text:
Futbol dönyası zur tamaşağa äzerlänä: Çempionnar Ligası finalı
Soñğı yıllarda Tatarstanda sportqa zur iğtibar birelä. Näticälär dä yuq tügel. Aq Bars xokkey komandası bıyıl Rusiä çempionı buldı. Rubin futbol taqımı 4nçe urın alıp kiläse sezonda Yewropa käsäse öçen köräşü xoquqın yawladı. Ul arada çärşämbe könne Parijda Yewropa çempionnarı ligasınıñ final uyını ütäçäk. Futbol dönyasında iñ yuğarı däräcä sanalğan isem öçen Anglia Arsenalı belän İspan Barselonası köräşäçäk.
Tup tügäräk dilär, kemneñ ciñäsen aldan äytü mömkin tügel. Şulay da Barselona diyüçelär kübräk şikelle. Uyın aldınnan ütkän matbuğat oçraşuında, xättä Arsenal höcümçese Henri da köndäşlärenä mädxiä süzläre ıçqındırdı:
"Barselona böyek taqım. Härkemne atap bula – älbättä inde Ronaldinho, Eto, Messi, Xavi, Deco – alar şundıy küp, bu gäcäyep taqım. Läkin bez alardan qurıqmıybız, üzebezneñ uyınnı uynıyaçaqbız, kürerbez" di Arsenal yoldızı fransuz Henri.
Uzğan yılğı finalı da ütä teträndergeç buldı. Liverpul uyınnıñ ikençe yartısında Milan qapqasına 3 tup atıp, axır çiktä eşne penaltiğa citkerep ciñü yawladı.
Arsenal trenerı Fransuz Arsene Wenger süzlärençä, byılğı uyın da bik qızu bulaçaq. "Bik qızıq uyın bulapaq, ike oxşaş stil bäreleşe, yuğarı texnik däräcädä bik tiz uynıy torğan ike taqım. Bu härkem öçen qızıqlı final bulaçaq" di Arsenal trenerı.
Taqımnarnıñ ikese dä yarım-finalların ber tup östenlek belän ciñde. Tamaşaçılar finalda älbättä tup yañğırı kötä. Ämmä Henri süzlärençä, aña niçä tup bulası – bareber, iñ möxime – ciñü.
Ser tügel, çärşämbe könne Parij stadionına tamaşaçılarnıñ zur öleşe ber mogcizağa qarara kiläçäk. Anıñ iseme – Ronaldinho. Matbuğat oçraşuında Ronaldinho säläten kürsätergä äzer buluın äytte. "Bezgä bik siräk yılmaya torğan bäxet yılmaydı - Çempionnar ligası finalında uynaw. Teläk bik köçle, basım-fälän yuq" di Barselona yoldızı Ronaldinho.
Añlaşıla da, Barselonanıñ finalda inde 4 tapqır uynağanı bar. 1992dä ul xättä käsäne ottı. Bıyıl da Katalonnar favorit sanala. Barselonanınñ tağın ber yoldızı, Kameronlı Samuel Eto: "Bez barıbız da bu käsäne qulğa aılrğa xıyallanabız. Ciñü öçen quldan kilgänne eşliäçäkbez. Final ul ğädäti uyın tügel. Monda bar könçe birergä kiräk" di Samuel Eto.
Arsenalnıñ isä bu käsäne qulına totıp qarağın yuq. Barselonanıñ favorit ikänen tanısa da, Arsenal trenerı Wenger çigenergä cıyınmıy. "İmanım kamil, bezneñ şanslar bik yaxşı. Häm bez maqsatıbızğa ireşüebezgä ışanabız" di Arsenal trenerı.
Kötergä küp qalmadı. Qazan Rubinına kilgändä, kiläse sezonda ul da UEFA käsäse öçen köräşep qarıy alaçaq. Öç yıl elek ul bu bäygedän bik irtä töşep qalğan ide, bälki bu omtılışı uñışlıraq bulır. Xäzer taqımda yäş sälätle uyınçılar bar, şul isäptän, Rubinnıñ üzendä tärbiälängän tatar yegetläre. Tik menä Rubinnıñ İnternet säxifäsendä taqımğa bağışlanğan cırlar älegä barıdı da urıs telendä.
ali ğilmi


c: text/html

text:
Amerika keşe xoquqların yaqlawda yaña ideälär belän çığa
Atnakiç dönya buylap Keşe xoquqların yaqlaw atnası başlanıp kitte, xörmätle tıñlawçılar. Bu uñaydan Amerika Quşma Ştatları citäkçelege ilneñ demokratiäne häm keşe xoquqların yaqlaw eşenä tuğrı bulıp qaluın kürsätü yözennän öç zur başlanğıç belän çıqtı. Bu xaqta däwlät sekretare Condoleezza Rice iğlan itte.
Monıñ alay tügellegen, Washingtonnıñ keşe xoquqları eşenä elekkeçä tuğrı bulıp qaluın isbatlaw maqsatında däwlät sekretare Rice xäzer xökümät isemennän yaña başlanğıçlar belän çığa. Berençedän, xökümättän bäysez oyışmalar eşendäge 10 prinsip digän ber isemlek buldırıla. Şunıñ nigezendä Washington törle çit xökümätlärneñ üzlärendäge bäysez oyışmalarğa bulğan mönäsäbäten tikşerep, anı bäyäläp baraçaq.
Moñardan tış, "İreklekne yaqlawçılar büläge" buldırıla häm ul yıl sayın, Quşma Ştatlardan çittäge berär bäysez oyışmağa yäisä keşe xoquqların yaqlawğa zur öleş kertkän ayırım ber zatqa birelep baraçaq.
Öçençe ideä - "Keşe xoquqların yaqlawçı Fondın" qoru. Ul Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı tarafınnan idarä iteläçäk, häm aña baştan uq inde ber million dollar salıp quyılaçaq. Andağı aqça kötelmägän häm ğädättän tış xäldä qalğan nindi dä bulsa xoquq yaqlawçı yäisä xökümättän bäysez oyışmağa yardäm itü öçen qullanılaçaq.
"Fondtağı aqça, misal öçen, xakimiät ezärleklänüenä duçar bulğan aktivistnıñ ğailäsenä yardäm itügä, anıñ aşığıç ixtiacların qaplawğa kitä ala", dip añlata däwlät sekretare Rice.
Üz çığışında Rice xökümättän bäysez oyışmalarnıñ eşen bik maqtap, alar bar dönya buylap ireklek cäyelderüdä tarixi uñışlarğa ireşte, dip belderde:
"Bar dönya buylap şuşı oyışmalar häm ayırım aktivistlar üzläre öçen zur qurqınıç tudırıp bulsa da, keşe xoquqların bozu oçraqların faş itä, azçılıqlar, xatın-qızlar häm ğadi eşçelär xoquqların yaqlıy, keşelärne yäşeren küçerülärgä qarşı köräşä häm şulay itep çın sivil cämğiät tözügä, irekle wä ğädel saylawlar ütkärügä, qanunğa nigezlängän demokratiälär qoruğa öleş kertä", di amerikan däwlät sekretare.
Şuşı belderüen Condoleezza Rice Keşe xoquqların dönyaküläm yaqlaw atnası başlanu uñayınnan yasadı. Anıñ süzlärençä, Washingtonnıñ soñğı başlanğıçları prezident George Bushnıñ keşe ireklegenä nigezlängän tışqı säyäsät alıp baru eşenä tuğrı bulıp qaluın kürsätä.
Kärim Kamal

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Almatı. Quşma Ştatlarnıñ Qazaqstandağı ilçese John Ordway bügen, Washington oppozitsiäneñ xäzer saq astında bulğan citäkçese Ğälimcan Jakianovnıñ azat itelüen häm anıñ üz säyäsi eşçänlegen yañartuın kürergä telär ide dip belderde. Qazaqstannıñ demokratik saylawı partiäsen citäklägän Jakianov 2002-nçe yılda rişwätçelektä ğäyeplänep xökem itelgän ide. Anıñ tarafdarları häm keşe xoquqların yaqlawçı törkemnär bu ğäyepläwlärne tanımıy häm ul törmägä säyäsi maqsatlardan çığıp utırtıldı dip belderä. Şuşı yıl başında Jakianov sınaw nigezendä törmädän çığarılıp, 7 yıllıq törmä cäzasın tutıru öçen maxsus utarğa cibärelde. Amerikan ilçese, Qazağstan xökümäteneñ xäzerge qanunnarda extremizmnı bilgeläwe bik kiñ häm bu xakimiatkä andıy eşçänlek alıp barmağan oyışmalarnı da ezärlekläw mömkinlegen birä dip isäpli.


text:
"Sigezlek"neñ bıyılğı oçraşuı Washington häm Mäskäw arasında zur kierenkeleklär belän açıla
Çärşämbedä dönyanıñ iñ qüwätle citäkçeläre - aldınğı 7 industrial'' ilneñ häm Rusiäneñ yuğarı başlıqları Germaniädäge Heiligendamm şähärçegenä cıyıldı. Alar anda şuşı "sigezlek" törkemeneñ yıllıq oçraşuın ütkärä. Kön tärtibendä töp mäs''älä bulıp dönyadağı hawa torışınıñ üzgärüe toraçaq dip farazlansa da, media iğtibarı üzägendä Quşma Ştatlar belän Rusiä arasında arta barğan kierenkelek tora.
Ä inde iminlek çitäneneñ eçendä cıyılğan yuğarı citäkçelärgä kilgändä, alar qarayaçaq töp mäs''älä bulıp bu yulı dönya klimatınıñ üzgärüe häm moña qarşı çaralar kürü torırğa tieş. Ämma xuca il Germaniäneñ räsmiläre bu ölkädä ällä ni zur ömetlär başlamasqa öndi. "Sigezlek"neñ üze eçendä, bigräk tä Quşma Ştatlar häm Yewropa illäre arasında klimat üzgärüe ölkäsendä qarşılıqlar tirän bulıp qala birä, gärçä soñğı aralarda Washington bu mäs''älädä berniçä yaña başlanğıç belän çıqqan ide. Heiligendammda german kanslerı Angela Merkelne ayırım kürep söyläşkän prezident Bush, anıñ belän kiläçäktä dä bik tığız xezmättäşlek itäçägen, şul isäptän, hawağa kümer gazların çığarunı kimetü ölkäsendä dä bergä eşliäçägen äytte.
"Sigezlek"ne yaqtırtırğa cıyınğan mäğlümät çaraların amerikan prezidentınıñ başqa ber citäkçe, Rusiä başlığı Vladimir Putin belän oçraşuı kübräk cälep itä diärgä bula. Monıñ säbäbe - ike yaq ta "sigezlek" aldınnan ğına yaña aşqınıp qorallanu çorı turında berennän-bere qırısraq belderülär yasadı. Bu törle citäkçelär däräcäsendä eşlände, moña xätta prezidentlar üzläre dä quşıldı.
Putin Quşma Ştatlarnıñ xäzerge säyäsäten sovetlar çorındağı tösle "imperialistik" dip atadı, häm Mäskäw üz raketaların Yewropağa töbiäçäk dip kisätte.
Germaniägä kilü aldınnan Pragada bulıp kitkän Bush isä demokratiä häm iminlek mäs''älälärenä bağışlanğan konferensiädä çığış yasap, Rusiäneñ demokratik reformalar yulınnan taypıluın tänqitläde:
"Qayçandır üz xalqın köçle itü maqsatında reformalar başlap cibärgän Rusiä şul yulınnan taypıldı, bu andağı demokratik täräqqiätkä borçular uyatırlıq tä''sir yasadı. Bezneñ aradağı yaxşı mönäsäbätlärneñ uñay yağı şunda - bez üzara kileşep betmägän närsälär xaqında açıqtan-açıq söyläşä alabız. Şuña da Quşma Ştatlar Rusiä kebek illär belän mönäsäbätlären, bezneñ asıl prinsiplarıbız häm qimmätlärebezdän waz kiçmi genä qoraçaq", di Bush Mäskäwne kire demokratiä yulına qaytarırğa tırışaçağı turında.
Bushnıñ Putin belän oçraşuı atnakiç uzaçaq, çärşämbe kiçen isä Rusiä prezidentı Germaniä kanslerı Merkelne kürep söyläşä. Şunnan soñ "sigezlek" citäkçeläre kiçke aş mäclesenä cıyılıp, oçraşunı räsmi töstä açıp cibärä.
Kärim Kamal


text:
Sverdlov ölkäse möselmannarınıñ dini idäräse qaramağında “Çınbarlıq” dip atalğan gazeta çığarıla başladı. Gazeta rus telendä bastırıla. Anıñ möxärrire rus keşese, pasportı buyınça Oleg Şabardin bulsa da, böten cirdä dä üzen Ali İskändär dip tanıştıra. Üzeneñ islam dinenä kilüen Ali äfände, islam minem böten eçke dönyama, xolqıma turı kilä dip añlata. Bez annan gazeta çığara başlawnıñ tarixın soradıq.
Mäğlüm bulğança, Sverdlov ölkäse möselmannarınıñ dini idäräsenä äledän-äle törle yalalar yağılıp tordı. Monıñ säbäben küplär biredäge mäxällälärneñ Ufa diniä näzäriätenä qarağan Sverdlov ölkäse ruxi idaräse yoğıntısınnan çığıp, dini idärägä kerüennän kürälär.
Çınlap ta, soñğı 5-6 yıl eçendä dini idärä üste, nığıdı, dinne torğızu, yäş buınnı din-äxlaq ruxında tärbiäläw buyınça bik küp eşlär başqara başladı. Bu xäl, bilgele inde, qayberäwlärgä oşamadı. Şunıñ arqasında dini idäräsen waxabitlar oyası, terroristlar äzerläw urını digän yalalarğa qädär barıp cittelär. Ämma zur köçlär tarafınnan äledän-äle bulıp torğan tikşerülär bernindi dä näticä birmädelär. Şulay bulsa da, dini idärä turında imeş-mimeşlär biredä daimi räweştä qabatlanıp tora.
Xalıqqa, dönyağa üzeñneñ eşläreñneñ zıyanlı bulmıyça, izge niät belän başqarılğanın citkerü öçen massaküläm mäğlumat çaralarınıñ ähämiäte bik zur. Üz gazetasın buldıru turındağı fiker dini idärädä küptän yäşi ide inde. Läkin totınıp, yaxşı itep eşlärlek qäläm iäsen tabu başta bik ciñel bulmağan. Ämma täqdir digän närsä bar bit.
Krasnoufim rayonı gazetalarınıñ bersendä jurnalist bulıp eşläwçe Oleg Şabardin, belderü uqıp, rayon üzägendä buşlay oyıştırılğan ğäräp tele öyränü kurslarına yöri başlağan. İslam dine qanunnarı, möselmannar, mäçet belän tanışuı şunnan kitkän anıñ. Şäxsi tormışında çeterekle waqıt buluı, äxlaqi yaqtan bulğan qayber problemaları anı äkertenläp dingä kitergän. İslam dinen qabul itep, Yekaterinburdağı Raxman mäçetenä daimi räweştä namazğa yöri başlağan ul.
Berwaqıt anıñ qulına “Mosqowski komsomoles” gazetasınıñ bu yılğı 16 unçı sanı kilep elägä. Anda urnaştırılğan, Raxman mäçete turında dönyağa kilmägän süzlär yazılğan “Oya” dip atalğan mäqäläne uqığannan soñ, Ali İskändärneñ bu mäqälägä rizasızlıq xiseneñ çige bulmıy. “Näq menä şul mizgeldä min üzemneñ bu cirgä ni öçen kilüemne añladım, - di ul, - minem maqsatım – çınbarlıqnı xalıqqa citkerü”.
Şul waqıttan başlap Ali İskändär yaña gazeta östendä eşli başlıy.
“Çınbarlıq” gazetası bar keşelärgä dä añlayışlı, ğadi tel belän çığarıla. Biredä islam dineneñ qağidäläre, yolaları, dinneñ asılı turındağı analitik mäqälälär belän berrättän, möselman xatın-qızları öçen kiem modaları ürnäkläre, xäläl rizıqlardan aş-su serläre, äkiät formasında itep yazılğan ğibrätle xällär urnaştırıla, yañalıqlarğa, islam dönyasında uza torğan waqiğalarğa bik kiñ urın birelä. Gazetanıñ rus telendä çığarıluı anı başqa millät wäkillärenä dä qızıqlı yasıy, islam dineneñ izge asılın başqa konfessiä wäkillärenä citkerügä dä yärdäm itä.
“Çınbarlıq” gazetası älegä 999 sanlı tiraj belän, dini idärä köçe belän çığarıla. Ämma oyıştıruçılarnıñ plannarı zur, alar anı tağın da qızıqlıraq itep, köçäytep, Rossiäneñ Aziä öleşe gazetası däräcäsenä qädär üsterergä uylıylar. Bu eşlärendä xoday yärdäm birsen alarğa!
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
Hamit Çine - Dirmil Boğazı
Sanatçı : Hamit Çine
Türkü : Dirmil Boğazı
Etiketler : Hamit Çine - Dirmil Boğazı türkü indir, Hamit Çine - Dirmil Boğazı türkü dinle, Hamit Çine türküleri, Dirmil Boğazı mp3 indir, Hamit Çine türküleri Dirmil Boğazı türküsü, Dirmil Boğazı sözleri, Hamit Çine mp3 dinle, Hamit Çine download, Dirmil Boğazı bedava mp3, Hamit Çine türkü sözleri, Hamit Çine türkü dinle, Hamit Çine son albüm indir
Hamit Çine Türküleri
Hamit Çine - Kabardıç Oyun Havası
Hamit Çine - İki Parmak Ula Zeybeği
Hamit Çine - Kozağan Teke Zeybeği
Hamit Çine - Nene Torun Boğazı
Hamit Çine - Yazın Olsun Güzün Olsun


