text:
Yañı Dünya
“Yañı Dünya” (1957 - 1991 ss. “Lenin Bayrağı” adınen neşir etilgen) - Qırımda qırımtatarca neşir etilgen bir gazettir. Şimdilik kiril urufatınen çıqarıla.
Lenin Bayrağı gazetası 1957 senesi Özbek ŞSCniñ paytahtı Taşkentte neşir etilmege başlandı. Qırımtatar tilini ve adetlerini coytulmaması ğayesinen qurulğan gazeta, kün keçken sayın Özbekistandaki qırımtatar müellifleri, şairleri, alimleriniñ toplaşuv yeri oldı.
Cafer Bulğanaqlı, Kerim Camanaqlı, Ziyaddin Cavtöbeli, Çerkez Ali, Şakir Selim, Yunus Temirqaya, Bekir Çoban-zade, Abdulla Lâtif-zade, Şamil Alâdin, Cevdet Ametov, Abdulla Dermenci, Riza Halid, Osman Ayder, Eşref Şemi-zade, Uriye Edemova, Yusuf Bolat, Zakir Qurtnezir, Ablâziz Veliyev kibi pek çoq yazıcı ve şairniñ eserleri Lenin Bayrağında neşir etildi.
Gazeta 1991 senesinde Qırımğa köçip kelgen soñ adını Yañı Dünya dep deñiştirdi. Yañı Dünya gazetası şu vaqıtta Qırımda neşir etilmege devam ete.


c: text/html

text:
Salı künü, aprel 19-da, Rusiye uquq qoruyıcıları qırımlılarnıñ evlerinle tintüv keçirgenler. Yedi kişi yaqalandı ve FSB tarafından sorğuğa çekildi. Taqiqat areketleri FSBniñ Qırım idaresi açtırğan cinaiy iş çerçivesinde keçirildi. Cinaiy iş Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) kibi tanılğan Qırım.Aqiqat maqalelerinden sebep açıldı. İşğal devamında bu madde boyunca üç cinaiy iş açıldı.
«Separatist maqalesinden» sebep belli Qırım jurnalisti Mıkola Semena şübe altına alındı. Aqmescit, Yalta ve Aqyarda yaşağan bir sıra insan, bazıları jurnalist bile degil, iş şaatları olalar. FSBde keçirilgen sorğudan soñ er kes azat etildi.
Qabaat ve tintüvler aqqında
Kün devamında tintüv ve yaqalavlar Rusiye ve Qırım matbuat vastalarında aydınlatıldı. Olarnıñ malümatına köre, tintüvler yedi adres boyunca keçirildi: Aqmescitte dört evde ve Yalta ve Aqyarda birer ev baqıldı. Er kesniñ bilgisayarları ve diger tehnikası tutıp alındı.
Moskva kontrol etken Qırım prokuraturası bildire ki, tintüvler Aqmescitniñ Kyiv rayonı mahkemesiniñ qararı esasında keçirildi. «Haber saytında yerleştirilgen maqaleniñ müellifi yarımada ve onıñ sakinlerine qarşı izolâtsion tedbirler, şu cümleden cenk areketlerini başlatmağa çağırğanı belli oldı», – dep qayd ete prokuratura.
Rusiye nezaret hızmeti şeklengenniñ adını aytmay. Faqat Qırım jurnalistleri sabadan berli Mıkola Semena aqqında laf ketkenini bildireler. Qırımda onı yıllar devamında yerli ve ukrain kütleviy haber vastalarında çalışqan tecribeli bir jurnalistni olaraq tanıylar. Bir qaç yıl evelsi jurnalist Qırım matbuat vastalarında «qavğa tili» aqqında «Haber matbuat merkezi» leyhası çerçivesinde ekspert olğan edi. Rusiyeniñ yarımada işğalinden bir qaç yıl ögüne «Den» ve «Zerkalo nedeli» neşirleri içün yazğan edi, amma 2014 senesi adise-vaqialarından soñ nefaqağa çıqtı. Rusiye mahsus hızmetleri onı nege esaslanıp Qırım.Aqiqatta çıqqan «separatist» maqaleleriniñ müellifi dep tanığanlar aytılmay. Radio Svoboda ukrain hızmetiniñ reberligi bildire ki, zenaatdaşları qorunacaq ve haberdar olmağa istegen insanlar içün adise-vaqialar aydınlatılacaq.
Tintüv vaqtında Mıkola Semenanıñ bilgisayarını alğanlar, anda neşir içün azırlağan maqaleleri bar eken. Bunı Qırım jurnalisti Lilâ Bucurova Facebookta yazdı, faqat bunıñ resmiy delili yoq.
Cinaiy iş çerçivesinde tintüvler diger qırımlılarnıñ evlerinde de oldı, şu cümleden jurnalistlerniñ evlerinde – yedi adres boyunca. Qırım adliyecisi Emil Kürbedinov sorğularda bar edi. Onıñ aytqanına köre, Mıkola Semena sorğudan soñ Qırımnı terk etmemek şartınen azat etildi. Yaqalanğan diger insanlar da azat etildi.
Taqiqatçılar bütün bilgisayarlarnı ve tehnikanı teşkerecekler, bundan soñ ise taqiqat tedbirleri ğayrıdan başlanacaq.
Poklonskaya Qırım.Aqiqatnı blok etecek ola
Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya cinaiy iş çerçivesinde Qırım ve Rusiyede Qırım.Aqiqat saytını blok etecegini bildirdi. «Rusiye Baş prokuraturası ve soñra Roskomnadzorğa «Qırım.Aqiqat» haber hızmetiniñ qapatılması içün vesiqalar azırlaymız. Bu zararlı bir hızmet, olarnıñ maqaleleri ekstremizm ve Qırım akimiyetiniñ itibarını bozmaq ıntıluvlarını, milletlerara qavğa çıqarılmasını aqlay», – dep ayttı o TASS Rusiye agentligine.
Qayd etmeli ki, aynı şekilde Roskomnadzor bir qaç Qırım neşirine kirişni yasaq etti. Olarnıñ arasında «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy», BlackSeaNews ve digerleri.
«Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» («Jurnalist tedqiqleri merkezi») «Qırım» batalyonınıñ göñüllileri aqqında çıqqan maqale boyunca cinaiy iş çerçivesinde yasaq etildi. Cinaiy iş Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi boyunca açıldı. Maqale müellifi Anna Andriyevskaya şeklengen kişi, neşirniñ sabıq hadimleri ise şaatlar olaraq sorğuğa çekildi. Episiniñ evinde tintüv keçirilgen edi.
Rusiye mahsus hızmetleri BlackSeaNews neşiriniñ baş muarriri, «Maydan inostrannıh del» hayriye fondunıñ eksperti Andrey Klimenkonı da separatizm maddesi boyunca qabaatlaycaq olalar. Bu cinaiy işlerniñ taqdiri aqqında şimdige qadar bir şey belli degil. Olarnıñ iştirakçileri esas Ukrainağa kettiler, bu sebepten apiske alınmaqtan qurtulğanlar.
Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi memleketniñ ceza qanunlarında Qırım işğalinden soñ peyda oldı. Bu madde beş yıllıq apis cezası berilecegini belgiley. Ukraina uquq qorçalayıcıları bildirgenine köre, bu madde Qırım işğaline razı olmağanlarğa qarşı bir mehanizm ola.
Malüm ki, Rusiye uquq qorçalayıcılarınıñ malümatına köre, Rusiyede Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi şimdilik işletilmedi, yani mahkeme tecribesi yoq. Qırımda ise bu madde üç cinaiy işniñ sebebi oldı.
Qırım tintüvlerine cevap olaraq cezalar olacaqmı?
Qırımdaki tintüv ve yaqalavlarnı ukrain akimiyeti ve media teşkilâtları izaatlağanlar.
Ukraina mustaqil media iş birligi yolbaşçısı Yuriy Lukanov ortaq halqara teşkilâtları, şu cümleden Rusiye jurnalistleri birliginiñ kâtibi Nadejda Ajgihina, Avropa ve Halqara jurnalistleri Federatsiyasınıñ ofisleri, em de OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi ofisine muracaat yollağanını bildirdi.
«Qırımda olğan şeyler işğalci akimiyetniñ yarımadada qalğan serbest jurnalistikanı yoq etmek yoluna devam etkenini ifadeley. Olar Qırımdan kerçek malümat bermege qorqmağanlarnı qorquzacaq olalar», – dep qayd etti o.
Ukraina Haber siyaseti nazirligi Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Ukraina havfsızlıq hızmeti, Tışqı işler nazirligi, em de halqara teşkilâtlar, şu cümleden OSCE kütleviy haber vastalarınıñ söz serbestligi temsilcisine muracaat etip, Qırımda jurnalistlerniñ yaqalanması ve evlerinde keçirilgen tintüvlerge seslenmege çağırdı.
«Jurnalistlerge qarşı yaqalav, apis cezaları, siyasiy ükümler, cinaiy işler, em de işğalcige boysunmağan jurnalistlerni ekstremizm ve separatizm ile qabaatlamaq ıntıluvları – yarımadada er angi azatlıq şekilleriniñ çirkin odürüv siyasetidir. Dünya Qırım vaqialarınıñ öz resmini yapqan ve dünyanı Qırım sakinleri «ana yurtunda» raat yaşağanlarında işandırğan Rusiye teşviqatını köz ögüne alıp, bunıñ kibi areketlerge sert qıymet kesmeli», – dep ayttı nazir Yuriy Stets.
Qayd etmeli ki, Qırımda jurnalistlerge basqı çoqtan devam ete. Ukraina matbuat teşkilâtları Qırım jurnalistleriniñ aq-uquqları bozula dep, Rusiyege nisbeten aynı bu sebepten cezalarınıñ quvetleştirilmesini teklif etmege tüşüneler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina jurnalistleri milliy birliginiñ İğor Lubçenko söz serbestligini qoruv milliy mukâfatınıñ taqım laureatı işğal etilgen Qırımda taqip etilgen qırımtatar cemaat jurnalistleri oldı.
UJMB yolbaşçısı Serğiy Tomilenkonıñ bildirgenine köre, bu qarar UJMB Kâtibiyeti tarafından qabul etildi, toplaşuv noyabrniñ 5-6-nda Kyivde keçirile.
«Yasaq, basqı, taqip, apis cezalarına baqmadan, qırımtatar cemaat jurnalistleri Ukraina ve dünya kütleviy haber vastaları içün yarımadada olıp keçken adise-vaqialar aqqında tarafsız malümat menbası olıp qala. Yarımada ilhaqınıñ soñki beş yılı devamında aq qorçalayıcılar jurnalistlerge yapılğan 300-den çoq basqını qayd etti, olarnıñ arasında ücüm ve işkence de bar», – dep qayd etti UJMB reisi.
Onıñ aytqanına köre, bu mukâfat qırımlı zenaatdaşlar Nariman Memedeminov, Server Mustafayev, Remzi Bekirov ve diger cemaat jurnalistlerinen birdemlik ola.
Mukâfat yıllar devamında UJMB reisi olğan İğor Lubçenkonıñ adını taşıy ve Ukrainada söz serbestliginiñ qorunmasına qoşqan isse içün berile. Onı doquzıncı kere bereler. 2016 senesi mukâfat laureatı Azatlıq Radiosı ve Qırım.Aqiqatnıñ müellifi Mıkola Semena olğan edi.
Rusiye quvetçileri Mıkola Semenağa işğal altındaki Qırımnı terk etmege yasaq etkeni içün mukâfatnı Azatlıq Radiosı ukrain hızmetiniñ Qırım.Aqiqat leyhasınıñ reberi Volodımır Prıtula teslim aldı.


text:
Ukraina Tış işler naziri Arsen Avakov «Don» Rusiye gemisiniñ Ukraina buksirine çarpqanınıñ videosını aydınlattı. Adise noyabrniñ 25-nde saba yüz berdi.
«Ukraina Tış işler nazirligi mahsus vastalardan faydalanıp, «Don» Rusiye sıñır gemisiniñ Ukraina gemisine çarpqanınıñ provokatsiya videosını elde etti. Rusiyeliler çıqarğan video alındı, emirler eşitile – halqara mahkemede delil olacaq!», – dep yazdı Avakov Twitter saifesinde.
Rusiye «elde etilgen videonı» daa izaatlamadı.
Noyabrniñ 25-nde Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirdi ki, Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra Rusiye Keriç boğazını vatandaş gemileriniñ keçmesi içün qapattı. Aynı vaqıtta, Rusiye üç gemisini Keriç boğazından yiberdi, amma Ukraina gemileriniñ Azaq deñizine keçişini blok etmege devam etti.
Noyabrniñ 25-nde aqşam Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Boris Babin bildirdi ki, FSB Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Eki yaralanğan kişi aqqında haber etilgen edi. Rusiye tarafınıñ tefsirleri şimdilik yoq.
Rusiye kütleviy haber vastaları, adise sebebinden Keriç boğazına «bir qaç Rusiye arbiy uçağı nezaret içün» yollanılğanını bildirdi.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeniñ noyabrniñ 25-nde Qara ve Azaq deñizlerinde yapqanlarını tenqit etti.
Keçenleri Avropa parlamenti Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege ve Ukrainada deñiz taşımacılığı saasında OSCE missiyasınıñ işini kenişletmege çağırğan qararnı qabul etti.
Bu sene sentâbrniñ 6-nda Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası Azaq deñizinde arbiy-deñiz bulunmasını quvetleştirmege qarar aldı.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
Aqmescit akimiyeti yıl-yıldan dekabr 10-da qayd etilgen İnsan aqlarını qoruv künü munasebetinen bir de bir miting keçirilmesini yasaq etti. Bundan sebep faaller Qırım paytahtında narazılıq piketini ötkerecek olalar.
Bunı Qırımtatar halqı aqlarını qoruv komitetiniñ reisi Eskender Bariyev dekabr 5-te Aqmescitte keçirilgen matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Bizler Rusiye Federatsiyasınıñ qanunına köre şeer şurasına muracaat ettik, lâkin belli olmağan sebeplerden yerli akimiyet tedbir keçirilmesine izin bermey. Bu arada, bizler onı er kün bir de bir tedbir keçirilgen binada yapacaq olamız. Öyle bir fikirimiz bar ki, Qırımda ve, belki de, bütün Rusiye Federatsiyasında halqara insan aqları kününi qayd etmege istemeyler», – dedi Bariyev.
Bundan sebep, Qırımtatar halqı aqlarını qoruv komiteti dekabr 10-da Aqmescitteki merkeziy meydanda piket ötkerecek ola. Bariyevniñ qayd etkenine köre, bu tedbir Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasası bile bergen aqlarnı körmemezlikke urğanlarına narazılıq olacaqtır.


