text:
Tatarstanda xärbi künegülär başlandı
Comğa könne Tatarstanda zur masştablı xärbi öyränülär başlanıp kitte. Alar ber atna buyı däwam itäçäk. Soñğı 4 yıl eçendä mondıy künegülärneñ bulğanı yuq ide äle. Xärbilär İdel-Ural, Seber häm Yıraq Könçığış okruglarınnan cıyılğannar. Öyränülärne Rusiä xärbi köçläreneñ general' ştabı başlığı Anatoliy Kvaşnin citäkli. Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, älege çaranıñ maqsatı -- ğaskärlär belän idarä itüne qamilläşterü häm alarnı Urta Aziä yünäleşendä qullanu. Künegülärgä zapastağı xärbilärne çaqırtu da küzallana.


c: text/html

text:
Çallıda xakimiät häm hönär berlekläre arasında sotsial''kileşü imzalandı
Tatarstanda,Çallı munitsipal'' berämlegendä iñ berençe bulıp, xakimiät häm hönär berlekläre citäkçeläre arasında kileşü imzalandı. Älege dokument sotsial'' kileşü isemen aldı häm şähärdäge xezmät kollektivları eşçänlegen uñay yaqqa üzgärtergä yärdäm itäçäk digän farazlar bar.Söyläşü barışında Çallı merı İldar Xalikov,TR profsoyuzları räise Tat''yana Vodop''yanova az xezmät xaqı tülägän şirkät citäkçelärenä şaqtıy tänqit süzläre äyttelär.Alar fikerençä, urtaça xezmät xaqı üsä bara, digän töşençä bügenge tormış-könküreş çınbarlığın yaqtırtmıy.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazanda cälilçelärne iskä aldılar
Cälilçelärne iskä aluda başqa bäyräm çaralarındağı kebek ük keşelär küp bulmasa da, Qazannıñ meñyıllığınıñ älege çarağa da täesire bulmıy qalmadı. Ğädättä, Qazan kremle yanında urnaşqan Musa Cälil häykäle yanındağı istälek tantanası cälilçelär üterelgän könne – 25 avgustta uza ide. Bıyıl isä, 25endä başqalağa zur qunaqlar inde kilep citep, kreml’ tiräsenä kerü çiklänelü säbäple, qaharman şağirlärne 24endä iskä alırğa buldılar. Cälil häykäle qarşındağı çarağa Tatarstan parlamentı räise Färit Möxämmätşin, yazuçılar, şağirlär, icadi intelligentsiä wäkilläre häm berniçä distä qazanlı cıyıldı.
Cälilçelärne iskä alu çarası Cälil äsärlären başqarudan başlanıp kitte. Annarı 1944 yılnıñ 25 avgustında Berlinnıñ Plitsenziee törmäse gil’otinasında üterelgän 11 tatar qaharmanı istälegenä xäzerge şağirlär dan cırladı.
Cälilçelärne iskä alu çarası Musa Cälil häykälenä çäçäklär quyu belän tämamlandı. Şul uq könne öylä namazınnan soñ Qol Şärif mäçetendä alar ruxına doğa da qılındı.
Gölnaz İlgizär


text:
Öfölä yañı şirqät asıldı
Ul qaźnağa halımdar tüläü buyınsa ,,Öföorgsintezdan,, qala ikense urında kiläsäk. ,,Poleks Ural, yämğiäteneñ ikense siratında başlısa aźıq–tülek tauarźarı ösön hauıttar eteştereläsäk. Predpriyatie tulı qeüättä eşlähen ösön barlığı 15 million dollar investitsiyalar yünältelgän. Xäźer unıñ eteştereü liniyaları Mäskäüźä lä bar. Bıl üź siratında eteşterelgän tauarğa ixtiyaj źurlığın dälilläy.
Poleks Ural predpriyatiehınıñ safqa ingän yañı eteştereü liniyahında başlısa höt rizıqtarı ösön plastik hauıttar eşlänä. Älegä tiklem predpriyatie eteştergän tauar Räsäy baźarınıñ 15 protsentın alıp torha, yañı sirkat eşläy başlau menän bıl han 40 protsentqa eter, tip küźallana.


text:
Başqortstan Tatar kongressı başqarma komitetı kiñäşmä ütkärde
Ufada Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetınıñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Törle säbäplär arqasında, anda barlıq äğzalarnıñ yartısı ğına qatnaşa aldı. Kön tärtibenä berniçä mäs'älä kertelgän ide. Başqortstan Tatar kongressı wäkilläreneñ Başqortstannıñ Rus däwlätenä quşıluınıñ 450 yıllıq bäyrämenä äzerlänü eşlärendä qatnaşuı mäsäläse anda berençe bulıp kertelgän. Şulay uq Başqortstandağı urta mäktäplärdä tatar tele häm ädäbiäten uqıtu problemaları, respublikadağı kiläse xalıq sanın aluğa äzerlek mäsäläläre iñ canlı söyläşügä etärgän temalar buldı. Utırışqa Başqortstan Mädäniät ministrlıysınnan häm mäğärif ministrlıygınnan da wäkillär çaqırılğan.
Başqortstannıñ üz irege belän Rus däwlätenä quşıluı yubileyın ütkärügä respublika tatar cämäğätçelek oyışmaları elegräk tä üzeneñ tiskäre mönäsäbäten beldergän ide inde. Alar bu bäyrämne önämäwlären äytte. Şulay da äle Ufada uzğan kiñäşmädä bilgelänüençä, Başqortstan tatar cämäğätçelek oyışmaları, şul isäptän Tatar kongressı da bu çaradan çittä qalırğa tieş tügel. Millionnan artıq tatar yäşägän Başqortstanda bu bäyrämne cırlap-biep bilgelägändä, tatarlar da bäyräm bäleşennän awız itärgä xaqlı, digän fikerlär yañğıradı.
Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı äğzaları söyläşüendä iñ küp waqıt bülengän tema - respublikada tatar tele häm ädäbiäten uqıtu probalamaları buldı. Çığış yasawçılar Başqortstanda tatar mäktäpläreneñ yıldan-yıl kimi baruı, tatar teleneñ qısrıqlanuı xaqında tögäl sannarğa tayanıp söyläde.
Tatar kongressı äğzası, Başqortstan Tatar ictimaği üzäge räise Ayrat Ğiniätullin äytüençä, respublikada här millät balalarına da başqort telen uqıta başlaw ğämäle ayıruça tatar balalarına tiskäre yoğıntı yasayaçaq.
Başqortstan Tatar ictimaği üzäge räise Ayrat Ğiniätullin äytüençä, bügenge köndä Başqortstanda tatar gimnaziäläre dä öç kenä börtek. Älbättä, Mäğärif ministrlığı isäbenä qarağanda, alar 11 gä citä ikän. “Ämma alar gimnaziä taläplärenä hiç kenä dä cawap birmi. Şul uq waqıtta başqort xalqı san buyınça azraq bulsa da, başqort gimnaziäläre illedän artıp kitkän”, - di Ayrat äfände.
Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin da üz çığışında Başqortstanda tatar mäktäpläreneñ kimüenä, tatarça uqıtunıñ yıldan-yıl başqortçağa almaştırıluına sannar belän dälillär kiterde.
“Başqortstanda tatar telenä älege kimsetüle mönäsäbät saqlanıp qalsa, berniçä yıldan tatar tele mäktäplärdä bötenläy dä uqıtılmıy başlayaçaq, çönki yuğarı uqu yortlarında da xäzer tatar tele büleklärenä kilüçelär kimi, - di Mäcit äfände. - Monıñ säbäbe – älege dä bayağı tatar uqıtuçılarına ixtıäc kimü”.
Şuşı uq fikerne kiñäşmägä çaqırılğan Başqortstan däwlät pedagogiä universitetınıñ tatar tele bülege mödire Säğidulla Xafizov ta cöpläde. “Bezneñ bülekkä kerüçelär sanı yıldan-yıl kimi, bıyıl xätta konkurs ta bulmadı, - di ul. – Çönki kem inde kiläçäktä eşsez yörü öçen, bezneñ bülekkä kerep, biş yıl uquğa waqıtın sarıf itsen”.
Kiñäşmägä kilgän Mäğärif ministrlığı wäkile Flüsä Nazargulova da Başqortstan tatar cämäğätçelek oyışmalarınıñ respublika mäktäplärendä tatar tele uqıtunıñ daimi kimüenä borçıluın añlawın äytte. “Bez inde mömkin bulğança, tatar mäktäplären saqlap qalırğa tırışabız, ämma küp närsä bezdän genä dä tormıy”, - digän qaraşta ul”.
Räsmi oyışma wäkile bularaq, älbättä inde, ul tatar telen saqlap qaluğa bäyle barlıq fikerlären dä açıqtan-açıq äytep betä almıy. Şuña kürä kiñäşmädä qatnaşuçılar anıñ qayber sannarı häm dälilläre belän kileşep tä betmäde. Häm, döresen genä äytkändä, ministrlıqnıñ keçkenä wazıyfadağı ber xezmätkärenä barlıq problemalar öçen däğwa belderü dä urınsız.
Kiñäşmädä süz alğan Kongress Başqarma komitetı räise urınbasarı Ramil Binov ta üz çığışında problemanıñ tirändäräk buluına basım yasadı. Anıñ fikerençä, respublikada tatar telen saqlaw, tatar mäktäplären yaqlaw öçen iñ möhim ber mäsäläne xäl itü zarur. Ul da bulsa – Başqortstanda tatar telenä dä däwlät tele statusı birü. “Şuşı töp problema uñay xäl itelmi torıp, respublikada tatar tele betügä duçar iteläçäk. Ä ber un yıldan tatar mäktäpläre tämam yabılıp betäçäk. Alarda başqort tele uqıtılaçaq. Menä bezne nindi faciğä kötä”, - dip belderde Ramil Bignov.
Kiñäşmä azağında anda qatnaşuçılar tikşerelgän mäs'älälär buyınça qayber möräcäğätlär häm belderülär qabul itte. Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise itep ike yıl çaması elek professor Ruşan Gallämov saylanğannan soñ, anı respublika räsmi xakimiätläre kürmämeşkä salışa başladı. Bu xäl äle dä däwam itä. Başqarma komitet üze dä ikegä bülende. Andağı qayber äğzalar xakimiätlär belän dus yäşäw yaqlı bulsa, ikençeläre monıñ tatar xalqına ber fayda da birmäyäçägenä işarä itä. Berniçä äğza küptän inde Başqarma komitetnıñ eşennän tämam çitläşte dä. Şul uq waqıtta respublika citäkçeläre älege räis Ruşan Gallämovnı wazıyfasınnan alu öçen, tizdän Tatar kongressınıñ qorıltayın ütkärergä cıyına ikän digän xäbärlär dä tarala başladı.
Fänis Fätxi, Ufa


text: Könbatış yardağı İzrael tikşerü noqtası yanında bomba şartladı. Tabiplar süzlärenä qarağanda, yaralanuçılar bar, ämma tögäl mäğlümat älegä yuq. Şartlaw Jerusalimnan Ramalla''ğa barğan yulda bulğan häm polisiä wäkile belderüençä, anı intixar terrorçı oyıştırğan bulırğa mömkin. Fälestin yulbaşçısı Yasser Arafatnıñ Fatah xäräkäteneñ ber qanatı bulğan al-Aqsa intixarçılar brigadası şartlaw öçen cawaplılıqnı üz östenä aldı. Bügen irtän Gazadağı qaçaqlar lagerenä İzrael boralağınnan ut açıldı. Xärbi köçlär lagergä kerep tiz arada tikşerülär ütkärde. İzrael bu ğamälne "terror çeltärenä qarşı çara" dip atadı. Fälestin tabipları süzlärenä qarağanda, Gaza sızığınıñ könyağında Khan Yuonis cirendä bulğan raketa höcümendä 15 fälestinle yaralanğan.


text:
"Milli tamırların tanımağan keşe – keşe tügel"
Uquçılarınıñ 55 protsentı tatar balaları bulğanğa, ayırım tatar sıynıfları tuplağan 55- mäktäp direktorı Vera Mozjuxina täfsilläp uñışları turında söyläde häm “optimizatsiä” taläpläre buyınça, bu ayırım tatar sıynıfların başqalarğa quşarğa turı kiläçägen belderde.
Artaban çığışlar näq şul mäktäptäge moña qadär ölgäşkän uñışlarnı saqlap qalu kiräklege turında buldı. Bu mäktäptä uquçı balalarnıñ ata-anaları näq şul maqsat belän kilgännär dä inde älege cıyılışqa. Alar şähär meriäsenä häm Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışına bu sıynıflarnı qotqarıp qaluda yärdäm sorağannar. Vera Mozjuxina Qanunnar çığaru cıyılışı cawabın da bäyän itte.
Baqsañ, Federal'' Qanun buyınça, Mäskäw barı tik ğomum standart belem birüne genä finanslıy. Ä urıs bulmağan tellärne uqıtu, milli mädäniätlär öçen munitsipal'' berämleklär genä cawaplı. Aqça da alardın. Bu oçraqta – ölkä üzägennän. “Läkin anıñ byudjetı bik tä say buluınnan çığıp, Qanunnar çığaru cıyılışı Mäğärif idäräse belän berlektä milli mäktäp häm sıynıflarğa ölkä byudjetı xisabına aqça birü turında qanun äzerlilär”,- dielgän cawapta.
Milli xäräkät aktivistları mondıy niätkä qänäğätlek xise beldersälär dä, Rusiä qanunnarınıñ şundıy qırğilığana iğtibar yunälttelär häm Qanunnar çığaru cıyılışınıñ “bulamı-yuqmı” qanunın kötep tormıyça da mäsäläne xäl itep buluın assızıqladılar. Şuşı 55-mäktäptäge 664 uquçınıñ 352ce – tatar balaları. Barlıq paral''lel'' sınıflarda da tatar balaların ayırım sıynıfqa tuplasañ, bernindi östälmä aqça da kiräkmi. Berkem dä “Sineñ balaña yalğan tarix uqıtu kiräkme?” – dip soramıy, ä menä: “Balañnı ana telen dä öyränü öçen ayırım sıynıfqa birsäñ, ul bu östälmä yökne yırıp çığa alırmı?” digäne - direktorlarnıñ iñ yaratqan sorawı. Uqıtuçı veteran Venera xanım Vaxitovanıñ çığış ayıruçı tä''sirle buldı. Annan ber genä özek: “Mädräsä binasında 8-nçe yıl eşli başlağan mäktäpne tarqatıp, balalarnı urıs mäktäplärenä taratu häm bıyılğı 55-mäktäp tiräsendäge ığı-zığılar şunı kürsätä: tatar mäktäbe beraz köç tuplap, tamır cäya başlasa, anıñ tamırına balta çabarğa omtıluçılar şunduq tabıla.”
“Ömet” gäzite redaktorı İsxaq Xälimev täqdime buyınça, rayon avtonomiäse räise itep , rayon başlığınıñ berençe urınbasarı Kotdus Möxämmätşinnı sayladılar. Häm aña yärdämgä 9 keşele sovet tözelde.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Xäter köne bıyıl 13 üktäberdä ütkäreläçäk
Qazanda Matäm köne, Xäter köne yaqınlaşa. Bıyıl bu waqiğäğä 450 yıl tula. Tatar cämäğätçelege bu datanı niçek bilgeläp ütärgä cıyına soñ? 4 oktäberdä Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı, Tarix institutı Qazan milli-mädäni üzägendä “Tatar xalqı 1552 yıldan soñ: yuğaltular häm tabışlar” digän fänni-ğämäli konferensiä ütkärä. Ğädättä, Qazanda Xäter köne 15 üktäberdä ütkärelä ide. Bu möstäqillek yaulaw yıllarında tuğan traditsiä. Bıyıl ğalimnärneñ Qazannıñ alınu köne 12 oktäberdä ikänen iskä alıp, TİÜ Xäter könen 13 üktäberdä, yäkşämbe ütkärä. Säbäbe - 12 üktäberdä respublikada uñış bäyräme bilgelänä.
Yunıs Ätnäle