text:
2006 yılda Peterbur tatarları
Ütep baruçı yıl Peterburgta waqiğalarğa, syurprizlarğa bay buldı. Cäy köne uzğan Zur sigezle" sammitı üze genä dä ni tora.Yözlägän yıl remont kürmägän yortlarnıñ fasadları yañardı, yaña yullar salındı, ağaçlar, çäçäklär utırtıldı- ber süz belän äytkändä şähär yäşärep, maturlanıp qaldı. Küp närsäneñ federal’ aqçağa eşlänüe ayıruça şatlıqlı.Çit il investorları da şähärne çitkä tipmilär. Şuşarıda Toyota" zavodı tözelep yata, Nissan" belän Dñeneral motors"zavodları da Leningrad ciren üz itkännär. Kirov isemendäge stadion urınına Zenit" öçen yaña arena tözelä başladı."Zenitnıñ" töp iğänäçese "Gazprom" da Peterburg cireneñ tatlı ğına kisägenä küz salğan-üzeneñ biznes- üzägen- "Gazprom- siti"nı Oxtada tözergä cıyına. Xakimiät başlıqları "Gazprom" da şähärgä yaxşı ğına öleş çığarırğa tieş dip ömetlänep oligarxlarga sizemle genä taşlamalar yasıylar. Xalıq ta , şähär zıyalıları da "Kukuruza"dip yörtelgän bu 300 metrlı başnyağa qarşı .Dmitriy Lixaçev qayçandır neboskreblar şähärneñ genetik kodın bozaçaq, Peterburgta alar bulırğa tieş tügel digän. Bozılırmı -yuqmı, tik "Gazprom-siti" barıber tözeläçäk. Konstition mäxkämä öçen Senat belän Sinodtan arxivnı quğanda da xalıq qarşı çığıp qarağan ide .Aña qaramastan arxivnı Nevanıñ uñ yarına küçerep Sinod belän Senatnı buşattılar, Mäxkämä xezmätkärlärenä kottedjlar tözü öçen Krestovskiy utrawında cir bülende. Ämma alar Peterburgqa küçärgä bik aşıqmıy . Piterda da Mäskäwdä dä yäşärgä röxsät bulsa, 2008 nçe yılda Konstituion mäxkämä Sinod divarlarında urnaşaçaq ikän Statistika kürsätkänçä Peterburgta tormış yaxşıra ikän, bıyıl xalıqnıñ kereme 14 proyektqa artqan, urtaça xezmät xaqı 10 meñ sum täşkil itä ikän. Blokadniklar turında da onıtmağannar, invalid- blokadniklarğa ikençe östämä pensiä bilgelängän. Şähärdäge bu uñay küreneşlärne gubernator Valentina Matvienko iseme belän bäylärgä tırışalar. Şuñadır da Valentina Matvienkonıñ xalıqqa bik añlaşılıp ta betmägän " kitü, ışanıç" turındağı süzlärennän soñ Rusiä prezidentı aña ışanıç belderde, Qanunnar cıyılışı bu ışanıçnı cöpläde, häm Valentina Matvienko ikençe srokka Peterburg gubernatorı bulıp qaldı. Uyın avtomatlarınnan, tuqtalışlardağı lareklaşlardan qotılunı, byudjet xezmätkärlärenä, fatirğa çiratta toruçılarğa subsidiä häm ipoteka birüne dä Matvienko tırışlığı dilär Anısı şulaydır Ämma ul ipoteka belän bik azlar ğına faydalanıp qaldı. Bäyälär qotırıp üsep kitep, fatir ireşep bulmaslıq xıyalğa ğına äylänep qaldı -ber bülmäle fatirnıñ bäyäse 2 millionnan da artıp kitä. Ğadi pensionerlarğa kilgändä inde, ä alar Peterburgta 1 million 200 meñ, alarnı iñ qızıqsındırğan närsä-munça. Här yaña yıl , cäyge remont aldınnan, munça yañadan açılırmı ikän, pensionerlar köne qalırmı ikän digän soraw alar öçen iñ aktuallänä. Çönki bügenge peterburg pensionerı öçen munça -iñ zur şatlıq Şähärdä bik az ğına qalğan munitsipal munçalarda ber kön alarnıqı Bäyäse älegä 10 sum. Munça ul yuınu urını ğına tügel , ul Rimlyannarnıñ termalar kebegräk närsä. Monda soñğı yañalıqlar yaña qanunnar belän tanışasıñ , üz xoquğıñnı yaqlarğa öyränäseñ, çeterekle oçraqlarda nindi dokumentlar kiräk, kem yärdäm itä ala -bu sorawlarğa tüläwsez cawapnı sinnän kübräk belgän , ämma sineñ belän bertigez keşe birä .Üzlären haman yäş itep toyğan pensioner äbilär bernindi İv Roşe, Lanqom belmägän qartlıqnı tuqtatıp tora torğan krem, loson reeptları belän büleşälär.Nindi ülän tönätmäsenä närsä quşsañ qalğan çäçlärne saqlap bula, kemdä ber restoranda da bulmıy torğan teleñne yortlıq aş-sutozlı käbestä, gömbä reeptları-bolarnı da şul uq munçada belep bula. Monda siña tüläwsez massañ da yasıylar, çäçeñne dä buyıylar. "Bar çirlärne yalap qına ala torğan"apparatlar da täqdim itälär,yäğni peçän bazarındağı kebek kemder aldıy şunda, kemder aldana". Bay xatınnar salonnarda yözlägän dollarğa şokoladqa törenep yata, ä ; pensioner äbilär munçada "İdealnaya çaşa"kaxväxanäsennän alıp kilgän kofe qaldıqların sılap läzzätlänä Effekt şul uq dilär, yäğni näfis tire bay xatınnarında ğına tügel.Munça ul olı ber dönya.Tik bazar iqtisatı digän närsä ul dönyanı çiklärgä tırışa Munça remonttan soñ yä lyuksqa bulıp kitä, yä Matvienkonıñ " profil’ne üzgärtmäskä"digän färmannı da qaramıy, säwdä üzägenä, elit- klubqa äylänä. Şuña kürä xalıqnı yaña yıl aldınnan iñ borçığan soraw- yaña yıldan soñ pensionerlar köne qalırmı, qalsa, bäyäse küpme bulır.Bigräk tä yaqınlaşıp kilüçe duñğız yılında. Bilgele bulğança, duñğız bik ük çista, bik ük pöxtä cänlek tügel bit. Başqa küñelsezleklär alıp kilmäsä, pıçrağın ğına yuarbız anısı. Yaña yılda parlarığız ciñel, tännäregez taza, cannarığız tınıç bulsın, xörmätle millättäşlär! Bäyräm belän sezne!
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Azerbaycan BMO Ğömümi Cıyılışına Ärmänstannıñ Tawlı Qarabax tiräsendä ärmän bistälären buldıruına şikäyät belderde. Ärmäsntan monı kire qağa
Azerbaycannıñ tışqı eşlär ministere BMOsı Ğomumi Ciılışın basıp alınğan Azerbaycan cirlärendä ärmän yäşävleklären buldıruğa borçılu beldergän rezolutsiä qabul itärgä çaqırdı. Minister Elmar Mammadyarov meñärlägän ärmän Taulı Qarabaxqa yaqın cirlärgä kitertelep urnaştırıla dip belderde. Ärmänstannıñ BMOdağı ilçese monı kire qaqtı, andıy rezolutsiä Yevropada İminlek Häm Xezmättäşlek Oyışması vasıytaçılığındağı protsesqa zian kiterä ala dip belderde.
Audio
"Bez Ğomum Mäclesneñ konlikftnı xäl qılu mäsäläse belän şöğellänüen telämibez. Monda süz tınıçlıq söyläşüläre protsesına qomaçaulauçı häm keşeçelek faciğäsenä alıp baruı ixtiumal bulğan problemma turında bara."
Anıñ süzlärençä, Azerbaycan xökümäte Ärmänstannıñ Taulı Qarabaxqa çiktäş Laçın, Kelbadyar, Zangilan häm Cabraildä yäşävleklär budıru säyäsäten alıp baruı xaqında ışanıçlı mäğlümätlärgä iä ikän. Ärmänstannıñ BMOndağı ilçese Armen Martirosyan andıy säyäsät yuq dip belderde. Läkin, bu ğäyeplävlär säbäple Yevropada İminlek Häm Xezmättöşlek Oyışması törkemeneñ urınnarğa barıp andağı vaziätne tikşerülären yaqlauın äytte. Anıñ süzlärençä, Azerbaycan basıp alınğan territoriälär mäsäläsen Minsk törkemendä tikşerelgän küpkenä mäsälälärdän ayırırğa teli. Şuşı söyläşülärdä Taulı Qarabax ärmännäreneñ üzbilgelänü xoquqı da tikşerelä. Martirosyan Azerbaycan citäkçelegeneñ suğış retorikası säbäple şuşı territoriälär Taulı Qarabax tiräsendä iminlek zonası bulıp xezmät itä dip belderde.
Audio
"Taulı Qarabaxnıñ statutı häm iminlek garantiäse mäsäläse xäl itelmiçä toııp, teritoriälär mäsäläse çişelä almıy."
Minsk törkeme isemennän çığış yasağan AQŞ väkile Susan Moore , bäxäsne xäl qılu öçen iñ yaxşı forum Minsk protsesı, ike yaq arasında ışanıç buldıru öçen tırışırğa kiräk häm Ğomumi Ciılışta bülgälänüne buldırmasqa kiräk dip belderde
Audio
"Azerbaycan Taulı Qarabaxtağı vazğiät belän bäyläneşle mäxsus borçılularnı kütärep çığa. Bez bu mäsälä qullanıştağı formatta tikşerelä ala dip ışanabız. Yevropa İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması berençe adım bularaq missiä cibäräçäk."
Ğomumi Ciılışnıñ räise rezolutsiä mäsäläse soñğaraq tikşereläçäk dip belderde. Läkin, monıñ tarixı bilgelänmäde.
Färit İdelle. Praga.


text:
“KoMcoMoлbckaя пpaBдa” - Tatarstan belän federal' üzäk mönäsäbätläre turında
“KoMcoMoлbckaя пpaBдa” - Tatarstan belän federal' üzäk mönäsäbätläre turında
Mäğnäse şul: Tatarstan Rusiäneñ cilkäsenä menep atlanğan häm anıñ xisabına kön kürä. 2002 yılda federal' byudjet respublika tärräqıätenä 12 milliard 265 million sum aqça bülep birgän. Ä başqa 88 ölkä häm respublikalarğa cämğıse 5 milliard 226 million sum ğına tätegän ikän. Gazeta fikerençä, «Tatarstan yaxşı respublika, läkin başqa töbäklär dä naçar tügel. Häm tatar xanına Rusiä küptän yasaq tülämi kebek».
Şul uq mäqälädä Qazannıñ 1000 yıllığına bülengän aqçalar turında da mäğlümät bar. Biredä dä xäyläkär tatarlar başqalarnı käkre qayınğa terätkännär ikän. Mäsälän, Qazanğa 1 milliard 120 million aqça birelgän, ä Sankt-Peterburgnıñ 300 yıllıq yubileena nibarı 251 million sum ğına eläkkän. Gärçä atna-un kön elek kenä Mäskäw Kremlendä älege yubileyğa bağışlanğan yuğarı däräcädäge utırışta Sankt-Peterburgqa birelgän aqçalarnıñ Qazannıqına qarağanda berniçä tapqır kübräk dip äytelä dä.
Tağın şunısın da äytergä kiräk. Soñğı waqıtta säyäsi ringta Mäskäw-Qazan arasında danlıq turındağı qanunnı, mönäsäbätlärne, şartnamä nigezendä qorunı, qısqası qaysı ğına mäsäläne alma, federal' üzäk alarnı kire qağıp kilä, yäğni keçe bratnı dömbäsläp tora. Ä enekäşneñ cawap qaytarırğa ällä niäte yuq, ällä köçe betkän — äytüe qıyın.
Qısqası, Tatarstan citäkçeläre, mäğlümät çaraları mondıy oçraqlarda nişläpter pauza totalar. Ä bit cawap birep bulır ide, üzebezneñ argumentıbız bulmasa, SSSRnıñ elekkege Gosplan citäkçese Baybakov süzläre belän. Suğıştan soñ il Tatarstan nefte xisabına torğızıldı digän ide ul üzgärtep qoru yıllarında. Xäyer, xäzer dä qara altınnıñ baytaq öleşe federal' üzäkkä kitep bara tügelme? Şuña kürä kem kemneñ cilkäsendä utırğannı kürer öçen yalğış sannarğa tügel, küzne açıp cilkägä qararğa kiräk. Härber tatarstanlığa mäğlüm: respublika qısır sıyır tügel, ä donorlardan sanala.
Damir Ğismetdin


text:
Omskida ölkännär öçen kiçä
Uzğan yal köne ölkä tatar milli mädäni moxtariäte ölkän yäştäge millättäşlärebezne kiçägä - çäy östäle artına cıydı. Kiçä ölkännär könenä bağışlana dip belderelde. Anıñ töp oyıştıruçısı “Zäñgär şäl” xatın-qızlar klubı buldı. Östäl iğänäçelär yärdäme belän, ä konsert programması “Umırzaya” sänğät'kärläre köçe belän äzerlände. Äytergä kiräk, mondıy kiçälärne ölkännär kötep alalar. Törle säbäplär arqasında moxtariättä bıyıl ölkännär könen bilgelärgä uylamağannar ide. Ämma matdi yärdämçe tabılğaç, ölkännärneñ oçraşırğa beläwlären dä iskä alıp, soñ bulsa da, uñ bulsın dip, çaranı ütkärergä uyladılar. Dörestän dä, ölkännär kötep alınğan kiçägä küpläp kilgännär ide. Alar anda çäy eçep, konsert qarap qına utırmadılar, artistlar belän bergäläp cırladılar, biedelär, aralaştılar, ğomumän küñel açtılar. Älbättä mondıy çaranıñ milli üseştä artıq zur ähämiäte yuqtır da. Ämma xäzerge qatlawlı tormışta, küp oçraqta oçraşu, aralaşu, mömkinlekläre çiklängän ölkännärne xörmätläw, alarnıñ küñelen kürüneñ ähämiäte yuq tügelder.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştırunı protsessınıñ ximayäçeläre 9-nçı ğinwarğa bilgelängän fälestin saylawlarınıñ uñışlı ütüen tä'min itärgä häm matdi yardäm kürsätergä wäğdä birde.
AQŞ, Rusiä, Yewropa Berlege häm BMO qatnaşındağı Yaqın Könıçığış kvartetı monı Şärm-äş-Şäixtäge Ğiraqqa bağışlanğan konferensiä citendäge oçraşudan soñ belderde.
BMO general' sekretare Kofi Annan Arafatnıñ ülemennän soñ yaña citäkçene saylaw solıx xaritası dip atalğan tınıçlıq planın ğämälgä quyu mömkinlege birä dide. Annan şulay uq İzrail' xezmättäşlekkä äzer dip isäpläwe turında äytte.
Kiçä kiç Arafatnıñ warisı urınına Fatah xäräkätennän namzät itep kürsätelgän Mäxmüt Abbas bügen Ramallada çığış yasap yaña citäkçelek bäysez Fälestin däwläte tözü öçen qatı tırışaçaq dide.
AUDİO: Bez xalqıbıznıñ qaytu xoquqına ireşkänçegä qädär häm diaspora faxiğäse betkänçegä qädär yal itmäskä wäğdä biräbez.
Bügen korrupsiägä qarşı köräşüçe fälestin deputatı Xäsän Kräyşi dä prezidentlıqqa üzen namzät itep kürsätte.


text:
Dila Hanım son bölüm izle
Dila Hanım 62.Bölüm izle Final, Dila Hanım izle, Dila Hanım..
Dila Hanım 61.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 60.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 59.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 58.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 57.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 56.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 55.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 54.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 53.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 52.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 51.Bölüm izle,Dila Hanım 51.Bölüm tek parça izle,Dila Hanım..
Dila Hanım 50.Bölüm izle 27 Aralık 2013,Dila Hanım 50.Bölüm izle,Dila..
Dila Hanım 49.Bölüm 20 Aralık 2013,Dila Hanım 49.Bölüm izle,Dila Hanım..
Dila Hanım 48.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 47.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 46.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..
Dila Hanım 45.Bölüm izle, Dila Hanım izle, Dila Hanım son..


