text:
"Xämas"nı Mäskäwgä çaqırıp Rusiä citäkçeläre närsäne maqsat itep quya?
Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov comğa könne Mäskäwdä fälästinlelärneñ radikal'' "Xämas" törkeme citäkçelären qabul itärgä cıyına. Alarnı Rusiä başqalasına prezident Vladimir Putin üze çaqırğan ide. Soñraq räsmi Mäskäw üzeneñ şuşı kötelmägän adımın, "Xämas"nı barı tik radikal'' säyäsätennän waz kiçügä künderü teläge belän genä añlatırğa tırışsa da, "Xämas"nı Mäskäwgä çaqıru artında başqa maqsatlar tormıy mikän digän sorawlar da işetelä.
İñ açulı reaksiä İzrail yağınnan kilde, ul Rusiä citäkçelegen bu ğämäl yähüd däwlätenä, ayırım yähüdlärgä qarşı küpsanlı höcümnär yasağan terror törkemen qanunlaştıruğa kiterä ala, dip kisätte. Vladimir Putin isä üz qararın, Rusiä "Xämas"nı berqayçan da terror oyışması bularaq qabul itmäde, ul xakimiatkä demokratik saylawlar nigezendä kilde, dip yaqlıy. Şuşı kilep tuğan kierenkelekne beraz kimetü maqsatında Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, comğa könne "Xämas" citäkçelären näq menä ul qabul itäçäk, söyläşülär aşa Mäskäwneñ ikençe yaqnı qorallı köräşne tuqtatuğa, häm İzrailne tanuğa künderep qarayaçağına işarä itte. "Xämas" wäkillegenä citäkçelek itäçäk Xälid Mişal, üzeneñ Rusiä wäkilläre belän törle yullarnı tikşerergä äzer toruın äytsä dä, İzrailne tanu ixtimalın kire qağa.
Putinneñ soñğı omtılışı artında närsä yata soñ? Mäskäwdäge Panorama tikşerenü üzäge mödire Vladimir Pribılovski fikerençä, şulay itep Rusiä üzeneñ Yaqın Könçığıştağı urının nığıtırğa tırışa:
"Putin aradaşçı rolen böten Rusiäneñ, üzeneñ töbäktäge abruyın kütärü öçen ala, hiçyuğı Rusiä Yaqın Könçığışta möhim urın tota häm anda solıxqa ireşü eşenä öleş kerterlek qüätkä iä digän xis qaldırırğa teli", di Vladimir Pribılovski.
Bu fikerne başqa belgeçlär dä urtaqlaşa. Bigräk tä bıyıl industrial'' "sigezlek"tä räislek itüe sürätendä Mäskäw üzen dönya eşlärendä ähämiatle ber uyınçı bulıp qaluın kürsätergä tırışa. Ämma ikençe yaqtan, "Xämas"nı Mäskäwgä çaqırıp Vladimir Putin İzrail, häm bigräk tä Quşma Ştatlar belän aralarnı boza ala. İzrail ministrlarınıñ berse Meir Şeetrit monı xätta "arqağa xäncär qadaw"ğa tiñläde.
Washingtonnan andıy kisken belderülär älegä kilmäsä dä, "Xämas"nıñ xäzerge xälendä anıñ belän söyläşülär başlaw Quşma Ştatlar planına kermi. Mäskäwdäge AQŞ-Kanada tikşerenü institutınnan Viktor Kremençuk:
"Putinneñ bu mäs''älädä Quşma Ştatlar belän ber fikerdä bulmawı, kiresençä, Washington telägänneñ kiresen eşläwe, Quşma Ştatlar pozitsiäsen qaqşata ğına", dip isäpli Viktor Kremençuk.
"Xämas" wäkillege Mäskäwdä ike kön - comğa häm şimbä - bulır dip kötelä. Ämma älegä anıñ Vladimir Putin belän oçraşuı qaralmağan.
Kärim Kamal


c: text/html

text:
Milli-mädäni moxtariät citäkçeläre Mäskäwdä kiñäşä
Milli-mädäni moxtariät citäkçeläre Mäskäwdä kiñäşä
Sişämbe könne, 8 oktäberdä, Mäskäwdä Rusiä milli-mädäni moxtariätläre citäkçeläreneñ Konsultativ sovetı utırışında 4 mäsälä qaralıp, şunıñ iñ berençese Putinnıñ Qazanda oçraşuı turında fiker alışu bulğan. Bu turıda xäzergä matbuğatta, radio, televideniedä mäğlümät bulmadı diärlek. 30 avgusttağı oçraşudan soñ Vladimir Putin xalıq sanın alğanda grajdannarnıñ üz millätlären häm tuğan tellären bilgeläw buyınça östämä çaralar kürü turında maxsus burıç-poruçenie birgän. Bu eş administratsiä başlığı Voloşinğa, xökümät başlığı Kasyanovqa, federal' ministr Zorinğa, Eçke eşlär ministrına häm FSB citäkçesenä tapşırılğan. Federal' xaqimiät idäräçeläre xalıqnıñ konstitutsion xoquqların yaqlıymı? Bu turıda qayğırtu, Putin quşqan yomışnı ütäw turında süz konsultativ sovet utırışında da barğan.
Qazanda bulğan oçraşu turında Vladimir Zorin mäğlümät birgännän soñ, Rusiä tatarları federal' avtonomiäseneñ räise Rimzil Wälievkä dä çığış yasarğa täqdim itelgän. Federal' avtonomiälär sovetı äğzäläre Qazandağı oçraşuğa zur qızıqsınu beldergännär. Bu oçraşunıñ stenogrammasın, Putin birgän poruçeniäne qulğa taratırğa, matbuğatta çığarırğa täqdim itkännär. Konsultativ sovet şundıy qarar çığarğan: Rusiä prezidentı III Bötendönya tatarları kongressında qatnaşuçılar belän oçraşunıñ eçtälege, anda yañğırağan fikerlärne Rusiäneñ däwlät milli säyäsäte konsepsiäsen qamilläşterü waqıtında isäpkä alırğa. Rusiä millätlärenä milli mäğärif, mädäniät üsterü, qayda yäşäwgä qaramastan üz milläteñne saqlap qalu öçen garantiälär kiräk. Qazanda milli mäsälälär turında üz fikerlären açıqtan-açıq beldergän Vladimir Putinnıñ abruyı şaqtıy artqan.
Läkin demokratiä üsterü, millätlärgä irek birü qayberäwlärgä oşamıy ikän. Putinnıñ Qazandağı oçraşuın, Tatar kongressın xurlap qayber säyäsätçe ğalimnär, mäğlümät çaraları yalğan ğaybätlär taratqan ide. Federal' avtonomiälär citäkçeläre obyektiv mäğlümät häm konstruktiv xezmättäşlek kiräklege turında äytkännär. 30 avgustta bulğan oçraşu waqıtında tatar cämäğätçelege wäkilläre Çitada, Kostromada häm başqa töbäklärdä bulğan citeşsezleklär turında kisken faktlar kiterdelär. Alar Rusiä prezidentı häm cirle xaqimiät öçen kompliment bulmadı. älbättä. Şulay da, barlıq täqdim häm şiqäyätlär tınıç häm eşlekle räweştä qabul itelde. Barı tik Başqortostanda tatar gimnaziäläreneñ azlığı, däresleklär citmäw, can isäptä tatarlarnı başqort itep yazu turındağı bäxässez faktlar ğına kötmägänçä kisken reaksiä tudırdı. Başqortostan citäkçelege mondıy çığışnı säyäsi provokatsiä dip kürsätergä tırıştı. Törle gäcitlärdä Qazanda çığış yasağan Nurmöxämmät Xösäyenovnı häm, ğomümän, tatarlarnı xurlap mäqälälär çıqtı.
Rusiä xökümäte qarşındağı konsultativ sovetta milli mäsäläneñ kiñ häm töple itep quyıluı mondıy waq-töyak räncülär häm üç alularnıñ urınsız ikänlegen kürsätä. Härqayda millät, tuğan tel mäsäläläre qatlawlı, Rusiä külämendä millätlärneñ tigezlegen häm yäşäw mömkinlegen tä'min itü kiräklege berdäm räweştä äytelgän bu utırışta. Federal' avtonomiälärneñ konsultativ sovetı utırışnda şulay uq Kasyanov belän oçraşuğa äzerlek, konsultativ sovetnıñ matbuğat organın buldıru, 2004 yılnı Rusiädä Xalıqlarnıñ berdämlegenä häm duslığına bağışlaw turında mäsälälär qaralğan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Latin mäs’äläse qabat kiçekterelä...
: «Rusiä Konstitutsion mäxkämäsendä Tatarstannıñ berniçä täqdime yata inde, alar qaralmıyça, östämä mäs’älälär kertelü kiräk tügel, dip qarar itelde. Mäxkämä qararı bezne qänäğätländermäsä, bez xalıqara oyışmalarğa möräcäğät itärgä mäcbür bulabız. »Parlament komissiäseneñ utırışında şulay uq, berniçä Rusiä qanun çığaru cıyılışınıñ qanunı täqdimnäre dä qaraldı. Mäsälän, Mäskäw ölkäseneñ Duması Rusiäneñ «Mäğärif turında»ğı qanunına tözätmälär täqdim itä. Elek fän kandidatı häm doktor digän fänni däräcä öçen 300 häm 500 sumlıq östämä tüläwlär qaralğan bulsa, deputatlar alarnı 3 tapqırğa arttırırğa teli. Bu täqdimne parlamentnıñ fän, mäğärif komissiäse xupladı häm barlıq täqdimnärne 11nçe sintäberdä cıyılaçaq parlament utırışına çığarırğa qarar itte.
Bikä Timerova.


text:
Mäskäw bazarında şartlawnı "taqırbaşlar" oyıştırğan
Bügenge matbuğat küzätüen 21 Awgustta Mäskäw bazarında bulğan şartlaw turındağı yazmalardan tupladıq. Gäzitlär yazuınça, berençe tikşerülär sensatsion näticälär kitergän.
Şartlaw näticäsendä 12 keşe häläk bulğan, 6 xatın-qız, 4 ir, häm ike bala – 4 yäşlek malay belän 5 yäşlek qız. Tağın 34 keşe xastaxanädä yata, 11e awır xäldä dielä. Qorbannarnıñ kübese – çığışı belän Aziä illärennän kilüçelär, ämmä aralarında Belarus, Voronej, Çabaqsar keşeläre dä bar.
İnternettağı Newsru.com säxifäse mäglümätenä kürä, baş oyıştıruçı dip sanalğan Oleg Kostarev Udmurtiäneñ Glazov şähärennän kilgän, Mäskäwneñ Mendeleev isemendäge Ximiä-Texnologiä universitetında uqıy. Tulay toraqtağı kürşeläre äytüençä, ul çäçen qırqıp, skinxedlarça kienep yörgän, ämmä üzen itağätle totqan, küreşkändä härçaq isänläşä torğan bulğan.
Jukovsov digäne ätisez ğailädä üskän. Prokuror äytüenä qarağanda, yegetlärneñ berse dä nindi dä bulsa säyäsi törkem äzğası tügel. Şulay da, tulay toraqtağı bülmädä faşistik yünäleştäge kitaplar tabılğan.
Prokuror süzlärençä, şartlatqıç yasaw ısulın alar İnternetta tapqan. Anıñ matdäläre bik ğadi, här cirdä diärlek satıla.
MockoBckий KoMcoMoлeц gäzite üzeneñ bu waqiğa turındağı mäqäläsen "OpraHизaция oбъeдиHeHHыx Haци", yağni, "Berläşkän nazilar oyışması" dip atağan. Gäzit yazuıça, xäzer tikşerüçelär Mäskäwdä şuşı cäydä bulğan tağın 3 şartlawnı da şuşı törkemgä tağırğa niätli. Ul şartlwlar da säwdä urınnarında bulğan, zıyan kürüçelärneñ kübese äzerbaycanlılar bulğan.
Rusiädä millät-ara näfrätneñ üsüenä tuqtalıp gäzit Levada üzäge ütkärgän fiker beleşü näticälären kiterä. Uzğan yıl ütkärelgän soraşuda "Sez şuşı millätlärneñ qaysısınıñ Rusiägä kilüen çiklärgä kiräk dip sanıysız" digän soraw birelgän. Cawaplar mondıy: berençe urında kavkazlılar – 50%, annarı qıtaylılar – 46%, Vietnamlılar – 42%, Üzäk Aziälelär – 31%, çegännär – 30%, yäxüdlär – 8. Cawplar arasında "urıstan başqa, bar qalğan millätlär" digäne dä bulğan. Ansıñ cawap birüçelärneñ 11%-tı saylağan.
Ali Ğilmi


text:
Ğiraq üzeneñ qoral programmaları turındağı räsmi deklaratsiäsen BMO-ğa häm Xalıqara Atom Agentlığına tapşırdı
Saddam Xösäinneñ qorallar mäsäläsendäge töp kiñäşçese general Amir Saadi Bagdadta ütkärgän 45minutlıq mätbuğat oçraşuında 12meñ bitlek deklaratsie Ğıyraqınıñ tıyılğan ber nindi dä qoral yäki programmağa iä bulmawın kürsätä , häm ul bik töğäl itep äzerlängän dide. General süzlärençä , ägär dä dokumentlarda närsäder bulsa qapma qarşılıqlı bulıp kürenä ikän, inspektorlar Ğıyraqta alarğa ğına äytergä .. tikşerüçelär här kön fabrika, zavod , tikşerü institutlarında yäşren, tıyılğan programmalar ezläü belän mäşğül …
General Saadi press konferensiedä , başlıça AQŞtağı televidinie tamaşaçıların küzdä totıp inglizçä söyläde, ämma ul Bush administratsiesen ğäräbçä dä şeltäläde.. Bez aşığıp qarar çığarunı añlamıybız. ‘Superdäwlät’ başta eşne tikşerergä tieş, bigräk tä ul Ğıyraqqa qarşı agressiegä äzerlängändä , böten dönya aña qarağanda , ul aqıllı xäräkät itärgä tieş.dide…
Bush administratsiese dokumentlarnı analizlau öçen waqıt kiräk digän ide. Hiç şiksez in qızıqlı açışnı general Saadi press konferenseidä yasadı. Ul 91-nce yılda Ğıyraqnıñ atom bombasın eşläp çığarırğa bik yaqın toruın ,- ämma Kuwaitqa basıp kerep 5 ay ütkännän soñ -1991-nce yılnıñ 17nce ğıynuarında prezident Bushnıñ Ğıyraqnı bombalıy başlauı belän atom programmasınıñ tuqtatılıun belderde.
Älbättä Kuwaitnı basıp alğan Ğıyraq ul çaqta atom bombası eşläp çığara alsa ide, Ğäräb dönyasında super däwlät bulır ide ... Ğıyraqlı ber dissidentnıñ tügel , Ä Saddam kiñäşçeseneñ atom bombası programamsı turında mäğlümät birüe şaqqattırlıq xäl bulıp tora. Ğıyraqınıñ yäşren qoral programamsı turında 1995-nce yılda Yordaniegä qaçıp çıqqan Saddam kieve mäğlümät birgän ide.
Ğıyraq yäşren räveştä eşläp çığarğan tonnarça ximik vä Biologik qorallarnı yuq ittek dip elek tä däğwä itte. Ämma bu inspektorlarnı ber qayçan da qänäğätländermäde. General Saadi yäkşämbedä dä, xökümät qorallarnı yuq itüe turında elek dönya oyışmasına tapşırğan dokumantlardan başqa bernindi östämä dokument , dälil taba almadı , bez barlıq tıyılğan qoral, programmaların , inspektorlar kilmästän elek yuq ittek dip belderüe problema bulaçaq kebek İnspektorlarnıñ citäkçese Hans Blix küptän tügel genä Bagdadta garçissa gazı eşläp çığaru , marmelad qaynatu tügel. Qaydadır bulsa dokumantlar bulırğa tieş digän ide. Saadi süzlärençä BMOsına tapşırılğan qorallar deklaratsiesendä ilneñ qoral programmaları, şulayuq sivil atom, ximik häm biologik barlıq aktivlıqlar kertelgän . Anda şulayuq häm sivil häm xärbi mäqsatlarğa xezmät itä alaçaq xastaxanä laboratorieläre, azıq tölek citeşterä torğan tözeleşlär şulsanda sır , söt zavodları xätta tire eşkärtüçe urınnar da kertelgän. General Saaddi süzlärençä
AWDİO: bez bolar AQŞ ve Britaniene qänäğätländerer, deklaratsie alar telägänçä, kiñ nigezle, yaña däres .Ägär dä alar närsä dä bulsa qarşılıq tapsa xalıqara atom agentlıgı yäisä BMOnıñ küzläü, raslau vä inspeksielär komissienä tapşıra ala . Alar monda häm tikşerä alalar. Ni öçen bu uyınnı uynarğa
General ägär dä BMOsı inpektorları( rezolutsiedä äytelgäneçä) Ğıyraq belgeçläre belän çit ildä ängämä ütkärergä telilär, räxim itsennär,bez qarşı kilmiäçäkbez dide. Jurnalistnıñ sez dä çit ilgä kitergä riza bulaçaqmısız digän sorauına , turıdan turı cavap birmiçä genä beräü dä tikşerüne yaratmıy , hava meydanında sezne tuqtatsalar älbättä açu kilä , ämma bu sezneñ iminlegegez öçen dip söylägän.
Färidä Xämit, Praga


