text:
Kongressmennar Bush Ğiraqqa dip sorağan aqçanı ciñel genä birmiäçäk
Amerikan prezidentınıñ, Ğiraqtağı çığımnarnı qaplaw öçen, Kongresstan 87 milliard dollar sorawı turında xäbär itkän idek. Sişämbedä Kongressnıñ yuğarı palatası, Senat, prezidentnıñ şuşı üteneçen tikşerä başladı. Senatorlar, berençe tıñlawda uq çeterekle sorawlar quyıp, bu aqçanı ciñel genä birergä cıyınmağanın kürsätte
Audio (Paul Wolfowitz)
"Niçek kenä küp bulıp kürenmäsen, 11 sintäber xöcümnäre kitergän iqtisadi zıyannı ğına alıp qarasañ da, özelgän ğömerlärne inde äytep torası da yuq, bu zur aqça tügel. Bigräktä, kiläçäktä bulası ixtimal xöcümnärene iskä alsañ. "
Demokratlar partiäse wäkile, senator Edward Kennedy, bu añlatma belän qänäğät qalmawın belderde. Ğiraq suğışına baştan uq qarşı çıqqan bu senator, xäzer anda partizan suğışı bara, Bush monıñ belän niçek eş itergä cıyına, dip soradı. Xärbi idarä başlığı Richard Myers, Bush administratsiäse bu suğışnı ciñep, Ğiraqnı tözekländerergä teli, digäç, Kennedy, şulayın-şulaydır, tik menä Aq Yort moña ireşü yulların belä mikän, digän şik belderde. Ğiraqtan tış äle başqa möhim mäsälälär bar, misal öçen, Äfğanstandağı wazğiät, Tönyaq Koreanıñ atom programması, Ğiraqnıñ kürşese İran da atom qoralı östendä eşli digän xäbärlär bar, nixayät, İsrael belän Fälestin arasında qarşılıq köçäyä. Kennedy süzlärençä, Amerikan ğailäläre Bush sorağan 87 milliardnı birer-birüwen, läkin alar, Amerikan xärbiläre Ğiraqta küpme qalaçaq, xärbi operatsiälär, tözekländerü eşläre küpmegä töşäçäk, häm başqa şundıy küp sanlı sorawlarğa cawap işetergä teli:
Audio (Edward Kennedy)
"Bez xärbilärne xuplawğa qarşı tügel. Läkin tözekländerügä kilgändä, ägär monıñ öçen distälägän milliard dollar sorala ikän, bez mondıy sorawlarnı quyarğa mäcbür."
Aqça mäsäläsen tağın ber demokrat, Carl Levin da kütärde. Saqlanu ministrı urınbasarına möräcägät itep, ul anıñ 6 ay elek äytkän süzlären iskä töşerde:
Audio (Carl Levin)
"Wolfowitz äfände, sez mart ayında Kongressqa bolay digän idegez: Ğiraqnıñ nefte bar, yaqın arada ul tözekländerü çığımnarın üze kütäräçäk. Citat tämam. Bu xyıllar qayda?"
Levin da, Kennedy da, Bush administratsiäsen, Ğiraq suğışın BMO fatixasın almıyça başlağan öçen tänqitläde. Xäyer, tänqitçelär – demokratlar ğına tügel, Buşnıñ firqädäşläre, respublikannar arasında da bar. Misal öçen, Arizona senatorı John McCain, BMO qaramağında xalıqara köçlär Ğiraqqa qayçan kilä başlıy dip soradı. Qabat-qabat quyılğan şuşı sorawğa däwlät sekretare yärdämçese Marc Grossman, bu İminlek Şurası qararına bäyle digäç, McCain çığırınnan çıqtı:
Audio (John McCain)
"Dimäk, monıñ yaqın arada bulasına ömet yuq, döresme?!"
Xäyer, komitet äğzalarınıñ barısı da Bushnıñ Ğiraq säyäsätenä qarata alay qarşı tügel. Komitet räise, respublikan John Warner, prezident säyäsäten xuplawın äytte. Tağın ber respublikan, James Inhofe, BMO mäsäläsenä qaytıp, Bushnıñ uzğan yılnıñ sintäberendä ğömüm mäclestä yasağan çığışın iskä aldı:
Audio (James Inhofe)
"Prezident başqa illärne, Berläşkän Millätlärne bergäläp eşlärgä çaqırdı, alay ğına tügel, ul monı alardan ütende."
Qayber kongressmennar fikerençä, şuşı qaynar bäxäslärgä qaramastan, axır çiktä Senat ta, Wäkillär palatası da, Bush sorağan aqçanıñ barısın bulmasa da, zur öleşen raslar, dip sanıy. Ämmä, Senatnıñ Qorallı Köçlär komitetında bulğan berençe tıñlawlar şunı kürsätte, kongress äğzaları bu aqçanıñ döres totılasına inanmıy torıp, fatixasın ciñel genä birmiäçäk.
Ali Gilmi, Praga


c: text/html

text:
Tregubova: "Min Putin Rusiäsenä qayta almıym"
Qayçandır Rusiäneñ aldınğı basması - "Kommersant"ta eşläp, prezidentlar arasında ğına yörgän häm şul eşe xaqında kitap yazğan Yelena Tregubova bügen adresın yäşerep yäşärgä mäcbür.
Putin çorında anıñ tormışı tämam üzgärep, ul axırğı çiktä Britaniädä säyäsi sıyınu sorarğa mäcbür buldı. Uzğan atnada Tregubovanıñ şuşı üteneçe qabul itelde häm Azatlıq radiosı anıñ belän söyläşep, bügenge Rusiä turındağı fikerläre belän qızıqsındı.
Zamanında Rusiäneñ yuğarı citäkçeläre belän zatlı säfärlärdä genä yörgän Tregubova xäzerge yäşäw urının yäşerep tota. Adresın ul xätta ildä qalğan ğailäsenä äytä almıy - säyäsi sıyınu alğan zatnıñ yäşäw şartları şaqtıy qırıs.
Tregubovağa Britaniädä säyäsi sıyınu, Mäskäw belän London arasındağı mönäsäbätlärneñ bik tä kierenke çorına turı kilde. Qayberäwlär, mondıy xälneñ "salqın suğış"tan soñ bulğanı yuq ide dip isäpli. Rusiä Aleksandr Litvinenkonı üterüdä şiklänelgän Lugovoynı britannarğa tapşırudan baş tarttı. Mäskäw üze räsmi Londonnı Boris Berezovski, Äxmät Zakaev kebek keşelärgä sıyınu birüdä ğäyepli.
İke yaq ta ber-berseneñ diplomatların quıp çığarğaladı. Moñardan tış Mäskäw Rusiädä britan mädäni üzäge bularaq eşlägän British Council oyışmasın üz eşen tuqtatuğa mäcbür itte, ä FSB Mäskäwdä britannarnıñ töp neft şirkäte British Petroleum idaräsen tentep çıqtı.
Yelena Tregubovağa Britaniädä säyäsi sıyınu menä şundıy şartlarda birelde häm ul üze xäzer Rusiägä tiz genä kire äylänep qayta almayaçağına ışana.
"(Rusiädäge) xakimiättä yäşeren xezmät başlığı bularaq Putin qorğan xäzerge rejim bulğanda min Rusiägä äylänep qayta almayaçaqmın, miña işeklär yabıq, çönki bu minem öçen ülem qurqınıçın tudıraçaq", di Yelena Tregubova.
Anıñ Rusiädä problemaları "Kreml astın qazuçı qissaları" digän kitabı çıqqannan soñ başlandı. Mäğlüm ki, Tregubova berniçä yıl däwamında jurnalistlarnıñ Rusiä prezidentı eşen yaqtırtip kilgän maxsus törkeme äğzası buldı. Häm kitabında ul räsmi waqiğälärdän bigräk Kreml eçendäge serlär, pärdä artında barğan eşlär turında yazğan ide.
Anda, mäsälän, ul çaqta FSB başlığı bulıp eşlägän Vladimir Putinneñ jurnalistnı üzen genä ber sushi restoranına aşqa çaqıruı, häm Tregubovanıñ annan säyer xislär belän kitüe äytelä. "Min axırğa qädär şunı hiç añlıy almadım - ällä ul mine üzenä "töşerergä" tırıştı, ällä inde yäşeren eşkä alırğa mataştı...", dip yazğan ide üz kitabında Yelena Tregubova.
Xäzege waqıtta ul yaña kitabın yazıp yata. Bu yulı inde üzeneñ Rusiädäge täcribäse, ildä barğan täräqqiät xaqında uylanuları turında. Häm Rusiädäge xällär uñayınnan ul açınıp bolay di:
"Minemçä, monı äytü bik küñelsez bulsa da, Rusiädäge reformalar, liberalläşterü omtılışı - bolar barısı da inde tämam. Bez şuşı böyek tarixi mömkinlekne ıçqındırdıq. Rusiä yänä isemnären genä üzgärtkän elekke KGB agentlarınıñ koloniäse buluğa äylänep qayttı. Yağulıqqa bay şuşı koloniä barı tik azsanlı neft häm gaz satuçıları öçen genä, ä alar üz baylığın başqaladan çittä yäşägän beräwgä dä birmi", di Rusiäneñ bügenge xäle turında jurnalist Yelena Tregubova.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatar ğalimenä bağışlanğan kitap
Uzğan yıl axırında Tatarstannıñ fännär akademiäse Mäskäw ğalime Şamil Fatix ulı Möxämätyarovka bağışlap tarixi mäqälälär cıyıntığı bastırıp çığarğan. Ul biş yözgä yaqın bitle cıyıntıq, Rusiäneñ tabiği fännär akademiäse akademigı, Tatarstannıñ atqazanğan fän eşleklese , tarix institutınıñ ölkän xezmätkäre Şamil Möxämätyarovnıñ 80 yıllığına bağışlanğan. Şamil äfände bu kitapnıñ äzerlänüe turında da xäbärdar bulmağan. ä inde kitapnı qulına alğaç şatlığı çiktän uzğan. Bu kitap minem qulıma kilep kergändä xastahanädä yata idem, terelep kittem di, Şamil äfände. Tarixçı bularaq anı küp törle illärdä belälär. Anıñ fänni mäqäläläre Rusiädä genä tügel, Yaponiädä dä, Vengriädä dä , Finlyandiädä dä basılğan. Ul küp törle xalıqara kongresslarda qatnaşkan ğalim. Şunısı qızıqlı, Şamil Möxämätyarov tarix xalqınıñ kilep çığuın Altın Urda däwläte belän bäyläp kürsätkän ğalimnärneñ berse. Soñğı 50 yılda yazılğan eşlärem di ul, törki xalıqlarnıñ urta ğasırla tarixın tikşerügä bäyle. Şamil äfände zamanında Qazan universitetınıñ tarix kafedrası mödire bulıp ta eşlägän. 1970 yıldan birle Mäskäwdä yäşi. Läkin Tatarstan belän elemtäse bik nıq. Şuña kürä inde Tatarstan ğalimnäre anıñ zur yubileyına bağışlap, şundıy külämle kitapnı basıp ta çığarğannardır dip äytergä bula Bu kitap xaqında söyläşkän waqıtta Şamil äfände kitapnı çığaruçılarnıñ barısın da tirän räxmäten belderde.
Näzifä Kärimova, “azatlıq radiosı” Mäskäw.


text:
чәpшәMбe, 25 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 02:23
25nçe yündä Qazanda Xezmät häm mäşğüllek ministrlığınıñ yomğaqlaw kollegiäse uzdı. Kollegiädä şähär, rayon xezmät häm mäşğüllek bülekläre citäkçeläre Rusiä ministrlığı wäkilläre, xökümät citäkçelege qatnaştı. Kollegiäne alıp baruçı ministr Boris Zaxarov yomğaqlaw süzendä kollegiägä anıñ qayber äğzäläre: İqtisad häm Sotsiologiä ministrlığı citäkçeläre kilmägängä qızğanıç belderde. Çönki Xezmät häm mäşğüllek ministrlığı şöğellängän problemalar tormış problemaları häm bu ber ministrlıq problemaları ğına tügel. Bez köndälek tormış problemalarınıñ iñ üzägendä eşlibez dide yomğaqlaw çığışında Boris Zaxarov. Ministrlıqnıñ eş kürsätkeçläre urtaça ğına. Rusiä töbäklärenekennän ayırılıp torğan şaqqatqıç sannar, kürsätkeçlär yuq. İñ töp mäs'älä älbättä eşsezlek. 2002nçe yılda Tatarstanda eşsezlär sanı 2 meñ keşegä, bıyılnıñ yartı yılında 5 meñ keşegä artqan. Berençe qaraşqa qurqınıç ber närsä dä yuq. Çönki ägär dä belgeçlär isäpli torğan maxsus kürsätkeçne qarasañ äytkändäy yatıp yoqlağanday bula. Eşsezlek kürsätkeçe Tatarstanda 1,33 protsent. Läkin härkem belä, räsmi terkälgän eşsezlär sanın qurıqmıyça unğa tapqırlarğa bula. Kollegiädä çığışında vitse-premyer Zilä Wälieva Tatarstanda sorı xezmät bazarı 320 meñ keşe täşkil itä dide. Läkin iqtisad, sotsiologiä belgeçläre monısı da qurqınıç tügel, qurqınıçı eşsezlek artu tendensiäse dilär. Cäy başında Boris Zaxarov matbuğat oçraşuında QamAZda, Tatnefttä meñärlägän eş urınnarı qısqartıla dip jurnalistlarğa problemanı kürsätä başlağan ide başlawın. Läkin monısı da ber qolaqtan kerep ikençe qolaqtan çıqtı küräsen. Küptän tügel Ministrlar Kabinetınıñ yartı yıllıq yomğaqlarına bağışlanğan kiñäytelgän utırışına da mäğlümat çaraları tieşle iğtibar birmädelär. Utırışta Mintimer Şäymiev sänäğät generallarına moñınça kürelmägän pıran-zaran yasadı dip kenä näticälär yasadılar. Şunnan soñ premyer-ministr Röstäm Miñnexanov Tatarstan televidenieseneñ cäyge yalğa kitkän “ИTorи” programması xezmätkärlären kire qaytarıp, utırış näticälärenä bağışlanğan maxsus tapşıru yasarğa quşqan ikän. Mondıy tapşıru efirğa şul uq atnanı çıqtı da. Şunnan soñ basma mäğlümat çaralarında da analitik materiallar kürenä başladı. Sänäğät generallarına yuqqa ğına şeltä belderelmägän. Yartı yılda sänäğät üseşe 104 protsent ul käğäzdä genä ikän, bu üseş yaña eşli başlağan Tübän Qama neft' eşkärtü zavodı häm neft' bäyäläre artu xisabına ğına ikän. Şulay itep Tatarstan sänäğäte “aqsıy” başlağan. Ä bu eş urınnarı qısqaru, eşsezlek artu digän süz. Dimäk Xezmät häm mäşğüllek kollegiäsendä söylägän mäs'älälär bu problemalarnıñ “balası ” ğına. Ä “atası” yıl azağında kötelä. Ministr Boris Zaxarov yomğaqlaw süzendä sentäber ayında Respublika iminlek şurasınıñ xezmät häm mäşğüllek problemalarına bağışlanğan maxsus utırışı bula dip belderde.
Yunıs Ätnäle


text:
Avstriädä qızın köçlägän äti cawapqa tartıla
Bu atna başında polisiä Josefneñ öyendä yasağan tikşerenüdä yäşeren ber işek taba, häm açıp cibärügä anda 6 balası belän 42 yäşkä citkän xatınnı taba. İdän astında täräzäsez bülmälär, kuxniä häm bädräf bulğan.
Polisiä belderüençä Josef qızıñ 18 yäşendä waqıtta idän astına yäşärgä mäcbür itep, anıñ belän censi mönäsäbättä torğan.
Moña qadär bu wazğiyätne niçek sizmädegez digän sorawğa Josefneñ kürşeläre, xäbärçelärgä waqıyqağa barı tik şaqqatuların ğına belderä.


text:
Xatın-qızlar xörmätenä 3 kön yal itkännän soñ tağın ictimağıy häm däwlät eşläre canğa kilde. Amerika ilçese Alexander Vershbow comğa könne isän-saw Qazannan Mäskäwgä qaytıp citkän ikän. Bu turıda cämäğätçelek NTV kanalınıñ yäkşämbe kiçendä çığa torğan “Namedni” tapşıruınnan belde. Eş şunda ki, ilçeneñ xatını – Lisa xanım Vershbow, Qazanda çaqta üzeneñ yuvelir häm dizayn sänğäte belgeçe ikänlegen sizdergän ide. Xättä, Alexander Vershbownıñ külmäk ciñnärenä qadıy torğan matur töymälären taştan häm metaldan gäcäyep zäwıq belän xäläl cefete yasağan bulıp çıqtı. “Kones nedeli” gazetası bu xaqta xättä maxsus mäqälä bastırdı. Lisa xanımnıñ Qazanğa barğaç açıqlanğan bu talantına Tatarstannıñ iñ zur citäkçeläre soqlanıp, bälki bezneñ respublika öçen suvenir ürnäklären dä uylap tabarsız, dip ömetlänä başladı.
Ä Mäskäüdäge NTV televizion kanalı, Qazannan qaytqan Amerika ilçese ğailäseneñ yäşäw urınına barıp, tiz genä zur reportaj töşerde. Xättä, Lisa Vershbow här yaña urınğa küçkändä maxsus boraw häm şomartu cihazların, şaqtıy awır timer-tomır stanoklarnı tartmalarğa töyäp taşıy ikän. Alexander Vershbownıñ diplomatik säläte şulay uq küzgä taşlandı. Ul Qazanda çağında Rusiäneñ ör-yaña demokratik däwlät buluına soqlandı. Min 22 yıl elek kürgän Rusiä tügel inde bu, dide ul.


