text:
"Möselman-katolik dialog forumı" buldırıla
Vatikan xristian citäkçeläre belän möselman wäkilläre ike din arasındağı mönäsäbätlärne yaxşırtu öçen daimi dialog forumıuzdıru turında kileşte.
Dinnär arasında kiñ külämle diolag başlatu maqsatında uzğan yıl İslam dönyasınnan 200dän artıq ğalimneñ 16 benedikkä cibärgän xatınnan soñ – oçraşırga bulğan ike din wäkelläre, diolognı arttıru maqsatında alğa taba daimi oçraşular uzdırılaçağın iğlan itte.
Urtaq bilderüdä ike din wäkilläre arasında uzdırılaçaq “Katolik-Möselman Forumı” 24 din ğalime qatnaşında 24 noyabrda Rimdä bulaçaq. Benedikneñ dä çığış yasayaçağı berençe forum, “Allağa möxäbbät häm kürşegä xörmät”, “Dini häm ruxi nigezlär” häm “Keşe qadere häm berberenne añlaw” temalarına bağışlana.
Telgä alıngan bu 3 mäsälä ike tarafnı da qanäğatländererlek ike arada söyläşüne zarur qılğan qızıqlı temalar. Vatikan räsmilärennän Kishore Jayabalan süzlärenä qarağanda: noyabrda bulaçaq täwge söyläşülärdän soñ, forum ike din arasında añlaşu formasına küçäçäk.
Möselman wäkillär säyäsi bäxäslärgä birelmiçä ğadättä dini qimmätlärgä tuqtalıp, ike din arasında urtaqlıqlar turında söyläşergä teli. Läkin ber waqıtlar İran belän Vatikan arasında söyläşülärne citäklägän Vatikan räsmiye Jayabalan, bu söyläşülär waqıtında, Rim katolik wäkilläreneñ şulay uq dinne köç qullanuğa häm terrorçılıqqa etärü eşlärendä qullanu tırışlıqları mäsäläse xaqında da söyläşergä ömetlänüen belderä.
Soñgı waqıtta añlaşılmawçanlıqlar säbäble möselman dönyasına qarşı tiskäre qaraşlar arta başladı. Bigräk tä 11 sentabrdan soñ dönyada ber bersenä qapma qarşı bulğan terror süze belän İslam süze bergä qullanılırga tırışıla. Könbatışta, möselman dönyasın räncetkän ağımnar däwam itä. Äle yañalar da gına Hollandiä säyäsätçeseneñ Qor’änne tänqitlägän filmı turında bäxäslär soñgı misallardan ide. Bolarnıñ barsı da dönyada tiskäre yoğıntıy yasıy. Häm bu tiskäre yoğıntını beterü, dinnär arasında añlaşunı arttıru maqsatında diolognıñ kiräklegenä küptännäñ basım yasala ide.
Dönyanıñ yazmışı İslam dine belän xristian dine wäkelläre arasındağı diolaggamı bäyle? Bu kisätü 200dän artıq İslam ğalimeneñ üktäbr ayında Vatikanga yullağan açıq xatında telgä alıngan ide.
16 benedikt 2006 yılda Germaniäneñ Regensburg şähärendä yasağan çığışında, 14 ğasırdä yäşägän bizantiä patşası 2. Manuel Paleologos süzlären qullanıp İslamnı köç qullanu belän çağıştırgan süzläre İslam dönyasında zur rizasızlıq tudırğan ide.
Pop yasağan çığışında Manuelneñ: “Miña Möxammät kitergän yaña ber äyeber kürsätegez, ul çağında sez miña, dinne qılıç belän cäyelderü färmanı kebek insani bulmağan, şäytan eşe äyberlär kürsätäçäksez” digän süzlären qullangan ide.
Popnıñ bu çığışınnañ soñ qaysı ber illärdä protest çaraları bulğan, möselmannar poptan qullangan süzläre öçen ğafu ütenergä sorağan ide.
Pop bu çığışınnañ soñ, Törkiägä qılğan ziärätendä, imamlar belän İstanbulda Soltan Äxmät mäçetendä bergä doğa itep, bu süzläre öçen gafu ütenergä tırıştı. Ber yıldañ soñ Yordan soltanı Ğazi Möxämmäd bin Talal 43 ildän138 möselman ğalimen bergä cıyıp, popnı tınıçlıqqa çaqırgan açıq xat yazdı.
Bu waqıt eçendä xatnı yaqlap çıqqannar sanı 241gä citte.
Vatikan däwlät sekretarı, Kardinal Tarcisio Bertone bügen popnıñ möselman citäkçeläre belän aradağı ayırmalarnı küz aldında totıp, ike din wäkillären berläşterä torğan qimmätlärne kürü öçen möselmannar belän söyläşergä bik teläktäşlek kürsätüenä basım yasadı.
Vatikannıñ dinnär ara dialog şurası başlığı Jean Louis Tauran, bügenge söyläşülärdä Vatikan wäkillärenä citäkçelek itte. Söyläşügä liban, törek, britan, Ürdün häm italiän barlığı 5 möselman wäkile qatnaştı.


c: text/html

text:
дүшәMбe, 23 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 11:34
Başqortostan bildäle äźip, xalıq şağirı Mostay Kärimde iśkä ala. Başqort äźäbiäte aqhaqalı Mostafa Safa ulı Kärimovtıñ tıuıuına 87 yıl. Äźip bıltır 86 yäşendä wafat bulğaynı. Başqortostanda xalıq şağirınıñ isemen mäñgeläştereü buyınsa küp eştär başqarıla. Prezident Mortaza Räximov uqazı buyınsa Milli yäştär teatrına Mostay Kärim iseme birelde, Öföläge Sotsialistar uramı la xalıq şağirınıñ iseme menän atala başlanı. Bögön Mostay Kärim yäşägän yortqa iśtälekle taqtataş quyıldı, şulay uq äźip xäteren mäñgeläştereü buyınsa buldırılğan stipendiyalar tapşırıldı. Mostay Kärim isemendäge stipendiya başqort däülät uniwersitetınıñ yaqşı uqığan häm yämäğät eştärendä äüźem bulğan studenttarına birelä. Täüge permiyağa Başqort filoloğiyahı faqultetınan yäş şağir Almas Şammas menän tatar filolgiyahı faqultetınan İrina İsmäğilewa layıq buldı. Azatlıq radiohı xäbärsehe İrina atlı hılıuğa şıltıratıp unı Mostay Kärim isemendäge premiyanıñ täüge laureatı bulıuı menän qotlanı. İrina ihä bik şat bulıuın, stipendiyanıñ fängä höyöüen därtländereüen äytte.“Min bik şatmın, bulasaq ğalimdarźı şulay ixtiram iteüźäre ösön. Stipendiyanıñ isemnän tış, matdi yağı la bar. Fän menän şöğöllönäüselärźe därtländereü ösön bik yaqşı ul”.
İrina – tatar qıźı. Ul Saqmağoşta tıuıp üśkän. Başqort-tatar körsögö xaqında ul işetergä lä telämäy. Duś-äxirättäre arahında ike millät yäştäre lä küp ikän. Tik Mostay ijadın ul tulıhınsa belep bötmäy ikän. Bala sağında tatar telendä ijad itelgändären genä uqığan."Başqortostanda törlö millättär tatıu yäşäy. Tatar qıźına başqort şağirı isemendäge stipendiya tapşırılıuı la ğäźäti. Mostay kärimdeñ Oźon-oźaq bala saq, beźźeñ öyźöñ yäme keüek äśärźären bala sağımda uqığaynım."

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
…häm Rusiä tatarları milli-mädäni moxtariäte şurası reaksiäse
Böten il häm dönya buylap sibelgän tatarlarğa gazeta-jurnallar taratu bik awır häm bik küp finans çığımnarın taläp itä. Şuña kürä bügen İnternetnıñ tatar buıntığın häm virtual' uqu yortların üsterü zur ähämiätkä iä. Bilgele bulğança, alar ber alfavit belän genä eşli almıy.
Ä inde real' tormışqa, xäzerge wäzğıätkä kilgändä, açıq xatta mondıy dälillär kiterelä:
Berkemdä tege yäki bu alfavitnı qullanunı yäisä anıñ tıyunı taläp itä almıy. Däwlät Duması kertkän tözätmä töp xalıqnıñ telen däwlät tele itep iğlan itkän häm anıñ alfavitın qamilläşterergä teläk beldergän milli respublikalarnıñ kirillitsada bulmağan kitapların häm waqıtlı matbuğatın näşer itügä Rusiä büdjetınnan finanslawnı ğına qısa töşärgä mömkin. Tik, bilgele bulğança, Tatarstanda federal' büdjet isäbenä tatar telendä bernindi dä basma produksiä çıqmıy, diärlek. Ä tatar tele däwlät tele bulıp isäplänmägän başqa töbäklärdä, mäsälän, Mäskäwdä yäisä Uralda, Seberdä Däwlät Dumasınıñ tözätmäse bötenläy bernindi dä rol' uynamıy. Ul büdjettantın finanslaw çaralarına tıyılğan alfavitta eşläwçe näşriät häm mäğrifätçelek eşçänlegenä qomaçawlıy almıy.
Şulay itep, xatta yazılğança, tatar äytemendägeçä, “qaş yasıym dip küz çığaru” ğamäle kilep çığuı bik mömkin. Rusiäneñ barlıq xalqın ber törle genä yazdırıp, ber törle genä söyläşterep, berläşterü, taratmaw ideyäse kire reaksiä kiterep çığarırğa mömkin. Alfavit turında näticäsez tözätmä kertü küpmillätle Rusiädä watandaşlarnıñ däwlätkä bulğan ışanıçına tiskäre yoğıntı yasarğa mömkin.”


text:
Äl-Qaidä belän bäyläneştä buluda şiklänelgän Ğiraq suğışçan törkeme bügen Ğiraqta 60-lap keşene ütergän 2 höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä aldı.
Bağdadta politsiä binası yanında maşinağa quyılğan bomba şartlawdan kimendä 47 keşe hälak buldı. Başqaladan tönyaqta, Baquba şähärendä qorallı keşelär politsiä maşinasına ut açıp maşinadağı 11 politsiä xezmätkären häm maşina yörtüçene üterde.
Täwhid wä Jihad oyışması internet aşa Bağdadtağı höcümne bezneñ ber intixarçıbız başqardı dip belderde.
Başqa ber belderüdä şul uq törkem Baqubadağı höcüm öçen çawaplıqlıqnı üz östenä aldı.
Täwhid wä Jihadnı iordaniäle Äbü Musab äz-Zärqäwi citäkli dip isäplänelä. Ğiraqta soñğı aylardağı höcümnär häm keşe urlawlar öçen ğäyeplänüçe äz-Zärqäwine totarğa yardäm itüçegä Quşma Ştatlar 25 million dollar wäğdä itä.


text:
Quqmara itekläre az satılğan
Sişämbe Qazanda cılı bulsa da, seberdä bu könnärdä üzäkkä ütärlek utız gradus salqınnar ikän. Şunlıqtandır inde Quqmaradağı kiez itek citeşterelä torğan şirkät başlığı urınbasarı Miñzilä Wäliewa da, fabrika iteklären, pıymaların satıp aluçılarnıñ küpçelege Seber yaqlarındağı törle şirkätlär dip äytte. Timer yulçılar, neft'çelär, yağulıqçılar alarğa turıdan-turı maxsus zakaz birep itek bastıra. Rusiädä yılına million yarım itek citeşterelsä, şunıñ million da 300 meñen Quqmara itekçeläre basa.
Quqmaranı küz aldına kiterep bulmıy iteksez. İtek eşe ber waqıtta da tuqtap tormadı. Ul şundıy konveerğa salındı. Kemder sarıq üsterä. Kemder connı tetä, kemder anı alıp qayta. Tüşäwçeläre bar. Basuçıları bar. Häm şulay uq inde satuçıları da şaqtıy. Çitkä dä alıp kitep satalar. dip söyläde Quqmaranıñ rayonnıñ Tuğan yaq muzeye mödire Läbüdä Däwlätşina.
Tömän ölkäseneñ Borovoy awılında yäşäwçe Altınbikä apanıñ ayaqları salqın qış könnärendä Quqmara yaqlarında eşlängän kiez itek kigängä tuñmıy. Çönki ul anı uzğan yıl qış başında ğına 400 täñkägä satıp alğan. Fabrikada citeşterelgän iteklär 250 täñkä tiräse torsa, ostalar basqanı 350-400 sum ikän. Ostalar digännän, rayon xakimiäte belderüençä, 600- dän artıq üzläre äytmeşli ÇPşnik, yäğni şäxsi şirkät üz öylärendä basuçı terkälgän. Rayon üzägenä terälep ük torğan Olı Quqmara awılı bu yaqlardağı iñ bay awıllarnıñ berse. Çönki anda itek basu ostaları yäşi. Alar yonnı yünätü yulların da cayğa salğannar. Layış, Baltaç, Saba kebek kürşe tirä rayonnardan alıp qaytalar. Citeşterelgän itekne ciñel maşinalarına töyep üzläre ük yulğa da çığa. Här ğailäneñ üz töbäge bar ikän. Misal öçen Komi yaqlarına yul totuçılar artınnan başqalar kitmi, alar üz töbäklärenä Xantı-Mansi yaqlarına yul ala.
Quqmara itekläreneñ Rusiägä danı 1870 yıllarda, bu yaqlarğa Komarovlar kilep pima basuğa nigez salğaç ta tarala başlıy. Elekke zamannarda isä,
Tatar xalqınıñ härber öydä qunaqqa yöri torğan matur çikkän itege bula.di muzey mödire Läbüdä Däwlätşina. Ä xäzer isä,
Bügenge köndä cayğa salındı anı çigü. Xäzer bit inde yaña texnologiälär. Anı fabrikada maşina belän çigälär xäzerge köndä. Laboratornıy usloviädä çigep birä alalar qul belän dä. Telägän tös belän. Fabrika zur zakazlarğa, maxsus ayaq kieme itep eşlängän itek-pimalarğa şirkätneñ isemen dä yaza ikän. Salqın seber yaqlarında Gazprom dip yazılğan itek kigän keşe kürsägez, qara äle üzläre çigep utırğan ikän dip uylıy kürmägez. Quqmara ostaları tırışlığı bu. Ä inde telägän keşe bolan, ir-atlar inde älbättä, ä xanımnar göläp çäçäge dä çikterep itek bastıra ala. Tarix tağın şunı da söyli. Bay tatarlar elekke zamanalarda buyalğan iteklär dä kiärgä yaratqan.
Äle yaña ğına Qazanda uzğan Şalyapin isemendäge xalıqara opera festivalen yomğaqlaw konsertları bulğan şimbä-yakşämbe könnärendä dä Tatarstan başqalasında yegermeneñ tege yağındağı salqınnar ide. Älbättä bu bäyrämgä kiez itek kiep kilüçe bulmadı. Zamanası ul tügel. Modası da başqa. İtek kimäw digännän, älegä qädär qış ta cılı buldı bit. Klimat cılınu Quqmara iteklärenä tä'ssirsez tügel. Fabrika başlığı urınbasarı Miñzilä Wälieva da iteklärebez qış başlanır aldınnan yaxşı satılğan ide, könnär cılı torğaç satu tuqtaldı, ä xäzer xalıq yazğa äzerlänä inde, dide. Uzğan yıl belän çağıştırğanda satuda ayırmanıñ küpme ikänlegen äytep torunı kiräk sanamadı. Ämma sinoptiklar fikerençä yaqın arada tağın salqınaytaçaq häm ğalimnär äytüençä kiläse yılda da qışnıñ kilüe bik mömkin.
Nail Alan


text:
Fransiä İranğa yanadı
Ber ay eçendä inde ikençe tapqır Fransiä, İrannıñ atom programması tiräsendäge kierenkelek - suğışqa kiterergä mömkin, dip belderde. Fransiä tışqı eşlär ministrı Bernard Kouchner, Tähran belän söyläşülär "däwam itäçäk", ämma dönya xärbi çara ixtimalına da äzer bulırğa tieş, dide.
"Suğışqa niçek äzerlänäsez?"
"Bez – atom bombasın yasawğa tüzep tormayaçaqbız, dip äytäbez, äzerlek şul."
Bu – Fransiä tışqı eşlär ministrı Bernard Kouchnernıñ radio häm televideniä jurnalistı belän äñgämäsennän ber özek buldı.
Kouchner, ber ay çaması elek Fransiä prezidentı Nicolas Sarkozy üz çığışında yañğratqan, atom qoralına iä bulğan İran – qabul itelmiäçäk digän süzlärne qabatladı.
İranğa qarşı xärbi çaralar – faciğa bulaçaq, disä dä, Sarkozy ul çaqta bu ixtimalnı da istä totqanın äytkän ide.
Parijda urnaşqan Fänni Üzäk belgeçe Olivier Roy süzlärenä qarağanda, Fransiä Tähranğa qarata säyäsäten qırıslata kebek kürenä, di:
"Eye, Fransiä mäsälägä nığraq totındı. Minemçä Fransiä räsmiläre iqtisadi çikläwlär genä näticägä kitermiäçäk, dip uylıy. Alar, xärbi çaralar belän yanaw häm iqtisadi sanksiälär İranğa basım yasayaçaq, dip ışana."
Fransiäneñ bu yanawları – Xalıqara Atom Energiäse İdaräse cıyını waqıtına turın kilde. Venada cıyın bu atnada ütä.
Tışqı eşlär ministrı Kouchner, Tähran belän söyläşülär däwam itä, dide. Ägär dä İran uran bayıtu programmasın tuqtatmasa, Yevropa Berlege Berläşkän Millätlärdän dä qırısraq çaralar qabul itäçäk, dide Fransiä tışqı eşlär ministrı:
"Söyläşülär däwam itkän arada, bez İranğa qarata Yevropa Berlegennän dä çaralar kürergä qarar ittek. Busı BMOdan tış. Östämä çikläwlärne Germaniä täqdim itte, bez bu xaqta alar belän berniçä kön elek söyläştek."
Tışqı eşlär ministrı Fransiä şirkätlärenä İranğa ber tien dä investisiä salmawnı soradı. İran belän eşläwçe iñ zur Fransuz neft şirkäte – Total, Kouchner aña da möräcäğät itte.
İrannıñ bu yanawlarğa reaksiäse ber dä üzgärmäde, Tähran uran bayıtunı däwam itäçägen belderde. Däwlät kontrolendäge İRNA mäğlümat agentlığı Fransiä räsmilären "Aq Yortnı" qabatlawda ğäyepläde.
Fransiä tışqı eşlär ministrınıñ Bernard Kouchner yasağan belderü belän alsu qormaş tanıştırdı. Kouchner bügen Mäskäwgä kilä. İke könlek säfäre qısalarında ul Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov belän oçraşaçaq.