text:
Bu könnärdä Mordowiädä Torbeyewo rayonı Yenä awılında ber küñelle bäyräm ütte. Anı sabantuy dip atamasalar da, iseme “Awıl bäyräme” bulsa da, anda sabantuynıñ qayber elementları bar ide – tatarça köräş bulmasa da, dzyudo köräşe bar ide, arqan tartu, ger kütärü, tennis häm başqa sport uyınnarı. Törle kürşe awıllardan – Qıştıru, Ust'-Raxmanovqa, Allağol, Juqowo, Xilqowodan küp qunaqlar da kilgän ide.
Bu bäyrämneñ töp oyıştıruçısı böten dönyağa bilgele tennis trenerı Şämil Tarpişçev ide. Şämil Änwär ulı äti-äniseneñ, äbi-babalarınıñ awılın onıtmıy, eş qına monda bula. Yenä mäktäbenä ul kompyuterlar büläk itkän. Uzğan yıllarda ul monda awıl urtasında zur ber bua tözede. Äle monda yal itü zonası buldırıldı.
Bu Yenä awılı gel ber Şämil Tarpişçev iseme belän genä bäyle tügel. Yenädän 1917-20 yıllarda bik küp keşe Qıtayğa çığıp kitkännär.
Çit illärdä yäşäwçe tatarlardan Penza tatarları dip bilgele bulğan küp kenä ğäilälär näq menä şul Yenä awılınnan, Mordowiädan. Mäsälän, Amerikä, Awstraliä, Törkiä häm başqa çit illärdä Ağiş, Begles, Werğas, Ğäzin, Deuş, İjbek, Kilki, Kitayıv, Qudäki, Mansur, Selixmet, Utyuş, Tarpiş familiäle tatar belän tanışsağız, bu keşeneñ çığışı Mordowiänıñ Yenä awılınnan bulırğa tieş.
Monda böten tatar dönyasına bilgele Şämsiä Apaqay da tuğan. Bötendönya tatar liğasınıñ elekke prezidentı Ali Aqişnıñ äti-änise monnan 1917 yılda kitkännär. Yıraq Könçığışta 30-nçı yıllarda törki-tatar xäräkäteneñ töp liderları da şul Yenä awılınnan.
Monda bilgele balalar yazuçısı, publitsist Fäxrelislam Ağiev tuğan, dramaturg Ğafur Qulaxmetov kümelgän.
60-70 yıllarda sowet mäktäplärendä uqığan keşelär “Perwıy raz v perwıy klass” digän kartinanı, hiçşiksez, onıtmağannardır. Bu räsemne Yenä awılında tuuçı Äxmät Kitayıv icat itkän.
Bäyrämgä qaytsaq, monda töp waqıyğa, älbättä, Lämberä awılınnan “Umırzaya” häm “Çulpan” ansambl'läre çığışı ide. Bu Yenä xalqı ğömerlärendä kürmägän waqıyğa buldı. Xalıq: “Tağı kilegez inde, mondıy närsä ümerdä kürgänebez yuq”, dip alarnı ozata qaldılar.
Bäyrämgä äzerlänüneñ böten mäşäqäte Yenä awılı mäktäbe uqıtuçıları östendä bulğan. Alar proğrammanı äzerlägän, aşlar peşergän. Uqıtuçılar, älbättä, bu bäyrämne üzläre genä oyıştırmağan. Bu eşlärneñ töp oyıştıruçısı – awılnıñ kürenekle keşese Qämil Çumarıyn. Qämil abıy rayon administratsiäse belän dä kileşkän, törle awıllardan, Torbeyewo, Atyur'yewo Lämberä rayonınnan, Saranskidan, Mäskäwdän qunaqlarnı da ul çaqırğan. Ä bäyrämneñ aqça yağın Şämil Tarpişçev qayğırtqan.
Yenä mäktäbe direktorı Tänzilä Uteşewä bu bäyrämne oyıştıru turında şulay äytte:
– Bu initsiatiwa, qänişnı, Çumarıyn Qämil Abidullowiçnıqı, bezgä niçek kürenäder.
– Ä finansirowanie qayan ide?
– Finansirowanie Tarpişçev Şämillärdän, pıtamuştı nibar bäyrämne, ni, ide Çumarıyn Qämil Abidullowiç, ul ätte, şto Şamil quştı, ştob nibarısı üzebezneke bulsın, kiräkmi kolxoznıñ, anda, qalğan sıyırın satırğa.
– Bäyräm waqıtında Yenä häm Sırqıdı awılları üzeşçän artistları berniçä cır cırladılar, ämma bäyrämdä qatnaşuçılar, hiçşiksez, Lämberä rayonınnan kilgän üzeşçän artistlarnıñ çığışına ayıruça soqlandılar.
– Ä Lämberä rayonınnan ike ansambl' bu bulğan inde, “Çulpan” belän “Umırzaya”mı?
– Da-da, şulay!
– Wıt şul ansambl' ide. Ansambl'mı alar wıt, şul artistlar. Alar na poltora çasa bezgä konsert kürsättelär awılğa şul bäyrämdä.
– Nixäl, oşadımı üzegezgä?
– Konsert bik oşadı. Konsert bik daje oşadı. Awıl xalqı, qänişnı, tağın da qararlar ide mondıy konsertnı.
Bu Yenä awılı mäktäbe direktorı Tänzilä Äxmät qızı Uteşewä ide. Xäzer süz Lämberä tatar mädäniäte üzäge direktorı Räşidä apa İpqayıwağa:
– Yenä awılına bez qırıq biş keşe bardıq, cır häm biyü “Umırzaya” ansamble belän. Yenä awılı xalqı bezne bik açıq yöz belän, yaxşı qarşı aldılar. Bezneñ citügä awıl tulı xalıq ide. Üzgä kürşe awıllardan da bik küp keşelär cıyılğan ide. Bez citügä alar bezne çäy eçärgä utırttılar. Çäy eçep alğaç, beraz tınıp, milli külmäklärebezne kiep çıqtıq bäyrämgä. Berençe cırıbıznı, “İsänmesez, duslar, sawmısız” digän cırdan başladıq konsertıbıznı. Annan Şamil Tarpişçevqa ber cır bağışladıq, “Tuğan awılım yäşel külmäkle”. Bu cırdan ul, şatlanıpmı, dulqınlanıpmı, küzlärenä yäşlär kilde. Tuğan awılında menä şundıy zur bäyräm! Ul inde soñğa konsert betkäç bezneñ yanıbızğa kilep üzeneñ şatlığın bezgä söyläde: “Mine, di, sezneñ konsertığız yañadan cannattı. Bu konserttan soñ tuğan awılım miña tağı da yaqınraq bulıp kürende. Tuğan awılıma min tağı da kübräk köçemne quyıp, ä köçem mineke bik küp, yärdäm dä itärgä, eşlärgä dä, ozaq yäşise dä kilä. Üzemneñ tatar telemne işetep, tatarnıñ mädäniäten, sänğäten üz küzläp kürüyem mine bik canlandırdı”, dip bezneñ qarşıda şul süzlärne äytte. Min äytäsem kilä Şamil Tarpişçevqa bik zur räxmätläremne Lämberä “Umırzaya” ansamble kollektiwı isemennän dä. Häm üzläreneñ awıl xalqı da Tarpişçevqa zur räxmätlär äyttelär. Menä şundıy yaqtı çıray belän üzeneñ malına awıl xalqına şundıy bäyräm oyıştırğan öçen.
Bu Lämberä tatar mädäniäte üzäge direktorı Räşidä apa İpqayıwa söyläde. Bäyräm barışında Räşidä apa Yenä awılı mäktäbenä Bötendönya tatar kongressı isemennän kitaplar büläk itte.
İrek Bikkinin, Mordoviä


text:
Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko bügen parlamenttağı barlıq törkemnärgä möräcäğät itep premyer ministr wazıyfaların başqaruçı häm yaña xökümät tözüçe Yuriy Yekanurovnı yaqlarğa çaqırdı. Yuşçenko yabıq işeklär artındağı utırışta parlament citäkçelärenä yaña xökümät tözegändä nizağlar häm añlaşılmawçanlıqlar telämäwe turında äytte. Yuşçenko kiçä eşennän alınğan xökümätneñ küp kenä äğzalarınnan üz wazıyfaların başqarunı däwam itüne soradı. Alarnıñ kübese prezidentqa xezmät itüne däwam itärgä teläwlären beldergän dielä. Bügen parlamentta wazıyfasınnan alınğan premyer ministr Yulia Timoşenko yaqlı törkem Yuşçenkonıñ qararı belän kileşmäwen beldede.
Timoşenko bügen kiç İnter TV televideniese aşa çığış yasar dip kötelä. Timoşenkonıñ oppozitsiägä küçü mömkinlege turında da süzlär yöri. Parlament räise Volodımır Lıtvın AQŞ säfären özep Ukrainağa qayta.


text:
Azatlıq xäbärçese üleme uñayınnan xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları borçılu belderä
Parijdağı Törekmänstan ilçelege qarşına Çiklären tanımağan jurnalistlar oyışmasınıñ 30 lap wäkile kilgän ide. Törekmän ilçeseneñ alar yanına çığuın taläp itte. Fransia politsiase uram cıyının tarattı. Çara aldınnan oyışma äğzası Elza Vidal anıñ maqsatları turında bolay dip äytte: “Bez bügen biregä üterüçelärneñ cäza aluın taläp itär öçen cıyıldıq. Hiç yuğı bu xaqta bez däşmi qalırğa tieş tügel”.
Törekmän räsmiläre Moradovanıñ üz üleme belän ülgänen xäbär itsä dä, keşe xoquqları oyışmaları moña ışanmıy. Moradovanıñ balaları da morgta äniläreneñ mäyeten kürgäç, anıñ muyınında nindider ezlär häm başında zur yara bulğanın äytkän ide. Törekmän Xelsinki waqıfı citäkçese Tacigöl Bikmedova, Moradovanıñ üterelgän buluına dälillär bar dip belderde. “Azatlıq radíosı xäbärçese häm keşe xoquqları aktivistı Ögülsäpär Moradova säyäsi maqsatlardan üterelgän. Anı köç qullanıp häm ğazaplap ütergännär. Moña dälilär bar,- dide Bikmedova.
Baş fatírı Venada urnaşqan Xalıqara Xelsinki federatsiase başlığı Aaron Rodes ta şundıy uq fikeren belderde. Nyu-Yorkta urnaşqan jurnalistlarnı yaqlaw komitetı Törekmän räsmiläreneñ yäşeren ğämälläre şik tudıra dip belderde. Londondağı Ämnesti İnterneşnel, Moradovağa qarşı köç qullanğan bulu ixtimalı borçılu tudıra, dip yazıp çıqtı.
58 yäşlek Ögülsäpär Moradova yün ayında qulğa alındı. Anıñ yanına advokatlarnı kertmädelär. Xoquq yaqlawçılar belderüençä, “cimerü eşçänlege alıp baruın tanısın öçen” anıñ aqılına zäğıyflek kiterä torğan matdälär qullanılğan. Avgust ayında anı Törekmänstan mäxkämäse qanun bozıp qoral saqlawda gepläp 6 yılğa iregennän mäxrüm itkän ide.


text:
Ukrainada qabat prezident saylawları
Audio (Viktor Yuçenko)
"İñ möxime – xalıq ciñde. Bügen saylawğa barğanda şunı uylap kildem: niçä million keşe Ukrainanı şuşı xälendä kürergä teläde. Soñğı 30 köndä bulğan xällär – bezneñ ata-babalarıbıznıñ eşe, alar bügen küktän qarap bezgä alqışlıylar."
Yuçenkonıñ köndäşe Yanukoviç ta Ukrainanıñ tarixi mizgel kiçerüen äytte, ämmä il öçen üzen yaxşıraq kiläçäk dip atadı:
Audio (Viktor Yanukoviç)
"Min Ukraina xalqı döres saylaw yasar dip kötäm. Üzem Ukraina xalqınıñ kiläçäge öçen tawış birdem."
Soñğı 10 yıl xakimiättä torğan häm şuşı waqıt eçendä küp cancal kiçergän prezident Leonid Kuçma namzätlärneñ ikesen dä saylaw näticälären ixtiram itergä çaqırdı:
Audio (Leonid Kuçma)
"Allağı tägälädän monıñ soñğı saylawlar buluın soradım, inşalla şulay bulır da. Ciñelgän namzät ikençe köngä köndäşen şaltıratıp qotlar. Häm bu soñğı noqta bulır. Ukraina bügenge xalätendä mondıy ozın saylawlar kütärä almıy."
Ukrainanıñ başqa töbäklärendä tawış birülär niçek ütte soñ. Uzğan saylawlarda kübesençä Yanukoviçqa tawış birgän könyaqtağı Mikolaev şähärennän Şamil İhsanov bezgä bolarnı xäbär itte:
Audio (Şamil Ihsanov)
Qırımdağı xäbärçebez Diläwär Osman bügenge tawış birülär turında bolarnı söyläde:
Audio (Diläwär Osman)
Ukrainada tawış birü urınnarı cirle waqıt belän kiçke 8dä yabıla. Berençe näticälär turında Azatlıqnıñ düşämbe tapşıruında.
-Ali Gilmi


text:
“Tatar cırı-2003” festivalendä Alsu qatnaşırmı?
Mintimer Şäymievnıñ Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovnıñ inauguratsiäsendä yasağan çığışı kiñ cämäğätçelek öçen ser bulıp qaldı. Ayırım alğanda tatar tele, milli respublikalarnıñ älifbağa xoquqı turındağı fikerlär Başqortstan televideniese tarafınnan qısqartıp birelgän ide. Tatar xalqına bäyle fikerlärgä senzura yasaw Ufadağı kollegalarıbız öçen ğädäti xälgä äylänep bara. Düşämbe könne Mintimer Şäymievnıñ Ufadağı çığışı tatarstan prezidentınıñ mäğlümat üzäge tarafınnan redaksiälärgä taratıldı. Anıñ belän İntertat.ru elektron gazetası bitlärendä tanışırğa mömkin bulaçaq.
9, 10, 11nçe ğinwarda Piramida tamaşa kompleksında “Tatar cırı-2003” televizion festivale ütäçäk. Bu bäygegä iğtibar bik zur. Biletlar şaqtıy qimmät buluğa da qaramastan, barlığı ike meñ yarım urın küp millionlıq tatar xalqı öçen az dip sanala. Qazan cırçılarınnan başqa festival'gä Avstraliädän Zölfiä Kamalova, Finlyandiädän İsmal, Mäskäwdän Rinat İbrahimov, Ufadan İdris Ğäziev, Fädis Ğäniev Piramida säxnäsendä çığış yasayaçaqlar. Xalıqara yoldız Alsu Safinanıñ kilü mömkinlege äle dä kön tärtibennän töşep qalmağan. Bäxäslär dä bulır, säxnägä häm Piramida zalına kerergä teläp tä, anda elägä almawçılar da az bulmas. Ämma, bu çınnan da zur häm qızıqlı tamaşa bulırğa oxşağan.
Rimzil Wäli


