text:
Aqmescit, Kiyev – Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevniñ öldürüvde qabaatlanğan oğlu Hayserni beş yılğa qadar azatlıqtan marum qaldırdı. İşbu qarar mahkemeciler olmağanlarnıñ kence Cemilevni diqqatsızlıqtan yapılğan öldürüvde qabaatlamaq qararından farqlana. Mahküm etilgenniñ tuvğanları, em de bir sıra uquq qorçalayıcı teşkilât mahkeme ükmüni obyektiv saymayıp, böyle etip Rusiye Federatsiyası büyük Cemilevge siyasiy basqı yapa bile, dep tüşüneler. İmaye mahkeme qararından şikâyet etecek ola.
Çarşenbe künü, iyün 10-da, Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi Hayser Cemilev tarafından 44 yaşında Bağçasaray sakini Fevzi Edemovnıñ öldürilmesi aqqında işni baqtı. Qabaatlanğannıñ adliyecisi Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, mahkeme Hayser Cemilevni beş yılğa qadar umumiy nizamlı apiske almağa qarar aldı.
Hatırlatamız, Hayser Cemilev 2013 senesi mayıs ayından itibaren apiste bulunğan edi. Qırım prokuraturası onı maqsatlı öldürüvde qabaatlağan edi, soñra ise maqsatlı öldürüv maddesine alelhusus şartlarnı da qoştı. Qabaatlanğannıñ imayesi ateş diqqatsızlıqtan açılğanını bildire edi. Kence Cemilev mahkeme-psihiatrik teşkerüvlerni keçti ve ruhiy ceetten sağlam olaraq tanıldı.
2013 senesiniñ ekinci yarısı ve 2014 senesiniñ birinci eki ayı devamında Cemilevniñ işini Bağçasaray rayonınıñ mahkemesi baqqan edi. Faqat Qırım Rusiyege «qoşulğan» soñ onı cumhuriyetniñ prokuraturasına qaytardılar. Aynı vaqıtta Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi Cemilevniñ oğlu «diqqatsızlıqtan» cinayet yapqanını bildirip, onı azat etmek qararını qabul etti. Amma Hayser Cemilev Aqmescitniñ SİZOsında apiste qalğan edi.
Qırım Cumhuriyetiniñ Taqiqat komiteti bu işni baqıp, Hayser Cemilevni Rusiye Cinaiy kodeksinin birden üç maddesi boyunca qabaatladı: öldürüv, silânı qanunsız alda tutuv ve onıñ hırsızlığı.
Keçken sene sentâbr ayında Hayser Cemilevni Krasnodar ülkesine avuştırdılar
2014 senesi iyül ayında İnsan aqları Avropa mahkemesi Rusiyeden kence Cemilevni apisten azat etmege talap etti. Faqat Rusiye Federatsiyasınıñ akimiyeti bu qararğa qulaq asmadı. Keçken sene sentâbr ayında Hayser Cemilevni Krasnodar ülkesine avuştırdılar. Aqımdaki seneniñ aprel başında Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi işni baqmağa başladı.
Esnas devamında şaat ve zarar körgenler sorğuğa çekildi. Mahküm etilgen malümat bermekten vazgeçti. Qabaat tarafı Hayser Cemilevniñ qabaatı bütünley isbatlanğanını bildire edi. Hayser ise tek silânı tutqanını ve hırsızlağanını ayttı. Mahkeme ükmü ilân etilmeden devlet qabaatlayıcısı Svetlana Nekoz Hayser Cemilevni 5,5 yılğa qadar azatlıqtan marum qaldırmağa teklif etti. Lâkin, Nikolay Polozovnıñ fikirince, ceza o qadar ciddiy olmamalı, ve mahküm etilgen Rusiyede degil, Ukrainada cezasını çekmeli.
Qayd etmeli ki, mahkeme Hayser Cemilevniñ adliyecisi bergen cinaiy işni toqtatmaq muracaatını da red etti. İmaye Kiyevniñ Dneprovskiy rayonınıñ mahkemesi çıqarğan ükümge esaslanıp mezkür muracaatnı berdi. Ukrainada onı «diqqatsızlıqtan yapılğan öldürüvde» qabaatlap, 3 yıl ve 8 ayğa qadar azatlıqtan marum qaldırdılar.
Adliyeci: 5 yıllıq cezanı muvafaqiyet saymaq mümkün
Hayser Cemilevniñ adliyecisi bildirdi ki, apiste keçken eki yıl ceza müddeti olaraq sayıla. Bundan ğayrı, yarım yıldan soñ vaqtından evel şartlı azat etüv ola bile, çünki kence Cemilev apis cezasınıñ yarısını apiste keçirgen olacaq.
«Rusiye Hayser Cemilevni vatanına berüv muracaatına şimdilik cevap bermedi. Tahminen bir buçuq ay içinde qarar alınmalı», – dep qayd etti Polozov.
Hayser silânı tutqanını ve hırsızlağanını bildirip, diqqatsızlıqtan öldürüv yapqanını ayttı
Onıñ aytqanına köre, Hayser silânı tutqanını ve hırsızlağanını bildirip, diqqatsızlıqtan öldürüv yapqanını ayttı: «Aqlama meselesi başından yoq edi».
«Mahkeme başında Hayser Cemilevge ömür boyu apiske ala bileler kibi fikir bar edi, esnasnıñ neticesi – 5 yıllıq apis cezası – muvafaqiyet saymaq mümkün», – dep qayd etti adliyeci.
Bunıñnen beraber, onıñ aytqanına köre, Cemilevniñ işi bitti dep aytmaq erte. İleride – Yuqarı mahkemede apellâtsiya ve onıñ Ukrainağa berilmesi.
Qayd etmeli ki, Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi çıqarğan üküm mahkemeciler olmağanlarnıñ qararından farqlana. Keçken afta olar Mustafa Cemilevniñ oğlu diqqatsızlıqtan adamnı öldürdi kibi qararnı qabul ettiler – Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 109-ıncı maddesiniñ 1-inci qısmı. İşbu madde boyunca eki yıllıq apis cezası berile bile. Bundan ğayrı, mahkemeciler olmağanlar Hayserge «silâ hırsızlağanını afu etmek mümkün» kibi qararnı qabul ettiler.
Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi ükümni çıqarğanda mahkemeciler olmağanlarnıñ qararına emiyet berse edi, Hayser Cemilev şimdi azatlıqta olur edi, çünki eki yıldan ziyade apiste qala.
Cemilev: Rusiye ve Ukraina arasında problemanıñ al etilmesine bağlı
Adliyeci qararnı «muvafaqiyetli» saysa da, Mustafa Cemilevniñ fikirince, üküm «qanunsız», çünki mahkemeniñ «Ukrainada Ukraina vatandaşınıñ Ukrainanıñ diger vatandaşına qarşı yapqan cinayetini Rusiyede ve Rusiye qanunları boyunca baqmaq aqqı yoq edi».
«Mahkemege alâqası olmağanlarğa iç bir iddiam yoq, olar elinden kelgenini yaptılar, lâkin Rusiye oğlumnı beş yıl devamında reine tutmağa qarar aldı. Bu Rusiye qanunlarına zıt kele, çünki diger memleketlerniñ vatandaşlarını mahkeme etmek aqqı yoq, em de İnsan aqları Avropa mahkemesiniñ qararı bar, Rusiye onı Ukrainağa bermek kerek», – dep ayttı Cemilev Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ bildirgenine köre, oğlu ve Rusiyede apiste bulunğan ukrain uçucısı Nadejda Savçenko ve diger mabuslarnıñ taqdiri «Rusiye ve Ukraina arasında problemanıñ al etilmesine bağlı».
Mustafa Cemilevniñ ömür arqadaşı Safinar Cemileva Qırım.Aqiqatqa mahkeme ükmüni izaatlap, Hayser Cemilevniñ tuvğanları ve yaqanlarına qarar ne vaqıt çıqarılacağını aytmağanlarını bildirdi.
Onıñ bildirgenine köre, o, mahkemege kelecek edi, lâkin tuvğanlarnı üküm seslendirgende davet etmediler.
«Biz Qırımda edik. Adliyeciniñ de haberi yoq edi: bu kün üküm çıqarılacaqmı-yoqmı belli degil edi. Oña da aytmadılar: olar (mahkemeciler – müel.) toplaşuv odasına çıqıp ükümni çıqardılar. Bu sebepten mahkemede Hayserniñ soy-soplarından kimse yoq edi», – dep ayttı Safinar Cemileva.
Cemilevniñ ömür arqadaşını mahkeme qararı şaşırttı.
«Qanunğa köre, qabaatnıñ esas maddesi (diqqatsızlıqtan öldürüv – müel.) boyunca eki yılğa qadar azatlıqtan marum etseler, diger madde boyunca ceza olmamalı», – dep qayd etti o.
Cemilevanıñ aytqanına köre, oğlunı silâ hırsızlığında da qabaatladılar.
«Öz evinde hırsızlıqmı olur? O, silânı izinsiz aldı, ariza yoq edi», – dedi o.
Qadınnıñ fikirince, mahkeme esnası «bir çoq hata» ile keçti.
«Rusiye uquq qoruyıcı organları bu iş boyundca mahkeme iznini almayıp taqiqatqa başladılar. Bu işni tekrar taqiq etmege kim emir etti? Mahkeme qarar almaq kerek», – dedi o.
Lutkovska: Devletlerara şikâyet ola bile
Yuqarı Radanıñ insan aqlarından vekâletlisi Valeriya Lutkovska Qırım.Aqiqatqa Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi çıqarğan qararını izaatlap, cinayet Ukraina vatandaşı tarafından Ukrainada yapıldı dedi. «Böylece, ukrain Cinaiy-protsessual kodeksi ve ukrain Cinaiy kodeksi qullanmaq kerek», – dep ayttı ombudsmen.
Lutkovskayanıñ qayd etkenine köre, «Rusiye oña añlaşılmağan uquqiy sebeplerden Qırımnı işğal etip, adalet aqqını da işğal etti, ve hususiy bir Rusiye adaleti Ukrainada olğan cinayetlerge nisbeten ukrain qanunları yerine öz qaidelerini qullanmağa başladı».
«Bu noqtaiy nazardan baqsaq, mence, bu qarar çıqarılğanından berli qanunsız ola», – dep ayttı Yuqarı Radanıñ insan aqlarından vekâletlisi.
Kence Cemilev qanun belgilemegen mahkeme tarafından mahküm etildi, – İnsan aqları Avropa mahkemesi içün birinci sebep bu, Avropa konventsiyasınıñ altıncı maddesiValeriya Lutkovska
Lutkovskanıñ qayd etkenine köre, bugünde-bugün mahkeme qararından şikâyet etmek imkânı bar, lâkin o imaye tarafına İnsan aqları Avropa mahkemesine muracaat etmege tevsiye ete. «Kence Cemilev qanun belgilemegen mahkeme tarafından mahküm etildi, – İnsan aqları Avropa mahkemesi içün birinci sebep bu, Avropa konventsiyasınıñ altıncı maddesi – adaletli mahkeme aqqı bozuldı, böylece qabul etilgen bütün qararlar lâğu etile bile, iş ileride ğayrıdan baqılmalı», – dep añlattı o.
Ukraina devlet olaraq bu meseleni nasıl etip al ete bile sualine Lutkovska şöyle cevap berdi: «İnsan aqları Avropa mahkemesinde Ukrainanıñ menfaatlarını temsil etken Ukraina adalet nazirligi qarar alsa, devletlerara şikâyet, yani Ukrainanıñ Rusiye Federatsiyasına qarşı şikâyeti ola bile».
Ombudsmenniñ aytqanına köre, işbu problemanıñ sistemalığını köstermek içün aynı faktlarnı toplamaq kerek.
«Böyle bir talil yapılsa, men özüm de qoşulırım, çünki mende de böyle faktlar bar, o vaqıt devletlerara ariza aqqında laf etmek mümkün», – dedi o.
Logvinskiy: Siyasiy reine vastasınen intiqam almaq
Mustafa Cemilevniñ ortaqları ve uquq qorçalayıcılar mahkeme qararını «qanunsız» tanıp, halqara uquq qaideleri bozulğanını qayd eteler.
Ukraina halq deputatı Georgiy Logvinskiy emin ki, Rusiye Federatsiyası bu işte «siyasiy reine vastasınen» intiqam ala. «Rusiye «femidası» kene de mantıq ve uquqqa baqmadan, soñki sözni özü aytacaq ola. Amma ne Ukraina, ne de halqara toplulıq qanunsız ıntıluv ve maqtançaqlıqnı tanıycaq», – dep ayttı halq deputatı Facebook saifesinde.
İnsan aqları Ukrain Helsinki birliginde (UHS) deyler ki, Rusiyeniñ Hayser Cemilevni mahkeme etmek aqqı yoq edi.
«Mında mahkemeler meselesi bar, Krasnodar mahkemesi nege esaslanıp böyle bir qarar çıqara? Ukraina qanunına binaen, bizim mahkemeler arasında paylaşuv deñişti ve bu işler (Qırım, – müel.) Ukrainada baqılmaq kerek. Bizler bu meselede Rusiye mahkemesi çıqarğan qararnı tanımamalımız. Bu siyasiy taqip, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge basqı yapacaq olalar», – dep ayttı İnsan aqları UHS adliyeciler merkeziniñ müdiri Boris Zaharov Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ qayd etkenine köre, al-azırda İnsan aqları Avropa mahkemesine muracaat etip, «adaletli mahkeme aqqını talap etmege» imkân bar.
Onıñ fikirince, devlet seviyesinde Ukraina adalet Nazirligi ve Tış işler nazirligi areket etmek kerekler.
İnsan aqları Qırım alan missiyası (KPM) başqa fikirde. «Bizler Hayser Cemilev ve diger mabuslarnıñ Qırımdan Rusiyege avuştırılmasını qayd etken edik. Qırımlılarnıñ işleri Qırımda baqılmaq kerek», – dep ayttı KPM reberi, halqara uquq eksperti Dmitriy Makarov Qırım.Aqiqatqa.
Makarov ükümni izaatlamaqtan vazgeçti, çünki, onıñ aytqanına köre, İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ bu iş boyunca bütün malümatları yoq. «Bu iş halq içün olmağanını başından aytqan edik. Eki taraftan da esnas bozulması aqqında malümat az edi», – dep qayd etti Makarov.
Qırımtatar Milliy Areketiniñ faali, Qurultay Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev emin ki, Hayser Cemilev – Rusiye Federatsiyası içün «Mustafa Cemilevge tesir etmek» imkânı. «Adliyeci aytqanı kibi, Hayserni yarım yıldan soñ azat eteceklerini tüşünmeyim. Oğlu vastasınen Mustafa Cemilevge tesir etmek sebepleri bar», – dep ayttı Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ zanınca, üküm çıqarılğan soñ Rusiye Federatsiyası Hayser Cemilevni ukrain tarafına berse edi, doğru olur edi, çünki cinayet Ukrainada yapıldı. Faqat, faalniñ qayd etkenine köre, bugünki vaziyette böyle bir şey olmaz, çünki «Moskvanıñ istegi yoq».