text:
Putin Fransiädä ğadi premier bulmadı
Putin premier, Medvedev prezident bulğaç, alarnıñ qaysısı il belän idarä iter, tışqı säyäsätne kem bilgelär, digän sorawlar küp buldı. Şuşı mäsälägä aqrınlap açıqlıq kerä başladı.
Uzğan atna Qazaxstan belän Qıtayda bulıp qaytqan Medvedev Germaniägä kiläse ayda ğına cıyına. Putin Könbatışqa irtäräk kilde häm Fransiägä ike könlek säfäre waqıtında säyättän alıp keşe xoquqlarına qadär kiñ qolaçlı mäsälälärgä tuqtaldı.
"Rusiädä keşe xoquqları yuq digän qurqular - ul küpertü. Häm ğomümän, bu tema, minemçä, başqa maqsatlarğa ireşü öçen Rusiägä basım yasaw ısulı bulıp tora" dide Putin.
Putinnıñ prezidentlığı waqıtında Rusiädä irekleklär qısıluğa qarat küp tänqitlär äytelde. Atnakiç könne Parijda ütkän matbuğat oçraşuı waqıtında Putin bu tänqitlärne kire qaqtı. Keşe xoquqları belän bäyle problemnar här ildä bar, bu yaqtan Rusiä başqa illärdän ayırılmıy, dide ul.
Rusiäne başqalardan ayırğan äyber, ul da bulsa, zur külämdä yağulıq yatmaları. Yewropa Berlege gaznıñ çiregen Rusiädän ala. Yağulıq satu xisabına Rusiä yıl sayın millardlağan dollar aqça qazana.
Ber miçkäneñ bäyäse 200 dollarğa citergä mömkin digän farazlar sürätendä, neft bäyäse artuğa rizasızlıq belderüçelär dä bar. Putin, monısı bezneñ ğayep tügel dide.
"Neft bäyäsenä kilgändä, anı Rusiä bilgelämi. Anı bazar bilgeli, ä bazarğa küp närsä täesir itä – säyäsät, iqtisad, dollar däräcäse. Ägär bäyäne Rusiä bilgeläsä, bez sezneñ belän kileşer idek, qızğanıçqa ul alay tügel" dide Rusiä prezidentı.
Putinnıñ Fransiä premier-ministrı Fransua Fiyon belän söyläşülärendä energetika töp urın alıp tordı. Monnan tış Rusiäneñ Yewropa Berlege belän xezmättäşlek turında kileşü mäsäläse dä kütärelde. Bu söyläşülär iyün axırında başlanırğa tieş. 1 iyüldän Yewropa Berlegendä Fransiä räislek itä başlıy.


text:
Bagdadtağı xöcümnär artında çit il keşläre tora, dip sanıy amerikan räsmiläre
Ramazannıñ ikençe köne dä Ğiraqta şartlawsız ütmäde. Bagdadtan 60 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Falluja şähärendä çirattağı intihar xöcüm bulğan, tınıç xalıq arasında qorbannar bar. Düşämbedä Bagdadta bulğan şartlawlar näticäsendä 35 keşe xäläk bulğan ide. Amerikan räsmiläre fikerençä, bu intihar xöcümnär artında çit il keşeläre tora
Audio (Mark Hertling)
Düşämbedä Aq Yortta amerikan prezidentı George Bush Ğiraqtağı wazğiätkä bağışlanğan kiñäşmä ütkärde. Anda Ğiraq öçen cawaplı töp räsmilär qatnaştı: Amerikanıñ Ğiraqtağı adminsitratsiä başlığı Paul Bremer, Ğiraqtağı ğäskär başlığı general Abizaid, saqlanu minsitrı Donald Rumsfeld. Oçraşudan soñ Bush bolay dide:
Audio (George Bush)
"Bu xöcümnärne başqarğan keşelär salqın qanlı üterüçelär, terrorçılar. Alarnı tabu, qazıp çığaru öçen, iñ yaxşısı Ğiraqlılar belän eşläw. Bez bügen şul turıda söyläştek tä."
Xalıqara Qızıl Xac/Qızıl Ay binasına bulğan xöcüm näticäsendä kimendä 12 keşe ülde. Şahitlär äytüençä, şartlatqıç töyäp zür tizlek belän binağa taba barğan maşinağa Qızıl Xac/Qızıl Ay tamğaları töşerelgän bulğan. Säyäsättän çittä torğan, Ğiraqta 23 yıl eşläp kilgän, suğış äsirlärenä yärdäm itüçe bu oyışmağa moñarçı xöcüm yasalğanı yuq ide äle. Sişämbedä oyışmanıñ matbuğat wäkile Nada Doumani jurnalistlar belän oçraşıp bolay dide:
Audio (Nada Doumani)
"İminlek çaraların bez härwaqıt kürdek. Läkin zinhar, äytegez, maşinağa quyılğan şartlatqıçqa qarşı närsä eşläp bula. Mondıy xöcümne buldırmıy qalu bik qıyın."
Äytergä kiräk, Bagdadnıñ ğadi xalqı da kiçäge xöcümnärgä kisken tänqit belderä. 40 yäşlek Äxmät bezneñ Bagdadtağı xäbärçegä menä närsä äytte:
Audio (Äxmät)
"Bu terorçılıqnıñ soñğı çige. Ni öçen alar toraq urınnar, humanitar oyışmlarnı bombalıy. Üzläre monı qarşılıq dip atıy. Läkin bu qarşılıq tügel, xäläk bulğannar arasında ber amerikan da yuq. Qorbannar barısı da tınıç xalıq."
Alay da amerikan räsmiläre äytüençä, ber politsiä bülege yanıda xäläk bulğannar arasında ber amerikan xärbie dä bulğan. Äytkändäy, Ğiraqta suğış betkännän soñ anda ülgän amerikan xärbiläre sanı 113kä citte. Qızıl Xac oyışmasına kilgändä, yül ayında anıñ ber xezmätkäre atıp üterelgäç, häm dä avgustta BMO binasına bulğan xöcümnän soñ, oyışma Ğiraqtağı xezmätkärlär sanın 100dän 30ğa qaldırdı. Kiçäge xöcümnän soñ Ğiraqtan kitü fikerläre qabat äytelä başladı. Ämmä Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell Ğiraqtağı humanitar oyışmalarnıñ eşe bik kiräk, alarnıñ kitüwe terrorçılarnıñ ciñüwen añlataçaq, dip, alarnı qalırğa, läkin, iminlek çaraların nığıtırğa çaqırdı. Qızıl Xac/Qızıl wäkile Nada Doumani süzlärençä, Ğiraqtan kitü turında älegä ber qarar da qabul itelmägän.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tuqay bülägen däğwalawçılar bilgele buldı
Yaña ğına Tatarstannı şaw- gör kitergän Qıtay temasın “Mädäni comğa” gazetası da däwam itä. 30 martta çıqqan bu atnalıq basmada balalar yazuçısı, Mamadış rayonı Keçe Kirmän urta mäktäbe mödire Rafail Ğäzizov “Qıtaylarğa barıp ğibrät al” di. Ul Baş fatirı Şveytsariägä urnaşqan “Ay-Bi-Bi” oyışmasınıñ Qıtaynıñ Makao ölkäsendä ütkän 30 nçı Bötendönya kongressında qatnaşqan. 1997 yılda Portugaliädän kire Qıtayğa qaytarılğan bu ölkä ayırım statusqa iä. Anıñ üz Prezidentı, Konstitutsiäse, üz qanunnarı bar. “Kiç belän Qıtay yäşläre kafelarğa barıp utıra. Alarda rizıq bäyäse beznekenä qarağanda 2-3 tapqır arzan. Könküreş texnikası bäyäläre 4-5 tapqırğa oçsızraq. Kafelarda da açıq yöz, sıy- xörmät. Uramnarda qarañğı çıraylı ber keşe dä kürmädem. Sügenüçe, tös bozuçı yuq. Cide täwlek Qıtayda yörep, ber genä iserek keşene dä oçratmadım. Tağın şuña iğtibar ittem: qıtaylar bik tıynaq yäşi, matdi baylıq artınnan qumıy”,- dip yaza Rafail Ğäzizov.
Mädinä Şärep belän İlziä Şuqrat Qıtayda yäşäwçe 5 meñgä yaqın tatarlarnıñ wäkile. Alar bügenge köndä Qazan däwlät universitetınıñ urıs filologiäse fakul'tetında uqıy. Mädäni comğada “Sibelgänder tatarnıñ ğäziz balaları” digän mäqälädä Qıtay tatarlarınıñ tormışı belän dä tanıştıralar, Qazanda küñellärenä bik ük xuş kilmägän yaqlarnı da açıp salalar. “Tatarstan- tatar ile, Qazanda çıp- çın tatar moxitın kürerbez, dip kilgän idek, barsı da bez kötmägänçäräk bulıp çıqtı”,- di qızlar. Alar kilgäç tä tatar belän urıslarnı ayıra almıy intekkännär. “Tulay toraqta kürşe bülmädä genä toruçı qızlar belän yartı yıl urısça söyläşep yördek. Baqsañ, çın tatar qızları ikän. Belgän bulsaq, aldan uq tatarça söyläşkän bulır idek. Nigä ike tatar oçraşqaç, urısça söyläşä? Änä şul sorawğa cawap taba almıy integälär ikän Qazanğa kilep uquçı Qıtay tatarları.
“Mädäni comğa” soñğı sanında Tatar teatrınıñ 100 yıllığına da zur iğtibar birä. “Böyek ul, ğäli zat ul teatr!..” Qamal teatrında ütkän tantanalı kiçä barışın taswirlasa, “Tamaşanıñ tuar ikänen dä onıtmıyq” digän mäqälädä Bua tatar satira teatrınıñ sänğät citäkçese Rail Sadriev 100 yıllıq uñayınnan ütkärelgän teatrlar festivalendä qatnaştırmawlarına üpkä belderä. Gazetada ul tatar teatrları aldında torğan problemalar, milli kinonıñ bulmawı turında üz süzen äytä.
Teatr digännän, “Telsez küke” spektaklen säxnägä quyu törkeme bıyılnıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge däwlät bülägen däğwä itä. “Mädäni comğa” uquçılarnı bu büläkne däğwälawçılar isemlege belän tanıştıra. Bu isemlektä yazuçılardan “Yuğalğan yaqutlar”, “Qızıl göl” kitapları öçen Mädinä Malikova, “İske säğät döres yöri” proza äsärläre cıyıntığı häm “Yadkär” cırlar kitabı öçen Razil Wäliev häm tatar milli sänğäten propagandalauga häm tanıtuğa kertkän öleşe öçen cırçı Aydar Fäyzraxmanov bar. Räşit Kälimullin “Tuqay ahäñnäre” simfoniäse, “Qazannı sağınu” konsert-poeması, “Urman awazları” muzıkası öçen täqdim itelgän. Bu yuğarı büläkne Viktor Arşinov “Soñğı cır” isemle grafik äsärläre öçen, ä “Tuqayğa mäxäbbät” skul'ptura eşläre öçen avtorlar törkeme häm şulay uq Qol Ğäli häykälen icat itkän sınçılar törkeme dä däğwalıy. Annan da qala Tuqay bülägenä “Qazan Kremlen tözüçelärgä”, Gumilevqa häykällär, “Qazan s zilantami” fontanı, Cälil, Cihanov sınnarı häm başqa häykällär öçen avtorlar törkeme häm Qol Şärif mäçeten monumental' sänğät äsäre itkän avtorlar kollektivı da täqdim itelgän.
Nail Alan


text:
Säyäsi-ictimaği oyışmalar Amerika agressiäsenä qarşı miting ütkärde
Amerika-Ğiraq suğışına turıdan-turı qağılğan çara Qazan däwlät universitetı qarşındağı mäydanda uzdı. Älege röxsät itelgän mitingnı Respublika atom-töş qoralına qarşılıq komitetı oyıştırdı. Älege oyışmanıñ mondıy qarşılıq aksiäse berençese genä tügel. Mondıy miting ğinwar urtalarında ber uzdırılğan ide inde. Bügenge mitingnı alıp baruçılar arasında milli xäräkät, kommunistlar, “HapoдHaя Boля” kebek rus ictimaği oyışmaları wäkilläre dä bar ide.
Audio (Färit Xäbibullin miting barğan cirdän yıraqta qarap toruçı yäşlärne aktivlıqqa çaqıra.)
Läkin şundıy yalqınlı öndäwlärgä qaramastan, universitetnıñ töp binası yanınnan tız-bız yörep torğan yäşlärneñ kübese miting barğan urınğa ozaqlap tuqtap tormadılar. Mitingnı oyıştıruçılarnı bu wäzğıät borçısa da, äle bu küreneş yäşlärneñ suğış-tınıçlıq mäsäläsenä bitaraflığın raslamıy ide. Miting başlanır aldınnan Ğiraq suğışı temasına ber törkem filologiä fakultetı studentları belän äñgämä qordım. Berençe kurs studentı Aygöl söyli:
Audio (Aygöl, suğış bulsa, xalıqara wäzğıätneñ qatlawlanaçağın farazlıy.)
Ä öçençe kurs studentları tiränräk fiker yörtülären kürsättelär. Alar bu suğışnıñ Rusiägä tä'sire turında da uylıylar:
Audio (Söyläwçe Rusiäneñ bu suğıştan çittä toruı xäyerle buluı turında äytä. Anıñ fikerençä, bu konfliktta Amerikanı da, Ğiraqnı da yaqlap bulmıy.)
Şulay itep, AQŞnıñ “Ğiraq azatlığı” dip atağan xärbi operatsiäsenä Tatarstanda menä şundıy mönäsäbät. Säyäsi xäräkätlär berdäm qarşı, ä alar wäkilçelek itkän xalıq tınıçlıq saqlıy.


text:
Äfğanstanda äfyün citeşterü artqan, Kabul östämä çaralar kürergä cıyına
Bilgele bulğança, elekke sovet illäre häm Yewropağa kilgän narkotiklarnıñ zur öleşe Äfğanstannan. Berläşkän Millätlärneñ soñğı xisabına qarağanda bıyıl Äfğanstanda äfyün citeşterü uzğan yıl belän çağıştırğanda 40 protsentqa artqan. Bu artu nigezdä könyaq vilayätlärgä turı kilä. Bertuqtawsız bäreleşlär arqasında andağı mäk basuların yuq itü eşläre bik sülpän bara. Kabul narkotiklarğa qarşı yaña çaralar kürergä cıyına.
"Bez bu turıda äle tege, äle bu mäglümät işetäbez. Läkin bezgä dälillär kiräk. Min mäk citeşterü artmağan dip ömetlänäm, çönki bezneñ başqa orlıqlar taratu programmabız eşli" di Narkotiklarğa qarşı ministrlıq kiñäşçese.
Xämit süzlärençä, xökümät äfyün citeşterüçelärgä anıñ zıyanın añlata, alarnı bu käseptän bizderergä tırışa, mäk urınına başqa orlıqlar tarata.
İlneñ qayber töbäklärendä bu eşçänlek näticä birä, ä menä könyaqta, Taliban belän bäreleşlär bulıp torğan töbäklärdä, misal öçen, şul uq Helmand vilayätendä mäk citeşterü kiresençä arta.
Bu töbäktäge Britan xärbiläre dä moña qarşı ällä ni eşli almıy. Mäk basuların qıra başlasalar, anda Taliban höcümnäre artaçaq qına, di BMOnıñ Äfğanstandağı räsmie Tom Königs.
Britan xärbiläre citäkçese general David Richards süzlärençä, alarnıñ töp wazifası äfyünğa qarşı köräşü tügel, iminlek buldıru. Britan xärbiläre anda mäk basuların qırırğa kilgän digän ğäybätlärne ul kire qaqtı:
"NATO köçläre fermerlarğa höcüm itmi. Alar bit mäkne ğailäsen aşatır öçen üsträ, bez monı añlıybız, alarğa başqa mömkinlek tudırırğa kiräk. Älbättä axır çiktä bu ildä narkotik citeşterüne tuqtatırğa kiräk. Läkin bu bezneñ wazifa tügel. Bez xalıqqa başqaça yärdäm itäbez" di Britan generalı.
Kabulnıñ narktiklarğa qarşı köräş programması yaz köne Londonda ütkän konferensiädä xuplaw tapqan ide. Ämmä soñğı täräqqiät, Taliban suğışçıları belän narkotik satuçılar araısnda bäyläneş bar digän şäbxälär uyattı. Östäwenä prezident Karzai üze äytüençä, bu wazğiätne cirle häm üzäk xakimiättäge korrupsiä dä qatlawlandıra.
Şuşı atnada Äfğanstan xökümäte narkotiklarğa qarşı yaña çaralar iğlan itergä cıyına. Anda qanunnarğa östämälär kertü, xäkimnär, prokurorlarnı uqıtu, narkotik satuçılar öçen maxsus mäxkämä, yaxşı saqlanğan törmälär buldıru qaralğan.
Äfğanstanda narkotiklarğa qarşı köräşkä Quşma Ştatlar häm Britaniä millionlağan dollar bülep birde. Monıñ qayber näticäläre dä bar. Misal öçen, könçğıştağı Nangarhar vilayäendä uzğan yıl belän çağıştırğanda äfyün citeşterü 96 protsentqa kimegän. Mart ayınnan birle politsiä bar il buylap äfüyn citeşterüçe laboratoriälärdä tentü ütkärgän, 1225 kg heroin häm 800 kg äfyün yuq itelgän.
Ali Ğilmi