text:
Faxişälek Berläşkän Ğäräb Ämiratında räsmilärneñ ber dä söyläşergä telämägän tema. Xätta fäxişölek konservativ möselman federatsiäsendä räsmi räweştä yuq ta . Ämma çınbarlıqta faxişälek monda multi-million bizenes bulıp tora. Ämirlektä faxişä bulıp eşläwçe xatın qıznıñ zur öleşe üze monda kilgän yäki yarlı illärdän kiterelgän. Alarnıñ kübese Ämirlektäge seks säwdäsendä ezärleklänä häm başqa tör qıyınlıqlarğa duçar bula.
Bezneñ Dubaydağı xabärçebez bu aralarda ğına üzbäkstanlı Katarina isemle ber xatın qız belän oçraşıp söyläşte. Katarina äytüenä kürä 2002nçe yılda ul üzbäkstanda buxalter bulıp eşlägändä , anıñ citäkçelärennän berse turıdan turı bar berniçä atna Berleşkän Ğäräb Ämiratında ğäräblär belän yoqlap qayt 5meñ dollar qazanırsın dip tup turı äytkän. Ul çaqta 19 yäşlek bik yarlı ğailädä yäşägän Katarina ällä ni ozaq uylap tormıy Dubayğa yul tota . Äytep kitkän direktornıñ Ämiratttağı xezmättäşe aña viza eşläp birä häm anı hava mäydanında qarşı ala. Sponsor xanım älbättä şunduq Katarinanıñ pasportın alıp quya. Katarinanıñ üzen tıñlağız(audio) Dubayda bügen 2meñ çaması faxişä prostitutqa eşli. Alarnıñ baytağı çit illärdän kiterelgän. AQŞ Däwlät Departamentınıñ keşe belän sävdä turındağı sonğı xisabı iyün ayında iğlan itelde häm Berläşkän Ğäräb Ämiratı faxişälek belän legal bulmağan keşe säwdäse arasındağı elemtäne kontrol itä almağan öçen kisken tänqitlänä. Xisapta ,könyaq, könçığış Aziä eleke sovet respublikları häm Russiädän sex ,qollıq öçen kiterelgän xatın qız ir at ,bala çağanıñ sonğı tuqtalışı Berleşkän Ğäräb Ämirlege dip äytelgän. Baytaq qına sanda çit il xatın qızı üz illärendäge cinayätçelär tarafannan yalğan wäğdälär belän Ämiratqa kiterelä häm sex xezmätenä mäcbür itelä dip yazılğan Däwlät departamentınıñ xisabında. Dubayda Cyclon isemle tönge klub Berleşkän Ğäräb Ämirlegendä çäçäk atqan xalıqara sex säwdäsen kürsätkän yaxşı ürnäk. Zur klubnıñ xucası Londonda yäşäwçe hindistanlı. Tönge klub anda yörüçelär tarafınnan faxişälärneñ BMOsı dip yöretelä. Normal ber kiçtä anda ike distä ildän 500çaması faxişäne oçratıp bula ikän. Alarnıñ zur öleşe Azerbaycan Russiä Tadcikstan, Üzbäkstan Bolgarstan häm Taiwannan. Cyclone Dubayda faxişälär eşlägän berdänber tönge klüb tügel. Alar Dubaynıñ barlıq 5 yoldızlı qunaqxanälärendä xättä uramnarda da bar. Zur tabış kitergän bizenes, ämma xatın qıznıñ üzenä tügel. Baya tawışın işetkän Katarina miña 5meñ dolar wäğdä itelsä dä ul aqça ber qayçanda birelmäde anıñ başta äytkän 18meñ çaması dollarnı sponsor üzbäk xatını qulınnan tartıp alğan . Katarina bäxetle bügen ul faxişä bulıp eşlämi. Ul bezneñ xabärçegä min alkogolik anası tarafınnan 500 dollarğa satılıp Dubayğa kiterelgän 14 yäşlek balanı da kürdem dip söylägän. Qırğızstan respublikanıñ general konsılı Akaev Bektübäk min andıy säwdägärlärne yaxşı beläm digän Azatlıq xabärçesenä. Anıñ bürosında säwdägärlär qulınnan qotılğan häm Qırğızstanğa qaytqan bik küp xatın qıznıñ foto räsemnäre , alar turında qul belän yazılğan bik küp mäğlümät qatırğılarda saqlana. Bektübäk bu xatın qızlar yä sponsorlarınnan qaça aldılar yä dä politsiä alarnı qulğa alıp ildän çığarıp cibärde dip söylägän. Berleşkän Ğäräb Ämirlegenedä eşläwçe faxişälärneñ zur öleşe Rusiä Federatsiäsennän. Bu faxişälär sonğı waqıtlarda Üzbäkstan, Qırğıstannan şulayuq Çeçnä häm Tadcikstannan kilgän xatın qız sanı arttı dip söyli . Bazarğa şaqtıy ğına sanda Qıtay xatın qızı da kerä başlağan. Eleke sovet respublikalarınnan keşe säwdägärläre Ämirlektä yaxşı urnaşıp tamır cäygän , alar yarlı respublikalar xatın qızların cälep itä. Tadcikstannıñ Ämirlektä missisäe yuq .Ämma Düşämbedä Migratsiä buyınça xalıqara ofistä eşläwçe Nigida Mamdjonova bez Berleşkän Ğäräb Ämirlegendä kiskennäşä barğan problemanı beläbez dip äytep bolay digän(audio)
Räsmi bulmağan datağa kürä 300dän artıq Tadcik xatın qızı Ämirlektä faxişälek säbäple qulğa alınğan. Bez alarnı irekkä çığaru öçen tırışmıybız. Alarnıñ bu eşkä qatnaşuın tuqtatu bezneñ öçen möhimräk, bezneñ prioritet bu.
Radiobıznıñ xabärçese Dubayda Russiä häm Üzbäkstan missiälärenä küp märtäblär möräcäğät itsä dä, alar faxişölek turında söyläşüne kire qaqqan. Şulayuq Dubay politsiäse , migratsiä häm çit il eşläre departamentı räsmiläre bu xaqta söyläşergä telämägän. Törle illär faxişäläre belän ütkärelgän ängämälär idänastı törkemnäreneñ xatın qıznı sekretar, kibettä eşläw kebek yalğan wäğdälär belän Ämirlekkä kiterüe añlaşıla. Ämma bik küp xatın qız aqça eşläw mäqsatında üz teläge belän dä anda bara, alarnıñ qayberläreneñ ällä ni hönäre yuq, ikençeläre ğailälären, balaların qarau öygä yardäm itü öçen faxişölek yulın saylıy, Alarnıñ qayberläre yäş uqımışlı , hönärle Misal öçen 28yäşlek Rumıniäle Marina , ekonomist . Ul ilendä kievgä çıqqan .Marina törle xalıqara şirkätlärdä eşläp qaradım 200dollardan artıq aqça alalmadım di(audio)
Rumıniädä minem irem bar. Ul minem närsäder eşlärgä teläsäm,eşliäçägemne belä. Min Rumıniägä ay sayın 2meñ dollar cibärep toram. Monda minem ir at iptäşem bar. Ul minem mondağı çığımnarnı tüli . Tormış quşa. Monda här xatın qıznıñ ir at iptäşe bar , alar kvartirnı , kiem salımnı aşau eçüne tüli...
Marina Dubayda tağı ber ike yıl eşläp aqça cıyıp Rumıniädä yortlar satıp alıp, alarnı tözätep, mebellär quyıp , tabış belän satarğa planlaştıra.
Çittän turist vizası belän Dubayğa kilgän xatın qız niçek anda qalıp eşli ala soñ digän sorauğa Marina mondıy cawap birä(audio)
Beläsez cirle keşelär genä eşläw-yäşäw vizası alıp birä ala. Min aqça tülim häm ul miña viza, dokumentlarnı äzerläp birä.
Marina häm başqaları äytüenä kürä viza öçen bu keşelärgä 2500 belän 4meñ dollar arasında aqça tülärgä kiräk. Texnik yaqtan qarağanda Marina yalğışa. Çönki çit il keşeläre dä bilgele şartlarda çit il eşçelären eşlätä ala.Ämma faxişälär belän ütkärelgän ängämälördä çit il keşeläreneñ qatnaşuı işetelmäde. Älbättä monda çit il cinayätçe törkemnäre çığarma bulıp tora. Şirkätlär bezgä sälätle çit il xezmätkäre kiräk digän sıltau belän viza alala.Xatın qız viza öçen meñnnärçä dollarnı bu şirkätkä tüli. Bu xatın qızlarnıñ başı bälägä kermäsä, ike taraf ta qänäğät eşlärenä däwam itä, ägär dä faxişä politsiä qulına eläksä, şirkät älbättä ul turıda işetergä dä belergä telämi. Qayçaqta bu sponsorlar xatın qıznıñ ayına tapqan aqçasınıñ bilgele ber öleşen alıp tora .Misal öçen Marina aylıq tabışınıñ 50%ın eş vizası öçen tülim di.Viza 3 aylıq möddät öçen birelä. Ostarıp, şomarıp kitkän faxişälär üzläre sponsorğa äylänä qayber oçraqlarda, alar üz illärennän xatın qıznı kitertä, yulların tüli, viza alıp birä. 8yıl elek Dubayğa kilgän azerbayçanlı Aleksandra başta uramnarda eşlägän ä xäzer üze cirle ğäräb ir atı belän bergäläp Azärbaycannan xatın qız import itä. Berleşkän Ğäräb Ämiratında sannarı nıq artıp kitkän faxişälär belän bergä , ezärlekläv, üterülär dä artıp kitte.Marina süzlärençä (audio)
Bik küp xatın qıznıñ problemaları bar bik küp.... Ütkän ayda Berleşkän Ğäräb Ämirlegendä 6 faxişä üterelde, alarnıñ qayberläreneñ mäyetläre tanılmaslıq xäldä.
färidä xämit,praga


text:
Uve Krügernıñ yaqlawçısı wäzğiätkä üz añlatmasın birä
Uve Krüger, inde 2 yıl çaması, Tübän Kama, şähärendä mäxkämäneñ xökem qararın kötä. Anı qulğa alğan tärtip saqlaw oyışmaları, Uve Krugernı qanunsız yul belän, şartlatqıç satıp aluda gäyepli. Ul, iminiät şirkätennän aqça alu niätennän, Berlindağı yortın şartlatmaqçı bulğan, digän xäbärlär taratıldı. Gäyepläwçe yaq, Almaniä watandaşın 5 yılğa xökem itärgä täqdim itä. Bu könnärdä, Uve Krügernıñ advokatı jurnalistlar belän söyläşep, mäxkämä eşe turında üz fikerlären belderde. Alman keşese qulğa alınğan waqıtta, şartlatqıçlar bulmıy, 1 yıl eçendä xökem qararı çığarılmasa, ul keşe saq astınnan çığarılırğa tieş, mäxkämä yaqlawçı yaw şäxitlären tıñlamıy, häm başqa şundıy dälillärne kiterä. Mäxkämä utırışları Uve Krügernıñ yaqlawçısınnan başqa da ütkärelgän bulğan. Bu xaqta Almaniäneñ Rusiädäge ilçelege dä räsmi möräcäğät cibärgän. Xökem qararı şuşı könnärdä çığarılırğa tieş.Gafiulla Gaziz


text:
җoMra, 20 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 19:12
Tormış bulğaç bar da bula. Söyeneçe-köyeneçe, tazalığı- baylığı, ğäriplege-fäqirlege bar da yänäşä. Suqırlarnıñ da xalıqara könnäre bar ikän. Ul nindi kön soñ? Bäyräm disäñ gönahı bulır, qayğı köne disäñ dä kileşmäs. Kürü säläte zäğiflängän yä suqırayğan keşelär ğömere buyı qayğırıp qına utırmıy bit inde. Eşli, yäşi tormışın alıp bara. Däwlät, cämğiät yärdämgä kilä. Tatarstanda Gomümrusiä suqırlar cämğiäte eşli, berniçä invalidlar cämğiätläre bar. Älbättä suqırlar problemaları belän Sotsial' tä'minät ministrlığı da şöğellänä. Ä problemalar citärlek. Suqırlar cämğiätennän alınğan mäğlümatlardağıça Tatarstanda 6549 kürü säläte buyınça invalid bar şularnıñ 2200se yäşlär. Kürü säläte buyınça 1 törkemgä kergän invalid, yäğni döm suqır keşe, 1400 sum pensiä ala. Añlaşıla ki xäzerge zamanda mondıy pensiä alğan keşegä berençe problema - eşläp tamaqnı tuydırırlıq, ös-baş alırlıq aqça, xezmät xaqı alu. Ä eş tabuda iñ berençe problema şul. Suqırlar cämğiäte xezmätkäre Larisa xanım añlatuınça suqırlarğa attestatsiälägändä barı suqırlar cämğiäte sistemasına kergän şirkätlärdä genä eşläw xoquqı birälär, qanunnar şundıy. Älege şirkätlärlärdä elementar tormış kiräk-yaraqları citeşterelä häm xezmät xaqı da şunıñ qädär genä. Xäyerçegä cil qarşı digändäy soñı waqıtta şirkätlärgä däwlät yärdäme dä çiklängän. Larisa xanım - suqırlar eşli torğan maxsus oyışmalarğa salım taşlamaları beterelü säbäple alar matdi qıyınlıqlar kiçerälär, çönki başqa şirkätlär belän köndäşlek itä almıylar. Älbättä Tatarstanda kürü säläte invalidları arasında da yaxşı eşlärgä urnaşqan yä bulmasa allahı täğälä birgän başqa sälätläre belän uñış qazanğan şäxeslär dä bar. Cırçı Zakir Şahban pänceşämbe könne Tatarstan rayonnarına gastrol`gä çığıp kitte. Çönki ul härqayda kötep alınğan tanılğan cırçı. Azatlıq radiosına birgän interv'yusendä ul bolay dide. Äye Zakir Şahban kebek uñış qazanğan “suqır cırçı” digän cırlar obrazı bulğan keşelärneñ dä problemaları citärlek. Zakir Şahban könküreş qıyınlıqları kiçermim şöker yaqınnarım, duslarım bar dide. Yalğız qalğan suqırlarğa da reabilitatsiäse üzäge bar ikän. Mäskäw yanındağı üzäktä tüläwsez berniçä ay eçendä suqırayğan keşelärne könküreş problemaların xäl itärgä, nindidä bulsa ğadi genä hönärgä öyrätälär ikän. Läkin monıñ belän genä tormış itü ciñeläyäme soñ? Şuşı könnärdä Qazanda mäğlüm ber säyäsätçe sulağaylar firqäse oyıştırırğa yörüe turında imeş-mimeşlär işetelde. Älege säyäsätçe bu ideyäne bik aktual' dip sanıy ikän. Çönki alğa kitkän çit illär dä xätta sulağaylar mänfäğätläre dä qayğırtıla ikän. Ä Rusiädä sulağaylarnı uñ qul belän yazarğa mäcbüri itälär, unitaz totqıçında sul yaqqa quyu qaralmağan ikän. Qazanda berär yort basqıçına invalid kolyaskası belän töşärlek caylanma quysalar da böten dönyağa şaw itälär. Qaya äle ul suqırlar mänfäğätläre dä, sulağaylar mänfäğätläre.
Yunıs Ätnäle.


text:
Qazanda mädäniät tormışında yaña sezon başlandı
Mädäniät dönyasında, sezon açılu ğädättä, oktäber ayınnan başlana . Bıyıl tatar tamaşaçısı öçen teatr binaları yabıq bulsa da , yäş tamaşaçılar teatrı , häm konsert zalları sentäberdän ük tamaşaçını üzeneñ konsert zallarına çaqıra başladı. Menä pänceşämbe könne genä dä ike tatar tamaşaçı zalı şığrım tulı ide. Alay ğına da tügel, tatar teatrları Qazanda ğına tügel, xätta Rusiäneñ başqa şähärlärendä dä uñışqa qazanıp qaytalar . Mäsälän, Ufada.
Bu könnärdä Ufada IV törki telle teatrlarnıñ xalıqara “Tuğanlıq” festivale tämamlandı. Festival'dä, Tatarstan isemennän Ğ. Kamal tatar akademiä teatrı kollektivı çığış yasadı. Alar A. Çexov äsäre buyınça “Öç señel” spektaklen kürsättelär. Teatr kollektivı festival'neñ “milli säxnädä rus klassikasın gäwdäländergäne öçen ” nominatsiäsendä ciñü yauladı. “İñ yaxşı xatın –qız” rolendä ciñüçe bulıp Tatarstannıñ atqazanğan artistkası Lyutsiä Xämitova tanıldı.
Ä Tatar yäş tamaşaçılar teatrı kollektivı üzeneñ sezonın pänceşämbe könne “Peçän bazarı” spektakle belän başlap cibärde. Anıñ premyerası bıltır bulğan ide. Älege äsär belän yäş tamaşaçılar teatrı “ Art-Ordo” dip isemlängän II xalıqara teatr festivalendä ciñü yaulap ta qayttılar. Älege teatr bıyıl tağın küp kenä yaña premyeralar belän söyenderergä cıyına.
Alarnıñ berse “Amazonka häm Aydar” dip atalğanı , yäş rejisser İlgiz Zäyni tarafınnan äzerlängän. Bu spektakl' sentäberneñ 25 quyılaçaq. Bu spektakl' xatın-qız häm cämğiät turında. Älege xaqta teatrnıñ baş rejisserı Rinat Äyupov bolay dide:
“ Bu yäşlär häm mäxäbbät turındağı äsär. Anda yäşlär arasına eşmäkärlek , biznes kilep kerä. Ämma nindi genä zaman bulsa da, ir-atlar xatın-qızlarsız häm mäxäbbätsez yäşi almıy. Menä şunıñ turında bu äsär ” dide ul.
Teatr, yäşlärneke dip sanalsa da , andağı artistlar arasında bıyıl üzeneñ 60 yäşlek yubileyın bilgeläp ütärgä cıyınğan , Tatarstannıñ xalıq artistı Nuriäxmät Safin tudırğan rol'lär dä bik küp. Bıyıl anıñ öçen maxsus “Korol' Lir ”äsäre” quyılaçaq. Töp geroynı Nuriäxmät Safin üze uynayaçaq.
Ä bu könnärdäge başqa tamaşalarğa kilgändä, pänceşämbe könne Qazannıñ Yäşlär üzägendä “Cide yoldız” konsertı uzdı. Şul xaqta konsertnıñ prodyuserı Lyubidä xanım Yusupova “Azatlıq” radiosına menä närsälär söyläde:
“ Minem uylawımça , bu konsertnıñ yañalığı, bügenge yäşlärneñ borınğı köylärne yañaça başqaruında. Anda 500 urınlı zal şığrım tulı ide. Konsertta cırçılar: Zäynäp Färxetdinova, Zöfär Bilalov, Aydar Ğalimov, İnsaf, Liliä Mullağilieva, Liliä Xämitova qatnaştılar.. Bigräk tä Zäynäp Färxetdinova belän Aydar Ğalimovnı xalıq bik yaratıp qabul itte.“Mubay”, “Barbekyu” törkemnäre häm İlsöya Badretdinova da “Cide yoldız” konsertında berençe tapqır qatnaştı. Alarnı da tamaşaçı bik yaratıp qabul itte. Ä Qazannıñ SKJ - yäğni “Üzäk klub tormışı” dip atalğan ber tönge klubında, pänceşämbedä zur tatarça çara uzdı. “Bars- Media” üzeneñ “Muzıkal' bomba” dip atalğan festivalen uzdırdı. Konsertnı oyıştıruçılar, çarada 1300 keşe qatnaşqan, dilär. Anda cırçılardan Mälikä , Bulat Jihanşin, Puma, Färit Taişev, İlnar Safiullin, Salawat Miñnexanov, Landış Niğmätcanova çığış yasağan. Ä bu konsertta ör-yaña programma belän “Plagiat Klab” - Kamedi klab –tatarça” dip atalğan Çallı törkeme bulğan. Mondıy küreneşneñ äle tatar estradasında bulğanı yuq ide. Tamaşaçı Çallı qunaqlarınıñ cırçılar turında törle parodiälären , yäşlär, mäxäbbät turında törle şayartuların bik yaratıp qabul itkännär.
Mälikä Basıyr


text: Rusiäneñ ğädättän tış xällär ministrlığı, Soçi yanında A-320 oçqıçınıñ qazağa oçraw säbäpläreneñ berse dip, hawa torışınıñ naçar buluın atıy. Yerevannan Soçiğä oçuçı A-320 oçqıçı uzğan töndä Adler hawa mäydanına töşer aldınnan qaza kiçerde. Oçqıçta 105 yulçı, 8 ekipäj ägzäse bulğan. Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı mäglümätlärenä qarağanda, oçqıçta bulğannardan 27se Rusiä watandaşı. Haläk bulğannarnıñ 38 cäsäde tabılğan. Watılıp diñgezgä töşkän oçqıç watıqları ike çaqırım tiränlektä su astında yatu ixtimalın belderälär. Alarnı ezläp tabu öçen tirän sularda qullanıla torğan cixazlar kitereläçäk. Rusiäneñ baş prokuraturası kürsätmäse belän Soçiğä Mäskäwdän tikşerüçelär törkeme kilgän. Oçqıç xucaları bulğan Ärmänstan hawa yulları şirkäte, oçqıç bik yaxşı, tözek xäldä ide dip belderä. 5 may ike yaq prezidentı qararı belän, Rusiädä dä Ärmänstanda da mätäm köne dip iğlan itelgän.


