text:
Matbuğat küzätüe
Pänceşämbe könne çıqqan gazetalarnıñ iñ “säyäsiläşterelgäne” ğädättägeçä Zvezda Povolj''ya inde. Küptän tügel anıñ alışınmas möxärrire Räşit Äxmätovqa 50 yäş tuldı. Atna başında “Tatmedia”da uzğan jurnalistlar mäclesendä Däwlät Şurası räise Färit Mäxämmätşin anı “Afärin!” dip maqtap qimmätle galstuk büläk itte. Räsmi xaqimiät anı Maqtaw gramotası belän dä büläklärgä niätlägän, läkin Räşit Äxmätov baş tartqan. Çönki Zvezda Povolj''yaTatarstanda iñ oppozitsion gazeta häm anıñ baş möxärrire şundıy yağımlı bozaw ike ananı da imä, digän prinsip belän yäşi, tegelärgä dä yarıy, bolarğa da yarıy. Kem närsä kitersä – şunı bastırıp çığara. Äytik, uzğan sanında ul TİÜ räisen wazifalarınnan buşatıluı turında yazıp çıqqan ide. Ä bu sanında şul xäbärne inqar itüçe yazma çığardı. Möxärrir bağanasında ul iñ başta prezident apparatı citäkçesen borğalap-sırğalap maqtıy, eşlärne aqıllı alıp baruı turında, anıñ küptän tügel Duslıq ordenı belän büläklänüe turında yaza. Şunnan soñ ul prezident apparatınıñ xäzerge waqıtta iñ töp mäşäqäte - parlament saylawlarına äzerlektä xataların kürsätä. İmeş, saylanası parlamentta Qazan şähäre administratsiäse başlığı ütkärgän deputatlar 1/3 öleşen täşkil itäçäk häm xälitkeç tawışqa iä bulırğa mömkin. Şulay itep, parlament, xökümät qararların ütkärmäw mömkinlegenä iä bulaçaq.
Ä inde iñ kisken sotsial'' problemağa - yaña yıldan soñ bäyälär kütärelü problemasına sallı itep Tatarstan yäşläre yaza. Mäğlüm ki, yaña yılnıñ berençe eş könendä ük Tatarstanda 5 protsentlı satuğa östämä salımnı ğämäldän çığarğan Prezident ukazı çıqtı. Läkin kibetlärdä bäyälär ber tiengä dä töşmäde. Şul uq waqıtta Mäskäwdän toraq öçen tüläwlär artu turında xäbärlär kilä başladı. Tatarstan yäşlärendäge mäqälä “Äy räxmät” dip atala. Bäyälär kütärelüdän qurıqmıybız bit bez, dip başlana mäqälä. Şulay itep, bezneñ xalıq mixnätkä künekkän, mäcleslärdä dä az räxätkä, küp mixnätkä tüzä adäm balası dip cırlıybız inde. Bäyälär kütärelüne xalıq ğädättägeçä bireşmiçä, şöpxälänmiçä qarşı ala äle.
Yunıs Ätnäle.


c: text/html

text:
Washingtonda kommunizm qorbannarı istälegenä häykäl açıldı
12nçe yundä Mäskäwdä kiñ küläm çaralar belän Rusiä köne bilgeläp ütelsä, Washingtonda Kommunism qorbannarı häykäle açıldı. Şul isemdäge waqıfnıñ mäğlümatlarına qarağanda, kommunizm çorındağı terror, açlıq, ezärlekläwlär waqıtında törle illärdä 100 millionlap keşe ülgän. Häykäl alarnıñ istälegenä quyıldı. Anı açu tantanasında AQŞ Prezidentı George Bush ta qatnaştı. Üzeneñ çığışında ul, communismnı xäzerge zaman qurçınıçları -terroçılıq häm islam radikalizmı belän çağıştırdı.
Kommunizm qorbannarı fondı, keşeçelekkä qarşı zur cinäyätlär qılğan citäkçelär isemlegenä Lenin, Stalinnı, Mao, Kastronı kertä. Kommunizm qorbannarı fondı säxifäsendä şundıy cinäytlär telgä alına. "Bolşeviklarnıñ ülemnär aşa xakimiätkä ireşüläre, Lennıñ yözär meñ Kazaknı yuq itüe, Ukrainada millionlarça xalıqnıñ açlıqtan qırılıuı, Qıtayda cir reforması barışında distälägän million keşeneñ ülüe, Tiananmen mäydanında studentlarnıñ atıp üterelüe häm başqa cinäyätlär berqayçan onıtlmasqa tieş dielä. http://www.victimsofcommunism.org/history_communism.php
12 yundä, Washingtonda Kommunizm qorbannarı häykälen açu tantanasında elekke Sovet illärennän, Estoniä, Latvia, Ukraina, kommusitlar xakimitätä bulğan Chechoslovakiä, Polşadan wäkillär kilde.
Häykälne açu ideyasın küterep çıqqan keşe Lee Edwards tantanda çığış yasadı häm 2007 yılnıñ 12 yundä AQŞ Prezidentı Reagannıñ SSSR citäkçese Mikhail Gorbaçevqa Berlin divarın cimerü täqdimen yasağanğa 20 yıl tuldı, dip xäbär itte.
“20 yıl elek , Prezident Reagan, Berlinnıñ Branderburg qapqası aldında torğanda, mister Gorbaçev, bu divarnı cimeregez, dip äytkän, ul waqıtta, prezident Reagan suzlärennän köldelär, ämma, 2 yıldan soñ, Berlin divarı cimerelde, annan soñ küp tä ütmäde, zolım imperiäse dä yäşäwdän tuqtadı”
AQŞ prezidentı George Bush, häykäl açılu tantanasında, bu sın, 100 million ğäypesez keşeneñ gazaplawları häm cafa çigüläre istälegenä quyıldı, dide. Ul şulay uq, kommunizm qorbannarınıñ sanın ber kem tögäl atıy almıy, bu san bik zur, küpçelek qorbannarnıñ isemnäre ber qayçan da kiñ cämäğätelekkä bilgele bulmayaçaq, digän ide.
“Ayırım keşelärneñ ğazapları tarixqa bilgele, alar artında kommunismnıñ qatı qulı tarafınnan ütertelgän tağın millionlağan keşe qala. Bu Stalin çorındağı açlıqtan qırılğan, isemnäre bilgesez ukrainnar, Stalin zolımı waqıtında ütertelgän urıslar, Sovet Kommunizımınıñ Seber ülem lagerlarına sörelgän Litva, Latvia, Estonia keşeläre” - dip äytkän George Bush açu tantanasında.
Ul şulay uq, kommunizman bügenge kön qurqınıçlarına paralel ütkärde. Bügenge kön qurqınıçları itep ul radikal islam häm terrorçılıqnı atadı. Salqın suğış çorı däreseläre haman da möhim bulıp qala, ireklek büläk itelä almıy, zolımğa qarşılıq kürsätü kiräk, näfrät ideologäse häm köç belän idärä itkän citäkçe cinäyätlär qıla häm millionlağan keşeneñ ülemenä kiterä. Bushnıñ äytüenä qarağanda xäzer dä andıy däwlätlär bar, 11nçe sentäber höcümären äzerlägäne şundıylardan.
“Bezgä höcüm itkän terroçılar häm radikalarnıñ, kommunistlar şikelle ülemnär kiterüçe irekleklekne qısa, başqaça fikerläwne röxsät itmi torğan, basıp alu ambitsiäläre bulğan, totalitar maqsatların yaqlağan ideologiäne alğa sörä. Kommunistlar kebek, bezneñ yaña doşmannar da xalıqlarnıñ ireklegen sanğa suqmıy, irekle yäşägännärne alar köçsez dip sanyı. Kommunistlar kebek, köç qullanğan islamçı radikalizmnı yaqlawçılar da ciñüelügä duçar iteläçäk.”- dip äytkän ide George Bush.
Wasingtondağı kommunism qorbannarı häykälen quyu öçen aqçanı ayırım keşelär, şirkätlär, xakimiätlär birgän, dip xäbär itelä.
Elekke SSSRdağı repressia qorbannarına bağışlap quyılğan häykällär, memorial taqtalar, islälek bilgeläre elekke Sovet respublikalarında, Rusiäneñ küp kenä ölkälärendä dä şaqtıy. Saharov üzäge internet säxifäse andıy 909 häykäl häm istälek bilgese turında mäğlümat tuplanğan. http://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/list.xtmpl
Rusiädä quyılğan häykälärneñ berse - 1996 yılnıñ 12 yunendä, Rusiäneñ Magadan töbägendä açılğan ide. Gulag törmäsendä 30nçı, 40nçı, 50nçe yıllarda ülgän keşelär istälegenä quyılğan şuşı häykäl, 30 metr bieklegendäfe Qayğı bitlege räweşendä yasalğan. Älege bitlekneñ avtorı - sınçı Ernest Neizvestnıy. Anıñ äti-änise dä 30nçı yıllar repressiäläre qorbannarı bulğan. Ufada säyäsi zolım qorbannarına häykäl 2000nçı yılda açılğan, Qazanda “Kiçer” digän yazu belän stella 2004 yılda quyıldı.
Bikä Timerova.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırım
Qırım (ukraince KpиM, rusça KpыM) – Qara deñizniñ şimaliy tarafında bir adlı yarımadada bulunğan bir ülke, qırımtatar halqınıñ vatanı. Meydanlığı 26,2 biñ km². Ealisiniñ sayısı 1.994 300.kişi (2005 s. malümat). Memuriy ceetten Qırım (Aqyar şeerinden ğayrı) 1991 senesinden berli Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyetidir.
Münderice
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi - tavrlar.
- M.E. (milâttan evel) XII asır — Qırım çöllerinde kimmerler yaşap keldiler.
- M.E. VII asırnıñ ortası — Kimmerler Qırımdan skitler tarafından quvuldılar.
- M.E. VII—VIII asırlar — Yunanlar Qırımğa kelip öz şeerlerini qurıp başladılar.
- M.E. V asır — Şarqiy Qırımdaki yunan şeerleri Bosporos Devletine birleştiler.
- M.E. 422 senesi — Yunanlar Hersonesos şeeriniñ temelini qoydılar.
- M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı.
- M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos Devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Evpator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.
- M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezaret altına keçeler.
- M.S. (milâttan soñ) I asır — Sarmatlar Qırımnıñ çölüne kirdiler.
- M.S. II asırnıñ ekinci yarımı — Bosporos devleti soñki qalğan Qırım skitlerinen küreşe. Skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri Bosporos, Roma ve sarmatlar arasında bölündi.
- III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos Devletini öz nezaret altına qoyalar.
- 269—270 seneleri — Roma orduları varvarlarnı Tuna özeniniñ o bir tarafına çekiltti. Pirat flotu Yunanistan yalısınıñ yanında mahv oldı.
- 375 senesi — Hunnular istilâsı. Hunnular Bosporos devletini tar-mar ettiler.
- IV—V asırlar — Rum (Bizans) İmperiyasınıñ Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler.
- VI asırnıñ soñu - Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.
- VII asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı.
- X asır - Hazar Qağanatı ruslar tarafından tar-mar etilgeninen Qırımnıñ çölü beçeneklerge keçti.
- XI asır - Qırımnıñ çölüni qıpçaqlar feth ettiler.
- XIII asır - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoro prinsligi) olıp ayrıldı.
- 1239 senesi - Qırımnı Batu hannıñ moğol ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü Altın Ordunıñ bir qısmı olıp qaldı.
- XIV - XV asırnıñ ortası - Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.
- 1441 senesi — Mustaqil Qırım Hanlığı meydanğa keldi.
- 1475 senesi — Osmanlı ordusı Gedik Ahmet paşa yolbaşçılığı altında ceneviz müstemlekelerini ve Teodoro prinsligini feth etti. Qırım Hanlığı Osmanlı Devletiniñ vassalı olıp qaldı.
- 1783 — Qırım feth etilip Rusiye İmperiyasınıñ terkibine kirsetildi.
- 1780-90 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Dobrucanen Anadoluğa birinci kütleviy icreti.
- 1853—1856 — Qırım cenki.
- 1860 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Osmanlı Devletine ekinci kütleviy icreti.
- 1917—1920 — Rusiye Vatandaş cenki. Qırımda "beyazlar" ve "qızıllar" ükümetleri biri-birlerini bir qaç kere almaştıralar.
- 1921 oktâbr 18 — Sovet Rusiye terkibinde Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti meydanğa keldi.
- 1941 avgust — Qırım almanları sürgün etildiler.
- 1941—1944 — Natsist alman ordusı Qırımnı işğal ettiler.
- 1944 mayıs 18 — Qırımtatarlar sürgün etildiler.
- 1944 iyün 26 — Yunanlar, ermeniler ve bulğarlar Qırımdan sürgün etildiler.
- 1945 iyün 30 — Cumhuriyetniñ yoq etilüvi: Qırım MSŞC Qırım vilâyetine çevirildi.
- 1954 fevral 19 — Qırım vilâyeti Ukraina terkibine kirsetildi.
- 1989 — Qırımtatarlar kütleviy tarzda Qırımğa qaytıp başladılar.
- 1991 fevral 12 — Qırım vilâyeti USŞC terkibinde Qırım MSŞCne çevirildi, Aqyar şeeri ise USŞC terkibinde cumhuriyet riayetindeki bir şeer olıp qaldı.
- 1992 fevral 26 — Yuqarı Şuranıñ qararı ile Qırım MSŞC adı Qırım Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
- 1992 mayıs 6 — Qırım cumhuriyetiniñ ilk esas qanunı qabul olundı.
- 1998 dekabr 23 — Qırımnıñ şimdiki esas qanunı qabul olundı. Qırımnıñ resmiy adı Qırım Muhtar Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
Memuriy-territorial bölünüv[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Memuriy ceetinden cumhuriyet 25 regiondan ibaret, olardan 14 rayon (ealiniñ çoqusı köylü) ve cumhuriyet riayetinde bulunğan şeerlerniñ şuralarına boysunğan 11 territoriya (ealiniñ çoqusı şeerli). Kösterilgen haritada körüne ki, işbu 11 territoriyadan bazıları büyük meydanlıqta yerleşip merkezden ğayrı bir çoq meskün yerden ibaret.
Rayonlarnıñ başları Qırımnıñ baş naziriniñ teklifinen Ukraina prezidenti tarafından tayin etileler, şeerlerniñ başları ise umumiy saylavda saylanalar.
Regionlar ise şeer, qasaba ve köy cemiyetlerinden ibaret.
Coğrafiya[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırım yarımadası Ukrainanıñ cenübinde buluna. Yarımada üzeriniñ meydanlığı 27 biñ km². Ğarp ve cenüp tarafında Qırım Qara deñiznen, şarq tarafında ise Azaq deñizinen sıñırlana. Şimal tarafında Qırım tar (8 km qadar) Or boynunen qıtağa qavuşa. Qırımnıñ şarqında Qara ile Azaq deñizleri arasında Keriç yarımadası, Qırımnıñ ğarbında ise Tarhan Qut yarımadası buluna. Qırımnıñ şimaliy kenar noqtası Or boynunda buluna, cenübiy kenar noqtası — Sarıç burnu, ğarbiy kenar noqtası — Tarhan Quttaki Qara burun, şarqiy kenar noqtası — Keriç yarımadasındaki Fener burnudır. Şimaliy kenar noqtasınen cenübiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 200 km, ğarbiy kenar noqtasınen şarqiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 325 km. Qaranen deñiz sıñırlarınıñ umumiy uzunlığı 2500-den ziyade km.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Aqyar şeeri ve Arabat beliniñ şimaliy ucundan ğayrı yarımadanıñ bütün yerini ala.
Qarada keçken Qırımnen Ukrainanıñ Herson vilâyetiniñ kiçik sıñırı Or boynundan keçe. Bundan da ğayrı deñizde Qırım Rusiye (Krasnodar ülkesi), Romaniya, Bulğaristan, Türkiye ve Gürcistannen sıñırdaş ola.
Coğrafik ceetten Qırım eki teñ olmağan qısımğa bölüne: onıñ şimali çöl (bütün yarımadanıñ 4/5 qısmı), cenübi ise ormanlı Qırım dağlarıdır (meydanlıqnıñ 1/5 qısmı). Aqyardan Kefege qadar üç dağ sırası uzana. Eñ yüksek soyu yalı boyunda uzanğan Baş ya da Cenübiy dağ sırasıdır, onda Qırımnıñ eñ yüksek noqtası Roman Qoş degen dağ (1545 m) buluna.
Qırımnıñ özenleri az suvludır. Salğır, Alma, Belbek, Qaçı eñ esas özenlerdir. Dağ ile dağ aldındaki rayonlarda özenlerniñ çoqusında suv anbarları bar. Şimaliy Qırım boyunda Şimal Qırım kanalı uzana, oña suv Özüden kele. Qırımda bir qaç balaban tuzlu göl bar: Doñuzlav, Sasıq, Saq, Aqtaş, Töbeçik, Çoqraq gölleri ve digerler.
Meşur kurort regionları:
- Cenübiy yalı boyu — Yalta ve Aluşta regionları
- Ğarbiy yalı — Kezlev ile Saq regionı
- Cenüp-Şarqiy yalı — Kefe ile Sudaq regionı
Müim şeer ve qasabalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İqtisadiyat[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Esas pıtaqlar — turizm, sağlıq saqlav, köy hocalığı.
İqtisadiy köstermeler[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Ukrainanıñ statistika komitetiniñ malümatına binaen
Naqliyat[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırımdaki er bir şeer diger meskün yerlernen avtobus marşrutlarınen bağlı. Şeerlerara trolleybus marşrutları da bar (Aqmescit ava limanı — Aqmescit — Aluşta — Yalta yolunda). Yalta, Kefe, Keriç, Aqyar, Aqmeçit ve Kezlev deñiz marşrutlarınen bağlı. Kezlevde tramvay mevcut. Ermeni Bazar — Keriç (Kefege çatal ile) ve Melitopol — Aqyar (Kezlevge çatal ile) demiryolları Qırımnı qıtanen bağlaylar.
Turizm ve raatlıq[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırımda çoq istiraat evi, lager (meselâ, Artek), çeşit musafirhane bar. Eñ populâr raatlıq yerleri — Yaltanen Aluşta ile beraber bütün Qırımnıñ yalı boyu, Sudaq, Kezlev. 2007 senesi yanvar ayından dekabrgece Qırımda 5718 biñ kişi raatlandı.
Qırımnıñ mahsus itibarğa lâyıq yerleri:
- Qırımnıñ qobaları (Mermer Qobası, Qızıl Qoba)
- Dağlar (Ay Petrinen yip yolu, Qırımnıñ Büyük kanyonı, Çatır Dağ)
Eali[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
2001 senesi toplanğan malümatqa köre — 2 024 056 kişi (58,3 % ruslar, 24,3 % ukrainler, 12,1 % qırımtatarlar, 1,4 % belaruslar, 0,5 % tatarlar, 0,4 % ermeniler, 0,2 % yeudiler, 0,2 % lehler, 0,2 % moldovanlar, 0,2 % azerbaycanlılar, 0,1 % özbekler, 0,1 % koreyalılar, 0,1 % yunanlar, 0,1 % almanlar, 0,1 % mordvalar, 0,1 % çuvaşlar, 0,1 % çingeneler, 0,1 % bulğarlar, 0,1 % gürciler ve çirmişler (mariyler), bundan ğayrı qaraylar, qırımçaqlar ve digerler)
Ruslar, ukrainler, yunanlar ve bulğarlarnıñ çoqusı ortodoks hristianlardır, qırımtatarlar ise musulmanlar (sunniler), bundan da ğayrı yeudiler, protestantlar ve katolikler bardır.


