text:
Ekimler Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ ciddiy yürek problemaları bar olğanını belgiledi. Buña baqmadan, rusiyeli FSB, Umerovnıñ mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi içün, onıñ hastahaneden çıqmasını talap etmege devam ete.
Bu aqta Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Facebook saifesinde İlmi Umerovnı hastahanede ziyaret etkeninden soñ yazdı.
«Tıbbiy talil neticeleri quvandırmay. İlmi ağanıñ yüreknen bağlı ciddiy problemaları bar... Şimdiki vaqıtta o, mahsus tıbbiy yardımğa muhtac. Bu arada, elde etilgen malümatqa binaen, FSB idaresi taqiqatçısı, Umerovnıñ işi boyunca apellâtsiya mahkemesiniñ qararı qabul etileceginden evel onı hastahaneden çıqarmağa ve aynı vaqıtta onı mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçirmek içün mahsus psihiatrik dispanserge ketirmege ep tırışa. O yerde oña kerekli tıbbiy yardım kösterilecekmi, belli degil», – dep yazdı Celâl.
Nariman Celâl qayd etti ki, ekspertiza yerine, İlmi Umerovnıñ sağlığına ilâc vastasınen ya da diger usulnen tesir etile bile.
«Uquq qoruyıcılar İlmi Umerovnıñ ruhiy sağlığını yaramay köstermege, yani, bütün onıñ aytqan sözlerini ve siyasiy qıymet kesüvlerini sağlam olmağanını köstermege tırışa, bunen beraber, belki, onı sentâbr ayınıñ ortasında keçirilecek saylavlarnıñ yekünlenecegine qadar etraf müitten ayırmağa tırışa», – dep qayd etti Meclis reisiniñ muavini.
Qırımtatar Milliy Meclisinde Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti Aqmescitteki hastahane ekimlerini sıqıştırğanı aqqında malümatnı teşkereler. Bu aqta bundan evel Meclis reisi Refat Çubarov bildirgen edi.
İlmi Umerovnıñ rusiyeli adliyecisi Mark Feygin matbuat konferentsiyası devamında qayd etti ki, onıñ imaye etken kişi, mahküm etilgen olsa da, sağlıq alı sabebinden cezasını toldurıp olamaz.
Bu mesele boyunca rusiyeli uquq qoruyıcı organlarınıñ izaatı yoq.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
İlmi Umerovnıñ alı avgust 11-de Qırımda oña qarşı psihiatrik ekspertizanıñ belgilenmesi boyunca mahkemede yaramay oldı. Acele yardım kelip, kardiografik tedqiq yapqan soñ, Umerovnı Aqmescit hastahanesine infarkt havfı ile alıp kettiler. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi kerek olğanı aqqında qarar aldı.


c: text/html

text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin bu turıda april ayında uq, yıllıq yullamasında kisätkän ide. "Bezneñ partnerlarğa da, süzdä tügel, ğämäldä, hiçyuğı Yewropada, qoral kimetügä öleş kertergä waqıt. Alar bit arttıra ğına. Bu mäsäläne Rusiä-Yewropa şurasına tikşerergä täqdim itäm. Näticä bulmasa, kileşüne ütäwdän tuqtarğa täqdim itäm" dide Rusiä prezidentı.
150 kön kötkännän soñ 14 yüldä Putin kileşüne tuqtatu turında qarar çığardı.
1990 yılda NATO häm ul çaqtağı Warşaw kileşüe illäre arasında distä yıl söyläşülärdän soñ imzalanğan bu dokument älegä qädär Yewropa iminlegeneñ nigez taşı sanala ide. Ul Atlantik okeannan alıp Ural tawlarına qädär ike tarafnıñ da qoral urnaştıruına çikläwlär sala, daimi tikşerülär ütkärergä mömkinlek birä ide.
Sovetlar berlege cimerelgäç kileşü üzgärtelde, 1999 yılda İstanbulda ütkän oçraşuda yañartılğan ölge tözelde. Ämmä anı älegä qädär 4 kenä il imzaladı: Rusiä, Ukraina, Belarus höm Qazaxstan. NATO illäre başta Mäskäwne İstanbulda birgän wäğdäsen ütärgä, Moldova häm Gruziädän ğäskären çağırarğa taläp itä.
"Töp qarşılıq xäzer Moldova, - di Novaya Gazeta küzätüçese Pavel Felgenhauer, - Rusiä andağı ğäskären çığarırğa telämi. Prezident Putin häm başqa räsmilär Könbatışnıñ monı taläp itergä xoquqı yuq di. Ä üzlären anda ğäskär totırğa xoquqlı dip sanıy."
Räsmi Waşington Mäskäwneñ kileşüne tuqtatıp toru qararın xata dip bäyäläde. Sişämbedä däwlät sekretareneñ Yewropa häm Yewraziä mäsäläsendä yärdämçese Daniel Fried monı här taraf öçen "ükeneçle" adım dip atadı.
Bu qarşılıq alğa taba nindi yünäleş alır, älegä bilgesez. Diplomatik tırışlıqlar däwam iter sıman. Belgeçlär fikerençä, Mäskäwneñ bu adımı, säyäsi qarşılıqnı arttırsa da, xärbi küzlektän qarağanda, wazğiätne ällä üzgärtergä tieş tügel.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oktâbr 16-sından 20-sinece keçken Frankfurt kitap yarmalığında qırımtatarlarnıñ ve ukrainlerniñ tecribesi aqqında muzakere keçti. Muzakere vaqtında Rusiye ilhaqından soñ qırımtatarlarnıñ yaşayışı nasıl deñişkeni aqqında laf ete ediler. Bunı "Qırım evi"niñ programma müdiri Alim Aliyev haber etti.
Men, hususan, qırımtatar öz aqları içün küreşmege alışqanını ayta edim - sovet vaqtında Vatanğa qaytmaq içün milliy areketniñ narazılıq alanlarından başlap, bugünki silâsız tirenüvgece", - dep yazdı Aliyev öz Facebook saifesinde.
Aliyevniñ fikrince, 2014 senesiniñ ilhaqından soñ Qırımda yaşamağa qalğan adamar ayrı diqqatqa lâyıq.
"Qırımda yaşağan vatandaşlarımız ayrıca diqqat etmelimiz: rusiye akimiyeti "rusiye grajdanini" yapmağa tırışqan yañı neslimizni coymamalımız. İlhaqtan soñ qırımtatarlarnı yaşayışı nasıl deñişkeni aqqında ve nasıl kelecek ola bilgeni aqqında laf ettik", - dedi Aliyev.
O, muzakere moderatorı - ukrain uquq qoruyıcı, sovet dissidenti, Ukraina Helsinki gruppasınıñ teşkilci azası Miroslav Marinoviç, "Qırım kün tertibinden ğayıp olmamalı", "Ukraina ve özüni tayin etken Qırım ise, Avropanıñ telükesizlik sistemasına kirsetilmeli", dep qayd etti.


text:
İran yanvarniñ 8-nde saba Tehran civarında tüşken Ukraina halqara ava yollarına ait uçaqnıñ «qara qutularını» Ukraina mütehassıslarına açtı. Bu aqta Ukraina Tış işler naziri Vadım Prıstayko yanvarniñ 10-nda brifingde bildirdi.
«Biz em uçaq parçalarını, em de qaza yerini kördik. Şimdi taqımımızğa «qara qutular» da açıldı, ve bizler yaqın vaqıtta muzakerelerniñ rekonstruktsiyasını başlatmağa planlaştıramız. Bizler Tehran ava limanında uçucılarnı idare etüv merkezinden dispetçerlerniñ ve uçucılamıznıñ (laqırdı) qaydlarını aldıq. Bu malümat şimdilik talil etile», – dep bildirdi Ukraina Tış işler naziri, dep haber ete «Nastoyaşçeye vremâ».
Prıstaykovnıñ aytqanına köre, uçaq qazasında elâk olğanlarnıñ bütün tuvğanlarından DNA örnekleri alındı.
Uçaq qazasını tedqiq etken Ukraina eyyetiniñ erkânına 50 kişi kire.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).
Uçaq 2016 senesi yapıldı. Şirketniñ bildirgenine köre, bir problemi yoq edi ve yanvarniñ 6-nda uçuştan evel tehnik teşkerüvi yapıldı.
Ukraina Tış işler naziri Vadım Prıstayko, İrannen Ukraina uçağınıñ qazasını tahqiq etüv ve onıñ sebeplerini ögrenüvde eki memleketniñ tahqiqat gruppalarınıñ koordinatsiyası aqqında añlaştı, dep bildirdi.
Ukrainada yanvarniñ 9-nda İrandaki uçaq qazası sebebinden matem künü olaraq ilân etildi.
Daa evel bir sıra kütleviy haber vastası ABD ve diger memleketlerniñ istihbarat menbalarına esaslanıp, Ukraina halqara ava yolları ava şirketiniñ «Boeing» uçağı İran raketasınen tüşürildi, dep bildirdi, daa soñra bunı Kanada ve Büyük Britaniya liderleri de ayttı.
İran akimiyeti 176 insan elâk olğan Ukraina uçağı tüşürilgenine dair versiyanı inkâr ete.


text:
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar faaliyetçisi Enver Kroşnıñ tevqif etilmesine şikâyetni red etti. Bunı yanvarniñ 31-nde Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi saytında şikâyetniñ baqılmasına dair malümat yoq. Ondan ğayrı, oturışuv vaqtında mahkeme Kroşnıñ, diger oturışuvda meşğul olğan advokatınıñ kelgenine qadar teneffüs yapılması aqqında muracaatını red etti.
Rusiye telükesizlik hadimleri yanvar 25 sabasında Canköyde Enver Kroşnıñ evinde tintüv yaptılar. Bundan soñ onı polis rayon bölügine alıp kettiler. Faaliyetçiler, Kroştan telefon, planşet ve noutbuknıñ alınğanını bildireler.
Onı Rusiye kodeksiniñ 20.3 maddesi 1-nci qısmı (ekstrimistik teşkilâtlarnıñ atributları ya da simvolikasını propaganda ya da açıq olaraq numayiş etüv) boyunca memuriy uquq buzuvında qabaatlap, 10 künge tevqif ettiler.
Qırımnıñ ilhaqından soñ Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler yapa.


text:
Yanvar 18-de saat 19:00-da Gurzuf sakinleri «Artek» bala lageri tarafından kelgen patlav sesine oşağan bir ses eşitti.
Halqara bala merkeziniñ müdiri Aleksey Kasprjaknıñ sözlerine köre, bunıñ sebebi, «Morskoy» lageri binalarınıñ birinde konditsioner bozulğanı oldı. Qaza neticesinde teller zararlandı.
«Plan boyunca işler keçirilgen vaqıtta «Morskoy» lageri binalarınıñ birinde konditsionerniñ tışqı bloku zararlandı, bunen beraber teller zararlandı, – dep ayttı lager müdiri. – Kimse zararlanmadı, amma binada yarıq yoq. Şimdi havfsızlıqnı teminlemek içün teşkiliy işler alıp baramız».
Balalar bu binadan diger binağa keçirildi.
Küçlü konditsionerler binalarda mikroiklimni teminley, ve sene devamında kerekli ava araretini saqlay, dep bildire «Primeçaniya».


text:
Ermenistan Mudafaa nazirligi sentâbrniñ 28-nde saba bildirgenine köre, Dağlıq Qarabağda gece uruşlar devam etip, saba yañıdan başladı.
Müessise matbuat kâtibi Şuşan Stepanânnıñ Facebookta qayd etkenine köre, «saba duşman ücüm areketlerini yañıdan başlatıp», top, zırhlı tehnika ve qurşunatqıçlarnı qullandı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Azerbaycan Mudafaa nazirligi bildirgenine köre, Ermenistan silâlı quvetleri saba Terter şeerine ateş açtı. Daa soñra nazirlik Azerbaycan ordusı «qarşı ücümni devam ettire» ve Talış köyü etrafındaki bir qaç bayırnı azat etti, dep qayd etti. Umumen «işğal etilgen yedi köy» ve bir qaç strategik töpe azat etildi, dep bildirildi.
Sentâbrniñ 27-nde eki taraftan da elâk olğanlar aqqında malümat bar edi, uruşlarnıñ ilk künü eñ az 23 asker ve adiy sakin elâk oldı, dep bildirilgen edi. Al-azırda yañı malümat yoq.
Öz-özüni ilân etken Dağlıq Qarabağnıñ arbiy memurlarınıñ bildirgenine köre, 18 insan (16 asker ve eki bala) elâk oldı ve 100-den çoq insan yaralandı.
Dağlıq Qarabağda sentâbrniñ 27-nde saba Azerbaycan ordusı ücüm etti.
Azerbaycan komandanlığı ateş açqanını «qarşı ücüm» dep adlandırdı ve Ermenistan quvetleri tarafından açılğan ateşke cevap berdi, dep bildirdi. Ermenistan lideri Nikol Paşinân Azerbaycannı ermeni halqına qarşı cenk başlatqanında qabaatlap, Erivan Dağlıq Qarabağdaki telükesizlik kefili ola, dep qayd etti.
AB, BM ve NATO Ermenistan ve Azerbaycannı ateşni toqtatmalarına ve zıddiyetniñ kerginleşmesini acele toqtatmasına çağırğanlar. Dağlıq Qarabağadki vaziyet meselesiniñ barışıq al etilmesinde aracı memleketler de (Azerbaycan, Ermenistan, Beyazrusiye, Almaniya, İtaliya, İsveçiya, Finlândiya ve Türkiye; gruppanıñ reisdeşleri Rusiye, Frenkistan ve ABD ola) buña çağırdı.
Ukraina Tış işler nazirligi Ermenistan ve Azerbaycan arasındaki zıddiyet kerginleşkeninde terenden qasevetlengenini bildirdi.
Dağlıq Qarabağ sebebinden Ermenistan ve Azerbaycan arasındaki zıddiyet 1988 senesi başladı. Ateş toqtatılmasına dair añlaşma tizilmesinden evel Baku Dağlıq Qarabağdaki ve memleketniñ bir qaç rayonındaki kontrolini coydı – halqara seviyede tanılğan topraqlarnıñ 20%-na qadar. Ateşkes rejimi 1994 senesi mayısta başladı. Buña baqmadan Ermenistan öz-özüni ilân etken Dağlıq Qarabağ cumhuriyetine arbiy yardım köstere, resmiy şekilde ne o, ne de dünyanıñ diger memleketi Dağlıq Qarabağnıñ mustaqilligini qabul etmey.
Azerbaycan öz-özüni ilân etken Dağlıq Qarabağ cumhuriyetini zıddiyet tarafı saymay ve muzakere keçirmege istemey.
Bu sefer zıddiyetniñ kerginleşmesi 2016 senesinden berli eñ büyük oldı.