text:
Süriä başqalasında suğışçılar Quşma Ştatlar ilçelege binasına höcüm itkän. Süriäneñ eçke eşlär ministrı Bassam Ğabdel Mäcit bu höcümne “terror ğämäle” bularaq bäyäläde. “Monıñ terror höcüme buluına ber kemneñ dä şige yuq. Älegä bezgä nindi terror oyışması höcüm itkänlege genä bilgele tügel. Tikşerü eşe bara. Höcüm itüçelärneñ berse yaralanğan häm qulğa alınğan. Tikşerü waqıtında küberäk mäğlümat alırbız”,- dide Süriäneñ eçke eşlär ministrı. Ministr äytüençä, iminlek köçläre xezmätkärläre höcüm itüçelärneñ 3 sen ütergän. Atışlar waqıtında kim digändä Süriäneñ ber saqçısı hälaq bulğan. Amerikan ilçelege wäkile, ilçelek xezmätkärläreneñ bersenä dä zıyan kilmäde, dip belderde.
AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice Dimäşektäge ilçelekne yaxşı saqlağanğa Quşma Ştatlar isemennän Süriägä räxmät belderde. Kürüçelär söyläwençä, höcüm itüçelär binağa maşínağa utırğan kileş yaqın kilergä tırışqan. Süriä saqçıları alarğa ut açqan. Atışlar qızğan waqıtta suğışçılar üzläre maşínanı şartlatqan bulırğa tieş.


text:
AQŞ Dәvlәt Departamentınıŋ dөnyada demokratiә hәm keşe xoquqlarınıŋ torışı turındağı yıllıq raportı.
AQŞ Dәvlәt Departamentı cirle vaqıt belәn 31-nçe Martta keşe xoquqları turndağı yıllıq raportın iğlan itte. Uzğan yılda dөnyada keşe xoquqları iŋ nıq bozılğan il Afganistan bulsa , bu yıldağı raportta ul- Ğıraq. Raportnıŋ Russiәgә qarağan өleşe 64 bittәn tora
Audio
"Xalıqara tınıçlıqqa hәm stabillekkә iŋ zur qurqınıç üz vatandaşlarınıŋ xoquqların tupas rәveştә bozğan Saddam Xөsәin rejimı kebek rejimnardan kilә. Ә ind ekeşe xoquqların xөrmәt itkәn illәr xalıqara iminlekkә hәm igelekkә өleş kertәlәr."
Uzğan yılda keşe xoquqları iŋ nıq qısılğan illәr isemlegeneŋ başında torğan Afğanistanğa kilgәndә, bu yılğı raportta prezident Karzay citәklәgәn vaqıtlı xөkümәt demokratiә urnaştıru өlkәsendә zur alğa kiteşkә ireşte dielgәn. Lәkin, Kabuldan başqa urınnarda xatın-qızlarnı deskriminatsiәlәv әle dә bik kөçle. Şulay uq iminlek kөçlәre qanunsız rәveştә keşelәrne qulğa alalar, alarnı cәberlilәr hәm xәtta üterәlәr, ә inde qayber komandirlar bilgele әtnik tөrkem vәkillәren talıylar , üterәlәr, kөçlilәr hәm mal-mөlkәten cimerәlәr. Dәvlәt departamentınıŋ fikereçә, Amerikanıŋ Üzәk Aziәdәge berektәşlәrendә dә keşe xoquqlarınıŋ torışı yaxşıdan tügel. Dәvlәt sekretarınıŋ demokratiә hm keşe xoquqları buyınça yardәmçese Lorne Craner bu xaqta bolay dide
Audio
"Distәlәgәn yıl larğa suzılğan sovet ısulı politik kultura ber tün eçendә üzgәrә almıy. Buyılğı keşe xoquqları raportı biş ildә dә keşe xoquqlarınıŋ bozıluın kürsәtә."
AQŞ Dәvlәt Departamentı raportınıŋ Russiәgә qarağan өleşe 46 bittәn tora. Anda xөkümәt qayber өlkәlәrdө vatandaşlarınıŋ keşe xoquqların küzәtsә dә, başqa өlkәlәrdә monı eşlәmi dielgәn. Bigerәk tә Çeçenәdә keşe xoquqlarınıŋ nıq bozıluı, keşelәrneŋ cәberlәnüe, üterelüe telgә alınğan. Russiә xөkümәte hәm iminlek kөçlәre genә tügel, ә Çeçen kөrәşçelәre dә keşe xoquqların sanğa suqmıylar. Raportnıŋ dini ireklek digәn өleşendә Xristiannarnıŋ Mormon mәzhәbe oyışmasın terkәmәgәn şәhәrlәr arasında Rәzәn, Qazan, Şaxtı hәm Çelәbe telgә alınğan. Ә inde raportnıŋ rassa, cenes, ğariplek, tel hm sotsial status өlkәsendәge deskriminatsiәgә qarağan bişençe bülegeneŋ milli-rassa-etnik azçılıqlar digәn өleşendә bolay dielgәn. Başqortostan respublikasında Baqort hәm rus tellәre rәsmi tellәr dip iğlan itelgәn. Xalıqnıŋ 30 protsentın tәşkil itkәn hәm san yağınnan başqortlarğa qarağanda küberәk bulğan tatarlarnıŋ tele monnan mәxsum itelgәn. Kürşedәge Tatarstan respublikası parlamentınıŋ tatarçanı rәsmi tel itep iğlan itü mөrәcәğәte kire qağıldı. Raporttan sitat tәmam. Әlbәttә, 46 bitlek raport turındağı mәğlümәtlәrne berniçә minut eçendә sөylәp birep bulmıy. Dәvlәt Departamentınıŋ dәnyada keşe xoquqları hәm demokratiәneŋ torışı turındağı yıllıq xisabında 196 ildәge vazğiәt tikşerelgәn. Bu raport qayber xөkümәtlәrneŋ açuın qabarta hәm alar anı üzlәreneŋ eçke eşlәrenә tıqşınu dip bәyәlilәr. Anda әlbәttә, AQŞta demokratiә hәm keşe xoquqlarınıŋ torışı tikşerelmәgәn. Әmnisti International Oyışması Washingtonnıŋ tөp keşe xoquqların yaqlauın xuplıy, lәkin, ikençe yaqtan, üzeneŋ terrorğa qarşı kөrәştәge aktivlığınıŋ tәsirlәrenә suqırlarça mөnәsәbәt kürsәtüen tәnqitli.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Açıq mikrofon: Sez bügenge köndä satılğan darular belän qänäğätme?
- “Poddelkalar” bar dilär bit xäzer. Elegräk alğan idem, şikär täme genä kilä, ä darunıñ räte , sıyfatı yuq ide aşqazanın däwalıy torğan.
-Aqça belän alğanda äybätter, ä invalidlarğa, pensionerlarğa aqçasız aluçılarğa darularnı menä 3 ay köttem, daru bulmadı, satıp alırğa turı kilde 380 sumğa yöräk daruı .Berdä qänäğät tügel.
- Änigä alam, menä äzräk faydası bar kebek, antibiotiklar importlıylar yärdäm itkän kebek inde.
- Bezneñ äptiktän satıp alğan darular belän dä satıp aluçılar bik qänäğät. Törle illärdän dä alabız darularnı häm kübräk üzebezneñ ildä yasalğannarnı satabız . Srogı çıqsa kire ofisqa tapşırabız .
- Äptiklär bik küp açıldı. Bik küp yaraqsız darularnı satudan tıyular bar. Ämma aña qaramastan da äptiktä alar satılalar. Xäzer daru eşläwçelärneñ kepeMHәpe, nefte biznesı kebek aqça kiterä, dilär . Şunıñ öçen min bik ışanıp betmim aptekada satılğan böten darularğa da
- Min üzem tabibä. Saylap qına alam. Berniçä yıl elek sıyfatsız
nikotinkağa oçrağan idem.
- Bik sıyfatsız, qimmät, faydasız. Xatınımnıñ diabet, Diabeton yuq .
- Salqın tigändä grippqa qarşı darular belän faydalanam. Keşelär söyli darularğa duñğızdan yasalğan jelatin quşalar ikän dip bu möselmannarğa qarşı eşlänä dilär.
- Kiçäkä küz daruı alğan idem anda yazılğan äçetterergä tieş dip . Ul berdän 30 sum buldı .Elegräk alğanı 20 sum ide Ansı ikençe firmanıqı buldı. Ä menä monsınıñ sıyfatı naçar ide. Ul- äçettermäde.
Mälikä Basıyr


text:
"Neva express" qazasın Rusiäneñ Federal iminlek xezmäte tikşerä
Rusiä baş prokuraturası beldergänçä, şuşı qazanı oyıştıruda şiklänelgän keşelär inde bar. Tübän Novgorod ölkäsendä bulğan poezd qazasına bäyle räweştä Rusiä xoquq saqlawçıları terrorçılıq mätdäse nigezendä cinäyät eşen açtı. Düşämbe kiç Mäskäwdän Piterburğa barğan poezd qazasında 60lap keşe yaralandı. Prokuratura beldergänçä, timer yullarğa quldan yasalğan şartlaqıç salınğan bulğan, poezd ütkändä ul şartlatılğan
Vagon xezmätçese Andrey, şartlaw elektovoz häm poezd urtası astında, ike cirdä buldı, dip söyläde.
“Azatlıq” radiosınıñ rus redaksiäse xäbärçese Svetlana Gerasimova, xakimiätlärneñ bik tiz arada çaralar kürdelär, dip xäbär itte. Qaza bulğan cirgä Malaya Visheradan tabiplar 20 minut eçendä kilep citte, dide.
Rusiä Prezidentı Vladimir Putin transport ministrı İgor Levitinğa şaltıratıp, keşelärgä mömkin bulğan yärdäm kürsätergä, yuldağı xäräkätne torğızırğa häm xoquq saqlawçılar belän elemtädä torırğa quştı. “ Tärtip saqlawçılar belän elemtädä bulığız, FSB cinyät eşen açtı. Alarğa kiräk bulğan çaralarnı kürergä yärdäm itegez”, dide Rusiä prezidentı Vadimir Putin.
Peterbur-Mäskäw töbäk timer yul oyışmasınıñ süzçese Viktor Korsakov xäbär itkänçä älege qazanıñ säbäplären federal iminlek xezmäte tikşerä.
Rusia tönyaq-könçığış federal okruğııñ baş prokurorı Sergey Bednichenko däwlät televidenisendä çığış yasap, terrorçılar quldan yasalğan şartlatqıçnı qullanğan, dip xäbär itte. Anıñ äytüençä, prokuratura ciniät eşen terroçılıq mätdäse belän açqan. Federal iminlek xezmäte Nikolay Partruşev, bu qazanı Tönyaq Kawqazdağı köç qullanu belän bäyläde.
Bikä Timerova


text: Britaniä xökümäte bügen cämäğätçelek urınnarında – eş urını, restorannar häm rizıq peşerelgän barlıq kafelarda tämäke tartunı tuyu turında täqdim yasadı. İrlandiä, 6 ay elek mondıy qanun qabul itep – bar häm restorannarda tämäke tartunı tıyğan dönyanıñ berençe ile buldı. Şotlandiä cämäğätçelek urınnarında tämäke tartunı uzğan atnada tıydı. Britaniä xökümäte böten cirdä tämäke tartunı tıyarğa cıyınmıy, tartuçılar öçen ayırım barlar häm klublar bulaçaq. Qanun ölgesen tartuçılar da, tartmawçılar da täñqitli. Tämäke tartmawçılar – qanun ölgese artıq yomşaq, di. Tartuçılar isä xökümätneñ –alarnıñ şäxsi tormışlarına tıqşınuına qarşı çığa.


text:
Livannıñ elekke premyer ministrı Rafiq Xäriri cirlände
Xäriri Livanda Süriäneñ tä'sirenä qarşı çıqtı häm üktäber ayında wazıyfasınnan çigende. Süriä Xäririne üterüçelärne ğäyepläp çıqtı. Ämma anıñ üterelüennän soñ Livannan Süriä ğäskärlären çığaru öçen xalıqara basım yañadan artıp kitte. Waşingtonnıñ bu töbäktäge yuğarı diplomatı William Burns Süriä ğäskärlären tulısınça häm kiçekmästän çığarırğa çaqırdı. Livan tışqı eşlär ministrı belän söyläşüdän soñ Burns Xäririneñ üleme Livannı irekle häm bäysez itü öçen yaña köç birergä tieş dide.


text:
AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Rusiäne, Gruziädän ğäskären çığarırğa çaqırdı
Audio (Donald Rumsfeld)
"Bu ğäskärlärne çığaru turında 12 yıl elek İstanbulda kileşengän ide. Bu Gruziä xökümäteneñ teläge ide, Rusiä İstanbul kileşülären qabul itte, yağni bu mäsälädä berdäm fiker bar dip añlıym."
İstanbul kileşüläre nigezendä Rusiä, Gruziädä sovet çorınnan qalğan ike xärbi nığıtmasın yabırğa, häm tağın ikesen yabu turında söyläşülär başlarğa süz birde. Ämmä bu söyläşülär älegä näticä birmäde. Rumsfeld Gruziäne Könbatışnıñ ışanıçlı dustı bulırğa çaqırdı häm kiläse ayda ğädel häm irekle saylawlar ütkärü niätenä xuplaw belderde.


text:
Törkmänstandağı kiñküläm yarlıqaw säyäsi totqınnarğa qağılmıy
Törkmänstanda bu atnada törmälärdäge 9 meñläp totqınnı yarlıqap irekkä çığaru qararı ğämälgä kerde.. Ämma Prezident Gurbanguli Birdemöxämmädov xakimiätlärgä qarşı bulğan qayber kürenekle totqınnarnı häm elekke xökümät räsmilären dä azat itärgä mömkin digän ömetlär - berniçä oçraqnı isäpkä almağanda – aqlanmadı.
Totqınnarnıñ berse "monnan arı cinayät yulına basmıyaçağıma möqätdäs Qörän, möqätdäs ikmäk, möqätdäs Ruxnamä kitabı belän ant eçäm" dide.
Elekke prezident Saparmurat Niyazov yazğan Ruxnamä Törkmänstanda äle dä räsmi räweştä izge kitap bulıp sanala.
Törmädäge qayber kürenekle säyäsi totqınnar azat itelergä mömkin digän ömetlär aqlanmadı. Şulay da berniçä mäğlüm şäxes irekkä çığa aldı. Şularnıñ iñ küreneklese danlıqlı axaltäkä atların ürçetü belän dönyağa tanılğan, Törkmän atları däwlät berläşmäseneñ elekke mödire Geldi Kyarizov. Xoquq yaqlaw oyışmaları elegräk Kyarizovqa märxämätlelek kürsätüne sorap berniçä märtäbä Törkmän xökümätenä möräcäğät belän çıqqan ide.
Ul 2002 yılnıñ ğinwarınnan birle zindanda utıra häm Amnesty International belderüençä anıñ sälamätlege bik naçar xäldä. Wazıyfaların yawızlarça qullanuda häm wayımsızlıqta ğäyeplänep yabılğan Kyarizov bolay da kiläse yazda irekkä çığarğa tieş ide inde.
Irekkä çıqqan tağın ber kürenekle totqın elekke prezident Niyazovnıñ elekke tän saqçıları başlığınıñ ulı Nurmurad Räcäpov. Nurmuradnıñ da, anıñ atasınıñ da ni öçen törmägä yabılğanlığı cämäğätçelekkä iğlan itelmägän dä ide.
Elekke tışqı eşlär ministrı Boris Şixmuradov isä törmädä qala. Şixmuradov Törkmänstannan qaçıp kitkännän soñ ber yıldan kire qaytuğa totılıp ğömerlekkä törmägä yabıldı. Şulayda bu yulı anıñ bertuğanınıñ ulı häm xatını irekkä çıqtı.
Prezident Niyazov çorında mondıy yarlıqawlar yıl sayın ütä torğan ğädätkä äwerelep kitkän ide. Qayber yıllarda xätta berniçä, 1999-da isä 4 kümäk yarlıqaw buldı. Qayçaqta irekkä çığuçılar bik ük küp bulmasa da, qayçaq zur cinayät qılmağan cideşär meñ, unar meñ keşe beryulı irekkä çıqtı.
Bu yulı däwlät mäğlümät çaraları belderüençä, 8853 keşe azat itelgän. Şularnıñ 5 meñe törmägä bıyıl, 2 meñyarımı bıltır eläkkän bulğan.
Üterü, köçläw, terrorçılıq kebek zur cinayät qıluçılar berqayçan da yarlıqanmıy. Amnistiägä şulay uq korrupsiä yäki aqça üzläşterüdä ğäyeplänep törmägä yabılğan xökümät räsmiläre dä eläkmi.
Azat itelüçelär isemlegendä 1370 xatın-qız da bar. Ä Törkmänstandağı berdänber xatın qızlar törmäse isä iñ kübendä 700 totqınğa isäplängän.
Bu yarlıqaw nigezendä irekkä çığuçılarnıñ küpçelege keçkenä cinayätlär qılıp törmägä elägüçelär. Alar inde mondıy yarlıqawlarğa iäläşkän. Irekkä çıqqannan soñ alarnıñ kübese yañadan cinayät yulına basa, çönki totılsalar da barıber yaña amnistiä nigezendä tağın azat iteläçäklären belep toralar.
Mondıy yarlıqawlardan soñ Törkmänstanda cinayätlär sanı kisäk artıp kitä. Irekkä çığuçılar arasında narkomannar häm eçkeçelär dä küp bula häm alar äfyün yäki xämer alu öçen yañadan qaraqlıq yulına basa.