text:
AQŞ däwlät sekretare Rice Yaqın Könçığış illäreneñ yaqlawın alaçaqmı?
Yaqın Könçığış illärenä säfärgä çıqqan AQŞ däwlät sekretarı C.Ricenıñ berençe tuqtalışı Mısır buldı. Şunnan ul Suğut Ğäräbstäne häm Berläşkän Ğäräb Ämiratına bara. Säfär Washingtonnıñ Hämäs häm İran citäkçelegen izolatsiädä qaldıru tırışlığı öçen töbäktäge xökümätlärneñ yaqlaun qazanu mäqsatın quya.
G.Rice Qaxirädä mısırlı räsmilärneñ pozitsiäsen öyränep alarnı Washingtonnı yaqlarğa çaqıraçaq.Küp kenä komentatorlar qaraşınça , Mısır yäki başqa ğäräb illäre xökümätläre şulayuq Washington nişlärgä belmi, aptırap qalğan , alar islamçı xäräkätlärneñ başkütärüennän qurqa.Ğäräb xökümätläre öydä kübräk qänäğätsezlek, tınıçsızlıqqa säbäp bulmas öçen Washington säyäsätennän çitläşergä kiräk dip uylıy. Londonda Chatham Housnıñ yaqın könçığış belgeçe Yossi Mekelberg täbäktä demokratiäne yaqlağan AQŞları da zur problema aldında di.Mekelberg,
Ğäräb xökümätläre genä tügel ä könbatış ta pat wazğiätendä. Çönki könbatış demokratiä öçen tırışa, könbatış küzendä demokratiä digändä in berençe urında irekle saylawlar tora.Ä saylaw näticäläre ber dä oxşamıy . Çönki fundamentalizmğa kitergän töp mäsälälär belän eş itelmägän.
Ni öçen yaqın könçığışta arta barğan sanda keşe fundamentalizmnı yaqlıy digän sorauğa Mekelberg säbäbe bik ğadi, çönki xökümätlär xalıqnıñ yäşäw standartın yaxşırta almadı, mömkinçeleklär birmäde, xäzer xalıqqa baş kütärü, köç qullanu da kiräkmi çönki ul xökümätkä bulğan qänäğätsezlek açuın saylaw sandıqlarında kürsätä ala dip dip belderä yaqın könçığış belgeçe
İran tik atom programması säbäple genä tügel ä Hämäs mäsäläsendä dä xälne qatmarlandıra dip äytä belgeç Mekelberg,
Bügen Hämäsneñ ölkän citäkçelärennän berse Haled Meşal Tehranda buldı häm İrannın tulı yaqlawın aldı.Alar aña, aqça öçen borçılma , xalıqara cämäğätçelekneñ yardäme citärlek bulmasa bez sina aqça tabıp birerbez dip äyttelär.Şulay C.Rice Yaqın könçığışta urtaçıl köçlärneñ yaña qurqınıçqa mönäsäbäten öyränmäkçe ,ä konservativraq köçlär yaqın könçığışta yaña xäl belän niçek eş itäçäk mikän.
AQŞları häm Yevropa Berlegendä İran mäsäläsendä närsäder eşlärgä kiräk dip uylanalar dip söyli Yossi Mekelberg .C.Rice ütkän atnada senatnıñ tışqı mönäsbätlär komitetı aldındağı çığışında İran xalıqara cämäğätçelekkä açıqtan açıq qarşılıq kürsätüneñ näticäläre bulaçağın belergä tieş,xalıqara cämäğätçelek cawap qaytaraçaq häm ul anıñ östendä eşli dip söylägän ide .Däwlät sekretarı yaqın könçığış säfäre waqıtnda ,Washington häm Brüsselneñ Tehranğa qarata qatı pozitsiäsen ğäräb illäre yaqlayaçaqlarmı yuqmı şunı öyränergä tırışaçaq färidä xämit


text:
Tatarstanda awırularnıñ xoquqları yaqlanamı?
Äle küptän tügel genä Sarıtaw ölkäsendä meditsina xezmätkärläreneñ wayımsızlığı arqasında taciğa buldı. 25 yäşlek Oksananı tönlä bala tudıru yortına aşığıç yärdäm maşinası belän kiterälär. Anıñ yöklelege 25 atna häm aña bala töşü qurqınıçı yanıy. Ämma Oksananıñ üze belän pasportı häm polisı bulmaw säbäple akuşerka aña yärdäm kürsätmi, tabipqa da bu awıru xaqında äytmi. Oksana balasın öydä taba. İkençe könne anı sabıyı belän bergä yänä rayon xastaxanäsenä kiterälär. Balanıñ xäle bik awır bula häm ul şunda ülä.
Mondıy oçraqlar az tügel. Tabiplarnıñ ğam'sezlege arqasında Qazanda yäşäwçe 23 yäşlek Aliä İl'murzina wafat buldı. Aliä salqın tiderä, anıñ xäle şaqtıy awır bula. Tabip isä qıznıñ awıru tarixında ORWİ diagnozın - salqın tigän dip yaza. Ä ike-öç könnän qız ülä. Baqsañ, ul üpkä yalqınsınuı awıruın kiçergän ikän. Mondıy oçraqlarda qıznıñ äti-äniläre qayda möräcäğät itä ala soñ? Sişämbe könne Tatarstannıñ sotsial' yaqlaw ministrlıysında ütkän tügäräk östäldä dä näq şuşı xaqta söyläşü buldı. Anda respublikanıñ xoquq belgeçläre, tabiplar, iminiät şirkätläre wäkilläre qatnaştı. Bu çarada Mäskäwdän, Perm'nän kilgän qunaqlar täcribä belän urtaqlaştı.
Operatsiälärne videotasmağa yazıp baru qağidäse bulğan AQŞta tabipnıñ gäyeben raslaw awır tügel. Rusiädä isä böten ömet awıru tarixı yazılğan käğäzgä qala. Mediklar şuşı dokumentlarnı awıruğa, anıñ tuğannarına kürsätergä tieş. Faciğä bulğannan soñ keşelär dokumentlarnı alıp iminiät şirkätlärenä möräcäğät itä. Ämma küp oçraqta alar iñ berençe bulıp xoquq belgeçlärenä bara. Advokatlar alarğa mäxkämä-meditsina ekspertizasın ütkärergä äzer, tik bu tikşerüneñ bäyäse 20-25 meñ sum tora. Bilgele bulğança, küp oçraqta keşelär aqçaları bulmağanlıqtan, kire borılıp ta kitä. Şuña kürä tabiplarnıñ qayberläre üz eşenä salqın qarıy häm üzlären cawapqa tartılmabız äle dip uylıy. Tatarstanda ğına tügel, Rusiädä awırular yaqlanmağan dip äytergä bula.
Ämma böten Rusiä dä tügel. Qayber töbäklärdä awırularnıñ xoquqların yaqlawçı waqıflar oyıştırılğan. Alar meditsina yärdämen alğanda zıyan kürgän keşelärgä buşlay ekspertiza ütkärä. Bu xaqta Tatarstanda keşe xoquqları wäkile Räşit Vägıyzov söyläde:
Çınlap ta bik zur problemanı kütärdek monda. Küpme keşe ülä.. Bäysez ekspertiza uzdıruçı waqif Perm'dä bar. Ul bik effektiv eşli. Bezdä näk şundıy waqif buldırırğa niätlibez. Anıñ xalıqqa yärdäme zur bulaçaq, dip uylıym.Räşit Vägıyzov äytüençä, Tatarstanda mondıy waqıtnı tözü öçen eşçänlek alıp barıla.
Al'bina Zäynulla


text:
Färit Möxämmätşin: bezgä ciñel tügel, ämma bez bu yuldan barırğa tieş
Latin grafikasın torğızu turındağı qanun, Tatarstan Däwlät Şurası tarafınnan 1999 yılda qabul itelgän. Qanun ğämäldän çığarılmağan, konstitutsiä mäxkämäsenä möräcäğät itü säbäple, qanunnıñ ütäleşe tuqtatılğan. Rusiä qanunnarına täñgälläşterü barışında, Tatarstannıñ bu qanunına qarata, Prokuror tarafınnan däğwä belderelgän ide. Belgänegezçä, Rusiä xalıqları telläre turındağı federal qanunğa tözätmä kertelü säbäple, latin grafikası tıyıldı. Ul tözätmädä, Rusiädä yäşäwçe xalıqlar kiril xäreflären genä qullanırğa tieş, dip yazılğan. Näticädä tuğan qarşılıq, tatarstannı Rusiä Konstitutsiä mäxkämäsenä möräcäğät itärgä etärä. Mäxkämä utırışında Tatarstan isemennän cawap totqan, parlament räise Färit Möxämmätşin, matbuğat oçraşuında 5nçe üktäber waqiğaların söyläde. Cıyılış bik kierenke şartlarda barğan. Anda Duma deputatları da, Federatsiä Şurası da, başqa räsmi keşelär dä bulğan. Tatarstan yağı belän kileşmiçä, çittäge tatarlar ni eşlär ikän, dip borçılu beldergän bulğan. Färit Möxämmätşin, tatarlar turında borçılğan öçen alarğa räxmätlär beldergän.
Latin grafikasın tıyu turında söyläşkändä, reforma yaqlı keşelär, xäreflär saylawnı tıyu keşe xoquqların qısa, digän dälil kiterde. İnde latinğa qarşı yaq ta, şul uq, keşe xoquqları temasın möräcäğät itä. Mäsälän, Duma deputatı Yelena Mizulina, mäğlümat ağentlıqlarına birgän intervyusında, latinğa küçü kiril xäreflärenä küngän keşelärneñ xoquqların qısa, dip beldergän bulğan. Färit Möxämmätşin, niçek itep deputat xanım belän bäxäsläşkänen söyläp birde. Yelena Mizulina, bu latinğa här yaqlap qarşı, Törkiägä qarıysız, latin Rusiä iminlegenä qurqınıç kiterä, dip çığış yasadı ul, dide parlament räise. Färit Möxämmätşin, miñ aña cawap birep qaradım, läkin ul añlamıy, alar bu latin mäs’äläsennän bik qurqa, dip añlattı matbuğat oçraşuında. «Bezgä ciñel tügel, añlıysızdır, ämma bez bu yuldan barırğa tieş» - dide Tatarstan Däwlät Şurası räise.
Bikä Timerova. .


text:
Ğabdulla Tuqay turında interaktiv kitap çıqtı
"Ğabdulla Tuqay. Tormış yulı häm icatı" digän interaktiv kitap belän tanışırğa Tatarstan Mäğärif ministrlığı wäkilläre, mäktäp uqıtuçıları, uquçılar kilgän ide. Kitap belän anıñ avtorı Qazan däwlät universitetınıñ tatar tele häm ädäbiäten uqıtu metodikası kafedrası dotsentı Fänzilä Cäwhärova tanıştırdı. Älege kitapnı ul häm universitet aspirantı Röstäm Biktaşev tözegän. Mul'timediäle basma berniçä bülektän tora. Anda şağirneñ tormış häm icatı turında taswirlama, fotokürgäzmä, Tuqay icatı belän bäyle muzıykal' äsärlär, Färit Yärulinnıñ “Şüräle” baletı, şağir äsärlärenä analiz, Tuqay zamandaşları xatirälärennän torğan audiomateriallar bar. Şulay uq Tuqaynıñ Qazandağı muzeena video-säyäxät birelä. Utırışta Fänzilä Cäwhärova monı Qazanğa kilä almawçılar häm çittäge tatarlar öçen bik otışlı buluın bilgeläp uzdı. Ğomumän älege kitap Ğabdulla Tuqay turında barlıq mäğlümatnı birä. Häm anı çit illärdä dä, törle töbäklärdä dä qullana alalar. Xäzer bu disk 1000 danä belän Tatarstan mäktäplärenä taratılaçaq.
Utırışta tağın şul äytelde, mondıy interaktiv kitapnı şağir Musa Cälil turında da çığarırğa uylıylar. Mäktäp uquçılarnıñ kübese mäğlümatnı kompyuterlardan alu säbäple bu här yaqtan da uñışlı bulaçaq dip bilgeläp uzıldı.
Tuqay turındağı interaktiv kitapnı täqdim itüdän başlanğan festival' 28 aprel'gä qadar däwam itäçäk “Söyläşäbez törle tellärdä” dip atalğan festival'dä tatar, rus, ingliz, törek tellärendä çıqqan uqıtu programmaları belän tanışırğa mömkin bulaçaq. Ğabdulla Tuqaynıñ şiğerlären milli tellärdä söyläwçelärneñ "Tuqay söyli törle tellärdä" dip atalğan bäygesendä qatnaşaçaqlar. "Tuğan teldä şiğri tälgäşlär" digän şiğer bäyrämenä yäkşämbe mäktäplärendä belem aluçı küpmillätle balalar cıyılaçaq.Landış Xarrasova


text:
Ul zur zallarda , küp keşe qatnaşlığında ütärgä tieş bulsa da, söyläşengän mädäniät sarayın birüdän baş tartqannar bulıp çıqtı. Utırışta berlek räise Ramil Bignov Räximovnı otstawqağa cibärü buyınça cıyılğan qultamğalarğa Mäskäwdän xäbär alınuın belderde. Anda bu turıda Putinğa citkerelüe, Prezidentnıñ respubliktağı xällär turında xäbärdar buluı, mäsälä öyränelüe xäbär itelgän.
Utırış tel statusı öçen köräşne däwam itü mäsäläsen dä tikşerep, anıñ buyınça referendum ütkärergä xäl itte. Bu uñaydan konferensiä oyıştırılaçaq. Anda Başqortstan tatarları problemnarı turında citdi söyläşü bulır dip kötelä. Çarağa Rusiäneñ keşe xoquqları belän şöğellänüçeläre dä çaqırılaçaq. Konferensiädä 800gä yaqın keşe qatnaşır dip kötelä. Anı ütkärü öçen bina sorap respublik Prezidentına möräcägät itärgä digän fikergä kilende. Moña qädär dä Prezidenttan bina sorap möräcägät itülär bulsa da , alarnıñ berqayçan da uñay xäl itelgäne bulmadı.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
Ğiraq suğışı turında Mintimer Şäymiev, Aqsaqallar Şurası…
Tatarstan cämäğätçelege Ğiraqtağı wäqığälär turında ber genä törle genä söylämi. Beräwlär möselman qärdäşlege nigezendä Ğiraqtağı qorbannarğa teläktäşlek beldersä, ikençelär neft häm maşina satu säwdäseneñ neçkäleklären iskä ala. Ägär dä Amerikanıñ Ğiraqtağı operatsiäse tämämlanğannnan soñ neft bäyäläre bermä-ber töşsä, Tatarstan neftçelärenä dä, byudjetqa da zur zıyan kilä. Bolay da buşıy başlağan qaznadan aqça alu tağı da qıyınlaşa. Federal' üzäk nefttän kilgän östämä keremnärgä poşlinanı häm salımnarnı kübräk üzenä alsa da, barıber neft bäyäläre Tatarstan yazmışına da tä'sir itä.
Tatarstan Aqsaqallar şurasınıñ suğışqa mönäsäbäte älege oyışmanıñ möräcäğätendä açıq itep äytelä. Respublika ölkännäreneñ sallı fikerläre başqa oyışmalar şaw-şularınnan ayırılıp tora.
Döres, süz belän agressiäne xökem itü häm yıraqtağı ğäräplärne qızğanu awır tügel. Başqa illärdä tınıçlıq söyuçelärneñ protestları yözär meñ keşe cıysa, Rusiädä, ayırım alğanda Tatarstanda, miting-piketlarğa 20-30 keşedän artıq keşe cıyılmıy, aları da 30-40 minut qıçqırğannan soñ tiz genä tarala. İdel-Ural yaqları häm ğomumän Rusiä uram säyäsäte belän şöğellänü öçen caylı tügel. Klimat ta salqınraq, säyäsi temperatura da tübän bula.
Konyaktağı xalıqlardan ayırmalı bularaq, tatarstanlılar pragmatik qaraşta. Äytik, KamAZdan Ğiraqqa 100 avtomobil' cibärelgän. Suğış başlanu säbäple Ğiraqtağı KamAZlar cibärüne tuqtatıp torğannar. Bombalar astında yäşägän il aqça tüli almıy. Ägär dä suğış tuqtalıp bu yaqlardağı xucalıq öçen kiräkle maşinalarnı satıp alu däwam itsä, şuşı yılda ğına 3 meñ KamAZ cibärelergä mömkin. Häm şuşı avtomobillärneñ cibärelmäwe KamAZğa da, Tatarstanğa da zıyan kiterä. Ğomumän alğanda, Ğiraqtağı suğış mäsäläsendä çın wäzğıätne belü citmi, Saddam Xösäyenne küklärgä çöyep maqtawçılar, anı ğıraqlılar ämir itep üzläre saylap quyğan, dimäk, ul alarnı qänäğätländerä diyuçelär dä bar. Saddam diktator häm xalıqnı anıñ yawızlığınnan qotqarırğa dip sanawçılar yuq tügel.