text:
Altay xalıqları qorıltayı başqarma komitetı Rusiä prezidentına Altay respublikası belän Altay ölkäsen bergä quşu öçen alıp barılğan äzerlek eşlären tuqtatunı ütenep möräcäğät itte. Möräcäğättä prezidentnıñ Seber töbägendäge wäkile Anatoliy Kvaşninnıñ Altay Respublikasın yuqqa çığaru öçen alıp barılğan eşläre barı tik türälär öçen genä faydalı buluı äytelä. Altay xalqı, bigräk tä däwlät tözeleşe häm üz yazmışların xäl itkändä, xakimiätlärneñ alarnıñ fikerläre belän dä xisaplaşuın teli, dielä. Häm Altay respublikası belän Altay ölkäsen bergä quşu turındağı mäcbüri ütkäreläçäk referendumda küpçelegebez qarşı tawış biräçäk dip äytelä.
Altay xalıqları Qorıltayı başlığı Vladimir Amurguşev äytüençä, 31 üktäberdä respublika statusın saqlaw maqsatı belän 5 meñ keşe qatnaşında uram cıyını ütkärü planlaştırılğan. Ägär Rusiä prezidentı başqarma komitet möräcäğäten ixtibarsız qaldırsa, Altay xalıqlarınıñ çirattan tış qorıltayı cıyılaçaq.


text:
Amerika zialıları buluı mömkin suğış turında nindi soraular quya?
Sonğı aylarda AQŞlarında zialılar arasında borınğı debatlar yañadan qabınıp kitte. Närsä ul ğädel suğış? Närsä ul preventiv suğış ? Alar şulayuq AQŞnıñ Ğıraqqa başlarğa torğan suğış xalıqara qanun häm qağıydälärgä kileşleme digän soraular quya. Bu debatlarğa qatnaşuçılarnıñ qayberläre Radiobız xäbärçesenä 11-nçe sintäber terminologieneñ mäğnäsen üzgärtte dip äytkän.
Audio
Minemçä ‘bula alaçaq qurqınıçqa qarşı üzeñne saqlau ‘ Bush administratsiese tarafınnan yaña strategiene açıqlağanda icad itelgän atama , termin. Alar turıdan turı Amerika preventiv suğış doktrinasın qabul itte dip äytergä telämi.
Bacevich ägär dä ber il qayçandır kiläçäktä sineñ ilenä nindider zian kiterergä teli digän faraz bulsa anı tuqtatu öçen preventiv suğış açıla dip äytep bolay dide :
Audio
Ägär dä min doşmannıñ miña häcümgä äzerlänüe turında töğäl mäğlümätkä iä bulsam häm miña häcüm itergä toruın belsäm ul çaqta üz-üzenne saqlau legal, qanuni.
Ütkän sintäberdän soñ Amerikada küp kenä tarixçı, politolog, häm başqa zialılar Bushnıñ strategik doktrinasınıñ moral häm xoquqi yaqları turında qızu debatlar alıp bara. Alarnıñ kübese tänqitle qaraş beldersä dä, hämmäse tügel. Misal öçen Yale Universitetı xärbi tarixçısı John Lewis Gaddis, Foreign Policy isemle jurnaldağı mäqaläsendä Bush häm anıñ kiñäşçeläre terroristlarnı diktatorlar belän bertigez qurqınıç çığanağı itep kürsätep yaña teorie alğa sörde, administratsie 11nçe sintäberne küzdä totıp, elek xärbi köçlär genä kiterä ala dip qaralğan zianğa tiñ zararnı terroristlarnıñ kiterüen tanıdı dip yaza. Aqyortnıñ regular reveştä iğlan itep kilgän iminlek säyäsäte turındağı xisaplar ällä ni iqtibar cälep itmi ide, çönki alar elekelärne qabatlaudan ğıybarät ide. Ämma Bushnıñ iminlek strategiese bäxäslärgä säbäp buldı. Chicago Universitetı tarix profesorı Bruce Cumings NATİON jurnalınıñ sonğı sanında dokumentta İminlek kiñäşçese C.Rice fikerlären xätta universitetnıñ berençe semestir studentları da aqıllıraq, kamilräk itep alğa sörä alır ide dip yazıp dokumenttan misal kiterä: AQŞ üzenä höcüm plannaştıra dip qurıqqan ilgä berençe bulıp häcüm itä ala, ämma başqa illär şulay eşlämäskä tieş.Cumings ägär dä ber ilgä höcüm itelsä ,-11nçe sintäberdäge kebek - anıñ cawap qaytarırğa xoquqı buluın kire qaqmi.Ul cawap höcüm itüçelärgä yünälderergä tieş ämma modern terrorizm çorında bu eş qıyınlaştı çönki höcüm itüçelärneñ adresı yuq dip söyli. Cumings AQŞ –Korea mönäsäbätläre turında
Audio
Pxenyang belän distä yıllardan birle däwam itkän kisken mönäsäbätlärne yaña doktrina belän bergä uylasan , Koreada bik kisken krizisnıñ täräqi itep kilüe şaqqattırğıç xäl tügel .
Bacevich noyäber ayında ‘The American Conservative ‘jurnalındağı mäqaläsendä bolay dip yazğan ide:Bush administratsiese köç qullanuğa inde in sonğı çara dip qarami. Amerika säyäsätçeläre dä ilneñ xärbi östenlege - Ğıraq mı ul Tönyaq Korea mı - global problemalarnı xäl qıluda töp köç bulıp tora dip qarıy
Färidä Xämit, Praga


text: Berlin. Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder, ilneñ iqtisadın kütärü maqsatında, üze citäklägän sotsial-demokratlar partiäsen qırıs iqtisadi reformalar planın qabul itärgä çaqıra. Bu uñaydan cıyılğan maxsus kiñäşmädä çığış yasap Schroeder, Germaniä yaña adımnağa baru öçen qıyulıqqa moxtac häm monı eşlägändä aña qäderle bulğan, läkin xäzer inde qibatqa töşkän qayber närsälärdän waz kiçärgä kiräk dip belderde. Bu berençe çiratta sotsial' programmalarnı qısqartunı añlata, iqtisadçılar fikerençä, bu Germaniäneñ iqtisadi üseşen canlandıru öçen xälitkeç ähämiatkä iä. Kansler şulay uq, ägär dä sotsial-demokratlar partiäse ul täqdim itkän qırıs reformalarnı yaqlamasa, urınınnan kitü belän yanadı. Planlaştırılğan qısqartular german sotsial-demokratlarınıñ sul qanatında zur qänäğätsezlek uyattı, alar fikerençä bu plannar partiä prinsiplarına xianät itä.


text:
Häykällär närsä sorıy?
Pänceşämbe könne Qazanda milli mädäni üzäktä Musa Cälilgä bağışlanğan kürgäzmä açıldı. Comğa könne Tatarstannıñ Cälil käsäçäsendä şağirne iskä alu çaraları ütte. Şulay uq Mäskäwdä, Yekaterinburgta, älbättä Orenburg ölkäsendä şağirgä bağışlanğan çaralar zurlap ütkärelä. Mäskäwdä Cälilgä häykäl quyılaçaq. Qazannıñ Kirov uramın 1000 yıllıqqa qädär tözekländerergä wäğdä birep tä, anı cimerek xäldä qaldırğan Mäskäw meriäse häykäl quyu çığımnarınıñ zur ğına öleşen üz östenä ala. Konkret fakt kiräk bulsa räxim itegez. Mäskäwdäge häykäl 5 million sumğa töşäçäk, ä Sankt – Peterburgta quyılaçaq häykäl 3 millionğa töşä. Fevral' ayında häm ğomumän 2006 yılda Cälil süze kön sayın törle urınnarda, törle säbäplärdän qabatlanıp tora.
İnde Lenin, kommunizm, çiräm- cirlärne üzläşterü, sotsializm tözü, perestroyka, uskorenie kompaniäläre ütkäç, M. Cälil digän parol' yöräklärgä açqıç bulıp çıqtı. Äye, äsirlär tormışın, tatar – başqort legionın yaqınnan belüçe Sovet zamanındağı Cälil simvolın qabul itep betermilär, çönki Nikita Xruşçev häm säyäsi cepçeklek çorında başta xiänätçe dip tabılğan Cälil kötelmägändä iñ tuğrı bol'şevik häykälenä äwerelde.
Ä xäzer kommunistlar, bol'şeviklar yuq, ä Cälil bar. Häm xäzer ateist bularaq tügel, ä bälki ülem aldınnan Qor’än totqan tatar bularaq küz aldına kilep basa. Monı normal', ğadi mantıyq belän añlap bulmıy, çönki Cälil çınnan da komsomol aktivistı bulğan. Anıñ tatar – başqort legionında yäşeren oyışma tözep, şul oyışma belän citäkçelek itüe här uquçı balağa mäğlüm. Soñğı yıllarda oyışma belän citäkçelekne Ğaynan Qormaş alıp baruı mäğlüm buldı, ä bilgele şağir Cälil şunda qatnaşqan. Aña qarap Qazan Kremle qarşındağı häykälgä, boğawlanğan Cälil sınına östäp, Qormaş häykäle xäzergä tözelmi, barı tik 45 yılnıñ avgustında başları kiselgän 11 tatarlarnıñ barel'yefları quyılğan. Alarğa Böyek Watan ordenı ülgännän soñ birelgän. Şul isäptän Ğ. Qormaşqa da.
Töptän uylap qarasañ, bu xällärne tiz genä añlap bulmıy. Säyäsi propaganda, yañğırawıqlı patriotizm qalıpları barmı? Bar.
Kommunizm, bol'şivizm Lenin üze häm xätta Zyuganov ta säyäsi säxnäneñ tür başınnan koridorğa çığıp baralarmı? Baralar. Ä Cälil häm tağın 11 tatarnıñ başları beryulı faşistik reyx başqalasında kiselgännärme? Äye. Tarixta tiñdäşe bulmağan bu waqiğa tatar milläte biografiäsendä saqlana. Häm anı bu yazmışlarnı inqar itep onıtıp ta bulmıy. Ä säyäsät ber ük figuralarnı häm ideyälärne ber sänä urtasına çığara, ber çitkäräk alıp quya. Tuqay belän dä şundıy uq xäl. Monda inde millättäşlärneñ üz aqılları, küñelläre qiblanıñ, mägrif häm mäşriknıñ qayda ikänen bilgeli ala. İñ ğäcäpländergäne, döresräge kötelmägäne härqayda Cälil digän süzneñ köçle reaksiä uyatuı. Uzğan distä yıllar buyı uqu yortlarında, matbuğatta, sänğättä tudırılğan obraz haman yäşi. Tormışta da mondıy siräk oçrıy torğan xällär onıtılmıy ikän. Xikmätme, ällä çınbarlıqmı Sovet zamanınnan qalğan cämğiättä anıñ sütelep, taralıp betkän ideologiäsendä Cälil yäki suğışta äsirlekkä töşep tä däwlätkä tuğrı bulıp qalğan tatar keşesennän başqa bernindi izge töşençä yuq ikän. Şäxese dä, ideyäse dä tabılmadı. Üz milläten, imanın, dinen, watanın yaqlap, saqlap canın fida qılğan Qol Şärif äle küñellärgä kerep kenä bara. Andıylar turında spektak'lär, kitaplar, häykällär icat itelmägän.Barı tik cırlar, şiğerlä häm Qazan Kirmänendäge mäçet. Küpmegä qayta ul Qol Şärif, anı nindi yazmış kötä? Ber kem dä äytä almıy.
Başqort qärdäşlärebezneñ milli qaharmanı Salawat Yulay da şundıy uq tarix yätmäse tozağına eläkkän. Ber yaqtan qarasañ ul tatar batırı Bäxtiär Kankaev belän bergä kolonizatorlarğa qarşı köräşkän, üz cire, xalqı öçen häläk buldı.Anı yıllar buyı ğazaplap, boğawda yörtkännär. Xäzerge Estoniädäge Paldiski törmäsendä häläk bulğanğa qädär. İkençe yaqtan Salawat Yulaynıñ ğäziz xalqı başqortlar şulay uq Rusiägä üz teläkläre belän kergännär, inde xäzer şuşı bäxetle quşılu zurlap bäyräm itügä ber yıl qalğaç, Peterburğa maxsus qorıltay ütkärelde. Äle şuşı quşılunıñ räsmi tuğrası, embleması tabılmağan, ä inde quşılu programmasına uzğan yılda uq 1 milliardtan artıq aqça totılğan. Säyäsi yañğıraşı bulğan bu yubiley däwlätkä kiräk, çönki üz teläge belän quşılğaç äybäträk bula. Ä üz teläge belän quşılmağan, kiresençä basıp alınğan xalıqlar naçarraq bulamı dip sorıylar bezdän. Qazan alınğannan soñ urıs belän tatar arasında suğış bulmağan dilär, äybätläp kenä bergä yäşägännär. Nigä şunı da bäyräm itmäskä? Şunda uq medal'neñ ikençe yağı yaltırap kitä. Başqortlar Rusiägä quşıluın quşılğannar, ämma 200 yıl buyı qullarınnan qoral töşermiçä yözlärçä tapqır baş kütärgännär. Häm şularnıñ iñ batırı Salawat Yulay bulğan. Anı iskä alabızmı soñ? Elektän ük tağın ber soraw turında äytkän idek. Rusiägä 450 yıl elek quşılğan Başqortstannıñ däwlät statusı, citäkçeläre, idärä sisteması haman iğlan itelmi bit. 1919 yılda Lenin tarafınnan tözelgän Başqortstan quşılğanmı anda? Başqasımı? Tatarlar monıñ belän ni öçen qızıqsına disezme? Alar añlamıy. Sovet zamanına qädär bulğan Ufa gubernası Rusiägä üze quşılğanmı, ällä yaulap alınğanmı? Üze teläp quşılsa, berär närsä birmäslärme? Ä yaulap alınğan bulsalar, monısı başbirmäs babalarıbıznıñ onıqları öçen zıyan kitermäs mikän?
Mondıy qarşılıqlar sorawlar tudıra torğan säyäsi aksiälärneñ eçtälegen häm mäğnäsen Azatlıq radiosı hiç añlatıp birä almıy. Çönki xäzer jurnalistlar barı tik faktlar taratırğa tieş. Ä faktlar yuq. Barı tik säyäsi riwayätlär. Ontıla başlağan häykällär häm bayraqlar ğına yıraqtan küzgä taşlana. Ni uylarğa da belgän yuq. Ä bälki uylamasqadır? Sez bu turıda ni uylıysız?
Rimzil Wäli. Qazan.


text:
«Universitas21» xalıqaralıq wnïversïtetter jüy`esi ötken jılğı zerttewlerdiñ qorıtındısın şığardı. Ol qay` elde bilimdi jaqsı beredi jäne aqıldı jastar qay` elde köbirek turatındığın anıqtawğa arnaldı.
Amerïkalıq ğalımdar men ETS bey`resmï uy`ımı bilim deñgey`i boy`ınşa amerïkalıq jastardıñ aldına jan salmay`tındığına qaramastan qazirge jas urpaqtıñ bilimi tayazdığın moy`ındap otır. Äsirese olar matematïkadan naşar jäne onı öz ömirinde qoldana almay`dı.
Zerttew körsetkendey`, jer betinde eñ pay`dası joq jastardıñ deni Amerïkada ötken ğasırdıñ 80-şi jıldarı dünïege kelipti. Älemniñ 22 elinde, onıñ işinde Soltüstik Amerïkadan Azïyağa dey`ingi elder qamtılğan awmaqta jürgizilgen taldaw osını körsetken. Al, matematïkanı ömirde qoldanw jağınan AQŞ artta qalıp qoy`ıptı. Ïtalïya men Ïspanïya da soñğı körsetkişterdi ïemdengen.
AQŞ Bilim mïnïstrliginiñ derekterine qarağanda eldiñ eresek 32 mïllïon turğını sanawdı mülde bilmey`tin körinedi. Bul el xalqınıñ 14 pay`ızı. Osılay`şa ärbir amerïkalıq ädebï şığarmalardı 5 sınıp oqwşılarınıñ deñgey`inde oqïtın bolıp şıqqan. Soğan qaramastan älemniñ ondağan üzdik wnïversïtetteri AQŞ-ta ornalasqanı qızıq. Prïnston, Garvard, Massaçwsets sekildi bilim ordaları élïtağa arnalğan. Mısalı Garvardta oqw üşin jılına 60 mıñ dollar qajet. Bul basqa da qajettilikke jumsalatın 20 mıñ dollardı qospağanda. Sondıqtan da bolar nesïe alıp oqïtındar jïi kezdesedi.
Al, eñ aqıldı jastar Japonïyada turadı. Bul elde oqw aqılı, talap basqa. Bilim alw qımbat bolğanımen (ay`ına 7-8 mıñ dollar), soğan say` oqïtın jastardıñ talabına ETS mamandarı da tañğalğan. Japondarmen jarısqan fïnlyandïyalıqtar özgelerge qarağanda jastarğa jaqsılıq jasawdan ayanbay` keledi. Öy`tkeni - oqw tegin.
Şvey`carïya men Danïyada da bilim berw jaqsı damığan. Al Qazaqstandağı bilim berwdiñ qanday` deñgey`de ekendigin özderiñiz bağalañızdar.
aikyn.kz


