text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki mabüsi Arsen Abhairov ve Eskender Abdulganiyevniñ sıñırlav müddetini uzattı. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, qırımtatarlar 2019 senesi sentâbrniñ 13-ne qadar Aqmescit SİZOsında qalacaq.
Advokatlar Lilâ Gemeci ve Edem Semedlâyev mahkemeden müvekkillerini ev apsine yibermesini rica ettiler, amma mahkeme muracaatlarını qanaatlendirmedi.
Advokat Semedlâyev olıp keçken oturışuvnı izaatlap, müvekkili Arsen Abhairov mahkemege apiske alınğanından berli bir de bir tahqiqat tedbiri keçirilmedi, dep bildirgenini ayttı.
Daa evel Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ qadısı Denis Didenko iyülniñ 9-nda «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» (Qurman gruppası) mabüsi Rustem Emirüseinovnıñ apis müddetini 2019 senesi sentâbrniñ 13-ne qadar uzattı.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emirüseinov alındı. Fevralniñ 15-nde Kreml kontrolindeki Kiyey rayon mahkemesi olarnı tevqif etti.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


c: text/html

text:
İyül 3 kününden yarımadada Krımavtotrans şirketi şeerlerara naqliyatında yol fiyatını köterecek.
Bu aqta şirketniñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ malümatına köre, Krımavtotrans avto stantsiyaları ağlarından yol fiyatı 27% artacaqtır.
«Böyle qarar Fiyat ve tarifler boyunca devlet komiteti, Qırım Naqliyat Nazirligi ve Qırımnıñ avto taşıyıcıları Birligi arasında qabul etilgen añlaşmağa bağlı. Oña köre taşıyıcılar 2015 senesi iyül 1-den fiyatlarnı kötere bile, amma bir killometr içün 1,40 rubleden çoq olmamaq kerek», – denile matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Mında şunı da qayl ettiler ki, bu fiyatlar deñişüviniñ birinci basamağıdır. Ekincisni 2015 senesi avgust 1-den amelge keçirecekler – bir kilometr içün yol fiyatı 1,50 rublege arttırılacaqtır.
Evel bildirilgeni kibi, Qırımnıñ rusiyeli Nazirler şurasında Fiyat ve tarifler boyunca devlet komiteti, Qırım Naqliyat Nazirligi ve Qırımnıñ avto taşıyıcıları Birligi arasında fiyatlarnıñ paalılaşuvı aqta üç taraflama añlaşma qabul etilgen edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqyar bala bağçaları çalışıp tura, amma sanitar nezareti rejimini küçleştirdiler, haber ete rusiyeli şeer başı Mıhail Razvojayev.
"Bütün işçilerniñ saba sıcağı baqıla, odalarnıñ dezinketsiyası keçirile, aşhane işçileri maska ve qolçaqta çalışa. Çare olğanlar balalarını evde qaldıra. Açıq bala bağçaları cocuqlarnıñ ana-babalarına işke qatnamağa imkân bere", - añlattı o.
Tünevin Razvojayev, çetelden kelgen aqyarlılarnı bu malümatnı gizlememek çağırttı.
Martnıñ 23-ünde Aqyarda 164 adam ev nezaretinde buluna, olarndan 151 adam çetelden qayttı.
Qırımnıñ rusiyeli Sağlıq Nazirliginiñ başı İgor Çemodanov, Qırımda koronavirus yayılması sebebinden 754 adam nezaret altında bulunğanını haber etti.


text:
Qırımda bazar künü, iyül 7-sinde, pek sıcaq ve yağanaqlarsız ava olacaq. Bu aqta yarımadanıñ Gidrometeomerkezi bildire.
Aqmescitte deñişici bulutlılıq. Ğarbiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 31º derecege qadar qızacaq.
Aqyarda deñişici bulutlılıq. Yağanaqlarsız. Şimal-ğarbiy yel 5-10 m/s. Ava arareti 29° derecege qadar qızacaq.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq. Ğarbiy yel 7-12 m/s, bazıda 15 m/s qadar üfürecek. Ava arareti 28…30° derecede.
Keriçte az bulutlı. Yağanaqlarsız. Yel 2-7 m/s. Ava arareti 28…30° derecede.


text:
Şefiqa Gasprinskaya, maarifçi İsmail bey Gasprinskiyniñ qızı, belli babasınıñ kölgesi olmadı. Aksine, onıñ cemaat faaliyeti halqnıñ tarihında körümli bir iz qaldırdı.
Qırımtatarlar ve olarnıñ devletçiligi, Şarqiy Avropanıñ eñ nufuzlı devletlerinden biri – Qırım hanlığı tarihınıñ acınıqlı saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ yañı leyhası – Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» adlı videoblogunda.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda Nizami İbraimovnıñ kollektsiyası ve Ismailgaspirali saytından resimler ve meşur Qırım müellifleri ve icracılar Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
Gülnara Abdulla, Qırım tarihçısı
«Bloglar» rubrikasında aydınlatılğan fikirler müelliflerge ait ve muarririyetniñ fikir-tüşünceleri ile aynı olmaması mümkün


text:
İşğal etilgen Qırımda Rusiyeniñ FSB hadimleri, qırımtatar milliy bayraqlarını taqip etip, qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarınıñ Hatıra künü münasebetinen ötkerilgen matem merasimleriniñ iştirakçilerini tutalar. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde Radio Svoboda jurnalisti Anton Naumlük haber etti.
«Aktsiyalar, resmiy olsa da, ğayrı resmiy olsa da, qırımtatar bayraqlarınen keçe, bayraqlarnı qırımtatarları tuta, ve aktsiya devamında kimse olarğa toqunmay bu bayraq sebebinden. Bunı siyasiy şiar kibi qabul etmeyler ve aktsiyalarnı qanunsız tanıtmaylar. Lâkin aktsiya yekünlengen soñ, aynı bayraq içün adamlarnı tutalar, olarnı memuriy qanun bozuvlarında ve ruhsetsiz kütleviy tedbirlerniñ keçirilmesinde qabaatlaylar. Adamlar sadece qırımtatar bayraqlarını tutıp, kelip çiçek qoyğanları içün, olarnı tutalar. Bu sebepten bügün bir-qaç onluq insan tutıldı», – dedi Naumlük.
Mayısnıñ 18-nde Aqmescitte qırımtatar bayrağını tutqan bir-qaç adamnı tuttılar.
Bundan ğayrı mayısnıñ 18-nde Bağçasarayda Rusiye politsiyası qırımtatar bayraqları pekitilgen beş maşnada ketken gençlerni tuttı, maşna aydavcılarına qarşı protokollar tizildi. Cuma künü, mayısnıñ 19-nda Bağçasarayda aydavcılarnı mahkeme etecekler.
Ukrainanıñ qıtaiy qısımında, işğal etilgen Qırımda, ve dünyanıñ çeşit memleketlerine mayısnıñ 18-nde qırımtatarlarnıñ sürgünlik qurbanlarını añuv Künü munasebetinen hatıra merasimleri teşkil etilecektir. Er sene bu künü 1944 senesiniñ faciası añıla, o vaqıt Qırımnıñ tamır halqı yarımdadan Orta Asiyağa sürgün etilgen edi. Cemi sayıda, 200 biñden ziyade adam sürgün etildi.
Ukrainada qırımtatarlarınıñ sürgüni genotsid dep tanıldı.


text:
Eski Ay-Serez (1945 senesinden soñ – Mejdureçye) köyüniñ şimaliy-şarqında Tomaqların Qayası bar. Qarşısında ise Haşki Qaya tura. Aralarında kiçik, uzunlığı yalıñız doquz kilometr olğan Ay-Serez özeni bar. Etraftaki dağ caplarından yağmurdan soñ suv kelse, özende de suv ola. Olmasa ise, soñki yılları olğanı kibi, bu özen quru turıp, köyni ekige böle.
Ay-Serez yalısında insanlar ne vaqıt yaşap başladı tam olaraq belli degil. Bizans zamanında mında yaşağanlar bar edi. Vesiqalarğa köre, eñ çoq sakin 1914 senesi Birinci cian cenki arfesinde bar edi – 1650 insandan çoq. Bir asırdan soñ ise Ay-Serezde 519 insan yaşadı.
Ğarbiy Sudaqnıñ eski köy manzaralarını fotoresimlerimizde baqıñız.


text:
Audio (Tatiana Sobol)
"Keşelär törle yaqqa çabışa, tirä yaqta atışu tawışları, qanğa batqan xatın-qızlar, yarım-şärä balalar, çığu belän su eçergä totınalar, küräseñ sportzal eçendä bik esse bulğan. Mäktäp östendä boralaqlar oça. Närsä dä bulsa belergä telägän ata-analar mäktäpkä taba yabırıla, xärbilär alarnı yaqın cibärmäskä tırışa."
3 kön buyı Rusiä räsmiläre mäktäpkä xöcüm bulmayaçaq, töp maqsat – totıqlarnıñ ğömeren saqlaw dip kilde. Waqiğalarnıñ ni öçen mondıy borılış alğanı älegä bilgesez. Kilgän xäbärlär häm bezneñ xäbärçelär äytüenä qarağanda, uzğan töndä häm irtä belän ütkän söyläşülär waqıtında totıq aluçılar mäktäp eçendä yatqan berniçä mäyetne alıp kitergä rizalıq birgän. Köndezgä berlärdä mäyetlärne alırğa dip kilgän ğädättän-tış xällär ministrlığınıñ ike maşinası işek aldına kergän. Menä şul waqıtta ike şartlaw yañğırağan, atışular başlanğan. Beslandağı xäbärçebez Musa Xasanov däwam itä:
Audio (Musa Xasanov)
"Barısı da 13 sägät 10 minitta başlandı. Mäktäp işek aldına MÇS dip yazılğan ike maşina kilep kerde. Şul waqıtta mäktäpneñ sportzal tübäsendä 2 şartlaw yañığaradı. Monı totıq aluçılar oyıştırğanmı, yä isä Rusiä xärbiläre maxsus operatsiä başlağanmı, äytep bulmıy. Şartlawlardan sportzaldan balalar yögerep çığa başladı, ä maşinalardan spesnaz kiemenä kiengän keşelär sikerep çıqtı."
Moñarçı mäktäp eçendä barlığı 354 totıq bar dip sanala ide. Kiçä totıq aluçılar 26 bala häm xatın-qıznı irekkä çığardı. Şul xatın-qızlarnıñ berse, "sez närsä! bez anda meñnän artıq" dip belderde. Bu mäglümätne comğada Tönyaq Osetiä prezidentı Aleksandr Dzasoxov ta rasladı. Ata-analar häm jurnalistlar belän oçraşuda totıqlar sanı 800-900 bulırğa mömkin dide ul. Tönyaq Osetiä prezidentı şulay uq totıq aluçılarnıñ töp taläben dä iğlan itte. Anıñ süzlärençä alar Çeçnyağa bäysezlek birüne taläp itkän. Kilgän xäbärlärgä qarağanda totıq aluçılarnıñ ber öleşe, qaçıp kitä alğan, 13kä qädär digän san äytelä. Ä menä totıqlar arasında qorbannar sanı älegä bilgesez. Rusiä mäglümät çaraları başta xöcüm waqıtında 7 keşe ülgän, dip kilde. Bezneñ xäbärçelär bu san 100dän dä kim tügel dip xäbär itte. Britaniäneñ İTV News televideniese operatorı Julian Manyon CNN televideniesenä sportzal eçendä kimendä 100 mäyet kürüen äytte. Soñnan bu xäbärne İnterfax ta rasladı. Yaralanuçılar sanı xäzergä 400 çaması dielä. Şularnıñ 200läbe xastaxänägä ozatılğan.
Kiçä Rusiä prezidentı Vladimir Putin totıqlarnıñ ğömeren saqlap qalu öçen barısın da eşlärgä wäğdä itkän ide. Bügen cirle FSB citäkçese Valery Andreev, bezneñ xöcüm başlarğa niät yuq ide, isäp – söyläşülärne däwam itü ide, dide. Ni ayanıç, bu totıq alu faciğäse dä qorbannarsız xäl itelä almadı. İke yıl elek bulğan "Nord-Ost" faciğäsendä şikelle, bu "Nord Osetiä" faciğäsendä dä ülüçelär sanı yözlägän bulır çıqtı. Ayrıma bälki şunda dır, Dubrovkadağı teatrda maxsus köçlär ağulı gaz qullandı, näticädä totıq aluçılarnıñ berse dä isän qalmadı. Bu yulı alarnıñ distädän artığı qaçıp qotılğan dielä.
-Ali Gilmi


text:
Aqmescitte, Qırımdan doğma ukrain boksçusı Aleksandr Usikniñ süretinen meşrebeler satlıqta peyda oldı dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Usikniñ resminen keramik meşrebelerni yerastı keçitleriniñ birisinde satalar. Olarnıñ fiyatı, belli rusiye siyasetçiler, sanatkârlarnıñ resminen qalğan meşrebelerniñki kibi - 300 ruble (135 grivna).
“Boksçunen meşrebelerni biz yaqında satıp başladıq, olarnı yahşı alalar. Aqayım keçken afta yapqanınıñ episi satıldı. Ebet, tilekler ile ve adı yazılğan meşrebeler yahşıca satıla. Amma mına siyasetçilernen, misal içün, Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen - o qadar degil. Er alda, eveldeki kibi sorav yoq”, - dep ikâye etti bu mahsulatnı satqan iş adamı Valentina.
İyülniñ 22-sinde gecesi bitken Murat Gassiyev ile uruşnıñ neticesinde, Usik WBO ve WBC dünya çempionı kuşaqlarını saqladı, ve olarğa WBA Super ve İBF (evel Gassiyevde olğan) qulaşqları ve, eñ küçlü boksçılarnıñ uruşında yeñgenlerge berilgen, The Ring jurnalınıñ quşağını qoştı. Bundan da ğayrı, Mohammad Aliniñ Kubogını qazandı.


text:
Oktâbrniñ 30-nda Aqmescitte küçlü yağmur yağması ve saniyede 20-25 metr tezliginde cenübiy-ğarbiy rüzgâr esmesi beklene. Bu aqta Qırımnıñ rusiyeli MÇS idaresiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Qurtarıcılar yağmurlı ve rüzgârlı avada havfsızlıq qaidelerine riayet etmege çağıra. Olar reklama levhaları, yol işaretleri, elektrik ağlar, ondan da ğayrı büyük tereklerden uzaq turmaqnı ve olarnıñ yanında maşnalarnı qaldırmamaqnı tevsiye ete.
Matbuat hızmeti bidirgenine köre, yelniñ küçlenmesi sebebinden Keriç boğazında keçiti qapatılabile eken.
Bunıñ arfesinde Qırımdaki MÇS idaresi ava şartlarınıñ bozulması sebebinden, oktâbrniñ 30-na qadar yarımadadafırnınalı ava üküm sürecegi aqqında ilân eteken edi.


