text:
Sayasat
Bastı bet Sayasat
Serik Ahmetovtiñ jaza merzimi 1 jıl 7 ay 11 künge qısqardı
Eks-prem'er-ministr Serik Ahmetovtiñ jaza merzimi raqımşılıqqa baylanıstı qısqardı, - dep habarlaydı Tengrinews.kz tilşisi. Abay audandıq sotı Qarabas auılındağı 159/18 koloniyasında raqımşılıq mäselesin jabıq tärtipte qaradı. "Serik...
Serik Jwmanğarin Wlttıq ekonomika vice-ministri bolıp tağayındaldı
QR Wlttıq ekonomika ministri Timur Süleymenov vedomstvo wjımına jaña vice-ministr Serik Jwmanğarindi tanıstırdı. Bwl jayında atalğan ministrlik baspasöz qızmeti mälim etti, dep habarlaydı QazAqparat. Bwl...
Davos forumı: Köşbasşılıqtıñ belgisi qanday?
Şveycariyanıñ Davos qalasında jıl sayın ötetin Düniejüzilik ekonomikalıq forum 17-20 qañtar aralığında öz jwmısın bastadı. Biıl forum 47-şi ret wyımdastırılıp otır. Al alqalı basqosuğa...
E.Sağadiev: Oqulıq bağası qımbattauı mümkin
Bilim jäne ğılım ministri Erlan Sağadiev almatılıq ata-ananıñ ğalamdıq jeli arqılı jasağan beyneündeuine jauap berdi. Ministr 1-sınıp oquşılarınıñ köteretin jügi normadan 2-3 ese köp...
V.Putin: Tramp jezökşelerge jügirmeydi
Vladimir Putin Donal'd Tramptıñ Mäskeuge kele salıp, jeñil jüristi qızdarmen kezdesti degen qañqu sözge senbeytinin ayttı. Onıñ pikirinşe, swlulıq sayısın wyımdastıruşı retinde älemniñ eñ...
Qıtay Ukraina dağdarısın retteu procesine qatısuğa dayın
Qıtay Ukrainadağı dağdarıstı sayasi jolmen retteude konstruktivti röl atqaruğa dayın dep mälimdedi Qıtay prezidenti Si Czin'pin Davosta ötip jatqan düniejüzilik ekonomikalıq forumda Ukraina prezidenti...
Zağipa Balieva: Oquşılardıñ auruğa şaldığuı 22 payızğa ösken
Mäjilis deputatı Zağipa Balieva oquşılardıñ arasında türli dertterdiñ köbeyip ketkenine alañdaulı. Onıñ aytuınşa, balalardıñ densaulığı naşarlap baradı. Sondıqtan ol bügin Prem'er-ministr Baqıtjan Sağıntaevqa deputattıq...
Qoldı bolğan 5 milliard teñge kimdiki?
"Ak jol" partiyasınıñ Mäjilistegi ökili Daniya Espaeva eldiñ prem'er-ministri Baqıtjan Sağıntaev pen Wlttıq bank basşısı Daniyar Aqışevqa BJZQ aynalasında örbip jatqan oqiğalarğa qatıstı deputtatıq saual joldadı....
2 jarım mıñ äkimge 110 milliard teñgeden astam qarjı tüsedi
Qazaqstan Parlamenti tömengi palatasınıñ spikeri Nwrlan Nığmatulin auıl äkimderi arasındağı jemqorlıq jayında pikir bildirdi. Tömengi palatanıñ jalpı otırısında jergilikti özin-özi basqarudı damıtu boyınşa zañ jobası...
Qızılordada künnen quat öndirilmek
Qızılorda oblısınıñ Sırdariya audanında biıl iri kün elektr stansasınıñ qwrılısı bastaladı. Odan bölek, jergilikti joldardı jöndeu de josparda bar. Osı jäne özge de atqarılatın...


c: text/html

text:
Orenbir өlkәseneŋ milli tөrmışında, III Bөten dөnya Tatar kongressına әzerlek çorındağı ictimağıy eşlәr ayıruça aktiv tөstә başqarıldı. Mәsәlәn Boğıruslanda da tatar yәşlәr berlege oyıştı. Şunıŋ belәn berğә Tatarstan belәn elemtәlәrneŋ nığıdı. Өlkәdә, Tatarstannıŋ "Yaŋa ğasır" kanalı kürsәtә başladı. Ә өlkә saban tuyına Tatarstannan mөŋa qәdәr bulmağan mәrtәbәle wәkillekneŋ kilüwe bulmağan. Mirxәydәr Fәyzi isemendәge orenbur tatar teatrı 2002 yılda berençe tapqır "Nәwrüz" tөrki teatrlar bәirәmendә üz ostalığın kürsәtte. Orenbur wәkillәre, Tatarstanda 2002 yılda ütkәn çaralarda hәrdaim qatnaşıp tordı.
Firüzә Әbsәlәmova, Orenbur.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Blagoveççen waqıyğalarına iğtibar kimemi
Başqortstan proquraturası Blağoweşçen xälläre uñayınnan açılğan cinayät eşen tikşerüen tögälläp kilä.Proquraturanıñ matbuğat üzäge birgän xäbärlägä qarağanda, 342 keşeneñ xoquqı qısılğan, şularnıñ 197se militsiä tarafınnan törle däräcädäge basımğa duçar bulğan.Respubliknıñ Yuğarı mäxkämäse 205 blağoweşçenlı östennän quzğatılğan administrativ cawaplılıqnı tuqtatqan.Eçke eşlär ministrlığınıñ 9 xezmätkäre cinayät cawaplılığına tarttırılğan.
Proquratura yaqın könnärdä militsiä belän qarşılıqqa kergän Blağoweşçennıñ öç eşquarı eşen dä qarayaçaq.Alarnıñ berse xalıqqa basım yasap, tikşerü eşlärenä qomaçawlawı öçen 22nçe mart qulğa alınğan.


text:
Başqortstandağı tatar milli xäräkäte respublikadağı tatar xoquqların yaqlap, çirattağı köräşen başlıy. Kiläse atnada Başqortstan tatar milli oyışmaları berlegenä kerüçe yegermegä yaqın oyışma wäkilläre respublika xaqimiätlärenä qarşı üzläreneñ aqsiälären başlayaçağı xaqında iğlan itte.
Bu xaqta tatar cämägätçelek oyışmalarınıñ 11 fivral könne ütkän kiñäytelgän utırışında belderelde. Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise Ramil Bignov üz çığışında qarşılıq çaralarınıñ iñ täwdä närsädän ğıybarät buluın añlattı. Anıñ süzlärençä, kiläse atnada düşämbedän başlap biş kön däwamında tatar milli oyışmaları wäkilläre kön sayın irtänge säğät sigezdän kiçke cidegä qädär Başqortstan prezidentı utırğan Aq yort qarşında piket oyıştıraçaq. Ramil äfände äytüenä qarağanda, Aq yort qarşında kön sayın Başqortstannıñ tatar xalqı xoquqların yaqlap yazılğan şigärlär totqan ille-altmış keşe toraçaq. Könneñ salqınlığın isäpkä alıp, piketta toruçılar kön ozını qaynar çäy häm aş belän täemin iteläçäk. «Ägär kiläse atnada biş kön däwamında da respublik citäkçeläre bezneñ taläplärgä qolaq salmasa, bezne tıñlarğa telämäsä, qarşılıq çaraların artaban da däwam itäçäkbez», – dip belderä Ramil Bignov.
Utırışta äytelüençä, piketqa çığuçılarnıñ taläpläre küp törle. Şular arasında Başqortstanda tatar telenä dä däwlät tele statusın taläp itü, radio häm telewideniedä tatarça tapşırularnı arttıru, tatar mäktäplärendä tatar balaların başqortça uqıtuğa küçerüne tuqtatu häm başqalar häm başqalar. Möräcägätlärneñ qayberläreneñ prezident Mortaza Räximovqa yünäldereläçäge xaqında da äytelde.
Tatar milli xäräkäte liderları älege kisken adımnarğa barunıñ säbäplären dä bäynä-bäynä söyläde. Professor Mäcit Xucin süzlärençä, Başqortstan xakimiätläre respublikada yäşäwçe tatarlarnıñ milli-mädäni mänfägätlären qänägätländerü cähätennän barmaqqa barmaq ta suqmıy. «Alay ğına da tügel, şul xoquqlarnı yaqlawçı tatar milli oyışmalarına qarşı äledän-äle höcümnär dä oyıştırıp tora, – di Mäcit äfände. – Moña soñğı misal itep, un kön elek bezne üzebez bilägän binadan uramğa quıp çığaru oçrağın äytü genä dä citä». İskä töşerep ütik, un kön elek Ufa üzägendäge binadan tatar oyışmaları urnaşqan häm eşçänlegen alıp barğan bülmälärne xaqimiätlär, aldan kisätmiçä, bikläp quydı häm andağı doqumentlarnı, räsmi qäğäzlärne qulğa aldı. Älegä qädär ul bülmälär yozaq häm saq astında totıla. Menä şuşı soñğı waqıyğalar, Başqortstan tatar milli xäräkäte oyışmaları wäkilläre äytüençä, tatar cämägätçelegeneñ sabırlığın cuydırdı häm alarnı qatğıy adımnarğa barırğa etärde. Tatar oyışmaları Başqortstan xakimiätlären kiläse atnanıñ düşämbesennän üzläreneñ qarşılıq aksiäsen başlayaçağı xaqında kisätep, alarğa räsmi xatlar yullağan. Älege piketqa respublika citäkçeläre irek quyarmı, ällä milisiäne eşkä cigep, Aq yortqa ber çaqrım qala uq barlıq uramnarnı bikläp quyarmı, monısı düşämbe könne bilgele bulır.


text:
Qazan idaräse başqarma komitetı raslandı
Munitsipal xakimiätne tözü eşläre däwam itä. Bu könnärdä Qazan şähär Dumasınıñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Älege utırışta deputatlar munitsipalitetnıñ Başqarma Komitetın rasladı. Utırışnı Qazannıñ munitsipal'' berämlege başlığı wazıyfasın başqaruçı Räfis Borhanov alıp bardı. Xäzer Qazannıñ Başqarma komitetı 16 keşedän toraçaq. Bu sanğa komitetnıñ başlığı, anıñ urınbasarları, başqarma apparatnıñ citäkçese, şähärneñ 7 administrativ rayonnıñ başlıqları kerä. Monnan tış iktisadi üseş, transport häm elemtä, cir häm milek tarmaqları öçen cawaplı bulğan 21 bülek tä bula. Şulay uq Qazan sostavına kerüçe bilämälärdä dä idärä oyışmaların buldırırbız dide Räfis Borhanov. Anıñ äytüençä, 200 meñgä yaqın keşe yäşägän älege bilämälärdä, ä alarnıñ qayberläre xätta rayon üzäklärennän dä zurraq, kibetlär, aşığıç yärdäm punktları da yuq.
Utırışta şulay uq munitsipal'' xezmätkärlärneñ xezmät xaqına östämä tüläw mäs’äläse dä qaraldı. Ämma şähär başlığı İlsur Metşin äytüençä, Qazan byudjetı bügen bik qatlawlı xäldä. Anıñ äytüençä, deputatlar aqça sorarğa tügel, ä kiresençä üzläre xezmät xaqlarınıñ ber öleşen byudjetqa birergä tieş. Qazan byudjetınıñ burıçı bügenge köndä 12Mлpд. sumnı täşkil itä. Uzğan tapşıruda qazanlılarğa şähärgä sez niçek yärdäm itä alır idegez digän soraw belän möräcäğät ittek. Bu mäs''älä şaqtıy zur qızıqsınu uyattı. Keşelär meñellıqtan soñ rişwätçelek belän bäyle ğauğalar, qayber aqçalar döres sarıf itelmäwe turında belsälär dä milliardlı burıçları bulğan Qazanğa yärdäm itärgä äzer ikän. Mäsälän, respublikanıñ möselman tabipları Assotsiatsiäse räise Qamıl Zaripov bu xaqta bolay dide:
Sovet zamanında, mäsälän, mondıy problemalarnı xäl itü öçen böten xalıq qatnaşlığında şimbä-yakşämbe ömäläre uzdırıla ide. Bu bügen dä mömkin bulır ide dip uylıym. Niçek bulsa da bez äzer inde. Şäxsän İlsur Metşinğa äytäsem kilä, şul qädär zur eşkä alınğan ikän, aña uñışlı ğına tämam saylanıp betärgä, ber can, ber tän bulıp eşlärlek komanda tuplarğa, prezident, xökümät, respublikanıñ Diniä Näzaräte häm Yeparxiäneñ dä teläktäşlegen toyıp yäşärgä nasıyp bulsın ide. Berdäm bulsaq barlıq burıçlarnı da ciñäbez.Albina Zäynulla


text:
Yäş qoroltaysılar isemlege bildälände
Respublika parlamentı üź qanatı aśtında bulasaq yäştär palatahı ağzaları isemlegen iğlan itte. Mäğlüm bulıuınsa 35 keşenän torğan palatanıñ 10 ağzahın prezident, yänä 10-auın Qoroltay, qalğandarın oşo bildälängändär haylay. Palata keşeläreneñ yäşe 16-nan 30-ğa tiklem, ular bında ike yılğa haylana.
Žaylanıusılar arahında başlısa Berźäm Räsäy firqäheneñ Yäş gwardiya xäräkäte ağzaları, mäğariftä eşläüselär, milli-ijtimaği oyoşmalar wäkildäre.
Öfö militsiyahı yubileyźı barlay. Öfö qala eske eştär idaralığı başlığı Ural Akkösököv äyteüensä, bayramdan huñ sittän kilgän militsionerźar qaytıp kitkäs, başqala üźeneñ ğäźättäge tormoşo menän yäşäy başlağan. Yäğni urlaşıuźar źa bar, totolousılar źa.


text:
Mäskäw-Qazan mönäsäbätläre elekkeçä qatlawlı
Mäskäw-Qazan mönäsäbätläre elekkeçä qatlawlı
Soñğı waqıtta qayber Mäskäw säyäsätçeläreneñ Tatarstanğa häm tatarlarğa qarşı kisken häm tupas çığışları raslıy. Etnologiä institutı direktorı Valeriy Tişkov irenmiçä üze kürmägän III tatar kongressın xuplap mäqälä yazğan häm Qazanda çığuçı Zvezda Povolj'ya ğazetına cibärgän. Yänäse, kongressqa tatarlar saylap qına çaqırılğan, bu kongress tatar xalqı isemennän söyli almıy. Tanırğa kiräk: tatarlarnı bülgäläwçe, Tatarstannıñ tatar märkäze ikänlegen tanımawçı akademik Tişkov çınnan da kongressqa çaqırılmadı. Şuña kürä ul, tatarlarnıñ Tişkov digän ädämne tänqitlägänen üz küzläre belän kürmäde. Läkin üz türälärennän bu xaqta işetkän Tişkov aqlanıp, Tatarstan häm tatar kongressı östennän donos yazğan. Başqa reaksion dairälär dä tik yatmıy.
Moña tatar cämäğätçelege şaqtıy tınıç qarıy. 30 avgustta Vladimir Putinnıñ tatarlar belän oçraşuı, anıñ Rusiä millätläreneñ xoquqın yaqlawın, tuğan teldä uqıtunıñ zarur buluı turındağı süzläre qayberäwlärgä oşamasa, bu ğäcäp tügel. Xäzergä Rusiädä imperiäçel häm şovinistik qaraş şaqtıy taralğan.