text: Bäyrut. Livandağı saylawçılar bügen parlamenttağı soñğı 28 urınnıñ yazmışın xäl itkän tawış birüdä qatnaştı. Bu ildä parlament saylawları dürt turğa bülenep uza häm alar ber ay elek başlanğan ide. Älege tawış birü april ayında Süriä Livannan üz ğäskärlären çığarğannan soñ ütä. İldä Süriäneñ yoğıntısına qarşı çıqqan töp säyäsi berläşmä, anı märxüm premyer-ministr Rafiq Xaririneñ ulı citäkli, parlamenttağı küpçelekne yawlaw öçen kimendä 21 urınnı yawlarğa tieş. Ämma ber atna elek uzğan turda ul uñışsızlıqqa ireşte, Livannıñ xristiannar yäşägän töbägendä tawışlarnıñ küpçelegen general Michel Aoun nämzätläre qazandı.


text: Başqortostandıñ belem bireü sistemahı zaman menän bergä atlay. ,,Mäğarif,, milli proektı ütäleşenä arnalğan Bötä Räsäy forumında mäğarif buyınsa federal ağentlıq etäksehe urınbaśarı Aleksandr Kazenov şulay tip beldergän. Milli proekt höźömtälärenä kilgändä inde Räsäyźeñ 3 meñ millioner mäktäbeneñ yöźźän aşıuı respublikala. Bıltır 21 uqıusı Räsäy olimpiadalarında eñeü yaulağan. 500–źän aşıu mäktäp tulı qomplektlı ximiya, fiziqa, bioloğiya, georafiya qabinettarı menän yıhazlandırılğan. Ularźıñ küpselek ölöşö respublika byudjetınan iğänälängän. Mäğarif ministrı Zinnät Allayarov äyteüensä, respublikala milli proekt siktärendä ber–nisä proğramma eşlängän.


text:
«Aqtöbe» fwtbol klwbınıñ kapïtanı, dañqtı fwtbolşı Samat Smaqovtı elimizde tanımay`tın adam kemde-kem. Qazaq sportında özindik qoltañbasın qaldırıp ülgergen onı pir tutıp, tipti qazirdiñ özinde añızğa ay`nalğan tulğa dep eseptey`tinder az emes. Bir belgilisi, qazaq fwtbolşısı degende awızğa aldımen osı Samat iligedi...
...Sändi kïinip, qaşanda sırbaz minezinen tanbay`tın №8 nömirdegi ataqtı oy`ınşımen ekewara äñgimemiz tek sport jöninde bolmadı, jeke ömiri — otbası, aldağı josparı men köpşilikke bey`mälim qırları töñireginde de söy`lestik.
— Öziñizben suxbattasw üşin eki apta xabarıñızdı küttik. Şınımen waqıtıñız tığız ba, älde jwrnalïstermen jüzdeskendi qalamay`sız ba?
— Bilmey`min, barlığımen qarım-qatınasım jaqsı sïyaqtı. Birewmen söy`lesip, ekinşisimen äñgimeleswden bas tartqan kezim esimde joq. Bunı men jwrnalïsterge qatıstı ay`tıp otırmın. Mümkin, bul jağday` bir säti tüspegennen orın alğan şığar. Eñ bastısı, ekewmiz bügin jüzdesip otırmız ğoy`.
— Dey` turğanmen, sizben söy`lespesten burın ğalamtordı şarlap şıqqanımnan bay`qağanım, qazaqtildi baspasözge, jalpı aqparat quraldarına suxbat berwiñiz öte sïrek eken...
— Birden moy`ınday`ın, qazaqşanı onşa bilmegendigimnen bolar. Biz Keñes Odağı kezinde twdıq qoy`, onıñ üstine es bilgeli qaladamız. Äri sol waqıtta qala boy`ınşa tek bir-aq qazaq mektebi bar edi, ol alısta degendey`... Büginde memlekettik tilge kelgende aqsap jatatınımız sondıqtan. Biraq, tildi meñgerwge degen umtılıs bar.
— Qalıñ jurtşılıqqa Samat fwtbolşı retinde ğana jaqsı tanıs. Kündelikti ömirde qanday`sız?
— Meniñşe, otbasılı ekenimdi, balalarımnıñ barın bäri biledi. Men onı jasırğan da emespin. Al adam retinde qanday` ekenimdi ay`tar bolsam, men şındıqtı jaqsı köremin. Özime unamağan närseni ol kim bolsa da, betiñe ay`twğa dağdılanğanmın. Osı qasïetimnen şığar, meni adamdardıñ köpşiligi jaqtırmay`dı (külip).
— Kün say`ın sporttıq jattığwlardan basqa ne istey`siz? Kün tärtibiñizdi bilsek.
— Şını kerek, bizdiñ tärtippen uzaq uy`ıqtay` da almay`sıñ. Ädette sol sağat 9-ğa dey`in uy`ıqtay`mın. Eger tañğı jattığwlar josparlansa, odan erte oyanatınım da bar. Sosın künbe-kün qay`talanatın day`ındıq jumıstarı, osınday` kezdeswler, basqa da şarwalar. Anaw ay`tqanday` bos waqıt bola bermey`di. Qolım qalt ete qalsa, osındağı dostarımmen bïlʹyard oy`nağandı janım süy`edi.
Uy`ıqtar aldında kïno körwdi ädetke ay`naldırğanmın. Jalpı, jurt qatarlı tüngi sağat 12-1-lerde jastıqqa basım tïedi.
— Öziñiz jumıs babımen Aqtöbedesiz, otbasıñız — Almatıda. Balalarıñızdı baqılaw, jalpı olardıñ tärbïesimen ay`nalısw qïınğa soğatın şığar?
— Ïä, öte qïın. Äri balalarıñ endi ösip kele jatqanda, olardıñ qızıqtarıña kwä bola almawıñ oñay` emes. Äsirese, kişkentay`ımdı oy`lap, qattı sağınamın. Ülken ulımnıñ bolsa, jumısı menen qawırt (jımïıp). Tañerteñ kwrstarğa barsa, tüs awa jattığwlarğa jügiredi. Qızım da solay`.
Bäri oy`dağıday` bolsa, otbasım şilde ay`ında osında keledi. Sol kezde sağınışımdı basamın dep oy`lay`mın.
— Sonda olarğa mülde bara almay`sız ba? Basşılıqpen kelisimge kelip, ara-tura saparlata ma desem..
— Joq. Tek demalıs, mey`ram künderi oray`ı kelse, 1-2 künge uşaqpen barıp kelemin. Äy`tpese, basqa fwtbolşılarday` ılğï osındamın ğoy`. Barlığımızğa talap birdey`.
— Qızıñız körkem gïmnastïkamen şuğıldansa, ülken ulıñız jolıñızdı qwwğa bekingen eken. Balalardıñ bul tañdawına äkesiniñ ıqpalı tïdi me?
— Mende «Sen qalay`da osı sportpen ay`nalıswıñ kerek» degen bolmadı. Özderi kişkentay`ınan sportqa bey`im bop östi. Samïramnıñ jası 11-den astı, mektepke barğannan osı sport türin qolay` kördi. Al ülken ulım Alamgïr jaqında 8 jasqa toldı, ol da kişkentay`ınan fwtbol dese, işken asın jerge qoyadı. Äkesine uqsağısı kelgeni şığar... Eñ qızığı, oğan doptı qalay` tebw kerektigin, fwtboldıñ özge de qır-sırın körsetpesem de, bärin özi üy`rendi. Bul kil fwtbolşılardıñ arasında öskendiginiñ äserinen dep bilemin. Qarşaday`ınan day`ındıqtarımnan qalmay`dı ğoy`. Büginde ol Almatıdağı «Qay`rat» akademïyasında jattığıp jür. Özi oy`nay`tın komandanıñ kapïtanı. Yağnï ömirin osı fwtbolmen bay`lanıstırwdı maqsat etip otır. Kişkentay`ım Danïyar 3 jasqa endi keledi. Üş balamnıñ tärbïesimen negizinen joldasım Wma ay`nalısadı, men de oğan barınşa qoldaw körsetwge tırısamın.
— Söziñiz awzıñızda, balalarıñızdı esimi nege qızıq? Zay`ıbıñızdıñ atı da erekşe...
— Kelinşegimniñ şın esimi — Ümit. Tek kişkentay`ınan bäri onı Wma dep atap ketken, sodan men de solay` dey`min. Al balalarımızdıñ atın özimiz qoy`dıq. Samïranıñ mağınası köpşilikke tüsinikti şığar, oğan toqtalmay`-aq qoyay`ın. Alamgïr dewimizdiñ sırı — bul esim parsı tilinde «älemdi bïlewşi» degenge sayadı. Äri estilgende de qulaqqa jağımdı. Kenje balamızdıñ atın dosım Danïyar Muqanovtıñ qurmetine qoy`dım. Öskende sonday` azamat bolsa, armanım joq. Üşewiniñ de atı özimizge unay`dı.
— Otbasında negizinen orısşa söy`lesesiz ğoy`?
— Joq, awıldan anda-sanda apalarımız kelgende öz tilimizde de söy`lesemiz. Üy`degi bala kütwşisine de «Mey`linşe qazaqşa söy`lesiñiz» dep eskertip qoy`dım. Sebebi qazaq tili bolaşaqta qay`-qay`sımızğa da kerek bolatının jaqsı tüsinemin. Äri özderiniñ ana tili degendey`.
— Qanday` kitaptardı oqïsız?
— Jazwşı Borïs Akwnïnniñ şığarmaların oqığandı jaqsı köremin. Jaqında sol kisiniñ twındısın qay`talap oqıp şıqtım. Qazirgi küni Gregorï Dévïd Robertstiñ «Şantaram» attı kitabın oqıp jatırmın. Sonday`-aq, ataqtı adamdardıñ ğumırnamalıq kitaptarın nazarımnan tıs qaldırmay`mın.
— Estwimşe, otandıq şow-bïznes ökilderinen aralasatın dostarıñız köp eken. Bolaşaqta kïnoğa tüswge usınıs tüsse, qalay` qaray`sız?
— Bul saladağı jora-joldastarım şınımen köp. Olar meni türli tüsirilimderge jïi şaqıradı. Soñğı birer jılda dosım Nurtas Adambay`dıñ bir kïnosınıñ épïzodında da oy`nağanmın. Biraq, meniñ onday`ğa asa qulşınısım da, ebim de joq. Waqıt ta tapşı. Rasın ay`tsam, özimdi bul salada elestete almay`mın. Bul ispen odan da känigi mamandar ay`nalıssa, sol durıs qoy`.
— Şeteldik fwtbolşılar jarnamağa da köp tüsedi. Bul jağınan qalay`sız?
— Buğan da asa joqpın. Tek bir sport tawarların satatın iri fïrmamen kezinde kelisimşartqa otırğanmın, anda-sanda sonıñ rolïkterine qatısamın. Sol-aq. Öz basım jarnamanı, özimdi körsetkendi unatpay`mın.
— Älewmettik jeliler — fey`sbwk, tvïtter, ïnstagramnıñ belsendi qoldanwşısısız. Bul sizge ne berdi?
— Eñ äweli janküy`erlermen bay`lanıs qoy`. Qolım bos kezde jaña swretterimdi salıp, mağan tirkelgen jandardıñ suraqtarına jawap berip, waqıtımdı tïimdi ötkizwge tırısamın. Äsirese, äwejay`da, jolda jürgende bul taptırmay`tın ermek.
— Fwtbol taqırıbına oy`ıssaq. Sizdiñ oy`ıñızşa, onıñ bügingi xali qanday`?
— Bul suraqqa jawap berw qïın. Bir ay`tarım, ötken jılmen salıstırğanda, bïılğı çempïonattıñ deñgey`i tömendep ketti.
— Bul sport türine ne jetpey`di?
— Men balalar — bizdiñ bolaşağımız dewden jalıqpay`mın. Solarğa, jas fwtbolşılarğa jaqsı jağday` jasasa, jaman bolmas edi. Sodan key`in jaqsı nätïjeni de talap etwge boladı...
Odan bölek, Qazaqstanda jaqsı stadïondar joqtıñ qası. Mıqtı ülken emes, 10-12 mıñğa arnalğan stadïon salıp bersinşi, basqa tilegimiz joq. Sosın köktem men küzdi ay`tpağanda, jaz mezgilinde oy`nay`tın durıs alañ tappay` qïnalamız. Osınıñ bärin eskerip, jolğa qoy`sa, oy`ınnıñ deñgey`ine oñdı äser etetini dawsız.
— «Aqtöbe» fwtbol klwbınıñ tolıqtay` derlik jañarğanı belgili. Birinşi kezeñniñ qorıtındısı boy`ınşa alğaşqı altılıqqa ilige alamız ba, qalay` oy`lay`sız? Oblıs äkimi osınday` meje qoy`dı ğoy`.
— Berdibek Maşbekulınıñ munday` talap qoyatınday` ornı bar, ol — klwbtıñ qojay`ını. Men onı jaqsı tüsinemin. Biraq, bizdiñ jas komanda ekenimizdi, aramızda alañğa endi şıqqan jigitterdiñ barın umıtpawımız kerek. Sol sebepti, joğarı nätïje kütwge tağı bolmay`dı. Degenmen, Qazaqstan çempïonatınıñ ekinşi ay`nalımı endi bastalıp jatır, bar tartım äli alda. Meniñ oy`ımşa, oy`ınşılardıñ barlığı soñına dey`in psïxologïyalıq jağınan mıqtı bolsa, munday` qarqınmen jaqsı nätïjeni kütwge äbden boladı.
— Qazaq fwtbolı jıl sanap jastarmen tolığwda. Key`ingi bwınnan kimniñ ayaq alısı sizdi süy`sindiredi?
— Durıs ay`tasız, jastardıñ sanı köp. Onıñ işinde talanttar da az emes. Mäselen, Abat Ay`ımbetov, Bağdat Qay`ırov, Aslanbek Kakïmovtardı erekşe atay` alamın. Olarğa ılğï ay`tamın: «Eger fwtboldı aldamasañızdar, jaqsı nätïjege tübinde jetesizder». Öz basım söy`ttim, neğurlım ädil, şınay`ı oy`nawğa tırıstım. Sol kezinde tökken terimniñ büginde zey`netin körip jatırmın, şükir.
— Qazaqstandıq komandalarda, bizde de legïonerler äli de azay`may` tur. Olarğa közqarasıñız qanday`?
— Bir anığı, legïoner kelse, ol bärinen mıqtı bolwı şart. Jergilikti oy`ınşılardan bir bas joğarı bolsa, oğan tölengen aqşanıñ qay`tqanı dep bilemin. Al qalamaqısı qoljetimdi, soğan say` deñgey`i ortaşalardı alıp keregi joq. Onday`lar özimizde de bar... Jäne men bunı özimizdiñ komandamızğa qaratıp ay`tıp otırğanım joq, bul — jalpı qazaqstandıq fwtbolğa qatıstı.
— Jasıratını joq, sizdiñ qazirgi jasıñız fwtbolşı üşin az jas emes. Osınday`da sporttıq karʺearañızda 1-2 jılda özgeristiñ bolwı mümkin be?
— (Küldi). Bälkim, özime kezinde köp jaqsılıq jasağan, ömirimde de ornı erek komandama qay`tıp kelwimniñ sebebi — osında karʺeramdı ayaqtawdı qalağanımnan şığar. Biraq, bïıl ma, kelesi jılı, qaşan ketetinimdi özim de bilmey`min. Äy`tewir, babımda bolğanşa ülken sportpen qoştaspay`mın.
— Endi 10-15 jıldan key`in Samattı qalıptasqan bapker retinde köretin bolarmız...
— Joq. Munı men anıq ay`ta alamın, bapker bolmay`mın. Nege deseñiz, bul jaqsılıq äpermey`tin jumıs. 1-2 twrdan key`in seni qwıp jiberwi bek mümkin... Äy`tkenmen, osı fwtboldan alıstamay`tınım xaq. Qalğanın waqıt körsete jatar...
— Äñgimeñizge raxmet!
Äñgimelesken Ay`bek TASQALÏEV.
01.06.2016 jıl.
Oblıstıq «Aqtöbe» gazeti


text:
23 qaraşada Elordamızda ötken Parlament palatalarınıñ birlesken otırısında xalıq qalawlıları Qazaqstan Respwblïkası täwelsizdiginiñ jïırma bes jıldığı deklaracïyasın qabıldadı. Jaña qujattıñ tüpki-män-mazmunına muqïyat zer salğan jan balası keşegi Odaq şeñberinde bolğan, XX ğasır soñına taman öz egemendigin alğan, büginde jigittik müşelge tolğan jas memlekettiñ şïrek ğasırdağı jetistigin ay`qın sezinedi. Otandıq öndiristi örkendetwge, şağın käsipkerlikti damıtwğa den qoy`ğan, osı negizde älewmettik salanıñ isin ilgeriletken maqsattı bağıt öz jemisin berip te jatır. «Qazaqstanda jasalğan» belgisimen düken sörelerinen orın alğan, ïmporttı almastırğan otandıq tawarlardıñ üles salmağı artıp keledi. «100 naqtı qadam: barşağa arnalğan qazirgi zamanğı memleket» Ult josparı negizgi qos jüy`eniñ damwın jan-jaqtı qamtï otırıp ,älemde orın alğan dağdarıs jağday`ında barşa qazaqstandıqtardıñ turaqtı jumıspen, qalıptı tabıspen, zey`netaqımen waqtılı qamtılwına jiti män berildi.Bul da Elbasınıñ xalıqtıñ äl-awqatın älsiretpewdi negizge alğan sayasatınıñ biri. Al elimiz Täwelsizdik alğan şaqta bey`bit ömirge bağıt ustağan ïgi qadamı - sonaw 1991 jıldıñ 29 tamızı edi. Däl osı Tuñğış Prezïdentimizdiñ eñ alğaşqı Jarlığımen Semey` yadrolıq sınaq polïgonı jabıldı. BUU deñgey`inde maquldanğan bul ïgi is ärmen qaray` yadrolıq qarwsız älem qalıptastırwğa barşanı şaqırğan Ündewmen üy`lesim tawıp keledi. Bir ğajabı: Elbası usınğan ïgi bastama barşanıñ jüregine jol tabadı, alıs-jaqın şet el ökilderiniñ, türli märtebeli uy`ım jetekşileriniñ qoldawın ïelenedi. Bastı maqsat - işki qawipsizdik, osınaw bey`maza qoğamda älem keñistigindegi barşa ulıstardıñ türli tosın oqïğalardan amandığı. Qazaqstannıñ türli iri xalıqaralıq uy`ımdarğa är jıldarı törağalıq etkeni, müşeligine engeni - älem elderi arasında memleket märtebesin tağı bir satı joğarılattı. Kelesi jılğı xalıqaralıq ÉKSPO körmesiniñ ötkiziletini elimizdi barşağa tağı da jaña qırınan tanıtatın boladı. Kün sanap, jıl sanap jañarıp-jasanğan bas qala - Astanamızdıñ büginde qarjılıq- ékonomïkalıq, mädenï-ğılımï ordağa ay`nalğanı, zamanawï säwletti kelbetimen barşanı tamsandırğanı bolaşaqtıñ jarqın kelbeti ispettes. Türli zaman ağımında barşa ulttıñ balasın jatsınbay` bawırına basqan,bir şañıraq ayasına toptastırğan, ekinşi Otanına ay`naldırğan qazaq elindegi Qazaqstan xalqı Assambleyasınıñ salïqalı qızmeti dostıq pen birliktiñ, şınay`ı tatwlıq pen ıntımaqtastıqtıñ altın besigimen para-par. «Mäñgilik El» bolwdı bastı qağïdasına ay`naldırğan, jarqın bolaşaqqa ükili ümitpen adımdağan eldiñ bolaşağı bayandı, ärbir basqan iz-jolı quttı, urpağı zerdeli de bilikti, jañaşıl ékonomïkası nığay`ğan, mädenï-sporttıq ömirde de tolımdı nätïjege jetken bay`-qwattı el bolatınımız anıq.
N.MURATBEKULI