c: text/html

text:
Canköyde salı aqşamı ve çarşenbege keçer gecesi küçlü yağanaqlarnıñ olmasını tahmin eteler. Bu aqta şeer memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Bu sebepten Canköy akimiyeti balalarnı nezaretsiz qaldırmamaq, balkonlardan, tüşip zarar ketire bilecek, pekitilmegen ağır şeylerni almaq, naqliyatnı terekler astında bıraqmamaq tevsiye ete.
Malüm olğanı kibi, iyün başında yarımadada bir sıra regionlarda küçlü yağanaqlar keçti. Bağçasaray rayonında bağça, tarlalar suvğa battı, Aqmescit Venetsiyanı añdıra edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ŞIÑĞISHAN- OĞIZ HANNIÑ WRPAĞI
Jwmat ÄNESWLI
(Äbilğazınıñ «Türik şejiresi», orıs tarihşıları N.Karamzin men S.Solov'evtiñ tarihi eñbekterine süyenip jazılğan zertteu eñbek)
Orta ğasır tarihın, onıñ işinde Şıñğıshannıñ tarihın alğaş jazğan adam -Irandı bilegen Gazan hannıñ uäziri, sayasatker, ğalım Raşid- Ad- Din edi. Raşid –ad- dinge «Şıñğıshannıñ tarihın jaz» dep tapsırğan Gazan han edi. Gazan han Şıñğıshannıñ kenjesi Tolıhannıñ nemeresi Arğınnan (orısşası Argun) tuadı. XIII- ğasırdıñ ayağında Iran biligine Arğın hannan keyin Gazan han taqqa otırdı. Söytip Gazan hannıñ tapsırmasımen Raşid -ad -din 1310-jılı öziniñ «Jamiğat -at -tauarih» attı üş tomdıq tarihın jazıp bitirdi
«Jamiğat at tauarihtıñ» qazaqşa mağınası «El tarihı» degendi bildiredi.
Bwl tarihi eñbektiñ alğaşqı tomı «Şıñğıshan men Altın orda» tarihına, ekinşisi «Gazanhan twsındağı Irannıñ tarihına», üşinşisi Älem tarihına, yağni, Ündistan, Qıtay, keybir Europa elderiniñ tarihın bayan etken.
Şıñğıshannıñ tarihı turalı jazılğan ekinşi älemge äygili eñbektiñ biri- Äbilğazı hannıñ “Türik şejiresi” . Bwl ataqtı şejire «Jamiğat- at -tauarihtan» üş jüz jıldan astam uaqıt ötkennen keyin jazılğan.
Bwl älemge äygili eñbek türki tilinde jazılğan edi. Sol «Jamiğat at tauarihtı» Äbilğazığa deyin türki tiline audarğan onnan astam şejireşi bolıptı.
Äbilğazı bahadür olardıñ parsı, türik, qıtay tilderin bilmegendikterinen olardıñ audarmalarınan qatelikter köp ketkenin aytqan.
Raşid ad dinniñ «Jamiğat at tauarihınan» 500 jıl ötkennen keyin , Şıñğıshannıñ tarihı turalı jazğan orıs tarihşısı Nikolay Karamzin edi. Ol 1811- jılı jazılğan «Istoriya Gosudarstva Rossiyskogo» attı on eki tomdıq monumentaldı ğılımi eñbeginiñ III-tarauınan bastap, VIII-tarauına deyin Şıñğıshannıñ tarihın, Batudıñ tarihın, onıñ Rus' eline, Batıs elderine jorıq jasap, basıp alğanın, Altın orda tarihın tolıq bayan etken. Sol Karamzinniñ on eki tomdıq kölemdi tarihında Şıñğıshan, Batu, jäne Altın orda tarihı turalı jazğandarında «MONGOL» attı etnostıq tirkes müldem joq.
Ataqtı tarihşı ol kezde «Tatar monğol» degen tirkesti estip körmegen, jäne onday sözdi öz eñbekterinde qoldanıp körmegen. Öytkeni, ol kezde orıs taihşıları «tatar monğol» degen tirkesti bilmeytin edi.
«Tatar mongolı» degen tirkes orıs tarihşılarınıñ (şığıstanuşı I.Berezinniñ, belgili tarihşı Solov'evtiñ eñbekterinde 1850- jıldan keyin payda boldı.) Öytkeni, basqa eldiñ basqınşı qolbasşıların, batırların äspetteu, olardıñ eldik namısına tietin närse edi) Sondıqtan Şıñğıshannıñ, Batudıñ , Altın ordanıñ tarihın mümkindiginşe köleñkeleu oñtaylı boldı da, bwrın «Tatar moğol şapqınşılığı» dep atalıp kelse, 1851-jıldan keyin şıqqan tarihi eñbekterde «Tataro mongolskoe zavovanie» dep atalıp kete bardı.
Al, sol kezdegi tarihtıñ şındığı qanday? Sonı biz osı jolğı äñgimemizge özek etemiz.
VIII- XI- ğasırlar aralığında sonau Bayqal köli, Altay jerinen bastap Astarhanğa deyingi alıp mekendi OĞIZ QAĞANDIĞI bilegen. Qağandıqtıñ negizin saluşı Oğız han bolğan. «Oğızhan türki twqımı, dini mwsılman» dep däleldeydi Äbilğazıhan öz şejiresinde. Oğız hannıñ bäybişesinen tuğan toğız wlı bolğan eken. Oğız han osı toğız wldan jiırma tört nemere süygen.
Jiırma tört nemeresiniñ işinde el bilegenderi Künhan, Ayhan, Jwldızhan, Elhan eken. Äbilğazı han öziniñ türik şejiresinde Şıñğıshannıñ äkesiniñ ruı Qiyattı (keyde Qiyan dep te ataydı) osı Elhannan taratadı.
Qiyattan- Esugey, Şıñğıshannıñ äkesi .
Äbilğazı han bwl şejireniñ derekterin özinen üş jüz jılday uaqıt bwrın jazılğan Raşid ad dinniñ «Jamiğat at tauariğınan» alğan.
Bwl şejireniñ dwrıstığına şübä keltiru qiın, öytkeni, qanşa degenmen « Jamiğat at tauarih» Şıñğıs han dünieden ötkennen keyin seksenbes jıldan keyin ğana jazılıp otır, yağni, sol däuir tarihına jaqın boldı. Ekişiden, Raşid ad din Şıñğıs hannıñ Tolı attı kenjesiniñ şöberesi Gazan hannıñ auzınan estip jazıp otır.
Raşid ad din men Äbilğazı hannıñ şejire tarihında Oğız han türki tekti, dini mwsılman bolğan. Osı Oğız han şejiresinde ürim bwtağımen taratılğanday Şıñğıs han Oğız hannıñ wrpağı ekeni aydan anıq derektelgen.
Tağı bir qosımşa tarihi derekter mınaday:
Şıñğıshannıñ äkesi Esugeydiñ şeşesi qoñırat ruınan eken. Şıñğıshan birde Qoñırat elimen kezdesip qalğanda
«Biz qoñırat elimen erteden qwda jek jat edik» dep aytqanı bar eken (Äbilğazı).
Esugey bahadür el bilegen adam bolğan. Onıñ jwrtı Bayqal köli mañındağı Altay eken. Öz zamanında batır bolğan adam, jalayır, nayman, kereyt, merkit jäne t.b. sol mañdağı etnostıq toptardı özine qaratıp alğan bahadür. Tatarlarmen köp jaulasıp, olardı da jeñgen eken. Esugey Şıñğıs on üşke tolğanda şayqas kezinde qaza tauıptı.
Şıñğıs han 1162-jılı Altay tauınıñ eteginde tuğan. Şeşesiniñ atı Börte.
Bala kezindegi esimi TEMİRŞIN. Orıs tarihşıları onı tura aytuğa tili kelmey «Timuçin» dep atağan. Sodan keyin şeteldiñ tarihşılarıda Şıñğıshannıñ bala kezindegi esimin orıstarşa «Timuçin» deudi dağdığa aynaldırğan.
Al, tereñirek üñilip qarağanda Şıñğıs hannıñ öziniñde, balalarınıñ esimi taza qazaqı SÖZDEN, TÜBİRDEN twradı. Mäselen. Şıñğıshannıñ jas kezindegi esimin qazaqşa sözdik twrğısınan qarastırayıq.
TEMİRŞIN tübiri «temir» degen söz. «Şın» degen jalğaudıñ özindik twbiri bar. Ekeuin qosqanda «nağız temir, şıñdalğan temir» degen mağına beredi.
Şıñğıshannıñ balalarınıñ esimderine nazar audarayıq. Ülkeni JOŞI. Taza qazaqı söz, taza qazaqı esim. «Joşı, josı, «atqa şapqış» degen mağınada. Ekinşi wlınıñ esimi ŞAĞATAY -TAZA QAZAQI esim. Tübiri «şağadı» , «qwrtadı», «joyadı» degen mağınada. Üşinşi wlınıñ esimi de «ÜGEDİ» den qazaqı tübirden twradı. Törtinşi kenjesiniñ esimi TOLI. Bwl esimniñ de taza qazaqı wğımdağı sözden twratınına eşkim dau ayta almas.
Sonımen, äkeden erte jetim qalğan TEMİRŞIN 1202-1206-jıldardıñ arasında äkesinen qalğan elge ie bolıp, bilik qwradı. Tatar, merkit, jalayır, nayman, kereyt jäne t.b ülken rulı elderdi jaulap alıp, soltüstügi Ertis, Tobılğa deyin, şığısı Balqaşqa deyngi, oñtüstigi Jetisuğa deyingi jerlerge ie boladı. Sodan bağınıştı el men ülken rular 1206-jılı qazirgi Şıñğıstaudıñ etegidegi «Nayman ker» dep atalatın jerde Temirşındı aq kiizge köterip HAN saylaydı. («Äbilğazınıñ «Türik şejiresinen») Temirşınge sol jolı «ŞIÑĞIS HAN» degen jaña esim beredi. «Şıñğıs han» degen esimde taza qazaqı wğımnan twradı. Jaña esimniñ tübiri «Şıñ» «ğıs jalğauı «qıs» degen mände qoldanıladı. Esimniñ jalpı mağınası «Eñ biiktegi qıstay qatal adam» degen mäniste. Ol kezdegi Şıñğıs han bilegen el men jer «MOĞOL HANDIĞI» dep atalğan. 1219-jıldan 1225-jıldar arasında Şıñğıs han Orta Aziyadağı Samarqan, Otırar, Bwhara, Hiua handıqtarın basıp alıp,, odan keyin Iran men Qıtaydıñ soltüstik şığısın jauladı.
OQIRMANDARĞA ESKeRTE KETETİN BİR MAÑIZDI NÄRSE, BWL MAQALA «MİNDETTİ TÜRDE ŞIÑĞISHANDI QAZAQ» QILU MAQSATINDA JAZILIP OTIRĞAN JOQ.
Kerisinşe, osı künge şeyin, pälen ğasır boyı bet baqtırmay bwrmalanğan Orta Aziya tarihınıñ mümkindigi bolğanşa şınayı tarihın aşuğa talpınıs.
Älemdik tarihta bolğan pälen mıñ jıldıq tarihi oqiğalar sol bolğan küyinde emes, är memlekettiñ maqsat müddesine oray bwrmalanıp jazıladı jäne jazıldı. Mäselen Europa elderi öz tarihı men basqa elderdiñ tarihın eurocentristik bağıtta jazsa, Resey memleketiniñ müddesine oray tarihtı öz ıñğaylarına alıp, özgertip jaza bergen. Ataqtı orıs tarihşısı V.Klyuçevskiy Elizaveta patşayımnıñ «Rossiya jivet dlya samoy sebya, Rossiya vse doljna delat' svoimi rukmi» degen sözin mısalğa keltire otırıp, Rossiya tarihınıñ orıs halqınıñ ruhın köteretin patriotizm bağıtında jazıluına mañız bergenin aytadı. Patşalıq Reseyde bolsın, Keñes ökimeti twsında bolsın, oğan bağıtta elderdiñ tarihı kommunistik ideologiya talabı negizinde jazılğan.
Sondıqtan, bwl maqalanıñ maqsatı osıdan 718-jıl bwrın jazılğan älemdik tarihtıñ alğaşqı negizin qalağan Raşid ad dinniñ «Jamiğat at tauarih» eñbegimen sodan beri Orta Aziya halıqtarınıñ, onıñ işinde jartı älemdi jaulap alğan wlı qolbasşı Şıñğıshannıñ, onıñ wrpaqtarınıñ şejiresi turalı Äbilğazı bahadürdiñ «Türik şejiresi» jäne Resey tarihşılarınıñ, onıñ işinde äsirese, ataqtı orıs tarihşısı Nikolay Karamzinniñ «Istoriya Gosudarstvo Rosssiyskogo» attı on eki tomdıq tarihi monografiyasın taldau arqılı Şıñğıshannıñ ğwmırbayanı men Altın orda tarihı nege türlişe bwrmalanğanın TALDAU arqılı ŞINAYI ŞINDIQTIÑ şegin aşu.
Äbilğazı bahadür «Türik şediresin» 1663-jılı jazdı. Osı şejireni jazudı bastağanda Äbilğazı bhadürdiñ «Meniñ aldımda on jeti baylam kitap jatır. Bäri Şıñğıshan men onıñ wrpaqtarı turalı. Olardıñ köbisi «Jamiğat at tauarihtan» audarılğan.» dese tağı, « Raşid ad dinnen bermen qaray üş jüz jetpis eki jıl boyı köşirmeşiler bir kitaptan bir kitapqa köşirgen sayın jazılğan tarihtıñ üşten birin, nemese jartısın bwzıp büldirgen…» deydi. (Äbilğazı. «Türik şejiresi»)
Onıñ sebebin Äbilğazı bahadür olardıñ parsı, türik tilderin jaqsı bilmeuinen dep tüsindiredi Äbilğazı audarmaşılardıñ osınday kemşilikterin (100- jıldan 5O0 jılğa deyin arağa salıp, Raşid ad dinniñ «Jamiğat at tauarihın» , Äbilğazınıñ «Türik şejiresin» francuz, nemis, orıs tiline audarğandar däl Äbilğazı bahadür aytqanday «tildi bilmeuşilikten» tüp nwsqağa qayşı erkindikke jol bergen.
XVIII- ğasırdıñ ayağında Äbilğazınıñ «Türik şejiresin» Tobılda twtqında jürgen şved oficeri tauıp alıp, onı Bwhara ahunına orısşağa audartadı.
Sosın şved oficeri onı nemis tiline audaradı. Odan keyin francuz tiline audarılğan. Onı Tredyakovskiy orıs tiline audaradı. Biraq ol sätsiz bolıp, jwrtqa taray qoymaydı 1825-jılı graf Rumyancev «Türik şejiresiniñ» alğaşqı nwsqasın arab grafikasımen Qazan qalasında şığaradı. Sodan keyin ğana Äbilğazınıñ «Türik şejiresi» älem zertteuşileriniñ nazarına tüsip, joğarı bağasın aladı.
Oğan deyin 1811-1818-jıldar arasında orıstıñ tarihşısı N.Karamzin öziniñ ataqtı «Istoriya Gosudarstva Rossiyskogo» attı on eki tomdıq monumental'dı eñbegin jazğanda, Äbilğazınıñ eñbegin derek közi retinde paydalanğanın öziniñ osı tarihında atap körsetken.
Onıñ bastı sebebi Nikolay Karamzin jeti jıl boyı jazğan on eki tomdıq tarihınıñ üşinşi tarauınan bastap, segizinşi tarauın Şıñğıshannıñ tarihı men Batudıñ Rus' jerine, Europağa şapqınşılığına, Altın ordanıñ tarihına arnağan.
Osı jerde eñ bastı NAZAR AURATIN mäsele, soğan deyin, yağni XVIII-ğasırdıñ ayağında nemis francuz tiline audarılğan Orta Aziya tarihına qatıstı derek közder men N.Karamzinnıñ Şıñğıshan men Batu turalı jäne Altın orda turalı jazğan kölemdi zertteu tarihında «TATAR MONGOLI» degen etnonimdi tirkes, tüsinik bolmağan.
N.Karamzin «tatar mongolı» degen tirkesti tipti bilmegen. Ol öziniñ el arasında, Resey tarihında ülken bedelge ie bolğan «Istoriya Gosudarstva Rossiyskogo» attı tarihında Şıñğıshan, Batudıñ şapqınşılığı, Altın orda tarihın jazğanda ılği «TATAR MOGOLI» degen etnikalıq tirkesti paydalanğan. Onıñ kitaptarınıñ bir jerinde «tatar mongolı» degen tirkesti kezdestire almaysız.
Nege olay? Öytkeni, Äbilğazınıñ «Türki şejiresinde de» «mongol» degen etnikalıq tirkes bolmağanğa wqsaydı. Meniñ zertteuimşe, «tatar mongolı» degen etnonimdik termin Resey tarihşılarınıñ eñbekterinde tek 1850-jıldan keyingi tarihi eñbekterde kezdesedi. Oğan belgili tarihşı Klyuçevskiy aytqanday, sol kezdegi memlekettik wstanım sebep bolğan.
Jwrt moyınday qoymağan, nazar audarmağan, Lomonosov jazğan «Resey tarihın» esepke almasaq, orıstıñ eñ alğaşqı köp tomdıq tarihı N.Karamzinniñ «Istoriya Gosudarstva Rossiiyskogo» attı kürdeli eñbeginde «tatar mongol» degen etnikalıq atau joq, ekenin, bolmağanın ayttıq Bwl Orta Aziya tarihına öatıstı bwrınğı, nemese osı künge deyin tarihta qalıptasqan közqarastı özgertuge mümkindik beretin, Şıñğıshan tarihınıñ şınayı şındığın aşuğa mümkindik beretin -KİLT.
Mäselen, N.Karamzinniñ jwrt moyındağan on eki tomdıq TARIHINAN keyin otız jılday uaqıt ötkende orıstıñ belgili tarihşısı S.Solov'ev öziniñ 29 tomdıq «Istoriya Rossii s drevneyşih vremen» attı kölemdi tarihı 1851- jılı jarıqqa şğardı.
Solov'evtiñ bwl tarihi eñbegi sol kezdegi « orıs patrotizmi» wranın köterip jürgen orıs aristokrattarınıñ, intelegenciyasınıñ oyınan şıqtı. Öytkeni, bwl tarihta N.Karamzinniñ «Istoriya Gosudarstva Rossiiskogo» köp tomdıqtarında keñirek bayandalğan Şıñğıs hannıñ tarihı, Batudıñ Rus' knyazdikterin, Kievti basıp alıp, halqın qalay ayausız qırğanı turalı surettemeler , Solov'evtiñ 29 tomdıq Tarihında qısqartılıp qalğan, bılayşa aytqanda köleñkelenip qalğan..
Tipti Karamzinniñ «Istoriya Gosudarstva Rossiyskogo Gosudarstva» attı köp tomdıq eñbeginde qoldanılğan «TATAR MOGOLI» etnikalıq tirkes Solov'evtiñ «Istoriya Rossii s lrevneyşih vremen» köptomdığında ol «TATAR MONGOLI» etnikalıq atau bolıp özgerip şığa kelgen.
Osı uaqiğadan säl keyin Peterburgtiñ universitetinde qızmet istegen professor, Şığıs tanuşı ğalım I.Berezin «Şığıs kitaphanası» attı seryalı kitaptar tobın baspadan şığaradı. Oğan Raşid ad dinniñ «Jamiğat at tauariğın, Äbilğazınıñ eñbegin, Jalayır Kädirğalidiñ eñbekterin qosqan. Bwl 1855-jıl edi
«Jamiğat at tauarihtı parsı tilinen sol kezde orıs tiline audarğan osı Şığıs tanuşı I.Berezin. Äbilğazı aytqanday, parsı, türik tilderin oydağıday tereñ meñgermegen kezi, olar köbine audarma sözdikterin paydalanğan, sondıqtan Berezin «Jamiğat at tauarihtı» twtas audarmağan.. Jäne öziniñ aldında ğana «Resey tarihın» jazğan Solov'evtiñ Orta Aziya tarihı men Şıñğıstanudağı wstanımın körgen Berezinde sol «izben» bwrın qoldanılıp kelgen «tatar moğol» etnikalıq termininen bas tartıp, öziniñ audarmalarında «tatar mongolı» degen tirkesterdi erkin qoldana bastağan.
Jalpı men osı maqalanıñ bas kezinde orıs tarihınıñ jazıluına qatıstı Elizaveta patşayımnıñ «…Rossiya doljnı delat' vse svoimi rukami». degen nwsqau retindegi sözi bolğanın orıs tarihşısı V.Klyuçevskiy aytqanın jazıp edim. Karamzinniñ Tarihında Şıñğıshannıñ tarihı, Batudıñ Resey knyazdikterin ayausız talqandauı, Altın ordanıñ wzaq jıldar boyı Rusiyadan alım salıq alıp twruı keñ jazılğan bolsa, Solov'evtiñ Tarihında onday «körkem suretter» qısqarıp qalğan.
YAğni, onda orıs knyazderiniñ batırlığına, olardıñ orıs jerin biriktirudegi küş qayrattarına, erlikterine köp nazar audarılğan.
Ärinğ, Solov'evtiñ «Istoriya Rossii s drevneyşih vremen» attı tarihınıñ patriottıq twrğıda jazılğan eñbek ekendiginde dau joq jäne onı ol üşin ayıptauda jönsiz. Öytkeni ol öz memleketiniñ müddesin qorğap twr. Degenmen, bwl Resey patşalığınıñ müddesinde jazılğan imperiyalıq tarih.
Odan keyinde Resey tarihın jağan tarihşı ğalımdar boldı. Degenmen, olarğa da, äsirese, Keñes ökimeti kezinde jazılğan tarih oqulıqtarınada sol Solov'evtiñ « Istoriya Rossii s drevneyşih vremen» attı eñbegin nwsqa retinde paydalandı. Kezinde Solav'ev paydalanğan, engizgen «TATAR MONGOLI» atalğan etnikalıq tirkesi osı künge deyin «ölmey» kele jatqan negizgi sebebi sol dep oylaymın. Onıñ ekinşi mäni– XVIII-ğasırdıñ bas kezinde Resey patşalığı Şveciya, Osman imperiyasın jeñip, Soltüstik Kavkazdı özine qaratıp, Orta Aziyanı otarlap, ülken imperiya boldı. Sondıqtan Resey Şıñğıshan tarihın, Batudıñ şapqınşılığın, Altın ordanıñ tarihın köleñkelep,jazılğan nemese jazılıp jatqan tarihında özderiniñ wttıq ruhın köteruge mindetti boldı.
Ol üşin Resey tarihşıların ayıptauğa bolmaydı, öytkeni kez kelgen memleket mümkindigi bolsa, solay ister edi.
Mine, sondıqtan joğarıda aytılğan mäselelerdi talday otırıp, orıs tarihşılarınıñ , Şığıstanuşılarınıñ bwrın qoldanısta bolğan «TATAR MOGOLI» etnikalıq tirkesin, keyin öz eñbekterinde TATAR MONGOLI» dep özgertulerinde osınday sebepteri boldı dep tüyindeuge äbden boladı.
Äbilğazınıñ «Türik şejiresi» attı äygili şığarması 1992-jılı alğaş ret qazaq tiline audarılğan. Audarmaşı B.Äbilqasımovtıñ Äbilğazı bahadürdiñ ataulı şığarmasın audaruda türli (bwrınğı basqa tilderge audarğandağı ärtürli qisındarı bolğanına qaramastan) qiındıqtardı jeñip, oquğa jeñil «Türik şejiresin» oqırmandarğa jetkizdi. Mwnı kitaptıñ atauına qarap, key adam «Osman türikterine qatıstı şejire şığar» dep oylap qaluı mümkin. Äbilğazı bahadürdiñ bwl şejiresi -orta ğasırda Orta Aziyada mekendegen türki Elderi men Şıñğıshannıñ , onıñ wrpaqtarınıñ şejiresi.
YAğni, aldıñğı sözimizde Äbilğazı bahadür özine deyin Raşid ad dinnen beri kele jatqan Türki şejiresin taldau arqılı Şıñğıshannıñ OĞIZ HANNIÑ nemeresi ELHANNAN taraytın TÜRKİ TEKTİ bolğanın, ruı Qiyan (Qiyat» dep te aytadı) ekenin däleldep şıqqan. Bwl birinşiden.
Ekinşiden, Esugeydiñ ülken wlı Temirşınnıñ onıñ balalarınıñ esimderiniñ tübiri de jalğauıda qazaqı tüsinikke köp jaqın ekenin däleldedik dep oylaymın.
Üşinşiden, Esugeydiñ ülkeni TEMİRŞINNIÑ osı küngi Semey jerindegi (bwrın aytılıp jürgendey, Moñğol jerinde emes) Şıñğıstaudıñ etegindegi «NAYMAN KER» degen jerde tatar, merkit, jalayır nayman jäne t.b. rulardıñ ökilderi jinalıp, Temirşında aq kigizgk köterip, özderiniñ Hanı etip saylap, oğan ŞIÑĞISHAN degen at bergen. (Äbilğazınıñ «Türik şejiresinen»)
Törtinşiden, XIX-ğasırdıñ bas kezinde orıs tarihşılarınıñ arasında «tatar mongolı» degen etnikalıq termin, ne tüsinik, ne wğım bolmağanın däleldedik dep oylaymın. Eger sol kezde Resey tarihşıları arasında «tatar mongolı» degen etnikalıq termin tanıs bolsa, eñ bilikti orıs tarihşısı Nikolay Karamzin «Istoriya Gosudarstva Rossiyskogo» attı köp tomdıq tarihında « tatar mongolı» dep jazıp, atap körsetuge qısılmağan bolar edi. Ol qolındağı parsı, türik, türki tilderinde jazılğan derekti jazbalarğa süyenip, Batu şapqınşılığın «TATAR MOĞOL» şapqınşılığı dep atadı. Şıñğıshan tarihın jazğanda da osı etnikalıq termindi jii paydalandı.
Besinşiden, X-XIII-ğasırlardı Orta Aziyada türki tilinde arab grafikası paydanğanı mälim. Sondıqtan, keyde tuındaytın «Şıñğıshan men onıñ wrpaqtarı «qay tilde söylegen» degen swraqqa jauap izdep köreyik. Sol däuirde Hiua, Horezm, Samarqan, Ürgeniş, Otırar tärizdi qalalarda arap grafikasın qoldanğan jazba bolğan eken. Meşitterdegi molda, işan, ahundar handardıñ tilegine oray hat, joldamalardı parsı, türki tilderinde jazıp otırıptı.
Şıñğıshan 1227-jılı qaytar aldında ösietin jazıp qaldırğan eken. Ol ösiet türkişe jazılğan. Oğan bastı dälel Raşid ad din men Äbilğazı Şıñğıshandı türki tektes ekendigin däleldegeninde. Ekinşiden, Şıñğıshannıñ ekinşi wlı onıñ ösieti boyınşa Mavrennahr ölkesine han bop tağayındaladı. Bir qızığı, Şağataydıñ tiri kezinde de, odan keyin de Mavrennahrdr ölkesinde «ŞAĞATAY TİLİ» keñ qoldanılğanın bayqauğa boladı. XVI-ğasırdıñ 26-jılına deyin ömir sürgen Wlı Moğol imperiyasınñ negizin qalauşı Babır öziniñ «Babırnama» attı tarihi jılnamasın «Şağatay tilinde jazdım» dep aytıp ketken. Şağatay tili türki tektes til, onı bügingi küni özbek zertteuşileri «bizdiñ tilimizge jaqın» dep jür.
Olay bolsa, Şıñğıshan men onıñ basqa wrpaqtarı «moñğolşa söylegen» dep aytuğa qalay tilimiz baradı!?
Sonımen, biz osı sözimizde osı künge deyin tarihi oqulıqtar men zertteulerde ideologiyalıq negizde bolğan biraz bwrmalauşılıqtardıñ betin aşıp, nağız şındıqtıñ qayda ekenine jol silteytin, oy tüsiretin derekterdi taldap öttik. Täuelsiz El, Memleket üşin täuelsiz tarih qajet. Maqsat, orta ğasırdağı tarihtıñ qaltarıstarın taldau arqılı şınayı şındıqqa köz jetkizu.
Jwmat ÄNESWLI, jazuşı, tarihşı
Paydalanılğan ädebietter:
Äbilğazı «Türik şejiresi»
N.Karamzin «Istoriya Gosudarstva Rossiyskogo» 12 tom
S.Solov'ev «Istoriya Rossii s drevneyşih vremen» 29 tom
V. Klyuçevskiy «Lekcii po istorii Rossii» 9 tom
Jäne basqada baspsözde jariyalanğan derek közder
Kerey.kz