text:
Qırım qamaçavı yarımadanıñ himiyaviy saasınıñ inkişafına menfiy sürette tesir etti: memuriy sıñırda «Krımskiy titan» ve «Krımskaya soda» şirketlerine zaruriy malzemelerni ketirip olamaylar.
Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde jurnalist Osman Paşayev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ tesiri malnıñ ketirilmesinde degil de, himiyaviy istisalında daa da semereli oldı. Zavodlarnıñ istisalı «qat-qat eksildi», dey Osman Paşayev.
«Qırımda himiyaviy yedekler aqqına aytacaq olsaq, qamaçav pek effektivdir. Aqiqaten, şimdi öz şahsiy fikrimni aytarım, amma men bu şirketlerniñ toqtatılması ve qapatılmasınıñ tarafdarı olam. Çünki Sivaş ile soñki 10-20 yıl içerisinde olğan şeyler işbu eki şirketniñ faaliyeti neticesinde yüz berdi»,– qayd etti Paşayev.
O dey ki, zavodlarnıñ faaliyeti yarımada ekologiyasına menfiy tesir ete.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Ukraina İçki İşler Nazirligi bildireni kibi, Kiyev vilâyeti Vasilkovskiy rayonında yermay bazasında olğan yanğından sebep insanlarnı tahliye etmege başladılar.
Beyanatqa köre, söz Krâçki ve Kobtsı köylerinde yaşağan sakinler aqqında kete.
Nazirlikniñ malümatına binayen, yanğın neticesinde bir insan elâk oldı, 14 – zarar kördi. Olardan yedisi – Fevqulâde işler boyunca devlet hızmetiniñ hadimleridir.
Kiyev vilâyeti Vasilkovskiy rayonı civarında yermay bazasında iyün 8 künü üyleden soñ yanğın yüz berdi. Qurtarıcılar gece zamanı devamında ateşni toqtatıp olamadılar. Saba, iyün 9 künü, yanğın yerinde patlav yüz berdi.
Fevqulâde işler boyunca devlet hızmeti bildirgeni kibi, salı künü saat 11:00-ge üç qurtarıcı ile bağ qurıp olamadılar. Ukraina İçki işler Nazirliginde iyün 8 künü yermay bazasınıñ dört hadimi zarar kördi, biri hastahanede elâk oldı.
Yanğın sebepleri arasında – yermay mahsulatınıñ saqlav qaideleriniñ bozuluvı, eñkastan ateşke berüvni belgileyler.


text:
Yaqında qırımtatar halqınıñ yetekçisi, Ukraina halq deputatı Mstafa Cemilevniñ oğlu rusiye Federatsiyası vatandaşı olğanı aqqında malümat Facebookta qullanıcı Yuriy Fetiyev «Qırım Cumhuriyeti» boyunca Rusiye UFMS malümatına esaslanıp, bilidirdi.
Öz sözlerini isbaatlamaq içün qullanıcı Camilov (Cemilev) Hayser Mustafa oğlu adına vesiqalarnıñ fotolarını aşkâr etti.
«Camilov adliyeci Aleksandr Lisovoy tevsiyesi ile yapılğan cinayeti içün cezasını almamaq içün Rusiye vatandaşlığını qabul etti. Çünki 2014 senesi aprel 14 künü Rusiye Baş prokuraturası Qırım mabüslerine saylavnı bermege qarar alğan edi – Rusiye vatandaşlıqnı qabul etip, Qırımda qalmağa, ya da Ukrainağa ketip, anda cezanı körmege. Bunıñ ile Rusiye pasportını elde etken vatandaşlarğa nisbeten 2013 senesi dekabr ayında Rusiye Anayasasınıñ 20 yıllığı munasebeti ile kirsetilgen amnistiya qullana bilecek edi», – yaza Yuriy Fetiyev.
«Şuña diqqatıñıznı celp etmek isteyim ki, nasıl etip Hayser Cemilevniñ şahsiy vesiqaları ve Rusiye UFMS vesiqaları işbu şahısnıñ ellerine tüşti, bunıñnen beraber bunı ne men, ne Hayser Cemilev bilmey edik», – dedi advokat.
Böyle vesiqalar Hayserniñ Rusiye grajdanlığını red etkenine baqmadan, kerçekten de çıqarıla bilecegini lâğu etmey.
Hayser Cemilevniñ adliyecisi Qırım.Aqiqatqa Hayser Rusiye grajdanlığını red etkeni aqqında vesiqalarnı taqdim etti.
Hayser 2013 senesi mayıs 27 künü öz Bağçasaray evindeki azbarında yaqalanğan edi. Onıñ atışı neticesinden yerli sakin, 43 yaşında olğan Fevzi Edemov elâk oldı. Mustafa Cemilevniñ sözlerine köre, silânı oğlı onıñ evinden alğan eken.
Kiyevde etilgen ruhiy teşkerüv Hayserniñ sağlam olğanını kösterdi. Prokuratura onı huligan sebeplerden etilgen öldürüvde qabaatlay. Maddeniñ cezası 10-15 yıllıq ya da ömürniñ soñuna qadar apis cezasıdır.
Yarımadanıñ işğalinden soñ Hayser Cemilevniñ işini Qırım «prokuraturasına» «hatalarnı tüzetmek içün» yolladılar. Bunıñnen beraber mayıs 15 künü Rusiye uquq qorçalayıcıları Cemilevniñ oğlunıñ işi boyunca taqiqatlarğa inanmağanını aytıp, halq deputatı Mustafa Cemilevniñ evinde tintüvni keçirdiler.


text:
Evelde ayrı insanlar serbest (svobodnıy) ve mustaqil (nezavisimıy) olğanını köstermek içün özüne bir temsil (znak, simvol) yapa ediler. Halqlarnıñ da temsilleri olğan. Bu bayraq (flag) ve toğradır (gerb).
Bizim halqımıznıñ bayrağı kök tüste. Bu tüs ebediylikni (veçnost) köstere. Bayraqnıñ ustteki köşesinde ise toğramız – altın tamğa bar.
Bu tamğa eski zamanlardan kelgen temsil. O terazege oşay. Teraze adaletni bildire.
Altın tüs – temizlikniñ temsili. Olar ekevleşip yeşil tüsni yaratalar. Yeşil tüs ise – ömür ve aqiqatnı bildire. Böyleliknen, halqımız özüne güzel, manalı temsiller sayladı.
Tamğa evellerde er bir saipte (hozâin) olğan ve onıñ mallarına qoyulğan. Hanlıq zamanında devletke kirgen mallar üstüne, “teşkerildi”, dep hannıñ tamğası qoyulğan. Rus “tamojnâ” sözü bu sözden alındı.
Tamğamızğa daa Taraq tamğa, dep aytalar. Bu tamğa Geray hanlar sülâlesiniñ olğan.
Hanlıq zamanında onıñ üç tişi tınçlıq (mir) ve başıqlıqnı (soglasiye) bildirgen. Ortadaki tiş Hannıñ özüni, sağdaki – Qalğanı, soldakisi – Nureddinni, yani hannıñ eñ yaqın adamlarını, yardımcılarını temsil etken. “Taraq” olarnıñ biri-birinen bağı sıq olğanını köstergen.
Hanlığımız Rusiye imperatorlığı bastırılıp alınğan soñ bu temsillerni bizge unuttırtmağa istediler. 1917 senesi milletimizniñ sadıq oğulları: Noman Çelebicihan, Asan-Sabri Ayvazov, Cafer Seydamet, Osman Aqçoqraqlı ve digerleri birinci Qurultaynı ötkerdiler. Onda bu bayraqnı ve tamğanı – biz barmız, bizim serbest devletimiz yaşay, dep, Qırımnıñ köklerine köterdiler.
Ekinci kere altın tamğalı kök bayrağımız 1991 senesi yelpiredi. Ağır ve facialı sürgünlikten soñ sağ qalıp, küreşip, milletimiz Vatanına avdet oldı. Bu sene olıp keçken ekinci Qurultayda bayraq ve tamğamız ebediyen milletimizniñ temsilleri olacağı ilân etildi.
Er sene 26-iyünde Aqmescitniñ merkeziy meydanında biz bayraq kününi qayd etmege toplanamız. Yaşasın bizim milliy temsillerimiz!


text:
Şanhay ıntımaqtastıq wyımınıñ qatarına Ündistan men Päkistannıñ kirui wyımnıñ halıqaralıq terrorizmmen küreste küşin artıradı dedi RF SİM orınbasarı I..
Qazaqstan qorr birjasında akciyaları saudağa qatıstatın iri kompaniyalar akcionerlerine 2016 jılı qanşa dividend töleytinin jariyaladı, dep habarlaydı..
AQŞ Balalar ğılım jäne balalar densaulığın qorğau qoğamı jasqa tolmağan balalarıñ jemis şırının beruge bolmaytının eskertip habar tarattı. Jasqa tolma..
"Samwrıq-Energo" AQ öziniñ 100% ieligindegi aktivteriniñ biri - "Şığıs Qazaqstandağı öñirlik energetika kompaniyası" AQ satılımğa şığaradı. "Samwrıq-..
Qırğızstanda prezident saylauınıñ uaqıtı belgilindi dep habarlaydı RIA Novosti aqparat agenttigi. Qırğızstannıñ qazirgi basşısı Almazbek Atambaevtıñ ..


text:
Franciya halqı janarmaysız qaldı dep habarlaydı Türkiya aqparat qwraldarı. Köptegen janarmay beketterinde janarmay tausılıp, qoğamdıq kölikterdiñ de j..
Qazaqstan ekonomikası bäsekege qabiletti elder reytinginde 47 orınnan 32 orınğa köterildi. Mwnday reytingti şveycariyalıq IMD biznes mektebi jasap otı..
Älem boyınşa 2,7 mln bala jetimder üyi men internattarda twradı dep jazadı Birikken Wlttar Wyımınıñ (YUNISEF) balalardı qorğau wyımınıñ saytı. Bwl deg..
Bügin tünde Japoniya amerikalıq GPS-ke balama bağdarlamağa arnalğan qwrılğını ornatu üşin ğarışqa tasımaldauşı zımırandı wşırdı. Bwl GPS-tegi köptegen..
AQŞ Qorğanıs departamenti särsenbi küni habarlama jariyalap, AQŞ zımıran qorğanıs jüyesiniñ sätti sınaqtan ötkenin, Qorğanıs salası eldi kün sayın qau..


text:
Proektlar
«Sälät-Adımnar» sıynıfları
«Sälät-Adımnar» sıynıfları – tatar etnomädäni kiñlegendä irken aralaşa häm teläsä nindi fänni-gamäli ölkädä hönäri eşçänlek alıp baru öçen tatar, rus häm ingliz tellärendä belem alırga sälätle ukuçınıñ garmoniyale üseşen täemin itä torgan belem birü kiñlege buldıru öçen DAMU «Adımnar - belemgä häm kileşügä yul» Polilingwal kompleksı häm «Sälät» berläşmäse tırışlıklarınıñ berläşüe.
Sälät korporatiw uniwersitetı
Sälät korporatiw uniwersitetı – Sälät xezmätkärläre häm aktiwistları öçen maxsus uku-ukıtu mäydançıgı, hönäri üseş sisteması, ul oeşmanıñ strategik maksatlarına ireşü prizması aşa alarnıñ potentsialın arttıruga yunälderelgän.
«Bäläkäç»
«Bäläkäç» proektı – äti-äniläre Sälättä tärbiyalängän mäktäpkäçä yaştäge balalarnı cıyuçı häm üsterüçe proekt ul.
«Sämrux» el premiyase
Premiyaneñ maksatı: Sälät xäräkätendä katnaşuçı sälätle balalarnı häm talantlı yaşlärne büläkläü, Sälät aktiwistlarınıñ, partnerlarınıñ, Sälät proektları awtorlarınıñ häm oeştıruçılarnıñ eşenä bäya birü.
Röstäm Bikmullin isemendäge XXI Respublikaküläm «BikaFest» yaşlär cır-şigriyat festiwale
Röstäm Bikmullin isemendäge muzıkal-şigri yaşlär «BikaFest» festiwale
Äydamannar mäktäbe
Äydamannar mäktäbe – Sälät berläşmäseneñ möhim proektlarınnan berse. Ul cäyge profille smenalarga äydamannar äzerläü öçen komanda tuplap, alarnı el däwamında ukıtunı üz östenä ala.
SeletStore
SeletStore – «Sälät» xäräkäteneñ yözen, imidjın, kabatlanmas öslüben buldıru, anı brend bularak tanıtu belän şögıllänä torgan proekt.
Sälät IT-üzäge
IT-yardäm üzäge Sälät yortında häm Sälät çaralarında mäglümati texnologiyalär cıelmasınıñ döres eşläwe öçen cawaplı.