text:
75 yıldan soñ berençe tapqır, Mendeleyev qorıltayı yañadan Tatarstan cirendä ütä...
Mendeleev qorıltayı 1907nçe yıldan birle ütkärelep kilä. Anıñ berençese Peterburgta oyıştırılğan bulsa, bişençese akademik Arbuzov täqdime belän 1928nçe yılda Qazanda uzdırıla. 75 yıl uzğannan soñ Mendeleev qorıltayı yañadan Tatarstan cirenä qayttı.Fänni cämäğätçelek arasında Qazan ximiä mäktäbe iñ köçlelärneñ berse dip sanala. Qazan ximiä mäktäbe 19nçı ğasırda uq yazılğan Klaus häm Zinin kebek ğalimnärneñ fänni eşläre yata. Qazan universitetın tämamlağan Aleksandr Butlerov häm başqa ğalimnär dä berençe täcribälären Tatarstan cirendä ütkärgän. 20nçe ğasır başında Qazan universitetında organik ximiä fakul’tetın Aleksandr Arbuzov citäklägän. Qazan ximiä mäktäbenä zur öleş kertep, ul üze fosfor-organik ximiä yünäleşendä eşläwçe fänni mäktäp oyıştıra.
Aleksandr Arbuzov Ğilem Kamay kebek tanılğan tatar ğalimeneñ uqıtuçısı. Şuşı danlıqlı millättäşebez ximiä fänendä mışyaq-organik tarmağın üstergän keşe bulıp sanala.XVII Mendeleev qorıltayınıñ açılışında Mintimer Şäymiev ta qatnaştı. Ul fänni cämäğätçelek aldında notıq belän çığış yasap, ximiklarnı şuşı zur waqiğa belän qotladı. Şulay uq Rusiä Prezidentı Vladimir Putin isemennän qotlaw telegramması da uqıldı. Älege cıyınğa kilä almağan Rusiäneñ sänäğät ministrı İlya Klebanov ta üzeneñ urınbasarın cibärep, ximiä tarmağı belgeçlären xat aşa sälämläde. Mendeleev qorıltayı 22nçe sintäberdä başlanıp, 5 kön däwamında baraçaq. Anıñ qısalarında Rusiä-Fransiä, Rusiä-Amerika fänni simpoziumnarı, plenar utırışlar, tügäräk öställär, fänni-ezlänü eşläre öçen cihazlarnı, fänni açılışlarnı xalıqqa tanıtu çaraları planlaştırılğan.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Yaña şiğerlär cıyıntığı
Törle yaqqa sibelsäk tä, Ruxıbız bezneñ berdäm. Bezne hiçkem ayıralmas Söyekle tuğan teldän! Mäñge yäşä, ğäziz xalqım, Ğasırlar aşa atla, Uñğanlığıñ belän dan tot, Tatarlığıñnı saqla!
Tağın berniçä yul:
Babalarnıñ ämanäte bulıp Qaldırılğan bezgä telebez, Nik qaysıbız üz irkebez belän Waz kiçärgä annan telibez? ...Täre taqqan ilbasarlar kilep Taptağanda tatar cirlären Dine, tele, tuğan ile öçen Şähit bulğan tatar irläre!
Xafiz Ğälievnıñ tuğan cir turındağı qayber şiğerlärenä İldus Mikagilov, İlgiz Safiullin kebek Uralda yäşäp icat itüçe millättäşlärebez köylär dä yazğannar. Bu cırlarnı Ural tatarları yaratıp cırlıy.
Cıyıntıqta şulay uq tuğrı duslarğa bağışlanğan, mäxäbbät xisläre belän dörlägän, ayırılu, bäxilläşü xisläre belän açı sağışqa mançılğan şiğerlär küp. “Xislär çişmäse” digän iseme cisemenä turı kilä kitapnıñ.
Xafiz äfände Galiev kitapnı çığaruda bulışqan, Milli Media-Xoldingnı ğämälgä quyuçılarnıñ berse, Sverdlov ölkä Zakonnar cıyılışınıñ wäkillär palatası deputatı, yaqtaşı Al''bert äfände Afzalovqa olı räxmätlären belderä.


text: Bügen Hindstan başqalasında Paqstan häm Hindstannıñ tışqı eşlär ministrları ike könlek söyläşülären tämamladı. Oçraşu – nizaqlı Kaşmir töbägendä kierenkelekne yomşartuğa bağışlanğan ide. Söyläşülärdän soñ Hindstan tışqı eşlär ministrı Natwar Singh, mäs'älädä "äz genä alğa kiteş" bar, dide, ämma Hindstannı – Kaşmirğa Paqstan suğışçılarınıñ ütep kerüe borçıy, dip belderde. Kiçä İslamabad Kaşmir töbägendä islam suğışçılarına qoral belän yardäm itep toruın kire qaqtı, Dähline provinsiädä keşe xoquqları bozuda ğayepläde. Taraflar – Kaşmirda atışlarnı tuqtatu turındağı kileşüneñ möddäten ozaytırğa kileşte. Başqa xäbärlärgä kilgändä – Himalay tawlarında 1981nçe yılda yuğalğan 4 turistnıñ mäyetläre tabılğan. Hindstan räsmiläre, alarnıñ kem bulğannarı açıqlanaçaq, dip belderä. Ämma berse inde Şvetsiä watandaşı bulğan mäğlüm.


text:
Başqort telenän berzäm däülät imtixanı keretelde
2009-sı yıldan mäktäptärźä ğäźäti sığarılış häm yuğarı uqıu yorttarına qabul iteü imtixandarı bulmayasaq. Ular urınına Berźäm däülät imtixandarı inderelä. Şulay itep sığarılış häm qabul iteü imtixandarı berläşterelä. İmtixan tapşıra almağan sığarılış sinıf uqıusılarına uqıuğa yöröü turahında beleşmä qağıźı, yäğni spravka bireläsäk.
Zakonğa yaraşlı, miźalsılarğa uqıuğa ineü ösön älege lgotalar bötörölä. Unıñ urınına mäktäp olimpiadalarına eñeüselärgä taşlamalar bulasaq. Qanundı äźerläüselär oşo alım menän uqıu yorttarında rişäüätselekte kämetergä niätläy. Ämmä universitet häm instituttar uqıtıusıları rişäüät alıuźıñ başqa ısuldarın da belä. Žuñğı Ber-nisä yılda Berźäm däülät imtixanı keretelgändän huñ, Vuzdarźa aldan uq unıñ horau-yauaptarın belep sauźa başlanğan.
Başqortostandıñ ihä üź yañılıqtarı. Bıyıl Respublikala başqort tele buyınsa Berźäm Däülät imtixandarın oyoştorou qaralğan. Täjribä urını itep Äbyälil, Asqın, Öfö häm Stärletamaq rayondarında 4-5 mäktäp haylanğan. Mäğarif ministrlığı belgese Xäyźär Mortazin äyteüensä, bıl älegä hınau räüeşendä, Putin farmanı menän qabul itelgän qanun ğämälgä ingändän huñ, yuğarı uqıu yorttarına ingändä başqort tele buyınsa berźäm däülät imtixanı başqa fändär menän ber qatarźan ğämälgä yaraqlı bulasaq.


text:
Anda oyışma isemen üzgärtte. Ägär ul elek “Başqortstan tatar ictimağıy üzäge säyääsi berlege” dip atalsa, xäzer “Tatar ictimağıy üzäge cämägätçelek berlege” dip atalaçaq. Oyışmanıñ isemen üzgärtü anıñ şul isemdä qabat räsmi terkälä almawı belän bäyle. Eş şunda — soñğı çorda TİÜne yabu öçen mäxkämä eşläre başlanğan ide. TİÜneñ säyäsi oyışma bularaq qanun buyınça terkälü mömkinçelege yuq.
Seber tülämäseneñ ikençe oçrağı terkälde. Berençe tapqır Ğafurıy rayonında ber awıru sıyır tabılğan ide. İkençe şundıy oçraq Quyırğazı rayonında terkälde. Ğafurıy rayonında ul ber xatın-qızğa da yoqqan ide. Monısınıñ yoğu oçrağı älegä açıqlanmağan.
Uzğan yal Başqortstannıñ xalıq şağire Mostay Kärimneñ märxümenä 40 kön tuldı. Şul uñaydan Ufada xäter kiçäläre bulıp ütte.
Ğädättä bilgele keşelärneñ isemnären üzläreneñ wafatınnan soñ ğına mäñgeläşterä başlasalar, Mostay Kärimgä üze isän çaqta uq häykäl quyılğan bulğan. Ul Mäçetle rayonınıñ Iştamaq awılında. Häykälne quyu tarixı şulay bulğan — siksänençe yıllar urtasında mäçetlelär Mäskäwdä Leninğa häykäl yasatu öçen zaqaz birä. Anı alırğa barğaç. Lenin häykäle yanında Mosay Kärimneñ märmärdän eşlängän byustı barlığın kürep, anıñ da xaqın tüläp alıp qaytıp kitälär. Ul häykäl 1989nçı yılda açıla.
Mönir WAFİN. Ufa


text: Kuala Lumpur. Pakstan premyer-ministrı Şäwkät Ğäziz, möselman radikallarınıñ terror ğämälläre belän mawığuı alar eşenä fayda kiteräse urınğa, İslamnıñ yözenä genä tap töşerä dip belderde. Şuşı süzlären ul Malayziä başqalası Kuala Lumpurdağı İslam universitetında yasağan çığışında äytte. Ğäziz şulay uq, möselmannar üz cämğiate eçendä dä extremizm häm suğışçan xislär tärbiäli torğan problemalar barlığın tanırğa tieş dip äytte. Ul şuşı çığışın Balidäge yaña şartlawlardan soñ yasadı, ämma anda alarnı telgä almadı.


text:
Sofokles
Sofokles (grekshe: Eoφokλῆς; b.e.sh. 497/6 – b.e.sh. 406/5) A'yyemgi Gretsiyalı dramaturg ha'm tragik bolg'an. 10-a'sirde shıg'arılg'an Suda ensiklopediasına ko're, o'miri dawamında Sofokles 123 pesa jazg'an bolıp, solardın' tek jetewi g'ana tolıq qa'lipinde saqlanıp qalg'an. 50 jılg'a shamalas da'wir ishinde Sofokles Afina qalasında o'tkerilgen diniy festivallardag'ı teatrallıq jarıslarda en' tabıslı dramaturg esaplang'an. Ol 30g'a shamalas jarıslarda qatnasıp, sonın' shama menen 24inde jen'gen, ha'mde hesh qashan ekinshi orınnan to'menin almag'an. Sol waqıttın' basqa ko'rnekli dramaturgleri Aeschylus jarıslarda 14 ret jen'iwge miyassar bolg'an bolsa, Euripides tek g'ana 4 ma'rte jen'iwge erisken. Merkuriyde Sofoklestın' atına krater qoyılg'an.


text:
Britan xökümäte öçen eşlävçe ğalim David Kellyneñ ülemen tikşerü tıñlaularında 12-nçe Augustta BBC jurnalistı Andrew Gilligan tanıqlıq birde. BBC Britan xökümäte Ğıraqtan kilgän qurqınıçnı küpertep kürsätte digän raportınıñ töp çığanağı Kelly buldı dip iqrar itkän ide. Bu xaqta barğan tikşererenülär turında radiobız xäbärçese qayber beleçlärneñ fikerenä möräcäğät itte.
David Kellyneñ ülemen tikşerü eşe dävam itä. Tıñlaularda BBC jurnalistı Gilligan tanıqlıq birde. Mäğlum bulğança, xökümätneñ qorallar mäsäläse buyınça belgeçe Kelly, tikşerülärgä arağanda, yaqınça ber ay elek üzen-üze utergän ide. Ul parlament tıñlaularında tanıqlıq itärgä tieş ide. Şuşı tıñlaular isä Britan xökümäte Ğıraqnıñ massa küläm yuq itü qorallarınnan kilgän qurqınıçnı küpertep kürsätte digän ğäyeplävlärne tikşerü maqsäte belän ütkärelergä tieş. Xökümät Ğıraqqa qarşı suğışnı yaqlatu öçen annan kilgän qurqınıçnı artırıp kürsätte digän raport BBCda tapşırılğan häm anıñ aftorı Gilligan ide. Ul üzeneñ raportı Britaniäneñ ölkän küzläv belgeçeneñ mäğlümälärenä tayana dip beldergän ide. Bu raport xökümät belän BBC arasında zur bäxäskä säbäp bulğan ide. Gilligan mäxkämä tıñlaularında üzeneñ raportınıñ döreslegen yaqlap çıqtı häm Kelly belän bulğa oşraşudağı qul yazmalarınnan sitatlar kiterde. Anıñ süzlärençä, Kelly, xäkümätneñ Ğıraq 45 minutta ximik yäise biologik qoralların qullanışqa kertä ala digän raslau andıy arttırıp kürsätülärneñ berse dip äytkän. Kelly şulay uq Ğıraqnıñ qoralları turındağı raportnı bozunıñ ytöp cavaplısı premier Blairnıñ yaqın xezmättäşe Alastair Campbell buldı dip tä äykän Campbell monı kire qaqtı häm BBCdan monıñ öçen ğafu ütenüen taläp itte. Tikeşrülär äle yaña ğına başlansa da, ul Kelly ölkän xezmätkär tügel ide häm anıñ mätbuğat belän oçraşırğa xaqı yuq ide digän xökümät raslauların nığıtmadı. Tanıqlar Kelly Saqlanu Ministerlegeneñ yäşeren mäğlümätlären kürergä xoquqlı ölkän xezmät ide , ul Ğıraq mäsäläsendä täcribäse bulğan töp belgeçlärneñ berse ide häm anıñ informatsiä organnarı belän oçraşırğa da xoquqı bar ide dip belderdelär. Şuşı mäsälä premier Blair häm xökümäteneñ ışanıçlılığna zur orım yasadı. YouGo tarafınan atna azağında ütkärelägn xalıq fikeren beleşü, anda qatnaşuçılarnıñ 41 protsentınıñ Kellyneñ üleme öçen xökümät cavaplı dip xisaplauın kürsätte. Yougo tikşerenüläreneñ başlığı Joe Twymannıñ süzlärençä, fikere soralğannarnıñ öçtön ike öleşe xökümät namuslı häm ışanıçlı tügel dip beldergän. Läkin, şuluq fiker beleşüdä BBC da tänqitlängän. Fikere soralğannarnıñ 29 protsentı Kellyneñ üleme öçen BBC jurnalistın ğäyelägän. Läkin, Essex Univrsitetı professorı Anthony Kingnıñ fikerençä iñ zur zian premier Blairga kilä.
Audio
Teläsä telämäsä dä Blair äfändeneñ şäxsi abruyı , ışanıçlılığı sorau astında tora.
King premierneñ postın yuğaltu qurqınıçı yuq dip beldersä dä, aña bareber nindidere zian kiläçäk digän fikerdä. Blair üze dä tanıqlıq birergä tieş. Tik monıñ vaqıtı äle bilgesez. Tikşeülär ozaqqa suzılaçaq häm vaqıt ütü belän cämağätçelekneñ qızıqsınuı da kimer dip ötärgä bula. Dimäk zaman premier Blair faydasına eşli.
Färit İdelle, Praga.


text:
Elena Bonner: "bügenge Rusiädä Saxarovqa häykäl quyıluwın telämim..." Wall Street Journal «Vladimir Potemkin»
Rusiäneñ qarağñı awılların çit qunaqlarğa buyap kürsätü ğädäte tarixqa "potemkinskaya derevnya" digän töşençä belän kerep qalğan... Rusiä temasın däwam itep, xäzer sezgä Wall Street Journal gäziteneñ sişämbe sanında basılıp çıqqan ber mäqälä täqdim itäbez, xörmätle ıtñalwçılar. "Vladimir Potemkin" dip atalğan mäqäläneñ avtorı – akademik Andrei Saxarovnıñ tol xatını, tanılğan xoquq yaqlawçı Elena Bonner.
Peterburnıñ 300 yıllığın, Vladimir Putin, Könbatışnıñ Rusiägä qarata uñay mönäsäbäten kürsätü öçen qulandı. Bu tantana waqıtında räsmi qunaqlarnıñ Saxarov sını yanına kilmäwlärenä min bik quandım, di Bonner. Kilgän bulsalar, bu – Saxarov isemen mäsxärä itü bulır ide.
Soñğı 3 yıl buyına min Rusiädä demokratiä institutlarınıñ daimi sütelüen, bäysez mäglümät çaralarınıñ bastırıluwın, ksenofobiä üsterelüwen küzätäm, dip yaza Bonner. Alay da, xökümät tarafınnan qılınğan iñ zur cinäyät – Çeçnyada barğan suğış. Stalinnıñ "ber ülem – faciğä, million ülem - statistika" digän süzläre bar. Mäskäwneñ Çeçnyadağı säyäsäteneñ qarañğı statistikası: 180 meñ keşe xäläk, 350 meñe torğan cirennän kitkän, yağni, andağı xalıqnıñ yartısı digän süz. Bu sannar könbatış citäkçelären bälki borçımıydır, läkin minem öçen bu – Çeçen xalqına yanaw ğına tügel, ä Rusiä häm Könbatışnıñ awır çir belän awıru küreneşe. Alğa taba Elena Bonner bolay däwam itä.
Repressiv rejimnar üzlären demokratiä artibutları belän bizärgä yarata: yalğan saylawlar, quştan mäxkämä, quştan mäglümät çaraları. Xäzerge Rusiädä bu maskarad "idarä itelgän demokratiä" dip atala. Rejimnar şuşı yasalma närsälärne çın itep kürsätergä tırışa. Çeçnyadağı "referendum" referendum bulmadı, "amnistiä" yarlıqaw bulmadı, ämmä Könbatış Çeçnyada barğan quş tırnaqlar eçendä "säyäsi protsess" turında söyli başladı.
Xäzerge waqıtta, Mäskäwneñ "idarä itelgän demokratiäseneñ" çirattağı tamaşası Londonda bara. Salmaq qaraştağı Çeçen citäkçese Äxmät Zakaevnı Rusiägä tapşıru eşe qarala. Anıñ ğäyepsez ikäne uzğan yılnıñ dikäberendä Daniä Rusiäneñ yalğan ğäyepläwlären kire qaqqaç açıqlanğan ide. Ä bit Rusiä mäxkämäläreneñ bäyle buluına, törmälärdä, Gulagta şikelle, äle dä cäzalawlar qullanıluğa citärlek dälillär bar. Mondıy ilneñ üzenä tapşırırğa soraw xoquqı da bulmasqa tieş. Läkin Kreml Zakaev misalında, näq menä Rusiä häm Könbatış mäxkämälären ber däräcägä quyarğa teli. Britaniä eçke eşlär ministrlığı Rusiä taläben qabul itkäç min şaq qattım dip yaza Elena Bonner häm bolay däwam itä.
Rusiäne terorğa qarşı koalitsiädä totu öçen, anıñ "idarä itelgän demokratiäse" belän kileşep torırğa turı kilä diyüçelär bar. Läkin Rusiäneñ terorğa qarşı suğışqa kertkän bar öleşe – Ğiraq, İran, Tönyaq Korea kebek illärgä qoral, moral häm materail yärdäm birüdän ğibärät. Çeçnyadağı genotsidnı äytep torası da yuq. Yalğan demokratiä, yalğan mäxkämä, terorğa qarşı yasalma suğış – bu närsälär xättä çın äyebrlärgä qarata şik uayata başlıy. Menä şuña kürä dä min bügenge Rusiädä Saxarovqa häykäl quyılıp, anıñ tağın ber yalğanğa äylänüwen telämim, dip tämamlıy üzeneñ mäqäläsen Elena Bonner.
Ali Gilmi, Praga