text:
140 adamdı tasımaldawşı äwe kemesiniñ uşqıştarı uşw barısında uyıqtap jatqan, dep xabarlaydı Baq.kz Life telearnasına silteme jasap.
Francïyadan Kwveytke bet alğan Boeing 737 jolawşılar uşağınıñ ekïpajı reys jasaw kezinde Ïtalïya men Grekïyanıñ dïspetçerlerine jawap bermey qoyadı. Osıdan keyin lañkestik jasalğan bolwı mümkin degen küdikpen Krït aralınan dabıldı eskertw boyınşa eki F-16 joyğış uşağı köteriledi.
Uşaq jolawşıları ilesip kele jatqan qos joyğış uşaqtı añğarıp, ekïpaj müşelerine xabarlaydı. Olar män-jaydı anıqtaw üşin uşqıştar otırğan kabïnağa kirse, olar äwe kemesin avtouşqış rejïmine qoyıp, ştwrval aldında uyıqtap jatqan.
Osığan uqsas oqïğa 2011 jılı skandïnavïyalıq SAS äwe kompanïyasınıñ täjirïbesinde boldı. Onda kemeni jalğız basqarğan uşqış Kopengagennen Stokgolmge bağıttalğan reysti orındaw kezinde uyıqtap qalğan. Azamat uşw aldında uyqısın qandırıp ülgermegenin, al bul täwlik işindegi törtinşi reys ekenin aytıp aqtalıptı.
Baq.kz
Kommentarïï


text:
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov ükümet toplaşuvında «Krım-Farmatsiya» şirketiniñ yolbaşçılığını işten boşatmaq qarar çıqardı.
Bunı Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Aksönovnıñ sözlerine köre, şirket yolbaşçılığı ögünde olğan vazifelerni becerip olamadı. Şu cümleden – aphanelerni imtiyazlı ilâclar ile temin etmedi.
«Para ayırılığanına baqmadan, ilâc yoqtır. «Krım – Farmatsiya» yolbaşçılığını işten boştamaq, taqiqatnı keçirmek, vaqtınca memuriyetni tayinlemek. Tam miqyasta işlemek kerek. İşlep olamağanlar özüne yañı iş qıdırsınlar», – dedi o.
Şirketniñ yañı yolbaşçısı kim olacaq – belli degil.
Qırım Sağlıq saqlav nazirliginiñ malümatına köre, «Krım – Farmatsiya» ağında 29 aphane çalışa. Böyleliknen, aphanelerde mıtlaqa 550 ilâc olmalı, şimdi mında ise yalıñız 375 ilâc bar.


text:
Aqyar sakinlerini elektrik energiyasınıñ sıñırlanması aqqında tenbiyelediler. Aprel 14-ten 16-ğa qadar elektrikler kesilecek, dep aytıla şeer ükümetiniñ saytında.
«Aprel 14 künü – Gorbatıy köprüsi yanındaki Bağça birligi, Fiolentovskoye yolu, Yuharin balkası. Aprel 15 künü – Balıqlava yolunıñ 7-nci km, Yuharin balkası, Koşar soq., Novikov çaprazı 18-b, 18-g, 18, Bergman balkası, Kalfa qasabası, Balka Bermana. Aprel 16-da – Kolobov soq., 17, 19, 21, 23-A, 23-B, Oktâbrsköy Revolütsii çaprazı, 54», – aytıla ilânda.
Elektrikler saat 8-den saat 17-ge qadar kesilecektir.


text:
Qırımtatar bayraq Künü munasebeti ile tedbirler Aqmescitniñ Yağmurça (Fontanı) mikrorayonında keçirilecek.
Bunı QHA agentligine tedbirniñ teşkilâtçıları bildirdi.
«Bugün Aqmescit şeer şurası tedbirlerniñ Yağmurça mikrorayonındaki qurulıp bitirilmegen mektepniñ ögünde keçirilmesine razılıq berdi», – dep añlattılar teşkilâtçılar.
Evel işğal etilgen Qırımda Meclis keçirilmesini iyün 26-na planlaştırğan Qırımtatar bayraq Künü munasebeti ile tedbirlerni Aqmescitniñ Trenöv bağçasında keçirmege yasaq ettiler. Sebepni – bağçanı ziyaret etken «yüzlernen balağa» telüke olacağı ile añlattılar. Aynı böyle yasaq Meclisniñ tedbirlerni Aqmescitte Lenin meydanında keçirmek içün yollağan arizasına da keldi. Bundan da ğayrı, Qırımtatar bayraq Kününe bağışlanğan avto yürüşni keçirmege de bermeyler.
İyün 23 künü Meclis Aqmescit şeer şurasına nevbetteki mektüpni yolladı. Mında tedbirlerni keçirmek içün «Kosmos» kinoteatri ögündeki meydannı ve Yağmurça mikrorayonını teklif etti.


text:
«Golos Krıma» qırımtatar gazetası Roskomnadzor (Alâqa, informatsion tehnologiyalar ve bağ nezaret federal hızmeti) tarafından kütleviy haber vastası olaraq qayd etildi.
Bunı gazetanıñ baş muarriri Eldar Seitbekirov QHAğa bildirdi.
«Bizler neşirniñ qayd oluv şeadetnamesini aldıq, bizler ğayrıdan qayd oldıq. Ve bu cuma künü gazetanıñ yañı sanı çıqacaq. Neşirimiz «Golos Krıma New» adını taşıycaq. Cemi 6 biñ nusha çıqacaq, bizler çalışmağa devam etemiz», – dep ayttı neşirniñ baş muarriri.
Eldar Seitbekirovnıñ qayd etkenine köre, Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca devlet komiteti açılmasını ilân etken Gasprinskiy adına Qırımtatar matbuat merkezine kirmeycek.
Bir sıra qırımtatar kütleviy haber vastası Rusiye qanunlarına köre qayd olıp olamay. Böylece, Roskomnadzor ATR telekanalınıñ vesiqalarını bir qaç kere keri qaytarğan edi.
ATR mediaholdingine kirgen «Lâle» telekanalı, «Meydan» radiosı, «Lider» radiosı, «15 minut» portalı aprel 1-den itibaren işni toqtatmağa mecbur ola bileler.