text:
Onıñ taqdiri adiy degildir. O, eki defa eñ yüksek arbiy unvanğa nail olğan edi – Sovetler Birliginiñ Qaramanı, faqat Ğalebeden 45 yıl keçken soñ onı alıp oldı.
Ulu Vatan Cenkiniñ cebelerinde natsizm ile cenkleşken – «Vatan, Stalin içün» – qırımtatarlarnıñ sayısı qaçtır? Sovet rejimi aldatıp, küçük vatanı – Qırımdan – marum qaldırğan qırımtatarlarnıñ sayısı ne qadar? Bunı tarih aytmay...
Fetislâm (Petay, Anatoliy) Abilov 1915 senesi mart 15-te Canköy rayonınıñ Cadra-Şeyh-Eli köyünde (Udarnoye) dünyağa keldi. 1936 senesi Qızıl Orduğa çağırıldı. Ukrain arbiy bölgede askerlik yaptı. Umumarbiy oquv yurtunı bitirgen Abilov umumarbiy piyade oquv yurtunı da muvafaqiyetnen bitirdi. Habarovskqa askerlikke yollanılıp, cenkni anda kördi.
Abilov Podmoskovyeniñ Cenübiy frontuna tüşti. Birinci uruşta ayağı yaralandı. Qurşun kemikni tiymeyip, müim olğan müçelerni yaralamadı. Râzanda tedaviylenip, Moskvağa komendaturağa keldi. Mında onı Ğarbiy frontqa yolladılar. Artıq «barotnıñ qoqusını» bilgen ve uruşlarda yaralanğan askerlerden kommunistik batalyon şekillendirildi, Fetislâm Abilov onıñ komandanı olaraq tayinlendi.
Moskva oğrunda imaye uruşları devam etken edi...
Tümenden biriniñ erkânında Abilovnıñ batalyonınıñ askerlerini duşman sarımınıñ yol sıñırına yolladılar. Uzlovaya stantsiyasını ücüm ile alacaq ediler. Saba erte, cenk nizamlarını teşkerip, Abilov duşmanğa ücüm etmege emir etti. Onıñ batalyonı ücümniñ ortasında areket etken edi. Faşistler pülemöt ateşini açtılar; minaatıcılardan da urdılar.
Abilovdan eki metrde snarâd patladı. Parçaları yüzüne urdı, çenge aman-aman qalmaycaq edi. Qanğa batqan, essiz batalyon komandanı tüşti.
…Soñra ögrene ki, er kes öldürildi dep tüşüngen eken. Batalyon ögge keçti, o ise uruş meydanında qaldı. Duşman küçlerini alğan ücüm bitken soñ onı hatırlağan birisi olmasa edi, bunıñ soñu nasıl olacağını kimse bilmey.
«Batalyon komandanı qayda?», – dep soradı askerlerden ştab yolbaşçısı.
«Öldürildi!».
«Kombatnıñ cesedini – maña ketiriñiz!».
Bir qaç saat keçken soñ onı essiz alda tapıp, uruş meydanından aldılar. Yüregi ura, nabız bar edi – sağ demek. Uçaq ile onı Moskvağa, Qızıl Qapudaki arbiy hastahanege, alıp kettiler. Bir ay devamında gips ile yattı, soñra daa eki aydır özüne kelgen edi. Özüne kelgen soñ ise tekrar cebege yollanılğan edi...
1941 senesi dekabr 6-da sovet ordularınıñ qarşı ücümi başlandı. Moskva oğrunda küreş 45 kün sürdi.
1942 senesi yanvar 17-de almanlar paytahttan bir qaç yüz kilometrge qadar atılğan edi.. Moskva imayesi içün Fetislâm Abilov birinci ordenini aldı – o vaqıtlarnıñ eñ yüksek olğan Cenk Qırmızı Bayraq nişanını.
Ekinci nişanı – Suvorovnıñ ordenini – 1944 senesi Aqrusiyeni azat etüv «Bagration» tedbirlerinde iştirak etkeni içün elde etti. Ve kene de Aqrusiyeni azat etüv içün – üçünci ordenni ve ekinci Cenk Qızıl Bayraq nişanını aldı.
Sovet ordularınıñ ğalebe ketirecek ücümi devam ete edi. Varşavanı azat etüv içün Fetislâm Abilov yüksek Poloniya nişanını – Poloniya Cesürler Haçını – aldı. Tezden ise vatanınıñ yüksek mukâfatına – Sovetler Birliginiñ Qaramanı unvanına – nail oldı.
Tümen komandanı buyruqnı imzaladı, ordu ştabından fahriy yarlıq keldi, lâkin Qaramannıñ Altın Yıldızı yanında yoq edi. Aynı bu künleri qırımtatarlarnı Qırımdan sürgün etken ediler, milletini iç bir vaqıt gizlemegen Fetislâm Abilov ise resmen satqın halq olaraq tanılğan halqnıñ temsilcisi edi.
Cenk ise bitmek üzere edi...
Fetislâm Abilov komandalıq yapqan polk Oder özenine çıqtı – Berlinge pek yaqın ediler. Polknıñ eñ eyi komandanı olaraq Abilov birinciler saflarında emir aldı – Oderni tezleştirmek. Birinci kere neticesiz oldı – almanlar soñuna qadar qarşılıq kösterdiler. Oder ağzına aviatsiya yollanılğan soñ sovet orduları yeñgen edi.
Oder tezleştirilmesi içün Fetislâm Abilov ekinci defa Sovetler Birliginiñ Qaramanı oldı. Lâkin – kene olmadı. O, Cenk Qızıl Bayrağı nişanını aldı – bu dörtüncisi edi. Sebep aynı – qırımtatarı...
Elbet de, canı ağırğan edi. Muavini, ştab yolbaşçısı Qaraman oldılar, olarnıñ komandanları ise – kene de çette qaldı.
1945 senesi yanvar ayında Berlin tedbirleri başlandı. Kene de cesür qırımtatarınıñ yolbaşçılığında polk ücümniñ ortasında edi. Strategik olaraq müim olğan vazife yerine ketirilgen edi.
Sovetler Birliginiñ Qaramanı yıldızını Abilov öyle de alamadı – bu sefer III derece Kutuzov ordenini berdiler.
1945 senesi mayıs 4-te tantanalı aqşamda orduğa komandanlıq yapqan Pavel Batov asker ve komandanlarnı tebriklep, qadeni köterip, şunı dedi: «Şerefiñizge, podpolkovnik Abilov!».
Cenk bitti. Daa bir yıl Fetislâm Abilov Dantsigde şeer komendantınıñ muavini olaraq hızmet etti. Soñra ise istegi ve yaşına baqmadan, Sovet ordusından birden işten boşatıldı.
1964 senesinden başlap Fetislâm Abilov Jukovskiy Sınav maşina qurucılıq zavodında ştab yolbaşçısı ve müdirniñ vatandaşlar mudafaası boyunca muavini olıp çalıştı.
Ve 1990 senesi mayısta SSCB Prezidenti Mihail Gorbaçevniñ oña Lenin nişanı ve «Altın Yıldız» medali ile (№11603) Sovetler Birliginiñ Qaramanı unvanınıñ berilmesi aqqında emri çıqtı.
SSCB müşüri, mudafaa naziri Dmitriy Yazov mukâfatnı bergende şunı dedi: «Böyle bir şey olurmı, cenk devamında polkqa komandanlıq yapqan edi, rutbesi ise – podpolkovnik...».
Merasimniñ soñunda Abilovnıñ artıq polkovnik unvanı ve urbası bar edi.
… Adalet olması içün aman-aman bir asırnıñ yarısı kerek oldı. Sovet vatanı oğrunda cenkleşken, amma ğurbet ve can yaralarından ğayrı iç bir şey körmegen qırımtatarlar az edi yoqsamı?
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Qırım Devlet Şurası mart 20 künü «Qırım Cumhuriyetiniñ itibarlı vatandaşı» unvanına Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ başı Sergey Aksönov ve Qırm spikeri Vladimir Konstaninovnı lâyıq kördi, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Böyle teşebbüs ile Devlet şurasına Qırım cemiyet palatası muracaatta bulundı. Aksönov ve Konstantinov «itibarlı» unvanını Qırım statusı aqqında «referendum»nı teşkil etkenleri içün elde ettiler.
«Qırımnıñ Rusiye terkibine kirmesi dünya miqyaslı bir vaqia oldı. Añlaymız ki, şu yerde yetekçilerimizniñ rolü ğayet büyük. Sergey Valeryeviç ve Vladimir Andreyeviç... Bugün «Aksönov» ya «Konstantinov» atyılğanda, Qırımnı nazarda tutalar, «Qırım» degende, onı Aksönov ve Konstantinov ile bağlaylar», – dedi toplaşuvda Qırım Devlet Şurasınıñ qanuniyet, devlet qurucılıq ve yerli idare komitetiniñ reisi Yefim Fiks.
Qırım «parlamentiniñ» deputatları bu teklifni el çırpmalar ile alğışladılar.
2014 senesi mart 18 künü Moskvada «Qırım ve Aqyarnıñ Rusiyege qoşuluvı aqqında» añlaşma qabul etildi. Qırmda mart 18 – raatlıq künü olaraq qayd etile.
Dünyada Qırım işğali yıllığında Ukrainanıñ işbu toprağınıñ işğali tanılmağanını bildireler. AQŞda işğal etilgen Qırımda insan aqları ile bağlı vaziyetniñ zor olmasına ayrı diqqat ettiler.


text:
Al-azırda Bağçasaraylı faal Seyran Saliyev apste buluna. Ekstremist malümatlarını içtimaiy saifelerde darqatqanında qabaatlanıp onı 12 künge memuriy ceza olaraq apiske aldılar. Bundan evel silâlı hızmetler evinde tintüv keçirdiler. Evinde – ağırayaqlı ömür arqadaşı, üç balası ve anası – qırımtatar milliy areket veteranı Zodiye Saliyeva yaşay. Qırım.Aqıqat oquyıcılarını Saliyevler ailesiniñ ikâyesinen tanış etip, apiske alınğan faalniñ dostları, meslekdeş ve soysopı arasındaki olğan ürmeti aqqında tarif etecek ola.
1986 senesi iyün ayı, Krasnorar vilâyeti, Abinsk şeeri. Qırımtatar teşebbürçileri şeer prokuraturasına keldier. Yerli gazetalarda yañı derc etilgen maqalelerde qırımtatarlarğa iftira atqanları sebebinden cemaat adamları akimiyetke itiraz bildirmege keldiler.
O yerde bulunğanlar şimdi qırımtatar milliy areketiniñ veteranları sayıla: şimdiki Meclis yolbaşçısınıñ muavini İlmi Umerov, Refat Çaylâk, Amet Asanov ve başqaları. «Teşebbüsçiler» dep adlandırğan insanlarğa qırımtatar olğan yerli sakinler de destek bildirmege keldiler. Bank hadimi Zodiye Saliyeva yanına yedi aylıq oğlunı aldı, avlâdınıñ adı Seyran edi.
Zodiye Saliyeva hatırlay ki: «O zaman kimsede telefonlar yoq edi demege mümkün, amma buña baqmadan bizler acele toplaşa bile edik. Prokuraturağa kirgende Seyran qucağımda edi, prokuror ve rayon icra komitetiniñ hadimleri şaşıp bizlerge közlerini tiklediler. Olar bu qadar insan kelecegine taaciplendiler, em de öyle küçük balaçıqlarnen kelgenimizge şaştılar».
31 yıl keçken soñ çoq şey denişti. Saliyevler Qırımğa kelip Bağçasarayda yerleştiler. Abinsk prokuraturasına ketirilgen Seyran büyüdi, aile başı ve üç evlâtnıñ babası oldı. Amma vatandaşları alâ daa öz aqları içün küneşeler. 2017 senesi yanvar 26 künü Rusiyeniñ silâlı hızmetleri Saliyevlerniñ evine kirip, er şeyni astı-üstüne çevirdiler, Seyrannı ise mahkemege alıp ketip 12 künge apiske qapadılar.
30 yıl milliy arekette
Vatanımız Qırım olğanı bizge ana sütünen aşlandıZodiye Saliyeva
«Men Uzbekistanda doğuldım. O vaqıt bizlerge Vatanımız Qırım olğanı ana sütünen aşlay ediler. Anam Vatanımız aqqında maña çoq tatif ete edi. Babam ikâye etip olamay edi, onı almanlar qaçırdılar, soñra ise o Avstriyada edi. Anam ise üç tatasınen vagonlarda anasız qalğanını sıq hatırlay edi», – tarif ete Zodiye Saliyeva.
1967 senesi o oquğan mektepniñ idaresi Qırımlı talebeler arasında qırımtatar tilini ögrenmege istegenlerni soraştıra ediler.
Zodiye hanım: «Mektepte bütün qırımtatarlarğa köterilip, «mında, Özbekistanda, qırımtatar tilini ögrenmege isteysizmi?», dep soradılar. Men köterilip ayttım: «Ebet, men öz tilimi, medeniyetimi ögrenmege isteyim. Amma özümde, Qırımda», – dep hatırlay.
1978 senesi çoq qırımtatar ailesi Qırımğa yaqınca köçmege tırışa edi, ve Saliyevler ailesi Novorossiysk şeerine köçti. O zaman o bank işiniñ mutehassısı edi. Özbekistanda, kassir-teşkirci işinden başlap, emanet kassalarınıñ vilâyet idaresiniñ teftişçisine qadar köterilgen edi.
Saliyeva: «Elbette, olar meni işke almağa istey ediler. Lâkin men qırımtatarı olğanım sebebinden meni yazdırtmay ediler. Meni işke alğan bank idarecisi, meni qaydsız işke alınıp üç ay çalıştırtqanı sebebinden partiya tarafından ceza aldı»– dep tarif etti.
80-ci yılları Zodiye aqayğa çıqıp aqayınen Novorossiysk yanındaki Abinsk şeerine köçti.
1986 senesi qırımtatar milliy areketi köterilip başladı ve Zodiye faal olıp qoşuldı
1986 senesi qırımtatar milliy areketi köterilip başladı ve Zodiye faal olıp bu areketke qoşuldı. 1987 senesi Moskvanıñ Qızıl meydanında mitinglerde iştirak etti, ve TASSta qırımtatarlarnıñ sürgünligini aqlağan maqalege qarşı qırımtatar halqınıñ vekilleri ile birlikte çorlana edi.
Zodiye hanım: «Soñra bizlerni küçnen Moskvadan alıp kete edler. Amma bizlerni tutmadlar, bizler Abinsk şeerine qayttıq. Lâkin, tabiiy ki, bizlerden bazılarını işten çıqara ediler, prokuraturağa çağıra ediler. Küreşimiz öyle edi. O zamandan başlap bügüne qadar men arekettem», – dep tarif etti.
«İstegen, çare tapar»
1992 senesi Saliyevler Qırımğa köçtiler ve Bağçasaray rayonı Zalanköy köyünde yerleştiler. O yerde Seyran birinci sınıfqa bardı. 2003 senesi o Zalanköy mektebini bitirdi. Universitetke kirmege aveslendi, amma imtianlarını berip olamadı. Ondan soñ Aqmescitte oquv yurtına bilgisayar operatorı zenaatına oqumağa kirdi.
Bundan soñ ekinci kere özüni sınavlağan Seyran, Qırım muendislik-pedagogika institutına qırımtatar ve türk filologiya fakultetine kirdi, amma vaqıt keçken soñ oquşını taşladı.
2006 senesi o evlendi. Al-azırda o üç balanıñ babası ola ve ana-mına dördünci balası dünyağa kelecek.
30 yaşındaki Seyran özüni bir çoq zenaatlarda sınap baqtı: anbarda qadaqlayıcı, furuncı, inkassator olaraq çalıştı.
Saliyevsiz iç bir qırımtatar bayramı keçmey. O teşkiliy işlerge qoşulmağa tırışa, sport yarışlarını keçire, Kureşte akem vazifesininde ola.
Soy-sopı ve dostlarınıñ sözlerine köre, Seyran çoq şeynen meraqlana ve aveslene: muzıka, oyun, yunan-roma küreşi, Qırım tarihı ve toponimikası. Yazda o qılavuz olıp aqça qazarmağa tırışa. Yaqında o Eski-Kermende sevimli rep taqımlarından biri –«Kasta» taqımını kezdirgenedi.
Bunnen beraber Saliyev pek dindar adam. Atta oqraşacaq sport çeşitini de o islâm qaidelerine köre seçti.
«İslâm dini bizlerni beden ve ruh ile sağlam olmağa çağıra. Küreş ise Peyğamberimiz tarafından alğışlanğan sport çeşiti edi. Onıñ içün o onı seçti», – dedi Seyrannıñ dostu Server Mustafayev.
Malüm ki, soñki yılları Bağçasaraynıñ qırımtatar rayonlarında silâlı hızmetler daa çoq peyda olalar. Tintüvler ve yaqalanuvlar olğan evler yanında toplaşqan insanlar arasında Seyran birinci saflarda ola.
Bağçasaraylı Server Mustafayev: «Seyranda aydavcı aqqı bar, amma maşnası yoq. Lâkin onı er yerde körmege mümkün. O er vaqıt yardımğa muhtac insannıñ yanına aşıqa. Küreş togeregi olsa – o anda. Tintivler – o anda. Men oña er vaqıt aytam: «Sen nasıl etip er yerge yetiştiresiñ? Maşnada kelgen adamlar senden keç bu yerge kelip çıqalar». O ise «İstegen, çare tapar. İstemegen, manaçıq qıdırar», – dep tarifledi.
2016 senesi mayıs 12 künü silâlı hızmetler kütleviy şekilde Bağçasarayda tintüvler ötkerdi. O künü Seyran, camige kirip, minarede ezan çağırmaq içün yerleştirilgen tehnikanı qullanıp, yerli sakinlerni dindaşlarğa qol tutmağa çağırdı.
Silâlı hızmetler Saliyevniñ areketini izinsiz mitingniñ teşkil etilüvi olaraq tanıdı ve mahkeme qararınen oña 20 biñ ruble miqdarında para cezası berildi.
Bu sene yanvar 26 künü Saliyevniñ ailesini kene silâlı insanlar ziyaret etti. Rusiyege bağlı Bağçasaray rayon mahkemesi onı Memuriy qanun bozuvları Kodeksiniñ 20.3 maddesi boyunca qabaatlı olaraq tanıdı. Mahkemeci Saliyevniñ «Vkontakte» saifesinde «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı aqqında bazı audio-qaydlar ve yazılarnı «ekstremistik malümatnıñ tarqatıluvı» olaraq qabul etti. Saliyevni 12 künge muvaqqat apishanege qapadı. Apis müddeti fevral 7 künü soñuna kelecek.