text:
Äzerbaycanda prezident saylawları: näticä bilgele bulsa da, analitiklar, säyäsättä yaña çor başlana, dip sanıy
Sovet çorınnan birle distä yıllar xakimiättä torğan Häydär Aliev urınına prezident bulıp anıñ ulı İlham saylanaçağında şiklänüçe yuq sıman. Ämmä, şuña da qaramastan, analitiklar fikerençä, bu saylawlardan soñ Äzerbaycan säyäsätendä yaña çor başlanaçaq.
Audio (Hasan Quliev)
Xäzerge waqıtta Amerikada däwalanıp yatqan Häydär Aliev saylawda qatnaşudan baş tartqannan soñ, namzätlär isemlegendä 8 keşe qaldı. Opozitsiädäge namzätlärneñ küp bulsa ikese İlhamğa qarşılıq kürsätep qarıy ala. Şularnıñ berse – Musavat, yağni Tigezlek partiäse citäkçese İsa Ğämbär. Kiçä Reuters agentlığına birgän äñgämäsendä ul da, xalıq minem yaqta, läkin xakimiät xärämläşügä baraçaq, dip belderde:
Audio (İsa Ğämbär)
Opozitsiä citäkeçläre äytüençä, xalıqta İlhamğa qarata xuplaw yuq, ğädel saylawlar bulsa ul ottıraçaq. Däwlät tarafınnan ütkärelgän fiker beleşülär isä, kiresençä, xalıqnıñ küpçelege elekke säyäsätne däwam itü yağında dip belderä. Yul ayında çit ilgä däwalanuğa kiter aldınnan Xäydär Aliev, üktäber saylawları "demokratiä östenlegen" kürsätäçäk dip beldergän ide. Ämmä opozitsiä wäkilläre çiklängän mömkinleklär, mäglümät çaralarına ütep bulmawğa, alarğa qarşı köç qullanularğa zarlana. Şul uq waqıtta İlham Aliev sürätläre här poçmaqta diärlek. Xalıqara oyışmalar bu wazğiätkä borçılıp, tawış birülärne küzätep baraçaqların belderde. Ay başında Quşma Ştatlar däwlät departamentı wäkile Richard Boucher da, Amerikanıñ dustı bulğan Äzerbaycanda Waşington xalıqara taläplärgä cawap birgän saylawlar kötä dip belderde:
Audio (Richard Boucher)
15nçe üktäberdä bez irekle häm ğädel saylawlar kötäbez. Bu saylawlarnıñ Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması taläplärenä turı kilüwe bik möxim."
Äzerbaycannıñ üzendä küplär, Amerika da, başqa illär dä İlham Alievnı xuplıy, digän qaraşta. Moña dälil itep alar ike ay elek kenä premier-ministr itep bilgelängän İlhamnıñ küp kenä dönya citäkeçläre belän oçraşıp çığuın kiterä. Yevrazia fondı dip atalğan ğäyre-räsmi oyışma citäkçese Rişat Rizakuliev monı bolay añlata: çit il investorları Äzerbaycanğa inde millionlağan dollar aqça salğan, häm anda berençe çiratta totrıqlılıq buluın teli:
Audio (Rişat Rizakuliev)
İsa Ğämbärdän qala İlham Alievqa qarşılıq kürsäterlek tağın ber namzät bar – Milli Bäysezlek partiäse citäkçese Etibar Mammadov. Tik bar mäsälä şunda, opozitsiä urtaq namzät buldıra almadı. Etibar, üzeneñ elekke köndäşe İsa Ğämbär belän berläşüdän baş tarttı. Belgeçlär fikerençä, opzoitsiäneñ şuşı berläşä almawı, anıñ üz başına bulaçaq. Baqıda çığa torğan bäysez Zerkalo isemle gäzit küzätüçese Azer Räşitoğlı süzlärençä, bu saylawlardan xäzerge opozitsiä yuqqa çığaçaq:
Audio (Azer Räşitoğlı)
Şulay itep, Xäydär Alievnıñ 30 yıllıq xakimiättä toruwı axırına yaqınlaşa. Küzätüçelär fikerençä, almaşqa anıñ ulı kilsä da, bu Äzerbaycanda yaña çor başlanuwın kürsätä. İham Aliev xakimiättä qalırğa teläsä, ul anı üzgärtergä tieş bulaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
“Neçkäbil” bäygesendä qatnaşuçılar arta
“Neçkäbil-2007” güzäl xatın-qızlar bäygeseneñ başlanuı turında bez berniqädär mäğlümat birgän idek. Bu respublikada xatın-qızlar arasında alıp barıla torğan bäyge, bıyıl dürtençe märtäbä oyıştırılaçaq. Anda yıldan-yıl kübräk xatın qızlar qatnaşa. Qazan şähärendä tuğan bu bäyge bıyıl tağın da zurraq masştabta oyıştırıla. Sişämbe könne “Neçkäbil” bäygesen oyıştıruçılar respublikanıñ “Tatmedia” agentlığında matbuğat oçraşuı uzdırdılar. Anda bu bäygeneñ proyekt citäkçeläre häm respublikanıñ eşmäkärlek agentlığı wäkilläre , profsoyuzlar federatsiäse räise häm Qazandağı Şvetsiäneñ “Mega” säwdä üzäge wäkile dä häm başqa oyıştıruçılar da qatnaştı.
Matbuğat oçraşuında “Neçkäbil ”bäygeseneñ proyekt citäkçese İzol'da Juykova äytüençä, bıyıl bu bäygedä qatnaşırğa teläwçelär arasında bik küp törle hönärle xatın-qızlar bar. Alarnı berläştergän närsä soñ ?- digän sorawğa ul alarnıñ barsın da xatın-qızğa xas bulğan güzällek, maturlıq, ana bulu, ğailädä bäxetle bulğan xatın- qızlarnıñ tağın närsägäder öyränergä teläk belderüläre, häm dä härçaq matur bulu häm yaqınnarına oşarğa teläw xisläre dip bilgeläp uzdı. Bäygedä ciñüçelärgä yöklänelä xäyriä eşe belän şöğellänü. Menä şuşındıy sıyfatlı, cawaplılıq häm ciñü teläge bulğan, bıyılğı xäyriä yılında balalar , invalidlar yortlarına barıp keşelärgä cılılıq birerlek xanımnar cıyılğan. Alar arasında küp balalı analar da bar.
Bäygedä qatnaşırğa tüläwçelär respublikanıñ törle cirlärennän. Bıyıl xätta Rusiäneñ Petropavlovskiy şähärennän şıltıratqannar. Alar üzlärendä ütkärergä teläp, bezdän röxsät sorıylar , ämma bäygeneñ nigeznamäse buyınça bu bäygedä tik Tatarstan respublikasında yäşäwçe xatın -qızlar ğına qatnaşa ala, - dide İzol'da Juykova.
Älbättä, bu yünäleştä bezgä ximayäçelär yärdäm kürsätä, alar bulmasa, bez üzebez genä başqarıp çığara almas idek, - dide ul.
Profsoyuzlar federatsiäse räise Tat'yana Vodop'yanova da üzeneñ çığışında bäygeneñ bıyılğı üzençälege turında söyläde.
Törle hönärle xatın qızlarnıñ qatnaşuı alarnı şatlandıruı turında äytte . Çönki alar arasında zıyalılar, yäğni uqıtuçılar, tabiplar, fänni xezmätkärlär dä häm konduktorlar da, eşmäkärlär, zavod eşçeläre, profsoyuz xezmätkärläre dä qatnaşuı turında söyläp ütte ul. Häm alar arasında ni öçen qatnaşırğa teliseñ digän sorawğa, alarnıñ, “ Möselman xatın qızlarınıñ ğailädä yäşäw räweşen kürsätäsem kilä” – digän fikerlären citkerde.
“Neçkäbil-2007”dip isemlängän güzäl xatın-qızlar bäygeseneñ yarım finalı Qazandağı “Mega”sәwdә üzägendä bu atnanıñ şimbäsendä, yäğni 27 ğinwarda uzaçaq.
Qazandağı “Mega” säüdä üzägeneñ eçendäge “Ğailä” säwdä üzäge citäkçese urınbasarı häm bu üzäkneñ menedjerı Yonus Berg bu bäygedä ni öçen qatnaşırğa teläk belderüläre turında bolay dide:
“Bezneñ maqsatlar bik oxşaş, ğailä tormışınıñ qimmätläre bezneñ öçen dä bik möhim , şunıñ öçen dä bez bik şat bu bäygedä qatnaşırğa” dide ul.
Ssenariy citäkçese Vladimir Bibişev häm bäyge rejisserı Anna Prazdnikovalar bıyılğı finalda nindi yañalıqlar kertüläre belän urtaqlaştılar . Anda finalğa çıqqan xatın-qızlarğa xätta , klassika cırların başqarırğa yärdämgä La Primavera orkestrı da yärdämgä kiläçäk ikän.
Ä “Mega” säwdä üzägendä 27 ğinwarda uzaçaq yarım finalda 50 xatın -qız östäl tutırıp äzerlägän tämle- tämle rizıqlarnı awız itärgä dä bulaçaq. Şular arasınnan jyuri äğzaları 15 xatın-qıznı finalğa saylap alırğa tieş bulalar.
Mälikä Basıyr


text:
Penzada tatar balaları çırşı bäyräme ütkärä
– Näzıyf abıy, küptän tügel, 26 dekaberda yakşämbe mäktäbendä Yaña yıl qarşılaw digän şundıy ber bäyräm ütkärgänsez balalar öçen. Şunıñ turında berniçä süz.
– Här yıl ul bezneñ bäyram bula. Yıldan yıl yaqşıra bara. Kilä waqıt, aqça ezlärgä turı kilä. İñ zur problem bäyramnı ütkäregä – anı cıyıştıru tügel, – balalar kilälär, äniläre-ätiläre küpçelege kilälär; bäyramğa kiräk aqça. Min biznesmen tügel, bar biznesmennar, küpçelege ışandıralar, ä eşkä qalğanda aqça yuq. Vot bu soñğı bäyramnı, deputat Zakonodatel'nıy sobraniäda bar, Agişev Röstäm Ayupoviç, anarğa möräcäğät ittem. Ul ışandırdı: “Min biremen”, diep. Birde meñ yarım sum aqça. Bez inde şul waqıtta uyladıq şto: “Лиxa бeдa Haчaлo, Bce ocTaлbHoe бyдeT” diep inde. Çınlap ta, aqça tabılğan, bäyräm çığımnarın qaplawğa Penza ölkäseneñ Zakonnar çığaru cıyılışınıñ berdänber tatar deputatı Röstäm Ağişewnıñ ber meñ biş yöz sumına quşılıp Penza şähäreneñ “Qağaw” säwdä yortı direktorı Bäkär Akjigitov tağı un meñ sum aqça birgän.
– Şılay itep, bezneñ aqçabız bäyramnıqqa buldı, waqıtıbız bulmasa da, tiz arada, ätiläre-äniläre bulıştılar balalarnıqı. Alar belän büläklär xäzerlädek, çırşı satıp aldıq. Det Maruz, Snegurıyçqa, betenese buldı. Bäyräm bik yaqşı ütte: yegerme altısında säğät ikedä cıyıldıq, altığa qadär yırlaw, biyu, büläklär, kampaktnıy büläklär, şundıy ştatnıy büläklär ide i prizovoy büläklär ide. Balalar soradılar: “Ä tağın qaçan bulır?” Bez ättek alarğa: “Tağın bulır, raditel'läregezgä, tuğannarığızğa ätegez, bulışsınnar, ştubı bu bäyrämnär çasta ğına bulsın”.
Bu Penza ölkäseneñ “Yaqtaşlar” cämğıäteneñ elekke räise Näzıyf abıy Gil'deev ide. Näzıyf abıy tağı şunı äytte, oyıştıru komitetı, büläklärdän başqa, Penza şähäreneñ tatar kafesınnan 100 pärämäç peşertkän. Pärämäçläre bik tämle bulğan, balalar da, alarnıñ ata-anaları da bik yaratıp aşağan ikän.
Azatlıq radiosı öçen Penza şähärennän İrek Bikkinin


text:
Tatarstanlılar Polşa häm Litva tatarlarında qunaqta bulıp qayttı
Ber törkem tatarstanlı bu könnärdä Pol’şa häm Litva tatarlarında qunaqta bulıp qayttı. 26 sentäberdän 2 oktäbergä qädär däwam itkän säyäxätne respublikanıñ Mädäniät ministrlığı oyıştırğan. Ministrlıq wäkillärennän tış yıraqtağı millättäşlärebezneñ xälen belergä Tatar kongressı, respublika kitap näşriäte wäkilläre, Aydar Fäyzraxmanov citäkçelegendäge tatar fol’klor ansamble dä bardı. Älege säfär turında tulıraq mäğlümätne bez tatar kongressınıñ Başqarma komitet räiseneñ berençe urınbasarı Rinat Wäliullinnan soraştıq.
Pol’şada uzğan çaralarnıñ iñ möhime – andağı tatarlar oyışmasınıñ 80 yıllığı. Monnan tış bez tatarlar yäşi torğan ike awılda buldıq. Andağı ike mäçet, iske tatar ziratı belän tanıştıq. Keşelär belän aralaştıq. Pol’şa tatarları inde üzläreneñ tellären yuğaltqan, isemnäre dä polyakça alarnıñ. Şulay uq bez älege awıllar urnaşqan voyevodstvo citäkçelege belän dä aralaştıq. Alar belän oçraşu waqıtında monda 2007 yılda Sabantuynı ütkärü turında, Qazan, tatarstan belän aralarnı canlandırıp cibärü xaqında da süz bardıPol’şadağı millättäşlärebezneñ xälen beleşkännän soñ, Tatarstan wäkilläre Litvağa yul tottı. Monda alar Visaginas şähärendä bulıp, andağı tatarlarnıñ yäşäyeşe belän tanışqan, şähärdä uzğan milli mädäniätlär festivalendä qatnaşqan.
Şähär 1975 yılda, monda atom stansiäsen tözegändä barlıqqa kilgän. Şuña da, mondağı tatarlar älege stansiäne tözergä kilgän belgeçlär nigezdä. Alarnıñ üz oyışmaları eşläp kilä, Miras digän fol’klor ansambl’läre bar, yäkşämbe mäktäp räweşendä tatar tele däresläre uqıtıla. Şähär xakimiäte tatarlarğa qarata bik cılı mönäsäbättä tora Şulay itep, tatarstanlılar Pol’şa häm Litva tatarlarınıñ xälen beleşep qayttı. Älege säfärne respublikanıñ Mädäniät ministrlığı oyıştırdı.
Gölnaz İlgizär


text:
Gaza sızığında yähüdlärneñ Netzarim awılınnan İsraelgä barğan avtobus yanında bomba şartladı, kimendä 1 keşe yaralanğan. Şartlaw öçen cawaplılıqnı üz östenä Hämäs törkeme aldı. Fälestin premyer-ministrı Mahmüd Abbas Hämäs citäkçeläre belän oçraşıp terror ğamällären tuqtatırğa çaqırğannan soñ ğına Hämäs suğışçıları inde 5 tapqır bomba şartlattı. Hämäs, İsraelneñ ğadi xalqına qarşı höcümnären tuqtatuın, läkin Fälestin cirlärendäge yähüdlär häm andağı İsrael xärbilärenä qarşı suğışnıñ däwam itäçägen belderde.
İsrael premyer-ministrı Ariel Şaron, İsraelneñ "tınıçlıq yulı" planın qabul itergä äzer ikänen belderde. Plan raslaw öçen İsrael xökümätenä yäkşämbe könne täqdim iteläçäk.


text:
2004-nçe yılda Belsan mäktäbendä totıqlar alu eşen qarağan mäxkamä xäkime yuğarı räsmilärneñ qotqaru eşe turında şähadätnamälären uqıdı.
Belsanda berdän-ber isän qalğan totıq aluçı dip sanalğan Nurpaşi Kulayevqa xökem qararın uqu bügen 5-nçe könen däwam itte.
3 kön däwam totıqlar alu waqıyğası qan qoyu belän tämamlandı, hälak bulğan 331 keşeneñ küpçelege balalar.
Yuğarı räsmilär, şul isäptän Tönyaq Abxaziäneñ elekke prezidentı Aleksandr Zasoxov mäxkamägä totıqlarnı azat itü öçen suğışçılar belän söyläşülär alıp barıldı dip belderde.
Qayber qorbannarnıñ tuğannarı bügen tağın ber märtäbä qayber totıqlar qotqaru eşeneñ naçar başqarıluı säbäple hälak buldı dide.


text:
AQŞ mäxkämäsendä "Qazaxgate" mäsäläse tikşerelä başlandı
Yuğarı däräcädäge Qazax räsmilärenä rişvät birüdä häm xärämläşüdä ğäyeplängän AQŞ vatandaşı James Giffen , amerikan mäxkämäsendä üzenä qarşı alğa sörelgän ğäyeplävlär döres tügel dip kire qaqtı. Qazax xökümäteneñ elekke kiñäşçese Giffen nefte litsensiäse öçen tülängän aqçanıñ 78 milion dolların Qazaxstan prezidentı Nazarbayevneñ, anıñ ğailäseneñ häm başqa räsmilärneñ Şvetsariädäge banka xisaplarına küçerüdä ğäyeplänä.
Audio
"Qazax xökümät bu tikşrüne tuqtatu öçen bik tırıştı . Qazaxstan xökümäte yallağan advokatlar, AQŞ Yustitsiä ministelegenä möräcäğät itep monıñ xalıqara ähämiätenä basım yasap bu eşe tuqtatırğa tırıştılar. Läkin, eş barıp çıqmadı. Çänki Aq Yort ta Senat komissiäse dä justitsiäneñ tikşerüen başlata da , tuqtata da almıy."
Advokatlar şulay uq Giffen, 78 milion dolarnı Şvetsar bankalarına küçergändä dä, Qazaxstan xökümäte isemennän xäräkät itkännektän, anıñ eşçänlege cinayät dip xisaplana almıy dip tä belderdelär. Läkin, prokuror Giffennen Qazax xökümäteneñ kiñäşçese buluı monda rol uynamıy. Çönki finans transaksiälär xökümät isemennän tügel, ä prezident Nazarbayev, anıñ ğailä ağzaları häm elekke nefte ministere Balgimbayev isemennän yäğni ayırım şäxeslär isemennän yasaldı digän argument alğa sörde. Advokatlar tağı da Giffen AQŞ küzläv agentlıqlarınıñ Qazaxstanda küze häm qolağı bulıp da eşläde, şul säbäple anıñ eşçänlegen AQŞ xökümäte yaqladı digän argument ta alğa sördelär. Läkin, bu mäsäläne küzätep barğan prokuror Çarles Both Giffenneñ AQŞ agentı buluı ikele häm bu şulay bulğan xäldä dä, bu anıñ illegal finans aktivlığın aqlıy almıy dip belderde.
Audio
"Minem belgänemçä, Giffen CİA agentı tügel ide. Bälkim ul bulğandır, yaki nindider mäğlmät birgänder. Monı äytä almıym. Läkin, monıñ Qazaxstan xökümätendäge ölkän şäxeslärgä rişvät birüe häm Qazax xalıqın aqçasınnan mäxrum itüe belän bäyläneşe yuq."
63 yäşlek Giffen üzenä qarşı alğa sörelgän barlıq närsälärdä ğäyeple dip tabılğan xäldä, aña 88 yılğa qädäre törmä cazası birelä ala. Tikşerüneñ töbendä Çit illärdä korrupsiä praktikası aktın bozu mäsäläse tora. Bu AQŞta zur cinayät dip xisaplana . Xakim Pauley Pänceşämbedä ütkärelägn tıñlaularda mäsäläneñ ğädättäntış qatmarlı buluın häm monıñ Qazaxstan-AQŞ mönäsäbätlärenä politik yoğıntınıñ zur bula alun añlauın belderde. Jürine saylau eşe Sintäber başlarında, ä protses 4-nçe üktäberdä başlanaçaq. Tıñlaularda qatnaşqan Giffen 10 milion dollarlıq fidyä aqçası tüläv şartı belän protsesqa qädäre irektä qala.
Färit İdele, Praga.