text:
«Terciman» medeniy ayatnıñ faydalı malümatı aqta musulman cemiyetini haberdar etecek ve rus toplulığını olarnıñ ayatı, dünya baqışı ve ihtiyacları ile tanıştıracaq bir köpür olacaqtır. Vazifeniñ emiyetini ve ağırlığını añlap, muarririyet oña öz duyğudaşlıq ve emegi ile yardım etmege azır olğan ürmetli insanlarnıñ sayısı az olmaycağına ümüt besley». Bu kibi sözlernen 132 yıl evelsi yañı «Terciman» gazetası açıldı. Taqdiri aqiqaten meşur oldı. «Terciman»nıñ ilk sanı 1883 senesi aprel 10-da çıqtı…
Gazeta açılmasınıñ teşebbüsçisi cemaat erbabı ve publitsist, neşirci, yazıcı İsmail Gasprinskiy ola. İnsan ayatınıñ eñ müim mevzularını kötergen gazeta qırımtatar ve rus tillerinde çıqa edi. Başta er afta, soñra aftada üç kere ve er kün çıqa edi. 1914 senesi Gasprinskiniñ olümine qadar, soñra daa 4 yıl devamında oğlu Refatnıñ muarririyeti altında çıqa. «Tercimannıñ» 1903 senesi qayd etilgen 20 yıllığı umummilliy forum şeklinde keçe ve Gasprinskiyni «Rusiye musulmanları milletiniñ babası» olaraq tanıttıra.
İşte, Qırımnıñ Rusiye imperiyası terkibinde olğan 100-nci yılı yarımadanıñ tamır halqında gazeta peyda ola…
Qırımnıñ Rusiye imperiyası terkibinde olğan 100-nci yılı yarımadanıñ tamır halqında gazeta peyda ola
Bir qaç künden soñ «Terciman»nıñ nevbetteki sanında felsefiy bir sual qoyula – yañı neşirniñ esas maqsadı olaraq qabul etile: «Caillik qaranlığında ne vaqıtqace qalacaqmız… Közlerimizni açayıq, niayet, özümizge baqıp, alımıznı diger halqlarnıñ vaziyeti ile qıyaslayıq. Er şeyniñ oca ve ustası – bilgidir. Avropa medeniyetiniñ eserleri – yipten inesine qadar – oquv yurtlarınıñ yardımı ile ögrenile ve yaratıla. Öyle ise, ne içün biz o qadar faalsiz olamız?».
«İlimlerni beşikten mezarğa qadar ögrenmek» – ulu maarifçige ait olğan neşirniñ ümde ve şiarı…
Yañı neşirniñ ğayelerinden daa biri: «Quran – muqaddes kitabımız. Bizni oqumağa, işlemege, doğru yaşamağa ögrete. Maarifçilik insanğa hızmet ete. Quran ile maarifçilik, musulmanlarnıñ çoqusı tüşüngeni kibi, bir-birine keder etmey… Bedenniñ amanlığı içün – bilgi».
Er vaqıt bir de bir adiy ve zaruriy şeyler aqta qasevet çekken faqır oca nege ögrete bile?
Amma, teessüf ki, qayd ete neşir, – tatar ocasınıñ emeginden ücüz bir şey yoq. «Tatar ocasından daa da unutılğan ve körmemezlikke urulğan bir şey yoq ki», – qayd ete «Terciman» maqalelerinden birinde. Kerçketen – er vaqıt bir de bir adiy ve zaruriy şeyler aqta qasevet çekken faqır oca nege ögrete bile?
Er bir devren neşir kibi, gazeta Qırım ayatınıñ vaqialarını aks ete. Böyleliknen, 1884 senesi mart 8 künü «Terciman» «memnüniyet ile» Kefe nahiyeniñ Kök-Taş köyünde oquv yurtunıñ açılışı aqta bilidire. Açılış künü mektepte yerli qırımtatarlarınıñ 33 talebesi toplana. «Oquv yurtu hazine esabına açıla, amma, sakinlerniñ de issesi körümlidir». Bay mırzalar yañı mektepke destek köstermege vade eteler. «Güzel iş, – yekün çeke gazeta, – endi talebelerniñ olmasına ıntılmaq kerek».
Neşir qırımtatarlarnıñ eñ müim meselelerini kötere. 1885 senesi oktâbr ayında ve ileride gazeta «Zıncırlı» medresesiniñ fuqare alına diqqat ayıra: «Dört yüz yıl evelsi Qırımnıñ ekinci hanı Mengli Girey… halqına tasil berimelsi içün Bağçasarayda müteşem bir taş binasını qura – medrese ve mında şardıvannı yerleştire… Han mezkür oquv yurtunıñ yanında ayrı dürbede defn etilgen ve ruhiy közleri ile ep oqutuv ketişatını seyir etmekte… Amma, afsus ki, bizim nezaketsiz ve say nesilimiz ruhiy tesirge lâqayttır… Han şimdi öz medresesiniñ alını körse, ne aytır edi? O, medereseni onıñ qaldırğan mirasına nasıl etip baqqanımıznı körse, bizim qalın sırtlarımızda nice tayaq sındırır edi», – dep yaza «Terciman».
Qırımnıñ ciddiy suali – qırımtatarlarnıñ topraqsız ve neticede fuqare olmasıdır
Qırımnıñ daa bir ciddiy suali – qırımtatarlarnıñ topraqsız ve neticede fuqare olmasıdır. Bu mevzu «Terciman»nıñ ilk peyda oluv kününden muzakere etilmekte.
Neşir topraq meselesini topraqları olmağan qırımtatarlarnı vaqıflarda yerleştirip (vaqıflar – diniy ve hayriye işlerge ayırılğan topraqlar – G.B.) al etmege teklif ete. Şunıñ içün bu kibi teşebbüsler akimiyetten çıqqanda, gazeta buña pek eyi munasebette buluna edi. Amma, Qırımda topraq meselesi ne XIX asırda, ne 1917 senesi inqilâbına qadar, ne bundan soñ çezilmey…
Diqqatqa lâyıq daa bir bildirüv 1886 senesine ait. Onı oquğan şahıs fevral 4 künü Bağçasarayda ilk sefer qırımtatar tilinde sanalaştıruvnıñ keçirilecegini ögrenir. Meraqlısı şunda ki, sanalaştıruvda iştirak etkenler… – Tiflisten kelgen ermeni artistler. Gazetanıñ malümatına köre, bir qaç künden soñ ötkerilgen oyun yalıñız qırımtatarlarnı degil de, yunan ve qaraylarnıñ diqqatını da celp ete.
«Er bir insan tınçlıq ve bahtnı qaçuvda degil, vatanında qıdırmalı»Gazetadan alınğan tsitata
1886 senesi sentâbr 21 künü gazeta oquyıcılarına çerik asır evelsi qırımtatarlarnıñ Türkiyege olğan icreti aqqında hatırlata. «Biñlerce qırımtatarı ğurbette elâk oldı, er şeyden marum qaldı, bazıları keri qaytqanlar». İşbu icretniñ sebebi ve çar ükümetiniñ rolüni incelemeyip, gazeta «icret havflı ve qıyın ketişat» olğanını qayd ete… Er bir insan tınçlıq ve bahtnı qaçuvda degil, vatanında qıdırmalı». Şübesiz ki, işbu sözlerniñ bugünki aktualligi de körümlidir…
Belli tatar publitsisti Camal Validi «Terciman»nıñ emiyeti ve onıñ muarrir-neşircisi İsmail Gasprinskiy aqqında böyle dey: «Onıñ gazetası aftada 1-2 kere basıla, kölemi ve miqdarı büyük degil, amma bu kibu küçük kâğıtçıqnıñ tesiri rus «Novoye vremâ» ya da ingliz «Times» gazetalarınıñ emiyetinden daa da büyük edi. Çoq vaqıt keçti ve onıñ ğayret neticeleri közleri ögünde büyüp kelmekte edi. «Terciman»nıñ tesiri altında Rusiyeniñ çeşit köşelerinde yañı mektepler, hayriye teşkilâtlar açıla, edebiy faaliyet başlana. Gazeta bazılarnı bilgileriniñ arttırılmasına, digerlerni cemaat, edebiy ve maarif faaliyetine celp ete. On yıl bile keçmey, Gasprinskiy ulu ocanıñ ğayelerini inkişaf etken ve tarqatqan tarafdarlarını tapa».
Validiniñ sözlerine köre, 1905 senesinden soñ «Terciman» öz emiyetini coyğanına baqmadan, muarriri – İsmail Gasprinskiyniñ – adı Rusiye musulman halqları arasında ep ürmetke lâyıq edi. Bunı gazetanıñ 25 yıllığına bağışlanğan oquyıcılarnıñ minnetdarlıq sözleri tasdiqlay. Gasprinskiyniñ ölümi ise «oquğan musulmanlarğa bir kök güdürdisi kibi kele».
Ne ise, ğaliba, er bir naşir, muarrir ve gazeta bu kibi taqdirni yaşamaq ister, nice yıllardan soñ insanlarnıñ aqıllarında qalmaq – «Terciman» ile olğanı kibi…
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrainsk PEN-klubınıñ azası


text:
Qırımda apis etilgen Qırım cemaat jurnalisti, ekinci Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Rustem Şayhaliyevniñ babası - Dinar Şeyhaliyev vefat etti.
"Bir yarım ay evel 63 yaşındaki qırımtatarğa apansızdan rak diagnozını qoydılar. Onkologiya hastalığı tez ileriledi, adam 2019 senesi martta olğan oğlunıñ apsinden soñ stressni baş etip olamadı. Onıñ eñ büyük arzusı - oğlunı serbest körmek edi", - bildirdiler faaller.
"Qırım birdemligi"niñ malümatına köre, cenaze yarın olacaq.
Rustem Şeyhaliyev 2015-inci yıldan başlap Qırımdaki apis ve tintüvlerni aydınlata edi. 2019 yılda martnıñ 27-sinde onı apis ettiler. Rusiye FSB-si onı "Hizb ut-Tahrir" teşkilâtına ait olğanında şekley.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Salı kününden başlap, noyabrniñ 17-den, Aqmescitte yañı suv berilüvi cedvelleri tayin etile. Bunıñ sebebi, “suv anbarlarınıñ toldurılması ile bağlı fena vaziyet”, dep añlattılar “Voda Krım” şirketinde.
“Suv anbarlarınıñ fena seviyeleri ve ölü kölemler olmaması içün ve suv teminatı turğunlaşması ile bağlı tedbirlerniñ ömürge keçirilmesine qadar, “Voda Krım” Aqmescit filialı noyabrniñ 17-den yañı suv berilüvi cedvellerini sınap başlamağa mecbur: salı, çarşenbe, cumaaqşamı – saat 06:00-dan – saat 8:00-gece ve saat 19:00-dan – saat 21-gece; cumaa, cumaertesi, bazar – saat 18:00-den saat 22:00-gece”, – dep yazıla bildirmede.
Berilgen malümatqa köre, suv berilüi cedveli bir afta devamında sınav esnası vaqtında belgilenilecek.
Keçende, “Voda Krım” şirketiniñ başı Vladimir Bajenov, Aqmecitniñ ğarbındaki yerastı menbalardan künde 80 biñ metr kub qadar qoşma suv tulumbalanacaq, dep bildirdi.
Kreml tarafından tayinlengen Qırım "kuratorı", Rusiye baş nazir muavini Marat Husnullin yarımadada suv qıtlığı qırımlılarnıñ "hırsızlığınen" bağlı dedi.
Noyabrniñ 2-nde Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, suv qıtlığını qapatmaq içün Aqmescit etrafında büyük suv yedekleri yoq, şunıñ içün akimiyet "eñ beterine azır". Ealige suv berüv cedveli, onıñ tahminlerine köre, daa eñ az bir yıl olacaq.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Oktâbr 20-ne keçer gecesi Çonğar köyü yanında bozulğan Melitopol-Canköy elektrik tiremesi işlettirildi. Bunı «Ukrenergo» şirketiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Saat 13:42 tiremelerden tapılğan şeylerni içki işler organları hadimleri tarafından çıqarmaq ve etrafnı teşkermek içün Canköy-Melitopol ava yolağı vaqtınca söndürilgen edi. İşbu areketlerniñ soñunda, saat 15:55, yolaq işletildi. Böyleliknen, Qırım MC elektroteminleviniñ sıñırılana bilecegi ile bağlı imkâniyet yoq oldı», – denile beyanatta.
Qayd etilgeni kibi, al-azırda yarımadanıñ energiya ile teminlevi sıñırlanmağan.
Herson vilâyetinde oktâbr 20 künü kene bir kene «Melitopol-Canköy» yolağınıñ tiremelerini bozdılar. Biriniñ tübüne mina qoyulğan edi. Militsiyanıñ bildirgenine köre, 3 mina ve 2 trotil qılıçı tapıldı.


