text:
"Awlaq öy" Praganıñ berençe tatar sabantuyında
Qäderle duslar, sawmısız! Menä bez yänä Awlaq öydä oçraşabız, çirattağı utırmağa räxim itegez, bügen min sezne anıñ maxsus çığarılışında, Praga sabantuyına bağışlanğan utırmasında sälämlim.
Pragada Mäskäwdäge tösle distälägän, yözlägän meñ tatar da, oyışqan ber tatar cämğiate dä yuq, cirle tatar mäxälläse soñğı yıllarda kilep urnaşqan, häm şuña kürä älegä üzara tığız bäyläneşlär buldıra almağan millättäşlärdän tora. Biredä dä Sabantuyı yasap anı oyıştıruçılar menä şul bäyläneşlärne başlap cibärü maqsatın quyğan ide. Oyıştıruçılar digäne, Çexiä başqalasında öçençe yıl yäşägän Liliä häm Xänif Maxianovlar, Güzäl häm Räşit Fäsxetdinovlar, häm biredän inde 8 yıl tatarça wä başqortça tapşırular alıp barğan "Azatlıq" xezmätkärläre. Başta gazetalarğa birelgän iğlannar aşa cirle tatarlarnı barlap, häm Pragadan 30 çaqrım yıraqlıqta, urman eçendä, matur kül buyında yämle ber alan tapqan oyıştıruçılar, berençe Sabantuyına 30-35 keşe kiler dip uylasa, şimbä könne alarğa ike märtäbä kübräk keşe belän eş itärgä turı kilde. Maxsus bäyräm uñayınnan şunda uq zur qazanda peşerelgän bärän şulpasın aşaw öçen tälinkälär citkerep bulmadı. Şöker, şulpa üze citärlek häm iskitmäle xuş isle ide. "Tatar aşar da qaçar" digän äytemne istä totıp, bu älbättä şayartıp qına äytelä, Sabantuyında şulpağa qädär ük ğädäti uyınnar häm yarışlar ütkärelde. Ul çülmäk watu diseñme, qapçıq kiyep yögerüme, qaşıq belän su taşu häm arqan tartu, xätta köräş - bolar barısı da bar ide Praga Sabantuyında. Batır bulıp äle küptän tügel genä Perm yaqlarınnan küçep kilgän 17 yäşlek Timur Niğmätcanov qaldı. İñ qızığı şul - xalıq uyınnarda häm yarışlarda bik teläp qatnaştı. Älbättä, anda qatnaşuçılarnı xuplap, äydäp toru, yañğırağan tatar köyläre yıraqqa işetelgänder.
Audio
Kilgän keşelär arasında törleläre bar ide. Çexqa kiyäwgä çıqqan tatar xanımnarı, Tatarstannan küçep kilgän tatar ğailäläre, ikençe buwın tatar möxäcirläre, xätta Tatarstannıñ Çexiä wä Slovakiädäge säwdä wäkile Zöfär äfände Abdulğaliev tä. Ul Pragada tatar cämğiate qoru ixtiacı turında häm üzeneñ moña yardäm itärgä teläwe xaqında da belderde. Moñardan tış Praga Sabantuyında Rusiä tatarlarınıñ milli-mädäni moxtariate räise Rimzil Wäliev tä qatnaştı. Ul üzeneñ çın jurnalist asılına qaytıp, Sabantuyğa kilgän qayber qunaqlar belän dä söyläşep aldı.
Audio
Ğädättägeçä, çittäge tatarnıñ töp probleması ul tuğan teldä söyläşä almaw, Praga tatarlarına da bu xas närsä. Küplär Qazağstannan, Mäskäwdän, başqa şundıy çit cirlärdän kilüwe säbäple xäzer kübräk urısça yä inde çexça söyläşä. Läkin saf tatarça söyläşüçe ğailälär dä, häm iñ möhime, balalar da bar ide Praga Sabantuyında. Ğomumän, bäyräm başqa cirlärdäge tösle urıs telendä tügel, ä tatarça alıp barıldı.
Audio
Aliä älegä cırlarğa qıyınsınsa da, olıraqlar uyınnarda qatnaşıp qıza töşkäç bergä cıyılıp tatar cırları başqardı, häm älbättä zur alqışlar qazandı.
Audio
Qunaqta tatar yä çexlar ğına tügel, Pragada eşläwçe amerikannar da buldı, häm alarnıñ berse, Jeff xätta, Sabantuyınıñ küpmeder däräcädä anıñ tuğan Texas ştatındağı bäyrämgä oşawı xaqında belderde.
Audio
Yarışlar, biyülär, küñel açu kiçkä qädär däwam itte, qatnaşuçılar härkem üze äzerläp kilgän milli aşlardan - göbädiä, çäk-çäk, bäleşlärne awız itte. Häm Praga tatarlarınıñ şuşı berençe olı cıyını üzennän-üze "Tuğan tel"ne cırlap tämamlandı.
Audio
İşetkänsezder, Tuqaynıñ "Tuğan tel"en härkem dä yattan belmi, läkin kiläse Sabantuyğa Praga tatarları şuşı cırnı da, qalğannarın da öyränep kilü wäğdäse belän taralıştı. Şuşı cirdä inde min dä sezneñ belän xuşlaşırmın, qäderle duslar, bügenge Awlaq öy yabıla, häm min, Kärim Kamal sezgä isänlek-sawlıq wä küñelle Sabantuyları teläp qalam!


c: text/html

text:
Yuğarı möfti Tälğat Tacetdin Şähri Bolğarda çirattağı cıyının uzdırdı
Bıyılğısı – yünneñ 13 buldı. Elekke yıllardan ayırmalı bularaq, bıyıl Nijgar, Mäskäw, Irınbur yaklarınnan, Tatarstannan avtobuslar yuk ide. Kilüçelärdän iñ kübe – Başqortstannan. Annan soñ iñ yaqın Sember häm Samar ölkälärennän. Şulay uq Mordoviä, Çuaşstannan, Penza, Perm, Çiläbe, Kätrinbur, Sarısu (Volgograd) ölkälärennän dä avtobuslar bar ide.
Semberneñ “Tuğan tel” oyışması Şähri Bolğarğa säyäxätlärne 1988-yıldan birle oyıştırıp kilä. Älbättä, dini tügel – tarixi-mädäni çara sıyfatında. Bu yulı da “Tuğan tel” aktivistları avtobuslarda ana tele yazmışları, şanlı tarixıbız turında äñgämälär qorıp bardılar. Alar şulay uq başqa töbäklärdän kilgännärgä dä möhim mäqälälär bastırılğan gäzitlär, iñ möhim yazmalarnıñ kserokopiälären öläşep yördelär.
Tälğat Tacetdin oyıştırğan çara ğädättägeçä buldı inde: Keçe manara yanında täwbä qıldırdı häm Olı manara yanındağı Cämiğ mäçet urınında Qorıltay uzdırdı. Şulay itep, anda cıyılğan äbi-babaylarnıñ barısı da qorıltay delegatı statusına layıq buldılar. Xäyer, bu status “Sez rizamı?” digän sorawğa “Äye!” dip cawap birü belän çiklände. Bu “äye” nizamnamägä üzgäreşlär kertüne törle ölkälärdän xalıqnı tuplap kitergän keşelärdän häm möftilärdän torğan Prezidiumğa tapşıru öçen kiräk buldı.
Çığışlar, yıldağıça, berläşergä öndäw, vaxxabitlarnı faş itü yünäleşendä buldı. Sember ölkäseneñ elekke möftie Äyup Deberdeev Semberdä barlıq mäçetlärne dä basıp aluçılarnı tıyarğa kiräk, dide häm monıñ öçen barlıq ölkälär citäkçelärenä dä vaxxabitlarğa qarşı toru turında öndämälär yullarğa täqdim itte. Älege çarada qatnaşırğa telämägän din ähellärenä qarata tänqidi çığışlar da baytaq buldı. Kiläse yılda barçası da qatnaşsın öçen, alarğa öndämälär cibärergä häm anı mäğlümat çaralarında bastırırğa qarar qıldılar.
Qazanda elek imam bulıp eşlägän, xäzer Yamal-Nenes okrugında möfti bulıp toruçı Färit Salmanov Şähri Bolğardağı mondıy cıyınnarda qatnaşırğa telämäwçelärgä Allahı Täğälädän täwfik, iman häm aqıl soradı. Ul şulay uq Tatarstan wäkilläreneñ Tatarstan cirendä qunaqlarnı qarşılamağanına rizasızlıq belderde. Yuğisä, Spas rayonı başlığı Qamil Nogaev qarşıladı, täbrik süze tottı häm uñışlar teläde. Salmanov äfändegä nigä räsmi tügel, dini qarşılaw kiräklegen añlaw qıyın tügel inde, yuğisä.
“Azatlıq” xäbärçese, arxitektura häykäle bulğan mäçet binasın xosusi milek statusınnan qotqarunı sorap, bıltır uq Tälğät xäzrätkä möräcäğät itkän ide. Bıyıl isä, wäğdäneñ ütälmäwe säbäpläre belän qızıqsınırğa turı kilde. Onıtqan ikän Tälğät xäzrät. Xäzer isä sudlaşırğa täqdim itte. Tik şunısı bar: mäçet binası xosuslaştırılğançı DUMES milke sanala ide. Niçek itep elekke möfti Äyup Deberdeev moña yul quyğan soñ? Bu soraw älegä cawapsız qala. Döres, yaña möfti – Äyup Derdeevnıñ qodası Säwbän Söläymanov sudlaşunı üz östenä alırğa Tälğät Tacetdin aldında wäğdä birde. Tik “kemne sudqa birer ikän soñ?”, digän soraw da urınlı kebek.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Serbiäneñ suğış cinayätlären tikşerüçe prokurorları 1992-1995 yıllarda watandaşlar suğışı çorında Moselmannarnı üterü küreneşe sürätlängän videyazmada kürengän 5 serb yarımxäbienä ğäyepläwlär belderde.
Serblarnıñ yamanatı çıqqan Scorpions törkemendäge bu keşelär suğış çorında sivil keşelärgä qarata cinayätlär qıluda ğäyeplänä.
Alarğa 1995-nçe yılda Srebrenitsadağı 6 sivil totqınnı üterü ğäyepläwe belderelde.
Bu 5 keşe yün ayında älege videyazma kiñ cämäğätçelekkä kürsätelgännän soñ qulğa alınğan ide.
Mäxkamä eşe bıyıl başlanır dip kötelä.
Alar 40 yılğa qädär törmägä yabılırğa mömkin.


text:
"Äsä kapitalı" yılına 5 milliard hum iśäplänä
Başqortostan xalıq telendä ,,Äsä kapitalı,, tip atalğan federal qanundı ğämälgä aşırırğa äźerlänä. Mäğlüm bulıuınsa, ul 2007-se yıldıñ 1-se ğinuarınan üź kösönä inä. Äle ük bıl qanunğa qarata tänqit hüźźäre işetergä mömkin. Qayhı ber belgestär, ul sotsial yaqtan totoroqhoź ğailälärźä balalar hanı artıuına kilteräsäk tip belderä. Bıl ihä etemdar kübäyäsäk tigän huź. Başqortostanda qanundıñ ütäleşe ösön pensiya fondı idaralığı yauap biräsäk. Aqsalar oşo fond aşa ütäsäk. Unıñ räyese Foat Xantimerov Başqortostan yañı federal qanundı ütärgä äźer tip belderźe.Şulay itep, belgestär älenän ük 250 meñ hum ata–äsälärźeñ quldarına tapşırılmayasağın, unı nisegeräk totonorğa mömkin ikänen añlata başlanı. Bıltır Başqortostanda 45 meñ bala tıuğan. Ularźıñ 20 meñe ğailäläge 2-se,3-se,4-se bala. Yaqınsa iśäpläüźär buyınsa,oşo handarźı iśäpkä alğanda 2007-se yılda pensiya fondı aşa ,,Äsä kapitalı,, ösön bülengän 5 milliard hum aqsa ütäsäk.


text:
Rusiä Duması latinğa qarşı
Qayber mäğlümät çaraları 19 aprildä Däwlät Dumasında «Rusiä xalıqları tele turında»ğı qanunğa östämälär qaralaçaq, dip yazalar. İsegezgä töşeräbez, älege qanun, qısqaça äytkändä, latin alfavitına küçüne tıya. Proekt bularaq ul Dumada qaralğan ide, läkin östämälär kertü maqsatınnan ul çaqta qarar qabul itelmäde. Fändäs Safiullin comğa könne «BocToчHый эkcпpecc» gazetasına bu qanunnıñ şul uq kileş qaluı häm Mäskäw Kremle basımı astında berençe uqılışta qabul iteläçäge turında äytkän. Fändäs äfände üzeneñ variantın da qabat täqdim itärgä cıyına, läkin küpçälek anı kire qağır kebek. «Min inde köräşä-köräşä ardım, çönki bu mäsälädä bernindi mantıq ta isäpkä alınmıy», digän Fändäs äfände.
Urıs älifbasın icat itüçeseneñ berse Mefodiynıñ bügenge tuğan könen slavyan patriotları änä şundıy büläk alırğa mömkin. Ä tatar tele yazmışı alar öçen “do lampoçki”.


text:
Waşington üzeneñ Berlin belän araların yaxşırtu ölkäsendä uñışqa ireşte, Paris belän alğa kiteş zur tügel
Berläşkän Millätlärneñ New Yorkta barğan Ğomumi Mäclesen Quşma Ştatlar citäkçelege, üzeneñ Yevropadağı qayber illär belän araların yaxşırtu maqsatında faydalanırğa telägän ide. Häm ul bu mäs''älädä küpmeder uñışqa ireşte diärgä bula. Ğiraq suğışına kisken qarşı çıqqan Fransiä Waşingtonqa qarata äle haman da qırıs torsa, Germaniä ike il arasındağı qarşılıqlar inde artta qaldı digän qaraşta tora.
Audio, George Bush
"Xäzer inde Ğiraq xalqı bezneñ yardämgä moxtac häm ul moña layıqlı, bar igelekle däwlätlär dä bu eştä qatnaşırğa tieş" dip isäpli Quşma Ştatlar prezidentı. Anıñ Ğomumi Mäcles qısalarında Fransiä häm Germaniä citäkçeläre belän oçraşuwı da näq menä şuşı fiker belän suğarılğan ide. Bıltır Ğiraq suğışına qarşı käyeflär nigezendä yañadan kansler itep saylanğan Gerhard Schroedernıñ, amerikan prezidentı belän yıldan artıq turıdan-turı söyläşülär ütkärgäne bulmadı. İndustrial'' "sigezlek"neñ Eviandağı oçraşuwı barışında german kanslerı Bush belän qısqaça söyläşep kenä alğan ide. Çärşämbe könne New Yorktağı söyläşülärdän soñ isä räsmi Berlin, ike ile arasındağı qarşılıqlarnıñ inde tämam çişelüwen, kiyerenkelek çorınıñ tarixta qaluwın belderä.
Audio, Gerhard Schroeder
"Bez Ğiraq turında söyläştek, häm asılda, ike arada bulğan bar qarşılıqlarnı da artta qaldırdıq. Bez ikebez dä şuña ışanabız, bezgä alğa qaraw kiräk, häm min açıq itep şunı äytä alam, Germaniä Ğiraqnıñ demokratik wä totrıqlı buluwın bik teli" di kansler Schroeder. Anı bu omtılışında prezident Bush ta xuplıy, ul da üzeneñ, Germaniä belän mönäsäbätlärdä yaña säxifä açıp cibärergä teläwen belderä. Oçraşu barışında ul Gerhard Schroederğa, Germaniäneñ Äfğanstanda tınıçlıq urnaştıru tırışlıqlarına yardäm itüwe häm Ğiraq politsiäsen äzerlärgä riza buluwı öçen räxmät belderde. Fransuzlar belän mönäsäbätlärneñ şaqtıy salqın bulıp qaluwı sürätendä Waşingtonnıñ Berlin belän araları çınnan da zur alğa kiteş kiçerä bu könnärdä. Germaniä Ğiraq mäs''äläsendä Quşma Ştatlar belän xezmättäşlek itärgä teläwen kürsätä. Fransiä isä haman da Waşingtonnıñ xalıqara mäydanda üz beldege belän eş itü ğädäten tänqitli häm Ğiraqtağı xakimiatneñ mömkin qädär tizräk ğiraqlılarnıñ üzlärenä tapşırıluwın teli.
Kärim Kamal, Praga


text:
чәpшәMбe, 18 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 17:04
Ul Salawat Yulaev prospektında tözeläçäk. 4 manaralı bu mäçet Rusiädä iñ zur mäçetlärneñ berse bulaçaq. Üzäk diniä näzaräte başı möfti Tälğat Tacetdin mäçetkä “Soltan Möxämmät äl Mortaza” isemen birergä täqdim itkän ide. Başqortstan Prezidentı xakimiäte monı xuplamawın belderde. Möfti yaña mäçetkä Möxämmät päyğambärneñ saqal börtegen birergä ışandırdı. Anıñ süzlärenä qarağanda, näzarättä päyğambärneñ ike saqal börtege saqlana ikän. Ul alarnıñ bersen yaña mäçetkä biräçäk. Älege saqal börtege bulğan mäçettä ber ğibadät qılu başqa urında qılğan 1000 ğibadätkä toraçaq dip beldergän Tälğät Tacetdin.
Keräşen suıqları