text:
Fevralniñ 17-nde Rusiye FSBsiniñ hadimleri tarafından tutulğan, «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Lenur Seydametov Qırımdaki Rusiye mahkemesiniñ qararınen mecburiy mahkeme-psihiatrik ekspertizasına yollanıldı.
Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi Seydametovnıñ imayecisi Refat Yunusovnıñ aytqanlarına esaslanıp Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Martnıñ 18-nde advokat Qırımnıñ psihiatrik hastahanesinde müvekkilini ziyaret etip subetleşti.
Advokatnıñ aytqanına köre, cinaiy dava çerçivesindeki mahkeme ekspertizası 21 kün devam etecek. Tedqiqat devamında mabüs odasında közetilecek.
«Sağlığını şikâyet etmey, amma maneviy olaraq melül», – dep tarif ete imayeci.
Fevralniñ 17-nde saba erte yarımadanıñ bir qaç rayonında Rusiye quvetçileri musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı ola) evlerine keldi. «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ faalleri Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, İçki rayonında Mamamadinov Abdulbori, Qarasuvbazarda Azamat Eyupov, Aqmescitte Yalkabov Timur, Bağçasarayda İbragimov Ernest, Bağçasarayda Fedorov Oleg, Aqmescitte Seydametov Lenur ve Aqyarda Şihametov Yaşarnıñ evinde tintüv keçirildi.
Apiske alınmazdan evel Lenur Seydametov qırımtatar siyasiy mabüslerine aş mallarını alıp yollağan edi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
2022- jıldıń avgust ayında respublika boyınsha 4 123 ajırasıw dizimge alınǵan bolıp, hár mıń xalıqqa tuwrı keletuǵın nekeden ajırasıwlar sanı - 1,4 promilleni quradı. Aymaqlar kesiminde nekeden ajırasıwlar sanı boyınsha eń kóp Tashkent qalası (530) hám Ferǵana wálayatında (508) belgilengen bolsa, hár mıń xalıqqa tuwrı keletuǵın nekeden ajırasıwlar sanı boyınsha Tashkent qalası (2,2 promille) hám Sırdárya wálayatı (1,8 promille) eń joqarı ekenligi gúzetildi.
Aymaqlar kesiminde nekeden ajırasıw sanı :
Qaraqalpaqstan R.- 160
Ándiján - 369
Buxara - 200
Jizzaq - 158
Qashqadárya - 251
Nawayı - 114
Namangan - 398
Samarqand - 448
Surxandárya - 248
Sirdárya - 137
Tashkent - 419
Ferǵana - 508
Xarezm - 183
Tashkent q.- 530
Málimleme xızmeti


text:
NATO parlament assambleyası Qırım platformasına destek rezolütsıyasını qabul etti
NATO parlament assambleyası Madrid sammitiniñ neticelerine binaen «Fit For Purpose In The New Strategic Era» rezolütsıyasını qabul etti. Vesiqanıñ maddelerinden biri Alyans aza-ülkelerini ‘Halqara Qırım paltforması’nıñ işine destek köstermek, onı Parlament sammitine Qırım yarımadasınıñ deokkupatsıyasına doğrultılğan ğayretlerniñ birleştirme vastası olaraq kirsetmege çağıra.
Bu aqta Ukrainada NATO daimiy delegatsıyasınıñ başı Yegor Çernev bildirdi.
‘İşbu rezolütsıyanı qabul etüv-mühim siyasiy adımlarından biri olaraq, ğarbiy parlament dairelerindeki mühitni aks ete ve ülkelerniñ yolbaşçılarına qarar bermelerinde tesir ete. Şundan da ğayrı, tribunal peyda etüv, reparatsıyalarnı tölev, Rusiyeni terror devleti olaraq qabul olunması boyunca ukrain mevamı eñ yüksek halqara meydanlarında esas yer alğanı quvandıra’.
Rezolütsıya NATO aza-ülkeleriniñ hakimiyet ve parlamnetlerine yollanılacaq. Ukrain delegatsıyasınıñ teşebbüsi ile vesiqada Ukraina destegi printsipi de belgilengen.


text:
Istanbuldiki bir yighinda türkiye we islam dunyasi Uyghur mesilisige köngül bölüshke chaqirildi
2015.01.05
2014-Yili 1-ayning 4-küni istanbulda chaqirilghan “Qanighan yarimiz sherqiy türkistan” namliq yighinda türkiye we islam dunyasi Uyghur mesilisige köngül bölüshke chaqirildi. Bu yighinni “Imar yashlar we medeniyet jem'iyiti” uyushturghan bolup, yighin eyub sheherlik hökümetning yighin zalida ötküzüldi. Yighin'gha Uyghur, türk bolup 300 din artuq kishi qatnashti.
Yighin qur'an kerim tilawet qilish bilen bashlandi. Yighinda “Imar yashlar we medeniyet jem'iyiti” ning re'isi yüsüp ependi échilish nutqi sözlidi.
Yüsüp ependi néme üchün sherqiy türkistan mesilisi toghrisida yighin ötküzgenlikining meqsiti üstide toxtilip mundaq dédi: sherqiy türkistanda “Bash kötürgenni ur!” dégen buyruq alghan xitay eskerliri musulmanlargha qoral tenglep turidighan bir yurtning namidur. Her küni nechche minglighan xitay köchmenler kélip yerlishiwatqan sherqiy türkistanda qérindashlirimiz öz yurtlirida her küni zulum, bésim, qorqush we endishe ichide, basturush we qetli'amlargha qarshi mewjutluqini qoghdash üchün küresh qilmaqta.
Yüsüp ependi sözide yene, Uyghurlarning bésim we zulumgha uchrawatqanliqni ipadilep mundaq dédi: sherqiy türkistan, 13 yashliq bir bala qur'an oqughanliqi üchün öltürülgen, ramzanda roza tutush we diniy ibadet qilish cheklen'gen bir jughrapiyening namidur. Namaz oqush resmiy cheklen'gen yerning ismi sherqiy türkistandur. Sherqiy türkistandiki zulum we bésimlarni sözlep tügetkili bolmaydu. Shuning üchün islam ümmiti sherqiy türkistan'gha ige chiqishi, zulum we bésimning yoq bolup, adaletning berpa bolushi üchün heriket qilishi kérek.
Yüsüp ependi sözide türkiye dunya musulmanlirining Uyghurlargha yéterlik derijide köngül bölmigenlikini tenqid qilip mundaq dédi: sherqiy türkistanda mushundaq éghir zulum boluwatqan bolsimu, sherqiy türkistan türkiyediki musulmanlar we dunyadiki bashqa musulman xelqlerning küntertipide bashqa rayonlardiki ishghal zéminlirigha köngül bölgen'ge oxshash küntertipke kelmidi. Buning sewebi bolsa, xitayning sherqiy türkistanda yürgüzüwatqan basturush siyasiti, kishi we jem'iyetlerning sherqiy türkistanni tashqi dunya bilen baghlap turidighan uchur-alaqe wasilarni qollinishi chekligenliki sewebidindur. Xitayning bu xil siyasiti netijiside sherqiy türkistan üsti ochuq türmige aylan'ghan weziyettidur we toghra bir shekilde uchur élish intayin qiyindur. U yerdiki zulumni sanap tügetkili bolmaydu.
Yighinda yene Uyghurlar we sherqiy türkistan mesilisi toghrisida teyyarlan'ghan höjjetlik filim körsitildi.
Sherqiy türkistan mesilisi yéngi bir mesile emes belki hel bolmay kéliwatqan kona bir mesile
Yighinda istanbul-eyub shehirining sheher bashliqi remzi aydin ependi söz qilip, sherqiy türkistan mesilisining yéngi bir mesile emeslikini, hel bolmay kéliwatqan kona bir mesile ikenlikini ipadilep mundaq dédi: sherqiy türkistan mesilisi yéngi bir mesile emes belki hel bolmay kéliwatqan kona mesile. Bu islam ümmitining mesilisi bolup bu ümmetning qanighan yarisidur.
Remzi aydin mundaq dédi: elwette bu zulumdin qutulidighan künlermu kélidu. Bizge nisbeten bu mezlum jughrapiyilerdiki qérindashlirimizni zulum astidin qutuldurush üchün qolimiz bilen, tilimiz bilen yardemlishishimiz kérek we yaki qelbimizde naraziliqi körsitishimiz kérek.
Sherqiy türkistan ma'arip hemkarliq jem'iyiti re'isi hidayetulla oghuzxan, türkistan islam qérindashliq jem'iyitining mes'ulliridin exmet ependiler söz qildi.
Hidayetulla oghuzxan sözide sherqiy türkistanning tarixiy, jughrapiyisi we medeniyiti shundaqla yer asti we yer üsti bayliqliri toghrisida toxtalghandin kéyin, Uyghurlarning hazirqi ijtima'iy, siyasiy, diniy, til-ma'arip jehetlerde duch kéliwatqan mesililerni otturigha qoydi.
Hidayetulla oghuzxan sözide yene, sherqiy türkistan jughrapiyesining yipek yolining muhim ötkilige jaylashqanliqi, xitayning gherbke chiqish ötkili bolushtin ibaret muhim ehmiyetke ige istratégiyilik bu orun bolghanliqi sewebidin xitayning bu zéminni dawamliq ishghal astida tutup turush üchün u yerde qetli'am yürgüzüwatqanliqi, sherqiy türkistan xelqini assimilyatsiye qilish üchün diniy étiqadtin uzaqlashturushqa uruwatqanliqini bildürdi.
Hidayetulla oghuzxan yene mundaq dédi: sherqiy türkistan xelqi tarixtin buyan islam tarixi we medeniyitige büyük xizmet qilghan 1000 yildin artuq islam tarixiy we medeniyitige ige bir xelq bolghan bolsimu, bügünki künde eng ajiz, eng mezlum bir xelq bolup qarangghu künlerni béshidin ötküzüwatidu. Islam ümmiti bu mesilige köngül bölüshi we ige chiqishi kérek.
2 Sa'et dawam qilghan bu yighinda weten toghrisida ösmür balilar shé'ir we hékmet oqudi.
Yighin sherqiy türkistanda türmige qamalghan we shéhit bolghanlar üchün du'a oqush bilen axirlashti.


text:
zil sesleri
indir
Dizi Zil Sesleri, General Mobile Zil Sesleri, Honor Zil Sesleri, Huawei Zil Sesleri, iphone zil sesleri, OnePlus Zil Sesleri, Oppo Zil sesleri, Poco Zil sesleri indir, Realme Zil sesleri, Samsung Zil Sesleri, Vivo Zil Sesleri, Xiaomi Zil Sesleri, Yabancı Zil Sesleri, Yerli Zil Sesleri, zil sesi indirZil sesleriÜcretsiz450 KB
indir
Dizi Zil Sesleri, Fon Müziği zil sesi indir, Hayvan Zil Sesleri, Huawei Zil Sesleri, ilahi zil sesleri, iphone zil sesleri, Komik Zil Sesleri, Korkunç Zil Sesleri, Oppo Zil sesleri, Samsung Zil Sesleri, Xiaomi Zil Sesleri, Yabancı Zil Sesleri, Yerli Zil Sesleri, zil sesi indirTürkçeÜcretsiz2 MB
indir
Dizi Zil Sesleri, Fon Müziği zil sesi indir, General Mobile Zil Sesleri, Hayvan Zil Sesleri, Huawei Zil Sesleri, ilahi zil sesleri, iphone zil sesleri, Komik Zil Sesleri, Korkunç Zil Sesleri, OnePlus Zil Sesleri, Oppo Zil sesleri, Realme Zil sesleri, Samsung Zil Sesleri, Vivo Zil Sesleri, Xiaomi Zil Sesleri, Yabancı Zil Sesleri, Yerli Zil Sesleri, zil sesi indirTürkçeÜcretsiz412 KB
indir
General Mobile Zil Sesleri, Huawei Zil Sesleri, iphone zil sesleri, OnePlus Zil Sesleri, Oppo Zil sesleri, Realme Zil sesleri, Samsung Zil Sesleri, Vivo Zil Sesleri, Xiaomi Zil Sesleri, Yabancı Zil Sesleri, Yerli Zil Sesleri, zil sesi indirYabancıÜcretsiz479 KB
indir
General Mobile Zil Sesleri, Huawei Zil Sesleri, iphone zil sesleri, OnePlus Zil Sesleri, Oppo Zil sesleri, Realme Zil sesleri, Samsung Zil Sesleri, Vivo Zil Sesleri, Xiaomi Zil Sesleri, Yabancı Zil Sesleri, Yerli Zil Sesleri, zil sesi indirYabancıÜcretsiz479 KB
indir
Dizi Zil Sesleri, Fon Müziği zil sesi indir, Hayvan Zil Sesleri, Huawei Zil Sesleri, ilahi zil sesleri, iphone zil sesleri, Komik Zil Sesleri, Korkunç Zil Sesleri, Oppo Zil sesleri, Samsung Zil Sesleri, Xiaomi Zil Sesleri, Yabancı Zil Sesleri, Yerli Zil Sesleri, zil sesi indirTürkçeÜcretsiz2 MB


text:
Puqarasızlıq
Puqarasızlıq shaxstın' hesh bir milliy ma'mlekettin' puqarasızlıg'ına iye bolmawı. Puqarasız shaxslar (apatridlar) huqıqsız bolmawı kerek. Ulıwma olardın' huqıqıy da'rejesi olar jasap atırg'an ma'mlekettin' ishki nızamları menen belgilenedi. O'zbekstanda puqarasız shaxslardın' da'rejesi sırt ellik puqaralardın' da'rejesine ten'lestirilgen. Bunda tek bir ayrıqshalıq bar, yag'nıy olarg'a sırt el diplomatiyalıq wa'kilxanaları ja'rdem ko'rsetiwge haqılı emes. Olar sırt el puqaraları kibi a'skeriy minnetke ha'm saylaw huqıqlarına iye emes. Puqarasız shaxslarg'a da sırt el puqaraları usap ayrım ka'siplik shekleniwler qollanıladı. O'zbekstan ishki ilajlar menen sheklenip, puqarasız shaxslarg'a tiyisli hesh bir xalıqaralıq sha'rtnamada qatnasqanı joq. Ma'selen, O'zbekstannın' puqaralıq haqqındag'ı nızamına muwapıq O'zbekstan aymag'ında tuwılg'an puqarasız shaxstın' perzenti O'zbekstan Respublikası puqarası esaplanadı.
İshki nızamlarda qanday hu'jjetler ha'm faktorlar shaxstın' anaw yamasa mınaw ma'mleket puqarası ekenliginin' da'liyli bolıp xızmet etiwin belgileydi. O'zbekstan Respublikasının' Puqaralıq haqqındag'ı nızamına muwapıq puqaralıqtı tastıyıqlawshı da'slep pasport, pasport alg'ang'a shekem tuwılg'anlıq haqqındag'ı guwalıq esaplanadı. Ko'p sırt el ma'mleketlerinde sudta puqaralıqtı anıqlaw protsedurası bar.