text:
Makedonyada noyäber ayında ütkärelgän xalıq sanın alunıñ näticäläre kiläse atnada iğlan iteläçäk häm anda ildäge alban azçılığınıñ 20% bulaçağı işarä itelä.20% möhim kürsätkeç! Çönki 2001nçe yılnıñ august ayında ireşelgän Ohrid tınıçlıq kileşüe qısalarında ütkän yılda Makedonya konstitutsiesenä kertelgän üzgäreşlär, xalıqnıñ 20%tan artıqın täşkil itkän azçılıqlarğa östämä xoquqlar birä.
Makedonia Däwlät Statistika Burosı direktorı Blagica Novkovska xalıq sanı alunıñ berençe räsmi näticäläre kiläse atnada iğlan itelgändä anda albannar 20%tan da kimräk bulıp kürenmiäçäk dip äytsä dä, ul töğäl sannar kiterüdän totılıp qalğan. Makedonyadağı alban mäxalläse här daim albannar räsmi kürsätelgän 23%tan artığraq , çönki bezdä traditsion räweştä balalar kübräk dip däğwä itä.
Novkovska Makedonyadağı alban azçılığınıñ xoquqları kire qağılmayaçaq, çönki alar 20%tan artığraq di.
AQŞ Tınıçlıq İnstitutı öçen yazuçı Makedonya mäsäläläre analitiğı Brenda Pearson küptän tügel genä , Makedonyadağı alban säyäsi partiäläre näticälärgä qarşılıq kürsätü öçen strategik boykotlar oyıştıraçaq dip kisätep quydı.
Makedonia Xelsinki Komitetı citäkçese Mirjana Najcevska da bu fiker belän kileşep xalıq sanıñ alunıñ näticälären manipulatsiläp bula di .Najcevska süzlärençä: bu yäki tege yaq ilne totrıqsızlandıru öçen näticälärdän faydalana ala . Can isäben alu näticälärenä şiklänep qarau , här närsäne cimerä ala. Çigännär tulısınça isäplänmädek dip qänäğätsızlek belderä. Töreklär şuluq säbäpne kürsätä. Vlaxlar , makedonyalılar häm albannar da şikäyät itä. Yugoslavieneñ parçalanuınnan soñ här xalıq törkeme üzen çirttä qaldırılğan dip xis itä.
Statistika Burosınnan Novkovska can isäben alu noyäberneñ berennän alıp 15 qädär dävam itte. 2million 40meñ keşe terkälde.Şul çaqta bez alban vä makedonyalılarnıñ arta baruına qaramastan barlıq etnik törkemnärdä bala tudırunıñ kimüenä iqtibar ittek dip belderde.
Berençe näticälärgä qarağanda urtaça här ğailäneñ 3yarım ä Makedonyadağı alban ğailäläreneñ 4,2 äğzası bar .Novkovska kiläse 10-15yıl eçendä albannarnıñ sanı etnik makedonyalılarğa tiñ bulaçaq digän farazlar yalğış şulayuq normal alban ğailäsendä bixisap bala üsä digän qaraşlarnıñ da modası in kimendä 20yıl elek ütte dip söyli .
Statistika Burosı direktor urınbasarı alban Milam Ademi ,alban ğailäsendä äğzalar sanı 4.2 digän sannı qabul itü bu inde alban maxalläse yılına 7meñ keşe belän arta digän süz bulıp tora , 94çe yıldağı xalıq sanıñ aludan soñ albannarnıñ sanı 50belän 58meñ arasında arttı bu isä yaña can isäben alu Makedonyadağı albannarnıñ böten xalıq sanınıñ 23%ın täşkil itäçägen kürsätä dip söyli.
Makedonya xalıq sanın alu komissiese äğzası demografie profesörı Asllan Selmani süzlärençä : Albannar tik 20%tan artıq bulunı ğına kötmi ,alar 94nçe yılğa qarağanda barğan dinamik üseşneñ dä kürsätelüen teli... Albannar arasında tabiğıy ürçü 2%, makedonyalılarda 0.3% älbättä bolarnı çağıştırğanda albannarda tabiğıy ürçüneñ in yuğarı buluın küräbez.
Selmani can isäben alu eşe nıq säyäsiläşterelde häm näticälär iğlan itelgäç bu tağı da artaçaq di. Anıñ süzlärençä makedonyalılarnıñ yasağan barlıq belderülärdä albannar 20%tan artmayaçaq dip äytelüe politik motivlı, alar cämäğätçelekne häm xökümättän bäysez oyışmalarğa täsir itergä teli. Ğomumän däwlät häm partiälär bu eşne säyäsiläşterergä telämi, çönki bu statistik operatsie.
Ämma xalıq sanın alu komissiese citäkçeseneñ urınbasarı Dcemal Şaxiti äytüenä qarağanda , bu Makedonyada mätbuğatnıñ uynağan politik uyın, oıyşmalar häm xökümät säxnä artında, wazğiät tağı da qatmarlana ala.
Statistik Buro süzçese Mitevska , Makedonyada ber yıldan artıq torğan çit il keşeläre isäbkä kertelde.Şulayuq Makedonya bäysezlek alğançı (1991) Kosovo häm Serbiedän kilep urnaşqan ämma äle dä pasportları bulmağan albannar da kerteleregä tieş ide dip söyli. Makedonya tışqı eşlär ministırlığı çit ildä yäşäwçe makedonyalılarnı konsollıqlar aşa isäpkä alğan , ämma dä läkin çığışı belän alban bulğan unmeñnärçä Makedonya watandaşı çittä qaldırılğan. Kosovoda 10meñ ,Könbatış Yevropa -Germaniedä gına 50meñnän artıq alban eşli . Şulayuq küptän tügel genä AQŞqa kitkän albannar ber qayda da kürsätelmägän
Färidä Xämit, Praga


text:
Yaqın Könçığışta ike intixar höcüme näticäsendä ike izrail'le hälak buldı häm töbäktäge çağıştırmaça tınlıq bozıldı
AUDİO: Fälestin citäkçelege tınıç xalıqqa qarşı höcümnärne härwaqıt ğäyepläp kilde häm Fälestin citäkçelege İzrail'neñ Fälestin xakimiätlären cawaplı itep kürsätüen kisken kire qağa.
Bügenge intixar terror höcümnäreneñ berençese İzrail'neñ Roş Ha'ayin şähärendä buldı. Anda kibet qarşında bomba şartlatuçı häm ber izraille ülde, distäläp keşe yaralandı. Bu höcüm öçen cawaplılıqnı Äl-Aqsa Şähitläre Brigadası üz östenä aldı. Şunnan soñ ber säğät tä ütmästän Könbatış Yardağı yähüd bistäse Arielda intixarçı bomba şartlatıp üzen häm tağın ber keşene üterde. Fälestin suğışçan törkeme Hamas üzeneñ internet säxifäsendä Arieldäge höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä aluın belderde.


text:
"Şaytan quıp" bıyıl xacda 251 keşe taptalıp ülde, söğüdilär yaña iminlek çaraları kürüne planlaştıra
Möselmannarnıñ bıyılğı xacı da faciğä belän bilgelände, xörmätle tıñlawçılar. Yäkşämbedä taş belän şaytan quu yolası waqıtında 240-lap xaci taptalıp ülde. Bar dönyadan ber urınğa ber yulı 2 millionnan artıq keşeneñ tuplanuı andıy faciğälär ixtimalın bermä-ber arttıra, alar xäzer här yılnı diärlek bula. Möselmannar arasında xac qılğanda izge Mäkkä cirlärendä can birü maqtawlı sanalsa da, anda yäkşämbedä bulğan tösle faciğälär sanın kimetep bulamı digän soraw haman da qala birä.
Audio, ambulans awazları
Uzğan yılda näq şul uq urında 14 keşe hälak bulğan ide, aña qädär 2001-dä 35 keşe taptaldı. Bıyılğı faciğä uñayınnan Söğüd Ğäräbstanınıñ xac ministrı İyäd Mädäni, "mondıy xälne buldırmas öçen bar çaralar da kürelgän ide, läkin bu Allahnıñ teläge bulğandır, yazmış ul saqlaw çaralarınnan köçleräk" dip belderde. Ministr şulay itep, bar närsäne dä Allah qullarına tapşırsa da, söğüd xökümäte düşämbe könne xacnı tağın da iminräk itü ölkäsendä yaña çaralar küräçägen iğlan itte. İzge Mäkkä wä Mädinä şähärlären zamançalaştıru yulların tikşerü öçen yuğarı däräcäle maxsus xäyät tözelä. Xacğa kilüçelär sanınıñ yıldan-yıl arta baruı sürätendä, söğüd xakimiatenä dä alarnı oyıştıru, aşatu, iminlegen tä''min itü mäşäqäte torğan sayın qatlawlana bara. Waşingtonda urnaşqan "Möselman eşläre Şurası" mödire Xäsän İbrahim 2 million xacine oyıştıru eşeneñ bik qatlawlı buluı xaqında söyli.
Audio, Xäsän İbrahim
"Şimbä qoyaş batu belän härkem Ğäräfä üzänennän Mäkkägä taba xäräkät itä başlıy, häm küpmeder waqıt ütü belän, tön urtasınnan soñ alar Mäkkägä yaqınraq ikençe ber urınğa küçä. Şuña da oyıştıru yağınnan qarağanda, ike million keşene küçerü ul härkem öçen mäşhär" dip belderä Waşingtondağı islam belgeçe. "Bu aslıda xäräkät itkän xalıq dulqınnarı häm ägär dä alar tieşle räweştä idarä itelmäsä bu taptaluğa kiterä, ara-tirä şulay bula da" di Xäsän İbrahim.
Audio, Xäsän İbrahim
Xac barışında mondıy faciğälärne buldırmas öçen söğüd yağı kilüçelär sanın üzençä çiklärgä omtıla. Bıyıl xacğa barı tik, här ayırım il öçen bülep birelgän sannarda ğına kilü röxsät itelde. Läkin Mäkkägä bilgelängän tärtipne bozıp kilüçelär dä citärlek. Yäkşämbe könne hälak buluçılar arasında andıylar şaqtıy ide dip xäbär itelä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tönyaq Koreanıñ atom programması turında altı-yaqlı söyläşülär başlana
Çärşämbedä Pekinda Tönyaq Koreanıñ atom programması turında 6 yaqlı söyläşülär başlana. 3 kön baraçaq söyläşülärneñ maqsatı – Pxenyannı bu programmasınnan waz kiçterü. Belgeçlär fikerençä, moña ireşü ciñel bulmayaçaq...
Audio (James Kelly)
"Pekinğa qabat kilüemä bik şat. Bu söylüşülär bulsın öçen bez, häm bezneñ Qıtay duslarıbız küp köç tükte. Çärşämbe irtän başlanaçaq söyläşülärdän bez anda açıq häm ğädel fiker alışu kötäbez."
Belgeçlär fikerençä, bu söyläşülär ciñel bulmayaçaq. Waşington Pxenyannıñ, atom qoral programmasınnan waz kiçüwen, bar bulğan äsbapların tikşerüçelär öçen açıp saluwın teli. Tönyaq Korealılar da üzenekendä qatı tora. Berniçä ay buyına alar Amerikannardan xöcüm itmäw turında pakt dawladı. Waşington andıy paktnı moñarçı kire qağıp kilde. Şuşı könnärdä däwlät sekretare Colin Powell, ägär Tönyaq Korea xezmättäşlek yulın saylasa, Amerika aña qarşı xöcüm itergä cıyınmawı turında yazmaça belderä ala, digän süzlär ıçqındırdı.
Niçek kenä bulmasın, Waşington Pxenyanğa taşlamalar yasarğa cıyınmıy sıman. Moña berniçä işarä bar. Şularnıñ berse – Pxenyan belän ike arada maxsus wäkil bulıp torğan Jack Pritchard, Pekin söylöşülärenä berniçä kön qala wazifasınnan kitte. Jack – Pxenyan belän yaxşı mänäsäbät urnaştıru, pränik-çıbırqı säyäsäte tarafdarı sanala ide. Amerikan räsmiläre anıñ kitü ğarizası Aprildä ük yazılğan, dip belderä. Ämmä, berük waqıtta, Jacknıñ artıq kileşüçän säyäsäte Aq Yorttağı qarçığalarğa oşap betmägän, digän fikerlär dä bar.
Alexandre Mansourov – Hawaidağı Azia-Tın Okean Üzägendä Tönyaq Korea belgeçe bulıp eşli. Anıñ fikerençä, bu söyläşülärdän zur näticälär kötmäskä kiräk, bu fäqät berençe adım bulaçaq:
Audio (Alexandre Mansourov)
"Minemçä, berençe söyläşüneñ näticäse – qarşılıqlar bulu turında kileşü häm kiläse söyläşüneñ waqıtın bilgeläw bulaçaq. Ğömümän alğanda, min Pekin protsessına ömet bağlıym."
Qayber belgeçlär, mäsäläne çişü öçen waqıt inde betep kilä dip sanıy. Pxenyannıñ ber yä ike atom qoralı bar, berniçä ayda ul tağın berniçäne yasıy ala, di alar. Philadelpiada urnaşqan Amerika-Korea İnstittutı belgeçe Sang-Joo Kim süzlärençä, waqıt suzu Pxenyan faydasına:
Audio (Sang-Joo Kim)
"Xäzer Pxenyan waqıt qazana. Söyläşülär barğan mäldä dä, ul eşen däwam itä. Häm anı kem dä tuqtata almıy. Yaqın arada Tönyaq Korea atom qorallı däwlät bulıp iğlan itelergä mömkin."
Söyläşülär aldınnan ğına Pxenyan ber-ike diplomatik kizänü yasadı. Başlap Waşingtonnı Tönyaq Korea mäsäläsen BMOnıñ İminlek Şurasına çığaru niäte öçen şeltäläde. Yäkşämbedä isä, Bötendönya studentlar bäygesennän sportçıların çaqırtıp alu belän yanadı. Qısqası, çärşämbe könne Pekinda açılası söyläşülärneñ näticäsen äytü qıyın, ä menä alarnıñ ciñel bulmayaçağın, aldan farazlap bula.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tik Russiä häm Fransiäneñ veto belän yanawı monı qıyınlaştıra dide Blair. AQŞ Prezidentı George Buşnıñ süzçese Ari Fleischer äytüençä, BMO iminlek Şurasında tawış birü bu atnada bulaçaq.
Quşma Ştatlar, Britaniä häm İspaniä tarafınnan BMO İminlek Şurasına täqdim itelgän rezolütsiä proyektı Ğiraqtan 17-nçe martqa qädär BMO qoral tikşerüçeläre belän tulı xezmättäşlek kürsätüne taläp itä.
Ämma kiçä Russiä belän Fransiä, bu proyekt tawışqa quyılsa, aña qarşı veto salaçaqların belderde.
Fransiä Prezidentı Jacques Chirac härtörle şartlarda da Fransiä veto qullanaçaq dide.