text:
“Azatlıq” radiosı xäbärçeläre Qazanğa seminarğa cıyıldı
17-18 iyün könne Qazanda “Azatlıq” radiosı tatar-başqort redaksiäse xäbärçeläreneñ yıllıq seminarı uzdı. Bu çarada Başqortstan, Ukraina, Mordoviä, Udmurtiä, Çuaşstan, Sverdlovski, Orenbur, Mäskäw, Çiläbe, Sankt-Peterburg, Omski, Amurdağı Komsomol'ski, Çallıdan 20дәH artıq tatar-başqort xäbärçe qatnaştı. Berençe çiratta seminarda xäbärlärne tabu, alarnı birü yunäleşläre, xalıqnı borçıy torğan mäs’älälärgä kübräk iğtibar itü, tatar-başqort temasın yaqtırtu turında süz bardı. “Azatlıq” radiosınıñ tatar-başqort redaksiäse eşli başlawına 54 yıl bula. Yıl sayın diärlek törle töbäklärdäge xäbärçelär cıyılıp eşneñ sıyfatın tağın da yaxşırtu turında fiker alışalar. Soñğı waqıtta “Azatlıq” radiosınıñ tatar-başqort redaksiäse zur üzgäreşlär kiçerde. Şaqtıy ozaq yıllar eşlägän emigrant jurnalistlar Färit İdelle häm Färidä Xämit layıqlı yalğa kitte häm alar urınına yaña xäbärçelär kilde – Bikä Timerova häm Mätin Qarışmas. Alar bügenge köndä Pragada xezmät itälär. Şulay uq “Azatlıq”nıñ FM dulqınındağı tapşıruları beterelep, 20 minut dayjest räweşendä genä qaluı da küp tıñlawçılar öçen kötelmägän xäl buldı. Xäzer dä küplär Qazan byurosına şaltıratıp borçılu belderälär, qısqa dulqınnarda 1 säğätlek tapşırunı tıñlaw mömkinlekläre belän qızıqsınalar. Monnan tış, soñğı waqıtta zamança texnologiälär - internet üseşe nıq sizelä. Bu bilgele, radioda da çağılmıy qalmıy. “Azatlıq”nıñ säxifäsendä barlıq diärlek xäbärçelärneñ dä tapşıruları urın ala. 1 iyüldän isä Qazan häm töbäklärdäge xäbärlärne kiril älifbasında da uqırğa mömkin bulaçaq “Azatlıq” säxifäsennän. Moñarçı ul latinda ğına birelä ide. Seminarnıñ berençe öleşendä näq şuşılar xaqında süz bardı. “Azatlıq” radiosı tatar-başqort redaksiäse citäkçese Rim Ğıyl'fanov bolar xaqında söyläp tapşırularnı tağın da qızıqlıraq itügä yunäleşlärenä basım yasadı. Rim Ğıyl'fanov:
“Azatlıq”ta härwaqıttağıça temalarnı qısqa häm qızıqlı itep eşläw prinsibı aktual' bulıp qalaRim Ğıyl'fanov tapşırularnı FM formatqa turı kilä torğan itep yasaw, yäğni muzıka bizäleşläre kertü, berençe çiratta xalıqnı borçığan mäsälälärgä iğtibar itü kiräklege turında söyläde.
“Azatlıq”nıñ 20дәH artıq xäbärçese isä tapşıru äzerlägändä tua torğan problemalar, awırlıqlarğa tuqtaldılar. Federatsiä Şurasında Rusiä belän Tatarstan Şartnamäse yazmışı qaralğanda, Mäskäwdäge xäbärçebez Näzifä Kärimova:
Köne buyı Däwlät Dumasında yördem. Läkin Tatarstan Parlamentı citäkçese Färit Möxämmätşinnan kommentariy ala almadım. Näzifä Kärimova Mäskäwdä tormış qaynap toruın häm şähärneñ ber başınnan ikençesenä qadär xäbär cıyu öçen şaqtıy waqıt uzuın belderde. Başqortstannan Rämzit Äbüläev isä yaqtırtırğa kiräkle temalarğa tuqtaldı. Rämzit Äbüläev:
Qayber awıllarda xätta ut ta kermägän, şundağı xalıqnı birergä kiräk.Başqortstandağı xäbärçebez Rämzit Äbüläevkä quşılıp, Qırımdağı xäbärçebez Diläwär Osman qırım tatarları turında niçek mäğlümat cıyuı turında söyläde.
Seminar barışında “Azatlıq” radiosı eşçänlegeneñ yaña yunäleşläre turında da süz bardı. Rim Ğıyl'fanov:
1990Hчы yıllar başında “Azatlıq” kübräk tatar häm başqortlar belän bäyle yazmalarnı ğına birä häm anıñ waqıtın çikläw qaralmağan ide. Xäzer isä atna buyı äzerläw kiräkmi, möhim waqiğa bulsa anı kön däwamında cibärergä kiräk.Rim Ğıyl'fanov yıl sayın “Azatlıq” tapşırularına sotsiologik xezmätlär tarafınnan tikşerülär uzdırılıp kilüen äytte. Anda isä maxsus bilgelängän bäysez keşelär tıñlap bäya birälär. Bıyıl isä şundıy tikşerülärdä “Azatlıq”nıñ tatar-başqort redaksiäse yaxşı eşli digän näticä çığarılğan.
Landış Xarrasova


text:
Russiä tışqı eşlär ministrlığı belderüençä, tışqı eşlär ministrı urınbasarı Georgiy Mamedov bügen Mäskäwdä İran ilçese Ğolamriza Şafei belän oçraşıp östämä protokollarnı imzalawnıñ bik möhim buluına basım yasağan.
Sişämbe könne Quşma Ştatlar agentlıqnıñ İrannan yaña protokollar imzalawnı sorawın xuplap çıqqan ide.
Älege protokollarnı imzalaw xalıqara atom oyışmasına İrannıñ atom qorılmaların nığraq häm qatıraq tikşerü mömkinlegen biräçäk.
Uzğan atnada İran İspahan şähäre yanındağı urannı üzgärtü qorılmasın eşlätä başlarğa cıyınuı turında belderde.
AQŞ matbuğatı bu qorılmada urannı bayıtuda qullanıla torğan gaz citeştereläçäk dip yaza.
Kiçä AQŞ prezidentı George Bush, Tähran xalıqara iminlekkä qurqınıçlı dip belderdep, AQŞ şirkätlärenä häm watandaşlarına İranda neft’ belän bäyle eş alıp barunı tıyuçı sanksiälärneñ möddäten ozayttı.


text: Bıl turala kansler Gerhard Schröder Handelsblatt alman ğäzetähına birgän äñgämähendä beldergän. Schröder bıl täqdimdeñ Berläşkän Millätär Oyoşmahınıñ Ğiraq buyınsa rezolyutsiähına bäyle bulmawın bildäläp BMO Ğiraqtı tergezeüzä möhim rol' uynarğa teyeş tigän. Almaniä kanslerı hüzzärenä qarağanda, ämmä oyoşma Ğiraqta imenlekte tä'min itä alırlıq xäldä tügel. Kilähe aznala New Yorkta, Berläşkän Millättär Oyoşmahı ğömüm mäclese sessiähı waqıtında Schröder Quşma Ştattar prezidentı George Bush menän osraşır tip kötölä.


text:
Ukrainada säyäsi krizis däwam itä.
Opozitsiäneñ prezident namzäte V.Yuşçenko tarafdarları belän xökümät arasında yaña bäxäs kilep çıqtı.Bäxäs qabatlanaçaq saylawlar öçen äzerleklär mäsäläsendä borçılular tudıra.
Bilgele bulğança Yuğarı Mäxkämä 21nçe noyäberdağı saylaw näticälären köçtän çığarğan häm yaña saylawlar ütkärelergä tieş digän qararın comğa kiç iğlan itte. Urınınan kitäçäk prezident Leonid Kuçma yaña ilbaşınıñ xakimiäten çiklägän konstitutsiä reformaları ürkärelergä tieş dip däğwä itä. Politik analitiklar opozitsiä kandidatı V.Yuşçenko bu ay azaqlarında ütkäreläçäk yaña tur saylawlarda ciñüçe bulaçaq dip farazlıy.Parlamentta Yuşçenko tarafdarları Kuçma täğdim itkän konstitutsiä reformaların , Yuşçenko 26nçe dikäberdä saylansa, anıñ xakimiäten çikliäçäk dip kire qağa.Qayber analitiklar qaraşınça , L.Kuçma 10yıllıq xakimiättän soñ çigensä dä äle dä ul nıq yaqlanğan parlament aşa üz täsiren däwam ittermäkçe.Reformalar premier ministr, saqlanu häm tışqı eşlär ministırların küzdä totmağanda barlıq yuğarı däräcädäge xökümät posların bilgeläwne prezidenttan parlamentqa küçeräçäk Prezidentnıñ 3 posqa bilgelägän namzätlärne dä parlament raslarğa tieş bulaçaq.Bäxäs Ukrainanıñ saylaw qanunına kerteläçäk üzgäreşne dä blokadaladı.Opozitsiä xärämläşülärne tuqtatu öçen qanun üzgärtelergä tieş dip belderep kilä.Parlament şimbädä reformalar eşendä kileşä almıy taraldı. Ul 10 könnän soñ ğına cıyılaçaq. V.Yuşçenko şimbä kiç Kievta yasağan çığışında(audio)
Prezident Yzäk Saylaw Komisiäsen taratu yaña komisiä bilgeläw turında farman çığarğançı xökümätne de yura taratqançı häm 26nçe dikäber saylawları turında qağıydälär qabul itkänçe , dialognıñ mäğnäse yuq.
L.Kuçma opozitsiäne reformalarnı raslaw turında birgän wäğdälären ütämäwdä ğäyepläp çıqtı.Ul Rusiä häm Yevropalı aradaşçılarnı düşämbe könne Kievqa qaytırğa çaqırdı.
färidä xämit