text:
Şiğer bäyrämenä meñnän artıq keşe kilde
Klassta tatarça söyläşäbez. Urısça urıslar belän genä. Uramda da tatarça, öydä dä tatarça söyläşäbez. di 95- nçe mäktäpneñ 9- nçı sıynıfında uquçı Marsel', Dinar, Ayrat.
Bäyrämgä Tuqay kiterä. Anı sağınıp, yaratıp kiläbez.
-Tuğan tel bäyräme dip tä kiläbez bit äle. Üzebezneñ telebezne yaqlap kiläbez inde. dide 77 yäşen tutırğan Miñlebikä apa. Bäyräm Tuqayğa çäçäklär salu belän başlandı. Yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov bu bäyrämne Sabantuyın kötkän kebek kötep alabız, dip başlap cibärde. Tatarstan xökümäte citäkçese urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva çit töbäklärdän kilüçelärne dä sälämlägäç, Prezident Şäymievneñ qararı belän tanıştırıp Tuqay bülägenä iä buluçılarnı iğlan itte.
Moña qädär icat itkän äsärläremä xalıq tarafınnan, citäkçelär tarafınnan şundıy bäha birelgän ikän, bu quanıçım. Minem icatımnıñ ber öleşe. Xäzer berençe klassnı üttek. İmtixan tapşırdıq. Xäzer inde alğa barırğa kiräk. Yaña äsärlär yazarğa kiräk.
dide yazuçı, şağir cämäğät eşleklese Razil Wäliev. Sınçı Rada Niğmätullina bu büläkkä min ğömerem buyı kildem, dide.
Bik zur miña quanıç qart könemdä min alıştıruçılar bar. Qızlarım bik talantlı. Xäzer alar minem bik zur terägem. Minem zur ışanıçım. Alar arttırıp yasayaçaq alar.
2007 yılnıñ Tuqay bülägenä layıq bulğan kompozitor Räşit Kälimullin isä, bügenge köndä zur külämle äsär östendä ikän.
Zur simfonik äsär östendä eşlim. Bu bezneñ respublika turında, bezneñ tatar xalqı turında.
Şiğriät bäyräme, Marat Mölekov isemendäge Tatar ictimaği üzäge räise Yunıs Kamaletdinov äytüençä, xalıq fikeren belderü çarası da äle ul. Üzäk wäkilläre “Tuqaynı bez tatarğa Alla üze birgän”, “Yazuçılar oyışması qayçan qurqudan tuqtar”, “Tatar üz teleñä bitaraf bulma” häm Milli universitetnıñ açılmawına, latinnıñ kertelmäwenä borçılu yazılğan şiğar'lär kütärgän ide. Şiğriät bäyräme, şağirlär üzläre äytüençä “Şiğriät Sabantuyına” äylände. Säxnägä kütärelgän härkem yaña icat cimeşe belän tanıştırdı.
Nail Alan


text:
Ğiraqtağı şığıy möselmannar yaña xakimiatne tözügä yoğıntı yasarmı?
Saddam çorında qatı basım astında torğan şığıy möselmannarnıñ amerikannar Ğiraqnı elekke xakimiattän azat itkännän soñ ildä islam ğädätlären kertü taläbe belän çığuwı Waşingtonğa xäzer yaña şom saldı. Yaqın Könçığışta yaña İran päydä bulu ixtimalı amerikannarnı ber dä quwandırmıy, şuña kürä dä alar Ğiraqtağı xakimiat ilneñ bar milli wä dini törkemnäre xoquqların xörmät itärgä tieş digän qaraşta tora.
Audio
Öç distä yılğa yaqın Saddam xakimiate astında iza çikkännän soñ Ğiraq xalqınıñ küpçelegen täşkil itkän şığıy möselmannar elek tıyılğan dini yolaların üti başladı, soñğı atna-un kön eçendä genä dä yözlägän meñ şığıy möselman, alarnıñ kübese äle yözlägän çaqrım ara ütep, Kärbälä häm Näcäf şähärlärenä ziarat qıla. Saddam çorında bu yıllar däwamında tıyılıp kilde, monıñ öçen keşelärne törmälärgä yabıp, bu alarnıñ qayberlären xätta ülemgä dä kiterde. Şığıylarnıñ şuşı soñğı aktivlığı alarnıñ yañarış kiçerüwen kürsätä, häm alar Ğiraqnıñ yaña xakimiatendä üzläre öçen bu yulı layıqlı urın alırğa teläwen belderä. Mäğlüm ki, Waşington Ğiraqnıñ kiläçäktä demokratik cämğiat tözep bar Yaqın Könçığış öçen ürnäk ber model buluwın teli. Biredä barı tik, Ğiraq xalqı küpçelegen täşkil itkän şığıylar demokratiäne anıñ Könbatıştağı mäğnäsendä añlıylarmı digän soraw ğına qala. Quşma Ştatlar Kongressınıñ tikşerenü üzägendä eşläwçe Kenneth Katzman bu uñaydan bolay dip uylıy.
Audio
Xäzer, dinneñ däwlättän ayırıluwın bik telämägän häm säyäsättä aktiv qatnaşqan şığıy islamçılar kütärelep kilä, häm Quşma Ştatlar alarnıñ şuşı kütärelüwenä kirtä quyarmı, ällä alar belän xezmmättäşlek itüne saylarmı, bu äle minem öçen açıq tügel dip belderä Kenneth Katzman. İkençe yaqtan şığıylar üzläre dä tarqawlıq häm üzara doşmanlıq kiçerä. Aprilneñ 10-ında Näcäftä soñğı yıllarda Londonda möxäcirlektä yäşägän häm xäzer Ğiraqqa qaytqan ber şığıy ruxanie üterelde, monı anıñ köndäşläre eşlägän digän faraz bar. Dini citäkçelär arasında da Ğiraq şığıyların wäkillek itü mäs’äläsendä üzara köräş bara. Waşingtonda Strategik häm Xalıqara tikşerülär üzägendä islam programmasın citäklägän Shireen Hunter bu uñaydan bolay di:
Audio
Şığıylar arasında da, bar Ğiraqqa xas bulğan qabilä, ıruğ, ğailä bäyläneşläre kiñ taralğan di Hunter. Alarnı hiçniçek tä berdäm dip atap bulmıy. Ägär dä Ğiraqta şığıy xökümäte tözelä ikän, ul üzennän-üze koalitsiä räweşendä genä bula ala dip isäpli amerikan belgeçläre. Şuşı atna azağında Ğiraqnıñ törle milli wä dini törkemnäre wäkilläre yänä, Quşma Ştatlar qaramağı astında ilneñ yaña citäkçelege mäs’äläsen xäl itü öçen çirattağı oçraşuğa cıyılaçaq. Anıñ qayda buluwı, häm anda Ğiraqtağı şığıy möselmannarınıñ İranda urnaşqan oyışmalarınnan wäkillär qatnaşu-qatnaşmawı älegä bilgele tügel. Elekke cıyın äzerlängändä alar andıy kiñäşmädä qatnaşudan baş tartqan ide.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Hämäs suğışçılarınıñ ruxi citäkçese şeix Ahmed Yassin, Fälestin totqınnarın törmädän çığarır öçen İsrael xärbilären urlaw mömkinlege belän yanadı. Fälestinnärne irekkä çığarunıñ başqa yulı yuq, dide ul. Mäğlüm bulğança kilä İsrael belän Livannıñ Hizbullah suğışçan törkeme arasında totqınnarnı almaşu çarası uzdı. İsrael ber eşquar häm 3 xärbineñ mäyetenä almaşqa 30 ğaräp totqının häm 400 fälestinne törmädän çığardı. Soñğı 20 yılda bu – totqınnar almaşunıñ iñ zur çarası buldı.
Kiçä Jerusalimda bulğan terror höcüme öçen Al Aqsa Brigadaları häm Hämäs cawaplı buluların belderde. İsrael ğaskärläre bügen Beitlehemda tikşerülär uzdırıp intixar terrorçınıñ öyen şartlattı, dip xäbär itelä.


text:
13 noyäber - Xalıqara suqırlar köne
Xalıqara suqırlar köne turında suqır keşe üze söylärgä älläni aşqınıp tormıy. Suqırlar köne, şunnan närsä? Yılda bit 365 kön häm här könne bu keşelär yäşäw öçen köräşä, buldıra alğança yäşi. Ä bu keşelär çınlıqta bik küp närsägä sälätle. Alar köçle häm ixlas, märxämätle häm añlawçı, belemle häm faydalı bula ala. Äye, aqılsız häm miherbansız bezneñ cämğiät öçen alar fayda kiterä ala.
Tatarstanda 10 meñgä yaqın suqır keşe yäşi. Alarnıñ ike meñe - balalar. Şuşı keşelärneñ tormışın ciñeläytü öçen nindi şartlar bar, ä nindilär yuq? Şuşı xaqta Tatarstannıñ suqırlar kitapxanäse citäkçese Nail Säfärgaliev söyli:
Bilgele, suqır keşegä yulnı uzuı bik awır. Monıñ öçen çit illärdä tawışlı svetoforlar bar. Xäyer, alar Qazanda da bar. Ämma bik az. Başqa keşelär isä yulnı tiz genä yögerep uza, ä suqır keşegä iğtibar birmi. Bu berençedän. İkençe möhim mäs'älä - suqır keşelär tıñlıy torğan kitaplarnıñ citmäwe. Yaña çıqqan 122 qarar buyınça älege tıñlaw caylanmaları belän suqırlarnı Rusiä xökemäte tä'min itärgä tieş. Monıñ öçen reabilitatsiä turındağı şäxsi qartanıñ buluı şart. Ämma xäzer dä birelgän magnitofonnar bik az. Älege qanun bik naçar eşli dip äytergä bula.Tatarstanda suqırlar oyışması eşläp kilä. Ul monnan 85 yıl elek barlıqqa kilgän. Rusiä külämendä berençe bulıp. Şuşı oyışma Tatarstandağı biş şirkät belän xezmättäşlek itä: alar Qazan, Älmät, Alabuğa, Çistay, Bögelmä şähärlärendä urnaşqan. Häm älege şirkätlärdä meñgä yaqın suqır keşe xezmät kürsätä ide. Ämma soñğı yıllarda şirkätlärneñ eşçänlege sülpänäyde. Bik küp keşe eşsez qaldı. Sälämät keşe öçen eşsez qalu bik awır toyıla. Ä suqır keşe öçen eşneñ buluı tağı da möhim. Şuşı könüzäk mäs'älä xaqında Tatarstannıñ atqazanğan artistı, cırçı häm muzıkant Zakir Şahban söyli:
Suqırlarğa eş birergä kiräk. Ayaq-qulları isän, alar bit eşli ala. Elek bu mäs'älädä bezneñ respublika alğa kitkän ide. Xezmät bülägen dä alıp, böten Rusiägä tanılğan ide. Suqırlarnı yañadan eş belän tä'min itü mäs’äläsen däwlät tarafınnan xäl itärgä kiräk. Ä bäyräm turında äytkändä, belmim bu könne bäyräm dip atap bula mikän? Şulay da böten ildä bilgelänep ütelgäç, min dä barlıq suqır keşelärne, naçar kürüçelärne täbrik itäm! Alarğa isänlek-sälämätlek, sabırlıq telim! Optimizmnı yuğaltmıyça yäşärgä, yäşärgä häm yäşärgä!Al'bina Zäynulla


text:
Bäyrämnär matbuğatta nindi ez qaldırdı?
Tatarstan konstitutsiä köne, 7 noyäber bäyräme ictimaği, köndälek tormışta sizelmi genä ütep kitsä dä, matbuğatta ez qaldırıp kitte.
Tatarstannıñ töp qanunı, anıñ ähämiäte, qabul itü waqıtı, anıñ tatar xalqına närsä birgäne xaqında «Mäğrifät» gäzite «Küñeldä bäyräm barmı?» digän yazma bastırdı. Ul Tatarstan deputatlarınıñ cawaplarınnan tora. Mäsälän, Razil Wäliev anda, konstitutsiä köne minem öçen milli bäyräm, dip cawap birä. İndus Tahirov , bez möstäqillek turında deklaratsiäne, töp qanunnı qabul itep, Rusiäne federativ däwlät itä aldıq, dip fikeren belderä.
«Şähri Qazan» gäzite, barısınnan da uzdırıp, «Tatarstan – suveren demokratik däwlät» digän baş astındağı mäqäläne bastırdı. Gäzit xäbärçese Äğzam Fäyzraxmanov,1992nçı yılda Tatarstan Yuğarı Şurasında niqädär qaynar bäxäslärneñ barğanın, cämäğätçelek wäkilläre arasında töp qanunnıñ tekstı tikşerelüen, aña 5 meñnän artıq tözätmä äzerlänüen, bäenä-bäynä yazıp çığa. Şul uq waqıtta, ul, Rusiä Prezidentı täqdimnäre xuplanu säbäple, Tatarstannıñ töp qanunğa tözätmälär kertelü mömkinlegen dä iskärtä. Ämma mäqäläneñ axırında Äğzam Fäyzraxmanov, kiläçäktä, küp millätle Tatarstan xalqıñ respublika däwlätçelegeneñ nığuına ömetlänä, digän belderü yasıy. «Watanım Tatarstan» gäzite konstitutsiä köne belän Prezident qotlawın ğına bastırdı. Şul uq sanda, şul uq bittä, 7 noyäber bäyräme urınına polyak basıp aluçılarnı ciñü könen bilgeläp ütügä qarata qazanlılar arasında ütkärelgän soraştıru näticäläre urın aldı. Cawap birgän kommunistlar wäkile, yaña bäyrämnärgä qarşı tügel, läkin iskelärne qaldıru yağında bez, dip belderä anda. Tatar kongressı xezmätkäre, östän quşılğan bäyrämnärne xalıq qabul itmi, dip mäs’äläneñ ikençe yağına iğtibarnı yünältä. Bilgele jurnalist, qaraşın beldergändä, bäyräm kalendargä kertelsä, möselmannar anı qabul itmäyäçäk, di. Soraştıruda qatnaşqan başqa bilgele keşelär dä, pravoslav dine tarixına bäyle waqiğanıñ urıs bulmağan xalıqlarğa tağılğanın yaratmawın añlata.
Bikä Timerova.