text:
Dünya qırımtatar kongressiniñ İcra komiteti noyabr 7-8 künleri olıp keçken toplaşuvında işğal etilgen Qırımda quvalanğan semetdeşleri içün uquq yardımı merkezini qurmağa qarar aldı. Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, eñ eyi uquq şirketleri ve adliyeciler adamlarnı basqılardan qorumaq içün celp etilecektir.
Bütündünya qırımtatar kongressiniñ (DQTK) İcra komiteti Kiyevde «yerleşmege» qarar aldı. Bundan evel Qırımda yerleşken edi. Bunıñnen bağlı deñişmelerni DQTK nizamnamesine kirsetmek qararı icra komitetniñ cumaertesi künü keçirilgen toplaşuvında qabul etildi, dep ayttı Qırım.Aqiqatqa kongress prezidenti, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.
Onıñ bildirgenine köre, işbu qararnıñ sebebi Rusiyeniñ Qırım işğali oldı. Çubarov şunı qayd etti ki, Kiyevde icra komitetniñ 23 azasından 16 kişi bar edi. «Amerika Qoşma Ştatları ve Kanada diasporalarınıñ vekilleri yoq edi, Merkeziy Asiya ve Bulğaristan temsilcileri kelmedi. Amma kvorum toplandı. Baqılacaq meselelerni evelden Skype vastasınen belgiledik», – dep ayttı DQTK prezidenti.
Toplaşuvnıñ esas mevzuları Qırımda quvalanğan vatandaşlarğa kösterilecek yardım ve yarımada naqliyat qamaçavı iştirakçilerine qoltutuv oldı. Rusiye akimiyeti tarafından basqı altında qalğan qırımtatarlar içün İstanbulda uquq yardımı merkezini qurmaq qararı qabul etildi. «Qırımda semetdeşlerimizniñ aq-uquqlarını qorçalamaq içün eñ eyi uquq şirketleri ve küçlü adliyecilerni celp etecekmiz», – dep qoştı Çubarov.
DQTK icra komitetiniñ azası Ervin İbragimovnıñ fikirince, uquq qoruması merkezleri qırımtatarlar yaşağan diger devletlerde de teşkil etile bile. «Menim fikirimce, diasporamız temsil etilgen dünyanıñ er yerinde bunıñ kibi merkezler açılmaq kerek. Olarnı derneklerimizniñ (qırımtatar medeniyeti ve yardımlaşma cemiyetleri) yanında meydanğa ketirmek doğru olur edi. Olar Ukraina ve diger memleketlerniñ konsullıqları ve elçihaneleri ile faal işbirligi yapmaq kerekler», – dedi İbragimov Qırım.Aqiqatqa.
İcra komitetniñ toplaşuvına Qırımdan kelgen İbragimovnıñ bildirgenine köre, işniñ birinci künü diasporadan kelgen iştirakçilerniñ Qırımdaki vaziyetniñ hususiyetlerinden haberdar olmağanı is etile edi. «Faqat kongressniñ soñki toplaşuvından soñ diasporamızdaki (Ankara) qırımtatar gençleriniñ işke faal sürette qoşulğanına quvandım. Teneffüste olarnen subetleştim. Vatanımızda ne olğanını bileler. Lâkin haber vakuumı kene de bar», – dep qayt etti İbragimov.
Kiyev eksperti Yuliya Tişçenko böyle bir merkez işiniñ semereligini tahmin etip olamadı. «Rusiyeniñ Qırımda uquq alanınıñ tışında areket etkenini añlaymız, işler (mahkeme, qırımtatar faallerine qarşı – QA) sımarış ve nümünege oşay. Amma Kongress bunıñ kibi işlerni aydınlata bile», – dep ayttı o Qırım.Aqiqatqa.
Refat Çubarov qayd etti ki, Qırımdaki semetdeşlerini qoruma meselesinde haber qısmı eñ müimlerden biridir. Onıñ aytqanına köre, DQTK icra komitetiniñ azaları bütün dünyada insan aqları künü qayd etilgen dekabr 10-da qırımtatarlarğa qarşı basqılarnı toqtatmaq talabı ile Rusiye elçihaneleri yanında narazılıq aktsiyalarını keçirmege añlaştılar. İleride bunıñ kibi aktsiyalar er ay ötkerilmek kerek, dep tüşüneler icra komitetniñ azaları.
İcra komitetniñ eñ müim mevzularından biri Qırım naqliyat qamaçavı iştirakçilerine kösterilecek yardım oldı. Çubarovnıñ qayd etkenine köre, icra komitetniñ nevbetteki toplaşuvı yanvar 16-da Geniçeskte, Qırım ile memuriy sıñırğa yaqın bir yerde keçirilecek. Anda qamaçav iştirakçilerini qışta aktsiyanı devam ettirmeleri içün ihtiyacı olğan er şeynen temin etmek meseleleri baqılacaqtır. Çubarov qamaçav devam etecegini bildirdi.
Kiyevdeki Yaqın şarq tedqiqleri merkeziniñ eksperti Sergey Danilovnıñ zanınca, Qırımda Meclis faaliyeti zorlaşqanınen DQTK qıymeti arta.
«Bu qırımtatarlarnıñ Qırımdaki qardaşları ile bir olğanınıñ isbatıdır, yalıñız qırımtatarlarnı birleştirecek degil, qırımtatarlar yaşağan memleketlerdeki ükümetler ve cemaatnıñ diqqatını celp etecek bir mehanizm, qırımtatar meselesini halqara kün tertibine kirsetmek imkânıdır», – dep ayttı Danilov Qırım.Aqiqatqa. Onıñ qayd etkenine köre, al-azırda qıtada qırımtatarlar içtimaiy ve tasil infrastrukturasınıñ büyük qısmını ğayrıdan tiklemege mecburlarr, kongress ise bu ceetten de faydalı olur.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi FSB tutqan eki Ukraina askerini eki ayğa apiske aldı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Böylece, «Yañı Qapu» buksiriniñ ekipaj azası Viktor Varemez ve «Nikopol» kateriniñ matrosı Sergey Tsıbizov 2019 senesi yanvarniñ 25-na qadar nezaret altında qalacaqlar.
Daa evel haber etilgeni kibi, Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde FSB tutqan Ukraina deñizcileriniñ cezası belgilenecek oturışuv başladı. Rusiye uquq qoruyıcıları mahkeme ögünde telükesizlik tedbirlerini quvetleştirdi.
Daa evel haber etilgeni kibi, qırımlılar Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesiniñ binası ögünde toplaşa. Olar FSB esir alğan Ukraina askerlerine qoltutmağa keldi.
Salı künü saba belli oldı ki, Ukraina deñizcilerini sekiz qırımlı advokat imaye etecek.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra belli oldı ki, FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı. Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov bazarertesi künü bildirgenine ki, Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina Arbiy deñiz quvetlerine ait üç gemini noyabrniñ 25-nde Keriç boğazında zapt etip, 24 Ukraina askerini tuttı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovanıñ malümatına esaslanıp bildirdi ki, Keriç boğazında esir alınğan üç Ukraina askeri Keriç hastahanesinde buluna.
Ukraina Yuqarı Radası Keriç boğazında Rusiye arbiyleri tarafından Ukraina gemilerine açılğan ateş sebebinden bir qaç vilâyette cenk vaziyetini ilân etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
Andrey Eyderniñ ögey anası, Qırım yanında rusiye quvetçilerinen deñizde tutulğan ukrain deñizciniñ sağlıq alı aqqında haber etti. Yevğeniya Eyder öz Facebook saifesinde, tünevin Andrey ameliyat keçirdi dep bildirdi. “Saat 08:35-ke olğan malümatıma köre - Anrey tünevin aqşam kezgen qızına telefon etti. Çoq şey aytmadı - ameliyat keçirdi, hastahanede yata, er şey yahşı - dep ikâye etti”, - yazdı Yevgeniya Eyder.
Daa evel haber etildi ki, Kreml nezareti altında Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesinde noyabr 25-inde tutulğan ukrain deñizcileriniñ cezasını tayinlenecegi bildirildi.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Aqşamğa yaqın Rusiye ukrain gemilerini keçirdi, amma birazdan atışlar aqqında belli oldı. Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ malümatına köre, ücüm neticesine altı ukrain arbiyi yaralandı. Rusiyede silâ qullanuvını tasdıqladılar ve üç yaralanğan ukrain deñizcisi aqqında haber ettiler.
Ukraina Yuqarı Radası, noyabr 26-sında aqşam bir sıra vilayette Azaq ve Qara deñizleriniñ içki suvlarında cenk vaziyetini ilân etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
Muhammed
Muhammed peyğamber ya da Muhammed bin Abdullah (arapça محمد بن عبد الله, doğumı: 571 s. aprel 26, Mekke – vefatı: 632 s. iyün 8, Medine) – İslâm dininiñ peyğamberi. Tam adı – Ebu'l-Qasım Muhammed bin Abdullah bin Abdulmuttalib bin Haşim bin Abdumenaf el-Quraşiy (Arapça: أبوالقاسم محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف القرشي). Musulmanlar onıñ eñ soñki peyğamber olğanına ve oña Allahtan Quran vahiy etilgenine inanalar. Muhammed peyğamber Mekkede doğdı, Veda haccından soñra Medinede vefat etti.
Musulmanlar Muhammedniñ adını añğan soñ adetince "sallâllahu aleyhi ve sellem" (arapça صلى الله عليه و سلم) cümlesini aytalar. Yazılğanda "s.a.s." ya da "s.a.v." olaraq qısqartılğan bu cümle, "Allahnıñ selâmı onıñ üstüne olsun" manasına kele.


text:
Amerika içtimaiyatçıları Virginia Polytechnic Instituteniñ professorı Gerard Toal ve onıñ işdeşi Colorado universitetinden John O'Loughlin 2014 senesiniñ dekabr ayında Qırım yarımadasında tedqiq keçirip, qırımtatarlarnıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putin, Amerika Qoşma Ştatlarınıñ prezidenti Barack Obama ve Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovğa munasebetleri bitaraf olğanını belgilegen ekenler, dep haber ete Nastoyaşçeye vremâ.
Rusiyeniñ Levada-tsentr mütehassısları Amerika işdeşlerine yardım etip, 752 insannı soraştırdılar.
Ealini Ukrainanıñ daa altı regionında soraştırdılar: Odessa, Nikolayev, Herson, Dnepropetrovsk, Zaporojye ve Harkovda. Anda 2 biñ kişige sualler berildi. Lugansk ve Donetskte sorav olmadı.
İçtimaiyatçılar bu yerlerde yaşağan adamlarnıñ Moskva, AQŞ ve NATOğa munasebetlerini ögrenecek ediler. Ukrainanıñ cenüp-şarqı ve Qırımnıñ neticeleri er bir mesele boyunca farqlana, lâkin NATOğa munasebeti bam-başqa.
Kreml tarafından «Novorossiya» olaraq sayılğan altı vilâyetniñ ealisi, şu cümleden rusça laf etkenler, kelecegini yalıñız Ukraina ile bağlaylar.
Qırımdaki neticeler bam-başqa: qırımlılar Moskvağa qoltutıp, NATOğa inanmay ve özüni avropalılar olaraq saymaylar.
Qıtaiy Ukrainada cevap bergen ukraince laf etkenlerniñ 55 fayızı ve rusça laf etkenlerniñ 50 fayızı Vladimir Putinge menfiy yanaşa. Obama ve Poroşenkoğa munasebetleri bitaraf.
Qırımda ise tam tersi: ruslarnıñ 75 fayızı Rusiye prezidentine yahşı davrana, ve aman-aman 80 fayızı Obamağa menfiy yanaşa. Tedqiqçilerniñ bildirgenine köre, qırımtatarlarnıñ ekseriyeti Putin, Obama ve Qırım yolbaşçısı Aksenovğa bitaraf davrana.
İçtimaiyatçılar bunıñ sebebi kütleviy haber vastaları olğanını aytalar – ukrain televideniyesini seyir etkenler kendi ükümetine qoltuta, Qırımda ise Rusiye telekanalları olğanından sebep Putinge qoltutalar.


text:
Donbassta Rusiye jurnalistleriniñ ölümi aqqında cinaiy iş boyunca qabaatlanğan ukrain arbiyi Nadejda Savçenko Moskva SİZOsından Rostov vilâyetine avuştırıldı, dep bildirdi adliyecisi İlya Novikov.
Onıñ cuma künü Facebook saifesinde yazğanına köre, o, imayesi altında bulunğan Savçenkoğa kelgende onı Rostovğa avuştırğanlarını ögrendi.
Adliyeciniñ qayd etkenine köre, Savçenkonıñ bulunacaq yeri daa belli degil.
İyül 13-te Rusiye Baş prokuraturası qabaat qararı tasdıqlanğanını ve Ukraina vatandaşına nisbeten cinaiy işniñ Rostov vilâyetiniñ Donetsk şeer mahkemesine berilgenini bildirdi.
Nadejda Savçenko keçken sene iyül ayından berli Rusiyede apiste buluna. O, qabaatını red etip, eki kere açlıqnı ilân etken edi. İmayesi bildire ki, 25 yılğa qadar azatlıqtan marum qala bilecek ukrain arbiyini Ukrainadan hırsızlap, Rusiyege alıp kettiler.
Bütün dünyada Savçenkonı azat etmek talabı ile aktsiya ve kampaniyalar keçirile. Moskva şeer mahkemesiniñ soñki qararına binaen, onıñ apis müddeti sentâbr 30-ğa qadar uzatıldı.


text:
Cevdet Ametov
Cevdet Ahmetov (1917 — 1995) — Qırımtatar yazıcısıdır. O Qara deñizniñ yalı boyunda Limena köyünde (şimdiki Yalta regionı) 1917 senesinde doğdı. Yaltada 7 senelik mektepni bitirgen son, Qırım Pedagogika İnstitutınıñ Tatar Tili ve Edebiyatı fakultetinde oqudı. Oquvda ekende Ekinci Cian cenki başladı, cenkke ketken içün oquvnı taşladı.
Cenkten soñ pek çoq ikâye yazdı. İkâye kitapları neşir etildi. “Ateş Başında”, “Toplar Susqan Soñ”, “Erılğanlar Açqanda”, “Qurşunnen Toqtalğan Yır” bularnıñ eñ namlılarıdır.
Cevdet Ahmetovnıñ ikâyelerinde balalarnıñ yeri bek müimdir. Onıñ kitapları meramet, bağlılıq, iygilik tüşüncelerinen toludır.
Cevdet Ahmetov 1995 senesinde vefat etkendir