text:
Sanaqlar qayçan tatarça söyläşä başlar?
8 sentäberdä Qazanda «global cämğiätneñ info-kommunikatsiä texnologiäläre» digän fänni-praktik konferensiä başlanıp kitte. Anda «Elektron xökümät», elektron idärä itü sistemaları, elektron däwlätne tözü turında süz bardı. Şular belän bergä, tatar telendäge virtual möhitne buldıru mäs’äläse dä qaraldı.
İnformatizatsiä häm komputerizatsiä turındağı fänni-praktik konferensiä Qazanda inde 3 yıl rättän ütkärelä. Anda, xakimiätlär, ütkän yılğa näticä yasap, texnologiälärne üsterüdä bulğan uñışların kiñ cämäğätçelekkä täqdim itä. Mäsälän, elemtä häm informatizatsiä ministrınıñ çığışında Tatarstan buylap mäğlümatnı taratu sistemaları tözelgän, alar nigezendä idärä itü häm belem birü sistemaları tözelä dielde. Ministr Färit Fazılcanov süzlärençä, Tatarstanda 100 keşegä 27,1 çıbıqlı telefon turı kilä, ä käräzle elemtäneñ xalıq arasında taraluı 63,5% täşkil itä.
Mäktäplärne internetqa totaştıru eşe tämamlanıp kilä, xäzer mäğärif çeltären tözü eşe bara, kiläçäktä «Elektron xökümät» digän idärä itü sisteması safqa basarğa tieş, dielde konferensiädä. Şuşılar belän bergä, konferensiäneñ seksiälärendä, tatar telendäge virtual möhitne buldıru mäs’äläläre dä qaraldı. Notıqlarnıñ bersendä, tatar telendä programmalar yasaw eşe xaqında süz bardı. Tatarstan xökümäteneñ «Microsoft» kebek dönya küläm şirkät belän xezmättäşlek turında kileşü tözegän ide. «Windows» sistemaların tatar qullanuçılarına caylaştıru eşe başlanuı turında xäbär itelde, ämma bu proyektnı xäzer ni däräcädä buluı turında ber närsä dä bilgele bulmadı. Anıñ qarawı, Tatarstan tağın xezmättäşlek alıp barğan, «Linux» şirkäte üzeneñ bu yünäleşendäge eşen täqdim itte. Mäsälän, konferensiä belän bergä qızıqsınuçılar iğtibarına täqdim itelgän kürgäzmädä, «Linux» nıñ tatarçısı kürsätelde dä inde. Mäsälän anda, xat programmasında, «kilgän», «cibärelgän», «beterelgän» xat papkaların kürergä, «ok» urınına «äye» digän yazularnı uqırğa mömkin ide.
Tatarçalaştıru eşen alıp barğan «Üzäk» şirkäte wäkile Roman Zvyagintsev bezdä tübändäge mäğlümat birde: ««Linux» häm «Mozilla» belän kileşü nigezendä, «Linux»nıñ «Eş östäle», «Mozilla»nıñ «internetta eşläw» häm «xat cibärü» programmaların tatarçağa tärcemä itü eşe alıp bardıq. İnglizçä häm tatarça belä torğan belgeçlärdän eşçe törkem tözelde. Eş ber yıl bardı. Ministrlıqlar bezgä yärdäm itte. Fännär akademiäse ğalimnäre kompyuter terminnarın eşläp çığarğan ide. Alarnı «Microsoft» belgeçläre dä qullana. Tärcemä itelgän öleşne Mäğärif ministrlığında, Elemtä häm mäğlümatlaştıru ministrlığında häm ZAGS idäräsendä sınaw öçen quyıldı.»- dide Roman Zvyaginstev. Anıñ äytüenä qarağanda, tatarçağa tärcemä itelgän kompyuter programmalarında, ZAGSta, grajdanlıq xälen terkäw bülegendä, eşläp qarağannar häm uñay bäyä birgännär. Respublikada kübräk «Microsoft» produktsiäse qullanıla, ämma ikençe şundıy zur şirkät «Linux» programmaları, ere sänäğät oyışmalarında bar. Tärcemäne eşlägän şirkät wäkille Roman Zvyagitsev äytkänçä, respublikada 2 teldä dokumentlar tuplaw taläbe bulğanğa kürä, tatarça kompyuter programmalarına qızıqsınu da, ixtiac da bar. Bu tema «Azatlıq» radiosında, «Tatnet» tapşıruında däwäm iteler.Bikä Timerova.


text:
III Bötendönya tatar Kongressı «Tuğan tel» cırı belän tämamlanaçaq
III Bötendönya tatar Kongressı «Tuğan tel» cırı belän tämamlanaçaq
Şuşı uq Başqarma komitet binasında mädäniät mäsälälärenä bağışlanğan ikençe seksiäneñ oyıştıru komitetı da cıyılışın uzdırdı. Fän, mädäniät, tel mäsälälärenä bağışlanğan seksiäneñ utırışı Fännär Akademiäse binasında ütäçäk.
Yäşlär häm zamança sänğat teması Yäşlär üzäge binasında tikşereläçäk. Ä Kongressnıñ ğomum plenar utırışı ikençe könne, 29 avgustta S.Säydäşev isemendäge zur konsertlar zalında uzdırıla. Plenar utırışlardan soñ, Kongress qunaqların konsert qararğa çaqırırlar. Ul alıp baruçılarnıñ, yazuçılarnıñ, başqa cämäğät eşlekläreneñ sälämläw süzlärennän başlanıp kitä. Berençe bülektä Röstäm Malikov, Venera Ğanieva, İlham Şakirov çığış yasar, dip kötelä. Cır häm biyü ansamble artistların qaraw, Finländiä tatarlarınıñ icatı belän tanışu mömkinlege dä bulaçaq. Axırda Zäynäp Färxetdinova häm Salawat cırlarğa tieş. Konsert, böten tatar xalqı öçen milli gimnğa äylängän «Tuğan tel» cırın başqaru belän, tantalı räweştä tämämlanaçaq.
Bikä Timerova


text:
Edirne Türküleri - Dut Fidanı Boyunca
Sanatçı : Edirne Türküleri
Türkü : Dut Fidanı Boyunca
Etiketler : Edirne Türküleri - Dut Fidanı Boyunca türkü indir, Edirne Türküleri - Dut Fidanı Boyunca türkü dinle, Edirne Türküleri türküleri, Dut Fidanı Boyunca mp3 indir, Edirne Türküleri türküleri Dut Fidanı Boyunca türküsü, Dut Fidanı Boyunca sözleri, Edirne Türküleri mp3 dinle, Edirne Türküleri download, Dut Fidanı Boyunca bedava mp3, Edirne Türküleri türkü sözleri, Edirne Türküleri türkü dinle, Edirne Türküleri son albüm indir
Edirne Türküleri Türküleri
Edirne Türküleri - Ağlama Kazibem
Edirne Türküleri - Aman Dayler
Edirne Türküleri - Kahve Yemen den Gelir
Edirne Türküleri - Yüksek Yüksek Tepelere Ev Kurmasınlar
Edirne Türküleri - Dut Fidanı Boyunca
Edirne Türküleri - Konsol Üstünde Mumlar
Edirne Türküleri - Yüce Dağ Başında Yanar Bir Işık
Edirne Türküleri - Kızılcıklar Oldu Mu
Edirne Türküleri - Kavak Kavağa Yaslanır


text: Qırğızstanda parlament saylawları näticälärenä qarşı häm prezident Askar Akaevnı urınınnan kitergä çaqırğan demonstratsiälär däwam itä. Könyaqtağı Calalabad qalasında bügen 3 meñläp keşe tawış birü waqıtındağı tärtip bozularğa protest belderde. Başqala Bişkäktä Yuğarı mäxkämä binası yanına cıyılğan meñgä yaqın keşe, sızıp taşlanğan namzätlärgä saylawlarnıñ ikençe turında qatnaşırğa mömkinlek birergä taläp itte. Könyaqtağı Oş şähärendä dä meñgä yaqın keşe näq şundıy taläplär quydı. İkençe tur saylawlar Martnıñ 13enä bilgelängän. Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması berençe tur saylawlarnı xalıqara demokratiä taläplärenä turı kilmäde dip tänqitläde.


text:
Udmurtiädä yäşäwçe xalıq 14 martta ike prezident saylayaçaq
Berençe byulletendä — Rossiä Federatsiäse başlığınıñ kem buluın xäl itäçäk, ikençesendä — respublika citäkçesen bilgeläyäçäk. Udmurtiä prezidentı bulu öçen altı keşe uzara sınaşa. Alar arasında bügenge respublika citäkçese, ike vraç, Udmurtiädä tuıp üskän, ä bügen Soçi häm Mäskäwdä yäşäwçe ike keşe, ikese dä udmurt milläte wäkilläre, Qazannan eşsez yurist. Soñğı atnalarda saylawçılarnı üz yağına cälep itü öçen prezidentlıykka kandidatlar respublika buyınça törle çaralar oyıştıra. Ayırım millät wäkilläre belän dä oçraşular bulıp uzdı. Eşneñ ber alımı — konsertlar oyıştıru. Udmurt millätennän wäkillär üz qardäşläre belän oçraşa, şulay uq kandidatlar tatarlar arasında da eşne bik aktiv alıp bara. Bu forsattan faydalanıp, cirle tatar üzeşçän sänğät ostaları da respublikanıñ xättä keçkenä genä awıllarına da barıp citte. Ütkän atnada kandidatlarnıñ finans yärdäme näticäsendä Glazov, Balezino töbägendä yäşäwçe millättäşlärebez küñellä oçraşularda qatnaştı. İjawda ğömer itüçe tatarlar Tatarstan Respublikası başqalasınnan kilgän «Qazan» biyu ansamble kollektivı konsertında räxätlänep yal itte. Döres, biletlarnıñ ber öleşen xalıq bilet kassalarınnan üzläre satıp alğan, tamaşaçınıñ ikençe yartısı kandidat fondınnan birelgän aqçağa mädäniät sarayına kilüe açıqlandı. Bu biyu kollektivınıñ citäkçese, üze dä bik osta biyuçe Çulpan Zakirova äytüençä, alar İjawda berençe tapqır. Ämmä tamaşaçı fikerençä, mondıy matur iyüllerne, osta başqaruçılarnı tağın qararğa äzer. Tatar tamaşaçısın başqa tanılğan säxnä ostaları da söyenderde.
Ä menä kandidatlarnıñ tağın berse Yuri Odiankov üzen saylatır öçen balalar öçen tösle buyaular belän buyarğa räsem kitapçığı äzerlägän. Anıñ eçtälege berençe çiratta — bügen respubliqa täxetendä utıruçınıñ familiäse Volkovka bäyle. Ul ğam'sez äkiät geroe — büre räweşendä surätlängän. Şuşı uq kandidat tatar telendä tatarlarnıñ problemalarına basım yasap, häm, prezident bulıp saylanğan oçraqta, alarnı çişärgä wäğdä itep, listovka tarattı.
Aleksandr Volkov tatar cämäğätçelege belän oçraşu uzdırdı. Anıñ tarixı mondıy. Ütkän yılda tatar oyışmaları wäkilläre prezident belän oçraşu uzdırunı sorağaç, anı barlıq milli oyışmalar citäkçeläre belän tügäräk östäl söyläşüe oçraşuı itep uzdırğannar ide. Ul waqıtta tatar oyışmaları citäkçeläre äzerlänep kilep, respublikada yäşäwçe tatarlarnıñ telen saqlap qalu, mädäniäten üsterü buyınça ireşelgän uñışlarnı bilgeläp, kiläçäkne küzallap, üzläreneñ zar—moñnarın beldergän ide. Ämmä oçraşudan soñ uzğan yıl däwerendä eştä üzgäreşlär sizelmäde.
Tatar gimnaziäsenä yanqorma tözü mäs’äläse başqa urınnarda tikşerelmäde, bügen gimnaziägä 180 baladan artıq qabul itä almıylar, alarnı utırtırğa urın yuq, ä anda uqırğa teläk belderüçelär sanı baytaq. Tatar professional' cır—biyu ansamble buldıru — şulay uq xäl itelmäde. Tatar kollektivların üz qanatı astına alğan «Spartak» icat yortında da sänğät yortına xas bulğan zäwıqlıq belän maqtanırlıq berni dä yuq — kiresençä, ul cimerek xäldä .
Mäskäwdän kilgän boyırıq näticäsendä tatar milli çaralarınıñ xäle dä bik möşkel buluı ixtimal — tatar tapşırularınıñ waqıtı qısqara, efir waqıtı äledän äle üzgärtelep tora. Tatar basmasına qısqartu belän yanap toralar.
Tatar ziratınıñ xäle dä, yaña mäçet tözeleşläre dä ölkännärne borçıy. Bu häm başqa mäs’älälärne respublikanıñ useş programmasına kertü turında süz bardı oçraşuda häm alar prezidentlıkka kandidat Volkovqa nakaz bularaq ta tapşırıldı. Respublika Prezidentına kandidat Volkov belän oçraşudan soñ törle uylar da tudı dip yazıp çıqtı tatar basması «Yañarış» gazetası. «…Qayseber waqıtta bez üzebez dä sorawnı da quya belmibez, burıçlarnıñ möhimen dä bilgeli almıybız. … ul tatarnıñ ber—bersen xörmät itep kümäk eşli ala—almawına bäyle …», dip yaza avtor gazetada.
Dörestän dä, saylawlarğa xalıq künde inde — ul keşeneñ tuqlanu öçen kibetkä kerep ikmäk alğanı sıman, yäki küñel açu öçen tamaşağa yörüe kebek — nindider ber ğädätkä öyerelde. Ul ütär dä kitär. Prezidentnıñ kem buluına qaramastan — tatarlarğa bergäläşep berençe burıçnı bilgeläw — bu mäs'älä kön tärtibe bulıp qala. Bu mäs'älä Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ 20 martına bilgelängän qorıltayında xäl itelerme — äytüe qıyın. Tatar oyışmaları küp, alarnıñ citäkçeläre redaksiägä şaltırıtap, bez dä Udmurtiädä yäşäwçe tatarlar, ul cıyında qatnaşıp, üz fikerlärebezne belderergä, qararlar qabul itärgä xoquqlı dip belderä. Waqıt kürsäter.
Xämidä Ğayfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text: Britaniä, Fransiä häm Germaniä diplomatları belän tözelgän kileşü nigezendä, İran xökümäteneñ, tıyılğan atom eşçänlegen tuqtatıp toru turındağı qararın İran parlamentınıñ konservativ deputatları kisken täñqitläp çıqtı. Frans Press mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, deputatlar, İran, säwdä, iminlek häm texnologiälär alu öçen artıq yuğarı bäyä tüli, dip beldergän. Ber deputat, älege kileşü milli mänfäğätlärgä qarşı kilä, disä, başqa berse, bu adımnı – däwlätkä xiyänät itü, dip atağan. Parlament başlığı, uran bayıtu programması tulısınça tügel, ä waqıtlıça ğına tuqtatılıp tora, dip deputatlarnı tınıçlandırırğa tırışqan. Kiläse atnada Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı İrannıñ atom programması mäs'äläsendä cıyıla.