text:
Title News
Rafael Xäkim: «Millätneñ xäzerge dönyada urının bilgeli torğan ike mädäni faktor bar. Berençese – tatar teleneñ törki tellär törkemendäge töp tel statusı. İkençese – İslamnıñ iñ alğa kitkän forması bularaq cäditçelek üzençälekläre.» /"Kem sin tatar?-II" Tatarstan yäşläre/
Rafael Xäkimneñ “Kem sin tatar?” digän ğomümi isem astında basılıp kilgän mäqäläneñ däwamı bu anada Tatarstan yäşläre gazetasında dönya kürde. Yazmanıñ bu öleşe “Ana tele” dip atala häm tatar teleneñ torışına bağışlana. Ğalimnär isäpläwençä, 100 yıldan soñ, dönyada 3 tel östenlek itäçäk: ingliz, ispan häm qıtay telläre. Qalğan tellär yazmışı – kuxnya tele bulıp qala, dip yaza Rafael Xäkim. Urıs telenä mondıy qısrıqlaularğa qarşı toru ciñelräk. Rusiä globalläşterü qurqınıçın toyarlıq däräcädä tugel äle. Ämmä bu ozaqqa barmas. Tatarlar älege qurqınıçnı kiskenräk toya, çönki telneñ assimilätsiäläşü bäläsenä bez küptän tardıq inde. Tatarstan grajdannarı balaların anıq kiläçäge bulmağan telne öyränergä mäcbür itep döres eşlime soñ? – digän sorawlar quya avtor. Anıñ mäqäläsennän ber özek:
“ Tatarlarnıñ dönya mädäniätendä telneñ ğämäli qullanılış zarurlığın aqlıy torğan üz kiştäse bulırğa tieş. Millätneñ xäzerge dönyada urının bilgeli torğan ike mädäni faktor bar. Berençese – tatar teleneñ törki tellär törkemendäge töp tel statusı. İkençese – İslamnıñ iñ alğa kitkän forması bularaq cäditçelek üzençälekläre. Kiñ mäydanğa çığarlıq başqa qazanışlarıbız yuq. Dimäk, tatarnıñ eşçänlege öçen ike mäydan bar: törki dönya häm islam dönyası. Millätneñ Rusiädäge abruyın da şuşı ike faktor bilgeli.”
Rafael äfände fikerençä, xäzer tatarlar aldında Yevropa kulturası belän törki dönya arasında aradaşçı rolen qaytaru burıçı tora. Törki xalıqlar ber-bersen yaxşı añlıy digän fikerdän çığıp, ul törkilär ber teldä söyläşä, dip näticä yasıy. Ägär dä ayırım toruçı çuwaş häm yaqut söyläm dialektların çittäräk qaldırsaq, üz eçenä küpsanlı şiwälär häm söylämnär sıydırğan ike töp dialekt bar – “uğız” häm “qıpçaq”, dip belderä avtor. Bu mäqälädä ul, ni öçen tatarlarğa ğına tügel, başqa millät keşelärenä dä tatar telen öyränergä kiräk digän yış birelä torğan sorawğa cawap birä:
“Könbatıştağı keçkenä firmalar, ber-berse belän yarışa-yarışa, zur avtoşirkätlärneñ töp konveyerına zapas detallär eşläp çığarğan kebek, globalläşü waqıtında milli mädäniätlär dä dönya kulturasına yañalıqlar häm açışlar kiterep toraçaq. Tatarstan öçen iqtisadi faktor ğäyät ähämiätle. Respublikağa üz towarların satu öçen bazar kiräk. Sıyfat häm köndäşlek täläplären iskä alsaq, könbatış bazarları bezneñ öçen yabıq ikäne añlaşıla. Bezneñ öçen Könçığış qala. Könçığış äkrenläp urıs telen onıtaçaq. Dimäk, ber ük waqıtta törki, urıs häm ingliz telen belüçelär kiräk bulaçak. Şul räweşçä aradaşçı vazifasınıñ da kiräge çığaçak. Tatar telen saqlawda bar ömet şunda. Näq menä şul säbäple, Tatarstanda tatar balalarına ğına tügel, urıs häm başqa xalıq balalarına tatarça öyrätüneñ mäğnäse bar.”
Avtor fikerençä, tatarlarğa saqlanıp qalu öçen, bik qatı köräşergä turı kiläçäk. Bu yulda iñ berençe adım – latin grafikasına küçü. Annan soñ, härber tatar urıs tellennän tış ingliz yäki başqa Yevropa telen belergä tieş. Ämmä berençe çiratta tatar – ana telen belergä burıçlı, dip yaza Rafael Xäkim.
Bügenge tatar zıyalıları, tel yazmışı, millätneñ kiläçäge xaqında yazma bu atnada BocToчHый эkcпpecc gazetasınıñ “Tatar ğasırı” quşımtasında dönya kürde. Bu yulı säxifäneñ qunağı – Tatarstan fännär akademiäseneñ tel, ädäbiät, sänğät institutı citäkçese Nurmöxämmät Xisamov. Äñgämädä süz Qol Ğali, Yosıf wä Zöläyxa isemle mäşhür poemalar turında bara. Gazeta xäbärçese, bügenge ädäbi telneñ torışı, latin grafikasınıñ totqarlanuı xaqında da soraw birä. Nurmöxämmät Xisamov bolay cawap birä:
“tamırlarıbız tirän häm alar bay tarixqa kilep totaşa, şuña kürä, ädäbi tel öçen qurqırğa säbäp yuq, dip sanıym. Mine başqa äyber borçıy, balalar tatar telen urıs tele, kiril xärefläre aşa öyränä. Galimnär bügen latinğa tizräk qüçärgä kiräk dip, ber tawıştan äytep tora. Xäyer ber-ike keşe, soñğı waqıtta qarşı çığa başladı. Bälkem, Mäskäwneñ başqa fikerdä toruın sizgännärder. A xalıq? Miña qalsa, mondıy mäsäläne xalıq xäl itä almıy. Xäzer Tuqay kitapların yañadan bastıru ixtiyacı tudı. Ä nigä alarnı latin grafikasında çığarıp bulmiy? Bügenge kompyutorlar zamanında bu bik awır eş meni? Tatar telen latin imlasına küçerü, millätne saqlap kalu öçen xäzerge köndä ayıruça aktual ğämäl bulıp tora.”
Nurmöxxämät Xisamov, latin grafikasın kertügä qarşı alıp barılğan kampaniäneñ uñay yaqları da bar, dip sanıy. Qazan zıyalıları berläşep, inälären çığarıp, qarşı torırğa äzerlände sıman, dip yaza BocToчHый эkcпpecc gazetasında Nörmöxämmät Xisamov.
Qazan Utları jurnalınıñ april sanında Ravil Fäyzullinnıñ yaña şiğerläre basılıp çıqtı. Alar arasında şundıyı da bar. “Tatarnik” dip atala:
“Şaytan tayağı”, yäki “Tatarnik” dilär. İdärä almıy anı dawıllı cillär Tatar üze şındıy: Şul uq “Ziläylük…” Söyälgänseñ çatta….” Ällä ileñ yuq?..”
Şunda uq Ravil Fäyzullinnıñ fälsäfi-säyäsi häm lirik şiğırläre häm şul ruxtağı dürtyullıqları da dönya kürgän. Jurnalnıñ april sanında şulay uq Fakil Safinnıñ “Sataşıp atkan tañ” romanınıñ däwamı, Danil Salixovnıñ “Möğezle Mäülixan” komediäse, Läbibä İxsanovanıñ “Küñel küze kürgändä” dip isemlängän parçaları, Röstäm Minğalim, Nur Äxmädiev, Ränif Şäripovnıñ şiğri äsärläre basılıp çıqqan. “Qazan utlarına 80 yıl” säxifäsendä Tatarstannıñ Mäskäwdäge wäkile Näzif Mirixanov, Humanitar İnstitut rektorı Vasil Ğäyfullin, G.Kamal isemendäge teatr direktorı Şamil Zakirov jurnalnı zur bäyräme belän qotlap çığış yasağan. “Publitsistika” digän säxifädä Äğdäs Borhanovnıñ “ Dönya közgesendä – urıs ğämäle” isemle külämle mäqäläse dönya kürgän. Jurnalda yazuçılar qorıltayına bağışlanğan yazmalar da basılıp kilä. Bu sanda Rifat Sveriginnıñ “Ğasırlar çatında” digän mäqäläse basılıp çıqtı. Ul anda soñğı çorda icat itelgän äsärlärgä, alarda obraz tudıru, sürätläw çaraları, qızıqlı alımnarğa küzätü yasıy. Rizvan Xämid “Tatar dramaturgiäse millime?”- digän soraw quya.
Qazan utları jurnalınıñ “uquçı süze” digän säxifädä basılğan xat ta qızıqsınu uyata. Tağın şunısı da iğtibarğa layıq, säxifä iseme genä tügel, xat üze dä latin xärefläre belän birelgän. Belarus respublikasında yäşäwçe Saniaf Gardanov redaksiägä xat yazıp, Qazan utları jurnalın aldıra almawına zarlana. Ul BDB illäreneñ katalogına kermägän. Añıñ qarawı, Belarus cirlärendä BeчepHяя KaзaHb gazetasın aldırıp bula ikän. Saniaf äfände üze häm belarus tatarları turında bolay yaza:
“Üzem Aqtanış rayonınnan (Axun awıllınnan). Xäzer Tatarstan xäbärlären “Azatlıq” radiosı tapşıruın tıñlap qına xäbärdärmın. Bezne, tatarlarnı, kimsetü, cäberläw yuq monda. Bezdän, sovet çorında kilgän tatarlardan tış monda 600 yıllar elek kilep urnaşqan tatarlarnıñ warisları da yäşi. Alar tellären küptän inde onıtqan. Ämmä, islam dinen totalar. Şular belän bergä bezneñ ictimağıy oyışma bar. Xöqümät tüläüsez birgän bina bar. Şunda cıyılabız, ğäräp yazuwın, Qör’änne öyränü maqsatı belän yäkşämbe mäktäbe eşli. Uraza, Qorban bäyrämnäre ütkärelä. Mädäni tormışqa kilgändä, ölkä häm respublika milli-mädäni festivallärendä qatnaşabız – üzeşçän sänğät kollektivıbız bar. Küp mäğlümätne Qazan Utlarınnan ala idem, läkin ul mömkinlek bette xäzer. Aptırağaç BeчepHяя KaзaHb gazetın aldırabız”
– dip yaza radiobıznıñ daimi tıñlauçısı Saniaf Gardanov. Ul jurnalnı poçta aşa bulsa da ciberep baru mömkinlege yuqmı, dip qızıqsına. Şulay itep, sağınıp-sarğayıp çit cirlärdä qartayabız inde, dip uftana Belarus respublikasında yaşäwçe millättäşebez.
Söyembikä jurnalınıñ april sanında qızıqlı häm aktual mäqälälär dönya kürde. Jurnal “Bez kem, bez küpme, bez nindi?” dip isemlängän xalıq sanın alu turındağı tügäräk östäl söyläşüwe belän açılıp kitä. “Bişek” digän quşımta işetmäwçe balalarnı tärbiäläw, yärdäm kürsätü serläre belän tanıştıra. “Şähri Qazan -1000” digän säxifädä Ravil Ämirxan “Tuqay çorı Qazanı” digän tarixi beleşmäne täqdim itkän. Şunda uq “Tuqay mäxäbbäte” digän qızıqlı yazma da dönya kürgän. Nurfiä Ğafiatullina Tuqay zamandaşlarınıñ yazmalarınnan şağir häm xatın-qız digän temağa istäleklär tuplağan. Anda, mäsälän, Battal-Troitskiynıñ “Qoyaş” gäzitendä basılğan fikerlären, Şäräfneñ “Mäktäp” jurnalında dönya kürgän fänni tikşerenülären, Fatix Ämirxan häm Wafa Bäxtiärovnıñ istäleklären uqıp bula. Alarnıñ barısında da diärlek Zäytünä tutaş xaqında äytelä.
Säxipcamal Ğıyzzätullina-Voljskayanıñ yazmaları da iğtibarnı cälep itä. Ul Tuqay xaqında bolay yaza:
“Berkönne min Tuqaynı artistlar belän bergä tuğan könemä çaqırdım. Ğärçä ul maxsus kienep, galstuklar tağıp, qunaqqa yörüne yaratmasa da, min çaqırğan mäcleskä nazlanmıyça kilde. Tuqay, beraz utırğaç, çäçäklär yanına bardı, alarğa qarap, isnäp tordı da, kesäsennän landış çäçäge çığarıp: Menä min şuşı landış çäçägen bik yaratam, mägez Voljskaya, änä şul çäçäkläregez arasına qıstırıp quyığız! – dide. Üze şul minutta ber gäyeple eş eşlägän keşe kebek, qızara töşte….”
Bu Säxipcamal Ğıyzatullina-Voljskaya istäleklärennän ber özek ide. “Säxnä dustı” digän älege mäqälä “Sovet ädäbiätı” jurnalında, 1946 yılda dönya qürgän bulğan.
Matbuğat küzätüwen Azatlıq radiosı öçen Bikä Timerova äzerläde


text:
Mäskäw İranğa qoral satuın tanıdı
İran tiräsendä arta barğan kierenkelek sürätendä, atnakiç könne Rusiä räsmiläre bu ilgä hawa höcümennän saqlanu qoralın satu turında kileşü imzalanuın rasladı. Räsmilär äytüençä, bu fäqät saqlanu qoralı bulıp tora häm İran belän başqa kileşülär tözü küzdä totılmıy.
Dmitriev kileşüneñ küläme häm qayçan imzalanğanı turında äytmäde. Rusiä matbuğatı isä, kileşü 2005neñ dikäberendä imzalanğan, anıñ küläme 700 million dollar dip yaza. Xäbärlärgä qarağanda süz 29 danä Tor-M1 dip atalğan raketa kompleksı häm 2 keçkenäräk Peçora-2A digän caylanma turında bara. Belgeçlär äytüençä, küçerep yörtmäle bu cir-hawa sistemaları, urtaça häm yaqın arağa atu öçen köylängän, küp digändä 12 çaqırım yıraqlıqta beryulı 2 xädäfne bärep töşerä ala. Yağni bu çınlap ta, saqlanu qoralı ğına.
Ämmä Könbatışta, Rusiä İranğa küpkä ğäyrätleräk häm yırağraq oça torğan S-300 sistemasın satırğa mömkin digän boruçlar bar. Uzğan ayda Rusiäneñ Kommersant gäzite, Rusiä saqlanu sänäğäteneñ iseme äytelmägän ber räsmieneñ, yaqın kiläçäktä İran S-300lärne satıp alırğa teli, Tor-M1-lär isä aña şul S-300lärne saqlaw öçen genä kiräk digän süzlären kiterde. Belgeçlär fikerençä, mondıy çeltär belän İran teläsä nindi höcümgä qarşı tora alaçaq. İke yıl elek İran ike S-300 sistemasına iä bulğan häm alar Tähran tiräsenä quyılğan digän xäbärlär älegäçä raslanmağan.
Ul arada, Kommersant mäglümätenä qarağanda, küptän tügel Rusiäneñ saqlanu räsmiläre S-300 mäsäläsendä söyläşü öçen Tähranda bulğan. 800 million dollar külämendäge alış-bireş xättä Mart ayna bilgelängän bulğan. Tik İrannıñ atom programması tiräsendäge kierenkelek säbäple alar söyläşülärne tuqtatıp qaytıp kitkän.
Ni däcädä xaqtır, ämmä bu xäbär Rusiäneñ İran mäsäläsendä qaraşı Quşma Ştatlar häm Yewropa Berlegeneke belän yaqınlaşqan waqıtqa turı kilä.
Bu uñaydan säyäsi küzäteçelär Mäskäwneñ Könbatışnı artıq qotırtmıyça, İran belän xezmättägen däwam itü mömkinlegen tikşerä.
Raketağa qarşı sistemalardan tış Rusiä İrannıñ energetikä proyektlarına 750 million dollar kertte. Büşärdä 1 milliard dollarlıq atom stansiäsen tözergä yärdäm itä. Könbatış monıñ artında atom qoralı yasaw niäte yata dip sanıy.
Rusiäneñ Xärbi-texnik xezmättäşlek komissiäse citäkçese Mixail Dmitriev şulay uq Süriägä "Strelets" isemle raketa kompleksların satu turında iğlan itte. Mäskäw fikerençä, 5 çaqırımğa ğına atırday bu qoral Yaqın könçığşıtağı köç tigezlegen boza yä İzrailgä qurqınıç tudıra almıy. Ämmä İzrail räsmiläre bu qoralnıñ Süriä belän elemtädä bulğan Xämäs yä Cihad törkeme qulına elägü ixtimalınnan qurqa.
Süz uñayınnan, Mixail Dmitriev 2005 yılda Rusiäneñ barlığı 6 milliard dollardan artıq qoral satqanın iğlan itte.
Ali Gilmi


text:
Başqort yäştäre ittifağı federativ kileşeü tözöüzä Putindan yarzam horay
Başqort yäştäre ittifağı Räsäy prezidentı Vladimir Putinğa möräjäğät qabul itkän. Ul Yäşlek, ru säxifälärendä baśıldı. Räsäyźeñ huñğı yıldarźa donya kimälendä abruy yaulay barıuın Başqort yäştär ittifağı heźźeñ eşmäkärlek menän bäyle kürä. Başqort yäştär ittifağı Putin eşmäkärlegen äüźem propağandalanı, 2004-se yıldağı haylau aldı qompaniyahında la yıldam eşläne. Kilähe yıl dumağa haylauźar mälendä lä beź Berźäm Räsäy firqähen, ä 2008-se yıldağı il prezidentı haylauźarıda heź täqdim itkän keşene yaqlayasaqbıź tielä möräjäğättä. Oşonday yarźam ösön Başqort yäştäre ittifağı Vladimir Putindan federativ mönäsäbättärźeñ täbiği üśeşenä qamasaulıq itkän destruqtiv köstärgä qarşı sara küreüen horay. Eş bılay– Däülät dumahı vitse– spikerı Oleg Morozov üźäkteñ töbäktär menän federativ kileşeüenä qarata haylanma printsip täqdim itkäyne. Oleg Morozov Tatarstan häm Çeçnya ğına federativ kileşeü töźöy ala tip beldergäyne. Başqort yäştäre ittifağı möräjäğätendä oşoğa qarata añlaşılmausanlıq xaqında yaźılğan. 1992-se yılda federatsiyağa kereügä qarşı töbäktär xäźer raś bulıp sığamı huñ tigän horau birä ular. Ayırım bilämälärźe yahalma räüeştä bildäläü Räsäy qonstitutsiyahınıñ federal orğandar menän üź–ara mönäsäbättä Federatsiyalağı barlıq subekttar źa tiñ xoquqlı tigän statyahına qarşı kilä. 2007-se yılda 450 yıllıq yubileyźı bildäläybeź. Başqorttar boron–borondan urıśtar menän bergä sit doşmanğa qarşı huğışqan. Oleg Morozov tarafınan oşonday tarixi waqiğalarğa häm faqttarğa wayımhıź qaraş Räsäyźä däülätselek häm federalizmdı qaqşata tip yaźa ittifaq üź möräjäğätendä. Başqort yäştäre ittifağı Başqortostandıñ Rus däülätenä Kileşeü nigeźendä quşılıuı faqtın onotmauźarın talap itä häm Vladimir Putindan Başqortostan menän federativ kileşeü töźöüźä yarźam horay.