text:
Bank
Bank (italiyansha bankol — stol) — aqsha qarjıları men qorların jıynaw, beriw, ma'mleketler, ka'rxanalar (firmalar), mekemeler ja'ne jeke adamlar arasındag'ı o'z-ara to'lemler men aqshalay esap ayırısıwda da'ldallıqtı ju'zege asırıw, aqshanın' belgili bir tu'rin aylanısqa qosıw, aqsha men qunlı qag'azlar shıg'arıw, altın menen, shetellik valyuta menen tu'rli operatsiyalar jasaw ja'ne basqa da xızmetler atqaratug'ın qarjı mekemesi.
Banktin' payda bolıwı men rawajlanıwı tovar-aqsha qatnaslarının' rawajlanıwı menen tıg'ız baylanıslı. Bankler ka'rxanalardın', firmalardın', kompaniyalardın', sonın' menen qatar turg'ınlardın' waqıtsha paydalanılmay bos turg'an qa'rejetlerin jıynaıp, qa'jet etiwshilerge o'sim menen waqıtsha kredit beriw arqalı qarjı mu'ta'jligin o'teydi.
So'ytip, Bankler aralıq xızmet atqarıp aqsha bazarında tovarg'a aynalatug'ın jan'a talap men minnetlemeni qayta tikleydi. Minnetleme men talaptın' payda bolıw protsessi qarjılıq-da'ldallıq xızmettin' negizin Bank - erekshe ka'rxana.
Eger a'piwayı ka'rxana xızmetinde aqsha to'lem rolın atqarsa, al Bank xızmetinde ol tovar ornına ju'redi. Bankler waqıtsha paydalanılmay turg'an bos aqsha qa'rejetlerin o'zine jıynaw, klientlerge sshet ashıp, kassalıq xızmet ko'rsetiw, qısqa ja'ne uzaq mu'ddetke nesiye beriw, kredit bo'liw, investitsiyalıq xızmet atqarıw (uzaq mezgilli quramalı shıg'ınlardı qarjı ajıratıw, qunlı qag'azlar shıg'arıw) t.s.s. o'z arnawlı xızmetlerge birge, bazar ekonomika jag'dayında lizinglik, faktoringli, traslıq, ken'esshilik, informatsiyalıq, t.b. xızmetlerdi de atqaradı.
Bank ju'rgizetug'ın operatsiyalar passivli (resurslardı banktegi sshetke engiziw) ja'ne aktivli (Bank resursların ornalastırıw) bolıp bo'linedi. Negizgi passivli operatsiyalardın' qatarına Banktin' o'z kapitalı (ustavlıq qor, rezervlik qor), depozitler qabıllaw ja'ne bankaralıq aqsha bazarınan qosımsha resurslar alıw jatsa, al, negizgi aktivli operatsiyalarg'a bankaralıq kredit beriw, investitsiyalıq (tikkeley ja'ne portfeldi) qarjı bo'liw, t.b. jatadı. Kommertsiyalıq Bankler bular menen qatar da'ldallıq ja'ne isenimlik (kommanditlik) operatsiyalardı da jasaydı.
Atqaratug'ın xızmeti men sıpatına qaray — ortalıq emmisiyalıq (Ultlıq bank, onın jergilikli filialları), kommertsiyalıq, investitsiyalıq, salalıq, al menshik tu'rine qaray ma'ml., aktsion., korporativlik, aralas, ma'mleketaralıq Bankler bolıp bo'linedi. Birinshi ret Bankler orta a'sirde Arqa İtaliyada, keyinirek Germaniya men Niderlandtın' sawda ortalıqlarında payda boldı.
Bank isinin' ilgeri rawajlanıwına, a'sirese, 1716—1720 jılı Frantsiyadag'ı Djona Lo bankinin' ta'siri zor boldı. Ol birinshi ret aqsha emissiyasın ju'zege asırdı. Onın' shıg'arg'an banknotları aylanıs barısında ma'ml. qag'az aqshag'a aynaldı. Baslı maqseti payda tabıwdı ko'zlegen B. sanaat men sawda kapitalistlerinin' mol aqsha qarjıların o'zine tarta basladı. Olar qarızg'a metall aqsha beriwden endi iri o'ndirisshilerge qarızdarlıq minnetlemeler arqalı kredit beriwge ja'ne klientinin' ag'ımdag'ı sshetine aqsha awdarıwg'a ko'shiwdi, so'ytip qarız kapitalının' qozg'alısın uyımlastıratug'ın erekshe qarjı ka'rxanası retinde o'ris aldı.
20 a'sirdin' basında bank isi men sanaattın' toplanıwı ja'ne monopoliyalanıwı Banklerdin' rolın a'dewir o'zgertip, Bank belgili bir salag'a ya ka'rxanag'a sistemalı tu'rde kredit beriwge ko'she basladı. Olar, ko'bine, uzaq mezgilli qarız beriwge (8 — 10 jılg'a deyin) umtıldı. Sanaat, transport, sawda ja'ne basqa da aktsion. ja'miyetlerdin' qunlı qag'azların (aktsiyalar, obligatsiyalar) bazarg'a shıg'arıw ja'ne ornalastırıw na'tiyjesinde Bank sanaat penen jaqınnan jaqınlasıp, ka'rxanalardın' qunlı qag'azlarının' baqlaw paketin o'z qolına toplandırdı. Usının' na'tiyjesinde 20 a'sirdin' birinshi ret shereginde Ullı Britaniya men Germaniyada iri-iri Bankler ajıratılıp shıqtı. Bank jumısı barg'an sayın rawajlanıp, endi olar jay da'ldallıq rolınan asıp, barlıq iri sawdagerler men usaq xojayınlardın' pu'tkil aqsha kapitalın jıynap, belgili bir eldegi o'ndiris qural-u'skeneleri men shiyki zat ko'zlerinin' ko'bin biylep otıratug'ın monopoliyalıq strukturag'a aynaldı.
Mısalı, 1979 jılı Yaponiyadag'ı 13 “qalalıq bank” (Mitsubisi bank, Sumitomo bank, t.b.) pu'tkil kredit sistemasındag'ı aktivlerdin' 46%-sın o'z qolında usladı. Al Ullı Britaniyanın' kreditlik sistemasın 4 bank monopoliyası: Nashnl Vestminster bank, Barkleyz bank, Midlend bank ja'ne LLoidz bank biyleydi. Nyu-Yorktegi asa iri bankler — Cheyz Manxetten bank men Kemikl bank qarjılıq-monopolistik Rokfeller toparı arqalı jumıs isledi. Ol iri sanaat salaların (“Boing”, “Gerkules”, “Monsanto” kompaniyalardı, t.b.) o'z uwısında uslap otır. Qazaqstang'a bank kapitalının' kiriwi ja'ne onın territoriyasında kredit jelisinin' jasalıwı 19 a'sirdin' son'ında baslandı. Rossiya imperiyasının' kredit sistemasının' bir bo'legi bolg'an Qazaqstannın' kredit jelisi memleketlik bankinin' bo'limshelerinen, aktsionerlik kommertsiyalıq banklerdin' filiallarınan, sonday-aq kredit kooperatsiyasınan ja'ne usaq kredittin' basqa da mekemelerinen quraldı.
1-du'nya ju'zlik sog'ıstın' baslanıwı aldısında Qazaqstanda en' qarapayım bank operatsiyaların ju'zege asırg'an qaznaxanalardı, sonday-aq, 345 kredit ja'ne qarız-saqlıq doslıqların qospag'anda, 44 Bank mekemesi jumıs isledi. 20 a'sirdin' basında Qazaqstandag'ı negizgi Bankler — Rossiya bankleri boldı. Olardın' filialları u'lkenin' ortalıq qalalarında (Oralda, Ombıda, Petropavlda, Semeyde, Verniyde) ornalastı. Sawda aylanıslarının' u'lkeyiwine baylanıslı Qoyandı yarmarkasında Rossiya Memleketlik bankinin' waqıtsha bo'limshesi 1894 jıldan jumıs isledi, al 1912 jılı Rossiya sırtqı sawda bankının' bo'limshesi ashıldı. Sawda-sanaat isin tikkeley qarjı ajıratıw jo'nindegi operatsiyalar — veksellerdi esapqa alıw ja'ne tovarlardı kepillikke alıp qarız beriw isi neg'urlım rawajlandırdı. Ken'es hu'kimeti ornag'annan keyin da Qazaqstandag'ı bank sisteması KSRA bank sistemasının' bir tarmag'ı retinde xızmet etti. Qazaqstanda KSRA Memleketlik bankinin' 260, jıynaq kassanın' 4147 mekemesi jumıs isledi.
Tek Qazaqstan jekke ma'mleketke aynalg'annan keyin g'ana eldin' jeke bank sisteması qurıldı, shetellik iri banklerdin' wa'killikleri ashıla basladı. (Du'nya ju'zlik bank, Doyche bank, t.b.) Qazaqstanda 1991 jılı baslang'an Bank reformasının' na'tiyjesinde qos da'rejedegi bank sisteması qurıldı. Joqarı (birinshi) da'rejedegi Bank — QR Ultlıq banki. Onın minnetleri, xızmetinin' bag'ıtları, huqıqlılıq ma'rtebesi ja'ne wa'killigi QR Prezidentinin' “Qazaqstan Respublikasının' Ultlıq banki tuwralı” Nızam ku'shi bar Jarlıg'ında (30.3.1995) belgilengen. O'zge Banklerdin' ba'risi bank sistemasının' to'mengi (ekinshi) da'rejesine jatadı. Ko'binese olar “kommertsiyalıq Bankler” dep ataladı. Sebebi, olardın' ustavlıq qorları ma'ml. menshikten shıg'arılıp, u'les aktsion. kapitaldan quraladı.
Ultlıq B. emmisiyalıq aylanısqa aqsha shıg'arıwg'a, retlep otırıwg'a huqıqlı. Sonday-aq, kommertsiyalıq Bankler men olardın' bo'limsheleri ushın minnetli ekonomikalıq normativlerdi belgileydi, xızmetlerin baqlaydı ja'ne aqsha men altın qorın saqlaydı. Ekinshi da'rejedegi Bankler xalıq sharası men xalıqqa san-salanı xızmet ko'rsetetug'ın kommertsiyalıq-nesiyelik mekemelerge aylandırılg'an. Qazaqstanda birinshi ret kommertsiyalıq Bankler (Interinvestbank, Kramdsbank) 1989 jıldan payda bola basladı. 1992 jılı olardın' sanı 232-ge/232-g'a jetip, 1994 jılı tosattan qısqardı. 1999 jıldın' basında Ultlıq Bank men Hu'kimettin' arnawlı aqsha-nesiye siyasatının' na'tiyjesinde (ustavlıq kapitaldı o'siriw arqalı) Bankler sanı burıng'ıdan da azayıp, olardın' o'z kapitalı 53,7%-g'a (41,2 mlrd-. ten'ge), aktivlerinin' jalpı ko'lemi 10,4%-g'a (186 mlrd-. ten'ge) jetti. Depozit ko'lemi ultlıq valyuta esabında 22 mlrd-tan astı (1999, yanvar). Ultlıq Banktin' perspektivalıq jobasında Banklerdi odan ha'm toplandıra tu'siw ko'zlengen. Usıg'an oray olardın' ustavlıq kapitalının' en' to'm. mo'lsherin 300 mln. ten'gege jetkizip, onı a'ste-aqırın 1 mlrd-. ten'gege deyin o'sire beriw shegaralang'an. Qazaqstandag'ı ekinshi da'rejedegi Banklerdin' en' irileri qatarına Qazkommertsbank, Qazaqstannın' xalıqlıq banki, Turana'lembank, t.b. jatadı (1999).
Banklerdin' ma'nisi ha'm xızmetleriRedaktorlaw
Bank sistemasının' man'ızlı elementi — bankler bolıp tabıladı.
A'yyemgi a'sirler tariyxı keyingi urpaqqa banklerdin' qashan payda bolg'anlıqı tuwralı g'ana emes, sonday-aqolardın' qanday operatsiyalardı orınlag'anlıqı tuwralı da tolıq ma'g'lıwmatlar qaldırmag'an sıyaqlı.
Geybir alımlardın' pikirinshe, birinshi ret bankler kapitalizmnin' manufaktura jag'ında ja'ne en, baslısı, İtaliyanın' bo'leklegen qalalarında (Venetsiya, Genuya) XIV—XV a'sirlerde payda bolg'an. Olardın' miynetlerinde bank tovar sharwashılıg'ının' erekshe institutı retinde tovar sharwashılıg'ının' erte da'wirinde, yag'nıy tovar-aqsha qatnaslarının' rawajlanıwına baylanıssız, aqsha aynalısın retlew ushın payda bolg'an delinedi.
XVI—XVII a'sirlerde Venetsiyada, Genuyada, Milanda, Amsterdamda, Gamburgta, Nyurnbergte sawdager-klientler arasında qolma-qol aqshasız esap ayırısıwlardı ju'zege asırıw ushın jirobankler qurıladı. Jirobankler o'zlerinin' klientleri arasında belgili salmag'ı bar bahalı metallardan jasalg'an aqsha birlikleri arqalı esap ayırısıwlar ju'rgizdi. O'zlerinin' bos aqsha qa'rejetlerin jirobankler ma'mleketke, qalalarg'a ja'ne artıqshılıg'ı bar kompaniyalarg'a qarızg'a berdi.
Al geybir mamanlar, bankti odan da erte mu'ddette — feodalizm jag'ında payda bolg'an dep aytadı. Olar feodallıq sharwashılıq jag'ında banklerdin' to'lemdegi da'ldallıq xızmetinin' qa'jetliginen payda bolg'anlıqın tilge tiyek etedi.
Degen menen de, dereklerge su'yene otırıp, banklerdin' payda bolıwının' ey mın' jıllıq tariyxı bar ekenligin aytıwg'a boladı. O'kinishke oray, «bank» so'zinin' o'zi bizge onın ma'ni g'ana belgisiz etip qoymay, birinshi ret nesiyelik mekeme tuwralı bizdin' boljawımızdın' haqıyqatlıg'ına gu'man tuwg'ızadı.
«Bank» so'zi «banco» degen anglishan tilinen awdarg'anda «almasıw stolı» degendi bildiredi. Bul «almasıw stolı» tovarlar menen sawda jasalatug'ın ken'isliklerde qurıladı. Sawda ma'mleketler men qalalardın', bo'leklegen gewdelerdin' ha'r tu'rli monetaları menen jasalg'an. Ol waqıtta monetalardın' birtutas sisteması bolmag'anlıqdan, olar menen sawda-satıq barısında ha'r tu'rli sıqıldag'ı monetalar gezlesken. Bankler payda bolardın' aldında aqsha-sawda kapitalının' wa'killeri sawdagerlerdin' aqshalay amanatların qabıllap, olardı ha'r tu'rli eldin' aqshalarına ayırbaslawg'a qa'nigelenip otırg'an. Waqıt ete kele, ayırbaslawshılar bul amanatlardı, sonday-aq o'zlerinin' aqsha qa'rejetlerin qarızg'a berip, payız alıw ushın paydalana baslaydı. So'ytip, ayırbaslawshılar az-azdan bankirlerge aynaladı. Bizdin' tu'sinigimizde, bank ug'ımı ayırbaslawshılardın' ja'ne olardın' almasıw orınlarının' bolıwı menen bayanlanadı. Birinshi ret banklerdin' İtaliyada payda bolıw sebebi, onın sol waqıtlarda du'nya ju'zlik sawda ortalıg'ı bolg'anlıqın esapqa alıp, ha'r eldin' aqshaları men tovarlarının' sol elge qaray atlıg'ıp, bankirlerdin' sawda operatsiyalarına tikkeley qatısıwına baylanıstı tu'sindiriledi.
Tariyxshılardın' pikirinshe, b.e.sh. 2300 jıl burın xoldeylerdin' sawda kompaniyaları payda bolıp, olar o'zlerinin' tikkeley xızmetleri menen qatar, qarızlar bergen. Olar b.e.sh. VI a'sirde A'yyemgi Vavilonda qaray operatsiyaları: amanatlardı qabıllaw ja'ne olarg'a payız to'lew operatsiyalarının' jasalatug'ın eske sala ketedi. Bunday operatsiyalar b.e.sh. IV/IX a'sirde A'yyemgi Gretsiyada da jasalg'an. Bir ayta ketetug'ını, a'yyemgi grekler qaray qabılday otırıp, belgili bir haqı to'lew arqalı aqshalar almasıwın ju'rgizip otırg'an ko'rinedi.
Sonın' menen, bul birinshi ret banklik operatsiyalardı orınlag'an kimler? — degen soraw tuwadı. Tariyxshılardın' pikirinshe, olar bo'leklegen gewdeler ja'ne qolında toplang'an aqshalay qa'rejetleri bar shirkew mekemeleri eken. Shirkewler qunlılıqlardı saqlaytug'ın en' isenimli orınlaar bolg'an. Sol waqıtları belgili grektin' shirkewleri (Delfa, Delo, Samo, Efse) aqsha saqlaw menen aynalısqan. Efsedegi Artemid shirkewinde kishi Aziya jag'alawındag'ı ellerdin' amanatları, al Delfadag'ı Apollon shirkewinde barlıq evropalı Gretsiyanın' bos aqsha qa'rejetleri toplanıptı.
Birinshi ret bankler jıynaılg'an zor aqsha baylıqlarının' qozg'alıssız jatıwg'a bolmaytug'ının, olardı waqıtsha paydalanıwg'a berip, payda tabıw qa'jetligin tu'sinedi. A'yyemgi bankler nesiyelik operatsiyalar ju'rgiziw menen qatar qaray iyelerine az-azdan esap ayırısıw xızmeti de ko'rsetti. Esap ayırısıwlar banklerdegi qaray iyelerinin' bir sshetinen basqa bir sshetke awdarıw arqalı ju'rgizildi.
Bank xızmetlerinin' qolaylılıg'ı isker adamlardın' na'zerinen tıs qalmadı. Banktin' klientler qatarı aqırınlap u'lkeye tu'sti. Bankler ez gezeginde klientler arasında jasalatug'ın kelisim sha'rtlerdi qurıwda isenim xızmetlerin ko'rsetip, sawda-satıqta da'ldalshı xızmetin atqardı. Esap ayırısıwlardı jen'illetiw maqsetinde a'yyemgi bankler o'zlerinin', banklik biletlerin shıg'ardı. Olar tolıq qunlı aqshalar menen qatar aynalısta ju'rdi. Anglishan elinde birinshi ret aktsionerlik bank — Anglishan banki 1694 jıllı qurılıp, hu'kimetten banknot shıg'arıwg'a huqıq aladı.
So'zsiz, bunın bo'ri birinshi ret banklerdin' kapitalizmnin' manufaktura jag'dayında, bankirler u'yleri retinde payda bolg'anın gu'walandırmaydı. Bundag'ı nesiye beriwshi men qarız alıwshılardın' bolıwı banklerdin' payda bolıwının' tek negizi g'ana bayanlaydı.
Solay bolsa, usı jerde nesiye beriwshinin' qanday jag'daylarda bankke aynalg'anı tan'landıradı. Sonın' menen bizge belgisiz bolatug'ın kelesi bir na'rse — bul nesiyenin' jeke sıqılı men banklik nesiye arasındag'ı ayırmashılıqtın' bolıwı. Banklik nesiye boyınsha nesiyelik qatnastın' bir ta'repi jeke gewde emes, nesiyelik mekemenin' sala bolg'anı tu'siniksiz bolıwı mu'mkin.
Bul sorawg'a juwap beriw ushın ha'zirgi gezdegi so'zliklerdegi bank ug'ımına ma'n bereyik. Anıqlag'ısh basılımlarda bank «iri nesiyelik mekeme» retinde bayanlanadı. Nesiyelik istin' rawajlanıw da'rejesine baylanıslı ja'ne nesiye beriwshilerdin' nesiyelik operatsiyaları bir sistemag'a aynalıw na'tiyjesinde jeke nesiye beriwshi o'zinin' nesiye beriwin toqtatadı. Nesiye tek g'ana tutınıw maqsetine g'ana berilmey, sharwashılıq operatsiyalardın' qajetliligi de qanag'atlandıra baslaydı. Nesiyelik kelisimler jasaw menen birge nesiye beriwshi o'zinin' klientlerinin' tapsırmaları boyınsha esap ayırısıw ja'ne basqa da operatsiyalardı ju'zege asıradı. So'ytip, bankler aqsha sharwashılıg'ının' usı rawajlanıw etabına o'te otırıp, barlıq operatsiyalardı birdey ko'rsetetug'ın birtutas ortalıqqa aynaladı. Demek, birinshi ret bankler kapitalizmnin' manufaktura etabınan da burın, yag'nıy ma'mlekettin' qurılıwı da'wirinde payda bolg'an degenge negiz bar. Bunday qatnaslardın' qul iyeleniwshilik ja'miyetinde bolg'anlıqına tariyx gu'wa.
A'yyemgi Rimde bank ja'ne nesiye huqıg'ının' normaları bolg'an. Usı normalarg'a sa'ykes, b.e.sh. III a'sirde almasıw isine beyimlengen Rimli bankirlerdi kumuliyar dep atadı. Olarg'a nesiyelik operatsiyalardı ju'rgiziwge ruxsat etilmegen. Tariyxshılardın' aytıwınsha, A'yyemgi Vavilon bankleri tek g'ana nesiye berip qoymay, sonday-aq jer to'lemshilerin satıp alıw-satıw, ja'ne basqa da operatsiyalardı orınlag'an.
Banktin' payda bolıwı tuwralı qarastırg'anlar onın ma'nin ashıwg'a jaqınlaydı, biraq da banktin' tolıq Ma'ni elede bolsa jumbaq bolıp qala bermek. Banklik mekemelerdin' xızmeti san ha'r tu'rli. Ha'zirgi ja'miyette bankler ha'r tu'rli operatsiyalar menen aynalısadı; Bankler arqalı xalıq sharwashılıg'ın qarjı ajıratıw, bahalı qag'azlardı satıp alıw-satıw, gey jag'daylarda da'ldallıq kelisimler men mu'lkti basqarıwg'a baylanıslı xızmetler ju'zege asırıladı.
Banktin' ma'nin ashıwg'a eki jaqtı topardan keliwge boladı: nızamlı ja'ne ekonomikalıq. Birinshi jag'dayda, en' baslısı «banklik operatsiyalar» ug'ımının' ma'nisi artadı. Olardın' qatarına bank xızmeti tuwralı nızamda ko'rsetilgen operatsiyalar dizimi jatadı.
Qay Jag'ınan alsaq da banktin' ma'nin nızam toparınan qaraw jetkiliksiz bolıp tabıladı. Banktin' ma'nin anıqlaw onın xızmetinin' nızam menen qatnasın biliw menen g'ana sheklenbeydi. Banktin' ma'nin, og'an ruxsat etilgen operatsiyaların anıqlaytug'ın nızam, emes, onı istin' ekonomikalıq jag'ı ja'ne banktin' jaratılısı anıqlaydı.
Banktin' ma'nin tallag'anda onın baslapqı atqarg'an xızmetlerin (valyuta almasıwı, nesiye beriw, esap ayırısıw) joqqa shıg'arıwg'a bolmaydı. Jalpı, gez kelgen qubılıstın' ma'nin tanıp biliwde, onın qanday operatsiyalardı orınlaytug'ını yamasa orınlag'anlıqı tuwralı sorawg'a juwap izlewdin' qa'jeti shamalı, bul jerde en' baslısı, onın sapasına ja'ne basqa institutlardan o'z-ara ayırmashılıg'ına ma'n bergen durıs.
Banktin' ma'nin basqa institutlardan o'z-ara ayırmashılıg'ına baylanıstı qarastırsaq, bank erekshe o'nim shıg'arıw menen aynalısatug'ın ka'rxana bolıp sanaladı. KSRA jag'ında ka'rxana retinde tek fabrika, zavod, yamasa materiallıq o'nim jasaytug'ın o'ndiris salası tu'sinilgen. Biraq ekonomikanın' basqada buwınlarına «ka'rxana» degen ataqtı iyeleniwge hesh qanday da tıyım salınbag'an.
A'yyemgi Rusta «ka'rxana» dep qanday da bir is penen yamasa xızmet penen aynalısatug'ın subektti aytqan. Sonlıqtan da belgili bir xızmet penen aynalısatug'ın bank sımbattı subektke «bank — bul ka'rxana» dep aytıw, o'zinshe durıs na'rse. Bul menen biz noqat qoyıwg'a tiyis emespiz, sebebi «ka'rxana» — bul bizdin' oyımızdag'ının' ba'risin tolıg'ı menen ashpaydı.
Sonın' menen birge ol durıs anıqlawdı qa'jet etedi, sebebi, bank shın ma'ninde fabrika da, zavodta emes. Ol bulardan o'z erekshe xızmet ko'rsetiwine qaray ajıratıladı. En' baslısı — banktin' sanaatlıq ka'rxanalardan o'z-ara ajıratılatug'ını, onın xızmetinin' o'ndiris salası emes, aynalıs ja'ne almasıw salasında ju'zege asıwına baylanıstı bolıwı.
Banktin' erekshe ka'rxana retinde shıg'aratug'ın o'nimi materiallıq o'ndiris sapasının' o'nimlerinen o'z-ara ajıratıladı, ol jay g'ana tovar shıg'armaydı, onın tovarı erekshe, yag'nıy aqsha, to'lem quralları tu'rinde shıg'adı.
Xızmet ko'rsetiw maydanındag'ı banktin' sanaatlıq ka'rxanalardan o'zgesheligi onın' nesiye beriwinen bayqaladı. Onın negizgi o'nimi «nesiye» bolg'anlıqdan, bankti — «nesiyelik mekeme» dep atag'an.
Sonday-aq, bank sanaatlıq ka'rxanalardan o'zinin' emissiyalaw sıpatına da baylanıstı ajıratıladı. Ol tek g'ana aktsiyalar men basqa da bahalı qag'azlar shıg'arıp qoymaydı, sol sımbattı basqa emitentlerdin' bahalı qag'azların esapqa alıw ja'ne saqlawg'a baylanıslı operatsiyalardı jasaydı.
Bankti sawda, da'ldalshı ka'rxanası dese boladı. Jalpı, banktin' sawda menen uqsas bolıwı ku'tpegenlik emes. Shınında da, bankler de resurslardı satıp alıp, olardı satıw menen aynalısadı.
Sawda ka'rxanası da o'z gezeginde bankke uqsaydı, yag'nıy ol da banktin' geybir xızmetlerin ko'rsetedi. Mısalı iri sawda ka'rxanaları da bank sımbattı belgili mo'lsherde aqshalay yamasa zattay nesiye beriwi mu'mkin. Sawda ka'rxanasınan banktin' diywalnı ayırmashılıg'ın onın negizinen bayqawg'a boladı. Banktin' negizi dep onın baslı o'nimi — nesiye isi tu'sindiriledi.
Sonın' menen, ha'zirgi tu'sinikte «kommertsiyalıq bank» — bul erekshe o'nim shıg'arıw menen aynalısatug'ın ka'rxana yamasa qolma-qol ja'ne qolma-qolsız aqshada to'lem aynalısın retlewdi ju'zege asıratug'ın aqsha-nesiye institutı bolıp tabıladı.
«Qazaqstan Respublikasındag'ı bankler ja'ne banklik xızmet tuwralı» Nızamnın' 1-babına sa'ykes, «bank - usı nızamg'a say banklik xızmetti ju'zege asırıwg'a huqıqlı kommertsiyalıq uyım bolıp tabılatug'ın nızamlı gewde».
Banklik xızmet — bul banklik operatsiyalardı ju'zege asırıw menen baylanıslı xızmetti bildiredi. Atalg'an nızamnın' 30-babına sa'ykes banklik operatsiyalarg'a bular jatadı:
- nızamlı gewdelerdin' depozitlerin qabıllaw, banklik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- jeke gewdelerdin' depozitlerin qabıllaw, banklik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- banklerdin' ja'ne banklik operatsiyalardın' bo'leklegen tu'rlerin ju'zege asıratug'ın uyımlardın' korrespondentlik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' metallıq sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- kassalıq operatsiyalar: banknot men monetanı qabıllaw, beriw, qayta sanaw, ayırbaslaw, untaw, sortlaw, qaplaw ja'ne saqlaw;
- awdarıw operatsiyaları; nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' aqshanı awdarıw menen baylanıslı tapsırmaların orınlaw;
- esapqa alıw operatsiyaları: nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' veksellerin ja'ne o'zge qarızlıq minnetlemelerin esapqa alıw (diskont);
- qarızlıq operatsiyalar: haqı to'lew, mu'ddetin belgilew ja'ne qaytarıw sha'rti menen aqshalay sıqılda nesiyeler beriw;
- nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin', onın ishinde korrespondent- banklerdin' tapsırmalarına baylanıslı, olardın' banklik sshetleri boyınsha esap ayırısıw operatsiyaların ju'rgiziw;
- isenim (trast) operatsiyaları: isenim bildiriwshinin' tapsırması boyınsha ja'ne onın intasına say, aqshasın, quyma bahalı metalın ja'ne bahalı qag'azların basqarıw;
- kliringlik operatsiyalar: to'lemlerdi jıynaw, tekseriw ja'ne raslaw, sonday-aq olar boyınsha o'z-ara esapqa alıw operatsiyaların ju'rgiziw ja'ne kliringke qatısıwshılardın' * taza pozitsiyasın anıqlaw;
- seyflik operatsiyalar: klientlerdin' hu'jjetti formada shıg'arılg'an bahalı qag'azların, hu'jjetlerin ja'ne bahalı zatların saqlaw xızmetin ko'rsetiw, sonday-aq yashiklerdi, shkaflardı ja'ne bo'lmelerdi jalg'a beriw;
- lombardlıq operatsiyalar: tez iske asatug'ın bahalı qag'azlar men jıljıytug'ın mu'lklerdi kepilge alıp, qısqa mezgilli nesiyeler beriw;
- to'lem kartochkaların shıg'arıw;
- banknot men monetalardı ja'ne bahalı zatları inkassatsiyalaw ja'ne jiberiw;
- shet el valyutası menen almasıw operatsiyaların uyımlastırıw;
- to'lem hu'jjetlerin inkassog'a qabıllaw (vekselden basqaların);
- chek kitapshaların shıg'arıw;
- bahalı qag'azlar nırqındag'ı kliringlik xızmet;
- akkreditivti ashıw, raslaw ja'ne ol boyınsha minnetlemeni orınlaw;
- aqshalay sıqılda orınlanıwdı ko'zleytug'ın, banklik kepil-xatlardı beriw;
- u'shinshi gewdenin' atınan aqshalay sıqılda orınlanıwdı ko'zleytug'ın banklik kepillik beriw.