text:
20 yün – Dönya Qaçaqlar Köne
Azatlıqnıñ yäkşämbe utırmasına xuş kildegez, xörmätle tıñlawçılar. Bügen bezneñ söyläşü Qaçaqlar temasına bağışlanır, ni öçen disägez – 20 yün – bötendönya qaçaqlar köne. Bäyrämme bu, ällä qayğı köneme – bu turıda soñıraq. Şulay uq berniçä minuttan bezgä Kärim Kamal quşılaçaq, ul – dönyanıñ qaysı şähärendä küpme aqça totıp yäşäp bulğanın söylär.
-audio
Räxmät Bikä, Qazanda uzğan sabantuyı turında Bikä Timerovanı tıñladıq. Milli bäyrämebez bügen New York şähärendä, şulay uq Barnaul, Yekaterinburda, Omski ölkäseneñ Tara rayonında häm Taşkent şähärendä ütte, xörmätle tıñlawçılar. Kiläse yal könnäre sabantuyğa Samar, Tübän Novgorod, Qazaxstannıñ berniçä şähäre häm Germaniädäge Münxen tatarları çaqıra. Tatarlar dänyanıñ törle poçmağında taralıp yäşägängä sabantuyı da – dönya bäyrämenä äylänä bara. Bügen tapşıruda sezneñ iğtibarnı tağın ber köngä yünältäsem kilä. 20 yün – qaçaqlar könendä bäyräm çaraları ütkärelmi. Şaw-şulı çaralar ütsä dä – alarnıñ maqsatı küñel açu tügel.
Xalıqara migrasiä oyışması mäğlümatlärenä qarağanda bügenge köndä dönyada 20 million 500 meñgä yaqın qaçaq bar. Alar üz illärendäge suğıştan, törle çirlärdän, fäqirlektän yä köç qullanudan qaçıp kitkän. Qaçaqlarnıñ iñ zur öleşen fälestinnär täşkil itä. 4 millionğa yaqın fälestinle Jordaniä, Süriä, Livan, Gaza häm Könbatış Yarda yäşi. Çeçen qaçaqlarınıñ sanın yaqınça da äytep bulmıy, çönki Rusiä Çeçnyadan kitüçelärneñ "qaçaq" statusın tanımadı, şuña qaçaqlarğa yardäm itü oyışmaları alarnıñ qaya kitülären dä küzätä almadı. Xäzer Çeçen xakimiätläre, respublikağa kübräk investisiälär cälep itü öçen kire qaytuçılarnıñ sanın arttırıp kürsätergä tırışa. Berläşkän Millätlär Oyışması sannarına qarağanda dönyada 10 millionğa yaqın keşe tuğan töbägennän kitsä dä – çit ilgä çıqmağan. Çeçen qaçaqları da näq şuşı törkemgä kerä. Uzğan tapşıruda söylägän idem, xörmätle tıñlawçılar, 7 millionğa yaqın qaçaq üzläreneñ kimendä 10 yıl ğömeren qaçaqlar lagerlarında uzdıra. Anda olılarğa eş yuq, balalalar belem ala almıy. Qaçaqlar lagerlarında yäşäwçelärneñ kübese – xatın-qızlar häm balalar. Ägär dönyada keşe xoquqları bozılmasa – qaçaqlar bötenläy bulmas ide. Tuğan ilendä törle säbäplärdän – rasaçıl, dini, milli häm säyäsi säbäplärdän ezärleklänü oçrağında keşe qaçaqqa äylänä. Möhacirlärdän ayırmalı bularaq, qaçaqlar üz illärennän üzläre teläp, yaxşıraq tormış ezlärgä kitmi. İmmigrantlar telägän çaqta kire qayta ala, qaçaqlar – yuq. 2001nçe yılda 20 yündä berençe tapqır Dönya Qaçaqlar Köne bilgelände. Yıldan yıl bu kön kiñeräk bilgelänä. Qaçaqlar lagerlarında bäyräm çaraları ütä, dip uylıy kürmägez, xörmätle tıñlawçılar. Öysez-kiemsez-aşsız yäşägän qaçaqlarğa andıy bäyräm çaraları kiräkmäs ide. Şuşı könne Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qaçaqlar agentlığı qaçaqlar xälenä dönya cämäğätçelege iğtibarın cälep itergä tırışa, qaçaqlarğa yardäm itüne sorıy. Bıyıl bu kön "öy dip atarlıq urın" isemle şiğär belän ütä. Çaralarnıñ maqsatı – qaçaqlar bulıp yäşägän millionlağan xalıqqa öy buldıru, alarnıñ yäşäw, eşläw häm belem alu xoquqın tä''min itü. Mäskäwdä bügen qaçaqlar oyıştırğan konsertlar uzdı, şulay uq fotoräsem kürgäzmäse açıldı. Tönyaq Ossetia başqalası Vladikavkazda 300gä yaqın bala asfaltta räsem yasaw bäygesendä qatnaştı, 70 çeçen balasına buşlay kino kürsätep haywannar baqçasına alıp barğannar. İnguşetiädä, Nazranda – qaçaq-balalar öçen konsert uzdı, çeçen balaların Vladikavkazğa ber köngä säyäxätkä alıp bardılar. Qazanda da comğa könne qaçaqlar öçen nindider çara uzğanın beläbez, ämma tulıraq mäğlümat alu mömkin bulmadı. Tatarstan Eçke Eşlär ministrlığı qarşındağı Migrasiä eşläre idaräse – eş küp bulğanlıqtanmı, ällä başqa säbäplärdänme Azatlıq xäbärçese belän aralaşırğa telämäde.
Praga şähärendä 18 yün comğa könne qaçaqlar Rock Cafe''ğa cıyılıp konsert oyıştırdı. Berläşkän Millätlär Oyışması Qaçaqlar agentlığı öçen bäten Çexiä buylap 6 ğına keşe eşli. İldä dirstänän artıq lagerlar bar. Ğadättä alar zur şähärlärdän yıraqta, urman eçendä urnaşqan. Çexiägä kilep qaçaq statusı sorawçılarğa berençe yıl eşläw röxsäte birelmi, dokumentları tikşerelgändä alar lagerda ğına torırğa tieş. Qaçaq bulıp kilüçelär arasında Ğiraq, Äfğanstan watandaşları küp, şulay uq çeçennar da bar. Boları çınnan da suğış barğan illärdän qaçıp çığuçılar. Şul uq waqıtta xäyerçelektän qaçırğa teläwçelär dä bar – Ukraina, Qırğızstan häm Qazaxstan kebek respublikalardan. Pragada uzğan çara bik cılı tä''sir qaldırdı. Törle illärdän cıyılğan qaçalar qunaqlarğa üz köylären uynap kürsätte, milli rizıqlarınnan awız itterde. Biredä ärmännärneñ xaçapurisın, ruslarnıñ vatruşkaların, törle tatlıq äyberlär aşap qararğa bula ide.
Tamaşanı üzen Gruziädän dip tanıştırğan berse – bik osta ärmän köylären uynap başladı. Anıñ çiratı uzğaç min aña berniçä soraw belän möräcäğät ittem. Mine älbättä, berençe soraw – ni öçen tuğan ciregezne taşlap kittegez digän soraw borçıy. -"Dini säbäplärdän kittek, bez "pyatidesyatniklar" çirkäwenä yöri idek, ä Gruziädä pravoslav çirkäwe bik köçle, başqa din wäkillären önämilär, bezgä höcüm dä buldı." Gruziädän üz dinen tota almaw säbäbe belän qaçıp çıqqan şuşı ärmän ğailäse kire watanına qaytırğa telär ideme? -"Ägär anda xällär yaxşırsa – eye. Bik qızğanıç, älbättä, minem anda äti-äniem, äbi-babalarım cirlängän." Söyläşüne tağın ber qaçaq, yäşäw röxsäte alunı şulay uq lagerda kötkän Räşid isemle qırğız yegete belän däwam itäbez. Annan min lagerda könegez niçek uza, dip soradım. -"İrtän torabız, doğa qılabız, irtänge aşqa barabız, annarı min qızımnı qarıym, anıñ belän uramğa çığabız, qunaqqa yöribez. Çäy bülmäsendä televizor bar, qaywaqıt şunda barıp kino qarıybız." Räşidneñ xatını Viktoriä häm 1 yäşlek qızı Roza bar. 4 aydan tağın ber bäbi kötälär. Balalar üstererlek şartlar barmı anda, dip soradım. -"Bez ayırım bülmädä torabız, vanna belän kuxnyanı tağın ber ğailä belän büleşäbez." Könenä 3 tapqır aşatu häm buşqa medetsina yardämennän tış Çexiä däwläte qaçaqlarğa könenä 12 krona birä – ägär ay buyna lagerdan kitmi yäşäsäñ bu aqça – 360 kronağa cıyıla ikän. Bu şulay uq yaqınça 360 sum digän süz, xörmätle tıñlawçılar. Räşidneñ xatını Viktoriädän – aşarğa citäme soñ, dip sorağaç cawap – "allağa şöker" bulsa, awırsağız nişlisez, digän sorawğa – "allağa tapşırdıq, awırmasqa tırışabız", buldı...
İnde äytkänemçä, mondıy çaralar dönyanıñ bik küp ilendä uzdı, xörmätle tıñlawçılar. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qaçaqlar agentlığı mäğlümatlärenä qarağanda bügenge köndä iñ naçar xäldä – Sudan qaçaqları. Andağı suğıştan qaçıp kürşe Çad ilenä kilgän qaçaqlar sanı 130 meñ dip isäplänä. Ber yıl eçendä ilneñ Darfur provinsiäsendä barğan suğışta 30 meñgä yaqın keşe hälak bulğan. Qaçaqlar lagerında şartlar bik naçar. Çad lagerendä yäşägän qaçaqlarnıñ berse, Ahmad Adam Ahmad, qaywaqıt aşarğa da äyber yuq, dip söyli: -"Tormışıbız bik awır, çönki qaywaqıt aşarğa äyber häm eçär su da bulmıy. Su citmi. Vitaminlı rizıq bötenläy yuq" dide afrika qaçağı.
Häm mondıy uq xäldä bulğan keşelär sanı xäzer dönyada 2 millionlap, dip isäplänä, xörmätle tıñlawçılar. Britaniäneñ Oxfam isemle yardäm agentlığı xezmätkäre Jane Beesley şuşı könnärdä genä afrikadan qaytıp, iñ tirän humanitar faciğa menä şunda, dip belderde:
-"Min su miçkäse yanında torğan ber törkem balalarnı küzättem. Su betkän bulsa da alar tamçılap sarqıp torğan su torbasına qulların suzğan ide. Alarnıñ qaysında timräw, başqalarında küz infeksiäse häm başqa törle yoğışlı çirlär bar. Alarğa aşaw citmi. Bez şunda bulğanda ğına da 11 keşe eç kitüdän ülgän, alarnıñ kübese – balalar. Bolay bulırğa tieş tügel" dide britan yardäm oyışması wäkile.
Dönya Qaçaqlar köneneñ mäğnäse – aç qaçaqlarğa yardäm itüdän dä tiränräk, xörmätle tıñlawçılar. Berläşkän Millätlär Oyışması xalıqara cämäğätçelekneñ iğtibarın – qaçaqlarnıñ barlıqqa kilüeneñ säbäplärenä yünältäse kilä. Dönyanı suğışlardan saqlaw – menä anıñ töp mäğnäse.
Sez Azatlıq radiosın tıñlıysız! 20 yün – xalıqara qaçaqlar köne, bez sezgä bu könneñ mäğnäsen häm törle illärdä uzğan çaralar turında söylädek. Şuşı minutlarda miña Kärim Kamal quşıldı. Kärim sälam!
-Sälam Alsu
Häm alğa taba söyläşüne bergä däwam itäbez. Qaçaqlar lagerınnan çığa alğan häm nindi dä bulsa ildä yäşäw xoquqı ala alğannar ğadättä zurraq şähärlärgä urnaşırğa tırışa, xörmätle tıñlawçılar. Anda elek elektän eş kübräk, dimäk yuğarıraq xezmät xaqı alıp yaxşıraq yäşäp bula ide. "Bula ide" dip äytäm çönki bu wazğiät inde 3 yıldan uq üzgärergä tora ikän. 2007nçe yılda şähär xalqı awılda yäşäwçelär belän çağıştırğanda – dönyada küpçelekne täşkil itäçäk. Bu tör mäğlümatne dä Berläşkän Millätlär Oyışması belgeçläre birä. Şähärdä keşe sanı kübäysä – bu, belgeçlär fikerençä, "sosial inqilabqa" kiterergä mömkin. Şul uq eş yuqlığı, qimmätçelek häm başqa tör sosial problemalar ere şähärlärdä dä bulaçaq. Kärim, sineñçä, xäzer ük bu problemalar sizeläme? Dönyanıñ qaysı şähärlärendä niçek yäşäp bula?
-audio
Azatlıqnıñ çirattağı yäkşämbe utırması şunıñ belän tämam, xörmätle tıñlawçılar.
Alsu Qormaş, Praga


text:
AQŞ üzäk küzläw idaräse Goss bu wazıyfasında 2 yıl da eşlämäde äle. Anıñ kötelmägändä kitüe säbäpläre äytelmi.
Äle 2004-neñ avgustında, CİA 2001-neñ 11-nçe sintäber terror höcümnärenä häm Ğiraq suğışına bäyle citeşsezleklär säbäple qatı tänqit utına totılğanda prezident George Bush "Porter Gossnı älege möhim wazıyfa öçen zarur bulğan kiñ täcribägä iä, keşe" dip täqdim itte. Ul anı "CİAnıñ yäşeren xezmätendä distä yıl eşlägän elekke armiä küzläw ofitserı, CİAnı köçäytü öçen nişlärgä kiräk ikänen belüçe keşe" dip täqdim itkän ide.
Comğa könne isä Bush Aq Yortta "Mödir Porter Goss Üzäk Küzläw İdaräse mödire wazıyfasınnan kitüe turında ğariza tapşırdı. Min anı qabul ittem" dide.
Goss kitüenä bernindi añlatma da birmäde. Bush häm xäbärçelär aldında ul "Sezgä idarä bil yaxşı dip isäpläwemne citkeräsem kilä. Min çınnan da bez eşebezne bik nıq yaxşırttıq dim isäplim" dide.
Ämma Gossnıñ bu wazıyfadağı ozaq bulmağan eşçänlege şaqtıy qıyım häm anı tänqitläwçelär dä citärlek ide.
Qayber yäşeren xezmät ofitserları anı küralmadı bulsa kiräk, häm yuğarı citäkçelektäge küp kenä xezmätkärlär wazıyfalarınnan kitte.
Reformalar näticäsendä CİAnıñ yaña buldırılğan Däwlät iminlek mödire qaramağında eşli başlawı da kierenkelekkä säbäp buldı.
Gossnıñ älege wazıyfağa bilgelängän John Negroponte belän fiker ayırmalıqları buluı, Negropontenıñ CİAdağı küp kenä analitiklarnı başqa ber iminlek xezmätenä küçerüennän soñ alarnıñ tağın da kiskenläşüe turında xäbärlär buldı.
Gossnıñ kitüe säbäbe nindi genä bulmasın, Bush administratsiäsendäge yuğarı räsmilär Waşington Post basmasına bu turıda qarar inde berniçä ay elek ük bar ide dip belderde.
Gazeta yazuınça, Aq Yort yaqlawında Negroponte uzğan ayda Goss belän oçraşqan häm aña wazıyfasınnan kitärgä turı kiläçägen äytkän.
Bu soñğı ber ay eçendä genä dä Aq Yortnıñ şundıy yuğarı wazıyfadağı öçençe citäkçene almaştıruı buldı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Röstäm Miñnexanovqa Yaña yılda ätäç büläk ittelär
Yaña yılnıñ berençe könnäre taşlamalarnıñ beterelüe belän istä qala. Xäzer inde pensionerlar, militsionerlar häm başqalar şähär transportında buşlay yörmi, ä xökümät birgän aqçağa bilet ala. Ğinwarnıñ berençe könnärendä transport tuqtalışında äbi-säbi häm babaylarnıñ sanı kimegän ide. Xäzer inde qaya barğanıñnı uylap, küpme tüläyäçägeñne sanap qına yulğa çığasıñ.
Yaña yılnıñ tağın ber bilgese – ätäç. Uyınçıq satuçılar ätäç töşkän räsemnär, uyınçıqlar satıp, zur aqça qazandı. Tatarlar ätäç simvolın yaratalar. Ul suğış çuqmarı ğına tügel, ä qıyulıq, censi buldıqlılıq simvolı da bulıp tora. Qayberäwlär ber-bersenä tere ätäç tä büläk itte. Qazannıñ iñ zatlı restorannarnıñ berse - Timerxanda xökümät apparatı Yaña yılnı qarşılaw kiçäsen ütkärgän. Timerxannıñ qunaqçıl xucaları prem'yer-ministrğa respublikanıñ iñ näselle, iñ şäp ätäçne saylap alıp, Röstäm Miñnexanovqa itärgä bulğannar. Avtomobil' yarışlarında häm iqtisat, finans eşlärendä ätäçlek kürsätkän prem'yer-ministr tere büläkne başqa urınğa cibärergä ämer birgän. Ätäçneñ yazmışın kiläçäktä öyränep sezgä söylärbez. Ä xäzergä prem'yer ätäçeneñ süräten Azatlıq radiosınıñ İnternet säxifäsendä kürä alasız.
Prem'yer Miñnexanov digännän, KamAZ avtomobilläre bıyıl da Telefonika-Daqar-2005 yarışına kitte. Yäkşämbe könne Firdäwes Käbirov citäkçelegendäge ekipajnıñ ikençe urında baruı turında xäbär itelde.
Rimzil Wäli


text: Bügen Grozní üzägendä ike şartlaw buldı. Räsmilär mäğlümätenä kürä, Çeçnyä prezidentı iminlek xezmäteneñ ber suğışçısı hälaq bulğan. İkese yaralanğan. Çeçnyänıñ saylaw komíssísı bügen republík prezidentı saylawlarına nämzätlär terkäwne tögälläde. Soñğı isemlektä 7 nämzät bar. Çeçnyä äçke äşlär ministerı Alu Alxanov ta alar arasında. Saylawlarda qatnaşırğa tağın 4 teläk belderüçe kire qağıldı. Alar arasında kürenekle äşmäkär Malik Säydullayıv ta bar. Prezident saylawları 29 nçı augustqa bilgelängän.