text:
Kreml nezareti astında bulunğan Qırım makemesi tarafından qırımtatar milliy Meclisiniñ ihtimal «ekstremistik teşkilâtı» olaraq tanılması, qırımtatar halqına cenk ilânı kibi olacaq. Bu aqta Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işleri boyunca vekili Mustafa Cemilev bildirdi.
«Meclisniñ ekstremistik teşkilâtı olaraq tanılması qırımtatar halqına qarşı cenkniñ ilân etilmesi kibi olacaqtır», - dep izaatlay Cemilevniñ çıqışını matbuat hızmeti.
Cemilevniñ qayd etkenine köre, Qırım Ukrainağa qaytarılmağanına qadar, yarımadada yaşağan insanlarnıñ uquqlarını qorçalamağa imkânsızdır. «Rusiye Federatsiyası tarafından insaniyetlikke qarşı yapılğan cinayetlerniñ taqiq etilüvi boyunca halqara tribunalı qurılmaq kerek», - dep ayttı Ukraina prezidentiniñ vekili.
Nyü - Yorktaki OON-nıñ ştab kvartirasında, Arriya formulası boyunca telükesizlik Şurasınıñ toplaşuvı keçirildi. O, Qırım boyunca havfsızlıqqa bağışlanğan. Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işleri boyunca vekili Mustafa Cemilev, bu toplaşuvda yarımadada üküm sürgen vaziyetini açıqlap, çıqışta bulundı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Qırım uquq qoruyıcılarınıñ Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyevge bergen malümatlarına köre, şimdilik qırımtatar faali Asan Çaruhovnı apske almaq ya da devamlı yaqalamaq içün sebep yoq. Faalni mart 6-da saba Keriçten Aqmescitke sorğuğa alıp ketken ediler.
Bunı Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, uquq qoruyıcılar sorğu «fevral 26 işi» boyunca olacağını tasdıqladılar.
«Men uquq qoruyıcılarnıñ vekilleri ile laf ettim, dediler ki, taqiqat tedbirleri keçirilmekte, sorğu 2014 senesi fevral 26-nıñ vaqiaları boyunca olacaq ve yaqalamaq sebepleri yoq, ğaliba», – dedi Smedlâyev.
Faqat onıñ qayd etkenine köre, arbiylerniñ aytqanlarına inanmaq zor.
«Bunıñ soñu ne olacağını bilmeyim, lâkin onı yaqalamaq içün sebep yoq, o, birisini köteklemedi, bu mitingniñ teşkilâtçısı olmay», – dep qayd etti Smedlâyev.
Onıñ malümatına köre, Asan Çaruhov ile bağ yoq, o, Qırımnıñ Taqiqat komitetindedir.
Smedlâyev bildirdi ki, Taqiqat komitetiniñ yanında faalniñ ana-babası buluna.
Asan Çaruhovnıñ yaqalanması mart 6-da saba belli oldı. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl bildirdi ki, Asannı «fevral 26 işi» boyunca sorğuğa alıp kettiler. Onı Keriç hastahanesinden işten aldılar.
Rusiye Taqiqat komiteti Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı yanvar 29 künü «kütleviy nizamsızlıqnı teşkil etüvde» şeklep, oña 2015 senesi fevral 19-na qadar, soñra mayıs 19-na qadar apis müddetini belgiledi.
Qırım Taqiqat komitetiniñ malümatına köre, fevral 26 künü vaqiaları çerçivesinde şaat olaraq 150 insan sorğudan keçti, zarar körgen 40 insan belgilendi ve 2 şahıs mesüliyetke çekildi.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti yanında Qırımnıñ Ukrainadan ayırılmasına qarşı çıqqanlarnıñ ve bunıñ tarafdarları olğanlarnıñ büyük mitingi olıp keçken edi. Birinciler saflarında qırımtatarlar, Meclis vekilleri ve Ukrainağa qoltutqan faaller bar edi, olarğa qarşı Sergey Aksenov yolbaşçılıgında «Rus birligi» («Russkoye yedinstvo») teşkil etken Rusiyege qoltutqan faaller çıqtılar.


text:
Atstekler
Atstekler (öz adı mēxihcah [meː'ʃiʔkaʔ]) - Meksikada yerli Amerika halqlarınıñ eñ büyügi. Atsteklerniñ autentik adı — meşika. XII asırda şimalden bugünki Meksikanıñ merkeziy qısmına kelgenler. 1325 senesi paytahtı Tenoçtitlannı (zemaneviy Mehikonıñ yerinde) qurulmağa başlağanlarına inanıla. Tenoçtitlan yavaş-yavaş Meksika vadiysiniñ çoq tışına uzanğan bir imperiyanıñ paytahtı oldı.
Efsanelerine köre, Atstekler Meksika vadiysine Atstlan adlı bir yerden keldiler, bundan da halqnıñ adı kele. Atstek medeniyeti, keñ ve mürekkep bir mifologiya ve diniy adetler ağına, soñ derece inkişaf etilgen sanatqa, çeşitli ilim alanlarında teren bilgige saip oldı. İmperiya zamanınıñ atstekleri, klassik nauatl tilinde laf etken ediler. Atstekler, ekseriyeti ispan fethi devrinde ve soñrasında yıqılğan, öz edebiyatlarından çoq sayıda abide yarattılar.


text:
Kreml nezareti altındaki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi Bilâl Bilâlov davasını boyunca ilk oturışnı senâbrniñ 7-ne tayinledi. Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatriniñ müdiri ve bediiy reberi Bilâl Bilâlov onıñ işten çıqarulıvına qarşı mahkemede dava açqan edi. Bu aqta sentâbrniñ 6-nda Bilalovnıñ özü Qırım.Aqıqatqa haber etti.
“Biz davanı endi açtıq. Yarın Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesinde saat 14:30 ilk mahkeme oturışı olacaq”, - dep haber etti Bilâlov.
Rusiyeli mahkemeniñ saytında haber etilgeni kibi, bu davada cevapkâr - Kreml nezareti altındaki Qırımnıñ Medeniyet Nazirligi.
Daa evel Bilâlov haber etkeni kibi, Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatrinden 16 esas sanatkâr işten çıqtı.
Avgustnıñ 7-sinde işğal etilgen Qırımda Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatriniñ bediiy reberi ve rejissöri, Ukrainada nam qazanğan sanaat erbabı Bilâl Bilâlov işten çıqarılğanı belli oldı. Teatrniñ kollektivi öz bediiy reberine qoltuttı.
Rejissör işten boşatılğanı içün mahkemege muracaat etecegini haber etken edi. Teatr taqımı yolbaşçısına bütünley qol tuttı. Oña qol tutqanı aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da aytqan edi.
Bilâlov Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatrinde 1989 senesinden başlap çalıştı, 1994 senesi teatriniñ bediiy reberi ve müdiri oldı.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy fevralniñ 16-nı Birlik künü olaraq ilân etti. Bu buyruq endi imzalandı, dep haber ete Ukraina devlet yolbaşçısınıñ saytı.
«Bu künü milliy bayraqlarnı asaraq, sarı-mavı şeritler taqıp, birligimizni bütün dünyağa kösterecekmiz», – dep aytı Zelenskıy.
Bazı kütleviy haber vastaları, hususan Spiegel alman neşiri, fevralniñ 16-nı Rusiyeniñ Ukrainağa ücüm etecek künü dep aytqan edi.
«Qarşı qoyacaq küçümiz bar, ordumız yahşı, askerlerimizniñ unikal cenk tecribesi ve zemaneviy silâsı bar, bu ordu sekiz yıl evelsi olğanından qat-qat küçlüdir», – dep ayttı Zelenskıy. O, Donbas ve Qırım Ukrainağa yalıñız diplomatik yolnen qaytacaqlar, dep qoştı.
ABD ve bir sıra diger memleketniñ resmiy vekilleri bu afta Rusiyeniñ Ukrainağa ücüm etüv ihtimalı büyük, dep bildirgen edi. Aynı vaqıtta qayd etilgenine köre, Rusiye ücüm etmege cesaret etermi alâ daa belli degil. Ğarp memleketleriniñ liderleri diplomatiya yolu ola bile, dep ayta.
Rusiye ücüm planlarını inkâr ete. Rusiye Mudafaa naziri Sergey Şoygu bazarertesi künü prezident Vladimir Putinnen körüşip, şimdi büyük talimler keçirile, amma çoqusı tezden yekünlenecek, dep ayttı.


text:
Başqortstanğa säfäre barışında Törkiädän kilgän qunaqlar başqaladan tış, republíknıñ Nefteqämä häm Salawat şähärlärendä dä bulaçaq häm alardağı qayber ere şirkätlär eşçänlege häm urındağı hönär berlekläreneñ sosíal mäsälälärne niçek xäl itüe belän yaqınnan tanışaçaq. Comğa könne Mostafa Ozbäk citäkçelegendäge wäkillek Ufada Başqortstan Hönär berlekläre federasísı räise Ämirxan Sämirxanov belän oçraşa häm Başqortstan hönär berlekläre eşçänlege belän tanışa. Ä köndezge säğät unikedä alar bergäläp «Başinform» mäğlümat agentlığında jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı ütkärä.
Törkiä belän Başqortstan hönär berlekläre üzara xezmättäşlekneñ törle yulların cayğa sala başladı. Sosíal ölkädäge urtaq proektlarınnan bıyılğı eşläre isäbendä Başqortstannıñ ber törkem balalarınıñ cäyge yalın Törkiädä oyıştırunı, ä törek balalarınıñ yalın Başqortstannıñ Nefteqämä şähärendä oyıştırunı äytergä mömkin.


text:
Aqmescit – Avropalı ve rusiyeli uquq qorçalayıcılar davalı topraq sayılğan Qırım Cumhuriyetinde insan aqları bozuluvını qayd etip, Rusiye yarımadanı işğal etken soñ, eali qarşılaşqan meselelerniñ yañı çezilüv yollarını qıdırmağa kerek, deyler.
Böyleliknen, insan aqları boyunca Halqara federatsiyası (FIDH) halqara cemaatçılığı Qırımda insan aqlarını daa ziyade qorçalamağa çağıra. Teşkilâtnıñ yaqında çıqqan maruzasında bildirilgeni kibi, Avropanıñ Şarqında endiden soñ 5 davalı subyekt: Pridnestrovye, Cenübiy Ösetiya, Abhaziya, Dağlı Qarabah ve Qırım mevcut.
FİDH teşkilâtınıñ prezident muavini Tolekan İsmailovanıñ fikirince, halqara cemaatçılıq, Qırımdaki kütleviy sıqıştıruv adiselerine qarışmasa, insan aqları ep bozulsa, yañı davalar açıla bile.
Teşkilât, zarar körgen regionlarnıñ bu bozuvlar sebebinden mahkemege muracaat etmege aqqı olmağanını takbih etmekte. Bu kibi yerlerde mahkeme keregi kibi çalışmay, deyler mütehassıslar.
Şu adalet boşluğını toldurmaq içün, FİDH halqara cemaatçılıqqa muracaat etip, insan aqları qorçalavı esaslarına tayanıp, eñ yaqın vaqıtta mahsus tedbirlerniñ alınmasını istey.
Uquq-qorçalayıcı: Rusiye Qırımda insan aqları bozuluvı içün mesülietlidir
İnsan aqları boyunca Qırım missiyasınıñ koordinator muavini Dmitriy Makarov Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, Qırım diger davalı territoriyalardan ayırılıp tura.
«Özlerini mustaqil kibi tanıtqan diger cumhuriyetlerge baqqanda, Rusiye, Qırımda öz uquqiy ükümdarlığını red etmey. Rusiyeniñ qanunları mında çalışa, demek, Rusiye mındaki insan aqları bozuluvı içün mesülietlidir»,– dedi o.
Makarovnıñ sözlerine köre, uquq qoruyıcılar Qırımda insanlarnıñ ğayıp oluvı, bu adiselerniñ keregi kibi taqiq etilmegeni, grajdanlıqnen bağlı meseleler bar. Bu cümleden, Rusiye grajdanlığını almağa istemegen insanlarnıñ çeşit vaziyetlerge tüşkeni, kelip-ketme meseleleri, içtimaiy-iqtisadiy aspektler ve ilâhre.
«Bu meseleler, Qırımnıñ özünde, Ukraina ve Rusiyedeki teşebbüs, cemaat teşkilâtlarnıñ ğayreti, yañı çezüv yollar sayesinde çezile bileler», – dey uquq qorçalayıcı.
Makarov qayd etkeni kibi, «halqara qorçalav usulları ile bir sıra meseleler çıqa,çünki halqara teşkilâtları yarımadanı Ukrainanıñ bir qısımı olaraq tanıp, Rusiyeniñ ükümdarlığını tanımaylar». «Faqat, Rusiye bu yerde üküm ete, bu sebepten bütün meseleler içün mesülietlidir. Halqara institularnıñ qullanuvı ise, biraz pıtraqlı meseledir», – dedi Dmitriy Makarov.
Milliy areket iştirakçisi: Qırım insan aqlarını kütleviy şekilde bozalar
Milliy areket iştirakçisi, Qurultaynıñ saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyev bu mevzu boyunca Qırım.Aqiqatnen öz fikirlerinen paylaştı: «Allahqa şükür, qan tökülmey, amma insan aqlarını kütleviy şekilde bozalar. Onıñ içün, menimce, Ukraina ve Rusiye ve bütün halqara cemaatçılığı Qırımda insan aqları bozulmamasına yol bermemeliler».
«Bir çoq adam kimge muracaat etecegini bilmey, em de ricalar neticesiz qala. Canavarcasına öldürilgen Reşat Ametovnıñ ölüminden yarım yıl keçti, kim tarafından qırsızlanğanı er keske belli, amma iç bir kimse mesülietlikke çekilmedi. Bundan da ğayrı, Qırım devlet şurası, şu imayecilerge 2015 senesi yanvar ayına qadar qanunsız areketlerni yapmağa izin berecek vesiqa qabul etmege niyetlendi. Yani, istegen qadar adamlarnı öldürip, soñra olar "territorial bütünligi içün havflı olğanını aytmaları mümkün»,– dedi Smedlâyev.
Smedlâyevniñ fikirince, bu cinayetlerniñ sımarışçıları ve becergen şahıslar cezalanmaq kerekler. «Onlarnen adamlarnı qırsızladılar, serbestlikten marum ettiler, olmaycaq bir yerlerde tuttılar, gestapo kibi davrandılar, ve iç bir kimse mesülietlikke çekilmedi», – dep qayd etti Zair Smedlâyev.
FIDH teşkilâtınıñ esabatı: Qırımda insanlarnıñ ayat ve havfsızlıq aqqı qaba şekilde bozula
FİDH-nıñ «Avropanıñ Şarqında davalı subyektlerde insan aqlarınıñ qorçalav yolları» serlevalı maruzasında:
«Qırımda kelip-ketmek serbestligi ilk kere 2014 senesi qışnıñ soñunda sıñırlandı, o vaqıt rusiyeli arbiy küçler cumhuriyette nezaret keçirip, Ukraina ile bağlağan yol ve demir yollarnı blok ettiler.
Rusiye Qırımnı işğal etkeni ve cumhuriyette rusiyeli arbiylerniñ artuvı sebebinden, yarımadada vatandaşlarnıñ ayat ve havfsızlıq aqqı qaba şekilde bozula.
Fevral 26 künü, 2014 senesi rusiyeli küçler Qırımnı zapt etip başlağanda, vatandaşlarnıñ ğayıp oluvı başlandı. Ayırı vaziyetlerde öldürüv ya da tahmin etilgen öldürüvnen yekünlendi.
Qırımda yaşağan milliy azlıqlar tuvğan tilde tasil almaqtan marum etileler, bu ise, tasil almaq aqqı bozulğanını köstere.
Qırımda kütleviy matbuat vastaları rusiyeliler tarafından nezaret etile, serbest olğan mühbirlerni qorqutalar, Ukrainanı desteklegen insanlarnı da sıqıştıralar.
Qırım işğal etilgen soñ, yerliler Rusiye Federatsiyası ombudsmenine muracaat ete bileler, amma ukrain vatandaşlığını saqlap qalğan insanlar bunı yapıp olamaylar», – dep aytıla.
FİDH Ukraina ükümetine ricada bulunıp, Qırımda ve devletniñ şarqında yüz bergen cinayetlerni Halqara cinayet mahkemesi tarafından ögrenilmesine imkân bermege çağıra.
FIDH ceryannıñ halqara iştirakçilerine tevsiye eteler:
«İnsan aqlarına daa çoq diqqat ayırmaq – tek gumanitar meselelerge degil de, umumen davalarnı idare etmek, resmiy ve kerçek akimiyetnen munasebetler qurmaq ve muzakereler alıp barmaq. Davalı meselelrni çezmek içün konkret çezüv yollarını teklif etmek, mustaqil grajdanlıq küçlerge er taraftan yardım köstermek kerek.
Davalı yerlerde mustaqil teşkilât ve uquq qorçalayıcılarğa maliye, siyasiy, tehnik cietinden yardım köstermek lâzim. Uquq qorçalayıcılarnıñ itibarını yükseltip, imkânlarını keñleştirmeli. İnsan aqları saasında uquq qorçalayıcı lehalarnı yerine ketirmege yardım etmek kerek.
De-fakto akimiyetke
İnsan aqlarınıñ saasında halqara qaidelerni yerine ketirilmesini öz boynuna almalı. Şu davalı mekânlarda halqara nezaretçilerniñ, BMT vekilleriniñ mahsus davetnameler vastasınen bulunuvına yol bermeli.
De-yüre akimiyetke:
Davalı mekânlarnı ziyaret etüvi içün cinaiy mesülietni belgilegen qanunlarnıñ qabul etüvinden vazgçmeli.
De-fakto akimiyetnen bağ qurıp, subyektniñ statusınen bağlı insan aqları bozuluvlarını yoq etmek.
Em de, bu işbirlik «yüksek siyaset»ten çette qalmalı.
Davalı subyektlerde bulunğan grajdanlıq cemaatçılıqnıñ mustaqil küçleri ve donorlarğa:
Cemiyette demokratik medeniyetiniñ inkişafına qol tutmaq lâzim. İnsan aqları bölünmemeli ve universal olğanını köstermek. İnsan aqlarınıñ diskriminatsiyası mümkünligi, insan aqlarınıñ qısmen yerine ketirilüvinden vazgeçmeli.
FIDH 1922 senesi meydanğa ketirilgen edi, onıñ terkibine 178 milliy teşkilât kire. FİDH teşkilâtınıñ maqsadı – insan aqları meselesiniñ qurbanlarını qoçalamaq, bu bozuvlarnı tenbiyelemek ve onı bozğanlarnı taqip etmektir.