text:
Title News
Äxät Fazılcanov: «Qıtayda kebek «Velikiy kormçiy» yäki yaponnar ürnägendä «imperator» dip yörtä başlamasalar yarıy inde. Bulır anısı da bezdä. Tik äle Federatsiä subyektları bulıp sanalğan Tatarstan, Başqortostan, Çuwaşstan kebek Mäskäwneñ tamaq töbendä qılıç bulıp utırğan respublikalar ğına beraz qulnı tota, artığın cäyelergä irek birmi. Xäyer alarnıñ awızların tomalau mömkinlege inde qul citmäslek närsä tügel buğay…» /Mädäni comğa/
Tişkovqa kilgändä, Şähri Qazan gäcitendä «Şaqtıy üzençälekle mönäsäbät» digän qızıqlı yazma dönya kürgän:
Xalıq sanın aluda millät häm telne açıqlaw öçen «etnologik alım» eşkä cigelgän. Valeriy äfändene millät sanı tügel, Rusiä natsmennarınıñ etnosları qızıqsındırğan. Şunısı säyer: ul «alım» nigäder urıs milläten çitlätep ütä. Ä bit çın federatsiä etnologik törkemnärdän tügel, milli, tigez xoquqlı respublikalardan tözelä. «Vladeete li Vı russkim yazıkom?» digän soraw üze zur tabışmaq. Äle, Sez urıslaşıp betmädegezme?» digän soraw birelsä, añlayışlıraq bulır ide- di älege yazma avtorı Kamil İbrahim.
Monnan tış, ul Çeçnyada suğışnı tuqtatmıyça xättä häläk bulğannarnıñ da san isäben alu mömkin tügellegen, keräşen tatarların urısqa äyländerep, tatar sanın kimetü öçen islam faktorı «eşkä» cigelüe turında äytä. Şuşı uq Şähri Qazanda Ğäliäsqär Xämitovnıñ «Bülgälämi, berläşterä» digän yazması basılğan. Ul oktäber ayında şuşı uq gäcittä Sankt-Peterburgtan Rinat Wälineñ Rusiä töbäklärendä oyışqan milli-mädäni avtonomiälärneñ millätne bülüe turındağı yazmağa cawap bulıp tora:
Avtonomiälär tatar xalqın tuplarğa, berdäm itärgä yärdäm itä. Rinat äfände, küräseñ qanunnı centekläp öyränmägän, xättä iğtibar belän uqıp ta çıqmağan. Yuğisä küñel qabul itmäslek fikerne alğa sörmäs ide - di Ğäliäsqär äfände.
Äye, tatarlarnıñ dustanä yäşäwläre kübeseneñ eçen poşıra. Millättäşlärebez tatulığın xättä udmurtlar da bilgeläp uzğan. Watanım Tatarstan gäcitendäge «Bigerlär äle tağın kilerlär» isemle yazma şul xaqta söyli. İjevskiğa Rusiä xalıqlarınıñ telläre häm ädäbiätläre buyınça olimpiadağa barğan studentlar şunı açıqlağannar: iñ köçle milli xäräkätlär – Tatarstanda, iñ alğa kitkän tel beleme, ädäbiät häm tarix fäne – tatarlarda, iñ nıqlı milli rux, watanpärwärlek tä – bezdä. Ä şul waqıtta deputat Vladimir Jirinovskiy cäyge kanikuldan Däwlät Dumasınıñ plenar utırışına ber qoçaq yaña ideyälär belän qaytıp töşkän. Monı Mädäni comğa gäcite xäbär itä. Ul Rusiä Prezidentın monnan soñ «Verxovnıy pravitel'» dip atau turında täqdim belän çıqqan:
Qıtaydağı kebek «Velikiy kormçiy» yäki yaponnar ürnägendä «imperator» dip yörtä başlamasalar yarıy inde. Bulır, bulır anısı da bezdä. Tik äle Federatsiä subyektları bulıp sanalğan Tatarstan, Başqortostan, Çuwaşstan kebek Mäskäwneñ tamaq töbendä qılıç bulıp utırğan respublikalar ğına beraz qulnı tota, artığın cäyelergä irek birmi. Xäyer alarnıñ awızların tomalau mömkinlege inde qul citmäslek närsä tügel buğay. Änä, Başqortostan prezidentı Mortaza Räximov inde bügen ük üz ixtıarı belän prezident känäfiennän waz kiçep, bütännärgä ürnäk kürsätergä äzer - di «Eşe yuqlar eş tapqan…» digän yazmasında Äxät Fazılcanov.
Ä Tatarstan yäşläre gäcite Däwlät Dumasında minimal' xezmät xaqın arttıru tiräsendä tawış qupqanın yaza. Xezmät xaqı kiläse yılnıñ közenä häm nibarı 150 sumğa ğına artırğa tieşlegen bäyän itä. Küp kenä deputatlar äle monı da küpsengän ikän. «Qıybatqa töşkän demokratiä» digän bu yazmada saylawlarğa kitkän millionnar turında yazıla:
Dumağa saylanu ber deputatqa 100 meñnän alıp 300 meñ dollarğa qädär töşä. Ä xökümät öçen kiräkle keşene deputat itü urtaça 20 million dollarğa, partiä isemlege buyınça saylaw 30-50 million dollarğa töşä. Qayçaq, älege aqçalarnı aç xalıqqa ğına birsälär ide, dip uylap quyasıñ. Yuq şul, demokratiä digän närsä bezdä bik qıymmätkä töşä - dip yaza Tatarstan yäşläre. Dumada xökümät öçen ayırım «kesä» barlığın da äytä avtor. «Här yılnı Dumadamı ul, parlamenttamı, uzğan yılnıñ büdjet ütäleşenä yomğaq yasağanda qayber tarmaqlarğa büdjetta qaralğan aqçalarnıñ fälän protsentqa ğına ütälüe açıqlana. Qalğanı şuşı kesägä keräder dä inde anıñ», - di Riman Ğilemxanov.
Bötendönya tatar kongressı ütügä 3 ayğa yaqın waqıt uzdı. Şuña da qaramastan basmalarda, ayıruça jurnallarda älege cıyınnı taswirlap yazğan mäqälälär çığa tora. Xoquq häm xäyät ictimağıy-xoquqıy jurnalnıñ yaña sanı da III Bötendönya tatar kongressı küreneşlärennän torğan fotoräsemnär belän açıla. Basmada kongressnıñ barışı taswirlana, Mintimer Şäymiev çığışı birelä, Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Qazanda bulğanda kütärelgän mäs'älälär xaqında bäyän itelä. «Real' federalizm: mäsälälär häm qararlar» digän säxifädä çıqqan «Xalıq xoquqı - demokratiä töbe», digän yazma şulay uq iğtibarğa layıq. Tatarstan Respublikasınıñ keşe xoquqları buyınça wäkile Räşit Wäğizov bu yazmasında Rusiä belän subyektlarnıñ wäqälätlärne büleşüe, keşelär häm xalıqlar xoquqların yaqlau turında süz alıp bara:
Rusiä kebek küpmillätle däwlättä Yevropa konventsiäseneñ keşe xoquqların yaqlaw häm ireklegen buldıru turındağı 15 mätdäsen istä totıp eş itärgä kiräk. Anda ceneskä, rasağa, telgä, dingä, säyäsi qaraşlarğa, milli häm sotsial' çığışqa, milli azçılıqqa qarağannarnı diskriminatsiälärgä yaramağanlığı yazıla - dip äytä Räşit Wäğizov.
Tağın ul Rusiädä keşe xoquqları belän xalıq xoquqları ayırılıp qaralğanğa borçıluın belderä. Xalıqlar xoquqlarına bik az iğtibar birelä, di. Şuña xalıqlar xoquqları Deklaratsiäsen qabul itü zarurlığın äytä. Çönki milli mäs'älälär turıdan-turı keşe xoquqları häm irege belän bäyle. «Demokratiäne küpçelek taqqan säyäsät, dip añlarğa kiräkmi. Çın demokratiä ul cämğıätneñ etnik, konfessional' häm sotsial' yaqların, küpçelekneñ genä tügel azçılıqnıñ da mänfäğätlären yaqlau», - di ul. Ämmä, Rusiädä millätlärne üsterügä, etnik üzbilgelänü häm tigezlekkä qarağan milli säyäsät yuq. Monı keşe xoquqları buyınça wäkil Räşit Wäğizov ta bilgeläp uza häm eşli torğan milli säyäsätne buldıruda üz täqdimnären kiterä.
Qanunnarğa kilgändä, ul subyektlarnıñ Konstitutsiäse Rusiänekenä qarağanda alğaraq kitkänen bilgeläp uza. Häm şaqtıy ğına dälillär dä kiterä. Xoquq häm xäyät jurnalındağı «Massaküläm mäğlümät çaraları turındağı qanun barısın da sälämätländeräçäk» digän yazma da uquçılarnı bitaraf qaldırmas. Anda Rusiä jurnalistlar berlege särkätibe Mixail Fedotov massaküläm mäğlümät çaraları turında Däwlät Dumasına kertelgän yaña qanun proektı xaqında süz alıp bara.
Gäcit-jurnallar, radio-televidenie yä däwlätneke, yä munitsipal', yä şäxsi bulırğa tieş. Bez cämğıätne Könbatışqa qarap tözibez, ä anda bötenläy diärlek däwlät gäcitläre yuq. Basmalarnı şäxsi kompaniälärgä birep bez anıñ sıyfatın ğına yaxşırtaçaqbız - digän fikerdä tora Rusiä jurnalistları soyuzı särkätibe.
Xoquq häm xäyät jurnalında tağın «Rusiädä yodrıq säyäsäte» digän Tatarstan Konstitutsiäse, «Tarixqa üz säxifäñne yaz» digän xalıq sanın isäpkä alu, avtorlar xoquqın yaqlawğa bağışlanğan qızıqlı yazmalar bar.
Ber yıl elek Çallıda Mäydan isemle ädäbi-näfis, ictimağıy jurnal çığa başladı. Häm sannan-sanğa ul uquçılar arasında populyarlıq yawlıy bara. Basmanıñ Bötendönya tatar kongressına bağışlap çıqqan sanınnan tatar dönyasına qarağan küp qızıqlı ğına, sallı-sallı yazmalar uqırğa mömkin ide. Häm ul jurnal dönyanıñ törle poçmağınnan cıyılğan kongress qunaqları küñellärendä cılı tä'sir qaldırdı. Bu könnärdä Mäydannıñ çirattağı sanı dönya kürde. Anda tatar kongressı turındağı yazmalardan tış, «Tatar moxite» säxifäsennän Qırğızıstan, Ästerxan, Kirov, Samar, Tömän ölkälärendä yäşäwçe millättäşlärebez xaqında eçtälekle yazmalar uqırğa mömkin. Rafail Taqtaşnıñ «Äniem turında döreslek» digän yazması Hadi Taqtaşnıñ berençe xatını Gölçirä Xämzinä turındağı istäleklärdän ğibärät. «Ğilem wä tärbiä», «Şifa», «Tayanıç», «Zaman», «Mäydançıq» quşımtaları mäğärif, sälämätlek, xalıqnı sotsial' yaqlaw, yäşlär häm balalarğa bağışlana. Jurnaldan tağın törle şağir icatları, ädäbi äsärlär belän tanışırğa mömkin.
Söyembikä jurnalınıñ noyäber sanı kübräk analar könenä bağışlanıp çıqqan disäm, yalğış bulmas. Anda tormışta oçrıy torğan ğibrätle xällärne tasfirlağan caneşetkeç tä, küñelne tınıçlandıruçı yazmalar da uqırğa mömkin. «Tatar dönyası» säxifäsendä «Buında tipkän qan qalır» digän yazma jurnalistnıñ Ulyan ölkäseneñ Barış rayonı Zöya Başı awılına säyäxäte turında yazıla. Baqsañ, monda fabrikant Aqçurinnar manufakturası urnaşqan bulğan ikän:
1763 yılnı Petr I tatarlarğa da böten Rossiä buylap säwdägärlek itü xoquqı birä. Sember gubernasında yäşäwçe xälle krest'yan Abdulla Aqçurin da yon cıyep, satu eşenä kereşä. Atalarınıñ eşen däwam itüçe ulları İdel, Ural aryaqlarına uq çığıp säwdä itälär, cıyğan yon öçen aqça urınına bakaleya towarları, xucalıq kiräk-yarağı täqdim itälär. Şunıñ belän bayıp kitälär. Aqçurinnar näsele şulay bilgele näselgä äylänä. Äsfändiärneñ qızı Zöhrä cämäğät eşleklese, säyäsätçe, ataqlı mäğrifätçe İsmäğil Gasrinskiyğa kiäwgä çığa. «Tärceman» gäciten çığaruda ireneñ uñ qulı bula ul. Redaksiäneñ matdi xäle awırayğanda, Zöhrä östälgä üzeneñ qimmätle bizänü äyberlären çığarıp sala - di Gölnur Safiullina. Şulay uq tatar şağire Ğabdulla Tuqaynıñ da bu yortta bulğanlığı äytelä. Qımızğa çıqırılğan Tuqay biredä 7-8 kön yäşäp kitkän. Bu mäqälädän tatar tarixın çağıldırğan tağın şaqtıy ğına yañalıqlar belergä bula. Söembikädä Roza Kamaletdinovanıñ tarixi romannar avtorı Mösäğit Xäbibullin belän äñgämäse dä iğtibarğa layıq. Bu yazmadan yazuçınıñ tormışqa, mäxäbbätkä qaraşı, icatnı niçek bäyäläwe turında belergä bula.
Landış Xarrasova


text:
Christian Dior
Christian Dior (21-yanvar 1905, Granville, Manche – 23-oktyabr 1957), ataqlı fransuz moda dizayneri, pu'tkil du'nyag'a dan'qı shıqqan Christian Dior moda uyinin' tiykarshısı sanaladı.
Erte balalıq dawiri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Fransuz couturieri, Christian Dior 1905-jıldın' 21-yanvar sa'nesinde Normandiyanın' Granvil qalashasında tuwılg'an. Onın' ata-anası qalashadag'ı bay ha'm o'zine toq insanlardan bolg'an. Bolajaq couturierdin' a'kesi ximyaliq to'ginlerdi islep shig'arıwshı o'ndirislik basqarmanın' baslıg'ı, al anasi bolsa u'y biykelik qılg'an. Dior bes jasqa tolg'an waqıtta onın' shan'arag'ı Parijge ko'ship o'tedi. Jas Dior balalıq da'wirinen baslap arxitektor bolıwdı a'rman etken, biraq onın' ata-anası o'z balasın diplomatiya tarawı wa'kili sıpatında ko'riwdi qa'legen edi. Sol sebepli jas Dior ata-anasının' qa'lewi bolg'an Parijdegi Erkin Siyasiy Pa'nler Mektebine (Ecole des Sciences Politiques) oqıwg'a tusedi. Biraq Diordın' diplomatlıq xizmetke degen qızıg'ıwshılıg'ı bolmag'anlıg'ı sebepli bul oqıw onın' ushın waqıttı ma'nisiz o'tkeriwden basqa hesh na'rse emes edi. Siyasiy pa'nlerdi ha'm xalıq aralıq huqıqtı o'zlestiriwdin' ornına Dior ha'r qiyli ko'rgizbelerge ha'm muzeylerge barıp o'zinin' ma'deniy du'nyasın arttırıp barg'an. Sonın' menen bir qatarda ol qosıqshılıq ha'm su'wretshilik tarawı sırların o'zlestirgen.
Moda a'lemine birinshi qa'demleri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Diordın' ma'deniyatqa ha'm ko'rkem-o'nerge degen qızıg'ıwshılıg'ı onı 1928-jılı o'zinin' jeke ma'denyat gallereyasın ashıwg'a alıp keldi. Bul gallereyada Deren, Matiss, Picasso ha'm tag'ıda basqa ma'deniyat ha'm ko'rkem o'ner tarawının' ko'zge ko'ringen wa'killerinin' saylandı miynetleri orın alg'an edi. Biraq 1930-jıllarda baslang'an qarjı krizisi bul gallereyanı pul menen ta'miynlep turg'an Diordın' akesi ushın da sa'tsiz bolıp, gallereyanın' jawılıwına alıp keldi. Bul waqiyadan son', Dior jeti jıl dawamında a'wmetsiz ha'm qıyın kunlerdi bastan keshiredi. Qıyınshılıqlar ha'm olardın' arqasında arttırılg'an miynetlik ta'jiribe aqırı o'z paydasın beredi. Sebebi 1936-jılı Dior Fransiyanın' jetekshi gazetalarinan biri bolg'an Le Figarog'a moda tarawı boyınsha su'wretler sızıwshı (fashion illustrator)qa'niyge bolıp jumısqa ornalasadı. O'z ka'sibin tez o'zlestirgen Dior endi o'zinin' sızg'an su'wretlerin basqa da moda tarawı boyınsha qa'niygelesken jurnal ha'm gazetalarg'a usınıp o'z abroyın asıradı. Sonın' arqasında Dior sol da'wirdin' belgili couterieri Robert Piguetke sha'kirt tu'sip ol menen bir jıl dawamında birge islesedi.


text:
Başqortstanlılar bäyräm itä
1nçe may - Yaz häm xezmät bäyräme. Barlıq rusiälelär kebek başqortstanlılar da bu könne yal itte. Respublikanıñ rayonnarında, şähärlärdä älege bäyräm uñayınnan törle mädäni çaralar uzdı. Başqaladağı töp bäyräm Mäcit Ğafuri isemendäge yal häm mädäniät parkında uzdı. Anda respublikanıñ bilgele artistları tarafınnan zur konsert kürsätelde.
Başqala kommunistları här yıldağıça tantanalı yöreş häm uram cıyını uzdırdılar. Tantanalı yöreş başqalanıñ Sport sarayı yanında başlanıp, Lenin mäydanına qädär däwam itte. Anda 150gä yaqın keşe qatnaştı. Artaban kommunistlar Lenin häykälenä çäçäk saldılar häm zur bulmağan uram cıyını uzdırdılar. Cıyında töp çığışnı Ufa kommunistları başı Radmir Yangirov yasadı. Ul xakimiättä utıruçılarnı il häm xalıq baylığın urlawda ğayıpläde. İrtäme-soñmı ğädellek urnaşaçaq dip ışandırdı.
Radmir Yangirov xalıqqa “Provinsial'nıye vesti” gäzite möxärrireneñ qulğa alınuın ireşterde. Uram cıyınında qatnaşuçılar gäzit möxärrire Viktor Şmakovnı azat itüne taläp ittelär. Viktor Şmakov 29nçı aprel' könne iminlek xezmäte tarafınnan üzeneñ fatirında qulğa alınğan ide. Ul gäzite aşa xalıqnı xakimiätne bärep töşerergä çaqıruda ğayıplänä. Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäse eş tikşerelgänçe anı ike ayğa iregennän mäxrüm itü turında qarar çığardı.
Cämäğätçelek oyışmaları, firqä bülekçäläre dä bäyräm çaralarında qatnaştı. “Berdäm Rusiä” firqäse äğzaları Ufa sirkı binası yanında cıyılıp, firqä atributları töşerelgän bayraqların bolği-bolği Mäcit Ğafuri parkına yunäldelär. Alar artınnan cıyılğan ”Rusiä patriotları firqase” äğzaları isä bu ssenariynı qabatlıy almadı. Militsiä alarğa bayraqların yäşerergä quştı häm mäydanğa cıyılıp barunı tıydı.


text:
Kandahar bazarında bulğan şartlaw näticäsendä kimendä 15 keşe yaralandı
Audio (Möxämmät Xaşim)
"Bu xöcümne Äfğanstannıñ doşmannarı oyıştırğan. Alar bezneñ xalıqnıñ tınıç yäşäwen telämi, tınıçlıqnı cimerergä tırışa."
Cirle citäkçelär monıñ öçen Taliban häm Äl-Qaidä tarafdarların ğäyepläde. Taliban bärep töşerelgänçe Kandahar Taliplarnıñ ruxi üzäge sanala ide. Bügenge şartlaw Äfğanstannıñ Böyek Mäclese, Loya Cirğa utırışına berniçä kön qala buldı. Mäcles ilneñ yaña konstitutsiäsen raslarğa tieş. Taliban xäräkäte bu utırış aldınnan xäcümnär belän yanağan ide. Bügen Äfğanstan prezidentı Xomid Karzai Mäcleskä äzerlek yaxşı bara, läkin ul ber atnağa soñarıp başlanırğa mömkin dip belderde.


text:
Zülküf Altan - Fettan Güzel
Sanatçı : Zülküf Altan
Türkü : Fettan Güzel
Etiketler : Zülküf Altan - Fettan Güzel türkü indir, Zülküf Altan - Fettan Güzel türkü dinle, Zülküf Altan türküleri, Fettan Güzel mp3 indir, Zülküf Altan türküleri Fettan Güzel türküsü, Fettan Güzel sözleri, Zülküf Altan mp3 dinle, Zülküf Altan download, Fettan Güzel bedava mp3, Zülküf Altan türkü sözleri, Zülküf Altan türkü dinle, Zülküf Altan son albüm indir
Zülküf Altan Türküleri
Zülküf Altan - Yeşil Kurbağalar
Zülküf Altan - Gitti Canımın Cananı
Zülküf Altan - Ne Mestim Ne Serhoşum Ne Mestim
Zülküf Altan - O Yarimin Damından Hoplayamadım
Zülküf Altan - Tükendi Nakdi Ömrüm
zülküf altan - bir taş attım çaya düştü (elazığ)
zülküf altan - kalenin bedenleri (muş)
Zülküf Altan - Altını Sarraf Bilir
zülküf altan - mendilim işle yolla (elazığ)
Zülküf Altan - Köprünün Başlarında
zülküf altan - aşkın ezeli aşıka ilhami hudadır (erzurum)
Zülküf Altan - Aşan Bilir Karlı Dağın Ardını
zülküf altan - ne ağlarsın benim zülfü siyahım (erzincan-tercan)
zülküf altan - dama çıkma iz olur (gaziantep)
zülküf altan - yar yad oldum oğul yad oldum-bağrıyanık hoyrat (elazığ)
Zülküf Altan - Evlerinin Önü Darı
zülküf altan - bir gül için bülbül giymiş karalar (erzincan)
Zülküf Altan - Bu Handan Kervan İşler


text: Başqortstannıñ Yuğarı mäxkämäse akademik Äskär Qaybışev eşen tikşerüne, advokatlar üteneçe belän, Dikäberneñ 7senä küçerde. Rusiäneñ İminlek xezmätläre Ufadağı Ütä-sığılmalı metallar tikşerü institutı citäkçese, tanılğan ğalim Äskär Qaybışev''nı Könyaq Koreağa ikelätä-texnologiälär tapşıruda, yalğan dokument qullanuda, aqça üzläşterüdä ğäyepli. FSB belderüenä qarağanda, tapşırılğan mäglümätlär raketa häm qoral citeşterüdä qullanılğan bulırğa mömkin. Qaybışev bu ğäyepläwlärne qatğıy räweştä kire qağa. /ag


text:
Bıyıl Qazannı ike üzäk çırşı bizäyäçäk, ä boz sınnarı bulmayaçaq
Bıyıl Qazanda barlığı 103 çırşı şähärçege bulaçaq. Çırşılarnıñ küpläre inde bizälgän bulsa da, alarnı açu tantanaları düşämbedän başlandı. Tatar bistäsendä häm Petrov parkında älege bäyrämnär düşämbe uzdı. Ä küp çırşılarnı açu tantanası 28 dekabergä bilgelängän. Qazandağı üzäk çırşılar da xalıqnı şul könnän qabul itär dip farazlana. Bu xaqta brifingta jurnalistlarğa Qazan şähäre idäräse citäkçese Eduard İvanov belderde. Başqa yıllardan ayırmalı bularaq, bıyıl Qazannı ike üzäk çırşı bizäyäçäk. Anıñ berse başqala yubileye uñayınnan açılğan Qazannıñ 1000 yıllıq parkında, ä ikençese Yärminkä mäydanında - Üzäk stadion yanında bulaçaq. Qazannıñ 1000 yıllıq parkındağı çırşını tantanalı açu bäyräme 28 dekaber säğät kiçke altığa bilgelängän. Biredä xalıqnı konsert-tamaşalar kötä, ä menä Yärminkä mäydanındağı çırşını räsmi töstä açu qaralmağan. Ul üzeneñ utların şul uq könne qabızaçaq ikän. Äytergä kiräk, yaña urında bulsa da çırşısı iske – 9 yıl buyı “Qazan” milli-mädäni üzäge qarşındağı xalıqnı söyendergän çırşı bulaçaq. Eduard İvanov “Bez anı yañaça eşlädek. Bötenläy başqa törle bulaçaq”, - dip ışandırdı jurnalistlarnı. Million sumnar torğan çırşılarnı yubileylı Qazanğa Mäskäwdän häm başqa şähärlärdän dä täqdim itüçelär baytaq bulğan. Ämma aqçanı küp sarıf itärgä telämägännär. Yaña yıl çaralarına da aqça Qazan xakimiäte qaznasınnan bik az totılğan, bäyräm kübese iğänäçelär xisabına oyıştırıluı äytelde jurnalistlar belän oçraşu barışında.
Bıyıl boz sınnarı da bulmayaçaq. Könnär cılı tordı, xäzer inde citeşmibez dip belderde mädäniät idäräse citäkçese. Anıñ qarawı Yärminkä mäydanı yanındağı çırşı yanında törle attraksionnar oyıştırılaçaq. Qazannan tış respublika rayonnarınnan da qışqı kanikullar waqıtında balalar kilä ala. Çönki çırşı 21 ğinwarğa qädär toraçaq.
Qazannıñ 1000 yıllıq parkında yasalma çırşı 20 metr ozınlıqta bulaçaq. Fontan yanındağı çırşı qırıyında elektron Qış babaynıñ biep toruı küzdä totıla. Eduard İvanov Qış babay iseme iskerep baruın, xäzer şähär balaları telenä Santa-Klaus ütep kerüenä borçılu belderde. Santa-Klaus iseme yazılğan büläklär dä kübräk päyda bula başladı kibet kiştälärendä. Bıyıl büläkne bäyräm könendä ük alu mömkinlege tua. Supermarketlarnıñ kübese täwlek buyı eşläwgä küçte.
Landış Xarrasova.