text:
Sankt-Peterburg Qazan belän tanışaçaq
Çittäge millättäşlärebez yärdämendä Qazannıñ meñyıllığına äzerlek şähärneñ üzendä genä tügel, ä Rusiäneñ başqa töbäklärendä dä bara. Menä Sankt-Peterburgta yäşäwçe Xalidä häm Räşid Ğiläcevlar da Qazannıñ olı yubileyın bäyräm itügä üzläreneñ öleşlären kertergä bulğannar. Bilgele rässam Räşid Ğiläcev häm anıñ tormış iptäşe şağirä Xalidä xanım Piterda inde küptännän yäşäsälär dä, Qazan, Tatarstan belän araların özmilär. Äledän-äle monda alarnıñ kürgäzmäläre ütä, üzläreneñ icatı öçen ilhamnı da Ğiläcevlar yış qına tuğan yaqlarında taba. Şuña da, tanılğan icatçılar Qazannıñ meñyıllıq yubileyın iğtibarsız qaldırmasqa bulğannar. Xalidä häm Räşid Ğiläcevlarnıñ Sankt-Peterburg şähärendä eşläp kilüçe Qäläm häm pumala berlege Rusiäneñ bu şähärendä Qazannıñ meñyıllığına bağışlanğan kürgäzmä oyıştıru niäte belän çıqqan.
Bu kürgäzmädä Tatarstanda tuıp-üsep, Piternıñ yuğarı uqu yortların tämamlap, xäzerge monda şunda yäşäp icat itüçe rässamnar, şağirlär, sänğät belgeçläre qatnaşaçaq. Kürgäzmä 2005 yılnıñ 12 yünennän 7 yülenä qädär Sankt-Peterburg şähäreneñ iñ zur Manej zalında uzaçaq. Çığışları belän Tatarstannan bulğan Sankt-Peterburg rässamnarınnan tış älege kürgäzmädä Qazan icatçıları da qatnaşaçaq. Bu yulı Ğiläcevlarnıñ Tatarstanğa kilüläre dä bulaçaq kürgäzmädä qatnaşırlıq icatçılar, alarnıñ eş ürnäkläre belän tanışu. İñ layıqlılar kiläse cäydä Piterda uzaçaq çarada qatnaşırğa çaqırılaçaq, di Räşid Ğiläcev. Bu eştä alarğa respublikanıñ Rässamnar berlege citäkçese Abrek Abzgildin bulışa ikän.
Qazanğa kilüneñ tağın ber maqsatı – kürgäzmäne äzerläwdä häm ütkärüdä yärdäm äzläw. Çönki älege zur çarağa äzerlek inde küptännän başlansa da, eşlär bik ciñel genä barmıy. Bu xaqta Xalidä Ğiläceva söyli.
Qazannıñ meñyıllığına äzerlek komitetın bez inde 2004 yılnıñ ğinwarında ük oyıştırdıq. Çığışları belän Tatarstannan bulğan Piterda yäşäwçe icatçılarnıñ kürgäzmäsen bez inde şähärneñ 300 yıllıq yubileyına arnap ütkärmäkçe idek. Läkin kilep çıqmadı. Xäzer bez Qazannıñ yubileyı uñayınnan kürgäzmä oyıştırırğa cıyınabız. Komitet inde eşli başladı. Bez Tatarstan prezidentına açıq xat belän möräcäğät ittek, Sankt-Peterburgniñ Nur gäcitendä dä yazmalar bastırdıq. Bezneñ möräcäğätkä şähärebezdä yäşäwçe şaqtıy bilgele rässamnar, sänğät belgeçläre üzläreneñ yärdämen täqdim itte. Läkin Piternıñ iñ abruylı zallarınıñ bersendä zur kürgäzmä oyıştırır öçen äle küp eşlärgä kiräk. Bez bar telägän keşegä yärdäm sorap möräcäğät itäbezŞulay itep, Piterda yäşäp icat itüçe Xalidä häm Räşid Ğiläcevlar üzläreneñ yaqtaşların Qazan, anıñ meñyıllıq tarixı, bügenge mädäniäte belän tanıştırırğa teli. Häm bu awır eştä Tatarstannan da yärdäm kötä.
Gölnaz İlgizär


text:
Qazaq eli munay`-gaz salasında bolğan quldıraw kezeñinen ötti. Aldağı jılı Qazaqstanda ïnflyacïya deñgey`i ay`tarlıqtay` özgermey`di. Al JİÖ bïıl şamamen 0,7%-ğa össe, endigi jılı atalmış körsetkiş 2,4%-ğa öswi mümkin. Bul twralı Astanada «Qazaqstan: Jaña ïnvestïcïyalıq mümkindikter» taqırıbında ötip jatqan konferencïyada elimizdegi «Ewropa qay`ta qurw jäne damw banki» ökildiginiñ dïrektorı Djanet Xekman mälimdedi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Ewropa qay`ta qurw jäne damw banki» Qazaqstannıñ barlıq öñirinde jumıs istey`di. Sonday`-aq, bank ékonomïkanıñ barlıq salasında qızmet körsetedi. Biz Qazaqstannıñ ékonomïkalıq jağday`ın basqa xalıqaralıq uy`ımdar jäne donorlıq kompanïyalarmen salıstırğanda birşama artıq bilemiz. Bizdiñ qazaqstandıq ékonomïkağa közqarasımız BAQ-qa qarağanda optïmïzmge tolı», - dedi şeteldik maman.
Sonday`-aq, Djanet Xekman elimizdiñ jahandıq dağdarıspen tïimdi küresip jatqandığın atap ötti.
«Qazaqstan munay`-gaz salasındağı quldıraw kezeñinen ötti. Elderiñiz bul qïındıqtı eñserdi. Osı jılı jalpı işki önim şamamen 0,7%-ğa ösedi dep josparlap otırmız. Al aldağı jılı bul körsetkiş şamamen 2,4%-ğa öswi mümkin. Ïnflyacïya öziniñ quldıraw şegine jetti. Bizdiñ sarapşılar kelesi jıldıñ ay`ına dey`in jäne aldağı ay`da ïnflcïya ay`tarlıqtay` özgermey`di dep boljap otır. Bizdiñ pikirimizşe, ötimdilik (tawarlardıñ – red.) öz qalpına kelip jatır. Sondıqtan aldağı waqıtta bul körsetkişter ösedi boljap otırmız. Sebebi, ükimet dağdarıs kezinde tïimdi jobalardı iske qostı. Sondıqtan Qazaqstannıñ ïnvestïcïyalıq äleweti joğarı », - dedi dïrektor.
Sonımen qatar, elimizdegi «Ewropa qay`ta qurw jäne damw banki» ökildiginiñ dïrektorı respwblïkada ïnvestorlar üşin jasalğan jumıstardı joğarı bağalap, şeteldik käsipkelerdi Qazaqstanda jumıs istewge şaqırdı.
«Qazirgi tañda Qazaqstanda bïznes klïmat jaqsardı. Biraq bul körsetkiş bizdi qızıqtırıp otırğan joq. Bizdi jaña mümkindikter qızıqtırıp otır. Biz ïnfraqurılım, munay`-gaz, agro-bïznes salalarında jumıs istegimiz keledi. Qazaqstanda ülken mümkindikter bar. Ortalıq Azïyadağı ïnframqurılımğa qajettilik 21 mlrd dollarğa jwıq qarjını quray`dı. Onıñ işinde Qazaqstannıñ alar ornı erekşe. Al BUU mälimetinşe, 2020 jılı Ewrazïya kontïnentindegi elder arasındağı sawda ay`nalımı 1,2 trln dollardı quray`tın boladı. Eki jıl burın bul körsetkiş 800 mlrd dollar bolğan edi», - dedi ol.


text:
14 iyündä Yäşel Üzän xalqı Tatarstan prezidentın Däwlät Şurası utırışına barğanda yulın büldelär. Xalıq cirlärne üz qulına alğan “Qızıl Şärıq” oyışmasın tänqitläde. Tatarstan citäkçese piketçılar yağına da, “Qızıl Şärıq” yağına da awışmıy, urtalıq tabırğa tırışa. Yäşel Üzän rayonı Kügäy awılı xalqınıñ rizasızlığı turında bez aldağı tapşırularda äytep kitkän idek inde, Mintimer Şäymievnıñ yulın bülep alar närsägä ireştelär ikän soñ?
Yäşel Üzän xalqınıñ Tatarstan prezidentı belän oçraşuınnan, investorğa qarata äytkän tänqitlärennän soñ yaña üzgäreşlär bulmağan mikän dip respublikanıñ awıl xucalığı ministrlığına möräcäğät itkän idek.
- Ägär dä andıy çaralar bulsa, prezident qatnaşsa ministrnı kürsätmibez. Prezident süze süz bit inde. Annan uzıp bernärsä äy almıybız, ul bit däwlät başlığı. Ministr säfärdä berençe urınbasar alardan uzıp närsä äyter ikän?!- didelär bezgä Tatarstan awıl xucalığı ministrlığı xezmätkärläre. Mintimer Şäymiev piketçılar belän söyläşkännän soñ Däwlät Şurasında añlatma birgänçe Tatarstanda investorlarnıñ 2mln. gektar cirdä eş alıp baruların iskä alıp kitä häm mondıy süzlär citkerä. Anıñ çığışınıñ küpmeder öleşe respublikanıñ“İntertatru” elektron saytınnan alındı:
- Bu üz-üzen aqlıy, investorlar ğöref-ğadätlärne saqlap eşli. Xalıqnıñ yäşäw räweşe üzgärä. Cir belän bäyle mä’säläne säyäsiläşterergä yaramıy! – di Şäymiev. Prezident fikerençä, paylar satuda bulğan problemalar belän xoquq saqçıları şöğellänergä tieş ikän.
- Mondıy xällärneñ saylaw aldınnan buluı tabiği xäl. Qarşılıq kürsätüçelär dä bar. Alarnı, bu payçılardır inde, xärbi xezmättän yalğa çıqqan berniçä keşe qotırta. Awıl ülep bara. Sez anı investorlardan başqa ayaqqa bastırıp qarağız! – dip qırt kisä Şäymiev.
Yäşel Üzänneñ Kügäy awıl xalqı investor kilügä qarşı. Alar “Qızıl Şärıq” oyışmasın üz cirlären qanunsız räweştä tartıp aluda ğaeplilär. Şuña da piket uzdırıp respublika prezidentınıñ yulın bülälär. Bu mäs'älä buyınça bıyıl mäxkämä utırışı da bula. Läkin mäxkämädä, prezident belän oçraşuda Yäşel Üzänlelärgä faydağa bulmıy buğay. Mintimer Şäymiev ta awıllarnıñ ülep baruın tanıy, kümäk xucalıqlarnı da tarattılar. Beräwlär investorlarnı qusa ikençe awıllar alarnıñ kilüen kötä.
- Yaxşı investor bulsa räxätlänep qarşı alır idek!- di Balıq bistäse rayonınıñ 700 yaqın xalqı bulğan Küki awılı başlığı Mäwlä İsxaqov
Bu yaqlarğa investorlar kilmäsä dä awıl xalqı qul quşırıp utırmıy. Berniçä fermer xucalıqları barlıqqa kilgän, börtekle kul'tura, peçän çäçkännär. Xäzer üz cirlärendä mäş kilälär.
Röstäm İsxaqi


text: Gaza sızığındağı Rafax şähärendä İzrail gäskärläre fälästinnär törkemenä ut açqan. 8 keşe hälaq bulğan, 40 keşe yaralanğan. Dönya cämägätçelegeneñ tänqitenä qaramastan, İzrail gäskärläre Gaza sızığındağı Rafax şähärendä xärbi operatsiäsen däwam itä. Soldatlar öydän öygä kerep tentü ütkärä. Fälästin suğışçıların, häm Mısırdan qoral kilä torğan cir astı yulların ezläw bik aqtiv bara. İzrailneñ bu xäräkätlären Berläşkän Millätlär oyışması, Yevropa Berlege, Ğäräp illäre Liğası gäyepläp çıqtı. Quşma Ştatlarda da Gaza sızığanda xällär xäwefle dip sanıy, läkin İzrailneñ terrorçılardan saqlanır öçen xoquqı bar dip, belderä.


text: Rusiä belän AQŞ, Berläşkän millätlär oyışması iminlek şurasınıñ Ğiraqqa qarata yaña rezolyutsiä qabul itärgä tieşlege turında urtaq fikergä kilde. Ul rezolyutsiä ildä säyäsi xälne cayğa saluda, yaña xäkimiätneñ qanunlı orğannarın oyıştıruda yärdäm itärgä tieş. Bu xaqta bügen AQŞ däwlät sekretare urınbasarı William Burns belän söyläşülär ütkärgän Rusiäneñ tışqı äşlär ministrı urınbasarı Yuriy Fedotov xäbär itte. Üz çiratında Amerika diplomatı Ğiraqnı suğıştan soñ torğızu eşlärendä Waşington Rusiä belän eş berlege alıp barırğa telär ide, dip belderde. Alda torğan kiñäşü söyläşülärdä Rusiä şirkätläreneñ Ğiraqtağı eşçänlegen yañadan başlaw turında da süz quzğatılırğa mömkin.


text: İke il säyäsmändäreneñ hüz köräştereüzärenä qaramastan Alman-İtälyän mönäsäbättäre nasaraymanı , tip isäpläy Almaniä qanslerı Gerxard Şreder häm İtaliä premer ministrı Silwio Berlusqoni. Ular bögön İtaliänıñ Werona qalahında iyüldä Awropa parlamentında Berlusqoni menän Alman deputatı arahında bulğan ızğıştan huñ täwge tapqır osraştı. İtaliä yetäksehe alman deputatın natsist qonslağerı haqsıhı tip atap räsmi gäfü üteneüzän baş tartqaynı. Huñınan İtaliänıñ turizm ministrı nemestar ösön mısqıllı feker äytkäyne. Oşo säbäple Şreder İtaliäğa yalğa barmasqa bulğaynı.


text:
Başqaladan tönyaqkönbatışqa taba 260 çaqrım yıraqlıqta xärbi lagerğa bulğan intixar höcümendä 10 ğiraqlı hälak buldı, 20läp keşe yaralandı. Anda maşina şartlağan.
Ğiraq häm Amerikan xärbi köçläre Bağdadnıñ könyağında häm Falluca şähärendä – ğısyançılar cıyılğan dip farazlanğan cirlärdä xärbi çaralar uzdırdı. 30ğa yaqın keşe qulğa alındı.
Fallucada amerikan oçqıçları Abu Musab al-Zarkawi ğaskärlären utqa tottı. Xäzerge waqıtta al-Zarkawi'nıñ qayda bulğanı mäğlüm tügel, anıñ al-Qaida belän bäyläneştä toruı farazlana.
Könyaqtağı Basra şähärendä britan ğaskärläreneñ tikşerü noqtası yanında bomba şartladı. Kimendä ber ğiraqlı hälak bulğan. Baquba şähärendä 4 keşe hälak bulğan.
Ğiraq şiğiläre citäkçese Moqtada as-Sadr'nıñ wäkile Abdel-Hadi al-Daraji, waqıtlı Ğiraq xökümäte belän atışlarnı tuqtatu turında kileşü bulmadı, dip belderde. Bu turıda söyläşülär äle dä däwam itä, dide ul.