text:
Qubla-shıg'ıs Aziya
Qubla-shıg'ıs Aziya — Qitaydın', Hindistannın' ha'm Avstraliyanın' arasındag'ı kontinental ha'm u'lken territoriyalardı iyelegen u'lken kontinent. Og'an Hindiqıtay yarımatawı ha'm Malay arhipelagı, da kiredı. Kontinental bo'legınde Vietnam, Kambodja, Laos, Myanmar ha'm Tailand, qubla bo'legınde bolsa Bruney, Shıg'ıs Timor, indoneziya, Singapur ha'm Filippin jaylasqan. Malakka yarımatawının' qubla bo'legi ha'm Borneyo atawının' arqa bo'leginde Malayziya jaylasqan. Og'an Vietnam, Kamboja ha'm Laos ma'mleketleri ha'm qosıladı, kontinent arqadan qublag'a 3,2 mın' km, batıstan shıg'ısına shekem bolsa 5,6 mın' km-ge jayılıp ketken.


text:
Fin keremeti 2.0: Fin mektebindegi ijgiliktüü reformalardan düjnö emneni üjrönö alat?
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Bilim berüü sajasaty bojunça el aralyq ekspert Pasi Salhberg'din “Fin keremeti 2.0: Fin mektebindegi reformalardan düjnö emneni üjrönö alat?” (anglisçesi “Finnish Lessons 2.0: What Can the World Learn from Educational Change in Finland?”) atalyşyndağy kiteptin qyrğyzçasy bügün, 1-nojabrda caryq kördü. Nazaryñyzdarğa kiteptin qyrğyzçasyna Nazarbaev universitetinin professoru Düjşön Şamatovdun baş sözü sunulmaqçy.
Avtor: Opoзrүл ApcTaHoBa
Bul kitep Pasi Sahlberg attuu Finländijalyq bilim berüü adisi tarabynan cazylğan. Düjnö dürbüsündö turğan PISA (Oquuçulardy baaloonun el aralyq proğrammasy, anglisçesi Programme for International Student Assessment) synağynda sap başyna çyqqan fin bilim berüü sistemasynyn ijgilik syrlary emnede? Başqa ölkölör qandaj sabaqtardy ala alyşat? Bul kitepte uşul syjaqtuu cüjölüü suroolorğo coop taba alasyz. Biroq oñoj cana ceñilcelpi cooptordun orduna Finländijanyn tüp özgöçölögün cana elinin aldyğa umtuluuçu duhun taldap sunuş qylynat. Bul kiteptin anğlisçeden qyrğyzçağa qotoruluşu maanilüü cana qubanyçtuu saamalyq. Sebebi uçurda anğlis cana başqa düjnö tilderinde bilim berüü caatynda köptögön myqty kitepter cana ilimij maqalalar cazylyp kelüüdö. Tilekke qarşy, alardyn köpçülügü qyrğyz tildüü zamandaştarybyzğa cetpej catat. Andyqtan bul kitepti zamandaştarybyzğa qyrğyz tilinde tartuulooğo belsengen kesipteşterim Baqytbek Abdullaevge cana Elmira Abcaparovağa tereñ yraazylyq bildiremin. Bul kitep ölköbüzdögü bilim berüü sistemasyn sapattyq caqtan caqşyrtuuda sözsüz öz ordun tabat degen aruu tilektemin. Kitep beş bölüktön turat. Finländijanyn bilim berüü sistemasy, bilim berüü sajasatynyn ötmüşü, bilim berüü tarmağyndağy adister cana bilim berüü sapatyn caqşyrtuu bojunça başqa ölkölörgö ülgü bolo turğan işteri Finländijanyn özünön çyqqan adistin köz qaraşy menen açyq berilgen. Pasi Salhberg uzaq cyldar boju bilim berüü tarmağynda iştep kelatqan, fin bilim berüü sistemasynyn içki syrlaryn caqşy tüşüngön, bilgen adam. Al kişi menen el aralyq qonferensijalarda coluğup,anyn el aralyq bilim berüü sistemasyn myqty özdöştürgön adis ekenin bajqadym. Finländijanyn bilim berüü sistemasy qaçantan beri belgilüü bolo baştady? 2000-cylğa çejin adisterdin köpçülügü bul mamlekettin bilim berüü sistemasyna köñül buruşqan emes ele. Qysqa ubaqyttyn içinde ele alardyn bilim berüü sistemasyna qyzyğuunun ösköndügünün negizgi sebepterine P.Salhberg kenen toqtolğon. Finländijanyn atyn çyğarğan, başqa mamleketterge ülgü qylğan PISA synağy 15 caşar oquuçular arasynda ar üç cylda ötkörülüüçü bilim synağy. Munu Ekonomikalyq qyzmattaştyq cana önügüü ujumu (OECD) iştep çyqqan, ağa qaalağan ölkölör yqtyjarduu türdö qatyşat. Bul synaq dyqat iştelip çyqqan cana ağa qatyşqan iri cana çaqan mamleketterdin bilim berüü sistemasynyn qandaj abalda ekenin anyqtap beret.
Birinçi colu Finländija oquuçularynyn eñ myqty körsötküçü başqa mamleketterdin öküldörü menen qoşo finderdin özdörünö da tañ qalyştuu boldu. Synaqqa qatyşqan mamleketterdin arasynan zamatta eñ aldyñqy orunğa ee boluşu düjnö köñülün burğan oquja bolup qaldy. Az ubaqyt içinde düjnönün ar tarabynan Finländija keremetinin syryn üjrönöbüz degen bilim berüü turizmi baştalyp, qança degen delegasija birinin artynan biri Finländijağa kele baştady. Azyrqy kündö bul synaq köp ölkölör üçün maanilüü körsötküç bolup qaldy. Synaqqa qatyşqan ölkölör öz natyjcalaryn taldooğo alyşyp, bilim berüü sistemasyn caqşyrtuuğa araket qylyşat. Adister ar qandaj deñgeeldegi talquulardy ötköröt, analitikalyq maqalalar cazylat. Bilim berüü sistemasynyn qajsy tarmağy reformağa muqtac ekenin anyqtaşat. Bul synaq tuuraluu köptögön ilimpozdor izildöö cürgüzgön cana anyn natyjcasynda bilim berüü tarmağynda reformalar işke aşqan. Misaly, M. Karli degen ilimpoz synaqtyn negizinde Norvegijanyn özünün oquu sistemasyna reforma cürgüzüünü anyqtağan. Al emi L. Figazollonun iliktöölörü Fransijadağy cana Germanijadağy reformalar PISA cyjyntyqtaryna tajanyp catqandyğyn körgözdü. Oşentip, köptögön ölkölör PISA cyjyntyqtaryn taldap, öz bilim berüü sistemasyn caqşyrtuuğa alğylyqtuu qadam taştoodo. Bizdin qyrğyzstandyq oquuçular bul synaqqa eki iret: 2006 cana 2009-cyly qatyşqan. Tilekke qarşy, eki colu teñ qyrğyz oquuçularynyn natyjcasy qanattandyraarlyq bolğon coq. Eñ aqyrqy orundu eeledik. Biroq oşol synaqqa qatyşqandan qandaj sabaq aldyq, qandaj pajda alyp keldi? Bul cönündö oluttuu iliktöölör deerlik coqqo ese. Albette, aqyrqy orundu eelöö qoomçuluqta ar qandaj pikirler caratty. Ajrymdar bizdin bilim berüü sistemabyz önükkön ölkölördün deñgeeline teñ kele albajt dep ajtyşty. Antkeni cumşalğan resurstar, şarttar ortosunda çoñ ajyrma bar degen arğumentti qarmanyşat. Ekinçileri bolso, bizde sovet mezgilinen beri qalyptanğan küçtüü bilim berüü sistemabyz bar. Azyrqyğa çejin bizdin oquuçularybyz düjnölük olimpiadalarda aldyñqy orundarğa ee bolup kele catpajby degen sunuştaryn ajtyp, PISA cyjyntyğy menen maqul emestigin da bildirişti. Oşol ele mezgilde biz küçtüü mektepteribizdi tandap alyp qatyştyraly, alardyn natyjcalary önükkön ölkölördön kem bolbojt degen pikirdi qarmanğandar da coq emes. Qyrğyz oquuçulary naçar körsötküçkö ee bolğondo, bizdin bilim berüü cetekçileribiz da, köpçülük bilim berüü turistterine oqşop, Finländijağa uçup baryşty. Emne üjrönsök bolot dep, alardyn bilim berüü sistemasy menen caqyndan taanyşyp qajtyşty. Qyzyq ceri Pasi Sahlbergdin kitebinde oşondoj turistterdin kelip ketişinin pajdasy cönündö da keñiri söz qozğolot. Fin bilim berüü sistemasyn tüşünüü üçün uşul kitepti üñülüp oquu sunuştalat. Tacryjbany qurulaj köçürüp, ijgilikke cetişüü mümkün emestigi bajandalat.
Kitepte basa belgilengen Finländijadağy özgöçölüktör tömönkülör. Birinçiden, Finländijalyq ar qandaj sajasij ce başqa köz qaraştardağy carandardyn cana toptordun eñ negizgi maselesi bolğon ölkönün baqubattuuluğu, keleçekte Finländijanyn küçtüü mamleket bolup öz carandarynyn baqtyluu cana baqubat ömür sürüp caşoosu üçün bir pikirge kelip, birige aluusu. Öz ara pikir kelişpegen taraptar da fin caştary sapattuu bilim alyşy kerek degen ojdo eç talaşpaj çoğuu araket qyla bilüüsü. Ekinçisi, finder syrtqy qorqunuçtar menen qataal caratylyş şartynda taqşalyp, öz küçünö ğana tajanyp, ruhanij caqtan bekem immunitetke ee bolğondo alğa cylaryna işenişken. Dağy bir özgöçölük, Finländijada bilim tarmağynda eñ qubattuu qyjmyldatqyç küç – bul muğalim ekendigi abdan caqşy bajandalyp cazylğan. Küçtüü muğalim – küçtüü bilim berüünün özögü. Coğoru caqtyn körgözmösü menen çektelip iştegenden körö çyğarmaçylyq erkindikte iştegen kesipköj muğalimder ğana sapattuu bilim bereri bul kitepte caqşy cazylğan. Anan dağy, finderdin qalys, adilet cana baaryna teñ bolğon bilim berüünü quruuğa umtuluusu. Misaly, alardyn şaar menen ajyl mektepterinin ortosunda bilim sapaty cağynan çoñ acyrym bajqalbajt. Borbor qalaa cana eñ alysqy ajyldağy mektep ortosunda ajyrma ötö az boluşu – Finländijanyn eñ çoñ cetişkendigi. Bul cağynan Finländija AQŞ, Uluu Britanija ce Rossijağa oqşoğon iri ölkölörgö da ülgü bolo alat. Salyştyryp ketsek, 2006-cyly ötkön PISA synağyndağy taq ilimderdin misalyn ala turğan bolsoq, Bişkek şaarynyn oquuçularynyn orto bally 430 bolso, al emi ajyl cerdegi oquuçulardyn bally 300 bolğon. Ortodoğu ajyrma 130 ball. Munun cyjyntyğy: Bişkek şaary menen ajyl cergesinde oquğan oquuçulardyn biliminin ortosunda çoñ acyrym bar. Demek, bul Bişkekte oquğan oquuçunun sapattuuraaq bilim aluuğa mümkünçülügü bar degenden, al emi ajyl cerinde bilim berüü sapaty caqşy emes ekeninen qabar beret. Ölköbüzdün keleçegi cönündö ojlonğon ar bir caranybyz uşundaj nerselerge köñül burup, ölköbüzdün qoopsuz cana qalys bolup özgörüüsünö salym qoşuşu kerek. Uşul syjaqtuu taldoolordu adister qoomçuluqqa tüşündürüp, maseleni çeçüü coldorun sunuştaşy kerek. Bul bağytta qoomubuz kesipköj sunuştarğa muqtac. Azyrqy kündö Qyrğyz Respublikasy PISA synağyna 2024-cyly qatyşa turğany bolcoldonuuda. Bul synaqqa cön ele qatyşuu maqsat bolboston, synaqtyn cyjyntyqtaryna iliktöö casalyp, bilim berüü sapatyn oñdooğo sistemaluu türdö oluttuu qadamdardy taştaş kerek. Synaqtyn cyjyntyğy qandaj bolbosun, biz bilim berüü sistemabyzğa realduu qarap, myqty körsötküçtörgö cetişken ölkölördün tacryjbasyn eske aluu menen reformalyq araketterdi sistemaluu cana turuqtuu cürgüzüübüz zaryl.
Bul kitep düjnönün aldyñqy sabynda turğan Finländijanyn bilim berüü tacryjbasyn dağy caqyndan taanuuğa, özübüzdü taldooğo cardamçy bolot degen ümüttömün. Eñ negizgisi, Finländijadan PISA bojunça aldyñqy orunğa çyqqandy emes, öz carandaryna qamqor mamile menen myqty bilim aluusuna şart tüzüp berüünü üjrönüübüz kerek. Oşol üçün bul kitepti Qyrğyzstandyn bilim berüüsü cana calpy ele elibizdin keleçegi cönündö ojlonğon ar bir caranğa sunuş qylam.
Düjşön Şamatov, Astanadağy Nazarbaev universitetinin professoru, bilim berüünün doqtoru (Ph.D), bilim berüünün otliçnigi
P.S Kitep tuuraluu kenen maalymatty +996550666332 tel (whatsapp) arqyluu ala alasyzdar. “Fin keremeti 2.0” kitep düköndördö satyla baştady.
Maqalanyn tüpnusqasy: ФиH kepeMeTи 2.0: ФиH MekTeбиHдerи ийrилиkTүү peфopMaлapдaH дүйHө эMHeHи үйpөHө aлaT?