text:
Berençe höcüm Hamas suğışçan törkemeneñ raketalar yasaw urını dip şiklänelgän yortqa yasalğan. Anda ülüçelär buluı turında xäbär itelmi. Şunnan soñ ozaq ta ütmästän, Hamas çığanaqları äytüençä, Hamasnıñ ike äğzası äyberlären alıp höcüm yasalaçaq binadan maşina belän qaça başlağan. Ämma İzrail' boralağı alarğa ut açqan. Hamas äytüençä, maşinadağı ike keşe häm şul urında oçraqlı räweştä bulğan ber keşe hälak bulğan. Gaza Şähärendäge 3-nçe höcümneñ qaya yasaluı, anda qorbannar bulu-bulmawı äle bilgele tügel. Fälestinlelärneñ İslamçı Jihad suğışçan törkeme citäkçelärennän berse Xälät äl-Batiş Reuters xäbär agentlığına xalıqara xämäğätçelek İzrail' höcümnären tuqtatu öçen zarur bulğan härnärsäne eşlärgä tieş dide:
AUDİO: Bezneñ xalıqqa qarşı yünältelgän bu köç qullanu, İzrail'neñ köç qullanuı tuqtatılırğa tieş, häm xalıqara cämäğätçelek İzrail' köçläreneñ Gazada, Rafahta häm Ceninda bezneñ xalıqqa qarşı ğämällären tuqtatu öçen härnärsäne eşlärgä tieş.
İzrail' tışqı eşlär ministrlığı wäkile Gideon Meir İzrail söyläşülär ütkärergä teli, ämma Fälestin citäkçese Yassir Arafat İzrail'gä qarşı höcümnärne yaqlawnı däwam itä dide.


text:
Ulttıq valyuta bağamınıñ nığayuı ekinşi deñgey`li turğın üy` narığındağı bağanıñ tömendewine äkeldi. Bul twralı bügin Ortalıq kommwnïkacïyalar qızmetinde "Smart Realitor" jıljımay`tın mülikter agenttiginiñ dïrektorı Ïnna Frolova ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Qazan ay`ında ulttıq valyuta bağamı nığay`dı. Sonımen birge ekinşi deñgey`li turğın üy` narığındağı bağanıñ tömendegeni bay`qaldı. Astanada bağa bir ay`dıñ işinde 1,5-2 %-ğa, Almatıda 2,5 %-ğa, öñirlerde 1-1,3 %-ğa tömendedi. Usınıstar sanı suranıstan eki-üş esege asıp tüsedi. Sebebi, birinşi deñgey`li turğın üy` narığı ekinşi deñgey`li turğın üy` narığına ay`tarlıqtay` qısım tüsiredi. Ekinşi deñgey`li jıljımay`tın mülikti satwşılar bağanı edäwir tömendetwge mäjbür bolwda», - dey`di Ïnna Frolova.
Onıñ ay`twınşa, jıljımay`tın mülik bağasınıñ tömendewi ïpotekalıq nesïelendirw kölemine jäne naqtı kiristerdiñ qısqarwına äser etip jatır.
«Mamır ay`ında QR Ulttıq bankiniñ bazalıq mölşerlemeni 17-den 15 pay`ızğa dey`in tömendetwi oñ özgerister bolıp tabıladı. Jalpı, 2016 jıldıñ ekinşi toqsanında nesïe alwşılardıñ tölem qabilettiliginiñ tömendewinen, joğarı nesïe täwekelderi men tartılatın qarajattıñ qımbat bolwınan bankter nesïelendirw sayasatın qatañdattı. Alay`da Astana men Almatı qalalarında suranıs joğarı bolıp qalwda. Öy`tkeni jaña turğın üy` narığındağı usınıstar köleminiñ ulğayuı, satıp alwşılarğa tañdawğa mümkindik beredi. Qurılıs salwşı kompanïyalar satıp alwşılar üşin bölip tölewdi, akcïyalar men bonwstardı usına otırıp, narıqta üy`lesimdi şarttar jasawdı bastadı. Bul birinşi deñgey`li turğın üy`ge satıp alwşılardıñ qızığwşılığın twdıradı», - dey`di agenttik dïrektorı.


text: Soñğı 50 yıldan soñ Ğiraqta berençe demokratik saylanğan xökümät tözelde. Milli Mäcles premyer-ministr İbrahim al-Cağfari täqdim itkän ministrlar isemlegen xupladı: "Xökümät tözü yulında qan häm tir tügelde, bik küp süzlär buldı. Bügen bezneñ xalıq sezgä ışanıç belderde, bez üz wazifalarıbızda alğan cawaplılıqnı ütärgä tieşbez," dide Ğiraq premyerı. Tawış birüdä 275 äğzälek Milli Mäclesneñ 185şe qatnaştı. Alarnıñ 180ne ministrlarnı xuplap tawış birde. İsemlek äle tulı tügel dip xäbär itelä. Neft häm saqlanu ministrları kem bulaçağı xäl itelmägän. Saqlanu ministrı wazifasın waqıtlıça al-Cağfari üze başqaraçaq, neft ministrı urının şiği säyäsätçe Ahmed Çalabi alıp toraçaq. Yevropa Berlege häm Törkiä yaña Ğiraq xökümäte tözelüen xuplap çıqtı. Berlekneñ matbuğat wäkile Emma Udwin Brüsseldä, Yevropa Komissiäse Ğiraq ministrlarınıñ cıyıluına qänäğät, dip belderde. Berlek tizdän yaña küçeş çorı xökümäte belän söyläşülär uzdırırğa cıyına. Törkiä tışqı eşlär ministrlığı yasağan belderüdä, Änkara, yaña xökümätneñ Ğiraqta tärtip urnaştıru eşenä yärdäm itäçägenä ömet itä, dielgän.


text:
Jerusalemda teror ğämäle näticäsendä 7 keşe xäläk buldı; Ariel Şaron Waşington säfären kiçekterä
İrtä belän ber avtobusta bulğan şartlaw näticäsendä 7 keşe xäläk buldı, 20-se yaralandı. Berazdan, şähärneñ ikençe yağında tağın ber şähit üzen-üze şartlattı. Bu şartlawlar Şaron belän Fälestin premier-ministrı Mäxmüt Abbas arasında ütkän oçraşudan soñ berniçä sägät ütügä yañğıradı. Şaron Abbasqa "solıx yulı" dip atalğan plannı xuplamawın äytkän. Premiernıñ kiñäşçese Dore Gold süzlärençä, Şaron, bu plannı xäzerge räweşendä ğämälgä quyıp bulmıy dip sanıy. Fälestinneñ xezmät ministrı Xäsän Äl-Xatib fikerençä, bügenge şartlawlar - Şaron-Abbas oçraşuwı näticäsenä cawap bulıp tora.
Yaqın köçğışıta solıx urnaştıru häm 2005-nçe yılda Fälestin däwläten tözüne küz aldında totqan plan Quşma Ştatlar, Rusiä, Yevropa Berlege häm Berläşkän Millätlär tarafınnan täqdim itelde. Şaronnıñ Buş belän oçraşuwı kiläse sişämbedä ütäse ide.


text:
Başqortstanda Tatar kongressı wäkile eşläyäçäk
Başqortstanda xäzer Bötendönya Tatar kongressınıñ ayırım ber wäkile eşläyäçäk. Respublikadağı tatar milli oyışmalarına bu şatlıqlı xäbärne äle genä Qazannan eş säfärennän qaytqan Bötendönya Tatar kongressı Başqarma komitetı äğzası, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise Ramil Bignov citkerde. Bötendönya Tatar Kongressınıñ Başqortstandağı daimi wäkileneñ iseme dä mäğlüm inde. Ul tatar milli xäräkätendä ozaq yıllar xezmät itüçe tanılğan kompozitor häm cämäğät eşleklese Alik Lokmanov.
Bötendönya Tatar kongressınıñ Başqortstandağı wäkilen täğäyenläwgä äzerlek citdi barğan. Bu urınğa xätta konkurs iğlan itkän bulğannar. Axır çiktä dürt däğwäçı arasınnan Alik Lokmanov saylap alınğan. Näq menä ul Bötendönya Tatar kongressı citäkçelären ışandıra alırlıq eş planın täqdim itkän. Başqortstandağı tatarlarnıñ milli-mädäni mänfägat'lären tulıraq qänäğätländerü yünäleşendä anıñ üz uy-niätläre bar. Moñarçı da şuşı mäsälälärne xäl itügä zur öleşen kertä ide ul. Alik äfände Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäteneñ mädäniät mäsäläläre öçen cawaplı bülekneñ citäkçese. Bıyıl Başqortstanda baytaq qına mädäni çaralarnı oyıştıruda näq menä ul başlap yörde. “Barlıq eşlär dä ütälep betmäsä dä, küñel bulırlıq zur çaralar oyıştırıldı”, - di Alik Lokmanov.
Ufadağı tatar milli xäräkäte wäkilläreneñ berse Alik Lokmanov buldı. Bu atnada ul Bötendönya Tatar kongressınıñ Başqortstandağı daimi wäkile wazifasına saylandı. Bu wazifada Alik äfände xezmät xaqı alıp eşläyäçäk. Monısı da bik möhimder, çönki moña qädär Başqortstan tatar kongressı Başqarma komitetı äğzaları cämäğät başlanğıçında ğına eşli ide.


text:
Äfğanstannıñ planlaştıru ministrı Haji Mohammäd Mohaqiq, üz wazifasınnan prezident häm finans ministrı belän bulğan qarşılıqlar säbäple kitkänen belderde.
Finans ministrı Aşraf Ğani belän Mohammäd Mohaqiq administrativ mäs'älälärdä kileşä almağan. Ämma prezident Qarzainıñ matbuğat wäkile Jawid Ludin bügen radiobıznıñ äfğan redaksiäsenä, Mohaqiq ministr urnınnan kitergä üze teläde, dide: "Xökümät isemennän şuña açıqlıq kertäsem kilä, yäkşämbe irtän xökümät utırışında Möhaqiq äfände wazifasınnan kitergä teläk belderde. Aña xökümättä urın bulmawı häm annan çığarğa teläwe turında belderde" dide prezident wäkile.
Mohaqiq süzlärenä qarağanda, bäxäs – finans ministrı planlaştıru ministrlığı qaramağında bulğan eşlärgä qatnaşa başlağaç çıqqan. Mohaqiq bu xaqta Qarzaiğa xäbär itkän, ämma prezident moña ähämiät birmägän. Elekke planlaştıru ministrı süzlärençä, üzeneñ wazifadan kitüen ul ikençe könne genä belgän.


text: İspaniädä bügen parlament saylawları ütä. Tawış birülär atnakiç könne 200 keşeneñ ğömeren özgän terror ğämälläre sürätendä bara. Aldan ütkärelgän fiker beleşülärgä qarağanda bügenge saylawlarda xakimiättäge Xalıq partiäse ciñer dip kötelä ide. Ämmä soñğı waqiğalar xökümätneñ Ğiraq säyäsätenä qarata şiklärne köçäytte. Bilgele bulğança, İspan xökümäte Quşma Ştatlarnıñ terrorğa qarşı suğışın xuplap çıqtı. Xalıqnıñ 90 protsentı bu suğışqa qarşı ide. Uzğan töndä Madridta 7 meñ çaması keşe, demonstartsiä ütkärep, premier-ministr Jose Maria Aznar isemenä "Aznar – bu sineñ suğış, ä ülüçelär - bez" digän şiğärlär qıçqırdı.


text:
Oçraşudan soñ Süriäneñ Rusiägä sovet çorınnan qalğan 13 milliard 400 million dollar burıçı sızıp taşlanaçaq dip iğlan itelde.
Putin Süriäneñ Rusiägä tülise burıçları mäs'äläse çişelde dide.
Rusiäneñ finans ministrı Aleksey Kudrin Rusiä Suriä burıçlarınıñ 73 protsentın kiçerergä äzer dip äytte. Kurdin äytüençä xäzer Süriäneñ tülise 3 milliard 600 million dollar burıçı qalaçaq.
Bügen şulay uq, ike ilneñ wäkilläre gaz häm neft' sänäğäte, Süriädä ütkärgeç torbalar zavodı tözü häm başqa iqtisadıy xezmättäşlek turında kileşülär imzaladı.
Assad Mäskäwgä kiler aldınnan ike yaq ta bu säfär barışında Rusiäneñ Süriägä oçqıçlarğa qarşı atıla torğan İgla raketaların satu mäs'äläsen qaralmayaçaq dip äytep quydı.