text:
Aqmescitteki Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi iyünniñ 1-nde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım parlamentiniñ binası ögünde «qalabalıqlarnı teşkil etkeninde» qabaatlap, ğıyabiy üküm çıqardı. Mahkeme Çubarovnı altı yıl apis cezasına ve 200 biñ rublege üküm etti, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Çubarov Refat Abdurahmanoviçni altı yıl umumiy rejim koloniyasında qalmasına üküm etmek. Cezasını çeküv müddetini Rusiye Federatsiyasına ekstraditsiya etilgen vaqıttan esaplamaq», – dedi qadı.
Mahkeme qararına köre, Meclis reisi Rusiye Ceza kodeksiniñ 212 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden qabaatlı tanıldı, şu sebepten apis cezası berildi. Mahkeme, Çubarovnı Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden de qabaatlı tanıp, 200 biñ ruble para cezasını berdi ve «akimiyet vekilleriniñ vazifeleri, teşkiliy-emir etici, memuriy ve hocalıq vekâletlerinen bağlı vazifelerde 1 yıl bulunmağa» yasaqladı.
Mahkemede Çubarovğa 200 saat tüzetüv işleri belgilendi.
«200 biñ ruble para cezası ve 200 saat tüzetüv işleri mahkeme tarafından «Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketlerge çağıruv» qabaatlavları sebebinden (Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 1-inci ve 2-nci qısmı) berildi, lâkin bu maddeler qabaat olmaqtan çıqarıldı, şunıñ içün bu ceza yerine ketirilmeycek», – dep añlattı Qırım.Aqiqat mühbirine Çubarovnıñ tayinlengen advokatı Aleksandr Osokin.
Mayısnıñ 24-nde olıp keçken oturışuvda qabaatlav Çubarov içün 9 yıl apis cezası berilmesini istedi. Meclis reisi qabaatlav tarafınıñ talabını izaatlap, Qırımdaki «mahkeme» onıñ ayatına tesir etmeycek, dep ayttı.
2020 senesi martnıñ soñunda Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci maddesine (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketlerge çağıruv) açıldı.
Bıltır iyülniñ 23-nde mahkemede Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy dava temelden baqılıp başlandı. Mahkeme vekilleri diñleyicilerni oturışuvğa ve mahkeme binasına kirsetmedi, dep bildirdi «Qırım esnası» teşebbüsiniñ faalleri.
Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, oña bu davada Çubarovnı qorçalamağa izin bermediler, çünki «menfaat zıddiyeti bar». O, bu qararnı şikâyet etmege niyetlene. Aqmescitte mahkeme advokat Polozovnıñ şikâyetini endi red etken edi.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı daa bir repressiya dalğasını başlattı».
Advokat Nikolay Polozov Rusiye tahqiqatçısınıñ onı işğal altındaki Qırımda Çubarovğa qarşı kene açılğan davada imayeden çetleştirmek niyeti aqqında bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açılğan davanen bağlı tahqiqat başlattı.


text:
Aqmescitte cumaertesi künü, fevralniñ 20-nde, Rusiye quvetçileriniñ yarımadada fevralniñ 17-nde kütleviy tintüvler vaqtında tutulğan Timur Yalkabov ve Lenur Seydametovnıñ dua yapıldı.
«Soy-sopları ve dostları apiske alınğanlarnıñ qorantalarına birdemlik ve destek köstermek içün bu tedbirni teşkil etkenler. Toplaşqanlar tutulğan dindaşları içün Allahqa dua etti», – dep aytıla «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ Facebook saifesinde.
Fevralniñ 17-nde saba erte yarımadanıñ bir qaç rayonında Rusiye quvetçileri musulmanlarnıñ evlerine tintüv keçirmege keldi. «Qırım birdemliginiñ» faali Lutfiye Zudiyevanıñ aytqanına köre, tutulğanlar «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları olğanından şübhelene ve Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden qabaatlana. Aynı künü Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan altı qırımlını 2021 senesi aprelniñ 15-ne qadar apiske aldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası fevralniñ 17-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvler sebebinden cinaiy tahqiqat başlatıldı, dep bildirdi.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ Qırımda musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı ola) evlerinde keçirgen tintüvleri aqqında malümat Ukraina uquq qoruyıcılarına berile ve «milliy ve halqara seviyedeki işte» qullanılacaq, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye quvetçileriniñ fevralniñ 17-nde işğal etilgen Qırımda keçirgen tintüv ve tutuvlarğa qarşı narazılıq bildirdi. Müessise, halqara institutlarnı bu areketlerge qıymet kesmege çağırıp, soñki tutuv ve tintüvler aqqında malümatnı BM Baş Assambleyasınıñ sessiya baqıluvına çıqarmağa planlaştıra.
Ukraina Reintegratsiya nazirligi halqara toplulıqnı Qırımdaki tutuvlarğa cevap bermesine çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Biz, erkinlik berildi degenley, 1956 cılnı iün ayında Nalçikge keldik. Ata curtubuzğa aşıkğanlıkğa, mında bizni kurmanlıkla bla saklamazlıkların bile edik, alay bıllay tıyğıçlağa tüberikbiz deb a esibizde da cok edi. Kaşhatavda rayonnu başçıları üyübüznü katına canlarğa da koymadıla.
TÜZLÜKNÜ CAKÇISI
Zokalanı Zeytun
Biz, erkinlik berildi degenley, 1956 cılnı iün ayında Nalçikge keldik. Ata curtubuzğa aşıkğanlıkğa, mında bizni kurmanlıkla bla saklamazlıkların bile edik, alay bıllay tıyğıçlağa tüberikbiz deb a esibizde da cok edi. Kaşhatavda rayonnu başçıları üyübüznü katına canlarğa da koymadıla. Ol halnı körüp, ellile birden kelginçi, bir avukğa deri bılayda turayık dep, atam şaharda üy satıp aldı. Alay kucur işle ua andan sora başlandıla. Üynü biz aldık dep, zakonda cürügen adet bla kağıtla kolubuzğa berilgenlikge, ol Bizni haznabızğa sanalğanlıkğa, militsiya bizge ol üyde caşarğa erkinlik berirge unamadı, pasportnıy stoldan kıstap iydi.
Kral bölümleden biri üynü satıp alırğa erkinlik berdi, başhası va ol erkinlikni sıyırıp koydu.Allay politika adam sezimine artallıda sıyınmay edi. Atam, harip, kağıtlanı, pasportlarıbıznı da birgesine aylandıra ketip: «Alanla, aññılamayma, komendaturanı ızıbızdan berimi cibergendile?» der edi. Alay ete, carsıy, üç ay teñli turduk. Bir kün a Kantdan atamı karındaşı Teyip telefon bla söleşdi. Men añña kallay çırmıkğa tüşgenibizni aññılathandan sora: Anda meni erttegili şuyohum Azret Şukovnu izle, ol boluşurğa bollukdu, dedi.
Suray ketip, Azret Nalçikde gorkomnu ekinçi sekretarı bolğanın bilip, arı kuvuldum da, tayaklarına tayana barğan Otarlanı Kerimni üçünçü etajnı atlavuçlarında cetdim. Arı deri, bu Kerimdi dep, anı köre turğan edim, alay şağıreyligim a cok edi. Arabızda başhalık asırı ulludan anı bla söleşirge okuna uyala edim. Men, endi ayaklana tebiregen caş adam, ol a – halk tanığan, biyik daracalı, belgili nazmuçu, uruşda butun koyup kelgen tıñılı kişi.
Bu col a, kalay-alay boldu ese da, canı bla ötüp ketmey, namısın körüp, abızıramay, salam berdim. Boş korka edim ansı, ol a - bir cumuşak, kelbetli, oguyrlu adam. Ne iş bla aylanñanımı bilgenden sora: - Men da Azretge bara turama. Meni bla kel da, birge söleşeyik, dedi, anı bir erttegili tanışınaça. Kesine ma alay tartdı. Şukovnu kabinetini allında olturğan tişirıuçuk meni tıyarğa küreşgende, Kerim: - Uğay, biz ekibiz da birge barabız, dep, mensiz arı kirirge unamadı. Azret a bizge bek carık boldu. Kerimni kuçakladı, tap cerge olturtdu, allına suv saldı, üyün, üydegisin, ullunu-gitçeni, cuvuknu-teñni sordu. Anı alay etgeni meni kölüme cav bla bal cakğança köründü. Alay ol Kerimge ne bek carık bolurğa küreşdi ese da, anı mudahlığın keteralmadı. Ol kün anı oynar-külür, kuvanır halı cok edi.
Azret, konağını allay halın eslep, biraz sabır bolğandan sora Kerim, uzakdan keltire turmay, diplomatiya coykullanıu etmey, kısha başladı. Bayam, ala ertteden beri karşı şuyohla bolur edile ansı, anı kulluguna da bir türlü bet etmey, Kerim duniyanı tırmanın, ayıbın etdi, kaşların tüyüp, açıulanıp. - Ahşı, dedi Kerim,- tavlula ata curtlarına kaytırık tüyüldüle dep, allay sözge aldanıp, mülkübüznü çaçarğa, elleribizni buzarğa, sın taşlanı sındırırğa bolluk edigiz. Aññılayma, zaman alay edi da, allay iş bolurğa bolluk edi. Endi ua, endi? Kaydadı sizni betigiz, töregiz! Malkarlıla tıpırlarına kayta başlağanların körüp, sav üyleni başlarından koşunların nek alasız, hunalanı nek buzasız, suv boyununda taş azmıdı?! Allay zatlanı men kesim kördüm tünene Köndelende! Ekisi da, betleri kızarıp, terlep, kıçırıp, suhu-suhu söleşdile. Alanı davlaşlarına tıñılap, bügün beri boş kelgen köre edim, işim oyuldu dep, carsıp olturama. Tüzün aytsam a, Azretge erigen okuna ete edim. Nek degende cuvapları karıusuz edile, Kerim davlağan işde va anı allay tersligi bolmağança körüne edi. Rayonlağa, ellege, onovçu ol tüyül, alada kim kallay hıli etgenin ol kalay billik edi? Kerim a, ol zatlanı da tergevge almay, köz açdırmay, ura edi sözle bla.
Önleri kanıkğınçı davlaşıp, aytırıkların aytıp boşağandan sora Kerim, biraz cumuşap, caraşıvlu halda söleşdi. - Köremise, bu tavlulağa etilgen artıklıknı? Anda çekgenigiz azdı degença, bılağa ne zatla sınatasız! Bıllay işge mında, Nalçikde, sen tüyülmüse cuvaplı? dep, çubur tutdu.
Men kim bolğanımı, meni beri Teyip cibergenin da aytdım, aññılatdım. Kerimni ayıp etgeni, tüz tırmanları kızdırğan Azret telefon bla bitev açıuvn militsiyanı naçalniginden aldı. Ol mañña allay buyruk berilgendi degenden sora ua bütünda kuturdu, duniyanı amanın kuydu. Arı deri kabinetine canlatmavçu naçalnik ol kün meni eşik allında saklap tura edi. Bir minutdan ol, pasportlarıbızğa muhurla urup, koluma tutdurdu.
Azret bizni aşıra turub a: - Süysegiz, zakonnu maltamay, adamlanı cüreklerin kıynamay, tap işlerge koluguyzdan kelgenin da körgüztdüñ, degen edi Kerim. Şukov a bek cunçuğan edi. Andan beri köp zaman ozdu, duniyada belgili türlenivle da boldula. Alanı üslerinden sağış ete, kesi kesime: «Ay, bergen Allah! Köp bolsunla Kerimça adamlarıbız!» devçüme.