text:
Vladimir Putin: "sezdän vizalar, bezdän gaz"
Bügen Rusiä belän Yewropa Berlege citäkçeläre yuğarı däräcäle oçraşu ütkärä - Soçidä yal itkän Vladimir Putin yanına Yewropa komissiäse räise Jose Manuel Barroso, Berlektä xäzer räislek itkän Austriäneñ kanslerı Wolfgang Schuessel, tağın berniçä yuğarı wäkil kilde. Kön tärtibendä iñ möhim mäs''älä bulıp yaqlar arasındağı energetika xezmättäşlegen nığıtu tora.
"Tönyaq Yewropa gazütkärgeçen suzu, qitğanıñ energiä iminlegenä ireşü ölkäsendäge başqa çaralar - bolar barısı da dönyaküläm dä, töbäktäge dä täräqqiat öçen, töp maqsatqa ireşü - yewropalılarnıñ tormış sıyfatın yaxşırtu öçen eşlänä", dip añlata Vladimir Putin Rusiä citäkçelegeneñ Yewropa xalqı iminlegen qayğırtuın.
Soçigä kilgän Yewropa qunaqları - Austriä kanslerı Wolfgang Schuessel, Yewrokomissiä räise Jose Manuel Barroso, andağı tışqı eşlär öçen cawaplı komissar Benita Ferrero-Waldner häm Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät wä iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile Javier Solana, Mäskäwneñ Yewropanı şulay qayğırtuına bik uñay qarıy, xäzer Yewropa Berlegendä räislek itkän Austriäneñ kanslerı Schuessel, Rusiä belän xezmättäşlegebezneñ 40 yıldan artıq tarixı bar, Yewropa monı kiläçäktä dä däwam itärgä teli, dip belderde. Ämma berük waqıtta Soçi qunaqları Mäskäw belän xezmättäşlekne, bigräk tä yağulıq belän tä''min itüne farazlap bula torğan itmäkçe. Şuşı yıl başında Rusiä "Gazpromı"nıñ Ukrainağa gaz birüne tuqtatıp aluı Yewropada säyäsi şantaj bularaq qabul itelde.
Yewropa Berlege Rusiä gazın barı tik ber genä şirkät, bu oçraqta "Gazprom"nıñ ğına satuın kire qağa, totrıqlı tä''minat öçen andıy monopoliäne beterü kiräk, dip belderä. Yewrokomissiä äğzası Ferrero-Waldner, misal öçen, Soçidä bolay digän ide:
"Bazar iqtisadı ikän, bu bezneñ öçen beryaqtan tulı ütäkürenmälekne, häm qara-qarşı bulunı da añlata. "Gazprom" başqalarğa açılırğa teli ikän, möhim bulıp monıñ bezneñ şirkätlärgä dä cäyelüe tora, bigräk tä gaz çeltäre ölkäsendä", di Yewropa komissiäseneñ äğzası, Soçi söyläşülärendä qatnaşqan Benita Ferrero-Waldner, Rusiädäge gaz bazarınıñ başqa şirkätlärgä dä açıluı kiräklegen.
Rusiäneñ Yewropa Berlege belän energiä xezmättäşlege älegä yaqlarnıñ şuşı mäs''älädä kileşä almawına kilep terälä. Anıñ qarawı, vizalar ölkäsendä yaqlar bügen inde küpmeder alğa kitä aldı, Soçidä Rusiä häm Yewropa Berlege illäre watandaşlarına üzara vizalar birüne ciñeläytä torğan kileşü imzalandı. Ämma bu ciñeläytü älegä bar xalıqqa da qaramıy, barı tik sportçılar, eşmäkärlär, mädäniat ähelläre, ikeyaqlı almaşu programmalarında qatnaşuçılarnıñ viza mäşäqätlären genä ciñeläytäçäk.
Kärim Kamal


text:
Firdiägä 2 dekaber könne nibarı 25 yäş tulğan bula. İrtänge biştä tuğız aylıq balasın aşatqannan soñ, yoqığa tala yäş ana. Şul yatudan başqa tormıy. Bügen (30 dekaber) tuğan nigezendä anıñ öçesen uqıtalar.
İlnur belän Firdiä dürt yıl oçraşıp yörep, 2015 yılnıñ 5 oktäberendä qawışa. Bäxetlären tulılandırıp, tuğız ay elek cir yözenä näni qızçıq – Rizälä awaz sala. Şuşı bäxet töyençegeneñ här qılanmışına quanıp yäşägän mizgeldä, İlnur kinät tol qala. Ä Rizälä äle berni dä añlamıy. Ul bişegendä härkemgä yılmaya, kölä. Änisez üsüneñ ni ikänen toymıy şul äle sabıy.
– Qızım bik aktiv ide, – dip süz başladı änise Firdaniä xanım küz yäşläre aşa. – Biergä yarattı. Mäktäptä ber genä bäyrämdä dä biemi qalmıy ide. Arça pedagogiä kölliätendä belem aldı. Anı tämamlağaç, çittän torıp QFUnıñ çit tellär fakul'tetına uqırğa kerde. Ğinwar ayında diplom alırğa barası ide. Şunıñ turında küpme xıyallandı, alırğa ölgermi qaldı sabıyım...
Firdaniä xanım ğailäsenä şundıy zur awırlıq kiläsen yalğış qına da sizenmi. Ber atna elek äti-äni yanında dürt kön qunaq bulıp kitä Firdiä. Tuğan nigezen balaçaqtağı kebek Yaña yılğa kienderä, çırşı bizi. Kitkändä dä: «Yaña yılğa kiläbez», – dip sawbullaşa.
– Qızım kilgäç, minem quldan eş töşä ide. Min eştän qaytqançı (Baltaçta söt-may kombinatında xezmät quya) Firdiä aşarğa peşerep quya. Bu yulı kön sayın ni dä bulsa peşerdem. Berençe könne mantıy yasadıq. Balam söyenä-söyenä: «Äni, ikäw yasağaç, tiz dä buldı, tämle dä», – dip quanıp aşadı. Qalğan könnärdä dä qıstıbıy, qoymaqlar belän sıyladım. Güyä, bu bit minem balamnı soñğı aşatuım dip sizengänmen, – dip yäş qoya Firdaniä apa.
İrtägä üläse digän kiçne dä telefon aşa aralaşa äni belän qız.
- Kiçke tuğız tulğanda söyläştek. Rizäläneñ yaña hönärlären sanadı. Tınıç yoqılar teläp sawbullaştıq. Şunnan soñ da äle ul, 12 nçe yartığa qädär internetta utırğan.
Yäş äni irtänge bişençe yartıda balasın – küz nurın aşata da, qarawatına sala. Yoqınıñ iñ tämle çağı, üze dä yaratqan ire yanına sıyına. Ozaq ta ütmi, Firdiä xırlıy başlıy. İlnur aña: «Borılıp yat äle, ğırlıysıñ», – dip endäşä. Tik xatını anı işetmi. Bu yäş ananıñ dönyadan ayırılıp, can birep yatqan mäle bula. Şunnan soñ ul qaltırana başlıy. İre anı idängä yatqırıp, yasalma sulış yasap qarıy, tik soñ bula inde.
- İrtänge 6 tulğançı kilde bu xäbär. İrtän yäki tönlä waqıtlı-waqıtsız telefon şaltırasa, yörägem alına. Aldım trubqanı. Kiäw: «Äbi, Firdiä awırıy», – dide. Çığıp çaptıq. Ülär digän uy başqa da kermi. İşeğaldında qoda qarşı aldı. Anıñ: «Bik awır xällär, qodaği» digän süzennän barısın da añladım, – di Firdaniä apa.
İlnur aşığıç yärdäm çaqırta. Feldşer isä Firdiäneñ cansız gäwdäsen Arça xastaxanäsenä alıp barırğa quşa. Çönki kinät ülgän yäş keşene yarmıyça kümärgä röxsät itelmi. Tik Arçada sud-meditsina ekspertizası ütkärüçe belgeç yuq ikän. Döres, ştatta patoloğanatom bar. Ämma ul awırmıyça, kinät ülgän yäş keşene yara almıy. Nişlärgä? Patoloğanatom söyekle xatının yuğaltqan irne tikşerü komitetına cibärä. Alar isä ekspertiza yasatu öçen Baltaçqa yullıy. Ämma Baltaç belgeçläre xatınnıñ ülem säbäben açıqlaw öçen mäyetne respublika ekspertiza bürosına alıp barırğa kiñäş itä. Ğäcizlektäp aptırağan ir Arçanıñ tikşerü komitetına barıp tağın yullama ala: mäyetne Qazanğa alıp baru öçen.
- İrtädän kiçkä qädär yulda buldı qızımnıñ cansız gäwdäse. Ülgäç tä tınıçlıq bulmadı meskengä, – dip uftana Firdaniä apa.
Tuğız aylıq Rizäläne İlnurnıñ äti-änise tärbiäli. Kilen belän qayınanıñ mönäsäbätläre bik matur bula.
- Änile-qızlı kebek yäşädelär alar, – di Firdaniä apa. – Kürşe-külännäre dä bik yuqsınıp yılıy, alar belän dä urtaq telne tiz tapqan qızım. Kiäw belän dä araları äybät ide. Ber-bersenä isem belän dä endäşmilär, «cimeş» dip kenä toralar ide.
Äni nazınıñ ni ikänen dä tatırğa ölgermägän bäläkäç tä, söyekle xatını belän ber genä yıl yäşäp qalğan İlnur da, ğäziz balaların yuğaltqan äti-äni dä qızğanıç.
Narasıy dürt aydan soñ uq kükräkne taşlağan. Bügen bar närsäne teläp aşıy di. Güyä, Firdiä balasınıñ yätim qalasın sizgän dä, aşarğa öyrätep qaldırğan.
Waqıtsız wafat bulğan xatınnıñ analizların Mäskäwgä cibärgännär. Bügenge köngä quyılğan diagnoz isä: Firdiäneñ yöräge kinät tuqtağan.
- Berqayçan da yöräge awırtqanı bulmadı, – di Firdaniä apa. –Küptän tügel genä operatsiä kiçergän idem. Minem öçen ut yottı. «Äni, awır kütärmä, üzeñne saqla», – dip borçıldı balaqayım. Üzeneñ awıruın da belmiçä, yäşäp tä qalmıyça taşlap kitte...
Firdiäneñ yaqınnarınıñ açı xäsräten urtaqlaşabız. Xoday Täğälä kürkäm sabırlıqlar birsen!


text:
Omskida Qıtay studentları belän oçraşu
Pänceşämbe könne Omski şähär milli mädäni möxtäriäte aktivistları timer yullar vokzalında Qazannıñ yuğarı uqu yortlarında belem alıp, cäyge yalğa illärenä qaytıp baruçı Qıtay studentları belän oçraştılar. Oçraşu poyezd tuqtalıp torğan 15 minut waqıt eçendä genä barsa da, studentlar üzläre belän tanıştırıp, küp kenä sorawlarğa cawap birergä ölgerdelär. Ämma isäple waqıt tiz ütep kitte, ayırılışırğa waqıt citte. Poyezd quzğalğanda studentlar cır başlap cibärdelär. Poyezd kitkännän soñ ozatuçılar taralışırğa aşıqmadılar. Tatar möxtäriäte aktivistı Raziä apa Mäcitova küp yıllar elek Qıtayda ber tuğanı yäşäwe, anıñ xaqında studentlardan soraşuı turında söyläp aldı.
Qıtay studentları şul uq könne Novosibirskiğa barıp cittelär. Anda alarnı Ölkä tatar mädäniät üzäge aktivistları qarşıladı. 2 iyün könne studentlar öylärenä qaytıp citäçäklär.


text:
Sember ölkäsendä çuaş, muqşı, alman mädäniäte könnäre uzdı.
Oppozitsion gäzitlär farazınça, ölkä başlığı Şamanovnıñ häm şuşı kandidatnıñ atom qaldıqların Mäläkästä, NİİARda eşkärtü buyınça mänfäğätläre täñgäl kilä.Cirle räsmi gäzitlär bu mäsäläne urap ütä. Ä “Ömet” gäzitendä kandidat İvanovnıñ milli azçılıqlarnı da qayğırtuı turında yazma çıqtı. Tik şunısı bar: ğalim täqdim itkän ısullarnı milli ixtıäclarnı qanäğätländerü mäs`äläsen süzdä genä qaldıru buyınça tatıp qaralğan täcribä dip kenä sanap bula.
Qızğanıç ki, tatar millätle kandidatlar milli mänfäğätlär turında süz äytmilär, barı tik hönärläre buyınça tege yäki bu täqdimnär belän çiklänälär. Millätçelektä ğäyeplänüdän qurqalar, küräseñ. Saqlıq ta kiräkter inde – ile şundıy bit: ruslarğa ğına mömkin üz milläte turında laf oru.Bu yaqtan ayıruça “Rus'” firqäse häm jirinovçılar iñ aldınğılardır. Döres, alarnıñ bu ğämälen önämäwçe urıslar da oçrıy. Mäsälän, “Böyek Räsäy – Yevraziä berlege” firqäse liderı Pavel Borodin. Läkin anıñ da maqsatı – şul uq yunäleştä: SSSRnı torğızu.
Xäyer, Räsäydä saylawlarnıñ ğädel bulğanı yuq häm moña ömetlänü dä qıyın. “Niçek tawış birü tügel - niçek sanaw möhimräk” digän postulatqa künegep betkän iç inde bez. Şunlıqtan saylaw aldı kampaniäseneñ faydasın başqa yaqtan ezläp qaraw xäyerleräk bulır. Äytik, “Räsäyneñ çın patriotları” digän partiä tarafdarları - “Tuğan tel” häm “Bolğarğa qaytu” oyışmaları, şul partiä isemennän milli-mädäni ixtıäclar turında awız tutırıp söyläw mömkinlegenä bik şat. Şöker, andıy fikerlär İPR programmasına da turı kilä. Şunlıqtan – mömkin. Milli xäräkätneñ iñ awırtqan cirläre turında başqa oçraqlarda bäyän itü mömkin bulmağaç, bu oçraqnı Allah büläge dip tä sanıylar milli xäräkät aktivistları.Ayrat İbrahim, Sember.


text: Yevropa Keşe Xoquqları mäxkämäse Törkiäneñ 1999nçı yılda kördlär yulbaşçısı Abdulla Ocalan östennän xökem eşe ğadel bulmağan digän qarar qabul itte. Mäxkämä xekem eşen yañadan başlawnı täqdim itä. Üktäberdä Berlekkä kerü söyläşülären başlarğa ömetlängän Törkiä xökümäte, mömkin bulğannarnı eşliäçägen belderde. Premyer-ministr Recep Tayyıp Erdoğan, Yevropa mäxkämäseneñ qararında xökem eşe ğadel bulmağan dielä, ä ğayepläwlär tügel, dip belderde. Yaña xökem eşe dä Törkiä qanunnarı nigezendä baraçaq, dip östäde ul. Strasburgta, Ocalannıñ advokatı Markus Mueller, mäxkämä qararın körd yulbaşçısı öçen uñış dip atadı: "Bügen bulğan xäl – Abdulla Ocalan möräcäğäteneñ näticäle bulğanın kürsätte, mäxkämä xökem eşeneñ ğadel bulmağanın, häm yaña xökem eşe başlaw – iñ yaxşı yul buluı turında qarar çığardı," dide advokat. Yevropa Berlegeneñ matbuğat wäkile, Törkiä, Berlekkä namzät bularaq, älege qararnı xörmät itergä tieş, dip belderde. Ocalan, 37 meñgä yaqın keşeneñ ülemenä kitergän ğısyan oyıştıruda ğayeplänep ğömerlek törmä cäzasına xökem itelgän. Belderüedä – Ocalan bäysez häm obyektiv mäxkämä tarafınnan xökem itelmägän, dielä.


text: VİÇ häm SPİD yağni AİDS belgeçläre kiläse berniçä yılda Rusiädä bu çirdän meñlägän keşe üläçäk, dip farazlıy. Rusiäneñ Federal Spid Üzägeneñ töp belgeçläreneñ berse, Natalia Ludnaya, Rusiä – dönyada AİDS iñ tiz taraluçı illärneñ berse häm kiläse yıllarda ülüçelär sanı kisäk artaçaq, dip belderde. Bügen Mäskäwdä AİDS mäs'älälärenä bağışlanğan xalıqara cıyın uzdı. Ludnaya süzlärenä qarağanda AİDS tikşerenülärenä birelgän aqça bik az. Rusiädä räsmi töstä VİÇ yoqtırğan 300 meñ keşe bar, dip sanala, ämma ğayre räsmi sannar – 500 meñ tiräse, dip xäbär itelä.


text:
Yekaterinburda Qazan qunaqları bulıp kitte
Küptän tügel Yekaterinburg şähärendä Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil Bikbov Qazan milli-mädäni üzäge virtual' muzey baş möxärrire Räsim Mähdiovnı häm tatar ornamentı ostası, rässam Zöfär Nizametdinne qabul itte. Qunaqlarnıñ rässamnıñ tuğan yağı – Serov şähärendä bulıp qaytıp kileşläre ikän. Çirattağı yalların qızıqlı da, faydalı da itep uzdırğannar alar.
Räsim äfände Mähdiev rässam dustınıñ eşläre belän bik ğorurlanıp söyläde. Anıñ äytüençä, Zöfär Nizametdin tatar xalqınıñ küñel bizäklären original räweştä, üzenä genä xas itep kürä häm xalıqqa citkerä belä. Bolğar xanlığı çorınnan uq kilgän tarixi, borınğı bizäklärne bik döres häm qabatlanmas itep çağıldıra rässam. Qazannıñ oluğ yubileena bağışlap eşlängän eşläre ayıruça zur iğtibarğa layıq. Küptän tügel anı Qazannıñ meñyıllığı medale belän büläklägännär.
Zöfär äfände üze törki-tatar tarixı turında bik qızıqlı fikerlär äytte. Anıñ fikerençä, Tın okeannan başlap Dnepr yılğasına qädär elek törki xalıqları yäşägän. Rässam küzlegennän çığıp qarağanda, xäzerge Rusiä xalıqları mädäniäte bizäkläre nigezenä näq menä törki xalıqlar milli bizäge salınğanı kürenä, di ul.
Böten Rusiä xalıqlarınıñ mädäni mirasın täşkil itä torğan törki xalıqlarınıñ ornamentların öyränü üze ber fän dip sanıy Zöfär Nizametdin. Ul fänne öyränü häm üsterü öçen ayırım ber milli räsem sänğäte mäktäbe açası ide dip xıyallana ul. Ul mäktäpne açu öçen iñ qulay urın itep Ural ciren kürä. Anıñ äytüençä, asıltaşlı Ural töbäge tabiğäte belän dä, eşçän keşeläre belän dä, alğa kitkän sänäğäte belän dä monıñ öçen uñay şartlar tudıra ala.
Oçraşu waqıtında Ural cirendä Zöfär Nizametdinneñ soñğı eşlärennän torğan kürgäzmä oyıştıru turında süz alıp barıldı. Monnan tış, Qazan qunaqları muzeylarda bulıp, küp kenä närsälärne öyränep, qarap, bik faydalı söyläşülär alıp barğannar. Räsim Mähdiev bu cirlärdä elek-elektän törki xalıqlar yäşägänlegen isbat itkän qimmätle eksponatlarnı Qazanğa alıp kitep, andağı muzeyda kürgäzmägä quyu mömkinçelege turında söyläşülär alıp barılğanlığı turında söyläde.Şulay itep, Qazan belän Yekaterinburg arasında tarixi bäyläneş däwam itä.