text:
Quşma Ştatları Ğıraqta üze bilgeläp utırtqan idarä şurası, törek xärbiläreneñ urnaşuına rizalıq birsen dip künderergä tırışa.Qayber küzätüçelär fikrençä, Waşington Ğıraq säyäsi tormışın torğızu yulında progress buluın kürsätergä ömed itkändä ,üze belän şura arasında nizaq çığaru belän täwäkkällek itä.
Ğıraq İdarä Şurası äğzalarınıñ protest belderüenä qaramastan Quşma Ştatları törek xärbiläreneñ urnaşuın alarğa qabul ittermäkçe. Bush administratsiäse kileşmäüçänlek turındağı borçılularnı çitkä qağa, ähämiät birmägän bulıp kürenä. Saqlanu ministırı Rumsfeld İdarä Şurası törek xärbiläreneñ urnaşu mäsäläsen tawışqa quyıp qarşı buluın beldermäde, berniçä äğza ğına üz fikren belderde dip söyli. Däwlät Departamentı süzçese R.Boucher Bagdadtağı amerikan sivil administratorı Paul Bremer şura äzğaları belän oçraşıp, fiker ayırmalıqları turında söyläşte häm söyläşülär dewam itäçäk , Şura älegäçä bu turıda ber nindi belderü yasamadı dip söyläde. Ämma şura äğzalarınıñ qayberläre ,şulsanda tışqı eşlär ministırı Hoçyar Zebari törek ğäskäriläreneñ urnaşuına qarşı buluın belderde. Läkin Boucher (audio) Çınbarlıqqa qarıyq,idarä şurası ber nindi qarar, belderü, rezolutsiä iğlan itmäde. Şuranıñ ayrım äğzaları ğına ayrım belderü yasadı.
Boucher süzlärenä däwam itep, Waşington opozitsiäneñ buluın çitkä qaqmıy, ämma ul Ğıraqnıñ iminlegen arttıruğa yardäm itäçäk xärbilärneñ urnaşuın teli dide.Bremer belän oçraşqannan soñ da idarä şurası äğzaları törek xärbiläreneñ urnaşuına qarşı buluları turındağı fikerlären beyan itergä däwam itte. Bilgele bulğança Törkiä parlamentı AQŞ üteneçenä esasän sişämbedä Ğıraqta ber yıl öçen ğäskärilär urnaştıru mäsäläsen rasladı. Ğıraq İdarä Şurasınıñ körd äğzası Mäxmud Othman radiobıznıñ Ğıraq bülegenä kiçä bolay dip beldergän ide (audio) ğomumän alğanda bez kürşe illärdän Ğıraqqa xärbilär kilüen telämibez.Bez amerikannar kebek uylamıybız,ğäskärlär iminlek problemasın xäl qılır dip ışanmıybız.
24 keşedän torğan İdarä Şurasında bigräk tä körd äğzalar töreklärneñ kilüenä qarşı.Ämma küzätüçelär sönnilär, şığılar arasında da qarşılıq kürsätü kimräk tügel di. Kördlär älbättä Ankara belän, Törkiäneñ könyaq-könçığışındağı körd azçılığı arasındağı konfliktnı onıtmıy. Şığılar ğasırlarça Ğosmanlı imperiäsendä sönnilär qulı astında yäşägänlektän, sönni törek ğäskärilärgä saqlıq belän qarıy. Sönni ğıraqlılarğa kilgändä alar da kürşe il xärbiläre törle etnik dini törkemnär arasında kierenkelekkä säbäp bulaçaq digän qaraşta. Bu mäsälä bik möhim, ägär dä xäl qılınmasa AQŞnıñ Ğıraqtağı tırışılqlarına zur zarar kiterä ala.NYta Tışqı Mönäsäbätlär Şurası dip yöretelgän bäysez oyışmanıñ yaqın könçığış belgeçe David Philips qaraşınça bu mäsälädä kompromisqa barıp bulmıy. Ägär dä idarä şurası qayda ğına urnaştırılmasın, töreklärneñ kilüen telämäsä ä koalitsiä köçläre alar urnaşırğa tieş dip däğwä itsä, kompromisqa ällä ni urın qalmıy. Bu xäl ber kemneñ dä mänfäğätenä turı kilmägän wazğiät xasıl itä ala: idarä şurası belän koalitsiäneñ waqıtlı xakimiäten berbersenä qarşı quya ala.İdarä Şurası ber yaqtan qarağanda Ğıraqnı tözekländerügä yardäm itäçäk AQŞ yäki başqa ber ilne açulandırırğa telämi, ikençe yaqtan isä ul üz territoriäsendä kürşe il xärbilären urnaşuına qarata xaqlı räweştä borçıla. Philips süzlärençä(audio)Bush administratsiäse İdarä Şurasın ğıraqlılarnıñ partnärı, Ğıraqnıñ suverenlegen torğızu, il belän idarädä yardäm, bezneñ belän bergäläp eşläw öçen oyıştırdı.Ägär dä bez İdarä Şurasına tulısınça ışanmasaq,cawaplılıq birmäsäk, Ğıraqnıñ suverenlegen torğızu planıbız yuq digän süz,ul çaqta alğa baru küpkä qıyınraq bulaçaq.
Bu yaqın könçığış belgeçe Davis Philips süzläre ide.Waşington Ğıraqta üz xärbiläreneñ yögen kimetü öçen ütkän ayda Ankarağa birgän 8 yarım milliard dollar kreditqa cawap itep xärbi ölkädä xäzmättäşlek taläp itte.
färidä xämit,praga


text:
Başqorstan yazuçılar berlege 14 yaña keşene äğza itep qabul itte. Yazuçılar fikerençä Başqortstan belän Tatarstan arasındağı säyäsi kierenkelek icatqa ber nindi dä tiskäre yoğıntı yasamıy, alar kiresençä Tatarstan, Çuwaşstan, Mari El häm Udmurtiä yazuçıların cıyıp urtaq eşlär başqararğa cıyına. Berlek idaräse başlığınıñ urınbasarı Azamat Yuldaşbaev belän äñgämäne Azatlıq dulqınnarında çärşämbe könne tıñlağız.
Başqortstan prezidentınıñ matbuğat xezmäte xäbär itüençä, respublika rayonnarında xakimiät başlıqların almaştıruğa – anda yäşäwçe xalıqnıñ möräcäğätläre etärä. Äytik bu könnärdä genä Mişkä rayonı başlığın alıştırunı – rayondağı xucalıqlarnıñ üz üzlärenä aqça citkerä almawı, yaña alımnar kiräk buluı belän añlatalar.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Amerikannarnıñ Saddam ulları fotoların bäyän itüwe nindi näticälärgä kiterer?
Dönya cämäğätçelege häm bigräk tä Ğiraq xalqındagı şiklärne beterü maqsatında amerikan xärbiläre elekke Ğiraq diktatorınıñ üterelgän ike ulı fotosürätlären bäyän itärgä bulğan ide. Bu xaqta qarar Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld däräcäsendä qabul itelgän dip belderelä. Bu uñaydan, andıy qanlı sürätlärne kürsätü üzen äxlaqi yaqtan aqlıymı digän sorawlar qalqa.
Audio, Donald Rumsfeld
"Uday häm Qusay Xösäenneñ qanlı karyerası şulay itep tämamlandı, bu Ğiraq xalqına, Xösäen ğailäseneñ yuq itelüwen häm alarnıñ inde kire qaytmayaçağın kürsätä" dip belderä Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Rumsfeld. Anıñ şuşı fikere belän Ğiraqtağı waqıtlı amerikan idaräse başlığı Paul Bremer da kileşä.
Audio, Paul Bremer
"Saddam ulların üterüneñ strategik ähämiate şunda ki, bu bezgä Ğiraq xalqın üzebezneñ anda buluwıbızğa, ilne azat itüwebezgä, häm Baath partiäse äğzalarınıñ anda kiläçäge bulmawına künderergä yardäm itä. Häm minemçä, bu axırğı çiktä beraz waqıt ütü belän bezneñ ğäskärlärebezgä yanağan qurqınıçnı kimetügä dä bulışaçaq" di Ğiraqtağı amerikan idaräçese Paul Bremer. Menä şuña tizräk ireşü maqsatında räsmi Waşington şaqtıy bäxäsle ğämälgä, sişämbedä Ğiraqnıñ tönyağında amerikan ğäskärläre tarafınnan üterelgän Uday häm Qusaynıñ fotosürätlären kiñ cämäğätçelekkä bäyän itügä barırğa buldı. Saqlanu ministrı Rumsfeld bu xaqta qararnı üze qabul itüwe xaqında belderde, anıñ süzlärenä qarağanda, bu bik awır, läkin niçek kenä bulmasın döres qarar. Ul, "Ğiraq xalqı şuşı ike ädämneñ ülüwen raslağan dälillärne kötkän ide, häm ul minemçä, andıy raslawnı aluğa layıqlı" dip belderde.
Audio, Donald Rumsfeld
Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld. Amerikan citäkçeläre üzläreneñ fotolarnı bäyän itep döres eşläwenä ışansa da, dönya mäğlümat çaralarında andıy sürätlärne kürsätü äxlaqi yaqtan üzen aqlıymı, monı niçek eşlärgä kiräk digän bäxäs çıqtı. Qayber belgeçlär şul qanlı fotolarnı açıqtan-açıq bäyän itüne pornografik sürätlär bastıruğa tiñli. Döres, bu oçraqta ğäyepläwlär mäğlümat çaralarına tügel, ä bäxäsle fotolarnı xalıqqa çığarğan amerikan citäkçelärenä qarata äytelä. Qayber xäbärlärgä qarağanda, Ğiraqtağı amerikan xärbiläre dä moña qarşı bulğan, alar, elekke xakimiat tarafdarları xäzer üç alırğa tırışaçaq, Quşma Ştatlar xärbilärenä höcümnär arta ala, häm qarşı yaq ta üterelgän amerikan ğäskäriläreneñ şundıy fotoların kürsätergä omtılaçaq dip qurqa.
Kärim Kamal, Praga


text:
Çeçnä saylaw komissiäse räsmiläre bügen Çeçnädä ütkärelgän prezident saylawları ğämäli dip tanıla, anda barlıq saylawçılarnıñ 43 protstentı tawış birde dide.
Saylawlar ğämäli bulsın öçen saylawçılarnıñ kimendä 30 protsentı qatnaşırğa tieş.
Prezident saylawlarında barlığı 7 namzät qatnaşa. Şularnıñ berse Mäskäw tarafınnan yaqlanğan Alu Alxanov.
Bügen Groznıyda tawış birü urını yanında bomba şartlatuçı hälak buldı. Saylaw komissiäse räsmiläre äytüençä, militsiä yaqınlaşa başlağaç ul keşe yögerep qaçırğa telägän häm şunda bomba şartlağan. Şartlatuçıdan başqa yaralanuçılar, ülüçelär yuq. Reuters xäbär agentlığı belderüençä, Rusiä räsmiläre bu keşe ezlänelgän çeçen separatistı ide dip äytkän.
Saylawlar säbäple Çeçnädä iminlek çaraları bik nıq nığıtıldı. Saylawlar elekke prezident Äxmät Qadirovnıñ 9-nçı mayda üterelüe säbäple ütkärelä.


text:
Küptän tügel Sverdlov ölkäse mäğärif üsterü institutı metodistı Zäytünä xanım Şäymöxämmätowa ölkädäge tatar awılları buylap yaña uqu yılında ana tele uqıtunıñ torışın tikşerep qayttı.
Mäğlüm bulğança, soñğı yıllarda Rusiä mäğärif sistemasında küp kenä dokumentlar qabul itelde. Mäğärif sistemasın kamilläşterü, modernizatsiälänügä yunältelgän älege dokumentlar arasında uylanırğa mäcbür itüçeläre dä bar. Zäytünä xanım fikerençä, ana telen uqıtunı federal' uqu planınnan alıp, regional' uqu planına kertü näticäsendä töbäklärdä ana tele uqıtu awırraq baraçaq.
Şuña qaramastan, yaña uqu yılında Sverdlov ölkäsendä tatar telen uqıtuçı mäktäplär sanı kimemägän. Barı tik uqıtu säğätläre genä küp bulsa ike-öç säğätkä qalğan.
Zäytünä xanım fikerençä, säğätlär sanı az bulğanda uqu eçtälegen uquçılarğa tulısınça citkerü öçen uqıtuçı variativ programmalar buyınça eşlärgä, uquçılarnıñ üzençäleklären isäpkä alıp, üz avtorlıq programmasın yaklarğa tieş. Bu eştä Sverdlov ölkä mäğärif üsterü institutı uqıtuçılarğa häryäklar yärdämgä kilergä äzer tora.
İnstitut programmasında oktäber ayı axırında tatar tele häm ädäbiät uqıtuçıları bäygese uzdıru qaralğan. Älege bäyge berniçä maqsatnı küz aldında tota: berençedän, tatar tele fäneneñ aktual'legen, kiräklegen isbat itü, ikençedän, açıq däreslär waqıtında üzara täcribä urtaqlaşıp, pedagogik ezlänülär alıp baru, urtaq eş plannarı qorıp, alarnı eşkärtep, variativ programmalar buldıru. Monnan tış, tatar tele uqıtuçıların qızıqsındıru da zur urınnı alıp toraçaq.
Bäyge ütkärü öçen Ärtä rayonınıñ Äceğol urta mäktäben sayladılar. Bu mäktäpkä tuqtalunıñ da sere bar. Ütkän yıl Äceğol urta mäktäbenä yöz yıl tulğan ide. Şul däwerdä tatar tele uqıtılmağan ber genä yıl da bulmağan. Bu yağı belän Äceğol mäktäbe Rusiädäge başqa mäktäplärdän ayırılıp toradır. Äceğol balaları tatar tele fänen üzläşterü buyınça iñ aldınğı urında toralar – yıl sayın ölkä külämendä uzdırıla torğan olimpiadalarda alarnıñ prizlı urınnarnı ğına alıp kilüe şuña ber misal. Annan soñ, uqıtuçılar kollektivı konkursta qatnaşuçılarnı üzlärendä qabul itärgä bik quanıp riza buldı. Şulay itep, ölkä külämendä berençe märtäbä uzdırılaçaq bu konkursnı uzdıru öçen Äceğol urta mäktäbendä uñay şartlarnıñ barısı da tudırıldı.
Konkursta qatnaşırğa bügenge köndä unbişläp uqıtuçı teläk belderde. Ğarizalar qabul itü äle dä däwam itä. Bu zur waqiğanı matdi yaqtan tä'min itü eşenä Milli Media-Xolding xezmätkärläre dä aktiv quşıldı. Sverdlov ölkäse külämendä berençe tapqır uzdırılaçaq tatar tele uqıtuçıları konkursı milli mäğärifne saqlap qalu, anı üsterü eşendä yaña ber basqıç bulır dip ışanası kilä.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg.


text: Dähli. Bügen, biredä ike kön däwamında barğan söyläşülär azağında Hindstan wä Pakstan räsmi wäkilläre urtaq belderü qabul itep, ike yaqnıñ da atom sınawların ütkärüne tuqtatıp toru xaqında kileşüen xäbär itte. Läkin şuşı kileşüdä alayda, yaqlarnıñ "ğädättäntış xällär" alar mänfäğätenä qurqınıç tudırğan oçraqta älege moratoridän çığıp toru ixtimalı da qaldırılğan. Hind häm Pakstan wäkilläre şulay uq, ike ilneñ tışqı eşlär ministrlıqları arasındağı "aşığıç elemtä"ne dä nığıtırğa buldı. Şuşı ike il atom sınawların berençe märtäbä 1998-nçe yılda ütkärgän ide.


text:
Tatarstan wäkilçelege Singapurdan qayttı
Şuşı könnärdä Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge Tatarstan wäkilçelege Singapurdan qayttı. Alar anda Rusiä-Singapur iqtisadi forumında qatnaşa.
Rusiä säwdä häm iqtisadi üseş ministrı German Gref citäkçelegendäge Rusiä wäkilçelege 600 keşedän tordı, şunıñ 22 se Tatarstanlılar. Rusiä-Singapur forumında Tatarstannıñ iqtisadi täcribäse belän Premyer-ministr Röstäm Miñnexanov, tözeleş, arxitektura häm toraq kommunal' xucalıq ministrı Marat Xösnullin, şähäre merı İlsur Metşin, barlığı 22 keşe tanıştırdı.
Älege forum eşendä qatnaşqan premyer-ministr tışqı elemtälär buyınça yärdämçese İskändär Möflixanov oçraşunıñ niçek uzuı, monda nindi mäs'älär kütärelüe turında Azatlıqqa bolay dip belderde.
“Forum barışında, Tatarstanlılar Singapurnıñ ministr-ostazı Li Quan YU belän oçraştı. Äytergä kiräk, 84 yäşlek Li Quan YU Singapurnı ayaqqa bastırğan keşe. Ministr Tatarstandağı "Alabuğa" maxsus iqtisadi zonasınıñ zur tizlek belän üsüen äytte. Singapur anıñ tözeleş plannarın äzerläwdä yärdäm itkän ide. Söyläşü barışında Li Quan YU Rusiä belän bu yünäleştäge xezmättäşlegen alğa taba däwam itäçägen äytte. Singapurlıylar kiläçäktä dä üz täcribäläre belän urtaqlaşırğa, Rusiä öçen belgeçlär äzerlärgä wäğdä birä. Şulay uq säfär qısalarında Röstäm Miñnexanov Singapurnıñ Prezidentı belän dä oçraştı. İke yaqlı söyläşü barışında, maxsus turistik töbäklär buldıru, sotsial' yünäleşlär, ayırım alğanda sotsial' toraq ölkäsen tormışqa aşıru mäsäläre qaraldı. Bu ölkädä Singapur inde alğaraq kitkän. Ämma qayber tarmaqlarda alar bezneñ täcribä belän qızıqsındı. Yaqın arada Singapurlıylar Qazanğa kilep, ike yaqlı eşçänlekne däwam itärgä uylıybız.” Şunı äytergä kiräk, kiläçäktä Tatarstan Singapur täcribäse kübräk qullanırğa teli. Singapur - dönyada küplärdä zur qızıqsınu uyata torğan il. 40 yıl elek ul eşne yuqtan başlap, bernindi tabiğät baylıqları bulmawğa qaramastan, iñ yuğarı däräcägä kütärelde. Xäzer toraq mäsäläsen çişü, belem birü, sälämätlek saqlaw ölkäsendä zur burıçlar quyğan. İldäge xalıqnıñ 80 protsentı Tatarstandağı sotsial' ipoteqa kebek programma buyınça fatirlar belän tä'min itelgän.
Tatarstan Premyer-ministrı yärdämçese Röstäm Möflixanov şulay uq säfär barışında Singapurda yäşäwçe tatarlar belän dä oçraşqan.
“Min üzem anda yäşäwçe Ruşan Biçuri belän oçraştım. Min aña Tatarstan xäbärlären söylädem, anı üzebezgä qunaqqa çaqırdım. Çit cirdä yäşäp tä ata-anasınıñ telen onıtmağan. Rus telen belmäsä dä, tatarça bik şäp söyläşä.”Premyer-ministrı yärdämçese Röstäm Möflixanov Singapurda yäşäwçe millättäşebez Ruşan Biçurinıñ saf tatarça söyläşüenä şaqqatıp qaytqan. gölnaz Şäyxetdin