text: Üzbäk oppozisiäseneñ "Qoyaşlı Üzbäkstan" koalisiäseneñ tanılğan wäkile Nigara Xidoyatova, üzeneñ ber tuğan señleseneñ Nodiranıñ kiçä Taşkent hawa mäydanında qulğa alınğanın belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, bu qulğa alu – xökümätneñ dissidentlar tawışın tomalaw säyäsäteneñ ber öleşe: "Qulğa alunıñ berdän ber säbäbe ul säyäsi. Çönki, belüegezçä, alar, "bez sezgä aqça eşlärgä irek biräbez, häm sez bezgä tuğrı qalırğa tieş" dip sanıy. Ämma bez üstek. Bez – ildä eşlär döres barmıy dip äytergä üzebezne cawaplı toyğan urta sıynıfnı wäkillek itäbez." "Qoyaşlı Üzbäkstan" koalisiäse may ayında Andicanda bulğan waqiğälärne täñqitläp kilde. Ay başında Qazaxstanda Nigara Xidoyatovanıñ ire Arifcan Aidin atıp üterelgän ide. İreneñ ülemen Nigara xanım "säyäsi üterü" dip atadı. Üktäber ayında koalisiäneñ räise Sancar Umarov, aqça üzläşterü häm salım tülämäwdä ğäyeplänep qulğa alınğan ide.


text:
Başqortstan kardio-üzäksez qaldı
Kardio-üzäkne tözü öçen 2 milliard sum aqça qaralğan häm ul 2007nçe yılğa -Başqortstannıñ Rusiägä üz irege belän quşılunıñ 450 yıllığın bäyräm itügä tözelep betärgä tieş bulğan. “Regnum” mäğlümat agentlığı kardio-üzäkne tözü nadan bulmağan şähär başlıqlarına tapşırılaçaq dip xäbär itte. İmeş, Başqortstan Kaçkaevnıñ nadanlığı arqasında kardio-üzäksez torıp qaldı.
Räsmi bulmağan çığanaqlar mäxkämälärneñ xakimiät kesäsendä buluın iskä töşerep, garaj xucaların mäxkämä bik tiz sındırır ide, Mäskäw Başqortstan mäxkämäläre qodräten belmi dip ireşterä.


text:
Matbuğatta Tatarstanğa qarşı mäğlümät suğışı däwam itä
Soñğı waqıtta respublikağa qağılışlı mäğlümätlär belän tanışqanda şundıy tä'sir qala. Häm bu üzäk matbuğatta, İnternet säxifälärendä gena tügel, xättä Tatarstannıñ üzendä basıla torğan basmalarda da sizelä. Respublikanıñ töp qanunın Rusiä konstitutsion mäxqämäsenä birgän Marsel Sälämovnıñ militsiä xezmätkärläre tarafınnan ezärleklänüe turında, keräşennärneñ milli xäräkät liderın qulğa alu häm aña qarşı cinäyät eşe quzğatılu turında uquçılarğa häm tamaşaçılarğa äledän-äle citkerep toralar. Çınbarlıqta bu mäğlümätlärneñ kübese çamadan tış arttırıp kürsätelüe yäki döreslekkä turı kilmäwe xäbär taratuçılarnı ällä ni aptıratmıy buğay. Härxäldä, İnternetta häm Mäskäw yaqlı matbuğatta çıqqan mäğlümätlärne raslawçı yäki inqär itüçe tabılmıy.


text:
Bısraq auıldar bulmaśqa teyeş
Xökümät premer-ministrı Rafael Baydäülätov auıl erźärendä xalıq bayramdarı oyoştorou yaqşı küreneş tip belderźe. Rayondarźıñ töpköl ölöşöndä urınlaşqan auıldarźa ,,Şäjärä bayramı,, ,,Žaumıhığıź auıldaştar,, keüek saralar bötönläy uźğarılmay. Qayhı ber töbäktärźä olo yuldar ğına taźartıla, auıl araların tärtiptkä kiltereügä iğtibar birelmäy. Rafael Baydäülätov bildäläüensä, urındarźağı taźalıq häm yäşelländereü eştäre Başqortostan etäkselegeneñ ayırım küźäteüenä alınasaq.
Bögön baśıuźarın ağas häm qıuaqlıqtar baśqan, yäki süp tügeü urınına äylängän rayondar źa yuq tügel.
Xökümät Premer – ministrı äyteüensä, eştärźe teyeşensä oyoştormağan rayon – qala xaqimiättäre başlıqtarı yauapqa tarttırılasaq.
Öfölä mäxkämä zalınan qasqan enäyätse totolğan. Ul Öfönöñ Sowet rayonında sud barışında qasqan bulğan. Quldarınan bığauźarın haldırğas ul haqsılarźı bärep qasa. Enäyätse talauźa ğäyeplänep xököm itelgän bulğan. Xäźer yaza waqıtı bermä-ber artasaq. Bıl turala respublika eske eştär ministrlığı mäğlümättärenä tayanıp Regnum ağentlığı yaźa.


text:
Rusiä: Tıçqan kizüe häm anıñ säbäbläre
Dönyanıñ törle illäre belän ber rättäñ, bıyıl Rusiägä dä, 100 yıl bulmağan cılı qış kilde. Viruslarnı öyränüçe ğalimnär, bu hawa üzgäreşläre, Rusiäneñ qaysıber töbäklärenä, moña qadär oçramagan hemerogik kizüne alıp kilä ala, dip belderä.
Basu tıçqannarı berqayçan da, kötelgän qunaq tügel, alarnıñ kilüe sälämätlekkä citdi zıyan yasıy ala. Rusiäneñ Yevropa öleşendäge basu tıçqannarı, hantavirusnı yörtä. Bu virus bik citdi, qatı awrularga, qaysı ber oçraqta isä xättä ülemgä dä kiterä.
Bolar, üpkä awıruı. Bu oçraqta üpkägä su ciyıla häm yöräk tibeşe bozıla. Böyer eşlämi başli.
İrina Gavrilovskaya, Stoney Brooktagı NewYork Däwlät universitetında fizika ğalime. Ul, Rusiädä eşlägändä hanta virus belgeçe bula.
Anın añlatuwınça, Basu tıçqannarnıñ şähär çitendä yäşägän öylärgä kerä başlawı arqasında, Lipetsk wä Voronej ölkäläre xäzerge waqıtta tıçqan kizüennäñ cafalana. Basu tıçqannarı böten cirgä taralğan, xättä gomumi su saqlagıçına da kergännär.
Awıllarda, öylärgä turıdan su taratu sistemı bulmawı säbäble awıl xalqı sunı miçkälärdä saqliy. Şul su eçenä kerep buılıp ülgän tıçqannar tabıla.
Gavrilovskaya äytkänçä, qaysı ber isäblärgä qaraganda, Rusiä buylap 300 meñ hanta virus eläktergän awıru terkälgän.
Hanta virusı Antartika häm tönyaq qotıbınnañ qala böten dönyada oçriy torgan kizü. Ğadättä bu çir keşelär belän tıçqannarnı yaqınlaştırgan möxit üzgäreşläre bulmagan oçraqta, keşelärgä yoğa torgan çir tügel.
Rusiäneñ bik küp cirendä, keşelär awırmasa da bu virüs haman tarala. Şunın öçendä, keşelär tääsirendä yäki cılınu säbäble tabiğattäge üzgäreşlär, xäzergäçä terkälmägän ällä nindi waqiyğalar kiterä ala.
Gavrilovskaya belderünä qarağanda, bik cılı uzgan cäydäñ soñ 1993 yılda, Amerikada ber keşedä hantavirus tabılğan ide.
Bu virüsnı beterü öçen alga taba nindi çaralar kürergä kiräk? Gavrilovskaya, barısı da hawa belän bäyle dip belderä. Häm ul, ägär dä kiläse qış salqın bulğasa tıçqan kizüe oçraqları äzäyer dip isäpli.
Gavrilovskaya bu oçraqta öydä mäçe asraw naçar bulmas ide, digän kiñäş birä. Ber waqıt şul uq tıçqan kizüennäñ cäfalangan Latin Amerika xalıqları, basularında yörgän qirğiy mäçedäñ qotıla başlagannañ soñ, tıçqannar taralğan.
Şulay da Gavrilovskaya kisätep qala, Ekosistemaga üzgäreşlär kertkändä iğtibarlı bulırga keräk, yugiysä kötelmägän xällär bulırğa mömken.
M.K


text:
Tatar däwlät humanitar-pedagogiqa universitetı uqıtuçılar äzerläwne kimetäçäk
Tatar däwlät gumanitar universitetı belän Tatar Amerika töbäk institutları möstäqilleklären yuğalttılar dip sanarğa bula. Comğa “Tatmedia”da uzğan matbuğat oçraşuına alarnıñ rektorların çaqırıp ta tormağannar. Bu xäl jurnalistlarnı da borçıdı häm alar bu sorawnı
Tatarstan Mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamovqa da birdelär.
Maxsus tatar awılları öçen uqıtuçılar äzerläwçe, Tatarstannan çittäge yäş millättäşçälärebezgä berençelärdän bulıp kvota birä başlağan Gumanitar institut rektorı xaqında “Ul inde matbuğat wäkilläre belän küp aralaştı, anıñ yanına barıp ta kilergä bula” dielde.
Gumanitar institut belän Amerika töbäk institutı yaña uqu yortı qanatı astına kertelde dielde. Çınlıqta monı kübese elekkege pedagogika universitetı bu uqu yortların üz eçenä yottı dip qabul itä. Matbuğat oçraşuında Räis Şäyxelislamov “Kiläçäktä yaña uqu yortı ğomumän uqıtuçılar äzerläwne azaytıp, bügenge zamanda qıtlıq bulğan belgeçleklärgä kübräk iğtibar biräçäk” dip bilgeläde. Räis Şäyxelislamov
Respublika Xalıqara elemtälärne arttıra bara. Bezdä töbäklärne öyränüçelär az. Bu belgeçlärne äzerläw buyınça universitetqa möräcäğät itäçäkbez. Küp telle respublika bulğanlıqtan, milli pedagogika, milli psixologiä buyınça belgeçlär kiräk. Alarnı äzerläw dä bulaçaq. Uqıtuçılar äzerläw azayaçaq. Ämma bez kinättän genä kimetä almıybız. Bez monı tora-bara xäl itäçäkbez. Çönki bu awır eş. Yaña uqu yortı federal'' qaramaqtağı universitet sanala. Ä Amerika töbäk institutı ul Tatarstannıqı ide. Xäzer Amerika töbäk institutı belgeçleklären yaña universitetqa kertü öçen Mäskäwdän litsenziä alırğa kiräk bulaçaq. “Mäskäw qarşı kimiäçäk. Bu eş inde bara”, - dielde “Tatmedia”da uzğan matbuğat oçraşuında Mäğärif ministrı Räis Şäyxelislamov.
Uqıtuçılarğa kilgändä, berençe yärtı yıllıqta alarnıñ barısı da äle eşläyäçäk dip belderelde. Ämma annarı alar arasında bäyge iğlan iteläçäk ikän. Monı küp kenä uqıtuçılar qısqartu dip qabul itä.
Tatar däwlät gumanitar pedagogika universitetında uqıtu nigezdä 3 teldä baraçaq. Berençe yıllarda 50 protsent qına tatar telendä uqıtılaçaq. Annan bu sannı arttıru küzdä totıla. Bu xaqta yaña universitetnıñ rektorı Cämil Nigmätov
Kiläçäktä 80 protsent belgeçlärne tatar telendä öyräteläçäk. Monda biologiä, matematika ğına tügel, ä mendjment kebek fännär dä öyräteläçäk.Matbuğat oçraşuında yaña uqu yortında belem alaçaq çittäge tatar yäşläre öçen maxsus tulay toraq buldırıla dide. Läkin şunı bilgeläp uzarğa kiräk, uzğan yıllarda çittän kilgän iñ küp yäş millättäşlärebez Tatar däwlät gumanitar institutın saylıy ide. Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı beldergänçä, bıyıl barı 3 keşe genä anda kererä teläk beldergän. Amerika töbäk institutına ğomumän ber keşedän dä ğariza kermägän. Kongressta monıñ säbäben totrıqlılıq bulmawdandır dip añlattılar.
Landış Xarrasova


text:
Görcistannıñ separatist respublikası Abxaziädä yaña prezident saylana. İlbaşı postı öçen yarışqan 5 namzät tä töbäkneñ kire Gruziä qaramağına qaytmawın, bäysezlekne yaqlılar.Saylanu şansı yuğarı bulğan premyer Raul Xajimbağa , opozitsiä namzäte Sergei Bagapsh qurqınıç tudıra. Bagapsh süzlärençä(audio)
Min üzemneñ, ilneñ kiläçägenä tawış birdem.Min Abxaziäne bäysez häm bay , berdäm xalıq belän kürergä telim. Min xalıqnıñ citäkçelärgä, citäkçelärneñ xalıqqa xörmät belän qarauın kürergä telim . 1990nçe yıllar başlarında Gruziädän ayrılıp çıqqannan birle Abxaziä prezidentı bulğan Vladislav Ardzinba sälämätlege qaqşağan öçen wazıyfasınnan kitä. Tblisi bügenge tawış birügä legal tügel dip qarıy.Gruziä prezidentı M.Saakaşvili Abxaziäne üzäk xökümät qaramağına quyarğa wäğdä itkän ide


text:
Tatarstannıñ çit illärdäge säwdä yortları häm oyışmaları kübäyergä tieş
27 fevral'dä Tatarstannıñ säwdä häm tışqı xezmättäşlek ministrlığında Tatarstan şirkätläreneñ säwdä yortları, çit töbäklärdäge, yaqın häm yıraq çit illärdäge wäkillekläre qatnaşında tügäräk östäl uzdı. Anda älege säwdä yortları häm säwdä wäkillekläre eşçänlegenä baya birelde, problemaları tikşerelde.
Bilgele bulğança, yaqın häm yıraq çit illärdä Tatarstannıñ 37 säwdä yortı, 22 säwdä wäkillege eşläp kilä. Säwdä häm tışqı xezmättäşlek ministrlığı yärdäme belän Tatarstan säwdä yortları Rusiä töbäkläre häm çit illärne “KamAZ”, Tatneft'”, “Näfis Kosmetiks”, “Xiton”, “Tataspirtprom” häm başqa açıq akcionerlık cämğiätläre citeştergän produktsiä belän tä'min itä. Säwdä yortlarınıñ 2006 yılğı eş näticälärenä qarağanda,yıldan–yıl alarnıñ tovar äyläneşe üsä bara. 2006 yıl yomğaqlarına qarağanda Säwdä yortları aşa 4 milliardtan artıq äyber satılğan. Şulay da qayber Säwdä yortlarınıñ eş näticälelege şaqtıy tübän ikän. Mäsälän, Pol'şa, Mari-El respublikaları, Novosibirski, Tomski ölkälärendä Tatarstan tovar citeşterüçeläreneñ produktsiäse bötenläy satılmıy. Şuña kürä, Tatarstannıñ Säwdä ministrlığı qayber säwdä yortları belän kileşü tözemäskä dä qarar itkän. Tügäräk östäldä söylängän mä’sälälärgä näticä yasap, Tatarstannıñ Säwdä häm tışqı xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov bolay dide
Härber kiñäşmäneñ näticäse bügen ük bula digän süz tügel, ämma barlıq säwdä yortları häm eşquarlar tarafınnan äytelgän täqdimnärne bez tormışqa aşıraçaqbız. Berniçä yıl elek kenä tözelgän säwdä yortları xäzer 4 milliard sumnan artıq äyber sattı. Ä kiläçäktä bez säwdä yortları belän kümäkläşep töbäklärdä säwdä oyışmaları tözergä dä uylıybız. Kiläçäktä dä bez älege säwdä yortları eşçänlegen üsterergä tırışaçaqbız.Xafiz Salixov äytüençä, älege oçraşu Tatarstan şirkätläre citeştergän tovarnıñ tışqı bazarğa çığuına yärdäm itäçäk. Şulay uq, oçraşuda yaqın häm yıraq çit illärdä kiläçäktä säwdä yortları belän kümäkläşep säwdä oyışmaları tözü turında suz kütärelde.
Güzäl Zıyätdinova


text:
Gabriel Garcia Marquez
Gabriel José de la Concordia García Márquez (tuwılg'an: 6 mart, 1927) Latın Amerikasında Gabo laqabına iye Kolumbiyalı jazıwshı, dramaturg ha'm jurnalist. Ol 20-a'sirdin' en' ko'rnekli jazıwshılarınan biri dep esaplanıp, 1982-jılı Nobel sıylıg'ın alıwg'a miyassar bolg'an. Ol jurnalistika menen shug'ıllanıw ushın universitettegi yuridika fakultetindegi oqıwın taslap ketken. 1958-jılı Mercedes Barchag'a u'ylengen, olardın' Rodrigo ha'm Gonsalo degen balaları bar.
Ol jurnalist retinde ko'plegen qısqa gu'rrin'ler ha'm basqa a'debiy shıg'armalardı jazg'an, biraq onın Ju'z jıllıq jalg'ızlıq (1967) ha'm Xolera waqtındag'ı muhabbat (1985) romanları og'an du'nya ju'zlik danq alıp keldi. O'zinin' shıg'armalarında Márquez siyqırlı realizm a'debiy stilinen ko'p qollang'an, ha'm bul stildin' basqalardan o'zgesheligi a'piwayı ha'm real jag'daylarda sıyqırlılıq elementlerinen paydalanıwı bolg'an.