text:
Mäskäw Dini İdaräsendä kürgäzmä açıldı
18 üktäberdä Mäskäwneñ Cämig mäçete idarä binasında Mäskäw Humantar universitet studentı Täwfiq Xisamovnıñ “İslam – üze tormış” dip atalğan fotokürgäzmäse açıldı. Anda Täwfiqnıñ Mısırda bulğan waqıtta töşerelgän mäçetlärneñ fotoräsemnäre quyılğan ide.
Kürgäzmägä dini idarädän zur iğtibar bulıp, anda Rawil xäzrät Ğäynetdin dä, İslam universitetı rektorı Marat Mortazin da qatnaştı. Kürgäzmä açılışı waqıtında Rawil xäzrät Täwfiqqa unışlar teläp, mäçetneñ yaña bina kompleksı tözelgännän soñ, mondıy kürgäzmälär öçen maxsus zal da bulaçaq, bez äle Rusiädä mäçetläre älbomın da çığarırğa uylıybız, ul älbomda urnaşaçaq fotoräsemnär kiläçäktä kürgäzmä zalında urın alaçaq, dide.
Kürgäzmägä xalıq ta baytaq qına kilgän ide. Ul kürgäzmäneñ autorı Täwfiq Xisamov Üzbäkstanda tusa da, äbi-babalarınıñ çığışı belän Qasıym şähärennän. Şäreq bülegendä uqımasam da, ul bülektä uquçılarnı Mısırğa tel öyränergä cibärälär ikän digäç, min dä alarğa iärep Mısırğa kildem, dide Täwfiq. Bu minem berençe genä täcribäm tügel. Min Tönyäk Amerikä indeyslarına bağışlanğan tağın ber fotokürgäzmämne min bıyıl yıl başında universitetta kürsätkän idem, dide ul. Anda da mine qızıqsınuım iltte. İndeyeslar da tatarlar kebek qunaqçıl, açıq yözle. Alar da bu globalläşterü zamanında üz asılların, tatar xalqı kebek, saqlap qalırğa tırışalar, dide ul, min äle tatarçanı öyränä genä başladım, şunıñ öçen äñgämädä tatarça söyli almam dip, rusça ğına söyläşte.
Kürgäzmägä Täwfıyqnıñ äti änise dä kilgän idelär. Alar bügenge köndä Üzbäkstanda yäşilär, tuğan yaqlarına qunaqqa qaytqannar. Häm Täwfiqnıñ änise Rawilä xanım Üzbäkstanda tatarlar bik dus, bik kümäk yäşilär. Bez üzebezne tuğan ildän ayırılğan dip sanamıybız, dide.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text: Mäskäw. Bügen Mäskäwgä räsmi säfär belän Berläşkän Millätlär oyışmasınıñ general' sekretare Kofi Annan kilde. 3 kön däwam itäçäk şuşı säfäre barışında ul Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän, Mäskäw häm Berläşkän Millätlär arasındağı mönäsäbätlärne, Kosovo häm Ğiraqtağı xällärne tikşeräçäk dip kötelä. Bu xaqta Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile Aleksandr Yakovenko xäbär itte. Yakovenko süzlärenä qarağanda, Rusiä Kosovodağı wäzğiat uñayınnan üzeneñ nıq borçıluın belderä. Uzğan ayda bulğan çualışlarda, xäzer Berläşkän Millätlär idaräsendäge Kosovoda kimendä 19 keşe üterelde, azçılıqtağı berniçä meñ serb torğan ciren taşlap kitärgä mäcbür qaldı. Ğiraq mäs'äläsendä, Rusiä Annannıñ totrıqlandıru tırışlıqların xuplıy, Berläşkän Millätlär Ğiraqta zurraq köçkä iä bulırğa tieş dip isäpli di, tışqı eşlär ministrlığı wäkile Aleksandr Yakovenko.


text:
Şirkät mödire xezmätkärlären xökemgä tartırğa cıyına
29 yün Ufa priborlar citeşterü berläşmäse eşçeläre citäkçelärenä qarşı qarşılıq aksiäse ütkärgän idelär. Alar zavodtan küpläp eşçelärne qısqartuğa qarşı. Eş şunda, 800 eşçene qısqartu turında qarar çığarılğan. Berläşmäneñ General'' direktorı Aleksandr Gerasin isä soñğı aylarda berläşmäne bankrotlıqqa çığaru, üzen eştä alu öçen höcüm bara dip belderde. Ul anı oyıştıruçılar kem ikänen belmäwen dä xäbär itte. Ul älege qarşılıq çaraların maxsus oyıştıralar dip, çarada qatnaşuçılarnı prokuraturağa biräçägen dä belderde.


text:
Xäbärlärgä qarağanda, bu ay axırında AQŞ häm anıñ berektäşläre Ğiraqnı AQŞ, Britaniä häm Pol’şa idaräsendäge 3 öleşkä bülep anda totrıqlılaştıru köçläre urnaştıraçaq.
Kiçä AQŞ Prezidentı George Bush AQŞ citäkçelegändäge köçlär Ğiraqta küpläp üterü qoralların tabaçaq dip isäpläwe turında belderde.
Älegä Bush Quşma Ştatlarğa qurqınıç tudıruda ğäyeplägän ber genä ximik yäki biologik qoral da tabılmadı.
Bügen Bağdadta AQŞ räsmiläre Ğiraqnıñ yaña xökümäte oyıştırılğançığa qädär Ğiraq neft’ ministrlığın citäkliäçäk idarä törkeme oyıştırıluın iğlan itte.
Bügen Xalıqara Qızıl Xaç Komitetı tağın ber märtäbä, üz wäkillärenä Ğiraqnıñ barlıq äsirläre belän, şul isäptän Ğiraqnıñ äsirlektäge yuğarı räsmiläre belän oçraşu mömkinlege birüne taläp itte häm AQŞ citäkçelegendäge köçlärne äsirlär turındağı Jeneva Konvensiäsen xörmät itärgä çaqırdı.


text:
Milli säyäsät xisabı kem faydasına?
Küze kürgän, qolağı işetkän keşelär bu könnärdä radio – televizor, gäzit aşa belep tora. Milli häm säyäsi berdämlek yuğalmıy, ä köçäyä genä bara. Comğa könne irtän, tatarstanlılar da televizor ekrannarınnan Dnestor buyındağı suveren ölkägä gumanitar yärdäm maşinalarınıñ Ukraina çigennän ütülären kürdelär. Moldova sostavındağı Dnestr ile Kişenevqa baş birmägän öçen anda tovarlar çik aşa ütä almıy. Ämma barıber Ukrainnar quyğan kirtälärgä dä qaramastan Sergey Şoyğu cibärgän yärdäm, azıq – tölek, kiem – salım Teraspol'gä citkerelä. Ä bit Dnestor ile Rusiä belän çiktäş tügel, nu çiktäş bulmasa da fikerdäş häm millättäş. Änä Rusiä Duması deputatları serb qärdäşlären yaqlar öçen utqa – suğa kerergä, böten mal – mölkätne birergä äzer. Gruziä sostavındağı Abxaziädä yäşäwçelärneñ kübese kesäsendä Rusiä pasportın yörtä. Şuña kürä bu yaqqa häm anda yäşäwçelärgä Mäskäwneñ mönäsäbät bigräk tä cılı.
Andıy baş birmäs töbäklärne berkem dä separatist dip ğäiplämi. Döres yaqqa ayırılıp çığuçılar separatist bulmıy, alar möstäqillekkä omtıluçılar bula. Bu atnada Gruziä sostavındağı Kön'yak Osetiä häm Rusiädäge Tön'yak Osetiä citäkçeläre berläşü turında kiñäşmä ütkärdelär. Kön'yaktağı Osetiä Gruziädän çığıp kitü turında ällä qayçan belderü yasasa da moña qädär alarğa yaqtı yöz kürsätergä uñaysızlandı. Ä xäzer ike osetiä wäkilläre Rusiä territoriäsendä quşılu turında gäpläşälär. Separatizm fälänne kürüçe yuq. Ä bit Tatarstan referendum ütkärgändä, äz genä bulsa da möstäqilleräk bulırğa tırışqanda separatist, separatist dip cannı aldılar bit. Menä şulay milli – säyäsi eşlärne ülçi torğan arşın ber suzılıp, ber qısqarıp tora inde ul.
Yarıy, Dnestor, Gruziä yaqları Qazannan yıraq, Ä Rusiäneñ milli säyäsäte kön sayın, säğät sayın tatar tormışın çemetep tora. Törle ölkälärdä yıllar buyı eşläp torğan tatarça radio tapşırunı yabalar, yä mäktäptä däreslek yuq, yä gäzit çığarırğa aqça yuq. Yarıy äle Tatarstan bar. Ğadi ber federatsiä subyektı dip sanalsa da, ul milli eşlär tikşerelgändä awız yomıp tormıy. Tıñlawçılarıbız işetkänder, 3 atna elek Tatarstan däwlät Şurasına milli eşlär komitetı Rusiä Dumasınıñ ber proyektı turında tiskäre qarar çığardı. Rusiäneñ milli säyäsäte nigezläre dip atalağan qanun proyektında urıs tele, urıs milläte turında qayğırtqannar. Mondıy qanun bik qurqınıç dip belderde Tatarstan deputatları. İnde Mäskäw, Duma nişli, qolaq salamı Tatarstan häm başqa respublikalarnıñ räsmi qaraşına. Menä ber xäbär, 22 martta çärşämbe könne rusiä Prezidentı qarşındağı däwlät xezmäte akademiäsendä ütkärelgän tügäräk östäldä näq şul tema tikşerelgän. Däwlät Dumasınıñ milli komitetı räise Yevgeniy Trofimov milli säyäsät nigezläre turındağı qanun proyektın maqtağan. Şunısı da bilgele buldı, Rusiädäge 88 federatsiä subyektınıñ 57 se qanun proyektın xuplağan bulıp çıqtı. Nibarı 31 genä mondıy proyektqa qarşı. Yäğni azçılıq. KPSS häm Komsamol ustavları buyınça , demokratik sentralizm azçılıqnıñ küpçelekkä buysınuın taläp itä. Şulay bulğaç, 57 subyekt yaqlağan proyekt ütärgä mömkin. Döres, monı bit başqaça da äytergä bula. 31 subyekt, şul isäptän Tatarstan, Başqortstan häm başqa respublikalar qarşı. Döres, alar Rusiä üzägendäge dotatsiädä utıruçı ölkälärdän berniçä tapqır zurraq. Xalıq sannarında, matdi baylıqları da. Äybät respublikalar, ämma Dumadağı milli säyäsät nigezlären turındağı proyektqa äybät qaramıylar. Şuña kürä alarnıñ azçılıq ikännären iskä töşerergä turı kilä. Däwlät Duması milli komitetı räise Yevgeniy Trofimov iñ abruylı säyäsmännär cıyılğan tügäräk östäldä monı işetterä dä. Bezneñ proyektnı di ul, 57 federatsiä subyektı xuplap çıqtı. Ä närsä inde xuplamağan 31 subyekt raznıy Tatarstan, Başqortsannar? Pustyak bit alar dip ışandıru teläge belän şuşı 57 sanın borçaq sipkän Trofimov äfände. Yäğni azçılıq. Şıbırdamağız, buysınığız, demokratik bulsa da sentralizm dip äytüe küräseñ. Döres, pänceşämbe könne Qazandağı fänni konferensiäsendä Rusiä fännär akademiäseneñ sotsiologiä institutı direktorı L. Drobijeva Mäskäwdäge tügäräk östäldä Tatarstan protestın bik küplär xupladı dip belderde.
Şulay itep, xäzergä Rusiä milli säyäsäte nigezläre turındağı qanun proyektı tiräsendäge futbol matçınıñ xisabı 57 gä 31. Kem faydasına ikänen äytep kommentariy birü kiräkmi.
Rimzil Väli


text:
Xizbulla Bäyrutnıñ könbatışın üz qulına aldı
Könbatış yaqlawındağı xökümät başlığı premyer Foad Siniora belän, Xizbulla citäklägän şiğiy oppozisiä arasında 17 ay barğan köç köräşe, axırda Bäyrut uramnarına taştı.
Bu waqıyğa isä ildä tağın watandaşlar suğış qabınaçaq digän borçılular oyata.
Liban xaqimiäte Xizbullahnıñ xosusi telefon çeltäre belän soñgı waqıtta Bäyrut hawa alanında tabılğan küzläw kameralarının yabılaçağın belderüe xäbäre, çärşämbe könne başqala uramnarında çualışlarga säbäp buldı.
“Xökümätneñ bu qararı, Amerika häm İzrail mänfägate öçen – xalıqqa häm anıñ qorallı köçenä qarşı suğış iğlan itü häm anı başlaw ğamälennän başqa ber ni tügel.”
Soñgı xäbärlärgä qarağanda, Xizbullah şiğiy suğışçıları Bäyrutnıñ könbatış cirlären üz xaqimiätenä alğan. Törkem şul uq waqıtta xökümät tarafdarı televideniä kanalın yapqan häm gazeta binasın yandırğan.
Däwam itkän çualışlarda, 10 keşenen ülüe xäbär itelä – ülgännärnen küpçelegen isä watandaşlar xalıq täşkil itä, xalıqara hawa alanı häm diñgez portları da yabılğan.
Älege xällär 70 häm 80 yıllarda bulıp alğan watandaşlar suğışın xäterlätä, yäş suğışçılar uramnarda mıltıq belän suğışqanda, uramnarda maşinalar binalar yanğanı äle dä Bäyrut xalqınıñ xäterendä saqlana. Xäzer mıltıq bomba tawışları işetelgän şähärdä, elekke watandaşlar suğışı yılları qurqınıçı xökem sörä.
Soñgı xäbärlär Parlament başlığı Saad Xaririneñ yäşägän cirendä yäşerenüen, yortnı saqlağan xärbilärgä isä raketa höcüme buluın belderä. Anıñ yaqtaşı Druze başlığı Walid Jumblattnıñ öyennen barikadalar aşa saqlanuı xäbär itelä.
Taraflar üz aralarında kiläşä almaw säbäple, Libanda 5 aydan birle ber prezident saylana almadı.
Kiçä Nasrullah yasağan çığıştan soñ söni citäkçe Xariri dä çığış yasadı. Yasağan çığışında Xariri, xökümätneñ telefon çeltären yabu qararınıñ başqalar tarafınnan yalğış añlaşıluın äytte. İl şul uq waqıtta kiçekmästän yaña prezidentnıı bilgeläp yaña koalisiä xökümämäte öçen söyläşülärne başlarğa çaqırdı:
“Min tiz genä prezidentlıqqa saylanuı ixtimal namzät General Söläyman citäkçelegendä däwlät eçendä söyläşülär başlarağa taqdim itäm. Xasän Nasrullah ta General Söläymanga anıñ tarafsız häm millätpärwär bulğanı öçen üz ışanıçın beldergän ide. Anıñ törle mäsälärdä söyläşü öçen xaqimlek itärgä bar säläte dä bar”
Läkin Xizbulla idaräsendäge Al Manar kanalı, törkemneñ Xariri taqdimen kire qağıun belderde.
Soğud Ğarabstan Liban xökümäten yaqlıy, Soğud Ğaräp däwlätläre tışqı eşlär minitrların Liban mäsäläsen söyläşer öçen bergä cıyılırğa çaqırdı.
Soğud Ğaräbstannan qala, xalıqara cämäğatçelek tä dä çualışlarğa reaksiä belderä. BMO tınıçlanırğa çaqırğanda, AQŞ ta xizbullahnı “cimergeç” ğamäleñ tuqtatırğa çaqırdı.
Xäzer töp soraw bulıp, xäzergäçä uram suğışlarına tıqşınırğa bik telämägän Liban xärbi köçläre, bu oçraqta bäreleşlärgä üze dä qatnaşırmı? Ägär dä qatnaşa ikän, ul çağında bu alğa taba mäzxäplär arasında zur çualışlarğa säbäp bulaçaq digän qurqu xökem itäçäk.