text:
27 yün Yäşlär köne
27 yün Yäşlär köne
Äye, yäşlär xäzer törleçä yäşi. Saylaw mömkinlekläre küp. Sin pioner, äy bulmasa, sin komsomol dip, sin şuña omtılırğa tieş, sin moña omtılırğa tieş dip beräw dä citäkläp yörmi. Barı tik ata-analar ğına balaların niçekter urnaştırırğa, tormışın caylarğa tırışa. Häm elektän kilgän ğadät buyınça belemle bulu, diplomlı bulu maqsatın quya. Sotsiologik tikşerenülär bıyıl urta mäktäplärne tämämlawçı 43 meñ yeget-qızlarnıñ 80% yuğarı uqu yortlarına kerergä telilär ikän. Läkin bu omtılış asılında da nindider uñay tendensiä, belemgä omtılu, kiläçäkkä ışanıç tügel. Kübesençä, mäktäp tämämlaw belän yünle eşkä urnaşu mömkinlege bulmağanğa, ata-analarnıñ balalarınıñ närsä beländer mäşgül buluların tämin itü omtılışı. Yäşlär temasın yomğaqlap, yäşlär eşläre buyınça häm sport ministrlığınıñ Yäşlär köne aldınnan Tatarstanda yäşlär säyäsäten tormışqa aşıru torışı turında xisaptan mäğlümatlar. 2002 yılnıñ 1 ğinwarına Tatarstanda 784 664 yeget-qızlar yäşlär bulıp isäplänä. Student yäşlär sanı 223 500. 16-29 yäşenä xätle yäşlär arasında 7 meñ keşe räsmi räweştä eşsezlär bulıp terkälgän. Respublika narkologiä dispanserında räsmi terkälgän 7 meñgä yaqın narkomannıñ kübese yäşlär.


text:
Narkotik hatıusı militsioner xököm itelde
Öfölä narkotiktar haqlau häm hatıu menän şöğöllängän militsioner öśtönän xököm qararı iğlan itelde. Mäxkämä unı ğäyeple tip tabıp, 5 yılğa xököm itte. Elekke xoquq haqlau organı xeźmätkäre yaza waqıtın qatı xoloqlo koloniyala uźğarasaq. Öfönöñ Kalinin rayon eske eştär idaralığında maşina yörötöüse bulıp eşlägän bıl keşe üźeneñ militsioner bulıp eşläüenän fayźalanıp töngö dejur mäldärendä narkotik qullanıusılarźan geroin häm başqa tör narqotiktarźı tartıp alıp unı üźe başqalarğa hatıuźı yayğa halğan bulğan. Maxsus xeźmättär unıñ bıl şöğölön asıqlay häm dekabrźä qulğa ala. Totou mälendä militsioner qoraldaş duśtarına ut asa. Başqortostanda narkotiktar menän qanunhıź sauźanı kämeteü mömkin tügel tip beldereüźärenä oşo la ber miśal. Bıyıl ğinuarźa ğına la respublika bilämälärendä narkotik hatıusı 100 keşe totolğan. Eske eştär ministrlığı mäğlümättärenän küreneüensä, yıl aźağında aq ülem qullanıuźan 30 keşe ülgän. Başqortostanda räsmi räüeştä 5 meñ narkoman iśäptä tora. Ämmä ısınbarlıqta ularźıñ hanı 80-100 meñgäsä etä tip iśäpläy bıl narkoqüźäteü idaralığı başlığı Valeriy Koqin. Respublika timer, vtomobildär yuldarı, osqostar tuqtalışı yähätenän narkotik taşıusılar ösön uñaylı töbäk. Räsäyźeñ üźägenä Könyaq– könsığış häm Urta Aziyanan üteü yuldarı respublika bilämäläre aşa ütä.


text:
Tatarstanlılar Törki xalıqlar Qorıltayınnan qayttı
Törki xalıqları Qorıltayı Törkiäneñ Antal'ya şähärendä uzğan. Anda Tatarstannan tarixçı Damir İsxakov, tarix institutınıñ ölkän fänni xezmätkäre Färidä Ğaffarova häm Tatar kongressınnan Mars Tuqaev qatnaşqannar. İñ zur delegatsiä Äzerbäycannan bulğan. Bu xaqta tarix institutınnan Färidä Ğaffarova
Äzerbäycannan Prezident citäkçelegendä 100 keşelek delegatsiä kilde.
“Törek dönyası häm cämğiätläreneñ duslığı, qärdäşlek, eş berdämlege häm mädäniät” dip atalğan konferensiädä Törkiäneñ Premyer-ministrı üze dä qatnaşqan. Anda eş biş seksiä buyınça barğan. Bu mädäniät, xoquq, eş berlege, xalıqara bäyläneşlär häm yäşlär komissiäse. Mädäniät komissiäsendä qatnaşqan tarix fännäre kandidatı Färidä Ğaffarova
Berdäm törki tel häm berdäm älifba mäs’äläse qaraldı. Älege konferensiäne alıp barğan professor Mostafa Osqaya ul härber däwlät üz telendä qala, ämma törki däwlätlärgä çıqqaç ädäbi ber tel bulırğa tieşlegen äytte. Menä şuşı törek, tatar, qırğız, qazax tellären berläşterep böten keşe añlıy torğan tel tudıru kiräklegen äytte. Bu isä törki ber jurnal, törki fil'mnar buldırırğa mömkinlek biräçäk dielde. Şulay uq törki xalıqlar öçen yal itü urınnarın buldıru turında söyläşnde.
Şulay uq berdäm latin älifbasın buldırırğa kiräklegenä dä basım yasalğan. Tatarstannan Damir İsxakov isä üzebezdä bulğan mäs’älälärne kütärgän. Färidä Ğaffarova
Damir İsxakov ike problemanı kütärde. Bezneñ Törkiädä belem alğan studentlarnıñ Rusiädä diplomnarı tanılmaw mäs’äläse. Häm şunıñ öçen ayırım ber kileşü kiräklegenä basım yasadı. Şulay uq duslıq cämğiätlären dönya külämenä çığarırğa kiräk häm Rusiä külämendä tanıtu zarurlığın assızıqladı.
Färidä Ğaffarova belderüençä, biredä här xalıq üz problemasın kütärgän. Bilgele älege qorıltaylarda assızıqlanğan mäs’älälärneñ yartısı ğına xäl itelä. Läkin şuña da qaramastan bu cıyınnarnıñ üz ähämiäte bar. Färidä Ğaffarova
Törki xalıqlarınıñ köçlelegen, problemalarnı kürülären telibez dilär. Çönki küp xalıqlar monı üzlärendä sizmi. Annarı qayberläre inde tellären dä yuğaltıp bara.
Çönki küp xalıqlar monı üzlärendä sizmi. Annarı qayberläre inde tellären dä yuğaltıp bara.
Färidä Ğaffarova äytüençä, barlıq qunaqlarnı bik yuğarı däräcädä qabul itkännär. Qunaqlar öçen Törkiä Premyer ministrı häm şulay uq Törkiäneñ xezmättäşlek häm üseş idäräse (TİQA) tantanalı qabul itülär oyıştırğan. Älege çara öçen barlığı 700 meñ dollar aqça totılğan.
Landış Xarrasova


text:
Giraqta amerikan boralağı qazağa oçraw näticäsendä 9 keşe xäläk buldı
Audio (Mark Kimmitt)
"UH-60 Black Hawk boralağı ğämäli oçular başqarğanda Falluca şähäre yanında qazağa oçradı. Anda 9 keşe bar ide, berse dä isän qalmağan. Qazanıñ säbäbe älegä bilgesez. Maxsus köşlär qaza bulğan urınnı saq astına aldı, tikşerü eşläre däwam itä."
Ul arada bügen amerikan xärbiläre Bagdad törmäsennän, awır cinäyät qılmağan totqınnarnı çığara başladı. Ğiraqtağı amerikan idaräse başlığı Paul Bremer süzlärençä, bügen çığarılğan 100 totqınğa östäp, aldağı berniçä atnada tağın 400 totqın çığarılaçaq.


text:
Ol: «Qazaqstan Täwelsizdik aldı dep estigende qwanbağan qazaq joq, tımağımızdı aspanğa laqtırıp edik» dey`di. Ol ğarışqa uşqanda da qwanbağan qazaq joq. «Qazaqtan da bir ğarışker twdı-aw!» degen maqtanış kernegen jürekter onıñ ğarış-saparın añızğa ay`naldırdı. Tipti, qazaqtan şıqqan tuñğış ğarışkerdiñ jerge oralwı men Qazaq eliniñ täwelsizdik alwın kosmostıq bay`lanısqa balay`tındar da joq emes. Al ol bolsa 1986 jılı Jeltoqsanda janın qïğan, jasın tökken, jastığın bergen, qajır-qay`ratın jumsağan ul-qızdarımızdı, Täwelsizdik jolında taptalğan namıstar men tögilgen ardı umıtwğa bolmay`dı dey`di.
1990 jıldardan da burınıraq Qazaqstan täwelsizdigin almay` turıp ta ülken ümitte boldı. Ol – Qazaqtan da ğarışker şığatın boldı-aw degen ümit edi. Sol ümitti aqtaw üşin ülken bastıqtar, joğarıda, aq üy`de otırğandar buy`ırıq beripti, Qonaevtan bastap. Tipti sol kezde bizdiñ Ulttıq ğılım akedemïyası kölemdi bağdarlama da jasağan eken. «Qazaqstan ğarışı» dep atalğan edi. Alay`da qazaqtan ğarışker şığw, qazaq ultınıñ ümitin aqtaw Dïmaş Axmetulınıñ tusınıda mümkin bolmadı. Eşkim Qazaqstan atınan ğarışqa sapar jasay` almadı.
Öz isine asa jawapkerşilikpen qaraw onı ult aldındağı abıroy`ınan da bas tartwğa mäjbürledi. Mïkoyan dïzay`n byurosındağı jumısına degen adaldığı onı ultqa degen süy`ispenşiliginen, bütin bir xalıqtıñ armanın orındawğa degen jawapkerşilikten bas tartwğa sebep boldı.
«Däl solay` boldı. Özim oy`lağan därejeme jettim, sodan key`in tağı da usınıs boldı. Usınıs bolğanda Nursultan Äbişulınan boldı. Ol kezde ol birinşi xatşı edi. Meni şaqırıp ay`ttı: «Bizdiñ jerimizden köptegen ğarışkerler uşıp jatır, biraq äli qazaq ultınan ğarışker şıqqan joq» - dedi. Men ol kezde özim mejelegen därejege jetken edim. Täjirïbem de mol boldı. Nağız ämbebap sınaqşı-uşqış därejesine jettim. Ökinişke qaray`, ol kezde meniñ äriptesterimniñ biri ömirden ötip ketti, biri densawlığına bay`lanıstı uşwğa jaramsız boldı. Sol kezdegi eñ awır jumıstardı atqaratın eki-aq adam qaldıq. Soñğı ülgide jasaqtalğan MïG-29, MïG-31 uşaqtarın basqaratın adam joq. Endi ne istew kerek? Sondıqtan da men Nursultan Nazarbaevtıñ usınısınan tağı da bas tarttım» - dey`di xalıq qaharmanı.
Özimen aqıldaspay`-aq qazaq atınan ğarışqa uşadı dep jarïyalap jibergen Elbasına degen ökpesi qara qazanday` bolğan batır uldıñ Prezïdentke aşwlanatın da jöni bar.
«Aşwım qattı edi. Alay`da Nursultan Äbişulınıñ külkisi de, söy`legen sözderi de öte qattı äser etedi. Aşwlanıp barasıñ, külip qay`tasıñ. Basqalarğa qanday` ekenin qay`dam, öz basım qanşa aşwlanıp, renjip barsam da, bir-eki awız sözden key`in jibip qalamın. Aşwım tarqap ketedi» - dey`di añğal minez batır ağamız.
Öziniñ ultı üşin, xalqınıñ ïgiligi üşin, özi ay`tqanday`, «taptalğan qazaq rwxın köterw üşin» der şağında kerek bolıp turğan osı ğarış saparın nege keşiktire bergenin Toqtar Äwbäkirov özi ay`tıp berdi.
«Onıñ sebebi mınaday`. Men är isimdi jol ortada tastap ketpey`tin adammın. Jaña da ay`tıp jatırmın, tağı ay`tay`ın, men özim käsibï turğıda qanşa bïikke şıqsam da, özimdi äli de sınaqşı-uşqış retinde joğarı deñgey`ge köterildim dep eseptemedim. Özime köñilim tolmadı. Äri qanşama sınaqtan ötip, qanşalıqtı qïındıqpen Mïkoyan dïzay`n byurosına kirgenimdi jaqsı bilemin. Sonı bile tura olardı mensinbegendey`, osı mamandıqtı ïgere almağan adam sekildi bolmay`ın dep sınaqşı-uşqış täjirïbesin odan arı şıñday` tüskim keldi. Eñ joğarğı şıñına şıqqım keldi. Eñ üzdik sınaqşı-uşqış atanwğa tırıstım. Sonday` maqsat qoy`dım aldıma. Bul oy`ımdı Qonaevqa da, Nursultan Äbişulına da ay`tqan edim. Alay`da 1991 jılı elimiz Täwelsizdik alardıñ aldında Joğarğı keñes Täwelsizdiktiñ alğaşqı alğışarttarın jasap, deklaracïya qabıldap jatqan kezde Qazaq jerinde jasalğan ğarıştıq qurılımdar, sawıt-say`mandardıñ barlığı da osında qaladı degen şeşim de şıqqan bolatın. Däl osı kezde Nursultan Nazarbaev «Toqtar ğarışqa uşwğa day`ın» dep jarïyalap jiberdi», - dep äñgimesin jalğastırdı Qazaqtıñ tuñğış ğarışkeri.
Prezïdenttiñ qabıldawınan şıqqan bolaşaq ğarışker üşin Mäskewge jetwdiñ özi muñ bolatın. Degenmen, el üşin, qazaq üşin mañızdı mäselede onıñ jolına eşkim de köldeneñ tura alğan joq.
«Ol kezde Nurtay` Äbixay`ulı Prezïdenttiñ kömekşisi edi. Şıqqan soñ men ol kisige ay`ttım: «Nureke, jağday` osılay`. Samolet uşıp ketedi, men ülgermey`min. Qalay` bolar eken» - dep. Ol kisi «Jaray`dı, otbasıñdı alıp, jïnal da, äwejay`ğa bar. Seni sol jerde uşaq kütetin boladı», - dedi. Ay`tqanınday`, meni kütip tur eken. Mäskewge jettik. Sol jerde TASS aqparattıq agenttiginiñ ğïmaratında jïnalıs ötti. Nursultan Äbişulı bar, Keñes ükimeti, BAQ mïnïstri bar, aqparat quraldarı bar – bäri kelipti. Sol jerde meni qazaq ultınan şıqqan alğaşqı ğarışqa uşwşı ümitker retinde tanıstırdı. Sol sätten bastap men ğarışqa uşwğa day`ındıqtı bastap kettim. Birneşe künnen key`in arnay`ı komïssïyanıñ tekserwleri bastaldı. Arnay`ı ğarışkerlerdiñ densawlığın baqılay`tın gospïtalʹge jattım. Bir ay`lıq day`ındıqtan key`in gospïtalʹden qolıma «Ğarışqa uşwğa day`ın» degen anıqtamanı alıp şıqtım. Sodan 2 säwir küni Bay`qoñırğa – Juldızdı qalaşıqqa keldim. Osı künnen bastap meniñ şınay`ı ğarışker retindegi day`ındığım bastaldı», - dep eske aladı sol bir jıldardağı qorqınışınan qobaljwı basım künderdi.
«Meniñ eñ ülken köñil awdarğan mäselem osı boldı. Soğan qarap otırıp men özimdi tekten-tekke uşıp barıp keldim dep eseptemey`min» degen ğarışker qazaq xalqınıñ tuñğış ğarışkeri uşqan ğarış-saparın kimder qarjılandırğanın da jasırmadı.
«Ol kezde äli de Keñes ükimetiniñ quramında edik. Men Keñes ükimeti atınan uştım. Sondıqtan qarjı da keñes ükimetiniki boldı. Täwelsizdigimizdi alğannan key`in de bizdiñ elde keñes ükimetiniñ aqşası ay`nalımda boldı ğoy`. Resey` öz aqşasın öndire bastağan tusta Qazaqstanğa vagon-vagon aqşa keldi. Qay`da jumsawdı bilmegen edik. Ol jäy` ğana qağaz edi. Meniñ uşıp barıp kelwim de, bağdarlamalardı jüzege asırwımız da sol vagon-vagon qağazdıñ arqası edi. Qazaqstan bir tïın da şığarğan joq. Talğat uşqan kezde biz öz aqşamızdı, Täwelsiz Qazaqstannıñ aqşasın jumsağan edik», - dey`di ğarışker.
Bay`qoñırdı Qazaqstannıñ öz qaramağında qaldırw üşin Toqtar Äwbäkirov bir adamday` ter tökken. Alay`da, belgili sebeptermen, äsirese, bastısı, qay`ta qurw zamanına tap kelip, narıqtıq ékonomïkanıñ qıspağınan şığa almay` jatqan Qazaqstan bïligi Bay`qoñırdı jalğa berwdi uy`ğarğan edi.
«Bul jay`lı men 1992 jıldan bastap ay`tıp kelemin. «Biz xalıqaralıq ülken bir kosmoport jasay`ıq, onıñ quramına bükil dünïejüzilik ğarış agenttikterin kirgizey`ik» degen usınıstı köp ay`ttım. Sırt elder üşin biz – Qazaqstan qonaqjay` memleketpiz. Özderiñiz bilesizder, Qazaqstan xalqınıñ arasında 130-dan astam ult bar. Barlığı da quşağımızğa sïıp otır. Sol sekildi, älemde ğarış salasımen ay`nalısatın elderdi de kosmoporttıñ quramına kirgizwge mümkindigimiz bar edi. Odan bizge pay`dadan basqa zïyanı joq bolatın. Bizdiñ balalarımızdıñ, urpağımızdıñ osı salanı jetik mengerwlerine mümkindik bolatın edi. Eñ soñğı texnologïyalardı meñgerip, jaña bilim, jaña jetistikterge jeter edik. Alay`da meniñ osı Bay`qoñırdı öz menşigimiz retinde pay`dalanwğa jasağan josparım qarajattıñ jetispewşiliginen qoldaw tappay` qaldı. Bir jağınan sayasattıñ da salqını tïdi. Osı öz ğarış keñistigimizdi pay`dalana almay`, özgege jalğa berwge men kelispey`, ketip qalğan edim. Sol kezde bizge Bay`qoñırdı özimiz ïgerwge mol mümkindigimiz bolğan edi. Qazirgi tañda da Bay`qoñırdıñ bolaşağı bulınğır. Özderiñiz biletindey`, Resey` üş birdey` ğarış alañın salıp aldı. Biri – Prïselʹskïy`, biri – Qïırşığısta, al üşinşisi – jarïyalanbay`tın, äskerï sınaq ötkizetin äskerï-kosmodrom. Jäne olar aldağı 30 jılğa dey`in tek resey`lik zımırandardı ğana uşıramız dep jazıp jatır», - dey`di Totar Oñğarbay`ulı.
Osı oray`da Toqtar Oñğarbay`ulınıñ ğarışqa uşwımen Qazaq eliniñ Täwelsizdik alwın bay`lanıstırıp, ırım etetinder jay`lı surağan edik, ğarışker ağamız bul tarïxï säy`kestik qana degendi ay`ttı.
«Men Keñes odağınıñ eñ soñğı 72-şi ğarışkerimin. Men jerge qondım, menen key`in 16 memlekettiñ eñ soñında qalğan Qazaqstan da öz Täwelsizdigin aldı. Ärïne, bul – tarïxï sät jäne bir-birimen öte säy`kes kelgen sät. Buğan dey`in qalğan 14 memleket öz-öz jay`larına ketip, quramda Resey` men Qazaqstan ğana qalğan bolatın. Men uşpasam da Qazaqstan öz Täwelsizdigin alatın edi. Sebebi men uşwğa day`ındalıp jatqan kezdiñ özinde Qazaqstan Täwelsizdiktiñ alğışarttarın day`ındap qoy`ğan. Men 2 qazan küni uşsam, Qazaq eli 29 tamızda Konstïtwcïyanı qabıldap, Joğarğı keñestiñ şeşimi şığıp qoy`ğan bolatın», - dey`di Keñes odağınıñ eki retki batırı.
Älemdik ğarış saparı twralı söz bolğanda, äsirese, şeteldik qaltalılar ğarışqa aqşasın tölep, twrïst retinde barıp keletini oy`ğa oraladı. Al sonday` kölemdegi aqşanı biz bälenbay` jıl oqıp, soğan jumsay`mız. Osınday`da «sol aqşanı twra tölep, bizdiñ eldiñ azamattarı da uşıp kelwine bolmas pa edi?» degen suraq kökey`ge keledi eken.
«Joq. Men oğan kelise almay`mın. Nege deseñizder, ğarışqa uşw üşin ülken day`ındıq bolw kerek. Qazaqstannıñ maqsatı – ğarışkerdiñ sanın köbey`tw emes. Qazaqstannıñ maqsatı – ğarış arqılı pay`da tabw. Pay`da degenge oy`lamañızdar, ğarışta aqşa öndirip jatır eken dep. Ğarış arqılı bilim jïnaw, ğılımdı meñgerw, özimizde bolmasa ğarış salasınıñ ğılım-bilimin özgelerden özimizge alıp kelw. Tağı qay`talap ay`tamın, ğarışqa uşw üşin ülken, jan-jaqtı bağdarlama jasaw kerek. Ol ğılımï bağdarlama bolğanı durıs. Olay` bolatın bolsa, köptegen azamattar sonımen şuğıldanadı. Ğarışqa uşwdı modağa ay`naldıra almay`sıñ. Ol qazaq üşin öte kürdeli mäsele. Al osı ğarış salasında sawsaqpen sanarlıqtay` ğana qazaq azamatı jür. Solar mına ulan bay`taq dalanı mekendegen qazaq ortasınan şığıp, ewropanı moy`ındatar bolsa, bul qazaqqa abıroy` bolmay` ma?! Qay`da şaşılmay` jatqan aqşa...», - degen ğarışker qazirgi qoğamnıñ jemqorlıqqa bağıt alıp bara jatqandığın ay`ttı.
Qazaqtan şıqqan tuñğış ğarışkerimizden suxbat barısında Täwelsiz eldiñ kelesi ğarışkeri qaşan uşatındığı twralı sır swırtpaqtağan edik...
«Onıñ waqıtın naqtı ay`ta qoyu qïın. Ayaq astınan Ay`dın da uşıp keldi. Buğan dey`in de qazaqtı jerge qaratpay`tın uldar dünïege kelgen, äli de ömirge keledi dep oy`lay`mın ğarıştı bağındıratın qazaq. Biraq qazirgi kezde eşkimdi day`ındap jatqan joqpız. Äzirge eşkimdi tap basıp atay` almay`mın. Bir azamatımız Resey`de oqıp jatır. Muxtar Ay`maxanov degen. Sol jigitke kömekteswimiz kerek edi, biraq «oy`bay`, Resey` azamattığın alıp ketti, anaw boldı, mınaw boldı» dep köñil bölmedik. Meniñ oy`ımşa, ol qay` memlekettiñ azamatı bolsa da, qanı da, janı da, ultı da qazaq qoy`. Onı umıtpawımız kerek edi. Men de Keñes odağınıñ atınan uştım, biraq qazaqtan şıqqan tuñğış ğarışker retinde tanıldım. Meniñ Keñes ükimetiniñ ğarışkeri ekenimdi el umıtıp ta ketti. Men Qazaqstannıñ, qazaqtıñ ğarışkerimin. Sondıqtan Muxtardıñ jolına böget bolğannan göri, uşamın dese, tabanına ïığımızdı tirewimiz kerek edi. Biraq bizdiñ azamattardıñ osı mäselege kelgende äy`tewir birdeñesi jetpey` qaldı», - dey`di Toqtar Äwbäkirov.
- Äñgimeñizge raxmet!
VÏDEO: Bawırjan JWASBAEV