text:
2003 Astrofizigı 2003 vitse-Tatarı buldı
2003 yılnıñ astrofizigı Räşit Sünäev
Zamança teleskop, iärçennär yärdämendä mäglümät tuplap, şunıñ nigezendä Ğäläm öyränü fäne - astrofizika dip atala. Bügen bu fän fundamental texnik fännärneñ iñ alğı safında tora. Zur aqçalar şunda salına, iñ zur açışlar da anda yasala.
Amerikanıñ Astronomiä Cämğıäte häm Fizika İnstitutı şuşı ölkädä zur uñışlar qazanğan ğalimnärgä Dannie Heineman isemendäge büläk tapşıra. Amerikanıñ Astronomiä Cämğıäte dönyada iñ abruylısı bulğanğa kürä, bu büläkne alğan keşe - yılnıñ astrofizigı dip tä yörtelä. Büläk 1980-nçe yılda buldırılğan. Anıñ berençe ike lauraetı, Joseph Taylor häm Riccardo Giacconi soñraq Nobel bülägen dä aldılar. Heinman bülägenä ireşkän 23 keşe arasında moñarçı ber genä sovet yä Rusiä ğalime yuq ide.
Şuşı könnärdä 2003 yılnıñ laureatı iğlan itelde. Ul Rusiäneñ Kosmosnı öyränü institutınıñ bülek mödire, akademik, millätäşebez Räşit Sünäev. Büläkne birü qäğäzendä yazılğan süzlärne inglizçädän tatarçağa yaqınça bolay tärcemä itep bula:
«Bar Ğälämnän alıp qara tişeklärgä qädär, nurlanış belän matdä arasındağı bäyläneş mäsäläsen ğäcäyep däräcädä tirän añlawğa ireşkän öçen.»
Soñğı yıllarda Räşit äfände Germaniäneñ Garching şähärändä urnaşqan Max Plank isemendäge astrofizika instututı belän citäkçelek itä. İldän ilgä yöri, konferensiälärdä qatnaşa, anı totu ciñel tügel. Min anı İnternet aşa ezläp taptım. Räşit abıy qotlawğa räxmät äytep, gafu itegez, läkin, äñgämä birergä hiç kenä dä waqıtım yuq dide.
Üze ul Taşkentta tuğan, ä menä äti-äniläre çığışı belän Mordoviä yaqlarınnan. Bu yaqnıñ tarixın, annan çıqqan keşelärne yaxşı belgän İrek Bikkininnı min Räşit abıy turında yazma äzerlärgä soradım. Xäzer süzne İrekkä biräm.
Tatarlar Sovetlar Soyuzı waqıtında da, xäzerge Rossiäda da kosmosqa oçqannarı yuq. Dönyada kosmonavtlar häm astronavtlarnıñ sanı meñgä yaqınayıp kilä, ämma tatar oçuçıların kosmosqa cibärmilär. Säbäbe närsädä, ulsı bilgesez, ämma tatarlar cirdän torıp ta kosmosnı öyränüdä bik zur uñışlarğa ireşälär.
Mäsälän, SSSRnıñ Kosmosnı öyränü institutınıñ direktorı bulıp ozaq yıllar millättäşebez akademik Roald Zinnur ulı Sagdeev eşläde. Rossiänıñ kosmosnı öyränüdä iñ möhim bulğan bu institutnıñ direktorı bulıp soñğı waqıtqa qadär tatar keşese eşläde – akademik Albert Abubaqir ulı Galeev. Şul uq institutnıñ iñ uñışlı kosmos belgeçläreneñ berse, direktornıñ urınbasarı – texnik fännär doktorı Rawil Rawil ulı Nazirov, haman bezneñ millättäşebez.
Kem soñ ul akademik Räşit Sünäev? Ul xäzer Germaniänıñ Max Plank isemendäge Astrofizika institutı direktorı, Rossiänıñ “Astronomiä jurnalına xatlar” jurnalınıñ baş möhärrire. Şulay uq Räşit abıy Rossiä fännär akademiäseneñ Kosmosnı öyränü institutında üzeneñ yuğarı energiälar astrofizikası bülegen dä taşlap kitmi, Germaniädan Mäskäwgä kilgäläp tora.
Räşit Sünäev 1943 yılnıñ 1 martında Taşkentta Ali häm Säidä Sünäevlar ğailäsendä tua. Anıñ ätise Ali Abdraxman ulı Sünäev xäzerge Mordoviänıñ Kadoşkin rayonında bulğan Latış awılında zur häm xälle ber ğailädä tua. Morzalardan çığışları bulğan Sünäevlar revolütsiäğä qädär tırışçan häm bay bulalar, yon arçıp, tirelär eşkärtep, säwdä belän şöğıllänep torğannar.
Ali Sünäev Ruzaevkada mäktäptä uqıy, ämma 20 yıllar axırında, kollektivizatsiä başlanğaç, Sünäevlar ğailäseneñ ber öleşe Ästerxanğa, ikençe öleşe Taşkentqa kitä. Sünäevlarnıñ, kollektivizatsiä häm raskulaçivaniedan qaçıp qotıla almağannarın, şular arasında balalarnı da, Sebergä, Şilka yılğasına ozatalar. Qayberläre anda häläk ta bulalar.
Räşit Sünäevnıñ änise Säidä İsxaq qızı Däwlät-Kildeeva Latış awılına kürşe bulğan İsa awılında tua, ämma bulaçaq ire Ali Sünäev belän Taşkentta ğına oçraşa. Säidä apanıñ babası Usman Soltanali ulı Däwlät-Kildeev turında Mordoviä tatarları arasında xäzer dä küp legendalar yöri. Usman-bayğa, anıñ ullarına, şular arasında Säidä apanıñ ätise İsxaq Usman ulı Däwlät-Kildeevqa urıs pomeçikları knäz dip äytä bulğannar. İsxaq Däwlät-Kildeev revolütsiägä qädär säwdä eşläre belän törle Yevropa illärendä bula. Ä Sovet zamanı citkäç, anıñ ätise Usman-baynı 1918 yılda matroslar atıp ütergäç, mondıy keşelärgä böten yullar yabıla. Şunnan ul ğailäsen alıp Urta Aziägä, Taşkentqa kitä. Niçek kenä bulmasın, danlıqlı tatar morzaları häm knäzläre näselennän bulğan Räşit Sünäev xäzer böten dönya külämendä bilgele keşe buldı.
Räşit Ali ulı 1966 yılda Mäskäwdä Fizik-texnik institutın qızıl diplom belän tämamlıy, annan soñ akademik Yakov Zeldoviç citäkçelegendä aspiranturada uqıy, fännär kandidatı bula, annan soñ fännär doktorı. Astrofizika fänendä iñ möhim töşençälärneñ berse itep Zeldoviç-Sünäev effektı sanala. 1992 yıldan Räşit abıy Rossiä fännär akademiäseneñ akademigı.
Räşit Sünäevnıñ fänni xezmätläre yoldızlarnı, galaktikalarnı, böten ğalämne öyränü belän bäylängän. Ul üze äytkänçä, xäzer astrofizika fänendä yañadan-yaña açışlar kilep çığa. Bu yaña açışlar bezneñ material'' dönyağa bulğan xäzerge qaraşlarıbıznı bötenläy üzgärtüe mömkin. Astrofiziklar xäzer bik küp urınnarda bezgä kürenmägän häm bez toymağan yäşeren matdä ezläre tabalar ikän. Bu yäşeren matdä bezgä bilgele bulğan matdädän yaqınça 15 märtäbä kübräk ikän.
Räşit abıy teoretik qına tügel, ul praktik ğalim dä. Uzğan ğasırnıñ 70nçe yıllar urtasında anı kosmik eksperimentlar belän şöğıllänergä cibärälär. Räşit Sünäev küp kosmik iärçennärdäge laboratoriälarnıñ citäkçese bula. Mäsälän, anıñ citäkçelegendä “Mir” orbital'' stansiäsendä ozaq yıllar eşlägän “Kvant” module häm rentgen nurları belän eşläwçe “Granat” teleskopı fängä küp möhim açışlar kitergän.
Yevropanıñ berniçä ile tözegän gamma nurları belän eşläwçe yaña “İntegral” teleskopı – Räşit abıynıñ soñğı eksperimentlarınnan. Räşit abıynıñ tırışlığı belän Rossiä ğalimnärenä bu teleskopnıñ 25 protsent eş waqıtı birelde.
Räşit abıynıñ 4 balası bar. Anıñ ölkän ulı Şamil Amerikada, Harward universitetında molekular biologiä professorı, ikençe ulı Usman – Mäskäwdä student, keçe ulı Ali häm qızı Zölfiä, äniläre Güzäl apa, Räşit abıy belän bergä Germaniäda yäşilär.
Fän häm Texnologiä tapşıruwı öçen İrek Bikkinin
Menä şulay, xörmätle tıñlawçılar. Östäp tağın şunı äytim, Räşit Sünäev berük waqıtta Quşma Ştatlarnıñ da Fännär Akademiäse äğzası bulıp tora. Läkin, Tatarstan häm Başqortostan Akademiäläreneñ şäräfle äğzası bulu, minem öçen şulay uq qäderle, di ul.
Küptän tügel ul Münchendağı Ludwig-Maximillian Universitetınıñ şäräfle professorı itep saylanğan. Ämmä Qazan Universitetınıñ şäräfle professorı bulu – minem öçen şulay uq qäderle, di ul.
Dannie Heineman büläge Räşit Sünäevkä, Xalıqara Astronomiä Berlegeneñ uzğan cäydä Sydneyda ütkän ğömüm mäclesendä tapşırıldı. Bezneñ elektron qotlawnı şul utırış waqıtında alıp Räşit abıy şunduq räxmät cawabın yulladı.
Näq ber atnadan Räşit abıynıñ tuğan köne, aña 61 yäş tula. Min aña sawlıq-sälämätlek, kiläçäktä tağı da zurraq uñışlar telim. Ä sezneñ belän bügengä xuşlaşam, xörmätle tıñlawçılar, isän saw bulığız.
Ali Gilmi, Praga


text:
İran, atom programması turında söyläşülär ütkärer öçen, Xalıqara atom eneriäse agentlığı direktorı Möxämmät Äl Baradaynı, iñ yaqın arada çaqırırğa wäğdä itä.
Bügen bu wäğdä Tähranda İrannıñ milli iminlek yuğarı şurası räise Xäsän Roxanıynıñ, Britaniä tışqı äşlär ministrı Jack Straw belän oçraşuı waqıtında yañğıradı.
Britaniä İrannıñ atom obyektlarında täfsilleräk tikşerülär ütkärü öçen basım yasawın däwam itä.
Straw, xalıqara atom oyışması belgeçläre atom obyektların tikşerergä röxsät almıy torıp, İrannıñ Yewropa Berlege belän säwdä mönäsäbätläre buluı da mömkin tügel, dip assızıqladı.


text:
Başqa xalıqara oyışmalar kebek Yevropa Berlege dä Gruziädä 4nçe ğıynuarda ütkärelgän häm Mixael Saakaşvilinı xakimiätkä kitergän saylawlarnı xuplap çıqtı. Räsmilär yarlılanğan ilgä östämä aşığıç yardäm cibäreläçäk dip äytsälär dä, alar Brüssel belän tığızraq mönäsäbätlär urnaştıru öçen Saakaşvili törkeme bik nıq eşlärgä tieş bulaçaq dip östäp quyğan.
Yevropa Berlege atna azağında Gruziädä ütkärelgän prezident saylawlarına qänäğätlelek belderde. Yevropa Komissiäseneñ tışqı mäsälälär süzçese Diego de Ojeda berlek Saakaşvili yarışta ciñüen igelekkä qullanır dip kötä dide(audio)
Bez saylawlarnıñ tärtiple ütüe belän qänäğät.Kürengäneçä yaña xakimiätlär kiñ küläm yaqlana.bez yaña xakimiätlär tizlektä xökümät oyıştırır dip ömet itäbez. Bu xökümät Gruziä xalqınıñ yäşäw şartların yaxşırtu öçen bik aşığıç mäsälälärne xäl qılu sälätenä iä bulırğa tieş. Süzçe Berlek, saylawlarnıñ xalıqara standartlarğa kileşle ütüen räsmi räweştä qabul itü öçen, Yevropada iminlek vä Xezmättäşlek Oyışması küzläw missiäseneñ xisabın kötä.Berlek üz küzätüçelären Yevropa oyışmasınıñ törkemenä quşıp cibärgän ide. Yevropa Berlegeneñ isemeneñ belenüen telämägän diplomatı Radiobız xabärçesenä Brüssel atna azağındağı saylawlarnıñ, Şewernadzeneñ çitlätelüenä kitergän közge parlament saylawları belän çağıştırğanda küpkä irekleräk häm ğädelleräk ütüe belän kileşä dip beldergän. Yevropa Berlege ütkän ayda saylawlarnı yaqlaw mäqsatında Gruziägä 7million yevrolıq aşığıç azıq tölek yardäme tapşırdı. Oyeda süzlärenä qarağanda Berlek östämä yardämgä äzer.(audio)
Bez BMOnıñ täräqiät programması häm Yevropa Oyışması qısalarında saylawlarnı oyıştıru öçen yardäm birdek häm saylawalarnı qarap bardıq. Bez bigräk tä kileşle waqıtta ütkäreläçäk parlament saylawları öçen dä yardäm birergä äzer.
Yevropa Berlege diplomatı süzlärençä, yäkşämbe könge näticälär ,Berlekneñ yaña kürşelär belän elemtälär urnaştırunı mäqsat itep quyğan ''Kiñräk Yevropa '' programmasına Ärmänstan, Gruziä häm Äzerbaycanğa äğzalıq täqdime yasau mömkinçegen arttıra ,ämma bu qararnıñ qabul itelüe öçen atnalar yäki aylar ütäçäk häm ul simvolik politik deklaratsiä genä bulaçaq. Bu öç ilneñ berse dä älege waqıtta kiñräk yevropa programmasına keräçäk xäldä tügel. Diplomat süzlärençä, Kiñräk yevropa parogramması, qul quyuçılarnıñ Berlek qanunnarınıñ zur öleşen qabul itüen taläp itä. Älege waqıtta könyaq kafkaz illäreneñ berse dä andıy kileşüne söyläşäçäk yäki ğämälgä quyaçaq xäldä tügel. Yevropa Berlege Saakaşvili wäğdä itkän reforma programmasın centekläp tikşerep baraçaq . Nigezle yardäm birelüe bik mömkin , ämma bu reformalar , rişwätçelekkä qarşı köräş,Gruziäneñ Yevropa Berlege, Quşma Ştatları häm Russiä belän mönäsäbätlärendäge progrestan bäyle bulaçaq.
färidä xämit,praga


text:
İzrail' köçläre Nablus şähärendä äl-Aqsa Fidainnarı törkemeneñ kimendä 4 suğışçısın üterde dip xäbär itelä. Xastaxanädäge çığanaqlar äytüençä, bu bäreleştä tağın ber suğışçı häm 11 yäşlek ber qız bala hälak bulğan.
İzrail' xärbiläre Cenin şähärendä dä äl-Aqsa Fidainnarı törkemenä bäyle suğışçılarğa belän bäreleştä alarnıñ kimendä 4-sen üterde dielä.
Bu törkem sişämbe könne Könbatış Yar qapqası yanında bomba şartlatıp İzrailneñ ike xärbien yaralanğan itnixarçı höcüme öçen cawaplılıqnı üz östenä alğan ide.


text:
Ğiraqnıñ könyağında kön sayın 2000-2500 tonna neft' häm neft yağulığı urlana
AUDİO: Bezneñçä Ğiraqnıñ könyağınnan könenä 2000-2500 tonna törle yağulıq urlana. Könlek urlanğan neft, benzin häm dizel yağulığınıñ qimmäte 200 meñ dollar çaması dip isäplänelä.
Anıñ äytüençä, neft' ütkärgeçlärgä maxsus zıyan kiterülär, urlaşular ilneñ könyağında energiä krizisın tağın da qatlawlandıra. May ayınnan birle biredäge ütkärgeçlärgä 15-läp höcüm bulğan. Ul şulay uq, Ğiraqta neft urlawlarğa qarşı köräş başlanğannan birle koalitsiä köçläre 80-läp tanker häm 20 barjanı qulğa aldı dide.


text:
Kauçuk
Kauçuk — tabiği polimer. Sıyfat analizı kauçuknıñ ike elementtan—uglerod häm vodorodtan torğanlığın kürsätä, yağni kauçuk uglevodorodlar klassına kerä.
Tabiği kauçuknı qayber üsemleklärneñ, nigezdä Braziliädä üsä torğan ğeveya ağaçınıñ, sötsıman sıyıqçasınnan tabalar.
Sıyıqça alu öçen ğeveya ağaçında kisemnär yasıylar. Şul kisemnärdän ağıp çıqqan sötsıman sıyıqçanı — kauçuknıñ qolloid eremäsen cıyalar. Annan soñ elektrolit (kislota eremäse) belän tä'sir itep, yäki cılıtıp qoağulyatsiälilär. Qoagulyatsiä näticäsendä kauçuk bülenep çığa.
kauçuknıñ iñ ähämiätle üzlege—anıñ elastiklığı, yağni artıq zur bulmağan tışqı köç tä'sirendä formasın üzgärtüe, mäsälän, suzıluı, qısıluı, ä annan soñ, köç tä'sire tuqtalğaç, yañadan elekke formasına qaytuı.