text:
Uñaylı, ütemle, arzan toraq – bu Rusiä külämendäge proyekt. Şuşı xaqta söyläşälär inde monda türälär. Qazanda İdel buyı töbägeneñ qanun çığaru orğannarı citäkçeläre cıyılıp söyläşkänçe, yaña fatirlarnı Rusiädäge töbäklärne üsterü ministrı Vladimir Yakovlev qarap kitkän ide. Yakovlevnıñ Tatarstanğa kilüe Rusiä Federatsiäse Däwlät şurası prezidumı utırışına äzerlek buldı. Çönki anıñ eşlären yuğarıdağı xökümät başlığı Mixail Fradkov bik tänqitlägän ide. Tänqitneñ faydası bulğan kebek. Qazanğa kilep kitkän Yakovlevkada, Konovalovqa da başqaladağı yaña tözelüçe, tözelgän yortlarnı Tatarstan prezidentı qarşındağı däwlät toraq fondı citäkçese Tälğat Abdullin kürsätep yörde. Ekskursiägä Tatarstan xökümäte başlığı, respublikanıñ başqa yuğarı citäkçeläre dä iärde. Menä şunnan soñ inde Putin bilgelägän İdel buyı töbägendäge wäkil cıyılışta mondıy näticälär yasıy. Rusiädä “Uñaylı, ütemle toraq” il küläm proyektı awırlıq belän bara ikän. Monı ul bazar iqtisatına sıltıy. “Toraqlarğa bäyälär üskännän –üsä, uñay, ütemle toraqnı küz aldına da kiterü awır, bu yunäleştä tögäl mexanizmda yuq” - di Konovalov. Anı Tatarstan citäkçeläre yılmayıp qarşı alğanğamı, Putinnıñ yärdämçese Tatarstanda “tuzğan toraqnı beterü” naçar tügel dip belderä. Tatarstanda toraqnı taşlamalı şartlarda alalar, bälki şuña da mondağı xällär alay uq möşkel tügelder dip tä östäp quya. Mäskäwdän cibärelgän türä toraqqa tariflarnıñ artuı öçen dä borçıla. İmeş, bu ölkädä däwlät säyäsäten kamilläşterergä kiräk ikän. Tatarstanda nıqlap torıp tuzğan toraqnı beterü, xalıqnı yort belän tä'min itü belän prezident qarşındağı däwlät toraq fondı şöğellänä. Bu fondtan tış başqa şäxsi oyışmalar da fatirlar birä, sata-satuın. Alarda fatir bäyäse küpkä qimmät ikän. Prezident qarşındağı däwlät toraq fondı wäkilläre äytüençä, respublika xalqına alar ğına uñaylı, arzan fatir birä bulıp çıqtı. Alar ipoteqa buyınça toraqnıñ kvadrat metrın 16,17 meñnän birsälär. Başqa oyışmalarda 35-33 meñ. Bügenge köndä däwlät toraq fondı belän 15 meñnän artıq xalıq ipoteqa buyınça yort-fatir alırğa kileşü tözegän. 25 meñgä yaqını çiratta tora. Älege fond birgän mäğlümatlarğa qarağanda alar Tatarstannıñ barlıq rayonnarında diärlek yortlar tözi başlağannar. Aluçı ğına bulsın. Kiläçäktä yäş ğailälär öçen maxsus programmaları da bar,. Rayon-awıl cirendäge yäş ğailälärgä toraqnıñ 40 protsentın däwlät tüli, qalğanın üzläre. Şähär cirendä 30 protsent. Bu proyekt tormışqa aşırmı, bilgesez, älegä bu farazlar ğına. Äytkänebezçä, üzlären alar uñaylı, arzan fatirlar birüçelär dip sanıylar. Başqa oyışmalar fatirnı remont uzdırmıyça, qara kileş birsälär. Däwlät toraq fondı fatirnı böten uñaylıqları belän biräbez dip ışandırdı. Alar ışandıra torsa, toraq alırğa aqçası bulmağan xalıq waqıtlıça torırğa başqaladağı fatirlarnı ezli birä. Kemder 4-5 meñgä taba, kemgäder kübräk elägä. Äle küptä tügel genä Qazannıñ Kirov rayonında Xruşçevkada ike bülmäle fatir öçen ayına 6000 tüli idek, xäzer xucalar 7000 kütärdelär dip zarlandı Mamadıştan Qazanğa küçep kilgän Nail abzıy.
Röstäm İsxaqi


text:
Qabulda intixar höcüme: 9 keşe häläk buldı
Äfğanstan eçke eşlär ministrı Ali Ahmad Cäläli wazifasınnan prezident Hamid Qarzai belän bulğan qarşılıqlar säbäple kitüen kire qaqtı:
"Matbuğat çaralarında çıqqan minem Äfğanstan prezidentı Hamid Qarzai belän qarşılıqlar arqasında eştän kitüem turındağı ğäybät – nigezsez," dide Cäläli.
Qabulda cıyğan matbuğat oçraşuında Cäläli, şulay da, xökümätneñ äfyüngä qarşı çaraları bik sülpän häm näticäsez, dide. Elek "Amerika Awazı" radiosınıñ äfğan redaksiäse başlığı bulğan Cäläli 2002nçe yılda Äfğanstanğa qaytqan ide. Ämma xäzer ul Amerika Quşma Ştatlarında uqıtu eşen däwam itergä teläge buluın belderde.


text:
Şığıs Qazaqstan oblısınıñ awıldıq därigerleriniñ sapalı medïcïnalıq kömek körsetwine jäne awrwlardı waqtılı anıqtawına jaña medïcïnalıq jabdıqtar öz septigin tïgizbek. Jıl soñına dey`in «Parız» qay`ırımdılıq qorınıñ qarjısına eki mıñğa jwıq türli texnïka birligi satıp alınadı.
Bul jöninde ŞQO depwtattarınıñ jäne Qoğamdıq keñes müşelerimen ötken keñeste belgili boldı. Anıqtalğanday`, Şığıs Qazaqstannıñ 80 pay`ız awrwxanaları qajet jabdıqtarmen qamtılğan. Key`bir awrwxanalarda ötken ğasırdıñ 70-şi jıldarında şığarılğan texnïka qoldanılıp jür.
Bul jağday` oblıs äkimi Danïal Axmetovtıñ bergen tapsırmasımen öz şeşimin taptı. Yağnï awıldıq jerlerde sapalı medïcïnalıq kömek körsetilw üşin qural-jabdıqtardı jañartw qajettiligi. Medïcïnalıq mekemelerge bir jarım mïllïardtı quray`tın eki mıñday` türli texnïkalıq jabdıqtar qajet. Qarjı «Parız» qay`ırımdılıq qorımen bölinetin boladı.
Atalmış qajettilikti anıqtaw kezinde ŞQO densawlıq saqtaw basqarması ärbir medïcïnalıq mekemede texnïkamen qoldana alatın mamandar tizimin eskergen.
- Mamandardardıñ mümkindigin eskere otırıp, qajettilikti anıqtadıq. Kürdeli jabdıqtar mamandar jumıs istey` alatın mekemelerge satıp alınatın boladı. Bügingi tañda awıldıq därigerler köbinese genekologïyağa qajet qarapay`ım däriger qobdïşasına, tarazı men ölşew jabdıqtarına zärw. Onımen ärbir medïcïna qızmetkeri qoldana aladı, - dedi ŞQO densawlıq saqtaw basqarma basşısınıñ mindetin atqarwşı Ğalïya Jwasbaeva.
Ay`ta ketsek, ŞQO-da däriger mamandar tapşılığı 103 adamdı qurap otır, onıñ işinde 22-si awıldıq jerlerge qajet. Bügingi tañda joğarı suranısqa ïe mamandar, olar – akwşer-gïnekologtar, anestezïologtar jäne säwleli terapïya mamandarı. Bïılğı jılı medïcïnalıq oqw orındarınıñ 89 tülegi Şığıs Qazaqstannıñ awıldarına jumısqa ornalastı, onıñ 9-ına qızmet päterleri berildi, 9-ı nesïe alıp, 47-i älewmettik paketke ïe boldı.


text:
Osama bin Laden AQŞnı yaña höcümnär belän kisätä, kileşü täqdim itä.
Osama bin Laden AQŞqa höcüm itü belän tağı ber märtäbä kisätte. Läkin, ul ber ük vaqıtta Ğıraq häm Afğanistannı torğızu öçen kileşü dä täqdim itkän. Bu xaqta Al Jazeera televideniäsendä tapşırılğan tasmada äytelgän. AQ Yort bu täqdimne kire qaqtı.
"Amerikadağı oxşaş vaqiğälärneñ kiçekterelüenä sezneñ iminlek çaralar säbäpçe tügel. Operatsiälär Bagdatta bara häm äzerleklär tämamlanğannan soñ, Allahnıñ rizalığı belän sez anı öyegezde kürersez."
AQŞ iminlek agentlıqları bügenge köndä zur qurqınıç kürmilär. Bin Laden üzeneñ çığışında AQŞqa kileşü dä täqdim itkän.
"Bez sezgä ğadel şartlarda ozın möddätle kileşü dä täqdim itäbez. Bez dindarlar, Alah yalğan söylävne yäisä aldaunı tıya. Suğış näticäsndä cimerelgän Ğıraq belän Afğanistanı torğızuğa yardäm öçen ike aq ta iminlek häm totrıqlılıqtan faydalana ala."
Aq Yort suzçese McClellan bu täqdimne kire qaqtı.
"Bez terrorçılar belän satulaşmıybız, alarnı çitlätäbez. Suğışnı terrorçılar başladılar häm prezident suğışnı qayçan häm qayda tuqtatunı üzebez bilgeliäçäkbez dip açıq itep äytte. Amerikan xalqına zian kiterergä tırışqannarnı totıp justitsiägä tapşıru eşen dävam itäbez."
Bin Laden tasmasınıñ qayçan yazılğanı bilgele tügel, Läkin, ul Noyäber azaqlarınnan soñ häm 13-nçe ğinvardan elek yazılğan bulırğa tieş. Çönki bin Laden AQŞnıñ Al Jazeeranıñ Katardağı başkvartirın bombalau niäte turında Britan gazetasında basılğan maqäläne telgä alğan, Läkin, 13-nçe Ğinvarda Afğan çigenä yaqın Pakistan auılınıñ AQŞ tarafınan bombalanuı turında endäşmägän. Şul höcümdä Al Qaedanıñ öç citäkçese hälak buldı dip belderelsä dä, bu äle tulısınça raslanmadı. Pakistannıñ informatsiä ministere Şeyx Raşid Ahmed Pänçeşämbedä yasağan çığışında bolay dide.
"Bayaur höcüme vaqıtında qayber Al Qaeda terrorçılarınıñ hälak bulğanı xaqında mäğlümätebez bar."
Bu höcümdä citäkçel urındağı Al Qaeda ağzaları hälak bulğan xäldä, bu Osama bin Ladenneñ AQŞqa häm Könbatış illärenä yaña höcümnär oyıştıruın qıyınlaştıra ala. Läkin, bu xäbär älegä raslanmadı häm döres bulğan xäldä dä, alarnıñ urnın başqa şäxeslär dä alaala.
Färit İdelle, Praga.


text:
Stärletamaqtıñ Soda futbol qomandahı yuqqa sıqtı
Başqortostanda sport qomandaları yabıla. Stärletamaqtağı Soda şirqäteneñ oşo uq isemde yörötkän futbol qomandahı tarqatıla. Säbäbe- aqsa yuq. Klubtı aśırau ösön 200 million rubl käräk. Soda yämğiäte futbolsılarźı aśırau qimmätkä töşkän, käräkmägän şöğöl tip tapqan. Oşo köndärźä Sodoviktıñ İnternettağı säxifälärendä Komandanı kem tarqattı tigän horau elgäynelär. Unda prezidenttıñ, premer–ministrźıñ, Soda şirqäte etäkselegeneñ eş urındarı, telefondarı birelgäyne. Oşo xaqta mäğlümät sığıu menän yartı kön esendä sayt yabıldı. Bıltır respublikala tağı ber komanda– Öfönöñ Neftsehe lä yabılğaynı. Unda la töp mäsälä– aqsa bulmauı. Başqortostanda spotqa här waqıt etdi iğtibar bülenä tigän hüźźärgä yauap tabıla bara.
B. Fatqullin Öfö


text:
Öfö federal qaznanan 2 milliard yarzam kötä
Kilähe yıl respubliqağa üźäk qaźnanan 2 milliard 956 million hum dotatsiya bülenergä teyeş. Prezident Vladimir Putin federal qaźna xaqındağı qanundı imzalağandan huñ oşo turala bildäle buldı. Alda atalğan xaq Başqortostandı artaban üśtereügä bülengän. Añlaşıla ki, bıl aqsa 450 yıllıq yubileyğa sarıf iteläsäk. Sönki Başqortostan qaźnahı bıl sığımdarźı ber nisek tä kütärä almay. Kilähe yılğa qaźna 5 milliard defitsit menän qabul itelgäyne. Respubliqa qaźnahı xaqındağı qanundı qabul itkändä ük federal qaźnanan dotatsiyalar bulasağı xaqında äytelgäyne.


text:
Ğiraq xristiannarı tupraqlı möxtäriät sorıy
Ğiraqta şığıylar belän sönnilär ber bersenä qarşı açıqtan açıq suğış alıp barsa, ildä yäşäwçe xristiannarğa, bigräk tä ässüriännärgä qarşı arta baruçı höcümnär turında äle küplär belmi. Uzğan ayda Rim papasınıñ İslam turında möselmannarnı qotırtqan çığışı utqa may sipkändäy buldı. Ğiraq xristiannarı biredä AQŞ citäkçelegendäge koalitsion täre höcümnäre okupatsiäse belän bäyle dip qarala. Elek Ğiraqnıñ waqıtlı xökümätendä migratsiä häm yortsız qalğannar mäsäläläre ministrı bulıp eşlägän ässüriän xristianı Paskal Warda xäzer Waşingtonda söyläşülär ütkärä. Ul Ğiraqnıñ ber öleşendä xristiannar häm başqa dini azçılıqlar öçen ayırım imin häm tınıç urın buldıru öçen tırışa.
Mosulda Rim Papası Benedictnıñ İslam turında äytkännäre öçen üç aluçılar xristian ruxaniın urladı. Soñraq anıñ kisep alıp gäwdäse östenä quyılğan başı häm qul ayaqları tabıldı. Küptän tügel Bağdadta Märyäm Ana çirkäwe şartlatıldı. Soñğı 3 yılda ildä şartlatılğan çirkäwlär sanı 30ğa citä.
Könyaqtağı Basrada xristian xatın qızlar üzlärenä höcümnärdän qurqıp päräncä kiep yöri.
Ğiraqta inde 2 meñ yıl çaması yäşägän ber million 200 meñläp xristianğa qarşı näfrät üzara suğışuçı şığıylar belän sönnilärne dä berläşterä diärgä mömkin.
Säddam Xösäin xakimiättä bulğanda biredä xristiannar sönnilär häm şığıylar belän bergä tatulıqta yäşi ide. Ämma Säddam qulğa alınğannan soñ alarğa qarşı näfrät häm höcümnär başlandı.
Yış qına alar, küplär İslamğa qarşı yaña täre höcüme alıp baruçı dip isäplägän AQŞ häm Brtian xärbiläre belän bäyläp qarala.
Alar şulay xämer kibetläre totqan öçen dä höcümnärgä duçar bula.
Ğiraqta xristiannar öçen ayırım imin cir buldırırğa täqdim itüçe Warda "Bügen bezgä ayıruça höcümnär bara. Bu berençe märtäbä genä tügel. Bu inde köndälek qurqu. Bez üzebez öçen çınnan da qara könnär başlandı dip äytergä telibez. Bezgä ni öçen höcüm itälär, belmibez. Äyye, höcümnär barlıq ğiraqlılarğa qarşı bara. Ämma bügen xristian ässüriännär, monda inde bik küptännän yäşägän cirle xalıq azçılıq bularaq bik qurqınıç xäldä qaldı" di.
Warda Waşingtonda prezident George Bush idaräsen Ğiraqta dini azçılıqlar öçen aftonom ölkä buldıru täqdimen xuplarğa ügetli.
Anıñ törle räsmilär belän oçraşuları inde ber atna däwam itä. Şul uq waqıtta ul jurnalistlar belän dä oçraşıp alarğa üz xällären söyli.
Ğiraq suğışı başlanğannan birle ildän 200-300 meñläp xristian qañçqan. Warda Ğiraqtağı xristiannarğa qarşı höcümnärne, xristiannarnıñ kitüen tuqtatırğa barı şundıy avtonom ölkä tözü genä yardäm itä alaçaq di. Hä bu ölkäne Mosuldan tönyaq könbatışta tözü täqdim itelä.
Wardanı Waşingtonğa kitergän Ğiraq Nigezle Demokratiä Proyektı citäkçese Michael Youash äytüençä, Ğiraq xristiannarı törkeme inde Däwlät İminlek Şurası, Däwlät Departamentı häm vitse prezident Dick Cheney idaräse wäkilläre belän oçraşqan. Alarnı cılı qabul itsälär dä söyläşülär älegä bik ük ömetle bulmağan.
Naif Aqmal, Praga.