text:
Mart 15 künü Kefe şeheriniñ Otuz köyünde yaşağan yerli imam torunı Arsen Abduraşitovnıñ evine Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım arbiy hızmetleriniñ vekilleri keldi. Beşten ziyade adam, olarnıñ arasında silâlı da olğan, evniñ tintüvini keçirdiler.
Bu aqta Qırım.Aqiqat agentligine Qırımdaki insanlarnıñ uquq qoruma gruppasınıñ reisi Abdureşit Cepparov bildirdi.
«Evge silovikler keldi, beşini eminliknen körgenler, qalğanları azbarnıñ çetinde bekledi. Olarda olğanı kibi, beşten üçü - avtomatçikler, ekisi ise grajdanlıq urbasında, sanki dersiñ Kefe politsiyasınıñ vekilleri. Arsenniñ aytqanına köre, olar azbardki bir qaç qurulışını baqtılar. Amma tintüv temelsiz keçirildi, politsiya vekilleri iç bir vesiqa ya da qararnı köstermedi. Köz atıp baqtılar, aktnı imzalap kettiler. Buña tintüv de demezsiñ», - dep ayttı Cepparov.
Bunıñnen bir sırada, Cepparovnıñ qayd etkenine köre, uquq qoruyıcılar belgilegeni kibi, soñki vaqıt evleri tintüvge oğrağan adamlar bu faktqa diqqatnı celp etmege istemeyler.
«Bizim qaydlarımızğa köre, tintüvge oğrağanlar bu vaqialarnı tüşürip qaldırmağa tırışalar. Bizim fikirimizce, Müftiyatqa yaqın olğan adamlar bu aqta şamata kötermege istemeyler. Kimge ve nasıl alâmetke köre evlerge kelgenlerini şimdi aytıp olamaymız», - dep qoştı Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ koordinatorı.
Fevral 11 künü, Qırımda, qırımtatarlarnıñ evlerinde bir sıra tintüvler keçirildi. Olarnıñ neticesinde 12 insan tutıp qapatıldı, sorğudan soñ çoqusı azat etildi. Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya «Hizb ut - Tahrir» adlı terroristik teşkilâtınıñ faaliyetinen bağlı cinayi işniñ açılması aqqında bildirdi.
Fevral 12 künü qapatılğan dört insan, Müslim Aliyevniñ, Emir - Üsein Kuku, Enver Bekirov, ve Vadim Siruknıñ apiste yatma müddetini aprel 8 kününe qadar uzattılar.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi vazifesinden boşatıldı.
2019 senesi mayısnıñ 18-nde Ukraina prezidenti olğan Petro Poroşenko tarafından imzalanğan ferman Ukraina prezidenti memuriyetiniñ saytında derc etildi.
«Cemilev Mustafanı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi vazifelerini yerine ketirüvden boşatmaq», – dep aytıla vesiqada.
Cemilevniñ QHA neşirine bildirgenine köre, eñ yaqın vaqıtta Qırımtatar Milliy Meclisinde bu vazifege tayin etile bilecek namzet muzakere etilip, Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıyge tevsiye etilecek.
«Prezident yanında qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi olmaq kerek, dep tüşünem, amma illâ men olmaycam. Meclis kimni tevsiye etecegini qarar alacaq. Yaş birisiniñ tayin etilmesini ister edim, çünki bizler endi mamont kibi qartmız», – dedi Cemilev.
2014 senesi Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Ukraina prezidenti yanında qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisiniñ ofisi qurulğan edi, onıñ yolbaşçısı Mustafa Cemilev oldı.