text:
Juırda Qazaqstannıñ azamattıq qoğamın eleñdetip, elde rezonans tudırğan «13-tiñ sotı» isine qatıstı qwqıq qorğauşılar «sayasi twtqın» dep tanığan birneşe belsendi BWW keñsesine jäne Europarlament deputattarına aşıq hat jazdı. Hattıñ mätinin seysenbide, 19 qazan küni belgili qwqıq qorğauşı Baqıtjan Töreğojina jariyaladı.
«Sayasi twtqındar» qatarına engen hat avtorları özderiniñ «sayasi ekstremizm» boyınşa zañsız sottalğanın aytıp, halıqaralıq wyımdardan pikir aytu erkindigi men söz bostandığına qol swğuşılarğa şara qoldanuğa, Qazaqstan basşılarına sankciya saludı swrağan.
«Bizdi qamau, qılmıstıq twrğıda qudalau jäne bes jılğa sottau – sayasi tapsırıs. Ol özgeşe oylaytındarmen küresuge, pikirin aşıq aytatın, Qazaqstan azamattarı men qazirgi ükimet arasında konstruktivti dialog ornatuğa tırısatın oppoziciyalıq köñil-küydegi Qazaqstan azamattarın qorqıtuğa bağıttalğan. Sot bizdiñ kinämizdi däleldeytin ayğaqtardıñ joq ekenin eskermedi, bizdiñ kinäsizdigimiz jaylı birde-bir ayğaqtı qarağan joq, qwqıqtarımızdıñ bwzılğanın elemedi, sot Qazaqstan Konstituciyası men «Azamattıq jäne sayasi qwqıqtar turalı paktini» bwzdı. Änşeyin hattama erejesin saqtau maqsatında közboyauşılıq üşin ötti. Jalğız maqsatı – Qazaqstan azamattarın qorqıtu» delingen hatta (Azattıq radiosınıñ audarması boyınşa).
18 qazanda jazılğan hatqa «13-tiñ isi» boyınşa sottalıp, türme jazasına kesilgen tört azamat – Ashat Jeksebaev, Noyan Rahımjanov, Qayrat Qılışev, Abay Begimbetov jäne Wlasbek Ahmetov qol qoyğan.
Qazaqstan sot biliginiñ şeşimine narazılar «sayasi is materialdarınıñ barlığı» advokattarda ekenin aytıp, halıqaralıq wyımdardan zañsızdıqtı toqtatuğa jäne ädildiktiñ ornauına septesuin swrağan.
Ötken düysenbide, qazannıñ 11-i küni Almatı qalasınıñ sotı «tıyım salınğan wyımdı qwrdı jäne onıñ isine aralastı» degen küdikpen isti bolğan 13 belsendiniñ barlığın ayıptı dep tanığan. Bwğan deyin (2018 jılğı 30 qaraşada) däl osığan wqsas ayıppen belsendi Äset Äbişevke 4 jıl abaqtı jazasın kesken Almalı audanı sotınıñ törağası Ernar Qasımbekov bwl jolı da artında 12 balası qalğan tört birdey belsendi: Ashat Jeksebaev, Noyan Rahımjanov, Qayrat Qılışev, Abay Begimbetovti 5 jılğa bas bostandığınan ayırdı. Tağı 9 belsendiniñ bas bostandığın 1 jıldan 2 jılğa deyin şektedi. Sottaluşılar tağılğan ayıptı moyındamay, ükimmen kelispedi. Belsendiler ükimdi apellyaciyağa beretinin aytqan.
Sonımen qatar, biıl aqpanda özin «Estitin memleket» dep sanaytın Qazaqstan biligine qatañ eskertu mäninde qarar arnağan Europarlamentke qazaqstandıq «sayasi twtqındar» atınan joldanğan hatqa qol qoyğan besinşi belsendi, sarapşılar men sayasatşılar «bäleli», biliktiñ «arqanına» aynalğan 405-bappen (Qılmıstıq kodeks) ayıptalğan Wlasbek Ahmetov te qırküyek ayında eki jılğa bas bostandığınan ayırılğan.
Bes belsendige tağılğan ayıp Qazaqstan sotı «ekstremistik wyım» dep tanığan, biraq Europarlament «oppoziciyalıq wyım» dep atağan «Qazaqstannıñ demokratiyalıq tañdauı» jäne «Köşe partiyası» qozğalıstarımen baylanıstı. Qazaqstanda joğarıda atalğan eki wyımğa qatıstı qanşa adamnıñ qılmıstıq jauapkerşilikke tartılğanı belgisiz. Keybir qwqıq qorğauşılar keyingi birer jılda 300-ge tarta adamnıñ jazalanğanın aytadı.
Biıl jazdıñ ortasına qaray halıqaralıq Human Rights Watch (HRW) qwqıq qorğau wyımı Qazaqstan biliginiñ Qılmıstıq kodekstegi «Ekstremizm» babın özin ötkir sınaytın azamattıq belsendilerdi qudalauğa qoldanuın qattı ayıptağan.
Älemdegi jäne eldegi qwqıq qorğauşılar Qazaqstan «Halıq ünine qwlaq asatın memleket» twjırımdamasın sayasi bağdar twtqalı azamattıq-sayasi wstanımı üşin isti bolatındar qatarı edäuir artqanına alañdaydı. Batıs deputattarı osı jılğı qısta jasağan mälimdemesinde QDT jäne Köşe partiyasına qatıstı kez kelgen is qoğamda «tabu» taqırıbına aynalğanın sınağan. Qazaqstan deputattarı atalğan wyımdarğa qatısı bar degen ayıppen sottalğan azamattar turalı pikir bildiruden meyilinşe tartınadı.


text:
Kiyev – Türkiye Ukrainağa maddiy yardım kösterip, Donbassqa Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ barıştırıcılarını kirsetmek ğayesine qoltuttı. Türkiye devlet yolbaşçısı ile körüşüvniñ bunıñ kibi neticeleri aqqında Ukraina prezidenti Petro Poroşenko tarif etti. Eki liderniñ körüşüvi planlaştırılğan saatten çoq devam etip, Qırım ve qırımtatarlar meselesinen bağlı edi, dep tüşüneler siyasetşınaslar. Bazı ekspertler deyler ki, Erdoğannıñ ziyareti yalıñız Türkiyeniñ Ukraina tarafında olğanını köstermey, bu memleketniñ regionda tesirini arttırmaq istegini isbatlay.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ve Türkiye Cumhuriyetiniñ yolbaşçısı Recep Tayip Erdoğan üç saat devamında Kiyevde subetleştiler. Asılında ise şahsiy muzakereler bir saat sürecek, dep planlaştırılğan edi. Bundan soñra eki prezident eki memleketniñ memurlarınıñ iştiraki ile keçirilgen Ukraina-Türkiye yüksek Strategik şurasınıñ toplaşuvında iştirak ettiler.
Türkiye Ukrainağa gumanitar yardım kösterip, ukrain büceti defitsitiniñ eksilmesi içün para ayrmağa istey, dep ayttı Petro Poroşenko Türkiye prezidenti ile körüşüvinden soñ.
«Bizler memleketimizge 10 million dollarlıq gumanitar yardım berilmesi içün minnetdarmız», – dedi Poroşenko. Ukraina prezidenti bildirdi ki, Türkiye Ukrainağa devlet bücetiniñ defitsitini qapatmaq içün 50 million dollarlıq kredit bermege qarar aldı.
Poroşenko Türkiye zenaatdaşına Ukrainağa Donbass zıddiyetiniñ al etüv meselesinde köstergen qoltutuvı içün teşekkürler bildirdi.
«Men Ukraina Şarqında zıddiyetni al etmek içün BMT barışıtırcı missiyasını davet etmek qararına qoltutqanı içün prezidentke ayrı teşekkürler bildirmek ister edim», – dep qayd etti Poroşenko. Ve dedi ki, olar Erdoğan ile iqtisadiyatnıñ farqlı alanlarında, şu cümleden avacılıq saasında işbirlik aqqında añlaştılar. Kâinat leyhaları ve Türkiye içün uçaqlar azırlanması aqqında laf kete.
Türkiye NATO memleketi olaraq Qara deñiz regionında havfsızlıqnı saqlamaq içün er şey yapa, dep ayttı Recep Tayip Erdoğan.
«Türkiye Qara deñiz regionında barışıqnı saqlap qalmaq içün bütün imkânlarını qullana – em deñiz, em avada, em qarada. Bizler NATO memleketi olaraq bütün tedbirlerni yapıp bekleymiz. Türkiye Qara deñiz regionında havfsızlıq meselesiniñ qorçalayıcısıdır», – dedi Erdoğan.
Ekspertlerniñ aytqanına köre, prezidentler daa bir sıra añlaşmalar tizgendirler, olarnıñ arasında – Qırım ve Ukraina şarqında Rusiye-Ukraina zıddiyeti meselesidir. Recep Tayip Erdoğannıñ Kiyev ziyareti yarımadanıñ Ukraina nezareti altına qaytarılması içün ğayet emiyetlidir, dep ayttı siyasiy tehnologiyalar mütehassısı Taras Berezovets Radio Svobodağa.
«Türkiyede 2-4 million qırımtatarı yaşay, ve Rusiyeniñ Qırım işğaliniñ birinci künlerinden başlar olar buña ve Türkiye ükümetiniñ passiv olğanına qarşı narazılıq bildirdiler. Erdoğannıñ özü olarnıñ fikirlerini köz ögüne ala ve qırımtatarlarğa qoltuta, – dep ayta közetici. – Onıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putinden qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge Qırımğa kirmege izin berilmesini rica etkenini hatırlayıq. Bugünki künde Türkiye Ukrainağa em sözde, em işte birdemlik köstere: bunı onıñ maddiy yardımı isbatlay».
Bunıñnen beraber, Berezovetsniñ aytqanına köre, ukrain cemaatı ve qırımtatarlar qırımtatar halqına ve Qırımnıñ statusı meselesinde Türkiyeniñ faal olacağını bekleyler.
Türkiye Ukraina meselesinde faal olıp, regiondaki tesirini arttırmaqta – ekspert
Aynı vaqıtta, bazı ukrain ekspertleri Türkiye prezidentiniñ Ukraina ziyaretine o qadar ciddiy qıymet kesmeyler. Misal olaraq, Halqara munasebetler eksperti Vladimir Nagirnıy böyle bir fikirni Radio Svobodağa bildirdi.
«Türkiye Avropa siyasetinde yerini ve rolüni quvetleştirecek ola, dep aytmaq mümkün. Devlet lideri üküm sürgen vaqialarda, şu cümlenden Ukraina-Rusiye zıddiyetinde olmağa tırışa. Türkiye Avropa Birligi ile munasebetlerde areket itmege istey, ve bu dialognıñ bir qısmı devletniñ Ukrainadaki vaqialar meselesinde faal olmasıdır», – dep qayd ete ekspert.
Qırım işğali meseleleri boyunca bir sıra siyasetşınas ve ekspert Türkiye Ukraina topraq bütünligine qoltutqanını kösterip, Rusiye ile iqtisadiyat saasında işbirlikni terenleştire ve Avropa Birligi, Kanada ve Amerika Qoşma Ştatları ilân etken cezalarğa qoşulmağa istemegenini qayd etken edi.


text:
Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danılovnıñ bildirgenine köre, yanvarniñ 8-nde tüşürilgen «Ukraina halqara ava yolları» şirketi uçağınıñ «qara qutularını» qaytaruv meselesi İran akimiyetinen «zor ve kergin» muzakereler çerçivesinde laf etile. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
«Memleketimizniñ ve çetel kütleviy haber vastalarına muracaat etip, 2020 senesi yanvarniñ 8-nde İranda tüşürilgen «Ukraina halqara ava yolları» şirketi Boeing-737-800 uçağınıñ «qara qutularını» Ukrainağa qaytaruv meselesini aydınlatuvda mesüliyetli olmalarına çağıram. İnformatsion ajiotaj, bu mesele etrafında oyunlar, teşkerilmegen malümatnıñ tarqatılması muzakere esnasını zorlaştıra ve onıñ neticelerine menfiy tesir ete bile», – dep bildire Danılovnıñ aytqanlarını MTMŞ matbuat hızmeti yanvarniñ 19-nda.
İran, qara qutularnı Kyivge bermege şimdilik planlaştırmay. IRNA İran devlet haber agentliginiñ bildirgenine köre, bu aqta İran vatandaş aviatsiyası teşkilâtınıñ qaza tahqiqatları bölüginiñ yolbaşçısı Hasan Rezayfer yanvarniñ 19-nda bildirdi.
İran akimiyeti, yanvarniñ 8-nde Tehran yaqınlarında tüşürilgen «Ukraina halqara ava yolları» uçağınıñ qara qutularını Ukrainağa bermege azırlana, dep bildirgen edi.
Yanvarniñ 19-nda «Borıspil» halqara ava limanında İranda tüşken Ukraina halqara ava yolları uçağınıñ qazası neticesinde elâk olğanlarnen vedalaşuv merasimi olıp keçti. Qaza neticesinde elâk olğan 11 ukrainalınıñ cesedleri Ukrainağa saba alıp ketirildi.
Ukraina Tış işler nazirligi, İranda Ukraina uçağınıñ tüşürilüvi neticesinde elâk olğan ukrainalılar cesetleriniñ identifikatsiyası yekünlendi, dep bildirgen edi.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).


text:
Respublikada bäyräm könnärdä 100gä yaqın yanğın çıqqan
Anda ike keşe yanıp ülgän.Cämğese 150 qorılma yanğan.Şularnıñ 43e yortlar,83 saray häm 24 munçanıñ köle kükkä oçqan.Yanğınğa küpçelek oçraqta xämer säbäpçe bulğan.Bäyräm könnärdä başqortstanlılar küpme şeşä buşatqan,bu xaqta mäğlumat yuq. Bäyräm könnäre republík xalqınıñ küpçelege baqçalarda qazındı.Älbättä, baqçaları bulğannar häm hawa torışı uñay torğan urınnarda.Republíkta soñğı könnärdä urını belän yañğırlar, xätta boz yawu oçraqları buldı.


text:
İyülniñ 23-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeeri Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesinde Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlağan tarafnıñ şaatı – FSB hadimi Nikolay Artıkbayev sorğulandı.Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbirine adliyeci Oksana Jeleznyak haber etti.
«Sorğulav esnasında şaat Hizb ut-Tahrirniñ faaliyet printsiplerini izaatlamağa ıntıldı. Bu arada o, bu bilgini öz işi devamında şaatlarnıñ ikâyelerinden toplağanı aqqında ayttı. FSB hadiminiñ bergen cevapları arasında esasen biz imaye etken şahıslar, sanki dersiñ, Bağçasaray sakinleri arasında diniy teşviqat alıp barğanları aqqında aytılğan umumiy sözlerden ibaret edi», – dep ikâye etti adliyeci.
Jeleznyaknıñ sözlerine köre, qabaatlanğan şahıslar nasıl kitaplar dağıtqanı, nasıl teşviqat alıp barğanı, bunı kimler düñlegenine dair konkret suallerge şaat cevap berip olamadı. O, tahqiqat bu insanlarnı tapmadı dep iddia etti, dedi Jeleznyak.
Bir kün evel sorğulanğan Bağçasaraynıñ diger sakini Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ iştirakçileri aqqında musbet sözler ayttı.
2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede Bağçasaraynıñ dört sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tutulııp, terrorizmde qabaatlandı. Olar, Rusiyede terroristik dep tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şübeli dep sayıla.
Bu yıl dava iştirakçileri Qırımdan qomşu Rusiyege yollanıldı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Qıtayda zäñgär sörän
İldäge küp kenä töbäkkä yañğırlarnıñ tiskäre tä’sir itäçäge belderelgän
Qıtaynıñ tönyaq, könyaq häm könçığış töbägendä küzätelgän köçle yawım-töşem arqasında ildä zängär sörän salınğan.
İldäge küp kenä töbäkkä yañğırlarnıñ tiskäre tä’sir itäçäge belderelgän.
Räsmi zatlar däwamlı yawğan yañğırnıñ atna buyı transport xäräkätenä dä yoğıntı yasayaçağın citkergän.
Qıtayda uzğan atnalarda da yawım-töşem cir şuışuın kiterep çığarğan, küp sandağı keşe yaqtı dönyadan kitkän ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Soğud Ğaräbstanı-Qıtay sammitı
Soğud Ğaräbstanı belän Qıtay törle tarmaqlarda ike yaqlı xezmättäşlekne üsterü häm cir bötenleklären saqlaw ölkäsendä ber-berlären yaqlaw qararın qabul itte


text:
Rusiye uquq qoruyıcıları Keriçniñ Rusiye memuriyeti yolbaşçısınınıñ muavini Yevgeniy Adamenkonıñ iş odasında «tahqiqat tedbirlerini» keçire. Bu aqta Keriç memuriyetiniñ yolbaşçısı Sergey Borozdin bildirdi.
«Kontrol-tevtiş idaremiz (KTİ) teşkerüv keçirgen edi, bunıñ neticeleri uquq qoruyıcı organlarına berildi ve olar teşkerüv yapa. Adamenko iş yerinde buluna», – dep tarif etti Borozdin «Krıminform» haber agentligine.
Borozdinniñ aytqanına köre, KTİ para hırsızlanğanından şübhe duyğun edi, amma memuriyet bunı itiraz etti.
«Hırsızlıq şübheleri bar edi. Bunı birden itiraz etkenler. (Teşkerüv malümatında) 2016-2017 seneleri maliye bozuvları bar edi, dep yazğanlar», – dep bildirdi Keriçniñ şeer yolbaşçısı.
Daa evel Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Keriç memuriyetiniñ yolbaşçı muavini Yevgeniy Adamenkonıñ memur karyerası parlaq, amma qısqa olacaq, dep vade etken edi. Şeer sakinleri Adamenkonıñ gizlemegen yüzsüzligini şikâyet ete.
Adamenko Keriçniñ mesken-kommunal hocalıq saasını idare ete.
Kütleviy haber vastalarında peyda olğan malümatqa köre, martnıñ 14-nde saba Keriç memuriyetiniñ yolbaşçı muavini Adamenko işke uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimlerinen beraber keldi ve iş odasında Rusiye Tahqiqat komitetiniñ hadimleri çalışa.