text:
"Tatar qanunı" nindi bulır?
Tatar kongressı Başqarma komitetınıñ kiñäytelgän utırışı tatar milläteneñ bügenge kön taläplärenä cawap birgän üseş strategiäsen buldıruğa bağışlanğan ide. Utırışnıñ kön tärtibenä, älegä qolaqqa bik yatıp tormağan strategiä süze tiräsennän bäxäs, tatarnıñ yäşäyeş qanunı mäs’äläsenä barıp terälde. Tanılğan yazuçı, Tufan Miñnullin tözegän, inde berniçä yıl matbuğat çaralarında reklamalanğan Tatarnıñ äxlaqi kodeksı - şuşı strategiäne alıştırırğa tieş bulıp çıqtı. Bötendönya tatar kongressınıñ räise Rinat Zakirovnıñ baş süze şul xaqta buldı.
Tanılğan yazuçı, cämäğät eşleklese Fäwziä Bäyrämova, Tatarnıñ äxlaqi kodeksı digän Tufan Miñnullin icatına qarşı, inde tatar xalqınıñ Milli Mäclese 1996 yılda uq qabul itkän Tatar qanunı proyektın täqdim itte. Älege proyekt, tanılğan mäğrifätçe İldus Ämirxan tarafınnan tözelgän. Anda, tatar keşeseneñ dönyağa qaraşı tatar-möselman küzlegennän bulırğa tieşlege, ictimaği oyışu, äxlaqi mäs'älälär tulısınça urın alğan. Fäwziä xanım Bäyrämova Tatar qanunnı Tatar kongressına üzeneñ räsmi dokumentı itärgä çaqırdı
İnde berniçä yıl buyına, tatar cämäğätçelege törle däräcädäge söyläşülärdä, tatar milläteneñ üseş, saqlanış mäs’älälären, strategiä iseme astında xäl itü yağın qarıy. İnde, Tatar kongressınıñ utırışında da, şuşı mäs'älä kütärelep, ike törle proyekt qaraldı. “Azatlıq”, şuşı proyektlarğa qarata qatnaşuçılarnıñ fikerlären beleşte. Milli Mäclesneñ särkätibe Zöhrä Aysina bolay dide
Qama ar'yağı rayonnarında ul inde ällä qayçan mäktäplärgä kertelep, uqıtıla, İldus Ämirxan tözegän tatar qanunı. Tağın şunı äytäsem kilä, däwlättä Kim Miñnullin kebek keşelär utırğanda, andıy qanunnar berqayçan da qabul itelmäyäçäk däwlät däräcäsendä. Ämma xalıq arasında inde ul qabul itelde. Qayber mäktäplär anı inde bügen dä qullana.Ğalim Änwär Xäyri fikere
Soñğı yıllarda min böyek mäğrifätçebez Rizaetdin Fäxretdinneñ äxlaq ğileme seriäsennän un kitabın tärcemä ittem. Menä şuşı xezmätlärne min bügenge här tatar öçen äxlaq kodeksı itep täqdim itär idem. Äzer ul, 100 yıl elek matbuğatta basılğan, ayırım kitaplar bulıp basılğan. Bügenge kön öçen şul qädär aktual'.Tatar qanunı räsmi räweştä qabul itelgän oçraqta, anı tulısınça ütäw mömkinme digän sorawğa Komi respublikasınıñ milli moxtäriäte citäkçese Gölfiä Bädretdinovanıñ cawabı
Älbättä, 100% anı ber kem dä üti almıy. Tatarstanda yäşäwçe millättäşlärebez dä, çittä yäşäwçelär dä. Şulay da anıñ östendä eşne arttırırğa bula.İldus Ämirxan häm Tufan Miñnullin tarafınnan yazılğan tatar qanunnarına üzeneñ mönäsäbäten tarix fännäre doktorı Gabdelbär Fäyzraxmanov da citkerde
Nigezgä alırğa kiräk İldus Ämirxan tözegän proyektnı. Tufannıñ yazğanın min brakka çığarırğa kiräk dimim, İldus Ämirxannıqına anıqı da quşılırğa tieş. İldus Ämirxannıñ proyektı kiñräk tä, tulıraq ta, ğilmiräk tä. Tatar kongressınıñ Başqarma komitetı utırışında, İldus Ämirxan tözegän, Milli Mäcles raslağan Tatar qanunı häm Tufan Miñnullin täqdim itkän Äxlaqi kodeks utırışta äle raslanmadı. İke dokument ta, öyränelergä, tikşerelergä tieş dip belderelde. Bu tikşerüne tanılğan ğalim Damir İsxaqov citäklägän Etnomonitoring üzäge başqaraçaq.
Al'bina Zäynulla


text:
Deputat yaña qanun ölgesen täqdim itä
Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltay deputatları üzläreneñ bıyılğı eşçänlegen başlap cibärde. Atnakiç häm comğa könne ike komitet äğzalarınıñ utırışları ütte dä inde. Anda deputatlar buş qul belän kilmägän bulıp çıqtı. Yaña qanunnar ölgelären urtaq tikşerü öçen täqdim itte alar.
Ber qanun ölgese Başqortstanda alkogol'le eçemleklär satu säğätlären qısqartunı küz uñında tota. Ämma bu qanun ölgese deputatlar arasında da, başqa yuğarı wazıyfalı citäkçelär dairäsendä dä qarşılıqlı fikerlär tudırdı. Misal öçen, Başqortstannıñ Tışqı iqtisadıy bäyläneşlär häm säwdä ministrı Boris Qolbin bu adımğa barudan tıyılıp torırğa çaqırdı. “Mondıy alımnar elek tä buldı häm alar üzen aqlamadı”, - dip belderde ul.
Parlamenttağı bäysez deputat Edvard Murzin, härwaqıttağıça, tağın üzençälekle qanun ölgesen täqdim itte. “Ber ük cenestäge keşelärneñ nikaxlaşuı turında” dip atalğan bu qanun ölgesen Başqortstan Däwlät Cıyılışında qarap, soñınnan Rusiä Däwlät Dumasına da täqdim itmäkçe Edvard Murzin. “Bar dönyada ber cenestäge keşelärneñ bergä buluın yaqlaw arta barğan ber mäldä Rusiä dä bu wäzğıättä çittä qalırğa tieş tügel”, - dip belderä härçaq üzgä qaraşlı bulğan bu deputat. Ämma bu qanun ölgesen zur küpçelegen “Berdäm Rusiä” partiäse äğzaları biläp torğan Başqortstan parlamentı wäkilläre tikşerügä çığarırmı-yuqmı, anısın äytüe qıyın.


text: Ğıraqta BMO qoral tikşerüçelәre üz eşlәren dәwam itә. Belgeçlәr bügen 7 xәrbi qorılmanı tikşerde. Şuşı urınnar yanında radioaktiv izotoplarnıŋ bulu-bulmawın açıqlaw maqsatı belәn su hәm hawa ürnәklәre sınawğa alındı. 4 atna dәwamında, Ğıraqta, sınawlar ütkәrü urınnarınnan başlap, citeşterü şirkәtlәrenә qәdәr, barlığı 150 obyekt tikşerelğәn. Kiçә, Xalıqara atom agentlığı expertları, Ğıraq galimnәre hәm texnika belgeçlәre arasında, soraştıru ütkәrә başladı. Kirәkle mәğlümәt birğәn oçraqta, alarğa, ildәn çittә iminlekne tәemin itü vәğdә itelә. Quşma Ştatlar, Bogdatnıŋ Üzәk Küzlәw Agentlığı wәkillәren kitertü tәqdimenә qolaq salmadı. Amerika Dәwlәt deportamentı wәkile Filip Riker belderğәnçә, Berlәşkәn Millәtlәr Oyışmasınıŋ tikşerülәr ütkәrü өçen bөten әybere dә bar.


text: Bağdadnıñ Sadr rayonında amerikan xärbi köçläre häm ğısyançılar arasında bulğan bäreleşlärdä soñğı 24 säğat eçendä kimendä 15 keşe hälak bulğan. Amerikan ğaskärläreneñ matbuğat wäkile kapitan Brian O'Malley, atışlar – amerikan patrulenä höcüm itelgäç başlandı, dip xäbär itte. Moqtada as-Sadr wäkile Şeix Raed al-Kadhimi isä – amerikan köçläre as-Sadrnı ezläp bärep kerde, dide. Düşämbe könne bombada şartlap Bağdad yanında 3 amerikan xärbie ülde, Falluca yanında şulay uq kiçä amerikan maxsus köçläreneñ 7 ğaskärie häm Ğiraq milli ğaskärläreneñ 3 wäkile hälak buldı. Bağdad gubernatorı konvoyına höcüm yasalğan, ike keşe hälak bulğan, gubernatorğa ziyan timägän. Ğiraqnıñ tönyağında Mosul şähäre gubernatorınıñ ulı üterelgän.


text: Gaza şähäre. İzrail xärbiläre bügen Gaza sızığında reid ütkärgändä qabınıp kitkän atışular waqıtında 7 Fälestinlene, şul isäptän 13 yäşlek üsmerne atıp üterde. 40-lap Fälestinle yaralanğan. İzrail xärbiläre äytüenä qarağanda, alar Beit Lahiya şähärendä, yäxüd utırmalarına raketa cibärä torğan urınnı ezlägän. Reid waqıtında tanklar häm boralaqlar qullanılğan. Näq şul urında kiçä 4 Fälestinle üterelgän ide. Bügen Fälestin ministrı Säber Erakat, tağı da yamanrağı bezne alda kötä, digän borçılu belderde.


text:
Bortında eki ğarışkeri bar keme orbïta zertxanasında 1 ay` boladı. «Şénʹçjow» ğarış kemesiniñ sätti uşırılğanı twralı xabardı estip, şın jürekten osı mïssïya boy`ınşa jumıs istegen qızmetkerler men ğarışkerlerdi quttıtay`mın», – dep ay`tılğan QXR köşbasşısı Sï Czïnʹpïnniñ xabarlamasında.
Qıtay` basşısı 30 kündik mïssïya el tarïxındağı rekordtıq jağday` ekenin ay`tıp, ğarış bağdarlaması ayasında Qıtay`dı mañızdı progrester kütip turğanın jetkizdi.
«Barlığı osı bağıtta jumıstarın jalğastırıp, qoy`ılğan talaptar men mindettemelerdi orınday`dı dep senemin. Bul bizge Qıtay`dıñ kosmostı bağındırıp, ğarıştıq derjava qurwğa mümkindik beredi», – dedi Sï Czïnʹpïn.
khabar.kz


text:
1 apreldän Başqortostanda taşlamalı yul yöröü bilettarı xaqı arta. älege 150 hum urınına ul 200 humğa hatılasaq. 122-se federal qanundı ğämälgä aşırıu buensa koordinasia şurahınıñ oşo turalağı qararın respublika xökümäte raslağan.
Berzäm sosial Yul yöröü biletı menän taqsi häm marşrut autobustarınan tış barlıq qala transportında, şulay uq mayzan sentyäbrgä tiklem qala yanı eliktriçqalarında yal häm bayram köndärendä fayzalanıp bula. Bıltır Başqortostanda 185 million humlıq summağa 1 million 234 meñ berzäm sosial bilettar hatılğan. Başqortsoanda töp yulsılar taşıusı şirqät-Başawtotransport sosial bilet menän xezmätlänedereü arqahında huñğı ike elda ber-nisä million hum zıyanğa eşlägän.


text:
Britaniä: Blair 27 Yündä wazıyfasınnan kitäçägen belderde
10 Mayda Britaniä premier-ministrı Tony Blair Yünneñ 27sendä wazıyfasınnan kitäçägen iğlan itte. Xakimiättäge Leyboristlar partiäse xäzer yaña citäkçe saylarğa tieş bulaçaq. Ul - finans ministrı Gordon Brown bulır dip kötelä. Saylanğan oçraqta Brown Britaniäneñ yaña premyerı bulaçaq.
Şuşı belderüen Tony Blair bügen Angliäneñ tönyağında üze saylanğan Sedgefield bülgesenä barıp yasadı. Monnan irtäräk ütkän xökümät utırışında ministrlarnı mädxiä uqımasqa soradı. "Anısın başqa köngä qaldırıyq" dide ul. Şulay da, Blair urınına basır dip kötelgän finans ministrı Gordon Brown, anıñ "partiä, Britaniä häm dönya belän idarä itüdä zur uñışların" telgä almıy buldıra almadı.
10 yıl buyı xakimiättä torğan däwerendä Blairnıñ uñışları da yuğaltuları küp buldı. Bügen ul monı üze dä tanıdı şikelle.
"Min bu ilneñ premier-ministrı bulıp 10 yıl eşlädem. Bügenge dönyada bu şaqtıy ozaq waqıt, minem öçen dä, häm bigräk tä, il öçen. Qaywaqıtta, xakimiät tartımınnan qotılu öçen berdän-ber yul – annan kitü" dide Blair.
Blair citäkçelegendä Leyboristlar partiäse 1997, 2001 häm 2005 yıl saylawlarında ciñügä ireşte.
Blairnıñ berençe möddätendä ük berniçä uñışlı adım yasaldı. Angliä bankına kredit protsentların bilgeläwdä ireklek birelde. Şaotlandiä belän Wales cirle xökümätlär tözi aldı. 1998 yılda Blair İrlandiä premier-ministrı Bertie Ahern belän uñışlı söyläşülär ütkärep Tönyaq İrlanidädä tınıçlıq urnaştıru mäsäläsendä kileşügä ireşte.
Ä menä Ğiraq suğışı Blairnıñ abruyına zur zıyan kiterde. Anıñ Buş säyäsätenä quşıluı kisken tänqitkä tartıldı. Bar Britaniä buylap qarşılıq çaraları ütte. Alay da bügenge çığışında Blair ul adımın yaqlap çıqtı:
"Saddamnı häm ulların, Talibannı bärep töşerü, çağıştırmaça ciñel buldı, läkin terrorçılıq häm anı yaqlawçılar arqasında – yuğaltular artıq zur häm qimmätkä töşte. Küplär şulay uylıy. Läkin minemçä, bu eşne axırına citkerü kiräk" dide Blair.
Üzeneñ çığışın Blair bolay beterde:
"Britan xalqına, uñışlarım öçen räxmätemne belderäm, uñışsızlıqlar öçen ğafu ütenäm. Uñışlar sezgä" dide Blair.
Wazifasınnan çigenäçägen beldersä dä Blair äle aydan artıq urınında qalaçaq. Yün ayında ul Germaniädä Zur 8-lek oşraşuında häm Yewropa Berlege sammitında qatnaşır dip kötelä.
Ali Ğilmi


text:
Yekaterinburg tatar cämäğätçelege Ğändälif Zaripov belän xuşlaştı
Ğändälif Zaripov Başqortstannıñ Dürtöyle rayonında tuıp üskän keşe. Ğömeren xärbi xezmätkä bağışlağan, zapastağı podpolkovnik. Xärbi keşelärgä genä xas tögällek, cawaplılıq anıñ qanına señgän. Berqayçan da telen, milläten onıtmağan, tatarça bik matur itep söyläşä, şiğerlär, xikäyälär yaza ide. Anıñ Ğäni Zarif isemle psevdonim astında rus häm tatar tellärendä biş kitabı basıldı. “Aqqoşlarım qayttı” isemle şiğerlär cıyıntığı xalıq arasında bigräk tä tanılğan ide. Bu cıyıntıqta şağirneñ tuğan ilgä, tuğan telgä bulğan olı mäxäbbäte, yäşäw mäğnäse, tormış yäme turında uylanuları, xalıq yazmışı turında borçılu, xatını Asiägä, ğailäsenä bulğan tirän xisläre tulı çağıldırılğan. Cıyıntıqnı uqu belän şağirneñ küñel xisläre uç töbendä kebek kürenä. İxlaslığı, tirän xislelege belän bu kitap küplärneñ küñelen yawlap aldı.Ğomumän, eçkersezlek, açıq küñellelek anıñ töp sıyfatlarınıñ berse ide. Ğailäse, berdänber yarı Asiäsenä bulğan mäxäbbäten yäşermiçä, alar belän ğorurlanıp, cırlap yäşäde ul. “Söyembikä” jurnalın uquçılar xäterlider, jurnalnıñ ber sanında “Qulımdağı yözegemneñ isemnäre Asiä” digän oçerk Ğäni Zarifnıñ ğömerlek mäxäbbäte – Asiäsenä bağışlanğan ide.
Tatar häm başqort arasındağı mönäsäbätlärgä qağılğan qayber çeterekle säyäsi temalarğa Ğändälif äfände bik borçılıp, ärnep qaradı. Başqortstanda tuıp üsep, änise başqort, ätise tatar bulğanğamı, “Minem ber yağım tatar, ikençe yağım başqort, ike xalıq ta miña bertuğan, mine niçek ikegä büläseñ inde”, - di torğan ide. İke tuğandaş xalıq arasında doşmanlıq quzğatırğa mataşıp yörüçe säyäsätçelärgä gel rizasızlıq kürsätep kilde ul. Bez möselmannar, bez ber tigez, bez büleşer äyber yuq, dus yäşik. Barlıq çığışları, äñgämäläre şul temağa bağışlana ide.İlle yıllıq yubileyena äzerlängän waqıtta, Ğändälif äfände “Duslarğa räxmät” dip atalğan soñğı şiğeren yazğan.
Ülgäç tä min, här kön qäberemdäSezgä bäxet teläp yatarmın,
Mine iskä alğan minutlardaAqqoş bulıp sezgä qaytırmın, -dip yazğan ul şiğerneñ soñğı kupletında. Bu yullarnı duslarğa cenaza waqıtında uqırğa turı kilde.
Ğändälif Zaripov, Ğäni Zarifnıñ yaqtı istälege Sverdlov ölkäse tatarları häm başqortları küñelendä ozaq saqlanır.Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg


text:
Prezident Vladimer Putin rejimınıñ qatı qul taktikası, monnan ber ay elek, ber törkem rus agentları Çeçnäneñ elekke citäkçesen aftomobilgä urnaştırılğan bomba belän ütergännär digän ğäyeplävdän soñ bik açıq kürende. Amerikan gazetası Washington Postnıñ bügenge maqäläse şundıy süzlär belän başlanıp kitä.
Gazetanıñ yazuınça, KGBnıñ küptännän birle çit ildä mondıy eş belän şöğellängäne bulmadı. FSB bu cinayättä qatnaşlığınıñ buluın kire qağıp, 1959-nçe yıldan birle andıy aktivlıq bulmadı dip belderde. Läkin, Qatar xakimiätläre rus agentların tottı häm iñ möhime Mäskävneñ basımına birelmiçä, qanun quşqannı eşlärgä tırışa. Qatar prokuraturası ike Rus vatandaşın ğäyepläde häm alar östennän xökem protsesı bu atnada başlanırğa tieş. AQŞ çığanaqları xökem protsesınnan soñ nindider kompromis tabılır dip belderälär. Yandarbievne üterü turındağı detallär Putinneñ siloviklar östennän dilbegäne nindi därçäcädä cibärgän buluın açıq kürsätä. Putinneñ atna azağındağı zur ciñüennän soñ, Russiä mondıy eşlärne qabatlamasın dip taläp itärgä kiräk. 1996-nçe-97-nç yıllarda Çeçnäneñ vaqıtlı prezidentı bulğan Zalimxan Yandarbiev yaqınça öç yıl elek Qatarğa qaçqan ide. BMO uzğan yılda anıñ isemen Al Qayda belän elemetädä torğan şäxeslär isemlegenä kertkän ide. Russiä anı ektradiksiälävne Qatardan taläp itte. Qatar Mäskävdän Yandarbievneñ terrorda qatnaşuın ispat itkän dälillär soradı häm alar citärlek bulğan xäldä, anı xökemgä tartaçağın belderde. Attentattan ber atna elek Russiä Yandarbievneñ Qatarda xökemgä tartıluına rizalıq birde. Läkin , anı üterü planı inde ğämälgä quyıla başlağan ide.
Fevralneñ 13-ndä Yandarbiev ulı belän mäscetkä bara . Ul ğıybadät qılğanda, anıñ aftomobilenä ike kilogram şartlatqıç urnaştırıla. Ul mäscettän çığıp äygä yul totqanda berniçä yöz metrdan soñ aftomobil şartlıy. Yandarbiev xastaxanägä alıp kitelgändä yulda hälak bula. Ulı auır xäldä bulsa da isän qala.
Qatar xakimiätläre bäxet häm ruslarnıñ buldıqsızlığı säbäple mäsäläne qısqa vaqıtta açıqlıylar. Tanıqlar mäcet yanında torğan aftomobil turında mäğlümät birälär. Politsiä Doha hava maydanındağı şirkättän ul aftomobilne kemneñ prokatqa alğanın video tasma yardämendä bilgeli. Politsiä şulay uq diplomatik statutı bulmağan ber rus diplomatı yallağan ber öyne dä taba. Berniçä könnän soñ urta yäşlärdä ike Rus ofitserı şuşı öydä qulğa alına. Alar yaqınça ber ay elek ilçelekneñ vaqıtlı xezmätkäre bularaq anda cibärelgän bula. Läkin, diplomatik statutları bulmıy. Öçençe ber diplomat isä räsmi statutı buluı säbäple qulğa alına almıy.
Qulğa alınğa ike Rus ofitserı üz ğäyeplären iqrar itkännär hm üzlären cibärgän ölkän ofitserlarnıñ isemnären dä äytkännär ikän. Ä inde attentat vaqıtında qullanılğan şartlatqıç maddä höcümnän ber ay elek Russiäneñ diplomatik aftomobile belän Säud Ğäräbstannan kiterelgän bulğan. Rus agentları qulğa alınğana soñ, Mäskäv alarnıñ irekkä çığarıluı öçen kampaniä başlap cibärde. Xätta ölkän däräcädäge räsmilär alarnı azat itü öçen xärbi köç qullanu mömkinlege belän dä kisättelär. Satulaşırğa etärü öçen Serbiägä barışlıy Mäskävdä tuqtalğan ğäyepsez ike Qatar keşesen totıp aldılar.
Läkin, Qatar buysınmadı . Bälkim Qatar Al qaydağa sempatiäse bulğan Yandarbievqa sıyınu urnı birmäskä tieş bulğandır. Läkin, bu Russiäneñ eşçänlegen aqlamıy. Terrorğa qarşı suğış cäyelä bara. Madrid häm Mäskäv xakimiätläre döşmannı yuq itärgä tırışqanda legallıqnı ikençe planğa etärä. Mondıy vazğiättä keçkenä çül patşalığınıñ qanunnıñ ütälüen taläp itüe soqlanırlıq.
Färit İdelle. Alsu Qormas, Praga


text:
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurası Ğiraqtağı säyäsi täräqqiatne küzallağan maxsus qararnı tikşerä, xörmätle tıñlawçılar. Şura äğzalarına ul Quşma Ştatlar tarafınnan täqdim itelgän ide. Fransiä, Rusiä, Germaniä kebek illär aña, Ğiraqtağı xakimiatneñ ğiraqlılarğa tögäl qayçan tapşırıluwı xaqında östämä täqdimnären kertergä tırışsa da, amerikan yağı alarnı kire qaqtı. Şulay da İminlek Şurası qararnı qabul itärä dip kötelä.
Amerikannar İminlek Şurasına üz qarar ölgesen inde küptännän birsä dä, Şura äğzaları arasında anıñ eçtälege xaqında fiker alışular çärşämbegä qarşı töndä genä tämamlandı. Häm alarnıñ ällä ni faydası da bulmadı kebek - Amerika Quşma Ştatları Fransiä, Germaniä häm Rusiä kebek illärneñ prinsipial'' täqdimnären qabul itüdän baş tarttı. Äle genä telgä alınğan öç il räsmi Waşingtonnan, İminlek Şurası qararında Ğiraqtağı xakimiatneñ qayçan ğiraqlılarğa tapşırıluwın açıq itep bilgeläwne taläp itä. Amerikannar isä älegä waqıtı tögäl bilgelängän ber genä närsägä riza, Ğiraqtağı Waqıtlı idarä şurası dikäbrneñ 15-enä qädär il Konstitutsiäsen qabul itüneñ häm saylawlar ütkärüneñ qayçanğa bilgeläwen iğlan itärgä tieş. İminlek Şurasındağı fiker alışular tögällängännän soñ andağı amerikan daimi wäkile John Negraponte xäbärçelärgä, bez qalğan närsälärneñ älegä, New Yorktan torıp xäl itügä qarağanda, Ğiraqtağı täräqqiatneñ niçek baruwına bäyle buluwın telär idek dip belderde. Atnakiç Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Aziä säfärenä çığıp kitä häm Waşington aña qädär İminlek Şurasında yaña qararnıñ qabul itelüwen telär ide. Läkin amerikan yağınıñ Fransiä, Rusiä häm Germaniä täqdimnären kire qağuwı, İminlek Şurasında Ğiraq suğışı säbäple barlıqqa kilgän tirän qarşılıqlarnı beterü ömeten yänä yuqqa çığara. Näq menä yaña qarar, anı bergäläşep äzerläw, beryaqtan amerikan wä britannarnı, ä ikençe yaqtan fransuz, german wä urıslarnı ber-berenä yaqınaytıp, Ğiraqnı torğızu ölkäsendä alar urtaq eş alıp barır dip kötelgän ide. Sişämbedä Berläşkän Millätlärneñ general'' sekretare Kofi Annan da Quşma Ştatlarnı, Şurada mömkin qädär kiñräk yaqlaw tabarğa tırışırğa öndägän ide, anıñ fikerençä, Şura qararları ul berdäm bulğan oçraqta ğına näticäle häm ütemle bula. Elegräk Fransiä, Rusiä häm Germaniä Ğiraqtağı xakimiatne amerikan xärbilärennän nindi dä bulsa cirle idarägä inde berniçä ay eçendä ük tapşırunı alğa sörgän ide. Waşington belän kompromiss tabu maqsatında alar soñraq bu taläptän waz kiçte häm barı tik, Ğiraq xakimiaten tapşırunı İminlek Şurası bilgelärgä tieş digänen genä täqdim itte. Ämma bu da amerikannar yağınnan qarşılıqqa oçradı, alar xäzer dä üzläreneñ elekke bilgelämäsen yaqlıy. Anda isä "xakimiat wäkalätläre Ğiraq xalqına bu ğämäli yaqtan qayçan urınlı bulaçaq, şunda qaytarılaçaq" dielä. Berläşkän Millätlärdäge fransuz, german wä urıs wäkilläre Waşingtonnıñ şulay qatı toruwı uñayınnan xosusi söyläşülärdä üzläreneñ qänäğätsezlegen beldersä dä, monı açıqtan-açıq belderüdän älegä totılıp tora. Şunnan añlaşılğança, alar amerikannar täqdim itkän qarar belän tulısınça kileşmäsä dä, tawış birgändä totılıp qına qala ala. Bu möhim ber närsä, çönki ul oçraqta Şuranıñ daimi äğzaları Fransiä häm Rusiä üzläreneñ veto xoquqın qullanmayaçaq digän süz. Quşma Ştatlarğa İminlek Şurasında 9 yaqlaw tawışın qazanu da citäçäk. Şuña da Berläşkän Millätlärdäge diplomatlar, New Yorktağı tawış birü, ä ul Qazanda inde tön bulğanda ütäçäk, amerikannar telägänçä bulaçaq digän faraz belderä.
Kärim Kamal, Praga


text: Britaniä politsiäse kiçä kiç belän yuqqa çıqqan saqlanu ministrı kiñäşçese David Kellynıñ mäyeten tapqan. Ülemneñ säbäpläre xäbär itelmi. Xakimiätlär fikerençä, Ğiraqta küpläp üterü qoralı xaqındağı mäğlümätlärne xökümät bozıp kürsätkän digän süzlärneñ çığanağı da Kelly bulırğa tieş. Kelly BBC jurnalistları belän söyläşüen tanıdı, läkin ul xäbärlärneñ nigezen täşkil itkän mäğlümätlär birüen kire qaqtı. Uzğan atnada Kelly britan parlamentınıñ tübän palatasındağı maxsus komitetta kürsätmälär birde. Komitet çığarğan näticälärgä qarağanda, Kellynı urınsızğa gäyeplägännär. Kiçä David Kelly yörergä çıqqan cirennän öyenä qaytmağan.


text:
Foto: aBTopдiki
Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 20 jıldığı qarsañında Temirtaw qalasında Tuñğış Prezïdent atındağı tarïxï-mädenï ortalıq aşılğan bolatın. Büginde atalğan ortalıq tek Qarağandı öñirine ğana emes, respwblïka jurtşılığına tanımal keşenge ay`naldı, dep jazadı Baq.kz agenttiginiñ Qarağandıdağı tilşisi.
Temirtawdıñ törinde orın tepken keşen alıstan közge birden tüsedi. Qazaqtıñ kïiz üy`iniñ dïzay`nına uqsastırıp salınğan ğïmarattıñ tabaldırığın attağanda eñ birinşi bay`qağanımız, sırtqı säwleti kelisken keşenniñ işi de köz toy`dırarlıqtay` ädemi eken. Ortalıq qızmetkerleri de qonaqjay`lılığımen birden kelwşilerdi özine bawrap äketti.
«Eki qabattı ğïmarattıñ birinşi qabatında mädenï-köpşilik jäne qoğamdıq-sayasï is-şaralardı ötkizwge arnalğan zaldar ornalasqan. Munda koncertter, forwmdar ötkizilip, bey`nefïlʹmder körsetiledi. Konferenc zalda ğılımï konferencïyalar, sʺezder, mäjilister, sonımen birge memlekettik bağdarlamalardı, ulttıq jäne älemdik mädenïetti nasïxattay`tın şaralar ötkiziledi. Kitapxanada QR Tuñğış Prezïdentiniñ ömiri men qızmeti twralı aqparat beretin kitaptar jïnaqtalğan. Sonımen qatar, kitapxana qorında täwelsiz Qazaqstannıñ qurılwı, qalıptaswı jäne damw joldarın aşıp körsetetin N.Ä.Nazarbaevtıñ avtorlığındağı kitaptar qoy`ılğan. Nursultan Nazarbaevtıñ Qazaqstan Respwblïkasın täwelsiz memleket retinde qurw men damıtwdağı rölin aşıp körsetwdi maqsat tutatın ortalıqta Elbasımızdıñ ömir jolı men Temirtaw qalasınıñ tarïxınan sır şertetin qundı muralar jïnaqtalğan», - dep tanıstırdı ortalıq dïrektorınıñ negizgi ister jönindegi orınbasarı Näzïra İlïyasova.
Ortalıqtıñ ekinşi qabatında ékspozïcïyalıq altı zal bar. Bul zaldar eñ jaña şığarmaşılıq jäne texnïkalıq şeşimderdi qoldanıp jabdıqtalğan. Murajay`ğa kelwşiler ärbir zalda ornalasqan Touch Screen élektrondıq bağanaları arqılı éksponattar jay`lı tolıq aqparat pen qosımşa foto, bey`ne materïaldardı köre aladı eken.
«Täwelsiz Qazaqstan» dep atalatın birinşi zalda Astananıñ maketi ornalasqan. Makette elordamızdıñ köztartar orındarınıñ, bir-birine uqsamay`tın ğïmarattarınıñ kişirey`tilgen nusqaların körwge boladı.
«Öz zamanınıñ perzenti» zalında Elbasınıñ balalıq şağı, jastıq şağı jäne otbası jay`ında ay`tılıp, tulğanıñ jaqındarı men twıstarı arasında qalıptasw kezeñi bey`nelenedi. Munda esimderi kümis jäne altın jippen kestelengen Nursultan Nazarbaevtıñ şıqqan teginiñ şejiresi qoy`ılğan. Osı zalda Elbasınıñ ömirine mañızdı äserin tïgizgen ğïmarattardıñ maketterin körwge boladı.
«Tulğanıñ eren qabileti» zalında QR Prezïdenti Nursultan Nazarbaev eñbek jolın bastağan «Qazaqstan Magnïtkasınıñ» tarïxı körsetilgen. Munda Qazaqstan Magnïtkasınıñ qurılısı, zawıt salw ïdeyasınan bastap, metallwrgïyalıq kombïnat jumısın tolıq öndiris cïklına şığarwğa dey`ingi kezeñdi körwge boladı.
Al metallwrgïya öndirisiniñ jumısın bey`neley`tin «Qazaqstannıñ qurış kelbeti» zalında metallwrgïya kombïnatınıñ mıñdağan ese kişirey`tilgen nusqası salınğan. Bul zaldağı körsetilgen cextar, qural-jabdıqtar, zaldıñ jarıqtandırılwı, tipti edeni men töbesi de twra metallwrgïya kombïnattağıday` dep sendirdi ortalıq qızmetkerleri.
«Waqıt ağımı» zalında Nursultan Nazarbaevtıñ partïya köşbasşısınan QR Tuñğış Prezïdentine jetkenge dey`ingi 20 jıl ömiri twralı äñgimelense, «Qazaqstan jolı» körme zalında Täwelsiz Qazaqstannıñ 20 jıl boy`ı qalıptaswı twralı mälimetter usınılğan. Sonımen qatar, ülken ékran arqılı elimizdiñ barlıq oblıstarı twralı aqparat alwğa mümkindik bar.
Ortalıq dïrektorı Saïda Sargïzovanıñ ay`twınşa, mädenïet jäne öner nısanı retinde ortalıq qazaqstandıqtardıñ, äsirese öskeleñ urpaqtıñ, patrïottı bolwına at salısadı.
«Tuñğış Prezïdenttiñ tarïxï-mädenï ortalığı Ult köşbasşısınıñ jarqın ömiri men qızmeti ülgisinde azamattardı, äsirese jastardı patrïotïzmge, Qazaqstan xalqınıñ awızbirşiligin saqtawğa, ulttıq qundılıqtardı däriptewge, bükilqazaqstandıq mädenï keñistikti damıtwğa şaqıradı. Sonday`-aq qazaq ulttıq mädenïetin nasïxattay` otırıp, Qazaqstannıñ tarïxï-mädenï murasın köpşilikke tanıtwğa septigimizdi tïgizgimiz keledi», - dey`di S.Sargïzova.
Tuñğış Prezïdenttiñ tarïxï-mädenï ortalığında da Elbasınıñ ötken ğasırdıñ 60-80 jıldarı aralığındağı jas jumısşı, metallwrgten memleket basşısına ay`nalwı men ösip-jetilwin körsetetin köptegen qujattıq derekter, fotoswretter, jazba jäne bey`netaspalar jïnaqtalğan. Bul murağattı jïnastırwğa Elbasınıñ özimen birge jumıs jasağan, oqığan qızmettes dostarı köptep kömek körsetken dey`di murajay` qızmetkerleri.
Murajay`dağı tağı bir qızıqtı ékspozïcïya retinde N.Nazarbaevqa sıy`lanğan kädesıy`lardı ay`twğa boladı. Munda Özbekstan, Resey`, Ündistan, Qırğızstan jäne t.b. elderdiñ Elbasımızğa sıy`lağan sıy`lıqtarı qoy`ılğan. Olardıñ köbi qoldan jasalğan buy`ımdar. Murajay`da erekşe közge tüsetin tağı bir zat – jas Nursultannıñ özi qoldanğan şaxmat. Murajay` qızmetkeriniñ ay`twınşa, tarïxï-mädenï ortalıqqa şaxmattı N.Nazarbaevtıñ qwrstası sıy`lağan.
«Elbasımen bir kwrsta oqığan Vïktor Nïkonov osı şaxmattı ortalıqqa äkelip tabıstağan bolatın. Ol kisiniñ ay`twınşa, stwdenttik kezeñde Nursultan Äbişulı osı şaxmatpen talay` oy`nağan. Bul jerde sonday`-aq dombıra men garmonʹ tur. Elbasımız dombıra men garmonğa osı jerde, Temirtawda üy`rengen», - dey`di ékskwrsïya jetekşisi QwanışTınıbekulı.
Swretter avtordiki


text:
Äfğänstan prezidentı Xämit Qarzai Pakstannıñ Äfğän-Pakstan çigenä minalar häm qoyma quyu niäten tänqitläp çıqtı.
"Cir minaları quyu, yäki çäneçkele çıbıq suzu ğına terrorçılıqnı tuqtatmıyaçaq, bu xalıqlarnıñ bülenüenä kiteräçäk häm Äfğänstan moña bik tä qarşı" dide Qarzai.
Qarzai Pakstan xakimiätläre Äfğänstan yanındağı asaba cirlärendä terrorçılar qullanğan künegü üzäklären yuq itärgä tieş dide.
Pakstannıñ minalar quyu niäten BMO da tänqitläde.
Pakstan xökümäte qoyma quyu, minalaw eşlären qayçan başlıyaçağın älegä äytmäde.