text: Söğüd Ğaräpstannıñ könçığışındağı Xobar şähärendä bügen ber ere neft şitkäteneñ öç ayırım binasına höcüm yasalğan. Bu xaqta Associated Press mäğlümat agentlığına ber könbatış diplomatı beldergän. Höcümnär näticäsendä kimendä 5 keşe hälak bulğan, berniçä keşe totıq itep alınğan. Ülüçelär arasında – çit il keşeläre häm iminlek xezmäte wäkilläre. Totıq itep alınuçılar arasında – irlär, xatın-qızlar häm balalar bulırğa mömkin . Livannıñ Söğüd Ğaräpstandağı daimi wäkile süzlärenä qarağanda, 5 Livan keşese azat itelgän. Äle genä kilgän xäbärlärgä qarağanda, Söğüd iminlek köçläre suğışçılar totıqlar belän bergä biklängän binağa kergän. Şuşı xäl bulğan Xobar şähäre başqala Riyadh'tan könçığışqa taba 400 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan.


text:
Qoş kizüenä qarşı köräş öçen tuplanaçaq aqça närsägä kitäçäk?
Qıtay başqalası Pekindä qoş kizüenä qarşı köräşkä bağışlanğan zur xalıqara cıyın tämamlandı. Bar dönyaga yanawçı şul zäxmätkä qarşı çaralar kürü öçen törle illär şul cıyında bergäläşep 2 milliardqa yaqın dollar aqça bülep biräçägen wäğdä itte. Bu aqça närsägä kitär häm qayda aña ixtiac zur?
ı tora, ul törle grantlar öçen 330 million dollar küçeräçägen wäğdä itte.
Xäzer inde töp soraw şul - bu aqça niçek häm närsägä sarıf iteläçäk? Kiñäşmägä videotelefon aşa möräcäğät itkän Paul Wolfovitz, Dönya Bankınıñ baş mödire, töp maqsat bulıp xäzer qoş kizüenä säbäpçe H5N1 virusınıñ dönya buylap taraluın tuqtatu tora, dip belderä. Älegä qädär şuşı ülemle virustan törle illärdä, berençe çiratta Könçığış Aziädä, 79 keşe ülde.
Moñardan tış Wolfovitz zäxmät çığunı kisätü häm küzätü eşlären alıp barunıñ da ähämiatenä basım yasıy:
"Bu virus bar dönya zäxmätenä äylänerme, yuqmı, monı älegä bezneñ berebez dä äytä almıy. Ämma bez şunı beläbez - virus taralunı kisätü häm kontrol'' öçen aqça birep bez yıraq kiläçäkkä investitsiä salabız. Bu aqça illärne zäxmät taraludan saqlawğa, anıñ awır iqtisadi wä sotsial'' zianın kimetügä yardäm itäçäk", di Dönya Bankı mödire Paul Wolfovitz.
Jenevadağı Dönya Sälämätlek saqlaw Oyışmasınıñ matbuğat wäkile Christine McNab, aqçanı bülgändä töp iğtibarnı xäzer, qoş kizüe inde çıqqan illärdä qoş-qortnı qaraw, andağı veterinar xezmätlärneñ sıyfatın kütärügä birelergä tieş, dip isäpli:
"Pekin cıyınında qatnaşqan taraflar östenleklärne inde bilgeläde. Şularnıñ berse - keşelärgä qoş kizüe virusı yoğu ixtimalın beterü. Dimäk bu, çirneñ xäywannar arasında çığuın kontrol'' itüne, Aziädä, Törkiä kebek illärdä inde zäxmät qağılğan qoşlarnı cıyunı, qalğannarına vaksina yasawnı, veterinar xezmätlär eşen yaxşırtunı, alarnı tiz häm wäzğiatkä qarap citez genä eşli alırlıq xälgä kiterüne añlata", di Dönya Sälämätlek saqlaw oyışması wäkile qoş kizüe belän köräşü çaraları turında.
Moñardan tış McNab aqçanıñ keşelärne ağartuğa, çir turında citärlek mäğlümat birügä sarıf itelä aluın äytä.
"Bu, älbättä, cämäğätçelek arasında kiñkülämdä alıp barılğan mäğlümat taratunı da añlata. Keşelär üzlärenä yanağan qurqınıç xaqında belergä, qoş-qorttan kilgän şul yanawlarnı betererlek itep qorallanırğa tieş", dip añlata maqsatlarnı Dönya Sälämätlek saqlaw Oyşıması wäkile Christine McNab.
Pekin cıyınında kileşengän finans mayanı moñardan tış, qoş kizüenä qarşı qadalğan häm älegä berdänber näticäle çara sanalğan Tamiflu vaksinasın tuplaw öçen dä faydalanu qaralğan.
Kärim Kamal


text:
BR Tatar ictimaği üzäge östennän çirattağı mäxkämä utırışı ütte
Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäsendä Başqortstan Tatar ictimaği üzäge eşçänlegen tikşerü buyınça çirattağı utırış bulıp ütte. Şuşı utırışta BR Tatar ictimaği üzäge räise Ayrat Ğiniätullin qatnaştı. Ämma anı ğäepläwçe yaq, yäğni Rusiä Yustitsiä ministrlığınıñ Başqortstan buyınça idäräse wäkilläre kilmäde bu utırışqa. Şulay itep, tağın da Tatar ictimaği üzäge eşçänlegen tikşerü kilep çıqmadı. Sud''ya xanım barı tik Ayrat Ğıyniätullinğa qayber açıqlıq kertü sorawları birü belän genä çiklände.
Elegräk tä xäbär itelüençä, Rusiä Yustitsiä ministrlığınıñ Başqortstan buyınça idäräse BR Tatar ictimaği üzägen yabu eşen qaraw öçen, näq menä Ufanıñ Kirov rayon mäxkämäsenä möräcäğät itkän ide. «Bezneñ oyışmağa qarata aldan uylanılğan höcüm başlanğanlığı berençe tıñlawlar barışında uq añlaşılğan ide, – di Ayrat Ğiniätullin. – Bezne yañadan räsmi terkälü ütmäwdä, şulay uq uzğan yıldağı eşçänlegebez turında xisap tapşırmawda ğäeplädelär. Ämma bezgä tağılğan «gönahlar» ışandırırlıq tügel ide häm bez bu eşne respublika Yuğarı mäxkämäsenä tapşırdıq. Ä Yuğarı mäxkämä bu eşne yañadan qaraw öçen kire Kirov rayonı mäxkämäsenä qaytardı”.
Ayrat Ğiniätullin äytüençä, Başqortstan Tatar ictimaği üzäge eşçänlegen yabarğa tırışu uzğan yılnıñ may ayında uq başlanğan ide. Dimäk, tizdän bu xälgä ber yıl bula. Mäxkämäneñ kiläse utırışı 17 mayğa bilgelände, dip xäbär itte Ayrat Ğiniätullin. Şul uq waqıtta Başqortstan Tatar ictimaği üzägen yañadan terkätü öçen östämä dokumentlar tapşırılğan. Alay ğına da tügel, Kirov rayonı mäxkämäsenä Ayrat Ğiniätullin BR Yustitsiä idaräsenä qarata üze dä qarşı mäxkämä eşe açu öçen şuşı könnärdä tieşle käğäzlärne tapşıraçağın äytte.


text:
Helsinki häm Peterburda Xäydär Bigiçev festivale
Alıştırğısız keşelär bulmıy disälär dä, bula şul. Räşit Vahapovnıñ urını buş- alıştırır keşe yuq.Unikal' şäxes, unikal' cırçı Xäydär Bigiçevnı alıştırırlıq keşe bulırmı, bulsa da, niçä distä yıllardan soñ kiler- anısın ber alla belä.Ämma şunısın äytep bula: tatar säxnäseneñ Xäydär Bigiçev bilägän urınında buşlıq...Tik şulay da magnit tasmalarında, tıñlawçılar küñelendä yaqtı istälek bulıp anıñ cırları, qabatlanmas moñı qaldı.
Bıyıl mäşhür cırçıbızğa 55 yäş tulğan bulır ide. Şul uñaydan Peterburgnıñ iñ yaxşı konsert zallarınıñ berse- Derviz yortında- cır festivale uzdı. Märxümneñ tuğrılıqlı tormış iptäşe Zöhrä xanım Säxäbieva oyıştırğan bu festival'dä Ufa, Qazan artistları belän bergä Peterburgnıñ Mariinka teatrı solistları Sufiä Yälışewa, Timur Abdikeev, konservatoriä aspirantı Elina Şihabetdinova da qatnaştı.
Festival'dä Xäydär Bigiçevnıñ Zöhrä xanım börtekläp cıyğan yazmalarınnan tözelgän kompakt- disklarnı täqdir itü dä buldı.Artistlarnıñ säxnädäge çığışları Xäydär Bigiçevnıñ videoyäzmaları belän aralaşıp tordı.
Älbättä, tıñlawçılar festival'neñ baş oyıştıruçısı Zöhrä xanım Säxäbievağa räxmätle. Tänäfes waqıtında tamaşaçılarnıñ "cannar ğına tügel, tännär dä çımırdıy bu cır-moñnardan" digänen üzem işettem.Zöhrä Säxäbievanıñ Peterburgta häm ber atna elek Xel'sinkida uzğan festival'lär turındağı tä'soratları sezgä dä qızıqlı bulır dip uylıym.(audio)
Monısı inde konsertta qatnaşuçı İlham Väliev häm Ferdinand Säläxovnıñ mäşhür cırçıbız turındağı fikerläre (audio)
Festival'neñ uñışlı uzuında Peterburgta yäşäwçe millättäşebez Älfiä Räxmätullinanıñ da öleşe zur, älbättä. Tik şunısı qızğanıç, Xäydär Bigiçev icatına mökkibän kitkän meñnärçä millättäşlärebez çittä torıp qaldı-Derviz yortınıñ konsert zalı yözläp kenä keşe sıydıra.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Ğiraqnıñ Erbil şähärendä 2 intihar xöcüm näticäsendä kimendä 56 keşe xäläk bulğan
Audio (şahit)
"Bez Qorban bäyrämen bäyräm itä idek. Baş-fatirğa küp kenä qunaq cıyıldı: törkmännär, kördlär. Şartlaw miña yaqın buldı. İntiharçı belän minem arada 2-3 keşe bar ide, şuña ğına isän qaldım."
Qorbannar sanı turında tögäl mäglümät yuq. Amerikan generalı Mark Kimmit süzlärençä, kimendä 56 keşe xäläk bulğan, 200dän artığı yaralanğan. Associated Press agentlığı, iseme äytelmägän ber körd ministrınıñ, qorbannar sanı 100gä citergä mömkin, digän süzlären kiterä. Reuters xäbärenä qarağanda, qorbannar arasında berniçä yuğarı räsmi bar, şul isäptän, Erbil töbägeneñ citäkçe urınbasarı.
Ğiraqtan kilgän başqa xäbärlär:
bügen Kirkuk şähärendä bulğan xöcüm näticäsendä 4 politsiä xezmätkäre yaralanğan.
Karbela şähärendä qoral saqlanmasında bulğan şartlaw näticäsendä 20 keşe ülgän. Bu cirle keşelär qoral urlamaqçı bulğan dielä.
Ğiraqnıñ İdarä Şurasında bügennän başlap yaña citäkçe: İslam partiäse başlığı, şiği möselman Möxsän Äbdel-Xämit.
bügen Bagdadqa Ğiraq suğışı arxitektorlarınıñ berse, Quşma Ştatlar saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitz kilde.


text:
Astana qalasındağı «Zeket» qorınıñ ökildigi merey`li merekemiz – Täwelsizdik künine oray` «Jaqsılıqta jarısay`ıq!» attı qay`ırımdılıq jobasın bastap otır.
Joba ayasında öner jäne sport sañlaqtarı, elimizdiñ qay`ratkerleri men demewşi azamattar «Zeket» qorınıñ tizimindegi muqtaj jandardıñ jay`-küy`imen tanısıp, jan jılwımen bölisedi. Turmıstıñ awır tawqımeti turalatqan muqtaj kisilerge kömekterin körsetip, qay`ırımdılıq şarasın ötkizedi.
Atalmış jobanı qwana qoldap, alğaşqı bolıp kömek körsetwge umtılğan jomart jürekti jandar 26-qaraşa küni birinşi ret bas qostı. Sawaptı iske bilek sıbana kirisken Danïyar Elewsinov, Qabılbek Älipbay`ulı, Qalqaman Sarïn, Jandarbek Bulğaqov, Ädil Axmetov, Örken Kenjebek, Batırjan Ïbragïm, Eskendir Ïbragïm sındı elimizge tanımal jandar men demewşi käsipker azamattar kün şığısımen Astana qalasındağı «Zeket» qorınıñ ğïmaratına jïnalıp, qay`ırımdılıq şarasına qulşınıstarın bay`qattı. Qor jumısımen tanısıp, atalmış şarağa oray` jay`ılğan aq dastarxannan däm tatqan qonaqtar köp keşiktirmey`-aq qay`ırımdılıq şarasına kirisip te ketti.
«Jaqsılıqta jarısay`ıq» jobası ayasında bul küni olar 5 ul, 2 qız tärbïelep otırğan jalğızbastı ana Marïyam Twgwlova, mümkindigi şektewli ulına qarap otırğan Qwanış Ospanov pen sal awrwına şaldıqqan eki balanıñ anası Jupar Saparovalardıñ otbasına arnay`ı at basın tirep, kömekterin körsetti.
Atap ay`tqanda, «Zeket» qorı tarapınan tättiler men jemis-jïdekterer, balalarğa qıstıq kïimder, turmıstıq texnïkalar tartw etildi. «Bal Tekstïlʹ» kompanïyası eki otbasığa joğarı sapalı jibek kilem tabıstasa, Rïo olïmpïadasınıñ çempïonı Danïyar Elewsinov Jupar anamızdıñ bir ay`lıq päteraqısın tölep berdi. Muqtaj jandar bul bastamağa erekşe äserlenip, közderine jas alıp, ıstıq ıqılastarın bildirip jattı.
Şara soñında qatıswşılarğa qor dïrektorı Änwarbek Bolatulı alğısın jetkizip, estelik sıy`lıqtar tabıstadı.
muslim.kz