text:
Qırımda tünevin qoyulğan blokpostlar alâ daa tura, rusşyeli uquq quruyıcılar avtobuslarnı toqtata ve teşkere. Hususan, Aqmescitte böyle blokpost ava limanına buruluşta teşkil etilgen. Yolcu şaatlarnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgen malümatına binaen, avtobuslarnıñ teşkerilmesi yarımadanıñ esas yollarında keçirile.
GİBDD (Yol areketi havfsızlığı devlet inspektsiyası) ve silâlı OMON hadimleri avtobuslarnı toqtata, aydavcılarnıñ vesiqalarını baqa, naqliyeni – yolcu salonını – tıştan ve pencerelerden baqıp çıqa.
Qırım yollarında içinde zırhlı yeleklernen hadimleri olğan çoq GİBDD maşnaları bar.
Bunen beraber, yarımada sakinleriniñ bildirgenlerine köre, memuriy sıñırda kollapsqa baqmadan, taksistler «Çonğardan» Hersondaki Novoalekseyevkağa barmağa teklif etmege devam ete.
Avgust 7-de saba Ukraina Devlet sıñır hızmetinde bildirdiler ki, rusiyeli hızmetler Qırım toprağında, sebeplerni añlatmayıp, yolcular ve naqliyeniñ memuriy sıñırdan keçüvini toqtattı. Bir qaç saattan soñ rusiyeli taraf Canköyde («Çonğar») memuriy sıñırda areketni qısmen yañıdan başlattı. Avgust 8-de de vaziyet kergindir.
Rusiye kütleviy haber vastaları, resmiy malümat olmadan, Qırım ile memuriy sıñırda sanki yüz bergen atışma aqqında bildirmege başladı. Bunen beraber, işğal etilgen yarımada territoriyasında Ukraina silâlı quvetleri diversantlarınıñ sanki yapılğan areketleri aqqında malümat peyda olğan edi.
Yarımada sakinleri Qırım boyunca blokpostlar qoyulması aqqında bildirgen edi. Bundan soñ yarımadada qaçqan silâlı qaçaq askerler qıdırlığanı aqqında tasdıqlanmağan malümat peyda oldı.
Rusiye tarafı bu vaziyetke alâ daa izaat bermedi.


text:
Kiyevdeki qırımtatarlar cemiyeti ve cemaat faalleri iyünniñ 26-da Kiyevde Qırımtatar bayraq Kününi qayd etmege planlaştıralar. Tedbir Sofiyskaya meydanında saat 19:00 ötkerilecek.
Programmağa binaen, Ukraina ve qırımtatar gimni icra etilgen soñ, milliy bayraqnı tantanalı sürette açmağa planlaştıralar. Tedbirge rejissör ve «Haytarma» filminiñ baş qaramanı – Ahtem Seitablayevni davet ettiler. Aliye İbragimova qırımtatar bayrağınıñ tarihınen qısqadan tanış etecek. Ukrain ve qırımtatar yırcısı, nam qazanğan artist Lenara Osmanova çıqışta bulunacaq.
Bayram soñunda şeerniñ merkezinde motoyürüş ötkerilecek. Er kes davet etile. Aktsiyağa malümat ve teşkiliy ceetten «Krım SOS» cemaat teşebbüsi ve «Kiyevdeki qırımtatarlar cemiyeti» CT qol tuttılar.
Qırımda Meclis Qırımtatar bayraq Kününi «Borçoqraq» («Fontanı») qasabasında keçirecek. Yerli «akimiyetniñ» yasaqlarına baqmadan, avtoyürüş ötkerilmesi beklenile. Mecliste qayd etkenlerine köre, onıñ iştirakçilerini kene de para cezası bekley.
Aqmescit şeer şurası Mecliske bu bayramnı şeer merkezinde qayd etmege yasaq etti.
Bundan evel yarımadada iyünniñ 6-na qadar bütün tedbirler, şu cümleden mayısnıñ 18-de Qırımtatar sürgünligi qurbanlarınıñ hatıra Künü yasaq etilgen edi.
İlk sefer Qırımtatar bayraq Kününi 2010 senesi iyünniñ 26-da Aqmescitteki Lenin meydanında keçirgen ediler.


text:
Avropa parlamenti deputatlarınıñ fikirince, işğal etilgen Qırımdan vaqtınca köçip kelgen insanlarnı Qırım Muhtar Cumhuriyetine yaqın regionlarda yerleştirmek kerek, böylece işğal bitken soñ insanlar evlerine daa qolay qaytırlar. Avropa deputatlarınıñ zanınca, bu vaziyette Gürcistandan örnek almaq kerek.
Bu tekliflerni olar qırımtatar halqınıñ milliy lideri, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ile körüşkende seslendirdiler, dep haber ete onıñ matbuat hızmeti.
«Avropa deputatları işğal etilgen yerlerde insan aqları ve qırımtatarlarnıñ cemaat aq-uquqlarına riayet etüv vaziyeti, mecburen köçip kelgenlerniñ problemleri, em de ukrain devletiniñ tamır qırımtatar halqına nisbeten areketlerini soradılar», – dep aytıla matbuat hızmetiniñ haberinde.
Avropa deputatları Qırım buhranı aqqında aytıp, «Qırım daimi nezaret altında bulunğanını, Rusiye istilâsı ile küreş ketkenini ve Ukraina mustaqilligi ve topraq bütünligi ğayrıdan tiklengenine qadar küreş devam etecegini» qayd ettiler.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.
Yarımada işğalinden soñ qırımlılar, şu cümleden qırımtatarlar, qıtaiy Ukrainağa köçmege başladılar.
Ukraina İçtimaiy siyaset nazirliginiñ malümatına köre, Qırım ve Donbasstan köçip kelgenlerniñ sayısı 1,3 million insandan ziyadedir.


text:
Tedbirde Meclis azaları, yerli ve rayon imamları, qırımtatar cemaatçılığı vekilleri bulundılar.
Mevlidni dua ile açtılar. Müfti efendi AciEmirali Ablayev canavarcasına öldürilgen Reşat Ametovnı añmağa teklif etti.
Tedbir çerçivesinde Peyğamberniñ (s.a.s) ayatına bağışlanğan bir qaç film («52 kün», «Siz bu İnsannı bilesiñizmi?») numayış etildi, Muhammed Peyğamber aqqında aytqan belli insanlarnıñ tsitatalarını topladılar.
Bunen beraber, Qırımda çalışqan tür ocaları ilâhiylerni icra ettiler.
Servis hatası
Oops, as you can see, this is not what we wanted to show you! This URL has been sent to our support web team to look into it immediately. Our apologies.
Onı başqa yerde tapa bilecegiñizni körmek içün qıdırıñız


text:
İşğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda mayıs 30-da Rusiye Federatsiyasınıñ uquq qoruyıcı müessiseleriniñ temsilcileri Qurultay teftiş komissiyasınıñ reisi, Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ icra şurasınıñ azası Ali Özenbaşnı tuttı. Ali Özenbaş Qırım.Aqiqatqa bildirgen malümatqa binaen, uquq qoruyıcılar onı sorğuğa çekti ve pasport ekspertizanen şahsiy eşyalarını baqıp çıqtı.
Ali Özenbaşnıñ aytqanına köre, sıñır kontrolini keçkende oña «Rusiye FSB hadiminiñ kelmesini beklemege» teklif ettiler. Bundan soñ, özüni taqdim etmegen, üstünde işaretsiz urba olğan insan onı sorğuğa çekti.
«Ğaliba, çoq laf etmege ve onen açıq yürekten qonuşmağa istemegenime canı ağırğandır, ve yañı adiselerni qıdırıp, maña çantamnı açmağa ve şahsiy eşyalarımnı köstermege teklif etti. Buna cevap olaraq, men, birinciden, ondan özüni tanıtmasını soradım, ekinciden de, eşyalarnı baqmaq gümrük organlarınıñ vazifesi olğanını qayd ettim, olar ise bu yerde, keçirme noqtasında buluna ve mıtlaqa, eger istese, onıñ bulunmasınen eşyalarımnı baqacaq. Buna cevap berip o, özüni tanıtmağa niyeti yoq olğanını ayttı, ve menim o qadar aqıllı olğanım içün şahsiy közetüvni keçirecegini bildirdi», – dep añlattı Ali Özenbaş.
Bundan soñ, uquq qoruyıcı organlarınıñ temsilcileri şaatlarnıñ iştiraginen şahsiy közetüvni keçridiler, soñra «pasport identifikatsiyası protsedurası» keçirildi.
«Tek bu protseduradan soñ maña oğurlı yollar tilediler ve yiberdiler. Bütün vaqia üç saattan ziyade vaqıt aldı. Maneviy ziyanlarımnı özüñiz tasavur ete bilesiñiz. Bunıñ teşebbüsçisi olğan FSB hadimi başqa öyle de körünmedi, amma amelde keçirme razılığını teşkerilgen kişini qabul etken hadim bere», – dep qayd etti Özenbaş.
Ali Özenbaşnıñ aytqanına köre, sorğu keçirilgen soñ rusiyeli uquq qoruyıcılar oña Şahsiy közetüv keçirilmesi aqqında akt berdiler, o yerde Özenbaş «şahsiy közetüv itirazğa baqmadan keçirilgenini» qayd etti.
2014 senesi sentâbr ayında Ali Özenbaşnı Qırım ile memuriy sıñırda Rusiye uquq qoruyıcıları tuttı, o vaqıt onıñ bedenine yaralar qaldırdılar.
Aprel ayınıñ başında Qırımdaki Rusiye Federal havfsızlığı hızmetiniñ temsilcileri Ali Özenbaş babasınıñ Aqmescitteki evinde tintüv keçirmege tırıştı.
2016 senesi fevral ayında Avropa parlamenti rezolütsiya qabul etti, bu rezolütsiyada Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda yarımada sakinleriniñ, hususan qırımtatarlarnıñ aqları bozulmasınıñ «yüksek seviyesini» takbih etti.
Qırım işğal etilgen soñ yarımadada aman-aman er kün tintüvler keçirile, insanlar yaqalana, çeşit türlü yasaqlar etile.
Qırımnıñ rusiyeli ükümeti yarımadada insan aqları bozulğanı aqqındaki malümatnı red ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
28 YİGİRMİ SEKİZİNCİ DER
· Şiirler, yırlar
Şompollarnıñ yaraları savuşmadı, ağıra,
Katırnanıñ kelmeşegi Qırımnı ep yoğura,
Yaqıp-yıqıp, asıp-kesip aydutlar keldi mında,
Közlerini qan basqannıñ yahşılıq yoq aqlında.
Papazları pek aşıqıp haç qoyalar er yerde,
Ne vicdan bar, ne namus bar bu lânet yüzsüzlerde,
Aç köpek kibi talaylar Vatanımız – Qırımnı,
Ecdatlarnıñ toprağından ayırıp halqımıznı.
Seit oğlu Seydametni böten astı yavurlar,
Bir gecede canavarca atıldı ziyalılar,
Musa Mamut özün yaqtı, dayanalmay zulumğa,
Ne büyükniñ, ne kiçikniñ keçmey sözü zalımğa.
Bizim nurlu evimizni qaytarmamaq istegi,
Tilimizden vazgeçtirmek – ana onıñ niyeti,
Tilsiz qalğan neslimizni yoq etmektir maqsadı,
Pek tırışa, qalmasın dep, ne tüsü ve ne adı.
Yoq! Razı degilmiz, bersinler aqqımıznı,
Radanı mecbur eteyik – tanısın halqımıznı,
Tırışayıq, bir olayıq, talapnı arttırayıq,
Baba-dada toprağınıñ saibi BİZ olayıq!
“Unutmañız, çocuqlarım, Qırım siziñ vatandır!”
İsmail Gasprinskiy
1944 senesi mayısınıñ 18-inden başlap 54 yıl devamında Vatanına qaytarılması içün küreşken insanlarımız ögünde baş egip, yüregimden qaynam çıqqan sözlerimni yaş nesilge bağışlayım
1944-ünci – yıllarnıñ eñ qarası,
Aqıllardan iç silinmez şu oğursız mayısı,
On sekizniñ sert tañında avtomatlar tiklene,
Halqımıznıñ qartı-yaşı vagonlarğa yüklene.
Fayda bermey yalvaruvlar, ağlavlar ve közyaşlar,
Öz közünen körgenine inanmaylar adamlar,
NKVD yaltağınıñ közlerini qan basqan,
Dersiñ cellât ömür boyu tek adam kesip-asqan.
Parovoznıñ keskin sesi yüreklerni parçalay,
Burum-burum buv çıqarıp, sanki bir dev, o pışnay,
Birden köçe vagonları, yılan kibi uzana,
Ural dağı, Asiyağa pek aşıqıp yol ala.
Kimse bilmey, qayda kete, ne yerde ne olacaq,
Ölecekmi, qalacaqmı, yoqsa qulmı olacaq,
Zavallılar taqdirini çoq yıldan soñ bilecek,
Yarım asır yat yerlerde asretlikte keçecek.
Şu yılları sağ qalğanlar aşalana, taptala,
Lâkin doğmuş toprağına kene de sadıq qala,
Qırq üç sene küreşten soñ – yolnı aça Vatanğa,
Bala-çağa ferahlana yañıdan atqan tañğa!
Lâkin daa ğariplerniñ körecegi bar eken,
Qaytıp kelip ev quramay, çekişe olar yurtta,
Qartı-yaşı, köçamayıp, çıbırışa yollarda,
Qorantalar, aman Allam, bölüngen, müşkül alda.
Keliri yoq, iş tapamay, olar yardımğa muhtac,
Parası yoq, hastasına almaq qıyın bir ilâç,
Devlet bunı, körse bile, körmemege tırışa,
Qol uzatmay keregiday, öz işinen oğraşa.
Ecnebiyce, mekteplerde talim-terbiye oldı,
Canım-canım yaşlarımız, yazıq, biraz bozuldı,
İçkicilik, nefishorluq, narkomanlıq, hırsızlıq,
Lâyıq degil, tuvğanlarım, bizlerge bu bozğunlıq.
Bazıları, bay olam dep, parağa pek berile,
Qursağını toydurğan soñ, zevq-sefa sürip yüre.
Özüñni tek bilip yürme, şaşmalama, birader,
Bil, civanım: “Sürüden ayrılğan – sürünip öler”.
Bu dünyada halqıñ barda, dostum, sen de barsıñ,
Halqıñ yoqta, tövbe Rabbim, bil ki, sen de yoqsıñ,
Ağır künde halqnen ağla kerek olsa, halqnen kül,
Bayramında-seyranında güldestede ol bir gül.
Bilmelisiñ: temelimiz – sevgi ve em birliktir,
Doğmuş halqıña yapılğan savaplı eyiliktir,
Bu añlap, muhtaclarğa daim yardım eteyik,
Vatanımız, halq ögünde borcumıznı ödeyik.
Boldurmayıp, er birimiz göñülden tırışayıq,
Qolumızdan kelgenini er kün, er kün yapayıq,
Ağa-qardaş, birlik olıp, mabet-mabet yaşayıq,
Baba-dede toprağında yañı temel qoyayıq.
Pek işanam, er birimiz urf-adetini küter,
Zorlanmayıp, bülbül kibi, öz tilinde laf eter,
Kimseden eksik degildir, aqıllı milletimiz,
Bir kün ola, mıtlaq olur mustaqil devletimiz!
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Atalar sözleri
Qarğa qarğanıñ közüni çoqumaz – BopoH BopoHy rлaз He BыkлюeT
Cümlemizniñ baracaq yeri topraqtır – Bce Mы cMepTHы; Bce TaM бyдeM
Araba parlanğan soñ yol çoq tapılır – пocлe Toro, kak cлoMaeTcя apбa, MHoro дpyrиx дopor HaxoдиTcя
Qazanğa (или çanağıña) ne qoysañ, qaşığıña o çıqar – чTo пoceeшb, To и пoжHëшb
Soyulmağan qoynıñ terisini bölmek – дeлиTb шkypy He yбиToro бapaHa
Aqılsızdan qaçıp delige tutunmaq – избeжaB rлyпoro, cToлkHyTbcя c дypakoM
Suv körmezden papuçlarını çıqarmaq (или suv körmezden balaqlarını tiremek) – He yBидeB peчkи, cHиMaTb caHдaлии (или зakaTыBaTb шTaHы)
· Frazeologizmler
Şeytanları çıqmaq – paзHepBHичaTbcя
Mında cın oğlu cın yoq – здecb aбcoлюTHo Hиkoro HeT
Bir tahtası yetişmey – y Hero He Bce дoMa, y Hero BиHTиka He xBaTaeT
Qaqmağan qapım qalmadı – я cTyчaплcя Bo Bce дBepи; HeT MecTa, kyдa бы я He oбpaщaлcя
Çanaq yalamaq – yroдHичaTb, лbcTиTb, пoдxaлиMHичaTb
Çanaq yalayıcı – лизoблюд, лbcTeц, пoдxaлиM
Ne çare – чTo пoдeлaeшb
İçekleri bir-birine bağlı (или bağlanğan) – иx Boдoй He paзoлbëшb
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
MyxoлoBka – çibinci quş – MyxoлoBka
MyфлoH – muflon – MyфлoH
Mышb – sıçan – Mишa
Moшka – kör çibin, yaqı böcegi – Moшka
Moшkapa – kör çibinler – MoшBa
HaeздHиkи – miniciler – HaiздHиk
HacekoMoe – böcek – koMaxa
HeпapHokoпыTHый – tek tuyaqlı – HeпapHokoпиTHий
Hocopor – kerkedan – Hocopor
· Anatomiya terminleri
cBязka – buğumbav – зB’язka
ceлeзëHka – talaq – ceлeзiHka
ceTчaTka – çilter zar – ciTчaTka
cлeзa – közyaş – cлboзa
ckeлeT – taqlet – ckeлeT
ckyлa, ckyлoBaя kocTb – yanaq kemigi – Bилиця, BиличHa kicTb
cлeпaя kишka – kör içek (диaл. soqur içek) – cлiпa kишka
cлизb – sümük; yalqaq – cлиз
cлизиcTaя oбoлoчka – yalqaqlı zar – cлизoBa oбoлoHka