text:
Title News
Rifqät Xismät: «Tatar bulıp terkälerbez, mäñge yäşär öçen bez!» /Watanım Tatarstan/
«Min üz ilemneñ tulı xoquqlı grajdanı bularaq, ilemdäge xalıq sanı, anıñ milli sostavı, şul isäptän federatsiäbezne tözüçe töp, zur millätlärneñ berse, minem öçen ğaziz tuğan tatar xalqınıñ küpme buluı belän bik nıq qızıqsınıp yäşim». Älege yullar Ulyanovski şähärennän Rifqät Xismätneñ Watanım Tatarstan gazetasınıñ 19 mart sanında basılıp çıqqan «Bez – millätneñ ber balası» dip isemlängän xatınnan. Tatar xalqın berniçä möstäqil millätkä bülgäläw, yäğni tatarnı tarqatırğa omtılu avtornıñ küñelen bik nıq borçuğa sala häm küñelendä zur rizasızlıq uyata. Monı küp ğasırlar däwamında bergä tuplanıp, qaqşamas bulıp oyışqan nıq ber zur millätneñ tamırına balta belän çabuğa tiñli ul. Avtor şulay uq üzeneñ Bua, Çüpräle yaqlarınnan buluın häm mişär dialektında söyläşüen yaza. Ämma ul häm anıñ yaqtaşları üzlären, bez mişärlär, dimilär. Avtor yazuınça:
Bez – çın mäğnäsendä tatarlar, borınğı äbi-babalarıbız kebek tuğan tatar telebezdä uqıybız häm yazabız. Ğoref-ğadät, yolalarıbız, cır-moñnarıbız da ber ük. Bez – ber häm bülenmäs xalıq! Berdämlegebezne tarqatırğa berkemgä dä, berqayçan da yul quymabız.
Ulyanovski şähärennän Rifqät Xismät üzeneñ xatın şiğri yullar belän tämamlıy:
Ber tatar balaları bez, Söyläşäbez ber teldä. Arabızğa çöy suğarğa Tieş tügel berkemdä!
Berdämlektä - bezneñ ğomer, Bezneñ yäşäw köçebez. Tatar bulıp terkälerbez Mäñge yäşär öçen bez!
14 mart könne Mäskäwdä Rusiä fännär akademiäseneñ etnologiä häm antropologiä institutınıñ ğilmi utırışında xalıq sanın alğan waqıtta qullanıla torğan millätlär isemlegen tikşerüläre turında «Azatlıq» radiosı xäbär itkän ide inde. ЗBeздa ПoBoлжbя gazetası da 21 mart sanında älege utırış turında yazdı häm tarix fännäre doktorı, etnolog Damir İsxaqovnıñ bu utırışta yasağan çığışın tulısı belän bastırıp çığardı.
Qayber keräşen tatarlarınıñ xalıq sanın isäpkä alğan waqıtta ayırım millät bulıp yazılu teläge, ä alar Mäskäw ğalimnäre tarafınnan yaqlanıluı uquçılarnı da bitaraf qaldırmıy. Tatarstan yäşläre gazetasınıñ pänceşämbe sanında Arçadan Färit Wafin keräşen qardäşlärebezgä möräcäğät itep bolay dip yazıp çıqtı:
Miña keçkenädän keräşennär belän aralaşıp yäşärgä turı kilde. Kem uylağan bergä üskän, bergä uqığan, tatarça cırlap-biyıp konsertlar quyıp yörgän duslar, millättäşlär üzlärenä ber qawem bulıp ayırılıp kitärgä telärlär dip. Ägär ayırılsalar, nindi teldä söyläşerlär ikän inde alar? Millätneñ töp sıyfatı – anıñ tele bit äle. Dini ayırma millät ayırıluğa säbäp bula almıy. Tarixnı belmägän köe üzeñnän yaña ber xalıq yasarğa tırışu häläkätkä iltmäs dip kem ışandıra ala? Tatar ädäbiätın, sänğaten üsterügä zur öleş kertkän xörmätle keräşen tuğannarıbız küp. Tarixçılar, açığız keräşennärneñ küzen, tel ğalimnäre, añlatığız alarğa tellären. Mäskäwneñ mäkerle päräwez cepläre keräşennärne üzenä urap alğançı süzegezne citkerep qalığız. Betsäk, bergä betärbez. Keräşen tuğan, kermä utqa!
Keşe nindi dä bulsa citdi qarar qılğan waqıtta, ğadättä iñ yaqın keşelärenä kiñäşkä kilä, başqalarnıñ fikerläre belän urtaqlaşa. Arçadan Färit Wafinnıñ da älege xatı keräşen tatarlarına iñ yaqın qardäşlärennän kiñäş bulıp yañğırıy. Ämma älege kiñäşlärne işetergä teläk, döres näticä yasarğa köç tabılırmı ikän keräşen qardäşlärebezdä? Alarnıñ älege qararları waqıt uzu belän ükenerlek bulmasın ide.
Älege temanı däwam itep Mädäni comğa gazetasında basılıp çıqqan Zäy şähärennän Gavril İvanovnıñ «Bez ikençe sortlı xalıqmı?» dip atalğan yazmasına iğtibar itik. Avtor üzeneñ mäqäläsendä ni öçen keräşennärneñ tatarlardan ayırılu teläge tuuı turında uylana. Anıñ fikerençä, ğäyep keräşennärdä genä tügel, ä qayber şovinistik qaraşlı möselmannarda da ikän. Alar tatar xalqın sortlarğa bülgännär, ä keräşen xalqı ğailädä iñ keçkenä enekäş xälendä qalğan. Şulay da yomğaqlaw süzendä avtor bolay dip yaza:
Bezgä – tatar, mişär, keräşengä, bügen nindi genä tormış kiçersäk tä, ayırılışırğa, bülenergä kiräkmi. Çönki bezneñ yıraq tamırlarıbız ber, tellärebez ber. İnde bügen ayırılışu-bülenü wäzğıäte kilep tuğan ikän, anıñ töp säbäplären açıqlarğa häm tiyışle çaraların kürep, monı buldırmıy qalırğa kiräk. Ğadi xalıqnıñ ayırır-bülär närsäse yuq. Ul tatarmı, mişärme yäki keräşenme, ğomer-ğomergä bergä yäşäde, bergä nuja çikte, bergä söende, bergä köende.
Avtor Gavril İvanovnıñ süzläre xaq: bülenergä, ayırılırğa hiç tä yaramıy. Ämma ğailädä keçe enekäş xäledä diyıp üpkäläw nigezsez. Keçkenälärneñ dä üz östenlege bula ğailädä. Ä inde ğailädä bersen qıyırsıtsalar, alar berläşä häm olısı-keçese onıtıla. Gavril İvanov döres yaza, böten ber millätebezgä qurqınıç yanağanda bezgä berläşü möhim.
ЗBeздa ПoBoлжbя gazetasında näşer itelgän İldar Sibgatullinnıñ «Bez – tatarlar» dip isemlängän yazması da uquçı iğtibarın cälep itärlek. Mäqäläneñ avtorı xalıq sanın alu näticäsendä Tatarstan Respublikasında yäşäwçe tatarlar sanı 50 % kim bulğan oçraqta, Mäskäw tarafınnan bezneñ respublika yuk itelep, anıñ urınına rus gubernyası buldıru ixtimalına borçılıp yaza. Üzeneñ şigen Kosovo albannarı belän bulğan misal belän nigezli. Anda da bit, başta Kosovonıñ avtonomiä statusı beterelde, ä annan bu ölkädän albannar üzläre ük quıp çığarıla başladılar. Avtor şulay uq kiläçäk turında uylanıp bolğarçılarnı tatarlardan ayırılmasqa çaqıra. Ayırılğan oçraqta da, Mäskäw öçen alar barıber tatarlar bulıp qalaçaqlar, - dip yaza İldar Sibgatullin.
Mädän comğa gazetasınıñ soñğı sanında urın alğan Tatar Yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullinnıñ «Bitaraf bulmıyq!» digän yazmasında da süz tatar milläteneñ berdämlege turında bara. Tatar milläten waq törkemnärgä bülgäläwne avtor bezneñ millät östenä töşerelgän afät dip sanıy häm bolay dip yaza:
Monıñ töbendä säyäsi maqsat yata, yäğni tatar xalqınıñ sanın mömkin qadär azraq itep çığaru, şunıñ belän anıñ Rusiä Federatsiäsendäge totqan urının keçeräytü. Bu iñ äwäl bezneñ däwlätçelegebez nigezlärenä kiterep suğarğa mömkin. Tatar milläteneñ här wäkile xalıq sanın alu waqıtında yuğarı milli añlılıq kürsätergä, üzen ğorur räweştä barı tik tatar dip kenä yazdırırğa tiyış. Yuqsa, mäsälädäge bitaraflıq bezgä bik qıymmätkä töşärgä mömkin.
Avtor Foat Ğalimullin älege yazmasında şulay uq Başqortostanda bezneñ millättäşlärebezne başqırtlaştıru, yäğni tatar xalqı isäbenä başqortlarnıñ sanın arttıru kampaniäsen tänqitläp çığa.
ЗBeздa ПoBoлжbя gazetasınıñ soñğı sanında Räşit Äxmђtovnıñ baş mäqäläsendä şulay uq xalıq sanın isäpkä aluğa qağılışlı qızıqlı ğına mäğlümatlar birelgän. Avtor yazuınça, Başqortostan Prezidentı Mortaza Rђximov uzaçaq xalıq sanın alu näticäsendä respublikada başqortlar sanı tatarlarnı uzıp kitärgä tieş digän maqsat quyğan. Xäzer isä Başqortostanda başqortlar san yağınnan urıslar häm tatarlardan soñ öçençe urında tora. Uzğan yılğı statistik mäğlümatlarğa nigezlänep Rђximov inde başqortlarnıñ sanın 5 % artıq (27 %) kürsätkän. Başqortostanda tatarlarnıñ sanın kimetü Tatarstanğa qarata zur udar bulaçaq, - dip näticä yasıy Räşit Äxmätov.
Federal' Sobranie häm Rusiä Federatsiäse parlamentı ğamälgä quyğan Poccийckaя Фeдepaция ceroдHя digän jurnal soñğı nomerında Tatarstan Respublikasınıñ Bawlı rayonı turında mäqälä bastırıp çığardı. Mäqälä «Bawlı – şäfqätle şähär» digän baş isemdä täqdim itelgän häm anda süz rayonda xalıqnı sotsial' yaqlaw eşeneñ barışı turında bara. Rayonda älege eşneñ cayğa salınuı turında Bawlı rayonı xaqimiät başlığı Nurislam Xabipov häm rayonnıñ sotsial' yaqlaw idaräse başlığı Natal'ya Xabirowalar söyli. Älege citäkçelärneñ süzlären dälilläp, yazma fotolar belän tulılandırılğan.
«Azatlıq» radiosı öçen atnalıq matbuğatqa küzätüne Rawil Saqmarov äzerläde


text:
Qırğızstandağı üzbäk qaçaqları öçençe ilgä cibärelä, ämma qaya?
May ayında Ändicandağı qanlı waqiğälärdän qaçqan häm çik aşa waqıtlıça kürşe Qırğızstanğa çığıp urnaşqan üzbäk qaçaqları öçençe ber ilgä cibärelä - Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qaçaqlar idaräse çärşämbedä şulay dip belderde. Älegä qädär Qırğızstan xökümäte şul qaçaqlarnı kire Üzbäkstanğa qaytarırğa cıyınuın beldergän ide. Monı räsmi Taşkent ta taläp itep tordı. Xäzer inde qaçaqlar wäzğiatenä yaña ber täräqqiat östälde, Kärim Kamal bügen şul xaqta söylär.
Audio, Carlos Zaccagnini
"Älegä üzbäk qaçaqların könyaqtan başqalağa kiterü eşe bara, ul bügen, yäğni çärşämbe irtän başlandı häm irtägä dä däwam itäçäk" di BMO qaçaqlar idaräseneñ Qırğızstandağı wäkile Zaccagnini. Şuşı küçerü eşläre keçkenä oçqıçlarda alıp barıla, üzbäk qaçaqları Bişkäkneñ "Manas" hawa alanında tuplana. Qaysı ilgä cibärelüe xaqında alar älegä üzläre dä belmi:
Audio, qaçaq
"Bezdä älegä bernindi dä mäğlümat yuq", di Bişkäkkä kiterelgän qaçaqlarnıñ berse. "Mondıy awır şartlarda Üzbäkstanğa qarağanda öçençe ber ilgä kitü xäyerleräk, bezne qaya cibärälär, şunda baraçaqbız inde" dip däwam itä ul. "Manas" hawa alanı başlığınıñ urınbasarı Nadırbäk Mametov, qaçaqlar Romaniägä cibärelä ala, monıñ öçen Berläşkän Millätlär Oyışması "Boeing 747" oçqıçın qullanaçaq digän ide. Läkin qaçaqlar idaräseneñ Jenevadağı ölkän wäkile Astrid van Genderen Stort monı kire qaqtı:
Audio, van Genderen Stort
"Romaniägä yul totaçaq "Boeing 747" turindağı xäbär yalğan, qaçaqlarnıñ berse dä comğa irtäsenä qädär berqaya da kitmiäçäk" dip belderä Berläşkän Millätlärneñ qaçaqlar idaräse wäkile. Ul şulay uq, alar ber ilgä genä cibäreläçäkme, ällä inde berniçä ilgäme - monısı da älegä xäl itelmägän di. Romaniädän tış törle farazlarda Çexiä, Kanada, Ukraina kebek illär dä atala. Carlos Zaccagnini, üzbäk qaçaqların qabul itärgä äzer bulğan il monı älegä kiñ cämäğätçelekkä çığarunı telämi dide:
Audio, Carlos Zaccagnini
"Bez bu mäğlümatnı älegä bäyän itä almıybız, qabul itäçäk il bezdän şunı ütende, şuña da min mäğlümat çaraları monı häm anıñ iminlekkä bäyle buluın añlar dip ömetlänäm, di Zaccagnini. Niçek kenä bulmasın, iseme äytelmägän şul ilgä qaçaqlar waqıtlıça ğına cibärelä - Berläşkän Millätlärneñ wäkilläre monısın inde açıqtan-açıq äytä. Berük waqıtta qaçaqlarnıñ kire üzenä qaytarıluın Üzbäkstan da taläp itä. Yün ayında qırğız yağı üzendäge 4 qaçaqnı üzbäk xakimiatenä inde tapşırğan da ide. Ämma töbäktäge xalıqara humanitar oyışmalarnıñ wäkilläre, Ändican qaçaqları Üzbäkstanğa qaytarılğan oçraqta alarnı anda törmä cäzası häm cäfalawlar kötä dip kisätä. Äle genä alğan xäbärgä qarağanda, Romaniä üzeneñ Berläşkän Millätlär belän qaçaqlarnı qabul itä alu şartları turında söyläşülär alıp baruın beldergän. Bu xaqta ilneñ eçke eşlär ministrlığı wäkile xäbär itte.
Kärim Kamal


text:
Paqıstan ilçese Tatarstan belän xezmättäşlekkä ömetlänä
Oçraşular barışında üz tauarıñnı maqtaw ğädätkä äylänep kitte. Bazar şartları şul. Paqıstan ilçese Mostafa Kamal Kazinıñ Tatarstan säwdä häm tışqı iqtisadıy bağlanışlar ministrınıñ berençe urınbasarı Linar Latıypov häm respublikanıñ törle citeşterüçe şirqät wäkilläre belän oçraşuı da näq üz tauarıñnı maqtawğa oxşap qaldı.
Mostafa Kemal Kazi oçraşuğa ulı Meyxar belän kilgän ide. Wäkilneñ ulı Londondağı iñ zatlı sanalğan iqtisadi mäktäptä uqı. Kanikul waqıtında Tatarstannı belän tanışırğa telägän.
Säwdä häm tışqı iqtisadıy bağlanışlar ministrı urınbasarı Linar Latıypov bezdä sezneñ kebek möselman digändäy, “İnşalla” dip qabatlıy-qabatlıy Tatarstan, Qazan turında söyläde. Darular citeşterä torğan şirkätneñ bülek mödire Rawilä Fäxretdinova üzlärendä xäläl tauarlar citeşterülärenä basım yasadı. Motor yasaw, suıtqıçlar citeşterü häm tağın berniçä, nigezdä saqlanu ölkäsenä qarağan oyışma wäkilläre dä üzlärendäge citeşterü tarmağı belän tanıştırdılar. Saqlanu ölkäse öçen tözelgän şirqat'lärneñ xäzer köndälek kiräk-yaraq çığaruları turında äyttelär. Oçraşuda töp süz neft', boralaqlar, “KAMAZ” maşinaları turında bardı.
Paqıstan ilçese soñğı waqıtta Qazannan 13 boralaq satıp aluların äytte. Alar cir teträwdän soñ xalıqqa yärdäm itü, yäğni tawlı cirlärgä kiräk-yaraqlar taşu öçen qullanılğan. “KAMAZ” maşinasın cıyu buyınça Paqıstan-Rusiä urtaq şirkäte buldırılğanın. Berençe maşina inde bıyılnıñ fevralendä cıyılğan.
İlçe Tatarstan belän Paqıstan şirqat'läre ber-berse belän tığız elemtädä bulıp, turıdan-turı eşläsennär ide digän teläk belderde. Häm Tatarstan eşmäkärlären tanışu öçen Paqıstanğa eşlekle säfärgä çaqırdı.
Mostafa Kamal Kazi üzlärendä tuqıma ölkäseneñ şaqtıy üseş alğanın äytte. Şulay uq ul Paqıstannıñ bank eşçänlege buyınça täcribäse zur buluın assızıqladı.
Paqıstan banklar häm finanslar ölkäsendä alğa kitte.. Küp kenä xalıqara banklarda bezneñ xezmätkärlär eşli. Alar anda citäkçelär däräcäsendäge urınnarda xezmät itälär. Amerika, Aurupa banklarında bezneñ keşelär. Oçraşuda İslam konferensiäse oyışması turında da äytelde. Rusiäneñ älege oyışmağa kerüe mönäsäbätlärne tağın da yaqınayta dide Paqıstan ilçese häm İslam üseşe bankınıñ härwaqıt matdi yaqtan yärdäm itärgä äzer buluın belderde.
Linar Latıypov Paqıstan ilçesenä büläkkä Şämail, Qol-Şärif mäçete turında kitap häm disk büläk itte.
Landış Xarrasova


text: Amerika xärbi citäkçelege Kabuldağı üzäk xäkimiät kontrolenä kergän rayonnarnıñ artuına qarap, ilneñ tönyäğında bäreleşlär däwam itäçäk dip farazlıy. Xärbi citäkçelek wäkile Matt Beevers, Äfğan xökümäte, cirle xärbilär östenlek alğan töbäklärdä dä üzläreneñ yoğıntısın urnaştırığa tırışa dip, bilgeläp ütte. Beevers fikerençä, Faryab wilayätendä häm Mazari Şärif şähärendäge bäreleşlärne kiterep çığarğan qarşılıqlar, säyäsi yullar belän xäl itelergä tieş. Äfğanstan törmälärennän tuğız paqstanlı azat itelgän. Alar soñğı yıllarda küzläwçelektä häm taliblar belän eş alıp baruda ğäyeplängän bulğan. Afğan xäkimiätläre totqınnarnı azat itü Paqıstannıñ sorawı buyınça häm yaxşı niättän çığıp eşlände dip belderä.