text:
Insaatcilar metrosuna 2-deqiqelik mesafede 3-razde
***Tecili Super teklif **Ela qiymet Basqa sehere kocmekle elaqedar Tecili satilir**Temirli Insaatcilar metrosuna cox yaxin mesafede yerlesen 3-radnoy ve razdel otaqlardan ibaret,5-mertebeli das binanin 5-ci mertebesinde yerlesen yaxsi temirli menzil satilir.Menzilin senedlerin qaydasindadir,Kupcasi var.Qeydiyyatda 1-neferdir.Telesin bu varianti elden vermeyin.Xahis edirem vasiteciler narahat etmesinler.
Qiymetde maksimum raziliqa gelmek olar menzil tecili olaraq deyerinden asaqi satilir.
Qiyməti: 85000 AZN


text:
İminlek Şurasındağı Ğiraq suğışı - yaña xisaptan soñ da Fransiä köç qullanuğa qarşı çığa
Ğiraq tiräsendä torğan sayın kiyerenkelänä barğan wäzğiatneñ täräqqi itüwendä çirattağı säxifä açıldı, xörmätle tıñlawçılar. Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası comğa kiçen, andağı äğza illärneñ tışqı eşlär ministrları däräcäsendä, Ğiraqtağı qoral inspektorları citäkçeläreneñ şulay uq çirattağı xisabın tıñladı. İke cömlä belän äykändä, räsmi Bagdad Berläşkän Millätlär inspektorları belän xezmättäşlegen arttırğan häm anda älegä küpläp yuq itü qoralların citeşterügä işarä itkän dälillär tabılmağan.
Audio
“Ğinwar azağınnan birle, aña qädär bik telämiçä genä xezmättäşlek itkän Ğiraq yağınnan törle täqdimnär kilüwe arttı, häm bu tä’sirne äytep ütmi mömkin tügel” di qoral inspektorları citäkçese Hans Blix. İñ möhime, ul berniçä märtäbä tikşerülär näticälär birä, häm alar İminlek Şurası yöklämäsen – Ğiraqnı tulısınça qoralsızlanuğa ireşü öçen, yıllar yäisä atnalar tügel, hiçyuğı aylar däwamında barırğa tieş bulaçaq dip äytä Blix.
Audio
Xalıqara atom energiäse idaräse başlığı Möxämmäd äl- Baradei da, üz inspektorlarınıñ Ğiraqta andağı atom programmasın yañartuğa işarä itkän dälillär taba almawın xäbär itte. Anıñ häm Blixnıñ xisabı şulay itep, Şura utırışına cıyılğan ministrlar arasında diplomatik süz köräşen tağın da şäbäytep cibärügä genä xezmät itte, häm ul waqıtı belän, şaqtıy dramatik şartlarda bardı. Ğiraqnıñ qoralsızlanuwın elek tä tınıç yullar aşa ğına ütkärüne yaqlağan Fransiä, Quşma Ştatlar, Britaniä häm İspaniäneñ Bagdadqa qarşı köç qullanuğa fatixa biräçäk qarar ölgesenä qarşı çığaçağın belderde. Paris inspeksiälär bara häm alarğa qomaçawlamasqa kiräk dip isäpli, häm anı bu mäs’älädä Rusiä, Qıtay, Germaniä dä yaqlıy. Fransuz ministrı inspektorlarnıñ İminlek Şurasına xisapların här 3 atna sayın birep torunı täqdim itä. Alay ğına da tügel, bik xisle, läkin diplomatik tonda yasağan çığışında Dominique de Villepin Ğiraq mäs’äläseneñ global’ ülçämen kürsätkän täqdim belän çıqtı, ul dönyadağı nizaqlarnı kiläçäktä niçek itep çişü mäs’äläsen qaraw öçen İminlek Şurasınıñ däwlät wä xökümät başlıqları däräcäsendäge utırışın ütkärergä çaqırdı.
Audio
“Bez dönya belän niçek idarä itü, andağı törle nizaqlarnı niçek xäl itü xaqında kileşergä tieş, şuña kürä dä min İminlek Şurasınıñ däwlät häm xökümät citäkçeläre däräcäsendäge utırışın ütkärüne ütenäm” di Fransiäneñ tışqı eşlär ministrı. Monıñ turıdan-turı Quşma Ştatlar citäkçelegenä yünältelgän, anıñ dönya krizisların barı tik xärbi köç belän genä xäl itärgä tırışuwın iskä alıp yasalğan belderü buluwı şik uyatmıy. Britan yağı Ğiraqqa soñğı mömkinlek birüne, 10 kön eçendä tulısınça qoralsızlanuwın raslağan dälillär kürsätüne täqdim itte. Läkin Fransiä inspeksiälär däwam itkän şartlarda andıy ultimatumnar quyu urınsız dip belderde. Ğiraq suğışı şulay itep älegä İminlek Şurası qısalarında bara, xörmätle tıñlawçılar.
Kärim Kamal, Praga.


text: Qabulda, xristian dinen qabul itkän Abdul Raxman medisina tikşerüläre ütä. Östämä tikşerülär öçen anıñ eşe prokuraturağa qaytarılğan. Ägär dä 16 yıl elek xristian dinen qabul itkän Raxmannı ruxi xasta dip tapsalar, barlıq gäyepläwlär dä alıp taşlanaçaq. Raxman eşe dönyada kiñ yañğıraş aldı. Böten dönya citäkçeläre. Xattä Rim papası Benedikt 16nçı da Afğanstan xäkimiätlären Raxmannı azat itärgä çaqıra. Rim papası bolay dide: «Minem fikerlärem , bigräk tä wocdan ireklege tanılmağan illärgä töbälgän, şulay uq, ul ireklek qäğäzdä yazılğan bulsa da, tormışta qısırıqlanğan illärgä.»


text:
AQŞ dollarlarınıñ arzanaya baruı säbäple Waşingtonnıñ yaqın berektäşe bulğan Söğüd Ğärabstanı üzeneñ cit il aqça berämleklärendä saqlanğan baylıqlarınıñ 8 protsentı euroğa küçerä.
Söğüd Ğärabstanınıñ üzäk bank başlığı, ägär dä bank mödirläre raslasa, almatşıru 6-9 ay eçendä bulaçaq dide.
Ällä ni küp aqça almaştırımasa da, barı 2 milliardlap dollar ğına almaştırıla, bu 2007 yılda dollarnıñ tağın da arzanayuı kötelgändä üzäk banklarnıñ şulay itep dollardağı baylıqların yuğaltudan qotılırğa tırışuın kürsätä.


text: Başqortostanda ber–nisä rayonında köslö dawıldar qotorğo. Ğäräsätle yıl Saqmağoş rayonında Qığıl üktäber xujalığında altı, Qalmaş yämğiätendä ike binanıñ qıyığın alıp bärgän. Baytaq şäxsi yorttar zıyan kürgän, elektr häm elemtä bağanaları yığılğan. İñ mul uñış bireüse iźäplängän Saqmağoşta 80 meñdän aşıu mayğanda igen äräm bulğan. Qıyğı rayonında la köslö yıldän baytaq qaza kürelgän. Bında la xalıq elektrhıź, elemtäheź qalğan, ber–nisä yortoñ başı osqan. Neftekama qalahında ağastar ber–nisä maşinanı basqan. Xalıq arahında häläk bulıusılar xaqında mäğlümättär yüq.


text:
EKOL CAM ÇERÇEVE
Bursa Bursada Bursadaki Nilüferde Cam Çerçeveciler, Bursa Nilüferde Çerçeveciler, Bursa Nilüferde Camcılar, Bursa Nilüferde Çerçeve İmalatçıları Bursa, Bursa Nilüfer Beşevler Çerçeve Camcılar Bursa, Bursa Bursada Bursadaki Nilüfer Çerçeve Satan Yerler Bursa, Bursada Kapı Pencere Camı Satan Yerler Bursa, Bursada Cam Ayna Çerçevesi Yapanlar Bursa, Bursada Ev Camı Takanlar Bursa, Bursa Nilüfer Camcıları Telefon Numaraları Bursa, Bursada Çerçeve Satan Mağazalar Bursa, Bursada Resim Çerçevesi Satan Yerler Bursa,
Bursada Resim Çerçevesi Yapan Yerler Bursa, Bursada Ayna Çeşitleri Satışı Bursa, Bursada Varaklı Ayna Satış Yerleri Bursa, Bursa Nilüferde Aynacılar, Nilüfer Beşevler Camcıları Bursa, Bursa Nilüfer Beşevler Çerçevecileri Bursa, Bursada Resim Çerçeve Çeşitleri Satanlar Bursa, Bursada Cam Ayna Satış Yerleri Bursa, Bursada Yağlı Resim Çerçevesi Yapan Yerler Bursa, Bursada Dekoratif Cam Satışı Bursa, Bursada Buzlu Cam Çeşitleri Bursa, Buzlu Cam Satıcıları Bursa,
- Görüntülenme sayısı: 1741


text: Bügen bar dönyada AİDS, yağni Alınğan İmmun Defitsit Sindromına qarşı köräşü köne bilgelänä. Rusiäneñ baş sanitar tabibı Gennady Oniçenko süzlärençä, AİDS virusı bügen Rusiäneñ här töbägendä terkälgän. Soñğı waqıtta bu virus belän iñ yış zararlanuçı qatlam dip 15tän alıp 20 yäşkä qädär qızlar sanala. AİDS virusın yörtüçelärneñ 80 protsentı 15tän alıp 29 yäşkä qädär keşelär. Belarusnıñ baş tabibı Mixail Rimja süzlärençä, AİDSnıñ taraluın tuqtatu öçen kürelgän çaralar näticä birä, alay da ildä kimendä 6 meñ räsmi terkälgän oçraq bar. Grusiä räsmiläre äytüençä, 1989 yıldan birle bu çirdän 100dän artıq keşe wafat bulğan, xäzergä 614 oçraq terkälgän, şularnıñ 111-e xatın-qızlar. Qazaxstan Sälämätlek ministrı Anatoly Belenog süzlärençä, alarda AİDSnıñ 4-yarım meñnän artıq oçrağı terkälgän.


text: Äfğanstannıñ yaña saylanğan prezidentı Hamid Qarzai bügen prezident sarayında Qabulda yasağan çığışı waqıtında Äfğan xalqına räxmäten belderde. Jurnalistlar aldında, Qarzai, Äfğanstanğa könbatış stilendä demokratiä tözer öçen äle ozın yulnı ütäse bar, dide: "Yevropa yä Amerikada kebek saylawlar uzdıru däräcäsenä citkänçe äle bik küp yıllar ütäçäk. Bezneñ il buylap säyäsi partiälärebez yuq. Säyäsi partiälär bulmağanda, saylawlarnı töbäk yä millätlär nigezendä ütkärergä turı kilä," dide Qarzai. Şulay uq prezident, suğışçılar häm äfyün satuçılarnıñ Äfğanstanda kiläçäge yuq, dide. Hamid Qarzainıñ Äfğanstanda uzğan prezident saylawlarındağı köndäşe Yunus Qanooni, üzeneñ ciñelüen tanıdı. Qarzai tawışlarnıñ 55%tın, Qanooni – 16%tın alğan ide. Qarzai faydasına xärämläşülär buldı, dip qabatlasa da, Qanooni, prezident urınına däğwa itkän başqa namzätlär kebek ük, köndäşenä uñışlar teläde.