text:
Hämmä Islam dönyası Qorban ğäyeten bäyräm itä. Läkin möselmannarda da berdämlek bulmaw arqılı, ğäräplär 19-nda töreklär 20-sendä bäyrämneñ berençe könendä ğäyet namazına bardılar, qorbannar çaldılar, tuğannarı, iş dusları belän bäyrämnäşä başladılar.
Törkiädä qorban bäyrämendä dürt kön räsmi yal bulu säbäple tik avtobuslar belän genä öç million keşe ber urınnan başqasına säyäxät itäçäk. Tabiği bäyräm qorbansız bulmıy, avariälärdä baytaq keşe üläçäk. Şulay da xalıqta zur şatlıq xisläre buluı sizelä. Bäyräm ul küñellär neçkärgän, duslıq xisläre üskän ber waqıt. Bigräktä Törkiä kebek küpçelege möselman bulğan ber ildä monısı tulısınça sizälä. Şiksez bäyräm yarlılar, xastalar häm ulları, tuğannarı xärbi xezmättä bulğannar öçen ul xätle dä zur şatlıq tügel. Mäğlüm Törek Qorallı Köçläreneñ Tönyaq Ğiraqtağı idän astı körd partizan oyışması PKK xärbi bazalarına xärbi operatsiäse başlattı. Başta bu turıda törek xärbi oçqıçları bazalarnı bombaladı, xärbi otryadlar çikne ütep kerde, bäreleşlär däwam itä kebek xäbärlär bulsa da, ber-ike kön bu operatsiälärgä senzura quyıldı. Inde balaları suğış qırlarında bulğan ata-analar ut östendä utıralar, xäbär kilmi, balalarına ni buldı belmilär.
20-nçe Dikaberdä bäyrämneñ berençe könendä Hörriyät gazetasında “Çığışı belän Rus PKK partizanı faş itä” digän xäbär basılıp çıqtı. Rossiä watandaşı Vladimir Anatoliy Kapılov Tönyaq Ğıyraq belän Törkiä arasındağı Habur çik noqtasında Törek saqlıq köçlärenä birelgän. Anıñ törek mäxkämäsendä üze häm PKK turında äytkän süzläre baytaq qızıqlı. Şularnıñ ber öleşen tapşırmaqçı buldıq:
Seberdä tudım. Kandil tawında törle bazalarda otryad komandirlığı vazıyfasın ütädem. Rossiäneñ törle oçqıçlar maydanında texnikar bulıp eşlädem. Mäskäw aşa Teheranğa barıp şunnan soñ PKK saflarına quşıldım. Rossiädä çaqta ber iptäşem Vitaliy Razyayev Ğıyraq xökümätenä qarşı suğışqan PKK isemle ber oyışmanıñ ayına ike meñ dollar aqça birgänen äytkän ide. Min PKK-ğa quşılğannan soñ bu oyışmanıñ Törkiägä qarşı köräşep, anda Kördistan digän däwlät tözergä teläwen añladım. Başta minnän agent dip şikländelär. PKK qulındağı qorallarğa kilsäk anti tank häm anti personal minalar AQŞ belän İzraeldän kilä, kesä telefonnarı Hollandiädän, raketalar Ermänistan aşa kilä. AQŞ Ğıyraqnı basıp alğaç, elekke Ğıyraq armiäsendäge baytaq qoral belän amunitsiä PKK qulına eläkte. PKK berük waqıtta törek xärbi oçqıçlarına qarşı urıs Stella tibındağı raketalar satıp aldı. Ayruca anti-oçqıç qorallar bar. Ğomumän soñğı waqıtlarda PKK partizannarı psixologik töşenkelekkä sabıştı. Inde alar suğışırğa telämi. Läkin monı äytergä qurqalar. Hämmäse çit illärdä çığaçaq amnistiä qanunnarın kötälär
Menä Törkidä bäyrämneñ ike suräte. Bäyrämnär qotlı bulsın!


text:
Süz Şaran rayonı gäziteneñ baş möxärrire urınbasarı Fail Äxmätşin turında bara. Anı respublika Prezidentı saylawlarında Rälif Safin faydasına eşlägäne öçen wazıyfasınnan buşatqan idelär. Nihäyät, ike yılğa yaqın mäxkämäläşä - mäxkämäläşä ul ciñügä ireşte. Tuymazı şähäre mäxkämäse anı wazıyfasına qaytarırğa, eşennän alınğan çor öçen xezmät xaqın tülätergä digän qarar çığardı. Fail üze bu ciñüen rayonğa yaña bilgelängän xakimiät citäkçese belän bäyli. Mäxkämägä qädär ul anıñ belän söyläşkän häm ğädellek öçen Strassburgqa qädär barıp citäçägen häm monıñ Başqortstan abruyı faydasına bulmayaçağın beldergän bulğan.
Süz Stavropoldä xezmät itkän Andrey Sıryakov turında bara. Ul xärbi öyränüdä mina şartlawğa eläkkän ide. Şartlawda ike xärbi ülgän, şularnıñ berse Ufadan çaqırılğan Sergey Safonov. Safonovnı Ufağa alıp qaytıp cirlädelär. Sıryakovnıñ tuğannarı yegetne Ufağa alıp qaytıp däwalaw xästären kürä başladı.


text: İerusalem -- Comğa könne İzrail premeir-ministrı Ariel Şaronnıñ başına qabat qan sawğannan soñ, tabiplar aña yaña operatsiä yasadı. Xastaxanä süzçese Ron Krumer operatsiä 5 minut elek tämamlandı, Şaron komputer tomografiäse bülegenä kiterelde dide. Tabiplar äytüençä, tomografiä näticäse şaqtıy yaxşıru kürsätkän. Şaronnıñ xäle totrıqlı läkin awır dielä. Soñğı ike köndä bu ikençe operatsiä buldı. Elegräk tabiplar, ul inde eşenä qayta almas digän ide. İke aydan Şaronnıñ yaña partiäse anı qabat citäkçe itep saylamaqçı ide. Xökümät citäkçese wazifasın xäzer vitse-premeir Ehüd Olmert başqara.


text:
Bismillah-ir-Rahman-ir-Rahiym
Lâ ilâhe illâllahü adede habbâtihi.. Lâ ilahe illâllahü adede hayatihi.. Lâ ilâhe illâllahü adede hasatihi.. Lâ ilâhe illâllahü adede kelimatihi.. Lâ ilâhe illâllahü adede halkihi.. Lâ ilâhe illâllahü zinete arşihi.. Lâ ilâhe illâllâhü mil’e semâvatihi.. Lâ ilâhe illâllahü mil’e ardıhi.. Lâ ilâhe illâllahü adede misli zâlike mâ’ahu.. Lâ ilâhe illâllahü vahdehu lâ şerike lehû lehül-mülkü ve lehül-hamdü yuhyi ve yümiytü ve hüve hayyün lâ yemûtü biyedih-il-hayrü ve hüve alâ külli şey’in kadir ve ileyh-il-masiyr.. Estağfirul- lahe Sübhanallahi vel-hamdü lillahi ve lâ ilâhe illâllahü vallahu ekberü ve lâ havle ve kuvvete illâ billah-il aliy- yil-aziym..
Bismillah-ir-Rahman-ir-Rahiym
Sübhanallahi ve bi-hamdihi.. Ve mâ tevfikü illâ bil-lâhi ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi sübhanallah-il-aziymi ve bi-hamdihi.. Sübhanallahi ve bi-hamdihi adede halkihi ve zinete arşihi ve rıdâ’e nefsihi ve midâde keli- mâtihi ve müntehâ
ilhimi ve minnetihi ve rahmetihi ve re’fetihi ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh-il-aliyyil-aziym.. Allahümme yâ hayyü yâ kayyûmü yâ Allahü yâ bedi’as-semâvati vel- T ardi yâ mâik-el-mülki yâ zel-celâli vel-ikram.. Yâ lâ ilâhe illâ ente innâ nes’elüke bi-izzetike en tuhyi kulûbenâ ve ecsâmenâ ve ebdânenâ ve ervahenâ bi-envari mâ’rifetike
ebeden dâ’imen bâkıyen hâdiyen yâ Allahü yâ Allahü yâ. Allah.. Ve bi-envâri hidayetike ve bi-envâri kudretike ilâhi â’mâlüna kaliylün ve hâcâtüna kesiyrün ve ilâhüna basiyrün.. Allahümmef’al binâ mâ ente lehu ehlün ve lâ t tef al binâ mâ nahnü lehu ehlün.. Allahümme inniy es’elüke mâ lâ estahıkku ve e’uzü bike mimmâ estahıkku I ni’mel-Mevlâ ve ni’men-nasiyr gufraneke Rabbenâ ve f ileyk-el-masiyr.. Ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh-il aliyyil-aziym.. El-hamdü lillahi Rabbil-âlemiyn es-salâtü ves-selâmü alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âlihi ve sahbihi ecma’ıyn.. Allahümme yâ vâcib-el-vüeudi ve yâ vâhib-el-hayri vel-cûd.. Efıd aleynâ enváre rahmetike ve yessir lenel-vüsule ilâ kemâli mâ’rifetike.. Sübhaneke lâ ilme lenâ illâ mâ allemtenâ ve lâ yuhitûne bi-şey’in min ilmihi illâ bi^mâ şâ’e ve lâ mâ’rifete lenâ illâ mâ elhemte- nâ inneke ent-el alim-ül-hakiym.. Allahümme innâ nes’elüke min-el-ismeti devamehâ ve min-en-ni’meti tamamehâ ve min-el-âfiyeti husulehâ ve min-er-rahmeti şümûlehâ ve min-el-ayşi ergadehu ve miıı-el-ömri es’adehu ve min-el-vakti atyabehu ve min-er- rızkı evsa’ahu ve min-el-fadli â’zebehu ve min-el-lûtfi enfa’ahu ve min-el-in’ami e’ammehu ve min-el-ihsani etemmehu.. Allahümme yâ Allahu kün lenâ yâ Cebbâr.. Ve lâ I tekün aleynâ yâ Gaffâr.. Allahümme yâ Allahu ahtim bis- I sa’adeti âcâlenâ ve hakkık biz-ziyadeti âmâlenâ vakrün bil-âfiyeti gudüvvenâ ve âsâlenâ vec’al ilâ rahmetike ve i magfiretike masiyrenâ ve me’alenâ ve subbe sicâle afvike t alâ zünûbinâ ve münne aleynâ bi-islâhi uyubenâ vec’al-it-
a’idnâ min mucibât-in-nedameti yevm-el-kıyameti ve haf fif annâ sikal-el-evzâri verzüknâ mâ’iyşe’t-il-ebrâr vekfinâ vasrif annâ şerrel-eşrâri vâ’tik rıkabena ve rıkabe âbâ’inâ ve ümmehâtinâ ve meşâyihinâ ve üstâzinâ min-ed-deyni vel-mezalimi ven-nâri bi-izzetike yâ azizü yâ gaffarü
yâ keriymü yâ settârü yâ haliymü yâ vehhâb.. Ve sallallahümme alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âlihi ve sahbihi
ecma’ıyne (Âmin) bi-rahmetike yâ erham-er-Rahimiyn vel-hamdü lillahi Rabbil-âlemiyn..


text:
General Boykinneñ islam dinen kimsetep yasağan belderüläre baş inspektor tarafınnan tikşereläçäk
İslam dine häm möselmannar turında şikle belderülär yasağan amerikan generalı tiräsendäge ğawğa hiç tınmıy, xörmätle tıñlawçılar. Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld şul generalnıñ süzlären maxsus tikşeräçägen xäbär itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, älege üteneç belän general üze çıqqan.
Audio, Donald Rumsfeld
"Ul üze, yäğni general Boykin, baş inspektornıñ monı tikşerüwen ütende. Minemçä, anıñ yağınnan bu ifrat ta cawaplı ber adım. Xäzer närsä bulası inde baş inspektor qaramağında" di Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Rumsfeld. Näq menä ul şikle belderülär yasağan generalnı üzeneñ, küzläw eşlären alıp baru öçen cawaplı urınbasarı itep bilgelägän ide. General Boykin bügenge köndä amerikan xärbiläreneñ Saddam Xösäenne, Osama bin Ladenne ezläw eşlärenä citäkçelek itä. Berniçä kön elek Los Angeles Times basması, üzen xaq xristian dip tanıtırğa yaratqan şuşı xärbineñ terrorğa qarşı alıp barılğan köräş, islam dine, möselmannar turında äytkän süzlären bäyän itte. Misal öçen ul küptän tügel genä, üzeneñ 1993-nçe yılda Somalidäge täcribäsen iskä alıp, andağı ber möselman suğışçısınıñ, amerikannar anı berqayçan da tota almayaçaq, çönki anı Xoday üze yaqlıy dip äytüwen, läkin soñraq amerikannar qulına töşüwen söylägän. Bu uñaydan general Boykin, "min beldem ki, minem Allam anıqınnan böyegräk, häm min üz Allamnıñ çın Alla ikänen, ä anıqınıñ isä barı tik ber pot ikänen dä belä idem" dip beldergän. Anıñ şuşı süzläre xätta tasmağa da yazıp alınğan bulğan.
Audio, general Boykin
Moñardan tış general Boykinneñ berniçä märtäbä, terrorğa qarşı köräş xristiannarnıñ ibliskä qarşı alıp barğan izge suğışı bulıp tora dip äytüwe dä mäğlüm. Anıñ şuşı süzläre Quşma Ştatlar prezidentı George Bushnıñ, Amerikanıñ terror belän köräşe hiç kenä dä islamğa qarşı yünälderelmägän digän belderülärenä ber dä turı kilmi. 11-nçe sintäbr waqiğälärennän soñ prezident üzeneñ ber belderüwendä terrorğa qarşı "täre suğışı" başlaw kiräklegen äytsä dä, ul monı tiz genä tözätergä mäcbür buldı. General Boykinneñ süzläre, amerikan xärbi citäkçelegendä islamğa qarşı käyeflärneñ şaqtıy köçle bulıp qaluwın kürsätä. Üze tiräsendä şuşı ğawğa qupqaç general, "min fanatik ta, extremist ta tügel, min fäqät buysınu imanı bulğan ber ğäskäri genä" dip beldergän ide. Anıñ zur tawış quptarğan, elegräk äytkän süzläreneñ yuğarı däräcäle xärbi citäkçegä kileşü-kileşmäwen tikşerüne baş inspektor idaräseneñ ğäskäri wä saqlanu bülege alıp baraçaq. Saqlanu ministrı Rumsfeld üze general Boykinneñ belderülären şäxsän niçek bäyäläwen äytmäde, ul barı tik monıñ baş inspektor tarafınnan qaralaçağın ğına xäbär itte.
Kärim Kamal, Praga


text:
Magnit kursı
Magnit yul poçmağı - yul sızığınıñ yünäleşe häm magnit meridianı (magnit taypılışı isäpkä alına) arasındağı poçmaq, säğät tele buyınça isäplänä.
Ğädättä GPS radioalğıçlar yul poçmağın kürsätälär.
Magnit kursı - magnit meridianı tönyaq yünäleşe häm obyektnıñ gorizontal' yassılığına proektsiäse arasındağı poçmaq.
Magnit sızığı yünäleşennän säğät tele buyınça isäplänä. Kompas yärdämendä ülçänä.
Magnit taypılışı ayırımlığı bulğanğa kürä waqıt buyınça üzgärüçän.
Magnit kursı Poçmaq gradusı belän bilgelänä: 0…360°, qayçaqta −180…180°. 0° , magnit tönyağı yünäleşenä kürsätä.


text:
Kiprda utrawnı berläşterügä bağışlanğan referendum
Audio (Räüf Denktaş)
"Yevropanıñ üzendä bu mömkin tügel, çönki andağı xalıqnı mädäniätle dip sanıylar. Bezgä, Kipr keşelärenä, başqaça qaraş. Bezne kimsetep, tipkäläp bula, närsä eşlärgä kirägen äytep bula. Bezgä närsä kirägen bez üzebez belmibez. Monı Quşma Ştatlar, Britaniä, Yevropa Berlege yaxşıraq belä. Näticädä, ägär ike taraf ta "äye" dip tawış birsä, bar mäsälädä köräş däwam itäçäk."
Kipr grekları prezidentı Tassos Papadopulos, planğa qarşı bulsa da, näticälär nindi genä bulmasın, utrawnıñ grek häm törek öleşläre alğa taba bergä baraçaq, dip belderde.