text:
Türkïyanıñ qarwlı küşteri Sïrïyanıñ prezïdenti Başar Asadtı tağınan qulatw üşin osı eldiñ terrïtorïyasına kirdi. Osılay` dep Türkïya prezïdenti Rejep Érdoğan mälimdedi dep xabarlay`dı türiktiñ Hurriyet Daily News gazeti.
centralasian.org-tıñ xabarlawınşa, Érdoğan sözinde bir mïllïonğa jwıq adam Sïrïyadağı soğıstıñ qurbanı bolğanın atap ötken. Äli de balalar, äy`elder, er azamattar qaza bolıp jatır degen prezïdent BUU zardap şegip jatqan Sïrïya xalqına jetkilikti deñgey`de kömek körsetpey` otır dep mälimdegen.
Türkïya prezïdenti Asad rejïmin «tïran» dep atap, onı memlekettik terror jasap otır dep ay`ıptağan.
Türik äskeri Sïrïyağa tamız ay`ında kirip, sïrïya oppozïcïyasınıñ äskerimen birge soltüstiktegi şekara boy`ındağı Jarabl qalasına ornalasqan. Türik äskeri oñtüstik-batıs bağıtta şabwıldawdı jalğastırıp keledi.
Rejep Érdoğan osınıñ aldında «Evfrat şşïti» operacïyasınıñ maqsatı qarsılastarınan 5 mıñ şaqırım ay`maqtı azat etip, qawipsiz ay`maq qurıp, bosqındardı ornalastırw degen. Qazan ay`ında Türkïya parlamenti qarwlı küşterdiñ Sïrïyadağı operacïyasın tağı bir jılğa sozğan.


text:
Wafirä Ğizzätullinanıñ 60 yıllığı mart ayında bilgeläp üteläçäk
Milli añ ul - şundıy izge ber xis, Äytep betermäslek süz belän! Tönnär-könnär ütä şul xis belän, Meñ märtäbä üläm – tereläm. Millät diep şulay tilmeräm, Kiräk ikän şulay utqa keräm, Suğa batam, Kiräk ikän tatar diep üläm! Yuq, ülmim äle, tereläm, Tatar yäşär diep ömetlänäm, Sezneñ belän bergä söyenäm!
Äytep betermäslek süz belän!
Tönnär-könnär ütä şul xis belän,
Meñ märtäbä üläm – tereläm.
Millät diep şulay tilmeräm,
Kiräk ikän şulay utqa keräm,
Suğa batam,
Kiräk ikän tatar diep üläm!
Yuq, ülmim äle, tereläm,
Tatar yäşär diep ömetlänäm,
Sezneñ belän bergä söyenäm!Zöhrä Aysina, Tatar xalqı Milli Mäclese citäkçeläreneñ berse, Wafirä Ğihzzätullinanıñ facigle ülemenä ber küpme qala yazğan şiğerlären uqıy. Cämäğätçelek, Wafirä Ğizzätullinanı tanılğan cırçı, Tatarstannıñ, Qaraqalpaqstannıñ xalıq, Rusiäne atqazanğan artistkası bularaq belsä, soñğı yıllarında ul aşqınıp –aşqınıp muzıka yazdı, häm şiğerlär icat itte. Menä şuşı soñğı şiğerläreneñ bersen, Zöhrä Aysina uqıdı.
Wafirä Ğizzätullinanıñ 13 fevral'dä tuğan köne. Üze isän bulsa, ul 60 yäşlek yubileyen uzdırğan bulır ide. Läkin, talantlı cırçınıñ 2001 nçe yılnıñ sentäber ayında, maşina qazasına oçrap canı özelde. Ul 56 nçı yäşe belän bara ide.
Tatarstannıñ Mendeleevsk rayonında, Qamay awılında tuıp üskän Wafirä Ğizzätullina tuğan yağında mäñgelekkä ozatıldı.
Tatar cämäğätçelege Wafirä Ğizzätullinanı cırçı bularaq qına tügel, ä 1990 yıllarda Respublikada görlägän azatlıq köräşe belän dä xäterli. Ul çaqlarda, Qazannıñ İrek mäydanın küplär xäterlider äle.
Köräş bara, köräş, il, watan azatlığı öçen, milli yañarış bulsın da, tatarlıq yäşäsen, üssen öçen. Wafirä mäydan türendä. Başqa milli äydämannar kebek ük.
Mäydannan Wafirä Ğizzätullinanıñ “Qom buranı” cırı yañğırıyŞundıy bäxetle köräş mizgelläre belän, Wafirä Ğizzätullinanıñ yaña tormış säxifäse açıla. Ul säyäsät dönyasına çuma. Läkin, här yıl sayın diärlek, Qazannıñ märtäbäle Qamal teatrı säxnäsendä üzeneñ benefisın uzdırıp kilde. İcattan ber qaşıq ta ayırılmadı.
Cırçınıñ soñğı könnäre turında Anıñ köräştäş dustı, Zöhrä Aysina söyli
Bez Wafirä apa belän bik dus idek, berençe könnärdän ük milli xäräkättä yördek, köräştek. Ul bik millät öçen köräşte häm millät öçen köräşep ülep kitte dip äytä alam. Ülär aldınnan öç kön qalğaçtın, min anıñ öyenä bardım. Ul bik awırtadır ide, käyefe yuq ide. Wafirä apa mine üz awılına çaqırdı, bez anıñ belän bergä qaytıp kitärgä tieş idek. Läkin min, üzemneñ tuğan awılğa kittem, äni yanına. Alarda söyläşkändä, min, Wafirä apa, nigä bolay küñelegez töşenke dip soradım. Ul, miña, señelem, niçekter mine töşemdä äni üze yanına çaqıra, urın äzerläp quydım dip söyläde. Ä änise bit ülgängä berniçä yıl uzğan ide. Tatarlarda äytem bar, keşe ülemen aldan sizä digän şul buldı axırı. Bez anıñ belän ozaq qına söyläşep utırdıq. Kitkändä, ni öçender ikebez dä küzlärebezgä qarıy almadıq. Minem bu mizgellär xäzer dä xäteremdä
Wafirä Ğizätullinanıñ köräştäş dustı Zöhrä Aysina buldı.
Bügenge köndä, Tatarstannıñ Mendeleevsk şähärendäge sänğät mäktäbenä Wafirä Ğizzätullina iseme birelde. Monnan tış rayonda, cırçı isemendä yäş cırçılar bäygese dä uzdırıla. Läkin, Qazanda, cırçınıñ qızı Kamilä Milli Mäclestän yaqlaw ezli ikän. Zöhrä Aysina söyli
Milli Mäcleskä Wafirä apanıñ qızı Kamilä kilep kerde, uzğan şimbä könne. Türälär buyınça yörep arığan. Bezgä yärdäm sorap kilde. Milli Mäcles cıyıldı häm qarar qabul itte. Mäcles üz xisabına ul yäşägän yortqa istälek taqtası quyaçaq. Monnan tış, istäleklär kitabı da çığaraçaq. Bu eşlär öçen çığımnı, Nurulla mäçete imamı Ğabdulla Ğaliulla aldıMonnan tış, Milli Mäcles mart ayında, cırçını iskä alu kiçäse dä oyıştırırğa cıyına.
Xalıq küñelendä sanduğaç kebek cırçı, millät öçen tınğısız yöräkle köräşçe bulıp Wafirä Ğizzätullina xäterdä gel qalır.
Azatlıq radiosınıñ, äle Myunxenda urnaşqan çorında uq efirda yañğırağan cırlar tuplanması bar. Xäzer şuşı tuplanmadan, Wafirä Ğizzätullina başqaruında, Röstäm Yaxin tarafınnan Sibğat Xäkim süzlärenä yazılğan cırnı tapşırabız.
“Öyänkelär” cırı yañğırıyRäfis Cämdixan


text:
Yewropa Berlegen konstitutsiä genä tügel, büdjet qoru mäs''äläse dä der selketä
Urtaq konstitutsiäne qabul itüdä mäğlüm awırlıqlar kiçergän Yewropa Berlege üzeneñ aldağı 5 yıllıq büdjetın äzerläw eşenä kereşergä tora. Bu eş tä ber dä ciñel bulırğa oşamağan - beryaqtan, Fransiä häm Germaniä, ä ikençe yaqtan, Britaniä arasında urtaq qaznağa aqça kertü mäs''äläsendä tirän qarşılıqlar yäşäp kilä. Premyer-ministr Tony Blair şularnı xäl itü maqsatında sişämbedä Luxembourg häm Parisda oçraşular ütkärde.
Audio, Gerhard Schroeder
"Bez Brüsseldäge oçraşudan Yewropanıñ täräqqaitenä etärgeç bulırlıq ber işarä kilüenä ireşergä tieşbez. Häm bu barı tik, 2007-2013-nçe yıllarğa finans perspektivanı bilgelägän häm härkem öçen ğadel bulğan urtaq ber qarar ğına bula ala" di Germaniä kanslerı. Yewropa Berlegeneñ üzara tağın da uqmaşuın yaqlawçılar, äğza illärneñ aldağı büdjet mäs''äläsendä kileşüe, şul uqmaşunıñ, konstitutsiä ölkäsendä abınuğa qaramastan, däwam itäçägen añlatır ide dip uylıy. Ul oçraqta, soñğı atnalarda ğına 10 protsent qimmäten cuyğan euronıñ da xäle nığıy töşär ide digän ömet belderelä. Töp qarşılıqlar Yewropa Berlege büdjetınıñ küläme tiräsendä bara. Bar äğza illär arasınnan aqçalata iñ zur öleş kertkän, ämma xäzerge waqıtta tirän krizis kiçergän Germaniä, tağın 6 il belän bergä, Berlek büdetınıñ azraq buluın teli. Yewropa Komissiäse isä älegä german yağı taläp itkän külämne uzğan ber ölge täqdim itä. Sişämbedä Schroeder, bu mäs''älädä küpmeder bögelüçänlek kürsätergä äzer toruın, ämma başqalardan da şundıy uq möğämälä kötüen belderde:
Audio, Gerhard Schroder
"Büdjet taläplären ütäw ul ayırım äğza illärneñ xökümätläre eşe genä tügel, Yewropa komissiäseneke dä. Yewropa mänfäğätlären qayğırtıp bez bögelüçänlek kürsätergä äzer, läkin şundıy uq omtılışnı başqalar yağınnan da kürergä telär idek" di kansler Schroeder. Başqalar isä monı kürsätergä bik aşıqmıy. Soñğı könnärdä Berlek eçendä yaña ber qarşılıq kilep çıqtı. Anıñ tamırları äle 1984-nçe yılda uq yata, şul waqıtta Yewropa Berlegenä quşılğan Britaniä, üzeneñ ul çaqta çağıştırmaça fäqir buluına işarä itep, urtaq qaznağa tülägän aqçasınıñ zur öleşen Berlek subsidiäläre räweşendä kire üzenä qaytaru xaqında kileşkän ide. Bügenge köndä şuşı summa 5 milliard euro çaması. Ämma iqtisadi yaqtan wäzğiat inde üzgärde, britan iqtisadı äğza illär arasında iñ baylardan sanala. Şuña kürä dä, Britaniägä ul aqçanı kire qaytarunı tuqtatu taläpläre işetelä başladı. Häm qarşılıqlar çıqqan öçençe ber ölkä - Yewropa Berlegeneñ äğza illärendäge yarlı töbäklärgä yardäm itüeneñ kimüe. Ägär dä aldağı büdjet küläme kimi ikän, dimäk, yardäm küläme dä kimi digän süz. Östäwenä, Berlekkä xäzer yaña illär quşıldı, häm alarnıñ iqtisadi xäle olıraq äşzalarğa qarağanda, naçarraq, yaña subsidiälärne näq menä alar taläp itä başlayaçaq.
Kärim Kamal


text:
Rusiä qayçan energiäne saqlıy başlar?
Mäskäwneñ tön citü belän qarañğığa batqan çaqları artta qaldı. Kön kiçkä awışqanda Rusiä başqalası uram utları, kibetlär, kazinolar häm reklama utları belän yaqtırtıla. Mäskäwneñ bu qadär utqa mömkinlege barmı? Küptän tügel, energiäneñ ike tapqır sünep toruı – şähär xakimiäten yağulıqnı saqlaw öçen maxsus programma buldıru turında uylandıra başladı.
Rusiä dönyada iñ küp elektr energiäse qullanğan 4nçe il. Soñğı 4 yıl eçendä genä elektr qullanu Rusiädä 22%qa artqan.
Uzğan qış bulğan xällärdän soñ Rusiädä energiäne saqlaw kampaniäse iğlan itelde. Uramnarda quyılğan reklamalarda xalıqnı energiäne saqlawçı lampalarğa küçergä çaqırular bar.
Tirä-yaqnı saqlawçı oyışmalar bu adımnı xuplap çıqtı. Rusiä dönyada tirä-yaq möhitne pıçratqan illär arasında öçençe urınnı alıp tora, häm elektrnı saqlaw – tirä-yaqqa faydağa adım dip sanalsa, Mäskäwdä Energiäne Saqçıl Qullanu üzäge başlığı İgor Başmakov, monda tirä-yaq belän bäyläneş yuq, dip belderde:
"Uzğan yıl, salqın bulğanda, elektrğa bulğan taläp tulısınça ütälä almadı. Näticädä – sänäğät oyışmalarına elektr birü kimetelde. Şunnan soñ Mäskäw xakimiätläre elektrnı saqlaw kampaniäsen başladı. Monda tirä-yaqnı qayğırtu bar, dip uylamıym."
Elektrnı saqlawğa bağışlanğan ike törle reklamanı lampalar satuçı Kosmos şirkäte äzerlägän. Bersendä lampa sürätlängän häm "energiäne saqlağız" dip yazılğan. İkençesendä sarı yäki sorı töstäge lampa – energiäne saqlaw torğan lampağa kürsätep tora, anda da "energiäne saqlağız" digän süzlär bar. Tirä-yaqnı saqlawçı Greenpeace oyışmasınıñ Mäskäw bülekçäse wäkile İgor Podgorny, bu reklamanı yaxşı adım dip kürsä dä, anı tupasraq dip bäyäläde:
"Bu bik ük näticäle tügel. Energiäne saqlawçı lampanıñ närsä ikänen kem belsen. Berençedän, xalıqqa añlatırğa kiräk anı, närsäse belän yaxşı bulğannarın. Energiäne saqlap – aqçasın da azraq tülägänne, annan soñ tabiğatne dä saqlawnı äytergä kiräk. Annarı alarnı ğadi çüp arasına ğına atarğa yaramıy, çönki anda tere kömeş bar. Xalıqqa ul mäğlümat birelmi."
Ğasırdan artıq waqıt elek uylap tabılğan ğadäti elektr lampaları, kilgän elektrnıñ bik keçkenä genä öleşen utqa äwerelderä. Energiäne saqlawçı lampalar isä, şul uq ut öçen energiäne 80%qa kimeräk ala. Alarnıñ bäyäse dä qimmäträk, ämma ğömere ozınraq. Mäskäwlelärneñ kübese bu reklamağa, başqa reklamalarğa kebek bik iğtibar itmi:
"Älbättä min monı döres häm uñay dip sanıym. Minem ul yaña lampalarnı barıp alırğa waqıtım ğına yuq, bälki irenämder. Döresen genä äytkändä, min saqçıl tügel, çönki bezneñ elektrğa tülärgä aqçabız bar."
Bu - Nina Fedorushina isemle xanım ide, häm bu – Rusiä xalqına xas süzlär. Rusiäneñ küpçelek öleşendä xalıq könnär buyı sunıñ cılısın da salqının da sanamıy ağıza, öydä utnı sündermi. Üzäktän cılıtılğan yortlarda qışın qızu bulğanda, xalıq fatirlarnı täräzä açıp cillätä. Energiägä taşlamalı xisaplar arqasında xalıqnıñ küpçelege monıñ öçen räxätlänep tüli ala. Tirä-yaqnı saqlawçılar, tizdän xakimiätlär dä, xalıq ta, eş tüläwdä genä tügel, ä kiläçäkkä iminräk häm çistaraq dönya qaldıruda da bulğanın añlarlar digän ömet belderä.