text:
O'zbekler
O'zbek xalqının' kelip shıg'ıwı (etnogenezi)
O'zbek xalqının' negizi b.e.sh. birinshi mının'shı jıllardın' ortalarınan baslap putin antik da'wir (IV-VI a'a') dawamında etnogenezi, xojalıq tu'ri, ma'deniyatı, turmıs ko'rinisi, ha'zirgi O'zbekstan jerinde jasag'an Evropalılar rasasındag'ı qa'wimler menen . Bul birikpe eramızg'a shekemgi V a'sirdegi sak-massagetler menen gunnılar aralas eftolitler ma'mleketinde bolg'an. Son' tu'rk kaganatının' quramındag'ı ko'shpeliler kelip bularg'a qosılıp, olarda o'tırıshılıqqa aylang'an. Shıg'ıstan tu'rk qa'wimler X-XI a'sirlerde karaxanidler ha'm seldjukler ma'mleketi da'wirinde ko'birek keledi, tu'rk tilleri Fergana, Zarafshan, Qashqadaryada tu'rk tilleri u'stemlikke erise basladı. Al Xorezm wa'layatında mong'ollar jawlap alg'annan keyin, XIII-XIV a'sirlerde burıng'ı Xorezm tili birotala toqtadı. Tu'rki tilinen oguz dialekti ornay basladı. Biraq jergilikli xalıqtın' ma'deniyatına etnikalıq quramına ta'sir jasamadı.
VI-VIII a'sirlerde arablardın' Orta Aziyanı jawlap alıwı aldında, tu'rk kag'anatları menen jergilikli aristokratlar eski tu'rkiy siyasiy birikpe tiykarında o'zbek, basqada Orta Aziya xalıqlarının' tili, ma'deniy birikpeleri negizi ku'sheyi baslag'an jerler ko'beydi. A'sirese bunday birikpeler Fergana, Buxara, Sogdiana, Xorezmde payda boldı. Bul da'wirde Orta Aziyag'a islamnın' tarqawı bunday bir-neshe etnikalıq bo'leklerdi bir dinge, olar arasındag'ı tillerdin' jaqınlasıwın tezletti.
Movarounnaxrg'a arqadan kelip, jergilikli u'stemlikke erisken o'zbeklerdin' keyingi etnik qatlamı, islamdı qabıl etken chagataylar toparı edi. Olardın' arasında tu'rk ha'm mong'ol birikpeleri (jalair, barlas h.t.b.) bar edi. Bul birikpeler XIV-XV a'sirlerde chagataylar dep ataladı. Bizin' da'wirimizge shekem sol chagatay urıwlarınan jetip kelgenleri: karluklar, barlaslar h.t.b. bolıp esaplanadı. XV a'sirdin' aqırında ha'm XVI a'sir baslarında Orta Aziyada siyasiy ha'm ekonomikalıq jag'day bosasqan. Ha'kimler, patshalar arasında biylik, ha'kimlik ushın talas tartıslar ko'beygen. Timuridlerdin' a'wladları Ferg'ana ha'kimi Babur ha'm Xirat ha'kimi Xusayn Bayqaralar Dashti qipchaqtan kelgen qu'diretli Shaybanixan basshılıg'ındag'ı jawınger o'zbeklerge qarsılıq ete almay sheginedi. O'zbekler dep tu'rki-mong'ol tu'rindegi kelgen urıwlar atalg'an. Olar Orta Aziyanı etnikalıq quramın antropologiyalıq tu'rin aytarlıqtay o'zgerte almadı. Olar tek XVII a'sirlerde g'ana O'zbekstannın' Zarafshan, Surxanda'rya, Qashqadarya ha'm Xorezm, Qaraqalpaqstan jerlerine aralasıp, jergilikli etnikalıq birikpelerdi irilendirdi. Etnikalıq ta'sir jasadı. Bul da'wirge tiyisli jazba estelikler "Sheybaniynama", "Nusratnama", "Abdullanama" h.t.b.
O'zbek ataması ele o'zinin' ilimiy tusinigine iye emes. Da'slep bul so'z Usman ibn Munkiz XII a'sir, miynetinde gezlesedi. Keyin Rashiddin jılnamalarında XIV a'sir, Jalalatdinnin' XII a'sir a'sker basshılarının' biri O'zbek dep tilge alınadı. Belgili tariyxshı Xamdulla Kazviniy XV a'sir Altın Orda a'skerlerin "O'zbekler" dep, al olarg'a tiyisli jerlerdi "o'zbek ma'mleketi" dep ataydı. XV-XVI a'sirlerge tiyisli jazba dereklerde de Sheybani qarawındag'ı barlıq urıw ha'm qa'wimler birikpesinde "o'zbekler" dep atag'an. Xiywa xanı Abulg'azı, XVII a'sir, o'zinin' tu'rkler shejiresinde Aq Orda xanı Tuqtag'u xan o'lgennen keyin onın' ornına 13 jasar O'zbek xan taxtqa otırg'an, son' barlıq Juchi elinin' barlıg'ın o'zbek eli dep ataydı. Geypara o'zbek shejiresinde o'zbek xalqın 92 urıwdan qurılg'an dep ko'rsetiledi. Biraq bul durıslıqqa kelmeydi. O'zbeklerdin' kelip shıg'ıwınday-aq, olardın' etnikalıq quramıda o'zgermeli. Geypara urıwlar irilenip, al geypara urıwlar maydalanıp, basqa urıwlarg'a aralasıp ketken. Mang'ıt ha'm qazaq urıwlarının' birikpeleri ha'm Sheybaniy xan qarawında tu'rki-mong'ol urıwlarınan payda bolg'an etnikalıq toparlar qıpshaq, mang'ıtlar, qanlılar, qon'ıratlılar, naymanlar sıyaqlı burıng'ı elatlar birikken O'zbek atamasına o'tken. Demek ha'r tu'rli urıw qa'wimlerden birikken etnikalıq birikpelerden‘ mang'ıt, qon'ırat, qıyat, qıpshaq, Qıtay, qan'lı, durmen, keneges, mın, qırıq, ju'z, loqay, nayman, chimbay, jalayır, karluk, no'kis, u'ysin, qatag'an h.t.b. Etnonimler o'zbek ha'm basqa da Orta Aziya xalıqlarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Bul etnikalıq birikpelerdin' atamaları turmısı, xojalıg'ı, da'stu'rleri, dini h.t.b. ko'rinisleri a'yyemgi orta a'sir ilimpazları Maxmud Qashg'ariy, M.Narshaxi, Beruniy miynetlerinde ko'rinedi. O'zbek urıw-qa'wimlerinin' atamaları a'sirese etnotoponimlerde, yag'nıy geografiyalıq atamalar menen elatlardın' h.t.b. atamasında ko'rinedi. Jan'a da'wirde XIV-XIX a'sirlerde de ha'm en' jan'a da'wirde de o'zbek ha'm basqa Orta Aziya xalıqlarının' qa'liplesiwi dawam etken. Etnikalıq birikpeleri o'zlerinin' o'zge atamaları menen birge xojalıg'ının' tu'rinde (otırıqshı, yarım otırıqshı) da'stu'rinde, tilinde de o'zgesheliklerin saqlag'an. Tariyxshılar pikirinshe o'zbek xalqı 3 subetnostan birikken. Birinshi subetnos - a'yyemgi da'wirlerden o'tırıqshı qa'wimlerge b.e. I-mının'shı jılları arqadan ko'ship kelip aralasqan tu'rki tilindegi qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıq "Sart" dep atalg'an, ol ko'birek Fergana, Tashkent, Xorezm, Zarafshan wa'layatlarında jasag'an.
Ekinshi subetnos - Sheybaniyler kelmesten burıng'ı jergilikli tu'rki tilindegi qa'wimler menen jasag'an Sheybaniyler menen kelgen tu'rki qa'wimler aralaspası "tu'rkler" dep atalg'an. Olar XX a'sir baslarına shekem xojalıg'ında yarım ko'shpeliler, urıwlarg'a bo'linerlik o'zgeshikleri menen jasag'an. Bular Fergana, Samarqand, Jizzaq wa'layatlarında ko'birek aralasqan. O'zbek xalqının' tag'ı bir kishkene bo'legi - tatlar, bular Xorezm oblastında jasap ha'zir o'zbekke aylang'an.
U'shinshi subetnos, burıng'ı XV-XVI a'sirlerde Movarounnaxrge kelgen Deshti Qıpshaqtan ko'ship kelgen'lerdin' a'wladları. Olar "o'zbekler" dep atalg'an. 1920-jılg'a shekem, bular o'z urıw atamaların saqlag'an. Ma'selen, Buxarada 40, Xorezmde 20, Deshti Kipchak urıw atları o'mir su'rgen.
Olarda endogamiya ta'rtibinde bolg'an. Olardag'ı Mang'ıt, Qon'ırat, Qıpshaq, Nayman mayda urıwları ha'm toponimler a'yyemgi etnonimlerdi ko'rsetedi.


text:
«ATR» qırımtatar telekanalını ekstremizmde qabaatlaylar. Mütenasip mektüp telekanalnıñ yolbaşçılığına Ekstremizmge qarşılıq boyunca merkezinden keldi.
Bunı öz Facebook saifesinde «ATR» telekanalınıñ mühbiri Şevket Namatullayev bildirdi.
Jurnalist mektüpten bir qısmını aşkâr ete. Mında telekanal «milliy ve diniy mensüplik boyunca ola bilecek ayırımlar aqqında fikirni tarqata, cemaatçılıq arasında Rusiyege qarşı keyf olmasına sebep bere, qırımtatar cemaatçılığı içinde akimiyet ve onıñ areketlerine sayğısızlıqnı doğura, böyleliknen ekstremist faaliyetiniñ telükesi peyda ola» dep yazıla.
Namatullayevniñ malümatına köre, telekanal yolbaşçılığından vesiqalarnı ve kanalda işlegen bütün insanlarnıñ cedvelini talap ettiler.
Evel qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev ATR telekanalı öz efirinde onıñ ile intervyüni köstergeni sebebinde onı qapatmağa vade etkenlerini bildirgen edi.
Qırımtatarlarnıñ taqibi işğal etilgen Qırımda adiy bir al oldı. Ev, medrese, camilerde tintüvler keçirile.
Qırımtatar halqına etilgen basım New-Yorkta keçirilgen BTM tamır halklarnıñ meseleleri boyunca konferentsiyada da muzakere etildi. Mında qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarov da iştirak ettiler.


text:
Äzerbayjan respublikasınıñ Qorğanıs ministrligi Reseyden jaña äskeri qaru-jaraq satıp alğanın habarladı. Bwl turalı "Fars" baspasöizniñ resmi saytında..
Bundestag Germaniya da nikab pen paranja kiuge tıyım saldı dep habarlaydı VVS aqparat qızmeti. Keşe Bundestag memlekettik mekemelerde jwmıs isteytin G..
Britandıq Channel 4 telearnasınıñ körermenderi jaqın arada tek özderine arnalğan jäne tikeley esimderin ataytın jarnamanı köretin boladı. Bwl turalı ..
Qıtaydıñ Şıñjañ provinciyasınıñ biligi jaña tuğan närestelerge dini mağına beretin esimder beruge tıyım saldı. Ondağan esim qara tizimge engizilgen. «..
Türkiyada 9 mıñ policey qızmetkeri jwmıstan bosatıldı. Erdoğan biligi jwmıstan quılğan policeylerge AQŞ-ta twratın Fethullah Gülenmen baylanısı bar d..


text:
Rusiye ordusınıñ aprelniñ 16-nda saba Ukraina paytahtına kerçekleştirgen raketa darbesinden soñ bir insan can berdi ve bir qaç kişi yaralanıp hastahanege alındı. Bu aqta Kyivniñ şeer yolbaşçısı Vitaliy Klıçko bildirdi.
«Ava mudafaa quvetlerimiz bizni qorumaq içün elinden kelgenini yapa, amma duşman – yaman niyetli ve merametsizdir. Rusiye generallarından biri bu künleri Ukraina paytahtına raketa ücümlerine azır olğanını bildirdi. Körgenimiz kibi, – bunı yapalar», – dep yazdı Klıçko Telegram ağında.
Darnitsa rayonına açılğan ateş aqqında Vitaliy Klıçko aprelniñ 16-nda saba tafsilâtsız bildirdi. Şeer yolbaşçısı paytahtnı terk etken kyivlilerden şimdilik evlerine qaytmamalarını rica etti.
Kyiv vilâyeti arbiy memuriyetiniñ yolbaşçısı Aleksandr Pavlük bildirgenine köre, Kyiv vilâyetiniñ obyektlerine Rusiye ordusı üç raketa endirdi. Pavlükniñ aytqanına köre, «Kyiv yönelişinde ücüm gruppirovkasınıñ qaytuv telükesi, mayın qoyulğan topraqlar telükesi, Kyiv ve bütün Ukrainada duşmannıñ darbe endirüv imkânları bar».
Ukraina Mudafaa naziriniñ muavini Ğanna Malâr raketa darbeleri telükesi bar, dep ayttı, ve «Kyiv vilâyetini bu gece» Ukrainanıñ eñ sıcaq yerlerinden biri dep adlandırdı.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
"Ukrinform" agentliginiñ mühbiri Roman Suşçenko, Rusiye esirliginden qaytqanından soñ jurnalistikağa qaytmağa azırlana, dep haber ete Radio Svoboda.
"Ebet, men ondan (jurnalistikadan - QA) ketmey edim. Tuvğan "Ukrinform" agentligime qaytacam", - dedi "Borıspil" ava limanında jurnalistlerge Suşçenko.
O, "zenaatdaşlarınen qonuşmağa, dostlarınen quçaqlaşmağa, babasınıñ mezarlığına barmağa" istey, dep ayttı. Babası 2018 senesi martnıñ başında, oğlu esirlikte olğanda, vefat etti.
Ukrain jurnalisti Roman Suşçenko - Ukraina ve Rusiye arasında yapılğan almaşuvda boşatılğan mebüslerden birisi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, qırımtatar faallerniñ Rusiye esirliginden qaytarıluvı - Ukraina-Ruisye almaşuvnıñ ekinci basamağı olacaq, dep Qırım.Aqiqat mühbiriniñ sualine cevap bergende, ayttı.


text:
Bu aqta «RİA Novosti» haber merkezine milletlerara munasebetleri ve sürgün etilgen grajdanlar boyunca Qırım cumhuriyet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov bildirdi.
«Belli ki bu paralar 2014 s. sürgün etilgenlerniñ adaptatsiya ve yerleştirilmesine masraf etilecek», – dep qayd etti Smirnov.
Onıñ aytqanına binaen, ilk evelâ qurucılıq, ev meskenlerniñ açılış ve qullanmasına diqqat ayırılacaq. Mezkür binalar şimdiki vaqıtta 70 - 80% -ğa azır. Bunıñnen bir sırada repatriantlar toplum yaşağan yerlerde yañı mekteplerniñ qurulması, gazifikatsiya, elektrifikatsiya ve suvnen temin etüv kibi leyhalarnıñ ömürge keçirilmesi planlaştırıla.
Aprel 21 künü Rusiyeniñ yolbaşçısı Vladimir Putin ermeni, bulğar, yunan, qırımtatar ve alman halqları içün reabilitatsiya aqqında ferman imzaladı. Milliy mecliste endi mezkür emirni teñqit ettiler.