text:
"Transparency International"nıñ rişwätçelekkä qarağan yaña xisabı
İctimaği kontraktlarda rişvätçelek dönya külämendä yıl sayın 400 miliard dolarlıq yuğaltuğa kiterä. Bu xaqta Transparacy İnternationalnıñ soğı raportnda äytelgän. Xisap bäysez tikşerülärgä, cirle eşquarlarnıñ mäğlümätlärenä, analizlarğa häm räsmilärneñ belderülärenä nigezlängän. Rişvätçelek neftegä bay illärdä bigeräk tä taralğan. Üzäk Aziä, Üzäk häm Könçığış Yevropada da vazğiät yaxşıdan tügel.
Audio
"Üzäk Aziä xaqında äyterlek uñay küreneş yuq. Üzğandağı kebek bu märtäbä dä bilgelär bik tüben. Alar isemlekneñ azağında tora. Azerbaycan Tacikstan häm Torkmänistan belän bergä 140-nçe urında tora. İñ yamanı anda vazğiätneñ naçarlana baruında. Üzbäkstannıñ bilgese uzğan yılda 2 böten unnan 4 bulsa, bu yılda ul 2 böten unnan 3. Neftegä bay Qazaxstannıñ bilgese uzğan yılda 2 böten unnan 4 bulsa, bu yılnı ul 2 böten unnan 2."
Moldova ike böten 3, Ukraina 2 böten unnan 2 häm Görcstan ike böten bilge belän isemlekneñ azaqlarında toralar. Marşalnıñ süzlärençä, Russiä belän Tajikistanda vazğiät bik az ğına yaxşırsa da, ul telgä alırlıq däräcädä tügel.
Audio
"Russiädä uñay täräqqiät bik keçkenä. Uzğan yılda anıñ bilgese ike böten unnan cide bulsa , bıyıl ul 2 böten unnan 8. Tajikstanda ul 1 böten unnan 8 bulsa, bıyıl ul 2 böten. Läkin, rişvätçelek bulmağan ilneñ bilgeseneñ 10 buluın küz aldında totqanda, bu sannar regionda häm bu illärdä rişvätçelek problemmasınıñ bik zur buluın kürsätä. "
Älbättä, rişvätçelek tik Könçığış Yevropa häm Üzäk Aziägä genä qaramıy. 60 ildä ul bik cäyelgän. Nefte tarmağı rişvätçelek öçen bigeräk tä uñay. Transparency İnternationalnıñ London bälege xezmätkäre Jeremy Carverneñ süzlärneçä,
Audio
"Demokratiä çiklängän, resurslarnı kemnärneñder kesäsenä ağızu ciñel bulğan häm nefte tarmağı dävlät kontrolendä bulğan illärdä rişvätçelek öçen şartlar uñay."
Neftedän kilgän baylıq asılda xalıqnıñ tormış däräcäsen yaxşırtuğa kiterergä tieş. Ä çınbarlıqta andıy illärdä ul qayberävlärne bayıta, fäqirlärgä ber nindi dä fayda kitermi. Marşal rişvätçelek taralğan nefte illärennän misallar kiterä.
Audio
"Nigeriä, Angola, Kongo Demokratik respublikası yäisä Azerbayçan häm Qazaxstannı ğına alıyıq. Azerbayçannıñ bilgese 1 böten unnan 9, Qazaxstannıñ 2 böten unnan 2. Bu bik citdi global problemma. Şuşı illärneñ ekonomik täräqqiät öçen potansialı zur. Elita ekonomikanı üz qulına eläktergäne öçen anda tieşle progress yuq."
Transparant İnternational, nefte şirkätlären kontrakt alır öçen xökümätlärgä küpme aqça tülägän buluların açıqlarğa çaqıra. Oyışmanıñ bu kampaniäse inde berniçä yıldan birle dävam itä. Yevropanıñ nefte şirktläre monı yaqlıy başladılar. Läkin, Marşalnıñ süzlärençä, alğa kiteş bik aqırın. Bu isemlektä iñ soñğı urınnarnı Balgladeş häm Haiti bili.
Färit İdelle, Praga.


text:
Qazanda bu könnärdä Sember şähärennän kilgän räsmi delegatsiä qunaq bula. Şähär merı Pavel Romenko citäkçelegendäge qunaqlar başqalabızğa üzara xezmättäşlek turında söyläşergä kilgännär. Qazan belän Sember inde 1998 yıldan birle tuğanlaşqan şähärlär bulıp toralar. Şunnan birle alar arasındağı xezmättäşlek nığıy häm kiñäyä bara. Kürşe ölkä qunaqları Qazannıñ qayber şirkätlärendä bulıp, alarnıñ eşläre belän tanıştılar, Qol Şärif mäçete, Piramida üzäge qaradılar. 4 mart könne alarnı Qazan merı Kamil İsxaqov qabul itte. Şul oçraşu waqıtında ike mer üzara xezmättäşlek turındağı kileşüne ozınaytıp, räsmi käğäzlärgä qul quydılar.
Gölnaz İlgizär, Qazan


text:
…häm “Эфиp” telekompaniäse
Şul uq “Эфиp” kompaniäseneñ “Гopoд” tapşıruın alıp baruçı Ayğöl Mirzayanova 10 yıl buyı yanğınnar, avtmombil' qazaları, keşe üterülär turında söyläp arığan ikän. Ul şuşı eşe öçen Rusiä televidenieseneñ iñ zur büläklären alsa da, “Гopoд” tapşıruın taşlıy. Xäzer ul TV buyınça nindider zur proyekt yazğan, yä şul proyektnı ğämälgä quyu belän şöğellänä, yä deputat bulıp saylana ikän.
Milli yoldızlar xalıqnı sänğät belän şaqqatırmaqçı. Kamal teatrı 4 aprildä Başqortstanda gastrollär başlap cibärä. Şul uq köndä Ufada cırçı Salawatnıñ da çığışları başlana. İke säxnä törkemeneñ beryulı Başqortstanda çığış yasıy başlawı oçraqlıq buyınça kilep çıqqan ikän. Ämma Başqortstanda tatar teatrı häm estradasına qızıqsınu oçraqlı xäl tügel.
Rimzil Wäli, Qazan


text: Rumıniä xökümäten mäğlümat çaraların kontrol itüdä ğayepläw turında oppozisiä tarafınnan äzerlängän täqdimne bügen parlament xuplamadı. Küpçelege Social demokratlar bulğan 204 deputatnıñ 124te moña qarşı tawış birde. Dokumentta "premyer-ministr Adrian Nastase xökümäte mäğlümat çaraların kontrol itüdä ğayeplänä". Küptän tügel Yevropa Berlege Rumıniä xökümäten – qayber matbuğat çaralarınıñ burıçların yuqqa çığarıp üzenä loyal itüdä qağyepläp çıqqan ide. Bügen Rumıniädäge amerikan ilçese Jack Crouch jurnalistlarğa qarata köç qullanu'nı täñqitläde. Uzğan yıl Rumıniädä 14 jurnalist qıynalğan.


text:
Tatarstanda eşsezlär sanı kimi
29 sentäberdä Qazannıñ Ximiklar mädäniät sarayında vakansiälär yärminkäse uzdı. Anda eşsez qazanlılarğa 10 meñnän artıq eş urını täqdim itelä. Yärminkä inde açılğançı uq, Ximiklar sarayı yanına şaqtıy keşe cıyılğan ide. Bu eş ezläwdä älege çaranıñ näticäle buluı belän bäyle, Eş häm mäşğüllek ministrlığı wäkilläre mäğlümätlärenä qarağanda, 2004 yılda ğına Vakansiälär yärminkäläre yärdämendä 2 meñnän artıq tatarstanlı üzlärenä yaraqlı eş urını taba alğın. Xäzerge köndä respublikada Mäşğüllek üzäklärenä möräcäğät iüçelärneñ sanı 14 protsentqa artsa da, alarnıñ ğomumi sanı 22 meñgä kimegän.
Başqalanıñ Qazan yärminkäse üzägendä 29 sentäberdä beryulı ike kürgäzmä açıldı. Alarnıñ berse – İnternetforum inde 10 märtäbä ütkärelä. Anda iñ aldınğı mäğlümäti häm internet texnologiäläre, zamança poligrafik caylanmalar belän tanışıp bula. İkençe kürgäzmä isä reklamağa bağışlanğan. Älege kürgäzmälär respublikanıñ Elemtä ministrlığı häm Tatmedia agentlığı tarafınnan oyıştırılğan. Alar 1 oktäbergä qädär däwam itäçäk.
Sişämbe könne Tatarstan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin Mäskäwdä buldı. Anda ul Rusiä prezidentı xakimiätendä oçraşular ütkärde. Oçraşularda süz Rusiädä soñğı aralarda bara torğan xakimiät vertikalen nığıtu, töbäk citäkçelären saylawdağı üzgäreşlär xaqında bardı. 30 sentäber häm 1 oktäber könnärendä Färit Möxämmätşin Sarıtawda ütäçäk Evropa Şurası Cirle häm töbäk xakimiätläre kongressınıñ Mädäniät häm mäğärif komitetı utırışında qatnaşaçaq. Tatarstan spikerı älege cıyılışta räislek itäçäk, dip xäbär itä Tatar-inform agentlığı.Gölnaz İlgizär


text:
Bir kletkalı haywanlar
Bir kletkalı haywanlar - A'piwayılar XVII a'sirdin' ekinshi yarımında, a'sirese mikroskop payda bolg'annan keyin belgili bola baslaydı. 1845-jılı en' birinshi ret Zibold ha'm Këlliker a'piwayılardın' bir kletkalı organizmler ekenligi tuwralı tusinik islep shıg'adı. XIX a'sirdin' aqırınan baslap adam ha'm haywanlarda awır keselliklerdi payda etetug'ın parazit bir kletkalılardın' dene du'zilisi ha'm olardın' rawajlanıw tsikli haqqındag'ı izertlewler jurgizile baslaydı.
XX a'sirdin' basında Germaniyada Shaudin' ta'repinen kontsidiyanın' tirishilik tsikli izertlenedi. Grassi (İtaliya), Danilevskiy (Rossiya) ta'repinen bezgek (malyariya) keseli menen gu'reste u'lken a'hmiyetke iye bolg'an qan sporoviklerinin' tirishilik tsiklin jazadı.
XX a'sirde a'piwayılardın' du'zilisin ha'm fiziologiyasın izertlewdin' jan'a metodların islep shıg'ıw menen baylanıslı bolg'an jumıslar tez pa't penen rawajlanadı.
Bir kletkalılar kishi du'nyasına kiretug'ın haywanlardın' denesi bir kletkadan yamasa bir-birine usas duzilgen kletkalar toplamınan ibarat. Olardın' kletkasıda tiykarınan ko'p kletkalılar kletkasına usas duzilgen, biraq olardan fiziologiyalıq jaqtan keskin parq qıladı. Sebebi bir kletkalılar erkin o'mir keshiretug'ın organizmler bolıp, olar zat almasıw, ha'reketleniw, ta'sirleniw, ko'beytiw ha'm tiri organizmler ushın ta'n bolg'an basqa barlıq qa'siyetlerge iye. Bunday funktsiyalardı kletkadag'ı arnawlı organoidlar (organellalar) orınlaydı. Bir kletkalılardın' organoidları kletkanın' bir bo'limi bolıwı menen ko'p kletkalılardın' organlarınan parq qıladı.
Bir kletkalılar jalg'an ayaqlar, arnawlı kirpiksheler ha'm qamshılar ja'rdeminde ha'reketlenedi. Dem alıwı dene ju'zi arqalı boladı. Olardın' kislorodqa bolg'an za'rurligi birdey emes. Suw tu'binde ha'm balshıqta o'mir keshiretug'ın haywanlar kislorodtı az talap qıladı.
Bir kletkalılardın' 70 mın'nan ziyat turi ma'lim bolıp, olar Sarkadalılar, Mastigoforalar, Sporalılar, Miksosporidiyalar, Mikrosporidiyalar ha'm İnfuzoriyalar tiplerine ajıratıladı.


text: Hamburg. Yewropa Üzäk Bankı räise Wim Duisenberg, kiläçäktä äyläneşkä 1 häm 2 yewrolı qäğäz aqça kertü plannarı turında xäbär itte. Ul bu xaqta, Germaniäneñ Bild am Sonntag basmasına belderde, anıñ süzlärenä qarağanda, älege täqdim belän İtaliä çıqqan. Älegä qädär äyläneştä, 1 häm 2 yewrolı täñkälär genä yöri ide, ä qäğäz aqça isä 5 yewrodan alıp 500 yewro öçen genä kertelgän. Yewropa Üzäk Bankı mödire Wim Duisenberg xäzerge waqıtta şuşı täqdimneñ uñay wä tiskäre yaqları tikşerelä dip belderde, läkin ğämälgä kertelgän oçraqta da bu eş yıllarğa suzılaçaq dip tä östäde.


text:
Akaev referendum ilğan itergä mömkin
Audio "Xäzer oppozitsiä prezidentqa basım yasarğa tırışa, ul wäkälätlären raslaw öçen xalıqqa möräcäğät itergä mömkin."
Akaevnıñ ikençe prezidentlıq möddäte şuşı yılnıñ üktäberendä çığa. Ul konstitutsiä nigezendä kitäçägen äytkän ide. Qırğız oppzoitsiäse parlament saylawlarınıñ berençe turında bulğan tärtip bozularğa protest belderä. İlneñ berniçä şähärendä demonstrantlar qabat saylawlar ütkärüne häm Akaevnıñ urınınan kitüen taläp itä. Uzğan töndä Akaev oppozitsiäne yäkşämbe ütäçäk ikençe tur saylawların özü tırışlığında ğäyepläde.


text:
Bu xaqta könyaq İzraeldäge Ketziot törmäsendä Xärbi Polisiä başlığı Mickey Barel belderde.
"Xärbi polisiä Gaza häm Könbatış yarnıñ 5 cirendä barlığı 500 keşene irekkä çığardı. Böten äzerleklär uñışlı uzdı. Añarçı totqınnar belän Qızıl Xac xezmätkärläre oçraştı, dide polisiä başlığı.
Elekke totqınnar tikşerü üzäklärenä kiterelep Fälestin xakimiäte wäkillärenä tapşırıldı.
Kiçä İzrael parlamentı premyer-ministr Ariel Şaronnıñ Gaza sızığı häm Könbatış Yardan çığu turındağı planın xupladı.
Fälestin premyer-ministrı Ahmed Qureia bügen parlamentqa yaña ministrlarnı täqdim itte, ämma küpçelekneñ alarğa qarşı çığuı säbäple utırış irtägä qadär kiçekterelde. Deputatlar Fälestin xakimiäten – reformalar ütkärü häm korrupsiägä qarşı çaralar kürmäwdä ğayepli başlağaş Qureia berniçä tapqır mikrofonnı özgän, dip xäbär itelä.
Ägär dä Qureia täqdimen deputatlar xuplamasa – bu artqa kiteş bulaçaq, fälestin prezidentı Mahmud Abbasqa yaña premyernı bilgelärgä kiräk bula.


text:
Seber tatarlarınıñ ütkänenä säyäxät turizm programmasına keräçäk
Tobol şähärendä uzğan “Seberdä islam sivilizatsiäseneñ tarixı, ğöref-ğadätläre häm bügenge xäle” dip atalğan fänni-ğamäli konferensiädä qatnaşqannar tatar tübätäye kigän yäş yegetlärneñ oyıştıruçılarğa yärdäm itep yörüenä ixtiar itte. Bu konferensiä sebergä islamnıñ ütep kerä başlawına 610 yıl tuluğa bağışlandı. Uzğan çığışıbızda äytkänebezçä, çaranı Tömän töbägeneñ tatar ictimaği oyışması “Miras” ütkärde. “Miras” älegä yäş oyışma. Anıñ räsmi terkälüe dä sentäber ayında ğına buldı. Oyışmanıñ küpçelege, tübätäyle yegetlärneñ süzlärençä, qırıqlabı yäş yeget häm qız. “Miras” tatar ictimaği oyışması yäşläre äytkän banner, yäisä zur taqta İrteş yılğasın çığıp tawğa kütärelgäç, Tobolğa kerä torğan yulğa quyılğan. Anda “Tuğan seber cirebezdä bergäläşep, şatlanıp yäşärgä yazsın!”- dip yazılğan. Yazunıñ ğömere ozın bulsa, ozaqlamıy Tobol şähärenä ağılaçaq turistlarnıñ da ixtiarın cälep itäçäk. Äle yaña ğına Tobol şähäre Mäskäw, Peterbur häm başqa zur qalcalardağı tur şirkätlärneñ wäkillären qabul itte. Alarğa kiläçäktä turistlarnı seber cirenä cälep itü mömkinlekläre kürsätelde. Bu proyektta Seber tatar mädäniät üzäge dä çitä qalmadı. Üzäkneñ muzey bülege belgeçe Rawilä Kutumova häm mädäniät bülege belgeçe Rimma Xäbir'yanova:
“Bezneñ proyekt “Seber tatarlarnıñ tarixına säyäxät” dip atala. Bu säyäxät tarixtan başlana Küçem xan häm Süzge xanbikä zamannarınnan. Süzge xanbikäne 15 yäşlek mäktäp uquçısı Adiä Xäkimova uynadı. Annan soñ bez xalqıbıznıñ bäyrämnären, ğöref- ğädätlären: “Sabantuy” nı, “Kiçke uyın”, “Aulaq öy”lärne kürsättek. Här bäyrämgä 2-3 minutlap waqıt birelde. 40 minut eçendä turistlar üzläre milli aşlar: käpäç bawırsaq, käreş onaşı, it pilmäne, pärämäç peşerep aşap ta qaradılar, borınğı äbi-babalarıbız niçek may yazğan bulsa may yazdılar, qul tegermänendä on tarttılar. Bu proyekt tormışqa aşsın disäk, İrteş belän Tobol yılğaları quşılğan urında tatar öe tözelergä tieş. Turistlar balıqlar totıp, munçalar kerep bezneñ ğöref- ğädätlär belän yaqınnanraq tanışa alsın öçen. Bu proyektnı äzerlägändä mädäniät üzägeneñ böten keşese- 50 läp xezmätkär qatnaştı. Çittän dä keşelär çaqırdıq. Ber ay buyı yoqlamadıq diärgä bula”.
Seber tatarlarınıñ kön küreşenä säyäxätne äzerlägän tatar mädäniät üzäge xezmätkärläre bu icadi xezmätläre böre bulıp qına qalmıyça, citärlek däräcädä finanslanıp çäçäk atsın ide dip telilär. Qırıq minutlıq aldınğı tamaşa öçen genä dä alar 50 meñ sum aqça sarıf itkännär.
Nail Alan Tömän