text:
Xaq tarixnı niçek yazarğa?
Bu atnada Qazanda bik qızıqlı fänni çara buldı. Tatarstan fännär akademiäse, Tarix institutı, Mäğärif häm fän ministrlığı, Tatarstan respublikasında tarix fäne uqıtuçılar assotsiatsiäse oyıştırğan älege xalıq-ara kongressta Rusiädä tarix fäne häm anı mäktäptä öyrätü mä’säläläre tikşerelde. Anda Qıtaydan, Germaniädän, Törkiädän, Rusiäneñ bik küp töbäklärennän ğalimnär, jurnalistlar, mäğrifätçelär, pedagoglar kilgän ide. Xäzerge radio, televidenie kanalları, gazetalar bu turıda ber genä kälimä süz dä äytmäsälär dä, bu tatar milläte, ğomumän Rusiädäge fän, Rusiä xalıqları öçen bik möhim konferensiä, dip sanağan keşelär bügen ”Azatlıq” radiosınıñ tügäräk östälendä qatnaşalar. Şulay itep, tügäräk östäldä qatnaşalar: Törkiädä yäşäwçe kürenekle ğalim Nadir Däwlät, Tatarstan fännär akademiäseneñ ensiklopediä institutı direktorı urınbasarı Ğömär Salix ulı Sabircanov, Sverdlovski ölkäse Yekaterinburg şähärendä yäşäp, Ural'ski universitetınıñ jurnalistika fakul'tetında uqıtuçı Rafael' İsxaqov. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Rimzil Wäli: Xörmätle qunaqlar, belüebezçä, xalıq-ara kongress äle tämamlanıp qına bara. Kongressnı Rafael' Xakimov açtı. Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrı zur ğına çığış yasadı. Fännär akademiäseneñ vitse-prezidentı Mirqasıym Usmanov ta quyılğan mäs'älä turında bik aktual' kisken fikerlär äytte. Dimäk, bu däwlät däräcäsendä, zur ğalimnär däräcäsendä ütä torğan konferensiä. Sez niçek uylıysız, monıñ aktual'lege barmı? Şuşı programma mönäsäbätegez nindi?
Nadir Däwlät: Berençedän, min şuşı kongressnı oyıştıru belän riza. Läkin, Mäskäw bik riza bulmağan, küräseñ. Çönki isemnäre programmada bulsa da, Mäskäwdän keşelär qatnaşmadı. Läkin, miña beraz soñğa qalındı kebek toyıldı.
Ğömär Sabircanov: Alar üzläre kilmäsä dä, kilmäwläre alarnıñ mönäsäbäten kürsätä. Nadir äfände äytkän fiker belän min kileşmäs idem. Andıy eşne eşlärgä berqayçan da soñ tügel. Bu konferensiädä töp mäs'älä nindi? Tarix däreslärendä üzebezneñ ütkänebez turında ni söylilär? Tatar xalqı öçen bu mäs'älä bik aktual'. Çönki bezneñ balalarıbız Xabarovsk ölkäsendä dä, Komi ölkäsendä dä uqilar. Şuşı ölkälärdä tatar balalarına tarix turında, üzebezneñ tatar milläte turında ni söylilär? Şunı açıqlarğa kiräk. Däresleklärgä qarasañ, revolyutsiägä qädär bulğan, Qazan xanlığı turında ällä nindi pıçraq süzlär bar. Sovet çorındağı däresleklärne bik tırışıp qaradım. Anda tatar xalqı turında ber uñay süz dä äytelmägän. Şunıñ öçen bu bik möhim mäs'älä. Bezneñ öçen genä tügel. Qarağız äle, qatnaşuçılar arasında Xabarovsktan, Qalmıqiädän kilgän professorlar bar. Üzäk ölkädägelären min äytep tä tormıym. Barısı da älege mäs’äläne qararğa äzerlänep kilgän. Läkin, alar ni turında uylıylar? Rossiyskaya identiçnost', digän mäs’äläne çişärgä yul ezlilär. Ä säyäsi qabığın ärçesäñ, närsä digän süz ul? Böten xalıqnı ber törle millätkä äyländerü, digän süz ul. Keşe üzen, berençedän, min rossiänin, dip uylarğa tieş. Zamanında Mostay Kärim äytkän ide: ”Ne russkiy yä, no rossiänin”. Ul waqıtta, sovet çorında çınnan da, berläşü protsessı bara ide. Ä min xäzer bolay diär idem: rossiänin yä, no ne russkiy.
Nadir Däwlät: Min monıñ belän kileşäm. Bu Putinnıñ politiqası. Berençedän, pasporttan millät, digän süzne sızıp taşlawdan başlandı bu protsess. Rusiädä ber unitar xalıq quyarğa mäs’äläse quyıldı inde. Xäzer monı kiregä boru bik qıyın. Sovet çorında sovet keşesen buldırırğa tırıştılar. Bu barıp çıqmadı, çönki sovetlar soyuzı cimerelde. Ä xäzer urıs xaqın barlıqqa kiterü protsessı bara, çönki urıslar kimi. Şunıñ öçen däresleklärgä ber-ike süz quşıp qına, bu protsessnı kiregä borıp bulmas.
Rimzil Wäli: Däresleklärdä tatarlar, çuaşlar, marilar turında, alarnıñ borınğı tarixı turında yazğan oçraqta da, millätlärne beterü protsessı tuqtamas dip uylıysızmı?
Nadir Däwlät: Tuqtamas dip uylıym. Ber respublikada da xalıqlar üz prezidentın saylıy almıylar. Alar Mäskäw tarafınnan bilgelänä. İkençe adım – parlament äğzälären şunnan bilgeli başlarlar. Ğomumän Rossiädä barğan saylawlarda xoqümät partiäse ota. Rossiädä demokratik protsess Könbatıştağıça tügel. Küp keşelärneñ tawışları parlamentqa, dumağa citmi.
Rimzil Wäli: Rusiädä ber millät yasawdan min qurıqmıym. Bu protsess bara, ul qurqınıç, läkin süzennän häm protsessnı başlağan keşelärdän qurıqmıym. Menä Törkiä. Anda yäşägän keşegä törek, dip äytälär. Berkem räncemi.
Nadir Däwlät: Törkiä tözeleşennän birle unitar, ber millät bularaq tözelde. Kem Törkiä cämğiätenä watandaşlıq bäylänüläre belän bäylänä, ul- törek. Rusiä dä şul yulğa bara, axrısı. Rusiädä federatsiä sisteması bar. Elektän törle millätlär turında süz bara. Xäzer bik tiz ul millätlär betü protsessı bara.
Ğömär Sabircanov: Rus säyäsätçeläre Amerikağa qarap eşlärgä tırışalar. Anda millätlärne eretep, amerikanskaya natsiä tözegännär. Ämma anda niçek? Amerikağa keşelär çittän kilgän. Ä bezneñ ildä barısı da: çuaşlar da, tatarlar da, mordvalar häm udmurtlar da üz cirlärendä yäşilär. Bezgä identiçnost' kiräk. Çit ilgä barğaç, sin qayan, dip, sorasalar – min Rossiädän, dibez. Läkin ruslar anı başqaça añlıy.
Nadir Däwlät: Rossiänin digän süzne çit ildä añlamıylar, rus dip añlıylar.
Rimzil Wäli: Älege konferensiädä bu mäs'älä tikşerelmäde häm tikşerelgän dä tieş bulmağan.
Ğömär Sabircanov: Ä Mäskäwdän Zaxarov digän keşe çığış yasadı. Anıñ töp fikere şuşı ide: bezneñ identiçnost' kiräkter, çönki çit ilgä kitsäñ, sine kem yaqlıy? Däwlät yaqlıy. Läkin xalıqnıñ ruxi tormışı bar. Menä şuşı ruxi tormışnı üzeñneñ milläteñ öçen, ğorurlanır öçen tarixnı belergä kiräk. Ä bezneñ balalarğa tatar tarixın öyrätmilär. Rus balalarına bezneñ tarixnı bozıp öyrätälär.
Rimzil Wäli: Rossiä identiçnost' digän süzennän qurkmawımnı şunıñ belän öyrätäm: Waleri Tişkovnıñ urınbasarı Mixail Niqolayıwiç Ğuboğlo, sovet zamanında ber teoriäne çığardı. Sovet xalqı digän äyber döres tügel, ul vneetniçeskaya obşçnost'. Millätlektän östälek ber äyber. Bügenge Rossiä xalqı digändä, Nadir äfände äytmeşle, urıs dip äytergä teläweçlär bar. Läkin bez Rossiädä torabız, tik tatarlar bulıp, tatarça yäşibez.
Ğömär Sabircanov: Millätne tanu, ul äle anıñ belän genä betmi.
Rimzil Wäli: Tağın ber dälil bar. Urıs telendä söylägän, tatar añlı keşelär bar. Çın urıs bulıp yäşägän urıs yäki yähüdlär bar.
Nadir Däwlät: Alaysa, ni öçen tatar öçen mataşabız? Rus şöğıllänsen, tatarnı yaqlasın. Tatarlar urısça söyli, min dä törkiädän kilgän, iglizçä söylim. Monda tatarçanıñ qimmäte qalmağan. Bernindi kongress soñğı waqıtta tatarça söylämi. Kiräge dä yuq anıñ.
Ğömär Sabircanov. Alarnı tänqitläp kenä bulmıy. Bezneñ yänäşäbezdä utırğan iptäş Yekaterinbur şähärendä ruslar belän söyläşä.
Nadir Däwlät: Bez qazanlılarnı tänqitlibez.
Rimzil Wäli: Rafael äfände, küpme yıllar buyı Yekaterinburda yäşisez, universitetta uqıtasız. Töşendegezme bu konferensiädäge süzlärne? Sezgä qızıq buldımı?
Rafael İsxaqov: Min barısın da añladım. Konferensiä miña bik qızıq buldı. Min üzemne Rifqät Gordanovnıñ uquçısı dip yörtäm. Ul Başqortstannıñ mäğärif ministrı. Min uqığan çaqta, rayonda sigez urta mäktäp bulğan. Anda rus telendä genä uqıttılar. Böten tuğan tel sabaqların min ätkäy-änkäydän işettem. Uramda miña urıs malayları “U-u, tatarın” dip qıçqırdılar.
Rimzil Wäli: Urıslar arasında yäşiseñ. Tarix uqıtu sizeläme?
Rafael İsxaqov: Konferensiä teması bik qızıq ide. Min universitetta Räsäy xalıqları matbuğat tarixların uqıtam. Ä matbuğat tarixın uqıtsañ, keşe tarixın belergä kiräk. İkençe yaqtan, bezneñ ölkädä yöz meñ tatar tora. Qırıq meñ başqort tora. Alardan bezneñ fakul'tetta sigez genä tatar häm başqort malayları häm qızları uqı. Alar tatar-başqort tarixın belmilär. Ä şunı belmägäç, alar niçek matbuğat tarixın belälär? Şuña kürä tarixnı min alarğa biografiä buyınça öyrätäm. Tatar jurnalistları: Sabir Sadıyqov ”Saban häm çükeç” ğaciten çığardı, Mansur Äfändiev ”Sotsializm yulı” gazetasın çığardı. Utızınçı yıllarda bezdä qırıqtan artıq gäcit ide. Xäzer ber genä – ”Saf çişmä” gäcite, häm ber televizion programma – ”Minem ilem”. Xäzer bez tatar radio programmasın oyıştırabız.
Rimzil Wäli: Sineñ balalarıñ üzen kem dip sanıy?
Rafael İsxaqov: Min ulımnı keçkenä çaqta awılğa cibärgän idem. Añardan awıl mujikları sorağannar: Sin kem bulasıñ? Ätieñ- tatar, änieñ – marca. Ulım üzen sverdlovçanin, digän.
Rimzil Wäli: Tatarlıqta üzañ uyanu tendensiäse niçek bara, Nadir äfände?
Nadir Däwlät: Milli añnı uyatunı cır belän, sabantuy belän bilgelilär. Sponsorlar tabıp, ber-ike sabantuy ütkärep, cırlar cırlatıp qına, millätne saqlap bulmıy. Şuşı konferensiä bik yaxşı ürnäk. Xäzer urıs mäğärif sistemasına üzgärtülär kertergä tırışalar. Saf tatarça ikänendä opozdali. Monı elektän uylarğa kiräk ide.
Rimzil Wäli: Mäskäwgä ber kitapqa biş tözätmä cibärdem. İke ayda tözätep, kitapnı kire qaytardılar.
Nadir Däwlät: Min dä ul kitapnı kürdem. Anı ber bala da uqımıy. Xäzer bez komp'yuterlar, telekommunikatsiä çorında yäşibez. Bala ğomumän tarix belän qızıqsınmıy.
Ğömär Sabircanov: Tatarlarnıñ bik äybät mäkkäle bar: yatıp qalğançı, atıp qal, dilär. Şunıñ öçen bu konferensiäne min bik urınlı dip sanıym.
Rimzil Wäli: Germaniädän kilgän Simona xanım belän Rafael' Xakimov kileşü tözedelär. Alar böten Yevropa däreslegen eşlärgä telilär.
Ğömär Sabircanov: Min närsägä ğäcäpländem. Bronşveyg şähärendä däresleklärne öyränü institutı bar ikän. Anıñ çığışın tıñlağannan soñ min ğäcäpländem, Yevropa illärendäge säyäsätçelär üzara däresleklärne tözätü mäs’äläsen däwlät säyäsäte yuğarılığına kütärgännär. Rossiä şuşı konferensiägä cibärgän ikençe-öçençe urında utırğan keşelärne. Alarnıñ çığışı ni belän bette: bez närsä genä söyläsäk tä, nindi genä näticägä kilsäk tä üzebezneñ fänni eşlärebez belän, bezne tıñlamıylar.
Nadir Däwlät: Eşlär konferensiälär belän xäl itelmi. Alar mäğärif ministrlıq tarafınnan xäl itelä, çönki bu däwlät säyäsäte.
Rafael İsxaqov: Min üzemä genä fayda küräm. Mine küzem açılıp kitte. Yaña tellär, yaña fikerlär işettem. Min uqıtqan balalar tuğan telen belmäsä dä, tarix däresen belär.
Rimzil Wäli: Äydägez yomğaq yasıyq äñgämäneñ axırında. Bu söyläşüneñ däwame, faydası, üzgäreşkä taesire bulırmı?
Nadir Däwlät: Min ömet itäm, şuşı programmağa kemder, tıñlap, qolaq salır da. Bu konferensiä turında matbuğatta ber süz dä çıqmadı. Bigräk tä türälär uylıy başlasa, yaxşı bulır. Äye, Tatarstanda küp kitap çığarıla. Läkin alarnıñ qaya taralğanın min belmim. Dönyağa çığarğa kiräk. Ul internet aşa. Äytik, min İndiäda yäki AQŞ internetqa kersäm, taba alammı mäğlümat? Yuq.
Rimzil Wäli: www.tataroved-histori.ru digän säxifäne açığız. Anda barısı da bar.
Nadir Däwlät: Anda ber-ike mäqälädän başqa ber närsä dä yuq. Bez Sverdlovskida, Sankt-Peterburda yäşägän keşe belän nindi bäyläneş oyıştırığa mömkin? Telekommunikatsiä çorında bu qayğırtılsa, tatar tele dä, fäne dä kiñäyer, çönki kitap uquçılarnıñ sanı bik kimede.
Ğömär Sabircanov: Amerikada vikipediä digän proyekt bar. Ul törle tellärdä çığa, tatarçası da bar. Anda bezneñ tatar ensiklopediäsen kertsäk, bik zur fayda bulır ide. Min bezneñ bügenge söyläşügä, uzğan konferensiägä bik zur ışanıçlar äytäsem kilä.Rimzil Wäli: Bu konferensiäne oyıştırğan keşelär bik kiräk diep äytälär anı. Räxmät äytmiçä qaldırıp bulmıy. Ä soñğı süz äytep bulamı, ägär dä bez eşlämäsäk, kem eşlär?