text:
Keçken afta Qırım qurtarıcıları 26 yol qazasında yardım etti, 142 yanğınnı söndürdi, dağlarda altı qıdıruv-qurtaruv operatsiyasını keçirdi. Umumen 74 adamnı qurtardılar. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirmekte.
"Yol qazalarında 54 adamnı qurtardılar, olardan 14-ü – balalar, pek yazıq, eki kişi amma elâk oldı. Bundan ğayrı, keçken afta 142 yanğınnı söndürdiler, olardan 114 yanğın – çöplük ve quru ösümlik yanğınlarıdır, bundan ğayrıdört orman yanğınını söndürdiler. Dağ-ormanda doquz adamnı qurtardılar, olardan birisi – bala", - Qırım FVN-niñ naziri Sergey Şahovnıñ sözlerinden yaza matbuat hızmeti.
Onıñ aytqanına köre, daa on suv qazası oldı, olarda 11 adamnı qurtardılar, üçü – elâk oldı.
Avgust 22-sinde Qırımda, Kapsel körfezi yanında, cumaaqşamı künü küçlü yel, qayıqlarda yaldağan eki aqaynı deñizge alıp ketti.
Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi, keçken yılğa köre, 2019 senesinde orman yanğınları aman-aman eki kere azlaşqanını haber etti.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ilân etken «Dünya zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyasınıñ işğal etilgen yarımadada keçirilmesine imkân bermeycek, dep vade etti.
«Sıñırımızda (Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında – QA) bir problem yoq, Qırım telükesizlikte. Şunıñ içün bütün «yürüşler» tek neytral yolaqqa qadar ola bile. Neytral sızıqtan soñ ise devlet sıñırını bozğanlarğa qarşı qanunğa köre tedbir alınacaq. «Yürüşlerge» ketmege istegenlerde de Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarını bozmamağa tevsiye etem. Devlet sıñırını imaye etmek içün qanunğa köre bütün vastalar qullanılacaq. Bir problem olmaycaq, kimseniñ bir telükesi yoq. Herson vilâyetinde dolaşsınlar. Qırımda «yürüş» kesen-kes olmaycaq», – dep bildire Aksenovnıñ aytqanlarını Qırım ükümetine yaqın «Krıminform» saytı.
Dekabrniñ 6-nda Kyivdeki matbuat konferentsiyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti.
Meclis reisiniñ aytqanına köre, teşkilâtçılar bir sıra memleket ve halqara teşkilâtlarğa muracaat etip, yürüşte iştirak etmelerine davet etecek ola. Çubarov, erkânı belli mesleatlardan soñ aydınlatılacaq ştab endi quruldı. Aktsiyanıñ künü ise daa soñra belli olacaq, çünki azırlıq «bir ya da eki aydan çoñ» devam ete bile.
Kreml kontrolindeki Qırımnıñ Yuqarı mahkemesiniñ qararınen Qırımtatar Milliy Meclisi Rusiye ve işğal etilgen Qırımda 2016 senesi aprelniñ 26-nda yasaq etilgen edi. Meclis imayesi Rusiye Yuqarı mahkemesine itiraz arizasını berdi, amma 2016 senesi sentâbrniñ 29-nda onı red ettiler.
2017 senesi aprelniñ 19-nda Halqara mahkeme Ukrainanıñ Rusiyege qarşı davası boyunca qısmen qarar çıqardı. Gaaga mahkemesi qırımtatarlarnıñ ve ukrainlerniñ aqlarını sıñırlamamağa, Meclis yasağını lâğu etmege ve işğal etilgen Qırımda ukrain tilinde tasil alma imkânlarını temin etmege talap etken edi. Rusiye, işbu talaplarnı bugünge qadar yerine ketirmedi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bunı jurnalistlerge Qırım sıñır hızmetiniñ yolbaşçı vazifelerini eda etken Andrey Panov bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bugün sıñır hızmeti 27 kiriş noqtasında teşkerüv keçire. Şimal tarafında üç avtomobil ve eki demir yol noqtası açıldı – Ermeni Bazar ve Canköy.
«Aprel 25-de tolusınen çalışıp başlaycaqmız», – dedi Panov.
Sıñır hızmetiniñ vekili qayd etkenine köre, sıñırdaki vaziyet tınç qala.
«Biz bir de bir sıñırlarnı qoymayıq, ümüt etemiz ki, Ukraina tarafından işdeşlerimiz de kerek olğan tedbirlerni keçirecekler», – dep bildirdi o.
Qırım Cumhuriyeti boyunca Federal migratsion hızmeti idaresiniñ yolbaşçı vazifelerini eda etken Pötr Yaroş da «aprel 25-de devlet sıñırı açılacağını» bildirdi.
«Biz sıñırnı keçüv, migratsion kartnı elde etüv meselesini şimdi muzakere etecekmiz», – dep ayttı o.


text:
"Krımenergo" mayıs ayında planlaştırılğan elektrik söndürüvleri aqqında yarımada sakinlerine bildirdi. Bunı müessiseniñ matbuat hızmeti haber ete.
Söndürüvlerniñ cedvelini "Krımenergo" saytında körmek mümkün.
Bundan evel "Sevastopolenergo" şeer sakinlerine mayıs ayında yarıqnıñ söndürilecegi aqqında bildirdi.
Aprelde "Krımenergo" özüni izolâtsiya etüv rejimi vaqtında elektrika qullanuvı 12%-ğa artqanını bildirdi.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ üçünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrden başlap Herson vilâyetinde energetik tiremelerniñ bozulğanından soñ, Ukrainadan Qırımğa elektroenergiya berilmey. Şimdilik Qırım öz generatorları, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.
Martnıñ 18-inde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Aqyarğa keldi, anda ise Balıqlava TES-iniñ açılışında iştirak etti.


text:
Ankaradaki II Bütündünya qırımtatar kongressine kelgen Moskva Qırımtatar cemiyeti idaresiniñ reisi Erik Kudusov Rusiye akimiyetine qırımtatar muhtariyetiniñ zaruriyeti aqta bildirecek ola.
Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında o, Kongressten Rusiyege qaytıp kelgeninde «qırımtatarlarnıñ aqlavı aqqında» aytacağını bildirdi. «Yani, qırımtatarlarnıñ muhtariyeti olmalı. Ayırım usulları ile meni yeñip olamadılar. Olar (Rusiye akimiyeti. – QA) meni diñlemege mecbur olacaqlar. Putinden areket etecek olam», – dey o.
Bütündünya qırımtatar kongressiniñ prezidenti kim olmaq kerek degen sualge Kudusuv dey ki, 2009 senesi o, bu vazifege Refat Çubarovnıñ saylanılmasına qarşı çıqqan edi eken. «Bu vaqıt içerisinde o deñişti ve onıñ yerini alacaq başqa namzetni bilmeyim», – dey o.
II Bütündünya qırımtatar kongressi Ankarada (Türkiye) avgust 1-2 künleri keçirilecek. Forum vekilleri Ankarağa cuma künü, iyül 31-de, kele.
Rusiye yarımadanı işğal etkeninden soñ, 2014 senesi fevral 27 kününden ve bugüngece, 15 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur oldı. Bunıñ ile qırımtatar halqınıñ yetekçilerine Qırım kirişi yasaqlandı, qanuniy sürette saylanılağan ve bütün dünyada tamır halqlarınıñ öz-özüni idare etüv organlarınıñ nümünesi olğan Qırımtatar Milliy Qurultayı ve Qırımtatar Milliy Meclisi işine devam etmek imkâniyetinden marum qaldılar.
İşbu vaziyetni nazarda tutıp, II Bütündünya qırımtatar kongressini Türkiye paytahtı – Ankarada keçirmek kibi qarar alındı. Ankarada qırımtatarlarnıñ eñ büyük diasporası yaşamaqta.


text:
Qırımlı vatandaş jurnalistleri, hususan Nariman Memedeminov, Remzi Bekirov, Osman Arifmemetov, Rustem Şeyhaliyevniñ apiske alınması qırımtatarlar arasında yañı insanlarnıñ kelmesine sebep ola. Böyle bir fikirni bazarertesi künü, sentâbrniñ 30-nda, qırımlı aq qorçalayıcı, faal Lutfiye Zudiyeva Kyivde matbuat konferentsiyasında bildirdi.
«Olarnıñ yerine başqa insanlar keldi, bu yer boş qalmadı. 24 insan apiske alınğan martnıñ 27-si qırımtatarlarnıñ tarihında eñ büyük tintüvler künü oldı. Bu halq böyle tintüvlerni daa körmegen edi. O künü er bir faal tezden onıñ da qapusı qaqılır, dep tüşüngen edi. Birden 20-den ziyade evden yayın yapmaq pek zor edi. Jurnalistikadan bir şey añlamağan qomşular, siyasiy mabüslerniñ apayları, 15-16 yaşlarında gençler yayın yapmağa başlağanda şaştıq», – dedi Zudiyeva.
Onıñ qayd etkenine köre, Qırımdaki vatandaş jurnalistikası – «pek canlı, er daim yañartılğan bir şey».
«Apiske alınğanlarnıñ (vatandaş jurnalistleri – QA) yerine yañı insanlar kele. Amma bu şaraitlerde inkişaf etmek pek qıyın», – dedi Zudiyeva.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan qırımlı musulmanlarnıñ evlerinde kütleviy tintüvler sıq-sıq ötkerilip başladı. Rusiye akimiyeti milliy ve diniy sebeplerden taqip olğanını inkâr ete.


text:
Qırımda yaşağan Ukraina vatandaşlarında nefaqanı almaq içün imkânı olacaq. UNİAN bergen malümatına köre, Ukraina Nazirler kabineti esaplanuvnıñ mütenasip ketişatını tasdiqladı.
Bunı ükümette brifing devamında Ukraina Nazirler Kabinetiniñ naziri Ostap Semerak bildirdi.
«Ukraina vatandaşları ile esaplanuv ketişatı belgilendi», – dedi Semerak.
Onıñ sözlerine köre, laf «Ukrpoçta» ve Rusiye Federatsiyasınıñ poçtasından para yiberüvi aqta ketmekte.
«Böyle alda eki nefaqanıñ alınması imkânsız. Amma Ukrainanıñ bütün vatandaşları çalışqan vaqtında toplağan nefaqanı ala bilecek», – dedi Semerak.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgenden soñ, Ukraina vatandaşı olğan Qırım sakinlerine nefaqanıñ ödenilmesi toqtatıldı.


text:
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti Aqmescitte Kozlov soqağındaki çarşıda çalışqan iş adamlarına yañı iş yerlerini bermege vade ete.
Bu aqta Qırım Nazirler Şurasınıñ reisi muavini Dmitriy Polonskiy bildirdi.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti matbuat hızmeti bildirgeni kibi, baş nazir muavini «iş adamlarınıñ mülkine zarar kösterilmez, şeer akimiyeti onı yañı yerlerge ketirmege yardım eter» degen eken.
«Bir qaç iş adamı, men ve uquq qoruyıcı organlarınıñ temsilcileri ile barıp, malları saqlanılğanında emin oldılar. Şimdi bir tertipni işlep çıqardıq ki, oña köre insanlar öz malını qolay alıp olacaq, bu vaqıtqace o saqlanılacaqtır. Akimiyet ögünde turğan esas vazife – insanlarğa yañı yerlerni bermek. Merkeziy çarşınıñ müdiri degeni kibi, endi bir 110 ariza berilgen eken», – dey Polonskiy.
O şunı da qoştı ki, çarşıda Rusiye qanuniyetine köre qayd etilgen bir 250 iş adamı çalışa edi. Aynı zamanda Aqmescitniñ çeşit çarşılarında bir 270 boş yer bar.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, saba iyül 6 künü Aqmescitte politsiya Kozlov soqağında yerleşken çarşını sarıp aldı, mında ticaret noqtalarını yıqmağa başladılar. Aqmescitniñ şeer memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev dey ki, «tedbirler Nazirler Şurasınıñ RK№465 «Topraq damartılarınıñ kapital qurucılıq obyektleri olmağan obyektlerden temizlevi ile bağlı sualler aqta» ve şeer memuriyetiniñ №25 «Topraq damartılarınıñ kapital qurucılıq obyektleri olmağan obyektlerden temizlevi ile bağlı sualler aqta» qararları negizinde keçirile».
Aqmescitniñ Kozlov soqağındaki yıqılayatqan çarşınıñ satıcıları Qırım Nazirler Şurası binasınıñ yanında numayış keçirgen ediler.
Evel şeer memuriyetinde aytılğanı kibi, mında ticaret qanunsız sürette keçirile eken. Aqmescitniñ Kozlov soqağındaki çarşını endi bir qaç sene devamında yıqacaq olalar, amma iş adamlarınıñ narazılığı keder ete edi.