text:
Qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında «Haytarma» filmini çıqarğan qırımtatar rejissörı Ahtem Seytablayevniñ qızı «Qırım güzeli 2015» milliy güzellik ve medeniyet yarışında iştirak etmesine babasınıñ razılığını aldı.
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine rejissörniñ qızı Nazlı Seytablayeva bildirdi.
«Babam kinorejissör – icadiy insan – aqiqaten kastingni keçkenim, ya da kastingge barğanım aqqında soñuna qadar bilmey edi… Munasebeti müsbettir, çünki menim bunı begengenimni bile, maña qol tuta, nasiat bere… Tabiiy ki, qızına – bunı kiyme, bunı yapma, dedi… çıplaq çıqışlar olmaycağını alğışladı, qol tuttı», – dedi Nazlı.
Yarış mart 9 künü keçirilecek ve şimdi faal azırlıq ketişatı ketmekte. Bu sene yarışta 11 millet vekili iştirak etecek. 24 qızdan beşi – qırımtatarıdır. Nazlı tamır qırımtatar halqınıñ medeniyetini taqdim etecek.
«Belli modelyer-dizayner Mayre Lümanova tikken milliy anterde olacam», – dedi qız.
Diger iştirakçiler de milliy urbalarnı kiyecek ola, seyirci ve jüri azalarını tuvğan tillerinde qarşılaycaqlar, kelin anterlerinde çıqışlar olacaq ve ilâhre. Yarışta milliy yemeklerniñ sergisi keçirilecektir.
«Qırım efsaneleri» milliy adetlerniñ sanalaştıruv yarışı – programmanıñ esas qısımlarından biri. «Keçken sene efsane erılğan pıtağı ile bağlı edi, bu sene suv mezvusı olacaq. Sanalaştıruvnıñ sırını açmacam. Bizge «Qırım» ansamblniñ istidatlı ocası Nazire hanım yardım ete», – terif ete Nazlı Seytablayeva.
O şunı da qayd etti ki, bu yalıñız güzeller yarışı degil de, sanada oynamağa kerek, şunıñ içün işitarkçi oña endi olğan kino tecribesi yardım etecegine ümüt besley.


text:
Qazan
Qazan (rusça KaзaHb, tatarca Qazan, KaзaH) - Tataristan Cumhuriyetiniñ paytahtıdır. Ealisi 1 138 biñdir. Pek zemaneviy bir şeerdir. Türkiyedeki İstanbul, Eskişehir ve Balıkesir, Qazan şeeriniñ qardaş şeerleridir.
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
Rivayetlerge köre Qazan eñ az 1000 sene evel qurulğan. Bu rivayetlerniñ delili Qazan kremlinde tapılğan bir çoq aqça (929-930 senelerinde bastırılğan) ve buña beñzer diger buluntılar qabul etile. Lâkin daa ziyade yazılı menbalarda Qazan ilk defa XIV asırda keçe. Şeer Edil Bulğarlarınıñ sıñır qalesi olaraq qurulğan. XIV-XV asırlarda Qazan Altın Ordu devletiniñ içindeki müim ticariy ve siyasiy bir merkez alına kele. 1438 senesinde şeer Qazan hanlığınıñ paytahtı oldı. 1552 senesinde ise Qazan şeeri rus çarı IV İvan (Qorqunçlı İvan) tarafından zapt etildi ve bu tarihtan başlap Rusiyege tabi oldı. I Petro zamanında şeer Qazan guberniyasınıñ merkezi oldı. Sovet devrinde Tatar Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetiniñ paytahtı oldı, 1990 senesinden berli ise Tataristan cumhuriyetiniñ paytahtıdır.


text:
Bunı yarımadanıñ öz başına ilân etilgen akimiyetiniñ ruporı olğan «Krıminform» haber agentligi bildire.
Böylece, Qırımnıñ öz başına tayin etilgen ükümetiniñ «Malümat Nazirligi» mezkür «matbuat-kezintini» aprel 15-de ötkerecek ola.
Jurnalistlerge Ukraina sabıq prezidentiniñ Mağaraç qasabasında yerleşken «Çay evçigi», Simeiz qasabasında yerleşken Baranov adına şifahane (Viktor Medvedçuknıñ kâşanesi), Gurzuf qasabasında yerleşke «Ay-Danil» şifahanesi (Rinat Ahmetovğa ait), Gurzuf qasabasında yerleşken Nautilus mesken kompleksiniñ plâjı («Privat» gruppası) ve Gurzuf yalısı yanında plâjnı («Puşkin-Azarov» yalısı) kösterecekler.


text:
Yanvar 16-dan 17-ne keçer gecesi Qırımnıñ İçki rayonı Çatmış köyüniñ yerli meclis reisi Enver Veysovnıñ azbarında yanğın yüz berdi. Bunı Facebook saifesinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
«Piçen obası tutaştı, yanğın maşinağa keçti, o da yandı. Yanğınnı söndürmege tırışqan Enver yanıqaları ile hastahanede yata. Fevqulâde vaziyet nazirliginiñ hadimleri maşinanıñ yanıp tutaşqanını bildire. Enverniñ özü qomşu ile munasebetleri zor olğanı aqqında dey, olarnıñ siyasiy baqışları farqlı olğanından sebep qomşusı onı Molotov qarışması ile qorquza edi», – yazdı Celâl.
O işbu vaqianı milletlerarara sebebinden yüz bergen ziddiyet olaraq tanıy. Celâl dey ki, çoqusı allarda uquq qoruyıcılar ve bu kibi ziddiyetlerniñ iştirakçileri bu aqta pek laf yürsetmemek tırışa.
Qırımnıñ Rusiye uquq qoruyıcıları Enver Veysovnıñ evindeki yanğınnı şimdilik izaatlamaylar.


text:
Rusiye işğalci akimiyeti tarafından Qırımda keçirilgen Hıdırlezde qırımtatar milliy ruhu yerine özbek «sovetleriniñ izleri» oldı, dep tüşüne Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov. Bunı o Facebookta yazdı.
«Asılında, keçken yılları olğan bayramnıñ renksiz kalkası, qırımtatar milliy ruhu olmadı... Amma «sovok» çoq, şu cümleden ital özbek   Esas sananı donatqanda qırımtatar milliy timsallerini tamamen alıp taşladılar», – dep qayd etti Çubarov.
Onıñ yazğanına köre, qırımtatar iş adamlarını «Hıdırlezde» ticaret noqtalarını tiklemege zorlamağa tırıştılar.
«Qırımdan kelgen soñki malümatlarğa köre, işğalci akimiyet teşkil etken «Hıdırlez» «bayramında» eñ ziyade 5-6 biñ kişini topladılar», – dep qayd etti Çubarov.
Refat Çubarovnıñ aytqanlarını «Argumentı nedeli-Krım» neşiriniñ jurnalistleri çıqarğan video tasdıqlay.
Refat Çubarov adamlar istemeyip bayramğa kelgenini bildirgen edi – Qırım ükümeti devlet müessiseleriniñ hadimlerini Hıdırlezde iştirak etmege mecbur etti.
Aprel 18-de Bağçasaray regional meclisiniñ toplaşuvında Qırımnıñ şimdiki akimiyeti tarafından Hıdırlez qırımtatar milliy bayramı munasebetinen keçirilgen tedbirlerde iştirak etmemek qararı qabul etilgen edi.
Qırımtatar Milliy Meclisi Qırımda akimiyetniñ Hıdırlezine barmamağa çağırdı.


text:
Uquq qoryıcılar Qırımda milliy azlıqlarnıñ aqları ile bağlı vaziyetniñ beterleşüvini qayd eteler. Olğan malümatqa köre, yarımadada bu mesele ile bağlı vaziyet Rusiyede olğanından daa da beter.
«Bunı Milliy azlıqlar aqlarınıñ nezaret gruppasınıñ «Eki yıllıq cenk: 2015 senesi Ukrainada yabancı duşmanlığı» maruzasınıñ taqdiminde gruppanıñ temsilcisi Tatyana Bezruk bildirdi.
O şunı da qayd etti ki, 2014 senesi mayıs ayında qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilevni qarşılağan («mayıs 3 işi») ve 2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamenti divarları altında mitingde iştirak etken qırımtatarlarğa qarşı cinaiy işlerni açqan «Qırımnıñ Rusiye akimiyeti uquqiy alannıñ çerçivesinden keçti».
«Ebet, Qırımnıñ işğalci akimiyeti uquqiy alannıñ çerçivesinden çıqa ve Ukraina ve bütün dünya içün büyük bir mesele tura – Qırımğa halqara eyyetlerniñ kirmesi. Çünki Qırımda milliy azlıqlarnıñ aqları ile bağlı vaziyet Rusiyede olğanından da beter», – dey Bezruk.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Riza Şevkiyev Meclis binası ait olğan «Qırım» hayriye fondunıñ müdiri ola. Riza Şevkiyevniñ BBC Ukrainağa bergen malümatlarına köre, oña Qırım «prokurorı vazifelerini eda etken», Ukrainada qıdıruvda olğan Natalya Poklonskayanıñ imzasınen resmiy mektüp keldi.
Mektüpte qayd etilgeni kibi, Ukraina bayrağı «içtimaiy, milliy dava doğurmaq maqsadınen asıldı ve qanunsız teşviqat ola».
Aprel 21-de «Qırım halq imayesiniñ» vekilleri Qırımtatar Milliy Meclisi binasından Ukraina bayrağını alıp taşladılar. Birazdan Meclis hadimleri bayraqnı yerine qaytardılar. Mustafa Cemilev ise Qırımda olayatqanlarnı «faşist üslübindeki demokratiya» olaraq adlandırdı.


text:
«Novaya gazeta»nıñ jurnalisti Ali Feruz Rusiyeni terk eterek, fevralniñ 15-nde Almaniyanıñ Franfurt şeerine barıp çıqqan, dep haber ete «Novaya gazeta».
Keçken afta Moskva Basmannıy mahkemesi Feruznıñ üçünci bir devletke çıqmasına izin berdi. Ondan evel Moskva şeer mahkemesi Feruznıñ sürgün etilüvini vaqtınca toqtataraq, onı çetel vatandaşları tutulğan muvaqqat müessisedeqalmağa mevcbur etken edi. O, artıq altı ay berli anda qala edi.
Yanvarniñ 22-nde Rusiye Yuqarı mahkemesi sürgünnen bağlı qararnı lâğu eterek, Feruznıñ işini ğayrıdan baqılmağa yollağan edi.
Hudoberdi Nurmatov (kerçek adı Feruz) 2017 senesi avgust ayınıñ başında Moskvada tutulıp alınğan edi. O, Rusiye migratsion qanununı bozğanında qabaatlandı. Feruz iddia etkenine köre, onı - vatanı Özbekistanda - terroristik teşkilâtlarnen işbirligi yapqanında qabaatlayaraq, qıynap öldürebile ekenler.
Bir qaç yıl devamında o Rusiyede muvafaqiyetsizce siyasiy sıqınaq ve qaçaq statusı almağa areket ete.


text:
18 ON SEKİZİNCİ DERS
· Halqımıznıñ edebi
Sayğılı oquyıcılarımız! Bugünden başlap “Halqımıznıñ edebi” rubrikasını sizge teklif etemiz. (Edep – блaroBocпиTaHHocTb; пpиличиe, xopoший ToH.)
Milliy terbiye.
Er bir milletniñ öz milliy mekteplerinde milliy terbiye almağa tabiiy aqqı bar. Alimlerden biri: “Sen ukrain olsañ, ukrain ol, nemse olsañ, nemse ol, ingliz olsañ, ingliz ol, tatar olsañ, tatar ol!” – degen. Bu sade sözlerniñ büyük emiyeti bar.
Aqiqattan da, sen ukrain balası olsañ, nemse olamazsıñ, nemse balası olsañ, ingliz olamazsıñ, ingliz balası olsañ, qırımtatar olamazsıñ, qırımtatar balası olsañ başqa bir millet balası olamazsıñ. Sen qırımtatar olmaq kereksiñ! Öz halqıñnı, tiliñni, adetleriñni begenamayıp, olarnı taptap, yoğurıp ketip başqa halqqa qoşulsañ bile, olar seni çetten kelip qoşulğan adam dep bilir, sen olar içün bir kelmeşek olursıñ, oña köre de ürmetiñ olur.
Çarizm ve sovet devriniñ canavarları tarafından yapılğan repressiyalarını körip keçirgen halqımız bu fikirlerni yahşı añlamaq kerek. Katırnanıñ vaqtından berli bizni halq olaraq yoq etmege tırışalar. Bizim qarışıp ketkenimizni sabırsızlıqnen bekleyler.
Qırımda biz bir mustaqil halq edik, öz tilinde laf etken, öz dinini ve adetlerini kütken insanlar edik! Suvorovlar, Potömkinler ve dig. kelip, bizni astı-kestiler, evlerimizni yaqtı-yıqtılar. Sovetler kelip, aqıl-fikri yerinde olğan müneverlerimizni attı, qalğan halqımıznı ise sürgün etti. Analarımız, qartbaba-qartanalarımız, ağalarımız, qardaşlarımız sürgünlikte vaqıtsız dünyadan ketti, ölüleri bile hor oldı. Cesürane küreşimiz neticesinde, şükür, vatanımızğa yol açtıq, 20 yıldan berli qaytamız.
Taqdir seni! Qırımda da bizni küleryüznen beklegen yoq eken. Bugün bizlerge qara küçler yol bermey, kazaklarnen ve banditlernen qorquzmağa tırışa, sahte “iş”ler açıp, “türme”lerde oturta. Devlet memurları (çinovnikleri) bizni aldatmağa, çeşit ayneciliknen qolumızdan soñki kapiklerimizni tartıp almağa tırışa. Baba-dedelerimizniñ toprağını bizge bermeyip özleri canavarcasına çaypay. Milliy mekteplerimizniñ açılmasıña bile ayaq tireyler. Balalarımız ruslaşıp ketip tura. Yaşlarımız şaşmalap, başqa millet yaşları ve qızlarınen “qarışıq” qorantalar qura.
Sayğılı vatandaşlarım, vaziyetimiz müşkül, bunı añlap, yolumıznı şaşırmamaq kerek. Assimilâtsiya baltasından saqt olmaq kerek.
Başımızda olğan türlü müsibetliklerden ve belâlardan bizni qurtaracaq – bizim faal areketimizdir.
Bizni qurtaracaq müimden-müim şey – bu, milliy til ve milliy terbiyedir! Balalarımızğa özümizniñ terbiyemizni bereyik, acayip adetlerimizni olarğa aşlayıq, tilimizni ögreteyik.
Ya Rabbim, bizge aqıl-feraset ber de biz tilimizge sarılayıq, tilimizni bileyik, evlâtlarımızğa ögreteyik, olarnı öz etnopedagogikamız esasında terbiyeleyik. Acayip halqımız yoq olmasın, yaşasın!
Öz tilini sevmegen adamnıñ kelecegi hor olur.
Onıñ balaları öz tilinde laf etamayıp, başqa tilge keçip keter, assimilâtsiya olur, MANQURTlaşıp qalır ve öz halqından ayırılıp, ömürbillâ başqa milletlerge yaltaqlanıp yürer.
· Oquyıcılarımıznıñ icadından
Sudaq rayonı Ay Serez köyünden Tair Ablâlimov eki şivede yazılğan bu yırnı rametli çalğıcı ocalarından eşitip yırlay ve bizim oquyıcılarımızğa da bu yırnı bağışlay.
Afğanistan dağlarında
Afğanistan dağlarından,
Sağ-selâmet qaytalmadım,
Körgen düşüm, öz avzımman
Dostlarıma aytalmadım.
Quvanç, sevgi men körmedim
Ne anadadan, ne babadan,
Yaşlığıma doyalmadım,
Pek yaş kettim bu dünyadan.
Şu gecesi bir düş de kördim –
Taqat ketti ellerimden,
Umutsızdan canım berdim
Afğanistan dağlarında.
Yalvaraman, can dostlarım,
Körgen düşüm tabirleñiz,
Keç qaldırmay, şu künlerde
Selâm yazıp bildiriñiz.
Keldi baar, açtı güller,
Yeşillendi bağ-bağçalar,
Tuvğanlarım, can dostlarım
Menim dürkümi aytsınlar.
Ah, dostlarım, bu ne qadar
Müşkül ölüm yaş başımman,
Afğanistanda şeit ketti dep
Baştaşıma yazsınlar.
· Şiirler, yırlar
Samuil Marşak
Sersem sıçan balası aqqında masal
(başı 13-ünci derste)
Ana sıçan balıqqa çapıp bara:
“Dayalıq et balama, – dep yalvara, –
Kelse bugün, aynenniler yırlasa,
Bir yahşılıq et, beşigini sallasa”.
Balıq kele quyruğın burıp-burıp,
Aynenniler yırlap başlay oturıp.
Acayip şey – ağzını açıp-yapa,
Sesi çıqmay, añlamasıñ ne ayta.
Sersem sıçan balası erke ösken,
Balıqnıñ da hatrin saymay şay degen:
“Aynenniñiz eşitilmey, tuvğanım,
Zorlanmañız… Sizlerden yandı canım!”
Şaşqan ana – mışıqqa çapıp bara:
“Dayalıq et balama, – dep yalvara, –
Kelse bugün, aynenniler yırlasa,
Bir yahşılıq et, beşigini sallasa”.
(Devamı bar)
· Güzel adetlerimiz
Bal kibi tatlı tilimiz
– Allağa şükür, qomşularım pek yahşı, pek mulâyim insanlar. Tilimni tişlep aytayım, biri maña qıyış baqmadı. Ne keregim olsa, olarğa çapıp baram. Sağ olsunlar, köksümden itep qaytarmadı, yoq demediler. Biz de olarnen yahşımız.
– Maşalla sizlerge! Onıñ içün: “Ev alma – qomşu al” ve “Yahşı qomşu uzaq tuvğanıñdan yaqındır”, – dep, atalarımız nafile aytmağanlar.
* * *
– Aydı, yolcu yoluna yaraşır degenler, biz endi turayıq ve baracaq yerimizge erte-yarıq barıp çıqayıq.
– Ebet, dogru aytasıñız. Oğurlı yollar olsun sizge. Sağ-selâmet oluñız.
* * *
– Qayda qaldı ketkeni, ale daa kelmey. Tüf-tüf, bu balağa ne oldı eken aceba? Bir qayırlısınen qaytıp kelse eken, canım raat olur edi.
– Raatsızlanma, Ayşe apte, kelir, inşalla.
* * *
Vay, Allam ya Rabbim, nedir bunıñ etkeni?!
· Atalar sözleri
Zaman zamanğa uymasa, sen zamanğa uy. – ЖиBи copaзMepHo co BpeMeHeM.
Suv kiçikniñ, söz büyükniñ. – ПиTb пpeдлaraюT MлaдшиM, cлoBo – cTapшиM.
Ev satın alma, qomşu al. – Пpи пokyпke He Bыбиpaй дoM, Bыбиpaй coceдa.
Qomşunıñ tavuğı qaz körünir. – Coceдckaя kypицa Bcerдa kaжeTcя ryceM.
Yalancınıñ şaatı yanında ola. – y лryHa Bcerдa ecTb cBидeTeли.
Tatlı söz yılannı yuvasından çıqarır. – Cлaдkoe cлoBo дaжe зMeю из Hopы BыTaщиT.
Aqıl işi degil - baş belâsı. – CдeлaHo эTo He пo yMy, эTo бeдa дa и Toлbko.
Aqıl ayvanda da bar, fikir kerek, fikir! – Moзrи ecTb и y жиBoTHыx, Mыcлb HyжHa, Mыcлb!
Aqıl degeniñ yaşta degil, başta. – He BoзpacT oпpeдeляeT yM, a roлoBa.
Añlağanğa sivrisinek de sazdır, añlamağanğa davul-zurna da azdır. – ПoHяTлиBый пoйMëT ckaзaH Hoe koMapиHыM пиckoM, HeпoHяTлиBoMy xoTb бeй B бapaбaHы – He пoйMëT.
Bir aqılsız quyuğa taş atar, yedi (biñ) aqıllı çıqaramaz. – OдиH rлyпeц бpocиT B koлoдeц kaMeHb, ceMb (Tыcячy) yMHыx бyдyT лoMaTb roлoBy, kak ero oTTyдa дocTaTb.
· Ösümliklerniñ adları
иpиc – susan – ipиc, пiBHиkи
иyдиHo дepeBo – erğuvan – …
kaбaчok – saqız qabaq (laq. kabaçki) – kaбaчok
kaлиHa – qanser – kaлиHa
kaлeHдyлa (HoroTok) – aynısefa – Hariдka
kaлyжHицa – kubu çiçek – kypячa cлiпoTa, kaлюжHиця
kaMыш – qamış – koMиш
kaHHa – kanna – kaHHa
kaпepc – kapers – kaпepc, kaпap
kaпycTa – qapısta – kaпycTa