text: Parij -- Çiklärne Tanımağan Jurnalistlar oyışması belderüençä, uzğan yılda dönyada barlığı 63 jurnalist üterelgän, şularnıñ 3tän-bere Ğiraqta. Soñğı 10 yılda bu iñ zur san bulıp tora. Parijda urnaşqan oyışmanıñ wäkile Annabelle Akri radiobızğa: "2005 yılda dönyada jurnalistlar öçen iñ qurqınıç urın, älbättä, Ğiraq buldı, suğış arasında. Anda 24 bik küp jurnalist ülde," dide. Qara isemlektä ikençe urında Fillipin, anda 7 jurnalist üteerlgän. Elekke sovet illärendä barlığı 6 jurnalist üetrelgän – Rusiä, Äzerbaycan, Belarus, Qazaxstanda. Sişämbedä Quşma Ştatlarda urnaşqan Jurnalistlarnı Yaqlaw Komitetı uzğan yıl barlığı 47 jurnalist üterelgän dip xäbär itkän ide.


text: Säyäsätkä qağılışlı tağın ber waqiğa – Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ xalıq sorawlarına radio-televidenie aşa cawap birüe. Bu yulı televideniedan kürsätelgän qadär Vladimir Putinnıñ Qazan keşeläre sorawlarına cawap birmägäne belende. Läkin Osetiädän ber abzıynıñ konfessiälär arasındağı mönäsäbätlärgä qağılışlı soraw birgändä, İdel buyında çirkäw cimerälär digän süzläre küplärneñ xäterenä señep qalğandır. Bu çama belän Privolj'ye dip äytü, älbättä, Çallıdağı xällärgä işarä. Menä şulay, qanunnarnı bozıp, röxsät itelmägän urında tözeläse çirkäw urınına quyğan çasovnya cimerüne Tatarstandağı mäğlümat çaraları obyektiv tasvirlamauları arqasında älege xäbär Rusiäneñ iksez-çiksez krıyenda yäşäwçe xalıqlarğa İdel buyında çirkäw cimergännär bulıp barıp ireşkän. Älege çasovnyanı işügä qarata patriarx Aleksey II Mintimer Şäymievkä xat yazıp, anda Tatarstanda konfessiäara mönäsäbätlär normadan yıraq tora, dip yazuına qarata Tatarstan kommunistları liderı Rusiä Däwlät Duması deputatı Aleksandr Saliy “ЗBeздa ПoBoлжbя” gazetasınıñ yaña sanında mönäsäbäten belderde. Mäğlüm ki, äle beraz soñraq “ИзBecTия” gazetasında Çallıdağı xällärne bäyäläp, patriarxnıñ ber wäkile Tatarstanda pravoslaviäneñ xäle Çeçnyadän da naçarıraq, dip cibärgän ide. Kommunistlar başlığı Aleksandr Saliy pravoslav ruxanilarınıñ mondıy bäyäläwlären “пpeBeлиkий пepeбop”, yäğni “çiktäntış arttıru” dip atadı.


text:
Tatarstanda möselmannarnı qulğa aluda kem ğäyeple?
“Xizbut tahrir äl-islami” firqäseneñ eşçänlegendä qatnaşuda ğäyeplänep Tatarstan möselmannarın qulğa alular uzğan yılnıñ oktäberendä mäğlüm bulğan ide. Alar Uraza ğäyete waqıtında firqäneñ eşçänlegen reklamlağan öndämälär taratu waqıtında Federal iminlek xezmäte häm militsionerlar tarafınnan Tatarstannıñ törle şähärlärendä qulğa alındılar. Aznaqayda qulğa alınuçılarğa qarata xökem çığarılğan ide. Alar zur külämle ştraf tülärgä xökem iteldelär. Älmättä qulğa alınğan biş keşe isä şartlı räweştä ber yıldan alıp ikeşär yılğa qädär iregennän mäxrüm itelde. Läkin alarnıñ advokatları bu qarar belän riza tügellär eşne yuğarıraq instansiädä yañadan qarunı sorayaçaqların belderdelär. “Xizbut tahrir äl-islami” oyışması 1953 yılda İerusalimda barlıqqa kilgän firqa. Räsmi çığanaqlarğa qarağanda, alar islam xälifäte, yäğni däwläte tözüne maqsat itep quyalar. Şul isäptän, Rusiäneñ qayber töbäkläre dä bu xälifätkä kerergä tieşlär. Rusiä mäxkämäse, şuña kürä bu oyışmanı ekstremistik dip tapqan ide häm ğämäldän çığarğan ide. Ä oyışmanıñ isä internettağı räsmi säxifäsendä, Rusiäneñ qayber töbäkläre İslam xälifätendä kertü maqsat itelmi dip belderelä. Tatarstan möftie urınbasarı, tarix fännäre kandidatı Wälulla Yaqub fikere isä menä bolay yañğırıy
Mäğlüm ki, “Xizbut tahrir” firqäse Rusiä qanunnarı buyınça tıyılğan oyışma. Şunıñ öçen, bu oyışma äğzası buluda şik tudırğannarnı xoquq orğannarı qulğa alırğa mäcbürlär. Ämma ul Tatarstan da kiñ cäyelgän, köçle oyışma dip äytep bulmıy. Çönki, anıñ eşçänlege şul öndämä taratuda ğına çağıla. Qulğa alular dälille bulmağanda, bu dini qısuğa äylänäçäk. Şuña kürä, min xoquq orğannarın mä’sälägä citdiräk qararğa çaqıram. Çönki, qulğa alular nindider şawqımğa äylänä başladı indeŞul uq waqıtta, Tatarstanda qayber möselmannarnı qulğa alularnıñ ğäyeplelären dä ezli başladılar. Watanım Tatarstannıñ gäziteneñ soñğı sannarınıñ bersendä, TİÜ qorıltayı xaqındağı reportajda, Çallı wäkile Faiq Taciev süzläre kiterelä. Ul anda, Tatarstan möftie urınbasarı Wälulla Yaqubnıñ ber gäzittäge intervyusınnan soñ qulğa alınular başlandı dip belderä. Çınlap ta, Faiq äfände qorıltayda şundıy süzlär belän çığış yasağan ide. Wahapçılıqnı faşizm belän tiñlägäne öçen Wälulla Yaqubqa qarata şaqtıy qatı süzlär yañğıradı. Menä Faiq Tacievnıñ qorıltaydağı çığışınnan ber özek
2004 yılnı çıqqan “Pul's jizni” gäzitendä Wälulla Yaqubnıñ intervyusı basılğan. Şunda ul, faşizm böten cirdä bula la, şul is”ptän möselman mädäniätendä dä. Wahapçılıq näq menä şul faşizm inde, dip beldergän ide. Wälulla Yaqub, urıslarda da faşizm bar bit, läkin monıñ öçen pravaslaw dinen ğäyepläw nadanlıq bulır ide dip tä östi. İtalyannarnıñ da, nimeslärneñ dä, urıslarnıñ da faşizmı, Yaqupov fikerençä, din belän bäylänmägän. Ä menä Tatarstanda, Udmurtiädä älege İslam dine ağımı Wahapçılıq belän bäylängän ikän. Älege möfti urınbasarınıñ intervyusınnan soñ, ozaq ta ütmi, illeläp möselman Rusiä oxrankası törmäsenä itep tığıldı. Alar dürt aydan artıq şunda integälär. Wahapçılıq Söğüt Ğäräpstanınıñ räsmi ideologiäse dilär. Şulay bulğaç, Yaqubov fikerençä, bezneñ möselmannarıbız, xacğa digän bulıp, faşistik däwlätkä qunaqqa yörilär bulıp çığaPänceşämbedä, Rusiä İslam universitetında bulğan tatar yazuçıları belän din eşlekleläre oçraşuında, Faiq Tacievnıñ gäzittä basılğan süzlärenä tayanıp, qayber yazuçılar wahapçılıqnı, ä ul Rusiädä şulay uq tıyılğan xäräkät sanala, faşizm belän tiñläwdän rizasızlıqların belderdelär. Yazuçı-publitsist Mäxmüt Äxmätcanov fikere bolay yañğıradı
Min monda wahapçılarnı maqtarğa kilmädem. Bu minem wazifama kermi. Läkin şul uq waqıtta, här kön diärlek, radio, TV qabızsañ, wahapçılarnı sügälär. Kemnär soñ alar wahapçılar, nindi, närsälärne eşlägännär soñ? Minemçä, din ähelläreneñ wahapçılıqqa nigez salğan Möxämmät Ğäbdül Wahhapnıñ İslam dinen ayaqqa bastırğanı, anı saqlap qalır öçen faşist dip intervyu birüläre, bu tämuğqa üzeñä yul yaru digän süz
Mondıy ğäyeplärä qarata Wälulla Yaqubnıñ fikere niçek soñ?
Min ğäcäplänep uqıdım mondıy mäğlümatnı. Çönki islam dinendä törlelek, törkemlelek buluı, ul tabiği närsä häm, minemçä, citdi keşelär anı tanıylar. Çönki, şiğiylar, sönnilär, wahapçılarğa häm başqa bik küplärgä bülenü ul kön kebek açıq närsä. Şuña kürä, şundıy sektalar barlığın yäşlärgä kürsätü ul berniçek tä zıyan närsä tügel. Menä, ul äfändelärgä iskä töşeräm min, mäsälän marksizm täğlimäte bar. Ämma anıñ Kompuçiädä kompop çağılışı da bar. Söğüd Ğäräbstanında wahapçılıq nindider yaraşlı räweştä üssä, ä Tönyak Kavkazda ul inde qırğiy formasın aldı. Wahapçılıqnı Söğüd Ğäräpstanı belän genä bäyläp qararğa yaramıy. Çönki ul Rusiä külämendä üzençälekläre bulğan faşistik küreneşkä äwerelde. Sez inqär itäsezme, sezneñ arqada möselmannarnı qulğa alular buldı digän süzlärne? Minemçä bu bik çağıştırmalı, yasalmalı tiñläw häm minem şäxeskä qarşı oyıştırılğan provokatsiä genä
Sez inqär itäsezme, sezneñ arqada möselmannarnı qulğa alular buldı digän süzlärne?
Minemçä bu bik çağıştırmalı, yasalmalı tiñläw häm minem şäxeskä qarşı oyıştırılğan provokatsiä genäWälulla xäzrät, din ähelläre rasında traditsion ağım ideologlarınıñ berse bulıp tora. Yäğni, tatarğa çittän kergän törle sektalar, dini ağım, yünäleşlär millätneñ üseşenä fayda kitermi, kiresençä milli häm dinara mönäsäbätlärdä problemnar kiterep çığara dip sanıy.
Räfis Cämdixan


text:
Mäskäw yaqlağan Dnestr buyı xakimiatenä dä latin xärefläre oşamıy
Moldovada, döresräge anıñ Dnestr buyı töbägendä, cirle mäktäplärdä nindi teldä uqıtu tiräsendä yaña bäxäslär quyırıp kilä. Moldovanıñ üzendä däwlät tele bulıp rumın tele iğlan itelgän, ä menä nigezdä urıslar häm ukrainnar yäşägän Dnestr buyında xakimiat uqıtu şul rumın telendä barğan mäktäplärne yabu yulın aldı. Bu uquçılar häm uqıtuçılar yağınnan da, törle xalıqara berläşmälärdän dä tänqitkä duçar buldı.
Audio, Vladimir Voronin
"Smirnov bügen balalarnı, alarnıñ latin xäreflärendäge rumın telen öyränergä teläwe öçen genä totıq itep aldı, irtägä isä ul üz xakimiateneñ ideologik nigezen aqlaw öçen bezne nizaqnı yañartu belän qurqıta başlayaçaq" dip belderä Moldova prezidentı Voronin häm Smirnov tirälegen xalıqara cinayätçel törkem dip atıy. "Näq menä şuña kürä bez xäzer alar belän bernindi räsmi söyläşülär alıp barmayaçaqbız, Dnestr buyındağı keşelärgä üz tormışın demokratik mexanizmnarğa qoru mömkinlege birelmi torıp bez alar belän berni dä başlamayaçaqbız" dip ışandıra Moldova prezidentı. Mäktäplär tiräsendäge nizaqnıñ iğtibarğa layıq yağı şunda - Dnestr buyınıñ Mäskäw yaqlağan xakimiate alarnı yabunıñ säbäbe itep, anda rumın teleneñ latin xäreflärenä nigezlängän tören qullanunı kiterä. Yäğni ägär dä kiril xärefläre qullanıla ikän, alarnıñ problemaları bulmayaçaq. Bu Mäskäwdäge xakimiatneñ, tatar telenä latin imläsen qaytarırğa teläwçe Tatarstanğa kürsätkän mönäsäbäten xäterlätä. Rusiä Däwlät Duması zamanında, Rusiädäge xalıqlarnıñ tele, ägär dä alar däwlät tele itep iğlan itelä ikän, barı tik kiril, yäğni urıs xäreflärenä genä nigezlänä ala digän qanun qabul itkän ide. Xalıqara cämäğätçelekkä bu ällä ni tanış tügel, ä menä Moldovadağı xällär Yevropada şunda uq köçle tänqit uyattı. Yevropa Berlege şuşı tel nizağı xäl itelmäsä, Dnestr buyı xakimiatenä qarşı qırıs çaralar küräçägen belderde. Yevropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması, rumın telendäge mäktäplärne yabunı "linguistik çistartu" dip bäyäläde. Şuşı oyışmanıñ Kişinevtağı wäkillege başlığı William Hill.
Audio, Wiliam Hill
"Bar urınnarda da wäzğiat şaqtıy kierenke häm bezneñçä, şartlaw aldın xäterlätä" dip bäyäli rumın mäktäpläre tiräsendäge xällärne William Hill. Dnestr buyındağı täräqqiatne zur iğtibar häm borçılu belän kürşe Rumıniä dä küzätep bara. Bu xaqta ilneñ prezidentı İon İliescu üze belderde.
Audio, İon İliescu
Rumıniä prezidentı Dnestr buyı xakimiatläreneñ rumın mäktäplärenä qarata kürgän çaraların 21-nçe ğasır başı ruxına bötenläy turı kilmi torğan primitiv mönäsäbät dip bäyäli.
Kärim Kamal


text:
Äl-İdrisi
Abu Abd-Allah Muhammad äl-İdrisi yäki äl-İdrisi - Ğäräp säfärçese, cäğräfiäçe, xaritaçı.
äl-İdrisi 1099. yıl tiräsendä İspaniä şähäre Seuta'da tua.
Ğälim Kordoba universitetında belem alıp Sitsiliädä Normannarnıñ Rodjer II patşası qalasında yäşi. Ul İspaniä, Tönyaq Afrika, Alğı Şäreq cirlären säfär belän yörep çığa.
1166. yılda Siciliadä wafat bula.
Xezmätlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
äl-İdrisi moña tikle bilgele bulğan bar darulı ülännärne öyränep çıqtı. Üz äytüe buyınça, fännär borınğı zamannardan alğa kitkänñar, wä üze ülännärne cıyu-törkemläw belän şöğellänä başlağan. Sul şaqta ul küp yaña darulı ülän barlığın açtı, wä üz eşläreneñ näticäse itterep törle kitaplarnı yazdı, alar arasında iñ möhime ul «Kitab äl-Cämi-li-Sıyfat Aştat äl-Nabatat» ide.
Şul uq waqıtında ul cäğräfiä belän dä şöğellänä ide, bar närsäne xaritalarda bilgeli ide, böten bilgele bulğan dönyanı taswirlağan ide. 1154. yılda äl-İdrisi «Tabula Rogeriana» atlı xezmät yaza, wä aña östämä xezmät bularaq «Geography» atlı eş. Alarnı bergä Rodjer II. «Nuzxat äl-Muştaq» itep atağan, äl-İdrisi isä «Kitab Rudjar» yäğni Rudjar kitabı atağan. Bu xezmät 1161. yılda törätelep wä östälänep «Keşelek baqçası wä Can şatlığı» iseme belän qabat çığarıla, ämma bügenge köngä kilep citmiçä yuğala. Anıñ «Şatlıq baqçası» yä ki «Keçkenä İdrisi» adı belän bilgele bulğan qısqartılğan yurama 1192. yılda näşri itela. Bu kitap bik ük kamil wä tögäl tügel ide, ämma annan soñ berniçä ğasır buyı çıqqan xaritalar aña nigezlängän ide.
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- İnglizçä tärcemäixäl
- âl-İdrisi turında qısqa mäğlümät
- Andalus täswire
- âl-İdrisi'neñ qayber xarítaları