text:
Kreml kontrol etken Aqmescit memuriyeti mart 16-da saat 08:30-dan 10:00-ğa qadar Kirov caddesi (Kirov caddesi ve Gogol soqağınıñ çaprazından Kirov caddesi ve Sevastopolskaya soqağına qadar), Serov soqağında (Serov soqağı ve Aleksandr Nevskiy soqağınıñ çaprazına qadar ve Serov soqağı Yekaterininskaya soqağına qadar) ve mart 18-de saat 15:30-dan 22:00-ge qadar Kirov caddesinde (Kirov caddesi ve Gogol soqağınıñ çaprazından Kirov caddesi ve Sevastopolskaya soqağına qadar) naqliyat yürüşini toqtatmağa avale etti.
Mart 16-da saat 08:00-den 10:00-ğa qadar Kirov caddesinde, Serov soqağında ve mart 18-de saat 15:00-dan 22:00-ge qadar Kirov caddesi (Kirov caddesi ve Gogol soqağınıñ çaprazından Kirov caddesi ve Sevastopolskaya soqağına qadar) naqliyatnı park etmek yasaqtır.
2014 senesi mart 16-da Qırımda ve Aqyar şeerinde dünyada tanılmağan referendum olıp keçti, onıñ neticelerine köre Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ukraina, Avropa Birligi, Amerika Qoşma Ştatları bu rey berüvni tanımadı. Mart 18-de Rusiye prezidenti Vladimir Pütin Qırımnı Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtbi Oleksiy Danılov, Ukraina vaqtınca işğal etilgen topraqlarnı qaytarmaq içün arbiy yolnı qullanmağa planlaştırmay, dep bildirdi.
Bunı o, aprelniñ 13-nde Ukrainada qayd etilgen Avropa Birligi aza devletleriniñ diplomatik temsilcilikleriniñ reberleri ile körüşüv vaqtında ayttı.
«Bugünde-bugün Ukraina vaqtınca işğal etilgen topraqlarını arbiy yolnen qaytrmağa niyetinde degil. Bizim vazifemiz çatışmanı sırf siyasiy-diplomatik yolnen al etmektir. Qalğanı bu RF-nıñ malümat cenkidir. Ve bunı olar tek bizim topraqlarımızda degil, bütün Avropada yapa», – dep qayd etti Danılov.
Evel, «Büyük yedi devlet» gruppası (G7) Tış işler nazirleri ve AB tışqı siyaset idaresiniñ başları Rusiyeni Ukraina sıñırında, Qırımda ve Donbasta provokatsiyalarnı toqtatmağa çağırdı.
NATO baş kâtibi Yens Stoltenberg Rusiyeni Ukraina ile sıñırda, Qırımda ve Donbasta arbiy kerginleşmeni toqtatmağa çağırdı.
Martnıñ 30-nda Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.
Ukrainanıñ ğarbiy ittifaqdaşları oña qol tutqanını bildirdi. Aprelniñ 2-nde ABD ve Ukraina prezidentleri Joseph Biden ve Volodımır Zelenskıy telefonda laf ettiler. Beyaz saraynıñ malümatına köre, «prezident Biden Rusiyeniñ Donbas ve Qırımdaki istilâsı vaziyetinde Ukraina suvereniteti ve topraq bütünligine qol tutqanını tasdıqladı».
Daa soñra Avropa Birliginiñ Tış siyaset ve telükesizlik siyaseti yuqarı temsilcisi Josep Borrell Ukraina akimiyetini Rusiye tarafından yapılğan istilâ vaziyetinde «Avropa Birligi destek köstergenine» işandırdı.
Sıñırda ve Donbasta olğan adise-vaqialar sebebinden NATO da Ukrainağa qol tutqanını bildirdi.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Kreml kontrolindeki Qırımnıñ Qarasuvbazar rayon mahkemesi 16 yaşında qırımtatarı Abduraman Abduveliyevni Rusiye Ceza kodeksiniñ 329-ıncı maddesine istinaden («Rusiyeniñ devlet alemi ya da Rusiyeniñ devlet bayrağını aramlav») qabaatlap, azatlığını altı ayğa sıñırladı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Bu qararnı qadı Aleksandr Aleynik çıqardı.
Rusiye tahqiqatınıñ malümatına köre, 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Abduveliyev Qışlav (Kurskoye) köyüniñ köy şurası, mektep yanındaki abide ve köy klubından üç Rusiye bayrağını alıp taşladı. Eki aydan soñ rayonda bunıñnen bağlı bir sıra tintüv keçirildi.
«O künü qardaşımnen beraber olğan balalar ya şaat, ya qabaatlayıcı ola, qardaşım Sudaq rayonındaki mektepte oquy. Mahkeme qararına baqılsa, qardaşım mektepke nasıl qatnaycaq belli degil. Çünki yarım yıl devamında köyden çıqmamalı ve çıqmağa istegen er seferinde haber etmeli», – dep izaatladı mahkeme qararını Abduramannıñ tatası Esma Abduveliyeva.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkerilip başlandı.


text:
Aqmescit – Cumaertesi künü, fevral 21-de, ATR qırımtatar telekanalınıñ yayını adet üzre Halqara Ana tili kününe bağışlandı. Yayın ve levhalar, em de filmlerniñ tercime etilmesine kanalnıñ bütün icadiy ve tehnik resursları sarf etildi. Altı yıldan berli ATR bunıñ kibi usullar ile qırımtatar tiliniñ saqlap qalması ve inkişafı meselesine cemaatnıñ diqqatını celp etmekte.
Saat 10-dan saat 16-ğa qadar telekanalnıñ seyircileri «Ana tili – Vatan tili» telemarafonını canlı yayında seyir etip, aynı vaqıtta onıñ iştirakçileri oldılar. Studiyadaki alıp barıcılar qırımtatar tiliniñ künlik ayatta ve qorantada, mektep ve mektepten aldın müessiselerde qullanması ile bağı mevzularda subetleşmek içün musafirlerni davet ettiler, bundan ğayrı, al-azırda til qullanması ile bağlı qanunlarnıñ hususiyetlerini añlamağa tırıştılar.
Seyirciler canlı yayında telefon etip, studiya alıp barıcıları ve musafirlerine meraqlandırğan suallerni bere bildiler. Leyha müellifleri seyircilerge «Yürekte – Qırım, fikirde – tilim» sözlerinen mesacnı yollap, marafonğa qoltutmağa teklif ettiler.
«Qayd etmek isteyim ki: ATR bu leyhanıñ temelini qoyıp, onı yıl-yıldan adet üzre keçire. Şimdi bütün qanunlar – em federal, em de Qırım Cumhuriyetiniñ – qırımtatar tilini devlet tili olaraq belgiley, demek ki, er şey bu standartlarğa ve statusqa uymalı. Lâkin, ne yazıq ki, bugünki künde bu şey yapılmay. Bizler bunı umumtasil mekteplerniñ işinde is etmeymiz, bizler bunı kütleviy haber vastalarınıñ işinde is etmeymiz», – dep qayd etti telekanalnıñ icra müdiri Şevket Memetov Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında.
Al-azırda New Yorkta yaşağan Qırımtatar teatriniñ eñ qart aktrisası 97 yaşında Ayşe Dittanova Skype vastası ile yayınğa qoşulıp, sürgünlik yılları ana tilini mekteplerde ögrenmege imkân olmağanda edebiyat eserlerini ezberden ögrene-ögrene ana tilini unutmağanını tarif etti.
Aqmescitte oturğan Kurtmemetovlarnıñ qorantası balalarını ana tilinde terbiye etüv tecribesi ile paylaştı – olarnıñ evinde yalıñız qırımtatarca laf eteler. Alıp barıcılarnıñ balaları rusça bilmeyip, mektepte zorluq çeke bileceklerinden qorqmaysıñızmı sualine olar böyle cevap berdiler: «Bizler qırımtatar devletinde yaşamayıq. Televizorda, yolda, er yerde rus tilini eşitemiz, bu sebepten balalar rusça bilmeycekler kibi bir qorqu yoq».
Telemarafonnıñ musafirleri diger millet vekilleri de oldılar. Genç icracı, qırımlı Dima Manjos yarım yıl devamında qırımtatar yırını ögrenip, ATR telekanalı keçirgen «Tatlı ses» istidatlar yarışında öz muvafaqiyetlerini numayış etti.
Yayınğa telefon etken seyirciler mültfilm ve bediiy filmlerniñ qırımtatarcağa tercime etilmesi müim olğanını qayd ettiler. ATR jurnalistleri azırlağan şaqacı levhalar filmlerniñ qırımtatarca çevirip yazılmasınıñ bazı sırlarını açtı.
«Akimiyet eşitmey»
Filologiya ilimleri doktorı, professor Adile Emirova yıllarnen ilmiy faaliyet ile oğraşıp, qırımtatar tiliniñ qullanılması ve inkişafı meselelerini ögrendi. Lâkin bugünde-bugün, onıñ fikirince, yañı qanunlar olsa da, Qırımnıñ tamır halqınıñ tiline nisbeten munasebet deñişmey.
«Yañı qanunlar bir şeyni deñiştirmedi. Akimiyet bizni eşitmey. Lâkin başqa çaremiz de yoq. Ariza yazmaq, til komissiyalarında iştirak etmek kerek», – dep ayttı alim «Ana tili – Vatan tili» telemarafonında.
Adile Emirovanıñ aytqanına köre, qırımtatar tiliniñ saqlap qalması ana-baba, qartana ve qartbabalarğa bağlı. «Balalarınen er kün evde qırımtatarca laf etmeseñiz, mektep bunı yapamaz. Luğatlar er evde olmalı», – dep qayd etti Emirova.
Qırım müendislik pedagogika universitetiniñ içtimaiy-gumanitar fenleri kafedrasınıñ müdiri, içtimaiy ilimler namzeti, dotsent Refik Kurtseitov şunı qayd etti ki, Qırım Cumhuriyetinde devlet tillerinde tasil meselesini belgilegen qaide-uquq senetleri Rusiyeniñ federal qanunlarına zıt kele.
Qırımtatar cemaatı til aqqlarımıznıñ sıñırlanmasına susıp oturmaycaqRefik Kurtseitov
«Teatr asqıç ile, Devlet şurası ise levha ile başlana. Binada üç tilde levhanı asmaq içün bir yıl beklediler. Rusiye Federatsiyası milliy subyetleriniñ tecribesi bar, biz oña esaslanıp, onı qullana bilemiz. Qırımtatar cemaatı til aqqlarımıznıñ sıñırlanmasına susıp oturmaycaq», – dep ayttı o ATR telekanalınıñ yayınında.
Telekanalnıñ mühbirleri keçirgen sorav neticelerine köre, qırımtatarlar toplu yaşağan rayonlarnıñ sakinleri Qırım mekteplerinde qırımtatarca berilgen tasil keyfiyeti ile memnün degiller: ana tilinde ögretüv saatleri pek az, mektep memuriyetleri balalarınıñ ana tilinde tasil almasını istegen ana-babalarnıñ arizalarını sıq-sıq körmemezlikke ura ya da qırımtatar tilini derslerden soñ fakultativ olaraq ögrenmege teklif ete.
ATRniñ icra müdiri Şevket Memetov yayında qayd etti ki, Qırım tasil nazirliginiñ memurlarına telemarafon davetnameleri yollanğan edi, lâkin cevap öyle de kelmedi. Filologiya ilimleri namzeti, Vernadskiy adına Qırım federal universitetiniñ qırımtatar ve şarq filologiyası fakultetiniñ dotsenti Lemara Selendilini Qırımda devlet tillerini qullanuv meselesinde cumhuriyet Anayasasına riayet etilmemesi açuvlandıra.
Devlet memurları qırımtatar tilinde laf etmek kerekler. Bizler qanun leyhasını («Qırım Cumhuriyetinde tasil aqqında», – muar.) ögrendik ve tevsiyelerimizni berdik, berilgen vesiqada bir çoq yañlışlar mevcut, qırımtatar tiliniñ devlet statusı köz ögüne alınmay», – dedi Selendili.
Telemarafon bitken soñ ATR telekanalınıñ efirini qırımtatarca yayın ve kontsertler devam etti. Seyirciler içün qırımtatarcağa tercime etilgen «Unesennıye vetrom» filmi kerçek bir ediye oldı.


text:
"Aqmescit - Aluşta" yolunda Anğara (Perevalnoye) köyü yanında Daewoo Lanos maşnası beton tiremege uruldı, bir aqay elâk oldı, bildire Rusiye nezaretindeki Qırım FVN.
"Kelgende belli oldı ki, yengil maşnanıñ aydavcısı maşnanı idare etip olamayıp, trassadan çıqıp, beton tiremege uruldı. Yazıq ki, neticede 1932 senesi doğma aqay elâk oldı", - denile beyanatta.
Daa evel Qırımnıñ Yedi Quyu (Leninskoye) rayonında "Tavrida" trassasında yengil maşna yük maşnasınen çatıştı.
Salı künü, martnıñ 10-unda, aqşam qırımnıñ Qurman rayonında Dewoo Lanos ve Mersedes Sprinter maşnaları çalıştı. Doquz adam yaralandı.
Fevralniñ 13-ünde, Aqmescitte Opel Vectra ve Chevrolet Aveo maşnaları qazağa oğradı. Neticede üç adam yaralandı.
Bağçasaray rayonınıñ Ulaqlı (Glubokiy Yar) köyü civarında "Tavrida" trassasında fevralniñ 5-inde aqşam yol qazası oldı.


text:
Tokio Olimpiadasında çüpkä atılğan rizıqlar
Turnirlarda meñlägän porśiyä aşaw-êçü çüpkä kitkän
Tokio Olimpiya uyınnarı oyıştıru komitetı çaralarda êşläwçelär häm volontyerlar öçen aldan äzerlängän yaqınça 130 meñ sawıt rizıqnıñ çüpkä atıluın belderde.
Başta turnirnıñ 23nçe iyül’dä bulğan açılış tantanasına aldan zakaz birelgän 10 meñ porśiyä aşaw-êçüneñ atıluı turında cämğıyät’tä tänqıyt’lär yañğıradı. Şunnan soñ komitet bu mäs’äläne tikşerä başladı. Anda Tokio êçendä häm tışında 42 urında ütkärelgän turnirlarda aşalğan rizıqlarnıñ külämen qaradılar. Näticädä, äzerlek çorı häm yarışlar waqıtında 20 noqtada xezmät kürsätkän êşçelär häm volontyerlar öçen äzerlängän yaqınça 130 meñ rizıqnıñ çüpkä atıluı bilgele buldı.
Komitet wäkile Takaya Masanori matbuğat cıyılışında atılğan rizıq külämen tulısınça kimetep bulmawın belderde. Ul älege problemanıñ 24nçe avgusttan 5nçe sentyabr’gä qadär barğan Paralimpiya uyınnarında da bula aluın farazladı.
Bäyläneşle xäbärlär
Mäskäwdä yallar kötelä
Koronavirus arqasında 28nçe oktäbr’ – 7nçe noyabr’ könnärendä yal iğlan itelde
Hindıstan häm Nepaldağı tabiği afätlärdä 161 keşe ğomeren yuğaltqan
İke ildä dä köçle yawım - töşemnär su basu häm cir şuışular barlıqqa kitergän


text:
Yarımadada «qırımtatar halqına nisbeten nefret doğurğan» ibareler bulunğan 10-uncı sınıf talebeleri içün Qırım tarihı dersligini muzakere etmege devam etecekler.
Bu aqta «İnterfaks» Rusiye haber agentligi Qırımnıñ Rusiye tasil naziri Natalya Gonçarovanıñ malümatına esaslanıp yaza.
«İşçi gruppa qurulacaq, malümat daa bir kere baqıp çıqılacaq, ve qarar alınacaq. Qırımtatar halqı vekilleriniñ suallerini doğurğan paragraflar boyunca ders keçirüv usuliy tevsiyeler azırlanacaq ya da bu bar tolusınen deñiştirilecek», – dep yaza Gonçarovanıñ aytqanlarını kütleviy haber vastası.
Bazarertesi künü, fevralniñ 18-nde, Qırım kütleviy haber vastaları Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Ruslan Balbekniñ malümatına esaslanıp bildirdi ki, Qırımnıñ mektep ve açıq kütüphanelerinden onuncı sınıf talebeleri içün yarımada tarihı dersligi alınacaq.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Qırımnıñ mektep kütüphanelerinden 10-uncı sınıflar içün «Qırım tarihı» Rusiye dersligini almağa başladılar, dep bildirdi.
Qırım aq qorçalayıcı gruppası 10-uncı sınıflar içün «Qırım tarihı» Rusiye dersliginde «qırımtatar halqına nisbeten nefret doğurğan ibareler buluna», dep bildirdi.
«Almenda» vatandaş maarifi merkeziniñ reberi Valentina Potapovanıñ fikirince, derslikteki ibareler milletlerara zıddiyetlerge yol aça bile.
Daa evel Qırımnıñ sanat ve tasil saalarınıñ hadimleri, adliyeciler Kreml kontrolindeki Qırım tasil naziri Natalya Gonçarovağa muracaat etip, 10-uncı sınıflar içün S.V.Yürçenko muarrirligi altında çıqqan «Qırım tarihı» Rusiye dersligini almağa rica etti. İşbu derslikte Ekinci cian cenki vaqtında «tatar ealisiniñ ekseriyeti almanlarğa yahşı baqa, bir çoqu ise faal sürette yardım etken edi», dep qayd etile.
Bundan ğayrı, Kreml kontrolindeki Qırımtatarlar şurası Qırım akimiyetine muracaat yollap, 10-uncı sınıflar içün yarımada tarihı dersliklerini kütüphanelerden almağa rica etti. Şura, derslikte qırımtatarlarnıñ Ekinci cian cenkinde iştiraki ve 1944 senesiniñ sürgünligi nasıl añlatılğanını begenmey.