text:
Qırımlılar İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesinde (ECtHR) öz aqlarını qorumağa azır degil, dep tüşüne haber siyaseti naziriniñ keñeşçisi Emine Ceppar. Bu aqta o, professor Aleksandr Zadorojnıynıñ «Qırım işğali – halqara cinayet» kitabınıñ taqdimine bağışlanğan matbuat konferentsiyasında bildirdi.
ECtHRde öz aqlarını qorumağa keder etken qorqudır, dey Ceppar.
«Şahsen men ECtHR çerçivesinde şahsiy davalarğa inanmaıyım. Qırımda yaşağanlar yalıñız halqara meydançıqlarda aqlarını qorumağa degil de, jurnalistlerge intervyü bile bermege qorqalar», – dey o.
Emine Cepparnıñ fikrine köre, ukrain devleti ECtHRde öz aqlarını qorumağa istegen vatandaşlarına qol tutmalı.
«Menimce, Ukraina mında idareci rolüni icra ete bile… Bu meselelerniñ devlet seviyesinde al etilmesi Ukrainağa itibarını kötermege imkân berir edi», – dey nazirniñ keñeşçisi.
Aleksandr Zadorojnıy aytqanı kibi, şimdilik mahkemege bu kibi şikâyetleri ile bir 700 insan muracaat etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina prezidenti Zelenskiydıñ video ündeui, Resey Zaporoj'e stanciyası arqılı bükil älemdi bopsalap otır, «Ülken jetilik» jäne BWW Reseyge eskertu jasap, Zaporoj'eden dereu şığuın talap etti, -dep jazdı BBC agentigi.
Altı yadrolıq reaktorlı Zaporoj'e atom elektr stanciyası Ukrainanıñ oñtüstigindegi Dnepr özeniniñ şığıs jağalauında Enerhodar qalasında ornalasqan. Naurız ayında orıs äskeri basıp alğannan beri soğıs bazasına aynaldırğanı üşin ayıptalıp keledi. soñğı künderi eki el de stanciyağa oq atqanı üşin BWW nıñ yadrolıq apat turalı eskertuin aldı.Resey zauıtta qanday da bir zañ bwzuşılıqtıñ bar ekenin joqqa şığarıp, wrıs kezinde radioaktivti materialdardıñ ağıp ketuine jol bermeu üşin zauıttı baqılauğa alğanın aytadı.
Senbi küni keşke video ündeu jasağan Zelenskiy mırza Reseydiñ ünemi arandatuşılıqtar jasap otırğanın, jaqın mañdağı qalalardı atqılau üşin stansanı paydalanıp otırğanın, zauıtqa oq atqan kez-kelgen Reseylik sarbaz soğıstıñ erekşe nısanası bolatının eskertti. Sonday-aq Resey Zaporoj'e stanciyası arqılı bükil älemdi bopsalap otır dedi. Ukrainanıñ qorğanıs barlau agenttigi de Reseydi Kievtiñ bedelin tüsiru üşin «Pion» özdiginen jüretin auır artilleriyanı jaqın mañdağı qala sırtına qoyıp, oğan Ukraina tuın tigip arandatuşılıq jasadı dep ayıptadı. Birikken Wlttar Wyımınıñ Bas hatşısı Antoniu Guterriş zauıttağı jağday «apatqa äkelui mümkin» dep eskertti jäne Beysenbide «Ülken jetilik» önerkäsiptik demokratiyalar tobınıñ sırtqı ister ministrleri Reseyden zauıttan dereu şığudı talap etti.
N.Baytwrsın


text:
"Svidomi" ukrain mediası İnstagramda "Qırımdaki o geceler artıq kimniñ içün" ("Ti noçi v Krımu teper komu") fleşmobını başladı. İçtimaiy ağnıñ qullanıcılarını Qırım suretlerini yüklep, hatıralarınen paylaşmağa çağırtalar.
"Qırımnıñ çeşit köşelerinde yazda aftalarnı, aylarnı keçirgenimizni unutıp başladıq. Pahlava ve taze meyva aşağanımıznı. Ana-babalarımıznen ya da dostlarımıznen özümizni serbest ve bahtlı duyğanımıznı. Ya bizim Qırım - o nasıl eken? Nasıl edi ve onı nasıl hatırlaymız?", - denile fleşmob teşkilâtcılarınıñ beyanatında.
İştirak etmek içün, İnstagramda Qırımnen bağlı eñ parlaq ve sıcaq hatıravlar aqqında yazını yerleştirip, Ti_Hoчi_B_KpиMy_Teпep_koMy heştegini belgilemek kerek.
"Bu eñ sevimli yeriñizniñ tasviri, şeñ bir ikâye, sizni ilhamlandırğan Qırımnıñ bir köşesi ve ilâhre olmaq mümkün. İsteseñiz - şiirler olsun, serbestsiñiz", - yaza teşkilciler.
Em de, adam iç bir vaqıt Qırımda olmasa bile, yarımdanıñ işğalde boşatıluvında soñ baracaq yeri aqqında yaza bile.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko BM Baş assambleyasınıñ 73-ünci sessiyasında çıqışta bulunıp, siyasiy mabüsler Vladimir Baluh ve Oleg Sentsov, Qırımnıñ askerleştirilmesi ve Rusiyeniñ BM Halqara mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağını lâğu etmek qararını yerine ketirmege istemegeni aqqında tarif etti.
Petro Poroşenko bunı dedi:
«Qırım çiftçisi Vladimir Baluh tutulıp, evinde Ukraina bayrağını tiklegeni içün 5 yılğa apiske alındı. Qırım rejissöri Oleg Sentsov uydurılğan qabaatlavdan sebep Rusiye şimalindeki koloniyada 20 yıl apis cezasını çeke. Em Oleg, em Vladimir narazılıq bildirmek içün açlıqnı ilân etti, şunıñ içün şimdi ayat ve ölüm arasında qaldılar. Dünya boyunca bu cesür adamlarnı azat etmek içün kösterilgen destek ve birlikke büyük emiyet kösterem».
Aqmescit SİZOsında aman-aman 200 künden berli açlıq tutqan ukrain faali Vladimir Baluhnıñ alı «pek ağır», dep ayta Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova. O, sentâbrniñ 25-nde Facebookta şunı yazdı:
«Apishane memuriyeti tarafından zorbalıq kördi, cigeri, sırtı ve başına urğanlar. Alı pek fenalaştı… Vladimir tibbiy yardımğa muhtac. Ümüt etem ki, eñ yaqın vaqıtta Qızıl Haç Halqara komiteti oña mustaqil ekimlerni yollar».
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ eksperti Vladimir Çekrıgin qayd ete ki, Ukrainanıñ siyasiy mabüsniñ alı aqqında obyektiv bir malümatı yoq.
– Şimdi tek advokat ve cemaat qorçalayıcısından haber bar. Amma olar alına tek tışqı körünişinden ve aytqan şikâyetlerine köre qıymet kese bile. Soñki sefer Baluh yüregi ağırğanını aytqan edi, lâkin sebebini ancaq teşkerüv neticesinde bilmek mümkün. Elbette, SİZOda bunı yapmaq imkânsız. Baluhnıñ köteklenmesi aqqında dos-doğru bir malümat daa yoq, amma imayeniñ öz strategiyası bar, kerek olsa, advokatlar tüşüngenlerini aydınlatır. Belki de, Vladimirniñ vaziyetini daa beter yapmağa istemeyler ya da başqa bir sebepleri bar. Şimdi iyülniñ 5-nde çıqarılğan ükümge qarşı şikâyet arizası baqıla, Baluh umumiy rejim koloniyasında 5 yıl qalmasına ve 10 biñ ruble para cezası tölemesine üküm etilgen edi. O, oktâbrniñ 3-nde mahkemege ketirilmesini istep ariza yazdı. Vladimir Çekrıgin Baluhnıñ ükmü lâğu etileceginden ya da yımşatılacağından şübelene.
– «Patronlar davasındaki» şikâyet arizasından soñ apis cezası 2 ayğa qısqartılğan edi, böyle bir şey yapa bileler. Radikal bir deñişme olacağını beklemeymiz. Eñ esası, Baluhnıñ Rusiyege avuştırılmamasıdır. Onıñ Qırımda qalmasında israr etemiz, soy-soplarınıñ kelmege çaresi olsun. Em de uzun yolğa dayanamaması mümkün. Vladimir açlıqnı toqtatmaq niyeti aqqında bir şey aytmadı ve sıñırlı bir şekilde beslene. Mence, o, almaştırıla bileceklerden biri ola, amma, bilgenime köre, Rusiye tarafından bir areket yoq. Ukraina tarafı teslim ete bilecek Rusiye vatandaşlarınıñ adlarını ayttı, amma Rusiye qıbırdamay.
Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova, Oleg Sentsovnıñ alınen bağlı soñki malümatnı paylaştı:
«Rusiye prezidenti yanındaki vatandaş cemiyetiniñ inkişafı ve insan aqları şurasınıñ reisi Mihail Fedotovdan cevap aldım… Onıñ malümatına köre, sentâbrniñ 12-nde Labıtnangi şeer hastahanesiniñ konsiliumı oldı. Olar Olegniñ alı stabil olğanını tanıdılar… Bugün Oleg tayanma-areket apparatınıñ hastalığı sebebinden dispanserde nezaret altında buluna. İyünniñ 8-nden berli oña ğıdalı qarışma berile ve er kün infuzion terapiya yapıla. Bundan ğayrı, maalesef, Rusiyeden isbatlaycaq bir vesiqa kelmedi, men ise bunı çoqtan talap etem. Ekimler konsiliumınıñ resmiy hulâsası yoq. Maña berilgen malümatnıñ doğru olğanından ve tibbiy baquv keyfiyetinden şübelenem, çünki şeer hastahanesinde oña başından berli yaramay yanaşqan ediler».
Rusiye aq qorçalayıcısı Sergey Şarov-Delone Kremlni ukrainalı siyasiy mabüslerni almaştırma meselesinde qararsız olğanında şekley.
Bu akimiyetimizniñ damnası – kimse qararlarnıñ qabul etilmesinden öz boynuna mesüliyet almağa istemeySergey Şarov-Delone
– Elbette, açıq, mustaqil baqınuvğa irişmek kerek. Ne yazıq ki, Rusiyeniñ insan aqları şurası da akimiyetke qoltutqan bir qurulış oldı. Eki afta evelsi Sentsovnı körgen Dmitriy Dinze ile subetim felâket olğanını tasvirlemese de, Mihail Fedotovnıñ bildirgenlerinden qat-qat telâşlı bir şey olğanını isbatlay. Sentsovnıñ mecburen aşatılması meselesinde Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti mustaqil degil, qarar almay. Maalesef, Rusiye akimiyeti vaziyetni deñiştirmek içün qıbırdamay. Bazı areketler olğan edi, amma şimdi yoq oldı, aqibetlerni körmemezlikke uralar. Mence, bu akimiyetimizniñ damnası – kimse qararlarnıñ qabul etilmesinden öz boynuna mesüliyet almağa istemey.
Sergey Şarov-Deloneniñ fikirince, Rusiye sisteması özüni sovetlerden beter kösterdi.
Ğarp daa da sert olıp, Rusiye akimiyeti qarşısında daa qararlı adım atmalıSergey Şarov-Delone
– Sovetler sisteması dissidentlerge qarşı cinaiy işler uydura edi, amma dissidentler de bar edi. Şimdi o, dissidentlerni uydura ve olarnı mahsus hızmetlerniñ menfaatları içün özü meydanğa ketire. Olarğa «bas» emri berildi, ve olar kimsege baqmay. Sovetler zamanında böyle bir şey yoq edi. Biz ne köremiz: insan öz aqları içün, bir şey almaq içün degil de, diger insanlarnı qorçalamaq içün açlıq tuta. Mence, Ğarp daa da sert olıp, Rusiye akimiyeti qarşısında daa qararlı adım atmalı.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Aleksandr Golubov, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ alıp barıcısı


text:
Kyivde «Kitap Arsenalı»nıñ yaz sanasında Qırımda ve Donbasta tefqif etilgenlerniñ memküpleri oquldı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
PrisonersVoise kampaniyası çerçivesinde mektüplerni ukraina aktörları, yazıcıları ve jurnalistleri oqudı.
«Kremldeki ukrain mabüsleri aqqında aytqanda eki grup insan aqqında aytamız. Bular Qırımda tutulğan yüzden çoq ve Donbasta esir etilgen üç yuzg yaqın adam. Ve Qırımda tevqif etilgenlerge mektüp yazmağa mümkün olsa, Donbastaki insanlar ile bağlı vaziyetke kelgende olarnen iç bir bağ yoq. Şunıñ içün mında oquğanmız mektüpler ve ikâyeler metinlerden daa çoqtır», – dedi tedbirniñ teşkilâtçılarından biri Aleksandra Matviyçuk.
Oqulğanlar arasında Qırım mabüsleriniñ mektüpleri de bar edi: vatandaş jurnalisti Osman Arifmemetov, ekinci Bağçasaray «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsi Seyran Saliyevniñ apayı ve Azatlıq Radiosınıñ frilanseri Vladislav Yesipenko.
Vladislav Yesipenkonıñ Qırım.Aqiqat muarririyetine yollağan mektübini yazıcı Yekaterina Kalitko oqudı. «Men bir qaç künden berli Arsenaldam, mında biz epimiz quvanamız ve onuncı yubiley festivalni qayd etemiz. Amma bunı oquğanda ve Rusiye apishanelerinde insanlarnıñ ne yaşağanlarını tasavur etkende özümi yaramay duyam. Olarğa yapıp olacağımız qadar yapayıq. Yaşasın Ukraina!»
Tedbirde daa aktör Bogdan Benük, aktör Anatoliy Gnatük, yazıcı ve «Starıy Lev» muarriri, jurnalist Ölga Duhniç iştirak etti.
Oquvlar vaqtında tedbir teşkilâtçıları qırımtatar bayrağını açtıar.