text:
Sovetlar Berlegeneñ Üzäk Aziedä 1920-30nçe yıllarda xatın-qıznıñ biten açu, päräncäne köçläp çığaru kampaniäse, Äfganstanda xatın-qıznıñ xoquqların yaxşırtu öçen tırışqan xökümätkä yaxşı häm yaman sabaq bulıp tora.Harward Universitetında küptän tügel genä ütkärelgän diskussiädä bu ike omtılış arasında paralellär bar dip belderelde.
Sovetlardan äwäl Üzäk Aziedä bulğan kebek bügen Äfganstanda xatın qıznıñ bik zur öleşe islam traditsiäsenä kileşle räweştä kienep, gävdäsen biten qaplap yöri.2001nçe yılda AQŞları Äfganstanda Taliban rejimın cimerep, qırıs islam qanunnarı astında izelgän xatın qıznı irekländerde. Xäzer Hamid Qarzai rejimı xatın qıznıñ sotsial xoquqların arttıru öçe tırışıp kilä.Ämma xatın qıznıñ äle dä bik zur öleşe baştan ayaq gäwdäne bitne qaplağan burqa kiyep yöri.Säyäsätçelärneñ hämmäse tügel älbättä ämma qayberläre xatın qıznı bu kimsetüçe kiyemne taşlawları öçen niçek qıyulandırırğa dip baş wata. 1920-30nçe yıllarda Üzäk Aziä bügenge Äfganstanğa qızıqlı paralel bulıp tora digän yomğaq yasalğan Harvard Universitetında bulıp ütkän cirle belgeçlärneñ cıyınında.AQŞ däwlät departamentınnnan Daria Fane Üzbäkstan häm Tadcikstanda torğan. Ul sovetlardan elek Üzäk Aziedä xatın qız arasında uqu yazu belmew yaqınça 100% ide, xatın qızlar bitlären qaplap yöri , cämğiättä ber närsägä dä qatnaşmıy ide dip söylägän.Sovetlar islam tarditsiäläreneñ izgän bu xatın qıznı emansipatsiä, irekländerergä qarar birä häm 1927-1928-nçe yılda hudjum dip atalğan kampaniä oyıştıra. programma massalarnıñ bitlären açu mäqsatın quya Ber köndä 10meñ xatın qıznıñ päräncäsen saldarlar, İkençe dilqında 70meñ. Ämma bu kampaniäneñ tiskäre täsire şunduq kürelde. 1927 belän 1929nçe yıllar arasında yözlärçä xatın qız köç qullanu, terror qorbanı buldı, üterelde.Fane Problema Purdah traditsiäsendä , yäğni xatın qıznı üz ğailäsennän bulmağan ir attan yäşerüdä yata dip äytte. Fane süzlärençä (audio)
Bitne qaplau ,päräncä töp mäsälä tügel. Ämma päräncä, purdah sistemasınıñ ber öleşe häm bu xatınnıñ cämğiät tormışına qatnaşuına röxsät itmägän sistemanı simvolläşterä.
Üzäk Aziedä küp kenä xatın qızlar päräncäne taşlaw säyäsäten cämäğätçelek aldında yaqlap çıqsalar da, xosusi räweştä iske traditsiägä däwam itte. Xatın qıznıñ 80% biten açsa da , sonğı çiktä alar yañadan qapladı. Fanenıñ tikşerenüläre Tadcikstanda päräncäneñ 50nçe yıllarğa qädär däwam itüen kürsätä. Fane sovet täcrübäse möselman xatın qızı öçen dä sotsial üzgäreşlärneñ mömkin buluın kürsätä, ämma monıñ öçen waqıt kiräk. Fane bolay di:
1920dän elek Üzäk Aziädäge wazğiätkä qapma qarşılıqlı bularaq, bügen xatın qıznıñ päräncäse yuq . UNESCOnıñ statistikası Tadcikstan , Üzbäkstanda xatın qızlar arasında uqu-yazu belüçelärneñ 99%nı täşkil itüen kürsätä.Üzäkläşterelgän xakimiät yuğarıdan kürsätmä belän tiz näticägä ireşä ala. Äfgan prezidentı Qarzai sovet citäkçese Yosef Stalinnıñ zalim xakimiätenä iä bulmasa da , Qabul xökümäte sotsial üzgäreşlärne üz säyäsäte aşa kertä ala. 1920lärdäge hudcum protsese eleke iske tärtipne cimergän revolutsion üzgäreşlär belän bäyle ide. Ämma Äfganstanda bügen qanunçılıq täräqi itä bara.Fane köçkä kertelgän qanunnar , köç qullanmıy üzgäreşlärgä kiterä dip söyli.1920lärdä Üzäk Aziädä bulğan kebek Äfganstanda da konservativ köçlär xatın qıznıñ üzgärüen,cämğiättä rol uynıy başlawına qarşılıq kürsätä.Alar sahbanat dip yöretelgän tönge xatlar tarata. Anda ata analar qız balaların mäktäpkä cibärmäskä dip kisätelä.Qız mäktäpläre yandırıla. İr atnıñ xatın qıznıñ uqutıluın yaqlawı şart bulıp tora. California däwlät universitetı Nortridge-ta xatın qızlarnı tikşerü bülegendä eşläwçw prof. Nayereh Tohidi sovetlarnıñ üzäk Aziedäge eşçänlegendäge problemalarğa işarä itä..Ul sovetlar eşne statistikada ülçäde, xatın qız päräncäse tartıp alınğannan soñ , üzen niçek xis itte, bu turıda uylap tormadı dip söyli Sovetlar Üzäk Aziädä xatın qıznı islamnıñ vaxşı traditsiäsennän qotqardıq dip däğwä itsä dä, alar bu xatın qızğa kimsetep qaradı, şunlıqtan di prof Tahidi päräncä bugen Äfganstanda üzgäreşlärneñ başlanğış noqtası bula almıy . Tohidi(audio)
Sovetlar moñı eşläde häm uñışsız buldı. Moñı añlamağan öçen genä tügel, ä eşlär yuğarıdan kommunistlar partiäse kürsätmäse belän eşlände, qayçaqta qorallı, uniformalı bolşeviklar işekkä kilep min sine emansipatsiälär öçen monda dip belderde.
Sakeena Yakuubi Äfganstannı öyränü institu isemle xökümättän bäysez oyışma xezmätkäre, ul xatın qıznı uqutu aşa köçländerü, qıyulandırunı yaqlıy. Yakuubi programması bıyılda sannarı 3meñ bulğan studentları 15mengä arttrıdı, ber yıllılq kurslarda 8meñ uqutuçı künegüdän ütkärelde. Yakubi Harvard cıyılışında 91nçe ylda Peşevarda äfgan moxacirlar lagerında bulıp qaytaqnnan soñ, in möhim eş xalıqnıñ ışanıçın qazanu ikänlegen añladım dide . Yakubi süzlärençä,(audio) ışanıç tämam yuğalğan ide, xalıq , här närsägä şiklänep qarıy ide, irlä rxatın qızğa öydän çığarğa uqırğa röxsät itmi ide, ämma xatın qız da çit il oyışmalarına, çit il programmalarına şik belän qarıy ide .Mondıy cämğiätne kürgäç , äle min nişlärgä tieş dip sorıysın
Yakubi bögülüçänlek häm kultura üzençäleklären küzdä totu şart dip äytä. Yakubi ayruça cämğiät äğzalarınıñ aktiv räweştä programmağa qatnaştıru yulın qarıy. Sovetlarnıñ Üzäk Aziädäge täcribäse möselman xatın qızı öçen sotsial üzgäreşlärneñ mömkin buluın kürsätte.Bügen Äfganstanda bälkim dä kübräk xatın qız burqasın salır ide, ämma ildäge iminlek, tärtip , ir atnıñ kulturası moña röxsät itmi .Üzäk Aziädä päräncäsen salğan xatın qız başta qıynaldı, köçlände , üterelde.
färidä xämit,praga


text:
Uzğan yılnıñ 17 sintäberennän birle kiçekterelep kilgän tatar problemalarına bağışlanğan cıyın Başqortstanda uzğan atnada ütte. Bu xaqta Azatlıq radiosı comğa könne xäbär itte. Konferensiäne 4-5 ay kötülärenä qaramastan, tatar cämäğätçelege bu cıyınnan küp fayda aldı digän yomğaq yasau yalğış bulır. Şuşı waqıt eçendä anı oyıştıruçılar da, çığış yasarğa teläwçelär dä üzgärep tordı. Cıyında fän xezmätkärläre häm milli oyışmalar wäkillärenä möräcäğät qabul itelde.
Tatar cämäğätçelege 15 fevral, cälilçelär könen bilgeläwne ğadätkä kertä almadı. Anıñ qarawı könbatıştan kergän Ğaşiqlar bäyräme ber-ike yıl eçendä xalıqnıñ iñ yaratqan könnäreneñ bersenä äylände. Bıyıl Ufada übeşü bäygese uzdı.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Elimizdiñ Täwelsizdigi men erkindigi jolında atqarılğan qırwar ister bolaşağımızdıñ bey`bit te jarqın bolatınına senimimizdi nığay`twmen kele jatqanı ay`qın. Onı Qazaqstanda jasap jatqan barşa xalıqtıñ tınıs-tirşiliginiñ jaqsarıp, bereke-birliginiñ artwınan, köñil kökjïeginiñ keñey`e, körkey`e tüskeninen añğarwğa boladı. Osınaw jaqsı lepes, jarım ırısqa lay`ıq ozıq oy` men sanadağı serpilis eliniñ erteñine eleñdep, tınıştığınıñ tuğırlı bolwın oy`lay`tın Tuñğış Prezïdentimiz Nursultan Äbişulı Nazarbaevtıñ sındarlı sayasatınıñ närli nätïjesi desem qatelespey`min. Buğan täwbaşılıq jasap,börkimizdi aspanğa ata qwansaq eşkim de munıñ ne demey`tini belgili. Öy`tkeni köregen köşbasşımızdıñ Täwelsizdik ayasında jürgizip jatqan izgilikke tolı isteri men ustanğan bağıt- bağdarına kwä bolıp,jemisin jep kele jatqan bizder osınaw közay`ım közqarastağı senimimizge selkew tüspey`tinin jaqsı bilemiz. Kündelikti aqparat arqılı törtkül dünïede qanday` oqïğa bolıp jatqanın, qay`ğı arqalap, qan jutıp jatqan adamdardı körgende sonday` tağdırdı bizdiñ basımızğa bermey`-aq qoy`sa eken dep otıramız.Söy`temiz de elimizdiñ qoy` üstinde boztorğay` jumırtqalağan örkendi ömirine qanağat sezimimen qaray`mız. Ärïne, büginde Qazaqstandı bilmey`tin, ondağı baqıttı ğumırğa qızıqpay`tın el kemde-kem. Osınaw köñilge jılılıq, jürekke nurlı şwaq uyalatar qwanış-şattıqtıñ bärin Tuñğış Prezïdentimizben bay`lanıstıra abıroy` aspanında asqaqtatsaq, eşkim de talas twdıra almay`tını aqïqat. Olay` bolsa,Tuñğış Prezïdent küni merekemiz merey`li bolıp, elimizdiñ märtebesi arta bersin, dey`min.
Keñesbay` BAY`QANOV, eñbek ardageri, Almatı oblısınıñ Qurmetti azamatı, Tekes awılı


text:
Din
Bastı bet Din
Mirziyaev tuğan auılğa «Aq meşit» twrğızıp jatır
Özbekstannıñ jañadan saylanğan prezidenti Şavkat Mirziyaevtıñ tuğan auılı Jızaq oblısı Zaamin audanına ülken meşit twrğızıp jatır. 13 ğasırdan beri kele jatqan "Qajı Ahrora Uäli"...
Özbekstanda qajılıqqa baratındarğa kvota köbeydi
Biıl küzde Özbekstannan Mekkege qajılıqqa 7200 adam baradı. Bıltır 5200 mwsılman barğan. Özbekstan mwsılmandarı dini basqarması törağasınıñ orınbasarı Abdulaziz Manswr qajılıqqa baratındardıñ sanı jıl...
Astana meşitinde 11 111-şi jwptıñ nekesi qiıldı
Elordadağı «Äziret Swltan» meşitinde 11 111-şi jwptıñ nekesi qiıldı dep habarlaydı Muslim.kz. Meşittegi neke kitapşasına tirkelgen alğaşqı bes birdey tañbalı neke qiyu räsimi Astana qalasınıñ...
Oqığan dwğası üşin aqşa talap etken imam Alla üyinen quıldı
Oqığan dwğası üşin jwrttan aqşa talap etken atıraulıq imam qızmetinen quıldı dep habarladı Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarmasınıñ baspasöz qızmeti. Müftiyat ökilderiniñ mälimdeuinşe, Qwrmanğazı audanı...
Qırğızstanda ekstremistik sipattağı materialı üşin 21 sayt jabıldı
2016 jılı Qırğızstanda ekstremistik jäne terroristik sipattağı aqparat taratqan 21 internet-resurs anıqtaldı. Bwl sayttardıñ barlığı sot şeşimimen jabıldı, dep habarladı İİM baspasöz qızmeti. Ministrlik mälimeti...
Türkiyada Halifa Altay turalı kitap jarıq kördi
Altaydan şıqqan, Gimalay asıp, Tibetten ötip, Ündistan men Päkistan arqılı 1953 jılı Türkiyağa barğan qazaqtardan Halifa Altaydıñ ömiri men ideyaları zerttelip türik tilinde kitap...
Qazaqstandağı Ablayket budda monastırı qalpına keltirilmek
Turisterdiñ erekşe nazarın audartu maqsatında Şığıs Qazaqstan oblısındağı Ablayket (Ablainkit) bekinis-monastıri qayta qalpına keltiriletin boladı, dep habarlaydı QazAqparat. Ablayket - bwl Wlan audanında ornalasqan XVII...
Ekstremizmge qatısı bar 16 küdikti wstaldı
21 jeltoqsan küni Wlttıq qauipsizdik komiteti elimizdiñ aumağın «At-Takfir ual'-Hidjra» dini-ekstremistik wyımdarınan tazartu boyınşa arnayı operaciyası bastaldı. «Jedel is-şaralar Almatı, Aqtöbe, Atırau oblıstarı men...
Täjikstanda biıl 20 imam türmege otırğızıldı
Täjikstannıñ Soğdı oblısında imam-hatibterdi wstau biıl köktemde bastaldı, qazirgi tañda şamamen 20 din uağızdauşı rwqsat etilmegen "Ağayındı mwsılmandar" wyımına qatısı bar degen küdikpen türmede...
Aqtöbede arnayı operaciya kezinde radikaldı salafitter wstaldı
Aqtöbedegi arnayı operaciya kezinde qılmıstıq toptıñ birneşe müşesi qwrıqtaldı. Olar mwnay wrlaumen aynalısqan, dep xabarlaydı QR Wlttıq qauipsizdik komiteti. «Jeltoqsannıñ 7-si küni Wlttıq qauipsizdik...


text:
Çuaş belän tatar arasına çöy qaqmaqçılar
Kilep cittek: Allağa şöker, çuaş, mari, muqşılar da, elek çuaşlarnı izgän tatarlar da urıs däwläte qanatı astında çäçäk atıp yäşilär. Ölkädä yäşäwçe 140 meñ çuaş öçen çığıp kilüçe berdän-ber çuaş gäzite “Qanaş”nıñ tirajı 1000HәH dä artmağanına, muqşılarnıñ östän yärdäm belän dä üz gäzitlären, televizion tapşıruların oyıştıra almağanına küz yomsañ inde, älbättä. Ölkä ağaynıñ art yağın yalaw öçen genä, aqnı qara belän butap, tuğandaş xalıqnı şundıy pıçraqqa buyaunıñ äxlaqi yağı turında süz ozaytıp toru da kiräkmider. Här oçraşuda, här çarada, här räsmi çığışta ”Bezdä 100дәH artıq millät wäkilläre tatu häm berdäm yäşilär” dip maqtanğan şartlarda, qayandır çoqıp çığarılğan “tolerantlıq” süzen täqrarlağanda bu paskvil' nindi urınnı bili ikän soñ? Häm moña tieşle bäya bireläçäkme?
Yuqtır şul. Çönki “tüzemlelek” dip añlatılğan “tolerantlıq” digäneneñ dä natsmennarğa qarata ikençe mäğnäse genä qullanıla bit. “Organizmnıñ tışqı tä'sirlärgä qarşı toru säläten yuğaltuı” digäne. Yäğni SPİD mäğnäsendägese. Bu yazma öçen gäzitne sudqa birergä kiräk, digän süzlär dä yañğıradı milli xäräkät aktivistları arasında. Läkin Griboedovnıñ Çatskie süzläre iskä töşä: “A sud'i kto?” Äytik “tatarsqoyı iğo” digäneneñ çep-çi yalğan ikänen sudta açıqlap qara äle sin. Ällä nindi akademik, professorlarnıñ “abruylı” süzläre belän awızıñnı şunduq qaplarlar. Ä çın tarix isä xalıqlar duslığın qaqşata, diärlär. İreksezdän, Rim tarixınnan ber epizod iskä töşä. Ğay Yuliy Sezar' isemen yörtkän iyül ayında 31 kön, ä annan soñ yäşägän imperator Oktavian Avgust ayında - 30 ğına. Sezar'dan könläşep, Oktavian, fevral'neñ 29-ınçı könen urlap, Avgustqa quşqaç, anıñ yarannarı bu ğamälneñ kileşmäwen äytälär. Oktavian isä, ozaq uylap tormıyça, “Çto pozvoleno Yupiteru, to ne pozvoleno bıqu”, dip qırt kisä.
1265 danä tirajlı “Znamya truda” yala yağuğa da xoquqlı, 6000rә yaqın tirajlı tatar gäzitenä dokumentlarnı raslaw qıyınlıqların “sazlıq” belän çağıştıru da yaramıy. Bu gäzit eş ügeze sıyfatında ğına qullanılırğa tieş xalıqnıqı bulğanğadır inde, diärgä genä qala.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
İran prezidentı basımğa bireşmäskä wäğdä itte
"Bez ezlekle, xalıqara qanunnarnı ixtiram itäbez. Läkin bezneñ xoquqlarnı bozırğa teläwçelärgä bireşmäyäçäkbez."
Yevropanıñ 3 ile, Britaniä, Fransiä häm Germaniä 2 yıl buyına İran belän söyläşülär alıp bara. İran atom yağulığın citeşterüdän baş tartqan oçraqta, Yevropa Berlege säwdä häm iminlek ölkäsendä täqdimnär yasağan ide. İran räsmiläre Yevropa Berlegeneñ bu soñğı täqdimen "qabul itep bulmaslıq" dip atadı. Diplomatlar fikerençä, Tährannıñ bu kire qağuınnan soñ BMOnıñ İminlek şurası tieşle çaralar kürergä mömkin. Berläşkän Millätlärneñ Atom İdaräse älege mäsäläne kiläse sişämbedä tikşerergä cıyına.