text:
Tatnet: «Windows»nıñ tatarçası bulırmı?
Tatar internetı äkren genä üsep barsa da, çeltärdä, forumarda barıber tatarça bik az söyläşälär. Moña tatarça komputer programmalarınıñ bik az buluı qomaçaw itä dip, farazlarğa bula. Tatarstan elemtä ministrlığı xäbär itkänçä, «Microsoft» häm «Linux» programmaları tatarça bulaçaq ikän. Respublikada şundıy proyekt eşlänä. Bu xaqta jurnalistlarğa elemtä ministrı urınbasarı Färit Fazılcanov xäbär itkän. Süz «Microsoft» häm «Linux» kebek iñ ere kompyuter şirkätläre turında bara. Bu eşne İnformatika problemaları institutı häm Tel, ädäbiät, sänğät institutları belgeçläre dä eşli. «Microsoft»nıñ töp Office programmaların tatarça eşlätep cibärü inde bik küptännän başlağan ide. Ämma başlanğıçnıñ näticäse haman da kürenmäde. İnde xäzer älege proyektta küpmeder alğa kiteş barlığı turında äytep bula. Bez, İnformatika problemaları İnstitutı başlığı Zinovyev Pavel belän söyläşep, küpmeder yaña mäğlümat beldek. Elegräk institutnıñ «Windows»nı tatarçalaştıru eşen alıp barırğa aqçası bulmağan. Ä xäzer bu ölkädä xäl üzgärgän. Moña qädär süz «Microsoft» turında ğına barsa, xäzer «Linux» programmalarınıñ da tatarçası barlıqqa kilergä mömkin. Näq şuşı könnärdä, Elemtä ministrı urınbasarı Färit Fazılcanov "ALT Linux" şirkäte belän xezmättäşlek turında kileşü tözü turında söyläşülär alıp bara. Xäbärlärdä äytelgänçä, ägär bu proyekt kilep çıqsa, iñ yış qullana torğan tatarça kompyuter programmaları Qazannıñ 1000 yıllıq bäyrämenä äzer bulaçaq ikän. Elemtä ministrı urınbasarı Färit Fazılcanov süzlärençä, bu proyekt - tatarlarnı berdäm mäğlümäti tirälekkä cälep itü ısulı. Annan soñ İnternetqa tatar teleneñ nıqlabraq ütep kerüen dä kötärgä ozaq qalmas. Ämma belgeçlär, kompyuter programmaların älegä kurilça tatarçağa küçerergä cıyına. İnformatika institutı citäkçese Pavel Zinovyev äytkänçä, alar räsmi qabul itelgän älifba belän genä eş itä ala.Bikä Timerova.


text:
“Aq bars” çempion bulırmı?
Axırğı uyınnı bik yomşaq uynadılar. Äytep bulmıy, çempion buluları ikele.
Bulır dip ışanam, uzğan uyınnarğa qarağanda yaxşı ğına uynadılar, şul qapqaççılar äybäträk torsa, ciñäçäkbez.
Minemçä, Aq bars çempion bulır. Çönki älege komandada bik yaxşı uyınçılar cıyılğan. Ämma läkin üzemneñ çın xokkey uyınnarın kürgänem yuq. Bu minem xıyal bulıp qala.
Aq bars älbättä çempion bulır inde. Çönki Tatneft' alarğa bik küp aqçalar kertte. Bez alar öçen canatabız, şunıñ öçen alarnıñ çempion buluların telibez.
Belmim inde, çınlap qına äytkändä qarağanım da yuq.
Ägär dä alar bügenge uyında ciñsälär, Qazanda uzaçaq xäl itkeç uyında alar ciñü ayular.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
71 yäşlek iqtisadçı Singh Hindstannıñ Hindu dinendäge Six mäsxäbennän bulğan berençe premyer ministr.
Sightan soñ yaña xökümätneñ barlıq ministrları da ant birde.
Parlament saylawlarında ciñep çıqqan Kongress partiäse citäkçese Sonia Gandhi häm Singh soñğı berniçä köndä törle partiälär citäkçeläre belän oçraşıp yaña xökümät tözü turında söyläşülär alıp bardı.
Gandhi premyer ministr wazıyfasınnan baş tartqannan soñ uzğan çärşämbedä Hindstan prezidentı Abdul Kalam Singhtan yaña xökümät tözüne soradı.


text:
Ğıraqlılar xakimiätneñ waqıtlı xökümätkä tapşırıluına niçek qarıy?
Ğıraqlılar , AQŞnıñ xakimiätne planlanğannan irtäräk, bügen ük vaqıtlı xökümätkä tapşıruı, iminlek häm yaxşıraq tormış kiterer dip ömetlänälär. Alarnıñ fikerençä, Ğıraqnıñ yaña citäkçeläre ildäge qıyınlıqlar belän eş itärgä yaxşıraq äzerlängännär. Radiobıznıñ Bagdattağı xäbärçese ğıraqlılarnıñ fikeren beleşte.
Audio
"Bez ğıraqlılar xakimiät tapşıruınıñ sürprislı bulaçağın belä idek. Bez ul şulay bulaçaq dip kötkän idek. Bezlgänegezçä, bezneñ xökümät zäğif häm kürşe illärdän fetnäçelär kilep tora , şul säbäple üzgäreş surprizlı bulırğa tieş ide dä."
Omran fetnäçelär häm terrorçılar 30-nçe iyündä törle höcümnärne planlaştırğannardır dip farazlıy. Xakimiätne irtäräk tapşıru şul plannarnı yuqqa çığara ala. Omran xäzer Ğıraq tulısınça bäysez häm suverenme digän sorauğa, ildä amerikannar ğäskärläre torğanda moña yuq dip cavap bierergä kiräk dip äytte. Läkin, ul vazğiät bik qatmarlı anı ber tön eçendä üzgärtep bulmıy dip tä iqrar itte.
Audio
"Xakimiätne tapşıruğa kilgändä, bez älegä ber närsä dä kötmibez. Yana prezidentnıñ närsä eşliäçägen äle belmibez. 15-20 ay , bälkim ber ay ütkännän soñ, xökümätneñ xalıq öçen närsä eşlävenä qarap, ber närsä äytep bulır. "
Sanaq yäğni komputer kibete xucası Ziadnıñ süzlärençä, ul AQŞ bilgelägän Ğıraq İdarä Şurasına qarağanda, vaqıtlı xökümätkä küberäk ışana. Anıñ süzlärençä, vaqıtlı xökümätneñ prezident Al-Yavar kebek räsmiläre Ğıraqta tanılğan häm alar näticäleärk eşliäçäklär.
Audio
"Xökümät yaxşıraq tözelde . Anıñ barlıq ağzaları täcribäle . Alar yaxşı eşlilär häm uñışqa ireşelär dip ömetlänäm."
Ziad amerikan xärbiläreneñ qısqa vaqıtta çığıp kitülären telämi. Çönki bu ildä butalçıq vazğiät tudırır ide.
Audio
"Kiläse berniçä yılda amerikan xärbiläreneñ toruı Ğıraq öçen zarur häm möhim. Xakimiätne tulısınça tapşıru, diplomatik yullar belän adım-adım bulaçaq. Soñğı çiktä ul bulaçaq."
Bağdatnıñ Şia al-Raxman mäcetennän Şeyx Abdel Cabar Menhel Ğıraqnıñ kiläçägenä optemistik qarıy.
Audio
"Min optemistik, iminlek bulaçaq, elekkegä qarağanda yaxşıraq bulaçaq. İminlek mäsäläse Ğıraq xökümäte quılna tapşırılırğa tieş. Min premier Allawi xökümäte uñışqa ireşer dip ömetlänäm."
Läkin anıñ szlärençä, çit il xärbiläre ildä torğan möddätçe vazğiät bilgesez bulaçaq. Ul xakimiätne ğıraq xökümätenä tapşıru Şiğıylärneñ dä Sönilärneñ dä açuın kimeter häm şulay itep bäreleşlär kimer digän fikerdä.
Färit İdelle, Praga.


text: Ä sişämbe könne “Qazan” milli mädäni üzägendä Mordoviä Respublikası Lämberä rayonınnan kilgän “Umırzaya” tatar xalıq cır häm biyu ansamble üz çığışın täqdim itte. Konsert başlanğançı Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov süz aldı. Häm millättäşlärebezneñ şulay görläp milli çaralar uzdırularına, üz ğöref-ğadätlären saqlap qalularına soqlanu belderde. Ansambl'neñ citäkçese Räşidä İpkäyeva prezident Mintimer Şäymievkä, kongress räisenä bar tatar xalqına üzeneñ olı räxmäten belderde. Konsertta ansambl' tatar xalıq häm estrada cırların başqardı. Şulay uq säxnäläşterelgän “Qaz ömäse”, “Qız yılatu”, “Saban tuyı”, “Aulaq öy”, “Awıl kiçläre” küreneşläre qursätelde. Ämma keşelärneñ konsertta äz buluı ğına küñelne töşerde. Ällä oyıştıru citep betmägän, ällä inde çittäge millättäşlärebezgä ixtiram şul xätle genä.


text:
Başqalanıñ üzendä häm çitendä ber yulı yañğrağan berniçä şartlaw näticäsendä bügen kimendä 20 keşe hälak buldı, distälägän keşe yaralandı. İssam Ali isemle Bağdad keşese, ber şartlawnı menä bolay sürätläp birde: "Polisiä maşinanı tikşerä ide, bez tübäsenä utırğan idek, häm ber waqıt maşina şartladı, tirä yaqtağı maşinalarğa da ziyan kilde. Yul buş ide," dide şaxit.
Eçke eşlär ministrlığı belderüençä, älege höcümnärneñ xädäfe – Ğiraq iminlek köçläre bulğan. Soñıraq internetta basılğan belderüdä, inde küptän ezlängän Yordanlı suğışçı Abu Musab al-Zarqawinıñ Ğiraqtağı amerikan köçlärenä höcümnär däwam itäçäge turındağı süzlär bulğan dip xäbär itelä. Ämma älege belderüneñ çın bulu-bulmawı bäysez çığanaqlardan raslanmağan. Kiçä genä Ğiraqta 50 yıldan artıq waqıttan soñ berençe tapqır demokratik xökümät tözelüe turında iğlan itelgän ide. Ğiraqnıñ kürşe däwlätläre wäkilläre – İran, Yordan, Kuwait, Süriä, Söğüd Ğäräpstan häm Törkiä, şulay uq Mısır häm Bahrain diplomatları Ğiraqnıñ säyäsi tärräqiäte turında söyläşer öçen İstanbulda cıyıldı. İrtägä anda şuşı illärneñ tışqı eşlär ministrları oçraşuı ütäçäk. Cıyında Ğiraq tışqı eşlär ministrı Hoşyar Zebari da qatnaşaçaq.


text: Bagdad. Bügen Ğiraq başqalasında "äl-Ğiraqiä" telekanalında eşläwçe jurnalist Ämcät Xämit üterelde. "Äl-Ğiraqiä" xezmätkärläre mäğlümatına qarağanda, Xämit maşinasında eşkä barğan çaqta, anıñ yulın kiskän ikençe ber maşinadan ut açılğan. Jurnalist şunda uq hälak bulğan, anıñ yörtüçese awır cäräxätlär alğan häm soñraq xastaxanädä ülgän. Bu atnada Ğiraqta şulay itep inde ikençe jurnalistnı üterdelär. 7-nçe martta bilgesez keşelär Bagdad şähäreneñ telekanalında eşläwçe Mansur äl-Xälidine atıp ütergän ide.


text:
Vena -- Xalıqara Atom Energiä idaräse başlığı Möxämmät Äl-Baradei, üz belgeçlärenä, İrannıñ ike atom şirkätenä kerü röxsäte sorıy. Quşma Ştalar fikerençä, bu şirkätlärdä İran ğalimnäre atom qoralın yasaw niäte belän tikşerenülär alıp bara. Xalıqara Atom Energiä idaräse başlığı wazifasına qabat saylanğan Möxämmät Äl-Baradei, İran, uran bayıtu eşläre turında citärlek mäglümät birmäde, dip belderde.
Anıñ süzlärençä, Tähran, qayber östämä dokumentlar birsä dä, cawapsız sorawlar qala birä. Äl-Baradei, İran räsmilären, idarä belgeçlärenä, Parxin häm Lavizan-Şian şirkätlärenä kilergä röxsät birergä çaqırdı. Quşma Ştalar fikerençä, bu şirkätlärdä İran ğalimnäre atom qoralın yasaw maqsatı belän tikşerenülär alıp bara. İran bu ğäyepläwlärne kire qağa. Ul arada Tähran, Äl-Baradei'nıñ qabat Xalıqara Atom Energiä idaräse başlığı bulıp saylanuına xuplaw belderde.


text:
Tömän ölkäsendä yuğarı sıynıf uquçılarınıñ olimpiadası tögällände
Uylamağanda tanışımnan kesä telefonına SMS kilep töşä. “Pomoğite zakonçit'! Azmı qaqqannı, suqqannı kütärdem min yätim?! Avtor kto?”. Bu tağın närsä inde, dip telefonnan çıltıratsam, anıñ Tobol şähärennän kilgän tanışı: 15 nçe mäktäpneñ 11 nçe sıynıf uquçısı El'mira Krıylova tatar telennän häm ädäbiätennän ölkä olimpiadasında qatnaşa ikän. Şunnan sorawlarğa telefon aşa cawap ezli bulıp çıqtı.
13 nçe ğinwar könne olimpiada näticäläre bilgele buldı. Tobol qızına prizlı urınnar eläkmäde. 11 nçe sıynıflar arasında berençe urınnı Tömän rayonınıñ Mullaş urta mäktäbendä uquçı Azaliä Gabdraximovaga birdelär. “Mondıy sınawlar qurqıtmıymı?”,- digän sorawğa ul:
“Öyrändem inde. Min 9 da uqığanda Qazanğa da bardım. Anda ikençe urınnı aldım. Bıyıl baru-barmawımnı belmim. YEĞeğa äzerlänergä kiräk. Mäktäpne betergäç rus-tatar bülegenä kerergä telim. Olimpiadada 11 nçe sıynıftan 10 keşe qatnaştı. Sorawlar da bik ciñel ide. Tuqaynıñ yubiley bulğaç anıñ turında mäqälä yazarğa kiräk ide. Potom Musa Cälilneñ premiäläre qayçan birelgänen belergä kiräk buldı”,- di.
Azaliä rus süzläre quşıp söyläşergä yarata. “Tatar tele atnasına ike säğät kenä kerä bit”,- di. Barı tik äbise belän genä urıs süzläre qıstırmıyça gäpläşä. Señlese, dusları belän dä urısça söyläşä.
Ä menä Yärkäw rayonınıñ Qızılqaş awılınnan olimpiadağa kilgän Ruzaliä dusları belän seber telendä söyläşä. “Barı tik tatar tele däreslärendä genä ädäbi teldä söyläşäbez”,- di ul.
-Min tatar telennän 4 alam. Yaratam ul predmetnı. Bişlär yuq. Qaywaqıtta 3 tä bula. Tatarça cırlarğa yaratam. Tuqay, Cälil, Taqtaş şiğerlären yattan söylärgä yaratam. Olimpiadağa birelgän sorawlar qızıqlı ide. Tatar telen mäktäptä ike säğät kenä uqıybız. Ruzaliä olimpiadada 9 nçılar arasında 3 nçe urınnı aldı. Häm Yärkäw rayonına prizlı urınnı alğan uquçı bularaq qaytıp kitä. Ölkä olimpiadasına rayonnıñ 3 mäktäbennän uquçılar kilgän ide. Alarnı dekaber ayında 1 nçe turda Tömän, Yärkäw häm Tübän Täwde rayonnarı arasında prizlı urınnarnı alğanğa çaqırğannar. Yärkäw rayonı törkemen Yaña Käyeşkül mäktäbeneñ tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçısı Ğayniä İşbulayıwa alıp kilde. Anıñ süzlärençä, bälki kiläse yılğa ölkä olimpiadasına kilüçelär dä bulmas.
-Mäktäplärebezne yabarğa cıyınalar. Tatar tele qalaçaq Käyeşkül mäktäbendä genä. Qızıylar häm Çeçkinonı yapmaqçı bulalar. Şundıy süzlär bara. Çeçkino (Tarxan) mäktäben yapsalar balalarnı Staro Aleksandrovqa mäktäbenä avtobus belän yörtäçäklär. Qızılyarnı Plexan urıs mäktäbenä. Anda tatar tele uqıtılmas dip uylıym. Bik borçılabız. Aprel' ayında tağın qısqartular bulırğa tieş. Kemnärneñ 24 säğättän däreslär sanı äz, şular qısqaraçaq. Üzem 12 säğät alıp baram tatar telen. Bezneñ 2 şär säğät atnasına. 5 nçe klasstağı ike säğätemne başqa uqıtuçığa birdelär. Anıñ säğätläre az ide...
Yuğarı sıynıf uquçılarınıñ ölkä olimpiadasında tatar tele älegä başqa predmetlar belän ber däräcädä. Yuğarı uqu yortlarına kergändä dä ciñüçelärgä faydası zur bulaçaq. Bu xaqta Tömän töbägeneñ mäğärifne üsterü institutı rektorı, olimpiadanı oyıştıru komitetınıñ başlığı Ol'ğa Roytblat äytte.
Ol'ğa Roytblat süzlärençä, 1, 2, 3 nçe urınnarnı aluçılar şul fän buyınça yuğarı uqu yortlarına şul belgeçlekkä avtomat räweştä tüläwsez uquğa qabul iteläçäklär. Olimpiadada qatnaşqan fändä ciñüçelär şulay uq ğomum däwlät imtixanın 100 balğa tapşırğan bulıp isäplänälär.
Nail Alan, Tömän


text:
Tışqı eşlär ministrlığı süzçese ministr Xöşiär Zebari bu mäs'äläne bügen Bağdadta İran ilçese belän oçraşuda kütärde di. Ämma Tährannıñ Bağdadtağı ilçese mondıy waqıyğa bulğanlığın kire qaqtı.
Elegräk Basra şähäre başlığı Möxämmät äl-Wäli uzğan şimbädä çik buyında İran xärbi köymäse atış waqıtında Ğiraqnıñ ber xärbien üterde, 9-ın alıp kitte dip beldergän ide.
Äl-Wäli äytüençä, atış Ğiraq xärbi yılğa kizüe Ğiraq älämen taqqan şikle köymägä tap bulğannan soñ başlanğan. Anıñ äytüençä, köymä yardämgä İran köçlären çaqırğan bulırğa oxşağan häm İran xärbi korabı Ğiraq kizüenä höcüm itkän.
Waqıyğa Şat-äl-Ğäräp yılğasınıñ qaysı yarında bulğanı äle açıq tügel.