text:
İldä nilär bulıp yata? - 21.V.2008
►Tatar-törek mäktäpläre xökümätneñ küz aldında ►Tatarstan milli komponentnıñ qaytuına ömeten özmi ►Rusiä tatar-törek mäğärifennän nik qurqa?
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatar-törek mäktäpläre xökümätneñ küz aldında
Tatar-törek mäktäpläre mäsäläse Tatarstan däwlät şurası utırışında qaraldı. Färit Möxämmätşin äytüençä, anda uqıtu tuqtalmıy.
Tatastan däwlät şurası räise Färit Möxämmätşin prokuror çığışınnan soñ, älege problemağa mönäsäbättä uzğan şimbädä yabıq kiñäşmä ütüen dä äytep uzdı. Anda mäğärif häm fän ministrlığı citäkçelege, federal iminlek xezmäte, eçke eşlär ministrlığı, prokuratura, respublikanıñ xezmät ministrlığı wäkilläre qatnaşqan. Möxämmätşin belderüençä, Tatarstan proqururı äytkännärneñ ber öleşe belän kileşmiçä bulmıy häm mäğärif ministrlığı üzeneñ citärlek eşlämäwen dä tanığan.
Tatarstandağı küplägän keşelärneñ balaları monda uqığaç, xökümät tatar-törek mäktäplären küz aldında totıp eşlärne gel cayğa salıp torırğa tiyeş.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatarstan milli komponentnıñ qaytuına ömeten özmi
Tatarstan Prokurorı milli töbäk komponentınıñ yuqqa çığarıluın iskärtep, cirle mäğärif qanunın Rusiäneke belän täñgälläşterergä taläp itä.
Bügen Däwlät Şurası utırışında yañadan milli töbäk komponentı mäsäläsendä säyäsi belderülär yasaldı. 21nçe mayda parlamentnıñ çirattağı utırışı ütte. Federal qanunnan töbäk-milli komponentnıñ alınuı turında xäbär itkän idek. Tatarstan bu komponentnı qaytaru häm tatar tele, Tatarstan taríxı öçen uqu säğätlären şul uq külämdä qaldıru mäsäläsendä köräş alıp bara. Tatarstan parlamentı Dumağa federal' qanunğa milli töbäk komponentın qaytaru turında üz tözätmälären dä äzerläp cibärgän ide. Ämma bu eşne başqarma xakimiat oyışmaları kürmämeşkä salışa axrısı, dip gäcäplänü belderä deputlar.
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ bügenge ütırışında bu mäsälädä Fän, mäğärif, mädäniät komitetı räise Razil Wäliev çığış yasadı. “Tatar-inform” agentlığı xäbär itkänçä, Razil Wäliev anda qanun autorların tänqıytläp çıqqan. “Prezident, milli töbäk komponentı bulırğa tieş dip çığışlar yasıy, bu xaqta Rusiä prezidentına möräcäğät itä, Däwlät Şurası şuşı xaqta maxsus qararlar çığara, tatar milli oyışmaları şuşı xaqta çañ suğa, ä bu zakon autorları aydan töşkän keşelär kebek, ber närsä kürmägändäy, şunıñ näq kiresen eşli,” – dip äytkän Razil Wäliev. Ul qanun ölgese ikençe uqılışta qaralğanda, komitetnıñ bu xaqta tözätmälär täqdim itäçäge xaqında da äytte.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Rusiä tatar-törek mäğärifennän nik qurqa?
Tatar-törek mäktäplären yaqlap uram cıyını yasaldı. Ata-analar däwlätkä qollar tärbiäläwçe mäktäp kiräk, ıyfatlı mäğärif kiräkmi, dip sanıy.
Qazanda tatar-törek mäktäplären yaqlap “Mäğärif” oyışması häm ata-analar uram cıyını yasadı. Anı Tübän Kamadan kilgän ata-analar öylägä qädär başlap cibärde. Kiçkä taba isä şiğärlär kütärep, litseylarnı yaqlap imza cıyıp eşne elekkege uquçıları däwam itte. Alarnı may ayı axırında törek uqıtuçılarınıñ Rusiädän quıluı ayıruça borçıy.
Qatnaşuçılar irekle belem saylap alu xoquqı saqlanuın taläp itte. Häm şulay uq prokuraturanıñ älege uqu yortlarında bertuqtawsız ütkärelgän tikşerülären, alar maxsus räweştä säyäsi basım yasaw, dip atadı. Ata-analar, balalarınıñ yaxşı häm tärbiäwi belem aluı Rusiä xäkümätenä oşamıy, dip sannıy başlağan. Ä tikşerüläre yuqnı bar itep törle säbäplär tabarğa tırışu, dip bäyälänä.
İnde aldan uq “Azatlıq” xäbär itkänçä, törek uqıtuçılarına din häm dini kitaplar taratu ğayıbe dä yağılğan. Monı milli zıyalılar íslamnan, töreklärdän häm tatarlardan kölü, alarnıñ xislären köçläw dip tä bäyäläde.


text:
AQŞ räsmiläre Bağdadta Ğiraq citäkçelege bombalandı dip belderä
Bartlett bombalanğan hädäf Ğiraq prezidentı Säddam Xösäin ideme digän sorawğa cawp birüdän citläşte. Baştaraq räsmilär könbatış xäbär agentlıqlarına ber binada Säddam häm anıñ ike ulı barlığı turında küzläw mäğlümäte kilgännän soñ ul bina bombalandı dip beldergän ide. Bartlett AQŞ xärbiläre bombalaw näticälären öyränä dide.
Bügen irtän Bağdadta, kiçä AQŞ xärbiläre yawlap alğan prezident sarayında avtomat atışları häm şartlawlar buldı. Reuter agentlığı prezident sarayı yanında bügen irtän dä 4 amerikan tankı tora dip xäbär itä.
Kiçä AQŞ saqlanu minitrı Donald Rumsfeld Ğiraq xakimiäten izolyatsiäläw bik nıq arta bara dip belderde:
AUDİO: Koalitsiä köçläre Bağbadta häm Bağdad tiräsendä, cirdä häm küktä eşçänlek alıp bara. Ğiraq rejimın izolyatsiäläw bik nıq arta bara. Boçra qısıla häm alarnıñ mömkinlekläre betä bara.
Kiçä dönya televidenieläre AQŞ xärbiläreneñ prezident sarayında yörüen kürsätsä dä, Ğiraqnıñ mäğlümät ministrı Möxämmät Säit äs-Sahaf başqalağa berniçä amerikan xärbi maşinası ğına kerde häm Ğiraq köçläre alarnı bik ciñel genä ciñä dip beldergän ide. Ministr jurnalistlarğa amerikan köçläreneñ Bağdadtağı qayber urınnarnı kontrol’gä aluı turındağı xäbärlärnde kire qaqtı.
Waşingtonda jurnalistlar aldına çığıp Rumsfeld: “Öç mömkinlek bar: Ul yä ülgän, yä yaralanğan, yäki kürenergä telämi” dide. Kiçä Bağdad televideniese Säddam töşerelgän, ämma qayçan yazılğanı bilgele bulmağan videotasma kürsätkän ide.
Ğiraqnıñ tönyağında anglo-amerikan cir öste häm hawa köçläre yardämendä körd köçläre könyaqqa taba xäräkät itep strategik ähämiätkä iä şähär Dibağanı yawlap aldı. Kördlär tönyaqtağı ike möhim ere şähär Mosul belän Kirkukka yaqınlaşa bara.
Ğiraqnıñ könyağında isä Britan köçläre, nihayät, Ğiraqnıñ başqaladan qala ikençe ere şähäre Basranı näticäle kontrol’gä aldı dip xäbär itelä. Basra tiräsendä 2 atna däwam itkän çolğanış tämamlansa da, Qatardağı Britan xärbi citäkçese Al Lockwood Baath partiäseneñ qayber qaldıqları beraz qarşılıq kürsätä dip belderde:
AUDİO: Bez Basrada bik uñışlı xärbi operatsiä ütkärdek. Şähärneñ küpçelek öleşe xäzer bezneñ kotrol’dä, xäzer şähärneñ bez eşçänlek alıp barğan iske öleşendä öleşçä qarşılıq kürsätelä dide Lockwood.
Kiçä Belfast yanında AQŞ prezident George Bush belän Britan premyer-ministrı Tony Blair oçraşıp Ğiraq suğışı häm anı suğıştan soñ tözekländerü mäs’äläläre turında söyläşte. Oçraşudan soñ Blairnıñ wäkile ike citäkçe Ğiraqta ğiraqlılar idarä itärgä tieş dip kileşte dide. Ul ike citäkçeneñ suğıştan soñğı Ğiraqnı idarä itüdä BMO-ğa nindi rol’ birü turında fiker ayırmalıqları bar digän xäbärlärne kire qağarğa tırıştı. AQŞ däwlät sekretare Colin Powell oçraşuda Bush belän Blair yasıyaçaq belderülär Ğiraqta doşmanlıq çorınıñ tämamlanuın häm doşmanlıqtan soñğı çor turında uylarğa waqıt citüen kürsätäçäk dide. Bush belän Blair oçraşuı bügen dä däwam itäçäk.
BMO General’ sekretare Kofi Annan isä kiçä tağın ber märtäbä suğıştan soñğı Ğiraqta BMOga möhim rol’ birelergä tieş dip isäpläwen belderde. Annan süzçese äytüençä, çärşämbe könne general’ sekretar Britaniä, Fransiä, Germaniä häm Russiä säfären başlap cibäräçäk. Annan bu 4 il citäkçeläre belän suğıştan soñğı Ğiraq turında söyläşäçäk dielä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Bäyrämnärdän millättäşlärebezneñ köndälek tormışına, qayğıları häm şatlıqlarına qaytabız. Döres, xäzer sezneñ iğtibarğa täqdim iteläçäk yazmalar bäyräm waqıtında äzerlängän. Omski ölkäse Tibris rayonınıñ Utızı awılı üzeneñ 300 yıllığın bilgeläp ütte. Awıl köne-ölkä külämendä bäyräm itep oyıştırıldı. Seber yaqları öçen zur sanalğan bu tatar awılında da problemalar başqaları belän ber törle-mäktäptä tatar tele däreslären saqlap qalu, eş ezläw , milli ğöref-ğadätlärne saqlaw. Utızı awılı bäyrämendä Azatlıq radiosı xäbärçese bulıp qayttı.
Sania Mirxaleeva, Omsk


text:
Ğiraqtağı AQŞ xärbiläre äytüençä, kiçä Bağdad yanındağı Xaldiä şähärendä Amerikan cäyäwle kizüenä bomba höcüme näticäsendä 4 keşe hälak bulğan.
2 amerikan soldatı, 1 ğiraqlı tärcemäçe häm 1 ğiraq politsiä xezmätkäre ülgän.
Bügen Bağdadtan tönyaqtağı Balad şähäre yanında bomba şartlaw näticäsendä kimendä 1 AQŞ soldatı yaralanğan.
Ğiraqtağı AQŞ waqıtlı idaräse başlığı Paul Bremer İtaliäne häm başqa däwlätlärne kimendä 2005-nçe yılnıñ dikäber ayına qädär Ğiraqtağı ğäskärlären çığarmasqa çaqırdı.
Bügen İtaliäneñ Corriere della Sera gazetında basılıp çıqqan çıqqan interviewda Bremer xäzer ğäskärlärne çığaru terrorçılıq aldında çigenüne kürsäter ide dip äytä.


text:
Yevropa Berlege häm anıñ Rusiägä qarata säyäsäte
Yevropa Berlegeneñ tışqı mönäsäbätlär komisarı Benita Ferrero-Waldner xanımnıñ süzlärençä, Berlek, Russiäneñ Ukraina häm Könyaq Kafkaz kebek kürşe illärgä üz xakimiäten tağu tırışlığına qarşı adımnar atlarğa tieş . Anıñ süzlärençä, Yevropa Berlege şuşı illär belän yaqınıraq mönäsäbät urnaştıraçaq. Ber ük vaqıtta Russiäne Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasına küberäk cälep itärgä tırışaçaq.
Audio
"Bez Russiäneñ yaña bäysez dävlätlärgä qarata centekläp äzerängän tışqı säysäteneñ buluına tanıqbız. Xäzer bez Russiäne üzeneñ blok mantığın üzgärtüe öçen tırışırğa tieşbez. Bez Russineñ Yevropa Berlegeneñ kürşe illärgä qarata xezmättäşlegenä qarata saqlanu pozitsiäsen beterü yulların ezlävgä berençel ähämiät birergä tieşbez. Bu älbättä Ukrainağa ğına tügel, ä Moldova häm Belorusqa da qarıy."
Ferrero-Waldnerneñ süzlärneçä, Yevropa Berlege öçen Russiä möhim strategik partner bulıp qala birsä dä, Yevropa Berlege Russiägä berdäm pozitsiädä toruın kürsätkän nıqlı kündermä dä cibärergä tieş. Bu inde ağza illär arasında Rusisägä mönäsäbät mäsäläsendä ayırmalıqlarnı beterergä kiräk digän süz. Komisar Sişämbedäge diskussiädä Yevropa Berlege bu ölkädä Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması belän yaqınnan xezmättäşlek itärgä tieş, çönki oyışmal älegäçä Russiä häm anıñ kürşeläre belän bäyläneşle mäsälälär tikşerelgän töp forum bulıp tora dip belderde. Ul şulay uq Yevropa Berlege uzğanda Könyaq Osetiä, Abxaziä häm Moldova konfliktlarına da xäl çarası tabu öçen bik tırışsa da, politik teläk citärlek bulmadı häm Yevropa Berlege ber tauıştan söylämäde dip belderde. Yevropa Berlegeneñ tışqı säysäteneñ kordinatorı Havier Solana isä, ber kön elegeräk Yevropa Berlege regiondağı konfliktlarda turıdan-turı rol uynamayaçaq dip belderde. Ferrero-Waldner Mart ayında Mäskävgä vizit yasıyaçağın häm Russiäne xezmättäşlekkä etärü öçen sabırlı bulırğa kiräklegen dä äytte.
Audio
"Bez täsire zonasına keräbez dip uylağan Russiä öçen vazğiätneñ ciñel bulmauın añlıybız. Läkin, bu illärneñ bezgä yünälüe dä möhim. Bu kürşelär säyäsäteneñ nigezen täşkil itä. Bu ölkädä aqırın ğına bulsa da alğa kiteş bulır dip ömetlänäbez."
Yevropa Berlege Ukraina kebek illärneñ ağzalığı mäsäläsendä üz säyäsäten äle bilgelämäde. Ferrero-Waldner pragmatik häm realistik mönäsäbät kürsätergä çaqırdı. Ul Yevropa Berlegeneñ Ukrainağa älegä ağzalıq täqdim itärgä ciınmauın añlarğa birde. Yevropa berlegeneñ töp kileşüendä, Yevropanıñ här ile ağzalıq öçen möräcäğät itä ala dielsä dä, Yevropa ile cäğräfik mäğnädä genä qullanılmıy.
Färit İdelle, Praga.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Gruziä xakimiätlären Stalin yäşeren xezmätlärenä tiñläde.
Rusiä-Gruziä mönäsäbätläre Gruziädä küzläwdä ğäyeplänep 4 Rusiä ofitserı qulğa alınğannan soñ ayıruça kiskenläşep kitte.
Mäskäw Tiflistäge küpçelek diplomatların Rusiägä qaytardı häm Gruziädäge 2 xärbi bazadan ğäskärlärne çığarunı waqıtlıça tuqtatıp toruın belderde.
Televidenie aşa kürsätelgän belderüendä Putin bu qulğa alularnı1930-nçı yıllarda millionarça keşeneñ ğömeren özgän görci sovet citäkçeläre Stalin belän Beria säyäsäteneñ mirası bularaq sürätläde.
Bügen Gruziä tışqı eşlär ministrı Gela Bejuaşvili Putinnı Gruziädäge separatist citäkçelärgä yardäm itüdä ğäyepläde.
Bejuaşvili Putin bu şimbädä Soçida Abxaziä, Könyaq Osetiä citäkçeläre Sergey Bagapş häm Eduard Kakoytı belän oçraşqan dide.


text:
Pasport-viza xezmäte wäkilläre xököm itelä
Sit il watandaştarına Räsäyźä yäşäü röxsäte bireüse pasport– viza idaralığı xeźmätkärźäreneñ xökömgä tarttırılıuı xaqında inde xäbär itkäynek. İśegeźgä töşöräbeź, Öföläge pasport–viza idaralığı başlığı Färit Abdraxmanov menän unıñ urınbaśarı Rafiq Qaharmanov afğandan kilgän altı yöź samahı keşelärgä qanunhıź terkäü eşlägän. Xoquq haqlau orğandarı bıl keşelärźeñ terror xäräkätendä qatnaşıuźarı ixtimallığınan şiklänä. Viza xeźmätendäge bıl ike çinovnik öśtönän mäxkämä tıñlauźarı ikense tapqır ütkärelde. Täüge tapqır ğäyepläüźär nigeźheź tip tabılğaynı. İkensehendä inde militsiya çinovniktarı ğäyebe raślandı. Ular ikehe lä 5-är yılğa şartlı räüeştä bulha la xököm itelde. Şul uq vaqıtta ğäyepläüselär mäxkämä yazahı yomşaq tip iśäpläy. Ular xököm qararın qaytanan qarap militsiya çinovniktarın şartlı tügel, 5 yılğa räşätkä artına ultırtıuźı yullay başlağan.
Yañı yıl aldınan Öfölä tağı ber xököm qararı sığarıldı. Yalğa qaytqan haldattıñ iśerek kileş maşinağa ultırıp 2 qatındı imgäteüe, 1 balanı tapatıp ültereü xaqında mäğlümättär birgäynek. Xärbi mäxkämä haldattı 3 yılğa xököm itkän. 1 balanıñ üleme, 2 qatındıñ ğäriplege oşolay bahalanğan. Yäşähen sovet sudı, donyalağı iñ ğomanlı sud.
B. Fatqullin Öfö