text: Başqortstan Kyoto protokolın tormışqa aşıruçı berençe töbäk buluı mömkin. Älege mäsälä Yaponiäneñ “Klimat ekspress” kompaniäse prezidentı Naoki Matsuonıñ Ufadağı säfäre barışında tikşerelde. Älege protokol global cılınu fänni isbatlanğaç 1997 yılda tözelgän. 188 il qatnaşlığında konvensiä imzalanğan. Rusiä isä aña uzğan yıl kerde. Kyoto protokolına yaraşlı, üseşkä iä illär global cılınuğa kiterüçe gaz bülenep çığunı kimetü eşläre alıp barırğa tieş. Başqortstan yıl sayın kükkä 46 million tonna gaz ozata. Hawanı bolay “bayıtu” buyınça ul Rusiädä cidençe urında tora. Berençe urında Sverdlaw ölkäse. Ul hawağa yılına 76 million tonna ğaz “eksportlıy”. Yapon belgeçe Başqortstanda Kyoto protokolın tormışqa aşıru öçen mömkinçeleklär bar dip sanıy. Älege protokolnı tormışqa aşıru respublikağa bik küp investitsiälär kertelügä bulışlıq itäçäk.


text: İran başqalası mäxkämäsendä bügen yañadan 2003nçe yılda törmädä wafat bulğan Kanadalı İran xatını, fotorässam Zahra Kazemi eşe qaraldı. Çit il jurnalistları bu yulı da mäxkämä utırışına kertelmäde. May ayında uzğan tıñlawlarda xakim jurnalistlarnı quıp çığarıp Kazemi ğailäseneñ advokatlarına süz birmägän ide. Fotorässamnı başına bärep ütergän küzläw xezmäte wäkilen Tähran mäxkämäse 2004nçe yılnıñ yülendä aqladı. Kazemi Tähran törmäse yanında uzğan qarşılıq çarasın räsemgä töşergäne öçen qulğa alınğan ide.


text:
Bügen dönyanıñ tağın berniçä urınında qoş kizüeneñ keşelär öçen qurqınıçlı H5N1 töre buluı raslandı.
Britaniädäge Yewropa Berlege laborotoriäsendä Bosniä üzägendäge küldä 2 aqqoşnıñ H5N1-dän ülüe raslandı.
Paqstan da ilneñ tönyağında, Äfğän çigenä yaqın öleşendä qoş kizüe tabıldı dip belderä.
Gruziä xakimiätläre Açarstanda qoş kizüeneñ keşelärgä küçüenä yul quymaw öçen çaralar kürä.
Könbatış Afrika ile Nigernıñ berniçä urınında da H5N1 virusı tabıldı.
Dönya Xaywannar Sälamätlege Oyışması wäkile Bernard Vallat bu awıru Nigerğa kürşe Nigeriädän kergän bulırğa mömkin. Nigeriä Afrikada qoş kizüe tabılğan öçençe il. Moñarçı ul Niregiä belän Mısırda tabılğan ide.
Belgeçlär bu awırunıñ infrastrukturası köçsez bulğan afrikağa ütep kerüenä ayıruça borçıla.


text:
Bıyıl Xäyriä yılı ikänen beläsezme, yärdäm kürsätkänegez barmı?
Min pensionerlarğa häm studentlarğa ayaq kiemen buşqa tözätep biräm.
Kürşegä kiräk bulğanda bulışam, ägärdä kürsäm keşegä yärdäm kiräk ikänen, xäldän kilgänne eşlim.
Mäçetkä xäyer biräbez. Mäçet üze bülep tarata xäyriägä.
Älbättä, yärdäm itäm, qartlarğa, kibetkä yörim. Menä ike tuğan enemä operatsiä yasağannar ide yörägenä. Menä aptekağa kiläm, aña nindider bandaj kiräk ikän.
Yärdäm itü kübräk balalar yortına äyberlär iltü. Änilär belän balalar yortına kiemnär iltkänebez bar.
Etlärgä, pesilärgä üzemnän qalğannı biräm.
Avtobuslarda äbilärgä urınnar biräbez. Uramda torğan äbilärgä qayçaq aqça birem kitäm.
Keşelärgä yärdäm kürsätkänem bar tabip bularaq. Köndälek qabul itäm . Eş däverendä dä eştän soñ da, buşqa. Niçek inde awırudan aqça alasıñ?
Yärdäm itkänem bar. Ämma minem anıñ turında äytäsem kilmi. Keşelärgä belderäsem kilmi, yärdäm itkänne.
Min 1990-nçı yıldan birle bügenge köngä qädär xäyriä eşe belän şöğellänäm. Berençe min Aqtanış mäçetenä berençe etajğa kirpeçlär böten material alıp birdem. Ğäriplär yortına Derbıyjkağa, Qazanda küpme yärdäm ittem, üzem genä beläm. Artistlar turında söyläse dä yuq . Rafael' İl'yasovqa maşina büläk ittem, yubileyına. Gölzadağa büläk ittem. Häm başqalarğa. Küp artistlar mine äle dä xäterli.
İsemegezne äytäsegez kilmime soñ?
Min İlgiz Bariev, min tämäke fabrikasınıñ general' direktorı bulıp eşlädem bit. Xäzer kittem inde. Xäyriä eşläre eşlärgä kiräkme?
Kiräk , bik kiräk.
Min 90-yıllarda, äle Yel'sin babay utırğanda uq äytkän idem, , biznesmennarnı salımnardan buşatırğa kiräk, dip. Şul waqıtta anı tormışqa kertergä kiräk ide. Şul çağında bälki tormış ikençeräk bulır ide.
Bügenge köndä deputatlar da türädä utırğan citäkçelär dä añladılar , biznesmennarnı salımnan buşatırğa kiräk. Niçek inde ul, menä keşegä yärdäm itäseñ: aña da yärdäm itäseñ, däwlätkä dä salım tüliseñ, ike nalog bulmıy, här eşkä ber genä nalog bulırğa tieş.
Mälikä Basıyr


text: Hebron. Yordannıñ Könbatış Yarındağı şuşı şähärdä İzrail xärbiläre bügen, ike fälästin suğışçısınıñ yortın cimerde. Bu kiçäge waqiğägä cawap bularaq eşlände, ike fälästinle, yähüdlärneñ Otniel utarındağı dini mäktäpkä ütep kerep, anda 4 yähüd şäkerten atıp ütergän ide. İzrail ğäskäriläre soñraq, şul ike fälästin suğışçısın da yuq itte, älege höcüm öçen cawaplılıqnı radikal fälästinlelärneñ İslam Cihadı törkeme aldı. Hebrondağı fälästinlelär äytüwenä qarağanda, İzrail köçläre cimergän yortlarnıñ bersendä, äl-Aqsa şähidläre törkemeneñ, ä ikençesendä İslam Cihadınıñ äğzası yäşägän. İzrailneñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile David Saranga, kiçäge höcüm öçen cawaplılıq fälästin citäkçese Yäsir Arafatta yata dip belderde.


text:
Üzbäkstan rejim alışınuğa taba baramı?
Uzğan ayda Ändicanda bulğan çualışlardan soñ Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimovnıñ kiläçäge xaqında ğäybätlär arttı. Şuşı atnada Britaniädä çığa torğan abruylı "Jane''s İntelligance Review" jurnalı, Üzbäkstan köç qullanu arqılı rejim alışınuğa taba tägäri, digän näticä yasadı. Basma yazuınça, mondıy qanlı tetränüdän soñ da anda üç alu, tigezsezlek, tuğan-tumaçılıq, oyışqan cinayätçelek, dini häm milli ekstremizmğa suğarılğan köç qullanular däwam itergä mömkin. Üzbäkstannı alda ni kötä?
Kärimov Mäskäwgä kilep Rusiä prezidentı Putin belän oçraşqannan soñ ber kön ütügä Londondağı Suğış häm Solıx xäbärläre institutında Üzäk Aziä programması citäkçese Filip Noubel radiobızğa bolay dide:
Audio (Filip Noubel)
"Ändicannan borçulı xäbärlär kilä: keşelär xaman da qulğa alına, qorbannarnıñ tuğannarı, jurnalistlar, keşe xoquqları aktivistları ezärelklänä. Rejim komromisqa barırğa telämi. Kärimovnıñ Mäskäwgä säfäre, Putinnıñ belderüläre şunı kürsätä. İkençe yaqtan, Üzbäkstan xalqınıñ da tüzemlege bette. Bu wazğiättä ber genä närsä qala – köçle qarşılıq."
Mäskäw säfäre waqıtında Kärimov Ändican çualışları çit ildän torıp oyıştırılğan häm finanslanğan dide. Putin anıñ belän kileşte.
Ä menä James basması, Ändican waqiğaları çittän torıp oyıştırılğan häm anda islam suğışçıları qatnaşqan digän fiker belän kileşmi. Basma fikerençä, bu waqiğalar berniçä ay däwam itkän qänäğätsezlek häm qarşılıq çaralarınıň yuğarı noqtası bulıp tora. Sotsial iqtisadi şartlardan tış anda başqa säbäplär yuq dip sanıy "Jane''s İntelligance Review".
Üzbäkstan xökümätenä alğa taba çualışlarnı köç belän bastırıp baru qıyın bulaçaq, dip yaza basma, läkin ul bu niättän baş tartmayaçaq. Kärimov rejimı qüät buınnarın tulısınça kontrol itä, oppozitsiäneň berdäm citäkçese yuq.
Ber işe analitiklar Üzbäkstan zur kriziska taba tägäri disä, başqaları alay uq ömetsez tügel. Konfliktlarnı kisätü belän şöğellänüçe Xalıqara krizis törkeme dip atalğan oyışma citäkçese Alain Deletroz fikerençä, yaňa qan qoyular buldırmasqa, xakimiäten saqlap qalırğa teläsä Kärimov qayber iqtisadi häm säyäsi reformalarğa barırğa tieş:
Audio (Alain Deletroz)
"Amerika belän Rusiä närsä eşli ala häm tieş? Alar Kärimovnı ber poçmaqqa qısıp, ägär sin bezneň belän xezmättäşlek itergä teläsäň, berniçä reforma başqarırğa tieşseň, dip äytergä tieşlär."
Alain Deletroz Kärimovqa bu qatlawlı wazğiättän çığu öçen Rusiäneň elekke prezidentı Boris Yeltsin ısulın qullanıp, Putin şikelle berär waris ezläp tabırğa kiňäş itä:
Audio (Alain Deletroz)
"Bu wazğiättän çığu yullarınıň berse Kärimovqa ber waris äzerläw. Bez yäşägän 21 ğasırnı, anıň awırlıqların yaxşıraq aňlağan berär yäşräk keşene tabu."
Alain Deletroz süzlärençä Üzbäkstan xakimiätendä, forsat birelsä il belän idarä iterdäy keşelär bar.
Bezneň belän Bişkäktäge ofisınnan söyläşkän Suğış häm Solıx xäbärläre institutı citäkçese Filip Noubel süzlärençä, tağın ber mömkinlek bula ala, ul da bulsa yuğarı räsmilär tarafınnan oyıştırılğan fetnä:
Audio (Filip Noubel)
"Älbättä bu bik yäşeren, qaraňğı, törle klannar arasında bülenep betkän dönya. Läkin töp soraw şul: Kärimov tiräsendä, bez anıň belän başqa eşlärgä telämibez, rejim üzgärsä, kiläçäk turında uylarğa, başqalar, bälki oppozitsiä belän berläşergä kiräk, dip uylawçılar küpme. Menä bu ixtimalraq mömkinlek."
Tik bu xäl bula qalsa da, Janes basması farazlawınça, Üzbäkstannıň köçle elitası yaňa citäkçene alarğa zıyan itkän reformalarnı tuqtatırğa mäcbür itäçäk. Bu oçraqta Üzbäkstannı uňışsızlıq kötä, digän näticä yasıy Britaniädä çığuçı "Jane''s İntelligance Review" basması.
-Ali Gilmi


text:
İzrael premier ministırı A.Sharon fälästinnärne ike ayrım däwlätneñ oyışuına alıp barğan tınıçlıq prosesında yä progress yasağız yä dä İzrael üzeneñ ber yaqlı planın ğämälgä quyaçaq digän ultimatum belän yanadı. Bik küplär tarafınnan tänqitlängän ultimatum distälärçä yıl däwam itkän qatmarlı territorial bäxäsne ber niçä ay eçendä xäl qılunı küzdä tota.
Tınıçlıq protsesında progress bulmasa İzrael belän Fälästin territoriälären üzençä ayıraçaq digän A.Sharonnıñ ultimatumı , bäxäskä qatnaşqan başqa taraflar öçendä naçar xabär.Sharon kiçäyasağan çığışında bolay dide:(audio) ägär dä fälästinnär ber niçä ay eçendä terror törkemnären taratıp betermäsä şulayuq yul xaritasındağı başqa yöklämälärne ütämäsä, ul üzeneñ ike xalıqnı ayrığan planın ğämälgä quyaçaq. Bu plan fälästin häcümnärenä qarşı İzraeneñ iminlegen maximum däräcägä arttırunı küzdä totqan iminlek sızığına nigezlänäçäk . Sharon dewam itep (audio) älbättä fälästinnr turıdan turı yul xaritası söyläşülärenä qarağanda İzraelneñ ayıru planına esasän küpkä azıraq cirlär alaçaq dip äytte.
AQŞ tarafınnan yaqlanğan yul xaritası planı här ike yaq ta bilgelängän yöklämälärne (fälästinnär izraelgä häcümnären İzrael isä utarlar tözüne tuqtata ) ütägännän soñ 2005nçe yılda fälästin däwläteneñ oyışuın küzdä tota.
Fälästin premiere Axmed Kurei İzrael premiereneñ yañaularına qarata(audio)
min ber dä qänäğät tügel , nindider yañalıq kötä idem, min bezneñ pozitsiäne yañadan raslap qabatlarğa telim: yul xaritası bezneñ yöklämä bulıp tora.Bez 1967nçe yılnıñ 4nçe iyül çiklärenä çigenüne kötäbez. Bez daimi kileşügä ireşärgä häm konfliktnı çişergä telibez.
Waşington ber yaqlı adımnarnı yaqlamawın belderde. Süzçe Scott McClellan äytüençä(audio)
bez ike däwlätne küzdä totqan yul xaritası turındağı söyläşülärne totqarlağan ber yaqlı adımnarğa qarşı bulaçaqbız. Fälästinnärneñ tormış şartların qulaylaştıru, köç qullanu, kierenkelekne kimetü, yäki terror aktivlıqların tuqtatu älbättä yul xaritasınıñ ber öleşe bulıp tora.
Ämma AQŞ süzçese, Sharonnıñ İzrael yul xaritasında progress kürergä teli, ul qayber yähud utarların cimerergä äzer digän süzlären xupladı. McClellan bolar yul xaritasına yardäm itkän ber yaqlı adımnar dip äytte.Gaza häm Könbatış yardağı utarlarda yäşäwçe yähüdlär ber waqıtnı Sharonğa üzlären yaqlawçı dip qarıy ide. Ämma anıñ çığışnnan soñ, ägär dä premier ber yaqlı çaralar kürep, yähüdlärne küçerä başlasa bez moñı tuqtatu öçen quldan kilgän här närsäne eşliäçäkbez dip söyli başladı. Xämäsneñ ruxi citäkçese Şeyx Axmäd Yassin bolay dide: ( audio)
minemçä Sharon çığışında ber nindi yañalıq yuq ide.Ul iske pozitsiäne genä qabatladı Sharon yul xaritasındağı yöklämälären ütämäde, utarlarnı sütmäde, yañalarınıñ tözelüen tuqtatmadı , rasist divarın häm fälästinnärgä agressiene tuqtatmadı
Ariel Sharonnıñ ultimatu yul xaritasın ğämälgä quyuğa qarata nindi dä bulsa aktivlıqqa alıp barırmı,ällä xalıqara xätta eçke qarşılıq kürsätügä qaramastan ber yaqlı plan ütäläçäkme . älegä äytep bulmıy. Ämma Sharon çığışında İzrael atlayaçaq adımnarında Waşington belän mäslixätläşäçäk , bez strategik xezmättäşlekkä zarar kiteregä telämibez dip işarä itte
färidä xämit praga


text:
Açıq mikrofon: Rusiä säyäsäte ildäge millätlärne üsteräme ällä beteräme?
Rusiä prezidentı Vladimir Putin xalıq belän oçraşırğa yarata. Älbättä, bu oçraşular aldan uq oyıştırılğan bula. Böten räsmilärneke şulay. Prezident televidenie aşa da xalıq belän oçraşa. Saylap alınğan sorawlarğa cawap birä. İnde menä Putinnıñ yaña ber törle aralaşuı kötelä. Bu yulı ilbaşı internet qullanuçılarnıñ sorawlarına cawap biräçäk.
Älegä küp keşe menä nindi sorawlar belän qızıqsına ikän. Äytik, Putinnıñ Kreml' territoriäsendä Nikita isemle biş yäşlek malaynıñ eçen ni öçen übüe, ildä marixuananıñ legal'läşüe bulaçaqmı häm prezidentnıñ ğailä, şäxsi tormışı belän dä qızıqsınu şaqtıy zur. Kürengänçä, xalıqnı şaqtıy say, ähämiäte älläni zur bulmağan problemalar borçıy. Ä şul uq waqıtta çınlap ta aktual' häm möhim bulğannarı çittä qala. “Azatlıq” xalıqnıñ iğtibarın näq şundıy ber möhim mäs’älägä yünälderergä teläde. Rusiä säyäsäte ildäge millätlärne üsterü ällä beterü belän şöğellänäme?
Bu sorawğa cawap birüe bik çiten. Minemçä, Rusiä millätlärne beterä, ni öçen ikänlege añlaşılmıy.
Minemçä, Rusiädäge xäzerge säyäsät millätlärne beterä. Çönki bügenge köndä Rusiädä küp kenä tatar mäktäpläre yabıla häm alar kire açılmıy.
Üsterä, äybät kenä dip beläm.
Millät mäs’äläsenä kilgändä, Rusiädä berqayçan da millätlärne üsterü östendä eşlämädelär dä häm eşlämäyäçäklär dä. Äytik, pasport mäs’äläsen alsaq ta, anda millätne kürsätä torğan bitne alıp quydılar. Yarıy äle Tatarstan üzeneñ östämä biten kertte. Millät mäs’äläse bik qatlawlı häm çeterekle. Anı Rusiädä berär ministrlıq tözep, bu mäs’älägä bik nıq iğtibar itärgä kiräk.
Rusiäneñ säyäsäte tıştan yaltırıy, tıştan qaltırıy digän ğibärägä turı kilä. Çınnan da törle çaralar uzdırıla xalıqnı, millätne saqlap qalu öçen, läkin säyäsätneñ nigeze anda tügel.
Bezneñ millät bularaq saqlanışıbız, bezneñ telneñ, ğöref – ğädätlärneñ, ğomumän xalqıbıznıñ yäşäyeşe ul bezneñ üzebezdän tora. Bez üzebez tatar xalqınıñ şundıy belemle, mäğrifätle, bay tarixlı xalıq bulğanlığın onıtmasaq bezneñ xalqıbıznı berkem dä beterä almıy. Ä Rusiä säyäsätenä kilgändä ul böten millätlärgä dä ber tösle qarıy häm qaysı xalıq saqlana, qaysı yuğala ul xalıqnıñ üzennän genä tora.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Ukraina premer-ministrı Viktor Yanukoviç, deputatlar aldında çığış yasap, ilneñ tışqı säyäsätendäge töp maqsatlar turında äytte. “Ukraina däwläteneñ strategiase bulğan Evropağa quşıluğa kilgändä, yaña xökümät üzeneñ maqsatı itep Evropa Berlege belän söyläşülärdä moña qädär sorawçı bulğan Ukraina urınına Bryüssel öçen Kievnı köçle, başqalarğa moxtac bulmağan qızıqlı partner itep quyunı kürä”,- dide Viktor Yanukovíç.
Yanukovíç premer-ministr urnına monnan ber ay elek, üze citäklägän Töbäklär firkäse häm prezident yaqlı “Bezneñ Ukraina” blogı, parlamentta sotsialistlarnı häm kommunistlarnı yaqlawçı, zurraq koalitsia tözü turında kileşkäç raslandı.