text:
Rusiyede qırımtatar jurnalisti, «Moskovskiy komsomolets» gazetasınıñ baş muarrir muavini Ayder Mujdabayev Moskva Helsinki gruppasınıñ insan aqlarını qoruv saasında mukâfatına nail oldı. Bunı o Facebook saifesinde yazdı. Mukâfatnı Rusiye uquq qorçalayıcısı ve dissident Lüdmila Alekseyeva berdi.
«Moskva Helsinki gruppasınıñ taqdirlenmek fursatını bergen er bir azasına teşekkürler bildirem. Lâkin bu mukâfat menim degil. Men yahşı añlayım ki, Qırımnıñ qanunsız «qoşulması» olmasa edi, mukâfatnı diger jurnalist alır edi. Buña ne qadar bermege azır olğanımnı bilse ediñiz», – dep yazdı Mujdabayev.
Rusiye jurnalisti bu mukâfatnı «qırımtatar halqı, er bir qırımtatarı, em de ATR telekanalınıñ hadimlerine» bağışalğanını ayttı.
«Eminim, kerçek yeñecek, ve millet mensüplige köre horlavlar cezasız qalmaycaq. Men qanunsız areketler ve yamanlıq yapqan adamlarğa bunı hatırlamağa rica etem. Qırımtatarlarğa ve Qırımnıñ bütün namuslı insanlarğa sabırlı olmağa tileyim. Daa bir zaman devamında er şey yaramay olacaqtır. Lâkin soñu yahşı olacaq», – dedi o.
Bu sene mukâfat alğan insanlar arasında – «Maşina vremeni» gruppasınıñ lideri Andrey Makareviç, Pskov şeer qanun keñeşiniñ deputatı Lev Şlosberg, «Grajdanskoye sodeystviye» komitetiniñ reisi Svetlana Gannuşkina, «Eho Moskvı» radiosınıñ alıp barıcısı Natella Boltânskaya, adliyeci Ramil Ahmetgaliyev ve digerleri.
Moskva Helsinki gruppasınıñ mukâfatı er sene İnsan aqları kününde berile. Bu sene taqdirlev merasimi dekabr 9-da Moskva Saharov merkeziniñ Sergi salonında olıp keçti.


text:
Aqmescitniñ şeer şurası ve Qırım Nazirler şurasınıñ binaları yanında avgustnıñ 14-de apiske alınğan Qırım faali Server Karametovge qoltutmaq içün eki bir kişilik piket olıp keçti. Bunı Rustem Üseinov Facebook saifesinde yazdı.
Şeer şurasınıñ binası yanında piket iştirakçisi «Putin, balalarımız terrorist ve ekstremist degil» degen yazuvlı şiarnı tuta edi.
Kreml nezareti altındaki Qırım Nazirler şurasınıñ binası ögünde da bir kişilik piket keçirildi. Er kişi «Balalarımız – terrorist degil. Server ağa Karametni azat etiñiz» yazuvlı şiarınen mitingge çıqtı. Piket videosını Qırım advokatı Edem Semedlâyev Facebookta derc etti.
Amnesty International halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtı Rusiye akimiyetinden Server Karametovnı acele azat etmesini talap etti.
Avgustnıñ 9-nda Kremlniñ nezareti altındaki Aqmescitniñ Jeleznodorjnıy mahkemesi «politsiya hadimlerine qarşılıq köstergeni» içün Server Karametovke 10 künlük memuriy ceza tayin etken edi.
Daa evel mahkeme onı Rusiye Memuriy cinayetler Kodeksiniñ 20.2 maddesine binaen qabaatlı dep tanıyaraq, oña 10 biñ ruble (tahminen 4200 grivna) miqdarında para cezası tayinlegen edi.
Avgustnıñ 8-nde Aqmescitte, Ahtem Çiygozğa destek bildirmek maqsadınen keçirilgen yalıñız başına bir piket devamında tutılğan esli-başlı qırımtatar faali Server Karametovğa qarşı eki memuriy protokol tizilgen edi. Biri – «yalıñız başına piket keçirüv qaideleri bozğanı», ekincisi – «politsiya hadimlerine qarşılıq köstergeni» içün edi. 76 yaşındaki Karametov Parkinson hastalığına tutulğan insandır.
Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqı Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasına, qanunğa zıt kelgen şekilde Ukraina vatandaşı Server Karametovnıñ azatlıqtan marum etilmesi, onıñ işğal etilgen Qırımda barışıqsever miting keçirmesine mania olğanlarını bildirgen şikâyetnen muracaat etti.Prokuratura qırımtatar faaliniñ tutılıp alınğanı boyunca öz uquqiy noqtai nazarını bildirecegi aqqında haber etti.
Server Karametov işğal etilgen Qırımda bundan evel de tutılğan edi. Böylece, mayısnıñ 18-nde, qırımtatar halqı genotsidiniñ hatırası kününde o Aqmescitte, qırımtatar milliy bayrağını ve 1944 senesi sürgünlik qurbanları olğan ana-babasınıñ fotoresimlerini alıp çıqqanından soñ tutılıp alınğan edi. Üç saat tutılıp, oña qarşı memuriy protokol tizilgen soñ, o yiberilgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
İyül 3 künü «Aqmescit» ava limanından Rusiye fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ mahsus uçağı ile Astrahan ve Mineralnıye vodı şeerlerine eki sefer yapıldı.
Uçaqlarnıñ vastası ile Qırımğa ATO zonasından kelgen Ukraina cenübiy-şarqınıñ sakinlerini alıp kete ediler.
Qırımnıñ fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmeti bergen malümatına köre, bir kün içinde Aqmescitten Rusiye fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ aviatsiyası ile 243 vatandaş çıqarıldı.
«Yolcularnıñ esas qısmı – qadın ve ufaq balalardır. Bundan da ğayrı, mahsus maşina vastası ile uçaqqa saqatlarnı ketirdiler», – deyler matbuat hızmetinde.
Bundan soñ Ukraina vatandaşları evelden azırlanğan vaqtınca yerleşüv noqtalarına yollanıla. Umumen Rusiyege 1000 Ukraina vatandaşı çıqarıldı eken.


text:
15 minut saytınıñ malümatına köre, eyyet başında Rusiye Avropa qısımında yaşağan musulmanları diniy idaresiniñ başlığı şeyh Ravil Gaynutdin tura.
Eyyet azaları cumhuriyet yolbaşçılığı, Qırım diniy liderleri, qırımtatar milliy Meclisiniñ vekilleri ve yerli musulmanlarınen körüşüvlerini keçirmege planlaştıra.
Rusiye eyyetiniñ erkânına DUMER muftiyniñ birinci muavini Damir-hazrat Muhetdinov, Moskva Memorial camisiniñ baş imam-hatibi Şamil-hazrat Alâutdinov ve Moskva iş adamı, metsenat, ATR qırımtatar telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov kirdiler.
Musafirlerni Aqmescit avalimanında Qırımda RFnıñ baş konsulı Vyaçeslav Svetliçnıy ve Qırım muftisiniñ muavini qarşıladılar.
«Bir birimizge qardaşmız, tek dinimiz degil de, qanımız da bir. Şunıñ içün eminliknen ayta bilem ki, ziyaretim menim içün, Rusiye musulmanları içün pek faydalıdır. Menimce, biz muftiyniñ, qırımtatar Meclisiniñ yolbaşçılarınıñ sözlerinden olarnıñ isteklerini, qorqunçlarını, ümüt ve fikirlerini bilermiz. Bu maqsat ile keldim», – dep ayttı jurnalistlerge Ravil Gaynutdin.
Onıñ aytqanına köre, Qırım ziyaretiniñ daa bir maqsadı «Qırımda vaziyetiniñ tınç çezilüvine ve milletlerara ve dinlerara razılıqnıñ saqlanuvına yardımcı olmaq»tır.
ATR telekanalınıñ Zaman haber hızmetiniñ bergen malümatına köre, Qırımğa Rusiye muftiler Şurasınıñ eyyeti Qırım musulmanları muftisiniñ daveti ile keldi. Olar Qırımda eki kün devamında bulunacaqlar.
Şeyh Gaynutdinniñ aytqanına köre, o «qırımtatar halqınıñ keyfine tesir etmege, halqınıñ göñülinde olğan qara ıncıtuvnı yoq etmege» ister edi.
«Eger de Rusiye qırımtatarlarğa qarşı qabaatlarnıñ adaletsiz olğanını tanısa, olarnı aqlasa edi. Teessüf ki, al-azırda böyle adiseler körünmey», – dedi o.


text:
Bunı özü tiklengen Qırım ükümetiniñ «İqtisadiy inkişaf ve ticaret nazirligi»niñ pressa hızmeti bildirdi.
Müessise bergen malümatına köre, Qırımda umumen «RNKB»niñ 121 bölügi açıldı.
Şunıñnen beraber, yuridik şahıs ve fizik zatlarnen şimdilik, banknıñ tek Rusiye rublelernen operatsiyalar keçirgen 37 bölügi çalışmaqta.
Banknıñ daa 46 bölügi em de ukrain grivnasınen, yevro ve dollarlarnen çalışalar.
Qalğanları ise tek fizik zatlarnen iş tutmaqta.
Yaqın vaqıtlarğace RNKB Moskva bankınıñ mülkünde edi. Şimdi ise, mühbirlerniñ araştırmalarına köre, RNKB aktsiyalarını eki, Qırımnıñ «akimiyeti»ne ait olğan, yuridik şahıs satıp aldı: Aqmescitniñ suv-kanalizatsiya hocalığınıñ istisal idaresi ve Aqmescit halqara aeroportı.
Aqiqat, RNKB-niñ özünde bunı izaatlarlar.


text:
Qırımda yaqalanğan Oleg Sentsov ve Oleksandr Kolçenkonıñ cinaiy taqipniñ toqatatıluvı ve cezanıñ deñiştirüvi içün iç bir sebep yoq.
Bunı Rusiye Federatsiyasınıñ Baş prokuror muavini Viktor Grinânıñ Cemaat ve insan aqlarınıñ inkişafı boyunca Rusiye prezidenti yanındaki Şura reisi Mihail Fedotovnıñ arizasına olğan cevabında aytıla.
Baş prokuratura reisi Rusiye Qırım ve Aqyar boyunca FSB idaresinde terroristik cemiyetiniñ faaliyeti aqqında üç cinaiy iş olğanını ayta. Bu cinaiy işlerde O.Sentsov ve O.Kolçenko qabaatlana.
Oleg Sentsovnı ve Ukrainanıñ daa üç vatandaşını Rusiye FSB hadimleri Qırımda mayıs ayında yaqaladılar. Gennadiy Afanasyevni, Aleksey Çirniyni, Aleksandr Kolçeni ve Sentsovnı Yalta, Aqmescit ve Aqyarda teraktlarnıñ azırlanuvında qabaatlaylar. Episini «Pravıy sector» teşkilâtınıñ azası olaraq adladılar.
Oleg Sentsovnı azat etmek talapları ile Rusiye prezidentine belli kinorejissörlar Pedro Almodovar, Bertran Tavernye, Ken Louç, Ancey Vayda, Kşiştof Zanussi ve digerleri muracaatta bulundılar.
Oleg Sentsov 2011 senesi «Gamer» filmni çıqardı, o Rotterdam kinofestivalniñ programmasına kirgen edi. Keçken sene «Nosorog» filmniñ leyhası içün mukâfat aldı.
Sentsovnıñ eki çağına yetmegen balası bar.


text:
Eski Qırımda yerleşken Şarqiy Avropadaki eski caminiñ 700 yıllığı munasebetinen «Qırımnıñ islâm mirasını ögrenüv ve saqlap qaluv» ilmiy-ameliy konferentsiyasını keçirmege planlaştırıla.
Qırım musulmanları Diniy idaresinde mahsus teşkiliy komitet meydanğa ketirildi.
Konferentsiyanıñ maqsadı islâm ve qırımtatar medeniyetleri yadikârlıqlarını saqlap qaluv problemleri, mimarcılıq ve tarih, şu cümleden Özbek Han Camisine diqqatını celp etmektir.
Halqara konferentsiyanı oktâbr ayında keçirmege planlaştırıla. Tam sanını şimdi aytıp olamaylar. Tedbir 3 kün devam etecektir. Konferentsiyağa Türkiye, Rusiye, Pribaltika ve Avropa mütehassıslarınıñ kelmesi beklenile.
Özbek Han Camisi (XIVv.) – Qırım yarımadasında saqlanıp qalğan eñ eski camilerinden biridir.