text:
Bağdatta BMOnıñ başkvartirı urnaşqan bina aldında bomba şartladı, Ülüçelär häm yaralanuçılar bar.
Bügen BMOsınıñ Ğıraqtağı başkvartirı urnaşqan Bagadtağı Canal Qunaqyortı yanında maşinağa urnaştırılğan bombanıñ şartlauı näticäsendä hälak buluçılar häm yaralanuçılar bar. Yaralanuçılar arasında BMOnıñ Ğıraqtağı mäxsus väkile braziliäle Sergio Vieera de Mello häm BMOnıñ neftegä azıq-tölek programmasınıñ direktorı Benon Sevanda bar.
Sez BMOsı urnaşqan qunaqyortı aldında şartlağan bombanıñ tauışın işettegez. Ni öçen bu terror aktınıñ Ğıraqqa , anıñ xalqına yardäm itü öçen tırışqan oyışmağa qarşı yünälderelgän digän sorauğa ber nindi dä cavap birep bulmıy. Ägär dä höcüm andağı berektäş köçlärgä qarşı yünälderelgän bulsa ide, anı da aqlap bulmasa da, bälkim säbäben añlap bulır ide. Ğıraqqa yardäm itü öçen tırışqan törle agentlıqlarnıñ yüzärlägän xezmätkäre eşlägän binağa höcüm, BMOsı İminlek Şurası humanitar häm politik yardäm kürsätü öçen anda BMOnıñ 300 keşedän torğan mäxsus missiä cibärü turında qarar qabul itkännän soñ berniçä kün ütkäç yasaldı. Berençe xäbärlärgä qarağanda, 13 keşe hälak bulğan. Yaralanuçılar arasında BMOnıñ Ğıraqtağı mäxsus väkile Sergio Vieera de Mello da bar. Programmabız äzerlängändä, ul xarabälär astında ide häm anı qotqaru tırışlığı bara ide. BMOsı İminlek Şurası Nyu Yorjta aşığıç räveştä ciıldı häm höcümne xökem itkän belderü qabul itte. Siriäneñ BMOndağı ilçeseneñ urınbasarı Fayysal Mekdad İminlek Şurası isemennän yasağan çığışında höcümne xökem itte häm BMOnıñ andağı role dävam itäçäk dip belderde.
Audio
"İminlek Şurası ağzaları BMOnıñ Ğıraqtağı möhim roleneñ ähämiäten kimetüne maqsät itep quyğan şuşı höcüm alarnıñ qararlılığın yomışartmayaçaq häm İminlek Şurası ağzaları berdäm räveştä andıy häcümnärgä qarşı toraçaq häm tınıçlıq, stabillek urnaştıru öçen Ğıraq xalqına yardäm itäçäk digän pozitsiä aldılar."
Ğıraqtağı soñğı höcümnärneñ eçtälege üzgärde. Xärbilär genä tügel, ä başqalar da höcüm obyektı bulıp toralar. Yordan ilçelege yanında bomba şartlatu, Su häm nefte ütkärgeçlärenä şartlatu moña misal bulıp tora. Terrornı oyıştıruçılar monıñ belän Ğıraqta tınıçlıqnıñ urnaşuın häm vazşiätneñ stabilläşüen telämilär. Monıñ belän Berektäşlekne qıyın xäldä qaldırırğa tırışalar. Monıñ näticäsendä şäyepsez keşelärneñ hälak buluı häm soñğı çiktä ğıraq xalqınıñ cafa çigüe alarnı ber dä qızıqsındırmıy bulsa kiräk. Ğıraqta tärtip häm tınıçlıq urnaştıru qıyın bulaçaq häm anda törle illärneñ ğäskär cibärläre genä dä problemmanı xäl qıla almayaçaq kebek.
Färit İdelle, Praga.


text:
Köndälek matbuğat: Yaña yıl, bulaçaq saylawlar ruxı
Mäğrifät gazetasınıñ da berençe sanı qızıqlı.Mintimer Şäymiev, Rusiä,Tatarstan mäğärif ministrları qotlawları, Läbibä İxsanova xatiräläre, mäğärif ministrlığınıñ ğinwar ayına eş planı,Qama Tamağı rayonınıñ İske Barış awılı mäktäbeneñ Erudit tügäräge turında Näsim Aqmal yazması,dramaturglar atası Ğäliäskär Qamalnıñ 125 yıllığına, ädäbiät ğalimä Möxämmät Ğäynullinnıñ tuuına 100 yıl tulu, şuşı ataqlı professor tuıp üskän Qızıl Taw awılında häykäl açılu, isemen şul awıl mäktäbenä birü turındağı mäqälälär qızıqsınu uyata.Mäğrifät eşläre millätkä faydalı bulsa, säyäsät yulında yörüçelärneñ matbuğatı üz eşen qayğırta. Oppozitsiädäge rusça gäzitläneñ berençe sannarı uq bıyılğı qışnıñ qızu bulaçağın sizderä. İke Veçerka- iskese dä, yañası da, Çallı tipografiäsendä basıla torğan İzvestiä Tatarstana gäzite küptän tügel ütkän duma saylawları ruxı belän yäşi, mart ayında bulaçaq Tatarstan däüsovetına deputatlar saylawğa da küz tota. İske “Veçerka” yomşağraq suqtırsa, yañası turıdan turı bärä. Berençe sannan Respublika elitasın ikegä bülä-respubliqa başlığı belän Qazan şähäre başlığın ber bersenä qarşı quyıp, bäreşterep qarıy. Anda xäzer uq oçqınnar çığıp tora, kürşe Başqortstandağı kebek mäğlümat suğışı başlanaçağı küzgä taşlana. Älbättä, mondıy mäğlümat granataları mänfäğättän çığıp ırğıtıla, beräwlär ikençelären xakimiättän bärep töşerergä omtıla. Mondıy aksiälär öçen zur aqçalar tülänä. “Azatlıq” radiosı başqalar aqça eşläp, qotqı taratqanda, alarğa yärdämçe itep yallanmağan. Şunlıqtan, kiläçäktä gäzit isemnären iskä almawğa, sensatsiälärne qabatlamawğa üpkälämässez. Şulay da tıñlawçılarıbız cilneñ qaya iskänen, sunıñ qayan aqqanın bezneñ tapşırulardan belep torır.
Rimzil Wäli, Qazan.


text:
Tatar telendä ensiklopediä süzlege çıqtı
Tatar telendäge bu süzlektä, xäreflär dä xäzerge tatar älifbası tözeleşendä birelä. Mäsälän: ä,ö,ü-xärefläre tatar telenä xas bulğan qalın suzıqlardan soñ kilälär: “ a” dan soñ“ä”,“c“dan soñ “ç“, “n”nän soñ“ñ” ,“u”dan soñ “ü”, “x”dan soñ “h”, “ı”dan soñ “e”. Dimäk tatar söylämenä xas bulğan qalın yäki neçkä awazlar barısı da urınnarına kerep utırğannar. Bu süzlekne açu belän küzgä çalınğan närsä şul: baş möxärrir Mansur Xäsänev dip yazılğan. Bu “Xäsänev” digän süzdä xata kitkän dip uylamağız, çönki familiälärgä quşıla torğan “ov-ev” quşımçaları bu süzlektä tatar teleneñ süz yasalışı qağidäsendä. Ägärdä süzneñ berençe suzıq awazı neçkä ikän, bu süzgä östälä torğan quşımçalar da neçkä suzıq belän yazıla, ägär dä qalın ikän, qalın suzıq quşımçası yazıla. Menä şuşı qağidä dä monda döres qullanılğan. Dimäk, tizdän gäzit-jurnallarda da bu qağidä qullanılaçaq. Xäsänov tügel, ä Xäsänev. Tatar ensiklopediä süzlege baş möxärrire Mansur Xäsänev didek, ä cawaplı möxärrire – Ğomär Sabircanov. Süzlekne tözüdä häm äzerläwdä qatnaşuçılar isemlegendä 560tan artıq avtor qatnaşqan.
Bu “ Tatar ensiklopediä süzlege”tatar xalqı häm Tatarstannıñ borınğı zamannardan alıp bezneñ könnärgä qädärge tarixın häm yäşäyeşen yaqtırtqan tatar telendäge berençe fänni universal' basma.
Süzlek Tatarstannıñ şähär awılları tarixın, üsemlek häm xaywannar dönyasın, respublika xalıqlarınıñ iqtisadi, fänni-texnik, ğilem-mäğärif, sänğät ölkäsendä ireşkän töp qazanışların yaqtırta. Mäqälälärneñ küp öleşe kürenekle şäxeslärgä bağışlana. Respublikada häm başqa ölkälärdä yäşägän ğalimnär, Tatarstanğa, tatar xalqı tormışına, mädäniätenä öleş kertkän başqa millät wäkilläre xaqında da küp mäğlümat tuplanğan. Süzlektä Tatarstan respublikasındağı küp kenä awıllar häm başqa toraq punktlar turında moñarçı matbuğatta basılmağan mäğlümatlar birelä, alarnıñ tatarça isemnäre tikşerelep yazıla..
Tatar ensiklopediä institutınıñ ölkän fänni xezmätkäre, yazuçı, tärcemäçe Liron Xämidullin belän söyläşüdän şul açıqlandı: 1999 yılda rusça variantına 3-4 yıl waqıt ütü säbäple dä, rusçasında bulmağan 40lap östämä mäqälä birelgän. Misal öçen: 24 bittä Aqtübä turında yaña mäğlümat uqibız: Könyaq Uralda, Saqmarnıñ Cayıqqa quşılğan urınında, Qazan xanlığı çitendäge borınğı qala. Orenburnı tözegän waqıtta (1743-44) P.İ.Rıçkov Aqtübä qalası xäräbälären, qäberlegen öyränä häm qäber taşlarınnan şähärneñ Baçman bäkkä nisbätle buluın açıqlıy.
Çınlap ta, bu süzlek şul qädär küñelgä yaqın ki, menä açabız berençe xärefne A, 17 bit: “Azatlıq” radiosı – Azat Yevropa/Azatlıq radiokorporatsiäseneñ tatar, başqort tellärendäge tapşıruları. Häm tulı ensiklopedik mäğlümat birelä. Açabız İ xärefen, 251 bit: İdel-Ural, İdelle Färit (Aği Färit Ämrulla ulı), häm başqalar, häm başqalar... Bu tatarça ensiklopedik süzlektä k-q häm t xärefennän başlanğan süzlär iñ küp urın alğan.
Här zıyalı ğailädä tormışta bu kitap bik tä urınlı. Bu süzlek tatar xalqı törle cirlärdä çäçelep yäşäsä dä, tatar xalqı öçen, tatar xalqınıñ tarixın, mädäniäten öyränä alırlıq äsbap.
Mälikä Basıyr, Qazan


text: "Ğiraq, tabiğıy baylıqlardan qala, iqtisadnıñ qalğan tarmaqlarına çit il investorların kertäçäk." Şuşı belderüne bügen Ğiraqnıñ waqıtlı Finans ministrı Kamil Äl-Kilani, Dubaida, Xalıqara Valuta Fondı oçraşuında yasadı. Äl-Kilani süzlärençä, yaqın arada iqtisadi üzgäreşlär iğlan iteläçäk. Çit il kompaniäläre Ğiraq şirkätlären satıp ala, alar belän urtaq kompaniälär tözi alaçaq, şulay uq, Ğiraqta üz ofisların aça alaçaq. Monnan tış humanitar tawarlardan qala, bar import tawarlarğa, "tözekländerü salımı" dip atalğan 5 protsentlı salım kerteläçäk. Äl-Kilani bügen Dubaida Amerikanıñ Finans ministrı John Snow belän oçraştı. Snow bu plannarğa xuplaw belderde, ämmä iqtisadnı torğızu öçen, başta Ğiraqta iminlek tä'min itergä kiräk, dip kisätte.


text:
Bügen Bağdadtan könyaqtaraq ğisyançılar sıyınğan urınnarnı çistartu öçen 5 meñläp AQŞ, Britan xärbiläre häm Ğiraq ğäskäriläre höcüm başladı.
AQŞ xärbie äytüençä, operatsiä Babil wilayäteneñ Jabilla şähärendä başlanıp kitkän. Anda 32 ğisyançı bar dip şiklänelä. Jabilla Bağdadtan 80 çaqrım könyaqta urnaşqan.
Xärbilär äytüençä, Bağdadtan könyaqta baş kütärü, koalitsiä xärbiläreneñ Fällücädäge operatsiäsennän iğtibarnı çitkä yünältü tırışlığı bulırğa oxşağan.
Bağdadtan könyaqtağı keçkenä şähärlärdä soñğı waqıtta ğisyançılıq artıp kitte. AQŞ häm Ğiraq xärbilärenä maşinalarğa quyılğan bombalar, raketalar häm keçkenä utlı qorallar belän höcüm itälär.
Bügen Baquba şähärendä qorallı keşelär yortınnan çığıp barğanba ber sönni din ähelen atıp üterde. Aña qädär Ğiraqnıñ tönyağında da ber sönni din ähele üterelgän ide.


text:
Köndälek matbuğatqa küzätü
Çärşämbe 21nçe ğinwar könne çıqqan gäzitlärdä “Telefonik –Dakar” xalıqara ralliendä zur ciñü ayulağan, böten dönyağa tanılğan “Kamaz–master” komandası turında yazalar. Bu xaqtağı reportaj “Alarnı dönya tanıdı” digän baş astında Watanım Tatarstan gäziteneñ berençe bitendä basılğan.
Şul uq gäzittä Äxät Safiullinnıñ “Ni öçen Gitler Devyatayevnı şäxsi doşmanı dip atağan?” digän mäqäläse dönya kürgän. Şul uq Devyatayevnı Sergey Korolev Sovetlar Soyuzı geroe isemenä täqdim itkän. Bu yazmada oçuçı Mixail Devyataev batırlığı turında söylänä.
Gäzitneñ 3nçe bitendä “İ tuğan tel, i matur tel” rubrikasında Roza Räxmätullinanıñ “Min po-russki znaeş'” dip atalğan mäqäläsendä bik aktual' sorawlar kütärä. Ana tele däwlät tele bulsın öçen barısı da eşlänäme, bu yünäleştä çit illärdäge millättäşlärdän ürnäk alırğa kiräk tügelme? – dip yaza ul.
Şähri Qazan gäzitendä Liliä Xämidullina “Zamannan qalışmasqa omtılış” isemle mäqäläsendä “Kazgorelektrotrans” munitsipal' unitar predpriätiese general' direktorı Äsfan Galävov belän äñgämä qorğan. Anda ber ayağı belän bankrotlıq çigenä basqan şirkätne saqlap qalğan Äsfan Galävov uñay näticägä kitergän eş çaraları turında söyli.
Şähri Qazannıñ ikençe bitendä Landış Fäyzullinanıñ “Kitap – ğilem çişmäse” mäqäläse urın alğan. Anda äytelgänçä, tatar balalarınıñ kübese tuğan teldä yazılğan kitaplarnı uqımağanğa, alarnıñ söyläm, fikerläw säläte tübänäyä, süz baylığı yarlılana. Şuşı wäzğiättän çığu öçen Mäğärif näşriäte “Mäktäp kitapxanäse” seriäsendä 25 tomlı kitaplar bastırıp çıqqan. Bu kitaplarda tatar xalqınıñ yözek qaşı bulğan kürenekle yazuçılarnıñ äsärläre tuplanğan.
Rus telendä çığuçı oppozitsion gäzitlärdä bu yulı şaqqatırğıç xäbärlär kürenmi. Alarda, mäsälän Şäymiev belän Putin arasındağı reyting ayırması 35 pozitsiä täşkil itü turında, ä alar arasında Vladimir Jirinovskiy, Grigoriy Yavlinski, Boris Nemsov, Valentina Matvienko toru kebek mäğlümatlar basılğan.


text:
Çallıda Alabuğa kürgäzmäse
Alabuğanıñ meñyıllığı uñayınnan oyıştırılğan kürgäzmägä, yazğı kanikul waqıtı bulğanğamı, mäktäp balaları ayıruça küp kilä. Atna başında açılğan kürgäzmä belän, yäğni, borınğı Alabuğanıñ räsemnärdäge çağılışı belän yözlärçä keşe tanışırğa ölgergän inde. Biredä Alabuğa däwlät tıyulığı häm Çallı kartinalar galereyası fondınnan alınğan räsemnär quyılğan. Quyılğan räsemnär närsäne çağıldıra, alarnıñ avtorları kemnär, bu xaqta Çallı kartinalar galereyasınıñ ölkän fänni xezmätkäre Älfiä Garipova söyli:
- "Kürgäzmägä Alabuğada yäşäwçe yäki anda yäşäp kitkän rässamnarnıñ eşläre quyıldı. Şular arasınnan R.Säläxov, Z.Minäxmätov, Andrey häm Mixail Kuznetsovlar, İğor häm Andrey Töxvatullinnar, A.Kosolapovnı atap kitärgä bula. R.Nurgaliev eşe dä iğtibarğa layıq. R.Säläxov äsärläre näkıyş' belän bäyle häm bolğar çorları istälegenä bağışlanğan."
Alabuğanıñ borınğı şähär ikänlegen "şaytan qalası", urıslar kebek äytsäk, "çertoğo gorodişe" qorılmaları da dälilli. "Şaytan qalası" üze genä dä ayırım, zur söyläşügä layıq. Şunlıqtan, älege borınğı qorılmalarğa qağılışlı räsemnärgä qısqaça ğına tuqtalabız:
- "Şaytan şähärçege"nä iğtibar birüçe rässamnar küp. B.Gil'fanovnıñ äsäre şuşı kürgäzmägä dä quyıldı. Anıñ eşe tarixi çınbarlıqnı yaqtırta dip uylıym. Tarixçılar äytüençä, "Şaytan qalası" unınçı ğasır azaqlarında tözelgän. Anıñ tözelüe islam dinen qabul itü belän bäyle digän farazlar da bar."
Çallıdağı kürgäzmägä 100дәH artıq äsär quyılğan. Şular arasınnan Alabuğanı biek manaralı çirkäwläre belän surätlägän 15 läp räsem kürergä mömkin. Ä menä mäçetle Alabuğa räseme beräw genä.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı