text:
Bakır Bozau Artınnan
Hikäyä
Avıl ayakka bastı. Moña qadärle, sukır ätäçkä iyärep yörgän näfsele tavıklarınnan gayre can iyäse barlıgı sizelmägän cäyge çellälärdä urmannarga taralıp peçän çapkan, közge salkınnar häm yañgırlar ireşä başlaganda uk borının mendär astına tıkkan Sasmak halkı, yazgı bozlar kuzgalganda gına şaulap akkan Kazan-su yılgası kebek bulıp nigäder bu yulısı oktyabr ayında uk häräkätkä kilde. Böten ğayep barı tik Gıylmenisa tütineñ utızdan uzıp ta kırıkka citä almıyça haman akıl tabuga ireşmägän, ämma dä Hoday rähmäte arkasında öylänep ölgergän, ber-ber artlı alıp kaytılgan ıştansız taşbaş malaylarına borın törttererlek eş maytara algan Sabirda gına ide.
Avıl iñ äüväle kolaklı buldı. Süzneñ yegäre buş tegermänne dä onlı itä, dilär, hak ikän. Kolakka kergän ul süzlär küperep kitte, yöräklärgä oçkın saldı häm kaynarlanıp, kabınıp, zur utka äverelde. Yortlardagı sıñar-sıñar yangan altmışlı lampalar yöz illelene uzıp, kırıklılar ike yözlelegä äverelep, sünep tä tormastan, tönnär buyına yana başladılar. Avıl yokısız kaldı. Bu qadärle ğalämätneñ Sasmakta Paric Kommunası vakıygasınnan birle bulganı yuk ide.
Sabirnıñ katıkçı hatını Şämsiyä Kazanga kitkän, imeş, köyäntäsen sındırgan da, kayta almıyça yata ikän dip häbäre kilep ireşkäç, ire, meskenkäy, alagayım gäüdäsen söyräp, kalaga üze yul algan. Ber kön buyına ezlägän hatının. “Kümhuc bazarı”nda Arça hatınnarı kaymak, eremçek, söt häm katık sata torgan rätlärne un äylängän. Şämsiyäse menä şuşında gına bulırga, sıngan köyäntäsen koçaklap yılap utırırga tiyeş, imeş. Yuk ikän şul! Kaya di ul! Sabirnıñ uñlı-sullı yörülärenä gacäplängän Arça hatınnarı:
— Kaymaktan avız itegez!
— Sötemne kabıp karagız!
— Eremçektän... Eremçektän!
— Katık!.. Katık!..— dip kıstıylar ikän monı.
Sabir:
— Kuyıgız äle kaymagıgıznı, taşlagız äle sötegezne, katık kabar hälmeni! Hatınnı menä şuşında gına digän idelär. Şämsiyämne ezlim. Köyäntäse sıngan. Öçençe kön öygä kaytkanı yuk,— digäç, teldän-telgä çıştıy-pıştıy süz kitkän.
— Köyäntäse Tukay uramında sındı,— di ikän berse.
— Bulır siña, Kamal teatrı yanında sındı,— di ikän ikençese.
— Yuk la inde... Ul yäşli söygän yegete Väliullanı oçratkan ide. Şundadır. Anı kürgäç, kaysı hatınnıñ köyäntäse sınmıyça kalganı bar?— di söyli ikän öçençese. Ämma Sabirnıñ kolagına gına ireşmi. Ul inde it rätenä küçep, annan Şämsiyäsen ezläşterep mataşa.
İtçelärdän ber yuan häm gayrätle mişär:
— Bu Ärçä kadınnarı nämä diyä sualmakta anda? Säükä olavı büsılmakdırmı, änäteräk?— dip äytügä, kürşese:
— Alaylama, bolayla!— dip, aña kul izäp, avızına kolagın kuydırıp:
— Şämsiyäneñ Fatih äzmäver kulında “köyäntäse sıngan”, belmiseñmeni?— diyäräk äytüenä, tämam barısı bergä ber avızdan hahahaylap algaç kına, “köyäntä sındıru”, yağni hatın-kız mäsäläsendä ütä dä berkatlı Sabirnıñ küñele cu itep, oyatka kalmas öçen bötenläy ikençe kıyafätkä kerep, Şämsiyäne belmägänedäy:
— İtne kayan alasız, yegetlär? Bu qadär kalcalar kayan kilä? — dip yüri genä, süzne başlap kitü öçen bolarnı söyläşterä başlagan.
Mişärlärneñ avız açıla, küz uynıy, telenä süz kilergä ölgermi, bu tagın:
— Nindi aşlık simertä ikän bolarnı?— dip sorıy.
Alar tagın cavap birergä citeşmi, ul kabat sorauların tezä.
Mişär tüzmi:
— Kara äle, agay, şuşı qadär çokım buldıñ inde, başımnı katırdıñ... Äytsäm-äytim: çuaşlar üsterä bolarnı!— dip tezep kitä.
— Nindi çuaşlar?— di Sabir da, älegä uyında uyın bulgan hälendä.
— Aksubay çuaşları!— di mişär.
— Anda da alar barmıni?— di tagın da Sabir, belmämeşkä sabışıp.
Tegese ber dä uylap tormagan:
— Urıs belän çuaşnıñ bulmagan cire yuk inde!— dip cavap birgän.
Bezneñ agay anıñ ul süzen: “Urıs häm çuaş halkı bik tä bulgan, bik tä uñgan halık ikän!”— dip añlagan häm alar aldında baş iyärgä äzer ikänlegen belderep çaktan gına kuşayaklanmagan. İmeş, inde dä säcdä itep, ni maksatta kilgänlegen dä onıtıp, şul böyek halıklarga atap mädhiyä cırlıy başlasa da hiçnindi gaybät söylärlek eş çıkmas ikän!..
1
Menä şul uyın Sabirnı harap itte dä inde. Nindi maksatta monda yörüen onıtıpmı, ällä mal-tuar digändä başayak kilügä barıp citüe säbäpleme, ul, köyäntäse sıngan Şämsiyäsen ezläü häväsennän çıgıp, çuaşlarga kimendä ber-ike bozau, öç-dürt sarık alırga baru öçen yar buyı şofer Hismätne kotırtırga häm kara közgä qadär yulga çıgarga kiräklegen başına meñ kat kirtläp, säfärenä olı ömetlär bagılau belän bergä, enäsennän cebenä qadär plannar da kora başladı. Ämma küñelendä tuktausız tuıp torgan soraularga da cavap tabarga teläp, alarnı mişärneñ kolagına yaudırırga totındı häm şunda uk cavaplar da ala tordı:
— Anda bozau kıymmät bäyäme?
— “Agıydelneñ aryagında ber enägä ber sıyır!”
— Yulı avırmı?
— “Olı yuldan — pıyala!”
— Ozak yöreläme?
— “İrtä çıkkan — yulı uñgan!”
— Keşeläre nindi?
— “Aşlı-tuylı!”
— Çäy-şikärgä niçek?
— “Sunıñ — zähäre, balnıñ — bähäre!”
Tagın nindi soravı kalganlıgın uylap mataşsa da, bolay da añlaşıla inde diyäräk Sabir, kanäğatlek kılıp, işekkä taba yünälde häm şul barışı belän avılınaça kaytıp citte. Äzmäver Fatihnı da, çukınçık Väliullanı da beleşep tormadı. Agıydelneñ aryagı belän çagıştırganda alar berkem dä tügel ide.
Öyenä kaytıp kergänendä, kızarıp peşkän kalaç kebek, tügäräklänep, tämam bähetkä ireşkänen yäşermiçä, kanäğat töstä ayak bökläp östäl başında may, kaymak, cimeş-mimeş häm dä meñ törle tatlıdan da, ballıdan da rizık tezep çäy eçep utırgan hatını Şämsiyäne kürgäç kenä Kazanga ni öçen barganlıgın isenä töşerde häm aña koçakların cäyep yakınaya başladı. Anıñ çamasız kütärelgän kulları çukmardan da zurrak kürenep, koçagına kergän tegermän taşın da on itär kebek toyılsa da, hatını:
— İrkäm, canaşım, bägırem!— diyäräk östäl başınnan töşep, ireneñ nazına çumdı.— Kaylarda yöredeñ, can kisäkkäyem, şuşı qadär yugalıp?
Bu soraunı härhäldä ul birergä tiyeş tügel ide. İnde genä erep kitkän Sabirnıñ küz elmägenä şul çagında miç arasına çiläkläre belän bergä kuyılgan köyäntä elende. “Ya Hoda, bu ni häl? Köyäntäse isän-sau ikän!”— dip uylap, monı telenä ük çıgardı:
— Bäräqallah, köyäntäñ sınmagan ikän lä!
Hatını ciñelçä kaltıranıp kuydı. Kotı çıkmakçı ideme? Ämma koçagındagı Şämsiyäseneñ bu kaltıranuı Sabirnıñ näfsesen genä kuzgatkanlıktan, täqatennän uzıp, şik-şöbhägä tarımıyça kaldı. Bähetne adäm balasına Allahı täğalä ber birsä, çumırıp uk tapşıra şul, başayak çumarlık itep!
Şämsiyä isä:
— Yañasın aldım!— dip, ni diyärgä belmäüdän köyäntä mäsäläsen çişep saldı.— Öç kön ezläp yördem. Taptım, çukıngannı, urman yagı mariları alıp kilgän ide!
Sabirnıñ da bu süzlärgä kanäğate kilde:
— Yahşı bulgan, älhämdülillah!
Hatının koçagınnan çıgarıp, Sabir köyäntägä taba ürelde. Aldı. Uñlı-sullı äyländerde dä söylände, äyländerde dä söylände:
— Näq elekkese kebegen kayan taptıñ? Buyavı da tegesedäy yäşel, näq şulay uk kırşılgan, elmäkläreneñ kadakların da minemçä itep kakkannar, şul uk räveşen kiterep käkräytep tä kuygannar äle! Söbhanallah!— dip tezep-tezep kitte.
— İ irem,— dide Şämsiyä.— Kullarıñ bigräklär dä uñgan ikän. Böten dönya sineñ ölgegä karap eşli!..
Eh Şämsiyä! Citmäsä ireneñ belägennän dä sıpırıp kuydı, küzen dä kıskanday itte.
Şul häräkätennän soñ köyäntä kaygısı onıtıldı. Dönyaları tämam tügäräklänep, Sabir da östäl başına kunaklap, Kazannan alıp kaytkan mal-tuar häm çuaş mäsäläsen isenä töşerep, mişärdän işetkän: “Agıydelneñ aryagında ber enägä ber sıyır!”— digän süzen telenä menderep, avızın yırıp cibärde. İreneñ küzläre uynap, tamagınıñ kırıluında säbäp barlıgın sizenep-belep ğadätlängän Şämsiyäse:
— Ni ide, irkäm-canaşım?— dip, urtaga sorau saldı.— May aşadıñmı ällä?
Sabir, üz rähätenä çumıp digändäy, yılmaygan hälendä söyenep utıra birde. Şämsiyäneñ kötmägändä küñele kaynarlandı, bägıren şik enäse tişep ütte: “Tukta äle, berär hälne, anı-monı söylämägännärder bit? Bigräk yılmaep, ällä kem bulıp utıra äle bu!” Berazdan bu uyı baş miye ambarınıñ buşlıgında tornado-tufan kebek böterelep, tel tegermäneneñ kanatların kuzgatıp cibärmäsenme?
— Sin närsä, şul süzlärgä ışandıñmı?— dip, koyılıp töşte Şämsiyä.— Äzmäver Fatihnıñ totkını bulırga dime inde? Yuk süz ul, irem-bägırem, anıñ, totsa, taşnı sıgarday kullarına bütän ber genä kilep kerdem yuk! Allah saklasın, tuydırıp beterde inde ul. Siña, Sabirım, citäme soñ! Yomşak itep kenä totasıñ, vaklap-vaklap kına ütäseñ...
Ä Sabir haman da yılmaep, üz bähetenä çumıp utıra birde. Küzläreneñ zäñgärlegenä kuşılıp ser tama. Anıñ sayın söyekle Şämsiyäse cide yozak astına bikläp kuygan kıñgır eşlären urtaga çıgara birä:
— Sin Väliullanı uylıysıñdır inde? Yüne yuk anıñ! Köyäntäm sınu hakında bazar hatınnarına ul gına süz taratkan. Ber kem dä tügel! Küpme itägemä uralıp yörde. Billähi, aña biräsem yuk!.. Ni... Ber-ike tapkır yalgışuıma häzer dä ükenep betä almıym. Kaymagıma, sötemä huca bulmakçı ide. Naturlata tülätergä teläde. Nişlim soñ? Barısın da belep kayttıñmı? Billähi, monnan tübän, täübä-täübä, Allah saklasın, köyäntämne sındırmam!
Şämsiyä söyläde dä söyläde. Anıñ sayın ire Sabir sabırlık utravında uylarınıñ rähätlegenä häyran kalıp utıra birde. İnde ul Agıydelne kiçep çıkkan, kötüe belän mal-tuarga huca bulıp algan bay keşedäy üzen his itte. Hatınınıñ süzläre ber kolagınnan kerä tordı, häter tartmasında tuktalır urın taba almıyça, arlı-birle sugılıp, ikençe kolagınnan çıga bardı. Ämma uylarınnan vakıt-vakıt aynıp ta kitkäläde, añlıy gına almadı: bu nindi betmägän köyäntä sınu häsräte soñ äle?
Ul da tügel, Şämsiyäse anıñ ayak astına yıgılıp yılıy uk başladı:
— İrem, bägırem, yätim itmä?!. Balalar hakına! Avıl halkı aldında oyat bit! Kaya barıym soñ? Fatihka da minem köyäntäm sınu gına kiräk. Väliullası da mälgun! Mäñge bakıy köyäntämne kabat sındırmam!
Ant suların meñ eçep kenä kalmıyça, inde väğdä däryasına baştübän çumıp tonçıgır hälgä citkän Şämsiyä, tämam buşangaç, haman kımşanmıy üz aldına serle yılmaep utırgan irenä kütärelep kararga cörät itte. Şunda gına, başka ber häl bulırga kiräk monda diyäräk, ayak östenä bastı da, irenä törtep:
— Sin närsä, mine mıskıllap kölep utırgan bulasıñ? Ällä Gaynicamalıñnı oçrattıñmı?— dip, tik tomaldan cikerenä başladı.— Betmäde inde şul täkärlek çebeşenä mähäbbäteñ!
Uylarınnan aynıp kitärgä ölgermägän Sabirnıñ küñele, Agıydelneñ aryagında älegä tuarga da ölgermägän mal-tuar kötüen kaldırıp, üzeneñ niçä könnär yäme kitep torgan, ämma da inde Şämsiyäse kürenügä bötenäyep ölgergän yortına kaytıp töşte. Tele kabat açıldı:
— Närsä etenäseñ?
— Etenmi siña,— dip tuzındı Şämsiyäse.— Yoklap utırganıñnı belgän bulsammı!
Ämma şunda Sabirı aña ayagınnan yıgılırlık süz äytte:
— Ser bar, kiñäşäse ide!
Küpme gomerlären bergä yäşäp tä, irennän mondıynı işetmägän Şämsiyägä bu süzlär alama akılın yaktırtıp koyaş çıkkanıday toyıldı.
2
Sabirnıñ sere şofer Hismätneñ dä küñelenä may bulıp yattı. Bu hakta keşegä beldermäskä häm, eşne ozakka suzmıyça, Aksubay-Çistay yaklarına yulga çıgarga kileşendelär. Yuksa, kara közgä kalsalar, ul arada kış ta başlanıp kitsä, soñarırga mömkin idelär. Ämma, Şämsiyäne iskä almaganda, bolarnıñ ikese genä büleşkän serneñ kümäçen avıl halkı küptän inde urtaga kuyıp, telem-telem kisä ide. Hämmäse dä Agıydelneñ aryagına bozau, sıyır, sarık işe mögezle häm mögezsez mal-tuar artınnan yulga çıgarga cıyındı.
Hismät belän bilgelängän vakıt irtänge säğat biş ide. Annan aldagı kiçtä genä bilgele buldı: alarga yugarı oç Mödärris iyärergä tiyeş ikän. Hismätneñ hatını yagınnan karendäşe, yağni dä kayneş tiyeşle keşese bulganlıktan, anı kaldırmayaçagı añlaşıldı. Ämma bolayga kitsä, yartı avılnı üze belän alaçak ikän diyäräk fiker yörtergä ölgergän Sabir, rizasızlık belderep, buza kuptarganday kılandırıp ta mataştı äle:
— Ni häl bu? Kayan kilgän? Keşegä tişmäskä süz kuyışkan idek bit!— dip kabarındı-bürtende, ämma Hismät östäl urtasına ber şeşä ak arakı kiterep utırtkaç, artıgın söyläşep tormastan baş kına borgaladı da, berençe stakannan soñ üzendä bulmagan akılın bik oçsızga kaldırmaska tırışıp sata başladı: — Belsen kolagıñ!..
Hismätneñ belem kolakta tügel ide, ämma dä Sabirnıñ här süzen aña elep utırdı. Şul utırudan tagın da şaktıy cäyelep, ikençe yartı arakı çıktı häm busı inde ikesen dä tämam harap itte.
İrtädä alar yulga çıga almadılar. Tañ belän aşkınıp kilep citkän Mödärris bolarnı, hatınnarın da yärdämgä çakırtıp, öylägä qadär urınnarınnan kuzgata almadı.
Meskennärneñ kiçkä genä küzläre açıldı. Ber başlangan dip, yaña yort burasın kütärergä äzerläp kuygan Hismätneñ ärcäse belän arakısına huca bulıp ölgergännär dä, yartısına uk citep, buşatıp ta taşlagan bulıp çıktılar. Hismät iñ berençe şuşı hällärne isenä töşerep:
— Urtaktan!— dip, Sabirga kiçäge süzne kuzgatıp karadı. Ämma şeşädäşe läm-mim endäşmäde.
Alar ul kiçtä tä kitä almadılar. Yulga kuzgalu tagın ber köngä soñartıldı.
Uramga çıksalar, Hismätneñ kapka töbendä torgan maşinasınıñ ärcäsenä dä, yanına da halık tulgan. Kaysı utırırga, kaysıları, inde tämam zarıgıp, töşärgä dip eteşä häm törteşä idelär. Sabir belän Hismätne kürep aluga, hämmäse dä tınıp kaldılar. Aradan berkatlırakları:
— Kitäbez, kuzgalabız, inşallah!— dip kuydı.
Bu süzlär kabatlanıp, halık küñele dulkınlanıp aldı, hätta poçmakka señgän hällärendä cılınırga citlegep mataşuçılar da baş kalkıttılar. Bu säğatneñ dä citäçägen irtänge dürttän birle kötkän halıknıñ bähete kuş kiläse ide, Hismät:
— Koyılıgız! Eşkä barıp kaytasım bar!— dip hämmäsen örkette. Ämma kuzgalırga teläüçelär tabılmadı. Halıktan ciñel genä kotılu mömkin tügel ide. Sabir:
— Kalsınnar!— dip, Hismätne çitkäräk alıp kitte.— Bolar tañgaça saklarga äzer. Maşinañnı kümhuc garacına iltep bikläp kuy!
Moña qadärle hatınına da kütärep süz äytä almagan Sabirnıñ kuätenä bu oçsız hakka gına kulga kerergä torgan mal-tuar kötüeneñ häm mögezlese, häm mögezseze yaña ruh örgän, avızındagı telen açkan, anı buldıksız bozaudan mir ügeze yasap ölgergän ide inde. Nişläp şulay bulmasın di? Anı bit Agıydelneñ aryagında “ber enägä ber sıyır” kötä! Baylık keşene keşe itä ul, meskennän dä han yasıy. Anıñ hakındagı hıyal gına da adäm balasın kotıpkaça yögertä, dilärme? He, halık hak äytä ul!
Hismät şunda uk Sabirnıñ ämeren cirenä citkerergä dip aşkınıp kuzgalsa da, eläkterep ölgergän serdäşeneñ kullarınnan beläge ıçkınıp kitä almıyça, bu ikeneñ çalbar balakları kabat üzara uraldılar.
— Sin bolay it,— dide Sabir, kiñäşläşep torunı ällä kayçan onıtkan hälendä ämer birep,— kümhuc garacına iltep biklä, tönge karavılçıga, räis üze kuştı digän bulıp, keşe-kara kürmägändä annan anı alıp çık, Dürt kuak artına kiterep kuy. Şunnan gına şılırbız. Ä halıkka, irtägä kibet buyında, säğat altıdan da soñarmıy kuzgalabız dip äyt. Bette-kitte!
— Anda nindi karavılçı bulsın?— dide Hismät, uyında maşinasın kümhuc garacına kuyarga ölgerep, ämma annan çıgara almıyça gazaplanıp.
Sabir, bähetkä, bu süzlären şunda uk töşende.
— Yarar, bik yahşı!— dide, kulınnan ıçkındırdı.
Hismätneñ süzlärenä hiçkem ışanırga telämäde. Ämma öyenä taba kaytıp kitkän Sabirnı kürgäç kenä:
— Bügen barmauları hak ikän!— dip, koyılışa başladılar.
Şulay da tämam ışanıp betmäüçelär, monda häylä barlıgın sizenüçelär Hismätneñ ärcäsendä kümhuc garaclarına qadär utırıp barıp, yozak saluına qadär karap tordılar da, yalgızı boyıgıp biktä kalgan maşina öçen kaygırıp kaytıp kittelär. Arada ällä kayan işetep kilgän Kamay avılı urısları da bar ide.
— Gomer bulmagannı!— dip zarlanıştı halık.— Mäñge bakıy Hismät maşinasın üz kapkaları töbendä kundırdı, bügen genä zakon üzgärgän ikän!..
3
Avıl tön buyı yoklamadı. Lampalarnıñ yöz dä illelese Lenin babay yagıp kaldırgan elektr utın tuygançı yandırdı. Maşina tavışı yırak yuldan ütep kitkändä dä tiz genä arkalarına bişmät elärgä ölgerep yögerep çıkkalagan halıknıñ ni küze, ni zihene yal kürmäde. Ä tön urtasında, çäy dä eçep tormastan, Sabir bakça artlap kına Hismätlärgä kilep kerde. Buılıp örgän etlär avılnı kabat ayakta yörtergä ölgergän idelär.
— Ul kitte inde!— dip, işek artınnan gına cavap birde Hismätneñ hatını.
Sabirnıñ borınnarı, sası tämäke söremenä künegep betkän, başka törle islärne tanırga da telämägän bulsa da, Hismätneñ cılı yurgan astınnan çıkkan canaşınıñ bäğırgä ütärlek yomşak tän huşbuyın sizenep, küñelen kıtıklandırdı.
— Ällä açıp tormaska itä inde?— dip mıgırdandı ul.
Ämma şunda uk cavabın da aldı:
— Açmıym şul! Suık kerä!.. Sabir irtäräk kilsä, Öç tiräk töbenä barsın dip äytergä kuştı. Soñarmaska äytte. Enem Mödärris tä kilep kitte inde,— dip Sabirnıñ küñelenä kotkı saldı.
— Min bit aña Dürt kuak töbenä kilergä kuştım, nindi Öç tiräk inde ul tagın?!.— dip kotırınası itte.
Ämma Hismätneñ hatını süzendä nık tordı:
— Kuakmı, tiräkme, agaçmı, talmı, yükäme, kayınmı, imänme, tupılmı...— diyä-diyä, urman häm su buylarında oçragan härtörle üsentelärne güyäki sanap çıgarga itte. Ul şulay äytä kaldı, Sabir, öyenä kaytıp, aldan äzerlängän biştären eläkterde dä, yokı aralaş söylänep yatkan hatınına kolak saldı:
— Närsä diseñ?
Yünle cavap häm adäm küñelenä yararlık süz işetmägäç:
— Busı da ıçkıngan bugay,— dide dä, Dürt kuak töbe dip yörtelgän urman başı yulına yünälde. Hatını:
— Gayfulla, Väliulla, Fatih, İbray...— diyäräk ällä doga ukıy, ällä keşe isemnären sanıy-sanıy sataşıp söylängän hälendä yoklap kaldı.
Sasmak halkı yöz illele lampaların hökümät babaynıñ kıymmätkä aga torgan oçsızlı elektr utına yalgagan hällärendä tönnären sak kolak belän yokısız ütkärep yatmakta idelär. Menä irtänge dürt citäçäk häm alar aşkınıp Hismätlärgä cıyılışaçak inde. Ä ul vakıtta Sabirlar — ällür, Agıydelneñ aryagında alarnı kötep torgan mögezle häm mögezsez mal-tuar kötüenä kilep keräçäklär dä, saylanıp häm yalındırıp kına satıp alu eşenä kereşäçäklär.
Dürt kuakka taba eldergändä Sabir kalkulık sırtınnan gına Öç tiräk yagın da karap aldı. Küzgä törtsäñ — tişärlek tönneñ karañgılıgına iyäläşep ölgersä dä, andıy-mondıy çit şäülälär barlıgın şäyli almadı. Ämma şunda Mödärris anıñ kotın aldı:
— Taptap kitäseñ bit, mögezsez sıyır şikelle östemä kiläseñ!..
Häl alıştırgaç, tämäke kabızdılar. Ul arada avıl yagınnan uzıp baruçı olı yulda maşina kürende. Tavışına karaganda bu — Hismätneke ide!
4
Agıydelneñ aryagına citeşep kilgändä tañ atkan, kibetlär açılgan, Sabir belän Mödärris isä “yul ayagı”nnan soñ çerem itep alırga ölgergän idelär. Sasmak halkı isä, mäcnün bulıp kaluları belän rizalaşmıyça, ul könne tañ atkançıdan alıp kiçkä qadär kümhuc garaclarınnan Hismätneñ maşina belän kaytıp kilüen häm, barçasın töyäp, Agıydelneñ aryagına alıp kitäsen köttelär. Ämma Allahıdan bu eş nasıyp itelä kalsa, üzläre ük ber ärcä halık bulaçakların, satıp algan mal-tuarga urın da kalmayaçak ikänlegen başlarına kertep karauçılar da bar ide. Şulay da alar kemneñ dä bälki töşep kalaçagına yäki Agıydelneñ aryagına ireşkäç adaşaçagına, hiç yugı ber sarık ta almıyça buş kaytaçagına ömet tottılar. Tizdä härkaysı ber-bersenä şul küzlek aşa karap, kemlären kimsetmiçä, üzlären hiçşiksez baylık iyäse sıyfatında toya başladı. Barı tik kiçke dürtlär yakınlaşıp kilgändä genä, Hismätneñ maşinasında Sabir belän Mödärrisneñ inde karañgı töndä ük olı yul çatına çıgıp utırıp kitüläre täğaenlänep, hakıykat mäğlüm buldı. Kibet yanında da öçençe kön cıyılışıp kötkän halık, ber ara buza kuptarıp, ahırda aldanuların tämam töşenep, satlıkka dip tezelgän şeşä tulı kiştälärne kaygıdan buşatıp beterä yazgaç, tuylar yasap taralıştılar. Kaysı berläre:
— Alarnıñ avılga äylänep kaytasıları, kürşe bulıp yäşiseläre dä bar äle!— dip, yanarga teläp äytsälär, bütännäre, arttırıp cibärep:
— Kiräklären birerbez!— diyäräk zähärlänep tä aldılar.
Boları uk artık ide. Häyer, kem belä, sabantuyları bar, başkası. Ägär dä kibet suına tamaknı çılatsañ, ike dönyaña ber morcanı çıgarıp bula da bula inde ul.
Ä bu vakıtta Hismätneñ maşinası Çistaynı uzıp barışlıy kibet töbenä tuktalıp kalgan, hämmäse dä öç keşelek “bayıp” ölgergän idelär. Mödärris belän Sabir üz halätlärenä kaytırga ölgersälär dä, Hismätkä barı kızıp barırga gına turı kilde. Oçragan berençe avılga tuktalırga, anı-monı beleşep tä tormastan, küñellärenä huş kilgän tütidä fatir töşärgä häm taralıp yal itärgä söyläşendelär.
Hodanıñ rähmäte, izge yulda yörilär ikän, näq uylagannarınça häm teläklärençä barıp çıktı. Fatirga algan äbi alarnıñ “kibet suı”na bay ikänleklären küz sirpüdän töşenep aldı häm hätta tür işeklären dä kiñ açtı.
— Marcada haram yuk!— dide Mödärris, irken sulış alıp.— İşetäseñme, Sabir?
— Närsäne?— dide, çerem yokısınnan baş kalkıtkan yuldaşı.
— Marcada haram-tıyu işe çiklär yuk!— dide Mödärris, rizık häm arakılarnı tutırgan ike sumkanı da üz tiräsennän häm näfsesennän yırak kuymaska teläp.
Sabirnıñ başı eşläp citkänçe, maşinada töşügä tuñıp ölgergänçe, Mödärris kapkadan kerep tä kitte. Artınnan yuldaşları citeşkändä ul inde aşkıngan his atın avızlıklarga ölgergän ide.
Kerä-kereşkä östäl yanınnan urın aldılar. Berençe stakannan soñ uk Hismätneñ küzenä yokı töşte. Östäl yanında terälep ük torgan karavatta işelgän ak mendärlärgä başı tiyügä yoklap ta kitte. Yul yıragı Sabir belän Mödärrisne dä yonçıtkan isä dä, alar, tön karşında bireşergä telämiçä, arakılarına aldanıp şaktıy ozak utırdılar. Ämma irlek gayrätläre sınıp, alcıp häm mälceräp, ahırda barıber yokıga kittelär. Fatir hucası, kunaklardan kulına kibet küçtänäçen eläkterügä, niçek alarnı kaldırıp tür yagına kerep kitkän bulsa, şulay kire çıkmadı.
Yokı, dönyalıknıñ rähät häm kamil mizgele bularak, keşelärne töşlärendä genä dä bähetle itä alu köçenä iyä. Annan hiçkem mährüm tügel sıman...
İkençe könne, kiçtän avıllarına kilep kungan malçılarnıñ uyanuın kötep, inde zarıga başlagan halık arasında tavış çıktı. Şaulaşıp söyläşüläre törtkäläşügä qadär barıp citte. İnde genä sugışıp kitärlär sıman ide. Kıçkırışa başladılar. Şunda işek töbenä şärä başlı, kakça yözle, mesken kıyafätle Mödärris çıgıp bastı. Mondıy da şökätsez tatarnı berençe tapkırları kürgännäre sıman çuaş häm urıs halkınnan torgan kavem avızların açkan hällärendä boldırga tekälep tın kaldı. Uylarında ni ikänlege üzlärenä dä mäğlüm tügel isä dä, küzlärennän:
— Bu keşe mal-tuar satıp alu artınnan yöremäs, moña sıñar käcä genä kiräkter!— digän ikelänü väsväsäseneñ bilgelären genä tabarga mömkin ide.
Ämma Mödärris alarnıñ karaşınnan monı sizmäde, toyıp alırga ölgersä, şulay örägeneñ katı bulıp, bolarnı telsez kaldıruı belän, kaytıp, hätta hatını aldında maktanırga mömkinlege tuar ide. Hätta açılıp kalgan avızlarına da iğtibar itmäde şul!
Halık taralışası ide. Yarıy äle Sabir kilep çıktı. Kızıl bursık yöze, ügez kıyafäte, ber kapkanda bäleşeñ kerep kitärlek avız ambarı, avır işeklär kebek kaplap, anı yabıp beterergä tırışkan salınkı kalın irennäre — hämmäse asıl sıyfatların tämam bötenäytep, bäräkäten arttırıp uk kürsätä idelär. İnde dä suksa, timereñne özärlek beläge mizgel eçendä marca hatınnarınıñ eçenä cılı yögertte. Maykaçan gına bulına karamastan, ul hätta, közge irtäneñ suıgın toyıp, az gına kuırılıp ta kuymadı. Menä ir ide bu, içmasam! Bahadir!
Halık artka çigende. Hucalarına iyärep kilgän maemayları häm çuçkaları kaysı-kaya şıldılar. Hatınnar Sabirga taba tartılıp kuydı. İnde dä boldırga uk bärep menäselär ide, işektän ıspay kıyafätle Hismät kilep çıktı. Gomerenä muyınına bäylängäne avıldaşlarına belenmägän muyınçak-galstugı ak yaka astına pöhtäläp utırtılgan, saban tuylarında gına kiyä mömkin bulgan kara eşläpäse kıñgır salıngan, citmäsä kultık astına kırşıla töşkän kün papka kıstırgan ide ul. Halık ülde-bette.
— Busı — bolarnıñ başlıgı, buhgalter-fälän bulırga kiräk!— dip pışıldaşıp aldılar.
— Kara monı!— dip, uç töbe belän küzlären sörtä-sörtä aña tekälde Mödärris.— Bezneñ Hismät tügelme soñ bu?
— Üze... Näq üze! Kayneş!— dide Hismät, ser birmiçä genä.— Beznekelärne tanırga vakıt inde!
