdä balalar xezmäten qullana, dönyada bu näfrät uyata
Üzbäkstan başqa illärgä mamıq satu ölkäsendä dönyada ikençe urında tora häm şuşı säwdä anıñ qaznasına şaqtıy ğına aqça kiterä. Ämma monıñ artında şikle küreneş - balar xezmäten qullanu yata, dip belderä keşe xoquqların yaqlawçı cämäğät oyışmaları. Alar mäğlümätenä qarağanda, üzbäk balaları bar mamıq uñışınıñ yartısın cıya. Şul säbäple bu oyışmalar xäzer Üzbäkstan mamığın dönya buylap boykotlarğa öndi.
Sovetlar berlege tarqalıp, Üzbäkstan bäysezlekkä ireşkännän soñ räsmi Taşkent, balalar xezmäten tıyğan berniçä xalıqara kileşüne imzaladı, ämma sovet çorındağı ğädätlär anda haman da qala birä.
Boxarada yäşäwçe 12 yäşlek bala öçen här közne mamıq cıyarğa yörüneñ bernindi dä yaña närsäse yuq, ä andağı xällärne ul bolay taswirlıy:
"Şartlar? Bez anda ällä balalar baqçası, ällä mäktäp binasında torabız. Yoqlaw beton idändä. Täräzälär yuq. İrtän bezgä çäy belän ber telem ipi birälär, kiçen lagman, töşke aşqa sıyıq qına şulpa", dip sürätli mamıq cıyudağı toru şartların ber üzbäk balası.
Noyäbrneñ 16-sında Üzbäkstannıñ üzendä häm annan çittä yäşäwçe berniçä xoquq aktivistı Yewropa Berlegenä, Quşma Ştatlar, Rusiä, Qıtay xökümätlärenä, qayber xalıqara oyışmalarğa açıq xat yulladı. Ul 65 keşe tarafınnan imzalanğan, häm alar şul xatta, Üzbäkstanda citeşterelgän bar mamıqnıñ yartısı balalar xezmäten qullanu belän cıyılğan, dip belderä häm xalıqara cämäğätçelekne, Üzbäkstan mamığın boykot itärgä öndi.
Xatta şulay uq, mamıq qırlarında üzbäk balaları kön sayın kimendä 8 säğät ütkärä, alarğa anda yal könnäre birelmi, citmäsä äle alar qırlardağı tuzannı, ximik aşlamalar qaldığın sulap yäşi, dielä.
İmzalawçılar fikerençä, çitkä mamıq satu Üzbäkstannıñ töp kereme bulıp tora, şul aqçanı tağın da arttıru öçen xakimiät şuşı çimalnı cıyuğa zur çığımnar taläp itmägän balalarnı cälep itä, dilär. Bu baylıqlardan xalıqqa fayda yuq, çönki mamıq satudan kilgän aqça prezident İslam Kärimov ğailäse häm anıñ yaqınnarı tarafınnan üzläşterelä, dip yazıla xatta.
Şul säbäple älege xatnı imzalawçılar, ägär dä üzbäk mamığına qarşı xalıqara däräcädä boykot bulsa, bu ildä balalar xezmäten qullanunı beterügä yardäm itär ide, dip uylıy.
Uzğan atna azağında yasağan ber çığışında İslam Kärimov, ildä bıyıl da zur ciñügä ireşü - ayawsız xezmät näticäse bularaq mul uñış cıyu turında belderde. Keşe xoquqların yaqlawçılar fikerençä, şuşı "zur ciñü"gä yaqınça 450 meñläp bala häm yäşüsmerneñ xezmäte qullanu aşa ireşelgän.
Kärim Kamal


text:
Yevropa Berlege Çeçnyada uzğan refendumnı xupladı
Yevropa Berlege kiçä uzğan referundumnı “uñay adım” dip atadı. Komissiäneñ tışqı eşlärendäge matbuğat wäkile Diego de Oheda, nindi dä bulsa tärtipsezleklär turında xäbärlär yuq, referendum –Çeçnya mäs’äläsenä säyäsi çişeleş tabunıñ nigeze bulaçağına ömetlänüen belderde. “Çeçnya nizağın çişüneñ säyäsi yulı tabıldı dip ömetlänäbez, çeçnya xalqınıñ küpçelege dä monı yaqlap çıqtı, dide De Ohega. Referendum waqıtında Çeçnyada Yevropa Berlege yä Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması wäkilläre yuq ide. De Ohega, Yevropa Berlegeneñ Çeçnya säyäsäten üzgärtüenä irtä äle, dip östäde. Berlek monnan soñ da keşe xoquqlarınıñ torışın küzätep baraçaq. Referendumnıñ räsmi näticälär çärşämbe köngä äzer bulır dip kötelä.


text:
Rusiäneñ Baltıyq flotı
Rusiäneñ Baltıyq flotı yä ike Qızılbayraqlı Baltıyq flotı - Baltıyq diñgezendä urnaşqan Rusiä Federatsiäseneñ Xärbi-Diñgez Flotınıñ operativ-strategik territorrial' berläşmäse. Anıñ sostavına köymälär köçläre, diñgez aviatsiäse, hawa-ğälämi häm hawa höcümenä qarşı saqlanu çaraları, yar buyındağı ğäskärlär kerälär.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Baltıyq flotı 1703 yılnıñ 18 mayında Pötr I tarafınnan nigezlängän. Ul könne Pötr I citäkçelegendä Rusiä flotiliäse Şvetsiä flotın ciñgän.
1700-1721 yıllarda Tönyaq suğışı waqıtında Baltıyq flotı yärdämendä Vıborg, Rövel, Riga, Moozund utrawları, Helsingfors, Abo basıp alına, Gangut (1714), Ezele (1719), Grengam (1720) bäreşlärendä Baltıyq flotı ciñä.
1724 yılğa Baltıyq flotında 141 paruslı köymä.
1904-1905 yılda rus-yapon suğışında Baltıyq flotınıñ Tın Okean flotiliäse qatnaşa, läkin Tsusima bäreleşendä yuq itelä.
1914-1918 yılda Berençe bötendönya suğışında Baltıyq flotı Baltıyq diñgeze öçen Almaniäne ciñä, 100 doşman köymäsen yuq itä.
1941-1945 yılda Böyek Watan suğışında Leningrad saqlanuı operatsiäsendä qatnaşa.
Urnaşu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Ştab Kaliningrad
- Baltıyq Xärbi-diñgez bazası
- Leningrad Xärbi-diñgez bazası
- Sankt-Peterburg
- Kronştadt
- Lomonosov