text:
Qırımda oyun zonasınıñ teşkil etilüv tertibatı bu seneniñ soñuna qadar azır olacaq. 2015 senesi ise işbu leyha amelge keçirilecek. Bunı İTAR-TASSqa Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş nazir Sergey Aksönov bildirdi.
«2015 senesi leyhanı amelge keçirecekmiz. Oyun zonasınıñ tertibatı ise bu seneniñ soñuna qadar tayin etilecek. Bir vaqıtları dünyanıñ çeşit köşelerinde oyun zonalarını teşkil etken mütehassıslarnıñ fikirlerini ögrenemiz ve bu tecribeni Qırım cumhuriyetinde amelge keçirmege areket etemiz», – dey Aksönov.
Onıñ sözlerine köre, al-azırda muzakere etilecek tehnikiy-iqtisadiy añlatuv azırlana.
«Şimdi cezalarnıñ kirsetilmesi ile bağlı bazı meselelr bar, oynamağa istegen adam çoq, amma esasen – çetel vatandaşları. Eminim ki, olar Qırımda özlerini oñaytlı duya bilecekler», – dep yekün çekti o.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin işğal etilgen Qırımnı oyun zonalarınıñ olması mümkün olğan regionlarnıñ sırasına kirsetecek qanunnı imzaladı. Mütenasip qanun iyül 23 künü aşkâr etildi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bazarertesi künü, fevral 23-te, terakt neticesinde yaralanğan 15 yaşında Daniil Didık Harkov hastahanesinde can berdi. Bunı Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Anton Geraşçenko Facebook saifesinde yazdı.
«Onıñ qabaatı şunda ki, o, yañı Ukrainanıñ vatandaşı olaraq Maydan yıllığına bağışlanğan numayışqa çıqtı... Putin terrorınıñ qabaatsız qurbanlarına ebediy hatıra», – aytıla beyanatta.
Geraşçenkonıñ qayd etkenine köre, fevral 24-te saat 13.30 Harkovnıñ Militsiya medeniyet evinde Harkov teraktı neticesinde elâk olğan militsiyanıñ podpolkovnigi Vadim Rıbalçenko ile vedalaşacaqlar. Evromaydan faali İgor Tolmaçev ile çarşenbe künü vedalaşacaqlar. Tam vaqtı ve yeri daa belli degil.
Baş prokurornın muavini Vladimir Guzırniñ bildirgenine köre, Harkovda tünevin olıp keçken patlavnı ögrenecek mahsus taqiqat gruppası meydanğa ketirildi.
Fevral 22-de Harkovda Menlik yürüşi vaqtında olıp keçken terakt neticesinde 3 insan elâk oldı, 10 kişi yaralandı. Uquq qoruyıcılar ücümni terakt olaraq belgilediler. Ukraina havfsızlıq hızmeti patlavğa alâqası olğanında şeklengen dört insannı yaqaladı.
Bazarertesi künü, fevral 23-te, Harkovda matem künü ilân etildi.


text:
Qırımtatar asıllı ukrain kinorejissör Ahtem Seitablayevni arbiy drama sayılğan «Kiborglar» filmi, dekabrniñ 7-nde keniş ukrain kitlesine numayış etilmek üzre, oynatılmağa çıqtı.
Bu aqta Ukraina Devlet kinosı özüniñ resmi saifesinde bildirmekte.
«Bizim filmimiz cenk aqıında degil, işbu cenk içinde doğğan barışıq aqqında. Stsenariy yazılğanda kerçek «kiborglar» iştirak etti. Olarnıñ birisi er kün çekim meydanında bulunğanı içün, bu bizge pek çoq yardım etti», – dep bildire Devletkino Seitablayevniñ sözlerini.
Daa evel Ukraina Devletkinosınıñ reberi Filipp İlyenko, dekabrniñ 7-nde Seitablayevniñ numayış etilmege başlaycaq «Kiborglar» filmi, beklengeninden ziyade tesirli olıp çıqqanını beyan etken edi.
Açıq menbalardan alınğan malümatqa köre, «Kiborglar» filmi, Ukraina Şarqınıñ Donetsk avalimanında terroristlerge qarşı ötkerilgen operatsiya aqqında ikâye ete. Rejissör Seitablayev janrğa köre onıñ filmi arbiy dramadır, dep saya.
Bu film Ukraina Devletkinosından, onıñ çıqmasına masraf etilecek yarı parasını teşkil etken 24 million grivnalıq maddiy yardım alğan edi.
Filmniñ prodüseri İvanna Dedüra aytqanına köre, «Kiborglar» filmini Baltika devletleri, Poloniya ve Canada kiralamaq niyetli.
Ahtem Seitablayev dekabrniñ 4-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev 2014 senesi mayısnıñ 3-nde Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa kirsetilmegeninen bağlı yañı filmniñ stsenariyi üzerinde çalışqanı aqqında ikâye etken edi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dekabrniñ 6-nda Seitablayevni III derece «Yaralıq» ordeninen taqdirledi.


text:
Ïnstagram jelisinde änşiniñ prodyuseri Altınbek mırza, Seriktiñ «Kel mağan» twındısına klïp tüsirip jatqanın jarïyaladı. Änniñ avtorı toy-bïznestiñ patşası, aqın Töreğalï Töräli jazıp beripti.
Beynebayannıñ rejïsseri, «Orda» tobınıñ müşesi Erbolat Bedelxan. Bärimizge belgili bolğanday, Erbolat soñğı waqıttar öner ïeleriniñ, onıñ işinde «Laşın», Kamşat Joldıbava sındı juldızdardıñ jumısın jarıqqa şığarıp jürgen birden bir rejïsser.
Prodyuseriniñ aytwınşa, syujet jelisinde Serik basqa obrazda swretteletin boladı. Ädettegidey, biz änşiniñ köñildi, ırğaqtı änderine qulağımız üyrenip qalğanı ras. Dese de jaña jumıstıñ bağasın qırküyek ayında beretin bolasızdar!
Derekközi: comode.kz
Kommentarïï


text:
«Bizler bunıñ kibi referendumlarnı tanıymız, – dep ayttı Aksönov. – Bu territorial cemiyetniñ fikiridir, onı qanun boyunca amelge keçirmek kerek. Olar şimdi qarar alalar, idare strukturasını tizeler. Tizgen olsalar, biz kimlernen muzakereler keçirilecek añlaycaqmız, ve bu işke başlaycaqmız».
Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov ise Qırım sakinlerine belli olğan Ukraina devleti artıq yoq olğanını ayttı.
Mayıs 11-de Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde region statusı aqqında referendum keçirildi. Teşkilâtçılarnıñ bildirgenine köre, vatandaşlarnıñ aman-aman 90% regionlar mustaqil olmasına qol tuttı.
Merkeziy saylav komissiyası Donbasstaki «referendumnıñ» qanunlarğa iç bir alâqası olmağanını bildirdi. Halqnıñ bu «saylavını» em Avropa, em de AQŞ qabul etmediler.


text:
91
Memlekettik sıylıqtıñ ïegeri, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri, belgili jazwşı, dramatwrg Änes Saray ult rwhanïyatınıñ maqtanışına aynalıp…
94
Osıdan 100 jıl burın qazaq halqı ulttıq täwelsizdik jolındağı küresinde ejelgi Alaş uğımına qayta oralıp, onı bostandıq pen birliktiñ uranı, «qazaq»…
63
Armyandardıñ kündelikti söylew tilinde qıpşaq tili «ekinşi ana tili» bolıp sanalğan. Küni büginge deyin qazaqtıñ keybir sözderi twra sol mağınasında…
41
Astana qalası äkimdiginiñ şeşimimen 2016 jıldıñ 9 qaraşasında «Şarapat» älewmettik qızmet körsetw ortalığı» bolıp özgertilgen mekemeniñ irgetası 1989…
60
Ağımdağı jılı kämelettik jasqa tolmağandar arasındağı qılmıstıq quqıq buzwşılıq sanı Astana qalası boyınşa 150-ge jwıqtağan. Bul twralı QR Bas…
40
Bilim salasındağı jarq etken jañalıqtı, oqwşı jetistigin, ustazdardıñ eren eñbegin jarïyalawda bas qalanıñ bas basılımı, otız jılğa jwıq tarïhı bar –…
25
Qala byudjetine bïılğı qañtar-qazan aylarında 189 mlrd 868 mln teñge tüsti. Ötken jıldıñ säykes kezeñimen salıstırğanda tüsim 16 mlrd 268 mln teñgege…
34
Bïılğı «Hokkey juldızdarı aptası» Astanada 10 men 14 qañtar aralığında ötedi. Bul awqımdı sport şarası bizdiñ elde birinşi ret saltanat quradı.
Osı…
36
«Astana» basketbol klwbı VTB lïgası ayasında öz alañında Krasnoyarsk qalasınan kelgen «Enïsey» komandasın qabıldap, 92:75 esebimen basım tüsti.…
49
Rwhanï jañğırw – «Aspanğa qaraymın, juldızdı sanaymın» dep jeñil uyqasqa qurılğan jeñiltek änderdi emes, qazaq sahna öneriniñ injw-marjandarın,…


text:
Kreml kontrolündeki Canköy şeet şurası, şeer memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesinde Eduard Selivanovnı tainledi. Bu aqta qarar dekabr 27 künü şeer şurasınıñ toplaşuvında qabul edildi.
«Rey berüvde 22 deputat iştirak etti, olradan 20 öz reylerini Selivanovqa berdi, eki rey tabaqası bozulğan olaraq qabul etili», – dep haber ete Krıminform.
Agentlikte qayd eteler ki, şeer memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesine teklif etilgen namzetler, Kreml kontrolündeki Qırım baş naziriniñ muavini Yüriy Gotsünük reberliginde tertiplengen yarış komissiyası tarafından tain etilgen ediler. Komisiyağa beş insannıñ vasiqaları yollanılğan edi, olar baqılğan soñ ekisi qaldı – Eduard Selivanov ve Oleg Mironenko. Bundan ögüne Selivanov, işğal etilgen Canköynde memuriyet yolbaşçısının muavini edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qara Merkit
Qara Merkit (ukraince KaшTaHiBka, Kapa-MepkiT, rusça KaшTaHoBka, Kapa-MepkиT) — Qırımnıñ Aqşeyh rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 99 kişi (2001 senesi).
AtıflarDeñiştir
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ sabıq yolbaşçısı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası İlmi Ümerov arbiylerniñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygozğa nisbeten yapqan areketlerini, şu cümleden, yanvar 30-da sabadan berli evine keçirilgen tintüvni siyasiy sımarış dep adladı.
Bunı o Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Bu yüz fayız siyasiy sımarış. Liderlerimiz Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa Qırımğa kiriş yasaq etilgen soñ, olardan soñ Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz kele edi. Menimce, Meclis azaları ve qırımtatar faallerine nisbeten areketlerniñ quvetleştirilmesini beklemek kerek», – dedi Ümerov.
Ahtem Çiygoznıñ evinde tintüv yanvar 30-da yerli saatke köre saba saat 7-lerde başlandı. Taqiqat tedbirleri Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 212-nci maddesi 1-inci qısmı boyunca cinaiy iş («kütleviy numayışlarnıñ teşkil etilmesi») çerçivesinde keçirile.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiste qaldırdı.


text:
Aqmescitte oktâbrniñ 13-14-nde furtuna yeli olması beklenile, dep bildire Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmeti.
Hızmetniñ malümatına köre, şimaliy-şarqiy yelniñ suratı saniyede 20-25 metrge qadar artacaq.
Fevqulâde vaziyetler hızmeti Aqmescit sakinlerini küçlü ruzgâr olğanda havfsızlıq qaidelerine riayet etmege çağırdı.
Qırımda cuma künü, oktâbrniñ 12-nde, şimaliy-şarqiy yel suratı saniyede 25 metrge artacaq, dep bildire yarımadanıñ gidromettsentri. Aqmescitte bulutlı ava olacaq, yağanaqlar beklenilmey. Saba ve kündüz – saniyede 15-20 metr suratlı yel esmesi beklenile. Ava 20 derece sıcaq olacaqtır.