text:
Sınıfdaşım Katânen bir azbardan keçemiz ve pensionerlerniñ laflarını eşitemiz - birisi ekincisine, oğlu yalıñız "bizim, Rusiye" gemilerinde yaldağanını añlata. "Tamam menim anam! - dey Katâ. - Tünevin onen kene tutuştıq. Bunıñ içün ebediy bir mezumız bar: Rusiye hırsızlağan Qırımdır. Anamdan sorayım: eger o, ukrain Maydanını ve Yanukoviçniñ zayıflığını qullanğan Rusiyeni tecavuz saymasa, ne icün aysa qartbabam, onıñ babası, faşist Almaniyanen cenk ete edi, ne içün onıñ kelgenine quvanmayıp, ösmür olaraq cebege ketti?" Böyle baqsañ, Rusiye işğalinden beş yıldan çoq keçti, amma yañı akimiyetke er kes alışmadı. Ebet, qırımlılarnıñ çoqusı öz fikrini açıq isbatlamay, içtimaiy ağlarda fikirdeşlerine layk qoymaylar, amma bu, içlerinde tirenüv olmağanını köstermey.
Mence, Rusiye işğalinen ava bile razı olmadı. Katânen, 2014 senesi sentâbrde furtunalı yel üfürgenini hatırladıq, küçlü böyle, noyabr ayında kibi yel edi, ava arareti tüşti, ve Keriç keçiti, "russo turisto"larnı bir aftağa yaqın tuttı.
"Balalıqtan berli hatırlayım ki, adamlarnıñ areketleri avağa tesir ete. Mına baq, - dey Katâ, - başta, yaz aylarından çoqusı yımşaqça ve hoşça olğan hayırsız sentâbr. Soñ, devamlı ve sıq-sıq olğan furtunalı yeller ve, kene de, Qırım muntazam mahsulat teminatından kesilgen soñ, qapatılğan keçit. Ve böylece bir sefer degil oldı. Şimdiki vaqıtnı, müitni bozğan umumiy açuvlanuvnen tasvirlegen meşur bard Timur Şaov aqlıdır: "Karbondioksid gazı degil, suvuq aqıntılar degil, nefret, aqılsızlıq, sabırsızlığımıznıñ menfiy energiyası müitimizni boza. Biz, elbette ki, materialistlermiz, bütün bu metafizikağa inanmaymız. Amma keçken dekabrde Moskovada qaç küneşli kün olğanını bilesizmi? Altı daqqa. Qazanmadılar... İşte, vatandaşlar, açuvnı eksilteyik. Aysa iklim bozula". Bunı o sanki biz içün degil ayttı, amma, ava bile rusiye işğalcilerinen küreşken, tam Qırım aqqında kibi oldı. Şimdiki küz de öyledir. Evellerde yağmurlar sentâbrde başlana edi, bu yıl ise belâ - taqvim qışı arfesinde tek yağıp başladı, amma bu kelecek bereketke ve, esası, suv olmasına tesir ete de".
Çiçeklengen Rusiye lagerni tutıp aldı ve öz kelecegini anda çürüte
Adam nefretiniñ menfiy energiyası nazariyesi, meraqlı köründi. Qırımlılarnıñ işğalcilerge qarşı çoqusı allarda susqun tirenüvi, tek avada degiul, maneviy müitte de bar. Yarımada ilhaqını büyük quvançnen qabul etkenler ve özüne ğururlanıp Rusiye vatandaşı degenler bile, Qırım deñişkenini ve kelmeşeklerni qabul etmegenini red etip olamay. Politehnika kolleciniñ faciasında elâk olğan bir balanı sıq-sıq hatırlayım - asker olğan babası, Uraldan sıcaq taraflarğa köçkenine pek quvanğandır, amma oğluna mında çoq yaşamağa qısmet olmadı. "Artek"te eki aynıñ içinde Rusiye qıtasından eki bala elâk olğanını da ilk eşitem. Müşkül doqsanıncı yıllarda bile böyle şey olmadı, mında ise çiçeklengen Rusiye lagerni tutıp aldı ve öz kelecegini anda çürüte.
Qırımnen tanışqan Rusiye ealisiniñ eksilmesine ve onıñ zenginliginiñ azlaşmasına yarımadanıñ yolları da yardım ete. Ne şeerlerniñ, ne qasabalarnıñ yolları bu qadar naqliyatqa azır degil edi. İlhaq vaqtında Qırımda elâk olğan ve yaralanğanlarnıñ kerçek statistikasını bilmeyim, amma yol qazaları aqqında haberlerniñ er kün çıqqanını bilem. Hususan yaz mevsiminde bir çoq adam faciasınıñ sebebi olğan bitirilmegen "Tavrida" aqqında daa aytmayım. Aksönov istese, er kün kapotına suv qalayını qoyıp yürsin, amma Devlet avtomobil teftişi başqa malümatnı köstere.
Pek coq turist içün Qırım tatili kederli bite, sanki qomşu Rusiyeniñ Keriç körüne ketken bütün yolları qazalarğa ırımlandı
Pek coq turist içün Qırım tatili kederli bite, sanki qomşu Rusiyeniñ Keriç körüne ketken bütün yolları qazalarğa ırımlandı. Mında qayd etmek kerek ki, rusiyelilerni episi Qırımğa ıntılıp kelmedi: olarnıñ sadece başqa yerde raatlanmağa çaresinden marum qaldırdılar. Bu yıl yazda bizde, tanışlarımıznın ricasınen, Rusiyeniñ Vladimirskaya vilâyetinden kelgen bir qoranta bir qaç kün gecelegen edi. Ekisi de devlet hızmetçileri, aqay politsiyada çalışa, apay - medeniyet idaresinde. Alupkada raatlana ediler, onı iç begenmediler, amma qoranta putövkası yalıñız anda berile edi. Yañı paalı maşnada keldiler, qaytqanda ise Moskova yanında qazağa oğradılar - özleri yaralı, maşnaları - darma-dağın. Olarnen telefonda laf ettik, Qırımğa artıq kelmeycekler ve tanışlarına tevsiye etmeycekler, dediler: "Qırımıñız bizni qabul etmedi, - sağlıqlaşqanda dedi qoranta başı. - Bizim toprağımız degil o".
Andrey Furdik, qırımlı, bloger
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Qırımda keçken künü yañı koronavirus hastalarınıñ sayısı 501 oldı. Bu aqta işğal etilgen Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirligi bildirdi.
Eki insan vefat etti, 538 kişi yahşı oldı.
Qayd etilgenine köre, soñki sefer Qırımda bir künde 500-den çoq COVID-19 hasta sayısı mart ayında qayd etilgen edi.
Aqyarda, şeerniñ Rusiye memuriyeti malümatına köre, yañı hasta sayısı birden eksildi – bir kün evelsi 36 hasta oldı (avgustnıñ 29-nda 300-dep çoq), bir kişi can berdi.
Avgustnıñ 16-nda Rusiyede martnıñ 20-nden berli ilk sefer 30 biñden çoq COVID-19 hastası qayd etildi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırım yaş oyuncıları Timur Aliyev ve Kamile Eyupova Moskvada keçirilgen «Qış Yıldızı – 2015» sport oyunları boyunca er yıllıq festivalinde ğalebe qazandılar.
Bu aqta ATR telekanalı bildire.
Festivalde Rusiyeniñ çeşit regionlarından kelgen oyuncı iştirak etti. Qırım çifti eki kategoriyada ğalebe qazandı.
Timur ve Kamile beraber endi bir qaç sene devamında oynaylar ve Qırım çempionları olalar.
«Biz Timurnen 4 yıl oynaymız. Bizde endi 46 medal bar. Kelecekte dünya çempionları olmağa isteymiz!», – dedi Kamile.
İstidatlı yaş qırımlılarnıñ ğalebeleri arasında – «Ses balalar» ukrain istidat yarışı. Mında «Dohtur» qırımtatar halqı yırını icra etken İslâm Terek qasabasınıñ 12 yaşındaki sakini Aliye Bekirova ğalebe qazanğan edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerov Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ yañı yıl tebrikleri ile açıq mektüp aldı. Bunı o Facebookta yazdı.
Ümerov mahkemede Rusiyeniñ terrorist ve ekstremist cedveline kirsetilmesinden şikâyet etmek niyetinde olğanını bildirgen edi.
İlmi Ümerovnıñ qızı Ayşe 2016 senesi dekabr 30-da bildirdi ki, babası Rusiye maliye monitoringi federal hızmetiniñ saytında derc etilgen terrorist ve ekstremistler cedveline kirsetilgen. Onıñ nomerası 5826.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko 2016 senesi dekabr 31-de Qırım.Aqiqat ve Radio Svoboda müellifi, Qırım jurnalisti Nikolay Semenanı Yañı yıl ile hayırlağan edi.


text:
Martnıñ 9-nda, salı künü, Ukraina TİN binasında «Özüne sadıqlıq cinayet degil!» foto sergisi açıldı. Bu foto sergisi işğalden soñ Qırımda qırımtatar ve mülmanlarnıñ Rusiye tarafından zulumğa oğratılması aqqında ikâye ete.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ haber etkenine köre, bu leyhanıñ teşebbüsçisi TİN başınıñ birinci muavini Emine Ceppar olğan.
Foto leyhası, Kremlniñ Qırım mabüsleri balalarınıñ fetoresimleri şeklinde taqdim etilgen. Onıñ merkezinde ukrain ve halqara aq qoruyıcıları siyasiy mabüsler olaraq sayğan tevqif etilgen ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ balalarınıñ ikâyeleri.
Sergide qırımtatar faalleriniñ balalarınıñ 9 ikâyesi tağdim etilgen.
«Bugün açılğan sergi biz içün pek müimdir. Çünki bizge kelgen er bir çetel musafir, er bir nazir bunı körecek. Bu sene Qırım içün başqa olacaq. Çünki bu sene memleketimiz içün ğayet müim olğan Qırım platforması ötkerilecek. Bunı olar içün yapacaqmız. Bu leyhanıñ qaramanları içün», – dedi Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba serginiñ açılışında.
Ekinci Bağçasaray «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsi Seyran Saliyevniñ apayı Mümine Saliyeva, 2014 senesi «qırımtatar halqınıñ kelecegi sanki toqtadı», dep qayd etti.
«Kütleviy tintüvler ve tevqifler başlandı. Bağçasarayda, qırımtatarlar toplu yaşağan yerde, bir soqaqta siyasiy mabüslerniñ 60 balası yaşay. Bu sergi pek küçük balalarnıñ büyük keri aqqındadır. Er birisiniñ ciddiy ruhiy yarası bar», – dedi Saliyeva.
Tedbirde qırımtatar halqı lideri Mustafa Cemilev, Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, Meclis azası, sabıq siyasiy mabüs İlmi Ümerov, jurnalist, Qırımnı mecburen terk etken Qırım.Aqiqat müellifi Mıkola Semena, «Qırım evi»niñ başı Ahtem Seitablev ve digerleri iştirak etti.


text:
Moñğol yazuvı
Moñğol yazuvı (moñğolca ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᠭ, MoHroл бичиr "Moñğol biçig"), Moñğolcanıñ yazuvı içün Eski Uyğur yazuvı türetilgen bir yazuvdır. 13. asırda oluşturulğan bolup Oyrat ve Mançu tillerine de uyarlanğandır. Moñğol yazuvı coğardan aşağa yazıla.
Yazuv 1931 yılına qadar Burât Ulusında ve 1945 yılına qadar Moñğol Ulusında qullanılğandır. Çinge bağlı İç Moñğolda ise yazuv künümüzde de qullanılmaqta. Bunınla birlikte Moñğol Ulusınıñ 1990'da demokrasige keçmesinen birlikte yazuvğa keri dönülmege çalışılğan ve 2011'den itibaren kiril yazuvınen resmiy statüske ulaşqandır.[1]


text:
Poklonnaya gora
Poklonnaya gora ya da Temenna dağı (rusça ПokлoHHaя ropa) — Moskovada bir dağ. Bu dağda öyle adı çünki evelleri Moskoviya kinâzları bu yerde Qırım Hanlığı elçilerine yalvarıp barğanlar (rusça «Ha пokлoH»), amma şimdiki ve ertece aqiqiy etimologiyanı deniştirmeycek olalar[1].
Birinci kere, 1508 senesi oktâbr 24, bu yerde Meñli Geraynıñ orta elçilerini qarşıladılar[2].
XX asırda Şuralar Birliginiñ akimiyetleri bu dağnı topraqnen musaviy yaptılar.
Şuña daa baqıñız[deñiştir | kodunı deñiştir]
Şimdiki vaqıtta ruslar ve «qazaqlar» (olar da ruslar, amma özüne «qazaqlar» deyler) temenna haçlarını (rusça пokлoHHыe kpecTы) Qırımda, ayrıca qırımtatar massivleri yanında, qoymağa seveler.
İhtar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ A. M. MoлдoBaH ПokлoHHaя ropa, saife 299
- ↑ A. ЖykoBa. Пporyлkи пo MockBe. ДBopцы, ycaдbбы, пapkи. — M.: ACT, 2017. — C. 82. — 130 c. — ISBN 978-5-17-102666-0.


text:
Yuqarı Radanıñ insan aqlarından vekâletlisi Valeriya Lutkovskaya dekabr 26-da Aqmescitte SİZOda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz ile körüşti. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa tasdıqladı.
Smedlâyevniñ aytqanına köre, körüşüv aman-aman bir saat sürdi, tafsilâtlı bir malümat o berip olamadı. Körüşüvde Rusiye advokatı Nikolay Polozov da bar edi.
Ombudsmenniñ kâtibiyet reberi Bogdan Kriklivenko Facebookta bildirdi ki, Valeriya Lutkovskaya dekabr 26-da Aqmescitteki SİZOda üç mabusnı, şu cümleden Ahtem Çiygoznı ziyaret etmege niyetlene.
«Üç ay devam etken ve soñki eki kün devamında zor olğan muzakerelerden soñ Qırımda apiste yatqan siyasiy mabuslar ve esas Ukrainağa berilmesini istegen mabuslarnen körüşmege imkânımız oldı. 42 insannen körüşmege istedik, amma üçünen körüşmege izin berildi, olarnıñ arasında Ahtem Çiygoz da bar», – dep yazdı Kriklivenko.
Bu künleri belli oldı ki, ukrain ombudsmeni Valeriya Lutkovskaya Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkova ile Qırım ve esas Ukrainada apiste yatqan Ukraina ve Rusiyeniñ bazı vatandaşlarınıñ ziyaret etilmesi aqqında añlaştılar.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Sultanbeyli Bilgisayar Servisi, Sultanbeyli Teknik Servis, Sultanbeyli Bilgisayar Tamiri, Sultanbeyli Bilgisayar Teknik Servis, Sultanbeyli Bilgisayar, Sultanbeyli Bilgisayarcı, Teknik Servis, Yerinde Servis, Sultanbeyli Teknik Destek, Sultanbeyli de Bilgisayar, Sultanbeyli de Bilgisayarci, Sultanbeyli de Bilgisayarcilar, Sultanbeyli Bilgisayar, Sultanbeyli Bilgisayarcilar, bilgisayar, Sultanbeyli Modem Tamir, Sultanbeyli modem kurulumu, Sultanbeyli de Teknik Servis, Sultanbeyli pc Teknik Servis, Sultanbeyli eve Teknik Servis, Sultanbeyli Sitesi Bilgisayar Teknik Servisi, Sultanbeyli Notebook Teknik Servisi, Sultanbeyli Laptop Teknik Servisi, Modem Kurulum, Modem Kurulumu, Sultanbeyli de Bilgisayarci, Sultanbeyli de Tamirci, İşyerlerine Servis, Evlere Servis, Notebook Tamir, Laptop Tamir, Notebook Adaptor, Mini Notebook, Sultanbeyli adsl modem, Sultanbeyli adsl kurulum, Sultanbeyli adsl başvuru, Sultanbeyli adsl abone, Sultanbeyli vdsl kurulum, Sultanbeyli Laptop Tamiri, Laptop Tamir, Notebook Tamiri, Notebook Tamir, Laptop Notebook Teknik Servis, Notebook Parçalari, Notebook Lcd Ekran, Notebook Adaptorleri, Notebook Yedek Parça,
Tags: bilgisayarEvlere Servisİşyerlerine ServisLaptop Notebook Teknik ServisLaptop TamirMini NotebookModem KurulumModem KurulumuNotebook AdaptorNotebook AdaptorleriNotebook Lcd EkranNotebook ParçalariNotebook TamirNotebook TamiriNotebook Yedek ParçaSultanbeyli adsl aboneSultanbeyli adsl başvuruSultanbeyli adsl kurulumSultanbeyli adsl modemSultanbeyli BilgisayarSultanbeyli Bilgisayar ServisiSultanbeyli Bilgisayar TamiriSultanbeyli Bilgisayar Teknik ServisSultanbeyli BilgisayarcilarSultanbeyli BilgisayarcıSultanbeyli de BilgisayarSultanbeyli de BilgisayarciSultanbeyli de BilgisayarcilarSultanbeyli de TamirciSultanbeyli de Teknik ServisSultanbeyli eve Teknik ServisSultanbeyli Laptop TamiriSultanbeyli Laptop Teknik ServisiSultanbeyli modem kurulumuSultanbeyli Modem TamirSultanbeyli Notebook Teknik ServisiSultanbeyli pc Teknik ServisSultanbeyli Sitesi Bilgisayar Teknik ServisiSultanbeyli Teknik DestekSultanbeyli Teknik ServisSultanbeyli vdsl kurulumTeknik ServisYerinde Servis
Leave a reply Cancel reply
Yorum yapabilmek için giriş yapmalısınız.