Sabirnıñ telenä süz cıyıla almadı. Ber Hikmätkä, ber Mödärriskä, ber halıkka karap-karap kuydı. Cılı häm mul karlı kışnı alıp kiläçägen belderergä telägän közneñ yılak cile isep-isep kuydı. Başına yögerergä itkän kannarı şunda gına taralıp, Sabir mähabät olı avızın yırıp cibärde dä süz kattı:
— Bezneke ikän!
Hismät boldırdan tınıç adımnar belän akrın-akrın, ayak butamıy gına töşte. Anıñ mondıy yılkıldap torgan zatlı kün itege barlıgın hatını da belmägänder, mögayın. Ällä inde sandıgı belän kiyem-salım töyäp kilgän bu? Öylänergä uylamıydır la? He, bulır da!
— Kür äle!— dip, yanındagı Mödärriskä törtep aldı Sabir. İmeş, ciznäñ nişli, küräseñme?
Ämma Mödärris üze dä häyran ide. Tänenä suık yögerepme, ällä oyatınnanmı, täharäten yañartırga da onıtkan Sabir işektän kabat öygä çumdı. Bu häyran tamaşanı kaldıralar dimeni, östenä bişmäten elep, kabat çıgıp, Mödärris yanındagı urınına bastı. Anıñ, şuşı alagayım gäüdäneñ, ni barlıgın, ni yuklıgın halık bu yulısı sizenmi dä kaldı. Sabir belän Mödärrisneñ mahmırda buluları arkasında başları eşläp citkermäve fakt ide, yäşerep-nitep torası tügel!
Hismättä alar kaygısı kürenmäde. Döresräge, yomışı bik tä katı bualıp, yarım ayık baştan uyanuı häm ayagına basuı arkasında, östenä ni eläkte şunı kiyep çıgu gına tügel, kultık astına papka eläkterüeneñ säbäbe — anıñ eçendä käğaz işe nämärsä bulmasmı digän uy gına ide. Ul üze bolay uk pöhtä häm adämçä kiyengänmen dip başına da kertep karamadı. Galstuk digäne dä çöydä elenep torgan marca hucabikäneñ soldattan kaytası ulın kötep torgan kiyemnäre belän bergä ide. İtek häm eşläpälär dä şul mölkättän ikänlegen uylap karauçı da bulmadı. Häyer, Hismätneñ üzendä ul kaygı tügel. Ciñel adımnarın aşıktırıp häm çama-häl qadäri genä tıya töşep, karaltı-kura artına eldertkänendä, halık:
— Barin!.. Barin üze!.. Kaytkan!.. Tsar batyuşka!— dip, çukınışa kaldı.
Karaltı-kura artına çumgan Hismät berazdan ciñel sulış aldı. Şunda gına arkasınnan nider etkäläp aluın sizende. Bu mögayın da oçlı mögezle ber-ber hayvan ide bulırga kiräk!
Hismät artına taba borılmakçı buldı. Ämma tege mögez anı bik katı eläktergän ide.
Hismät kulı belän arkasına ürelde. Gönah şomlıgı, bu mögez digäne cilkäle elgeç bulıp çıktı. Ul anı pincäk eçennän kıyınlık kürmi genä tartıp aldı. Tegene-monı endäşmiçä yanına kuydı da, kultık astındagı bukçanı açtı. Annan kırıkmasa-kırık törle vak-töyäk fotosurätlär koyıldılar. Arada “Pravda” gäcitenä törelgäne dä bar ide. Anı sütep cibärügä, çibär yözle, tügäräk çıraylı marca kızı kilep çıktı. Ul güyäki Hismätkä küz kıstı. Ämma andamıni kaygı? Hismät “Pravda” gäciten urtalay umırırga, olı yomış taläbençä yırtkalarga dip caylandı. Şunda küzläre olı härefle yazmaga törtelde. Ütä nık üsep kitkän, inde alga kitkän sotsializmga ireşäçäk sovet halkı aldında torgan kommunistik burıçlarnı ukıp çıgarga başına kilmäsä dä, tanış häreflär anıñ dikqaten üzlärenä tarttılar. “Menä yäşägänbez bähetle ildä!”— dip söyenep kuydı ul, üzläreneñ inde bişençe yıl kapitalizm sukmagında adaşıp yörülärennän sagışlanırga ölgergän häsrätsez küñelenä yaktı uy koyaşın kabızıp. Ämma därtsez hıyalların şaulaşkan halıknıñ:
— Barin kaytkan! Barin!— digän süzläre tomaladılar.
Ul kuraga kalgan lapas ışıgınıñ tarau takta tişege aşa şul yakka baktı. Alga çıkkan olı gäüdäle, zur häm kalın sakallı ber urıs kartı:
— Üze, näq üze!— dip, aşıgıp-bülderep hämmäsenä añlata, halık eçennän kayberäülär:
— Kayta başlarlar inde, Hodayga şöker! Padişahıbız üze kaytıp töşmägäye!— dip, süz iyärä aña kuşıla tordılar.
Bu süzlärgä kolak totıp torgan Hismätneñ, ni hikmät, yokılı-uyaulı karagan televizordagı kinofilmnardan alıngan häm koridorı belän bergä tutırgan sigez sıynıflı belemennän kalgan häbärdarlıgı akıl türenä bültäyep kilde dä çıktı:
— Barin?— dip pışıldadı ul, nigäder anı ike mögezle häm käcä sakallı adäm bularak küzallap:— Barin!
Şunda uk häterenä mesken häm fäqıyr krestyannarnı kıynauçı alpavıtnı hıyal häm belem oyıtkısına tugılap ölgerde. Ämma şaulaşkan halık kaygıda tügel, kiresençä, söyenä genä ide. Ul arada Hismät karaltı-kura artınnan ciñel adımnar belän kilep çıktı. Cilkäle elgeç häm fotolı bukçanı kıstırgan uñ kulına qadär alga-artka cähät-cähät yöri ide. Halık anıñ aldında büreklären saldı, borınnarın cirgä törtep isänläşte, kaysı berläre hätta cirgä tezlänergä ölgerdelär:
— Huş, märhabä, barin! Märhabä!
Hismät, boldırga ırgılıp, işektän öy eçenä çumdı. Mödärris belän Sabir işek aldında ide, bu tamaşaga häyran hällärendä torataş kala birdelär. Alar Gracdannar sugışı yıllarında üzläreneñ avıllarında, inde tarih isemen dä onıtkan Häyrulla kibetçeneñ larında Ästähi alpavıtnıñ keçe ulı Naumnıñ, Uçreditelnoyı sobraniyegä deputat bularak barışlıy Kazanda totkarlanıp, annan Sasmakka qadär elderep, kışnı uzdıra kaçıp yatkanın da, bu yegetneñ hatın-kız mäsäläsendä kubız uynatırga ostalıgın da häm kürşe yorttan yäş säüdägär hatını Bibisaranıñ köymäsendä malay kaldırıp kitkänlegen dä, tübän oçtan yugarı yakka küçerelgän raskulaçennıy nigezdä şul ğasırnıñ illençe yılında gına tuaçak Hismätneñ ätise Nogman abzıy anıñ balası ikänlegen dä, yılau-sıktaunıñ ni ikänlegen belmiçä üsüen dä başlarına kertep karıy almıy häm, ägär kemder dälilläp söyläsä, ışanırga da telämi idelär. Ämma dä kibetçe Häyrullanıñ ışkılangan lar taktasında kızıl kalın häreflär belän “KDga dan!” digän yazunıñ barlıgın häm bu “KD”nıñ hiçşiksez kodasına atalganlıgın, anda hiçber “Konstitutsion-demokratiyä” süzlären kürmäülären dä iskärtergä mömkin. Anı Hismätneñ dä ukıganı bar ide. Ul lar sütelep, taktaları ozak yıllar avıl kibetenä kiştäleklär hezmäten ütäde. Ämma kızıl karandaş belän kalın itep yazılgan şul häreflär genä yuılmadı, sörtkän sayın balkıy gına bardı. Bu — Ästähi alpavıtnıñ keçe ulı, Uçreditelnoyı sobraniye deputatı Naumnıñ Sasmakta kaldırgan ikençe zur istälege ide.
Häyer, andıy gına hällär tormışta bulgalıy tora. Ämma dä Sabirlar kilep tuktagan avıl halkı tämam şaşa kaldı. Bügen-irtägä tufan kuzgala ikän disälär, mögayın da kömeşkä suırularınnan alar tuktamas häm şuşı qadär hakıykatlärne barlıy belep buza kuptarmas, yokılarınnan kalmas idelär.
5
Akçanı Hismät tä, Mödärris tä ike bozau häm öç sarıklık kına alıp kilgän bulıp çıktılar. Ämma dä Sabirnıñ Şämsiyäse tırış hatın bulıp çıktı. İreneñ kolagına da meñ tukıdı:
— Kara anı, duñgız bulıp yörmä anda! Akçabız küp tügel, satıp ala başlasañ, üzeñ dä kürep torırsıñ. Birüçe oçsızlanırga yaratmıy ul, kemneñ aldatası kilsen! Kıymmätsenmä! Bezgä dürt tana bozau, ügezdän dä yarıy, alsañ, şul citkän. Sarık dip duñgız tıkmasınnar!— dide.
He, ällä Sabirın yülär dip belde inde, duñgız belän sarıknı ayırmaska!
Bu qadär malga huca bulu öçen yöräk tä kiräk, kuät tä sorala ide. Üze ber kötü şul bolar.
Közlektä ük itneñ kilosı altmış biştän ütep bara ide. Şul hisap belän sanaganda da, toyaklı mal yünle hucanıñ kulınnan altı meñ täñkä çamasınnan kitärgä tiyeş ide. Un meñgä menmägäye!
Sabir bu isäp-hisapnı bik tiz yasap ölgerde. Ämma: “Agıydelneñ aryagında ber enägä ber sıyır!”— digän süz belän ğamäl itep kararga buldı. Häm iptäş agaylarına:
— Kışlau tanalarnı da biştän arıga menmibez!— dide.— Halık monda kündäm toyıla. Bik kiçkä kalmıyça kitep tä barırbız!..
— Allah boyırsa, digen!— Mödärris sufiyana havalanıp aldı.
— Alla kuşsa!— dip kuydı Sabir da.
Hismät aşıgırga uylamıy ide bulsa kiräk. Akıldan ul akçaların sanap mäş kilä häm unbiş meñenä närsä genä alaçagın uylap baş katıra, Sabir kebek muldan kılana almayaçagına uftana ide. Keşegä akça kayan kiläder? Ämma gomere buyına tägärmäçtän töşmi eşlägän Hismättä ul yuk ide. Ä menä könnär buyına korsak kiyerep öyendä yatkan Sabirda, änä, akça belän bua buarlık! Yuk, döres tügel bu dönya, baştanayak döres tözelmägän, kiräkle yuldan kitmägän. Bügen genä anı borıp cibärep bulmıy şul, häyersez!
Sabir bu vakıtta akçaların kisäkläp-kisäkläp uñ-sul häm as-ös kesälärenä tutırıp kuydı.
— Sanaganda ciñel bula ul!— dide.— Butalmıysıñ!
Ämma bu häylägä hatını öyrätep kuyganı hakında hiçkemgä beldermäde. Üz akılına citep ireşkän, imeş. Aña karap Mödärris tä barlı-yuklı akçaların şulay kılandırdı. Tik Hismätneñ genä, açuı kilü arkasındadır, akçaların bülgäläp mataşası kilmäde.
“Bismilla” äytelep, avılnı bazar yasarga kuzgaldılar. Bu yulısı halıknıñ kaysı satu itärgä başmak tana, kışlau ügez häm vak terleklären bauda mögezlärennän urap iyärtkän, kaysıları kuıp kına kitergän, ä kalgannarı bötenläy dä buş bulıp, tamaşa kılu maksatında köleşep söyläşkän abzıylar tiräsendä tämäke tötenenä batıp tora idelär. Hatın-kıznıñ kübese barı tik satulaşu maksatında gına yörgänlektän, yuk eşlären bar itep, süzneñ ozınına küñelneñ ihlasın birep kolak kuymakta häm tel tegermänendä tatar yasmıgın tarttırmakta idelär.
Bu yulısı işektän Hismät berençe bulıp çıktı. Ämma aña hiçber keşe:
— Barin, bezneñ barin!— dip süz katmadı, büregen salmadı, bilen bökmäde. Anıñ bu yulısı östenä kigän üz bişmäte, yaña bulsa da, may tamıp inde töse bozıla başlagan häm cäbähäyer kıyafättä ide. Barı tik Sabirnıñ bursık yöze mal iyärtep kilüçelärne üzenä tarttı. Hämmäse dä diyärlek anı uratıp aldılar häm, kulına taba bauların suzıp:
— Mineken al, menä mineke bik yahşı!.. Näsele yahşı, simezlege dä aru gına! Cäy buyı igen östendä buldı, inde häzer ucımnan kaytıp kergäne yuk!— dip, terleklären maktarga häm şunıñ belän üzlären dä küklärgä çöyärgä totındılar.
Alarnıñ ihlas buluları Sabirnıñ küñelenä huş kilde. Üzeneñ yeget çagınnan birle şuşı qadär dä soklangıç vakıtı bulmaganlıgın isenä alıp ölgerde. Halık arasınnan eçkäräk uzdı. Äle genä aña üz terlek-tuarın maktauçılar tınıçlanırga ölgermädelär, artınnan iyärep kilgän Mödärriskä yaña ber därt belän taşlandılar. Şul uk süzlären kabatlıy tordılar. Tik Hismät kenä hiçkemne kızıksındırmıy ide. Ul moñsu bala kebek çittäräk basıp tordı-tordı da:
— Bozau alam, sarık alam!— dip halıkka östenä oran saldı. Barı tik anıñ yanındarak basıp torgan, tamaşaga häyran ber äbi genä:
— Ulım, ällä halık sanın alalarmı? Mine tatar dip yazdırıgız äle şularga!— dip, yakın kilep üteneçen belderde. Ällä sañgırau, ällä añsızrak ide, Hismätneñ:
— Bozau alalar!— digänenä karşı:
— Närsä aulıylar? Boz aulıylar? Bozaulıylar?— dide dä, kolagına kulın turılap, cavapnıñ kaytarıluın da kötep tormıyça, halık arasına kerep kitte. Bu vakıtta Sabir inde ike bozaunı eläkterergä ölgergän, bäyäsenä haknı bilgeläp satulaşa ide:
— Kıymmät... Bik kıymmät! Ber bozauga bişne kem sorıy inde? Öçtän alam, öçtän!
Satulaşıp ciñä almagannarnı başkaları alıştıra tordı. Ämma Sabir kulına kergän arkan oçların cibärergä telämäde. Mödärris inde saylarga-saylanırga ölgergän, satuçılarnı kuandırıp akça sanıy ide. Sabirnıñ da, anı çamalap aluına, sabırı sındı. Soragan hakların üz näfsesenä tigezläp, ahırı künärgä buldı.
Ul arada akçasın kesäsennän çıgarırga ölgergän Hismät anıñ yanına kilep citkän ide häm böten eşen bozıp taşladı. Hämmä keşe aña yabırıldı. Kulındagı akça törgäge alarga bik muldan kürende. Ämma:
— Dürt meñnän uzmıym!— dip kükräk suguı bötenesen dä örkette. Satlık halık kabat Sabirga äylänep kilep, annan mömkin qadär kübräk akça kayırırga tırıştılar.
Hoday rähmäte härkemgä dä bertigez tügel şul ul, Hismätneñ kuygan bäyäsenä dä künüçelär tabıldı. İñ küp bozau baylıkka kinängän Sabir kötüenä kerergä tiyeş bulsa da, anıñ artık satulaşuı säbäbennänme, atagan bäyäläre küplärneñ gayräten çigerde. Hismät belän Mödärris öçär bozau, dürtär sarık satıp alıp, terlekkä dip tutırıp kilgän akçaların totıp beterergä ölgergän idelär. Häyer, Sabirnıñ da kulına dürt bozau kergän, ämma akçasınıñ yartısı kesäsendä kalgan ide.
Bazarnıñ därte kitte. Halık taralışa başladı. Alar artınnan Sabir, akçasın kuşlap, bersennän ikençesenä yögerä tordı:
— Biştän alam, cämäğat, biştän alam!
6
Şul könne ük kiçkä alar kaytır yulga çıktılar. Ägär dä uñga-sulga borılmıy, turı gına barsalar, yäki soñgı paromga citeşäçäk idelär, yäisä irtänge berençesen kötep alıp, Sayıskan tavına tañ atkançı çıgaçaklar. Ä anda — Agıydelneñ aryagı tügel, üz yagı!
— Bu Agıydelne yazuçılar ni öçen Çulman dip atıy başladılar ikän?— diyäräk sorap kuydı Mödärris.
Hismät, çınnan da alda yılga kürenä bugay dip, yak-yagına karanıp aldı. Maşinası tigez yul urtasında oçragan çokırga al häm art tägärmäçläre belän turı kilep, kinät sikertep, uñga-sulga çaykalıp aldı. Anıñ güläp häm barlık can färmanına täğaen Kazanga taba iltergä tiyeşle yuldan çaptıruında mäğnä küp ide.
— Paromga soñarsak, mal-tuarnı su buyındagı bolınga taratırbız da aşatıp alırbız!— dide Sabir, satıp alıngan bozau, tana häm sarıkları hakında kaygırtıp.
Hismät maşina faraların kabızdı. İnde eñger ireşep ölgergän, yuldan yıraktarak oçragan agaçlık, mica häm urmanlıklar, öslärenä tön yurganın yabınıp, tınıç yokıga talgan, barı tik yañgırdan soñ yüeşlänep kalgan asfalt kına yaltıragan közge kebek kürenä ide. Häzer, al yaktagı faralar kabızılgaç, asfaltnıñ da töse üzgärde, yıraktan suzılıp kürengän yaltıravıgı sünde, üz yöze açıldı. Mödärris tagın da äytep kuydı:
— Agıydelne äytäm, şağıyrlär-yazuçılar gına bozıp beterde!
Hismät tagın: “Ällä kilep cittek inde?”— dip alga tekälde. Ämma anda gına da tügel, uñ-sulında da yılga barlıgı kürenmäde.
— “Agıydelneñ aryagında ber enägä ber sıyır!”— dide Sabir, monıñ näq şulay ikänlegenä tämam ışanıp citkän hälendä.
— “Barıp karasañ — döyägä dä yuk!”— dide Mödärris, yüri genä anı ürtäp.
Sabir bireşmäde:
— Äye,— dip, küpme akça tükkänlegen küñelennän genä sanıy başladı. Ämma oçına çıgarga yuldaşları borçıy ide. Asılda alar Mödärris belän kileşä idelärme-yukmı, baş kagularınnan gına çıgıp bu hakta ber fikergä kilü mömkin tügel ide. Hismät haman Agıydelneñ kürenü-kürenmäven küz aykap ezläve belän mäşgul buldı. Ahırda:
— Agıydel Başkortstanda tügelme soñ ul?— diyärgä mäcbür buldı.— Bez bit äle Çistay tiräsendä genä!..
Kayneşe Mödärris bu süzne küptän kötä ide bulırga kiräk, kızıp uk kitte häm kullarına şaktıy irkenlek birergä ölgerde:
— Cizni, bez Kama dip yöri torgan, yazuçılar Çulman digän yılga asılda Agıydel ikän ul!
Hismät bu qadär şaulı häm başına sıydıra almas hakıykatne işetkäç, kinät hätere kuzgalıp, şartlatıp tormozga bastı. Maşina aña karap kına tuktıy almıyça, yul kırıyına kilep çıktı. Yarıy äle başayak tübän oçmadılar. Hismätneñ küñele sizenep aldı häm, cähät kenä maşinasın turılap, asfalt yulga borırga ölgerde. Ärcäsendäge mögezle häm mögezsez terleklär, kabinadagı yuldaşları bu kötelmägän häldän bolganıp kuyarga ölgergän idelär.
— Cizni-i-i,— dip suzdı Mödärris, kabat üz cayına kaytıp utırgaç,— närsä buldı?
Hismätneñ süze kıska çıktı:
— Ällä nilär söyläp barasıñ şunda!
— Nişläp alay bulsın?— dide Mödärris, üzen tıya almıyça.— Bik belep söylim, anı minem babay da äytä torgan ide!
— Babañnı ällä tulı akılda ide dip belsäñme?— Hismätkä Mödärrisneñ ul dälile genä citmi ide bulırga kiräk. Ämma kayın enese dä bik ciñel genä bireşergä telämäde:
— Gäcittän ukıdım!— dide.— Üzem ukıdım. Ber akademik yazgan!
Gäcit süzendä döreslekneñ az ikänlegen inde yahşı belü däräcäsenä ireşkän Hismät:
— Anda nilär yazmaslar! Dönyanı butap yatalar şunda!— dide.— Bezneñ kümhuc räisen dä anda küklärgä çöyep maktadılar, ber dä unbiş hatında bala üsterüen, här söyärkäsenä yort saldıruın, üzenä ambar qadärle kelätlär eşlätüen, inde biş yıl hezmät hakın yünläp tülämäven telgä dä almagannar!
Hismätneñ bolay katgıy itep söyläve kakşagan küñellärne utırtırga tiyeş ide. Anıñ äytkännärendä haklık barlıgın Mödärris üze dä belep, kürep, işetep häm härhäldä döreslekkä tämam turı kileşle itäräk faraz kılıp kına da, kullarındagı üz barmakların yalgışmıy tanıganı kebek, tögäl çamalıy ide. Ämma bolar hakında avız açarga da cıyınmadı. Bayadan birle küñelennän akça sanavı belän mäş kilgän, simertep satmak mögezle häm mögezsez terleklärennän genä dä niçä meñ täñkälek may, it häm tire-yarı işe närsälärdän olı baylıklarga ireşäçägen hıyalındagı isäp-hisap kenägäsenä terki bargan Sabirga karap kuydı da:
— Akademik yazgın, akademik!— dip, ukıgan gäcitennän isendä kalgannarnı tezep kitte.— Kama digännäre urıstan gına kalgan atama ikän ul. Kazannı alganda, şul su belän töşep, bezne kamap algannar. İdeldän tügel, bik beläsegez kilsä!.. Çulman digännäre — häzerge Agıydel dip atalgan suga qadär genä töşä. Çın Agıydel — monda! İdelgä kilep kuşılgançı suzıla!
Hismät tagın kileşmäde, ämma bu yulı kayneşenä ışana başlaganlıgı tavışına çıgarga ölgergän ide:
— Ä başkorttagı Agıydel närsä?
— Anısı da Agıydel!— dide Mödärris, süzen öskä çıgara aluına kuanıp.— Şunnan uk agıp kilä inde Agıydel. Çulman yılgası aña kuşılıp kına kala!
— Cäğräfiyä kitaplarında nigä soñ anı Kama dilär?
— Ğadät buyınça, urıs şulay dip belgängä!
— Äytäm anı bezneñ ätilär cırda da Agıydel dip kenä cippärä torgan idelär! — Hismätneñ çın küñeldän äytelgän bu süzläre Mödärris tarafınnan tantanalı töstä kabul itelde, ul, tagın ber kat kabatlap, bu äytelgännärne nıgıtıp kuyası itte:
— Äytäm bit, babay da şulay diyä ide!
— Häzer öç keşeneñ berse akademik!— dide Hismät, bu yulı ällä kiregä sukalap, ällä kayneşeneñ süz tägärmäçenä hut birep.
İnde moña qadär süzgä katnaşmıy bargan Sabir da telgä kilde:
— Bez dä öçäü, dimäk, öçebezneñ berse — akademik!— dip, yuldaşları arasına kotkı saldı.
Anıñ bu süzlären küñellärenä huş algan Mödärris tä, Hismät tä, üzlären akademik märtäbäsendä kürep, çöyelmäktä buldılar. Ämma Sabir alarnıñ bersen dä ul sanga kertmiçä, üzen genä süzeneñ uñında totıp äytkänlegennän, kabat akıllı kıyafätenä kaytıp, başındagı isäp-hisap kenägäsendä yugalıp kalgan utız altı täñkäsen kesäsendäge şaktıy buşanırga ölgergän akça bukçalarınnan barlarga cay ezläde. Ämma yuldaşları yanında monı eşli almıy ide.
— Ällä tamak çılatıp alabızmı?— dip karap kuydı ul alarnıñ yagına.
Ämma ber-ber artlı küz salıp algan Mödärris belän Hismätneñ täkäbber karaşlarına gına oçrap, tänenä suık yögerde. Ä berazdan:
— Tuktıyk!— dide Mödärris, kötmägändä täqdimne kuätläp, hıyalında gına bulsa da akademik mönbärenä menärgä häm töşärgä ölgerep.
Yırakta Çistaynıñ uram häm yort utları kürenä başlagan ide. Çınnan da tamak yalgap alunı kiräk tabıp, berär aşhanägä tuktarga buldılar.
7
Aşhanä olı yul östendä bulsa da sıy-hörmätkä bay ide. Sabirnıñ da inde kayçan bulganlıgı da onıtılgan tuyınnan birle bolay yumartlanganı yuk ide. Bu yulı da artıgın kılanıp taşladı: hämmäsen, üz hisabına aşatudan tış, eçertte dä äle, citmäsä, yulga dip härkaysı kızdırılgan berär tavık häm savıt aldılar. İsäp-hisaptan töşep kalgan utız altı täñkäsen tabu şatlıgınnan Sabir dürt yartı aldı. İmeş, avılga kaytkaç, citmi kalıp, kibetkä yögeräse bulmasın!
Murzihaga kilep tuktaganda parom inde suga kerep kitkän häm irtänge bişkäçä bütän äylänep kilmäse bilgele buldı. Citmäsä, tön urtası ütep bara, aç terleklär maşina ärcäsendä kürenmägän salam-peçän işe korı-sarını gına bulsa da ezläşterep yöreşälär, sözeşälär, berazdan mögerdäşä başlarga tiyeş idelär. Yar kırıyına kilep baskan Mödärris, irken sulış alıp:
— Eh, Agıydel!— dip kuydı.
Yalgız bagana başındagı yarım elenep torgan elektr lampasınnan töşkän ut kına tügel, kön yaktısı vakıtı bulsa, anıñ yözendä adaşıp kalgan balanıñ kabat änkäse koçagına kilep kergändä toygan hislärne kiçerüen sizemnärgä mömkinlek tuar ide. Häyer, tavışınıñ yagımlılıgı üze da ni tora. Moña qadär niçek karga bulıp karkıldagan da, menä bügen, näq Agıydel yarında anıñ avaz ahäñenä Misır kügärçeneneñ cılı häm yomşak moñı kilep kuşılgan? Mödärrisneñ mondıy da keşe bula aluın hiçber tapkır belmägän, kürmägän, işetmägän ciznäse Hismät belän yuldaşı Sabir, yomış başkaru niyätendä kuak töben saylarga mataşkan cirlärennän tuktalıp, kabattan, güyäki işetmi kalmıyk digändäy, muyın suzıp kolak kuydılar. Ämma:
— Eh, Agıydel!— digän Mödärris kabattan da şul uk süzlärne äytüdän uzmadı. Im tartuınnan nindider rähät, yagımlı häm betmäs-tökänmäs şatlık kiterä torgan ahäñnär taralıp, bu häm tege dönya bergä kuşılıp, can häm tän üzara kanäğatlek tabışıp, küñellärdä vak tormış häsrätennän cıyılgan tozlarnı erette. Beryulı nindider mäğnävi ciñellek belän hämmäsenä säğadät söreme börkelde.
Gomerlärenä mondıy halätne kiçermäüläre arkasındamı, mal-tuar belän bäyläneşle vakıtta sak häm üz-üzeñä ütä taläpçän bulu tiyeşlekne töşenmägän häm belä dä almagan bu yulayçılarnıñ sataşuları menä şuşınnan başlanıp kitte dä inde. Alar kinät buşanıp aldılar. Nugay dalasında iñen-buyın äylänep yörgän, közge vakıtka has bulmagan cılı-yomşak cil iş östenä kuş buldı. Uçak tergezelep, aş-su cılıtılıp, berençe yöz gramm arakı tamaklarınnan uzuga, öç tatarıbız da ber avızdan, köylärdä butalıp mataşmıyça gına cır suzdılar. Milli moñnar ostası İlham Şakirovnıñ kolakka yatışlı, küñelgä ütemle tavışı ber yakta torsın, ämma öç tatarıbızga bu säğattä, bu urında hiçkem citkerä almıy ide...
Küñelläre huşlanıp, uçakları cılısında rizıklarına täm kerep, tamakka da azık belän ütkän eçemlek alarnıñ därtenä köç östäde. Kuätläre çiktän çıgarga tiyeş bu öç tatarnıñ bolay ciñel häm tiz genä barıp çıguı ikele bulgan eşläre Hodaynıñ bähet-bäräkät kapkaların açkan könenä turı kilgän ide. Ber kiçne genä Agıydel yarında uzdıru hiçnärsä tügel ul. Keşelär äle barlık eşlären taşlap, borçulardan ayırılır öçen ällä kaylardan kilep, su buyında uçak yagıp yal itälär. Gomer bakıy avır eştän artıgın belmägän, barlık söyeneçläre ber-ike tatar gäcit-curnalın ukıp çıgu, televizordan berän-särän kürsätelä torgan tatarça tapşıruga mökibbän kitep utırudan gıybarät isä dä, bolarga kanäğat itüdän artık alarga närsäneñ tätegäne bar? Teatr tamaşaları, rätle kontsert karap, sport saraylarında onıtılıp kalgannarı barmı soñ alarnıñ? Häyer, boları uk tabiğat balalarına kiräk tä tügelder bälki? Nigä dip gomerlären yuk belän uzdırsınnar di alar? Ämma dä menä teatr tamaşasın Sabir yarata, anıñ mäğnäsen añlıy kebek ide. Opera digännären dä eleklärne televizordan karap utırıp, bolar närsä dip tuktausız cırlıylar ikän diyäräk aptıraşta kalgalaganlıgı da bulgaladı.
Süz iyärä süz çıgıp, şaktıy gomerläre uzgaç kına, inde batırayıp algaç, irtängäçä bozau häm sarıkların kötüläp aşatası ittelär. Almaş-tilmäş karaştırıp torırga buldılar. Hismätneñ ruldä kaytası isäpkä alınıp, aña yoklarga kiñäş itelde.
Häryaktan uylanılgan eş bulganlıktan, barısı da Hoday kuşkança borçusız gına tämamlanırga tiyeş ide. Üze berençe ike säğattä mal-tuarnı karaştırıp torırga alıngan Mödärris, uyga çumıp, küz yomıp alganın da sizmi kaldı, tañda gına uyanıp kitte. Karasa, ni sarıkları, ni bozauları-tanaları yuk ide. Yöräge selkenep kuyuga, mahmırı da onıtılıp, uñlı-sullı yögerende. Anda da monda sıyır-sarık toyaklarınıñ tirän çokırları bolınlıknı çuarlagan, ä mal-tuarnıñ üzläre genä kürenmäde. Ul şulay äüvarä kilep, närsä eşlärgä belmi çapkınlap yörgändä, äylänep-äylänep, tämam adaştım inde digänendä, äle yokılarınnan uyanırga da uylamagan Hismät belän Sabir yanına kilep çıktı. Berdän, mallarnı yugaltuı kaygısı, ikençedän, iptäşlären tabu şatlıgı anıñ küñelen tämam yomşatıp, kabat kiçäge salmışlıktan kalgan mahmırın kuzgattı. Maşina kabinasında Hismät belän Sabir tämam erep, parlanıp betkän täräzälären dä sörtmiçä izelep yoklıy birdelär. İşekne kiñ itep Mödärris açıp cibärgäç kenä başların kalkıttılar. Ni bulganlıgın älegä belmi idelär. Sabir:
— Kara, yaktırırga ölgergän,— dip, säğaten karaştıra başladı.— Ällä tuktagan inde?
Ämma ul yalgıştı. İnde parom küptän yöri başlagan, säğat tä sigezgä taba bara, kuzgalırga küptän vakıt ide.
8
Allahınıñ rähmäte, yugalgan malların tiz taptılar. Hismät, katlap-katlap sügengännän soñ, maşinasın kabızdı da:
— Utırıgız, közlektä-kışlıkta hayvannar avıllarda kapka töplärenä cıyılıp sıyınuçan bula, kötüläre kuzgalgançı, cähäträk kılanıyk,— dip, döber-şatır aykatıp-çaykatıp, asfalt yulga alıp çıktı da, şul hut belän berençe kürengän avılga kilep tä kerde. Äle kiçä genä satıp alıngan bozaunı-sarıknı tanıp bulamı soñ? Yarıy äle Sabir, başkalarnıkı belän butalmasınnar öçen mögezlärenä kızıl çüpräklär bäylägän ide. Mödärris belän Hismät anısın da eşlämädelär. Sabirnıñ da tamgaları töşep kalırga mömkin!
Avıl uramınıñ arkılısına baskan tana güyäki alarnıñ kilep citkänen kötep aldı. Mögezendäge kızıl tasmanı kürep ölgergän Sabir:
— Rähmät töşkere, menä bit, üze kötep, karşı çıgıp tora!— dide dä, tuktap ta citmägän maşinanıñ işegen açık kaldırıp, yulga sikerep töşte häm, malkayın barıp koçarday bulıp, aña taba yögerde. Ämma iyäse inde näq menä şuşı tatar ikänlegen älegä häterläp kalırga ölgermägän tana bozau, koyırıgın kütärep, annan kaça başladı. Kem uylagan yul kırıyı buylap suzılgan pıçrak, läm häm saz eçendä can iyäse bardır dip? Kaya barırga belmi çapkan tana bozau şularnıñ bersen taptap ütteme, i kuzgaldı, i kotırdı, i çinap cibärde ber nämärsä — aña başkaları kuşıldı. Sazlıktagı läm öyemnäre canlana başlap, güyäki cen, ubır häm şaytannar kuptı. Barısı da çinaşa idelär. Kaysı-kaya yögereşep, dönyanı kuzgattılar. Aradan televizor ekrannarında gına kürep kalıngan fil qadärle berse kürende. Kıp-kızıl küzläre belän usal-usal karap aldı da, “mırk-mırk, mırık-mırık” kilä-kilä, Sabirnıñ östenä taşlandı. Kaya kaçıp kotılırga belmägän mesken tatar ni bozavı artınnan çaba, ni maşinaga kabat kilep utıra almıy kaldı. Ul arada anı duñgız, borınına elde dä, sazlık eçenä ırgıttı. Sabir yöztübän lämgä çumdı. Sası häm şakşı is belän bergä borın, avız häm kolak tişeklärenä saz tuldı. Kotı oçu şul qadärgä citkän ide ki, ul tiz genä başın kütärde häm küze kürgän yakka taba yögerep, koyma başına sikerep mengänen sizmi dä kaldı. Äle dä yarıy ike sıyır qadärle tege çuçka anı ul arada küz uñınnan cuyıp ölgergän, yul urtasında tuktap kalgan, Hismätneñ maşinasına karap tora ide. Berazdan kuzgaldı. Maşinanı äylänep uzıp, artkı köpçäklärenä ışkına başladı. Anıñ sayın mesken “Gazik” maşinası sazlıkka taba töşä bardı. Yarıy çuçkanıñ başına akıl kerep, nindider säbäp belän arırak, bernikadär yulnı çabıp ütte dä, mırkıldap tuktaldı. Närsäneder ezlänergä totındı.
Bäla ayak astında ikän ul, Sabir, koymadan küçep, caylanıp menep utırgan kapka baganası kötmägändä çükälä başlap, şatırdap sındı da, döberdäp cirgä audı. Ügez qadär ir anıñ astında kaldı.
Tamaşa kürergä halık cıyıla başladı. Kaysılar närsä bulganın kürep kalırga ölgergän, kaysıları halık şaulaşkanga gına kilgän idelär. Köleşä ük başladılar. Ul keşelärneñ moña qadär bu räveşle ahmak kämitne kürmägänlekläre älegä Sabirnıñ üzenä mäğlüm tügel, härhäldä şuşı qadär oyatka töşü anıñ üzenä nasıyp bulmaganlıktan, bäladän kotılu yulı barlıgın kürmi häm belmi ide. Maşina kabinasınnan kölä-kölä, tägäräp diyärlek çıguçı Mödärris kürende. Hismätneñ inde küzlärennän yäş aga, yırgan avızı yılagan balanıkı kebek salınıp töşkän ide. Ul da, maşinasınnan çıguga, tägäräp kitä yazdı. Bu häl kabat kölke tudırdı.
Berazdan sakallı abzıylar da üzläreneñ sabıylar hälendä kalganlıkların toyıp ölgerde, halık tınıçlana başladı. Bu öç tatarnıñ şuşı karañgı, elekkege çuaştan urıska äverelgän avılda nişläp yörgänlekläre belengäç, tagın da köleşü cäyelep, hämmäseneñ avızları berdäy kolaklarına mende. İnde vakıt unikegä taba atlıy, duñgız häm çuçkalar kabat tınıçlanıp, sazlık häm lämleklärenä kerep yatkan, öç tatarıbız gına tämam aptıraşta idelär.
Bähetkä avılnıñ kötüe hökümät alışıngannan birle çıkkanı bulmıyça, mal-tuar üzenä kiräkçä, üz iregendä häm telägendä taralıp-sibelep yöri dä, şulay irkendä işlänep, ternäklänep, hucaların bäräkätkä kümä bulıp çıktı.
İke şeşä arakı bäyäsenä berniçä mucik bezneñ öç tatarga yärdäm itärgä alındılar. Säğat digändä sarık häm tana, bozaularnı cıynap ta aldılar, ärcägä dä töyädelär. Kibet bikle bulsa da, arakıçı Zina karçık ciñel kuldan gına alarga arakı satıp, şunı kütärep yata idelär, yannarına militsiyä maşinası kilep tuktadı. Annan başta beräü töşte. Salmış kıyafätle, ozın ärdänä buyı bu kalançanıñ, yağni uçastok militsionerı kapitan Zaripov ikänlegen, halıkka bäla, ilenä imgäk buluın urıslıkka töşkän çuaşlar yahşı belsälär dä, yözennän tatarlıgı añkıgan şuşı cäfanı bakır bozau artınnan Agıydelneñ aryagına kilgän öç yulauçıbız avız yırıp karşı aldılar. Ni bulaçagın çamalagan, Kalança Zaripovta barmak başlık ta iman äsäre yuklıgına şiklänmägän muciklar tizräk monnan tayu yagın karadılar.
— Ho!.. Üzebezneñ yegetlär ikän!— dide, tatarçalap irkenäyep häm alarnı zurlap karşı ala bargan Sabir. Ämma Kalança Zaripov anı ütep kitte dä, törkemneñ urtasına kilep, koburasınnan pistoletın çıgardı, anı havaga kütärep:
— Atam, kullarıgıznı kütäregez!— dip cikerde.
Närsä uylarga belmägän Sabir:
— Yägez äle, yegetlär, şayartmagız!— dip avızın yırgan ide dä, Kalançanıñ üz tuksanı östen çıktı:
— Atam, ike äyttem yuk!— dide dä, çınnan da kükkä töbäp atıp cibärde.
Armiyä hezmäten ütep, ber genä dä mıltık atıp karamagan häm anıñ tavışın gomergä dä işetmägän öç tatar, alar yanınnan kitärgä ölgermi kalgan biş urıs mucigı pıçrak cirgä yatarga mäcbür buldılar.
Zaripov aradan iñ keçkenä gäüdäle Mödärrisneñ sırtına şakşı itekläre belän alagayım kiterep bastı häm:
— Selkenäse bulma! Barıgız da kulga alındı!— dip ämer birde.
Bu vakıtta anıñ küzläre äle yaña gına buşatılgan şeşägä töşte. Hismätneñ maşina kabinası işege açık, şofer utırgıçına gäcit kenä cäyelsä dä, tezelgän rizıknıñ şaktıy muldan bulganlıgı, kızıl pomidor, söyäk-sanak, konserva savıtlarınnan belenep tora ide. Bu şeşälärgä küze töşkändä Zaripovnıñ açuı kötelgännän dä artıgrak kabaruın belmägän Sabir telenä kilergä mataşıp karadı. Ämma şunda uk bälagä oçradı — itek astında kaldı. Zaripov anıñ sayın kıçkıra birde:
— Zakon minem kulda! Attım-üterdem, bette-kitte! Kaçarga mataşkanı öçen dip kenä raport yazam da...
Anıñ bolay söyläve häyersezlek bilgese bulganlıktan, Hismät, monı añlagan hälendä, ber dä avaz çıgarmıy yata birde. Yarıy äle avızına tege “şaytan suı”n kapmagan ide. İserek häldä rul artına utırgan dip aña bäylänä almayaçaklar inde! Ämma kem belä? Änä niçek kılangan bula bit! Taptıy-sıta. Mondıy adämdä iman bulamı soñ?
9
Çistay zindanında tön uzdıruçı totkınnar isneñ avırlıgına, militsiyä kavemeneñ miherbansızlıgına zarlana almadılar. Bolarnı näq şulay bulırga tiyeş dip kabul ittelär. İrtägä närsä bulaçagın küz allarına kiterä almıy idelär. Hismätneñ fikerençä, bälki alarnı tınıç kına cibärerlär dä ide äle. Ämma böten eşne Sabir bozıp taşladı. Ber tanası başı-ayagı belän cälke ideme inde? Östeñä häyersez militsiyä kiterep baskaç, anıñ belän genä kotılsañ da yarar ide, yuk şul. Adäm balasınıñ küräçäge mañgayına yazılıp kuyılgan, dilär. Şulaydır şul, şulaydır!
Militsiyä idaräsenä, tikşerü şartı digän bulıp, yulauçılarnı kiterep, käğaz tutıra başlaganda, arada olı pogonlısınıñ maşina ärcäsenä täräzä aşa gına küze töşkänlege, andagı tananı kaldırsalar, eşneñ yırakka kitmäslege bilgele buldı. Ämma dä Sabir kütärelep bärelde, beler-belmäs urısçalı keşe üzgärde dä kitte:
— Ne imeeş pravo, ne imeeş pravo!— dide kat-kat.
Ä tege olı pogonlı adäm militsiyä başlıgı bulıp çıktı, mayor.
— Çto tıçeş?— di bit, ä Sabir:
— Kem törtä äle? Kto tebe tıknul?— di.
İ kittelär, i kittelär. Sabirnıñ ike yagına ike militsioner kilep yabışıp, tınıçlandırmakçı bulgan idelär, bar şul gayrätle keşelär, alarnı cilkäse aşa gına çöyep cibärmäsenme! Olırak gäüdälese kiştälek östenä barıp töşte, ikençese — militsiyä mayorınıñ östälenä. Kiştälek tä, östäl dä — çelpärämä, koymak urınına gına izeldelär dä, çıra kebek çärdäkländelär.
Kitte tunaş, kitte dömbäsläş. Kayandır unbişläp militsiyä ähele päyda buldı. Sabirnı da, anıñ hiçber sulışsız utırgan yuldaşı Hismätne dä, avızı açılıp, häyran hälendä poçmakka señgän Mödärrisne dä söllädelär häm, anadan tuma şärä kaldırıp, salkın, bozlı zindanga kertep taşladılar.
— Yırtkıçlar!— dip ükerende mıskıllangan Sabir.
— Kabahätlär!— dip sügende kügärep katkan Hismät.
— Üterdelär!— dip yıladı zäñgärlänep betkän Mödärris.
Bähetlärenä zindan eçe yarım karañgı häm alay ber-berseneñ hälen alar kürmi, cimerek häm kanlı çırayların, izelgän avız-borınnarın sizenmi, tik bogaulanularınnan soñ avırtıp kalgan kulbaş häm ayaklarınıñ avırtularınnan gına ıñgıraşa idelär. Ozaklamıy arıp-talıp yokıga kittelär. Ämma zindan boz kebek ide. Yokıları tirän buluga karamastan, yartı säğattän soñ öçese dä tuñıp uyandılar. Ni hikmät, hiçber cirläre avırtmıy, cannarın gına tuñıp ülü kurkınıçı biläp algan, bulgan hällärdän soñ başları tämam aynırga ölgergän ide. Ä bu vakıtta militsiyä ähele isereşep betkän bulıp çıktı.
Mödärris tüzmäde, işekkä barıp yabıştı:
— Üteräsez, çıgarıgız monnan! Üteräsez!
Anıñ süzlären häm döberdätüen işetkän keşe bulmadı. Ämma Mödärris anıñ sayın katırak sügenä häm şaşına bardı. Ul çıgırınnan çıkkanga karap, iptäşläreneñ dä tüzär ämäle kalmıyça, söyäklärenä qadär şaltır-şoltır kaltırana başladılar. Sabir tüzmäde, işekkä kiterep tipte. Allahınıñ birgän kuäte belän zindan açılırga tiyeş ide. Ämma işege selkenep tä karamadı. Tämam şaşınudan soñ tabiğattä dä şulay, näq adäm holkındagıça, aña tınıçlanu iñä. Totkınnar da tınıp, ber-bersenä taba yılıştılar. Şuşında gına alar üzläreneñ zur bälagä duçar buluların töşendelär.
Adäm balası üzeneñ kemlegen cäbergä targaç kına añlıy başlıy şul ul. Keşeneñ keşedä hiçber eşe yuk. Ämma dä keşe keşedän başka yäşi dä almıy. Adämne bähetsez itkän zamana tägärmäçe başlar östennän genä tügel, bäğırlärneñ neçkä kılların özep, saflıgın taptap ütep kitä. Şundıy vakıtta üzeñneñ ruhi nıklıgıñnı cıynasañ, çın keşe bulasıñ inde, anısı!
10
Yul üzeneñ avırlıgı belän tügel, uy-häsräte belän izde. Sabir maşina ärcäsendä, közge salkın häm östän yavıp torgan yüeş karga karamastan, ayagı sınık sıñar bozavın koçaklap, yılıy-yılıy kayttı. Aña ilneñ häyersezlege, dönyalıknı ğadellek iyäse Allahı täğaläneñ taşlavı ayırmaçık bulıp açıldı. Ul häzer hiçnärsägä häm hiçkemgä ışanaçak tügel ide. Küz aldında vakıt-vakıt bazarda it satuçı tege mişär päyda bulıp, mıskıllap köläder sıman toyıldı.
Alarnı zindannan irtänge yaktı belän çıgardılar. Militsiyä idaräseneñ işek aldında torgan maşina ärcäsendä ayagı sıngan sıñar bozau häm änçek et, anıñ köçekläre kaltıranıp yata idelär. Kalgan mal-tuarnıñ kaydalıgın belergä mömkin ide dä, ämma:
— Bolay ciñel kotıluıgızga söyenegez!— dip Zaripov kurkıtıp äytkäç, sud yulında yörerlekläre dä kalmagan yulauçılar monnan tizräk çıgıp tayarga kiräklegen töşendelär. Alarnı mıskıllap ärcägä taşlangan änçek et balaları sıñar bozaunıñ sıngan ayagınnan akkan häm inde ukmaşıp ölgergän kanın yalıylar ide. İnde yäşäü ömetennän vaz kiçkän bozaunıñ küzläre zur açılgan, salkınnan häm sınık ayagı avırtudan ul da kaltırana, borınınaça yüeşlänep yäşe aga ide.
Çistay militsiyäseneñ mondıy başbaştaklıgı kotların alganlıktan, citmäsä söyäklärenäçä katıp zindanda uzdırılgan tönnän soñ hälsezlänep kalgan Sasmak irläre akılsızlık bälasennän häyran idelär.
— Kaya dokumentlarıgız? Bu bozau-sarıklarnı urlagansız!— dip, küzlären dä yommıy ğayepläüläre, militsiyä kavemeneñ süzlärendä az bulsa da haklık bulırga mömkin tügellegen dälilli ide.
— Satıp aldık, nindi dokument inde ul tagın?— diyäräk, Sabir kaynarlanıp mataşuınıñ ahırı zindan belän tämamlanganın üz cilkäsendä tatıganlıktan, kaytarıp kabat süz başlarga kıymadı. Hismät tä, Mödärris tä andıy batırçılıkka cörät itmädelär. Ämma dä akçalarınıñ suga aguı alarnıñ cannarın ärnetä, üzläreneñ döreslegen raslıy almayaçakları çarasızlık belän gacizli birde.
— Bezneñ bozau-sarıklarnı kaya kuydıgız soñ?— dide, şulay da Sabir üzendä köç tabıp.
— Konfiskatsiyälädek!— dide militsiyä sercantı, olı avızın kolagınnan arırak yırıp.— Nişlätik başkaça? Zakonı şundıy!
— Üz abzarlarına kaytarıp yapkannardır äle!— dide Mödärris, bu süzlären tegeneñ işetep aluınnan örkep, yarım pışıldap kına.
Ämma sercant ällä kaysı kolagı belän şäyläp ölgerde häm, mıskıllap:
— Suyıp aşadık!— dide dä:— Elderegez monnan cäträk!— dip kiñäş birde.— Yuksa tagın kertep yababız! Bolay sudsız-nisez kotıluıgızga rähmät äytegez! Härkaysıgızga kimendä unbişär yıl törmä srogı yılıy!
Anıñ bu süzläre kaynap çıgarga mömkin bulgan Sabirnıñ soñgı tamçı kodräten aldı. Hismät haman da maşinasında kazındı. Tegesen-busın caylagaç, “Gazig”ı telär-telämäs kenä, köçlänep mataşkaç, kinät kabınıp kitte.
— Benzinga qadär sıgıp betergännär!— dide Hismät.— Tulı bak ide!
Ämma ul yalgıştı. Bagı tulı tügel, yartılaş kına ide. Benzinnı militsiyä şoferları alıp beteräçägen ul inde tönlä niçämä kat yuldaşlarına iskärtte. Bu yulı şunı raslap kına äytte, şigeneñ döreslege açılsın öçen!
Yulda alarga mögezle ere terlek töyägän maşinalar ike tapkır oçradı. Anıñ sayın öçeseneñ dä bäğırläre yırtılıp, can sürüläre büselep aldı. Alar da şulay häyerle yulga çıkkan idelär bit, alarnıñ da bähete kamil ide. Ämma ni mäğnä? Minut eçendä adäm balasınıñ ayagı tayıp kitärgä, ul baştübän kilep töşärgä, harap bulırga mömkin. Bäla — ayak astında, anda salam cäyelmägän. Çamalap kına atlaganda da bik tamanga turı kilä bu tormışta! Ä çama belän yörmägän idelärme soñ? Bik çama belän genä, cayın-cayga turı kiterep, ämma taraldı da kitte, büselde dä bette bähetläre.
Sabir närsä genä dip uylarga da belmi ide. Bäheten sıyır sözgän avıl agayı salkın közneñ ul mäğnäsez minutında bu dönyalık yözendä ber dä ğadellek yuklıgın küñele belän toygan, akılında añlagan, üz küze belän kürgän häm aña karşı ber genä dä, mıskal qadärle genä bulsa da eş maytara almayaçagınnan häyran ide. Elek het içmasam partiyä bar ide, ul güyäki däverneñ namusı häm vöcdanı bularak añlaşıla häm üzeneñ “döreslek” kılıçı belän härtörle häşärätneñ muyınına çabarga mömkin ide. Härhäldä Sabir üze kommunistlar partiyäse äğzası bulmasa da, anı şulay dip toya häm belä ide. Ul vakıtlarda naçalnik-çinovnik işelär dä ul partiyädän kotları oçıp, ällä kem bulıp kitä almıylar ide şul. Partiyäneñ küzläre küpne kürä, kolakları yıraktan uk işetä ide. Ä häzer, menä anı alıp taşladılar da, kem ğadel hökem yörtä, kemgä tayanırga?
— Allahı täğalä!..— Sabir gomere buyı Allahınıñ barlıgına ışana häm hätta duñgız bulıp isergänendä dä ğamälendä aña tayana ide.— Ä ul — yırakta, tege dönyadan hökem yörtä! Ä bu dönyada, bügen, häzer kiräk ide ul!
Anıñ telendä häm uyında satanalık yuk ide. Ul inde zindanda uk Allahı täğaläne kat-kat telenä aldı. Närsä hakında äytkännären iptäşläre genä tügel, militsiyä idaräseneñ baskıç töbendä ber-ber artlı tämäke pıskıtıp torgan tege sercant ta añladı. Vakıyga haman da şul, teması da iske ide.
— Närsä?— dide aña ul sercant.— Allañnı çakırasıñmıni? Bar-bar, çakır, sineñ kebek isereklärgä ise kitä inde anıñ!
Sabirnıñ mıskıllanuı yözenä tuldı. Menä häzer açuı kaynap çıgar da, sercantnı bugazlap alır häm buıp salır sıman ide. Ämma, Hoda rähmäte, Sabir açuın eçenä yottı. Şunda Hismät, bäladän başayak diyäräk, kabınıp kitkän maşinasına kuanıp, anı cılıtıp ta tormastan:
— Töyälegez, yegetlär!— dip ämer birergä häm “Gazig”ın kuzgatırga ölgerde. Sabir, maşinanıñ ärcäsenä sikerep menep, sınık ayaklı sıñar bozavı östenä audı. Mödärris inde kabinaga çumarga ölgergän ide. Sabir mıskıllanuınnan yılap cibärde häm, sınık ayaklı sıñar bozavın koçaklap, tizäkle, pıçrak, yüeş ärcä töbendä utırgan hälendä kaldı. Sınık ayaklı sıñar bozaunıñ başı anıñ tezlärendä, küzläre küzlärendä ide.
Yulda häyerle keşelär oçramıy kalmıy. Maşinası cılınıp citkän Hismät benzinı betep kilgängä borçıla ide. Yakın-tirädä genä yagulık alırlık zapravkalar kürenmäde. Oçrıy kalganda da, kesälärendä ber tiyen akçaları kalmaganlıktan, benzin saldırırga mömkin tügel ide. Militsiyä kavemeneñ şuşı qadär dä yavız häm yırtkıçlarça talayaçakların elektän işetep belgänlektän, Hismät eşneñ şuşı kileş ciñel genä tämamlanuına söyenergä tiyeş bulsa da, tatarlıgı yözenä bärep çıgıp, açuınnan:
— Kabahätlär!— dip kuygaladı. İnde benzinı tämam betep, Çistay-Kazan yulı östendä, Irınburg traktınıñ şärä kırında “Gazik” tuktalıp kaldı. Bähetlärenä artlarınnan kilep çıkkan maşinada kilüçe şofer alarnı uzıp kitmäde, kabinasınnan yılmaya-yılmaya töşte.
— Närsä, abzıylar, vatıldıgızmı ällä?
— Benzin bette şul, enem!— dide Hismät, aña isänläşep kul suza-suza.— Monda zapravka da kürenmi!
— Ä-ä, yuk ul monda. Çistayga kergändä bar ide, eşli torganı häzer Kazangaça oçramayaçak inde! Nişlärsez ikän?— dip, “Gazik”nıñ benzobakgına iyelep, törtkäläp aldı. Şır buş bulganlıgı kolakka işetelep tora ide.
— Sin, enem, mömkinlegeñ bulsa, bulış inde?— dip ütende annan Hismät.
— Yarar, abıy!— dide yeget, hiçber yalındırıp tormıyça.— Mindä ber kanistr benzin bar ide. Kara köngä kalsam dip alıngan. Yulda ni bulmıy, üzegez dä beläsez!
— Äye,— dide Hismät, igelekle keşegä oçravına söyenep.— Tik minem akçam yuk ide. Çistay militsiyäsendä tön kunıp çıgarga turı kilde. Tuzanıma qadär kakkannar.
— Alar kayda da şundıy!— dide yeget, kabinasınnan kanistr çıgarıp.— Yulda şoferlar üzara häyer-haklı bulmasalar, yırak kitü yuk inde!
Ul kitep bargaç kına, Hismät:
— Kem ide ikän bu izge bala? İsemen dä sorap kalmadım,— dip äytep, Mödärriskä karap kuydı. Zur bäladän soñ nasıyp bulgan şuşı yahşılık alarnıñ küñelenä yäşäü köçen östäde. Maşinaga da ikençe can kergändäy buldı. Bu tizlek belän kaytkanda alar karañgıga qadär Sasmakka kilep kerergä tiyeş idelär.
Ni öçender paromda da tege häyer-haklı şofer kürenmäde, yulda da vatılıp kalmagan ide inde ul. Mögayın aldanrak citeşep, paromnıñ aldan kitkäne belän Kamanı kiçkänder!
Paromnan çıkkaç, Mödärriskä dä tele kayttı:
— Agıydelneñ aryagında ber enägä ber sıyır!— dip äytep kuydı.
Hismät, maşinasın çitkäräk çıgarıp tuktattı da, ärcädäge Sabirga taba kütärelep:
— Äydä, töş inde! Katıp üläseñ bit!— dip äytep karadı.
Ämma Sabir tıñlarga da telämäde. Anıñ koçagında sınık ayaklı sıñar bozau ide. Güyä menä şunı da annan tartıp alırlar, bägıren kisärlär, mäcnün itärlär sıman toyıldı.
Sabirnıñ telägenä Hismät karşı kilä almadı. Barı tik:
— Yarıy alay bulgaç, mä, börkän!— dip, östennän buşlatın salıp, aña ırgıttı.— Niçek teliseñ — şulay! Hucanıñ akılı — üzendä!
Alar bütän ber genä dä tuktalıp tormadılar. Häyer, tuktatuçılar da bulmadı. Kaytıp citkänçegä qadär “Gazik” ciñel genä elderde dä elderde. Sasmak yakınaygan sayın moña qadär buş kebek toyılgan küñellärendä his-toygıları tıgızlana bardı. “Menä, kaçıp kitkän idegezme, Alla suktımı?”— dip böten avıl belän köläçäklär, bu ber dä ser tügel! Tik menä hatınnarına närsä äyterlär? “Agıydelneñ aryagınnan ber enägä ber sıyır alırga kitkän idegez!..”— diyärlärme? Ällä bakır bozau häsräten urtaklaşırlarmı? Sınık ayaklı sıñar bozau öçen Agıydelneñ aryagına çıgarga, akçaların suga salıp kaytırga yazgan bulgan şul, hiçni eşlär häl yuk!
— Tukta! Tukta!— dip Sabir maşina kabinasınıñ tübäsen töygäç, Hismät tormozga bastı häm tizräk işegen açarga aşıktı:
— Ni buldı?
— Aşıkma äle?— dide Sabir, küzgä Kazan-su yarınnan tauga taba ürmäläp menep barganday kürengän tugan avılı Sasmak yagına kürsätep.— Küz elensen äle, bolay kaytıp kersäk, adäm kölkesenä kalırbız! Sabır itik!
Anıñ täqdimenä hiçkem karşı tügel ide. Sabir ärcädän töşte häm yäşel kıyak hälendä salkın kışka kerergä uylagan arış ucımına taba atladı häm anı komsızlanıp cıya başladı. Berazdan koçagı belän kütärep, sınık ayaklı sıñar bozavına kiterep saldı. Mesken can iyäse, arış ucımı isen sizep, inde ikençe täülek açlıkta buluına häm söyäk sınıgına karamastan, ayaklanıp aña taba kilde. Onıtılıp aşıy başladı. Agıydel aryagınnan kaytıp kilüçe mıskıllangan öç yulçı aña altın bozaunı kürgändäy karap tora idelär. Biçara Mödärrisneñ küzlärenä yäşlär kilde häm ul, anı-monı äytmästän, avılga taba tup-turı arış ucımı buylap kaytıp kitte. Bu da tügel, bozau maşina ärcäsennän töşmäkçe bulıp talpındı. Sabir anı kütärep aldı. Cirgä bastırdı. Öç ayagında gına nıklı tora almıyça, bozau avışıp-avışıp kitte. Ämma ucım buylap atlap eçkäräk kerde, aşıy birde. Sabir anıñ artınnan kilde.
Şunda Hismät maşinasın kabızdı häm avılına taba ükertep kaytıp kitte. Sabir arış ucımı östendä sınık ayaklı sıñar bozau belän yalgızı basıp kaldı. Anıñ äle öyenä şuşı altın bäyäsenä töşkän bozaunı iyärtep kaytıp keräse, anda kaynar hatını koçagına avası bar ide. Bu inde köyäntä mäsläse genäme soñ!
Basu urtasındagı sınık ayaklı sıñar bozau mögräp kuydı. Anıñ tamagı tuyıp kilä ide bugay.
— Yarar, beraz aşadıñ, üzemneñ dä eçemdä bürelär ulıy, kaytabız! Äydä, malkay!— dip Sabir aña endäşte.
Hayvannıñ da akılı üze belän ikän, alar avılga taba kitep bardılar. Bozau aksıy, Sabir çaykala ide. Berazdan basu östenä iñräü işelde:
— Agıydelneñ aryagında...
11
Şämsiyäneñ köyäntäse sınu hakındagı häbär Kazannıñ “Kümhuc bazarı”nda Ber kolaktan ikençesenä tagın küçep ölgerde. Öylä ireşep kilgändä, ğadätennän irtäräk, Arça hatınnarınıñ katık-söt rätendä Fatih kürende. Ul tegene-monı endäşmi genä ütte. Anı aldan kürep ölgergän, ämma ser biräse kilmägän Väliulla itçelär belän nider söyläşkäläp aldı.
Arça hatınnarınıñ küzläre alar artınnan iyärep yörenä birde. Häzer närsäder bulırga tiyeş ide. Tik barısı da iskeçä kaldı, Fatih tınıç kına uñga borıldı häm bazardan çıgu yagına taba atladı, Väliulla isä, it ülçätep mataştı da, nigäder alıp tormadı, sulga kitep bardı. Şämsiyäneñ köyäntäse bu yulı ire Sabir kuätennän sınganlıgın älegä belmi idelär. Bu hakta älegä Sasmak avılı da häbärdar tügel ide.
Çınlıkta Sabir anı, kadagı da üze kakkança, buyavı da näq üzlärenekeçä bulgan köyäntäne Şämsiyäneñ sırtında sındırdı. Biçarakay bögelep kenä töşte dä kiselep kenä audı.
Moña qadär iren peşmägän dip yörgän hatınnıñ min-minlege şulay yuk iteler dip kem uylagan? Nigä dip irenä katı orıldı inde ul? Kaytıp kerüenä, anı yaratıp, kötep, soklanıp karşı algan ide tügelme? Ä Sabirı:
— Akçabız Agıydel suında aktı!..— dimäsenme?
— Niçek aktı?
— Şulay buldı inde...
Şämsiyä tüzmäde:
— Kaya bozaular?— dip, kürkädäy kabarıp çıktı. Peşmägän ire:
— Bulmadı... Sınık ayaklı sıñar bozau gına tätede...— dide.
— Ä akçalar kaya?
— Agıydelgä aktı didem bit inde...
Sabir yılamıy gına ide. Şämsiyä ışanmadı, tizlek belän işek alların, saray-kuraların tınıçlıgın cuygan tavık şikelle kıtkıldap äylänep kerde häm, äle haman da çişenergä genä mataşkan irenä:
— Sin, hayvan, monda korsak kiyerep kalasıñ, min tañnan bazarga yögeräm, kaşıklap satıp, tiyenläp akça tabam... Agıydelgä agızırga bezdä Änderäy kaznası bar dip beldeñme ällä?!. Sınık ayaklı sıñar bozau alıp kaytmasañ!— digän ide, ällä balalarınıñ kiçke uyınnarında töngä kaluları mömkinlek birdeme, Sabir:
— Hatın, citte!— dip kıçkırıp, işek yañagına kiterep suguı buldı, miç arasınnan, üzeneñ şunda gına ikänlegen belderep, tege kadagı da üzlärençä kagılgan, buyavı da näq elekkese kebek kırılgan mari köyäntäse ayaklanıp kilep töşte. İr, zähär sügenep, Agıydeleneñ, akçasınıñ, Çistayınıñ häm militsiyäseneñ ber oçtan hämmäse bergä bäğır töbennän aktarılıp bärep çıkkanın sizmiçä dä kalıp, köyäntäne kulına alıp, hatını sırtına kiterep ordı.
Şämsiyä moña gına bireşerlek tügel ide. Ämma anıñ çıtlıklanuı irenä kuät kenä birde. Sabir ikençe häm öçençe tapkır hatınına tondırganda gına köyäntä şartlap kuydı. Ul tagın östäde. Şämsiyä idängä audı. Yuk, ul äle avırtunı sizärgä ölgermägän ide. Äüväle anı ireneñ gomerendä berençe tapkır kulın kütärüe tañ-gacäpkä kaldırdı...
Niçä tapkır organdır, köyäntä ahırda urtalay sındı. Şämsiyä idändä añsız yata ide. Çistaydan birle kotırınuçı cenen inde tämam çıgarıp, Sabir isä karavatına barıp audı häm dönya cimergän buldıklı ir kıyafätendä yokıga taldı. Berazdan ul gırıldıy uk başladı.
Uyınnarınnan kaytıp kilüçe balalarınıñ şaulaşularınnan Şämsiyäse berazdan aynıp kitte. Öygä alar äle kerep citmägän idelär. Ul, izelgän tänen söyräp, ürmäli-ürmäli Sabirı yanına kilde. Karavatka tartılıp kütärelde häm, ireneñ koçagın açıp, pesi balası kebek şunda yomarlanıp yattı. Kilep kerergä citeşkän balaları, sıngan köyäntägä iğtibar itep tormastan, tür yakka taba aşıktılar. Televizor kabızdılar.
— Äti kaytkan ikän, yoklıy, arıgan!— dipme alar söylänä kaldılar, Şämsiyä izelgän hälendä ireneñ koçagında yokıga kitte. Ul inde häzer elekkege köyäntä sındırıp Kazanda kalgalauçı Şämsiyä sıyfatında irtägä dä, berseköngä dä uyanmayaçak ide. Yuk, ul torır, ämma katık-söt belän yöklänep Kazanga yögermäs. Niçek tä can asrar äle. Kibän qadäre ire bar, cigelsen! Änä, Agıydelneñ aryagınnan kötüe belän sıyır, sarık, tana, bozau alıp kaytkan. Anda ber enägä ber sıyır, di, bozauları da bakır bäyäse genä ikän...
Şämsiyä sataşa ide.
Abzar yagında sınık ayaklı sıñar bozau, başmak tana belän kart sıyırnıñ körpä çömerülärennän könläşepme, kanäğatsez mögräp kuydı. Ämma işeter keşe yuk ide. Karlar yavar, könnär tuñdıra başlauga, üzen barlap, Mödärris belän Hismätneñ kilep keräsen ul tügel, Sabir da älegä belmi häm küz aldına kiterä almıy yoklıy. Häyer, alarga gına süze tabılaçak ul çümäläneñ. İrlär kulında sına ikän ul köyäntä, “A-a-gıydelneñ ar-r-ryagında!..”
2002, iyül-oktyabr,
Sasmak—Kazan.


c: text/html

text:
Qırım faalleri, martnıñ 27-sinden kütveliy tintüvlerden soñ tevqif etilgen ve Rostov-na-Donuğa ketirilgen qırımtatarlarğa erzaq malları ve gigiyena eşyasını ketirdi. Umumen 20-ge qadar yollanma yiberip oldılar. Bu aqta “Qırım birdemligi” teşkilâtı bildirmekte.
“Temelsiz terrorcılıqta qabaatlanğan qırımlılarğa 20-ge qadar yollanma yollap oldıq. Halq çette qalmay, olarğa destek ete, yollanma yibere”, - dedi faallerden birisi Arsen Yakubov.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal tutulıp alındı.
Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan faallerni apiske aldı.
Martnıñ 29-nda Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımdaki tintüvlerden soñ qıdırılğan qırımtatar faali Edem Yayaçikovnı tutıp aldı.
Aqmescitniñ Bavurçı qasabasında keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Aqmescit mahkemesi Ziyadinovğa «politsiyağa qarşı çıqqanı içün» 500 ruble para cezasını berdi. Mamutov ise 5 künge apiske alındı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban UmerovRusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
Martnıñ 29-nda Qırımnıñ Rusiye ombudsmeni Lüdmila Lubina Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Qırımda tevqif etilgen 23 qırımtatar faalini Rusiyege alıp ketkenler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukrainlerniñ rusiyelilernen qonuşması daa çoq açuvlı adamnıñ sağır kişinen qonuşmasına oşap kete. Türlü añlav seviyelerinde qonuşuv. Bu, rusiye internet-askerlerniñ büyük ordusını almasaq bile.
Ve rusiyelilerniñ şu seksen dört fayızı, ukrainlerniñ hitaplarını tek Kiselöv ya da Skabeyevanıñ tercimesinde tek añlay, dep körüne. Sade rusiyeli tercimanlarsız tek tükân fiyat yarlıqları, yanğan superjet ve mavzoleydeki ebediy prezident kibi körgezmeli şeylerni añlap ola.
Rusiye halqı, ertarflarında güzel siyevede azırlanılğan kerçekniñ absurdına asıl diqqat etmeyler
Rusiyede halqını, yaqında tayin etilgen “yañı haber tili”nde - yalan, propaganda ve klişelerni qullanğan şartlı tilde - qonuşmağa ögretkenleri içün, olar, ukrainler olarğa muracaat etken normal rus tilini vaqıt keçkeninen yaramayca ve yaramayca añlaylar. İşte, aynı tilni qullanğan öz zeinlerinen de al böyledir.
Amma Rusiye Federatsiyası halqı, ertarflarında güzel siyevede azırlanılğan kerçekniñ absurdına asıl diqqat etmeyler.
Üç nesil evel memlketeniñ aman-aman dörtten birisini qurban etken qanlı cenkte ğalebege bağışlanğan paradda qıtaarası ballistik raketalar ve yap-yañı tanklardan absurd daa ne ola bile? Zemanede cenkni cenk kibi bilgenler, onı Vladivostok gubernatorı, “deñiz tülenleri” ve qıtaylı sportçularında ibaret olğan morjlar taqımınıñ yaldavlarınen bayram etmeyler. Ve zırhlı tehnikağa oştattırıp üslüpleştirilgen bala arabalarınıñ paradınen de qutlamaylar, ebet, anaylarnıñ biraz hastaca fantaziyasını yerli akimiyet rağbetlendirmese.
Kreml akimiyetiniñ teşebbüsinenbütün dünyada bu kiyik aqıl eksperimetine daa ne dersiñ? Karnavalmı? Ebet, “Ölümsiz polk”nıñ yürüşinde karnavalnıñ bütün alâmetleri bar, men bunıñ aqqında endi yazğan edim.
Amma karnavalda ölgen qartbaba-bitaylarnıñ süretlerini taşımaylar. Ve “polk”nıñ yürüşi de sadece daa büyük bir merasimniñ bir parçasıdır.
Aysa ne? Nasıldır bir haçlı yürüşmi? “Yañartılğan” soyumı?
Amma haçlı yürüş vaqtında ölgenlerniñ süretlerini taşımaylar, mıtlaqa da kilse bayraqları ya da miting transporantları sıfatında. İkonalarnı, işte ölgen tuvğanlarnıñ resimlerini kibi, er vaqıt ürmet kösterip elde tutıp taşıy ediler.
Demek, ne ise, ğalebe paradımı?
Amma aysa karnaval kiyimleriniñ, kilse timsalâtnıñ, ve - aqılsızlıqnı eñ yuqarı seviyesi - Qızıl meydanda “Yars” ballistik komplekslerniñbuña ne alâqası bar?
Em de kimerde körüne ki, sanki mına-mına bu Ğalebe kününiñ mündericesi ve manasını añlap olacañ.
Küç kösterilüvimi?
Dünya maneviyligine saip olğanlarnıñ duşmanlarınıñ qorquzuvımı?
Ebet! Mına o - BİZ ER KESKE KÖSTERİRMİZ!
Amma bu karnaval yürüşi, matem ve ebediy hatıranıñ yañı büyük abideleriniñ açıluvı nege?
Añlamaq kerekmey, ğururlanmaq, inanmaq, nefret etmek ve ketmek kerek. Qayda ve ne vaqıt buyursalar
Bu bağ üzülmey.
Añlamaq kerekmey, ğururlanmaq, inanmaq, nefret etmek ve ketmek kerek. Qayda ve ne vaqıt buyursalar. Demonstratsiyağa, paradğa, Donbassqa, Süriyege ve Vatanğa kerek olğan başqa yerlerge…
Ebet, daa Vatannı sevmek mümkün. Amma tek rushet bergenleri kibi ve izin berilgen yerde ve vaqıtta, Vatannı begenmeseñ ise, yahşıca susmaq. Sağlamca qalırsıñ.
Men bu metinni ukrainler içün yazmayım. Olar öyle de er şeyni añlay, ve mennen razı olmasalar bile, öz başına malümatr toplaması ve şahsiy noqta-i nazarı olması mümkün.
Em rusiyeliler içün degil - mında bir kereden bir şeyler añlatmaq küçüm yetmeycek. Televizornen küreşmek zor.
Men qırımlılar içün yazam, rusiyelilerge köre, olarnı rus tevevizionı imperatorlıq hammalı kibi azca terbiyeley, ve rusiyelilerge köre, şeerde pasportsız yürmek ve maden qıdırıcınıñ ögünde turmamaq ne olğanını olar daa hatırlay.
Baqıñız, aqiqiy qaar, hatıra ve ölgenlerge ürmet nasıl olmalı.
Aqiqiy Hatıra Künü nasıl olmalı.
Bu pek qısqa video, bir yarım daqqa.
Mında ne Pioroşenko, ne Zelenskıy, ne de Putin bar.
Mında öksüz qalğan analardan ğayrı kimse yoq.
Bütün dünyada olardan ğayrı kimse yoq.
Bu analarğa o bir dünya küçleri kerekmey, olarnıñ arqasında melekler uça
Bu analarğa qabirlerinden çağırılğan ölgenlerniñ taqımları kerekmey.
Bu analarğa, öz emiyetini añlamaq içün o bir dünya küçleri kerekmey, olarnıñ arqasında melekler uça.
Bu analar oğullarınıñ süretlerini tayaçıqlarda degil, ellerinde alıp kete.
Olar şeñ “Katüşa”nı yırlamaylar.
Olar sükünette yüre.
Bu videonı da, tefsircilerni diñlemeyip, sessizlikte baqıñız.
Bu oğullarını coyğan analar kibi sakin olıp baqıñı.
Rusiye silâsınen öldürilgen.
Rusiye akimiyetiniñ buyruğınen.
Kelmeşek rusiye askerlerinen öz toprağında öldürilgenler.
P.S. “İç savaş” aqqında delliler mayıs 5-inden temelsizdir - Donbassta Ukrainağa qarşı tek Rusiye Federatsiyası vatandaşları cenk ete, tek kimerleri daa pasport alıp yetiştirmedi.
Karnaval bitti, maskalar çıqarıldı.
Mına daa bir video, azçıq uzunca soyu.
Maksim Kobza, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkü


text:
"Veciye Kaşka davası"nıñ iştirakçisi Asan Çapuhqa onkologiya hastalığı diagnozı qoyuldı, dep bildirdi Qırım.Aqiqatqa advokat Ayder Azamatov.
Onıñ malümatına köre, Asan Çapuh alâ daa, oña ev tevqifine köre belgilengen kiralı kvartirada yaşay.
"Yazıq ki, amma bulunma adresini deñiştirmek ıntıluvlarımız muvafaqiyetsiz oldı. SİZOda ve ev tevqifinde tutulğance, müşterimniñ sağlığı ğayet pek yaramaylaştı. O bir qaç kere hastahanede yata edi, baqıluvı ve tedaviylevi yapıla edi, o maña haber etkeni kibi, oña rak hastalığı diagnozı qoyuldı. Himiya terapiyasınıñ üç kursu keçti, ögde daa o qadar da olacaq", - aytıp berdi advokat.
Onıñ aytqanına köre, daa evel Asan Çapuh, onıñ ev tevqifi kiralı kvartirada keçkeni sağlığına zarar ketire, dep şikâyet ete edi.
2019 senesi aprel 7-sinde Rusiye nezaretindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi, "Veciye Kaşka davası" iştirakçilerine üküm çıqardı. Asan Çapuhqa üç buçuq yıllıq, Bekir Degermenci, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaçqa üç yıllıq şartlı cezanı üküm etti.
Üküm apellâtsiyası baqılmağance, iştirakçilerniñ episi ev tevqifi altında bulunacaq.
Aynı vaqıtta, bundan evel Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç qabaatlarını tanımağan edi.


text:
Nikita nebatat bağçasında iyün 5-inde “Güller valsi” sergisi açılacaq ola. Bu aqta şeerniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
“Bu yıl bağça içün müim bir yıldır, çünki doğru 195 yıl evel, 1824-ünci senesi bağça güllerniñ selektsiyası başlanğan edi. Ondan berli bağça alimleri 300-ge yaqın gül çeşitlerini yarattı, olardan kimerisi dünyaca belli oldı, “Klimentina”, “Mercan sürprizi”, “Ala hayal” (“Pöstraya fantaziya”) İtaliya ve Almaniyada halqara yarışlarda büyük mükâfatlarğa nail oldı”, - dep yatıp berdi bağçanıñ müdiri Yuriy Plugatar.
O, üç yıldan berli Nikita nebatat bağçasını işletip çıqarğan gül çeşitlerini numayış etmek içün ayrı meydançıq ayırılğanını, qoştı.
Nikita nebatat bağçası 1812 senesinde cenübiy yalıdaki Nikita köyünde tesis etilgen edi. Onıñ territoriyasında türlü ösümliklerniñ yüzlerce çeşiti öse, kaktuslar oranjereyası ve küçük bir bambuk ormanı bulunalar. Bağçanıñ territoriyasında er yıl küz çiçeginiñ oyun aqşamı, lâleler, güller, susamlar, kün güzeli çiçekleri ve sarmaşıqlarnıñ sergileri ötkerile.


text:
«Fevralniñ 26-sından 27-sine keçer gecesinde Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radası ve Qırım Nazirler Şurası binalarınıñ zapt etilecegini kimse beklemey edi. Binalar silâlı adamlar, ayırıcı belgileri olmağan adamlar tarafından qamaçavğa alındılar. O andan başlap, insanlar nasıldır şaşqın alda ediler», – Qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalav boyunca komitetiniñ koordinatorı, Meclis azası Eskender Bariyev Qırımda Rusiye rejimine qarşı tirelüviniñ başlanmasını böyle etip aqılına ketire.
O vaqıt biñlernen adamlar, öz noqtai-nazarını ve Ukrainağa ait Qırımnı qorçalamaq içün soqaqlarğa çıqtı. Özüniñ Ukrainağa qol tutuv noqtai-nazarını ifade etmek niyetinen bir kişilik piketke çıqmaq içün yalıñız bir kişide – Reşat Ametovda cesareti yetti. Şimdi onıñ üç balası babasız öseler.
Eskender Bariyev, küçlü insan, Ukraina Qaramanınıñ tarihı aqqında Qırım.Aqiqat içün bergen intervyüde ikâye etti.
– Reşat Ametovnıñ şahsiy narazılığı neden başladı?
– O, QMC Nazirler şurası binasınıñ qarşısında bulunğan Aqmescitniñ merkeziy meydanına bir kişilik piket ile çıqtı. Bu, martnıñ 3-nde edi. Onıñ yanına «özüni mudafaa» vekilleri kelip, qollarını arqasına qayırdı ve zornen maşinağa attılar.
– O neniñ tarafdarı edi?
– Ukrainanıñ. O, bir kişilik piketi ile o künlerdeki vaqialarğa, añlaşılmağan devrimge qarşı narazılıq köstermege tırışa edi. Çünki tayin etilmegen işaretleri olğan adamlar, uniformalı, silâlı adamlar mimariy binalarnı zapt etti, çünki nasıldır belli olmağan şahıslar peyda olıp, Qırım Rusiyeniñ olmaq kerek, dep bağırmağa başladılar. Ve bu, onıñ noqtai-nazarı edi.
– O bayraqlar, lozunglarnen turdımı?
– Asılında yoq. O, meydanda bulunğanda onda Ukraina bayrağı bar edi. Zornen yaqalanıp, maşinağa atılğan kününde ise onda, ğaliba, Ukrain bayrağı da yoq edi. O, jurnalistlernen suhbetleşe edi. O vaqıt anda pek çoq jurnalist, şu cümleden ecnebiy jurnalistler bar edi. Ve o, öz noqtai-nazarını, Ukrainanıñ bütünligine qol tutqanını açıqtan añlata edi.
– O, intervyüler bere edimi?
– Yanına kelip sorağanlarda – e.
– O vaqıt endi bunıñ ne derecede havflı olğanınıñ añlayışı bar edimi?
– İnsanlar ekseriyetle ne olğanını añlamay edi. Diger taraftan, o, telükeni añlay edi, dep tüşünem. Çünki «yeşil adamçıqlar» özüni pek agressiv tuta, sözde «özüni mudafaa»nıñ vekilleri ise daa ziyade agressiv edi. Olar tarafından toqtamayıp qorquzuvlar yañğıray edi.
Men özüm de bunı iss ettim. BBC jurnalisti ile beraber uniformalı adamlar yanına barmaq istegenimizde bizge eñ çoq, sözde «özüni mudafaa»nıñ vekilleri keder ete edi. Menim fikrimce, o, bütün telükeni añlay edi, lâkin faaliyetçi ve vatanperver olaraq, adamlarğa öz noqtai-nazarını yetkizecek edi.
Onı açıq bir eziyetlev izleri ile taptılar. Cesedi saqatlandı. Közleri oyulıp çıqarıldı. Ağzına skotç yapıştırıldı. Urdılar. Körüne ki, onı pek horladılar
Onı yaqalap zornen maşinağa atmaq istegenlerinde onıñ kene de qarşılıq köstermege tırışqanını açıqtan körmege imkân bergen video da bar. Lâkin anda üç-dört küçlü adam olıp, onı tuttı, qayırdı ve alıp kettiler. Daa soñra bilgenimiz kibi, 13 kün keçken soñ, bu endi qararnen mart 15 künü edi, onı Qarasuvbazar rayonınıñ Ortalan (Zemlâniçnoye) yanında taptılar. Onı açıq bir eziyetlev izleri ile taptılar. Cesedi saqatlandı. Közleri oyulıp çıqarıldı. Ağzına skotç yapıştırıldı. Urdılar. Körüne ki, onı pek horladılar. Neticede balaları öksüz qaldı. Ömür arqadaşı üç balanen biz özü qaldı.
– Bu cinayetniñ artında kim turmaq mumkün edi?
– Amelde bu iş qapalı. Onı kimse tahqiq etmey. Çünki, deyelim ki, er şey, bu «özüni mudafaa» rehberleriniñ sımarışı olğanına işaret ete. İşni bitirgen «özüni mudafaa» edi. Emirni bergenler ise, fikrimce, tamam bu «Cumhuriyet»niñ başında turğan birinci şahıslar edi.
– Bir kişilik piket içün böyle emir?
Rusiye Federatsiyasına, işğalci ükümetke, Qırım sakinleriniñ o qanunsız areketlerge ve o işğalge tamamen qol tutqanlarını köstemek kerek edi
– Asılında o anda er bir narazılıq fikirleri, er bir narazılıq areketleri uyğunsız ve elverişsiz ediler. Çünki Rusiye Federatsiyasına, işğalci ükümetke, Qırım sakinleriniñ o qanunsız areketlerge ve o işğalge tamamen qol tutqanlarını köstemek kerek edi. Bunıñnen birlikte, eger aqılıñızda olsa, tamam o künlerde, «referendum»dan evel, resmiy Rusiye tarafından, bu «yeşil adamçıqlar»nıñ Rusiye Federatsiyasına iç bir alâqası yoq; bu, Qırım sakinleriniñ tutqan yoludır; olar öz «özüni mudafaa»sını meydanğa ketirip, deyelim ki, «Kyiv huntası»na boysunmağa istemeyler, şeklinde bildirile edi. Böylelikle, er bir narazılıq mitingi, er bir narazılıq fikirleri olar içün elverişsiz edi.
– Lâkin bu, Qırımda yekâne muqavemet adisesi degil edi ki?
– Yekâne degil. Aramızda er kes, «biz nasıl etip bu ceryanlarğa tesir ete bilirmiz», dep tüşüne edi. Misal içün qadınlarnıñ yollar çetlerine çıqıp, bütün dünyağa Qırım sakinleriniñ yarımadağa arbiy tehnikanıñ ketirilmesini ve bu yerde nasıldır arbiy areketlerniñ olmasını istemegenlerini köstermelerine dair fikir böyle etip doğdı. Ve Reşat Ametov da tamam öz noqtai-nazarını açıqtan kösterecek olğan adamdır. Menim fikrimce, o vaqıt onı areket etmege mecbur etken qorqu degil edi. Onı, olıp keçkenlerniñ añlayışı ve 21-nci asırda böyle şeyler olğanına narazılıq areketke itey ediler. Ve o, bunıñ oğrunda qurban ketti. O, şuurlı olaraq keldi. O, şuurlı olaraq, qırımtatarlar, Qırım sakinleri Qırımnıñ silâlı surette zapt etilmesine qarşılar, degen fikrini bütün dünyağa yetkizecek oldı. Ve o, bunıñ oğrunda qurban ketti. Menim fikrimce, şuur altı seviyesinde o, oña qarşı nasıldır fizikiy areketlerniñ yapıla bilecegini añlay edi.
– O, qaç yaşında edi?
– O vaqıt 39 yaşında edi. O, endi bayağı yaşağan adam, ömrüniñ, deye bilemiz ki, yarısını yaşağan adam edi. Ve, menim fikrince, o, yapqan işine, er şeyni yahşı etip ölçep yanaştı. Reşat Ametov, Ukrainanıñ bütünligi ve Rusiyeniñ istilâsına qarşı 2014 senesi mucadelesiniñ simvolı ola. O, birinci qurbandır.
Bu metin birinci kere 2017 senesiniñ martında derc etilgen edi.


text:
Qaraqalpaqstan Respubhlikasında 2022- jıldıń yanvar-mart aylarında barlıq túrdegi xojalıqlar tárepinen 51,8 mıń tonna sút islep shıǵarıldı. Bul kórsetkish 2021- jıldıń sáykes dáwirine salıstırǵanda 1,9 % ke kóp.
Qaraqalpaqstan Respublikası boyınsha islep shıǵarılǵan sút kólemi, tonna
Maǵlıwmat ushın, Sút islep shıǵarıw kórsetkishlerin xojalıq túrleri boyınsha analiz etilgende, sút islep shıǵarıw ulıwma kóleminde 90,5 % diyxan jeke járdemshi xojalıqları úlesine tuwrı keliwin kóriwimiz múmkin.
Málimleme xızmeti


text:
Ukraina telükesizlik hızmeti ve arbiy prokuratura Keriç boğazında ukrain arbiy gemilerini blok etken «NEYMA» Rusiye tankerini tuttı. Bu aqta iyülniñ 25-nde UTH matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ qayd etkenine köre, Ukraina sıñırcılarınıñ malümatına köre, iyülniñ 24-nde İzmail limanına Rusiye bayrağı altında «NIKA SPIRIT» tankeri kirdi. Bu Keriç boğazını qapatmaq içün qullanılğan «NEYMA» tankeridir. UTH, Rusiyede «NEYMA» «NIKA SPIRIT» adını aldı, dep bildire.
«Mahkemeden evelki tahqiqat vaqtında belli oldı ki, Rusiye FSBsi yüksek reberliginiñ doğru emrine köre FSB Sıñır hızmetiniñ vekilleri Keriç boğazında «Nikopol», «Berdânsk» ve «Yañı Qapu» ukrain arbiy gemilerine qarşı silâlı ücüm yaptı», – dep aytıla haberde.
Berilgen malümatqa köre, «NEYMA» tankeri tarafından Keriç boğazında Keriç-Yeñiqale kanalınıñ blok etilmesi boyunca Arbiy prokuraturanıñ reberligi altında UTH tahqiqatçıları mahkemeden evel tahqiqatnı başlattı.
Rusiye arbiy reberliginiñ 15 memurına, şu cümleden kontr-admiral, eki admiral muavini ve general-polkovnikke şübheli olğanları haber etildi.
UTH malümatına köre, «dava malümatlarını ögrenmek içün» tutulğan tankerde tintüv keçirildi, vesiqalar alındı, zıddiyet vaqtında radio subetleriniñ qaydları, bort defterleri alındı. Ekipaj azaları sorğuğa çekildi.
Rusiye quvet müessiseleriniñ İzmail limanında Rusiye gemisiniñ tutuluvınen bağlı açıq izaatları yoq.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
ATR qırımtatar telekanalınıñ reberligi Qırımda yayınlamaq içün Roskomnadzordan izin almaga tırışacaq. Faqat telekanal qıtaiy Ukrainadan yayınlamaq teklifinden faydalanacağını da red etmey.
Bunı ATR telekanalınıñ baş müdiri Elzara İslâmova Jurdom neşirine bildirdi.
«Ukraina reberliginiñ teklifi aqqında aytsaq, biz bunı da red etmeymiz. Ukrain litsenziyamız bar, bütün dünyağa uydu vastası ile yayınlamaq imkânımız bar. Lâkin Qırımda çalışmağa ruhset bermeseler, bunı soñki çare olaraq baqacaqmız. Tekrarlayım, bizler halqımıznen qalıp, Qırımda yayınlamaq ister edik», – dedi İslâmova.
2015 senesi aprel 1-den itibaren ATR telekanalı işini toqtattı.Mart ayınıñ soñuna qadar ATR media-holdingi Rusiye qanunlarına köre kütleviy haber vastası olaraq öyle de qayd olamadı.
Şirket Roskomnadzorğa vesiqalarını bir qaç kere bergen edi, lâkin olarnı farqlı sebeplerden keri qaytara ediler. Aprel 1-ge keçer gecesi ATR telekanalı, Lâle bala telekanalı işini toqtatmağa mecbur oldılar. «Meydan» ve «Lider» radioları da diñleyicilerinen sağlıqlaştılar. Reberlik telekanalnı qayd etmege tırışacağını bildirdi.
ATR qapatılğan soñ cumhuriyetniñ akimiyeti cemaat qırımtatar telekanalını açmağa teklif etti. Olarnıñ fikirince, qırımtatarlar kerçek malümatnı almaq aqqını qullanacaqlar.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ATR qırımtatar telekanalınıñ yayınını Ukrainada temin etmege avale etip, «bu ukrain akimiyeti içün şeref meselesi» olğanını qayd etti.


text:
Qırımdaki Roszdravnadzor organınıñ reberi Vasiliy Klimov bildirgenine köre, yarımadada Rusiye azırlağan koronavirus aşısını ealige kütleviy sürette yapmağa isteyler. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ fikirince, bu imkân eñ erte yanvar ayında olacaq. Bu aqta olar koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvı ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında dekabrniñ 2-nde ayttı.
«Bugün Qırımda vatandaşlarğa «Sputnik V» Rusiye koronavirus aşısını yapmağa azırlanalar. Vatandaşlarımızğa aşı yapılacaq logistika ve yerlerni baqamız», – dedi Klimov.
Aksenovnıñ aytqanına köre, bu aşı yapılğan insanlar «hastalıqnı daa raat keçire».
«Birinciden, tibbiyet hadimleri, Rospotrebnadzor hadimleri, ocalar, tehnik hızmetler ve hastalıq riski olğanlar aşı olacaq. Soñra kütleviy şekilde aşı yapılacaq. Kvotalar ne qadar olacaq baqacaqmız. Yanvar ayında olacaq, daa erte degil», – dedi Aksenov.
Ealini kütleviy şekilde aşılav azırlığı aqqında noyabr ayında Qırımnıñ Rusiye Sağlıq nazirligi bildirgen edi.
«Sputnik V» Rusiye aşısı sınavlarınıñ bazı iştirakçileriniñ koronavirus testi müsbet çıqtı.
Oktâbrniñ 22-nde bildirilgenine köre, Qırımda ilk tibbiyet hadimlerine Rusiye koronavirus aşısı yapılıp başladı.
Oktâbrniñ 29-nda Qırımda COVID-19 Rusiye aşısı ekimlerge yapılıp baqıldı.
Bundan evel Aqyar akimiyeti COVID-19 aşısını alğan ilk tibbiyet hadimleri aqqında esabat berdi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
"Qırım musulmanları davası"nıñ mabüsi Cemil Gafarov Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki apishane hastahenesine yatqızıldı. Bunı "Qırım birdemligi" cemaat birleşmemi haber ete.
Qırımlınıñ hasthanege yatqızılması aqqında "Qırım birdemligi"ne Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölge arbiy mahkemesinde keçirilgen mahkeme oturışınıñ kâtibinden malüm oldı.
"Qırımlı faal eñ azı eki afta 19-ncı (MOTB-19) vilâyetlerara verem hastahanesinde baqınacaq ve tedaviylenecek", - dedi mahkemeciniñ yardımcısı Mariya Tkaçenko.
Qayd etilgeni kibi, Gafarov hastahanege daa inniñ başında yatqızılğan.
Sağlıq alı aqqında şimdilik haber etilmey.
59 yaşında Cemil Gafarov 2019 senesi martnıñ 27-nden berli terrorizmden şübheli sayılıp, SİZOda buluna. Onı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» firqasında iştirak etkeninde qabaatladılar. Gafarov – ekinci derece saqatı, izolâtorda tutuluvı ayatı içün telüke taşıy. Gafarov 10 yıldan 20 yılğa qadar azatlıqtan marum etile bile.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İşğal etilgen Qırım müftisi Hacı Emirali Ablayev Qoz köyündeki camini ateşke berüvden soñ akimiyet ve cemaatçılıqqa muracaatta bulundı. İşbu muracaatnıñ metni Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ resmiy saytında derc etildi.
«1990 senelerinden itibaren, Qırımnıñ tamır musulman halqı – qırımtatarlar – tarihiy Vatanına avdet olmağa başlap, cami ve mezarlıqlarnı ğayrıdan tiklep başlağan soñ, Qırımda musulman diniy obyektlerine ücümlar başlandı: camilerni ateşke bere ediler, musulmanlarnıñ mezarları ve baştaşlarını aqaretley ediler. Bunıñ kibi kederli vaqialar cemaatta milletlerara ve dinlerara kerginlik olmasınıñ sebebi oldı», – aytıla müftiniñ beyanatında.
Emirali Ablayev qayd ete ki, Qırım musulmanları Diniy idaresi musulmanlarnı sabırlı olıp, er daim diger din vekillerine sayğı köstermege çağırğan edi.
«20 yıldan ziyade musulmanlarğa qarşı ne qadar çoq ucumlar olsa da, bir cinayetçi bile cezalanmadı. Buña baqmadan, musulmanlar provokatsiyalarğa iç bir vaqıt tecavuz ile cevap bermegen ediler», – dep qayd etti o.
Qırım musulmanları Diniy idaresi qayd ete ki, «cezasızlıq yañı cinayetlerge yol bere, bizler ise bunıñ şaatları olamız».
Malüm olğanı kibi, noyabr 12-de gece belgisiz şahıslar Sudaq rayonınıñ Qoz köyündeki camini yaqacaq oldılar.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Sudaq rayonınıñ Qoz köyünde camini yaqmaq ıntıluvı işğal akimiyetniñ bütün dünyanıñ qırımtatarlarğa qarşı repressiya ve basqını toqtatmaq talabına açıq bir cevabıdır.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Mültimedia
Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı silãhlı şiddeti tamır halqlarğa nasıl tesir etti?
Cumaaqşamı künü, mayısnıñ 5-inde Qırımtatar resurs merkezi, qırımtatar Milliy Meclisi ve BMT(OON) yanında Ukrainanıñ daimiy temsilciligi BMT tamır halqlar boyunca daimiy Forumnıñ 21 sessiyası çerçivesinde ‘Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı silãhlı şiddeti: tamır halqlarğa tesiri’ mevzusında sayd-ivent keçirdiler.
Sayd-iventniñ spikerleri:
Refat Çubarov- Qırımtatar Milliy Meclis reisi
Eskender Bariyev- Qırımtatar resurs merkeziniñ reisi, qırımtatar Meclisi çetel işler ve huquq meseleleri boyunca idaresiniñ başı
Pavel Sulandzıga- tamır halqlar haqları boyunca Halqara teşkilãtınıñ idare azası
Leyla İbragimova- Zaporojye vilãyet şurasınıñ deputatı, Melitopol ülkeşınaslıq müzeyiniñ müdiri
Yelena Arabacı - ‘Camaat’ Milliy-medeniy karaim cemiyetiniñ başı
Tedbirni moderator Oliver Loode, UNPFII (2014-2016)azası, HПO URALIC Center (Estoniya) müdiri başlap, RF Ukrainağa qarşı başlatqan cenk hem Rusiye, hem Ukraina tamır halqlarına menfiy tesir etkenini qayd etti. Bu cenk tamır halqlar temsilcileriniñ bütün hayatiy sahalarına toqundı.
Sayd-ivent iştirakçilerini Ukraina Çetel işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar ve BMT(OON)da Ukrainanıñ daimiy temsilcisi, Fevqulade ve vekãletli Elçi Sergey Kislitsa selãmladılar.
Ekspertler insan haqlarınıñ bozuluvı, arbiy cinayetler haqqında malümatnı taqdim etip, Ukrainağa qarşı Rusiyeniñ cenk neticelerini talil etip, tamır halqlarnıñ vaziyetini muzakere ettiler.
Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, RF Ukrainağa qarşı silãhlı şiddeti daha 2014 senesi fevral ayında başladı. O zamanda hiç bir halqara teşkilãt RF-nı Ukrainağa qarşı cinayetli planlarından vazgeçtirip olamadı.
Eskender Bariyev işğal etilgen Qırımda ve Zaporojye ve Herson vilãyetlerinde Ukraina tamır halqı - qırımtatarlarnıñ haqları bozulğanı haqqında añlattı.
‘Rusiye-ukraina cenki sebebinden tamır halqlarnıñ 7 biñ temsilcisi qaçaq olmağa mecbur oldılar. Aynı zamanda diniy, etnik, siyasiy sebeplerden dolayı taqipler devam etmekte. RF areketleri cinayet sayılır ve halqara haqlarnı bozar’,- qayd etti o.
Yelena Arabacı rusiye- ukraina cenki şaraitlerinde Ukraina tamır halqlardan biri- karaimlerniñ vaziyeti haqqında hikãye etti. Onıñ qayd etkenine köre, karaimlerniñ 50% öz topraqlarını terk etmege mecbur oldılar.
Leyla İbragimova qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarnı öz misalinde añlattı. Evinde tintüv keçirilgeni, tutuqlanğanı ve sorğuğa çekilgenini, şundan da ğayrı, Melitopol ülkeşınaslıq müzeyi hücüm etilgeni ve skif altınları hırsızlanğanı haqqında hikãye etti.
Pavel Suvandzıga çıqışı devamında tamır halqlarnıñ RF-nıñ Ukranağa qarşı cenk başlatqanı munasebetinen beyanatını oqudı. Onıñ qayd etkenine köre, beyanat muellifleri Rusiye ve Ukraina tamır halqlarnıñ temsilcileri bütün dünya tamır halqlar temsilcilerini olarğa qoşulmağa davet eteler.