text:
Codex Cumanicus
Codex Cumanicus (Kodeks Kumanikus), Karadeniz’in kuzeyindeki Kıpçak Türklerinden (Kumanlar) İtalyanlar ve Almanlar tarafından 14. yüzyılda derlenmiş iki bölümlük bir eserdir.[1]
Sözlük-metinler derlemesi olarak sayılabilecek eserin adı Latincedir ve Kuman Kitabı olarak Türkçeye çevrilebilir.
İçindekiler
El Yazması[değiştir | kaynağı değiştir]
El yazması özgün örnek İtalya-Venedik San Marko Kütüphanesi'nde, Biblioteca Divi Marci – Biblioteca Nazionale di S. Marco – Biblioteca ad templum Divi Marci Venetiarum, Venezia, Mss. latini, Fondo antico, Collocazione 1597, Codex DXLIX / № 549 sayı ile saklanmaktadır.
Kuman (Kıpçak) Kitabı, birçok kişi tarafından yazılmış parçaların bir araya getirilmesi sureti ile oluşmuş bir çalışmadır. Günümüzdeki hâlini alması 13. yüzyıl ortalarından 14. yüzyıl ortalarına kadar yaklaşık 100 yıl kadar zaman almıştır.
Bölümler[değiştir | kaynağı değiştir]
İtalyan bölümü[değiştir | kaynağı değiştir]
İtalyan bölümü 55 yapraktır (110 sayfa) ve iki sözlük listesinden oluşur. Sözlükler Latince-Farsça-Kıpçakçadır. İlk liste alfabetik, ikinci liste tematiktir.[1]
Eserin İtalyanca Kodeks (İtalyan Kitabı) denen ilk 110 sayfalık bölümü Latin alfabesine göre dizilmiş 1560 sözcük içeren, Latince-Farsça-Kıpçakça sözlükle başlar. Ardından sözcüklerin anlamlarına göre öbeklere ayrıldığı 1220 sözcük içeren ikinci bir sözlük yer alır. Buradaki 2680 sözcükten 200'ünün Farsça ve Kıpçakça karşılıkları verilmemiştir.
Alman Bölümü[değiştir | kaynağı değiştir]
Alman bölümü 27 yapraktır (54 sayfa). İki karışık sözlük listesi ve bazı metinlerden oluşur. Birinci liste Kıpçakça-Almanca, ikinci liste Kıpçakça-Latince sözlüktür.[1]
Bu dizinlerde bazı sözcüklere örnek cümleler de mevcuttur. Ardından Kıpçakçaya çevrilmiş dualar, ilahiler, 47 Kıpçak bilmecesi ve Kıpçakça eklere ilişkin bazı dil bilgisi kuralları yer alır.
Metinler[değiştir | kaynağı değiştir]
- 11: 13-14
- Kim maYa berse, men de aYar bereyim; kim maYa bermese, men de aYar bermen.
- "Kim bana verse, ben de ona vereyim; kim bana vermezse, ben de ona vermem." (Türkiye Türkçesi)
- 57: 22-23
- Emgenip, terlep, qın alıp, andan tamaYıŋ beslegil! Kaçan boYday saçarsen, aar qovra biter, alabota, tigenek daYi kükel biter.
- "..." (Türkiye Türkçesi)
- 59: 8-12
- Bilge, tetik kişiler
- menim sözim eşitingler
- eki yolnı ayrınglar
- "Bilge, akıllı kişiler"
- "benim sözümü işitsinler"
- "iki yolu ayırsınlar" (Türkiye Türkçesi)
- Yarlı , miskin kişiler
- yahşı bitig bilmezler
- talaşman sözin inanırlar
- örtlik tamukka tüşerler
- yekning tuzakna ilnirler
- "Yoksul, miskin kişiler"
- "iyi yazılmışı bilmezler"
- "dalaşanların sözüne inanırlar"
- "ateşli cehenneme düşerler"
- "şeytanca tuzaklara ilişirler" (Türkiye Türkçesi)
- Anda yılap asov yox
- neçe çaYırsa, eşitmex yox
- her gez daYi qutılmax yox.
- 59: 24-25
- Men Teŋriniŋ işine osai boldum.:
- Menim helal katunımdır.
- "Ben Tanrının işine osay oldum"
- "Benim helal hatunumdur" (Türkiye Türkçesi)
- 59: 26-28
- Eger toz-topraq quyaştan miŋ miŋ qurla yarıq bolsa edi, hanuz Teŋriniŋ yarıxlıqına köre qaraŋYı-dır.
- Bilmeceler
- [1] Tap, tap: tamızıq,
- tama-dırYan tamızıq,
- kölegesi bar
- köye-dirgen tamızıq. (Ol, köbelek).
- [2] Biti-biti-bitidim,
- beş aYaçYa bitidim,
- könesuvum yuvurdım,
- kök yibekim çırmadım. (Ol, qına-dıŋ).
- [3] Qaşta qara-qula uvşap-dır. (Ol, ışlıq-dıŋ).
- [4] Itip-itip ırYalmas,
- içindegi çayxalmas. (Ol, uru).
- [5] Silevsin yaYı silkip bolmas,
- sırma tonum bügüp bolmas. (Ol, yulduz).
- [6] Aq küymening avuzı yoq. Ol yumurtqa.
- "Ak at arabasının ağızı yok. O yumurta."
- [7] Alan-qulan buv [=tuv] turur -
- ayrı aYaçtan yav tamar;
- qulan-alan tuv turur -
- quv aYaçtan yav tamar. ([…]).
- [8] Kün altundan elçi keliyir [keliyrir] -
- kümiş bırYı tarta keliyir [keliyr];
- ay altundan elçi keliyir -
- altun bırYı tarta keliyir. (Ol, a[ydınlıq?].)
- [9] Butu-butu uzun,
- butumdan arıq ol, uzun. ([*Ol, üçayaq-dır]).
- [10] Al paçali, yabovlı, altun başlı, çoxmarlı. (Ol, turna-dıŋ).
- [11] Sende, mende yox,
- seŋgir tavda yox, ütlü taşta yox,
- kıpçaqta [Qıpçaqta?] yox. (Ol, quş süt-diŋ).
- [12] koçqar müüzi qoyurmaq,
- qoyurmaqtan qoyurmaq. (koçqar müüzi - qud[..?] ~ küd[..?]).
- Tege müüzi tıyırmaq,
- tıyırmaqtan tıyırmaq. (Tege müüzi - teŋ[...]i).
- [13] Uzun aYaç başında
- urYuvul atlı quş olturur;
- anı atma er kerek,
- eki uçuna > yüregine taş kerek. (Ol, tın).
- [14] Uzun aYaç başında
- ulu bitiv bitidim;
- kemsen ovlu kelgey dep,
- kemsen turup saxladım. (Ol, qarmaq bile balıq).
- [15] Axça qayda qışlamış?
- kanlı yerde qışlamış.
- kanı neçik yuxmamış?
- Xap ortada qışlamış. (Ol, qarın yav-dıŋ).
- [16] Beş başlı elçi keliyir. (Ol, etikten beş barmaq baYaŋ).
- [17] Tav üstinde talaşman,
- tayaYı bar beş batman. (Ol, tülküçiginiŋ/[=tülküçikniŋ] tüpegi).
- [18] Araba - şaq! -
- taş araba şaq ete tüşti. (Ol, töve).
- [19] Tüvü yer keleşim -
- qarnım aç. (Ol, keregi-diŋ).
- [20] Sıyır sırtı,
- qoy qoŋaçı. (Ol, [etik]).
- [21] Kökçe ulaxım kögende semirir. (Ol, xavun, xuun).
- "Gökçe oğlağım köstekte semirir. O kavun"
- [22] Keçe kelir qara ulax,
- erte barır qara ulax
- [B pykoпиcи HaoбopoT:
- Keçe barır qara ulax,
- erte kelir qara ulax]. ([Ol], tüŋlik).
- [23] Bir uçu qış qışlar,
- bir uçu yay yaylar. (Ol, sırıx).
- [24] Olturganım oba yer, basqanım bagır canaq. Ol üzengi.
- "Oturağım oba yer, bastığım bakır çanak. O üzengi."
- [25] Çapçaçıq üstünde çapçaçıq. (Ol, kamış-dır).
- "Fıçı üstünde fıçı . (O, kamış-dır)."
- [26] Yazda yaŋı kelin yügüne-dir. (Ol, xamış başı-dıŋ).
- [27] Yazda yavlı toqmaq yatır. (Ol, kirpi-dir).
- "Yazda yağlı tokmak yatar. (O, kirpi-dir)."
- [28] Yazda yavlı kayış yatır. (Ol, yılan-dır).
- "Yazda yağlı kayış yatar. (O, yılan-dır)."
- [29] lçer, yer, inine kirer. (Ol, bıçaq-dıŋ).
- [30] Salp keşim,
- sansız oxum. (Ol, kök bile yulduz-dıŋ).
- [31] Burunsız buz teşer. (Ol, qoy boYu).
- [32] Oŋlu-sollu ayırYan
- otuz tümen öney-dir. (Ol, quyaş, ay, yulduz, taŋ).
- [33] Altun ayırYan tura tüşer,
- al torxam yayılı tüşer. (Ol, biye qulunlaYan-dıŋ).
- [34] Ol ötemiş, ötemiş,
- yıyı kölde qışlamış. (Ol, it-dir, avzun artına soxup uyuŋ).
- [35] Tüyme tüydim,
- tütkenge > tütgenge saldım. (Ol, us-dıŋ).
- [36] Kesertkiçe qan tammış,
- qara ulusqa yayılmış. (Ol, ot-dıŋ).
- [36 bis] Kesertkiçe sarı altun a[qmış].
- [37] Uzun-uzun sırYalaq,
- uçuna deyri sırYalaq;
- qısxa- qısxa sırYalaq,
- qırıvına deyri sırYalaq. (Ol, bıçaq bile bilegü).
- [38] Bu bardı - izi yox. (Ol, keme-diŋ).
- [39] Tap: artıŋda - qarp! (Ol, eşik-diŋ).
- [40] Avzum açsam, öpkem körünir. (Ol: eşik açsa, ot körüngen-diŋ).
- [41] Al savrı yançıYım,
- altın tovram aşqınam. (Ol, xoz).
- [42] Seŋseŋ ayrı başında
- segiz qoyan ini bar.
- Sen anı tapmasaŋ,
- sınıq iyin yılaYıl.
- Avluŋ bile tapmasaŋ,
- avruv iyin yılaYıl. (Ol, quymıç).
- [43] Teŋriden tüşken toqmaçıq -
- dört ayaqlı maymaçıq. (Ol, kirpi).
- Tengriden tüşgen toqmacık, dört ayaqlı maymaçıq. Ol kirpi.
- "Gökten düşen tokmakçık, dört ayaklı maymaçıq. O kirpi."
- [44] Bügenekli çert terek. (Ol, tutYan kişi-dir, buYovlı).
- BuYa, toŋuz qışlamış. (Ol: qış qata kilegen-diŋ).
- Küç buYası kürlemiş. (Ol: atası soxranYan-dıŋ).
- Küçmen qara çıŋlamış. (Ol: anası yılaYan-diŋ).
- Eki sete seteler,
- sete tübü bürkülder. (Ol: eki siŋli yılaYan-dıŋ).
- [45] YoYartın kelgen ne kiyik?
- Yolabars kiyik, - deşirler;
- yotasınce su yinçi
- tama kelir, - deşirler.
- kuyurtın kelgen ne kiyik?
- kula bars kiyik, - deşirler;
- quyruxunça su yinçi
- tama kelir, - deşirler. (Ol, bezergen-diŋ).
- [46] Beltirdegi beş quvluq > xuvluq
- beşi bile qulunlamış. (BBepxy HaдпиcaHo: Ol: yıl kelgen-diŋ).
- [47] SaraydaYı sarı ayYır
- savlavlatıp kişnemiş. (Ol, qaz-dıŋ).
- 61: 1-10
- Yügünŋiz, oYlanlarım, aytıŋız kensi yazıqıŋıznı.
- Yazuqlımen Bey Teŋrige, arı Mariam qatunYa, arı Franasqa, arı Petrus arı Paulusqa, daYi barça arılarga, saa, tın ata.
- Yazuqlitırımen körgenimden, eşitgenimden, tutYanımdan, artux yegenimden, artux içganimden.
- Astru ulu yazuqluturmen menim yaman işlerimden, yaman sayınçımdan, sözümden, yaman erkimden, yaman tilemekimden.
- Neçik ki men yazıq ettim, alay aytırmen Bey Teŋrige.
- Yalbarurmen Mariam katunYa, arı Franasqa, barça arılarYa, menim üçün yalbarsınlar Bey Teŋrige, menim yazuqımdan yarlıYyasın.
- Sen, tın atam, Bey Teŋri erki bile menim yazuqımdan boşatqıl!
- 61: 11-28
- Kim egi köŋül bile bizim yıxövge kelse, ulukün aYırlap, aŋa bolYay altı yıl boşaq.
- Kim egi köŋül bile eşitse taŋış sözün, aŋa bolYay altmış kün boşaq; kim kim egi köŋül bile eşitmese, aŋa heç neme yuvuq boşaq.
- Kim ansızım kelse bizim yıxövge, ulukündan başqa, yazuq üçün açırYansa, neçe kelip Teŋrige yalbarsa yemese sadaYasından bizge berse, ança aŋa papdan yuvuq boşaq. Ol boşaq, kim men aytım, saYınmaŋız, kim bu zehanda bolYay, ol boşaq bolYay sizge arı tirövten.
- Men söyünüp aytır edim sizge Teŋri sözin – til bilmen, tolmaç yox. Yalbaruŋız Teŋrige menim üçün, Teŋri maŋa bersın andı köŋül, kim men terçe daYi yaqşı til üyrengeymen, sizge yaqşı Teŋri söz aytqaymen ne kimese boşaq üçün.
- Tilermen sizge biraz Teŋri söz aytmaYa.
- Yügünüŋiz, burun aytıŋız bir «Pater nosfer», bir «Ave Maria!».
- 61 oб.: 1-11
- Arı Lukas aytır Evangelim içinde, neçik bügün, kaçan Kristus toYdi, keldi frişte yışda [yesdæ], ayttı kütövçige, kim qoylar küter [edi]:
- «Men tanıqlatırmen sizge ulu sövünç, kim bükün toYdi barça elni kutqardaçı. Ol bolgay sizge nişan: barıŋız Betlemge, anda tapYaYsiz toYıryan oYlan çüprekke çulYanmış daYi biçenlikke qoyulmış».
- kaçan ol sözni ayttı frişte kütövçige, Teŋriniŋ yarıqlıxı yarıttı alarnı. Anda ulu çeri köründi. Frişteler yırlarlar, överler ~ ögerler [edi] Teŋrini, alay aytırlar [edi]
- «Şükür barçadan beyik Teŋrige, daYi yerde bazlıx, egi köŋülni kişige!».
- Kim egi köŋül, egi erk qunda tutsaq, ol boluşsun bizge Ata dayı OYul daYi Arı Tın!
- 61 oб.: 12-21
- Biz oqurbiz arï Stefandan, kim köp tözdi Teŋri üčün daYï köp taŋlar etti Teŋriniŋ bolušmaxï bile.
- kačan köp qïn tözdi, soŋrasïnda taš bile tašlap öldürdiler.
- kačan ani taš bile tašlar idi, ol aytïr idi, yoxarï baxïp:
- «Körüŋiz! Men körärmen, kim kök barča ačïluptur daYi Kristus turur Atasïnïŋ sav qolïnda».
- kačan anï ayttï, andan qattï ura bašladïlar.
- Tizin čöküp, yügündi daYïn ayttï:
- «Beyim Teŋri, sen bošatxïl alarYa: bilmezler, ne-dirler!».
- DaYi ayttï:
- «Beyim Teŋri, menim tïnim alYïl!».
- Ol sözni ayttï da zanïn Teŋri eline berdi.
- 61 oб.: 22-30
- Bügün sekizinči kün aYïrlalïq, nečik Beyimiz Teŋri arï qïz Mariamdan [Mariandan] toYdï. Bügün aytïldï anïŋ alYïšlï ati, barčadan üstün, barčadan küčli, barčadan tatli.
- Yesus Kristus bitik tilinče, tatarčâ Qutqardačï: ol kertirir barča elni qutqardačï.
- Kim ol atïnï köŋülde tutar, kerti köŋül bile söver, bizim tügenmes tirilik, bizim tügenmes egilik ol at ičinde taparbiz. Kim ol atïnï biz aYïrlasaq, sövsäk, köŋülde tutsaq, nečik Teŋri söver daYi bizim dzanïmïzYa yakšï, ol bolušsun bizgä Ata!
- Amen!
- Teŋri bersin kensi bazlïxïn!
- 61 oб.: 31 - 62: 12
Bügün aYïrlalïq ol ulu künni, nečik ol yulduz köründi kün toYušï ol üč xanYa. Ol yulduz nečik bir oYlan bigev edi. Baš üstündä altun xač astrï yarïq bar edi. Ol oYlan alay ayttï alarYa: «Keliŋiz terče menim artumča zuhut yerinä! Anda tapYaysiz yaŋï han toYurmïš, kimni siz izdersiz». Andan yulduz ilgäri bardï, alar artunča Yerosolimgä degri bardï. Ol üč xan alay sordular Herodes xannï: "Xayda-tur ol, kim toYdï, zuhutlar hanï? Biz anïŋ yulduzun kördük ol kün toYušï. Anïŋ üčün keldik ol xanYa teyišmägä». Körgüzdilär alarYa, kim Kristus Betlemdä toYYay: burun alay aytïldï päyYambärdän. kačan čïqtïlar Yerusalemdän, ol yulduz ekinči köründi, bardï ilgäri aŋa degri, ol övgä, qayda Kristus yatïr [edi], turdu ol öv üstünde. kačan kördilär ol yulduznï, ulu sövünč sövündilär. Kirdilär ol evgä, taptïlar ol oYlan kensi anasï bile, arï qïz Mariam, yügündilär YesusYa, baš urdïlar, teyišdilär altun, miron, timean. Bergey idik zanïmuzni daYi tïnïmïznï Teŋrigä, ol bolušsun!
- 62: 13-29
Beyimiz Teŋri Yesus Kristus buyurur, üyretir bizgä Evangelim ičindä, alay aytïr: «Söygil Teŋrini, seniŋ Beyiŋni, kerti köŋlüŋden, barča zanïŋdan, barča küčüŋden, daYi tïnïŋdan!». Teŋri bizgä körgüzür Evangelim ičindä nišanïn kerti söymäkiniŋ, ol-tur: «Kim eter menim buyruhum, ol meni söver». Kristusnuŋ tanïqï bar-dïr. Arï Augustin, ol alley aytïr: «Anča söverbiz Teŋrini, neče biz anïŋ buyruxïn tutarbiz, ne artïx, ne eksik». Arï Gregor alay aytïr: "Tilerseŋ bilmägä, söversen Teŋrini ye sovmessen, sorYïl seniŋ köŋlüŋni, söver mi Teŋrini. Eger seniŋ köŋlüŋ aytsa: «Severmen», – inanmaYïl, kačan tapmassen seniŋ tirlikiŋ, išiŋ, söziŋ, saYïnčïŋ, nečik Teŋri buyurdu. Ol-tur kerti nišan, kim sen Teŋrini söversen, kačan sen qayYïrsaŋ anïŋ üčün, qaysïn Teŋri sövmes, daYï kačan sen sövinsäŋ anïŋ üčün, qaysïn Teŋri söver, kim bu buyuruq tutar. Kim Teŋrini söver barčadan artux daYi «qoŋšuŋnï, nečik kensiŋni», ol tutar Teŋriniŋ barča buyruxun. Nečik kiši yolsuz bara bilmes qayda tiler, alay Teŋriniŋ sövmekindän bašqa, ne kim bar köktägi hanlïqta, baralmasbiz Teŋri qatïnda». Kim biz ol yol bile barsaq!
- 62: 30-37
AlYïšlï-tur alar, kim yazuqsuz kertilik üčün tözer, egi köŋül bile saburluh eter. Ne üčün alar alYïšlï-dïr, anïŋ üčün köktägi xanlïq alarnïŋ-dïr. Neme yox yerde, nečik Teŋri söver kökte daYi barča arïlar, nečik sabïrluq-tur. Neče köp sabur eter Teŋri üčün, anča köp ülüšü bolYay Teŋri qatïnda, anča Teŋri anï artux sövgey. Anïŋ üčün sövünüp tözmä kerek: ol tözmelüx bu zehanda qïsxa-dur. Anïŋ üčün bizgä Teŋri berir hörmät, sövünč, egilik, qaysï tügenmes.
- 62 oб.: 1-24
Kristus alay ayttï kelepenlergä: «Baruŋïz, körünüŋiz papazlarga». Ol sözni Kristus bügün aytïr barča yazuqlïlarya, kim kerti kelepenler Teŋri alïnda. Igrenmedi kiši kelependen, nečik Teŋri igrenir daYi frišteler yazuqlï kišiden. Neme yox dünyä üstinde, nečik yaman sasïr, nečik sasïr yazuqlï zan Teŋri alïnda. Ol nišan taparbiz bitik ičindä. Bir kez bir alYïšlï kiši yolYa bardï. Bir frište anïŋ bile bardï adam bolup. kačan yoldan barïrlar idi, utru bir kiši yoluxtu, yigit daYi astrï körkli kiši. kačan frište anï ïraxtïn kördi, burnun tumaladï, yoldan ïrax qačtï. kačan ol kiši aštï, ol frište ekinči keldi ol kiši qatïnda. Andan soŋra bir kelepen kiši keldi, astrï niurdar sasïdï. Ol alYïšlï kiši, kačan kördi ol kelepenni, yoldan qačtï. Ol frište sövünüp qaršï bardï, öpti, qučtu > qučtï ol kelepenni, aštï. Ol alYïšlï kiši ekinči keldi yolYa frište qatïnda. Ol kiši sözlädi frištägä: «Ne kišisen? Burun keldi körkli yegit kiši – sen burnuŋ tumaladïŋ, yoldan qačtïŋ. kačan bir murdar sasï kiši, kelepen keldi, sen qaršï bardïŋ, öptüŋ > öptiŋ, qučtuŋ > qučtïŋ». Andan frište ayttï ol alYïšlï kišigä: «Ol körkli kiši, kim sen kördiŋ, ol kensi yazuqïndan astrï yaman sasïr, anïŋ zanï Teŋri alïnda köpten öldi. Ol et üstündä kelepen, anïŋ dzanï astrï arï-tur daYï yakšï yïyïr Teŋri alïnda. Men azam de döülmen, men frištämen. Anïŋ üčün keldim körgüzmä saYa, nečik sasïr yazuqlï dzan Teŋri alïnda». kačan frištä ol sözni ayttï, ančaq körünmädi.
- 62 oб.: 25 - 63: 25
Arï Paulus alay aytïr: «kačan kiši aYïzï bile yazuxïn aytsa, andan zanï arï daYï alYïšlï bolYay».
Tetik Solomon alay aytïr: «Kim öz yazuxïn yašïrsa, alay biliŋiz, kim ol Teŋri yoluna ayïnïqlanmas. Kim kensi yazuxïn aytsa, aytxandan soŋra qoysa, Teŋri anï yarïlYaYay».
Yohannes: «Eger biz aytsaq: «Yazuqsuzbiz», – kensimizni aldarbiz, daYï kertilik bizdä yoq-tur. Eger biz yazuqïmïznï kerti köŋül bile aytsaq, kim Teŋri önündä öltürür, Teŋri küčlü-dür daYï yarlïYančlu-dur bizim yazuqumuz bošatma daYi barča yamandan arïtma».
Yeronimus: «Yazuxïn aytmasa daYï yuvuq tutmasa, kimese bolmaYay arï».
Arï Ambrosius aytïr: «Nečik yara yaxši bolmas ičindän temeri čïqmayïnča, alay yazuqlï zan sav bolmas, arïnmas, yazuqï čïqmayïnča. Vay sen, yazuqlï kiši, kim sen yazuquŋnï bu dünyada bir kišiden yašïrïrsen! Yaqšï bilirsen, kim ol zehanda yašïnmassen. Uyalïrsen bir kišigä kensi yazuqïn aytmaYa. Anda ne uyat bolYay saŋa ol könü > köni yarïčï alïnda, qayda yazuxïŋ ešitkäyler köktägiler, tamuxdaYïlar! Anda bolYay saŋa ulu uyat, daYï kerti uyat, daYï ölüm uyat. Ol uyat neme dä bolušmaYay saŋa: erkli-erksiz tamuqqa barYaysiz».
Arï Augustin alay aytïr: «Yazuqlï kiši, kim tiler kensi yazuxïn aytma, nečik Teŋri tiler daYi seniŋ dzanïŋ arïnYay, aŋar kerek tört neme: burun qayYïrmax kerek kerti köŋül bile kensi yazuxuŋ üčün; ekinči, tiliŋ bile aytmaYa; üčünči, erkiŋ bile yazuxni qoymaYa; törtünči, ne kim ata aytïr yuvuqun tutmaYa».
Ambrosius: «Yaxšïrax-tur bu dünyada erki bilä yazuxïn aytmaYa, tamuxta daYïn kerti yarYuda küč bile aytqïnča. Kim bu zehanda yazuxïn kečiktirse, tamuxta höküm urmax bile ayttïrYay. Ol aŋa neme dä bolušmaYay. Sen, aYïrïx kiši, kačan yaraŋnï häkimgä aytmasaŋ, nečik sav bolYaysen? Anïŋ üčün aytxïl ataYa, kim seniŋ dzanïŋa hakim, seniŋ aYrïxïŋ, seniŋ yazuxïn». Uyalmaŋïz maŋa yazuxïŋïz aytma tolmač bile, kačan men til bilmen: ol tolmač andï borčlutur ol yazuxnï yašïrma, nečik ata. Kim Teŋriden qorxsa daYï kim köŋül bile burun saYïšlasa, nečik uyat bolYay?! Kim anï burun saYïšlasa, ol uyalmas tolmač bile yazuxun aytmaYa. Kelir aynada aytïŋïz kensi yazuxuŋïznï! Kim aytmasa, birsi aynada men tilemen ešitmä. Barča kiši borčlu-tur oručta yazuxïn aytma daYi turn alma. Kim här yïlda anï etmes, ol Teŋriden daYi papdan qarYïšlu-dur.
- 63: 26-35
Kim yazuxsuz kerti köŋül bile Teŋirniŋ yetesin alsa, aŋa bolYay kökdägi tügenmes tirilik.
Paulus: «Kim yazux bile daYi arïqsuz köŋül bile Teŋirniŋ yetesin alsa, ol saYïnïr: «Emdi men arïmen». Ol bilmes, kim tamuxnuŋ otun aldï daYi tügenmes ölümün aldï. Anïŋ üčün yaqčï keŋešiŋiz köŋlüŋiz bile, eger daYi barïsï yazuxuŋuz. Aytïŋïz, yašïrmaŋïz! Kim, bilip bir yazuxun, Teŋirniŋ yetesin alsa, aŋa yaqsirax-tur yïlan alsa kensi aYïzïna: ol yïlan boyïna yamanlïx etse, zanïna ete almas, basa Teŋri yetesi boyïn, zanïn öldürür».
- 63: 36 - 63 oб.: 26
«O siz barïŋïz, yoldan barïrsiz-kelirsiz! tanïŋïz da körüŋiz, bar mu andï qïn, nečik menim qïnïm?» – ol sözni Kristus bükün qïčqïrïr daYi aytïr xačdan barča kristianlarYa. Anïŋ üčün kerekirbiz Kristus bile tözme. Kim Kristus bile tözmese, ol Teŋirniŋ kütövünden köpden kemišildi.
Anïŋ üčün bügün daYi bu ayda bizgä saYïnmax kerek Kristusnuŋ qïnlarïn daYïn ölümün. Kim ol qïnnï, ol ölümni yaqšï saYïnma tilese, ol Kristusnuŋ saYïtïn, nedän Kristus tözdi, kerek kim biz köŋül közi bile baqqaybiz, yïYYaybiz, čöplegäybiz birge, kültebegni baYla-Yaybiz dayï köŋlümize qoyYaybiz. Ol saYïttan köŋlümiz yanYay Teŋirniŋ sövmäklikinä, daYi ol saYït bolYay anïŋ qalqanï barča yekler alïnda. Ol sayïtlar, kim Kristusnu tuttïlar, qïnadïlar daYï öldürtiler, ol saYït ol-tur: qïlïčlar, bulovlar, süŋgülär, suruqlar. Özge saYït – ne bile tuttular: isi fänärlär bile, čïraqlar bile, ne bile anï izdediler baxčada. Daïï kensi qayYïsï, qorqusu, titremeki, kensi yalbarmaxï bile ol sïrt üstünde ol yuqtï. DaYi kensiniŋ qanlï teri tüšti yergä, frište kelip övütti. DaYi kerek bizgä saYïšlamaYa, nečik ol düšmanlarïna utru bardï daYi bir söz bile barčasïn yergä urdï; ekinči berdi alarYa küč, alar anï tuttïlar; nečik Yudas öpti dayï zuhutlar anï tuttular, daYï baYladïlar, daYï yaŋaYïna, boyuna urdïlar; nečik elttiler anï tört yarYïčï alïnda: Annas, Kaifas, Pilatus daYï Herodes; daYï nečik anï tikmägä baYladïlar daYï čïbuxlar, qamčïlar anï qattï urdïlar, nečik päyYambär aytïr. Tabanïndan tebesinä degri heč bütün yox edi [iochadi] teni, barča yaraydï. Tükürmäk, qamïšlar, örkenler, xač, xadaqlar, süŋgü, tigenek tadzï, qaysïnï bašïna urdïlar. CovYučlar nečik söktiler, eliklädiler. Nečik xač üstündä kerdiler daYï öldürdiler, et caetera.
- 63 oб.: 27-32
- Atamız kim köktesiñ.
- Alğışlı bolsun seniñ atıñ, kelsin seniñ xanlığıñ, bolsun seniñ tilemekiñ – neçikkim kökte, alay da yerde.
- Kündeki ötmegimizni bizge bugün bergil.
- Dağı yazuqlarımıznı bizge boşatqıl – neçik biz boşatırbiz bizge yaman etkenlerge.
- Dağı yekniñ sınamaqına bizni quurmağıl.
- Basa barça yamandan bizni qutxarğıl. Amen!
- "Atamız sen göktesin."
- "Alkışlı (kutlu) olsun senin adın, gelsin senin hanlığın, olsun senin dileğin– nasıl ki gökte, ve yerde."
- "Gündelik ekmeğimizi bize bugün ver."
- "Dahi günahlarımızdan bizi bağışla– nasıl biz bağışlarız bize yaman (kötülük) edenleri."
- "Dahi şeytanın sınamasından bizi koru."
- "Tüm yamandan (kötülükten) bizi kurtar. Amin!"
- 63 oб.: 33-35
Sövünčlü bolYïl, Maria, soyurYamax bile tolusen! Bey Teŋri seniŋ bile; barča katunlar arasïnda alYïšlïsen, daYi alYïšlï yemiš seniŋ köksüŋde, Yesus Kristus. Amen.
- 66 oб.: 1-10 л.
[1-2] Teŋrini sövgil barča üstündä! [3] Teŋriniŋ atïn bile ant ičmägil! [4] Ulukünni avurlaYïl! [5] Ataŋnï, anaŋnï hörmätlägil! [6] Kišini öldürmägil! [7] Ersek bolmaYïl! [8] OYur bolmayïl! [9] YalYan tanïxlïq bermägil! [10] Özgä kišiniŋ nemäsi suxlanmaYïl! [+] Sevgil seniŋ qarïndašïn, seniŋ kibi!
- 66 oб.: 11 -21 л.
[1] Küčlü bolmaYïl. [2] Künüči [kvnvči] bolmaYïl. [3] Öpkelemekči bolmaYïl. [4] Erinček bolmaYïl. [5] kïzYanči, boYuzYur, ersekči bolmaYïl. [6] Čaquči bolmaYïl. [7] Ušakči, künüči [küvnči = künči?] bolmaYïl. Erseklik. Muratlïq.
- 69:1-72 oб.: 10
1.Ave, učmaqnïŋ qabaYï, tirilikniŋ aYačï! Yemišiŋ bizgä teyirdiŋ, Yesusnï kačan tuvurdïŋ. 2.Ave, Maria, kim bizgä tuvurdïŋ bu dzehanda anï, kim Teŋri tuvurur, psalmos nečik aytïp turur. 3.Ave, qïz, kim küsänč özä qïčqïrïpsen Teŋrigä! SoyurYatïp išittirdiŋ, sözin tengä biriktirdiŋ. 4.Ave, Maria! zanïgnï yarïttï Ata nurï; yüzüniŋ yarïqrïxïndan bizgä teyir oŋlïq nišan. 5.Ave, Teŋriniŋ sen övi, yazuqlïnïŋ sïYïnčï: saga kertlep kim sïYïnïr, yek tušmandan ol qutulur. 6.Ave, Kristusnïŋ anasï, aYrïqïmïznïŋ tïmarï! AYrïYïmïznï oŋaltYïl, qayYïmïznï sen tarYatYïl! 7.Ave, Maria! Ičrixiŋ Teŋri tintti äsä häm boyïŋ, barčalardan artuq arï seni tabub-tur häm sili. 8.Ave, qïz, kimniŋ oYulï bizni tiley yarlï boldï, kökni-yerni yarattačï, barčalarnï erksindäči. 9.Ave, bizni čïYarïp turYan ölümniŋ qabaqïndan! Sionda biz kim turalïm, ögünč yïrïn saa aytalïm! 10.Ave, Arï Tïnnïŋ övi, qayda Beyimiz Kristus qondï! YarlïlarYa andan baYmïš, yarïlYamaqYa yöpsinmiš. 11.Ave, kimniŋ sözlemäki erür kümišniŋ avazï, yeti otda čïnïYïp turYan, matellerni barča ačYan. 12.Ave, qïz, kimniŋ tuvYanï, ič közimizniŋ yarïYï erip, azamnï qutqardï, ölüminde uyutmadï. 13.Ave, Maria, kim bizgä urux tuvrupsen azïxqa, barčamïzča andan bašqa teyišli edik tas bolmaYa > bolmaqYa. 14.Ave, kimniŋ termäsindä yalYïz qonup-tur Mišixa, ayïpsïz anda kimni qïldï, meŋi tavYa aYïndïrdï. 15.Ave, qïz, kimniŋ miräti kökdän kelip xačqa mindi: alay bizni ilindirdi sövmäklikniŋ tuzaYï. 16.Ave saa, kimniŋ tili meŋü sözdän bilik aldï anča čaqlï, kim frištälär saa yetmeyin taŋlarlar. 17.Ave, Maria, kim ačtïŋ kökni daYïn endirdiŋ qutqaručïmïz Yesusnï, kim tušmanïmiznï yeŋdi. 18.Ave, qyz, kimniŋ kertegi kündey yarïx-tïr häm isi: Kristus küyövni qondurdïŋ, barčalarnï sövündürdiŋ. 19.Ave, kimniŋ qurbanïnï yavlï körüp yarïlYadï: tïŋ u kös-könü öpkäsin qoyup berip-tir alYïšïn. 20.Ave, Maria, anamïz! Seni sövüp čïn xanïmiz barčadan üstün kötürdi, xanlïq dačïnï keydirdi. 21.Ave, qïz, kimdän atasïz qurtley tuvup Beyimiz Yesus, burulïp turYan yïlannï basïp yančtï daYïn öltürdi > erksiz qïldï. 22.Ave, Yesseniŋ čïbuYï! Tayaq bizgä sendän bitti: egrimizni ol könderir, küčsizimizni kötürir. 23.Ave sen, qïz, kim zanïŋnï almayïpsen bolmačï; čïn xan büsrep seni sevdi, kim barčadan-tïr haybatlï. 24.Ave, qïz, kim soyurYattïŋ, učmaq yolïn bizgä ačtïŋ! Bizni yürgän yollarïŋa küvürüp yetkirgil YesusYa! 25.Ave, kimgä altarïnï - Yesus Kristus boyïnï Teŋri tutturïp-tïr, sövüp, qollarïŋnï arov körüp. 26.Ave, kim atïŋa körä bu zähannïŋ teŋizinä batmaz yulduznï tuvurdïŋ, könülük yolïn körgüzdiŋ. 27.Ave, qïz, kimniŋ qovatï erdi arï tïn mihiri; boyïŋ anda čičeklenmiš, Teŋri sendän kačan tuvmïš. 28.Ave, üniŋ orYananï, körkiŋ yeŋip-tir Libannï; kim bizim üčün öltürüldi buzovley, anïŋ anasï. 29. Ave saa, kim yïYladïŋ xačda ölgendä oYulïŋ; sövünčgä ačuvïŋ töndi, ölümindän kačan qoptï. Ave, quae nosti plangere pro impiorum scelere, cuius planctus in gaudium con versus est per Filium. Paдyйcя, koTopaя pыдaлa, korдa CыH TBoй yMиpaл Ha kpecTe; TBoя ckopбb oбpaTилacb B paдocTb, korдa oH Bockpec из MepTBыx. 30. Ave, sendä kim yašïndï baldan tatlï Teŋri sözi: anï bizgä sen tatïrYïl, yüz yarqïnïnda yašïrYïl! Ave, cui iam dulcescit quod gustatum non decrescit, quae ab omni iam tumultu in Divino lates vultu. Paдyйcя, B koTopoй Taилocb CлoBo Бoжиe, чTo cлaщe Meдa: дaй HaM BkycиTb ero, ykpoй Hac B cияHии лицa Ero! 31. Ave, Maria! Usïŋnï Teŋri tamam tügel qïldï, kačan sendän anïŋ sözi ten išisiz tenli boldï. Ave, cuius intellectum tune instruxit ad perfectum Verbum Dei, quando carnem ex te sumpsit non per carnem. Paдyйcя, Mapия! Toй paзyM Бor cдeлaл aбcoлюTHo coBepшeHHыM, korдa oT Teбя CлoBo Ero BoплoTилocb бeз TeлecHoro дeйcTBия. 32. Ave, dünyä bolmadïqda seni taŋlap-tïr qonušYa; Teŋri saa nečik tüšti, bizgä baxïp yarïlYadï. 33.Ave saa, kim ačïqtïŋ, azïx tiley kökgä kirdiŋ; andan bizgä sen yavdïrdïŋ kök ötmäkin häm tatïrdïŋ. 34.Ave, kim yalYïz Teŋrigä bilip-tirsen qovanmaYa; baxtlï dzanïŋ andan tïndï tolu qïlï häm sövündi. 35.Ave, qïz, elbekligiŋdän, kim tilesä, alïr rayYan susun, dzannï kim esirtir, häm aš, tïnni kim toydïrïr. 36.Ave, kim tïn uruxlarïŋ muxtač devül bu dünyäniŋ ötmekinä: Teŋri asrar, tïn ašïnï berür aar. 37.Ave saa, kim köterdiŋ barča tügel küsänčleriŋ Teŋrigä; anda sen sïzdïŋ yavleyin, aar oq sindiŋ. 38.Ave saa, kim tözlikiŋ yöpsinip yaratqanïŋ birikip-tir oYluŋa, birikgänni berdi saa. 39.Ave Kristus anasïna! OYluŋ qurban boldï äsä, qurban barča andan qaldï, töräniŋ tügeli yetti. 40.Ave! Yazïqsïzlïqïŋnï arzulap Teŋri köčürdi haziz boyïŋ meŋülükgä, olturttï öz öz oŋïnda. 41.Ave, Maria, kim Teŋriŋ körüvsäp sen susadïŋ: muradïŋa emdi teydiŋ - yüzün körä olturup turdïŋ. 42.Ave, yarïxnïŋ anasï, kim tuvurur Ata Teŋri; yollarïŋnï ol bašladï, meŋülük tavYa yetkirdi. 43.Ave, qïz, xannï tuvurYan, šaytannï erksiz etkän! asrovïŋ bizgä teyirgil, meŋülik oŋYa yetkirgil! 44.Ave, xatunlarnïŋ dačï! OYuluŋ saa keydirdi türlü-türlü keyitlerni, öz oŋïnda olturYuzdï. 45.Ave, qïz, kim erdeŋlikiŋ erür kermen meŋü xannïŋ: tiri bulax andan aYar, Teŋri öz kensi alYïšlar. 46.Ave sen, qïz, kim qollarïŋ, avuzïŋ daYïn saYïnčiŋ barča birgä qopsap turur, ögünč tekši berip turur. 47.Ave, alYïšnïŋ yïxövi, yarlïYamaqnïŋ anasï! Saa yïYlap kim yügünür, maYat-tïr, kim yarïlYatïr. 48.Ave, kimniŋ sözlägäni häm köŋüldägi saYïnčï barča teŋrilik us erür, barča haqïl, bilik turur. 49.Ave saa, qïz, kim övdiŋ Teŋrini daYïn körgüzdiŋ! Bu yoluŋa kim-kim kirer, Yesusïŋa maYat yeter. 50.Ave, kimniŋ totaqlarï bal-šekerdän-tir köp tatlï! Anlardan bizgä tögüldi tïn azïxï, Teŋri sözi. 51.Ave, erdeŋ tuvurdačï! Zeytin aYačYa ovšadï boyïŋ, bizgä kačan tökti mirronïmïznï - Kristusnï. 52.Ave, körümlisen Sion! Sendän čïxtï kerti Aaron, ulu papaz; ol ölgendä bošov teydi tutYunlarYa. 53.Ave, kim enč köŋüliŋdän Teŋrigä kötürdiŋ qurban öz bavursaqïŋ Yesusnï: bizni tirgizmekgä öldi. 54.Ave saa, kim kügürčinley munduz egeč sen učmïšley yürüp barčalarnï ozdïŋ, söygen > sövgen eminčdä sen qondïŋ. 55.Ave, könülük äväli! Könü egeč oYluŋ öldi; sövüngäysen soŋï kündä, oYulïŋ > oYuluŋ öčin kačan alsa. 56.Ave, kimgä, kačan köčti bu dzähandan, utru turdï Kristus, meŋi xannïŋ ovlï, tïn Israhelniŋ Teŋrisi. 57. Ave, baxtlï, kimniŋ oYulï xačda kačan kim asïldï, tözmey yer tïnčï titredi, künniŋ yarïxï qarardï. 58. Ave! Meŋü tïnč qonušïŋ erür yeri arïlarnïŋ; bu qaravnï saa berdi, toYuz ay kim sendä qondi. 59.Ave, kim bolmïšsen aar ana, kim Teŋridän tuvar sözley; alay bizgä teydi, ten keyinip, Teŋri sözi. 60.Ave saa, kim Teŋrigä dzanïŋ häm teniŋ hämäšä susap turup ičip-tirsen, etezgä siŋirip-tirsen. 61.Ave, sïrïn barča bilgen, kim Teŋriniŋ sendä bolYan išlerini ayta bildiŋ, apostellergä bildirdiŋ. 62.Ave sen, qïz, arïlarnïŋ qovančï häm frištälerniŋ! Kökgä seni uzattïlar, yïrlap Teŋrini ögdiler + övdiler. Ave, Virgo, spes sanctorum septa choris angelorum te assumptam super caelos dulcis decet hymni melos. Paдyйcя, ДeBa, paдocTb cBяTыx и aHreлoB! OHи пpoBoдили Teбя Ha Heбeca, BocпeBaя xBaлy Бory. 63. Ave saa, Teŋri kimni otdan kečirip sïnadï; sïzYan kümüšley balqïdïŋ, Yesusnï kačan törädiŋ. Ave, Virgo, quam probavit igne Deus et purgavit, ut argentum splenduisti quando Christum genuisti. ПokлoH Teбe, koro Бor иcпыTaл, пpoпycTиB чepeз oroHb; Tы зacBepkaлa, kak pacплaBлeHHoe cepeбpo, korдa poдилa Ииcyca. 64. Ave! Yersen yemiš bergän, Hava sïYïtïn kätirgän. Aŋar kimler kim inanYay, Teŋrini körüp qovanYay. Ave, terra, ferens Fructum, qui deter sit Evae luctum, quod qui pie confitentur, vultu Dei perfruentur. [103] Paдyйcя! Tы - зeMля, дaBшaя Плoд, KoTopый yHял ckopбb EBы. Te, kTo yBepyюT B Hero, yBидяT Бora и BoзpaдyюTcя. 65. Ave sen! Tavlarnïŋ tavï sendän kiši kesmeyin sïndï, tavYa taš ~ taš tavYa kim bitip östi, kök-yerni barča toldurdï. Ave, de qua mons montium sine manu caedentium, primo lapis, mons postea mundi crevit in area. Paдyйcя Tы! Гopa rop oTлoMилacb oT Teбя, xoTя люди He oTcekaли, kaMeHb, koTopый Bыpoc B ropy, зaпoлHил Bce Heбo и зeMлю. 66. Ave, kim tatlï ovlïŋa öz öziŋ körüp turYanda ötli sirkä ičirdiler, xačqa kerip öltürdiler. Ave, Mater, cuius Natus a ludaeis est potatus felle simul et aceto, te vidente datus letho. Paдyйcя, cлaдkoMy CыHy koTopoй, korдa Tы caMa cToялa и cMoTpeлa, дaли иcпиTb ykcyca c жeлчbю, pacпяли Ha kpecTe и yбили. 67. Ave, yarlï, yoxsïl bolYan, soyurYamaq bizgä tapYan! Teŋri saa boldï boluš: anda bizgä bar qutuluš. Ave, pauper et egena gratiarum vere plena, est adiutor tuus Deus, quo salvatur homo reus. Paдyйcя, koTopaя былa yбoroй, HeиMyщeй и oбpeлa пoMилoBaHиe для Hac! Бor был Teбe B пoMoщb: B HeM cпaceHиe для Hac. 68. Ave, kimgä yaš yašïndan us övretmiš Teŋri tuvYan söz, kim anïŋ köp taŋlarïn ayta bilipsen barčasïn. Ave, quam Deus aluit, quam Verbum Patris docuit, ut eius mirabilia pronunciares omnia. Paдyйcя, koTopyю c Moлoдыx лeT yчил MyдpocTи poждeHHый БoroM Глaroл, koTopaя cMorлa пoBeдaTb Bce MHoroчиcлeHHыe Ero TaиHcTBa (чyдeca). 69. Ave, kimgä yamYurleyin soyurYal yavdï Teŋridin anča čaqlï, kim bu zähan toldï barča sarxïtïŋdan. Ave, perfusa gratia, ut solet vellus pluvia, cuius exuberantia mundi complevit spatia. Paдyйcя, Ha koTopyю дoждeM излилacb MилocTb oT Бora B Takoй Mepe, чTo эToT Mиp Becb HaпoлHилcя ee ocTaTkaMи. 70. Ave, kimniŋ oŋ qolïnï tutturYanda yaratqanï köktägiler barča saptï, üstüŋgü orun saa teydi. Ave, quae nihil perperem gessisti, cuius dexteram Christo tenente pervia caeli tibi sunt atria. Paдyйcя Tы, чeй TBopeц korдa пoзBoлил cTaTb oдecHyю Ceбя, Bce Haxoдящиecя Ha Heбecax oTcTyпили, caMoe пoчeTHoe MecTo дocTaлocb Teбe. [104] 71. Ave saa, kökniŋ körki, dünyäniŋ sen tireki, öktemniŋ müüzin sïndïrYan, miskinni baxtYa teyirgän. Ave, prima columnarum, orbem portant quae terrarum, cornu frangens sublimium et exaltans humilium. ПokлoH Teбe, kpacoTa Heбa, Tы - пoдпopa (koлoHHa) Mиpa, блaroдapя koTopoй cлoMлeH por ropдeцa, a yбorиe yдocToилиcb блaжeHcTBa. 72. Ave! Ölümniŋ bavlarïnï üzdi bizgä kok-yer xanï, kačan senden, alyïš yeri, yemiš bolup bizgä teydi. Ave, qua mortis vincula solvit Rex ante saecula, salutem operatus est nostram, cum de te Natus est. Paдyйcя! ПyTa cMepTи paзopBaл для Hac Цapb Heбa и зeMли, korдa oT Teбя, зeMля блarocлoBeHия, дocTaлcя HaM B Bидe Плoдa! 73. Ave, eminč yeri bolYan, er yüzüni heč körinägän, kerti Sion kögisiŋ boldï: Yesus bizgä andan čïqtï. Ave, cuius locus pacis dat quietem, fac, quod facis, ora pro his, quos impugnat caro, menti quae repugnat. [105] Paдyйcя, cTaBшaя MecToM пokoя, xoTя Tы Hиkorдa He Bидeлa лицa Myжa, лoHo TBoe cTaлo HacToящиM CиoHoM: из Hero paди Hac Bышeл Ииcyc. 74. Ave saa, qïz, saYïnYan Bey Teŋrini häm tilegän meŋü yïllarnï, kim ertmes meŋülükgä ne tügenmes. Ave, Virgo, quae cogitas, quae sit Dei antiquitas, cuius finis nullus erit, ubi nihil prorsus perit. ПokлoH Teбe, ДeBa, дyMaBшaя o Гocпoдe Бore и жeлaBшaя (HaM) BeчHыx лeT, koTopыe He пpoxoдяT BoBek и He koHчaюTcя. 75. Ave, Teŋriniŋ qaznasï, mannasïn kimgä asrattï ötmekley kökdän yavdïra, klisiasïnï toydura. Ave, manna candidior de qua fit melle dulcior panis, quo caeli curia vivit nee non ecclesia. Paдyйcя, cokpoBищHицa Бora, koTopoй OH дaл oбpecTи cBoю MaHHy, излиBaя ee дoждeM c Heбa, kak xлeб, HaпoлHяя eю CBoю ЦepkoBb. 76***. Ave Yesusnïŋ anasïna, ave ananiŋ oYluna! AlYïš bizgä ol kim bersin, övdürgän ana yalbarsïn! Alay bolsun! Ave Fili, salve Mater, ave summe Deus Pater, quern sanctorum exercitus omnisque laudat spiritus. ПokлoH MaTepи Ииcyca, пokлoH CыHy MaTepи! ПycTb дocToxBaлbHaя MaTb yMoляeT, чToбы OH дaл HaM блarocлoBeHиe! Дa бyдeT Tak! 76'. Ave, oYul! Ave, ana! Ave sen, üstüngi Ata, kinini köktägi hazizlär över, barča frištälär ~ učmaqlï tïnlar!
ПokлoH Teбe, CыH! ПokлoH Teбe, MaTb! ПokлoH Teбe, BceBышHий OTeц, KoToporo cBяTыe Ha Heбecax BocxBaляюT и Bce aHreлы ~ paйckиe дyxи! [106]
- 72 oб.: 11 - 73: 5
1.Yesus, bizim yuluYmamïz, söymeklikniŋ > söyüšlixniŋ tutturuqïmïz! Kökni-yerni sen yarattïŋ, soŋ zämanädä kiši boldïŋ. Iesu, nostra redemptio, amor et desiderium, Deus, creator omnium, homo in fine temporum. Ииcyce, Haш Bыkyп, cBязyющaя cилa (kлeй) Haшeй любBи! Tы coздaл Heбo и зeMлю, HakoHeц cTaл чeлoBekoM. 2. Mürvätiriä sen yeŋdirip, yazïxïnïiznï kötirdiŋ; qattï ölinigä kirip, ölimdän bizni čïxardïŋ. Quae te vicit dementia, ut ferres nostra crimina crudelem mortem patiens, ut nos a morte tolleres? ПoддaBшиcb дoбpoTe CBoeй, Tы Haши пoHec rpexи; пpиHяB жecTokyю cMepTb, избaBил oT cMepTи Hac. 3. Tamux qabaqïnï buzup, tutYunlarnï sen qutqardïŋ; tušmannï yeŋdäči bolup, Ataŋa teŋdeš olturdïŋ. Inferni claustra penetrans, tuos captives redimens, Victor triumpho nobili ad dextram Patris residens. [107] CokpyшиB BpaTa aдa, Tы cпac yзHиkoB; cTaB пoбeдиTeлeM cyпocTaTa, Bocceл kak paBHый CBoeMy OTцy. 4. Oš ol rahiniiŋä körä yanianïmïznï kečirgil! Muradïnïzya teyirä yüziŋ körgüzüp toydïrYïl! Ipsa te cogat pietas, ut mala nostra superes parcendo et voti compotes nos tuo vultu saties. BoT пo эToй MилocTи TBoeй пpocTи HaM Haшe злoe! ПoзBoлb HaM дocTичb BoждeлeHHoro - BдoBoлb лицeзpeTb лиk TBoй! 5. Senden, Yesus, sövünčimiz bolsun, kini sen qarovïmïz ol zehanda; meŋilükkä qovanalïm dideriŋä! Tu esto nostrum gaudium, qui es futurum praemium; sit nostra in te gloria per cuncta semper saecula. Дa бyдeT oT Teбя, Ииcyc, Haшa paдocTb, ибo Tы Haшa Harpaдa Ha ToM cBeTe; BoBek бyдeM paдoBaTbcя лиky TBoeMy! 6. Kökgä aYïnYan YesusYa övdü teydi. Teŋri Ata, saŋa, aŋa, Arï TïnYa bir yügünč teysin siz üčövgä! Gloria tibi, Domine, qui scandis super sidera, cum Patre et Sancto Spiritu in sempiterna saecula. Ииcyca, BoзHecшerocя Ha Heбeca, дocTиrлo cлaBocлoBиe. Бor-OTeц, дo Teбя, дo Hero, дo CBяToro Дyxa - дo Bac Tpoиx пycTb дoйдeT eдиHый пokлoH! [108]
ЛиcT 73:6-19
ABTop rиMHa – пoэT BeHaHций ФopTyHaT, eпиckoп из ПyaTbe (ПyaTbepckий): Venantius Fortunatus (530/540-600). ГиMH иcпoлHялcя Bo BpeMя BeчepHeй cлyжбы Ha ПacxaлbHoй Heдeлe. ЛaTиHckий opиrиHaл rиMHa пo BилbяMy БaHry.
Kыпчakckий BapиaHT ЛaTиHckий BapиaHT
1. Söz etiz bolup turur arï qïz Mariamdan. Sövünc bizgä bolup turur, dünyägä tirilik berilip turur. Kristus bizgä bolup > toYup turur arï qïz Mariamdan. Verbum caro f actum est ex Virgine Maria. In hoc anni circulo vita datur saeculo nobis nato parvulo de Virgine Maria. CлoBo cTaлo плoTbю чepeз CBяTyю ДeBy Mapию. PaдocTb пpишлa k HaM, Mиpy дaHa жизHb. XpиcToc яBилcя ~ poдилcя для Hac oT CBяToй ДeBы Mapии. 2. Čoxrax öz özindän > özenindän el üčün axa durur > turur, yazuxïn buza durur > turur arï qïz Mariamdan. Fons in suo rivulo nascitur pro populo, fracto mortis vinculo a Virgine Maria. ИcToчHиk caM из ceбя caMoro ~ caM из cBoeй pekи TeчeT для людeй, yHичToжaeT иx rpexи блaroдapя CBяToй ДeBe Mapиe. 3. Yulduz quyašnï toYurdï, quyaš tirilikni keltirdi; erdeŋ eksik bolmadï. Stella solem protulit, sol salutem contulit, nihil tamen abstulit a Virgine Maria. ЗBeздa poдилa coлHцe, coлHцe пpиHecлo жизHb; дeBcTBeHHocTb He yMaлилacb. 4.Er yazuxïn bilmäyin, börlendi quru čïbux, bitti alYïšlï oYul arï qïz Mariamdan. 5.Adam yazuxï üčün ölümlüx boldux edi; Kristus yarïlYap medet etti arï qïz Mariamdan. 6.E, ol alYïšlï xatun, kimdän Beyimiz toYdï: dünyä yazuxïn yuldï. 7.Bu Beyimizni ölelim ~ övelim, sïy tabuxnï qïlalïm: "Bahadursen!" - degälim! 8.Kristusnïŋ alYïšlï xanï > qanï yazuxïmïznï yuldï, barčaYa taŋlančïx boldï arï qïz Mariamdan.
- 73 oб.: 1-2
Arïlarnïŋ [arixlarniŋ] küsänči, barčaYa medet bolYul! Tušman yekni sen sürgül, sen bizni yarïlYaYïl! Amen!
- 74:1-16
1.Xannïŋ alämläri čïqsïn, xačnïŋ yarïqï balqïsïn! Tenniŋ tenni kim yarattï, xačqa temir mïx qadadï. 2.Sarp süŋgü kövüsin sančïp, su qan bilä ayïsdïrdi; yuluv dep anlarnï tögüp, yazïqlarïmïznï yuvdï. 3.Teŋri kim dzinslerni bilsin, anlar aŋar kim tabunsïn, tolsun Baud qopsaYanï: aYač bolYay dep sebebi. 4.kutlu tüpdän terek bitti, körki ingän-tür haybatlï: xannïŋ qanï - čičekleri, Teŋri-tur anïŋ yemiši. 5.Xač alYïšlï qollarinda kör qïymätsiz ulu baha: dünyä yetmes barča aŋa, kim layïx bolYay utrusuna. 6.Täräzüdek, bir bašïnï endirip, birin kötürdi, Yesus alay, bek tamuqnï buzup, oldza köp čïYardï. 7.Ä xač, eynek umunčïmïz, teysin saŋa yügünčimiz! Bu qutlu qïn čaqlarïnda bošov teysin yašlï közgä! 8.Üčlüksen sen, bir Teŋrimiz; övsin seni dzanlarïmïz! YulunYanlarnï xač özä bašlap yetkir meŋülükkä! Amen!
- 74 oб.: 1-19
1. Inanïrmen barčaλa erkli Ata Teŋrigä, kökni-yerni, barča körünür-körünmeznï yaratti dey. 2. DaYï bir Beyimiz Yesus KristusYa, Teŋriniŋ yalYuz tuvYan ovlu dep, kim barča zämanä-lärdän burun Atadan tuvup turur, Teŋri Teŋridän, Yarïx Yarïxtan, čïn Teŋri čïn Teŋridän, etilmey AtaYa tözdeš tuvup turur; andan ulam bar barča bolYan turur. 3. Kim biz azamlar üčün daYïn bizim oŋïmïz üčün kökdän enip, Arï Tïndan ulam erdeŋ ana Mariamdan ten alïp, kiši bolup turur. 4. Pont Pilat yarYulap hačqa kerilmiš, qïn körüp, kömülüp turur. Basa üčünči kündä ölümdän qoptï bitüvlär aytqanča. Kökkä aYïnmïš, Atanïŋ oŋïnda olturup turur. 5. Yenä haybat bilä kelmek turur tirilerni, ölülerni yarYulama; xanlïxïnïŋ uču bolmaYay. 6. Basa inanïrmen tirgiziči Bey Arï TïnYa, kim Ata-Ovuldan önä durur. 7. Aŋar Ata, Ovul bilä bir meŋüdeš Teŋri dep övünčlü ~ övünčli tabunmaqïmïz kerek turur; bügülärden ulam ol sözlep turur. 8. Basa inanïrmen bir arï katolik daYï apostolik kliseaga. 9. Künermen bir baptisma dep yazïqlarnïŋ bošatmaYïna. Küyüp turupmen ölülerniŋ qopmaqlïYïn > qopmaqlïqïn daYï meŋü tirilikni. Amin!
- 75 - 75 oб.
1.SaYïnsam men bahasïz qanïnï, kim Xrïstoz töktü, sövüp qulunï, tïyalman yašïmnï. Kim unutYay munča yigilikni? Kim, ičip tatlï čoqraq suvunï, toydïrdï dzanïnï? 2.Yezuz tatlï, äč yamansïz ägäč, nä qïynarsen, äč yazïqsïz ägäč, öz nazik boyuŋnï? Män qaraqčï, sän kök xanï ägäč, män yamanlï, sän ayïpsïz ägäč, ältirsän xačïmnï! 3.Äč bolmačï nämägä näk berdiŋ munča ulu baha, näk tölädiŋ, ä dzömärt xanYïnam? Anča mï köp sövmäkdän äsirdiŋ, kim xačqa minmägä uyalmadïŋ, ä tatlï Beyginäm? 4.Mindiŋ xačqa, kim biz dä minäli; sövdiŋ bizni, kim säni söväli, dünyäni unutup; qanïŋ töktüŋ, kim biz yuvunalï; ämgäk tarttïŋ, kim bizlär arïnalï, yazïqlarnï qoyup. 5.Yürüp-yügrüp armayïn yätmägä uämaqtaYï älbäk mäŋü toyYa, boluš, kim baralï! Amen!
- 76: 1-20
1.Kün tuvušnïŋ bučYaqïndan batïšdaYï kirivgä deyin erkli Kristusnï öväli, qïz-anadan dep törädi. 2.Gabriel frišta ïdïrdï, MariamYa sövünčlädi: "Teŋri seni soyurYadï: "Ovluma bol, - dep, - anasï". 3.Meŋü Teŋriniŋ öz sözi keydi quluniŋ tenini, ten ten bile qutqaruvsap, itlänmišlärni tabuvsap. 4.Tuvurdačï qïz köksünä kökniŋ čïYï tüšüp kirä, tuvurniaYannï tuvurdï, bilinniägänni bildirdi. 5.Sili oYlannïŋ kövüsi boldï Teŋriniŋ qonušï: erniŋ yüzün heč körmägän aylï boldï yalaŋ sözdän. 6.Anasïnda baqlï Yohan, ulu sövünč alïp andan, eki qarïn öte kördi meŋü yarïxlïq Teŋrini. 7.Utru beyinip tabunmïš; andan Elizabet aytmïš: "Kop egilik niaa teymiš, ovluni Beyini tanïmïš". 8.Yüsüp, qïznïŋ bollašmïšï sezdi äsä, saarYa tüšti, alniazlïqYa saYïš etti. Andan kelip frištä ayttï: 9."QorqmaYïl, Daud uruyï! Arï Tïndan aylï boldï profet aytYanča: "Kötürdi qïz, qïz ägäč, Enianuelni". 10.Munïŋdey taŋïs kini kördi? Quru čïbux yemiš berdi: qïzdan Atasï törädi, törättäči yaŋla tuvdï. 11.Kökniŋ nurï etiz keydi, kir yuqturmay sazYa tüšti, biz čïYardï sasïlarnï, öz yarïqïnï eksitmädi. 12.Kertek ačmay ešikini, küyöv čïqtï; sövünäli, biz barčalarnï ündetti toyYa - yürüp yügüräli! 13.Tuvurur AtaYa ögünč, tuvYan Ovuluna beyenč, Arï Tïnya sövünč bolsun - teŋ tabux üč teŋdäšgä teysin! 14.Kristus bizni alYïšlasïn, töräsinä bütün etsin, köp egilikdä yašatsïn, hörmät, düvlät daYïn baxt bersin! Amen!
- 80: 1-9
Bir erkli yarlïYančlï Teŋri, yazuqsïz [...sis], biz miskin azam üčün, öz Arï Tïn erkinden ulam arï qïz Mariamdan boy yaratup kensinä, azam boldï, ämgäk ölümgä azam yolunča tilep kirdi. Ölümden yänä erkli čïYup kökkä bardï. Soŋra kelip inanmaYanlar örtli tamuxqa tüšürgergeč, inanYanlar alYač meŋü učmaqnïŋ tïnčïna yänä qaytqay. Yesus Kristus čïn Teŋri, meŋü biziŋ qutqardači. Alley-ox Teŋrigä inanYanïmïz, kim kensi čïn Teŋri bizni üyretti. Amen!
Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]
- ^ a b c Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 382. ISBN 978-975-338-589-3
Ek okuma[değiştir | kaynağı değiştir]
- Mustafa Argunşah, Galip Güner (2015), Codex Cumanicus, Kesit Yayınları, İstanbul.