text:
Qıtaynıñ ğäläm korabları tözü idaräse başlığı Tañ Ksianmiñ äle genä uñışlı tämamlanğan 2 keşelek oçış Qıtaynıñ Dönyada fän häm texnologiä yağınnan iñ alğan kitkän illär arasında buluın kürsätä dide.
Tañ Qıtaynıñ ğälämgä bu ikençe oçışı anıñ ğälämgä keşe oçıru öçen texnologiä nigezlären üzläştergänlegen häm qatlawlı texnologik problemalarnı üze genä dä çişä aluın kürsätä dip belderde.
Tañ bu çığışın 2 qıtay astronavtı Fei Junloñ belän Nie Hai-şañ Şenjou 6 ğäläm kapsulında cirgä äylänep qaytqannan soñ yasadı. Fei üzläreneñ yaxşı xäldä buluın belderde. 1710
Bu yaşxı säfär buldı. Korabta eşläw öçen şartlar yaxşı ide. Bezneñ xälebez äybät dide Fei.
Qıtay däwlät televideniese äytüençä, Şenjou 6-nıñ ber öleşe cir orbitasında qalğan häm anda eşçänlegen däwam itäçäk.


text:
Sember uquçıları Qazannan täesirlänep qaytqan
Uqıtuçı Güzäliä Safiullina äytüençä, säyäxättä mäktäpneñ barlıq, diärlek, tatar balaları da qatnaşqan.
Başlanğıç sıynıflar uqıtuçıları üz sıynıfların tuplasa, ölkän sıynıflar balaların - ana tele uqıtuçıları. Balalar ğına tügel, uqıtuçılar da Qazannıñ kürkämlegenä soqlanıp qaytqannar. Güzäliä xanım ğibrätle misallar da kiterde. Mäsälän, metrodağı aq fondta zäñgär töstäge milli ornament ürnäkläre metronıñ üzenä qarağanda da kübräk balalar iğtibarın cälep itkän. Ä Qol Şärif mäçete alarda nindider ruxi tınıçlıq xisläre dä tudırğan: mäçet binası tiräsendä çır-çu kilgän balalar mäçet eçenä kerü belän citdilängännär, uyçan tınıçlıqqa birelgännär. Balalarnıñ milli suvenirlar saylawları da – ğibrätle küreneş, di Güzäliä xanım.
Säyäxätçelärgä tatar balaları öçen maxsus marşrut oyıştırıluı da bik oşağan. Tağın ber quanırlıq küreneş – turistlarnıñ bik küplege. Semberdän genä dä distälägän avtobus kürgännär alar. Ä avtobuslarnıñ nomerlarına qarasañ, törle-törle regionnar nomerları küzgä taşlana, dilär säyäxätçelär. Häm tatarda ğına tügel – törle millätlär wäkillärendä dä zur qızıqsınu uyata märkäzebez Qazan.
Şöker, dip äytik, Sember-Qazan araları, elekkegä qarağanda, küpkä yaqınaydı. Häm ruxi yaqtan ğına tügel. Cepşeklek yıllarına qädär Sember – Qazan arasında bötenläy yullar yuq ide bit. Patşa zamannarında görläp torğan çuyırtaş Qazan traktı cäyäwläp kenä yörerlek xälgä töşerelgän ide. Ut kürşe Qazanğa Çuaşstannıñ Sivil'ski şähäre aşa, İdelne parom belän genä kiçep yörilär ide. Tatarstan yullarınıñ nindi bulğanın ber ğibrätle misal da açıq kürsätä aladır.
1988-yılda sentäber 23 tä 3 är rubl' aqça cıyıp, “Tuğan tel” oyışması Şähri Bolğarğa berençe säyäxät oyıştırğan ide. Yañğır sibäläp torsa da, küñellär şat: borınğı märkäzebezne berençe märtäbä küräçäkbez. Läkin Ul'yan ölkäse çigenä cittek – asfal't ta bette. Şöker kire borılam, tayğaq yulda barıp bulmıy, di. Tağın 3 är rubl' cıyıp, etä-törtä barıp cittek.
Qaytqaç, Turistik byuroğa barıp, borınğı mädäniät üzägenä ekskursiä marşrutı oyıştırunı sorıybız. Mömkinleklärne öyränerbez, didelär. Ber aydan cawap birdelär: “Tatarstan xalqı yalqawlanıp yatmasın, başta yullar tözesen”.Äläbättä, Sember ölkäseneñ här awılına asfal't saluğa qayan aqça alınğanı belän bu xanımnar qızıqsınmağannardır inde. Ä “Tuğan tel” äğzaları, şulay da, yıl sayın, hawa torışına qarap, 2 – 3 ekskursiä oyıştıra kildelär. 1992-yıl ide. Barabız şulay. Tarix buyınça ğına tügel – Rusiäneñ milli säyäsäte turında da notıqnı ber apanıñ şatlıqlı tawışı bülderde: “Subitet kilä, subitet kilgän!” Baqsañ, yul çitendä taşlı qom öyemnäre päyda bulğan. Dimäk, yul salaçaqlar. Çınlap ta, “subitet” öçen köräş açılmağan bulsa, Tatarstannıñ äle dä yulsız ğömer kiçerüe ixtimal bulğandır. Ä inde İdel aşa, Çulman aşa küperlär turında xıyallar da bulmas ide.
Şöker, xäzer Şähri Bolğar Sember tatarlarınıñ küpçelegenä tanış. Häm Turistik byurolarnıñ Qazanğa, Bolğarğa mönäsäbäte kisken üzgärde. “İnfo-Tur” isemle turizm agentlığı direktorı Larisa Filewa Tatarstan belän inde 7 – 8 yıl tığız eşlibez, dide. Monıñ säbäben ul menä niçek añlattı: “Qazan elegräk tä iğtibarnı cälep itä ide, xäzer isä, 1000 yıllıq yubiley arqasında, anıñ belän qızıqsınuçılar berniçä märtäbä arttı. Ä Böyek Bolğar isä barlıq İdelbuyı xalıqlarınıñ urtaq ğorurlığı. Yevropa xalıqları Misır kul'turasına tabınsa, bez - Böyek Bolğar kul'turasına. Bolğar patşalığı bezneñ sivilizatsiäneñ başı. Yaz, cäy könnärendä atna sayın berniçä törkem bez genä oyıştırabız, ä Ul'yanda bezneñ kebek byurolar ğına da berniçä distä”
Şöker, xäzer inde Sember yaqlarında Tatarstannı yalqawlıqta ğäyepläwçelär tabıp bulmas. Sember xalqı Tatarstanğa soqlanıp, könläşep qarıy, annan ürnäk alırğa tırışa.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Tatarstan militsiäse cinäyätçel törkemnärgä kön kürsätmäyäçäk...
Ğomum alğanda ministr, jurnalistlar belän uzğan 9 ayğa näticälär yasar öçen oçraştı. Şuşı waqıt eçendä 43 meñnän artıq cinäyät terkälgän. Bu ütkän yıl belän çağıştırğanda 2,8% azraq. 394 kilogramm narkotik tartıp alınğan, läkin bu ütkän yılğa qarağanda kimräk ikän. Ä iqtisad ölkäsendäge cinäyätlärneñ sanı artqan, mäsälän uzğan 9 ayda däwlätkä 1 milliard sumğa yaqın zıyan salınğan. Awır häm ayıruça awır cinäyätlärne faş itü ütkän yılda 51% bulsa, bıyıl ul san 8% artqan. Rusiäneñ eşçe eşlär ministrlığı şuşı ayıruça awır cinayätlärne açu protsentına qarap, militsiäneñ näticälelegen bilgeli. Häm ministr äytüençä, Tatarstan tärtip saqlawçıları başqa Rusiä töbäkläre belän çağıştırğanda iñ yaxşılarnıñ berse bulıp sanala. Tahiryanov törkemen faş itü dä, ministr äytmeşli Tatarstan militsiäseneñ zur ciñüe.Yartı yıllap barğan qatı tikşerenülär näticäsendä, soñğı waqıttağı şawşulı cinäyätlärneñ Eduard Tahiryanov törkeme tarafınnan qılınuı açıqlana.
KamAZ Metallurgiä şirkäteneñ citäkçese Viktor Fabernıñ urlanu häm sentäber ayında anıñ mäyete tabılu xäbäre küp keşelärne tetränderde. Şirkät citäkçese däräcäle häm bilgele keşe bulğanğa, anıñ yuqqa çığuı iğtibarsız qala almağan ide. Ä yuğalğan başqa keşelärne ezläwçe dä işetüçe dä kürenmäsä? Ministr Säfärov äytkänçä, Faber häm anıñ urınbasarı Starodubtseva xanımnıñ mäyete tabılğan cirdä Qazannan çıqqan, soñğı waqıtta Mäskäw ölkäsendä eşlägän ber eşmäkärneñ mäyete, äle kiçä genä qazıp alınğan. Viktor Faber häm Elena Starodubtsevanıñ üle gäwdäläre Kama utrawlarında tabıla, şunda uq tikşerüçelär başqa waqıtta yuğalğan eşmäkär Evgeniy Kornev, tağın ber eşmäkär İgor Kurdinovnıñ mäyetlären dä qazıp ala. Ä menä eşmäkär Bulat Bayyazitov isän qala. Anı başqa keşelärne şikelle uq urlıylar, läkin ütermilär. Ul aylar buyı küzlären bäylägän kileş ber fatirda yabılıp utıra. Totıq bulğan fatirnıñ işegenä militsiä bärep kergändä dä anı üterergä ölgermilär. Keşelär urlawnıñ töp maqsatı tuğannarınnan yolım tülätü häm ğomumän şähärne qurqıtıp toru. Faber da üler aldınnan, cinäyätçelär totqan firmalarğa ällä niçä million sumnı küçerüne sorağan. Başqa eşmäkärlärdän dä cinäyätçelär şaqtıy aqça tartıp ala. Läkin bu da alarnı qotqarmıy. Xäzer Tahiryanov törkemennän 31 keşe qulğa alınğan, 9 keşedän çitkä kitmäw xaqında qul quydırtqannar, tağın 8 keşe ezlänä.Ministr Äsxät Säfärov bu eşne tikşerüdä zur yärdäm kürsätkän öçen Çallı prokurorı İldus Nafikovqa häm başqa prokuratura xezmätkärlärenä räxmät belderde. Alar yärdäme belän genä bu cinäyätçel törkemneñ ezenä çığıp buldı, militsiä xezmätkärläre belän bergä alar da tormışların qurqınıç astına quydı, dide ul.
Ğomum alğanda, ministr fikerençä, qanunnar kübräk cinäyätçelär xoquqların qayğırta. Cinäyätçelärneñ gäyebe raslansa da, alarğa iñ zur cazanı birü awır bulaçaq.Bikä Timerova.


text:
Ğiraq İdarä Şurasınıñ şiği äğzaları waqıtlı konstitutsiäne imzalawdan baş tarttı
3 kön elek 180-nän artıq keşeneñ ğömeren özgän şartlawlardan soñ Ğiraqta matäm iğlan itelgän ide. Şul säbäple ilneñ waqıtlı konstitutsiäsen imzalaw tantanası 5 Mart, comğağa küçerelde. Ämmä imzalawğa sanawlı minutlar qalğanda İdarä Şurasındağı şiği äğzalar bu dokumentqa qul quyudan baş tarttı.
Menä şul çara bügen cirle waqıt belän kiçke 4-tä başlanası ide. Ämmä tantanağa sanawlı minutlar qalğanda İdarä Şurasındağı şiği äğzalar dokumentnı imzalawdan baş tarttı. 60 matdädän torğan dokumentta süz, din ireklege, xatın-qıznıñ xoquqları, İslamnıñ role belän berrättän, ilneñ ferderal tözeleşe turında äytelä. Atap äytkändä, ilneñ tönyağında yäşägän kördlärneñ üzidaräse turında. Waqıtlı dokumentta, bu idarä älegä saqlana, ämmä anıñ yazmışı daimi konstitutsiädä xäl iteläçäk, dielgän. Bu daimi konstitutsiä il-küläm referendumda qabul iteler dip kötelä. Kördlär, üzidarälären saqlap qalu öçen, "töbäktäge xalıqnıñ 3-tän-ikese xuplamasa, konstitutsiä kire qağıla" digän matdä östägän. Şiğilar isä moña kisken qarşı çıqqan. Ğiraq şiğilarınıñ baş ruxanie Ayatolla Ali Äl-Sistani, bez monı qabul itä almıybız, dide. Şiğilarnıñ İslam İnqilabı Yuğarı Şurası dip atalğan oyışma kiñäşçese Xämit Äl-Bayati, bu körd töbäkläreneñ qayberlärendä ni barı 400-500 meñ keşe yäşi, mondıy az sandağı keşe 25 millionlı Ğiraq xalqınıñ konstitutsiäsen kire qağa almıy, dip belderde. Bäxäsneñ ikençese prezidentlıq mäsäläsendä çıqqan. Waqıtlı konstitusiä ölgesendä Ğiraqta ber prezident, anıñ 2 urınbasarı bulaçaq dip yazılğan. Düşämbedä bu formula belän Şura äğzaları, şul isäptän şiğilär dä kileşkän ide.
Tağın ber bäxäs Şäriğät tiräsendä bardı. İslamçılar anı berdän-ber bulmasa, hiç yuğı töp qanun dip iğlan itergä taläp itte. Sekularistlar moña qarşı çıqtı. Axır çiktä, İdarä Şurası, Şäriğät – törle qanun çığanaqlarınıñ berse bulaçaq digän näticägä kilde.
Xatıq-qızlarğa kilgändä, alarğa xakimiättä urın bülergä, äytik, Mäclesneñ 4-tän-beren birergä kileşengän ide. Şuşı Mäcles kiläse yılnıñ ğinwar axırına qädär saylanıp, daimi konstitutsiä yazırğa tieş ide.
Bilgele bulğança, Amerikan räsmiläre Yünneñ 30-na Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäten bilgeläp, xakimiätne aña tapşırırğa cıyına. Waqıtlı konstitutsiä menä şul yünäleştä möxim adım sanala ide. Ğiraqtağı amerikan administratsiäse başlığı Paul Bremer anı Yaqın Könçığışta şäxeskä iñ kiñ irekleklär birgän dokument dip atadı. Tik älegä ul izma itelmi qaldı. Şuşı yazma yazılğan waqıtta, anıñ kiläçäk yazmışı äle bilgesez ide.
Ali Gilmi, Praga


text:
Muhteşem Yüzyıl: Kösem | Yeni Sezon - 2.Bölüm (32.Bölüm)
ДлиTeлbHocTb: 140MиH 01cek ПpocMoTpoB: 137 ДoбaBлeHo: 1 Mecяц Haзaд ПoлbзoBaTeлb:
Tэrи: kösem sezon 2 kösem 2. sezon kösem sultan 32.bölüm fragman kösem sultan 32.bölüm izle kösem 32 muhteşem yüzyıl kösem kösem sultan kimdir kösem sultan dizisi kösem sultan oyuncuları kösem sultan dizi kösem sultan fragman kösem sultan 32.bölüm kösem sultan fragmanı kösem sultan ne zaman kösem sultan beren saat kösem sultan izle mahpeyker kösem sultan kösem sultan 2016 kösem sultan nurgül yeşilçay beren saat muhtesem yuzyil kosem sultan nurgul yesilcay - -1998 yeni sezon muhteşem yüzyıl: kösem kösem yeni bölüm 32