text:
Öskemende ağaştan salınğan mwzey örtendi
ÖSKEMEN. QazAqparat - Öskemende ağaştan salınğan mwzey ğïmaratı örtendi. Jalın 525 şarşı metr awmaqtı şarpıdı, dep xabarlaydı QazAqparat.
Şığıs Qazaqstan oblıstıq Tötenşe jağdaylar departamentinen mälim etkendey, ört twralı tüs kezinde «101» nömirine oqïğa kwägerleri xabarlağan. Tilsiz jawmen küreske 50 ört söndirwşi men 20 texnïka jumıldırıldı.
Aldın ala mälimet boyınşa, ört ğïmarattıñ şatırınan bastalğan.
Mwzey qızmetkerleri barlıq ağaş eksponattardı ğïmarattan şığarıp ülgergen.
«Ört sağat 15.30-da tolığımen söndirildi. Jalın şarpığan awmaq 525 şarşı metrdi quradı. Oqïğa sebepteri anıqtalwda», - dep atap ötti oblıstıq TJD-dan.


text:
Büyükbritaniya’n?ñ tarih?nda eñ itibarl? devlet erbaplar?ndan say?l?an Winston Churchill’niñ: «Siyasetçi kelecek saylavlarn?, devlet erbab? ise kelecek nesillerni qay??ra» degen sözleri bizim milliy hayat?m?z?a da bütünley ait ol?an?n? yaz?qs?nuvnen qayd etmek mümkün.
ÖTMEK VE EGLENCE!
Tarihç?lar, qadimiy Rim imperatorl??? y?q?lmas?n?ñ ba? sebeplerinden birisi olaraq, on?ñ ehalisiniñ esas ya?ay?? tarz?, hakimiyetten istekleri ?u eki sözden ibaret ol?an ?iarda köreler: «Panem et circenses» yani «Ötmek ve eglence!». Dünya tarih?n?ñ eñ naml? imperatorl???n?ñ hakimleri de halqn?ñ ?u adiy isteklerini yerine ketirerek t?nçland?r?p, öz nefislerini bol-bol qand?rma?a qolayl?qnen iri?kenleri belli.
Soñki aylarda Milliy Meclis ve Q?r?m Hükümeti aras?ndaki añla?mamazl?q kün-künden art?p, ortal?qn? hep kerginle?tire ve ömürimizniñ hep yañ?-yañ? sahalar?na darqal?p kete.
18 may?sta keçirilecek matem tedbirleri çette turs?n, art?q H?d?rlez bayram? da siyasiy oyunlarn?ñ rehini old?.
Yigirmi y?ldan berli Derviza, H?d?rlez ve diger bayram ve tedbirlerni Q?r?mtatar Medeniyet Vaquf? rahat-rahat keçire edi. Hem bu aq?l?a yata. Çünki siyasiy te?kilâtlar siyasetnen o?ra?maq kerekler. Bu sahada yap?lma?an i?lerniñ, çezilmegen meselelerniñ ad?-hesab? yoq.
Aqiqiy devlet erbaplar?m?z olsa edi, sürgünlikte qal?an biñlerce vatanda?lar?m?zn?, öleyatqan til ve edebiyat?m?zn?, haq-huquqlar?m?zn? tiklegen Qanunn?ñ qabul etilmesini qay??r?r ediler, elbet de…
S?YASET S?YASETNEN, AMA
Do?rus?n? aytqanda H?d?rlez bayram? etraf?ndaki tart??ma?a kiri?mege menim niyetim de, istegim de yoq edi. Yuqar?da yaz?an?m kibi, her eki taraf da eglencege masraf etilecek paralarn?, eñ yah??s?, sürgünlikte qal?an ki?ilerimizni Q?r?m’?a qaytarmaq ya da milliy mekteplerimizniñ keregine sarf etse, daha do?ru olur edi.
Lâkin bir qaç kün evvel Milliy Meclis reisiniñ birinci muavininiñ halqn? hükümet taraf?ndan te?kil etilgen bayram tedbirlerinden göñüllerini qaytarmaq niyetinen orta?a ta?la?an yañ? fikirleri meni hayrette qald?rd?. Refat beyniñ matbuatta ve internette darqat?p tur?an beyanat?ndaki esas deliller bulard?r: «Q?r?mtatar folklörinde «Acele i?ke ?eytan qar???r» degen bir laf bard?r. Q?r?m’n?ñ memurlar? (yetkilileri) 10, 11 ve 12 May?sta bayram tedbirleriniñ yap?lmas?n? planla?t?r?p, Q?r?mtatarlarn? as?rl?q ananelerinden vazgeçtirmek, öz tam?rlar?n? unutt?rmaq ümütinen ?uurl? olaraq ?eytan?a müracaatta bulunmaqtad?rlar. Q?r?mtatar milliy bayram? H?d?rlez’niñ halq ananelerine köre May?s ay?n?ñ birinci haftas?na do?ru kelmesi bilinmektedir. Faqat Nazirler ?uras? (Bakanlar Kurulu) özüni Q?r?mtatarlarn?ñ as?rl?q ananelerini deñi?tirmek içün yeterince küçlü ve salâhiyetli sayad?r.
Q?r?mtatar tarih?n?ñ feciy künleri ol?an 10, 11 ve 12 May?s künleriniñ bayram künleri olaraq belgilenmesi sadece büyük yüzsüzlikten delâlettir. 10 May?s 1944’te Devlet Mudafaa Komiteti’niñ (Devlet Savunma Komitesi’nin) Q?r?mtatarlar haqq?nda ferman leyihas? Stalin’nin masas?na qoyuld?. Stalin i?bu ferman leyihas?n? 11 May?s 1944’te imzalap, Q?r?mtatar Halq?n? inan?lmaz eziyetlerge ve ?ay?plar?a mahküm etti. 12 May?s 1944’te Q?r?m’da Q?r?mtatarlarn?ñ sürgün etilmesi içün soñ haz?rl?qlar ba?lat?ld?.
Q?r?m’n?ñ bugünki idarecileriniñ bu qadar aç?q, bilingen ?eylerni bilmemeleri imkâns?zd?r. Olar Q?r?mtatarlar?a H?d?rlez bayram?n?ñ 10-12 May?s künlerinde qayd etilmesini ilân eterek, Q?r?mtatar Halq?n?ñ o?rat?l?an sürgüniniñ on biñlerce qurbanlar?na haqaretleyici muamelelerini köstermeknen s?ñ?rlanmadan Q?r?mtatarlarn? ve olarn?ñ yaq?n qom?ular?n? muqaddesatqa qar?? i?bu hareketlerge qo?ulma?a davet ettiler.
Asl?nda, bizge — Q?r?mtatarlar?a 18 May?s 1944 y?l?ndan ald?n tarih?m?zn?ñ eñ facial? künlerini oyun ve y?rlarnen «bayram» olaraq keçirmege teklif etildi…»
Refat Çubarov diploml? tarihç? olaraq her bir halqn?ñ (hususan Q?r?mtatarlar kibi az say?l? bir milletniñ) tarih? facial? adiselernen tolu ol?an?n? bile. Eger de çoq as?rl?q tarih?m?z bir hronologik cedvel s?fat?nda bir yerge ketirilse, y?l devam?nda 365 künniñ her birine eñ azdan bir qaç facial? adise do?ru kelecegini eminliknen aytmaq mümkün. Refat Çubarov kündelik siyasiy ad?mlar?n? aqlamaq maqsad?nen orta?a atqan yañ? nazariyesine riayet etilecek olsa, millet kesen-kes umum bayramlar ve aileviy toy-dügünler keçirmekten vazgeçmege mecbur olacaqt?r. Adeti üzre milletlerniñ ömrüni toqtatmamaq niyetinde olarn?ñ ba??na tü?ken felâketlerni añmaq içün y?lda faqat bir-qaç kün belgilene. Çünki felsefecilerniñ birisi aytqan? kibi: «Her vaq?t artqa baq?p ögge ketilmez…».
Diger taraftan, devlet i?lerinden biraz haberdar ol?an her bir ki?i bile ki, devlet yolba?ç?lar? imzala?an qararlar, fermanlar bir-eki künde haz?rlanmay. Eger de Q?r?mtatarlarn? sürgün etmek haqq?nda ferman Stalin’niñ masas?na May?sn?ñ 10-nda qoyul?an olsa, ondan evvel her kün o ferman çe?it-türlü nazirliklerde, komitetlerde müzakere etilgendir. Ya bar?p ta 1944 senesi Beriya halq?m?zn? sürmek içün kerek olacaq e?elonlarn?ñ say?s?n?, olarn? qoruycaq NKVD askerlerini tayinlegeni haqq?nda buyru?? ayn? May?sn?ñ 6-nda imzala?an? orta?a ç?qsa, siyasetçilerimiz öz vatanda?lar?n?ñ közüne nas?l yüznen baqarlar? Bundan da ?ayr?, bizden evvel Vatanlar?ndan sürülgen Qalm?qlar, Çeçen ve ?n?u?lar, Qaraçay ve Balqarlar o künleri ve ?u s?rada May?sn?ñ alt?s?nda biñlep-biñlep ölmey edilermi? Meselege böyle aç?qtan-aç?q demagogik tüs ta???an beyanattaki noqtaiy-nazardan yana?acaq olsaq, bizim din qarda?lar?m?zn?ñ eñ facial? künlerinde oynap-külü?mek ?eytan?a uymaqtan ba?qa bir ?ey degildir…
Rus tilinde «politik» ve «politikan» sözleriniñ añlamlar? baya?? farql?d?r. Birinci sözniñ Q?r?mtatarca qar??l??? «siyasetçi» dep biline. Ekinci sözni ana tilimizde añlatmaq içün men bu maqalemde Türkiye’de qullan?l?an «siyaset bazirgân?» ibaresini i?lettim. Çoq yaz?q ki, bu ibareniñ Q?r?mtatar lu?atlar?nda da yer almas?na vaq?t keldi, çünki milliy hayat?m?zda o manan? ta???an unsurlar hep çoqla?maqta…
Q?r?m Muhtar Cumhuriyeti Malümat Boyunca Komiteti
Reis Yard?mc?s?
Ayder EM?ROV


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov eki yıl evel yüz bergen vaqialar aqqında hatırlata. O vaqıt, 2014 senesi mayıs 3-te rusiyeli mahsus hızmetler qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge işğal etilgen Qırımğa kirmege yasaq etti.
Onıñ sözlerine köre, bu kün qırımtatarlar Hıdırlez bayramını qayd etmek kerek edi, amma onı lâğu etmek mecbur oldılar.
«Bugün hatırlatmaq kerek ki, Hıdırlez-2014 bayramını lâğu etmek qararı Meclis azaları tarafından aman-aman bir ağızdan qabul etildi. Hıdırlez-2014 teşkilâtçıları Lenur İslâmovnıñ yolbaşçılığında birden Meclisniñ qararını yerine ketirmege başladılar ve mayıs 3-te saba bayram keçirilecek yerde esas inşaatlar cıyıldı», – dep yazdı Refat Çubarov Facebook saifesinde.
«Biñlernen qırımtatarlar, bu cümleden Meclis azaları, Qırımtatar Qurultayı delegatları, mayıs 3-te, saba erte Çonğar tarafına, Qırımnıñ qıtaiy Ukrainanen memuriy sıñırına Mustafa Cemilevni qarşılap onı tuvğan topraqqa ozğarmaq içün yol aldılar...», – qoştı o.
Bunıñ neticesi Cemilevni qarşılağanlarğa qarşı açılğan cinaiy işler, mahkemeler ve para cezaları oldı.
2016 senesi mayıs 3-te Rusiyege boysunğan Qırım ükümeti qrırımtatar Hıdırlez bayramını teşkil ete. Bayram programmasında Qırımnıñ çeşit regionlarından ketirilgen milliy çadırlar tiklenilecek. Bu yerde qırımtatar halqınıñ ayat tarzı ve adetleri, dekorativ-ameliy sanat ustaları işleriniñ sergisi, milliy aşlar ve Dağıstanlı canbazlarnıñ çıqışları taqdim etilecek.
İçtimaiy ağlarda rusiyeli Qırım ükümeti devlet müessiselerde çalışqanlarnı ve mektep talebelerini bayramğa kelmege mecbur etken vesiqa derc etildi.
Bundan evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri Qırımnıñ rusiyeli ükümeti tarafından teşkil etilgen Hıdırlez bayramına bağışlanğan merasimlerde iştirak etmege red etkenlerini bildirdi. Böyle merasimlerden vatandaşlarnı da vazgeçmege çağırdılar.
Qırımdan köçkenler Hıdırlez bayramına bağışlanğan merasimlerni qıtaiy Ukrainada teşkil eteler.
Mustafa Cemilev Rusiye Federal köçüv hızmetine qarşı oña Qırımğa kiriş yasaq olunğanı içün dava açtı. Daa bir dava Federal havfsızlıq hızmetine qarşı açıldı. Şimdiki vaqıtta bu iş boyunca mahkeme taqiqatı Moskva mahkemelerinde alıp barıla.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Terakt twralı jalğan aqparat bergen aqtöbelik egizder ustaldı
ASTANA. QazAqparat - Aqtöbede esirtkige elitken egizder terakti twralı jalğan aqparat taratqan, dep xabarlaydı QazAqparat QR IIM baspasöz qızmetine silteme jasap.
«Ağımdağı jıldıñ 29 şildesinde Aqtöbe qalasınıñ IIB 102 pwltine terrorïzm aktisi jayında qoñıraw tüsken. Oqïğa ornına jetken polïcïya qızmetkerleri xabarlağan jigit pen onıñ egizinen jawap alwğa tırısqan. Biraq, atalğan azamattar esirtkige elitip, eşteñe de tüsindire almağan. Buğan qosa, qoğamdıq tärtipti buzıp, boğawız söz aytıp, quqıq qorğawşılarğa bağınbağan. Osığan oray, olardıñ üstinen buzaqılıq jasağandıqtarı üşin äkimşilik quqıq buzwşılıq twralı xattama toltırılıp, Aqtöbe qalalıq sot şeşimimen äkimşilik tutqınğa alınğan», - dep atap ötedi mïnïstrlikten.
Vedomstvo mälimetinşe, medïcïnalıq tekserw barısında olardıñ ösimdik türindegi esirtki zatın qoldanğanı anıqtalğan.
«Ağımdağı jıldıñ 30 şildesi küni olardı äkimşilik tutqınğa alw üşin arnayı qabıldaw ornına jetkizw barısında egizderdiñ biri qaşıp ketpek bolıp, Aqtöbe qalalıq IIB-niñ 2 qızmetkerine dene jaraqatın salğan. Onıñ üstinen QR QK 280-babı boyınşa tergew amaldarı jürgizilip jatır. Egizderdiñ äreketterin odan arı tergew barısında salafïzmniñ destrwktïvti ilimin ustanw belgileri bayqaldı», - delingen taratılğan aqparatta.


text:
Basılımnıñ mälimetterine qarağanda, neke qïyu räsimi Teronnıñ otanı Oñtüstik Amerïkada bolmaq. Mümkin Şarlïz ben Şon mäñgilik birge bolwğa ant berw räsimderin Yoxannesbwrgte jasaydı dep josparlanğan. Alayda, saltanattı şarağa tek jubaylardıñ jaqındarı men dos-jarandarı ğana şaqırılmaq.
Jaqında Extra portalına suxbat bergen juldızdar bala tww mäselelerine qarsı emes ekendikterin ayttı. Şarlïz ben Şon Penn resmï türde bala asırap alğant bolatın, olar Djekson esimdi ul balanı tärbïelep otır.
«Meniñ ömirimniñ jaña paraqtarı aşıldı. Men bir bala bolsa, boldı degen äyelder qatarınan emespin», - dedi aktrïsa.
53-jasqa tolğan Şona Penn üşin bul üşinşi neke, ol buğan deyin Madonnamen, aktrïsa Robïn Raytpen nekede bolğan. Soñğı nekesinen Penniñ eki ulı bar.
Al Şarlïz Teron resmï türde turmısta bolmağan. Biraq ol segiz jıl boyı Styuartom Tawnsendpen birge turıp, toyğa jetpey ajırasıp ketken.
Kommentarïï


text:
Qırımtatar faalli Reşat Ametovnıñ öldürüvi sebebinden Ukraina Baş Prokuraturası cinaiy işni açtı.
Bunı İnsan aqları boyunca Qırım alan missiyası bildire.
«Vefat etkenniñ ağası aytqanı kibi, politsiya Reşat Ametovnıñ yaqalanuvına alâqası olğan şahıslarnı taptı, amma ne içündir bugünge qadar olarnı kimse qabaatlap yaqalamadı. Aynı zamanda Reşat Ametovnıñ ağası bir ay devamında onı zarar körgen taraf olaraq belgilegen vesiqalarnı elde etip olamay», – dep bildire uquq qoruyıcı.
Bu sene mart ayında Reşat Ametovnı arbiy kiyiminde olğan belgisiz şahıslar tutıp aldılar. Öldürilgen Reşat Ametov cemiyette faal bir insan edi. O, «referendum»ğa öz qarşılığını bildirmek içün Qırım Nazirler Şurası binasına kelip, belgisiz şahıslar tarafından esirge alındı.