text:
Tatarstan wäkillelege Polşa tatarları qorıltayına kitte
Bu könnärdä Rusiä töbäklärendä häm qayber çit illärdä tatar mädäniäte häm mäğrifäte belän bäyle çaralar ütä. Alarnıñ iñ zurısı älbättä Pol'şada uza. Biredä 600 yıl elek Baltıyk buyı, Belarusiä häm Pol'şa yaqlarına küçkän qärdäşlär tuğan tellären onıtsa da, milli ğöref – ğädätlären häm İslam dinen onıtmıylar. Alarnıñ çirattağı qorıltayı bik zur waqiğa bulıp tora. Pänceşämbe könne Pol'şanıñ Gdan'ski şähärendä Pol'şa Respublikası tatarları qorıltayı häm Tatar mädäniäte könnäre açıldı. Monda qatnaşu öçen Qazannan Tatarstan wäkillege dä kitte. Delegatsiä sostavına Mädäniät ministrlığınıñ bülek başlığı Liliä Sattarova, Bötendönya tatar kongressınıñ BDB häm çit il tatarları belän eşläw bülege citäkçese Röstäm Gaynetdinov häm ber törkem säğäntqärlär kerä. Tatar mädäniäte könnäre qısalarında Pruşç Gdan'ski häm Mal'bork şähärlärendä Tatarstannan kilgän artistlar qatnaşlığında ike zur konsert ta kürsäteläçäk. Mädäni programmada qatnaşuçılar arasında Tatarstannıñ atqazanğan artistı Aydar Ğabdinov, xalıqara konkurslar lawreatı Liliä Ğöbäydullina häm “Qazan" biü ansamble dä bar. Şunı äytergä kiräk, bu tatar kongressı wäkilläreneñ Pol'şada yäşäwçe millättäşläre yanına berençe baruı. Xätta, 1997 yılda Böyek Litva kenäzlege cirlärendä tatarlarnıñ urnaşuına 600 yıl tulunı bilgeläp ütkändä dä Tatarstannıñ räsmi wäkillege Pol'şağa xätle barıp citmägän ide. Şunnan soñ, Qazannıñ 1000 yıllığı uñayınnan oyıştırılğan bäyräm çaralarında Tatarstan häm Pol'şa arasında mädäni-tarixi xezmättäşlekne torğızu turında kileşü tözelde. Häm Pol'şada yäşäwçe millättäşlärebez Bötendönya tatar kongressı wäkillegen Pol'şa Respublikası tatarlarınıñ qorıltayına çaqırdı. Tatarstannıñ ber delegatsiäse Pol'şa yaqlarında yörsä, ikençese isä Ul'yan şähärenä kitte. Mädäniät ministrlığı xezmätkärläre häm Yoldızlıq balalar festivale lawreatları Yäşlär milli mädäniäte assambleyasında qatnaşa. Şulay uq älege çarağa Äzerbäycan, Belarusiä, İnguşetiä, Almaniädän dä wäkillär çaqırılğan. Mäcles İdel buyı federal' okrugınıñ Etnik mädäniätne häm dinara mönäsäbätlärne üsterü komissiäse utırışında kütärelgän mäsälälärne çişü maqsatın quya. 11 may könne cıyında qatnaşuçılar "V.İ.Leninnıñ tuğan ile" tarixi-memorial' tıyulığına säyäxät yasadılar, ä kiçen Duslıq yortında oçraşuda qatnaştılar. 12 may könne isä, yäşlär "Milli üzençälek häm üzara xörmät", "Ruxi qimmätlär häm milli mädäniät", "Millätara mönäsäbätlärne nığıtuda mädäniätneñ role", "Yäşlär diplomatiäse - duslıq ütkärgeçe" kebek temalarğa tügäräk öställärdä fiker alışaçaq. Gölnaz Şäyxetdin