text:
Türkiy devletler
Türkiy devletler - türkiy tiller laf etip aynı cedden kelgen devletler:
- Mustaqil türkiy memleketler:
- 1 - aslında mustaqil, amma tanılmağan bir devlet.
- Muhtar türkiy devletler:
- Altay Cumhuriyeti - Rusiye
- Başqurtistan Cumhuriyeti - Rusiye
- Çuvaşistan Cumhuriyeti - Rusiye
- Gagauz Yeri - (Gagauzlar:) - Moldova
- Haqas Cumhuriyeti - Rusiye
- Qaraqalpaqistan Cumhuriyeti - Özbekistan
- Nahçıvan Muhtar Cumhuriyeti - Azerbaycan
- Sincan-Uyğur Muhtar Rayonı (Doğu Türkistan) - Çin
- Tataristan Cumhuriyeti - Rusiye
- Tuva Cumhuriyeti - Rusiye
- Yaqutistan Cumhuriyeti - Rusiye
- Türkiy halqlar yaşağan muhtariyetleri:


text:
Beslan faciğäsenä ber yıl buldı, cawapsız sorawlar qala birä
Bu atnada Beslan faciğäsenä 1 yıl tula. 2004neñ 1 sintäberendä, uqu yılınıñ berençe könendä, Tönyaq Osetiäneñ Beslan şähäre mäktäbendä suğışçılar meñnän artıq keşene totıq itep aldı. Öç kön däwam itkän krizis 300dän artıq keşeneñ üleme belän tämamlandı. Räsmi Mäskäw bu qan qoyılu öçen çeçen suğışçıların ğäyepläde. Läkin ber yıl ütkännän soñ da Beslanda närsä bulğanı turında borçulı sorawlar qala.
Bu faciğäğä bar dönya kisken tänqit belderde. Germaniä kanslerı Gerhard Şröder totıq aluçılarnı, keşe üterep säyäsi maqsatlarğa ireşergä telägän äxlaqsız terrorçılar dip atadı. Çeçen citäkçese Aslan Masxadov ta bu ğämälgä häm anı oyıştıruçı dip sanalğan Şamil Basaevqa tänqit belderde. Soñraq Federal köçlär tarafınnan üterelgän Masaxdov, ul çaqta, xättä Rusiä belän suğış betkännän soñ Basaevnı xökem itäçägen äytkän ide.
Dönya citäkçeläreneñ kübese Beslan xalqına häm Putin xökümätenä teläktäşlek belderde. Ämmä qayberläre, äytik, Yevropa Komissiäse prezidentı Romano Prodi, Mäskäwne bu faciğäğä kitergän, anıñ süzläre belän äytkädä, "qarañğı taplarğa" açıqlıq kertergä çaqırdı.
Ber yıl ütkännän soñ da Beslanda bulğan faciğä tiräsendä cawaplarğa qarağanda sorawlar kübräk. Totıq aluçılar kemnär bulğan? Alar niçäw bulğan? Ni öçen Rusiä köçläre şundıy zur sanda ülemnärne buldırmıy qala almağan?
Rusiäneñ baş prokuraturası räsmi tikşerü başladı. İke parlament komissiäse, berse Mäskäwdä, ikençese Tönyaq Osetiädä üz tikşerülären açtı. Räsmi tikşerülärneñ aqrın baruına açuı çıqqan Beslan xalqı üz tikşerülären başladı.
Tönyaq Osetiä parlamentı räise urınbasarı, cirle parlament tikşerüen citäklägän Stanislav Kesaev, radiobızğa birgän äñgämädä räsmi tikşerüneñ küp näticäläre belän riza bulmawın äytte:
"Şunı ğına äytim, ägär anda 2 genä xatın-qız bulğan bulsa, 3nçeseneñ cäsadı qayan çıqqan. Häm dä ber uqıtuçınıñ, totıq aluçılar 50dän dä kim tügel ide digän süzläre.. qayan beläseñ digäç, min bit uqıtuçı, minem küzlär sanarğa öyrängän, dide ul."
Prokurorlar äytüençä, totıq aluçılar 32 bulğan, şularnıñ berse genä isän qalğan. 24 yäşlek çeçen, balta ostası Nurpaşi Kulaev. Tönyaq Osetiäneñ Yuğarı mäxkämäse aldına basqan Kulaev qarşılıqlı belderülär yasadı, şahitlärneñ kübese anı tanımıy.
Uzğan ay Amerikanıñ ABC telekompaniäse tapşırğan äñgämädä Şamil Basaev Beslan mäktäben basıp alunı oyıştıruda yärdäm itkänen tanıdı. Ul şulay uq Rusiä räsmilärenä taläplär tapşırğannan soñ 10 yäşkä qädär bulğan bar balalarnı azat itergä färman birgänen äytte.
Rusiä räsmiläre başta totıq aluçılar ber taläp tä quymıy, totıqlarnı azat itü turında söyläşergä telämi dip kilde. Soñnan isä totıq aluçılarnıñ Çeçnädän Rusiä ğäskärlären çığarunı taläp itüläre, ä Mäskäwneñ bu xaqta söyläşülärne kire qağuı mäglüm buldı.
Uzğan atna İzvestia gäzitenä birgän äñgämäsendä Tönyaq Osetiäneñ elekke prezidentı Aleksandr Dzasoxov, totıq aluçılar belän söyläşergä dip mäktäpkä barğan bulsa, Rusiä iminlek xezmätläre anı qulğa alu belän yanağannarın äytte. Kreml Masxadovnıñ da aradaşçılıq itü täqdimen kire qaqtı häm anıñ tuğannarın qulğa alırğa färman birde.
Rusiä räsmiläre mäktäpkä höcüm äzerlänmäde, bar närsä säğät 1lärdä totıq aluçılar sportzalda şartlatqıç şartlatqannan soñ başlanıp kitte, dip belderä. Bu waqıtqa inde 21 it-at totıq üterelgän bulğan dielä. ABC äñgämäsendä Basaev, berençe şartlaw Rusiä märgäne ayağına şartlatqıç bäylängän ber suğışçığa atqaç yañğıradı dide. Rusiä räsmiläre sportzalnıñ tübäse şul şartlawan işelgän di, häm dä höcüm başlanğaç suğışçılar qaçıp kitkän totıqlarnıñ arqasına atqan dip belderä. Ämmä totıqlar häm şahitlär äytüençä, yuğaltularnıñ kübese Rusiä xärbiläre qullanğan awır qoraldan bulğan.
Rusiäneñ baş prokuror urınbasarı Nikolay Şepel monı kire qağa:
"Tikşerüçelär äytüençä, awır qoral qullanu turında färman säğät kiçke 6dan soñ birelgän, ul çaqta mäktäptä totıqlar inde bulmağan, ä suğışçılar qarşılıq kürsätüen däwam itkän, tağı da kübräk yuğaltular bulmasın öçen awır qoral qullanırğa qarar itelgän."
Nikolay Şepel totıqlarnıñ Rusiä xärbiläre utınnan ülü ixtimalın tamırınnan kire qağa:
"300dän artıq keşe şartlaw waqıtında yä aña qädär ülgän. Yağni eş operatsiädä tügel. Speznaz balalarnı atqan dip äytü yalğan häm mäsxäräläw."
İzvestiägä birgän äñgämäsendä Dzasoxov, Rusiä prezidentı totıqlarnıñ ğömeren saqlawnı töp wazifa itep quydı, di. Ämmä faciğä waqıtında Beslanda bulğan keşe xoquqların yaqlawçı Lidia Grafova süzlärençä, Rusiä räsmiläre höcümneñ närsä belän betäsenä tieşle iğtibar birmägän:
"3 kön mäktäp yanında torğan ata-analrnıñ iñ qurıqqanı – höcüm ide. Töp maqsat totıqlarnı qotqaru tügel, terrorçılarnı mançu ide. Küz aldımnan kitmi, qurqınıç sportzalda ber xatın utıra, qulında ike räsem, üze çayqala häm bolay di: terrorçılar ğazapladı, beznekelär yandırdı."
Dzasoxov kitkännän soñ anıñ urınına Tönyaq Osetiä parlamentı räise Taymuraz Mamsurov bilgelände. Anıñ qızı Beslan faciğäsennän yaralanıp çıqqan. Mamsurov bu faciğäneñ bar yaqlarına açıqlıq kertergä wäğdä itte. Ämmä Tönyaq Osetiädä anıñ bu wäğdäsen üti aluına bik azlar ışana.
-Ali Gilmi


text:
Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko Rusiä ilbaşı Vladimir Putinnı Kievqa çaqırdı. Bu xaqta Kievta säfärdä bulğan Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov xäbär itte.
Viktor Yuçenko Rusiäne – urtaq iqtisadi häm xärbi xezmättäşlek ölkäse bularaq qabul itüen belderde. Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov belän orçaşqannan soñ, Yuçenko – Rusiä Ukraina öçen elekkedän birle partner bulıp kilde, ämma tsitata "qızğanıçqa qarşı ike yaqlı mönäsäbätlär tarixında iskä alası kilmägän säxifälär bar" dide.
Lavrov şulay uq Ukraina premyer-ministrı Yulia Tymoşenko belän oçraştı.
Uzğan atnada Ukrainanıñ yaña prezidentı Viktor Yuçenkonıñ tışqı mäs'älälärdäge kiñäşçese itep bilgelängän Rusiäneñ liberal oppozisiäse başlığı Boris Nemtsov Rusiä olegarxların kürşe Ukrainağa investisiälär kertergä çaqırdı.
Bügen Kievta eşquarlarğa möräcäğät itep, Nemtsov, eşmäkärlär aqçaların Şveysariä banklarına salğançı – Ukrainağa investisiä kertep kübräk tabış alaçaq, dide.
Rusiäneñ finans magnatı Boris Berezovski Londonda yäşägän cirennän Ukrainağa küçep kilergä uylawı turında xäbär itkän ide.


text:
Palladiy (Kafarov)
Pötr İvanoviç Kafarov (Urısça: ПëTp ИBaHoBич KaфapoB; monxalıqtağı iseme – Palladiy Urısça – Пaллaдий, 1817-1878) – Qıtaynı öyränüçe (sinolog), pravoslav ruxanie.
Qıtay tele ierogliflarınıñ Kirill älifbasına transliteratsiäse avtorı.
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1840 yıldan Räsäyneñ Xanbalıqtagı ruxanilar missiäsendä eşli, 1848 yıldan missiäneñ başlığı.
1840 häm 1849 yıllarda ğilmi eşlär belän Qazanda bula, Vasiliy Vasilyev belän bergä Buddizmğa qarağan kitapları universitet öçen tärcemä itä. Nikita Biçurin qulyazmaların, kitap häm xaritaların, üz xezmätläreneñ qayberlären Qazan Ruxanilar Akademiäse kitapxanäsenä tapşıra.
Töp xezmäte bulğan 2 kisäktän torğan "Qıtayça-Urısça süzlek" ülemennän soñ 1888 yılda P. S. Popov tarafınnan tögällänep bastırıla.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
B. E. ЛapичeB. ПyTeшecTBиe B cTpaHy BocToчHыx иHoзeMцeB. M. 1983.


text:
Rusiäneñ Baş prokuraturası eşquar Boris Berezovskiyğa qarata yaña cinayät eşe açtı. Ul xäkimiätne köç belän yawlap aluğa äzerlänüdä gäyeplänä, dip xäbär ittelär prokuraturada. Bügenge köndä Berezovskiy yäşägän Britaniägä anı Rusiägä qaytarıp cibärü turında tağın ber taläp, 1 martta yullanğan. Fevral ayında eşquar Reuter mäğlümät agentlığına birgän äñgämäsendä, Rusiädä xäkimyätne köç belän alırğa cıyınuın äytkän ide.
Britanianeñ tışqı eşlär ministrı Jack Straw, Berezovskiynı kisätep, şundıy belderülär belän çığış yasap, ul säyäsi qaçaq statusın yuğaltırğa mömkin, dip belderde.


text: Adäm ışanmas, yaña 2003 yılnıñ berençe atnası tämamlanıp kilä. Haman da, şul bäyräm itü, Yaña yıl qarşılaw, xäl citkän qädär sıylanu. Nindider säyäsi yäki iqtisadi üzgäreşlär mondıy waqıtta bula almıy. Barı tik yal, bäyräm, sıylanu häm baş tözätü. Şimbä-yäkşämbe könnärendä räsmi oyışmalarda eşläwçelär xezmät urınnarında buldı. Anıñ qarawı düşämbe häm sişämbe könnäre yal dip iğlan itelgän. Çönki 7 ğinwar Raştua köne, pravoslav dinen totuçılar belän bergä böten Tatarstan da bäyräm itä. Tatarstanda xristiannar az tügel, üz millättäşlärebez arasında da şuşı din yulınnan baruçılar berniçä meñ dip sanala. Şuña kürä düşämbe häm bigräk tä sişämbe könnärendä keräşen tatarlarınıñ ğöref-ğädätläre, dini yolaları turında kübräk söyläw döres bulır. Mäcüsilek zamannarınnan qalğan Narduğan bäyrämnäre dä xalqıbıznıñ küptänge ğörefe. Tatar xristiannarı häm pravoslav dinen totuçılarnıñ Raştuası turında sişämbe tapşıruında kübräk söylärbez, ä 5 ğinwar könne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Qazan häm Tatarstan arxiepiskopı Anastasiy vladıka häm başqa pravoslav ruxaniları belän oçraştı. Arxiepiskop Anastasiy xristiannarnıñ keşelärgä märxämät kürsätep şatlıq kiçerüläre turında äytte. Bu söyläşüdä Tatarstan xristiannarnıñ tormışı turında fiker alıştılar. Raştua bäyrämenä qädär Çallıdağı çirkäw tözü mäs’äläsenä açıqlıq kertü, bigräk tä urınlı waqiğa bulıp çıqtı. Ber yaqtan qarasañ, Ciñü parkındağı ul tartqalaş qayçandır çirkäw tözü öçen cirne döres itep bülep birmäw arqasında kilep çıqqan ikän.


text:
Ölkä başlığı Vladimir Şamanov berençe märtäbä ölkä buyınça 1 mln tonna uñış cıyıp alu burıçın quyğan ide. Mondıy uñış küläme kürşe Tatarstandağı ğadäti uñışnıñ 20 protsentın ğına täşkil itsä dä, bulaçaq uñış turında ğorurlıq xisläre dä sizelä. Mäsälän, ölkä başlığı İske Qulatqı rayonındağı çığışında: “Alda bezne zur uñış kötä – million tonna aşlıq cıyaçaqbız” – dip belderde. Tik “Alla boyırsa” digäne dä kiräk bulğandır, çönki hawa xälläre xäweflänerlek. Yañğırlar “Vstat', smirno!” komandasın añlamasqa da mömkin. Äle peçän cıyu bik qıyın bara. Şul uq yañğırlar arqasında börtekle aşlıqlarda qoñğırt tutıq ürçi. Belgeçlär äytüençä, mondıy xafa uñışnıñ yartısın yuk itä ala.
“Simbirskiy kur'yer” gäziteneñ ber yazması “Yaña urıslar borınğı bolğarlar sere belän faydalana” digän anons (alxäbär) belän birelgän. Yazmadan ber özek kiteräbez: “Bolğarlar dönyada tiñsez yozaqlar yasağannar. Bügenge “medvejatniklar” da alarnı açu ısulların belmilär. Sember timerçeläre alarnıñ seren açqannar, häm yaña urıslar çiratqa basıp yozaqlar sorıylar”.
Tul ber säxifäne bilägän yazma “Borınğı sivilizatsiägä 128 çaqrım ğına” dip atala. Kereş süze ğibrätle: Pasxi utrawı, ink, atstek kul'turaları qarap aptırıysı yuk – yänäşäbezdä genä şundıy böek kul'tura bulğan.
Häm sanap ütelä. Yevropa yuınunıñ närsä ikänen belmägän waqıtta Bolğarda munçalar, suütkärgeçlärn bulğan. Çirkäw astında sıqrap yatqan qaber taşları. Binalarnıñ iskitkeç akustikası arqasında namaz uqunıñ yıraqlarda işetelüe. Mavzoleylarnı monastır' bazı itep qullanu kebek qıñğır ğamällär...
Şähri Bolğarğa säyäxät qılğannar öçen monda yañalıq yuk inde. Yañalığı şul: kürşelärebez öçen alar telendä moña qadär äytelmägän süz äytü.