text:
2015 yılda Tatarstan xalqı 25 meñgä kimiäçäk
2015 yılda Tatarstan xalqı 25 meñgä kimiäçäk
Sişämbe könne, Däwlät Şurasında demografik xälne tikşerügä bağışlanğan parlament tıñlauları ütte. Bu problemanıñ sälämätlek, xoquq saqlau, iqtisadi häm sotsial yaqları qaraldı. Älege cıyında törle däräcädäge çinovniklar, deputatlar, cämäğätçelek wäkilläre qatnaştı. Tıñlawlar ütkärü täqdimen deputat Roza Tufitulova kütärep çıqqan ide häm ul anda töp çığış yasadı. Anıñ fikerençä, däwlätneñ demografik säyäsäte ülüçelärneñ sanın kimetü, bala tudıruçılarğa yärdäm kürsätü, suqbay balalarnı qayğırtu, yäşäw däräcäsen arttıru, äylänä-tirä möhitne saqlau yunäleşlärendä alıp barılırğa tieş.
Roza Tufitulova da, cıyında qatnaşqan başqalar da, tuuçılarnıñ sanın arttıru çaraları turında söyläde. Bala kitergän xatın-qızğa aqçalata yärdäm kürsätü, bala arbası, başqa kiräk-yaraqlarnı büläk itärgä kiräk, digän fikerlär äytte. Ämmä, bu mäsälägä başqa qaraşta toruçılar da bar. Mäsälän, Tufan Miñnullin, inde tuğannarnı qayğırtırğa kiräk, dip sanıy. Xalıq deputatları, tıñlawlarda çığış yasap, ekologiä problemaların da kütärep çıqtı. Tübän Kama şähärendä, eçä torğan sunıñ naçar buluı, başqa qalalarda hawanıñ pıçranuı, azıq-tölekneñ ximik mätdälär yärdämendä eşkärtelüwe demografik mäsälägä kilep totaşa. Tatarstanda balalarnıñ barı tik 7% ğına sälämät bulıp tua.
Ministr Zıyatdinov, ütkän yıl belän çağıştırğanda, bıyıl tuğan balalarnıñ sanı artı, dip äyte. Läkin bu ğına keşelekne betüdän saqlıy alamı soñ? Eçke eşlär ministrı urınbasarı äytkänçä, 4 millionga yaqın xalqı bulğan Tatarstannıñ, 30 meñe suqbay balalar. Ğailä qorıp, ulların-qızlanı üstererlek, eşli alırlıq yäştäge 18 meñ ir-at törmädä utıra.
822 keşe äfyun qullanıp ülgän. Ä ğomumän narkomannarnıñ sanı 100 meñ keşe tiräse, dip farazlana. Tatarstanda yäşäüçe 4 586 keşe AİDS çiren äläktergän. Sotsiologlar farazlawınça, bu däwalap bulmıy torğan awıruğa duçar bulğannarnıñ sanı 6-7 meñgä qädär artaçaq.
Zaldağı keşelärneñ iğtibarın cälep itkän ber fiker yañğıradı. Ber deputat, islam dinennän üsep çıqqan, tatar xalqınıñ borınğı ğorıf-gädätläreneñ bersen - küpxatınlılıqnı torğızunı täqdim itte. Ber irgä berniçä xatın alırğa röxsät itep kenä, mäsäläne xäl itep bula, dip uylıy ul. Tıñlawlarda qatnaşuçılar bu täqdimne qızıqlı dip tapsalar da, ul räsmi qäğäzlärdä çağılış tapmadı.
Däwlät oyışmalarında yış qına şundıy cıyılışlar ütä. Anda eşlekle kommisiälär tözelä, möräcäğätlär, qararlar qabul itelä. Bu parlament tıñlawlarında da şulay buldı. Älege mäsälägä qağılışı bulğan här tarmaq wäkillärennän eşlekle törkem tözelde. Alar tıñlaularda yañğırağan mäğlümätlärgä näticä yasap, demografik xälne yaxşırtuğa bağışlanğan däwlät programmasına täqdimnär ezerliäçäk. Ä xäzergä deputatlar, kiñ küläm mäğlümät çaralarına möräcäğät itep, sıra, başqa spirtlı eçemleklärneñ reklamasın kimetü, nıq, bäxetle ğailä tärbiäläw eşenä kereşergä çaqıra.


text:
Flera Söläymanova 65 yäşen bäyräm itte
Şimbä könne Ğabdulla Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäseneñ konsertlar zalında uzğan Milli sanduğaç dip isemlängän ädäbi-muzıkal’ kiçä Tatarstannıñ atqazanğan artistkası Flera Söläymanovanıñ yubileyına bağışlandı. 65 yıl elek ul Kama tamağınıñ İske Barış awılında dönyağä kilä. Şuşında uq 8 yıllıq mäktäpne dä beterä. Annan soñ Flera xanım Qazanğa kilä. Läkin monda anı säxnägä ciñel yul kötmi. Bulaçaq cırçı kiez basu fabrikasında eşli, şul uq waqıtta kiçke mäktäptä belem ala. Läkin cırğa, sänğätkä mäxäbbät üzeneken ala. Flera Söläymanova Qazannıñ Maksim Gor’kiy isemendäge Mädäniät yortında eşläp kilüçe xorda cırlıy başlıy. Qıznıñ tawışın, cır-moñğa birelüen kürep, xornıñ citäkçese bulğan Sara Sadıkova aña üz köçen Qazaqstanda eşläp yörüçe cırçılar brigadasına sınarğa täqdim itä. Şulay itep, Flera xanım 3 yıl däwamında Qazaqstan tamaşaçıları aldında çığış yasıy. Annan qaytqaç, cırçını icat yulı Sember filarmoniäsenä alıp kilä. Ul şulay uq Tatarstan radiosında da xezmät itä. 1971 yıldan Flera xanım Ğabdulla Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäsendä eşli başlıy. Häm anda 20 yıl däwamında tatar cırın, tatar sänğäten yaratuçılarğa xezmät it. 1983 yılda ul Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese digän maqtawlı isemgä layıq bula. Şundıy qızıqlı häm sänğätkä birelgän yazmış, icat yulı xaqında süz bardı 10 apreldä uzğan yubiley kiçäsendä. Şulay uq anda Flera Söläymanovanı qotlarğa anıñ dusları, yaqtaşları, yaqınnarı da kilgän ide. Milli sandiğaç isemle bäyräm konsertında da mondıy cılı süzlär, matur teläklär küp yañğıradı. Anna tış, cırçı xörmätenä İskändär Biktahirov, Rabiğa Sibğatullina, Aydar Fäyzraxmanov häm anıñ citäkçelegendäge däwlät fol’klor muzıka ansamble, Räzin Nurullin, Soltan Şihapov, Färit Xatipov, Kiram Satiev çığış yasadılar. Flera xanım da kiçägä kilgän tamaşaçılarnı tağın ber qat üzeneñ moñlı tawışı belän quandırıp, küpsanlı cırlar täqdim itte.Gölnaz İlgizär


text:
Ülbi metallwrgïyalıq zawıtındağı tömen bay`ıtılğan wran saqtay`tın qoy`manıñ qurılısı 2017 jıldıñ mamır ay`ında ayaqtaladı. Bul twralı Mäjilistiñ komïtet otırısında belgili boldı.
Al qırküy`ekte Atom énergïyası jönindegi xalıqaralıq agenttik qoy`manıñ day`ındığın bağalap, qorıtındısın berwi tïis. Komïtet tömen bay`ıtılğan wran bankin qurw twralı kelisimdi bekitw zañ jobasın jan-jaqtı talqıladı. Aldın ala boljam boy`ınşa bankte 90 tonna tömen bay`ıtılığan wran saqtaladı.
«Jobanı jüzege asırw Qazaqstanda yadrolıq énergetïkanıñ, osı saladağı ğılımï-texnïkalıq bazanıñ damwına oñ äserin beredi», - dey`di mamandar.
Baqıtjan Jaqsalïev, QR Énergetïka mïnïstriniñ orınbasarı:
- Bul 90 tonnanıñ barlığın Qazaqstannan, yağnï öz işimizden de alwı mümkin. Biraq, ol bay`qawğa bay`lanıstı. Atom énergïyası jönindegi xalıqaralıq agenttik tasımaldawşını bay`qaw arqılı anıqtay`dı. Ékologïyağa eşqanday` zïyan kelmey`di. Bul saladağı täjirïbemiz 40 jıldan asadı. Sondıqtan bäri talapqa say` boladı dep sendire alamın.
Qwanış Sultanov, QR Parlamenti Mäjilisiniñ depwtatı:
- Bizdiñ memleketimiz üşin, qoğam üşin, bizdiñ tabïğatımız üşin, bizdiñ älewmet üşin bunıñ eşqanday` zïyanı joqtığına qazir tek qana mamandar emes, qoğam ökilderi tolıq köz jetkizip otır. Men özim de usınılğan zañ jobasın bärin bilem, onı jarïyalaw kerek.
Tömen bay`ıtılğan wran bankin qurw agenttik byudjetine awırtpalıq tüsirmey`di. Erikti jarnalar esebinen banktiñ kemi 10 jıl jumıs istewine jetetin 150 mln AQŞ dolları bölingen. Sarapşılar da bul bastamanı qoldap otır. Endi qaraşanıñ basında zañ jobası Mäjiliste qaraladı.
Xabar 24.kz


text:
Tatarlar küpläp yäşägän Yekaterinbur şähärendä yäkşämbe mäktäplären sanamağanda ber genä tatar uqu yortı da yuq. Bu xäbär, Qazannan kilgän Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma Komitetı wäkillären dä borçuğa saldı. İñ awırı-tatar mäktäben açu tügel, başqa töbäklärdä kebek ük-ata-analarğa balalarnı ni öçen tatar mäktäbenä birü kiräklegen añlatu bulıp tora. Bu könnärdä Başqarma Komitetı räise urınbasarları İlsur Xadiullin häm Damir İsxakov, ğalimnär häm jurnalistlar Yekaterinburda häm ölkädäge tatar awıllarında säfärdä yöri.
Yekaterinburğa bu atnada böten Sverdlau ölkäse häm Çiläbedän tatar tele häm ädäbiät uqıtuçıları cıyıldı. Biredä uqıtuçılarnıñ belemen kamilläşterü institutında uqular başlandı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
neşet ertaş - al yanak allaniyor (kirsehir)
Sanatçı : Neşet Ertaş
Türkü : al yanak allaniyor (kirsehir)
Etiketler : neşet ertaş - al yanak allaniyor (kirsehir) türkü indir, neşet ertaş - al yanak allaniyor (kirsehir) türkü dinle, Neşet Ertaş türküleri, al yanak allaniyor (kirsehir) mp3 indir, Neşet Ertaş türküleri al yanak allaniyor (kirsehir) türküsü, al yanak allaniyor (kirsehir) sözleri, Neşet Ertaş mp3 dinle, Neşet Ertaş download, al yanak allaniyor (kirsehir) bedava mp3, Neşet Ertaş türkü sözleri, Neşet Ertaş türkü dinle, Neşet Ertaş son albüm indir
Neşet Ertaş Türküleri
Neşet Ertaş - Hele Bakın Feleğin İşine
neşet ertaş - biter biter de kırşehirin gülleri biter (kırşehir)
Neşet Ertaş - Al Yanak Allanıyor
neşet ertaş - gitme bülbül gitme bahar erişti (konya)
Neşet Ertaş - Şad Olup Gülmedim
neşet ertaş - bad-ı sabah bir mevlayı seversen (kırşehir)
neşet ertaş - bir kökte uzamış sarmaşık gibi (kırşehir)


text:
Fäwziädän kemgä zıyan?
Qayber dairälär çit ilgä, başqa mädäniätkä çiklänep qarıy. Mäs'älän, Şonel Balnıñ Qazanğa vizitı turındağı xäbärne rus telendä eşli torğan televidenie kanalı bik üzençälekle kürsätte. Reportajda Şonel Balnıñ kem ikänlege, qaydan, nigä kilgänlege äytelmäde. Häm Bötendönya Törki xatın-qızlar oyışmasınıñ eşçänlege turında şöbhä tudıra torğan süzlär äytelde. Monıñ säbäbe älege berläşmäneñ idäräsendä kürenekle yazuçı häm cämäğät eşleklese Fäwziä Bäyrämovanıñ äğza buluı ikän.
Reportaj Fäwziä xanımnı, advokat Roza Färdievanı Şonel Bal citäklägän Bötendönya Törki Xatın-qızlar oyışmasınıñ Tatarstan bülekçäsen oyıştıruda ğayıpläde. Reportajda şundıy fikerlär yañğıradı – elekke yıllarda oppozitsioner, cäncallar çığaruçı bulğan Fäwziä Bäyrämova, xäzer mäğrifät, din, tınıçlıq urnaştıruçığa äylängän. Çınlap ta xalıq deputatı bulğan çağında ul Rusiäneñ milli säyäsäten tänqitlägän. Jurnalist İgor Şevelev äytüençä, bik küp televizor qarawçıları Fäwziä Bäyrämovanıñ gumanitar cämäğät eşe belän şöğellänüenä tiskäre mönäsäbät beldergän ikän. Dini, milli tolerantlıq citmägän qayber televizor qarawçılarnıñ mondıy mönäsäbätlärenä şähär televidenieseneñ reportajı säbäp bulğan. Ä çınlıqta Fäwziä Bäyrämovanıñ törle töbäklärgä barıp, tatarlar turında mäqälälär yazuı, Mixail Xudyakov, Hadi Taqtaş turındağı fänni häm ğämäli icatı turında bilgele.
Älege reportaj belän qazanlılar rizalaşamı digän sorawnı bez şähär üzägendäge berniçä keşegä birdek. Küpçelek Fäwziä Bäyrämovanıñ kem ikänen belä ikän. Ğomumän, tatarlar aña uñay qarıy, ä ber tıñlawçı näq televizor äytkänçä qabatladı. Ul keşe tatar tarixı, mädäniäte belän qızıqsınmıy häm anıñ milli tereleş turında bernindi dä mäğlumatı yuq.
Bu tapşıru äzerlängän waqıtta bez Fäwziä Bäyrämovanıñ älege reportajğa mönäsäbäten belä almadıq. Millätara duslıqqa zıyan kiterüçe älege tapşıru qayber ekspertlar fikerençä Bäyrämovağa fayda da kiterä ikän. Çönki bu aña zur reklama buldı, säyäsätkä qaytu mömkinlekläre açtı dide ber sotsiologiä belgeçe. Şulay da mondıy reklamadan keşe küñelendä yuşqın qala. Bezneñ belän söyläşüçelärneñ kübese şulay dip sanıy.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Şomlı totrıqlılıq investorlarnı qurqıtmıy
Başqortstan belän Tatarstannıñ Çexiä belän xökümätara iqtisadi kileşülär tözü xoquqı bar. Başqortstannıñ Çiläbe ölkäse belän çigenä yaqın Uçalı şähäre yanında Çex şirkätläre 760 million yevrolıq ber eşne başlap cibärde. Anda bur häm sement yasaw berläşmäse tözelä. Eşkä berniçä ilneñ bankları, häm Çexiäneñ texnologiä şirkätläre cälep itelgän. Çit il şirkätlären Başqortstanda närsä qızıqsındıra? Bu xaqta bez Çexiä finans ministrlığınıñ Yevropa Berlegenä kermägän illär belän mönäsäbätlär öçen cawaplı bülege başlığı Karel Svoboda belän söyläştek.
" Mäskäw belän Piterburda iqtisadi köndäşlek bik zur. Bu ber, ikençedän, qaysı töbäktä eşlärgä digändä bezne berençedän totrıqlılıq qızıqsındıra, şulay uq yäşäw däräcäse. İñ möhime şundıy iqtisadi kürsätkeçlär."
Çexiä xökümäte Başqortstan belän Tatarstannı yäşäw däräcäse yaxşı bulğan totrıqlı däwlätlär dip sanıy. Totrıqlılıqnıñ qaydan kilgänen finans ministrlığı wäkile yaxşı añlıy:
"Başqortstan häm Tatarstan prezidentları – köçle şäxeslär. Alarnı tağın ber märtäbä avtoritar dip atap bula,ämma min "köçle" süzen qullanır idem."
Rusiä belän säwdä xezmättäşlegeneñ iñ zur öleşe energiä ölkäsenä turı kilä. Çexiä Rusiädän yağulıqnıñ 80%tın ala. Rusiädä böten köçneñ ber keşe yä ber ğailä kontrolendä buluın sez iqtisad öçen yaxşı dip sanıysızmı, digän sorawğa, Svoboda:
"Yaxşımı, naçarmı dip äytä almıym. Ämma ul eşquarlarnı cälep itä. Şäxsän minem fikerem, bu - şomlı totrıqlılıq."
Çexiä ivestorları bu şomlı totrıqlılıqnıñ üzlärenä tiskäre yoğıntı yasaw ixtimalınnan xökümätara kileşülär belän saqlana. Başqortstan belän Tatarstannıñ Çexiä xökümäte belän kileşülär tözü xoquqı bar. Rusiäneñ başqa töbäkläreneñ mondıy xoquqı yuq, dide Karel Svoboda.
Rusiä töbäklärenä çittän aqçalar cälep itüne ciñeläytü turında qanun qabul itelgän, törle fondlar häm Rusiä tärräqiät bankı tözelgän. Ämma Ufada uzğan Däwlät Şurası utırışında bolarnıñ ğamäldä faydası bulmağanı äytelde. Añarçı Çexiä turıdan turı Başqortstan belän eşläwneñ faydasın kürä. Üçalıda tözelüçe berläşmä böten Ural töbäge öçen tözeleş çimalı citeştergän iñ zur bur häm sement berläşmäse bulaçaq. Çexiädän ber törkem eşquarlar häm finans ministrlığı wäkilläre üktäber azağında Üçalığa barıp tözeleş barışı belän tanışaçaq.
Alsu Qormaş, Praga