text:
Finländiä tatar cırçısı Qazanda
Qazanda häm ğomumän Tatarstanda talantlı şağir, kompozitor, cırçı bulu belän berkemne dä şaqqatıra almıysıñ. Ä inde görläp torğan konsert zallarında ütüçe bersennän - berse yaña programmalar häm berdän - ber şäxeslärneñ sanı zäwıqlı tamaşaçılar sanına yaqınlaşa. Citmäsä ağımdağı premyeralarğa häm mädäni çaralarğa östämä bulıp avgust ayı sanduğaçı Salawatnıñ bıyılğı konsertı bu atnanıñ düşämbe, sişämbe, pänceşämbe kiçläre dä Qamal teatrı binasında ütä.
Cäy axırında Salawat UNİKSta çığış yasasa da, barıber, Kamalğa kermiçä tınıçlana almıy dilär. Cırçı belän bergä çit illärdäge avtomobil' yarışında qatnaşuçı dusları da irkenläp kilep konsert qarıy.Salawat-Salawat inde ul. Anıñ ğadi yeget bulıp cırlawları, qılanuları küptän tanış, läkin barıber yış qına şaqqatıra. Tamaşaçı qaywaqıt suqransa da, barıber, Salawat yanına bara. Başqa cırçılarğa Salawat belän tamaşaçı öçen yarışu bik qıyın dilär. Näq şuşı könnärdä Qazannı yaulaw öçen Xelsinkidan kilgän tatar cırçısı Cämilä Kärim Tinçurin teatrı binasında çığış yasıy. Oçraqlı räweştäme, ällä maxsusmı Cämiläneñ Qazandağı berençe möstäqıyl konsertı näq Salawat konsertı barğan könnärenä turı kilgän. Dimäk, soñğı 12 yılın Finländiädä ütkärep, şunda 3 bala üstergän, üze yazğan şiğerlärgä üze köy yazıp, şularnı üze cırlıy torğan Cämilä avtouzıyşçı häm awıl qaharmanı Salawat belän tamaşaçı yöräge öçen köräşäçäk. Xäzergä Salawatnıñ canatarları häm anı tıñlarğa kilüçelär kübräk bulsa da, zamança çit ildä moñ saqlawçı tatar icatçıları torğan sayın tansığıraq bula bara. Şuña kürä Perm yaqlarında üskän häm Xelsinkinı, Peterburgnı yaulağan Cämilä Qazannı alırğa qayttı. Tönlä oçqıç belän qaytqaç ta ul irtänge 7 säğättä “Tatarstan-Yaña Ğasır” telekanalınıñ turı efirına kilde, annan soñ “Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosına kerde. Menä Cämilä belän söyläşüneñ ber özege.
Xäzer xalıqnı şaqqattırıp bulmıy. Konvert belän xat alışuçı da yuq bit xäzer. Bötenese internet aşa yazışa. Qazanğa yılğa ber genä kilä alam min. Çönki öç bala belän yış kilep bulmıy. Äle Piterda, Tallinda konsertlarım buldı. Menä xäzer Qazanda. Annarı Çallı, Mäskäw, Riga, Berlin kötä. Xalıqnı şaqqattıram dimim min. Läkin keçkenä genä söyeneçlär bulaçaq. Mäsälän, Aydar Ğäynullin, Yevropanıñ öç super bayançılarınıñ berse. Ul älegä qädär cırlamıy ide, Qazanda berençe märtäbä cırlayaçaq. Bez anıñ belän duet başqaraçaqbız.Bu yulı, möğayın, Cämilä Salawatnı uzıp kitä almas, ämma zamança estetika, 21 ğasırdağı tatar yäşläre standartları belän ul Qazannıñ häm tatar sänğäteneñ zäwığın üzgärtäçäk. Şulay itep, 15, 16 dekaberdä Qazan cırçılarınnan ayırılıp torğan tatar estradası yoldızı Tinçurin teatrında çığış yasıy.
Rimzil Wäli