text:
Qırım.Aqiqat komandası Qırım aqqında üç mahsus leyhanı taqdim etti (video)
Kyivde «Azat Rusiye evi»nde Qırım.Aqiqat azırlağan mahsus leyhalarınıñ kösterilüvi olıp keçti. Bu, tecavuzğa qarşılıq kösterüv; sağlıq, azatlıq ve bazan ayatını ayamadan Qırım ilhaqına qarşı küreşip kelgen ve küreşmekte olğan insanlar aqqında kino. Bu, Qırım.Aqiqat komandası tarafından azırlanğan rusiyeli işğalcilerge qarşı küreşip kelgen ve küreşmekte olğan insanlar aqqında leyha. Taqdim merasiminde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinlerinden biri Ahtem Çiygoz ve onıñ apayı Elmira Ablâlimova, Azatlıq Radiosı rus hizmetiniñ muhbiri Anton Naumlük ve digerler bulundı.


text:
Odessa vilâyetinde furtuna, boranlı yağmur ve sağanaq neticesinde bir insan elâk oldı, Odessada soqaqlar suv astında qaldı ve çoq terek qırıldı.
«Dumskaya» Odessa internet-neşriniñ malümatına binaen, felâket kurort Zatoka köyünde yüz berdi – o yerde muzıka festivali vaqtında aqay kişini yaşın urıp öldürdi. Bunen beraber sana bozuldı, bir qaç insan yaralandı.
Odessa merkezinde bir qaç soqaq ve meydan suv astında qaldı, onlarca yerlerde terekler sındı.
Şeerde kergin avanıñ aqibetlerini yoq etmek içün ştab teşkil etildi.


text:
Awa rayı: Üş öñirde eskertw jarïyalandı
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstannıñ üş öñirinde awa rayına baylanıstı eskertw jarïyalandı, dep xabarlaydı QazAqparat «Qazgïdromet» RMK-ğa silteme jasap.
Atap aytqanda, 22 şildede kündiz Qızılorda oblısınıñ basım böliginde 420S qattı ıstıq boladı. 23 şildede kündiz key jerlerde 400S deyingi ıstıq saqtaladı. Sonday-aq 22, 23 jäne 24 şilde künderi aymaqtıñ jekelegen jerlerinde şañdı dawıl turıp, 15-20 m/s ekpinmen oñtüstikten, oñtüstik-şığıstan soqqan jel soltüstik-şığısqa awısadı. 23-24 şildede key awmaqtarda nayzağay kütiledi.Eskertwdiñ ıqtïmaldılığı 90-95 %
22 şilde küni Qostanay oblısında soltüstik-şığıstan soqqan jeldiñ küşi 17-22 m/s jetedi, key jerlerde nayzağay kütiledi. Eskertwdiñ ıqtïmaldılığı 90-95 %
22 şildede Soltüstik Qazaqstan oblısında soltüstik-şığıstan 15-20 m/s jıldamdıqta jel soğadı. Key jerlerde ekpini 25 m/s jetwi mümkin. 22 şilde küni Petropavl qalasında soltüstik-şığıstan soğatın jeldiñ küşi 15-20 m/s bolatını kütiledi. Eskertwdiñ ıqtïmaldığı 90-95 %


text:
Dekabr 16-da saba Keriç boğazında yel süratı saniyede 7 metrni teşkil ete, keçitteki yük ve yolcu yollarında biñge yaqın maşina sırada tura.
Bunı Yekâne naqliye müdirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Bekçiniñ soñki malümatına köre, «Kavkaz» limanında 55 yengil ve 80 yük maşinası, «Qırım» limanında 5 yengil ve 25 yük maşinası nevbetini bekley.
Yük yolunda «Novorossiysk» limanında 120 maşina, Slavânsk-na-Kubani limanında 450 yük maşinası, Keriç ava limanında ise 192 maşina sırasını bekley.
Müdirlikniñ malümatına köre, «İonas», «Olimpiada», «Glükofilousa» ve «Nikolay Aksenenko» paromları yüre.
Soñki künde 1533 maşina ve 5310 yolcu alıp ketirildi.
Parom keçiti ava sebebinden olğan bir künlik teneffüsten soñ dekabr 15-te işke başladı.


text:
Ukrain yırcısı Camala ana-baba ve qırımtatarlarnıñ milliy liderlerini öz ruhiy yetekçileri olaraq tanıy.
Bunı o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde bildirdi.
«Menim içün ruhiy yetekçi – Mustafa Cemilev (qırımtatarlarnıñ milliy lideri – QA), Refat Çubarov (Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi – QA), ana-babamdır. Menim içün olar ruhiy yetekçilerimdir. Men ile çalışqan insanlar, küçük taqımım da menim içün itibarlı insanlardır», – dey yırcı.
O daima tamırları ve soydaşlarını bilmege kerek olğanını qayd etti.
«Ukrain yırcısı olam, er vaqıt bunı ğurur ile aytam. Aslı qırımtatar ukrain yırcısı olam. Men içün pek müim! E, qırımtatarım, e, halqımnıñ qızı, bu sancaqnı ğururnen alıp baram! Albomğa ingliz, ukrain, rus yırları arasında qırımtatar muzıkasını tesadüfen qoşmayım», – dey Camala.
Camala – aslı qırımtatar ukrain yırcısı. Muzıkası jazz, soul, elektron ve halq muzıkasını qaplap ala. Camala Oles Saninniñ «Povodır» filminde baş qadın rolüni icra etti.


text:
Rusiye İç işler nazirliginiñ Qırım baş idaresinde Qırımnıñ birinci prezidenti Yuriy Meşkovnıñ Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ şimidiki başı Sergey Aksenovnıñ cinaiy keçmişi aqqında malümatnı izaatlamağa istemeyler.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Rusiye İç işler nazirliginiñ Qırım baş idaresiniñ matbuat hızmetiniñ başı Olga Kondraşova bildirdi.
«Haberim yoq, bunı aytqan Yuriy Meşkovğa muracaat etmege tevsiye etem. Bizde bu aqta izaat yoq», – dedi o.
Qırımnıñ birinci prezidenti Yuriy Meşkov Qırımnıñ şimdiki başı Sergey Aksenovnıñ cinaiy keçmişi ve 90-ncı seneleri – 2000 seneleri başında Ukraina uquq qoruyıcı organları ile işbirligini isbatlağan vesiqalarnı aşkâr etti.
Evel Aksenovnıñ cinaiy keçmişi aqqında 6 ve 7 çağıruvlarınıñ halq deputatı Andrey Sençenko bildirgen edi.
Aksenovnıñ tarafından işbu malümat ile bağlı izaat şimdilik yoqtır.


text:
«Yaltalı Hizb ut-Tahrir işi» figurantı olğan Vadim Siruknı Rusiyeniñ Krasnodar ülkesinde OMON hadimleri köteklegen – qol ve ayaqlarına urğanlar, dep yaza yanvarniñ 5-nde Facebookta qırımlı advokat Emil Kurbedinov.
Onıñ sözlerine köre, söz bir afta evelsi olıp keçken vaqia aqqında kete. O zaman Krasnodar SİZOsında Siruk üzerinden qılınğanları aqqında malümat aşikâr olğan edi, lâkin o zaman bu faktlar aqqında iç bir şey belli degil edi.
«Yaltalı Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğanVadim Siruknı 2017 senesi dekabrniñ 29-nda, onıñ üzerinden qılınğanları aqqındaki haber peyda olğan soñ, İctimaiy közetüv komissiyasınıñ (İKK) azaları ziyaret etken ediler. «O (Siruk – QA), alı fena degil, bedeni zarar körmegen, sağlığı da yahşı. Vadim ne içündir etap boyunca yollanmaqtan çıqarılğan ve ağızlıq kiysetilgen köpeklernen beraber kütleviy tintüv keçirüv kibi hususiy «planlı» tedbir ötkerilgen. «Qaba davranğan» bir qaravulnen ekisi arasında bir dava çıqqan. Vadimniñ elektrikli tıraş maşnasınen namazlığını çekip alğanlar. Meger yasaq eken, keççe qaytaracaq ekenler emiş. Şimdilik olğan malümat budır», – dep yazğan o zaman Facebook saifesinde rusiyeli advokat Aleksandr Popkov.
2017 senesi dekabrniñ 4-nde Aqmescitte, Rostov okrugınıñ arbiy mahkemesi «Yaltalı Hizb ut-Tahrir işiniñ» figurantları Muslim Aliyev, Emir-Usein Kuku, Vadim Siruk, Enver Bekirov, Refat Alimov ve Arsen Cepparovnıñ tevqif müddetini 2018 senesi mayısnıñ 27-ne qadar uzatqan edi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı dep saya. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleridir.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek oğrunda terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsizce taqip etilgenini aytalar. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.


text:
Jahan jañalıqtarı Köz qaras Ruhaniyat
Qazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi qıtaydıñ nazarın audarıp jatır.
Qazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi bügingi küni qıtaydıñ nazarın audarıp jatır. Qıtay Qazaqstandağı barlıq aqparattıq jañalıqtı qadağalap otıratının eskersek bildey memleket qwruşı wlttıñ älipbi auıstıruın nazardan tıs qaldırması anıq. Jäne ol tek qarip auıstıru mäselesi emes, tildik reforma dep otır. Qoş, endi mına qızıqtı qarañız!
Qazaqstanda latın älipbii mäselesi 90-jıldarı qazaq tiltanuşı ğalımdarı (Akademik Ä.Qaydarov) jağınan auızğa alınğanı ras, däl sol twsta qıtay bwl aqparattı jabıq küyde talqığa saldı, öytkeni 90-jıldarı qıtayda EKİ MIÑnan astam taza qazaq mektebi jäne Qwljada qazaq universiteti, Küytinde qazaq institutı sonımen qatar Altay, Şäueşek, Sanjıda qazaq tilinde bilim beretin pedegogikalıq joğarı bilim beru orındarı bar-dı jäne barlıq qazaq mektebi, kolledj, universitet qazaqşa is-qağaz qoldanatın, qazaq mektepterinde tipti qıtay tilin 3-sınıptan keyin (key jerde 5-sınıptan soñ) şet tili retinde qosımşa ğana oqıtatın. Qazaq tiliniñ üstemdigi joğarı edi, key eldi-mekendegi qıtay, moñğol, xuiyzu, wyğırlar taza qazaq mektebine baratın. Qazaq mektebiniñ bilim beru sapası öte joğarı jäne qazaq oquşılarınıñ JOO-na tüsu salıstırması Şıñjañda aldıñğı orında twrdı. Osı jağdayda Qazaqstan jaqtıñ latın qarpine köşu qozğalısı qıtaydağı qazaq ziyalıların eşqaşan beyjay qaldırmaytını anıq, sonımen qatar qıtaydıñ 1980-83 jılğı tolıqtırılğan memleket konstucsiyası boyınşa “är wlt öz jazuın özi tañdauğa tolıq qwqılı” delingen qwqıqtıq jağı tağı bar, bwlardıñ bäri bir-birimen säykes kelse qıtayğa tiimsiz dep qortındı şığardı. Sosın, qıtay jaq 90-jıldarı Türkiyanıñ Antaliya, Istanbwl qalalarındağı “älipbi mäselesine” baylanıstı basqosulardı da qattı qadağalap otırdı. Äsirese 34 qaripten twratın ortaq türki latın älipbii jobası tipten alañdauşılıqqa apardı. Bwnıñ barlığı qıtaydı “wlt sayasatın” özgertuge mäjbürledi. Sonımen qıtay Şıñjañdağı qazaq-wyğırğa lingvistikalıq qadağalau sayasatın şığardı, bir mäsele ayasındağı reakcsiyanı qadağalap tekserip otırdı. Qızığı sol nätije bılay boldı, qazaqtar-Qazaqstandağı latın jobasına eleñdeydi, wyñırlar- Türkiyağa eleñdeydi. Qıtay üşin bwl degen ortalıq aziya men Türkiyağa jaqındau degen söz. Bwl qıtayğa mülde tompaq! Qıtay endi qaytuı kerek? Oğan qıtaydıñ strateg mamandarı, latınğa köşudiñ qararın Pekin maqwldau kerek! degen sayasat wstandı. Sonımen, bwl mäsele sol künnen kün tärtibinen tüsken joq, ayağı Arapşıl-Latınşıl jaña pikir-talasqa wlastı. Qıtay sırttay qarap “wltşıl, türikşil” elementterdi tizimdikke jazıp qoydı. Qoş, arı qaray…
Esteriñizde bolsa Qazaqstanda latın älipbii 2006-jılı qayta qozğalıp, bwl jol prezident ğalımdarğa tapsırma bergen edi. Bwl qıtayğa birşama auır tidi jäne dayındıqsız moynına qıl bwrau tüsti. Öytkeni, qıtay jaq Qazaqstandı latın älipbiin qoğamdıq pikir ayasında ğana örbitedi dep eseptep keldi, bildey eldiñ prezidenti auzına aluı öte tosın jağday retinde qabıldandı. Qıtay jaqtıñ qazaqşa basılımdarı osıdan soñ birinen soñ biri latın jobasın wsınıp jattı. Däl sol twsta biz orta mekteptegi auzınıñ uızı keppegen bala edik, birde bir ağayımız latın qarpine köşu turalı oyın bayandap birqanşa jobanı taqtağa jazğanı esimde. Sol twsta 3-4 mamannıñ jobasın jurnaldan da oqığanım jadımda qaptı. Olar T.Doşıq, S.Janbolatov, M.Bölekov jäne M.Äbilqaq, Jañ Diñjin, tb. Äsirese S.Janbolatovtıñ “Oylar Örisi” kitabı bwnı arnayı talqığa saldı. Qıtay qazağı 2006- jılğa deyin jäne keyin latın jobası ayasında wsınbağan jobası qalmadı deuge boladı. Keyin bwnıñ ornın qıtay qazaqtarınıñ IT-şinik programisteri bastı. Olar özderi jasağan sayttarında jarısa jariyalap jattı, tipti sayt bağdarlamasına engizip öz jobasımen aqparat ta taratıp jürdi. Sol däuir qıtay qazağı üşin “altın däuir” boldı. Biraq, qıtaydıñ da öz közdegeni bar edi. Ol bılay boldı! Qıtaydağı qazaq ğalımdarı qıtay kongresinde premer-ministirge tikeley “qazaq latın jobasın maqwldau” turalı saualın qoyğan soñ dereu basqa täsilge köşti. Ol mınau:
Qıtay qazağın Qazaqstanmen bir älipbide boldırmau;
Latın jobasın Pekin jaq maqwldau qalasa jobanı da Pekin jaq wsınu; Qazaqtı latın jazuı arqılı qıtay-globalzacsiyasına jaqındatu;
tb.
Osı täsilden soñ qıtay qazaqtarınıñ “qwbıjıq latın älipbi” jariyalana bastadı jäne onı maqwldau kezeñi kün tärtibinde twrdı. Ol kezde biz universitet qabırğasına endi jarmasqan kez edi. Qazaq sayttarınıñ altın däuiri twğın. Atalmış latın jobasın qırıq mıñdıq oqırmanı bar “Sen-Qazaq” attı sayt jer-jebirine jetkizip talqığa saldı.
Qoş, ne kerek, qıtaydıñ “latın jobası” sayasatı nauqanı keyin uaqıtşa toqtap qaldı, sonımen birge qıtaydıñ latınmen “twzaq qwru” sayasatı da uaqıtşa toqtap qaldı. Qıtay biligi negizgi nazarın sayasi klondarmen arpalısuğa jwmsap, sayasi tazalaudı bastap ketti. Atalmış “latın twzağı” jobasınıñ biraz strateg oyınşısı sayasattan sırğıp ketti.
Endi, qarañız! Bıltırdan beri Qazaqstanda latın älipbii mäselesi naqtı qadamdarğa bardı, joba twraqtanu üstinde, tağısın-tağı. Bwğan qıtay jaq jaña reakcsiya tanıtadı jäne onıñ Şıñjañğa ıqpalın barınşa azaytuğa tırısadı. Alda qıtaydıñ wstanımı turalı jäne bir saraptama jajarmın. Qıtay sözsiz sayasi taktikağa köşedi, ol-anıq.
Soñında ayta keteyin, ä- ae, ö-oe, ü-ue nwsqasın 2006-2009 jıldarı qıtay qazaqtarınıñ bir basılımınan oqıp edim (atı esimde joq), keyin osı nwsqa Qazaqstanda wlttıq latın jobası retinde jwrtqa wsınılğan kezde jaman şok boldım.