text:
Başqortstan Däwlät Cıyılışınıñ qanunçığaru palatası respublika qanunnarın Rusiänekenä täñgälläşterü öçen cıyıldı. Moña qadär respublika rayonnarında parlamentnıñ küçmä utırışları da uzğan bulğan. Rusiägä täñgälläşü töbäklärdäge mäğlümat çaralarına da qağıla. Ufada 3 kön däwamında Rusiäneñ 20dän artıq radio häm televideniä şirkätläre wäkilläre yaña şartlarda yäşäp qalu turında fiker alıştı.
İnde kiçä xäbär itkänebezçä Ufağa ber köngä genä Rusiäneñ saqlanu ministrı Sergey İvanov kilep kitte. Hawa alanınnan uq xärbi texnika häm qorallar kürgäzmäsenä yul totqan digän xäbärdän başqa wäkilçelekneñ Başqortstanda ütkärgän oçraşuları turında täfsille mäğlümat alıp bulmadı. İvanovnıñ Başqortstan prezidentı belän oçraşqan bulğanı ğına mäğlüm.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Atom qoralları eşläp çığarırğa ezärlänä dip qaralğan Tönyaq Korea BMOsı qoral inpektorların ildän quıp çığardı. Şulay da prezident G.Bush administratsiese Koreadağı wazğiätne krizis dip ataudan totılıp qalıp Ğıyraq dönyada tınıçlıqqa qurqınıç tudıruçı töp il bulıp tora belderä . AQŞ räsmiläre Waşingtonnıñ qapma qarşılıqlı säyäsäten açıqlarğa tırışa.
Waşington Dönya iqtibarın Ğıyraqnıñ küpläp üterü qoralları qurqınıçına cälep itkändä , Tönyaq Korea yäşren atom programması buluın faş itte, BMOsı qoral inspektorların ildän quıp çığardı häm plutoni eşläp çığaru öçen reaktornı aktivlaştıraçağın belderep cämäğätçelekne borçuğa saldı. AQŞölkän räsmiläre Pxenyangnıñ ber yäki ike keçkenä atom bombasına iä buluın belderä.
Ğıyraqta qoral tikşerüçeläre älegäçä ber nindi tıyılğan qorallar tapmadı häm Bagdad xezmättäşlek itä.
Waşingtonda administratsie Ğıyraq küpkä ciddiräk problema tudıra dip däğvä itep Farsı Qultığında suğışqa äzerlänä häm Pxenyangnıñ qarşılıq kürsätüen krizis dip ataudan totılıp qalıp, anı diplomatik yullar belän xäl qılu mömkin di.Däwlät departamentı süzçese P.Rekeer äytüenä qarağanda ,Tönyaq Korea, ğıyraq vä İran dönya tınıçlığına qurqınıç tudırsalar da , här ilgä ayrım mönäsbät kürsätelergä tieş, här ilgä kileşkän urtaq diplomatie yuq, törle qorallarnı törle waqıtta qullanırğa , törle problemalarğa törle mönäsbät kürsätelergä tieş, här närsäneñ üz kontextı üz tarixı bar.
Şulay da eçtä häm çit illärdä , Ğıyraq häm Tönyaq Koreağa qarata kürsätelgän tämam ayrı mönäsäbät añlaşılmauçanlıqqa häm borçıluğa säbäp bula. Qayberäülär moñı ike yözlelek dip atıy. Eleke däwlät sekretarı Warren Christopher süzlärençä bu Bush administratsiese tışqı prioritetlarınıñ tämam yalğış buluın kürsätä.İkençeläre bu mönäsäbät Amerikannar öçen küpläp üterü qorallarına qarağanda , neft häm İzraelne saqlau ähämiätleräk buluın açıp sala dip äytä.
Prezident Ronald Reagannıñ milli imenlek mäsälälärendäge kiñäşçese professor Raymond Tanter mondıy sorau quya : añlaşmauçanlıq buluı bik tä añlaşıla ,Ğıyraqqa Tönyaq Koreağa qarağanda küpkä kiskenräk mönäsäbät küresätelüen niçek aqlısın?
AQŞ räsmiläre alıp barılğan säyäsätne añlatırğa tırışa. Ütkän yäkşämbedä däwlät sekretarı Colin Powell in kimendä 5 televidinie programmasında Waşingtonnıñ pozitsiesen aqlarğa omtıldı . Ul AQŞ ,atom programması häm Bmosı qoral inspektorları turındağı qararların üzgärtüe öçen Qıtay, Russiä, Könyaq Korea häm Yaponie belän bergäläp basım yasıy dip belderde. Powell bez söyläşülärgä açıq ämma Pxenyang qararların üzgärtü öçen adımnar atlağançığa qädär aña yardäm birelmiäçäk dide. Tönyaq Korea AQŞnıñ yasauı mömkin berençe höcüm säbäple atom qoralları eşläp çığarırğa mäcburbız dip äytep Waşington belän turıdan turı söyläşülär häm berberenä höcüm itmäü turında kileşü taläp itä. Powell yäkşämbedä Pxenyang-ğa suğış başlatu turında bernindi dä plannnar yuq dide. Powell süzlärençä;
Bez häcüm itergä cıyınmıybız. AQŞnıñ säyäsi, iqtisadi , diplomatik häm xärbi mömkinçelekläre bar . Ämma bez älege mizgeldä Tönyaq Koreanı kisätep, krizis atmosferası buldırırğa telämibez,
AQŞnıñ qayber räsmiläre xosusi söyläşülärdä Waşington bälkim dä Pxenyangqa ekonomik basımnı arttırıp , anıñ ballistik raketalar satuın tuqtatır dip äytä. Raketalar satu anıñ töp kilere. Ämma Pxenyangqa iqtisadi basımnı arttıru belän Seul kileşmiäçäk dip kötergä kiräk. Russie, Qıtay häm Yaponie şulayuq Pxenyangnı artığı belän izolatsiedä qaldıruğa qarşı. Älegä yaña sanksiälär qaralmağan. Däwlät sekretarınıñ yardämçese James Kelly kiläse ay başlarında Seulğa baraçaq. Däwlät Departamentı süzçese Reeker , AQŞları Tönyaq Korea belän yaxşıraq mönäsbätlär urnaştıru öçen Prezident Buş säyäsätenä esasän qıyu dialog alıp barırğa äzerlänä dip äytte
Analitik Raymond Tanter süzlärençä AQŞnıñ Ğıyraqnı suğış belän kisätüe ä Pxenyangğa diplomatik basım yasauı aqlana , Bagdad belän Pexneyang berbersennän nıq ayrıla. Saddam küpläp üterü qoralları qullanğan, kürşelärenä basıp kergän keşe , neft baylığı säbäple Ğıyraqnı sanksielär belän kontrol itü qıyın. Tönyaq Korea isä diplomatik häm ekonomik basımğa zäğif, şunlıqtan anı kisätep , yañap bula.
Ayruça analitiklar qaraşınça Tönyaq Koreaga höcüm oyıştıru bik qurqınıçlı, ber millionlıq armiegä häm köçle artileriegä iä Pxenyang başqala Seulnı suğış başlagançı uq cimerä ala.
Läkin başqa törle uylauçılar da bar. Senatnıñ tışqı mönäsäbätlär komitetınıñ eleke citäkçse senator Joseph Biden fikerençä Ğıyraqta eşlär aşığıç tügel. İnspektorlar anda, älegä xezmätäşlek bara.Ämma Tönyaq Koreada xällär kontroldan ıçqınsa, Ğıyraqqa qarağanda AQŞ mänfäğätlärenä küpkä kübräk zian kiterä ala. Könyaq Koreanıñ fevraldä eş başına kiläçäk yaña prezidentı suqır kileş AQŞ säyäsätenä iärüne tänqtli ..Seul Tönyaq Koreadağı atom bäxäseneñ çişelüe öçen Pekingnıñ Pxenyangğa kübräk basım yasauın sorıy. Könyaq Korea tışqı eşlär ministırınıñ urınbasarı bugen Pekingdä bu turıda söyläşülär alıp bardı. İke yaq mäsäläne dialog aşa çişü turında kileşkän. Analitiklar Seul belän Waşington arasında kiñäyä barğan upqın , sonğı çiktä Könyaq Koreanıñ AQŞtan xärbi bäylelegen kimeter häm anıñ Peking belän mönäsäbätlären nığıtır dip ışana
Färidä Xämit, Praga


text: Ukrainada ütkän prezident saylawlarında ciñelü kiçergän premier-ministr Viktor Yanukoviç saylaw näticälären yuqqa çığaru yulların ezli. Üzäk saylaw komissiä wäkile Zoya Çarikova süzlärençä, anıñ şiqayätlär isemlegendä 225 okruğta tärtip bozu oçraqları kiterelgän. Bügen Yuğarı mäxkämä, Yanukuviç tapşırğan 4 şiqäyätneñ bersen, soñ tapşırılğan dip, qarawdan baş tarrtı. Bügen Yanukoviç xökümät utırışında qatnaşırğa tieş ide. Yuçenko tarafdarları xökümät binasın tomalap quydı. Utırış başqa binada ütkän dip xäbär itelä, ämmä Yanukoviç anda qatnaşmağan.


text: 4 mart uzğan qarşılıq aksiäse şähär xakimiäte binası qarşındağı Lenin mäydanında uzdı. Anda dürt meñnän artıq keşe qatnaştı. Qarşılıq aksiäsen oyıştıruçılar - Rusiä kommunistlar firqäseneñ Başqortstan bülekçäse. Çarada kommunal xezmätlärgä tüläwlärneñ yuğarı buluına rizasızlıq belderelde, taşlamalarnı kire qaytaru taläp itelde. Uram cıyınında iñ “qızu” çığışnı Ayrat Dilmöxämmätov yasadı. Ul xalıqnı inqilabqa çaqırdı. Cıyın axırında rezolyutsiä qabul itelde. Anda Rusiä prezidentınnan kommunal reformanı köçennän çığaru taläp itelgän. Başqortstan prezidentına “urlağannarın xalıqqa qaytarıp, säyäsättän kitärgä” dip taläp itelgän.


text:
“Qazannıñ tarixi yözen häm milli arxitekturasın saqlap qalu” digän tügäräk östäl uzaçaq
AUDİO: (Yägäfärov Çallı bülege citäkçese Räfis Kaşapovnıñ törmägä yabıluı tarixı xalıqara rezonans ala, Tatarstanda milli xäräkät tiräsendäge wäzğıät tiskäre taswirlana, di.)
Ä inde xäzerge waqıtta ictimaği üzäk “Qazannıñ tarixi yözen häm milli arxitekturasın saqlap qalu” digän temağa tügäräk östäl äzerläw mäşäqätläre belän mäşğül ikän. AUDİO: (Yäğäfärov Qazannıñ 1000 yıllığına äzerlänü çaralarında bik küp tarixi binalarnı sütü, tarixi urınnarnı üzgärtep qoru qaralğanlıqtan tügäräk östäl temasınıñ aktualläşüe turında äytä.)


text:
Tatarstan Aqsaqallar Şurası räise Äxmät Ğaliev wazifasınnan kitte
Bu turıda Tatar-inform agentlığı xäbär itä. Äxmät Ğaliev Amerikanıñ Chicago universitetına çaqıru alğan. Räis wazifaların başqaruçı itep Şura eşlären alıp baruçısı Bernard Qasıymov bilgelänä, yaña räis aldağı öç yıl eçendä bulaçaq Qorıltayda saylanaçaq. Aqsaqallar Şurasında şulay uq komersiä direktorı wazifası buldırılğan häm tışqı elemtälär departamentı buldıru xuplanğan. Şura prezidiumı räise itep muzıka belgeçe professor Mäxmüt Niğmätcanov saylanğan.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle


text:
Bäräñgegä häykäl xalıq küñelendä quyılğan
“Tatarstan yäşläre” gazetası yuq qına äyberdän dä mögez çığara belä. Üzeneñ uquçıları arasında yış qına törle konkurslar ütkärep kilä. Bu añlaşıla da – bügen tatar telendä çığuçı gazetalar sanı bik küp, uquçını cälep itär öçen ällä nindi qızıqtıruğa barırsıñ. Tik “Tatarstan yäşläre” qupşı büläklär belän şaqqattırmıy.
Tatar xalqı üzeneñ tormışın bäräñgedän başqa küz aldına da kiterä almıydır. Yuqqa ğına anı ikençe ikmäk dip yörtmibez bit. Äle bit küplärneñ ğömere awılda yaz, cäy, köz ayları şul bäräñge baqçasında qazınıp ütä. Şunı istä totıp, “Tatarstan yäşläre” gazetası “Bäräñgegä häykäl” digän bäyge iğlan itep, ciñüçelärgä “Tatarstan qırı” fänni berläşmäseneñ üzägendä üsterelgän yaxşı sortlı çäçülek bäräñge birergä wäğdä itkän ide.
Ber ay däwamında bäräñge belän bäyle qızıqlı, istälekle, mäğnäle, ğibrätle xällär, ğomumän bäräñge belän bäyle, yäki aña qatnaşı bulğan yazmalar gäzit bitlärendä daimi basılıp kilde.
Pänceşämbe könne ciñüçelärneñ isemlege bilgele buldı. Berençe urınnı ayulağan Aznaqay şähärennän Älfinur Ğaliewa 3 qapçıq, 2 urınğa Ägercedän Läysän Borhaniewa 2 qapçıq häm 3 urın alğan Ätnä rayonınnan Kadriä Zaripova 1 qapçıq bäräñge belän büläklänäçäklär.
Baqsañ, bäräñge tatar xalqı öçen ğadi rizıq qına tügel ikän, aña keşelär tormışındağı qızıqlı, ğibrätle xällär dä, xätta yazmışlar da, küñelgä señep qalğan qızıqlı xatirälär dä bäyle. Bu süzlärne redaksiägä işelep kilgän yözlärçä xat dälilli. Bäräñgegä häykäl xalıq küñelendä inde quyılğan , bälki aña başqalabız Qazan üzägendä çın häykäl torğızırğa da waqıt citkänder?
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Tatar oyışmaları tatar tele statusı mäs'äläse turında xakimiätlärgä xatlar äzerli
Mäğlüm ki, bıltır dekäber ayında prezident saylawlar waqıtında ğämäldäge ilbaşı Mortaza Räximov Başqortstanda tatar telenä dä status birü mäsäläsen qanuní yul belän xäl itäçägen ışandırğan ide. Ämma saylawlardan soñ ike ayğa yaqın waqıt ütsä dä, republík citäkçeläre bu mäsäläne ber genä dä iskä töşermäde.
Menä şuşı xällär Başqortstan tatar cämäğätçelegen häm tatar milli oyışmaları citäkçelären yañadan da bu mäsälägä nıqlap totınırğa häm republík citäkçelärennän üz wäğdälärenä cawaplıraq qarawnı taläp itü çaraların başlarğa etärde. Uzğan atnanıñ şimbäsendä uzdırğan berlektäge cíılışında tatar milli oyışmaları Başqortsanda tatar tele statusın xäl itüdä yärdäm sorap, Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa häm başqa yuğarı dairälärgä xatlar äzerlägän ide. Ul xatlarnı bu atnada här tatar milli oyışması üzläreneñ aktíf äğzaları belän ayırım – ayırım da tikşerep çıqtı häm mäğlüm buluınça, alar üzläreneñ qayber östämälären dä kertkän bu xatlarğa.
14 febräl könne Başqortstan tatar milli oyışmaları Ufada tağın şul uq sostawta cíıla. Bu cíında alar inde äzerlängän xatlarnı yañadan bergäläp tikşeräçäk häm bar oyışmalar isemennän dä alarğa imza quyaçaq. Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qömitetı räise urınbasarı, Tatarstannıñ Başqortstandağı säwdä häm iqtisadí wäkillege citäkçese Ramil Bignov äytüençä, bu xatlar kiläse atna başında uq adresatlarına cibäreläçäk, ä Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa yazılğan xat ike – öç kön eçendä anıñ üz qulına tapşırılaçaq. «Bu xaqta inde aldan kileşü bar, – di Ramil Bignov. – Putinğa xatnı bernindi aradaşçılarsız üzenä tapşıraçaqbız, çönki kanselárí aşa tapşırsañ, xatnıñ aña barıp citmäwe ixtimal. Barıp citkän oçraqta da, uraw yullar belän bik ozaq barırğa mömkin ul. Ramil äfände fikerençä, Başqortstandağı tatar tele statusı mäsäläse buyınça üz fikeren Putin 14 marttağı saylawlarğa qädär äytsä, xäyerleräk. Annan soñğa qalsa, anı tağın onıtaçaqlar häm tatar milli oyışmaları başqa – tağın da qatğíraq çaralarğa kereşergä mäcbür bulaçaq.
Şunı da iskä töşerep ütik, Başqortstan tatar milli xäräkäte liderları republíkta tatar telenä däwlät tele statusı alu öçen köräşä. Alar fikerençä, tatar tele bu däräcägä bik tä layıq, ä räsmi status belän genä Başqortstanda tatar telen yaqlap ta, saqlap ta bulmayaçaq.
Ä başqort milli oyışmaları häm başqort ğälimnäre tatar telenä status birügä kisken qarşı. Misal öçen, bu temğa Başqorstan Fännär akademísınıñ Tarix, tel häm ädäbiät institutı direktorı İldus İlişevnıñ fikerläre tübändägeçä.
(yazma)
Sez Başqortstan Fännär akademísınıñ Tarix, tel häm ädäbiät institutı direktorı İldus İlişevnıñ fikerlären tıñladığız.