text:
XXVIII Olimpiä uyınnarı tämamlandı. Tatarlar berençe 20 il arasında bulır ide...
Yäkşämbedä Gretsiä başqalası Afenda cäyge Olimpiä uyınnarı tämamlandı. 17 kön barğan sport bäyrämendä 202 ildän 10 500 sportçı qatnaştı. Grek räsmiläre bu uyınarnı "Olimpiada, öyeñä räxim it!" digän şiğär astında ütkärde. Uyınnarnı yabu tantanası aldınnan Xalıqara Olimpiä komitetı başlığı Jacques Rogge Olimpiadanıñ bik uñışlı ütüen bilgeläp, oyıştıruçılarğa räxmäten belderde.
1896 yıldan birle, 108 yıl buyına Olimpiadanıñ Gretsiä cirendä ütkäne yuq ide. Şul säbäple oyıştıruçılar bu uyınnarnı "Olimpiada, öyeñä räxim it!" digän şiğär astında ütkärde. Häm tanırğa kiräk, şäp itep ütkärde. Gärçä, Olimpiadağa fälän atna qala, qayber sport urınnarı äzer dä tügel ide. Yäkşämbe könne yabılu tantanası aldınnan Xalıqara Olimpiä komitetı başlığı Jacques Rogge Olimpiadanıñ bik uñışlı ütüen bilgeläp, oyıştıruçılarğa räxmäten belderde. Afendağı olimpiä awılın ul moñarçı tözelgännär arasında iñ yaxşısı dip atadı. Qayber sport törlärendä äytik, gimnastika, qılıç, taekwandoda xökemdarlıq itüdä yalğışlıqlar bulıun tanısa da, Rogge, ädam balasında xatalar bula, läkin xärämläşü berqayçan da qabul itelmiäçäk dide.
Uyınnar aldınnan käyefne boza alırday ike mäsälä bar dip sanala ide: berse ixtimal terror ğämälläre, ikençese – sportçılarnıñ doping qullanuı. Berençesendä kilgändä, şöker, ğädättän-tış xällär bulmadı. İminlek tä''min itü mäsäläsenä qağılıp Jacques Rogge bolay dide:
Audio (Jacques Rogge)
"Ägär sez iminlek täemin itügä qaralğan tulay büdjetqa küz salsağız, oyştıru komitetınıñ öleşe ällä ni zur tügel. Läkin bu aqça Gretsiäneñ kilçäk iminlege öçen salınğan aqça bulıp tora. 11 sintäberdän soñ, xalıqara terorçılıq çorında bik möxim närsä."
Sportçılarnıñ doping qullanuına kilgändä, uyınnar barışında barlığı 22 oçraq terkälgän. 2000 yıl Sydney olimpiadası belän çağıştırğanda 2 tapqır kübräk. Belgeçlär monı tikşerü alımnarınıñ qırıslanuı belän añlata. Jacques Rogge bigräk tä awır atletika federatsiäseneñ bu ölkädä äwzem eşläwen äytte:
Audio (Jacques Rogge)
"Xalıqara awır atletika federatsiäse bu köräştä alğı frontta bara. Dopingqa qarşı köräşkä alar büdjetnıñ kimendä 35 protsentın tota. Bu bik zur aqça, monı sportnı üsterügä totıp bulır ide. Min alarnıñ eşen bik ixtiram itäm, häm kiläçäktä alarğa bu köräşlärendä yärdäm itäçäkbez."
Rogge, 10 meñ sportçı arasında älbättä berniçä yalğançı tabılır, dide häm mondıy xäräm yulına basuçılarnı kisätep, uyınnar waqıtında alınğan berniçä meñ doping testları suıtqıçqa quyılıp saqlanaçaq, häm soñraq yaña texnologiä yärdämendä qabat tikşereläçäk, dide. Rogge şulay uq bu Olimpiadada Aziä illäreneñ zur uñışın bilgeläde häm 2008 yılda Pekinda ütäçäk uyınnarda alar äle üzlären kürsäter digän faraz äytte.
XXVIII Olimpiä uyınnarında tatarlar
İnde berniçä süz näticälär turında. Berençe urınnı kötelgänçä, Quşma Ştatlar yawladı. Alarnıñ barlığı 103 medal, şunıñ 35 altın. Ä menä ikençe urında sport mämäläkätenä äylänep barğan Qıtay - 63 medal, 32se altın. Uyınnarnı bik sülpän başlasa da, Rusiä axırda ayqqa basıp 3nçe urınğa kütärelä aldı, anıñ barlığı 92 medale bar, şunıñ 27se altın. Tatarstan sporçlırarı bu uyınnarda ällä ni quandıra almadı. Ä menä Rusiä, başqa il bayraqları astında çığış yasağan 20-läp millättäşebez şaqtıy uñışqa ireşte. Alar distädän artıq medal yawladı:
altın:
Kabaeva Alinä Marat qızı (Mäskäw, näfis gimnastika) Xäsänova Elvira Ramil qızı (Mäskäw, sinxro-yözü) (?) İsänbaeva Yelena Gadji qızı (Volgograd, tayaq belän sikerü)
kömeş:
Abasova Tamilä Räşid qızı (Mäskäw, velo-trek) Mannurova Güzäl Tahir qızı (Saranski, irekle köräş)
bronz:
Ganiev Renal Ramil ulı (Ufa, rapira) Nasibullin Ruslan Rafik ulı (Ufa, rapira) (?) Saitov Oleg Elekbay ulı (Samara, boks) Zakirov Marat Säğit ulı (Mäskäw, su tubı) Zinnurov İrek Xäydär ulı (Volgograd, su tubı) Cihanşina Natalia Kamil qızı (Peterbur, gimnastika) (?) Raxmatullina Oksana Yevgeni qızı (Samara, basketbol) Zämfirä Miftahetdinova (Baqı, Äzerbaycan, atu)
Äzerbaycan ilenä atuda bronz medal kitergän tatar qızı Zämfirä Miftahetdinova turında ayırım äytäse kilä. Bu qız Xalıqara Olimpiä komitetına üze turında birgän mäglümättä, belgän tellärem digän bülektä, äzerbaycan, urıs häm tatar (!) tele dip yazğan. Gretsiädä ütkän XXVIII Olimpiä uyınnarınıñ räsmi İnternet säxifäsendä bu, "tatar" süze oçrağan, "tatar" dip tarixqa kerep qalğan berdän-ber oçraq.
Tatarlar berençe 20 il arasında bulır ide
İreksezdän, bar tatarlarnı ber bayraq astına tuplaw teläge tua. Bu, älbättä, räsmi näticä tügel, läkin, bezneñ xisaplarğa qarağanda, Tatarlar törkeme Olimpiadada möstäqil qatnaşsalar, ber distädän artıq (10-13) medal yawlap, medallär sanı belän 202 il arasında berençe 20-lektä bulırlar ide:
İllär medallär sanı tärtibendä altın-kömeş-bronz-barlığı
1 USA 35 39 29 103 2 RUS 27 27 38 92 3 CHN 32 17 14 63 4 AUS 17 16 16 49 5 GER 14 16 18 48 6 JPN 16 9 12 37 7 FRA 11 9 13 33 8 ITA 10 11 11 32 9 KOR 9 12 9 30 9 GBR 9 9 12 30 11 CUB 9 7 11 27 12 UKR 9 5 9 23 13 NED 4 9 9 22 14 ROM 8 5 6 19 14 ESP 3 11 5 19 16 HUN 8 6 3 17 17 GRE 6 6 4 16 18 BEL 2 6 7 15 TAT 2-3 2 6-8 10-13 19 CAN 3 6 3 12 19 BUL 2 1 9 12 21 BRA 4 3 3 10 21 TUR 3 3 4 10 21 POL 3 2 5 10 ...
Ali Gilmi, Praga


text:
Ğiraqnıñ Kirkuk şähärendä cirle xökümät saylanğan
Könyaqtağı Basra şähärendä Britan xärbiläre Baath partiäse äğzaların çitlätep, alar urınına Ğiarq belgeçlären qayarğa tırışa. Ämmä şuradan quılğan Baatçılar moña qarşı çığa. "Baath partiäsendä bulğanıbıznı bez berqaqyan da yäşermädek, läkin koalitsiä köçläre belän xezmätäşlek ittek" di alar. Näq şundıy qarşılıqlar, şulay uq Britan qaramağında bulğan, Umm-Qasr şähärendä küzätelä. Bu şähärgä bügen Amerikan administartsiäse başlığı Paul Bremer kilde. Ul arada administratsiädäge Britan räsmie Alex Renton, Ğiraqta tärtip urnaştıru öçen -xärbilär häm politsiä sanı citärlek tügel, digän belderü yasadı.


text: NATOnıñ Saqlanu komitetı bügen Brusseldä, Ğiraqqa qarşı suğış bulğan oçraqta Törkiägä yärdäm kürsätü mäsäläsen tikşerä. Bu komitetqa, Fransiädän qala, Alyansta äğza bulğan 19 ilneñ 18-e kerä. Uzğan atnada Fransiä, Belgiä häm Germaniä bu mäsäläne tikşerügä qarşı çıqqannan soñ NATOda büleneş barlıqqa kilde. Bu 3 ilneñ citäkçeläre, Törkiägä yärdäm mäsäläsen tikşerä başlaw, Ğiraq krizisın diplomatik yul belän xäl itügä zıyan kiteräçäk, dip sanıy. Alay da, kiçä, Belgiä premier-ministrı Guy Verhofstadt, ägär NATO monı suğışqa äzerlänü tügel, ä barı tik saqlanu çarası dip añlatsa, plan qabul itelergä mömkin, dip belderde.


text:
Şäymiev Mongoliä ilçese belän oçraştı
12 may könne Qazanğa Mongoliä Respublikasınıñ Rusiädäge İlçese Luwsandandarın Xanğay kilüe turında xäbär itkän idek inde. Comğa könne ilçe Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev belän dä oçraştı. Oçraşuda ilçe Tatarstan Prezidentın Mongoliäneñ 800 häm böyek mongol ğäskär başlığı Çıyñgıyzxannıyñ tuuına 840 yıl tuluğa bağışlanğan tantanalarda qatnaşırğa çaqırdı. Söyläşüdä süz açıq dönya şartlarında ike il arasında mädäni häm iqtisadi elemtälärne nığıtu turında bardı.


text:
Sarkozy Fransiägä yaña reformalar wäğdä itä
Düşämbeneñ töp waqiğäse - Fransiädäge möhim üzgäreşlär, xörmätle tıñlawçılar. Dönya säyäsätendä, bigräk tä Yewropada zur urın alıp torğan şuşı il üzeneñ yaña prezidentın sayladı. Şuşı yarışta Fransiäneñ elekke eçke eşlär ministrı Nicolas Sarkozy ciñep çıqtı. Ul üzeneñ uñçıl qaraşları belän mäğlüm keşe, häm ul ildä tirän reformalar ütkäräçägen wäğdä itä.
"Minem öçen xäzer barı tik ber genä Fransiä bar. Min köndäşem öçen tawış birüçelärgä dä üzemneñ bar fransuz xalqı prezidentı bulaçağımnı, alar isemennän dä söyliäçägemne äytergä telim. Bügenge ciñü ber Fransiäneñ ikençesen ciñüe tügel, minemçä, bu ber genä ciñü - demokratiä ciñüe", di Fransiäneñ yaña ğına saylanğan prezidentı Nikolas Sarkozy.
Bu saylawlar il tarixında ayırım urın alaçaq diärgä bula. Saylawaldı köräşeneñ bik qatı baruı belän genä tügel, ä anda qatnaşu däräcäseneñ dä şaqtıy yuğarı buluı belän. Tawış birüneñ xälitkeç ikençe turında, misal öçen, saylaw xoquqı bulğannarnıñ 85 protsentı qatnaştı. Şularnıñ 53 protsentı Sarkozyne yaqlap tawış birde.
Anıñ tarafdarları, mondıy yaqlaw yaña prezidentqa Fransiädä küptän kötelgän tirän iqtisadi wä sotsial'' reformalar ütkärü öçen köçle mandat birä, dip belderä. Saylawaldı köräşen Sarkozy, Fransiäne dönya külämendä tağın da yarışçan itü ideäse belän alıp barğan ide.
Ul, mäsälän, Fransiädäge 35 säğätlek eş atnasın absurd dip atıy, häm keşelärne kübräk eşläwgä etärü öçen, normadan tış xezmätkä salımını kisärgä wäğdä itä. Sarkozy şulay uq şirkätlärgä keşene eşkä alu häm eştän quu tärtiben dä ciñeläytergä cıyına.
Yaña prezidentnıñ yañaça "seberüen" cinayätçelek belän köräş häm Fransiägä törle kilmeşäklärneñ kilüen qıyınlatu ölkäsendä dä kötälär. Nicolas Sarkozy üze isä qayçandır Macarstannan kuçep kilgän möxäcir balası. Şuña da qaramastan, äle eçke eşlär ministrı bulğanda uq ul üzen immigrantlarğa qarşı qırısraq möğämälä kürsätü tarafdarı bularaq tanıttı.
Häm bu Fransiädä küplärgä oşamıy. Düşämbegä qarşı töndä uramnarğa andıylar da çıqtı, alarnı quıp taratu öçen politsiä su tupları häm küz yäşe gazın qullandı.
Planlaştırğan reformaların ütkärü Sarkozygä şulay itep ciñel bulmayaçaq. Hönär berlekläre anı inde tänqitläp çıqtı, bu da ildä törle eş taşlawlar, çualışlar çığaru ixtimalın arttıra. Kiläse ayda Fransiädä parlament saylawları da uzarğa tieş. Ägär dä anda Sarkozy üz partiäseneñ ışanıçlı ciñüenä ireşä almasa, aña üz reformaların ğämälgä quyu şaqtıy qatlawlanaçaq. Citmäsä, xäzer prezident yarışında ottırğan sotsialistlar parlament saylawlarında uñçı prezidenttan revanş alırğa häm parlamenttağı küpçelekne yawlarğa cıyına.
Kärim Kamal


text:
Suğışnıñ ike yılında Ğiraqta 25 meñläp sivil keşe üterelgän
Britaniädä ütkärelgän maxsus tikşerenü, 2003-nçe yılnıñ martında başlanğannan birle Ğiraq suğışında 25 meñläp ğadi xalıq üterelgänen açıqlağan. Şuşı sannıñ öçtän ber öleşen çittän kilgän suğışçılar qulınnan ülüçelär täşkil itä. Ämma anda şulay uq, cirle ğisyançılar höcümnärennän, maşinalar şartlatudan häm ğadi cinayätçelär qulınnan hälak buluçılar sanı da arta bara, dielä britan tikşerenüendä.
Audio, Xämit Dardagan
"Bolar barısı da bezneñ 10 meñläp törle xäbärgä nigezlängän analizlarıbızdan çığıp eşlänä. Xäzerge xisap isä şularnı tağın da tiränäytep öyränü bulıp tora. Başta bez ğomumän küpme keşeneñ hälak buluın açıqladıq. Annarı inde şul keşelärneñ kem buluın, alarnıñ kemnär tarafınnan üterelüen, küpmeseneñ yaralanuın tikşerdek. Bu eştä bez mäğlümat çaraları häm doktorlar, räsmi şäxeslär, morglar kebek berençel çığanaqlardan alınğan sannarnı qullandıq" di Ğiraqta ülgän sivil keşelär sanın açıqlaw turında Dardagan. Bäyän itelgän 26 bitlek xisapta ğadi xalıq arasındağı qorbannar yäşe, cenese, hönäre buylap tikşerelä. Sivil yuğaltularnıñ öçtän ber öleşennän artığı öçen cawaplılıq amerikannar citäkçelegendäge Könbatış ğäskärilärendä yata, dielä xisapta. Ämma bu sannıñ zur öleşe - 74 protsentı, açıqtan-açıq ğäskäri bäreleşlär barğan çorğa, yäğni suğışnıñ berençe aylarına turı kilä ikän. Quşma Ştatlar citäkçelege şuşı sannarğa qarata üzeneñ mönäsäbäten älegä beldermäde. Qorbannarnıñ ikençe öçtän ber öleşe Saddam xakimiaten bärep töşergännän soñ ildä cäyelgän totrıqsızlıqqa bäyle dielä xisapta. Süz ğadäti cinayätçelek turında bara. Dardagan, bar 25 meñ qorban arasınnan şunıñ näticäsendä 36 protsentı hälak bulğan di:
Audio, Xämit Dardagan
Ä inde eçke ğisyançılar qulınnan ülüçelärgä kilgändä, alar sivil yuğaltularnıñ 9 protsentın täşkil itä. Şularnıñ zur öleşe - Ğiraq xökümäte tarafınnan xezmätkä alınğan politsiä wäkilläre, ike yıl eçendä anda 980 politsiä xezmätkäre hälak bulğan.
Kärim Kamal


text:
Qazan turında altı teldä
“Şähärem – mäxäbbätem” dip isemlängän yäş ekskursovodlar bäygese Tatarstan gimnı belän başlanıp kitte. Bäygeneñ ähämiäte turında oyıştıruçılarnıñ berse, A.Aliş isemendäge Balalar icatı üzäge milli eşlär metodistı İlsöyär Şihapova söyli:
Çaranıñ töp maqsatı – bügenge texnika zamanında balalarıbıznı kübräk tuğan yaqlarına tartu, alarda vatanpärvärlek xislären uyatu. Meñellıq Qazannıñ tarixın, tanılğan şäxeslären, häykällären belü, öyränülären telibez.Qazannıñ istälekle urınnarın kürsätkändä uquçılar ekskursovod hönäreneñ töp burıçların ütärgä tieş. Alarğa üz tıñlawçılarnıñ iğtibarın cälep ittererlek itep söyläw, qızıqsındıru maqsatı quyılğan. 30 yıl rättän uzdırıluçı älege bäygeneñ tantanalı öleşennän soñ töp çara başlandı. Oyıştıruçılar uquçılarnı 6 törkemgä bülde häm bäyge tatar, rus, ğäräp, törek, fransuz häm alman tellärendä bardı.
Bıyılğı bäyge Musa Cälilgä bağışlanğan ide. A.Aliş isemendäge Balalar icatı üzäge milli eşlär metodistı äytüençä Cälilgä, anıñ icatına, Qazanğa birgän ähämiätenä bağışlanğan eşlär küp buldı.
Bäygedä qatnaşuçılar Qazannıñ meñellığı waqıtında üzlären sınap ta qararğa ölgergän ide:
Qazannıñ meñellığı waqıtında London, N'yu York şähärlärennän jurnalistlar kilde. Alar bezgä möräcäğät itep, Qazan turında söyläwebezne soradı. Biredä balalarıbıznı qatnaştırdıq. Häm çit il basmalarında bezneñ uquçılar belän äñgämälär basıldı.“Qazan” milli mädäniät üzägendä uzğan bäygedä ciñüçe qız-yegetlär aprel' ayında finalda qatnaşaçaq. Ä anda berençelekne yaulağan keşe Sankt Peterburgta yullama belän büläklänä.
Al'bina Zäynulla