text:
Yekaterinburda yäşlärne tatar xalıq icatı serlärenä öyrätälär
Bu könnärdä tatar xalıq cırları buyınça ostaz däresläre uzdırıldı. Tatarstannıñ atqazanğan artistı Xäydär Ğilfänov alıp barğan däres waqıtında tatar xalıq cırları tarixı, anıñ törläre turında bik qızıqlı mäğlümat birelde, mäşhür cırçılar İlham Şaqirov, Tahir Yaqubov yazmaları yañğıradı. Xäydär Ğilfänov üze dä xalqıbıznıñ borınğı köyläreneñ berniçäsen cırlap kürsätte.
Tıñlawçılar arasında ansambl'gä yörüçelär genä tügel, ölkä milli mädäni üzäkläre citäkçeläre dä bar ide. Rej şähäre tatar milli klubı citäkçese Daniä Musina üz täesirläre turında bolay dip söyläde: “Bezneñ klubqa yörüçe balalarnıñ bik tä cırlıysıları kilä. Mondıy däreslär ölkä üzägendä genä tügel, wağraq şähärlärdä dä uzdırılsın ide. Balalarğa tatar cırına mäxäbbätne señderü öçen bik möhim dip sanıym min mondıy däreslärne”.
Yäşlär arasında tatar cırın änilärennän, äbilärennän işetep belüçelär dä bar bulıp çıqtı. 18 yäşlek Yılena Märdämşina säxnädä estrada, roq cırların başqarırğa yarata. Ä tatar cırları arasınnan ul “Olı yulnıñ tuzanı” cırın yarata ikän. Ämma min anı äle cırlamıym, qartayğaç cırlarmın, di Lena. Kem belgän, mondıy däreslär kübräk bulsa, anıñ fikere üzgärer.
Tatarstannıñ atqazanğan artistı Xäydär Ğilfänov fikerençä, matbuğatta tatar cırı turında mäğlümat bik az. Tatar cırı antoloğiäse buldıru yäşlärne moñ serlärenä öyrätüne ciñelläşterer ide, ämma bügenge köndä bu çişelmägän problem bulıp qala birä.
“Başqortlarnıñ cır antoloğiäse kitabı awdioqasseta häm qompaqt-disk belän bergä eşlängän, - di Xäydär Ğilfänov, - ä bezdä älegä andıy närsä yuq. Küp kenä cır kitapları notasız, tekst belän genä bastırıla. Ägär dä ğälimnär bu mäsälägä tulayım qarap, tatar xalıq cırı antoloğiäse kitabın çığara alsalar, bu bezneñ öçen altın xäzinä bulır ide”.
Ostaz däreslären tıñlarğa kilüçelär därestän bik qänägät qaldılar häm mondıy çaralar yışraq uzdırılsın ide digän teläk belderep taralıştılar.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
Monetizatsiä xalıqnıñ kesäsenä suğıp yoqısınnan uyattı
15 ğinwar könne Qazanda monetizatsiä reformasına qarşılıq aksiäse ütte. Meñgä yaqın keşe Kamal teatrı yanında Tatarstan uramın buıp quydılar. Şähär transportınıñ qayber marşrutları tuqtadı. Xalıq taşlamalarnı kire qaytaru kebek sotsial'' taläplär belän bergä säyäsi taläplärdä çığardı. Qarşılıq aksiäse ütkärüçelär yanına Qazan şähäre administratsiäse başlığı Kamil İsxaqov häm anıñ sotsial'' mäs''älälär alıp baruçı urınbasarı Tatyana Larionova kildelär. Läkin bernindi dä añlaşu söyläşü barıp çıqmadı. Citäkçelär düşämbe köngä şähär transportın pensionerlarğa buşlay yasarğa wäğdä itep kitärgä mäcbür buldılar. Xäzer min sezgä miting tawışların ireşteräm xörmätle tıñlawçılarıbız. Mitingnıñ başı. Töp oyıştıruçı - “Raboçiy komitet” digän oyışma citäkçese Gennadi Zaxarov jurnalistlar belän söyläşä.
Gennadi Zaxarov jurnalistlarğa oyışmanıñ koordinatların äytä. Oyışma monnan ike yıl elek barlıqqa kilgän. Qarşılıq aksiäse sanksiäsez ütkärelä, çönki mondıy- xäkimiättän xalıq mänfägat''lären yaqlaw aksiäsenä röxsät kiräkmi dip sanıy.
Ä xäzer aksiädä qatnaşuçılar yanına Kamil'' İsxaqov kilgän waqıt.
Düşämbe könne Kamil'' İsxaqov belän oçraşunıñ näticäsez ikäne mäğlüm bulğaç xalıq Tatarstan uramın yañadan buıp aldı. Aksiägä milli xäräkät liderları quşıldı. Tatarstan prezidentına taşlamalarnı qaytarunı sorap imzalar cıyu başlandı. Xäzer sezgä milli xäräkät aqsaqalı İl''dus Sadıyqov belän düşämbe könne mitingta söyläşüdän ber özek täqdim itäm.
İl''dus Sadıyqov federal'' xakimiätneñ töbäklärgä qarata alıp barğan säyäsäten tänqitli. Salımnarnıñ 80 protsentıñ üzenä cıyıp alıp töbäklärne xäyerçe xälenä qaldıra da, annan soñ monitizatsiä kebek xalıqqa zıyanlı reforma ütkärä başlıy. Xalıq qarşı kütärelgäç monıñ säbäplären töbäklärneñ qanunnı cirenä citkerep üti belmäwlärennän kürä.Sezgä bu xäbärne äzerlägän waqıtta qarşılıq aksiälärenä xakimiätneñ reaksiäse dä mäğlüm buldı. Ministrlar kabinetında maxsus utırış başlanuı, anda prezident Mintimer Şäymievnıñ qatnaşuı mäğlüm buldı.
Yunıs Ätnäle


text:
Qazanda cälilçelärne iskä aldılar
Köndezge säğät 12 tulğanda, östän yañğır yawıp torsa da, Kreml' qapqası qarşındağı Musa Cälil häykäle yanına yazuçılar, şağirlär, icadi intelegensiä wäkilläre häm berniçä distä qazanlı cıyıldı. Ğädät buyınça, här yıldağıça monda “Cälilçelärne iskä alu köne” dip atalğan ädäbi- muzıykal' miting uzdırıldı. Bıyıl qaharman – şağirne häm anıñ 11 tatar köräştäşlären faşistlar cazalap üterügä 62 yıl tuldı.
Cälilçelärne iskä alu çarası Cälil äsärlären başqarudan başlanıp kitte. Annarı inde 1944 yılnıñ 25 avgustında Berlinnıñ Plitsenzee törmäsendä gil'otinasında üterelgän 11 tatar qaharmanı istälegenä bügenge kön şağirläre dan cırladı.
Şunnan soñ üz çığışı belän respublika xökümäte citäkçese urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Välieva çıqtı.
“62 yıl elek bu kön ber yaqtan faciğäle kön bulıp tatarnıñ tarixına, mädäniätenä kersä dä, ul şul uq ber mizgeldä xalıqnıñ ruxın kürsätü, xalıqnıñ niqädär qaqşamas ruxlı buluın kürsätä. 40 yıl elek bezneñ cälilçelär Qazanğa qabat qayttı. 40 yıl elek şuşı mäydanğa Musa Cälil häykäle quyıldı. Şul könnän alıp bez şuşı mäydanğa kilep, yıl sayın imtixan totabız kebek. Çönki dönyalar üzgärep tora. Ä xalıqqa tuğrılıq bezneñ öçen mäñge. Bügenge zamanda mitinglar yış bula, ä menä xalıqqa tuğrı qalğan olı şäxeslärgä bağışlanğan mitinglar siräk uza. Şunıñ öçen dä bu ber küñelle mizgel. Şuşındıy şäxeslärebez bulğanda, alarnıñ tarixi misalı bulğanda bezneñ (le yaña cälilçelär bula torır. Alarnıñ izge istälege buınnardan- buınğa küçep mäñge xalıq küñelendä yäşär.”Ber säğätkä yaqın barğan iskä alu çarası Musa Cälil häykälenä çäçäklär quyu belän tämamlandı. Mitingtan soñ milli muzeyda “Batır häläk bulğanda da ülmi” dip atalğan kürgäzmä açıldı. Şunı da äytergä kiräk, bu kürgäzmä elegräk Mäskäwdä Däwlät Dumasında täqdim itelgän bulğan. Muzeyda da cıyılğan keşelär arasında zıyalılar, milli ruxlı, bilgele keşelär buldı. Ämma ğadi qazanlılar kürgäzmägä kilmäde dip äytsäñ dä bula.
Gölnaz şäyxetdin


text:
Halil İnalcık
Halil İnalcık (1916 s. doğdı - 2016 s. vefat etti) - Türkiyeli Qırımtatar tamırlı tarihçı.
Halil İnalcık 1916 senesinde İstanbulda doğdı. Babası Seyit Osman (Sitosman) Nuri 1905 senesinde Qırımdaki Bağçasaray şeerinden İstanbulğa köçken edi. Dedesi Bağçasarayda Hansaray camisiniñ müezzini edi. 8 yaşında ekende ailesinen beraber Ankarağa köçti. Bu yerde Gazi İlk mektebini tamamladı. Daa soñra Sivas ve Balıkesir muallim mekteplerinde oqudı, 1935 senesinde muallim olıp diplomını aldı. Ankarada Til Tarih Coğrafiya Fakultetine kirdi. Bu yerde Şemsettin Günaltay, Fuat Köprülü, Yusuf Hikmet Bayur kibi müim şahsiyetlerden dersler aldı. 1940 senesinde diplomını alğan soñ aynı fakultette oqumağa devam etti. 1942 senesinde “Tanzimat ve Bulğar meselesi” serlevalı doktorasını tamamladı. 1972 senesine qadar bu fakultte Osmanlı ve Avropa tarihından dersler berdi. Aynı sene AQŞda Çikago (Chicago) Universiteti Tarih Bölügine Osmanlı Tarihı Professorı olması içün çağırıldı. 1986 senesine qadar bu universitette dersler berdi. Prof. Dr. Halil İnalcık, şu vaqıtta Bilkent Universitetinde ders bermege devam ete. İnalcık 1986-da Amerika Akademiyasına, 1993-te Britan Akademiyasına aza oldı. Daa pek çoq namlı cian oquv yurtlarında fahriy azalıqları bar. Bundan başqa, müim yerlerden pek çoq taqdir ve mukâfat aldı. Bularnıñ eñ soñkisi Türkiye Büyük Millet Meclisiniñ bergen “Fahriy Mukâfat” (türkçe Onur Ödülü) oldı.
Halil İnalcık, tarihçılıq körüşin Fransız Annales eqolüne dayandıra. Sayısı yüzni keçken kitap ve maqaleleri bardır. Dört yardımcısınen beraber yazğan “Osmanlı Devletiniñ İqtisadiy ve İçtimaiy Tarihı” (“An Economic and Social History of Ottoman Empire - Osmanlı Devletinin İktisadi ve Sosyal Tarihi”) kitabı bütün cian universitelerinde el kitabı olğandır. İnalcık, bu kitabını Osmanlı tarihınıñ medeniy yaqın dünyağa añlatqanınen maqtanadır.
Kitaplarından bazıları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- The Ottoman Empire, The Classical Age, 1300-1600, London, 1973
- Studies in Ottoman social and economic history, London, 1985
- The Middle East and the Balkans under the Ottoman Empire, Bloomington, 1993
- Süleyman the second and his time, Istanbul, 1993
- An Economic and Social History of the Ottoman Empire, Cambridge, 1994
- From empire to republic: essays on Ottoman and Turkish social history, Istanbul, 1995
- Sources and studies on the Ottoman Black Sea, Cambridge, 1995
- History of Humanity (editor, Peter Burke ile beraber), 1999
- Ottoman Civilization (Gunsel Renda ile beraber), Ankara, 2003
- Essays in Ottoman History , Eren Yayıncılık
- Makaleler 1: Doğu Batı, Doğu Batı Yayınları, 2005
- Fatih devri üzerinde tetkikler ve vesikalar, Ankara, 1954
- Osmanlı'da Devlet, Hukuk, Adalet, Eren Yayıncılık, 2000
- Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi Cilt 1/1300-1600, Eren Yayıncılık, Prof. Dr. Donald Quataert ile, 2001
- Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi Cilt 2 / 1600-1914, Eren Yayıncılık, 2004
- Osmanlı İmparatorluğu - Toplum ve Ekonomi, Eren Yayıncılık
- Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600), Yapı Kredi Yayınları, 2003
- Tanzimat ve Bulgar Meselesi, Eren Yayıncılık
- ABD Tarihi, Allan Nevins/ Henry Steele Commager (tercüme) Doğu Batı Yayınları, 2005
- Şair ve Patron, Doğu Batı Yayınları, 2003
- Balkanlar, (Prof. Dr. Erol Manisalı ile)


text:
Yevropa Parlamentı Törkiäneñ ärmän genosidın tanuın taläp itä
"Böten äğza illärne tanu – Berlekkä kerü söyläşülären başlawnıñ möhim ber şartı. Berlek Törkiä belän Yervopa Berlegenä kergän başqa illär arasında mönäsäbätlärne mömkin qadär tiz arada caylaw kiräklegenä basım yasıy," dide Rehn.
Bügenge tawış birü Törkiäneñ 3nçe üktäbergä bilgelängän äğzalıq söyläşülärenä täsir yasamayaçaq. Yevropa Parlamentı bügen şulay uq, Törkiä 1915nçe yılda ärmännärgä qılğan genosidnı tanırğa tieş, dip belderde. Älege rezolüsiä Törkiäneñ açuın çığarırğa mömkin, çönki Änkara ul üterülärne genosid dip tanımıy.