text:
Şimdiki vaqıtta Keriç parom keçitinde faaliyetni idare etken «Deñiz müdirligi» yolcularnıñ sayısı azlaşqanını bildire. Soñki kün devamında 38 433 yolcu ve 12 135 yengil avtomobil keçirildi, dep bildireler müdirlikte. Meselâ, mevsimniñ eñ yüksek derece olğan vaqıtta keçitten 58 744 insan ve 17 189 maşna keçti.
«Paromlar 8-10 seferli cedvelge keçirildi, yüklenme beklenüvi ise 20-30 daqqa ala. Bu vaqıt devamında avtomobil saipleri biletler ala, nezaret noqtalarından keçe ve paromğa keçe», – dep qayd etile «Deñiz müdirligi» saytında.
Keriç boğazında parom keçiti Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar ülkesinen bağlağan esas naqliye yolu ola. Ukraina qanunlarına köre, işğal etilgen Qırımğa Keriç parom keçitinden kiriş yasaqtır ve devlet sıñırı keçüvine musaviydir.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiyeniñ Vlasiha şeerindeki İstinaf arbiy mahkemesi dekabrniñ 29-nda Bağçasaraydaki üçünci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Osman ve Seytumer Seytumerovlar, Rustem Seytmemetovnı apiste qaldırmağa qarar berdi. Bu aqta advokatlar Edem Semedlâyev ve Emine Avamileva «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesine bildirdi.
Qırımlılar 2021 senesi Aprelniñ 22-ne qadar Rusiye SİZOsında qalacaq.
«İstinaf şikâyeti baqılğanda biz adet üzre müvekkillerimizniñ siyasiy mabüs olğanını ve diniy sebeplerden taqip etilgenini qayd ettik, Rusiye Federatsiyası halqara vesiqalarnı, hususan dördünci Jeneva şartnamesini tasdıqlağanını qayd ettik», – dedi Emine Avamileva.
İmayecilerniñ mahkemege bildirgenine köre, apiske alınğan qırımtatar faalleriniñ hronik hastalıqları bar. Emine Avamilevanıñ aytqanına köre, müvekkiliniñ sağlıq vaziyeti tahqiqat izolâtorında tutulması içün mania ola ve qanun başqa sıñırlav tedbirlerini teklif ete.
Amma mahkeme imaye muracaatını kene de qabul etmedi.
«Seytumer Qırımdan Rostov-na-Donuğa çıqarılğanını 1944 senesiniñ sürgünliginen qıyasladı, qartana-qartbabalarımız vagonlarğa ve maşinalarğa mindirilip, Qırımdan çıqarılğan edi. Qartana ve qartbabalar çekken acı ve azaplarnı o da kördi, dep ayttı. Bugün, XXI asırda qırımtatarlar aman-aman aynısını köre, balalar gruppalarnen Qırımdan koloniya ve tahqiqat izolâtorlarına çıqarıla», – dep bildirdi Seytumer Seytumerovnıñ aytqanlarını advokat Edem Semedlâyev.
Daa evel bildirilgenine köre, Osman Seytumerov Qırımdan Rusiyege çıqarılğanda hastalandı, SİZOda onı paratsetamolnen tedaviyleyler.
2020 senesi noyabrniñ 5-nde Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde Bağçasaraydaki üçünci «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca ilk diñlevler oldı, noyabrniñ 19-na ise davanıñ temelden baqılması planlaştırılğan edi. Faqat mahkeme mabüsler ketirilmegeni içün onı başqa künge qaldırdı.
2020 senesi martnıñ 11-nde Bağçasarayda bir qaç qırımtatarınıñ evi tintildi: Enver Mustafayev, Amet Suleymanov, ağa-qardaş Seytumer ve Osman Seytumerovlar ve emceleri Rustem Seytmemetovnıñ. Tintüv «Qırım birdemliginiñ» sabıq faali Seytumer Seytumerovnıñ evinde de keçirildi. O, bir qaç yıl evelsi Qırımnı terk etti.
Enver Mustafayev sorğudan soñ yiberildi. Seytumer Seytumerov (d.s. 1988), Amet Suleymanov (d.s. 1984), Rustem Seytmemetov (d.s. 1973), Osman Seytumerov (d.s. 1992) Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ ekinci qısmına istinaden (Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ve bu teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv) qabaatlana. 2018 senesinden berli Qırımda olmağan Seytumer Seytumerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ birinci qısmına istinaden qabaatlana.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası martnıñ 11-nde Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında Rusiye quvetçileri keçirgen tintüvlerden sebep cinaiy tahqiqat başlattı. Daa soñra müessise daa bir cinaiy tahqiqat başlatılğanını bildirdi – o, tintüvlerden soñ qırımtatarlarnıñ tutuluvınen bağlıdır.
Ukraina Tış işler nazirligi, martnıñ 11-nde olıp keçken tintüvlerge qarşı narazılıq bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqmescit (Simferopol) rayonınıñ Nikolayevka qasabasınıñ plâjında turistler, boynuna girâ bağlı olğan aqaynıñ cesedini taptılar. Bu aqta Qırım matbuatı bildirmekte.
"Tünevin (iyül 8 - QA) cesedni yarıp baqtılar, şimdi vaqianıñ tafsilâtını bilmege tırışalar", - dep yaza Rusiyeniñ Qırım boyunca Tahqiqat Komitetiniñ beyanatına esaslanıp "Krıminform" matbuatı.
"Komsomolskaya pravda" rusiye matbuatınıñ malümatına köre, adamnıñ cesedini yalığa aqıntı atıp çıqardı.
"Balalar çıqardılar ve üstüni örttiler. Beti pek yaralı edi, tanımaq mümkün degil edi. Urbası resmiy edi - beyaz töpesi, qara aşası, daa üstten sıcaq payta ve mokasin bar edi", - dep yaza vaqia yerinde olğan adamnıñ sözlerinden media.
Şimdilik Rusiye ve ilhaq etilgen Qırımnıñ mesuliyetli müessiselerinden bu adiseniñ tasdıqı yoq.


text:
Türkiyeniñ resmiy şahısları bildirdgeni kibi, Türkiye sailleri yanında qayıqnıñ bitmesi neticesinde 12 icretçi battı, 25 – qurtarıldı.
Memurlar dey ki, oktâbr 17 künü qayıq Türkiyeniñ Ayvalık şeerinden Lesbos yunan adasına yol alğan edi.
İcretçilerniñ milleti belli degil.
Yunan yalı imayesiniñ malümatına köre, dört icretçi – üç bala, şu cümleden – oktâbr 17 künü saba Egey deñizinde yüz bergen ziddiyet neticesinde vefat etti.
Bu sene Suriye, Afganistan, Afrikadan Yevropağa barıp yetmege tırışqan 3000 ziyade icretçi elâk oldı.


text:
Odesada avgustnıñ 18-i «Tokio Star» musafirhanesinde çıqqan yanğın sebebinden matem künü olaraq ilân etildi. Böyle bir qarar Odesa vilâyeti devlet memuriyetiniñ saytında derc etildi, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Vesiqağa binaen, devlet akimiyeti ve yerli idare organları, devlet müessiseleri ve teşkilâtlarınıñ binalarında devlet bayrağı endirilecek.
Avgustnıñ 17-ne keçer gecesi Odesadaki «Tokio Star» otelinde yanğın çıqtı, onıñ neticesinde 8 kişi elâk oldı, on insan hastahanege alındı. Daa soñra Fevqulâde vaziyetler devlet hızmeti 9 kişi elâk oldı, dep bildirdi.
Odesa vilâyeti politsiyasınıñ yolbaşçısı Oleg Beh politsiya yanğın sebeplerini ögrene ve üç versiyasını baqa, dep ayttı.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımnıñ milliy cemaat teşkilâtlarınıñ temsilcileri ile avgust 17 künü körüşkende, Qırımda «barışıq ve tınçlıqnıñ pekitilmesine» hususiy diqqat ayırmağa kerek olğanı aqta bildirdi.
Bu aqta Kreml saytında aytıla, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Qırım, asılında – çoq milletli Rusiyeniñ aksidir. Mında, memleketimizde olğanı kibi, devlet ve vatandaşlarnıñ ğayretini birleştirip, barışıq ve tınçlıqnıñ pekitilüvine hususiy diqqat ayırmaq kerek», – dep bildire Putinniñ sözlerini onıñ matbuat hızmeti.
Onıñ fikrine köre, Qırımnıñ inkişafı içün «çeşit millet vekilleri arasında işanç ve fikirdeşlik müitini yaratmaq kerek».
«Onıñ probelmalarını, şu cümleden reabilitatsiyağa oğrağan halqlarnıñ meselelerini yalıñız siyasiy stabillik ve milletlerara barışıqnıñ olması şaraitlerinde al etmek mümkün», – dey Putin.
Beyanatta bildirilgeni kibi, «bu vaqıt devamında yarımadada 75 milliy-medeniy muhtariyet ve 15 milliy-medeniy birlik meydanğa ketirildi». Ne aqta söz ketkenini Rusiye prezidenti qayd etmedi, yalıñız «bu kibi strukturalarnıñ teşkil etilmesi Rusiye adeti olğanı» aqta aytıp keçti. Olarnıñ temsilcileri ise «akimiyet ile faal işbirlikte buluna, er seviyede, ve mesleat ve muşavere organlarına kire» eken.
İşbu körüşüvde Qırımnıñ rusiyeli Devlet şurasınıñ spiker muavini Remzi İlyasov, Qırım müftisi Emirali Ablayev, Aqmescit mitropoliti ve Qırım Lazari ve başqaları buluna edi.
Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl aytqanı kibi, temsiliy organda Rusiye yolbaşçılığınıñ Qırım ziyaretini muzakere etmegen ediler ve Meclis iç bir körüşüvge davetni almağan edi.
«Meclis bu kibi teklifke nasıl seslenir edi, bilmeyim. Qırım tışında bulunğan zenaatdaşlarımız bu kibi körüşüvde iştirak etüvimizge qarşı çıqar ediler, ğaliba. Qırımda bulunğanlar ise: körüşip, laf etsek, yaramay bir şey olmaz» der edi, belki», – dey Celâl.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin dey ki, «Qırımda, qırımtatar mevzuatını qullanıp, vaziyetni kerginleşmege tırışqanlar öz siyasiy niyetlerini amelge keçirmege ve aq-uquqlar oğrunda küreşçi olaraq halqara grantlarnı elde etmege istey»
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Putinniñ Qırım ziyaretini «medeniy dünyağa qarşı areket ve vaziyetniñ beterleşüvi boyunca stsenariyniñ devamı» olaraq adladı.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve baş naziriDmitriy Medvedevniñ işğal etilgen Qırım ziyaretine narazılığını bildirdi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Çubarov Ukraina Nazirler kabineti yanındaki Qırım ve Aqyar meseleleri boyunca Devlet hızmetiniñ işinden memnün degildir.
Bunı o RBK-Ukrainağa bildirdi.
«O (Devlet hızmeti – QA) yoq desek de olur. Yolbaşçısı bar – oldı. Yaqında hızmet aqqında qarar alındı», – dey Meclis reisi.
Çubarovnıñ fikrine köre, mesele hızmetniñ strukturasında degil, «Qırım boyunca ükümet programmasınıñ yoq olğanındadır».
«Nazir, yolbaşçılarnıñ çoqusı, fikrime köre, Ukrainanıñ bir qısmı işğal etilgeninden sebep bam-başqace çalışmaq kerekligimizni añlamay. Menimce, olardan bazıları bu territoriyalarnıñ olmağanından memnün qalır edi», – qayd ete Çubarov.
Sentâbr başında Ukraina Nazirler kabinetinde QMC ve Aqyar meseleleri boyunca vekâletli şahıs vazifesi peyda oldı, onı evel Qırım meselelerinden Devlet hızmetiniñ başı olğan Aslan Ömer Kırımlı eda ete. Onıñ yerine Kiyevde Qırımtatar cemiyetiniñ reisi Nariman Ustayev keçti.


text:
Aqmescit – Bir yıl evelsi Qırımda 19 yaşında İslâm Cepparov ve onıñ eki doğmuş ağası 23 yaşında Cevdet İslâmov ğayıp oldılar. Gençlerniñ tuvğanları buña mahsus hızmetlerniñ alâqası bar olğanını tüşüneler. Uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri gençlerni esir alğan adamlarnıñ izini alâ daa tapmadılar.
Belli qırımtatar faali Abdureşit Cepparovnıñ oğlu İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmov 2014 senesi sentâbr 27-de Qarasuvbazarda ğayıp oldılar. Şaatlarnıñ aytqanına köre, o kün aqşam «Qısmet» tükânınıñ yanında (Aqmescit-Keriç yolunıñ 40-ıncı km) belgisiz şahıslar Volkswagen Transporter mikroavtobusından enip, gençlerni maşinağa oturttılar ve belgisiz bir tarafqa alıp kettiler. Olarnı bir qaç yengil maşina taqip etken edi.
Qaçırılğan İslâmnıñ babası yüz bergen adiseni ögrenip, birden oña telefon etti, amma oğlunıñ telefonı evde qaldı. «FSB hadimine muracaat ettim, o, politsiyağa telefon etmege tevsiye etti, men bunı da yaptım, soñra Remzi İlyasovğa (Qırım Devlet şurasınıñ spiker muavini – QA) telefon ettim, dostlarıma haber ettim. Arizalar berildi, Taqiqat komiteti celp etildi», – dep añlattı Qırım.Aqiqatqa Abdureşit Cepparov. Onıñ aytqanına köre, olıp keçken adise içtimaiy ağlar ve kütleviy haber vastaları yardımınen aydınlatılğan soñ yuqarıdan diqqat etmege başladılar.
Bir qaç saatten soñ Cepparovlar qorantasınıñ evine uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri keldi. Olar bilgisayarnıñ sistem blokunı, ğayıp olğan oğlunıñ bazı şahsiy eşyalarını ve DNK-ekspertizası içün tiş fırçılarını aldılar.
Rusiye Federatsiyası Taqiqat komitetiniñ Qırım Cumhuriyeti boyunca Baş taqiqat idaresi Rusiye Ceza kodeksiniñ 126-ncı maddesi 2-nci qısmınıñ «a,j» noqtaları («evelden añlaşıp eki ve ekiden ziyade insannı qaçıruv») boyunca cinaiy iş açtı.
2014 senesi sentâbr 27-de aqşam Qarasuvbazarda Cepparov ve İslâmovnı «belgisiz şahıslar küç qullanaraq maşinağa oturtıp, belli olmağan yerge alıp kettiler»
Taqiqat malümatına köre, 2014 senesi sentâbr 27-de aqşam Qarasuvbazarda Cepparov ve İslâmovnı «belgisiz şahıslar küç qullanaraq maşinağa oturtıp, belli olmağan yerge alıp kettiler».
Hızmet saytındaki «Ğayıp olğanlar» bölüginde İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnıñ fotoresimleri qoyuldı. Bu malümatlar saytta bugün de bar.
Aynı vaqıtta Ukraina Baş prokuraturası İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnı qaçıruv boyunca cinaiy taqiqatqa başladı. Cinaiy iş Ukraina Ceza kodeksiniñ 146-ncı maddesi 2-nci qısmı («eki ve ekiden ziyade insannı azatlıqtan marum etüv ya da qaçıruv»).
Açuvlanğan cemaat
O vaqıt Qırımda ilk olmağan qırımtatar gençleriniñ qaçıruvı cemaatnı raatsızladı. Adiseden bir qaç kün keçken soñ Abdureşit Cepparovnıñ Qarasuvbazar rayonındaki Sarı-su evinde vatandaşlar toplaştı. Toplaşqanlar adisege açuvlanıp, vatandaşlarnıñ toplaşuvını körmemezlikke urğan Qırım akimiyetine memnüniyetsizligini bildirdiler. O kün Rusiye prezidentiniñ Qırım federal bölgesindeki temsilciliginde vekâletli temsilci Oleg Belaventsev ve cumhuriyet yolbaşçısı Sergey Aksenov Abdureşit Cepparov ve onıñnen beraber kelgenlernen körüştiler. Faalniñ aytqanına köre, akimiyet «işni soñuna qadar alıp baracağını» bildirgen edi.
Eki künden soñ Aksenov açuvlanğan sakinlernen körüşmek maqsadında Qarasuvbazarğa keldi. Körüşüv neticesinde İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ qurulması aqqında añlaştılar. Onıñ erkânına Cepparovdan ğayrı, uquqçı, cemaat faalleri ve ğayıp olğanlarnıñ soy-sopları kirdi.
«İzlerni yoq eteler»
Bir yıldan ziyade keçti, amma Rusiye ya da Ukraina uquq qoruyıcı organları bir de bir neticege kelmediler.
Qırım.Aqiqat Rusiye Federatsiyası Taqiqat komitetiniñ Qırım Cumhuriyeti boyunca Baş taqiqat idaresi reberiniñ birinci yardımcısı Yevgeniya Belikova ile bağlanmağa tırıştı, amma o izaatlarğa azır degil edi.
Aqımdaki seneniñ fevral ayında Qırım Taqiqat komitetiniñ reberi Mihail Nazarov ğayıp olğan vatandaşlar boyunca işlerniñ müddeti olmağanını ayttı. «Noqta qoyulğanına qadar taqiqat keçirile», – dep aytqan edi Nazarov.
Teşkil etilgen bir şey, buyruq, emirler oldıAbdureşit Cepparov
«Teşkil etilgen bir şey, buyruq, emirler oldı», – bir yıldan soñ Abdureşit Cepparov oğlu ve torunınıñ ğayıp olmasını bu sözlernen ifadeley.
Taqiqat gençlerniñ qaçırılması işinde bir de bir şeyni qayd ettimi sualine o şunı dedi: «Bugün bilgenimiz: Taqiqat komiteti çalışa, qıdıralar sanki. Amma añlaymız: olar qıdırmaylar, aksine, izlerni yoq eteler – olarnıñ işi olğanını añlaymız».
Bundan ğayrı, Cepparovnıñ aytqanına köre, uquq qoruyıcı organlarınıñ vekilleri işni taqiq etip, zarar körgenlerge ve şaatlarğa basqı yapalar.