text:
May başında nilär kötelä?
May başında başqa çaralar da ütkäreläçäk. 9 May Ciñü köne bıyıl da zurlap ütkärelä. Xäzer Tatarstanda suğış veterannarı küp tügel. Şuña kürä alarğa xörmät kürsäteläçäk, büläklär bireläçäk. Bäyräm könne buşlay soldat botqası awız itep, 100r kütärü mömkinlege dä bulaçaq. Qazan xakimiäte citäkçeläre çärşämbe könne brifing ütkärep, bıyılğı Ciñü bäyrämenä äzerlek turında bäynä-bäynä söylädelär. Veterannarğa taşlamalar härwaqıt bäxäs uyata. Kemgä nindi uñaylılıqlar häm posobielär birelgänen küpçelek belmi ikän. Äytik, veterannardan telefon bäyäse yartılaş qına tülätelä. Ä xäzer telefon kompaniäläre küp. Xosusıy firmalar veterannarğa tüläwne kimetsä, zıyan kürälär. Şähär xakimiäte wäkile Tatyana Larionova äytüençä, küpçelek kompaniälär veterannarğa taşlama birergä riza ikän, barı tik ber genä firma, “Teleset” dip atalğanı ölkännärdän yartılaş tülätügä rizalaşmıy ikän. Yäğni, “Teleset” qaramağındağı yortlardağı veterannar yartılaş qına telefon bäyäsen tülämi. Menä şundıy reklama birelde. Bäyräm könnärendä, yäğni 1,2,3,4 häm xätta qayberäwlär öçen 5 dä yal köne bulaçaq.
5 mayda Fännär akademiäseneñ Tarix institutı häm “Ruxiät” fondı, Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı “Tatar xalqınıñ borınğı tarixı” digän kitabın täqdim itä. Tatar kongressı binasında ütäçäk älege çarada Mintimer Şäymiev ta qatnaşırğa cıyına. Dimäk, millät häm tarix turında soñğı waqıtta onıtıla başlağan süzlär yañğırarğa mömkin.


text:
Tibettäge protest çaraları kürşe wilayätlärgä tarala
Qıtay däwlät matbuğatı bügen berençe tapqır räsmi bularaq Tibettä uzğan atna başlağan protest çaralarınıñ, kürşe wiläyätlärgä taraluın belderde.
Qıtay däwlät XinHua xäbär agentlığı, protest çaralarınıñ tibetlär küpläp yäşägän Sichuan häm Gansu wiläyätlärenä taraluın xäbär itte. Tibetkä kürşe bulğan bu ike wilayättä küp sanda Tibetle yäşiy. XinHua xäbär itüençä Sinchua wilayätendä xökümät binaları häm kibetlär talanğan.
Tibettän qaytqan jurnalistlär häm turistlär süzlärenä qarağanda, Qıtay Tibettäge iminlek köçlären arttıra başlağan. Şaxitlär meñlägän xärbineñ waqıyğalarnı bastırır öçen Tibetkä kerüen belderä.
Lhasa şähärennäñ çığarılğan jurnalistlär arasında Germaniäneñ Die Zeit gazetası möxarrire Tibet başqalasına meñlägän xärbineñ cibärelüen belderde. Möxabir 6.000 keşelek xärbineñ 200 xärbi maşina belän töbäkkä cibärelüen kürüen belderde.
Tibetneñ ruxi citäkçese Dalai Lama bügen Dharamsala şähärendä yasağan belderüendä, Pekingä barıp Qıtay räsmiläre belän söyläşergä äzer buluın belderde.
Dalai Lama başta tibetlelär alıp barğan protest çaraların, tibetlärnen Qıtay qollığına qarşı açu xislären buluın beldergän ide. Şul uq waqıtta Dalai Lama xalqına köç qullanmasqa, niätläreneñ bäysezlek tügel, ä avtonom töbäk taläp itü buluın täqrarlağan ide.
Läkin Dalai Lama yaqtaşları üzlären suğışçı rolındä kürä başlağan. Tibetlelär küpçelektä yäşägän wiläyättäge xalıqnıñ omtılışın Xiahe bolay söyläde:
“Bez iñ başta Dalai Lamanıñ ilenä qaytuın taläp itäbez. Bu barıbıznın da teläge. Bez protest çaraların bu teläkkä ireşer öçen başqarabız. Bez Tibetneñ tulısınça bäysez buluın telibez. Azatlıq, tigezlek, tınıçlıq häm şatlıq – bez monı taläp itäbez.”
Dharamsalada sörgendäge tibetlelär bügen dä protest çaraları uzdırıldı.
Pekindä isä, Qıtay tışqı eşlär ministrı Dalai Lamanıñ söyläşü taläplären kire qaqtı. Tışqı eşlär ministrı Dalai Lamanı asılda bäysezlekkä omtılğan ike yözle keşe bularaq atadı.
Soñgı kiyerenkelekkä qarşı reaksiä AQŞ Däwlät depertamentı süzçese Tom Caseydän kilde. Casey Dalai Lama belän Qıtay xaqimiäte arasında turıdan turı diolog söyläşüe fikeren Waşintonnıñ yaqlawın belderde.
“Monda ber närsä açıq, Dalai Lama Tibetne bäysezlekkä çaqırmıy. Ul Qıtay xaqimiäte belän diolog başlarğa tırışa häm bez bu fikerne yaqlıybız. Bez Qıtaynıñ Dalai Lama yäisä anıñ wäkilläre belän utırıp ike aradağı mäsälälärne çişär öçen söyläş/lär alıp barıun telibez.”
Şul isäptän Qıtay belän Dalai Lamanı söyläşergä öndäğan xalıqara çaqıruğa, kiçä Benedikt 16 belän Britaniä premyerı Gordon Brown da quşıldı.
Xäzer dönyanıñ 4 küzläp kötep alğan avgust ayındağı olimpia uyınnarına bu kiyerekelekneñ täsere bulmas mikän digän soraw qala. Qıtayda artqan kiyerenkelek säbäple Olimpiä uyınnarına qatnaşu-qatnaşmaw mäsäläsen älegä ber il dä telgä almadı. Şulay da Tibetlelär uzdırğan protest çaralarınıñ başqa wiläyätlärgä dä tarala başlawı bu mäsäläne kütärü öçen nigez äzerli dip isäplänä.