text:
«Tatarnıñ dön'da totqan urının, qiblasın beläseñ kilsä, üz qazanıñda ğına qaynaw tieş tügel ikän. Üzebezne böek dip xis itärgä teläsäk, här cirdäge tatarnı iğtibar üzägendä totarğa tieşbez. «Amerika tatarları — di Räzil äfände — bezneñ yañartılğan konstitutsiädä çittä yäşäwçe millätäşlärgä Tatarstan yardäme turındağı matdäne şunduq kürep alğan häm bik söyengän. Xäzer böten tatarnı berläşterä torğan milli mäğärif sisteması öçen kadrlar kiräklege turında äytälär. Bezneñ balalarıbızğa Qazanğa barıp tatar telendä belem alırğa mömkinlek biregez, qalğanın bez üzebez eşlärbez, bezgä ber qazanda qaynarğa kiräk dilär» /Tatarstan yäşläre/
Bezneñ faraz döreskä çıqtı. Latin grafikasın kertergä röxsät itmägän qanun häm anı qabul itkän Rusiä Duması deputatları bu atnada matbuğatta tikşerelä torğan iñ qaynar tema buldı. Tatar matbuğatı ğına tügel, urıs telle gäzitlär dä şuşı xälgä qänäğätsezek belderde. Yardäm kötmägän yaqtan kilde digändäy, tatarlarnıñ alfavitın alıştıru täqdimen tänqitläp kilgän MockoBckий KoMcoMoлeц gäziteneñ Tatarstandağı quşımtası «Bu duma eşe tügel» diğän qarşılıq aktsiäsen ütkärergä uyladı. Dumanıñ älege qararına mönäsäbät belderergä telägän keşe gäzittä basılğan maxsus kuponnı kisep alırğa häm anı tutırıp, redaktsiägä cibärergä tieş. Şulay uq internet aşa gäzitneñ elektron poçta tartmasına xat yullarğa mömkin. Lev Ovrutskiy “Uñ köçlär tarafdarı bulğanğa, miña oyat tügel, dip yaza. SPS älege qanunnı aqıldan şaşu dip atadı. Sergey Vulf bu tözätmäne keşe axmaqlığınıñ rekordı itep Guinness kitabına kertergä täqdim itte. Ä Lev Ovrutskiy bu xaqta bolay uylıy.
«Tatarlarğa kirill yäki latin xärefläre belän yazırğamı, dip üzlärennän başqa kem dä bulsa başqanıñ xäl itü xoquqı barmı? Aqılın cuymağan härkem añlıy, tatarnıñ eçke eşenä tıqşınu urınsız häm tärbiäsez ğämäl. Dumaçılar monı añlamıy. Alar federativ kiläçäkkä omtılıp, İmperiäneñ qara köçlären çaqıra. Demokratiägä ant birep, totalitar yuldan bara. Tağın ber tapqır äytäm: tatar älifbası — bötenläy Duma eşe tügel. Ber kem dä äytä almıy, bu axmaq başlanğıç tağın kemgä qağılır. Bügen bu afät tatarlarğa kilde. İrtägä çuwaş häm udmurt östenä işelep töşärgä mömkin. Annan, milläteñä qaramıy, härkemneñ çiratı da citärgä mömkin. Bügen tatarlarğa awır, häm urıs telendä söyläşüçe Tatarstan keşeläre alarğa teläktäşlek kürsätsä, döres bulır».
Lev Ovrutskiy älege mäqäläsendä, milli tatulıqnı saqlaw öçen, üzara yardämläşep yäşärgä, teläktäşlek kürsätergä çaqıra. Gazeta latin grafikasın tıya torğan qanunğa qarşı tawış birergä telägän keşelärne, mkt@bancorp.ru adresına xat yullarğa çaqıra. Xatlar Däwlät Dumasına cibäreläçäk.
Lev Ovrutskiynıñ tatarlarğa yärdäm itärgä teläge küplärgä gäcäp toyıldı. Anıñ häm Tälğät Barıyev arasında barğan mäxkämä eşe äle dä bulsa tämamlanmağan. Lev Ovrutskiynıñ cirle xakimiätlärneñ här eşenä, şul isäptän latin grafikasına da tänqıtçän qarağan, cirle qannunnarnı mäxkämägä birgän waqıtların äle xäterlilär.
Ber yaqtan qıyırsıtılğannarnı yaqlarğa digän şiğarne añlap ta bula, ikençe yaqtan MockoBckий KoMcoMoлeц gäzite yazılu kampaniäse barğanda, şaw-şulı aksiä ütkärep, äbünäçelärneñ sanın arttırırğa tırışa, digän tä’sir dä qala. Bu eşneñ näticäsen waqıt qına kürsätä ala.
Başqa gäzitlär dä Dumanıñ mäğlüm tözätmäne qabul itüen tänqıtläp çıqtı. Watanım Tatarstan gäziteneñ birençe bitendä «totsa Mäskäw yaqañnan» digän baş astında Aleksandr Filippovnıñ «Tatarnıñ «ä»se Rossiäne tarqatamı?» digän yazması basılıp çıqtı. Xäbärçe älege qanunnı menä şulay bäyäli.
« Xalıqta, tatar başın tatar aşar, digän äytem bar. Latin alfavitına küçärgä yasalğan omtılışta da bu berniçä yunäleştä çağıla. Berençese turında äyttek: ike törkemgä ayırılğan tatar ğalimnäre häm zıyalıları ber-berlärenä yul birmäskä azaplanıp, axır çiktä, zäğif bulıp tuğan Älifbağa ternäklänep, ayaqqa basıp kitärgä irek birmädelär. Annan soñ, atlap kitäm digändä genä, ber adım da yasarğa ölgermägän näni bala başına, tatar xalqın tamırınnan ayırıp nadan qaldırabız bit, digän sıltaw tabıp, tuğan tellären häm ğöref—ğädätlären inde küptännän onıtqan Mäskäw häm başqa töbäk tatarları kiterep ordı.»
ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä çığış yasağan tarixçı İskändär Ğıläcev, bu xälne tatar xalqınıñ ciñelüe dip bäyäläde. Üzeneñ külämle mäqäläsendä ul ciñelüneñ açısınnın bigräk cämäğätçelek bu xäldän ğıbrät alsın ide, dip yaza. Anıñ mäqäläsennän ber özek.
«Millätneñ saqlanıp qalu öçen alıp barğan köräşendä tatar xalqı ğına tügel, Tatarstan respublikası da ottırdı. Latin grafikası — ul ber kürsätkeç kenä. Milli üseş yulları planlı räweştä körçekkä kilep terälä. Häm bu Mäskäw tırışlıqları ğına tügel, bu bitaraflığıbız häm cawapsızlığıbız näticäse dä. Qanunıbız qabul itelgäç tä, şäxsi mänfäğätlärne onıtıp, eşkä kereşergä kiräk ide. Başqaça, alfavit turında bäxäslär mäñge däwam itärgä mömkin ide. Ni xäl itäseñ, mentalitetıbız şundıy inde bezneñ, küräseñ. Ciñelü açı bulsa da, yaqşığa ömetlänäse kilä. Tatar älifbasınıñ caylırağına häm telneñ yañğıraşına kübräk turı kilä torğanğa alışınuı, obyektiv küreneş, xoquqıy çikläwlär anı waqıtlıça ğına tuqtatıp tora ala.»
Ğıläcev kiläçäkkä farazlar qorğanda, şuşı kirill xärefläre belän qalırbız axrısı, dip äytä. Läkin bu oçraqta da tatarça «h» awazına da röxsät alırğa kiräk bulaçaq bit, çönki anı latin xärefe dip sanarğa mömkin. Tel mäs’älären xäl itärgä öyrängän Duma deputatları moña närsä äyterlär ikän, dip tämamlıy süzen İskändär Ğıläcev.
Matbuğatta şulay uq, yazuçılar qorıltayınıñ qaytawazı da çağılış taptı. Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiät quşımtasında Rämis Äymätneñ qorıltaydan soñ tuğan fikerläre urın aldı. Şunda uq Sälix Battalnıñ moña qadär dönya kürmägän açıq xatı urın aldı. İlhamiät quşımtası şulay uq «Ber yılğanıñ öç iseme: Çulman, Ağidel, Kama» digän yazmağa da iğtibarnı yunältä. Bu mäqäläneñ avtorı Räwil Wäli atamanıñ tarixın açıqlarğa tırışa. Mädäni comğa g’sitend’ çığış yasağan Liron Xämidullin Ğarif Axunov turında istäleklär belän büleşkän, Firdäwüs Xucin xalıq sanın alu turında uy-fikerlären äytkän, yazuçı Mösäğıt Xäbibullin çın tatar tarixın yazu kebek mäs’äläne kütärep çıqqan.
ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä tatar xalqınıñ bötenlege turındağı konferentsiä kiñ yaqtırtıldı. Anda Fännär Akademiäse Prezidentı Mansur Xäsänovnıñ çığışı, tarix fännäre doktorı Damir İsxaqovnıñ «Tatarlarnıñ etnik yaqtan bülenmäw probleması» digän analitik mäqäläse urın aldı. Bu gäzittän qala, şuşı konferensiä turında täfsille itep barı tik BocToчHый эkcпpecc gäzite genä yazıp çıqtı. Gäzit xäbärçese konferentsiädä yasalğan çığışlar belän tanıştıra. Mäqälägä isem itep ul «Millät ülgänme, ällä yöklağan ğınamı?» digän mäğlüm sorawnı quyğan.
Tarix, mädäniät temaları Miras jurnalınıñ yaña, iyün sanında da yaqtırtıla. Jurnal baş möxärrir süze belän açılıp kitä. Ädäbi miras digän säxifädä Xäräzmineñ «Mäxäbbät-nämä» digän poeması, Äxmät Tubilı digän avtornıñ «Xikiäte Läylä-Mäcnün» digän isem astında şiğerläre basılıp çıqqan. «Miras mönbäre» digän säxifädä Şäräf Äxmädullanıñ «Zararlı tarqatu» digän külämle mäqäläse iğtibarnı cälep itä. Anda ul millätne tarqatu turında süz alıp bara, tarixta bulğan şundıy oçraqlar xaqında bäyän itä. Ämma töp iğtibarnı ul keräşen tatarlarına yunältä.
«Bügen qayberäwlär keräşen teatrı açu, keräşen gäzit-jurnalın çığaru turında süz quyırtalar. Bu omtılış añlaşılmıy. Keräşennärne dä, möselman millättäşlärebezne dä ber xalıq dibez ikän, ni öçen bü süzne äytäbez soñ? Alarnı zamanında çuqınmağannardan Yawız İwan ayırğan kebek, şul ayırımlanunı yañadan ğämälgä qaytaru öçenme? Yuq bezgä bügen andıy tarqawlıq kiräkmi. Kiresençä barıbız ber tän, ber can bulıp tatar telendä çarlanırğa, barıbız öçen dä urtaq bulğan tatar mädäniäten üsterergä, tatar tormışın kamilläşterergä kiräk» - dip yaza Miras jurnalında Şäräf Äxmädulla. Şuşında uq çığış yasağan akademik Mäxmüt Äxmätcanov «Iqnıñ tege yağında» digän mäqäläsendä Başqortstan tatarları problemasın kütärä, alarnı yaqlarğa çaqıra.
Tatarstan yäşläre gäzitendä baslğan mäqälädä dä süz millätlär, alarnıñ xoquqları turında bara. Gäzit xäbärçese Riman Ğılemxanov, küptän tügel Amerikağa barıp qaytqan Räzil Wäliev belän äñgämä qorğan. «Tatarğa niçä qazan kiräk?» dip isemlängän yazmada süz Amerikada yäşäwçe millättäşlärebez, tatarlar häm başqa xalıqlarnıñ xoquqları, ireklekläre turında bara. Gäzit xäbärçese millätlären, tellären onıtmağan tatar keşeläre turında soqlanıp yaza. Räzil Wäliev Amerikağa yaña kilgän, eçä torğan, tarta torğan, din totmağan, keçene - keçe itmäwçe, olını - olı itmäwçe «yaña tatarlar» turında söyläp, xäbärçene ğäcäpkä qaldırğan. Älege söyläşüdän soñ Ğılemxanov şundıy fikergä kilgän.
«Tatarnıñ dönyada totqan urının, qiblasın beläseñ kilsä, üz qazanıñda ğına qaynaw tieş tügel ikän. Üzebezne böyek dip xis itärgä teläsäk, här cirdäge tatarnı iğtibar üzägendä totarğa tieşbez. «Amerika tatarları — di Räzil äfände — bezneñ yañartılğan konstitutsiädä çittä yäşäwçe millätäşlärgä Tatarstan yardäme turındağı matdäne şunduq kürep alğan häm bik söyengän. Xäzer böten tatarnı berläşterä torğan milli mägärif sisteması öçen kadrlar kiräklege turında äytälär. Bezneñ balalarıbızğa Qazanğa barıp tatar telendä belem alırğa mömkinlek biregez, qalğanın bez üzebez eşlärbez, bezgä ber qazanda qaynarğa kiräk» — dip söylägän bulğan Amerika tatarları Räzil Wälievkä.
Xäbärçe Ğılemxanov tatarlar çitkä taralğaç qına ber berseneñ qäderen belä başlıy axrısı, digän näticä yasıy.
Bu atnada matbuğatta yaqtırtılğan temalarnıñ alğa taba da däwamı bulırmı-yuqmı, kiläçäk kürsäter. Matbuğat küzätüen “Azatlıq” radiosı öçen Bikä Timerova äzerläde.


text:
Omski yäşläre Qazannan qayttı
16-nçı “Tatar yäşläre könnärendä” bıyıl Omskidan 6 keşe qatnaştı. Alarnıñ aldan bilet xästäre kürgän öçese 2 sentäber könne şähärgä äylänep qayttı. Timeryullar vokzalında yegetlärne tuğannarı belän bergä “Azatlıq” xäbärçese dä qarşı aldı. Poyızdan töşügä yäşlär yal waqıtında küñellärendä tuğan xisläre belän urtaqlaştılar. Qazan alarnı soqlandırğan, ğorurlıq xisläre tudırğan.
Renat Tuxtametov ta, Dänis Çumarov ta, Ruslan Siracetdinov ta tatar yäşläre könnärendä berençe märtäbä qatnaştılar. Tatarça söyläşä belmäw säbäple, xislären alar rus telendä belderdelär. Ruslan Siracetdinov süzlärençä, yäşlär cäyläwendä tatarça söyläşä belmäwçelär alar ğına bulğan.
Tatarça söyläşä belmäsäk tä, bez anda ber-berebez belän yaxşı añlaştıq, - di Ruslan. Yäşlär cäyläwendä ul tatarça öyränergä dä tırışqan. Döres, anıñ tel baylığı älegä berniçä süzdän genä tora.
Ruslannıñ ätise Ädhäm äfände dä ulınıñ tatar telen öyränüen teli.
Dänis Çumarov isä teläge bulsa da tel öyränergä mömkinlek tapmağan, yäşlär anda üzara tatarça da, rusça da aralaşalar,-di ul.
Renat Tuxtametov tatar telendä añlaşa alsa da, törle yaqtan kilgän yäşlärneñ törle dialektlarda söyläşüläre säbäple, aña da aralaşu qıyın bulğan. Söyläşlär ayırılsa da, tamır ber, tağı beraz waqıt bulsa, söyläşä başlar da idek,-di Renat.
Yegetlär berseneñ süzen ikençese tulılandırıp yäşlär könnärendä bulğan çaralar turında söylädelär. Ruslan Siracetdinov Qazan Kremlendä buluları, şağirlär, artistlar belän oçraşuları, sabantuy uyınnarında, Respublika könendä qatnaşuları turında söyläde. Renat Tuxtametov Qazanğa Tuqay muzeyena baruları, Tuqaynıñ tuğan yağına säyäxät qıluları, şähär könendä tatar estradası yoldızları konsertın qarawları turında da östäp äytte. Döres, ul tağın da kübräk çaralarğa ömetlängän – Bolğar cirlären barıp kürergä xıyallanğan bulğan. Bezgä Bolğar turında söylädelär genä. Barıp üz küzeñ belän kürü bötenläy başqaça bulır ide, - di ul. Ğomum alğanda, tatar yäşläre könnärendä qatnaşqan yegetlär Qazanda bulularınnan ifrat qanäğät qalğannar. Mömkinlek bulsa, aldağı yıllarda da baraçaqbız, didelär alar.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Novaya Gazeta "Çiklärne Tanımawçı Xäbärçelär" bülägen aldı
Rusiädä çığuçı mäğlüm basma Novaya Gazeta "Çiklärne tanımawçı xäbärçelär" oyışmasınıñ "mäğlümat çarası 2006" bülägenä layıq dip tabıldı. Rusiä cämğiätendäge iñ qatlawlı problemalarnı yaqtırtqan bu basma xäbärçelärenä soñğı waqıtlarda yanawlar da bulğan.
Qıyu fikerläre häm jurnalistik tikşerenü näticäläre öçen gazetanıñ inde 3 xäbärçese başların saldı. İñ soñğısı – basmada 1999nçı yıldan birle eşlägän Anna Politkovskaya, aña 14 üktäber könne üz öyendä höcüm itelde. 2003nçe yılda möxarrir Yuri Şçekoçixin, 2000nçe yılda jurnalist İgor Domnikov häläk buldı.
Rusiädä matbuğat irege ölkäsendä Novaya Gazetanıñ eşçänlegen bıyıl "Çiklärne Tanımawçı Xäbärçelär" oyışması da tanıp üz bülägen birde. Oyışmanıñ Yevropa häm elekke Sovetlar Berlege illäre belän eş itkän wäkile Elsa Vidal bügen Azatlıq radiosına bu xaqta menä närsälär belderde:
"Bez bu büläkne Novaya Gazetağa – matbuğat irege ölkäsendäge eşçänlege häm xäbärçeläreneñ jurnalizm eşendä cannarın salğanı öçen birdek."
Matbuğat irege sağında toruçılar Rusiädä yaqın kiläçäktä wazğiät üzgärmiäçäk, xattä naçarlanaçaq, dip farazlıy:
"Saylawlar yaqınlaşqan sayın basım tağın da artır dip kötelä. Bez wazğiätne küzätep barabız, ämma qızğanıçqa qarşı üzgäreşlär naçar yaqqa bulır, dip farazlana."
Baş fatirı Parijda urnaşqan "Çiklärne Tanımawçı Xäbärçelär" oyışması dönya buylap süz irege häm jurnalistlar xoquqların yaqlawçı oyışma. Anıñ Yevropanıñ 8 ilendä häm Kanadada üz bülekçäläre bar. Şulay uq Bangkok, London, New York, Tokyo häm Waşingtonda oyışmanıñ wäkilçelekläre eşli.
Alsu Qormaş


text:
Tatar yäşläre könnäre iyül urtasında uzaçaq
Tatarstannıñ Rusiädäge yäş millättäşlärebezne qabul itüe inde ğadätkä äylände. Töbäklärdäge tatar oyışmaları citäkçeläre belderüençä, Qazanda ber tapqır bulıp kitkän tatar balası inde kiläse yıllarnı da baru teläge belän yana başlıylar ikän. Xätta tatar oyışmalarına şul maqsattan ğına yörüçelär dä bar di. Bu könnärdä Biektawnıñ “Baytik” lagerında “Millätebez xäzinäläre” digän lager' eşli başladı. Anıñ xaqında “İdel” yäşlär üzäge belgeçe Marat Maksutov:
Anda Rusiä töbäklärennän kilgän balalar yal itä häm ul 18 kön baraçaqMarat Maksutov belderüençä, kilergä iñ küp telän belderüçelä Başqortstannan bulğan ikän. Balalar häm yäşüsmerlär öçen qaralğan ikençe lager' isä “İzge bolğar serläre” dip atala. Ul iyül azağında, yäğni 23 iyüldän başlanıp 10 kön baraçaq. Marat Maksutov:
Bu palatkalı lager'. Monda uçaqta aşarğa aş peşerep aşıylar, tatar tarixın öyränälär. “İdel” yäşlär üzäge wäkile Marat Maksutov belderüençä, bu “İzge bolğar serläre” cıyında kübräk ölkän sıynıftağı mäktäp uquçıları qatşnaşa ikän. Ä menä yäşlär öçen inde 17 tapqır Tatar yäşläre könnäre uzaçaq. Ul bıyıl cäy urtasında -16-21 iyüldä oyıştırıla. Yäşlär kübräk “İdel” lagerın üz itkän bulsa da, bıyıl da ul anda uzmas tösle. Anı teploxodta ütkärü turında süz alıp barıla. Bu bilgele, çittäge yäş millättäşlärebez Qazandağı tatarlar belän aralaşa almıy digän süz. Ğomumän, soñğı yıllarda Tatar yäşläre könnäreneñ däräcäse töşä baruı ser tügel. Şuña “İdel” yäşlär üzäge wäkilläre yäşlär qaydan kilsälär dä qabul itärgä riza dilär.
Landış Xarrasova