text:
. «Fikir» rubrikası
Qırımtatarlarğa nisbeten etilgen basqı sebebinden qırımtatar cemiyeti arasında kerginlikniñ artması qayd etile. İşğal etilgen Qırım vaziyetine bunıñ ciddiy bir tesiri ola bile.
Qırımtatar halqınıñ vekilleri, şu cümleden Meclis azaları, dindar-musulmanlarnıñ, narazılıq meydanlar faalleriniñ yaqalanuvı, qırımtatarlarnıñ evlerinde, cami, medrese, ATR telekanalında keçirilgen tintüv qırımtatarlarnıñ yerli akimiyetke olğan şübesini daa da ziyade arttırdı. Akimiyet ise, buña iç bir negiz olmadan, halqnı repressiyalarğa oğratmağa devam ete. Taqiqatlarnıñ, sanki, sebebi olğan – ekstremiz ve terrorizm faktlarınıñ delillerini ise aydınlatmay.
Belki de, mütenasip organlar Rusiyeniñ diger milliy cumhuriyetlerinde etkeni kibi, şimdi de, adet olaraq, ketişatnıñ ilerilemesini ozıp ketmege istey. Amma bunı Qırımda etmek içün sebep barmı? Yoq, dep belleyim. Eñ azından Qırımnıñ tarihında ekstremizm, terrorizm kibi areket iç bir vaqıt qayd etilmegen edi, aksine, Qırımdaki barışıqnı adet üzre tıştan kelip boza ediler. Şimdi qırımtatarlarğa nisbeten basqı ameliyatını qullanmaq içün yañı bir sebep – 2014 senesi mart ayı. Qırımda apansızdan belli silâlı «yeşil adamçıqlar» peyda ola. Bu künden soñ qırımtatarlar yañı akimiyetniñ esas qozğaltıcısıdır.
Qorqu saçıp ve şimdiki akimiyetniñ eñ birinci muhalifi olğan Qırımtatar Milliy Meclis itibarını alâ daa bozıp olamadılar. Aksine, Meclis, buña acet olsa, daa da ziyade birleşip kelmege azır olğan qırımtatar toplulığına öz tesirini saqladı
Tesadüfen-yoqmı, amma qırımtatarlarğa nisbeten ayırım Qırımnıñ birinci şahıslarınıñ Çeçenistanda Ramzan Kadırov ile körüşüvlerinden soñ arttı. Amma kene de, yerli akimiyet qorqu saçıp ve şimdiki akimiyetniñ eñ birinci muhalifi olğan Qırımtatar Milliy Meclis itibarını alâ daa bozıp olamadı. Aksine, Meclis, buña acet olsa, daa da ziyade birleşip kelmege azır olğan qırımtatar toplulığına öz tesirini saqladı. Akimiyetniñ areketleri ise buña siltem bere.
Şunı eminliknen aytmaq mümkün ki, eger de vaziyet daa da kerginleşse, bu halq özüni em Qırımda, em halqara meydanında kösterip olur. Yıllar devamında sürgen milliy areket neticesinde qırımtatarlar zalımsız küreş yollarını endi eyi añlağandır.
Belki de, Qırım akimiyeti aselet narazılıqnı doğurmağa istey? Belki, böylelkinen öz mağlübiyetini ve siyasiy yeñilmesini «yaramay» qırımtatarlarğa yüklep, Kreml ögünde ter-temiz olıp körünmege istey? Bı suallerge cevap tapmağa şimdilik qıyın kele.
Şusı belli ki, akimiyet bütün halqnı qorqutmağa çalışa, amma sabıq muhtariyetniñ birinci şahıslarından iç biri qırımlılarğa muracaatta bulunıp, sürgün etilgen qırımtatarlarnıñ ağır vaziyeti aqqında, olarnıñ aqları Qırımda yaşağan diger halqlarnıñ aqları ile teñ olmaq kerekligi aqqında bildirmedi. Digerlerge akimiyetniñ işbu meselede olğan mevamı aqqında bir işmar olur edi.
Rusiye akimiyeti vaziyetni daa da kergin ete. Qırımtatarlarnıñ daimiy, açıq-aydın taqibi bir taraftan akimiyetniñ bu halqqa nisbeten olğan munasebetini köstere, diger taraftan ise, bu basqı ile ayırım qırımlılar arasında şovinist keyfiniñ artmasına yol bere
Rusiye akimiyeti ise, aksine, vaziyetni daa da kergin ete. Qırımtatarlarnıñ daimiy, açıq-aydın taqibi bir taraftan akimiyetniñ bu halqqa nisbeten olğan munasebetini köstere, diger taraftan ise, bu basqı ile ayırım qırımlılar arasında şovinist keyfiniñ artmasına yol bere. Qırımda qırımtatarlar işke kirip olamasa – buña sebep milliy mensüplik degilmi?
Rusiye alanına qoşulğanından soñ yañı usul peyda oldı. Şorbacılardan bazıları atta şart etip qoyalar, qırımtatar namzetleri slavlarğa oşamaq kerek eken. Ebet, bunı aşkâr etmeyler… Bugün, nasıldır bir malümat birden dünya boyunca tarqala, şunıñ içün Qırımda qırımtatarlarnıñ taqdiri Rusiye akimiyetiniñ aqiqiy maqsadına qıymet kesmek içün bir çaredir.
Qırımda qırımlılarnıñ Rusiye aqiqatına munasebeti ve berilgen vadelerniñ yerine ketirilmemesi ile bağlı qaarini nazarğa alsaq, akimiyetke tüşünmek içün vaqıt kelgenini ayta bilecekmiz… Er alda, Qırımnıñ Rusiyege qoşuluvına qol tutqanlarnıñ yıl evelsi olğan quvançından şimdi bir şey qalmadı…
Qırımtatarlarnıñ mevamı ise em 2014 senesi mart ayında belli edi, em şimdi de deñişmedi, işte, akimiyetniñ mezkür halqqa olğan munasebeti kibi…
İlgiz Şakirov, Radio Azatlık mühbiri
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
«Hizb ut-Tahrir» işi boyunca qabaatlanğanlardan biri olğan Enver Mamutovnıñ apiste bulunma müddetiniñ uzattırılmasını iyül 6-da Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi baqacaq. Bu aqta adliyeci Emil Kurbedinov bildirdi.
«Enver Mamutovnıñ (Hizb ut-Tahrir işi, Bağçasaray) apiste bulunma müddetiniñ uzattırılması boyunca mahkeme bugün, 06.07.16 Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesinde saat 16.00-da keçirilecek», – dep yazdı adliyeci Facebook saifesinde.
Enver Mamutov ve daa üç kişi – Remzi Memetov, Zevri Abseitov ve Rustem Abiltarov mayıs 12-de Bağçasarayda yaqalandı.
Rusiyege boysunğan Qırım prokuraturası, yaqalanğanlar «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanını ayta.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti. Bu teşkilât Rusiye, Özbekistan, Qazahistan, Qıtay, Almaniya, Asiya ve Afrikanıñ bazı devletlerinde yasaq etildi. Ukraina ve Ğarp memleketleriniñ çoqusında onıñ faaliyeti qanun boyunca alıp barıla bile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Qırımğa kirip olamağanında sebep ilk sefer İnsan aqlarını qoruv kününi Vatanından tış qayd etmege mecbur.
Bunı o Facebook saifesinde yazdı.
Aynı vaqıtta o, yarımadada qırımtatar halqına yapılğan basqı ve yasaqlarnı qayd etti.
«Soñki yıllar devamında ilk sefer İnsan aqları kününi Vatanımdan uzaq bir yerde qarşılayım... İlk sefer Qırımnıñ şimdiki akimiyeti İnsan aqları künü munasebetinen kütleviy tedbirler keçirilmesini yasaq etti... İlk sefer İnsan aqları kününde Qırımtatar Milliy Meclis azasını (bu sefer menim muavinim Ahtem Çiygoznı) sorğuğa çekeler...», – dep yazdı Çubarov.
Meclis reisi «qomşularnen barışıq içinde yaşama printsiplerinden keçkenlerni» ceza beklegenini ayta.
«Halqara vaqialar tecribesi köstere ki, qomşularnen barışıq içinde yaşama printsiplerinden keçken bütün insanlarnı ceza bekley. Demek ki, tezden bizler Mahsus halqara mahkemeniñ maznunlar yerinde bizge tanış olğan Qırım betlerini (ilk sefer) körecekmiz...», – dep yaza Çubarov.
Çarşenbe künü, dekabr 10-da, işğal etilgen Qırımda qırımtatar faalleri İnsan aqlarını qoruv künü munasebetinen ananeviy mitingni keçirmege planlaştıra ediler. Lâkin yerli akimiyet bu tedbirlerni yasaq etti. «Prokuratura» vekilleri ise bunıñnen bağlı ihtarnı seslendirdi.
Bu sene mayıs ayında Qırımtatar Milliy Meclisine ilk sefer sürgünlik yıllığı munasebetinen matem miting keçirilmesini yasaq etken ediler.


text:
Keriçte, inşaatı yapılğan Qırım köpürine alıp barğan yol qurucılığı yanında evel qazılğan qadimiy «Gospitalnıy» qurğanı topraqnen kömülecegi aqqında qarar alınğanı aqqında haber etile.
Qadimiy mezarlıq milâttan evel IV asırğa aittir. Rusiyeli atiqiyatçılar onı yol qurucılığına azırlıq işleri esnasında tapqan edi.
«Keriç – menim şeerim» web-saifesi haber etkenine köre, qadimiy qurğan kömülebilecegi aqqında Rusiye ilimler akademiyası Atiqiyat institutınıñ skit-sarmat arheologiyası bölüginiñ ilmiy hadimi İrina Rukavişnikova bildirmekte.
«Tekrar kömülme ihtimali, kerçekten de, yüksektir ve, bese-belli, öyle de yapılacaqtır, çünki qurğan büyük zarar körgen ve onı ğayırdan tiklenmesi imkânsız», – dep aytıla bildirüvde.
Rusiyeli arheologlar mayısnıñ 23-nde «Gospitalnıy» qurğanında qazma işleri yekünlengenini bildirgen edi. Qurğannıñ özü yernen bir etilmesi mümkün, çünki o yerde yol qurulmaq kerek.
Bundan evel Ukraina Medeniyet nazirliginde, istilâ etilgen Qırımda rusiyeli atiqiyatçılar tarafından yapılğan qanunsız qazma işleri munasebetinen bir sıra halqara teşkilâtlarğa muracaat etilecegi beyan etilgen edi.
Bundan evel, 2017 senesi fevral ayında, UNESCO işleri boyunca Ukraina Milliy Komissiyası ortaq devletlerni Rusiyeniñ işğaline oğrağan Qırımğa nezaret eyyetini yollamağa rica etken edi.


text:
Rusiyelilerniñ tahminen 80 fayızı emindir ki, Rusiye ile Ğarpnıñ tarafdaşlıq ve dostluq bağları olmalı. Azatlıq Radiosı haber etkeni kibi, bunı "Levada-Tsentr" merkezinde keçirilgen soravnıñ neticeleri köstere.
Raqip olaraq Ğarpnı respondentlerniñ 16 fayızı köre, diger 3 fayızı onı duşman saya, qayd etile içtimaiyatçılarnıñ araştırmasında.
Aynı zamanda, rusiyeliler AB ülkelerine AQŞ-dan daa yahşı münasebet duya. AB-ne yahşı ya da pek yahşı münasebet bildirgen respondentlerniñ 49 fayızı oldı, AQŞ-na ise - 42 fayız. AB-ne menfiy münasebet respondentlerniñ 37 fayızında, AQŞ-da 46 fayızında bar.
Rusiyelilerniñ ekseriyeti (52 fayız) saya ki, NATO-nıñ qısmı olğan Ğarp ülkelerinden qorqmaq içün sebep bar. Aynı zamanda, respondentlerniñ üçte birinden çoqu, bu Rusiye Ğarp içün telükedir, dep tüşüne.
Daa evel sentâbrde içtimaiyatçılar qayd etti ki, AQŞ ve Avropa Birligi ile yahşı alâqalı olğan rusiyelilerniñ sayısı 2019-cı yılnıñ mayıs ayına köre bayağı artqan.