text:
Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov Rusiä häm Başqortstan xakimiätläre arasında wäkalätlärne büleşü kileşüe ölgesen äzerläw turında färman imzaladı.
Bu färman nigezendä kileşü ölgesen maxsus komissiä äzerliäçäk.
Räximov bügen şulay uq bu komissiägä kemnär kerüen dä bilgeläde.
Aña Rusiä Däwlät Duması, Başqortstan Däwlät Cıyılışı deputatları, Başqorstan Yuğarı mäxkamäse, prezident idaräse, xökümäte wäkilläre, ministrlıqlar citäkçeläre, şulay uq fänni oyışmalar häm yuğarı uqu yortları wäkilläre kertelde.
Komissiäne prezident idaräse başlığı Radiy Xäbirov citäkli.


text:
Bıyıl Başqortostandıñ iñ olo awıldarınıñ berehe Yuldıbayğa nigeź halınıuğa 800 yıl tula. Başqort ile taríxına ayırılğıhıź bäylängän awıl yübileyı Respublika külämendä ütkärelä. Premer-ministrı Rafael Baydäwlätov qul quyğan boyoroqqa yaraşlı, Yuldıbayğa arnalğan tantanalar augustıñ yegerme altıhında uźğarıla.
Oşoğa tiklem Yuldıbay awılın töźökländerew, mäźäniät häm mäğärif uçrejdenieları binaların töźökländerew, hıu alıu qorolmaların häm hıu ütkärgestärźe rekonstruksialaw tamamlanırğa teyeş. Awıl xäkimiäte bilämähe başlığı Şämsetdin Däwlätsurin äytewensä, yübiley tuğandar häm yaqtaştar osraşıuına äylänäsäk. Bayramğa Yuldıbayźa tıuıp üskän, xäźer inde Räsäy häm başqa däwlättärźä yäşäwselär saqırılğan.
Yuldıbay turahındağı täwge mäğlümättär XIII bıuatqa tura kilä. Awıl bilämälärendä tabılğan törlö bıyala muyınsaqtar, könküreş käräk yaraqtarı oşo urında başqort awılı bulıuı turahında höyläy.


text:
Tatar Ostap Benderı Mordoviäda
Bıyıl fevral' ayında häm mart ayı başında Mordoviäda bay häm bay bulmağan tatarlarnıñ aqçaların aldap aluçı ber keşe totıldı. Xalıqtan aldap aqça cıyu xäbärlärenä xäzerge köndä kemneñ dä ise kitmi – qaraqlar, juliklar, moşenniklar – alarnı här kön diärlek televizorda kürsätälär. Ämma Mordoviäğa kilgän bu Nail Gumirov isemle keşe ğadi julik häm moşennik tügel. Bu keşe tatarlarnı alarnıñ milli xislärennän faydalanıp aldıy yöregän.
Ul üze äytkänçä, anıñ iseme Nail Räsim ulı Gumirov, 1974 yılda tuğan, Qazan şähärendä yäşäwçe. Üzen-üze Qazannan Mordoviä tatarlarına mädäni häm metodik yärdäm itärgä cibärelgän dip, Qazan mädäniät üzägeneñ konsertlar bülege başlığı dip tanıta yöregän.
Ä çınında bu bändä, Nail Gumirov, törmädän qaçqan cinayätçe ikän. Ul Orenburg ölkäseneñ Saraqtaş rayon sudı prigovorı belän “MoшeHHичecTBo”, “PacTpaTa или пpиcBoeHиe cpeдcTB” stat'yaları belän şul uq Orenburg ölkäseneñ Novotroitsk şähäre yanında urnaşqan Guberlya poselogınıñ 11 nçe nomerlı poseleniesında ike yıllıq cäzäläw srogın tutıra bulğan. 2002 yılda Nail Gumirov bu poseleniedan qaça häm 2 yıldan artıq federal' ezläwdä bula. Şul waqıt eçendä küpme xalıqnı aldap ölgergänder, ber Xoday üze genä belä.
Mordoviäğa kiler aldınnan, Nail un kön Sankt-Peterburg şähärendä torıp, andağı tatarlardan 40 meñ sum aqça cıyğan. Nail anda ber tatar äbiendä yäşägän, un kön äbineñ aşın aşağan, çäyen eçkän, ä kitär aldınnan mesken äbineñ kesäsennän 1500 sum aqçasın da urlap kitkän.
Fevral' ayınıñ ber könendä Mordoviänıñ Azyurqa awılında, cide mäçetneñ berse yanında xalıq öylä namazınnan çıqqanda alar yanına Qazan tele belän söyläşüçe ber yäş keşe kilä. Azyurqa xalqı bu yegetneñ närsä söylägänen awırlıq belän añlağanğa, anıñ yanına Qazanda uqığan Rawil isemle ber awıldaşların çaqıralar. Yeget keşe üzen Nail Gumirov dip tanıta häm awıl keşelärenä bilgele bulğan tatar milli xäräkäte aktivistı, yazuçı Fäwziä Bäyrämovadan qaynar sälamnar tapşıra. Fäwziä xanım Azyurqa awılında bulğanı bar häm monda anıñ avtoritetı bik zur. Citmäsä, Fäwziä xanım Bäyrämova näq şul Rawilneñ öendä qunaqta bulğan ikän. Şunnan Qazan qunağın bik yaxşı itep qarşı alalar, aşatalar-eçerälär, munça yağalar.
Azyurqadan Nail Mordoviä tatarlarınıñ başqalası Lämberä awılına kitä. Monda anıñ Qazan buyınça ber tanışı bar ikän, Güzäl Fetxullova, rayon Mädäniät yortınıñ sänğat citäkçese. Anıñ yärdäme belän Nail Gumirov rayon mädäniät idaräse başlığı Şamil Kurmakaev häm başqa mädäniät xemätkärläre belän tanışa. Annan soñ qaçqın cinayätçe rayon başlığı Käbir Al'myaşev belän dä duslaşıp ölgerä. Ul rayon başlığına häm başqalarğa şundıy äkiät söyli. Yänäse, 17 martta “Aq bars” bankı xisabına Qazannan Lämberä rayonına artistlardan häm pedagoglardan torğan ber brigada kiler. Atna buyında alar tatar awıllarında mäktäplärdä master-klasslar ütkärer, yäş talantlar belän eşlär, awıllarda buşlay konsertlar kürsäter. 25 keşene şul atna buyı totarğa Lämberä rayonı alınır, ä inde tağı 5 keşe maxsus şartlarda torırğa tieş, yaxşı şartlarda. Alar – Tatarstannıñ kürenekle keşeläre, yazuçılar, sänğat eşlekleleläre. Şul 5 keşene urnaştırunı “Yaqtaşlar” cämğıäte räise Şämil Bikmaev üz östenä alınırğa tieş bula. Nail Gumirov tatarlar belän genä aralaşıp qalmıy, Saranskida mädäniät ministrı Petr Tultaev belän dä tanışa, anıñ belän bergä konsertqa da bara.
Nail tatlı süzlär söyläp kenä qalmıy. Yaña tanışlardan, törle sıltawlar belän, kübese burıçqa dip, aqça da ala bara. Kemnän kübräk, kemnän azraq. Lämberä cırçısı Umidä Yäxinadan 300 sum, mädäniät idaräse başlığı Şamil Kurmakaevtan 200 sum, rayon başlığı Käbir Al'myaşevtan 500 sum, “Yaqtaşlar” cämğıäte räise Şamil Bikmaevtan häm anıñ ulı Yunirdan 3200 sum ala.
Mordoviä möftie Räşit Xalikovqa Nail üzeneñ millioner Ralif Safin belän bik dus buluın söyli. Yänäse, cırçı Alsunıñ ätise Ralif Safin Saranski mäçeten tözep beterüdä hiçşiksez yärdäm itär, dip ışandıra. Häm Räşit xazrättän dä burıçqa diep 1000 sum aqça ala.
Nail aqça alıp qına qalmıy, ul kürenekle tatarlarğa ber-berse turında naçar süzlär dä söyli ikän. Mäsälän, “Yaqtaşlar” cämğıäte räise Şamil Bikmaev häm Mordoviä möftie Räşit Xalikov arasında bulğan qarşılıqlardan faydalanıp, ul alarnıñ araların tağı da bozarğa tırışa.
Nail Gumirov möftidän üzennän 1000 sum ğına aqça alsa, möftiätneñ press-sekretare Marat Salimovtan 6000 sum burıçqa diep ala. Ruzaevqa biznesmenı häm möftiät şurası äğzası Rinat Rezepovtan Nail başta 1000 sum ala. Annan soñ Rinat Rezepov cırçı Umidä Yäxinağa kostyumnar alırğa dip tağı 10000 sum birergä wäğdä itä. Nail şul 10 meñ sumnı, Rinat üze Ruzaevqa şähär sovetında utırışta bulğanda, anıñ xatını Nailädän alırğa tırışa, ämma Rinatnıñ xatını bu 10 meñ sumnı birmi, tik burıçqa dip 1500 sum ğına birä.
Rinat Rezepov şähär sovetı utırışınnan soñ öenä kilä häm xatını Nailä Qazan qunağınıñ tağı ber qat kilep kitüen söyli. Rinat şiklänä başlıy, “bez bu keşegä aqça biräbez, di, ä anıñ pasportın da kürgänebez yuq”, di. Rinat şunda uq Lämberägä şaltırata, “Umırzaya” ansamble citäkçese Failä Ravilovadan Nail Gumirovnıñ dokumentların qarawın sorala. Failä Naildän pasportın kürsätüne sorıy, ämma Nailneñ niçekter yöze ağarına, qulları qaltırıy häm ul rayon Mädäniät yortınnan tiz genä çığıp kitä. Nail yaxşı añlıy, dokumentlar soradılarmı, Mordoviädan tiz genä qaçıp kitärgä kiräk.
Şulsın da äytergä kiräk, şul ike atna eçendä Nailne Mordoviä şähärläre häm awılları buyınça Lämberäneñ iñ yaxşı cırçısı Al'bert Karabanov üz maşinasında yöretä. Al'bert Karabanov äle Nail Gumirovnı avtovokzalğa alıp kitä. Şul arada Ruzaevqa biznesmenı Rinat Rezepov Al'bert Karabanovnıñ käräzle telefonına şaltırata häm “Nail Gumirov sineñ belänme?” dip sorıy. Al'bert äytä, “bez vokzalğa barabız”, di. Ozın süzneñ qısqası, Saranski möftiätennän häm Ruzaevkadan möselmannar tulı ike maşina çığa, zur macaralar belän bu Nailne totalar, ul qaçıp barğan taksinı ike maşina belän qısalar häm juliknı taksidan österäp çığaralar.
Qurkqan Nail Gumirov anı totuçı Rinat Rezepovqa häm Marat Salimovqa üzeneñ ğadi moşennik tügellegen, Mordoviäğa Ufa möftiätennän maxsus zadanie belän kilüen äytä. Nailneñ bu süzlären videokamerağa yazdıralar. Ul şularnı söyli. Yänäse, Ralif Safinnıñ Başqortostan prezidentı urınına saylaw kampaniäse waqıtında Nail anıñ ştabında eşlägän. Ul üze äytkänçä, polittexnolog bulıp. Şul waqıtta Ufada möfti Talğat Tacetdinneñ yärdämçese Moxammätğali Xuzinnıñ keşeläre belän tanışqan. Şul möfti Xuzinnıñ keşeläre, yänäse, aña 20 meñ sum aqça birgännär häm Mordoviäğa, mondağı möselmannarğa qarşı eşlärgä cibärgännär. Nail Mordoviä möselmannarınıñ niçek Çeçnya öçen aqça cıyuları turında, nindi yullar belän, niçek ul aqçanı çeçennarğa cibärüläre turında belergä tieş bulğan. Şulay uq Nail Mordoviä möselmannarı arasında vaxxabizm, dini ekstremizm ideyälärınıñ nindi däräcädä taralğanlığın tikşerergä tieş bulğan, yänäse. Monnan başqa, Nail mäçetlärne häm möselmannarnı fotoğa töşerergä, alıp barılğan söyläwlärne diktofonğa yaza barırğa tieş bulğan ikän. Şul maxsus zadanienı yaxşı ütäsä, aña Ufa möftiätennän tağı da aqça birergä bulğannar ikän. Bu moşenniknıñ nindi süze döres, nindi süze yalğan, ulsın, älbättä, belep bulmıy.
Ämma Perm möftie Moxammätğali Xuzinnıñ Mordoviä möselmannarın vaxxabçıylıykta, dini ekstremizmda, vaxxabçı-terroristlar äzerläw lager'ları oyıştıruda ğayıpläwe kiñ bilgele. Ul üzeneñ şundıy belderüläre belän törle ğazetlarda, İnternetta çığışlar eşläde. Ämma Mordoviä respublikasınıñ eçke eşlär ministrlığınıñ, mondağı FSB idaräseneñ niçämä-niçä qat uzdırılğan tikşerüläre monı raslamadı. Mäsälän, Mordoviänıñ eçke eşlär ministrı Sergey Neyäskin möfti Räşit xazrätneñ sorawına 13 yanwar xatında şundıy cawap birä (sitat): “yBaжaeMый PaшиT xaзpaT! Cooбщaю, чTo BaxxaбиTckиx opraHизaций и цeHTpoB, a Takжe oTбopoчHo-BepбoBoчHыx лarepeй, дeйcTByющиx Ha TeppиTopии Pecпyблиkи MopдoBии, coTpyдHиkaMи OBД Ha ceroдHяшHий дeHb He BыяBлeHo“. Sitat tämam.
Şulay itep, moşennik Nail Gumirovnıñ şundıy böten eç serlären tıñlağaç, Mordoviä möselmannarı anı militsiäğa tügel, FSBğa tapşıralar. Ä FSB xezmätkärläre Nail Gumirovnıñ isemen häm fotosın federal' ezläwdä bulğan keşelär arasınnan tabalar. Häm anı Mordoviäda ozaq totmıyça etap belän kire Orenburg ölkäsenä, srogın tutırırğa ozatalar.
Ä Mordoviä ğazetları, televideniesı awız tutırıp “tatar moşenniğı”, “tatar Ostap Benderı”, “Ufa möftiäteneñ maxsus agentı” turında yaza başladılar. Mordoviä möftiäte şul moşenniknıñ eşçänlege buyınça press-konferensiä da birergä mäcbur buldı.
Şulay itep, cinayätçe totıldı, kire törmägä ozatıldı. Ämma berniçä soraw cawapsız qaldı: Niçek mondıy küp aqça cıyıp ta, totılğan waqıtında Nailneñ kesäsendä 500 sum ğına aqça bulğan? Nik anıñ kesäsendä bernindi dä dokumentı bulmıy? Nik Qazan şähäreneñ elektron gazetası İntertat.ru forumında şul Nail Gumirov turındağı xäbärne 27 qat beterä bardılar?
Nail Gumirov yalğız eşlämägängä oşıy, anıñ yärdämçeläre, cinayättäşläre bulğan häm äle dä bar dip uylarğa bula.Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.