text:
Yewropada anti-semitizmğa qarşı konferensiä
AUDİO: Yewropadağı yähüd cämğiätläre qurqu eçendä yäşi. Qayber urınnarda bu qurqu zurraq, qayberlärendä keçeräk. Ämma qurqu bar dide Wiesel.
Yähüd citäkçeläre Yewropada yähüdlärgä qarşı höcümnär öçen cäzalarnıñ qırıslatıluın, häm yäş buınğa yähüdlärneñ Yewropada küpläp üterelü tarixın öyrätüne teli. Yewropa citäkçeläre Yewropa Berlege Könçığış Yewropanı da üz eçenä alıp kiñäyergä cıyınğanda biredä anti-semitizmğa urın bula almıy dip belderde. Şul uq waqıtta Yewropa citäkçeläre İzrail'-Fälestin nizağı anti-semitizmnı canlandıruğa öleş kertä dip bu nizağnı tizräk çişärgä çaqırdı.


text:
Narkotiksılar xököm itelde
Yınäyätsel törkömdä başlısa Stärletamaqta yäşäüse Tajikstan grajdandarı bulğan, ular Äfğan heroinın Başqortostanğa taşıp hatıu menän şöğöllängän. Narkotiktarźı yınäyätselär yäşelsä-yemeş taşıusı automaşínalarźa, timer yul wağondarında yäşeren urındar yähap, Üźäk Aziä töbägenän taşığan. Törkömdö totow buyınsa operasia bıltır yäy uźğarılğaynı. Ul saqta narkopolísí xeźmätkärźäre 60 kilogramm samahı yuğarı sifatlı hyıroin taba. Yäşeren sawźala unıñ xaqı 50 million hum samahı. Tikşereü barışında yınäyätsel törköm yıtäksehyı häm unıñ äşnähyınä zaqonhıź räüyıştä Räsäy federasiahı grajdanı pasportı bireleüyı asıqlana. Nartotörköm ağzalarınan tış, ularğa pasport bireüźä ğäyeplängän pasport-wiza xeźmätenän ber çinovnik ta xököm itelä, uğa bilägän wazífahın üź mänfäğättärenä fayźalanğan ösön ştraf halına. Yäğni, ul 15 meñ hum ştraf tüläp qotola.
Federal imenlek xeźmäteneñ Başqortostan buyınsa idaralığınıñ Stärletamaqtağı büleksähe yetäksehe Marat Xäkimov äyteüyınsä, tikşereü eştäre baytaq barğan, yınäyätsel törkömdö oźaq qına küźätkändär.


text: Ukraina jurnalistı Heorhiy Honhadzenı üterü eşen tikşergän militsiä bülegeneñ elekke citäkçese Oleksiy Pukaç qulğa alınğan. Ämmä general prokuratura aña belderlgän ğäyepläwlärne älegä iğlan itmäde. Ukrainada taralğan qayber xäbärlärgä qarağanda, jurnalistnıñ ülemendä militsiä xezmätkärlärennän torğan cinäyätçel törkemneñ qatışı bar. Heorhiy Honhadze xökümättäge korrupsiäne tänqitläwçe, İnternatta çığa torğan ber basma möxärrire ide. Anıñ başı kiselgän ğäwdäse Kiev çitendäge urmanda tabıldı. Opozitsiä, bu ülemgä prezident Kuçmanıñ da qatışı bar dip bedlerä. Kuçma bu ğäyepläwlärne kire qağa.


text:
Ukraina premyer ministrı itep raslanğannan soñ Yanukoviç berençe märtäbä Rusiägä kilde
Bu ayda Ukrainanıñ Yuğarı Radasında premyer ministr itep raslanğanuınnan soñ Viktor Yanukoviç 15-nçe avgustta berençe märtäbä Rusiägä kilde. Ukraina premyerı Soçida ike kön bulıp prezident Vladimir Putin häm premyer ministr Mixail Fradkov belän oçraşırğa cıyına. İğtibar üzägendä Ukrainağa tabiği gaz satu bäyäse bulır dip kötelä.
Berençese. Kileşüdä Ukrainağa satıluçı gaz bäyäse 2006 yılnıñ berençe yartısı öçen genä bilgelänä. Şul uq waqıtta Rusiä gazın Ukraina aşa Yewropağa qudıru öçen daimi bäyä 5 yılğa aldan uq bilgeläp quyıla.
İkençese. Ul kileşü nigezendä Şwetsariädä terkälgän RosUkrEnergo dip ataluçı ber yäşeren şirkät Ukrainanı gaz belän täemin itüçe monopolist aradaşçı itep bilgelände. Kileşü nigezendä RosUkrEnergo Rusiä gazın meñ kubometrın 230 dollarğa alıp küpkä arzanraq törkmän gazı belän aralaştıra häm Ukrainağa meñ kubometrın 95 dollardan sata. April ayında RosUkrEnergoğa yartılaş Gazprom, yartılaş 2 Ukrain bizmenı iä buluı açıqlandı. Mäskäw dä Kiev ta ni öçen mondıy aradaşçı kertülären qänäğätländererlek itep añlata almıy.
14 avgustta Yanukoviç Kievta jurnalistlarğa gaz täeminäte turında "Bez 2006 yılda bernine dä üzgärtmiäçäkbez. Bäyäne üzgärtü, yäğni töşerü mömkin bulsa töşererbez. Närsägä ireşep bulır. 2007 yılğa kilgändä bez açıq sistem buldıraçaqbız häm xalıqara cämäğätçelekne dä, Ukraina xalqın da Ukrainanıñ gaz bazarındağı mönäsäbätlär sisteması turında xäbardar itäçäkbez" dide.
Ämma Ukraina 2007 yılda xäzerge bäyälärne saqlap qaluğa ireşä almas kebek. Gazpromnıñ qayber wäkilläre inde xäzerdän ük Ukraina 2007 yılda tağın ber bäyä artuğa äzer bulırğa tieş dide. Yäğni meñ kubometrğa xäzerge 95 urınına 230 dollar tülärgä turı kilmägäye.
Ukraina öçen gaz bäyäsenä RosUkrEnergo aşa satıluçı Törkmän gazınıñ küläme häm bäyäse dä täesir itäçäk. Törkmänstan Gazpromğa satıluçı gaznıñ bäyäsen meñ kubometrına xäzerge 65 dollardan 100 dollarğa kütärergä teläwen belderde.
Şul uq waqıtta analitiklar Ukraina iqtisadı gaznıñ bäyäse meñ kubometrına 120 dollardan artsa üzeneñ yarışu säläten yuğaltaçaq dip kisätä.
Ukraina bu satulaşuda nindi dälillär qullana ala soñ?
Mäskäw inde küp yıllar buyı Kievnı xalıqara konsorsium tözügä künderep, anda töp partner bularaq Yewropağa Rusiä gazın qudıruçı Ukraina üktärgeçenä baş bulırğa teli.
Soçi söyläşülärendä Ukraina gazütkärgeçlären kontrolgä alu mäsäläse yañadan kütärelergä mömkin. Moña qädär Kiev bu mäsäläne uñışlı ğına kiçekterep häm kire qağıp kilde.
Şulay da 14 avgustta Yanukoviç Ukrainanıñ gaz qudıru sistemasın Rusiägä tapşıruğa rizalaşmıyaçağın açıq itep äytte.
"Bu sistemağa Ukraina xuca bulaçaq. Bez moña berqayçan da barmıyaçaqbız. Çönki bu Ukrainanıñ däwlät mänfäğätlärenä xezmät itmi. Bu sistemanı üzgärtep qoru mäsäläse başqa mäsälä. Bez bu eştä dönyanıñ qaysı öleşennän buluına qarap tormıyça partnerlar çaqıraçaqbız" dide Yanukoviç.
Bu Mäskäwne qıyın xäldä qaldıra. Xäzer ul Yanukoviçnıñ citäkçelekkä qaytuına nindi reaksiä kürsätergä belmi. Rusiä matbuğatı Yanukoviçnıñ qaytuın Ukrainadağı Rusiä yaqlı köçlärneñ prezident Viktor Yuşçenko, elekke premyer ministrlar Yulia Timoşenko häm Yuriy Yexanurov belän bäyle Äflisun İnqilabı köçlären ciñüe dip sürätli.
Soñğı yılyarımda könbatışqa yöz totqan Timoşenko Yexanurovlarğa qarağanda Rusiägä yöz totqan Yanukoviç belän kileşü ciñelräk bulaçaq dip täqrärlap kilgän Mäskäwgä monı xäzer ğämäldä raslarğa kiräk bulaçaq.
Yäğni Mäskäwneñ äytkännäre döreskä çıqsın öçen Yanukoviç Soçidan berär keçkenä ciñü belän qaytırğa tieş.
2007 yılda xäzerge gaz bäyäsen saqlap qalu mömkinlege bik az bulğanğa kürä, bäyäne aqrınlap, basqıçlap kütärü şunıñ belän Ukraina iqtisadı öçen kisäk bäyä artuğa yul quymaw orımnı yomşarta alır ide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ni öçen Buş administratsiäse " revizionist tarixçılar" turında söyli?
AQ Yortnıñ belderüenä qarağanda, prezident Buş, Saddam Xösäin rejimı Ğıraqqa höcümnän elek tä häm höcüm vaqıtında da küpläp üterü qorallarına iä ide digän qaraşta. Aq Yort süzçese Fleisherneñ süzlärençä, küzläv oyışmalarınıñ raportlarınıñ ışanıçlılığı turında soraular quyılsa da, prezident Buş Ğıraq qoralları turında informatsiäneñ döreslegenä häm andıy qorallar tabılaçağına ışana. Radiobıznıñ Washingtondağı xäbärçese bu turıdağı bäxäsne tikşerep qayber belgeçlärneñ fikerlärenä möräcäğät itte.
Audio
"Bu millät Ğıraq diktatorınnan kilgän qurqınıçqa esasän xäräkät itte. Xäzer qayberävlär tarixnı yañadan yazarğa telilär. Min alarnı revizionist tarixçılar dip atar idem. Saddam Xösäin 91-nçe 98-nçe häm 2003-nçe yıllarda Amerikağa häm irekle dönyağa qurqınıç tudırğan ide. Ul irekle dönyanıñ taläplären iğtibarsız qaldırdı häm AQŞ belän dusları häm berektäşläre reaksiä kürsättelär."
Buş belän Rays älegä Saddamnıñ qoral programması turındağı soraularğa ğına cavap birälär. Läkin, kiläçäktä alarğa suğışqa säbäp itep kürsätelgän tağı da ber ğäyeplävgä, Ğıraq terroristlarğa sıyınu urnı birgön ide digän raslaunı yaqlarğa turı kiläçäk. AQŞ köçläre Ğıraqta Al Qayda belän elemtäse bulğan militantlarnı ezli. Ğıraqtağı amerikan köçläre öçen cavaplı Üzäk Komandalıq 12-nçe iyündä Kerkük yaqınnarında 74 şikle şäxes qulğa alındı dip beldergän ide. Läkin, AQŞ brigadası öçen cavapıl polkovnik William Mayville bu xaqta ber närsä dä belmäven äytte. Ğıraqtağı amerikan köçlärenä höcümnär bulsa da, monıñ öçen xalıqarar terorçılarnıñ cavaplı buluın kürsätkän dälil yuq. Radiobız xäbärçese Bagdatta üzen Ğıraq küzläv ofitserı ikänen beldergän ber şäxestän ängämä aldı. Elekke ofitsenıñ süzlärençä, Ğıraq rejimınıñ Al Qayda belän ber törle dä bäyläneşe bulmağan , Bagdat terrorçılar belän kontaktlar urnaştıru belän tügel, ä qoral programması öçen zamança texnologiä alu belän qızıqsınğan. İsemeneñ äytelüen telämägän bu şäxes Pragadağı xezmätkäreneñ Muhammed Atta belän anda oçraşqan buluın da döres tügel dip kire qaqtı.
Audio
"Al Qayda belän ber nindi dä elemtä bulmadı. Bu Saddam rejimın yaqlau tügel, ä xäqiqät. Bezneñ Al-qayda belän elemtäbez yuq. Küzläv ofitserıbıznıñ Muhammed Atta belän oçraşqan buluı turındağı mäğlümätlär dä döreslekkä turı kilmi. Min Pragadağı keşebez belän söyläştem. Ul Atta belän oçraşmağanın äytte. Bez anı öçen borçıldıq. Şul säbäple Pragadan kire çaqırttıq."
Bu belderüne bitaraf çığanaqlardan raslau mömkin tügel. Xäbärçebez möräcäğät itkän qayber qayber könbatış belgeçläre Buş administratsiäsenıñ Saddam terrorçılar ligasında ide yäisä alarğa Ğıraq territoriäsennän torıp eşlärgä rüxsät itte dip raslağanda döres bulmağan küzläv raportlarına tayanıp eş itkän buluları ixtimal digän fiker belderdelär. Yevropada küzläv ofitserı bulıp ta eşlägän pensiädäge amerikan generalı Edward Atkeson Buş administratsiäse , suğışnıñ kiräke yuq ide digän tänqitçelärne endäştermäv öçen terroristlar häm qorallar turında dälil ezlilär digän fikerdä.
Audio
"Alar küpläp üterü qoralları tabılmağan xäldä, Al Qayda belän bäyläneş turında närsäder tabılır digän idea kütärep çıqtılar. Minem fikeremçä, alar bulmağan närsä ezlilär."
Atkesonnıñ süzlärençä, dävlät sekretarı Powell İminlek şurasında massa küläm yuq itü qoralları häm terrorçılar turında söylägändä informatsiägä ber yaqlı ğına mäğnä birgän häm üzenä turı kilgänen genä saylağan. Anıñ fikerençä, politik masätlärgä turı kilgän küzläv materiallardan faydalanu ğädättäntış küreneş tügel. Yaqın Könçığış mäläläläre buyınça belgeç Judith Kipper Atkesonnıñ soñğı fikere belän kileşmi. Anıñ süzlärençä, bu şulay bulğan xäldä, AQŞ üzeneñ küzläv opperatsiäsen reformalarğa tieş. Läkin, Kipperneñ qaraşınça, küzläv mäğlümätläreneñ manipulätsiäse öçen küzläv oyışmaları citäkçeläre tügel, ö monı eşlägän säyäsämännär cavaplı. Xalıqara tınıçlıq öçen Carnegie Endovmant oyışmasınıñ atom qoralların cäyeldermäv proyektı direktorınıñ urınbasarı häm Buşnıñ Ğıraq säyäsäten yaqlauçı John Wolfstahlnıñ fikerençä, Ğıraqta massa küläm yuq itü qorallarınıñ yaki terroristlarnıñ bulu-bulmauın bilgeläv bik möhim , çönki...
Audio
"Ğıraqta terrorçılar bar ikän, alar amerikan xärbilärenä qurqınıç tudıralar. Ğıraqta massa küläm yuq itü qoralları häm terroçılar bar ikän, alar AQŞqa ğına tügel, regionğa da qurqınıç tudıralar."
Wolfstahlnıñ fikerençä, AQŞ räsmi şäxsläre küzläv materialların saylap alıp qullanğannar ikän, monı amerikan xalqın yaqlau öçen eşlägännär häm monı amerikan xalqı añlıy. Atkeson Buşnıñ motivları turında başqa fikerdä. Anıñ fikerençä, ber yıldan soñ Buş yañadan saylanu öçen kampaniä alıp baraçaq . Ul Ğıraq suğışın aqlarlıq konkret närsä kürsätergä tieş bulaçaq. Buşnıñ revisionist tarixçılar täğbire, opponentlarına qarşı köräşü öçen taşlanğan politim şiğar ğına bulıp tora. Läkin, 2004-nçe yılnıñ Noyäberenä qädäre yäğni amerikannar tauış birgängä qädäre Ğıraqta küpläp yuq itü qoralları häm terrorçılar tabılmağan xäldä, mondıy ğadi äytem genä yaxşı oyıştırılğan politik kampaniägä qarşı toru öçen bälkim citärlek bulmas.
Färit İdelle, Praga.


text:
Könbatış xäbär agetnlıqları belderüençä, Ğiraq iminlek räsmiläre qorallı keşelär bügen Bağdadta kimendä 50 keşene totıq itep aldı dip äytkän.
Associated Press agentlığı belderüençä, ul törkem politsiä kiemendä bulğan häm alarnıñ çınlıqta politsiä xezmätkärläreme, üzlären politsiä dip kürsätergä tırışqan törkem genäme ikänen äytü mömkin tügel.
Associated Press eçke eşlär ministrlığı räsmie leytenant polkovnik Fäläx äl-Möxämädawinıñ keşelär uramda avtobusqa utıra torğan urında alıp kitelgän dide.
Ämma ikençe ber xärbi räsmi isemen atamaw şartı belän belän France Press agentlığına bu röxsätsez qoral taşu belän şöğellänüçelärne totu maqsatındağı räsmi çara ide dip beldergän.