text:
Şımkentte Naurız merekesine oray wyımdastırılğan is-şaralarğa jergilikti byudjetten qanşa qarjı bölingeni 19 naurızdan beri qoğamda qızu talqılanıp jatır. Memlekettik satıp alu portalındağı derekke süyengen jurnalister men Qazaqstandağı satıp alu salasın zerteuşi maman Ğalımjan Orazımbet Şımkentte Naurız toylauğa byudjetten 595 mln teñge bölingenin jazğan. Bwl aqparat qoğamda şu tuğızıp, belsendiler Şımkent äkimdiginen byudjetten bölingen qarjı esebin swray bastadı. Al äkimdik 595 mln jaylı aqparattı joqqa şığarıp, Naurızdağı merekelik is-şaralarğa tek 213 mln teñge bölingenin habarladı. Sonımen kimdiki dwrıs? Zerttep kördik.
Naurızğa arnalğan is-şaralardı ötkizuge tapsırıs beruşi – Şımkent qalalıq mädeniet üyi. Onıñ direktorı – MuzArt tobınıñ änşisi Säken Mayğaziev. Memlekettik satıp alu portalınan bwl mekemeniñ Naurızğa oray türli kompaniyalarmen 7 kelisimşart jasasqanın bayqauğa boladı. Olardıñ jalpı qwnı – 595 mln teñge. Barlığı da tikeley bir közden satıp alu täsilimen ötken. Demek Mayğaziev basqaratın mekeme tapsırıstı orındauşı kompaniyalardı konkurssız tañdap alğan.
Endi kelisimşarttardıñ ärqaysına jeke toqtalayıq.
Eñ birinşisi «Penopro» JŞS-men jasalğan. Onıñ qwnı – 322 million 292 mıñ teñge. 16 naurız «Şımkent qayırımdı qala» – wlıstıñ wlı küni» is-şarası üşin jasalğan. Satıp aludıñ tehnikalıq erekşeliginde onıñ formatı, wyımdastıruğa kerek mamandar men tehnikalıq jabdıqtar, basqa da qajetti dünie jaylı mülde aqparat joq. Bastapqıda däl osı satıp aludıñ tehnikalıq erekşeliginde orındalu merzimi retinde naurız ayı körsetilgen äri portaldağı atauında Naurız merekesine oray dep anıq jazılıp twrdı.
Alayda Naurızğa 595 mln teñge bölingeni jaylı aqparat tarap, qoğamdıq rezonansqa aynalğannan keyin, 26 naurız küni osı satıp alu boyınşa qosımşa şart jasalıp, tehnikalıq erekşeliginde özgeris payda boldı. Tapsırıs beruşi mekeme, yağni Şımkent qalalıq mädeniet üyi qızmettiñ orındalu merzimi retinde naurız-qazan ayların körsetip delayndı tüzetti. Biraq osı uaqıt aralığında naqtı qanday şaralar ötui kerek ekeni tağı berilmedi. Al mädeniet üyiniñ portaldağı jıldıq josparında bwl satıp aludıñ orındalu merzimi retinde tek naurız ayı körsetilgen. Bwl – mekemeniñ osı şaranı naurızda ötkizudi josparlağanınıñ birden-bir däleli. Öytkeni kez kelgen satıp alu aldımen jıldıq josparğa engiziledi, kelisim şart soğan say jasaladı.
Ekinşi kelisim şart «Bala dauısı, Super Live, Jwldızay» is-şarasına arnalğan. Bağası – 80 mln teñge. Tapsırıstı orındauşı – «ZHAN ALEMI GROUP» JŞS. Onıñ basşısı – YArışev Aleksandr Aleksandroviç degen azamat. Kompaniya astanada tirkelgen. Memlekettik satıp alu portalında barlığı 2 kelisimşart jasağan äri ekeui de osı mekememen.
Soñğı kelisim şartqa 16 naurızda qol qoyılğan. Al 19 naurızda «Bala dauısı, Super Live, Jwldızay» degen atauda is-şara ötken. Ol jaylı Şımkent qalalıq mädeniet basqarmasınıñ Instagram jelisindegi paraqşasında habarlandı. Bwğan qosa, sol paraqşadağı tağı bir mälimet boyınşa, 22 naurız küni de Super Live dep atalğan jas orındauşılardıñ koncerti ötken.
Jalpı portaldağı bwl kelisimşarttıñ tehnikalıq ereşeleginde satıp aludıñ ötkizilu, orındalu merzimi naurız ayı edi. Alayda 26 naurızda qosımşa şart jasalınıp, ötkizu merzimi özgertildi. Soñğı özgeriske say, satıp aludıñ ötkizu merzimi naurız ben mausım ayları retinde körsetildi. Alayda qosımşa şart jasalğan kezde bwl is-şara ötip qoyğan edi. Bwğan qosa, qızmettiñ orındalu merzimi belsindiler men jurnalister äkimdikten Naurızğa ketken naqtı şığınnıñ esebin swrap jatqanda özgergenin ayta ketu kerek.
Naurızğa oray jasalğan tağı bir kelisimşart «Open Art gallery» – «Ayqap» jurnalınıñ qwrılğanına 110 jıl» dep atalatın is-şara. Bağası – 50 mln teñge. Kelisimşartqa 18 naurız küni qol qoyılğan. Tapsırıstı orındauşı retinde – JK «Prima Gololobova» tañdalğan. Bwl satıp aludıñ tehnikalıq erekşeliginde de is-şaranıñ tolıq sipattaması körsetilmegen. Memlekettik satıp alu portalında bastapqıda ötkizu, orındalu merzimi retinde naurız ayı belgilengen edi. Keyinnen, 26 naurızda bwl satıp alu boyınşa da qosımşa şart jasalıp, ötkizu merzimi naurız-mausım aylarınıñ aralığı dep auıstırılğan.
Osı satıp aluğa qatısıtı tağı bir derek taptıq. 17 naurız küni Şımkent qalası mäslihatı twraqtı komissiyalarınıñ birlesken jiınında Naurızğa oray ötetin şaralardıñ byudjeti talqılanğan. Sol kezde mäslihat hatşısı Bahadır Narımbetov «Ayqap» jurnalınıñ mereytoyına arnalğan şara byujeti 30 mln ekenin äri bwl soma tım köptigin söz etken.
Mäslihat hatşısı «Ayqap» jurnalına arnalğan şara üşin 30 mln qarajattı köp körse de, bwl şara üşin 50 mln köleminde kelisimşart jasaldı.
Şımkent qalalıq mädeniet üyi Naurızğa oray jasasqan qalğan 4 kelisimşart portalda özgerissiz twr. YAğni atalğan kelisim-şarttardıñ tehnikalıq erekşeligine say, qızmettiñ orındalu merzimi – naurız ayı.
Sonımen ol qanday kelisim şarttar? Jeke-jeke toqtalayıq.
Bireui «Dästürli än men jırlar – Dina Nwrpeyisova is-şarası qızmetine» dep ataladı. Kelisimşart bağası – 50 mln teñge. Tapsırıstı orındauşı – JK «Dehgani Soloist». Almatı qalasında tirkelgen, basşısı – Dehgani El'mira Isahanovna. Osı mekememen bwrın da kelisimşart jasasqan. Ol kezde «TMD mädeni astanası» şarasınıñ jabılu saltanatında tikeley efir wyımdastıru qızmetin körsetken. Al biılğı Naurız merekesindegi atqaratın qızmetin tehnikalıq erekşelikten anıqtau mümkin emes. Bir anığı, qızmet naurız ayında orındaluğa tiis. Bwl turalı tehnikalıq erekşelikte de, mädeniet üyiniñ jıldıq josparında da anıq körsetilgen.
Kelesi satıp alu «Naurız merekesine oray, Şımkent qalasınıñ mädeni nısandarın äleumettik jelilerde taratu is-şarası qızmetine» dep ataladı. Bwl boyınşa «Impresario Media Group» JŞS-men 22 mln 980 mıñ teñgege kelisimşart jasalğan. Tapsırıstı orındauşı kompaniya Şımkent qalasında tirkelgen. Basşısı – Asqarova Diana Ardaqqızı. Memlekettik satıp alu portalına 10 naurızda tirkelgen, yağni osı kelisimşartqa qol qoyardan 9 kün bwrın ğana. Kelisimşarttıñ tehnikalıq erekşeliginen kompaniyağa qanday qızmetti atqaru tapsırılğanı jazılmağan. Belgilisi sol – tapsırılğan qızmet naurız ayında orındaluğa tiis.
Şımkent qalalıq mädeniet üyi Naurız merekesine oray tapsırıs bergen tağı bir is-şara – aqındar aytısı. Mekeme ol üşin «Quraq Group» degen jihaz jasaytın kompaniyamen kelisimşartqa otırğan. Bağası – 40 mln teñge. Bwl satıp aludıñ portaldağı tehnikalıq erekşeliginde ötkiziletin şara retinde tek aytıs körsetilgen. Al naurızğa bölingen qarjınıñ esebi swralıp, qoğamda şu tuğan sätte Säken Mayğaziev 40 mln teñge tek aytısqa jwmsalmağanın jäne is-şaranı ötkizgen jihaz kompaniyasınıñ aytıs ötkizuge de qabileti bar ekenin alğa tarttı. Onıñ sözinşe, 40 millionnıñ bir böligi ädebi şığarmalar bayqauına jwmsalğan. Mayğazievtiñ sözi qanşalıqtı ras, bwnı da tekserip kördik.
Aytıs mädeniet üyiniñ jıldıq josparında bar is-şara. Bağası da 40 mln. Biraq 40 millionğa tek aytıs ötkizu üşin josparlanğan jäne kelisimşart ta tek aytıs üşin jasalğan.
Tağı bir derek: 17 naurız küni Şımkent qalalıq mäslihatınıñ birlesken jiınında däl osı aytıs byudjeti talqılanğan. Mäslihat deputattarınıñ biri Şımkent mädeniet basqarmasınıñ basşısı Hanzada Esenovadan aytısqa ne sebepti 40 mln teñge bölingenin swraydı.
Videoda da tek aytıs turalı aytılğan, ädebi şığarmalar bayqauı jaylı bir auız söz joq. Bwğan qosa, Hanzada Esenova öz esebinde «Bas jülde – 2 mln, birinşi orın – 2 adamğa 1,5 millionnan, ekinşi orın – 2 adamğa 1 milionnan, üşinşi orın – 2 adamğa 500 mıñnan, qalğan 8 qatısuşınıñ ärqaysına 250 mıñ teñgeden beriledi» dedi. Al 20 naurız küni ayaqtalğan aytıstıñ jüldesi Esenova aytqanday bolğan joq. Mäselen, birinşi orın tek 1 aqınğa berildi. Onı jeñip alğan Bauırjan Şirmedenwlına 1,5 millionnıñ emes, 1 mln sertifakatı tabıstaldı. Al ekinşi orınğa ilikken eki aqınğa 1 millionnan emes, 500 mıñnan berildi. Üşinşi orındı 2 emes, 3 aqın ielendi. Alayda Hanzada Esenova aytqanday, ärqaysı 500 mıñnan emes, 300 mıñnan aldı. Qatısuşılarğa qanday jülde bergeni belgisiz.
Aytıstı jihaz jasaytın kompaniya ötkizgeni de qoğamdı tolğandırdı. Al Säken Mayğaziev ol kompaniyanıñ merekelik şara ötkizuge de rwqsatı bar ekenin jetkizdi. Sonımen 40 mln teñge aytıs ötkizgen «Quraq Group» qanday kompaniya? Basşısı – 27 jastağı Sağıntaev Baqdäulet Batırhanwlı esimdi azamat. Kompaniya 9 ay bwrın qwrılğan. Şımkent qalasında tirkelgen. 19 naurız küni statistika komitetiniñ saytında jihaz jasaumen aynalısadı dep twrdı. Al keyin aytıs jaylı şu bastalğan soñ, kontragentter servisi uchet.kz saytında kompaniyanıñ türli is-şara ötkizuge licenziyası bar ekeni körsetilgen. Jalpı bwl kompaniya memlekettik satıp alu portalına aytıs ötkizu turalı kelisimşartqa qol qoyardan 11 kün bwrın ğana tirkelgen.
Şımkent qalalıq mädeniet üyiniñ Naurızğa oray jasağan eñ soñğı kelisim şartı – MuzArt tobınıñ koncerti. Oğan byudjetten 30 mln teñge bölingen. Bwl satıp alu boyınşa 20 naurız küni «Sapfir Media» kompaniyasımen kelisim şart jasalğan. Mädeniet basqarmasınıñ Instagram jelisindegi paraqşasınan koncerttiñ 21-22 naurız künderi ötkenin bayqauğa boladı. Paraqşadağı aqparatqa sensek, koncert aqılı ötken.
Säken Mayğazievtıñ özi basqaratın mekeme arqılı özi än aytatın toptıñ koncertine ne sebepti aqşa bölgeni tüsiniksiz. Bir anığı, Mayğazievke osı qızmetke tağayındalardıñ aldında MuzArt tobınıñ koncertin ötkizip beruge uäde berilgen. Bwl jaylı änşiniñ özi TalimTV yutub arnasına bergen swhbatında aşıq aytadı.
(17-minut 16-sekund)
Sonımen Şımkent äkimdigi Naurızğa qanşa qarjı böldi? Bizde üş nwsqa bar.
Birinşisi – qala byudjetin naqtılau üşin 17 naurız küni ötken mäslihattıñ birlesken jiınında aytılğan 572 mln teñge. Sol jiında mädeniet basqarmasınıñ basşısı Hanzada Esenova deputattarğa bergen esebinde is-şaralar üşin 572 mln teñge swraydı jäne olardıñ bäri Naurızğa oray wyımdastırılatın 6 is-şara ekenin tilge tiek etedi. Biraq Esenovanıñ esebinde MuzArt tobınıñ koncerti jaylı aytılmadı.
Ekinşi nwsqa Şımkent qalası äkimniñ birinşi orınbasarı Şıñğıs Mwqan men mädeniet basqarmasınıñ basşısı Hanzada Esenovanıñ 25 naurız küni brifingte keltirgen deregi. Olardıñ sözinşe, Naurızğa 213 mln teñge qaralğan jäne mereke ayasında 103 is-şara ötken. Birden aytayıq, 103 is-şara degen – manipulaciyağa jaqındau aqparat. Iä, mädeniet basqarmasınıñ instagramdağı paraqşasınan 10 kün işinde 100-ge tarta şara ötkenin bayqauğa boladı. Alayda onıñ köbi byudjetten arnayı aqşa bölip ötkizetin şara emes jäne onıñ barlığın Säken Mayğaziev basqaratın mädeniet üyi wyımdastırmağan. Al mäseleni zerttegender däl Mayğaziev basqaratın mädeniet üyi jasağan 595 million teñgelik jeti kelisim şart jaylı jazğan. Jäne kelisim-şarttıñ bärinde qızmettiñ orındalu merzimi naurız ayında dep twrğanın alğa tartqan.
Kelisimşarttarğa qol qoyğan Säken Mayğaziev naurızğa dep bölingen qarajattıñ bäri äkimdik pen mäslihattıñ maqwldauımen boldı dep otır. Alayda bwl aqparat ta manipulaciyağa jaqındau. Öytkeni naurızğa bölinetin qarajat mäslihatta 17 naurız küni talqılandı. Al ol kezde üş kelisimşart küşine enip qoyğan edi.
Soñğı äri qwjatqa negizdelgen nwsqa – aşıq derekközdegi resmi aqparat. Memlekettik satıp alu portalındağı Şımkent qalalıq mädeniet üyiniñ jıldıq josparı äri jasasqan kelisimşarttarı.
Portaldağı derekke qarağanda, mädeniet üyi 2021 jılı 751 millioğa 101 satıp alu josparlap otır. Onıñ 735 millionı jıl boyı ötetin is-şaralarğa arnalğanın köruge boladı. Al qalğan qarjı mekemeniñ özge şığındarına qarastırılğan.
İs-şaralardıñ jeteuinde Naurız merekesine oray dep anıq jazılıp twr. Olardıñ beseuiniñ orındalu merzimi retinde naurız ayı körsetilse, qalğan ekeuinde satıp aludıñ ötkizilu merzimi naurız ayı dep, al orındalu merzimi naurız-mausım ayları dep körsetilgen. Al osı josparlanğan satıp alular boyınşa jasalğan kelisimşarttarğa kelsek, olardıñ jeteuiniñ de tehnikalıq erekşeligindegi şara atauı Naurız merekesine oray dep toltırılğan. Bastapqıda barlığında orındalu merzimi naurız ayı dep körsetildi. Al 26 naurızda üş kelisimşarttıñ tehnikalıq erekşeligi özgeriske wşıradı. Basa ayta ketetin jayt – Şımkent qalalıq mädeniet üyi üş kelisimşarttıñ tehnikalıq erekşeligin özgertip, qosımşa şart jasağan kezde «Naurız Şımkentten bastaladı» degen megajobanıñ bitkenine eki kün bolıp qoyğan edi.