text:
«Ağ» Kreml belâğatı olğan teşkilâtına kirgen Rusiye studentleri Ukraina studentlerine muracaatnı yazıp, Ukrainada vatandaşlıq cenki ketkeni, «qanunsız avdarma» ve «Qırımda nezaketli insanlarnıñ yardımı ile keçirilgen demokratik saylavlar» aqqında tarif ettiler, haber ete Radio Svoboda.
«İnanıñız ki, AQŞ ve Avropa Rusiyege nisbeten cezalar kirsetüviniñ sebebini pek yahşı añlaymız. Çünki Rusiye – aqiqaten demokratiya oğrunda kürşeken yekâne memlekettir, AQŞ ve Aropa ise dünyanı ekige böle», – deyler studentler.
Evel Ukraina aliy oquv yurtunıñ studentleri Rusiye studentlerine informatsion cenkke qarşı çıqmağa ve Rusiye matbuat vastalarınıñ uydurğan malümatını teşkermege çağırdılar.
Ukraina ve Ğarp Rusiyeni 2014 senesi mart ayında Qırımnıñ işğalinde, Donbasstaki separatistlerniñ desteginde qabaatlay. Moskva bu qabaatlarnı red ete. Rusiye Donbassta Rusiye arbiyleri yoq, «göñüllerniñ» ise bar olğanını bildire.


text:
Maküm etilgen Qırım blogeri, cemaat jurnalisti Nariman Memedemonovnı Rostov vilâyetiniñ Sadkov qasabasında olğan 8-inci yeleşme koloniyasına ketirdiler. Etaptan soñ Memedeminov 20 kün karantinde edi.
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine advokat Lilâ Gemeci aytıp berdi.
"Nariman alâ daa karantinde. Karantinniñ artıq 20 künü keçti. Belki de onı bugün karantinden çıqarırlar. Koloniyada onı profilaktika esabına qoydılar, amma bu avtomatik şeklinde olğanını añlattılar, çünki Nariman daa Aqmescitteki SİZOda olğanda, profilaktika esabında edi. DNK nümünesini almağa istediler, amma o red etti. Er keske büyük selâm ayttı. Umumen koloniya memuriyetiniñ oña munasebeti bir yoruq", - dedi Gemeci.
2019 senesi oktâbr ayında mahkeme Memedeminovnı eki buçuq yıl yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti. İmayesi Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmege niyetlengenini bildirdi.
Bir sıra Ukraina aq qorçalayıcı ve media teşkilâtı halqara teşkilâtlarnı ve Avropa Birligi memleketleri, ABD, Kanada, Yaponiya ükümetlerinden Rusiyeden Memedeminovnı azat etmesini talap etmesine çağırdı.
Moskva vilâyetindeki Vlasiha Arbiy istinaf mahkemesi mayısnıñ 14-nde qırımlı bloger, cemaat jurnalisti Nariman Memedeminovnı terror faaliyetine açıq çağırğanında qabaatlağan ükümni deñiştirmedi.
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, vatandaş jurnalisti. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Qırımda üç yañı koronavirus hastası qayd etildi. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı ştab toplaşuvında bildirdi.
«Eki hasta – daa evel qayd etilgen hastalarnen alâqada olğan qırımlılar. Üçünci hasta Qırım köprüne yaqınlaşqanda qırğınlıqqa qarşı tedbirler vaqtında regionğa kirgen şahıslarnıñ anketleştirilüvi neticesinde qayd etildi. İrandan keldi», – dep bildirdi Aksenov.
Onıñ malümatına köre, alâqada olğan insanlar belli, tibbiy közetüv yapıla, laborator tedqiqleri yapıla.
Al-azırda Qırımda 40 koronavirus hastası qayd etildi. 27-si – ketirildi, 13-ü yerli ola.
Aprelniñ 16-nda saba Qırımnıñ Aqmescit ve Aqşeyh rayonlarında üç yañı koronavirus hastası qayd etildi. Qırımda 37 koronavirus hastası bar.
Aprelniñ 16-nda Aqyarda dört yañı koronavirus hastası qayd etildi. Yılnıñ başından berli Aqyarda 12 hasta qayd etildi, dört kişi tüzelip hastahaneden çıqtı.
Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İyün 17-de, cuma künü Avropa birligi Şurası qanunsız Qırım ve Aqyar işğali içün Rusiyege qarşı sıñırlama tedbirlerini bir yılğa uzattırdı, dep bildire Radio Svoboda mühbiri.
Sanktsiyalar, Qırım ve Aqyardan olğan mahsulatnıñ itali, bundan da ğayrı, Avropa birligi devletleriniñ işğal etilgen territoriyağa ihracatı, bu regionlarğa yatırım yasağından ibaret. Yarımadada turizm saası da sıñırlana. Qararğa binaen, sanktsiyalar 2017 senesi iyün 23-ke qadar devam etecek.
Avropa birligi Rusiye tarafından Qırım işğalini takbih etkeni aqqında noqta-i nazarını yañıdan tasdıqladı ve böyle areketlerni tanımağanını qayd etti.
Kelecek afta Avropa birligi, Ukraina şarqında alıp barğan faaliyeti sebebinden, Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyalarnıñ daa yarım yılğa uzattırılması boyunca qararnı qabul etmek kerek.
Em Avropa birligi, em de Amerika Qoşma Ştatları ve «Yedi gruppası» devletleriniñ qayd etkenlerine köre, Rusiyege qarşı sanktsiyalar Minsk añlaşmalarınıñ tolusınen ömürge keçirilmesine qadar devam etecek. AQŞ-da sanktsiyalar prezident tarafından kirsetile ve uzattırıla, Avropa birliginde ise, sanktsiyalarnıñ uzattırılması er sefer bütün aza devletleriniñ razılığını talap ete.
Avropa birligi liderleriniñ ilân etkenlerine köre, sanktsiyalar, Frenkistan, Macaristan, Sloveniya, İtaliya, Yunanistan ve AB-niñ diger devletleriniñ qarşı olğanına baqmadan, daa yarım yılğa uzattırılacaqtır.


text:
Martnıñ 11-inde Rusiye quvetçileri Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüv keçire. Bunı "Qırım birdemligi" teşkilâtı bildire.
Faallerniñ malümatına köre, umumen altı ev tintile. Hususan, tarihçı Seitumer Seytumerov, Şükri Seytumerovnıñ, "Qırım birdemligi"niñ streamerleri Amet Süleymanov ve Seydamet Mustafayevnıñ, Rustem Seytmemetov ve Ayder Süleymanovnıñ evlerinde.
"Qırım birdemligi" haber etkeni kibi, rusiye quvetçileri Amet Süleymanovnı "Qırım birdemligi"niñ başqa faali Seyran Saliyevniñ evi yanında video çekkeni içün tutqan ediler. Aqaynıñ bir qaç yürek hastalığı bar.
Faaller derc etken videoğa köre, evlerniñ birisi yanında OMON hadimleri bar, amma olar bir tefsir bermekten vazgeçe.
Şimdilik tintüv sebepleri belli degil. Rusiye quvetçileriniñ resmiy tefsirleri yoq. Qırım.Aqiqat tafsilâtlarnı bilmege tırışa.


text:
Aprel 11-de Moskva birjasındaki satışlarnıñ açılışında yevronıñ fiyatı 80 rubleni aştı.
Kyivde saat 11:04-teki vaziyetke köre, Moskvada bir dollar içün 63,71 ve bir yevro içün 78,83 ruble bereler.
RTS fond indeksi üçünci kün ardı-sıra menfiy zonada buluna, lâkin bazar ertesi ve salı künlerindeki satışlardan farqlı olaraq, tüşüv seviyesi alçaq ve o, Avropanıñ yetekçi birja meydançıqları ile bir seviyede buluna.
Rubleniñ yetekçi valütalarğa nisbeti de, AQŞ tarafından Rusiye iş adamları ve şirketlerine qarşı tatbiq etilgen yañı sanktsiyalarnıñ neticesinde üçünci kün ardı-sıra eksilmekte.
Bloombergniñ qıymet kesilmesine köre, aktsiyalarnıñ tüşmesi neticesinde Rusiye iş adamları yalıñız bir künde, aprel 9-da, 16 milliard dollarnı ğayıp ettiler. Şu cümleden, içinde oligarhlar Oleg Deripaska ve Viktor Vekselbergniñ payları olğan «RusAl» şirketine ait aktsiyalarnıñ fiyatı üçte birden ziyade tüşti.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy qırımtatarlar ve bütün qırımlılar içün «müim olğan» qanunlarnı «Qırım platforması» yaz sammitinden evel imzalamağa istey, dep bildirdi.
Bu aqta o, mayısnıñ 20-nde Kyivde Qırım.Aqiqat yayınlağan matbuat konferentsiyasında ayttı.
«Müim qanunlarnı imzalamağa isteyim ve olarğa Yuqarı Radada bundan evel («Qırım platforması» samiitinden evel – QA) Qırım ve qırımtatarlar, Qırımnıñ tamır ealisi, bütün qırımlılar içün rey berilecek, dep ümüt etem. «Qırım platformasından» evel olsun isteyim», – dep qayd etti o.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina akimiyeti Qırım yarımadasını kontrol altına qaytarmaq içün ğayret köstere, dep qayd etti. O, tamır halqlar qanun leyhasını parlament baqsın dep kirsetti, dep bildirdi.
Qırımtatarlarnı tamır halq olaraq tanıma
2014 senesi martnıñ 20-nde Ukraina Yuqarı Radası qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Bu qararğa 283 halq deputat rey berdi. Ukraina qırımtatar halqınen diger milliy azlıqlarnıñ Ukrainanıñ tamır halqı olaraq etnik, medeniyet, til ve din kimliginiñ saqlap qalması ve inkişafını kefil etmekte. Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qurultayı qırımtatarlarnıñ temsiliy organları olaraq tanıldı.
Er yıl avgustnıñ 9-nda dünya tamır halqlar künü qayd etile. Onı BM Baş Assambleyası 1994 senesi tasdıqladı.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Çärşämbe könne Qazanıñ “Korston” üzägendä “İslam Konferensiäse Oyışması belän Rusiä arasında yäşlär dialogı” digän Xalıqara konferensiä açıldı. 12Hчe iyüngä qädär däwam itäçäk älege çara qısalarında, İslam oyışması konferensiäsenä kergän yäşlär berlekläre öçen 8 könlek cäyge lager' da eşläyäçäk. Bu barlıq çaralarda Qazannıñ 15 ilennän wäkillär qatnaşa.
“İslam Konferensiäse Oyışması belän Rusiä arasında yäşlär dialogı” digän Xalıqara konferensiä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev häm İslam Oyışması konferensiäse citäkçese Äkmäletdin İxsanuğlınıñ urtaq kileşüe näticäsendä oyıştırıla. Älege çaranı Tatarstan yäşlär eşläre, sport häm turistlıq ministrlığına uzdırırğa yözlänelgän. Ni ğäcäp Tatarstandağı dini oyışmalar da, möselman yäşläre dä soñğı köngä qädär älege çara turında mäğlümatlı tügel ide. Şuñadır, çärşämbe könne konferensiäneñ açılu tantanasında älläni keşe küp bulmadı. Ayırım alğanda, anda İslam oyışması konferensiäseneñ yäşlär bülege citäkçese Aliä Sarıqaya, Strasburgtan Yevropa Şurasınıñ yäşlär häm sport idäräse citäkçese Ğaya Mişel Brander, Tatarstan Prezidentınıñ tışqı bağlanışlar departamentı citäkçese Timur Akulov häm başqalar qatnaştı. Yäşlärneñ isä kübese Törkiädän ide.
Bu çara qısalarında Tatarstandağı berär yäşlär cämgyäten İslam Oyışması konferensiäseneñ yäşlär bülegenä alu qarala. Bu xaqta
Tatarstan yäşlär eşläre, sport häm turistlıq ministrı Marat Barıyev:
İslam Oyışması konferensiäseneñ yäşlär forumı wäkilläre Mintimer Şäymievtan möselman yäşläre belän tanıştıru öçen şundıy çara uzdırunı sorağannar. Şuña Qazan saylandı. Monda tanışu, fiker alışular qarala. Marat Barıyev farazlawınça, Xalıqara - İslam konferensiäse Oyışmasınıñ yäşlär bülegenä möğean “Sälät” fondı kerer. Ämma bu äle konferensiä tämamlanğan könnärdä genä bilgele bulaçaq.
Törkiädän kilgän Sevinç belderüençä, şuşındıy uq çara mart ayında Törkiäneñ İstanbul şähärendä ütkärelgän bulğan. Anda isä İslam, yäşlär häm bügenge cämğiät mäs’äläse tikşerelgän. Bügenge köndä İslamğa, möselmannarğa qarata törle qaraşlar xökem sörä. Bu xaqta Tatarstan Prezidentınıñ tışqı bağlanışlar departamentı citäkçese Timur Akulov:
İslam dine turında törle qaraşlar yöri. Şular xaqında söyläşülär bulaçaq.Timur Akulov fikerläre şundıy bulsa, Tatarstan diniä Näzäräte räise urınbasarı Wäliulla xäzrät Yağqub:
Möselman tatar yäşläre dä global'läşü çorında dönyadan artta qalmasqa tieş, monıñ öçen aralaşu kiräk.Möselman yäşläre Tatarstan cirlegendä 13 iyüngä qädär bulaçaq.
Qazannıñ Morkvaşi cirlegendä alar öçen lager' eşläyäçäk. Yäşlär isä
pänceşämbe könne Tatarstan prezidentı belän oçraşır dip kötelä. Şulay uq alar Tatarstan Diniä Näzarätendä bulaçaqlar, Qol-Şärf mäçeten qarayaçaqlar, Baltaç Sabantuyda bäyräm itäçäklär. “Azatlıq” radiosı älege cıyın turında kiläçäktä dä tanıştırıp barır.
Landış Xarrasova