text:
“Azatlıq” radiosı milli media turında tügäräk östäl ütkärde
“Tatarstan yaña ğasır” televideniesendä sişämbe könne ütkärelgän tügäräk östäldä dä Tatarstanda massa-media citäkçelegenä yaña buın kilü belän wäzğıät uñay yaqqa üzgärüen bilgeläp üttelär. “Azatlıq“ radiosı uzdırğan älege tügäräk östäl Tatarstan televideniese tarixında şundıy täwge tapşıru bulır. Biredä süz Tatarstandağı media, yäğni mäğlümat çaralarınıñ globalläşü çorında azçılıq xalıqlarnıñ yazmışında totqan urını turında qızıqlı söyläşü bardı. Tapşıruda tanılğan ğalimnär, säyäsätçelär, “Azatlıq” radiosınıñ tatar-başqort redaksiäse citäkçelege, Tatarstannıñ “Yaña ğasır” teleradiokompaniäse citäkçeläre, yäş jurnalistlar qatnaştılar. Älege tapşıru 28 avgustta “Azatlıq” radiosında yañğırayaçaq, 29 avgustta – “Tatarstan yaña ğasır” telekanalında kürsäteläçäk.
Yunıs Ätnäle


text:
Şrөderneŋ Mәskәwgә vizitı; Putinneŋ suğışqa qarşı pozitsiәsenә ışanıp bulamı?
Ğıraqqa qarşı kөç qullanırğamı-yuqmı digәn mәsәlәdә ike yaq ta diplomatik aktivlığın arttırdı. Bu mәsәlә kilәse ike atna eçendә açıqlanır dip әytergә bula. Inspektorlarğa küberәk vaqıt birergә kirәk , lәkin, Ğıraq ta alar belәn tulısınça xezmәttәşlek itәrgә tieş digәn pozitsiәdә torğan koalitsiәdәge Germaniә belәn Russiә yaŋa rezolutsiәneŋ kirәge yuq digәn fikerdәlәr. Germaniә kanslerı Şrөderneŋ Mәskәvdә prezident Putin belәn bulğan oçraşudan soŋ bu pozitsiәneŋ üzgәrmәgәn buluı raslandı. Şulay da Mәskәvneŋ Iminlek Şurasında AQŞqa qarşı tauış birüe ikele.
Audio
Germaniә kanslerı Şrөder dә bolay dip belderde.
Audio
"Şuşı protsesta qatnaşqan taraflar yaxşı niәt kürsәtkәn xәldә tınıç yullar belәn xәl çarası tabılır dip өmetlәnәm. Min andıy өmettәn vaz kiçәrgә telәmim."
Russiә, inspektorlarğa iŋ kimendә tağı da 4 ay vaqıt birüne küz aldında totqan Fransiә-Germaniә memorandumın yaqladı hәm Putinneŋ çığışı da monı raslau bulıp tora. Lәkin, Putin ber ük vaqıtta AQŞnı , anıŋ prezidentı Buşnı da açulandırırğa telәmi bulsa kirәk. Ul Buş ta problemmanı tınıç yullar belәn xәl qılırğa tırığa dip әytte.
Audio
Putinneŋ AQŞ belәn yaxşı mөnәsәbәtlәren saqlap qalırğa tırışuın , anıŋ ştab başlığı Aleksander Voloşinne Washingtonğa cibәrüe dә kürsәtә. Küzәtüçelәrneŋ fikerençө, Voloşinneŋ AQŞqa vizitınıŋ maqsәte, Russiәneŋ Iminlek Şurasında AQŞ rezolutsiәsen yaqlauına cavap itep, üzenә konkret nindi fayda kilәcәgen açıqlau bulğan. Putin osta politik uyın uynıy. Ul ber yaqtan Fransiә belәn Germaniәneŋ suğışqa qarşı pozitsiәsen yaqlağan kebek kürenә. Ikençe yaqtan, pozitsiәsen üzgәrtkәn xәldә, monnan konkret fayda kürergü teli. Anıŋ suğışqa qarşı pozitsiәdә toruı әlbәttә, Mәskәneŋ satulaşu pozitsiәsen nığıta. AQŞtan küberәk nәrsә aluına yardәm itә. Kreml, qarar birgәn xәldә AQŞnıŋ Ğıraqqa qarşı suğış başlauın tuqtata almayaçağın belә. Şul sәbәple Russiә Iminlek Şurasında veto xoquqınnan faydalanmayaçaq dip әytergә bula. Ul vaqıtqaça isә, AQŞ belәn üze өçen iŋ faydalı bulğan kileşügә ireşergә tırışa. Şul sәbәple Putinneŋ Şrөder belәn bulğan oçraşudan soŋ, bez problemmanı tınıç yullar belәn xәl qılu pozitsiәbezne üzgәrtmәdek digәn süzlәrenә әllә ni zur әhәmiәt birmәskә, aŋa ul bөgenge kөndәge pozitsiә genә dip qararğa kirәk. Ğıraqqa qarağan ikençe rezolutsiә tauışqa quyılğanda, Kermlneŋ bөtenlәy başqaça cırlauı bik ixtimal.
Fәrit Idelle, Praga


text:
İslam yämäğät oyoşmahı Xuqmat oyoşmahı uğa tiklem respublika mäsettärendä Prezident Mortaza Räximovqa möräjäğät aźtına qultamğalar yıyğan. Ular Başqortostan yetäksehen oşo mäsäläne xäl itewźä häm eźemtä bularaq mosolman yäştäreneñ degradasiahın sikläwźä bulışlıq itewźe horay. Mäğlümät saraları xäbär itewensä, küp kenä imamdar prezidentqa möräjäğätkä qultamağa quyıuźan baş tartqandar. Din äheldäre hüźźärenä qarağanda, Xuqmattıñ älege yetäksehe Azat Loqmanov bıltır Xizb-ut Taxrir oyoşmahı eşe buyınsa ütkän.
Respublika prezidentı xatqa räsmi yawap birmähä lä unıñ da fekere bildäle. Mortaza Räximov nindäźer din nigeźźären uqıtıwğa qarşı. Xuqmat oyoşmahı yaźğan xat, prezident xäkimiätenän xäbär itewźärensä, xäkimiät känsähenä kilgän. Ul bildälängän tärtiptä qaralasaq.
Rämzit Abulyayev, Öfö.


text:
Helsinkida Tuqay kiçäse
Fidä Xäyrulla başta şağirneñ tormış häm icat yulı belän tanıştırdı. Balalar äzerlägän ädäbi-muzıkal kompozitsiä video materiallar belän aralaşıp bardı. Muzıkantlar Dänis abıyları Bädretdin häm Batu abıyları Alqara balalarğa yärdäm itep, därtländerep tordılar. Fidä Xäyrulla cämğiätneñ eşçänlege turında qısqaça xisap ta birep kitte.
Aldan iğlan itelgän şiğerlär bäygesenä yomğaq yasaldı. Anda Osman abıy Äbdräxim ciñüçe dip tabıldı. Jüri Zäkiä Xäyrullanıñ icatına da yuğarı bäyä birde.
Annan barça xalıq Raif Nizametdin häm yäşlär muzıkal törkemenä quşılıp küñelläre bulğançı cırlaşıp utırdı.
Kiçä axırında Fidä Xäyrulla, tizdän başlanaçaq uraza ayın iskä alıp, Ğabdulla Tuqaynıñ "Qader kiçen" uqıdı.
Rusiädä Tatarstannan çittä yäşäwçelär belän oçraşqanda, ğädättä balalar telne belmilär, öyränergä dä telämilär, ni eşlärgä dä belmibez dip zarlanırğa yaratalar. Anıñ ısulı ber genäder inde ul: öydä bala belän üz teleñdä söyläşü, kitap uqu, şiğerlär öyrätü. Menä bit Kamil belän Aslan Ali Tuqay şiğerlären niçek matur uqıylar.
Gölzadä Kamalova, Helsinki-Peterbur


text:
Ğasırlar awazı jurnalında soñğı waqıtta basılıp çıqqan dokumentlar, mäqälälär turında Tatarstan xökümäte qarşındağı baş arxiv idaräse xezmätkäre İlyas Mustakımov
Yaña yılda Azatlıq tapşırularında matbuğat küzätüeneñ tärtibe üzgärde. Xäzer Tatarstanda çıqqan gäzitlärgä küzätü şul köndä birelä. Ä atna axırında, şimbä könne aylıq jurnallarda, atnalıq gäzitlärdäge milli yağınnan tirän mäğnäle mäqälälär turında söylärgä Azatlıq radiosına ğalimnärne, belgeçlärne çaqırırğa telibez.
Yıraq ğasırlar awazı
Tatar xalqı tarixın öyränüçelär yış qına törle çitenleklärgä yulığa. Monıñ töp säbäplärennän berse – tarixıbızğa qarağan yazma çığanaqlarnıñ az saqlanğanlığı. Ğasırlar däwamında utlarğa yağılğan, suğa batqan, onıtıluğa mäxrüm itelgän milli qulyazmalar, kitaplar tatarnıñ faciğäle yazmışın tulısınça urtaqlaştı.
Şuña kürä här yaña tabılğan çığanaq tarixçılar öçen altın qimmätendä disäk, yalğış bulmastır. Çönki ğalim qulında ışanıçlı çığanaqlar bulmıyça, ul xaqiqi faktlarğa nigezlängän, yalğış-yalğannardan azat bulğan tarixnı yaza almas. Monı añlap, öyränüçelärne, ğomumän tarix belän qızıqsınuçılarnı arxiv fondlarında saqlana torğan çığanaqlar belän tanıştıru maqsatınnan, Tatarstan Ministrlar Kabinetı qarşındağı Baş arxiv idäräse 1995 yıldan “Ğasırlar awazı” isemle tarixi-dokumental'' jurnalın çığaruğa kereşte. Mondıy basmanıñ kiräklege Tatarstan sovet cömhüriäte oyışqannan soñ – 1920 nçe yıllarda uq añlaşılğan. 1925 yıldan başlap Tatarstanda arxivçılıq eşenä bağışlanğan basma çığarılıp kilgän. Başta ul “Zapiski Sentral''nogo arxiva Tatarskoy sotsialistiçeskoy sovetskoy respubliki”, soñraq “Byulleten'' Sentral''nogo arxiva Tatarskoy sotsialistiçeskoy sovetskoy respubliki” häm “Byulleten'' Sentral''nogo arxivnogo upravleniä Tatarskoy Respubliki” isemnäre astında näşer itelgän. Läkin bu basma 1933nçe yıldan çığudan tuqtıy.
Bügen Tatarstan Baş arxiv idäräse çığarıp kilgän “Ğasırlar awazı” jurnalı bitlärendä tatar xalqı tarixına qarağan çığanaqlarğa küp urın birelä. 1994 yılda Tatarstan Ministrlar Kabinetı qarşındağı Arxiv idäräse Xalıqara arxivlar sovetınıñ tulı xoquqlı äğzası bulıp qabul itelüe bezgä başqa illärneñ arxiv oyışmaları belän turıdan-turı elemtälär urnaştırırğa mömkinlek birde. Soñğı yıllarda çit illärdän Tatarstanğa yözlägän unikal'' dokumentlar qayttı. Bezgä kilä torğan dokumentlarnı bez mömkin qädär tizräk fänni äyläneşkä kertergä tırışabız. 1995 yıldan “Ğasırlar awazı” jurnalında tatarlarnıñ Törkiä, Pol''şa, Litva häm başqa illär belän mädäni, säwdä häm diplomatik bağlanışları turında söyli torğan, moñarçı mäğlüm bulmağan küp kenä çığanaqlar dönya kürde. Döres, çit illärneñ arxivlarınnan kilgän dokumentlarnı fänni äyläneşkä kertüdä problemalar da yuq tügel. Töp problema – tel mäs`äläse. Möselman illärennän qaytqan dokumentlar ğädättä ğäräp, farsı, ğosmanlı törek tellärendä yazılğan. Qızğanıçqa qarşı, tarixçılarıbız arasında alardan irken faydalana alırlıq belgeçlär älegä bik az.
Tatar yazma çığanaqlarınıñ “asıl taşlarınnan” berse – Altın Urda häm añardan “yaralğan” tatar däwlätläre xannarınıñ yarlıqları häm çit il xökemdarlarına yullağan xatları. Närsä soñ ul yarlıq häm yarlıqlarnıñ tarixi qimmäte närsädä?
“Yarlıq / yarlığ” süzeneñ tarixı tirän bulıp, anıñ kiñ qullanışqa kerep kitüe Çıñğız xan nigez salğan Mongol imperiäseneñ oyışuı häm anıñ tarqaluınnan soñ täxetlärendä Çıñğızıy näselle xökemdarlar utırğan däwlätlärneñ yäşäyeşe belän bäyle. Bolar arasında – Cüçi Olısı (Altın Urda däwläte) häm anıñ cirlärendä XV ğasırda barlıqqa kilgän Olı Urda, Qazan, Qırım, Xacitarxan (Ästerxan), Seber, Qasıym xanlıqları da bula. Ul waqıtta “yarlığ” (mongolça – “boyırıq” mäğnäsen añlatqan süz) ğädättä xan tarafınnan däräcäläre yağınnan tübän torğannarğa birelgän yazma boyırıq, ämerlärgä qarata qullanılğan. Yarlıqlar Çıñğızıy näselle xannarnıñ üz täbäğa(poddannıy)larına birelgän yarlıqaş aktları yäki färmannardan ğına ğibärät bulmıyça, vassal illärneñ xökemdarlarına yazğan boyırıqları häm xatları da yarlıq cömläsennän isäplängän.
Törenä kürä yarlıqlar tatar däwlätläreneñ idärä tözeleşe häm salım sisteması, xalıqara bäyläneşläre, nihayät, tatar telendä yazılğanğa, tuğan telebez tarixı turında unikal'' mäğlümat birälär.
“Ğasırlar awazı” jurnalı berençe sannarınnan uq tatar xannarınıñ yarlıqlarına häm xatlarına zur iğtibar birde. Anıñ bitlärendä 1393 yılda Tuqtamış xan isemennän Litva böek knyaze Vitovtqa cibärelgän yarlıq, XV yöz Altın Urda xökemdarlarınıñ ğosmanlı törek soltannarına xatları basılıp çıqqan ide. Alar arasında Qazan xanlığına nigez saluçı Oluğ Möxämmät xannıñ 1428 yılda, Altın Urda xökemdarı bulğan çağında, törek soltanı II nçe Moratqa xatı da bar. Tatarstanğa Oluğ Möxämmät xatınıñ tögäl kopiäse Törkiä, Tuqtamış xan yarlığı küçermäse – Pol''şa arxivçıyları tarafınnan tapşırıldı. Jurnalıbıznıñ soñğı sanında uquçılar iğtibarına 1523 yılda ber törkem tatar aqsöyäklärenä Qazan xanı Saxib-Gäräy tarafınnan birelgän yarlıq täqdim itelde.
Bu – tarixıbıznıñ saqlanıp qalğan unikal'' dokumentlarınnan berse. Tögälräk äytkändä, Saxib-Gäräy yarlığı – Qazan xanlığında yazılıp, bezneñ könnärgäçä asıl nösxä bularaq kilep citkän berdänber räsmi aqt. Bügenge köndä ul Tatarstan Milli muzeenda saqlana. Yarlıqnı 1912 yılda Mamadış öyäze Mamalay awılında (xäzer ul awıl Saba rayonına kerä) kürenekle tatar arxeografı Säyed Waxidi taba. Yaña tabılğan çığanaq tekstı berençe märtäbä mäşhür tarixçıbız Hadi Atlasıynıñ “Qazan xanlığı” isemle xezmätendä 1914 yılda basılıp çığa. Berençe Dönya suğışı, ike inqilab, dähşätle Grajdannar suğışı häm açlıq yılları ütkäç, 1923 yılda Säyed Waxidineñ dä yarlıq tabıluğa häm anı şärexläwgä bağışlanğan täfsille fänni häm populyar mäqäläläre dönya kürä. Näq şul waqıttan alıp bu yarlıq tarix fänebezneñ çığanaqlar dairäsenä çın mäğnäsendä kerep kitä, dip äytergä mömkin. 1920 ençe yıllarda tağın ber ğalimebezneñ, Törkiägä hicrät itkän Ğabdulla Battalnıñ da İstanbulda näşer itelep kilgän “Törkiät mäcmuğası”nda Saxib-Gäräy xan yarlığına bağışlanğan mäqäläse basılıp çığa. Ğabdulla Battal Cüçilelär yarlıqların öyränü tarixı häm üz çorındağı torışına täfsilläp tuqtala, Saxib-Gäräy xan yarlığına qarata da qayber qızıqlı fikerlären äytä. Ğomumän, yarlıqnı tabu häm näşer itü 1910-20 ençe yıllar tatar milli tormışınıñ möhim waqiğalarınnan berse bula häm şul çor tatar mädäniäte üseşendä ğayät zur rol'' uynıy. Säyed Waxidineñ yarlıq publikatsiäse tä''sirendä bulsa kiräk, Kärim Tinçurin 1924 yılda yazılğan “Amerikan” p''yesasına yäş tatar tarixçılarınıñ “Arıslan xan zamanınnan qalğan yarlıqlarğa” tap bulu syujetın kertä.
Ğäziz Ğöbäydullin, Ğäli Räxim, Mixail Xudyakov, Säyed Vaxidi kebek ğalimnärne qırğan, tatar tormışına awır tä''sir itkän dähşätle stalinizm yılları betkäç, tatar ğalimnäre irkenräk sulıy başlıy. Tatar xalqınıñ urta ğasırlar tarixın da irkenräk öyränergä mömkinleklär açıla. 1967 yılda kürenekle ğalim Şamil Möxämmätyarov Saxib-Gäräy yarlığınıñ tözätelgän tekstın, transkripsiäsen häm rus telenä tärcemäsen näşer itä. Yegerme yıldan soñ Ş. Möxämmät''yarov häm macar (vengr) ğalime İştvan Vaşarinıñ Qazan xannarı İbrahim häm Saxib-Gäräy yarlıqların öyränügä bağışlanğan ingliz telendä “İke Qazan tatar yarlığı” isemle mäqäläläre dönya kürä. Akademik Mirqasıym Ğosmanovnıñ Altın Urda däwläte häm tatar xanlıqlarınıñ yarlıqaş aktlarına bağışlanğan zur xezmätendä Saxib-Gäräy xan yarlığına şaqtıy iğtibar birelä.Saxib-Gäräy xan yarlığı tarxanlıq yarlıqları törkemenä qarıy. Yarlıq Şäyex-Äxmäd isemle keşeneñ häm anıñ tuğannarınıñ babalarına Qazannıñ elekke xannarı tarafınnan birelgän tarxanlıq xoquqların raslıy. Tarxanlıq xoquqları bilgele ber xezmätlär öçen birelgän. Ul xoquqlarğa iä keşelär törle yöklämälärdän, däwlät qaznasına tülänergä tieşle salımnardan azat itelgännär (bu salım häm yöklämälärneñ atamaları yarlıq tekstında telgä alına).
Menä bu yarlıqtan ber özek:
Yarlıq tekstınıñ ğämäldäge tatar yazuına transkripsiäse
[1] ...äbqazıy Saxib-Gäräy [xan süzem]
[2] ...wä xökkyam, wä säla[tıyne] ğizam, wä qozate islam,
[3] wä mäwali zöl-ixtiram, [wä] ärbab-u käläntärän-u moqiman, wä ilçiyan-u yam[çiyan],
[4] wä käştibanan-u gözärbanan, wä totqawlan-u tamğaçian, wä cömhür säkänä wä ğom[um ähalie]
[5] wilayatı Ğazan wä mämälike mäxrüsä xömi[yä]t ğanil-afat wäl-bäliyatlarğa bu nişan
[6] yitkäç, süz ul kem: bu Möxämmäd uğlı Şäyex-Äxmäd, dağı Şäyex-Äxmädneñ uğlı Äbdal, dağı Säyed-Äxmäd enese Mäxmütäk, uğlı Musa,
[7] Säyed uğlı Yağqub, enese Barlas, dağı enese Nur-Säyed, - bu yide kem irsä bezgä kilep baş ordılar, -
[8] äwwäl xan ağalarımızdan tarxan bulğan keşelär ikänder. Bez dağı soyırğap,
[9] bu mäzkür kem irsälärne Täñre täğälä rizası wä taqı Möxämmäd räsülulla şäfäğäte öçen
[10] tarxan qıldım. Min bäğıd bu möşaren iläyhimlarğa yullarında wä inlärendä,
[11] säfärlärendä wä xäzarlarında, ultırğanlarında wä torğanlarında, keşelärenä
[12] wä qaralarına, yöklärenä wä çarwalarına färed minäl-afat wä wäceh minäl-wöcüh
[13] däxl-ü täqärız qılmasınlar, yasaq-qalan, salığ mösämma salmasınlar, qolış-
[14] qoltqa, bac-u xärec-qaracat dip telämäsenlär, mal-u elmäklärenä, aq-u ab-zäminlärenä
[15] däste täta[we]l qılmasınlar, öylärenä köç belä ilçe-qunaq qundırmasınlar,
[16] sıylä xärce – yir xäbläse, töten sanı dip almasınlar, sosın-ğolüfä telämäsenlär,
[17] qayu ma yandın noksan-zarar tigermäsenlär. Üz färäğäte belä ultırıp,
[18] şam-u sabax wä ğadu-wu räwax bezgä wä bezneñ oruğımızğa doğa wä alqış
[19] qılsınlar, wä här näweğdın köç-basıç, zäxmät-yınçuğ tigermäsenlär. Bäsa
[20] bolayu tiyü torğaç, yarlığ tıñlamay köç-basıç, zäxmät-yınçuğ tigergän keşelärneñ
[21] üzlärenä ni yaxşısı bulğay dip, al nişanlığ yarlığ birelde.
[22] Tarix tuqız yöz yegerme tuqızda möbaräk säfär ayınıñ un öçençe kön
[23] irde.
Yarlıq tekstınıñ tärcemäse[1] [Äbel-ğazıy] Saxib-Gäräy [xan süzem]
[2] ...xakimnärgä, böyek soltannarğa, möselman qazıylarına,
[3] ixtiram iäläre bulğan mäülyalärgä, türälärgä, şähär xakimnärenä, wäkillärgä, ilçelärgä, yamçılarğa,
[4-5] köymä bağuçılarına, yul saqçılarına, totqawıllarğa, tamğaçılarğa, Qazan wilayäte häm Xoday täğälä ximayäsendä bulğan cirlärendä (Allahı täğälä alarnı afätlärdän häm bälalärdän saqlasın) barlıq yäşäwçelär häm böten toruçılarğa bu boyırıq
[6] citkäç, süze uldır: bu Möxämmäd ulı Şäyex-Äxmäd, Şäyex-Äxmädneñ ulı Äbdal, Säyed-Äxmäd enese Mäxmütäk, ulı Musa,
[7] Säyet ulı Yağqub, enese Barlas, enese Nur-Säyed, - bu cide keşe bezgä kilep baş ordılar:
[8] [alar] elekke xan ağalarıbız tarafınnan tarxan itelgän keşelär ikän. Bez dä alarnı büläkläp,
[9] yuğarıda isemnäre kiçkännärne Täñre täğälä rizası häm Möxämmäd räsülulla şäfäğäte öçen
[10] tarxan qıldıq. Monnan soñ bu yuğarıda äytelgännärgä yullarında häm toraqlarında,
[11] säfärlärendä häm torğan cirlärendä, utırğan häm torğan çaqlarında, keşelärenä
[12] häm qollarına, yöklärenä häm [dürt ayaqlı] mallarına hiçkemnär häm hiçniçek
[13] qağılmasınnar, yasaq-qalan, salığ digänen salmasınnar, qolış-
[14] qoltqa, bac häm xärec-xäracat [salımnarı] dip telämäsennär, mal-mölkätlärenä, aqlarına häm cir-sularına
[15] qul ozaytmasınnar, öylärenä köçläp ilçe-qunaq qundırmasınnar,
[16] sala xärce – cir xäbläse, morca salımı, dip [atalğan salımnarnı] almasınnar, azıq-tölek häm xaywan azığı soramasınnar,
[17] hiçber yaqtan zıyan-zarar kitermäsennär. Tınıç torıp,
[18] kiçen-irtäsen, tañın-kiçen bezgä häm bezneñ ıruıbızğa doğa häm alqış
[19] qılsınnar. [Alarğa] hiçnindi köç-basım, zäxmät-yonçu kitermäsennär.
[20] Bolay digäç tä, yarlıq tıñlamıy köç-basım, zäxmät-yonçu kitergän keşelärneñ
[21] üzlärenä hiç yaxşılıq bulmas dip, al nişanlı yarlıq birelde.
[22] Tarix tuğız yöz yegerme tuğızda möbaräk säfär ayınıñ unöçençe köne
[23] ide.
İl''yas Mustakıymov:
Qayber çığanaqlarğa qarağanda, tarxan bulğan keşegä xätta “tuğız ğäyebe ğafu itelgän”.
XVI yözdä Qazan xanlığı häm başqa tatar däwlätläre cimerelgännän soñ, rus xökümäte Mäskäw patşası xakimiäten tanığan häm aña xezmät kürsätkän cirle feodallarnıñ xannar tarafınnan birelgän xoquqların tanıp, alarğa qayber ciñelleklär tudıra torğan bulğannar. Şuña kürä tatar xannarı birgän yarlıqlar rus xakimiäte däwerendä dä bilgele yuridik köçkä iä bula. Tarixçı Şamil Möxämmäd''yarov tapqan dokumentlardan şuşı yarlıqnıñ 1678 yılda cir biläw belän bäyle bäxäskä cälep itelgän buluın kürsätä.
Läkin Rossiägä tatar cirläre quşılğaç küp waqıt ütmästän, rus xökümäte tatar cir biläwçelären (yäğni mirza, alpawıtların) cir-mileklärennän mäxrüm itep zäğif''länderü häm sotsial'' qatlaw bularaq aqrınlap beterügä yünältelgän säyäsäten başlap cibärä. Çönki tatar xanlıqlarında däwlät eşlären möstäqıyl'' räweştä yörtergä, ä qayber oçraqta xannarnıñ yazmışların da xäl itärgä künekkän aqsöyäklär “Aq patşa” qulı astına kertelgäç tä, ğisyançı, totrıqsız element bulıp qala. XVI – XVII yözlärdä rus xökümätenä qarşı kütäreleşlärneñ başında yış qına morzalar häm yomışlı tatarlar torğan. XVII yöz axırı – XVIII yöz başlarında tatar feodalların cirlärennän mäxrüm itü säyäsäte ayıruça ezlekle tös ala. Näticädä, bilämälärgä, törle taşlamalarğa xoquqlar raslawçı dokumentlar bulıp, buınnan-buınğa tapşırıla kilgän xan yarlıqları ğämäli ähämiätlären yuğalta. Kiräksez qalğan käğäzlär ğasırlar ütü belän çeri, yanğınnarda yana... Şulay itep, alarnıñ kübese wäyran bula, yuqqa çığa.
Sez, Tatarstan xökümäte qarşındağı Baş arxiv idäräse xezmätkäre İlyas Mustäkıymovnı tıñladığız. Özeklärne Mälikä Basıyr uqıdı.
Aldağı şimbädä, şuşı waqıtta, xörmätle tıñlawçılar, ädäbi yädqärlärgä bağışlanğan tapşırunı tıñlarsız.


text:
BMOsı general sekretarı Kofi Annan här qitğädäge yuğarı däräcädäge räsmilärdän torğan ber şura oyıştırdı. Bu törkem global iminlekkä tuğan qurqınıçqa qarşı toru öçen BMO sistemasın täsirleräk xälgä kiterü yulların ezliäçäk.K. Annan sintäberdä BMO ğomumi mäclesendä AQŞnıñ Ğıraqqa preventiv häcümennän soñ borçılu belderep kümäk iminlek reformaları turında uylanırğa wäğdä itkän ide.
Ğıraq suğışı turında fiker ayırmalıqlarınıñ tirän bulğan ber waqıtta , xökümättä häm BMOda zur täcribä tuplağan ber törkem räsmilär iminlekkä tuğan qurqınıçqa berdäm cawap birü yulların ezli başladı. Sişämbedä K.Annan törle il, oyışmalarnıñ 16 wäkilennän torğan şura oyıştıruın iğlan itte. Anda elek iminlek şurasında utırğan äğzalar , şulayuq mohacirlek sälämätlek saqlau häm xezmät ölkäse expertları bulaçaq.Annan andıy şura oyışıtıraçağın 23nçe sintäberdä BMOsı Ğomumi mäclesendä yasağan çığışında beldergän ide. Annan bu şura terrorğa qarşı köräştän alıp, küpläp üterü qoralların cäyelderüne tuqtatu, yarlılıqnı beterü häm xoquqlarnı saqlawğa qädär törle eşlär belän mäşğül bulaçaq digän ide. Annan çığışı waqıtnda , AQŞnıñ preventiv höcüm dokrinasına da borçılu belderep, bu qanunsızlıq , köç qullanunı arttıruğa kiterä ala dip äytep iminlek şurasın yaña tör qurnıçlarğa qarşı berdäm biräleçäk cawap turında söyläşergä çaqırğan ide. Annan(audio)
Yanağan qurqınıçqa ayrım däwlätlärneñ pre-ventiv köç qullanu mömkinçelegenä qarata İminlek Şurası nindi cawap biräçäk bu turıda uylanırğa tieş. Äğzalar bälkim dä mäğlüm yanawlarğa qarata küreläçäk mäcbüri çaralarğa röxsät birü qısaları turında söyläşülär ütkärergä tieş.
K.Annan bilgelägän şura ber niçä atnadan soñ NYta berençe oçraşuın ütkäçäräçäk. Ul berençe xisabın ber yıldan soñ iğlan itär dip kötelä. Bu şurağa saylanğan şäxeslär arasında AQŞnıñ eleke iminlek mäsälälärendäge kiñäşçese Brent Scowcroft, Rusiäneñ eleke premiere Yevgeni Primakov, Ğäräb ligasınıñ sekretarı Amr-Musa da bar.Dönyadağı sonğı täräqiätkä qarap bu şura täsirle bulır mikän digän soraw quyıp bula torğandır. BMOnıñ töp äzğaları arasındağı fiker ayırmalıqları Ğıraqta rekonstruksiä, yardäm ,tınıçlıq saqlau eşlären çiklärgä däwam itä. Äğza illär İminlek Şurasın üzgärtäçäk reformalar turında kileşä almadı . Yaqınça distä yılğa suzılğan debatlarda BMO Ğomumi Mäclese terrorizmnıñ bilgelämäse turında da urtaq fikergä kilä almadı.Dönya citäkçeläre küpläp üterü qoralları terrorçılar qulına elägä ala dip arta barğan räweştä çan qağa.Şuranıñ oyışuına qarata Waşington reaksiä kürsätmäsä dä, Däwlät sekretarınıñ xalıqara mäsälälärdäge yardämçese Kim Holmes küptän tügel genä K.Annannıñ bu inisiativasın yaqlap çıqtı..Ul NYta tışqı Mönäsäbätlär Komitetında yasağan çığışında (audio) general sekretar Annan yaña tör qurqınıçlarğa qarşı BMO nindi çaralar küräçäk dip sorawda bik xaqlı.AQŞ zamanıbızdağı qurqınıçqa qararlılıq belän cawap qaytardı.Prezident Bush vä Däwlät sekretarı Powell BMOğa äzğa illärne bu qurqınıçlardan qaçmıy eş itergä çaqıruların däwam itä..
Prezident Bush BMO Ğomumi Meclestäge çığışında AQŞ İminlek Şurasında küpläp üterü qorallarınıñ cäyelüenä qarşı köräşü öçen rezolutsiä täğdim itäçäk dip belderde. Fransiä şunduq bu fikerne yaqlap çıqsa da, Rusiä üz täğdimen alğa sörde. Waşingtonda urnaşqan küpläp üterü qoralların taratmaw säyäsäte üzäge direktorı Henry Sokolski, atom qoralların cäyeldermäw kileşüen ğämälgä quyu nığıtılırğa tieş, 3distä yıl ällä ni ähämiät birelmäwe näticäsendä Tönyaq Korea ,İran kebek illär kileşüne bozdı dip äytte. Yaña Şura Global iminlekkä tuğan qurqınıçlarğa qarşı berdäm cawap birü , xalıqara iminlek sistemasın reformalaw öçen nindi täqdimnär yasayaçaq kötergä qala.
färidä xämit,praga


text:
Qazanlılar üz xoquqların üzläre yaqlıy başladı
Qazanda yäşäwçe Aydar Xismätullin şuşı yılnıñ fevral' ayında seksual' cinayät qıluda ğayıplängän bulğan. Xismätullin qulğa alına, ämma ike ay çaması uzğaç anıñ cinayätkä qatnaşı bulmawı raslanıp, ul irekkä çığarıla. Gäyepsezlege raslanğançığa qädär isä Aydar izolyatorda torırğa mäcbür bula.
İrekkä çığarılğaç, Aydar Qazannıñ xoquq yaqlaw üzägenä möräcäğät itep qarıy. Xoquqçılar aña beleşmä birep cibärä. Bu keçkenä kitapçıq cinayätkä tartılğan, ämma ğayıpsez keşegä üz xoquqların yaqlarğa öyrätä. Alay ğına tügel, ğayıpsezlege raslanğaç, kürgän zıyan öçen däwlättän aqçalata kompensatsiä alırğa da yärdäm itä. Tik Aydar xoquqçılarnıñ kiñäşlären qullanırğa ölgermi qala. Avgust axırında näq şundıy uq cinayättä gäyeplänep, ul yänä qulğa alına. Häm bu yulı da anıñ ğayıpsezlege raslana. Aydarğa ber-ber artlı cinayät eşe quzğatu anıñ tormışına zur zıyan sala. Bilgele, seksual' cinayättä ğayıplängän keşegä qarata tirä-yun'dägelärneñ mönäsäbäte kisken naçaraydı. Ğayıpsez buluına da qaramastan.
Çirattağı tapqır irekkä çıqqaç, Aydar Xismätullin xoquq yaqlaw üzägeneñ beleşmäsen öyränä başlıy. Xoquqçılar kitergän mäğlümatlarnı qullanıp, ul üze kürgän zıyan öçen däwlättän 125 meñ sum aqça da alğan. Şulay itep, Aydar üzen yaqlap, bu eştä ciñüçe bulıp çıqtı.
Mäxkämädä anıñ xoquqların yaqlarğa bulışqan beleşmä isä menä niçek äzerlängän. Xoquqçılar başta aksiä oyıştırğan bulğan. Şuşı xaqta Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge citäkçese İğor Soloxov söyli:
Älege aksiädä mäxkämä tarafınnan aqlanğan yäki cinayät eşläre tuqtatılğan keşelär bezgä ğarizalar tapşırdı. Alar milekkä qarata häm ruxi zıyan alu öçen kompensatsiägä xoquqlı. Şulay uq bu oçraqta prokuror däwlät isemennän älege keşe aldında ğafu ütenergä tieş. Xoquq yaqlaw üzägenä möräcäğät itüçelärgä bez kompensatsiäne alırğa bulıştıq. Näticädä, milekkä qarata häm ruxi zıyan öçen tatarstanlılar Rusiä häm respublika qaznasınnan 1MлH yarım sum aqça aldı. Älege aksiä Qazannan tış, Samar, Çabaqsar, Çita şähärlärendä dä uzdı. Häm bu täcribäne tuplap, bez beleşmä dä çığardıq. Beleşmädä ğadi tel belän qatlawlı yuridik mäs'älälär añlatılğan: aqlanuğa kem xaqlı, mäxkämädä üzeñne niçek totarğa, ruxi tormışqa häm milekkä kiterelgän zıyannı niçek raslarğa. Älege kitapnı alğan här keşe, yuridik beleme bulmasa da, möstäkıyl' räweştä üz xoquqların yaqlıy ala.Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge citäkçese İğor Soloxovnıñ fikerlären işettegez. Menä şulay itep, Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge üz eşçänlegen kiñäytä bara.
Al'bina Zäynulla